open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ер Ағыбай

**ЕР АҒЫБАЙ** - 19 ғ-да өмір сүрген Ағыбай батыр туралы жазылған дастан. Ел арасына кең тараган бұл жырда Ағыбайдың сыртқы жауға карсы күресте ерліктері, тапқырлығы, шешендігі жайлы әңгімеленеді. Ылғи жеңіске жетіп, жолы болып жүретіндіктен, халык оны ардактап "Ақжолды", "Ақжолтай", "Ағыбай батыр" деп атаған. Ел арасында Ағыбай туралы аңыз-әңгімелер, өлең-жырлар көп кездеседі. Батыр жөнінде бірнеше жыр нұскалары сакталған. Соның ішінде көркемдігі мен мазмұны жағынан құндысы - халык акыны Ж.Мәдиевтің 1949 ж. Н.Бейсеповтен жазып алған жыры. Бұдан баска Т.Айнатасов, Тәттімбетұлы, М.Жиреншин, Қ. Нұрғалиев, Қ.Қартаңбаевтар жинаған жырлар да бар. Бұл дастандарда ел қорғау жорығына қатысып, ерлік жасаған Ағыбай батырдың бейнесі жырланады. Батыр туралы жырлар Орталық ғылыми кітапхананың колжазба корында сақтаулы.

## Дереккөздер


<

Санат:Әдебиет
Қанат

**Қанат** - доңғалақты жабатын автомобильдің тірек бөлігі.
**Қанат**, *қаптал*, *фланг* - әскер шебінің екі жақ (оң мен сол) шеттері. Қанат әскер шебінің ең осал буыны болып есептеледі де, шайқас кезінде жауынгерлер қарсыластарының қапталын бұзып өтуге, оған соққы беруге тырысады. Әсіресе ашық қапталды (құраманың, бөлімнің, т.б. қасында көршісі болмаса) айналып өту өте қауіпті. Сондықтан қанатпен олардың шектесетін тұсын қорғауды ұйымдастыру - ұрыс қолбасшысының басты міндеті.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Транспорт
Дәкен Шалабеков

**Дәкен Шалабеков** (15.7.1922 жыл, Қарағанды облысы, Нұра ауданы - 28.7.1958, Алматы) - әдебиет зерттеуші, филология ғылымдарының кандидаты (1955).

Қарағанды оқытушылар институтын бітірген. 1943-1947 жылдары Нұра ауданы Қантай бастауыш мектебінде мұғалім, Қарағанды қаласында адвокат, Жамбыл атындағы  №7 қазақ орта мектебінде оқытушы; Қарағанды мүғалімдер білімін жетілдіру институтының қазақ тілі мен әдебиет кабинетінің меңгерушісі, 1951-1958 жылдары тіл және әдебиет институтында ғылыми қызметкер болып қызмет атқарған.

"XIX ғасырдағы қазақ тарихи жырлары" атты зерттеуі "Қазақ әдебиеті тарихының" 1-томында (1960, 1- кітап) жарияланған.

## Дереккөздер


Санат:15 шілдеде туғандар
Санат:1922 жылы туғандар
Санат:Нұра ауданында туғандар
Санат:28 шілдеде қайтыс болғандар
Санат:1958 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан әдебиеттанушылары
Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары
Санат:Қарағанды оқытушылар институты түлектері
Санат:Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты қызметкерлері
Шанақ

**Шанақ** - арнайы жабдықтауды немесе жүктерді жолаушыларды, жүргізушіні орналастыратын автомобиль бөлігі. 
* **Жүктемелетін шынақ** - барлық тораптар мен агрегаттар бекітілетін жүйе қызметін атқаратын шанақ.
* **Бір көлемді шынақ** - жолаушылар бөлімі мен двигатель және багаж бөлімі тұтас шанақ,
* **Ашық шынақ** - жинастырылатын жұмсақ тентті немесе алынатын қатты қақпақты шанақ.
* **Жартылай жүктемелетін шынақ** - рамамен берік қосылған және онымен бірге жүкті көтеретін шанақ.
* **Рамалы шынақ** - рамамен жұмсақ қосылған шанақ, рессорға әсер ететін статикалық жүкті рама көтереді.
* **Ауыстырылатын шынақ** - арнайы шанақ, жүкті автокөліктің шасси жеріне жедел ауыстыруға болады.
* **Едені жүктемелетін шынақ** - статикалық және peccopғa әсер ететін салмақ тірекке түседі.
* **Үш көлемді шынақ** - үш бөлімнен тұратын шанақ: қозғауышка немесе багажға арналған бөлім, жолаушылар бөлімі және багаж немесе қозғауышқа арналған бөлім.
* **Капотсыз шанақ** - бір көлемді жолаушы шанақ рөлді доңғалақтың орталығы автомобильдің алдыңғы өсінде болады.
* **Екікөлемді шанақ** - екі бөлімнен тұратын шанақ: қозғауышқа немесе багажға арналған бөлім және жолаушылар мен багаж немесе қозғауышқа арналған бөлім.
* **Жабық шанақ** - алынбайтын қалың қақпағы бар жеңіл автокөлік шанағы.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Транспорт
Ерікті өлең

**Ерікті өлең** - қалыптасқан өлең өлшемін берік сақтамай, тармақтардың ырғағын еркін өрнектейтін өлең түрі. Ырғағы құбылмалы келетіндіктен Ерікті өлең сөйлеу интонациясына өте жақын болып келеді. Оның кейбір үлгілері халық поэзиясында, әсіресе шешендік сөздерде жиі кездеседі. Ерікті өлеңнің ескі жыраулардың толғауларына тән дәстүрін жалғастырған үлгісі Махамбет поэзиясында мол. Мысалы:


*<big><big><big>“</big></big></big> 
Садағына сары жебені салдырған,<br /> 
Садағының кірісін<br />
Сары алтынға малдырған. <br />
Тереңнен көзін ойдырған, <br />
Сүр жебелі оғына<br />
Тауықтың жүнін қондырған. <br />
Маңдайын сары сусар бөрік басқан,<br />
Жаурынына күшіген жүнді оқ шанышқан. <big><big><big>”</big></big></big>* 


*С.Сейфуллиннің "Бір акынның сандырағы" 
*І.Жансүгіровтің "Ала бие" 
*Д.Әбілевтің "Айтшы, теңіз, сырыңды маған" 
С.Мәуленовтің "Адам өлмейді" поэзиялық туындыларын Ерікті өлең түріне жатқызуға болады. Ерікті өлеңнің қазіргі поэзиядағы үлгілерінен қара сөзге тән сөйлем құру ерекшеліктерін, өлең ырғағына жанастыра ұтымды қолдануға бейімдік айқын байқалады.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Жібек Ерубайқызы

**Жібек Ерубайқызы** (1910 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы Балықшы ауылы) - халық ақыны.

Жасынан жетімдік, жоқшылық көріп, зарлы өлең, сын-сықақ жырлар шығарған. Ақынның бір топ өлеңдері ("Қазақстан әйелдері" 1965, № 5) және белгілі ақын К.Жүсіпбековпен айтысы ("Айтыс" 3-т, 1966) баспа жүзін көрген. Бұл айтыс 8-сыныпқа арналған "Қазақ әдебиеті" оқулығында (Қ.Жұматиев, 1969) талданған. Көптеген өлең, жыр, толғаулары кезінде жазылып алынбаған.

## Дереккөздер


Санат:1910 жылы туғандар
Санат:Ақжайық ауданында туғандар
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Айтыс ақындары
Мәжит Сапарғалиұлы Бегалин

**Мәжит Сапарғалиұлы Бегалин** (22 ақпан 1922, қазіргі абай облысы, Абай ауданы, Дегелең а. - 5 мамыр 1978, Мәскеу) — кинорежиссер, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1966). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан.

## Өмірбаяны
Арғын тайпасы Қаракесек руының Байбөрі бөлімінен шыққан.

1948 жылы  Мәскеудегі Бүкілодақтық кинематография институтын бітірген. 

1950 - 1978 жылдары "Қазақфильм" киностудиясында режисер болып, өз замандастары туралы "Бұл Шұғылада болған еді" (1955), "Жерге қайта М.Бегалинның оралуы" (1959), "Тұлпардың ізі" (1964) көркем фильмдерді қойды. 

Ш. Уәлиханов туралы "Оның күні туады" (1957), Б. Момышұлы жайында "Артымызда Мәскеу" сценарий авторы (1967).

1968 жылы Фрунзе (қазіргі Бішкек) қаласында өткен Орта Азия мен Қазақстан кино өнері байқауының бас жүлдесі мен 1- дәрежелі дипломы иегері.

М. Мәметова туралы "Мәншүк туралы баллада" (1969) секілді тарихи-ғұмырнамалық фильмі Бегалиннің режиссерлік шеберлігін танытты. 

1970 ж. Минск қаласында өткен Бүкілодақтық кинобәйгедегі КСРО Қорғаныс минстрлігінің бас жүлдесі иегері. 

Ресми шығармашылығы  туралы "Мажит Бегалин" атты деректі фильм (1981) түсірілген.

## Марапаттары
Еңбек Қызыл Ту, "Құрмет белгісі" ордендерімен марапатталған.

## Фильмографиясы
### Актер ретінде
*1971 -  *[[Он төртінші параллельдегі түн]]* - *Кхам Бут

=== Режиссер ретінде ===
*1955 -  *Бұл Шұғылада болған еді*
*1957 -  *Оның уақыты келеді*
*1958 -  *Жерге оралу*
*1964 -  *Тұлпардың ізі* 
*1967 -  *Ел басына күн туса (фильм)* 
*1969 -  *Мәншүк туралы ән* 
*1975 -  *Дала гүрсілі*

=== Сценарист ретінде ===
*1967 -  *Ел басына күн туса (фильм)* 
*1975 -  *Дала гүрсілі''

## Әдебиеттері
Мэтр. Мажит Бегалин туралы естеліктер, Астана, 2002 (қазақ, орыс тілдерінде).

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан актерлері
Тарихи жырлар

**Тарихи жырлар** — белгілі тарихи оқиғаларға байланысты туған эпикалық шығармалар. Тарихи жырларда оқиғаның дәлдігі сақтала бермейді.

Әр кезеңнің тарихи-әлеуметтік, коғамдық-саяси бет-бедері көркемдік тұрғыдан қорытылып бейнеленеді. Бұл жанрда ру-тайпалық мақсаттар қаға-беріс қалып, жалпы халықтық мемлекеттік мүдделер басты сипат алады. Батырлар жырында кездесетін ғайыптан туу, жар іздеу, құда түсу, батырдан туған ізбасар сияқты оқиғалар Тарихи жырларда ұшырамайды. Сондай-ақ, әсіресе көркемдеу құралы (гипербола) Тарихи жырларда мүлде әлсірейді. Бұл жырлардың бәрі — ертеде туғандары да, кейінірек шығарылғандары да анық тарихи оқиғаларға негізделген, ал басты кейіпкерлер — тарихта болған адамдар. Тарихи жырлардың авторлары — көбінесе, сол оқиғаларды көзімен көрген тұстастары. Авторлар көзімен көрген, өздері бастан кешірген оқиғаларды уақытына карай рет-ретімен баяндайды. 
:*"Тарихи жырлардың батырлық эпостан жанрлық айырмашылығы бар. Яғни тарихи жырларда эпостық баяндауға тән обьективтік сарынның орнын оқиғаларды тікелей кабылдаған автордың әсері араласқан субьективтік баға басады"* (Әуезов М., "Уакыт және әдебиет", 1962, 75-бет). 
Тарихи жырлардың шығу, пайда болу мерзімдері әр халықтың фольклорында әр түрлі. Қазақ ауыз әдебиетінде тарихи жырлар *4 кезеңге* бөлінеді. 
# Алғашқы кезеңдегі Тарихи жырлар Алтын Орда, Ноғайлы, Астрахан, Қырым хандықтарына карсы феодалдық соғыстар (14 - 17 ғ.) суреттеледі ("Едіге", "Нұрадин", "Орақ-Мамай", "Қарасай-Қази", "Мұсахан", "Телағыс", т.б. жырлар). 
# Жоңғар, қалмақ шапқыншылығына қарсы жорықтарды (18 ғ.) қамтитын екінші дәуірде Қабанбай, Бөгенбай, Олжабай, Өтеген, Жәнібек батырлар туралы жырлар туды. 
# Үшінші дәуірде ұлт-азаттық, бостандык жолындағы күресті (19 ғ.) сипаттайтын жырлар шьпсғы: "Исатай-Махамбет", "Бекет батыр", "Досай батыр", "Жанқожа батыр", т.б. 
# Төртінші кезең 20 ғ-дың басындағы төңкеріс жылдарындағы елеулі оқиғалар және 1916 жылғы патша үкіметіне карсы халық көтерілісі жайындағы жырлармен шектеледі ("Туар ма екен бізге күн", "Еріксіз келдім елімнен", "Зарлы заман кезінде", "Құлақасқа", "Бекболат", "Ұзақ батыр", "Амангелді" т.б.). 
Қазақ әдебиетіндегі Тарихи жырларды Үмбетей, Мұрат, Тілеміс, Нысанбай, Жанкісі, Шернияз, Жамбыл, Нұрпейіс, Мұрын сияқты ақынжыраулар шығарған, толықтырып, өндеп қайта жырлаған. Тарихи жырларға алғаш көңіл бөлген Ш. Уәлшанов еді. Ол "Абылай", "Орақ батыр" жырларын жазып алып, зерттеді. Одан кейін 19 ғ-да В.Радлов, Г.Потанин, И. Березин, И. Аничков, 20 ғ-дың басында М.Ж. Көпеев, Ә. Диваев т.б. көрнекті фольклористер Тарихи жырларды жинауда көп еңбек сіңірді. Қазір Орталық ғылыми кітапхананың қолжазба қорында 400-дей Тарихи жырлар бар. Кеңес дәуірінде Тарихи жырларды зерттеуге С. Сейфуллин, М. Әуезов, С. Мщанов, Ә. Марғұлан, К,.Жцмалиев, Е. Ысмайылов, М.Ғабдуллин, Н.С. Смирнова, Б. Кенжебаев, Ф. Бердібаев, Б.Уақатов, Н. Төреұлов, К. Сейдеханов, т.б. ғалымдар зор үлес қосты. Көптеген Тарихи жырлар хрестоматияларға, жинақтарға енді, жеке кітап болып басылды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан әдебиеті
Бүркітті

**Ауылдар**:

* Бүркітті – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы темір жол бекеті.
* Бүркітті – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы ауыл.
* Бүркітті – Павлодар облысы Баянауыл ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар**:
* Бүркітті – Жамбыл облысы Сарысу ауданындағы ескі тұрақ.
* Бүркітті – Жамбыл облысы Сарысу ауданындағы өзен.
* Бүркітті – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы шоқы.

Санат:Айрық беттер
Бөріжар зираты

**Бөріжар ** – *көне зират*. Түркістан облысы Арыс өзенінің сол жағалауында. Ол түрлі кезеңдерге жататын жүздеген обалардан тұрады.

*1949, 1951 жылдары*  Оңтүстік Қазақстан археологиялық  экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам), *1966 — 1970 жылдары*  Оңтүстік  Қазақстан кешенді археологиялық  экспедициясы (жетекшісі Б. Нұрмұханбетов) зерттеген. Мұндағы катакомбалық жерлеу әдісі Орта Азия мен Қазақстанның оңтүстік аудандарындағы отырықшылық мәдениеті ескерткіштерінде (Сырдың ортаңғы ағысындағы Жамантоғай, Ақтөбе, Шаушыққұмның 1, 2 ғасырларға жататын обалары) көп кездеседі. Обалардың (қорымдардың) үстіндегі үйінділерінің аумағы *3х3,5 м*, кейде *5х18 м-ге дейін* жетеді. Мұндай үйінділердің астындағы қабірлерде мүрделерді төбесі пахса домбаздарынан күмбездеп салынған науыстарға (тасқабір) жерлеу әдістері қолданылған. Науыстардың өлшемдері әр түрлі (2х3, 3х3, 2,5х3, 3,5х3 м), қабырғаларының қалыңдығы *0,4 — 0,5 м*, толық сақталған бөлігінің биіктігі *1,5 м*. Науыстың еденіне жұмыр тастар, кейбіреуіне құмыралардың сынықтары төселіп, 1-ден 8-ге дейін мәйіттер қойылған, кірер аузы пахса домбаздарымен бекітілген. Мәйіттердің жанынан әр түрлі *құмыралар, пышақтар, қанжарлар, жебенің* үш қанатты ұштары, белбеудің күмістен жасалған тоғалары мен жапсырмалары, сырғалар мен моншақтар табылды. Зираттың бұл тобы орта ғасырлар кезеңіне (6 — 8 ғасырлар) жатады.

## Сыртқы сілтемелер
*«2006 жылы Бөріжар обасын археологиялық зерттеу жөніндегі есеп»
* «ТАРИХ ТАҒЫЛЫМЫНА САПАР»

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысы
Санат:Археология
Қалкен Шәкенұлы Әділшінов

**Қалкен Шәкенұлы Әділшінов** (15.10.1913 Павлодар облысы Баянауыл ауданы - 23.5.1980 Алматы) - актер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1945).

Арғын тайпасының Сүйіндік руы Айдабол бөлімінен шыққан.

Актерлік өнерге ол жас кезінен әуес болып, ән салуға, тақпақ айтуға шебер болатын. Ол көркемөнерпаздар үйірмесінің жұмысына белсене қатысып, ауыл сахнасында қойылған шағын қойылымдарда өнер көрсете бастады. 1932 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақ академиялық драма театрының актері қызметін атқарған. 1935 жылы режиссер М.Г. Насоновтың жетекшілігімен осы театрдың студиясын бітірген. Оқып жүрген кезінде-ақ театр спектакльдеріне қатыса бастады. Ұлы Отан соғысына қатысқан, үш жыл бойы Қызыл әскерде зеңбірек батареясының командирі болған. 1956 жылдан бастап киноға түскен. 1958 жылы Мәскеу қаласында өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты. Әділшінов өзі ойнайтын рөлінің әлеуметтік, тұрмыстық, психологиялық жағына ден қоюмен қатар, оның мінез-кейпін әсерлеп көрсететін өткір мінезді актер болатын.

## Рөлдері

### Театрдағы рөлдері
Таңдаулы рөлдерінің қатарында

*Әбділда Тәжібаевтың «Майрасындағы» *Акаев*
* Әбділда Тәжібаевтың «Халқым туралы аңызындағы» *Дүбір*
* Мұхтар Әуезовтың «Түнгі сарынындағы» *Қыдырбай*
*Ғабит Мүсіреповтің "Ақын трагедиясындағы" *Науан хазірет*
*Ғабит Мүсіреповтің "Қозы Көрпеш - Баян сұлуындағы" *Жатық*
*Мұхтар Әуезовтің "Еңлік Кебегіндегі" *Көбей*
*А.Н. Островскийдің "Таланттылар мен табынушыларындағы" *Бақин*
*Әбділда Тәжібаевтың «Той болардасындағы» *Айдар*
*Әлжаппар Әбішевтің "Достық пен махаббатындағы" *Мирон*
*Әлжаппар Әбішевтің «Армандастарындағы» *Илья Миронович*
*Әлжаппар Әбішевтің «Белгісіз батырындағы» *Дүрмек*
*Мұхтар Әуезов пен Леонид Соболевтің "Абайындағы" *Михайлов*, *Жиренше*
*Жан Батист Мольердің "Сқапеннің айласындағы" *Сқапен*
*Қалижан Бекхожиннің «Ұлан асуындағы» *Рожков*
*Мұхтар Әуезовтің «Айман-Шолпанындағы» *Жарас*
*Мұхтар Әуезовтың «Еңлік-Кебегіндегі» *Көбей*
*Мұхтар Әуезовтың «Қарақыпшақ Қобыландысындағы» *Көбікті*
*Назым Хикметтің «Елеусіз қалған есіл еріндегі» *Қызметші*
*Сәбит Мұқановтың "Шоқан Уәлихановындағы" *[[Петр Петрович Семенов-Тян-Шанский|Семенов-Тянь-Шаньский]]*
*Сәбит Мұқановтың «Сәкен Сейфуллиніндегі» *Колчак*
*Сәкен Жүнісовтің «Ажар мен Ажалындағы» *Қатай*
*Ш.Хұсайыновтың «Сырымбет саласындағы» *Глаголев*

### Кинодағы рөлдері
*1957 — «Оның уақыты келеді» фильмінде — шағын рөл
*1963 — «Менің атым Қожа» фильмінде — *Ахметов, мектеп директоры*

## Марапаттары
Қызыл Жұлдыз және "Құрмет белгісі" орденімен, медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер
Берік Ыбырашұлы Қорқытов

***Берік Ыбырашұлы Қорқытов*** (2.2.1928 ж.т., Атырау қаласы) - жазушы, драматург. Қаз¥У-ды бітірген (1951). 
1942 - 70 жылдары Атырау облысы "Социалистік құрылыс" (қазіргі "Атырау") газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы. 1970 - 89 ж. Қазақстан Жазушылар одағының Атырау облысындағы әдеби кеңесшісі болған. Алғашқы пьесасы "Асыл жандар" Атырау облысы театрының сахнасында қойылған. "Исатай" (1962), "Ақбөбек" (1966), "Біз Жетісуданбыз" (1969), "Жайық таңы" (1977), "Ақылшы аға" (1976), "Кіндік шеше" (1978), "Соқыр ішек" (1985), "Алтын айдар", "Құдірет", т.б. драм. шығармаларын, "Жарайсың, шалым", "Кіндік шеше", "Жарайсың бажа", "Жарайсың, бозторғайым" комедияларын жазған. Эстон жазушысы Э.Раннеттің "Адасқан ұл" (1959), грек жазушысы А.Парнистің "Афродита аралы" (1961), өзбек жазушысы Ш.Башбековтің "Шойын қатын" (1990), Н.Доризоның
"Яков Джугашвили", Н.Абрамцеваның "Қарлыгүл шақырады" пьесаларын, сондай-ақ, М.А. Шолоховтың, Г.Рыклиннің бірнеше әзіл-сықақ әңгімелерін қазақ тіліне аударған. Пьесалары Шымкент, Жетісай, Торғай, Орал, Атырау облысы театрлары сахналарында қойылып жүр. Қаламгер драматургия жанрымен бірге қазақ баспасөзінің тарихымен, Атырау өңірі ақындарының, билерінің, батырларының тарихымен айналысып, зерттеу еңбектерін жариялады. 
*"Атыраудың билері мен батырлары", "Сырымның шешендік сөздері", 
"Мақаштың шешендік сөздері"* кітаптары жарық көрген.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Қорлыбай батыр

**Қорлыбай батыр** - аңыз-әңгіме.

Халық ақыны Қ.Айнабеков ел аузынан жазып алған аңызда Қорлыбай батырдың қалмақ ханы Қалданды ақылына көндіріп татуласқаны салады, Қорлыбайдың ақиқатты кен адамгершілігі мен бейбіт с бітімгершілік қасиеттері баянды. Әңгіме 1945 жылы Қарағанды қара сөзбен жазылған. Қолжазба нұсқасы Орталық ғылым кітапхана қорында сақталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан әдебиеті
Мәнуар Әсетқызы Абдуллина

**Мәнуар Әсетқызы Абдуллина** (22.03.1922/24, Қостанай облысы Жангелді ауданы Торғай ауылы) - актриса, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1995).

## Өмірбаяны
Алматы қаласындағы дене шынықтыру техникумының акробатика бөлімінде оқыды (1940 - 43). Алматы театр училищесінің актерлік бөлімін бітірген (1952). 1943 - 96 ж. Қазақ академикалық драма театрының актрисасы болды.

## Рөлдері
М. Абдуллина ұлттық және аударма драмалық шығармалар бойынша қойылған спектакльдерге қатысып, әр алуан драматургия және комедиялық рольдер ойнап, өткір мінезді актриса екенін танытты. Орындаған рольдердің арасынан Әнапия (Ә. Тәжібаев пен Г. Рошальдің "Жомарттың кілемінде"), Перизат (Ә. Әбішевтің "Достық пен махаббатында"), Айғаным (Қ. Аманжоловтың "Досымның үйленуінде"), Бөпежан (Т. Ахтановтың "Сәулесінде"), Мэри (Б.А. Лавреневтің "Америка дауысында"), Варвара (А.Н. Островскийдің "Найзағайында"), Бьянка (У. Шекспирдің "Асауға түсауында"), т.б. атап айтуға болады. Өзі қызмет еткен театр ұжымымен Мәскеу, Бішкек, Қазан және Нүкіс қалаларына гастрольдік сапармен барып, өнер көрсетті. 1952 жылдан бастап киноға да ("Жамбыл", "Дала қызы", т.б.) түскен. Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған (1966).

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан театр актрисалары
Әкімгерей Қоспанов

thumb|right|200px
***Әкімгерей Қоспанов*** (1878, Ақтөбе облысы, Мәртөк ауданы, Бөрте ауылы - 1932, Шымбай қыстағы, Қарақалпақстан) - ақын. 
Тама руынан.
*"Қарасай-Қази"*, *"Орак-Мамай"*, *"Телағыс"*,* "Қобыланды"*, *"Асан қайғы"* киссаларын жырлаған. Ақтөбе, Орал, Орынбор, Қазалы, Қызылорда, Шымкент, Ташкент, Қарақалпақстан өңірлерін аралап, жыр айтқан. А. Затаевичке ондаған ән мен *"Ақсақ құлан"* күйін жаздырған. Өлең-жырлары, айтыстары көп сақталмаған. Ел арасына кең тараған айтыстардың ішінде Мырзабек Байжановпен (Қызыл жырау) айтысы ғана хатқа түскен.

## Дереккөздер


Санат:1878 жылы туғандар
Санат:Мәртөк ауданында туғандар
Санат:1932 жылы қайтыс болғандар
Санат:Шымбай ауданында қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Қазақстан жыршылары
Санат:Айтыс ақындары
Абыз халық театры

**Абыз халық театры** - әуесқой драма ұжымы. 1965 жылы Қарағанды облысының Қарқаралы ауданындағы Абыз ауылдык клубы жанынан ұйымдастырылды. Ұжымды ұйымдастырған, әрі көркемдік жетекшісі А. Сүлейменов. 1985 жылдан театрдың көркемдік жағын Т. Ахмадиев басқарды. Ұжым жұмысына *Б.Жүнісов, А.Қашаганова, К.Нәзіров,* т.б. белсене қатысты. 1973 жылы халық театры атағын иеленді. Театр репертуарында қазақ драматургтерінің пьесалары: *[[Мүсірепов|Ғ.Мүсіреповтің]] "Қыз Жібек", [[Майлин Бейімбет|Б.Майлиннің]] "Шұғаның белгісі", Ш.Құсайыновтың" Рәбиғасы", С.Жүнісовтің "Жаралы гүлдері" мен "Тырау-тырау тырналары", О.Бодықовтың "Қанжар мен домбыра"*, т.б. болды. Абыз халық театры — республикалық байқаулар мен
фестивальдердің лауреаты.

## Дереккөздер


 

Санат:Қазақстан театрлары
Санат:Қарағанды облысы
Автохтонды мәдениет

**Автохтонды мәдениет** ( - жергілікті) - белгілі бір аймақтың ең ежелгі халқының мәдениеті, алғашқы пайда болған жерінен қоныс аудармай, мәдени біртектілікті сақтай алған этномәдениет. Автохтонды мәдениет ұғымы Л.Н. Гумилевтің еңбектерінде жан-жақты карастырылған. Автохтонды мәдениеттің басты қағидалары: 
* этностар биосфераның бір бөлігі болып табылады;
* адамдар ландшафтыға икемделе бірігеді;
* әрбір халықтың кеңістік тұтастығы, Отаны бар;
* адам өз биоценозында, басқалардың емес, өзінің атабабаларының тәжірибесіне сүйене отырып өмір сүреді.
Ландшафтың өзгеруі ұлттық мәдениеттің өзгеруіне әкеліп соғады. Еуразия құрлығын 5 автохтонды этно-мәдени аймаққа бөлуге болады: 
# муссондық Қиыр Шығыс - конфуцийшілік-буддалық өркениет кеңістігі;
# құрғақ Ұлы Дала - көшпелілер мәдениетінің аймағы;
# субтропик Таяу Шығыс - мұсылмандық әлем;
# орманды Шығыс Еуропа - батыс христиандық кеңістік.
Еуразияның далалық аймағын оның ландшафты мен ауа райына бейімделген автохтонды этностар: түркілер, моңғолдар, угро-финдер, тибеттіктер, т.б. мекендеген. Адамзат тарихында мүлдем оқшауланған, арғы тегін таза сактап калған мәдениеттер сирек кездеседі. Тарихи-мәдени процестер барысында әр түрлі мәдениеттердің тоғысуы, олардың сүхбаттық аймағының үлғаюы өркениеттік даму үшін ыңғайлы болады. Қазақтар Орталық Азияның автохтонды тұрғындары болғанымен, ғасырлар барысында көптеген сыртқы мәдени ықпалдарды да өз бойына сіңірді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Авансцена

**Авансцена** ( және ) - сахнаның алдыңғы жақ бөлігі. Қазіргі театрда шымылдық пен рампа арасындағы кеңістік. Кейде Авансцена спектакльдің бөлімдері арасында сахналық жиһаздардың орнын алмастыру кезінде актерлердің жабық шымылдық алдында шағын сахналық көрініс, интермедияны орындауында пайдаланылады.

## Дереккөздер


 

Санат:Театр өнері
Қуаныш Әжімұратов

**Қуаныш Әжімұратов** (25 қаңтар 1945, Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданы Жетікөл а. - 14 маусым 2000, Алматы) -күйші, қобызшы, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1994). 

* Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) бітірген (1975). 

* 1975 жылдан Қазақ академиялық ұлттық аспаптар оркестрінде домбырашы және қылқобыз аспаптарында жеке орындаушы. Осы оркестрдің құрамында ол көптеген шетелдерде (Италия, Португалия, Швеция, Ауғанстан, Қытай, Франция, Түркия, т.б.) болып, қазақ музыка мәдениетін танытуға үлес қосты. Репертуарынан Қорқыт, Ықылас, Әбікей, Тәттімбет, Дәулеткерей сынды халық композиторлары шығармалары орын алды. Әжәмұрат сондай-ақ өлең де шығарған.

## Дереккөздер


Санат:25 қаңтарда туғандар
Санат:1945 жылы туғандар
Санат:Сырым ауданында туғандар
Санат:14 маусымда қайтыс болғандар
Санат:2000 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Күйшілер
Санат:Қазақстан қобызшылары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Дулат Шалқарбаев

**Шалқарбаев Дулат** (19.5.1923, Жамбыл облысы Сарысу ауданы Саудакент ауылы - 16.02.2011, Жаңатас) - жазушы, ақын.

## Жетістіктер
* 1941 жылы есеп-сынақ бөлімінде инспектор
* 1946 жылы астық дайындау мекемесінде есепші
* 1948 жылы - агент
* 1949 - 1953 жылдары Сарыарқа мал жайылымы телімінде қызыл отау меңгерушісі, аудандық кеңес атқару комитеттінде инспектор
* 1953 - 1963 жылы "Социалистік шаруа" газетінде жауапты хатшы
* 1963 - 1965 жылдары кәсіптік училищеде директордың саяси-тәрбие істері жөніндегі орынбасары әрі партком хатшысы
* 1965 жылы Мойынқұм аудандық "Коммунизм таңы" газетінде редатордың орынбасары, облыстык "Еңбек туы" газетінің Сарысу, Талас аудандары мен Қаратау аймағының меншікті тілшісі болып еңбек еткен.
* 1967 - 1974 жылдары Сарысу аудандық "Октябрь таңы" газетінің Сарысу, Талас пен Қаратау аймағындағы меншікті тілшісі болып еңбек еткен.
* 1974 -  1975 жылдары аудандық кино жүйесі мекемесінің директоры
* 1975 - 1978 жылдары аудандық газетте бөлім меңгерушісі, автоклуб меңгерушісі болып істеген.

Қазір зейнеткер. 
## Шығармалар
Тоғыз кітап, үш пьесаның авторы. 
* "Батыр Бораш" (1961)

* "Кім жақсы" (1963) әңгімелер жинағы

* "Арнадым саған" (1976) өлеңдер жинағы

* "Бисенбай әңгімелері" (1979)

* "Шынар" (1985)

* "Айналайын адамдар" (1986), т.б. кітаптары бар.

## Дереккөздер


Санат:19 мамырда туғандар
Санат:1923 жылы туғандар
Санат:Саудакентте туғандар
Санат:16 ақпанда қайтыс болғандар
Санат:2011 жылы қайтыс болғандар
Санат:Жаңатаста қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан журналистері
Ағаш ұқсату

*Ағаш ұқсату* - қолөнердің көне түрі. Ол төрт топқа болінеді. *Балташылар* - үй құрау, еден төсеу, діңгек, тұғыр, арба, шана, есік-жақтау, саябан, т.б. жасаушылар. *Үйшілер* - киіз үй сүйегін, адалбащн, асадал, сүйреткі, күйме жасайтын ісмерлер. *Оймашылар* - ыдыс-аяқ, түйгі, күзеншелек, үзеңгі, кереует, кебеже, жцкаяц, абдыра, сықырлауық сияқтыларды оюлайды. Музыкалық аспаптар да жасайды. *Тоқушылар* - шарбақ, шабата, қорап, себет, ергенек, т.б. тоқиды. Көшпелі мал өсірушілік, аңшылық және жаугершілік дәуірде Ағаш ұқсату басты өнер болған.

Ағаш ұқсату ертеде қазақ ортасында арнайы кәсіп ретінде жолға қойылған. Көшпелі ортаға лайықталған үй-тұрмыс бұйымдары, баспана, ер, мал шаруашылығының әбзелдерін ағаш ұқсату кәсібімен айналысқан мамандар ағаш шеберлері мен ерші, үйшілер айналысты. Жартылай отырықшылық пен жер өңдеумен айналысатын ортада ағаш шеберлерінің арнайы маманданған түрлері дамыды. Кесілген ағашты қалыптасқан дәстүрлі технологиялық тәсілдер бойынша кептіреді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Александр Артёмович Адабашьян

**Александр Артёмович Адабашьян** (10 тамыз 1945, Мәскеу) — кеңестік және ресейлік сценарийші, кинодраматург, суретші, Ресейдің еңбек сіңірген суретшісі (1982). Мәскеу жоғары көркемсурет училищесін бітірген (1974). Никита Михалковпен бірлесіп шытырман оқиғалы Транссібір экспресі (1977) фильмінің, сондай-ақ, басқа көптеген фильм сңенарийлерін жазған.

## Дереккөздер

Санат:КСРО суретшілері
Санат:Ресей суретшілері
Санат:XX ғасыр суретшілері
Санат:XXI ғасыр суретшілері
Санат:Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Ресей Федерациясының еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Адажио

**Адажио** ( - қолайлы, жайлы) - баяу музыкалық ырғақ; 
# классикалық жаттығу биі немесе балетте лирикалық сазды музыка сүйемелімен баяу орындалатын би бөлімі. Кейде жеке би эпизоды (па-де-де, па-де-труа, па д' аксьон, гран па); 
# музыкалық екпін.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Қошқарбай батыр

***Қошқарбай батыр*** - аңыз - әңгіме. Баянауылдық Райымбек Құдайбергенұлынан жерлесі Бекқожа Бөгенұлы 1935 жылы жазып алған. Аңыз қазақ-қалмақ соғысы кезінде ерлік көрсеткен Қошқарбай батырдың олжаға түскен қызды уәдесінде тұрып, Жайықбай молдаға беруі, ол қыздан туған атақты Қыпшақ Ыбырайдың ел-жұртқа қадірі артқан аға сүлтан болуы жайлы сыр шертеді. Халық ақыны Қайып Айнабековтің айтуынан жазып алынған* "Қыпшақ Қошқарбай батыр"* атты екінші нұсқаның сюжеттік құрылымына сәл өзгеріс енгізілген де, олжаға түскен қыз анасының өтініші бойынша Қошқарбай батыр қызды өз молдасы Жайықбайға арнайы қосуы, одан туған атақты Ыбырайдың елге сіңірген еңбегі мен оның балаларының тәкаппарлығы әңгіме болады. Алдыңғы нүсқа қара сөзбен жазылса, Қайып нұсқасында қара сөз бен қара өлең аралас келеді. Екі нұсқа да Орт. ғыл. кітапхана қорында сақтаулы.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Михаил Борисович Азовский-Элькин

**Михаил Борисович Азовский-Элькин** (13.4.1909, Ресей, казіргі Доңдағы Ростов қ. - 21.11.1985, Алматы) - актер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1955). 1927 ж. Дондағы Ростов қаласындағы театр мектебін бітірген. 1937 жылдан өмірінің соңына дейін мемлекеттік академиялық орыс драма театрында (Алматы) қызмет етті. Оның өнері жоғары сахналық мәдениетімен әрі зор актерлік шеберлігімен ерекшеленеді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген əртістері
Қайыржан Айбатов

**Қайыржан Айбатов** (1932 жт„ Батыс Қазақстан облысы Орда ауданы Талапа.) - күйші, халық композиторы Құспан Нысанбаевтың шәкірті. Жәнібек аудандық ұлт аспаптар оркестрінің күрамында домбырашы болған. Айбатовтың көптеген музыкалық шығармалары ел ішінде кең таралған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Жамлиқа Шалұлы

**Жамлиқа Шалұлы** (10.3.1939 жылы туған, Моңғолия, Баян-Өлгей аймағы, Тұлба сұмыны (ауданы) - ақын, жазушы, аудармашы.

## Жетістіктері
1965 жылы Моңғолия мемлекеттік университетін, Моңғолия Орталық Жастар одағында, Моңғолияның газет-журналдарында 35 жыл қызмет атқарған.
## Шығармалары
Шығармаларын моңғол тілінде жазады. "Алтай тынысы", "Күн досы", "Тау өзенінің тасқыны", "Тау жарығы", "Ыстық жаздың жауыны", "Үлкен үй", т.б. роман, повесть, өлең, жыр жинақтарының авторы. М.Әуезовтің "Абай жолы" романының II кітабын, С.Мұқановтың "Ботагөз" романын, "Қазақстан жазушыларының біріккен жинағын", Жұбан Молдағалиевтің "Мен қазақпын", Кадыр Мырза Әлінің "Шымыр жаңғақ", Қазақстан балалар жазушыларының "Тарту" жинағын, басқа да көптеген қаламгерлердің туындыларын, Моңғолиядағы қазақ жазушыларының 20 шақты кітабын моңғол тіліне аударған.

Моңғолияның медаль, грамоталарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:10 наурызда туғандар
Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Баян-Өлгей аймағында туғандар
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Моңғолия ақындары
Санат:Қазақ жазушылары
Санат:Моңғолия жазушылары
Санат:Қазақ аудармашылары
Санат:Моңғолия аудармашылары
Санат:Моңғолия мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Моңғолия қазақтары
Айтбай Шаншаров

**Айтбай Шаншаров** (17.4.1929 жылы туған., Астана) - жазушы, аудармашы.

Рудком балалар үйінде тәрбиеленген. 
1951 жылы ҚазҰУ-ды бітірген.

Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет (қазіргі "Жазушы") баспасында, "Қазақстан" баспасында редактор, аға редактор, Қазақ совет энциклопедиясында аға редактор қызметтерін атқарды. Балаларға арналған кітапшалары бар. Л.Н. Толстойдың. И.Мележдің, П.Вежиновтың. С.Вангелідің роман, повестерін аударып, жеке кітап етіп бастырған.

## Дереккөздер
Ләйла Әділханқызы Айдарбекова

**Ләйла Әділханкызы Айдарбекова** (1.1.1950 ж.т., Алматы) - хор дирижері, педагог, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1984), профессор (1997). Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) бітірген (1973). 1972 - 76 ж. Қазақ акад. опера және балет театрында хормейстер болды. Алматы муз. училищесінде, Алматы республикалық музыкалық мектебінде жұмыс істеген. 1976 жылдан Қазақ ұлттык консерваториясында педагогикалық қызметпен (аға оқытушы 1980, 1986 жылдан доцент, проф.) шұғылданады.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қуанған Жұмаханұлы

***Қуанған Жұмаханұлы*** (1951, Моңғолия, Баян Өлгий аймағы, - 23.5.1996, Өлгий қаласы) - ақын, аудармашы, филол. ғыл. канд. (1993). 

Улан Батордағы Моңғолия мемлекітінің университетін (1972), Мәскеудегі Әдебиет институтын (1985) бітірген. Баян Өлгий аймақтық жазушылар одағының хатшысы, *"[[Невада-Семей]]"* Халықаралық қозғалысының Баян Өлгий аймақтық бөлімшесінің төрағасы, осы қозғалыс үні *"Заман-ай"* газетінің редакторы, өмірінің соңғы жылдарында Баян Өлгий аймақтық *"Жаңа өмір"* газетінің сарапшысы қызметін атқарған. Моңғол әдебиетінің классиктері Д.Нацагдорж, Б.Ренчин, Б.Явуухулан шығармаларын қазақ тіліне, Ж.Жабаев, Ж.Молдағалиев т.б. қазақ ақындары туындыларын моңғол тіліне аударған.

## Дереккөздер


Санат:1951 жылы туғандар
Санат:Моңғолияда туғандар
Санат:1996 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Моңғолия ақындары
Санат:Қазақстан аудармашылары
Санат:Қазақ тілін зерттеушілер
Санат:Моңғолия ғалымдары
Санат:Моңғолия қазақтары
Санат:Моңғолия филологтары
Айгүл халық ансамблі

**"Айгүл"** - Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институтының жанынан құрылған вокалды-аспаптық халық ансамблі. 1968 ж. вокалды-аспаптық квартет түрінде құрылған. Репертуарынан қазақтың халық әндері, басқа ұлттардың ән-билері орын алды. 1975 ж. "Айгүлге" халық ансамблі құрметті атағы берілді. "Айгүл" гастрольдік сапармен бұрынғы одақтас республикаларды, шет елдерді Полыианы (1970), Югославияны (1973), Моңғолияны (1977), Германияны (1978), Франңияны (1972) және Жапонияны (1976) аралады. "Айгүл" Лейпциг қаласында өткен Халықаралық жәрмеңкеге (1979), 22-Олимпиада ойындарының (1980, Мәскеу қ.) мәдени бағдарламасына, Конго халық республикасында өткен Қазақстан күндеріне (1982) қатысты. Қазақстан Комсомол сыйлығының лауреаты (1978). Ансамбльдің көркемдік жетекшілік - әр жылдары М.Балтабаев, Ж.Тұяқбаевтар (1978 жылдары бастап) болды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Ғұмырнамалық фильм

**Ғұмырнамалық фильм** - киноөнерінің тарихи тұлғалар, қоғам, ғылым жөне мәдениет қайраткерлерінің өмірі мен қызметі туралы туындысы.

Қазақ кино өнерінің қарлығашы "Амангелді (фильм)" (1938) - ғұмырнамалық-көркем фильм болды. Осыдан бастап қазақ кинематографияшылары бүгінгі күнге дейін төмендегідей ғұмырнамалық  фильмдер түсірді: 
*Абай туралы - "Абай әні" (1945, сценарий авторлары М.Әуезов, Г.Рошаль; режиссер Рошаль, Е.Арон; басты рольде Қ.Қуанышбаев),

*"Абай" (1995, сценарий авторлары А.Әмірқұлов, Л.Ақынжанова, А.Баранов; режиссер Әмірқүлов; басты рольде Ғ.Тұрықбаев);

*Ж.Жабаев туралы - "Жамбыл (фильм)" (1952, сценарий авторлары: Н.Погодин, Ә.Тәжібаев; режиссер Е.Дзиган),

*"Жамбылдың жастық шағы" (1996, сценарий авторы: М.Жолдасбеков; режиссер Қ.Қасымбеков; басты рольде М.Тазабеков);

*Ш.Уәлиханов туралы - "Оның уақыты келеді" (1957, сценарий авторлары: С.Ермолинский, М.Блей-ман; режиссер М.Бегалин; басты рольде Н.Жантөрин),

*4 сериялы "Шоқан Уәлиханов" (1984, сценарий авторы: Ю.Николин; режиссер А.Әшімов, Цой Гук Ин; басты рольде С.Әшімов);

*Бауыржан Момышұлы туралы - "Ел басына күн туса (фильм)" (1967, сценарий авторлары: В.Соловьев, М.Бегалин; режиссер Бегалин; басты рольде В.Санаев пен К.Кенжетаев);

*Мәншүк Мәметова туралы - "Мәншүк туралы дастан" (1969, сценарий авторы А.Михалков-Кончаловсқий; режиссер Бегалин; басты рольде Н.Арынбасарова);

*Ғани Мұратбаев туралы - "Ағай менің" (1972, сценарий авторы Леонард Толстой; режиссер А.Қарсақбаев; басты рольде Қ.Тастанбеков);

*Қажымұқан туралы - "Күш атасын танымас" (1985, сценарий авторлары: Р.Қожықов, С.Қожықов; режиссер С.Қожықов; басты рольде Ә.Бекболатов);

*Әлия Молдағұлова туралы - "Мергендер" (1985, сценарий авторы жөне режиссер Б.Шәмшиев; басты рольде А.Темірова);

*Ақан сері туралы - "Құлагер" (1987, сценарий авторлары: Б.Мансұров, А.Сүлейменов; режиссер Мансұров; басты рольде К.Сатаев),
 
*Мұхаддис Исмаил әл-Бұхари туралы - "Имам әл-Бүхари" (1996, сценарий авторлары: У.Садыков; режиссер Б.Садыков; басты рольде А.Мұхамеджанов), т.б. атап айтуға болады.

## Дереккөздер

Санат:Мәдениет
Мақсұт Шафиғи

**Мақсұт Шафиғи Әминұлы** (21.3.1934 жылы туған, Шығыс Түркістан, Тарбағатай аймағы, Толы ауданы) - көне қолжазбалар маманы, ауызәдебиетін жинаушы және зерттеуші. Найман тайпасы Қаракерей руының Бәйжігіт тармағынан шыққан.

1961 Пекиннің халықаралық қатынастар университеттін бітірген .

1961 - 1964 жылдар ШҰАР Орт. партия комитеттінің нұсқаушысі болып қызмет атқарған.

1964 жылы Қазақстанға қоныс аударып, 1974 жылы дейін қазақ a.ш. институттында лаборант болып еңбек етеді.

1974 жылдан бастап Әдебиет және өнер институттыны ғылыми қызметкері болып еңбек етеді 
Қазақстандағы қолжазбатан; ісіне көп еңбек сіңірген.

Оның тікелей еңбегі нәтижесінде және көмегімен ҚР Ұлттық кітапханасы,  Әдебиет және өнер институттындағы қолжазба және мәтінтан; бөліміндегі араб әрпінде жазылған көптеген көне қолжазбалар ажыратылып оқылып, қазіргі жазуға түсірілді. "Қазақ халық әдебиеті көптомдығының ертегілер мен дастандарға және Абылай хан туралы тарихи жырларға арналған томдарын, алты кітаптан тұратын "Қазақ қолжазбаларының ғылыми сипаттамасын" 
құрастырушылардың бірі Қожа Ахмет Иасауидің "Диуані хіікмет" кітабының қазақ тіліндегі алғашқы ғылыми аудармасын жасап, түсініктерінжазуға.баспағаәзірлеуге қатысты. Қазақ ауыз әдебиетті мәселелеріне арналған жүзден астам ғылыми мақалалардың авторы Ол қазақ мектептеріне арналған алғашқы "Араб тілі" оқулығы авторларының бірі.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Апофеоз

**Апофеоз** (грек. apotheosis - құдайға ұқсату, дәріптеу)

# Апофеоз -  белгілі бір кісіні немесе оқиғаны дәріптеу, мадақтау; 
# Апофеоз - Опералық, балеттік, мерекелік концерт бағдарламасының халықты, қаһарман батырды, елеулі қоғамдық оқиғаны мадақтайтын соңғы салтанатты қорытынды сахнасы, бөлімі. Мысалы, М.И. Глинканың "Иван Сусанин" операсы мен Р.М. Глиэрдің "Мыс салт атты" балетінің соңғы сахналары апофеоздың тамаша үлгілері саналады.

## Дереккөздер


Санат:Театр
Аппақ Майтабанқызы

**Аппақ Майтабанқызы** (1904, ҚХР, Іле аймағы, Қорғас ауданы Кертас жайлауы - 1961, сонда) - әнші, домбырашы, ақын. Аппақтың анасы Алмажан әнші болған. Аппақ ағаш Нұрақыннан 40-тан астам күй үйренеді. Ол халық ән-күйлерін шебер орындаушы ғана емес, өз жанынан да ән шығарған. Аппақтың "Көк өзен", "Құбажай" атты әндері белгілі. 1970 жылы оның "Көк өзен" әні радио арқылы көпшілікке таратылды.

## Дереккөздер


Санат:1904 жылы туғандар
Санат:Қытай қазақтары
Экология пәні

**Экология пәні** - Ғаламшарымызда әрбір  тірі ағза белгілі аумақта өмір сүріп, үнемі коршаған ортаның сан алуан факторларының әсерін  бастан кешіреді. Мұнымен бірге  ағза туыстас және  туыстас емес тіршілік иесі ретінде және  тіршілік ортасына әсер  етеді. Сан алуан ағзалардың орасан көп мөлшері өмір сүретін болғандықтан, тірі табиғат күрделі де тірі ағзалардың өзара және  олардың коршаған ортамен байланысты үйлесімді жүйесі болып саналады. Тірі ағзалардың өзара әсерінің және  коршаған тіршілік ортасымен өзара әсерінің заңдылықтарын биологиялық ерекше бөлімі  - экология зерттейді. Экология сөзі гректің «*оіkоs*» - үй-жай және «*lоgos*» - ілім деген сөзінен  шыққан. Бұдан  басқа мұнда  белгілі аумақта тіршілік ететін ағзалар жиынтығы зерттеледі. Экология термині ең алғаш Эрнст Геккельдің «Ағзалардың жалпыға бірдей морфологиясы» (1866) жөнө «Әлем жаратылысының табиғи тарихы» (1868) еңбектерінен ғылымға енді.

## Экологияның міндеттері
Экология жеке ағзалардың және  олардың бірлестіктерінің арасындағы өзара әсерді, оларға тіршілік орта факторларының ықпалын оқытып үйретеді. Ағзаның құрылысы  мен тіршілік әрекетіне, оның мінез-қылығына қоршаған ортаның әсерін  зерттейді. Белгілі аумақта әр алуан ағзалар бірлестіктері арасындағы заңдылықтарды анықтайды.

## Пайда болудың тарихи кезеңдері
Экология ғылыми пән  ретінде XX ғасырда қалыптаса бастады, алайда арғы басталу тарихы швед биологы К. Линней (1707-1778) еңбектерінен, XVIII ғасырдан есептеледі. Ол түрге ғылыми атау берген кезде анықтаушы сөзі ретінде тіршілік ортасына  байланысты орман, шалғын, егістік, тау, батпақ және  т. б. сөздерді пайдаланды. Бұл К. Линнейдің ағзаны тіршілік ортасынан бөле қарамағанын көрсетеді. Франңуз биологы Жан Батист Ламарктың (1744-1829) еңбектерін ерекше атап өткен жөн. Ол еңбектерінде жануарлар мен есімдіктер эволюциясының ең маңызды себебінің бірі ретінде ең алғаш сыртқы факторлардың рөлін бөліп керсетті.

Өсімдік және  жануарлар ағзаларының өзара бірлестіктерін, коршаған тіршілік ортасын экологтар зерттейді. Нақтылы географиялық таралу аймағы (ареалы) ағзаларды зерттейтін жаңа ғылым - биогеографияны жасаушы, неміс ғалымы және  жиһанкез А. Гумбольдт (1769-1859) экологияның дамуына үлкен үлес қосты. Экологиялық идеяны одан өрі қабылдауға ғылыми бірлестікті дайындауда Ч.Дарвиннің еңбектері, ең әуелі эволюцияның қозғаушы күші ретіндегі табиғи сұрыпталу  теориясы көрнекті  орын алды. Дарвин микроэволюция қозғаушысы болып табылатын табиғи сұрыпталуға қоршаған орта факторының шешуші рөлін ең алғаш көрсетті. Орыс биологы К. Ф. Рулье XIX ғасырдың ортасында қоршаған ортамен жануарлардың өзара арақатынасына арналған зоологияға бағыт беруді дәлелдеді. Экологияның дербес ғылым болып дамуы тек XX ғасырда басталды.

## Экология бөлімдері
Экологияның негізгі бөлімдері - аутэкология, демоэкология және  синэкология.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Демоэкология

**Демоэкология** (грекше «*demos*» - халық) — популяцияның ортамен және  популяцияның ішкі үдерістерімен тура және  кері байланыстарын зерттейтін экология бөлімі.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Топырақта тіршілік ортасы

**Топырақта тіршілік ортасы**
Топырақ тау жыныстары ыдыраған  кезде алынған минералдық заттар қоспасынан, өсімдіктер мен жануарлардың ұсақ  ағзалар қалдығының ыдырауы нәтижесінде пайда болған ағзалық заттардан құрылған құрлықтың үстіңгі қабаты болып саналады. Топырақтың үстіңгі қабаттарында әр түрлі ағзалар — өлген  ағзалар қалдығын білдірушілер - саңырауқұлақ, бактерия, құрттар  және  басқалар өмір сүреді. Осы ағзалардың белсенді әрекетінен көптеген тіршілік иелерінің өмір сүруіне жарамды топырақтың құнарлы  қабатын түзу қамтамасыз етіледі. Топырақ - температураның аздаған ауытқуы, орташа ылғалдық, оттегінің тапшылығы және  көмірқышқыл газ концентрациясының жоғарылығы, үлкен тығыздығымен сипатталады. Топырақ құрамының шұрықтығынан газдардың және  судың шұрыққа енуін қамтамасыз етіледі. Ал ол балдыр, саңырауқұлақ, карапайымдар, бактериялар, буынаяқтылар, ұлулар және басқа жөндіктер (омыртқасыздар) тәрізді  топырақта өмір сүретін ағзаларға қолайлы жағдай жасайды. Топырақ ортасында тіршілік ететін ағзалар эдафобус (грекше «еdарһоs»- топырақ, «bіоs» - тіршілік).

## Дереккөздер


Санат:Биология
Абиоздық факторлар

**Абиоздық факторлар** дегеніміз - жарық, температура, ылғалдық, топырақтың ахуалы, сулы ортасының қасиеттері мен құрамы және басқалар тәрізді өлі табиғат факторларының жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Барынша көп және ең аз шама

**Барынша көп және ең аз шама** дегеніміз - бұл тап сол ағзаның өлі де тіршілік әрекетін жалғастыру мүмкіндігі бар орта факторының барынша және аз мөлшерде әрекет  ету шамасы. Дарақтардың немесе популяциялардың өмір сүруіне ең қолайлы факторлар әрекетінің қарқындылығы ең қолайлы немесе оңтайлы факторлар деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Жарықкезеңдік

alt=Қыс және жаз мезгілдеріндегі күнбағыстар|нобай|347x347px|Күнбағыстар және фотопериодизм
**Жарықкезеңдік немесе фотопериодизм** (грекше «рһоіоs» - жарық, «регіосіоs» - айналым) — маусымдық өзгерістер және өсу мен даму үдерістеріне ағзаның жауабы. Ағзалардың көпшілігіне жарықтың тәуліктік ырғағы, яғни жарық (күн ұзақтығы) пен қараңғы (түннің ұзақтығы) арақатынасындағы тәулік кезеңдері тән қасиет. 

## Ұзақ және қысқа күндік өсімдіктер
Өсімдіктер жарық ұзақтығының тәуелділігі бойынша ұзақ күндік және қысқа күндік өсімдіктер болып бөлінеді. Ұзақ күндік өсімдік тәуліктің жарық кезі 20 және одан ұзақ сағатқа жететін үйектік (полярлық) шеңбері ауданында өседі. Мысалы, сары сояу (дурнишник) өсімдігі тәуліктің жарық кезі 21 сағатқа жеткенде ғана гүлдейді. Егер жарық кезінің ұзақтығы 21 сағаттан кем болса, онда бұл өсімдіктің үсікке тап болуы мүмкін. Солтүстік үйек шеңберінен аздап оңтүстікке қарай және  оңтүстік үйек шеңберінен аздап солтүстікке қарай өсетін өсімдіктер қысқа күндік өсімдіктер (мысалы, күнбағыс, соя, бамбук, мақта, тары, жүгері және т.б.) болып табылады. Бұл өсімдіктер ұзақ күн жағдайында гүлдей алмайды және жарықты көп талап етпейді. 

## Жануарлар мен жарықкезеңдік
Жарықкезеңдікке тек өсімдіктер ғана емес, жануарлар да жауап береді. Мәселен, құстар мен ірі сүтқоректілерде жарық кезендігі маусымдық жылыстауға, күзгі және көктемгі түлеу, қысқы ұйқыға жатуға және басқа да факторларға байланысты болып келеді. Жарық кезеңінің реттелуінің жануарлардың маусымдық жыныс белсенділігі үшін едәуір маңызы бар және бұл олардың маусымдық қоректену қылығына да әсер етеді. Фотопериодизмнің әсерінен қоңыржай ендіктің жануарлары калориясы көбірек қорек іздей бастайды. 

## Жарықкезеңдіктің адамдарға әсері
Адамның жарық кезеңдігі маусымдық эмоциялы күйге әсер етеді. Мысалы, эмоциялы белсенділіктің көктемгі үдемелі қарқыны баршаға мәлім.

## Дереккөздер

Санат:Өсімдіктер физиологиясы
Аппассионато

**Аппассионато** () - музыкалық шығарманы орындау мәнері. Аппассионато арқылы музыкалық шығарманың, оның жеке бөлімдерінің мәні белгіленеді. Аппассионато кейде шығарманың еқпінін белгілейтін сөздерге қосыла айтылып (аллегро аппассионато), музыкалық шығарманың аты ретінде қолданылады (Л.В. Бетховеннің "Аппассионата" атты сонатасы), кейде шығарма атаның бір бөлімі ретінде айтылады (А.Вьетанның скрипка мен фортепьяно үшін жазған "Фантазия" аппассионатосы").

## Дереккөздер


Санат:Өнер
Апсида

**Апсида** (грек. hapses,hapsidos - еңсе) - 1) ғимараттың шығыңқы келген дөңгелекте бөлігі (сырт нобайы қырлы не тік бұрышты келеді). Апсиданың төбесі әдетте жарты қүмбезденіп жабылады; 2) Христиан ғибадатханаларында апсида - көбінесе үйдің күншығыс жағын ала салынатын құрбандық орны.

## Дереккөздер
Тұқымтоп

**Тұқымтоп  ** - дарақтардың жыныстық нәпсіге, ата-енелер: мен ұрпақтар арасындағы байланысқа, аумақтық ортақтыкка жөне ұрпаққа бірлесіп қамқорлық жасау қажеттігіне негізделген тұрақты бірлестігі. Көбею маусымынан соң тұқымтоптың айырылысуы да мүмкін. Сонымен бірге кейбір түрлерде, мысалы, аққуларда және қаздарда тұқымтоп маусымдык ұзақ  жылыстау және қыстау кезінде де сақталып қалады. Сүтқоректілерде аналықтар мен олардың бір немесе екі буьшдарының ұрпақтарынан тұратын тұқымтоптық топ түзіледі.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Пәтерлестік

**Пәтерлестік** (квартиранство). Ағзалардың кейбіреуіне өзге жануар түрінің денесі немесе солардың мекен орны (кұрылысы) баспана болады. Балық шабақтары ірі медузалар шатыршасының астына жасы- рынады. Құстардың үясында, кемірушілердің індерінде буынаяқтылар емір сүреді. Саңырауқұлақтар көбінесе өсімдіктерді тіршілік орнына пайдаланады, олар ағаш діңіне жабысып өседі. Саңырауқұлақтар иесінің шіріген ұлпасы  жөне бөлінділері есебінен қоректенеді.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Майра Шәкенқызы Айманова

**Майра Шәкенқызы Айманова** (15.5. 1936, Алматы- 29.3.1993, М.Айманова сонда) - әнші, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1984). 

Арғын тайпасының Сүйіндік руының Айдабол бөлімінен шыққан. 

Алматы консерваториясының (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) вокалдық-хор факультетін бітірген (1963). Қазақ опера және балет театрының труппасына қабылданып, өмірінің соңына дейін еңбек етті. Осы театр сахнасында қазақ, орыс және шет ел композиторларының опералық спектакльдеріне қатысып, Жансұлу (С.Мұхамеджановтың "Айсүлуында"), Мыстан (Е.Рахмадиевтің "Алпамысында"), Наза (З.Г. Исмагиловтің "Құдашасында"), т.б. партияларды орындады. Оның концерттік-орындаушылық репертуарынан халық әндері елеулі орын алды. Айманова Қазақ академиялық опера және балет театры құрамында республика қалалары мен шет елдерде де өнер көрсетті.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Мәдениет
Күлшара Біләлқызы Айнағұлова

**Күлшара Біләлқызы Айнағұлова** (21.11.1948 ж.т., қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Лениногор қ.) - кинотанушы, сцеңарийші. 1971 ж. Мәскеу қаласындағы Кинематография институтын (проф. Н.П. Туманованың класы бойынша) бітірді. 1971 - 74 ж. *"Жаңа фильм"* жарнамалық кино бюллетені редакциясында редактор, 1974 - 87 ж. Әдебиет және онер интының театр, кино болімінде кіші ғыл. қызметкер, 1990 - 96 ж. КСРО кино қоры жанындағы Кинопрокат шығармашылық-өндірістік бірлестігі Қазақ болімшесінің төрағасы қызметін атқарған. 2001 жылдан Қазақ ұлттық өнер академиясында оқытушы. Айнағұлова негізінен деректі кино мәселесімен, М.Бегалин, Ш.Айманов, т.б. кино қайраткерлері жайында зерттеуеңбектер, кино туралы көптеген мақалалар мен деректі фильм сценарийлерін жазды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Мәдениет
Рза Қунақова

***Рза Қунақова*** (14.12.1937, Қордай ауданы, Шарбақты ауылы – 30.4.1995, Алматы) – ақын, Қазақстанға еңбек сіңірген мәдениет қайраткері.

Дулат тайпасының Жаныс руынан.

Қазіргі Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетін бітірген. Еңбек жолын *«[[Социалистік Қазақстан]]»* газетінде бастап, *«[[Қазақстан пионері]]»* газеті мен *«[[Мәдениет және тұрмыс]]», «[[Қазақстан әйелдері]]»* журналында тілші, редактор, бөлім меңгерушісі, бас редактордың орынбасары болып еңбек етті. Қунақованың тұңғыш кітабы *«[[Сурет]]»* деген атпен 1963 жылы жарық көрген. Одан кейін *«[[Жас жүректер]]»* (1965),* «[[Жәннәт жер]]»* (1967), *«[[Керімсал]]»* (1971), *«[[Ерке елік]]»* (1973),* «[[Кемпірқосақ]]»* (1977), *«[[Келеді көктем]]»* (1979),* «[[Аққулы жаз]]»* (1982), *«[[Менің достарым]]»* (1983), *«[[Қызыл жалау]]»* (1985) сияқты өлең кітаптары жарияланған. Қунаваның қаламынан* «Ол он жетіде еді»* (1975) атты прозалық шығарма дүниеге келген. 2000 жылы «Сырымды айтам» атты бұрын жарияланбаған жырлары жеке кітап болып басылды. Қордай атындағы Ырғайты орта мектебіне Қунакова есімі берілген.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ ақындары