Биржалық инвестициялық қор

**Биржалық инвестициялық қор** немесе **ETF** () — қор биржаларында сатылатын және сатып алынатын инвестициялық қор түрі. ETF-тер акциялар, облигациялар, валюта, борыштық міндеттемелер, фьючерстік келісімшарттар немесе алтын құймалары сияқты тауарлар сияқты қаржылық активтерге иелік етеді. Көптеген ETF-тер жекелеген акцияларға иелік етумен салыстырғанда диверсификацияның белгілі бір деңгейін қамтамасыз етеді.

## Толығырақ
ETF өзіне меншік құқығын акционерлер иеленетін акцияларға (пайларға) бөледі. Елге байланысты ETF-тің құқықтық құрылымы корпорация, траст, ашық типтегі басқарушы инвестициялық компания немесе бірлескен инвестициялық траст болуы мүмкін. Акционерлер қор активтеріне жанама түрде иелік етеді және пайыздар немесе дивидендтер түріндегі пайданың бір бөлігін алуға құқылы, сондай-ақ қор таратылған (жойылған) жағдайда кез келген қалдық құнға ие болады. Акционерлер жылдық есептерді де алып тұрады. ETF, әдетте, ауытқулар болуы мүмкін болса да, оның саудасын таза активтерінің құнына (NAV) жақын ұстауға арналған арбитраждық механизммен жұмыс істейді.

Қор нарығының индекстерін пассивті түрде бақылайтын ең ірі ETF-тердің жылдық шығыстар коэффициенті (expense ratio) инвестицияланған соманың 0,03%-ын құрайды, ал мамандандырылған ETF-тердің жылдық комиссиясы 1%-дан немесе одан да көп болуы мүмкін. Бұл комиссиялар ETF эмитентіне алынған дивидендтерден немесе активтерді сатудан түскен қаражат есебінен төленеді.

2023 жылғы жағдай бойынша әлемдік нарықтағы көрсеткіштер:
* АҚШ: Акциялық ETF-терге 5,4 триллион доллар, ал тіркелген кірісі бар (облигациялық) ETF-терге 1,4 триллион доллар инвестицияланған.
* Еуропа: Акциялық ETF-терде 1,0 триллион доллар, облигациялық қорларда 0,4 триллион доллар жинақталған.
* Азия: Акциялық ETF-терде 0,9 триллион доллар, облигациялық қорларда 0,1 триллион доллар бар.

2023 жылдың бірінші тоқсанында ETF саудасы АҚШ-тағы қор нарығы саудасының жалпы көлемінің 32%-ын, Еуропада 11%-ын және Азияда 13%-ын құрады.

ETF қызметі мемлекеттік органдармен (мысалы, АҚШ-тағы SEC және CFTC) реттеледі және бағалы қағаздар туралы заңдарға бағынады.

Жабық типтегі қорлар (closed-end funds) ETF болып саналмайды; олар қор болғанымен және биржада сатылса да, ETF-тен айырмашылығы, олар шығарылған акциялар санын өзгертпейді. Сондай-ақ, Биржалық ноталар (ETN) — бұл биржалық инвестициялық қорларға жатпайтын борыштық құралдар.

## Арбитраж механизмі
ETF акциялары «уәкілетті қатысушылар» (authorized participants немесе AP) деп аталатын ірі брокер-дилерлер маркетмейкер ретінде әрекет еткенде жасалады немесе өтеледі. Олар тікелей ETF эмитентінен акцияларды ірі блоктармен (әдетте 50 000 акциядан тұратын), яғни «жасау бірліктерімен» (creation units) сатып алады немесе қайтарады. Жасау бірліктерін сатып алу және өтеу, әдетте, заттай түрде жүзеге асады: AP эмитентке ETF портфеліндегі бағалы қағаздардың дәл сондай түрі мен пропорциясын береді немесе алады. ETF активтерінің тізімі желіде ашық жарияланады.

Жасау бірліктерін сатып алу және өтеу мүмкіндігі ETF-ке оның нарықтық бағасы мен таза активтер құны (NAV) арасындағы ауытқуды барынша азайтуға арналған арбитраж механизмін береді. Уәкілетті қатысушылар ETF акциялары үшін нарықтық ликвидтілікті қамтамасыз етеді және олардың күнделікті нарықтық бағасының негізгі активтердің таза құнына жақын болуын қадағалайды. Басқа инвесторлар (мысалы, бөлшек брокерді пайдаланатын жеке тұлғалар) ETF акцияларымен қайталама нарықта сауда жасайды.

Егер инвесторлар тарапынан ETF-ке сұраныс жоғары болса, оның акция бағасы бір акцияға шаққандағы таза актив құнынан уақытша жоғары көтеріледі. Бұл арбитражшыларды эмитенттен қосымша «жасау бірліктерін» сатып алуға және алынған акцияларды ашық нарықта сатуға ынталандырады. ETF акцияларының ұсынысы артқан кезде нарықтық баға төмендеп, таза актив құнынан асып кеткен үстемеақы (премия) жойылады. Сұраныс төмен болған жағдайда да ұқсас процесс жүреді: акциялар өздерінің таза актив құнынан төмен бағамен (дисконтпен) сатыла бастайды.

Сұраныстың артуына байланысты ETF-тің жаңа акциялары жасалғанда, бұл «ETF қаражат ағыны» (inflow) деп аталады. Ал ETF акциялары негізгі бағалы қағаздарға айырбасталып (өтелгенде), бұл «ETF қаражат жылыстауы» (outflow) деп аталады.

ETF акцияларының бағасы таза активтер құнына сәйкес келуі үшін арбитраж механизмінің тиімділігі өте маңызды.

## Дереккөздер

Санат:Инвестициялық қорлар