open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тимур Тыныбекұлы Махмұтов

**Тимур Тыныбекұлы Махмұтов** (15.4.1938 жылы туған, Алматы) – гидрогеолог-ғалым, техника ғылымдарының доктары (1997), профессор (1998), Қазақстандағы жаңа ғылым саласы – техногендік гидрогеологияның негізін салушы.
## Толығырақ
Қазақ политехникалық инчтитутын (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген (1961). 1961 – 77 жылдары Қазақстан ғылым академиясының Геология ғылымдары институтының гидрогеология және инжинерлік геология бөлімінде (1964 жылдан Гидрогеология және гидрофизика институты) аға лаборант,инженер, кіші ғылыми қызметкер, аға ғылыми қызметкер, 1977 – 81 КСРОГеология министлігінің Ауғанстан Республикасындағы жобасының техникалық жетекшісі болды. 1981 жылдан У.М. Ахмедсафин атындағы Гидрогеология және гидрофизика институтында аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі, директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары. Тимур Тыныбекұлы Махмұтов Жезқазған-Ұлытау кенді ауданының мыс кені, Ауғанстандағы Айнақ мыс кені қорларын есептеуге қатысқан. Ғылыми-зерттеулерінің негізгі бағыты – кен орындарын игерудің гидрогеол. жағдайларын, техногендік процестердің Орталық, Оңтүстік, және Солтүстік Қазақстанның кенді аудандарының экологиялық-гидрогеологиялық жағдайларына әсерін кешенді зерттеу. Ол игеріліп жатқан кентасты кен орындарындағы техногендік гидрогеологиялық процестерді зерттеудің, болжамдаудың және басқарудың теориялық және әдістемелік мәселелерімен, республика аумағын кен орындарының әлеуетті сулануы бойынша аудандаудың ғылыми-әдістемелік негіздерін зерттеумен, техногенез жағдайындағы экологиялық гидрогеология мәселелерімен шұғылданады. 250-ден астам ғылыми еңбектердің (оның 16-сы монография, 15-і гидрогеол. карта) авторы, 2 өнертабыс патентінің иесі. ҚР-ның медальдарымен марапатталған, “Жер қойнауының үздік барлаушысы”.
## Шығармалары
Шығармалары: 
*Гидрогеология и охрана окружающей среды горнорудных районов Северного Казахстана, М., 1992; 
*Техногенные гидрогеологические процессы на железорудных месторождениях Северного Казахстана, А., 1993.
## Сілтемелер
* Баспахана  
* Газет
* Геология
* Техногенез
* Қазақстан
## Дереккөздер


Санат:Тарихи тұлғалар
Мөңке Нұрманұлы Қазов

**Мөңке Нұрманұлы Қазов** - (12.7.1930 жылы туған, Қостанай облысы Алтынсарин ауданы Темірқазық ауылы – 7.3.1989, Алматы қаласы) – техника ғылымының докторы (1986). Қазақ тау-кен және металлургия институтын (1953, қазіргі Қазақ ұлттық техника университетті) және аспирантурасын (1959) бітірген. Қазақ КСР-і Ғылым Академиясының Химия-металлургия (1962–87), Химия институттарында (1987–89) ғылыми қызметтер атқарған. 1985 жылы «Разработка физико-химических основ и технологии получения фосфорных солей из некондиционного сырья» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. 210 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 3 монографияның авторы.

## Пайдаланған әдебиетттер


Санат:Тұлғалар
Ғалитдин Бақанов

**Бақанов Ғалитдин** (21.1.1958 ж.т., Қызылорда облысы Шиелі ауданы Ақмая а.) – физ.-матем. ғыл. докт. (2002), проф. (2003). ҚазМУ-ды (1980, қазіргі ҚазҰУ) және Новосибирск мемл. ун-тінің аспирантурасын (1985) бітірген. Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс ин-тының Қызылорда бөлімшесінде оқытушы, аға оқытушы (1980–1982, 1985–1990), Қызылорда өнеркәсіптік өндіріс ин-ты (1990–1993) мен Қызылорда политех. ин-тында (1996–1998) доцент, ал 1998 жылдан Қызылорда мемл. ун-тінде доцент, кафедра меңгерушісі, ғыл. жұмыстар жөніндегі проректоры қызметтерін атқарады. 2002 ж. «Методы решения конечно-разносных обратных задач теории распространения волн» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. Оның ғыл.-зерт. еңбектері матем. физ. теңдеулері үшін қойылған кері есептерді шешудің сандық әдістері мәселесіне арналған.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Ынталы бөгені

‎
**Ынталы бөгені** — Жамбыл облысы Сарысу ауданында, Шабақты өзені алабында 1976 жылы іске қосылған. Саудакент ауылынан оңтүстікке қарай 10 км жерде, теңіз деңгейінен 350 м биіктікте орналасқан. 

## Гидрологиялық сипаты
Суының толық сыйымдығы 30 млн. м³, ұзындығы 3 км, енді жері 2 км-ге жуық. Бөгеннің солтүстігінде топырақтан бөгет жасалған. Суымен 3,2 мың га егістік жер және шабындық суландырылады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысы гидрографиясы
Зәуре Хафизқызы Бақауова

**Зәуре Хафизқызы Бақауова** (4.1.1935 жылы туған, Алматы қаласы) – химия ғылымдарының кандидаты (1970). Мәскеу қаласындағы химия-технолия институтын бітірген (1959) соң Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1959–1991), ҚазҰУ-да оқытушы (1991–1998) болып қызмет атқарған. Оның негізгі ғылыми еңбектері полимерлердің физикалық-химиялық қасиеттері және кіші молекулалы полимерлер мен полиэлектролиттердің макромолекуласындағы конформациялық өзгертулерге арналған. Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығың лауреаты (1986).

## Дереккөздер
 

Санат:Тұлғалар
Шоқай датқа кесенесі

thumb|right|200px|Шоқай датқа кесенесі (қазіргі келбеті)
thumb|right|200px|Шоқай Датқа кесенесі (ескі нұсқасы). Сарысу аудандық мұражайы
**Шоқай датқа кесенесі** – Жамбыл облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің қала құрылысы және сәулет түріне жататын тарихи нысан

## Орналасқан жері
Сарысу ауданы, Саудакент ауылының оңтүстік шетіндегі ескі мұсылман зиратының солтүстік бөлігі.

## Орнатылған кезең
XVIII-XIX ғғ., Шоқай Датқа.

## Тарихи дерек
Ескерткіш XIX ғасырда Саудакент қаласында тұрған белгілі тарихи қайраткер – Шоқай Датқаның құрметіне тұрғызылған. "Датқа" дәрежесі Қоқан және Бұхар хандықтарында жоғары әкімшілік лауазымдағы адамдарға тағайындалған. Халық әңгімелеріне сүйенсек, өз мазарын Шоқай өзінің тірі кезінде 1850 жылы тұрғызып, 1860 жылы дүниеден өткен.
Ескерткіш 1946 жылы археолог Г.И. Пацевич, 70-80 жылдары ҚазКСР мәдениет министрлігінің және "Қазжобареставрация" институтының экспедицияларымен зерттелген.

## Сипаты
Кесененің негізгі қабырғалары шикі кірпіштен қаланған, бірақ күйдірілген кірпішпен қапталған. Аумағы 7,4х8,1 м. Кесененің өзі үштөрттік бағаналары мен үстіңгі жағында аяқтаушы кіші мұнаралары бар порталды-центрлік құрылыс болып табылады. Кесене бөлмесінде тас табыт тұр. Кіру қуысы бағыттамалы аркалы тікбұрышты пішінді болып келеді. Кіру қуысының аркасының бүйір жақтары бойынша тереңдетілген декоративтік текшелері орналасқан.
Кесене Шу-Талас аймағында қалыптасқан монументалдық діни құрылыстарына тән типті болып келеді.

## Қалпына келтірілуі
Өткен ғасырдың 90 жылдарында кейбір жерлерінде бұзылған қабырғалардың сыртқы қаптамасы, аяқталмаған қалқандары қалпына келтірілді. 2005-2006 жылдары "Казреставрация" АМК Жамбыл филиалының мамандары реставрациялық жұмыстарын жүргізді. 2017 жылы да "Казреставрация" бірқатар реставрациялық жұмыстар жүргізді: едендік плиткалары, ішінара ішкі және сыртқы кірпіштері ауыстырылды, кесененің сыртқы кірпіштері толығымен ауыстырылды, ішкі қабырғалары сыланды.
1982 жылдан бастап Шоқай Датқа кесенесі республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің тізіміне қосылған және мемлекет қорғауына алынған.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысы сәулеті
Санат:Сарысу ауданы
Ынталы үңгірі

**Ынталы үңгірі** – неолит дәуіріне жататын ескерткіш. 

Жамбыл облысы Сарысу ауданы Саудакент ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 4 км жерде, Шабақты өзеннің сол жағалауында орналасқан. 

Алғаш рет Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих, археология және этнография институты жанынан құрылған Қаратау отрядының экспедициясы (жетекшісі Х.Алпысбаев) ашты. 1980 – 1990 ж. шамасында Жамбыл облысы тарихи-өлкетану мұражайының экспедициясы қарап шыққан. 2002 ж. Қазақстан – Ресей біріккен археология экспедициясы (жетекшісі А.П. Деревянко) қазба жұмыстарын жүргізді. 

Ынталы үңгірінің ұзындығы 27 м, ені 3 – 5 м, биікт. 0,5 – 3 м аралығында. Алғашқы қазба жұмыстарының барысында неолит дәуіріне жататын тас бұйымдар табылып, кейіннен зерттеулер оны нақтылай түсті. 2002 ж. Ынталы үңгіріне кіре берісінен солға қарай 4 – 5 м жерден аумағы 1-2 м тікқазба (шурф) түсірілді. Одан ешқандай тас дәуіріне жататын материалдар ұшырасқан жоқ. Үңгір ішінен ортағасырлық қыш ыдыстарының сынықтары кездеседі. Ыниалы үңгірінен Саудакент ауылына қарай жүргенде 150 – 200 м жерден неолит дәуіріне жататын 40 шақты тас бұйымдары жинастырылған. Араларында өзектас, тас тілікше, т.б. еңбек құралдары бар.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан үңгірлері
Санат:Сарысу ауданы географиясы
Санат:Неолит дәуірі
Ымыртгүл

**Ымыртгүл** () – орамжапырақ тұқымдасына жататын екі не көп жылдық шөптесін өсімдік.

Негізінен Жерорта теңізінің шығыс жақ бөлігіндегі жерлерде өсетін 10 түрі белгілі. Қазақстанның далалық аймақтарында, орманды жерлерде, субальпі шалғындарында, өзендер мен жылғалардың жағалауында өсетін 3 түрі: қоңыр ымыртгүл  (Н. trіstіs), күлгін ақ ымыртгүл  (Н. pseudonіvea) және сібір ымыртгүлі (Н. sіbіrіca) бар. Бұлардың биіктігі 30 – 50 см, сабағы тік, төбе жағы бұтақтанған. Жапырақтары жұмыртқа тәрізді, жиектері бүтін немесе аздап тілімденген. Гүлдері күлгін, күңгірт сарғыш, ақ түсті, сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі – төрт қырлы бұршаққын. Ымыртгүлдің гүлдері кешке қарай ашылады, сол кезде олардан хош иіс шығады. Бұларды сәндік үшін өсіреді, гүлінен аралар бал жинайды.

## Дереккөздер

Санат:Орамжапырақтар
Солтүстік Кавказ

**Солтүстік Кавказ**, немесе **Теріскей Кавказ** — Шығыс Еуропадағы Ресей басқаратын аймақ. Ол Еуропа мен Батыс Азия арасындағы табиғи шекараны құрайтын кеңірек Кавказ аймағының солтүстік бөлігін құрайды. Батысында Азов және Қара теңіздермен, шығысында Каспий теңізімен, оңтүстігінде Кавказ тауларымен шектеседі. Бұл аймақ Оңтүстік Кавказ елдері Грузия және Әзербайжанмен құрлықпен шектеседі. Краснодар — Солтүстік Кавказдағы ең үлкен қала.

## Галерея

Map of Russia - North Caucasian Federal District.svg|Солтүстік Кавказ федералды округінің орналасуы
Russian Ground Forces - North Caucasus Military District Map.svg|Бұрынғы Солтүстік Кавказ әскери округінің орналасуы
Map of Russia - North Caucasus economic region.svg|Қазіргі Солтүстік Кавказ экономикалық ауданының орналасуы
Карачаево-Черкесия, Западный Кавказ, Софийская долина, горный массив и перевал София, Karachay-Cherkessia, Caucasus Mountains.jpg|София аңғары, Қарашай-Шеркесия


## Қосымша ақпарат

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Солтүстік Кавказ федералды округі
Әбілхайыр Бақтыбаев

**Бақтыбаев Әбілхайыр** (25.8.1938 ж.т., Тәжікстан, Қорғантөбе қ.) – физ.-матем. ғыл. докт. (1992), проф. (1993), ҚР Ұлттық ғылым академиясының акад. (1996). Тәжік мемл. ун-тін (1961) және КСРО ғылым академиясының Ленинград физ.-тех. ин-тының аспирантурасын (1970) бітірген. Алғашында Қорғантөбе қ-ндағы орта мектепте мұғалім (1961–1962), Тәжік мемл. ун-тінде аға лаборант, ассистент, аға оқытушы, ф-т деканының орынбасары (1962–1966, 1971–1973) болған. Шымкент қ-ндағы Қазақ хим.-технол. ин-тында аға оқытушы (1973–1975), кафедра меңгерушісі (1975–1993) және 1993 жылдан Халықар. қазақ-түрік ун-тінің Шымкент қ-ндағы бөлімшесінде кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. «Кинетика разрушения совершенных кристаллов и гетерегенных материалов» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. Оның ғыл.-зерт. еңбектері негізнен қатты дене физика мәселесіне арналған. Б. 77 ғыл. еңбектің авторы. 

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Хамидулла Шоқалақов

**Хамидулла Шоқалақов** *(10. 10.1926 ж.т., [[Сарысу ауданы]])* – қайраткер. Қырғыз Мемлекеттік педагогикалық институтын тарихшы мамандығы бойынша бітірген (1954). 1942 ж. Сарысу ауданында жер бөлімінде есепші, 1943 ж. ауданның оқу бөлімінде инспектор, 1943 – 1944 ж. ауданы элеуметтік қамсыздандыру бөлімінің инспекторы, 1944 – 1983 ж. КСРО Мемлекеттік Қауіпсіздік к-тінде қызметте болып, 1967 – 1974 ж. Қазақ КСР-і Мемлекеттік Қауіпсіздік Комитетінің Жамбыл облысы басқармасын басқарды. Жамбыл облысы еңбекшілер Кеңесінің депутаты болып сайланды..
## Cілтемелер


Санат: Тұлғалар
Қозы Рақымжанұлы Қазыханов

**Қозы Рақымжанұлы Қазыханов** - (18.11.1937 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданы Мыңбұлақ ауылы) – техника ғылымдарының докторы (1985), профессор (1987), Қазақстан Республикасы Инженер академиясының корреспондент мүшесі (1993). Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) инженер-құрылыс институтын (1960) және Мәскеу жоғары техника училещесінің аспирантурасын (1968) бітірген. Алматы жол белгілері зауытында цех шебері (1960–62), Қазақ политехникалық институтында (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) ассистент, аға оқытушы, доцент (1973–77), кафедра меңгерушісі (1977) қызметтерін атқарды. Негізгі ғылыми еңбектері толқын тәрізді тісті берілістердің кинематикалық, геометриялық және динамикалық теориясына, механизмдер мен машиналар динамикасын математикалық модельдеу  теориясына және оны зерттеуге арналған.

## Пайдаланған әдебиетттер


Санат:Тұлғалар
Қарауылтөбе (Қызылорда облысы)

**Қарауылтөбе** — Қызылорда облысы Қызылорда қалалық әкімдігіне қарасты ауыл, Қарауылтөбе ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Қызылорда қаласынан солтүстікке қарай 8 км-дей жерде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 952 адам (508 ер адам және 444 әйел адам) болса, 2009 жылы 1322 адамды (683 ер адам және 639 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Ауыл көкөніс-сүт өсіріп өндіретін Қызылорда совхоз-техникум орталығы болған. Оның негізінде Қарауылтөбеде ЖШС жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда қалалық әкімдігі елді мекендері
Владимир Иванович Ганжара

**Владимир Иванович Ганжара** (21.6.1939, Ресей, Чита - 7.1.2007, Астана) – техника ғылымдарының докторы, профессор.

Целиноград инженер-құрылыс институтын (1969 ж., қазіргі Еуразия ұлттық университеті) бітірген. 1969 жылдан Целиноград инженер-құрылыс институтында ассистент, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, профессор қызметтерін атқарады. 83 мақала және 1 монографияның авторы. 

## Қызметі
В.И.Ганжараның 1980 жылы құрылыс материалы және Целиноград инженерлiк-құрылыс институтының бұйымының кафедра меңгерушiсiнiң қызметiнде жұмыс iстедi. Алматы қаласындағы 1996 жылда бетон бұйымдарының жылулық өңдеуiн ықшамдау тақырыпқа техникалық ғылымдардың докторының ғылыми дәрежесiн iзденуiне диссертацияны қорғады. В.И.Ганжараның 2000 жылында профессордың ғылыми атағы берген. В.И.Ганжараның 1999 жылынан С.Сейфуллин атындағы Қазақ мемлекеттiк агротехникалық университетiнде жұмыс iстедi. Бiздiң мемлекет экономикалық және экологиялық есептердiң кешендi шешiмi бойынша зерттеулердiң басым бағыттарының жоспарда жұмыс iстеуi В.И.Ганжараның басшылығымен жүргiзiлдi. Конструктивтiк және теплотехникалық жоспарда ұйғарылды, мүмкiндi, iс жүзiнде бiрдей iрiлiгi бар сапалы екi компоненттi өнiмнiң алуын болмайтын мәселе және тығыздықпен. Жылу энергетиялық өндiрiстiң техногендi қалдықтарының қолдануы және строительннiң жасауды технологияның рецептураларының өңдеуi бойынша құрастырылған үлкен ғылыми бағыт
В.И.Ганжара 180-нен асатын ғылыми еңбектерi бар, соның iшiнде 3 ғылым кандидатының профессор Ганжара В.И.дайындасы Ресей авторлық куәлiгi, АҚШ патентi, Ұлыбритания, Англия, Канадалық, ГДР, Швеция, Үндістан және тағы басқалар, кандидаттық және докторлық жұмыстардың қорғауы бойынша мамандандырылған диссертациялық кеңестiң мүшесi болып табылды. 

## Дереккөздер


Санат:21 қыркүйекте туғандар
Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Читада туғандар
Санат:7 қаңтарда қайтыс болғандар
Санат:2007 жылы қайтыс болғандар
Санат:Астанада қайтыс болғандар
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақ агротехникалық университеті оқытушылары
Санат:Еуразия ұлттық университеті түлектері
Санат:Қазақ агротехникалық университетінің профессорлары
Орда ауылдық округі

**Орда ауылдық округі** – Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданындағы әкімшілік білік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Хан Ордасы, Қарасу, Сейітқали, Үштерек ауылдары кіреді. Орталығы - Хан Ордасы ауылы. Округ құрамында болған ''Қарасай'' ауылы 2020 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 2770 адамды (1439 ер адам және 1331 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Бөкей ордасы ауданы ауылдық округтері
Сарыжар

**Сарыжар** (2014 жылға дейін — *Хлебодаровка*) — Ақтөбе облысы Мәртөк ауданындағы ауыл, Сарыжар ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Мәртөк ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 25 км жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1845 адам (945 ер адам және 1000 әйел адам) болса, 2009 жылы 3567 адамды (1770 ер адам және 1797 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 4963 адамды (2437 ер адам және 2526 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 20 ғасырдың 30-жылдары ұжымдастыру кезеңінде қаланған. 1965-1995 жылдары астық өсіретін кеңшар орталық болды. Оның негізінде Хлебодаровкада «Нұр» ЖШС-і және «Талант», «Айнагүл» шаруа қожалықтары құрылды. Ауыл әкімі Мулькаев Бақытжан.

## Дереккөздер

Санат:Мәртөк ауданы елді мекендері
Қырғызбай Бақытбаев

**Қырғызбай Бақтыбайев** (20.11.1932 ж.т., қазіргі Түркістан облысы Бәйдібек ауданы Жиенқұм а.) – физика-математика ғылымдарының докторы (1991), профессор (1991).

Сіргелі тайпасының Батыр руынан шыққан.

ҚазМУ-ды (1954, қазіргі ҚазҰУ) және КСРО ғылым академиясының Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) физика.-технология институтының аспирантурасын (1965) бітірген. Шымкент педагогикалық институтында аға оқытушы (1954–1958), Қазақстан ғылым академиясының Ядролық физика институтында (1958), ҚазПИ-де (1981–1997, қазіргі ҚазҰПУ) кафедра меңгерушісі, декан қызметін атқарды.

1990 жылы «Теоретико-групповой подход к исследованию низколежащих состояний ядер» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Б-тың ғылвми-зерттеу жұмыстарының негізгі бағыты – көпбөлшекті жүйелердің микроскопиялық жағдайлардағы құрылымын, ядролық жүйелердің жиынтық және көпбөлшектік сәйкестігін зерттеу мәселесі.

## Дереккөздер

Санат:1932 жылы туғандар
Санат:Түркістан облысында туғандар
Санат:Қазақстан физиктері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Бәтіш Рақымжанқызы Қазыханова

**Бәтіш Рақымжанқызы Қазыханова** - (14.3.1929 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Семей қаласы) – философия ғылымдарының докторы (1974), профессор (1976). ҚазМУ-ды (1952, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Мәскеу мемлекеттік университетінің жанындағы қоғамдық ғылымдар курсында тыңдаушы (1952–53), Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институтында аға оқытушы (қазіргі Қазақ мемллекеттік қыздар педагогика университеті, 1957–61), Қазақстан Ғылым Академиясының Философия және құқық институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1964–68), Алматы мемлекеттік консерваториясында (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) кафедра меңгерушісі (1968) қызметтерін атқарды. 1973 жылы «Формирование эстетической культуры казахского народа» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 30-дан астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер


Санат:1929 жылы туғандар
Санат:Мәдениет
Темірболат Құрманғалиұлы Бақшылов

**Темірболат Құрманғалиұлы Бақшылов** (30.9.1928 ж.т., Солтүстік Қазақстан облысы Петропавл қ.) – тарих ғыл. докт. (1990), проф. (1990). ҚазПИ-ді (1949, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген соң Петропавл пед. уч-щесінде оқытушы (1949–53), Оңтүстік Қазақстан облысы халыққа білім беру бөлімінде инспектор (1953–1959), Шымкент пед. ин-тында (1959–1962, қазіргі Оңтүстік Қазақстан мемл. ун-ті) аға оқытушы (Мәскеу мемл. ун-тінде аспирант, 1962–1964), доцент, кафедра меңгерушісі (1964–1978), ф-т деканы (1980–1990) болды; ал 1990 жылдан Оңтүстік Қазақстан мемл. ун-тінде проф. «[Деятельность партийных организаций Казахстана по воспитанию у рабочих промышленности творческого отношения к труду, [1959–1970 жж.]].» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. 
Ш ы ғ а р м а л а р ы.: Партия ұйымдары және шығармашылық қауымның өндіріс жағдайында дамуы, А., 1978; Воспитание коммунистического отношения к труду, А.-А., 1986; Казахстан в начале XX в., Шымкент, 2002; Из истории промышленности Шымкентской области, Шымкент, 2003.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Орда (тұрақ)

**Орда(тұрақ)** – түркі және моңғол халықтарындағы әскери-әкімшілік *ұйым, мекен, көшпелілер тұрағы*. 

Орта ғасырларда орда термині, негізінен, көшпелі тайпалардың мемлекеттері мен одақтарының атауы ретінде қолданылған. Мысалы,Алтын Орда, Ноғай ордасы, Ақ Орда, Көк Орда, т.б. *18 – 19 ғасырлардағы* орыс ғалымдары мен шенеуніктері қазақ қоғамындағы *жүздерді* ***орда*** деп те атаған. Дала өркениетінен хабары мардымсыз еуропалықтар басы бірігіп ұйымдаспаған *қыруар адамдардың тобырын* ***орда*** деп атады. Дәстүрлі қазақ дүниетанымында ***орда ұғымы*** *мемлекеттілікті, елдікті* білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Ынтымақ бөгені

‎
**Ынтымақ бөгені** — Нұра өзенінің арнасын бөгеу арқылы XX ғасырдың 80 - жылдары жасалған су айдыны. Қарағанды облысы Абай және Бұқар жырау аудандары жерінде орналасқан. 

## Гидрологиялық сипаты
Көлемі 190 млн. м3, қалыпты бөгеу деңгейіндегі су айдынының ауданы 382 м², бөгетінің ұзындығы 1680 м.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы гидрографиясы
Қаратүп

**Қаратүп** – Арал теңізінің шығыс жағында орналасқан түбек. 

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Арал қаласы мен Бөген елді мекенінің арасында жатыр. 

## Сипаты
Аумағы 15,1 мың га. Түбектің табиғаты өте қатаң, сусыз жер. Бұрын Арал теңізі толық кезінде «Қаратүп» балық ұжымшары болған. Онда балық қабылдайтын пункт, балық тұздайтын және ыстайтын цех, балық сақтайтын қойма жұмыс істеген. Ауылда жеті жылдық мектеп, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт, пошта бөлімшесі болды. Жергілікті тұрғындар балықшылық кәсібімен айналысты, мал өсірді. Қазір халық тұрмайды.

## Дереккөздер

Санат:Арал теңізі түбектері
Санат:Қызылорда облысы географиясы
Ынтымақтастық

**Ынтымақтастық** — түрлі мүдделі топтардың бейбіт қатар өмір сүру жағдайында экономикалық, саяси-әлеуметтік, рухани-мәдени және халықаралық мәселелерді бірлесіп шешудегі қабілеттілігі. Ынтымақтастық қоғамдық қатынастардың әр түрлі деңгейінде көрінеді. Микродеңгейдегі ынтымақтастық ретінде түрлі топтардың, ұйымдардың, партиялардың, қоғамдық ұйымдардың белгілі бір мәселелерді ұйымдасып шешіп отыруға ниетін атауға болады. Мезодеңгейдегі (орта) ынтымақтастыққа әлеуметтік топтар мен топтар, халықтар мен этностар арасындағы ортақ мәселелерді (экономика даму, әлеуметтік мәселелер, этнография даму) және міндеттерді шешуде бірігіп әрекет етуді жатқызуға болады. Макродеңгейдегі ынтымақтастыққа мемлекеттер, халықаралық ұйымдар арасындағы ғаламдық планетаралық мәселелерді шешуге бағытталған ұжымдық іс-әрекеттерді жатқызамыз. Ынтымақтастық қазіргі адамзаттық өзара түсінісуінің, ортақ мәселелерді біріккен әрекеттермен шешуге ұмтылуын, бейбітшілікті қамтамасыз етуінің негізгі формасы болып табылады. Сондықтан қазіргі әлемдік қатынастардағы ынтымақтастық бағыттары сан алуан. Әрине шешуші ынтымақтастық бағыттары – экономика ынтымақтастық, сауда, мәдени-техника, технология және ақпараттық ынтымақтастықтарының маңыздылығы арта түсуде. Ғаламдық мәселелерді шешудегі ынтымақтастықтың халықаралық ұжымдық мақсаттарының көрінісі ретінде БҰҰ-ны атауға болады. Мысалы: Қазақстан өзінің экономика мәселелерін Шанхай ынтымақтастық ұйымы арқылы жүзеге асыруда. Ал мемлекеттік қауіпсіздігін қамтамасыз етуді ұжымдық қауіпсіздік туралы келісімшарт ұйымы арқылы шешуде. Ынтымақтастық – әрбір мемлекеттің ішкі және сыртқы дамуына жағдай жасайтын, басқа күштермен бірігіп әрекет етуінің, қарым-қатынастар жасауының негізгі принципі және екі жақты, көп жақты пайдалы ахуалды қалыптастырудың жолы болып табылады.

## Әдебиет
* Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Орда (баспахана)

**“Орда”** – баспахана. *1918 жылы* Бөкей Ордасында (*қазіргі Орда қаласы*) ашылған. Онда большевиктік бағытта шыққан “Хабар”, “Киргизская Известия”, кейін “Дұрыстық жолы”, “Киргизская правда” газеттері басылды. *Үгіт плакаттары мен шағын кітапшалар* да жарық көрді. Баспаханаға Астрахан қаласынан *құрал-жабдықтар мен маман жұмысшылар* көмекке әкелінді. Қазіргі кезде ***“Орда”*** баспаханасы үйіне мемориалды тақта орнатылған.
## Дереккөздер


Санат:Тарих
Ынтымақты жауапкершілік

**Ынтымақты жауапкершілік** – екі немесе бірнеше адамның бірлесіп қабылданған ынтымақты міндеттемелерді орындау үшін ортақ жауапкершілігі. 

Шартта көзделген немесе заңда белгіленген жағдайда‚ мысалы‚ міндеттеме заты бөлінбейтін жағдайда‚ зардап шегушіге бірнеше тұлға бірлесіп зиян келтірген жағдайда туындайды. Кепілгерлік шарты бойынша‚ егер онда өзге жайт көзделмесе‚ борышқор мен кепілгер несиегердің алдында ынтымақты борышқорлар ретінде жауап береді.

## Дереккөздер


Санат:Азаматтық құқық
Санат:Құқықтық жауапкершілік
Ынтымақты талап

**Ынтымақты талап** – ынтымақтасқан бірнеше несиегердің борышқорға қоятын толық көлемдегі талабы. Ынтымақты несиегерлердің бірі талап қойғанға дейін борышқор олардың кез келгені бойынша міндеттемені өзінің қалауымен орындауға құқылы. Ынтымақты несиегерлердің бірінің талаптарын толық орындау борышқорды қалған несиегерлердің алдындағы осы талаптарды орындау міндеттемесінен босатады.

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Зейнолла күмбезі

**Зейнолла күмбезі** – Шығыс Қазақстан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші.  

## Ораналасқан жері
Зайсан ауданы, Жалшы ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 0,5 км жерде орналасқан. 

## Тарихи деректер
1925 жылы сәулетші Баязит Сәтбаев тұрғызған. Ботабайұлы Зейнолла болыстың кесенесі екі бөлімді ғимарат болып табьшады. Біріншісінде жерлеу орны, екіншісінде құлшылық жасауға арналған бөлме (ғибадат мешіті) бар. Бірінші бөлме пішіні бойынша төртбұрышты, екіншісі дөңгелек. 
Жалпы ұзындығы 9,4 м, ені 5,78 м, биіктігі 8,8 м. Күмбез шикі кірпіштен тұрғызылып, сырты күйдірілген кірпіштен бунақталып қаланған. Күмбездің төменгі бөлігі Оңтүстік-Шығыс Азияның сәулет өнеріне ұқсас күрделі үлгіде салынған. Кіре берісі дарбазалы пештақпен безендірілген. Бұрыштарындағы қалпақшалары төбе деңгейіндегі төртқырлы қысқа бағандармен бітеді, кіре беріс пештақ шағын шатыр арқылы төбедегі доғамен үш қыр бойымен жалғасады. Ішіндегі қабірханаға екі бүйірі мен батыс жағындағы ойықтар арқылы жарық түседі. Бұл ойықтар әшекейлі дарбазалық қуыстармен кезектесе жасалған. Зейнолла күмбезі қасбеттерінің әсемделуіне сәнді қалаулардың сан алуан тәсілдері пайдаланылған.

## Дереккөздер

Санат:Шығыс Қазақстан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Шығыс Қазақстан облысы сәулеті
Ыңғайласпа сауда

**Ыңғайласпа сауда** – мәмілелер жиынтығы. Бұл мәмілені жасасқанда өнім сатып алу әр түрлі себептермен экспорттық-импорттық операциялар тепе-теңдігіне қол жеткізу мақсатында тауарлардың жауап қадам ретіндегі жеткізілімімен ұштастырылады. Баспа-бас айырбас мәмілесі, ыңғайласпа сатып алу, өтемдік келісім, клиринг, “оффсет” мәмілесі түрлеріне бөлінеді. Бұл тауар айырбастау операциялары көбінесе валютасыз есеп айырысу саудасын жүзеге асыруға мүмкіндік береді.

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Ыңыршақ

**Ыңыршақ** – жылқыға не өгізге жүк арту үшін ағаштан жасалатын әбзел. Ыңыршақты көлікке ер секілді салып, қатты тартып қояды да, үстіне жүк артады. Кей жерлерде ыңыршақты ашамай деп те атайды. Ыңыршақты мал шаурашылығыменмен айналысқан барлық көшпелі халықтар кеңінен пайдаланған. Оны кейде сүрленбеген ағаштан да қарапайым етіп жасаған. 

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедисы, 9 т.
Аймен Жексембіқызы Қайдарова

**Аймен Жексембіқызы Қайдарова** - (3.5.1946 жылы туған, Алматы облысы Көксу ауданы) – педагогика ғылымдарының докторы (2007), профессор (2006). Семей педагогика институтын (1968, қазіргі Семей мемлекеттік педагогика институты), ҚазПИ-дің (1992, қазіргі ҚазҰПУ) аспирантурасын бітірген. Семей педагогика институтында аға лаборант, оқытушы (1973–78), Семей жеңіл өнеркәсіп техникумында оқытушы (1978–80), Алматы қаласы кәсіптік техника білім беру басқармасының инспекторы (1980–82), Семей, Жезқазған педагогика институттарында аға оқытушы (1980–89), ҚазҰПУ-да аға оқытушы, доцент (1992–2006), профессор қызметтерін атқарды. «Қазақстан Республикасында жоғары педагогикалық білім беру мазмұнының қалыптасуы және дамуы (1928–2005)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 70-тен астам ғылыми жарияланымның авторы. Негізгі ғылми еңбектері мұғалімді кәсіптік деңгейде дайындаудың жалпы мәселелері, педагог жаңашылдардың тәжірибесі, университет білімі деңгейінде болашақ мұғалімдердің кәсіби қызығушылығы қалыптасуының теориясы және технологиясы, Қазақстан Республикасында жоғары педагогика білім берудің мазмұны, оның қалыптасуы және дамуына арналған.

## Пайдаланған әдебиетттер


Санат:1946 жылы туғандар
Қарға батыр

**Қарға батыр** – дастан. «Күлсін-Қарға» деп аталатын нұсқалары да бар. Дастанда Қарға батырдың бастан кешкен оқиғалары жырланады. Ел аузындағы аңыз әңгіме негізіндегі дастан қызықты, шытырман оқиғалы сюжетке құрылған. Нұрхан Ахметбековтің Мұрат ақынның айтуынан қайта өңдеп жазған «Күлсін-Қарға» атты дастаны 1938 жылы жеке кітап болып шыққан. Көкшетаулық Әбіқай Құсайынұлы ел аузынан естіп, домбыраға қосып айтып жүрген 2-нұсқаның мазмұны да Нұрхан нұсқасымен бірдей, сөйлем құрылысында ғана өзгешелік бар. Әбіқай нұсқасы бұрын жарияланбаған, 7 – 8 буынды жыр үлгісіне құрылған. «Қарға менен Күлсін туралы шығарма» деп аталған дастанның 3-нұсқасын Тайыр Аутанов 1952 жылы Астрахан облысынан жазып алған. Мазмұны алдындағы нұсқалармен бірдей, айырмашылығы сөйлем құрылыстарында ғана. 11 буынды қара өлеңмен жазылған. Нақып Ыбыраев жинаған «Қарға батыр туралы» деген соңғы нұсқаның мазмұны мен сюжеті Нұрхан нұсқасымен бірдей болғанымен көлемі шағын, сөйлем құрылысында біраз өзгешелік бар, 11 буынды қара өлеңге құрылған. Дастан нұсқалары ҚР ҰҒА Орталық ғылыми кітапхана қорында сақтаулы.
## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қазақстан әдебиеті
Ырғайты (өзен, Жетісу облысы)

**Ырғайты** – Алакөл алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Жетісу облысының Алакөл ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 69 км (Көксуат саласымен), су жиналатын алабы 1220 км2. 

## Бастауы
Жетісу Алатауының сілемі Тастауды солтүстік және оңтүстігінен қоршап ағатын Тастау және Көксуат өзендерінің қосылуынан пайда болады. Бастауы Жетісу Алатауындағы мұздықта. Таудан шыға бере Ырғайты болып аталатын өзен Алакөл мен Жалаңашкөлдің аралығындағы батпақтарға жетер алдында кең аумақты ысырынды конусын қалыптастырған. 

## Гидрологиясы
Аңғары жоғарғы ағысында тар шатқалды, төменде 200-500 м-ге кеңейеді, жағасы тік жарлы, биіктігі 12 – 15 м. Жаз айларында тасиды, ағысы қатты. Көп жылдық орташа ағымы сағасы тұсында 8,38 м3/с. Алабы жайылым.

## Дереккөздер

Санат:Алакөл су алабы
Санат:Алакөл ауданы өзендері
Осман Уәлиоллаұлы Зекки

**Зекки Осман Уәлиоллаұлы**, (15.6.1904 жылы туған, Украина, Қырым облысы, Гавр хуторы – 15.12.1981, Қазақстан, Алматы) – кинорежиссер, оператор, Қазақстанның (1960) және Бурят АССР-інің (1953) еңб. сің. өнер қайраткері. Мәскеудегі Бүкілодақтық мемлекеттік кино институтын (ВГИК) бітірген (1937). 1937 жылы Хабаровск қаласындағы “Қиыр Шығыс” хроника студиясында оператордың ассистенті, 1938 жылы Орталық хроника студиясында (Мәскеу) реж-дің ассистенті, 1939 – 53 жылы Иркутск қ-ндағы кинохроника студиясында бас оператор қызметтерін атқарған. 1953 жылы Алматы киностудиясына (қазіргі “Қазақфильм”) жұмысқа ауысып, хроника секторына жетекшілік етті. 1957 жылдан операторлықпен бірге режиссерлік қызметпен де айналысып, бірқатар деректі фильмдерді қойды. Олардың арасында “Қара түнек сүрлеуі”, “Халық таланттары” (1960), “Текке кеткен өмір” (1963), “Тұңғиық” (1964), “Ертеңгі Алматы”, “Қазақ даласының аңызы” (1967), “Ақжайық” (1968), “Алматы” (1969), “Достық пен бейбітшілік жолы” (1973), “Достық сазы” (1974), т.б. бар. Сондай-ақ, З. “Қазақфильм” студиясында ғыл.-көпшілік (“Қазақстандағы көлдетіп суару әдісі”, 1954; “Қамыс үй”, 1956), деректі-хроникалық ленталар (“Абай”, 1956; “Достық мерекесі”, 1957) мен бір көркем фильм (“Алыстағы тауда”, 1958) де түсірді.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мәджма әл-Ғараиб

**Мәджма әл-Ғараиб**– парсы тілінде жазылған геокосмографиялық шығарма. 
## Толығырақ
Авторы – Сұлтан Мұхаммад ибн Дәруіш Мухаммад әл-Муфи әл-Балхи. Әкесі Балхтың муфтиі болған. “Мәджма әл-Ғараибтың” екі нұсқасы бар, бірінші нұсқасы 1566 – 67 жылдары шамасында жазылған, екінші нұсқасы 1576 – 77 жылдары ұлының басшылығымен жазылған. Шығарма 19 тараудан тұрады. Жазылған уақыттан бері шығарма бастапқы түрімен салыстырғанда елеулі өзгерістерге ұшыраған. Мұның себебі еңбектің екі нұсқасының болуына байланысты әрі кейінірек көшірушілер жекелеген тарауларға әр түрлі толықтырулар енгізген. Бізге жеткен көшірмелердің тараулары әр түрлі тәртіппен орналасқан. “Мәджма әл-Ғараибты” жазу кезінде әл-Истахридің “Китаб масалик әл-мамалик” (*“[[Елдер мен жолдар кітабы]]”*), Закария әл-Казвинидің “Аджаиб әл-махмухат уа ғараиб әл-мауджудат”, Хамдаллах Мостауфи Казвинидің “Нузхат әл-кулуб” (*“Жүрек рахаты”*), Әбд әл Әли әл-Биржанидің “Аджиб әл-булдан” (*“[[Ғажайып елдер]]”*), т.б. шығармалардың деректері пайдаланылған. Шығармада Орта Азияның тарихи географиясы бойынша қызықты мәліметтер келтірілген. 19-тарауда бірқатар ортаазиялық этнонимдердің шығу тегі мен мағынасы туралы баяндалады. Шығарма авторының жазуынша ислам діні келгенге дейін Дешті Қыпшақ Дешт-и Хорезми деп аталып, ұзындығы 1000 фарсахқа, ені 600 фарсахқа тең болған. “Оның басында Іле жатыр, ал аяқ жағында Дербент-Ширван орналасқан” – делінеді. Сондай-ақ автор қыпшақ тайпасы, “қазақ” сөзінің шығу тегі жөнінде мәліметтер келтіреді.
## Сілтемелер
* Баспахана  
* Газет
* Әдебиет
* Қазақстан
* Ислам
## Дереккөздер


Санат:Тарих
Гүлнәр Төлтайқызы Балақаева

**Гүлнәр Төлтайқызы Балақаева** (1.11.1949 ж.т., Алматы қ.) – физика-матемематика ғылымдарының докторы (1999), профессор.

Ленинград (1978, қазіргі Санкт-Петербург политехникалық институтының физика-механика факултетін және ҚазМУ-дың аспирантурасын (1986, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. ҚазМУ-да (1978 жылдан; қазіргі ҚазҰУ) профессор, кафедра меңгерушісі, Қазақстан-Британ техтехникалық университетінде декан болып жұмыс істеді; 2008 жылдан уақытта ҚазҰУ жанындағы академиялық мәселелер бойынша департамент директоры қызметін атқарады.
Қазіргі уақытта «Өрлеу» біліктілікті арттыру ұлттық орталығы АҚ-ның Білім беру жүйесінің басшы және ғылыми-педагогикалық кадрлары біліктілігін арттыратын республикалық институтының директоры.

«Обтекание твердых поверхностей реагирующими потоками. Численное моделирование» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
60-қа жуық ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Балақаева Гүлнәр Төлтайқызы

Санат:1 қарашада туғандар
Санат:1949 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары
Санат:Санкт-Петербург политехникалық университеті түлектері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары
Санат:Қазақстан-Британ техникалық университеті оқытушылары
Санат:Қазақстан физиктері
Раиса Әшімқызы Қазова

**Раиса Әшімқызы Қазова** - (13.2.1936 жылы туған, Алматы қаласы) – химия ғылымдарының докторы (1990), профессор (2002). Қазақ тау-кен және металлургия институтын (1960, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. Балқаш кен байыту комбинатында (1960–62), Қазақстан Ғылым Академиясының Энергетика институтында (1962–64), Химия-металлургия институтында аға (1964–87), Химия иннститутында жетекші (1987–89) ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. «Теоретические и технологические основы термохимической обработки природного и гранулированного сырья в условиях подвижного слоя» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 370-тен астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 4 монографияның авторы.

## Пайдаланған әдебиетттер


Санат:Тұлғалар
Орда-базар

**Орда-базар** — XIII–XV ғасырларда Қазақстанда болған түркі-моңғол ұлыстары билеушілері ордасының атауы. Кейбір деректерде Алтын Орданың алғашқы ханы Батудың ордасы деп аталады. Ә.Марғұланның пікірінше, Орталық Қазақстандағы Қаракеңгір өзені бойында орналасқан. XV ғасырдың 1-жартысында Әбілхайыр хандығындағы ноғай беглербегі Уақас, өзінің билеушісі үшін *“екі рет Сайын ханның (Бату) тағын басып алады”*. Осыдан кейін Әбілхайыр хан өз астанасын Тура (*Уимчи-Тура*) қаласынан Орда-Базарға көшіреді. Осында Әбілхайырдың саясаты насихатталып, оның атынан теңге шығарылады. Осы кезеңдегі Орда-Базар жайында Масуд бин Осман Кухистани өзінің *“Тарихи-и Абулхайр-хани”* атты шығармасында *“киелі орда, Дешті Қыпшақтың астанасы”* деп жазады. XX ғасырдың 90-жылдарынан бастап археологиялық қазба жұмыстары жүргізілуде.

Орда-базар ақша сарайының қызметін атқарған. Қазба жұмыстары кезінде қалашық орнынан мыстан, қоладан жасалған монеталар көптеп табылған.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Гүлшат Төлтайқызы Балақаева

**Гүлшат Төлтайқызы Балақаева** (24.6.1952 ж. т., Алматы қ.) – химия ғылымдарының докторы (2003), профессор (2005).

ҚазМУ-ды (1974, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институтында аға лаборант, инженер, кіші ғылыми қызметкер (1974–1981), Қарағанды мемлекеттік университетінде аға ғылыми қызметкер, аға оқытушы, доцент (1982–2003), Қазақ ұлттық техникалық университетінде доцент (2003–2004) қызметтерін атқарған. 2004 жылдан осы университеттетте кафедра меңгерушісі.

«Взаимосвязь твердофазных превращений в неорганических полимерных соединениях» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады.
125 ғыл. жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:24 маусымда туғандар
Санат:1952 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан химиктері
Санат:Химия ғылымдарының докторлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының Химия ғылымдары институты қызметкерлері
Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті оқытушылары
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетінің профессорлары
Ырғызбай Айдосұлы

**Ырғызбай Айдосұлы** (шамамен 1744, қазіргі Ақтөбе облысы, Ырғыз өзенінің бойы – 1785, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданы, Шыңғыстау тауының баурайы) — би.

## Өмірбаяны
Ұлы ақын Абай Құнанбаевтың үшінші атасы. Ырғыз өзеннің бойында туған Ырғызбайдан анасы Айпара: “Шынжыр балақ, шұбар төс – Ырғызбайым” деп үлкен үміт күткен. Ол жастайынан өлең сөзге жүйрік, шешен болып өседі, өз ортасының беделі асқан жігітіне айналады. Тобықтының атақты биі Кеңгірбай Жандосұлы Ырғызбайды қасына ертіп, ел ішіндегі дау-дамайға, бітім-билікке араластырады. Кейін өзі де құн дауы, жесір дауы сияқты қазақ арасындағы күрделі мәселелерді шешуге белсене қатысады. Ол жоңғар шапқыншылығы кезінде үдере көшкен руластарын Шыңғыстау өңіріне бастап әкеліп қоныстандыруға көп еңбек сіңірді. Қалмақтарға қарсы шайқастарда батырлығымен көзге түсіп, Абылай ханның жақын сырлас достарының бірі болды. Үлкен ас, дүбірлі жиындарда күреске түсіп, палуандығымен де аты шыққан. Атақты Ер Жәнібек батырдың қызына үйленген. Ырғызбайдың Өсер, Мырзатай, Жортар, Өскенбай атты ұлдарының ішінен Өскенбайы елге қадірлі басшы, әділетті би, тапқыр шешен болғаны белгілі. М.Әуезов “Абай жолы” роман-эпопеясында, Абай туралы жазған зерттеулерінде Ырғызбайға ерекше тоқталады. Шәкерім де өзінің 1911 жылы Орынборда шыққан “Түрік, қырғыз їәм хандар шежіресі” атты кітабында төртінші атасы Ырғызбай туралы үлкен ілтипатпен жазады. Ырғызбай Шыңғыстау ішіндегі Бөкенші өзеннің бойындағы әулеттік қорымда жерленген.

## Әдебиеттер
* Сапаралы Б., Байшөгел, А., 1995;
* Әуезов М., Абайды білмек парыз ойлы жасқа, А., 1997; 
* Жанболатұлы М., Тобықты – Шыңғыстау шежіресі, А., 2004.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ би-шешендері
Зеландия (арал)

**Зеландия** — (дат тілінде – Шеланн) – Балтық теңізіндегі Данияның ең ірі аралы. Ютландия және Скандинавия түбектері аралығында орналасқан. Ауданы 7016 км². 
[thumb|right|[Мюллерап жағалауы, Зеландия батыс жағасы

Маңындағы кішігірім аралдарды қоса есептегенде 7518 км². Аралдың жер бедері – төбелі аласа жазық. Абсолют биіктігі 126 м. Бор кезеңінің әктас, бор, сазды жыныстарын төрттік кезеңнің мұздық шөгінділері көмкерген. Аралдың жағалаулары қатты тілімденген. Климаты қоңыржай теңіздік. Қаңтардың орташа температурасы 0°С шамасында, шілдеде +17°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 550 мм. Топырақ жамылғысы құнарлы, орманның күңгірт топырағы дамыған. Зеландия аралының басым көпшілік жері антропогендік әсерге ұшыраған. Кей жерлерде ғана ежелгі шамшат ормандары сақталған. Зеландия – Данияның экономика жағынан ең дамыған аумағы. Данияның астанасы – Копенгаген (ірі порт және өндіріс орталығы), Хельсингер, Хольбек, Нествед қалалары осында орналасқан.

Санат:Балтық теңізі аралдары
Санат:Дания аралдары
Жұмахан Балапанов

**Жұмахан  Балапанов** (20.9.1920, қазіргі Алматы облысы Алакөл ауданы Қарасу а. – 2004, Алматы қ.) – агроном, экономика ғылымдарының докторы (1977), профессор (1979). 

Алматы ауыл шаруашылығы институтын (1956, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық универститеті) және КОКП ОК жанындағы Қоғамдық ғылымдар академиясының аспирантурасын (1967) бітірген. 

Партия, кеңес органдарында басшы қызметтер (1945–65) атқарған. Қазақ ауыл шаруашылығы экономикасын ұйымдастыру ғылыми-зерттеу институты директорының орынбасары (1967–1971), институт директоры (1971–1977), Алматы халық шаруашылығы институтында кафедра меңгерушісі (1977) болды. 

1975 жылы «Экономические основы специализации сельского хозяйства Казахстана» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Оның ғылыми жұмысының негізгі бағыты – аграрлық-өнеркәсіп кешенінің шаруашылық тетігін ұйымдастыру, жоспарлау, басқару және жетілдіру мәселелері. 

Еңбек Қызыл Ту, Халықтар достығы ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:20 қыркүйекте туғандар
Санат:1920 жылы туғандар
Санат:Алакөл ауданында туғандар
Санат:2004 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Экономика ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері
Ырғызбай Досқанаұлы

**Ырғызбай Досқанаұлы**, **Ырғызбай әулие** (1787, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Жарма ауданы Қапанбұлақ станциясының маңы, Қарақия тауы – 1850, Тарбағатай ауданы, Күмісті бастауы) — Найман руының Қыржы-Мәмбетқұл бөлімінен шыққан Орта жүзге белгілі халық емшісі, әулие, көріпкел, ел билеушісі.

## Өмірбаяны
Ырғызбай жасынан шипалы шөптерді пайдалана отырып, талайдың дертін жазып емдеген. Ол аурулардың тамырын ұстап, алақанына, тырнағына, бет-әлпетіне қарап аурудың түрін ажыратып, шипалы тамыр-шөптерден дәрі-дәрмекті өзі дайындаған. Сондай-ақ қолмен сылап-сипау арқылы да ем-дом жасаған және көріпкелдік қасиеті де үлкен болған. Ол алыстан қиналып келе жатқан науқасты күні бұрын болжаған, сырқаттарды ақысыз-пұлсыз емдеп, ауқаттылардың берген дүниесін, пұлын жетім-жесірлерге, кедей-кепшіктерге үлестірген.

## Ел аузында
Ел аузындағы әңгімелерге қарағанда Ырғызбай арнайы шақырумен Шыңғыстауға барып, белгілі би Құнанбай Өскенбайұлын емдеп, асқынған ауру-шешек дертінен жазған. Атақты айтыс дүлдүлі, ақын Түбекті де емдеп, жараларынан жазған деген дерек бар. Ырғызбайдың баласы Кенжалы би, немересі Әбсейіт болыс болған.

## Мазары
Ұрпақтарының қатысуымен 1990 жылы Ырғызбай басына күмбезді мазар тұрғызылып, әр түрлі рәсімдерді өткізуге арналған арнайы орын салынды. Ырғызбай әулиенің жатқан жері киелі орын болып есептеліп, қазірде көп адам басына барып тағзым етеді.

## Дереккөздер

Санат:1787 жылы туғандар
Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:1850 жылы қайтыс болғандар
Санат:Халық емшілері
Қармақшы Ата

**Қармақшы Ата** (шамамен 1630 – 1710 жылдары өмір сүрген) – әулие. Ел аузындағы аңыз әңгімелерде Қармақшы атаның (шын есімі Жүсіп, кейде Дәулен деп те аталады) Сыр бойының жағасынан жеркепе қазып, қармақ құрып, балық аулаған, сол табанақы маңдай терімен тапқан азығымен (балығымен) бүкіл ауыл-аймақты асырап, еліне қорғаныш болған, аш-жалаңаш¬тар¬ға, жүргінші мүсәпірлерге қол ұшын берген қайырымды адам болғаны айтылады. Әулие атаның мейірім-шапағатына бөленген елді мекен – қазіргі Қармақшы ауданы кейін осы кісінің лақап есімімен аталып кеткен. Әулие қабірінің басына кезінде мазар салынып, белгі тұрғызылған. Қармақшы атаға арнап М.Сейітасқаров пен Қ.Шыңғысов дастан, Қ.Көпішев баллада жазған.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әулиелер
Қарлыханов Төрехан

**Қарлыханов Төрехан** (22.1.1950, жылы туған Жалағаш ауданы «Қазақстанның 20 жылдығы» ұжымшары) – ғалым, техника ғылымдарының докторы (1993), В.С.Алтунин атындағы Халықаралық экология және табиғат пайдалану академиясының академигі (1995). Жамбыл-гидромелиорация-құрылыс институтын инженер-гидротехник мамандығы бойынша бітірген (1971). 1971 – 87 жылдары осы интститутта «Гидравлика» кафедрасында оқытушы, 1987 – 91 жылдары кафедра доценті, 1991 – 93 жылдары Қызылорда аграрлық-өнеркәсіптік өндіріс инженерлері институтында  кафедра меңгерушісі, 1993 – 96 жылдары Қызылорда политехникалық институтының оқу және ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры, 1996 – 2000 жылдары Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінің деканы қызметтерін атқарды. 2000 жылдан Арал өңірі агроэкология ауыл шаруашылық ғылыми-зерттеу институтының директоры. Ғылыми-зерттеу жұмыстарының негізгі бағыты: экология және табиғат қорғау, ауыл шаруашылығы проблемаларына арналған 100-ден астам ғылыми мақалалары мен 4 монографиясы жарық көрген. Экология проблемалары жөніндегі тәуелсіз Халықаралық сарапшылар құрамына енген.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар

Санат:1950 жылы туғандар
Хлоантит

**Хлоантит** ( — көгеруші), никель-скуттерудит — арсенидтер класына жататын минерал. Химиялық формуласы (N,Co) As3–x; x=0,5–1. Кубтық сингонияда кристалданып, жеке кристалдары кубоктаэдр, додекаэдр, агрегаттары сеппе, тұтас түйірлі, колломорфтық масса түрінде болады. Түсі ақ, болаттай сұр, металша жылтыр, қаттылығы Моос шкаласы бойынша 5,5–6; тығыздығы 6,4–6,8 г/см3. Гидротермалдық желілерде никель, кобальт арсениттерімен бірге кездеседі. Тотыққанда жасыл (аннабергит), алқызыл (эритрин) түстерге боялады. Хлоаниттен никель алынады.
## Дереккөздер

Санат:Химия
Мемлекеттік облигация

**Мемлекеттік облигация**– бюджетті жасау мен атқару міндеті жүктелген мемлекеттік атқарушы орган шығарады. 
## Толығырақ
Мемлекеттік облигация бюджет тапшылығын, сондай-ақ түрлі мемл. жобаларды қаржыландыру мақсатымен шығарылады. Мемлекеттік облигацияны орналастыру кезінде тартылатын қаражаттың көлемі мен құрылымы, сондай-ақ оны жұмсау тәртібі бюджетте елдің бюджет заңдарына сәйкес белгіленеді. Мемлекеттік облигация бастапқы нарықта жазылысты ұйымдастыру немесе аукционда сату жолымен, сондай-ақ аукцион мен қайталама нарықты өткізбей, сатып алу-сату арқылы таратылады. Шығарушысына қарай аймақтық атқарушы билік органының мемлекеттік облигациясы, республикалық атқарушы билік органының мемлекеттік облигациясы, мамандандырылған үкімет мекемелерінің мемлекеттік облигациясы; қарыз валютасына (*айналыс нарығына*) қарай сыртқы мемлекеттік облигация (*[[еурооблигация]]*), ішкі мемлекеттік облигация  болып бөлінеді.
## Сілтемелер
* Саясат  
* Облигация
* Банк
* Қазақстан

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Зелёное (Мичурин ауылдық округі)

**Зелёное** — Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданы, Мичурин ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Перемётное ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 36 км-дей жерде, Шаған өзенінің оң жағалауында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 279 адам (135 ер адам және 144 әйел адам) болса, 2009 жылы 349 адамды (173 ер адам және 176 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 323 адамды (160 ер адам және 163 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Бәйтерек ауданы елді мекендері
Ордатау

**Ордатау**  – Сарыарқаның шығысында, Шыңғыстаудың солтүстігіндегі шоқылы тау. 

## Географиялық орны
Абай облысы Абай ауданының орталығы – Қарауылдан солтүстікке қарай 20 км жерде орналасқан. Ең биік жері – Ордатас тауы (1064 м). Солтүстіктен оңтүстікке қарай 25 – 30 км-ге созылып жатыр.

## Геологиялық құрылымы, жер бедері
Ордатау карбонның граниті мен гранодиоритінен түзілген. Беткейі көлбеуленіп, қырқалы жазыққа ұласады. 

## Климаты
Климаты тым континенттік. Жылына 250 – 300 мм жауын-шашын түседі. 

## Өсімдігі
Жусан, бетеге, тобылғы, қараған өседі. Баурайы мен беткейі – мал жайылымы.

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Абай облысы) таулары
Тарханка (Шығыс Қазақстан облысы)

**Тарханка** — Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданындағы ауыл, Тарханка ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Глубокое кентінен шығысқа қарай 57 км жерде, Үлбі өзенінің оң жағасында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1970 жылы “Үлбі” сүт-көкөніс кеңшарының орталығы есебінде қаланды. Тарханкада кеңшар негізінде құрылған сүт тағамдары мен көкөніс өңдеу ЖШС жұмыс істейді. Тарханка арқылы Өскемен – Риддер темір жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Глубокое ауданы елді мекендері