open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ауызша есеп

**Ауызша есеп ** — халық шығармашылығының бір үлгісі. Ежелгі дәуір адамының малын, астығын, дүние-мүлкін санау, өлшеу жөніндегі қилы-қилы ой-қисындары ауызша есептің тууына негіз болған. Әр дәуірдің зерделі адамдары табиғат пен өмір құбылыстарын бақылай отырып, сан алуан сауалды ойлардың түйінін бейнелі де орамды тілмен жеткізген және олардың арасындағы қатаң логикалық байланысқа сүйеніп небір күрделі есептердің күрмеуін шеше білген. Ауызша есеп халқымыздың ғасырлар бойғы тұрмыс-тіршілігімен үндес, өмір танымымен өзектес. Ұзындық қарыспен, сүйеммен, кезбен, қадаммен, құлашпен, мөлшерлі нәрселер ыдыс-аяқпен, дорбамен, қашықтық күндік, айлық, көштік жермен есептелген. Есептерді шешкенде және жауабын тапқанда берілген шарттармен қоса, қазақ халқының тұрмыс тіршілігіне тән кейбір деректерді ескеру қажет. Мысалы, “Мал айырбастау” деген есепте ірі мал иесі қойлы шаруаға: “Інгенімнің әр жілігі екі қой, биемнің екі жілігі үш қой, сиырымның әр аяғы бір қой”, — дейді. Қойлы шаруа ірі мал иесінің айтқанына келісіп, оған қырық алты қой береді де, орнына алған биесін мініп, інгенін жетектеп, сиырын айдап үйіне қайтады. Байырғы қазақ ғұрпы бойынша ірі мал кейде “он екі жілік” ет есебімен бағаланған. Есептің логикалық түйіні де осында. Қазақтың ауызша есептері мазмұн ерекшелігіне қарай 3-ке бөлінеді: 
# логикикалық ыңғайдағы ауызша есеп,   
# төрт амалмен ойша қарапайым есептеулерге арналған ауызша есеп,   
# тұрмыстық салт-ғұрыптан туып, ойнақы күлкі, жарасты әзілге құрылған ауызша есеп. Қысқа да тұжырымды ауызша есепті шешу кісінің дүниетанымын байытуға, есепке деген құштарлығын арттыруға, сол арқылы ойын ұшқырлауға септігін тигізеді. Ауызша есеп ежелгі Ассирия, Вавилон, Үндістан, Қытай халықтарында да болған.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Математика
Санат:Логика
Ауыл сәулеті

**Ауыл архитектурасы** — ауылдық жерлердегі тұрғын үйлерді, әлеум., мәдени-тұрмыстық, өндірістік ғимараттарды жобалаумен, салумен, солар тұрған жерді көркейтумен айналысатын архитектура саласы. Ауыл архитектурасын өркендетіп дамытуға қоғамның әлеуметтік-экономикалық құрылымы, ұлттық-тұрмыстық дәстүрлері, табиғи-климаттық жағдайлары әсер етеді. 
19 ғасырдың ақырында Қазақстан терреториясында шарбақпен қоршалған қыстық тұрақжайлар (қыстаулар) салынып, тұрғындар отырықшылыққа көше бастады. Баспана шымнан немесе шикі кірпіштен тұрғызылды. Оның едені көтеріңкі, кейде тақтай төселген, бірнеше бөлмелерден тұратын тұрғынжайы және мал ұстайтын қорасы болған. Баспана жанынан ет, басқа да азық-түлік сақталатын шошала тұрғызылған. 20 ғасырдың басында Қазақстанда жаңа қоғамдық қарым-қатынастар, шаруашылықты жүргізудің жаңа түрлері қалыптасты. Бірақ ауыл архитектурасы құрылысының мүмкіндіктері шектеулі еді. Тек 50-жылдары ауылдық жерлерде күрделі құрылыс қанат жая бастады. Ауылдық жерлердің кешенді құрылысын тұрғындық және көлік жүйесімен байланысқан өндірістік аймақтарға бөлу ескерілді.  Ауыл архитектурасы әкімшілік орталықтардың айналасында орналасқан әлеуметтік, мәдени-тұрмыстық құрылыстар мен тұрғын үйлерден құрылды. Ауылды көркейту ісі парк, гүлзарлар мен көшелерді көгалдандыру, алаңдарды безендіруді қамтыды. Ауылдағы елді мекендерді бірте-бірте көркейген кенттерге айналдыру әрі мәдени деңгейін қалаға жақындату, ұлттық дәстүрлерді, халықтың сәндік колөнері белгілерін қолдану шарттары көзделді. Қазіргі заманғы ауылдық жерлердегі құрылыс ісінде индустриялық әдістер, ірі құрастырмалы тәсілдер де қолданыла бастады. Кірпіш, ағаш, темір-бетонмен бірге жергілікті материалдар да пайдаланылады. Ғимараттардың көз тартарлық әсем болуы үшін түрлі бейнелеу тәсілдері (ою-өрнек, мозаика, панно) қолданылады. Ауылдық жердегі тұрғын үй әдетте 1 - 2, кейде 3 қабатты болып ұтымды жоспарланады, санетарлық-техникалық құралдармен жабдықталады. Ауыл архитектурасының көрнекті үлгілері қатарына Алматы облысындағы Алдабергенов ауылын, Нұрлы кеңшарын айтуға болады.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Сәулет өнері
Санат:Ауыл
Ауылдық мектептер

**Ауылдық мектептер** , көшпелі ауыл мектептері — 1917 жылға дейін көшіп-қонуға лайықталып құрылған бастауыш оқу орындары. Әр мектепте 10 — 15 бала оқиды. Алғаш 1892 жылы 15 тамызда Николаев уездінде (Қостанай облысы), Кеңарал болысының 4-ауданында ашылды. 1892 — 93 оқу жылында 17-ге, 1894 жылы 35-ке жетті. Бұратана халықтардың мектептері туралы 1907 жылғы ережеге сәйкес мұндай  мектептерде оқу мерзімі 3 жыл болып белгіленді. Оқу алғашқы екі жылда ана тілінде, үшінші жылы орыс тілінде жүргізілді де, ана тілі жеке пән ретінде өтілетін болды. Кеңес үкіметінің алғашқы жылдарында бұл мектептер бірыңғай еңбек мектебі болып қайта құрылды. Кейін жалпыға бірдей міндетті бастауыш білім беру талабының жүзеге асырылуына байланысты (1930),  төрт жылдық бастауыш мектепке айналды.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Оқу орындары
Санат:Білім беру
Ауылдың алты ауызы

**Ауылдың алты ауызы ** — дәстүрлі қазақ қоғамында үйге келген қонақты қолқалап, “қонақкәде” айтқызудан бұрын ауыл адамдарының, үй иелерінің өздері айтып беретін өлең-жыры. Қонақ тамақ ішіп, тынығып болған соң ауыл адамдары ауылдың алты ауызы айтып, қонақтың көңілін көтеруге тырысқан да, кезекті қонаққа беретін болған. Қонақ не өлең айтып, домбыра тартуы немесе ертек айтып, “қонақкәдесін” жасауы шарт болған. Кәде орындалған соң ән айту үлесі өнерпаздарға тиіп, отырыс ойын-сауыққа ұласып отырған. Қазіргі кезде негізінен ауылдық жерлерде сақталған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Ауыл тұрғындары

**Ауыл тұрғындары  ** — кезекті санақ пен ағымдағы статистикада жеке бөлініп есептелетін тұрғындар жиынтығы. Ауыл тұрғындарының отбасы көлемі үлкен, отбасылық қарым-қатынастары тығыз, ал табиғи өсімі қарқынды болып келеді. Қазақ халқы бұрынғы дәстүрлі ауыл тұрғындарынан құралған. Тек соңғы 20 ғ-да ғана ескі ауылдың ыдырауына байланысты жаңаша шоғырланған ауыл мен қала тұрғындары көбейе бастады. Демографиялық зерттеулер бойынша, ауыл тұрғындарының проценті төмендегідей болды: 1897 жылы —99:1%, 1926 жылы — 98:2%; 1939 жылы — 84:16%; 1959 ж. — 76:24%; 1970 жылы —73:27%; 1979 жылы — 69:31%; 1989 жылы — 60:40%; 1997 жылы — 53:47%. Демографиялық болжамдар бойынша бұл үрдіс нарық кезінде қайтадан дала-қала көші-қоны арқылы үдей түсіп, 2000 жылы қала мен ауыл тұрғындары 50:50% болып теңеседі деген жорамал бар. Қазақстанда ауыл тұрғындарының еңбек өнімділігі өсе келе ауыл тұрғындарының проценті төмендей бермек.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Әлеуметтік топтар
Санат:Ауыл
Ауыл тілі

**Ауыл тілі** — газетті РК(б)П ОК-тінің 1925 жылы наурыз айындағы қазақ баспасөзі туралы қаулысына орай Қызылорда қаласында (27.07.1926-12.02.1929) шығып тұрды. 

Құрылтайшылары: Қазақ өлкелік партия комитеті, ҚАКСР ОАК-і, кәсіпшілер одағы, Сырдария губерниялық партия комитеті мен атқару комитеті. Алғашқы редакторлары — Жалау Мыңбаев, Елтай Ерназаров, Бейімбет Майлин. 

Газеттің негізгі бөлімі “Ауыл тұрмысында” ауылдағы өзгерістер, шаруалар жайы, жұмысты жақсарту шаралары жазылды. С.Сейфуллиннің “Ауыл байғұс, мінекей”, С.Мұқановтың “Қысқы кіреші” өлеңдері, Б.Майлиннің “Рахиланың көк тұсағы” әңгімесі, І.Жансүгіровтің “Қонақтар мен қожайын” сықағы ең алғаш осы газетте жарияланды. “Ауыл тілі” елді кеңестендіру, шаруаларды өкімет ісіне қатыстыру, жұмысшылар мен шаруалар одағын күшейту саясатын насихаттады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан газеттері
Санат:Қазақ тілді газеттер
Ауыл шаруашылығы ғылымдары

**Ауыл шаруашылығы ғылымдары ** — ауыл шаруашылығын зерттейтін ғылым салалары. Ол агрономия, зоотехника, егіншілік, агрохимия, ветеринария, тұқымтану, орман өсіру, өсімдік өсіру салаларына бөлінеді.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
*АО "КазАгроИнновация" - Ғылыммен үзеңгілес үш ширек ғасыр 
*ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігінде халықаралық ғылыми-практикалық ...

Санат:Ауыл шаруашылығы
Ауыл шаруашылығы экономикасы

**Ауыл шаруашылығы экономикасы** — экономика ғылымының ауыл шаруашылығындағы өндірістік қарым-қатынастарды зерттейтін саласы. Қазақстанда ауыл шаруашылығымен 50 мыңнан астам фермерлік шаруашылық, 8 мыңдай ауыл шаруашылығы кооперативтері, 500 акцион. қоғам және 50-ден астам ұжымшар айналысады (1997). Осындай шаруашылық құрылымы аймақтық ерекшеліктерді жүйелеуді, өндіріс көлемін анықтауды, шоғырландыру дәрежесін белгілеуді, еңбек пен өндірісті ұйымдастыруды, экономикалық көрсеткіштерді саралауды, ғылыми нәтижелер мен озық тәжірибелерді талдауды, теориялық-практикалық мәселелерді шешуді қажет етеді. Нарықтық экономика қатынастардың дамуы жаңа ауыл шаруашылығы экономикасы ғылымының алдына жаңа міндеттер қойып отыр (мысалы, жерді иеленудегі жеке меншік қатынастар т.б).

Қазақстанда ауыл шаруашылығы экономикасын зерттеу жұмыстары жоғары оқу орындары мен ғылыми-зерттеу институттарында жүргізіледі.
 
## Дереккөздер


## Сілтемелер
*Ауыл шаруашылығының дамуы және оның экономикалық рөлі 
*Ауыл шаруашылығы, даму - Ғылыми жұмыс - Тегін рефераттар - www.Zox ... 

Санат:Ауыл шаруашылығы
Ауыр қылмыстар

**Ауыр қылмыстар **— мұсылмандық құқықта, қазақтың дәстүрлі құқықтық нормаларында – қоғам тыныштығына, адам өмірі мен денсаулығына, абырой-беделіне нұқсан келтіріп, зардап шектіретін қылмысты іс-әрекеттер, теріс қылықтар.

Оған нақақ қан төгушілік, ғайбат сөйлеушілік, кісі тонаушылық, зинақорлық, діннен безушілік, мемлекетке қарсы шығушылық әрекеттер жатқызылған. Дәстүрлі сот билігінде нақты мән-жайларды ескере отырып, Ауыр қылмыстарға ауыр және жеңіл жаза белгіленген.

Мысалы, қасақана кісі өлтіру мен абайсызда кісі өлтірудің ара-жігін ажыратқан. Қасақана кісі өлтірген адамды азаптап, сүйегін ит пен құсқа жем қылу жазасы көзделген. Зинақорлық та бір адамның отбасының ғана емес, бүкіл ру-тайпаның намысына қол сұғушылық ретінде бағаланған.

Ауыр қылмыс жасаушылардың бәрі өлім жазасына кесілген. Өлім жазасынан тек кәмелетке жасы жетпегендер, ақыл-есі кемдер және екіқабат әйелдер босатылған.

ҚР Қылмыстық кодексінде қылмыстық іс-әрекеттер сипатына және қоғамға қауіптілік дәрежесіне қарай онша ауыр емес, ауырлығы орташа, ауыр және аса ауыр қылмыстарға бөлінеді. Ауыр қылмыс және аса ауыр қылмыс жасаған адамдарды 5 жылдан 15 жылға бас бостандығынан айыру және өлім жазасына кесу көзделген.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Ауырлық күші

thumb|right|200px|И. Ньютон
**Ауырлық күші ** — жер бетіне жақын орналасқан кез келген материялық бөлшекке әсер ететін күш (Р); Жердің айналуымен шартталған центрден тепкіш инерция күші мен дененің Жермен гравитациялық әсерлесуінің қорытқы күші.

Ауырлық күші (Р) Жердің тарту күші (F) мен оның тәуліктік айналуынан туатын центрден (орталықтан) тепкіш инерция күшінің (J) геометриялық қосындысына тең: Р = F+J. J күшінің полюстегі мәні нөлге, ал экватордағы мәні Р күшінің 1/288 бөлігіне тең. Сондықтан J күшінің үлесі тым аз болғандықтан, Ауырлық кұшінің шамасы негізінен Жердің тарту күші арқылы анықталады. Мөлшері Жер радиусымен салыстырғанда шағын аймақ үшін ауырлық күшінің бағыты Жердің белгілі бір нүктесіне түсірілген перпендикулярмен бағыттас.

Ал оның еркін түсу үдеуі (g) тұрақты шама болады. Бұл жағдайда ауырлық күшінің еркін түсу үдеуі (g) мен Жерге тартылатын дене массасының (m) көбейтіндісіне (mg) тең. Жер бетінен жоғары көтерілген сайын ауырлық күшінің шамасы да біртіндеп азая береді.

## Жұмысы
Ауырлық күшінің жұмысы – дененің ауырлық центрі биіктігінің өзгерісін сол дененің салмағына көбейткенге тең.
:A = P\Delta h
:P = mg

## Дереккөздер


Санат:Күш
Санат:Гравитация
Ауырлық центрі

***Ауырлық центрі*** немесе **Масса центрі** - жүйені қозғалтқан кезде жүйенің барлық массасы жинақталған материалдық нүкте сияқты қозғалатын механикалық жүйедегі массаның таралуын сипаттайтын нүкте, қатты дененің кеңістіктегі кез келген қалпында оның бөлшектеріне тең әсерлі күшпен түсетін ауырлық күшінің геометриялық нүктесі; бұл нүкте кей жағдайда осы дененің ешбір нүктесімен сәйкес келмеуі мүмкін (мысалы, сақинада). Біртекті ауырлық өрісіндегі қатты дененің ауырлық центрі оның массалар центріне сәйкес келеді. Денені салмақтары p1, p2, ...,pn болатын бөліктерге бөліп, олардың ауырлық центрі лерінің (х1, у1, z1), (x2, y2, z2),... координаттары арқылы, сол дененің ауырлық центрінің координаттарын (хс, ус, zc) мына формуламен анықтауға болады: 
 
Xc = (p1x1 + p2x2 + ... pnxn) / (p1 + p2 + ... pn)

Yc = (p1y1 + p2y2 + ... pnyn) / (p1 + p2 + ... pn)

Zc = (p1z1 + p2z2 + ... pnzn) / (p1 + p2 + ... pn)
 
Симметрия центрі бар біртекті дененің (тікбұрышты немесе дөңгелек пластина, шар, цилиндр, куб т. б.) ауырлық центрі сол дененің симметрия центрінде жатады.

## Дереккөздер


Санат:Масса
Санат:Аффиндік геометрия
Санат:Классикалық механика
Ауыр машина жасау

**Ауыр машинажасау** - металлургиялық, тау-шахталық, ауыр соқпа-баспылы, кетергіш-тасымалды жабдықтарды, ауыр экскаваторларды, дизельдерді және басқа да жабдықтарды шығаратын машинажасау салаларының тобы.
## Қосымша
* Машинажасау.

## Дереккөздер


Санат:Механика
Ауыр су

**Ауыр су ** — судың ауыр изотоптық түрі. Химиялық формуласы HDO немесе D2O. Оны 1932 жылы Америка ғалымдары Г. Юри және Э. Осборн ашқан, алғаш 1933 жылы таза суды электролиздеу арқылы бөлініп алынған. Ауыр су құрамында сутегі атомдарының орнын оның ауыр изотопы — дейтерий басқан. Ауыр су табиғи және атмосфералық сулардың құрамында кездеседі. Өзен мен көл суларында DH  арақатынасы І:6800, ал теңіз суларында І:5600 болады. Судың үш изотоптық түрі хим. тепе-теңдікте болады: H2O+ D2O 2HDO. Ауыр судың тығызд. кәдімгі судан 10,77C, тұтқырлығы 23,2C артық. Ауыр судың балқу температурасы 3,8С; қайнау температурасы 101,4С. Ауыр суды өнеркәсіпте сұйық сутекті фракциялық айдау кезінде бөлінген дейтерийді тотықтыру арқылы алады. Ауыр су ядролық реакторларда нейтрондарды тежегіш ретінде, ядролық реакцияларға қажетті дейтрондар ( ), басқа да жасанды изотоптар алу үшін қолданылады.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы


Санат:Су
Санат:Радиохимия
Санат:Ядролық физика
Ауыспалы мағына

**Ауыспалы мағына ** — сөздің қолданылуы барысында пайда болатын туынды мағынасы. Этимологиялық тұрғыда ол негізгі (тура) мағынадан өрбиді. Ауыспалы мағынаның  жасалуына бір зат пен екінші бір заттың, бір құбылыс пен тағы басқа құбылыстың форма, сыртқы түр, түс ұқсастығы, қызмет сәйкестілігі негіз болады. Мысалы, “түзу ағаш үйге тіреу, түзу жігіт елге тіреу” (мақал) деген сөйлемде тіреу сөзі алғашқысында негізгі (тура), екіншісінде ауыспалы мағынада, қолданылған.
Сөздің ауыспалы мағынада қолданылу  тәсілдеріне метафора, метонимия, меңзеу,  қызмет бірлігі т.б. жатады. Сөздердің қызмет бірлігі бойынша ауыспалы мағынада қолданылуы олар бейнелейтін заттар мен құбылыстардың   тұлғасы, түрі мен түсі, басқа да белгілері жағынан әр түрлі бола тұрып, атқаратын қызметтері бір болуына байланысты. Мысалы: жүру сөзі кезінде бір ғана мағынада қолданылып, кейін түрлі қозғалыс түрлерінің бәрінің  атауына айналған.

## Дереккөздер

Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Лексика
Санат:Қазақ тілі
Ауыстырымдылық

**Ауыстырымдылық** ,  коммутативтілік, ауыстырымдылық заңы — a + b = b + a,  ab = ba  теңбе-теңдіктерімен өрнектелетін сандарды қосудың және көбейту амалдарының сипаты. «Ауыстырымдылық («коммутативтілік) терминін 1815 жылы француз математигі әрі инженер Ф.Сервуа (1767 — 1847) енгізген. Егер a*b = b*a болса, онда жалпы жағдайда a*b бинарлық амалы ауыстырымды деп аталады. Көпмүшелерді қосу, көбейту амалдары ауыстырымды болады. Ал векторлық көбейту және матрицаларды көбейту амалдары ауыстырымды болмайды.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Арифметика
Ауытқымалы мінез-құлық

**Ауытқымалы мінез-құлық ** — құқықта, адамның қатты да терең күйзеліп, уайым шегуімен, өңі өзгеріп, ұстамдылығынан айырылуымен сипатталатын, оқыс та шапшаң тегеурінмен өрбитін сезімдік ахуалы (қазақша Аффект).
Ауытқымалы мінез-құлықтың физиологиялық және патологиялық түрлері болады. Физиологиялық ауытқымалы мінез-құлық (ашу, ыза, үрей) психикаға әсер ету күші жойқын бола тұра, адамды өзінің мінез-құлқын сезіну мен бақылау, ол үшін жауапты болу мүмкіндігінен айырмайды. Мұндай сезімдік ахуал жағдайында қылмыс жасаған адамның қылмыстық жауапкершілігі жоққа шығарылмайды, алайда ол белгілі бір реттерде жеңілдетілуі мүмкін. Патологиялық ауытқымалы мінез-құлық сананы біржолата билеп, мақсатсыз немесе қауіпті іс-әрекеттер (шабуыл) жасауға итермелейді. Егер соттық-психатриялық сараптама қоғамға қауіпті әрекетті патологиялық ауытқымалы мінез-құлыққа ұшыраған адам жасағанын анықтаса, онда ол “есалаң”, “есі дұрыс емес” деп танылады.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Мінез-құлық
Рахымжан Рахмединұлы Ауытов

**Рахымжан Рахмединұлы Ауытов** 30 қараша 1939 жылы дүниеге келді, қазір Алматы қаласында тұрады.

Рахымжан Рахмединұлы Ауытов — экономика ғылыми доктор (1980), профессор (1982), ҚР ҒА-ның корреспондент-мүшесі (1994). Қазақ ауыл шаруашылығы интститутын бітірген 1962 жылы. Сонда ассистент (1962), доцент (1970-1973), факультет деканы, кафедра меңгерушісі (1974-1995) болды. 1995 жылдан Қазақ мемлекет басқару академиясының профессор Ауытов Рахымжан агрокешендердің экономикалық тиімділігін арттырудың бағдарламасын, ауыл шаруашылығы ұжымдарын шаруашылық есепке көшіру және ұжымдық мердігерлік пен жалгерлікті енгізудің ғылыми жобасын жасады. Сондай-ақ ол Қазақстанның ауыл шаруашылығы саласына нарықтық қарым-қатынастарды енгізу, ұжымдарды мемлекет қарамағынан алу,  жалға беру, жекешелендіру жолдарын ғылыми тұрғыдан зерттеді.

## Шығармалары
*Совхоз өндірісін шоғырландыру және кооперациялау, М., 1980;
*Агробизнес теориясы және тәжірибесі, А., 1997.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
*ҚазАқпарат-Анонс: қарашаның 30-ы мен желтоқсанның 5-і аралығындағы ...

Санат:Тұлғалар
Ауырсыну

**Ауырсыну ** — түйсіктің ерекше түрі. Ауырсыну денеге ішкі мүшелерден немесе сырттан қолайсыз тітіркендіргіш әсер еткенде туындайтын жан құбылысының жағдайы. Кісі дені сау кезінде түйсіктердің осы түрін байқай бермейді. Орыс ғалымы И. М. Сеченев мұндай түйсіктерді “көмескі түйсік” деп атаған. Органикалық түйсіктердің құрамына енетін адам организмінің жалпы хал-күйінің негізі болып табылатын осынау түйсіктердің профилактик. маңызы зор. Ол жаңадан бөлініп келе жатқан аурудың алғашқы хабаршысы ретінде ағзаның бірқалыпты жұмысының бұзыла бастағанын білдіреді. Осындай жағдайда адамның көңіл-күйі кейде күрт нашарлап, дегбірсізденіп, ауруды болдырмау шараларын қарастырады. Ерік-жігері күшті, рухани өмірінің мазмұны бай, уақыты үнемі іс-әрекетке толы адам тәнге түскен осындай қолайсыз жағдайларға бой бермей, шыдамдылық көрсетеді. Ауырсыну түйсігін шеткі жүйке саласы, әсіресе, ми қабығы орталығы басқарып отырады.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Ауырсыну
Ауырсынуды басатын дәрілер

**Ауырсынуды басатын дәрілер** , аналгетиктер (грекше an — сыз, сіз, емес қосымшасы және alg s — ауырсыну) — хирургиялық операция, диагностикалық бақылау кезінде немесе жарақаттанғанда ауырсыну сезімін басатын дәрілер. Олар наркотиктік (морфин, промедол т.б.) және наркотиктік емес (дене қызуын төмендететін анальгин, амидопирин т.б.) болып екі түрге бөлінеді (қазақша Наркоз).

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Дәрілер
Санат:Ауырсыну
Афина

thumb| alt=A.|Афина қаласы.
thumb| alt=A.
**Афина** () қаласы ежелгі өркениет орталықтарының бірі, Грекияның астанасы. Эгей теңізінің жағасында, Аттика түбегіндегі төбелі жазықта орналасқан. Ол өзімен іргелес жатқан ең ірі теңіз порты — Пиреймен қосылып, үлкен Афинаны құрайды (аумағы 433,28 км²). Афина — Жерорта теңізінің жағалауындағы ең ірі қалалардың бірі. Тұрғыны 3,2 млн. адам (2021). Климаты жерортатеңіздік (жазы — ыстық, қуаң, қысы — жылы, жаңбырлы), қаңтар айының орташа температурасы 90С, шілде айының орташа температурасы 270С. Ежелгі Грекия тарихында Спартамен қатар жетекші рөл атқарған қала-мемлекет. Қала әйел құдай Афина Палладаның (Зевстің қызы) есімімен аталған. Қала-мемлекеттің қалыптасу тарихын баяндайтын негізгі еңбек — Аристотельдің “Афина политиясы”. Афиналықтар шежіресі бойынша, қала Афина акрополінің төңірегінде (бұл жерде микен дәуірінің кезінде-ақ бекініс тәрізді елді мекендер мен б.з.б. 16 — 13 ғасырларда салынған сарайлар болған) таңдаулы рулық қауымдарды біріктірудің нәтижесінде пайда болған. Б.з.б. 5 ғасырдың 2-жартысында бұған дейін бірнеше әлеуметтік-саяси реформаларды басынан өткерген Афина мәдени гүлденудің (“Периклдің алтын ғасыры” деп аталатын) ең биік деңгейіне жетті. Афинада көрнекті ғалымдар, суретшілер мен ақындар: тарихшы Геродот, философ Анаксагор, мүсінші Фидий, ақындар Эсхил, Софокл, Еврипид, комедияшы Аристофан өмір сүрді. Афиналық жазушылардың тілі — аттика диалектикасы бүкіл эллиннің әдеби тіліне айналды. Әсем үйлер салынды. Гипподам жобасы бойынша салынған тұтас бекіністің Акрополь ансамблін құрайтын негізгі ғимараттары — әлемдік сәулет өнерінің озық үлгілерінің бірі Парфенон храмы (б.з.б. 438 — 447 жылдары салынған), Фидийдің мүсіндері, т.б. бейнелеу өнерінің туындылары кейінгі ғасырлар суретшілері үшін шеберлік мектебі іспеттес болды. Алайда, “алтын ғасыр” ұзаққа созылған жоқ. Адамзат өркениеті ошағының бірі болған Афина ішкі жанжалдардың, алауыздықтың салдарынан, 176 жылы Римнің қол астына өтті. Рим үстемдігіне қарсы бас көтерген Афинаны Корнелий Сулланың әскерлері жаулап, қалаларын қиратты. Б.з. 3 ғасырында сыртқы жаулардың шапқыншылығынан Афина біржола дербестігін жоғалтты.

Қазіргі Афинада ежелгі грек, рим заманы мен орта ғасырлардың сәулет ескерткіштері жақсы сақталған. Олардың негізгілері — Акрополь төбесі (биікт. 125 м) мен Агора алаңы (суретті қ.). Қалада дүние жүзіне әйгілі Ұлттық археология мұражайы (1874), Акрополь (1878), Агор (1956), Византия (1914), Бенаки мұражайлары (1931) Ұлттық көркемсурет галереясы (1900), бар. Қала — бүгінгі Грекияның ірі өнеркәсіп орталығы. Грекия шығаратын барлық өнеркәсіп өнімдерінің 70%-ын өндіреді. Жеңіл, тамақ, металл өңдеу және металлургия, химия, полиграфия т.б. өнеркәсіп салалары дамыған.

## Дереккөздер

Санат:Еуропа елордалары
Санат:Афина
Санат:Жердің экстремалды нүктелері
Афригид мәдениеті

**Афригид мәдениеті ** — б.з. 5 — 8 ғасырлардағы Хорезм мемлекетінің қала және жеке бекініс ескерткіштерінің ғылымындағы  жиынтық атауы.

Алғаш 1938 - 1939 жылдары С.П. Толстов басқарған Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы зерттеген. Африга әулеті билеушілерінің құрметіне осылай аталған. Афригид мәдениетіне жататын Бүркітқала алқабындағы Құм қала, Үй-қала, “Африга мұнарасы” ескерткіштері зерттелген.

Кушан империясы тұсында ірі бекіністі көне қалалар орнына жекелеген зәулім мұнаралы қамалдар пайда болып, жер иеленушілердің оқшау үйлер салдырғаны анықталды. Бұл кезеңде мәдениет пен өнердің де жақсы дамығаны Тесікқала, Барақтам қаласы орындарын зерттеу барысында дәлелденді. Бекіністер екі қабатты, әр тұсында биікт. 8 — 10 м мұнаралары болған. Ол жат жұрттықтар шабуылынан қорғану үшін жасалған. Бекініс-қамалдарда суландыру жүйелері жақсы дамыған.

Табылған теңгелер мен мөр үлгілері Кама бойынан табылған күміс табақшалардағы ою-өрнек, жазуларға ұқсас. Олар қазіргі кезде Санкт-Петербург Эрмитажында, Британия мұражайында көрмеге қойылған. Афригид мәдениетіне жататын ескерткіштер Қазақстан жеріндегі ортағасырлық Жеті Асар, Алтынасар, Жаңакент қалаларының топырақ қабатынан көптеп табылды. Құрылыс жүйелері де ұқсас. Зерттеу барысында темірден шыңдалған үш қырлы садақ жебесі, найза ұшы, дөңгелек көзді жүзік, домалақ моншақ т.б. табылды. Бұл археологиялық деректер 5 — 8 ғасырларда Орта Азия мен Қазақстан арасында этникалық мәдени байланыс берік болғанын көрсетеді.

## Дереккөздер

Санат:Хорезм
Санат:Өзбекстан археологиялық мәдениеті
Африка даму банкі

**Африка даму банкі ** — Африка елдерінің экономикалық және әлеуметтік даму бағдарламаларына кредит бөлумен айналысатын мемлекетаралық банк. 1963 жылы тамыз айында құрылғанымен, 1966 жылы Шілде айынан бастап қана жұмысқа кірісті. Акционерлік қоғам түрінде ұйымдастырылған. Банкке 70 ел (оның ішінде Африка мемлекеттерінен басқа АҚШ, Жапония, ГФР т.б. 20 ел) мүше (1996). Осы мүше елдердің ресурстарына сүйене отырып, Африка даму банкі даму жобаларын тікелей қаржыландырумен айналысады. Банктің құрамында жеңілдік шарттармен кредиттер беретін Африка даму қоры, Нигерия траст қоры, Африканың дамуын қаржыландыру жөніндегі халықаралық қор т.б. институтттар жұмыс істейді. Банк басқармасы Абиджанда (Кот-д’Ивуар) орналасқан.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:1964 жылы құрылғандар
Санат:Халықаралық ұйымдар
Санат:Африка экономикасы
Санат:Халықаралық банктер
Африканерлер

**Африканерлер** (*бурлар*) — Оңтүстік Африкадағы халық, голланд, неміс және француз отаршыларының ұрпақтары. Жалпы саны 3,6 млн. адам.
Оңтүстік Африка Республикасындағы саны 2,7 миллион адам. (2000), Намибияда – 140 мың, Замбияда (37 мың адам), Зимбабведе (31 мың адам), Анголада (26 мың адам), Свазилендте (14 мың адам), Ботсванада (22 мың адам, 1995), Ұлыбританияда (29 мың адам), АҚШ (10 мың адам) тұрады.

## Тілі
Африканс тілі голланд, неміс және француз тілдерінің әртүрлі диалектілерінің негізінде қалыптасты. Оған готтентоттардың, бушмендердің, бантулардың тілдері, сондай-ақ Кейптаун теңізшілері мен құлдарының креол малай-португал тіліндегі сленгтері әсер етті.

## Діні
Дінге сенушілер - протестанттық христиандар (реформаторлар).

## Тарихы
1652 жылы голландиялық француздар, неміс отаршылары құрған Кап колониясынан 17 — 18 ғасырларда бүкіл Оңтүстік Африка елдеріне тарап қоныстанған. Колония шаруашылығы құл иеленушілік тәртіпке негізделді. 1806 жылы Ұлыбританияның Кап колониясын басып алуы, құл иеленудің жойылуына (1934), олардың Кап колониясынан кетуіне, банту тайпаларының жерін алып, Оңтүстік Африкада өз алдына мемлекет құруға әкеп соқтырды. 19 ғасырдың 70-жылдарында Африканерлердің жаңа қоныстарынан алмаз бен алтынның мол қоры табылуы ағылшын отаршыларының бұл жерлерге де мүдделігін арттырды. 1899 - 1902 жылдары Ұлыбритания Трансваль мен Тәуелсіз Бур мемлекетін жаулап алды. Африканерлер 20 ғасырдың басында ұлт болып қалыптасты.

## Кәсібі
Негізгі дәстүрлі кәсібі – егіншілік, мал өсіру, дәнді дақылдар (бидай, жүгері) және жергілікті дақылдар (сизаль, жеміс, т.б.) өсіру. Африканерлер полицияда, армияда, мемлекеттік қызметкерлер арасында басым.

## Өмір салты
Мәдениет пен тұрмыста африканерлер еуропалық нормаларды ұстанады.

## Дереккөздер

 
Санат:Оңтүстік Африка Республикасы халықтары
Санат:Африка халықтары
Афанасьевка (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Афанасьевка ** — Солтүстік Қазақстан облысы Шал ақын ауданындағы ауыл, Афанасьев ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Сергеев қаласынан оңтүстікке қарай 42 км-дей жерде, Есіл өзеніндегі Сергеев су қоймасының оңтүстік-шығыс жағасында, орманды дала белдемінде орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1908 жылы қаланған. 1957 жылға дейін ұжымшар, кейін „Афанасьевский“ астық кеңшары мен ауылдық кеңес орталығы болды. Олардың негізінде кооператив шаруашылықтар мен шаруа қожалықтары ұйымдастырылған.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1040 адам (495 ер адам және 545 әйел адам) болса, 2009 жылы 613 адамды (290 ер адам және 323 әйел адам) құрады.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, учаскелік аурухана, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары аудан орталығымен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Шал ақын ауданы елді мекендері
Афанасьев мәдениеті

**Афанасьев мәдениеті ** — Оңтүстік Сібірде өмір сүрген неолит дәуірінде (б.з.б. 3-мыңжылдықта) көне тайпалардан қалған ескерткіштердің ғылымдағы жиынтық атауы. Осы мәдениетке жататын, алғаш зерттелген ескерткіш (Афанасьев тауы) атауымен аталған. Бұл мәдениетке Енисейдің жоғарғы ағысындағы Тес, Сыда, Карасук-3, Черновая-6, сондай-ақ Алтай өңіріндегі Усть-Кокса, Усть-Кюм т.б. зираттар жатады. Мәйіттерді бүк түсіріп жерлеген. Қабір ішінде қыш ыдыстар, еңбек құралдарынан: тас, сүйек, мүйіз, ішінара металдан жасалған қырғыштар, пышақ, жебе ұштары, әр түрлі әшекей бұйымдары кездеседі. Металдан жасалған бұйымдар аз. Бұл кезең өлкеде көне металлургия ісінің алғаш дами бастаған уақыты. Бұйымдар негізінен мыстан соғылған. Адамдар мал өсіру, егіншілікпен айналысқан. Үйлері жеркепе түрінде болған. Киімдері сүйек пен аң азу тістерінен жасалған әр түрлі әшекейлермен, әдемі тұмаршалармен безендірілген. Бұл төңіректе кейін моңғол тектес халықтар қоныстанғанғанымен, көне тұрғындары денелі, бойы ұзын,  еуропеоид расасына жатады.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Қазақстан археологиялық мәдениеті
Санат:Ресей археологиялық мәдениеті
Африкантроп

**Африкантроп ** — (Африка және грек anthropos — адам) — осыдан 1 млн. жыл бұрын Африкада өмір сүрген адам (қаңқасының ғылыми атауы). 1935 — 1938 жылдары Танзаниядағы Эяси қаласының суалған жағалауы түбінен бассүйек және жоғарғы жақсүйек қалдықтары мен азу тістері табылды. Табылған сүйектердің морфологиялық ерекшеліктеріне қарағанда Африкантроп Африка мен Еуропадан табылған палеоантроптарға өте жақын. Адам сүйегімен қатар қарапайым тас құралдар, жануарлар қалдықтарының қаңқасы шыққан. Африкантроптар қарапайым құралдар жасауға қабілетті эволюция деңгейде болғаны анықталды. Африкантропты неандерталь адамы тобына жатқызуға болады.
## Дереккөздер


Санат:Металлургия
Афродита

thumb|300px
[thumb|right|Афродита, [Эрот және Пан]]
**Афродита ** — ежелгі грек мифологиясындағы махаббат пен сұлулық пірі, Зевстің қызы. Мінезі мен шығу тегі жағынан шығыстық Аштартқа (Астартаға) жақын. Афродита  түрліше аталған. Римдіктер оны Шолпан (Венера) деп пайымдаған. Афродитаның көне замандағы мүсіндерінен неғұрлым белгілілері: Лудовизи тағының бедері (біздің заманымыздан бұрын 5 ғасыр.), Алкамен Афродитасы (біздің заманымыздан бұрын 5 ғасыр), Праксительдің Афродита Книдскаясы (біздің заманымыздан бұрын 4 ғасырдың ортасы), Медичи Афродитасы (біздің заманымыздан бұрын 3 ғасыр). Афродита   (Шолпан) Милосская (біздің заманымыздан бұрын 3 — 2 ғасыр), Афродита  Таврическая (біздің заманымыздан бұрын 3 ғасыр, Ленинградтағы Эрмитажда сақтаулы). 
## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Ежелгі грек мифологиясы
Санат:Махаббат пен неке құдайлары
Санат:Грек құдай әйелдері
Афты

‎
thumb|Афты
**Афты ** (грек. (phthaі — жара) — шырышты қабатта пайда болатын күлбірек жара. Ол ауыздың, мұрынның, көздің, жыныс мүшелерінің шырышты қабатында әр түрлі аурулардың салдарынан (вирустық герпес стоматиті, Бехчет, Турен синдромдары, герпес баспасы) пайда болады. Афтының үлкендігі 5 мм-дей, жара жиегі шеңбер сияқты, ол қызарып тұрады. Жаралар саны 50-ден 100-ге дейін жетеді, 5 — 30 күн аралығында ізі қалмай жазылып кетеді. Афтыны емдеуге антисептикалық майлар, А витамині, интерферон пайдаланылады. Тазалық ережелерінің сақталуы қажет. 

## Дереккөздер


Санат:Ауыз қуысындағы аурулар
Аффект

**Аффект ** ( — жан толқынысы) — адам көңіл-күйінің кенеттен өзгеріп, әсерленуі (долдану, үрейлену, т.б.). Жас балаларда жиі кездеседі. Аффект кезінде оқыс қимыл-қозғалыстар (ерекше мимика, ым-ишара) жасалып, қатты дауыс шығады (айқайлау, жылау). Мысалы, тынышсызданудан басталған қорқу сезімі үрейленуге ұласып, аффект дәрежесіне жетеді. Қуаныш кернеген немесе қайғы-қасіретке душар болған ересек адамның да жан толқынысы аффект түріне өтуі мүмкін. Аффекттің сыртқы белгілері адамның өзіндік ерекшеліктеріне (еркіне, жоғарғы жүйке жүйесінің қызметіне) байланысты. Аффект ұзақ уақыт бойы бойын билеп алған адамның сыртқы түрі өзгеріп, жүйке ауруына шалдығуы мүмкін.

Күшті және терең жан күйзелісі мен, сырттай анық байқалып, ақыл-ес тарылатын және өз іс-әрекеттеріне бақылау жасауының азаюымен сипатталатын, көзді ашып-жұмғанша бірден білініп, одан әрі шапшаң өрби беретін адамның хал-ахуалы. Жан күйзелісі: физиологиялық және патологиялық болып екіге бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Аффиндік геометрия

**Аффиндік геометрия ** (лат. affіnіs — туыстас) — геометрияның жазықтықтағы (не кеңістіктегі) кез келген аффиндік түрлендіру (жазықтық не кеңістік нүктелерінің өзіне өзі бір мәнде нүктелерге бейнеленуі) кезіндегі фигуралардың қасиетін зерттейтін бөлімі. Негізгі аффиндік инвариант — бір түзудің  бойында жатқан үш нүктенің (М1 , М2, М3)  мынадай қарапайым қатынасы: х2–х1/х3–х2, мұндағы х1, х2, х3 — үш нүктенің абсциссалары. n нүктеден (nа4) тұратын кез келген жүйенің аффиндік инварианты осындай қарапайым қатынастар арқылы өрнектелуі мүмкін. Геометрия  бейнелердің аффиндік  түрлендіру кезінде бірінен біріне өтетін қасиетін алғаш рет (19 ғасырдың 1-жартысы) неміс математигі А. М(биус зерттеген. Дегенмен “Аффиндік геометрия” ұғымы 1872 жылы. жасалған “эрланген бағдарламасынан” (евклидтік, аффиндік және проективтік геометрияларға бірыңғай көзқарас болу) кейін ғана пайда болды. Әдеб.: Александров П.С., Лекции по аналитической геометрии,  М., 1968; Ефимов Н.В., Высшая геометрия, 6 изд., М., 1978.

## Дереккөздер


Санат:Аффиндік геометрия
Кәкен Аханов

**Кәкен Аханов ** (2.5.1928, Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы Никитинка ауылы — 23.8.1978, Алматы) —тілтанушы, ғалым, филология ғылым докторы (1966), Қазақстан Ғылым Академиясыныңның кореспондент-мүшесі (1975). Қазақстан Мемлекеттік университетті  бітірген (1950). Жоғары оқу орнында оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, филолог факультетінің деканы қызметтерін атқарды. 1977 жылдан Алматы шетел тілдері педагогикалық институтынының ректоры болды. Ол қазақ тіл білімінің теориясы, методологиялық тұрғыдан жүйеленуі, негізделуі, сондай-ақ қазақ тілінің әлемдік тілдер арасындағы алатын орны мен ерекшеліктерін зерттеді. “Тіл білімінің негіздері” деген монографиялық еңбегі жоғары оқу орындарында негізгі оқулық ретінде қолданылып келеді. Ахановтың жалпы тіл білімі теориясын зерттеген ғылым еңбектері отандық тіл ғылымына қосылған бағалы үлес ретінде қабылданды. Ахановтың орта мектепке арналған “Қазақ тілі” оқулықтары ұзақ жылдар бойы жас ұрпаққа ана тілінің ғылым жүйесін меңгертуге қызмет етті.Жалпы тіл білімінің теориясын зерттеген ғылыми еңбектері отандық тіл ғылымына қосылған бағалы үлес болып табылады.1978 жылы Алматы қаласында дүниеден озды.

## Шығармалары
*Қазақ тілі лексикасының мәселелері, А., 1955;
*Грамматика теориясының негіздері, А., 1972;
*Тіл біліміне кіріспе, А., 1965;
*Қазақ тілі грамматикасы, І бөлім. Фонетика мен морфология, 5-6 класс, А., 1961, 1974;
*Тіл білімінің негіздері, А., 1973.

## Дереккөздер


Санат:1928 жылы туғандар
Санат:Ұлан ауданында туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақ тілін зерттеушілер
Ахейліктер

**Ахейліктер ** тарихы біздің заманымыздан бұрын 1900 жылдан басталатын ежелгі грек тайпасы. Ахейліктер Фессалияның солтүстік-батысын, Пелопоннестің таулық жағалауын мекендеген. Ахейліктер иоництер құрған 12 қаланың одағына кірген. Геликондағы Посейдон храмы негізгі орталығы болған. Гректердің құрлықтағы жерін жаулап алуға қатысқан. Біздің заманымыздан бұрын 419 жылы спартандықтарды жеңді. Гомер поэмаларында бүкіл гректерді Ахейліктер деп атаған.
## Дереккөздер


Санат:Тарих
Көктепе ұрысы

**Көктепе ұрысы** (1879 және 1880–1881 жылдар) — орыс әскерлерінің Ахал алқабын (Түрікменстан) иемдену мақсатымен Орта Азияға жасаған жорықтары. Ресейдің түрікмен тайпаларымен байланысы 18 ғасырдың ортасында, әсіресе 19 ғасырда қарқынды дамыды (сауда-саттық керуендері келді, 1869 жылы Красноводск қаласының негізін салды, Каспий жағалауындағы түрікмендерді бодандыққа қабылдады, т.б.). Патшалық Ресейдің Орта Азиядағы басқыншылық саясатының күшейе түсуі Ахалтеке экспедицияларының басталуына түрткі болды. Орыс отарлаушыларының дөрекі де бейбастақ қылықтарына төзе алмаған түрікмендердің ең іргелі тайпасы — теке руы қолдарына қару алып, басқыншыларға қарсы шықты. Ген. Н.П. Ломакиннің теке жұрты жайлаған Геок-Тепе (Деңгил-тепе) қорғанына жасаған шабуылы сәтсіз аяқталды (1979 жыл, 28 тамыз), орыс әскерлері кері шегінуге мәжбүр болды. 1880–1881 жылы Ахалтеке экспедицияларының ген. М.Д. Скобелев басқарды. Ол 1880 жылы Красноводскіден Геок-Тепеге дейінгі аралыққа алдын-ала бекіністер орнатып, қоймалар салды; оқ-дәрі мен азық-түліктің тұрақты жеткізіліп тұруын қамтамасыз етті. 1881 жылы 12 қаңтарда орыс әскерлері (7 мыңға жуық адам, 100-ден аса зеңбірек) айқын әскери-техникалық басымдықпен Геок-Тепені алды. Қорғандағы 20–25 мың (кейбір деректерде 45 мың) көтерілісші бала-шағасымен қолға түсті. Оларда 5 мың ғана мылтық болды. Үш апта бойы жанқиярлықпен соғысқан теке руының қарсылығын қан-жоса етіп басқан орыс әскерлері 1881 жылы 18 қаңтарда Асхабад кентін (қазіргі Ашғабад қаласының) бағындырды. 1982 жылы Түрікменстан жерінде Кавказ уәлаятының құрамына кіретін Каспий жағалауы облысы құрылып, орталығы Асхабад болды. 1885 жылы Ахал алқабынан соң Атрек, Теджен, Мерв және Пендин өлкелері Ресей өкіметінің қол астына өтіп, түрікмен елі тәуелсіздігінен айырылды.

## Дереккөздер

Санат:Экспедиция
Жақан Уәлишерұлы Аханов

**Жақан Уәлишерұлы Аханов** (12.1.1936 жылы туған, Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы) —  ғалым, биология ғылым докторы (1981), профессор (1988), Қазақстан Ғылым Академиясының корриспондентінің-мүшесі (1989), Қазақстан Мемлекеттік университетті бітірген (1960). 1960 — 1984 жылы Топырақтану институтынының кіші ғылым қызметкері, ғылыми хатшысы, бөлім меңгерушісі, директордың орынбасары қызметтерін атқарды. 1984 — 1995 жылы осы институттың директоры, 1994 — 1997 жылы Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының биология ғылымдары бөлімінің академия-хатшысы болды. 1997 жылдан Ғылым Министірлігі — Ғылым Академиясының Топырақтану институтынының директоры. Аханов Қазақстандағы топырақты суландырудың ғылым негізін жасаушылардың бірі. Ғылым еңбектері сортаң топырақты суландыру, топырақ генетикасы, топырақтың техногендік ластануы және экология салдарынан бұзылған топырақты қалпына келтіру мәселелерін зерттеуге арналған. Сондай-ақ ол топырақ құнарлығын арттырудың жаңа тұжырымдамасын ұсынған. Қазақстан Мемл. сыйл-ның лауреаты (1984).

## Дереккөздер


Санат:Өмірбаян
Санат:Тұлғалар
Ахемен әулеті

**Ахемен әулеті**  (көне парс. *Ariyānām Xšaçam* — «Арий империясы»), сондай-ақ **Бірінші [[Парсы империясы]]** — б.з.д. VI - IV ғасырларда өмір сүрген, Алдыңғы Азия және Африканың солтүстік-шығыс аумағында парсы әулеті Ахеменидтер құрған ежелгі мемлекет. Б.з.д. VI ғасырдың соңына қарай Ахеменид империясының шекарасы батыста Эгей теңізінен бастап шығысында Үнді өзеніне дейін, оңтүстікте Нілдің алғашқы шегінен солтүстікте Кавказға дейін созылған.

## Кеңеюі мен құлдырауы
Ахеменнің ұлы Теисп (Чишпиш) және оның тікелей ұрпақтары — I Кир, I Камбиз, II Кир Аншананың (Солтүстік Эламдағы) патшалары атанған. Ежелгі Шығыс елдерінің көпшілік бөлігін қол астына қаратқан II Кир Ахемен әулетінің ұлы империясын құрды. Ахемен әулетінің үлкен бұтағы II Камбизбен (522 ж.) бітеді. Әулеттің кіші бұтағы I Дарийден басталады. А. ә-нің билеушілері: Ұлы Кир (546 — 530, 558 жылдан бастап Персия мен Аншананы биледі), Камбиз (530 — 522), I Дарий (522 — 486), I Ксеркс (486 — 465), I Артаксеркс (465 — 424), II Ксеркс (424), Согдиан (424 — 423), II Дарий (423 — 404), II Артаксеркс (404 — 358), III Артаксеркс (358 — 338), Арсес (338 — 336), III Дарий (336 — 330). А. ә. тұсында еркін, жеке мемлекеттік жүйе орнады. Мемлекетті шаһиншах биледі. 

Ұлы Кир тұсында Лидия, Маргиана, Вавилон, Соғда, Финикия жаулап алынды. I Дарий тұсында парсы елі аумағы шығысында Үндістанмен, Памирмен, батысында Адриатика теңізімен, Ливияның батыс шебімен, солтүстігінденде Каспий теңізімен, Қап (Кавказ) тауларымен және Қара теңізбен, ал оңтүстігінде Оман теңізімен, Парсы шығанағымен, Арабиямен шектесті. Ахемен әулеті тұсында билеуші топ 2 сатыдан тұрды: біріншісі (7 парсы әулеті) мемлекеттік істерге араласып, шаһиншах әскеріне басшылық етті. Екінші сатыдағылар діни істермен айналысты. Біздің заманымыздан бұрын 330 жылы Ескендір Зұлқарнайын (қ. Александр Македонский) шапқыншылығы салдарынан 220 жыл ғұмыр кешкен Ахемен мемлекеті біржолата талқандалып, Ахемен әулетінің билігі үзілді.

## Дереккөздер

Санат:Иран тарихы
Санат:Ахемен әулеті
Санат:Б. з. д. 550 жылы пайда болғандар
Санат:Б. з. д. 330 жылы ғайып болғандар
Санат:Сирия тарихы
Санат:Еуропа империялары
Санат:Үндістан тарихындағы мемлекеттер
Санат:Ирак тарихы
Санат:Македония тарихындағы мемлекеттер
Санат:Грекия тарихындағы мемлекеттер
Санат:Мысыр тарихы
Санат:Түркия тарихындағы мемлекеттер
Санат:Ежелгі әлемнің тарихи мемлекеттері
Санат:Азия империялары
Санат:Болгария тарихындағы мемлекеттер
Санат:Тәжікстан тарихы
Санат:Өзбекстан тарихындағы мемлекеттер
Санат:Ауғанстан тарихындағы мемлекеттер
Санат:Ежелгі Израиль және Иудея
Санат:Ежелгі Сирия патшалығы және қалалары
Санат:Ливия тарихы
Санат:Африка империялары
Санат:Армения тарихындағы мемлекеттер
Санат:Пәкістан тарихындағы мемлекеттер
Санат:Тарихи мемлекеттер
Көпен Қабылқасымұлы Ахмадиев

**Көпен Қабылқасымұлы Ахмадиев** (6 желтоқсан 1955, Өскемен, Қазақ КСР) — әскери қайраткер, генерал-майор (9.12.1996). 1973 жылғы 1 қыркүйектен Қарулы Күштер қатарында. Ресей Федерациясындағы Әуе қорғанысы зениттік-ракета училищесін (1976), Әуе қорғанысы әскери командалық академиясын (1989) бітірген. Взвод, батарея командирі, штаб бастығы — зениттік-ракета дивизионы командирінің орынбасары, командалық пункт бастығы, зениттік-ракета дивизионның командирі, зениттік-ракета полкі командирінің орынбасары, полк штабының бастығы, зениттік-ракета полкі командирі қызметтерін атқарған. Қазақстан Республика Қорғаныс Министрлігі Әуе қорғанысы әскерлері қолбасшысының бірінші орынбасары, штаб бастығы (1998). Бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан генерал-лейтенанттары
Ахмад ибн Ханбал

**Ахмад ибн Мухаммад ибн Хәнбәл әш-Шәйбәни** - Һижра жыл санауы бойынша 164 жылы Бағдат қаласында дүние келіп, хиджра жыл санауы бойынша 241 жылы дәл сол қалада қайтыс болды. Ол таба-табиғиндердің алғашқы шәкірттерінен болған. Ол Ислам үмметінің ұлы ғалымдарының бірі болғандықтан «аһлю-Сунна уәл-джәмә‘аның имамы» деп аталған. Оның беріктігінің себебімен Аллаһ Тағала адасқандарды жеңді, сол кездегі адасқандар: «Құран – бұл Аллаһтың сөзі емес, тек Оның жаратылысы-мыс», – деген сөздер айтқан болатын. Имамның кезінде адамдардың барлығы дерлік адасушылыққа түсті.

Шейх Ибн әл-Қайим былай дейді: 

Бұл ғалымның зор еңбегі, оған дейінгі көптеген ғалымдардың еңбегі сықылды. Хадис жинау және дінді үйрену үшін имам Ахмад көптеген елдер мен қалаларда болғанын еске сала кетейін – Куфа мен Басра, Мекке мен Медина, Йемен мен Шам. Ол өзінің сапарларын он алты жасынан бастады. Дәл осы себепті Уәки’ ибн әл-Джәррах пен Хафс ибн әл-‘Ийәс секілді имамдар ол туралы былай деп айтқан: “Куфа қаласына ешқашан мына жас жігіт сияқты адам келген жоқ!”

Имам әш-Шәфи’и айтады: 

Қутайба былай дейді: 

## Биографиясы
**Ахмад ибн Ханбал** ,Ахмад ибн Ханбали  (780, Бағдат қаласының — 855) — 4 ұлы имамның бірі. Әбу Абдулла Ахмад Мухаммад ибн Ханбал ибн Хилал ибн Абад ибн Идрис ибн Шайбанның баласы. Бабасы Ханбал атымен танымал болды. Әкесінен жас қалып, анасының тәрбиесінде өсті, ілім алды. Анасы — София Маймуна. Ахмад Ханбал бүкіл саналы өмірін ілім-білім жолына бағыштаған. Имам аш-Шафиден фикх негіздерін үйренген. Муталшылдар үстемдігі кезінде қуғынға түсті. 851 жылы Ахмад ибн Ханбалды халифа әл-Мутауаккил патша сарайына шақырып, тарту-таралғы сыйлайды. Ол осыдан бастап қуғыннан да, кедейлік азабынан да құтылады. 
Ахмад ибн Ханбал ұстаздығын екі бағытта жүргізген. Үйінде шәкірттерге арнайы дәріс берсе, мешітте көпшілік қауым алдында уағыз айтқан. Ахмад Ханбалдың ең танымал кітабы — “Муснад”. Мұнда 40000 хадис бар. Сахабалар туралы жазылған “Зухд”, намаз туралы “Соламу” атты еңбектері де кең тараған. Ахмад Ханбалдың “уағыз-жауаптары” оның көзі тірісінде-ақ жинақталып, жүйеленген. Кейін ол ханбалшылардың құқықтық іліміне негіз болды. Мұсылман әлеміндегі ең беделді төрт мазһабтың бірі — осы ілім.

## Дереккөздер


Санат:780 жылы туғандар
Санат:Мухаддистер
Санат:855 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ислам ғұламалары
Ахмад шаһ Дуррани

**Ахмад шаһ Дуррани**, Ахмад хан Сазадай (1721 — 1773) — Ауған ханы (1747 — 1773). Надир шаһ қайтыс болғаннан кейін абдали тайпасының хандар мәжілісі Кандагарда бүкіл Ауғанстанның билеушісі етіп сайлап, оған дурр-дуррани (теңдестер арасындағы бірінші) деген лауазым берген. Осы уақыттан бастап барлық абдали атауы дуррани болып ауыстырылды. Елдегі жоғарғы атқарушы орындар мен әскери кызметтер дуррани тайпасынан шыққан хандарға мұрагерлік жолмен берілді. Мемлекет ең ірі ауғандық тайпаларды біріктіре отырып, Дуррани мемлекеті деген атпен тарихқа енді. Ахмад Шаһ Дуррани өкіметін Кабул мен Кандагардың ғана емес, басқа да көптеген ауғандық тайпалардың шаһтары мойындады. Шаһ Кандагарды астана етіп, дербес “Дуррани империясын” құрды. 1748 — 1757 жылы аралығында Пенджабты, Кашмирді, Сирхиндті, Синдті, Хорасанды, Балхты, Белуджистанды жаулап алды. 1761 жылы Панипат маңындағы соғыста маратхиларға ойсырата соққы берді. Мемлекет құрамына Иранның, Оңтүстік Түркістанның, Солтүстік-батыс Үндістанның шығыс аймақтары енді.

Ахмад шах Дуррани - Ахмад шах Абдали деген атпен де белгілі. 1747 – 1773 жылдары Ауғанстандағы Дурран империясын билеген. 1731 жылы Ахмад шах пен оның ағасы Зұльпыхар хан Қандағарға қоныс аударады. Бұларды сол жердің билеушісі Хусейн шах түрмеге қаматады. Өйткені Абдали  көсемдерінің чол кездегі Иран билешісі Надир шахпен қарым-қатынасы жақсы болатын. Ахмад шах Қандағардың мемлекеттік түрмесінде алты жылға жуық уақытын өткізді. 1731 жылы Парсы елінің жаңа билеушісі Надир хан Абдалилер әулетінен әскер жасақтады. 1737 жылы Надир шах Қандағарды басып алып, түрмедегілерді бостандыққа жіберді.

## Дереккөздер


Санат:1773 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ауғанстан тұлғалары
Санат:1721 жылы туғандар
Санат:Билеушілер
Ахмад Шаһ Дуррани елшіліктері

**Ахмад шаһ дуррани елшіліктері ** —Ауған ханы Ахмад шаһ Дурранидің 18 ғасырдың 60-жылдарында Қытайға қарсы мұсылман елдерінің әскери одағын құру жөнінде қазақ хандарына жолдаған елшіліктері. 1755 — 59 жылы Қытайдың Жоңғар мемлекеті мен Шығыс Түркістанды жаулап алып, Орталық Азияға ілгерілеуі Қазақстан мен Орта Азияға қауіп төндірді. Бұл жағдай Орталық Азиядағы мұсылман елдерінің өзара қорғаныс шараларын жүзеге асыру мақсатында әскери одақ құру жөнінде келіссөз жүргізуіне түрткі болды. Сол кездегі қуатты Дуррани империясының шаһы Ахмад қазақ хандарымен және Орта Азия хандықтарымен дипломатиялық қатынастар орнатып, келіссөздер жүргізу бағытында батыл қадамдар жасады. Оның 40 адамнан тұратын елшілігі Құтшымыр ханның басшылығымен 1762 жылдың күзінде Қытайға барып, Цин империясының Орталық Азияның Солтүстік-батыс аймағындағы жаулаушылық саясатына қарсылық білдірді. Осы елшілік Пекинге бара жатқанда және 1763 жылы көктемде қайтар сапарында қазақ хандары және сұлтандарымен Ахмад шаһтың жоспарын талқылайды. Ауған басшысы қазақ ханы Абылайға арнайы хат жолдайды. Онда соғыс бола қалған жағдайда әскери одақ құру, Қытай әскерлеріне азық-түлікпен, көлікпен көмектеспеу жөнінде айтылған (Ресейдің сыртқы саясаты архиві, Ауған істері қоры, 1763 — 1766 жылы, т. 27/1, 1-іс, 27-п.).
1763 жылдың күзінен Ахмад шаһ Цин империясымен соғысқа шынымен-ақ, әзірлік жүргізіп, Қазақ даласына, Хиуа, Бұхар және Қоқанға әскери одақ құру ниетімен елшіліктер жіберді. 1764 жылы 15 наурызда Сібір шебі әскерлерінің қолбасшысы И.И.Шпрингер Санкт-Петербургке Абылай сұлтанға 20 адамнан тұратын ауған елшілігі келді деп хабарлады. Бұл жөнінде Ахмад шаһтың Абылайға жазған хатында Цяньлунға құрамында 40 адамы бар елшілік жібергені және оған: “Боғдыханның мұсылман дініндегі халықтар мен Қашғар, Жаркент секілді басқа да осындай елдерге билік жүргізуге ешбір құқы жоқ”, — деп ескерткені айтылған (сонда, Қырғыз-Қайсақ істері қоры, 1763 жылы, 2-іс, 8-п.). Сол жылдың соңғы айларында ауған елшілігі Түркістан қаласындағы Әбілмәмбет ханға да келген. Кейін осы елшілік Нұралы хан ордасына да бет алған. Ахмад шаһтың қазақ хандарына жолдаған бұл хатттарында “Қырғыз-қайсақ ордасына менің әскерлерім жақындаған кезде мініс аттарын, басқа да мал алып келулеріңді талап етемін, ақысына алтын, күміс беріледі,” — деп жазылған. Жауап ретінде 1764 жылы Абылайдың Байтуған би бастаған елшілігі Кабулда болып қайтқан (қ. Байтуған би елшілігі). Бірақ Орталық Азиядағы кейбір мұсылман мемлекетттерінің Цин империясына қарсы әскери одақ құру жөніндегі жоспары іске аспады. Оған негізінен Ахмад шаһтың сикхтармен (Үндістан) соғыста (1764) жеңіліс табуы, Шығыс Түркістан, Қазақстан мен Орта Азиядағы саяси ыдыраушылық себеп болған.

## Дереккөздер


Санат:Ауғанстан тарихы
Санат:Елшілер