open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Иткендір

**Иткендір** () – астралылар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

Қазақстанда Ақтөбе облысында ғана кездесетін түрі кенептүсті иткендір (Е. cannabinum) өседі. Оның биіктігі 1,5 метрдей. Тамыры жуан болады. Сабағы бұтақты келеді, тік өседі. Қарама-қарсы орналасқан қауырсын тәрізді жай жапырақтарының төменгі бөлігі тілімденіп, ұшы сүйірленген. Қоңырау пішінді, күрделі қалқанша себет гүлшоғырында 3 – 7 гүлдері болады. Әрбір себет гүлшоғырының сыртында бірін-бірі жаба жетілген 2 – 3 қатар орам жапырақшалары бар. Олардың сыртқы шеңбері – жұмыртқа, ішкісі – қандауыр тәрізді. Гүлдері қос жынысты, күлте жапырақшалары қызғылт, күлгін қызғылт түсті. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жемістенеді. Жемісі – ұзын, бес қырлы, қара қоңыр түсті тұқымша. Ақ, ұзын түкті айдаршасы арқылы таралады. Иткендірді халық медицинасында шемен ауруын емдеуге пайдаланады. Тамыры мен жапырағынан қара және көк бояу, ал сабағынан талшық алынады.

## Суреттер

Сурет:Koninginnenkruid1.jpg|Сабақ
Сурет:Eupatorium cannabinum 05 ies.jpg|Гүл


## Дереккөздер

Санат:Күрделігүлділер
Санат:Қазақстан табиғаты
Итқонақ

**Итқонақ** () – астық тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Дүние жүзінде кең тараған. Қиыр Шығыста, Солтүстік-Шығыс Қытайда, Жапония және Корей аралдарында кездесетін 21 түрі белгілі. Итқонақ – егістіктер мен бау-бақшаның арамшөптері. Қазақстанда құрғақ далалық аймақтар мен таулардың тастақты беткейлерінде өсетін: шоқ Итқонақ (Setaria verticillata), мысыққұйрық Итқонақ (Setaria glauca), көк Итқонақ (Setaria viridis), Италия Итқонағы (Setaria italica) деген түрлері кездеседі. Биіктігі 10 – 80 см. Сабағы тік, буын және буын аралығынан тұрады, іші қуыс болады. Көп жапырақты, шашақталып өседі. Гүлдері – күрделі масақ, сыпыртқы гүлшоғырына жиналған. Масақшасы ұзын қылтанақты, қос гүлді. Оның біреуі – қос жынысты, екіншісі аталық (саны үшеу) жынысты. Шілде – қыркүйекте гүлдейді. Жемісі – дәнек. Тұқым салғанға дейін жапырақтары мен сабақтарын мал жақсы жейді. Тұқымдарымен құстар қоректенеді.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Астық тұқымдасы
Санат:Қазақстан табиғаты
Итқұсық

**Итқұсық**, шумания () – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы немесе сасыр туысына жататын түр. Негізінен Орта Азия мен Иранның шөлейтті жерлерінде өседі. Қазақстанда құмды және құмды-қиыршықтасты жерлерде өсетін 1 түрі – Карелин Итқұсықы (Scһ. Каrеlіnіі) бар. Биіктігі 25 – 40 см, түйнекті-тығыздалған тамырлы өсімдік. Сабағы жоғары жағына дейін бұтақтанған. Төменгі жапырақтары қысқа сағақты, сабақ бойындағылары жіңішке сабақ қынабында орналасқан. Тостағанша жапырақшаларының біз тәрізді тісшелері болады. Күлтелері (ұзындығы 1,5 мм) жасыл сарғыш түсті. Гүлдері отырмалы, олар шатыршагүл шоғырына топталған. Шатыршасы (ені 12 см), 15 – 23 сәулелі. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Жемісі жұмыртқа тәрізді, шеттерінде ақ жолағы болады. Өсімдіктің түйнегі хош иісті, сондықтан оны тағамға қосады.

## Сілтемелер


Санат:Шатыршагүлділер
Санат:Қазақстан табиғаты
Итқырылғансор

**Итқырылғансор** – Жаман Ақкөл сорының солтүстігінде 12 км жердегі сор.  

## Географиялық орны
Қостанай облысы Жангелді ауданы жерінде орналасқан. Торғай және Ұлы Жыланшық өзендерінің аңғарында орналасқан.

## Гидрографикасы, сипаты
Сор доға тәрізденіп ендік бағытта 8 км-ге созылып жатыр, енді жері 2,5 км. Теңіз деңгейінен 110 м шамасында. Батысында Қарасай аңғарымен, шығысында Қазымбай Қарасу сайы, солтүстігінде Ащытастысор сорымен шектеседі. Оңтүстігі тегіс тақырлы келген.

## Дереккөздер

Санат:Сорлар
Санат:Жангелді ауданы көлдері
Горняк минералды су кен орны

**«Горняк» минералды су кен орны** - Қостанай облысы Бейімбет Майлин ауданы жерінде орналасқан. Кен орны 1973 жылы анықталып, барлау жұмыстары 1975-1978 жылдары аралығында жүргізілген. 

## Жатыс сипаты
Хлорий-сульфат натрий құрамды, минералдылығы 3 г/дм3 суы 200 м тереңдіктегі төменгі  тас көмір және әктасты қабатында жатыр. Деңгейі 15 – 25 м тереңдікте қалыптасады. Ұңғымалардың дебиті 2,4 – 9 л/с. Минералды судың қоры тәулігіне 56 м3. Суы *«Горняк»* санаторийінде емдік бағытта қолданылады. 

## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысы кен орындары
Санат:Қазақстан минералды сулары
Итмұрынды

**Итмұрынды** – Табақкеңтатыр аңғары мен Балқаш көлінің аралығындағы тау. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Ақтоғай ауданында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 557 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 15 км-ге созылған, енді жері 6 км.

## Геологиялық құрылымы
Ерте ортаңғы тас көмір кезеңінің гранитоид жыныстарынан түзілген. 

## Жер бедері
Беткейлері көлбеу, түпкі жыныстары жалаңаштанып жер бетіне шығып жатыр.  

## Өсімдігі
Сортаңды сұр, бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бұйырғын, баялыш, итмұрын, т.б. бұталы өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер
 

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) таулары
Итошаған

**Итошаған** () – астралылар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. 

Қазақстанда өзен мен көлдердің жағалауында, сондай-ақ, саз, құм топырақты далада және суармалы жерлерде өсетін имек итошаған (B. cernua), үштармақты итошаған (B. trіpartіta), сәулелі итошаған (B. radіata), түкті итошаған (B.pilosa) деген түрлері бар. Бұлардың биіктігі 10 – 60 см. Тік сабағының жоғасыр бөлігі бұтақталып кетеді. Қауырсын тәрізді сүйірленген жапырақтары қарама-қарсы орналасады. Көп гүлді себет гүлшоғырының сыртын екі қатар орам жапырақшалары қоршап тұрады. Оның сыртқысы – жасыл, ал ішкі қабаты – жарғақ тәрізді, қара-жасыл жолақты сары түсті болады. Гүлдері қос жынысты, шеткі тілімденген гүлдері – жыныссыз келеді. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Тұқымшажемісінің бүйірі қысыңқы, төрт қырлы, төбесінде 2 – 4 қылтанағы бар. Итошаған – дәрілік өсімдік, халық медицинасында кеңінен қолданылады. Ол тәбет ашып, ас қорытуды жақсартады, тері ауруы кезінде зат алмасуды қалыпқа келтіреді. Қан кетуді тоқтатып, жүйке жүйесін тыныштандырады. Үштармақты итошағанның жапырағы мен гүлін қайнатып, балалар шірінше (золотуха) ауруымен ауырғанда ішкізеді. Сондай-ақ жібекті, жүнді сары, ашық жасыл және қоңыр түске бояу үшін қолданылады.
## Табиғатта таралуы.
Итошаған республикамыздың, сондай-ақ еліміздің барлық аймақтарында кездеседі. Ол ылғалды, сазды – батпақты жерлерде, өзен – көл жағалауларында, ескі мал қораларының маңында өседі.
Дәрілік шикізат ретінде жапырағы мен сабағының ұш жағы жиналады. Оларды, өсімдік жаңа гүлдей бастаған кезде орақпен орып, ол болмаса кәдімгі қайшымен сабақтың ұш жағынан 10 – 15 см ұзындықта қиып алады. Жиналған дәрілік шикізат шатырдың, жаппаның астында көлеңке жерде жел қақтырылып кептіріледі.
## Химиялық құрамы.
Өсімдіктің дәрілік шикізатының құрамында 10 мг/пайыз флавноидтар, кумарин, 60 – 70 мг/пайыз аскорбин қышқылы, 50 мг/пайыз каротин және 4,5 пайызға  дейін илік заттар, аздаған эфир майлары бар.
## Қолданылуы.
Өсімдік тұнбасы және судағы ертіндісі малдың азыққа тәбетін арттыру, ас қорытуды  жақсарту және бауыр ауруларын емдеу үшін қолданылады. Жапырақтары жараның тез жазылуын шипалық жасайды.
Мал дәрігерлігі практикасында күйіс қайыратын малдың азыққа тәбетін ашу, сондай – ақ тер және зәр шығаруды үдету үшін пайдаланылады. Сақа малға өсімдіктің ұнтағы орта есеппен 8 – 10  грамм мөлшерінде беріледі.
Бұл дәрілік шөппен төл ауруларын емдеуге рұқсат етілмейді.

## Дереккөздер

Санат:Күрделігүлділер
Санат:Қазақстан табиғаты
Ит өсіру

thumb|right
thumb|200px|Ит өсіру**Ит өсіру** – шаруашылық қажетіне сәйкес итті қолға үйрету, асырау. Иттер: ізшіл, иісшіл, қызмет иттері, күзетші, бақташы және көлік ретінде шанаға жегілетін, аңға салынатын, үйде ұсталатын болып ажыратылады. Ізшіл күзетші иттер шекараны, мемлекеттік және қоғамдық меншікті қорғауға, зілзала апатынан құтқаруда пайдаланылады. Иісшіл иттер кеден қызметінде, есірткі, жарылғыш заттарды тасымалдаушыларды табуға көмектеседі. Бақташы ит – малшылардың көмекшісі (малды қайырады, өрістен айдап келеді, түнде күзетеді, ұрыдан, ит-құстан қорғайды). Шанаға жегілетін иттер – солтүстік суық аймақта негізгі көлік. Қазақстанда 100 мыңнан астам бақташы ит бар. Қазақ бөрібасары, Кавказ овчаркасы, ортаазиялық овчарка, Шығыс Еуропа овчаркалары жақсы үйретілсе қойды түнде күзетумен бірге күндіз де бағады. Мал көрмей өскен иттерді бақташылыққа үйрету қиын. Сондықтан малшылар өз итінің күшігін баулып, мал бағуға үйретеді. Ал ізшіл, иісшіл қызмет иттерін ит питомнигінде өсіріп, оларды жұмсауға үйретіп, белгіленген мақсатқа сай машықтандырады. Қазақ мал өсіру ғылыми-зерттеулер институтында бақташылыққа бейім ит тұқымдары өсіріледі. Бұлар аңызақ ыстыққа және құмды жердің ауа райына көнбіс, үнемі малмен бірге жүретін, қасқырмен батыл айқасатын, сақ иттер. Сүйегі ірі, кеудесі кең, мойны жуан, басы жалпақ, тұмсығы қысқа, жүйрік. Ит питомнигінде өсірілетін Кавказ овчаркасының тұрпаты да осы тәріздес, таулы өңірде пайдалануға қолайлы келеді. Түсі көбіне қара коңыр не сары болады. Шығыс Еуропа овчаркасы машықтануға тез жаттығады. Қылшығы мықты, түбіті қалың, қырағы, малды шашау шығармайды.

## Сілтемелер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Үй жануарлары
Иттабандар тұқымдасы

**Иттабандар тұқымдасы** (иттабан тұқымдасы Frankeniaceae) – бір немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Жер шарында кең тараған. Барлық құрлықтың (Антарктида ғана кездеспейді) субтропиктік және жылы аймақтарындағы теңіздер мен тұзды көлдер жағалауларында кездесетін 4 туысы, 90-нан астам түрі белгілі. Қазақстанда Ақтөбе, Жамбыл, Қызылорда, Шығыс Қазақстан облыстары, Арал теңізі маңы, Балқаш – Алакөл ойысындағы далалық сортаңды жерлерде кездеседі. Иттабандар тұқымдасының гүлдері қос жынысты, тостағанша жапырақшалары 4 – 7 тісті, бірігіп келген. Күлтесі (4 – 7) бірікпеген, күлгін, қою қызыл, ашық қызыл, сирек ақ түсті келеді. Аталығы 4 – 6, ал аналығы – біреу. Жемісі – бір ұялы қорапша. Қазақстанда 1 туысы – иттабан бар.

## Сілтемелер


Санат:Иттабан тұқымдасы
Итшомырт

**Итшомырт** ()  – қаражемістер тұқымдасына жататын бұта. Еуразия мен Солтүстік Американың қоңыржай белдеулерінде кездесетін 50-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанда бір түрі – сыңғақ итшомырт (F. alnus) бар. Негізінен ормандар мен бұталар арасында, батпағы құрғаған жерлерде өседі. Оның биіктігі 3 – 4 м. Тікенсіз сабағы бұтақтанып келеді. Қабығы қызыл, әр жерін ақ дақтар басқан. Ұшы сүйір, жиектері тегіс, сопақша жапырақтары ұзын сағақты, кезектесіп орналасады. Ұсақ гүлі қос жынысты, сары түсті. Тұқымынан көбейеді. Сәуір – маусым айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жемістенеді. Жемісі – шар пішінді домалақ сүйек. Олар алғашында қызыл болады да, артынан қараяды. Итшомырт – дәрілік өсімдік. Дәрілік мақсатта, жас бұтақтарының қабығын ерте көктемде, жапырақтары бүршік жара бастаған кезде жинап алады. Қабығының қайнатындысын шемен, геморрой, бауыр, созылмалы тері ауруларын емдегенде, ал тамырының қайнатындысын асқазан және ішекауырғанда ішеді.

## Дереккөздер

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Қаражемістер
Итіке

**Итіке** – Шу өзенінің аңғарындағы құдық. Жамбыл облысы Сарысу ауданы Жайлаукөл ауылының оңтүстік-батысында 15 км жерде. Солтүстігінде Майдегенкөл, Қарақыр сорлары орналасқан. Маңында Орыстұма, Қызылтұма, Шеңгелтұма, Омар бұлақтары мен көптеген қыстаулар бар. Құдықтың маңайын сексеуіл шоғырлары қоршаған. Құдық мал суаруға пайдаланылады.

## Сілтемелер


Санат:Қазақстан құдықтары
Шәмшәдин Тұрсынұлы Керім

**Шамшәдин Тұрсынұлы Керім** (4 сәуір 1962 жылы туған, Қызылорда облысы, Арал ауданы, Құланды ауылы) – фольклортанушы, дінтанушы, филология ғылымдарының докторы (2001), профессор (2009). 

* ҚазМУ-ды (1985, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 
* Қазақстан орталық музейінде (1985–87) кіші ғылыми қызметкер.
* 1987-1992 ж.ж. Қазақстан ғылым академиясының М. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында кіші ғылыми қызметкер;
* Өзбекстандағы Ғ. Ғұлам атындағы Сырдария мемлекеттік университетінде доцент, кафедра меңгерушісі;
* 1994-2001 ж.ж. Қожа Ахмет Яссауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінде шығыс филологиясы кафедрасының доценті, меңгерушісі;
* 2001 ж. 4 сәуірінен 18 маусымына дейін Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы жанындағы Ислам университетінде ректор;
* 2001 ж. 18 маусымынан 2018 ж. 9 қыркүйегіне дейін Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университетінің проректоры;
* 2018-2024 жылдар аралығында Нұр-Мүбарак университеті жанындағы Әбу Ханифа ғылыми зерттеу орталығының директоры, Дінтану кафедрасының профессоры;
* 2024 жылдан бастап Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті жанындағы Халықаралық ғылыми зерттеу және инновация орталығының директоры.

## Ғылыми жұмыстары

* 2000 ж. «Қазақ фольклорындағы жұмбақ жанры» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады; 
* Әдебиеттану, шығыстану, дінтану, исламтану салалары бойынша 230-дан астам ғылыми еңбектері жарық көрді;
* 140-тан аса ғылыми конференцияларда (Египет, Түркия, Ресей т.б.) баяндамалар жасаған;

## Еңбектері

* Қазақ жұмбағы. Монография, 2007 ж.
* Араб елдері. Оқу құралы, 2008 ж. 
* Араб баспасөзінің тілі. Оқу құралы, 2008 ж.
* Сығанақ саңлағы. Монография, 2012 ж.
* Діни білім - дін діңгегі, 2012 ж.
* Қауам ад-дин әл-Итқани әл-Фараби- ғұлама ғалым, ақын. Монография, 2017 ж. 
* Сал-серілер поэзиясы/ ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басы. Монография, 2017 ж.
* Қазақстан исламтануының аса көрнекті өкілдері. Монография, 2018 ж.
* Тараз тарланы. Монография, 2022 ж.

## Марапаттары

* "Құрмет" ордені (2017);
* Қазақстан халқы Ассамблеясының қоғамдық "Бірлік" алтын медалі (2016);
* "Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл" мерекелік медалі (2016)
* "Астана 20 жыл" мерекелік медалі (2018);
* "Мәшһүр Жүсіп атындағы Алтын медаль" (2013);

Санат:4 сәуірде туғандар
Санат:1962 жылы туғандар
Санат:Арал ауданында туғандар
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университетінің профессорлары
Санат:Қазақстан фольклортанушылары
Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты қызметкерлері
Санат:Халықаралық қазақ-түрік университеті оқытушылары
Санат:Сырдария мемлекеттік университеті оқытушылары
Иттабан

**Иттабан** () – иттабандар тұқымдасына жататын бір немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

Дүние жүзінде кең тараған, 80-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанда Ақтөбе, Қостанай, Жамбыл, Қызылорда, Шығыс Қазақстан облыстарының далалық сортаңды жерлерінде кездеседі. Оның 5 түрі бар. Соның ішінде көп кездесетіні – иттабан сораң (Frankenia pulverulenta). Биіктігі 10 – 30 см, тамыры жіңішке. Сабағы бұтақтанып келген, сыртын ақ түк жапқан. Жапырағы сопақша, ұзындығы 2 – 7 мм, ені 1 – 2,5 мм, төрт-төрттен топталып орналасқан. Қызғылт түсті гүлі бір-бірден жапырақ қолтығына не бұтақшаларының ашаланған жеріне орналасқан. Аталығы 6, екі шеңбер бойында орналасқан. Аналық мойны жіп тәрізді. Сәуір маусым айларында гүлдеп, маусым қыркүйекте жемістенеді.
Жемісі бір ұялы қауашақ. Иттабан туысына жататын өсімдіктердің құрамында тұз көп болады.

## Дереккөздер


Санат:Иттабан тұқымдасы
Санат:Қазақстан табиғаты
Ихтиозаврлар

**Ихтиозаврлар** () – триастың орта шенінен бор кезеңінің соңына дейін да тіршілік еткен бауырымен жорғалаушылардың бір класс тармағы. Ихтиозаврлардың пайда болуы жөнінде әр түрлі пікірлер бар. Кейбір ғалымдар  котилозаврлардан (Cotylosauria), оның ішінде капториноморфтардан (Captorhinomorpha) пайда болған десе, екінші бір зерттеушілер – тасбақалардың арғы тегі деген жорамал айтады. Дене пішіні балыққа ұқсас, сүйір тұмсықты, тұрқы 15 м-ге дейін болған. Киттерге, әсіресе, дельфиндерге ұксас, бірақ тікелей туыстық қатынастары жоқ. Ескек тәрізді жұп аяқтары – жүзу жарғақтарына айналған, негізінен, денесін тепе-тең қалыпта ұстауға бейімделген. Арқа қанаты жұмсақ, қатты құйрық қанаты тігінен орналасқан. Бұл – сүңгу немесе су бетіне шоршып шығу қабілеттерінің жақсы дамымағанын көрсетеді. Бас қаңқасы ұзын тұмсығымен жалғасқан. Үлкен көздері болған. Әрбір жақ сүйегінде бірқатар орналасқан өткір 200-дей тістері бар. Омыртқа жотасында 40 – 75 арқа омыртқасы, 100-ге тарта құйрық омыртқасы болған. Аяқ сүйектері қысқа, алдыңғы аяғында 5, артқысында 3 – 4 башайы, ал башай буындарының саны 50-ге жеткен. Ихтиозаврлар жыртқыш жануарлар болғандықтан әр түрлі моллюскілермен және балықтармен қоректенген, баласын тірідей туған. Ихтиозаврлардың қазба қалдықтары Солтүстік Америка, Еуропа, Азия, Австралия құрлықтарынан табылған. Ихтиозаврлардың қазба қалдықтарының мезозойда сақталған теңіз шөгінділерінен табылған жануарлар қалдықтары эволюциясын анықтауда маңызы зор.
thumb|left

## Дереккөздер


*
Санат:Бауырымен жорғалаушылар
Ишансай

**Ишансай** – Қаракеңгір өзенінің сол аңғарындағы қыстау. Ұлытау облысы Ұлытау ауданы Бозтұмсық ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 18 км жерде. Өзімен аттас өзеннің арнасында орналасқан. Жанында Кіші Қандыадыр, Қарашоқы, Керегетас қыстаулары бар. Мал жайылымына қолайлы.

## Сілтемелер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Қыстаулар
Иірбала

**Иірбала** — Семейтау тауының батысындағы қыстау. Абай облысы Семей қалалық әкімдігіне қарасты аумақта, Знаменка ауылының оңтүстік-батысында 19 км жерде орналасқан. Шаған және Мырзабек өзендерінің аңғарында жатыр. Батысында Тұзащытөбе тауымен шектеседі. Маңында бірнеше ұсақ көлдер бар. Қыстау, мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Қыстаулар
Иіржар (құм)

**Иіржар**, *Iріжар* – Балқаш көлінің оңтүстігінде, Іле мен Қаратал өзендерінің аралығындағы құмды алқап. 

## Географиялық орны
Алматы облысы Балқаш және Жетісу облысы Қаратал аудандарының жерінде орналасқан. 

## Жер бедері
Теңіз деңгейінен 386 м биіктікте. Қырқааралық ойпаңдарында сор және тақыр жерлер кездеседі. Жер асты суы 2 – 80 м аралығындағы тереңдіктен шығады. Солтүстігінде Бестас, шығысында Жаманқұм құмдары мен батысында Қарабасты қонысы жатыр.

## Өсімдігі
Құм жалдардың етегінде қара сексеуіл, жүзгін, жусан, еркек шөп, күйреуік өседі. Негізінен мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы құмдары
Санат:Жетісу облысы құмдары
Иіркөл (Қызылорда қалалық әкімдігі)

**Иіркөл** — Қызылорда облысы, Қызылорда қалалық әкімдігіне қарасты Тасбөгет кенттік әкімдігі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Қызылорда қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 20 км-дей жерде, Иіркөл көлінің оңтүстік-батысында орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 268 адам (137 ер адам және 131 әйел адам) болса, 2009 жылы 112 адамды (57 ер адам және 55 әйел адам) құрады.

## Инфрақұрылымы
Ауылда орта мектеп, емхана, кітапхана, клуб, сауда орталығы, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда қалалық әкімдігі елді мекендері
Иірмек

**Иірмек** – Дулығалы өзенінің оң жағалауындағы қыстау. Қарағанды облысы Ұлытау ауданы Қызылүй ауылының шығысында 41 км жерде орналасқан. Ұлытау тауларының аңғарында. Солтүстігінде Қарақұдық құдығы, батысында Ақши, Демебай, Мырзағұл қыстаулары кездеседі. Оңтүстігінен Қарғалы өзенінің салалары Шолақ, Жоса ағып өтеді. Мал жайылымына қолайлы.

## Сілтемелер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Қыстаулар
Иірсу

**Иірсу** – Қарқара өзенінің сол саласы.

## Географиялық орны
Алматы облысы Райымбек ауданы жерімен ағады.

## Бастауы
Бастауын Күнгей Алатауының шығыс бөлігіндегі Тоқымбұлақ тауынан алып, Бөлексай ауылы тұсында Қарқара өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 38 км. Су жиналатын алабы 262 км2. Арнасы тар, ағысы өте қатты. Желтоқсан айында суы қатып, наурызда ериді. Егіс, мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Райымбек ауданы өзендері
Санат:Іле су алабы
Кинеев Марат Айдарұлы

Кенеев Марат Айдарұлы (1939 ж.т. Райымбек ауданы, Кеген ауылы) — ғалым, ауыл шаруашылығы ғылым докторы (1994). 1962 ж. Алматы зоотехникалық мал дәрігерлік институтын, 1968 ж. осы оқу орнының аспирантура сын бітірді. 1962-65 ж. Ақтөбе зоотехникалық мал дәрігерлік техникумында, 1968-81 ж. Семей зоо техникалық мал дәрігерлік институтында 1981-91 ж. ВАСХНИЛ-ді Шығыс бөлімшесінде, 1990-97 мал шаруашылығы мен мал дәрігерлігін солтүстік ҒЗИ-нда ғылыми-педагогикалық жұмыс тармен шұғылдаңды. 1997 ж. ҰҒА Мал шаруашылығы мен мал дәрігерлігін ғылыми қамтамасыз ету балімінің акадедик-хатшысы болды. 120-дай ғылыми еңбегі жарияланған. 

## Дереккөздер


Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары
Иірсу-Дәубаба қорықшасы

**Иірсу-Дәубаба қорықшасы** – республикалық маңызға ие зоологиялық қорықша.

## Географиялық орны
Түркістан облысы Түлкібас ауданының жерінде 19 мың га жерді алып жатыр. Талас Алатауының қиыр батысындағы тау жоталарында (биіктігі теңіз деңгейінен 1800 метрге дейін) орналасқан.

## Жер бедері мен флорасы
Жер бедері адырлы-шоқылы болып біткен. Бетегелі далада астық тұқымдастары мен шалғындық шөптесін өсімдіктер және бұта (итмұрын, долана, ырғай, т.б.) өседі. Қорықшаның жер бедері сай-салалы, ойысты, құлама жарлы келеді. Сайлы жерлерде әр түрлі жеміс ағаштары (алма, шие, т.б.) мен шағын ормандар кездеседі.

## Фаунасы
Жануарлардан – елік, қасқыр, түлкі, қызыл суыр, сібір таутекесі, т.б. мекендейді. Құстардан кекілік көп, ал өзендерінде көкбас пен қаяз балықтары кездеседі. Қорықшада сирек кездесетін, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген бүркіт, жұртшы, қара дегелек, Тянь-Шань қоңыр аюы, үнді жайрасы, әсіресе, Мензбир суыры қорғалады.

2006 жылы Сайрам-Өгем ұлттық паркінің құрамына кірді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан қаумалдары
Санат:Түлкібас ауданы географиясы
Айнакүл Қапасқызы Ершина

**Айнакүл Қапасқызы Ершина** – физика-математика ғылымдарының докторы (2002), професор (2008).

## Қысқаша өмірбаяны

* 1971 Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтын (қазіргі Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті) бітірген.
* 1971–83 ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ).
* 1984–87 Қазақстан ғылым академиясының сейсмология институтында қызмет етті.
* 1987 жылдан Қазақ мемлекеттік қыздар педагокикалық университетінде жұмыс істейді.

## Ғылыми еңбектері

2001 ж. «Некоторые задачи аэродинамики мониторинга экологии Казахстана» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты – гидромеханика, аэродинамика,жел энергетикасы және экологиялық мониторинг мәселелері. Бірнеше ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер


Санат:30 қазанда туғандар
Санат:1950 жылы туғандар
Санат:Шу ауданында туғандар
Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті қызметкерлері
Санат:Сейсмология институты қызметкерлері
Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті қызметкерлері
Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университетінің профессорлары
Санат:Қазақстан инженерлері
Қозыбай

**Қозыбай** – ежелгі палеолит (тас) дәуіріндегі тұрақ.

Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы Қаратоғай ауылынан батысқа қарай 2 километр жерде, Қалғұтты өзенінің сол жағалауында. 

Оны 1989 жылы Қазақстан ҒА Тарих, археология және этнология институтының тас дәуірін зерттеумен шұғылданатын археологиялық экспедиция тобы (жетекші Ж.Таймағамбетов) ашқан. Өзеннің биік жарқабағынан ежелгі адамдар жасаған тас құралдар табылған. Өзектас, жарықшақ, тас жаңқа, апқы құрал, екі жағы өңделген құралдар, тағыда басқа тас саймандар шақпақ тас жынысынан жасалған.

Қозыбай Шығыс Қазақстандағы ерте кезеңге жататын ескерткіштердің бірі. Ол Қазақстанның шығыс өңірін ежелгі палеолит дәуірінде адамзаттың мекендегенін айғақтайды.

## Дереккөздер


Санат:Шығыс Қазақстан облысы қоныстары
Санат:Күршім ауданы
Санат:Шығыс Қазақстан облысы тарихы
Қозыжауырын жебе

thumb|right|250px|Қозыжауырын жебелер. 1. Түркі заманындағы қозыжауырын жебе. ҚР ҰМ  қорынан. 2. Түркі заманындағы қозыжауырын жебелердің түрлері. Орыс зерттеушісі А.И. Соловьевтің еңбегінен. 3. Қазақтың қозыжауырын жебесі. Ш. Уәлихановтың суреті.
**Қозыжауырын жебе** – жақтың оғының сауытсыз қарсыласқа қолданылатын жебесі. 

## Сипаты
Қозыжауырын жебе темірден соғылып, жалпақ, жетелі болып жасалды. Оқтың сабына жетесінен кіргізіліп, желімделіп орнатылды. Қозының жауырынына ұқсас пішініне байланысты қазақтар жебенің бұл түрін «қозы жауырын» деп атаған. Жақтың оғының жебесінің бұл түрі көне түркі заманында пайда болды. Көшпелілер обаларынан, молаларынан табылған археологиялық материалдарда жебенің бұл түрі жиі кездеседі. Қозыжауырын жебенің ұштары түрліше – үшбұрышты, тегіс, доғалана келген немесе ішіне қарай ойыс болып жасалған бірнеше нұсқалары болды. Ұшы ойыс болып жасалған кескiр қозыжауырын жебелерді адамның, аңның дене мүшесiн кесiп түсу үшiн қолданды.

## Тарихи дерек
Қозыжауырын жебенің әр түрлері қазақтарда ХIХ ғасырға дейін қолданылып келді. Қазақтың қозыжауырын жебенің бір нұсқасының суреті қазақтың алғашқы ғалымы Ш.Ш. Уәлихановтың қазақ қару-жарағы туралы жазған еңбегінде кездеседі. Қозыжауырын жебелі оқ қазақ батырларының қаруы ретінде халық ауыз әдебиетінде де айтылады. Тілдегі метонимиялық құбылысқа байланысты «қозыжауырын жебе» сөзін ауыз әдебиетінде осындай жебелі садақ оғының эвфемистік атауы ретінде де қолданылуы кездеседі: "Саржаға оғын кередi, қозы жауырын көктеме оқ, ұзындығы кез едi ...немесе "Қозы жауырын оқ алды, атып еді өтпеді ...
Демек, ауыз әдебиетінде «қозыжауырын жебе» атауы жебе түрін де және осындай жебелі оқты да білдіреді.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Валиханов Ч.Ч. Вооружение киргиз в древние времена и их военные доспехи. Собрание сочинений. В 5-ти томах. Алма-Ата: Издательство Академии наук Каз ССР, 1961. Т.1; 
* Ақсауыт. Екi томдық. Алматы: Жазушы, 1977; 
* Ахметжанов Қ.С. Жараған темір кигендер (батырлардың қару-жарағы, әскери өнері, салт-дәстүрлері). Алматы: Дәуір, 1996; 
* Соловьев А.И. Оружие и доспехи: Сибирское вооружение: от каменного века до средневековья. Новосибирск: ИНФОЛИО-Пресс, 2003.

Санат:Қарулар
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Қозыкеш

**ҚОЗЫКЕШ** – ескі пілтелі мылтықтың бір түрі. 
Атқан оқ алысқа жетуі және дәл тиюі үшін қозыкештің оқпаны ұзын етіп жасалады.
## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы
Аханай Есенбаев

**Аханай Есенбаев** – зоотехник, Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (1993), Қазақстан ауыл шаруашылығы академиясының корреспонденттік мүшесі.
## Қысқаша өмірбаяны

1968Алматы зоотехнология-малдәрігерлік институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті);
1973 Қазақстан ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын бітірген.
1973–77 Қазақстан қой шаруашылығы ғылыми-зертхана технология институтында кіші;
1977 жылдан аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі, ғылыми хатшы, директордың орынбасары қызметтерін атқарған. «Разработка и совершенствование системы полноценного кормления казахской мясо-шерстной и казахской тонкорунной пород овец» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Аханай Есенбаев 100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 3 монографияның:
1990 «Химические и биологически активные вещества в рационах жвачных животных»; 
1992«Сбалансированное кормление овец» авторы.
.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
Ертазин Хамза докторлық диссертация

Санат:1946 жылы туғандар
Валентина Әйтешқызы Есенғалиева

**Валентина Әйтешқызы Есенғалиева**– филология ғылымының докторы (1968), професор (1969).
## Қысқаша өмірбаяны

1948 Орта Азия мемлекеттік университетін бітірген;
1952–84 Қазақстан ғылым академиясының Тіл және әдебиет институтында (қазіргі Тіл білімі институты) кіші, аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі;
1984 жылдан ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) орыс филология кафедрасының меңгерушісі болды. Оның ғылыми-зертхана еңбектері негізінен орыс және қазақ тілдерін салыстыра зерттеу мәселелеріне арналған.

## Дереккөздер


Санат:4 сәуірде туғандар
Санат:1924 жылы туғандар
Санат:Жәнібек ауданында туғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Орта Азия мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының профессорлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары
Темірғали Оразғалиұлы Есембеков

**Темірғали Оразғалиұлы Есембеков** (20 қазан 1953 ж. Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданы Сұлушоқ ауылы) – филология ғылымдарының докторы (1998), професор (2000). 
* Уақ тайпасынан шыққан.

* 1991–1999 Қарағанды мемлекеттік университетінде аға оқытушы, филология факультетінің деканы болды. 
* Түркістан қаласындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті қазақ әдебиеті кафедрасының, 
* 1999–2000 Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінде қазақ филологиясы кафедрасының меңгерушісі болды. 
* 2000 жылдан ҚазҰУ-дың әдеби шығармалар және көркем аударма теориясы кафедрасының професоры «Қазақ прозасындағы драматизмінің көркемдік-эстетикалық мән-маңызы» деген тақырыпта докторы диссертация қорғады. Оның ғылыми ізденістерінің негізгі бағыты әдебиет теориясы және әдеби ізденістердің методологиясы мәселелеріне арналған. 
* Есембеков 100-ге жуық ғылыми-зертеудің еңбектің, оның ішінде 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:20 қазанда туғандар
Санат:1953 жылы туғандар
Санат:Мағжан Жұмабаев ауданында туғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары
Қозыбасы

**Қозыбасы**, **Қозыбашы** – тарихи дерек көздеріндегі Қазақ мемлекеті құрылған аумақ. 

Этимологиялық мағынасы қозының басындай ғана тау-төбелі жерлерді білдіреді. Жетісу өңірінде бірнеше Қозыбасы бар. Мысалы, Іле Алатауының солтүстік-батысында Қозыбасы аталатын жота бар. Мұхаммед Хайдар Дулатидың «Тарихи Рашиди» кітабында Қазақ хандығының құрылған жері – Шу бойы мен Қозыбасы деп айтылады.

Қозыбасы аталатын шоқы Жамбыл ақын «Сұраншы батыр» дастанында жырлағандай Қордай асуында, Мойынқұм ауданы Хантау іргесінде және Іле Алатауының солтүстік-батысындағы Қозыбасы деген шоқыда кездеседі. «Манас» эпосында айтылғандай Шу өзенінің бас жағында да (Қырғызстан жерінде) бар. Төрт Қозыбасы да Шу атырабымен іргелес жатыр. Шу бойы мен Қозыбасы тауы – география тұрғыдан алғанда 14 – 15 ғасыр басында өмір сүрген Моғолстан мемлекетінің батыс бөлігіндегі өңір.

## Дереккөздер

Санат:Жайлаулар
Санат:Жамбыл облысы географиясы
Санат:Қазақ хандығы тарихы
Раиса Семеновна Демченко

**Демченко Раиса Семеновна** (1 қаңтар 1919 жылы туған, Алматы қаласы) – техника ғылымымдарының кандидаты (1982). 

Мәскеу түсті металдар және алтын институтын бітірген (1945). Ресей және Қазақстанның түсті металлургия кәсіпорындары мен ғылыми-зерттеу институттарында жұмыс істеді (1945–57). Қазақстан Ғылым Академиясының Металлургия және кен байыту институтында кіші ғылыми қызметкер, аға ғылыми қызметкер болды (1957–87). 1987 жылдан зейнеткер. 

Ғылым жұмыстарының негізгі бағыты түсті металдар металлургиясының физика-химия негіздеріне арналған. Іргелі зерттеу жұмыстарының нәтижелері қорғасынның шала өнімдері мен қайта өңделетін шикізаттарды қайта өңдеудің электртермиялық тәсілдерін жасауда пайдаланылып, Қазақстан, Ресей және Украина кәсіпорындарында қолданыс тапты. 

Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1972).

## Дереккөздер


Санат:1 қаңтарда туғандар
Санат:1919 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Техника ғылымдарының кандидаттары
Санат:Мәскеу түсті металдар және алтын институты түлектері
Санат:Құрылыс материалдары ғылыми-зерттеу және жобалау институты қызметкерлері
Санат:Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Дендрология

**Дендрология** (грек. *dendron* – ағаш және логия) – ботаниканың ағаш, бұта, шала бұтаны зерттейтін бір саласы, ағаштар, бұталар, олардың құрылысы, жүйеленімі, филогенезі, физиологиясы, экологиясы, шаруашылық мәні туралы ғылым; ботаниканың бір саласы. 

Орман шаруашалығы, көгалдандыру, фитомелиорация, өсімдіктер интродукциясы пәндерімен тығыз байланысты. Қазақстанда өсетін ағаштар мен бұталар туралы алғашқы мәліметтер (XIX ғасырдың басы – XX ғасырдың аяғы) орыс ботаник-ғалымдарының (А.И.Шренк, И.Г.Борщов, Г.Н.Потанин, т.б.) еңбектерінде жарияланған. Дендрология саласындағы ғылыми-зерттеу жұмыстар республикада 1932 ж., яғни КСРО Ғылым Академиясының қазақстандық базасы құрамында ботаникалық сектор ашылып, Алматы ботаника бағы құрылғаннан кейін басталып, Алтай (1935), Қарағанды (1940), Жезқазған (1966), Іле (1966), Маңғыстау (1972) ботаника бақтарында жалғастырылды. 

Дендрология зерттеулерге Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Ботаника және фитоинтродукция институтының құрамындағы Бас ботаникалық бақ басшылық етеді. Қазақстанның әр түрлі аймақтарында өсетін ағаш өсімдіктері зерттеліп, республиканың өсімдік шикізаты жөніндегі мәліметтер қорытылды (Н.В.Павлов, КСРО Мемлекеттік сыйлығы, 1948). Жергілікті және интродукцияланған ағаштар мен бұталар, олардың өсу жағдайлары туралы деректер жинақталып, сол өсімдіктерді пайдалану жайлы ұсыныстар жасалды. Қазақстанның ботаникалық бақтарына басқа елдерден әкелінген ағаш өсімдіктері өсіріліп, сынақтан өткізілді. Республика өңірлерінде интродукцияланған ағаш өсімдіктердің өсіп-өнуі, аяз бен қуаңшылыққа төзімділігі, тіршілік жағдайларына бейімделуі, т.б. биология ерекшеліктері зерттелді. Қазақстан мен Орталық Азия, тропиктік, субтропиктік, қоңыржай белдеулерден әкелінген ағаштардың экспозициясы жасалды.

## Дереккөздер

Санат:Ботаника
Денсаулық сақтаудың медициналық және экономикалық мәселелері ғылыми орталығы

**Денсаулық сақтаудың медициналық және экономикалық мәселелері ғылыми орталығы** – мемлекеттік ғылыми-зерттеу мекемесі.1994 ж. құрылған. 

Ғылым орталықтың құрамында 6 ғылыми бөлім бар. Орталықтың ғылым жұмыстарының негізгі бағыттары: республика халқы денсаулығының қалыптасуының заңдылықтарын зерттеу және анықтау; аурудың алдын алудың ғылым тұжырымдамасын және стратегиясын жасау; мемлекеттік денсаулық сақтаудың дамуы алғышарттарын белгілеу және медицина-экономикалық стандарттардың жүйесін жасау; денсаулық сақтау саласындағы ұйымдастыру жұмыстарының жаңа түрлерін ғылым тұрғыдан негіздеу және ресурстармен қамтамасыз ету; денсаулық сақтауды басқарудың жаңа әдістерін жасап, өндіріске енгізу; дәрігерлік сақтандыруды дамыту; жасалып жатқан ғылым-зерттеу бағдарламаларын әдістемелік, ақпараттық және статистикалық жағынан қамтамасыз ету; халықтың денсаулығын сақтау саласында республиканың халықаралық байланыстарын өрістету стратегиясын жасау, т.б. Осында жүргізілген ғылым-зерттеу жұмыстарының нәтижелері «Халық денсаулығы» атты мемлекеттік бағдарламасын жасауда қолданылды. 
Орталық қызметкерлері Қазақстан дәрігерлерінің 1-съезін (1997), «*Қазақстан Республикасында денсаулық сақтауды қайта құрудың тәжірибелік мәселелері және болашағы*» деген тақырыпта республикалық ғылым-практикалық конференциясын (1998) өткізуге белсене қатысты. Орталықта 1995 жылдан Денсаулық сақтау ісі бойынша басшылар мен ұйымдастырушылар даярлайтын курстар, 1996 жылдан докторлық диссертациялық кеңес жұмыс істейді, *«Медицина және денсаулық сақтау»* журналы шығады.

## Сыртқы сілтемелер
http://www.mz.gov.kz/index.php?wakka=/Kaz 

## Дереккөздер</span>


Санат:Ғылым
Әнуар Жақсығалиұлы Дербісәлин

**Дербісәлин Әнуар Жақсығалиұлы** (18 ақпан 1929 ж., Ақтөбе облысы, Ойыл ауданы, Қызылжар ауылы – 4 шілде 1986 ж., Алматы қаласы) – филология ғылымдарының докторы (1969), Қазақстан Ғылым Академиясының корреспонденция мүшесі (1983). ҚазПИ-ді (1950, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. 

Ойыл орта мектебінің мұғалімі (1950–51), Қазақстан Ғылым Академиясының Тіл және әдебиет институтының аспиранты (1951–54), Педагогика ғылыми-зерттеу институтында аға ғылым қызметкер (1955–58), Әдебиет және өнер институтында аға ғылым қызметкер (1958–76), бөлім меңгерушісі (1977–86) қызметтерін атқарған. Ғылыми-зерттеу еңбектері, негізінен, XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басындағы қазақ әдебиеті тарихының мәселелеріне арналған. Сондай-ақ, түркі жазба ескерткіштері мен қазақ ақын-жырауларының әдеби мұрасы туралы зерттеу еңбектердің авторы. *Асан Қайғы, [[Қазтуған]], Доспанбет, Шалкиіз, Жиембет, Бұқар, Шал, Көтеш, [[Абай]], Ыбырай*, т.б. ақын-жыраулардың әдеби мұраларын, «Оғызнама», «Мұхаббатнаме», «Қорқыт ата кітабы» сияқты көне қазыналарды зерттеуге елеулі еңбек сіңірді. «*Октябрь алдындағы қазақ әдебиетінің (1990–1917 ж.) даму жолдары*» деген тақырыпта докторлық диссертацияны қорғаған.

## Сыртқы сілтемелер
http://www.aktobegazeti.kz/?p=330 

## Дереккөздер


Санат:1929 жылы туғандар
Санат:Ойыл ауданында туғандар
Санат:1986 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Қозы Көрпеш – Баян Сұлу кесенесі

**Қозы көрпеш – Баян сұлу мазары** — X–XI ғғ. тұрғызылған сәулет өнерінің ескерткіші. Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданы Таңсық ауылына таяу, Аягөз өзенінің оң жағалауында орналасқан.

## Сипаттамасы

Мазар табаны төрт бұрышты таған түрінде (сырт жағынан ауданы 7,10x7,10 м, ішкі жағынан 3,38x3,38 м), жоғары қарай сүйірленіп, күмбезделіп өрілген. Биіктігі 11,65 м, еденінен күмбезіне дейінгі биіктігі 4,35 метр. Қабырғасы гранит қалақ тастан сабан аралас балшықпен қаланған, қалыңдығы 1,86 метр Кірер есігі шығысқа қаратылған. Оңтүстік-шығыс қабырғасында өлшемі 0,7x0,5 м саңылау бар (қабырғадан 2,3 м биіктікте). Қозы көрпеш – Баян сұлу мазарының жанында төрт тас мүсін болған. Олардың кескінін ең бірінші болып 1771 жылы Г.Волошин қағаз бетіне түсірген. Тас мүсіндерде үш әйел мен бір ер адам бейнеленген. Халық арасындағы аңыз бойынша, үш әйелдің біріншісі – Баян сұлу, екіншісі – сіңлісі Айғыз, үшіншісі – апасы Айтаңсық, ер адам – Қозы болса керек.
Өкінішке орай, қазір бұл тас мүсіндер жоғалып кеткен. Ел ішіндегі аңыз-әңгімеде Қозы көрпеш – Баян сұлу мазарын және оның жанындағы тас мүсіндерді Сарыбайдың інісі Тайлақ би жасатқан деп айтылады.

## Зерттелу тарихы

1768–1774 жылдары қазақ даласына Ресей империясының ұйымдастырған екінші зерттеу саяхаты барысында Х. Барданес Аягөздің бойында тастан қаланған Қозы Көрпеш есімді ғимараттың сақталғанын жазған.

1840–1843 жылдары А.И. Шренктің Орталық Қазақстанның тарихи ескерткіштерін зерттеу барысында мазар туралы деректері кезедседі.

1856 жылы Шоқан Уәлиханов мазар мен оның айналасында орналасқан тас мүсіндердің кескінін қағаз бетіне түсірген.

1915 жылы атақты өлкетанушы А.Н. Белослюдовтың "Қозы Көрпеш – Баян Сұлу эпосын зерттеген" Г.Н. Потанинге хатында мынадай жолдар кездеседі: "...Қозы Көрпеш-Баян Сұлу мазарына екі рет барып келдім. Ол (4 мүсін) мүсіндер жоқ. Мазар қаптал жағынан зеңбірекпен атқыланып, құлап жатыр. Менің марқұм ағамның (Виктор Николаевич) айтуы бойынша, мүсіндерді Германияға алып кетті." Белослюдов мазардың биіктігі 18 метрден 11-12 метрге дейін кемігені туралы болжамдаған.

1952 жылғы Әлкей Хақанұлы Марғұлан жетекшілік еткен Қазақ КСР Ғылым академиясының археологиялық экспедициясы

1982 жылы мазар Қазақ КСР-нің тарихи және мәдени маңызы бар ескерткіштерінң тізіміне еніп, мемлекет қорғауына алынды.

Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Аягөз ауданы
Санат:Абай облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Денсаулық жолы

**«Денсаулық жолы»** – Қазақстанда денсаулық сақтау мәселелеріне арналып, қазақ тілінде шығып тұрған журнал. 

Оның 1929 ж. тамызда жарық көрген 1-санының 36 беті араб әріптерімен, 4 беті латын әріптерімен теріліп, 4 мың данасы тарады. 

*«Денсаулық жолының»* жарыққа шығуына игі ықпал еткен Қазақстан Денсаулық сақтау халық комиссары М.Қаласытәтімов алғашқы жылдары бас редактор (1929–30) қызметін қоса атқарған. 1930–32 ж. Б.Әбдірахманов пен С.Аспандияров бас редактор болды. Х.Досмұхамедұлының мақалалары журналда жиі жарияланып тұрған. 1932 ж. жұмысын тоқтатқан журнал 1990 ж. *[[Денсаулық журналы|«Денсаулық»]]* деген атпен қайта жаңғыртылып, жүйелі шығып келеді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан журналдары
Санат:1929 жылы пайда болғандар
Санат:Қазақ тілді журналдар
Санат:КСРО журналдары
Санат:Медициналық журналдар
Қозы Көрпеш – Баян Сұлу (пьеса)

**Қозы көрпеш – Баян сұлу** — Ғабит Мүсіреповтың пьесасы. Шығарма 1939 жылы сәуір айында жазылып біткен. 

1940 жылдың 29 сәуірде Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрында алғаш рет сахналанып, қазіргі күнге дейін театр репертуарынан тұрақты орын алып келеді. 

Пьеса бірнеше рет орыс тілінде басылған (Г.Мусрепов, “Козы Корпеш — Баян сұлу”, М.–Л., 1945; “Песни казахских степей”, Сборник, М.–Л., 1951, с. 237–300; “Пьесы драматургов Казахстана”, А., 1958), эстон тілінде кітап болып шыққан (1948, Таллин). 

“Қозы көрпеш – Баян сұлу” 1950 жылы Мәскеу драма театрында “Махаббат дастаны” деген атпен қойылды, сондай-ақ, КСРО елдерінің көптеген театрларында бірнеше тілдерде сахналанды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ пьесалары
Санат:1939 жылғы шығармалар
Санат:Ғабит Мүсірепов шығармалары
Нығметжан Қабатайұлы Есенғарин

**Нығметжан Қабатайұлы Есенғарин** — экономика ғылымдарының докторы (1998), Халықаралық Көлік академиясының академигі, Орал электрмеханик темір жол көлігі инженерлері институтын (1964) және КСРО Министірлік Кеңесі жанындағы Халық шаруашылығы академиясын (1984) бітірген. 
## Қысқаша өмірбаяны
1964–72 Қазақ темір жолының Целиноград (қазіргі Ақмола) сигнализация және байланыс дистанциясында инженер,бас инженер;
1972–77 Қазақ темір жолында бас инженерлердің орынбасары, бөлім бастығы;
1977–82 Тың өлкесі темір жолының бас инженері;
1984–86 темір жол бастығының орынбасары, бастығы;
1989–91 КСРО Жол қатынасы министрінің орынбасары;
1989–91 Алматы темір жолының бастығы;
1991 ж, ҚР Көлік министрі
1994 ж. ҚР Көлік және коммуникация министрі;
1994 ж. ҚР Премьер-министрінің 1-орынбасары. «Интеграционные процессы на постсоветском пространстве» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.Нығметжан Қабатайұлы Есенғарин  бірқатар ғылыми және публицистикалық кітаптардың авторы. 12-сайл. ҚР Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1990–91).

## Марапаттар
* Еңбек Қызыл Ту,
* Халықтар достығы,
* «Құрмет Белгісі», 
* «Парасат» (2002),
* Достық (2002, РФ) ордені. .

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Есенғарин Нығметжан Қабатайұлы 

Санат:1941 жылы туғандар
Санат:Қазақстан көлік және коммуникациялар министрлері
Санат:Экономика ғылымдарының докторлары
Санат:Парасат орденінің иегерлері
Мәлік-Айдар Хантемірұлы Асылбеков

**Мәлік-Айдар Хантемірұлы Асылбеков** (15.1.1929 жылы туған, Түркістан облысы қазіргі Шардара ауданы Шардара кенті - 20.05.2015, Алматы) – тарих ғылымдарының докторы (1974), профессор (1983), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының академигі (2003), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым және техникалық қайраткері.
## Өмірбаяны
Шанышқылы тайпасының Қатаған руынан шыққан.

Шымкент мұғалімдер институтын (1948) және ҚазМУ-дың тарих факультетін (1954) бітірген. 1958 жылдан Қазақстан ғылым академиясының Тарих, археология және этнология институтының кіші ғылыми қызметкері, Ғылым академиясының қоғамдық ғылымдар бөлімінде ғалым-хатшы (1963–68), аға ғылыми қызметкер (1968–80), бөлім меңгерушісі (1981–1984, 1985–1992), институт директорының орынбасары (1984–1985) болды.

Оның жетекшілігімен 12 ғылым докторы, 50 ғылым кандидаты дайындалды. Қазақстандағы тарихи демография ғылымы мектебінің негізін қалады.

200-ден астам ғылым еңбек жазды. «Қазақстан темір жол кадрларының қалыптасуы және дамуы. 1917–1970» деген тақырыпта докторы диссертация қорғады. Ғылым қызметінің негізгі бағыты – 19 ғасырдың 2-жартысы мен 20 ғасырдағы Қазақстанның әлеуметтік-экономика және саяси жағдайы мен демографиясының даму процестері.

## Шығармалары
* Формирование и развитие кадров железнодорожников Казахстана (1907–1970 жж.), Алматы, 1973;
* Демографические процессы современного Казахстана, Алматы, 1995 (в соавторстве с В. Козиным).

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Көрнекті тарихшы-ғалым М.-А.Х. Асылбеков – 80 жаста 
*www.wap.inform.kz  

Санат:15 қаңтарда туғандар
Санат:1929 жылы туғандар
Санат:Шардара ауданында туғандар
Санат:20 мамырда қайтыс болғандар
Санат:2015 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері
Санат:Тарих ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген техника қайраткерлері
Қозықұлақ

**Қозықұлақ** (*Trіchochіton*) – орамжапырақ тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. 
Қазақстанда Қаратау мен Батыс Тянь-Шань тауларының тасты беткейлерінде, жартас және ағаш көлеңкелерінде өсетін 1 түрі – майда қозықұлақ (T. іnconspіcum) кездеседі. 
Биіктігі 5 – 40 сантиметр, сабағы кейде бұтақталған, жапырақтары ұзынша, тостаған жапырақшаларының түп жағы дорбашық тәрізді. Күлте жапырақшалары ақ түсті, ұзындығы 2 милиметрдей. Мамыр – тамыз айларында гүлдеп, жеміс салады. Бұршаққынды жемістері созылыңқы қандауыр пішінді, ұзындығы 1,5 – 4,5 сантиметр. Жоғарғы жағы қысыңқы келеді де, төмең жағының 1/3 бөлігі ашылады. Тұқымы жасыл сары түсті.

## Дереккөздер</span>


	

Санат:Орамжапырақтар
Деректер банкі

**Деректер банкі** (итал. banca – орындық, алмастыру дүкені) – дерекқордың (деректер базасының) қолданылу ортақтығы бойынша біріктірілген жиынтығы. 

Деректер банкі – деректері бір орталықта сақталған, оларды ұжымдық негізде пайдалануға мүмкіндік беретін автоматтандырылған ақпараттық жүйе ретінде қарастыруға болады. Бұл жүйенің құрамында бір немесе бірнеше дерекқор, деректер базасының анықтамалығы, дерекқордың басқару жүйесі, сондай-ақ сұраныс және қолданбалы бағдарламалар кітапханалары болады. 

Деректер банкінің дерекқордан өзгешелігі – мұнда өзара байланысы үстірт, тіпті өзара байланыспаған ақпараттар жиынтығы топтасқан. Деректер банкісінің ақпараттары арнайы индекстермен белгіленеді. Пайдаланушылар осы индекстер бойынша өздеріне қажет ақпараттарды іздеп табады. Деректер банкі салалық автоматтандырылған басқару жүйелері мен әр түрлі ақпараттық жүйелердің маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Қазіргі уақытта дүниежүзілік ақпарат қорлары Интернет жүйесі арқылы біртұтас жаһандық желіге біріктірілген.

## Сыртқы сілтемелер
http://infobank.kz/sozdiklist/showkz/21397

## Дереккөздер</span>


Санат:Ғылым
Дефектология

**Дефектология** *( – жетімсіздік және  – ілім)* – педагогиканың көру, есту, сөйлеу мүшелерінде, ақыл-ойының дамуында бұзылысы бар балаларды оқыту мен тәрбиелеу мәселелерін зерттейтін арнаулы саласы.

Дефектология төрт салаға бөлінеді: сурдопедагогика – есту қабілеті зақымдалған балаларға, тифлопедагогика – көру қабілеті зақымдалған балаларға, олигофренопедагогика – ақыл-ойында бұзылысы бар балаларға, логопедия - сөйлеу тілінің бұзылысы бар балаларға білім және тәрбие беру проблемаларын зерттейді. Дефектология, сондай-ақ дененің күрделі бұзылыстары (көрмейтін және естімейтін,естімейтін және ақыл-ой кемістігі бар,және т.б.) балаларды оқытып тәрбиелеуді де қамтиды.

Дефектология невропатология, генетика, психология, педагогика, тіл білімі секілді бірқатар ғылым салаларымен де тығыз байланысты. Шет елдердің көпшілігінде «Дефектология» терминінің орнына «арнайы оқыту» термині қолданылады. Ал Германияда, Австрияда, Швецияда бұл сала «емдік педагогика» деп аталады. Бұрынғы КСРО-да Дефектология жөніндегі ғылым-зерттеу жұмыстарын Мәскеудегі Педагогика ғылымдар академиясының Дефектология институтында, Киев педагогика және психология институтында, басқа да педагогикалық институттардың дефектология факультеттерінің кафедраларында, мектептерде жүргізілді. 1931 жылы Алматыда естімейтін, 1932 жылы көзінде бұзылысы бар балалар үшін алғашқы арнаулы мектептер ашылды. XX ғасырдың 60-жылдарынан бастап көмекші мектептер жұмыс істеп келеді. Мұндай мектептерде жұмыс істейтін арнаулы кадрлар 1976 жылдан Алматы мемлекеттік университетінде, 1984 жылдан Қарағанды мемлекеттік университетінде даярланады. Қазақстанда табиғи кемістігі бар балалар мемлекет есебінен арнаулы мектептерде тегін оқытылады.

## Сыртқы сілтемелер
http://ru.wikipedia.org/wiki/Дефектология

## Дереккөздер</span>


Санат:Медицина
Иірсу темір кен орны

**Иірсу темір кен орны** - Түркістан облысы Түлкібас ауданындағы кен орны.

## Геологиялық құрылымы
Кен Мыңшұңқыр антиклиналының орталық бөлігінде төменгі таскөмір кезеңінің әктас пен доломиттерінде шоғырланған.

## Жатыс сипаты
Кен алаңында қабат, линза және діңгек пішінді 12 кен денесі анықталған. Олардың ұзындығы 170-1700 м, қалыңдығы 6-40 м, тереңдігі 270-700 м-ге дейін.

## Минералдары, құрамы
Негізгі кен минералдары: магнетит, пирит, халькопирит, пирротин, кобальтин, сфалерит, галенит. Кентастағы темірдің мөлшері 30 – 60%, мыстікі 0,32 – 0,93%. Барланған темір кентасының жалпы қоры 327,1 млн. т, мыстікі 260,9 мың т. Кен орны толық барланбаған.

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысы кен орындары