open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Периодты Бөлшек

**Периодты бөлшек** — белгілі бір орнынан бастап периодты түрде қайталанып отыратын цифрлардың белгілі бір тобынан құралатын шектеусіз ондық бөлшек. Мысалы, **2,4161616…**; бұл бөлшек қысқаша былай жазылады: **2,4(16)**, яғни жақша ішінде периоды **(16)** көрсетіледі. Периоды үтірден кейін басталатын Периодты бөлшек таза Периодты бөлшек деп **[2(71)=2,7171...]**, ал үтірден кейін периодының алдында тұратын цифрлары бар Периодты бөлшек аралас Периодты бөлшек деп аталады [мыс., **2,4(16)**]. Кез келген рационал санды ондық бөлшек түрінде көрсеткенде әр уақытта не шекті бөлшек, не Периодты бөлшек шығады. Егер қысқармайтын жай бөлшектің бөлімінде 2 мен 5-тен басқа жай сандардан тұратын көбейткіштер болса, *таза* Периодты бөлшек шығады, ал егер бөліміндегі көбейткіштердің ең болмағанда біреуі 2 не 5 сандары болса, *аралас* Периодты бөлшек шығады.
 
Кез келген Периодты бөлшекті жай бөлшекке айналдыруға болады. Таза Периодты бөлшек — периоды бөлшектің алымы, ал бөлімі оның периодында қанша сан болса, сонша рет 9 саны жазылған жай бөлшекке тең. Мысалы, . Аралас Периодты бөлшекті жай бөлшекке айналдырғанда жай бөлшектің алымы — аралас Периодты бөлшектің екінші периодының алдындағы цифрлармен белгіленген сан мен оның бірінші периодының алдындағы цифрлармен белгіленген санның айырмасына тең; ал жай бөлшектің бөлімін табу үшін аралас Периодты бөлшектің периодында қанша цифр болса, сонша рет 9 цифрын жазып, оның оң жағына жалғастырып Периодты бөлшектің периодына дейін қанша цифр болса, сонша рет нөл жазу керек.

## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Перифраз

***Перифраз*** ( — айналым) — құбылыстар мен заттардың атын атап, түсін түстемей, айрықша белгі-қасиеттеріне негіздей отырып ауыстыру тәсілі. Перифраз мәтіннің идеялық-эстетикалық және көркемдік байлығын арттырады. Мағыналық реңк пен оның әсерін күшейтеді. Мысалы, *орман патшасы ([[арыстан]] дегеннің орнына), дала кемесі ([[комбайн]]), қара алтын ([[көмір]]), пәниден бақи кетті, [[аққу]] ұшып көлге кетті (өмірден өтті), т.б.*
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Перпендикуляр

**Перпендикуляр** (лат. perpendіcularіs — тік) — берілген түзумен (жазықтықпен) тік бұрыш жасап қиылысатын түзу (жазықтық). Түзулердің перпендикулярлығын белгілеу үшін "⊥" белгісі пайдаланылады. Жазылуы: AB⊥CD. Оқылуы: "AB түзуі CD түзуіне перпендикуляр". Перпендикуляр түзулер жазықтықты төрт тік бұрышқа бөледі. Берілген нүктеден түзуге дейінгі қашықтық сол нүктеден түзуге тұрғызылған перпендикулярдың ұзындығына тең.

## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том

Санат:Геометрия
Константин Петрович Персидский

**Константин Петрович Персидский** (20.10.1903 жыл, Ресей, Сызрань қаласы — 22.6. 1970 жыл, Алматы) —*ғалым*, *физика-математика ғылымдарының докторы* (1946), *профессор* (1934), Қазақстан Ғылым Академиясының *академигі* (1951), Қазақстанның *еңбегін сіңірген ғылым қайраткері* (1945).

* **1927** Қазан университетін бітірген  — 40 жылдары осы университетте, 
* **1940 — 1968 жылдары** Қазақ ұлттық университетінде
* **1966 — 1970 жылдары** Қазақстан Ғылым Академиясының Математика және механика институтында ғылыми-педагогика және басшылық қызметтер атқарған.
## Ғылыми еңбектер
* Негізгі еңбектері дифференциялық теңдеулерді шешудегі орнықтылық теориясына арналған. 
* Ол математикадағы жаңа бағыт — сызықтық емес кеңістіктердегі дифференциалдық және кейбір функционалдық теңдеулер теориясының негізін салды. 
* Қазақстанның жоғары оқу орындарында математиканы оқытуды ұйымдастыруға зор еңбек сіңірді. 
## Марапаттар
* 2 рет Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:20 қазанда туғандар
Санат:1903 жылы туғандар
Санат:Самара облысында туғандар
Санат:22 маусымда қайтыс болғандар
Санат:1970 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан математиктері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары
Санат:Қазан университетінің профессорлары
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Қазан университеті түлектері
Пері

**Пері** — дүниелік өлшемнің сыртында, қатар өмір сүретін адам, жан-жануар бейнесіне ене алатын мифологиялық бейне. Пері кейде жын сөзінің парсы тіліндегі баламасы ретінде қолданылады.
Табиғаттан тыс жаратылған зұлым күш ретінде түсіндіріледі. Ескі наным-сенімше, адамды көзге көрінбейтін түрлі жамандықтар тосады. Олардың қастандығынан тек киелі қасиет иелеріне сүйеніп қорғануға болады-мыс.

Перілердің мекені адам аяғы жетпеген Қап тауының ұшар басы тәрізді қиын жерлер болып келеді. Бұлардың қанаттары болады және кез-келген жерге әп-сәтте ұшып бара алады. Кейбір мифтік аңыздарда перілер су астын да мекендейді. Оларды су перісі дейді.

## Тағы қараңыз
* Жын
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том


Санат:Дін
Санат:Ислам
Санат:Аңыздардағы тіршілік иелері
Песо

**Песо**($) — 
#1497 жылдан бастап Испанияда шекілген, кейін Америкадағы испан иеліктеріне таралған күміс мәнет; 
#Боливия, Гвинея-Бисау, Доминикан Республикасының, Колумбия, Куба, Мексика, Уругвай, Филиппин,Чилидің ақша өлшемі, 100 сентимоға тең.
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Петрология

**Петрология** (грек. **petros** — *тас*, **logos** — *ілім*) — эндогендік (магмалық және метаморфтық) тау жыныстарының құрамын, құрылысын, геологиялық ерекшеліктерін және жаратылысын зерттейтін ғылым. **Петрологиялық зерттеулердің негізі** — тау жыныстарының минералдық, химиялық құрамы, бітімі, құрылымы, жатыс пішіні, жасы, басқа тау жыныстарымен қарым-қатынасы болып табылады. Петрология пайдалы қазбалар туралы іліммен, тектоникамен, минералогиямен тығыз байланысты. Петрологияның петрофизика, петрохимия, петротектоника, физикалық және тәжірибелік Петрология, техникалық Петрология, ғарыштық Петрология сияқты тараулары бар. Петрологияда тау жыныстарына құрылымдық, петрохимиялық, физикалық-химиялық, термодинамик., т.б. талдаулар жасалады. Осындай жан-жақты зерттеу нәтижесінде магмалардың қалыптасуы, эволюциясы, басқа тау жыныстарына әсері, эндогендік жыныстардың қалыптасуының термодинамик. жағдайы, флюидтердің рөлі, олармен химиялық элементтердің тасымалдануы және бастапқы тау жыныстарының құрамы анықталады. Петрология магматизм мен метаморфизм процестеріндегі жеке аймақтардың геологиялық даму тарихын, жер қыртысының қалыптасу заңдылықтарын, басқа геологиялық процестермен өзара байланысын анықтауға мүмкіндік туғызады..

## Тағы қараңыз
* Петрография
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том


Санат:Петрология
Санат:Геология
Петропавл атқарушы тетіктер зауыты

**Петропавл атқарушы тетіктер зауыты** — машина жасау кәсіпорны. 1941 жылы КСРО-ның батыс ауданынан көшірілген кәсіпорын негізінде құрылған. Соғыс жылдары ғ347 кәсіпорын атауымен қорғаныс өнімін шығарды. 1958 жылдан приборлар, негізінен магнитофондар шығаруға маманданды. Сонымен бірге ауыл шаруашылығы техникасы үшін бөлшектер мен тораптар шығарды. Зауыт цифрлық бағдарламалық басқару қондырғысы бар станоктармен, термопластавтоматтармен, жартылай автоматты құйма машиналармен және роботты техникамен жарақтандырылған. Кәсіпорында бөлшектерді ұнтақ металлургия әдісімен дайындау игерілді. Кейін зауыт “Мұнаймаш” ААІ болып қайта құрылды. Кәсіпорын өндіретін негізгі тауарлардың тізбесі: піскілеуіш және қамыр илеуіш машиналар, кернеуді реттеуіш, бензин сорғыштар, электрлі тұтатқыштар, шығырлар, шұралар, гараж, пәтер, пошта құлыптарын, май қысымын бергіштер, әмбебап шырағдандар, тереңнен су тартатын ЭЦВ 6/8/10 сорғыштар, штангалы ПНН мұнай сорғыштары, НШ сор-ғыштары, топтық жылу есептеуіштер, су өлшеуіштер, бекітпелер, резина-техникалық бұйымдар, әуезді қоңыраулар.
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VII том

Санат:Қазақстан зауыттары
Петропавл нан комбинаты

**Петропавл нан комбинаты**— тамақ өнеркәсібі орны. 1933 жылы құрылған. Нан-тоқаш және кондитерлік тағамдар өндірумен шұғылданады. 1936 жылы “Главхлеб” жүйесі, 1939 жылы респ. “Қазнан” наубайхана, макарон және кондитер өнеркәсібі тресі құрамына кірді. 1957 жылы Солтүстік Қазақстан облысының жергілікті өнеркәсіп басқармасының қарамағына көшті. 1960 жылы қалалық тамақ комбинатымен қосылды, одан кондитер цехы мен крахмал-шірне зауытын қабылдап алды. Қазіргі кезде нан-тоқаш, кондитер, макарон өнімдерінің 120-дан астам түрін шығарады. 1993 жылдан ашық тұрпаттағы АІ.

## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том

Санат:Петропавл
Петропавл уезі

**Петропавл уезі** — Ақмола облысының құрамында болған әкімшілік-аумақтық бөлік. 1868 жылы құрылған. Жер аумағы 60 953 км², тұрғындарының саны 1901 жылы 66570, 1909 жылы 78169 адам болды. 

Уезд 12 болысқа бөлінді. Уезде жылқы, ірі қара,қой өсірілді. 1897 — 1901 жылдары Петропавл уезінде қазақтар 4287 мың десятина жерде егіншілікпен шұғылданды. Ресейге тері, мата, май жөнелтіліп, ал ол жақтан металл бұйымдары, мануфактура өнімдері, т.б. әкелінді. Уезде сауда айналымы 7 млн. сом құрайтын ірі сауда жәрмеңкесі — Тайыншакөл жұмыс істеді. Онда 1875 жылы 78000 қой сатылған. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін Ақмола облысының әкімшілік құрылымы өзгеріп, Петропавл уезі Ақмола губерниясы құрамына енді.

## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том

Санат:Ақмола облысы уездері
Санат:Омбы губерниясы уездері
Санат:Ақмола губерниясы уездері
Санат:1868 жылы пайда болғандар
Петропавл Шағын Литражды Двигательдер Зауыты

**Петропавл шағын литражды двигательдер зауыты** — машина жасау кәсіпорны. 1942 жылы құрылған. Алғашқы өнімі — Л6/3 двигателі. 1945 жылы Л12/4 маркалы двигательдің сериялы өндірісіне көшті. 1966 жылдан автомобильдің бензин сорғыштары, электр генераторының жетектеріне арналған 2 СДМ-1 двигателін шығара бастады. 1980 жылғы тамыздан “Пчелка” мотокультиваторын сериялап шығару қолға алынды. Нарықтық қатынастар жағдайында зауыт құрылымдық тұрғыдан қайта құрылды. 1997 жылы қазанда “Күш агрегаттары зауыты” ЖШС ұйымдастырылып, 2000 жылы оның негізінде “Шағын литражды двигательдер зауыты” ЖШС құрылды. Негізгі өнімін (2 аттың күшінен 12 аттың күшіне дейінгі шағын литражды двигательдер) өндірумен қоса ауыл шаруашылығына қосалқы бөлшектер (орақ пышағының шалғытісін, саусақтарын, орақтың құранды пышағын, “Дон”, “Джон-Дир” комбайндары көлбеу камерасының тасымалдауыштарын, ДТ-75, Т-4 тракторларының тежегіш барабандарын), шағын архит. пішіндер (фонтандар, саябақ отырғыштарын, көше шамдарын, қоқыссалғыштар, сәнді қоршаулар), сондай-ақ “Қызылжар” деп аталатын тіркемелі білікшелі орақтар шығаруды да игерді. 
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Пианино

**Пианино** ( — жайлап ойнау немесе кішкене фортепиано) — дека, механика және шектері тігінен орналасқан фортепианоның бір түрі. Қазақ музыкатануында бейресми түрде — “күйсандық” деп те аталады. Пианиноны алғаш жасаған америкалық Дж.Хокинс (1800). Кейін аспап шеберлерінің бірнеше өңдеуінен өткен Пианиноның осы заманғы түрі (шойын қақпа, тоғыспалы шектер, механика, дыбыс аралығы 7 октава) қалыптасты. Пианино рояльға қарағанда жинақы, сандық сияқты. Жіңішке, жуан шектері қақпағы жабық сандықтың ішінде керіліп, дауысы біркелкі ұяң естіледі. Пианино үй жағдайында ойнауға ыңғайлы. Концерттерде “соло” ойнауға дыбысы қаттырақ, клавиатуралық диапазоны Пианиноға қарағанда кеңірек рояль пайдаланылады. Дегенмен ойнау техникасы екеуінде бірдей.



## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Петербург шарты (1881 жыл)

**Петербург шарты** — 1881 жылы Ресей мен Қытайдың Іле аймағындағы шекара мәселесін айқындауға арналған келісімі. Қытайдағы мұсылмандар көтерілісінің қол астындағы ұлт аймақтарына қанат жаюынан сескенген Ресей 1871 жылы қазақ жеріне жақын Іле аймағын басып алды. Қытай Шыңжаңдағы көтерілісті басқаннан кейін Ресейге Ілені қайтару туралы талап қойды. Екі ел арасындағы ұзаққа созылған дипломат. келіссөздерден кейін 1881 жылы 12 ақпанда екі жақ Петербург шартына қол қойды.

Келісім бойынша орыс әскерлері басып алған Іле аймағы Қытай үкіметінің билігіне қайтарылды, тек Цин өкіметінің билігінде қалғысы келмейтіндерді орналастыру үшін деген желеумен Ресей Іленің батыс бөлігін иемденді. Іле халқына бір жыл ішінде Ресейге дүние мүлкімен кедергісіз қоныс аударуға рұқсат берілді. Екі мемлекеттің Іле аймағындағы шекарасы Бежінтаудан басталып, Қорғас өз-н бойлай оның Ілеге құяр тұсына дейін созылып, одан қазіргі Алматы облысындағы Көлжат ауылының шығысын орап өтіп, оңтүстікке қарай Ұзынқаратауға дейін, ал қалған жері 1884 жылғы Шәуешек келісімінде көрсетілген сызықпен өтетін болды. Алайда қазақтардың бұрынғысынша жайлау мен қыстауларын ауыстырып, көшіп-қонып жүруі Ресей мен Қытай шекарасында біраз қиындықтар туғызды. Келіссөздер барысында патша өкіметі “жерлері дұрыс бөлінбеген қазақ рулары тұтасымен Ресей бодандығында болу керек” екендігін дәлелдеу арқылы, Зайсан мен Қара Ертіс аумағындағы шекараны Ресейдің пайдасына қайта белгілеуге қол жеткізді. Шекара сызығы Қара Ертістің Күйтін тауларынан Сауыр жоталарына қарай кесіп өтетін болды. Сондай-ақ Қоқан хандығы Ресейге қарағаннан кейін Ферғана облысы мен Шығыс Түркістан арасындағы шекара сызығы айқындалды. Осы келісімде белгіленген шекараны одан әрі айқындау шаралары 1882 — 84 жылдары жүргізілді. Бірақ өкінішке орай, шекараны айқындау кезінде шекара маңын мекен еткен қазақ пен қырғыз халқының жерлері бәрібір дұрыс бөлінбей, біртұтас халық екі мемлекет аумағына бөлініп кетуге мәжбүр болды.

Петербург шартынан кейін екі мемлекеттің Орталық Азиядағы шекаралық иеліктерінің жалпы бағыты айқындалып, орыс-қытай шекарасының қалыптасуына мүмкіндік туды. Бұл Ресей мен Қытайдың Орталық Азияда әкімшілік-аумақтық биліктерін толық заңдастырып алуына жол ашты. Шыңжаңның шекарасы айқындалып, ол Қытайдың ажырамас бөлшегіне айналды. Ресей империясының ұлт аймақтарындағы аумақтық шептері айқындалып, әкімшілік және шекаралық мәселелерін реттеуге жағдай туғызды. Осы келісімнен кейін Қытайдың бірнеше қаласында Ресей өз консулдықтарын ашты және Іле, Тарбағатай аймақтары мен Қашқар, Үрімжі қалаларында салық төленбейтін сауда жеңілдіктерін алды. Бекітілген келісім-шарт мәтіндері 1881 жылы 19 тамызда алмасылды. 
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том

Санат:Қытайдың халықаралық келісімдері
Санат:Ресей империясының халықаралық келісімдері
Санат:Қытай тарихы
Санат:1881 жыл
Пигменттер

**Пигменттер** (лат. pіgmentum — бояу), биологияда — ағза ұлпасы құрамында болатын боялған заттар. Пигменттердің түсі күн спектрінің әр түрлі сәулесін сіңіретін хромофор тобына байланысты анықталады. Пигменттердің ағза тіршілігінде, әсіресе фотобиология процесінде маңызы зор.

Жануарлар мен өсімдіктер ағзасында порфирин, каротиноид Пигменттері көп мөлшерде кездеседі. Порфирин жасыл өсімдіктердің хлорофилл молекуласында; фотосинтезге қатысатын бактериялардың бактерио-хлорофиллдерінде; жануарлардың тыныс алу процесіне қатысты пигменттерінде (гемоглобин, миоглобин, хлорокруорин, т.б.) болады. Өсімдіктердің гүлі, жемісі, жапырағына түс беретін, химиялық құрылысы, түсі мен таралуы жөнінде бір-бірінен ерекшеленетін заттар (антоциандар, флавондар) өсімдік Пигменттерінің үлкен тобы — флавоноидтердің құрамына кіреді.

Жануарлардың көру мүшесінде құрамы күрделі көру Пигменттері бар. Пигменттер жасуша мен түрлі мүшелерде сұйық күйде болады. Адам ағзасындағы Пигменттер алмасуы бұзылуының бұзылуы ағнаны ауруға шалдықтырады. Пигменттердің өзгеріске ұшырауы тұқым қуалайды және жүре пайда болады. Пигменттер алмасуы бұзылуының жүре пайда болуы бауырдың ауруынан (гепатит, ісік, т.б.), ағзада дәруменнің жетіспеуінен, қан ауруларының асқынуынан болады.

Пигменттер химияда — пластмасса, резина, қағаз, т.б. бояуда, баспахана мен құрылыс бояуларын дайындауда қолданылатын түрлі-түске боялған химиялық қосылыстар. Пигменттер бейорганик. және органик. түрлерге бөлінеді. Бейорганикалық Пигменттер табиғи, минералды, синтетик. болып бөлінеді. Оларға: өтпелі металдардың (Fe, Co, Cr, т.б.) оксидтері, тұздары, кешенді қосылыстар, түсті металдардың (Al, Cu, Zn, Fe, Nі) ұнтақтары, құймалар (қола, латунь), күйе жатады. Органикалық Пигменттер — әр түрлі химиялық құрылысты синтетик. бояғыш заттар. Олардың ішіндегі негізгілері — азопигменттер мен азолактар. Пигменттер боялған материалдың көптеген қасиеттерін (коррозияға төзімділігін, әсемділігін, т.б.) жақсартады. Пигменттерді алуда табиғи шикізатты үгіту (мысалы, темір жосасын алуда), сулы ерітінділерді химиялық тұндыру (литопон алу), т.б. әдістер қолданылады.

## Дереккөздер
Пион

Пи-Мезондар, -мезондар, пиондар — екі зарядталған (p+, p—) және бір бейтарап (pо) мезондардан тұратын үш тұрақсыз элементар бөлшектер тобы. Пи-Мезондар өзара күшті әсерлесуге қатысатын элементар бөлшектердің (адрондар) ішіндегі ең жеңілі. Массалары протон массасынан 7 есе жеңіл, электрон массасынан 270 есе ауыр. Спині (J) нольге тең, Бозе-Эйнштейн статистикасына бағынады. Зарядталған Пи-Мезондардың эл. заряды (Q) электрон зарядына тең, изотоптық спині (І) (+1, 0, –1), ішкі жұптылығы (Р) –1-ге, бариондық заряды (В) мен ғажаптылығы (S) 0-ге тең. p+-мезон мен p—-мезон біріне бірі антибөлшек болғандықтан олардың өмір сүру уақыты () мен массалары бірдей: =(2,60240,0024)10–8с, mp140 МэВ/с2=264 mе. pо-мезон өзінің антибөлшегімен бірдей, ол өзі өмір сүретін =(0,840,10)10–16 с уақыт ішінде көбіне екі -фотонға ыдырайды, ал оның массасы: mpо(134,96450,0074) МэВ/с2273 mе. Пи-Мезондар өзара әсерлесудің барлық түріне қатысады. Әлсіз өзара әсерлесу, мысалы, олардың орнықсыздығының негізгі себепкері. Пи-Мезондарды ядролық күштердің тасымалдаушысы дегенді 1935 жылы жапон физигі Х.Юкава (1907 — 81) болжап айтқан. Ядролық күштердің қысқа қашықтыққа әсер етуін және өте үлкен болу себебін Юкава осы бөлшектер арқылы түсіндірді. Зарядталған Пи-Мезондар 1947 жылы ғарыш сәулелерінің құрамынан табылды, ал 1948 жылы лаб. жағдайда алынды. pо тәжірибе жүзінде 1950 жылы алынды. Пи-Мезондардың элементар бөлшектермен және атом ядроларымен әсерлесуін зерттеудің элементар бөлшектер мен ядролардың құрылымын анықтауда маңызы зор. Әзірге Пи-Мезондардың өрістері мен басқа өрістердің өзара әсерлесуін сипаттайтын жүйелі теория жасалған жоқ.
## Пайдаланылған әдебиет</span>
“Қазақ Энциклопедиясы”, VII-том

санат: Қарапайым бөлшектер
Санат:Мезондар
Пирометаллургия

**Пирометаллургия** ( — от және *металлургия*) — жоғары температураларда өтетін металлургиялық процестердің жиынтығы (күйдіру, қорыту, конвертерлеу, тазарту және айдау). Пирометаллургия — металлургияның негізгі және көне салаларының бірі. Күйдіру процестерінде материал қатты күйін сақтай отырып, құрамын өзгертумен бірге біршама іріленеді. Қорыту процесінде шикі құрам толық балқып, 2 немесе 3 қабатқа (қож, штейн, металл) бөлінеді. Отынның жануынан бөлінетін жылу және оттекпен үрлеп тотықтыру арқылы металл қорыту процесінің бір түрі — конвертерлеу. Тазартылмаған металдың балқымаларын тұздар, сілтілер және металдар арқылы өңдеу, арнайы әдіспен қождау, вакуумдау, т.б. тәсілдер тазарту процесі деп аталады. Тотықсыздандырылған металды қайта сұйықтыққа (конденсациялау) айналдыру тәсілі — айдау процесі.

## Қазақстандағы пирометаллургия
Қазіргі кезде Қазақстанда қара және түсті металдар өндіретін бірқатар көптеген ірі комбинаттар мен зауыттар жұмыс істейді. Мысалы, Қарағанды мен Теміртауда — шойын мен болат қорытатын, Ақтөбе мен Ақсуда ферроқорытпалар, Жезқазған мен Балқашта мыс, Шымкент пен Өскеменде қорғасын, қорғасын-мырыш және титан мен магний өндіретін, т.б. кәсіпорындар бар.

Қазақстанда Пирометаллургияның негізін қалауға ат салысқан Х.К. Аветисян, А.Л. Цефт, ал процестердің теориясы мен практикасын түбегейлі зерттеп, оның дамуына үлкен үлес қосқан И.А. Онаев, А.Н. Квятковский, А.М. Қонаев, С.М. Қожахметов және т.б. болды. Дүние жүзінде өндірілетін шойынның, болаттың, **қорғасынның** *100%-ы*, **мыстың** *95%*-ына жуығы, **мырыштың** *60%*-ынан астамы Пирометаллургия әдістерімен алынады.

## Дереккөздер</span>


Санат:Металлургия
Писарева Надежда Федоровна

**Писарева** Надежда Федоровна (10.5.1927 ж. т., Ресей Федерациясы, Орынбор облысы) — ғалым, биология ғылымдарының кандидаты (1959). ҚазҰУ-ды бітірген (1951). Қазақстан ҒА Ботаника институтының флора және төменгі сатыдағы (споралы) өсімдіктер лаб-нда кіші, аға ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. Писарева Батыс, Солтүстік және Орталық Қазақстанның микрофлорасын анықтауға арналған экспедицияларға қатысты. Соның нәтижесінде, Қазақстанда өсетін саңырауқұлақтардың таралу тәртібіне талдау жасап, микрофлораның республика жерінде қалыптасу тарихын зерттеді. Саңырауқұлақтардың 457 түрі мен 353 формасына ғылыми сипаттама берді. Писарева саңырауқұлақтардың әр түрлі жүйелілік жіктелімін салыстыра отырып, бұрын ғылымға белгісіз болған 18 түрі және 3 формасын анықтады. Писарева — Schwarzmannіa жаңа саңырауқұлақ туысының авторы. Писареваға “Қазақстанның споралы өсімдіктер флорасы” (1956 — 87) атты 13 томдық еңбектің негізгі авторларының бірі ретінде Қазақстан Мемлекеттік сыйлығын берілді (1988).
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VII том
Питомник

**Питомник**– 1) өсімдіктердің екпе көшеті мен тікпе көшетін, сонымен қатар жануарлардың жаңа түрлерін шығарумен айналысатын шаруашылық; 2) ғыл.-зерт. немесе тәжірибе мекемесіндегі а.ш. өсімдіктерін өсіруге, көбейтуге арналған телім.

Көшеттік, екпелі көшеттік, жемістік, сәндік, ағаштық, бұталық және орман Питомнигі болып бөлінеді. Мұндағы іріктеу жұмыстары тұқым дайындаудан бастап, бір немесе екі жылдық тікпе көшеттер өсіріп шығарғанша жүргізіледі. Ормандық және орман мелиоративтік Питомниктерінде орманға егілетін 1 — 2 жылдық көшеттер, көгалдандыру және жидек Питомнигінде негізінде елді мекендерге отырғызылатын көшеттер өсіріледі.

Питомниктерде топырақ құрғату, жер суару, тыңайтқыш қолдану, машина пайдалану жұмыстары жүргізіледі, арнайы құрылыстар салынады. Ауа-райы жағдайына, топыраққа, өсірілетін көшеттердің түріне байланысты көп танапты ауыспалы егіс жүйесі қолданылады. Питомниктерде өскен көшеттерді 2-, 3-, 4-жылы күзде немесе ерте көктемде машинамен қазып алып, көшет отырғызатын жерлерге жібереді. Питомниктің тез және жай өсетін ағаш, бұта түрлерін тұқымынан себетін және қалемшелермен көбейтетін, телу жұмыстарын жүргізетін, жеміс-жидек көшеттерін, шекілдеуікті және сүйек жемісті ағаш түрлерін, тех. құнды, әсемдік үшін ағаш, бұта түрлерін өсіретін бөлімдері болады, ал дендрологиялық бөлімінде құнды, сирек кездесетін ағаш, бұта түрлеріне бақылау жүргізіледі. Мал бағу, күзетуге арналған иттерді, кеден жұмыстары үшін иісшіл иттерді баулуға арналған арнайы ит Питомнигі де болады.

## Тағы қараңыз
*Ит өсіру
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
План

**План** (лат. planum — жазықтық) — 
#жер бетінің белгілі бір телімін жазықтықта (1:10000 не одан да үлкенірек масштабпен) шартты белгілердің көмегімен бейнелейтін сызба (топографиялық План); 
#қандай да бір ғимараттың немесе нәрсенің горизонталь қимасы немесе оның жоғарыдан қарағандағы көрінісі; 
#горизонталь проекция;

## План элементтері
План элементтері –– сызбада көрсетілген сызықтық контурлардың, аудандардың, масштабтан тыс объектілердің, жазулардың шартты белгілері. План элементтері өздерінің бейнеленуі бойынша штрихтық, аялық, жартылай түсті құйылған және түрлі түсті болып бөлінеді. План элементтері тушьпен, қарындашпен, сондай-ақ декольдермен және темплеттермен сызылады.

## Пландар дәлдігі
Пландар дәлдігі –– пландағы объектілер орындарының жергілікті жердегі нақтылы орындарымен айырмашылығы шамасын сипаттайтын ұғым. Пландар дәлдігі план бойынша анықталған контурлар орны мен нүктелер биіктігі жер бетінде тексеру-өлшеу нәтижелерінен алынған мәліметтер айырмашылығымен бағаланады. Шектеулі айырмашылық нұсқаулармен белгіленген орташа квадраттық қателіктердің екі есе шамасынан аспауы қажет. Шектеулі шамадан асатын айырмашылық саны жалпы тексеру-өлшеу санының 5%-ынан аспауы тиіс. Шектеулі айырмашылық саны 10%. Орташа қателіктерді есептеуге шектеулі шамадан асатын барлық айырмашылықтар енгізіледі.

## Тағы қараңыз
* Сызба геометрия

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Планетарий

thumb| 300 px|Йена қаласындағы Цейсс планетарийі — ағарту мақсатында түңгі аспанды имитациялау үшін арналған оптика тарихындағы тұңғыш ғимарат пен аппратура.

**Планетарий** (жаңа лат. **planetarіum**, лат. **planeta** — *планета*, *ғаламшар*) —  астрономия, космонавтика және Жер туралы ғылымдар бойынша көпшілікке арналған ғылыми-ағарту мекемесі. Мұнда дәрістер астрономиялық құбылыстарды көрсетумен қабат жүргізіледі.  

Планетарийде аспан сферасы жұлдыздармен, планеталармен, жер серіктерімен, кометалар және метеорлармен бірге демонстрацияланады; күн және ай тұтылуын, Ай, Марс, Шолпан панорамасын және Жер шарының климаттық белдеулерін көруге болады. Демонстрация арнайы «Планетарий» аспабы арқылы жасалады. Демонстрациялар жиі астрономия, космонавтика және Жер туралы ғылымдар бойынша дәрістермен бірге жүргізіледі.
Бұл дәл кигіз үй сияқты төбесі күмбез, ішіне жұлдыз кісі сиятын дөңгелек үй. Күмбездің ішкі беті жұлдызды аспанды сымбалдайды. Үйдің ортаснды аспан шырақтарының бейнелерін күмбез бетіне теңбіл-теңбіл дақ түрінде проекциялап түсіретін планетарий  деп аталатын аспап  тұрады. Аспан айналып тұпрғанда,  қараңғыда қарап отырғна кісіге Күн,Ай. Планеталар, жұлдыздар көкжиектен туып, көтеріліп барып-барып батқан сияқты болып көрінеді. Қысқасы, күмбез бетіндегі шыырақтардың  өзара орналасуы,  қозғалуы дәл аспандағына сәйкес.
Планетарий үлкен қалалардың бәрінде бар. Алматы обсерваториясындағы күмбезді үйлердің бә\ірі сондай планетарий. Планетарийге барған оқушы жастарға түсіндіруші адам, жасандыы аспанды көрсете отырып, әлемнің құрылысы  туралы терең мәліме т берумен қатар, «Үркердің қызын Жеті қарақшының бір жігіті ұрлап алыпты» деген сияқты қызық аңыздарды да ескеріп айтып береді. 
Планетарийде телескоп, фуко маятнигі  сияқты басқа да бақылау жүргізетін аспаптар болады.
Әлемдегі тұңғыш планетарий Мюнхенде 1925 жылы салынған.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* WPD (Worldwide Planetariums Database)

Санат:Планетарийлер
Пластификаторлар

**Пластификаторлар** (грек. plastos — пластикалы, лат. facіo — жасаймын) немесе **жұмсартқыштар** —
# полимер материалдарын қайта өңдеу, қолдану алдында, оның пластикалық қасиетін арттыру үшін қосылатын органикалық заттар. Пластификаторларды кейде жұмсартқыштар деп те атайды; 
# құрылыста бетон қоспасын қажетті пішінге жеңіл келтіру мен су мөлшерін азайту мақсатында қосылатын заттар. Пластификаторлар ретінде тез буланбайтын, суда ерімейтін, ыстыққа, жарыққа төзімді, иіссіз, улы емес заттар қолданылады.

Кең тараған пластификаторларға: *дибутилфталат, диоктилфталат, трифенилфосфат, трикрезилфосфат-2* және мұнайды қайта өңдеуден шығатын кумарон-инден шайырлары мен канифоль т.б. жатады. Пластификаторлар қосылған полимерлердің қалыпты температурада қаттылығы, морттығы, сынғыштығы кеміп, иілгіштік, созылғыштық, т.б. қасиеттері артады. Олар температураның күрт өзгерісіне төзімді. Осы қасиеттердің бәрі бір ғана пластификаторда кездеспейді. Сондықтан кейбір полимерге бірнеше пластификаторлар қоспасы қосылады. Пластификаторлар резина, сыр-бояу, полимерлерді қайта өңдеу өндірістерінде қолданылады.

## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том

Санат:Пластмассалар
Племянников Алексей Герасимович

**Племянников** Алексей Герасимович (1.3.1923, Ресей, Пенза облысы Сосновоборск ауданы Садомские Выселки дер. — 2003, Алматы) — ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (1981), Қазақстанның еңбегін сіңірген ғылым қайраткері (1983). Кеңес Армиясының Әскери-малдәрігерлік академиясын бітірген (1946). 1948 — 50 ж. Жамбыл облысында малдәрігерлік, 1950 — 55 ж. Қазақстан ғылым академиясының Эксперименттік биология институтында ғылым, 1955 — 58 ж. Алматы облысы Шелек ауданында, 1959 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақ мал шаруашылығы технол. институтында қызмет атқарған. Негізгі ғылым еңбектері қой етін өндіру технологиясына арналған. Племянников бірқатар қой тұқымдарының еттілігін зерттеп, олардың сүйек, ет, май тіндерінің өсуіндегі заңдылықтарды ашты, қойды өнеркәсіптік негізде бордақылаудың жаңа технологиясын жасап (І.Медеубеков, Ғ.Құрманов, т.б. бірге) өндіріске енгізгені үшін Қазақстан Мемлекеттік сыйлығын алған (1974).
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том

Санат:Тұлғалар
Пифагор теоремасы

**[[Пифагор]] теоремасы** – геометрияның тік бұрышты үшбұрышты қабырғаларының арасындағы байланысты тұжырымдайтын теоремасы. Пифагор теоремасы қысқаша былай тұжырымдалады: тік бұрышты үшбұрыштың гипотенузасының квадраты катеттері квадратының қосындысына тең. 

a^2 + b^2 = c^2

**Пифагор теоремасына кері теорема**. Үшбұрыштың бір қабырғасының квадраты қалған екі қабырғасының квадраттарының қосындысына тең болса, онда үшбұрыш тік бұрышты болады.

## Дәлелдеу

## Дереккөздер

Санат:Планиметрия
Санат:Теоремалар
Санат:Үшбұрыш геометриясы
Пневматолиз

**Пневматолиз** (грек. pneumatos — есу, леп, lysіs — ыдырау, еру) — магмадан бөлініп шығатын тау жыныстары мен ұшқыш қосылыстардың (су буы, В, Р, S, As және вольфрам, берилий, литий фториді мен хлоридтері, т.б.) қатысуымен өтетін минералдар түзілу процесі. Жоғары температурада өтетін Пневматолизден тау жыныстары күрделі өзгерістерге (пневматолиттік метаморфизм) ұшырайды. Кен түзетін көптеген металдар мен металлоидтар Пневматолиз нәтижесінде магмадан бөлініп шығады. Температура төмендеп, магма суынған сайын бу күйіндегі жүйе сұйылып, қатайып пневматолиттік кендер пайда болады.
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Хикаят

**Хикаят** — эпикалық проза жанрының бір түрі. Хикаят туралы түсінік әдебиет тарихында жиі өзгеріп, оны романның құрамдас бөлігі ретінде тану біраз уақыт орын алды.

Еуропа әдебиетте Хикаятты новелла деп те атай береді. В.Г. Белинский Хикаятты “романның шашыраңқы бөліктері” немесе “романның бір тарауы” деп атаса, бір кездерде оған романмен байланыстыра түсінік беру дағдыға айналды. Кейін жанр ретінде толық қалыптаса қоймаса да, очерк сипатындағы әңгімелер негізінде (19 ғасырда) “әдет-ғұрыптың жеңіл очеркін қамтитын”, “адам мен қоғамды әжуа-сықақ ететін пішін” деген тұжырым белең алды.

Қазір проза жанрының жан-жақты дамыған тұсында Хикаят туралы біршама тұрақталған ұғым қалыптасты. Хикаят әңгіме мен романның аралығындағы прозалық жанрға жатады. Көлемі мен мазмұны тұрғысынан осылай бағаланғанымен, кейде көлемі романнан ауқымды Хикаяттар дa кездеседі. Мысалы, көп романдардан көлемді “Клим Самгиннің өмірін” А.М. Горький Хикаят деп атаған. Хикаяттың көлемі емес, көтерген жүгі мен арқау еткен мәселесінің aуқымы шағын келіп, романнан кіші жанр екендігін, ал эпизодтары мен өмір иірімдеріне бойлай енуі тарапынан әңгімеден күрделірек жанр екенін дәлелдейді. Оқиғаны жан-жақты суреттеу, философия түйін жасау, қат-қабат тартыстар сияқты романда кездесетін кең тынысты тәсілдер Хикаятта бола бермейді. Хикаятқа оқиға тізбегін баяндау, хроник. әңгімелеу тәсілі тән. Ахмет Байтұрсынұлы эпикалық текті әуезе деп алып, оның түрлерін *ұлы әңгіме* (роман), *ұзақ әңгіме* (Хикаят), ұсақ әңгіме деп береді. Хикаят туралы “ұлы әңгімеден өресі қысқа, өрісі тарлау түрі ұзақ әңгіме деп аталады” дейді. Байтұрсынов осы негізде М.Дулатовтың “Бақытсыз Жамалын” романға емес, ұзақ әңгімеге, сондай-ақ М.Әуезовтің “Оқыған азамат” әңгімесін Хикаят үлгісіне жақын келеді деп қорытады. Ж.Аймауытовтың “Күнекейдің жазығы”, Әуезовтің “Қараш-қараш оқиғасы”, “Қилы заман”, Ғ.Мүсіреповтің “Кездеспей кеткен бір бейне”, “Ұлпан”, Ш.Айтматовтың “Жәмилә”, “Құс жолы”, т.б. Хикаяттары үздік көркем туындылар.

## Дереккөздер

Санат:Әдебиет жанрлары
Полиэтилен

thumb|Полиэтиленнен жасалған сөмке.
thumb|Кеңістіктегі полиэтилен тізбегімен толтырылған моделі.
[thumb|The repeating unit of polyethylene, showing its [stereochemistry.]]
[thumb|A simpler way of representing the [repeating unit.
Note, however, that the C−H bond angles are not 90° as this diagram would indicate, but are approximately 110°, since each carbon atom is tetrahedral (sp<sup>3</sup>).]]
thumb|alt=A.|Структуралық формуласы
**Полиэтилен** — [—CH2——CH2—]n, ақ түсті термопластикалық полимер. 
Полиэтиленді алғаш AlBr3 катализаторын қолданып, Г.Г. Густавсон алған (1884). 1933 — 36 ж 100 мПа қысым мен 200С температурада Англия мен КСРО-да, кейінірек Германия мен 
АҚШ-та өндіріле бастады. Өнеркәсіп жағдайында жоғары қысымды Полиэтиленді (тығыздығы 0,913 — 0,934 г/см3, балқу температурасы 102—105°С) және төмен немесе орташа қысымды Полиэтиленді (тығыздығы 0,919—0,973 г/см3, балқу температурасы 125 — 137°С) этиленнің полимерленуі нәтижесінде алады. 
Полиэтиленнің физ.-химиялық қасиеттері температураға өте тәуелді. 
Температура өзгергенде кристалдану дәрежесі, тығыздығы, т.б. көрсеткіштері өзгереді. Тығыздығы төмен Полиэтилен 20°С-та айына 0,04% су сіңіреді, ал тығыздығы жоғары Полиэтилен үшін бұл көрсеткіш 0,01 — 0,04%. Бөлме температурасында органикалық еріткіштер әсер етпейді, тек ғана HNO3-те, хлорланған және ароматты көмірсутектерде ериді. Полиэтилен — халық шаруашылығында өте 
кең қолданылатын полимер. Ол жұқа пленка, су құбыры, химиялық аппарат бөліктерін, құты, стакан, тығын, тех. бұйымдар, т.б. дайындауда, ауыл шаруашылығында көкөніс пен жеміс өсіру ісінде қолданылады. Қазақстанда Атырау қаласындағы химиялық зауыт түйіршікті Полиэтилен өндіріп, 
еліміздің 200-дей кәсіпорнын шикізатпен қамтамасыз етуде. Полиэтилен радиотехника мен
телеқондырғыларда электроқшаулағыш, химиялық өндірістерде
антикоррозиялық жабындар ретінде, сондай-ақ орама кабыршақтар мен ыдыстар жасауда, мата,
қағаз, ағаш өнімдеріне сіңіруге қолданылады. Полиэтиленнен химиялық өнеркәсіпте корпустар, 
футеровкалар, сонымен қатар химиялық белсенді және күйдіргіш заттар әсер ететін жағдайларда жұмыс істейтін қондырғылардың әр түрлі бөлшектері жасалады.

## Дереккөздер

Санат:Полимерлер
Санат:Диэлектриктер
Санат:Мөлдір заттар
Полоний

солға|нобай|155x155 нүкте|Полоний ''Po''
**Полоний** (; **Po**) — элемент периодтық жүйесінің VІ тобындағы алғаш ашылған радиоактивті химиялық элемент, атомдық массасы 208,98. 1898 ж. француз ғалымдары Пьер Кюри мен Мария Кюри ашып, оны Мария Кюридің отаны — Польшаның (латын тілінде *Polonіa*) құрметіне атаған. Массалық сандары 210 — 218 болатын 9 изотопы белгілі, тұрақтысы жасанды жолмен алынған ²⁰⁹Po изотопы (жартылай ыдырау периоды Т½=103 жыл, a-сәуле шығарғыш). Жер қыртысындағы салмақ мөлшері 2•10-14%. 

Бос түрінде полоний жұмсақ, күмістей ақ металл; тығыздығы 9,4 г/см³, балқу температурасы 254 °С, қайнау температурасы 962 °С, өте улы. Екі аллотропиялық түр өзгерістері бар: куб торлы a формасы, ромбоэдр торлы b формасы. Тотығу дәрежелері –2, +2, +4 және +6, тұрақтысы +4. Ауада тотығады, қышқыл ерітінділерімен, сутегімен, ал қыздырғанда оттек, галогендермен әрекеттеседі. Белгілі оксидтері PoO, PoO2, PoO3. Полонийдің *тетрахлориді*, *тетрабромиді*, *тетраиодиді* жақсы зерттелген. Полонийді металдық Bі-ты нейтрондармен сәулелендіру арқылы және уран кентастарын өңдеу кезіндегі қалдықтардан алады. Полонийдің α-сәулелері энергия көзі, ал оның берилиймен қорытпасы нейтрон көздері ретінде қолданылады.

Практика жүзінде полоний нуклидінің граммдық мөлшерде ²¹⁰Ро жасанды синтездейді, ядролық реакторлардағы ²⁰⁹Bi жылу нейтрондарымен сәулелейді. β-ыдырау есебінен алынған ²¹⁰Bi ²¹⁰Po-ға айналады. Висмут изотоптарының реакция бойынша протондармен сәулеленуі кезінде

²⁰⁹Bi + p → ²⁰⁹Po + n ең ұзақ өмір сүретін полоний ²⁰⁹Po изотопы пайда болады.

Сұйық металл тасығышы бар реакторларда жылу тасымалдаушы ретінде қорғасын-висмут эвтектикасы қолданылуы мүмкін. Мұндай реактор, атап айтқанда, К-27 суасты қайығында орнатылған. Реактордың белсенді аймағында висмут полонияға өтуі мүмкін.

Полонийдің микроколиктілігі уран кендерін қайта өңдеу қалдықтарынан алынады. Бөледі полоний экстракциялау, ионным алмасуға, хроматографией және возгонкой.

Металл Po 500 °C кезінде PoS сульфидінің немесе диоксидінің (PoO2)x вакуумында термиялық ыдыраумен алынады.

## Шығу тарихы
Элементті 1898 жылы ерлі-зайыптылар Пьер Кюри мен Мария Склодовская-Кюри уран шайыры кенінен ашқан [4]. Олар алғаш рет 18 шілдеде Париж Ғылым академиясының мәжілісінде «Шайыр қоспасының құрамындағы жаңа радиоактивті зат туралы» атты баяндамасында бұл жаңалық туралы хабарлады. Элемент Мария Склодовская-Кюридің туған жерінің атымен аталды - Польша (лат. Полония).

1902 жылы неміс ғалымы Вильхельм Марквальд жаңа элемент ашты. Ол оны радиотеллур деп атады. Кюри жаңалық туралы жазбаны оқығаннан кейін, бұл олар төрт жыл бұрын ашқан полоний элементі екенін айтты. Марквальд бұл бағалаумен келіспеді, полоний мен радиотеллур әртүрлі элементтер екенін айтты. Элементпен жүргізілген бірқатар тәжірибелерден кейін Кюрилер полоний мен радиотеллурдың жартылай ыдырау периоды бірдей екенін дәлелдеді. Марквальд қателігін мойындауға мәжбүр болды.

Құрамында 0,1 мг осы элементі бар полонийдің алғашқы үлгісі 1910 жылы бөлініп алынды.

Санат:Химиялық элементтер
Санат:Радиоактивті элементтер
Санат:Халькогендер
*
Александр Порфирьевич Полосухин

**Полосухин Александр Порфирьевич** (9.19.1901, Татарстан Республикасы, Тетюши қаласы — 4.9.1965, Алматы) — ғалым-физиолог, медицина ғылымының докторы (1939), профессор (1939), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1954), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1944). Қазақстандағы физиологтар ғылыми мектебінің негізін салған. Пермь мемлекеттік университетін бітірген (1929). 1938 жылдан Қазақстанда тұрып, еңбек етті. 1938 — 63 ж. қазіргі Қазақ ұлттық медицина университетінде кафедра меңгерушісі, декан, директордың орынбасары; 1955 — 65 ж. Қазақстан Ғылым Академиясының вице-президенті, 1945 — 65 ж. Физиология институтының директоры болды. Негізгі ғылыми еңбектері адам физиологиясына арналған. Полосухин адамның қан айналысы мен лимфа айналысының реттелу тәртібін зерттеп, естен тану (шок) патогенезіне сипаттама берді, оған қарсы арнайы дәрі (Полосухин сұйығы) ұсынды. Оның басшылығымен силикоз ауруын зерттеу жұмыстары жүргізілді. Ленин, Еңбек Қызыл Ту, “Құрмет Белгісі” ордендерімен марапатталған.
Шығармалары: Экстрорецептивная и интерорецептивная регуляция кровообращения, дыхания и лимфотока, М., 1952; Материалы по регуляции венозного кровообращения, М., 1955; Избр. труды, А.-А., 1967.

## Дереккөздер


Санат:1901 жылы туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:1965 жылы қайтыс болғандар
Санат:Академиктер
Петр Иванович Полухин

**Полухин Петр Иванович** (16.7.1911 жылы туған, Ресей, Липецк облысы, Грязин ауданы. Головщино селосы) — металлург-ғалым, техникалық ғылымдар докторы (1951), профессор (1951). Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1975). Социалисттік Еңбек Ері (1971). *Мәскеу Түсті метал мен алтын институтын* бітірген (1935), “Орақ пен балға” зауытында (1935 — 37), *Мәскеу болат және қорытпалар институнда* (1938 — 41, 1945 — 49) жұмыс істеді. *Сібір металлургия институтының* директоры (1949 — 52), КСРО Жоғары оқу орындары министрлігінің бөлім бастығы (1952 — 65), *Мәскеу болат және қорытпалар институтында* ректор (1965 — 86), 1986 жылдан кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. Полухин құрылымдық материалдарды пластикалық деформациялау мен технологиялық өңдеу саласындағы жұмыстарды басқарды. Рельстерді, құбырларды, арқалықтарды, сұрыптық металдарды, т.б. престеу мен созу процестерін зерттеді, авторлар тобымен бірге жіксіз құбырлар жасауды зерттеп, өндіріске енгізді. КСРО мемлекеттік сыйлығын алған (1972). Ленин орденімен, т.б. ордендер, медальдармен марапатталған. 
Шығармалары: Прокатное производство, М., 1960; Прокатка и термическая обработка рельсов, М., 1963; Пластическое формоизменение металлов, М., 1968; Качество листа и режимы непрерывной прокатки, А.-А., 1987.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Металлургия
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Полывянный Иван Родионович

**Полывянный Иван Родионович** (18.1.1923, Aқмола облысы — 2004, Алматы қаласы) — ғалым, техникалық ғылымдар докторы (1974), профессор (1976), Қазақстанның еңбегі сіңірген ғылыми қайраткері (1982). Қазақ кен-металлургия институтын бітірген (1949). Металлургия және кен байыту институтында ғылыми қызметкер (1953 — 92), *ІР инженерлік академиясының сараптау және болжау ғылыми-зерттеу орталығы* директорының орынбасары (1992 — 2002) қызметтерін атқарды. Негізгі ғылыми еңбектері — қорғасын металлургиясындағы тотығу-қалпына келтіру процестерінің теориялық негіздері, қорғасын алудағы электротермиялық тиімді технологияны өндіріске енгізу, төмен температурадағы электротермия, өндірістегі шахта пештерінде кең көлемде зондтау тәсілінің макрокинетикасы мен механизмін зерттеу жолдарына арналған. Құрамында висмут, вольфрам және молибден кездесетін концентраттарды кешенді түрде өңдеу саласында істеген жұмыстарының нәтижелері өндіріске енгізілді. Қазақстан мемлекеттік сыйлығын алған (1972). 14 монография, 580-нен аса мақала, 90 авторлық куәлік пен 10 патенттің авторы. Полывянный “Құрмет белгісі” орденімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Металлургия
Фатима Әбілқайырқызы Полымбетова

**Полымбетова Фатима Әбілқайырқызы** (11.8.1929 жылы туған, Қызылорда облысы, Шиелі ауданы, Тартоғай елді мекені — 2016) — ғалым-физиолог, биология ғылымының докторы (1970), профессор (1972), Қазақстан Ұлттық Ғылым Академиясының академигі (2003). Қазақстанның еңбегі сіңген ғылыми қайраткері (1991). ҚазҰУ-ды бітірген (1951). 1951 — 93 ж. Қазақстан Ғылым Академиясының Ботаника институтында, ал 1994 жылдан Өсімдіктер физиологиясы, генетикасы және биоинженериясы ғылыми-зерттеу институтында лаборатория меңгерушісі. Негізгі ғылыми еңбектері өсімдік физиологиясына арналған. Полымбетова мәдени өсімдіктердің биологиялық әр түрлілігін ескере отырып, оларды сақтау, тарату, қорын байыту және республика климатына төзімділігі мен өнімділігін арттыру жөнінде ғылыми бағыт қалыптастырды. Ол дәнді дақылдар, үрмебұршақ, қауын және қызанақтың бірнеше түрлері мен будандарын жинастырып, олардың гендік қорын зерттеді. Осы бағыттағы жұмыстардың нәтижесінде өсімдіктердің қолайсыз факторларға бейімделуінің тұрақты (перманентті) теориясын ұсынды. Оның басшылығымен бидайдың бірнеше жаңа сорттары (“Эритроспермум-350”, “Ақсай”, “Мирас”, “Отан”, “Әлем”, т.б.), құрамы белокқа бай үрмебұршақтың 2 сорты (Жоңғарлық, Ақтәтті) шығарылып, өндіріске енгізілді. Полымбетованың ұсынысымен Қазақстанның континентальды климатының (қысы — суық, жазы — ыстық, құрғақ) өсімдіктерге әсерін модельдеуге бейімделген арнайы жылыжай — фитотрон салынды. Полымбетованың жетекшілігімен 12 ғылыми докторы, 30-дан астам ғылыми кандидаты даярланды. 16 монографиясы, 300-ден астам ғылыми еңбектері жарық көрді. Ол 15-тен аса авторлық куәліктің иегері. Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған.

Шығармалары: Пайдалы өсімдіктер әлеміне саяхат, А., 1999 (телавт.); Применение физиолого-генетических методов в селекции. “Вестник КазНУ” (серия биологиялық), 2003, ғ2, (вып. 20), ауылы 63 — 66 (соавт.); Генофонд сортотипов фасоли в Республике Казахстан. Материалы Междунар. конф. “Развитие ключевых направлений сельского хозяйства в Казахстане: биотехнология, селекция, генетические ресурсы”, Астана, 2004, ауылы 143 — 148 (соавт.).

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Қазақстан биологтары
Санат:КСРО биологтары
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Полярлық шұғыла

**Полярлық шұғыла** — Жер атмосферасының *[[ионосфера]]* қабатында байқалатын жарқыл. Полярлық шұғыла ғарыштан келетін жоғары энергиялы зарядталған бөлшектердің (электрондар мен протондардың) атомдар мен молекулалармен әсерлесуі (90 — 1000 км биіктікте) нәтижесінде пайда болады. Осы әсерлесу кезінде атомдар мен молекулалар қозған күйге көшеді де, кейіннен белгілі бір толқын ұзындығына сәйкес жарық квантын шығара отырып, алғашқы орнықты күйіне ауысады. Полярлық шұғыла тудыратын бөлшектердің атмосфераға енуі Күн желі мен геомагниттік өрістің өзара күрделі әсерлесуіне байланысты. Сондықтан полярлық шұғыланың байқалу жиілігі мен қарқындылығы Күн активтілігіне тәуелді. Полярлық шұғыла алуан түрлі пішінде, әр түрлі жағдайларда байқалады. Әрбір лездік көріністі, бір бірімен қабаттасып жатқан әр түрлі қарапайым шұғылалардың жиынтығы ретінде қарастыруға болады: бүкіл аспан күмбезіне созылып жатқан түзу немесе имек сызық түріндегі біртекті доғалар мен жолақтар; вертикаль бағытта едәуір созылып жатқан сәулелік пішіндер, диффузиялық біртекті дақтар; біртекті үлкен диффузиялық беттер. Сәулелік пішіндердің орташа қалыңдығы 200 м, жарықтылық артқанда ол кемиді. Полярлық шұғыланың спектрлік құрамы ендікке байланысты өзгеріп отырады. Полярлық шұғыланы зерттеу біріншіден, Жерге жақын ғарыш кеңістігіндегі процестер туралы ақпарат жинауға, екіншіден, оптикалық сәуле шығарулары бойынша ғарыш бөлшектерінің ионосфераға әсерін анықтауға мүмкіндік береді. Полярлық шұғыланы тек Жер бетінен емес, ғарыш кемелері арқылы зерттеу жоғарыдағы мәселелерге байланысты маңызды жаңа деректер алуға мүмкіндік берді.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Атмосфералық оптикалық құбылыстар
Юрий Борисович Померанцев

**Юрий Борисович Померанцев** (11 ақпан 1923, Киев, Украин КСР, КСРО — 23 наурыз 2022, Алматы) — кеңестік және қазақстандық актёр, режиссёр мен педагог, Қазақ КСР халық әртісі (1961).

## Өмірбаяны
* Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 
* Сахналық өнер жолын 1943 жылы Қазақтың мемлекеттік академиялық опера және балет театрынан бастады. 
* 1945–1953 жылдары Балалар мен жасөспірімдер театрының орыс группасында қызмет етті. 
* Спектакльдер қоюмен және педагогикалық қызметпен де шұғылданды.
* 7-сайлауда Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болған.

## Ойнаған рольдері
Тұңғыш ойнаған рөлі — С.В. Михалковтың “Мақтаншақ қоянындағы” қасқыр. Сонымен қатар ол әр алуан шынайы сахналық образдар галереясын жасады. Ойнаған басты рөлдері қатарында қазақ драматургиясы бойынша 
* ойшыл, ақын Абай
* оның жақын, пікірлес достарының бірі Долгов (М.Әуезов, Л.С. Соболев «Абай»)
* болыс Майқан (Әуезов «Түнгі сарын») 
* Варламов (М.Сәрсекеев «Жарылыс»), т.б. секілді ой-санасы мен ішкі жан сезімі бір-біріне ұқсамайтын мінез-кейіптер бар. 
Ол — сөздің мән-мағынасына ерекше ден қоятын, өткір мінезді, сахналық бояуы мол актер.  
* 1957 жылдан киноға түскен: дәрігер Лавров («Біздің сүйікті дәрігерде»), т.б.

## Марапаттары
* Қазақ КСР мемлекеттік сыйлығымен (М.Ф. Шатровтың «Алтыншы шілде» спектакліндегі Дзержинский рөлі үшін, 1967)
* Еңбек Қызыл Ту орденімен
* 2 мәрте Құрмет белгісі орденімен және
* медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:КСРО театр педагогтары
Санат:Қазақстан театр педагогтары
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері