open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Лава

thumb
thumb
thumb
**Лава**(,  – опырылу, құлау) – жанартау әсерінен жер бетіне төгілетін отты-сұйық балқыма. Температурасы 690 – 1200°С аралығында өзгереді. Қышқылды (риолитті) және негізді Л-лар болып жіктеледі. Лава -жанартаулар әрекеті барысында жер бетіне төгілетін қызған сұйық не өте тұтқыр, көбіне силикаттық масса; лавалардың суынып қатаюы нәтижесінде эффузиялық, ал сығымдала көтерілген тұтқыр лавалар есебінен экструзиялық таужыныстар қалыптасады. Бұл таужыныстарда кеде лава деп аталады. Жер қойнауынан көтерілген лавалардың температурасы жүздеген градус, кейде мың градустан астам, лава температурасының нақты мөлшері оның химиялық құрамы мен өзі кіріктіретін газ мөлшеріне тікелей байланысты. Жер бетіне жетіп төгілген лавалар құрам және пішін ерекшеліктеріне орай бірнеше түрлерге бөлінеді. 2) Көлбеу бағытта жасалатын қазынды, мұндай тау- кен қазындыларының ұзындығы кенор- нының геологиялық жағдайына жоне осы кенді өндірудің алдын ала жасалған жүйесіне тәуелді бола отырып, 25—30 м-ден 200 м-ге шейін жетуі мүмкін.
## Лава ағымы
Лаваның жер бетінде біршама ұзын да енсіз денелер түрінде таралу пішіні; Л.а-ның ұзындық және ендік көрсеткіштері лава тұтқырлығы мен жанартау баурайының еңістігіне тәуелді. Жалпылама заңдылық: кышқыл құрамды лавалардың ағымы әдетте қысқа болып келеді (1—10 км), бірақ олар біршама қалың массалар құрайды (25—30 м- ге шейін); керісінше, негізді құрамды базальт лавалары әдетте ұзақ қашықтыктарға сағаланады (ондаған, тіпті жүз километрге шейін).
## Лава брекчиялар
Кесектері мен түйірлері де, оларды жымдастырушы масса да лавалық материалдардан тұратын брекчиялар.
## Лава жамылғысы
Лаваның төгілу өңірінен жан-жаққа бірдей шамада жайыла таралуы; көбіне жарықтар арқылы төгілген біршама сұйық базальт лавалары есебінен қалыптасады.
## Лава көпіршіктері
Қатайған лаваларда ұшырасатын домалақ, цилиндр немесе линза пішінді, кейде бұрыс пішінді кеуектер жиынтығы; лаваның суынып қатаюы барысында газ кептеген қуыстар есебінен пайда болады.
## Лава оқпандары
Лава ағымдары арасынан ұшырасатын, ұзыннан-ұзақ созыла сағаланатын дәліздерге ұқсас қуыстар; жабын және табан жазықтықтары әдетте жанартау таужыныстарынан тұратын тасқадаға және тас сүңгіге ұқсас пішіндерге толы болып келеді. Лава оқпандары әдетте кертпештеле еңістелген жанартау баурайлары бетімен дүркін-дүркін қозғалған газы аз сұйық лавалар есебінен қалыптасатын болса керек.
## Лавалы жанартау
Көпшілігінде қалқан тәрізді жанартау. Ол негізінен лавадан тұрады, көж бен қопсық өнімдер аз кездеседі (эксплозиялық коэффициенті Е 

Санат:Геология
Санат:Лавалы жанартау
Лад

**Лад** — дыбыс қатарындағы дыбыстардың өзара қарым-қатынас жүйесі. Лад дыбыстарының басқышты жүйемен орналасуы оның гаммасын құрайды. Лад жүйесіндегі әрбір басқыштың сапа жағынан бір-бірінен айырмашылығы болады. Әр басқыш өзіне тән ладтық функция атқарады. Ол басқыштардың ауысу (тұрақсыздан - тұрақтыға) қасиетіне негізделген. Бұл заңдылық дыбыс акустикасына, психологиялық, физиологиялық себептерге, адамның музыканы қабылдау ерекшелігіне, логикалық жүйемен ұғынуына тәуелді болады. Басқыш тұрақты тоника деп аталып, ол Ладтың музыкадағы ролі оның мажорлық және минорлық сипатына байланысты. Музыкада бірнеше лад жүйелері бар. Олар тарихи түрде дамып отырады. Әр халықтың музыка мәдениетіне Ладтың жалпыға ортақ қасиеттері болумен қатар, оның өзіндік нақышы мен ұлттық бояуы қалыптасады. Қазақ музыкасында пентатоникалық, диатоникалық және тағы басқа күрделі Лад жүйелері кездеседі.

Халықтың музыкасындағы лад түрлері:
* Мажорға жақын:
** Иониялық - натуралды мажормен сәйкес;
** Лидиялық - натуралды мажордың 4-ші дыбысы 0,5 тонға көтерілген;
** Миксолидиялық - натуралды мажордың 7-ші дыбысы 0,5 тонға төменделген;

*Минорға жақын:
** Эолиялық - натуралды минормен сәйкес;
** Дориялық - натуралды минордың 6-шы дыбысы 0,5 тонға көтерілген;
** Фригиялық - натуралды минордың 2-ші дыбысы 0,5 тонға төменделген;
** Локриялық - натуралды минордың 2-ші, я 5-ші дыбыстары 0,5 тонға төменделген.

## Дереккөздер

Санат:Лад
Санат:Музыкалық терминдер
Санат:Музыка теориясы
Александр Григорьевич Лазуткин

**Александр Григорьевич Лазуткин** (18 шілде 1935 жыл, Пенза облысы – 5 шілде 2013 жыл) — кеңестік және қазақстандық ғалым, инженер-механик, техника ғылымының докторы (1979), профессор (1981), Қазақстан ғылым академиясының корреспонденциясының мүшесі (1987).

## Өмірбаяны
Александр Лазуткин 1952 жылы Днепропетровск кен институтын бітірген. Каргормаш өндірістік бірлестігінде инженер (1952–1962), Қарағанды политехнологиялық институтында оқытушы, аға оқытушы, доцент (1962–1971, қазіргі Қарағанды мемлекеттік технологиялық университеті), осы институттың ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры (1971–1987), ректоры (1987–1994) қызметтерін атқарды. «Научные основы создания выемочных горных машин с гидропневмоударными исполнительными органами» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 1994 жылдан Ресейде тұрды.

## Еңбектері
Басты ғылыми еңбектері мен өнертабыстық ізденістері импульстық атқарушы тетіктер мен гидропневматикалық жетектердің тиімді параметрлерін таңдау негіздерін жасауға арналған. 200-ден астам ғылыми жарияланымның, 3 монография мен 112 өнертабыстық жаңалықтардың авторы. Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1986). Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1935 жылы туғандар
Санат:18 шілдеде туғандар
Санат:Пенза облысында туғандар
Санат:2013 жылы қайтыс болғандар
Санат:5 шілдеде қайтыс болғандар
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті оқытушылары
Санат:Владимир мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Днепрлік политехника оқытушылары
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері
Санат:Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Алфавит бойынша ғалымдар
Санат:Алфавит бойынша механиктер
Санат:КСРО механиктері
Санат:Қазақстан механиктері
Санат:Алфавит бойынша инженерлер
Санат:КСРО инженерлері
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы корреспондент мүшелері
Санат:КСРО өнертапқыштары
Санат:Қазақстан өнертапқыштары
Лак

**Лак** (*нем. Lack*) — органикалық еріткіштерде пленка түзуші заттардың ерітінділері. Оның құрамында пластификаторлар, қатайтқыштар, сиккативтер, бояғыштар, тағы да басқа қосымша қоспалар болуы мүмкін. Лакты затқа (*[[металл]], [[Ағаш (материал)|ағаш]], [[пластмасса]], [[мата]], [[қағаз]], тағы басқа*) жаққанда мөлдір, қатты қабат түзеді. Эмаль, грунт, шпатлевка дайындаудың негізі ретінде, электроқшаулағыш жабындар алуда, көркем сурет туындыларын салуда, тағы басқа қолданылады.
Лакмус

thumb|250px|Лакмус
**Лакмус** ( )  — қыналардың кейбір түрлерінен алынатын бояғыш зат. Құрамы күрделі және толық анықталмаған. Лакмустың бояғыш құраушысы — азолитмин (*индофенол*) C7H7NO4, әлсіз қышқыл. Тұздары көгілдір түсті. Ол қышқылдық ортада қызыл, сілтілік ортада көк түске өзгереді, ал  бейтарап ортада өзгеріске түспейді. Сондықтан Лакмус реакциялық ортаны анықтайтын индикатор ретінде қолданылады. Лакмусты алу үшін өсімдікті ұсақтап оны поташтың немесе аммиактың сулы ерітіндісінде ашытады, қоспа біртіндеп қара-көк түске өзгереді, содан соң оған бор немесе гипс қосады, алынған массаны кішкене кубиктер түріне келтіріп оны ауада кептіреді. Ал практикада Лакмустың сулы ерітіндісін қолданады, негізінен реактив қағазы түрінде көп пайдаланылады.**Құныс** - омыртқанын сагитталды (жебелес) жазықтықта артқа қарай шығыңкы болып майысуы.

## Дереккөздер


Санат:Бояғыштар
Санат:Аналитикалық химия
Санат:Қышқылды-негізді индикаторлар
Қыстау

**Қыстау** - қазақтың байырғы қысқы мекенжайы, әдетте суы бар, ықтасынды, оты мол жерлерде орналасады. Қыстау аумағы, негізінен шарбақпен қоршалады. Айналасында ор қазылған қора жайлары болады. Қыстаудағы тұрақжай түрлері: киіз үй, қоржын үй, жер үй, ас үй, сондай-ақ, шаруашылыққа арналған мал қора, тезек қора, пішен қора, т.б. Кең тараған Қыстау үйінің пішіні төрт-бұрышты, есіктері мен терезелері оңтүстікке, ал бітеу қабырғалары қысқы желдің өтіне қарайды. Қабырғалары шикі кірпіштен, шымнан, кейде тастан қаланады. Тұрғын бөлмелер саны 2 - 4-тен келеді. Астық, т.б. азықтарды ішкі қабырғасы күйдірілген ұраларда (тереңдігі 2 м-ге дейін) сақтайды. Үйдің ортасына биіктігі қабырға бойынан сәл асатын ағаш діңгек - бақан қаз қатар орнатылады. Оларға ұзына бойы бас арқалық (белағаш) қойылады да, ал арқалыққа көлденең сырғауылдар - жөкелер төселеді. Оның үстіне қамыс жауып, балшықпен бастырылған бақандар мен сырғауылдар жүйесіне арқа сүйейді. Жарық төбедегі тесік арқылы кіреді. Мұндай Қыстауды қазіргі кезде кейбір жерлерде шопандар пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Қыстаулар
Лабақ күмбезі

**Лабақ күмбезі** – Ұлытау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Ұлытау облысы Ұлытау ауданы Малшыбай ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 20 км жерде, Қаракеңгір өзенінің сол жағалауында орналасқан. Авторы, құрылысшы, тапсырыс беруші, құрылу тарихы белгісіз. 1975 жылы жазда ҚазССР Мәдениет министрлігінің экспедициясы зерттеген (М. Маманбаев, М. Нұрқабаев, М. Сембин).

## Сипаты
1874 жылы шикі кірпіштен қаланған, іші мен сырты күйдірілген кірпішпен қапталып өрілген. Ескерткіштің ауданы 7,25x8,25 м, биіктігі 6,45 м. Кіре беріс есігі оңтүстік-батысында. Төрт бұрышты пішіннен дөңгелек күмбезге ұласу бұрыш қуыстары арқылы жүзеген асқан. Қабырғаларының дәл ортасында да осы секілді қуыстар жасалған. Лабақ күмбезінің көлемі, интерьердің 8 қуысы, сондай-ақ, кіре беріс ойықтағы қуыс төмен қарай сәл кеңи түскен. Күмбездің бұрыштары шығыңқы етіп екі қатар кірпіштен қаланған.

## Дереккөздер

 

 
Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Ұлытау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Ұлытау облысы сәулеті
Лама-Доржы

**Лама-Доржы**, Эрдәни-Лама Эрдәни-Лама (1726 — 1753) — жоңғар қонтайшысы (1750 — 53), Қалдан Сереннің (*Цэрен*) үлкен ұлы. 

Жоңғар хандығы тағы үшін тартыста Даваци мен Әмірсана онан жеңіліп, 1751 жылы орта жүз ханы Абылайға барып, бас сауғалаған. Лама-Доржы екі қашқынды қайтаруын сұрап Абылайға және экономикалық көмек сұрап Пекинге елші аттандырады. Оның бұл қадамдары сәтсіз аяқталады. 1752 жылы Лама-Доржының нояндары бастаған 20 мың қол қазақтарға қарсы аттанды. Шекарада жоңғар қолын Абылай  қолы күтіп алды. Күзде болған екі жақты қақтығыстарда жоңғар қолы басымдылық көрсете алмады. Осы мүмкіндікті пайдаланып, еліне қайта оралған Даваци мен Әмірсана 1753 жылы қаңтарда Лама-Доржыны өлтіріп, Даваци болды.

## Дереккөздер


Санат:1726 жылы туғандар
Санат:12 қаңтарда қайтыс болғандар
Санат:1753 жылы қайтыс болғандар
Санат:Жоңғар хандары
Санат:Қонтайшылар
Лантан

thumb|100px|Лантан ''La''|солға
**Лантан** (лат*. lanthanum*; **La**) — элементтердің периодтық жүйесінің ІІІ тобындағы химиялық элемент, атомдық номері 57, ат. м. 138,9055, сирек кездесетін элементтерге жатады. Лантанның табиғи екі изотопы бар: ¹³⁹La (*99,911%*) және радиоактивті ¹³⁸La (*0,089%; Т1/2 1•10<sup>11</sup> жыл*).  

Лантанды 1839 ж. швед химигі К.Мосандер (*1797 — 1858*) лантан “топырағы” — La2О3 түрінде ашқан. Жылтыр, ақ түсті металл, тығыздығы 6,162 г/см³, балқу t 920 °С, қайнау t 3470 °С. Тотығу дәрежесі +3. Лантан ылғал ауада тотығады, бөлме температурасында су және тұз, азот, күкірт қышқылдарымен, 200 °С-тан жоғары температурада галогендермен әрекеттеседі. Лантан никелі бар геттер қорытпаларының негізі ретінде алюминийлі және т.б. қорытпаларға легирлеуші қоспа ретінде пайдаланылады.  

Сондай-ақ, ол болаттың коррозияға беріктігін және ыстыққа төзімділік қасиетін арттыруға қолданатын мишмиталл құрамдасы. Негізгі минералдары: монацит (Ce, La...)PO4, бастнезит (Ce, La...)FCO3. Лантанның қосылыстары LaCrO3 — жоғары температуралы электрөткізгіш керамикалық бұйымдар құрамына, La2О3 — оптикалық шынылардың құрамына кіреді, ал LaF3, La2О3 — лазерлік қасиеті бар заттар ретінде қолданылады.

## Табиғатта кездесуі
Лантан, церий және неодиммен бірге сирек кездесетін жер элементтерінің ең көп таралған бірі болып табылады. Жер қыртысындағы лантанның мөлшері шамамен 2,9 · 10−3% салмағы бойынша, теңіз суында — шамамен 2,9 · 10−6 мг/л. Лантанның негізгі өнеркәсіптік минералдары - монацит, бастнезит, апатит және лопарит. Бұл минералдарға басқа да сирек жер элементтері кіреді.

## Тарих
Лантан химиялық элемент ретінде 36 жыл бойы ашыла алмады. 1803 жылы 24 жастағы швед химигі Дженс Якоб Берцелиус қазір царит деген атпен белгілі минералды зерттеді. Бұл минералда иттрий жері және иттрий жеріне өте ұқсас тағы бір сирек жер табылды. Ол цериева деп аталды. 1826 жылы, Карл Мосандер церий жерін зерттеп, оның гетерогенді екенін, оның құрамында церийден басқа тағы бір жаңа элемент бар деген қорытындыға келді. Мозандер церий жерінің күрделілігін тек 1839 жылы дәлелдей алды. Ол цериттің көп мөлшері болған кезде жаңа элементті бөліп көрсете алды.

Санат:Химиялық элементтер
Санат:Лантаноидтар
Лантаноидтар

**Лантаноидтар**, лантанидтер (*лантан және грек. lіdos — бейне, түр*), элементтердің периодтық жүйесінің ІІІ тобында лантаннан кейін орналасқан; атомдық номері 58 — 71 аралығындағы 14 химиялық элементтің [Ce (*атомдық номері 58*), Pr (*59*), Nd (*60*), Pm (*61*), Sm (*62*), Eu (*63*), Gd (*64*), Tb (*65*), Dy (*66*), Ho (*67*), Er (*68*), Tm (*69*), Yb (*70*), Lu (*71*)] тобы (шоғыры). Сирек жер элементтері тобына кіреді. Лантаноидтар екі топқа бөлінеді: *церийлі* (Ce-ден Eu-ге дейін) және *итрийлі* (Gd-ден Lu-ге дейін). Ce-ден Gd-ге дейінгілері жеңіл Лантаноидтар, ал Tb-ден Lu-ге дейінгілері ауыр Лантаноидтар деп аталады. Лантаноидтардың жер қыртысындағы мөлшері (массасы бойынша) 1,610–2%. Лантаноидтардың физикалық және химиялық қасиеттері ұқсас болғандықтан оларды бір-бірінен бөліп алу өте қиын. Бұл электрондық бұлттар құрылысының ұқсастығымен түсіндіріледі. “Итрийлі жерді” 1794 ж. Фин химигі Ю.Гадолин (*1760 — 1852*) минералдар құрамынан тауып, гадолинит деп атады. 1803 ж. М.Клапрот (*1743 — 1817*) және Й.Я. Берцелиус (*1779 — 1848*) жаңа “церийлі жерді” анықтады. Лантаноидтар күмістей ақ түсті (*кейбіреулері аздап сарғыш, мысалы, Pr және Nd*) металл, созылғыш әрі иілгіш. Лантаноидтар химиялық активті, олар берік оксидтер, галогенидтер, сульфидтер түзеді; сутек, көміртек, азот және фосформен әрекеттеседі. Суды ыдыратады, тұз, күкірт және азот қышқылдарында ериді. Лантаноидтар нашар еритін тұздардың қорғағыш қабықшасымен жабылғандықтан тұрақты болып келеді. Органикалық қосылыстармен кешенді қосылыстар түзеді. Барлық Лантаноитарды олардың тұзды балқымаларындағы қосылыстарын электролиздеу арқылы алуға болады. Механикалық коррозияға тұрақтылығын, ыстыққа төзімділігін арттыру үшін Лантаноидтарды болат, шойын, т.б. құймаларға қоспа ретінде, шынылардың арнайы түрлерін алу үшін, атом техникасында, т.б. қолданады. Лантаноидтар қосылыстарын лактар дайындау, радиоэлектроникада катодтар жасау үшін, тері, мақта-мата өнеркәсібінде, т.б. мақсаттарда пайдаланылады.

Санат:Лантаноидтар
Санат:Химиялық элементтер топтары
Лаошань

**Лау Шаң** (*[[Лаошань]]*)– Ғұндар мемлекетінің билеушісі.

**Лаошань**, Лаошань Гиюй – б.з.б. 174 – 161 ж. Ғұндар мемлекетінің билеушісі, тәңірқұты (шаньюй). Әкесі Мөде қаған қайтыс болғаннан кейін көшпелі ғұн мемлекетінің тағына отырды. 166 ж. 140 мыңдық қалың қолмен Қытайды шауып, Қытайды өзіне жыл сайын салық төлеп тұруға мәжбүр етті. 165 ж. Жетісудағы үйсіндерді өз ордасына тәуелді етті. 161 ж. Лаошань үйсіндердің Іле-Жетісу өңіріндегі ұлы иозыларға жорық жасауына қолдау көрсетті.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
* Тарих  
* Ғұндар
* Қазақстан

Санат:Билеушілер
Георгий Дмитриевич Латышев

**ЛАТЫШЕВ Георгий Дмитриевич** (4.11.1907, Ресей, Брянск облысы Бежица қаласы – 3.4.1973, Киев қаласы) – физика-математика ғылымдарының докторы (1946), профессор (1940), Украина ғылым академиясының корреспонденция мүшесі (1948), Қазақстан ғылым академиясының академигі (1958). Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) политехникалық институтын бітірген (1929). Украина (1930–41, 1941–46, 1965–73), Ресей (1953–58) ғыл.-зерт. және жоғары оқу орындарында жұмыс істеді. Қазақстан ғылым академиясының Ядролық физика институтын ұйымдастырып, оның директоры (1958–65) болды. 
## Еңбектері
Негізгі ғылыми еңбектері ядролық физикаға (γ-сәулесінің затпен әсерлесуі, ядролық резонанс, γ-дефектоскопия, ядролық спектроскопия) арналған. 1932 ж. К.Д.Си-нельников, А.И.Лейпунский және А.К.Вальтермен бірге КСРО-да тұңғыш рет жасанды үдетілген бөлшектермен атом ядросының жіктелуін жүзеге асырды. КСРО Мемл. сыйл. лауреаты (1949).
## Дереккөздер
Активный осадок радиотория, М., 1960; Спектрометр с двойной фокусировкой, А.-А., 1962 (соавт.); Ядерный магнитный резонанс в проточной жидкости, М., 1964 (соавт.).

Санат:Ғалымдар
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Лашық

**Лашық** — уақытша тұруға арналған шағын баспана. Лашықты көшпелі халықтар көші-қон кезінде уақытша демалатын, қолайсыз ауа райынан қорғанатын тұрақ ретінде пайдаланған. Оны іргесін шеңберлендіре, ұштары жерге қадалған 3 — 4 сырғауыл-сырық басын айқастыра байлап жасайды. Үстіне киіз немесе тері-терсек жабады. Ол жылдам құруға, әрі бұзып жинауға қолайлы. Лашық атауы орыс тіліне “лачуга” болып енген. Солтүстік Американың байырғы халықтары Лашық тәрізді “вигвам” деп аталатын баспананы пайдаланған.

## Тарихы
Вигвамның тарихы еуропалықтар американдық материкке келгенге дейін және тіпті Мая империялары, Инкалар мен Ацтектердің пайда болуынан бұрын басталады. Үй салу технологиясы климатқа байланысты өзгеріп отырды: үндістер Американың солтүстігінде де, оңтүстігінде де - полярлық аймақтардан экваторға дейін мекендеді. Орындау техникасына сүйене отырып, үйді күмбез тәрізді саябақ ретінде сипаттауға болады. Олар үлкен мөлшерге жетті және 30 адамға дейін арналған. Үйдің негізі жұқа икемді бұтақтардан жиналды. Ол ағаш қабығының үлкен немесе кішкентай бөліктерімен жабылған. Осы мақсатта үндістер қарағай мен қайыңды пайдаланды. Құрылым сонымен қатар қамыс, шөп, жүгері жапырақтарымен жабылған. Жоғарғы қабат кейде басқа жақтауымен, сыртқы жағынан, басылған.
Лаплас теңдеуі

**Лаплас теңдеуі** —  дербес туындысы бар дифференциал теңдеу, үшөлшемді кеңістікте:
: \frac{\partial^2 u}{\partial x^2} + \frac{\partial^2 u}{\partial y^2} + \frac{\partial^2 u}{\partial z^2} = 0

болып өрнектеледі, әрі Гельмгольц теңдеуінің жеке түрі болып табылады. мұндағы *х, y, z* — тәуелсіз айнымалылар, ал *u=u (*x, y, z*)* — ізделінетін функция. Физика мен техниканың бірқатар есептері Лаплас тендеуіне келтіріледі. Лаплас тендеуін стационарлық процестегі температура, кеңістік нүктесіндегі электростатикалық өріс потенциалы, облыстағы тартылыс өрісінің потенциалы, т.б. қанағаттандырады. Лаплас тендеуін қанағаттандыратын функциялар гармониялық функциялар деп аталады. Лаплас тендеуін *1761 ж.* Л.Эйлер және Ж. Д’Аламбер гидромеханика есептеріне байланысты қолданған. Бұл теңдеу *1782* және *1799* ж. П.Лаплас аспан механикасы мен гравитациялық потенциал теориясына қолданғаннан кейін кеңінен танылды.
Соынмен қатар  *n*-өлшемді кеңісіткте де баламасы бар. Бұл жағдайда *n* екінші туындыларын қосады.

Дифференциалдық оператор арқылы былай жазылады

: \Delta = \frac{\partial^2}{\partial x^2} + \frac{\partial^2}{\partial y^2} + \frac{\partial^2}{\partial z^2} + ...

— (Лаплас операторы) — бұл теңдеу (кез келген өлшемде) бірдей былай жазылады \Delta u = 0

**Лаплас теңдеуі**. Симметриялық қабықшалардағы
Лапласа кернеулерді анықтау. Лаплас теңдеуі былайша жазылады:
*: \frac{\delta_m}{\rho_m} + \frac{\delta_t}{\rho_t}=\frac{P}{h};
мұндағы \deltat - айналма кернеу,
\deltam - меридиандық кернеу, 
h - қабықшаның қалыңдығы, 
р - газдың қысымы, 
рm - меридиан
қисықтығыньщ радиусы, 
рt -меридиан доғасына
перпендикуляр қалыпты қима қисықтығьның
радиусы. Барлық күшті қабықша осіне
проекциялап тағы бір теңдеу алуға болады:
* F =  \deltam\pih\sin A 
мұндағы F-сыртқы күштердің тең
әсерлісі.

## Дереккөздер

Санат:Дифференциалдық теңдеулер
Санат:Гармоникалық функциялар
Лебедев Борис Николаевич

**Лебедев Борис Николаевич** (19.3.1899, Ресей, Омбы облысы Борисовка с. — 16.2. 1977, Алматы) — ғалым, түсті және қара металдар металлургиясы саласының маманы, техника ғылымдарының докторы (1953), профессор (1954), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1969). Томск (Ресей Федерациясы) технология институтын бітірген (1924). 1924 — 60 ж. Ресейдегі Орал мен Сібірдің түсті металлургия кәсіпорындарында, Орал политехникалық институтында, Қазақ политехникалық институтында (қазіргі Қаз ҰТУ), Қазақстан ҰА-ның Металлургия және кен байыту институтында қызмет істеді. Негізгі ғылыми еңбектері алтын кентастарын өңдеудің жаңа технологиялық тәсілдерін зерттеуге, жетілдіруге және өндіріске ендіруге арналған. 11 өнертабыстың авторы. Ленин орденімен, “Құрмет Белгісі” орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы


Санат:Тұлғалар
Борис Львович Левинтов

**Левинтов Борис Львович** (26.4.1939 ж.т., Беларусь, Витебск қ.) — металлург, техника ғылымдарының докторы (1986), профессор (1993), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының акад. (2003). Магнитогорск қаласындағы Тау-кен металлургия институтын бітірген (1961). 1964 жылдан Қазақстан ҰА-ның Металлургия және кен-байыту институтында қызмет етеді. Негізгі ғыл. еңбектері қара және түсті металдар металлургиясына арналған. Левинтовтың басшылығымен металлургия өндірісіне қажетті қиын байытылатын сирек металдар шикізатын алудың физика-химиялық негізі мен технологиясы бойынша іргелі әрі қолданбалы зерттеулер жүргізілді. Темірфосфорлы қорытпаларды орынды пайдаланудың тиімділігі жоғары технол. сұлбалары жасалып, техниканың әр түрлі салаларында өндіріске енгізілді. Құрамында фосфоры бар аса қымбат емес металоморфты қорытпаларды өндіріске енгізуді ұсынды. Жол құрылыс саласына мыңдаған тонна қатты техногенді қалдықтарды қолданудың жаңа бағытын (техноэкология) енгізді. Өндіріске енгізген экономика жағынан тиімді ғылыми еңбектері үшін Левинтовқа Қазақстан Мемлекеттік сыйлық (1982) берілді. Левинтов 250-ден астам ғыл. еңбек жазып, соның ішінде 2 монография 50-ден астам патент пен өнертабыс куәліктерін алған.

## Шығармалары
* Пирометаллургическая переработка редкометального фосфорсодержащего сырья, А.-А., 1987 (соавт.) 
* Термодинамика фосфидных расплавов на основе железа, М., 1991 (соавт.) 
* Новое в получении и применении фосфидов и фосфоросодержащих сплалов, А., 1992 (соавт.)

## Дереккөздер


Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Металлургтер
Константин Борисович Лебедев

**Лебедев Константин Борисович** (15.1.1927, Ресей, Екатеринбург қ. — 9.5.1992, Алматы) — ғалым, техникалық ғылыми докторы (1971), профессор (1985). Қазақ политехникалық университетін (қазіргі Қаз ҰТУ) бітірген (1948). 1948 — 68 ж. Балқаш кен-металлургия комбинатында, Қазақстан ҰА-ның Металлургия және кен байыту инcтитутында, 1968 жылдан өмірінің соңына дейін “Казмеханобр” институтында жұмыс істеді. Негізгі ғылыми еңбектері сирек металдар (молибден мен рений) гидрометаллургиясының физика-химия негіздерін жасауға арналған. Лебедев АН-21 П мен АН-2116 маркалы ионалмастырғыш шайырлар және активтелген көмірлерді пайдаланып, Балқаш кен-металлургия комбинатындағы молибден өндірісінде шайылмалы күкірт қышқылы мен өзекті (маточный) ерітіндіден рений бөліп алудың сорбция технологиясын енгізді (КСРО Министрлер Кеңесі сыйл., 1984); Зырянов қорғасын комб-нда оның қатысуымен құрамында цианы бар ақаба суларды тазартудың ерекше сорбция-ион алмасу технологиясы КСРО-да алғаш рет енгізілді. “КСРО өнертапқышы” белгісінің иегері. Лебедев 300-ден астам ғыл. еңбектің, соның ішінде 5 монографияның авторы. 23 авторлық куәлік алған. Медальдармен марапатталған.

## Пайдаланған әдебиет
Қазақ ұлттық энциклопедиясы



Санат:Тұлғалар
Легитимділік

**Легитимділік** — халықтың үстемдік етіп отырған саяси билікті мойындауы, оның заңдылығы мен шешімдерін растауы. Мемлекеттік биліктің заңдылығы оның легитимділігінен білінеді. Демократия жағдайында мемлекеттік билік легитимді болу үшін мынандай екі шарт қажет:

1. билік халықтың қалауы бойынша қалыптасуы және көпшіліктің еркіне қарай орындалуы керек, яғни, мемлекеттік биліктің иесін тура немесе жанама түрде белгілі бір мезгілге халық сайлауы керек және оның жұмысын бақылап отыруға мүмкіндік болуы тиіс;

2. мемлекеттік билік конституциялық қағидаларға сәйкес жүзеге асырылуы керек.

Немістің көрнекті ғалымы Макс Вебер билік басына келудегі легитимділіктің абсолютты түрлері ретінде 3 үлгісін көрсетті:

1. ** Әдет-ғұрыптық легитимділік ** ерте заманнан бастап халықтың санасына сіңген, әбден бой үйреніп, дұрыс деп тапқан салт-дәстүрлерге сүйенді. Билік әкеден балаға мирас болып қалып келді, оны жұрт ата-салтымыз деп мойындап отырды (хан, патша, шах);

2. ** Харизматикалық легитимділік ** жағдайында өзінің ерекше батырлығымен, адалдығымен немесе басқа үлгілі қабілет-қасиеттерімен көзге түскен адамды басшы етіп жарияланып, халық соған ереді. Халық тек сол көсемге беріліп, соған ғана сенеді (Ганди). Ол адамдар жеке басқа табыну дәрежесіне жетті. Харизма деген сөздің өзі көсемге, мемлекеттік басшының жеке басына табыну деген мағынаны білдіреді.

3. ** Ақыл-парасатты, құқықтық легитимділік ** саяси билік салт-дәстүрге немесе тарихи тұлғаға байланысты емес, қазіргі саяси құрылым орнатқан құқықтық ережелерге, тәртіптің ақыл-ойға сыйымдылығына негізделеді. Мұндай легитимділік саяси биліктің пайда болуы және өмір сүруі демократиялық талаптарға сай келе ме, жоқ па, сонымен анықталады. Мемлекеттік құқықтық тәртіп легитимділігінің ең биік дәрежесіне конституция жатады.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы


Санат:Саясаттану
Раиса Ефимовна Легкунец

**Легкунец Раиса Ефимовна** (*10.5.1938 жылы туған, [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Киров ауданы]] [[Новоникольск]] ауылы*) – ғалым, химия ғылымының кандидаты (*1971*).

Әл-Фараби атындындағы ҚазҰУ-ды бітірген (*1966*).

1966 – 71 жылдары аспирант және ҚР ғылым академиясының Химия ғылыми институтында жұмыс істеген, 1971 – 2002 жылдары ҚазҰУ-дың химия факультетінде аға ғылыми қызметкер болды.

Негізгі ғылыми еңбектері үлкен молекулалы қосылыстардың гидродинамикалық қасиеттері мен полимерлердің айқас-талғамды еріткіштер қоспасындағы әрекеті тақырыптарына арналған.

ҚР Мемлекеттік сыйлығының иегері (*1986*).

## Сілтемелер
* Химия
* Ғылым
* Қазақстан
## Дереккөздер


Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Қазақстан химиктері
Лейтмотив

**Лейтмотив** (нем. *leіtmotіf* — жетекші әуен). 
**1** Музыкада — қайталанып келіп шығарманың идеялық арқауын құрайтын әуен. Әдетте белгілі бір кейіпкердің, құбылыстың, идеяның сипаттамасы немесе шартты белгісі ретінде қолданылады. 19 ғ-дан бастап Лейтмотив операда, балетте, аспапты бағдарламалы музыкада кеңінен қолданыс тапты. Әсіресе Р.Вагнер операларында Лейтмотивтің күрделі жүйесі муз.-драматург. дамудың негізін құрайды. Лейтмотив 20 ғ. музыкасында өзінің мәнін жоғалтқан жоқ, киномузыканың дамуымен жаңа қырынан көрінді. 
**2** Әдебиеттануда— Лейтмотив ұғымы әдеби шығармаларда кейіпкердің немесе оқиғаның сипатын ашу үшін үнемі қайталанып келіп отыратын бейнелі ойдың атауы ретінде қолданылады. Лейтмотив қайталана келіп, идеялық, психол. символдық терең мәнге ие болады.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Лексема

**Лексема**(грек. lexіs – сөз, сөз мағынасы) – тілдің құрылымдық бөлігі. Тілдің қазіргі сөздік жүйесін, сөздердің қалыптасуы мен дамуын зерттейді. Сөздің барлық қолданыстарына тән нысандар жиынтығын қамтиды. Лексема терминін алғаш рет 1918 ж. А.М. Пешковский қолданды. Лексикол. тұрғыдан сөз — Лексема мен семеманың бірлігі, айтылуы жағынан сөз — Лексема, ал мазмұны жағынан семема болады. Лексема бір семеманы да (мыс., кеме, ұшақ, оқулық, жарамды), бірнеше семема жиынтығын да көрсете алады, мыс., “нәзік”: а) үзілгелі тұрғандай жіңішке, биязы, ұяң; ә) берік емес, осал, әлсіз; б) сүйкімді, сұлу, көркем; в) жұмсақ, т.б. Әр түрлі семемалардан тұратын бір Лексема омоним болады. Лексема тіл білімінің семасиология, этимология, және стилистика, лексикография сияқты салаларымен байланысты. Ол сөздерді стилист. тұрғыдан топтастырады, әдеби тілде сөз қолдану нормаларын, кәсіби сөз, диалектілер, көнерген сөздер мен жаңа атаулар, сөз тіркестері, терминдер мәселелерін қарастырады.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Лексикология

**Лексикология**(грек. лексикос – сөз, сөзге қатысты, логос – ілім) – тілдің сөз байлығын, лексикасын зерттейтін ғылым. Ол сөзді мағынасы, шығу тегі, қолданылу сипаты, стильдік мәні тұрғысынан тексеріп, тілдің қалыптасқан лексик. жүйесін зерттейді. Л-ның: семасиология, ф
Легато

**Легато**(итал. *legato*, дәлме-дәл – байланыстыра, баяу) – музыкада бір дыбыстан екінші дыбысқа үзіліссіз ұласу арқылы өзара байланысын үзбей орындау. Нотада лига (доға) таңбасымен немесе *legato* деген сөзбен белгіленеді. Ысқышпен ойналатын шекті аспаптарға арналып жазылған музыкада ноталардың Легато топтамасы бір ысқыш бойында, яки ысқыштың жоғары не төмен қозғалысымен орындалады.
## Тағы қараңыз
* Артикуляция
## Дереккөздер
Ленгер көмір кен орны

**Ленгер көмір кен орны** – Шымкент қаласынан шығысқа қарай 35 км жерде. Дербес Ленгер кен орнынан (ауданы 25 км2) басқа, ондағы өнеркәсіптік кен екі көмірлі (Тоғыз және Оңтүстік) және болашақта өнім алуға мүмкіндігі мол 4 алаңға (Оңтүстік (10 км2), Георгиевка (80 км2), Шымкент (60 км2) және Қазығұрт (30 км2)) бөлінеді. 

## Жатыс сипаты
Өнеркәсіптік алаңдағы 6 қабаттың үшеуінің (негізгі, жоғарғы және төменгі) қалыңдығы 0,9–2 м. Тоғыз бен Оңтүстік алаңдарда да үш қабат бар, олардың негізгі қабатының қалыңдығы 12 м-ге дейін жетеді. Ал Георгиевка алаңынан қалыңдығы 0,8–8,13 м екі қабат (негізгі, жоғарғының астындағы қабаттар) анықталған. 

## Геологиялық құрылымы
Ленгер көмір кені 19 ғасырдан белгілі. Көмірлі түзілімдердің жасы алғашқы юра кезеңіне (қалыңдығы 350–500 м) жатады, құрамында 10 көмір қабаты бар, олардың бесеуінің (негізгі, аралық, жоғарғының астындағы І және ІІ, жоғ. қабаттар) жұмыстық қуаты 0,9 м-ден 14,7 м-ге дейін. Қалың қабаттардың құрылысы күрделі (2–3 будадан тұрады). 

## Құрамы
Көмірі қарашірінділі (гумустық), қоңыр (маркасы Б3) болып келеді. Орташа күлділігі 18–22%. Көмір құрамында күкірт мөлшері жоғары (3%-ға дейін), өндірілген көмір өз бетінше жануға бейім. Жылу бөлгіштігі 7,3 мың ккал/кг-ға дейін. Кен орны жер асты тәсілімен шахталарда өндіріледі.

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысы кен орындары
Санат:Қазақстан көмір кен орындары
Лениногор кенді ауданы

**Лениногор кенді ауданы** - Шығыс Қазақстан облысында орналасқан. Құрамына Риддер-Сокольный полиметалл кен орны, Тишин полиметалл кен орны, Новолениногор және бірнеше ұсақ (Долинное, Шүлбі, т.б.) кен орындары кіреді. Игеру уақыты жағынан көнесі 1776 жылы Ф.Риддер ашқан Риддер-Сокольный полиметалл кен орны. 

## Геологиялық құрылымы
Кен орыны каледондық (микрокристалды тақтатастар) және герциндік (жанартаутекті шөгінді) жыныстардан тұратын екі құрылымға бөлінген. Мұндағы маңыздылығы жағынан екінші орындағы нысандардың бірі 1958 жылы А.А. Малыгин ашқан Тишин полиметалл кен орны болып табылады. Ол Негізгі және Солтүстік-батыс кен шоғырларына бөлінеді.   Кенінде *Zn — 6,5%,  Pb — 1,12%, Cu — 0,61%* сонымен қатар *Au — 0,8 г/т* және  *Ag — 12,8 г/т* кездеседі.

## Жатыс сипаты
Лениногор Кенді ауданындағы кен жыныстары 600 м тереңдікке дейін таралған және әр түрлі қабат пен линза тәрізді иірімдер түрінде ұшырасады. *Pb — Zn, Zn — Cu* және алтынмен байытылған (1,7 г/т) полиметалды кендер құрамында күміс көп (68,6 г/т) және қоспа ретінде *Cd, Se, Te, Sb, Bі, Tl* кездеседі.

## Минералдары
Лениногор кенді ауданының негізгі кенді минералдары сфалерит, пирит, галенит, халькопирит, пирротин, алтаит, гессит, теллуровисмутин, сильванит. Кенді ауданның кен орындарын 1917 жылға дейін шетелдік кәсіпкерлер, ал одан кейін кеңестік заманда Лениногор полиметалл комбинаты игерген. Қазіргі уақытта *“[[Қазмырыш]]”* Акционерлік Қоғамына қарайды. 

## Дереккөздер

Санат:Шығыс Қазақстан облысы кен орындары
Ленц Ережесі

**ЛЕНЦ ЕРЕЖЕСІ**, электрмагниттік индукция процесі нәтижесінде пайда болатын индукциялық ток бағытын анықтайды. Оның тұжырымдамасын 1833 ж. Э.Ленц (*1804 — 1865*) ұсынған. Ленц ережесі бойынша: тұйықталған контурда пайда болатын индукциялық ток оны тудыратын магниттік индукция ағынының өзгеруіне қарсы әсер жасайтындай болып бағытталады. Ленц ережесі электромагниттік индукцияға арналған Фарадей заңының: Еі=–Ф/t оң жақ бөлігінің таңбасын анықтайды; мұндағы Ф контурдан t — уақытта өтетін магнит ағынының өзгеруі.
Электромагниттік индукция құбылысы диамагнеттік эффекті де түсіндіреді. Зат магнит өрісіне тап болған кезде орбитада қозғалып жүрген әрбір электронға Лоренц күші әсер ете бастайды, ол әрбір электронға түсірілген центрге тартқыш күшті арттырады, не кемітеді (бұл электронның айналыс бағытына тәуелді болады). Бұл дегеніміз орбитаны және электронның айналыс жиілігін өзгертеді, ал бұл дегеніміз электронның орбиталық қозғалысқа сәйкес келетін дөнгелек тогын кеміту немесе арттыру дегенмен тең, әрі электрондардың дөнгелек тогы, егер олардың магнит  өрісі  сыртқы өріске қарсы бағытталса, күшейеді де, ал өріс бойымен бағытталса, онда кемиді. Сонымен, сыртқы өріс жоқ кезде диамагниттің молекуласындағы электрондардың дөнгелек токтары бір-біріп теңгеріп, молекуланың магнит моменті болмайтын болма, сыртқы өрісте бұл тепе-тендік бұзылады да, молекуланың сыртқы өріске қарсы бағытталған қорытқы моменті пайда болады. Бұл нәтижені Ленц заңынан тікелей шығады деуге болады: молекуладығы дөнгелек тоқтын өзгерісі индукциялық ток болып табылады және оның магнит өрісі оны тудырған сыртқы өріске қарсы бағытталған болуы тиіс. 
## Пайдаланған әдебиет
Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
 

Санат:Физика
Лепехин Иван Иванович

**Иван Иванович Лепехин** (*10.9.1740, [[Санкт-Петербург]], — 18.4.1802, сонда*) — Ресей ғалымы, табиғаттанушы, саяхатшы. 1762 — 67 ж. Страсбург университетінде оқып, медицина докторы дәрежесін алды. 1768 — 72 ж. Ресейдің солтүстік-батыс бөлігін, Орал тауын, Еділ бойын зерттеуші академиялық экспедициялардың бірін басқарып, Орал, Орынбор қалалары, Каспий теңізінің жағалауы туралы мол мәлімет қалдырды. Мұнда ол ғылыми тұрғыдан құнды ботананикалық және нумизматикалық коллекциялар жинастырған. Лепехиннің еңбектері жаратылыстану, техника, этнография, экономика, т.б. ғылым салаларының сол тұстағы көкейкесті мәселелеріне арналды. Ресей империясындағы халықтар этнографиясы мен географиясы туралы нақтылы мәлімет беретін *“Дневные записки путешествия... по разным провинциям Российского государства”* (*1 — 3-т., 1771 — 80; 4-т., 1805*) деген басты еңбегінде *“Қырғыз және Жоңғар даласы туралы”* мәліметтер жасады.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан тарихы
Лепсі

**Елді мекендер:**

* Лепсі – Жетісу облысы Алакөл ауданындағы ауыл.
* Лепсі – Жетісу облысы Сарқан ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**

* Лепсі – Балқаш алабындағы өзен. 
* Лепсі – мұздық
Лепсі мұздығы

**Лепсі мұздығы** – Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік беткейіндегі аңғарлық мұздық. Лепсі өзенінің оң саласы Сарымсақтының бастауында. Мұздықты 1904 жылы В.В. Сапожников алғашқы рет зерттеп, осылай атады. 

## Аумағы
Ұзындығы 5,3 км, ашық жері 4,7 км. Жалпы ауданы 6,2 км2, ашық жатқан тілі 2,5 км2. Фирн (мұзқар) сызығы 3480 м биіктікте.

## Дереккөздер
 

Санат:Жетісу облысы мұздықтары
Санат:Жетісу Алатауы
Ли Виталий Гаврилович

**Виталий Гаврилович Ли**  (1915, Ресей, Хабаровск – 1999, Алматы) – геолог ғалым, геол.-минералогия ғылымдарының докторы (1976), профессор (1976). Қазақ тау-кен институтын (қазіргі Қазақ ҰТУ) бітірген (1941). 1941 – 62 жылдары Ресей тау кен-металлургия және геология ғылыми-зерттеу орталықтарында, 1962 – 99 жылдары Геология институтында жұмыс істеген. Негізгі ғылыми жұмыстары сирек кездесетін және түсті металдарды барлау, геология-геофизизика және металлогендік кешенді зерттеулер мәселелеріне арналған.

Ли Саяқ мыс кен орнын ашқан. 120-ға тарта ғылыми еңбектің, оның ішінде 3 монографияның авторы. Қазақстан (1972), КСРО (1984) Мемлекеттік сыйлықтарының лауреаты.

## Дереккөздер


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1915 жылы туғандар
Санат:1999 жылы қайтыс болғандар
Лиганд

**Лиганд** (лат. lіgo — байланыстырамын), аддендтер — кешенді қосылыстардағы орталық атомдармен (*кешен түзушімен*) байланысқан молекулалар немесе иондар. Мысалы, [Co(NH3)6]Cl3 қосылыстарында Co — орталық атом, ал Лиганд — NH3 молекулалары. Лигандтар иондар, полюсті молекулалар немесе аралас болуы мүмкін. Маңызды Лигандтарға мынадай полюсті молекулалар (*H2O, NH3, CO, NO, NH2OH, т.б.*) мен аниондар (*F-, Cl-, Br-, І-, OH-, CN-, CNS-, S2O32-, CO32-, C2O42-, т.б.*) жатады. Кешеннің ішкі сферасына Лиганд ретінде кіретін бөлшектер өте көп, оларға су, аммиак, анорганикалық және органикалық молекулалар, қышқыл қалдықтары, т.б. жатады.

## Дереккөздер</span>


Санат:Биохимия
Либретто

**Либретто** (*италиялық Ііbretto, сөзбе-сөз кітапша*), музыкалық-драмалық шығармалардың (*[[опера]], [[оперетта]], [[кантата]], [[оратория]]*) сөз мәтіні немесе қысқаша мазмұны. Балеттің, пантомиманың да әдеби сценарийі *Либретто* деп аталады. Либретто атауы көрермендерге арнайы таратылатын опера мәтіні жазылған кішкене кітапшаларға орай шыққан. Либретто операның әдеби-драмалық негізі болып табылады. Оның сюжеттері халықтың ән-жырынан, аңыздардан, мифологиядан, көркем әдебиет туындыларынан алынып, драматургияның жалпы заңдылықтарына, музыкалық композиция шарттарына сәйкес жазылады. Жазушы мен композитордың бірлескен шығармашылық жұмысы Либреттоның сапалы болуының шарты. Қазақ музыка өнерінде М.Әуезов (*“Абай” операсы, “Қалқаман — Мамыр” балеті*), Ғ.Мүсірепов (*“Біржан сал” операсы*) Либреттоның озық үлгілерін жасады.

## Дереккөздер</span>


Санат:Өнер
Лизиметр

**Лизиметр** — топырақ қабатына сіңген судың мөлшерін өлшейтін аспап. Лизимтер арқылы аэрация белдеміндегі ылғал қорларының өзгерісі анықталады.

## Дереккөздер</span>


Санат:Аспаптар
Лизосома

нобай|280px|
**Лизосома** ( – еру және *sōma* – дене) — жануарлар мен саңырауқұлақ жасушасының органелласы, жасуша ішінде ас қорыту қызметін атқаратын және гидролиттік ферменттердің қор ретінде жиналатын орны. Оның диам. 0,2–0,7 мкм. Лизосомалар қоректі, зиянды бөлшектерді, жасушаның ескі бөліктерін немесе жасушаның өзін қорытуы мүмкін.

## Лизосоманың құрылысы
Олардың құрамына гидролиттік ферменттер тобы — қышқыл фосфатаза, нуклеаза, протеазалар, гликозидазалар т. б. (барлығы 20-дан астам) кіреді. Лизосома торшаның өзінің (аутолиз) және оның ішіне кірген заттардың ыдырауына қатынасады. Лизосома құрамына кіретін ферменттер торша және ақуыздарының жетілуіне (процессинг) қатынасады.
нобай|220px|12 — лизосома
Лизосомалардың ішінде гидролиздеуші ферменттердің жиынтығы болады. Лизосомалардағы нуклеаза, липаза, фосфатаза, ДНК-аза және РНҚ-аза берік бір қабатты жарғақшамен қоршалған. Мұның ферменттеріне рН-тың төменгі мәндері тән болғандықтан, лизосомада
қышқылдық орта сақталады. Сондықтан да ферменттер жасушалардың органоидтары мен құрылымдарынан алшақ тұру керек, әйтпесе жасушаны бұзады. Лизосоманың ферменттері, ақуыз сияқты цитоплазманың рибосомаларында синтезделеді. Синтезделген ферменттер
эңдоплазмалық тордың өзекшелері арқылы Гольджи мүшесіне барып, оның қуысында лизосома қалыптасады да одан цитоплазмаға өтеді.

## Лизосоманың қызметі
Лизосоманың негізгі қызметтері: 

1) Өсімдіктер жасушаларында лизосоманың рөлін ірірек вакуольдер атқарады. Жануарлар жасушаларындағы лизосомаларда гидролиздеуші ферменттердің жиынтығы болады. Бұл ферменттер ірі материяның барлық құрамдас бөліктерін, мысалы, нуклеин қышқылдарын, ақуыз молекулаларын, полисахаридтерді (көмірсуларды), т.б. ыдырата алады. Соңдықтан лизосомаларды жасушаның “ас қорыту жүйесі” деп атайды. Мысалы, бақа итшабағының (дернәсіл) құйрығы лизосомадағы ферменттердің әрекетіне байланысты жойылады (қысқарады).

2) Жасуша қартайған кезде лизосома жарғақшасының құрылысы бұзылып, ішіндегі ферменттері цитоплазмаға өтеді, сөйтіп ондағы заттарды бұзады. Осы бұзылу нәтижесінде жасуша тіршілігін жояды екен.

3) А дәрумені мол қорек затын артығымен алған жануарлардың шеміршектері мен сүйектеріңдегі гидролиздеуші ферменттер лизосоманы бұзып шығып, жасуша ішіндегі құрылымдарды жәнежасуша аралық заттарды бұзатындығы далелденді. Лизосома ферменттері
пиноцитоз және фагоцитоз әрекеті барысында пайдаланылатындығын ескерген жөн.

## Дереккөздер


Санат:Органеллалар
Лимит

**Лимит**(‚  – шекара‚ шек), шектелім – сатып алуға, сатуға, несиеге, тауарлардың әкелінуі мен әкетілуіне, пайдалы қазындыларды қазып алуға, табиғи ресурстарды пайдалануға, еңбекақы деңгейіне, валюталық операцияларға, т.б. белгіленетін мөлшер.

Сатып алуға, сатуға, кредитке, мәміле көлеміне, тауарды кіргізу мен шығаруға, пайдалы қазбаларды өндіруге, еңбек жалақысы деңгейіне, валюталық операция жәнет.б. қойылатын мөлшер, шектеу.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Линза

thumb|right|Линза
**Линза**(нем. *Lіnse*, лат. *lens* – оптикалық шыны, әйнек) — таужыныстар мен пайдалы қазбалар жатысының жасымық тәрізді нысаны; қалындығы шетіне қарай жұқара түсетін домалақ  не овал дене.
Линза деп екі тегіс дөңес немесе ойыс беттермен шектелген мөлдір денені атайды (беттердің біреуі жазық болуы мүмкін). Көбіне линзалардың бетін сфералық етіп жасайды да, ал линзаның өзі сыну көрсеткіші таңдап алынатын шынының арнаулы сорттарынан жасалады.

Линзаның көптеген түрлері бар, олардың негізгілері:

1)Қос дөңес, 2)Жазық дөңес, 3)Ойыс дөңес;

4)Қос ойыс, 5)Жазық ойыс, 6)Дөңес ойыс.

Ал олардан жарық өтуі бойынша 2-ге бөлінеді:

1)Жинағыш; 2)Шашыратқыш.
Егер линза өзіне түсетін оптикалық оське параллель болатын параксиалдық сәулелер шоғын жинақталатын гомоцентрлік шоққа айналдыратын болса, онда ол жинағыш линза деп аталады; керісінше жағдайда ол шашыратқыш деп аталады. Жинағыш линзаның бас оптикалық осіне параллель параксиалдық сәулелер кесіп өтетін бс оптикалық осьтегі нүкте линзаның фокусы деп аталады. Шашыратқыш линзада бас оптикалық оське параллель сәулелердің параксиалдық шоғы шашыраған шоққа айналады; осы сәулелердің созындылары бас оптикалық осьте  жатқан нүктені кесіп өтеді; осы нүкте шашыратқыш линзаның фокусы деп аталады. Кез келген линзаның екі фокусы болады. Жұқа линзаның оптикалық центрінен фокусқа дейінгі аралық фокус аралығы деп аталады. Фокус арқылы бас оптикалық оське перпендикуляр жазықтықтар фокалдық жазықтықтар деп аталады. Егер линзаның екі жағында да бірдей орталар болса, онда оның фокус аралықтарының модульдері өзара тең болады. 
## Линзалардың негізгі кемшіліктері
* сфералық аберрация (лат. aberratio — ауытқу) — жалпақ параллель сәулелер шоғын қолданғанда линзада бір фокустың орнына бірнеше фокустың пайда болуы. Сфералық аберрацияны жою үшін
арнайы линзалар, диафрагма және линзалар жүйесі қолданылады;
* хроматтық аберрация — линзалар жарық сәулелерін фокусқа жинағанда түске боялған дақтардың пайда болуы . Жарық толқындарының сынуы олардың ұзындықтарына тәуелді (толқынның ұзындығы үлкен болған сайын оның сынуы кіші) болғандықтан аталған кемшілік байқалады. Хроматтық аберрацияны арнайы лиызалар жүйелерінің (ахроматтар мен анахроматтар) көмегімен түзетеді;
* астигматизм — линзаның ұзын және көлденең өлшемдеріне, яғни линзаның қисықтығына тәуелді болатын ақау . Егер дөңгелек линзалар қолдансақ, онда астигматизм жойылады;
* дистпорсия (лат. distorsio — қисаю)  — кескіннің қисаюы. Бұл қисаю көру аймағы шегінде линзаның көлденең ұлғаюының бірдей болмауынан туады. Осы жағдайда нәрсе мен оның кескінінің геометриялық ұқсастығы бұзылады. Мысалы, линза берген квадраттың кескіні көпшік немесе бөшке тәріздес болып шығуы мүмкін. Геодезия мен ұшақтан суретке түсірген кезде дисторсияны болдырмауға ерекше назар аударылады.

## Дереккөздер

Санат:Әйнек
Санат:Оптикалық құралдар
Линотип

**Линотип**( – сызық және  –  таңба, із) – баспа әріптерінен тұтас жол құятын әріп теру машинасы. Линотип теру, құю және бөлшектеу аппаратынан тұрады.
 
## Дереккөздер


Полиграфия

Санат:Полиграфия
Лисаков темір кен орны

**Лисаков темір кен орны**  - Қостанай облысы Бейімбет Майлин ауданында, Тобыл темір жол стансасынан оңтүстікке қарай 20 км жерде. Кен орны 1937 жылы зерттелген. Ашық әдіспен игеріледі.

## Құрылысы мен сипаты
Кенді қабаттың қалыңдығы 4 – 40 м. Кен гидрогетит және гидрогетит-сидерит-лептохлорит түрлеріне бөлінеді. Бұл минералдар қалыңдығы 4-24 м көлбеу кен денесін құрайды. Олардың шекарасы сынамалау әдісі бойынша анықталады. Аралары кенсіз тау жыныстары орналасқан төрт өнеркәсіптік кенді телімдерге бөлінеді:
* Басты телім -   ұзындығы 20 км, ені 100-2500 м, қалыңдығы 12 м, қоры 29,7%,жабынының тереңдігі 8 м;
* Оңтүстік телім - ұзындығы 12 км, ені 100-1000 м, қалыңдығы 4 м, қоры 3,1%, жабынының тереңдігі 15 м.
* Дала телімі - ұзындығы 11 км, ені 100-2000 м, қалыңдығы 5 м, қоры 3,3%, аршылымының қалыңдығы 15 м;
* Шығыс телімі - жалпы қордың 63,9%-ы шоғырланған, оның ұзындығы 22 км, ені 100-2000 м, қалыңдығы 5 м, аршылымының қалыңдығы 20 м

## Минералдары
Кенде кентастың бастапқы және үгілген түрлері бар:
* Бастапқы кентас минералдары: гидрогетит, магнетит, сидерит.
* Кентассыз минералдар: кварц, лептохлорит, пироксен, кальцит, эпидот, рутил, дала шпаты, гранат.

## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысы кен орындары
Санат:АрселорМиттал Теміртау
Листвениттену

**Листвениттену** — гидротермалды ерітінділердің әсерінен ультранегізді (негізінен серпентиниттер) және негізді тау жыныстарының өзгеру процесі. Оның нәтижесінде листвениттер (метасоматик. тау жынысы) түзіледі. Қазақстанда Л. ультранегізді тау жыныстары тараған белдемдерде
Санат:Тау жыныстары
Листинг

**Листинг**(ағылш. lіst – тізім) – ЭЕМ-да алынған бағдарламаларды өңдеу нәтижелерінде болатын әріпті-цифрлық ақпарат; қағазға бағдарлама мәтінінің басып шығарылуы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Лира

**Лира**– 1) Италия мен Сан-Мариноның ақша өлшемі, 100 чентезимоға тең; 

2) Түркияның ақша өлшемі, 100 курашқа (пиастрға) тең; 

3) Мальтаның ақша өлшемі, 100 центке тең.

Санат:ақша
Лисаков кен байыту комбинаты

**Лисаков кен байыту комбинаты** – қара металлургия өнеркәсібінің ірі кәсіпорны. «АрселорМиттал Теміртау» АҚ қарайды. Қостанай қ-ның оңт.-батысында 120 км жердегі Лисаковск қ-нда орналасқан, 1949 ж. ашылған. Өнеркәсіптік қоры 2,8 млрд т-дан асады. Кенінің құрамында таза темір – 65,2 %, фосфор – 0,5 %, саз балшық – 5,5 %.

Санат:АрселорМиттал Теміртау
Санат:Қостанай облысы
Санат:Қазақстан кәсіпорындары
Литография

**Литография** ( — тас және  — сурет саламын) —* [[электроника]]да*, интегралдық схемаларды және басқа электрондық аспаптарды жасау процесінде металл, диэлектрик немесе шалаөткізгіш қабатында берілген бедерді (суретті) қалыптастыру әдісі. Литография (процесі сәулеленуге (оптикалық, УҚ, рентген және т.б.) немесе зарядталған бөлшектер ағынына (электрондардың, иондардың) сезімталдығы жөне ойып-өндеушіге берік резистерді пайдаланумен іске асырылады. Резисторге әсер ететін сәулелену түріне байланысты фоторезисті, электронорезисті, рентгенорезисті және ионорезисті пайдалану аркылы жүзеге асырылатын оптикалық литографияны, электронолитографияны, рентгенолитографияны, ионолитографияны және лазерлік литографияны бөліп қарастырады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Санат:Полиграфия