open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жанаспалы жасуша

**Жанаспалы жасуша** — өңнің (эпидермис) жарты ай пішіндес бір-бірімен жанасқан арнайы екі жасушасы. Жанасқан жерінде саңылауы болады. Ылғал мен жарықтың аз-көптігіне байланысты саңылау бірде ашылып, бірде жабылып пішінін өзгертеді, фотосинтез кезінде көмірқышқыл газын жеткілікті мөлшерде қабылдау үшін ашылады, түнге қарай жабылады. 

## Дереккөздер

Санат:Жасушалар
Шыбыншы Венерина

**Шыбыншы Венерина**  () — жыртқыш өсімдіктердің  тұқымдасының Дионея монотипті тегінің биологиялық түрі.
thumb|left|200px
Бұл өсімдіктің атауы - өсімдіктер мен махаббаттың патшайымы Венераның құрметіне берілген. Табиғатта өрмекші, құрт-құмырсқа және ұлулармен қоректенеді. Негізінде бұл өсімдіктер АҚШ-тың Атлантикалық жағалауындағы (Флорида штаты, Оңтүстік және Солтүстік Каролина, Нью-Джерси) ылғалды климатта өседі. Сондай-ақ, бөлме өсімдігі ретінде де өсіруге әбден болады.

## Дереккөздер

Санат:Шықшөптер
Санат:Жыртқыш өсімдіктер
Тайпақ Шоқайұлы

**Тайпақ Шоқайұлы** (1900 жыл, Ақтөбе облысы Темір ауданы Шиелі аулы - 1952 жыл, Қарақалпақ АКСРі) — ақын. **Таз жырау** деген лақап атпен белгілі болған. 

Филология ғылымының докторы, профессор Бейсенбай Кенжебаев көп зерттеген қазақ әдебиетіне аты белгілі ақын Әубәкір (Кердері) Шоқановтың (1858-1912) немересі. Таз жырау бір сөзінде өзінің жас кезінен бастап өлең шығарғандығын былай жазады:
:*Сұрасаң менің атым Тайпақ бала,*
:*Ағалар бұл сөзімді байқап қара.* Жас шағында өлеңге жүйрік болғандықтан оған сөзді құдай берген, — деп бүкіл ел таңырқап «Құдайберген» деген лақап есімі аталады. Осылайша өзінің бала кезінде қойылған аты Тайпақ жас шағында ағып тұрған өлеңге жүйрік болғандықтан «Құдайберген» деген лақап тағылса, кейін үлкейгенде «Таз жырау» атанып кетеді. Әмудария өзенінің құйылысындағы қазақтар арасында «Құдайберген» және «Таз жырау» атымен танылып кеткен. Тайпақ деген шын атын көпшілік біле бермейтін дәрежеде ұмытылған.

*«Арғы атам Әбубәкір, әкем Шоқай»* деп басталатын ұзақ өлеңінде өзі туралы баяндайды. Әйгілі ақын Әбубәкір Керденің немересі екенін айтады. "Жақсы болса ағаңыз", "Кісіге күніңді салмасын", "Он сегіз жасқа келгесін", "Жігіттік деген бір дәурен", "Мысалы бұл жастығының алқызыл гүл", "Жақсыға айтқан сөзім ем болады". тәрізді терме - толғаулары ел аузында сақталған.

## Дереккөздер

Санат:1900 жылы туғандар
Санат:1952 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Қара сыбаға

**Қара сыбаға** — қазақ халқының салты. Қазақ сыйлы адамдарына, жақын-туыстарына жыл сайын тиісті сыбағасын сақтап отырған. Оны әдейі сақтау да, сол сияқты кісілердің келіп өз сыбағасын жеу де үлкен парыз әрі сыйластық, құрмет белгісі. Сыбаға сақтамау да, сақталған сыбағаны тата алмау да бір сын. Сол сияқты сыйлы адамдар қайтыс болған күнде де көзкөргендер ол адамның сыбағасын үзбей оның отбасына, әйеліне немесе балаларына әдейі жіберіп отырған.Мұны халық ұғымы мен салтында "қара сыбаға" деп атайды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Гжель керамикасы

thumb|right|200px|Гжель керамикасы

**Гжель керамикасы** — орыс халқының қолөнерінің дәстүрлі керамика жасау әдісі. Өзінің ерекшелігімен, стилімен айқындалады. Көп ғасырлар бойы Ресейде бұл өнер "гжель" деген атпен аталып келе жатыр. Қазақ өнеріндегі саз балшықтан жасалынған көзешілік өнері сияқты, бұл өнер түрі де дəл осы жолмен жасалады. 

Гжель бұйымдарның бояуы көк және ақ түсті болады. Бұл тамаша түстер ерекше қанық болады. Кез-келген жанды қайран қалдыратын гжель өрнектері бір-біріне ұқсамайды. Оның əрбір салынған бөлігі бірін-бірі айқындап, əрлеп, байыта түседі. Гжель бұйымдары көбіне өсімдік өрнектерімен əшекейленеді. 

## Дереккөздер

Санат:Өнер
Санат:Орыс мәдениеті
Диджеридо

**Диджеридо** ( немесе , жергілікті атауы «yidaki») — аустралиялық аборигендерлердің үрлемелі музыкалық аспабы, ежелгі музыкалық аспаптарының бірі. Аспаптың ежелгі уақытта жасалғаны сонша, аспаптың авторы кім екенінен хабардар адам жоқ. Көптеген музыкатанушылар диджеридо аспабын жел тұрғанда ғана дыбыс шығаратын музыкалық аспатардың ең алғашқысы екенін айтады. Қызығы - «Бритиш Медикал Джорнал» басылымының соңғы зерттеуі бойынша осы аспапты ойнаған адам ұйқы кезінде қорылдау мен тыныс алудың уақытша тоқтап қалуынан айығады екен.
Цамбуна

thumb|right|200px|Кикладтар мен Додеканес аралдарының әр түрлі цамбундары.
**Цамбуна** (; ) — ежелгі грек музыкалық аспабы. Бұл гректердің аспабының шыққанына 2 мың жыл уақыт болыпты. Мүштігінен үрлейтін бұл аспап ешкі терісінен жасалады. 

Ал аспаптың басқа жағында саусақтармен ойнайтын арнайы түтігі бар. Қосымша түтігінің жоқ болуымен цабуна волынка аспабына да ұқсайды.

Санат:Музыкалық аспаптар
Ханг

**Ханг** () немесе **хонг**— соқпалы музыкалық аспап. Бұл музыкалық аспап өмірге келгеніне небәрі сегіз жыл болған. Бұл аспап Швейцарияда жасалған. Ханг металл дабылдың араласуынан жасалған. Металдан құралған бұл бұйымды ойнау үшін таяқшалардың қажеті шамалы. Аспапта ойнау үшін саусақтарыңыз бен алақаныңызды дайындай беріңіз. Жергілікті диалект тілде «hang» «адам қолы» дегенді білдіреді. Сондықтан да ол «ханг» немесе кей жерлерде «хонг» деп те аталады.
Шыны гармон

**Шыны гармон** — сирек кездесетін музыкалық аспап. Еуропа елдерінде 17 ғ-дың ортасынан бері қолданылған. 1761 жылы Бенджамин Франклин Шыны гармонның өз нұсқасын дүниеге келтірген. «Менің басқа өнертабыстарыма қарағанда шыны гармонның орны бөлек», - деген екен автор. Шыны гармон үшін көптеген сазгерлер музыка шығарған. Осы сайманды қатты ұнатқан Моцарт екі шығармасын (Адажио до мажор, KV 356 және Адажио және рондо, KV 617) осы аспапқа арнап жазған екен.
Мысықтар клавесині

**Мысықтар клавесині** () — тірі мысықтар қолданылған көпдауысты музыкалық аспап, фортепианоның бір түрі. Испания королі Филлип II осындай сорақы музыкалық аспаптың иесі болған екен. Аспап ұзын жәшіктен және бөлек-бөлек он төрт кесілген қалқадан тұрады. Әр бөлікте алдын ала таңдалған мысықтар отырғызылады. Мысықтарды іріктеу үшін оларды алдымен «тыңдаудан» өткізеді. Бөліктерге отырғызылған мысықтардың құйрығын клавиатураға қыстарады. Клавиатура ойнай бастағанда бақытсыз жануарлар тесіктен бастарын қылқитып алып жаны шығып дауыс шығарады. Осы дауысты әуен санаған олар табиғи музыканың ләззатына бататын көрінеді.

## Дереккөздер
Ла-Пас

**Ла-Пас**, **Чукияпу**, толық атауы **Нуэстра-Сеньора-де-ла-Пас** (, ) — Боливиядағы қала, Ла-Пас департаментінің әкімшілік орталығы. Боливия мемлекетінде жанартау кратерінің дәл маңайында орналасқан. Қаланың орталығы өзі теңіз деңгейінен 3600 м биіктікте.

## Дереккөздер

Санат:Боливия қалалары
Хиллиер

**Хиллер** — Аустралияның оңтүстік-батысында, оңашалау жерде эвкалипт орманымен қоршалған көл. Көлдің ерекшелігі – суының қанық алқызыл түске боялғандығы. Бұл ерекше жағдайдың себебі әлі белгісіз. Ғалымдардың су ішіндегі балдырлардың себебінен деген жорамалдары тексеру нәтижесінде расталмады.

Бұл көлге барғысы келгендер тек әуе көлігімен ғана жете алады. 

## Дереккөздер

Санат:Батыс Аустралия көлдері
Резия (көл)

**Резия** (; ) — Италияның оңтүстік-тирольдық аумағында орналасқан қолдан жасалған көл. 1950 жылы жергілікті билік өкілдері су тоғанын салу кезінде осы жердегі бірнеше ауылдарды да су астына батыруды ойластырған. Соның нәтижесінде барлығы суға кетіп, тек ХІV ғасырда салынған қоңыраулы шіркеу ғана құламай сақталған. Шіркеудегі қоңырау алынып тасталса да, түн уағында қоңырау даусы естіледі деген аңыз бар.

Санат:Больцано (провинция) көлдері
Богород ойыншығы

thumb|right|200px|
**Богород ойыншығы** немесе **Богород ағаш ою кәсібі** () — Ресейде Мәскеу облысының Сергиев Посад қаласы маңындағы Богород атты ауылдағы ежелден қалыптасын келе жатқан дәстүрлі қолөнер түрі. Ауыл тұрғындары ежелден ағаштан жасалған ойыншықтар және мүсіндеу шығармашылығымен айналысқан. Богород ағаш ою кәсібі 16-17 ғасырларда пайда болған. Богород ойыншықтары мен мүсіндері ағаштың жұмсақ түрлерінен жасалынған. Жұмысқа арналған негізгі құралдар - балта, əр түрлі пышақтар. Мүсіншілер өздерінің ойларын таза, боялмаған ағашқа сала білген. Бұл ойыншықтар арқылы біз орыс халқының өткен ғасырдағы өмірін көре аламыз. Мысалы: шенеуніктер, бикештер, шаруалар бейнесі.

## Дереккөздер

Санат:Қолөнер
Санат:Ресей өнері
Санат:Халық қолөнері
Накуру көлі

**Накуру** () — Кениядағы көл. Накуру көлі өзінің әсемдігімен емес, жергілікті фаунасының әдемілігімен ерекше. Тереңдігі 3 метрді құрайтын көлдің ащы суында көп мөлшерде фитопланктондар бар. Осы планктондарды жеу үшін мұнда мыңдаған қоқиқаздар келіп, Накуру көлін алқызыл түске бояйды.

Көлдің суы тұзды. Көлде фитопланктонның алты түрі мекендейді. Олардың арасында көп мөлшерде мекендейтін *Arthrospira platensis* кішкентай көк-жасыл балдырлар ерекшеленеді. Көлдегі балдырлардың көптігі қоқиқаздардың көп санын тартады.

Бұл аймақта басқа да көптеген құс түрлері бар. Сүтқоректілерге африкалық төбет, павиандар, ақ және қара мүйізтұмсықтар жатады.

1990 жылдардың басында көлдегі су деңгейі күрт төмендеді, бірақ содан бері айтарлықтай қалпына келді.

Маасай тілінде «Накуру» сөзі «шаң» немесе «шаңды жер» дегенді білдіреді. Накуру қаласының маңындағы ұлттық парк Накуру көлі 1961 жылы құрылған. Алғашында ол тек атақты көлдің аумағын және оның айналасындағы таулы аймақтарды қамтыса, қазір саваннаның үлкен бөлігіне дейін созылды.

Накуру көлі сулы-батпақты жерлер туралы Рамсар конвенциясымен қорғалған.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Кения көлдері
Санат:Африка тұзды көлдері
Санат:Африка ағынсыз көлдері
Санат:Алфавит бойынша көлдер
Плитвиц көлдері

**Плитвиц көлдері** () — Хорватияның орталығындағы Лика-Сень жупаниясында (90,7 %) және Карловац жупаниясында (9,3 %)  Слунь қаласының маңында орналасқан ұлттық парк. Плитвиц көлдері ұлттық паркі – бір-бірімен сарқырамалар арқылы байланысқан көк-жасыл түсті 16 көл. Көлдердің айналасында үңгірлер саны өте көп. Плитвиц көлдері ЮНЕСКО-ның ЮНЕСКО Әлемдік мұра тізіміне табиғи критерийлар бойынша іліккен. 

## Тағы қараңыз
* Хорватиядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

* Хорватиядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі 
* Хорватиядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар каталогы 

Санат:Әлемдік мұра
Санат:Хорватия ұлттық парктары
Тааль (көл)

**Тааль** — тұщы көл, Филиппин Республикасының символы. Көл ішіндегі аралда орналасқан кішкене көл мыңдаған жыл бұрын жанартау атқылауы нәтижесінде пайда болған.

## Галерея

Image:Taal lake wide.jpg
Image:Taal lake.JPG
Image:Taal lake.jpg
1 taal volcano crater lake 2011.jpg


## Сыртқы сілтемелер
* Mysteries of Taal. Author Thomas Hargrove talks about the 1754 eruption that changed Taal Lake. 
* Taal Lake  at Global Nature Fund.
* Taal Lake at the Society for the Conservation of Philippine Wetlands, Inc.
* Trek to Taal Volcano . Guide to Taal Lake from Philippine Journeys.
* Some interesting Islands and Lakes 
* International Lake Environment Committee: Lake Taal 
Dr Brian Cox "The Wonders of Life" BBC Series1 episode1. 2013. Discussion on L. Taal with footage.

Санат:Филиппиндер көлдері
Теңіз аскөгі

**Теңіз аскөгі** немесе **Критмум** () —  Шатыргүлділер сабының  Шатыршагүлділер тұқымдасының монотипті тегі, жалғыз биологиялық түрі - **Теңіз аскөгі** ( L.) көпжылдық өсімдігі.

Солтүстік Африка, и, Оңтүстік Еуропа, Кавказ елдерінде, Ұлыбритания және Нидерландта кең таралаған.

Теңіз аскөгі косметикалық мақсатта пайдаланады. Ол ерекше ылғалдандырғыш қасиетке ие. Теңіз аскөгі балдырындағы белсенді заттар терідегі керамид атты заттың синтезін жақсартады, нәтижесінде тері жақсы ылғалданады. Сондай-ақ бұл балдырды артық салмақпен күресетін косметикалық заттарға да қосады. Ал цитрусты иісі үшін оны парфюмериялық салада да қолданады.

Санат:Шатыршагүлділер
Санат:Еуразия флорасы
Санат:Африка флорасы
Санат:Монотипті өсімдіктер
Купуасу

**Купуасу**, немесе **Ірігүлді теоброма** () — Құлқайыргүлділер тұқымдасының Теоброма () тегінің жемісті талы, какаоның туысы. Оңтүстік Американың Амазония ормандарында кең таралған. **Купуасу майы** ультракүлгін сәулелердің жасан әсерімен күресе алатын табиғи зат ретінде косметологияда қолданылады. Құрамындағы фитостеролдар мен май қышқылдары теріні бір сәтте ылғалдандырады. Сондай-ақ купуасу әлем бойынша адам ағзасын қауіпті бос радикалдардан қорғайтын табиғи зат болып саналады.

## Сипаттамасы

Санат:Құлқайырлар
Санат:Оңтүстік Америка флорасы
Санат:Жемісті талдар
Кептертұлға шағала

**Кептертұлға шағала**  (, ) — шағын денелі (250-350 г) шағалалар тұқымдасының құсы. Кептертұлға шағала жіңішкелеу және ұзын тұмсығы көзге түсіп танылатын, мөлшері және қысқы жабын қауырсындары бойынша көл шағалаға өте ұқсас. Көл шағаланың күйттеу кезінде басы қошқыл реңді болады, ал кептертұлға шағаланың бүкіл денесі ақшыл қалпында өзгеріссіз қалады. Оның бауырындағы жабын қауырсындары қызғылт реңкті болып келеді. 
## Таралуы
Қара Теңіз бен Кіші Азияның жағалауынан шығысында шығыс Иран және Пәкстанға дейін таралған. Қазақстанда Каспий теңізінің солтүстік бөлігінде, Теңіз-Қорғалжын ойпаңында, Балқашта және Сырдарияның төменгі сағасында ұялайды. Алайда көшпенді дарақтардың қай жерлерде болса да кездесуі мүмкін. Теңіз жағалауларын немесе тұзды және тұздылау көлдерді ұнатады. 
## Биологиялық сипаттамасы
Шоғырлары үнемі дерлік - аралдарға, ерекше жағдайда қорысты (топкие) жағалауға орнығады. Салындыдағы 2-3 теңбілді жұмыртқаларды аталығы мен аналығы үш апта басады. Балапандар жұмыртқадан жарып шыққаннан кейін екі күнде суға қарай кетуге тырысып, шағын топ түзеді. Кептертұлға шағалалар негізінде бунақденелілермен (оларды даладан аулайды) және ұсақ балықтармен қоректенеді. Қазақстанда сәуірден қазанға дейін болады. 

## Дереккөздер

Санат:Еуразия құстары
Санат:Африка құстары
Санат:Шағалалар
Нефрит Лоза

**Нефрит лоза** немесе **Iрi жапырақты стронгилодон** () — тропиктерде өсетін Бұршақ тұқымдасына жататын өсімдік.

Бұл гүлдің түсі көзіңізді шаршатады. Гүлдің түсі жанып тұрғандай құлпырады. Гүл жарқанаттар жәрдемінде тозаңданады. Нефрит Лоза бүгінде азайып барады.

## Дереккөздер

Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Кіші шағала

**Кіші шағала** () — татреңтәрізділер отряды, Шағала тұқымдастарына жататын Шағалалар туысының құсы, біздегі шағалалардың ең кішкенесі (150 г шамасында, қанатының алымы - 70 сантиметрге жетпейді). Ересек шағаланың жасануы: жоны - ашық сұр көгілдірлеу, бауыры - ақ, ал қанатының асты - шифер түстес сұр, қанатын жұқа ақ жолақ көмкереді. Жазда басы қара реңді болады (жас құстарда 3 жасқа дейін - қошқыл қоңыр), тұмсығы - қара, аяғы - қызыл.
## Қоныстануы
Еуразияның қоңыржай ендіктерінде әр жерлерде және теңбілденіп қоныстанады. Қазақстанда тұщы сулы суқоймалар маңындағы батпақты үлескілерді бойлап, солтүстігінде ұялайды. Көбінесе аққанат қырқылдақпен аралас шоғырланып орнығады. Салындыдағы 2-3 жұмыртқаларды ата-енелері үш апта басып, соңынан сонша уақыт балапандарды бірлесіп қамқорына алады. 
## Қоректенуі
Кіші шағалалар негізінде бунақденелілермен қоректенеді. 
## Тіршілік ортасы
Қазақстанда сәуірдің соңынан қыркүйектің аяғына дейін болады. Ұшып қайтқан кезде біздің елдің барлық аумағынан кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Шағалалар
Төлеуғали Насырханұлы Әбдібеков

**Төлеуғали Насырханұлы Әбдібеков** (қыркүйек 1916— ақпан 1944) — Ұлы Отан Соғысына қатысушы, 8-ші Гвардиялық атқыштар дивизиясының мергені, аға сержант. Барлығы 397 жауды жер жастандырған. Орта жүздің ішіндегі Найман тайпасының Қаракерей руынан.

## Биографиясы
Ол 1916 жылы Семей облысының (қазіргі Шығыс Қазақстан облысы) Жарма ауданында Насырхан Әбдібекұлының отбасында дүниеге келген. Ұлты - қазақ. Төлеуғали аңшылықпен айналысқан, оның мергендігіне өзге аңшылар мен ауыл ақсақалдары таңдай қағатын. 1932 жылы туыстарының шақыруымен Төлеуғали Оңтүстік Қазақстандағы «Пахта-Арал» кеңшарына көшіп барып масақшы болып жұмыс істеді. Сол жерде ол Қызыл Әскер құрамына алынып Хабаров аймағында қызмет етті. Қызметі аяқталғаннан кейін Төлеуғали туып-өскен кеңшарына оралып мақта бригадасына басшылық еткен еді. Жұбайы — Әбдібекова Найсымкүл. 1942 жылы мамырда Шымкент облысының жаңадан жасақталған сарбаздар тобымен Төлеуғали Калинин майданына келіп жетті. Мергендер қатарына алынды. 8-ші Гвардиялық атқыштар дивизиясының әскери іс-әрекеттердің қысқаша есебінде 1942 жылдың өзінде аға сержант Әбдібековтің 219 фашисттің көзін жойғаны жазылған.

Толық емес екі жылдың ішінде – 1942 жылдың 14 мамырынан 1944 жылдың 21 ақпанына дейін атқыштар ротасының мергені Төлеуғали Әбдібековтің өзінің мерген винтовкасынан 397 фашистті жойыған.

1942 жылғы «Комсомольская правда» газетіндегі Төлеуғали Әбдібеков туралы жазба:

Тулеуғали мергендігімен қатар, ұстаздық қасиетімен де ерекшеленді. Ол өз полкінде мергендік қозғалысын ұйымдастырып, 32 мергенді дайындады.

8-ші гвардиялық атқыштар дивизиясының «Красноармейская» газеті 1942 жылы 18 қыркүйекте *«Отан үшін» деп жазады: «Енді мерген Абдыбековтің қолында жойылған 102 гитлерлік бейбақ бар, олар енді ешқашан жерімізге сасық иіс таратпайды.»* Мылтық, фашистер өмір сүрмейді. , - дейді мерген.

## Соңғы меже
1944 жылы 22 ақпанда Әбдібековтің неміс мергенімен соңғы жекпе-жегі болды. Әбдібековтің жағдайы нашар еді, ол суық тиіп, бір кезде неміс мергені оны бірінші тауып, Әбдібековты атты. Әбдібеков мойнынан ауыр жараланғанымен, қайтарған оқпен неміс мергенін сол жерде өлтірді. Бұл оның жойған соңғы жауы болды.

23 ақпанда Әбдібеков 6-шы дәрігерлік-санитарлық батальонда алған жарақатынан қаза тауып, Калинин облысы Новосокольники ауданы Насва станциясының солтүстік-шығысында осыдан тура бір ай бұрын қайтыс болған досы Григорий Постольниковтың жанына жерленді. (қазіргі Псков облысы). Соғыстан кейін Псков облысының Монаково ауылындағы бауырлас әскери зиратына қайта жерленді.

## Дереккөздер

Санат:1916 жылы туғандар
Санат:1944 жылы қайтыс болғандар
Санат:Жарма ауданында туғандар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Қазақстан Халық Қаһармандары
Ұлудың шырышы

thumb|right|300px|
**Ұлудың шырышы** — Ұлулардың сыртқа шығаратын секреті. Ұлудың шырышы өзінің биохимиялық құрамына байланысты косметологияда ерекше, қайталанбас саналады. Ондағы аллантоин атты зат күйген жерлер мен жараларды таңғажайып тез емдейді. Гликоль қышқылы теріні терең және жұмсақ тазартады, ал коллаген мен эластин әжімдермен күресудегі басты құралы. Ұлудың шырышы негізінде жасалған кремдер ұзақ жылдар бойы кетпеген жара, тыртықтарды тез кетіретіні рас. 

## Дереккөздер

Санат:Дәстүрлі медицина
Қара уылдырық

**Қара уылдырық** - нағыз мерекелік, бай дастарханда тұру керек қара уылдырық әлем бойынша ең қымбат тағамдардың қатарына кіреді. Табиғатынан ерекше дәмді тағам сонымен қатар А, D, E, F дәрумендеріне бай. Соның арқасында ол терінің қорғаныс қабатын берік қылып, терінің қартаюын бірнеше жылға шегере алады. Биологиялық белсенді заттарға толы уылдырық теріні коллагенге байытып отырады, нәтижесінде әжімдер адамды ұзақ уақыт мазаламайды.

Санат:Биология
Банк операциялары

**Банк операциялары** — банкілердің қызмет-міндеттерін орындауға бағытталған аяқталған əрекет, іс-қимыл. Олар мынандай түрлерге бөлінеді:
* эмиссиялық-кассалық операциялар;
* есеп айырысу операциялары;
* несиелендіру жөніндегі операциялар;
* бюджеттің кассалық атқарылуы жөніндегі операциялар;
* депозиттік операциялар;
* қор құрау операциялары;
* ақша айналысын реттеу жөніндегі операциялар;
* делдалдық, сенімгерлік, ақыл-кеңес берушілік операциялар.
Банк операциялары арқылы банкілердің несие операциялары мее басқа да активтік операцияларын (сақтауға қаражат тарту, салым қабылдау, банкінің несие алуы, табыс алуы, т.б.) жүргізу үшін өз ресурстарын құрайтын операцияларын "пассивтік операциялар" деп атайды; ал банкінің билігіндегі ресурстарды орналастыру жөніндегі операцияларды (несиелендіру, қаржыландыру, бағалы қағаздарға қаржы салу, т.б.) "активтік операциялар" деп атайды. 

Жұмсалатын несие объектісіне қарай Банк операциялары
* вексельдік,
* банк несиесі,
* акцептілік,
* онкольдық несие операцияларына,
* контокоренттік,
* инкассолық операцияларға бөлінеді. Пассивтік операциялар бойынша төленетін пайыз активтік операциялар бойынша төленетін пайыздан төмен, мұның өзі банкінің пайда алуын қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер

Санат:Қаржылық қызметтер
Санат:Банк ісі
Үшсаусақты шағала

**Үшсаусақты шағала** () — Татреңтәрізділер отрядының Шағалалар тұқымдасына жататын *[[ Rissa]]* туысының дене мөлшері көл шағала шамалас (500 г шамасында, қанатының алымы бір метрден сәл артады) шағала. Үшсаусақты шағала қанатының үстіңгі беті сұрғылттау келеді, қанат ұшында қара дақтар жоқ, қалған денесі - ақ. Аяғы - қошқыл сұр, тұмсығы - сары-жасылдау. Еуразия және Солтүстік Американың биік ендіктеріндегі жартасты жағалауларда қоныстанады. Шоғыр түзеді және дұрысын айтқанда әлеуметтік құстар. Ұялау кезінде ғана жағаға тәуелді, басқа уақыттарды ашық мұxитта өткізеді. 

## Қоректенуі
Бұл шағала негізінде ұсақ балықты жейді, дегенмен бунақденелілер және басқа жәндіктермен де қоректенеді, ал маусым қолайлы болса - тіпті жағалаудағы жидектерді де жейді.

## Мекен ортасы
Олар мұxит жағалауын бойлай бір орыннан екінші орынға көшеді, дегенмен континентке терең ұшып енгені де мәлім. Мәселен, үшсаусақты шағала Қазақстан, әсіресе Солтүстік Каспийге бірнеше рет келгені белгілі.

## Дереккөздер

Санат:Еуразия құстары
Санат:Шағалалар
Әбжыландар

**Әбжыландар** - сужыландар тұқымдасының туысы,  ұзындығы 2,4 метрге дейін жетеді. Денесінің арқа жағы бір түсті, кейде қара қошқыл жолағы не дақтары бар, ал құрсақ жағы біркелкі ашық түсті болады. Əбжыландардың 30-ға жуық түрі Оңтүстік Еуропада, Азияның, Солтүстік және Шығыс Африканың, Солтүстік Американың қоңыржай және тропиктік алқаптарында таралған. Бұл жыландар өздерінің бас қалқанымен және  улы тістерімен белгілі. Олардың бастарының артқы жағында жалпақ бос тері болады, осының себебінен бастарында қалқан бар секілді көрінеді. Олар бір нәрседен қорыққан немесе секемденген кезде денелерінің алдыңғы бөлігін көтеріп алып, қалқаны көрінердей етіп мойындарын тік ұстайды. Əбжыландар тышқандармен, кесірткелермен, құс балапандарымен, кейбірі жəндіктермен де қоректенеді. Қорегін денесімен орап, тұншықтырып барып жұтады. Қазақстанда əбжыландардың 8 түрі кездеседі, оның 4 түрі "Қызыл кітапқа" тіркелген.

## Дереккөздер
Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. -Алматы"Мектеп", 2002.
Санат:Сарыбас жыландартәрізділер‎‎‎
Банк қарызы

**Банк қарызы** — банкілер несиелендіру барысында кəсіпорындардың (ұйымдардың, мекемелердің) азаматтардың қарамағына нормативтік актілерде көзделген тəртіппен беретін ақшалай қаражат. Қаржы-несие мекемесі (банк) пен қарызгер арасындағы қатынас шартпен тəптіштеледі, осыған орай бір тарап (банк мекемесі) екінші тарапқа белгілі бір мөлшерде ақшалай сома беруге, ал қарызгер оны тиісті мақсатқа пайдалануға жəне оны пайдаланғаны үшін пайыз төлеуге міндеттенеді. Қарыздың уақытылы қайтарылмағаны үшін қарызгерден тұрақсыздық айыбының бір түрі ретінде қаралатын жоғары мөлшердегі пайыз өндіріп алынады. Егер қарызгер несиелендіру шарттарын бұзса, банк оған ықпалшара - несиелік ықпал ету шараларын қолданады (мыс., несие беруді толық немесе ішінара тоқтатады, қарыз сомасын мерзімінен бұран өндіріп алады.

## Дереккөздер

Санат:Банк ісі
Құлан (Түркістан облысы)

**Құлан** — Түркістан облысы Түлкібас ауданындағы ауыл, Ақбиік ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Тұрар Рысқұлов ауылынан солтүстікке қарай 4 км-дей жерде орналасқан.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Түлкібас ауданы елді мекендері
Шақшақтар туысы

**Шақшақтар туысы** () - Қазақстандағы Торғайтәрізділер құстар отрядының  Шыбыншылар тұқымдасына жататын 13 туыстың біреуі. Шақшақ туысты құстар - шағын денелі (14-18 г) құстар. Олар әдетте бұталы шалғындарды мекендейді, жамылғы қауырсындарының реңінде қошқыл реңктер басым болады. 

## Мекен ортасы
Шақшақ туысты құстар - жыл құстары, Африкада және Азияның оңтүстік өңірлерінде қыстайды.

## Шақшақтардың түрлері
Қазақстанда 3 түрі:
* жағал шақшақ,
* қара шақшақ және
* қарабас шақшақ кездеседі. Бұдан басқа Қазақстаннан тысқары Алтайда мекендейтін үлкен шақшақ бір рет Зайсан қазаншұңқырына ұшып келіп енді.

## Дереккөздер

Санат:Торғайтәрізділер
Банк құқығы

**Банк құқығы** — банк қызметі аясындағы қатынастарды реттейтін құқықтық нормалардың жиынтығы. Құқықтық нормалардың көріну нысаны немесе Б.қ-ның дереккөзі - құқықтық актілер, олардың ішінде жоғары заңи күшке ие актілер ретіндегі заңдар болып көрсетіледі, олар: ҚР Конституциясы, ҚР Азаматтық кодексі, "Қазақстан Республикасындағы банкілер жəне банк қызметі туралы", "Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі туралы", ҚР заңдары. Құқықтық актілердің басқа бір тобына заңнан туындайтын актілер: ҚР Призидентінің жарлықтары, ҚР Үкіметінің қаулылары, ҚР Ұлттық банкінің, министрліктер мен идалардың құқықтық актілері жатады. Б.қ.-ның қатарына сондай-ақ банк аясында қолданыста жүрген халықаралық банкілік ғұрыптары да жатады. Олардың кейбіреулерін Пвриждегі Халықаралық сауда палатасы бір ізге түсіріп, жинақ етіп шығарады. 

## Дереккөздер

Санат:Банктер
Санат:Банк ісі
Эстераза

**Эстеразалар** - эфирлік байланыстарды гидролиздейтін ферменттер.

## Классификация
Сөздің кең мағынасында эстеразаларға мыналар жатады: липазалар, фосфатазалар, сульфатазалар және эстеразалар. Соңғыларына көптеген спецификалық ферменттер кіреді: холинэстераза, хлорофилаза, танназа, пектаза және т.б.

## Биологиялық маңызы
Эстеразалар жануарларда, жоғары сатыдағы өсімдіктерде және микроорганизмдерде кездеседі. Осылайша, липаза майларды ыдыратып, глицерин мен май қышқылдарын түзеді; сілтілі фосфатаза фосфор эфирлерін, нуклеазаларды – нуклеин қышқылдарын гидролиздейді.

Кейбір ферменттер жасушаның сыртында, оның ішінде немесе жасуша мембранасының бөлігі ретінде ас қорытудың әртүрлі түрлеріне қатыса алады.

Жануарлар мен адамдарда олар ұйқы безі сөлінде (ұйқы безінің липазасы), сүтте, бауырда (бауыр липазасында), ішек қабырғаларында, қанда және басқа ұлпаларда болады.

## Сілтемелер
* Эстераза 

## Дереккөздер

Санат:Ферменттер
Эрлих диазореактиві

[thumb|right|200px|Эрлих диазореактивінің белсенді компоненті - [диазофенилсульфон қышқылы]]
**Эрлих диазореактиві** — диазофенилсульфон қышқылының судағы ерітіндісі;  билирубинмен байланысқа түскенде ашық-қызыл түске боялады, ал құрамында тирозин, триптофан немесе гистидині бар ақ заттармен байланысқа түссе, қызғылт-сары түске боялады; биохимиялық және гистохимиялық зерттеулерде қолданылады. 

## Тағы қараңыз
* Пауль Эрлих

## Дереккөздер

Санат:Аналитикалық химия
Валюталық бара-барлық

**Валюта бара-барлығы** немесе **Валюталық бара-барлық** - екі валютаның заңнамалық тəртіппен белгіленетін арасалмағы. Ол алтынға ұсақталмайтын қағаз ақшаның айналысы жағдайында түрлі елдер валюталарының арасалмағы (үкімет ресми белгілеген алтынның ұлттық ақша өлшеміне шаққандағы мөлшері) болып есептеледі. Əдетте тепе-теңдіктен ауытқитын валюта бағамының негізі болып таюылады. Үкімет ел ішіндегі баға қозғалысы мен шетелдік валютаның сатып алу күшіне қарай өзгеретін Валюталық т-т. валюталардың сатып алу күшінің тепе-теңдігі деп аталады. Алтынның (күмістің) ақша ретіндегі айналысы кезеңінде жəне қағаз ақшаның алтынға еркін айырбасталуы кезінде (бірінші дүние жүзілік соғысқа дейін) ақша өлшемінің құрамындағы таза алтынның мөлшеріне қарай *мəнеттің тепе-теңдігі* деп аталады. Оның күші тоқтатылғаннан кейін Валюталық тепе-теңдігі СДР - Халықаралық валюта қоры шығаратын халықаралық төлем жəне сақтық қор құралы, ЭКЮ (1979-1999), валюталардың белгілі бір жиыны, сондай-ақ жекелеген валюталар негізінде белгіленеді. Мысалы, АҚШ долларына 21 валюта (1999), СДР-ге 4 валюта тіркелді, француз франкіне 15 валюта (1998) байланды. 1999 ж. 1 қаңтардың еуро енгізілгеннен кейін Валюталық тепе-теңдігін еуромен белгілеген елдердің саны көбейеді, он жыл ішінде еуроға 50 мемлекет, ең алдымен француз франкінің аймағы, ЕҚ-ға қауымдасқан мемлекеттер қосылуы мүмкін. Валюталық тепе-теңдігі ресімді сипатта болып келеді жəне тек валюталардың нарықтық бағамы ғана тіркеледі (мысалы, кросс-бағам кезінде - АҚШ-тың долларына, ал сол арқылы басқа валюталарға теңдестіріледі).

## Дереккөздер

Санат:Валюта
Қарабас шағала

**Қарабас шағала** () - Татреңтәрізділер отрядына жататын Шағалалар тұқымдасының құсы, көл шағалаға ұқсас орташа денелі (қанатының алымы - 1 метрге жуық) шағала. Көл шағаладан айырмашылығы қарабас шағаланың басы қошқыл қоңыр емес, көмірдей қара, одан басқа ересек жасануында қанат жиегінде қара жолақ болмайды.

## Мекен ортасы
Бұл құс Жерорта теңізі, Азия және Қара теңіздердің жағалауларында қоныстанады. Қазақстанда тек қана Солтүстік Каспий маңындағы Еділ және Жайық өзен аралына, сондай-ақ Маңғышлақ түбегіне ұшып келгені мәлім.

## Тариxы
Қарабас шағаланың әр түрлі үлескілерге таралу аймағында бірсыпыра айырмашылықтар болғандықтан, ғалымдар арасында оны жүйелеуде көптеген пікірлер туындады. Мамандар соңғы онжылдықта Солтүстік полюс айналасында таралған түрлі бірқатар дұрыс ажыратылмаған түрлерді бөлшектеп бөлді. Сондықтан XIX және XX ғасырларда біздің республика сипатталған құсты, қазір қарабасшағала деп атайды.

## Дереккөздер

Санат:Шағалалар
Санат:Еуразия құстары
Ерікті сақтандыру

**Ерікті сақтандыру** — сақтандыруды жүршізу нысаны,  мұнда сақтандыру ұйымымен (компаниясымен, қоғамымен) сақтандыру шарты заңи немесе жеке тұлғаның қалауымен жасалады. Ерікті сақтандырудың міндетті сақтандырудан өзгешелігі міндетті сақтандырудың заңмен өкім етілетінінде. Нарықтық экономика жағдайында ерікті сақтандыру басымдыққа ие болып отыр, өйткені ол сақтандырушылардың мүдделерін неғұрлым толық ескеруге мүмкіндік береді, оларға сақтандырушыларды жəне сақтандыру талаптарын таңдау мүмкіндігін береді. Сақтандыру нарығының қалыптасуына орай сақтандыру ұйымына да толық дəрежеде қатысты.

## Дереккөздер

Санат:Сақтандыру
Сары шақшақай

**Сары шақшақай** () — Шақшақай тұқымдастараның Шақшақайлар туысы тармағына жататын құс. Бұлардың, қалған шақшақайларға қарағанда, құйрығы едәуір қысқа болады. Сары шақшақай шағын денелі (16-20 г) құс. Аталықтарының жабын қауырсындары - ашық сары, ал аналықтары мен жас құстардың сарғылттану дәрежесі әр түрлі - сұрғылт жасылдау реңді болады. 

## Мекен ету ортасы
Қазақстанның солтүстік жартысында қоныстанады да, көктемде және күзде Африка мен Азияның оңтүстік өңіріне ұшып бара жатқан жолда оңтүстікте кездеседі. Ылғалды шалғындарда өмір сүреді, көбінесе суқоймалар жағалауында тіршілік етеді. 

## Қоректенуі
Өзге шақшақайлар сияқты нешізінде құрлықта қоректенеді, дегенмен бунақденелілердің соңынан қуып, көбінесе ұшып жүреді. Ұялары қалың шөп арасында болады. Салындыдағы 4-6 жұмыртқа өте теңбілді болып келеді. Жұмыртқаны ұдайы аналығы басады да, балапандарды аталықпен бірлесіп, екеулеп қоректендіреді. Бір жылда 2 салынды пайдаланады.

*Сарымаңдай шақшақай* () – бұл да сары шақшақайға ұқсас құс. Сарымаңдай шақшақайдың одан айырмашылығы – тек қана аталығының басы лимон өңдес сары немесе жасылдау сарғыш болуында, алайда қасы ашық сары түсті болады. Қазақстанда батыс өңірлерде, сондай-ақ жіңішке тілкемдерде – Ертістің жайылмасында, республиканың нағыз орталығында – Теңіз-Қорғалжын қазаншұңқырында (Ақмола облысы) ұялайды.

## Дереккөздер

Санат:Шақшақайлар
Қасқа шалшықты

**Қасқа шалшықты** () — Татреңтәрізділер отрядының Тауқұдірет тұқымдастарына жататын туысының құсы. үлкен шалшықтыдан аздап кішілеу құс. 

Қасқа шалшықшының қанат алымы - 87-92 см шамасында. Ол үлкен шалшықтыдан төбесіндегі қошқыл телпегімен, бойлай созылған жіңішке жолақтарымен және ақшыл қасымен ерекшеленеді. Дөрекілеу қырқылдаған дауысымен де (шалшықшылардың көпшілігі таза сыбызғы үндес ысқырық шығарады) жақсы ажыратуға болады. Еуразия және Солтүстік Американың орманды тундрасында қоныстанады, алайда кездейсоқ пайда болады. Қазақстанда тек қана көктемде (сәуірдің ортасынан мамыр бойы) және күзде (қыркүйек, қазан, қараша айларында) ұшып өткенде кездеседі. Бұл құс Қазақстан аумағына тек кездейсоқ бірнеше рет ұшып енгені мәлім. Сирек кездесетін, таралу аймағы тар, көнетоз түр, Сібірдің жергілікті түрі ретінде Ресейдің Қызыл кітабына тіркелген.

## Дереккөздер

Санат:Еуразия құстары
Санат:Солтүстік Америка құстары
Санат:Шалшықшылар
Шөпілдек

**Шөпілдек** ( ) - Татреңтәрізділер отрядының Тауқұдірет тұқымдастарына жататын дене бітімі ізетші типтес шағын денелі балшықшы. Шөпілдектің жоны қошқыл дің тәріздес теңбілді сұрғылт күрең, бауыры қара-бозғылт теңбілді ақ. Ұшып жүрген құстан қанаттың ақ жиегі және ақ реңде жоны жақсы көрінеді. Тұмсығының түбі қызыл, реңі қошқыл, аяғы қызғылтсары қызыл, сондықтан "қызылаяқ" деп те аталады.

## Мекен ету ортасы
Батыс Еуропадан Солтүстік Монғолия және Қытайдың үлкен бөлігіне дейін қоныстанады. Қазақстанда республиканың солтүстік жартысында, сондай-ақ ұялауға қолайлы батпақты үлескілері мен ылғалды шалғындары бар Сырдарияның оңтүстік аңғарында, Шу және оңтүстік Балқаш маңында ұялайды. Ұясы әдетте шөппен жақсы жасырылған төмпешік үстіндегі құрғақ шұқырда болады. Салындыдағы көбінесе төрт теңбілді жұмыртқаларды ата-енелері жиырма бес күнге жуық басады, бұдан соң сонша уақыт балапандарды өргізеді. Қазақстанда ақпаннан қазанға дейін кездеседі, жеке дарақтары қарашаға дейін кешігеді.

## Дереккөздер

Санат:Татреңтәрізділер
Санат:Тауқұдірет тұқымдастары
Шиқылдақтар

**Шиқылдақтар** () — торғайтәрізділер отрядының негізгі туысы. 

Шиқылдақ туыстылар - шағын немесе орта денелі (сегіз немесе он екі грамм) бунақденелілермен қоректенетін орман құстары. Денесі жіңішке, созылыңқы және жіңішке имек тұмсықты құс. Ағаш діңіне тоқылдақтарша құйрығын тірек етіп, тек қана жоғары өрмелейді. Сондықтан құйрығының ұшы үшкір және қатқыл. Жабын қауырсындары ұзын және қобыраған. Бунақденелілермен қоректенеді. Отырықшы құстар. Аталығы мен аналығының тү і бірдей. 
## Таралуы
Еуразия  Солтүстік Африканың ормандарында таралған шиқылдақ туысты құстардың алты түрі бар, Қазақстанда екі түрі - кәдімгі шиқылдақ және гималайлық шиқылдақ кездеседі.

## Шиқылдақтардың түрлері
Шиқылдақтақтардың бірнеше түрі бар: гималайлық шиқылдақ, кәдімгі шиқылдақ және қара шиқылдақ. Бұл шиқылдақтақтар мекен ету ортасына сәйкес "гималайлық", түсіне қарап "қара", барлық жерде кездесетіндігіне, түрі-түсі аса ерекше еместігіне қарап "кәдімгі" деп аталған.

## Түрлері
* Certhia americana
* Certhia brachydactyla
* Certhia discolor
* Кәдімгі шиқылдақ - Certhia familiaris
* Гималайлық шиқылдақ - Certhia himalayana
* Certhia nipalensis}}
*Certhia tianquanensis

## Дереккөздер

Санат:Торғайтәрізділер
Шаубалшықшы

**Шаубалшықшы** () - Тауқұдірет тұқымдастарына жататын аяғы қысқа кішкене денелі (30-40 г) балшықшы. Жонының жабын қауырсындары - бойлай созылған қызылсары жолақтары бар қошқыл қоңыр, жемсауы және төсі - ақ түсті алабажақ қызылсары реңді. Тұмсығы - ұзын, соңғы үштен бір бөлігі сезімтал. Түнде және іңір қараңғылығында өмір сүреді. Қорғаныш реңі болғандықтан, күндіз аяқ астынан ұшуды ұнатады. Бұл түрдің құсойнағы назар аударады. Құсойнақ шарқтаған биіктікте, әуеде өтеді және тығыз топырақта "топ-топ-топ" деп дүбірлеткеніндей оғаш дыбыс шығарады да оны бірнеше рет қайталайды. Шаубалшықшылар шөптері аз ашық лайлы мибатпақтарға ұялайды. Салындыда 3-4 жұмыртқа болады. Қазақстанда көктемде - наурыз-сәуірде, күзде - қыркүйек-қазанда болады.

## Дереккөздер

Санат:Татреңтәрізділер
Айдарлы түйеқұс

**Айдарлы түйеқұс** - жайдақ төсті құстардың қазуар тектестер отрядына жатады. Салмағы 80-90 кг. Басында мүйізді айдары, мойнында қауырсынсыз қалың тері қатпары болады. Денесін жапқан қауырсыны қылшық тәрізді ұзын. Аяғы - 3 башпайлы.Жаңа Гвинея, оған көршілес жатқан аралдарда, Австралиялың солтүстік-шығысында тараған. 3-8 жұмыртқа салып, оларды қоразы шайқайды. Қорегі - өсімдіктердің жемісі жəне түрлі жəндіктер.

## Дереккөздер

Санат:Түйеқұстәрізділер
Акантария

**Акантария** () — қарапайымдардың сәулетәрізділер класс тармағының отряды. Теңізде тіршілік етеді. 17 тұқымдасы, 49 туысы, 140-тан астам түрі кездеседі. 20 сәулелі инелері болады.

## Дереккөздер

Санат:Эукариоттар
Санат:Ризариялар
Экзон

Ген екі бөліктен тұрады. Бірінші бөлігі - экзондар, олар тікелей тиісті ақуыз синтезіне қатысады. Екінші бөлігі - интрондар, олар «піскен» мРНҚ-да табылмайды. Экспрессия процесінде геном нуклеотидтер реттігінде сəйкес тікелей ДНҚ-дан РНҚ көшірме алады. Осылай РНҚ ізашар түзіледі. Бірақ ол тікелей ақуыз синтезіне пайдаланылмайды. мРНҚ ізашардан интрондарды бөліп тастағаннан кейін "піскен" мРНҚ түзіледі, ол тек қана экзондардан тұрады. Бұл процесс РНҚ сплайсингі деп аталады.

**Экзон** ( — «көрініс») - ақуыздың түзілуін анықтайтын генетикалық ақпаратты алып жүруші геннің айқын білінетін бөлігі. ДНҚ-ның экзоны сәйкес келетін бөлімі белоктың алғашқы құрылымын анықтайтын ақпараттық РНҚ молекуласында да болады. Экзон ген құрылымындағы басқа фрагменттер - интрондармен кезектесіп келіп отырады

## Дереккөздер

Санат:Ақуыздар
Тіссіз ұлу

**Тіссіз ұлу** () —  Жұмсақденелілер типінің Қосжақтаулылар класының нағыз тақта-желбезектілер отрядының Unionidae тұқымдасының туысы. 15 түрі бар. Тұщы суда денесінің жартысына дейін су түбіндегі тұнбаға көміліп тіршілік етеді. Бақалшақтарының екі жақтауы өзара арқа жағынан серпімді сіңір арқылы байланысады."Тісі* - дәнекерлік ұлпасы болмайды,сол себептен тіссіз ұлу деп аталады.

== Түрлері:==

* Anodonta anatina (Linné, 1758)
* Anodonta beringiana (Middendorff, 1851)
* Anodonta californiensis (I. Lea, 1852)
* Anodonta cataracta (Say, 1817)
* Anodonta couperiana (I. Lea, 1840)
* Anodonta cygnea (Linné, 1758)
* Anodonta cyrea (Drouët, 1881)
* Anodonta dejecta (Lewis, 1875)
*  Anodonta impura (Say, 1829)
* Anodonta lurulenta (Morelet, 1849)
*  Anodonta kennerlyi (I. Lea, 1860)
* Anodonta nuttalliana (I. Lea, 1838)
* Anodonta oregonensis (I. Lea, 1838)
* Anodonta pseudodopsis (Locard, 1883)
* Anodonta vescoiana (Bourguignat, 1856)

<gallery>
Anodonta cygnea2 A MRKVICKA.JPG| Anodonta cygnea 
Anodonta cf anatina.jpg|*Anodonta anatina*
Unionidae - Anodonta cataracta.jpg|*Anodonta cataracta''


## Дереккөздер

Санат:Қосжақтаулылар
Ақұнтақты саңырауқұлақтар

**Ақұнтақты саңырауқұлақтар** - саңырауқұлақтар класы периспориялар қатарына жатады. Бидай, жүзім, алма және тағы басқа өсімдіктерге зияны көп. Өсімдіктердің клеткаларына өсінділерін жіберіп, тірі органикалық заттармен паразитті қоректенеді. Жіпшумақтарынан жоғары қарай конидий сабағы көтеріліп, базипетальді бағытта (ең ескілері ұшында) кондилер (споралар) түзіледі. Кондилердің біразы ауаның ағынымен таралады. Біразы сол зардапталған өсімдік мүшелерінің бетіндегі жіпшумаққа түседі. Жаз бойы кондилердің бірнеше генерациясы түзіледі. Күзде зардапталған өсімдік мүшелерінің жіпшумақтарының арасында майда, жай көзбен қоңыр-қара нүкте тәрізді болып көрінетін, қыстап шығатын жемістік денелері жетіледі. Оларда жынысты көбеюдің нәтижесінде түзілген қалталардың ішінде аскокпоралар жетіледі. Көктемде өсімдіктердің алғаш зақымдалуы аскокпоралар арқылы жүреді. 

## Дереккөздер

Санат:Саңырауқұлақтар
Санат:Паразиттер
Қайым Қабділрашид

**Қайым Қабділрашид** — Семей (қазіргі Шығыс Қазақстан) облысы, Ақсуат (Тарбағатай) ауданында Көкжыра ауылында 1932 жылы мамырдың 1інде дүниеге келді. Ол 1950-1955 жылдары Алматыдағы С.М.Киров (қазіргі әл-Фараби) атындағы мемлекеттік университетінің биология-топырақтану факультетін бітірді. 1997 жылы танымдық ғылымының кандидаты ғылыми дәрежесіне ие болды.

Уақ тайпасынан шыққан.

Қабділрашид Қайым 1969 жылы "Мектеп" баспасынан тұңғыш рет "Қызықты зоология" кітабын жарыққа шығарды. Ол — "Аяулы хайуанаттар", "Бионика — табиғат перзенті", "Жануартанудан танымдық ойындар", "Биология және техника" кітаптарының авторы, тұңғыш оқулық — "Жануартану", жаңа буын оқулығы "Биология" авторларының бірі және биологиялық, экологиялық, салауаттануға арналған қазақша-орысша, орысша-қазақша сөздіктердің, басқа да, жиыны 20-дан астам кітаптардың авторы.

Оның қолымен "Қазақ энциклопедиясын (III—XII томдардың) және "Қазақстан ұлттық энциклопедиясы" мақалалары жазылды және жазылуда. Қабділрашид Қайым " Қазақ КСР халық ағарту ісінің озық қызметкері", "Баспа ісінің озық қызметкері" (КСРО) белгілерімен, басқа да мақтау кағаздармен марапатталды. Қазақстан Журналистер одағының мүшесі, биолог-журналист, еңбек ардагері. Қабділрашид Қайым "Биология, география және химия" журналының жарық көруіне мұрындық болды.
 
Қазір "Таптым-таптым! Эврика!" журналының бас редакторы.

## Дереккөздер

Санат:1932 жылы туғандар
Санат:1 мамырда туғандар
Санат:Қазақстан биологтары
Санат:КСРО биологтары
Шалгез батыр (жыр)

**Шалгез батыр** - батырлық жыр. Бұл жырды ауыз әдебиетін жинақтаушы Батыс Қазақстандық Ақмади Есқалиев Сыр өңірінде ел аузынан жазып алған. 

Жырда Ноғайлы заманында өмір сүрген әрі батыр, әрі жырау Шалгез батырдың қалмақтарға қарсы соғысқа жалғыз өзі аттанып, опасыз адамдардың шағыстыруымен Мамай ханның жаман атты мініске беруіне қарамастан жау батырын өлтіріп қайтқандығы, сондай-ақ Шалгез батырдың Орақ мен Мамайға өкпелеп елден кетуі сөз болады. 

Жыр ерте замандағы ағайын араздығын ашық көрсетіп, мұның елдікке, ауыз біршілікке тигізер кесірін меңзейді. Ел ішінде «Шалгез батыр» немесе «Шалгез жырау» деген атпен танымал болған жырдың қолжазбасы Әдебиет және өнер институтының мәтінтану бөлімінде сақтаулы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ жырлары
Санат:Батырлар жыры
Кестелеу пернесі

**Кестелеу пернесі** - мәтіндік редакторлар мен процессорларда құжатқа кестелеу символын енгізу пернесі. Ол меңзерді кестенің келесі бағанасына көшіреді. Графикалық интерфейсті программаларда бұл перне таңдау меңзерін келесі объектіге көшу ісін атқарады.

## Дереккөздер

Санат:Электроника
Несіпбай Ашамаев

**Несіпбай Аманбайұлы Ашамаев** (1895 жыл, қазіргі Павлодар облысы, Баянауыл ауданы) — Қазақстанда социалистік өндірісті ұйымдастырушылардың бірі. 1924 жылдан КОКП мүшесі. 

Еңбек жолын 1905 жылы байға жалшы болудан бастаған. 1915жылы Екібастұз кенінде балғашы,кейін қорғасын мырыш зауытында құюшы, горновой болып жұмыс істеді. Ол 1925-1927 жылдары  Қазақ өлкелік кен жұмысшыларының одағының председателі болып қызмет атқарады. [1929-[1930 жылдары Риддерде, қазіргі Лениногор, кеншілердің аудандық кәсібодағы комитетінің председателі, ал 1931-1933 жылдары Мəскеудегі  түсті металдарды өндіру және қайта өңдеу жөніндегі орталық басқармасының председателінң орынбасары болса, 1938 жылы Шымкент облысындағы Полиметалл комбинат бюросында секретар қызметін атқарады. Ал 1960 жылы халық депутаттары Ащысай поселкелік Советінің атқару комитетінің председателі болды. Сөйтіп, екінші сайлауда КСРО БОАК мүшелігіне кандидат, кейіннен мүшесі, бесінші және алтыншы сайлауларда ҚазССР ОАК-не мүше болып сайланды.

## Дереккөздер

Санат:1895 жылы туғандар
Санат:КОКП мүшелері
Клиңондар

**Клиңондар** (, ) — «Star Trek» («Жұлдызды жол») атты 6 телехикая, 12 фильм, көптеген кітаптар мен компьютерлік ойындардан тұратын ғылыми-фантастикалық  медиафраншиза әлемінде мекендейтін жатпланеталық цивилизация, ойдан шығарылған жатғаламшарлық гуманоид тектес түр.

## Дереккөздер

Санат:Клиңондар
Санат:Star Trek нәсілдері
Санат:Галактикалық империялар
Маралды (Күршім ауданы)

**Маралды** (1992 жылға дейін – *Маралиха*) — Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданындағы ауыл, Маралды ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Күршім ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 77 км-дей жерде. Төңірегі - көгілдір орман көмкерген көрікті өңір.

## Тарихы
1913 жылы Ресейден қоныс аударып келген шаруалар "Кеңсу" деп аталатын өңірде іргесін қалады. Маралиха 1957 жылға дейін алтын өндіретін прийск, одан кейін жаңадан ұйымдастырылған Маралиха қой шаруашылығының орталығы  болды. Машина-трактор шеберханасы, ауданның тұрмыс қажеттіліні өтейтін комбинаттың бөлімшесі жұмыс істейді.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, мәдениет үйі, учаскелік аурухана бар. 

## Дереккөздер

Санат:Күршім ауданы елді мекендері
Алтай (Марқакөл ауданы)

**Алтай** — Шығыс Қазақстан облысы Марқакөл ауданы, Ақбұлақ ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2019 жылы таратылды.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Марқакөл ауылынан батысқа қарай 50 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

 

Санат:Марқакөл ауданының таратылған елді мекендері
Ұлттық ойын-сауық жарыстарда киетін киімдер

**Ұлттық ойын-сауық жарыстарда киетін киімдер** - жалпы спорт ойын-сауық жарыстарда киетін киімдер сияқты қарапайым әрі қимылдауға оңай болған. Денені спорт ойынында болатын жарақаттардан қорғау үшін, мұндай киімдерді қатты, ширақ маталардан тігеді.
## Әртүрлі жарыстардағы киім түрлері
*[[Балуан күрестіру]]* – қазақта өте ертеден келе жатқан ата салтымыз. Қазақ халқы балаларын жастайынан күреске баулыған. Балуандар кәзекейшең, беліне мата белбеу буып, кең балақ шалбар киіп күреске түскен. Кейде жалаң шалбармен ғана кеудесін жалаңаштап беліне кездеме белбеу буып, жалаң аяқ күрескен. Күрескенде киетін кәзекей қалың кездемеден мықты тігілуі шарт болған. Тәртіп бойынша балуандар белбеуден ғана ұстаулары керек.

*[[Бәйге]]* – қазақтың ата-бабадан келе жатқан ғажап салттарының бірі. Ат бәйгеде көбіне аттың беліне жеңіл болсын, күш түспесін деп бәйге атына жас балаларды мінгізеді. Шабандоздар басына шыт орамал тартады, үстіне жейде, кәзекей, жалаң шалбар, аяғына жеңіл етік киеді.

*[[Қыз қуу]]* – қазақтың еш елге ұқсамайтын аса ерекше ұлттық ойыны. Мұны қызықтауға кәрі-жас, еркек-әйел, бала-шаға түгел қатысқандықтан халық өте көп әрі көңілді болады. Той болған соң келген қонақтар киімдерінің де жақсыларын киеді. Ойынға қатысушы жігіттер басына қалпақ, тақия, үстіне жейде, кәзекей, жалаң сым, етік киеді. Қыздар болса басына үкілі тақия немесе бөрік  үстіне желбір көйлек, кестелі кәзекей, жекет, кестелі тізе қап, аяқтарына шеттік , көксәуір етіктер киіп түседі.

Қазақ көкпарға бастарына тақия, қалпақ сияқты жеңіл баскиім немесе жалаң бас, үстеріне жалаң жейде, сыртынан кәзекей киіп, беліне мата кездемеден белбеу буынып, жалаң шалбар, аяғына етік киіп түскен. Аударыспаққа түсетін жігіттер де көкбарға түскен жігіттердей киінеді. Күміс ілу, қарауыл ату сияқты ойындардың бәріне киетін киімдер негізінен ұқсас болады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ ұлттық киімдері
Өлімге қатысты қазақ салт-дәстүрі

## Сыйыт дәстүрі
Ежелгі дәстүрде қайтыс болған адамның тұтынған киімдерін оның сүйегін жууға кірген, яғни халық тілімен айтсақ «өлікке түскен» (немесе басына, ортасына, аяғына түскен) адамдарға – марқұмның атынан киім үлестіреді: бас жағына түскенге баскиімін, ортасына түскенге шапанын, аяғына түскенге етігін (шұлғауымен) атап, таза, тұтынылмаған киімді үлестіретін салт болған.
Бұған қосымша өзі қатарлас  адамдарға басқадай ұсақ киім, көйлек және басқа кәде қоса ұсынады. Өлік әйел адам болса, әйел киімін, еркек болса ер адам киімін үлестіреді және бұл айтылғандар шартты түрде орындалатын ереже қатарында. Егер киімі берілмей үй-іші қараулық жасаса, аруақ жалаңаш жүреді деген ұғым бар.
## Су құю дәстүрі
Ал су құйған  төртінші кісіге арнап бір шаршы ақтық байлайды. Бұған қоса шымылдық ұстаған, көр қазған, жаназа шығарған, талқы оқыған, дұға бағыштаған дегендерге міндетті түрде киім үлестіру заңдылық емес Сырдың төменгі бойында бұл ғұрыпты «сандық ашу» деп атайды. Үлестірген киімді алған адамдар «қабыл болсын», «тие берсін» деп ниеттерін білдіреді. Моңғолиядағы қазақтар арасында сақталған архаикалық салттың бірі – өлген ер адамды жерлеген кезде оның «құба тон» деп аталатын ең сыртқы киімі бейіт басына апарғанша оң жамылдырылып, ал көрге түсірілген соң теріс айналдырылады.
Мәйітті жер қойнауына бергеннен кейін зират басында марқұмға себі тиетін ғұрып «атасының киітін тарату», яғни киім, зат үлестіру ғұрпы өткізіледі. Ертеде Қазақстанның кей өлкесінде айталық Жетісуда әрбір рудың өкілдеріне бір-бірден шапан үлестірген. Бұл ғұрып қазіргі күні өңірдегі үш тайпаның немесе үш рудың, кейде үш жүзге деп арнап үш шапанды үлестірумен ауысқан. Онда ортаға атап үш шапан тастайды және оны аталған топтың ең сыйлы адамдарының бірі алады. Кеңінгі уақыттарда қоғамдық даму заңдылықтарына байланысты шаршы шыт, беторамал, ақша үлестіріліп жүр. Оның мәні марқұмның тіріде біреуге артық-ауыс кеткен қарызының өтеуі десе, ғұрыптың ертедегі мәні оның аты айтып тұрғандай ата жолымен киіт, киім үлестіру марқұмның артында қалған затын, киімін үлестіру екендігін байқауға болады. Ұзақ жасап, бақытты тұрмыс кешкен балалары ауқатты адам өлсе, ондайда тиын ақшаларды шашу етіп шашқан. Қасиетті адамның өзі киген киімімен тәбәрік деп ырымдап бір-бір беторамалдан кем еместейін қырқып алуға әркім тырысқан. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Қазине

**Қазине** — жібектен қалыңды-жұқалы етіп тоқитын мата. Бұрынғы ұзатылатын қыздардың:
:«*Қазине қамзол кидім қиылмаған,*
:*Жапанда жатыр жылқым жиылмаған,*
:*Бар ма екен қыздан сорлы бұл жалғанда,*
:*Топырақ туған жерден бұйырмаған,*» - деген С.Мұқановтың осы «қазине» сөз болады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ ұлттық киімдері
Санат:Маталар