open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бәйдібек кесенесі

**Бәйдібек кесенесі** – Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. Қасиетті бес ана - тарихи ескерткіштер кешенінің құрамдас бөлігі.

## Орналасқан жері
Бәйдібек ауданы, Бәйдібек ата ауылының орталығында, Балабөген өзенінің жоғарғы жағасында орналасқан. 

## Деректер
"Бәйдібек-Сыланды" қайырымдылық қорының (президенті Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, жазушы Е. Тұрысов) ұйымдастыруымен 1996-98 жылдары Бәйдібек ата мен қасиетті бес ана – Марау (Сары бәйбіше), Зеріп, Жұпар, Қарашаш, Сыландының мазар-кесенелері орнына шығыс сәулет өнерінің үлгісінде орнатылды. Бас архитекторы - Ғ. Садырбаев. 

## Сипаты
Бәйдібек кесенесі құрылысына Орта Азия мен Оңтүстік Қазақстанда өндірілетін таңдаулы құрылыс материалдары – Ташкент зауыттарының арнаулы сары кірпіші, Нұратаның ақшыл мәрмәрi, Тараз бен Қаратаудың қызыл граниттері, Қошқарата қатпарлы тау жыныстарының табиғи тақтатастары пайдаланылды. Бәйдібек кесенесін салуға Самарқанд, Ташкент, Сайрам, Шымкент шеберлері қатысты. 
Бәйдібек кесенесінің биік күмбезбен көмкерілген ғибадат бөлмесіне Қазақстан Президенті Н.Ә. Назарбаев ұлы баба рухына арнап, салмағы 6 т. бесік мүсінді ақ мәрмәр құлпытас қойған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Түркістан облысы сәулеті
Керімқұлов Талғат Ықсанұлы

**Керімқұлов Талғат Ықсанұлы** (27.9.1952, Қордай ауданы, Үлкен Сұлутөр ауылы – 4.10.2002, Тараз) – гидротехник, іскер. Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтын бітірген (1974). 1974 – 1977 жылы осы институтта ассистент, комсомол к-тінің хатшысы, 1977 – 1981 жылы Мәскеу гидромелиоративтік институтының аспиранты, 1982 – 1986 жылы Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтында оқытушы, 1986 – 1988 жылы облысы су шаруашылығы мекемесінде жылжымалы механикаландырылған колоннаның бас инженері, 1988 – 1993 жылы Жамбыл гидромелиоративті-құрылыс институтында аға оқытушы, 1993 – 1994 жылы қазақ-лихтенштейн бірлескен «ИНКО» кәсіпорнының бас гидротехнигі, 1994 – 2001 жылы Тараз мемлекет универсетінде аға оқытушы, 2001 – 2002 жылы Жамбыл жол құрылысы АҚ-нда техникалық директор. Гидромелиоративті-құрылыс саласын ұйымдастыру мәселесіне арналған 10-нан астам еңбектің авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ядролық спектроскопия

**Ядролық спектроскопия** – ядролық физиканың атом ядросының энергетикалық деңгейлерін және олардың арасындағы ауысуларды зерттейтін саласы. Ол ядролық сәулелердің түріне қарай -, - және -спектроскопия болып ажыратылады.

## Пайдаланылған әдебиеттер:
Малкелді ауылдық округі

**Малкелді ауылдық округі** – Абай облысы Аягөз ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – Қорық ауылы.

## Тарихы
2013 жылы таратылған Жорға ауылдық округінің Жорға елді мекені қосылды. 2019 жылы  ''Жорға'' ауылы таратылды.

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы ауылдық округтері
Бәйеке Жазыбайұлы

**Бәйеке Жазыбайұлы** (1820, Тарбағатай, Тоқта - Барлық тауы - 1890, Қытай, Іле аймағы, Текес ауданы Ешкілік тауы) - би, мәмілегер. Бала кезінде медреседе білім алған. 16 жасынан ел билеу ісіне араласып, шешендігімен, зеректігімен жұртқа танылған. 1845 жылы қызай руына би болып сайланды. Бәйеке 1860 - 80 жылдары қызайларды Тарбағатайдан Іле өңіріне көшіріп әкеліп қоныстандыруға басшылық етті. 1879 жылдары Қытай мен Ресей қазақтары арасындағы қарым-қатынасты реттеу мақсатында өткен бірқатар жиындарға Қытайдағы қазақтардың өкілі ретінде қатысты. Бәйеке би Цинь патшалығының ауыр езгісіне, ұлттар арасындағы теңсіздікке қарсылық білдіргені үшін Іле генерал - губернаторының бұйрығымен жазаланып, бір жылдан кейін қаза болды. 

## Сыртқы сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:1820 жылы туғандар
Санат:1890 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ би-шешендері
Малая Владимировка ауылдық округі

**Малая Владимировка ауылдық округі** — Абай облысы Бесқарағай ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Малая Владимировка, Бозтал ауылдары кіреді. Орталығы – Малая Владимировка ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Бесқарағай ауданы ауылдық округтері
Айтқалым Құсайынұлы Кереев

**Айтқалым Құсайынұлы Кереев** (1943 жылы туған, Ресей, Новосибирск облысы Черепаново қаласы) – ауыл шаруашылық ғылымының докторы (1997). 
*1967 - Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. 
*1967-1970 - Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтында аға лаборант, кіші (1970–77), аға (1977–88) қызметтерін атқарды. 
*1988 жылдан лаборатория меңгерушісі.

Кереев 60-қа жуық ғылыми-зерттеу еңбектің авторы.

## Дереккөздер
Әлібек Бәйкенов

**Әлібек Бәйкенов** (1889 жыл, Қызылорда облысы Қармақшы ауданы - 1944 жыл, Қызылорда облысы Қармақшы ауданы) - ақын. 

* Ұлы Отан соғысы жылдарында Нартай Бекежановтың концерттік бригадасының құрамында болған. 
* 1943 жылы Республикалық айтыста Орынбай Таймановпен жыр сайысына түскен. 

* Шығармалары *“Пернедегі термелер” (1965), “Айтыс”* (3-том, 1966) жинақтарында жарияланды. Ақынның жеке туындылары мен ел арасынан жинаған материалдары Қазақстан ғылым академиясының Орталық ғылыми кітапханасының сирек қолжазбалар қорында, Әдебиет және өнер институтының Қолжазбалар орталығында сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:1889 жылы туғандар
Санат:Қармақшы ауданында туғандар
Санат:1944 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қармақшы ауданында қайтыс болғандар
Санат:Айтыс ақындары
Сатай Аққабақұлы

**Сатай Аққабақұлы**(т.-ө. ж. б., Алматы облысы Панфилов ауданы) — қазақ жерін жоңғар басқыншыларынан азат етуге қатысқан батыр. Ұлы жүз ішінде Суан руының Байтүгей елінен шыққан. Әкесі Аққабақ елге сыйлы би болған.

Сатай, Хангелді, Аралбай, Бақай, Райымбек батырлармен бірге Ойрантөбе шайқасына қатысқан. К.Әзірбаев “Райымбек батыр” атты дастанда Сатайдың ерлік қимылдарын сүйсіне жырлайды. Сатай 1733 ж. елшілік тапсырмамен Ұлы жүздің атақты адамдары Қодар би, Төле би, Хангелді, Бөлек батырлармен бірге орыс патшасы Анна Иоановнаға барған. “Суан шежіресіндегі” деректер бойынша Сатайдың 1-әйелі Қойкеден Абылай, Көбес, Бектемір (Сарман), Қарабатыр туған. 2-әйелінен Досқұлы (Сақа), Мәуке, 3-әйелінен Әбдікер, 4-әйелінен Ақылбек (Сапақ), 5-әйелінен Жетімқозы деген ұлдары дүниеге келген. Кейін батырдың ұрпақтары суан руының ішіндегі “Сатай” деп аталатын үлкен әулетке айналған. Сарыбел а-ндағы бір көшеге және орта мектепке Сатай батырдың есімі беріліп, ескерткіш тақта орнатылған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ батырлары
Макроэкономикалық модель

**Макроэкономикалық үлгі** — мемлекет экономикасының біртұтас организм ретінде жұмыс істеуін көрсететін экономикалық математикалық үлгі. **Макроэкономикалық модель** ұлттық табыс, жалпы күрделі жұмсалым, т.б. осы сияқты ірі ауқымда біріктірілген көрсеткіштерді, әдетте, құндық көрсеткіштерді қамтиды. Макроэкономикалық модельдің микромодельмен ара жігі айқын ажыратылмаған. Айталық, экономиканың секторларға (қоғамдық өндіріс бөлімшелеріне), салалар мен аймақтарға ажыратылуы ескерілетін үлгілерді бір авторлар микромодельдерге жатқызса, екінші бір авторлар макроэкономикалық модельге жатқызады. Макроэкономикалық модель экономика дамуының неғұрлым жалпы заңдылықтарын теориялық тұрғыдан талдау үшін пайдаланылады. Ол сондай-ақ экономиканы жоспарлау мен басқару жүйесінде негізгі үлгі бола алады. Мұндай жекелеген үлгілерге жалпы ішкі өнімнің немесе ұлттық табыстың өндіріс факторларына байланысты екендігін сипаттайтын макроэкономикалық өндірістік функциялар, ұлттық табыстағы қорлану нормасы мен тұтыну нормасының арақатынасын оңтайландыру үлгілері жатады. Батыста болжау үшін пайдаланылатын эконометрик. Макроэкономикалық модельдер арасында Клейн-Голдбергердің үлгілері, АҚШ-тағы Брукинг, Уортон үлгілері, Голландия үлгілері, Канада үлгісі кеңінен танымал.

## Дереккөздер
Маңырақ ауылдық округі

**Маңырақ ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Дәулетбай, Маңырақ ауылдары кіреді. Орталығы – Маңырақ ауылы. Округ құрамында болған *[[Жалғызтөбе]]* ауылы 2024 жылы таратылды.

## Дереккөздер

Санат:Тарбағатай ауданы ауылдық округтері
Владимир Иванович Шацилов

**Шацилов Владимир Иванович** (20 Тамыз 1936 жылы туған, Ресей, Алтай өлкесі, Благовещенка селосы) – техника ғылымының докторы (1987).

## Қысқаша өмірбаяны:

*1959 жылы Қазақ тау-кен және металлургия институтын (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. 
*1959–1977 жылдары Қазақ КСР-і Геология министрлігіне қарасты Іле геофизикалық *экспедициясында аға техник, геофизик, бас инжинер, партия бастығы.
*1977–1984 жылдары Қазақстан ғылым академиясының Сейсмология институтында аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі, директордың орынбасары. 
*1984–1986 жылдары Бүкілодақтық барлау геофизикасы институтының Қазақ бөлімшесінде аға ғылыми қызметкер.
*1986 жылдан Қазақстан ғылым академиясының Сейсмология институты директорының орынбасары қызметтерін атқарды.

Ғылыми еңбектері жер қыртысының құрылымы мен параметрлерін сейсмикалық тәсілмен зерттеу мәселелеріне арналған. 1 авторлық куәлігі бар.

## Дереккөздер:
Варвара Ивановна Бондарева

**Варвара Ивановна Бондарева** *(17 желтоқсан 1903 жылы, [[Ресей]], [[Дондағы Ростов]] қаласында туған)* – ветеринария ғылымының докторы *(1964 жылы)*.

Алматы зоотехника-малдәрігерлік институтын *(1932 жылы, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті)* бітірген. Семей облысы (қазіргі Шығыс Қазақстан облысы) және Алтай аймағы шаруашылықтарында мал дәрігері *(1932–38 жылдары)*, Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институтының кіші, аға ғылыми қызметкері *(1938–60 жылдары)*. *1960 жылдан* Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясының Зоология институтында аға ғылыми қызметкер болып жұмыс істейді.

## Шығармалары

1. "Ценурозные инвазии домашних и диких животных", Аламаты, 1964;

2. "Многокамерный эхинококкоз и меры его профилактики", Алматы, 1968.

## Сілтемелер

1. «Бондарева Варвара Ивановна»

## Дереккөздер


Санат:17 желтоқсанда туғандар
Санат:1903 жылы туғандар
Санат:Дондағы Ростовта туғандар
Санат:Қазақстан ветеринарлары
Санат:Ветеринария ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері
Маралды ауылдық округі (Шығыс Қазақстан облысы)

**Маралды ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қыстау-Күршім, Маралды, Үшбұлақ ауылдары кіреді. Орталығы – Маралды ауылы. Округ құрамында болған ''Сарытау'', *Алтай* ауылдары 2007 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Күршім ауданы ауылдық округтері
Квадраттық орташалар

***Квадраттық орта шама*** – берілген a_1, a_2,..., a_n сандары квадраттарының *[[арифметикалық орта]]* шамасының квадрат түбіріне тең сан (*s*):
: s=\sqrt{\frac {a_1^2+ a_2^2+ \ldots+ a_n^2} {n}}.

Бұл шама келесі орташалар теңсіздігіне бағынады:
: \frac{a_1+a_2+\ldots+a_n}{n}\leqslant\sqrt{\frac {a_1^2+ a_2^2+ \ldots+ a_n^2} {n}}

Санат:Орта шамалар
Ядролық техника

**Ядролық техника** — техниканың атом ядросының энергиясын пайдаланатын саласы. Ол әртүрлі салада (ядролық энергетика, әскери техника, изотоптарды өндіру және пайдалану, т.б.) кеңінен пайдаланылады. Ядролық техникаға реактор жасау, табиғи жағдайда бөлшектенетін элементтерді барлау және өндірудің өнеркәсіптік тәсілдері, металл уранды және оның қорытпасын, сәулелендірілген уранды химиялық өңдеу, т.б. жатады.

## Дереккөздер

Санат:Ядролық технологиялар
Қызтоған (өзен)

**Қызтоған**, *Қызтоғансай* – Шу алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысы, Меркі ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 56 км, су жиналатын алабы 279 км². 

## Бастауы
Бастауын Талас Алатауының солтүстік беткейінен алып, жоғары ағысы Тәтті ауылы тұсында Қорағаты өзеніне құяды. 

## Гидрологиясы
Жағасы тік жарлы, ағыны қатты. Қар, жаңбыр, жер асты суымен толығады. Егіс суаруға пайдаланылады. 

## Дереккөздер
 

Санат:Меркі ауданы өзендері
Санат:Шу су алабы
Этил спирті

**Этил спирті**, **этанол**, **С<sub>2</sub>Н<sub>5</sub>ОН** немесе **CH<sub>3</sub>CH<sub>2</sub>OH** – біратомды қаныққан-алифатты спирт, түссіз, күйдіргіш дәмі және өзіндік иісі бар оңай қозғалатын сұйықтық; балқу температурасы –144,15°C, қайнау температурасы 78,39°C.

Этил сумен, спирттермен, эфирлермен, бензинмен, т.б. органикалық еріткіштермен кез келген қатынаста жақсы араласады. Депрессанттарға жатады.

## Алу амалдары
Өнеркәсіпте этилді алу үшін этиленді күкірт қышқылы арқылы немесе тікелей гидраттайды. Этил спирті екі түрлі тәсілмен алынады: ферментативтік немесе биохимиялық; химиялық немесе синтетикалық. Бірінші тәсілде ашытқы ферменттерінің әсерінен қанттың ашуынан алынады, екінші тәсілде этиленге катализатор көмегімен суды қосу арқылы алынады.

### Ашыту
зимаза ферментінің әсерімен а.ш. шикізаттарын (картоп, дәнді дақылдар, т.б.) ашытады және ағашты, т.б. өсімдіктерді гидролиздейді. Осы этил спиртінің алу амалы адамзатқа баяғыдан бері бар.

## Қолданылуы
Этил әр түрлі өндіріс салаларында (лак-бояу, фармацевтика, тұрмыстық химия, т.б.) еріткіш ретінде; хлороформ, диэтил эфирі, этилацетат, диэтиламин, сірке қышқылы, т.б. органикалық өнімдерді алу үшін бастапқы шикізат ретінде; 

### Жанармай
Мотор отыны, антифриз, т.б. түрінде кеңінен қолданылады. 

### Тамақ өнеркәсібі
Өндірілетін этилдың көп бөлігі спирттік сусындар жасау үшін пайдаланылады. Этил спиртінен әртүрлі сусындар дайындалады, бірақ осы сусындар адам үшін зиян болып саналады.

### Медицина
Этил спирті медицинада жақсы қолданады.Антисептик сияқты қолданылады, жараларды дезинфекциялау үшін, метанол мен этиленгликоль спирттерімен уланғандағы антидот.

### Жәй өмірде
Жәй өмірде этил спирті кірді кетіру үшін қолданылады.

## Этанолдың қауіпі
Этил спирті немес этанол адам организміне зиян, егер адам этил спиртін көп ішсе, адамда гипноздық және улы эффект пайда болуы мүмкін. Егер адам этил спиртін көп уақыт ішсе, онда осы аурулар пайда болуы мүмкін: бауыр циррозы, гастрит, панкреатит, асқазан жарасы, әртүрлі қатерлі ісіктер, анемия, гипертензия, инсульт. Тағы да клиникалық депрессия және алкоголизм пайда болуы мүмкін.

## Қасиеттері
Этил спирті ауадан ылғалды өзіне жақсы сіңіреді, жақсы еріткіш, сумен, эфирмен, глицеринмен, бензинмен, т.б. көптеген органикалық еріткіштермен жақсы араласады. Тағыда этил спирті оңай және өте жақсы жанады.

## Дереккөздер

Санат:Спирттер
Санат:Еріткіштер
Санат:Отын
Санат:Алкогольдік ішімдіктер
Мариногор ауылдық округі

**Мариногор ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Самар ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жұмба, Мариногорка, Мойылды ауылдары кіреді. Орталығы –  Маринагорка ауылы. Округ құрамында болған *[[Глазуново]]* ауылы 2009 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Самар ауданы ауылдық округтері
Қарғамбай Рахымжанұлы Сатаев

**Қарғамбай Рахымжанұлы Сатаев** (28 ақпан 1938, Қарағанды) — актер, Қазақ КСР-інің халық арт. (1982).

## Өмірбаяны
* 1965 ж. Алматы мемл. өнер ин-тының (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) актерлік ф-тін (проф. А.Тоқпановтың жетекшілігімен) бітірген. 

* Сол жылдан Қарағанды облысы драма театры құрамында актер. 
## Рольдері

* Театр сахнасында тұңғыш ойнаған рөлі — М.Хасеновтің “Арыстанның сыбағасы” спектакліндегі зоопарк директоры Білеубай. 

Ол бұдан соң М.Әуезов, Ғ.Мүсірепов, С.Мұқанов, С.Жүнісов, т.б. қазақ жазушыларының пьесаларында сахналық ірі, кесек тұлғалы драм. мінез-кейіптер жасады. Классик. драматургия бойынша қойылған спектакльдерде табысты ойнаған рөлдері қатарында Тибальт, Макбет, Петруччио (У.Шекспир “Ромео мен Джульетта”, “Макбет” және “Асауға тұсау”) мен Ясон (Еврипид “Медея”) бар. Муз. спектакльдерге де қатысып, Тарғын, Жалбыр (Е.Г. Брусиловский, С.А. Камалов пен Б.Майлин “Ер Тарғын” мен “Жалбыр”) рөлдерін шебер орындады. С-тың актерлік өнері терең психол. бояуының молдығымен, парасаттылығымен, баурап алар тартымдылығымен әрі сахналық мәдениетімен ерекшеленді. Реж. ретінде С.Сұбханбердиннің “Құндыздының Құсайы” (1970), С.Сейфуллиннің “Қызыл сұңқарлар” (1981), С.Балғабайдың “Қыз жиырмаға толғанда” пьесаларын сахнаға шығарды (1990). 

* 1964 жылдан киноға түскен: Шибан (“Әуен сырында”), Хәсен (“Көксеректе”, 1974), Сәлімгерей (“Заман-айда”, 1997), т.б.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан театр актерлері
Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері
Қандауыршалар

**Ланцетниктер** (*Branchіostoma*) — хордалы жануарлардың бассүйексіздер тип тармағының бір тұқымдасы. 

Денесі (*ұзындығы 8 см-ге дейін*) мөлдір, ланцет пішінді болып келеді. Қоңыржай аймақтар мен жылы теңіздерде (*тереңдігі 10 — 30 м*) тіршілік ететін 30-ға жуық түрі белгілі (ең негізгі түрі — В.lanceolatum). 1774 ж. Ланцетникке алғаш рет ғылыми сипаттама берген П.С. Паллас. Ол бұл жануарды моллюска (*Lіmax lanceolatus*) деп есептеген. Кейін А.О.Ковалевский Ланцетниктерді хордалы жануарлар мен қабықтылардың ортасындағы аралық жануарлар деп дәлелдеп берді. 

## Тағы қараңыз
* Қандауыршатәрізділер.

Санат:Бассүйексіздер‎
Санат:Жануарлар үйелмендері
Санат:Сүзгішті жануарлар
Қызтөбе

**Қызтөбе** — бекіністі мекен орны. Жамбыл облысы, Жуалы ауданы, Билікөл ауылдық округі жерінде. 

1938 ж. Жетісу археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам) тексеріп шыққан. 

Мекен орны сопақша келген (ауданы 80×100 м, биіктігі 1,5 м) топырақ үйіндісінен тұрады. Алдын ала археологиялық зерттеу жүргізген кезде бұл жерден 8 – 11 ғасырларға жататын заттардың сынықтары табылды.

## Дереккөздер


Санат:Жамбыл облысы қоныстары
Санат:Жуалы ауданы географиясы
Ядролық тізбекті реакция

**Ядролық тізбекті реакция** – ауыр химиялық элементтердің атом ядроларының нейтрондар әсерінен бөліну реакциясы. Оның әрбір сатысында нейтрондар саны артып, ядроның өзін-өзі қуаттайтын бөліну процессі пайда болуы мүмкін. Ядролық тізбекті реакция – экзотермикалық реакция, яғни реакция кезінде энергия бөлінеді. Бөлінген энергияның мөлшері өте көп болатындықтан ядролық тізбекті реакцияны бейбіт және соғыс мақсатында атом энергиясының көзі ретінде пайдаланады. 
Ауыр ядролардың нейтрондар арқылы бөлінуінің ядролық тізбекті реакциясының принциптік мүмкіндігі – уран ядросындағы нейтрондар санының протондар санына қатынасы, бөліну жарықшақтарындағы сол қатынастың шамасына қарағанда едәуір көп болатындығына байланысты. ядролық тізбекті реакцияның іс жүзіндегі жүру шарты реакцияның тармақтау процестері мен оның үзілу ықтималдықтарының қатысы арқылы анықталады. Тармақтардың басым болуы өзін-өзі қуаттайтын тізбекті процестің жүруін қамтамасыз етеді, ал үзілістің басым болуы тізбекті реакцияның жүрмейтіндігін көрсетеді. ядролық тізбекті реакцияның даму сипаттамасы – жүйенің көбею коэффициенті (k). Ол (k) бөлінгіш заттағы реакция тізбегінің кез келген буыны мен сол алдындағы буында жұтылатын нейтрондар санының қатынасына тең. Өзін-өзі қуаттайтын тізбекті процесс тек k1 болғанда ғана жүруі мүмкін. Жүйе k=1 болғанда кризистік жүйе, k>1 болғанда жоғары кризистік жүйе, ал k
Бөгде қоспасы жоқ жүйенің пішіні мен өлшемі кез келген шамадағы уран изотоптарының табиғи қоспасы (99,28% 238U және 0,71% 235U) әрқашанда төмен кризистік жүйеге жатады. Ықтималдығы басымырақ бөлгіш нейтрондар 238U ядроларымен өзара әсерлесе отырып, жаңадан бөліну актісін туғызбайды, қайта серпімсіз шашырайды. Олардың энергиясы 238U-ның бөлінуіне қажетті минимум энергиядан аз болады (~1 МэВ). Сондықтан табиғи уранның бөлінуінің тармақты ядролық тізбекті реакциясы шапшаң нейтрондар арқылы дами алмайды. Уран изотопының табиғи қоспасындағы ядролық тізбекті реакцияның тармақталуы, нейтрондардың энергиясы өте аз болғанда ғана (мысалы, бөлме температурасында ~1/40 эВ), тізбектің үзілуінен басымырақ бола бастайды. Осындай энергия кезінде 238U-ның бөліну ықтималдығының артатындығы сонша, 235U-ның бөлінуі, оның қоспадағы аздығына қарамастан, басымырақ процесс болып шығады. Бөлгіш нейтрондар энергиясының жылулық нейтрондар энергиясына дейін азаюы нейтрондардың уран ядроларымен көп қайтара серпімді соқтығысуы салдарынан болады. Баяу нейтрондар арқылы жүретін ядролық тізбекті реакция табиғи не 238U изотопымен байытылған уранның жеке блоктар түрінде орналастырылған немесе баяулатқыш (су, ауыр су, графит) көлеміне бір қалыпты таралған ядролық реакторларда жүзеге асырылады. Ал шапшаң нейтрондармен жүретін ядролық тізбекті реакция бридерлік реакторлардың кейбір түрінде және әр түрлі атом бомбасында жүзеге асады.

## Пайдаланылған әдебиеттер:
Тасмания

thumb|200px| Тасмания

**Тасмания аралы** () — Аустралияның оңтүстік-шығыс жағалауындағы аралығындағы Құрлықтан Басс бұғазы арқылы бөлінген. Австралия Одағының ең кіші штаты. Жер аумағы 68 км²-дей, тұрғыны 473 мың адам (2003).

Әкімшілік орталығы – Хобарт қаласы Үлкен суайрық жотасының орфографиялық жалғасы. Жағалауы құлама тік жарлы, жартасты. Жер бедері тік беткейлі үстірттермен күшті тілімделген таулы қыратты. Ең биік жері – Осса тауы (1617 м). Климаты солтүстігінденде субтропиктік, оңтүстігінде қоңыржай ылғалды. Жылдық орташа температура шілдеде 8 oС, ақпанда 17 oС. Жылдық жауын-шашын мөлш. 600 – 1000 мм. Өзендері шоңғалды, суы мол. Аралда орман (эвкалипт, мирта, мәңгі жасыл шамшат ағаштары) биіктеген сайын қылқан жапырақты ағаштар, субальпі шалғыны кең тараған. Жануарлар дүниесі Австралияға ұқсас, қалталылардан вомваттар мен коала және аралда ғана сақталып қалған қалталы пері кездеседі. Полиметалл, темір кентасы, тас көмір өндіріледі. Сүт өндіретін мал шаруашылығы, қой шаруашылығы, бау-бақша шаруашылығы дамыған. Бірнеше ұлттық саябақтар бар.

Негізгі порты – Хобарт. Аралды 1642 ж. голландтық теңіз саяхатшысы А. Тасман (1603 – 59) ашқан.

Аралды аборигендер Британдық отарлаудан 30,000 жылдан бері қоныстанған. Ғалымдар абориген тасмандықтар негізгі құрлықтық аборигендерден 10,000 жыл бұрын Басс бұғазында теңіз деңгейі көтерілгендіңтен ажыраған дейді. Отарлау басталғанда аборигендер саны 3,000 мен 7,000 арасында болса, келесі 30 жылда "Қара соғыс" деп аталған отарлаушыларға қарсы қатыгез партизан соғысынан, тайпа-аралық тартыстан, жане 1820 жылдандан басталған, аборигендердің иммунитеті жоқ, инфекциялық індеттерден толықтай жойылды. Әсіресе 1825 пен 1831 жылы белсенді болған қақтығыс үш жылдан аса әскери заға әкеліп 1,100-ден аса аборигендер мен отарлаушылардың өмірін қиған.

## Дереккөздер


Санат:Аустралия
Санат:Аустралия аралдары
Сасыршөп

**Сасыршөп** () – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда далалық жерлерде, шалғындарда және қайың, қарағай өскен ормандар арасында өсетін 3 түрі: Мориссон Сасыршөпі (Р. morіsonіі), Любименко Сасыршөпі (Р. lubіmenkoanum) және Байкал Сасыршөпі (Р. baіcalense) бар. Бұлардың биіктігі 50 — 100 см аралығында,сасыр сабақтарының іші қуыс, жуандығы 5 – 7 сантиметрдей, тамыры жуан. Жапырақтары үш қайтара тарамдалған, қауырсын тәрізді. Тостағанша жапырақшаларының ирегі қысқа; күлтелері ақ немесе сарғыш түсті, ойық, ішке қарай иіліп келген. Гүлдері ұсақ, себет тәрізді шоқталып, шашақ гүлшоғырына топталған. Әр себетінде 5 — 35 гүлдері болады. Маусым — тамыз айларында гүлдеп, шілде — қыркүйекте жеміс салады. Жемісі — жұмыртқа тәрізді. Өсімдік пісіп-жетілген кезде оның басына тұқым көп жиналады.Сасыршөп — дәрілік өсімдік, емдік мақсатқа өсімдіктің тамырын пайдаланады. Халық медицинасында Сасыршөптің тұнбасын бронхитке, демікпеге, артериосклерозға, ревматизмге, құяңға және безгекке қарсы қолданады. Гүлінен ара бал жинайды.
Сасырдың көп тармақты, ұзындығы бір метрге жететін қауырсын тәрізді жапырақтары жер бетіне шашырап,жайылып өседі. Бұл өсімдіктің ерекше бір қасиеті – жазда жапырағы арқылы қоректенеді де , күз және қысқа қарай қоректік заттар тамыр-жемісіне жиналады. Тамыр – жемістің салмағы 2 – 3 килограмға, кейбіреулерінікі, тіпті, 3 – 4 килограмға жетеді.

Сасыр ірі қара мен қойдың қоректі және жұғымды азығы болып саналады. Мәселен, оның тамырын турап берсе, қыстан көтерем болып шыққан ірі қара мен қой тез қоң алып кетеді.
Республикамыздың оңтүстік облыстарының шөл далаларында өседі.
## химиялық құрамы
Сасырдың химиялық құрамында белок, қант, май, А, Д, С витаминдері және түрлі малдың асқазан – ішек жолына қолайлы әсер етіп, тез оңалдырады.
Дәрілік шикізат және азық ретінде күз айларында сасырдың сабағы шабылып, тамыры қазылып алынады. Сасырдың тамыр – жемісін жерден терңдеу етіп ұра қазып,соған сақтау керек. Сонда ол бұзылмай, қоректік заттарын жақсы сақтайды.
Қыстан әрең шыққан және ауру малға сасырдың тамыр – жидегі туралып жемге , шөпке қосылып беріледі.

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Шатыршагүлділер
Санат:Дәрілік өсімдіктер
## Дереккөздер
Сарымойын

**Сарымойын** – Тобыл және Торғай өзендері аралығындағы көл.

## Географиялық орны
Қостанай облысы Науырзым ауданы жерінде.

## Гидрографикасы
Ауданы 126 км2, ұзындығы 21,4 км, ені 6,2 км, ең терең жері 1,2 м. Деңгейінің жылдық ауытқуы 2 м-ге жетеді. Су мол жылдары Жаркөлге қосылады. Көлге Ащысу өзені құяды.

## Жағалау сипаты
Жағалауы қатты тілімделген. Қар, жер асты суымен толығады. Деңгейінің жылдық ауытқуы 2 м-ге жетеді. Су мол жылдары Жаркөлге қосылады. Көлге Ащысу өзені құяды. Жағалауында қамыс өседі, суымен шабындық суғарылады. Көлде табан, алабұға, қарабалық бар. Атырабында мемлекеттік Наурызым қорығы орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Науырзым ауданы көлдері
Санат:Тобыл су алабы
Санат:Торғай су алабы
Орта Атлант су жотасы

**Орта Атлант су асты жотасы** – Атлант мұхитының түбіндегі ірі тау жүйесі. Жалпы ұзындығы **18  мың км-ден** астам. Құрлық жағалауларымен *параллель бағытта солтүстік ендіктен оңтүстік ендікке* дейін созыла орналасқан. Орта Атлант су асты жотасы *Рейкьянес, Солтүстік Атлант, Оңтүстік Атлант*, т.б. жоталардан тұрады. Көлденең жарықтар (Курчатов, Атлантис, Кейн, Романш, Әулие Елена, Риу-Гранди) арқылы сегменттерге бөлінеді. Жарықтардағы ығысулардың ауқымы **300 – 600 км-ге** жетеді. Жота шыңдары негізінен **1800 – 3500 м** тереңдікте. Оңтүстік жарты шардағы жота беткейлерінде су асты жанартаулары орналасқан. Жекелеген жанартаулық конустар аралдар тобын құрайды (Азор, Сан-Паулу, Вознесения, Әулие Елена, т.б.). Тристан-да-Кунья аралдар тобында әрекетті жанартаулар бар. Буве аралы ауданында (550оңтүстік ендік шамасында) Орта **Атлант су асты жотасы** бағытын өзгертіп, көлденең орналасқан *Африкалық-Антарктикалық жотамен* жалғасады.

## Дереккөздер


Санат:География
Қызыл бидай (кәсіпорын)

«Қызыл бидай» – тағам өндірістік кәсіпорны, акционерлік қоғам. Шу ауданы, Бірлік ауылында орналасқан. Ұн, бидай өңдеу өнімдері, макарондық өнімдер алынады. Кәсіпорында 53 адам жұмыс істейді. Жетекшісі – М.Жалмұхамедов.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан кәсіпорындары
Санат:Жамбыл облысы экономикасы
Нарынқол ауылдық округі

**Нарынқол ауылдық округі** — Алматы облысы Райымбек ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қостөбе, Нарынқол ауылдары кіреді. Орталығы – Нарынқол ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Райымбек ауданы ауылдық округтері
Оливер Кромвель

thumb|right|Оливер Кромвель
**Кромвель**(‘’Cromwell’’) Оливер (‘’25.4.1599, Хантингдон – 3.9.1658, Лондон’’) – ағылшынның мемлекеттік қайраткері. Интепенденттер (‘’протестантизм ағымын жақтаушылардың’’) көсемі болған. Англияның лорд-протекторы (1653). Ағылшын революциясы басталған кезде Кромвельдің шаруалардан құралған атты әскері король армиясына қарсы ұрыстарда ерекше табандылығымен көзге түсті. Темірдей берік тәртібі бар осы әскер кейіннен ағылшын парламентінің “жаңа үлгідегі” армиясының негізін құрды. Азамат соғысы кезінде (1644 – 48) Кромвель өзін талантты қолбасшы ретінде көрсетті. Король әскерін бірнеше рет талқандап, халық арасында үлкен беделге ие болды. Азамат соғысы аяқталғаннан кейін қауымдар палатасының мүшесі ретінде саяси күреске белсене араласты. Әскерге арқа сүйеп, корольді өлтіруге, монархия мен лордтар палатасын жойып, Англияны республика деп жариялауға жағдай жасады (1649). Бірақ, билікке келгеннен кейін жеке өзінің диктатурасын орнатуды көздеп, жаппай жазалау шараларын қолданды. Ирландиядағы ұлт-азаттық көтерілісін (1649 – 52) күшпен басып тастады, демокр. ағымның өкілдерін қуғындады (1649, 1651), 1653 ж. желтоқсанда Англия, Ирландия, Шотландияның лорд-протекторы болып тағайындалып, елде өзінің жеке билігін орнатты.
	

## Дереккөздер </span>


Санат:Тұлғалар
Төрттік одақ

**ТӨРТТІК ОДАҚ** – Түркия, Болгария, Германия және Австро–Венгрия арасында 1915 жылы қыркүйекте жасалған одақ. 
## Тарихы
Болгария үкіметі 1914 жылы шілдеде бейтараптық сақтайтындығын жариялағанымен, тамыздың басында Германия мен Австро–Венгрияны қолдайтындығын білдірді. Болгарияны өз жағына тартпақ болған Антанта болгар буржуазиясының басқыншылық талабын Сербия есебінен орындауға мүмкіндіктері болмағандықтан, Болгария өзінің ақырғы шешімін 1-дүниежүзілік соғыстың нәтижелеріне байланыстырды. Орыс армиясының жеңіліске ұшырауы нәтижесінде Галицияны, Польшаны, Литваны және Беларусьтің біраз бөлігін Германия мен оның одақтастары басып алды. Бұл жағдайлар Болгарияның орта-еуропалық мемлекеттер жағына шығуына түрткі болды. Осының нәтижесінде 1915 жылы 3 қыркүйекте Түркия мен Болгария арасында, ал 6 қыркүйекте Болгария, Германия және Австро–Венгрия арасында одақтық шарттарға қол қойылды. 1-дүниежүзілік соғыста Германияның жеңілуіне байланысты одақ келісімінің күші жойылды.

## Сілтеме


Санат:Тарих
Юрий Николаевич Гештовт

**Юрий Николаевич Гештовт** (1936 ж.т., Алматы қ.) – а. ш. ғылым доктыры (1986ж.), профессор (1988ж.). Қазақ мемлекеттік а. ш. институтын (1960ж., қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. Қазақ өсімдік қорғау ғылыми-зерттеу институтында кіші, аға ғылым қызметкер, бөлім меңгерушісі (1961–1975ж.), Арамшөптермен күрес жөніндегі қант қызылшасы бас дирекциясының кеңесші-сарапшысы (Куба Республикасы) (1975–1978ж.), КСРО Мемагроөндіріс фитопатология лабораториясының аға ғылыми қызметкері, директоры (1988–1991ж.), 1991 жылдан Қазақ өсімдік қорғау ғылиме-зерттеу институтында бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарады. 78-ден астам ғыл. мақала мен 5 монографияның авторы.
## Шығармалар
Гербициды и их применение в Казахстане, А., 1976.
## Дереккөздер



Өмірбаян
Төрттік пакт

**ТӨРТТІК ПАКТ**, ‘‘Өзара келісім және ынтымақтастық пактісі’’ – Ұлыбритания, Франция, Италия және Германия арасындағы пакт. Оған 1933 жылы 15 шілдеде Римде қол қойылды. “Төрттік пакт” осы мемлекеттер арасындағы алауыздықтарды реттеп, жалпы антикеңестік майдан құруды көздеді. “Төрттік пакт” мемлекеттер үшін Локарно шарттарының (1925) міндеттемелерін мойындаумен қатар қарулану мәселесінде Германияның “тең құқықтығын” белгіледі. “Төрттік пакт” бүкіл Еуропада 4 державаның өктемдігін орнатуды, Кеңес Одағын оқшау қалдырып, оған қарсы саяси-соғыс блогын құру арқылы өзара қайшылықтарды шешпек болды. Бірақ пактіге қатысушылар арасындағы бітіспес қайшылықтар “Төрттік пактісін” ратификацияландырмады.

## Сілтеме


Санат:Тарих
Этникалық антропология

“Этникалық антропология” – этнология мен антропология ғылымдарының тоғысуындағы ғылыми білім саласы; антропологияның жекелеген этностардың морфо-физиологиялық ерекшеліктерін зерттейтін бөлімі. Этникалық антропология этностардың шығу сауалдарын, халықтардың әлеум. өміріндегі жағдайлардың рөлі, әлемнің әр түкпіріндегі олардың өмірлік болмысын зерттеумен шұғылданады. Бұл ғылым саласы тарихи шындықты айқындауда өзге де жаратылыстану мен гуманит. пәндердің жетістіктерін, зерт. әдістері мен тәсілдерін пайдалана береді. Әсіресе ол геногеографиямен тығыз байланысты. Этникалық антропология талдауы нәтижесінде алынған мәліметтер түрлі тарихи-мәдени кезеңдердегі этностар, нәсілдер арасындағы қатынастарды қалпына келтіруге, популяц. генетикаға, этногенезге, мед. географияға, т.б. ғылым салаларына қатысты сан алуан мәселелерді шешуге ат салысады. 
Д. Сүлейменұлы
## Дереккөздер
Қызыл бөгені

‎
**Қызыл бөгені** — Көктал өзені алабындағы бөген. Жамбыл облысы Талас ауданында орналасқан. 1940 жылы салынды. 

## Гидрологиялық сипаты
Бөген суының жалпы сыйымдылығы 7,0 млн м³. Ауданының шаруашылықтарының 0,44 мың га жерін суарады және шабындықтарды суландырады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысы гидрографиясы
Санат:Талас су алабы
Төртүй

**Төртүй** — Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігіне қарасты ауыл, Екібастұз ауылдық округі  орталығы.

## Географиялық орны
Екібастұз қаласынан солтүстік-батысқа қарай 38 км-дей жерде, Шідерті өзенінің сол жағасында, құрғақ дала белдемінде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1930 жылы ет бағытындағы тұқымдық ірі қара мал өсіретін “Екібастұз” кеңшарын ұйымдастыруға байланысты қаланған. Оның негізінде 1995 жылы шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Екібастұз қалалық әкімдігі елді мекендері
Квадраттық форма

***Квадраттық форма*** — дәрежесі 2-ге тең *x<sub>1</sub>, x<sub>2</sub>, ..., x<sub>n</sub>* n айнымалыдан тұратын форма, яғни әр мүшесі не осы айнымалылардың біреуінің квадратынан не әр түрлі екі айнымалының көбейтіндісінен тұратын көпмүше. 
\,L — \,K өрісіндегі векторлық кеңістік және e_1,e_2,\dots,e_n — \,L-дегі базис болса кез келген квадраттық форма былайша жазылады:  
:Q(x)=\sum_{i,j=1}^n a_{ij}x_i x_j, 
мұндағы x=x_1 e_1+x_2 e_2+\cdots+x_n e_n, ал \,a_{ij} — \,K өрісінің кейбір элементтері. Осындай түрдегі Q : L \to K функция квадраттық форма деп атайды.

2, 3 және 4 айнымалыдан тұратын квадраттық формалар 2-ретті сызықтар (жазықтықта) мен беттер (кеңістікте) теориясына тікелей байланысты болып келеді. Декарттық координаттар жүйесінде центрге келтірілген 2-ретті сызықтар мен беттердің теңдеулері мына түрде жазылады: *A(x)=1*, яғни теңдеудің сол жағы квадраттық форма болады. Егер *x<sub>1</sub>, x<sub>2</sub>, ..., x<sub>n</sub>* айнымалыларын олардың сызықтық комбинациялары болатын басқа *y<sub>1</sub>, y<sub>2</sub>, ..., y<sub>n</sub>* айнымалыларымен алмастырсақ, онда квадраттық форма басқа квадраттық формаға ауысады. Квадраттық форманы жаңа айнымалыларды сәйкес түрде таңдап алу жолымен, белгілі санға көбейтілген осы айнымалылардың квадраттарының қосындысы түріне келтіруге болады. Бұл жағдайда, не квадраттардың саны (квадраттық форманың рангісі), не квадраттардың оң және теріс коэффициенттерінің айырмасы (квадраттық форма-ның сигнатурасы) квадраттық форманы квадраттар қосындысына келтіру тәсіліне (инерция заңы) тәуелді болмайды. Көрсетілген формаға арнаулы түрлендіру (ортогональ түрлендіру деп аталатын) арқылы келтіруге болады. Геометриялық тұрғыдан мұндай түрлендіру 2-ретті сызықты не бетті басты осьтерге келтіруге сәйкес келеді.

A=||aij|| квадрат матрицамен сипатталады. х айнымалыны кешен коэффицинтті сызықты түрлендіру арқылы квадранттық тұлға мына түрге келтірілуі мүмкін: у12+у22+...+ yk2,k≤n.



Санат:Сызықтық алгебра
Интернет-банкинг

**Интернет-банкинг** несие ұйымының интернет арқылы алыстан банк қызметін көрсетуі. Интернет желісіндегі банк сайты арқылы клиент нақты уақыт режимінде әлемнің кез келген нүктесінен банк қызметкері қатыспай-ақ (соның ішінде ұялы телефон арқылы да) өз шоттарының жай-күйі туралы ағымдағы ақпаратты ала алады, қаражаттың шот бойынша қозғалысын қуаттайтын төлем құжаттарының деректемесін қарай алады, мәміле бойынша әріптестер көрсеткен төлем деректемелерінің дұрыстығын тексереді, пластикалық карталармен операциялар жасай алады, тағы басқа. Банкіде қалың көпшілікке олардың орналасқан жеріне қарамастан, қосымша бөлімшелер құрмай-ақ қызмет көрсету және дәстүрлі банк операцияларынан қосымша табыс алу мүмкіндігі пайда болады. Интернет-банкинг сондай-ақ клиенттерге бағалы қағаздар қоржынын басқару қызметін көрсетуге (интернет-трейдинг) де мүмкіндік береді. Электрондық сандық қол қою және кодтау жүйесі қауіпсіздікті қамтамасыз етеді. Интернетте электрондық әдіспен ақша аудару технологиясы Quіcken (Quіck Іntuіt), Money (Mіcrosoft), Managіng Your Money (Mega Software), Securіty Fіrst Network Bank (Cardіnal Bank Shares) жүйелері арқылы іске асырылады.

## Сілтемелер
* Halyk Bank 
* БТА Банкі
* Интернет-Банкинг

## Дереккөздер


Санат:Қаржылық қызметтер
Санат:Интернет
Қалсім Шәкірқызы Кереева-Қанафиева

**Қалсім Шәкірқызы Кереева-Қанафиева** (22.12.1920, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Шар ауданы – 1995, Алматы қаласы) – филология ғылымдарының докторы (1972), профессор (1974), 
*1981 - Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген жоғары мектеп қызметкері. 
*1942 - ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 
*1942 жылдан осы университетте оқытушы, доцент, 
*1970 - кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. 
«Орыс-қазақ әдеби қатынастары (ХІХ ғасырдың 2-жартысы – XX ғасырдың 1-ондығы)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Орыс баспасөзі, орыс-қазақ әдеби байланыстарына арналған ғылыми еңбектердің, оқулықтар мен оқу құралдарының авторы.

## Дереккөздер


Санат:1920 жылы туғандар
Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:1995 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Құрмалас сөйлем

**Құрмалас сөйлем** —  екі немесе бірнеше жай сөйлемнен құралып, күрделі ойды білдіретін, мағыналық жағынан өзара байланысты біртұтас сөйлем. 

Қызметі жағынан оның жай сөйлемнен өзгешелігі жоқ, екеуі де ойды екінші бір адамға білдірудің құралы. Құрмалас сөйлем жасалу жолына қарай үш түрге бөлінеді:
а) Салалас құрмалас сөйлем;
ә) Сабақтас құрмалас сөйлем;
б) Аралас құрмалас сөйлем.
Құрмалас сөйлемнің белгілері: 
# кем дегенде екі жай сөйлемнен (синтаксистік компоненттен) құралып, әр сөйлемінде предикаттық қатынас болады. Кей жағдайда бастауыш айтылмағанымен, баяндауыш арқылы білініп тұрады. Ал құрмалас құрамындағы жай сөйлемнің әрбірінде баяндауыштың болуы міндетті; 
# жай сөйлемдер белгілі бір тәсілдер — баяндауыш формалары және шылаулар арқылы байланысқа түседі; 
# негізгі компоненттер — жай сөйлемдер мағынасы жағынан логикалық байланыста болып, біртұтас күрделі ойды білдіреді. 
# Құрмалас сөйлем компоненттерін өзара байланыстыруда интонацияның да айрықша қызметі бар. Алғашқы компонент аяқталмаған, ұласпалы интонацияға ие болады да, соңғысы аяқталған тиянақты интонацияда келеді.

Жай сөйлем мен құрмалас сөйлемнің мағыналық жағынан өзгешеліктерінің кестесі

## Дереккөздер

Санат:Қазақ тілі
Кромлех

**Кромлех** (*бретон. crom – шеңбер және lech – тас*) – неолит және қола дәуірінің табыну құрылыстары. Археология ғылымында ірі тастан жасалған табыт-қабірханалардың барша түрін белгілеуге қолданыла береді. ТМД ғалымдарының археол. әдебиеттерінде Кромлех деп тастан жасалған қорғандар айналасындағы сақинаша түзілген тас қоршауды атайды. Кромлех мегалиттік құрылысы Франция, Ұлыбритания елдерде кеңінен тараған..

## Дереккөздер </span>


Санат:Неолит
Санат:Қола дәуірі
Төртінші мемлекеттік дума

**ТӨРТІНШІ МЕМЛЕКЕТТІК ДУМА** – Ресей империясында төртінші рет сайланған конституциялық-монархиялық бағыттағы заң шығарушы өкілетті орган. 
## Тарихы
1912 жылдың 12 қарашасынан 1917 жылғы 26 ақпанға дейін қызмет етті. Оған 442 депутат сайланды. Депутаттардың құрамында 1907 жылғы 3 маусым заңына сәйкес мұсылман халықтарының 6 өкілі ғана болды. 
## Құрамы
Олар:
#Уфа губерниясынан сайланған И.Ахтямов
#Уфа губерниясынан сайланған Г.Байтереков
#Уфа губерниясынан сайланған Қ.Тевкелев
#Қазан губерниясынан Г.Еникеев
#Баку губерниясынан М.Жапаров
#Самара губерниясынан М.Мангалиев
Осы 6 депутат Төртінші Мемлекеттік Думада Мұсылман фракциясына бірікті. 
## Тарихы
Төртінші Мемлекеттік Думаның алғашқы мәжілісіне “Мемлекеттік Думаға сайлау тәртібін өзгерту туралы” заң жобасы қойылды. Мұны талқылауға кадеттер фракциясы мен Мұсылман фракциясының 32 депутатты қол қойып енгізді. Бұл заң жобасы бойынша “үшінші маусым заңы” өзгертіліп, Мемлекеттік Думаға қазақтар мен Түркістан өлкесінің өзге халықтарынан депутат сайлауға құқық берілуі тиіс болатын. Бірақ бұл заң жобасы оңшыл топтар басылымдық танытқан Төртінші Мемлекеттік Думада қабылданбай қалды. Төртінші Мемлекеттік Думадағы Мұсылман фракциясы мүшелері патша өкіметінің *қоныс аудару саясатын* сынға алды және Түркістан өлкесінде мұсылмандық діни басқарманың ашылу қажеттігі жайында мәселе көтерді. Төртінші Мемлекеттік Думада империяның шеткері аймақтарына халықтың өзін-өзі басқаруын қамтамасыз ететін земство енгізу қажеттігін кадеттер (Конституциялық-демократиялық партия) фракциясы мен Мұсылман фракциясы жақтап, бұл жөнінде заң жобасын әзірледі. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Төртінші Мемлекеттік Дума империя халқын жауды жеңуге жұмыла кірісуге шақырған үндеу тастады. 1916 жылғы 25 маусым жарлығынан кейін орын алған қазақтар мен Түркістан өлкесінің өзге де халықтарының көтерілісін патша өкіметінің әскер күшімен басып жаншуының зардаптарын тексеру үшін Төртінші Мемлекеттік Думада құрамына ауылыФ. Керенский мен Тевкелев секілді депутаттар енген арнайы комиссия құ-рылды. Бұл комиссия құрамына Мұсылман фракциясы жанындағы бюро мүшелері Мұстафа Шоқай мен Ш.Мұхамедияров та енді. Комиссия Түркістан өлкесінде болып қайтқаннан кейін, Төртінші Мемлекеттік Думаның 1916 жылы 13 желтоқсандағы мәжілісінде Керенский өлкедегі қанды оқиғаларға тікелей жауапты патша өкіметі деп мәлімдеді, ал депутат Жапаров наразылық білдірген халықты қырғынға ұшырату патша өкіметінің бірнеше ғасырлар бойы жүргізіп келе жатқан саясатының айқын көрінісі деп бағалады. Төртінші Мемлекеттік Дума депутаттары Ақпан революциясынан кейін Уақытша үкіметті және оның жергілікті билік орындарын құруға қатысты.

## Дереккөздер
*Аврех ауылыЯ., Царизм и ҚV Дума, М., 1981; 
*Демин В.А., Государственная Дума России (1906 – 1917): механизм функционирования, М., 1996; 
*Озғанбай Ө., Ресей Мемлекеттік Думасы және Қазақстан (1905 – 1917), ауылы, 1997; *Мусульманские депутаты Государственной Думы России (1906 – 1917). Сборник документов и материалов, Уфа, 1998; 
*Смирнов ауылыФ., Государственная Дума Российской империи (1906 – 1917). Историко-правовой очерк, М., 1998.

## Сілтеме


Санат:Тарих
Төрттік келісім

**ТӨРТТІК КЕЛІСІМ** – Ұлыбритания, Ресей, Франция мен Италия арасындағы құпия келісім. 
1915 жылы 26 сәуірде Лондонда жасалып, Италияның 1-дүниежүзілік соғысқа Антанта жағында қатысу жағдайларын белгіледі. Келісім бойынша Италия бір айдан кеш қалмай Австрия – Венгрияға соғыс жариялауға, сөйтіп, Антантаның “барлық жауларына” қарсы тұруға міндеттелді. “Қанға төлем” ретінде Италияға Адриатикадағы бірқатар жерлерді (Трентино мен оңтүстікТироль), Эгей теңізінен, Кіші Азиядан, Африкадан, т.б. аумақтар беру жөнінде уәделесті. 1-дүниежүзілік соғыстан кейінгі халықаралық қатынастардың өзгеріп, шиеленісе түсуіне байланысты Ұлыбритания мен Франция Лондон келісімін толық орындаудан бас тартты.

## Сілтеме


Санат:Тарих
Китаб әл-Айн

**«Китаб Ул-Айни»**, *«Айн кітабы»* – *Әбу Абд ур-Рахман әл-Халил бин Ахмад бин Аир Тамим әл-Азди [[әл-Фараһиди]] әл-Ахмади әл-Басри* (717 – 791 жылы) жазған араб тілінің сөздігі. Авторы – талантты ақын, дарынды ғалым, араб өлең өлшемінің негізін салған әдебиетші. Тіл өнері мен өлең құрылысы жайында бірнеше кітап жазған. «Китаб Ул-Айни» деген еңбегі арқылы ол өзінің үлкен лексиколог ғұлама екендігін танытқан (*кітаптың бұлай аталуы себебі – сөздік «айн» әрпінен басталған*). Басқа грамматика мектептің көрнекті өкілі, араб тілін жүйелі түрде зерттеудің негізін салушы Сибауейхидің ұстазы. «Китаб Ул-Айни» орта ғасырда жазылған лексикография еңбектердің құрылысына үлкен әсер етті. Махмұт Қашқари өз еңбегін араб тілінде осы автордың ізімен жазып, араб филологтарының терминдерін қолданды, осы сөздіктің құрылысын үлгі етіп алды. Бірақ бұл екі автордың сөз түзу әдістерінде өзара айырмашылықтар да бар. Ибн Ахмад сөздігіне көне сөздерді де енгізген. Қашқари тек ауызекі айтылып жүрген сөздер мен халық өлеңдеріндегі сөздерді алған. Ол сөздердің сол кездегі түркі тайпаларына түсінікті болу жағына баса назар аударған. «*Әрине, тіл байлығын толығырақ көрсету үшін ибн Ахмад әдісі дұрыс болар еді, бірақ мен оқушы қауымның күнделікті пайдасына жарау үшін осы жол пайдалы ғой деп ойладым*» – дейді Махмұт Қашқари «Китаб Ул-Айни» – араб филологиясы мен түркітану тарихында өзіндік орны бар еңбек.

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Әл-Китаб

Санат:Араб тілі
Тасман теңізі

thumb|300px|Тасман Теңізі
**Тасман теңізі** () — Тынық мұхиттың шеткі теңізі. Австралияның шығыс жағалауы мен Тасман, Жаңа Зеландия, Норфолк және Жаңа Каледония аралдарының аралығында. Ауданы 3336 мың км², суының көл. 10960 мың км3. Орташа тереңд. 3285 м, ең терең жері 6015 м. Теңіз табанының басым бөлігін 3000 м тереңдікте орналасқан Тасман қазаншұңқыры алып жатыр.

Шығысқа қарай Лорд-Хау және Норфолк су асты жоталары аралығында жіңішке Жаңа Каледония қазаншұңқыры орналасқан. Батысы тік құрлықтық беткей арқылы Австралия жағалауына ұласады. Беткі су температурасы ақпан айында солт-нде 27 oС, оңт-нде 14 oС, тамызда солт-нде 23 oС, оңт-нде 9 oС. Тұзд. 35 – 35,5‰. Шығыс Австралия жылы ағысы сағат тіліне қарсы бағытта 1 – 2 км/сағ. жылдамдықпен қозғалады. Толысу толқыны 5,3 м-ге дейін жетеді. Балықтардан ұшқыш балық, скумбрия тұқымдас балықтар, қылыш балық, ханос, галакси, құстардан альбартос, сүтқоректілерден кашалот, австралия киті, жаңа зеландия итбалығы, теңіз қабыланы, Уэдделл итбалығы кездеседі.

**Порттары:** 
Сидней, Ньюкасл, Брисбен (Австралия) және Окленд, Нью-Плимут (Жаңа Зеландия).

## Дереккөздер


Санат:Тасман теңізі
Санат:Теңіздер
Орта бөлік

**Орта бөлік** — 1824 жылы Кіші жүзде хандық билік жойылғаннан кейін енгізілген әкімшілік басқару жүйесі. 

Орта бөлік шығыста Тобыл, Тоғызақ, Әйет өзендерінің жоғарғы ағыстары, батыста Елек, Темір өзендері мен Арал теңізіне дейінгі жерлерді қамтыды. Орта бөлікті Орынбордың әскери губернаторы тағайындаған сұлтан басқарды. **1831 жылы** Кіші жүзде басқарудың сатылық жүйесі енгізілгеннен кейін, Орта бөлік **20 сатыға** бөлінді. Орта бөлік жерінде **1856 жылы** жағалбайлы, табын, шекті, қаракесек, қаракете, жаппас, уақ, керей, алтын, кердері руларынан **43 300-ден** аса түтін болды. Орта бөлік **1869 жылы** Қазақстанда “Уақытша ереже” бойынша жаңа әкімшілік жүйе енгізілгенге дейін сақталды.

**Сұлтан-билеушілер**:
# Темір  Ералыұлы (1824-1825)
# Медетқали Тұрдалұлы (1825-1828)
# Мата Мұхаммедқалиұлы (1828-1829)
# Жүсіп Нұралыұлы (1829-1841)
# Арыстан Жантөреұлы (1841-1855) 
# Мұхаммеджан Баймұхамедұлы (1855-1869)

## Дереккөздер
Құрмалдық

**Құрмалдық** — ғұрып түрі. Қазақ халқының ежелгі наным-сенімі бойынша адам қатты науқастанып, ауыр халде жатқанда құрмалдық шалатын болған. Құрмалдыққа аталған малды науқастың қасына әкеліп, мойнына арқан орап, ауру жанның амандығы жолында құрмалдық қыламын деген ниет білдіреді. Сыртқы сипаты жағынан ислам дініндегі құрбан айт кезінде құрбандық шалу дәстүрімен ұқсас келетін құрмалдық ғұрпының кейбір ерекшеліктері қазақ қоғамында әлі күнге дейін сақталып келеді.

## Дереккөздер


Санат:Салт-дәстүрлер
Қызылгвардияшылар ескерткіші

Қызылгвардияшылар ескерткіші – Тараз қалысының орталығында, Н.К. Крупская атындағы орта мектептің алдындағы скверде орнатылған. 1957 жылы Қазан революциясының 40 жылдығына орай Әулиеата социолистік қызыл ротасының мерт болған жауынгерлерін еске алу құрметіне байланысты тұрғызылған. Авторы К.Рахмати. 1919 жылы 19 сәуірінде Бешташ қойнауындағы Дмитриевка селосы (Талас қ. Қырғызстан) төңірегінде барлауға шыққан бес жауынгер жаумен бетпе-бет келіп, оққа ұшады. Олар қазіргі мектеп тұрған орындағы Ревком Үйінің алдындағы туысқандар зиратында жерленді. Биіктігі 7 метр бес бұрышты обелиск дөңгелек гүлді төбешік ортасында пирамидалық бес бұрышты тұғырға орнатылып, бетон тақталармен қоршалған. Кедергі – бордюрлардың үстіне жағалай орнатылған шағын пирамидалар лента шашақты лавр бұтақтарымен көмкерілген. Ескерткіш бетіндегі қызыл бесжұлдыз да лавр бұтақтарымен көмкерілген. Төменірек мәрмәр плиталарға «Мәңгі Даңқ өшпесін» деген сөздер, қызылгвардияшы жауынгерлердің аты-жөндері: Беспалов Иван, Галунчик Николай, Коломейцев Федор, Перепелкин Сергей, Тютюнников Федор деп жазылған. Бетон, лавр бұтақтары мен облискінің бас жағы шойын (құйылған), тұғырдағы веноктар – гипс. 
*[[И. Самигулин, Т. Құлтаев]]*

## Сілтемелер
Крона

**Крона** (*кескіні шекілген “корона” – “тәж” деген сөзден шыққан*) – 1) Францияда (14 – 17 ғ-лар), Англияда (16 – 17 ғ-лар), басқа да елдерде шекілген көне алтын ақша; 2) Ұлыбританияда 1871 жылға дейін айналыста болған ағылшын күміс теңгесі; 3) Австрия-Венгрияның кейіннен Австрияның және Венгрияның 1924 ж. дейінгі ақша өлшемі; 4) Данияның, Гренландияның, Норвегияның, Швецияның (бұл елдерде 100 эреге тең), Исландияның (100 эйреге тең), Чехияның, Словакияның (бұл елдерде 100 геллерге тең), Эстонияның (100 центке тең) ақша өлшемі..

## Дереккөздер </span>


Санат:Тарихи мұра
Этникалық идентификация

**Этникалық идентификация**– өзін белгілі бір ұлттың адамдар тобына жатқызу. Этникалық идентификация ілкі замандардан бері әлемнің барлық халықтары арасында кеңінен тарап келеді. Ол арқылы халық өзін-өзі танып, басқа ұлт өкілдеріне өздерін таныттырған. Бұл ретте адамдар өз ұлтының атын атаған немесе бірегей мәдениетін көрсетіп, өзін сол ұлттың өкілі ретінде таныстырған.
## Дереккөздер