open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сәуірбек Бақбергенов

**Сәуірбек Бақбергенов** (*[[1920]], [[Созақ ауданы]] – [[1997]]*) – Қазақстанның халық жазушысы (1996). Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен.

[Түркістан]] каласыңдағы балалар үйінде тәрбиеленіп, осындағы теміржол, кейіннен педагогика училищесінде оқиды. 1939 жылы Кеңес Армиясы қатарына шақырылып, Подольск жаяу әскер училищесін бітірісімен Мәскеу түбіндегі ұрыстарға катысады. С. Бақбергенов И.В.Панфилов атындағы N8 гвардиялық дивизияның офицері — атқыштар взводының командирі.  

Әскер қатарынан босаған соң *"Социалистік Қазақстан"* газетінде еңбек етті. 1950 жылы мәшһүр ұшқыш Талғат Бигелдинов атындағы хикаятын бастырады. 

Шоқан Уәлихановқа арналған «Қоянкөлге құлаған жұлдыз», «Мен сізді сүйемін», «Тараз көгершіндері» атты үш әңгіменің авторы.

Ұлы Отан соғысы оқиғаларына арналған «Қарға тамған қан», «Алтын күрек», «Адам және көлеңке», «Көленке» романдары мен әңгімелері белгілі. «Талғат», «Белгісіз солдат», «Жанғожин», т.б. шығармалары да бар.

## Шығармалары
* *"Мейірімді анам", *

* "Кентау" романдарының

* "Бозторғай",

* "Әнші бала",

* "13-нөмірлі ойыншы" хикаяттарының,

* "Біздің жігіттер",

* "Біздің колхозда болған еді",

* "Жол Алтынемел арқылы өтеді"* атты әңгіме жинақтарының авторы.*
* Талғат повесі (1950),

* Қайран шешем (1963), 

* Адам және көлеңке (1969), тағы басқа 20-ға жуық романдар мен повестер жинағы жарық көрген. 
* Максим Горькийдің бірқатар әнгімелері мен ертегілерін қазақшаға тәржімалаған.
* *Алтын күрек. Повесть. А., ҚМ КӨБ, [[1958]]; 
* *Біздің колхоз. Повесть. А., ҚМКӘБ, 1960; 
* *Бозторғай. Повесть. А., ҚМ КӨБ, [[1960]]; 
* *Алтын емелден асқан да. Повесть. А., ҚМКӘБ, 1961; 
* *Қайран шешем. Роман. А., ҚМ КӨБ, [[1963]]; 
* *Қоянкөзге қүлаған жұлдыз. Повесть. А; «Жазушы», 1965; 
* *Қасиет. Повесть. А., «Жазушы», [[1966]]; 
* *Қарға тамған қан. Роман. А., «Жазушы», 1967; 
* *Адам және көлеңке. Повесть. А., «Жазушы», [[1969]]; 
* *Белгісіз солдат. Повесть. А., «Жазушы», 1977; 
* *Он үшінші ойыншы. Повесть. А., «Жалын», [[1979]]; 
* *Шығармалардың екі томдығы. А., «Жазушы», 1980; 
* *Қан тозаң. Роман. А., «Жазушы», [[1983]]. 
* *Ақбоз атты ару. Повесть. А., «Жазушы», 1986; 
* *Запасной игрок. Роман, повесть, әңгімелер. «Жазушы», [[1990]]; 
* *Смерть Тамерлана. Повесть. «Қазақстан», 1992; 
* *Бөрте - Шыңғысханның жұбайы. Повестер мен әңгімелер. «Жазушы», [[1993]]; 
* *Қарға тамған қан. Алтын күрек. Романдар. «Елорда», 2000; 
* ''Қайран шешем. Роман. «Ерен», 2000.

## Дереккөздер


Санат:1920 жылы туғандар
Санат:1997 жылы қайтыс болғандар
Санат:Түркістан облысында туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан халық жазушылары
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Қазақстан аудармашылары
Бақанас

**Бақанас**:
* Бақанас – Алматы облысы Балқаш ауданындағы ауыл
* Бақанас – Балқаш алабындағы өзен.
* Бақанас  – Сарымсақты жотасының солтүстік-шығысындағы асу.
Бақтыбай Жолбарысұлы

**Бақтыбай Жолбарысұлы** (1842, Алматы облысы, Текелі — 1902, Ескелді ауданы, Өтенай ауылы, Балдырған жайлауы) — айтыс ақыны. 

Жалайыр тайпасының Сиыршы руынан шыққан. Жеті жасында жетім қалып, бірнеше жыл Балқаш, Сексеуіл, Шұрық жақтағы нағашыларының қолында болады. Кейін еліне қайтып келіп, бай ағайындарының малын бағады. Жиын-тойларда өлең құрастырып, ақындығын танытады. Ақыры өнері жалшылықтан құтқарып, өлеңнің соңына біржола түседі. Әсіресе, атақты Тезек төремен айтысы (1861) Бақтыбайдың ақындық даңқын бүкіл Жетісу өңіріне әйгілі етеді. Төренің айбынынан ықпай, оның әлсізге жасаған зорлық-зомбылығын бетіне басады. Ақынның өзге де әділетсіз бай, болыс, т.б. мықтыларды әшкерелеген өлең, айтыстары көп. 

Бақтыбайдың жекелеген толғау, сықақ, жоқтау өлеңдері көп болғанымен, айтыс өнері оны биікке көтерді. Мәйке қызбен, Арыстан, Жүсіпбек, Әсет, Бәйімбет, Қыпшақбай, т.б. ақындармен айтысы суырып-салма шеберліктің, тапқырлық пен батылдықтың айқын үлгісі. 

Ақынның “Едіге — Нұран” көлемді дастаны да сақталған. Бақтыбайдың шығармалары 1987 жылы “Жел қобыз” деген атпен жеке кітап болып шықты.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Бақтыбай Жолбарысұлының кесенесі, 1990 жыл, Өтенай ауылының шығыс жағында 5 км

Санат:1842 жылы туғандар
Санат:Текеліде туғандар
Санат:1902 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ескелді ауданында қайтыс болғандар
Санат:Айтыс ақындары
Бақыршы

thumb| alt=A.| ''Бақыршы''.

**Бақыршы** — жылқышылар қосының аспазы. Жылқышылар жылқыны тебінге шығарып, үнемі түзде жүретіндіктен, тамақ дайындауға уақыты бола бермейді. Сондықтан бір адамды ас пісіруге қалдырады. Қар ерітіп, ас пісіруге бақырды пайдаланғандықтан, ол — Бақыршы атанған.

## Дереккөздер


Санат:Адам
Бақыт

**Бақыт** — адамның қарапайым сезімдік қанағаттанудан бастап, жоғары психикалық мәнді қуануға дейінгі позитивті әрі жағымды эмоцияларды білдіреді, ол әсіресе өмірге қанағаттану, ауқаттылығы, субъективтілігі, гүлденуі, және эвдаймония күйін қамтиды. Бақыт ұғымы сондай-ақ өмір қызығы мен қуанышына қанағаттану дәрежесін танытатын этикалық ұғым ретінде де белгілі. 

Бақыттың негізінде адамның өмірі мағыналы және нәтижелі болған кездегі өз болмысына деген ризашылық сезімінің қалыптасуы жатыр. Арман сияқты Бақыт та мұраттың тылсымдық-эмоциялық көрінісі болып табылады. Мұрат тұлғаның болашаққа деген сенімін білдірсе, Бақыт оның іске асу деңгейін көрсетеді. Әдептану саласында Бақыт мәселесімен шұғылданатын ілімді фелицитология () деп атайды. 

Бақыт — көп мағыналы ұғым.
Оның басты түсініктері: 

# бақ-дәулет, “қолға қонған құс”, ырыздық; 

# қуаныш, ләззат, рахат; 

# жақсылыққа, ізгілікке жету, даналық; 

# өмірден өз орнын табу, толыққанды тұлғаға айналу. 

“Құс ұшуға жаралған, адам бақытты болуға жаралған” дейді халық мақалы. Бақытты өмір сүру — қуанышты болу, дәулетке кенелу, рахатқа бөлену. Адамға қуаныш әкелетін оқиғалар — табысқа қол жеткізу, іс-әрекеттің марапатталуы, алға қойған мақсаттың орындалуы, бала-шағаның қызығы. Қуаныш сезімі адамға күш беріп, кісінің жігеріне жігер қосады. Алайда қуаныш пен Бақыттың арасында айырмашылық та бар. Қуаныш өткінші, жеке бір сәтке байланысты болса, Бақыт — адамның бүкіл өмірінің арқауы. Өмірде адамгершілікке жат, әдептілікке симайтын жалған қуаныштардың да кездесуі мүмкін. Қазіргі жағдайда Бақытты өмір сүру мәселесі өркениеттілік құндылықтарымен (нарық, демократия, адам құқыларын қастерлеу, т.б.) тікелей байланысты. Т. Джефферсон “Тәуелсіздік декларациясында” мемлекет өз табиғаты бойынша Бақытқа ұмтылуды қорғап, тұлғалардың іскерлігі мен дербестілігін ынталандыруы қажет екенін, бұл Бақыт үшін мәнді болып табылатынын атап көрсетеді.


2010 - A year plenty of Hopes.jpg|
Children dancing, Geneva.jpg|
Celebrating gold.jpg|
Happy golden dog.jpg|
Daddy's girls.jpg|


## Дереккөздер


Санат:Позитивті психика
Бақытсыздық

**Бақытсыздық** — тағдыр тауқыметін, қайғы-қасіретті, азапты, өлшеусіз бейнетті білдіретін этикалық ұғым. Бақытсыздық көп жағдайда қоғамдағы әділетсіздік, зорлық-зомбылық, дау-жанжал, кедейлік, табиғи апаттар салдарынан туады. Бұған, әдетте, әлеуметтік қатынастар сипаты, адам құқыларының шектелуі, өркениеттіліктің дамымауы, мәдениетсіздік, ел басқарудың өктем тәсілдері де кінәлі. Кейде басқа түсетін қайғы-қасіреттің (маскүнемдік, тойымсыздық, пендешілік, өзімшілдік, т.б.) көптеген түрлерін адам өзі тауып алады. Адамның теріс мінез-құлықтарынан (арсыздық, күншілдік, қызғаншақтық, т.б.) туатын қасіреттер де аз емес. Тіршіліктегі ең үлкен Бақытсыздық — ең жақын адамынан айырылу, тұрлаусыз, мағынасыз өмір сүру. Адам Бақытсыздықтан дүниемен үйлесімді өмір сүру арқылы ғана құтыла алады. Бақыт сияқты Бақытсыздық та жеке сезімдік сәттен гөрі, біртұтас қалыптылық көрінісіне жатады.

## Дереккөздер


Санат:Адам
Оразалы Сәтімбекұлы Балабеков

**Балабеков Оразалы Сәтімбекұлы** (14.10.1941 жылы туған, Жамбыл облысы қазіргі Байзақ ауданы Жетібай ауылы) – техника ғылым докторы (1985), профессор (1986), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (2003).

Дулат тайпасының Жаныс руынан.
Мәскеу химикалық машина жасау институтын бітірген (1963). Қазақ химика-технологиялық институтында ғылыми және оқытушылық қызметтер (1963–1992) атқарды. Шымкент қаласындағы Химика технологиялық және өнеркәсіптік экология ғылым-зерттеу институтының директоры (1992–1994), «Қазхимжобалау ғылым-зерттеу институты» акционерлік қоғамының президенті (1994–1997) болды. 1998 жылдан «Ғылыми-инженерлік технологиялық институт» акционерлік қоғамының бас директоры әрі Қазақстан Ғылым Академиясының Оңтүстік Қазақстан бөлімшесінің академік-хатшысы (1992 жылдан). Негізгі ғылыми еңбектері мен өнертабыстары химикалық өнеркәсіп технологиясы мен өнеркәсіп орындарының экологияға ықпалын азайтуға қажетті жаңа процестер мен аппараттарды жасаудың теориясын негіздерін жетілдіруге, шаң мен газдан тазартудың жаңа өнеркәсіптік сұлбасын жасауға арналған. Оның жетекшілігімен аппараттардың үш түрлі класы қалыпқа келтіріліп өндіріске жіберілген. Ол 380 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 16 монографияның, 82 авторлық куәлік пен патенттің, сондай-ақ табиғат қорғау қызметтері мен кәсіпорындарына арналған бірыңғай нормативтік құжат болып табылатын «Өнеркәсіптік кәсіпорынның экологиялық паспорты» деп аталатын мемл. стандарттың авторы. КСРО өнертапқышы (1982) және құрметті химигі (1991). «Құрмет Белгісі» орденімен (1981) марапатталған.

## Ш ы ғ.а р м а л а р ы
*Экологические проблемы химического предприятия, А.-А., 1984; 
*Очистка газов в химической промышленности. Процессы и аппараты, М., 1991 (соавт.).

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Төлтай Балақаев

**Балақаев Төлтай**(13.4.1923 ж.т., бұрынғы Келдібай а., Семей, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданы) – тарих ғыл. докт. (1972), проф. (1979). ҚР-ның еңбек сің. қайраткері (2003). 2-дүниежүз. соғысқа қатысқан. ҚазМУ-ды (1949, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қазақстан КП ОК жанындағы партия тарихы ин-тында кіші, аға ғыл. қызметкер (1949–1956), Қазақстан ғылым академиясының Тарих, археол. және этнол. ин-тында ғалым-хатшы, аға, ғыл. қызметкер (1956–67), бөлім меңгерушісі (1968–85), ин-т директорының ғыл. жұмыстар жөніндегі орынбасары (1985–88), бас ғыл. қызметкері (1988–1991)  болды. «Колхозное крестьянство Казахстана в годы Великой Отечественной войны 1941–1945 жж.» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. Қазақ және орыс тілдерінде шыққан ұжымдық «Қазақ КСР тарихының» тарауларын (1963, 1964, 1967 жылғы басылымдары), «Қазақстан Ұлы Отан соғысында» (1968, орыс тілінде) еңбегін жазуға қатысты. Б. «Әбдірахман Әйтиев» (1958), «Қазақстанның колхозшы шаруалары Ұлы Отан соғысы жылдарында» (1971, орыс тілінде), т.б. ғыл. еңбектер мен мақалалардың авторы. Ш.Ш.Уәлиханов атынд. сыйл. лауреаты (1972), 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Бақсытас

**Бақсытас** — Қазақстан жерінен археологиялық қазба жұмыстары нәтижесінде табылған музыкалық-аспаптық мұра. 

6 —8 ғасырларға жатады. Ұлытау өңірінің Жаңғабыл өзенінің бойынан табылған.
 

Бақсытас 1983 жылы Қазақ музыкалық аспаптар музейіне қойылған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Археология
Балалар Кітапханасы

**С. Бегалин атындағы республикалық балалар кітапханасы** – мәдени-ағарту ісіне маманданған, әдістемелік-ақпараттық бағытта мектептен тыс білім мен тәрбие беретін республикалық мекеме. Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Алматы қаласы, Достық даңғылы, 15.

## Кітапхана қоры
1951 жылы ашылған, 1996 жылдан Қазақстан үкіметінің қаулысымен белгілі балалар жазушысы С. Бегалин есімімен аталады.
Балалар кітапханасында жарты млн. басылымды құрайтын кітап қоры, жасөспірімдерге арналған газет-журналдар, күйтабақ, диафильм, слайд, фильм көшірмелері мен музыкалық жинақтар бар. Жыл сайын 14 мыңдай оқырманға (мектеп жасына дейінгі бүлдіршіндерге, 1—9 сынып оқушыларына, тәрбиешілер мен мұғалімдерге) қызмет етеді. Сондай-ақ, мұнда ғылыми-әдістемелік, анықтамалық-библиография, қызмет көрсету, эстетика, кітаптарды топтастыру, өңдеу, кітаптарды сақтау бөлімдері жұмыс істейді.
Балалар кітапханасы әдістемелік, ақпараттық орталық ретінде республика кітапханаларының жұмысына басшылық етеді. Облыс кітапханаларына ақпараттық-әдістемелік, библиография бағыттағы басылымдар шығарып тұрады. Басылымдар “Этносаралық қарым-қатынастар мәдениеті”, “Қазақстанды таңы”, “Мектеп бағдарламасына көмек”, “Қазақ өнері”, т.б. айдарларымен жарық көреді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан кітапханалары
Санат:Алматы сәулеті
Санат:Алматы қаласының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Балалар үйі

thumb|alt=A.
thumb|alt=A.

**Балалар үйі** — ата-анасыз қалған, мемлекеттің көмегі мен қорғауына мұқтаж балалар үшін құрылған тәрбие беру мекемесі. Балалар үйін ұйымдастырудың мақсаты — балаларға мемлекет тарапынан пана болу, материалдық, моральдық көмек беру, олардың білім мен тәрбие алуына қолайлы жағдай жасау, мамандық таңдауына көмектесу, тәуелсіз өмір сүруге даярлау. Жалпы білім беретін оқу-тәрбиелік мекемелерде балалар 3 жастан 18 жасқа дейін толық мемлекет қамқорлығында болады. Қазақстанда алғашқы Балалар үйі 1918 жылы ашылды. Кеңес өкіметі кезінде Балалар үйінің: мектепке дейінгі (3—7 жастағы бүлдіршіндер); мектептік (7—14 жастағы балалар); аралас (бүлдіршіндер мен мектеп жасындағылар) және арнаулы (ата-аналары 2-дүниежүзілік соғыс кезінде қаза тапқан балалар) түрлері болды. 1956 жылы Қазақстан үкіметінің қаулысы бойынша Балалар үйінде болу мерзімі 18 жасқа дейін ұзартылды. Мектептік Балалар үйі мектеп-интернат болып қайта құрылды (1959). Балалар үйіндегі балалар тобының көпшілігі отбасы үлгісінде ұйымдастырылған: ағайынды, апалы-сіңлілі балалар бірге өмір сүріп, тәрбиеленеді. Тәрбиеленушілер жақын маңда орналасқан мектептер мен оқу орындарында оқиды. Мектеп бітірген соң, арнаулы орта, жоғары оқу орындарына конкурстан тыс қабылдануға құқылы. Мұнда олар жалпы ережелерге сай мемлекет қамқорлығына алынады.

## Дереккөздер


Санат:Қоғам
Санат:Балалық
Санат:Отбасы
Санат:Балалар құқы
Баламайсан

**Баламайсан** (18 ғасырдың аяғы мен 19 ғасырдың 1-жартысы, қазіргі Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы Тайпақ ауылында өмір сүрген) — күйші. 

Баламайсанның “Мұңды қыз”, “Науаи”, “Кербез Ақжелең”, “Қыз Ақжелең”, “Айда қылаң Ақжелең”, “Сипай сал Ақжелең”, “Ілме Ақжелең”, “Салауат”, т.б. күйлері болған. Баламайсан күйлерін бізге жеткізушінің бірі — домбырашы М. Құсайынов. Оларды Қ. Ахмедияров, А. Тоқтағанов, Р. Тәжібаев, т.б. күйші-домбырашылар орындап жүр.

## Дереккөздер
Баланды күмбезі

**Баланды ІІ кесенесі** (Бұланды ІІ) – Қызылорда облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштер тізіміне енген біздің заманымыздан бұрынғы 4-2 ғасырлардан сақталған сәулет өнерінің ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Қызылорда облысы Қармақшы ауданы, Баланды шатқалы, Қуаңдария ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 15 км жерде орналасқан.

## Кезеңі
б.з.б. VI-ІІ ғғ.

## Тарихи деректер
Баланды ІІ кесенесі Орталық Азияның ең көне күмбезді ғимараты. Кезеңі б.з.б. IV-ІІ ғғ. деп белгіленеді, бұл сенімді түрде оның апасиак мәдениетіне (су сақтары) жатады деуге мүмкіндік береді.
Сәулет ескеркішін С.П. Толстов жетекшілік еткен Хорезмдік этноархеологиялық экспедиция XX ғасырдың 60-жылдарында ашқан болатын.
Бұл аймақ қайтадан 2006 жылы Шірік-Рабат археологиялық экспедициясының барлау тобымен зерттелді. 40 жылдық үзілістен кейін 2007 жылы тамыз айында бұл ескерткіште стационарлық археологиялық зерттеу жұмыстары қайта жалғасты.

## Сипаты
Ғимарат құрылысы дөңгелек, диаметрі 16 м, сақталған қабырғаларының биіктігі 4,5 м, іргелігі пахсадан, жоғарғы жағы шикі кірпіштен қаланған. Кіретін есігі портал тәріздес, оңтүстік жағында. Сыртқы қабырғалары үш бұрышты күрекше іспеттес. Ғимараттың ішінде диаметрі 5,5 м цилиндрге ұқсас, төбесі күмбездене жабылған ортаңғы бөлме бар. Құрылыс ғибадат етуге арналған болуы керек, өйткені ешқандай қабір табылған жоқ. Ал, жан-жағындағы шеңбер бөліктері сияқты бөлмелерде қабірлер бар. Кіреберіс есіктен басқа бөлмелердің қабырғаларында радиалды аркалы қуыстары бар. Есікке қарсы беттегі радиалды қабырға бітеу, бөлмелер еңселі, төбесі жабық, трапеция түріндегі кірпіштерді көлденең және қиғаш қалаған. Кірпіштердің кірісіне керамика сынықтарын қаққан.
Ғимараттың аса маңызды болып табылатыны – күмбезді сәулеті. С. Толстовтың пікірінше, күмбезді жабу техникасын жасауда Сырдария өзенінің маңын мекен еткен сақтар маңызды рөл атқарғаны сөзсіз. Сырдария өзенінің маңын мекен еткен сақтардың күмбезді құрылыстарды салу қағидалары Орта Азия, Таяу Шығыс пен Еуропадағы бұдан кейінгі барлық құрылыс технологияларына үлкен ықпал етті.
"Баланды" атауының этимологиясы өте қызықты. Қазақтарда "бұлаң"сөзі "бұрылыс", "бұралаң" деген мағынаға ие. Түрік тілдері тобында -ты және -ды жалғауы көптік мағынаны береді. Осылайша, "Баланды" атауы – бұл "бұралаңы көп, бұрылысы көп" дегенді білдіреді.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Қызылорда облысы сәулеті
Бала Ораз Өтебайұлы

thumb|300px|right|Бала Ораздың мазары
**Бала Ораз Өтебайұлы** (1837, Атырау өңірі, Жем бойы — 1882, қазіргі Махамбет ауданы Мырзалы-Балпан мекені) — айтыс ақыны, әнші. 

Әкеден жастай жетім қалып, жалшылық өмір кешеді. Өсе келе өнер қуып Жем, Жайық, Ойыл, Қобда, Торғай, Нарын құмы, Сыр бойы елдерін аралап, ақындық аты ерте шыққан. Шыншыл, турашылдығы үшін қуғын-сүргін көп көрген. Мұрат, Құлманбет, Жібек, Алма қыз, Тама Досжан ақындармен айтысқан. Бала Ораздың Алма қызбен қағысуы қыз бен жігіт айтысы үлгісінде, әзіл-қалжың, сөз жарыстыру, көңіл-күй әуеніне құрылған. Оның ақындық дарыны Мұратпен, Жібек қызбен, Құлманбетпен айтыстарынан танылады. Жібекпен айтысында ел қорғаған батырларды жырлайды, айтыс желісінен Ресей үкіметінің отарлау саясатына, ұрда-жық төрелеріне, оларға жарамсақтанған жергілікті әкімдеріне наразылық айқын байқалады. Құлманбетпен айтысы — қазақ әдебиеті тарихындағы көркемдігі жоғары, ең үздік айтыстардың бірі. Тойбастар, арнау өлеңдерінде ерлікті, елдікті толғап, өмірдегі жағымсыз істерді жалтақсыз әшкерелеген. Ол әйгілі әнші Мұхитпен қатар жүрген, өзіндік саз, әдемі әуені бар әнші-ақын болған.

## Дереккөздер


Санат:1837 жылы туғандар
Санат:Махамбет ауданында туғандар
Санат:1882 жылы қайтыс болғандар
Санат:Махамбет ауданында қайтыс болғандар
Санат:Айтыс ақындары
Санат:Қазақстан әншілері
Бал ашу

thumb| alt=A.
thumb| alt=A.

**Бал ашу** — болжам жасаудың ертеден келе жатқан түрі. 

Қазақтар арасында құмалақ тарту, жауырын қарау, жұлдызшылық, т.б. бал ашу түрлері кеңінен тараған. Ши, сіріңке талдарын қиылыстыру, Құран ашу, түс жору, алақан-саусақ сызықтарына қарау арқылы адамның өткені мен болашағын болжай білген. Адамдар кейде бал ашу көмегімен өзі мен отбасы мүшелерінің амандығы, ықтимал  қатер мен қауіп, т.б. жөнінде дәл білген. Жауырынға, жұлдызға, қой құмалағына, жер бетіндегі өзгерістерге (ылғал, шық, қырау, дымқыл, құрғақ, т.б.) қарап табиғаттың түрлі құбылыстарының алдын алып отырған. 

Бал ашу дарынды, киелі кісілер дамытып келген қасиет. Қазақтың хан, би, әскер басылары өз заманында болжаушы, кеңесші ретінде бал ашушы ұстаған. Атақты грек тарихшысы Геродот сақтардың болжау жасауға, Бал ашуға ерекше көңіл қоятындығы туралы жазған.

## Дереккөздер


Санат:Магия
Балға (құрал)

thumb| alt=A.|

**Балға** () — соғу, шыңдау жұмыстарына арналған қол аспабы. Құралдың бір жағы Балғаның басы, 2-сі сабы деп аталады. Атқаратын қызметіне қарай пішіні әр түрлі (темір ұста Балғасы,  ағаш ұстасы Балғасы, етікші Балғасы, т.б.) болып келеді. Балғаның басын көміртекті болаттан жасайды, негізгі және қосымша деп аталатын қос шүйдесін шынықтырып, соңынан жалтыратады. Балғаны кейде ағаштан да жасайды. Балға шеге қағуда, қатты затты сындыруда, жер үй тұрмысында ірі сұрынысқа ие. 

## Балғалар түрлері
thumb|Геология Балға
* Ағаш балғa () - қаңылтырмен өндеуге арналған тегіс соққылы бетгі балға.
* Безеулегіш балға () — безеулеу жүмыстарына арналған электр, гидравликалық немесе пневматикалық жетегі бар балға.
* Тойтарғыш балға () — тойтару жүмыстарына арналған электр,гидравликалық немесе пневматикалық жетегі бар балға.
* Электр балға () —электр жетегі бар балга.
* Фрикциялы балға () — қабыршақтарын кесумен жүретін жоне салқын күйінде жүргізілетін таптау шыбықтарынан майда шыңдалғьыарды қалыптауға арналған құлайтын бөліктердің күші 500-ден 1500 кг-ға дейінғі ұсталық машиналар.

## Дереккөздер


Санат:Құралдар
Фатима Жұмағұлқызы Балғаева

**Фатима Жұмағұлқызы Балғаева** (5 мамыр 1926, Түлкібас ауданы, Түркістан облысы — 2005, Алматы) — қобызшы, Қазақстан халық әртісі (1981). Дулат тайпасы Сиқым руынан шыққан.

Алматы консерваториясын бітірген (1950). 1942 жылдан Қазақ халық аспаптар оркестрінде өнер көрсетті. Балғаева аса шебер қобызшы ретінде халықтың ән, күйлерімен бірге Қазақстан композиторлары (Е.Г.Брусиловский, А.Жұбанов, М.Төлебаев, Л.Хамиди, Қ.Мусин, т.б.), Батыс Еуропа классиктерінің шығармаларын төрткүл дүниеге таратты. Балғаева — Берлинде өткен бүкілдүниежүзілік жастар мен студенттердің  фестивалі байқауының лауреаты (1951). Бухарестегі жастар мен студенттердің фестиваліне қатысты (1953). Мәскеуде өткен фестивальде Мәскеудің Үлкен театрында симфониялық оркестрдіңсүйемелдеуімен А.Жұбановтың қобызға арнаған “Көктем вальсін” орындап, лауреат атанады (1957). 1960 жылдан Алматы консерваториясында ұстаздық қызметін атқарып келді (1978 жылдан профессор). Сексенге жуық шәкірттер тәрбиелеген, олардың ішінде М.Қалембаева, Г.Ізтілеуова, Р.Нұртазина, З.Бисембаева, Н.Сиражев, К.Ахметова, т.б. бар. “Құрмет белгісі” орденімен марапатталған.

Кәсіби қобыз өнерінің негізін қалаушы, қобызды әлемге паш еткен қобызшы ұстаз Фатима Жұмағұлқызы Балғаева ­ 2005 жылы дүниеден озды.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
* Алаш айнасы. Республикалық қоғамдық-саяси портал 

Санат:Түркістан облысында туғандар
Санат:Қобызшылар
Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:1926 жылы туғандар
Санат:Профессорлар
Балғожа Жаңбыршыұлы

**Балғожа Жаңбыршыұлы** (туған жылы белгісіз, қазіргі Қостанай облысы, Қостанай ауданы – 1860, сонда) — қазақ биі, Ыбырай Алтынсариннің атасы. Орта жүздегі қыпшақ тайпасының Ұзын руынан.

1824 жылы хандық жойылып, Орынбор генерал губернаторлығы үш аға сұлтандыққа бөлініп, әр аға сұлтандық дистанцияларға, дистанциялар бөлімшелерге бөлінген кезде Балғожа Ұзынқыпшақ бөлімшесін басқарған. Балғожа 1839 жылы хорунжий, 1848 жылы жүзбасы (сотник), 1850 жылы старшина әскери лауазымын алған. Ресей өкіметі тарапынан “Ынталылығы үшін” ("За усердие") деген алтын медальмен марапатталған. Сонымен бірге патша өкіметі оған аты жазылған екі тапанша мен қосауыз мылтықты сыйға тартқан. Балғожа Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтерілісті басуға қатысты. Оның баласы Алтынсары 1844 жылы көтерілісшілер қолынан қаза тапты. Осыдан соң немересі Ыбырайды өз тәрбиесіне алды. Ыбырай Алтынсарин өзінің 1879 жылы жарық көрген “Қазақ хрестоматиясы” кітабына “Балғожа бидің баласына жазған хаты” деген өлеңді енгізген. Сол өлеңде айтылатын ақыл-өсиеттер Балғожаның сөздері.

## Дереккөздер

Санат:Қостанай ауданында туғандар
Санат:1860 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ би-шешендері
Шәбден Әбділғапарұлы Балғожин

**Балғожин Шәбден Әбділғапарұлы**(25.5.1925, Алматы қаласы – 15.7.2004, сонда) – техника ғылым докторы (1971), профессор (1972), Қазақстан ғылым академиясының акад. (2003). Қазақ тау-кен металлургия ин-тын (қазіргі Қазақ ұлттық тех. ун-ті) бітірген (1950) соң осы ин-тта аспирант, оқытушы, доцент, проф. (1950–1974), Кен ісі ин-ты директорының орынбасары (1974–1988), директоры (1976–1987) және лаборатория меңгерушісі, Қазақстан ҒА Төралқасының мүшесі (1976–1993), ал 1993 жылдан зейнет демалысында болды. 1970 ж. «Научно-технические основы совершенствования организации очистных работ на шахтах Карагандинского бассейна» деген тақырыпта докт. дисс. қорғаған. Б-нің 260-тан астам ғыл. жарияланымы бар; ғыл.-зерт. еңбектері көмір шахталарындағы кен қазбаларын бекіту мәселелерінің теор. негіздеріне, кен жұмыстарын жаппай электрлендіруді жетілдіруге арналған. Ол Қарағанды шахталарынан көмірді алудың тиімді әдістерін өндіріске енгізуді, шахталарды метан газынан тазалау және оны энергет. шикізат көзі ретінде пайдалану жолдарын ұсынды. Еңбек Қызыл Ту орденімен, медальдармен марапатталған. 
## Шығармалары
Эффективность разработки пластов в сложных условиях Карагандинского бассейна, А.-А., 1978 (соавт.); Геохимические условия охраны подготовительных выработок при отработке угольных пластов, А.-А., 1982; Научно-технические основы электрификации горнодобывающих машин на рудниках, А.-А., 1985. 

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Балаұйық

**Балаұйық** – Маңғыстау облысының Маңғыстау ауданындағы құдық секілді терең үңгір. 

## Географиялық орны
Үстірттің оңтүстігіндегі Балаұйық қорымынан оңтүстік-шығысқа қарай 2,5 км жерде орналасқан. 

## Сипаты
Үңгір неоген кезеңінің әктасты-карсты шұңқырынан басталады. Ұзындығы 140 м, жалпы тереңдігі 115 – 120 м. Үңгірдің ауыз жағы тар, ол 50 – 55° көлбеу бұрыш жасап төмен қарай кетеді. Жердің астында, 20 – 25 м тереңдікте 1-бөлме, 70 – 75 м тереңдікте 2-бөлме, 100 – 115 м тереңдікте төбесі күмбезделіп келген 3-бөлме бар. Дөңгелене біткен 3-бөлменің еденінде көлденеңі 22 м, тереңдігі 4,5 – 5 м көл жатыр. Оның суы көгілдір, дәмі ашқылтым. Үңгірден палеолит заманының адамдары пайдаланған бұйымдардың сынықтары табылған. Үңгірдің туристік маңызы зор.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан үңгірлері
Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Әбдіғали Балғымбаев

**Балғымбаев Әбдіғали** (20.4.1866, Торғай облысы Қостанай уезді — 28.1.1942, Алматы) — педагог, орыс-қазақ мектептерін ұйымдастырушылардың бірі. Торғайдағы Ыбырай Алтынсарин ашқан екі кластық мектепті, Орск қаласындағы мұғалімдер мектебін бітірген (1886). Қостанайдағы екі кластық училищеде мұғалім, Ақтөбе уезі, Қарабұтақта екі кластық училищелердің меңгерушісі, “Торғай облыстық ведомостары” газетінің (Орынбор) редакторы, Орынбор округіндегі қазақ училищелерінің бастығы, 1907—1917 жылдары Торғай облысы халық училищелерінің инспекторы болды. 1917 жылдан кейін Торғай ревкомының мүшесі, тұңғыш уездік оқу-ағарту бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарды. 1936 жылдан Қазақстан Орталық музейінде библиограф болды. Балғымбаев Әбдіғали — оқу орындарын ұйымдастыру саласында Ыбырай Алтынсариннен кейінгі екінші қазақ инспекторы. Өзі еңбек еткен жылдары Торғай жерінде 22 орыс-қазақ уч-щесін ашуға ұйытқы болды. Ауылдарда мектептер ашу, сауатсыздықты жою мәселелерімен айналысты. Мектептердегі ғылыми пәндерге, сабақтың көрнекілігіне, оқуды өмірмен байланыстыруға, дене, еңбек тәрбиесіне ерекше мән берді. Балғымбаев Әбдіғали “Бесіктен бейітке дейін” (1904), “Торғай уезінің ауыл мектептеріндегі оқу ісін қамқорлыққа алып, оның жұмысын жақсарту шаралары” (1911) деген еңбектерінде адамның өмір бойы оқып-үйренуі, жетіле беруі, өнер-білімді меңгеруі керектігін жазып, сол кездегі оқу-ағарту саласындағы озық тәжірибелерді насихаттады.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Нұрлан Өтепұлы Балғымбаев

**Нұрлан Өтепұлы Балғымбаев** (20 қараша 1947 жыл, Гурьев – 14 қазан 2015 жыл, Атырау) — қазақстандық саясаткер, 1997–1999 жылдары аралығында Қазақстан премьер-министрі қызметінде болған.

## Өмірбаяны
### Білімі
1973 жылы Қазақ политехникалық институтының мұнай және газ факультетін тау-кен инженері мамандығы бойынша бітірді.

1992–1993 жылдары Массачусетс университетінің тыңдаушысы болды.

### Қызмет жолы
Еңбек жолын Атырау облысының (қазіргі Маңғыстау облысының) Құрық кентінде бұрғылаушының көмекшісі (1964) болып бастаған.

1973–1977 жылдары “Маңғышлақмұнай” бірлестігінде жерасты жөндеу операторы, мұнай шығару жөніндегі оператор, скважиналарды жерасты жөндеу шебері.

1977–1992 жылдары Атырау облысындағы Аққыстау өндірістік қызмет көрсету базасы бастығының орынбасары, «Ембімұнай», «Ақтөбемұнай» бірлестіктерінің бас инженері, КСРО Мұнай және газ өнеркәсібі министрлігінің Бас басқармаларында бастықтың орынбасары қызметтерін атқарды. Одан кейін АҚШ-тың Массачуссетс университетінде оқып, мұнай өндірісінің әлемдік озық тәжірибелерін іс жүзінде меңгеру үшін Шеврон компаниясында жұмыс істеді.

1994–1997 жылдары ҚР Мұнай және газ өнеркәсібі министрі, Қазақойл ұлттық мұнай-газ компаниясының президенті болды.

1997–1999 жылдары Қазақстан премьер-министрі ретінде қызметін атқарды.

1999 жылдан Қазақойл ұлттық мұнай компаниясының президенті, Қазақстан үкіметінің мүшесі.

2002 жылдан ол — «Қазақстандық мұнай инвестициялық компаниясы» АҚ президенті.

2007 жылдан ол — Қазақстан президентінің кеңесшісі, Каспий теңізі ресурстарын пайдалану мәселелері жөніндегі Қазақстанның арнайы екілі.

2009 жылғы желтоқсаннан бері — ҚазМұнайГаз салынып жатқан кәсіпорындарының әкімшілігі» ЖШС бас директоры.

2015 жылғы 14 қазанда Балғымбаев 68 жасында Атырауда қатерлі ісік ауруынан қайтыс болды.

## Марапаттары және атақтары
*1-дәрежелі Барыс ордені (1999);
*2-дәрежедегі Барыс ордені (1999); 
*Қ.Сәтбаев атандығы Қазақ Ұлттық техникалық университетінің құрметті профессоры (құрметті ғылым атағы; 2003);
*Астанаға 10 жыл медалі (2008);
*Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі (2011);
*1-дәрежедегі Барыс ордені (2013).

Әскери атағы — запастағы аға лейтенант.

## Тағы қараңыз
*Нұрлан Балғымбаев өлімі және жерлеу рәсімі

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Қазақстан премьер-министрлері
Санат:Қазақстан мұнай және газ министрлері
Балдақ

thumb|100px| ''Балдақ''.

**Балдақ**: 
*1) қылыштың, семсердің, т.б. сабы мен болаты түйіскен жерінде қолды тіреп тұруға арналған бөлігі. Қарудың маңызды бөлігі болғандықтан Балдақты алтындап, күмістеп, асыл тастармен әшекейлеген. Қарудың қолданылуына және қолға ұстауға ыңғайлылығына байланысты Балдақтардың көптеген түрлері шығарылған. Кейде Балдақ сөзі қарудың атауы ретінде де қолданылады. Ақ **балдақ** (көк **балдақ**), алтын **балдақ**, т.б.;
*2) бүркітпен аңға шыққанда, оның салмағынан қол талмау үшін оң қолдың шынтағын сүйеп отыратын жұмсақ төсеніші бар ашалы тіреу. Балдақ ағаштан немесе таутекенің мүйізінен әшекейленіп жасалады. Оның үстіңгі жағы (басы) ашалы болып, төменгі жағы тұтас болады. Ашалы шетіндегі екі тармақтың арасы жалпақ әрі жұмсақ былғарыдан, қайыстан жалғастырылады. Оны Балдақтың төсеніші деп атайды. Төсеніш ойыстау етіліп бекітіледі де, құсты ұстап отырған білекке тіреуіш болып, қолдың талмауына жағдай жасайды. Балдақ таяғының екінші (төменгі) шеті бүлдіргілі болады. Ердің қамшылар жақтағы алдыңғы қапталындағы шеттікке бекітіледі. Ат қатты шапқан кезде Балдақ көп қимылдамау үшін Балдақ ағашының орта тұсынан тесік жасалып, оған қайыстан бау өткізеді де, ердің алдыңғы қасының маңдайындағы бұжырлы шығыршыққа мықтап бекітеді; 
*3) Аяғы кемтар адамның қос қолтығына тіреуіш етіп, сүйеніп жүретін арнаулы таяғы; 
*4) Шымылдықтың бау өткізетін шығыршығы, ілгегі.
*5) Cаусаққа салатын әшекей, жүзік, сақина. Палеолит дәуірінде сүйектен, неолит дәуірінде тастан, қола дәуірінде металдан жасалған.
200px|thumb|left|Балдақ
Ежелгі Мысырда мөрлі Балдақ кең тараған, оның көзінде оюлап салған сурет не жазу болған, қол қою орнына соны басқан. Мөрлі Балдақ бұдан кейін эгейліктерде, гректерде, этрусктерде, римдіктерде пайдаланылған. Мұндай Балдақтың көзше көбінесе тас орнатылған. Ежелгі Римде сенаторлар мен білікті азаматтар алтын Балдақ, қарапайым халық темір Балдақ салған. Ежелгі Русьте қала әйелдері алтын, күміс Балдақ, шаруа әйелдер геометриялық өрнектері бар мыс Балдақ таққан. Бүдан кейінгі дәуірлерде Балдақ көбіне алтыннан, күмістен жасалып көзше кейде асыл тас салынған. Қазақ дәстүрінде алтын, күміс Балдақтарды қыз-келіншек, бозбала, сал-серілер салған. Балдақты ертеде мөр, қолтаңба орнына қолданған.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
* Как правильно выбрать автомобильное масло

Санат:Білім
Санат:Киіз үй
Балдыз

**Балдыз**: 
* Әйелінің сіңлілері мен інілерінің арадағы ер адамның туыстығын білдіретін ұғым. Әйеліне туыстық жақындығына қарай туған Балдыз, немере Балдыз, нағашы Балдыз, жиен Балдыз, деп бөлінеді. Әдетте, жезде мен Балдыз арасында болатын жарасымды әзіл-қалжың түркі тектес халықтар арасында көбіне қазаққа тән.
* Қыздар биі. Құрманғазының "Қызыл қайың" күйінің сүйемелімен орындалады. Музыкалық өлшемі Уг Орташа екпінді "Балдыздың" мазмұны халықтың түрмыс-салтынан алынған. "Балдыз" қыздардың тал шыбықтай майысып, сызылған ибалы жүріс-түрысы мен сыпайы мінезін бейнелейді. Биді қойған балет-мейстер Д.Әбіров. 1953 ж. Алматы хореографиялық училищесінің оқушылары Мәскеуде өткен бүкілодақтық би мектептерінің байқауын» орындады. "Балдыз" биі көркемөнерпаздар үйірмесінің, би ансамбльдерінің репертуарынан тұрақты орын алды.

## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Балдырған

**1) Балдырған** () – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын екі немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер.

Қазақстанда тілік балдырған (H. dіssectum) және Сібір балдырғаны  (H. sіbіrіcum) деген түрлері бар. Олар Алтайда, Тарбағатайда, Жетісу (Жоңғар), Іле Алатауларында, Кетпен жотасында, сондай-ақ, Ақтөбе, Батыс Қазақстан, Қостанай облысындағы ылғалды шалғындарда өседі. Биіктігі 2 м-дей. Жұмыр сабағының сырты қырлы, іші қуыс болады. Үш құлақты жапырақтары қауырсын тәрізді тілімденген. Гүлдері ақ, сары түсті, күрделі шатырша гүлшоғырына топталған. Шілде айында гүлдеп, тамызда жеміс береді. Жемісі — сыртын түк басқан, ұзынша келген тұқымша. Балдырған — мол өнімді, қоректік заттарға бай, мал азықтық өсімдік, құрамында протеин (14 — 20%), клетчатка (11 — 14%), май (3 — 5%) және каротин (330 — 350 мг/кг) көп. Балаусасында қант көп (20 — 30%-тей) болғандықтан, таза күйінде немесе шала сүрленетін өсімдіктермен қосып, сапалы сүрлем дайындалады. Сабағы, жас өркендері тағамға пайдаланылады. Тамыры мен жапырағын медицинада, ал жемісінен алынатын эфир майы парфюмерия өнеркәсібінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Шатыршагүлділер
Санат:Өнер
Балетмейстер

thumb| alt=A.| ''Балетмейстер''.

**Балетмейстер** (нем. balletmeіster — білгір, шебер) — балет, опера, оперетта, кинофильмдердегі, әртүрлі шоулардағы би нөмірлерінің авторы және қоюшысы. Балетмейстер музыка мен қозғалысты пайдалана отырып, айқын хореографиялық бейнелер құрады. Балетмейстер безендіруші - суретшімен, композитормен, дирижермен, сценарий авторымен, концертмейстермен тығыз байланыста жұмыс істейді. Балетмейстер-қоюшыдан басқа Балетмейстер-репетитор мамандығы бар. Ол бұрынғы қойылымдарды жаңартады, Балетмейстер-қоюшының шығарған хореографиясына жаттықтырады. Қазақстанның алғашқы балетмейстерлері — А.А. Александров, Ш. Жиенқұлова, Д. Әбіров. Қазақстанда 1994 жылдан Қазақ театр және кино институтында Балетмейстерлер дайындайтын бөлім жұмыс істейді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Балкашино

**Балкашино** — Ақмола облысы Сандықтау ауданындағы ауыл, аудан және Балкашин ауылдық округі орталығы. Іргесі 19 ғасырдың 90-жылдарында қаланған.

## Географиялық орны
Облыс орталығы - Көкшетау қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 92 км-дей жерде, Есіл өзенінің саласы Жабай өзенінің оң жағалауында, қоңыржай-агроклиматтық белдемде орналасқан. Төңірегінде аралас орман өседі.

## Халқы

## Кәсіпорындары
Агроөнеркәсіптік бірлестік, май зауыты, астық қабылдау пункті, құс комбинаты, тұрмыстық қажетін өтеу комбинаты, орман шаруашылығы, автокөлік және құрылыс мекемелері жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Аудандық аурухана, емхана, мәдениет үйі, орта мектеп, т.б. бар. Тұрғындары облыс орталығымен және басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. 

## Дереккөздер

  

Санат:Сандықтау ауданы елді мекендері
Балқаймақ

**Балқаймақ** — сүттен жасалатын ұлттық тағам. 

Тағамдық тез әзірленетін тәтті тағамдардың бірі болып табылады. Қазақ дастарханынан жиі көрінетін осы сыпайылар тамағы кәдімгі қаймақтан жасалады. Жаңа тартылған қаймақты шағын ыдысқа салып, оны май болып сұйылып кетпейтіндей жағдайда баяу қайнатады. Қайнау сәтінде аздап бал, немес қант және ақ ұн сеуіп араластырып отырады. Сәл суығаннан кейін кімге болсада ұялмай алдына қоюға болады. Қазақ дәстүрінде сары май, "балқаймақ" ақлақ жеген қонақтар бізге ет асып бермедің деп өкпелемейді. Қайта жеңсік тағам бергені үшін ризалық білдіреді. Қайраткер этнограф Өзбекәлі Жәнібеков балқаймақты түйе сүтінен қайнатып жасады деп жазған.

## Ем
Емдік балқаймақты дайындаудың өз ерекшелігі бар. Ол сырқаттың түріне байланысты. Мысалы, асқазан ауруын емдеу үшін таңертең ерте сауылған 10 л сиыр сүтін қызуы аз отқа жарты сағаттай шымырлатып қайнатады да, оған 700-800 г. сарымай, сонша таза бал, 10 г. ұнтақталған қызыл бұрыш қосып, әбден қоюланғанша қайнатады. Суыған соң эмалданған ыдысқа салып, салқын жерге қояды. Күніне үш рет 2 ас қасықтан, 1 ай ішеді.
## Дереккөздер

Санат:Қазақ асханасы
Балқашмыс

[thumb|[Мыс өнеркәсібі]]
**Балқашмыс** — Қазақстанның түсті металлургия саласындағы ірі кәсіпорын. Балқаш көлінің солтүстік жағалауындағы Бертіс шығанағында (Балқаш қаласынан 2 — 3 км) орналасқан. Ол алғаш (1938) Балқаш мыс және түсті металл өңдеу зауыттары мен Қоңырат мыс және Гүлшат қорғасын-мырыш кеніштерін біріктіру нәтижесінде Балқаш кен-металлургия комбинаты болып құрылған. 1997 жылы “Балқашмыс” акционерлік қоғамы болды. “Балқашмыс” негізінен тазартылған мыс, асыл және сирек кездесетін металл үгінділерін, қорғасын мен мырыш өнімдерін, никельді және оттексіз вайербарс тотияйындарын, молибден мен темір концентраттарын, селен, теллур, кадмий, рений тұздары мен қышқылдарын, аммоний перренаты мен күкірт қышқылын шығарады. “Балқашмыс” кен өндіруден бастап түсті металл прокатын шығаруға дейінгі технологиялық процестер толық атқарылатын және түгелдей автоматтандырылған бірден-бір өндіріс орны. Кәсіпорын ұзақ жылдар (1940 — 1980жж) бойы Қазақстан ауыр өнеркәсібінің көшбасында болды. Еңбекті ұйымдастыру мен жаңа технологияны енгізуде үлкен жетістіктерге жетті. 20 ғасырдың 70-жылдары кәсіпорынның шикізатты кешенді пайдалану жөніндегі тәжірибесі республиканың барлық түсті металлургия кәсіпорындарына енгізілді. Мұнда мыспен қоса кен құрамында болатын алтын және күміс өндіру көлемі ұлғайды, мысты және онымен бірге жүретін шикізатты өңдейтін технологиялық жүйе, эмальсым шығаратын зауыт іске қосылды. Нәтижесінде өнімнің сапасы артып, Балқаштың шақпақ мысы сапа эталоны ретінде Лондонның түсті металл биржасында тіркелді (1967). 1990 жылдан бастап қалыптасқан жұмыс ырғағы бұзыла бастады. Мыстың өзіндік құны өсіп, сыртқы рыноктегі сату бағасы төмендегендіктен кәсіпорынның өзін-өзі қаржыландыруға мүмкіндігі болмады. Осыған байланысты 1998 жылы “Балқашмыс” Корея республикасының “Самсунг” корпорациясының басқаруына берілген “Жезқазғантүстіметтің” құрамына кірді.  “Балқашмыстың” афинаж зауытында платина және сирек кездесетін металдар алу көзделген. “Балқашмыстың” өнімдері, негізінен, Батыс Еуропа мен Қытайға сатылуда. Кәсіпорында 12 мың адам жұмыс істейді (1998).

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*"Балқашмыс" АҚ жайлы

Санат:Қарағанды облысы кәсіпорындары
Санат:Балқаш
Санат:Қазақмыс
Лев Федорович Баллюзек

**Баллюзек Лев Федорович**  (1822 – 1879)  — генерал-лейтенант, Орынбор облысы қазақтарының бастығы (1865 — 1868), Торғай облысының Әскери Губернаторы (1869 — 1874), отарлық мүдде тұрғысынан қазақ халқын зерттеуші. 

Ата-бабалары прусс азаматтары болған. Артиллериялық училищеде білім алған (1843). Ресей армиясының Венгрия, Кавказ, Қырымда жүргізген соғыстарына қатысқан. 1861-1863 жылдары Ресейдің Пекиндегі жансызы болған. 1865-1877 жылы Орынбор өлкесі  мен Қазақстанның солтүстік-батыс өңіріндегі әкімшілік-басқару қызметімен бірге қазақ елінің географиясы, тарихы мен этнографиясы туралы деректер жинады. Қазақтың дәстүрлі құқық нормалары мен заңдарын зерттеп, ғылыми мақалалар жазды. 1868 жылы Орыс география қоғамының Орынбор бөлімінің құрылуына атсалысып, оның алғашқы төрағасы болды.
1876 жылы Торғай облысының әскери губернаторы болып тағайындалып, онда 1877 жылға дейін қызмет етті. 1871 жылы "Материалы по казахскому обычному праву" атты еңбегін жариялады.

## Сілтемелер
* Ресей 
* География  
* Сүт
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Тарихи тұлғалар
Балмұздақ

**Балмұздақ** — тоңазытылып жасалған тағам. Балмұздақты сүт, қаймақ, қант, сары май, жеміс-жидек, сондай-ақ, дәмді, хош иісті тамақтық заттар қоспаларынан жасайды. Құрғақ қоспаға карамель сірнесі, қышқылдар, жұмыртқа ұнтағы, бал, хош иісті шәрбат, шырындар және агар, альгинат, желатин, крахмал, пектин сияқты тұрақтандырғыштар қосады.

Тиісті қоспалар араластырылғаннан кейін, арнаулы ыдыста 63–70°С температураға дейін қыздырылып, зиянды микробтар жойылады. Қоспа цилиндрлі немесе дискілі сүзгімен сүзіледі. Қоюлығы біркелкі болу үшін қоспа гомогенизатор арқылы 150 — 300 атмосфералық қысымнан өткізіледі. Гомогенизатордан өткен қоспа тоңазытқышта 2–4°С-қа дейін салқындатылады. Дайын балмұздақтың сапасын тексеру үшін 12–18 сағат сақталады да, өлшеніп бөлшектеледі. Бөлшектеу әртүрлі. Мысалы, Алматы сүт комбинатында балмұздақ гильзаға (қаңылтыр ыдыс) салынып, вафлямен (жұмыртқа, қаймақ араласқан жұқа нан) қапталады немесе арнаулы қағазбен оралады. Балмұздақ – жұғымды және адам организміне жеңіл, шөл басатын сіңімді тағам. Сүттен дайындалған балмұздақта А, В, Д, Е, ал жеміс-жидектен жасалған балмұздақта С витаминдері мол.

Балмұздақ тәтті тамақ және дені сау адамдардың көбі үшін өте жұғымды тамақ. Кейде ол диеталық тамақ орнына да жүреді. Бірсыпыра ғалымдар асқазан органдарының қан тамырларын тарылтып, осының нәтижесінде тері түтіктерін кеңейтеді, – деп есептейді. Алайда балмұздақта май да, барынша сіңімді қанттектер де көп. Балмұздақтың ең калориялы сорттарының бірі «пломбир» Францияның Пломбир қаласының атымен аталған. 18 ғасырдың аяғында осында балмұздақтың нақ осы сортын жасау алғаш игерілген екен. 
	
Францияда елдің әрбір тұрғынына шаққанда орта есеппен жылына, шамамен, 3 килограмм, Италияда 15 килограмм балмұздақ желінеді екен. Бұл жағынан алғанда нағыз чемпиондар Америка Құрама Штаттарының тұрғындары, өйткені оларда ілгеріде айтылған көрсеткіш 30 килограмнан асады. Француз профессоры Анри Жуайо қазір семіздіктің зардабын тартып жүрген адамдар қай замандағыдан болсын көп деп санайды. Бұл тұрғыда балмұздақтың да айтарлықтай «рөл атқаратыны» атап айтылады

## Түрлері

Magnum (Ice cream).jpg|Глазурленген эскимо
Plombir in der Waffel.jpg|Вафли стақаншадағы пломбир
Glasstrut, Tip Top.jpg|Рожок
IceCreamSandwich.jpg|Брикет
Ice Cream Sandwich (7623691206).jpg|Сэндвич
Ghiacciolo alla menta.jpg|Дәмді мұз


## Дереккөздер

Санат:Сүт өнімдері
Санат:Тағамдар
Сайым Балуанұлы Балмұқанов

Сайым **Балмұқанов** Балуанұлы (20.9.1923 жылы туған, Ақтөбе облысы Темір ауданы Қалмаққырған ауылы) — ғалым, медицина ғылымдарының докторы (1959), профессор (1961), Қазақстан ғылым академиясының академиясы (1967), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1961). Алматы медицина институтын (қазіргі Алматы мемлекеттік медицина университетін) бітірген (1943). 1946—1953 жылы Хирургия институтының аспиранты, ғылым қызметкері, бөлім меңгерушісі, 1953—1960 жылы Алматы медицина институтында рентгенолгия және радиология кафедрасының меңгерушісі, 1960 —1962 жылы Өлкелік патол. ғылыми-зерттеу институты директорының орынбасары, 1962—1995 жылы Онкология және радиология ғылыми-зерттеу  институтында директордың орынбасары, директоры (1969 — 1974), лаборатория меңгерушісі болды. 1996 жылдан осы институттың құрметті директоры. Балмұқановтың негізгі ғылыми еңбектері онкология және радиология, сәулемен емдеу мәселелеріне арналған. Балмұқанов қатерлі ісікті анықтау, одан сақтану әдістерін жетілдіру, уытты ісіктерді хирургиялық жолмен және жаңадан шыққан радиомодификаторларды пайдаланып, сәулемен емдеу әдістерін тапты. Осының нәтижесінде әйелдер кеудесіндегі қатерлі ісік ауруынан айығып кету көрсеткіші, басқа органдарға түскен қатерлі ісіктің айығып кету көрсеткішіне қарағанда 1,5 есе жоғары болады. Ол республикада клиникалық онкология және радиологияның жаңа бағыттарын қалыптастырып, оларды одан әрі дамытты. Балмұқанов 1954—1960 жылдары Семей ядролық полигонындағы жарылыстардың жергілікті тұрғындар денсаулығына әсерін зерттеуге қатысты. Бірақ бұл мәліметтер 1990 жылдан кейін ғана жарық көре бастады. Ол — дүние жүзі дәрігерлерінің “Ядролық соғысты болдырмау” халықаралық қозғалысының қазақстандық ассоциациясының төрағасы. Халықаралық Бейбітшілік сыйлығының лауреаты (Жапония, 1997), 2 мәрте Ленин орденімен марапатталған.
## Шығармалары
*Мегавольттік сәулемен емдеу, А., 1963;
*Природные фенолы — перспективный класс противоопухолевых и радиопотенцирующих соединений, М., 1975;
*Злокачественные опухоли костей. Вопросы теории и прогнозирования, А.-А., 1984;
*Ядерный полигон моими глазами, А., 1998;
*The radіatіon sіtuatіon and Populatіon health status іn some towns of Semіpalatіnsk Provіnce (телавтор), Washіngton, USA, 1999.
## Сыртқы сілтемелер
* http://alash.ucoz.org/news/adaspa_dar_myrzalar/2011-02-03-277
* http://www.aktobegazeti.kz/?p=4179

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Балта (ауыл)

**Балта** — Башқұртстанның Туймазин ауданындағы ауыл, Карамалы-Губеев ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 341 адамды құрады.
Пошта индексі — 452789, ОКАТО коды — 80251830002.
 
## Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:

## Дереккөздер

## Сыртқы cілтемелер
* Башқұртстан Республикасының муниципалдық бiлiмдерiнiң кеңесi.

Санат:Башқұртстан елді мекендері
Баллистика

thumb|''Баллистика''
**Баллистика** (немісшее Bаllіstіk, грекше ballo — лақтырамын) — жоғары математика, теориялық механика, газ, жылу динамикалары, жарылғыш заттар мен оқ-дәрі теориялары және т.б. ілімдерге сүйенетін әскери-техникалық ғылым. Ол артиллериялық және реактивтік снарядтардың, миналардың, авиабомбалардың, ракеталардың, оқтардың, гарпундардың атылу, ұшу, құлдилау (әуеден тастау) кезіндегі қозғалыстарын зерттейді.

Баллистика — ішкі баллистика және сыртқы баллистика болып бөлінеді. Ішкі баллистика оқ-дәрі оталғаннан кейін оқ, снаряд, мина т.б-лардың қару ұңғысындағы қозғалысы мен жану камерасында өтетін процестерді зерттейді. Ішкі баллистиканың негізгі салалары: пиростатика және пиродинамика, сондай-ақ, аралық баллистика мен оқ-дәрілі ракеталардың ішкі баллистикасы. Пиростатика белгілі бір тұрақты көлем ішінде оқ-дәрінің жану (оталу) және газдану заңдылықтарын, ал пиродинамика ату кезінде ұңғы (оқпан) ішінде өтетін процестерді және олардың арасындағы өзара байланыстық құбылыстарды зерттейді; ұңғының құралымдық сипаттары мен нысана көздеу шарттарын: қарулардың, ракеталардың, атыс құралдарының баллистикалық жобаларын белгілейді. Аралық баллистика процестердің кезеңдік салдарын, ал, оқ-дәрілі ракеталардың ішкі баллистикасы камерадағы оталған заттардың жану және газ бөліну, сондай-ақ, ракетаға әсер ететін күштердің пайда болу заңдылықтарын зерттейді.

Сыртқы баллистика снарядтардың, миналардың, оқтардың, басқарылмайтын ракеталардың қару (қондырғы) ұңғысынан ұшып шыққаннан кейінгі қозғалыстарын, сондай-ақ ол қозғалыстарға ықпал жасайтын өзге де факторларды зерттейді. Сыртқы баллистиканың негізгі мәселелері: снарядқа ұшу кезінде әсер ететін күштер мен әр түрлі жәйттерді зерттеу; траектория элементтерін есептеу үшін снаряд массасы (салмағы мен инерциясы) орталығының қозғалысын, сондай-ақ, ұшу бағдары мен ауытқушылық сипаттарын айқындау мақсатында снаряд қозғалысын оның масса орталығына қатынасы арқылы зерттеу. Сыртқы баллистика осымен бірге атыс кестелері мен сыртқы баллистикалық жобаларды әзірлеу үшін мәліметтер алу әдістерін жасау және түзетпелер теориясы мәселелерін де қамтиды. Ерекше жағдайларда снарядтар қозғалысын сыртқы баллистиканың авиациялық баллистика, су асты баллистикасы, т.б. арнаулы салаларымен байланыстыра зерттейді. Баллистика ғылым ретінде 16 ғасырда қалыптасты.

Баллистика жөнінде алғашқы еңбекті (“Жаңа ғылым” деп аталатын) 1537 жылы италиялық математик Н.Тарталья (1499 —1557) жазды. Кейін Б-ның әр түрлі мәселелерін Г. Галилей, Исаак Ньютон, Л.Эйлер, т.б. зерттеді. Италия физигі Э.Торричелли (1608—1647) және француз М.Мерсенн снаряд қозғалысы жөніндегі ғылымды “Баллистика” деп атауды алғаш рет 1644 жылы ұсынды. Әйтсе де, ежелгі соғыс құралдарының, соның ішінде садақтардың, жебелердің қолданылу орны мен ретіне қарай түрліше болып келуі баллистика заңдылықтарымен есептесудің көне замандардан бастау алатындығын көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әскери-Техника