open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Омбудсмен

**Омбудсмен** - азаматтардың құқықтары мен бостандықтарының сақталуын ешкімге бағынышты емес тұрғыда, тәуелсіз қадағалау және қорғау, сондай-ақ өз өкілеттігі шеңберінде бұзылған құқықтарды қалпына келтіру мақсатында қажетті шара­ларды жүзеге асырумен айналысатын адам. 

Адам құқықтары жөніндегі ұлттық орталық мемлекеттік билік органдары мен лауазымды тұлғалар тарапынан, әртүрлі ұйымдар мен мекемелердің әділетсіз іс-әрекет­терінен жапа шеккен жеке адам­дар­дың бұзылған құқықтарын қор­ғайды. Өзінің мәртебесі бойынша Адам құқықтары жөніндегі уәкіл жеке адамның бұзылған құқығы мен бостандығын қорғайтын тәуел­сіз халықтық адвокат болып табы­лады. 
thumb|Вашигтондағы Джорджтаун Университетіндегң белгі
[thumb|right|[Оңтүстік Африка республикасы|Оңтүстік Африка, Кейп Таунға жақан жердегі Омбудсмен кеңсесіне нұсқау]]
## Омбудсмен­нің тиімді жұмысын жүзеге асыру үшін қажетті өлшемдер мен шарттар
Басты өлшемдер Адам құ­қықтары жөніндегі ұлттық инс­титуттар қызметінің Париж қағи­даттарында анықталған. Бұл ең алдымен:

* қоғамдық қабылдау, яғни омбудсменнің бұзылған құқық­тарды айқындауға және қалпына келтіруге арналған нақты мүмкіндігі бар екендігін қоғамның көруі, қа­былдауы;

* құқық бұзу жағдайларын бол­дырмауға шұғыл ден қою мақ­сатында халықпен барынша тығыз байланыс орнату мүмкіндігі. Осы­ған байланысты омбудсмен өкіл­дерінің еліміздің барлық жергілікті жерлерінде болу мәселесі өзекті болып отыр;

* біліктілігі жоғары, құқық қорғау және басқа да мемлекеттік органдарда жұмыс істеген, сондай-ақ байсалды өмірлік тәжірибесі бар кәсіби кадрлардың болуы;

* өз ұсыныстарының орын­далу­ын бақылауға өкілеттілігі.

Санат:Азамат құқықтары
Санат:Заңгерлер
Халықаралық бокс қауымдастығы (IBA)

**Халықаралық бокс қауымдастығы (IBA)**, басында **Association Internationale de Boxe Amateur** – әуесқой бокс және кәсіби бокс жарыстарын ұйымдастыратын спорттық ұйым. Штаб пәтері Швейцарияда орналасқан.

Халықаралық ұйым ретінде 1946 жылы құрылып, сол уақыттан бастап  әуесқой бокс жарыстарын соның ішінде Халықаралық Олимпиада комитетімен арадағы келісім бойынша Олипиада және Азия ойындарындағы бокс жарыстарын, құрлық чемпионаттарын ұйымдастырып келді. 

2016 жылғы олипиада ойындарындағы күмәнді төрелік жасау, жеңімпаздарды алалау және де басқа жемқорлық жағдайларға байланысты Халықаралық олимпиада комитеті келісімшартын үзген болатын. Сондықтан келесі Токио 2020 және Париж 2024 олимпиадаларында бокс турнирін өткізуден шеттетілді. 

2023 жылдан бастап ұйымды Умар Кремлев басқарады. 

## Тарихы
1920 жылғы Жазғы Олимпиадада Англия, Франция, Бельгия, Бразилия және Нидерланд ұлттық ассоциацияларының өкілдері алдын ала кездесіп Халықаралық бокс федерациясының негізін қалайтын консорциум құрды – Әуесқой бокс халықаралық федерациясын (FIBA). Ресми түрде ұйым 24 тамызда құрылды. Дәл сол кезден бастап бокс сахнасында халықаралық турнирлер ұйымдастырыла бастады.

1946 жылдың қарашасында,Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде кейбір лауазымды тұлғалардың кесірінен жоғалған сенімді ақтау мақсатында бокстағы басқарушы орган құру жайлы шешім қабылданды. ФИБА таратылды және Ағылшын Әуесқой Бокс Ассоциациясы мен Француз Бокс Федерациясы АИБА-ны құруға келісті. Еуропалық Ассоциация Еуропалық Бокс Конфедерациясы деп аталады.

Алты жылдан кейін AIBA Олимпиада ойындарындағы боксты "әуесқой" сөзінсіз басқаруын жалғастырды. Бүгін де әуесқой бокстан барлық құрлықтық чемпионаттарды, Әлем кубоктары мен Әлем чемпионаттарын AIBA ұйымдастыруда.

2010 жылдан бері АИБА Дүниежүзiлiк бокс сериясын ұсынды.

2023 жылы Еуропа елдері және АҚШ бастамасымен ұйымға сенімсіздік білдіріліп, біраз ел ұйым қатарынан шығытынын және жаңа World Boxing ұйымын құратынын хабарлады. 2025 жылдан бастап әуесқой бокста екі әлем чемпионаты өтті. 

2028 жылғы Олимпиада ойындарына және 2026 жылғы Азия ойындарына World Boxingжауапты болады. 

2025 жылдан бастап Қазақстан ұйымнан шыққан жоқ, сондықтан екі ұйымға да мүше болды. IBA әлем чемпиондары мен жүлдегерлерге Қазақстанда арнайы сыйақы берілмейді.   

## Қауымдастық
Қауымдастыққа алты құрлықтың 195 ұлттық бокс федерациялары кіреді.

## Бокстан әлем чемпионаттары

## Тағы қараңыз
*Баркер кубогы

## Дереккөздер


Санат:Әуесқой бокс
Санат:Халықаралық ұйымдар
Санат:АИБА
Йохан Бальмер

**Йохан Бальмер** (1825 ж. Лозанна - наурыздың 12, 1898 жыл) - Швейцариялық физик және математик. 
Ол Базельде, Карлсруэде, Берлинде оқыған.
1849 жылы Базель университетiнде доктор дәрежесiн алады.
1859 жылы бастап орта мектепте сабақ бередi және 1865-1890 жылдары Базель университетiнде жұмыс iстейдi.
Бальмердiң физикалық жұмыстары спектроскопия саласында болған. Сутегi атомының спектрлiк сызықтарындағы заңдылықты бақылады.
1885 жылы сутегi атомы спектрiнiң көрiнетiн бөлiгiнiң толқын сызықтарының ұзындықтары бiр-бiрiмен сутегiнiң барлық сызықтарының толқын ұзындығын анықтайтын мүмкiндiктi беретiн қарапайым байланыспен байланысатынын көрсеттi.
## Тағы қараңыз
Балмер формуласы

Санат:1825 жылы туғандар
Санат:1898 жылы қайтыс болғандар
Санат:Швейцария математиктері
Санат:Швейцария физиктері
Сырықпен секiру

**Сырықпен секiру** - жеңіл атлетикалық бағдарламаның техникалық түрлерiнiң вертикальды секiру санатына жататын түрі. Спортшылардан секiргiштiктi , спринтер сапаларын, қимыл-қозғалыс үйлесiмдiлiкті талап етедi. Ерлер арасында таяқпен секiру 1896 жылдың Бiрiншi жазғы олимпиядасында, әйелдер арасында - 2000 жылдың Сидней Олимпия ойындарынан бастап олимпиядалық спорттың түрi болып табылады. Жеңіл атлетикалық көпсайыстар қатарын жатады.

## Ережелері
Жарыстар Биiктiкке секiруге арналған жерге тақтайша ұстаушылары және қонатын орнымен жабдықталған секiру секторларында болады. Алдын ала кезең және финалда спортшыға әрбiр биiктiкті бағындыруға үш талпыныстан берiледi. Биiктiктердiң өсуi төрешілермен жарыстар барысында анықталады, бірақ ол 5см-ден кем бола алмайды. Әдетте аз биіктіктерде 10—15 см-лер болып және содан соң адым адыммен 5-ке ғана өсе бастайды. Жерге қону орнының өлшемдерi 5х5 м, ал жұқа тақтайшаны ұстаушылар арасындағы қашықтық 4 м.

Екпiндеп жүгіру үшiн жол ұзындығы - кемiнде 40 м, ені - 1, 22 м. Спортшы төрешілерден бағандардың орнын өзіне лайықты етіп таяқтың тiреуiш жәшiгінiң артқы бетiнен 40 см-ден жүгіру бағыты бойынша 80 см-ге реттеуге сұрауына құқығы бар.
Талпыныс сәтсiз болып есептеледi егер: 
* жұқа тақтайша секiрудiң нәтижесiнде орнынан сырғып түссе; 
* спортшы тiреуiш жәшігінің арғы шеті арқылы өтетін вертикаль жазықтықтың арғы жағында орналасқан сектор бетін, қонатын жерді қосқанда, денесінің кез келген бөлігімен немесе таяқпен тиiп кетсе;
* спортшы ұшу кезінде жұқа тақтайшаны құлаудан қолмен ұстап қалуға талаптанса. 
Төреші сәттi талпынысты ақ байрақтың көтеруiмен белгiлейдi. Егер жұқа тақтайша бағандардан ақ байрақтың көтеруiнен кейiн құлап кетсе - талпыныс есептеле береді. Егер таяқ талпынысты орындау барысында сынып кетсе спортшы талпынысты қайтадан орындауға құқығы бар.

Санат:Жеңіл атлетика
Экологиялық тұрақтылық

**Экологиялық тұрақтылық ** – экожүйенің қоршаған ортаның сыртқы және ішкі факторларының әсеріне төтеп беріп, өзінің құрылымы мен функциясын сақтап қалу қабілеті. 
Ғаламдық экожүйе қоршаған ортаның тұрақтылығын антропогендік әсерлерге төтеп бере алатын жағдайда ғана, яғни, тұрақтылық шегінен шықпағанға дейін сақтай алады. Биота мен қоршаған орта өздерінің тұрақтылығын кез келген геол. кезеңдерде миллиондаған жылдар бойы өзгеріссіз сақтап отырды.
 
қара: Абиотикалық фактор, Биотикалық фактор, Фактор.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы, 10 том

Санат:Экология
Маржан рифтері

**Маржан рифтері** — көбіне мекенді маржандардың ізбесті қаңқақабыршақтарынан түзілген теңіздегі құрылыстар. Маржандық құрылыстардың нёгізгі үш түрі болады: жағалық рифтер, тосқауыл рифтер және атолдар. Маржан рифтерінің қалыпты дамуына керек жагдайлар: 1) теңіз суының температурасы жоғары болуы (20°тан төмен болмауы); 2) түбі онша терең болмауы (орташа 40—50 м-ге дейін); 3) теңіз суы әдеттегідей (35‰-дей) тұзды және таза болуы; 4) теңіздің түбі жартасты болуы керек. Маржандардың өсуінің жогарғы шегі теңіздің қайтуына сәйкес келетін теңіз суының деңгейі болып саналады. Маржан рифтерінің қалыңдыгы ондаған, кейде жүздеген метрге дейін барады. Теңіз бетінен 1500 мм-ге дейін көтерілген маржан рифтері бар (Зонд архипелагы), сондай-ақ табаны 1200 м-ге дейін тереңдікте жататын маржандар құрылысы да белгілі (Маршалл аралдарының маңы). Маржан рифтерінің пайда болуын бірінші рет түсіндіруге әрекет жасаған орыстың теңіз саяхатшысы Ф. Ф. Беллинсгаузен (еру гипотезасы). Осы гипотезаны кейінірек ағылшын океаиографы Дж. Моррей ұсынды. Осылардың ішінде көбірек тарағаны тосқауыл рифтер мен атолдардың пайда болуык алғашқыда жағалык рифпен қоршалған мұхит аралдарыиың батуымен байланыстыратын Чарлз Дарвиннің теориясы.
[thumb|[Аустралия маржан жарлауыты]]
нобай|Үлкен Тосқауыл рифі

**Маржанды риф** — маржандардың әктасты қабыршақтарынан түзілген теңіздегі құрылымдар.

**Негізгі 4 түрі болады:**
* жағалық рифтер
* тосқауыл рифтер
* атолдар
* платформалық рифтер

Маржанды рифтерінің қалыпты дамуы үшін *[[теңіз]] суының температурасы жоғары болуы* (20 С-тан төмен болмауы); *түбі онша терең болмауы* (40 — 50 м-ге дейін), *теңіз суы әдеттегідей тұзды* (35ү) және *таза, түбі жартасты* болуы керек. М. р. тек **[[тропиктік белдеу|тропиктік белдем]]де** кездеседі. Маржандардың өсуінің **жоғарғы шегі** теңіз суының деңгейі (қайтуы) болып саналады. М. р. қалыңд. ондаған кейде жүздеген м-ге жетеді. Теңіз бетінен *1500 м-ге* дейін көтерілген М. р. бар (Зонд топаралы), сондай-ақ, табаны *1200 м-ге* дейінгі тереңдікте жататын маржандар құрылымы да белгілі (Маршалл аралдарының маңы).

Ғаламшардағы ең ірі коралл құрылымы — **[[Үлкен тосқауыл рифі]]**. Оның ұзындығы *2300 км*, ені *2 — 150 км* аралығында. М. р. пайда болуын алғаш түсіндіруге әрекет жасаған Ресейдің теңіз саяхатшысы Ф.Ф.Беллинсгаузен *еру гипотезасы* жөнінде пайымдау жасады. Осы гипотезаны кейінірек ағылшын океанографы Дж.Моррей жан-жақты дәлелдеп берді. Сондай-ақ, тосқауыл рифтер мен атолдардың пайда болуын алғаш жағалық рифпен қоршалған мұхит аралдарының батуымен байланыстырған Чарлз Дарвин теориясы болды.

## Дереккөздер
* Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.


Санат:Мұхиттану
Санат:Маржандар
Queen's Blade

**Queen's Blade** () — аниме сериал, премьера 2009 жылы сәуірдің 2. Өндіру: ARMS, Hobby Japan.

## Рөлдердегi
*Аяко Кавасұми — Лейна
*Мамико Ното — Томоэ
*Ая Хирано — Нанаэль

## Сілтемелер
*Ресми сайты 
*''Queen's Blade: The Exiled Virgin'' Anime News Network сайт
*''Queen's Blade: The Evil Eye'' Anime News Network сайт
*''Queen's Blade: Beautiful Warriors'' Anime News Network сайт

Санат:Аниме-сериалдар
Данияр Жүнісов

**Данияр Жүнісов** (1987 жыл)  – Германия хоккей чемпионатында топ бастап жүрген «Вольсфбург Гризли Адамс» клубының қақпашысы (2008-ден бастап), Еуропа біріншілігінде ойнап жүрген жалғыз қазақ. Неміс жерінде дүниеге келген Даниярдың әкесі Айғали – бұрынғы Гурьев облысындағы Панфилов ауданының тумасы.
thumb|right

Арман қуған Айғали 19 жасында Алматының шет тілдер институтында үздік студент атанып, кейін Берлиннің Гумбольд университетінде оқуын жалғастырған. Білімін жетілдіруге бар күшін салған ол осында жүріп, болашақ жары – неміс қызымен танысып, отбасын құрғанына 33 жыл болыпты. Отбасында Жанна, Райжан және Данияр атты ұл-қыз тәрбиелеп өсірген Айғали қазақ, неміс, орыс тіліне өте жүйрік. Ол бұл күнде Германияда аудармашы болып қызмет атқарса, жары заң саласында қызмет істейді. Ал Данияр хоккеймен сегіз жасынан бері айналысады. Балақай мұз айдындағы хоккей ойынына қатты қызығыпты. Даниярдың хоккейге көңілі ауғанын байқаған ата-анасы оған қарсы болмапты. Мұз айдындағы тартысты ойынның қыр-сырын меңгеруге ұмтылған Данияр алаңда қақпашы болыпты. Таланты мен еңбекқорлығын және шеберлігін әр ойында көрсете білген Данияр демде мықты командалар назарына бірден ілігеді. Ол 18 жасында бірінші рет кәсіпқой командалар арасындағы ойындарға қатысып, «Эйсбарен Берлин» клубының сапында өнер көрсетті. Бір маусым «Гамбург Фризерс» клубының қақпасын қорғап, тамаша қақпашы екенін талай додалы жарыстарда көрсеткен. Оның шеберлігін көре білген Германияның элиталық дивизиондағы мықты клубтың бірінен саналатын «Вольсфбург Гризли Адамс» бапкері бұдан үш жыл бұрын Даниярды команда қақпасын қорғауға шақырыпты. Команда осы жылдарда чемпионатта көшбастаушы болса, оған Данияр да үлес қосқаны даусыз. Ол – сондай-ақ өзі ойнап жүрген ұжыммен тағы да екі жылға келісімшартқа отырып, клубқа өз үлесін қосып жүрген негізгі ойыншының бірі. Жас кезінде көптің көзіне түскен талантты қақпашы 18 бен 20 жасында немістердің жастар құрамасының қақпасын қорғауы да оның шеберлігін көрсетеді. Данияр сондай-ақ Германияда өнер көрсетіп жүрген қазақстандық хоккейшілерді жақсы білсе, оларға да қарсы ойнапты. Және де Қазақстан ұлттық құрамасының әлем біріншіліктерінде қалай ойнап жүргендігі жөнінде де хабары бар екен. Әкесі қазақтар бокс пен күрес туралы да көп әңгімелесе, олар хоккейді жақсы көретінін кейін біліпті. Жалпы, Данияр құрлықаралық хоккей лигасында өнер көрсетіп жүрген қазақстандық клубтар жөнінде жақсы хабардар. Еліміздің ұлттық құрамасының негізін құрайтын Астананың «Барысы» туралы пікірі де жақсы. Қазақстанның хоккейі туралы жақсы білетін қандасымыздың ендігі мақсаты – ата-бабасының тарихи Отанына оралып, мұз айдынына шығу, Қазақстан құрамасының қақпасын қорғау ойында барын жасырмайды. Данияр ата-анасы және әпке-қарындасымен әкесінің туған жерінде бірнеше мәрте болса, туысқандары да Германияда болыпты.

## Дереккөздер

Санат:Германия қазақтары
Депрессия

**Депрессия** сөзінің бірнеше мағынасы бар:
* Депрессия (психология)
* Депрессия (география)
Дененің қалдығы

**Денедегі қалдық** (шлак) – бірте-бірте ағзаның жекелеген жасушалары мен ұлпаларына сіңіп қалған өте ұсақ заттар. Олар негізінен ақуыз алмасуының соңғы өнімдері: зәр, зәр қышқылы, креатинин, аммондық тұздар, т.б. суда еруі қиын ағзада тұнып қалатын нәрселер.


Денеге қалдық жиналуының бірнеше себептері бар. Ең негізгілеріне: тоя тұра үстемелетіп тамақ жеу, дененің ақуыз бен майға, крахмалға бөгуін, сондай-ақ, жеген тамақтың дұрыс қорытылмауы, өте ащты тағам мен өте дәмді тағамды дұрыс қолданбау, ішімдік, темекі, есірткі, ауаның ластығы, күн сәулесінің жетіспеушілігі, қабылдаған дәрі-дәрмек қалдықтарын және т.б. жатқызуға болады.


Бұлардың ең маңыздысы, көп тамақтана тұра дененің аз қуат жұмсауы, яғни денедегі алынған қуат пен жұмсаған қуат тепе-теңдігінің сақталмауы. Оған қоса, өкпе, бүйрек, тері, ішек арқылы ыдырайтын өнім мөлшерінің дұрыс болмауы.

Санат:Денсаулық
Тур де Франс

**Тур де Франс** немесе **Франция Туры** - әлемдегі ең белгiлi және мәртебелi велосипед жарысы,  Францияда жыл сайын өткiзiлетiн көпкіндік сайыс. Бейресми атауы - үлкен топса.
«Тур де Франс» веложарысы о баста L’Auto (осы күнгі L'Équipe) үнжарисының жарнамалық жобасы ретінде ұйымдастырылған, оның негізін қалаушы әрі редакторы - Анри Дегранжем, және Париж-Брест (демеушісі Le Petit Journal) мен Бордо-Париж веложарыстарымен бәсекелес болады деп жоспарланған.

Үлкен топса идеясының ауторы Анри Дегранж бірге Париждегі Café de Madrid кафесінде 1902 жылы қарашаның 20 да түскі астанған (дәл сол күні) журналист L’Auto Гео Лефевр (Géo Lefèvre) болып табылады. Le Tour de France көпкүндігінің сәттілігі L’Auto үнжариясы үшін де сәтті болды деген сөз, үнжария жазылушылары 1903 жылғы 25 мыңнан (Турға дейін) Турдан кейінгі 65 мыңға дейін өседі; ал 1908 жылы бұл сан 250 мың жетіп жығылады, ал «Тур де Франс» кезінде 1923 жылы күніне 500 мың данасы сатылған еді. Үнжария тиражының рекорды 1933 жылғы «Тур де Франс» кезінде — күніне 854 мың болған. Бүгінгі күндері Турды «Тур-де-Франс қоғамы» — L'Équipe үнжарисы ішіне кіретін Amaury Sport Organisation (ASO) медиа-холдингының филиалы басқаруда.
## Жарыс сипаттамасы
Тур де Франс әдетте 21 кезеңнен тұрады: 
* Әрбiр кезең бiр күнге созылады. 
* Әрбiр жарысушы кезеңді аяқтағанда оның сол кезеңдік уақыты тiркеліп және жалпы уақытына қосылады. 
Жарыстық толық ұзындығы - (трасса және кезеңдерi жылда өзгеріп тұратындықтан) 3000 және 4000 км аралығында.
Турдың жеңімпазы деп барлық кезеңдердің уақытын қосқанда ең аз болатын жарысшы танылады. Еш кезеңді ұтпай жалпы Турды жеңуге болады (мысалы 1990 жылы Грег лемонд жеңгендей). Жалпы есепте қандай орын алғанын тәуелсіз велоспортшы үшін Турдың бір кезеңінде жеңіске жету өте мәртебе болып саналады.
Уақыттан бөлек тағы басқа номинациялар бар: 
* мықты спринтер; 
* мықты тау жарысушы; 
* мықты жас жарысушы. 
Бұл номинациялардың жеңiмпаздарына арнайы түстi жейделер тағаындалған.

Санат:Велоспорт
Санат:Веложарыстар
Юлиа Штегнер

**Юлиа Штегнер** (немісше Julia Stegner) - алман моделі. Алманияның Мюнхен қаласында 1984 жылы 2 қарашада туған. 

## Қысқаша өмірбаяны
Юлиа LSI Corporation ұйымының Орталық және Шығыс Еуропа бөлімінің директоры Гүнтер Штегнер (Günter Stegner) мен есеп маманы Эрика Штегнер (Erika Stegner) отбасында дүниеге келген. Үлкен апасы Джанет кино саласында қызмет етеді. Алғашында жасөспірім Юлиа коммерциялық радиобағдарламалар мен балалар каталогына жұмыс істеген. Одан бөлек, тоғыз жыл бойына би өнерін үйренген. 

Құрбыларының арасында жасынан ұзын бойымен ерекше болған Орта мектеп жасында Юлианың баскетбол ойнына қызығушылығы артып, ол Мюнхен қаласындағы баскетбол клубтарының біріне қабылданады. 

Октоберфест (Oktoberfest) фестивалінде ол Луиза фон Минквицпен (Louisa von Minckwitz) танысады. Бұл кездесу оның болашағын модель ісіне арнауына шешуші әсер етеді.  Louisa Models агенттігі оған келісім-шарт ұсынады. Бұл кезде оның жасы 15-те еді. 

## Кәсіби мансабы
Тұңғыш рет Парижде Elle журналынан көрінген Юлиа 2003 күзінде Ив-Сен Лоран (Yves Saint Laurent) шоуының тұсауы кесті. 2004 жылға дейін Штегнер Celine, Yves Saint Laurent, Dolce & Gabbana, Ralph Lauren, және Dior үшін жұмыс істеп үлгерді. 

Штегнер Aquascutum, Guerlain KissKiss, Hugo Boss Eyewear, the Hugo Boss perfume, мен Femme-нің бас моделі қызмет атқарған. 2009 жылы ол Mercedes Benz бас моделі болып жұмыс істеді.

Негізгі көлігі ретінде велосипедті таңдаған.

Санат: Тұлғалар
Санат: Өнер
Ақида

**Ақида**  (‎‎ - сенім, бұлжымайтын қағида; көпше түріндегі тұлғасы - ақаид) - Ислам дініндегі негізгі қағидалар жиынтығы. Бұлар Әбу Ханифаның «әл-Фиқһ әл-Акбар», ән-Насафидің (1142 жылы өлген) «әл-Ақаид», ас-Санусидің (1490 жылы өлген) «Умм әл-бараһин» секілді жинақтарында көрініс тапқан. Бұлардың ең бастысы: Аллаһ бір, Пайғамбар хақ деп білу, қасиетті кітаптарға, Құранның ақиқаттылығына, о дүниеде болатын тергеу мен сотқа, тозақ пен пейіштің барлығына сену. Исламдағы басты наным-сенім, түбірі арабтың **ғақд** - **байлау** деген сөзінен шыққан, яғни жүректі белгілі бір наным-сенімдерге бекіту.

* Түбірі «`айн», «қоф» және «дәл» әріптерінен тұратын «`ақода» етістігі араб тілінде түйін, келісім, уәде, сенімділік, беріктік, табандылық деген әртүрлі мағына береді. Бұған мысал ретінде келесі аяттарды келтіруге болады.
Аллаһ Тағала былай дейді: **«Түйіншектерге (`уқод) дем салушылардың кесірінен (Аллаһқа сиынамын)»** (Фалақ сүресі, 4-аят).	
**«Әй, иман келтіргендер, уәделеріңді (`уқуд) орыңдаңдар!»** (Мәида сүресі, 1-аят).
Осымен түбірлес «`ақида» сөзі. Шариғаттық термині ретінде ақида сөзі - адамға діннен белгілі және жүрегімен анық сенетін нәрселердің барлығын білідіреді. Бұл білім саласын немесе осы ғылымды **«усулуд-дин»** (дін негіздері) деп те атайды. Тағы да оны **«әт-Таухид»** (бірқұдайшылық) деп атайды, өйткені бұл ғылымның қарастыратын басты мәселесі Аллаһтың затындағы, есімдері мен сипаттарындағы, Оның істеріндегі бірлігі. Оны **«иман»** (сенім) деп те атайды, себебі Пайғамбарымыз (оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын) Жәбрейілдің иман туралы сұрағына жауап беріп, оның алты негізін атап кетті: Аллаһқа, періштелеріне, кітаптарына, елшілеріне, Ақырет күніне және тағдырға, оның жақсылығы мен жамандығына иман келтіру.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Көлік құқығы

**Көлік құқығы** — заңнаманың ірі саласы, көлік кәсіпорындарының ұйымдарымен және қызметімен байланысты туындайтын қоғамдық қатынастарды, көлік кәсіпорындары мен олардың қызметін пайдаланушылар арасындағы, сондай-ақ көліктің бір түріне немесе алуан түрлеріне жататын кәсіпорындардың арасындағы қатынастарды реттейтін құқықтық нормалардың жиынтығы. Казақстанда заңнаманың әуе құқығы, теңіз құқығы сияқты дербес салалары қамтылады.

Санат:Құқық
Вознесенск кафедралы шіркеуі (Алматы)

thumb|right|150px|Вознесенск кафедралы шіркеуі (алдыңғы жағы). Алматы қаласы, 2017 жыл.
**Вознесенск кафедралы шіркеуі** -— орыс православие шіркеуі (кафедралы шіркеу (кафедральный собор) - епископтың басқаруымен құдайға сиынатын шіркеу). Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші.

## Географиялық орны
Алматы қаласы, Алмалы ауданы Екінші дүниежүзілік соғысының батырларына арналған 28 гвардиялы-панфиловшылар саябағы ішінде орналасқан. 

## Тарихы
Іргесі 1904 жылы 26 қыркүйекте Верный (қазіргі Алматы) қаласының 50 жылдығына орай қаланған. Жобаның авторлары талантты архитектор К.А. Борисоглебский және С.К. Тропаревский, ал құрылысын салуды Верный қаласының 1877-1888 жылдары алғашқы басшысы болған П.М. Зенковтың ұлы, инженер-құрылысшы А.П. Зенков пен әскери инженер Н.И. Степанов басқарған. Құрылысы 1907 жылы 30 шілде айында аяқталғаннан кейін, православие қызметтері басталып 1927 жылға дейін діни мекеме ретінде пайдаланылады. 1929-1995 жылдары шіркеу мұражай ретінде қолданылады. 1995 жылы орыс православие шіркеуі ретінде қайтадан қайтарылғаннан кейін православие қызметтері қайтадан жаңғыртылады. 1997 жылы қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді.  

## Сипаты
Құрылысы бір-бірімен тек темір бекіткіштермен қыстырылып ағаштардан ғана 56 м биіктікке тұрғызылған дүниежүзіндегі екінші биік ғимарат. 1911 жылы Верный қаласында болған жойқын жер сілікінісінде барлық жер үйлер қираған кезде шіркеудің тек бір кресті ғана майысқан. Шіркеудің темір крестермен аяқталатын алты бағанасы бар, ішкі құрылымдары Ресей мен Украинаның көркемөнер шеберханаларында жасалған, әулиелердің көркем бейнелерін суретші Николай Хлудов өрнектеген. 

## Дереккөздер

Санат:Шіркеулер
Санат:Алматы сәулеті
Санат:Алматы қаласының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Көлік майы

**Көлік майы** , көлік ақысы – көлікті пайдалану өтемі, шаруашылық жұмыстарына немесе мініске жарамды көлігі болмаған жағдайда шаруа адам басқа біреуден өзіне қажетті көлікті мөлшерлі мерзімге жалдап алады да, сол үшін көлік иесіне ақы төлейді. Бұл жұмысқа жарамды К-тің м-на ақы алу деген сөз. Мұндай көлікті көңілі жақын адамдар тегін беріп, көмектеседі. Майға алған кісі өзінің малындай күтіп, аздырмай, мерзімі біткенде иесіне қайтарып береді. Ертеректе қазақтар бір-біріне мінерге ат, көшерге көлік беріп көмектескен. Сол үшін пішен шауып, егін жинауға, малдарын күтуге, қойын қырқып, терілерін илеп беруге қолқабыс тигізген. Қазіргі заманғы нарықтық қатынастарға орай К. м. ұғымы жаңа мән-мағына, мазмұнға ие болып келеді.

Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Санат:Транспорт
Көлік малы

**Көлік малы ** – ауыл шаруашылығында салт мініске, жегіске және басқа да шаруа түрлеріне пайдаланылатын ірі қара мал. К. м-на негізінен: түйе, [[жылқы]], қашыр, есек, сиыр, бұғы, т.б. жатады. Қазақстанда, негізінен, К. м. ретінде пайдаланылатын түйе мен жылқы малы болып табылады. Қазақ халқының өмір салтында К. м. ерекше орын алады. Түйе жолсыз шөл жерлерде жүретін “дала кемесі” атанған күшті, шөлге шыдамды, сенімді көлік. Түйе жұмысқа 3 жылдан 20 – 25 жылға дейін пайдаланылады. Ол, тәулігіне 100 км ара қашықтықты 10 – 12 км/сағ жылдамдықпен өте алады. Жылқы – салт мініске, арбаға жегуге, т.б. ауыр-жеңіл жұмыстарға жарамды, жүріске берік, төзімді келеді. К. м. ретінде пайдаланылатын жылқы түрлері: жүк жылқысы (владимир, першерон жылқысы, т.б.), жегіс жылқысы (орлов, орыс, латыш, т.б. жылқылар), мініс жылқысы (араб, ахалтеке, иомуд, т.б. жылқылар) болып бөлінеді.

Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Санат:Транспорт
Көлік тарифі

**Көлік тарифі ** – көлік қызметі үшін төленетін төлемақы мөлшерінің жүйесі. Ол т. ж., теңіз, өзен, автомобиль және әуе көлігімен тасымалдауда қолданылады. Т. ж-мен жүк тасымалдауға арналған К. т. тасымал қашықтығын, жылжымалы құрамның тұрпатын, жөнелтілетін жүктің мөлшерін ескере отырып жасалады. К. т-нің деңгейі тасымалдың қашықтығына (км есебімен), вагонға тиелген жүктің салмағына (тонна есебімен) қарай сараланады. Т. ж. көлігінде мемл. тарифтермен қатар, прейскурантта көзделгендегіден гөрі неғұрлым жоғары сапалы қызмет көрсетілетіні үшін (жеткізілу мерзіміне, вагондардың жаңа тұрпаттарына, т.б. қарай) еркін (нарықтық) тарифтер де қолданылады. К. т. құрылымына қарай: 1) вагондармен (әмбебап және арнаулы вагондармен); 2) ұсақ жөнелтімдер тәртібімен; 3) контейнерлермен жөнелтілгені үшін төленетін төлемақылар болып, төлемнің негізгі үш түріне бөлінеді. Теңіз тасымалындағы К. т. пароход кәсіпшілігі және теңіз айдындары бойынша сараланған. Онда табиғат-климат факторлары, теңіз қатынасы маусымының мерзімі және флоттың мамандандырылуы ескеріледі. Әуе көлігіндегі тариф тасымал қашықтығы мен тарифтік класқа қарай, ал, автомобиль көлігінде тарифтік тәсімдерді ескере отырып белгіленген. Әуе және автомобиль көлігінде тарифтер тараптардың уағдаласуы бойынша, табыстың шекті нормасын ескере отырып белгіленеді. Қала маңына қатынайтын т. ж. көлігімен, автомобиль көлігімен тасымалдауда, жергілікті әуе желілерінде, жергілікті өзен көлігі тасымалында К. т-н реттеу құқығы жергілікті атқарушы билік органдарына берілген.

Санат:Қоғамдық көлік
Санат:Транспорт
Көліктегі жарнама

**Көліктегі жарнама ** – қоғамдық көлікті пайдаланатын миллиондаған адамдарды қамтитын, тұтыну тауарлары мен қызмет көрсету салалары жайында ақпарат беру арқылы оларға сұранысты көбейтуді көздейтін жарнама түрі. К. ж-ның үш түрі бар: 1) қоғамдық көлік салоны ішіне ілінетін планшеттер; 2) көлік құралдарының алдыңғы және артқы бөліктерінде, сондай-ақ бүйір жақтарында орналастырылатын сыртқы жарнамалық планшеттер; 3) қоғамдық көлік ст-ларында және олардың төңіректерінде орналастырылатын стансалық плакаттар. Қазіргі уақытта жарнамалар қос тілде, кейде ағылшын тілінде де жазылатын болып жүр.

Санат:Жарнама
Санат:Транспорт
Көлік шығыны

**Көлік шығыны ** – көлік құралдарының көмегімен жүктерді, жолаушыларды тасымалдауға жұмсалатын материалдық өндіріс саласының шығыны. Көліктің түрлеріне (жердегі: т.ж., автомобиль, құбыр-желісі; судағы: теңіз, өзен; ауадағы: авиация көліктері), қолданылатын мақсаттарына (айналым саласына және халыққа қызмет көрсететін жалпы қолданыстағы көлік; шикізатты, жартылай әзір өнімдер мен дайын бұйымдарды, т.б. заттарды өндіріс ішінде тасымалдайтын жалпылай емес қолданыстағы көлік; сондай-ақ жеке пайдаланудағы көлік), атқарылатын жұмыстың сипаттарына (жолаушы көлігі, жүк көлігі) қарай К. ш. түрлі мөлшерде болады.
* *Бақыланған отын шығыны* - берілген қалыпты жылдамдықпен өлшенген жерде, көлік жүріп еткендегі орташа жанармай шығыны.
* *Май шығыны* - майдың литрдағы саны, келік құралын пайдаланганда жанармайдың эр бір 100 литріне сәйкес келетін май шығыны.
* *Жол үстіндегі отын шығыны* - жанармайдың литрдағы саны, келіктік құралдын 100 км жол кашықтығындағы шығыны (кейбір мемлекеттерде мысалы АҚШ-да жанармай шығыны ғаллонға мильмен анықталады).
* *Меншікті отын шығыны* - берілген бір режимде жұмыс атқарып тұрган козғауыштың шығындалған жанармай молшелерінің қозғауыштың осы режимдегі қуатына қатынасы.
* *Сағаттық отын шығыны* - берілген бір режимде қозғауыштың бір сағатта шығындалған жанармай мөлшелері, кг.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Санат:Транспорт
Көмбе

**Көмбе** – 1) көне дәуірлерден сақталған тарихи-археология, материалдық құндылығы бар ескерткіштер. Археологияда көмбе энеолит дәуірінен бастап кездеседі. Көне тайпалар қару-жарақ, шаруашылық бұйымдарын, бағалы заттарды түрлі мақсатпен жерге көміп, үңгірлерде, үлкен құрылыстар ішінде жасырып, тастап кететін болған. Сақ дәуірінен сақталған Алматы қаласы маңындағы Есікөмбе1, Есікөмбе2 көмбелерінде қоладан құйылған қазандар, құрбандық ыдыстары, қару түрлері табылған. Еуропаға барған ғұндардың көптеген алтын-күміс сияқты бағалы заттар жиынтығынан тұратын көмбелері де ашылған. Бұлар археология зерттеулердегі маңызды дерек көздеріне жатады. Жаңа заманның көмбелері ақша, құнды қағаздар түрінде де кездеседі және олар көне дәуірлердің тарихи-археология ескерткіштерінен ажыратылады;

2) Қазақстан Республикасының азаматтық заңдарына сәйкес жерге көмілген немесе өзгедей тәсілмен жасырылған, меншік иесін анықтау мүмкін болмайтын, не заңға сәйкес меншіктену құқы беймәлім ақша немесе құнды заттар (алтын немесе күміс теңгелер, валюта, асыл тастар, құнды құйма металдар, бұйымдар, інжу-маржандар, т.б.). Құнды заттардың бәрі емес, тек әдейі, бұрынғы иегердің еркі бойынша жасырылғандары ғана көмбе болып табылады. Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 247-бабына сәйкес көмбе жасырылған жер телімі иесінің, не жылжымайтын мүлікті иеленушінің және көмбені тапқан адамның үлесіне, егер келісімшартта басқа шарт көзделмесе, көмбе тең мөлшерде бөлінеді. көмбе жасырылған жер телімін пайдаланушының немесе жылжымайтын мүлікті меншіктенушінің келісімінсіз қазған немесе құнды заттарды іздестірген адам көмбені тауып алған жағдайда, көмбе сол меншік иесіне берілуге тиіс. Ал тарихи және мәдени ескерткіштер санатына жататын заттардан тұратын көмбені тауып алған ретте олар мемлекеттің меншігіне беріледі. Бұл орайда мұндай көмбе табылған жер телімін пайдаланушы немесе жылжымайтын мүлікті меншіктенуші және көмбені тапқан адам осы көмбе құнының елу пайызы мөлшерінде сыйақы алуға құқылы;

3) Қазына, қойма. Ерте кездерде құнды заттарды, азық-түлікті жер астына көміп сақтайтын орынды көмбе деп атаған.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Көмек (үнжария)

**Көмек ** – газет. Бұрынғы Жетісу облысы Партия к-ті мен Кеңестердің облысы атқару к-ті, 1919 жылының 1 қаңтарынан 1920 жылының 4 қаңтарына дейін Верныйда (Алматыда) шығып тұрған.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілді газеттер
Көмекбаев ауылы

**Көмекбаев** — Қызылорда облысы Қармақшы ауданындағы ауыл, Көмекбаев ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жосалы кентінен оңтүстік-батысқа қарай 145 км-дей жерде, шөлде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1301 адам (668 ер адам және 633 әйел адам) болса, 2009 жылы 1063 адамды (544 ер адам және 519 әйел адам) құрады.

## Тарихы
1964 жылы ҚазКСР Мин. Кеңесінің қаулысымен “Жаңақала” атты қаракөл шаруашылығымен айналысатын кеңшар болып құрылды. 1983 жылдан Кеңес Одағының батыры, осы жерде туып-өскен Тәйімбет Көмекбаевтың есімімен аталады. Ауылда “Жаңақала” АҚ және бірнеше шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Ауыл жерінде “Қарақ жалы”, Жәрімбет би кесенесі, т.б. тарихи орындар бар. 
 
## Дереккөздер

Санат:Қармақшы ауданы елді мекендері‎
Көмекші есім

**Көмекші есім ** – лексикалық мағынасынан айрыла бастаған, сөйлемде зат есімдердің жетегінде қолданылып, олардың кеңістікке, уақытқа қатысын білдіретін есім сөздер. Мысалы: түбі, шеті, жаны, маңы, төңірегі сөздері затқа жақын қашықтықты білдірсе, алды, арты, беті, бойы – заттың тараптарына қатысын; арасы, ортасы – заттың ара қатынасындағы кеңістікті, орынды, ал іші – заттың өз шеңберіндегі мекенді, басы – заттың басталар шегін, жағы – бағыттық мағына береді. Кейбір көмекші есімдер мезгілдік мағына беретін сөздермен тіркесіп, оның мезгілін айқындап, нақтылап тұрады: жаз ортасы, түн іші, таң алды, т.б. Көмекші есім тәуелдік жалғаудың үшінші жағында тұрып, изафеттік байланыста қолданылады: ауылдың жаны, үйдің жаны, мектеп іші. Бірқатар көмекші есімдер изафеттен тыс тіркесте жұмсалып, толық мағыналы сөз ретінде қолданылып, жеке сөйлем мүшесі бола алады. Олар: төңірек, айнала, маң, жақ. Мысалы:Төңірек мүлгіген орман. Кейбір Көмекші есімдер лексикаланып, идиомаланып кеткен: ат үсті, аяқ асты, көз алдында, т.б. Көмекші есімдер зат есіммен тіркесіп, сөйлемнің бір ғана мүшесі бола алады. Мысалы: Дина ауылы теңіз бойына көшті (С.Бақбергенов).  Әдеб.: Қазіргі қазақ тіліндегі негізгі грамматикалық ұғымдар, А., 1992; Қазақ тілі, А., 1996; Айтбаев Ө., Қазақ сөзі (қазақ терминологиясының негіздері), А., 1997. 
Санат:Сөз таптары
Көмекші етістік

**Көмекші етістік ** – толық лексикалық мағынасы жоқ, жеке тұрып сөйлем мүшесі бола алмайтын, тек негізгі етістіктермен, есім сөздермен тіркесіп қолданылатын етістіктер. 
Қазақ тілінде 4 көмекші етістік бар: е (еді, екен, емес), жазда, ет, де (деді, деген, десе, дейді). 
Мысалы:
Жаманға жүзің салма малды екен деп, жақсыдан күдер үзбе жарлы екен деп (ел аузынан). 

Жеке тұрып лексик. 
Мағына білдіре алмайтын, сөзге әр түрлі грамм. Мағыналар үстейтін мұндай көмекші етістіктер мәнсіз көмекші етістіктер деп аталады. 

Қазақ тілінде толық лексик. 
Мағынасы бар бірқатар етістіктер әрі негізгі, әрі көмекші етістік мәнінде жұмсалады. 
Қазақ тілінде мұндай отызға тарта етістік бар: ал, бар, бер, бол, жібер, кел, кет, т.б. 
Мысалы: 

• қал (негізгі етістік) – айтып (көмекші етістік).

• қой (негізгі етістік) – айтып (көмекші етістік).

• жөнел (негізгі етістік) – жүгіре (көмекші етістік). 

Лексик. 
Мағынасынан айырылып, көмекші етістік мәнінде жұмсалған мұндай етістіктерді мәнді көмекші етістіктер дейді. 
Мысалы:
Бір күні ел көшкенде, қыр астында ойнап жүріп, екеуі жұртта қалып қойыпты (Ы.Алтынсарин). 
Көмекші етістік негізгі етістікке есімше, көсемше тұлғалары арқылы тіркеседі: айтып қой, жаза сал, бара жатыр.  

Әдебиет: 
Оралбаева Н., "Қазіргі қазақ тіліндегі етістіктің аналитикалық форманттары", А., 1975; 
Исаев С., "Қазақ тілі", А., 1993; "Қазақ тілі", А., 1996.

Санат:Етістік
Көмеш

**Көмеш** , көмбе – ұлттық тағам. К. деп отқа, қоламтаға көміп пісірілген етті, бауыр мен көкбауырды, бүйректі, айналдырған тоқішек қималарын, нан, картоп тағамдарын айтады. Бірақ жол азықтары ішінде К-ке, көбінесе, көміп пісірген мол ет жатады. К-тің жоғарыда айтылғандай – қой К., сылама К., қарын К., тандыр К., жаужұмыр деп аталатын түрлері бар. Бұл К-терді даярлағанда, әдетте, марқаның, бағланның, ту қой мен серкенің етін түгелімен қыздырған ұраға және шоққа көміп пісіреді. Ұраға көміп пісірудің де бірнеше әдісі бар. Мыс., малдың терісін бітеу сыдырып алып, етін онша ұсақтамай жіліктеп, тұздайды, ішек-қарнын, бауырын бөлшектемей тазартып, пияз, бұрыш сеуіп, бітеу сыдырылған теріге салып түйрейді. Басты кейде терісінен ажыратып, кейде бөлек үйітіп, жағын айырып салады. Етке ешқандай су құйылмайды. Ет көмілетін жер ошақ мал сойылмастан бұрын қазылып, ішіне от жағылып қыздырылады. Жер ошақ әбден қызып болды-ау дегенде қоламтаның ортасын шұқырлап, теріге салған етті көмеді. Оның үстін 15 – 20 см қалыңдықта топырақпен жауып, үстіне тағы да от жағады. Көмгеннен кейін қоламтаны, сыртында жанып жатқан отты көсеуге болмайды. 2,5 – 3 сағат мөлшерінде К. пісіп болады. Бұл әдіспен пісірілген малдың, аңның еті әдеттегі сорпаға піскен еттен дәмді және өзіне тән хош иісі болады. Еттің өз қан-сөлінің өзіне тұздық болуы, иісі, буы, дәмі – бәрі өзінде сақталуы оған айрықша дәм береді. Мұны қой К. деп атайды. Қой К-інің бір түрін сылама К. дейді. Қарын К. жіліктеп бұзылған ет, дәмдендіргіш заттар салынып, қарынға тығылады да, қой К. тәрізді етіп пісіріледі, тек көмген уақытта қарынның түкті жағы сыртына қаратып түйреліп, аузы жоғары қаратып көмілуі керек. Тандыр К. ертеде жорықшылардың, бірнеше күндік сапарға шығатын жолаушылардың аялдамаларында жасалған. Ондай жағдайда тастан, кесек батпақтан, кірпіштен қалап, іші-сыртын сылап кәдімгі тандыр жасалады. Мұндай тандырға бір ғана ет К. емес, сүт пісіруге, нан, бәтір, күлше пісіруге, кейде тіпті көже, ботқалар пісіруге де болады. Ал, ет К. жасағанда беті жабық қыш, шойын ыдыстарға салып, немесе қой К., қарын К. пісіретін әдістер қолданылады.   Әдеб.: Қасиманов С., Қазақтың ұлттық тағамдары, А., 1977.

Санат:Қазақ асханасы
Көмкере тігу машинасы

**Көмкере тігу машинасы ** – матаның (кездеменің) киім пішу кезінде қиылған жиектері сетінемеу үшін оны көмкеріп тігуге арналған тігін машинасы. Көмкере тігу машинасында, көбінесе, бір, екі, не үш жіпті тізбектей шалып тігу әдісі қолданылады. Бұл машиналар бір принципте жұмыс істейді. Екі не үш жіпті Көмкере тігу машинасының жұмыстық тетігінің сұлбасы суретте көрсетілген. Ине (1) кездемені (матаны) түйрейді де тік жүретін а тұзақ жіпті іліп өтеді. Сол жақтағы тұзақтағыш (3) тігіске көлденең бағытта оңға қарай қозғалған кезде, а тік тұзағы сол жағынан келе жатқан ә жіпті іліп алады да, оны кездеменің жиегіне қарай тартады. Осы кезде бұған оң жақтағы тұзақтағыш (2) арқылы б жібі ілініп, кездеменің үстіне шығарылады да, иненің астына келіп тоқтайды. Келесі тігісте пайда болатын жаңа тұзақ инемен б оң жақтағы тұзақтағыштан келетін жіп ілініп алынып, кездемеден өткізіледі. Осылайша тігіс қайталанып, матаның қиылған жиегі сетінемейтін болып жіппен көмкеріледі.

Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Санат:Қолөнер
Көмірқышқыл газ

**Көмір қышқыл газы** - *көмір қышқылының ангидриді*.

## Физикалық касиеттері
Көміртегі оксиді (IV) (көмірқышқыл газы) — түссіз газ, аз концентрацияларда ауада иісі жоқ, үлкен концентрацияларда газдалған судың қышқыл иісі бар. Ауадан шамамен 1,5 есе ауыр.

Көмірқышқыл газының молекуласы сызықтық, көміртегінің орталық атомының ортасынан оттегінің екі атомының орталықтарына дейінгі қашықтық 116,3 пм.

-78,3 °С температурада ақ қар тәрізді масса түрінде кристалданады- "құрғақ мұз". Атмосфералық қысымда құрғақ мұз ерімейді, ал буланады, сұйық күйге ауыспай, сублимация температурасы -78 °с.сұйық көмірқышқыл газын қысымның жоғарылауы кезінде алуға болады. Осылайша, 20 °С температурада және 6 МПа (~60 атм) жоғары қысымда газ түссіз сұйықтыққа қойылтылады. Тыныш электр разрядында тән ақ-жасыл жарықпен жарқырайды.

Жанбайтын, бірақ оның атмосферасында белсенді металдар, мысалы, сілтілік металдар мен сілтілік жер — магний, кальций, барий жануы мүмкін.

Көмірқышқыл газы Органикалық заттардың шіруі мен жануы кезінде пайда болады. Ауада және минералды көздерде ұсталады, жануарлар мен өсімдіктер тыныс алған кезде бөлінеді. Су бетінде ериді (15 °С кезінде судың бір көлемінде көмірқышқыл газының 0,738 көлемі).

## Ашылу тарихы
Көмір қышқыл газын 1754 ж. ағылшын ғалымы Джозеф Блэк зерттеп, магний карбонатының ыдырауы кезінде бөлінетін газ екендігін айтқан, ал 1789 ж. француз ғалымы Антуан Лавуазье оның құрамын анықтаған. 

## Колдануы
Көмір қышқыл газының фотосинтез процесінде маңызы зор, ол – организмде зат алмасу нәтижесінде түзілетін басты өнімдердің бірі. Лабораторияда көмір қышқыл газын Кипп аппаратында мәрмәрға тұз қышқылымен (HCl) әсер ету арқылы, ал өнеркәсіпте әктасты не борды ыдырату арқылы алады: CaCO3→CaO+CO2. Бұдан шыққан көмір қышқыл газын арнайы әдістермен тазартады. Көмір қышқыл газы, негізінен, тамақ (қант, сыра, т.б.) өнеркәсібінде құрғақ мұз, тағамдарды консервілеу үшін, өрт сөндіруде, газдандырылған су, емдік көмірқышқыл ванна дайындауда, химия өнеркәсібінде сода өндіруде қолданылады.

## Күнделікті өмірде
Әр 2-4, не көп секунд сайын, біздің ағзамыз, яғни алвеолаларымыздан CO2 -ні "өндіріледі", ал нақтығырақ айтқанымен - O2-ге "айырбасталады". Ал Жер шарында тұратын 75\%-ға жуық адам газдалған сусындар ішеді екен, ал олар көбінесе CO2 -мен байытыла H2CO3 (қышқылға) судан айналады: H2O + CO2  H2CO3.

## Дереккөздер

Санат:Ангидридтер
Көмірлену

**Көмірлену** — шымтезектің көмірге айналу процесі; жалпы алғанда диагенез (шымтезектің қоңыр көмірге айналуы) және метаморфизм (коңыр көмірдің тас көмірге, ал оның антрацитке айналуы) процестерінің жиынтығымен сипатталады. Көмірлену процесі өзінің сапасы жағынан түрліше сипатталатын көмір түрлерінің қалыптасуын қамтамасыз ететін бағдарлы сатылар тізбегін қүрайды (коңыр көмірлі — ұзын  жалынды — газды — қонды — кокеты — жұтанданған біріккіш — жұтаң — жартылай антрацитті және антрацитті көмірлер сатысы). Көмірлену барысында көмірге қатысты органикалық заттар бірте-бірте тығыздалады және төмен молекулалы заттардан арылып көмір массасы азаяды. Көмірлену процесімен ұштаса өтетін химиялык өзгерістерде көміртек мөлшері молайып, оттек пен ұшпа заттар мөлшері азаяды; жұтаң көмірлерге шейін бірте-бірте ұлғайған жылу бөлу қабілеті осы деңгейден кейін қайтадан төмендей бастайды.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Көмір петрологиясы

[thumb| alt=A.| ''[Көмір*.]]*'Көмір петрологиясы''' – көмірдің құрылысы мен түзілуі туралы ғылым. Ол көмірдің микроқұрауыштарын, ингредиенттерін, петрографиялық типтерін, құрамын, химиялық және физикалық қасиеттерін, түзілуін, бітімдік және құрылымдық ерекшеліктерін зерттейді. Көмір петрологиясы көмірдің микроқұрауыштары мен петрографиялық типтерін жіктеу принциптеріне қатысты жалпы мәселелерді, оның көмірлену және метаморфтану процестері кезіндегі өзгеруін, т.б. қарастырады. 
Қазба көмірдің қалыптасуы екі сатыда жүреді: 
#жер бетінде жүретін шымтезектік саты (мұнда көмірдің генетикалық типтері түзіледі); 
#жер қойнауында жүретін көмірлену және метаморфтану сатысы.

Көмір петрологиясы заттық құрамы негізінде көмірдің микроқұрауыштарын ажыратады, оған оптикалық және химиялық сипаттама береді. Көмір бастапқы материалы бойынша генетикалық топтарға жіктеледі, ал микроқұрауыштары мен ингредиенттері бойынша – петрографиялық типтерге, тип тармақтарына, түрге және түр өзгешеліктеріне бөлінеді. Көмірдің петрографиялық сипаттамасы оның физиялық, химиялық қасиеттерімен және технологиялық ерекшеліктерімен байланыстырылады.

Көмір қабаттарындағы петрографиялық типтердің орналасуы, көмір түзілген ортаның жағдайы (климат, өсімдік, тектоникалық және гидрогеологиялық режим, ортаның сипаты және өсімдік материалының көмірге айналу процесі), қалпына келтірілген шымтезек жиналу фацияларын анықтаумен бірге қарастырылады. Көмір қабаттарын фациялық талдау бірқатар палеогеографиялық мәселелерді шешуге мүмкіндік береді. Көмір петрологиясы көмірлену және метаморфтану процестерін көз мөлшерімен, микроскоптық әдістермен және ультракүлгін сәулесімен; майдағы иммерсиялық әдіспен зерттейді. Сондай-ақ сандық есептеу әдістері: петрографиялық құрауыштардың кесектілігі және орташа қабаттық сынамадағы мөлшерін есептеу, шағылыстыру қабілетінің сандық көрсеткіштері мен көмірдің сыну көрсеткіштерін анықтау, микроқаттылық (кг/мм2), т.б. қолданылады. Кейде көмірдің төзімді микроқұрауыштарын анықтайтын мацерация (лат. maceratіo – жұмсарту) әдісі қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Көмірсулар алмасуы

**Көмірсулар алмасуы ** – тірі организмдерде жүретін көмірсулардың қорытылу, ыдырау, сіңірілу, сондай-ақ, олардың басқа қарапайым заттардан биологиялық түзілу процестерінің жиынтығы. Адам мен жануарлардың қоректенуіне қажетті негізгі көмірсуларға крахмал жатады. Адам қорегінде дисахаридтердің де атқаратын қызметі үлкен. Ферменттердің (амилазалар, мальтазалар, сахаразалар және лактазалар) әсерінен ас қорыту жолдарында бұл көмірсулар гидролиздік жолмен ыдырайды. Осының нәтижесінде түзілетін моносахаридтер (негізінен, глюкоза, фруктоза және галактоза) қан тамырлары арқылы тіндерге тарайды.

Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Санат:Органикалық химия
Көміртек айналымы

нобай|300px|Барлық сандар үшін — млрд тонна
**Көміртек айналымы** – табиғатта көміртектің үздіксіз айналу құбылысы. Тірі организмдердегі көміртектің құрамы (құрғақ затқа шаққанда): су өсімдіктері мен жануарларда 34,5–40%, құрғақтағы өсімдіктер мен жануарларда 45,4–46,5%, бактерияларда 54% болады. Организмдердің өмір сүру процесі кезінде, негізінен, тыныс алу арқылы органикалық қосылыстар ыдырап, сыртқы ортаға көмірқышқыл газы бөлінеді. Сондай-ақ, көміртек зат алмасудың күрделі соңғы өнімдері құрамынан да бөлінеді. Жануарлар мен өсімдіктер тіршілігін жойғаннан кейін де, микроорганизмдер әрекетінен шіріп, көміртектің біраз бөлігі көмірқышқыл газына айналады. Фотосинтез нәтижесінде өсімдікке сіңеді, одан көмірсуға, крахмалға, т.б. айналады, қорегі арқылы тірі организмдерге ауысады. Демек, табиғаттағы көміртек айналымы, оның жер қыртысындағы жинақталуы мен таралуы, едәуір дәрежеде атмосферадағы көмірқышқыл газының фотосинтез кезінде ассимиляцияға ұшырайтын өсімдік организмдерінің өмір сүруімен тығыз байланыста өтеді. Шіру, жану және дем алу нәтижесінде көміртектің белгілі бір бөлігі атмосфераға қайтып оралады, қалғаны органикалық немесе карбонаттық қалдық түрінде бөлінеді, минералданып көмір, мұнай, әктас, т.б. кен шоғырларын түзеді. Көміртек атмосфераға адамзаттың өндірістік әрекеті салдарынан да бөлінеді.

## Дереккөздер

* Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Санат:Көміртегі
Санат:Климат
Көміртектік бірлік

**Көміртектік бірлік ** – 12С көміртек изотопы атомы массасының 1/12 бөлігіне тең массаның атомдық бірлігі. Қазіргі хим. кестелерде элементтердің салыстырмалы атомдық массалары К. б-пен берілген. К. б-ті 1959 ж. Теориялық және қолданбалы химияның халықар. одағы (ІUPAC) ұсынды. Мұның себептері: біріншіден, көміртек өте көп хим. қосылыстар түзе алады. Сондықтан ол арқылы басқа элементтер мен қосылыстардың салыстырмалы атомдық және салыстырмалы молек. массаларын есептеуге болады. Екіншіден, табиғатта таралған заттардағы көміртектің басқа изотоптарының массалық үлестері өте аз, сондықтан жаңа шкаладағы элементтердің салыстырмалы атомдық массаларының мәндері бұрынғыдан көп өзгермейді, тек дәлірек болады. Үшіншіден, осы күндері атомдық массаларды анықтау үшін қолданылатын масс-спектрометрлерде басқа элементтерге қарағанда көміртек атомдары мен иондары оңай және дәл анықталады. Сондықтан ІUPAC конгресінде көміртектің 12С изотопы массасының 1/12 бөлігін массаның атомдық бірлігі (көміртектік бірлік) ретінде қабылдады (1961). Көптеген елдерде оны көрнекті ағылшын ғалымы Дж. Дальтонның құрметіне дальтон деп атап, D деп белгілейді. 1D=1,6605410–27кг.

Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Санат:Химиялық элементтер
Көнбістік

**Көнбістік ** – адам бойындағы төзімділікті білдіретін этикалық ұғым. Мұндай мінез-құлықтың тұрақты қасиетке айналуы сол адамның атқаратын ісіне, тіршілікте кездесетін ауыр тұрмысы мен әр түрлі қиыншылықтарға шыдамдылығына байланысты. К. әр адамның мінез ерекшеліктерінің сан алуан сипат-қасиеттерінен де айқын байқалады. Ондай қасиеттер: тіл алғыштық, қиындыққа шыдамдылық, жуастық, мойынсұнушылық. К. мінездің ерекшелігі ретінде танылатын сыпайылық пен кішіпейілдік қасиеттер жалпы ұнамды сипат деп саналғанымен, кей ретте оның жағымсыз көрінетін жағы да бар. Ол ынжықтық пен үнемі бағыныштылықты білдіруі мүмкін. Мұндай жағдайда адам жанының ар-намысын, бойындағы ерік-жігер қасиеттерін ояту керек.

Санат:Адам қасиеттері
Санат:Этика
Санат:Психология
Көне аңғарлардың артезиан алабы

**Көне аңғарлардың артезиан алабы ** – арынды жер асты суы таралған алқап. Бұлардағы су жер астындағы көне аңғарлардың терең ойпаңдарына жиналған және үсті су өткізбейтін тау жыныстарымен (саз, т.б.) көмкерілген. К. а. а. а-тары Сарыарқада кеңінен тараған (Нұра, Сарысу, Шерубайнұра, Тоқырау, Жәмші, т.б. өзендердің көне аңғарлары). Олар палеозойдың жартастық жыныстарында орын алған палеогеннің құм аралас қиыршықтас, құм шөгінділерінде қалыптасқан, үсті неогендік әр түсті, қалыңд. 40 – 50 м-ге дейін саз қабаттарымен жабылған. Белгілі бір көне аңғардың ұзына бойы қимасында біртұтас артезиан алабы немесе аңғар арнасының эрозиялық терең ойпаттарында тұйықталған, бір-бірімен гидравлик. жағынан байланысты бірнеше жеке артезиан алаптарының қалыптасуы мүмкін. Көлденең қимасында алаптың құрылысы төбесі көмілген аңғар арнасының су ағарында конус тәрізді немесе түбі жайпақ, кемері тік астау пішіндес. Арынды су қабатының қалыңд. 3 – 5 м-ден 20 – 30 м-ге дейін өзгереді, ең қалың жері арна маңы бөлігінде: ені орташа есеппен 3 – 5 км, аңғардың кеңірек учаскелерінде 10 – 12 км-ге дейін артады. Арынды сулар, әдетте, 20 м-ден 80 – 90 м-ге дейін, орташа есеппен 30 – 50 м тереңдікте жатады. Су өткізбейтін жамылғылары жоқ жерлерде (оны қазіргі бар өзендер шайып кетуі салдарынан) артезиан сулары қазіргі аңғарлардың жоғары деңгейлерімен түйісіп, бірыңғай арынды-арынсыз су жүйесін құрайды. Ұңғымалардан шыққан судың өнімд. секундына 3 – 15 л-ге дейін, ірі алаптарда 30 – 40 л-ге дейін жетеді. Жер асты суларының минералд. 1 – 2 г/л, алаптың төм. ағысында 3 – 5 г/л-ге дейін артады. Судың хим. құрамы хлоритті-сульфатты, гидрокарбонатты-хлоритті-натрийлі және кальцийлі. Көне аңғардың сулары жарықшақтардағы сулардың құйылуы, тектоник. жарылым аймақтарындағы жеке учаскелердегі жер асты суларының сүзілуі, жауын-шашын суларының жерге сіңуі есебінен қоректеніп толығады. К. а. а. а-ндағы жер асты сулары елді мекендерді ауыз сумен қамтамасыз етуде, өнеркәсіп салаларын, а. ш-н сумен жабдықтауда кеңінен пайдаланылады.

Санат:Артезиан алабы