open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шымкент ауданы

**Шымкент ауданы** —  Қазақ КСР-нің (1936 жылға дейін - Қазақ АКСР) Оңтүстік Қазақстан облысының 1930-1932 және 1938-1957 жылдары болған әкімшілік бірлігі.

## Тарихы
Шымкент ауданы 1930 жылы 17 желтоқсанда Казақ АКСР құрамында Бадам ауданы мен жартылай Беловод ауданының, Шымкент қаласының аумағынан құрылды.

1932 жылы 1 ақпанда Шымкент ауданы таратылды.

1938 жылы 14 қаңтарда Оңтүстік Қазақстан облысының құрамында Шымкент ауданы қалпына келтірілді.

1942 жылы Арыс ауданының Қайнарбұлақ, Күмісбұлақ ауылдық кеңестері Шымкент ауданына берілді.

1951 жылғы мәліметтер бойынша аудан құрамына 8 ауылдық кеңес кірген: Алтынтөбе, Қайнарбұлақ, Қаратөбе, Қатынкөпір, Қызылжар, Қызылсу, Күмісбұлақ және Тассай.

1954 жылы Алтынтөбе ауылдық кеңесі Қатынкөпір ауылдық кеңесіне, Тассай ауылдық кеңесі Қызылсу ауылдық кеңесіне қосылды.

1957 жылы 13 қарашада Шымкент ауданы таратылды. Қайнарбұлақ, Қызылсу, Күмісбұлақ ауылдық кеңестері Сайрам ауданына, ал Қаратөбе, Қатынкөпір, Қызылжар ауылдық кеңестері Шымкент қалалық кеңесінің қарамағына берілді.

## Халқы
1939 жылғы халық санағы бойынша Шымкент ауданында 22 128 адам тұрған. Ауданның ұлттық құрамы мынадай болды: қазақтар – 50,8%, өзбектер – 24,3%, орыстар – 16,2%, украиндар – 4,9%, татарлар – 1,1%

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның таратылған аудандары
Коммунист ауданы

**Коммунист ауданы** — 1928-1930 жылдары болған Қазақ АКСР-нің Ақмола округінің әкімшілік бірлігі. Орталығы — Николаевское ауылы.

## Тарихы
Коммунист ауданы 1928 жылы Ақмола округінің құрамында Ақмола губерниясы Ақмола уезінің Коммунист болысы мен жартылай Калинин болысының негізінде құрылды. 1930 жылы аудан таратылып, аумағы Ақмола ауданының құрамына енді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның таратылған аудандары
Пешков ауданы

**Пешков ауданы** — Қазақ КСР-нің Қостанай облысында 1939-1959 жылдары болған аудан. Орталығы — Пешковка ауылы.

## Тарихы
Пешков ауданы 1939 жылы 16 қазанда құрылды. Құрамына Фёдоров ауданының Барыкин, Батманов, Большой, Калинов, Костряков, Назаров, Ново-Украин, Пешков, Смирнов, Тельман, Хворостян ауылдық кеңестері кірді.

1951 жылдың 1 қаңтарына қарай аудан құрамына 11 ауылдық кеңес кірді: Барыкин, Батманов, Большой, Калинов, Костряков, Назаров, Ново-Украин, Пешков, Смирнов, Тельман, Хворостян.

1954 жылы Назаров, Хворостян ауылдық кеңестері таратылды.

1959 жылы 12 маусымда Пешков ауданы таратылып, Фёдоров ауданына Барыкин, Батманов, Большой, Калинов, Костряков, Ново-Украин, Пешков, Смирнов және Тельман ауылдық кеңестері берілді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның таратылған аудандары
Шевченко ауданы

**Шевченко ауданы** — Қазақ КСР-нің Гурьев облысында 1939-1963 жылдары болған аудан. Орталығы — Форт-Шевченко қаласы.

## Тарихы
Шевченко ауданы 1939 жылы 16 қазанда құрылды. Құрамына Маңғыстау ауданынан Форт-Шевченко қаласы мен Қолмыш, Құлалы, Қызылөзен, Сығынды, Фетисов ауылдық кеңестері енді. 17 қазанда Маңғыстау ауданының орталығы Форт-Шевченкодан Куйбышев ауылына көшірілді.

1940 жылы 17 маусымда Маңғыстау ауданынан Долгий ауылдық кеңесі берілді.

1951 жылдың 1 қаңтарына қарай аудан құрамына Форт-Шевченко қаласы мен 7 ауылдық кеңес кірді: Долгий, Ералы, Қолмыш, Құлалы, Қызылөзен, Сығынды, Фетисов.

1954 жылы 23 шілдеде Ералы ауылдық кеңесі Сығынды ауылдық кеңесіне, Долгий ауылдық кеңесі Құлалы ауылдық кеңесіне, Фетисов ауылдық кеңесі Қызылөзен ауылдық кеңесіне қосылды. Қарақұм ауылдық кеңесі құрылды.

1959 жылдың 1 шілдесінде аудан құрамында Форт-Шевченко қаласы мен 3 ауылдық кеңес болды: Қолмыш, Құлалы, Қызылөзен.

1963 жылы қаңтарда Шевченко ауданы таратылып, Ералиев кенті мен Қолмыш, Құлалы, Қызылөзен ауылдық кеңестері Форт-Шевченко қалалық кеңесінің қарамағына берілді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның таратылған аудандары
Петропавл ауданы

**Петропавл ауданы** — Қазақ КСР-нің Солтүстік Қазақстан облысында 1930-1932, 1942-1957 жылдары болған аудан. Орталығы — Петропавл қаласы.

## Тарихы
Петропавл ауданы 1930 жылы 17 желтоқсанда Қазақ АКСР-інің тікелей қарамағында құрылды. Құрамына бұрынғы Петропавл округінің Ворошилов және Трудовой аудандарының аумағы енді.

1932 жылы 11 қаңтарда Петропавл ауданы таратылып, аумағы Булаев және Ленин аудандары арасында бөлінді.

Петропавл ауданы 1942 жылы 19 наурызда Солтүстік Қазақстан облысының аумағында қайта құрылды. Құрамына Архангел, Бескөл, Кривозёр, Ново-Камен, Ново-Павлов, Петерфельд, Плосский ауылдық кеңестері енді.

1951 жылы ауданда 7 ауылдық кеңес болды: Архангел, Бескөл, Кривозёр, Ново-Камен, Ново-Павлов, Петерфельд, Плосский.

1954 жылы Ново-Камен ауылдық кеңесі Архангел ауылдық кеңесіне қосылды. Якорь ауылдық кеңесі құрылып, Кривозёр ауылдық кеңесі таратылды. Плосский ауылдық кеңесі Асанов, Ново-Павлов ауылдық кеңесі Берёзов ауылдық кеңесі болып өзгертілді.

1957 жылы 14 қыркүйекте Петропавл ауданы таратылып, Якорь, Берёзов ауылдық кеңестері Соколов ауданына, Бескөл ауылдық кеңесі Приишим ауданына, Петерфельд, Архангел ауылдық кеңестері Мамлют ауданына, Асанов ауылдық кеңесі Полудин ауданына берілді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның таратылған аудандары
Родников ауданы

**Родников ауданы** — 1938-1957 жылдары болған Қазақ КСР Ақтөбе облысының әкімшілік бірлігі. Орталығы - Родниковский ауылы.

## Тарихы
Родников ауданы 1938 жылы құрылды.

1951 жылғы мәліметтер бойынша аудан құрамында 7 ауылдық кеңес болған: Ақшат, Георгиев, Қараүңгір, Қызылту, Петропавл, Родников және Терісбұтақ.

1951 жылы Ақтөбе қалалық кеңесінен Пригородный, Благодарный ауылдық кеңестері берілді.

1954 жылы Ақшат ауылдық кеңесі Петропавл ауылдық кеңесіне қосылды.

1957 жылы 26 қыркүйекте Родников ауданы таратылып, Қараүңгір, Қызылту, Петропавл, Родников, Терісбұтақ ауылдық кеңестері Степной ауданына, Георгиев, Пригородный ауылдық кеңестері Мәртөк ауданына және Благодарный ауылдық кеңесі Новороссия ауданына берілді.

## Халқы
1939 жылғы халық санағы бойынша Родников ауданында 8615 адам тұрды, оның ішінде қазақтар – 38,2%, украиндар – 36,4%, орыстар – 20,5%.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның таратылған аудандары
Папуа-Жаңа Гвинея азаматтарына қойылатын визалық талаптар

**Папуа-Жаңа Гвинея азаматтарына қойылатын визалық талаптар** — бұл Папуа-Жаңа Гвинея азаматтарына басқа мемлекеттердің билігі енгізген кіруге әкімшілік шектеулер. 

## Визалық талаптар картасы
800px|thumb|center|
     |ортаға

## Дереккөздер

Санат:Азаматтығына байланысты визалық талаптар
Палау азаматтарына қойылатын визалық талаптар

**Палау азаматтарына қойылатын визалық талаптар** — бұл басқа мемлекеттердің билігі Палау азаматтарына кіруге әкімшілік шектеулер. 

## Виза талаптарының картасы
thumbnail|800px|center|
      |ортаға

## Дереккөздер

Санат:Азаматтығына байланысты визалық талаптар
Зады

**Зады**, **Зада**, **Заты** – адамның тегі, арғы ата-бабасы және ұрпағы, баласы деген ұғымды білдіреді. Бұл сөз парсының зада – «асыл, текті адам», «таңдаулы әулет өкілдерінен таралған ұрпақ» дегенмен төркіндес. Асылзада – тегі, тұқымы асыл; бекзада – бек тұқымы; арамзада – тегі арам, түбі жаман (адам) деген мәнде қолданылады. 

## Мәні мен этикалық нормалары
Дәстүрлі қазақы ортада адамның жаратылысы мен болмыс-бітіміндегі кез келген іс-әрекет, дегдарлық, ірілік тәрізді сан алуан қасиеттер оның задымен, яғни тегіне тікелей байланысты деп есептелінді. Көшпелі ортада қалыптасқан моральдық-этикалық нормалар мен ұстанымдарға кереғар, тұрпайы іс-әрекетке барғандарды затсыз немесе заты нашар адамға балаған. Қазақта руға сіңген кірмелерді, жиендерді «зады, заты бөлек» деп санап, оларға кейде сол ру ішіндегілермен үйленуіне рұқсат берген. Сонымен қатар дәстүрлі ортада өзге ұлт өкілдерінің «зады, заты бөлек» деп, қыздардың оларға үйленуіне тыйым салынған.

## Әлеуметтік атаулардың қалыптасуы
Асылтекті, билеуші бектердің билігі тұсында олардың әлеуметтік мәртебесі мен тегі бір ұғымға біріктіріліп бекзада атауы қалыптасқан. Бекзадалар билікті мираскер ретінде иелене алмаған, тіпті, билік те жүргізбеген. Керісінше, өнегелі, көргенді қасиеттерімен көптің ықыласына бөленіп, елдің бірлігін сақтап, қауым мүшелерінің құрметіне бөленген.
Қазақ арасында айрықша құқық пен артықшылықтарға ие ақсүйек деп аталатын әлеуметтік жік өкілдеріне қатысты зады ұғымы қолданылды. Қазақ ұғымында ұрпақтың қандай болуы оның тегі мен бойына сіңірген қасиетіне тура байланысты деген пайыммен зады жақсы, яғни текті жандардың ұлына тектіқыз айттыру, қызын текті жерге беру туралы ұстаным орын алған. 

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений в 5-ти томах. Алма-Ата: Советская энциклопедия, 1984-1985; 
* Ақсауыт. Батырлар жыры. Екi томдық. Алматы: Жазушы, 1977; 
* Рустемов Л.З. Казахско-русский толковый словарь арабско-иранских заимствованных слов. Алма-Ата: Мектеп, 1989; ҚТТС. Алматы: Дайк-Пресс, 2008; 
* ҚР МОМ – материалдарынан; 
* ОМЭЭ – материалдарынан.

Санат:Қазақ мәдениеті
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Тесо (халық)

**Тесо** (итесо) — Шығыс Африкадағы нилот тобының халқы. Өздерін итесо, икумама, бакеди, итесио, элгуми, вами деп атайды. Тесоның көп бөлігі Угандада, Чиога көлінің солтүстік-шығысында, сондай-ақ Кения мен Суданның көршілес аудандарында тұрады.
Халқы 1,8 млн. адам. Угандада (1,55 млн. адам, 1992 ж.) және Кенияның көршілес аудандарында (270 мың адам) және Суданда (шамамен 100 мың адам) тұрады.

## Тілі
Тілі - тесо тілі, нилот тілдеріне жатады.
Диалектілері: локатан, ньянгея, ором. 1901 жылдан бастап жазуы латын әліпбиіне негізделген.

## Діні
Көпшілігі дәстүрлі нанымдарды сақтайды, кейбіреулері христиандар.

## Тарихы
Олар солтүстік-шығыстан нилоттардың қоныс аударуы кезінде қалыптасқан. 19 ғасырдың аяғынан бастап олар Ганданың күшті мәдени ықпалына ұшырады.
1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында Тесо Уганданың солтүстігіндегі азаматтық соғысқа қатысты, бұл Тесоның көрші елдерге жаппай көшуіне әкелді.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсіптері – мал шаруашылығы, бұрын салт-дәстүрлік мақсатта, қазір экспортқа (зебу) және қолмен атқарылатын егіншілік (элевсина, құмай, отаршылдық кезеңдегі мақта). Ағаш ою өнері дамыған.

## Өмір салты
Дәстүрлі әлеуметтік құрылым рулық ұйыммен және жастық класстармен сипатталады. Отбасы үлкен, патриархалды, патрилинейлік, полигиния жиі кездеседі.

Қоныстары - краал деп аталады, төбесі өсімдіктермен байланып жабылған, дулыға тәрізді үйшіктер.

Киімдері – былғарыдан немесе өсімдік талшығынан жасалған, мыстан және қабықтардан жасалған көптеген әшекейлері бар белдігі бар. Төменгі екі алдыңғы тіс алынып тасталды. Әйелдер татуировка салады.

Негізгі тағам – өсімдік тектес тағамдар (қайнатылған тары, тәтті картоп, көкөністер). Ет сирек тұтынылатын. Көкөніс пен жержаңғақ қосылған зебу қаны сүйікті тағамы.

Тесолар - шебер музыканттар, әндер, билер және тарихи балладалар ішекті аспаптарда ойнаумен сүйемелденеді.

## Дереккөздер

 
Санат:Уганда халықтары
Санат:Кения халықтары
Санат:Судан халықтары
Генри Уэй Кендалл

**Генри Уэй Кендалл** (; 9 желтоқсан 1926, Бостон, Массачусетс – 15 ақпан 1999 жыл, Флорида) — америкалық физик, ядролық физик, 1990 жылғы физика бойынша Нобель сыйлығының иегері Джером Фридман және Ричард Тейлормен бірге «протондар мен байланысқан нейтрондар арқылы электрондардың терең серпімді емес шашырауы бөлшектер физикасында кварк моделін жасау үшін маңызды зерттеу жұмыстары үшін» алды.

АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшесі (1992).

## Өмірбаяны
Амхерст колледжін (бакалавр, 1950) бітіріп, 1955 жылы Массачусетс технологиялық институтында PhD дәрежесін алды.

 негізін қалаушылардың бірі  және 1974 жылдан өмірінің соңына дейін оның төрағасы. Осы қызметте ол «Адамзатқа ескертуді» (1992) ұйымдастырды, оған 1,7 мың ғалымдар, соның ішінде ғылым саласындағы тірі Нобель сыйлығының лауреаттарының көпшілігі қол қойды, «адамдар мен табиғат соқтығысу траекториясында» деп ескертті.. Ол сондай-ақ JASON мүшесі болды.

Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі (1982).

Кендалл Флорида штатындағы Вакула Спрингс ұлттық саябағында сүңгуір экспедициясы кезінде қатты қан кету салдарынан қайтыс болды.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* *Г. В. Кендалл*. «Терең серпімді емес шашырау: протондық тәжірибелер және масштабтауды бақылау». Нобель дәрісі // Физика ғылымдарының жетістіктері, 161 том, 12 шығарылым, желтоқсан 1991
* Нобель комитетінің сайтынан ақпарат

Санат:Массачусетс технологиялық институты оқытушылары
Санат:Философия докторлары
Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері
Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)
Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:XX ғасыр физиктері
Санат:АҚШ физиктері
Санат:Физиктер
Кафыр-қала (Самарқан)

**Кафыр-қала** — Афрасиабтан оңтүстік-шығысқа қарай 30 км жерде, Самарқан маңындағы аттас елді мекеннің жанында орналасқан 5-8 ғасырлардағы көне соғдылық қамал мен қаланың қирандысы. Соғдының қала орталықтарының бірі болды. Ол биіктігі 4 метрдей пахса платформасына салынған және сыртқы қабырғалармен қорғалмаған. Қамалдың ортаңғы бөлігін алып жатқан жоғарғы қабатынан ештеңе дерлік сақталған жоқ. Археологтардың пікірінше, соғдылық қамал өз құрылысшыларының көлемді формалардың үйлесімді және біршама күрделі комбинациясына негізделген монументалды орталықты тұрғын үйдің мәнерлі бейнесін жасауға ұмтылысын көрсетеді.

## Галерея

Kafir Kala near Samarkand.jpg|Кафыр-қала қирандылары
Kafir Kala near Samarkand (2).jpg|Кафыр-қала қирандылары
Kafir_Kala_gate.jpg|Нана құдайы мен табынушылармен безендірілген күйдірілген ағаш қақпа. Кафыр-қала, Өзбекстан, б.з. 6 ғ.
Goddess Nana, 6th century. Kafir Kala, Uzbekistan.jpg|Нана құдайы, б. з. 6 ғасыры, Кафир-қала, Өзбекстан
Ossuary with cross symbol.jpg|Зороастриялық оссуарий, б. з. VI-VII ғғ., Кафыр-қала, Өзбекстан
Kafir Kala pottery finds.jpg|Кафыр-қаланың керамикалық олжалары
Kafir Kala seal find.jpg|Кафыр-қала олжасы (мөр)
Kafir Kala pottery find.jpg|Кафыр-қаланың миниатюралық керамикасы


## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Хмельницкий С. Г. Кушандар мен арабтар арасында. Орта Азияның сәулет өнері V-VIII ғасырлар. — Берлин—Рига: GAMAJUN, 2000. — 288 p.

Санат:Өзбекстан көне қалалары
Ричард Эдвард Тейлор

**Ричард Эдвард Тейлор** (; 2 қараша 1929 жыл Физика саласындағы Нобель сыйлығы, Медисин-Хат, Альберта, Канада — 22 ақпан 2018, Станфорд, Калифорния штаты, АҚШ) — канадалық физик, 1990 жылғы физика саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты, Джером Фридман және Генри Кендаллмен бірге «бөлшектердің физикасындағы кварк моделін жасау үшін маңызды протондар мен байланысқан нейтрондар арқылы электрондардың терең серпімсіз шашырауына алғашқы зерттеулері үшін» алды.

Лондон корольдік қоғамының мүшесі (1997), АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшесі (1993).

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Нобель комитетінің сайтынан ақпарат
* *Р. Э.* *Тейлор*. «Терең серпімді емес шашырау: алғашқы жылдар». Нобель дәрісі. // Физика ғылымдарының жетістіктері, 161 том, 12 шығарылым, желтоқсан 1991

Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері
Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Канада)
Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:XX ғасыр физиктері
Санат:Канада физиктері
Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Стэнфорд университеті оқытушылары
Санат:Физиктер
Әулие-Ата әуежайы

**Әулие-Ата халықаралық әуежайы** — Тараз қаласының халықаралық әуежайы. Қала орталығынан 8,5 км қашықтықта орналасқан.

## Тарихы
Әуежай 1945–1946 жылдары қазіргі орналасқан орнына көшірілді. 1962 жылға дейін ұшу-қону жолағы топырақ болды. 1962 жылы алғашқы жасанды ұшу-қону жолағы салынды, соңғы рет 1989 жылы жөндеуден өтті.

1974 жылы әуежай терминалы салынды, сыйымдылығы – сағатына 200 жолаушы. Кеңес дәуірінде Тараздан Мәскеу, Сочи, Минералды Сулар және республиканың көптеген қалаларына рейстер орындалды. 1990 жылдары әуежай жұмысы төмендеді, бірақ 2000-жылдары қалпына келтіру жұмыстары басталды.

2013 жылдан бастап «SCAT» авиакомпаниясы әуежайды қайта жаңғырту жұмыстарын жүргізіп, жаңа терминал мен инфрақұрылым салды.

## Ұшу-қону жолағы
2013 жылы қайта құрылған ҰҚЖ 3500 метр ұзындықта, 60 метр енімен салынды. Қабылдау мүмкіндігі — Boeing 747, Airbus A380 секілді заманауи ұшақтар.

## Авиакомпаниялар және бағыттар
Тұрақты рейстерді орындайтын әуекомпаниялар:

## Жолаушылар ағыны
* 2015 — 45 007 жолаушы
* 2016 — 55 172 жолаушы

## Инвестиция және даму
Жаңа жолаушылар терминалының аумағы — 5 500 м², сағатына 300 жолаушыға қызмет көрсетуге қауқарлы. 7 млрд теңге бюджетпен жаңа ҰҚЖ, такси жолдары, перрон, жүк терминалы және жанар-жағармай кешендері салынды.

## Әскери ұшақ түрлері
Ан-12, Ан-24, Ан-26, Ан-28, Ан-30, Ан-124 Ил-76, Ту-134, Ту-154, Як-40, Як-42, Airbus A319, Airbus A320, Airbus A321, Boeing 737, Boeing 747, Boeing 757, Boeing 767, және т.б. 3-4 сыныпты ӘК түрлері, барлық типтегі тікұшақтар.
Аэродромда бұрын 157-ші тікұшақ полкі (Ми-8 және Ми-26) орналасқан болатын.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан әуежайлары
Санат:Тараз
Боралдай әуежайы

**Боралдай әуежайы** — Алматы маңындағы жергілікті әуе желілерінің әуежайы. Алматы қаласынан солтүстік-батысқа қарай 5 км жерде, Боралдай кентінің шығыс шетінде (бұрынғы Бұрындай кенті, Алматы облысының Іле ауданы) орналасқан. Бірінші Алматы әуежайы (1930 жылдардың басында құрылған), 2000 жылдардың басына дейін "Бұрындай" деп аталды.

## Тарихы
Бурундай Біріккен әуе отряды 1946 жылдан бері жұмыс істеп келеді (1965 жылға дейін "№ 9 қазақстандық Экспедиция" деп аталды); 1975 жылдан бастап, Ми-8 жанұясының тікұшақтары мен Ан-2 ұшақтарынан басқа, отрядтың әуе паркіне Ан-30 (аэрофототүсірілімдерді орындау үшін) және Ан-26 (жүктерді тасымалдау үшін) ұшақтары кірді.

Кеңестік кезеңде әуежайдан Ан-2 ұшақтарымен жергілікті әуе желілері бойынша рейстер орындалды. Бөлімде 1990 жылғы жағдай бойынша келесі бағыттарға рейстер болды: Ақбақай (Шығанақ, Қияхты арқылы), Андреевка (Талдықорған, Сарқан арқылы), Бақанас, Жиделі (Бақанас арқылы), Қияқты (Шығанақ арқылы), Куйга (Бақанас, Жиделі арқылы), Лепсі (Талдықорған арқылы). Қорған, Сарқанды), Панфилово, Сарқанды (Талдықорған арқылы), Талдықорған, үлкен (Бақанас, Жиделі, күйған арқылы), Шығанақ.

## Сипаттама
"Боралдай" әуеайлағы 3-сыныпты, Ан-24, Ан-26, Ан-30, Ан-72 және одан да жеңіл ұшақтарды, сондай-ақ барлық типтегі тікұшақтарды қабылдауға жарамды. Әуеайлақтың ауданы-70,5 га. әуежайда ауданы 1501 м2 аэровокзал, ауданы 1981 м2 авиациялық-техникалық базаның Өндірістік ғимараты, ауданы 2495 м2 екі әкімшілік-өндірістік ғимарат, 3400 тоннаға арналған ЖЖМ қоймасы және өзге де инфрақұрылым бар.

Әуежайдың меншік иесі "Альтаир Эйр" АҚ (ENRC холдингімен үлестес) болып табылады. Әуежайдан басқа компанияның меншігінде 5 Ан-30 ұшағы, 1 Ан-26 ұшағы және 6 Ми-8Т тікұшағы бар. 

Әуежайда "Бурундайавия" Әуекомпаниясы орналасқан, оның әуе паркі он үш Ми-8МТВ-1 (Ми-17-1В) тікұшағынан және бір Ми-8Т тікұшағынан тұрады. 

Азаматтық авиациядан басқа, әуежайда мемлекеттік авиация — Шекара әскерлерінің, ТЖМ және Қазақстан ІІМ авиациялық бөлімшелері орналасқан.

Әуежайда орналасқан ең ірі әскери бөлім - ҚР ҰҚК 10-шы жеке шекаралық авиациялық полкі-2177 әскери бөлімі. Полк қызметінде Ми-8/Ми-17 тікұшақтары, Ан-2, Як-40 және Ан-72 ұшақтары бар.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан әуежайлары
Санат:Алматы көлігі
Екібастұз әуежайы

**Екібастұз әуежайы** — Павлодар облысындағы Екібастұз қаласында орналасқан жергілікті маңызы бар әуежай. Қазіргі уақытта бұл әуежайда жолаушыларды тасымалдау бойынша тұрақты рейстер жоқ.

## Тарихы
Кеңес дәуірінде Екібастұз қаласының маңында әуеқатынас үшін пайдаланылған ұшу алаңы болған. Бірақ кейінгі жылдары тұрақты рейстер тоқтатылған. 2020 жылдары әуежайды қалпына келтіру және қайта жаңарту туралы бастамалар көтерілгенімен, нақты құрылыс жұмыстары басталғаны туралы дерек жоқ.

## Жағдайы
Қазіргі уақытта Екібастұз әуежайы тұрақты жолаушылар рейстерін қабылдамайды. Жоба бойынша болашақта әуежайды қайта жаңғыртып, аймақтық рейстерге қызмет көрсететіндей етіп ашу көзделген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан әуежайлары
Санат:Екібастұз
Кеңқияқ әуежайы

**Кеңқияқ әуежайы** — Ақтөбе облысы Темір ауданындағы жергілікті әуе желілерінің әуежайы. Кеңқияқ ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 5 км жерде орналасқан. Әуежай осы өңірде орналасқан Кеңқияқ, Жаңажол, Әлібекмола, Синельниковское ірі мұнай кен орындары үшін жүк-жолаушылар авиатасымалдарын қамтамасыз етеді.

3-сыныпты Кеңқияқ әуеайлағы, Ан-24, Як-40, Ан-2 және жеңіл әуе кемелерін, сондай-ақ барлық түрдегі тікұшақтарды қабылдауға қабілетті.

## Әуе оқиғалары
1990 жылы 2 маусымда КСРО-46551 борттық нөмірі бар Антонов Ан-24 ұшағы Краснодардан чартерлік рейсті орындады (вахталық жұмысшыларды тасымалдау), Кеңқияқ әуежайына қонған кезде ҰҚЖ-ға қону және тік жылдамдықпен тиіп, соның салдарынан прогрессивті "ешкіге" кірді. Үш секіруден кейін шассидің алдыңғы тірегі үзіліп, ұшақ ҰҚЖ-дан 83 м-ге шығып, шассидің алдыңғы тірегінің жанында өрт шығып, ұшақты толығымен жойып жіберді. Ұшақтың бортында 33 адам болды, олар эвакуацияланды, зардап шеккендер жоқ.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан әуежайлары
Санат:Ақтөбе облысы әуежайлары
Теңіз әуежайы

**Теңіз әуежайы** — Атырау облысындағы, Жаңа Қаратон кентінің маңындағы жергілікті әуе желілерінің әуежайы.

3-классты "Теңіз" әуеайлағы Ан-24, Як-40 және барлық жеңіл ұшақтарды, сондай-ақ барлық типтегі тікұшақтарды қабылдауға арналған. Ол тек күндізгі уақытта жұмыс істейді, визуалды ауа-райында (VFR) ұшақтарды қабылдайды. Авиациялық жұмыстарды жүргізу кезінде осы өңірде орналасқан "Теңіз" ірі мұнай кен орнының мүддесі үшін пайдаланылады. 2012 жылғы жағдай бойынша әуежай вахташыларды жұмыс орнына тасымалдау үшін Атырау — теңіз — Атырау рейстерін орындайтын Prime Aviation компаниясына тиесілі P4-TCO тіркеу нөмірі Dash 8-Q202 рейстеріне қызмет көрсетеді. Рейстер күндізгі уақытта, күніне бір-екі рет орындалады.

Бұған дейін бұл рейстерді L-410 ұшағындағы "Казэйр Вест" компаниясы орындаған болатын. Ол кезде негізгіге перпендикуляр топырақ жолағы да қолданылған. Қазіргі уақытта топырақ жолағы пайдаланылмайды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан әуежайлары
Үржар әуежайы

**Үржар әуежайы** — Үржар ауылының әуежайы, Алакөл көлінің жанында.

## Тарихы
Әуежай 2008 жылы жұмысын бастады .

2021 жылдың көктемінде әуежай 4,7 млрд теңгеге қайта жаңартуға жабылды https://kaztag.kz/ru/news/aeroport-urdzhar-zakryvaetsya-na-rekonstruktsiyu-vzletno-posadochnoy-polosy-s-1-mayahttps://informburo.kz/novosti/kogda-zaversat-rekonstrukciyu-aeroportov-urdzara. 

Жаңартудан кейін әуежай заманауи Embraer 190, Bombardier Q-400, CRJ-200 ұшақтарын, соның ішінде түнде қабылдай алады деп күтілген. Жұмыс жоспары 2021 жылдың соңына дейін аяқталуы керек еді, бірақ мерзім 2022 жылдың жазына ауыстырылды. 

Нәтижесінде қайта құру тек 2022 жылдың қарашасында аяқталды. Ұшу-қону жолағының ұзындығы мен алжапқыштың ауданы ұлғайды. Сондай ақ терминалды қайта құру жоспарлануда https://liter.kz/u-aeroportov-trekh-gorodov-kazakhstana-poiaviatsia-novye-terminaly-1674039180/

2022 жылы Конкурс қорытындысы бойынша Южное Небо компаниясы Алматы және Астана бағыттарында тасымалдаушы болды.

## Әуе компаниялары мен бағыттар
2025 жылдың шілде айындағы мәлімет бойынша Үржар әуежайынан басқа қалаға ұшатын рейс түрі. (Кейбіреуі сирек болады)

### Күнделікті рейс
Үржар → Алматы
Алматы →  Үржар
Үржар → Астана
Астана → Үржар.
### Сирек рейс
Үржар →  Семей

## Қабылдайтын [[әуе көлігі]] түрлері

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан әуежайлары
Санат:Абай облысы әуежайлары
Шалқар әуежайы

**Шалқар әуежайы** — Ақтөбе облысы Шалқар ауданындағы жергілікті әуе желілерінің әуежайы. Шалқар қаласынан солтүстікке қарай 6 км жерде орналасқан. 1990 жылдардың аяғында әуежай қараусыз қалды және содан бері авиациялық жұмыстарды жүргізу кезінде Ан-2 ұшақтары мен тікұшақтар үшін қону алаңы ретінде пайдаланылды.

## Тарихы
1920 жылдардан бастап қаланың оңтүстік шетінде орналасқан 965 м топырақ ҰҚЖ бар аэродром болды.

1958 жылы 23 шілдеде аэродромда Свердловск қаласынан Ташкентке бара жатқан Ил-12 ұшағы апатқа ұшырады. 

3-классты Аэродром қазіргі уақытта 1980 жылдары салынған, Ан-24, Як-40, Ан-2 және одан да жеңіл ұшақтарды, сондай-ақ барлық типтегі тікұшақтарды қабылдауға қабілетті. 

2011 жылы БАҚ осы әуежайды жандандыру жоспарлары туралы хабарлады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан әуежайлары
Санат:Ақтөбе облысы әуежайлары
Атбасар әуежайы

**Атбасар әуежайы** — Ақмола облысындағы Атбасар қаласының жергілікті әуе желілерінің бұрынғы әуежайы. Қала орталығынан солтүстікке қарай 5 км жерде орналасқан.

Қазіргі уақытта әуежай жұмыс істемейді, оның орнында ауылшаруашылық авиациясының бірнеше АН-2 ұшағы орналасқан. Халықаралық әуе көлігі қауымдастығы (IATA) берген код ATX болып табылады.

Әуежайда екі кішігірім ұшу-қону жолағы бар және олардың ұзындығы 1500 метр, бұл Ан-24 ұшақтарының ұшуына жеткілікті. Терминал (Қазір толығымен қираған) теңіз деңгейінен 308 метр биіктікте орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан әуежайлары
Санат:Ақмола облысы әуежайлары
Түркістан әуежайы

**Түркістан әуежайы** — Түркістан қаласының бұрынғы әуежайы, Түркістан облысының әкімшілік орталығы.

Аэродром ЯК-40, Ан-24, Л-410, Ил-14, Ан-2 және одан да жеңіл ұшақтарды, сондай-ақ барлық типтегі тікұшақтарды қабылдауға қабілетті болды. Әуе кемесінің максималды ұшу салмағы-21 тонна.

2020 жылы бұрынғы әуежайдан 12 км шығысқа қарай жаңа Әзірет Сұлтан әуежайы ашылды, ал ескі әуежай жабылды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан әуежайлары
Қаражал әуежайы

**Қаражал әуежайы** — Ұлытау облысының Қаражал қаласындағы жергілікті әуе желілерінің бұрынғы әуежайы (1997 жылға дейін — Жезқазған облысы, 1997-2022 жылдары — Қарағанды облысы). Аттас қаладан оңтүстік-батысқа қарай 3 км, Жезқазған қаласынан шығысқа қарай 230 км және Қарағанды қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 270 км жерде орналасқан.

Қазіргі уақытта қараусыз қалған әуежай инфрақұрылымы жоғалды. Алайда, қажет болған жағдайда, жылдың уақытына байланысты оның бұрынғы ұшу-қону жолақтары уақытша қону алаңы ретінде пайдаланылуы мүмкін.

## Тарихы
Әуежай 1960 жылдары, Қаражалға облыстық бағыныстағы қала мәртебесін бергеннен кейін, соңғысында теміржол тау-кен өнеркәсібінің дамуына байланысты ашылды. Командалық-диспетчерлік пункті, сондай-ақ жолаушыларға арналған күту залы бар (әуежай жабылғаннан кейін бұзылған) бір қабатты шағын терминал ғимараты болды. 1990 жылдардың басында әуежай жұмысын тоқтатты.

Аэродром жергілікті L-410, АН-2 авиакомпанияларының ұшақтарын және сол сияқтыларды, сондай-ақ барлық типтегі тікұшақтарды қабылдауға қабілетті болды. Қарағанды мен Жезқазғанға (1992 жылдан кейін — Джезказган) тұрақты авиарейстер, әуе қозғалысын авиадиспетчерлік және метеорологиялық сүйемелдеу жүзеге асырылды. Әуежайды мезгіл — мезгіл басқарылатын ғарыш аппараттарының қонуын іздеу-құтқару кезінде КСРО-ның EG apss-ке бағынатын авиация пайдаланды.

Сонымен қатар, әуежай аймақтың шалғайдағы мал шаруашылығына әртүрлі тауарларды, поштаны және азық-түлікті жеткізу үшін пайдаланылды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан әуежайлары
Үшарал әуежайы

**Үшарал әуежайы** — әуежай Жетісу облысы, Алакөл ауданында, Үшарал қаласынан батысқа қарай 5 км жерде. 1970 жылы Жоңғар қақпасында орналасқан гарнизонды қолдау үшін әскери аэродром ретінде құрылды. 1990 жылдардың басына дейін "Уч-Арал" атауын иеленген.

1-классты әуеайлақ, Ил-76, Ан-22, Ту-154 және одан да жеңіл ұшақтарды, сондай-ақ барлық түрдегі тікұшақтарды қабылдауға қабілетті.

Әуеайлақта ҚР ІҚМ 486-шы тікұшақ полкі (Ми-24, Ми-8 тікұшақтары) орналасқан.

## Тарихы
1992 жылға дейін аэродромда 10-шы истребитель авиациялық дивизиясының құрамына кіретін 27-ші истребитель әуе полкі (МиГ-21 ұшақтары) орналасқан. Алматыдан (Як-40 ұшақтары) және Талдықорғаннан (жергілікті елді мекендердің әуеайлақтарында аралық қонулармен, Ан-2 ұшақтарымен) тұрақты азаматтық рейстерді қабылдады.

2015-2017 жылдары әуежайдың ұшу-қону жолағы жөнделді, жаңа такси жолы мен 2 ұшаққа арналған алжапқыш, жаңа терминал ғимараты салынды. 2017 жылдың 21 шілдесінде әуежай азаматтық маусымдық рейстерді қабылдай бастады. Әуежай құрылысына 1 млрд теңгеден астам қаржы бөлініп, игерілді. Құрылыс жұмыстарын "ASD Group"ЖШС мердігерлік ұйымы жүргізді .

2018 жылы ішкі туризмді дамытуға бағытталған мемлекеттік субсидиялау бағдарламасының арқасында Үшарал қайтадан Алматыдан тікелей рейстерді қабылдай бастады. Бұл Қазақстанның көптеген қалаларынан емдік қасиеттерімен танымал тұзды ағынсыз Алакөл көлінің жағасындағы емдік санаторийлерге дейінгі маршруттарды жеңілдетті.

## Авиакомпаниялар мен бағыттар
2019 жылғы ақпарат бойынша

Рейстер шілдеден қазанға дейін орындалады. Яковлев Як-40, Bombardier CRJ200 ұшақтары қолданылады.

## Дереккөздер
* [Ушарал (аэропорт) — Уикипедия (орысша)](https://ru.wikipedia.org/wiki/Ушарал_(аэропорт))
* Сегодня открылось авиасообщение Астана – Ушарал  // ҚР Автомобиль жолдары комитеті, 21.07.2017
* В городе Ушарал открылся аэропорт // Vласть, 21.07.2017
* Аэропорт Ушарал  // Aerovokzal.kz
* Сколько стоит долететь до Алаколя? // Tengrinews.kz, 21.07.2017
* Озеро Алаколь стало ближе // Zakon.kz, 21.07.2017
* Аэропорт Ушарал готов к приему рейсов // Огни Алатау, 10.08.2022
* Быстро, дёшево, удобно // Time.kz, 24.07.2017

Санат:Қазақстан әуежайлары
Санат:Жетісу облысы әуежайлары
Революция ауданы

**Революция ауданы** — Қазақ АКСР-нің Ақмола округінің 1928-1930 жылдары болған әкімшілік бірлігі. Орталығы – Ақмола қаласы.

## Тарихы
Революция ауданы 1928 жылы Ақмола округінің құрамында Ақмола губерниясы Ақмола уезінің Революция және жартылай Калинин, Объединённый болыстарының бөліктері негізінде құрылды. 1930 жылы аудан таратылып, аумағы Ақмола, Нұра және Еркіншілік аудандары арасында бөлінді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның таратылған аудандары
Пролетар ауданы (Ақмола округі)

**Пролетар ауданы** — Қазақ АКСР-нің Ақмола округіндегі 1928-1930 жылдары болған әкімшілік бірлік. Орталығы – Донское ауылы.

## Тарихы
Пролетар ауданы 1928 жылы Ақмола округінің құрамында Ақмола губерниясы Атбасар уезінің Пролетар және Свободный болыстары негізінде құрылды. 1930 жылы аудан жойылып, аумағы Есіл ауданына қосылды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның таратылған аудандары
Промышленный ауданы (Ақмола округі)

**Промышленный ауданы** – Қазақ АКСР-нің Ақмола округінің 1928-1930 жылдары болған әкімшілік бірлігі. Орталығы — Үлкен Михайловка ауылы.

## Тарихы
Промышленный ауданы 1928 жылы Ақмола округінің құрамында Ақмола губерниясы Ақмола уезінің Промышленный және жартылай Объединённый болыстарының негізінде құрылды. 1930 жылы аудан таратылып, аумағы Қарағанды және Нұра аудандары арасында бөлінді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның таратылған аудандары
Фрунзе ауданы (Оңтүстік Қазақстан облысы)

**Фрунзе ауданы** — Қазақ КСР-нің Оңтүстік Қазақстан облысында 1939-1956 жылдары болған аудан. Орталығы — Шорнақ ауылы.

## Тарихы
Фрунзе ауданы 1939 жылы 16 қазанда құрылды. Орталығы Сауран ауылы болып, құрамына Түркістан ауданының Аша, Бабайқорған, Балтакөл, Бозболат, Құндыз, Сауран, Теке, Үшқайық, Шорнақ, Шерт ауылдық кеңестері енді.

1951 жылы ауданда 8 ауылдық кеңес болды: Аша, Бабай, Қаражон, Сауран, Теке, Үшқайық, Шорнақ, Шерт.

1952 жылы аудан орталығы Шорнақ ауылына көшірілді.

1954 жылы Шерт ауылдық кеңесі Бабай ауылдық кеңесіне, Қаражон ауылдық кеңесі Сауран ауылдық кеңесіне, Теке ауылдық кеңесі Үшқайық ауылдық кеңесіне, Аша ауылдық кеңесі Шорнақ ауылдық кеңесіне қосылды.

1956 жылы 27 сәуірде Фрунзе ауданы таратылып, Түркістан ауданына қосылды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның таратылған аудандары
Фрунзе ауданы

* Фрунзе ауданы — Ақтөбе облысы Ақтөбе қаласында 1973-1988 жылдары болған аудан.
* Фрунзе ауданы — Алматы қаласындағы Медеу ауданының бұрынғы атауы.
* Фрунзе ауданы — Түркістан облысында 1939-1956 жылдары болған аудан.
Промышленный ауданы

* Промышленный ауданы — Ақмола округінде болған аудан.
* Промышленный ауданы — Батыс Қазақстан облысы Орал қаласында 1983-1988 жылдары болған аудан.
* Промышленный ауданы — Солтүстік Қазақстан облысы Петропавл қаласында 1943-1948 жылдары болған аудан.
Зергер-Тепе

**Зергер-Тепе** — 1980 жылдары құрылыс кезінде қираған, Сара-Тепе қамалынан жарты шақырым солтүстік-батысқа қарай, Самарқан қаласының шетінде орналасқан ерте ортағасырлық соғды қамалының қирандылары.

Зерттеушілер Зергер Тепе үй-жайлары қамалды жаулап алушылардан қорғаған сарбаздар үшін баспана болғанын атап өтті. Қайта салынған қамалдың ауласындағы коммуналдық және қоймалық және, мүмкін, тұрғын үйлердің көптігі ол әскери отрядтың үйі болғанына қайшы келмейді: сарбаздардың қарапайым өмірі қандай да бір экономикалық ұйымды қажет етті. Бұл жерде дәліз-тарақ орналасуының «казарма» спецификациясы шешуші болып қалады.

1936 жылы Өзбекстанның мемлекеттік тарих мұражайының экспедициясы алғаш рет егжей-тегжейлі зерттеді. 1986-1987 жылдары Зарғартепаны Самарқан археологиялық институтының жұмысшылары мен ғалымдары зерттеп қазды.

Ол биіктігі шамамен 9 метр болатын шағын төбеде орналасқан. Қазбалар мен зерттеулер кезінде керамикалық бөлмелер, шикі және кірпіштен тұрғызылған қабырғалардың қалдықтары, сол кезде белгілі шатранж бөлмелері табылды, олардан пирамида тәріздес бағаналар қатарының қалдықтары, керамикалық ыдыстар, сонымен қатар бес қатарда тиындар табылды.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Хмельницкий С. Г. Кушандар мен арабтар арасында. Орта Азияның сәулет өнері V-VIII ғасырлар. — Берлин—Рига: GAMAJUN, 2000. — 288 p.
* Заргартепа // Ўзбекистон миллий энциклопедияси: . — Toshkent: Ўзбекистон миллий энциклопедияси, 2000—2005. — 154 с.

Санат:Өзбекстан көне қалалары
Пролетар ауданы

* Пролетар ауданы — Ақмола округінде болған аудан.
* Пролетар ауданы — Ақтөбе облысы Ақтөбе қаласында 1973-1988 жылдары болған аудан.
Совет ауданы

* Совет ауданы — Алматы қаласындағы Алмалы ауданының 1995 жылға дейінгі атауы.
* Совет ауданы — Астана қаласында болған әкімшілік бірлік.
* Совет ауданы — Қарағанды қаласындағы Қазыбек би ауданының 2000 жылға дейінгі атауы.
* Совет ауданы — Солтүстік Қазақстан облысындағы Аққайың ауданының 1999 жылға дейінгі атауы.
Сталин ауданы

* Сталин ауданы — Ақмола облысындағы Ақкөл ауданының 1961 жылға дейінгі атауы.
* Сталин ауданы — Алматы қаласындағы Алмалы ауданының 1961 жылға дейінгі атауы.
* Совет ауданы — Қарағанды қаласындағы Әлихан Бөкейхан ауданының 1961 жылға дейінгі атауы.
Каганович ауданы

**Қазақстан:**
* Каганович ауданы — Алматы қаласындағы Түрксіб ауданының 1957 жылға дейінгі атауы.
* Каганович ауданы — Павлодар облысында болған Ақсу ауданының 1957 жылға дейінгі атауы.

**Қырғызстан:**
* Каганович ауданы — Шу облысындағы Соқылық ауданының 1957 жылға дейінгі атауы.
Тетела

**Тетела** (*батетела*, *кусу*, *хамбо*) — Конго Демократиялық Республикасындағы банту халқы. Олар Луалаба және Ломами өзендерінің алабында тұрады. Халқы 1,4 миллион адам. (2016, бағалау).

## Тілі
Олар тетела тілінде (отетела немесе теттум) сөйлейді.

## Діні
Дінге сенушілердің діни байланысы: католиктер, дәстүрлі нанымдар.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсібі – қолмен атқарылатын егіншілік (ылғалды жерлерде – маниок, құрғақ жерлерде – тары, құмай, жүгері; көкөніс, пальма өсіріледі), аңшылық, балық аулау, қолөнер (темір ұстасы, тоқымашылық, керамика). Мал және құс шаруашылығы нашар дамыған (ит, тауық, ешкі).
Көптеген тетела плантациялар мен шахталарда жұмыс істеп, қалалар мен өнеркәсіп орталықтарына көшті.

## Өмір салты
Туыстық есеп патрилинейлік, неке қонысы патрилокальды. Көп әйел алушылық бар, сорорат дамыған.

Елді мекендері дөңгеленіп орналасқан, үйлері де дөңгелек пішінді.

Би мен музыка, көп дауысты ән айту, фольклордың әртүрлі жанрлары дамыған.

## Дереккөздер

 
Санат:Конго Демократиялық Республикасы халықтары
Әсем Орынбай

**Әсем Орынбай** (1993 жылы 7 қыркүйекте туған) — қазақстандық спортшы. 2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарында әйелдер арасындағы стендтік ату жарыстарына қатысты.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* ISSF — Әсем Орынбай
* Olympedia — Әсем Орынбай

Санат:Қазақстан нысана көздеушілері
Санат:Қазақстанның Азия ойындары чемпиондары
Жорж Шарпак

**Жорж Шарпак** (, отбасында және достары арасында — *Гриша Шарпак*; 1 тамыз 1924 — 29 қыркүйек 2010) — француз физигі, 1992 жылғы физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты.

## Өмірбаяны
Жорж Шарпак (туған күнінде Гриша Харпак) Волынның Дубровица елді мекенінде (ол кезде Польша, қазіргі — Украинаның Ровно облысы) еврей отбасында дүниеге келген. Ол үш жаста болғанда, отбасы (ата-анасы — Мотл Харпак, кейін Морис Шарпак және Хана Шапиро, кейінірек Анна Шапиро) Польшадан кетіп, Хайфаға (мандатты Палестина, әкесі сол жерде тас кесуші ретінде жұмыс істеді) қоныстанды, және 1931 жылы Польша арқылы Парижге (бұрын әкесінің туыстары қоныстанған) көшті. Француз тілінің ережелері бойынша оқысаңыз, *Charpak* тегі *Шарпак* болып дыбыстала бастады.

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жорж *Шарпентье* (Georges Charpentier) атына жалған құжаттармен Жорж Шарпентье мен оның ата-анасы неміс оккупациясынан босаған Францияның оңтүстігіне қашып сол жерде Қарсыласу қозғалысына қатысып, 1943 жылы Виши режимінің билігі түрмеге қамады. 1944 жылы Дахаудағы фашистік концлагерьге жер аударылды, 1945 жылы азат етілгенге дейін сонда болды.  1945 жылы Монпелье лицейінде оқуын аяқтағаннан кейін ол Франциядағы ең беделді техникалық оқу орындарының бірі Париждегі «École des Mines » («Париж тау-кен мектебі») оқуға түсті. Келесі жылы ол Франция азаматтығын алады.

Париж тау-кен мектебін бітіргеннен кейін () 1948 жылы Шарпак тау-кен инженері мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін алып, Ұлттық ғылыми зерттеу орталығында жұмыс істей бастады. 1954 жылы Франс колледжінде ()  ядролық физика докторы дәрежесін алды, онда ол Фредерик Жолио-Кюри зертханасында жұмыс істеді. 1959 жылы ол Женевадағы Еуропалық ядролық зерттеулер орталығының (CERN, ) қосылды. Мұнда, 1968 жылы ол өзінің негізгі ашылуын жасады — ол элементар бөлшектерді анықтауға арналған мультиэлектродты пропорционалдық камераны («Шарпак камерасы») жасады, оны қолданбай жоғары энергия физикасы саласында бірде-бір тәжірибе аяқталмаған.

1984 жылы ол Париждегі физика және химияны терең зерртеу мектебінің профессоры болды.

1985 жылы Шарпак Франция ғылым академиясының мүшесі болды. 1992 жылы ол «бөлшектердің детекторларын, атап айтқанда көп сымды пропорционалдық камераны ашқаны және жасағаны үшін» физика бойынша Нобель сыйлығына ие болды.

Шарпак бейбіт атом энергиясын пайдаланудың белсенді жақтаушысы болды. «Адамзатқа ескертуге» (1992) қол қойды. Ол *«Атом ғалымдарының хабаршысы»* демеушілер кеңесінің мүшесі.

Кіші інісі — француз киноактері және режиссері Андре Шарпак (, 1930 ж. туған).

## Марапаттау және мойындау
* 1960 — Ұлттық ғылыми зерттеу орталығының күміс медалі
* 1973 —  
* 1989 — Бөлшектердің физикасы және жоғары энергия физикасы бойынша сыйлық
* 1992 — Физика бойынша Нобель сыйлығы
* 2007 — Құрмет легионының офицері

## Дереккөздер

## Әдебиет
* 

## Сілтемелер
* Нобель комитетінің сайтындағы Жорж Шарпактың түйіндемесі

Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері
Санат:Француз ғылым академиясының мүшелері
Санат:Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшелері
Санат:Франция физиктері
Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Құрмет легионы орденінің иегерлері
Санат:Физиктер
Рассел Алан Халс

**Рассел Алан Халс** (; 28 қараша 1950, Нью-Йорк, АҚШ) — американдық физик, Джозеф Тейлормен бірге «гравитацияны зерттеуде жаңа мүмкіндіктер берген пульсарлардың жаңа түрін ашқаны үшін» физика бойынша 1993 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты.

Рассел Халс пен Джозеф Тейлор 1974 жылы Аресибо радиотелескопында бақылаулар жүргізген кезде, олар алғаш рет қос PSR B1913+16 пульсарын ашты.

1991 жылы пульсар құрайтын осы жұп жұлдыздардың жиырылу орбитасын өлшеу салыстырмалылықтың жалпы теориясын және гравитациялық толқындарды шығару мүмкіндігін растады.

## Марапаттары
* Физика бойынша Нобель сыйлығы, 1993

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* 1993 жылғы физика бойынша Нобель сыйлығы — астрономдар // К.А.Постнов, «Ғалам және біз»
* Нобель сайтындағы ақпарат
* *Р. А.* *Халс*. «Қос пульсардың ашылуы». Нобель дәрісі // Физика ғылымдарының жетістіктері, 164 том, 7 шығарылым, шілде 1994

Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)
Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:АҚШ физиктері
Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Физиктер
Аделаида Пчелинцева

**Аделаида Пчелинцева** (1999 жылы 29 қыркүйекте туған) — қазақстандық жүзуші. Ол 2019 жылы Оңтүстік Кореяның Кванджу қаласында өткен су спорты бойынша әлем чемпионатында әйелдер арасында 50 метрге брасс әдісімен жүзуде қатысып, жартылай финалға өте алмады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жүзушілері
Әділбек Мусин

**Әділбек Мусин** (1999 жылы 4 қазанда туған) — қазақстандық жүзуші. 2017 жылы су спорты бойынша әлем чемпионатында ерлер арасында 50 метрге көбелек әдісі бойынша жарысқа қатысты. 2018 жылы ол Индонезияның Джакарта қаласында өткен 2018 жылғы Азия ойындарында ерлер арасында 50 метрге көбелек әдісімен және 4 × 100 метрге аралас эстафеталық жарыста қола медаль жеңіп алды.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Әділбек Мусин *World Aquatics* сайтында
* Әділбек Мусин *SwimRankings.net* сайтында

Санат:Қазақстан жүзушілері
Тив (халық)

**Тив** (*мунши*) — Нигерияның оңтүстік-шығысындағы халық. Негізінен Бенуэ, Плато және Гонгола штаттарында, Бенуэ өзенінің екі жағалауында тұрады. Олар тив, ийон, угбе, утанге (утанга, отанк) және ундир (ндир) болып бөлінеді. Саны 4,63 миллион адам (2022, бағалау).
Камерунның оңтүстік-батысында (2 мың адам), сондай ақ Экваторлық Гвинея, Гана, Сьерра-Леоне, АҚШ, Ұлыбритания және басқа да Еуропа елдерінде тұрады. Жалпы саны шамамен 4,7 миллион адамды құрайды.

## Тілі
Тілі - нигер-кордофан отбасының бенуэ-конго тобына жататын тив тілі.
Жазуы XX ғасырдың басынан бастап латын әліпбиіне негізделген.

## Діні
Көпшілігі дәстүрлі нанымдарды сақтайды, бір бөлігі сүнниттік мұсылмандар, христиандар да бар.

## Тарихы
Тив этникалық тобы оңтүстік-шығыстан қазіргі мекеніне қоныс аударған делінеді. Тивтер Камерун таулары мен Конго өзені арқылы Батыс Африка Суданының саванналарына келгенге дейін батыс-орталық, оңтүстік және оңтүстік-орталық Африканы аралады. Олардың еуропалықтармен ең алғашқы кездесуі 1852 жылы Бенуэ өзенінің жағасында болды. Тив қауымы еуропалық мәдениетпен отаршылдық дәуірде байланысқа түсті. Полковник Хью басқарған нигериялық полк 1907 жылдың қарашасынан 1908 жылдың көктеміне дейін Тив қауымдастығымен кездесті. Хью тив тайпасының басшыларына көптеген сыйлықтар әкелді. Кейінірек отаршылдар тивтер мен еуропалықтар арасында сауда байланысын орнатуға көмектесетін жолдар салды.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі - егіншілік (ямс, құмай, кассава, тары, ямс, соя, күріш, мақта), ешкі, қой, шошқа және құс өсіріледі. Аңшылық, балық аулау және терушілік көмекші болып табылады. Қолөнердің ішінде тоқу дамыған.

## Тұрмыс салты
Дәстүрлі қоғамдық ұйымның негізін үлкен отбасылық қауымдар (тар), жас топтары (куав) және құпия қоғамдар (мбатсав) құрайды. Әртүрлі өзара көмек қоғамдары (адаши, динна) бар. Туысқандық есеп патрилинейлік болып табылады. Неке вирилокальды, әмеңгерлік, алып қашу және сатып алынған неке жиі кездеседі. Әкімшілік-салттық қызметтерді ақсақалдар мен үлкендер атқарды. Ұлдарды сүндеттеу, скрификациялау, татуировка жасау және тістерді егеу (кейде қағумен бірге) қолданылады.

Елді мекендердері – әдетте бір-бірінен едәуір қашықтықта орналасқан 2-ден 40-қа дейінгі лашықт ардан тұрады. Үйлері дөңгелек пішінді, қабырғалары сазбен сыланған, шатыры сабанмен жабылған.

Дәстүрлі киімдері – белге оралып, тізеге дейін жететін мата бөлігі. Ерлер сәлде киеді.

Азық-түлік негізінен өсімдік тектес (ботқа, бұқтырылған ет, қайнатылған және пісірілген түйнектер), ет пен балық сирек қолданылады.

Фольклорлық жанрлардың ішінде ең көп таралғаны космогониялық және этногенетикалық аңыздар.

## Дереккөздер

 
Санат:Нигерия халықтары
Санат:Камерун халықтары
Эрик Крипке

**Эрик Крипке** () –американдық продюсер, телережиссер және сценарист. Ол Табиғаттан тыс (2005–2020) қиял-ғажайып мистикалық сериалының жасаушысы ретінде танымал болды. Онда ол оның алғашқы бес маусымында шоу-жетекшісі қызметін атқарды. Крипке сонымен қатар постапокалипстік «Революция» (2012–2014) сериалын және Уақыттан тыс (2016–2018) ғылыми-фантастикалық сериалын жасады. 2019 жылдан бастап ол Prime Video үшін продюсерлік ететін «Жігіттер» суперқаһармандық сериалының шоу-жүргізушісі болды.

1997 жылы Крипке екі қысқа комедияны жазып, басқарды: «Жыныстар шайқасы» және «Шынайы берілгендер». Крипке 1997 жылы The Truly Devoted  үшін *қысқаметражды фильм сыйлығына* ұсынылды, ал фильм 1998 жылы «Үздік қысқаметражды фильм» номинациясы бойынша *көрермен көзайымы* марапатын жеңіп алды.

2003 жылы Крипке Warner Bros. үшін Тарзан телехикаясының сценарийін жазды, ол сегіз эпизодтан кейін жабылды. Крипкенің келесі жұмысы 2005 жылы түсірілген «бугимен» қорқынышты фильмі болды, оның сценарийін өзі жазды.

Крипке екі ағайынды зұлым рухтарды аулау туралы әңгімелейтін Табиғаттан тыс телехикаясын жасады. Сериал 2005 жылы The WB (кейінірек The CW) арнасында көрсетіле бастады. Бес маусым бойы Крипке шоу бағдарламасы болды және сценарий авторларының бірі болды, алтыншы маусымнан бастап оның міндеттері Сера Гемблге ауыстырылды .

Крипкенің жаңа жобасы 2012 жылы NBC арнасында көрсетіле бастаған постапокалипстік телесериал Революция болды  Сериал екі маусым бойы эфирде қалды, содан кейін рейтингі төмен болғандықтан арна басшылығы оны жауып тастады .

2019 жылдан бастап осы уақытқа дейін Крипке «Жігіттер» сериалының продюсері және шоу-жүргізушісі болды. Сериал үш маусымнан тұрады және бейресми түрде «Жігіттер» деп аталатын топ жетілмеген суперқаһармандарға қарсы тұратын әлем туралы.

2020 жылы Эрик «Жігіттер» сериалының кейіпкері Билли Бутчермен не болғанын ашатын «» қысқаметражды фильмін ұсынды.

2021 жылы Эрик Крипке «Жігіттер» сериалының үшінші маусымын ұсынды және төртінші маусымның түсірілімі басталды.

The Boys сериясының 4 маусымының түсірілімі 2023 жылдың 12 сәуірінде аяқталды, мұны Эрик Крипке растады.

## Ерте өмірі
Эрик Крипке Огайо штатының Толедо қаласында Ларри мен Джоан Крипкенің отбасында дүниеге келген және 1992 жылы Сильвания Саутвью орта мектебін бітірген. Крипке басқа студенттерге көрсету үшін достарымен жиі үй фильмдерін жасаған. Оның шығармашылығына жазушы Джон Беллерс әсер етті.  Ол 1996 жылы Оңтүстік Калифорния университетінің кино және телевизия мектебін бітірген .

## Дереккөздер

Санат:АҚШ режиссёрлері
Санат:АҚШ сценарийшілері
Санат:Алфавит бойынша сценарийшілер
Санат:АҚШ продюсерлері
Санат:1974 жылы туғандар
Санат:24 сәуірде туғандар
Ленин ауданы (Ақмола округі)

**Ленин ауданы** — Қазақ АКСР-нің Ақмола округінде 1928-1930 жылдары болған әкімшілік бірлік. Орталығы — Оксановское ауылы.

## Тарихы
Ленин ауданы 1928 жылы Ақмола округінің құрамында Ақмола губерниясы Ақмола уезінің Воров және жартылай Санников болыстарының негізінде, сондай-ақ сол губерниядағы Атбасар уезінің Совет болысының бір бөлігінен құрылды. 1930 жылы аудан таратылып, аумағы Ақмола, Атбасар және Сталин аудандары арасында бөлінді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның таратылған аудандары
Мейіржан Анарбайұлы Шермаханбет

**Мейіржан Анарбайұлы Шермаханбет** (1996 жылы 26 шілдеде туған) — грек-рим стиліндегі қазақстандық балуан. Будапештте өткен 2018 жылғы әлем чемпионатының қола жүлдегері.

## Мансабы
2018 жылдың маусым айында 67 келіге дейінгі салмақ дәрежесінде Мажарстан Гран-при турнирінде Мейіржан финалдық жекпе-жекте ирандық Мұхаммедали Абдулхамид Гираины ұтып, жеңімпаз атанды.

2018 жылғы әлем чемпионатында 67 кг дейінгі санатта қола медальға ие болды.

2022 жылы 20 сәуірде Азия чемпионатында алтын медальға ие болып, шешуші жекпе-жекте Кореядан екі дүркін әлем чемпионы Рю Хан-Суны жеңді.

2023 жылы 4 қыркүйекте Ханчжоудағы Азия ойындарында күміс медальға ие болды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан балуандары