open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сібір содырғысы

**Сібір содырғысы** () — дене мөлшері және реңі аздап боз содырғыға ұқсас құс. Сібірдің Оралдан Чукоткаға дейінгі таулы ормандарда орныққан. Қазақстанға қыстауға ұшқан кезде анда-санда ұшып келеді.

## Дереккөздер

Санат:Содырғылар
Тентекқұстардың туысы

**Тентекқұстардың туысы** () – негізінде шағын денелі тентекқұс  тұқымдастарға жататын негізгі туыс. Барлық континенттерде қоныстанатын тентекқұс туыстылардың қырық алты түрі бар. Қазақстанда екі түрдің өкілдері -кәдімгі тентекқұс және қылаң тентекқұс кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Тентекқұстәрізділер
Тентекқұс тұқымдастар

**Тентекқұс тұқымдастар** () – кішкене және орташа денелі өкілдерді қамтитын Тентекқұстәрізділер құстар отрядына жататын құстар тұқымдасы. Тентекқұс тұқымдастар жетпіс алты түрді біріктіретін он тоғыз туыстан құралады. Бұл құстар негізінде тропиктер мен субтропиктер құстары, тек кейбіреулері ғана қоңырдай ендікте өмір сүреді. Қазақстанда бір туыстың – нағыз тентекқұс туыстардың өкілдері тіршілік етеді.

## Дереккөздер

Санат:Тентекқұстәрізділер
Сібір тағанағы

**Сібірлік тағанақ (қарқанат)** () – Торғайтәрізділер отрядының  Тағанақ тұқымдасы Тағанақтардың негізгі туысының Қазақстандағы жеті түрдің біреуі. Қызылқұйрық тағанаққа өте ұқсас, бірақ құйрығының реңі ашық қызғылтсары емес. Қазақстанда сирек кездеседі – оңтүстік Алтайдан кездескен, бәлкім осында ұялайтын болса керек.

## Дереккөздер

Санат:Тағанақтар
Суқұзғындар туысы

**Суқұзғындар туысы** () – Ескекаяқты құстар отрядының Суқұзғындар тұқымдасына жататын құстар туысы. Қазақстанда үш өкілі (үлкен суқұзғын, айдарлы суқұзғын және кішкене суқұзғын) кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Ескекаяқты құстар
Сарыжағал қараторғайлар туысы

**Сарыжағал қараторғайлар туысы** немесе **Майналар** () — торғайтәріздестер отрядының қараторғай тұқымдастарынан шыққан азиялық әнші құстардың  туысы.. 

Бұл Оңтүстік Азиялық шағын (бар болғаны алты түр) тобы, бұлардан тек қана бір түрі солтүстікке – қоңыржай ендікке, Солтүстік Азия шегіне ғана ұшып енеді. Қараторғайлар өз атамекендерінде отырықшы немесе жылыстағыш дағдыда өмір сүреді. Қоңыржай ендіктерде – жыл құсы. Қазақстанда екі туыстан – қараторғай және сарыжағал қараторғай туыстастарынан үш түр кездеседі.

Үндістанда «Гракл» деп аталатын Қасиетті майна () - ұзындығы 25 см, қанатында ақ  дақтары бар оның қауырсыдары жылтыр қара. Оның ерекшелігі ретінде  сары сырғаны, аяғы мен тұмсығының қызғылт сарылығын айтуға болады. 

Майна табиғатта қытқылдайды және шаңқылдап айқайлайды. Майна өзінің басты қарсыласы сұр тоты құсқа қарағанда, адамның даусын ұқсатып салуға икемді. Әдеттегі үнді майна () Аувстралия, Жаңа Зеландия мен Гавайяға әкелінді.

Айдарлы майна (Acridotheres cristellus) Қытай мен Индонезияда мекендейді, Британдық Колумбияға (Канада) алып барғанымен, ол жерде көбеймеді.

## Дереккөздер

Санат:Қараторғайлар
Теңбіл шырғалақ

**Теңбіл шырғалақ**  () — Татреңтәрізділер отрядының Тауқұдірет тұқымдастарына жататын кәдімгі шырылдақтан сыртқы көрінісі аумайтын шырылдақ. Оларды бірінен-бірін дауысы бойынша (теңбіл шырылдақтың «чирр-чирр» деген дауысы қатты), сондай-ақ денесінің екі қапталында бойлай созылған қощқыл алабажақтардың бар немес жоқтығымен ажыратуға болады, оларды тек қана құсты қолға ұстағанда (кәдімгі шырылдақтың екі қапталы – біркелкі түсті) байқалады. Теңбіл шырылдақ Обьтің шығысына қарай Сібірде орын тебеді. Қазақстанда Азияның оңтүстігіне маусымдық жылыстау кезінде ғана болады.

## Дереккөздер

Санат:Татреңтәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Санат:Қазақстан құстары
Тоғайбұлбұл туысы

**Тоғайбұлбұл туысы** () — Қазақстан фаунасындағы Торғайтәрізділер отрядының Шыбыншылар тұқымдасына жататын он үш туысының бірі. 

## Түрлері
* *[[Cercotrichas barbata]]* (Hartlaub et Finsch, 1870)
* *[[Cercotrichas coryphaeus]]* (Lesson, 1831)
* Тоғайбұлбұл - *[[Cercotrichas galactotes]]* (Temminck, 1820) 
* *[[Cercotrichas hartlaubi]]* (Reichenow, 1891)
* *[[Cercotrichas leucophrys]]* (Vieillot, 1817)
* *[[Cercotrichas leucosticta]]* (Sharpe, 1883)
* *[[Cercotrichas paena]]* (A.Smith, 1836)
* *[[Cercotrichas podobe]]* (Statius Müller, 1776)
* *[[Cercotrichas quadrivirgata]]* (Reichenow, 1879)
* *[[Cercotrichas signata]]* (Sundevall, 1850)

Қазақстанда тоғайбұлбұл туысының тек қана бір түр – тоғайбұлбұл түрі бар, мұны кейбір әдеби деректемеде *қызғылтсары құйрықты сандуғаш* деп те атайды.

## Дереккөздер

Санат:Торғайтәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Сусайрақтар

**Сусайрақтар туысы** () – Торғайтәрізділер отрядына жататын Шыбыншылар тұқымдасының он үш туысының біреуі. Туыстың тек қана бір түрі бар – ол әуезшіл сайрақ.

## Дереккөздер

Санат:Торғайтәрізділер
Сусылдақ

**Сусылдақ** () – Қазтәрізділер отрядының үйректер тұқымдас тармағына жататын Сусылдақ үйректер туысының үйрегі.

Басы үлкен, дене бітімі мығым, едәуір ірі денелі (0.5-1.4 кг) үйрек. Жалпы қара реңді, аталықтың төсі қарама-қарсы ақ реңді,қанатында көзтартары бар және аяғында дөңгелек теңбілдері болады. Аналықтары айтарлықтай қарама-қарсы реңді емес, негізгі реңкі – қошқыл қоңыр. Құстың бұл түрі ұшып жүріп, қанатымен өзіне тән ызыңдаған дыбыс шығарады. Еуразияның және Солтүстік Американың орман зонасында таралған, Қазақстанда орманды дала зонасында орын тебеді. Қуысты ескі ағаштары бар жерге таяу көлдерде болады. Бұл үйрек ұяларын ағаш қуыстарына орналастырады. Салындыдағы 4-14 сұрғылт жасылдау жұмыртқаларды аналығы басады, аталығы алғашқы күндері ұяны маңайлап ұшып жүреді. Аталықтар инкубациялық кезеңнің орта шенінде ұялау аумағын тастап, түзу сызық жасап топталады.  Жұмыртқа жарып шыққан балапандар ұяда бір тәулік болады да, денесін кептіріп, күш жинаған соң аналықтың қарқылдаған дауысын да жақыннан естіп, ұядан кетеді. Негізінде сусылдақтар жануартекті азықтармен қоректенеді.

## Дереккөздер

Санат:Үйректер
Тырналар тұқымдасы

**Тырналар тұқымдасы** () — Passeriformes отрядына жататын, құрамында төрт туыстан он бес түрі бар өте ежелгі және біртекті құстар тұқымдасы. 

Бұлар – ірі денелі, ұзын мойынды, едәуір жалпақ қанатты, ұзын сирақты құстар. Үшінші дәрежелі желпуіш қауырсындары жиі тарамдалады және ұзын. Құйрық сияқтанып, төмен салбырап, кәдімгідей денені жауып тұрады. Саусағы – төртеу, олардың үшеуі алға бағытталған, біреуі – артқа қарай бағытталған, жарғағы жоқ. Моногамиялы, жұптары өмір бойы сақталады. Балапандары – ширақ балапандылар типіне жатады. Жылыстау кезінде көбінесе үйір түзеді.

## Дереккөздер

Санат:Тырналар
Сұңқартек

**Сұңқартек** () – Сұңқарлар тұқымдасына жататын жыртқыш құс.

Бұл оңтүстік батыстық сұңқар, Үндістан, Пакистан, Непал, Бутан, Бангладеш, Афганистан, Мьянма және юго-востоке Иранның оңтүстік-шығысында мекендейді. Орта Азияда бір-ақ рет – Өзбекстан және Қырғыстанның шекарасында Чиназдан байқалған.

## Дереккөздер

Санат:Азия құстары
Санат:Сұңқарлар
Үшсаусақты шағалалар туысы

**Үшсаусақты шағалалар туысы** () — Татреңтәрізділер отрядының Шағалалар тұқымдасына жататын негізінде бірінші саусақтың жоқтығы айырым белгісі болатын шағала тұқымдастарға жататын құстар туысы. Үшсаусақты шағала туысында екі түр – үшсаусақты шағала және қызылаяқ үшсаусақты шағала болады. Үшсаусақты шағала кейде біздің аумаққа, яғни орталыққа ұшып келеді. Ұшып келу уақыты – қыркүйек, қазан, қараша айлары.

## Түрлері
2 түрі бар:
* 
* Үшсаусақты шағала - 
## Дереккөздер

Санат:Шағалалар
Шыбыншылардың негізгі туысы

**Шыбыншылардың негізгі туысы** () – торғайтәріздес құстар отрядының шыбыншылар тұқымдасына жататын негізгі туысы. Еуразияда өте кең таралған шыбыншылар тұқымдасының ең танымал өкілдерінің әжептеуір үлкен тобы (30-ға жуық түрі бар).

Бұл туыстың Қазақстанда 5 түрі:
* сұр шыбыншы,
* кіші шыбыншы,
* сібірлік шыбыншы,
* теңбіл шыбыншы және
* ақмойын шыбыншы түрлері кездеседі. 

Батыс Тәңіртауда, Қазақстан мен Өзбекстан шекарасында (Ақсу-Жабағылы) жиренқұйрық шыбыншының да кездесуі мүмкін.

## Дереккөздер

Санат:Торғайтәрізділер
Сүзбе тары

**Сүзбе тары** — қазақтың ұлттық тағамы. Қатық айран сүзбесін таза орамал не матадан тігілген дорбаға сүзіп қояды. Бір - екі сағаттан соң сүзбенің сары суы ағып, сүзбе қоймалжың болған кезде, оған жеткілікті мөлшерде тұз салып, бірге бір мөлшерде ақталған тарыны жармалап, араластырып, тазаланып, түгі сыртына қаратылып үрленген, кептірілген қойдың қарнына салып, қалған сары суы шығуы үшін қарынды сыртынан төбен инемен піспектейді де, көлеңкеге қойып кептіреді. Қоспа әбден кепкен кезде, оны қыстық құрт-маймен бірге сақтайды.

Санат:Қазақ асханасы
Глицерин альдегиді

thumb|right|200px|Глицеральдегид
**Глицерин альдегиді** (*Глицеральдегид*, *глицераль*, *глицероза*, *глицеротриоза*, *2,3-дигидроксипропаналь*) — триоза тобына жататын моносахарид, формуласы C3H6O3, моляр массасы = 90,08. Құрамында көміртектің ассиметриялық атомы болғандықтан, глицерин альдегидінің екі стереоизомері болады. (D- жəне L- формалары). 3-фосфоглицерин альдегиді глюкоза жəне пентозфосфаттық циклдің анаэробты бөлігінде түзілетін маңызды қосылыстарының бірі болып табылады.

## Дереккөздер

Санат:Моносахаридтер
Санат:Альдозалар
Гименомицеттер

**Гименомицеттер** - жынысты көбеюдің нәтижесінде түзілетін споралары жемістік денесінің гимений қабатында ашық түзілетін саңырауқұлақтар тобы. Гименомицеттер бір жасушасында екі ядросы бар жіпшумағынан түзілетін жемістік денелері қалпақшадан, діңгектен тұрады. Барлық климаттық белдеулерде тараған, 12 мыңға жуық түрі бар. Сапротрофтар, микролизтүзушілер жəне өсімдік паразиттері түрінде өседі. Тайтұяқ тәрізді (дің саңырауқұлағы), қаспақ тәрізді (үй саңырауқұлағы) болады. Гимений жетілетін орны гименофор қалпақшасының астында тақта, дің саңырауқұлағының төменгі бетінде түтік тәрізді, қаспақ тəрізділерінің бетінде қыртысты, қатпарлы болады. Гимений қабаты базидия (бір клеткалы), оның төбесінде əрқайсысы аяқшада (стеригма) жетілген 4 базидиоспоралардан, жалған парафизалардан бедеу жасушалар жəне ірі жасушалар цистидтерден тұрады. Оның астында майда жасушалардан тұратын субгинемий қабаты болады. Тақта тәрізді гименефордың екі бетінде де гимений қабаты бар; субгинемийден ішке қарай бос шумақталған жіпшелермен тұратын трама болады. Гименомицеттерге саңырауқұлақ деген ұғымның негізін қалыптастыратын қақпақшалы діңгекті, тұяқ, қаспақ тəрізділері жатады. Жеуге жарайтындары да бар. 

## Дереккөздер
Санат:Биология
Глобулярлы белоктар

[thumb|right|200px|[Гемоглобин — глобулярлы белок]]
**Глобулярлы белоктар** - полипептид тізбектері сфера немесе эллипс тәрізді тығыздалып бүктелген, молекулалық құрылымы шағын органикалық заттар. Молекуласының сырт жағында амин қышқылдарының полярлы топтары және зарядталған атомдары жинақталғандықтан, глобулярлы белоктардың көпшілігі суда және полярлы ерітінділерде жақсы ериді. Табиғаттағы барлық ферменттер, антиденелер, кейбір гормондар жəне өсімдіктер мен жануарлардағы қоректік белоктар (альбуминдер, глобулиндер, протаминдер, гистондар, проламиндер, глутелиндер) глобулярлы белок болып табылады.

## Дереккөздер

Санат:Ақуыздар
Глюкозоамин

thumb|right|200px|
**Глюкозоамин** (2-Амино-2-дезокси-бета-D-глюкопираноза) — құрамында амин тобы бар қант (глюкозаның туындысы), брутто-формуласы C6H13NO5. N-ацетил - D-глюкоза түрінде табиғатта кең таралған: ол сүт олигосахаридінің,  қан сарысуы гликопротеидтерінің, əр түрлі мукополисахаридтерінің, гиалурон қышқылының, кератосульфаттың, ганглиозидтердің құрамына кіреді. Шыбын-шіркейлердің және шаян тәрізділердің хитин қабындағы және кейбір бактериялар мен пневмокок қабықшаларының полисахаридтерінің құрамында кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Моносахаридтер
Санат:Дәрілік заттар
Глюкокортикоидтер

**Глюкокортикоидтер** - көмірсулар мен белоктар алмасуын реттеуге қатысатын омыртқалылар бүйрек үсті безі қабығында синтезделетін кортикостероид тобына жататын стероидты гормон. 

Кортикостероидті глюкокортикоидтерге гидрокортизон (кортизол), кортикостерон жəне альдостерон жатады. Алғашқы екеуі бауырда гликогеннің қор болып жиналуына, қанда глюкозаның концентрациясын қалыпты жағдайда ұстауда, бауырда белок синтезіне, ал лимфада, бұлшықетте, дәнекер ұлпаларында, керісінше, белок синтезін тежеуге əсер етеді. Кортикостероид глюкозаны көмірсу емес заттардан (амин қышқылдары, глицерин) синтездейді (гликогенез процесі). Организм үшін кездейсоқ қолайсыз жағдай туғанда глюкокортикоидтер көп мөлшерде синтезделеді. Осылай организм тіршілік ететін ортаның өзгеруіне бейімделеді. 

## Дереккөздер

Санат:Гормондар
Кросс-операциялар

**Кросс-операциялар** - үшінші контрагенттің, әдетте қосымша делдалдың қатысуымен жасалатын алып-сатарлық мәміле. Мұндай операциялар мысалы, ТМД елдерінің ұлттық валюталарымен жасалады және олардың бағамының долларға шаққандағы айырмасына негізделген.

## Дереккөздер

Санат:Экономикалық терминдер
Гомогенді ұнтақтау

**Гомогенді ұнтақтау** ( — «біртекті») — биологиялық объектіні біртекті ұнтақтау;  ғылыми-зерттеушілік ізденісте жиі қолданылады. Мысалы, зерттеу объектісінен бір затты немесе қосылысты бөліп алуда, қайсыбір ферментті оқшаулап алып оның белсенділігін, сондай-ақ физикалық және химиялық қасиеттерін, құрамын анықтауда пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Химиялық технология
Сабалақ құтандар туысы

**Сабалақ құтантар туысы** () — құтандар тұқымдастарға жататын 14 туыстың біреуі. Сабалақ құтан туыстылар оңтүстік өңірлерде қоныстанатын 6 түрді қамтиды. Қазақстанда тек қана бір түрі - сары құтан бар. 

## Түрлері
* 
*  - Сары құтан 
* 
* 
* 
* 

## Дереккөздер

Санат:Ескекаяқты құстар
Құтандардың негізгі туысы

**Құтандардың негізгі туысы** () - 11 түрден құралған Дегелектәрізділер отрядының Құтандар тұқымдастарға жататын негізгі туыс. Қазақстанда 2 түрі - көк құтан және қошқыл құтан өмір сүреді. 

## Дереккөздер

*

Санат:Кәдімгі құтандар
Созақ (көне қала)

**Созақ**, *Хұзақ* - ежелгі қала орны. Қала 13 ғасырдың жазба деректерінде Хұзақ деген атпен аталады, ал 16 ғасырдан бастап Созақ деген атпен белгілі.

## Географиялық орны
Түркістан облысы Созақ ауданы Созақ ауылының оңтүстік шетінде орналасқан.

## Тарихи сипаты
Қаланың сырты дуалмен және ормен қоршалған. Онда 500-ге жуық үй болған. Қала маңында егіншілікпен айналысқан мекендер орналасқан. Зерттеу жұмыстарын 1946 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедиция (жетекшісі Ә.Марғұлан), 1947-48 жылдары Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедиция (жетекшісі А.Н. Бернштам), 1982-83 жылдары бұрынғы Шымкент (қазіргі Халықаралық қазақ-түрік университетінің Шымкент институты) археологиялық экспедиция тобы зерттеген. Олар қаланың 10 ғасырда пайда болып, 18 ғасырға дейін өмір сүргенін анықтады. Созақтың бұрынғы орны Тарсатөбе деп аталады. Ол биіктігі 20 м мұнаралы дуалдармен қоршалған. Қазба жұмыстары барысында үйлердің жұрты, көптеген қыш заттар, хумдар — тамақ, астық сақтауға арналған ыдыстар, тегенелер, қаракөк және көкшіл түсті бояулармен боялған табақшалар, 15-16 ғасырлардағы бірнеше мыс тиындар табылды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Қазақ елінің астаналары
Санат:Қазақ хандығының астаналары
Жаңаауыл ауылдық округі (Шығыс Қазақстан облысы)

**Жаңаауыл ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ахметбұлақ, Жаңаауыл, Жаңаталап, Сарыөлең ауылдары кіреді. Орталығы – Жаңаауыл ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Тарбағатай ауданы ауылдық округтері
Жаңаауыл ауылдық округі (Түркістан облысы)

**Жаңаауыл ауылдық округі** – Түркістан облысы Жетісай ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Атақоныс, Әбдіхалық, Жаңаауыл, Қараой, Мырзашөл, Ынтымақ ауылдары кіреді. Орталығы – Мырзашөл ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Жетісай ауданы ауылдық округтері
Гиппур қышқылы

thumb|right|200px|Гиппур қышқылы
**Гиппур қышқылы** ( — «ат»,  — «зəр») — N-бензоилглицин, көбінесе омыртқалы жануарлардың зат алмасу процесінде түзілетін соңғы өнім. 
:Хим. формуласы = C9H9NO3
:Моляр массасы = 179.17

Гиппур қышқылы көп мөлшерде бауырда, азырақ шамада бүйректе (итте тек бүйректе) бензой қышқылы мен гилициннің қосылуынан түзіледі. Адам денесінен несеппен бірге тəулігіне 0,1-2 г гиппур қышқылы шығады. Медицинада гиппур қышқылының синтезделу дəрежесін зерттеп, бүйректің токсиндік заттарды залалсыздандандыру қабілетін анықтайды.

## Дереккөздер

Санат:Аминқышқылдар
Санат:Азот қосылыстары
Гонобласт

**Гонобласт** - ұрықтың сарыауыз қапшығы қабырғасында қалыптасатын, алғашқы жыныс жасушалары. Гонобластар сарыауыз қапшығы қан тамырларына өтіп, қанның  болашақ жыныс бездеріне барып орналасып, қоректендіруші тіректік фолликулярлы жасушалармен қоршалып, даму сатысындағы гоноциттерге айналады. 

## Дереккөздер

Санат:Эмбриология
Қамыстыбас (ауыл)

**Қамыстыбас** — Қызылорда облысы Арал ауданындағы темір жол бекеті, Қамыстыбас ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Арал қаласынан оңтүстікке қарай 90 км, Қамыстыбас көлінен шығыс қарай 2 км жерде орналасқан. Қамыстыбастан оңтүстікке қарай Қызылорда қаласы 371 км. Қазалы ауданына 61 км. Байқоңыр ракета ұшу айлағына 178 км.

## Тарихы
1918 жылы құрылған. XIX ғасырдың бас кезінде Хиуа хандығының жаугершілігіне қарсы Сыр бойы қазақтарының ұйымдастырушысы Жанқожа батырдың сарбаздарына қару-жарақ соғушы темір ұсталарының мекені болған. 1904 жылға дейінгі атауы – Темірші. Теміршіден дайындалған қару-жарақтарды Хиуа хандығына ғана емес, орыс отаршылдарына да қарсы сілтеген. Орыс отаршылдары 1904-1905 жылдары Орынбор-Ташкент темір жолының ашылуына байланысты іргелес Қамыстыбас көлінің жағалауындағы Қамыстыбас қонысының атауымен атауды жөн көріпті. 

1921 жылы қазан төңкерісінің көсемі В. И. Ленин (В. Ульянов) Поволжье мен Ресейдің орталық аудандарындағы құрғақшылыққа байланысты аштықтан зардап шеккен халыққа көмек көрсету жөнінде Арал балықшыларына әйгілі үндеу-хатын жолдап, көмек беруді сұраған. Аралдықтар бұл Үндеуге жауап ретінде Ресейге 14 вагон балық жіберген. Балық Қамыстыбас ауылында бакауыздан тиелген, тарихи орын қазірге дейін сақтаулы тұр.

1920 жылы аурухана жұмысын бастады. Соғыс жылдарында жұмысын тоқтатпаған аурухана 2017 жылы жұмысын тоқтатты.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1531 адам (804 ер адам және 727 әйел адам) болса, 2009 жылы 1769 адамды (921 ер адам және 848 әйел адам) құрады. 

## Ауыл суреттері

Қамыстыбас.jpg |Қамыстыбас
Қамыстыбас IMG 20220612 212942.jpg|Темір жол стансасы
Қамыстыбас IMG 20220612 213037.jpg|Қамыстыбас 
Қамыстыбас IMG 20220612 213000.jpg |Қамыстыбас


## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы елді мекендері

Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Гуанозин

thumb|right|200px|
**Гуанозин** — нуклеотид, пуриндік негізді гуанин мен рибоза қантынан тұрады. 
:Химиялык формуласы C10H13N5O5
:Моляр массасы 283.241.

Тірі организмде РНҚ құрамында кең таралған. Гуанозиннің фосфорлы эфирлері (гуанозинфосфорлы қышқылы) зат алмасуда маңызды рөл атқарады. Ол РНҚ және гуанильді нуклеотидтер ыдырағанда түзіледі.

## Дереккөздер

Санат:Нуклеозидтер
Санат:Пуриндер
Гуанозинфосфор қышқылы

**Гуанозинфосфор қышқылы** (*гуанин нуклеотидтер*, *гуанозинфосфаттар*, ) — гуанин, рибоза жене фосфор қышқылының қалдығынан тұратын нуклеотид. Гуанозин - 5- монофосфат (ГМФ) тірі организмдерде кеңінен таралған. Пуриндердің синтезінде ГМФ ксантозиномонофосфор қышқылынан түзіледі және ол басқа гуанозинфосфор қышқылдарының синтезделуінде бастапқы қосылыс болып табылады. Гуанозин - 5-дифосфат (ГДФ) гуанозин - 5-монофосфаттың фосфорлануының немесе гуанозин - 5-трифосфаттың (ГТФ) дефосфорлануының нәтижесінде түзіледі. ГТФ - белок биосинтезіне, глюконеогенезге, май қышқылының белсендірілуіне жəне басқа процестердің жүруіне энергия беретін қосылыс, əрі РНҚ-ның синтезінде субстрат болып табылады. 

## Дереккөздер

Санат:Нуклеотидтер
Құйқалақ

**Құйқалақ** — аңды аулап, оны сойып, пісіргенше әбден ашыққан аңшылардың жүрек жалғау үшін жедел дайындалатын тағамы. Аңды сойғанша отты жағады да, олжаларының ішек-қарнын ақтармалап тастап, майлы тоқ ішегіне тұз сеуіп, аударады да, қос бүйрегін, көк бауырын, бауырын оттың қоламтасына көме қояды. Бұл — төстік қақтағанша-ақ орындалатын шаруа.

Төстік қақтауды да, құйқалақ көмуді де тек аңшылар жейтін тағам түрі екен деген ұғым тумаса керек, бұларды мал сойғанда да жасауға болады. Мұның бәрі де о баста аңшылардан бастау алған, әрі даярлау тәсілі өте қарапайым тағам түрі.

Санат:Қазақ асханасы
Нағыз қырқылдақтар туысы

**Нағыз қырқылдақтар туысы** () — Татреңтәрізділер отрядының Қарқылдақ шағалалар тұқымдасына жататын құстар туысы. Ашық реңді, ұсақ және орташа дене мөлшерлі нағыз қырқылдақ туысты құстардың қара телпегі айыр құйрығы болады. Аяғы - сарғыштау немесе қызғылттау. Тұмсықтың түсі - түрге тән реңді. Туыста 24 түр қамтылады, солардың екеуі ғана Қазақстанда кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Татреңтәрізділер
Үлкен мықи

**Үлкен мықи** () — сырттай да, өмір сүру дағдысы бойынша да мықиға ұқсас кішкене қаршығатүрі. Еуропа ормандарында, шығыста Кавказға дейін  мекендейді. Қазақстанда Жайық жайылмасында ұялайды. Барлық жерде сирек кездеседі. Үлкен мықиын кейде **Еуропа мықи** деп те атайды. Ол Қазақстанда тек Жайық өзенінің бойында ұя салып көбейеді. 

## Дереккөздер

Санат:Сұңқартәрізділер
Санат:Еуропа құстары
Ақсукент

**Ақсукент**, *Ақсу* — Түркістан облысы Сайрам ауданындағы ауыл, аудан және Ақсукент ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы – Түркістан қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 183 км, Шымкент қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 4 км-дей жерде.

## Транспорты және ауылшаруашылығы
Іргесі ХІХ ғасырда құрылған. Ауылда ауыл шаруашылығы техникаларын жөндейтін және қосалқы бөлшектер комбинаты мен құрылыс материалдары комбинаты бар. Ақсукент арқылы Ташкент-Алматы тас жолы өтеді.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Сайрам ауданы елді мекендері
Шоңайнақтар туысы

**Шоңайнақтар туысы** () — Қазақстандағы қунақ тұқымдасы құстарға жататын 18 туыстың біреуі. Шоңайнақ туысты құстар қысқа, үшкір тұмсықты және құйрығының ұшы терең ойықты (шеткі бұлқын қауырсындар ортаңғыларынан ұзын, шағын денелі (13-20) ұсақ құстар тобы.
                                                                       
Құстардың бұл туысында бірнеше түр бар (кейде мұны екі туысқа: *Шоңайнақ туысты* және *шекілдек туысты* деп бөледі.

Қазақстанда бұлардан төрт түр: шоңайнақ, шекілдек, тау шекілдек және тундралық шекілдек кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Торғайтәрізділер
Бәйтерек (Сайрам ауданы)

**Бәйтерек** (2018 жылға дейін – *Манкент*) — Түркістан облысы Сайрам ауданы, Ақсукент ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақсукент ауылынан солтүстік-батысқа қарай 1 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Сайрам ауданы елді мекендері
Теңіз шағаласы

**Теңіз шағаласы** () — Татреңтәрізділер отрядының Шағалалар тұқымдасына жататын Шағалалар туысының ірі денелі (2,3 кг, қанатының алымы - 106 см шамасында) шағалалардың біреуі. Теңіз шағаласының жоны – қара, бауыры – ақ, боз шағала тәрізді қанатының үстіңгі беті – қара. Қанатының ұшында ақ теңбілдерден өзіне тән бедер бар. Атлант мұхитының солтүстік жағалауларында қоныстанады. Солтүстік Каспий маңына бірнеше рет ұшып келіп енгені мәлім, сондай-ақ Қазақстан шекарасына жақын Ресей аймақтарында кездескен.

## Дереккөздер

Санат:Шағалалар
Сібір бозшағаласы

**Сібір бозшағаласы** () — боз шағала тобынан бөлінген түрлердің тағы біреуі. Басқа шағалалардан өте қошқыл шифер түстес, сұр шапаншасымен ерекшеленеді. Дұрысырақ айтқанда Солтүстік Қазақстанда оқта-текте байқалатын жай ғана көшпенді құстар. Бұл жиынтықтың барлық формаларын анықтау үшін көп тәжірибе керек.

## Дереккөздер

Санат:Шағалалар
Шағалалар тұқымдасы

**Шағалалар тұқымдасына** () — 7 туыс және 46 түрі бар татреңтәріздестер отрядына жататын құстар тұқымдасы. Шағалалар тұқымдасы орташа және ірі денелі құстар, негізінде қошқыл шапашалы ақшыл реңді болып келеді. Қанаты жалпақ, қанат ұшы-үшкір, қанат алымы 160см шамасында. Тұмсығы сонша ұзын емес, ашық реңді тұмсығыны ұшы жалпақ. Аяғы күшті, алдыңғы саусақтар қалың жарғақпен байланысқан. Қазақстанда 2 туыстан 14 түр кездеседі.

Қоректері алуан түрлі. Шағалалар балықтарды, ұсақ шаян тәрізділерді, жәндіктерді, құрттарды теріп жейді. Өлекселермен де қоректенеді. Шағалалардың ірі түрлері кемірушілерді және құстарды ұстап жейді. Кейбір жерлерде көптеген зиянды жәндіктерді қырады. Шағалалардың балық шаруашылығына тигізетін зиянын көбінде асырып бағалайды. Шынында шағалалар ауру және өлген балықтармен қоректенеді. Сөйтіп олар судағы балық өлекселерін жеп, су қоймасын тазартып, пайдасын тигізеді. Шағалалардың терісін “кұс елтірісі” деген атпен қолданады. 

Ұясын әр түрлі жағдайда түрліше орналастырады: солтүстікте көбінесе теңіз жағалауларының тастарының арасына, орталық орманды ендікте — батпақтарға немесе айналасы қалың шөпті өзен жағалауларына, ал оңтүстікте — өзен, көл және теңіздердің құмды жағалауларына салады. Ұясында 2-3 жұмыртқа болады. Одан ширақ балапан шығады.

## Дереккөздер

Санат:Шағалалар
Косатка (құс)

**Косатка** немесе *'Бұрымды үйрек* () — барылдауық үйрекке аздап ұқсас, бірақ одан едәуір кіші, орташа денелі (0.6-0.8кг) үйрек. Көктемгі аталықтың басы жасыл және қоңыр түске боялған, желкесінде ұзын айдары (бұрымы) болады. Ұзарған ақ-қара үшінші дәрежелі қауырсындары арқасында және құйрық үстінде жатады. Жемсауы, төсі және жоны – сүмектеген өрнектері бар сұр. Аналығының реңі басқа көл үйректердің аналығына ұқсас. Бұл шығыс сібірлік үйрек Қазақстан аумағына бірнеше рет анық ұшып келуімен ғана белгілі.

## Дереккөздер

Санат:Өзен үйректері
Айдарлы суқұзғын

**Айдарлы суқұзғын** () — үлкен суқұзғынға ұқсас құс. Одан айырмашылығы - айдарлы суқұзғынның тұмсығы едәуір ұзын, басында қауырсындары алға қарай иілген айдарының болуында ғана. Жерорта және қара теңіз жағалауларына орныққан, теория жүзінде оның Каспий теңізі жағалауында орнығуы мүмкін, алайда оның бұл жерге келуі туралы ешқандай айғақ жоқ.

## Дереккөздер

Санат:Ескекаяқтылар
Орман содырғысы

**Орман содырғысы** () — Торғайтәрізділер отрядының *[[Содырғылар тұқымдасы]]ның* орташа денелі (19-25 г),қошқылдығы көбірек құс.Еуропаның орманды зонасында орын тебеді.Қазақстанда кейде тек қана көктемде-сәуірде,күзде-қарашада-Оралдан Маңғыстауға дейін батыс өңірлерден ұшып қткенде кездеседі.Қарағандыға және Астана өңіріне жеке бөлінген орман содырғыларының ұшып келгені белгілі. 

## Дереккөздер

Санат:Содырғылар
Сұлыкештер туысы

**Сұлыкештер туысы** () — Сарыторғайлар тұқымдасына жататын құстардың негізгі туысы. Еуразияның қоңыржай ендіктерінде көбірек таралған сұлыкештер туысы 34-37 түрді қамтиды. Орман дала және шөл зоналардағы бұталы немесе шөбі қалың үлескілерге қоныстанады. Кейбір жекелеген түрлер тауларда Альпілік белдеуіне дейін барады. Қазақстанда кейде өз алдына жеке туысқа бөлінетін тарышыл сұлыкешті қоса есептегенде сұлыкештер туысының 38 түрі бар.

## Түрлер
* Emberiza affinis
* Emberiza aureola
* Emberiza bruniceps 
* Emberiza buchanani
* Emberiza cabanisi
* Emberiza caesia
* Emberiza calandra
* Emberiza capensis
* Emberiza chrysophrys
* Emberiza cia
* Emberiza cineracea
* Emberiza cioides
* Emberiza cirlus
* Emberiza citrinella 
* Emberiza elegans 
* Emberiza flaviventris  
* Emberiza fucata 
* Emberiza godlewskii  
* Emberiza hortulana 
* Emberiza impetuani  
* Emberiza jankowskii  
* Emberiza koslowi  
* Emberiza leucocephalos 
* Emberiza melanocephala 
* Emberiza pallasi  
* Emberiza poliopleura  
* Emberiza pusilla}}
* Emberiza rustica 
* Emberiza rutila  
* Emberiza sahari 
* Emberiza schoeniclus 
* Emberiza socotrana 
* Emberiza spodocephala  
* Emberiza stewarti  
* Emberiza striolata  
* Emberiza sulphurata 
* Emberiza tahapisi 
* Emberiza tristrami 
* Emberiza variabilis 
* Emberiza yessoensis 

## Дереккөздер

Санат:Торғайтәрізділер
Belostomatidae

**Belostomatidae** — тұщы суда, мұхитта, жылғаларда тіршілік ететін су қандаласы. Жұмыртқаларын арқасына салып, дернәсілдері шыққанға дейін қамқор болады.

Санат:Жартылай қатты қанаттылар
Құрқылтайрең сұлыкеш

**Құрқылтайрең сұлыкеш** () — Торғайтәрізділер отрядының Сарыторғайлар тұүымдасының шағын денелі (15-22 г) сұлыкеш. 

Жоны - қоңырқай сарғылт және басы - ақ шұбарланған қара. Ол Еуразияның тайгалық зонасында - Скандинавиядан Тынық мұхитқа дейін таралған. Қазақстанда көптеген жерлерден қыркүйек-қазандағы күзгі ұшып өту кезінде аздаған мөлшерде кездеседі. Көктемде Қостанай түбінде сәуірде тек қана бір рет кездеседі. Кейбір жылдары құрқылтайрең сұлыкештер тобы Алматы және Шымкент аймағынан кездеседі. 

## Дереккөздер

*

Санат:Сарыторғайлар
Санат:Еуразия құстары
Субүркіттер

**Субүркіттер** () — сегіз түрі бар жыртқыш құстар отрядының қаршыға тұқымдастарға жататын алпыс үш туысының біреуі. Жыртқыш құстардың ең ірісі - субүркіттер туысына жататын құстар (2-3 кг-дан 6-9 кг-ға дейін), аналығы аталығынан 15-20%-дай үлкен. Жабын қауырсындары көбінесе қоңыр реңді, ересек құстарда ақпен көбірек үйлеседі. Тұмсығы -қуатты, сары түсті. Ірі көлдер, өзендер және теңіздердің жағалауына өте ынтық. Қазақстанда 2 түрі-  аққұйрықты субүркіт және кезкұйрықты субүркіт кездеседі.


Haliaeetus albicilla -Wrocław Zoo -Poland-8a.jpg
Haliaeetus leucogaster -Gippsland, Victoria, Australia-8.jpg
Haliaeetus leucocephalus2 (softeis).jpg
Pallas's Fish Eagle ( Haliaeetus leucoryphus).jpg
African Fish-Eagle (Haliaeetus vocifer).jpg
Madagascar Fish Eagle, Lake Ravelobe, Ankarafantsika National Park, Madagascar 1.jpg

## Дереккөздер

Санат:Сұңқартәрізділер
Заңсыз кәсіпкерлік

**Заңсыз кәсіпкерлік** — кәсіпкерлік қызметті тіркеуден өтпей, не рұқсат (лицензия) алу міндетті болған жағдайларда арнаулы рұқсатсыз, немесе лицензиялау шарттарын бұзып жүзеге асыру. Сол сияқты кәсіпкерліктің тыйым салынған түрлерімен шұғылдану, егер осы әрекеттер азаматқа, ұйымға немесе мемлекетке ірі зиян келтірсе, не ірі мөлшерде табыс табумен немесе акцизделетін тауарларды елеулі мөлшерде өндірумен, сақтаумен және өткізумен байланысты болса, экономикалық қызмет саласындағы қылмыс болып табылады.

Бұл қылмыстың жазасы Қылмыстық кодекстің 214-бабында келтірілген.
## Тағы қараңыз
* Кәсіпкерлік құқық
## Дереккөздер

Санат:Қылмыс
Санат:Экономика
Бейкоммерциялық ұйым

**Бейкоммерциялық ұйым** — жарғылық қорды қатысушылар арасында бөлісу мақсатымен пайда алуды көздемейтін заңды тұлға. Бұл ұйымдар кәсіпкерлік қызметті өздері құрылған негізгі мақсаттарға қол жеткізгенше жүзеге асыруы мүмкін және осы қызметтен түскен табыс тек осы мақсаттарға ғана жұмсалуға тиіс. Бейкоммерциялық ұйым әділет органдарында осындай ұйым ретінде ресми тіркелуге тиіс. Аталмыш шарттар болған жағдайда бейкоммерциялық ұйымдардың салық салу жөнінен, атап айтқанда: табыс салығы, мүлік салығы, қосылған күн салығы, көлік құралдары салығы, автомобиль жолдарын пайдаланушылардың аударымдары бойынша жеңілдіктері болады. Әрбір нақты жағдайда бейкоммерциялық ұйым тиісті жеңілдіктерге құқықтарды құжат жүзінде негіздейді.

## Функциялар
Коммерциялық емес ұйымдар әлеуметтік меншіктерді қамтамасыз ету, ал олар үшін үкіметке жеткіліксіз. НҚҰ-ның түрлі құрылымы және мақсаты бар. Бірақ, заңдық классификация үшін кейбір маңызды элементтер бар:
*Басқару жөніндегі жазбаша талаптар
*Есептілік пен аудиттің талаптары
*Өзгерістерді сатып алу қазіргі уақытта шарта жабық келісім
*Юридикалық тұлғаны жаратау
*Корпоративтік және жеке донордардың салық статусы
*Уақыттағы өмірдердің салық статусы.
Қатысу заңдық мәртебені өзгертпейді, бірақ соттық іс өткізу кезінде мақсатты көрсету ретінде назар аудара алатын. Көпшілік елдерде НҚҰ-ны құру, басқару және корпоративтік басқаруны сақтау талап ететін заңдар бар. Үлкен ұйымдар олардың табыс, шығындар мен зат есімдерін негізгі түсінікпен тілімен жариялауға міндетті. 

## Фонд жинау
Коммерциялық емес ұйымдар табыс алуға емес, бірақ олардың әлеуметтік мақсаттарына жету үшін керек болатын табыс болуы жөн. Коммерциялық емес ұйымдар түрлі әдістермен ақша жинайды. Оның ішінде жекеше донорлардан не қорлардан жасалған ақша; корпоративтік демеушілік; мемлекеттік демеушілік; бағдарламалар, қызметтер не тауарды сату, әрі инвестициялар. Ар бір НҚҰ үшін ең көп табыс келтіруші көздері өзгеше болса да. НҚҰ нөмірі саны 2010 жылдан бастап артқаннан бері, жаттықтардың доходын алуда болмағандықта көш берілді. Жекеше адамдары немесе ұйым жиналгандары жыл сайын өзгеріп тұр, мемлекеттік субсидиялары азайып тұр. Жыл сайын демеушілік өзгергеннен кейін, көптеген коммерциялық емес ұйымдар құйымдарының демеушілік көздерін өзаралық қатынасын арттыру жөнінде қозғалып отыр. Мысалы, государственный грантына таяу шығып тұрған көптеген коммерциялық емес ұйымдар жекеше донорларды өз тарапына аудару жөніндегі ақша жинаған бағдарламаларын бастады.

## Дереккөздер

Санат:Ұйымдар
Бейматериалдық активтер

**Бейматериалдық активтер** - айналымнан тыс активтер тобы. Олардың материалдық-заттық мазмұны жоқ, бірақ құны болады, құжаттармен қуатталады, табыс әкеледі және табыс алуға алғышарттар жасайды, ұзақ мерзімді кезеңде пайдаланылады, иеліктен шығаруға жарамды болады. Бейматериалдық активтерге мыналар жатқызылады: патенттер, лицензиялар; авторлық құқықтар, патенттерден, лицензиялардан, авторлық шарттардан туындайтын құқықтар; жерді, жер телімдерін, жылжымайтын мүлікті, табиғат объектілерін пайдалану құқықтары; өндірісті ұйымдастыру, өнімдерді тарату саласындағы талдамалар, бағдарламалық өнімдер, ноу-хау; тауар белгілері, сауда таңбалары, зияткерлік меншіктің басқа да нәтижелері, т.б. Шетелде бейматериалдық активтерге фирманың бейнесі, оның жұмфс стилі, яғни кеңсенің әрленімі, визиткалар, фирмалық бланкілер, конверттер, қызметкерлердің фирмалық киім-кешегі, т.б. жатқызылады. Меншікті өндіріс қызметінің өнімі болып табылатын бейматериалдық активтер тауар ретінде есептеледі. 

## Дереккөздер

Санат:Бухгалтерлік есеп
Санат:Экономикалық терминдер
Аққала (Сайрам ауданы)

**Аққала** — Түркістан облысы Сайрам ауданы, Манкент ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақсукент ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 11 км жерде орналасқан.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Сайрам ауданы елді мекендері
Гүлшанақ

нобай|
**Гүлшанақ** - өсімдіктің гүл бүршігінің ішіндегі жаңа дамып келе жатқан, əлі ашылмаған гүл. 

Гүлшанақтағы гүл бөлімдерінің саны мен орналасу ретіне қарап, гүлдің көлденең қимасының диаграммасын сызып түсіру өсімдіктерді жүйелеп топқа бөлуді жеңілдетеді. 

## Дереккөздер

Санат:Өсімдіктер морфологиясы
Аққұйрық құмдауық

**Аққұйрық құмдауық** () – Тауқұдірет тұқымдастарының дене мөлшері және реңі құмғақшаға өте ұқсас құс. Айырмашылығы – қауырсындарында қызылсары реңк болмайды, аяғы – ақшыл, құйрығының жиегі – ақ. Еуразияның тундрасы және орманды тундрасында орын тепкен, кей жерлерде саны құмдауықтан гөрі көбірек. Қазақстанда сәуір, мамырда және шілденің соңынан қазанның басына дейін әдеттегідей ұшып өтеді. Саны онша көп емес, ұшып жүрген дарақтарды жаз бойы кездестіруге болады.

## Дереккөздер

Санат:Татреңтәрізділер
Бейөндірістік сала

**Бейөндірістік сала** - халыққа және ұлт шаруашылығына, оларды басқаруға қызмет көрсету жөніндегі қызмет салалары мен түрлерінің жиынтығы. Оған тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық, байланыс, көлік, білім бері, денсаулық сақтау, әлеуметтік қамсыздандыру, т.б. жатады. 

## Дереккөздер

Санат:Экономикалық терминдер
Бізқұйрық құмдауық

**Бізқұйрық құмдауық** () – Тауқұдірет тұқымдастарына жажатын құмғақшадан ірірек (45-57 г, қанатының алымы – 36 см шамасында) құс. 

Тұмсығы – едәуір ұзын, жіңішке, аздап имектеу. Жоны – тот түстес шұбарланған қара қоңыр, томаға, бөтегесі және бауырының алдыңғы бөлігі – қара қоңыр (құстың атауы соған орай берілген), бауырының қалған бөлігінің реңі – ақ. Қаратөс құмдауыттардың күзгі және қысқы реңі: жоны – сұрғылттау, біркелкі реңкті, бауыры – ақ, бөтегесі – сұрғылт түсті. Ұялау кезінде қара шұбар түспен қосылып, денесін біраз жасырады. Еуразияның тундрасында ұялайды. Қазақстанда көктемгі (наурыз, сәуір) және күзгі (шілденің аяғынан қазанның басына дейін) ұшып өту кезінде кездеседі. Ұшып жүрген жеке дарақтарын жаз бойы кездестіруге болады.

## Дереккөздер

Санат:Татреңтәрізділер
Жыланжегіш қырандар туысы

**Жыланжегіш қырандар туысы** () – Сұңқартәрізділер отрядының қаршыға тұқымдасына жататын туыс. Жыланжегіш қыран туысы жорғалаушылармен қокертенуге бейімделген төрт түрден тұрады. Қазақстанда бір түрі өмір сүреді.

## Дереккөздер

Санат:Сұңқартәрізділер
Бейрезидент

**Бейрезидент**  () —  
* қызметті республикада жүзеге асырып, бірақ басқа елде тіркелген заңи тұлға;
* қызметті бір елде жүзеге асыратын, бірақ басқа елде тұрақты тұратын жеке тұлға. Қазақстанда салық салу мақсатымен бейрезидент үшін ерекше ережелер белгіленген, атап айтқанда, бейрезидент республика ішінде көздерден алынған табыс үшін табыс салығын төлейді, сондай-ақ бейрезидент үшін табыс алу кезінде қатысу мен байланыстардың қажетті деңгейі деген ерекше ұғым енгізілген, осыған байланысты бейрезидент табысы: тұрақты мекеме арқылы алынған табыс, тұрақты мекеме құрмай алынған табыс түрлеріне бөлінеді. 

## Дереккөздер

Санат:Экономикалық терминдер
Құрлар туысы

**Құрлар туысы** () — Тауықтәрізділер отрядының Қырғауылдар тұқымдасына жататын құстар туысы. Мұның құрамында екі түр бар; олар – Қазақстанда кездесетін құр және кавказдық құр.

## Дереккөздер

*

Санат:Қырғауылдар
Құрақтұмсықтар

**Құрақтұмсық тұқымдасы** () — 5 түрді біріктіретін 2 туысы бар татреңдестер отрядына жататын құстар тұқымдасы. Ірі денелі (0,4-2 кг, қанатының алымы – 1,5 м шамасында), негізінде қошқыл реңді құстар. Қысқарақ қуатты тұмсығының ұшында ілмегі бар. Аяғы қысқа. Құйрығы дөңгелектене біткен, құйрық орталығындағы қауырсындары көбінесе ұзындау болып, құйрық қиындысынан шығыңқы тұрады. Екі жарты шардың жоғары ендіктерінде орын тепкен, дегенмен жылыстау кезінде тіпті экватор ауданына ұшып өтеді. Теңіз жағалауын бойлай ұялайды. Ұя жасамайды, 2 жұмыртқаны өсімдіктер аралығындағы жерге тікелей салады. Ата-енесі 4 аптаға жуық басады, бұдан соң балапандары қанаттанып ұшқанда 2 айға жуық қоректендіреді. Өзге құстардың олжасын олжалауға бейімділігі өте дамыған. Қазақстанда құрақтұмсықтардың бір туысынан екі түрі байқалған. 
## Дереккөз
 Қазақстан құстар әлемі

Санат:Шағалалар
Құр тұқымдасы

**Құр тұқымдасы** () — құрамында сегіз туысы бар Тауықтәрізділер отрядына жататын Құр тұқымдасының тармағының біреуі. Қазақстанда құр тұқымдастардың бес түрді қамтитын төрт туысы кездеседі. 

## Түрлері
**Genus ''[[Falcipennis]]***
* [[Siberian grouse]], *Falcipennis falcipennis*
* [[Spruce grouse]], *Falcipennis canadensis*
** [[Franklin's grouse]], *Falcipennis (canadensis) franklinii*
*'Genus *[[Dendragapus]]***
* [[Dusky grouse]], ''Dendragapus obscurus''
* [[Sooty grouse]], ''Dendragapus fuliginosus''
''[[Аққұрлар туысы]]''
* [[Аққұр]], ''Lagopus lagopus''
** [[Red grouse]], ''Lagopus (lagopus) scoticus''
* [[Rock ptarmigan]], ''Lagopus muta''
* [[White-tailed ptarmigan]], ''Lagopus leucura''
**Genus *[[Tetrao]]*** – black grouse
* [[Black grouse]], ''Tetrao tetrix''
* [[Caucasian grouse]], ''Tetrao mlokosiewiczi''
* [[Western capercaillie]], ''Tetrao urogallus''
** [[Cantabrian capercaillie]], ''Tetrao urogallus cantabricus''
* [[Black-billed capercaillie]], ''Tetrao urogalloides''
''[[Шұбарқұрлар туысы]]***
* [[Шұбарқұр]], *Tetrastes bonasia*
* [[Chinese grouse]], *Tetrastes sewerzowi*
*'Genus *Bonasa***
* [[Ruffed grouse]], ''Bonasa umbellus''
**Genus *[[Centrocercus]]*** – sage grouse
* [[Sage grouse]], ''Centrocercus urophasianus''
* [[Gunnison grouse]], ''Centrocercus minimus''
**Genus *[[Tympanuchus]]**' – prairie grouse
* [[Sharp-tailed grouse]], *Tympanuchus phasianellus*
** [[Columbian sharp-tailed grouse]], *T. phasianellus columbianus*
* [[Greater prairie chicken]], *Tympanuchus cupido*
** [[Attwater's prairie chicken]], *Tympanuchus cupido attwateri*
** [[Heath hen]], *Tympanuchus cupido cupido* ([[extinct]], 1932)
* [[Lesser prairie chicken]] *Tympanuchus pallidicinctus''

### Сыртқы сілтемелер
* 
* 

*Grouse videos  on the Internet Bird Collection
* 

Санат:Қырғауылдар
Құмайлар туысы

**Құмайлар туысы** () — өлексежегіштер тобынан жыртқыштар отрядына жататын қаршыға тұқымдас құстардың бес түрден тұратын туысы. Қазақстанда екі түрі – табиғатта ерекше ұқсас құмай және ақбас құмай кездеседі.

## Түрлері
* 
* 
*  
*  - Ақбас құмай
*  - Құмай (құс)
* 
* 
* 

## Дереккөздер

Санат:Сұңқартәрізділер
Қысқақұйрық құрақтұмсық

**Қысқақұйрық құрақтұмсық** () — Татреңтәрізділер отрядының Құрақтұмсықтар тұқымдасына жататын олқыденелі құрақтұмсыққа ұқсас, бірақ дене мөлшері одан кішірек (қанат алымы – 118 см шамасында), құйрық, бұрымшасы едәуір қысқа (6 см шамасында) құс. Каспий маңында, Арал маңында кездеседі, Орталық Қазақстанда бірнеше рет байқалған.

## Дереккөздер

Санат:Татреңтәрізділер
Олқыденелі құрақтұмсық

**Олқыденелі Құрақтұмсық** () — Татреңтәрізділер отряды Құрақтұмсықтар тұқымдасының осы туыстасқа типтес қошқыл реңді құс. Қанатының алымы – 125 см шамасында, құйрық ортасындағы щығыңқы қауырсынының ұзындығы – 11 см шамасында. Қазақстанда бірнеше рет, әсіресе Солтүстік Каспийде, сондай-ақ Солтүстік Қазақстанда және Арал маңында кездескен.

## Дереккөздер

Санат:Татреңтәрізділер
Мамырқұстар туысы

**Мамырқұстар туысы** () – екі ғана түрі бар тауқұдірет тұқымдастарға жататын құстар туысы:
# Мамырқұс -  (Еуразияда)
# Actitis macularia (Солтүстік Америкада).

Санат:Татреңтәрізділер
Ұзынсаусақ құмдауық

**Ұзынсаусақ құмдауық** () – Татреңтәрізділер отрядының Тауқұдірет тұқымдастарына жататын құмғақшаға өте ұқсас, одан айырмашылығы, атауынан көрініп тұрғандай, ортаңғы саусағы ұзын болып келетін құс. Шығыс Сібірде орын тебеді. Оның негізгі ұялау биотобы – таулы тундра, сондай-ақ тау өзендерінің батпақты аңғарлары. Қазақстанда тек қана шығыс аудандарда өте сирек көзге түседі.

## Дереккөздер

Санат:Татреңтәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Жаңартпа

**Жаңартпа** - азаматтық құқықта тараптардың бұрын жасасылған міндеттемелерді жаңа міндеттемелермен ауыстыру туралы келісімі; банк несиесінің немесе басқа міндеттемелердің біреуге ауысуы нысаны, мұнда келісім тараптарының бірінің құқығы үшінші тұлғада көшеді. Термин биржада да есеп айырысу келісмі бойынша орын алатын сатып алушылар мен сатушыларды ауыстыру кезінде қолданылады, мұнда фьючерстік келісімшарт нақты тауар жеткізілімі жолымен жойылады.

## Дереккөздер

Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Түз құладыны

**Түз құладын** () – орташа денелі (300-600 г, қанатының алымы – 125 см шамасында) құладын. Аталығының негізгі реңкі – көкшіл сұрғылт, “құладындай ақ шашты” сөздер орамы содан шыққан, қанатының ұшы – қара және белі – ақ. Тұмсығы және тырнақтары – қара, көзі, балсірісі және табаны – сары. Аналығының денесі ірілеу, қанаты мен құйрығында көлденең жолақтар бар, реңі – сұр қоңыр реңкті. Жас құладындардың реңі аналыққа ұқсас. Олар тек қана үш-төрт жылдан соң ересектерше жасанады. Бүкіл солтүстік жарты шарда орныққан, Қазақстанда орманды дала зонада ұялайды, ұшып өткен кезде барлық жерлерден кездеседі. Ұясын жер шұңқырына орналастырады. Салындыдағы 2-5 ақ түсті жұмыртқаны аналығы бір ай басады, аталық оны бұл кезде қокертендіреді. Бұдан соң ата-енелері  балапандарды ұяда 40 күнге дейін қоректендіреді. Негізінде наурызда – көктемде ұшып келіп, күзде – қыркүйек – қазанда ұшып кетеді. Анда-санда қыс мезгілінде де кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Сұңқартәрізділер
Ностро

**Ностро** - банкінің өз корреспондентіндегі шоты, оған оның барлық шығыстары мен түсімдері енгізіледі.

## Ностро шоттар
*Ностро шоттар* - 
* банкінің басқа бір (шетелдік) банк-корреспондентте ашатын корреспонденттік шоттары, оларда банкілер  мен олардың клиенттерінің өзара есептесуі көрсетіледі, яғни бұл шоттан банкінің - шот иесінің тапсырмалары бойынша төлемдер төленеді; 
* компания немесе банк өз кітаптарындағы өзінің шоттарына және контрагенттердің кітаптарындағы жайғасымға беретін атау. Ностро шоттарды жүргізу тәртібі екі банк арасындағы корреспонденттік қатынастарды орнату кезінде уағдаласады.

## Дереккөздер

Санат:Банк ісі
Капиталдың айналымдылығы

**Капиталдың айналымдылығы** - инвестициялық жобаларды жүзеге асыруға авансыланған ақшалай қаражаттың қайтарылу жылдамдығы. Капиталдың айналымдылығы коэффициентінің көмегімен сыртқы инвестор кәсіпорын теңгерімінің өтімділігі проблемасын нақты түрде зерделейді. 

## Дереккөздер

Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Санат:Бухгалтерлік есеп
Торта (өзен)

**Торта** — Ресейдегі өзен. Рязань облысы, Владимир облысы, Мәскеу облысы жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы Ока өзенінің оң жағалауынан 511 км қашықтықта орналасқан. Өзен ұзындығы 10 км-ді құрайды.

## Су тізілімінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ока су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Ока Копоново ауылындағысу өлшеу постынан Мокша өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Мокшыге қосылу құйылысына дейінгі Ока тармағының су алаптары, өзен алабы — Ока.

Су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ аумағын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша:
* Мемлекеттік су тізіліміндегі су нысанының коды — 09010102312110000026221
* Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 110002622
* Су алабының коды — 09.01.01.023
* ГЗ томының нөмірі — 10
* ГЗ бойынша шығарылуы — 0

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі 

Санат:Рязань облысы өзендері
Санат:Владимир облысы өзендері
Санат:Мәскеу облысы өзендері
Санат:Ока су алабы өңірі өзендері
Шұбар ауылдық округі (Жетісу облысы)

**Шұбар ауылдық округі** — Жетісу облысы Кербұлақ ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Аралтөбе, Онжас, Шұбар ауылдары кіреді. Орталығы – Шұбар ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Кербұлақ ауданы ауылдық округтері
Шұбар ауылдық округі (Түркістан облысы)

**Шұбар ауылдық округі** – Түркістан облысы Ордабасы ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Аққойлы, Береке, Жусансай, Сарытоғай, Тоқсансай, Шұбар ауылдары кіреді. Орталығы – Шұбар ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Ордабасы ауданы ауылдық округтері
Өтелімділік

**Өтелімділік** - шаруашылық қызмет тиімділігінің көрсеткіші. Ол жұмсалған шығын мен алынған нәтижелердің арақатынасы ретінде есептеледі. 

Түрлері:
* күрделі қаржы жұмсалымының өтелімділігі - күрделі қаржы жұмсалымы көлемінің осы жұмсалымның арқасында алынған экономикалық нәтижеге катынасы;
* негізгі өндірістік қорлардың өтелімділігі - қор кайтарымы мен қор сыйымдылығының коэффициенттерімен айқындалады;
* материалдық-өндірістік шығындардың өтелімділігі - материалдық сыйымдылықтың коэффициентімен айқындалады;
* еңбек етушілердің еңбекақысына жұмсалатын шығынның өтелімділігі - жалақы мен өндірістің құндық көлемінің арақатынасымен айқындалады.

## Дереккөздер

Санат:Экономикалық терминдер
Олигопсония

**Олигопсония** ( — «аз»,  — «сатып алу») — нарықтағы аздаған сатып алушыларға көптеген сатушылар қарсы тұратын жағдай. Олигополия сияқты монополия деген ұғымға мүлдем қарама-қарсы мағынаны білдіреді.

## Дереккөздер

Санат:Экономикалық терминдер
Көтерме сауда үстелмесі

**Көтерме сауда үстелмесі** - айналыс саласының көтерме сауда буынында құралатын үстелме ақша. Тараптардың жабдықтау-өткізу, көтерме сауда кәсіпорындары мен басқа да кәсіпорындар атынан жасасылған келісімі бойынша белгіленеді және тауар кқз,алысымен байланысты шығынның орнын толтыру, осы операциялардан пайда алу мақсатын көздейді.

## Дереккөздер

Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Опциондық келісім

**Опциондық келісім** () — алдын ала жасалған лицензиялық келісім, бұл келісімге сәйкес лицензиат өзі назар аударған техника объектісімен неғұрлым ұзақ танысу құқығын алды. Әдетте, келісім ноу-хау беру кезінде жасалады, мұнда лицензиар лицензиялық келісімге қол қойылғанға дейін өндірістің құпиясын ашқысы келмейді, ал лицензиат мәні өзіне мәлім емес ғылыми-техникалық жетістікті сатып алғысы келмейді. Белгілі бір соманы төлегеннен кейін лицензиат техника объектісімен танысу, оны сынақтан өткізу құқығын алады.

## Дереккөздер

Санат:Азаматтық құқық
Санат:Құнды қағаздар нарығы
Санат:Бизнес
Жұмыс орнын ұйымдастыру

**Жұмыс орнын ұйымдастыру** - жұмыс орнын еңбек құралдарымен және заттарымен жарақтандыру және оларды белгілі бір тәртіппен орналастыру шараларының жүйесі. Оны ұтымды ұйымдастыру басы артық, қолайсыз немесе орындаулы қиын қимыл жасамай, күш пен уақытты барынша аз жұмсай отырып, өнімділігі жоғары еңбек жағдайын жасау.

## Дереккөздер

Санат:Еңбек
Пассивтік төлем теңгерімі

**Пассивтік төлем теңгерімі** — елдің шетелдердегі шығындары мен төлемдерінің оның шетелден түсетін түсімдерінен асып түсетін сипаттайтын төлем теңгерімі. 

## Дереккөздер

Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Қосымша жауапкершілікті қоғам

**Қосымша жауапкершілікті қоғам** - шаруашылық қызметті жүзеге асыру мақсатында заңи тұлғалармен немесе азаматтармен жасасылған келісім бойынша олардың мүлкін біріктіру жолымен құрылған бірлестік, оның жарғылық қоры құрылтайшылық құжаттармен айқындалған мөлшердегі үлестерге бөлінеді, жарғыда қоғам қаражаты жетіспеген жағдайда қатысушылардың нақты мүліктік жауапкершілігі көзделген. Бұл ретте қоғамға қатысушылар өздерінің міндеттемелері бойынша өздерінің үлестеріне орай жарғыда белгіленген шекте жауап береді.

## Дереккөздер

Санат:Экономикалық терминдер
Шектеулі жауапкершілік

**Шектеулі жауапкершілік** - іске капитал салған меншік иесіне кәсіпорын пассивтері үшін тек өзі салған капитал мөлшерінде ғана жауапкершілік жүктелетін заңи ереже. 

## Дереккөздер

Санат:Экономикалық терминдер
Санат:Заңды тұлғалар
Санат:Азаматтық құқық