open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шам ақым

=Шам ақым =
(шам көр)-бір кісіге емес көптеген адамдарға арнап жасаған, бірата әулеттеріне арнаған (тән) қабырыстан шам көрдеп аталады. Шам көр көбінесе жасы үлкен, ұлағатты кісілер қаза болудың алдында қазып, даярлап қоятын қабырыстанды көрсетеді. Жерасты кең көлемді қазылып, өлгендерді қаз қатар жатқызып, ішкі бетіне шымылдық ұсталатын арнаулы есік бекітілген, адам қаза болғанда, шам көтеріп кіріп мәйітті қатарға орналастыратын қабырыстан болмақ. Бұл ерте кезде қазақтарда пайдаланған қабырыстан.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Жан ақым

=Жан ақым=
жан ақымның құдығы әдетте өңтүстіктен сөлтүстікке қарай ұзын төрт бұрыш формасында болып ұзыны 2.5 метр, ені 1.8метр, тереңдігі 2 метр тік қазып түсіріледі. Батыс керегесінен адам сиятындай тесік қазып, ішкі жаққа төмендеп қазып ақымды қазуды бастайды. Ақымға бір кісі көсіліп жатса бас-аяғы тимейтін, малдас құрып отырса төбесі тимейтіндей етіп қазып бОлған соң төбесі бесік формасына келтіріледі. Ақыммен құдықтың арасындағы керегесі 0.5метр болуы керек. Кей жерлерде ақым мен құдық арасындағы кереге берік болуы үшін әрі мәйітті алып кіруге қолайлы болуды ойластырып, құдық шығыстан батысқа, ұзын төрт бұрыш формасында қазылып жатқан жәйттерде кездеседі.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Жарма ақым

=Жарма ақым=
Бұл түрдегі ақым топырағы жұқа, саздауыт өңірлерде қазылады. Қазу формасы жан ақым мен бірдей болып бірақ құдық тереңдігі 1.5 метр шамасында қазылып, батыс қапталынан 0.8 метр мәйіт жатқызуға келетіндей етіп үңгіп кіреді. Формасын бесік тектес жасап шығады. Осы бойынша мәйіт қойылып болған соң ауыз жағы шикі кесекпен немесе қалың тақтаймен бекітіледі.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Айви Лигасы

**Айви Лигасы** () — АҚШ солтүстік-шығыс жағалауында орналасқан Құрама штаттардың және әлемнің ең үздік жоғары оқу орындар қауымдастығы. 

Ағылшынша "Ivy" сөзі қазақ тілінде шырмауық дегенді білдіреді. Қауым­дас­тықтың бұлай­ша аталуына уни­вер­ситеттің көне ғимараттарының шыр­­­мауық­пен көмкеріліп жата­тын­дығы се­беп болды. Айви лига­сы­на енетін уни­вер­ситеттер білім са­па­­сының жоға­ры­лығымен ерек­ше­ленеді. 

Айви Лигасына кіретін сегіз жоғары оқу орындардың тізімі:
* Браун университеті
* Дартмут университеті
* Гарвард университеті
* Принстон университеті
* Пенсильвания университеті
* Йель университеті
* Колумбия университеті
* Корнелл университеті

## Лиганың өзара бәсекелестігі
Айви лига­сы­на енетін уни­вер­ситеттердің іріктеушілігі аса жоғары болып табылады. Қабылдау көрсеткіші 7-18% болып табылады.
Бұл университеттер студенттерді тарту үшін өзара бәсекеге түседі.  
## Дереккөздер

Санат:Университеттер
Санат:АҚШ университеттері
Санат:Жоғары оқу орындары
Мәйітті жерлеу

=Мәйітті жерлеу=
Мәйітті жерлеу-мәйіт бейіт басына апарылғаннан кейін, алдымен ақым ішін торқалап шығады. Торқалау дегеніміз-ақым ішіндегі топырақты майдалап мәйітті жатқызғанда топырағы майда болсын дегендік. Одан соң, ақы иесінің біреуі ақымның ішіне кіріп көреді. Ақы иесі мақұлдаған соң, ақым ішіне екі адам кіріп, құдықта төрт адам тұрып қолдасып, мәйіттің аяқ жағы алдымен ақымға түсіріледі. Бұл барыста құдық төбесінде төрт адам ақырет киіздің төрт бұрышынан кере жайып күнді тасалап тұрады. Осы арқылы саумалап, ақым ішіне кіргізілген соң бас топырағы (құдықты қазуды бастағандағы бірінші күрек топырақ) және ақым ішіне барлық жамағат бір шымшымнан күрекке топырақ салып бас топырақпен бірлікте ақым ішіне жеткізіледі. Бас топырақты ақым ішіндегі бір адам, мәйіттің бас жағына паршаламай қойып, шымшымнан апарылған топырақты мәйтті айландыра шашып шығады да, мәйіттің үш жерінен буылған белбеу ағытылып мәйіттің басын батысқа бұрыңқырап, ақырет киімінің жағалық жағымен бет жағын қалқалап (бұл жерде мәйіттің басы солтүстікте аяғы оңтүстікке келтіріп жатқызады) жайғастырып болған соң, ішіндегі екі адам шығып, ақымның аузы бекітіледі. Ақы иесі алдымен жеті күрек топырақ тастаған кейін, бейіт басындағы жамағат толық отырып, молда құран оқиды. Одан соң жамағат құдыққа кезекпен Олған соң төбесі бесік формасына келтіріледі. Ақыммен құдықтың арасындағы керегесі 0.5метр болуы керек. Кей жерлерде ақым мен құдық арасындағы кереге берік болуы үшін әрі мәйітті алып кіруге қолайлы болуды ойластырып, құдық шығыстан батысқа, ұзын төрт бұрыш формасында қазылып жатқан жәйіттерде кездеседі.
1. Топырақ салу Топырақ тастағанда күректі қолдан-қолға алмайды. Күрек жерге тасталған соң, екінші кісі күректі алып топырақ тастайды. Топырақ тасталып шөккен нардың формасына келтіріліп үйіледі. Топырақты жасап қоймайды. Сонымен жамағат тағы отырады. Молда құран оқып тілек айтқан соң жерлеу аяқталған есептеледі.

2 .Ат қойып келу  – жерліктен қырық адым ұзаған соң ақы иелері дауыс шығарады. Кей жерлерде дауыс шығармайтын жәйіттерде кездеседі. Жерліктен қайтқан жамағат әдететтегі аяңмен келеді. Ақы иелері үйге жақын қалғанда атты желдіртіп ат қойып келеді. Бұл дауысты естіген үй ішіндегі әйелдер жағы дауыс айтады. Ұлар шу болып сөгіліп жоқтау айтады. Жерлеуге кеткен ақы иелері мен көріспеген жақын жамияты, ер әйел қайта көріседі. Көріспеген басқа жамағат қол алысып көңіл айтады. Үлкен кісілерден бірнешеуі дауыс тоқтату жөнінде сабыр сұрайды. .

3. Аманат қою – жорықтарда, үркіншіліктерде, қолайсыз көші қондарда қаза болған адамдардың мәйітін аманат қояды. Бұл дегеніміз тау үңгірлеріне, жар, жота, сайлардың ыңғайлы жерлеріне мәйіттің бетін тасалап мықты бекітіп жауып, ел орныққанда көшіріп жерлеуді көрсетеді. Мәйітті аманатқа қойғанда Ақы иелері ‹‹аманат›› деп үш қайтара серт жасайды . Аманатқа келген жамағат соңынан ‹‹аманат›› деп бір ауыздан қайталайды.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы
Ахметұлы Бейсен]
Аманат қою

**Аманат қою** — дәстүрлі өлікті жөнелту салтында орын алған мәйітті уақытша жерлеу жосыны. Көшпелі, жартылай көшпелі дәстүрге орай, жаугершілік кезінде соғыста шейіт болғандарды уақыт тығыздығынан жерлеуге мұрша болмаған жағдайда және өзінің туған жерінен шалғайда қайтыс болған атақты адамдарды аманат ретінде уақытша жерлеу салты болды. Сондай-ақ, күн райының қолайсыздығынан - қарлы бұрқасын, қар басу, тоң ерімеген, аязды, боранды кездерде (қыстағы жіті өтетін амалдарда, жұт кездерде) қайтыс болған адамды жер қойнына тапсыруға мүмкін болмаған жағдайда аманат қойылады. Олай істеу үшін марқұмды «Аманат, аманат, аманат» деп үш рет айтып жерлеп, кейіннен өз жеріне, ата-баба қорымына әкететін болған. Кейін, туған жеріне, рулық зиратқа, қайта жерленеді. Мұндай жағдай қазақ арасында бұрын жиі болып тұрған. Мысалы, Абайдың сүйікті ұлы Әбдірахман Алматы қаласындағы зиратқа аманат қойылып, артынан сүйегі еліне әкелінгені белгілі.

Орталық Қазақстанда таралған аманат жерлеудің бір түрі сөрелеп жерлеу. Қайтыс болған адам туған-туыстарымен бақұлдасқан сәтте қойылатын жерін аманат етіп қалдырса және қыс кезінде қайтыс болса көктемге дейін середе сақтайтын болған. Қыс кезінде Сарыарқа жерінде дүниеден озған төрелер мен билерді Түркістанға жеткізу қиын болғандықтан, оларды биік сөрелерде, былғарыға орап сақтаған.

Аманат жерлеуге ұқсас ғұрыптар қайыра жерлеу, сүйегін әкелу сияқты ғұрыптарда мәйітті жер қойнауына береді.Ертеде орын алған және мұндай жағдайда өлік жөнелтуге байланысты барлық жосын, жоралғылар бірінші жерлеу кезінде атқарылады да, екінші жерлеуде орындалмайды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Үші және жетісі

=Үші және жетісі=
Қазақ халқында адам дүниеден өтіп, 3 күн толғанда берілетін нәзірүші, жеті күн толғанда берілетін нәзірін жетісі деп аталады. Қаза болған адамның намазы оқылып болғанда, басқарып жүрген кісілерден біреуі, жамағатқа үші мен жетісінің қашан болатындығын ұқтырады. Көбінесе мәйітті жерлеп келгеннен кейін қазаға келген жамағаттың жағдайын ескере отырып, үшімен жетісін мәйітті көміп келгеннен кейін өткізіп кетеді. Үшімен жетісіне ұсақ мал сойып немесе ірі қарадан бір бас, қонағасына ұсақ малдан бір тұяқ сойып өткізеді. Ал үш күн, жеті күн толғанда үшімен жетісін сындырамыз деп көршілерін, ауылдастарын және жақын туысқандарын шақырып шелпек салып аят оқытып айрым ас беріп қояды.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Тік ақым

=Тік ақым=
Таулы өңірлерде, құм және тастақты мекендерде тік ақым қазылады. Оны жер ошақ секілді қазады. Терең болғанда 1.5 метр бөліп мәйіт түсіруге қолайлы болатындай қазылады. Мәйітті ішіне түсірген соң жалпақ тастармен немесе жұмыр ағаштарды туралап кесіп бетін жапқан соң тас тізіп, бүркемелеп қалап шығады. Бұны жұрт тас бейіт немесе құм бейіт деп атайды. Құмды өңірлерде ошақ пішінде дөңгелектеу қазылып, бетіне ағаш белағаштарды келтіріп, қамыспен бекемдеп бекіткен.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Ошақ көр

**Ошақ көр** - Нәрестелерге, бес жастан төмен балаларға қазылатын ақым. Құдықтың ені – ұзындығы бір метр, тереңдігі бір метр шамасында қазылып, ошақтың аузы тектес ақымы жармалап қазылады. Таулы өңірлер мен тастақты, құмды өңірлерде ошақ тектес қазып аузын бекітеді.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Қырқы нәзірі

=Қырқы нәзірі=
Қаза болушының дүниеден өткеніне 40 күн толғанда берілетін ас қырқы нәзірі деп аталады. Көбінесе ерлер жөнінде 39-37 күнде, әйелдер жөнінде37-35 күн толғанда (тақ күн) беріліп келеді. Малын бейсенбі күні сойып жұма күні тарқатып жүр, туыс туған, жегжәт жұрағат, ағайын-туыс, ауылдастарға сауын айттырып беріледі, қырқы нәзірінде ірі қара сойылады, жағдайына қарай ұсақ мал соятындарда болады, дастарқанын жақсылап жасап шелпек пісіріп дастарқан жаяды, өліміне келе алмаған адамдар қырқы нәзірінде арнаулы жоқтап келеді, мұнда көбінесе үйдегі әйелдер дауыс айтады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Жыл нәзір

=Жыл нәзір=
Ас беру деп айтады. Ас беру үшін алажаздай, қаза болушының мініс атын тұлдайды, ерте қамданып дайындық жұмыстарын істейді. Біршама көлемді өткізіледі, қадыр қымбаты жоғары, жасы үлкен кіслер болса ас соңында көкбар және бәйге беретін жағдайларда бар. Жыл назыры көбінесе бір жыл толғанда, ішінара 6-3 ай болып күз мезгіліне тура келсе өткізе беретіндерде кездеседі, ал жыл уағы болғанда жылын сындырып аят оқып өткізіп береді. Қазақстан республикасының басым обылыстарында 100 күндік нәзірі яғни Жүзін өткізеді.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Боқша

**Боқша** — әйел кісілер 70 жастан өткен соң боқша даярлайды, боқшаның ішіне асыл кездеме, жүзік, білезік, сырға, күміс түйме, күміс қалып, жаулық, көйлек т б әйелдерге қатысты нәрселер салып даярлап қояды. Қайтыс болғанда тең туыстарынан бір әйел боқшаны ашады. Боқша ашудан бұрын молда аят оқиды. Боқшаның ішіндегі ең асыл нәрсені боқшаны ашқан әйел алады. Басқасын сол орындағы әйел жамағатқа таратып береді де, қартамыс әйелдер боқша даярламаса сынға ұшырайтын жәйіттерде кездеседі. Боқша тек әйелдер үшін ғана ұсталады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақырет киіз

=Ақырет киіз= 
(иман киіз) Бұл қаза болған кісіні ақырет киімі сырттан орайтын бір парша көлемді ақ киізді көрсетеді. Бұл қойдың жүнінің қылшығын суырып, қалған ақ түбітінен басып даярланатын киіз, оны арнаулы жүкке жиып таза сақтайды. Тірі кезде төсенішке істетпейді. Атам заманда халқымыз ақ киізді кебін ретінде істеткен. Сондықтан мұндағы жылдарға дейін ақырет киіз жасалып, ол тек мәйітті орап жерлікке апару аралығында ғана істетілетін болып, істетілу көлемі кішірейген.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Шың киім

=Шың киім=
Мәйітті орап киіндіретін киімді көрсетеді, төркіндемеген қыз болса әке – шешесі қал үстінде жатқанда шік ким үшін ақ болатынайдан 24 метр сатып алып әкеліп, қал үстінде жатқан адамға көрсетпей оның жастығының астына тығып қояды. Қайтыс болғанда ақырет киімдікке істетіледі. Оны қал үстінде жатқан әке-шешесі көріп қалса қуанады. Кейбіреуі ренжиді сондықтан оны көрсетпей жасырады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Дауыс шығарып келу

=Дауыс шығарып келу=
Қаза болған кісі үлкен кісі болса мекем, қормалым, бас ием, қорғаушым деп дауыс шығарып келеді. Тең-туысы болса замандасым, жолдасым деп; жақын туысы иәки жасы кіші болса бауырым деп; ал балиғатқа толған жас бала болса жас парқына қарай бауырым, балапаным, құлыным, жеткіншігім, ат байларым деп дауыс шығарып келеді. Бұлай болуы қазақ халқының бауырмалдығының айғағы.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Жоқтаудың айтылатын мезгілі

Таң ертең күн ұясынан шыққанда, кеш мезгілінде күн ұясына отырғанда айтылады. Бұл бұрын қырқы нәзіріне дейін жалғасады. Қазір жетісін өткізгенге дейін айтып жүр.
Жетісін өткізгенде, сондайақ ел тарағанда бір реттімен айтылады.
Қырқы нәзіріне мал сойылған кезде бір рет, нәзір тарағанда бір рет айтылады. .
Асы берілетін күні мал сойылғанда бір рет, туын жығып ел тарағанда бір рет айтылады.
Дауыс шығарып көңіл айта келгендер болса үнемі дауыс айтылып отырады. .
Төрт маусым көшіп кетіп бара жатып ауылдардың маңынан өткенде тұлданған атқа қаза болушының ер тұрманын ерттеп, киімін үстіне бөктеріп, әйел қыздары жетектеп -дауыс айтып өтеді.
Адам қаза болған күннің ертесі таң қылаулағанда ер – әйелдер дауыс шығарып жоқтау айтады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Сүйек күзету

**Сүйек күзету** - Адам қайтыс болған күні түнде, үлкен кісілерден бір екі адам мәйіт басына шам жағып мәйітті күзетеді. Бұл деген қайтыс болған адамның өлген–өлмегендігі, әрі бала–шағаның үйден кіріп шыққанда, шошынып қалуынан сақтану үшін жасалатын әрекет.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]

Санат:Адам
Суға алғанда берілетін киім

=Суға алғанда берілетін киім=
Суға алушылар мәйіттің басына, ортасына, аяғына түсетіндер деп бөлінеді. Басына түскен кісілерге сырт шапан, бас киім беріледі. Міндеті: басын жуып шаю дәретін алуды көрсетеді. Ортасына түскен кісіге ішкі қазекей, жейде беріледі. Міндеті: кеуде болымын жуып шаю, аяғына түскен кісіге іш киім ретінде ақ кездеме етік, және оның ішіне салатын ақ шұлғау береді. Оның міндеті: аяқ бөлімін жуып шаю, ал су құятын кісімен су таситын кісіге жолдық ретінде кездеме береді. Олар бұл жол жораны алғаннан кейін үйіне қайтып барып, екі әрекет намаз өтеп аят оқыған соң пайдалануына болады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Теберік

=Теберік=
Үлкен кісілер қайтыс болғанда, бейіт басында немесе өлім шыққан үйде бір метр ақ торғынды шыт үлкендігіндей жыртып, жамағатқа таратылып беріледі. Міне бұл теберік деп аталады. Қаза болған кісі әйел адам болса жоғарыдағы теберікті тарқатудың сыртында, 40 инеге жіп сабақтап оған қоса бір кесектен шәй қосып, әйелдер қауымына жіп-шу деп тарқатады. Бұл дегендік тірлігінде қарыз алған жіп-шуы болуы ықтимал. Мойнына қарыз болып жүрмесін деген ойдан туындаған. Теберік ретінде қаза болған кісінің бетіне ұстаған шымылдықты жыртып тарататындарда бар. Бұлардың барлығы үшімен жетісі аралығында таратылып болуы керек

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Құран аударту

=Құран аударту=
Әркім жағдайына қарай құран аудартады. Құран аударту дегеніміз-‹‹құран кәрімді›› бірнеше қайта оқып шығу дегендік. Өлім үстінде құран тапсырады. Құранды молдалар аударады. ‹‹үшімен жетісі›› беріліп болған соң, көңілге алған молданы бекітіп құран аударуды өтінеді. Үстіне алған молда, қаза болған кісінің қырқы нәзіріне дейін аударып болады. Аударуға арнаулы жол жора береді. Ілгеріде құнан өгіз бергендерде болған.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Естіртпей әкелу

=Естіртпей әкелу=
Қаза болушының бала шағасы, тіке қандастық кісілері науқас болса, кейде науқас болмасада, көңілі толқымасын деп, қаза болған адамды естіртпей ‹‹науқастанып қалыпты››, ‹‹сәлдеп қалыпты››, ‹‹қал үстінде екен››, дегендей сылтау көрсету арқылы бір адам жауапты болып ертіп келіп қазалы үйге жақын қалғанда естіртеді, сондай-ақ сабырлық сұрап аттан түскенде жоқтап келуші әйел болса екі әйел алдынан шығып сүйеп ерлермен көрістіріп, сүйеп үйге кіреді. Ер болса бір адам шығып сүйеп қазалы үйдің мүшелерімен көрістіреді.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Көріспеу

=Көріспеу=
Қаза болған үйге дауыс шығарып келушілер ішінде, әйелдер жағынан сол үйге келін жолындағы кісілер болса, жоқтау айтып тұрған кісілердің ішінде қайын ата, қайын аға жолындағы кісілерге көріспей аттап отып, басқалармен көрісіп үйге кіреді. Жылап келуші ерлер болса, дауыс айтып тұрған ерлер мен толық көрісіп, үй ішіндегі әйел қауымдармен көріскенде келін жолы бар әйелдермен көріспей басқалармен көрісіп өтеді.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Сыпар өткізу

**Сыпар өткізу** - Бұл құран аударумен бірдей, қаза болған адамға құран аудартпаса, сыпар өткізеді. Сыпар өткізу дегеніміз - қаза болған адамның үші, жетісі, қырқы нәзірлері барысында бірнеше молда жиналып кезекпен ‹‹құран кәрімдегі›› қатысты аятты оқып аударуды көрсетеді.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
*[ҚХР Іле жастары журналынан/ Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]

Санат:Ислам
Тұлдау

=Тұлдау=
Нәзір беріліп, аят оқытып қаза болушы үлкен кісі, ауыл ақсақалы, беделді кісілерден болса, өзі тірі күнінде мініп жүрген атын немесе басқа бір бас жылқыны арнаулы атап, жылын беруден бұрын аттың жалын күзеп, құйрығын кесіп, кекіліне ақ байлап, жаздай өріске бос қоя береді. Ал сол кісі тірі күнінде мінген ер тұрманын жүкке жинап, ер басына сол кісі киіп жүрген бас киімін кигізіп, қамшысын алдыңғы қанжығасына іліп жылын күтеді. Мұны тұлдау деп атаймыз. Жылын бергенде тұлданған жылқының басы жағынан ажыратылып, пітеу (бөлмелемей) пісіріледі. Жылына келген жамағат тарқап кеткенде артында молда-қожалар, туыс туғандары іркіліп қалады да, құда-жұрағат, үлкен кісілерден біреуі тұлданған нәрселерді орнынан қозғап, жабулы тұрған жапқыштарды ашады. Бұны туын жыққтық деп атайды да, айрым дастарқан жазып жылқының басы табаққа салынып молдалармен қалған туыстардың алдына тартылады. Бір жігіт жылқының піскен басының құйқасын кертіп-кертіп жұртқа таратады. Соңын да таза мүжіліп ағаштың басына іліп қойылады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Қаралық шайға шақыру

=Қаралық шайға шақыру=
Қаза болған адамның отбасындағы адамдарды туыс-туғаны, көрші-қолаңы, құда-жегжәті, дос-жараны қаза болған кісінің қырқы нәзірі берілгенге дейін, мал сойып үйіне шақырып күтіп, жол-жора беріп қайтарады. Міне бұл қаралық шайға шақыру деп аталады

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Ақтық салу

=Ақтық салу=
Қаза болған кісінің қыздары, құда-жегжәті, сондаяқ туысқандары жылы берілген күні жылқы, сиыр, қой сияқты малдардан бір тұяқ және жол-жолсын үшін, кездеме қосып алып келіп көмек көрсетеді. Мұны қазақ халқы ‹‹ақтық салу›› деп атайды. Олар қайтқанда оларғада жол-жорасын беріп қайтарады

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Жер ошақ қоңырсыту

=Жер ошақ қоңырсыту=
Жылын өткізетін күні арнаулы ошақ қазып, қазан асып, бір тұяқ қой және тұлданған атын алып келіп құран оқытады. Қойды алдымен сойып қазанға асып, пісіріп жәрдемге келген жамағат аят оқып алдымен ауыз тиеді. Ошақ қазған кісіге жол-жора беріледі. Міне мұны жер ошақ қоңырсыту деп атаймыз

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Туын жығу

=Туын жығу=
Бұрынғы өткен кездерде қаза болған кісіні жерлеп келгеннен кейін, шаңарақтан немесе босағадан ту шығарып жылына дейін тұрғызады. Жылы өткізіліп ел тарқайтын кезде, арнаулы бір кісі тігулі тұрған туын алып сабын сындырады. Міне мұны туын жығу деп атайды. Қазіргі кезде үйдың ішкі керегесіндегі қазыққа киімін іліп қояды. Ол киімді екінші бір қазыққа жөткеп іліп жүр, бұларға жол-жора көрсетіледі.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Шам жағу

=Шам жағу=
Қайтыс болған адамды жатқызып ауашалаған үйге қырық күнге дейін шам жағып қояды. Бұлай болуы балалар үрейленіп қорқудан сақтану

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Шырақ жағу

=Шырақ жағу=
-қайтыс болған адамды ауашалап суға алған жеріне, сүйекті шығарып кеткен кештен бастап, әр күні ымырт жабылғанда жеті шырақ (мақтадан шиге орап сумайға шылап тұтандыратын шырақ) жағылады. Бұл жеті күн жалғасады. Шыраққа балалар қолын табындырып қол аяқ аурудан сақтағай деп ырымдайтын жәйт бар.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Арулау

=Арулау=
-ертеректе ер адамдәр шаш қоймайтындықтан, қал үстінде жатқан кісінің шашын алып, сақалын басып, тырнағын алып тазалық жүргізетін. Ал бұл салт қазірде қолданып келеді. Мұбада тұйықсыз өлімдер болса, мәйітті суға алудың алдында, жоғарыдағы жұмыстарды жүргізеді. Кей жағдайда жас өлім болса шашын алмай, сақал мұртын басып, сол бойынша жерлеп келе жатқандарда бар. Бұлай болуы адам туылғанда шашымен туылады. Туылғанда қандай болса, өлгенде де солай болсын деп қарайтын, көз қарастағы кісілер осылай атқарып келеді. Әйел адам болса ері ертеректе қайтыс болған жағдайда, шашы өріліп артына түсіріледі. Егер ері өлмеген болса, шашын алдына жайып, ортасынан бөлып екі қолтығының астына шаш ұшын туралайды. Өйткені әйел адамның өмірінде шашы бір рет жайылады деген ырымнан туындаған.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Алымсақ сұрау

=Алымсақ сұрау=
-қазақ халқында қайтыс болған кісінің жасын есептеу де, мүшел қайырып жыл қуады, сол арқылы жасын бекітіп жасын шығарады. Мұнда ер болса 12 жас әйел болса 9 жас балиғат жасы деп есептеп, жалпы жасаған жасынан шығарып қалған жасын, күнә өткізу мүмкіндігі бар жас деп қараса; 7 мүшелден өткен адам болса (85 жастан асқан адам болса) асқан жасында күнә мүмкіндігі жоқ жас деп қаралады. Сондай ақ, мүшелден өткен адамдар болса 2 жас, 100 жасқа таяған адамдар болса 3 жас қосып, жалпы жасаған жасын тұрақтандырады. Бұл жас қосу әр жылы 365 күн деп есептегенде, 33 жылда бір жылға жуықтаған күн қорытындысы шығады. Сондықтан 85 жастан өткен ксілерге 2 жас, 100 жасқа таяған ксілерге 3 жас қосылатын себебі осыдан. Жыл нәзірі беріліп тарағанда, сол кісінің тірлігінде ұстанған киімі, жабдығы қалап сұраған адамдарға беріледі.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Күрек жаңғырту

=Күрек жаңғырту=
-бүл мәйтті жерлеп болып, жамағат қайта бергенде, жерлігін қазуға істетілген саймандарды, бір-біріне өзара шағылтырып, дауысын шығарып жабысқан топырақты тазалайды, күректердің сабын жонып жаңғыртады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Таяқ таянбау

-мәйітті жерлеп жамағат үйге қайтып келгеннен кейін, сыртта жылайтын ерлер жағы, таяқ сүйенбей бүйірін сүйеніп сөгіліп жылайды. Алғашқы таянған таяқты жинап тастайды.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]

Санат:Салт-дәстүрлер
Санат:Ырым-тыйымдар
Сәлем бермеу

=Сәлем бермеу=
-өлім шыққан күні ерлер-ерлерге сәлем бермейді. Әйелдер сәлем беретін кісілер көрілседе сәлем жасамайды. Бұл қаралы өлімге аза тұтуды көрсетеді.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Құлып бекіту

=Құлып бекіту=
-қаза болушы жыл арасы, ай арасында өлген болса немесе сол адам қаза болғаннан кейін сол үйден өлім шығымы көрілсе соңғы өлген адам жерленгенде ақымның аузына құлып бекітіп, кілтін сыртқа тастайды.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Қаралы ту

=Қаралы ту=
-қаралы ту жас адамдар үшін қызыл ту, қарт адамдар үшін ақ ту, орта жас адамдар үшін бір бөлегі қызыл бір бөлегі ақ ту тұрғызады. Бұл шама дінінің сарқыншағы болса керек

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Ақ жамылу

=Ақ жамылу=
-қаза болған кісі ер адам болып оның әйелі болған болса, абысындарының біреуі ‹‹қормалың жоқ боп қасыңда, ақ бүркеп салдық басыңа›› деп дауыс айтып, басына ақ шаршы жаулық салады, жаулық байланбайды, омырауына түсіріп қояды. Жыл нәзірі берілген күні, жаулық салған абысыны арнаулы жасаған кимешек немесе салы әкеліп, алмастырып салып ақ бүркеншекті алады. Бұғанда өзіндік жол-жора беріледі.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Құлып тас орнату

=Құлып тас орнату және күмбез тұрғызу=
Қаза болған кіснің басына белгі тас орнату және күмбез тұрғызу істері, көбінесе жыл нәзіріне дейін немесе қаза болғаннан бір жылға толғанға дейін, орындалатын әрекетті көрсетеді. Тас орнату болсын, күмбез тұрғызу болсын бір малды атап сойып нәзір беріп орнатылады. Құлып тастың бас жағына жарым ай формасын ойып келтіріп, ‹‹бійсімылла раһыман раһим›› деп жазу түсіріп, марқұм деген жазу жазылып аты-жөні, туған уақыты, қайтыс болған уақыты деген соң пәниден бақиға кетті, жаныңыз жанатта болсын! Деп қояды. Тас тұрғызу, күмбез орнату болсын барлығы қаза болушының кім екендігі жөніндегі ‹‹белгі›› болмақ. Күмбез көбінесе атақ даңқы үстем кісілерге, бар кісілерге орнатылады.

## Дереккөздер

* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы, толықтаған: Ахметұлы Бейсен]
## Сыртқы сілтеме
www.senkazakh.com
Мәйітті жууға қолданылатын қазан аяқтар

=Мәйітті жууға қолданылатын қазан аяқтар=
-мәйітті жуудың алдында, қазаның қақ майын кетіру үшін, отқа төңкеріп күйдіріп тазалап жуып су ысытады. Ерлер үшін шелек және су құятын таза тегеш, әйелдер үшін ұсталмаған шәйнек арқылы су құйылады. Негізінен мәйітті жууда табыт, қазан, шелек, тегеш ұсталмаған жаңа шәйнек қолға орап жуатын ысқы шүберек қолданылады. Қолданылған аяқтар кетілмеген яғни сынбаған болуы керек.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Бой жасау

**Бой жасау** - ауру адамның, бақилық болар алдындагы бір сәтке сергуі, аурудан айыққандай сезінуі. Әл үстінде жатқан жанның басын көтеріп, көңілі өсіп, тілге келіп, тіпті ас-су ішіп, жүріп-тұратын кезін, кейде ауырып жатқан адамдардың сергіген сәтте туысқандарының үйіне қыдырып қайтуын сыртқары адамдар «ақырғыі бой жазуы ма екен» деп жатады. Бой жасау -тіршілік шырағы сөнер алдыпда соңғы қуатын танытатын шолақ сәт.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Жемек-ішпекті ауашалау

Жемек-ішпекті ауашалау - адам жан үзуге таяғанда тамақтарды, ыдыс аяқтарды, қазан шелектерді, жемек-ішпектерді ауашалау үйге жөткейді. Иәки барлық нәрселердің аузына бүркеншек жауып бүркемелейді. Бұлай істеуі адам жан үзгенде үйдың ішіне көзге көрінбейтін қан шашырайды деген танымнан келген.

## Сыртқы сілтеме
* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]

Санат:Қазақстан мәдениеті
Жан үзу

Хал үстінде жатқан адам өте самдағай, тым сергек кісі болса, тілі сөзге келетіндей қалде жатса, әке шеше иәки бауыр – туған, бала шағаға өзіне тиісті насихаттарын айтып бұл дүниеден ол дүниелік болатындығын, артқы істерінің жақсы жүргізілуі жөніндегі көптеген істерді айтады. Бұлбір ауыз сөз деп аталады. Егер тілі бір қайрымға келмесе ымдап, ишараттай береді. Мұны бала шаға, туыстары бір ауыз сөз айта алмай қиналып жатыр деп межелеп, молда иәки аят білетін үлкен кісілер бір шыны суға ‹‹алһамдылла›› аятын оқып, қасықтап ұрттатады. Су іше алатын күйі болса оны бірақ ішіп қояды. Бұны дем су деп атайды. Қал үстінде жатқан адам нашарлаған сайын үй ішіндегі адамдарды азайтады. Деседе қал тартып жатқан адам жас кісі болса жан жағындағы үлкен кісілердің біреуі «құдайдың құлымын, мұхаметтың үмбетімін» «алла» де, деп айтып тұрады. Сондаяқ құдайдың «ақ өліміне» ризамыз. Қидық сізді деп дыбыстайды. Қал үстінде жатқан адам жан үзгенде көзін уқалап жауып, жағын таңып, қолын екі жамбасының қырына қырлап түзеп, екі аяғының басбармағын ақ шүпірекпен шатып байлап мүрдені түзулейді. Алда-жалда өте қиналып жан таласып кетсе, басындағы жастықты алып, басын түсірсе болады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Дәрет суға алу

Қаза болған кісіні ең алғаш көрші қолаңға, жақын дос-жаранға хабарлаған соң, қаза болған кісінің тең туыстары қаза болушының мүрдесінің дәретін алып, бетін жуып, қолын шайып, ең алғашқы суға алады. Мұны дәрет суға алу яғни сербек суға алу деп атайды

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]

Санат:Салт-дәстүрлер
Сот психологиясы

**Coт психологиясы** — психологияның сот ісін жүргізуге қатысты мәселелерді зерттейтін саласы. Бұл мәселелер: судьялардың, тергеушілердің және құқық қорғау органдары мен адвокатураның басқа да қызметкерлерінің психологиялық, олардың кәсіптік қызметінің психологиялық мазмұны, іріктеу және оқыту әдістері, айыпталушылардың, куәлардың, жәбірленушілердің психологиясы, куәлардың айғақтарының психологиясы, тергеушілік және сот іс-әрекеттерінің (жауап алу, беттестіру және т.б.), жедел-іздестіру жұмысының психологияльіқ негіздері. Coт психологиясы сараптамасының әдіснамасы мен әдістемесі және басқа да мәселелері.

## Дереккөздер


Санат:Жантану
Санат:Психология
Соттық психологиялық сараптау

**Соттық психологиялық сараптау** - арнаулы психологиялық білімдердің қылмыстық процесте іс жүзінде қолданылуының басты нысандарының бірі. Тергеушінің қаулысы бойынша не соттың анықтауы бойынша қылмыстық іс жүргізу кодексінің нормаларына сәйкес, психикалық тұрғыдан сау айыптаушыларға, куәгерлер мен жәбірленушілерге қатысты қолданылады. Соттық психологиялық сараптаудың жалпы пәні — қылмыстық істер бойынша ақиқатты анықтау үшін зерттелуі қажет психикалық қарекеттің ерекшеліктері. Соттық-психологиялық сараптаудың жекелей пәндері мыналар болуы мүмкін: айыпталушының қылмыс жасаған сәтте аффектіде болған болмағанын диагноздау, куәлардың және жәбірленушілердің (ең алдымен, балалардың) іс үшін маңызды жағдайларды дұрыс ұғынуға және олар туралы дұрыс айғақтар беруге принципті тұрғыдағы қабілеттілігі және т.б.

## Дереккөздер


Санат:Жантану
Санат:Медицина
Социометриялы статус

**Социометриялы статус** - социометриялық тест арқылы ішкі топтық тұлғааралық қатынастар жүйесіндегі адамның орны. Социограмма ( — қоғам және  — белгі, сызық) — социометрияда — топ элементтері арасындағы өзара әрекет құрылымын сұлбамен бейнелеу. Социометриялық тест (сынақ) — стандартталған әдістеменің кең таралған аталуы, социометриялық тест шағын топтардағы тұлғааралық қатынастарды көрнекі-кестелік және индекстік көріністер арқылы айқындауға арналған.

## Дереккөздер


Санат:Жантану
Санат:Медицина
Статус (әлеуметтік психологияда)

**Статус (әлеуметтік психологияда)**, (— жағдай, күй) — субъектінің тұлғааралық қарым-қатынастар жүйесіндегі оның құқықтарын, міндеттері мен мұрсаттылықтарын анықтайтын жағдайы. Сол бір ғана индивидтің өзінің әр түрлі топтарда әр қилы статусы болуы мүмкін. Топтық даму деңгейі жөнінен іс-әрекет пен қарым-қатынастың мазмұны жөнінен ерекшеленетін топтардағы индивид иеленетін статустардағы елеулі алшақтық екінің бірінде фрустрацияның, кикілжіңдердің және т.б. себептері болуы мүмкін. Эксперименттік тұрғыдан статус әр түрлі әлеуметтік-психологиялық әдістерді қолдану арқылы анықталады. Статустың маңызды сипаттамалары төңірегіндегілердің индивидтің сіңірген еңбегін тануының өзіндік бір өлшемі ретіндегі мәртебе мен бедел болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Жантану
Санат:Медицина
Стеникалық

**Стеникалық** ( — күш деген мағынада) — индивидтің жұмысқа барынша қабілеттілігінің, әр түрлі бөгеттерге беріктігінің, тіпті бірнеше тәулік бойына ұйықтамағанның өзінде ұзақ уақыт үздіксіз қызмет атқаруға қабілеттіліктің сипаттамасы. Стеникалықтың қарама-қарсы ұғымы — астеникалық.

## Дереккөздер


Санат:Жантану
Санат:Медицина
Кендзи Мидзогути

200px|right|thumb|Кендзи Мидзогути
**Кендзи Мидзогути** () (16 мамыр 1898, Токио – 24 тамыз 1956, Киото) — жапон кинорежиссёрі. 1919 жылы сурет өнерін меңгерген соң, «Никкацу» студиясының актері болып қызмет атқарады, ал 1922 кинорежиссёр ретінде дебютке шығады. Оның еңбектері:  "Уличные зарисовки" (1925), "Токиолық марш" (1929),  "Осак элегиясы" (1936),  "Кешкі хризонтема поэмасы" (1929). Ол 80-нен астам көркем картиналарының көбісінде қазіргі және дәстүрлі құндылықтар арасындағы дауды бейнелеген. Жапонияның соғыстан кейінгі нақты жағдайын бейнелеген "Угэцу моногатари" (1953) атты фильмінің арқасында әлемге танылған. Оның әйелдер тағдырын сипаттайтын "Сумако әртісінің махаббаты" (1947), "Түнгі әйелдер" (1948),  "Ұят көшесі" (1956) атты көрнекті фильмдері бар.

## Сыртқы сілтемелер
* Аккуарелло: "Кендзи Мидзогути". Қатал фильмн мектебі 
*  ''Sansho the Bailiff'' екі бейне таспасы
* Кампер Фред: "Қоғамдағы уақиғалар: The Loyal 47 Ronin". ''Чикаго оқымыстысы'', 1997 
* Чика Киношита: "Көңілдің хореографиясы: Tanaka фильмдерде Kinuyo әрекетті Мидзогути саралауда". 2001 
* Галлахер Таг: "Мидзогути және еркіндік". 2001 
* Алекс Жакоби: "Кендзи Мидзогути". Критикалық дерекқор

Санат:1956 жылы қайтыс болғандар
Санат:Жапон режиссерлары
Санат:1898 жылы туғандар
Сөзге түсінбеу

**Сөзге түсінбеу** — семантикалық афазияның бір түрі. Әрбір сөздің грамматикалық құрылысы мен мәнін жеткізудегі кемістік. Мысалы, осындай кемістігі бар адам "әкесі", "баласы" деген сөздерді дұрыс айтқанымен, "әкесінің ағасы" немесе "әкесінің інісі" деген сөздердің мәнін ажырата алмайды. Мұндай ауруға душар болған адамдар сөздерді дұрыс қабылдай алмайды, олардың дыбыстық бөлшектерінің мәнісін түсінбейді.

## Дереккөздер


Санат:Жантану
Санат:Медицина
Сөздік-логикалық ойлау

**Сөздік-логикалық ойлау** - ойлау әрекетінің ерекше бір түрі. Сөздік-логикалық ойлауда белгілі ұғым-түсініктер түрлі ой-әрекеттері арқылы анықталып, жүйеге түседі. Мұндай ой әрекеті заттар мен тікелей сезімдік, таным тәжірибелеріне негізделмейді. Ойдың шындығы мен ақиқаттығы ақыл-ой талқысы арқылы анықталады. Сөздік-логикалық ойлау — ойлау түрлерінің бірі, ұғымдарды, логикалық кұрылмаларды пайдаланатынымен сипатталады. Сөздік-логикалық ойлау өз функциясын тілдік құралдар негізінде атқарады және ойлаудың тарихи және онтогенездік дамуының неғұрлым кейінгі кезеңі болып табылады. Сөздік-логикалық ойлаудың құрылымында жалпылаулардың алуан түрлері өз функцияларын атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Жантану
Санат:Медицина
Әл-Хижр сүресі

99 аяттан тұрады. Бұл Меккелік сүре Мұхаммед пайғамбарға 12-ші сүре Жүсіп-тен кейін Мұхаммед пайғамбардың Меккеде болған соңғы жылы уахи етілген.

## Салиһ елі

"Әлбетте (Салих елі) Хыжырлықтар да пайғамбарларды жасынға шығарған еді. (15:80)

Оларға мұғжизаларымызды келтірдік. Алайда олар, одан бет бұрған еді. (15:81)"

## Лұт пайғамбар

"Оларға Ыбырайым (Ғ.С.) ның қонақтарының да жайын айт. (15:51)

Сол уақытта періштелер, Ыбырайым (Ғ.С.) ның жанына кіріп: “Сәлем” дегенде, Ыбырайым (Ғ.С.): “Біз сендерден қорқамыз” деді. (15:52)

(Періштелер): “Қорықпа! Біз сені білімді бір ұлменен сүйінілейміз” деді. (15:53)

(Ыбырайым Ғ.С.): “Маған кәрілік жеткенде қуантасыңдар ма? Мені неліктен сүйіншілейсіңдер?”, – деді. (15:54)

(Періштелер): “Біз, сені бір шындықпен сүйіншіледік. Енді күдер үзушілерден болма!” деді. (15:55)

(Ыбырайым Ғ.С.): “Раббының рахметінен адасушылардан басқа кім күдер үзеді?”, – деді. (15:56)

(Періштелерге): “Әй елшілер! Жұмыстарың не?”, – деді. (15:57)

(Елшілер): “Расында біз бір қылмысты елге жіберілдік” деді. (15:58)

“Лұт (Ғ.С.) тың сыбайластарын түгел құтқарамыз”. (15:59)

“Бірақ, оның жұбайы құтқарылмайды. Өйткені, оны типыл болатындардан болуын ұйғардық”. (15:60)

Елшілер, Лұт семьясына келгенде: (15:61)

“Сөзсіз сендер бөгде кісілерсіңдер” деді. (15:62)

(Елшілер): “Жоқ біз олардың күмәнданған азабын алып келдік” деді. (15:63)

“Біз саған нақты шындықты келтірдік. Әрине шын айтамыз”. (15:64)

“Дереу кештің бір бөлімінде түн қатып, үй-ішіңді алып жөнел. Өзің, олардың артында жүр. Сендерден ешкім артына қарамасын. Бұйырылған жерге жете беріңдер”. (15:65)

(Лұт Ғ.С. ға): “Күдіксіз олардың соңы таңменен жоғалады” деген бұйрықты білдірдік. (15:66)

Қаланың халқы (арсыздық істеу үшін) қуанысып жетті. (15:67)

(Лұт Ғ.С.): “Рас бұлар, менің қонағым. Мені қорламаңдар” деді. (15:68)

“Алладан қорқыңдар. Мені ренжітпеңдер…” (15:69)

(Олар): “Біз сені елді қорғаудан тыймап па едік?”, – деді. (15:70)

(Лұт Ғ.С.): “Егер айтқанымды істейтін болсаңдар, мыналар қыздарым” деді. (15:71)

(Мұхаммед Ғ.С.) Өміріңе серт! Олар, расында мастықтарында дел-сал еді. (15:72)

Сонда оларды күн шыға ащы дауыс алды. (15:73)

Оны, асты-үсті қып, үстеріне қатқан қиыршықтан тас жаудырдық. (15:74)

Күдіксіз осыда қырағылар үшін әлбетте өнегелер бар. (15:75)

Өйткені, ол жер, жол үстінде еді. (15:76)

Күдіксіз осыда мүміндер үшін ғибрат бар. (15:77)"

## Сілтемелер
* Құран  
* Аят  
* Тирмизи

## Дереккөздер


Санат:Құран сүрелері
Әр-Рағд сүресі

Мединалық сүре. 43 аяттан тұрады.

## Найзағай туралы

هُوَ الَّذِي يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَطَمَعًا وَيُنْشِىءُ السَّحَابَ الثِّقَالَ

Ол сондай Аллаһ, сендерге қорқу және үміт түрінде найзағайды көрсетіп, жаңбыр толы ауыр бұлттарды пайда қылады. (13:12)
## Жаңбыр, Күннің күркіреуі

Жаңбыр мен күннің күркіреуі Жерге су септіріп Адам баласы мен тіршілік атаулының өсіп өнуіне қажетті астықтар және тағам алып келетінін естен шығармау керек. 

Қасиетті Құранда: 

وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَمَا أَنزَلَ اللَّـهُ مِنَ السَّمَاءِ مِن رِّزْقٍ فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ آيَاتٌ لِّقَوْمٍ يَعْقِلُونَ 

Түн мен күндіздің ауысуында, сондай-ақ Аллаһның көктен жаңбыр жаудырып, өлгеннен кейін жерге сонымен жан беруінде және желдерді игеруінде түсінген елге ғибрат бар. (қараңыз 45:05)

## Сілтемелер
* Құран 
* Аят

Санат:Құран сүрелері
Ән-Нахл сүресі

128 аяттан тұрады.

## Яһқұб пайғамбар
"(Мұхаммед Ғ.С.) сонсоң расында Раббың, білмей жамандық істеп, істерін түзелткендер жағында. Рас Раббың бұдан кейін де әлбетте жарылқаушы, ерекше мейірімді. (16:119)

Шынында Ыбырайым (Ғ.С.) нағыз Аллаға бойсұнушы, хаққа бейім бір басшы еді. (16:120)

Алланың нығметтеріне шүкір етуші еді. Алла, оны таңдап, тура жолға салды. (16:121)

Оған дүниеде жақсылық бердік. Сондай-ақ ол, ақыретте де әлбетте игілерден болады. (16:122)

(Мұхаммед Ғ.С.) Сонан соң саған, хаққа бейім Ыбырайым (Ғ.С.) ның жолын қууыңды уахи еттік. Ол серік қатушылардан болған емес. (16:123)"

## Сілтемелер
* Құран  
* Аят

## Дереккөздер


Санат:Құран сүрелері
Әл-Анғам сүресі

165 аяттан тұрады. Бұл Меккелік сүренің тақырыбы монотеизм, қайта тірілу, жұмақ мен тозақты қамтиды.

Бұл сүреде Ибраһим пайғамбардың аспан денелерін бақылай келе жалғыз Құдай бар деген сенімге қалай келетіні жайлы әңгімесі келтіріледі.

## Сүренің жекелеген аяттарынан
* - бұл өтпелі дүниені сүймеуді үйретеді:
:"Дүние тіршілігі еш нәрсе емес. Ойын-сауық ғана. Әрине ақырет жұрты тақуалар үшін жақсы. Сонда да түсінбейсіңдер ме?." (6:32)

* - тек жалғыз Аллаһ Тағаланың барлық нәрсенің анық-қанығын білетіндігі ескеріледі:
:"Көместің кілттері Оның жанында. Оны Ол, өзі ғана біледі. Және құрлықтағы, теңіздегі нәрселерді біледі. Бір жапырақ түссе де, Алла оны біледі. Және жердің қараңғылықтарындағы құрғақ және жас ұрыққа дейін ашық Кітапта бар." (6:59)

* - Бос әңгімені доғаруды бұйрық етті:
:"(Мұхаммед Ғ.С.) аяттарымыз турасында олардың ажыуаға кіріскенін көрген сәтте, басқа сөзге кіріскендеріне шейін олардан бет бұр. Егер шайтан саған ұмыттырса, есіне түскененнен кейін залымдар тобымен бірге отырма." (6:68)

* - Аллаһның Құдырітті Күштің Иесі екенін үйретеді:
:"Ол, көктер мен жерді шындықпен жаратты. Ол: «Бол» деген күні бола кетеді. Оның сөзі шын. Сұр үрілетін (қиямет) күні әкімшілік Оныкі. Көместі және көрнеуді білуші әрі Ол хикмет иесі, толық хабар алушы." (6:73)

## Аяттар 6:75-83

"Осылайша Ыбырайым (Ғ.С.) ға сенушілерден болуы үшін көктердің, жердің (Ғажайып) мүліктерін көрсетттік. (6:75)

Оны түн қаптаған сәтте, бір жұлдыз көрді де: «осы менің Раббым» деді. Жұлдыз батқан кезде; «Бататындарды жақсы көрмеймін» деді. (6:76)

Туған айды көргенде: «Осы менің Раббым» деді. Ол батқанда: «Егер Раббым тура жолға салмаған болса еді, әрине мен де адасқан елден болар едім» деді. (6:77)

Және шыққан күнді көргенде: «осы менің Раббым, мынау үлкенірек» деді. Ол батқан сәтте: «Әй қаумым! Расында, сендер Аллаға ортақ қосқан нәрселерден бездім» деді. (6:78)

«Мен шынайы түрде жүзімді көктерді, жерді жаратқанға мүлде жөнелттім. Және ортақ қосушылардан емеспін» деді. (6:79)

Елі онымен тартысқа кірісті. «Мені рас тура жолға салған Алла жайында менімен таласасыңдар ма? Мен сендердің оған ортақ қосқан нәрселеріңнен қорықпаймын. Бірақ Раббым не нәрсе қаласа, (болады) Раббымның білімі әр нәрсені қамтыған. Ойланбайсыңдар ма?»,- деді. (6:80)

«Сендердің қосқан ортақтарыңнан қалайша қорқамын. Сендер ешбір дәлел түсірілмеген нәрсені Аллаға ортақ қосудан қорықпайсыңдар. Сенім тұрғысынан екі топтың қайсысы лайығырақ? Егер білетін болсаңдар.» (6:81)

Сондай иман келтіріп, сенімдерін зұлымдықпен былғамағандар, міне соларда сенімділік бар. Және олар тура жолға түсірілгендер. (6:82)

Ыбырайым (Ғ.С.) ның еліне байланысты берген дәлеліміз осы. Қалағанымыздың дәрежесін көтереміз. Күдіксіз Раббың хикмет иесі, толық білуші. (6:83)"

## Сыртқы сілтемелер
* Сүренің қазақша аудармасы

Санат:Құран сүрелері
Мидзуно Тадакуни

right|200px|thumb|Мидзуно Тадакуни
**Мидзуно Тадакуни**  () (19 шілде 1794, Эдо, Жапония – 12 наурыз 1851, Эдо) — Токугаваның  12- ші Сёгуннің  бас кеңесшісі, Токугава Иэёси (1837-53 жж. билік құрған). Әлеуметтік және экономикалық  құлдырау кезінде  Мидзуно Жапонияның  токугава кезеңінен ерте әскери билік құрған күндерге қайта оралуына  әрекет ететін реформаларды жүзеге асыруға тырысады. Ол самурайлардың қарыздарын жояды, құн мен еңбекақыны төмендетеді, шаруалардың  қалаға миграциялануына тыйым салып,  ауылға қайтаруға тырысқан. Мидзуноның осы іспеттес реформалары іске аспай, қызметінен босатылады. 

## Тағы қараңыз
* Yamamura, Kōzō. (1997).  ''Қазіргі Жапонның экономикалық көрінісі''
* Jacques Edmund Joseph. (1906)  Токио: Сансайша кітапханасы...Шерту цифрлық пішінге байланысады 1906 ''Nobiliaire du japon'' (2003)

Санат:Жапония тұлғалары
Санат:1794 жылы туғандар
Санат:Самурайлар
Мидгард

right|300px|thumb|Швеция, "Мидгард-орта жерінде" мағынасында
left|100px|thumb|"Мидгард"

Мидгард  (Midgard),скандинавия мифологиясы бойынша  адамзаттың мекен ететін жері.  Мифқа сәйкес,  Мидгард  алғашқы адам Аургельмир (Имир) алыптың денесінен жаратылған. Құдайлар оны өлтіріп, оның тәнінен жерді, қанынан мұхиттарды, сүйектерінен тауларды жаратады да, денесін дүниенің қақ ортасындағы қуысқа орналастырады. Оның бассүйегі төрт ергежейлі өз иықтарында көтеріп тұрған аспан әлеміне айналады. Күн, ай және жұлдыздар бассүйекте қыстырылып қалған жан-жаққа ұшыраған ұшқындардан жаралады. 

## Тағы қараңыз
*Этимологиялық Мидгард аудармашасы

Санат:Тарих
Санат:Скандинавия мифологиясы
Мидас

right|200px|thumb|Мидас ескерткіші. Уолтер Крайн көркемі, 1893ж басылым.
left|200px|thumb|Tumulus MM жерлеу жөндеулері.

Мидас (Midas),грек және рим мифологиясындағы Фригия патшасы. Сатирик Силенді тұтқындаған Мидас оған мейірімділік танытады. Бұл үшін Дионис оның кез келген тілегін қабыл етуге уәде береді. Мидас өзінің қолы тиген кез келген нәрсе алтынға айналатын болса екен деген өз тілегін айтады. Оның бұл тілегі орныдалып, ақырында Мидас өз туған қызын байқаусызда алтынға айналдырып жібереді. Келесі бір мифте Мидас Аполлон мен сатирик Марси арасындағы сайысқа төрешілік ету үшін шақырылады. Жеңіс Аполлонның қарсыласына тиесілі деп тапқан Мидастың құлағын  Аполлон есектің құлағына айналдырып жібереді. 

## Сыртқы сілтемелер
*(Пенсилвания университеті) "Мидас королінің банкет зияпаты" 

Санат:Тарих
Санат:Мифтер
Санат:Ежелгі грек мифологиясы
Джордж Гордон Мид

right|200px|thumb|Джордж Гордон Мид
left|200px|thumb|Джордж Гордон ескерткіші
Джордж Гордон Мид (Meade, George G(ordon))(31 желтоқсан 1815 жыл,  Кадис, Испания – 6 қараша 1872 жыл, Филадельфия, Пенсилвания штаты, АҚШ), американдық әскери қолбасшы, генерал, АҚШ-тағы Азамат соғысының қатысушысы. 

Вест-Пойнт (1835 жыл) академиясын тәмамдағаннан соң әскери қызметін шекарада атқарған. 1842 жылдан бастап қайта армия қатарында қызмет етіп, 1861 жылы Пенсильвания еріктілерінің бригадалық генералы қызметіне тағайындалды. Булл Ран, Антиетама және Чанселорвиллге қатысады. Геттисберг шайқасының басталуына үш күн қалғанда Потомак армиясының қолбасшысы Джозеф Xукердің орнына қолбасшы қызметіне бекітіледі. Геттисберг маңындағы шайқаста конфедераттардың шабуылына төтеп береді, алайда Роберт Ли әскерінің артынан қумағаны үшін сынға ұшырайды. 1864 жылдан бастап Улисс Гранттың қоластында абыроймен  қызмет етеді.  Соғыстан кейін бірнеше соғыс аймақтарына қолбасшылық етеді.

## Сыртқы сілтемелер
* Филодельфия ортақ "Мид" қоғамы
* Джордж Гордон Мид Вирджиния энциклопедиясында

Санат:31 желтоқсанда туғандар
Санат:1815 жылы туғандар
Санат:Кадисте туғандар
Санат:6 қарашада қайтыс болғандар
Санат:1872 жылы қайтыс болғандар
Санат:Филадельфияда қайтыс болғандар
Санат:Америка-мексика соғысының қатысушылары
Санат:Одақ армиясы генералдары
Санат:АҚШ Әскери академиясы түлектері
Дорбалылар

right|200px|thumb|Австралиядағы дорбалылар
left|200px|thumb|Ересек түрі
**Дорбалылар** (Psychidae), көбелек тұқымдастар. Аналықтарының әдетте қанаттары болмайды. Бүкіл жер шарына тараған көбелектердің бұл түрі өз атауын дернәсілінің арқасындағы дорба тәрізді оймақшаға байланысты аталған. Көлемі 6-150 мм болатын оймақша жібектен, жапырақтар бөліктерінен, шыбықтардан және т.б. бөліктерден тұрады. Ірі аталығының қанаттары кең, шашақталған, оларды жайғанда 25 мм-ге дейін жетеді. Дорбалылардың дернәсілдері ағаштарға жиі зиянын тигізеді. 

* Penn мемлекетінен Bagworm дерегінің парағы
* Psychids  
*  Bagworm жібегінің уақиғалары 

Санат:Қабыршақ қанаттылар
Гай Цильний Меценат

right|200px|thumb|Сооle саябағындағы Гай Меценат бюсті, Ирландия

**Гай Меценат Цильний** () (б.з.д. 70-8), Рим дипломаты және  өнер жақтаушысы. 

Өзін Этрусс патшалығының ұрпағымын деп санаған. Мемлекетте үлкен беделге ие бола тұрып, лауазымды қызметте жұмыс атқармаған және сенатор болуға талпынбаған еді. Б.з.д. 43 жылдан бастап Октавинге мемлекеттік және жеке істерде (кейінен - Августқа) қолдау көрсеткен. Б.з.д. 31 жылдан бастап Октавен Магн Помпей және Марк Антониймен шайқасқан кездерде Рим мен Италияны басқарады. Вергель, Гораци және Проперци сынды ақындардың жомарт қолаушысы болып, олардың шығармашылығын Август тәртібінің даңқын шығару үшін пайдалануға тырысты. Б.з.д. 23 жылы Меценаттың немере інісі қатысқан қастандық ашылып, ол мемлекеттік істерден кетуге мәжбүр болады.

## Сыртқы сілтемелер
*Топографиялық аудармашы

## Дереккөздер

Санат:Б. з. д. 70 жылы туғандар
Санат:Б. з. д. 8 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ежелгі Рим мемлекет қайраткерлері
Скалодром

**Скаладром** қолдар мен аяқтарға арналған ойдымдар мен ілгектер бекітілген үстірт имтациясы түрінде жасалған қабырға (құзға шығу жаттығу құрылғысы ретінде).  Кейбір скалодромдар кірпіш немесе ағаштан жасалынады, бірақ қазіргі скалодромдар қалың мультиплекстен жасалынады. 

Қазіргі кезде Қазақстанда өте үлкен сұранысқы ие.

## Биіктігі
Скалодромдардың биіктігене қарай төрт түрі бар:
*9 метр
*11 метр
*13 метр 
*16 метр

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
*Альпинизм

Санат:Спорттық ғимараттар
Фила

**Фи́ла** () — ежелгі Аттикадағы —  рулық бірігу, қауым. Кейіннен осы қоғам өкілдері жайлаған Аттиканың территориясының бөліктері *филдер* деп атала бастады. Әдетте рулық филдер 3 фратрияға  (дорийларда 4 фратрияға) бөлінді. Фила өздерінің абыздарымен және әскери бөлімшелерімен бірлестік құра бастады (олар да филдер деп аталады). Филарх осы әскери бөлімшенің басшысы болып тағайындалды. 
 
## Афины

Солон уақытында Афиныда 4 филдер болды. Олардан қалалық кенеске 100 адам өкілеттілік алды. Клисфен біздің заманымызға дейінгі 508 - 507 жылдары 10 жаңа әкімшілік филдерді құрды. Ал рулық шонжарларға тәуелді бұрыннан келе жатқан филдерге тек қана діни қызметтерді қалдырды. Жаңа филдер тритиилерге (қала, жағажай, таулар) және демаларға бөлінді. Әрбір жаңа филдерді қалалық кенесте (булада) өкілі ретінде 50 адам түрды.

## Спарта

Бұл қала Дорий халықтарының қоныс аударуы кезіндегі   дорийлардың 3 филдері- димандар, гиллейлер, памфилдердің жер аударуынан кейін пайда болды.

## Әдебиет
* Словарь античности, пер. с немецкого, СП «Внешсигма», Москва, 1992 г.

## Сілтеме
* Словарь античности

## Дереккөздер


Санат:Спорт

Санат:Ежелгі Грекия
Санат:Ежелгі Грекиядағы Өкімет