open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Химиялық әскер

**Химиялық әскер** — жаппай зақымға ұшырататын қарудан қорғану шараларын орындау үшін арнайы құрылған әскер. Химиялық әскер құрамында уланғаннан кейін өңдеу жүргізетін, газсыздандыру, химия қаупінен қорғауды жүзеге асыратын және техникалық мақсаттағы арнайы бөлімдер мен бөлімшелер бар. Химия қаупінен қорғау бөлімдері (рота, взвод, бөлімшелер) ұйымдық жағынан басқа әскерлер түрінің құрамына кіреді. Химиялық әскерге радиациялық және химиялық барлау жүргізу; киім-кешекті, әскери жабдықтарды, аяқ киімді және жеке қорғану құралдарын, уланған жер телімдері мен жолдарды газсыздандыру, дезинфекциялау, адам құрамының радиоактивті сәулемен зақымға ұшырамауын бақылауды қамтамасыз ету, қару-жарақ, техника пен материалдық нәрселердің қорын радиоактивтік және уландырғыш заттардан қорғауды бақылап отыру, уланған жердің улану дәрежесінің өзгеруін қадағалауды іске асыру міндеттелген. Әскер тұрған жерлерде және олардың жүретін жолдарында жау қолданатын уландырғыш заттардың бар жерді табу және оның түрін айыру мақсатында химиялық барлау жүргізіледі. Химиялық барлау жүргізетін бөлімшелер дозиметриялық құралдармен, удан қорғану заттарымен, қоршау белгілерімен жабдықталады. Химиялық барлаушы шолғын тапсырманы жаяу, автокөлікпен, сауытты транспортермен, танкімен, кейде тікұшақпен, ұшақпен орындайды. Хиялық әскер алғаш 1-дүниежүзілік соғыс жылдарында уландырғыш заттар мен оқшашарды қолдану барысында пайда болды. Олар газ баллонды шабуылды газшашармен атқылауды, кіші, ауыр және фугасты отшашардан от шашуды жүзеге асырды. Германия армиясында 1917 жылға дейін 8 химиялық батальон, ал орыстарда 14 химиялық рота мен 1 батальон болса, АҚШ армиясында 1918 жылға дейін 3 химиялық полк (әрқайсысы 18 ротадан), ал ағылшындарда 1 химиялық бригада (құрамында 24 рота) болды. 1-және 2-дүниежүзілік соғыс аралығында Химиялық әскер минаатарлар, реактивтік қондырғылар, оқшашар танкілер, улы түтінді құтылар және арнайы химиялық машиналармен жабдықталды. 2-дүниежүзілік соғыста Химиялық әскер жауды жоюда оқшашар түтінді бүркеніш әскерді қолданды. Ядролық және биологиялық қарудың пайда болуымен Химиялық әскердің міндеті де ұлғайды. Қазіргі кезде оларға радиоактивті және бактериалдық құралдардан қорғану мақсаты қойылды. 

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Химия
Санат: Әскери іс
Флористикалық аудандау

**ФЛОРИСТИКАЛЫҚ АУДАНДАУ** — Жер бетін эндемик таксондардың құрамы, флорасының қалыптасуы, тарихы мен даму ерекшелігі бойынша өңірлерге бөлу. Флористика аудандау иерархиялық қағида бойынша құрылып, бір-біріне бағынышты, деңгейі әр түрлі кеңістік бірліктерге (фитохориялар) — патшалықтар, облыстар, провинциялар, округтерге, т.б. бөлінеді. Флористика аудандаудың негізі өсімдіктердің әр түрлі жүйелік топтарының (әдетте жақсы зерттелген гүлді өсімдіктер мен қырыққұлақтәрізділер) миграция мен география оқшаулануы нәтижесіндегі таралуын салыстырмалы зерттеу болып табылады. Флористика аудандау бірлігінің деңгейі қаншалықты жоғары болса, оларға тән таксондардың да дәрежесі жоғары болады. Мыс., флористик. патшалыққа эндемик тұқымдас тармақтары, трибалар; провинциялар үшін — эндемик туыстар; округ үшін — эндемик түрлер тән. Патшалықтар, облыстар және провинциялар арасындағы шекараны анықтауда — флораны статист. талдау нәтижелерінің, осы аумақтың палеогрия сипаттамалары (негізінен бор кезеңінен бастап) есебінің, сонымен қатар, Флористика аудандаудың геоботаника және ландшафттық ауданмен өзара байланысты болуының маңызы зор. Қазіргі кезде көптеген ғалымдар, оның ішінде орыс ғалымы А.Л. Тахтаджян құрлықтағы флораны 6 патшалыққа, 34 — 37 облысқа, 150-ге жуық провинцияға бөледі (1974, 1978). Кейбір зерттеушілер барлық мұхиттарды 7 мұхиттық ерекше патшалыққа бөліп қарастыруды ұсынады. Флористик. патшалықтардың орналасуында мынадай заңдылықтар байқалады: оңтүстікке қарай олардың жер ауқымы кішірейіп, бөлшектену деңгейі жоғарылай бастайды. Солтүстік жарты шардың тропиктерден тыс бөлігінің барлығы Голарктика патшалықты құрайды, Жердің тропик. және кейбір субтропик. аудандары — Палеотропик. және Неотропик патшалықтарға жатады, Оңтүстік жарты шардың басқа бөлігі 3 патшалыққа бөлінеді: Кап, Австралиялық және Голантарктик. Мұндай бөліну — Жердің даму тарихы және онымен байланысты флоралардың даму тарихының көрінісі. Флористика аудандау арқылы Жердің өсімдіктер дүниесі генофондының география орналасуы анық көрінеді, сондықтан ол әр түрлі биомдардың флорасын қорғаудың теория негізі болып табылады. 
Қазақстанның иерархиялық қағида бойынша дайындалған Флористика аудандау жобасы бар. Қазақстан Голарктика патшалықта орналасып, Бореалдық және Ежелгі жерортатеңіздік 2 тармаққа бөлінген. Қазақстан аумағы 3 флористиктік облысқа (Далалық Қазақстан, Шөлдік Қазақстан, Таулы Қазақстан), 10 провинцияға (Батыс Қазақстан, Шығыс Қазақстан, Солтүстік Тұран, Оңтүстік Тұран, Жоңғар Алатау Зайсан, Алтай, Сауыр — Тарбағатай), 54 — 58 (60) округке бөлінеді; қ. Қазақстанның флористикалық аудандау картасы. 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Биология
Санат:Терминология
Азаматтық бастамалар

'''Азаматтық бастамалар''' — азаматтардың мүдделерін шектеп, қысым жасаған билік органдарының өктемдігіне қарсы шығу немесе өзара көмек жасау үшін ұйымдастырылған ұжымдық белсенділіктің, азаматтық бастамашылықтың көрінісі. Ол тұрғын үйге, қала мен ауылдың дамуына, қатынас, көлік, білім беру ісіне, денсаулық сақтауға, экологияға қатысты және т.б. мәселелерді шешу мақсатымен адамдардың өз еріктерімен құрылады. Оған ұйтқы болған азаматтық топтар, бастама көтерушілер әртүрлі жиындар, шерулер ұйымдастырып, қол қойдырып, үндеулер таратып, барынша көп адам қамту арқылы билік органдарына қысым жасауға тырысады. Азаматтық бастамаларда көтерілген мәселелер шешілмесе, ол ауқымды демократиялық қозғалысқа ұласуы мүмкін.
## Сілтемелер
“Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 1 - том

Санат:Азаматтық құқық
Фатализм

**Фатализм** (латынша fatalіs – қашып құтылмайтын) – әрбір оқиғаны және адамның әрбір әрекетін о баста бекітілген деп білетін, қалау еркі мен кездейсоқтықты жоққа шығаратын дүниетанымдық тұжырымдама. Фатализмнің негізгі үш түрін бөліп көрсетуге болады.*қайырымдылықтың*, *сырқаттың* немесе *жұмыссыздықтың* сипаттамасы ретінде жиі анықталады. Жазмышты:

* мифологиялық Фатализм – иррационалды, қараңғы тағдыр; 
* теологиялық Фатализм – құдіретті Құдайдың қалауы; 
* рационалистік Фатализм– себептер мен салдардың тұйықталған каузалды жүйесінің ішіндегі қапысыз шиеленісі деп біледі. 

Фатализмның бірінші түрі мәдениеттің алғашқы кезеңінде көрініп, астрология сияқты окультті ілімдерде орын алды. Теологиялық Фатализм бір адамдарды тозаққа баратын, екінші біреулерін жұмаққа баратын деп білген христиан ережесінде (Готшалк), калвинизм, янсенизм, исламдағы жабариттер ілімінде көрініс берді. Рационалистік Ф. Демокриттен, Гоббстен, Спинозадан, механикалық детерменизм өкілдерінен көрінді. Рационалистік Фатализмнің кейінгі нұсқасы адамның қылмысқа табиғи бейімділігі жайлы (Ломброзе) сөз етеді.

## Дереккөздер

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Философия
Санат:Теология
Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Достық (Еңбекшіқазақ ауданы)

**Достық** — Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы, Қаратұрық ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Есік қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 53 км-дей жерде, боз, бетеге өскен тау алды жазығының қызыл қоңыр, қоңыр топырағында орналасқан. 

## Тарихы
1963 жылы “Қаратұрық” темекі кеңшары, кейін (1981) А.Саттаров атындағы кеңшардың бөлімшесі болды. Оның негізінде 1997 жылдан шаруа қожалықтары құрылған. 

## Инфрақұрылымы
Достықта орта мектеп, дәрігерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. 
 
## Дереккөздер

Санат:Еңбекшіқазақ ауданы елді мекендері
Ақдала (Ақдала ауылдық округі)

**Ақдала** — Алматы облысы Балқаш ауданындағы ауыл, Ақдала ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Бақанас ауылының солтүстік-батысында 3 км жерде, Іле өзенінің оң жағалауында қуаң агроклиматтық белдемде жатыр.

## Тарихы
1974-1997 жылы аралығында күріш өсіретін "Ақдала" кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде Ақдалада 1997 жылы "Өгес-Ақдала" фермерлік шаруашылық құрылды.

## Инфрақұрылымы
Елді мекенде орта мектеп, клуб, дәріхана бар. Ақдала тұрғындары Бақанас ауылы мен автомобиль жолы арқылы байланысады.

## Дереккөздер

Санат:Балқаш ауданы елді мекендері
Азаматтық жауапкер

**Азаматтық жауапкер** — қылмыстық әрекет салдарынан келтірілген зиян үшін материалдық жауапкершілік арқалайтын тұлға. Айыпталушының қылмыстық әрекеті салдарынан келген залал үшін материаддық жауапкершілік арқалайтын ата-анасы, асыраушысы, қамқоршысы не өзге адамдар, сондай-ақ мекемелер, кәсіпорындар мен ұйымдар азаматтық жауапкер ретінде жауапты болуы мүмкін. Азаматтық процестің қатысушысы бола отырып Азаматтық жауапкер — ҚР-ның іс жүргізу заңдарына сәйкес белгілі бір құқықтарды пайдалана алады.

 
## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Хаджар

нобай|Хаджар
**ХАДЖАР** Оман таулары — Арабия түбегінің шығысындағы, көпшілік бөлігі Оман жерінде жатқан тау. Оман шығанағын бойлай 600 км-ге созылып жатыр. Ең биік жері Эль-Ахдар массивіндегі Шам тауы, биікт. 3353 м. Климаты тропиктік құрғақ. Батысы шөлге айналған саванна, шығысы муссонды тропиктік ормандар мен шалғындар; қ. Оман.

## Сілтемелер:
 «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:География
Санат:Таулар
Хабуб

**Хабуб** (араб. — сұрапыл дауыл) — Африканың солт.-шығысындағы (негізінен Судан мен Египет жерінде) және Аравия түбегіндегі шаңды немесе құмды дауыл. Шөлден келетін суық атмосф. шептің тез араласуынан (жекелеген ұйтқыма желдің күші 60 км/сағ) қалың бұлт пайда болып, кейде биікт. 1,5 м және ені 30 км-ге жететін *«қалың қою шаң»* қабаты түзіледі. Әдетте бірнеше сағатқа созылады, кейде найзағайлы қатты нөсер жауынның бастамасы болады. Көбіне мамыр — қазан айларында (Хартумде жылына 24 рет) соғады.

## Галерея

Сурет:United Nations Dash 8 Haboob Sudan UA-320-1.jpg|Ньяла әуежайы
Сурет:Haboob2.jpg|Финикс, Аризона, 22 тамыз, 2003 ж.
Сурет:Sandstorm.jpg|Ирак, 27 сәуір, 2005 жыл
Сурет:Haboob, Taji, Iraq, 2006.JPG|Ирак, 2006 ж.


## Әдебиеттер
* «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы», Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:География
Санат:Терминология
Халькопирит

**Халькопирит** (*грекше* chalkos — мыс және пирит), мыс колчеданы — сульфидтер класына жататын минерал. Химиялық формуласы: CuFeS2, құрамы (%): Cu — 34,64, Fe — 30,42, қоспалары: Ag, Au, Tl, тағы басқалар. Тетрагоналды сингонияда кристалданады. Агрегаттары түйірлі, тұтас немесе сеппе түрінде болады. Түсі сары, металл тәрізді жылтыр, жымдастығы жетілмеген, электр тогын нашар өткізеді, 1000С-та балқиды. Қаттылығы Моос шкаласы бойынша 3 — 4, тығыздығы 4,1 — 4,3 г/см3. Халькопирит магмалық (негізді атпа тау жыныстарындағы мысты-никельді сульфидті кентастарда), гидротермалдық (жапсарлық, мысты-турмалиндік, мыс кентастарының сеппелі формациялары, колчедандық), шөгінді (мысты құмтастар мен тақтатастар) кендерде әртүрлі сульфидтермен бірге кездеседі. Қазақстанда Жезқазған, Қоңырат кендерінен табылған. Халькопирит — мыс алынатын негізгі кентас.

## Шығу тегі
Шығу тегі гидротермиялық, галенитпен және сфалеритпен байланысты полиметалл кендерінің құрамына кіреді, бірақ өзі үлкен кластерлер түзбейді. Ол метаморфтық процестерде де пайда болады, грейзендер мен скарндарда кездеседі. Жақын жер жағдайында тұрақсыз және ауа-райының бұзылуы кезінде ол тез бұзылып, екінші реттік мыс минералдарын түзеді. Ең маңызды мыс рудасы; кристалдар түрінде-құнды коллекциялық минерал.

## Дереккөздер


Санат:Мыс минералдары
Санат:Темір минералдары
Санат:Сульфид минералдар
Үйінді

**Үйінді** — жер бетінде арнайы бөлінген орынға бос тау жыныстарынан, есептен тыс кедей кендерден және өндіріс қалдықтарынан жасалған үйме. Үйіндінің жасанды және су шайып әкелген түрлері болады. Кенді ашық әдіспен өндіру кезінде Үйінділерді кеніштің қазып алынған кеңістігінде және болашақ кеніштің сұлбасынан тысқары қашықтықта тұрғызады. Ал жер асты әдістері барысында Үйінді жақын жерге немесе өндіріс алаңының шеңберінде жасалады (террикон). Жұмсақ және беріктігі орташа тау жыныстарынан жасалған Үйінділердің биіктігі 30 м, ал қатты тау жыныстары Үйіндінің биіктігі 60 метрге, кейде (тау бөктері, шатқалда) 300 метрге жетеді. Үйіндінің пішіні конус, сектор, жайпақ жота тәрізді болып келеді. Үйінді жасағанда ең алдымен оның ұзына бойына алғашқы жал (биіктігі 10 — 15 м) үйіледі. Ол үшін экскаватор, скип, абзетцер, драглайн, мех. күрек, конвейер, бульдозер, т.б. техникалар қолданылады. Қазақстан аумағында тау-кен және металлургия қалдықтарынан 60 мың га жерді алып жатқан 26 млрд. т Үйінді жиналып, қоршаған ортаны ластауда. Жерді қалпына келтіру мақсатында Үйінділердің бетіне ағаш немесе әр түрлі шөптер егіліп, рекультивацияланады, кейіннен а. ш-на пайдаланылады. Кейбір жағдайда Үйінді үстіне құнарлы топырақ төгіледі.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы" 9 том

Санат: Геология
Санат: Өндіріс
Үшбұлақ (ескерткіш)

**Үшбұлақ** — палеолиттік ескерткіш. Жамбыл облысы Қаратау қаласынан солтүстік-батысқа қарай 36 км жерде. 1958 ж. Қазақстан Ғылым Академиясы Ш. Уәлиханов атындағы Тарих, археология және этнография институтының Қаратау палеолит отряды (жетек. Х.Алпысбаев) тапқан. Бұл жерден байырғы аңшылардың қысқа мерзімді 6 ескерткіші анықталған. Ең ежелгі замандарға жататыны Үшбұлақ-6 ескерткіші. Ол бұлақ басынан 3 м биіктікте. Табылған заттар арасындағы 3 үшкір тас Үшбұлақты мустье дәуіріне жатқызуға мүмкіндік берді. Олар мөлдір, сұрғылт сұр тығыз шақпақ тас сынығынан дайындалған.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Ескерткіштер
Санат:Жамбыл облысы тарих және мәдениет ескерткіштері
Фатима

**Фатима** (1809/11 ж. ш., Орынбор  – 2.10.1845, Бөкей Ордасы) – Бөкей Ордасының ханы Жәңгірдің әйелі. Орынбор және Уфа муфтиі, Қазан университетінің құрметті мүшесі Мұхамеджан Хұсайыновтың (Гусеиновтың) қызы. Жәңгір ханға 1824 жылы тұрмысқа шыққан. Өз кезінде мұсылманша және еуропаша жақсы білім алып, тәрбиеленген зиялы, ақылды әйел болған. Бірнеше шығыс және еуропа тілдерді (орыс, француз, неміс) еркін меңгерген. Қазанда, Орынборда жоғары деңгейдегі қабылдауларда болып, 1826 ж. Жәңгірмен бірге Санкт-Петербургте Николай Қ патшаның таққа отыру салтанатына қатысты. В.И. Даль, Г.С. Карелин, В.А. Перовский, Фукстермен таныс болып, олармен пікірлескен. Жәңгір ханның кеңесшісі болып, оның барлық бастамаларына көмектесіп отырды. Халық арасында Фатиманы еркелетіп, “Фатима тоташ” деп те атады. Оқу-білім тарату, отырықшы өмірге көшуді жақтады. Хан ордасының салынуына ықпал етті, Жәңгір хан ашқан мектепте сабақ та берді. Халық арасында Жәңгірдің үлкен әйелі Жүзім мен кіші әйелі Айсұлудың өлімін Фатиманың есімімен байланыстыратын болжам бар. Алайда архив деректері бұл болжамның негізсіз екендігін дәлелдеген. Жәңгір хан қайтыс болғаннан кейін (1845 жылы 9 тамыз) Ф. Ресей императорының бұйрығымен ханның мұрагері болып бекітілген және Жәңгірдің еркіне сай өзінің үлкен ұлы Сақыпкерейді хандық билікке отырғызуды өтінді. Алайда патша үкіметінің Бөкей Ордасындағы хандық билікті жоюға мүдделі болуына байланысты Орынбор өлкесінің губернаторы ген. В.А. Обручевтің бұйрығы бойынша Сақыпкерей Санкт-Петербургке жіберілді. Фатима 1845 жылы 2 қазанда қайтыс болды.
## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Тұлғалар
Санат:Тарих
Ұрықжолдастылар

thumb|left|170px|Ұрықжолдасы
**Ұрықжолдастылар**, плаценталылар (Eutheria, Placentalia) — қазіргі сүтқоректі жануарлардың инфракласы. Инфракласс — жануарлар жүйеленуінде класс тармағы мен отряды арасынан орын алады. Бұл класс өкілдерінің бәрінің де ұрық дамуында ұрықжолдасы қатысады (қараңыз Плацента). Ол ұрықты жатырдың қабырғасындағы бұлшық еттермен байланыстырады. Ұрықжолдастыларда қалталы сүтқоректілерде болатын арнайы қалта және қалталы сүйектер болмайды. Ұрықжолдастылардың ұрпақтары жақсы жетіліп туады әрі өз беттерінше еме алады. Бұлардың астыңғы жақ сүйегінің бұрыштық өскіні ішке қарай иілмеген. Алдыңғы миы айқын ми сыңарларына бөлініп, оның сыртында ми қыртысы (неопаллиум) өте жақсы дамыған, әрі ми сыңарлары бір-бірімен сүйелді дене арқылы байланысқан. Ұрықжолдастылардың көпшілігінің тістері айқын жіктеліп, сүт және тұрақты тістерге бөлінген. Ересектерінің дене температурасы жоғары әрі тұрақты. 

Ұрықжолдастылардың қазіргі кезде 17—18 отряды бар: жәндікқоректілер, жүнқанаттылар, қолқанаттылар, приматтар, толықемес тістілер, панголиналар, қоянтәрізділер, кеміргіштер, киттәрізділер, жыртқыштар, ескекаяқтылар, түтіктістілер, тұмсықтылар, дамандар, сирендер, сірітабандылар, тақтұяқтылар және жұптұяқтылар. Ұрықжолдастылар жер шарының барлық құрлықтары мен мұхиттарында кең тараған. Қазақстанда 8 отряды, 170-ке жуық түрі белгілі. Ұрықжолдастылардың жануарқоректі, өсімдікқоректі және аралас қоректенетін түрлері де кездеседі. Олардың көпшілік түрінің кәсіптік мәні бар. Ұрықжолдастыларды бағалы ұлпаны, терісі, еті, майы, т.б. өнімдері үшін аулайды.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Сүтқоректілер
Белбасар

**Белбасар**, *Беласар* — Жамбыл облысы Шу ауданындағы ауыл, Ескішу ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Төле би ауылынан оңтүстікке қарай 20 км-дей жерде, Шу өзенінің оң жағалауында, шөлді белдемде орналасқан. Ең жақын темір жол станциясы — Шу (20 км). 

## Халқы

## Кәсіпорындары
Белбасар ауылында астық және қант қызылшасын қабылдау пункттері, диірмен, ауыл шаруашылығы машиналарын жөндеу шеберханасы, нан зауыты жұмыс істейді. 

## Инфрақұрылымы
Емхана, орта мектеп, т.б. мекемелер бар. Белбасар арқылы Бішкек — Шу автомобиль жолы өтеді, тұрғындары көрші елді мекендермен ауыларалық жолдар арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Шу ауданы елді мекендері
Фатима, Бибі Бәтима

**Фатима**,* Бибі Бәтима* (635 ж. ө.) – мұсылман әлемінде ерекше қадір тұтатын әйел, Мұхаммед (ғ.с.) пайғамбардың Қадиша анадан туған қызы, Әзірет Әлінің әйелі, Хасан мен Хұсейіннің анасы. Фатима үш ұл (біреуі сәби кезінде шетінеген), екі қыз туған. Пайғамбар дүниеден өткеннен кейін саяси оқиғаларға белсене араласып, қауым өмірінде елеулі рөл атқарды. Мұсылмандар арасында Фатиманың дүниеге келуі, өміріндегі оқиғалар мен көрсеткен кереметтері жайлы көптеген аңыздар таралған. Дәстүрлі қазақ қоғамында Бибі Бәтима ананы аналардың пірі, дертке шипагер ретінде тану қалыптасқан. 
## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Ислам
Санат: Ислам ғылымы
Үйінді Жасағыш Машина

**Үйінді Жасағыш Машина**, кеніштерден қазылып алынған бос тау жыныстарын үйіндіге тасымалдап жеткізуге арналған. Үйінді жасағыш машинаның үздіксіз әрекет ететін рельсті, шынжыр табанды, адымдағыш, адымды-рельсті түрлері бар. Оның конвейермен жабдықталған, қабылдайтын және түсіретін кертештері болады. Қабылдау және түсіру жебелерінің айналмалық дәрежесіне қарай: толық айналмалы, жартылай айналмалы және айналмайтын болып бөлінеді. Қабылдауыш құрылысының түріне байланысты кертешті немесе жеке тұрған тірегі бар көпірмен қосылған машиналар болады. Үйінді жасағыш машина көп шөмішті экскаватормен бірге құрастырылуы мүмкін. Ашық тау-кен жұмыстарында Үйінді жасағыш машина тасымалдап, түсіретін жүйеде қолданылып, конвейерлі үйінділер жабдығының жиынтығына кіреді. Әдетте ол жұмсақ тау жыныстарын үйінділеу барысында пайдаланылады. Үйінді жасағыш машина өнімділігі мен өлшемдері жағынан кең ауқымды болады. Үлкен Үйінді жасағыш машинаның өнімділігі сағатына 15000 м3, түсіру радиусы 235 м, түсіру биіктігі 67 м, массасы 6000 тоннаны құрайды. Кейде үйінді жасауға қолданылатын басқа да машиналарды (бір шөмішті экскаватор, бульдозер, т.б.) Үйінді жасағыш машина деп атайды. 

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы" 9 том

Санат: Геология
Санат: Өндіріс
Менандр Протектор

**Менандр**()  – византиялық тарихшы әрі мемлекет қайраткері.

## Биографиясы
Мамандығы бойынша – заңгер, Византия императоры сарайында қызмет атқарған. Император әскерінде қызмет етіп, протиктор дәрежесіне дейін көтерілген. Император чиновнигі бола жүріп, өмір бойы тарихи еңбектер жазған және шығармалары шынайылығымен аса бағалы. Бізге жеткен Менандр еңбектері түркі халықтарының 558 – 582 жылдардағы тарихын қамтиды.

Оның алғашқы еңбегі Византия мен Иран арасындағы 561 жылғы келісімге, кейінгі еңбектері Земарх басқарған Византия елшілерінің Түрік қағанатына баруына арналған. Шығарма елшілердің айтқан әңгімелері мен нақты дипломатиялық құжаттар негізінде жазылған. Онда сол кездегі түрік елінің әдет-ғұрпы, сән-салтанаты және тұрмыс-салты айтылады. Сондықтан күні бүгінге дейін Менандр жазбалары түркі халықтарының ортағасырлық тарихына қатысты түпнұсқа ретінде қолданылады. Менандр жазбаларының шындыққа жанасатындығын археологиялық қазбалар және қытай жылнамалары толығымен дәлелдейді.

## Дереккөздер



Санат:Ежелгі грек тарихшылары
Санат:Византиялық тарихшылар
Мәкілқожа Иманәліұлы Құланбаев

**Мәкілқожа Иманәліұлы Құланбаев** (22 наурыз 1926 жыл Алматы облысы, Жамбыл ауданы – 27 тамыз 1993 жыл Алматы) — кеңестік және қазақ кино және театр актері. Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген әртісі. Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты.

## Жалпы мәліметтер
Найман тайпасының Қаратай руынан.

Алматы театр училищесін (1945) бітірген соң Қызылорда облыстық қазақ драма театры труппасында қызмет атқарды. 1948 жылдан қазіргі Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры құрамында еңбек етті. 

Алғашқы рөлі Қуыршақ сатушыны (А.Толстой, “Алтын кілт”) ойнап, актерлік талантын танытты. Құланбаев театр сахнасында Есен, Назарбек (М.Әуезов, “Еңлік – Кебек”, “Алуа”, Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығы, 1984), Әбутәліп (С.Мұқанов, “Мөлдір махаббат”), Қоңқай (Ғ.Мүсірепов, “Ақан сері – Ақтоқты”), Махамбет (Ә.Әлімжанов, “Махамбеттің жебесі” бойынша), әл-Фараби (Ш.Хұсайынов пен О.Бодықов, осы аттас спектакльде), т.б. рөлдерді сахнаға шығарды. Кинофильмдерде ойнаған рөлдері: Бала (“Райхан”), Қаратай (“Менің атым Қожа”, 1963), Ыдырыс (“Балалық шаққа саяхат”, 1969), Ермат (“Алтын күз”, 1978), Генерал-майор (“Қала қалқаны”, 1979), т.б. Құланбаев Қазақ радиосында радио-қойылымдарға қатысып, балаларға арналған “Ойлан тап” атты радио ойынында Жұмбақ атай бейнесін жасады.

## Марапаттары
* 1977 жылы «Қазақ КСР Еңбек сіңірген артисі» құрметті атағы берілген.
* 1983 жылы Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты;
* КСРОның «Құрмет белгісі» Орденімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:22 наурызда туғандар
Санат:27 тамызда қайтыс болғандар
Санат:Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген әртістері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры тұлғалары
Санат:Алматы сәндік және қолданбалы өнер колледжі  түлектері
Санат:Қызылорда облыстық драма театры тұлғалары
Азаматтық жауапкершілік

**Азаматтық жауапкершілік** - азаматтық құқықтық жауапкершілік; өзге түлғаның субъективтік азаматтық құқықтарының бұзылуына байланысты, өзінің заңда көзделген міндеттерін орындамаудың немесе жеткілікті орыңдамаудың нәтижесінде туындайтын салдарлар. Азаматтық жауапкершіліктің ерекшелігі оның арқауына және реттеу әдісіне байланысты. Азаматтық жауапкершілік - мүліктік жауапкершілік. Ол келісімшарттық және келісімшарттық емес; үлестік; бірлескен; субсидиарлық, аралас, сондай-ақ регрестіктәртіптегі жауапкершілік болып бөлінеді. Ортақ қағидаға орай, өзінің міндетін орындамаған немесе тиісінше орындай алмаған тұлғаның кінәсі болған кезде Азаматтық жауапкершілік пайда болады. Азаматтық жауапкершілік, әдетте, құқық бұзушылық салдарынан келтірілген залалды толықтай өтеу принципіне негізделген.

 
## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Кәдімгі шашырақты

**Кәдімгі шашырақты** () – астралылар тұқымдасының шашыратқы тегіне жататын көпжылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда барлық облыстардағы шалғынды жерлерде, жолдардың жиегінде, тоғайларда, ашық алаңдар мен егістік жерлерде өседі. 

## Сипаттамасы
Биіктігі 20 — 150 см-дей, тамыры жуан, тік өсетін сабағының сыртын сиректеу түк басқан. Сабақ түбіндегі топталып өсетін жапырақтарының пішіні сопақша, шеттері ойық. Сабақ бойындағы жапырақтары отырмалы, жіңішке, жиектері бүтін болады. Гүлдері қос жынысты, жапырақ қолтығынан жетіледі. Гүлшоғыры — себет. Күлтесі көгілдір, көк, ақшыл түсті, алдымен бірігіп бес тісті қуыс гүл құрайды да, гүлдеген кезде ұзынынан жарылып тілше гүлдерге айналады. Маусым — қыркүйек айларында гүлдеп, шілде — қазанда жеміс салады. Жемісі — қысқа айдары бар, 3 — 5 қырлы, ұш жағы созылған тұқымша. Бұл өсімдіктің барлық органында сүт-шырын болады, тамырында полисахарид — инулин (қант диабетімен ауырғандарға қант пен крахмалдың орнына береді) және интибин (ащы гликозид) бар. Жас жапырақтарын салатқа қосады, балды өсімдіктер, жайылымда төрт түлік мал сүйсініп жейді. 
left|thumb|Flower of common chicory (''Cichorium intybus'')

## Дереккөздер

Санат:Күрделігүлділер
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Санат:Еуразия флорасы
Санат:Африка флорасы
Еуропадағы қауіпсіздік пен ынтымақтастық жөніндегі кеңес

**Еуропадағы қауіпсіздік пен ынтымақтастық жөніндегі кеңес** - 1972 — 94 жылдар аралығында болған халықаралық ұйым. 20 ғасырдың 70-жылдарының бас кезінде Батыс Еуропа елдері мен КСРО арасындағы шиеленіс бәсеңдеп, өзара ынтымақтастыққа ұмтылу ниеті күшейді. 1972 жылы маусымда Брюссель қаласында Еуропадағы қауіпсіздік пен ынтымақ жолында күресуші күштердің ассамблеясы өтті. Онда қауіпсіздікті қамтамасыз етудің негізгі қағидалары жарияланып, жалпыеуропалық кеңес шақыру жөнінде мәлімдеме қабылданды. 1972 жылы 22 қарашада Еуропаның 33 елі, АҚШ пен Канада өкілдері Хельсинкиде көп жақты келіссөздер бастады. Қатысушы елдердің 15-і НАТО, 7-еуі Варшава шарты ұйымының мүшелері, 12-сі бейтарап мемлекеттер болатын. Келіссөздерге қатысушылар 1973 жылы шілдеде қорытынды нұсқаудың мәтінін жасап, оны “Көк кітап” деп атады. Кеңес 3 кезеңмен өткізілетін болды. 1973 жылы  3 шілдеде кеңестің 1-кезеңі Хельсинкиде ашылды. Оған Еуропаның Албаниядан басқа елдерінің, АҚШ пен Канаданың сыртқы істер министрлері қатынасты. Онда қорытынды нұсқаулар бекітілді. 1973 жылы  8 қыркүйекте Женевада кеңестің 2-кезеңі басталып, арадағы үзілістермен 1975 жылы  21 шілдеге дейін созылды. Осы уақыт ішінде 4700 жоба талқыланып, 1975 жылы  21 шілдеде кеңестің Қорытынды актісінің мәтінін жасау жұмысы аяқталды. Кеңестің 3-кезеңінде 1975 жылы  30 шілдеде Хельсинкиде 35 мемлекеттің басшылары кездесіп, 1 тамыз күні олар Еуропадағы қауіпсіздік пен ынтымақтастықтың Қорытынды актісіне қол қойды. Бұл құжатта қатысушы елдердің өзара қарым-қатынастарында жетекшілікке алынатын 10 қағида бекітілді: егеменділіктің теңдігі және егемендікті құрметтеу; күш қолданбау және қоқан-лоқы жасамау; шекаралардың мызғымастығы; мемлекеттер жерінің тұтастығы; даулы мәселелерді бейбіт түрде реттеу; бір-бірінің ішкі істеріне араласпау; адам құқықтары мен бостандықтарын құрметтеу; халықтардың теңдігі мен өз тағдырын өзі шешу құқығы; мемлекеттер арасындағы ынтымақтастық; халықаралақ құқық бойынша міндеттемелерін адал ниетпен орындау. Бұған қоса өзара сенімділікті нығайту және қарусыздану, экономикалық, ғылыми-техникалық, т.б. байланыстарды дамыту, Жерорта теңізі бойындағы қауіпсіздік пен ынтымақтастық туралы құжаттар енгізілді. Кеңеске қатысушылар алдағы уақытта үнемі кездесіп тұруға келісті. Келесі кездесулер 1977 жылы Белградта, 1980 — 83 жылыдары Мадридте, 1985 жылы  Хельсинкиде, 1986 жылы  Венада өткізілді. 1994 жылы  Будапешт қаласында Еуропа, Азия, Солтүстік Американың 55 мемлекет басшылары кездесуінде кеңестің атын өзгертуге шешім қабылдады.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Тарих
Әкпар Есбосынұлы

**Әкпар Есбосынұлы** (1911, Қытайдағы Іле аймағы, Қас өзенінің бойы — 1944) — Шығыс Түркістандағы ұлт-азаттық көтеріліс басшыларының бірі, халық батыры. 1944 жылдың күзінде Патих, Ғани батыр, Хамит, Сейітпен бірге Қытайдың Іле аймағында гоминдан өкіметінің қыспағына қарсы ұлт-азаттық қозғалысын ұйымдастырған. 1944 жылы қазанда аудан орталығы Нылқы қалашығын азат ету жолындағы соғысқа басшылық етті, Құлжа қаласын алу жорығына қатысты. Қазан айының ортасында Уәйіс мазары деген жерде тосқауылда тұрған Гоминдан әскерлерімен айқаста Әкпар Есбосынұлы ауыр жараланып, қайтыс болды. Әкпар Есбосынұлы бастаған ұлт-азаттық күресі қанатын кең жайып, 1945 жылдың ақырында Іле, Тарбағатай, Алтай аймақтары толық азат етілді. 1946 жылы Шығыс Түркістан үкіметінің жарлығымен Әкпар Есбосынұлына “Халық қаһарманы” атағы берілді.
## Дереккөздер
Шығыс Түркістан қозғалысының басты оқиғалары, Үрімші, 1996; Сүгірбаев П., Алтай арпалыстары, Үрімші, 1996.

 

 

Санат: тұлғалар
Акпинол

**Акпинол** — өсімдіктің өсуін реттейтін иіссіз, улылығы өте аз, ақ түсті қатты ұнтақ зат. 

Диацетиленді пиперидинді гликолдар қатарына жатады. Суда, спиртте жақсы ериді. Ол ауыл шаруашылық дақылдарының өсіп жетілуіне, өнімділігінің артуына ықпал жасайды. Оларға экстремалды жағдайларға және ауруларға қарсы тұруына қолайлы әсер етеді. Акпинолдың 0,01-0,0001% судағы ерітіндісін дақылдардың тұқымдарын себер алдында немесе олардың өсу кезінде бүркіп қолданады. Акпинол өсімдікке қажетті қоректік заттардың көп жиналуына, оның ерте гүлдеп, пісіп жетілуіне әсер етеді. Сонымен бірге өсімдіктердің құрғақшылыққа, тұз және радиацияның әсеріне төзімділігін арттырады. Акпинол дақылдардың сапасын жақсартады, әртүрлі бұта және ағаш тұқымдастардың көшеттері мен қалемшелерінің тамырлануын жақсартады. Акпинолды Қазақстанда химиктер Е.Н.Әзірбаев, Қ.Б.Ержанов, Т.С.Садықов синтездеп, ауыл шаруашылығына енгізген (1986). Өндіру технологиясы Қазақстан Республикасының Ғылым Академиясы химия ғылымдары институтында жасалған.

2011 жылы Акпинол  атты тауарлық белгі жықты.

## Дереккөздер

Санат:Ауыл шаруашылығы
Достық (Төле би ауданы)

**Достық** — Түркістан облысы Төле би ауданындағы ауыл, Киелітас ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Леңгір қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 4 км-дей жерде, тау алдының бидайық, нарқия өскен жонды-қырқалы келген қара қоңыр топырақты қоңыржай қуаң белдемде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1960 жылы астық кеңшары ретінде қаланған. 1997 жылдан онда шаруа қожалықтары құрылған.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, дәрігерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Төле би ауданы елді мекендері
Үшбұлақ

## Елді мекендер
**Қазақстан:**
* Үшбұлақ – Абай облысы, Үржар ауданындағы елді мекен.
* Үшбұлақ – Алматы облысы, Жамбыл ауданындағы елді мекен.
* Үшбұлақ – Жамбыл облысы, Байзақ ауданындағы елді мекен.
* Үшбұлақ – Жетісу облысы, Алакөл ауданындағы елді мекен.
* Үшбұлақ – Түркістан облысы, Қазығұрт ауданындағы елді мекен.
* Үшбұлақ – Шығыс Қазақстан облысы, Күршім ауданындағы елді мекен.
* Үшбұлақ – Шығыс Қазақстан облысы, Катонқарағай ауданындағы елді мекен.

**Қырғызстан:**
* Үшбұлақ – Баткен облысы, Лейлек ауданындағы елді мекен.
* Үшбұлақ – Жалалабат облысы, Базарқорған ауданындағы елді мекен.
* Үшбұлақ – Талас облысы, Айтматов ауданындағы елді мекен.

**Басқа мағыналар:**
* Үшбұлақ – Жамбыл облысындағы тарихи ескерткіш.
Әдебиет энциклопедиялары

**Әдебиет энциклопедиялары** -ақын-жазушылар, әдебиеттанушы ғалымдар, сыншы-зерттеушілер туралы библиографиялық очерктер мен әдебиет тарихы, теориясы, методологиясы, әдебиеттану терминдері мен ұғымдарын алфавитті-пәндік ретпен жүйелеп беретін ғылыми-анықтамалық басылымдар. Әдебиет энциклопедияларында ауыз әдебиетінен бастап қазіргі заманғы әдебиетке дейінгі кезең, жалпы әдеби процесс толық қамтылады. Бұнымен қатар, әдеби музейлер, ірі тұлғалардың мұражайлары, портреттері, әдебиетке қатысты иллюстрациялар, библиогр. мәліметтер де беріледі.

Әдебиет энциклопедиялары — әлем халықтарының көбінде бар, дәстүрлі басылымдардың бірі. Оның басқа энциклопедиялардан өзгешелігі берілетін мақалалар деректер мен мәліметтерге ғана сүйенбей, еркін стильмен жазылады. Әдебиет энциклопедияларының әмбебап, ғұмырнамалық, библиографиялық, анықтамалық т.б. түрлері бар. Целиноград ауыл шаруашылық институтын (1975, қазіргі Қазақ мемлекеттік агротехнологикалық университеті) бітірген. Еңбек жолын Павлодар облысына қарасты Шідерті а-нда инженер-контролер болып бастады (1976).Қазақ мемлекеттік агротехнологикалық университетінде ассистент, аға оқытушы, доцент, қызметтерін атқарды (1977). Қазіргі күндері осы университте кафедра меңгерушісі. Ол 1 оқулықтың және 4 оқу құралының авторы. Әдебиеттің ТМД елдері мен Ресей, Қазақстанда 97-ден астам ғылым мақаласы жарық көрген. 2006 жылы Қазақстан Республикасының Білім және ғылым  министрилігінің «ЖОО-дағы ең үздік оқытушы» грантын иеленді. Ә Германия, Түркия және Украина мемлекеттеріндегі халықаралық семинарларға қатысты. Қазақ мемлекеттік агротехеникалық университетінің ғылыми кеңесінің мүшесі. 
## Әдебиет энциклопедияларының ішіндегі іргелілері
“Әлем халықтарының мифтері” (1 — 2 т., М., 1980 — 1982)

“Әлем әдебиеті мен өнерінің үлкен сөздігі” (Сеул, Корея 1962)

“Әлем әдебиетінің энциклопедиясы” (Токио, Жапония, 1973)

“Қазақстан жазушылары. 1917 — 1967.” (құраст.: Н. Греховодов, В. Данилюк, П. Косенко. А., “Жазушы”, 1969)

“Қазақстан жазушылары: Анықтама” (құраст. М. Әуезов, К. Жорабеков. Р. Жанғожин. А., “Жазушы”, 1982)

“Советтік Қазақстан жазушылары” (Био-библиогр. анықтамалық”. Құраст. С. Ахметов, Д. Еркішев. — А., “Жазушы”, 1987) 

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Құланбасы

**Құланбасы** – Жетісу (Жоңғар) Алатауының батыс сілеміндегі тау. Малайсары жотасының батысында, Жуанқұм мен Жіңішкеқұм құмды алқаптарының аралығында, Іле өзенінің оң жағасында орналасқан. Батыс етегінде Құланбасы ауылы бар

## Жер бедері
Теңіз деңгейінен биіктігі 892 метр, ұзындығы 24 км, ені 7 км шамасында. Солтүстік беткейі түйетайлы, сай-жыралармен тілімделген.

## Геологиялық құрылымы
Құланбасы пермьнің туф аралас эффузиялық жыныстарынан түзілген.

## Өсімдігі
Құнарсыз қиыршықты құмдақты топырағында жусан, эфемерлі өсімдік өседі.

## Дереккөздер

Санат:Балқаш ауданы таулары
Санат:Жетісу Алатауы
Флотация

**Флотация** ( — су бетіне қалқып шығу) — сулы ортадағы бір минералды басқа минералдан ажыратып алу әдісі.

Ол бір минерал бөлшегінің ауа көпіршігіне жабысып көбік қабатына ауысуына (концентрат), ал басқа минералдың су түбіне шөгіп қалуына (шөгінді, қалдық) негізделген. Флотацияны тиімді жүргізу үшін минерал бетінің физика-химия қасиеттері флотация реагенттермен күшейтіледі. Флотация машиналарда жүргізіледі. Флотацияның майлы, қабыршақты, көбікті деп аталатын түрлері бар. Флотация сирек кездесетін және құрамында өте аз заттарды байытып, бөліп алу үшін кеңінен қолданылады. Флотациялық машиналардың қуаттылығы 100 мың т-ға жетеді.

## Дереккөздер


Санат:Металлургия
Санат:Ажырату әдістері
Санат:Химия өнеркәсібі
Санат:Тау-кен ісі
Санат:Кен байыту
Әдеп

**Әдеп** ( **адаб**) - қоғамдағы адамдар мінез-құлқына қойылатын этикалық талаптардың жиынтық атауы. 

Әдеп - 1. Моральдық категория, адамдар қарым-қатынасында ізгілік нормаларын мүлтіксіз орындауды білдіретін ұғым. Белгілі бір халықтың әдет-ғұрпында тұрақтанып қалыптасқан этикалық тәртіп, тәрбие, ізеттілік, сыпайылық, ибалылық.  Қоғамдағы адамдар мінез-құлқына қойылатын этикалық талаптарды білдіреді. Әдептің қоғамдағы басты қызметі тұлғалық қатынастарды адамгершілік талаптарына сәйкес ретке келтірумен байланысты. 

2. Халықтың әдет-ғұрпында қалыптасқан этикалық тәртіп. Игі әдетпен, өміршең әдет-ғұрыпппен қалыптасқан ұлттық мәдениеттің көрінісі, мәдени үрдістердің, имандылықтың тірек негізі.
## Әдептің қоғамдағы басты қызметі
Әдептің қоғамдағы басты қызметі тұлғалық қатынастарды адамгершілік талаптарына сәйкес ретке келтірумен байланысты. Бұл сипатта Әдеп мәдениеттің іргелі бір құрамдас бөлігіне жатады. Мәдениеттің қалыптасу барысында ізгі мінез-құлық белгілері әдептілік талаптарына айналып отырған.Әдеп өлшемдері арнаулы қаулы арқылы жарияланбайды және олар данышпан адамдардың ойлап тапқан құндылықтары емес. Әдеп ережелері өркениет пен мәдениеттен сұрыпталып алынған.
## Әдептің қалыптасуына әсер еткен факторлар
Қазіргі заманғы ғылым әдептің қалыптасуына әсер еткен 3 басты факторды атап өтеді. 

Олар : жыныстық қатынасты реттеу арқылы аналық рудың пайда болуы; тайпа мүшелерін өлтіруге тиым салу; қариялар мен балаларға қамқорлық ету (альтруизм). Мәдениеттің өзегін салт-дәстүр, Әдеп құрастырады. Егер соқыр сезім (инстинкт) жануарлар тіршілігіне қалай әсер етсе, салт-дәстүр де алғашқы адамдардың іс-әрекеті мен мінез-құлқына, ақыл-ойына сондай әсер етті. Алғашқы рулық қоғамдағы Әдеп көріністері: “қанға қан, жанға жан” (талион) принципі, сезімнің ақылдан басым болуы, жеке бас бостандығының қауымдық мүдделермен тежелуі т.б. осындай жайттардан байқалады. Дәстүрлі қоғамдағы Әдептің қарапайым түрін кейін рационалды имандылық қағидалары алмастырды. Алайда бұдан көне Әдеп жүйесі жоғалып кетті деген ой тумайды. Себебі көне мәдениет қазіргі ұлттық мәдениеттің архетипі қызметін атқарады. Қазақ халқының ұлттық Әдеп жүйесі сонау көшпенділер мәдениетінен нәр алады. Ол қазіргі заман талаптарына сәйкес жаңара түскенімен, бастапқы негізін сақтап келеді. 

## Дереккөздер


Санат:Этика
Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Бөкей хан

**Бөкей хан** (туған жылы белгісіз — 21.5.1815) — Бөкей ордасының ханы (1801 — 15). 
## Өмірбаяны
Әбілқайыр ханның немересі, Нұралының баласы. Айшуақ хан тұсында хан кеңесінің төрағасы болды. Бөкей 1801 жылы Ресей өкіметінен рұқсат алып, Кіші жүз қазақтарының бір бөлігін Жайық пен Еділ аралығындағы ноғайлы қазақтардың ескі жұртына қоныстандырды. Каспий жағалауындағы Дамбай деген жерде өз ордасын тікті. 1812 жылы Бөкей ордасының ханы болып сайланды. 1815 жылы хан тағын мұрагерлік жолмен Жәңгір иеленді. Бөкей ханның бейіті Еділдің оң жағасындағы Сейіт баба зиратында (қазіргі Астрахан облысы Краснояр ауданы).

## Тағы қараңыз
* Бөкей әулеті

## Дереккөздер

Санат:1815 жылы қайтыс болғандар
Санат:Бөкей әулеті
Санат:Төрелер
Әдептілік

**Әдептілік** — адам бойындағы жағымды қасиет, оның қоғамда қабылданған әдеп талаптарын мінсіз орындауы. Қазақ халқының дәстүрлі дүниетанымында Ә-ке ерекше мән беріледі. Әбу Наср әл-Фараби “Қайырымды қала адамдарының көзқарастары” атты еңбегінде Ә-ті әрбір жеке тұлғаның рухани байлығы деп есептейді. Ғұламаның этика жөніндегі тұжырымдарында жақсылық, мейірбандық категориясы басты орын алады. Сондықтан мейірбандық Ә. ұғымын толықтыра түседі, оны ұдайы жетілдіріп отырады.
М. Жұмабаев 1922 жылы жазған “Педагогика” оқулығында Ә. пед. сендіру, мәдениеттілік, тәрбиенің нақты іске асқан үлгісі екенін айтқан. Пед. ғылымында Ә. гуманистік Ә., демократиялық Ә. және діни Ә. болып бөлінеді. а) Гуманистік Ә. — оқу-ағарту жүйесін және жоғары мәдениеттілікті арттыруға негізделген; б) Демократиялық Ә. — қоғамның рухани дамуы мен экон. жетілуінің басты мәселесі ретінде шешуші рөл атқарады; в) діни Ә. — гуманистік және демократиялық Ә-ті жүзеге асырудың бір тірегі болып табылады.

## Дереккөздер

Санат:Этика
Үшбұлақ (Күршім ауданы)

**Үшбұлақ** (1992 жылға дейін – *Пугачёво*) — Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы, Маралды ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Күршім ауылынан шығысқа қарай 136 км, округ орталығы Маралды ауылынан 26 км жерде, Қаңсар тауының (2065 м) етегінде, Күршім өзенінің жағалауында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1958-1995 жылдары аралығында қой өсіретін “Маралды” кеңшары бөлімшесінің орталығы болып келді. Оның негізінде Үшбұлақта шаруа қожалықтары құрылды. 

## Дереккөздер

Санат:Күршім ауданы елді мекендері
Жалама айдаған жылдар

**Жалама айдаған жылдар** — 1912 — 1914 жылдары Батыс Моңғолияда болған қанды оқиға. 1911 жылы Моңғолияның Қобда қаласын Цинь империясының әскерінен азат етуге қатысып моңғолдар арасында беделін күшейтіп алған қалмақ Да Лама Дамбийжанцан Моңғолияның батыс бөлігін орталықтан бөліп алып Батыс Моңғол хандығын немесе бұрынғы Жоңғар хандығын қайта құруды көздейді. Өзін Әмірсананың шөбересі деп жариялаған ол Батыс Моңғолияның орталығын Қобдадан 60 шақырым жердегі Шарцэх аталатын елеусіз кішкене шіркеуге ауыстырып, батыстағы қазақтарды моңғолдар тығыз орналасқан шығысқа қарай көшуге мәжбүр етеді. Көш кезінде талай адам қаза тауып, мал басы шығынға ұшырайды. Бұған наразы болып Алтай (Шыңжандағы Алтай аймағы) асып қашпақ болғандары аяусыз жазаланады. Қазақтардың бір тобы Да Ламаның әскеріне қарсылық танытып Шүйге барып паналайды. Да Лама мұның қарымтасын жергілікті қазақтардан қайтарып елді қырғынға ұшыратады. Кейін Ресей мен Моңғолия үкіметтерінің бірлескен қимылымен Да Лама тұтқындалып, аталмыш нәубет аяқталады. Бұл оқиға Моңғолия қазақтары арасында “Жалама айдаған жылдар” (“Жалама” сөзі Да Ламаның қазақша айтылуы) деген атпен есте қалған.

## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы

Санат:Моңғолия
Флот

**Флот** — кейбір мемлекеттердің әскери-теңіз күштеріндегі оперативтік бірлестік. Флот мұхит пен теңіздегі әскери іс-қимыл театрында оперативтік және стратегия міндеттерді орындайды. Флотатың маңызды міндеттеріне: қарсыластың база мен теңіздегі флоттық күштерін жою, жердегі объектілерін қирату, теңіз десантын бір жерден екінші жерге ауыстыру мен түсіруді қамтамасыз ету, қарсыластың мұхит пен теңіздегі коммуникацияларын бұзу, жағалауды теңіз апаттары қаупінен қорғау, өзінің коммуникациясын қорғау, жағалаудағы құрлық әскерлерін атыспен қолдау жатады. Флота әр түрлі әскер түрлерінің құрамасынан — сүңгуір қайықтардан, су үсті кемелерінен, теңіз авиациясынан, теңіз жаяу әскерінен және жағалаулық ракета-артилл. әскерлерден тұрады. Флотаты қолбасшы (АҚШ әскери-теңіз күштерінде бас қолбасшы) басқарады. Оның құрамына штаб және басқа басқару органдары, сонымен қатар тыл, байланыс, қару-жарақ, кеме жөндеу, апаттан құтқару, гидрограф., т.б. қызметтер кіреді. Флотатың әскери іс-қимылдары операция және өзіндік ұрыс жүргізу немесе қарулы күштердің басқа да түрлерінің құрамаларымен бірлесе отырып қимыл жасау жолымен орындалады. Флотатың базалары мен тұрақты пункттері бар жетілдірілген орналасу жүйесі болады. Оларда кемелердің тұратын жері, олардың жөндеуі, барлық түрлердің тылдық жабдықталуы қамтамасыз етіліп, жауынгерлік дайындық жүргізіледі. Теңізге шығу мүмкіндігі бар кейбір шағын елдерде бір Флота қана болады. Қрі мемлекеттердің (мыс. АҚШ, Ресей) әскери-теңіз күштерінің құрамы бірнеше Флотатардан құралған. Флотатар Әскери-теңіз флоты, сауда Флотаы, кәсіпшілік Флотасы, әуе Флотасы, әскери және азаматтық Флотатар жиынтығы болып бірнеше түрге бөлінеді. Қазақстанның Каспий тезендегі әскери-теңіз күштері 1993 ж. сәуірде құрылып, 1998 ж. Шекара күзеті күштерінің құ-рамына енгізілген.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Әскери іс
Санат:Терминология
Чакона

ЧАКОНА 

Сурет:Чакона Баха.jpg


http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/77/%D0%A7%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D1%85%D0%B0.jpg
(исп. chacona, итал. cіaccona) — ескілікті музыка жанры. Қазіргі уақыттағы

музыкада Ч. өзгеріссіз қайталанып отыратын полифон. вариациялар жасау үшін ғана

қолданылады. Ч. 16 ғ-дың аяғынан бастап Испанияда алғашында халық биі ретінде белгілі

болған. Бастапқыда Америкадан келген бұл би өте шапшаң, жылдам орындалатын; бірте-

бірте еур. елдерге тарап, 17 ғ-да ол баяу, салтанатты сипаттағы балет биіне айналды.

Қарқыны баяу Ч-ның муз. өлшемі . Комп. Ж.Б. Люлли балеттерінің соңғы қорытынды

нөміріне Ч-ны пайдаланған. 17 — 18 ғ-ларда Ч. өзгеріссіз, тұрақты түрде қайталанып

отыратын аспаптық пьеса ретінде қалыптасты. Осы муз. жанрда көптеген композиторлар

еңбектенді. Әсіресе, комп. И.С. Бах жеке скрипкаға арналған ғ2 партиттерінде Ч-ның

үздік үлгісін жасады. Л. ван Бетховен фортепьяноға арналған көптеген пьесаларын (соның

ішінде 32 вариац. до минорын) Ч. түрінде жазған.

С. Көбеева

Санат: Музыкатану
Санат: Жанрлар
Құланды

**Елді мекендер:**

* Құланды – Маңғыстау облысы Қарақия ауданындағы ауыл.
* Құланды – Қызылорда облысы Арал ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**

* Құланды – Арал теңізінің солтүстігіндегі түбек.
Цезарь

**Цезарь**, *Кесарь* (лат. *Caesar*), бастапқыда Ежелгі Римдегі патрицийлік Юлийлер әулетінің бір тармағының атауы болды. Цезарь атағын Гай Юлий Цезарь бірінші болып алды. Ежелгі Римнің императорлық кезеңіндегі билеушілер мен олардың мұрагерлері де Цезарь деп аталған. Орыстың царь (патша) сөзі өзінің негізін осы Цезарь дан алады.
## Ciлтемелер :
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Рим империясы
Абрис

#**Абрис** *( — сызба)* — жер бетінің бедерін қағазға түсіру кезінде сұлба түрде салынатын сызба. Мұнда түсірілетін аумақтың, ондағы объектілердің нобайы, өлшеу нәтижелері, бедер элементтері т.б. мәліметтер көрсетіледі. Абрис екі түсірім сызбаларын қамтиды. Теодолитті (горизонталды) түсірімнің абрис — тірек пункттердің, сызықтардың және түсірілетін объектілердің өзара орналасуын көрсететін сызба болса, ал тахеометрлік (биіктік) түсірімнің абрисі — өлшеу станциялары мен қада нүктелерінің өзара орналасуы аралығындағы реттік нөмірі көрсетілген сызба. Онда жердегі біркелкі еңіс бағытының қосылып, бедердің негізгі қаңқасы жасалынады. Абристі пайдалану арқылы жер бетінің дәл және толық нобайы кескінделеді.
#**Абрис**- жергілікті жердің кез келген бөлімшесіндегі өлшемдер мен қажетті түсінік, жазба деректер көрсетілген нысандардың сызықпен берілетін кескіні - дәл геодезиялық түсіру жұмыстары кезінде сұлба түрінде жасалатын бір жердің планы. Жер бетін топографиялық тусірудің кейбір әдістерін (мысалы, теодолитпен) қолдану арқылы жасалады, Дәл топографиялық пландарды жасау кезінде, сондай-ақ аэротүсіруде геодезиялық торап нүктелерін танып айыруға пайдаланылады.
#**Абрис** - құрылыс салынатын жердің ара катынастарының сүлбеленген жоспары, сырткы жалпы көрінісі, тұрпаты.

## Дереккөздер
Ұрық жолы

**Ұрық жолы** — ұрықтың бастапқы жыныс клеткаларынан бастап, гаметалардың пайда болуына дейінгі клеткалар жиынтығының даму жолы. Ұрық жолы туралы түсініктемені неміс ғалымдары М.Нуссбаум (1880) және А.Вейсман (1885) берді. Олардың анықтамасы бойынша жыныс клеткалары ұрық дамуының бастапқы кезеңінен-ақ басталады және олардың ядроларында организмнің тұқымқуалаушылық қасиеттерін ұрпақтарға тасымалдайтын ұрық плазмасы болады. Жыныс клеткаларының ұрық дамуының бастапқы кезеңінен бастап-ақ түзіле бастайтыны көптеген жануарларда анықталған. Алғашқы жыныс клеткалары ұрықтың бөлшектену кезеңінде пайда бола бастайды. Бірақ көпшілік жануарларда (буынаяқтыларда, қосмекенділерде, құстарда) бастапқы жыныс клеткаларын ультракүлгін сәулелерімен немесе басқа қауіпті заттармен әсер етіп жоятын болса, организмнің одан әрі дамуында жыныс бездері жетілмейді. Бастапқы жыныс клеткаларының соматикалық клеткалардан морфологиялық және биохимиялық тұрғыдан үлкен айырмашылықтары бар.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Биология
Санат: Адам
Алғашқы адамдар тобыры

**Алғашқы адамдар тобыры** — адамдардың тас дәуіріндегі тіршілік үшін бірлесіп күресу қажеттілігінен туған алғашқы тобы. Археологияда төменгі және орта палеолит дәуірін, антропологияда архантроптар — питекантроп, синантроп, атлантроп, Гейдельберг адамдарының өмір сүрген кезеңін қамтиды. Б.з.б. 1,9 млн — 36 мың жыл аралығында үңгірлерде өмір сүрген, отты пайдалана білген. Тастан, ағаштан, сүйектен құралдар, қарулар жасаған. Табиғатқа толық тәуелді болған Алғашқы адамдар тобырына ұжымдасу адамдарға қорғануды, шабуыл жасауды, аң аулауды, жиын-терін жүргізуді, ұрпақ жалғастыруды үйретті. Рудан бұрынғы бұл әлеуметтік құрылымның өзгешелігі — қоғамдық қатынастар қалыптаспаған, әлсіз болды, қауым-үй шаруашылығы болмады, туысқандық қатынас тым қарапайым сипат алды. Сонымен қатар бұл құрылымға неке байланыстарының біршама реттелгендігі тән. Алғашқы адамдар тобырының мекендері Қазақстанда Сарыарқадан, Батыс және Оңтүстік Қазақстаннан, Жетісудан, Балқаштың солтүстік өңірінен табылды.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қазақстан қалалары