open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Божбан

**Божбан** — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша, Орта жүздегі қоңырат тайпасынан таратылады. Шежірелік аңыздарда Божбан батырдан таралған ұрпақтар деген дерек бар. Божбаннан таралған Қожағұл, Жәукім, Итемген, Құлым, Бекарыс, Тоқпақ, Жұмық, Ұржық аталары өрбиді. Ұраны — Алатау, таңбасы — босаға.

## Тұлғалар
* Бекзат Сейілханұлы Саттарханов
* Сұлтанбек Қожанұлы Қожанов
* Балтабай Тебейұлы

## Дереккөздер</span>
“Қазақ Энциклопедиясы”,II-том

Санат:Шежіре
Санат:Қазақ рулары
Фрикциондық Беріліс

**Фрикциондық беріліс** (* — үйкеліс*) — біліктерге айналмалы қозғалысты үйкеліс күшінің (*біліктерге кигізіліп бір-біріне тиістірілген дискілер, [[цилиндр]]лер не [[конус]]тар арасында пайда болатын*) әсері нәтижесінде жеткізетін механикалық беріліс. Ол сатысыз берілісте, фрикциондык муфтада және фрикциондык балғаларда пайдаланылады.

## Дереккөздер
Дыбыстық қысым

**Дыбыстық қысым** — дыбыс н/е есту арқылы толқындарының орта арқылы өткен кезінде пайда болатын қысымының айнымалы бөлігі.Дыбыс толқындары ортада тарала отырып сол ортаны қоюландырады және сиретеді. Мұның нәтижесінде орташа сыртқы (статикалық) қысымға қарағанда қысымның қосымша өзгерісі пайда болады. Дыбыстық қысым дыбыс толқындарының жиілігіне тең жиілікпен өзгереді.Дыбыстық қысым — дыбыстың негізгі сандық сипаттамасы. Кейде дыбысты сипаттау үшін дыбыстық қысымның деңгейі ұғымы пайдаланылады. Дыбыстық қысымның бірліктердің халықаралық жүйесіндегі өлшем бірлігі — Н/м^2 (1Па=1Н/м^2), ал бірліктердің СГС жүйесіндегі өлшем бірлігі — дин/см^2 (1 бар= =1дин/см^2=10^–1Па). Ауадағы Дыбыстық қысым 10^–5 Па-дан 10^3 Па-ға дейін (мысалы, реактивті ұшақтың шуы) өзгереді. Сәуле көздерін фокустауыштың көмегімен жиілігі бірнеше МГц-ке дейінгі ультрадыбыстың судағы Дыбыстық қысымын 10^7 Па-ға жеткізуге болады. Дыбыстық қысымды дыбыс қысымымен шатастырмау керек.

## Дереккөздер:
Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы

Санат:Физика
Мұхаммед би

**Мұхамбет, Мұхаммед би**– Тәуке хан билерінің бірі. Тәуке хан Қазақ хандығындағы орталық билікті нығайту барысында Орданы “Алты алаш” деген атпен мәлім алты топқа бөліп, сенімді адамдарына билеткен. 

Солардың ішінде құрама мен жайла тайпалық одағын Мұхаммед би басқарды. Бұл тайпалық одақ Қазақ хандығын Ақназар хан билеген жылдары қалыптасты. Ол: қатаған, дүрмен – барлас, баршылық, қоңырат, қыпшақ, тарақты, маңғытай, моғалтай, ноғайлы, алтай – қарлық тайпадан тұрды. Бұхарада бір-біріне қарсы екі партия құрылды: Мұхаммед би бастаған қоңыраттар және Мұхаммет Рахым би (Марайым) бастаған маңғыттар. Бұл тартыста маңғыттар жеңіске жетіп, қоңыраттар Үргеніш және Сыр бойына қоныс аударды. Оларға басшы етіп, Тәуке хан Мұхаммед биді жіберді.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
Тәуке хан 

Санат:Тарих
Лазарь Захарович Будагов

**Будагов Лазарь Захарович**(12.4.1812, Ресей, Астрахан — 30.12.1878, Санкт-Петербург) — шығыстанушы ғалым, түрколог, аудармашы. Қазан университетін бітірген (1840). Тифлис гимназиясында Әзірбайжан, парсы тілдерінен (1840 — 44), Санкт-Петербург университеттінде Әзірбайжан, түрік тілдерінен дәріс оқыды (1845—70). 1861 жылдан бастап оқытушылықпен қатар Ресей Сыртқы істер министрлігінің Азия департаментінде аудармашы қызметін атқарды. Будагов — тек оқытушы, аудармашы ғана емес, сондай-ақ, түркі тілдерін салыстыра зерттеген алғашқы орыс ғалымдарының бірі. Оның “Түрік-татар тілдерінің салыстырмалы сөздігі” (екі томдық, 1225 бет. 1869, 1871 жылы) түркология тарихында ерекше орын алады. Сөздікте 24 тілге тән материалдар қатар беріліп, өзара салыстырылып, жолма-жол орыс тіліне аударылған. Жүйелі зерттелген осман түріктерінің тілінен бастап, сол кезеңде әлі зерттеле қоймаған Сібір, Шығыс Түркістан түркілерінің тілінен мол тілдік деректер берілген. Сөздік оғыз (оңтүстік-батыс) және қыпшақ (шығыс) бұтағына жататын тілдердің лексикасы негізінде құрылған. Түркі тілдерінің кейбір диалектілерін Будагов жер аттарына қарай: бұқарлықтардың, қоқандықтардың, хиуалықтардың, ферғаналықтардың, қашқарлықтардың тілі, т.б. деп жіктейді. Еңбекте осман, шағатай тілдерінің сөздік қорынан алынған түркі тілдерінің көне сөз үлгілері жиі кездеседі. Сөздікке 6 мыңдай қазақ сөзі, 205 мақал-мәтелі және жұмбағы енген.
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Тұлғалар
Моноэдр

**Моноэдр** (*моно* және грекше *edra* – жақ) – кристаллографиядағы жай пішіндердің бірі. Оны ешбір симметрия элементтері қайталамайды. Сондықтан Моноэдр кристалдарда басқа жай пішіндермен ұштасқан түрде болады. Моноэдр сингониялардың триклиндігінің моноэдрлік, моноклиндігінің ості диэдрлік және осьсіз диэдрлік, ромбылық-пирамидалық, т.б. кластарында бірнеше жай пішіндермен бірге түрлі кристалдардың геометриялық пішінін құрауға қатысады. Мысалы, күкірт қышқылды кальцит (CaSO4*6H2O), лактоза (C12H22O11*H2O), каламин (Zn4H2SіO4), иодқышқылды натрий (Na2І2O8*6H2O), т.б. қосылыстардың кристалдары.

## Дереккөздер
Бозақор

**Бозақор** – ежелгі қоныс орны. 

## Орналасқан жері
Түркістан облысы, Сауран ауданы, ортағасырлық Сауран қаласының батыс жағында 5-6 км жерде орналасқан.

## Сипаты
1973 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі С. Жолдасбаев) зерттеген.
Жергілікті тұрғындардың айтуынша, Бозақор деп аталу себебі — бұл жерде боза жасалынып, өткен-кеткен жолаушыларға сатылып тұрған. Бозақор мекенінің жанынан өтетін үлкен керуен жолы осыны айғақтайды. Бозақор сыртқы көрінісі төртбұрышты, аумағы 24х20 м, биіктігі 80 см төбе. Мекен жайдың төрт жағында құдықтардың орны сақталған. Қазба жұмысы оңтүстік-шығыс жағындағы 15х8 м аумаққа жүргізілді. Екі бөлменің едендері мен қабырғалары ашылып, көзе сынықтары алынды. Алынған заттардың барлығы кезінде күнделікті шаруада пайдаланылған қарапайым керсен, күбі, көзелер. Боза сияқты сұйық тамақ сақтайтын ақшыл, көк бояумен сырланған ыдыстар көптеп кездеседі. Қыш ыдыстарының жасалу түрлеріне және сырлану тәсіліне қарағанда, Бозақор мекені б.з. VIII-X ғасырларында болған мекен жайға ұқсайды.

## Әдебиет
* Жолдасбаев С.Ж., Однослойные поселения среднего течения Сырдарьи (Х – ХV вв.). Средневековые города Южного Казахстана, А.-А., 1986.

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысы қоныстары
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Фрикциондық механизм

**Фрикциондық механизм** — қозғалысты жеткізуі (беруі) не оны өзгертуі элементтер (фрикциондық беріліс, фрикциондық муфта, тежеуіш, сыналы қысқыш, т.б.) арасындағы үйкеліс күшінің әсеріне негізделген механизм.

## Сілтемелр
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Физика
Санат:Терминология
Бугисалар

**Бугисалар** (өзд. атауы — таугик) — Индонезияның Сулавеси, Риау, Калимантан аралдарында тұратын халық. Жалпы саны — 4,5 млн. адам (1995). Бугисаларды ертеректе — буги, бугинез деп те атаған. Моңғол расасының оңтүстік азиялық нәсіліне жатады. Австронезия тілдер шоғырына жататын батыс австронезия тілдері тобындағы буги тілінде сөйлейді. Жазуы латын әліпбиіне негізделген. Мұсылман-сүнниттер. Бугисалар ерте кезден-ақ сауда-саттықпен айналысқан кәнігі теңізшілер болды. 15 — 16 ғасырларда бірнеше князьдіктер құрылып, 17 ғасырдың басында Бугисалар арасында ислам діні тарай бастады. Бугисалардың негізгі кәсібі — егін шаруашылығы. Ойпаң жерде күріш, биік қыратты жерде жүгері өсіреді. Техникалық дақылдардан темекі, кофе, какос пальмасын өсіреді. Қосалқы кәсібі — мал шаруашылығы. Буйвол, сиыр, ешкі бағады, сондай-ақ үй құстарынан тауықты көп асырайды және теңіз жағалауында балық ауланады. Дәстүрлі қолөнерінде тоқымашылық пен өрмешілік, ұсталық пен зергерлік өнері, қайық пен кеме жасау дамыған. Бугисалардың біразы қалаға қоныстанып, портта, өнеркәсіпте еңбек етеді. Ақсүйектер, еріктілер, басыбайлылар болып бөлінеді. Аласа қадаларға орналасқан каркасты үйлерде тұрады. Ерлер саронг, қысқа шалбар, бастарына орамал тартады. Қазір еуропалықтарша киінеді. Әйелдері саронг, қызыл немесе қоңыр-қызыл түсті баджу (көйлектің түрі) киеді. Кейбір ауқатты ер адамдар ұзын шаш қояды. Ұлттық тағамдары — күріштен, жүгеріден, балықтан жасалатын тағамдар. Етті тамаққа аз пайдаланып, мереке күндері ғана буйвол, тауық етін жейді. Согуэр аталатын пальма шарабын ішеді. Ұлттық мерекелерде сықақ ән “пантун” орындап, қыз бен жігіт айтысы өткізіледі. Сонымен қатар, қораз төбелестіріп көңіл көтереді. Бақсылардың құдайы Батара Гуру мен оның әйелі Ве Ньилитимоға сиыну сияқты дәстүрлі діни наным-сенім сақталған.
## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том

Санат:Халықтар
Фриулдар

**Фриулдар** (фриул. Furlans, фурландар) — Италияда тұратын ұлт. Жалпы саны 709 мың адам (2003). 

## Тілі
Фриул тілі итальян тіліне қатысты болса да, мүлдем тәуелсіз роман тілі. Олар стандартты италян тілінде де сөйлейді.

## Діні
Христиан дінінің католик тармағын ұстанады.

## Тарихы
Фриулдар этногенезінде Фриули тарихи аймағын мекендеген эвганеялар, оларды жаулап алған (біздің заманымыздың бірінші мыңжылдықтың басы) венеттер, осында шапқыншылық жасаған (біздің заманымыздың 4 ғасыр) галл тайпасы карндар елеулі рөл атқарған. Б.з.б. 1 ғасырда бұл аймаққа римдіктердің билігі орнықты. Оның тұрғындарының романдануы 4 — 5 ғасырларда аяқталып, Фриулдар этносы қалыптаса бастады. 5 — 6 ғасырларда Фриулдар аумағын вестготтар, ғұндар, остготтар бағындырады. Фриулдар этнонимі Форум Юлии қаланың атына байланысты қалыптасқан. 11 — 14 ғасырларда екінші этникалық атау “фурлан” орныға бастады. Кейінгі орта ғасырлардан бастап итальян мәдениетінің ықпалына түсті. 1866 жылдан бастап Фриулдар жері Италия корольдігінің құрамына өтеді.

## Кәсібі
Фриулдардың дәстүрлі шаруашылығы — егіншілік (бидай, жүгері, көкөніс, жүзім, т.б. дәнді дақылдар өсіреді); таулы және жазық аймақтарда мал (негізінен сиыр) бағады.

## Тұрмыс салты
### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Дәстүрлі Альпі және венециандық үйлерге ұқсас тастан қаланған, ас үйдің мұржасы үлкен әрі биік етіп жасалуымен ерекшеленеді.

### Дәстүрлі киімдері
19 ғасырға дейін киген ұлттық киімдері жергілікті италиялықтарға ұқсас болды. Ерлер — көйлек, күртеше, қысқа шалбар; әйелдер — көйлек, кеудеше, юбка, алжапқыш киген. 

### Дәстүрлі тағамдары
Бидайдан полента (қазір жүгеріден жасайды) дайындаған. Ұлттық тағамдарында көкөніс басым.

### Фольклоры
Рухани мәдениеті италиялықтарға өте жақын. Дәстүрлі билері, ертегілері мен тақпақтары (виллотта) сақталған.

## Дереккөздер

Санат:Италия халықтары
Санат:Роман халықтары
Фройндшафт

**“Фройндшафт”** — неміс тілінде шығатын республикалық саяси газет. Алғашқы саны 1966 жылғы 1 қаңтарда Целиноград (қазіргі Астана) қаласында жарық көрді. Тұңғыш редакторы — А.Дебольский. Газет бетінде одақтық және шетелдік ақпараттар, саяси экономикалық және мәдени тақырыпқа арналған комментарийлер мен мақалалар жарияланды. Ол өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығындағы социалдық жарысты ұйымдастыру мәселесін кеңінен жазып, озық тәжірибені насихаттап отырды. Сондай-ақ ғылым, мәдениет және өнер жаңалықтары туралы жазылды. Аптасына бір рет әдебиет беті беріліп, онда неміс тілінде жазатын кеңес жазушылары мен ақындары сөз алды. Газет ең алдымен Қазақстанда тұратын немістерге арналды. Аптасына бір рет шығады.

1987 жылдан Алматыда басылып, 1991 жылдан «Дойче Альгемайне» деген атпен тарай бастады. Газетте Абайдың өмірі мен шығармашылығына қатысты бірқатар материалдар басылды. И. Варкентиннің «Гете және Абай» атты лирик. очеркі, соның аудармасымен М. Құрмановтың «Гетеге» өлеңі (1966. 18.12)басылған. 1971ж. Г. К. Бельгердің Абай, Лермонтов, Гетенің рухани байланысын сөз еткен «Биік тұлғалар» очерк-эссесі жарияланды. Газетте Р. Лфлюгтің аудармасымен Абайдың «Ғылым таппай мақтанба...» өлеңі (29. 5. 1982), сондай-ақ, Бельгердің Абай мен М. О. Әуезовтың рухани-тарихи байланыстарын, шығармашылығын сез ететін «Шыңғыстау бөктерінде» атты көркем очеркі жарияланған.

## Сілтемелер
Қазақ ЭнциклопедиясыҚазақ Энциклопедиясы, 9 том

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан газеттері
Санат:Неміс тілді газеттер
Монтайтас

**Монтайтас** — Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігіне қарасты ауыл, темір жол бекеті, Монтайтас ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Арыс қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 45 км-дей жерде орналасқан. Ауыл төңірегінде эфемероидті өсімдіктер аралас қоңырбас, өлең, т.б. өсімдіктер өседі.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1954–96 жылдары асыл тұқымды қой зауыты кеңшарының орталығы болып келді. Оның негізінде Монтайтаста және округтегі Ақтас, Бақырша, Қабылсай, Қожатоғай, Тоғансай, Шағыр ауылдарында ӨК-тер және ЖШС-тер құрылды. Монтайтас арқылы Орынбор-Ташкент темір жолы өтеді.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар.

## Дереккөздер

Санат:Арыс қалалық әкімдігі елді мекендері
Бөке Жырғалаңұлы

**Бөке Жырғалаңұлы** (1844, Қытай, Алтай аймағы, Шіңгіл өзені бойы — 1899, Тибет тауы) — Шығыс Түркістан қазақтарының ұлт-азаттық күресіне қатысқан батыр. 

Моңғол-торғауыт сұлтаны Сары Уаңның қазақ ауылдарына жасаған зорлық әрекеттеріне қарсы жас кезінде-ақ қол бастаған. 1883 жылы Бөке Шонжы қаласына әкім (шаңя) болып тағайындалады. 1886 жылы Еренқабырғаға, Боғдаға барып керей, Найман руларына қорған болады. Қытай-манжұр, моңғол билеушілерінен зәбір көріп ығысқан қалың ел Боғдаға қарай көшіп, Бөке батырды паналайды. Бұл жағдай Үрімжі ұлықтарының оның үстінен іс қозғауына себепші болып, 4 ай абақтыда отырады. 1887 жылы Бөке батыр қазақтарға жаңа мекен іздеп, оңтүстікке ауа көшеді. 1890 жылы Шақылық-Шаршенде Бөке батыр жасағы Үрімжі әкімшілігінің қуғынға жіберген 500 шерігіне тойтарыс береді. Соңынан қалмаған өкімет әскерлері Тибетке жетіп, ауырып қайтыс болған Бөкенің қабірін қазып, басын Үрімжі ұлығы ген. Люге әкеледі. Кейін батырдың басы Алтайдағы Шіңгіл өзені бойындағы Аралтөбе ауылының зиратына жерленеді де, денесі Тибетте қалды.

## Дереккөздер

Санат:1844 жылы туғандар
Санат:Алтай аймағында туғандар
Санат:1899 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тибетте қайтыс болғандар
Санат:Шығыс Түркістан қазақтарының ұлт-азаттық көтерілісне қатысушылар
Санат:Алтай аймағында жерленгендер
Фронтит

thumb_|right|200px|Фронтит
**Фронтит** (лат. frons, frontіs — маңдай және іtіs — қабыну) — маңдай қуысының қабынуы. 

Ауру мұрын қуысындағы патогенді микроорганизмдер|дің маңдай қуысына енуі салдарынан пайда болады. Фронтиттің жедел және созылмалы түрлері болады. Жедел Фронтит ринит, тұмау, қызылша, т.б. жұқпалы аурулардың салдарынан дамиды. Бұл кезде бастың маңдай тұсы қатты ауырып, адам еңкейгенде ауру сезімі үдей түседі. Мұрын бітеліп, мұрыннан іріңді сұйықтық ағады. Кейде ауру көзге беріліп, көзден жас ағады, адамның иіс сезу қабілеті нашарлайды, қабағы ісініп, ыстығы көтеріледі. Дерт асқынып кетсе, созылмалы түріне ауысады. Бұл жағдайда науқастың маңдайы ауырып, саусақпен басқанда ауырсынады. Ауру көздің медиалды ұшына беріліп, адам жарыққа қарай алмайды, көзден жас тоқтамайды. Дене қызуы алғашқыда 38 — 39°С-қа көтеріліп, содан кейін біртіндеп түседі. Риноскоптық тексеруден өткізгенде мұрынның ішкі, ортаңғы бөлігінің ісінуі, іріңді жолақтар, полиптер анық көрінеді. Фронтитті негізінен консервативті жолмен емдейді: аналгетиктер беріліп, мұрынға нафтизин, галазолин, назифин, назол, т.б. тамшыларын құяды, физиотерапия тағайындалады. Фронтиттің созылмалы түрі асқынып кетсе, антибиотиктер беріледі, егер мұрын қуысының ішінде полиптер қайта-қайта пайда бола берсе, хирургиялық операция жасап, оларды алып тастайды.

## Дереккөздер

Санат:Медицина
Санат:Аурулар
Ештеңге

**Ештеңге** — шынайы нақтылықты немесе болмысты мойындамай, жоққа шығаратын ілімдер категориясы. Ежелгі дәуірден философия тарихында ештеңге жөнінде екі бағытты аңғаруға болады: 
# Платон ортағасырлық христиандардың пантеистік мистикасы мен Гегель, т.б. ештеңгені онтологияның ең басты категориялары (Құдай, болмыс, абсолют, т.б.) қатарына жатқызып, ештеңгеден ешнәрсе пайда болмайды деген принципті теріске шығарды; 
# екінші бағыт ештеңгені формальды-логикалық атау ғана деп номиналистік тұрғыдан қарап, бұл мәселені онтологиядан мүлдем шығарып тастайды. 
Осы ұғымның толық анықтамасын берген Гегельдің тұжырымы бойынша, ештеңге диалекттік процестің бір кезеңі ретінде қаралады. Мұнда абсолюттік идеяның өзінен-өзі қорғалу диалектикасы, ештеңге мен болмыстың барабарлығының ашылу процессі зерттеледі. 20 ғасырда бірқатар философиялық бағыттар ештеңге мәселесіне назар аудара бастады. Хайдеггер мен Сартр экзистенциализмі ештеңгенің болмысқа қатысы жайындағы мәселені қарастырды.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Философия
Ұсталық аспап

**Ұсталық аспап** — қатты материалдарды, болат пен түсті металл қорытпаларын қолмен немесе машина көмегімен соғу арқылы өңдеуде пайдаланылатын аспаптар. Қолмен соғу кезінде дайындама төс үстінде, машинамен (балғамен) соғу кезінде балға тоқпағына қойылады. Ұсталық аспап ұсталық штампылау өндірісінде дайындамаларды ыңғайлап ұстау, қозғау, аударыстыру, жылжыту, өлшеу, т.б. үшін пайдаланылады. Ұсақ дайындамаларды тас балғамен, ал массасы үлкен дайындамалар машина жәрдемімен өңделеді. Ұсталық аспап көмегімен дайындаманы жаншып өңдеуге, шабуға, кесуге, тесуге, бұрауға, июге болады. Машинамен жаншып өңдеу арнайы қондырғысыз орындалмайды. Қолмен соғу кезінде әр түрлі тегістегіш, қысқыш, кесу, тесу, ою салу, әшекей бет салу, т.б. көптеген ұсталық аспап түрлері қолданылады. 

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Өндіріс
Санат: Аспаптар
Бозанбай

**Бозанбай** — (1998 жылға дейін - *Никитинка*) Шығыс Қазақстан облысында Ұлан ауданындағы ауыл, Бозанбай ауылдық округі орталығы.

## География
Таулы далалы аймақта орналасқан. Климаты құрғақ, күрт континенттік, жазда орташа температура 18…23 °C, қыста -30…-35 °C.

## Экономика
Негізгі экономикалық бағыт – егіншілік пен мал шаруашылығы. Май зауыттары мен наубайханалары бар.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қасым Қайсенов кентінен оңтүстікке қарай 45 км жерде, Қалба жотасының солтүстік беткейінде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1912 жылы қаланған. 1928 жылдан 1997 жылға дейін "Никитинка" ет-сүт кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде шаруа (фермер) қожалықтары құрылған. Май, нан зауыттары жұмыс істейді. 1935-1963, 1966-1997 жылдар аралығында Ұлан ауданының орталығы болды.

## Ауа райы
Бозанбай ауылының климаты — шұғыл континенттік. Қысы ұзақ, суық және қарлы, ал жазы жылы, көбіне жаңбырлы әрі өте ыстық өтеді. Қаңтар айындағы орташа температура −21°C шамасында болса, шілдеде +29 … +32 °C-қа дейін жетеді. Жауын-шашын мөлшері жылына шамамен 270-300 мм-ді құрайды, оның көп бөлігі көктем мен жаз мезгілдерінде түседі. Ауыл аумағында жазғы уақыттарда кейде құрғақшылық байқалуы мүмкін, ал қыста қатты аяздар мен борандар жиі болып тұрады.




## Дереккөздер

Санат:Ұлан ауданы елді мекендері
Бозаншар

**Бозаншар, Бозанша** — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша, Кіші жүздегі қаракесек бірлестігінің кете тайпасынан тарайды. Бозаншардан Адамқожа, Сәду, Түменқожа (Төменқожа) аталары өрбиді. Бұл үшеуі Шөмекеймен бірге өсіп, қоныстас болғандықтан, қазірге дейін “Кете - Шөмекей” деп аталады. Кейбір шежіре деректерінде Байсарыдан Бозаншар, Майлыбай, Түменқожа таратылады. Ел аузында: “Бітеді қамыс қатар еменменен, Байсары бірге туған Шөменменен. Бозаншар әкесінен жастай қалып, қайғының қарнын тіккен тебенменен” деген сөз бар. Бозаншар руының ұраны — Майлыбай, таңбасы — П, Х.

## Дереккөздер

Санат:Тарих
Санат:Кіші жүз рулары
Белдемше

thumb|right|Белдемше

**Белдемше**, **юбка** — дененің төменгі жағын жабатын әйелдердің киім-кешек бұйымы. Белдемше барқыттан, әр түрлі жібек маталардан тігіліп, жиегі айнала кестемен немесе құндыз терісімен көмкеріледі, түрлі әшекейлермен безендіріліп, белі қапсырмамен түймеленеді. Үй шаруасында жүргенде алға байлап алатын алжапқышты да *“белдемше”* деп атайды.

## Дәстүрлі белдемше
19 ғасырдың аяғына дейін қазақ әйелдерінің белдемшесі ойын-сауық кезінде көйлек сыртынан киілген. Белдемшенің алдыңғы өңірлері бір-біріне түйісіп тұрады да, белінен төмен қарай кеңи береді.Белдемшені көйлектің етегін түгел жаппайтындай етіп тігеді.

Үй шаруасында киілетін белдемше жалаң қабат күйінде, түрлі-түсті шыттан тігіп, мал сауғанда, тамақ даярлағанда тазалық үшін киіледі.

## Дереккөздер


Санат:Киім
Санат:Қазақстан мәдениеті
Бударин

нобай|орта|1200px|'''Бударин ауылына қош келдіңіздер!'''

**Бударин** — Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданындағы ауыл, Бударин ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Чапаев ауылынан солтүстік-батысқа қарай 35 км жерде, Жайық өзенінің оң жағалауында орналасқан.  Шөлейт белдемнің құрғақ қоңыржай агроклиматтық белдемінде жатыр. Жайық өзенінің  аңғарындағы шалғынды қара және бозғылт сұр топырақты жерінде әр түрлі астық тұқымдасты шөптер өседі.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1667 адам (833 ер адам және 834 әйел адам) болса, 2009 жылы 1444 адамды (696 ер адам және 748 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1240 адамды (597 ер адам және 643 әйел адам) құрады.

## Инфрақұрылымы
Ауылда Чуйков атындағы өндірістік кооператив пен шағын шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Бударинде орта мектеп, аурухана бар. Тұрғындары Ақжайық ауаданымен және басқа елді мекендермен автомобиль және су жолымен қатынасады.

## Ауыл көшелері
* Ақжайық (Уральная) көшесі
* Астана (Молодёжная) көшесі
* Әлия Молдағұлова (Степная) көшесі
* Бейбітшілік (Мир) көшесі
* Ж. Молдағалиев (Чапаев) көшесі
* Жағалау (Набережная) көшесі
* Жеңіс (Лесная) көшесі
* Қазақстан (Советская) көшесі
* Мәншүк Мәметова (Новосельская) көшесі
* Сатым Сұпалдияров (Чуйков) көшесі
* Ыбырай Алтынсарин (Школьная) көшесі
* Ынтымақ (Зелёный) көшесі

## Ауыл суреттері

## Дереккөздер

Санат:Ақжайық ауданы елді мекендері
Санат:Жайық казак әскерінің тарихи елді мекендері
Фронтон

[thumb|324px|right|[Афинадағы ғимараттың фронтоны]]
**Фронтон**, *маңдайша қабырға* (,  — маңдай, бет, маңдай алды) — ғимараттың алдыңғы бетіндегі немесе портикпен, яки бағаналар тізбегімен көмкерілген бүйір қабырғасындағы шатыр мен карниз аралығындағы үшкүл маңдайша; ендік қабырғаның жоғарғы жағындағы төбе шатырының екі енісі арасындағы үшбұрышты немесе доғал бірлігі.

Мұндай фронтонды көбіне мүсіншелермен әсемдейді.

## Дереккөздер

Санат:Сәулет элементтері
Санат:Шатыр
Микросұлба

**Микросұлба**, интегралдық сұлба, микросхема(mіcrocіrouіt) – элементтері (транзисторлар, диодтар, конденсаторлар және резисторлар) бір технологиялық циклда дайындалған, бір-бірімен бірыңғай өткізгіштер арқылы байланысқан, өте шағын етіп жасалған электрондық құрылғы; бір ғана шалаөткізгішті кристалл ішінде немесе бетінде орналасқан электрондық сұлба. Құрамы мен құрылымына қарай ол микропроцессор, адаптер (контроллер), т.б. қызметін атқара алады. Алғашқы интегралдық сұлба 20-ғасырдың 50-жылдары күрделене бастаған электрондық сұлбалардың сенімділігін, жылдамдығын арттыру, құнын төмендету, көлемін кішірейту мақсатында жасалды. Интегралдық сұлба ақпаратты түрлендіруге, сақтауға, өңдеуге және таратуға арналған. Элементтерді біріктіру (интеграциялау) тәсіліне қарай интегралдық сұлба – шалаөткізгішті (немесе монолитті), пленкалы және гибридті (сондай-ақ, көп кристалды); өңделетін сигналдар түрлеріне қарай – цифрлық және аналогтық интегралдық сұлба; құрамындағы элементтер (құраушылар) санына (яғни элементтердің интеграция дәрежесіне) қарай кіші, орта және үлкен интегралдық сұлба болып ажыратылады. Шалаөткізгішті интегралдық сұлба аса таза материалдардан (кремнийден, германийден) жасалады. Цифрлық интегралдық сұлба компьютерлердің логикалық және есте сақтау құрылғыларында қолданылады. Аналогтық интегралдық сұлба радио және бейнелік сигналдарды, токтарды, кернеулерді туғызу, күшейту және түрлендіру мақсатында пайдаланылады. Цифрлық интегралдық сұлбалар инвертор, триггер функцияларын, «және – емес», «немесе – емес», тағы сол сияқты логикалық сұлбалар қызметін атқарады. Бір кристалда жүзден аса құраушысы бар интегралдық сұлбаны интеграция дәрежесі жоғары, елу – жүз құраушысы барды – орта, он – қырық құраушысы барды – төмен, мыңнан аса құраушылары бар және электрондық аппаратураның толық бір бөлігінің қызметін атқаратын интегралдық сұлбаларды үлкен интегралдық сұлбалар, ал миллиондаған құраушылары бар бөлікті – аса үлкен интегралдық сұлба деп атайды. Мысалы, қазіргі компьютер процессорларының кремний кристалы (ауданы 150 мм2) 30 миллионнан астам элементті құраушылардан (диод, транзистор, т.б.) тұрады.
## Сілтемелер
* Кремний  
* Технология  
* Модуль
## Дереккөздер


Санат:Электроника
Мұхаммед Әли Мысырлық

**Мұхаммед Әли**, Мехмет Али (1769, Македония, Кавала қаласы – 2.8.1849, Александрия) – Египет билеушісі (1805 – 1849), 1952 жылға дейін Египетті билеген әулеттің өкілі. Түркияның Францияға қарсы Египеттегі соғысына (1799 – 1801) түрік армиясындағы албан жасағының қолбасшысы ретінде қатысты. 1805 жылы өзін уәли деп жариялап, түріктер мен жергілікті мәмлүктерді жеңіп, іс жүзінде тәуелсіз Египетті құрды. Ол Францияға сүйеніп, елде реформа (жер, әскер, ағарту ісі, сауда, т.б. салаларда) жүргізді. Барлық жерді мемлекет қарамағына алды. Бірақ оны 1829 жылы өз жақындарына бөліп бере бастады. Елді басқару жүйесін қайта құрып (1816 – 1820), шетел (негізінен француз) мамандарын кеңінен пайдаланды. Египет жастарын білім алу үшін шетелдерге жіберді. Еуропалық үлгідегі тұрақты әскер мен теңіз флоты, орта және жоғарғы оқу орындары, өндіріс орындары ашылып, Египет қайтадан дами бастады. Мұхаммед Әли 1820 – 1830 жылы Арабияны, Суданды, Палестинаны, Сирияны, Крит аралын, Кіші Азияның бір бөлігін түріктерден тартып алды. Бұл соғыста оны Ресей, Англия, Франция мемлекеттері қолдады. Бірақ 1821 – 1829 жылы болған грек көтерілісін басуға түрік сұлтанына көмектескені үшін аталған мемлекеттер Мұхаммед Әлидің теңіз флотын талқандап, әскерін Грекиядан шығаруға мәжбүр етті. Кейіннен ол Батыстың көмегі арқасында түрік сұлтанымен соғысты әрі қарай жалғастырды. Жеңіліске ұшырап, 1840 жылы Суданнан басқа жерлердің бәрінен айырылды. Елдің әскери күштері қысқартылды, шетел саудагерлеріне жеңілдіктер беріліп, Батыс елдері Египетке үстемдік жүргізе бастады. Оның ұрпақтары 1952 жылдың 23 шілдесінде болған әскери төңкеріске дейін билік басында отырды.
## Сілтемелер
* Арабия
* Еуропа
* Түркия
* Египет
## Сыртқы сілтемелер
Мұхаммед Әли Клэй
## Дереккөздер
 
## Толықтыру

Санат:Мысыр тұлғалары
Санат:Османлы империясы
Санат:1769 жылы туғандар
Санат:1849 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мұхаммед Әли әулеті
Фруктоза

240px|thumb|''Фруктоза''
нобай|Фруктоза
**Фруктоза**, жеміс қантты, левулоза, С6Н12О6 — моносахаридтер тобына жататын тәтті зат (сахарозадан 1,5 есе, қант құрағынан 3 есе тәтті); глюкозаның изомері. Фруктоза — кетоза көмірсуларының маңызды өкілдеріне жататын және суда жақсы еритін кристалды зат. Фруктоза өсімдік жемістерінің құрамында және ара балында (50%-дай) глюкозамен бірге кездеседі. Оның бірнеше таутомериялық түрлері бар. Табиғатта көп тараған D Фруктозаның -аномерінің балқу t 102 — 104°С. Фруктоза кетотоптары арқылы фенилгидрозон, фенилозазон, n-бромфенилгидрозон, т.б. түзеді. Өнеркәсіпте Фруктоза жеміс-жидектердің құрамынан және сахароза мен полисахаридтерді гидролиздеу арқылы алынады. Ол көптеген олигосахаридтердің құрамына кіреді. Фруктоза тамақ өнеркәсібінде, медицинада (диабет ауруларына глюкозаға қарағанда пайдалы) жүрек ауруларын емдеуде қолданылады.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Кетозалар
Белдесу

**Белдесу** — қазақша күресте екі балуанның бір-бірін белден орай ұстау әдісі. Белдесуден кейін *бұрау*, *жамбасқа алу*, *іштен*, *сырттан*, *қырқа шалу*, *үйіру* тәсілдерін қолданады. Кей жерлерде әдіс қолдану бір не екі қолмен белден ұстаудан басталатын болғандықтан, қазақша күресті “белдесу” деп те атайды. Белдескен кезде қолды тарақтап жаюға болмайды. Бұл саусақтар үшін қауіпті. Саусақтарды құлыптай немесе білекті орай, ал белбеу байланған жағдайда содан ұстаған жөн. Белдесу әдісі тек қазақша күресте ғана емес, дүние жүзі елдеріне тараған еркін, грек-рим, самбо күрестері шеберлерінің жекпе-жектерінде де пайдаланылады.

## Дереккөздер</span>


Санат:Қазақ күресі
Мұхаммед ән-Насауи

## Мұхаммед ән-Насауи
**МҰХАММЕД ән-НАСАУИ**, Шихаб әд-Дин Мұхаммад ибн Ахмад (т. ж. б., Хорасан – 1249, Халеба) – араб тілді Хорезм тарихшысы. Шыңғыс хан әулеті Хорасанға келгенге (1220) дейінгі Мұхаммед ән-Насауидің өмірі жайлы дерек жоқ. 1224 – 1231 жылы Хорезмнің соңғы шаһы Жалел әд-Диннің сарайында хатшы болды әрі шаһтың өмірбаянын жазумен шұғылданды. 1231 – 1235 жылы Айюб әулетінің өкілі Мәлік әл Мұзаффар Шихат әд-Диннің қол астында істеді. 1235 жылы парсы тілінде өз басынан кешкен оқиғалары жөнінде “Нафсет ол-Масдур” еңбегін жазды. Бұдан соң Халеба қаласының билеушісіне қызмет етіп, бірнеше рет елші ретінде моңғолдарға барды. Орта Азия мен Қазақстанның, Кавказ, Таяу Шығыс елдерінің, Хорезм шаһтарының тарихы туралы аса құнды деректердің бірі болып саналатын “Сират ас Сұлтан Жалел әд-Дин Менгуберти” (“Сират ас Сұлтан Жалел әд-Дин Менгубертидің өмірі жайлы сипаттама”) атты шығарма жазған. Бұл еңбекте сол кезеңдегі Хорезмнің ішкі және сыртқы істері, қыпшақтармен қатынастары, сондай-ақ қыпшақ қоғамының ішкі құрылымы туралы бірқатар деректер көрсетілген. 
## Сілтемелер
* Хорасан
* Хорезм
* Мәлік әл Мұзаффар Шихат әд-Дин
* Сұлтан
## Сыртқы сілтемелер
Мұхаммед ән-Насауи 
## Дереккөздер
 1. Қазақ энциклопедиясы, 6 том.
## Толықтыру

Санат:Тұлғалар
Фрунзе

*Ауылдар:
* Фрунзе - Алматы облысы Талғар ауданы. 
* Фрунзе - Алматы облысы Қаратал ауданы. 
* Фрунзе - Қостанай облысы Денисов ауданы.  
* Фрунзе - Қостанай облысы Қамысты ауданы.
*Қала
* Фрунзе — Молдованың Окница ауданындағы қала.

## Тағы қараңыз
*Адамдар:
**Михаил Васильевич Фрунзе
Енеке

**Енеке** (**) — сиыр тұқымдасына жататын қуыс мүйізді, күйіс қайыратын жануар. Енекенің 5 түрі (*Bubalus depressicornis*, *Bubalus quarlesi*, *Bubalus mindorensis*, *Bubalus bubalus* және *Bubalus arnee*) бар. Енекелер Оңтүстік Азия мен Африканың тау және жазық дала ормандарында кездеседі. Олардың дене тұрқы 100 — 290 см, құйрығының ұзындығы 15 — 90 см, шоқтығынан алғанда биіктігі 62 — 180 см, салм. 150 — 1200 кг. Буйволдың қолға үйретілген түрі — азиялық Буйвол (B arnee). Ол Б. б.з.б. 4 — 3 мыңжылдықтарда қолға үйретіле бастаған. Қазір азиялық Енеке Үндістанда, Мьянмада, Оңтүстік Қытайда, Калимантан (Борнео) аралында мекендейді. Оның салмағы 1000 кг, биіктігі шоқтығынан алғанда 180 см, орақ сияқты мүйізінің ұзындығы 2 м-дей. Сүтінің майлылығы жоғары (8 — 9 %-тей). Сүтінен жоғары сапалы май, ірімшік (моцарелла), т.б. сүт тағамдарын дайындайды. Азиялық енекедың (*Bubalus bubalus*) шаруашылық маңызы үлкен.

## Дереккөздер


Санат:Қуысмүйізділер
Үңгір қорқауы

thumb|left|180px
**Үңгір қорқауы** () — қорқау қасқыр тұқымдасына жататын жыртқыш.

Үңгір қорқауы плейстоцен кезеңінің 2-жартысында тіршілік еткен. Олар мамонт таралған жерлердің бәрінде кездеседі. Әсіресе, олардың ең көп тараған жерлері Еуропаның шығысы (Молдавия, Украина, Польша, Оңтүстік Орал және Солтүстік Кавказ). Негізінен үңгірлер мен жартас жарықтарының қуыстарына мекендеген.

## Дереккөздер

Санат:Қорқаулар
Санат:Жойылып кеткен жануарлар
Санат:Плейстоцен сүтқоректілері
Санат:Үңгір фаунасы
Будухтар

**Будухтар** (будухша Будад; ) — Әзербайжанның көбіне Будуг ауылын мекендейтін аз санды этникалық топ, Шахдаг халықтарының бірі. Будухтар еуропа нәсілінің кавказ тобына жатады және Ислам дінінің суннит ғұрпын ұстанады.

## Тілдері
Бұрын кавказ тілдері шоғырының солтүстік-шығыс тобындағы лезгин тілдері тобына жататын будух тілінде сөйлейтін. 1926 жылғы халық санағының мәліметі бойынша, будух тілінде екі мыңдай ғана адам сөйлеген. Қазіргі кезде будухтар түгелдей әзербайжан тілінде сөйлеп, өздерін сол халықтың өкіліне жатқызып жүр. Жазуы мен әдебиеті де әзербайжан тілінде жазылады.

## Дереккөздер

Санат:Әзербайжан халықтары
Санат:Кавказ халықтары
Санат:Хашдаг халықтары

Санат:Лезгиндер
Будневич Иосиф Львович

**Иосиф Будневич (24.10.1927. [[Ленинград қаласы]])** – фотожурналист. Ленинград кино инженерлері институтын бітірген.. Қазақстан журналистикасының ардагері, Қазақстандық фото-журналистиканың негізін салушылардын бірі. 

1958-76 жылдары  БЖА-нің Қазақстан мен Орта Азия бойынша фототілшісі, 1976-93 жылдары ҚазТАГ-та жұмыс істеді, одан кейін ҚР Президентінің жеке фотографы болды. 

Халықаралық көрмелердің лауреаты. ҚР мәдениетіне еңбегі сіңген қызметкер. "Құрмет" орденімен және медальдармен марапатталған. Отандық журналистикаға қосқан көрнекті үлесі үшін Қазақстан Журналистика Академиясының жалпыұлттық сыйлығы –нөмірі 2-нші "Алтын Самұрықпен" марапатталған (2002). Қазақстан Журналистика академиясының академигі (2001)
## Дереккөздер


Санат: журналистика
Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары
Мұхаммед Башшаро мазары

## МҰХАММЕД БАШШАРО МАЗАРЫ
**МҰХАММЕД БАШШАРО МАЗАРЫ** – ортағасырлық сәулет өнерінің ескерткіші. Зеравшан өзені бойындағы сопы әулие Мұхаммед Башшароның (8 – 9 ғасырларда өмір сүрген) құрметіне 11 – 12 ғасырлар шамасында салынған. Тәжікстан Республикасы, Пенжікент қалсынан 25 км қашықтықтағы Мазари Шариф мекенінде орналасқан. Үш бөліктен тұратын мазардың аум. 2515,5 м. Орт. зал және екі бұрыштық бөлме бар. Құрылыстың орт. бөлігі оңт.-батысқа қарай созылып, кішігірім бөлмемен жалғасқан. Онда жер асты мешіті (қылует) мен шағын бөлме орналасқан. Ол бөлмеде шикі саз балшықтан өрілген михраб орналасқан. Мазардың орт. бөлігі шаршы тәріздес салынып, жоғ. жағы орт. күмбезбен қапталған. Күмбездің жалпы диам. 7,6 м. Күмбез үшкірлене өріліп, сегіз қырлы тақтайша таспен аяқталған. Орт. залдың қабырғаларында ішкі ойықтар кездеседі. Қабырғадағы ойықтар, қызыл кірпішті “шырша тәріздес” қалау тәсілі бойынша жасалынған. Орт. залдың екі қанатында кіші көлемдегі бөлмелер орналасқан. Ол бөлмелер орт. залмен “Г” әрпі тәріздес жолдар арқылы байланысқан. 11 – 15 ғ-ларда М. Б. м-на көптеген өзгертулер енгізіліп, қосымша құрылыстар салынды. Мазар әр түрлі тас тақтайшалармен безендірілді, мешіттік қызметтегі бөлмелер қосылды. Қосымша құрылыс жүргізілген жылдар құрылыста аталып отырды. Сондай мерзімнің бірі – 1342 – 43 жылдарға сәйкес келеді. 
## Сілтемелер
* Күмбез
* Тәжікстан
* Зеравшан өзені
## Сыртқы сілтемелер
МҰХАММЕД БАШШАРО МАЗАРЫ
## Пайдалан?ан ?дебиет
 1. ?аза? энциклопедиясы, 6 том.
## Толы?тыру

Санат:Кесенелер
Достық (Қаратал ауданы)

**Достық** (2018 жылға дейін – *Фрунзе*) — Жетісу облысы Қаратал ауданы, Үштөбе қалалық әкімдігі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Үштөбе қаласының оңтүстік-шығыс іргесінде, Қаратал өзені аңғарында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 2018 жылға дейін "Фрунзе" деп аталды. 1983-1997 жылдары Қазақ КСР-і Мемлекеттік агроөндірісінің Фрунзе атындағы тәжірибе шаруашылығының орталығы болды. Оның негізінде Фрунзеде ӨК және бірнеше шаруа қожалығы құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Қаратал ауданы елді мекендері
Фрунзе (Денисов ауданы)

**Фрунзе** — Қостанай облысы Денисов ауданындағы ауыл, Красноармейский ауылдық округi орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Денисовка ауылынан солтүстікке қарай 60 км жерде, Қамысты-Әйет (Аят) өзені жағалауында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1767 адам (857 ер адам және 910 әйел адам) болса, 2009 жылы 1617 адамды (760 ер адам және 857 әйел адам) құрады. 

## Тарихы
Іргесі 1954 жылы тың және тыңайған жерлерді игеруге байланысты қаланған. 1957 — 95 ж. аралығында астық өсіретін кеңшардың орталығы болды. Оның негізінде Фрунзеде шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер
 

Санат:Денисов ауданы елді мекендері
Монте-карло тәсілі

**Монте-карло тәсілі** — кездейсоқ шамаларды модельдеуге және ізделінетін шаманың статистикалық бағаларын құруға негізделген сандық тәсіл. Статистикалық жолмен шығарылатындықтан, ізделінетін шама ықтималдық сипатта болады. Оның дәлдігін арттыру үшін мыңдаған статистик. байқаулар қарастырылады. Монте-карло тәсілімен орындалатын есептеулерде секундына млн-даған операциялар орындайтын аса шапшаң электрондық есептеуіш машиналарды пайдалану тиімді. Монте-карло тәсілі берілген үлестіру заңына сәйкес кездейсоқ шамаларды, дискретті және үзіліссіз кездейсоқ шамаларды модельдеуде, көпеселік интегралдарды бағалауда, екінші реттік интегралдық теңдеулерді, эллиптикалық типті теңдеулерді шешуде, сәулені тасымалдау теориясында, кубтық және интерполяцтық процестерде, т.б. қолданылады. Тармақталған Марков процесін модельдеуді пайдаланып, кейбір сызықты емес теңдеулерді де шығаруға болады. Бұл тәсілді алғаш 20 ғачырдың ортасында америк. математиктер Дж.Нейман (1903 – 1957) және С.Улам (1909 – 1984) ұсынған. Бұл тәсіл Монте-Карло қаланың атымен аталған, ертеректе осы қаланың ойыншылары ойыннан ұтатын ақшаларын осыған жақын бір тәсілмен алдын-ала есептеп отырған.

## Дереккөздер


Санат:Есептеу математикасы
Туғанбай

**Туғанбай** (2007 жылға дейін — *Фрунзе*) — Алматы облысы Талғар ауданы, Нұра ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Талғар қаласынан солтүстікке қарай 67 км жерде, Қапшағай су қоймасынан оңтүстікке қарай 11 км жерде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
1970-97 жылдары өзімен аттас қой өсіретін кеңшар орталығы болды. Оның негізінде Фрунзеде ӨК және шаруа қожалықтары құрылған.

## Дереккөздер

Санат:Талғар ауданы елді мекендері
Үңгірлі

**Үңгірлі** – Шу алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Шу ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 71 км, су жиналатын алабы 278 км2.

## Бастауы
Кіндіктас жотасының батыс беткейіндегі бұлақтан басталып, Қонақбай елді мекені тұсында Шуға жетпей тартылып қалады.

## Гидрологиясы
Аңғары астау тәрізді, беткейі тік (20 — 25 м), арнасы тік жарлы, жайылмасы оң жағалауында 50 — 100 м. Жауын-шашын, жер асты суымен толығады. Орташа көпжылдық су ағымы Үңгірлі елді мекені тұсында 0,15 м3/с. Лайлылығы 800 — 1200 г/м3. Суы ауыл шаруашылығына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Шу ауданы өзендері
Санат:Шу су алабы
Монтень Мишель де

**Монтень Мишель де** (1533 – 1592) — француз философы, жазушы, Қайта өркендеу дәуірінің көрнекті ойшылы. Негізгі еңбегі – “*Тәжірибелер*” (1580). Сократтың ізімен адамгершілік ұстаным заңдылықтарын ақиқатпен, өмірдің даму жүйесімен ұштастыруға ұмтылды. Ежелгі дәуір философиясының іс-тәжірибелік жағына басым назар аударды. Монтень философиясында негізгі принцип – скептицизм. Оның пікірі бойынша, адам күмәндануға құқылы. Оның скептицизмі теол. және метафизика, көзқарастарды, ортағасырлық схоластика мен католик дінінің қасаң қағидаларын сынауға бағытталған. Монтень өзінің скептицизмін адамгершілік ұстанымдарға негіздеді. Ол адамдар өзгеріп-жаңарып отырады, сонымен бірге оның сана-сезімі де, ой-пікірі де жаңарды. Себебі ол адамның жеке басына тән қасиет дейді. Монтень жанның өлмейтіндігі туралы діни ілімді жоққа шығарып, сананы материяның ерекше қасиеті деп білді. Монтеньнің ой-пікірлері француздық қайта өркендеу философиясына, жаңа заманның тәжірибелі әдіснамасының қалыптасуына әсер етті.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Булаев ауданы

**Булаев ауданы** — Солтүстік Қазақстан облысының солтүстік-шығысындағы әкімшілік аудан. Жерінің аумағы 7,8 мың км². Тұрғыны 49,6 мың адам (1999). Аудан бір қалалық, 24 ауылдық әкімшілік округке бөлінген. Орталығы — Булаев қаласы Аудан жері Батыс Сібір ойпатының оңтүстік бөлігіндегі Есіл даласының шығысында орналасқан. Жер бедері жазық (абсолюттік биіктігі 100 — 130 м). Климаты тым континенттік. Қаңтардың орташа температурасы –18ӘС, шілдеде 18ӘС. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 280 — 350 мм шамасында. Аудан жерінде көлдер көп. Тұщы көлдер (Конюхово, Қамысты, Қарабие) солтүстігіндегі орманды жерлерде; ащы көлдер оңтүстік-батысы мен солтүстік-шығысында (Камышлово, Соленое, Келтесор) кездеседі. Тың игеру жылдары мұнда бірнеше кішігірім тоғандар салынған. Есіл өзенінен ұзындығы 2,0 км су құбыры тартылған. Ауданның солтүстігіндегі сұр және күлгін топырақты жерлерінде қайыңды, теректі орман, оңтүстігіндегі қара және карбонатты қара топырақты даласында бетегелі-селеулі шөптер өседі. Жануарлар дүниесінен: қасқыр, түлкі, қарсақ, орманда (ауданның 11% аумағын алады) — бұлан, елік, құр, шіл, т.б.,  тұщы көлдерде — қаз,аққу, үйрек мекендейді. Халқының тығызд. 1 км²-ге 7,0 адамнан келеді. Аудан негізінен егіншілікке және мал өсіруге маманданған. Ауыл шаруашылығына пайдаланылатын жері 637,0 мың га (1997), оның 491,3 мың га-сы егістік, 6,2 мың га техникалық дақылдар, 4 мың га жерін картоп, 140,5 мың га-сы мал жайылымын құрайды. Етті-сүтті ірі қара мал өсіруге маманданған. Мал шаруашылығының 56%-ін ірі қара мал, шошқа 38,8%-ін, қалғанын қой және жылқы шаруашылығы құрайды. Булаев ауданында май, нан, құрама жем зауыттары, тамақ өнеркәсібі комбинаттары, тігін фабрикасы, т.б. бірнеше акционерлік қоғамдар мен өндірістік кооперативтер жұмыс істейді. Жалпы және арнайы білім беретін 39 мектеп, 67 дәрігерлік-амбулаториялық пункт, 4 аурухана, 6 санитарлық-дәрігерлік амбулатория бар. Булаев қаласының жанынан Транссібір т. ж. магистралі мен мемлекетаралық маңызы бар Петропавл — Омбы автомобиль жолы өтеді.
Ауданның Сарытомар ауылында жыл сайын республикалық Мағжан Жұмабай оқулары өтеді.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Мағжан Жұмабаев ауданы
Үңгірліасар

**Үңгірлі асар қалашығы** ( б.д.д. І мыңжылдықтың соңы - б.д. ІХ ғ.) – Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археологиялық ескерткіш. 

## Орналасқан жері
Жалағаш ауданы, Таң ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 11,6 км жерде орналасқан.

## Сипаты
Ескеткішті 1980 жылы Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы (Л.М. Левина) зерттеген, 2006 жылы “Қызылорда облысының ескерткіштерін есепке алу” археология экспедицисы (жетекшісі Ж.Қ. Құрманқұлов) барлау жүргізіп, географиялық координаттарын анықтаған.
Қамал екі қабатты төбе секілді. Төменгі қабатты қоршап жатқан бекініс қабырғаларының өдшемі 100х120 м, ені – 3-5 м, биіктігі 4-6 м. Жоғарғы қабаты қамалдың ортасында орналасқан, көлемі 40х40 м, жер бетінен биіктігі 7-9 м. Тұрғын үй кешендерінен тұратын бұл қабат мұнаралары шығыңқы бекініс қабырғасымен дөңгелене қоршалған.
Қамалға кіретін қақпа ескерткіштің батыс бөлігінде орналасқан. Беткі қабатынан археолгиялық материалдар кездеседі. 

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Буланғыштық

**Буланғыштық** (*Испаряемость*) - белгілі бір метеорологиялық жағдайда жеткілікті ылғалданған, төселген беттен мүмкін болатын ең көп булану (*буландыру бетіне су беру жылдамдығы қанша үлкен болса да*) шамасы. Әдетте, Буланғыштық  шамасы ретінде су бетінен булану мөлшерін немесе тұрақты толық ылғалданған топырақ бетінен булану шамасын алады. Суқойма бетінен буланған су қабатының қалыңдығымен (мм) өлшенеді. Топырақ пен өсімдік бетінен (*әсіресе шөлдерде*) буланудан айтарлықтай дәрежеде ерекшеленуі мүмкін.

**Буланғыштық** — жердің бетінен және су айдынынан белгілі бір ауа райы жағдайында судың барынша булану мөлшерін сипаттайтын шартты өлшем. Буланғыштық мм-мен өлшенеді. Судың бетіндегі Буланғыштық әрқашан нақты буланған су мөлшеріне тең. Құрлықта топырақ суға толық қаныққанда ғана нақты буланған су мөлшеріне тең болады. Буланғыштық өлшемі және оның жанама сипаттамалары жер бетіндегі ылғалдылық мөлшерін анықтайтын көрсеткіштердің бәріне кіреді.

## Тағы қараңыз
* Булану өлшегіштері;
* Булануды есептеу;
* Будың мұздануы;
* Будың суға айналуы;
* Булану.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Бу-күш қондырғысы

**Бу-күш қондырғысы** — бу қазаны (бу генераторы) мен бу қозғалтқышынан тұратын энергетикалық қондырғы. Бу қазанынан шыққан жоғары қысымды су буының кинетикалық энергиясы бу қозғалтқышында механикалық энергияға айналады. Бу қозғалтқыштары ретінде бу машиналары немесе бу турбиналары пайдаланылады. Қазақстанның ірі конденсаттық электр станцияларында қуаттары 200 МВт (Тараз), 300 МВт (Ақсу), 500 МВт (Екібастұз), айналу жиілігі 3000 айн./мин, қысымы 35 МПа, жұмыс температурасы 540ӘС болатын бу турбиналары жұмыс істейді.
## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Фрунзе (Қамысты ауданы)

**Фрунзе** — Қостанай облысы Қамысты ауданы, Қамысты ауылдық округі құрамындағы ауыл, 2019 жылға дейін Фрунзе ауылдық әкімдігі орталығы болған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қамысты ауылынан оңтүстікке қарай 40 км жерде, Тобыл өзенінің аңғарында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы ауылдың тұрғындары 947 адам (450 ер адам және 497 әйел адам) болса, 2009 жылы 601 адамды (290 ер адам және 311 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1955 жылы Жітіқара ауылындағы Шевченко атындағы ұжымшардың екіге бөлінуіне байланысты қаланған. 1955-1994 жылдары астық өсіретін кеңшардың орталығы болды. 1994 жылы мұнда өзімен аттас ұжымдық кәсіпорын құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Қамысты ауданы елді мекендері
Ақтоғай (Қарағанды облысы)

**Ақтоғай** — Қарағанды облысы Ақтоғай ауданындағы ауыл, аудан (1931) және Ақтоғай ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы – Қарағанды қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 209 км-дей жерде, Тоқырау өзенінің оң жағалауында  орналасқан. Төңірегін Жосалы, Шатырша, Ақтоғай таулары алып жатыр. Ең жақын темір жол стансасы - Балқаш (190 км жерде).

## Тарихы
Ақтоғайдың іргесі 1926 жылы Басши артелінің орталығы ретінде қаланған. 

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Ауылда орман өсіру стансасы, кәсіптік-технологиялық училище, баспахана, 2 орта мектеп, спорт, музыка мектептері, аурухана, емхана, мәдениет үйі, кинотеатр, кітапхана, халық театры бар. Аудандық “Арқа еңбеккері” газеті шығады.

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) елді мекендері
Булану

**Булану** (*Испарение*)  — заттың сұйық немесе қатты агрегаттық күйден газ тәрізді (бу) күйге (*бірінші текті фазалық ауысу*) ауысу процесі.

Қатты дененің булануы сублимация деп аталады. Булану процесі кез келген температурада жүруі мүмкін, бірақ ол температура жоғарылаған сайын тезірек өтеді. Жабық ыдыстағы Булану процесі сұйықтықтың не қатты дененің үстіндегі кеңістік қаныққан буға толғанша тұрақты температурада жүреді. Қаныққан будың қысымы тек температураға ғана тәуелді және ол температура жоғарылаған сайын артып отырады. Егер қаныққан будың қысымы сыртқы қысымға тең не артық болса, онда Булану қайнау процесіне айналады. Қайнаудың ең жоғары температурасы берілген заттың алмағайып температурасы болып есептеледі. Одан жоғары температурада сұйықтық пен будың арасындағы тепе-теңдік күй сақталмайды. Сұйықтық буға айналуы үшін оның құрамындағы молекулалар ілініс күшін жеңуі керек. Осы күшті жеңуге (шығу жұмысы) және түзілген сыртқы будың қысымын жеңуге жұмсалатын жұмыс молекулалардың жылулық қозғалысының кинетикалық энергиясы есебінен атқарылады. Булану салдарынан сұйықтықтың температурасы төмендеп, салқындайды, сондықтан Булану процесі тұрақты температурада жүруі үшін оған үнемі жылу беріп отыру керек. Заттың бірлік массасын тұрақты температурада буға айналдыруға қажетті жылу мөлшері булану жылуы деп аталады. Булану процесі техникада (іштен жанатын қозғалтқышта, салқындатқыш қондырғыларда, т.б.) кеңінен қолданылады. Булану табиғаттағы ылғал алмасудың негізі болып табылады.

## Тағы қараңыз
* Булану өлшегіштері
* Булануды есептеу
* Будың мұздануы
* Будың суға айналуы
* Буланғыштық

## Дереккөздер


Санат:Термодинамика
Санат:Фазалық өтулер