open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Куприянов бронхофиксасы

**Куприянов бронхофиксасы**- екі бүгілмесі бар бронхқа арналған икемді қысқаш, бас жағында өзекше науа болады, ал екінші жағына ай резеңке түтік кигізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Мұздық аккумуляциясы

**Мұздық аккумуляциясы** -мұздық шөгінділерінің құрлыкта және мұздық пен мұздық маңылық сушараларда жиналуы. Ол *өзіндік мұздықтық* (әр түрлі мореналар түзілімдері), *еріген мұздық сулары ағындарының* (флювиогляциялық шөгінділер) және *мұздық маңы мен көлдердің* (көлдік-мұздықтық шөгінділер) мұздық аккумуляциясы болып жіктеледі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Қоршам

**Қоршам** (*Оболочка; shell*) - жұмысты атқарушының операциялық жүйемен өзара әрекетін қамтамасыз ететін, көбінесе тәуелсіз түрде жұмыс істейтін программалық жасақтама; пайдаланушының файлдармен, каталогтармен, дискілермен жұмысын жеңілдетуге (автоматтандыруға) арналған программалар дестесі. Мысалы, Windows жүйесіндегі Explorer программасы. Ол Windows операциялық жүйесінде әр түрлі іс-әрекеттер орындауға арналған MS DOS жүйесіндегі Norton Commander тәрізді программалық қоршау болып табылады.

## Сыртқы сілтемелер
*Командный интерпретатор 

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Көмірлердің жылтырлығы

**Көмірлердің жылтырлығы** -
көмірдің күңгірт бетіне түскен жарықты
шағылдыру қабілеті. Көзмөлшермен көмірленудің әр сатысында жылтырау
дәрежесі бойынша жылтырайтын, жартылай жылтырайтын, жартылай күңгірт және
күңгірт көмір түрлерін бөледі. Сонымен
қатар, жылтырау қарқыңдылығы қосымша
көмірленудің әр сатысына қарай: майлы,
шайырлы, шыныңай, алмастай, металдай
деп сипатталады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Жергілікті сулар

250px|right|thumb|Жергілікті сулар

**Жергілікті сулар** - таралу
ауданы кішігірім (азғантай) белгілі бір
таужыныстарда (мыс., мореналық саздақ-
тардың арасындағы құмды шөгінділерде)
болатын жер асты сулары.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Остеодистрофия

**Остеодистрофия** ( - сүйек + ) — сүйек тканінің семуі — бұл зат алмасу процесінін, бұзылуынан ішкі ағзалардың жеткіліксіз қоректенуінен және қалқан бездерінің ауруға шалдығуынан болады. Ол организмде минералды тұздардың азаюынан сүйек қаттылығының нашарлауына соқтырады. (Мысалы: Реклингхаузен ауруы).

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Мұздық кешені

**Мұздық кешені** — заңдылық бойынша орналасқан мұздық бедер пішіндері мен түзілімдерінің жиынтығы. Мұздық шетінің біршама ұзақ тоқтауы немесе осцилляция кезінде пайда болады. Мұздық кешені: а) *ішкі* (проксимал); ә)*ортаңғы* және б) *сыртқы* (дистал) белдемдерден тұрады. Мұздық маңындағы көлдерде таспа саздар түзіледі. Кейде аяққы мореналардың бойымен маргинал (бойлык) аңғарлар дамиды.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Көмірлердің класы

**Көмірлердің класы** - көмірлерді микроқұрамбөлік топтары бойынша
жіктеуде және қазба көмірлерді жіктеуде
қолданылатын жүйелік бірлік. Көмірлердің класының
бірнешеуі көмірлер тобын құрайды;

Көмірлердің класы көмірді байытуда елеу арқылы алынатын
фракциялары, олар түйірлердің шектік
өлшемдері бойынша белгіленеді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Ойын

right
нобай|оңға|Үстел ойыны
нобай|Видео ойын
**Ойын** (*Игра*; *game*) — 1) ойын теориясында — тайталасушы екі жақтың мінез-құлық моделі. Антагонистік және антагонистік емес ойындарды, сонымен қатар табиғатқа қарсы екінші жақтағы ойындарды айрықшалайды; 2) есептеу техникасында — белгілі бір ойын алгоритмі бойынша үйрету, жаттықтыру, жағдайды ұқсаттыру (компьютерлік іскерлік ойындар) мақсатында, сонымен қатар көңіл көтеру мақсатында (компьютер ойыны) адамның компьютермен әрекеттестігі.

Сондай-ақ, «ойын» термині осындай әрекеттерге арналған элементтер немесе бағдарламаларды атау үшін қолданылады. Мамандыққа тән жағдайларды жасау және оларда практикалық шешімдерді табу басқару теориясы (іскерлік ойындар – ең тиімді шешімдер мен кәсіби дағдыларды қалыптастыру мақсатында өндірістік жағдайды модельдеу) және әскери істер (соғыс ойындары – жердегі және топографиялық карталардағы практикалық есептерді шешу) үшін стандартты болып табылады.

Ойын әртүрлі ғылымдардың, мысалы, биологияның, физиологияның және т.б. зерттеу пәні болып табылады.«Ойын» ұғымы көптеген идеяларды қамтиды және әртүрлі авторлар бұл анықтаманы түсіндіруге өзінше қарайды. Бірақ әр түрлі авторлар «ойын» терминін қалай түсіндірсе де, ол әрқашан адамның психикалық функцияларын дамытудың жетекші нысандарының бірі және әлемді нақты танудың тәсілі болады делінген.

## Ойын түрлері
* Үстел ойындары
* Құмар ойындар
* Жылжымалы ойындар
* Спорттық ойындар
* Рөлдік ойындар 
* Балалар ойындары
* Компьютер
* Психологиялық ойындар
* Трансформациялық ойындар
* Челленджтер

## Құмар ойындары
2006 жылы төрт итальяндық клуб ерекше «олжа» ойнады. Кім келісімшарттық матчтарды ойнайтын болады. Әзілдің жеткілікті мөлшерімен оны дәл бүгін деп атауға болады. Милан мен «Ювентус», «Лацио» және «Фиорентина» матчтардың төрешілеріне ойындарда қажетті нәтиже алу үшін пара берді.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Бас тоған ғимараты

**Бас тоған имараты** — су көзінен су қабылдап алып, оны сутартқышқа немесе сорғы станциясына беруге арналған бас тоғанның бас бөлігі. Бас тоған имаратын қейде бас имарат деп те атайды. Су шаруашылық жүйесіне су тұтыну графигіне сәйкес үздіксіз су алуды, сутартқыштың тасындылар, анжыр, мұз, салындылардың түсуінен қорғалуын қамтамасыз етуі тиіс. Б.т.и. бас тоған типіне байланысты (бөгетті, бөгетсіз), гидравликалық қағидасына қатысты (қапталдық, шептік, тереңдіктік), арнаға қатысты орналасуына қарай (арналық, жағалық, шөміштік), салыну мақсатына қарай (өзі ағатын бас тоған, машинамен су көтеру үшін — сорғы станциясымен бөлінгең типпен қосалқы), су қабылдаушы ойықтардың орналасу ерекшелігіне байланысты (беттік, терең орналасқан — мұнара, түптік торкөзді, т.б.), сорғыға қарсы қондырғылар типіне ерекшеленеді. Конструкциялық тұрғыда Б.т.и. бетоннан, темір-бетоннан және т.б. тұрғызылуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Гачетит

**Гачетит** — құрамында шайырлар аз таушайырлардың таза парафинді түрлерінің жіктелу атауы. Түссіз, сарғылт, жасыл түсті, байырғы балауызға ұқсас бұл түзілімдер кейбір таужыныстардың қуыстарында кездеседі. Гачетиттердің кәдімгі озокериттерден айырмашылығы олардың құрамында ерігіштік қасиеті өте жоғары көмір-сутектердің болмайтындығы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Химия
Санат:Физика
Дисульфидтер

**Дисульфидтер** - күкірттің екі атомын кіріктіретін сульфидтер.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Химия
Суперкомпьютер

**Суперкомпьютер** *()* — қазіргі уақыттағы аса қуатты компьютер класына жататын есептеуіш машина; ең соңғы технологиямен жабдықталған, күрделі есептеуді жоғарғы жылдамдықпен орындауға арналған күрделі және қымбат компьютер.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Гидрологиялық бақылау

**Гидрологиялық бақылау** — арнайы гидрометеорологиялық расытхана (ГМР), көл станңиясы, жүзбелі гидрометеорологиялық станция, көлдегі гидрометеорологиялық бекет көл мен бөгеңдерге құятын өзен сағасында орналасқан гидрологиялық бекет және т.б. Гидрометеорологиялық расытхана аса ірі бөген мен көлдерде, халық шаруашылық мекемелері мүдделі болған жағдайда, гидрометеорологиялық деректермен қамтамасыз ету үшін үйымдастырылады. Мүндай расытханалар кешенді зерттеу жүргізу және станция мен бекеттерді басқару үшін қажет. Көлдік станциялар көлдердің (бөгендердің), көл топтарының немесе оның бөлігінің гидрологиялық режімін жүйелі түрде зерттеу мақсатында үйымдастырылады. Жүзбелі станциялар көл (бөген) айдындарында, су жолының күрделі бағыттарында ашылады. Көлдегі (бөген) гидрометеорологиялық бекетгер бөгеннің (көлдің) күрделі гидрометеорологиялық жүргісінің негізгі элементтеріне жүйелі бақылау жүргізу үшін қүрылады. Көлдер мен бөгендерге қүятын өзендердің сағалық бекеттеріндегі бақылаулар осы көлге (бөгенге) келіп түсетін ағындының кем дегенде 70%-ын қамтуы тиіс. Көлдердің (бөгендердің) гидрологиялық жүргісін зерттейтін арнайы гидрометеорологиялық расытханалардағы бақылаулар мен жүмыстардың негізгі бөлігі Мемлекеттік гидрометеорологиялық басқарманың осы бағытта жүмыс істейтін ғылыми-зерттеу институттарының ГМР мен бірге жасалған жоспары мен бағдарламасы бойынша реттеледі. Көлдегі станциялар мен бекеттерде жүргізілетін бақылаулар мен жүмыстар стандарттық және арнайы деп бөлінеді. Стандарттық бақылаулар барлық станциялар мен бекеттер үшін бекітілген белгілі бір бағдарлама бойынша жүргізіледі. Арнайы бақылау ерекше тапсырма бойынша жоспарланады. Бақылаулар жағалауда, жағалауға жақын белдемде және көл (бөген) айдынында жүргізіледі. Жағалауда орналасқан метеорологиялық станциялардың бағдарламасына сойкес метеорологиялық бақылау жүргізіледі. Жағалау мен оған жақын белдемде су деңгейі, температурасы, толқын және мұздық қүбылыстары бақылауға алынады. Сонымен қатар химиялық талдау жүргізу мақсатымен айдыннан су сынамасы алынып, судың негізгі метеоэлементтері ағыстың бағыты мен жылдамдығы, судың оптикалық қасиеттері бақыланатын болады. Арнайы бақылау жүмыстарына су бетінің булануын, су деңгейінің көтері- луін жағалаудың қалыптасуы мен бөген¬дердің шөгінділерге толуын бақылау, мұз қату жағдайына авиабарлау жасау және т.б. шаралар кешені жатады. Жоғарыда аталған бақылау жүмыстарынан басқа барлық көлдердегі станциялар мен бекеттерде қатерлі гидрологиялық қүбылыстарға бақылау жүргізіледі жоне олар жөніңдегі ақпарат, мәліметтерді үнемі ескеріп отырады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Жапырағы қуарған ескі үмітпен...

**Жапырағы қуарған ескі үмітпен...** - Абайдың 1901 жылы жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақтан тұратын 4 шумақ. Ақын айналасынан әбден түңіліп, көңілін мұң шалған, қолына қалам алуды мүлде азайтқан шағында жазған. Жасы егде тартқан адамның бір сәт алды-артын екшеп, өткен өмір жолына ойша көз жүгіртуі заңды нәрсе. Осындай толғаныс үстіңде өзі жүріп еткен өмір жолын шолған ақын бір көзде аңға қарай алып қашқан асыл арман, үкілі үмітінің бүгіңде жапырағы қуарып, құр босқа қиял қуып, өмірді босқа өткізгеніне назаланады. «*Көп наданға*» қор болған бос қиялын айыптайды. Қиялдың да қиялы бар екен-ау, бос қиялдан не пайда деп налиды. Ендігі қалған уақытта қиял емес, ой қуу деген тұжырымға келеді. Жас келіп, ой тоқтатқан шағында өзіңе-өзің үңілші, бір көздегі «*ыстық жүрек, өң-шырай, қуат пен күш*» түгел ме екен? Не ұттың, неден ұтылдың, неге қол жеткіздің? - деген сұрақ қояды да, соған қазіргі адамдар шындыққа жүгінбейтін, ынтымағы жоқ, бұлдыраған бір сағым, «*көптің аузын күзетсең күн көрмейсің, өзіңді өзің күзет*» деген тұжырымды жауабын айтады. Алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «*Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбай ұғылының өлеңі*» деген жинақта жарияланған. 7- 9 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған. Өлең басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. 1954 жылғы басылымда 2-шумақтың 1-жолы «*Ол дәурен өмір емес, бір көрген тұс*» делінсе, қалған жинақтарда Мүрсейіт қолжазбалары мен 1909 жылғы басылымға сәйкес бұл жолы «*Ой дәурен өмір емес, бір көрген тұс*» болып берілген. Ал 1939 жылғы басылымда осы шумақтың 2-жолы «*Ойға тойма, қызықты қиялдан тұс*» деп берілсе, басқа жинақтарда «*Ойға тойма, қызықты қиядан күс*» болып басылған. Туынды ағылшын, араб, башқұрт, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен, ұйғыр тілдеріне аударылған.

## Өлең
Жапырағы қуарған ескі үмітпен

Қиял қып өмір сүріп, бос жүріппін.

Жыбыр қағып, көңілді тыншытпайды

Қашанғы өтіп кеткен бұлдыр көп күн.

Ол дәурен өмір емес, бір көрген түс,

Ойға түйме қызықты қиялдан күс.

Қарашы, өз бойыңда түгел ме екен

Ыстық жүрек, өң-шырай, қуат пен күш?

Төңкеріліп құбылған жұрт — бір сағым,

Шынға шыдап, қоса алмас ынтымағын.

Көптің аузын күзетсең күн көрмейсің,

Өзіңді өзің күзет, кел, шырағым!

## Дереккөздер

Санат:Абай энциклопедиясы
Көп нүктелі желі

**Көп нүктелі желі** (*Многоточечная линия; multipoint (multidrop) line*) желінің екіден көп нүктелерін (бекеттер, тораптар) жалғастыратын мәліметтер жеткізу желісі.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*Многоточечная линия | Multidrop line
*Multipoint line Definition from PC Magazine Encyclopedia

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Гидромеханика

**Гидромеханика** — сұйықтардың тепе-теңдік және қозғалыс заңдылықтарын, олардың өздері шайып жатқан қатты денелермен өзара байланысын зерттейтін ғылым саласы, механиканың бір тарауы. Гидромеханика гидродинамика және гидростатика болып екі түрге бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Гидрология
Санат:Гидрогеология
Санат:Гидродинамика
Санат:Гидростатика
Мұздық күмбезі

**Мұздық құмбезі** (*мұздық телпегі*) - суайрық кеңістікте орналасқан дөңес мұздық, шеттеріндегі мұз аңғарға жылжып барып, аңғарлық мұздықтар жасайды. Өлшемдері әр түрлі, Скандинавия және
Исландия мұздықтарына тән.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Куусмаул тыныс алуы

**Куусмаул тыныс алуы** — дірілдеп, шуылдап, үзік-үзік дем алу, ауыз ашылып, бас пен көмей тітіркенеді. Мидың газ алмасуы қатты бұзылғанда және оның қызметіне салмақ түскенде пайда болады. Терең ұйқыға ұқсас ессіз күйде (шажырқай безі ауырғанда, бауыр ауырғанда, бүйрек ауруынан организм уланғанда) байқалады.
## Куусмауль симптомы
Куусмауль симптомы—1) Демді ішке тартқанда күре тамырдың ісінуі, көкірек қуысындағы ісікте, улпершек (жүрек қабығы) қабынғанда байқалады. 2) Демді ішке тартқанда (жылдамдатқанда) тамырдың бәсеңдеуі. Медиастинальды сірі қабық қосылғанда байқалады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Дитетрагондық призма

**Дитетрагондық призма** - сегіз жақты призма; көлденең қимасы — сегізбұрыш, аралық бүрыштары бір-біріне біреу аралап тең.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Оқыту жылдамдығы

**Оқыту жылдамдығы**(*Скорость обучения; speed of training*) — 1) оқыту барысында синаптикалық салмақтар өзгерісінің салыстырмалы шамасын реттейтін параметр; 2) синаптикалық салмақты баптау кезінде олардың өзгерістерінің салыстырмалы шамасы арқылы анықталатын оқыту жылдамдығының өлшемі мен уақыт бірлігіндегі осы баптаулардың саны.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Супермини-компьютер

**Супермини-компьютер** (*Supermini*) — архитектурасы, мөлшіері мен құны бойынша мини-компьютер класына жататын, бірақ мүмкіндігі бойынша үлкен компьютерден қалыспайтын компьютер.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Көмірлердің мегаморфизмі

**Көмірлердің мегаморфизмі** -
қазба көмірлердің химиялық құрамының,
физикалык қасиеттері мен ішкі құрылымының өзгеруі нәтижесінде көміртек мөлшері біртіндеп артатын бір бағытты процесс. Бұл өзгеру негізінен геологиялық
процестер нәтижесінде дамитын температура мен қысымның орекетіне байланысты. Бір бағытта жүретін химиялық процестердің басты-бастылары: гидратсыздану,
карбоксилсіздену және метансыздану.
Көмірлену терминіне қатысты алғанда
көмірлердің мегаморфизмі жекеше термин саналады, себебі ол
шымтезектің қоңыр көмірге айналу процесін қамтымайды. Көмірлердің мегаморфизмінің білінімі
табиғи жоғары температура мен қысымның ықпалынан жүріп, ор түрлі белгілер
бойынша жіктеледі:

1) осы факторлар ықпалының ұзақтығы мен көмірдің өзгеруің таралған ауқым шамасы бойынша: аймақтық, термалық және жапсарлық К.м. түрлері;

2) қатпар жаралу процесіне қатынасы бойынша: инверсияға дейінгі, инверсиялық, орогенге дейінгі, орогендік және орогеннен кейінгі, палеометаморфизм, радиоактивті және статистикалық метаморфизм. Көмірлердің мегаморфизмінің кейбір түрлерін (термалық, жапсарлық, динамометаморфизм, радиоактивті метаморфизм) эксперимент түрінде жүргізуге болады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Остемиелит

thumb**Остемиелит** ( - сүйек + ) — сүйек майының қабынуы. Бет-жақ сүйегіне кариес қуысынан, жарақаттан, оқ тиіп зақымданған жерден стафилококк, стрептококк тәрізді микробтар еніп, жедел немесе созылмалы остеомиелит ауруын туғызады. Бұзылған тістен тараған жедел остеомиелит кезінде жалпы жағдай ауырлап, температура 40° дейін жетіп, жақ сүйек қақсап жанды қинайды. Лимфа бездері үлкейіп, қол тигізбейді. Инфекция ошағының ортасындағы тіс босап, тіс ұлпасы мен тіс түбір маңындағы тканьдер де қабынады. Бет ісіп, қызыл иек қьізарады. Сол сияқты организмдегі туберкулез (құрт ауруы) ошағынан бет-жақ сүйегіне енгеи бактериялар және мерез (сифилис) туғызатын бозғылт спирахета сүйек майына
еніп, остеомиелит ауруын қоздырады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Геденбергит

**Геденбергит** — силикаттар класының пироксендер тобына жататын минерал. Моноклиндік пироксендер изоморфтық қатарының кальций темірлі мүшесі. Химиялық формуласы: СаFе2+ [SI2O6]. Кристалдары призма, агрегаттары түйірлі, сәулелі, сояулы. Түсі — қою жасыл, қоңырлау, сызығы жасыл реңді ашық сұр, жылтырлығы — шыныдай, қаттылығы — 5,5-6, жіктілігі (110) жетілген, ара бұрышы — 87°, меншікті салмағы — 3,5-3,6. Карбонатты жыныстар бойынша дамыған метасоматиттерге (скарндарға) тән.

## Дереккөздер


Санат:Силикат минералдар
Куршман спиралі

**Куршман спиралі** — бронх демікпесі ұстағаннан кейін қақырықты микроскопиялық зерттеу кезінде байқалатын және бронхиолалардағы муңиндерден қалыптасқан ақшыл-мөлдір штопор тәрізді бұралаң түтікті құрылым.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Мұздық қазандары

**Мұздық қазандары** - мұздық табанындағы қабырғалары тік, түбі ойыс терендеме (эворзиялық қазандар); шойтастарды бұлақ суы айналдыруынан бұрғыланып тесілген.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Супермикрокомпьютер

**Супермикрокомпьютер** *(Micromainframe)* — архитектурасы, мөлшері мен құны бойынша микро-компьютер класына жататын, бірақ мүмкіндігі бойынша үлкен компьютерге жақындайтын немесе үлкен компьютермен толығымен программалық үйлесімді компьютер.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Палеогеографиялық атластар, немесе палеогеографиялық карталар сериясы

**Палеогеографиялық атластар, немесе палеогеографиялық карталар сериясы**- барлық геологиялық кезеңдер, бөлімдер бойынша жасалған және шығарылған. Жер шарының барлық аймақтарын қамтиды. Атластардың түсіндірме жазбасы кабылданған шартты белгілер жүйесін, сонымен қатар жердің ерекшеліктері мен ежелгі тіршілікті белгілі бір геологиялык уақыт аралығында сипаттайды.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Қойнаулық

**Қойнаулық** — бастапқы не эндогендік деген ұғымды білідіретін анықтауыш. Мысалы: қойнаулық сулар, қойнаулық ерітінділер деген сияқты түсініктер Жердің геологиялық дамуы барысында туындаган, оның ішкі өңірлеріне не қойнауларына қатысты сулар, ерітінділер және т.б. деген сөз.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Дифрактометрия

**Дифрактометрия** - арнайы қондырғылар, яғни рентген сәулелері квантын есептеуіш және электронды есептеуші-тіркеуші жабдық арқьшы зертгелмек
нысаннан таралатын рентген сәулелерінің қарқыны мен бағытын өлшеу төсілі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Жарқ етпес қара көңілім не қылса да

** Жарқ етпес қара көңілім не қылса да** — Абайды 1889ж. жазған өлеңі. Көлемі 8 жол. Сүйген жарынан ажырап, алыста қалған жігіттің зарығып айтқан сағынышын білдіретін махаббат лирикасы. біржола беріліп, құлай сүйген жігіттің бір жақты сүйіспеншілігі жырланады. Өз сезімі қыз жүрегінен үндестік тапсын-таппасын, ол алған бетінен қайтпайды, жалындаған ыстық махаббатының құрбандығына көніп, жүрек қалауының барлық азабын тартуға әзір. Өлең 11 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған. Туынды басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. 1933, 1954 жылғы жинақтарда соңғы шумақтың 4-жолы «*Қорлық пен мазағына табынса да*» делінсе, 1957, 1977 жылғы басылымдарда бұл жол Мүрсейіт қолжазбаларына сәйкес «*Қорлық пен мазағына табылса да*» болып берілген.

Өлең ағылшын, араб, башқұрт, белорус, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен, ұйғыр, якут тілдеріне аударылған. Туындыға композитор С.Мұхамеджанов, А.М.Гурьевич ән шығарған.

## Өлең
Жарқ етпес қара көңілім не қылса да,

Аспанда ай менен күн шағылса да,

Дүниеде сірә сендей маған жар жоқ,

Саған жар менен артық табылса да.

Сорлы асық сарғайса да, сағынса да,

Жар тайып, жақсы сөзден жаңылса да,

Шыдайды риза болып жар ісіне,

Қорлық пен мазағына табынса да.

## Дереккөздер

## Сілтемелер

Санат:Абай энциклопедиясы
Суперсервер

**Суперсервер** *(Superserver)* - командалардың толық жүйесі бар процессорды пайдаланатын жергілікті есептеу желісіне арналған көп процессорлы жүйе (мысалы, CISC-архитектурасы).
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Дін істері комитеті

**Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Дін істері комитеті** — діни қызмет саласын реттеуді жүзеге асыратын Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің ведомствосы.

## Тарихы
ҚР Әділет министрлігінің Діни істер комитеті ҚР Үкіметінің 2005 жылы 30 желтоқсандағы қаулысымен құрылды. 2010 жылы Діни істер комитеті ҚР Мәдениет министрлігіне берілді. 2011 жылы ҚР Мәдениет министрлігінің Діни істер комитеті таратылып, өкілеттігі ҚР Дін істері агенттігіне берілді. 2014 жылы ҚР Мәдениет және спорт министрлігінің Дін істері комитеті болып қайта құрылып, 2016 жылы ҚР Дін істері және азаматтық қоғам министрлігіне берілді. 2018 жылы комитет ҚР Қоғамдық даму министрлігінің Қоғамдық келісім комитеті болып өзгертілді. 2019 жылы ҚР Ақпарат және қоғамдық даму министрлігінің Дін істері комитеті болып өзгертіліп, 2023 жылы ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің қарамағына берілді.

## Міндеттері
# Діни қызмет саласында мемлекеттік саясатты қалыптастыруға және іске асыруға қатысу.

## Құрылымы
Комитеттің 9 басқармаcы бар (2023 жылға):
# Ислам діни бірлестіктерімен байланыс басқармасы
# Христиандық және басқа да діни бірлестіктермен байланыс басқармасы
# Оңалту жұмыстарын үйлестіру басқармасы
# Дінтану сараптамасы басқармасы
# Діни білім беру ұйымдарымен өзара іс-қимыл басқармасы
# Діни қызмет саласындағы құқық қолдану практикасы басқармасы
# Өңірлік жұмыс және ішкі үйлестіру басқармасы
# Ақпараттық-түсіндіру жұмыстарын үйлестіру басқармасы
# Интернет кеңістікте діни экстремизмнің алдын алуды үйлестіру басқармасы

## Төрағалары
# Ералы Тоғжанов (2006—2008)
# Ардақ Досжан (2008—2011)
# Қайрат Лама Шариф (2011—2013)
# Марат Әзілханов (2013—2014)
# Ғалым Шойкин (2014—2017)
# Еркін Оңғарбаев (2017—2018)
# Ержан Нүкежанов (2019—2025)
# Әнуар Хатиев (2025 жылдан бастап)

## Дереккөздер

Д
Жасампаз элементтер

**Жасампаз элементтер** - кеннің құрамына кіретін, одан алынған өнімнің сапасын мейлінше жақсартатын элементтер, қара метталургияда мұндай Жасампаз элементтер - *[[никель]], [[кобальт]], [[хром]] және [[ванадий]].*
## Дереккөздер


Санат:Геология
Көп ағынды режім

**Көп ағынды режім** (*Многопоточный режим; multithreading*) — енгізу шығару уакытында жүйенің басқа терминалына жататын алмасуларға қызмет ету үшін процессор ресурстарын пайдалануға мүмкіндік беретін нақты уақыт режімі басқарушы програм масының қасиеті.

## Дереккөздер

## Сілтемелер:
*Многопоточный режим
*Многопоточный режим

Санат:Операциялық жүйелер
Остеопороз

thumb|250px|right
**Остеопороз** (,  - сүйек +  + ) — организмдегі фосфор-кальций алмасуының бұзылуынан болатын пародоит және бет, жақ сүйек ауруында кездесетін тканьдерінің сиреуі.

## Остеопороздың себептері
* Күйзеліс пен үрей сезімдерінің басымдығы;
* Дене жаттығуларының жетіспеушілігі;
* Кофеинді көп мөлшерде пайдалану;
* Дәрі-дәрмекті шамадан тыс қолдану;
* Толыққанды тамақтанбау;
* Ағзаның ішкі ортасының pH-ының артуынан сүйектегі минералдардың шайылуы.

## Дереккөздер

Санат:Аурулар
Жарқын жұлдыздар

**Жарқын жұлдыздар** - «Мектеп» (қазіргі «Рауан») баспасынан 1964 ж. жарық көрген монографиялық еңбек. Авторы - С.Мұқанов. Ғылыми-зерттеу еңбектің 1-бөлімі Ш.Ш.Уәлихановқа, 2-бөлімі А.Құнанбаевқа арналған. Еңбекте автор Абайдың ата-тегіне, өскен, тәлім алған ортасына, қоғамдық, ағартушылық қызметіне тоқталып, ақындық шеберлігіне, дүниежүзілік әдебиетте алатын орнына баға береді. Ғалым ақын шығармашылығын оның өзі өмір сүрген кезеңдегі қазақ халқының салт-дәстүрімен, әдет-ғұрпымен байланыстыра қарастырады. Абай лирикасындағы демократтық-гуманистік көзқарастарын, сыншылдық, шыншылдық бағытын, ақынның қазақ әдеби тілін дамытудағы ерекше еңбегін, жаңа сөз жасаудағы тәсілдерін талдайды. Кітап әдебиетшілер мен тарихшыларға, студенттерге, жалпы оқырман қауымға арналған. Көлемі 22 б.т., 4400 дана болып басылған.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Санат:Шоқан Уәлиханов
Жердің айналуы

нобай|
**Жердің айналуы** — Жер шарының эклиптика жазығына **е = 66°33'45"**
(1950 жылғы көрсеткіш) еңіс бұрышты
орналасқан осі бойынша қозғалуы. Бұл бұрыш баяу өзгереді (100 жылда 47"). Егер
солтүстік полюстен қараса, Жер сағат тіліне қарсы бағытта айналады. Жердің айналуы Күнді
қоршаған бірнеше мың жұлдыздың орташа жағдайына қатысты анықталады.
Ол галактикадан тыс тұмандықтар бойынша дәлірек анықталуы мүмкін. Жердің айналуы кезеңі жұлдыздарға қатысты орташа күн уақытының *23 сағ 56 мин 4,0905 секундына* тең. Жердің айналуының бұрыштық жылдамдығы уақыт ағымында өзгереді.Жердің айналуының өркелкілігі Жердің бетінде де, оның қойнауында
да көптеген құбылыстар туындатады: ауа массасының маусымдық қозғалысы,
континенттердің ығуы, мұздықтардың
еруі, Жердің серпімді қасиеттері мен сұйық ядродағы конвекциялык қозғалыстар, Күн белесенділігі.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
*Тәулік
*Кориолис күші

Санат:Жер
Палеогидрогеология

**Палеогидрогеология** – көне гидрогеологиялық жағдайларды және олардың геологиялық уақыт барысындағы даму зандылықтарын зерттейтін ғылым; гидрогеологиямен, литологиямен, палеографиямен, пайдалы казба кендерінің қалыптасуы туралы іліммен тығыз байланысты.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Көпдеңгейлік қорғаныш

**Көпдеңгейлік қорғаныш** (*Многоуровневая защита; multilevel secure*) — әр түрлі жасырын деңгейлі объектілерге қатынас құруға әр түрлі құқығы бар субъектілердін қатынас құруын анықтап айыруды жасақтайтын қорғаныш.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*Многоуровневая Защита — Мир словарей

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Көмірлердің микроқұрамбөліктері

**Көмірлердің микроқұрамбөліктері** — көмірдің микроскоп арқылы анықталатын элементар органикалық құрамдас бөліктері. Оларды жіктеудің бірнеше сұлбасы бар. Мысалы, Жемчужников (1948) пен Гинзбург (1951) бойынша Көмірлердің микроқұрамбөліктері гельденген, нашар фюзенденген, фюзенденген, кутинді, шайырлы, балдырлы топтарға бөлінеді. Топтар көптеген микроқұрамбөліктерден тұрады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Остеосклероз

**Остеосклероз** (,  - сүйек +  - қатаю) — сүйек тканінде түзілу процесінің басым болуынан сүйектің қатаюы. Сүйек сынғанда секвестрация (шіріген тканьның бөлінуі) кезінде пайда болады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Тип (информатика)

*Құрылғының типі* (**Тип** устройства; device type) — енгізу-шығару амалдарын программалауда қолданылатын бір типті сыртқы құрылымдардың тобына берілетін жалпы атау.
## Құрылымдық (туынды) тип
*Құрылымдық (туынды) тип* (Структурный (производный) тип) — басқа базалық немесе күрделі типтер негізінде анықталатын мәліметтер типі.
## Мәліметтер типi
*Мәліметтер типі* (Тип данных; data type) — шамаларға қолданылатын қандай да бір амалдар тобы негізінде біріктірілген шамалар жиыны. Мәліметтер типінің сандық, символдық, логикалық және т.б. түрлері болады.
## Мәліметтердің абстракты типі
*Мәліметтердің абстракты типі* (Абстрактный тип; данных abstract data type) — мәндерінің берілу тәсілінің сипаттамасы келтірілмей, тек осы типті объектілерге қолданылатын амалдармен анықталған мәліметтер типі.
## Объект типі
*Объект типі* (Тип объекта) — мәліметтер базасында атрибуттары бірдей объектілердің біркелкіленген класы. 
## Үзу типi
*Үзу типі* (Тип прерывания; interruption type) — үзілім көзін көрсететін үзудің сипаттамасы: программалық үзу, енгізу-шығару үзуі, супервизорға қатынас құру үшін үзу, сырттан үзу және машинаның жаңылысынан үзілу.

## Файлдың типі
*Файлдың типі* (Тип файла; file type) — файл атының кеңейтілуі (тіркемесі) ретінде беріліп, файлдың құрамын, атқаратын міндеті мен қолданылу облысын (машиналық, командалық, мөтіндік, графикалық, Паскаль программасы жөне т.б.) анықтайтын сипаттамасы.
## Тип сипаттамасы
*Тип сипаттамасы* (Описание типа; type description) — айнымалының типін айқын түрде көрсету.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Гексагондық призма

**Гексагондық призма** - гексагондық сингонияның симметрия осіне параллель алты бірдей жақтан тұратын қарапайым пішін, көлденең қимасында — дұрыс алты бұрыш.

## Дереккөздер


Санат:Симметрия
Мұздық маңы белдемі

**Мұздық маңы белдемі** - құрлық немесе тау мұздығына жапсарлас белдем. Қатаң климат жағдайларымен, физикалық морудың және солифлюкцияның қарқынды жүретіндігімен сипатталады. Мұздық маңы белдемінде, әдетте, мәңгі және маусымдық тоң байкалады. Мұздық маңы белдеміне зандр жазықтары мен шығарынды конустар, еріген мұздық сулары ағысының аңғарлары мен бедердің мореналық пішіндері тән.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Гексагондық сингония

**Гексагондық сингония** - орта санат сингониясы. Оған симметрия осі L6 немесе иммерсиялық ось Li6 бар кристалдар жатады. 7 симметрия түріне бөлінеді. Кристалдар 4 координаталық ось бойынша орналастырылады. Жақтар мен қабырғалардың символдары 4 индексті.

## Дереккөздер


Санат:Симметрия
Емдік бронхальвеолдық лаваж

**Емдік бронхальвеолдық лаваж** — бронхальвеола мен өте ұсақ кеңірдек тарамдарының ұйыған шырышын, ақуызды және басқа мөлшерін тазалап жууға және изотониялық ерітіндінің көп мөлшерін ішкі кеңірдек тарамына енгізуге негізделген.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Гексатетраэдр

**Гексатетраэдр** - текше тетраэдрдің әрбір жағы есебінен 6 жақ пайда болуы нәтижесінде кескіңделетін 24 жақты текше сингония.

## Дереккөздер


Санат:Симметрия
Гидромусковит

**Гидромусковит** — силикаттар класы, қабатты типінің гидрослюдалар тобына жататын минерал. Химиялық формуласы: К,Аl2[(Si,Al)4O10](OH)2*пH2O Сингониясы — моноклиндік, өте майда қабыршақты, қалақшалы агрегаттар құрайды. Түсі — ақ, қаттылығы — 1-1,5, жіктілігі жетілген. Құрылысы — қабатты, мусковит пен каолинитті құрылымдар алмасып келеді. Слюдалы тақтастар, гнейстер, басқа да далашапатты жыныстардың мору қабатында дамиды.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Гидрология
Санат:Гидрогеология
Супервизордың стандартты режімдерінің байты

**Супервизордың стандартты режімдерінің байты** *(Байт стандартных режимов супервизора)* — ауыстырып-қосқыштар жинағы. Ол тапсырма қалыпты аяқталмаған жағдайда супердидардың стандартты режімдерін береді және басқарушы оператор басылымының қажеттілігін анықтайды 
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Көмірлердің минералдық құрамбөліктері

**Көмірлердің минералдық құрамбөліктері** –

1) сингенетикалық жаралымдар (кварц, сазды зат, кейде каолинит, далашпат, слюдалар, жанартау күлі және т.б.);

2) шымтезек массасында диагенез кезеңінде жаралған (қошқыл темір, күкірт колчеданы, гематит, сидерит, доломит, кальцит және т.б.);

3) эпигенетикалық (инфильтрациялық), көміржаралу процесінде жаралған минералдар (карбонаттар, пирит, каолинит және т.б.). Көмірлердің минералдық құрамбөліктерінде бірқатар сирек және сейілген элементтер кездеседі. Көмірлердің тотығу процесінде бірқатар қайта түзілген минерал жаралымдары пайда болады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Дифференциация

**Дифференциация** (,  - айырымы, айырмашылық) — 
* геологияда: тектік тұрғыдан байланысты, бірақ құрамы жағынан анық ерекшеленетін бірнеше жаңа өнімдердің бір ғана материал есебінен қалыптасуын қамтамасыз ететін барша геологиялық процестер жиынтығы.
* биологияда: - бастапқы бірдей немесе бірдей элементтен тұратын жүйені түрлі сапалы бөлімдерге бөлу. Д. жүйенің кеңеюі мен интенсификациясымен байланысты, және оның бөліктері арасында бөлу, жүйені интеграцияға сәйкес механизмдері даму жағдайы кезінде оның толық жұмыс істеуіне тиімділік береді. Д. бірнеше тұрғыдан қарастырылады: филогенетикалық Д., жалпы таксонды екі немесе бірнешеге бөлу, (мыс., адаптивті радиация, түртүзу). Түрдің Д. популяцияда табиғи ресурстарды түрдің толығымен тиімді қолдануына әкеледі. Морфофизиологиялық Д. эволюция үрдісі кезінде ағзада түрлі қызмет атқаратын түрлі сапалы мүшелердің пайда болуы; осындай Д. бір қалыпты кезеңдері биологиялық ұйымдасудың негізгі деңгейлеріне сәйкес келеді; бұл Д., морфофизиологиялық дамудың бір белгісі.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Санат:Геология
Гидрологиялық ақпарат

**Гидрологиялық ақпарат** — 1) өзеннің, көлдің, суқойманың ағымдағы және болашақтағы гидрологиялық режімі мен құбылысы туралы ақпараттар жинағы. Гидрологиялық ақпаратты алудың алдында гидрологиялық станциялар мен бекеттерде тыңғылықты және жүйелі байқаулар, байқау нэтижелерін өңдеу және оларды жергілікті және ғаламдық табиғат қүбылыстарымен байланыстыру, болжам жасау жүмыстары жүргізіледі, яғни өткен кезеңдегі көпжылдық гидрологиялық режім жөніндегі деректер (ағынды көлемі, ең жоғары және ең төмен су өтімдері мен су деңгейі, химиялық жағдайы т.б.) және объектілердің гидрографиялық жазбалары талданады. Жерді мелиорациялау кезінде Гидрологиялық ақпарат негізінде қүрғату жүйелерінің көрсеткіштерін анықтайтын немесе жылдың жеке маусымдарындағы және өніп-өсу кезіндегі ағындының есептелген шамалары айқындалады немесе пайдаланылуы мүмкін су ресурстарын *(ағынды көлемдері және олардың уақыт бойынша жоне аумақтық үлестірілуі)* анықтайды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Остит

**Остит** ( - сүйек)  — сүйек майы мен сүйек қабығына тарайтын сүйектің қабынуы. Жарақат, туберкулез, актиномикоз және іріңдеткіш микробтардың салдары сүйектің қабынуына әкеледі, остит жедел және созылмалы болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Бастау

**Бастау, өзен бастауы**  — өзеннің **бастау** алатын орны (картада — нүкте); әдетте, ағынның тұрақты арнасы басталатын орынға сәйкес келеді. Өзеннің бастауы жер астынан қайнап шығатын бұлақ, батпақ, көл, мұздық немесе екі саланың косылатын орны болуы мүмкін. Ірі езендер үшін көпшілік жағдайда бастау болып шартты түрде екі түрлі аталатын өзеннің қосылған жері алынады. Бұл жағдайда өзеннің гидрографиялық ұзындығын (басты өзеннің ұзындығы мен бастауы алысырақ орналасқан саланың ұзындығының қосындысы) бөліп қарау керек болады. Батпақтан бастау алатын өзендер үшін Б. болып, әдетте, тұрақты арнасы бар ашық ағын алынады. Талғар, Шелек өзендері мұздықтан бастау алса, Нұра, Жезді өзендері бұлақтан басталады.

## Дереккөздер

Санат:Гидрография
Сұраныс декомпозициясы

**Сұраныс декомпозициясы** *(Декомпозиция запроса; query decomposi¬tion)* — мәліметтерді үлестірілген өңдеу барысында сұранысты бөліктерге жіктеу процесі. Сұраныс бөліктері сәйкес есептеу желі түйіндеріне өңдеуге бағытталады. Сұраныс орындалуының ақырғы нәтижесі сұраныс бөліктерінің орындалу нәтижелерінің композиясымен анықталады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жасанды полюстеу әдісі

**Жасанды полюстеу әдісі** - арнайы жіберілген электр тогы әсерінен таужыныстар мен кендердің қатты және сұйық фазаларының шекарасында пайда болатын электрхимиялық және электр-кинетикалық процестерден туындайтын жер қойнауларындағы қосалқы электр өрістерін зерттеуге негізделген электр барлау әдісі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Гелий-аргондық қатынас

**Гелий-аргондық қатынас** - *He* концентрациясының *Ar* концентрациясына қатынасы. Атмосфера ауасында өте аз, оның мәні 0,000056. *Не* мөлшері уақыт ағымында ұлғаяды деген түсінікке орай бұл қатынас бойынша газ жасын сипаттауға болатын көрінеді. Бірақ оның дәлдігі изотоптық Ar мөлшерін ескермесе өте төмен болады.

## Дереккөздер


Санат:Химиялық байланыс
Оперативті таңдау пернесі

**Оперативті таңдау пернесі (жылдам перне)** (*Клавиша оперативного выбора (быстрая клавиша); shortcut key*) — көптеген қолданбалы программалар мен графикалық интерфейстерде — менюге кірмей-ақ, кейбір командаларды жылдам шақыратын перне немесе пернелер комбинациясы. Мысалы, мәтін көшірмесін алу үшін *Edit* менюін таңдап, *Сору* командасын орындаудың орнына *Ctrl+C*(немесе *Ctrl+Ins*) пернелерін қосарлап басса болғаны.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Көмірлердің моруы

**Көмірлердің моруы** - қазба көмірлердің тотығу процесі; негізінен атмосфера оттегінің, құрамында оттек бар судың және климаттық жағдайлардың әрекет етуіне байланысты. Көмірлердің моруы физикалық және химиялық түрлерге бөлінеді. Физикалық моруда көмір қопсиды, күңгірт тартады, аяққы нәтижесінде ұнтақ тәрізді қопсық көмір массасы — көмір күйесі жаралады. Химиялық мору нәтижесінде көмірдің химиялық құрамы өзгереді: көміртек пен сутек мөлшері азаяды, гумин қышқылдары мен оттек күрт артады, ылғалдылық пен күлділік көбейеді, жылу бөлу мөлшері төмендейді. Көмірлердің моруы тереңдігі 20-100 м-дей.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Лапароторакотомия

**Лапароторакотомия** — лапаротомиямен диафрагманы жарудан тұратын құрсақ пен кеуде қуысын ашатын хирургиялық операция, асқазан мен оңешке немесе бауырға операция жасағанда қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Жердің жасы

**Жердің жасы** - Жердің дербес планета түрінде қалыптасуынан бергі аралықта өткен уақыт мөлшері. Жер қыртысына тән ең көне таужыныстарды және жасынтас (метеорит) кесектерін радиологиялық зерттеу н2тижелері бойынша Жердің жасы шамамен *4,5—4,6 млрд жыл* деп шамаланады.

## Жердің магниттік өрісі

Жердің ұдайы магниттік өрісті иемдену қабілеті, оны дербес планета ретінде сипаттайтын қасиеттердің бірі. Синонимі: *геомагниттік өріс.*

## Жердің ұлғаюы туралы жорамал

Жер планетасының геологиялық уақыт тұргысынан даму процесі оның өз көлемін ұлғайтуымен ұштаса өрбиді деп есептейтін жорамал. Бұл жорамалға сәйкес, планета көлемінің уақыт өткен сайын ұлғая беру мүмкіндігі екі бағытга жүзеге асуы мүмкін: 1) планета көлемінің бірте-бірте ұлғаюы оның массасының да бірте-бірте өсуімен орайлас; бұл жағдайда планета көлемінің ұлғаюына тигізер "сырт денелердің" (жасынтастар, "ғарыш шаңдары" және т.б.) әсерімен қатар, гравитациялық энергияның материалдық массаға айналу мүмкіндігі де жоққа шығарылмайды; 2) Жердің дамуы барысында оның массасы онша өспейді, алайда планетаның ішкі өңіріне тиесілі затгар тығыздығының бірте-бірте босаңси түсуі оның көлемдік ұлғаюына әкеліп соқтырады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Гель

нобай|Гель құрылысы
**Гель**  (лат. *gеӀаrе* — қатаю, суыну) —қатты денелердің қайсыбір қасиеттері (пішінін, беріктігін, серпімділігін сақтау қасиеттері) бар коллоидті дисперсиялық жүйе. Гельдерге азды-көпті аққыштық тән.

## Дереккөздер


Санат:Жұмсақ заттар
Санат:Коллоидты химия
Гексаоктаэдр

**Гексаоктаэдр** - текше сингонияның 48 жақтан тұратын қарапайым түрлерінің бірі.

## Дереккөздер


Санат:Симметрия
Сұраныстар кітапханасы

**Сұраныстар кітапханасы** *(Библиотека запросов; inquiry library)* — сұраныстарды жүйелі сақтауға арналған кітапхана. Жүйе міндетті түрде сүраныстар тілінде құрастырылады. Қажетті ақпаратты алуға компьютермен жұмыс істейтін адам осы кітапханада сақталып тұрған сұраныстың атауын енгізсе болғаны.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Көмірлердің петрографиялық құрамы

**Көмірлердің петрографиялық құрамы** — қабаттық және типтік сынамалардағы көмірлердің микроқұрамбөліктері мен минералдык құрамбөліктерінің мөлшері. Шлиф-брикеттерді немесе аншлиф-брикеттерді есептеу жолымен анықталады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Пневмотахограмма

**Пневмотахограмма** — тыныс алу жүйесі аралығында үздіксіз дем алғанда және дем шығарғанда ауаның көлемді жылдамдығының өзгеруін әр қилы көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Ларинготрахеостомия

**Ларинготрахеостомия** — хирургиялық операция: ларингостомның келесі қалыптасуымен бірге көмей мен кеңірдектің бірнеше жоғары сақиналарын жару.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Суырма меню

**Суырма меню** *(Выдвижное меню; pull-down menu)* — қолданбалы программалардың терезелеріндегі негізгі менюді таңдағанда, суырылып шығатын командалар тізімі. Әрбір команда негізгі менюдің атқаратын әрекетін нақты айқындайды. Оның бір командасы тышқан арқылы немесе бағыттауыш пернелер көмегімен тандалады. Команданы тандап алған соң, меню өзі жабылады. Бұл меню экрандағы орынды үнемдеу мақсатында жасалған.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жастықтық бітім

**Жастықтық бітім** - жастық пішінді сфероидтерден тұратын спилиттерге (*шарлы [[лава]]ларға*) тән бітім. Мүндай бітім негізді лаваның су астында ағуынан қалыптасады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Диопсидит

**Диопсидит** — моноклиндік пироксен — диопсидтен тұратын пироксениттің түрі. Қосымша минерал ретінде оливин, ромбылық пироксен, негізді плагиоклаз, магнетит кездеседі. Диопсидит ультранегізді интрузияларда желі ретінде, габброидтік, габбро-плагиограниттік, габбро-сиениттік, габбро-диориггік, гранодиориттік интрузияларда алғашқы дериваттар ретінде дамиды.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Домбығу

thumb
**Домбығу** (). Организмдегі тұз-су алмасу процесінің бұзылуынан тканьде сұйықтың көп жиналуынан, немесе зақымданудан, қабынудан дененің пішіні мен көлемінің үлкеюі. Стоматологияда ангионевротикалық домбықпалар — ерін, мұрын, қас-қабақ және ауыздың шырышты қабығынын, ісінуі кездеседі. Созылмалы инфекциялық аурулар, салқын тию, дәрі-дәрмек, тамақ және микробты аллергиялар да қоздырушы факторлар боп табылады. Солардың бірі — Квинке домбығуы ерін тканьдерінің ісінуімен байқалса, Малькерссон — Розенталь синдромында ерінмен бірге бет нервісінің қабынуы және тіл бетінде қатпарлар (бүкпе) пайда болуымен ерекшеленеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Көмірлердің тотықсызданғандығы

**Көмірлердің тотықсызданғандығы** — бір алаптың құрамында бірдей мөлшердегі микроқұрамбөліктері 3-тен кем бар изометаморфтық көмірлер қасиеттерінің айырмашылығын сипаттайтын шартты термин.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Жарлы бай

**Жарлы бай** («*Жаман үйде жалғыз шал ...*») - Абайдың 1898 ж. И.А.Крыловтан аударған мысал өлеңі. Көлемі тұпнұсқада 74 жол болса, аударма 97 жолдан тұрады. Ақын мысалдың жалпы мазмұнын сақтап еркін аударған. Оқиғаның негізгі мазмұны, айтар ойы ортақ болғанымен, тәржіманда бірлі-жарымды өзгешеліктер бар. Орыс ақынының мысалы тікелей жарлының байлық туралы ойынан басталса, қазақ ақыны алдымен жалғыз шалмен таныстырады. Түпнұсқада жапырайған лашығында ойланып жатқан жарлының 11 жолдық монологын 23 жолға жеткізген. Мысалдағы «*тойып тамақ ішпей, ұйқы қанбай, тірнектеп жинаған байлық қажет пе? Өлген соң бәрі де қалады*» деген бір шумақпен берілген ойды 3 шумақпен, қазақ оқырманына ұғымды етіп, кеңейтіп аударған. Түпнұсқадағы ақша жинап баюдың сауда-саттығы әлі дами қоймаған қазақ даласы үшін тосындау болатындығын ескеріп, «*мал табу*» баламасын қолданған. Ақын шығармасында қазақ байларының кейбір ұнамсыз қылықтарын әшкерелеу мақсатында «*ант атты*», «*тәңірі атқан*» сияқты қарғыс тіркестерді пайдаланған. Червонец-ділдә, алтын кошелек-дорба, река-дария болып аударылған. Түпнұсқадағы әлгі шал бірнеше рет әмиянды өзенге тастамақ болса, Абай дорбаны суға тастауға оны жүз рет барғызып, оқиғаны нақтыландырады. Крыловта жарлы тоғызыншы миллионды санап жатқанда қайтыс болады да, мысал аяқталады. Абайда да солай, бірақ аударманың соңына:


*Алтын қайда, сөз қайда?*
*Қу нәпсіден не пайда?* –


деген тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйінін тыңнан қосқан. Нәтижесінде Крыловтан аударған «*Жарлы бай*» мысалы қазақ оқырмандарының ұғымы мен тұсінігіне сай ақынның тел туындысындай болып шыққан. Өлең 7, 8 буынды, аралас ұйқаспен кестеленген. Алғашқы рет 1909ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «*Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбай ұғылының өлеңі*» атты жинақта жарияланды. Туынды басылымдарында текстологиялық аздаған өзгерістер кездеседі. Мүрсейіт қолжазбаларында «*Бай пайдамды тигізіп*» деген 7-шумақтың 1-жолы 1945 жылғы басылымда «*Бар пайдамды тигізіп*» делінсе, 1909 жылғы жинақ негізінде бұл жол «Байлықпен  пайдам тигізіп» болып берілген. 1945 жылғы жинақтағы «*Кіріп келді есіктен*» деген 8-шумақтың 2- жолы Мүрсейіт қолжазбалары бойынша 1954,1957, 1977 жылғы жинақтарда «*Кіріп келді тесіктен*» деп түзетілген. 21-шумақтың 2-жолы 1933, 1945, 1977 жылғы жинақтарда 1909 жылғы басылымға сәйкес «*Дарияға таман жүз барған*» болса, 1954, 1957 жылғы жинақтарда «*Дарияға жүз барған*» делінген. Мүрсейіт қолжазбаларында, 1945, 1954 жылғы басылымдарда 23-шумақтың 2-жолы «Өзі әбден жүдепті» болса, 1933, 1957, 1977 жылғы жинаққа сүйеніп «*Өзі де әбден жүдепті*» түрінде өзгертілген.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Батиграфиялық қисық

**Батиграфиялық қисық** — суқойма (көл, бөген, теңіз) бетінің ауданы мен көлемінің тереңдігіне сәйкес өзгеруі немесе суқойманың түрлі деңгейде толуына қарай деңгейлік белгінің өзгеруі арасыңдағы тәуелділік графигі. Біріншісі — әдетте, аудандар немесе шаралар қисығы, екіншісі — көлемдер немесе сыйымдьшықтар қисығы деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Жер асты суының гидрологиясы

[right|thumb| alt=A.|180 px|["Жер асты суы"]]

**[http://kazreferat.kz/product_111.html  Жер асты суы]  ның гидрологиясы** ( грекше, һуdor — су, ge— жер, logos — ілім)жер асты суларының шығу тегі, құрамы, қасиеттері, таралу зандылықтары мен қозғалысы, сонымен бірге тау жыныстарымен өзара әрекеттестігі туралы ғылым, жалпы гидрология ғылымының бір саласы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Пневмопексия

**Пневмопексия** — хирургиялық операция: өкпені кеудедегі қабырғаға медиастинальді сірі қабыққа, диафрагмаға немесе екінші өкпеге жапсыра салу.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Көппроцессорлық кешен

**Көппроцессорлық кешен** (*Многопроцессорный комплекс; multiprocessing complex*) — бір мезгілде келісімді түрде параллель жұмыс істейтін процессорлар жиыны.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* VPF::многопроцессорный комплекс - Форум программистов
* многопроцессорный комплекс

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Көмірлердің түсі

**Көмірлердің түсі** — түс реңдерінің (бояуларының) сипаты; көмірлердің белгілі бір генетикалық типке және көмірлену сатысына жататынын көрсетеді (қоңыр көмір — түсі қоңыр және қара; тас көмір — негізінен қара; антрацит — сұрғылт және сарғыш ренді қара болады).
## Дереккөздер


Санат:Геология
Пневмоостеопатия

**Пневмоостеопатия** (*сүйекті қалпына келтіру*) қалай пайда болғаны белгісіз ауру, өкпедегі тарам-тарам ауыр сүйек тканінің альвеолды даму аралығында пайда болуы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Мұздық шашылымдары

**Мұздық шашылымдары** - мұздық әрекетінің нәтижесінде жаралған шашылымдар. Бүйірлік, түптік, аяққы мореналар және флювиогляциялық түзілімдерінің шашылымдары ажыратылады. Мұздық шашылымдарына пайдалы құрамбөліктердің шамалы шоғырлануы және нашар іріктелгендік тән.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Гидротермалы ерітінділер

**Гидротермалы ерітінділер** - жер қыртысының қимасындағы айналымында минералды заттардың қозғалыстарына және түзілуіне жағдай жасайтын, көбінесе газдармен қаныққан ыстық сулы ерітінділер. Гидротермалы ерітінділер құрамындағы газ мөлшерінің барынша өзгермелілігі себепті кей ретте пневматолитті-гидротермалы ерітінділер деген сөз тіркесін қолдануға тура келеді. Гидротермалы ерітінділер шынайы (молекулалық) ерітінді және коллоидті ерітінді түрінде болуы мүмкін. Көптеген рудалы кендердің қалыптасуы Гидротермалы ерітінділер әрекетімен тығыз байланысты.


Санат:Геология
Санат:Гидрология
Санат:Гидрогеология
Қоңды көмір

**Қоңды көмір** — көмірленудің нақтылы дәрежесіне сәйкес келетін, яғни метаморфизмнің III сатысы жағдайында қалыптасқан тас көмір түрі; тығыздығы 1,15—1,25 г/см3; органикалық массасының меншікті салмағы 1,25—1,27 г/см3; жану жылуы 8400—8600 ккал/кг; біріккіштік мөлшері 15—35 мм.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Батиметрия

**Батиметрия** (  — терең, metreo — өлшеймін) — теңіз (мұхит), көл, өзен терендіктерін арнайы кұралмен (лот, [ эхолот, т.б. терендік өлшеуіштер) өлшеу. Өлшеу деректерінің негізінде арнайы батиметриялық карталар түзіледі.

**Батиметрия** — арнайы мұхиттану аспаптарымен (лот, эхолот және тағы да басқалары терендік өлшеуіштер) теңіздер мен мұхит - тардың терендігін өлшеу. Жүргізілген өлшеулер деректерінің негізінде батиметриялық карталар жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Папиллит

**Папиллит** (тер) (papillitis)— тіс аралық қызыл иек бүртіктерінің қабынуы. Қызыл иек бүртіктері үлкейіп, домбығып, қатты ауырады. Зақымданған жер сыздап ауырады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Көмірлердің физикалық қасиеттері

**Көмірлердің физикалық қасиеттері** — жылтырлық, көмірлердің акустикалық анизотропия коэффициент, шағылдыру қабілеті, тығыздық, сыну көрсеткіші, қуыстыңық, ультрадыбыс таралуының жылдамдығы, қаттылық, меншікті салмақ, түс, электрөткізгіштік, морттық. Оларды анықтайтын негізгі факторлар: көмірлердің петрографиялық құрамы, көмірлену дәрежесі, минералдык қоспалардың мөлшері мен сипаты (күлділік) және мору дәрежесі. Көмірлердің, физикалық қасиеттері диаграмма түрінде өрнектеледі.

## Дереккөздер


Санат:Көмір
Пневмотахограф

**Пневмотахограф** — дем алғанда және дем шығарғанда ауаның көлемді жылдамдығын үздіксіз сызықпен түсіріп, тіркеу үшін қолданылатын құрал.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология