open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сонгай

**Сонгай** (*сонгой*, *сонраи*, *сонгаи*) – Батыс Африкадағы халықтар тобы. Нигер өзеннің ортаңғы ағысы мен оған жақын жатқан аудандарды мекендейді. (Нигерияда, Малиде, Буркина-Фасода, Нигерде, Бенинде). Жалпы саны шамамен 6 миллион адам (2015, бағалау).

## Тілі
Тілі - Ніл-Сахара отбасының жеке тобын құрайтын сонгай тілі. Диалектлері: денди, зарма (дьерма, джерма) және сонгай.

## Діні
Діни сенімдері бойынша мұсылман-сүнниттер, біраз бөлігі жергілікті дәстүрлі діни сенімдерді ұстанады.

## Тарихы
Орта ғасырларда Сонгайлар Сонгай мемлекетін құрды, ол 15-16 ғасырларда шарықтау шегіне жетті.
Әр түрлі ұсақ мемлекеттердің құрамында, кейіннен еуропалықтардың отарлық езгісінде болған.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі қолмен атқарылатын егіншілік (құмай, тары және күріш), суармалы егіншілік негізінен Нигер аңғарының су басқан жерлерінде кең таралған. Топырақ өңдеу, егін егу ер адамның, егіс алқабының арамшөптерін жою әйелдің міндеті болып саналады. Шамамен 4 ай ауыл шаруашылығы маусымында бүкіл халық дерлік ауыл шаруашылығында жұмыс істейді. Сонгайлықтардың кіші этникалық тобы – соркалар балық аулаумен, жүк тасымалымен айналысады.

Мал шаруашылығы нашар дамыған. Дәстүрлі Сонгай қоғамындағы қолөнер (әйелдер айналысатын керамикалық бұйымдарды қоспағанда) касталық ұйымға ие болды. Қолөнершілер топтары - ұсталар, тоқымашылар, тері илеушілер және т.б. жеке еркін, бірақ толыққанды емес адамдар қабатын құрады. Сонхайлар Батыс Суданның керуен саудасына да ежелден белсене араласты (Солтүстік Африкамен, кейінірек Гвинея шығанағы жағалауымен).

## Өмір салты
Дәстүрлі қоғамдық ұйымның негізін ауылдық және көп отбасылық қауымдастықтар құрайды. Туысқандық есеп патрилинейлік болып табылады. Неке қонысы вирилокалды болып табылады. Әйел салыстырмалы түрде жоғары жоғары орынға ие.

Үйлері ауылдарға тән тұрғын үйлер - сабанмен жабылған тікбұрышты немесе дөңгелек үйлер. Тікбұрышты үйлердің төбесі шатырлы. Қала ғимараттары шығыс сәулетінің элементтері бар.

Дәстүрлі ерлер киімі - кең көйлек (бубу) және шалбар, әйелдер үшін денені орау үшін қолданылатын бірнеше жолақтардан тігілген мата.

Тамағы негізінен өсімдік тектес тағамдар (кус-кус, шелпек, пирогтар, ботқалар, бұқтырылған тағамдар, шай) және балық, сондай-ақ сүт.

Фольклордың негізгі жанрларының ішінде ертегілер, мақал-мәтелдер мен этникалық аңыздар көбірек кездеседі. Сонгайларға әндерге ырғақты әуендер, полифония, бір негізгі сөз тіркесінің көп қайталануы, көптеген музыкалық аспаптардың қолданылуы тән. Бұқаралық билер әрқашан әнмен сүйемелденеді.

## Дереккөздер

 
Санат:Нигерия халықтары
Санат:Мали халықтары
Санат:Буркина-Фасо халықтары
Санат:Нигер халықтары
Санат:Бенин халықтары
Әуезхан Әбдіраманұлы Қодар

**Әуезхан Қодар** (12 маусым 1958, Қармақшы ауданы, Абыла ауылы - 9 шілде 2016, Алматы қаласы) – мәдениеттанушы, философия ғылымдарының кандидаты. 
Байұлы тайпасының Алтын руынан шыққан.

ҚазМУ-дың (ҚазҰУ) заң факультетін бітірген (1982). 1982 – 85 жылы Қызылорда облысы Қармақшы ауаткомының жасөспірімдер жөніндегі комиссияның хатшысы, 1989 – 94 жылы Қазақстан Жазушылар одағы жанындағы көркем аударма және әдеби байланыстар жөніндегі редакторы бас алқасында орыс бөлімінің меңгерушісі, 1994 жылдан Қазақстан халықтарының мәдениетін қорғау жөніндегі «Алтын ғасыр» қоғамдық бірлестігінің президенті. 1997 – 98 жылы Неміс театр академиясында философия тарихынан дәріс берді. 1999 жылдан «Тамыр» журналының бас редакторы. Қодар «Туған күн», «Ақеділдің анты» пьесаларының (1986), «Қанатты өрнек» (1990), «Абай (Ибраһим) Құнанбаев» жинағының (1996), «Еске алмау шеңбері» (1998), «Қазақ әдебиетінің тарихына шолу» (1999) кітабының, «Қанағат қағанаты» жинағының (1994) авторы. Қазақ тіліне Е.Замятиннің «Аттила» драмасын, М.Хайдеттер, Х.Гасеттің философиялық еңбектерін, Швиттерстің өлеңдерін, орыс тіліне Абай, Мағжан, Ж.Жақыпбаевтың шығармаларын аударған. Қодар республикалық шығармашылық жастар «Жігер» фестивалінің лауреаты.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1958 жылы туғандар
Санат:2016 жылы қайтыс болғандар
Авдеюк

**Авдеюк Степан Акимович** 1941 жылы Беларусь мемлекеті, Брест облысы, Малорит ауданы, Ямица ауылында туған. Мамандығы — тілші. Щучинск индустриализация-педогогикалық техникумын 1968 жылы, Орал мемлекеттік университетін 1974жылы бітірген. Еңбек жолын 1959 жылы **«Киров»** ұжымшарында трактор жүргізушісі болып бастаған. 1968 жылдан аудандық **«Луч»** газетінде әдеби қызметкер, редактордың орынбасары, 1983 жылдан осы газеттің бас редакторы болып қызмет жасайды. Облыстық *[[мәслихат]]тың* депутаты.

## Сыртқы сілтеме
КАЗИНФОРМ
## Дереккөздер


Санат:1941 жылы туғандар
Санат:Қазақстан журналистері
Тәржіман

thumb|right|150px|Тәржіман газетінің бас жағы

**Тәржіман**– газет. Алғашқы саны 1883 жылы 10 сәуірде “Тілде, пікірде, істе – бірлік” деген ұранмен Бақшасарай қаласында шықты. Ұйымдастырушы және шығарушы редакторы И.Гаспринский. Бұл барлық ресейлік түркілерге арналған тұңғыш газет еді. Газет пен оның шығарушысы еркіндік пен білімге ұмтылған түркі халықтарының көшбастаушысына айналды. Тәржіман басылымының мақсаты түркі халықтарын азаттық күресте бірлікке және оларды ортақ әдеби тілге көшуге үндеді. Сонымен қатар Орта Азия халықтарының сауатын ашуға ат салысты. Қаржы тапшылығына байланысты 1914 жылы жабылды. 

## Сілтемелер


Санат:Газеттер
Шоңғал

**ШОҢҒАЛ** – өзен арнасының қатты тау жыныстары ашылып жатқан немесе дөңбек тастар үйіліп қалған бөлігі. Ондай жерлерде өзен суы тастан тасқа шапшып, буырқанып ағады. Шоңғал әсіресе тау өзендеріне тән. Жазықтарда ежелгі платформаның кристалдық іргетасын құрайтын тау жыныстары ашылып жатқан немесе магмалық тау жыныстары таралған жерлерде кездеседі.
## Дереккөздер
Ырыс

**Ырыс** – дәстүрлі қазақ дүниетанымындағы материалдық игіліктің қасиеті мен киесін айғақтайтын ұғым. Халық санасында адамға бақ қонудың көрінісі – мал-жанның көбеюі, абырой-беделдің артуы, атқарған ісінің берекесі кіріп, еңбегі жануы Ы. дару арқылы жүзеге асатын құбылыс. Дәстүрлі қазақ дүниетанымы көпшіліктің Ы-ы артып, молшылыққа кенелуінің шарты береке-бірлігін күшейтумен байланысты, ал жеке тұлғаға Ы. даруы оның адамгершілік қасиеттерінің дамуымен байланысты деп білген. Бұл ұғым атадан балаға берілу арқылы ғасырлар бойы жалғасын тауып отырды. Ы. әулиелердің, Қыдыр, Ілиястың батасымен даруы мүмкін, сондықтан үлкенге құрмет көрсету, халық игілігіне, молшылығына қызмет жасау әр ер-азаматтың басты мақсаты. “Елде болса, ерінге тиер” деген мақалда Ы. дарудың шарты – жеке бастың ғана пайдасын ойлаған тоғышарлықтан гөрі, ел мүддесін көздеген көпшілдік екені көрінеді.

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Астра Мұңдыққызы Нұрмағамбетова

**Нұрмағамбетова Астра Мұңдыққызы** (23.12.1975 жылы туған, Қырғызстан, Ыстықкөл облысы Шолпаната қаласы) – ғалым, химия ғылым кандидаты (2001). Қарағанды мемлекеттік университетін бітірген (1998). 1998 – 2001 жылы Ж.Әбішев атындағы Химия-металлургия институтында аспирант, ғылыми қызметкер. Негізгі ғылыми еңбектері Шеннонның ақпараттық энтропиясы мен Больцман үйлестірілуі негізінде өтетін молекураль соқтығысулардың термодинамика және қолданылу аспектілеріне арналған. Осы бағыт бойынша көптеген теория және практика маңызды нәтижелерге қол жеткізіп, жаңа технология әдістер ұсынды. Нұрмағамбетова қатты, сұйық және газ тәріздес күйдегілер үшін ретсіз бөлшектердің бірыңғай теориясын әзірлеп, оны бастапқы алынған мыс пен мыс созбасының технологиясын жетілдіруге және сапасын арттыруға қолданғаны үшін Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығын алған (2005). 90-нан астам ғылыми еңбектің, 2 монографияның авторы.

## Сілтемелер
*Химия

Санат:Қазақстан химиктері
Қайрат Рысқұлбековтың ескерткіші

thumb|right|150px|Тараздағы ескерткіші
** Қайрат Рысқұлбековтың ескерткіші** — Алматы қаласындағы Төле би көшесінде саябаққа кіре берісте, 1986 жылғы желтоқсан оқиғасының 10 жылдығына орай қойылған (1996). Мүсіншісі — З.Тастеков, архитекторлары — Б.Мұсаев, С.Дембай, Н.Баекеев. 1986 жылғы желтоқсанда Алматыдағы бас алаң жастардың коммунистік жүйе режимі әміршіл-әкімшіл аппаратына қарсы алғаш үн көтерген орны болды. Осы қозғалысқа қатысқан Алматы архитектура академиясының студенті Қайрат Рысқұлбеков Желтоқсан оқиғаларына қатынасқаны үшін өлім жазасына кесілген болатын. Оған «Халық қаһарманы» атағы берілді. Оның есімі Тараз қаласындағы мәдениет және демалыс саябағына, Алматы мен Тараз қалаларындағы көшелерге берілді. Ескерткіштің мүсіндік-архит. композициясы әр түрлі биіктікте қиғаш кесіліп, үш сатылы тұғырға орнатылған үш-қырлы призмалар түрінде шешілген. Орталық призманың жылтыр бетінде батырдың кеудеге дейінгі бейнесі сомдалған. Тұғыры – ақ мәрмәрдан,мүсін – шыңдалған мыстан құйып жасалынған. Ескерткіштің жалпы биіктігі — 10 метр.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ескерткіштері
Санат:Алматы ескерткіштері
Санат:Желтоқсаншылар
Қарахан кесенесі

**Қарахан кесенесі** – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген Қазақстанда 11 ғасырдан сақталған сәулет өнері ескерткіші.

## Орналасқан жері
Жамбыл облысы Тараз қаласының батыс шетінде. 

## Құрылысы, сипаты
thumb|right|200px|Қарахан кесенесі. ХХ ғасырдың басы. Шығыс көрінісі.
Кесене Қарахан әулетінен шыққан белгілі хан Ша-Махмуд Бұғра]] Қарахан қабірінің басына орнатылған. Күмбезі ғана құлаған кесененің төрт қабырғасы мен жылтыр кірпішпен өрнектелген қос мұнарасы 19 ғасырдың 90-жылдарына шейін сақталған. 1905 жылы оның құлаған бөлігі түгелдей бұзып алынып, орнына 1906 жылы жаңа кесене салынған. Жаңа құрылысты сол кездегі Ташкент ишаны Сайд Бакханов қаржыландырған. Кейінгі салынған кесене алғашқысына ұқсамайды. Қас беті Айша бибі кесенесіне ұқсас болғанымен, кірпіштерінің өрнектеліп қалануы жағынан Бұхарадағы ортағасырлық Исмайыл күмбезіне еліктеушілік байқалады. Қарахан кесенесі төрт бұрышты, ортаңғы кең бөлмеден және үш кіші бөліктен тұрады. Орталық бөлменің төбесі киіз үйге ұқсатылып жабылған. Артқы жағында екі мұнарасы бар. Кесененің қас беті оңтүстікке қараған, ал оның ішіндегі қабір оңтүстіктен солтүстікке қаратыла қойылған. Кірер есігі аркалы қуыспен безендірілген. Қабырғаларының ішкі жағы кесененің бұрынғы өз кірпіштерімен қаланып, сыртқы жағын қалауға жаңа кірпіш пайдаланылған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Жамбыл облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысы сәулеті
Шоңқай

**Шоңқай** – Торғай өзенінің тармағы.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысының Ырғыз ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 51 км. 

## Бастауы
Бастауын Ырғыз өзенінің шағын саласы – Торғай өзенінің орта ағысынан алып (Дүйсембай мешітінің батысында 4 км жерде), Жыңғылдыөзексор көліне құяды.

## Географиялық орны
Арнасы құмдақ жыныстардан түзілген. Қар суымен толығады. Кішігірім 15 саласы бар.

## Дереккөздер

Санат:Ырғыз ауданы өзендері
Санат:Торғай су алабы
Ойкумена

**Ойкумена**, *эйкумена* ( – мекендеу, қоныс тебу) – құрлықтың адамдар мекендеген аймағы; халық қоныстанған, игерілген немесе басқа жолмен қоғамдық өмірге тартылған аумақтарды қамтитын құрлықтың бөлігі.

Қазақстандағы алғашқы ойкумена (байырғы қоныс орындары) Оңтүстік өңірде, Жетісуда, Сырдария, Шу, Іле, Талас өзендерінің бойында пайда болған. Алдымен ойкумена адамдардың пайда болған аймақтарына сәйкес келсе, кейінірек өндіріс күштерінің дамуы, шаруашылықтың жаңа түрлерінің пайда болуына байланысты адамдар тіршілікке қолайсыз аймақтарда, мысалы, биік таулы ауданда (мал шаруашылығы, жерді игеру), тундра белдемінде (бұғы шаруашылығы) және т.б. жерлерге қоныстанды. 20 ғасырда ойкумена шекарасынан тыс Жер шарының тек полюсті облыстары (Арктика мен Антарктика) қалса, соңғы кезде бұл аймаққа да адамдардың ықпалы тиюде. Ойкумена туралы алғашқы деректер ежелгі грек тарихшысы, географ және филолог Гекатей Милетский (б.з.б. 5 ғ.) еңбектерінде кездеседі.

## Ішкі сілтемелер
* Сырдария
* Шу
* Талас
## Дереккөздер


Санат:Тарих
Санат:География және геодезия
Қарахан көшесі

**Қарахан көшесі** - Тараз қаласының көне Атшабар, қазіргі Достық орталық алаңы арқылы өтетін Төле би көшесімен шектеседі. Кеңес дәуірі кезінде А.Н. Радищев атымен аталды. 
Орталық Азияның ежелгі қалаларындағы көшелерге тән доғаша иіліп, әйгілі Қарахан кесенесінің алдын орап өтіп, қайтадан Төле би көшесіне түседі. Қаланың орталық базарына жақын бұл көшеде өзбек орта мектебі, облысы әлеум. қамсыздандыру басқармасы, қалалық қаржы бөлімі, сақтандыру агенттігі, салық қызметінің құрылымдық бөлімшелері, т.б. мемлекет мекемелер мен коммерциялық, қоғамдық ұйымдар ғимараттары, көп қабатты тұрғын үйлер, автомобиль тұрақтары орналасқан. 
## Дереккөздер
“Тараз энциклопедиясы”

Санат:География
Құнарлы қабат

**Құнарлы қабат**,құнарлы свита, құнарлы горизонт — шөгінді жыныс қабаты; құрамында көмір, су, мұнай мен газ, т.б. пайдалы қазындылардың өндірістік мөлшері бар. Әдетте құнарлы қабат деп бейкентасты және жанғыш қазба байлықтары шоғырланған шөгінді, жанартаулы-шөгінді тау жыныстарының әр түрлі құрамды түзілімдерін айтады. Мысалы, Апшерон түбегіндегі саз, құмайт, құм, құмтас, малтатас, сондай-ақ,конгломераттың өзара алмаса орналасқан қабаттарынан құралған плиоцендік шөгінділер құнарлы қабат деп есептелінеді. Бұл шөгінділердің жоғары бөлігі сурахан, сабучин, балахон свиталарынан, ал төменгі бөлігі үстіңгі және астыңғы кирмакин свиталарынан тұрады. 1912 ж. Н.Н. Андрусов балахон сериясы ретінде сипаттаған осы шөгінділерді 1913 ж. М.В. Абрамович құнарлы қабат деп атады. Олардың жер қыртысы түзілімдерінің әр түрлі стратигрлық қабаттарымен (горизонттарымен) байланысты болатындығын 1914 ж. И.М. Губкин дәлелдеді. Қарағанды көмір алабының таскөмір жүйесінің тентек, ащылыайырық, қарағанды, долинка свиталары, Қаратау фосфорит алабының төменгі кембрийлік, шолақтау свиталары, Каспий маңы ойысы мұнай-газ кен орындарының ортаңғы таскөмірлік жікқабатының кашар қабаты (Жаңажол кен орны), юра кезеңінің неоком мен бат жікқабаттары, девон кезеңінің төменгі — ортаңғы таскөмір кезеңінің шөгінді қабаттары құнарлы қабаттар қатарына жатады.
## Дереккөздер
Макаров Виктор Иванович

**Макаров Виктор Иванович** (1913 жылы туған, Өзбекстан Республикасы, Самарқанд қаласы) – қоғам қайраткері. 1959–62 жылдары Облылстық партия комитетінің бірінші хатшысы, 1938 жылдан КОКП мүшесі, КОКП ОК жанындағы Жоғарғы партия мектебін бітірген. КОКП ОК-нде сектор меңгерушісі, Шымкент қорғасын зауыты партия ұйымының хатшысы болды. 1962 жылы 13 қыркүйекте басқа жұмысқа ауыстырылды. 

## Сілтемелер
 

## Тағы қараңыз
*Макаров Андрей
Бауыркірпікшелі құрттар

[thumb|[Құрттар]]
**Бауыркірпікшелі құрттар**(Gastrotrіcha) — жұмыр құрттар типінің бір класы. Бұлар мacrodasyoіdea және сhaetonotoіdea деген 2 отрядқа жіктеледі, негізінен, теңіздерде, тұщы суларда тіршілік етеді, 160-тан артық түрі белгілі. Денесінің ұзындығы 0,05 - 1,5 мм. Бүкіл денесін жабысқақ бездер басқан. Кірпікшелері тек бауыр жағында ғана болады, олар аяқ қызметін атқарады. Сезім мүшелеріне сезгіш қармалауыштары, дәм-иіс сезу қуысы және пигментті көздері (фоторецепторлар) жатады. Бауыркірпікшелі құрттар қос жыныстылар, бұлардың ұрықтануы іштей, тура (метаморфозсыз) жүреді. Бір клеткалы балдырлармен және микроорганизмдермен қоректенеді.

## Сыртқы сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат: Табиғат
Қорыс

**Қорыс** — сумен қаныққан, сондықтан да мейлінше жылжымалы болып келетін құм немесе құмайт шоғырлары, бұл  шоғырлар құрамындағы коллоидтер олардың қорыстық қасиетін арттырады,  қатқан (тоңданған) жағдайда көмпиіп ісінеді; құрылыс және тау-кен жүмыстарын жүргізуді барынша қиындатады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Орақты Әлшағырұлы

**Орақты Әлшағырұлы** (*шамамен 1420 – 1501 жылдары өмір сүрген*) – батыр. 

Ұлы жүздің жалайыр руынан шыққан. Керей мен Жәнібек хандардың тұстасы. 1465 жылы шаңырақ көтерген Қазақ хандығының нығаюына үлкен үлес қосып, ойрат басқыншыларына қарсы шайқастарда ерлік көрсеткен. Ол туралы Сүйінбай, Бақтыбай, т.б. ақындар толғаулар айтса, халық ақыны І.Жапсарбаев **“Орақты батыр”** атты дастан, жазушы О.Исмаилов повесть жазды. *1995 ж. Орақты Әлшағырұлының 575 жылдығы аталып өтіп, Балқаш ауданындағы Жиделі ауылында оған ақ мәрмәрдан ескерткіш белгі орнатылды*. Батыр жерленген шоқы бұрыннан **“Орақты төбе”** деп аталады. 

Ұрпақтары *Алматы, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан облысында* тұрады. Талдықорған қаласындағы бір көшеге батыр есімі берілген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Айгүл Қазкенқызы Жұмабекова

thumb|Жұмабекова Айгүл Қазкенқызы
***Жұмабекова Айгүл Қазкенқызы*** (24.05.1967 жылы туған, Ақмола облысы) – филология ғылымдарының докторы (2002), профессор(2005). ҚазМУ-ды (1989, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. ҚазПИ-де (1995, қазіргі ҚазҰПУ) аспирант, аға оқытушы, доцент (1995–98), докторант (1998–2001), профессор (2002) кафедра меңгерушісі (2002–07) қызметтерін атқарды. 2007 жылдан кафедра меңгерушісі. «*Қазақ және орыс тілдері лексикасының жүйелі ұйымдастырылуы*» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Жұмабекованың 90-нан астам жарияланымы, оның ішінде 1 монографиясы бар.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан филологтары
Ырыскелді

**Ырыскелді** (туған-өлген жылы белгісіз) — қазақ батыры, елші. 1733 жылы Ұлы жүз елшілігі құрамында (елшілік екі адамнан құралған – Аралбай батыр мен Ырыскелді) Кіші жүз ханы Әбілқайырға онан әрі Ресейге барып қайтты.

Ондағы мақсаттары – Ресей императоры Анна Иоанновнаға жолығып, сол кезде жоңғар хандығына тәуелді болып тұрған Ұлы жүзді сақтап қалу үшін Әбілқайыр арқылы орыстардан көмек алу еді. 1733 жылдың соңында Ұлы жүздің елшілігі мен Әбілқайыр өкілі Тәтімбет батыр Санкт-Петербургке барды. Олар Анна Иоанновнаның қабылдауында болып, Ұлы жүздің көрнекті ел билеушілері – Қодар би, Төле би, Сатай, Хангелді және Бөлек батырлардың қарауындағы ел-жұртымен Ресей азаматтығын қабылдайтындықтарын білдірген хатты табыс етті. 1734 жылы 10 маусымда Анна Иоанновна Ұлы жүздің старшындары мен батырларына және “барлық қырғыз-қазақ халқына” арналған және оларды Ресей құрамына алғандығын білдірген грамотаға қол қойды.

Ұлы жүз ханы Ор өз. бойына “ант қабылдауға” арнайы шақырылды. Ресми деректер бойынша Ырыскелді 1738 жылы қыркүйекте Кіші жүздің Ресей азаматтығын қабылдауына байланысты өткен салтанатқа қатысқан.

## Дереккөздер



Санат:Қазақ батырлары
Санат:Қазақстан елшілері
Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Қарабас тауы

**Қарабас** – Балқаш көлінің солтүстік-батысындағы шоқылы тау.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Шет ауданы Мойынты кентінен оңтүстік-батысқа қарай 85 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 664 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 18 км-ге созылып жатыр, енді жері 10 км шамасында. 

## Жер бедері
Солтүстік-батыс беткейі тіктеу, қалған бөліктері еңістеніп жазыққа ұласады. Солтүстігінде Түбек, шығысында Қарағаштау, оңтүстігінде Мұзбелжон таулары, батысында Сайадамөлді қонысы орналасқан.

## Өсімдігі
Сортаң, бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, кермек, бетеге, бұталар өседі.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы таулары
Зейнолла Сейітжанұлы Төреғожин

**Төреғожин Зейнолла Сейітжанұлы** (1899 жылы, Атбасар уезі, Қызылкөк болысы – 1938 жылы Ақмола облысы) — қоғам қайраткері, саяси қуғын-сүргін құрбаны, партия қызметкері. Ақмола уездік атқару комитетінің төрағасы. Облыс және республика аумағында партия, шаруашылық, кеңес жұмыстарында болған. Атбасар 2-жылдық педагогика курсын, 4 айлық қызыл мұғалімдер курсын (1920), Мәскеу қаласындағы сауда академиясын (1929) бітірген.

## Өмірбаяны
*Атбасардағы 2 сыныпты орыс-қазақ училищесін (1919), мұғалімдер курсын (1920), Мәскеудегі сауда академиясын (1929) бітірген.
*1921 ж. Ақмола мен Көкшетау өңіріндегі кулактар көтерілісін басуға Атбасар коммунистік отряды құрамында қатысқан.
*1921 – 1922 жылы Атбасар уездік партия комитетінің хатшысы, нұсқаушы, ұйымдастыру бөлімі меңгерушісінің орынбасары, азық-түлік жөніндегі комиссардың орынбасары болды.
*Уездік азық-түлік комиссарының орынбасары (1922)
*1922 – 1924 (1923?) жылы Ақмола губерниясы жер бөлімі меңгерушісінің орынбасары, Ақтөбе уездік атқару комитетінің төрағасы болды.
*1924 – 1927 жылы Ақмола губерниясы кәсіподақ кеңесі төрағасының орынбасары, губерниясы сыртқы сауда бөлімінің меңгерушісі, өлкелік мемлекеттік банк кеңсесі басқарушысының орынбасары (Қызылжарда, Қызылорда қаласында) болды.
*1927 – 1928 жылы Мәскеуде БОАК (ҚАКСР?) төралқасындағы Қазақстанның өкілетті өкілі болды.
*1930 жылдан Қазақ жабдықтау халық комиссариаты бөлімінде бастық, алқа мүшесі, Қазақ мемлекеттік сауда басқармасының төрағасы қызметін атқарған.
*1931 ж. осы комиссариатта ауыл шаруашылық секторының меңгерушісі.
*1931 – 1935 жылы Алматы облысы Іле ауданындағы қой кеңшарының директоры, босқындарды орналастыру жөніндегі Қазақ АКСР-і ХКК комиссиясының мүшесі, Шығыс Қазақстан облысы Павлодар ауданының қой кеңшарының директоры, Ақтөбе қой өсіру тресінің директоры болды.
*1936 – 1937 жылы Қазақ КСР-інің кеңшарлар халық комиссарының орынбасары қызметтерін атқарды.
*1937 жылы саяси қуғын-сүргінге ұшырады.
*1957 жылы мамырда ақталды.

## Сілтеме


Санат:1899 жылы туғандар
Санат:Ақмола облысында туғандар
Санат:1938 жылы қайтыс болғандар
Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Тәждин Садықұлы Қодаров

**Тәждин Садықұлы Қодаров** (1917, Ақжарма ауылы – 6.2.2006, Сырдария ауданы Ақжарма ауылы) – дәрігер. Қызылорда медицина училищесін бітірген (1945). Әкесі Садық Қодарұлы (1860 – 1937) елге танымал діни емші болған. Қодаров ескіше білім алған. 1937 – 41 жылы Қармақшы ауданында жүргізуші болып істейді. 1941 – 45 жылы 2-дүниежүзілік соғыста Москва, Ленинград қалаларын қорғау ұрыстарына қатысады. 1945 – 85 жыды дәрігерлік қызмет атқарды. Түрлі шөптерден дәрі жасап, ауруларды емдеген. 1990 жылдары Ақжарма ауданындағы мешітте имам болып, жұртшылықты имандылыққа баулыған. КСРО және Қазақ КСР Денсаулық сақтау министрлігінің «Денсаулық саласының үздігі» белгісін иеленген. 1 – 2-дәрежелі «Даңқ», Қызыл жұлдыз ордендерімен, көптеген медальдармен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің және облыс Кеңесінің Құрмет грамоталарымен марапатталған.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы III том 12 тарау

Санат:Тұлғалар
Құндақ

нобай|Құндақ түрлері
**Құндақ** — әртүрлі тұрмыстық заттар мен құнды бұйымдарды, керек-жарақтарды сақтауға арналған шағын қорапша. Әдетте созылыңқы немесе жалпақ пішінді болады. Басқа түрлері шойын ағатын астаушаның суытқышы мен қаңкасын ыстық шойын мен қождың әсерінен сақтап тұруға арналған, отқа төзімді сылақ пен тығыздалған қабаттардан тұратын, домна пешінің құрылғысы.

## Дереккөздер

Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ырысты Елібайқызы

**Ырысты Елібайқызы** (т.-ө. ж. б.) – 19 ғ-дың 2-жартысында өмір сүрген, Кіші жүздің Шөмекей руынан шыққан ақын қыз. 

Атақты қарақалпақ ақыны Әжнияз Қосыбайұлымен (1824 – 78), ауылдасы Оңғар жырау Дырқайұлымен (1859 – 1902) айтыстары ел арасына кеңінен тараған. Ы. Сыр бойының белгілі он алты ақынымен (Ешнияз, Садық, Әзілкеш Шымырұлы, Оңғар, Қарасақал Ерімбет, Жүсіп, Базар жырау Оңдасұлы, Шегебай, Сайын, Құлназар, Қалмағамбет, Есенжол, Есімтай, Аманжол, Кеншімбай, Сәрсенбай) жұмбақ түрінде айтысқан. Айтыс соңында 16 ақынға қайтарған жауабында Ы. теңіне қосыла алмай арманда өткен аянышты халін айтып, мұңын шағады. Оның жырлары “Әжнияздың қазақ қызы Ырыстымен айтысқаны” (1960), “Айтыс” (2-т., 1965) жинақтарында жарық көрген.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Қарабас (шоқы)

**Қарабас** – Ақмола облысы Қорғалжын ауднының оңтүстік-шығысында орналасқан эллипс тәрізді шоқы. Абсолюттік биіктігі 415 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 1,5 км-ге созылған, енді жері 1 км. Солтүстік-шығыс беткейінен басқа жерлері көлбеу. Плиоцен кезеңінің тау жыныстарынан түзілген. Жер қыртысын көлді-аллювийлі шөгінділер жапқан. Карбонатты қоңыр топырақты сортаң далада ксерофитті түрлі шөпті-бетегелі-селеулі өсімдіктер өскен.

## Сілтемелер


Санат: Ақмола облысы
Санат: Қазақстан шоқылары
Шоңқайма

**ШОҢҚАЙМА** – көбіне қыз-келіншектер киетін аяқ киім түрі. Ол түсті былғарыдан тігіліп, биік өкшелі, қонышты болып келеді. Өкшесінің биіктігі 10 см-ге дейін жетеді. Шоңқайманы қазақ шеберлері өкшенің артқы жағын тайқылап, қонышын тізеден аспайтындай етіп тіккен. Табанын қатты ұлтаннан жасап, сіресін аласа, тұмсығын үшкірлеу еткен. Дәстүрлі қазақ қоғамындағы қыз-келіншектердің сәнді етігі саналған Шоңқайманың қоншына басқа түсті былғары таңдап алынып, оған күдеріден ою бастырылған, өкшесін “көк сауырлап“, тұмсығын сыздықтап, зер жіптермен кестелеп әшекейлеген. Шоңқайманы жас жігіттер де киген. Оларға арналған Шоңқайма етік қайқиған, өкшесі аласа, қонышы тізеге таман екі жағынан жармаланып тігілген. Шоңқайма қазіргі фабрикаларда тігілетін сәнді етіктермен ауыстырылды.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Киіз етік 

Санат:Қазақ өнері
Санат:Киім
Байбаламшылдық

thumb| alt=A.| ''Байбаламшылдық''.
**Байбаламшылдық** — этикалық ұғым, адамның мінез-құлқындағы ұнамсыз сипат. Болмашы нәрсеге ашулану, істің мән-жайын білмей ұрыс-керіс, жанжал шығару — Байбаламшылдықтың белгісі. Байбаламшылдық — кез келген нәрсеге күдікпен қарап, әуре-сарсаңдыққа салынатын, күйгелектікті, ұшқалақтықты аңғартатын жағымсыз қылық. Адамның отбасынан, өз ортасынан алған тәрбиесінің жеткіліксіздігін көрсетеді. Байбаламшылдықтан өзін-өзі тәрбиелеу арқылы арылуға болады.

## Дереккөздер


Санат:Адам физиологиясы
Андрей Макаров

**Макаров Андрей** (1972 жылы туған) – ауыр атлетикадан Қазақстанның еңбек сіңірген спорт шебері. Әлем чемпионатының қола жүлдегері. Қазақстанның және халықаралық турнирлердің жеңімпазы. 12–13-Азия ойындарының чемпионы (1994, Хиросима, Жапония; 1998, Бангкок, Тайланд). 27-Олимпияда ойындарына қатысушы (2000, Сидней, Австралия). 

## Сілтемелер
 

## Тағы қараңыз
*Макаров Виктор Иванович
Жасанды каучук

**Жасанды каучук** — вулкандау арқылы резеңкеге айналдыруға болатын жасанды полимерлер. 

Жасанды каучук эластомердің негізгі массасын құрайды. Жасанды каучукты ең алғаш 1879 жылы француз химигі Г.Бушард (1842 — 1918) изопренді (табиғи каучукты құрғақ айдау өнімін) тұз қышқылымен өңдеу кезінде алды. Ал өндірістік синтезі 1932 жылы (С.В. Лебедев әдісімен) іске асырылды.

Жасанды каучук, негізінен, 2 топқа бөлінеді: 
# жалпылама қолданылатын жасанды каучук (бутадиен каучук, бутадиен-стиролды каучук, т.б.), мұнда резеңкенің созылғыштық қасиеті пайдаланылады;
# арнайы қасиеттері бар жасанды каучук, мысалы, кремнийорганикалық каучуктен жылуға, суыққа төзімді бұйымдар жасалады.

Жасанды каучуктің жасанды латекстер, сұйық каучуктер, термоэластопластар дейтін ерекше топтары бар. Жасанды каучуктың табиғи каучукқа қарағанда жылуға төзімділігі жоғары. Жасанды каучукты негізінен диендер мен олефиндерден полимерлеу арқылы алады. Мономер ретінде бутадиен, изопрен, стирол, т.б. қолданылады. Жасанды каучуктен әр түрлі бұйымдар (шина, резеңке аяқ киім, т.б.) жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Полимерлер
Досыбай Айтбайұлы Шерімқұлов

**Досыбай Айтбайұлы Шерімқұлов** (24.8.1948 жылдары туған, Отырар ауданы, Шәуілдір ауылы) – экономист. Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің депутаты (1990) жəне  Қазақстан Компартиясының XVІ, XVІІ съездерінің делегаты.

## Білімі
1965 жылы Жамбыл атындағы орта мектепті, 1970 жылдары Қазақ ауыл шаруашылығы институтын экономист мамандығы бойынша бітірген.

## Өмірбаяны
*1970 – 1973 жылдары Отырар ауданындағы Қожатоғай кеңшарында еңбекақы жөнінде экономист жұмысын атқарды.
*1973 – 1975 жылдары Қызылқұм ауданы комсомол комитетінің бірінші хатшысы болды.
*1975 – 1976 жылдары облысы комсомол комитетінің екінші хатшысы жұмысын атқарды.
*1976 – 1981 жылдары облысы партия комитетінде нұсқаушы, бөлім меңгерушісінің орынбасары, Леңгір ауданы партия комитетінің екінші хатшысы болды.
*1981 – 1983 жылдары Леңгір ауданы атқару комитетінің төрағасы жұмысын атқарды.
*1983 – 1985 жылдары облысы партия комитетінің ауыл шаруашылығы және тамақ өнеркәсібі бөлімінің меңгерушісі болды.
*1985 – 1991 жылдары Созақ ауданы партия комитетінің бірінші хатшысы жұмысын атқарды.
*1991 – 1994 ж – ауданы атқару комитетінің төрағасы болды.
*1994 – 1996 жылдары облысы мемлекеттңк сауда инспекциясының бастығы жұмысын атқарды.
*1996 – 2001 жылдары облысы экология басқармасында, облысы мемлекеттік сақтандыру мекемелерінде басшы қызметтінде болды.
*2001 – 2004 жылдары облыстық еңбек және халықты әлеуметтік жағынан қорғау департаменті бастығының орынбасары, облыстық халықты жұмыспен қамту басқармасының бастығы болды.
*2005 жылдың қаңтарынан бастап облыс әкімшілігінің бастығының орынбасары болып қызмет атқарады.

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат:Қазақстан экономистері
Мойылды (өзен, Шалқартеңіз алабы)

**Мойылды** – Шалқартеңіз алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Ақмола облысы Жарқайың, Қостанай облысы Амангелді аудандарының жерімен ағады. Ұзындығы 91 км, су жиналатын алабы 2360 км2. 

## Бастауы
Мойылды Қызылтал ауылынан солтүстік-шығыста 16 км жерден басталып, Нарөлген елді мекені тұсында Үлкен Дәмді өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Аңғары кең (3 – 5 км), жайылмасы жоғары жағында тар (15 – 20 м), орта тұсында 1 – 3 км-ге жетеді. Жер асты, жауын-шашын суымен толығады; жазда қарасуларға бөлініп, суының минералдығы артады. Басты саласы – Жыланды (38 км). Жылдық орташа су ағымы Бүйректал ауылы тұсында 1,06 м/с. Бүйректал ауылы тұсындағы бөгеннен (590 мың м3) шабындық суландырылады. 

## Дереккөздер

Санат:Амангелді ауданы өзендері
Санат:Жарқайың ауданы өзендері
Санат:Шалқар су алабы
Негізді тау жыныстар

**Негізді тау жыныстар** – құрамында кремний оксидінің (SіO2) мөлшері 45 – 52% болатын магмалық тау жыныстар. Қалған элементтердің орташа мөлшері: Al2O3 (16 – 18%), FeO+Fe2O3 (10 – 12%), CaO (10 – 12%), MgO (6 – 9%), Na2O+K2O (2 – 4%). Негізді тау жыныстарының басты минералдары негізді плагиоклаз және пироксендер. Қосымша минералдар ретінде оливин, горнбленд, биотит, калишпат, кварц кездеседі. Негізді тау жыныстар жер қыртысында магмалық тау жыныстарының 25%-ын құрайды. Олардың ішінде эффузивтер 21%-дай, интрузивтер 4%-дай. Негізді эффузивтік жыныстар шомбал, кеуекті кейде ағынды бітімді, эфирлі, порфирлі құрылымды болып келеді. Құрамы мен құрылымына қарай ол базальт, долерит, диабаз, спилит түрлеріне ажыратылады. Негізді эффузивтерді үлкен алқапты алатын жамылғылар не алысқа созылып жататын тасқындар құрайды. Интрузивтік Негізді тау жыныстар габброидты және анортозитты түрге бөлінеді. Габброидтарда плагиоклаз бен түсті минералдардың мөлшері шамалас келеді. Габброидтар лополит, лакколит, силл кейде штоктар құрайды. Анортозиттер плагиоклаздан тұрады. Олар өте көне құрылымдарда дамып, зор массивтер құрайды. Қазақстанда Негізді тау жыныстар Мұғалжарда, Ұлытауда, Торғай өңірінде, т.б. жерде кездеседі. Магнетит, титанмагнетит, никель, мыс, платина кендері Негізді тау жыныстармен байланысты.

## Сілтемелер
* Негіздер  
* Анортозит  
* Габброид
## Дереккөздер


Санат:Химия
Санат:География
Мир Мұхаммед Амин-Бұхари

**Мир Мұхаммед Амин-Бұхари** – тарихшы. Аштархан әулетінен шыққан хандарға қызмет етті. Тәжік тілінде ұбайдолла ханға (1702 – 11 жылдары) арнап “ұбайдолланаме” деп аталатын тарихи шығарма жазды. Шығарма 80 тараудан тұрады. Автор еңбегі ұбайдолла ханды дәріптеу, мадақтауға арналғанымен, шығармада ханның қателіктері мен әлсіз тұстары да көрсетілген. Онда мемлекеттің құлдырауына әкелген сарай жанжалдары, өзбек тайпалары мен жергілікті билеушілер арасындағы қақтығыс, сәтсіз әскери жорықтар, халық наразылығы, ханның қастандықпен өлтіріліп, жаппай тәртіпсіздіктің орын алуы жайлы да баяндалады. Шығарманың соңында автор Мауераннахрдағы кейбір ғұламалар, сопылар, шайырлар туралы мәліметтер берген. Қазақ жеріндегі жоңғар шапқыншылығы, қазақтардың Ташкентке ығысуы жайлы да деректер бар. Шығарма орыс тіліне аударылған. “ұбайдолланаменің” қолжазбалары Санкт-Петербургте, Қазанда, Ташкентте, Душанбеде сақтаулы. Оның “Мұхит әт-тауарих” атты шығармасы бар.
## Сілтемелер
* Аштархан әулеті  
* Санкт-Петербург  
* Ташкент
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Махмұтқали Қалдаров

**Қалдаров Махмұтқали** (03.11.1933 жыл, Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы Жаңақорған кенті  – 18.11.2008 жыл, Тараз қаласы) – ғалым, геология-минералогия ғыл. докторы (1995 ж.), профессор (1995 ж.).

Орта Азия (Ташкент) мемлекеттік университетін (1955 ж.), Түрікменстан ҒА Геология ин-ты аспирантурасын (1964 ж.) бітірген. 

1955 – 58 жылдары Солтүстік Қарақұм аймағындағы Заунгуз (Түрікменстан) гидрогеология партиясында қызмет істеді. 1961 – 64 жылдары Түрікменстан Ғылым Академиясының Шөлдер және геология институтында ғылыми қызмет атқарды. 1965 – 72 жылдары Жамбыл гидромелиорация-құрылыс институтында кафедра меңгерушісі, 1972 – 75 жылдары осы институттың гидромелиорация факульттінің деканы, «Су жүйелерін пайдалану» кафедрасының доценті, 1994 жылдан Тараз мемлекеттік  университетінің профессоры болған.ҚР Жоғарғы Аттестациялық комиссиясында эксперттік кеңес мүшесі. 120-дан аса ғылыми еңбектің, 4 монографияның, 3 оқулықтың авторы. 

Негізгі еңбектері Солтүстік Қарақұмда тұщы су көздерін ашуға, Зеравшан дариясының шөгінділерін табуға (оған «Қалдар топырақтары» деген ат берілген), Арал бассейнінің экологиялық жағдайын, Қызылқұм аймағының жерасты суларын зерттеуге, Сырдария өңірін гидрогеологиялық аудандарға бөлуге, Тараз қаласы жерасты суларының химия өнеркәсіптер салдарынан ластану мәселелерін анықтауға арналған. 

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:1933 жылы туғандар
Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:Қазақстан геологтары
Санат:Профессорлар
Тәржіман Түркі

**Тәржіман Түркі**, “Китаб мажму таржуман туркий уа ажамий уа мағолий уа фарсий” – түркі, араб, моңғол және парсы тілдерінің түсіндірме сөздігі. 

Екі бөлімнен құралған: 1-бөлім түрікше-арабша (1 – 62-бет), 2-бөлімі моңғолша-парсыша және арабша-моңғолша сөздік (63 – 76-бет). Сөздік Мысыр мен Шам елдерін билеген Мәмлүк мемлекеті қыпшақтарының сөйлеу тілін арабтарға үйрету мақсатында жазылған. Авторы, жазылған уақыты мен қай өлкеде жазылғандығы белгісіз, шамамен 1245 не 1343 жылы дүниеге келген еңбек. Алғаш қолжазбаны голланд ғалымы, шығыстанушы М.Т. Хаутсма бастырып, неміс тіліне аударған, тілдік талдаулар жасаған (Лейден, 1894). Түпнұсқада түркі тілдерінің бірнеше диалектілері ажыратылып көрсетілген, салыстырмалы материалдар мысалға келтірілген. Автор екі тілді айрықша атап көрсетеді: бірі – “таза түркі тілі” немесе “түркі-қыпшақ тілі”, екіншісі – “түрікмен тілі”. Мұны ол “қоспа тіл, араб-парсы сөздері көп араласқан тіл” деп арагідік мысалдар келтіріп отырады. 

Бұл ескерткіш орыс тілінде де жарияланған. Жадыхаттың мазмұны 4 бөлімнен құралған: 1) 41 тарауға бөлінген, өзара семантик. тақырыптар бойынша топталған сөздердің тізімі (есім сөздер); 2) етістіктер; 3) етістіктердің жіктелуі; 4) қосымшалар. Соңғы үш бөлімнің материалдары аз, мардымсыз. Бірінші бөлімде адамдар туралы ер (ер адам), тіші (әйел), қырғыл (ересек адам), йійіт (жігіт), олан, оғлан (жас жігіт), қазақ (басы бос, өз еркімен жүрген адам), т.бет сөздер кездеседі. Зерттеушілер ескерткіштегі қазақ сөзінің қазіргі ұғыммен тарихи-семантик. тұрғыдан байланысы болуы мүмкін деген пікір айтады.

## Дереккөздер

Санат:Сөздіктер
Бауырластық

**Бауырластық** — адамдар арасындағы туыстық, мүдделестік қарым-қатынастарды білдіретін ұғым, адам бойындағы мол сүйіспеншілікті білдіретін кісілік қасиет. Жақын адамдар бірін-бірі бауырым деп санайды. Бауырластық қатынас бір әке-шешеден өрбіген адамдардың қарым-қатынасы аясынан шығып бүкіл халыққа, туған елге, Отанға деген сүйіспеншілікке ұласады. Бауырластық сезім ортақ тарихы бар, дәстүрі, діні, тілі, ділі жақын халықтарды да қамтиды. Діни ұйымдардың немесе ортақ мүдделер біріктірген кейбір топтардың да өздерін “бауырластық” деп атау фактілері кездеседі. Мысалы, әл-Бадауийа сопылық бауырластығы, тағы басқа.

## Сыртқы сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы
Онтология

**Онтология** ( – болмыс, logos – ілім) – философия ғылымының саласы; әлемдегі заттардың фундаменталды мәні (мысалы, саналылар бар ма), табиғатын айқындаумен айналысатын философияның (және метафизиканың) бөлімі.

Жалпылық негізін, болмыс принциптерін, оның құрылымы мен заңдылықтарын қарастырады.

Философиялық онтологиялық теорияның мысалдары - Платонның «түрлер» теориясы немесе ғылыми теориялармен жалпы негіздердің қандай түрлері белгіленеді деген сұраққа жауап іздейтін жақында пайда болған ғылыми реализм теориясы. Онтологиялық дәйектер сондай-ақ, социологиялық теорияның анық (немесе анық емес) ерекшелігі, мысалы, Е.Дюркгеймнің «әлеуметтік фактілер» концепциясы, М.Вебердің (немесе символдық интеракционизмнің) индивидуалды факторларға көңіл бөлуі, К.Маркстың материализмі және оның өндіріс тәсілдері мен өндірістік қатынастарға басты назар аударуы.

## Ашылуы
[thumb| alt=A.| '' [Р.Гоклениус - онтология терминін енгізген адамдардын бірі.''.]]Онтология терминін алғаш енгізген (1613) неміс философтары Р.Гоклениус пен Х.Вольф. Бұл философтардың пікірінше, онтология адамның шынайы дүниемен байланысын түйсікпен емес материалды болмыстан бөлек тұратын ақыл-парасат, абстракциялық рух арқылы таниды. Олар Онтология бүкіл дүниенің (оның ішінде субстанция, кеңістік пен уақыт, т.б.) негізі мен мәнін болмыстағы алуан түрлі құбылыстардың себебін, дамуын түсіндіретін бірден-бір ғылым деп санады.
## Ғалымдар анықтамасы
Кант Онтологияны мағынасыз метафизика деп есептеп, оны өзінің трансцендентальді философиясымен ауыстырды. Гегельдің пікірі бойынша Онтология – “мәннің абстрактылы анықтамалары туралы ілім” ғана. Гегельден кейін философияда Онтологиялық ілімдер сирек кездесті. 20 ғ-да неокантшылдықтан бас тартып, метафизикаға бет бұру барысында Онтология қайта жанданды: Г.Якобиде, әсіресе, Н.Гартманда Онтология – болмыстың нақтылы пәндік философиясы, М.Хайдеггер мен К.Ясперсте іргелі Онтология мағынасында қолданылды. Онтология “болу” деген қасиетке ие, барлық нәрселердің мәнін ашуға негізделетін болмыс мәселесін қарастырады. Ол адамзат баласының рухани рәміздерін өн бойына қорыта отырып, адам болмысын суреттеудің әр түрлі теориялық формаларын береді. Онтология болмыстың мәнділігін игерумен, әлемге деген адами қатынастың мәнділігін және ондағы адам орнының маңызын танумен шұғылданады.
## Сілтемелер
* Философия
* Метафизика
* Неміс философиясы

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Санат:Философия
Нұрмағамбеттің сағанатамы

**Нұрмағамбеттің сағанатамы** – қабір басына тұрғызылған сәулет өнері ескерткіші; Маңғыстау ескерткіштерінің бір түрі.

## Тарихы
20 ғасырдың бас кезінде Жем өзенінің (орта ағысы) сол жағасындағы Асанқожа қорымында шаршы жобамен тұрғызылған. 

## Сипаттамасы
Төбесі ашық, алдыңғы және артқы қабырғалары көтеріңкі қаланған, төрт бұрышында бағана тіреу пішінінде орнатқан төрт құлағы бар. Құрылыс ісіне пайдаланылған ақ сары тасты қырнап тартымды оймышпен өрнектеу, әр түрлі майлы бояулармен безендіру ескерткішке салтанатты сипат беріп тұр. Көп қолданылған жасыл көк бояу тастың ақ сары түсімен үндестік тапқан. Сағанатам қабырғасын жалпақ пилястра және тайыз ойынды қуыс жүйесімен бөлшектеп әшекейлеу ескерткіштің композициясын қомақтандыра түскен. 

Нұрмағамбеттің сағанатамын нақыштау әдісі белгілі халық ұстасы Дүйсен Қаражүсіпұлының қолтаңбасын аңғартады.

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы сәулеті
Қарабас (төбе)

**Қарабас** – Шу өзенінің орта ағысындағы Сарқырама мен Қараөзек тармақтары аралығындағы төбе. Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы Құмөзек ауылының оңтүстік-шығысында 20 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 329 м. Беткейі тіктеу, пішіні дөңгелек тәрізді келген. Аллювийлі шөгінділерден тұрады. Жайылмалық шалғынды-батпақты топырағында шөл өсімдіктері өседі. Солтүстік-шығысында Қырыққазық қыстауы орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Мойынқұм ауданы географиясы
Санат:Төбелер
Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов

**Төлеутай Ысқақұлы Сүлейменов** (1 қазан 1941 жыл, Семей) — кеңестік және қазақстандық дипломат, мемлекет қайраткері, Қазақстанның тұңғыш Сыртқы істер министрі. 

## Өмірбаян
Қарағанды политехникалық институтын бітірген (1967). 

* 1959 – 1969 жылдар Қарағанды металлургия комбинатында (ҚМК) жұмысшы, цех шебері, комсомол комитетінің хатшысы болып істеді. 
* 1971 – 1977 жылдар Теміртау қалалық атқару комитетінде, 
* 1977 – 1980 жылдар КСРО Сыртқы істер министірлігінің (СҚМ) Дипломатия академиясының тыңдаушысы,
* 1980 – 1981 жылдар КСРО СҚМ-нің Орта Шығыс елдері бөлімінің бірінші хатшысы, 
* 1981 – 1985 жылдар Ауғанстандағы КСРО Бас өкілдігінің Мазари-Шариф қаласындағы консулы, 
* 1985 – 1988 жылдар КСРО СҚМ-нің Орта Шығыс елдері бөлімінің кеңесшісі, 
* 1988 – 1991 жылдар Ирандағы КСРО елшілігінің кеңесшісі, 
* 1991 – 1994 жылдар ҚР Сыртқы істер министрі. 
* 1994 жылдан елшілік қызметте болды. 1994 – 1996 жылдар Қазақстанның АҚШ-тағы, 1996 – 2001 жылдар Венгриядағы, 2001 – 2003 жылдар Бельгиядағы, 2003 жылы мамыр – шілде аралығында Люксембург, Голландиядағы, 2003 – 2005 жылдар Польшадағы төтенше және өкілетті елшісі. 
* Сүлейменов 2003 жылда Қазақстанның Солтүстік Атлантика шарты ұйымындағы өкілдігінде атқарушы басшы қызметінде болды. 
* 2005 жылдан ҚР Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы дипломатия институтының директоры.

## Марапаттары
“Құрмет белгісі” (1976), Ауғанстанның “Даңқ” (1984), “Құрмет” (2001) ордендерімен, “ҚР дипломатиялық қызметінің еңбек сіңірген қызметкері” құрметті атағымен және бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қазақстан сыртқы істер министрлері
Санат:Қазақстан дипломаттары
Санат:Қазақстанның АҚШ-тағы елшілері
Санат:Қазақстанның Польшадағы елшілері
Санат:Қазақстанның Мажарстандағы елшілері
Санат:Қазақстанның Болгариядағы елшілері
Санат:Қазақстанның Чехиядағы елшілері
Санат:Қазақстанның Словакиядағы елшілері
Санат:Қазақстанның Румыниядағы елшілері
Санат:Қазақстанның Бельгиядағы елшілері
Санат:Қазақстанның Люксембургтағы елшілері
Санат:Қазақстанның Нидерландтағы елшілері
Әлдихан Қалдыбаев

right|thumb
**Әлдихан Қалдыбаев ** (1939 жыл 3 қазан Жамбыл облысы Шу ауданы «Кербұлақ» - 10 қараша 2015 жыл) - балалар жазушысы.
Лақап аты — Ә. Күнтуов.

Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.

1963 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін бітірген. Еңбек жолын 1963 жылы Қызылорда облысының Арал ауданындағы Бөген орта мектебінде қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мүғалімі болып бастаған. 1965 жылдан Жамбыл облыстық телевизия және радио хабарларын тарату жөніндегі комитетінде редактор, облыстық «Еңбек туы» газетінде әдеби қызметкер, Жамбыл облыстық партия комитетінің нұсқаушысы болып қызмет атқарды. 1976—1995 жылдары облыстық «Еңбек туы» (кейін «Ақ жол») газеті редакторының орынбасары, облыстық «Ақ жол» газетінің бас редакторы болған. Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының мүшесі, Қазақстан Жазушылар және Журналистер одақтары облыстық ұйымдарының төрағасы болған. Қазір зейнеткер.

Балалар мен жасөспірімдерге арналған 
* «Көк дөңгелек» (1962), 
* «Қос тентек» (1964), 
* «Су тасушы Әшірбек» (1969),
* «Байнаш солдат» (1969), 
* «Шаншар атай» (1970),
* «Мишка — менің досым» (1973), 
* «Өзен жағасында» (1975), 
* «Солдат болу оңай ма?» (1975), 
* «Менің ағам — солдат» (1980), 
* «Көк дөңгелек» (1985),
* «Автобус аялдамасы» (1990) кітаптарының авторы. 
* 1999 жылы «Ата» деген атпен таңдамалы шығармалары, 
* 2002 жылы «Мен — апамның баласымын» атты романы, 
* 2004 жылы екі томдық таңдамалы шығармалары, 
* 2008 — 2009 жылдары төрт томдық шығармалары,
* 2009 жылы «Көңіл көмбесі» атты кітабы жарық көрген. 

Жазушының бірқатар туындылары орыс, белорус, армян, түрікмен, татар тілдеріне аударылған.

«Шаншар атай» деп аталатын комедиясы 1980 жылы Жамбыл облыстық драма театрында койылып, балалар мен жастарға арналған спектакльдердің бүкілодақтық байқау-конкурсында бірінші орынға ие болды. «Қайран Ынтықбай ағай-ай» комедиясы қазақ телевизиясының алтын қорына енген. “Сәлім-Сәлима” атты драмасы еліміз театрларының бірнешеуінде қойылған. 2009 жылы Түркістан сазды-драма театрында «Әкімнің туған күні» атты трагикомедия қойылған.

“Құрмет” ордерінің иегері, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қызметкері. Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің үздігі, Жамбыл облысының Құрметті азаматы, Халықаралық “Алаш” әдеби сыйлығының және Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты.

## Дереккөздер


Санат:3 қазанда туғандар
Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Шу ауданында туғандар
Санат:10 қарашада қайтыс болғандар
Санат:2015 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткерлері
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Санат:Халықаралық Алаш әдеби сыйлығының иегерлері
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Санат:Жамбыл облысының құрметті азаматтары
Нақыштау

**Нақыштау**  сөзі инкрустация, интарсия сөздеріне синоним болып келеді.

## Сілтемелер
* Синоним
* Қазақ тілі
* Әдеби сөз
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Орақбай Зубаиров

**Орақбай Зубаиров** (1941 жылы тұған, Жамбыл ауданы, Бірлесу ауылы) – ғалым, ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы, профессор (1986), Халықаралық экология және табиғатты пайдалану академиясы академигі. 

Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.

1966 жылы Мәскеу гидромелиорация институтын бітірген. 1966 – 1969 жылы құрылыста прораб, зауытта бас инженер, 1969 – 1986 жылы Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтында аға ғылыми қызметкер, доцент, профессор қызметтерін атқаруда.
Екі ғылым кандидатын тәрбиелеп шығарған. 
*100*-ден аса ғылыми еңбектері, соның ішінде 2 монографиясы жарық көрген. 
## Шығармалары
* *Методические рекомендации о полном сельскохозяйственном использовании сточных вод в условиях юга Казахстана, М., [[1984]]*
* *Орошение сточными водами в Казахстане, *А.*, [[1994]]*.
## Сыртқы сілтемелер
* Гидротехника және мелиорация кафедрасы

## Дереккөздер


Санат:1941 жылы туғандар
Санат:Жамбыл ауданында (Жамбыл облысы) туғандар
Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан агрономдары
Санат:Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институты оқытушылары
Санат:Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтының профессорлары
Санат:Халықаралық экология және табиғатты пайдалану академиясының академиктері
Санат:Мәскеу гидромелиорация институты түлектері
Зульфия

**Зульфия**, толық аты-жөні *Зульфия Исраилова* (14 наурыз 1915, Өзбекстан, Ташкент қаласы – 1 тамыз 1996, Ташкент, Өзбекстан) — Өзбекстанның халық ақыны (1965), Социалистік Еңбек Ері (1984).

Ташкент педагогикалық институтын бітірген (1935). 1938 – 50 жылдары республикалық көркем әдебиет баспасында редактор, бөлім меңгерушісі, 1950 – 52 жылдары “Узбекистон хотин-кизлари” (қазіргі “Саодат”) журналының бөлім меңгерушісі, 1953 – 85 жылдары бас редакторы қызметтерін атқарған. Шығармалары 1930 жылдан жариялана бастады. Алғашқы өлеңдер жинағы “Өмір беттері” 1932 жылы жарық көрді. “Қыздар жыры” (1939), “Айрылысқан күндерде” (1944), “Хулкар” (1947), “Таңды жырлаймын” (1950), “Құрбылармен сырласу” (1953), “Жаныма жақын жандар” (1958), “Таңдамалы шығармалар” (1959), “Лирикалар” (1965), “Ойлар” (1965), “Бастау” (1969), “Менің көктемім” (1971), “Кездесу” (1972), “Өмір жолдары” (1974, КСРО Мемлекеттік сыйлығы, 1976), “Мазалайды махаббат” (1981), т.б. кітаптарында өзбек халқының салт-дәстүрі, қол жеткен табыстары, Отанға, туған жерге деген сүйіспеншілігі жырланады. Зульфия Өзбекстанның Мемлекеттік сыйлығы (1969), Джавахарлал Неру атындағы сыйлық (1968) лауреаты. Көптеген шығармалары бірнеше шет ел тілдеріне аударылған. Шығармалары қазақ тілінде “Өлеңдер” деген атпен (1960) жеке кітап болып шықты.

## Әдебиет
* «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Өзбекстан ақындары
Санат:Өзбек ақындары
Санат:Өзбекстан жазушылары
Санат:Ташкентте туғандар
Санат:Ташкентте қайтыс болғандар
Санат:Низами атындағы Өзбекстан Ұлттық педагогика университеті түлектері
Санат:КСРО ақындары
Санат:Достық орденінің (Өзбекстан) иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (КСРО) иегерлері
Санат:Өзбекстан КСР халық ақындары
Санат:Соцреалист-жазушылар
Санат:КОКП мүшелері
Санат:КСРО жазушылар одағы мүшелері
Санат:Лақап есімімен танымал әдебиетшілер
Санат:Сырдария облысында (Ресей империясы) туғандар
Санат:Шығатай зиратында жерленгендер