open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аллантоис

**Аллантоис** (*allantois*;  — шұжык,  — түр) — ұрықтың артқы ішегінен жетіліп, ұрықтық зәр жиналатын ұрық қабығы — несепқабық; жоғары сатыдағы омыртқалы жануарлардың ұрықтарының ұрық қабыршақтарының бірі (бауырмен жорғалаушылардың, құстардың және сүтқоректілердің).

Несепқабық — ішкі ұрык қабығы — қағанақ (амнион) пен сыртқы ұрық қабығы — бүрліқабық (хорион) аралығында орналасады. Ол ұрық денесімен жіңішке өзек (урахус) арқылы байланысады. Аллантоис пен хорион бірігіп, аллантохорион бүрлі қабығын құрайды. Бүл қабық арқылы ұрықжолдас (плацента) пен ұрық кіндігін байланыстыратын қан тамырлары өтеді. Құстарда несепқабықтың қан тамырлары ұрық пен сыртқы орта аралығындағы газ алмасуды қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер


Санат:Эмбриология
Санат:Биологиялық органдар
Хроматида

**Хроматида** (,  — түс,  — түр) — жасушаның бөліну процесі кезінде хромосомалардың екі еселенуі барысында түзілетін екі нуклеопротеидті жіпшелердің бірі. Жасуша бөлінгеннен кейін хроматида жас жасушаның хромосомасы деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Синистризм

**"Синистризм"** - *франц. sinistre - қатерлі, түнерген, зиянды* - М. Дюверже осылайша көппартиялы қоғамдардағы бақыланатын саяси партиялардың біртіндеп солға ысырылуын атайды. Саяси өмірдің бұл құбылысының себебі радикалды бағытта пайда болған партиялардың келе-келе өз радикализмін жоғалтып, саяси спектрде оңға қарай жылжуымен байланысты. Осылайша, тағы құрылған солшыл партиялар өз ізашарларына қарағанда "солырақ" тұрады және барлық партиялық жүйе солға қарай ауады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Бердіқожа

**Бердіқожа** (шамамен 18 ғасырдың соңы – 19 ғасырдың ортасы) - жазушы Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің атасы. 

Құнанбай Бердіқожаны Шыңғыстаудың тұмсығындағы Шалғынбай төренің ауылынан 1850 жылдары қасына көшіріп әкеліп, Қызылшоқы деген жерге қоныстандырған. Шежірелерде Бердіқожаның әкесі Саяқып (Саяқ) делінеді. Саяқыптың зираты - Арқат тауындағы Бетағаш қорымында. Саяқып - Ырғызбайдың, Берді - Өскенбайдың, Әуез - Құнанбайдың, Омархан - Абайдың замандасы.
Әуезов 1928 ж. С. Сәдуақасовтың сұрағына берген жауабында: «Тобықты ішіне менің үшінші атам Бердіқожа бірталай туысқандарын ертіп, найман ішінен келген. Ол - Құнанбай заманы. Құнанбайдың шақыруымен келгенге ұқсайды. Ең әуелгі шыққан жерлері ол кезде Алматы жағы болса керек. Бердіқожа тобықты ішіне келген соң, бірталай заман өмір сурді. Артынан бір қызын Құнанбай тоқалдыққа алған. Сонымен бұл елмен құдандалы, жақын болып, тобықты ішінен қоныс алып, мекен етіп, тұрып қалған. Бердіқожа өзге қожаларша қожалық етіп, үгіт айтып, дінге үйретіп жүрді ме, жүрмеді ме, оны білмеймін. «Солай қылды» деген сезді естігемін жоқ» деп жазған. Саяқыптың ұрпақтарының шежіресі бойынша, оның бәйбішесінен - Өзібек, Қарақожа, Сәсейіт, Сұлтан, Темір; тоқалынан - Төлеген, Берді, Қылыш туады. Бердіден - Үсен, Бұрахан, Әуезхан, Кенжехан, Самархан деген ұлдары және Бибіхан, Айшахан, Нұржан, Нұрғаным есімді тәрт қызы тарайды. Әуезден - Омархан, Омарханнан - Мұхтар туады.

## Дереккөздер

Санат:Мұхтар Әуезов
Уыз (молозиво)

**Уыз (молозиво)** (лат. colostrum — уыз) — төл тууға жакын қалғанда буаз жануарлар желінінен және төл туганнан соң, 5-6 күндей желіннен бөлінетін сүтті бөлінді (секрет). Уыздың құрамында жаңа туған төл организміне керекгі протеинді заттар, минералды түздар, витаминдер, микроэлементтер болады. Уыз құрамының 15%-ы иммундық қасиеті бар глобулиңдер құрайды.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Гомозигота

**Гомозигота** (homozygotum, грек, homos — біркелкі, zygotos — қосылу) — генотиптің (тұқымқуалаушылық материалы жиынтығының) гомологиялық хромосомаларында гендердің бірдей түрлері (аллелдері) болатын зигота (ұрықтанған біржасушалы ағза) немесе ағза.

## Дереккөздер


ru;Гомозигота

Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Альвеола

right|thumb|Альвеола**Альвеола** ( — ұяшық, көпіршік) — 
1. қалталы альвеолярлық бездердің шеттік бөлімдері - (анамерлернемесеадинустар);
2. өкпе бронхыларының өте ұсақ тармақтарының ұшындағы капиллярларға толы домалақ немесе сопақша көпіршіктер; пішіні сопақша немесе дөңгелекше келген, кең қуысты анатомиялық немесе гистологиялық қапшық немесе көпіршік тәрізді құрылым. Кейбір бездердің сөл бөлетін соңғы бөлімдерінің, өкпе көпіршіктерінің, жоғарғы және төменгі жақ сүйектері тіс ұяшықтарының ғылыми атауы — "альвеола". Альвеолалардан адам мен жануарлар бездерінің ацинустары, өкпенің газ алмасу бөлімі құралған. Адам өкпесіндегі альвеолалардың орташа саны 700 млн. астам.
3. жоғары сатыдағы омыртқалы жануарлардың жақ сүйектерінде тіс тамыры орналасқан ұялар.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Айрық беттер
Волюнтаризм

**Волюнтаризм** ( - ерік) немесе **асыра сілтеушілік** — ерікті қоғам дамуы мен оны санаға, қоғам заңдылықтарына қарсы қою және оны қоғамдық дамудың шешуші факторы ретінде мойындаудан шығатын идеология мен психологияның, саясат пен тәжірибенің мәні.
Жеке субъективті қалауын және еркін шешімдер басшылыққа алатын, саяси мақсатқа жетудің шынайы мүмкіндіктері мен объективті факторлармен санаспайтын субъекті қызметінің сипаты.
В. теорияда саясаттағы субъективтік бағытқа, ал саясат пен тәжірибеде - авторитаризмге, бонапартизмге, тоталитаризмге тән.

## Дереккөздер

Санат:Саясат
Санат:Саяси теориялар
Синод

**Синод** - I Петрмен құрылған орыс православиелік шіркеуі істері бойынша жоғарғы орган; қазіргі кезеңде орыс православиелік шіркеуінің патриархы жанындагы кеңестік орган; протестанттық шіркеуде шіркеу істерін шешу жөніндегі рухани және зайырлы адамдар жиналысы.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Амфибластула

**Амфибластула** ( — екі түрлі, қостүрлі;  — тіршілік;  — ескін) — біржасушалы ұрық — зиготаның бөлшектенуі нәтижесінде түзілетін, пішіні шар тәрізді, ішкі қуысы сұйыққа толған қосмекенді жануарлар эмбриогенезінің алғашқы даму сатысындағы ұрығы. Амфибластуланың жоғарғы анимальды полюсі майда бластомерлерден (микромерлерден), ал төменгі вегетативті  полюсі — цитоплазмасы сарыуызға бай ірі бластомерлерден (макромерлерден) тұрады. Амфибластуланың қуысы (бластоцель) анимальды полюске қарай ығыса орналасады. Ал оның қабырғасы (бластодерма) бірнеше қабат бластомерлерден тұрады. Бұл бластомерлердің көпқабатты бластодермаға айналуы — тангенциальды ( бластомерлер бөлшектенуінің зиготаның сыртқы бетіне параллельді бірнеше қабатқа жүруі) бөлшектену арқылы жүреді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Томас Гоббс

**Томас Гоббс** (; 5 сәуір 1588 жыл – 4 желтоқсан 1679 жыл) — ағылшын философы және саяси ойшылы. Гоббс мемлекетті «*жасанды дене*», құдайдың орнатуы емес, адамзаттың іс-әрекетінің нәтижесі деп анықтаған. Философтың ойынша мемлекет адамдар бытыраңкы өмір сүрген және «*барлығының барлығына қарсы соғысы*» жағдайында болған «*табиғи*» күйден қоғамдық келісімге келу негізінде пайда болды. Қоғамдық келісім нәтижесінде өз еркіндігін ерікті түрде шектеген жеке азаматтардың құқығы бейбітшілікті сақтау және азаматтарды қорғау функциясы берілген мемлекет басшысына немесе мемлекеттік органдарға беріледі. Гоббстын ойынша, қоғамдық келісім бір уақытта мемлекеттің және қоғамның пайда болуына әкеп соғады.

Томас Гоббстың негізгі еңбектері:
* "Азамат туралы ілімнің философиялық бастауы",
* "Левиафан".

Томас Гоббс өзінің ілімінің негізіне жеке адамның жаратылысы туралы белгілі бір кәзқарастарды алды. Туа бітті, жаратылысында адамдардың ойлау қабілеті де, шынығуы да бірдей деп есептейді. Сондықтан барлығы "бәріне құқылы". Бір жағынан, адам өте өзімшіл, оған қорқыныш, іштарлық сияқты қасиеттер де тән. Адамды тек қызғаншақтар, жаулар қоршайды. "Адам адамға қасқыр" принципін негіздеді. Осыдан келіп қоғамда соғыстар туындайды. Бірақ мүндай соғыстар кезінде "бәріне құқылы болу" деген - ешнәрсеге ешқандай құқы жоқ деген сөз. Мінеки, осы жағдайды Гоббс Томас "адамдардың жаратылысы немесе табиғи жағдайы" деп анықтаған. Адамдарға күшпен қатар, өлім қатері мен өзінөзі қорғау қасиеттері де берілген.

**Ең маңызды жаратылыс заңы:**
# бейбітшілікке үмтылу; 
# бейбітшілік мүдцесі мен өзін-өзі қорғау, қажет етсе, әркім өзінің қүқынан қажетті түрғыдан бас тартуы қажет; 
# адамдар өздері келіскен келісімді орындаулары керек.

thumb|Томас Гоббс

Жалпы Томас Гоббс 16 заң ұсынды. Олардың барлығының түйіні: «*өзіңе тілемейтінді, өзгеге істеме»*. Томас Гоббс тұжырымы бойынша келісім мен алмасу - адам қоғамындағы бейбітшілікті орнатудың шарттары.

Құқық пен заң мәселелерін бөліп қарастырған. Құқық ол үшін бір нәрсені істеуге немесе істемеуге еркіндік, ал заң бір нәрсені істеуге немесе істемеу үшін жазылған.

Жаратылыс заңдары жеке адамдардың орындауларын талап ете алмайды. Оны орындататын тек қана күш. Шексіз мемлекеттік билік - мінеки, осы бейбітшілік пен жаратылыс заңдарының орындалу кепілі. Егер жаратылыс заңдары адамдардың ақылдылығына байланысты болса, азаматтық күшке байланысты.

Мемлекет адамдардың "барлығының барлығына қарсы соғысын" жою үшін бірігуі тиіс деп санады. Олар өзара келісім бойынша жоғары билікті бір адамға береді. Гоббс Томас шексіз билік, суверен билігін жақтады.

## Дереккөздер

Санат:Оксфорд университеті түлектері
Санат:Монархистер
Санат:Англия философтары
Воркфер

**Воркфер** - әлеуметтік көмек алған адамның жұмысқа тездеп шығуын ынталандыруға бағытталған әлеуметтік қамту жүйесіндегі кез келген бағдарлама. Осындай бағдарлама бойынша жеңілдік алуға келіскен адам басқа мамандыққа қайта оқуға және қоғамдық жұмыстарды орындауға міндеттенеді.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Хроматтық аберрация

**Хроматтық аберрация** (хроматическая аберрация) — жарық сәулелері толқындарының ұзындығына байланысты, олардың линза арқылы өткеннен кейінгі әртүрлі ара қашықтықта жинақталуы нәтижесінде көріністің микроскоптағы ауытқу құбылысы. Нәтижесінде микроскоп алаңшасындағы көріністің шеткі жақтары боялып, көріністің өзі анық көрінбейді. Тірі материяны бірінші болып микроскоп арқылы зерттеген ағылшынның өнертапқыш ғалымы физик және математик Роберт Тук (1635-1703 ж.ж.) 1665 жылы өзі жасаған микроскоппен өсімдік қабығының ұлпасын зерттеп, оның жасушалардан тұратындығын көргенмен, осыдан кейінгі 100 жылдан астам уақыт ішінде жануарлар мен өсімдік жасушаларының құрылыс заңдылықтарын толық зерттеуге микроскоптардың сапа жағынан құрылымдық жеткіліксіздігі, яғни микроскоптардағы сфералық және хроматтық аберрациялар (ауытқулар) мүмкіндік бермеді. Тек, XVIII ғасырдың аяғы мен XIX гасырдың басында ғана ахроматтық линзаларға негізделген микроскоптардың жасалынуына байланысты, жануарлар мен өсімдіктер организмдерін микроскоппен жоғары деңгейде зерттеуге мүмкіндік туды. Бірінші ахроматтық микроскоптар Ресей мен Голландияда жасалынды. Ресейде М.В. Ломоносовтың басшылығымен Петербург қаласында бірінші оптикалық шеберхана ашылды. Ахроматтық линзаны жасаудың теориялық есебін 1777 жылы Петербург академигі Л. Эйлер мен оның шәкірті академик Н. Фусс есептеп дайындады. Дайындалған ахроматтық линзаларды пайдаланып, тұңғыш ахроматтық микроскопты 1784 жылы академик Ф. У. Эпинус жасап шығарды. 1827 жылы Долланд оптикалық микроскоптардың үлкейткіш тетіктері жасалынатын линзалардың көрсету сапасын күшейтіп жақсартудың арқасында, көп елдерде микроскопқа және оны қолданып ғылыми зерттеу жұмыстарымен шұғылдануға деген қызығушылық айтарлықтай артты.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Дидактикалық әдебиет

**Дидактикалық әдебиет**- әдеби жанр. Ғылыми, философиялық, моральдық, діни идеяларды және уағыз, ғибрат ойларды білдіретін шығармалар. Онда көркем сурет пен бейнөлөуден гөрі байлам, пікір, тұжырым, өсиет, уағыз, насихат басым болады. Дидактикалық көркем сөзде мақал-мөтелдің, ақыл-нақылдардың, ертегі-эпостың әсері күшті. Қазақ өдебиетіндө Абайдың «Қарасөздері» мен поэмалары шығыстық дидактикалық шығармалардың дәстүрлі жалғасы болып табылады. Қазақ әдебиетінің өзіңдік даму ерекшелігіне байланысты дидактикалық өсиөт-насихатқа құрылған шығармалар жазған сөз зергерлерін «ағартушы ақын- жазушылар» деп атау дәстүрі қалыптасты. Әуезов «халықтық-ағартушылық бағыттағы ақындар дидак-тикалық дәстүрді өзінің шығармашылық мұраты ретінде ұстанғандығын және сол дидактикалық жанрда еңбек еткен жазушы-ақындардың өзі тақырыпты таңдауы мен игеру тұрғысынан алғанда бірнеше салаға бөлінетіндігін өзінің *«Абайдың өмірі һәм қызметі», «Абайдан соңғы ақындар», «Қазақ әдебиетінің қазіргі дәуірі»* атты алғашқы ғылыми-зерттеу мақалаларынан бастап, *«Әдебиет тарихы», «Абай (Ибраһим) Құнанбаев» *(1959) монографиялық кітаптарында жан-жақты талдайды. А.Байтұрсынов, С.Дөнентаев, Ш. Құдайбердиев, Е.Өтетілеуов өлеңдерін осы дидактикалық жанрға жатқызған. Мысалы, 
:*«Ахмет өлеңдерін ақыңдық еркі билеп, қиял ермегі айдап шығармайды. Ойды оятуға, миды сергітуге, мұңлы мұхтаж, терең мақсат түртіп шығарады. Біресе ызамен зекіп айтып, біресе зарланып шермен айтып, біресе ақыл қылып сипат айтып, не қылса да халықтың көзін ашпақ. Өлеңінде толғанған ой, толқыған шердің көп ізі бар, бірақ бұған қарап қиялы шалқып, шарықтап кетпейді. Ылғи халықтың нәзіктенбеген сезімімен, жетілмеген ұғымымен есептесіп отырады»* 
деп (50 томдық шығармалар жинағы, 1997, 1-т., 94-бет) баға береді. Сол ағартушылық-ақылмандық дәстүрді Абайдың одан әрі тереңдете дамытқанын саралайды. «Абайтану» дәрісінде сол пікірлерді дамытып, «Отыз жетінші сөздегі» мақал-мәтелдерді Абайдың афоризмі деп қарауға болар еді («Абайтану дәрістері», 1994, 101-бет) деген түйінін айтады. Жаппы апғанда, Әуезов өзінің зерттеу пікірлеріңде орыстың «Дидактика басталған жерден көркем шығарма аяқталады» деген қанатты сөзін ұстын ретінде ұстанатыны анық байқапады. Абайдың ағартушыпық-ақылмандық көзқарасын саралағанда да Әуезов халықты тәрбиелейтін анық ұстаздық сөз өзіне бөлек, бір алуан болсын. Онда терең оймен, ашық шыңдықпен аралас үлкен тәрбиелік мән, мағына болсын дейді. Ал осылай талап қойған Абай ақындардыһ көбінде кездесетін әңгімелі поэзия, уақиғалы, қызық сюжетті поэмаға сынмен қарайтынын, оны өзі жазудан тартынатынын, дидактикалық-ағартушылық жанрды көркем әдебиеттің жанрларынан бөліп қарайтынын баяндайды. Алайда жоғары оқу орындары мен мектеп оқушыларына арнап құрастырған хрестоматиялар мен жинақтарда Әуезовтің өзі де дидактикалық-ағартушылық тәсілді қолданып, адамгершілік, үлгілі тәрбие туралы пікірлер мен педагогикалық тәлімдік қанатты сөздерді кеңінен пайдаланды. «Абай жолы» роман-эпопеясының 3, 4-кітабыңда Абай бейнесін сомдау тәсілдерінен дидактикалық сарын аңғарылады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Хромаффинді жасушалар

**Хромаффинді жасушалар** (хромафинные клетки); (chromaffiniscytus, грек, сһгош — хром, affinis — ұқсастық, kytos — жасуша) — бүйрекүсті безі бозғылт затын құрайтын жасушалар. Екіхромды қышқылдық калиймен (калий бихромат) гистологиялық препаратты бояған кезде, қалпына келген хромның қоңыр түнбасымен боялған хромаффинді жасушаларды байқауға болады. Хромаффинді жасушалар (хромаффиноциттер) түрі өзгерген симпатикалық жүйке түйінінің нейроциттері. Пішіні дөңгелек немесе көпбұрышты болып келген хромаффинді жасушалар топтасып орналасып, жасушалар тізбеген құрайды. Олардың аралықтарында синусоидты қылтамырлар болады. Хромаффинді жасушалар боялу сипатына байланысты екі түрге бөлінеді: ашық түсті адреноциттер (эпинефроциттер) адреналин гормонын, ал қоңыр түсті норадреноциттер (норэпиненефроциттер) норадреналин гормонын бөледі. Адреналин жүректің жұмысын күшейтіп, көмірсулар алмасуына қатысады, норадреналин қан тамырлары қабырғаларына әсер етіп, қан қысымының көтерілуіне және гипоталамус тың нейросекреторлық қызметіне әсер етеді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Ұлпатүзілу

**Ұлпатүзілу (гистогенез)** (histogenesis, грек, histos — даму)
Эктодермадан жүйке түтігі, одан жүйке ұлпасы, тері эпидермисі, тері туындылары (түктер, сүт, тер, май бездері, мүйіз, тырнақ, түяқ, майтабан т.б.), энтодермадан тыныс алу, ас қорыту мүшелерінің эпителий
қабаттары мен бездері (бауыр, үйқы безі, қабырғалық бездер) Мезодерма өз кезеңінде сомиттер мен спланхнотомға бөлінеді. Бұларды байланыстырып тұратын мезодерманың бөлігін сегменттік аяқшалар (нефрогонадотом) деп атайды. 
Сомиттер өз кезегінде: 
*дерматомға
* миотомға
*склеротомға
бөлінеді. Дерматомнан терінің дерма қабаты, миотомнан көлденең жолақты бұлшықет ұлпасы, склеротомнан омыртқа бағанының сүйек ұлпасы, спланхнотомнан сірлі қабықтар, сегменттік аяқшалардан — зәр бөлу, жыныс мүшелерінің эпителий қабаттары мен бездері, мезенхимадан қан, лимфа, борпылдақ және тығыз дәнекер ұлпалары, ретикулалы, май, шеміршек, сүйек және бірыңғай салалы ет ұлпалары жетіледі. Хорда қалдығынан омыртқалар денелері аралығындағы шеміршек дискілер дамиды.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Хромо

**Хромо** (грек, chroma түс, бояу) — заттың түсіне байланысты қолданылатын күрделі сөздер бөлігі.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Ғұбайдолла Бердяев

**Бердяев Ғұбайдолла** - Алаш қозғалысында белсенділігімен ел көзіне түскен қоғам қайраткерлерінің бірі Бердиев Ғұбайдолла Есқалиұлы 1885 жылы Орал облысы Гурьев уезінің Қарашығанақ ауылында туған. 1906 жылы Қазан малдәрігерлік институтын бітірген. Мамандығы мал дәрігері, солай бола тұра әлеуметтік жұмыстарға белсене қатысып, Алаш қозғалысының белді мүшесіне айналды. Атасы Мүсірәлі болыс болған, көп нәрсені көңіліне тоқыған білікті адам екен. Ғұбайдолланың елшілдік, әлеуметшілдік бағыт ұстануына сол атасының ел арасындағы беделі де ықпал еткен.
Ғұбайдолла Есқалиұлы бала кезінде Есбол ауылындағы «Қызыл үй» аталатын екі сыныпты, онан соң Гурьевтегі Романов мектебіне түсіп, оны 1909 жылы тамамдайды. Сөйтіп жас кезінен орыс тілін біршама жетік меңгерген ол Орал реалды әскери мектебіне түсіп, оқуын жалғастырады. Азамат болған шағында білім жолын куып, Қазан малдәрігерлік институтына түседі. Оқып жүрген кезінде-ақ жасырын социал-демократтар партиясының мұсылмандар «ячейкасына» қатысады. Сол ұйымға қатынаса жүріп, қоғамды, әлеуметтік тарихи жағдайларды терең түсінеді. Оның бұл демократтық көзқарасы мен ұлтшылдық бағыты патша үкіметінің назарынан тыс қалмайды. Ақыры Қазандағы студенттер қозғалысына қатысқаны үшін қуғынға үшырайды. Оралға келген соң «Қазақ конституциялық-демократиялық» партиясын құруға атсалысып, партияның бағдарламасын даярлау жұмысына қатысады. 1911- 1913 жылдары Шәңгерей Бөкеев, Бақытжан Қаратаев, Ғұмар Қараш ұйытқы болған «Қазақстан» газетін шығарушылардың бірі осы Ғұбайдолла Бердиев екен. 1917 жылы бірінші жалпықазақ сиезінде Орал облысынан Бүкілресейлік құрылтай жиналысына депутаттыққа кандидат болып ұсынылады. Сол жылы Уақытша үкіметтің Гурьев уезіндегі комиссары болып тағайындалады. 1918- 1919 жылдары Гурьев уезінің Қарабау болыстық жер басқармасын басқарады. 1921 жылы аурудан қайтыс болады.
## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Санат:Тұлғалар
Үкіметтік емес халықаралық ұйымдар

**Үкіметтік емес халықаралық ұйымдар** - мемлекетаралық келісім негізінде емес, жеке немесе заңды тұлғалардың бірігуі нәтижесінде құрылган, қызметі үкіметгің ресми сыртқы саясатынан тыс жүргізілетін ұйымдар. Мұндай ұйымдарға мынадай белгілер тән: мақсаттары міндеттерінің халықаралық сипаты; құрылтайшылықтың жеке, яғни мемлекеттік емес сипаты; олардың қызметінің ерікті түрде жүргізілуі. Міне, сондықтан да мүндай ұйымдарды халықаралық қатынастардың "жаңа акторларына" жатқызады. Мемлекеттің беделі мен күшіне сүйенетін үкіметаралық ұйымдардан айырмашылығы үкіметтік емес ұйымдар ықпал етудің құралы ретінде халықаралық қоғамдық пікірге сүйенеді, ал мақсатқа жетудің жолдары үкіметаралық ұйымдарға (ең алдымен БҰҰ-на) және қандай да бір жекелеген мемлекеттерге қысым көрсетумен анықталады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Спикер

**Спикер** - бірқатар парламенттік мемлекеттердегі парламент басшысының немесе палата басшысының аты. Мысалы, АҚШ-та өкілдер палатасының спикері, Ұлыбританияда қауымдастар палатасының спикері дейді.
## Дереккөздер


Санат:Парламент
Абайдың өмірі мен шығармашылығы

**«Абайдың өмірі мен шығармашылығы»**, Әуезовтің мақаласы. 1945 жылы ұлы ақынның 100 жылдық мерейтойына байланысты Қазақстан жазушылар одағының арнайы пленумында жасаған баяндамасы. Әуезовтің «*Абайтану дәрістерінің дерек көздері*» жинағында орысша нұсқасымен қоса жарық көрді. Баяндамашы:

«Өсер ұрпақ, келер дәурен, туар тарих қауымына ақын арнап кеткен мұңды, сырлы бір сәлем, наз сәлем осы еді» 

деп бастап, Абайдың өміріне, туып-өскен ортасына шолу жасай келіп, ақынның бітім-кескінін, тарихтық тұлғасын танытатын ерекше қасиеттеріне тоқталған.

*Бірінші ерекшелігі - әкенің ұлы болмай, халықтың ұлы болып, адамгершілік, гуманистік жолды таңдады. Мұны ісінде де, өлеңдерінде де ақтап шығуды арман етті. 
*Екінші ерекшелігі - ел билеген жуандардан іргесін аулақ салып, бірден халықты, соның мұңын тапты, жоғын берер жаңалықты іздеді, сондай үлгіні өнерлі елден, орыс халқынан іздеді, тапты. Оған туған халқының қолын жеткізуді мақсат тұтты. 
*Үшінші ерекшелігі - биік ақындығын әлеуметтік тартысқа, тарих құралына айналдырды. Соқыр надандықты табандап ұрып, тура нұсқап, көзіне шұқып, жермен-жексен етіп, батыл шабуыл жасады. Қазақтың қоғамдық тарихында, әдебиет дуниесінде осындай ерекше жан бурын-соңды болған жоқ.
*Төртінші ерекшелігі - өзі үшін, елі үшін іздегенін тапты, тапқанын, тудырғанын ұстаздыққа жұмсады, өсер ақынды тәрбиеледі, жаңа әдебиеттің, классикалық әдебиеттің негізін қалады, сөйтіп әдебиетке басшы, халыққа қамқор қайраткер болды. 

Ұзақ жылдар бойы асыл ойдың үздіксіз жемісі болған ақын мұрасы - Қазақ халқының көп ғасырлық қасиетін бойына жиған, ерекше бір қазынасы сияқты деп, дана Абайдың рухани мұрасының үш үлкен түп-төркіні барын атап көрсетеді. 
*Алғашқысы - қазақ халқының ғасырлар бойы жинаған ауызша әдебиет қоры. Абай осы қордан көп нәр алып, өз өлеңін көркейтті. 
*Екінші - араб, парсы, түркі тіліндегі Шығыстың классикалық көркем поэзиясынан сусындады. 
*Үшінші - үлкен нәр, мол азық алған зор саласы - орыс халқының мәдениеті, сол арқылы қолы жеткен Еуропа мәдениеті. Әуезов бұдан соң Абайдың бұл үш қазынаға еліктеп бармай, оларды ой елегінен өткізіп, қорытып пайдаланды дейді. Кезінде А. Пушкин ескі антик әдебиетінен, орта ғасыр мәдениетінен, Батыс әдебиетінен үлгі алған еді, ендеше Пушкин де, Абай да өз елінің әрі ұлттық, әрі халықтық ақындары болды деп ой қорытады зерттеуші.
## Дереккөздер


Санат:Абай Құнанбайұлы
Альдостерон

thumb|200px
**Альдостерон** — адам мен жануарлар организмдеріндегі минеральды зат (Na , К ) және су алмасуын реттейтін бүйрекүсті безі қыртысты затының гормоны (кортикостероид гормоны).

## Дереккөздер


Санат:Гормондар
Аналық жыныс безі

thumb
**Аналық [[жыныс]] безі** (яичник); ( - жүмыртқалық) — аналық жыныс жасушасы  ( овоцит ) пісіп жетілетін және аналық жыныс гормондары түзілетін ұрғашы жануарлардың негізгі жыныс безі. Аналық жыныс безі (жұмыртқалық) — жануарлар организмінде құрсақ қуысында орналасады. Ол пішіні сопақ не дөңгелекше келген паренхималы мүше. Жүмыртқалық сыртынан сірлі қабық тың жалғасы — бастама эпителиймен (бір қабатты текше тәрізді эпителий) қапталған. Бастама эпителийдің астында тығыз дәнекер ұлпасынан құралған ақшыл қабық  болады. Аналық жыныс безінің кесіндісінде құрылысы бір-бірінен ерекше ажыратылатын екі аймақ көрінеді. Олар: сыртқы — фолликулалы аймақ және ішкі — тамырлы аймақ (бие жүмыртқалығында аталған аймақтар керісінше орналасады). Фолликулалы аймақ паренхимасын әртүрлі даму сатасындағы алғашқы (примордиальды) фолликулдар, өсуші фолликулдар, көпіршікті фолликулдар, жетілген фолликулдар, сары дене, ақ дене, ыңырама (атреттік) дене және олардың аралығындағы дәнекер ұлпасында орналасқан интерстициоциттер (паренхимааралық жасушалар) құрайды. Тамырлы аймақта аналық жыныс безін қоректендіретін ірі қан және лимфа тамырлары мен бездің қызметін реттейтін жүйкелер орналасады. АнаЛық жыныс безінің стромасы фибробласттарға бай борпылдақ дәнекер ұлпасынан тұрады. Фолликулалы аймақта аналық жыныс жасушаларының даму процесі  — "овогенез" жүреді. Аталған аймақтың шеткі жағында бөлініп көбею сатысындағы жас жыныс жасушалары — майда біріншілік (примордиальды) фолликулдар түрлі жануарларда түрліше топтасып жатады. Олардан сәл төменірек, біріншілік фолликулдарға қарағанда ірірек келген өсу сатысындағы жыныс жасушалары — өсуші фолликулдар орналасады. Жыныс жасушалары пісіп жетілуге жақындағанда, фолликулдардың мөлшері тым үлкейіп, көпіршікті фолликуддарға айналады. Олар жарылғаннан соң, ішіндегі жетілген жұмыртқа жасушасы  көпіршіктегі фолликул сүйығымен бірге жүмыртқалықтан бөлініп, жатыр түтігі қүйғышына өтеді. Фолликулдардың жарылу процесі н овуляция деп атайды. Жарылған көпіршікті фолликул орнында сары дене түзіледі. Жетілген фолликул (Грааф көпіршігі) қабырғасындағы фолликул жасушалары мен интерстициоциттер аналық жыныс гормондары — эстрогеңцерді, ал сары дене жасушалары (лютеоциггер) — прогестерон гормонын бөледі. Аналык жыныс безі — құрсақ қуысы бел аумағының жамбас қуысына кіреберісінде жұмыртқалық шажырқайға ілініп тұрады. Шыжырқай арқылы жүмыртқалыққа қоректендіретін қан және лимфа тамырлары мен жүйкелер енеді. Жұмыртқалықтың түтіктік және жатырлық ұштары, шажырқайлық және бос жиектері, латеральды және медиальды беттері болады. Жұмыртқалықтың түтіктік ұшына жатыр түтігінің қүйғышы (воронка), ал жатырлық ұшына — өзіндік жұмыртқалық байлам арқылы жатыр байланады. Тамырлы аймақ арқылы жұмыртқалықты қоректендіретін қан, лимфа тамырлары мен жүйкелер өтеді.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Амебоциттер

**Амебоциттер** — амеба тәрізді жалған аяқтары арқылы қозғалатын, адам мен омыртқалы жануарлар лейкоциттеріне сәйкес келетін, омыртқасыз жануарлар қанының түссіз жасушалары; омыртқасыздар қанының түссіз жасаушалары. Олар бөтен денелерді ұстап алып, қорытады және ағзаны зиянды заттардан қорғайды. Амебоциттер қызметі жағынан адамды қоса алғанда барлық омыртқалылардың лейкоциттеріне ұқсайды.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Гаагалық бейбіт конференциялар

**Гаагалық бейбіт конференциялар** - Гаагада 1899 жылы (Нидерланд) (26 мемлекеттің қатысуымен) және 1907 жылы (44 мемлекет қатысты) өткен халықаралық конференциялар. Конференциялар қарулану, соғысты шығару және жүргізуді шектеуге қатысты халықаралық құқықтың қарапайым нормаларының негізін салды. Гаагалық конвенциялар халықаралық дау-жанжалдарды бейбіт реттеу, бейтараптық ұстану, бейбіт халықты қорғау, әскери тұтқындардың тәртібі, жаралылар мен аурулардың хал-жағдайы жайлы ережелерді қамтыған.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Кариотип

**Хромосомалар жиынтығы** (набор хромосомов) — организмнің әрбір жасушасы ядросындағы адам мен жануарлар түрлеріне ғана тән құрылыс белгілері болатын хромосомалар жиынтығы. Хромосомалар жиынтығында хромосомалардың белгілі бір түрінен, яғни бір-біріне ұқсас тек екі хромосома болады. Бұларды гомологиялық хромосомалар деп атайды. Дене (сома) жасушалары хромосомалар жиынтығында бір-біріне ұқсас хромосомалар қосарынан орналасады. Бұлардың біреуі аналық организмнен, ал екіншісі аталық организмнен тұқым қуалау арқылы келген. Сома жасушасындағы қосарынан орналасқан хромосомаларды — хромосомалардың диплоидты жиынтығы (2п), ал мейоздық бөлінуден кейінгі пісіп жетілу сатысындағы жыныс жасушаларындағы бір-бірден жеке жатқан хромосомаларды — хро-мосомалардың гаплоидты жиынтығы (п) деп атайды.

## Кариотип
Жоғарыда айтылғандай, хромосоманы зерттеу кезінде клетканың экваторлық пластинкасында оларды сынауға болады, ал хромосомалардың морфологиясын, құрылымын және шамасын талдау олардың өзара ұқсастығы мен айырмасын дәл анықтауға мүмкіндік береді.

Бір түрге жататын организмнің әр түрлі дене тканьдері клеткаларының хромосомаларын зерттеу мынаны көрсетті: әр түрдің хромосома саны және оның құраліы оның езіне ғана тән болады. Жануарлардың немесе өсімдіктердін, белгілі бір систематикалық тобының дене клеткасындағы хромосомалар жиынтығын *кариотип* деп атайды. 

## Дереккөздер

Санат:Хромосомалар
Санат:Цитология
Санат:Цитогенетика
Санат:Эволюциялық биология
Анастомоз

**Анастомоз** ( — анастомоз, жалғама)- адам мен жануарлар организмдері мүшелері мен жүректі тікелей байланыстыратын негізгі (магистральды) қан тамырларының бүйірлік тармақтарының магистральды тамырлардан шеткей жатқан өзара жалғасы. Жалғама — құрылысы мен жалғану сипатына байланысты артерия доғалары, артерия торлары, ғажап торлар, тамырлар тораптары, артериола-венулалық жалғама болып бірнеше түрге бөлінеді. Артерия доғалары — бір мүшені қоректендіретін бірнеше артериолаларды өзара доға тәрізді біріктіреді. Қан тамырлары соңғы тармақтарының өзара байланысып торлануын артерия торлары деп атайды. Ал екі артерия немесе вена тамырлары аралығындағы қылтамырлар (капиллярлар) торын "ғажап тор" дейді. Ғажап торлар бауырда (вена капиллярларының торы) және бүйректе (артерия капиллярларының торы) кездеседі. Дене мүшелерінің әртүрлі жазықтық деңгейінде орналасқан қан тамырларының байланысып жалғасуынан — тамырлар тораптары түзіледі. Артериолалар мен венулалардың қылтамырларға тарамдалмай, тікелей өзара байланысуынан артериола-венулалық жалғама пайда болады. Анастомоз — негізінен қозғалмалы ағзаларда (қарын, ішек т.б.), аяқтар буындарында, түлғада жақсы байқалады. Анастомоз денедегі қан қысымын реттеумен қатар, айналма тармақтар түзіп, мүшелердің қанмен толық деңгейде жабдықталуын қамтамасыз етеді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Амилазалар

thumb|right
**Амилазалар** - барлық тірі организмдер полисахаридтерінің (крахмал, гликоген және т.б.) гидролиттік ыдырауын катализдейтін, гидролаза класына жататын ферменттер; крахмалды мальтозаға дейін мальтозаны глюкозаға дейін ыдыратушы катализатор.

Амилазалар адам мен жануарлар ас (азық) қорыту процесіне қатысып, крахмал және гликоген полисахаридтерінің, өздерінің мономерлеріне (глюкозаға) ыдырауын қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер


Санат:Ферменттер
Санат:Тағам қоспалары
Ахат Шәкәрімұлы Құдайбердиев

**Ахат Шәкәрімұлы Құдайбердиев** (1900-1984), ақын, фольклоршы, шежіреші, ұстаз. Шәкәрімнің кенже ұлы. Ұзақ жылдар бойы Жидебайдағы Абайдың әдеби-мемориалдық мұражайының меңгерушісі, одан кейін Абайдың Семейдегі қорық - мұражайының ғылыми қызметкері болды. Құнанбай мен Абайдың, Шәкәрімнің өміріне қатысты орасан мол деректер жинастырып, Абай мұражайының ғылыми қорына тапсырды. Мақалалары, естеліктері, өлендері мерзімді баспасөздерде жарияланды. М. Әлиакпаровтың құрастыруымен Ахаттың естеліктері мен өлеңдері 1997ж. жарықкөрді. М. Әуезов Ахатқа әкесі Шәкәрімнің суреттерін сыйлаған және ақынның қолжазбаларын жинап, ретке келтіруді тапсырған. Жазушының тапсырмасы бойынша, Шәкәрімнің өлеңдері мен дастандарын 2 том етіп құрастырып, М. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының қолжазба бөліміне өткізді. Ақын шығармаларының кейінгі басылымдары сол қолжазбаның негізінде жүзеге асырылды.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан шежірешілері
Целобластула

**Целобластула** (celoblastula, грек, celoma — қуыс, blastos   —	бастама) — ланцентник зиготасының бөлшектенуі нәтижесінде түзілген пішіні шар тәрізді, іші қуыс ұрық. Целобластуланың бірқабат жасушалардан (бластомарлар) құралған қабырғасын — бластодерма, ал қуысын —	бластоцель деп атайды. Бластодерманың төбесін майда, түбін ірі бластомерлер, ал екі бүйірін — орташа бластомерлер құрайды.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Соғысқа қарсы қозғалыс

**Соғысқа қарсы қозғалыс** - бейбітшілік пен халықаралық қауіпсіздік үшін қарулы зорлыққа, милитаризғма, соғыс пен әскери кикілжіңдерге қарсы еркін топтардың, қоғамдық ұйымдардың, саяси партиялардың, халықтар, халықаралық ұйымдар мен басқа да күштердің ұйымдасқан және ұйымдаспаған әрекеттерінің жиынтығы. Соғысқа қарсы қозғалысқа әлеуметтік құрамының кеңдігі, қатысушылардың дүниетанымдық көзқарастарының біртекті еместігі, ағымдардың көптігі тән. Соғыс қиыншылықтарына байланысты көне дәуірде пайда болған, бірақ XX ғ. 20-30 жж. ғана ұйымдасқан сипат ала бастайды. II дүниежүзілік соғыстан кейін кең құлаш жайып дамиды, негізгі мақсаты - ядролық дау-жанжалды болдырмау. XX ғ. соңы мен XXI ғ. басында соғысқа қарсы қозғалысқа қатысушылар әскери дау-жанжалдарды бейбіт жолмен реттеуге және ядролық қару- жарақты таратпау мәселелеріне көп көңіл бөле бастайды.

"Дәрігерлер ядролық соғысқа қарсы", "Қалалар бейбітшілік үшін" халықаралық қозғалыстары кеңінен танымал. Соғысқа қарсы қозғалысқа кейбір елдердің әскери өкілдері қосылды. РФ әртүрлі соғысқа қарсы қозғалысқа отрядтар жүмыс жасайды: Ресейлік халықаралық ықпалдастық бірлестігі, Ресей соғыс ардагерлерінің ұйымы, Бейбітшілік және келісім федерациясы және т.б. қоғамдық-саяси ұйымдар.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Ахаңның елу жылдық тойы

**«Ахаңның елу жылдық тойы»** – Мұхтар Әуезовтың 1923 жылы Ахмет Байтұрсынұлының 50 жасқа толуына орай жазған мақаласы. "Ақ жол" газетінде жарияланған. 

Мұнда Әуезов *«Қазақ»* газеті мен оның бас редакторы Ахмет Байтұрсынұлы жөнінде салиқалы ой сабақтайды. «Қазақ» газетінің сүтін еміп өскен бір буын осы күнде пікір-білім жолында бұғанасы бекіп, іс майданына шығып отырса, кейінгі жас буын Ахаң салған өрнекті біліп, Ахаң ашқан мектепті оқып шыққалы табалдырығын жаңа аттап, ішіне жаңа кіріп жатыр. Ахаңның бұл істеген қызметі - қазақтың ұзын-ырға тарихымен жалғасып кететін қызмет. істеген ісімен өзіне орнатылған ескерткіш» деген жазушы ойлары өңгілік мәнін жоймақ емес. 

Бүгінге дейін Байтұрсынов еңбегінің ақиқат бағасын беріп, шынайы таразылаған шығарма ретінде ауызға жиі алынып жүр. Мақалада халыққа ой салып, шуақ ты күндей шапағатын төккен *«Қазақ»* газетінің сол кездегі рөлін және оның редакторы А. Байтүрсыновтың сіңірген еңбегін автор дәл көрсете білген. Қалың көпшілікке баспасөз органы ықпалының аса зор болғандығын, қазақ халқының рухани тарихында үлкен орны бар басылым екендігін Әуезов зор бағалаған. Шығармада айтылған М. Әуезов тұжырымдары сонау кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында тайсалмай айтылған батыл ойлар еді. А. Байтұрсынов туралы сол кезде С.Сейфуллин, С. Сәдуақасов, Ғ. Тоғжановтар да мақала жариялады. Ал Мұхтардың осы толғанысының, жүрекжарды тебіренісінің, өткір ойларының орны бір бөлек. Жоғарыда келтірілген үзінділер «Қазақ» газетінің тарихтағы алатын орнын дәлме-дәл анықтай түседі. Сондай-ақ бұл газеттің атқарған ісі туралы, оның ұстанған бағыты мен Байтұрсынов еңбегі жайлы пікірлері Әуезовтің Алаш қозғалысына деген қоғамдық-саяси көзқарасын жақынырақ тануымызға да, ұлы жазушының бірбеткей адал азаматтық тұлғасын оқшаулауымызға да жол ашады. 

Мақала 1989 жылғы наурызда «Қазақ әдебиеті» газетінде қайта басылды.

## Дереккөздер
Амин тобы

нобай|120px
**Амин тобы** — бірвалентті атомдық топ (-NH2) және біріншілік аминннің (RNH2) қызметтік тобы ретінде feүл топ аминқышқылдарының, органикалық және бейорганикалық қышқылдар амидтерінің құрамына кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Химия
Абайдың өмірбаяны

**«Абайдың өмірбаяны»**, Мұхтар Әуезовтың мақаласы. Мұхтар  Әуезов ғұмыр бойы қазақ ақындарының ғылыми өмірбаянын жазуға айрықша мән берумен бірге, Абайдың ғылыми өмірбаянын 4 рет қайта жазып, оларды оқтын-оқтын жаңадан редакциялап, жетілдіріп отырған. Абайдың алғашқы өмірбаянын 1924-1927 жылдар ішінде жазып, ұлы
ақынның қайтыс болуының 30 жылдығы қарсаңында - 1933 жылы жариялаған. Абайдың өмірбаянын жазудың оңай еместігін, өйткені ол жөнінде жазба материалдың сақталмағанын, соңғы толық жинақты әзірлеу үшін Семей облысына барғанын айтуына қарағанда, бұл мақаланы, ұлы ақынның 100 жылдық мерекесіне дайындық кезінде (1943 жылы) жазған сияқты. Бұл сапарында жазушы Семей, Алматы архивін ақтарып, Абайдың көзін көрген, дәмдес болған көнекөз адамдармен сөйлесіп, әңгімелеседі. Сөйтіп Абайдың толықтырылып, екінші рет жазылатын өмірбаянын жазуға материалдар жинаған. «*Абайдың өмірбаяны*» мақаласы Мұхтар  Әуезовтің «*Абайтанудан жарияланбаған материалдар*» кітабына енді.
## Дереккөздер


Санат:Абай Құнанбайұлы
Центриоль

нобай|
**Центриоль** (centriol, лат. centrum — орталық) — центросоманы құрайтын майда денешік. Бұл ядролық қабықшаның жанында, цитоплазмада орналасқан органелла. Ол төменгі сатылы өсімдіктер мен жануар жасушасында кездеседі. Центриоль және оны қоршаған цитоплазманың ақшыл мөлдір бөлігі (центросфера) бірігіп, центросоманы (орталық денешік) құрайды. Центросоманың екі центриолі (диплосома) бір-біріне перпендикулярлы орналасады. Центриольдің біреуін "аналық", ал бұдан пайда болған екінші денешікті жас центриоль деп атайды. Электронды микроскоппен қарағанда центриольдің ұзындығы 0,3-0,5 мкм, диаметрі 0,2 мкм. Ол цилиндр пішінді құрылым. Цилиндрдің қабырғасы 9 топ микро түтікшелерден құралған. Әрбір топта диаметрі 25 нм 3 микротүтікшелер болады. Центриоль — жасушаның митоздық бөлінуін іс жүзіне асырады.

## Дереккөздер

Санат:Жасуша қаңқасы
Санат:Органеллалар
Үкіметаралық халықаралық ұйымдар

**Үкіметаралық халықаралық ұйымдар** - мемлекеттер тобының өзара келісімімен құрылады. 

Бұл ұйымдардың шеңберінде мүше-мемлекеттердің өзара қарым-қатынасы орнайды және мемлекеттің ресми сыртқы саясатының шеңберінде жүргізіледі. II дүниежүзілік соғыстан кейін үкіметаралық ұйымдардың беделі артып, саны да көбейді. Егер XX ғасырдың басында олар отыз шақты ғана болса, соңында 254 ұйым тіркелген. Халықаралық үкіметаралық ұйымдардың әртүрлі жіктелуі бар. Анағұрлым кең таралғаны - геосаяси белгісі және қызмет бағыты бойынша жіктеу. Геосаяси белгілері бойынша: әмбебап (БҰҰ); аймақаралық (Ислам конференциясы ұйымы); аймақтық (ЕҚЫҰ), субаймақтық (Бенилюкс) ұйымдар анықталған. Қызмет бағыты бойынша: жалпы мақсатты (БҰҰ); экономикалық (ДСҰ); әскери-саяси (САШҰ); қаржылық (ХВҚ); ғылыми-техникалық (Атомдық энергия бойынша халықаралық агенттік); құқыққорғаушылық ("Интерпол") және тағы басқалар.

## Дереккөздер


Санат:Халықаралық ұйымдар
Гомойотермді жануарлар

**Гомойотермді жануарлар** (  — ұқсас, бірдей; therme — жылы) — қоршаган орта температурасының өзгеруіне қарамастан салыстырмалы тұрақты дене жылуын сақтайтын жануарлар (жылықанды жануарлар). Гомойотермді жануарларга құстар мен сүтқоректілердің копшілігі жатады.
Сүт қоректілерде дене температурасы +35°С... + 38°С -
ты ал, көптеген құстарда +41°С... + 43°С -ты құрайды.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Май ұлпасы

thumb|Срез жёлтой жировой ткани в парафине.
**Май ұлпасы** (жировая ткань); (textus adiposus, {{lang-la|textus — ұлпа, adeps — май) - май жасушалары — липоциттерден (адипоциттерден) құралған дәнекер ұлпасының бір түрі. 

Жануарлар организмінде қорланатын май ұлпасы құрылыс пен боялу ерекшеліктеріне байланысты екі түрлі: ақ май ұлпасы және қоңыр май ұлпасы болып ажыратылады. Ақ май ұлпасының жасушалары цитоплазмасының көпшілік бөлігін ірі май тамшысы алып жатады. Олардың сопақ келген ядролары
жасуша цитоплазмасының бір жақ шетіне қарай ығыса орналасады. Қоңыр май ұлпасының клеткалары ұсақ, пішіні көп бұрышты болып келеді. Қоңыр май ұлпасы кемірушілерде, қыста ұйқыға кететін жануарларда, жаңа туған нәрестелер мен жас төлдерде болады. Қоңыр май ұлпасының ядросы жасуша цитоплазмасының орта бөлігінде, ал оның айналасында ұсақ май тамшылары орналасады. Май ұлпасы қоректік заттардың және судың қоры. Ол организмді суықтан қорғайды және жылуды аз жоғалтады. Сонымен қатар, май ұлпасы организмде механикалық кызметтер де атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Леон Оганесович Ахвердян

**Леон Оганесович Ахвердян** (1924 ж. т.), армян әдебиет және театр зерттеушісі. Арменияның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1972). Армян драматургиясы, театры, прозасы туралы бірнеше зерттеулері шықты. Әуезовтің 80 жылдық мерейтойына байланысты Алматыда өткен салтанатты мерекеге қатысып, сөз сөйледі. *«Аса көрнекті қазақ жазушысының шығармалары өзіндік өрнегімен және аса көркем қасиетімен ерекшеленеді. Оның туындылары қазақ халқының рухани байлығы мен өзгеше мәдениетін әлемге танытты. Сондықтан М. Әуезовтің кітаптары элем әдебиетінің ең таңдаулы  шығармаларымен қатар тұруы тегін емес»* деген келелі ойларын ортаға салды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Центросома

нобай|Центросома тілшемен көрсетілген
**Центросома** (centrosoma, лат. centum — орталық, soma — дене) — жасуша каңқасын жасайтын, митоздық бөлінуді іс жүзіне асыратын және жасуша қозғалысын қамтамасыз ететін жарғақсыз органелла. Центросома немесе жасуша орталығы — жасуша ядросы мен Гольджи кешеніне жақын орналасады. Центросоманы Флемминг пен Бенеден 1875-1876 жылдары ашты. Бұл органелла негізінен адам мен жануарлардың барлық жасушаларында және кейбір өсімдіктер жасушаларында кездеседі, ал жоғары сатыдағы өсімдіктер мен қарапайымдарда болмайды. Центросома екі денешіктен (центриольден) тұрады. "Центосома" деген терминді Г. Боверн 1875 жылы ғылымға енгізген.
## Дереккөздер


Санат:Органеллалар
Цито

**Цито** (грек, kytos — жасуша, клетка, торша) — жануарлар мен өсімдік организмдері жасушаларына байланысты колданылатын күрделі сөздер құрамына кіретін терминдік атау.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Солшыл радикалды сана

**Солшыл радикалды сана** - өткір әлеуметтік сынау мен қалыптасқан құрылысты түбірімен өзгертуге ұмтылатын көңіл-күйді білдіретін ұстанымдар, идеалдар, қағидалар жиынтығы, сана түрі. 1950 ж. "жаңа солшылдар" қозғалысы Англияда, кейінірек АҚШ-та пайда болды. Бұл қозғалыс өкілдері буржуазиялық тұтынушылық қоғамды қабылдаған жоқ. "Жаңа солшылдар" капиталистік құрылысты жақтаушы "оңшыл радикалдар" да, жұмысшы табы мен социал-демократтарды қорғаушы "ескі солшылдардан" да тез бөлініп кетті.

"Жаңа Солшылдар" - дамыған батыстық елдердегі зиялы қауым әкілдерінің, студенттердің, басқа да әлеуметтік жіктердің қозғалысының атауы. 
"Жаңа солшылдар" өздерінің идеологиялық тұғырнамасы ретінде "жаңа марксизмді" жариялады. Марксті Фрейд идеялары мен экзистенциализм рухында түсінді. "Жаңа солшылдар" қозғалысы осы жылдары күшті солшыл радикалды қозғалысқа айналды. Бірақ экстремизм мен лаңкестікке тартылуына байланысты, XX ғ. 70 жж. күйреуге ұшырады.

1960 ж. соңында АҚШ-тағы "жаңа солшылдардың" орнына мәдениетке қарсы солшыл радикализм бағыты қалыптасады. Мәдениетке қарсы бағыт "жаңа солшылдардың" да, "ескі солшылдардың" да ұстанымдарын радикалды емес деп жоққа шығарды. Мәдениетке қарсы бағыт қоғамның индустриалдық және постиндустриалдық түрлерін мойындаған жоқ. Олардың құндылықтары мен ұстанымдарын адамзатқа қарсы, адамгершілікке жатпайтын, демократияға қарсы деп жариялады. Зерттеуші Г.Маркузе сөзімен айтсақ, "ұлы бас тарту" бұл - революция, бірақ саяси емес, мәдени, "құндылықтар" революциясы.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Цитодиагностика

**Цитодиагностика** (грек, kytos — жасуша және диагно-стика — ауруды анықтау) — организмнен алынған сынамаларды (мүшелер мен ұлпалар қырындылары немесе организмнің сұйық бөлінділері) микроскоппен зерттеу арқылы ауруларды анықтау.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Аминдіқанттар

**Аминдіқанттар** — құрамында амин тобы болатын қарапайым қанттар. Аминдіқанттарға адам мен жануарлар организмдеріндегі түрлі полисахаридтер (мыс. глюкозамингликан) құрамына кіретін глюкозамин және шеміршек полисахариді құрамындағы галактозамин жатады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Мамай Қаниұлы Ахетов

**Мамай Қаниұлы Ахетов** (1967ж.т.), әдебиет зерттеуші ғалым, филология ғылымының кандидаты (1994). 1999 жылдан *«Әуезов үйі»* ғылыми-мәдени орталығында қызметкер. *«М. Әуезов драматургиясындағы шешендік дәстүр»* тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады (2003). Онда шешендік сөздердің жанрлық-жүйелік сипаты жаңаша сараланып, көркемдік қызметі жаңаша ұстанымдар тұрғысынан талданды. Жазушының шығармашылығына байланысты *«Еңлік-Кебек»* - М. Әуезовтің белгілі трагедиясы, *«М. Әуезовтің түрмедегі күндері»* («Заман-Қазақстан», 2002 ж. 11 қаңтар); *«Ойбатыры»* («Қазақ әдебиеті», 2001 ж. 29 маусым) мақалаларын жазды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Цитокинез

**Цитокинез** (грек, kytos — жасуша және kinesis қозғалыс) — жасушалардың күрделі бөлінуінің (митоздың) ақырғы телофаза сатысында жасуша денесінің екіге тең бөлінуі. Өсімдіктер жасушаларының бөліну шекараларында жасуша перделіктері, ал жануарлар жасушалары шекараларында бөліну сайлары пайда болады. Жасушаның бөліну сатысын цитотомия деп те атайды.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Межит Диқанбаев

**Межит Диқанбаев** (1910-1983) — Мұхтар Әуезовтың жиені, немере ағасы Самарханның Зура деген қызының баласы. Жас кезінен бастап Әуез ауылында өскен. Өнерге, білімге құштар, зиялы да іскер адам болған. Ол Абай мен Әуез ауылы тәркіге түсіп, жер аударылып, аштыққа ұшырап, ажал тырнағына ілінгенде көп қайрат көрсетіп, қол ұшын берген. Әсіресе, нағашысы Әуез ұрпақтарына ерекше жәрдемдескен. Межиттің қамқорлығының нәтижесінде Разақтың үй іші азып-тозып кетуден аман қапды. Мұғамила Әуезова: «Разақ ағаның қарындасынан туған Межит Диханбаев ағамыз қатынасып жүретін. Көпшілік туыстар оның атын атамай Жиен дейтін. Кейін ол да сотталып, «жазасын» өтеп қайтты. Оның сондағы бар кінәсі — бір жиында отырып шырқаған әні сол кездегі жүйеге қарсы бағытталған деп танылып, соған бола айдауға жүріп кетеді. Ауыл-елде кәмпеске басталып, дүние алма-кезек ауысып жатқанда ауылдағы туыстар бала-шағаларын сол уақыттың өзінде қаладағы ағайындарына паналатуға жіберіп жататын. Межит ағамыз сондай келістердің бірінде Разақ ағатайымның балаларын жетектеп әкелді» деп жазады. Межиттің мұндай жақсылығы туралы Г. Омарханова, В.Н. Әуезова, Ұ. Әзиев өз естелігінде ерекше ілтипатпен атап өтеді. Мұғамила Мұхтарқызына да сондай қамқорлық жасаған. Бердіқожадан бергі Мұхтардың ата шежіресін хатқа түсіріп, нақты дәлелмен жүйелеп жазған «Мен білетін өмірбаян» атты қолжазбасының түпнұсқасы «Әуезов үйі» ғылыми-мәдени орталығының қолжазба қорында сақтаулы. Оның қысқартылған нұсқасы «Әуезов туралы естеліктер» (1997) атты жинақта жарияланды. Бұл Әуезовтің туған ортасы туралы барынша анық та қанық бағалы дерек кезінің бірі болып табылады. Өкінішке орай, қолжазба аяқталмай қалған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1910 жылы туғандар
Санат:Қазақстан әдебиеті
Цитолиз

**Цитолиз** (грек, kytos — жасуша және lysis еру, еріту) —	организмдегі зат алмасу процесі тоқтағаннан соң, жануарлар мен өсімдіктер жасушаларының лизосома органеллаларындағы ферменттер әсерінен еріп ыдырау процесі.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Ангиология

thumb|Адамның қан айналым жүйесі**Ангиология** (angiologia;  — тамыр,  — ілім) — адам мен жануарлар организмдеріндегі жасушалық және ұлпалық деңгейдегі зат алмасуды, көптеген мүшелер мен мүшелер жүйелері қызметтерінің сұйықтық (гуморальдық) реттелуін, ағзанің иммундық және фагоцитоздык қорғанысын қамтамасыз ететін тамырлар жүйесі мүшелерін зерттейтін ілім. Ангиология — адам мен жануарлар организмдерінің қанайналым, лимфа айналым жүйелері және қантүзу мүшелерін зерттейтін морфология ғылымының үлкен саласы. Қан айналым жүйесі бір-бірімен түйық жалғасқан жүректен, қан тамырларынан: артериялардан (қызылтамырлардан), веналардан (көктамырлардан), артериолалардан (қызылтамьфшалардан), гемокапиллярлардан (қан қылтамырларынан), венулалардан (көктамыршалардан) және осы түйықталған жүйеде үздіксіз ағып жататын сұйық ұлпа — қаннан тұрады. Лимфа айналым жүйесін лимфа қылтамырлары (лимфа капиллярлары), әкелгіш лимфа тамырлары, лимфа түйіндері, әкеткіш лимфа тамырлары, лимфа өзектері және сұйық ұлпа — лимфа (сөл) құрайды. Қантүзу мүшелеріне сүйектің қызыл кемігі майы, көкбауыр (талақ), лимфа түйіндері және лимфаэпителиальды құрылымдар (тандай, тіл, жүтқыншақ бадамшалары, ащы ішек қабырғасының кілегейлі қабық тары лимфа түйіншелері мен түймешелері) жатады. Организмдегі зат алмасу процесі (қоректік заттар мен ыдырау өнімдерін тасымалдау, газ алмасу) үздіксіз қозғалыста болатын сұйық ұлпалардың (қан, лимфа, ұлпа сүйығы) қатысуымен жүреді. Лимфа түйіндерінде, көкбауырда, лимфаэпителиальды құрылымдарда бактериялар мен бөгде заттар зиянсыздандырылады, улы заттар залалсыздандырылып бейтараптандырылады, қантүзу ағзаларында қан жасушалары (эритроциттер, лейкоциттер, тромбоциттер — қан табақшалары) түзіледі.
## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер

Санат:Ангиология
Санат:Жүрек-қантамырлар жүйесі
Санат:Лимфа жүйесі
Санат:Қантамырлар
Фаворит

**Фаворит** - [  ] - билеушінің, ықпалды тұлғаның басқалардан мысы басым, ерекше артықшылықтармен әспеттелетін тамыр адамы, өз кезегінде билеушіге ықпалы өте күшті. Сайлау алды кампанияларында әлеуметтік зерттеу, сауалнамалардың қорытындысы бойынша рейтингісі жоғары, жеңістен бірден-бір үміткер тұлға.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Гомолецитті жұмыртқа жасушасы

**Гомолецитті жұмыртқа жасушасы** (грек. *homos* – бірдей, *lecytos* – сарыуыз) — сарыуызы жұмыртқа жасушасы (овоцит) цитоплазмасында біркелкі таралып орналасқан аналық жыныс жасушасы. Бұндай овоциттер сүтқоректі жануарлар мен теңіз жәндігі ланцетникте болады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Ангион

**Ангион** ( — тамыр) — адам мен жануарлардың тамырлар жүйесіне байланысты (қан тамырлары, лимфа тамырлары) қолданылатын термин.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология