open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ермек Даулетова

**Ермек Даулетова** 1922, бұрынғы Гурьев (қазіргі Атырау қаласы) облысы Қызылқоға ауданы  Қарабау ауылы – 2000 – педагог, Қазақ КСР-інің еңбегі сіңген мұғалімі. Гурьев (қазіргі Атырау) педагогикалық училищесін бітірген (1940). Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1940 – 1976 жылдары Форт-Шевченко қаласындағы Киров атынд. орта мектепте мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі қызметтерін атқарған. *«Ерен еңбегі үшін»* (1946), *«В.И. Лениннің туғанына 100 жыл»* (1970) медальдарымен, «*Соғыс ардагері*» (2000) белгісімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:КСРО педагогтары
Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Аралбай Әлиұлы Демегенов

**Аралбай Әлиұлы Демегенов** (1939, жылы  туған) – педагогикалық химиялық ғылым кандидаты, доцент. 
*Шымкент химия технология институтын бітірген. 
*Ақтөбенің химия комбинатында инженер-технолог. 
*2006 жылдан Қазақ көлік және коммуникация академиясы Ақтау бөлімшесінде доцент, кафедра меңгерушісі болып жұмыс жасайды. 
*1965 жылы бері ғылыми қызметпен айналысып келеді. 
*7 кітаптың, 110 ғылыми мақалалардың, әдістемелік еңбектердің авторы.
## Дереккөздер
Аусары

**Аусары** – Маңғыстау ауданындағы бұрынғы ауыл орны. 
*Шетпе – Жармыш автомобиль жолы бойында 1931 – 1953  жылдары әуелі серіктестік, Ұшқын ұжымшарының орталығы болды. Тұсындағы Қаратау беткейінде үлкенді-кішілі бұлақтар бар. 
*Адай ревкомының төрағасы Тобанияз Әлниязов төңкерістен бұрын бұлақтардың аяғын бөгеп, тоспа жасатып, соған жиналған суды атызбен тегіс ойға шығарып егін еккен. Оның орындарын халық осы күнге дейін *«Тобанияз жармасы»* деп атайды. Аусарының шығыс жағында 3 км жерде *«Қарадиірмен»* деп аталатын бөлек оқшау төрткіл бар. Оның түбіндегі тас көмірді жергілікті ұсталар ашық шахта әдісімен алып, қажетіне жаратып келеді.
## Дереккөздер
Бөлей Жөнақынұлы Демесінов

**Бөлей Жөнақынұлы Демесінов** (1943 жылы туған, Түрікменстан, Мары облысы) – селекционер-ғалым, биология ғылымдарының докторы (1984), профессор (1985]), Түрікмен ауыл шаруашылығы ғылым академиясының корреспондент мүшесі.

Башқортостандағы Уфа ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1968).

Ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты – шөл-шөлейтті жерлерде мал тұқымының өнімділігін арттыру. Оның үлкен бір зерттеу нысаны – Маңғыстау өлкесінде асыл тұқымды Ахалтеке жылқыларын жергілікті Адай жылқысымен будандастырып, сапалы тұқым алу; елтірісі бағалы қаракөл қойын осы өңірде өсіріп, жерсіндіру.
Демесіновтің осы мәселелер жөніндегі бағалы ұсыныстары мен ғылыми жаңалықтары Маңғыстау облысы мал шаруашылығында, Оңтүстік Қазақстан облыстарында, сондай-ақ мал тұқымын асылдандыру жөніндегі тәжірибелері ТМД елдерінде кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:1943 жылы туғандар
Санат:Мары облысында туғандар
Санат:Қазақстан селекционерлері
Санат:Биология ғылымдарының докторлары
Санат:Түрікмен ауыл шаруашылығы ғылым академиясының корреспондент-мүшелері
Санат:Уфа ауыл шаруашылығы институты түлектері
Ахалтеке жорығы

**Ахалтеке жорығы**, Ашғабадтан ауған-парсы шекарасына дейінгі аралықта тұратын түрікменнің ахал, теке тайпаларын бағындаруға бағытталған.

## Тарихы
*1869  жылы басталды. Красноводскіге дейін су жолымен келіп, одан әрі құрлықпен жылжыған орыс әскері 1876 – 78  жылдары түрікмендерден жеңіліске ұшырады. Г. Ломакиннің әскері Қызыларбаттан кейін шегіндірілсе, генерал Лазаревтің әскері жойылып жіберілді. Содан соң орыстар түрікмендермен соғысқа үлкен дайындықпен кірісті. Балқанда соғысып жатқан ген. М.Д. Скобелев шақыртып алынып, болашақ жорық әскерінің қолбасшылығына тағайындалды. Ол өзі 1873  жылы Хиуа жорығы кезінен білетін адайлар көмегіне қол артты.
*Адайлар Скобелев өтінішін орындап, *7 мың* түйе, ат әбзелімен *500-ге жуық* сарбаз берді. Жорық 1880  жылы жазда басталды. Өркениетті елдер тарапынан наразылық тууынан қорыққан Скобелев ұрыс қимылдарының жария болмауының сақтығын жасап, оған қатысқан үнді жорналшысы Рапчандрды жабық күймеге қамап ұстады. Қысқа қарай орыстың *7 мың* әскері адай жасағымен бірге түрікменнің басты қамалы Көктөбені қоршады. Қамалдың *26 мы*ң тұрғыны* 5 мың* пілтелі мылтықпен, қылыш, найзамен қорғанды. Орыстар бірнеше рет шабуыл жасап, ала алмаған соң ұрыс тактикасын өзгертті.
*Қамал қабырғасының астын үңгіп, дәрімен қопарды. 1881  жылы 12 қаңтар күні Көктөбе алынды. Орыс жағынан 1 генерал, *432 адам* қаза тауып, *833 адам* жараланды, ал түрікмендерден *20 мың* адам қаза болды. Отаршылар қорғанушы жақтың тірі қалғандарын да аяусыз жазалады. Еркектердің сақалын өртеп, қылыштың астынан өткізді. Жазалаудың қанышерлік сипат алуы адай жасағының наразылығын туғызған соң, Скобелев сабасына түсті.
*Түрікмендердің өздері келіп берілген әскеріне кешірім жариялап, олардан шекараны қорғайтын қосын құрды. Басшыларына орыс армиясындағыдай әскери атақ берді. Скобелевтің адайлардан да казак әскерінің үлгісінде дербес әскер құру туралы ұсынысын жоғары жақ бекітпей тастады. Жорықтан соң ұрыстағы ерлігі үшін *20 мыңға жуық* адам патшаның ордендерімен, алтын, күміс медальдармен марапатталып, шендері өсірілді. Кеңес өкіметі кезінде 1881  жылы 12 қаңтар *«Түрікмендердің Ресейге өз еріктерімен қосылған күні»* ретінде дәріптелді. Түрікменстан егемендік алғаннан кейін ол *«түрікмен халқының қаралы күні»* деп жарияланып, Көктөбеде шейіттер рухына арнап ас беріліп, дұға оқу дәстүрге енді.
## Дереккөздер

Санат:Түрікменстан тарихы
Санат:Шайқастар
Жазықбай Аханов

**Жазықбай Аханов** (1920 жылы, Сенек, Қарақия ауданы, Маңғыстау облысы – қайтыс болған жылы белгісіз, Алматы) — Ұлы Отан соғысының ардагері, полковник, Маршал Г. Жуковтың хатшысы.

## Өмірбаяны
1920 жылы Адай уезінде (қазіргі Қарақия ауданы) Сенек мекенінде дүниеге келген. Маңғыстауда Басыгүрлі, Жазыгүрлі, Тайғырдың қыры, Майемірдала жерлерін жайлаған Шоқтыбай байдың немересі. Әкесі мен атасының 3500 жылқысын кеңес үкіметі әкімдері 1928 жылы Дауысты-Дүкенді деген жерде тәркілейді. Әкесі мен атасы тағы басқа адамдармен Орта Азияға қоныс аударып 1930-33 жылдары аштықтан қайтыс болады.

Алғаш сауатын ағартушы-ақын, ғұлама Оразмағамбеттен ашады.
* 1930  жылы Ашғабад жетімдер үйіне қабылданады.
* 1930-40 жылдары он жылдық мектепті түрікмен тілінде үздік бітіреді.
* Ташкент заң институтын бітіріп, заңгер мамандығын алған. (1949). 
* 1940 – 1941 жылдары Түрікменнің Ташауыз облысындағы түрікмен тілінде шығатын *«Коммуна»* газетінің редакторы, Ленин аудандық парткомының хатшысы болды. 
* 1941 – 45  жылдары Ұлы Отан соғысына қатысқан. I Белорус майданы құрамында болған. 1945 жылы 9 мамырда Берлинда, Шперее өзенінің жағасында 243 жауынгер қатысқан садақа ұйымдастырады. 1945 жылғы 15 шілде мен 1 тамыз аралығында маршал Г.К. Жуковтың басшылығымен таңдаулы* 250* жауынгер құрамында Потсдам конференциясына қатысқан. 
* 1947 – 75  жылдары партия, кеңес, мемлекеттік қауіпсіздік қызметтерін атқарды.
* 1984 – 89  жылдары Ұлы Отан соғысы ардагерлерінің фермерлік шаруашылығының бас директоры болған. 
* 1989 жылдан ардагерлер қоғамының төрағасы. 
* 1992 жылы 29 қарашада Мәскеуде өткен *«Москва түбінде фашистерді талқандаудың 50 жылдығы»* жиналысына қатысқан. Маршал Г.К Жуков атындағы орден, медаль шығарып, ескерткіш орнату туралы маңызды ұсыныстар жасаған.

## Марапаттары
* 3 рет Қызыл жұлдыз ордені
* 1-дәрежелі Отан соғысы ордені
* 2-дәрежелі Отан соғысы ордені
* "Ерлігі үшін", "Жауынгерлік қызметі үшін" секілді т.б. 18 медальдың иегері.

## Дереккөздер

Санат:1920 жылы туғандар
Санат:Адай уезінде туғандар
Санат:Қарақия ауданында туғандар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:КСРО полковниктері
Санат:Ташкент заң институты түлектері
Санат:Подстамдық конференция қатысушылары
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Көпбол Жөнақынұлы Демесінов

**Көпбол Жөнақынұлы Демесінов** (1949 жылы туған, Түрікменстан, Мары облысы Иолатан қаласы) – құрылысшы-инженер, сәулетші-шебер. 
*Ашғабад политехникалық институтын құрылысшы-инженер мамандығы (1975) бойынша бітірген. 
*Маңғыстау ауданы  Оңды (1981), Қызан (1982), Ақшұқыр (1995) кенттеріндегі 2-дүниежүзүзілік соғыстан оралмаған жауынгерлерге арналған ұстым-монументтерді, 
*Балуанияз батыр (1992), 
*Атырау облысында халық ақыны Мұрат Мөңкеұлы (1993), 
*Кеңес Одағының Батыры Қ.Смағұловтың Жәңгір ханға (1996), 
*Дәулеткерейге (1997), 
*Мұхамбет-Салық Бибажановқа (1997) 
*Махамбет Өтемісұлының (1995) кесене-күмбездерін өзі жасаған жобалар бойынша тұрғызған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1949 жылы туғандар
Сисен Маратұлы Демеубаев

**Сисен Маратұлы Демеубаев** (1961 жылы туған, Форт-Шевченко қаласы) – педагог.1987 жылдан бастап мектеп жанындағы интернатта тәрбиеші, мұғалім, мектеп директорының тәрбие ісі жөніндегі орынбасары, мектеп жанындағы интернат директоры қызметтерін атқарды. Респ. тәуелсіз «Үш қиян» апталығында саяси шолушы болды. Ауданы  мәслихаттың депутаты болып сайланған. Қазақстан кәсіподақтар федерациясы мен ауданы  мәслихаты, облысы әкімінің алғыс хаттарымен марапатталған. «*Жалындап өткен жас ғұмыр*» (2006), «*Шопан ата*» (2007) кітаптарының авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Оңайбек Нұрасылұлы Әбділов

**Оңайбек Нұрасылұлы Әбділов** (*[[1958]] жылы туған,[[Маңғыстау ауданы]], [[Жыңғылды ауылы]]* ) – ғалым, техника  ғылымының доктор(1998), ҚР Заң академиясының академигі, полиция полковнигі. 
*ҚазПТИ-ді (*қазіргі ҚазҰТУ*) (1985), АқтМУ-ды (1993), ҚР Мемлекеттік тергеу комитетінің жоғары мектебін бітірген. 
*1979 – 1999  жылдары мемлекеттік автомобиль инспекциясында жол қызметі инспекторы, Ақтау қалалық ІІБ МАИ бөлімі бастығының орынбасары, МАИ экологиялық тобының бастығы, ІІБ мемлекеттік күзет қызметі басқармасының бастығы, кадр жұмысы бойынша орынбасар қызметтерін атқарған. 
*2002 жылдан ҚР ІІМ училищенің бастығы. *«Ішкі істер бөлімін кадрмен қамтамасыз етуді болжау  және  қылмыс пен күресті жоспарлау»* атты  ғылыми монографияның авторы.* «Ішкі істер министрлігіне еңбегі сіңген қызметкер», «Қоғамдық тәртіпті күзетудегі үздік еңбегі үшін»* белгісімен,* «Құқық тәртібін қамтамасыз етуде үздік шыққаны үшін»*, 2-, 3-дәрежелі *«Ішкі істер органдарындағы мінсіз қызметі үшін»* медальдарымен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қожахмет Демеубергенұлы

**Қожахмет Демеубергенұлы** (1950 жылы туған, Маңғыстау ауданы, Кәрі қыстағы) – сатирик-журналист, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі.

## Өмірбаяны
*Орал педагогикалық институтының филология факультетін бітірген (1978). 
*Маңғыстау, Мұнайлы ауданы  газет редакцияларында және облыстық телеарнада отыз жылға жуық журналистік қызмет атқарған. 

## Шығармашылығы және марапаттары
Республикалық газет-журналдарда мақалалары жарияланып тұрады. 

Республикалық «Ара» сатиралық журналының шығарм. бәйгесінің жеңімпазы (1988). 

Сықақ әңгімелері:
**«Быды-быды»* (1982), 
**«Күлеміз бе, қайтеміз?»* (1989), 
**«Алтыбақан»* (1990), 
*«Тамаша» (1994), жинақтарына енген. 
**«О несі-әй?»* (1991), 
**«Әйелдерімізден айналдық»* (2003) атты әзіл-сықақ жинақтары жарық көрді. 

**«Күллі әлемнің күлкісі»* халықаралық фестивалінің жеңімпазы. Бірнеше қайырымдылық акциялардың авторы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан журналистер одағы мүшелері
Ғалия Ғарифуллақызы Әбділова

**Ғалия Ғарифуллақызы Әбділова**(*[[1956]] жылы туған, [[Шымкент]] қаласы*) – ғалым, филология  ғылымының кандидаты, ҚР білім беру ісінің үздігі (1994). 
*Жамбыл педагогика  институтының шет тілдері факультетін бітірген (1979). 
*1979 – 1991  жылы Ақтау  қаласының №4  және   №14 орта мектептерінде ағылшын тілі пәнінің мұғалімі, 1991 – 1998  жылдары Маңғыстау педагогика училищесінде (*кейін Ақтау гуманитарлық колледжі*) ағылшын тілі пәнінің оқытушысы, 1998 жылдан АқтМУ-да оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі болып қызмет атқарады. Әбділованың 30-дан астам  ғылыми мақалалары мен әдістемелік құралдары жарық көрген.
## Дереккөздер==,


Санат:Тұлғалар
Асан Әбдірұлы

**Асан Әбдірұлы** (*[[1937]] жылы туған, [[Маңғыстау ауданы]], [[Оңды ауылы]]  – [[2006]], [[Ақтау]] қаласы*) — журналист, Журналистер одағының мүшесі.
*Қырық жылдан астам журналистік қызметінің отыз бес жылын аудандық *«Жаңа өмір»* газетінде қатардағы тілшіден газет редакторлығына дейін өскен. Ел тарихына қатысты шежіре-аңыздарды, деректерді жинақтап, жариялаумен айналысып жүрген өлкетанушы. 
**«Маңғыстау мұралары», «Алтын тамыр аталар», «Сөз кестесінің зерен зергері»* кітаптарының авторы. 
**«Бекет ата», «Кіші жүз шежіресі», «Маңғыстау малшылары», «Өскен орда»* жинақ кітаптарына мақалалары енген. 
**«Еңбектегі ерлігі үшін»* медалімен марапатталған (1970).

## Шежіре
Адай Батыр – Келімберді – Тобыш – Ораз – Жайық – Әлмәмбет – Зорбай – Жаңай – Әлі – Алдаберген – Иманқұл – Кенжебай – Әбдір – Асан

## Дереккөздер
Әнес Дидаров

**Әнес Дидаров** (1934 жылы туған) – түйеші. Еңбек жолын 17 жасында белгілі малшы Зылиқаның қарамағында түйе бақташылығынан бастады. Содан бері түйе түлігін өсірумен шұғылданып, тұрақты табыстарға жетіп келеді. Қазақ КСР-і Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1980) болды. Дидаровтың есімі Қазақ КСР-інің «*Құрмет*» кітабына жазылған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Маршал Әміржанұлы Әбдіхалықов

**Маршал Әміржанұлы Әбдіхалықов** (1936, Форт-Шевченко  қаласы - 1990, Алматы) – жазушы, журналист, публицист.

## Өмірбаяны
* ҚазМУ-ды (*қазіргі ҚазҰУ*) бітірген (1959). 
* 1959 – 1963 жылдары:
** Форт-Шевченко қаласындағы қазақ орта мектебінде мұғалім
** оқу ісінің меңгерушісі
** аудандық газеттің жауапты хатшысы
** Т.Г. Шевченко атындағы мемориалдық мұражайдың директоры
* 1963 – 86 жылдары:
** *«Лениншіл жас» («Жас алаш»)* газетінде
** *«Қазақстан әйелдері» журналында
** «Қазақфильм»* киностудиясында
** республикалық «Білім» қоғамында
** *«Жұлдыз»* журналында қызметтер атқарған. 

## Шығармалары
* *«Ильич тапсырмасымен», Повесть (1981 жылы - [[Орыс тілі|орыс]], 1982 жылы [[Украин тілі|украин тілдерінде]] жарияланды). А., 1967
* Желаяқ бала. Повесть. А., «Жазушы», 1969 
* Алыстағы Маңғыстауда. Повесть. А., «Жазушы», 1971 
* «Маңғыстау аңыздары»
* «Үлкен вахта»
* «Қара тасқын». Повесть. А., «Жазушы», 1975
* Мұнайшылар қаласы. Суретті кітапша. А., «Жалын», 1977
* «Жеті қат жер астында». Роман. А.., «Жазушы», 1978.
* «Сүйінғара»* секілді деректі хикаялары, повестері мен романдары жеке кітап болып басылған.'
«Қара тасқын», «Жеті қат жер астында» романдары өз кезеңінде қазақтың ұлттық жұмысшы табы өкілдері мен инженер кадрларының өсу, кемелдену жолын нанымды көрсете білгендігімен ерекшеленді. *«Сүйінғара»* романы 19 ғасырдағы қазақ даласының бірегей қолбасшы батырларының бірі С.Үргешбаевтың ерлік жолын, өткен ғасырдағы Батыс Қазақстан аймағында болған тарихи оқиғалар, қазақ елінің сол кездердегі Ресей және Азия хандықтары мен арадағы қатынастары аясында шынайы бейнеленгендігімен құнды.
* Әбдіхалықов ондаған көркем фильмдерді қазақ тіліне аударған.

## Жетістіктері
* ҚР-ның Құрмет грамотасымен марапатталған.
* Форт-Шевченко қаласының бір көшесі М.Әбдіхалықов атында атаулы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан жазушылары
Әбілғазы Итенұлы

**Әбілғазы Итенұлы**(1810, Бозащы түбегі *–* 1887 Құлсары, Молқат жері) — батыр һәм әулие. Ол заманында елі мен жерін сыртқы жаудан қорғауға ат салысқан, *«Даукескен», «Қараған-Босаға»* шайқастарына қатысқан белгілі батырлардың бірі. 
*Айтулы ақын Нұрым: *«...Ол адамдардың ішінде Әбілғазы, Көтібар ...аттанған күні ерлердің жолдасы еді осылар»*, – деп өрнектесе, Түмен ақын: *«Бастығы Балуанияз, Асар, Балта, Арыстан, Әбілғазы, Амантұрлы кездесіп, кілең батыр кең далада, қарудың қара қанға батқан жері»*, – деп жырға қосыпты. 
*Бірде Қонай батырдың ұрпағы Төкеш батыр жекпе-жекте шейіт болып, іле: *«Ағамның кегін өзім аламын»* деп алғы шепке ат ойнатып, інісі Қазбек шығады. Осы сәтте майданға басшылық етіп тұрғандардың бірі: *«Өтеулінің екі баласына бірдей жазым болса ыңғайсыз болар, Қазбекті жібермеңдер»*, – депті. Сонда ту ұстап тұрған Әбілғазы батыр: *«Жолын бөгеме, Қазыбекті Қонайдың әруағы қолдап тұр»*, – депті. Әруақты батырдың айтқаны қабыл болып, Қазыбек сол күні жаудың тоғыз адамын аттан түсірген екен. 
*Атаның құрсақ көтермеген, көтеріліп ауырған, тағы басқалар  түрлі дертті жандардың сырқатына шипа болғаны, сондай-ақ төрт түлік мал арасында кездесетін ауруларға да сан рет септігін тигізгені туралы әңгімелер жетіп артылады. 
*Әбілғазы ата Құлсарыда Қарағай-Молқатқа жерленген. Батыр бабаға ұрпақтары 1998  жылы кесене-там, 2006  жылы түнемелік тұрғызды. 
*Бейіт басына ағаш егіліп, шырақшы белгіледі.  
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Светлана Федоровна Демиховская

**Светлана Федоровна Демиховская** (1956 жылы туған, бұрынғы Көкшетау облысы «*Симферополь*» кеңшары) – слесарь. Ақтау қаласындағы арнаулы өндірістік-техникалық училищені бітірген. 1974 жылдан аймақтық кен-металлургия комб-ның азық-түлік зауытында бақылау-өлшеу аспаптарының слесары міндетін атқарып келеді. Бұрынғы КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ниязбай Дербісов

**Ниязбай Дербісов** (1927, Маңғыстау ауданы  Қаратөбе – 1997, Таушық ауылы) – еңбек ардагері.

## Өмірбаяны
1947 – 1952 жылдары әскер қатарында болған. 

1952 – 1958 жылдары МТС-те механик, 1958 – 1985 жылдары Маңғыстау ауданы кәсіптік техникалық училищесінде оқытушы, директордың шаруашылық жөніндегі орынбасары болып қызмет жасаған. 

## Марапаттары
Еңбек Қызыл Ту орденімен (1971), «Ерлік еңбегі үшін» медальімен марапатталған. КСРО «*Білім беру ісінің үздігі*».

## Дереккөздер
Александр Иванович Димаков

**Александр Иванович Димаков** (1927, Ресей, Калуга облысы Бабыниск ауданы  Шугурово село) – ғалым.
*Геология-минералдық ғылым докторы, 
*Губкин атындағы Мәскеу мұнай-газ университетін бітірген (1951). 
*1950 – 1961 жылдары Бүкілодақтық геологиялық барлау ғылыми-зерттеу институтының Маңғыстау бөлімшесінде инженер, сейсмология партия жетекшісі, инженер-геофизик, 
*1961 – 1965 жылдары экспедиция бастығы, 
*1966 – 1976 жылдары институтың Маңғыстау – Үстірт секторының меңгерушісі, 
*1976 – 1979 жылдары Марокко елінде іссапарда болды. Кейіннен осы институттың Батыс Сібір секторының аға ғылым қызметкері. 
Бозащыдағы бірнеше құрылымды, «*Өзен*» кен орнын барлау-бұрғылауына дайындады. Маңғыстау геологиясы жайлы бірнеше монографияның, ғылыми еңбектердің, мақалалардың авторы. Оңүстік Маңғыстаудың сейсмологиялық қауіпті аймақ екендігін алғаш дәлелдеген ғалым. «*Ленинградтың 250 жылдығы*», т.б. бірнеше медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер
Ерсайын Түйебайұлы Диханов

**Ерсайын Түйебайұлы Диханов** (1941 жыл, Түрікменстан, Красноводск облысы Бекдаш кенті) – инженер-технолог, химия ғылымдарының кандидаты. 

* М.Ломоносов атындағы Мәскеу химия-техникалық институтын (1966), 
*С.Орджоникидзе атындағы Мәскеу Басқару институтын бітірген (1983). 
*1966 – 1993 жылдары КСРО Химия-өндіріс министрлігінің «*[[Қарабұғазсульфат]]*» өндірістік бірлестігінде ауысым, цех бастығының орынбасары, лабораторияның бастығы, өндірістік-техника бөлім бастығының орынбасары, Челекен химия зауытының директоры. 
*1993 – 1999 жылдары Ақтау пластмасса зауытында цех бастығы, өндірістік лаборатория бастығының орынбасары, техника дамыту жөніндегі вице-президент болды. 
*1999 жылдан АқтМУ-да қызмет істейді. 

* КСРО «*Химия өнеркәсібінің үздігі*» (1979) белгісінің, 
*Құрметті химик (1992) атағының иегері.

## Дереккөздер


Санат:1941 жылы туғандар
Санат:Түрікменстанда туғандар
Санат:Химия ғылымдарының кандидаттары
Санат:Қазақстан химиктері
Санат:Мәскеу химия-техникалық институты түлектері
Санат:Мәскеу басқару институты түлектері
Санат:Ақтау пластмасса зауыты тұлғалары
Санат:Ақтау мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:КСРО химия өнеркәсібінің үздіктері
Санат:КСРО химиктері
Санат:Қазақстанның құрметті химиктері
Ләззат Діңішқызы Диярова

**Ләззат Діңішқызы Диярова** (1963 жылы туған, Атырау қаласы) – ғалым-педагогикалық Физика-математика ғылым кандидаты (1995), профессор (2003). 
*Қазақстан білім беру ісінің құрметті қызметкері. 
*ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1986). 
*АқтМУ-ға жолдамамен келіп, оқытушы, аға оқытушы, доцент, декан, профессор болып еңбек етті.
*Қазіргі қызметі кафедра меңгерушісі. 
*Ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты тұтқырлығы жоғары қосқабатты сұйықтықтардың қозғалу заңдылығын зерттеуге арналған. Оның 43 ғылыми-әдістемелік еңбектері бар.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Петр Алексеевич Долматов

**Петр Алексеевич Долматов** (1942 жылы туған, Алматы) – журналист, Қазақстан журналистер Конгресі атқару комитетінің мүшесі (2002). 
*1969 – 2002 жылдары  «*Огни Мангышлака*» газетінің бөлім меңгерушісі, бас редактордың орынбасары, 
*Шевченко қалалық партия комитетінің үгіт және насихат бөлімінің меңгерушісі, 
*Облыстық телерадиокомпаниясының төрағасының орынбасары, бас редакторы. 
*«Вестник» газетінің редакторы, Маңғыстау облысы телерадиокомпаниясының төрағасы болды. 
*2002 жылдан облыстық «*Огни Мангистау*» газетінің редакторы. Облыстық халықтар ассамблеясының мүшесі, Қазақстан Журналистер одағының Маңғыстау облысы басқарма ұйымының мүшесі. 
*«*Ерен еңбегі үшін*» (1970) медалімен, «*КСРО телевидение және радио саласының үздігі*» (1990) белгісімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қаралда Саламатұлы

**Қаралда Саламатұлы** (*[[1742]] – [[1824]] *) – атақты палуан. Сүйегі Қызық жеріндегі қорымдауылы aзан шақырып қойған аты Алдаберген. Жанға дес бермеген күш иесін құрмет тұтқан халық оны Қаралда атап кеткен. 
*Әкесі Саламат Бөкенұлы Әбілқайыр ханның тұсында қол бастаған батырлардың бірі болған. Өзімен жекпе-жекке шыққан қалмақ батыры Нұрғаспақтың қарындасы Түгесті, қайынағасы Өтештің ақылымен ауылға әкеліп, соған үйленеді. Одан Алдаберген есімді ұлды болады. Ірі тұлғалы Алдаберген Адай еліне, Кіші жүзге мәшһүр күш иесі болды. Қаралда аты шулы палуан ғана емес, өз елі мен жерін сыртқы жаулардан қорғаған ерлердің бірі. Оның ұрпақтары Маңғыстау өлкесінде өмір сүруде.
**Аңыздар бойынша, Қаралда(Алдаберген) жұбайы шұбат әзірлеу үшін түйені алып келуін сұрапты, түйені таба алмай, ақырында құдыққа түсіп қалғанын байқапты. Күш жігерін екі қолына жинап, малдың мойынына арқан байлап, шығарыпты. Сол үшін Қаралда(қара күштің иесі) деп атап кетіпті.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қарамандыбас мұнай-газ кен орны

**Қарамандыбас мұнай-газ кен орны** — Маңғыстау облысы, Жаңаөзен қаласынан солтүстік-батысқа қарай 28 км жерде, Қарақия ауданында орналасқан. Кен орны 1964-1981 жылдары барланған. 1968 жылдан бері пайдаланылуда.

## Геологиялық құрылымы, сипаты
Көмірсутектерін сыйыстырушы құрылым - екі күмбезді антиклинальдық көтерілім. Өнімді қабаттар ортаңғы және жоғарғы юраның терригендік шөгінділері. Қарамандыбас мұнай-газ кен орнында 21 мұнайлы шоғырлар барланған. Қабаттардың мұнайға қаныққан қалыңдығы 1,5-22 м. Өнімді қабаттардың ашық кеуектілігі 18-26%.

## Құрамы
Мұнайдың тығыздығы 0,844-0,874 г/см3, құрамындағы күкірті 0,17-0,2%, парафині 19,1-23,5%, шайыры мен асфальтендері 1,5-7,4%-дан 18,0-21,5%-ға дейін. Газдың ауадағы салыстырмалы тығыздығы 0,677, құрамындағы ауыр көмірсутектер 10,5-14,6%, көмір қышқыл газы 0,1-0,3%, азот 1,5-5,5%.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Маңғыстау облысы кен орындары
Қараоба

**Елді мекендер:**

* Қараоба – Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы ауыл.
* Қараоба – Қостанай облысы Денисов ауданындағы ауыл.
* Қараоба – Қостанай облысы Сарыкөл ауданындағы ауыл.
* Қараоба – Павлодар облысы Ақтоғай ауданындағы ауыл.

**Таулар:**
* Қараоба – Байтілеу тауларының солтүстік-батысындағы оқшауланған шоқылы тау.
* Қараоба – Құмсағыз құмының солтүстік-шығысындағы тау.
* Қараоба – Сиректау тауларының солтүстік-батысындағы шоқылы тау.
* Қараоба – Теріскен құмының солтүстік-батысындағы тау.
* Қараоба – Шұнақ тауларының оңтүстігіндегі тау. 
* Қараоба – Шұнақ тауларының оңтүстік-шығысындағы тау. 
* Қараоба – Амантау тауларының оңтүстік-шығысындағы шоқы.
**Өзен:**

* Қараоба – Шыңғырлау алабындағы өзен.

**Басқа мағыналар:**

* Қараоба – көне қүрылыс орны.
* Қараоба вольфрам-молибден кен орны
Қара сексеуіл

**Қара сексеуіл** ()  – алабұталар тұқымдасы, сексеуіл туысына жататын бұта.
  
## Ботаникалық сипаты
thumb|left|150px|
* Биіктігі 2,5-10 м, тамырының ұзындығы 8-12 м. 
* Діңі тырбиған, қисық әрі жуан (диаметрі 20 – 40 см), көп бұтақты болып біткен. 
* Қабығы қара сұр түсті. 
* Бір жылдық шөптесін өркендері көгілдір не көк түсті, жыл сайын үзіліп түсіп қалады. 
* Жапырағы ұсақ, қабыршаққа ұқсайды. 
* Гүлі майда, бір-бірден орналасқан, қос жынысты. Сәуірден маусымға дейін гүлдеп, қыркүйекте жеміс береді. 
* Жемісі – қанатты жаңғақшауылы 50 – 70, кейде 100 жылдай жасайды. 
* Сүрегі тығыз, ауыр, суға салсаң батып кетеді. Түсімі 15-50 т/га.

## Құрамы
Құрғақ затында 10,1-15,3% протеин, 16-,6-30,3% күл, 9,1-25,1% жасұнық, 1,6-2,3% май, 30,1-40,1%  азотсыз экстрактивті заттар болады.

100 кг мал азығында 43,4-58,9 азық өлшемі, 7,1-10,9 кг сіңімді протеин бар.

## Өсетін жері мен аймағы
Қазақстанның шөлді аудандарында, әсіресе, Қызылорда, Жамбыл, Алматы және Оңтүстік Қазақстан облыстарында кездеседі. Құмды, сортаңды жерлерде, тақырда өседі. 

## Шаруашылықтағы қолданысы
Қара сексеуілді түйе (жыл бойы) мен қой (күзде және қыста) жақсы жейді.

Қара сексеуіл негізінен отынға пайдаланылады (қызуы мол). 

Сусымалы құмды бекіту үшін оны қолдан егіп те өсіреді. 

## Дереккөздер

 
Санат:Қызылқұйрық тұқымдасы
Санат:Қазақстан флорасы
Қаратау жотасы (Маңғыстау)

**Қаратау жотасы** – Маңғыстау түбегіндегі аласа тау жоталары.

## Географиялық орны
Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы жерінде орналасқан. Батыстан шығысқа қарай 110 км-ге созылып жатыр, енді жері 12 км. Батыс Қаратау және Шығыс Қаратау жоталарынан тұрады. Ең биік жері – Шығыс Қаратау жотасында орналасқан Бесшоқы тауы (556 м). 

## Жер бедері
Үстіртті келген тау беткейлері сай, жыра, шатқалдармен тілімденген. Тау баурайларында бұлақтар (Сарыбұлақ - Батыс Қаратауда, Жаманүшқұз - Шығыс Қаратауда) бар. Батыс және Шығыс Қаратау аралығында Маңғыстау ауданының орталығы – Шетпе ауылы орналасқан.

## Геологиялық құрылымы
Пермь кезеңінің метаморфтанған құмтас, әктас және конгломераттарынан түзілген. Қаратау жотасының жер қойнауында темір, мыс кентастары, көмір, мұнай, газдың мол қоры барланып ашылған. Қаратау сілемдерінен су алатын 20 шақты орын бар. Олардың ішінде ең ірілері- Тұщыбек, Шайыр, Шетпе, Қарақұдық, Онды, Жармыш, Ағашты, Аусары, Күркүреуік, Керіз, Доллы апа. Бұлардағы су мүмкіндігі 1,5-тен 6,3 л/с дейін, ал атпалы түтіктердегі 5-15 л/с ке дейін, кей жерлерде 23 л/с дейін (Қарақұдық), кей жылдары бірсыпыра су көздерінің (Тұщыбек, Шайыр) өнімділігі көктемде 15-25 л/с жетеді. Пайдаланатын су қоры әп түрлі әдіспен есептегенде 260 л/с деп бағаланады.

## Өсімдігі
Беткейінде жусан, қараған, етегінде тасбұйырғын өседі. Аңғары – жайылым.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау ауданы таулары
Қаратөбе қорымы

**Қаратөбе қорымы** — (*17 – 20 ғасырлар*) Маңғыстау ауданы,Тұщықұдық ауылынан шығысқа қарай 30 км жерде. Қорым алып жатқан алаң (*1,8 га*) көп бұрыш пішіндес.

Қаратөбеде 225 ескерткіш бар. Шағын ескерткіштің ішінде 6 қырлы күмбезді кесене (*19 ғасыр*), тік төрт бұрышты сағанатам, 2 сандықтас және қорымның орналасқан,Оңтүстік,Оңтүстік-шығыс және шығыс бөлігін алып жатқан 15 құлпытас оқшау көрінеді. Гөрхана және сағанатам сары топырақ ерітіндісімен бекітіліп, құмдақты әктастан тұрғызылған және өңделген тақтатастарды қатар-қатар алмастыра салып, ұстастыру тәсілімен қапталған. Шағын ескерткіштер (*жазуы бар құлпытастар, қойтастар, шимайлы жазуы бар блоктар, сандықтастар*) Маңғыстау және Үстірттің мемориалды ескерткіштері дәстүрінде жасалған. Құлпытастар модельдеу жағынан жалпақ тақталар типіне жатады. Қойтастардың құрылымында ескерткіш тұғыры мен ұшын үйлестіру тәсілі қолданылған. сандықтастар жалпақ бедерлі ою-өрнектермен әсем безендірілген. Шағын ескерткіштер композициясын сәндеу ісіндегі ою-өрнек түрлері геометриялық (*квадраттар, тік төртбұрыштар, ирек-ирек оқалы белгілер*), көгеріс (*бүршіктер, гүлдер, жапырақтар, «қасиетті ағаш» бұтақтарының бұрамалары*), зооморфтық (*қосмүйіз, сыңармүйіз, түйетабан*) және космогониялық (*жұлдыздар, жартыайлар*) сызықтарымен өзара ұштастыру жолымен жасалған.
## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы
Санат:Маңғыстау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Антивитаминдер

**Антивитаминдер**- витаминдердің биологиялық белсенділігін жоятын қабілеті бар химиялық қосылыстар.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Антидетонаторлар

**Антидетонаторлар** - мотор майларының дүмпуге тұрақтылығын арттыру үшін қосылатын препараттар.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Лазерлік литография

**Лазерлік литография (ЛЛ)** - жұмыс істеу принципі толқын ұзындығы 300 нм эксимерлік лазердің сканирлейтін сөулесінің хлор ортасына қойылған кремний төсенішке өсеріне негізделген. Хлор иондарының кремний атомдарымен химиялық реакциясы нәтижесінде лазерлік сәуленің жылулық әрекетінен газ тәріздес қосылыс — торт хлорлы кремний пайда болып, ұшып кетеді де, төсеніште ойылып тесілген бөліктер кескінделіп шығады. **Лазерлік литографияда** бір гаиа операция орындалады, өйткені жарықтандыру және ойыптесу операциялары бірге жүргізіледі.

Лазерлік өндеуде тек ғана химиялық реакция жүретіндіктен, ақаулар мөлшері аз. Хлорды фтормен алмастыру және шамамен 1510 нм толқын ұзындығы бар лазерлік сәулеленуді пайдалану өлшемдері 0,25 мкм болатын элементтерді жасауга мүмкіндік береді. Бөлме температурасындағы лазерлік өңдеудің мүмкіндіктері диаметрі 206 мм төсеніштерде (пластиналарда) аса үлкен интегралдық схемаларды жасауға жағдай тудырады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Антидоттар

**Антидоттар** ( - сөзбе-сөз: қарсы берілетін) — ағзадан улы және улағыш заттарды шығаруға немесе зиянсыздандыруға септесетін у кайтарғыштар, дәрі-дәрмек түрлері. Антидоттар улағыш заттармен зақымдану қаупі кезінде — профилактикалық мақсатта, сондай-ақ емдік мақсатта — зақымдану белгілері пайда болу кезінде, мыс., фосфоры бар улағыш заттарға қарсы афин, көгерткіш қышқылға қарсы амилнитрит қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Антикалық қызыл

**Антикалық қызыл**   - индиго туындысы; маталарды қызғылт күлгін түске бояйды.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Лазерлік ойнатқыш

**Лазерлік ойнатқыш** (*Лазерный проигрыватель*) — лазерлік дыбыс (бейне) жаңғыртқыш. Лазерлік жазу құрылғыларының көмегімен сандық-оптикалық табақтарға жазьшған дыбысты (бейнені) жаңғырту үшін пайдаланылады.

Негізгі түйіндері:
* сандық-оптикалық табаққа жазылған ақпаратты оқуға арналған құрылғы
* табақтың тұрақты бұрыштық немесе сызықтық жылдамдықпен айналуын қамтамасыз ететін прецизиоңцық қозғалтқыш
* дыбыстық сигнал (бейнесигнал) жиілігінде электр сигналын шығаратын
*  ал оны декодалайтын және сондай-ақ қатені түзететін электрондық құрылғы.

Аса жоғары сапалы тұрмыстық дыбыс (бейне) техникаларында және студиялық бағдарламалар жасауда пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Антикатод

right|thumb|250px|Крукса трубкасы
**Антикатод** рентген түтігінде электрондардың жолына қойылатын кесек металдан жасалған зат; электрондар антикатодқа соқтыққаннан рентген сәулесі туады.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Антикөбіктендіртіштер

**Антикөбіктендіртіштер**— көбік басатын қасиеттері бар препараттар.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Ларингофон

**Ларингофон** (грек, laryn - кеңірдек) — сөйлеп тұрған адамның кеңірдек шеміршегінің механикалық тербелісін электр тербелісіне айналдыратын ерекше құрылымды микрофон. Ол іс жүзінде әуедегі дыбыс толқынын сезбейді. Әдетте, танкистер мен ұшқыштар ларингофонды бас киімдеріне және өз кеңірдектерінің екі жағына жанастыра бекітеді. Ұшақ пен танкінің дыбысы эсер етпейді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Санат:Микрофондар
Антимонаттар

**Антимонаттар** - сүрме (V) оттекті қышқылдарының тұздары.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Лездік әрекетті электрондық сәулелік құралдар

**Лездік әрекетті электрондық сәулелік құралдар**(Электронно-лучевые приборы многовенного действия) — бейненің әрбір элементінің жарық энергиясын кезекпен электр энергиясына өзгерту принципі пайдаланылатын теледидарлык электрондық-сәулелік беру құралдары. Диссектор осындай құралдар қатарына жатады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Антимонидтер

**Антимонидтер**- сүрменің металдармен химиялық қосылыстары; шала өткізгіштік қасиеттері бар.
## Дереккөздер



Санат:Химиялық қосылыстар
Лайлы ағыс

**Лайлы ағыс** — суспензиялық ағыс — жүзгіндермен қаныққан, тығыздығы жоғары болатын теңіздер мен мұхиттардың түптеріндегі гравитациялық ағыстар. Жер сілкінуінің өсерінен, қатты ағынды өзен тасқыны кезінде, су асты каньондар- дың жағалық ағыстардың тасқынын өзіне бұрып алған кезде, соңдай-ақ су астындағы жылжыма кездерінде пайда болады.

## Лайлы жанартаулар, сальзалар, макалубтар

**Лайлы жанартаулар, сальзалар, макалубтар** - жер бетіне ұдайы немесе дүркін-дүркін су мен мұнай аралас лайлы массалар мен газ атқылап тұратын әр түрлі пішіндегі геологиялық түзілімдер. Кішігірім лайлы жанартаулар лайлы шоқылар деп аталады. Көбінесе мұнайлы және жанартаулы атыраптарда, сондай-ақ өзен атырауларында болады. Олардың ең ірілері Апшерон (Әзірбайжан), Таман мен Керч тубектерінде, Сахалин аралында (Ресей), Италияда, Испанияда, Жаңа Зеландияда, Орталық Америкада кездеседі.

## Лайлы көл

**Лайлы көл** - түбі пелоидтердің (тұнба немесе лай) қалың қабатымен жабылған көл. Оның органикалық заттары бар минералдық қоспалардан түратын шөгінділері көбінесе адамдарды емдеуге пайдаланылады (мыс., Қырымдағы Сақ пен Мойнақ көлдері, Минералды сулардағы Тамбұқан көлі).

## Лайлы-тасты тасқын

**Лайлы-тасты тасқын** - әр түрлі мөлшердегі тау жыныстарының сынықтары араласқан сұр түсті сазды-лайлы массадан тұратын таулы атыраптардағы маусымдық сел тасқындарының ең көп тараған түрі. Лайлы-тасты тасқын көбінесе гляциалдық селдерге ауысады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Тартпалы арқан

**Тартпалы арқан** (Канат тяговый) — тіркеулерді, жартылай тіркеулерді бұзылып немесе батып қалған кезде тасымалдау үшін тартуға арналған арқан.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Арнайы болат

**Арнайы болат** (Сталь специальная)
* 1) ерекше қасиетке ие және белгілі бір міндетке жауап беретін бұйымды жасауға қолданылатын болат; 
* 2) ерекше қасиеттері бар аса жауапты бұйымдарды жасауға қолданылатын болат.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Арнайы карбид

**Арнайы карбид**  — көміртектің бір немесе бірнеше қоспалаушы элементтермен химиялық қосылысы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Аспаптар магазині

**Аспаптар магазині** (Магазин инструментов;  ) — аспаптар қолмен немесе қаттағыш механизмнің көмегімен салынатын және одан бір-бірден автоматты түрде алынатын магазин (айлабұйым).

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Аспапты қайтақайрау

**Аспапты қайтақайрау** (Переточка инструмента) — аспаптың мұқалып тозуынан кейін, оның кесу қабілетін калпына келтіру.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Аспаптық болат

**Аспаптық болат** (Сталь инструментальная) — материалдарды жонып немесе қысыммен өңдеуге қолданатын, сонымен бірге өлшеуіш аспаптарды жасауға арналған болат; қаттылығы жоғары, берік және үйкеліске төзімді болып келеді.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Аспаптық цех

**Аспаптық цех** (Инструментальный цех) — кесуші және өлшеуіш аспаптар, қалыптар және стандартты емес жабдықтар шығаратын цех.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Күрделі антенналар

**Күрделі антенналар (Сложные антенны)** — бірнеше сәуле шығарғыштардан (дірілдеткіштерден) түратын антенналар.

Олардың фидерге қосылған элементі — бірінші реттік дірілдеткіш делінеді. Ал фидерге қосылмайтын бірінші ретті дірілдеткіш (элемент тарататын электромагниттік өрістен қоздырьшып сәуле шығаратын дірілдеткіш) екінші ретті дірілдеткіш деп аталады. Олардың толқын таралатын бағытындағы шеті директор, екінші шеті рефлектор деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Күшейткіштің кірістік құрылысы

**Күшейкіштің кірістік құрылысы*** (Входное устройство усилителя)* — дабыл кәзінің шығыс кедергісі мен күшейткіш элементтің кіріс кедергісін озара үйлестіретін элементтер тізбегі. Ондай тізбек трансформатордан немесе резисторлар мен конденсаторлардан тұруы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Дыбыс алғыш

thumb|200px
**Дыбыс алғыш** — ұнтабақтарға жазылған дыбыстарды жаңғырту кезінде
механикалық тербелісті электрлік
тербеліске өзгертетін құрылғы. Пьезоэлектрлік және электродинамикалық түрлері бар. Инеден және
өзгерткіштен тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Таспа (жал) қарағай орманы

[thumb|250px|right|[Қарағай орманы]]
**Таспа (жал) қарағай орманы** — өзен аңғарының немесе мұз басу кезіндегі ежелгі ағыс арналарын алып жатқан ежелгі аллювийлік құм
да өсетін, таспа тәрізді созылған шұбатылған  қарағай орманы. Енсіз өңір
түрінде созылып жатады. Ұзындығы бірнеше км-ден ондаған км-ге дейін барады.
Батыс Сібірдің оңтүстігі мен Қазақстанның солтүстік – шығысында
кездеседі. Ең ұзын таспа қарағай орманы Павлодар облысында Ертіс өзенін
бойлап созылып жатыр. Таспа қарағай орманы құмды және құмайт топырақты
желдің ұшырып алып кетуінен сақтайды.

## Дереккөздер



Санат:Ормандар
Ландалар

**Ландалар**  — Батыс Еуропаның климаты ылғал теңіз маңы өңірлеріндегі такыршық ландшафтылары. Табиғи өсімдіктерінің арасында мәңгі жасыл бұталар мен шөптер басым келеді. Ландалар - Францияның Бискай шығанағының жағалауындағы жағалық шағылдар (көбіне қарағай өскен) мен батпақтар өңірі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Тау алқабы (массиві)

**Тау алқабы (массиві)** - ұзындығы мен ені шамамен бірдей, аз тілімденген таулардың оқшауланған бөлігі. Көбінесе тектоникалық және жанартаулық
процесстердің әсерінен пайда болады. Мысалы, Кавказдағы Эльбрус,
Карпаттағы Татрлар.

## Дереккөздер



Санат:География және геодезия
Дыбыс бағанасы

thumb|200px
**Дыбыс бағанасы** — бір түрпатты және өзара
синфазалы түрде қосылған және бір
қорапқа орналастырылған бірнеше
қатты сөйлегіштерден түратын топтық акустикалық дыбыс шығарғыш.
Қуаты 2 Вт-тан 100 Вт-қа дейін жетеді. Жабық жайлар мен аландарды
дыбыстандыру үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Антримидтер

**Антримидтер**- молекулаларының құрамына антрахинон ядросымен байланысқан аминотоп кіретін химиялық косылыстар; кубтық бояғыштар ретінде колданылады.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Дыбыс жазу

thumb|200px|Микрофон
**Дыбыс жазу** - сақтау және керек уакытында қайта жаңғырту мақсатымен дыбыс толқынын тасымалдаушы материалға
түсіру. Дыбыс жазу үшін микрофон,
электр тербелістерін күшейткіш,
дыбыс жазылатын материалға әрекет
етуші құрылғы, дыбыс жазылатын
материал қолданылады. Дыбыс жазудың механикалық, магниттік, фотосуреттік (оптикалық) түрлері және
монофониялық , стерефониялық
және квадрафониялық әдістері бар.
Магнитофон арқылы стереожазуды
орындау үшін әрбір дыбыс көзінің
маңына жеке микрофондар орнатып,
олар арқьшы дыбысты екі жолға синхронды түрде жазады. Қайта жаңғыртқанда да синхронды түрде жаңғыртады. Квадрофониялық жазуда
дыбыс төрт жолға жазылады.

## Дереккөздер


Санат:Дыбысжазба
Анықталу шеп

**Анықталу шеп**  — берілген әдістеме бойынша анықталатын үлгідегі зерттелетін заттың ең аз концентрациясы немесе массасы.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Тау өзені

**Тау өзені**- тауда тар және терең тік беткейлі аңғарлармен ағатын, тау
жыныстарының сынықтары үйілген тастақты арналы өзен. Үлкен еңістігімен,
ағысының жылдамдығымен, таяздығымен сипатталады. Арналарында
шоңғалдар мен су құламалар жиі кездеседі, шайылу процесі басым. Тау өзенінің
едәуір гидроэнергетикалық әлеуеті болады, ал аридтік климат жағдайында
көбінесе егістікті суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер



Санат:География және геодезия
Тау торабы

**Тау торабы** — екі немесе бірнеше таужотасының түйіскен жері. Тау торабы,
әдетте биік болады, оған шығу өте қиын, көбінесе мұз басу орталығы болып
табылады (мысалы, Орталық Тянь-Шаньда Тау торабына Хан- тәңірі шыңы жатады).

## Дереккөздер



Санат:География және геодезия
Рухия Махмұтқызы Батыршиева

**Батыршева Рухия Махмұтқызы** (1955 жылы туған, Форт-Шевченко қаласы) – әнші, күйші, термеші, ҚР-ның еңбек сіңірген қайраткері (2004). 

## Өмірбаяны
Алматы қаласындағы эстрада және цирк өнері студиясын (1978) және Қазақ мемлекеттік консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) бітірген (1985). 

Қазақтың мемлекеттік академ. халық аспаптары оркестрінің (1981 – 86), «Ақжарма» фольклорлық этногр. ансамблінің, Абыл атындағы ұлт аспаптары оркестрінің артисі, сондай-ақ Форт-Шевченко қаласындағы Мұрын жырау атындағы музыка мектебінің директоры (1986 – 88), Ақтау қаласындағы 1-өнер мектебінде оқытушы (1888 – 93), А.Тарақұлы атындағы қазақ өнер мектебінің директоры (1993 – 2005), облысы филармонияның директоры (2005 – 07) болып қызмет атқарды.

## Марапаттары
ҚР «Оқу ісінің үздігі» (1996). ҚР-ның Білім және ғылым министірлігінің Құрмет грамотасымен (2000) марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Күйшілер
Санат:Термешілер
Тау опырылымы

**Тау опырылымы** – тік және жарлы беткейлердің үлкен бір бөлігінің апатты
құлауы. Опырылымдар, әдетте, тауларда, теңіздің абразиялық
жағалары мен өзен аңғарларының жарларында болады. Тау опырылымы үгілу
процестерінің, сейсмикалық серпудің, сондай-ақ жер үсті және жер асты сулары
әрекетгерінің әсерінен тау жыныстары байланыстылығының өзгеруі нәтижесінде
пайда болады. Тау опырылымның морфологиялық белгілеріне опырылым
болған жердегі қуыстар, беткейлердегі тау жыныстарының сырғыған іздері,
кейде олардың етегіндегі ірі сынықтардан тұратын үйіңділер жатады. 1911 ж.
Тау опырылымның нәтижесінде (Усой опырылымы кезінде) Памир тауында
Сарез көлі пайда болды.

## Дереккөздер



Санат:География және геодезия
Қалақты араластырғыш

**Қалақты араластырғыш**— тура немесе көлбеген тікбүрышты қалақшалары бар араластырғыш.

Ұшпа заттардың шығымы 9%-ке дейін; көміртек мөлшері 94—97%, ұшпа заттардың шығу көлемі 0,22 м3/кг-нан аз. Қақталып жабыспайды. Қалақты араластырғыш жоғары сортты энергиялық отын ретінде, сондай-ақ электродтар дайындау үшін, карбидтер, құймалық термоантрацит өндіру үшін қолданылады. Көміртек мөлшері ең көп және ұшпа заттары аз болатын қалақты араластырғыш электр өткізгіш және суперантрацит деп аталады.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Интерпелляция

**Интерпелляция** -  - үкіметке немесе оның жеке мүшесіне (министрге) белгілі бір мәселе жөнінде я оның жалпы саяси бағыты туралы түсініктеме беруді талап еткен депутаттардың ерекше сұрауы. Әдетте, ол қоғамды алаңдататын маңызды деректер туралы қойынады. Сондықтан ол сұрақтың туу себебі және қашанға дейін жауап берілу мерзімі көрсетіледі. Егер берілген жауап қанағаттанарлық болмаса, үкіметке (не оның мүшесіне) сенімсіздік білдіру мәселесі тууы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Тау тізбегі

**Тау тізбегі** — бірінен кейін бірі бір бағытта созылып жатқан, кейде етектері
қосылып жатқан жеке жоталар мен алқаптардың қатары. "Тізбек" термині бірінен кейін бірі созылып жатқан ояндармен бөлшектенген бұйраттарға да қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Географиялық терминдер
Ақмоншақ Баужанова

**Баужанова Ақмоншақ** (1948 жылы туған, Ақтөбе облысы Шалқар қаласы) – қайраткер. Гурьев педагогика институтын (1969 ), Қазақстанның менеджмент, экономика және болжау институтын (1992 ) бітірген. 1969  – 73 ж. Маңғыстау ауданы комсомол к-тінде хатшы, ауданы партия к-ті саяси-ағарту кабинетінің меңгерушісі, 1973 – 90 ж. ауданы партия к-тінде хатшы, 1990 – 92 ж. облысы халық депутаттары кеңесінде жетекші маман, 1992 – 99 ж. облысы әкімшіліктің әлеуметті қоршаған орта мен ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі, 1999  жылдан облысы тұрғындарды әлеуметті қамсыздандыру Бас басқармасының басшысы. «Құрмет» (2006) орденімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:1948 жылы туғандар
Тау фаунасы

**Тау фаунасы** – Жер шарының таулы алқаптарында мекендейтін жануарлар түрлерінің жиынтығы. Қарапайым ұғым бойынша, Тау фаунасы деп тек
биік таулар фаунасын атайды. Жануарлардың таралу аумағы едәуір үлкен (белдеуге қарағанда) болса да, түгелдей биік белдеуге жатқызылады.

## Дереккөздер



Санат:География және геодезия
Баутин жүк ауданы

Баутин теңіз сауда порты, **Баутин жүк ауданы** – Түпқараған түбегінің жағасындағы Баутин кентінде орналасқан. Аудан орталығы Форт-Шевченко қ-нан солт-ке қарай 4 км жерде.

## Тарихы
Баутин порты жайлы алғашқы деректер Грузия республикасы мемлекеттік мұражайларында кездеседі. Закаспий облысының бастығы генерал-адъютант Шереметьевтің қолы қойылған ғ2457 3 қазан 1887 ж. жазылған хатында Түпқараған кіші кемелер айлағы құрылысын салуға рұқсат етілген. Осы мерзім Баутин теңіз сауда портының негізі қаланған күн болып саналады. Жоба бойынша қоршалған кемелер тоқтайтын Түпқараған жері мен «Форт-Александровск теңіз агенттігі» құрылды. 

1939 жылдан бастап «Форт-Александровск теңіз агенттігі» «Форт-Шевченко теңіз агенттігі» болып өзгертілді. 

1939 – 55 ж. агенттік Махачкала порты басқармасы құрамында болды. 

1955 – 58 ж. Форт-Шевченко Астрахан теңіз сауда портының Баутин порт бөліміне айналды.

1958 жылдан порт Гурьев (қазіргі Атырау) теңіз сауда порты құрамына берілді. КСРО Теңіз флоты министірлігінің бұйрығымен 1960 ж. Баутин порты 3 разрядты теңіз портына айналды. 

1997 жылдан Ақтау халықаралық теңіз сауда порты респ. мемлекеттік кәсіпорынның аудандық жүк тасымалдау бөлімшесі саналады.

## Негізгі міндеттері мен жүк айналымы
Баутин теңіз сауда портының негізгі міндеттері: порттың барлық сауда айналымының 70%-ын құрайтын минералдық құрылыс материалдарын, ұлутас пен қиыршықтастарды жүктеу болып табылады. Жүк айналымының қалған бөлігі машиналарға, өнеркәсіптік жабдықтарға, ағаш материалдары, т.б. х. ш. жүктеріне келеді.

## Суреттемесі
*Навигациясы – жыл бойғы;
*Жұмыс кестесі – тәулігіне 24 сағат;
*Айлақ саны – 1;
*Айлақ қабырғасының ұзындығы – 150 м;
*Айлақ тұсының тереңдігі – 5,5 метр;
*Жүк тиеу-түсіру техникасы – жүк көтерімділігі 32 және 5 тонналық 2 порталды кран;
*Жүк номенклатурасы: өнеркәсіп жабдықтары, құрылыс материалдары, ұлутасты блоктар, құрылыс және отын ағаштары, азық-түлік, малға қоспажем, контейнерлік жүктер, металлолом және басқалар.

## Дереккөздер


Санат:Каспий теңізі
Санат:Маңғыстау облысы
Санат:Түпқараған ауданы кәсіпорындары
Санат:Маңғыстау облысы кәсіпорындары
Санат:Қазақстан порттары
Ауалағыш

**Ауалағыш** (Аэратор) — пульпа ішінде кейбір реакцияларды жылдамдату үшін ауа енгізу мақсатымен қолданылатын аппарат. .
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Құралдар
Санат: Физика
Санат: Терминология
Санат: Металлургия
Санат: Тау-кен ісі
Санат: Химия
Тау шөлі

нобай|
**Тау шөлі** — аласа таулы атыраптарда үгілу қабығы шала қалыптасқан майда топырақтан және шақпатастардан тұратын шөл. Гумидтік климатты аудандардағы биіктігі бойынша өзіне тең орта биіктіктегі тауларға қарағанда бедердің біршама анық пішіндерімен ерекшеленеді.

## Дереккөздер


Санат:Географиялық белдеулер
Санат:Шөлдер
Тау ішіндегі ойыс, тау ішіндегі қазаншұңқыр

**Тау ішіндегі ойыс, тау ішіндегі қазаншұңқыр** – тау жүйесі ауқымындағы тектоникалық ойыс; оны жеке жоталар бөліп тұрады (мысалы, Тянь- Шаньдағы Сусамыр ойысы).

## Дереккөздер



Санат:География және геодезия
Сәуледиод

**Сәуледиод** - Сәуле шығарушы элемент тек кіріс электр сигналын оптикалық сигналға түрлендіреді. Сәуледиодтар негізінде арсенидгалий технологиясы (Ga As) бойынша жасалынады және когерентті емес сәулеленуді Δλ = 30—50 не спектр облысында генерациялайды. Сәуледиодтардың әр түрлі түрлерін пайдалану оптикалық сәулеленудің барлық диапазонын қамтуға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Баянды (Маңғыстау облысы)

**Баянды** – Маңғыстау облысы Мұнайлы ауданындағы ауыл, Баянды ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Маңғыстау ауылынан солтүстікке қарай 11 км-дей жерде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1973 жылы Қазақ КСР-і ауыл шаруашылығы министірлігінің бұйрығымен мал дайындайтын және бордақылайтын арнаулы шаруа бірлестігі болып құрылды. 1981 жылы жаңадан құрылған Мұнайлы ауданына қараған. 

## Инфрақұрылымы
Елді мекенде орта мектеп, фельдш.-дәрігерлік пункт, кітапхана бар.

* **№3 орта мектеп** — 1983 жылы Баянды бастауыш мектебі болып ашылған. Бала санының артуына байланысты, мектеп қажеттігіне орай, 1985 жылы Баянды 8 жылдық мектебі болды. 1989 жылы 30 қарашада Форт Шевченко қалалық оқу бөлімінің №323 бұйрығымен Баянды орта мектебі болды. Мектеп атауы 2014 жылдың 06 наурызындағы Мұнайлы аудандық әкімдігінің №72-қаулысымен «№3 жалпы білім беру орта мектебі» коммуналдық мекемесі болып өзгерді.
* **№7 «Айналайын» балабақшасы**

## Ауыл шаруашылығы
Ауыл шаруашылығы саласында 43 шаруа қожалығы мен жеке қожалықтары бар. 2016 жылдың  2-жартысындағы есеп бойынша 4310 бас қой, 1198 ешкі, 1036 жылқы, 1126 бас түйе, 93 бас сиыр малдары болды. Ауыл аумағында құс фабрикасы жұмыс жасап тұр.

## Дереккөздер

Санат:Мұнайлы ауданы елді мекендері