open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Арайлы Ақкелін

**Арайлы Ақкелін** – Қаныш Сәтбаевтың туған жері Ақкелін ауылының өткені мен бүгіні туралы жазылған кітап. Авторлары – Ж. Бәтенұлы және Б.Әліпбайұлы. Павлодар облысы Баянауыл ауданы Қаныш Сәтбаев атындағы орта мектептің 100 жылдығына арналған.

Қаныш Имантайұлының арғы аталары Қаржас Сәти бидің Ақкелін жеріне алғаш қоныс аударып келген кезінен бастап, Шорман би мен Сәтбайдың халыққа жасаған ізгі істерін, үлкен екі әулеттің тарихын нақтылы деректермен баяндайды.

Кеңес өкіметі кезіндегі елдің экономикасы мен әлеуметтік жағдайы, халыққа қызмет еткен азаматтар, бұл елден туған танымал тұлғалар және қазіргі ауылдың тыныс-тіршілігі мен мектептегі Сәтбаев оқулары, мұражайы, Сәтбаевтану оқу бағдарламасы, мектептің атқарып жатқан жұмыстары туралы толық, нақты мәліметтер берілген. Кітап 234 беттен тұрады, таралымы 300 дана, шартты баспа табақ 5,4. «Торайғыров атындағы ПМУ ҒБО» баспасынан шығарылған.

## Дереккөздер

Санат:Қаныш Сәтбаев
Санат:Торайғыров атындағы ПМУ ҒБО баспасы кітаптары
Санат:1999 жылы шыққан кітаптар
Аса үздік шығарма (мақала)

**Аса үздік шығарма** – Қаныш Сәтбаевтың әдеби-сын мақаласы. «Вестник АН КазССР» журналының 1949 жылғы 5-санында қазақ және орыс тілдерінде жарияланған.

1949 жылы жазушы М.Әуезовке «Абай» романы үшін бірінші дәрежелі Мемлекеттік сыйлық берілуіне орай жазылған. Ғалым Мемлекеттік сыйлықтың берілуі тек лауреаттың жеке басын ғана емес, сонымен бірге «көп ұлтты Совет Одағының жеке республикалары мен халықтарының аса көрнекті жетістіктерін тану болып табылатынын» атай отырып, қазақ жазушысының осы жолда қажымай-талмай еңбек еткеніне, ұзақ жылдарға ұласқан зерттеу жұмыстарымен айналысқанына назар аударады. Ол бұл ұлы туындыға әдеби сында алғаш рет «XIX ғасырдың екінші жартысындағы қазақ елінің өмір тіршілігі мен болмыс-тұрмысын бар қырынан жан-жақты суреттеген шын мәніндегі энциклопедия» деген баға берді.

Сәтбаев өзінің романға берген осы жоғары бағасын дәлелдеп, оның идеялық мазмұнына, көркемдік шеберлігіне, құрылымдық ерекшелігіне, көтеріп отырған тарихи жүгіне кәнігі әдебиеттанушы ғалымдарша қысқа шолу жасайды. Аса бай тарихи және әлеуметтік материалдың тамаша көркемдік шешімін тапқанын, автордың Абайды халықтың азамат ақыны, бастаушысы дәрежесіне көтере білгенін ескертеді. Романның тіл байлығын, образ шынайылығын атап өтеді. Жазушының өз «қаһарманының алаңсыз да арпалыссыз (бала Абайдың туған ауылына қайтып келе жатуы), ызалы да мазасыз (рулық талас туған кезде), салқын қанды, мұңлы (Абайдың әкесімен қырғи қабақ болуы) немесе лирикалық көтеріңкі (махаббат пен ақындық шабыт оянған кезеңдер) секілді тұстарында» нағыз суреткерлік талантымен көрінгеніне ерекше тоқталады. Сәтбаев «Абай» романын көркем шығарма ғана емес, танымдық маңызы зор ғылым еңбек ретінде де жоғары бағалайды. Осы тұстағы ғалым тұжырымы ерекше көңіл аударуды кажет етеді. «Қазақ халқының өткенін зерттегісі келетін ғалымның бірде- бірі бұл кітапты жаман ете алмайды: ғалым- филолог одан қазақ әдеби тілінің тууы мен қалыптасуын көреді; ғалым-этнограф көне заманмен қоса көрінген небір тұрмыстық бейнелер мен өмір құбылыстарын біледі; ғалым-юристер шариғаттан бастап, билер көсіміне шейінгі даланың заң жобаларынан бағалы мағлұматтар жинайды» деп жазды. Ұлы ғалым айтқандай, республика ғалымдары Абай өміріне байланысты осы тақырыпты сала-сала етіп зерттегені белгілі. Мақала кейін академик Сәтбаевтың 5 томдық таңдамалы еңбектерінің 1970 жылы баспадан шыққан 5-кітабына, 1989 жылы жарық көрген «Ғылым және мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» жинағына енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары‎
Ошақбай Асылбеков

**Ошақбай Асылбеков** (1929-2004) – Қаныш Сәтбаевтың тәлімін көрген кенші. ҚазМУ-дың (қазіргі ҚазҰУ) журналистика факультетін бітірген (1952). Еңбек жолының алғашқы төрт жылында журналист болып, кейіннен кенші болып қызмет істеген. 
*1958 жылы жаңадан құрылған Жезқазған таукен-металлургия комбинаты (құрамына Қарсақбай мыс қорыту зауыты, Жезқазған кен басқармасы енген) біріккен кәсіподақ комитетінің  төрағасы, 
*1969 жылы «Казмедьстрой» тресі біріккен партия комитетінің хатшысы, 
*1973 жылы Жезқазған қаласы партия комитетінің  1-хатшысы болып сайланады.

Ошақбай тәуелсіздік жылдары Қазақстанда жүргізілген реформаларға да белсене қатысты. Бірнеше ордендердің және медальдардың иегері.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Атбасар мыс ici және оның перспективалары (мақала)

**Атбасар мыс ici және оның перспективалары** - Қаныш Сәтбаевтың мақаласы. Алғаш рет 1928 жылы «Қазақстанның халық шаруашылығы» журналының № 9-10 сандарында жарияланды. Кейін ғалымның 2007 жылы «Оңтүстік полиграфия» баспа үйінен шықкан шығармалар жинағының 2-томына енді. Бұл мақала 4 тараудан тұрады: өндірістік жайы, Атбасар ісінің перспективасы, отын, тасымал жағдайы. Мақалада екі сурет берілген, бірінші сурет Қарсақбай комбинатының кәсіпорны, екінші сурет — Атбасар түсті металл тресі кәсіпорнының орналасу нобайы.

Сәтбаев еңбегінде 1919- 25 жылдарға дейін Жезқазған консервацияда болғанын, 
*1925 жылдың 10 маусымында Қарсақбай мыс қорыту зауытын салуды аяқтау және Жезқазған кендері базасында жұмыс істейтін «Атбасар мыс кәсіпорнын» іске қосу туралы Еңбек және қорғаныс кеңесінің шешімі шыққанын жазады. Осы мақсат үшін сол кезде «Атбасцветмет» тресі құрылып, *1929 жылы Қарсақбай комбинаты деген атауға ие болады. Қарсақбай комбинатының құрамындағы Атбасар мыс кәсіпорны Атбасар уезінің ең шеткі оңтүстік-батыс жағындағы жартылай шөлейт жерде орналасқан. Қазақ КСР-інің аудандандыру кезінде Қарсақбай аудандық Қызылорда округінің құрамында болады.

Ташкент темір жолындағы Жосалы станциясынан кәсіпорынқа дейін кара жол қосады, жолдың қашықтығы 375 шақырым.

*1926 жылы «Атбасцветмет» тресінің кәсіпорындарын салып бітіру басқармасы орналасқан Қарсақбайға келген Сәтбаев ағылшындар қалдырған геологиялық мұрағатты және Геолкомның ізденіс жұмыстарының нәтижесін мұқият зерттейді. Сол кезде алғаш рет темір жолдан қашық жаткан пайдалы қазба кен орындарына көңіл аударады. 
*Кен орнында сақталған деректерден геолог 1907-17 жылы аралығында Қарсақбай зауытының құрылысы жүргенін біледі, ағылшындардың сол жылдары мыс қорыту зауыты мен байытатын фабриканы салудың нақты жобасын құрастырғаны, барлық қажетті ауыр кондырғылардың сатылып алынғаны, ішкі темір жолы тармағының салына бастағаны, барлық өндіріс цехтары мен шахталар салынғаны, 128 тұрғын үй және көлемі 17 212 шаршы метр казарма тұрғызылғаны сияқты негізгі жұмыстар атқарылғанын жазады.

Соңғы бөлімдерінде Атбасар мыс ici перспективасының кентастық база, отын, көлік жағдайлары, ауданның жалпы экономикасы жайлы жазған.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары‎
Атбасар - Терісаққан ауданындағы мысты құмтас геологиясының кейбір өзіндік ерекшеліктері туралы (мақала)

**Атбасар - Терісаққан ауданындағы мысты құмтас геологиясының кейбір өзіндік ерекшеліктері туралы** – Қаныш Сәтбаевтың еңбегі. Қазақ КСР Ғылым Академиясы хабаршысы, геология сериясы» журналында 1954 жылы (18-шығарылымы) жарық көрген.

«Қаныш Сәтбаев. Тандамалы еңбектер» бес томдығының 1-томына енген («Ғылым», Атбасар, 1967). Бұл еңбегінде ғалым ең алдымен, аудан геологиясының зерттелу жағдайына тоқталып, одан кейін аудандағы мыс кенінің түрлері мен ерекшеліктеріне ғылым талдау жасайды, оны игеру жолдарын көрсетеді. Соңында аталған мәселе бойынша төрт тармақтан тұратын қорытынды шығарады.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары‎
Ауыл шаруашылығы малдарының жекелей өсірілуі (кітап)

**Ауыл шаруашылығы малдарының жекелей өсірілуі** - Алматыдағы Қазақ КСР Ғылым Академиясының баспасынан 1964 жылы орыс тілінде жарық көрген кітап. Жауапты редакторы - Ф.М.Мұхамедғалиев. Қазақ КСР Ғылым Академиясының президенті Қаныш Сәтбаевтың жарқын бейнесін еске алуға арналған. Кітапта Қазақстан селекционерлері шығарған қойдың жаңа тұқымдары - қазақтың биязы жүнді қойы, арқар меринос және оңтүстік қазақ мериносының ерекшеліктері, биология зерттеулердің нәтижелері берілген. Еңбекте ауыл шаруашылық малдарының биология қасиеттерін бағалаудың жаңа тәсілдері, малдардың бітімі мен ішкі құрылысының ерекшеліктері, жүн және ет өнімдерін дамыту көрсетілген. 27 автордың 22 мақаласы жарияланып, онда 69 кесте, 99 сурет және 8 үлгі қамтылған. Ауыл шаруашылық мамандарына, ғылым қызметкерлерге, студенттерге арналған. Көлемі 25 баспа табақ. Таралымы 1440 дана.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Кітаптар
Санат:Қаныш Сәтбаев
Ауыртпалық түскен жер (кітапша)

**Ауыртпалық түскен жер** - кітапша. «Қазақстан» баспасынан 1968 жылы орыс тілінде жарық көрген. Авторы - жазушы Н.П.Кулаков. Қазақстан индустриясының еңбеккерлері - кәсіпорынге арналған. Әсіресе, Жезқазған кешенді геологиялық барлау экспедиясиясы қызметкерлерінің қажырлы еңбегі шынайы баяндалады. Қаныш Сәтбаевтың Жезқазған-Ұлытау аймағының кен байлығын іздеу жолындағы 15 жылдық қажырлы еңбегі тартымды суреттеледі. Еңбекші қауымға, көпшілік оқырманға арналған. Көлемі 1,05 баспа табақ. Таралымы 1500 дана.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Кітаптар
Санат:Қаныш Сәтбаев
Атбасар түсті металдар тресі

**Атбасар түсті металдар тресі (Атбасцветмет)** — КСРО Халық шаруашылығы Жоғарғы Кеңесіне (ВСНХ КСРО) қарасты Басметалл (Главметалл) басқармасының өндірістік-аумақтық құрылымы. 
*1925 жылдың 10 маусымында Еңбек және Қорғаныс кеңесінің арнаулы қаулысымен ұйымдастырылған. Трест құрамына Спасск комбинаты, Қарағанды көмір кендері, Өспен (Нілді) мыс кеніші, Спасск (Көкөзек және Ақбұйрат) мыс қорыту зауыты беріледі және қайта салынып жатқан Қарсакбай мыс өндірісі, Байқоңыр қоңыр көмір кені, Жезқазғандағы мыс кеніштері, тағы басқалары кен орындары қаратылады.

Бүгінгі жүйемен айтқанда, бұл Қарағанды, Ақтөбе және Ақмола облыстарының әлденеше аудан, елді мекендерін қамтыған, бір шеті мен бір шеті мың шақырымдай кеңістікке орналасқан орасан зор өндірістік кешен еді. Трестке осы өңірдегі 2 мыс зауытын қайта салып, жедел мерзімде іске қосу жүктелді. Соған орай тиісті қаржы, тасымал құралдары және жабдықтар босатылды. Бірақ тасымал құралы негізінен ат пен түйе қомы болып қалды, жұмыскер күші де сайын даланың негізгі тұрғындары арасынан қабылданды, тек инженер-техниктер ғана КСРО-ның әр түкпірінен шақырылды.

* Трестің басқармасы 1925–29 жылы аралығында Мәскеуде, Рождественка көшесіндегі 8-үйде орналасты. 
* 1929 жылдың күзіне таман Кеңес үкіметі жер-жерде қауырт жүріп жатқан алуан өндірістердің түсті металдарға мұқтаждығын өтеу мақсатымен Қазақстандағы екі бірдей мыс өндірісіне қомақты қаржы бөліп, соған байланысты Атбасар тресін таратып, Спасск мен Қарсақбайда дербес басқарылатын комбинаттар құруға қаулы қабылдайды. Нақ сол уақытта Мәскеудегі басқарма да тарап, инженер-техниктердің дені осы комбинаттарға қоныс аударған. 
* Инженер-геолог Қаныш Сәтбаев аталған тресте 1926–29 жылы бас геолог болып еңбек еткен.
* 1929 жылдың күзінде, ол өз қалауы бойынша Қарсақбай мыс комбинатына бас геолог әрі геология бөлімінің меңгерушісі болып ауысқан.

## Дереккөздер
Атмосферада жарықтың поляризациялануы және шашылуы (жинақ)

**Атмосферада жарықтың поляризациялануы және шашылуы** - Алматыдағы Қазақ КСР Ғылым Академиясының баспасынан 1962 жылы орыс тілінде жарық көрген жинақ. Жауапты редакторы - В.Г.Фесенков. Кіріспеден, 32 баяндамадан тұрады.

1961 жылы 2-9 қазанда Алматы қаласында Атмосферада жарықтың поляризациялануы және шашырауы туралы бүкілодақтық кеңес болып өтті. 32 баяндама тындалып, талқыға салынды. Оның жартысына жуығын Қазақ КСР Астрофизика институтының мамандары жасады.

Ресейден, Эстониядан, Грузиядан, Украинадан, Дағыстаннан және ГДР-дан (1 өкіл) ғалымдар қатысты. Кеңестің кіріспе сөзінде академик Қаныш Сәтбаев қатысушыларды құттықтап, атмосферадағы оптика саласындағы әр түрлі мәселелер талқыға салынатынын, сондай-ақ олардың Қазақ астрофизика институтының атмосфералық оптика секторының жұмысымен танысатындығын айтты.

Жинақта осы мәселе бойынша өткен бүкілодактық кеңестің материалдары беріліп, осы саладағы ғылыми тәжірибелер мен теориялық зерттеулердің нәтижелері келтірілген. 13 сурет, 87 кесте, 105 сызба қамтылған. Соңында кеңестің резолюциясы және қатысушы 53 адамның тізімі көрсетілген. Атмосфералық оптика мамандарына, геофизиктерге, метеорологтарга және астрофизиктерге арналған. Көлемі 21,7 баспа табақ. Таралымы 1050 дана.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Астрономия
Хамза Әбілғазин

**Хамза Әбілғазин** (1919, Павлодар облысы Баянауыл ауылы - 1980, Алматы қаласы) - қоғам қайраткері, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мәдениет қызметкері, Қаныш Сәтбаевтың туған жерінен түлеген азамат.

Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан.
*1938 жылы Абай атындағы Қазақ Педагогика институты (қазіргі ҚазҰПУ) жанындағы жұмысшы факультетін бітірген. 
*1939 жылы әскер қатарына шақырылып, кейін 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан, Ленинград қоршауында болған. 
*1946 жылы әскер қатарынан босап, елге қайтады, 
*1946-50 жылы Қазақ КСР Министрлер Кеңесі жанындағы өнер істері басқармасының алқа мүшесі және репертуарларды бақылау бөлімінің бастығы, 
*1950 жылы Қазақстан КП ОК-нің нұсқаушысы, 
*1950-58 жылы Қазақ КСР Министрлер Кеңесі Төрағасының көмекшісі, КСРО Министрлер Кеңесі мәдениет тобының аға кеңесшісі, 
*1958-62 жылы Алматы теледидар студиясының директоры, 
*1962-64 жылы «Қазақфильм» киностудиясы директорының орынбасары, 
*1964-72 жылы Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің радиохабарлар және теледидар басқармасының бастығы, 
*1972-80 жылы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасы істер басқармасының бастығы қызметтерін атқарды.

Соғыстағы ерлігі үшін «Александр Невскии» және Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ КСР саясаткерлері
Төлеутай Әбжанұлы Әбілдин

**Төлеутай Әбжанұлы Әбілдин** (9 мамыр 1931 жыл, Баянауыл ауылы, Павлодар облысы – 1996 жыл, Павлодар, Павлодар облысы) — қазақ тарихшы, мұражай қызметкері. Қазақ КСР Білім беру ісінің үздігі. ҚазПИ-ді (1954, қазіргі ҚазҰПУ), мұражай қызметкерлері курсын (1979) бітірген. 
*1949-50 жылы Жосалы алтын өндіру кенінде бастауыш сыныптың мұғалімі, 
*1954 жылдан Баянауылда тарих және география пәндерінің мұғалімі. 
*Баянауылдағы Сәтбаев атындағы мұражайдың негізін қалаушылардың бірі және 1967-95 жылы директоры болды.

Бірнеше медальдармен және төс белгілермен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Қазақстан педагогтары
Шайхы Әбілдин

**Шайхы Әбілдин** (15.1.1918, Павлодар облысы Баянауыл ауданы Теңдік ауылы - 1986) - Қазақ КСР Халық ағарту ісінің үздігі (1964),ардагер мұғалім (1970). Павлодар Педагогика училещесін бітірген (1939). 
*1939-42 жылы Теңдік ауылында бастауыш сыныптың мұғалімі, кейін директоры, 
*1950-51 жылы Баянауыл ауданы Абай атындағы балалар үйінің директоры, 
*1951-78 жылы Теңдік ауылында, кейін Сәтбаев кеңшарында бастауыш сынып мұғалімі болып қызмет істеген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Асыл Әлімжанұлы Әбішев

**Асыл Әлімжанұлы Әбішев** (03.10. 1974 жылы Павлодар облысы Баянауыл ауданы Теңдік ауылы) - жергілікті ақын, журналист. Қазақстан журналистер одағының мүшесі (2006).

Павлодар Педагогика институтын бітірген (1993). 
*1993-2000 жылы Баянауыл ауданындағы Қаныш Сәтбаев атындағы орта мектепте мұғалім, 
*1999 жылы аудандық мәслихаттың депутаты, 
*2000 жылдың ақпанынан Павлодар облысы «Сарыарқа самалы» газетінде тілші, экономика және саясат бөлімінің меңгерушісі, Бас редактордың орынбасары, 
*2011 жылдың қазанынан Бас редакторы қызметін атқарады.

Поэзиялық шығармалары аудандық, қалалық, облысы және республика басылымдарда жарыққа шығып тұрады. Өлеңдері «Жастық әуен» (2005), «Ертіс толқыны» (2011) жинақтарына енген. Шағын әңгімелері, сатиралық шығармалары республика және облыстық басылымдарда жарияланып жүр.

## Дереккөздер


Санат:1974 жылы туғандар
Санат:Баянауыл ауданында туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан журналистері
Ернұр Нұрмұханұлы Әйткенов

**Ернұр Нұрмұханұлы Әйткенов** (4.9.1965 жыл, Павлодар облысы, Май ауданы, Жалтыр ауылында туған) - мемлекет қызметкері.

* Семей зоотехника-ветеринария институтын бітірген. 
* 1989 жылы зоотехник, кейін аудандық агроонеркәсіптік одақтың жетекші зоотехнигі, «Спутник» және «Киров» кецшарларының бас зоотехнигі, Май аудандық ұжымдық ауыл шаруашылық кәсіпорнының директоры, 
* 2000-06 жылы Тереңкөл ауданының «Еңбек» шаруа қожалығының атқарушы директоры, Павлодар облысы Павлодар ауданының ауыл шаруашылық басқармасы бастығының орынбасары, Қашыр аудандық «Песчанский» асыл тұқым орталығының директоры болып қызмет етті. 
* 2006-10 жылы Май ауданының әкімі болып қызмет атқарды. 
* 2010 жылдан Павлодар облысы Баянауыл ауданының әкімі.

## Дереккөздер


Санат:4 қыркүйекте туғандар
Санат:1965 жылы туғандар
Санат:Май ауданында туғандар
Санат:Семей мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Май ауданының әкімдері
Санат:Баянауыл ауданының әкімдері
Мырза Алдабеқұлы Әкімбек

**Мырза Алдабеқұлы Әкімбек** (1833-86) - қазақ меценаты, Қаныш Сәтбаевпен аталас, арғын ішіндегі сүйіндіктен шыққан. Баянауылының Қызылтау өңірінде болыс болған. Қайырымдылық істерінің арқасында «Әкімбек мырза» деген атқа ие болған. Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы өзінің 16 жылдық молдалық ісін осы Ә. Молдағұлованың ауылында бастады. 1885 жылы Мұса Шорманұлын еске алу асын ұйымдастырушы болды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Әжібай Әлтаев

**Әжібай Әлтаев** (1886, қазіргі Павлодар облысы Баянауыл ауданы Баянаула ауылы - 4.1921 жылы Дегелең тауы) – Қаныш Сәтбаевтың ауылдасы әрі замандасы. 20 ғасырдың басында солтүстік өңірдің азаматтары ауыл-үйлерінің қысқа дайындығын жасап бергеннен кейін, топтасып Сібірге жұмысқа жалданып кететін болған.

Баянауылда сондай топты үнемі Әжібай ұйымдастырып жүрген. Ол басқарған топ «Лензолото» компаниясының Үркіттегі кеңсесімен шарт жасасып, кен шығару орнына қатысады. Баянауыл жігіттері Назымбек, Молша, Сыздық, Қабылбек, Қасейін және Әжібай полиция бақылауынан сытылып шығып, елге аман-есен оралады. Ал Әлібайдың Қабылбегі оққа үшып, Лена жағасында мәңгі қалады. Әжібай 1913 жылдың қысында бір топ жігітті бастап тағы да Сібірге тартады. Бұлт Транссібір жолына екінші табан салынып жатқан кез. Қазақ жігіттері осы құрылысқа орналасады. Келесі 1914 жылы 1-дүниежүзілік соғыс басталады.

Жол бойымен батысқа қарай әскер ағылады. «Бір табан жолмен осыншама әскерді қан майданға жөнелтіп жатыр. Біз екінші табанды салсақ, өлімге айдалушылар саны да екі есе көбейе ме екен? Орыс баласының обалына қалмайық» деп Әжібай жетпіс шақты қазақты құрылыстан алып кетеді. Әжібай Баянауыл ұясында РКП (б)-ның тілектесі ретінде тіркеліп, оның казак-татар секциясының белсенді мүшесі болады. Кеңес өкіметі жарияланғаннан басталған жаңалықтардың басы-қасынан табылып жүреді. Ақбеттау болысына милиция болып тағайындалып, жергілікті жерде Сәтбаев сот ретінде шығарған үкімді орындатушы болады. Дегелең соғысына тачанка пулеметшісі болып қатысып (көмекшісі Бельденинова Таня), қанды шайқаста қаза табады.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Біссміллә Балабеков

**Біссміллә Балабеков** (1901, Павлодар облысы Баянауыл ауданы Ақши ауылы - 1979, Алматы облысы Қарасай ауданы) – Қаныш Сәтбаев туған өңірден шыққан халық әншісі. 

Әкесі - Балабек Ержановтан және Жаяу Мұса Байжанов, Майра Уәлиқызы, Әміре Қашаубаевтардан тәлім алған. 

Семей қазақ драма театрының алғашқы артисінің бірі болды.

1922-23 жылы Жұмат Шанин режиссерлігімен қойылған «Арқалық батыр» пьесасында Бісміллә пен Әміре Қашаубаев Қияқ және Тұяқ ролдерін ойнады. Бісміллә - Біржанның, Ақан серінің, Жарылғапбердінің және тағы басқалары композиторлардың елге танылмай қалған әндерін сақтап таратушы. 1930 жылдары оның орындауындағы бұл әндер таспаға жазылды. 1930-40-жылдары Павлодар қаласына келіп, Павлодар орыс-қазақ бірлескен драма театрында өнер көрсетті. Біссміллә саяси қуғын-сүргіннің азабын тартқан әнші.

## Дереккөздер


Санат:1901 жылы туғандар
Санат:Баянауыл ауданында туғандар
Санат:1979 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан әншілері
Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары
Санат:Қарасай ауданында қайтыс болғандар
Санат:Шығыс Қазақстан облыстық Абай атындағы Қазақ музыкалық-драма театры әртістері
Санат:Павлодар облыстық орыс драма театры әртістері
Барлаңдар, бағдарлаңдар (тілек сөз)

**Барлаңдар, бағдарлаңдар** - Қаныш Сәтбаевтың мектеп оқушыларына арнаған тілек сөзі. 
*1989 жылы «Ғылым» баспасынан шыққан «Ғылым мен мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» жинағына, 
*2007 жылы «Оңтүстік полиграфия» баспа үйінен шыққан шығармалар жинағының 1-томына енді.

Сәтбаев: *«Жас достарым, сендер жазғы демалыс кезінде өлкетану саяхаттарына, түрлі жорықтарға шығасыңдар. Сонда сендер көздеріңе түскен тастарға, сан алуан минералдарға жіті зер салып, бағдарлаңдар, барлаңдар. Табиғатта тастар неше алуан формада, түрлі түсті болып келеді. Тас жарықшақтарында кездесетін өзге түсті жолақтарға назар аударыңдар. Тастың салмағы, түсі, формасы ерекше болса, оған міндетті түрде тоқталыңдар. Қымбат қазыналардың бәрі осы тастан табылады»* деген тілек айтады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Ахметолла Ақтайұлы Барлыбаев

**Ахметолла Ақтайұлы Барлыбаев** (1880-1937) - мұғалім, 1911-17 жылы Павлодардағы 2 сыныпты орыс-қазақ училищесінде сабақ берген. 1911-14 жылы осы училищеде Қаныш Сәтбаев, Жүсіпбек Аймауытов және тағы басқалары білім алған. Алаш партиясының мүшесі (1917-19), Бүкілқазақтық тұңғыш құрылтайға қатысқан (1917), сот мүшесі, Түрксіб темір жолы Кеңестік халық комитетінің  прокуроры болған (1920-37), 1937 жылғы қугын-сүргін құрбаны.

## Дереккөздер
Хабиб Ақтайұлы Барлыбаев

**Хабиб Ақтайұлы Барлыбаев** (1898, Павлодар облысы Баянауыл аудандық-1946) – Қаныш Сәтбаев туған өңірден шыққан білікті ғалымдардың бірі. Медицина ғылым доктары, ағартушы, дәрігер. Омбы медицина институтын бітірген (1926). Өзінің еңбек жолын Қазақ мемлекеттік медицина институтында (қазіргі ҚазҰМУ) және Кеңес халық комитетінің  ауруханасында бас дәрігер қызметтерінен бастаған. Оның жоғары санатты біліктілігі ескеріліп, ҚР үкіметі Қазақстан КП ОК-нің 1-хатшысы Ж.Шаяхметовтің, сондай-ақ Жамбыл Жабаевтың денсаулығын қарау сол адамға тапсырылған. КСРО Ғылым Академиясы Қазақ бөлімшесі өлкелік Патология институтын ұйымдастыруға белсенді қатысты, институт директорының орынбасары, малярия және басқа да трансмиссивтік аурулар секторының меңгерушісі болды. «Ерен еңбегі» үшін медалімен және Еңбек Қызыл Ту орденімен (1939) марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Райхан Оразайқызы Батырбекова

**Райхан Оразайқызы Батырбекова** (2.1. 1967, Алматы қаласы - 7.8.2002) - филология ғылымының кандидаты (1992). Қаныш Сәтбаевтың Шәмшиябану атты қызынан туған немересі. ҚазМУ-ды (1988, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. ҚазҰПУ-да орыс және шет ел әдебиеті кафедрасында қызмет істеген. «Из истории литературных связей», «Бернияз Кулеев» монографияларының және бірнеше мақаланың авторы. «Абай» энциклопедиясына мақала жазып, оның ішінде академик Сәтбаевтың Абай туралы жазғандарын жүйелеп зерделеген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Бауырлас республикалар шоқжұлдызында (жинақ)

**Бауырлас республикалар шоқжұлдызында** - Алматыдағы Қазақтың мемлекеттік баспасынан 1961 жылы орыс тілінде жарық көрген жинақ. Құрастырушылар - Хабдрашитов пен Гаксельрод. Бұл еңбек Қазақ КСР мен Қазақстан Компартиясының 40 жылдық мерейтойының тойлануын баяндайды. Осы кезеңде республика мықты индустриялы, жоғары мәдениетті, тың жерлері игерілген елге айналды.

Еңбекте сонымен қатар Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі мен Қазақстан Компартиясы ОК-нің салтанатты мәжілісі жайында айтылған. Жинаққа мерекеге байланысты Орталық және жергілікті газеттерде жарияланған мақалалар, өлеңдер, очерктер, репортаждар енген. Алматыда өткен мерекелік митингіде Қазақ КСР Ғылым Академиясының президенті Қаныш Сәтбаевқа сөз беріліп, онда ол Қазақстандағы ғылымның дамуы, пайдалы қазбалы кен орындарының ашылуы, соның нәтижесінде ірі ауыр индустриалдық кәсіпорындардың құрылуы, тың және тыңайған жерлердің игерілуі жайында айтады. Көлемі 19 баспа табақ. Таралымы 40 мың дана.

## Дереккөздер


Санат:Кітаптар
Санат:Қаныш Сәтбаев
Иген Баязитов

**Иген Баязитов** (1904, Павлодар облысы Баянауыл ауданы - 1955) – Қаныш Сәтбаевтың қамқорлығын көрген өнерпаз-әнші. Сауатын ауылдық мектепте ашқан. Баянауылда ауылдық кеңес хатшыларын дайындайтын қысқа курста оқып жүрген кезінде, Сәтбаев басшылық еткен жастар мәдени-ағарту ұйымының кештеріне қатысып, гармонь тартып, ән айтып жүреді. Курсты бітіргеннен кейін Қаныш оны 10-әділет теліміне атшы етіп қалдырады. Иген кейін Баянауыл ауылының кеңесінің хатшысы болды және ауданының әр түрлі мекемелерінде басқару қызметтерін атқарды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Нәсіпбек Баязитов

**Нәсіпбек Баязитов** (1919, Павлодар облысы Баянауыл ауданы Егіндібұлақ ауылы - 1943, Украина, Харьков облысы Изюмин ауданы Заводы ауылы) - опера әншісі, музықант, аға лейтенант. Абай атындағы Опера және балет театрының ойын жүргізушісі міндетін атқарған. 1940 жылы әскерге шақырылады. Ж.Шанин, К.Байсейітова, Ж.Елебеков және басқа да атақты адамдармен бірге жұмыс істеген, дауысы қатты, әдемі болған, сырнай мен баянда өте жақсы ойнаған, репертуарында халық әндері мен қазақ композиторларының әндері болды.

Қазақтың халық әні «Баянауылды», «Сұрша қыз» және Жаяу Мұсаның әндерін, грузин халық әні «Суликоны» жоғары деңгейде орындаған. Оның ағасы Иген Баязитов Қаныш Сәтбаев Баянауылда сот болғанда ұйымдастырған ойын-сауықшылар тобына мүше болып, өнер көрсеткен және Майра Уәлиқызымен бірге Қоянды жәрмеңкесінде ән салған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Баянауыл жастары мәдени-ағарту ұйымы

**Баянауыл жастары мәдени-ағарту ұйымы**, Ақмола - Баянауыл - Семей (Оңтүстік Сібір) темір жолының құрылысы патша үкіметі кезінде басталып, Колчак үкіметі кезінде де жалғасты. Соның бір телімі Баянауылда жұмыс істеді. 1920 жылдың күзінде телім меңгерушісі П.Б.Поздняк, астыртын жұмыста жүрген большевик Сыздықов Асқар және Баянауылға келіп, таратылған эскадрон комиссары Пирожников үшеуі Ресей Коммунистік партиясының ұясын құрды. Оған орыс және қазақ-татар секциялары қарады.

Ол кезде Баянауыл өңірінде 70 мыңдай қазақ, 3,5 мыңдай еуропалық ұлт өкілдері тұрған. Соған байланысты қазақ-татар секциясы тілектестері сан жағынан ең көбі еді. Секциялар жанынан жастар мәдени-ағарту ұйымдары құрылды. Қазақ жастары мәдени-ағарту ұйымы төралқасының төрағасы болып Қаныш Сәтбаев, хатшысы болып Пәуен Жүсіпбаев сайланды және бұл екеуі Орыс жастар мәдени-ағарту ұйымы төралқасына да мүше болды. Жастар мәдени-ағарту ұйымдары Халық үйін қолдарына алып, аудан ішінде дәріс оқып, халыққа сырт өмірден хабар беріп, ойын-сауық көрсетіп, сауаттарын ашатын орынға айналдырды. Қазақ жастар ұйымы мәдени-ағарту жұмыстарын көбінесе қырдағы елге өткізіп жүрді. Қаныш 1921 жылдың күзінде Томск қаласына оқуға кеткенде ұйым төрағалығына Пәуен Жүсіпбаев, хатшылығына Дайрабай Шашкин сайланды.

## Дереккөздер


Санат:Ұйымдар‎
Нұғман Ыбрайұлы Баяндин

**Нұғман Ыбрайұлы Баяндин** (12.1.1912, Павлодар облысы Баянауыл ауданы Беріктас ауылы - 15.9.1991, Алматы қаласы) - ғалым, ауыл шаруашылық ғылым доктары (1973). Ташкентте Орта Азия мемлекеттік университетін бітірген (1941). 1941 жылдан Қазақ КСР Ғылым Академиясының Жер қыртысы институтында жұмыс істеді. Ертіс қойнауындағы ғылыми-экспедиясиясы жұмыстарға қатысып, Жоғарғы Ертіс топырақ қыртысы бөлімі ұйымдастырған экспедициясын басқарды. Үш жылдан артық уақыт Зайсан өзенінен бастап, Семейге дейінгі өзен алқабындағы топырақ пен жер қыртыстарын және Сырдарияның төменгі ағысы, Алтай өлкесінің топырағы мен жер қыртысын зерттеді.

Баяндин жетекшілігімен жүргізілген ғылым экспедиясиясы Қазақстан аймақтарының топырақ және жер қыртысының картасын құрастыруға негіз болды. Осы кезеңде Қазақ КСР Ғылым Академиясының президенті Қаныш Сәтбаевпен әріптестік қарым-қатынаста болды. 1950-72 жылы Қазақ ауыл шаруашылық институтындағы жер қыртысы кафедрасының доценті, Қазақ қыздар Педагогика институтында (қазіргі ҚазҰПУ), ҚазПИ-де (қазіргі ҚазҰПУ), Шығыс Қазақстан Педагогика институттарында ұстаздық қызмет атқарған. Баяндин - Қазақстанның жер қыртысына байланысты көптеген ғылыми жұмыстардың авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Әр жылдардан (монография)

**Әр жылдардан** - Алматыдағы «Ғылым» баспасынан 2002 жылы орыс тілінде жарық көрген монография. Авторы - Шәмшиябану Қанышқызы Сәтбаева. 15 тараудан тұрады. Студенттік жылдар мен ғылым іссапарлар, форум, конгресс, конференцияларға қатысулар, емделу мен демалу кезеңдері, туристік сапарлар барысында көптеген алыс және жақын шет ел қалаларында болған сәттер кітапта жан-жақты баяндалады. Көпшілік қауымға арналған.

«Павлодарда, Баянауылда» атты тарауда Павлодар тарихына, Баянауылға, Ертіс өзеніне сипаттама беріліп, Қаныш Сәтбаевтың шыққан ортасы, ол жайлы естеліктер, оның атындағы мемориалдық мұражай, Қаныштың С.Торайғыровпен кездесуі жөнінде айтылады. Көлемі 18,2 баспа табақ. Таралымы 500 дана.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Кітаптар
Санат:Қаныш Сәтбаев
Планета Сатпаева

**Планета Сатпаева** - Медеу Сәрсекенің «Сәтбаев» ғұмырнамасының жаңа тараулармен, соны деректермен толықтырылған орыс тіліндегі 3-басылымы. Оны 2002 жылы «Өнер» баспасы ҚР Мәдениет министрінің қолдауымен  жарыққа шығарған. Роман-эссе «Баянауыл атырабында», «Ұлытау жотасында» және «Алатау баурайында» атты 3 бөлім, 36 тараудан тұрады.

Ғұмырнаманың алғашқы 3 тарауы шежірелік деректерді пайдалана отырып, қазақтың тұңғыш академигі туған өлкенің екі жарым ғасырлық қордалы тарихын әңгімелеп, рухани ділі бай, өнер дарыған ортадан ділмар шешендер, дүлдүл ақындар мен жыраулар, қара қылды қақ жарған әділ билер мен ел қамқоры болған батырлар шыққанын сөз етіп, солардың заңды жалғасы ретінде 20 ғасырда Қаныштай заңғар ғалымның туғанын айғақтайды. «Кедергілер арқылы Сәтбаевқа» деп атаған көлемді кіріспесінде автор осы тақырыпқа келу жолын өз өмірімен жанастыра сипаттап, ұлы ғалым есімі мен ісіне орта мектепте оқып жүрген кезінен ынтық болып, Абай хакім өсиетімен «болмаса да ұқсап бағып», Қаныштай инженер болуды армандап, техника институтқа түскенін, тағдыр жазуымен әдебиетшінің ауыр жолын таңдаған тақта, белгілі археолог, академик Ә.Х.Марғұланның айтуымен Қаныш Имантайұлының өмір жолын әдеби айшықтауға ынтыққанын, ақыры сол ізденістің ондаған жылдарға созылғанын бүкпесіз әңгімелеген.

## Дереккөздер


Санат:Кітаптар
Санат:Қаныш Сәтбаев
Станислав Иванович Петрович

**Станислав Иванович Петрович** (27.8. 1936, Ақмола (қазіргі Астана) қаласы) - тау-кен инженері, техника ғылым доктары (1989). Қазақ тау-кен-металлургия институтын бітірген (1959). Жолымбет кен шахтасында тау-кен шебері, бас инженер, бас механигі (1959-62), Қазақстан Ғылым Академиясы Тау-кен ісі институтында кіші ғылым қызметкер (1962-63), аспирант (1963-65), аға ғылым қызметкер (1965-71), 1971 жылдан зертхана меңгерушісі қызметтерін атқарды. Негізгі ғылым зерттеулері көмір және тау-кен-металлургия кәсіпорындарындағы күнтізбелік жоспарлау міндеттерін математикалық модельдеу (жасау, құру, үлгілеу) және күрделі техника жүйелерді шұғыл басқару, кен өндіретін және қайта өңдейтін өндірістердің өзара үйлесімді қарым-қатынасы проблемаларын шешуге арналған. 80-нен астам ғылыми еңбектер мен өнертабыстардың авторы, оның алтауы шетелде жарияланған. «Қатты пайдалы қазбалар табу жұмыстарындағы қазу және автоматтандырылған жобалаудың тиімді әдістерін меңгеру, жоспарлау және басқару» тақырыбы бойынша жасаған жұмыс жинағы үшін академик Қаныш Сәтбаев атындағы сыйлық лауреаты (1996) атанды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мұхтар Әуезовтің алпыс жылдығына арналған мақалалар жинағы

**Әуезовтің алпыс жылдығына арналған мақалалар жинағы** – Мұхтар Әуезовтің 60 жылдық мерейтойына орай, 1959 жылы Қазақ КСР Ғылым Академиясының баспасынан қазақ және орыс тілдерінде жарық көрген мақалалар жинағы. Редакция алқасы: академик І.Кеңесбаев, Ы.Дүйсенбаев (жауапты редакторы), Е.Лизунова, А.Нұрқатов. Кітап Әуезовтің Ленин орденімен марапатталуы, жазушыға «Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қызметкері» құрметті атағын беру туралы жарлықтармен, Қазақстан Үкіметінің, «Правда» газетінің, Қазақ КСР Ғылым Академиясының, бір топ КСРО жазушыларының, Қазақстан Жазушылар одағының құттықтауларымен басталып, одан әрі 18 адамның - қоғам және мемлекет қайраткерлерінің, ақын-жазушылардың, ғалымдардың, әдебиет сыншыларының мақалалары топтастырылған.

Бұларда қаламгердің жазушылық, ғылыми-педагогика қызметі, оның дүние жүзі әдебиетіне қосқан зор үлесі - проза және драматургия жанрын дамытудағы жемісті еңбегі атап көрсетілген. Жинақта Қаныш Сәтбаевтың «Қазақ совет әдебиетінің үздік шығармасы» атты мақаласы берілген. Онда ол ұлы Абайдың өнегелі өмір жолын, өскен ортасын, кешкен дәуірін айқара ашып, 19 ғасырдың 2-жартысындағы қазақ елінің тұрмыс-тіршілігін, салт-дәстүрін, әдет-ғұрпын, сұлу табиғатын көркемдік тұрғыдан шыншылдықпен суреттеген М.О.Әуезовтің ұлан-ғайыр қызметіне, кең арналы шығармасына, тілінің байлығы мен онда шынайы бейнеленген образдарға шолу жасайды. Көпшілікке арналған. Көлемі 19 баспа табақ. Таралымы 1090 дана.

## Дереккөздер


Санат:Кітаптар
Санат:Қаныш Сәтбаев
Бейбітшілік берік қолда

**Бейбітшілік берік қолда** – Қаныш Сәтбаевтың Еуропа елдерінің Мәскеу кеңесінде қабылданған Декларациясына үн қосуы. 1964 жылы 7 желтоқсанда «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінде осы тақырыппен жарияланған. Талым Мәскеу Декларациясын қолдай отырып, қайта жандана бастаған милитаризмнің «адамзаттың асыл ақыл-ойының тарихи мұраларын жоюдың, адамдарды қырғынға, қайыршылыққа ұшыратудың құралы» екенін баса көрсетеді. «Республика ғалымдар армиясының бейбітшілік үшін, Отанымыздың күш-қуатының арта беруі үшін жемісті еңбек ете беретініне» сендіреді. Онда ұлы ғалымның гуманистік тұлғасы, айқын сенімі, бұлжымайтын тұжырымы бар қуатымен көрінген. Сәтбаевтың 5 томдық таңдамалы еңбектерінің 1970 жылы жарық көрген 5-кітабына, 1989 жылы баспадан шыққан «Ғылым және мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» жинағына енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары‎
Павлодар облысының ғалымдары (кітап)

**Павлодар облысының ғалымдары** - 2002 жылы Павлодар мемлекеттік университетінің баспасынан орыс тілінде жарық көрген кітап. Бас редакторы - экономика ғылымының доктары Е.Арын. Павлодар жерінен шыққан, сондай-ақ Павлодар қаласы мен облыста еңбек еткен ғалымдардың өмірбаяндық мәліметтері берілген. 3 бөлімнен тұрады:

1-бөлімде 12 Қазақстан Ғылым Академиясының академиктері,

2-бөлімде 13 Қазақстан Ғылым Академиясының мүшесі,

ал 3-бөлімде 140 ғылым докторлары, профессорлар қамтылған. Ғалымдар әліпбилік тәртіппен көрсетілген. Академик Қаныш Сәтбаевтың өмірбаяны, қызметі, ғылымға сіңірген еңбегі, негізгі ғылыми еңбектері, атақтары қысқаша түрде баяндалған.

Көпшілік оқырманға арналған. Көлемі 134 баспа табақ, таралымы 500 дана.

## Дереккөздер


Санат:Кітаптар
Санат:Қаныш Сәтбаев
Хошимин

**Хошимин** ()— Вьетнамның ең ірі қаласы.Саяси, білім, мәдени және ірі өнеркәсіп орталығы. 2008 жылы жер аумағы бойынша әлемдегі 17 ірі қалалар қатарына кірді.

## Бауырлас қалалар

## Суреттер

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер

* Хошимин қаласы ресми сайты 

Санат:Вьетнам қалалары
Павлодарлық Ертіс өңірінің тарихы сұлбалар мен кестелерде (кітап)

**Павлодарлық Ертіс өңірінің тарихы сұлбалар мен кестелерде** - анықтамалық кітап. Павлодар мемлекеттік университетінің баспасынан 2003 жылы орыс тілінде жарық көрген. Авторлары: Е.Арын, А.Нұхұлы, Т.Еңсебаев. Еңбекте көрсетілген 34 сұлба мен 59 кестеде павлодарлық Ертіс өңірінің 18-20 ғасырлардағы тарихын баяндайтын материалдар, оның әкімшілік-аумақтық бөлінісі, халқы мен елді мекендері, өнеркәсібі мен ауыл шаруашылық, ғылым мен білім беру ісі, мәдениеті мен өнері, өлкенің атақты адамдары туралы мәліметтер берілген.

Сондай-ақ облыстағы 9 ауданның және Екібастұз қаласының ауылдық аумағының карталары қамтылған. «Қазақ КСР Ғылым Академиясының және ҚР Ғылым Академиясының академиктері» кестесінде облыстан шыққан академик Қаныш Сәтбаев бастаған 12 академиктің тізімі берілген. Кітап туған өлке тарихы қызықтыратын мектеп оқушыларына, студенттерге, магистранттарға, аспиранттарға және көпшілік оқырманға арналған. Көлемі 10 баспа табақ, таралымы 500 дана.

## Дереккөздер


Санат:Кітаптар
Санат:Қаныш Сәтбаев
Павлодардың екі сыныптық орыс-қазақ училищесі

**Павлодардың екі сыныптық орыс-қазақ училищесі** - оқу орны. Банкротқа ұшырап, Мәскеу қаласына қоныс аударган көпес А.И.Деровтың сыйға тартқан екі қабатты меншік үйінде 1909 жылы 2 басқышты бастауыш мектеп ретінде ашылған.

Осы оқу орнында Н.Е.Алексеев, Ә.З.Сәтбаев, Г.В.Терентьев, А.Барлыбаев, Я.И.Овсянников, тағы басқалары мұғалімдер сабақ берген. Мұнда кезінде жазушы Ж.Аймауытов, мұғалім П.Жүсіпбаев, тілші-ғалым Ж.Досқараев, мал дәрігері Ж.Әбдіхалықов, дәрігер X.А.Барлыбаев, тағы басқалары оқыған. 1911-14 жылы аралығында Қаныш Сәтбаев та осы мектепте 3 жыл бойы оқып, барлық пәндер бойынша үздік оқуы нәтижесінде мерзімінен бір жыл бұрын бітірген. 1970 жылы училище ғимаратының қабырғасына ұлы ғалымға арналып, мемориялдық тақта орнатылды. Сәтбаевтың ғылыми әріптесі, биолог И.К.Фортунатовтың естелігінде (М.Сәрсекенің жеке қорында сақтаулы) ғалымға жас күнінде сабақ берген ұстаздары жайында: «Өте ізетті, білімдері терең және соны бізге дарыта білген сұңғыла жандар еді. Ең ғажабы, олар шәкірттеріне талапты қатаң ұстады, алдарынан көлденең өтуге именетінбіз, сөйте тұра ерекше сыйлайтын едік...» - деп сыр шертеді. Нақ осы іспеттес сөздер ғалымның ұстазы Алексеевтің Павлодар облысы өлкетану мұражайында сақтаулы «Шәкіртім Қаныш Сәтбаев туралы» деп аталатын ұзақ естелігінде де айтылған.

## Дереккөздер


Санат:Қаныш Сәтбаев
Санат:Жоғарғы оқу орындары‎
Өткелде (роман)

**Өткелде** - 1974 жылы Алматы қаласындағы «Жазушы» баспасынан қазақ тілінде жарық көрген роман; көлемі 16,7 баспа табақ. Авторы - жазушы Қ.Сабаев. Бес бөлімнен тұратын кітапта қазақ даласында зиялы қауымның өсіп қалыптасуы суреттеледі. Романның бас кейіпкерлері Байдәулет пен Тәуіпбек орыстың прогресшіл ғылымынан тәлім алып, қазақ даласын суландыру жолында алғашқы талаптанушылардың бірі болады.

Романда Қаныштың халық соты болып қызмет істегені, Нұра мен Балқаштағы геология-барлау жұмысы, Қазақстанды суландыру жолындағы қажырлы еңбегі, Ертіс өзені мен Арал теңізінің жайы, Сібір өзендерін Қазақстан жеріне қарай бұрудың республикамызға қаншалықты қажеттігі, әсіресе қазақ даласының болашағы үшін аса ауқымды, пайдалы іс болары баяндалады. Кітап көпшілікке арналған.

## Дереккөздер


Санат:Кітаптар
Санат:Қаныш Сәтбаев
Жәмила Қанышқызы Өтегенова

**Жәмила Қанышқызы Өтегенова** (22.8. 1948 жылы Алматы қаласы) - Қаныш Имантайұлы Сәтбаевтың Кәмила Досқызы Өтегеновадан туған қызы. Арғын тайпасы Сүйіндік руы Қаржас бөлімінен шыққан. Мәскеудегі Шетел дипломатиясы институтын (МГИМО) бітірген (1971). Мәскеу радиосында Бас редакцияның қытай тіліндегі саяси шолушысы болып еңбек еткен. КСРО Ғылым Академиясының Мемлекет және құкық институтының аспирантурасында оқыған. 1989-90 жылы Пекиндегі Халықаралық байланыстар институтында доктар диссертациясын дайындаған.
## Дереккөздер


Санат:КСРО ғалымдары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Кәмила Досқызы Өтегенова

**Кәмила Досқызы Өтегенова** (25.5.1915, Ресей, Троицк қаласы - 11.12.1993, Алматы қаласы) акушер-гинеколог, медицина ғылым доктары (1955). Алматы медицина институтын (қазіргі ҚазҰМУ) бітірген (1936). Ащысай кенішінің телімдік емханасында дәрігер (1937), Алматыдағы 1-перзентханада ординатор (1939), 1939-40 жылы Мәскеудің акушерлік-гинекология институтында ғылым қызметкер, кейіннен Алматы медицина институтының гинекология кафедрасында оқытушы қызметтерін атқарған гинекология саласының білікті маманы Өтегенованың акушерлік даңқы Одаққа мәлім болған. Кеңес әйелдерінің көрнекті өкілі ретінде ол Жер шарының көптеген қалаларын аралайды.

Америка мен Канада, Сидней, Дели, Каир, Пекин, Париж, Берлин, Лондон сияқты үлкен елдер мен қалаларда акушерлік форумдарға қатысып, баяндама жасаған. Египетке барғанда, араб елінің президенті А.Насердің қабылдауында болған. Қаныш Имантайұлымен Райхан, Раушан Сәтбаевалардың үйінде танысып, екеуінің арасында ыстық сүйіспеншілік сезім пайда болып, Жәмила атты сәби дүниеге келеді. Өтегенова Сәтбаевты өте қатты құрметтеген, қызы Жәмиланың айтуынша ол дүниеге келгенде перзентханаға жазған хаттары сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:КСРО ғалымдары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Өндірістің барлық резервтері жетіжылдықтың игілігіне жұмылдырылсын (мақала)

**Өндірістің барлық резервтері жетіжылдықтың игілігіне жұмылдырылсын** – Қаныш Сәтбаевтың мақаласы. Оның республикалық экономика конференцияда сөйлеген сөзі туралы «Социалистік Қазақстан» газеті 1962 жылдың 4 қарашасындағы санында жарияланған. Мақалада Қазақстан Ғылым Академиясының президенті, академик Соғбаев республикалық экономика конференцияның маңызына тоқталып, ел экономикасының өрлеуінің Қазақстан Ғылым Академиясының ғалымдары үлкен үлесін қосып отырғанын баяндайды.

Республика да түсті металдар кентасы шығатын орындарда олар көп құрамды болғандықтан болмашы ғана бөлігі алынып жүргенін, көптеген пайдалы шикізаттар жойылып, қалдықтарға кетіп жатқандықтан ғалымдар өндірістегілермен шығармашылық ынтымақ ұстана отырып, артық шығын болдырмаудың жолын ұсынады. Ғылым жетістіктерін өндіріске енгізу республикада әлі де артта қалып келе жатқан мәселелердің бірі екеніне тоқталып, сол себепті өндірістің қорларып тиімді пайдалануды ғылым негізбен шешудім жолын қарастырады.

## Дереккөздер


Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары‎
Өмірімнің төрт мезгілі (кітап)

**Өмірімнің төрт мезгілі** - 1992 жылы Алматы қаласындағы «Балауса» баспасынан орыс тілінде жарық көрген кітап, көлемі 18,87 баспа табақ. Авторы академик Ш.Шокин. Республикамыздың тарихы мен ғылымына қатысты өзіндік көзқарастарымен қызықты мемуарлық кітабында автор белгілі тұлғалар - Н.С.Хрущев, Д.А.Қонаев, Г.М.Кржижановский, М.В.Келдыш, М.О.Әуезов, Қаныш Сәтбаев, Ә.Х.Марғұлан, тағы басқалары жайлы кеңірек тоқталып, өзінің ой-пікірлерін білдіреді. Шөкин ой естелігінде Сәтбаевпен өткізген жылдарды сағынышпен еске алады, көптеген айтылмай келе жатқан сырларын айтады, оның ақылдылығына, адамгершілігіне, бауыр малдылығына, ғалымдығына, қайраткерлігіне баса назар аударады. Кітап көпшілік қауымға арналған.

## Дереккөздер


Санат:Кітаптар
Санат:Қаныш Сәтбаев
Мұрат Шөкеұлы Өмірсеріков

**Мұрат Шөкеұлы Өмірсеріков** (1.1.1954 жылы туған, Алматы облысы Алакөл ауданы Жыланды ауылы) - геология-минерал, ғылым доктары (1997), профессор (2006). Қазақстан Жаратылыстану Ғылым Академиясының академигі (2010). ҚазМУ-ды (1977, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қазақстан Ғылым Академиясының геологиялық ғылымдар институтында инженер, кіші, аға, жетекші ғылыми қызметкер, директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары (1979-99), Алматы технология және бизнес университетінің ректоры (2000-08), 2008 жылы Қазақ ұлттық техника университетінің Геологиялық барлау институтында директор қызметін атқарған. 2011 жылдан бастап Қаныш Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институтының директоры қызметін атқарады. «Геоинформационные системы рудного района и прогнозирование его перспективности на промышленное оруденение» тақырыбында доктарлық диссертацияны қорғады. 70-тен астам ғылым жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның авторы. Кен барлау ісінің үздігі (2009).

## Дереккөздер


Санат:КСРО ғалымдары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Өмір мектебі

**Өмір мектебі** — жазушы Сәбит Мұқановтың 3-томдық мемуарлық романы. 

Кітаптың алғашқы тараулары «Менің мектептерім» деген атпен 1930 жылы жарияланды. 1941 жылы жеке кітап болып басылды. Мұқанов бұл кітапты қайта жазып, толықтырып, «Өмір мектебі» деген атпен (бірінші мен екінші томдарын 1955 жылы, үшінші томды 1964 жылы) жариялады.

Шығарма — халықтың жарты ғасырға жуық өмірінің: еркіндік, теңдік жолындағы күресінің, еңбек, білім алу жолындағы тынымсыз аттаныстары мен ізденістерінің біртұтас суреті. Трилогияда ескі қазақ аулындағы діни наным-сенімдер, араб жазуының ерекшеліктері, ескіше жыл атаулары, төрелердің шежіресі, «ақтабан шұбырынды» оқиғасы, кейбір қалалардың салыну тарихы т.б. жөнінде кейде өз атынан, кейде басқа біреулерді сөйлету арқылы ұзынды-қысқалы сан-алуан мəлімет береді. Сын-зерттеу еңбектерінде осының көпшілігі оқырмандар назарын негізгі оқиға желісінен аулақ əкететін артық дүние делініп жүр. Дегенмен ол əңгіме-баяндаулардың өткен кездің сыр-сипаты, əдет-ғұрпы, ұғым-түсініктерінен келер ұрпаққа азды-көпті мағлұмат беру қызметін атқарып тұрғаны даусыз.

## Мазмұны
*1-кітабы «Азапты жолда»
*2-кітабы «Азаттық жолда»
*3-кітабы «Есею жылдары»

Алғашқы кітабында жазушының шыққан ортасы, жетімдікпен, жоқшылықпен өткен балалық шағы; одан кейінгі кітабында елдегі әлеуметтік өзгерістерге ілесе, білім жолына ұмтылысы, қоғамдық істерге араласа бастаған жастың алғашқы қадамы сипаталады. Ал соңғы кітапта Мұқанов өзінің ақын, азамат, қоғам қайраткері ретінде есеюі жайында сыр шертеді. Сол арқылы ел өміріндегі өзгерістер, қоғамдық жаңару сөз болады. «Есею жылдары» кітабына Қазақстанның Кеңес өкіметі тұсындағы өмірі негіз болған.

Кітап авторы қазақ ауылындағы тап тартысының күшеюі, ауылдың кеңес жолына түсуі, Қазақстандағы алғашқы өндірістер мен ұжымшарлардың құрылуы, жаңа әдебиеттің тууы мен қалыптасуы сияқты негізгі оқиғалар жайын әңгімелей отырып, осы жолдағы қиыншылықтар мен асыра сілтеу фактілерін де өз пайымдауымен сипаттайды. Онда Қазақстан өміріне қатысты сол кезеңдегі қайраткерлердің (С.Сейфуллин, Ә.Досов, С.Меңдешев, А.Асылбеков, Ж.Сәдуакасов, О.Жандосов, О.Исаев) еңбегі сөз болады. Бүкіл шығарманың идеялық түйіні - 20 ғасырдағы халықтың азаттық жолындағы күресі мен жеңісінің табиғи жолын көркем бейнелеу. 3-кітаптың «Қарсақбай сапары» атты тарауында автордың Қарсақбайға барған сапары сөз болады. Ол сол сапарында жас инженер Қаныш Сәтбаевпен танысқанын, Қаныштың өлке тарихы және Жезқазғанның болашағы, атқарылып жатқан жұмыстар жайында қозғаған әңгімесін баяндайды.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
* *Аян Әден.* «Өмір мектебі» трилогиясының тарихи шындығы 3-бөлім

Санат:Романдар
Санат:Сәбит Мұқановтың шығармалары
Ошақ отының жарығы (кітап)

**Ошақ отының жарығы** - Алматыдағы «Қазақстан» баспасынан 1999 жылы орыс тілінде жарық көрген кітап. Авторы - Шәмшиябану Қанышқызы Сәтбаева. Білім мен ғылым және халық ағарту жұмыстарының дамуына өлшеусіз үлес қосқан бүкіл бір әулет - Сәтбаевтар әулетінің шежіресі осы кітапта көптеген тың деректер мен терең ой-тұжырым негізінде әңгімеленеді. Қаныш Сәтбаевтың ертеректе жазған әдебиет пен өнерге қатысты еңбектері бұрын белгісіз болып келген жаңа деректер бойынша баяндалады. Әулет тарихына қатысты 22 фотосурет берілген. Көпшілік оқырмандарға арналған. Көлемі 184 баспа табақ. Таралымы 1500 дана.

## Дереккөздер


Санат:Кітаптар
Санат:Қаныш Сәтбаев
Отаныма борыштымын (мақала)

**Отаныма борыштымын** –Қаныш Сәтбаевтың Сталиндік сыйлық лауреаты дипломын алғаны үшін алғыс білдіріп жазған мақаласы. 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында Қызыл Армияны Жезқазғанның мысы және марганецінен жасалған қарумен қаруландырғанынан, жұмсалған еңбектің жеміс бергеніне ризашылық сезімін білдіреді. Қазақстанның жер қойнындағы мол ресурстары елді қорғауға жұмылдырылып, шапқыншыларға қарсы снаряд, зеңбірек, танк, ұшақ болып қолданылғанын айтып, майданның қажеттілігін өтеу үшін бар күш-жігерін салатынына сенім білдіреді. Мақала «Социалистік Қазақстан» газетінің 1942 жылдың 15 қазанындағы нөмірінде және «Қазақстан - менің Отаным» (1999) жинағында жарияланған.

## Дереккөздер


Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары‎
Отан алдындағы қасиетті борышты абыроймен орындайық (мақала)

**Отан алдындағы қасиетті борышты абыроймен орындайық** – Қаныш Сәтбаевтың мақаласы. Мұнда КОКП-нің XX съезінің бағдарламаларын іске асыруды қолдап жазған. Қазақстан Кеңес Одағының сарқылмас «қоймасы» ретінде танылып, хромның, ванадийдің, мыстың қорлары жөнінде дүние жүзінде алдыңғы орындардың бірін, темірдің, қорғасынның, мырыштың, күмістің, кадмийдің, молибденнің, вольфрамның қорлары жөнінде КСРО-да бірінші орын алатынын мақтан тұтады. Қазақстандағы Ғылым Академиясы ғалымдарының атқарып жатқан жемісті еңбектеріне тоқталып, жетістіктерін сөз етеді.

Отан үшін әлі де аянбай еңбек етуге дайын екендігін ерекше рухпен жеткізеді. Мақала «Социалистік Қазақстан» газетінің 1956 жылдың 29 шілдесіндегі санында және «Қазақстан — менің Отаным» мақалалар жинағында (1999) жарияланды.

## Дереккөздер


Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары‎
Төлеген Қаражанұлы Оспанов

**Төлеген Қаражанұлы Оспанов** (15.1.1941 жылы Павлодар облысы Баянауыл ауданы Теңдік ауылы) - Педагогика ғылым кандидаты, профессор Қаныш Сәтбаев білім алған Теңдік мектебінің түлегі. Абай атындағы Қазақ ұлттық Педагогика университетінде оқытушы, профессор болып қызмет атқарған. Қазіргі уақытта Л.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің  профессор Бастауыш мектеп математикасы оқулықтарының, мұғалімдер мен студенттерге арналған әдістемелік құралдардың, 200-ден аса ғылыми еңбектердің авторы. Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері. Қазақстан Республикасы оқу-ағарту ісінің үздігі. Ы.Алтынсарин атындағы медальмен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:КСРО ғалымдары
Санат:Қазақстан ғалымдары