open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жұмылдыру

**Жұмылдыру** (Мобилизация; ) — Қарулы Күштерді соғыс жағдайына ауыстыру және елдің экономикасы мен мемлекеттік институттарын соғыс мұқтаждықтарын қамтамасыз ету үшін қайта құру жөніндегі іс-шаралар кешені. 
*Жұмылдыруға дайындау бейбіт уақытта жүзеге асырылады, ал жұмылдырудың өзі мемлекеттің мүмкіндіктерін ескере отырып әзірленетін, жоспарға сәйкес соғыс қарсаңында немесе ішінара болуы мүмкін. 
*Ішінара жұмылдыру әскери қимылдар театрының бірінің аймағында орналасқан аудандарда жүргізіледі; ол елдің жекеленген әскери округтерін (*флоттарын*), облыстарын, өңірлері мен экономикалық аудандарын қамтиды. Жұмылдыру ашық немесе жасырын тәсілмен жүзеге асырылады. Жалпы жұмылдыру елдің барлық аймағында жүргізіледі және мемлекеттің барлық қарулы күштеріне, экономикасына және оның түрлі институттарына таралады. Көптеген мемлекетгерде жұмылдыру жалпыға бірдей әскери міндеткерлік негізінде құралатын армияларды құрумен қатар қолданыла бастады (*18 — 19 ғ-дың соңы*). 
*Жұмылдыру термині 1870 жылдан бастап ресми түрде қолданысқа енді. Жұмылдыру ұғымына айтарлықтай өзгерістерді 20 ғ-дағы соғыстар, әсіресе Бірінші дүниежүзілік соғыс әкелді. Бұл соғыста барлық соғысқан елдердің қарулы күштерінде жұмылдырылған адамдардың жалпы саны шамамен 70 млн-ға жетті. Соғыс мұқтаждықтарын қамтамасыз ету ушін қару, әскери техника мен жабдықтар шығаратын зауыттар күші көбейтілді. Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы мен бүкіл барысы жұмылдыру сипаттамасы мен масштабтарына өзгерістер әкелді. Қарулы Күштерді жұмылдыру — олардың стратегиялық жайншуының маңызды элементтерінің бірі. 
*Экономиканы жұмылдыру ел экономикасының барлық салалары мен тиісті мемлекеттік институттарын қару, әскери техлиқа, оқ-дәрілер, киім-кешек, жабдық және тағы басқа жасап шығару мақсатында бейбіт қалыптан соғыс жағдайына ауыстыру болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Санат:Әскери іс
Ауытқыма

thumb||150px|right
**Ауытқыма** - айналып (тербеліп) тұрған цилиндрлік машина белшектері беттерінің өзара дұрыс жатуынан ауытқуы.

**Ауытқымалар** - екі және одан да көп жиіліктері жақын гармоникалық (үйлесімділік) тербелістердің косылу нәтижесі болып табылатын механикалық тербеліс.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Ішкі баллистика

**Ішкі баллистика** (внутренняя баллистика) — әқ-дәрілі газ әсерімен шығарылатын снарядтардың, миналардың және оқтардың қарудың ұңғы арнасындағы қозғалысын, сондай-ақ атыс кезінде ұңғы арнасында немесе оқ-дәрілі ракетаның жану камерасында болатын басқа процестерді зерттейді. Ішкі баллистиканың негізгі бәлімдері: пиростатика, ол оқ-дәрі жану зандылығын және тұрақты көлемді газ түзілуін зерттейді; пиродинамика — атыс кезінде ұңғы арнасындағы процестерді зерттейді және ұңғы арнасының конструктивті сипаттамалары мен оқталу жағдайларының аралығындағы байланысты анықтайды; қарулардың, ракеталардың, атыс қаруының баллистикалық жобалануы. Сондай-ақ Ішкі баллистиканың аралық баллистика (әрекеттен кейінгі кезендегі прәцестерді зерделейді) және оқ-дәрілі ракеталардын ішкі баллистика тарауы бар (камерадағы отынның (жағар-жанармай) жану заңдылығын және сопло арқылы газ өтуін, сондай-ақ басқарылмайтын ракеталарда әрекет жасайтын күштердің пайда болуын зерттейді).

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Құралдың ауытқымасы

**Құралдың ауытқымасы** - аспаптың айналу өсінің орнықты өсінен ауытқуы.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Ішкі қызмет

**Ішкі қызмет** әскери қызметшілердің әскери бөлімдегі күнделікті өмірі мен қызметі. Ол Қазақстан Республикасы қарулы күштері Жарғыларының талаптарына сәйкес жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Топографиялық қамтамасыз ету

**Топографиялық қамтамасыз ету** (Топографическое обеспечение) — жауынгерлік міндетті орындау мақсатында ұрысқа дайындық пен әскердің ұрыс қимылдарын ұйымдастыруға қажеггі жергілікті жер туралы мәліметтер мен материалдарды зерттеу, багалау мен колдану шараларының жүйесі. Топографиялық қамтамасыз етудің негізгі міндеті: топографиялық және арнаулы карталар жасап, онымен әскерлерді үздіксіз қамтамасыз ету; жергілікті жерді топографиялық барлау, геодезиялық торларды дамыту, бастапқы геодезиялық мәліметтерді артиллерия атысын жүргізу мен ракетаны ұшыруға дайындау; фотокарталар мен өзге фотоқұжаттарды дайындау, әскерді топографиялық дайындау; кейбір арнаулы жұмыстарды орындау.Әскерді топографиялық қамтамасыз ету — әскери-топографиялық кызметтің маңызды міндеттерінің бірі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Шабуыл аяқабы

**Шабуыл аяқабы** — бірлестік (құрама, бөлім) жауынгерлік міндеттерін орындаумен байланысты шабуыл жүргізетін, маневр және басқа да қимылдарды жүзеге асыратын шектегі жергілікті жер алқабы. Оны жоғарғы бастық операция (ұрыс) үшін тапсырма қою кезінде анықтайды. Шабуыл аяқабының оң және сол жақтары көршілермен ажырату сызықтарымен шектеледі. Оның ені жауынгерлік міндет мазмұнына, бірлестіктің (құраманың, бөлімнің) құрамына, күшейту және қолдау құралдарына, шабуыл аяқабыда жоғары бастықтың өмірімен қолданылатын күштер мен құралдарға, қарсыластың құрамына, ісқимыл жағдайы мен сипатына, жергілікті жердің ерекшелігіне, метеорологиялық және ауа райы жағдайларына байланысты болады. НАТО елдерінің армиясында шабуыл аяқабының ені бригадалар үшін — 6-10 км, дивизияда — 20-30 км, армия корпусында — 40-80 км, дала армиясында 100-250 км, армия топтарында — 250-450 км болуы керек деп есептеледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Байланыстардың орайласуы

**Байланыстардың орайласуы** - карапайым байланыстар еселіктермен кезектесетін молекуладагы электрондык өзара әсерлесудің типі.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Оптикалық жүйенің орайлас жазықтықтағы

**Оптикалық жүйенің орайлас жазықтықтары** - 
заттың тұрған жазықтығы және оның кескіні түскен жазықтық.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Орайлас нүктелер

**Орайлас нүктелер** - оптикалык жүйеге катысты объект және онын кескіні болатын екі нүкте.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Қисықтың нүктесіндегі бинормаль

**Қисықтың нүктесіндегі бинормаль** - түзелуші жазықтықта орналасқан түзу.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Ішкі қызмет жарғысы

thumb
**Ішкі қызмет жарғысы** (устав внутренней службы) — жауынгерлердің міндеттері мен өзара қарым-қатынасын, бөлім мен бөлімшелердің өз ішіндегі тәртіп ережелерін, жауапты қызмет атқарушы адамдардың міндеттерін белгілейді. Жауынгерлерді орналастыру мен олар атқаратын күн тәртібінің жұмыс жоспары, дәрігерлік жұмыстар, жауынгерлердің бөлімнен ұзап шығуы, дабыл бойынша жауынгерлердің жиналуы Ішкі қызмет жарғысының талаптарына сай жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Оперативтік-тактикалық бірлестік

**Оперативтік-тактикалық бірлестік** (оперативно-тактическое объединение) — қарулы күштердің бір түрінің арнайы әскерлері мен қызметтері, түрлі әскер түрлерінің құрамалары мен бөлімдері. Кейде ол оперативтік-тактикалық немесе жоғары тактикалық құрама деп те аталады. Оперативтік-стратегиялық, кейде оперативтік бірлестік құрамында оперативтік-тактикалық және тактикалық міндеттерді орындауға арналған. Әдетте, жалпы әскери (далалық) армияның немесе әуе шабуылына қарсы қорғаныс армиясының, майданның (армиялар тобының), ал бейбіт уақытта әскери округтың құрамына кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Шабуыл дайындығы

**Шабуыл дайындығы** — командирдің шешіміне сәйкес бөлімшелердің ұрыстык, ретін құрудан және олардың бастапқы жағдайын (шабуыл кезіндегі қарсыласпен тікелей түйісу жағдайынан) немесе бастапқы аудандарды (шабуыл кезінде бірден) ұстап тұрудан тұрады. Шабуыл кезінде бөлімшелердің ұйымдасқан түрде алға жылжулары, шепке жазылулары және шабуылға көшуі үшін бірден алға жылжу бағыттары, бастапқы шептері (пунктері), роталық және взводтық лектерге жазылу шептері (пунктері), шабуылға шығу шептері және қауіпсіз кету шептері, ал
жаяу тәртіптегі шабуыл кезінде жаяулау шептері анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қарақұмық жармасы

[right|thumb| alt=A.|170 px|["Қарақұмық жармасы"]]

**Қарақұмық жармасы** - бірнеше сұрыпқа ие және олардың атаулары әр түрлі, сыртқы түріне және қолдануына қарай: 
# *Қарақұмық дәні* — ірі, жарма. Бытырап пісетін ботқа үшін дайындалады, жұмыртқа және пиязбен беріледі. 
# *Буквица* — қарақұмық дәнінің оңтүстік орыстардағы, Украина, әсіресе Батыс Украина облыстарындағы атауы. 
# *Велигорна* — майда, бүтін, кейде қарақұмық жармасы. Атауы XVIII ғ-да Литвада, Польшада, Беларусьта және солармен көршілес жатқан Ресей облыстарында пайда болды. 
# *Смолендік жарма* — майда қарақұмық ботқасы. Пирог салмасына қолданылатын сүттегі тәтті және жартылай тәтті ботқа. 
# *Продел* — жармаланған қарақұмық жармасы немесе велигорка қалдығы және сүттегі жартылай тәтті ботқа. Тұтқыр ботқаны дайындауда қолданылады. Қарақұмық ұнына балаларға пайдалы сүт, қант, витаминдер араласқан. Жұқа қүймақ дайындауға да қолданылады.

Қарақұмық жармасын буланған немесе буланбаған қарақұмық дәнінен алады. Құрамында жеңіл сіңетін белоктар, крахмал мол болады. Қарақұмық майы басқа жармалардың майымен салыстырғанда сақтауға төзімді келеді. Қарақұмық жармасының белоктары басқа қосылыстармен алмастыруға болмайтын амин қышқылдарына бай.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс

nds-nl:Boeket (Fagopyrum esculentum)
Оперативтік-стратегиялық бірлестік

**Оперативтік-стратегиялық бірлестік** (оперативно-стратегическое объеденение) — бірнеше оперативтік бірлестіктен, қарулы күштердің түрлі дербес құрамалары мен бөлімдерінен, әскер түрлерінен, арнайы әскерлер мен қызметтерінен тұратын бірлестік. Ол кейде жоғарғы оперативтік бірлестік деп те аталады. Мұндай бірлестіктерге майдан (бұрынғы КСРО, Жапония), армиялар тобы (АҚШ, Ұлыбритания, Франция т.б.), флот (КСРО, АҚШ, Жапония т.б.) жатады. Әдетте, соғыс уақытында құрылады. Кейбіреулері бейбіт кезде де қызмет атқара береді (мысалы, флот). Мандан және армиялар тобы түріндегі оперативтік-стратегиялық бірлестік Бірінші дүниежүзілік соғыстың бастапқы кезінде қалыптасты.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ғарқ, Истиғрақ

right|200px
**Ғарқ, Истиғрақ** - Аллаға деген махаббатының нәтижесінде сопының, Алладан басқа ештеңе сезбейтін, ойлай алмайтын дәрежеге жетуін,яғни, Алла махаббатына батуын, тұншығуын айтады.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Оперативтік-тактикалық дайындық

**Оперативтік-тактикалық дайындық** (оперативно-тактическая подготовка) — генералдарды, адмиралдарды, офицерлерді және құрамалар мен бөлімдердің басқару органдарын дайындаудың негізгі түрі. Ол тактикалық және оперативтік өнерге үйретеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Оспан Шораев

**Оспан Шораев** (15.5.1907, №9 а. - 18.8.1979, Маякум а.) - жергілікті басшы.(1949).

Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен.

1938 ж. Қызылорда а. ш. техникумын бітірген. Талапты ұжымшарының егіс бригадирі (1929-31), №9 ауданда, Талапты, "Овцевод" кеңшарларыңда аудандық кеңес төрағасы (1928—29; 1931— 41; 1942—50), Талапты аудандық кеңесі төрағасының орынбасары (1955-56), "Овцевод", "Босаға" ұжымшарларында, "Иірім" бөлімшесінде ферма меңгерушісі болған. "Овцевод" ұжымшарында ферма меңгерушісі кызметін атқарған жылдары (1942-50) бүл ауылдан 8 Социал Еңбегі Ері шыққан. Шаруашылық басқарудағы жетістіктері үшін Ленин (1948), "Еңбек Қызыл Ту" (1946) ордендерімен марапатталған. Маякум аудандық әкімшілігінде Ш. атындағы көше бар.
## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Сорбция

thumb
**Сорбция** - сұйық немесе қатты денелердің затты жұгуы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Ішкі сәулелену

**Ішкі сәулелену** (внутренее облучение) — ағзаның ішіне түскен радиоактивті заттардан сәулелену. Ішкі сәулелену радиоактивті заттар ыдырағанша немесе ағзадан шығарылғанша үздіксіз жалғаса береді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жұмылдыру туралы хабар

**Жұмылдыру туралы хабар**  — барлық мүдделілерді, қарулы күштердің барлық түрлеріндегі әскери бөлімдерді, әскери және азаматтық ұйымдарды жүмылдыру туралы үкімет шешімімен таныстыру. Жұмылдыру туралы хабар яғни мобилизациялаиғандарды *(қатардағыларды, сержанттарды, запастағы офицерлерді)* әскери бөлімге не әскери қомиссариаттардың жинақтау бөліміне келу туралы жіберілген хабар әрі бұйрық болып саналады. Жұмылдыру туралы хабар беру *(жазбаша, [[радио]] арқылы, баспасөзде және тағы басқа)* өткізілген жұмылдыру ісінің сипатына *(жалпы немесе жеке, ашық немесе жасырын)* байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қатты сырлар

[right|thumb| alt=A.|160 px|["Швейцарлық сыр"]]

**Қатты сырлар.** Бұл ассортимент жағынан кең сыр тобы. Қатты сырларға жоғары ылғалдылық (44%) және салыстырмалы қатты консистенция тән. Қатты сырларға Швейцар, Голланд, Чеддер, Латвиялық, Таулы үгілмелі және унифицирленген сырлар жатады.

## Дереккөздер
Құрамдас ядро

thumb
**Құрамдас ядро** - бөлшекті жұтуының нәтижесінде козған күйде болатын атом ядросы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Топографиялық элементтер

**Топографиялық элементтер** (Топографические элементы) — біркелкі белгілері бойынша белгілі бір топтарға біріктірілген жергілікті жердегі табиғи және жасанды объектілер. Оған жататындар: бедер, елді мекендер, өндіріс кәсіпорындары (өнеркәсіп және ауылшаруашылық), жол торабы, топырақ-өсімдік жамылғылары, гидрография (өзендер, көлдер, су қоймалары және т.б.) Топографиялық элементтер жергілікті жерде бірыңғай кешен құрайды, онда әрбір элемент бір-бірімен байланысты және бір-біріне әсер етеді. Олардың әр түрлі болып үйлесуі жергілікті жердің ерекшелігі болып шығады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Оперативтік-тактикалық мақсаттағы ракета әскерлері

**Оперативтік-тактикалық мақсаттағы ракета әскерлері** (ракетные войска оперативно-такгического назначения) — жауынгерлік колданылуы және басты ату күші бар құрлық әскерінің бір түрі. Ұрыс кезінде ядролық және басқа да ракеталармен қарсыластардың кез келген объектісі мен әскерін алыс қашыктықтан жоя алады, тез арада шұғыл өзгерістер жасауға қабілетті. Ядролық оқ дәрісі бар ракеталар қорғанысты қиратып, қарсыластарды оқ астына алуда манызды әрі ең күшті қару болып саналады. Оны осылай колдану арқылы шабуыл кезінде танк және мотоатқыштар әскеріне көмек беріледі. Ракеталық-тактикалық мақсаттағы ракета әскерлері бөлімдер мен бөлімшелерден құралады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Гармония

**Гармония** (-үйлесім, үндестік, сымбаттылық, жарасым) - көркемөнер туындыларының барлық компоненттерінің өзара үйлесімді байланысуын, үндесе жарасуын білдіретін эстет. категория. Гармония - өсімдіктің ең негізгі белгілерінің бірі; 1) архитектурада - құрылыстың жеке бөліктерінің өзара үйлесімділігі, пропорц. келісімділігі; 2) кескіндеу өнерінде - бөлшектердің тек мөлшері бойынша ғана емес, түсі мен түрі, өзара сәйкесуі, үйлесуі; 3)музыкада - дыбыстардың сазды үндерінің заңдылықпен біріктірілуі және бұлардың ауысуында болатын байланыстарды белгілеу, яғни үйлестіру, әуездеу құралы. Үндестіктің негізгі түрі - аккорд. Гармония ладтардың белгілі заңдылықтарына құралады. Көпдауысты музыка (гомофония, полифония) әуендерінің қозғалысы (дамуы) нәтижесінде туады. Гармония - музыкада пішін тудырудың негізгі факторы. Музыка шығарманың композициясында тональдік, модуляция, каденция сияқты гармониялық ладтық құралдар ерекше роль атқарады. Гармония даму барысында жаңа құрал-тәсілдермен байып, өзгеріп отырады. Әр халықтың және әр заман композиторларының алуан түрлі стилі қалыптасады. Гармония мелодия, ырғақ және басқа муз. компоненттермен бірлікте көркем ойды жүзеге асыруға қатысады, акустик., физикалық -ол. және психол. шарттастықтарға негізделеді. Гармония, яғни Г. туралы ғылым-музыка теориясының аса маңызды және жан-жақты зерттеліп, жетілдірілген салаларының бірі. Гармония пән ретінде кәсіби музыка білім берудің бірден-бір негізі болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Философия
Жүйенің күйі

**Жүйенің күйі** - физикалык шамалар жүйесіне арналған мәндермен анықталатын жүйенің физикалык сипаттамасы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Бетонтөсегіш

нобай|350px|
**Бетонтөсегіш** — жолдар мен аэроайлақтардың жиектері мен бетін тегістеп өңдеу үшін төселетін бетонды біркелкі мөлшерде жайып, тығыздауға арналған, өздігінен жүретін жол құрылысы машинесі.

## Дереккөздер


Санат:Бетон
Шабуыл кезіндегі әскеридала әскері

**Шабуыл кезіндегі әскеридала әскері** — тылда әрекет ете отырып, шабуылдаушы әскерлердің қарсылас қорганысын бұзып өтуіне, оның резервтерін бөлшектеп талқандауға, ядролық және басқа жаппай қырып жоятын қаруларын басуға көмектесетін, шабуыл қимылдарының карқыны мен батылдығын арттыруға жағдай жасайтын әскери бөлім. Қорғаныс кезінде шабуыл кезіндегі әскеридала әскері қарсылас шабуылын бәсендетіп, шешуші шайқаска көшуде өз әскерлерімен бірігіп әрекет етеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тербеліс спектрі

**Тербеліс спектрі** - берілген күрделі тербелісті жіктеуге болатын гармоникалык тербелістердің жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:Тербеліс теориясы
Топтық жаттығу

**Топтық жаттығу** (Групповое упражнение) — офицерлер құрамының оперативтік және тактикалық дайындығының нысаны. Офицерлер, генералдар және адмиралдар жергілікті жерде, жергілікті жер нобайында немесе картадан теориялық жағдайды оқып-үйрену үшін, әскери іс-қимылдарды ұйымдастыру, оларды жан-жақты қамтамасыз ету және үйренушілерге әскерлерді басқару жөнінде дағды мен білім беру үшін өткізіледі. Топтық жаттығу кезінде үйренушілер оқу тәптарына бірлесіп, алдын ала бір немесе бірнеше лауазымды адам ролін атқаруға дайындалады (колбасшының (командирдің)), штаб бастығынын, әскер түрлері, қызмет бастығының, сабақ жетекшісінің және т.б.) Қарсықлас үшін жоғары түрган командир оның штабы, көршілер және басқалар үшін олардын іс-әрекетін сабақ жетекшісі орындайды. Бір топтық жаттығуда әдетте бірнеше мәселелер талданып қаралады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Масса спектрі

**Масса спектрі** - масспектрометрдің көмегімен аныкталған, заттын кұрамына кіретін атомдар мен молекулалардың мәндерінің жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Әскерлерді (күштерді) қайта топтау

**Әскерлерді (күштерді) қайта топтау** (Перегруппировка войск) —топтарды қайта құру, күшейту мақсатында құрлық әскерлері, авиация, флот күштерінің бірлестіктерін (құрамаларын, бөлімдерін) бір ауданнан екінші ауданға көшіру жолымен әскери қимыл театрында, стратегиялық, операциялық бағытта, қорғаныс (шабуыл) өңірінде әскерлердің (күштердің) орналасуын өзгерту. Әскерлерді (күштерді) қайта топтау мақсаты мен аукымы бойынша стратегиялык, оперативтік немесе тактикалық болуы мүмкін және өздігінен жылжуымен (жорықпен), әp түрлі көлік түрлерімен тасымалдау арқылы, аралас тәсілдермен жылжу арқылы жүзеге асырылады. Әскерлерді (күштерді) қайта топтау кейде маневр деп те аталады. Әскерлерді (күштерді) қайта топтау әскерлерді (күштерді) мандайшепті бойлай жылжыту (алмастыру), әскерлерді (күштерді) тереңдіктен маңдайшепке шығару жолымен, сонымен қатар, осы тәсілдердің үйлестірілуі арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Стратегиялық аукымдағы Әскерлерді (күштерді) қайта топтау әдетте, бір стратегиялық бағыттан басқа бағытқа жүргізіледі. Стратегиялык Әскерлерді (күштерді) қайта топтау жоғары әскери басшылықтың басқаруымен қарулы күштер көлемінде өтеді. Әскерлерді (күштерді) қайта топтаудың табысты өтуі оның мұқият ұйымдастырылуына, барлық көлік түрлерімен қамтамасыз етілуіне, әскердің жылдам және жасырын жылжуына, олардың әуеден сенімді қорғалуына, ұқыпты бүркенілуіне, әскерлердің (күштердің) мүлтіксіз және үздіксіз басқарылуына тікелей байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ішкі істер әскерлерінің мақсаты мен міндеттері.

**Ішкі істер әскерлерінің мақсаты мен міндеттері**. Ішкі
істер министрлігінің ішкі өскерлеріне маңызды мемлекеттік объектілерді күзету және аса қауіпті құқық бұзушылықтардың, диверсиялар мен террорлық актілердің жолын кесу, заңсыз қарулы құралымдарға қарсы күресу жүктеледі. Қазақстан Республикасының аумағында ықтимал ішкі қақтығыстар мен қарулы құралдарды қолданыла отырып, оның өмірлік маңызды мүдделеріне қатер төндіретін, өзге де іс-әрекеттердің алдын алу және тойтарыс беру мақсатында Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің Ішкі әскерлеріне мынадай міндеттер жүктеледі:
* қақтығыс ауданында қоғамдық тәртіптің сақталуын қамтамасыз ету және төтенше жағдай құқықтық режимін ұстап тұру;
* 	қақтығыс ауданын тұмшалау және шектеу;
* қарулы қақтығыстарды тыю және тайталасушы тараптарды ажырату;
* 	заңсыз қарулы құрылымдарды қарусыздандыру мен ауыздықтау және қақтығыс ауданында халықтың қолындағы қаруды алу жөнінде іс-шаралар жүргізу;
* 	қақтығыс ауданына іргелес аудандарда қоғамдық тәртіп пен қауіпсіздікті сақтауды күшейту, сондай-ақ Қазақстан Республикасының зандарында көзделген басқа да міндеттерді орындау.

Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің Ішкі әскерлеріне қақтығыс ауданын тұмшалау мен шектеуге, қарулы қақтығыстарды тыю және тайталасушы тараптарды ажыратуға, заңсыз қарулы құрылымдарды, бандылық және терроршыл топтар мен ұйымдарды жоюға, сондай-ақ маңызды мемлекеттік объектілерді қорғауға жәрдемдесу үшін Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген тәртіппен Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің басқа да әскерлері мен әскери құрылымдарының тартылуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бетон жұмыстары

**Бетон жұмыстары** - бетоннан, цементтен құрылыс жүргізу үстінде тұтас құйылған бетон және темірбетон конструкцияларын жасауға және оларды пайдалануға байланысты жұмыстар.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Ағып өту спектрі

**Ағып өту спектрі** - кедергіні ағып өтетін сұйық пен газдың көрінетін етіп жасалған ағыс суреті.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Теңіз десантын түсіру үшін ұрыс

**Теңіз десантын түсіру үшін ұрыс** (Бой за высадку морского десанта)
— қарсыластың десантка қарсы қорғанысын бұзу, корғаныстағы күшін жою
және жағадағы плацдармды алу мақсатында Құрлықтағы әскерлер, авиация және флот құрамалары, бәлімдері, бәлімшелерінің күшімен жүргізіледі. Атыс дайындығын әткізу, судағы және жағадағы кедергілерден әтпе жасау, алдыңғы жасақ пен теңіз десантының басты күштерін түсіру, қарсыласты жоюға арналған ұрыс қимылдары қамтылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жыланды

**Елді мекендер:**

* Жыланды – Абай облысы Аягөз ауданындағы темір жол айрығы.
* Жыланды – Абай облысы Бесқарағай ауданындағы ауыл.
* Жыланды – Ақмола облысы Сандықтау ауданындағы ауыл.
* Жыланды – Атырау облысы Құрманғазы ауданындағы ауыл.
* Жыланды – Жетісу облысы Алакөл ауданындағы ауыл.
* Жыланды – Қарағанды облысы Шет ауданындағы ауыл.
* Жыланды – Қостанай облысы Фёдоров ауданындағы ауыл.
* Жыланды – Түркістан облысы Бәйдібек ауданындағы ауыл.
* Жыланды – Түркістан облысы Түлкібас ауданындағы ауыл.
* Жыланды – Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы ауыл.

**Өзен, көл :**

* Жыланды – Есіл алабындағы тұйық көл.
* Жыланды – Есіл алабындағы өзен. 
* Жыланды – Қарағанды облысы, Тоқырау алабындағы өзен.
* Жыланды – Қарағанды облысы, Сарысу алабындағы өзен.
* Жыланды – Аягөз алабындағы өзен.

**Таулар:**

* Жыланды – Ақмола облысы Жақсы ауданының оңтүстік-батысындағы тау.
* Жыланды – Ақмола облысы Зеренді ауданындағы тау.
* Жыланды – Павлодар облысындағы Сор көлінің оңтүстік-батысындағы тау.
* Жыланды – Қараүңгір тауларының солтүстік-шығысындағы тау.
* Жыланды – Тарбағатай жотасындағы тау.
* Жыланды – Тоқырау өзенінің жағалауына орналасқан тау.

**Басқа мағыналар:**
* Жыланды – зират.
Жұту спектрі

**Жұту спектрі** - қандай да бір заттың жұтқан толқын жиіліктерінің жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Актинометр

**Актинометр** - жасанды жылу көздерінің немесе күн радиациясынын қарқынды сәулеленуін өлшеуге арналған аспап.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Күн қуаты
Қоғамдық тамақтану

**Қоғамдық тамақтану** - халықты кәсіпорындарда, асханаларда, мейрамханаларда, шайханаларда, буфеттерде, сондай-ақ асханадан, үй асүйінен дайын тамақты үйге босату арқылы тамақтану.

## Дереккөздер
Жаттығу атыс аспаптары мен құралдары

**Жаттығу атыс аспаптары мен құралдары** — атыс негіздерін, атыс каруының материалдық бәлігін жақсы игеруге, сондай-ақ дәлдеп атуға үйретуге арналған құралдар мен аспаптар. Олар атыс дайындығы сабақтарында колданылады. Мақсатына карай жаттығу атыс аспаптары мен құралдарын бірнеше түрге бөлуге болады: 
*аспапкұралдар: ұрыс және жаттығу дүрбілері, перископтар, қару жабдықтары және басқалар. Олар атыс дайындығының барлық бөлімдерін меңгеру үшін колданылады және көрнекі құралдың негізгі түрі болып табылады; 
*көлемді көрнекі құралдар: қару макеттері, оның кейбір бөліктері мен механизмдерінің, кездегіштер мен бақылау құралдарының макеттері, үлгілері, нысана тұлыбы, шағын көлемді полигондар т.б.; 
*бейнелеуіш көрнекі құралдар: плакаттар, сызбалар, фотосуреттер, көріністер, т.б.; 
*жарықтандырғыш құралдар мен көрнекіліктер: фильмоскоп, кинопроектор, эпидиаскоп, түнгі атыс экраны, жарык елестеткіш, т.б.; 
*жаттығу атыс құралдары: нысанаға бағыттау мен атыс жүргізуде қарудың калпын реттейтін атыс құралдары: ортоскоптар, бүйірден көздеу, кәздеуші станоктар, атыс тренажерлері, пантографтар, т.б.; 
*атыста, жаттығу алаңында немесе атыс қалашығында жағдай жасауға қажетгі күралдар мен кондырғылар: жаңадан көрінетін немесе қозғалыстағы нысананы кәрсетуге арналған нысана қондырғысы, елестеткіштер, тасымалы жергілікті заттар және баскалар.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әскерлерді медициналық қамтамасыз ету

**Әскерлерді медициналық қамтамасыз ету** (Медицинское обеспечение войск) — әскердің жеке құрамының денсаулығын нығайту, ұрысқа қабілеттілігін сақтау, жаралыларды, ауруларды емдеу, медициналық көмек көрсету, тезірек сауықтырып, қатарға қосу мақсатымен әскери-медициналық қызмет көрсетушілер жүргізетін шаралар жүйесі. Әскерлерді медициналық қамтамасыз етудің негізгі міндеттері емдеу-эвакуация, санитариялық-гигиеналық және індетке қарсы шараларды, сондай-ақ әскерді жаппай қырып-жою қаруынан қорғайтын медициналық қызметті ұйымдастыру мен жүргізу болып саналады. Ұрыс алаңында жаралыларға алғашқы көмекті әскери тәртіп бойынша санитарлар, сондай-ақ өзіне өзі немесе бір-біріне көмек көрсету жолымен жүргізеді. Батальондардағы медициналық пункттерде дәрігерге дейінгі, полкта дәрігерлік, дивизияда кәсіби дәрігерлік медициналық көмек көрсетіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Аневризма

thumb|right|200px|Аневризма
**Аневризма** (*Aneurysma*, грек. *aneuryno*— бұлтию — кеңею) — бұлтима, аневризма. Қан тамыры қабырғасының немесе жүрек қабырғасының солқылдап, бұлтиып шығып тұруы. 

## Дереккөздер

Санат:Медицина
Санат:Патология
Николай Гартман

**Николай Гартман** (1882- 1950) - неміс философы, «сыни» онтологияның негізін салушы. Ол болмыстың сапасын әртүрлі төрт қабатқа: органикалық емес, органикалық, жанды және рухты деп бөледі. Этикада өзгермейтін «этикалық құндылықтар» теориясын жақтайды.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Спектрометр

thumb
thumb
**Спектрометр** - 
# қандай да бір физикалық шаманың үлесу функциясын кез келген параметрдің көмегімен өлшеуге арналған құрал; 
# фотоэлектрлік сәуле қабылдағыштың көмегімен оптикалық спектрді өлшеуге арналған құрал.

## Дереккөздер


Санат:Өлшеу аспаптары
Санат:Спектроскопия
Санат:Аналитикалық химия
Санат:Физикалық тәжірибелерге арналған құралдар
Шабуыл қарқыны

**Шабуыл қарқыны** — шабуылдаушы әскердің қозғалу жылдамдығы км/тәулікпен өлшенетін операция ауқымының бірден-бір көрсеткіші. Ол өз әскерлері және қарсылас жактың жауынгерлік қабілеті мен санына, қорғаныс сипаты мен жергілікті жер ерекшеліктеріне, дайындықка және шабуылдың батылдығына т.б. байланысты. Шабуыл қарқынының жоғарылығы қарсыластың қорғаныс шептері арасын жылдам ұйымдастыруын қиындатып, операция мақсатының тезірек орындалуына мүмкіндік туғызады. Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарында шабуыл қарқыны төмен болып 5-6 км/тәулікке әрең жетті, ал Ұлы Отан соғысы жылдарында кейбір операцияларды жүзеге асыруда Шабуыл қарқыны 15-20 км/тәулікке (танк әскерлерінде 35-40 км/тәулік, кейде тіпті 80 км/тәулікке дейін) жетті.

Жоғары шабуыл қарқынына ядролық соқкылардан кейін қарсыласты атыс құралдарын қолдана отырып жоюмен және танк, мотоатқыштар бөлімшелерінің шапшаң шабуылымен қол жеткізіледі. Бұл қарсыласты есеңгіретіп, оған өз-өзіне келуіне және шабуылдаушы әскерлерге қарсыласуды ұйымдастыруына мүмкіндік бермейді. Жоғары шабуыл қарқыны қарсыластың шабуылдаушы бөлімшелермен бөлімдерге қарсы тиімді ядролык соққылар беруін қиындататындықтан, әскерлерді жаппай жою қаруынан қорғау тәсілдерінін бірі болып келеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әскерлерді тасымалдау

**Әскерлерді тасымалдау** (Перевозка войск) — әр түрлі көлік түрлерін қолдана отырып, бір ауданнан (пункттен) екінші ауданға әскерлерді, командаларды, жеке әскери қызметшілерді, әскери жүктерді тасымалдау. Ол әскери басшылық жоспары бойынша жүзеге асырылады. Өзінің міндет-максаты мен аукымына байланысты стратегиялық, оперативтік немесе тактикалық болуы мүмкін. Әскерлерді тасымалдау арналуына байланысты жұмылдырулық, операциялык, жабдықтық, эвакуациялық, жеке құрамдық болып бөлінеді. Жұмылдырулық әскерлерді тасымалдауға жұмылдыру кезінде әскери бөлімдер мен мекемелерді толықтыру және қамтамасыз ету үшін қажет адамдарды, әскери техника мен материалдық құрал-жабдықты тасымалдау жатады. Оперативті әскерлерді тасымалдауға әскери бөлімдер (құрамалар) мен бөлімшелерді (мекемелерді) тұрақты орналасқан аудандарынан белгіленген аудандарға, жаңа тұрақ орындарына, лагерлерге, оқу-жаттығуларға, стихиялык апаттармен күресуге тасымалдаулар жатады. Жабдықтық Әскерлерді тасымалдауға әскерлердің (күштердің) күнделікті тұрмысы мен ұрыс әрекетін қамтамасыз ету үшін материалдық құралдарды, әскери объектілерге қажет жүктерді және т. б. жүктерін тасымалдау қамтылады. Эвакуациялық Әскерлерді тасымалдауға жаралы және науқас әскери қызметшілерді, сонымен қатар жөндеуді қажет ететін әскери техниканы, қаружарақ пен әр түрлі әскери мүліктерді тасымалдау қамтылады. Жеке құрамдық Әскерлерді тасымалдауға шақырылушыларды және ҚК қатарынан босатылғандарды, жаттығуға, демалысқа, емделуге баратын командаларды тасымалдау жатады. Көлік құралдарының түріне байланысты Әскерлерді тасымалдау теміржолдық, су (теңіз, өзен), әуелік, автомобильдік және аралас тасымалдау болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жұмыс картасы

**Жұмыс картасы** — шартты тактикалық белгілермен және түсіндірме жазулармен графиқалық түрде соғыс қимылдарының жағдайлары түсірілген топографиялық карта. 
*Жұмыс картасы командирлер мен офицерлердің аса маңызды әскери графиқалық құжаттарына жатады. Әр офицер өзінін картасына атқарып жүрген қызметіне байланысты жағдайдың мәліметтерін ғана көрсетеді. 
*Командирдің жұмыс картасы әскери бұйрықты беруде, шешім қабылдауда, есеп беру құжаттарын жазуда, өзінен жоғары басшыға ауызша мәлімет бергенде, өзара мәлімет алысқанда, тағы басқа жағдайларда қолданылады. Бөлім командирінің жұмыс картасы — әдетте, масштабы* 1:100000* және *1:500000* болып келетін топографиялық карта. 
*Жұмыс картасы — ұрыс кезінде әскерлерге басшылық етудегі ең негізгі құжат. Бұл карта топографиялық негізде жазылғандықтан, оның көмегімен тактикалық міндеттермен қатар, топографиялық міндеттерді де орындауға болады. Қойылған міндеттерді толық орындау үшін картаға керекті мәліметтер — қарсылас туралы, өз бөлімшелері, көршілері туралы, радиациялық жағдай туралы мағлұматтар толық түсірілуі тиіс. Әрбір командир соғыс қимылдарын жүргізу туралы шешімге келместен бұрын соғыс жүргізетін жер аймағының тиімді, тиімсіз жайларын бағалап, болатын ұрыс қимылдарына жағдайдың тигізетін әсерін білуі қажет. Әр түрлі әскер түрлерінің бөлім командирі өзінің картасы арқылы жер аймағымен танысқанда, алға қойылған міндеттерді орындауда өз әскери күші мен техникасының неғұрлым шығынға аз ұшырауын, ал қарсыласты шығынға көбірек ұшырату жағдайын ескереді. Карта арқылы жер аймағымен танысу қойылған әскери міндетке де байланысты. Мысалы, жорық жасау үшін командир, ең алдымен, жол торабын, кідіріс жасайтын және демалатын орындарды, шоғырланатын аудандарды және жолсыз жермен әскерлердің жүру жағдайын зерттейді. Жағдайды картада дәлме-дәл көрсетудің маңызы өте зор. 
*Картада көрсетілген жағдаймен әскерлердің шын мәніндегі жайының сай болуы қажет. Жағдайдың картада дұрыс көрсетілмеуі ұрыс үстінде күтпеген жайға әкеліп соқтыруы мүмкін. Картаны дұрыс жасау үшін топографиялық картадағы шекті, практикалық дәлме-дәлдікті білуі қажет.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Спектрограф

**Спектрограф** - құралдың оптикалық жүйенің тоғысу жазықтығына жайылған барлық сәулелену спектрін бір мезгілдік тіркеуге арналған құрал.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Әскерлерді пәтерлік-бивактық орналастыру

**Әскерлерді пәтерлік-бивактық орналастыру**(Квартирнобивачное расположение войск) — берілген аудан шегінде әскерлерді демалысқа орналастырудың аралас тәсілі: бір бөлігін жергілікті пункттерде, ал бір бөлігін ашық далада дамылдату.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жаттығу қаруы

**Жаттығу қаруы** — оқу сабақтарында жаттығу үшін қолданылатын қару түрлері. Жаттығу қаруының құрылысы, оны бөлшектеу, жинау мен тексеру әдістері окытылады. Жаттығу қаруы ретінде ұрыс қаруының есептеп шыққан үлгілері колданылады. Ұрыс каруынан ерекшелеу үшін жаттығу қаруының ағаш бөлімі қараға боялады, ұңғы қабырғасы тесіледі (оқшантайға карама-қарсы). Пулемет, автоматтар мен тапаншалардың ұңғы корабының жоғарғы жағына арнайы белгі соғылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Спектрометрия

**Спектрометрия** - спектрлерді өлшеу әдісі немесе теориясына арналған физиканың бөлімі.
Масс спектрометрінің жұмыс істеу принципі:
1. Иондалу
Атом электрондармен соғылысып, оң зарядты ион алуға тырысады. Айта кететіндей, Масс - спектрометр тек қана оң зарядты иондармен жұмыс істейді.
2. Жетілу
Барлық иондардың кинетикалық энергиясы теңестіріледі.
3. Ауытқу
Магнит әсерінен иондар ауытқиды. Салмағы аз және заряды көп иондар, тез және көп дистанцияға ауытқиды. 
4. Анықтау
Ион сәулелері арнайы құрылғыдан өтіп, электронды түрде анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Операция ауқымы

**Операция ауқымы** (размах олерации) — операцияны, іс-қимыл алкабының (ауданының) ені мен тереңдігін, операцияның ұзақтығын, шабуылдың (шабуыл операциясында) орташа тәулікгік қарқынын сипаттайтын негізгі көрсеткіштер. Ол операцияның мақсатымен және бірлестіктерге қойылған міндеттермен анықталады, өз әскерлерінің және қарсыластың ұрыстық құрамы мен мүмкіндіктеріне; үйлесе әрекет етуші бірлестіктердің (құрамалардың) тапсырма құрамы мен мүмкіндіктеріне;  материалдық құралдар; қорларының болуына және ұрыс қимылдарын қамтамасыз ету мүмкіндіктеріне, жергілікті жердің сипатына және т.б. байланысты болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Арнайы салыстырмалылық теориясы

thumb|right|200px|Уақыт пен кеңістік бойындағы дүниенің өткен және болашақ конусы
**Арнайы салыстырмалылық теориясы** - тартылыс өрісін есепке алмауға болатын жағдайдағы кеңістік-уакыттың физикалык теориясы.
**<math>E = m \cdot c^2</math>**
## Дереккөздер


Санат:Физика
Спиндік толқын

**Спиндік толқын** - магнитті реттелген ортадағы (ферромагнетиктегі, ферримагнетиктегі және ангиферромагнетиктегі) спиндік ретті бұзылудың толкыны.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Бетондау

**Бетондау** - беттер мен алаңдарды бетонмен жабу.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Шабуыл сағаты

**Шабуыл сағаты** қарсыластың алдыңғы қорғаныс шебіне танк және мотоатқыштар бөлімшелерінің бір мезгілде шабуылга шығуын камтамасыз ету мақсатында командирдің алдын ала хабарлайтын уакыты. Шабуылға шығу жөнідегі белгі (сигнал) қарсыластың алдыңғы шебіне танкілер мен мотоатқыштар әскерлерінің сол "сағагта" жетуі ескеріліп беріледі. Су кедергісінен өтуде шабуыл сағаты бірінші кезектегі алдыңгы бөлімшелердің өз жағалауынан шығу сәті болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Спиндік диффузия

**Спиндік диффузия** - ферромагнетиктегі Кюри температура- сы немесе антиферромагнетиктегі Неель температурасы маңайында диффузия заңы бойынша ететін асқын магниттелудің таралуы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Теңіз жағалауындағы қорғаныс

**Теңіз жағалауындағы қорғаныс** (Оборона морcкого побережья)
—	карсыластың теңіз жақтан шабуылдауын тойтару, теңіз және әуе десанттарын түсіруіне жол бермеу, алынған теңіз жағалауы мен аралдарды ұстап тұру мақсатында Құрлық әскерлері флот күшімен, әскери-әуе күштерімен және өуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлерімен бірлесе отырып жүзеге асырады. Теңіз жағалауындағы қорғаныс бұғаз аймағындагы қорғаныстың маңызды бәлігі болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әнуарбек Бейсембайұлы Үмбетбаев

**Әнуарбек Бейсембайұлы Үмбетбаев** (20 наурыз 1914, қазіргі Алматы қаласы — 11 желтоқсан 1973, сонда) — әнші (*лирикалық-драммалық тенор*), Қазақстанның халық артисі (1947), Сталиндік сыйлықтың лауреаты (1949).

Дулат тайпасының Жаныс руынан.
## Еңбек жолы
* 1949-51 жылдары Қазақ консерваториясында (*Курганов класы бойынша*) оқыды. 
* Әншілік өнер жолын 20 ғасырдың 30-жылдары жаңадан ұйымдасқан Қазақ радиосынан бастады. 
* 1935 жылы Қазақтың атты әскер полкінің ансамблінде әнші болды. 
* Сол жылы Ташкентте өткен әскери округтың фестиваліне қатысып, 1-жүлде алды. 1937 жылы Қазақтың опера және балет театры жанындағы 2 жылдық студияны бітіргеннен кейін, сол театрда қызмет етті. Үмбетбаев өз өнерімен қазақтың ұлттық опера жанрының өсіп дамуына белсене ат салысты. Қазақ театрының ірге тасын қалаушы мәдениет қайраткерлері Ж.Шанин, К.Байсейітова, Қ.Жандарбеков, Қ.Байсейітов, М.Ержанов, Ү.Тұрдықұлова, тағы басқалармен бірте еңбек етіп, өзінің әншілік-актерлік шеберлігін шыңдады. 
## Ойнаған рөлдері
Ол 40-қа жуық музыкалық образдар жасады. Мысалы, Біржан (Төлебаевтың "Біржан - Сарасында", Айдар, Төлеген (*Жұбанов пен Хамидидің "Абай" мен "Төлеген Тоқтаровында"*), Тарғын (*Брусиловскийдің "Ер Тарғынында"*), Бақи (Қожамияровтың "Назугумында"), Хозе (Бизенің "Карменінде"), Пинкертон (Пуччинидің "Чио-чиосанында"), Каварадосси (Вердидің "Тоскасында"), Жек (*Жигановтың "Алтыншашында"*), тағы басқа. 

Сондай-ақ Үмбетбаев қазақтың халық әндерін (*"Ағашаяқ", "Аққұм", "Қаракөз", "Бурылтай"*), қазақ композиторның шығармаларын бабына келтіре орыңдады.

## Марапаттары
* Еңбек Қызыл Ту 
* *"Құрмет белгісі"* ордендерімен
* бірнеше медальмен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:КСРО опера әншілері
Санат:Қазақстан опера әншілері
Санат:XX ғасыр опера әншілері
Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:Тенорлар
Әскерлерді титықтату

**Әскерлерді титықтату**(Изнурение войск) — қарсыластың қорғаныс және басқа жұмыстарын жүргізуіне мүмкіндік бермеу, жеке құрамының моральдық рухын басу және оның ұрысқа деген қабілеттілігін әлсірету мақсатында қарсылас әскерлеріне қарудың әр түрінен ату және авиациядан соққы беру арқылы ұзақ жүргізілетін әсер-ықпал.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Теңіз жаяу әскері

**Теңіз жаяу әскері** (Морская пехота) — теңіз десанттары құрамында ұрыс қимылдарын жүргізуге, сондай-ақ, әскери-теңіз базаларының, порттардың қорганысы мен басқа да міндеттерді орындауға арналган және арнайы дайындалған әскери флот (әскери-теңіз күштері) күштерінің түрі. Алгаш рет Англияда (1664 ж.), одан кейін Еуропаның басқа елдерінде (18 ғ-дьщ 1-жартысы), сонан соң АҚШ-та (1775 ж.), Ресейде 1705 ж. қүрылған. Қазіргі теңіз жаяу әскері құрамына әз бөлімшелерімен қатар танк, артиллерия, инженерлік және т.б. бөлімшелер кіреді. Тактикалық теңіз десанты ретінде түсе отырып, теңіз жаяу әскері бөлімдері мен құрамалары өз бетінше, ал қажет жағдайда флотгың қоса берілген арнайы бөлімшелерімен бірге аралдарды, әскери-теңіз базалары мен порттарды, жагалау мацындағы аэродромдарды, сонымен қатар теңіз жағалауы белімдерін басып ала алады. Қазіргі теңіз жаяу әскері автоматты атыс қаруымен, танкілермен, артиллериямен, танкіге және зенитке қарсы кондыргылармен, БТР-мен қаруланған.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Спиндік шыны

**Спиндік шыны** - магнит өрісі болмағанда алмаса өзара әсерлесуге кабілетті атомдардың магнитті моменті реттелмеген кристалл.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Жүзбелі база

**Жүзбелі база**  —	кемелер құрамаларын *([[сүңгуір қайық]]тар, катерлер)*, су ұшақтарын жөндеу мен күтуге, материалдық және техникалық жағынан қамтамасыз етуге арналған көмекші кеме.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Спиндік жаңғырық

**Спиндік жаңғырық** - үлгіге жоғары жиіліктегі магнит өрісінің импульстарының тізбектелуін бергеннен кейін біраз уакыт өткеннен кейін ядролык магниттік резонанс пен электрондык парамагниттік резонанс белгілерінің өздігінен пайда болуы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Операция жоспары

**Операция жоспары** (план операции) — ұрыс қимылдарын жоспарлау құжаттарының жиынтығы. Оны штаб пен әскер тектерінің, арнайы әскерлер және кызмет бастықтары бірлесе отырып жасайды, сондай-ақ оған қарулы күштер мен әскер түрлерінің штаб өкілдері тартылады. Операция жоспары құжаттарының тізімі, олардың мазмұны, орындаудың толықтығы мен кезегі әр жағдайда койылған міндетті және жағдайларды есепке ала отырып анықталады. Олардын маңыздыларына: қолбасшының түсіндірме жазбасымен, қажетті есептеулері және негіздерімен егжей-тегжейлі жасалған шешімі бар картадагы операция жоспары; ракеталық әскерлер мен артиллерияны ұрыстық қолдану жоспары; авиацияны ұрыстық қолдану жоспары; ұрыстық қимылдарды қамтамасыз ету жоспары; басқаруды ұйымдастыру жоспары жатады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Теңіз картасы

**Теңіз картасы** (Морские карты)
—	мұхиттар, теңіздер, шығанақтар, порттар және т.б. бейнеленген карта. Теңіз картасының ең көп тараған түрі — навигациялық карталар. Олар кемелерді жүргізуде қолданылады. Бүл карталарда теңіз түбінід жер бедері, жағасының әзгешелігі, қауіпқатер, навигациялық жағдай, гидрологиялық элементтер және т.б. бейнелснеді. Олардың мазмұны лоцияда (кемелерді жүргізу ғылымының бір саласы) толықтырьшады және түсінік беріледі. Навигациялық карталар: негізгі және шолу (масштабтары 1 : 500000, 1 : 5000000) карталары болып екіге бөлінеді. Олар жұзу жолының жагдайын және навигациялық аралыкты зерттеуге қолданылады, сондай-ак навигациялық картаның жол аралығын корсететін (1 : 100000 1: 5000000), жағаға жақын жүзуге арналган (1 : 25000, 1 : : 100000) түрлері де болады. Навигациялық карталардан басқа теңіз картасына арнаулы, оқып-үйрену және анықтамалық карталар жатады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бетоншы

**Бетоншы** - бетон жасайтын және төсейтін жұмысшы.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Спин-орбиталық өзара әсерлесу

**Спин-орбиталық өзара әсерлесу** - кванттық жүйенін кұрамына кіретін, олардың импульстарының орбиталык және спиндік моменттерінің өзара әсерлесуімен шамасына тэуелді бөлшектердің өзара әсерлесуі; жүйенің энергия деңгейінің нэзік түзілісіне әкеледі.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Қой мүшелерінің атаулары

[right|thumb| alt=A.|140 px|["Қой"]]

**Қой мүшелерінің атаулары**: Бас: 1. Үстіңгі бас сүйек; 2. Астыңғы жақ сүйек. Омыртқалар желісі: 3. Ауыз омыртқа; 4. Бауыздау омыртқа; 5. Мойын омыртқа; 6. Жетім омыртқа; 8. Сабақты омыртқа; 9. Бел омыртқа; 10. Құйымшақ; 11. Құйыршық. Қабырға: 12. Қабырға; 1З.Сүбе қабырға;14.	Бұғана қабырға; Шершеулер: 15.	Ұзын шершеу; 16. Төс шершеу; Төс: 17. Төс сүйек; 18. Төс шеміршек; Қол жіліктері: 19.Жауырын; 20.Жауырын етегінің шеміршегі; 21. Тоқжілік, тоқпақ жілік; 22. Адарбас (кәріжіліктің айдар басы, шынтақ сүйек, кәріжіліктің садақ сүйегі, шынтақ, шынтақ сүйегі); 23. Кәріжілік; 24. Тізе сүйек. Сирақ: 25. Жіліншік; 26. Қызасық; 27. Сыбырлақ; 28. Бақайшық; 29. Бақалшақ; 30. Өкше (өкше сүйек, сырға сүйек); 31. Табан (тұра, тұра сүйек, жанбас сүйек). Сан жіліктері: Жамбас (жамбас жілік, жамбас сүйек), жамбастың қалақ басы, жамбастың сербек қыры, жамбас шұқыры, жамбас тесігі, жамбас қасабасы, ортанжілік, толарсақ, тобық, асық жілік.

## Дереккөздер
Жүзбелі инженерлік мина

**Жүзбелі инженерлік мина** — жүзіп жүрген, аласа және су астындағы көпірлерді, гидротехникалық құрылыстарды құрта алады, сонымен қатар кемелерді, өткелден өту құралдары мен жүзгіш машиналарын жоюға арналған мина. Жойылатын объектіге, әдетте, өзен ағынымен жүзетін құралдардан бағытталады немесе ұшақтардан *([[тікұшақ]]тардан)* тасталады. Дрейф кезінде мина арнайы құралдың көмегімен белгілі тереңдікте су астында сақталады. Онда түйіспелі және түйіспелі емес жарылғыштар қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Актуарий

200px|thumb|Катринадағы апат, Актуарийға шығынды қайта қалпына келтіру үшін қанша қаражат керек екендіндігін есептеу керек
**Актуарий** - сақтандыру компанияларынын қаржы кызметінің негізі саналатын, есептеу жүйесін іске асыратын маман.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Қордағы армия

**Қордағы армия (Резервная армия)** — құрамалар мен бөлімдерді құруға, жеке құрамды үйретуге, сондай-ақ қайтадан пайда болған шұғыл тапсырмаларды атқаруға арналған оперативтік бірлестік. Олар соғыс уақытында құрылып үсталады және жалпы әскери (далалық), танкілік, әуелік (авиациялық) қорлар болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Операция кезеңі

**Операция кезеңі** (этап операции) — операцияның бір бөлігі, белгілі бір кезеңі. Онда біріккен әскер (күш) белгілі бір оперативтік міндетті орындағаннан кейін жалпы жағдай күрт өзгеріп, әскери іс-қимылдарды әрі қарай жүргізуіне (мысалы: қорғанысты бұзу, қарсыластың ізіне түсіп қуу т.б.) қолайлы жағдай калыптасады. Сондай-ақ өткен операцияларды зерттеу және талдау кезінде де операция кезеңі айқындалады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Спин-орбиталық жіктелу

**Спин-орбиталық жіктелу** - спин-орбиталык өзара эсерлесуден болатын атомдардың спектрлік сызығы мен энергия деңгейлерінің жіктелуі.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Анизоцитоз

**Анизоцитоз** (*Anisocytosis*— *аnisos* + *cytos*+ *osis * — әртүрлі клетка, әртүрлі мөлшерлі клеткалар) —  Шеткі қанда мөлшері физиологиялық ауытқудан тыс жаткан кан түйіршіктерінің болуы. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Шабуылда қарсыласты атыс құралдарының тиімділігімен жою

**Шабуылда қарсыласты атыс құралдарының тиімділігімен жою** — әр түрлі күштермен және қару түрлерімен, жай жабдықтағы оқ-дәрілер мен ракеталарды қолдана отырып, авиация және ракеталық әскерлер соққылары жиынымен әрекет ету. Шабуылдың атыс дайындығы — белгіленген уақытта басталып, бірінші эшелон белімшелерінің шабуылға көшу шебіне шығуымен аяқталады. Шабуылдағы атысты қолдану — атыс дайындығының аяқталуымен басталып, қарсыластың бірінші эшелондағы бригада қорғанысының тереңдігіне (8-10 км, кейде оданда астам) үздіксіз жүргізіледі. Бұл кезекте негізгі күштер бірінші позициядағы объектілер мен нысаналарды жоюға шоғырландырылады. Қарсылас қорғанысының тереңдігіндегі бөлімшелердің шабуылын атыспен сүйемелдеу — атыс қолдауы аяқталуымен басталып, бүкіл ұрыс барысында жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Спин-торлық өзара әсерлесу

**Спин-торлық өзара әсерлесу** - атомның орбиталык магнит моментінің кристалдык еріспен өзара әсерлесуі.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Теңіз шайқасы

thumb|right|200px
**Теңіз шайқасы** (Морское сражение) — қарсыластың су үсті кемелерінің құрамаларын (топтарын) және авиатасымалдаушы авиацияларын талқандау мақсатында флот күштері жүргізетін шайқас. Ол жеке немесе қарулы күштерідің баска түрлерінің бірлесе әрекет етуімен жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Операциядағы шешім

**Операциядағы шешім** (решение на операцию (бой)) — қойылған тапсырманы орындаудың колбасшы (командир) анықтаған тәсілдері мен тәртібі. Ол операцияның (ұрыстың) мәнін, әскерлер (күштер) тапсырмаларын, өзара әрекет негіздерін, басқаруды қамтамасыз ету мен ұйымдастыруды қамтиды және ұрыстық тапсырмаларды аныктау мен жағдайды бағалауда колданылады. Шешім қабылдауға қажетті мәліметтерді штаб, әскер тектері, арнайы әскерлер мен кызмет бастықтары даярлайды. Әдетте, операциядағы (ұрыстағы) шешім картада қабылданады және алғашкы мүмкіндік барысында жергілікті жерге аныкталады. Құрлықтағы әскер бөлімшелерінде шешім қабылдау жоніндегі барлық жұмыстар әдетте, жергілікті жерде жүргізіледі. Операцияда (ұрыста) шешім қабылдау операцияны (ұрысты) жоспарлау прәцесінде нақтыланып, картада түсіндірме хаттың қосымшасымен толтырылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Спин-спивдік өзара әсерлесу

**Спин-спиндік өзара әсерлесу** - бөлшекте меншікті магнит моментінің болуымен шартталған кванттық жүйенің кұрамына кіретін бөлшектің өзара эсерлесуі; жүйенің энергия деңгейінін аса нэзік түзілісіне экеледі.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Жаттығу мәнісі

**Жаттығу мәнісі** — жаттығуды ұйымдастыру мен жүргізудің негізгі мазмүны. Ол картада әңделіп жасалады. Әдетте, жаттығу мәнісінде төмендегілер бейнеленеді; тақырыптар, оқу жаттығуына катысатын әскер құрамы,моторесурстар, оқ-дәрі және имитациялық құралдарының жұмсалу нормасы, бастапкы жағдай, ереже, жаттығу басталғанға дейінгі жоғары құрама жақтардың жауынгерлік міндеттері және әскер топтастығы, олардың басшылығының (командирінің) қимыл мәнісі, үйретілетін әскерлердің бастапқы ауданы, ұрыс қимылдары. Ойналатын және ұрыс атыстары жүргізілетін аудандар, жаттығу кезеңдері, оның мазмұны мен ұзақтығы, әрбір кезеңнің басталуына дейінгі екі жақтың жобалық жағдайы. Жаттығу мәнісіне түсінік хат тіркеледі, онда: жаттығуға шығатын әскердің жауынгерлік және сандық құрамы; жаттығудың негізгі көрсеткіштері, жетекшілер мен делдалдар құрамы, жаттығу жүргізу күнтізбесі, жаттығуға шығу және бітіргеннен кейін қайту тәртібі, сәндай-ақ жаттығу мәнісінде карастырылмаған басқа да мәселелер жазылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Пьер Гассенди

right|200px
**Пьер Гассенди** (1592-1655) - француз философ-материалист, физик, астроном. Философияны үшке: «логика», «физика», және «этика» деп бөледі. Логикада - материалистік сенсуализм принципін ұстанды. Физикада - дүниенің материалдық бірлігін жақтады. Этикада - Эпикур дәстүрін жалғастырды.
## Дереккөздер


Санат:Философия