open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ынтымақ

## Елді мекендер
**Қазақстан**:
* Ынтымақ – Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы ауыл.
* Ынтымақ – Ақмола облысы Целиноград ауданындағы ауыл.
* ''Ынтымақ'' – Алматы облысы Іле ауданындағы таратылған ауыл.
* Ынтымақ – Алматы облысы Жамбыл ауданындағы ауыл.
* Ынтымақ – Атырау облысы Индер ауданындағы ауыл.
* Ынтымақ – Батыс Қазақстан облысы Тасқала ауданындағы ауыл.
* Ынтымақ – Жамбыл облысы Жуалы ауданыындағы ауыл.
* Ынтымақ – Жетісу облысы Панфилов ауданындағы ауыл.
* Ынтымақ – Жетісу облысы Талдықорған қалалық әкімдігі құрамындағы ауыл.
* Ынтымақ – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы ауыл.
* Ынтымақ – Павлодар облысы Ертіс ауданындағы ауыл.
* Ынтымақ – Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданындағы ауыл.
* Ынтымақ – Түркістан облысы Бәйдібек ауданындағы ауыл.
* Ынтымақ – Түркістан облысы Жетісай ауданындағы ауыл.
* Ынтымақ – Түркістан облысы Келес ауданындағы ауыл.
* Ынтымақ – Түркістан облысы Ордабасы ауданы, Бөріжар ауылдық округіндегі ауыл.
* Ынтымақ – Түркістан облысы Ордабасы ауданы, Қарааспан ауылдық округіндегі ауыл.
* Ынтымақ – Түркістан облысы Сайрам ауданындағы ауыл.
* Ынтымақ – Түркістан облысы Сарыағаш ауданындағы ауыл.
* Ынтымақ – Түркістан облысы Төле би ауданындағы ауыл.
* Ынтымақ – Түркістан облысы Түлкібас ауданындағы ауыл.
* Ынтымақ – Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданындағы ауыл.

**Қырғызстан**:
* Ынтымақ — Баткен облысы Қадамжай ауданы, Бірлік айыл аймағындағы айыл.
* Ынтымақ — Баткен облысы Қадамжай ауданы, Халмион айыл аймағындағы айыл.
* Ынтымақ — Жалалабат облысы Созақ ауданындағы айыл.
* Ынтымақ — Ыстықкөл облысы Түп ауданындағы айыл.
* Ынтымақ — Ош облысы Қарақұлжа ауданындағы айыл.
* Ынтымақ — Ош облысы Қарасу ауданы, Отызадыр айыл аймағындағы айыл.
* Ынтымақ — Ош облысы Қарасу ауданы, Савай айыл аймағындағы айыл.
* Ынтымақ — Ош облысы Науқат ауданындағы айыл.
* Ынтымақ — Ош облысы Өзген ауданы, Қаратас айыл аймағындағы айыл.
* Ынтымақ — Ош облысы Өзген ауданы, Қызылоктябрь айыл аймағындағы айыл.
* Ынтымақ — Талас облысы Бақайата ауданындағы айыл.

## Басқа
* Ынтымақ бөгені — Нұра өзенінің арнасын бөгеу арқылы XX ғасырдың 80 - жылдары жасалған су айдыны.
Ырғыз

**Ырғыз** – Торғай алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысының Әйтеке би, Ырғыз аудандары жеріндегі өзен.  Ұзындығы 593 км, су жиналатын алабы 31600 км2.
Ақтөбе облысының шығысында орналасқан ол Қостанай, Қарағанды облысымен шекаралас.

## Этимологиясы
Ырғыз көне гидронимі туралы Ә.Нұрмағамбетов қаз. ырғ "ескі" + көне түркі. үгүз "өзен" сөздерінен біріккен дейді. Т.Жанұзақ ырғыз "ойпаң, ой жерде ағып жатқан өзен мағынасында тұрғанын атап көрсетеді.
Атаудың екінші сыңары ғыз көне  түркі үгүз "өзен" мәнді сөзінің қысқарған нұсқасы екені ойға қонымды. Өйткені башқұрт. *"Ярғазы, Ырғазы, Карғазы"* атты өзендер бар.

## Бастауы
Мұғалжар тауының шығыс беткейіндегі бұлақтардан басталып, Торғай өзеніне қосылып, Шалқартеңіз көліне құяды.

## Гидрологиясы
136 кішігірім саласы бар.

Басты салалары: Бақсайыс, Үймола, Қарабұтақ, Шетырғыз. Аңғары жоғарғы ағысында 0,4 - 0,6 км-ден сағасына қарай 1,5 - 1 км-ге кеңейіп, Торғай өзенінің анғарымен тұтасып кетеді. Жайылымы 200 м-ден 2 км-ге дейін өзгереді, сағасына жақын айкын байқалмайды. Арнасы жоғарғы ағысында 20 - 50 м-ден, ортаңғы ағысында 120-160 м-ге дейін жетеді. Ағынының 90%-ы көктемгі су тасу кезінде қалыптасады, жазда төменгі ағысында қарасуларға бөлініп қалады. Суының минералдылығы тасу кезінде 50-100 мг/л-ден сабалық кезеңде 2000 - 3000 мг/л-ге дейін өзгереді. Көп жылдық орташа су ағымы Шеңбертал ауылы тұсында 6,70 м3/с. Өзен бойынан жалпы сыйымдылығы1,32 млн. м3 болатын 4 тоған салынған.

## Дереккөздер

Санат:Торғай су алабы
Санат:Әйтеке би ауданы өзендері
Санат:Ырғыз ауданы өзендері
Ысқы

**Ысқы**, қияқ – ысқылы-ішекті музыка аспаптарын тарту үшін қолданылатын жылқының құйрық қылы керілген ағаш таяқша. Ы-ның алғашқы аталуы 10 ғ-дағы жазба деректерде кездеседі. Осы жазбаларға қарағанда Ы. ең әуелі мұсылман елдері мен Византияда пайда болып, кейінірек еуропа елдеріне тараған. Ы-ның озық үлгілерін 18 ғ-да француз шеберлері Ф.Турт, Ж.Б. Вильом, сондай-ақ италиялық муз. аспаптар жасау шеберлері А.Корелли, В.Крамер, Д.Тартини мен Д.Б. Виотти, орыстың скрипка жасаушысы Н.Киттель, т.б. дүниеге әкелді. Ы-ның қылдарын қатты керіп, не болмаса босатып тұратын арнаулы бұрамалы мех. тетігі болады. Қазіргі кезде Ы-ның Турт жасап жетілдірілген түрі (қыл-ды тарту, босату тетігі бар) қолданылады. Оның ұзындығы 74 – 75 см-ге жетеді. Ы. қылының тұтқырлығын арттыру (дыбыс жақсы шығу үшін) мақсатымен оған шайыр жағылады. Қазақтың қылқобызы Ы-ның көне түрі қияқпен (садаққа ұқсас) тартылған

## Дереккөздер
Іле бөріқарақаты

**Іле бөріқарақаты** (Berberіs іlіensіs) — бөріқарақаттар тұқымдасына жататын тікенекті бұта. 

Іле Алатауының шатқалында, Ұзынқара (Кетпен) жотасында, Жетісу (Жоңғар) Алатауының оңтүстік беткейінде, Іле өзенінің жайылма бөлігінде кездеседі. Биіктігі 3 м-ге жетеді. Ескі бұталары сұр қабықты, бір жылдық бұталары қызыл қоңыр қабықты. Тікенектері жай, 3 және 5-6 бөлікті. Жапырақтары қалың, жеміс салатын өркендеріндегі кос жапырағы жұмыртқа пішінді, бүтін жиекті және сопақтау, жеміс салмайтын өркендерінің жиегі тікенекті-тісті. Гүлшоғыры — көп гүлді шашақ, ұзындығы 5 см. Гүлдері сары түсті, диаметрі 3-4 мм, гүлсағақтарының ұзындығы 5-7 мм. Мамырда гүлдейді, маусымда жеміс салады. Жемісі ақшыл қызыл түсті, жұмыртқа пішінді, ұзындығы 7-8 мм, ені 3-4 мм. Сирек кездеседі, эндемик. Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген.

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
*Бөріқарақат

Санат:Бөріқарақаттар
Санат:Жетісу
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Іле көкжалбызы

**Іле көкжалбызы** () – ерінгүлділер тұқымдасы, көкжалбыз туысына жататын шөптесін өсімдік. Қазақстанда Іле, Күнгей Алатауының тасты беткейлері мен Түрген өз-нің бастауында кездеседі. Биікт. 20 – 34 см, тамыры тарамдалған. Сабағы бұтақты, сыртын жай және безді түктер қаптап тұрады. Жапырақтары ұзынша қандауыр тәрізді, иректелген, өркен бойына қарама-қарсы орналасады. Тостағанша жапырақшалары бесеу, бір-бірімен кіріккен, түтікше тәрізді. Күлтесінің де саны бесеу, тұтасып біріккен үстіңгі ерні аталығы мен аналығын сыртынан бүркеп жаңбырдан қорғайды. Гүлдері ұсақ, күлгін көк түсті, қос жынысты, аталығы төртеу, аналығы біреу. Ұсақ гүлдері сабақ ұшына жиналып, күлтебас гүлшоғырын құрайды. Тұқымынан көбейеді. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, қыркүйекте жеміс салады. Өте сирек кездеседі, Іле Алатауының эндемигі, жылдан жылға таралу аймағы азайып бара жатқандықтан, қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Еріндігүлділер
Іле ойысы

thumb**Іле Ойысы** – Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы тауаралық тектоникалық құрылым. Солтүстігінде Жетісу (Жоңғар) Алатауы және Борохоро (Бурақара) оңтүстігінде Іле Алатауы және Кетпен (Ұзынқара) жоталарымен, шығысында Қытай жерінен басталып, батысында Қараой, Итжон үстірттерімен шектеседі. Іле Ойысы өзін қоршаған таулардан терең жарылымдармен шектелген. Ойыстың жалпы ұзындығы – 1000 км, республика жеріне батыс бөлігімен кіреді (көпшілік жері Қытайда), Қазақстанда батыстан шығысқа 300 – 350 км-ге созылып жатыр, ені шығысында 100 – 120 км, батысында 70 – 80 км, орта шенінде оң жағалаудан Қату, Қалқан, сол жағалаудан келіп, ойысты жіңішкертіп (25 – 30 км-ге дейін) екіге бөледі: батыс жағы Алматы, шығыс жағы Жаркент құлдималары. Ортаңғы бөлігін Іле өзенінің аңғары алып жатыр. Абсолюттік биіктігі шығысында 700 м, батысында 500 м, таулы жоталарға қарай 1000 м-ге дейін биіктей түседі. Бұл ойыстың палеозойлық тұғыры батысында 3000 м, шығысында 5000 м тереңдікте, үстін мезо-кайнозойлық шөгінділер жапқан құрылым тектоник. болғандықтан, жер сілкіну болып тұрады; 7 – 9 балдық белдемге жатады. Климаты тым континенттік, жазы ыстық, қуаң шілденің орташа температурасы 21,3 – 25,4С, қысы суық, қары аз, қаңтардың орташа темп-расы –5,8 – 11,7С. Жылдық жауын-шашын мөлшері ойыстың түбінен ернеуіне қарай (Қапшағайда – 260 мм, Алматыда – 575 мм) және шығыстан батысқа қарай өсе түседі (Шелекте – 233 мм, Қапшағайда – 260 мм). Су торына Іле және оның салалары жатады. Жер бедерінде тау етегінің шөлейтті және жазықтық шөл ландшафтысы айқын ажыратылады. Іле Алатауы мен Кетпен жоталарының тау етегі жазығы дөңбектасты-малтатасты қабаттан түзілген, үстін ллсс тәріздес қоңыр саз жапқан, ашық қоңыр топырағында жусанды-изенді өсімдіктер өскен. Жетісу (Жоңғар) Алатауының тау етегі жазығының бозғылт сұр топырағында бұйырғынды-сексеуілді және тасбұйырғынды өсімдіктер кездеседі. Бұрын Іле өз-нің аңғары болған ойыстың түбін аллювийлік шөгінді басқан. Энергетикада, балық шаруашылығында зор маңызы бар Қапшағай бөгені салынған. Ойыстың оңтүстік етегін бойлай Шілік – Шамалған өзен аралықтарында Үлкен Алматы каналы тартылған.

## Пайдаланылған cілтемелер
Ж. Ахметов


Санат: Жетісу
Санат: Қазақстан географиясы
Ішік

**Ішік** — қазақтың ұлттық киімдерінің бірі, оны елтіріден, сеңсеңнен, әр түрлі аң терілерінен тігеді, сырты матамен тысталады. Ішік тігілетін терінің түріне қарай: елтірі ішік, сеңсең ішік, қасқыр ішік, түлкі ішік, пұшпақ ішік, орман ішік, жанат ішік, бұлғын ішік т. б. деп аталады. Ішік тігетін теріні шел майынан, көк етінен арылтып алған соң ашыған айран жағын илейді. Тері әбден иі қанғанда ирек ағатпен тарап, қолмен уқалап, керіл-созыл жұмсартылады. Ішікті жөрмеп тігеді және тігістерінің бәрі тірінің тақыр жағына қарайды. Жұқа терілерді мақта жіппен тіксе, ал қалың терілерге жүн жіп пайдаланылады. Ішіктің іші дайын болған соң, оның тақыр бетіне бидай шүберек көктейді де барқыт, шұға, пүліш сияқты қалың тыстық маталармен тыстайды. Қасқыр ішікке қасқыр не түлкі терісінен, сеңсең ішікке елтіріден, басқа түрлеріне құндыз не бұлғын теріснен жаға салынады. Ішік екі маусымда киюге арналған жылы киім. Мысалы қасқыр ішік, түлкі ішік, бөкебай ішік, қарсақ ішік, бұлғын ішіктер қыста, пұшпақ ішік, зорман ішік, жанат ішік, елтірі ішіктер қара күзде, көктем айларында киюге арналған. Сеңсең ішік, қасқыр ішіктерді ерлер, қалған түрлерін көбінесе әйелдер киген. Әйелдер мен бойжеткендер киетін ішіктер өте сәнді етіп тігіледі. Олардың өңіріне, жеңінің аузына, етегіне айналдыра құндыздан, сусардан жұрын ұстайды. Тысына жібекпен кесте тігеді. Елтірі ішік аса марқаймаған қозының бұйра елтірісінен тігіледі. Сеңсең ішік — марқа қозының терісінен сеңсеңінен тігіледі. Орман ішік түлкінің тамақ терісінен, пұшпақ ішік — түлкінің пұшпақ терісінен тігіледі. Ішіктің қайсы түрі болса да әрі жылы, әрі киюге сәнді тамаша киім.


Сурет:Blueback fur-coat back.jpg|
Сурет:Ocelot fur coat, frontside.JPG|
Сурет:Ocelot fur coat, backside.JPG|
Сурет:Lynx fur coat 1.jpg|
Сурет:Brasilian otter fur coat.JPG|


## Дереккөздер


﻿

Санат:Тұрмыс
Эклектика

thumb| alt=A.|175px| ''Эклектика''.
thumb| alt=A.|175px| ''Эклектика''.

**Эклектика** – әр түрлі, қарама-қайшы көзқарастардың, теориялық алғышарттардың, саяси бағалардың тоғысуы. Мәселен материализм мен идеализмді жанастырудың көптеген әрекеттері немесе ревизионистердің марксизм мен эмпириокритицизмді, диалектикалық материализм мен кантшылдықты, т.б. ұштастыру ниеті Эклектикалық сипатта болды. Эклектиканың негізгі методология кемшілігі – объективті дүниенің байланыстары мен қатынастары жиынтығынан заттың, құбылыстың нақты тарихи негізділігін ескеріп, олардың басты байланыстарын ажырата алмаушылық және түрлі көріністерін, қасиеттерін тұрпайы түрде біріктіре салушылық болып табылады. Нақты қызмет, саясат саласында Эклектика қателіктер мен жаңсақтықтарға апарып соқтырады, өйткені ол оқиғалар тізбегіндегі басты буынды табуға, тарихи кезеңдердің неғұрлым көкейкесті міндеттерін шешу үшін шаралар белгілеуге бөгет жасайды.

## Дереккөздер


Санат:Білім
Санат:Философия
Ырғыз уезі

thumb
**Ырғыз Уезі** — әкімшілік-аумақтық бөлініс. Қазақ даласын басқару үшін Ресей өкіметі шығарған уақытша Ережелерге сәйкес 1868 жылы Торғай облысының құрамында ұйымдастырылған.

Солтүстігінде Қостанай, солтүстік-батысында Ақтөбе уездерімен, оңтүстігінде Сырдария облысымен (1867), Арал теңізімен шектесті. Қазақ жерін пайдалану жөніндегі 19 ғасырдың соңындағы мәліметтерге қарағанда Ырғыз уезінің солтүстігіндегі халықтың 45%-ы, оңтүстігінде 1,5%-ы егіншаруашылығымен айналысқан.

Әкімшілік жағынан Ырғыз уезі 14 болысқа бөлінді. 19 ғасырдың бас кезінде уезд халқының жалпы саны 105 446 адамды құрады. Олар негізінен Кіші жүздің шөмекей, төртқара, шекті, тілеу, қаракесек, т.б. рулардың өкілдері болды. Тұрғындарының басым бөлігі бастапқыда уездің оңтүстігіндегі Кіші Борсық, Үлкен Борсық, Қарақұм аймағын, Арал теңізінің жағалауын мекендесе, кейіннен біртіндеп солтүстікке жылжып, егіншілікпен кеңінен шұғылдана бастады.

1928 жылы кеңес өкіметі жүргізген жаңа әкімшілік-аумақтық реформаларға байланысты Ырғыз уезі жойылды.

## Дереккөздер

Санат:Торғай облысы уездері
Санат:Ақтөбе губерниясы уездері
Ырықтандыру

**Ырықтандыру** (либерализация) — азаматтық, саяси, экономикалық бостандық принциптерін насихаттауға негізделген қоғамдық-әлеуметтік көзқарас. 17–18 ғасырларда Еуропа елдерінде Ырықтандыру принциптерін, яғни әлеуметтік, саяси, экономикалық бостандық қағидаларын уағыздаған «либерализм» атты ағым болғандығы белгілі. Ырықтандыру негіздері Дж. Локк, А.Смит, Ш.Монтескье, т.б. ғалымдардың абсолютизм және феодалдық регламентацияға қарсы концепцияларында айқындалды. Кейіннен Ырықтандыру идеялары АҚШ-тың Конституциясы мен Францияның адам және азамат құқығы туралы Декларациясында көрініс тапты. 19–20 ғасырларда Ырықтандырудың азаматтық қоғамға, жеке тұлғаның құқығы мен бостандығына, демократ. саяси ин-ттарға, жеке кәсіпкерлік пен саудаға байланысты негізгі қағидалары қалыптасты. Қазіргі Ырықтандыру еркін нарықтық қатынастың тетіктерін дамытып, жетілдіру арқылы тиімді экон. қатынастарға мүмкіндік туғызуға, әлеум. және экон. үрдістерді реттеуге бағытталған. Сонымен қатар ол мемлекеттің нарықтық қатынастарды реттеуге араласып отыруында қарастырады. Кейінгі уақытта Ырықтандыру, консерватизм, социал-демократ. идеялардың өзара жақындай түсуі байқалады.

## Дереккөздер

Санат:Экономика
Экономикалық география

**Экономикалық география** — қоғамдық өндірістің аумақтық ұйымдастырылуын, адамдар өмірінің ұйымдастырылуының кеңістіктік процестері мен түрлерін, ең алдымен, өндірістің өзінің пәрменділігі тұрғысынан зерттейтін әлеуметтік-экономикалық географияның тарларымен шайылып шығарылған тұнбалық (ұйықтық) бөлшектерден, тотықтардан (алюминий, темір), негіздерден (кальций, натрий, калий) азайған топырақ пішінінің үстіңгі бөлігіндегі горизонты. Шайылған сайын экономикалық географията кварц және кейбір топырақтарда аморфтық кремнезем жиналады. Бұдан топырақ пішіні ақшыл сүр немесе ақ түсті, құрылымсыз болады.

## Дереккөздер

*
Экономикалық реформа

**Экономикалық реформа** – шаруашылықты жүргізу, экономикалық басқару жүйесіндегі, экономикалық саясатты іске асырудың жолдары мен әдістеріндегі терең жаңғыртулар.

## Дереккөздер


Санат:Экономикалық терминдер
Электромобиль

**Электромобиль** - аккумулятор батареяларынан күш алатын электроқозғағыш арқылы қозғалатын көлік құралы.

**Электромобиль** - іштен жанатын қозғалтқышпен емес, тәуелсіз электр энергия көзінен (батареялар, отын элементтері, конденсаторлар және т.б.) қоректенетін бір немесе бірнеше электр қозғалтқыштары арқылы басқарылатын автомобиль. Электромобильді іштен жанатын қозғалтқышы және электр беріліс қорабы бар автомобильдерден, сондай-ақ троллейбустар мен трамвайлардан ерекшелеу керек.

2020 жылы электрмен жүретін көліктердің үлесі әлемдегі көліктердің жалпы санының 0,7%-ын құрады.

## Дереккөздер

Санат:Транспорт
Электр өрісі

thumb|right|280px|
**Электр өрісі** — электрмагниттік өрістің дербес бір түрі. Ол электр зарядының айналасында немесе бір уақыт ішіндегі магнит өрісінің өзгерісі нәтижесінде пайда болады. Электр өрісінің магнит өрісінен өзгешелігі – ол қозғалатын да, қозғалмайтын да электр зарядтарына әсер етеді. Электр өрісінің бар екендігін оның қозғалмайтын зарядқа әсер ететін күші бойынша байқауға болады. Электр өрісінің кернеулігі – электр өрісінің сандық сипаттамасы болып табылады. Оның Халықаралық бірліктер жүйесіндегі өлшем бірлігі 1 Вольт/метр (1В/м).

Бір-бірімен тікелей жанаспайтын зарядтардың өзара әрекеттесуін түсіндіру үшін ағылшын ғалымы Майкл Фарадей өріс деген түсінік енгізді. Фарадейдің ойынша, әрбір зарядтан бүкіл кеңістікті түгел қамтитын электр өрісі таралады. Бір зарядқа екінші зарядты жақындатқанда, екінші зарядқа бірінші заряд тарапынан пайда болған өрістің күщі әсер ететін болады. Екінші заряд тұрған жердегі электр өрісі осы зарядқа өзінің туғызған өрісімен тікелей әсер етеді.

## Дереккөздер

Санат:Электромагнетизм
Санат:Физикалық шамалар
Санат:Электростатика
Электр станциясы

нобай|300px|Павлодардағы электр станциясы
**Электр станциясы** — электр энергиясын өндіруге арналған құрал-жабдықтар мен қондырғылардың, сондай-ақ осы мақсат үшін салынған құрылыстар мен ғимараттардың жиынтығы.

Ол энергия көзіне сәйкес су электр станциясы, жылу электр станциясы, атом электр станциясы, жел электр станциясы, гелиоэнергетикалық станция және магнитогидродинамикалық генератор болып ажыратылады. Жылу электр станциясына конденсациялық электр станциясы, жылу электр станциясы, газ турбиналы электр станциясы, дизель электр станциясы жатады. Республика бойынша өндірілетін электр энергиясының 80%-ға жуығы жылу электр станцияларының үлесіне тиеді. Болашақта қуаты зор атом электр станциялары үлкен рөл атқаратын болады. Магниттік гидродинамикалық генераторда магнит өрісінде қозғалатын электр өткізгіш ортаның (сұйық не газ) энергиясы электр энергиясына тікелей түрленеді.

Алғашқы электр станциясы 1882 ж. Нью-Йоркте салынған. Бұл станцияға тұрақты токтың 6 динамомашинасы орнатылып, олардың әрқайсысы қуаты 125 ат күшіне тең бу машинасымен қозғалысқа келтірілді. Қуатты электр станциясын салу, өндірілген энергияны алыс жерге жеткізу мәселесі тек үш фазалы ток жүйесінің ашылуына байланысты шешілді. 

1913 ж. Қазақстанда өндірілген жалпы энергия мөлшерімен 3000 кВт-қа ғана жетті. Қазақстандағы ең алғашқы бу турбиналы электр станциясы (қуаты 1240 кВт) 1926 ж. Қарсақбай комбинатында, ал алғашқы СЭС – Жоғары Хариузовск СЭС-і (қуаты 3000 кВт) 1928 ж. салынды. 1935 ж. Алматыда бу турбиналы электр станциясы іске қосылды.

## Дереккөздер

Санат:Электр станциялары
Экономикалық аудандастыру

**Экономикалық аудандастыру**– елдің өзара бағынышты аудандары жүйесін немесе аумақтық еңбек бөлінісін  көрсететін ірі өңірді бөлу. Экономикалық аудандастырудың негізгі мақсаты – өңірлік әлеуметтік-экономикалық саясатын, соның ішінде аумақтық болжау және жоспарлау саясатын жүзеге асыру үшін оңтайлы жағдай жасау.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Эллипс

left|400px
**Эллипс**
– 2-ретті жазық қисық. Эллипс – фокус деп аталатын F1 F2 нүктелерден қашықтықтарының қосындысы бірдей болатын нүктелердің жиыны. Тік бұрышты координаттар жүйесінде Эллипс теңдеуі x2/a2+y2/b2=1 болады.
[right|thumb|[Конусты жазықтықпен қиғанда эллипс пайда болады.]]
## Эллипс элементтері арасындағы қатынастар
thumb|right|400px|Эллипс мүшелері

* ~\boldsymbol a — үлкен жарты осі;
* ~\boldsymbol b — кіші жарты осі;
* ~\boldsymbol c — фокальдық радиус (фокустары арасындағы жартылай қашықтық);
* ~\boldsymbol p — фокальдық параметрі;
* ~\boldsymbol r_p — перифокустық қашықтық (эллипстегі нүктеден фокусқа дейінгі ең жақын қашықтық);
* ~\boldsymbol r_a — апофокустық қашықтық (эллипстегі нүктеден фокусқа дейінгі ең ұзын қашықтық);

~a^2 = b^2 + c^2

e = \frac{c}{a} = \sqrt{1 - \frac{b^2}{a^2}}\;\;\;(0 \le e .

~p = \frac{b^2}{a}

## Координаттық түрде өрнектеу
### Эллипс екінші реттік қисық ретінде
Эллипс является центральной невырожденной кривой второго порядка және жалпы мына теңдеуді қанағаттандырады
:~a_{11}x^2 + a_{22}y^2+2a_{12}xy+2a_{13}x+2a_{23}y+a_{33}=0,
инварианттың D > 0\, және \Delta I  болғанда, мұндағы:
:\Delta=\begin{vmatrix} a_{11} & a_{12} & a_{13} \\ a_{12} & a_{22} & a_{23} \\ a_{13} & a_{23} & a_{33} \end{vmatrix},
:D=\begin{vmatrix} a_{11} & a_{12} \\ a_{12} & a_{22}\end{vmatrix}=a_{11}a_{22} - a_{12}^2,
:I=tr\begin{pmatrix} a_{11} & a_{12} \\ a_{12} & a_{22}\end{pmatrix}=a_{11}+a_{22}.

Екінші реттік қисық инварианттары мен эллипс жарты остері арасындағы қатынастар:
:\Delta = -a^4b^4,\,
:D = a^2b^2,\,
:I = a^2+b^2.\,

## Дереккөздер


Санат:Қисықтар
Санат:Планиметрия
Санат:Стереометрия
Санат:Алгебралық қисықтар
Санат:Коникалық қималар
Энергетика

нобай|
**Энергетика** — шаруашылықтың энергетикалық қорды және әр түрлі энергияны өндіру, түрлендіру, жеткізу, пайдалану мәселелерін қамтитын саласы. Ол жел энергетикасы, жылу энергетикасы, су энергетикасы, ядролық энергетика, т.б. болып бөлінеді.

## Дереккөздер

Санат:Энергетика
Эпидемия

**Эпидемия**(грек. epіdemіa), і н д е т – жұқпалы аурудың қалың көпшілік арасына (белгілі бір жерге, елге) жаппай таралуы.
## Дереккөздер
Эсколатор

**Эсколатор**– адамдарды бір деңгейден екінші бір деңгейге тасымалдайтын жылжымалы баспалдақ түріндегі көтеру-тасымалдау құрылғысы. Эсколатор баспалдақтары пластинкалы шынжырмен тартылатын бағыттаушы жолдағы роликтер үстінде қозғалады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Эссе

**Эссе** француз тілінен "essai", ағылшын тілінен "essay", "assay"- талпыныс, жазушылық сынама, очерк; латын тілінен "exagium" – ойлау.

**Эссе** философияның, эстетиканың, әдеби сынның, публицистиканың, көркем әдебиеттің тұрақталған, қалыптасқан тұжырымдарға жаңа қырынан қарап, өзінше толғап, әрі дағдыдан, әдеттен, көне соқпақтардан бөлек, тың болжамдар мен түйіндеулерге құрылатын жанры. Әдебиеттегі Эссе – соны пікірлерге көбірек мән беріліп, оқырманды ой теңізінде жүздіретін таңдай қақтыратын, өзінше ойлап-сезіну қажеттілігін туғызатын, қаныңды қыздырып, рухани әлеміңе азық сыйлайтын, дүние құбылыстарын өткір қабылдауымен ерекшеленетін көркем туынды. Эссе табиғаты сыршыл сезімге, тіл бояуларының айрықша салтанатына, әшекейлі композицияға құрылады. Өзгеше бітімді бұл өнер туындысында эссеші интеллектуалдық байлығын, аңғарымпаздығын, жарқын, тапқыр ойлылығын, өмір саяхатындағы көрген-білетін, сезінген-түйгенін, тәжірибелерін жомарттықпен жайып салады. Эссе сипатында туған туындыларға батыл болжамдар мен өткір ұсыныстар, пікір жарыстырулар мен талас тудыратын жорамалдар, ойлар, көкейге қо-нымды, таным көкжиегін кеңейтуге қозғау саларлық байламдар тән.

Эссеге  негізгі қойылатын талап-белгілі бір тақырыпты, мәселені талдау, сипаттау жэне бағалау болса, негізгі мақсаты-тақырыпқа байланысты өз білімін көрсету және сұраққа берілген жауаптың дұрыстығына окытушыны (окырманын) сендіре білу болып табылады. Бұл эссенің өзге жазба жұмыстарынан ажырата білудегі басты талаптардың бірі ретінде көрініс табады. Сондай-ақ, эссені жазуда негізінен формалды стильді басшылыққа ала отырып, өз ойын нақты дәлелдер мен мысалдар арқылы жүйелі түрде беріп, ондағы әрбір бөлімнің талапқа сай жазылуын ескеру керек.

## Эссенің түрлері
#Салыстырмалы эссе
#Пайымдық эссе
#Көркем-әдеби эссе
#Дискуссивті эссе
#Аргументтік эссе
#Себеп-салдар эссе
#Келісу немесе келіспеу эссесі
#Мәселе және оның шешімін қарастыру эссесі
#Синтез эссе
#Сипаттамлық эссе
#Үдеріс эссесі
#Уәждемелік эссе

## Эссе құрылымы
Бұл шағын көлемді ой бөлісу, қандай болса мәселені еркін баян ету, дәлелді зиятты ізденіс. Эссе бір мәселе немесе сұрақ бойынша жеке көзқарасты білдіріп, алдын ала немесе мәселені қанағаттанарлықтай баяндалуына үміттенбейді. Әдетте, эссе бір нәрсе туралы жаңа, субъективті рең беретін сөзді және философиялық, тарихи-биографиялық, публицистикалық, әдеби-сын, ғылыми-көпшілік, баллетристикалық сипатта болуы мүмкін.

## Эссенің құрылымдық бөліктері
Эссе тақырыбы эссенің мақсатын, эссенің өн бойында не сұралып отырғандығын, қандай мәселені қозғайтындығын көрсетеді.
#Кіріспе - берілген тақырыптың мәнін ашатын бөлім. Бұл бөлімде қандай сұрақтарға жауап іздейтіндігіміз анықталады.
#Неізігі бөлім - негізгі ой мен мәселеге байланысты аргументтер жинақталған бөлім. Негізгі бөлімде дәлелдер, дәйектемелерді, түрлі статистикалық мәліметтер мен схемаларды қолданып тақырыпты ашады, көтерілген мәселені айқындап, оның туу себептерін көрсетеді.
#Қорытынды - тақырып бойынша түйін. Қорытындыда жаңа ой енгізілмей, дәлелдемелер бойынша түйін шығарады, шешу жолдарын көрсетеді.

## Дереккөздер

Санат:Әдебиет жанрлары
Южный Казахстан

**"Южный Казахстан"** – облыстық газет. Алғашқы сандары Қазақстан Коммунистік Партиясының Шымкент облысында және қалалық комитеттері мен халық депутаттары облыстық кеңесінің органы ретінде “Смычка” деген атпен 1925 ж. 1 мамырдан 1930 жылға дейін жарық көрді. Кейіннен “Правда степи” (1930 – 1932), “Правда Южного Казахстана” (1932 – 62) деп аталды. 1962 жылдан қазіргі атауымен шығып келеді. Газетте негізінен өлкенің қоғамдық-саяси, әлеуметтік-экономикалық дамуы, ұлттық саясат мәселелері қозғалады. 1975 ж. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. 1979 ж. жиырма басылым ішінен іріктеліп, Кеңестік Социалистік Республикалар Одағының халық шаруашылығы жетістіктері көрмесінің “Кеңес баспасөзі” бөліміне қойылған. "Южный Казахстан" қазіргі кезде Оңтүстік Қазақстан әкімдігінің газеті ретінде ”Шаңырақ”, “Молодежка”, “Южанка” секілді қосымшаларымен аптасына үш рет шығады.

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
Оңтүстік Қазақстан (газет)
## Сілтеме
* Ресми торбеті

Санат:Алфавит бойынша газеттер
Санат:Шымкент газеттері
Санат:Орыс тіліндегі Қазақстан газеттері
Этнография

**Этнография**, *этнология* ( – тайпа, халық, *grapho* – жазу) – қоғамдық ғылымның тайпалар мен халықтарды зерттейтін саласы. Этнография қазіргі халықтарды және ертеде өмір сүрген көне этностық  топтардың шығу тегін, ру-тайпалық құрамын, қонысын, олардың өзіндік ерекшеліктерін зерттейді.

## Әйгілі этнограф ғалымдар
* Василий Васильевич Григорьев
* Григорий Николаевич Потанин
* Василий Васильевич Радлов
* Әбубәкір Дивай
* Лев Гумилев

## Қазақтың этнограф ғалымдары
* Шоқан Шыңғысұлы Уәлихан
* Мұхаммед–Салық Қарауылұлы Бабажан
* Ыбырай Алтынсарыұлы
* Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
* Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан
* Ахмет Байтұрсынұлы
* Міржақып Дулатұлы
* Қаныш Имантайұлы Сәтбай
* Әлкей Хақанұлы Марғұлан
* Жағда Бабалықұлы
* Халел Арғынбай
* Өзбекәлі Жәнібек
* Ақселеу Сланұлы Сейдімбек
* Серікбол Әділбекұлы Қондыбай

## Тағы қараңыз
* Антропология
 
## Дереккөздер

Санат:Этнография
Этология

**Этология**( — әдет-ғұрып, мінез және  — ілім) — жануарлардың мінез-құлқының биологиялық негіздерін зерттейтін ғылым. Этология ғылымы алғашқыда зоопсихология деп аталып, 20 ғасырдың 30-жылдары өз алдына жеке ғылым болып қалыптасты.

## Дереккөздер

Санат:Этология
Санат:Зоология бөлімдері
Embraer 190

**Embraer 190** - Бразилияда жасалатын ұшақ. Ұшақ сыйымдылығы 98 орын және екі кластан тұрады. Embraer 190 жетілдірілген дизайны, ыңғайлылығы, үнемділігі және техникалық қызмет көрсетуге жұмсалатын шығындардың аздығы себептерімен таңдалды. Екі қозғалтқышпен жабдықталған реактивті ұшақтар орта қашықтықта ұшу үшін әбден лайық.. Ұшудың максималды алыстығы – 4500 километр.
## Қазақстанда пайдаланылуы
thumb|left|Ішкі салоны
[thumb|left|[Azul Brazilian Airlines E-195 Кампинас халықаралық әуежайында]]

«Эйр Астана» Embraer 190 үш ұшағының алғашқысын 2011 жылы науырыз айының соңында жеткізуге дайындалу үстінде. Бұл ұшақтар Орта Азиядағы ірі көлік торабы Алматы әуежайынан Қазақстан қалалары мен көршілес елдерге әуе тасымалдарды орындау үшін операциялық лизингке алынған. Embraer 190 лайнері Airbus A320 ұшағымен бірдей пайдаланады және кейінірек Fokker 50 турбовинттік ұшақтарын толығымен алмастыратын болады.

Алғашқы Embraer 190 Алматыдан Қазақстанның Қарағанды, Павлодар, Ақтау және Атырау қалаларына және Орталық Азиядағы Ташкент, Душанбе және Бішкек шаһарларына қатынайды. Екінші ұшақ 2011 жылдың мамыр айында келмек. Ол Алматыдан Грузия астанасы Тбилисиге және Ресей Федерациясың оңтүстігінде орналасқан Самара ірі қаласына жаңа рейстер орындамақ. Үшінші ұшақ 2012 жылы жеткізіледі.

## Сипаттамасы

Sources: Embraer E-jet

## Тағы қараңыз
* Embraer Lineage 1000
* Embraer C-390
* ACAC ARJ21
* Airbus A318
* Boeing 717
* Boeing 737
* Bombardier CRJ
* Bombardier CSeries
* Fokker 100
* Mitsubishi MRJ 70/MRJ 90
* Антонов Ан-148
* Сухой Superjet 100
* Туполев Ту-344
* Яковлев Як-42Д

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер

* Embraer E-Jets 
* Airliners.net: Embraer E-170/175/190/195
* http://www.airfleets.net/exploit/production-e170.htm
* http://www.airfleets.net/exploit/production-e190.htm
* https://web.archive.org/web/20110710185946/http://www.embraercommercialjets.com/img//download/138.pdf
* https://web.archive.org/web/20110710185955/http://www.embraercommercialjets.com/img//download/137.pdf
* https://web.archive.org/web/20110710190014/http://www.embraercommercialjets.com/img//download/136.pdf
* https://web.archive.org/web/20110710190031/http://www.embraercommercialjets.com/img//download/135.pdf
* Embraer E-jet specifications, accessed Dec 26, 2009

Санат:Ұшақтар
Санат:Бразилия ұшақтары
Санат:Жолаушы ұшақтары
51-аймақ

**51-аймақ** () — әскери әуеайлақ, АҚШ Әуе күштерінің Эдуардс әскери базасының () қашықтағы бөліктемесі. Бұл Невада штатының солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан, әйгілі Лас-Вегас қаласынан солтүстік-солтүстік-шығыс жағында 133 километр қашықта.

Санат:АҚШ
Термоядролық реакциялар

[нобай|[Дейтерий-тритий реакциясының схемасы]]

**Термоядролық реакция**, **термоядролық синтез** — өте жоғары температурада жүзеге асатын ядролар бірігуі реакциясы. Жеңіл элементтерді (сутек, гелий, литий, т.б.) жүздеген миллион градусқа дейін қыздырғанда, олардың бейтарап атомдарының тұтастығы жоғалып, ядролар мен электрондарға ыдырайды. Нәтижесінде оң зарядты ядролардан, теріс зарядты электрондардан тұратын ерекше орта, жоғары температуралы плазма, пайда болады. Мұндай плазмада ядролар кулондық тебіліс бөгетінен (барьерінен) өте алатын кинетикалық энергияға ие болады:
:~E_k =\tfrac{3}{2} kT =\tfrac{1}{2} mv^2,

мұндағы k — Больцман тұрақтысы; T — плазма температурасы; m және v — бөлшектің массасы мен жылдамдығы. Температурасы жүздеген миллион градус болатын ыстық плазмадағы ядролар аса үлкен жылдамдықпен бір-біріне жақындап, ядролық күштердің әрекет аймағына енеді. Сол сәтте-ақ тегеурінді ядролық күш оларды біріктіріп, жаңа ядроны түзеді. Бұл кезде пайда болған m масса ақауы есебінен аса мол энергия босап шығады.
## Іске асырылуы
Жер бетінде алғаш рет термоядролық реакциялар 1950 жылдардың басында Қазақстанда (Семей полигоны) сутек бомбасын жару арқылы жүзеге асырылды. Қажетті жоғары температура атом бомбасын алдын ала жару үстінде алынды. Термоядролық бомбаның ішіне жоғары температура алу үшін атом бомбасының заряды және жеткілікті мөлшерде сутек изотоптары (мысалы, дейтерий) орналастырылады. Термоядролық жарылыста әуелі атом бомбасының заряды іске қосылады да, температура миллиондаған градусқа көтеріліп, сутек изотоптарының ядролары жаппай біріге бастайды. Осылайша әп-сәтте атом бомбасының жарылысы сутек бомбасының жарылысына ұласады.

Қолдан басқарылатын термоядролық реакцияларды іске асыру зор қиындықтарға кезікті. Оларды жүзеге асыру үшін, негізінен, үш мәселені шешу керек:
#Біріншіден, сутек газын қыздыру арқылы ыстық плазманың температурасын ондаған миллион градусқа көтеру қажет.
#Екіншіден, термоядролық реакцияны тұтандыру үшін ыстық плазманы суытпай, белгілі бір көлемде кем дегенде 101—102 с ұстап тұру қажет.
#Үшіншіден, термоядролық реакция қарқынды жүріп, энергия шығыны қажетінше мол болуы үшін ыстық плазмадағы дейтерий ядроларының тығыздығы белгілі бір шамадан кем болмауы тиіс, яғни 1 м1 көлемде 1022 бөлшек болуы керек.

Осы үш шарт қатарынан орындалса ғана басқарылатын термоядролық реакцияны іске асыруға болады. Алайда плазма заттың ең орнықсыз күйі болып табылады, сондықтан бұл шарттарды бір мезгілде орындау мәселесі әлі күнге шешуін таппай отыр.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Рая Айтбайқызы Жаңабаева

**Рая Айтбайқызы Жаңабаева** (1947 қарашаның 12-інде туған, Жамбыл облысы Сарысу ауданы Саудакент) - педагогика ғылымдарының докторы (2007).
## Қысқаша өмірбаяны

* 1973 - ҚазПИ-ді (қазіргі ҚазҰПУ);
* 1987 - аспирантурасын бітірген.
* 1973 - осы университетте аға лаборант қызметін атқарды.
* 1987 жылдан - оқытушы қызметінде. Ғылыми бағыты – қазақ этнопедагогика патриоттық ерлік тәрбиесі проблемасы. 

«Қазақ халық педагогикасындағы патриоттық-ерлік тәрбиесінің ғылыми негіздері» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 30-дан астам ғылыми еңбегі және оқу құралдары жарық көрген.

## Дереккөздер


Санат:Жамбыл облысында туғандар
Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Жаңаарық қалашығы

**Жаңаарық** – орта ғасырдан сақталған ежелгі қала орны. 

## Орналасқан жері
Түркістан облысы Отырар ауданы, Шілік ауылынан шығысқа қарай 8 км жерде, Бөген өзенінің бойында орналасқан. 

## Сипаты
1969 жылы Отырар археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Ақышев) зерттеген.
Қала орны солтүстік бағыт бойынша 190 м-ге, батыс-шығыс бағыттары бойынша 300 м-ге созылып жатыр, биіктігі 7-8 м. Жаңарықтың оңтүстігінде төбесі жазық дөңгелек мұнара тәрізді қамал болған. Оның төбесіндегі тегіс алаңның диаметрі 3 м, биіктігі 13 м. Айналасы бекіністік дуалмен қоршалған.
Археологиялық қазба деректері қаланың VII-VIII ғасырлардан бастап XIII-XV ғасырларға дейін болғанын анықтады. Қазба жұмыстары кезінде табылған қыш ыдыстар, әр түрлі темір бұйымдар (пышақтар, қол орақ сынықтары), тас диірмендер, шыны көзелер бұл аймақтағы халықтың отырықшы болғанын, мал шаруашылығымен, қолөнермен айналысқанын көрсетеді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Түркістан облысы географиясы
Құдайберген Жаңабергенов

**Құдайберген Жаңабергенов** – (1937 қаңтардың 9-ында туған, Жаңақорған ауданы Екпінді ауылы) - физик, физика-математика ғылымдарының кандидаты (1971), педагогика ғылымдарының докторы (2000), профессор (2001). Халықаралық педагогика білім беру академиясының академигі (2003). ҚР білім беру ісінің үздігі.

## Қысқаша өмірбаяны

1959 - Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетін бітірген.
1966 – 1969 ж. Қазақстан ғылым академиясының ядролық физика институтында аспирант;
1970 – 1981, 1995 – 1997 ж. Қызылорда мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі;
1981 – 1993 ж. факультетт деканы, партбюро хатшысы қызметтерін атқарған.

## Еңбектері
Негізгі ғылыми еңбектері «Қатты денелер физикасы», «Жоғары және орта мектепте физиканы оқыту әдістемесіне» арналған. 100-ден астам ғылыми еңбегі, 3 монографиясы, 4 оқу-әдістемелік құралдары жарық көрген. Ы.Алтынсарин атындағы сыйлық лауреаты.Шығармалары: Физиканы оқыту әдістемесі. Оқу құралы, А., 1998.

## Дереккөздер


Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Қазақстан физиктері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Барыс Әлікенұлы Жапаров

**Барыс Әлікенұлы Жапаров** (1955 шілденің 30-ы, Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы Талдыөзек ауылы) – технология ғылымдарының докторы (1988), професор (1990).

## Қысқаша өмірбаяны

* 1976 - Қазақ политехнологиялық институтын (қазіргі Қазақ ұлттық технологиялық университеті) бітірген.
* 1976–89 ж. - осы университетте инженер, кіші және аға ғылыми қызметкер, ғылыми-зерттеу лабораториясының меңгерушісі;
* 1989–97 ж. - ҚР Министрлер Кеңесі жанындағы басшы қызметкерлер мен мамандардың біліктілігін жетілдіру институтында кафедра меңгерушісі, институт проректоры;
* 1997–99 - Түркиядағы ҚР Елшілігінің кеңесшісі;
* 1999–2000 - Түркия республикасындағы қазақ-түрік достық, қолдау және даму қоғамының төрағасы;
* 2000–01 - «NOKІA NETWORKS OY» (Финляндия) фирмасының Түркиядағы өкілдігінің кеңесшісі болды. 
* 2001 жылдан - АҚШ-тың халықаралық даму агенттігінің (USAІD) Орталық Азия университетінде экономика және бизнес «Білімдер желісі» жобасының атқарушы директоры және «КАЗРЕНА» ғылыми білім беру компьютерлік желісін пайдаланушылар қауымдастығының бас директоры.

## Дереккөздер


Санат:Мойынқұм ауданында туғандар
Санат:1955 жылы туғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Қоңырауша

**Қоңырауша** () – қоңыраугүлдер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік.

Қазақстанның альпі, субальпі таулы шалғындықтарында, жалпақ жапырақты (қайың, емен ормандары) ормандарда, таудың шалғынды беткейлерінде өсетін 3 түрі бар. Олар: лалажапырақты қоңырауша (A. lіlііfolіa), Ламарк қоңыраушасы (*adenophora lamarckіі*) және гималай қоңыраушасы (adenophora hіmalayana). Бұлардың биіктігі 15–100 сантиметр. Тамыры жуан, сабағы бұтақты, тік өседі. Жапырақтары қысқа сағақты, өркен бойына кезектесіп, топтанып орналасады. Сабағының ұшына таман орналасқан жапырақтары сағақсыз болады. Гүлдері сыпыртқы гүлшоғырына жиналған, жеке гүлі 5 тостағанша жапырақшадан, қоңырау пішінді 5 күлтеден, 5 аталықтан және жатыны 3 ұялы аналықтан тұрады. Аналық мойнының түбі шірне бөлетін сақина тәрізді дискімен қоршалған. Күлте жапырақшалары көгілдір, көк түсті. Маусымнан тамызға дейін гүлдеп, жеміс салады. Жемісі – 3 жақтаулы қауашақ. Піскенде қауашағының жақтаулары түп жағынан қақырап ашылады. 

## Пайдаланған әдебиетттер


Санат:Қоңыраугүлділер
Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)

**Қоңыр әулие үңгірі** – Абай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің тізіміне, Қазақстанның жалпыұлттық қасиетті нысандар тізбесіне енген, киелі нысан.

## Географиялық орны
Абай ауданы, Тоқтамыс батыр ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 18 км жердегі Ақтас тауында, Шаған өзенінің оң жағасында орналасқан.

## Деректер
Ақтас тауы ақ әктас жыныстарынан тұрады. Үңгірге кіреберістің тарлығы сонша, адам тек бір қырымен кіре алады. Жарықтың биіктігі екі метрден асады. Үңгірдің жоғарғы жағында екі алаң бар, олардан жолдар ары қарай тарап, кей жерлерінде тарып аяқталады, олардың ұзындығы анықталмаған. Судың суықтығы сондай, оған түскен кезде аяқ-қолдардағы сіңірлер тартылып, сүйектер сырқырауы мүмкін. Дәмінде өте қатты әктас сезіледі. 2017 жылы келушілерді қабылдауға жағдай жасау және киелі жерді танымал ету үшін ылғал ауадан тек берік болатын сағызқарағай ағашынан баспалдақтар жасалды. Суатқа түсу жолында, үңгірдің іші мен сыртында ыңғайлы демалыс орындықтары орнатылды.
Аңыздар бойынша бұл суат басында қазақтар қанды шайқастардан кейін жараларын емдеген.
 
## Сипаты
Үңгірдің тар ауызы Шаған өзенінің жарқабақты жиегінен 80 – 100 м жоғары орналасқан ұзындығы 65 – 70 м, ені 10 – 22 м, биіктігі 2 – 14 м. Осы негізгі үңгірдің оң жағында 15 м жерде ені 50 см, биіктігі 110 см тар қуыс бар, бұл тар қуыс кеңейе келе ұзындығы 12 м, ені 10 м, биіктігі 5 м-дей үлкен бөлмеге ұласады. Бұдан 12 м солтүстік бағытта үңгір төбесінің биіктігі 20 м, диаметрі 5 – 7 м 2 күмбезді болып келеді де, көлге жалғасып аяқталады. Негізгі бөлменің төрінен көлге қарай шығар жолда, биіктігі 12 – 15 м бөлме бар. Үңгір ауасының температурасы 10 градустан аспайды. Қоңыр әулие үңгірінде көптеген атақты адамдар (Абай Құнанбаев, Мұхтар Әуезов, т.б.) болып, тамашалаған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан үңгірлері
Санат:Абай облысы географиясы
Санат:Абай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Қоңырбас

**Қоңырбас** () – астық тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік. 

Қазақстанның барлық өңірінде таралған. Қара, құм топырақты, саз балшықты жерлерде, дала мен шөлді аймақта өсетін 38 түрі бар. Соның ішінде ең жиі кездесетіні – жуашықты қоңырбас (*roa bulbosa*). Биіктігі 8 – 30 (кейде 80) сантиметр. Сабағы тік, жылтыр, жапырағы жіңішке таспа пішіндес. Гүлі, әдетте, жапырағы бар баданаға айналған. Гүлшоғыры – масақ. Сәуір – мамыр айларында гүлдейді. Жуашықты қоңырбас – мал азығы ретінде де бағаланады. Ал жылдық қоңырбас (*Poa annua*) – егістіктің арам шөбі болып саналады.

## Дереккөздер

Санат:Астық тұқымдасы
Қоңырбөрік

**Қоңырбөрік** (шын аты *Өтей*) – қазақ халқының құрамындағы рулар бірлестігі. 
Шежіре бойынша, Ұлы жүздің албан тайпасындағы шыбылдан тарайды. Қоңырбөріктен Қалқаман (Біте, Базар, Майлы, Тама), Бойдақ (Құртқа, Мамай), Жарман (Қарақұл, Сарықұл) аталары өрбіп, іргелі руларға айналған. 
19 ғасырда қоңырбөрік рулары, негізінен, Іле өзенінің сол жағалауынан Қытай шекарасына дейінгі аумақты, оңтүстігінде Іле Алатауының биік жоталарын, батыста Верный уезінің жеріне дейінгі аймақтарды, ішінара Оңтүстік Қазақстан өңірін мекендеген. Кейбір аталары Шыңжаң өлкесіндегі Текес, Іле бойын жайлап, мал өсірумен қатар егіншілікті де кәсіп еткен. Ұраны – Райымбек, таңбасы – дөңгелек () болып келеді.
## Тұлғалар
* Жаңабай Құдайбергенұлы
* Шормақ Басыбақұлы
* Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов

## Пайдаланған әдебиетттер


Санат:Шежіре
Сіләмхан Жапарханов

**Сіләмхан Жапарханов** (1927 жыл, 25 тамыз; Шығыс Қазақстан облысы, Жарма ауданы Қараш ауылы) — геология-минералогия ғылымдарының докторы (1974), професор (1982).

## Қысқаша өмірбаяны
* 1953 - Қазақ тау-кен металлургия институтын бітірген.
* 1953–59 - Орталық Қазақстан геология басқармасының Ақадыр және Жезді экспедициясының гидрогеологы;
* 1959–66 - Қазақстан ғылым академиясының Геология ғылымдар институтында аспирант, аға ғылыми қызметкер, ғалым-хатшы;
* 1966–86 - Қазақстан ғылым академиясының Гидрогеология және гидрофизика институтында лаборатория меңгерушісі;
* 1986–91 - Қазақ политехнологиялық институтында (қазіргі Қазақ ұлттық технологиялық университеті) кафедра меңгерушісі,професор қызметтерін атқарған.

Негізгі ғылыми еңбегі кен орындарының жер асты суын зерттеу мәселелеріне арналған. Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлық (1980) лауреаты.

## Дереккөздер


Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:1927 жылы туғандар
Санат:Қазақстан геологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Рахымбек Жапбасов

**Рахымбек Жапбасов** (1942 маусымның 19-ы, Қарағанды облысы Ұлытау ауданы Сарыкеңгір ауылы) – биология ғылымдарының докторы (1996).

## Қысқаша өмірбаяны

* 1968 - Қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университетін бітірген.
* 1968–95 - Қазақстан ғылым академиясының Эксперименттік биология институтында қызметкер;
* 1995 жылдан - ҚР Білім және ғылыми министірлігінің Жалпы генетика және цитология инстиутында әр түрлі ғылыми жұмыстар атқарады.

"Қазақстанның қой тұқымдарына цитогенетикалық және тератологиялық скрининг (талдау) жасау" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.

Рахымбек Жапбасов 125-тен астам ғылыми-зерттеу еңбектің, 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:Қарағанды облысында туғандар
Санат:1942 жылы туғандар
Санат:Қазақстан биологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Ұзақ Қайырбекұлы Жаппасбаев

**Ұзақ Қайырбекұлы Жаппасбаев** – технология ғылымдарының докторы (1991), професор (1993).
## Қысқаша өмірбаяны
Байұлы тайпасының Алтын руының Мәметек бөлімінен шыққан.

1971 ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ);
1974 аспиран-турасын бітірген.
1975–77 Алматы энергетика институтында ассистент;
1977–97 ҚазМУ-да доцент, професор;
1997–2001 ҚР Білім, мәдениет және денсаулық министірлігінде бөлім бастығы болды.
2001 жылдан ҚазҰУ-да проректордың орынбасары қызметін атқарады.

## Еңбектері
Ғылыми еңбектері әсерлесуші орталардың механикасындағы, көпфазалы орталардағы арналық ағындардың, сұйықтық пен газ механикасының есептерін математикалық модельдеу саласына арналған. 70-тен астам ғыл. еңбектің, оның ішінде 2 монографияның авторы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1948 жылы туғандар
Консепсьон (Чили)

thumb|right|200px

**Консепсьон**, Чили - **[http://tools.wikimedia.de/~magnus/geo/geohack.php?language=en&params=36_46_22_S_73_03_47_W 36° 46' 22" S 73° 03' 47" W]**


File:Centronocheconce.jpg|
File:Arco de Medicina UdeC.jpg|
File:Moderno Edificio en Concepción.jpg|
File:Desembocadura del Biobío.jpg|
File:Ex Catedral de Concepción.jpg|
File:Biobus01.jpg|
File:Hotel El Araucano.JPG|
File:Plaza de Armas Concepción.jpg|
File:Flag of Concepcion, Chile.svg|


Санат:Чили
Қоңыржай климат

thumb|right|280px|Жер шарының климат картасы.(Қоңыржай климат жасыл түспен белгіленеді)
**Қоңыржай климат** — қоңыржай белдеу климаты. 
Атмосфераның жалпы циркуляциясындағы батыстан шығысқа қарай соғатын ауа ағысының қоңыржай ендіктердегі циклондармен өзара әрекеттесуінің нәтижесінде құралады. Сипатына қарай полюстік және тропиктік климаттар арасынан орын алады. 

## Түрлері
* Қоңыржай континентті.
* Қоңыржай жаңбырлы.
* Қоңыржай ормандық қарлы .

## Сипаты
* Мұндағы ауаның температурасы және ылғал мөлшері өсімдік жамылғысының дамуына қолайлы, сондықтан қоңыржай климатты аймақтар негізінен (теңізден алыс ішкі өңірлерден басқа жерлері) орманды, шалғынды келеді.  
* Жазы қоңыржай жылы (жылдың жылы айларының орташа температурасы 10°-тан 25°С-қа дейін), салыстырмалы түрде ылғалды. 
* Қысы суықтау, қарлы болады.  
* Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 500 – 800 миллиметр аралығында. Құрлықтардың шеткі аймақтарында 1000 – 2000 миллиметрге жетеді. Ал орталық өңірінде ол 100 – 200 миллиметрден аспайды. 
* Жыл бойына ауа райы құбылмалы.  
* Таулы өңірлерде қоңыржай климаттың биіктік климаттық белдемділігі қалыптасқан. 
Қазақстанның көптеген өңірлерінде қоңыржай континенттік климаттың белгілері байқалады. 

## Тағы қараңыз
* Қуаңшылық

## Дереккөздер

 
Санат:Климат
Қоңырбиік

**Қоңырбиік** (1992 жылға дейін — *Громовка*) — Абай облысы Жарма ауданы, Қарасу ауылдық округі құрамындағы ауыл. Бұрынғы Делбегетей ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қалбатау ауылынан солтүстік-батысқа қарай 71 км жерде. 
 

## Тарихы
Іргесі 20 ғасырдың бас кезінде қаланды. 30-жылдардың бас кезінде ұжымшар орталығы болды. 1997 жылдан кейін кеңшар негізінде бірнеше шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Жарма ауданы елді мекендері
Қоңыржал

**Қоңыржал** сөзі мынадай мағыналар беруі мүмкін:

* Қоңыржал (жота, Басқағыл таулары)
* Қоңыржал (тау, Қарқаралы таулары)
* Қоңыржал (тау, Қаракеңгір аңғары)
Қоңыр көмір

нобай|
**Қоңыр көмір** - пайдалы қазынды.

Геологиялық жасы, құрамы, жанғыштығы жөнінен шымтезек пен тас көмір аралығынан орын алады. Шымтезектен тығыздығының жоғарылығымен, ал тас көмірден түрлі реңді қоңыр, қоңырқай түстерімен ажыратылады. Ауада ұсақ бөлшектерге үгілетін қоңыр көмір гумин қышқылды, су тартқыш және ылғалы мол келеді. Жанатын массасында көміртек 55 – 78%, сутек 4 – 6,5%, оттек 15 – 30%, т.б. шайыр 5 – 20%, ұшпа заттар болады, 5400 – 7400 ккал/кг жылу бөле жанады. '

Генетикалық белгілеріне қарай қоңыр көмір тығыз және борпылдақ (лигниттер) болып бөлінеді. Өнеркәсіптік жіктемеде табиғи ылғалдылығы бойынша қоңыр көмір 1Б, 2Б, 3Б сатыларына бөлінеді. Сыртқы белгілері бойынша қоңыр көмір жер сияқты қопсымалы және тығыз түрлерге ажыратылады. Сыну коэффициенті 1,60 – 1,72 аралығында, органикалық массасының меншікті салмағы 1,34 – 1,60. Спирт-бензол экстрактының өнімділігі 3 – 20%, бастапқы шайыр шығымы 5 – 20%. Гумин қышқылының мөлшері 60%-ға дейін ауытқиды, кейде одан да асады. Қоңыр көмірдің адсорбция шамасы жоғары және газ сыйымдылығы мол. Қоңыр көмір генетикалық топтарға, кластарға және петрограф типтерге бөлінеді. қазба көмірлердің көмірлену дәрежесі тұрғысынан жүйеленген тізбегінің ең бастапқы, яғни шымтезек пен тас көмір аралығындағы мүшесі; көмірлену дәрежесі нөлге тең, алайда шымтезектерден біршама каттылығымен ерекшеленеді; қоңыр немесе қоңырқай реңді қара түстерге боялған. Көмірлердің халықаралық жүйесіне сәйкес, Қ.к. мен тас көмірдің аралығындағы шекара оның ылғалды күлсіз массасының жану жылуы 5700 ккал/кг шамасында болуына сәйкес келеді деп есептеледі; Қоңыр көмірлердің орташа жану жылуы 6500—7200 ккал/кг қоңыр көмір әр түрлі геологиялық кезеңдерде қалыптасқан. Қазақстан аумағында негізінен юра кезеңінің қоңыр көмір алаптары мен кен орындары (Майкөбен, Торғай, Қарағанды, Леңгір, Боралдай, т.б.) көп.

## Дереккөздер


Санат:Көмір
Санат:Отын
Қоңырқұлжа Құдаймендеұлы

**Қоңырқұлжа Құдаймендеұлы**
Әкесі Құдайменде Орта жүзде Обаған мен Есіл арасындағы аймаққа билік жүргізді. 1820 – 30 жылдары алдымен Ұбайдолла, кейіннен Саржан сұлтандар Ресейге қарсы бас көтерген кезде Қоңырқұлжа өкімет әскеріне көмектесті. 1832 жылы Ақмола округі ашылғанда, оның алғашқы аға сұлтаны болып сайланды. 1837 – 47 жылы Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалысына қатысушылардың басты жауларының бірі болды. (18 ғасырдың соңы – 19 ғасыр) – сұлтан.

## Пайдаланған әдебиетттер


Санат:Аға сұлтан
Қоңырөлең

**Қоңырөлең** — Жетісу облысы Панфилов ауданындағы ауыл, Қоңырөлең ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жаркент қаласынан солтүстік-батысқа қарай 66 км-дей жерде.  

## Халқы

## Тарихы
1931-1997 жылдары кеңшар орталығы болған. Оның негізінде Қоңырөлеңде және округке қарасты Бөрібай би, Сарытөбе, Ынталы ауылдарында “Қоңырөлең”, “Аламан”, “Қарабұлақ”, “Вереинар”, “Сарытөбе” өндірістік кәсіпорын және 116 шаруа қожалығы құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Панфилов ауданы елді мекендері
Қоңыртау

**Елді мекен:**

* ''Қоңыртау'' – Абай облысы Аягөз ауданындағы таратылған ауыл.

**Таулар:**

* Қоңыртау – Жетісу Алатауының солтүстігіндегі тау.
* Қоңыртау – Торғай үстіртіндегі аласа тау.
Қоңыртөбе (Түркістан облысы)

**Қоңыртөбе** — Түркістан облысы Келес ауданы, Ошақты ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Абай ауылынан солтүстік-батысқа қарай 13 км жерде.

## Халқы

## Тарихы
1957-97 жылдары мақта өсіретін кеңшардың орталығы болды. Бірнеше шаруа қожалықтары құрылған.

## Дереккөздер

Санат:Келес ауданы елді мекендері