open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Соғылма

**Соғылма** (Поковка) — тетіктердің өлшемдерін өдіпке, шақтамаға, кернемеге үлкейтіп соғу немесе көлемдік қалыптауды қолданып алатын бұйым.

*Қосарланған соғылма (Поковка сдвоенная) — ығысу күшін болдырмау үшін қолданатын соғылма.
*Таза сорылма (Поковка чистовая) — беті әр түрлі ақаулардан тазартылған соғылма.
*Соғылма алынғышы (Съемник поковки) — далдашаны (перемычка) кескенде соғылманы сотаннан алуға қолданылатын жоғарғы, төменгі, қатаң және қозғалмалы болып бөлінетін құрылғы.
*Соғылманы кермелейтін құралбiлiк (Оправка для вытяжки поковок) — ортасында тесігі бар дайындаманың сыртқы диаметрін ішірейтіп құбырға ұқсас соғылмаға айналдыратын қүрал.
*Соғылманы таза өңдеу(Отделка поковки) — соғылма түрінің бұрмалануын, бетінің бұдырлығын жою.
*Соғылманың дәлдiгi (Точность поковки) — соғылманың пішіні жөне өлшем жағынан таза тетікке жақын болуы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Биіктікті өлшейтін радио

thumb|right|Ұшақ кабинасындағы Биіктікті өлшейтін радио көрсеткіші
**Биіктікті өлшейтін радио**  — қашыктықты өлшеудің радиотехникалық әдісімен ұшақтар мен басқа да ұшу аппараттарының ұшу биіктігін неғұрлым толық анықтауға арналған арнайы радиолокациялық аппарат. Биіктікті өлшейтін радио өткізгіш, қабылдағыш, антенна, биіктік көрсеткіштен тұрады. Биіктікті өлшейтін радиолардың  карқынды және модульденген жиілікті деп аталатын негізгі екі түрі бар. Қарқынды биіктікті өлшейтін радио жоғары биіктікті анықтау үшін қолданылады. Төмендеу биіктіісті олшеу үшін модульді жиілігі бар биіктікті өлшейтін радио колданылады, ол 2 м-ге дейінгі дәлдікпен 1500 метрге дейінгі ұшу биіктігін өлшеуге мүмкіндік береді және ұшақтарды аспаптармен қондыру үшін колданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ұсақталған құрылым

**Ұсақталған құрылым** *(Структура измельченная)* — илемді деформация және термиялық өндеу кезінде металдың түйіршіктерінің ұсақталуы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Гамма-сәуле шығару

**Гамма-сәуле шығару** () — ядролық жарылыс кезінде түзілетін, кемінде 1010 метр ұзын толқынды электрмагниттік иондалған сәулелену, ядролык атомдардың энергиялық жағдайының өзгеруі, ядролықка айналу және бөлшектердің аннигиляциясы. Ол өткір радиация құрайтындардын бірі болып табылады. Заттардың қалың қабатының арасынан өтіп кете алады. Тірі организмге әсер ете отырып, сәулелену ауруын тудырады.

## Ғалымдар ғарыштағы ең қуатты сәулеленуді байқады
2021 жылы ғалымдар ең күшті гамма-сәулеленуді (GRB) тапты. Осы жолғы зерттеулердің нәтижесі гамма сәулеленулердің пайда болуы жайындағы көзқарастар мен идеяларды өзгертіп жіберді. Бұл туралы Science журналында хабарлады.

GRB 190829a сәулеленуі Эридан шоқжұлдыздар топтарында Fermi және Swift ғарыштық обсерваторияларының көмегімен тіркелді. Мамандардың айтуынша GRB сәулелену процесі шамамен 20 миллиард жарық жылы қашықтықта тұратыны  анықталған.

Астрономдар GRB сәулелену процесін Намибиядағы H. E. S. S. анықтауда телескоптар кешенін де пайдаланған. Бұл обсерватория жоғары энергиялы фотондар арқылы Жердің атмосферасына түскен бөлшектердің жабындыларына дейін тіркейді.

Бақылаулар мен зерттеулер сонымен қатар рентген мен гамма сәулеленуінің ұқсастығын тапты. Теориялар сәулеленудің екі компонентін де жекеленген ғарыштық механизмдер жасайды деп болжайды. Сондықтан гамма-сәулелену процестері электрондардың фотондармен соқтығысуынан пайда болады әрі олардың энергиясын арттырады деген шешімге келді.

Бірақ GRB 190829a сәулеленуінен кейінгі бақылаулар рентген және гамма сәулелері синхронды түрде жоғалып кеткенін де анықтады. Рентген және гамма-сәулелері ғарышта ғылымға белгісіз процестердің нәтижесінде пайда болған деп жатыр.

## Тағы қараңыз
* Гамма-сәулелер

## Дереккөздер

Санат:Астрофизика
Санат:Гамма-сәуле шығару
Контакты кернеу

**Контакты кернеу** (*Напряжение контактное*) — құрал-сайманмен дайындаманың жанасу бетінде пайда болатын кернеу.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Созуға берiктiк шегi

**Созуға берiктiк шегi** (Предел прочности при растяжении) — қирау алдында созған кездегі максималды күштің дайындаманың колденең қимасының бастапқы ауданына боліп анықталатын шарггы кернеу.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Агрессиялық іс-әрекет

**  Агрессиялық іс-әрекет **  — соғысты жариялауға байланыссыз төмендегі қимылдар: бір мемлекет қарулы күштерінің басқа мемлекеттің аумағына басып кіруі, шабуыл жасауы, әскери басқыншылық жасауы немесе басқа мемлекеттің аумағын не оның бір бөлігін күш қолданып қосып алуы; бір мемлекеттің басқа мемлекеттің аумағын бомбалауы немесе оған қарсы қандай да болсын қару қолдануы; бір мемлекеттің қарулы күштерінің басқа мемлекеттің кеме тұрақтарын немесе жағалау өңірін қоршауы; бір мемлекеттің қарулы күштерінің басқа мемлекеттің құрлық, теңіз немесе әуе әскерлеріне шабуыл жасауы; келісім бойынша басқа мемлекеттің аумағына орналасқан бір мемлекеттің өз қарулы күштерін келісімнің шарттарын бұза отырып қолдануы немесе келісім әрекеті аяқталған соң оларды сол аумақта қалдыруы; бір мемлекеттің өз аумағын басқа мемлекетке оның үшінші мемлекетке қарсы агрессиялық іс-әрекет жасау үшін жалға беруі агрессиялық іс-әрекет. Бұларға қоса БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі әрбір нақты жағдайдың агрессиялық іс-әрекет болып табылатынын анықтайды.
### Саясаттағы агрессия
Бір мемлекеттің қарулы шабуылы адамзаттың бейбітшілік пен қауіпсіздікке қарсы халықаралық қылмыс деп саналады. Агрессия тұжырымдамасы бастаманың белгісі болып табылады, алдымен мемлекетті күшпен пайдалануды білдіреді. тіпті қарулы күштер, мемлекеттік іс-шараларды, шабуыл пайдаланып болса, өзін-өзі қорғау жүзеге асырылады, халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті қолдау немесе қалпына келтіру үшін БҰҰ-ның Жарғысына сәйкес қабылданған агрессия актісі, сондай-ақ ұжымдық іс-шаралар қарастырылуы мүмкін емес. Агрессия нысанасы, әдетте, мемлекет.

Агрессияны анықтау БҰҰ Бас Ассамблеясының 1974 жылғы 14 желтоқсандағы 3314 қарарында қамтылған. Агрессия актілері әдетте тікелей және жанама бөлінеді:
**Тікелей агрессия**-
Басқа мемлекеттің аумағында мемлекеттің қарулы күштерінің шабуылына немесе шабуылына; кез келген әскери іс-қимыл, тіпті мұндай шабуылдан немесе шабуылдан туындайтын уақытша; кез келген басқа мемлекеттің аумағын аннексиялау (мәжбүрлеп аннексиялау). Тікелей агрессияға сондай-ақ шет мемлекетке қару-жарақ салу немесе қаруды қолдану кіреді; басқа мемлекеттің қарулы күштері тарапынан мемлекеттің порттары мен жағалауларын қоршау; мемлекеттің қарулы күштерінің басқа мемлекеттің жерінде, теңізде немесе әуе күштеріне (флоттарына) шабуыл жасауы; басқа мемлекеттiң аумағында халықаралық келiсiмде белгiленген әскери қатысу шарттарын бұзу.
**Жанама агрессия**-
ол тікелей агрессия актілеріне равносильно осындай ауыр сипаттағы басқа мемлекетте, немесе осындай актілерге елеулі бөлігіне қарсы қарулы күшіне жүзеге актілерді қарулы топтар мен топтардың, құралымдарға немесе наемников арқылы жіберу.
агрессия қатысқаны туралы акт ол басқа мемлекеттің билік ету, үшінші мемлекетке қарсы агрессия қылық пайдаланылатын соңғы кезде орналастырды, оның аумағын, мүмкіндік беретін, мемлекеттік іс-шаралар қарастырылады.
## Дереккөздер


{{wikify

Санат:Әскери іс
Агроценопопуляция

**Агроценопопуляция** (грек. agros — дала, егістік жер, koinos — жалпы, ортақ, франц. population — орнығу, қоныс тебу) — агроценоздағы түрлер (сорттар) дарақтарының жиынтығы. А. түр шегінде бір сортты және генотипті, көп сортты болады

## Дереккөздер


Санат:Экология
Созылу шегi

**Созылу шегi** (Предел при растяжении) — дайындамада мойнақ пайда болған кездегі созылу деформациясы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Құрылым технологиялылығы

**Құрылым технологиялылығы** *(Технологичность конструкций)* — құрылымды өндіру, пайдалану және жөндеу кезінде еңбектің, қаражаттың және материалдардың оптималды шығынға ұшырайтын қасиеті.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ауру туғызатын вирустар

**Ауру туғызатын вирустар** (Болезнетворные вирусы) — бактериялардан мыңдаған есе кіші өте ұсақ организмдер. Бактериялардан ерекшелігі олар тек тірі тканьдарда ғана өседі және жасанды қоректік ортада өспейді. Ауру туғызатын вирустар суыққа өте тезімді, әрі кеуіп қалған күйде ұзақ уақыт (айлап) сақталады. Ауру туғызатын вирустар шешек, денте безгегі, сары безгек және т.б. ауруларды тудырады.

## Дереккөздер


Санат:Вирустар
Бланк картасы

**Бланк картасы** —бір немесе бірнеше көмескі реңді бояуларға басылған топографиялық немесе арнайы карта. Қосымша графикалық жүктемені (тактикалық, оператавтік, аэронавигациялық жағдайлардың) түсіру, ұрыстық фафикалық қүжаттарды даярлау кезінде топографиялық негіз түрінде колдануға арналған.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қалыпты (нормалды) кернеу

**Қалыпты (нормалды) кернеу** (*Напряжение нормальное*) — 1) о — берілген қимадағы толық кернеудің осы қима нормалына проекциясы; 2) о — кернеу векторының алаң жазықтығының нормаліне проекциясы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Созылуға сынау

**Созылуға сынау** (Испытание на растяжение) — 
# созатын күшпен материалдың (үлгінің) деформациялаудан түратын механикалық сынау; 
# созу арқылы материалдардың ең маңызды механикалық қасиеттерін анықтау.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Құрылымдық болат

thumb|right|200px|

**Құрылымдық болат**  — беріктігі, сенімділігі және төзімділігі жоғары машина бөлшектерін, кұрылыс құрылымдарын, т.б. жабдықтар жасау үшін қолданылатын болат.

## Дереккөздер

Санат:Болат
Санат:Метал құрастырмалары
Артиллериялық шабуыл

**Артиллериялық шабуыл**  — артиллерияны шабуыл операциясында (ұрыста) қолданудың негізгі нысаны.

Артиллериялық шабуыл шабуылдың барлык, кезеңінде артиллерияның жаппай, нақты атуымен жаяу әскерлерді және танктерді үздіксіз қолдау мақсатында жүргізіледі. Ұлы Отан соғысы кезінде Артиллериялық шабуыл теориясы даярланып, іс жүзінде тексерілді. Алғашқы рет Артиллериялық шабуыл Мәскеу түбіндегі қарсы шабуылда жүзеге асырылды, ал толық көлемде Сталинград түбіндегі қарсы шабуылда колданылды.

Артиллериялық шабуылдың артиллериялық дайындығы, шабуылдың артиллериялык колдау және карсыластың терең қорғанысындағы жаяу әскерлер мен танктердің қимылын артиллериялык қамтамасыз ету болып үш кезеңге бөлінеді.

Осының негізінде үшінші кезең қарсыластың терең қорғанысындағы ұрыста жаяу әскер мен танктерді артиллериялық қоштау болып аталады. Артиллерияны карсыласты атыспен жоюдың басқа құралдарымен үйлестіре отырып колданудың жаңа тәсілдері 1950 жылдары даярланып, термині колданудан шықты.

## Тағы қараңыз
Артиллерия

## Дереккөздер


Санат:Артиллерия
Апшерон ярусы

**Апшерон ярусы** - Кавказ алды аймағы, Шығыс Кавказ, Еділ өңірі, Каспий маңы, Жайық өңірі, Батыс Түрікменстан аумақтарында кеңінен таралған аймақтық ярус.

Лектостратотегі — Баку қаласының маңында, Баилов мүйісінде. Кұмдардан, саздардан, мергельдерден, ізбестастардан, бақалтастардан тұрады. Қалыңдығы 2000 м-ге дейін. Жәндіктер (тіржандар) қалдығын зерттеу нәтижесінде жіктелген. 
* Көнелігі соңғы плиоцен; 
* плиоценнің және төрттік жүйенің шекаралары төменірек жылжытылуына байланысты ерте-төрттік түзілімдер ретінде де қаралады.

Шығыс Кавказ және Батые Түрікменстан аумақтарында мұнайкіріктіруші қойнауқат болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Ярустар
Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Теңге (кәсіпорын)

** «Теңге»** – америкалық-қазақстандық бірлескен кәсіпорын. 

«Өзенмұнайгаз» өндірістік бірлестігі мен «Бритиш-Датч» компаниясы арасында 1993 жылы жасалған шарт негізінде Маңғыстау облысының Теңге кеніндегі көмірсутек шикізатын (мұнай және газдың қалдық қорын) өндіру үшін құрылған. Теңге кенінде көмірсутек шикізатын өндіруге рұқсатты Қазақстан Республикасы Үкіметі 1995 жылы берді.

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы кәсіпорындары
Санат:1993 жылы құрылған компаниялар
Қауіпті кернеуі

**Қауіпті кернеуі** (*Напряжение критическое*) — 1) сырықтың түзу сызықты тепе-теңдік қалпын жоғалтып, орнықсыз күйге келтіретін кернеу; 2) тетік құрылымын кирауға алып келетін шекті кернеу.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Алдыңғы позиция

**Алдыңғы позиция** — корғаныс шебінің алдыңғы позициясы. Ол қарсыласты алдыңғы шептің жағдайы жөнінде жаңылыстыру және корғанысты күру, олардың барлау жасауын қиыңдату және негізгі күштерге қарсыластың тұтқиылдан шабуылын болдырмау максатында құрылады. Бұл міндеттерді орындау үшін алдыңғы позицияға роталық және жеке взводтық тірек пунктерін жабдықтайтын және қарсыластың шабуылдауы ықтимал бағыттарда тосып алу үшін, оларды айнала корғанысқа дайындайтын бірінші эшелон бөлімдерінен мотоатқыштар немесе танк бөлімшелері бөлінеді. Ол жерде атыс жүйесі ұйымдастырылып, инженерлік бөгеттер салынады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қию кернеуі

**Қию кернеуі** —

1) қию кезінде пайда болатын кернеу;

2) дайындаманың тек көлденең қимасында пайда болатын жанама кернеу.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ағашты-топырақты атыс құрылыстары

**  Ағашты-топырақты атыс құрылыстары **— қорғаныш қалыңдығы топырақтан, тастан, қиыршық тастардан құралған, орман жабдықтарынан салынып көтерілген пулеметтер мен артилериялық қарулардың ату орындары. Ағашты-топырақты атыс құрылыстары Ұлы Отан соғысы жылдарында, иегізінен, арасына топырақ салынғаи қос қабатты бөренелерден тұрғызылды. Қазіргі жағдайда ядролық жарылыстардың зақымдаушы факторларынан қорғану үшін ағашты-топырақты атыс құрылыстары корғаныштық және саңылаусыз есіктер мен арнаулы қару ұңғысының аузын шығарып атуға арналған ойықтармен
(амбразуралармен) және жапсырмалармен жабдықталады. Ағашты-топырақты атыс құрылыстарының қорғаныштық сипаты оның құрылысына байланысты.

## Дереккөздер


{{wikify

Санат:Әскери іс
Құрылымның гемогенділігі

**Құрылымның гемогенділігі** *(Гомогенность структуры)* — металдар және қорытпалар құрылымының біртектілігі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Теңге мұнай-газ конденсат кен орны

**Теңге мұнай-газ конденсат кен орны** – Оңтүстік Маңғыстау ойпаңы Жазыгүрлі ішкі ойысындағы ірі кен орны. Жаңаөзен қаласы 8 км жерде орналасқан. Кен 1964 жылы ашылып, 1970 жылдан пайдаланылып келеді. 

## Геологиялық құрылымы
Құрылымы жағынан өлшемі 19-13,5 км, амплитудасы 70 м-ге дейін болатын брахиантиклинальдық қатпардан орын алған. Жалпы қалыңдығы 700 м өнімді шөгінділер жоғарғы юраның келловей ярусынан ортаңғы юраның аллен ярусына дейінгі стратиграфиялық қиманы қамтиды. 

## Жатыс сипаты
Анықталған 10 өнімді қабаттың жетеуі газконденсатты, үшеуі мұнаймен жиектелген газконденсатты болып келеді. Кен шоғырларының бәрі дерлік қойнауқаттық, литологиялық тұрғыдан қалқаланған. Өнімді қойнауқат жинауыштарының кеуектілігі 14-20%-ға, өткізгіштігі 0,036-дан 0,085 мкм2-ге дейін, газға қаныққан қалыңдығы 2,6-17 м. 

## Құрамы
Мұнайының тығыздығы 0,849-0,854 г/см3, күкірті аз, парафині мол, аз мөлшерде шайыр және асфальтендер кездеседі. Кен шоғырларының газдары жеңіл, олардың құрамында метан (86 – 91,7%), азот, көмір қышқыл газы, сутек, т.б. бар. Газ шығымы 42-340 м3/тәу. Тұрақты конденсаттың газдағы мөлшері 40-46,2 г/м3, тығыздығы 0,732-764 г/см3. Газ бен конденсат қоры жөнінен ірі кен болып саналады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Маңғыстау облысы кен орындары
Санат:Қазақстан газ кен орындары
Радиоиммунологиялық талдау

**Радиоиммунологиялық талдау** — иммунохимияз әдісі, нтигендер құрылысы мек белсенділігін талдауда қолданылатын әдістердің ең соңғыларының және тиімділерінің бірі. Оның негізі — радиоактивті белгіні зерттейтін немесе белгілі антиген құрамына енгізіп, белгіленген антиген мен антидененің байланысуын зерттейді. Оларды байланысқан радиоактивті белгіні есепке алу арқылы тіркейді. Радиоактивті белгі тек антигенге ғана емес антиденеге де енгізіледі. Мұндай жағдайда белгіленген антиденелердің белгіленбеген антигенмек байланысуы зерттеледі. Белгі орнына ИС, 3Н. 131І, 32Р изотоптары колданылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Созылу кернеуі

**Созылу кернеуі** (*Напряжение растяжения*) — 
# созылу кезінде пайда болатын кернеу; 
# материалды созуға алып келетін тік кернеу.

## Тағы караныз:

* Кернеу
* Соққы кернеуі
* Түйісу кернеулері
* Жанама кернеу
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Нүктедегі кернеулі күй

**Нүктедегі кернеулі күй** (*Напряженное состояние в точке*) — нүктеден өтетін барлық жазықтықтардағы кернеулердің жиынтығы. Басы қарастырылатын нүктеде орналасқан тікбұрышты координаттар жүйесіндегі кернеулі күй, құраушылары арқылы толық анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Құрылымның гетерогенділігі

**Құрылымның гетерогенділігі** *(Гетерогенность структуры)* — металдардың және қорытпалардың құрылысының әртектілігі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Шашыраңқы иммунды диффузия

**Шашыраңқы иммунды диффузия** — иммунды диффузия реакциясының бір түрі. Екі түрге—(қос және қарапайым бөлінеді). Қос түрінде (Оухтерлони реакциясы) иммунореагенттерді бейтарап таза гельде жасалған ұяларға кұяды. Оларды айнала преципитация сызықтары пайда болады. Сондықтан мұнда бірнеше антигенді немесе бірнеше антиденені зерттеуге болады. Реакчини реакциясы гельде жеке реакциясы қарапайым түрі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Алмас қылыш

**Алмас қылыш** (көне.) - болаттың ең асылынан соғылған қылыш. Бұрынғы қазақ батырлары асынған бес қарудың бірі. Қылыш түрлеріне: бір жүзді және екі жүзді, тура және иілген түрлері жатады. Алмас қылыш тың еткір болу себебі суару тәсілінде және болатты салқын соғуында екені батырлар жырларында айтылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Соққы кернеуі

**Соққы кернеуі** (*Напряжение удара*) — 
# соққы кезінде пайда болатын кернеу; 
# үлкен жылдамдықпен дайындаманы деформациялағанда пайда болатын кернеу.
## Тағы караныз:
* Кернеу
* Бұрау кернеуі

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Гарнизон және қарауыл қызметі жарғысы

**Гарнизон және қарауыл қызметі жарғысы** () — гарнизондық, карауылдык және күзет қызметін ұйымдастыру мен жүргізу тәртібі. Сондай-ақ, ол гарнизондағы лауазым иелері мен осы қызметтерді атқарушы өзге де әскери қызметшілердің құқықтары мен міндеттерін белгілейді. Бұл Жарғыны қарулы күштердің барлық әскери бөлімдері, әскери оқу орындары, штабтары, басқармалар мен мекемелері басшылыққа алады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Оптикалық орталықтандырғыш

**Оптикалық орталықтандырғыш (центрлеуіш)** - 1) бұрыш өлшеуіш аспап тұғырығының геометриялық осін маркшейдерлік нүкте үстінде немесе астында центрлеу үшін қолданылатын және геодезиялық базисті өлшегенде базистік аспаптың сым шкаласы бойынша есептеу үшін пайдаланылатын аспап. 
Оптикалық орталықтандырғыш (центрлеуіш) үлкейтілуі қарапайым түзу немесе иінді көздеуіш түтік болады, ол стандартты тұғырықтың тесігіне қондырылған және екі айқыш тәрізді орнатылған цилиндрлік деңгейлеуіштерімен жабдықталып бакспен айналмалы қосылған. Оптикалық орталықтандырғыш (центрлеуіш) тек қана зенитті көздеуге мүмкіндік берсе екі жақты деп аталады; 2) маркшейдерлік нүктенің үстінде немесе астында тікелей аспаптың өзін центрлеу үшін бұрыш өлшеуіш аспапқа қондырылған құрылғы.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Тәттібике Теңелбаева

**Теңелбаева Тәттібике** (1927, қазіргі Атырау облысы Жылыой ауданы Қосшағыл ауылы – 1999) – еңбек ардагері, токарь. Гурьев (қазіргі Атырау) қаласындағы ФЗУ-ды бітірген (1943). Еңбек жолын Доссор, Майкөмген мұнай кен орындарында токарь болып бастаған. 1966 – 1986 жылдары Маңғыстау ауданы Шебір, Шайыр, Тұщықұдық ауылдарында токарь болып жұмыс жасады. «Құрмет белгісі» (1971) орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Жылыой ауданында туғандар
Санат:Маңғыстау облысы тұлғалары
Сығу кернеуі

**Сығу кернеуі** (*Напряжение сжатия*) — 1) қысу кезінде пайда болатын кернеу; 2) материалды қысуға алып келетін тік кернеу.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ағаш дайындау

thumb**Ағаш дайындау** (Лесозаготовка) — шаруашылық қажеттілік үшін ағаш кесіп алу (әдетте, тасылған ағаш бойынша есепке алынады, бұған отынға немесе басқа мақсат үшін шабылған ағаш қосылмайды). А. д-ға, орманнан ағаш кесіп алу, қоймаға, ағаш ағызуға шауып
тасылған ағаштар жатады. А. д-дың көлемі шартты тығыз текше метрмен (м3) өлшенеді. Тасылатын ағаштар: іске жарамды сүрек (құрылысқа, жиһаз жасауға және т.б. жұмсалады) және басқа қажеттікке пайдаланылатын сүрек (шағын олшемді, тіреу, жоңқа және т.б.) болып ажыратылады. А.д. салдарынан әлемде орман көлемі кеміп барады. Жыл сайын Жер бетіндегі орман аумағы 250 мың шаршы километрге кеміп отырады.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Сазтас

[thumb|150px|Жасыл и қызыл '''Сазтас'''  [Лодева]]
**Сазтас** ( — «саз» және  — «тас») - Саздардың диатек және эпитек жағдайында барынша шымырланып қатаюы нәтижесінде қалыптасқан тау жынысы.

Санат: География
Санат: Геология
Ауру туғызатын микробтар

**Ауру туғызатын микробтар** (Болезнетворные микробы) — жай көзге көрінбейтін өте кішкентай, ұзақ уақыт бойы сыртқы ортада сақталуға және адамдар. жануарлар ағзасында және өсімдіктерде жұқпалы ауру туғызуға қабілетті тіршілік иелері. Ауру туғызатын микробтар бактериологиялық (биологиялық) қару катарына жатады. Биологиялық қасиеттері мен мөлшеріне байланысты ауру туғызатын микробтар бактерияларға, вирустарға, риккетсияларға және саңырауқұлақтарға бөлінеді. Ұрыс жағдайында ауру туғызатын микробтар құрғақ және сұйық бактериялық рецептура түрінде колданылуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Гарнизон коменданты

**Гарнизон коменданты** () —  Әскери комендант.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Радиоаутография

**Радиоаутография** (ауторадиография) — биологиялық немесе басқа объектілердегі радиоактивті изотоптар мөлшерін және қай жерде орналасқанын анықтайтын әдіс. Радиоаутография радиоактивті сәулелердің фотохимиялық реакциялар тудыру қабілетіне негізделген, осының арқасында препараттағы белгілі изотоптың белсенділігін көрсететін сурет алуға болады. Бұл әдістер арқылы зерттелетін заттардың зат алмасу мен қозғалысын, сандық мөлшерін анықтайды.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Тангенциалды кернеу

**Тангенциалды кернеу** (*Напряжение тангенциальное*) — көлденең қимадағы жанама кернеу.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Автомобильдік техника

**Автомобильдік техника** — Қарулы Күштерде әскердің күнделікті және жауынгерлік қызметін қамтамасыз етуге арналған әскери автомобильдердің барлық түрлері, шынжыр табанды және дөңгелекті тартқыштар, транспортер-тартқыштар, тракторлар, тіркемелер, жөндеу және эвакуация құралдары.

## Дереккөздер


{{wikify

Санат:Әскери іс
Түйісу кернеулері

**Түйісу кернеулері** (*Напряжение контактное*) — қарастырылған дененің осы денені қоршап түрған денелермен түйісуі нәтижесінде пайда болған кернеу.
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Әсерлілік

**Әсерлілік** — организмге енгізгенде биологиялық реакциялар (мысалы, қабыну) тудыра алатын заттардың (антиген, вакцина) қасиеттер жиынтығы. Әсерлілік егуден кейінгі болатын реакциялардың себепкері болып табылады. Егуден кейін аурудың шиеленісуі мен организмнің зақымдануы мумкін.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Құрыш

thumb|200px|Қазіргі заманғы танкіге арналған құрыш
**Құрыш** *(Броня)* — адамдарды, соғыс техникасын, қару-жарақты, қорғаныс ғимараттарын оқтан, снарядтан қорғау құралы. Болаттан, сондай-ақ өте берік алюминий қорытпаларынан, пластмассалардан жасалған құрыштар кеңінен пайдаланылады. Оққа қарсы құрыш, снарядқа қарсы құрыш, иленген құыш және құйма құрыш түрлері болады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Мәнет Теңелбайқызы

**Теңелбайқызы Мәнет** (1967 жылы туған, Форт-Шевченко) – мәдениет қызметкері, Қазақстан Республикасының мәдениет қайраткері (2005). Атырау қаласындағы мәдени-ағарту училищесін (1987) бітірген. «Маңғыстау балық тоңазыту» басқармасы мәдениет үйінің көркемдік жетекшісі (1988 – 1993), аудан әкімі аппаратының ауданы телерадио хабарын таратуды ұйымдастырушы (1993 – 1997), ауданы білім бөлімінің ақпараттар тарату жөніндегі әдіскері (1997 – 1999), аудан әкімі аппаратының «Жастар ісі, туризм және спорт» бөлімінің меңгерушісі (1999 – 2000) болды. 2000 жылдан Ақшұқыр мәдениет үйі мемлекеттік коммуналдық-қазыналық кәсіпорнының директоры болып жұмыс істейді. Қазақстан Республикасының Президентінің Құрмет грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Латексті агглютинациялау реакциясы

**Латексті агглютинациялау реакциясы** — вируске тән антигендер мен антиденелердің іздейтін әдістердің бірі. Сирегірек қолданылады. Латексті агглютинациялау реакциясы ГАЕР-на ұқсайды. Одан айырмашылығы — эритроциттің орнына латекс қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Артиллериялық шеңбер (ALLI-3)

**Артиллериялық шеңбер (ALLI-3)**  — артиллериядан жаппай және шоғырланған атыс кезінде нысананы дәлдеу үшін және аракашықтық пен бұрыштарды құрастыру мен өлшеуге байланысты тапсырмаларды орындауға арналған құрал.

Артиллериялық шеңбер-3 жинағына құрылысы бойынша бірдей, бірақ ұзындығы әр түрлі МПЛ-25 және МПЛ-50 екі масштабты көздегіш сызғыштар кіреді. Артиллериялық шеңбер-3 шеңбері шкалалар, сызықтар, торлар салынған целлулоидты пластинка түрінде болады.

Артиллериялық шеңбер-3 шеңберімен картаға (планшетке, аэросуретке) бұрыштарды салу және өлшеу, нүктелер координаттарын анықтау және берілген координаттар бойынша нүктелерді картаға (планшетке) түсіру, ату үшін топографиялық мәліметтер мен нысананы дәлдеу мәліметтерін анықтау женіндегі міндеттерді аткаруға болады.

## Тағы қараңыз
Артиллерия

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ауру туғызатын риккетсиялар

**Ауру туғызатын риккетсиялар** (Болезнетворные риккетсии) — қасиеттері жағынан бактериялар мен вирустарға ұқсас микроорганизмдердің ерекше тобы.**Ауру туғызатын риккетсиялардың** сыртқы түрі, көлемі жағынан бактерияларға шамалас, бірақ клетка ішінде тіршілік ететін паразиттер болғандықтан, вирустар сияқты тірі клеткаларда ғана көбейіп, тіршілік етеді. **Ауру туғызатын риккетсиялар** туғызатын аурулар: КУ безгегі, эпидемиялық бөртпе сүзегі, шың безгегі және т.б.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Гарнизон қызметі

**Гарнизон қызметі** () — гарнизонда орналаскан әскерлерге, әскери оку орындары мен мекемелерге гарнизонда ұйымдастырылатын жалпы маңызы бар шаралар. Гарнизон қызметінің мақсаты — гарнизон әскерлерінің **берік әскери тәртібін сақтау, әскерлердің дайындығына және күнделікті өміріне керекті жағдайларды қамтамасыз ету, өтетін барлык шараларға гарнизон әскерлерін катыстыру** болып табылады. Гарнизон қызметін гарнизон бастығы тағайындаған жауапты адамдар жүзеге асырады. Құрамында бірнеше құрамалар (бөлімдер) бар ірі гарнизондарда **гарнизон бастығының саяси іс жөніндегі орынбасары, гарнизондагы тыл қызметінің аға бастығы, гарнизонның байланыс бастығы, гарнизоннын химиялык қызмет бастығы, гарнизонның медициналық қызмет бастығы, гарнизонның мал дәрігері, каржы қызметінің аға бастығы, гарнизонның өртке карсы қызмет бастығы, гарнизонның әскери [[дирижер]]і** тағайындалады. Гарнизонның әрбір қызмет адамы, гарнизон коменданты мен гарнизон гауптвахтасының бастығынан басқалары, өзінің міндетін негізгі жұмысымен қатар аткарады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Алыс авиация

**Алыс авиация** — қарсыластың маңызды жер үсті және теңіз объектілерін жоюға, сонымен бірге әуе барлауын жүргізуге арналған авиация түрі. Бомбалаушы, барлаушы және арнаулы алыс авиация болып сараланады. Алыс авиацияның каруы — ауа райына тәуелсіз стратегиялық және алыстық ракетатасығыштар мен бомбалағыштар. Жою құралдары — авияциялық ракеталар мен әр түрлі максаттағы бомбалар. Алыс авиация кейбір мемлекеттерде стратегиялық авиация деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Шақтамалы кернеу

**Шақтамалы кернеу **(*Напряжение допустимое*) — 
# шектемелі кернеудің шақтамалы беріктік қоры коэффициентіне қатынасы; 
# құрылманың қауіпсіз қызмет етуін қамтамасыз ететін ең үлкен кернеу шамасы. Межелік кернеуді (морт материалдар үшін беріктік шегі, илемді материалдар үшін жұмсару шегі) нормаланған беріктік кепілдігіне бөлгенде шығатын шамаға тең.
## Тағы караныз:
* Кернеу
* Соққы кернеуі
* Түйісу кернеулері
* Жанама кернеу
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Гарнизондық (лагерьлік) қарауылдар

**Гарнизондық (лагерьлік) қарауылдар** () — жалпы гарнизондык мәндегі объектілерді, гарнизоннын құрамалары мен бірнеше бөлімдерінің іргелес орналаскан объектілерін қорғау және күзету, сондай-ак гарнизондық гауптвахтада жаткан адамдарды күзету үшін жасақталган қарауыл. Гарнизондық (лагерьлік) қарауылдар тұрақты немесе уақытша болуы мүмкін. Ол гарнизондық (лагерлік) жиын бастығына, гарнизон комендантына, карауыл (лагерлік жиын) бойынша кезекшіге және оның көмекшісіне бағынады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Діріл машинасы

**Діріл машинасы** (Вибромашина) — жұмыс атқаратын тетіктерге діріл беру арқылы істеліп жатқан жұмыстардың сапасын жоғарылатуға немесе жеделдетуге арналған машина.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Артиллериялық-техникалық қамтамасыз ету

**Артиллериялық-техникалық қамтамасыз ету**  — техникалық қамтамасыз етудің түрі.

Оған инженерлік-артиллериялық қамтамасыз ету, инженерлік-радиоэлектрондық
қамтамасыз ету және инженерлік- ракеталық қамтамасыз ету кіреді.

## Тағы қараңыз
Артиллерия

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ығысу кернеуі

**Ығысу кернеуі** (*Напряжение сдвига*) — ығысу кезінде пайда болатын кернеу.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ауру туғызатын саңырауқұлақтар

**Ауру туғызатын саңырауқұлақтар** (Болезнетворные грибы) — өсімдік текті өте ұсақ ағзалар. Олардың көбею жолы мен құрылысы бактерияларға карағанда өте күрделі. **Ауру туғызатын саңырауқұлақтардың** көпшілігі споралар аркылы тарайды, үлкендігі 2-3 микрон болады. **Ауру туғызатын саңырауқұлақтар** кептіргенге және күн сәулесі әсеріне аса төзімді келеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Кернеу циклінің амплитудасы

**Кернеу циклінің амплитудасы** (*Амплитуда напряжений цикла*) — кернеу циклінің өзгермелі құрамының ең үлкен сандық оң мөлшері.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Мұрат Теңізбаев

**Теңізбаев Мұрат** (1905 – 1994) – балықшы. Маңғыстау өңірінде алғашқы колхоз ұйымдастырушылардың бірі. Гурьев (қазіргі Атырау) қаласындағы балықшылар курсын бітірген (1939).  1920 – 1933 жылдары «Фетисов» өндірісінде жұмысшы, дүкен меңгерушісі, жергілікті басқарманың төрағасы, 1934 – 1936 жылдары Тельман, Саржа, Калинин ұжымшары басқармасы төрағасының орынбасары, 1936 – 1938 жылдары республикалық тексеру статья (РКС) инспекторы, 1939 – 1940 жылдары Маңғыстау ауданы балықшылар одағы директорының орынбасары, 1940 – 1949 жылдары Ленин ұжымшары басқармасының төрағасы болды. Асыл тұқымды адай жылқысын өсіру фермасының ашылуына үлес қосқан.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Гарнизондық патруль

**Гарнизондық патруль** () — көшелердегі және қоғамдық орындардағы, сондай-ақ гарнизонға іргелес елді мекендердегі әскери қызметшілер арасында реттілік пен жоғары әскери тәртіпті сақтау үшін әрбір гарнизонда тағайындалатын наряд орындаушылар. Бір патруль құрамында 3-4 орындаушы болады, оның бірі патруль бастығы болып тағайындалады. Гарнизондық патрульдер кoмендантқа және қарауыл бойынша кезекшіге бағынады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бірлік (мөлшер)

Бiрлік (Единица) — бір заттың белгіленген метрологиялық мөлшері.(физикалық шама бiрлiгi, [1 ] шама бiрлiгi) өлшем бiрлiктерiн физикаға және техникада өлшеу нәтижелердi стандартты ұсыныс үшiн қолданылады. Сандық физикалық шама мәнi және өлшем бiрлiгi болып табылған кейбiр үйреншiктi мәнге өлшенген мәннiң қатынасы сияқты көрiнедi. Өлшем бiрлiгiнiң нұсқауымен сан деп аталады

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Алыс радиолокациялық табу

**Алыс радиолокациялық табу** — континентаралық баллистикалық және баллистикалық ракеталар мен ғарыштық объектілерді 3000 — 5000 км және одан да алыс қашықтықтан байқап табу. Басты ракеталық қауіпті бағыттарда орналасатын алыстан ұшу жер үсті кешені, көкжиектен әрі радиолокация станциялары және басқа құралдар арқылы қамтамасыз етіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Кернеу циклінің ассиметриялығы

**Кернеу циклінің ассиметриялығы** (*Ассиметричный цикл напряжений*) — ең үлкен және ең кіші кернеудің абсолюттік мөлшері әр түрлі болатын цикл.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ағаш қоры

thumb**Ағаш қоры** (Запасы древесины)—тамырында өсіп тұрған ағаштардың саны. А.қ. шауып алынған ағаштың шаруашылық мақсаттарға пайдаланылу мүмкіндігінің, тиімділігінің бар-жоғына байланысты емес.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Орман шаруашылығы
Бойлата ату

**Бойлата ату** - пулеметтерден, жекелеген зеңбіректерден, жаяу әскердің ұрыс машинасынан немесе танктерден қарсыласқа жақын қашықтықтан кенеттен бір бағытта оқ жаудыру.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Құю

thumb|200px|Рекурсиялық құю
**Құю** *(Отливание, Заливка)* -
#құю өндірісіндегі негізгі технологиялық операция; дайындалған қораманы балқыған металмен толтыру; 
#әр түрлі материалдардан (металдан, тастан, қыштан, пластмассадан және т.б. қажетті бұйымдар жасау процесі; 
#өндірісіндегі технологиялық процестердің негізгі операциясы. Құю алдын ала дайындалған қалыпқа балқыған металды құю процесі; 
#сауытқорам мен құю қорамаларын сұйық металмен тол¬тыру; қатайған соң оларда металл жамбысы, тетік дайындамасы, әшекейлі құймалар түзіледі.

## Центрден тепкіш күшпен құю
Центрден тепкіш күшпен құю — айналмалы қалыпқа құйылған қорытпа центрден тепкіш күш әсерінен қалып қабырғаларына жабысып, қатайған соң құйма түзіледі. Құйма құрылымы тығыз, ұсақтүйіршікті, ал механикалық қасиеттері жоғары болады. Бұл тәсілмен цилиндр, құбыр, сақина, төлке тектес айналмалы денелі тетіктер құйылады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Физика
Санат:Машина жасау
Биологиялык бейтараптандыру реакциясы

**Биологиялык бейтараптандыру реакциясы** — серологиялық реакция. Антиденемен қосылған вирустың инфекция туғызу қасиетін жоғалтуына негізделген. Биологиялык бейтараптандыру реакциясы бағалау үшін вирус пен антидененің қосындысымен сезімтал жануарларды, тауық эмбрионының немесе торша өсіндісін егеді. Егер антиденемен вирус бейтараптандырылса инфекция тумайды.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Діріл өлшегіш

**Діріл өлшегіш** (Виброметр) - дірілді сипаттайтын шамаларды өлшеуге арналған әдістер мен (құралдар) шаралар жиыны.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Кернеу-деформация диаграммасы

**Кернеу-деформация диаграммасы** (*Диаграмма напряжение-деформация*) — әр түрлі температурада, деформация жылдамдығында жай кернеуді және деформация арасындағы байланысты көрсететін диаграмма.

## Тағы караныз:
* Кернеу
* Бұрау кернеуі
* Жанама кернеу
* Соққы кернеуі
* Созылу кернеуі
* Иілу кернеуі
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ауызша жауынгерлік бұйрық

**Ауызша жауынгерлік бұйрық** (Устный боевой приказ) — ұрыс жағдайында командирдің кабылдаған шешімін іске асыру үшін қол астындағы әскерлерге ауызша беретін бұйрығы. Бөлімше командирі ұрыста өз бөлімшелерін басқара отырып тек ауызша, белгілі жүйеде бүйрык береді. Мысалы, батальон (рота) командирі ауызша жауынгерлік бұйрықта бағытты нұсқайды, қарсылас жөнінде кысқаша мәлімет береді, батальонның (ротаның) ұрыстағы міндетін көрсетеді, аға командирдің күш-құралдарымен жойылатын нысаналар мен обьектілерді, көршілердің міндетін, артиллерия мен өзге де атыс құралдарының карсыласты жоюдағы міндетін, міндеттерді орындауға дайындық уақыты мен белгілерді, өз орны мен орынбасарының орнын көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Құю арбашасы

**Құю арбашасы*** (Тележка разливочная)* — үстіне металл құюға арналған құймақалып орнатылған темір жолмен қозғалатын металл көлік.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ағаш шежіресі, дендрохронология

thumb**Ағаш шежіресі, дендрохронология** (грек. dendron — ағаш, chronos—уақыт, logos — ілім, ғылым) — сүректі өсімдіктердің жылдық сақинасын талдау арқылы ағаш жасын, тарихи оқиғалардың өткен мезгілдерін анықтаумен шұғылданатын ботаника бөлімі.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Құю кедергіші

**Құю кедергіші** *(Дроссель литниковый)* — құбырдың өз жолындағы жергілікті гидродинамикалық кедергі нәтижесінде тарылуы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Дірілге орнықтылық

**Дірілге орнықтылық** (Виброустойчивость) — объектінің діріл кезінде берілген функциясын орындау және параметрлерінің мәндерін норма аралығында ұстау қабілеті.

**Дірілге орнықтылық** - машина мен құрылымдардың берілген режим (тәртіп) ауқымында шамадан аспайгындай тербеліс жасап жұмыс атқару қабілеті.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Механика
Құю қимаүлгісі

**Құю қимаүлгісі** *(Шаблон литейный)* — құйылатын құйма пішініне сәйкес құйманың ішкі қуыстарын жасауға арналған құрал.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Дірілконвейері

**Дірілконвейері** (Виброконвейер) — сусымалы материалдарды және ұсақ бөлшектерді діріл арқылы тасымалдайтын конвейер.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ауыр артиллерия

**Ауыр артиллерия** (Тяжелая артиллерия) — карсыластың жасырын тұрған қарулы күштері мен әскери техникасын, артиллериясын және басқа да фортификациялық құрыныстарын алыс қашықтықтан атқылап, жойып жіберуге арналған қару. Дала ауыр артиллериясы 20 ғ-дың бас кезінде пайда болды. Дала А.а. (армия, корпус артиллериясы) және нақты ауыр артиллерия (Бас қолбасшының резервіндегі артиллерия — БҚРА) болып бөлінеді. Дала ауыр артиллерия құрамында 105-107 мм зеңбіректер, 153-155 мм келте зеңбіректер, тапал зеңбіректер, келте зеңбіректер болды. 1917 ж-дың бас кезінде орыс армиясында ерекше мақсаттағы ауыр артиллерия кұрылып, ол Кеңес армиясында 1926 ж-ға дейін сақталды. артиллерияда механикалық тарту пайда болғаннан кейін 1940 жылдардың аяқ кезінен бастап ауыр артиллерия термині қолданыстан шығып қалды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Массаның атомдық бірлігі

**Массаның атомдық бірлігі** — нуклидті электрондық жүйелердің массасын өлшеуге арналған бірлік.Атом массасының ұғымы 1803 жылдағы джон Дальтон, атом массасының өлшем бiрлiгiмен енгiздi (деп аталатын сутектi шәкiл) сутегiнiң атомының массасы бастапқыда қызмет көрсеттi. 1818 Берцелиуске оттектiң атом масса жатқызылған атом массаларының кестесiн қабылданған

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Болжамды соғыс сипаты

**Болжамды соғыс сипаты** - Болжамды соғыс сипатын нақты айқындау өте қиын. Мемлекеттік және әскери кайраткерлер барлық уақытта соғыс оқиғасының қалай дамитындығын, оған ел мен армияны қалай дайындау керектігін болжап білуге тырысқан. Бірак тарихта тіпті ең данышпан әскери басшының өзі де болашақ соғыстың дол бейнесін алдын ала білген жағдай болған емес. Оныңжүруі барысында соғыс алдындағы жоспарларға әрқашан түзетулер енгізуге тура келген. Дегенмен, бір қателік екінші кателіктен басқаша. Бір жағдайларда бас штабтардың соғыска дейінгі жобаларын түгелдей сызып тастауға тура келсе (мыс., Бірінші дүниежүзілік соғыста барлық соғысушы мемлекеттер оны қысқа мерзімді. маневрлі болады деп ойлаған), басқа жағдайларда тек жекелеген түзетулер енгізілуі мүмкін.
## Әскери құрылыс бағытын анықтау
1920 жылдары, КСРО-да әскери доктрина туралы пікірталас жүріп жаткан кезде, соғыс сипатын болжау туралы біраз пайдалы ойлар айтылды. Бұл жылдары Кеңестік Әскери доктрина негіздемесін жасаудың КСРО-дағы әскери құрылыс бағытын анықтауда, 1924-1975 жылдардағы әскери реформаны жүзеге асыруда, елдің корғаныс қабілетін нығайтуда маңызы зор болды. Бірақ кейіннен И.В.Сталиннің жеке басына табынушылықтың әсерінен (шамамен 1930 жылдардың ортасынан бастап) доктринаның кейбір қағидалары, соның ішінде болашақ соғыс сипаты мен оған армияны дайындауға қатысты көзқарастар өзгерді. Бірінші дүниежүзілік соғыс сабақтары бойынша оның бастапқы кезеңінің маңызы бағаланды. Алғашкы операциялар одан әрі де бұрынғыдай дамиды деп есептелді. Соғысушы жақтардың басты күштері шекара маңындағы шайқастан соң және қарулы күштердің стратегиялық жайылуы аяқталған соң әрекетке кіріседі деп есептелді. Сондай-ак, фашистік Германия да Кеңестер Одағының жағдайымен бірдей жағдайда деп тұжырымдалды.
Әскери доктринаның Бұл түсы ел мен армияға оңайға түспеді. Қарсылас қысқа мерзім ішінде кеңес әскері қорғанысының стратегиялық майданын бұзып, ірі тәптастықтарды коршауға алып, шапшаң қарқынмен ішке жылжи берді. Бүған түтқиылдан жасалған шабуыл, авиацияны, танк, артиллерия, мотәрлы әскерлерді әуе десанттарын түсіру мен диверсиялық әрекеттерді үйлестіре жаппай қолдану ықпал етті. Алдағы соғысқа дүрыс болжау жасамаудың армияны кандай апатты
жағдайға ұшырататынына таяу уақыттағы мысалдарды да келтіруге болады. Әңгіме Ирак саяси және әскери басшылығының Парсы шығанағы маңындағы операцияны жәспарлау кезінде жіберген стратегиялық кателері туралы болып отыр. Олар алдағы соғыс Иран армиясымен болған соғыстағы тәсілдермен жүреді деп есептеді. Мұнда олар дүрыс бағаламаған, Иракқа қарсы АҚШ-тың одақтастары қарулы күштерінін басымдылығы, әсіресе авиация, жоғарғы дәлдіктегі қаруларды, ғарыштық барлау кұралдарын колдауы шешүші рөл аткарды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Құю қорамжәшігі

**Құю қорамжәшігі** *(Опока литейная)* — жалқы құмбалшық қалыптарды жасайтын қорамалау қоспаларын жинақталған күйінде ұстап тұратын, асты-үсті ашық, қатты жақтаулы құю өндірісінде қолданылатын айлабұйым.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Атқылау аймағы

**Атқылау аймағы** (*Зона обстрела*) — 1) атыс дәлдігі қамтамасыз етілетін,
ал снарядтың немесе оның элементтерінің
әуе нысанасын жою мүмкіндіктері
сақталатын тік зеңбірек жанындағы
кеңістік. Ірі және орташа калибрлі тік
зеңбірек қаруы үшін әуеде жарылыс
болатын, ал кіші калибрлі тік зеңбіректер
үшін снарядтың ұшу уақыты өзін-өзі
жойғыштың уакытынан кем немесе тепе-тең келетін аймақ атқылау аймағы болып табылады .
2) әуе нысанасының барлық мүмкін
болатын бағыттарында зақымдалатын
аймақтар жиынтығы болып табылатын
кеңістік.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Зениттік басқарылатын ракеталар және зениттік артиллериямен атыс

**Зениттік басқарылатын ракеталар және зениттік артиллериямен атыс**
thumb
(Стрельба зенитными управляемыми ракетами и зенитной артиллерией) — әуе нысаналары бойынша бөлімшелер жүргізетін атыс. Атыс әуе нысанасын ракеталармен (снарядтармен) зениттік ракеталық кешеннің жою алабының (ЗА атыс алабының) алыс шекарасында тасып алу есебімен басталады. Зениттік басқарылатын ракеталар нысанаға телебасқарудың автоматтық жүйесімен бағытталады немесе нысанаға тура тиюді қамтамасыз ету немесе жарғышрадионың жұмыс істеуі кезінде нысана жарыкшақтар немесе ұрыстық бөлшектің жарылуының фугастық іс әрекетімен жойылатын қашықтықта онымен жақындасу есебімен өздігінен бағытталады. Зениттік артиллерия атысы кезінде снарядтың нысанамен түйісуін қамтамасыз ету үшін белгіленген нүктелерге дейін снаряд пен нысана атылған уакытынан бірдей жылжитын белгіленген нүктелер координаттары үздіксіз анықталады. Сондай-ақ, тура бағытты атыс пен
бөгей атыс та қолданылады. Атыс кезекпен, дүркіндік және үздіксіз атыспен жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Құю тәсілі

нобай|
**Құю тәсілі** *(Способ литья)* - металл қорамаға құю, қабыршықты қорамаға құю, құмды қорамаға құю, үздіксіз құю, күйдірілетін үлгімен құю, балқытылған үлгімен құю, қысыммен құю, центрден тепкіш күшпен құю және т.б. секілді 50-ден астам түрлері қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Металлургия
Санат:Машина жасау
Сүйеу Мұратұлы Теңізбаев

**Теңізбаев Сүйеу Мұратұлы** (1925 жылы туған, Маңғыстау түбегі, Кендірлі жері) – соғыс және еңбек ардагері. 1943 жылы әскерге алынып, елге 1950 жылы оралды. 1952 – 63 жылы Форт-Шевченко қалалық партия комитетінде бөлім меңгерушісінің орынбасары, сектор меңгерушісі, 1963 – 1986 жылдары Ақтау қалалық комитетінде сектор меңгерушісі болды. 2-дәрежелі Отан соғысы (1985), «Құрмет белгісі» ордендерімен және «Ерлігі үшін» (1947) медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Дірілоқшаулағыш

Дірілоқшаулағыш (Виброизоляция) — діріл шығарғыш және дірілден қорғайтын объектілердің арасына құрылғы орналастыру арқылы дірілден қорғау әдісі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ағашжегіштер

**Ағашжегіштер** (Ксилофаги; грек. хуіоп — кесілген ағаш, phagos — жегіштер)—құлаған ңемесе кесілгегі ағаш сүрегімен қоректенетін организмдер.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Ауыр бомбалаушы

**Ауыр бомбалаушы** (Тяжелый бомбардировщик) — келісімде көрсетілген жалпы шектеу санына енгізілген ұшақтарды анықтау үшін СҚШ-2 (ОСВ-2) келісімінде қолданылатын термин. Келісім бойынша **ауыр бомбалаушылар** қатарына американдық В-52 және В-1, кеңестік ТУ-95 "Медведь" және Мя-4 "Бизон" және келешекте өндірілетін құрлықаралық операцияларды жоғарыда айтылған жүйелер сияқты немесе олардан артық орындай алатын, әрекет радиусы 611 километрден асатын ұшақ снарядты көшіретін бомбалаушынар және "Жер — Әуе" баллистикалық ракеталарын тасымалдайтын бомбалаушылар жатады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Кері қимыл

**Кері қимыл** (''Реверс'') (   — кері бұрылатын) — кері қимылды механизм. Қозғалтқыштың, машина қозғалысының бағытын өзгертетін, машина түзгілерін кері қозғалысқа бағыттап өзгертетін құрылғы. Қозғалтқыштарда кері қимыл қосиінді кулисті немесе бағдартқыш механизмдерде, ал білдектерде қосалқы дөңгелектің тісті іліністерінде кездеседі. Кері қимыл бағытты қалай өзгертсе, қозғалыс жылдамдығын солай өзгертіп тұрады; 2) кері қимылдау үшін керек механизм.
## Тағы караныз:
* Кері қимылдау

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Әскери эшелон

**Әскери эшелон** (Воинский эшелон) — бір темір жол поезында (бір кемеде) тасымалдау үшін ұйымдастырылған әскери бөлім, бөлімше немесе мекеме, сондай-ақ жеке топтар (командалар) немесе ұрыс техникасының топтары. Әрбір әскери эшелонға тиелген орнынан бастап түсірілетін нүктесіне дейін сақталатын ерекше нөмір беріледі. Әскери эшелонды эшелон бастығы басқарады. Ол өз белімінің командиріне және темір жол (су) бөлімінің немесе бекетінің әскери комендантына бағынады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Дірілдік қажу

**Дірілдік қажу** (Вибрационная усталость) — күш бергенде дірілдің өсерінен пайда болатын қажу.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Тергүл

**Тергүл** () – тергүлдер тұқымдасына жататын бір және көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Маңғыстауда ылғалды жерлерде, ұсақ тасты жайылымдарда, шалғындарда, тоғайлардың арасында өседі. Бұлардың биіктігі 5 – 35 см, араларында 2 м-ге жететін түрі де кездеседі. Сабақтары тік, көп қырлы, жоғарғы бөлімі бұтақталған. Жапырақтары қандауыр, эллипс не жұмыртқа тәрізді. Гүлдері 1 – 2-ден жапырақ астынан шығады, сыпыртқы не масақ тәрізді гүлшоғырына жиналады. Ақ, қызғылт, сиякөк түсті күлтелері де кіріккен, күлтелері болмайтын түрлері де кездеседі. Сәуір айынан бастап, қыркүйекке дейін гүлдеп, жеміс салады. Жемісі – көп тұқымды қауашақ. Тергүлдің гүлінен аралар бал жинайды, өсімдіктің құрамында илік заттар болады. Кейбір түрін сәндік үшін өсіреді.

## Дереккөздер


Санат:Тергүлдер
Санат:Қазақстан флорасы
Құю тостағаны

**Құю тостағаны** *(Чаша литниковая)* — шөміштен құйылатын сұйық металл алдымен осы тостағанға құйылады (тостаған толып құйылуы керек). Қорама толған соң ғана құю тоқтатылады. Металл құйылғанда құю тостағанының жиегінен құйылады. Сонда ғана қож металмен араласпай, жоғарыға шоғырланып, көтеріліп тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Екіқатар орналасу

**Екіқатар орналасу** (Расположение двухрядное) — тетіктерді қаңылтырда (жолақта, таспада) параллельді немесе шахматты орналастырып, екі катарлы пішу.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Тереңорпа

**Тереңорпа** – құмды алқап. Тереңорпа Оңтүстік Үстірттің Бесбұлақ асуында орналасқан. Асудан оңтүстікке қарай 9 км-ге, шығысқа қарай 15 км-ге созылып жатыр. Құм ішінде бірнеше ойдым-ойдым тепсеңдер бар. Олардың маңында сексеуіл, жүзгін, т.б. бұталар қалың өскен. Құмның батысында құдық бар.
## Дереккөздер
Дадли

**Дадли** — кәмпиттің бір түрі, пюре, крем ретінде емес, тұтас жеміс күйінде қолданылады. Дадли дәмді, пайдалы, үй жағдайында тез дайындалатын көмпиттің бір түрі, бірақ ол нашар сақталынады.

## Дереккөздер
Ағашжойғы

**Ағашжойғы** (Арборицид; лат. ar¬bor — ағаш, caedcre — өлтіру) — керек емес сүректі иемесе бұталы өсімдіктерді жоюға арналған химиялық заттек.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Екіқосиінді жабықкескіш баспақ

**Екіқосиінді жабықкескіш баспақ** (Пресс двухкривошипный закрытый обрезной) — сырғақты тұғырдың бағыттаушысында жетектің әсерінен екі бұлғақ арқылы қозғалысқа әкелетін және қалыптық кеңістікке маңдайлыға перпендикулярлы бағытта екі жақтан еркін кіруге болатын (алдынан және қарама-қарсы жағынан) баспақ.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау