open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мырзағұлұлы атындағы көше (Алматы)

right|thumbКөшеге қазақтың батыры, қалмақтармен шайқаста ерлік көрсеткен, ел аузында көріпкел ретінде аты аңызға айналған тұлға, Есет Көкіұлы батырдың ұрпағы Бекет Ата Мырзағұлұлының есімі (Алматы қаласы мәслихатының 24.12.2003 № 26 шешімі мен Алматы қаласы әкімшілігінің 26.12.2003 №5/764 қаулысы) берілді. 

Бекет Ата Мырзағұлұлы (1750-1813) Атырау облысының Құлсары ауылында дүниеге келген. Қазір Маңғыстау облысында Бекет ата кешені бар. Көше Әуезов ауданында орналасқан. Ахметов көшесінен басталып, Шаймерденов көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. Бұрынғы атауы - 10-шы көше. Көшенің ұзындығы - 1050 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Мырзағалиев атындағы көше (Алматы)

right|thumb
Көшеге көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері Ғибадулла Мырзағалиұлы Мырзағалиевтің есімі (Алматы қаласы мәслихатының 24.12.2003 № 26 шешімі мен Алматы қаласы әкімшілігінің 26.12.2003 № 5/764 қаулысы) берліген. 

Ол Қазақ КСР-нің жергілікті өнеркәсіп министрі қызметін атқарған. Көше Әуезов ауданындағы «Таугүл-3» шағынауданында орналасқан. Ахметов көшесінен басталып, Тополев көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. Мусин, Бейсембаев, Төлебаев, Исаев көшелері қиып өтеді. Кешенін ұзындығы - 1050 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Аушы құстардың сыны

**Аушы құстардың сыны** - Бүркіт - ердің серігі. Ол ерлік, өжеттілік, қайраттылықтың символы. Бүркітке байланысты наным-сенімдер, әдет-ғұрыптар, ырымдар оны қолға түсіріп, ұстап әкелгеннен кейін-ақ басталады. Бүркіттің басы, көзі, қанаты, көзқарасы мен мінезі, дене бітімі, езуі, жемсауы, айыр сүйегі және дене буындарына қарай оның сыны айтылады. Буркіттің мусіні, дене бітіміне, сыртцы турпатына щараймынадай сын айтылады: ұзын құс, кербез құс, жапырақ құс, төртбас құс, домалақ құс, қайық төс құс, жатаған құс, шомбал құс т.б. толып жатқан теңеулер. бұл аталған бүркіт сынына байланысты атаулардың өзіндік мәні, теңеуіне қарай құстың алғырлық қасиеттерін аңғарып білуге болады. "құс қанатымен үшып, құйрығымен қонады" деген қазақ құстың қанат бітісіне ерекше назар аударады. Әсіресе, «он екі кұйрык,, бес шалгысына», яғни он екі дана құйырық қауырсыны мен қанатының ең қарулы бес шалғысына ерекше мән береді. құстың үшуын тежеп, кенеттен тоқтатуын құйрық шалғы атқарады. Қаршыға, түйғын тәрізді құстардың құйрығы ұзынырақ келетіні сондықтан. Аң алатын құстардың құйрық шалғысы 12-ден кем болса (13 болса жақсы делінеді) үшуға олақ, қимылы орашолақ, өзі қорғалақ, ебедейсіз қимылдайтын
болады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Спорт
Гүлсім Насырқызы Жаркешова

***Гүлсім Насырқызы Жаркешова*** (5.12.1914 жыл, Ақмола облысы, Есіл ауданы - 25.5.1969, Алматы) — тіл білімі маманы, филология ғылымдарының кандидаты (1949).

Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының қазақ тілі мен әдебиеті факультетін бітірген (1945). 1947 жылдан бастап ҚазКСР ҒА-ның Тіл және әдебиет институтында аға ғылыми қызметкер болып істеді.

"Қазіргі қазақ тіліндегі біріккен сөздер" деген тақырыпта кандидаттық диссертациясын қорғады. Қазақ тілінің орфографиямен, лексикологиямен, лексиког. мәселелерімен айналысқан.

"Қазақ тілінің түсіндірме сөздігін", "Абай тілі сөздігін" құрастыруға қатысты. Қазақ тіл білімінің мәселелері жайлы 20-дай мақалаларды жариялады.

## Дереккөздер


Санат:5 желтоқсанда туғандар
Санат:1914 жылы туғандар
Санат:Есіл ауданында (Ақмола облысы) туғандар
Санат:25 мамырда қайтыс болғандар
Санат:1969 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақ тілін зерттеушілер
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері
Санат:Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты қызметкерлері
Жарылқасын Бикенов

**Жарылқасын Бикенов** (1943 жылы туған) — бухгалтер-экономист, өлкетарихын зерттеуші. Нұраның түлегі. Новосібір кеңес және кооперация саудасы институтын бітірген (1968). Кооперация жүйесінде еңбек етті. 30 жылдан астам Қарағанды облысы Тұтынушылар одағы бас бухгалтері. Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері (1994).

Арғын тайпасы Қуандық руының Қарпық-Қалыбек бөлімінен шыққан..

Қазақ тілінде «Бухгалтерлік есеп теориясы» оқулығын (авторлармен бірге) шығарған. Жаңаарқа, Нұра өңірі шежіресімен шұғылданады.

2006 жылы 6 қаңтарда Нұра ауданының құрметті азаматы атағы берілді.

## Кітаптары
* «Тоқа шежіресі» (2000);
* «Қарпық шежіресі» (2002).

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Қаймана

**Қаймана.** Бұл сөздің мағынасын түсіндірме сөздікте — еш қатысы жоқ, көлденең, бөгде қалпында ұғындырады. «...өзге қаймана қазақтың бұнымен ісі жоқ»
(Б. Аманшин, Көкжар). Сөз төркіні — араб тілі. Онда
бұл тұлғалас сөздің мағынасы — құпия, жасырын. Біздің тілімізде, көп жағдайда, «қазақ» сөзімен тіркесіп
келсе, қырғыз тілінде басқа да сөздермен қосарланып
айтыла береді (қаймана сөз, қаймана болу сияқты).
Қазақ тіліне енген арабтардың бұл сөзінде мағына өзгерісі болғандығы жоғарыда көрсетілген түсініктен көрініп тұр. Шынында да, сырын білмейтін көлденең адамның құпия көрінетіні де белгілі.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Натаров атындағы көше (Алматы)

right|thumbКөшеге 28 гвардияшы-панфиловшылар дивизиясының жауынгері, [Кеңес Одағының Батыры[Натаров Иван Моисеевич|Иван Моисеевич Натаровтың есімі (1956 жылы) берілген. Натаров Иван Моисеевич (1910-1941) Ставропольск облысында дүниеге келген. Көше Жетісу ауданында орналасқан. Бөлтірік шешен көшесінен басталып, Потанин көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. Почтовой, Бондоренко, Сидиркин көшелерін қиып өтеді. Көшенің ұзындығы - 1860 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Қайран

**Қайран.** Қазіргі түсінігімізде — әл-дәрмен, қауқар
дегенді білдіреді. «...оған қарсы қоюға өзімнің еш қайраным жоқ...» (Ө. Қанахин, Жер бас.).
«Қайран» сөзінің бір ерекшелігі көбіне «жоқ» тұлғасымен тіркесте көрінеді. Сөз төркіні түркі тілдері деуге
дерек жоқ емес. Хакас тілінде «хайрал» тұлғасы үш түрлі мағынада кездеседі: 
#қам, қамқорлық; 
#жәрдем;
#құтқару, құтылу (Хак.-рус. сл., 1953, 267).

моңғол тілінде «хайран» сөзі — біздегі «қайран» тұлғасы беретін мағынамен қоса «аянышты», «сорлы» дегендерді де
меншіктенеді (Мон.-қаз. сөз., 1954, 253). «Қайран» сөзінің тарихы қалай болғанда да түркі,
моңғол халықтарының тілімен байланыстылығына шек
келтіруге болмайтын сияқты. Өйткені тұлға жағының
сәйкестігін былай қойғанда, мағыналарының өзі бірінен-бірі алшақ кетіп жатқан жоқ. Бір тілде «әл, дәрменді»
ұғындырса (қазақтарда), екіншісінде — осылармен байланысты жәрдем, қүтқару (хакастарда) немесе сорлылық, аянышты (моңғолдарда) жағдайларды түсіндіреді.

Демек, іс-қимылдың шама-шарқы және содан туындайтын нәтиже мағыналарын сезінеміз. Анығырақ айтқаида,
әл, дәрмені жоқ адамньщ қолдан келер жәрдемі, қамқорлығы да жоқ, осылардың бәрінен жұрдай адам сорлы да аянышты болары өзінен-өзі белгілі.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Ентелеу

*«Жадыра жеңгей азырақ елегізгендей ентелей басып, тысқа шықты»* (С. Талжанов, Сейфулла.). *«Жұрт Мырзашты жан-жақтан ентелей қамай түсті»*) (Ерубаев).

Екі сөйлемде де *«ентелеу»* сөзінің түсіндірме сөздіктерде берілген мағыналарына сәйкестік көрінеді. Біріншідегіні — *«ұмтыла басты»*, екінші сөйлемдегіні — *«киіп-жарып қамай түсті»* деп өзгертсек те, мағынаға нұқсан келмейтіні байқалады. Демек, *«ентелеу»* дегенде *«ұмтылу, кеуделеу, киіп-жару»* мағынасын түсінеміз. Ал шынына келсек, *«ентелеу»* етістігінің алғашқы тұлғасы бір буынды, ал мағынасы басқаша болғандығы кейбір түркі тілінің дерегі арқылы анықтала түседі. Якут тілінде *«ын»* сөзі *«жақын келу»*, *«жанаса жақындау»* мағыналарын иемденеді. *«Ын»* түбірінің қазақ тілінде *«ен»* қалпына дейін дыбыстық өзгеріске түсуі, түркі тілдеріндегі тіл заңдылықтарын ескерсек, таңдандырмаса керек. Ал мағына өзгерісі бір тілдің өзінде де бола береді. 

Якут тілінде дәл осы түбір арқылы жасалған туынды сөздер *«кеуделеу»*, *«өзеуреу»* сияқты мағыналарды да ұғындырады. Қазіргі тілімізде осы іспеттес мағына беретінін жоғарыда келтірдік. *«Ентелеу»* сөзінің пайда болу кестесі былай болмақ: *ын => ен + те => енте => енте + ле => ентеле + у => ентелеу*.
 
## Дереккөздер
Бүркіттің қанат, құйрық, қауырсын сыны

**Бүркіттің қанат, құйрық, қауырсын сыны** - қайқықанат, солқылдақ қанат, қарақанат, жеңіл қағысты қанат, абдыра қанат, дөңгелек қанат, қияққанат, құрт қанат, кездейқұйрық, ақ құйрық, келте құйрық, шолақ құйрық, тарлан құйрық, ұзын құйрық, күрекқұйрық, ағаш құйрық, майысқақ құйрық, қамыс құйрық, сүңқар құлаш, ірі қауырсын, доғал қауырсын.  Қанат қағысына қарай бүркітті сынайды: ол қатты сіл-
кінген кезде таудан тас құлағандай күлдірлесе, немесе жауған бүршақтай сатырласа, қанатының аса қайратты, бүркіттің өте
қауқарлы екендігінің белгісі. Бүркіттің басымен тұмсығының бақабас, жыланбас, кешкілбас, торсық шеке, тобыршық шеке, терең қабақ, айқабақ, иір жақ, жыланезу, қайырылған езу, қоңқы тұмсық, көктұмсық, қылыштұмсық, иіртұмсық, шығырықтұмсық, қысқа тұмсық
сипаты мен бітімін ажыратады. Тұмсық мүйізі жұқалтаң, екі бүйірі қысыңқылау үсті жазаңдау, орағы сүйірлеу, мелжемділеу тұмсық деп атайды. Ондай құстарды «қылыш тұмсық қырып сал» деп мақтайды. Шынымен көп күй талғамайтын, алғыр келеді. Үсті дөңес, иірі молдау, қошқар тұмсықты келген орай тұмсықтылар бап талғағыш болады. Ұзын сүйірлеу тұмсықты, үсті түсіңкілеу болса, кешкіл тұмсық дейді. Ондайлар кезеген, шүйілгіш келеді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Спорт
Мирный көшесі (Астана)

**Мирный көшесі (Астана)-** Марғұлан, Тобылғысай, Толағай, Маржансу көшелерімен қиылысатын Астана қаласындағы көше. Ұзындығы - 457 метр.
Мирный - «*бейбіт*, *тыныштық*» деген мағынаны білдіреді. Осы аттас
елді мекендер де кездеседі.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Әмір Өсіпұлы Тілеукеев

**Әмір Өсіпұлы Тілеукеев** (5. 7. 1929 жылы т., Түркістан облысы, Түлкібас ауданы) — тіл білімі маманы, филология ғылым кандидаты, доцент. Шымкент педогокиалық институтын бітірген (1960). 1960—1966 жылы мектептерде мұғалім, мектеп директоры. 1966— 1970 жылы Шымкент облысы партия к-тінде нұсқаушы. 1970—1971 жылы Келес ауданы халыққа білім беру бөлімінің меңгерушісі. 1971—1979 жылы Шымкент педогокикалық институтында оқытушы. 1979 жылдан осында кафедра меңгерушісі. Филология ғылым докторы С. Тапжановтың жетекшілігімен "А. Тоқмағамбетовтың сатиралық шығармаларының тілдік ерекшеліктері" деген тақырыпта кандидат диссиртациясын қорғады.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ тілі
Еңсеру

Бүгінгі кезде қазақ тілінде бұл сөздің мағынасы апырып-жапыру, ойсырату, бар күшін салу, тындыру. *«Табақтағы еттің жартысын еңсеріп барып, Қарасай тағы да үн қатты»* (С. Жүнісов, Жапанда.).

Сөз төркіні түркі тобындағы тілдерден. Мысалы, қырғыз тілінде: *эншер* — азайту, кеміту. Әлі де мұны біз *«еңсеру»* сөзінің алғашқы мағынасы дей алмаймыз. Бірақ белгілі бір іс-әрекеттің нәтижесінен туған, ауыспалы мағына деуге тұрады. Бұл ойға себеп —тағы бір түркі тілінің дерегі. Якуттарда *«иңсэ»* сөзі *«ашқарақ»*, *«қомағай»* мағыналарын мезгесе, осыдан туындаған *«иңсэр»* етістігі *«қомағайлану»*, *«ашқарақтану»* сияқты ұғымдар береді. Қомағайлық, ашқарақтықпен қаруланғам адам не нәрсені болса да, ойсырата азайтып, кемітетінін есімізге алсақ, қырғыз тіліндегі *«эншер»* етістігін.ің мағынасы сондай іс-әрекет салдары екендігін теріске шығару қиын. Ашқарақ, қомағай адамға біткен тағы бір қасиет жан-жағына жалақтап қарау болса, мүндай мағынаны берерлік сөзді ертедегі түркі жазба ескерткіштерінен табуға болады: *іңес* іңес кіші — жан-жағына жалақтап қарайтын адам . Осыларды жинақтап қорыта келгенде *«еңсеру»* сөзінің алғашқы тұлғасы *«еңсе»*, ал тұңғыш мағынасы *«қомағайлық, ашқарақтық»* деп топшылауға болатын тәрізді.

Дегенмен, бұл сөздің қазіргі кезде жиі қолданылатын басқа мағынасын кедестіруге болады. Мәселен, Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінде "еңсерілмейтін күш" термины қолданылады. Бұл терминнің мағынасы құқық субъектісінің еркінен тыс, дәрмені жетпейтін құбылыстар мен төтенше уақиғалар дерегі деген мағынаны білдіреді.

Сонымен қатар, "еңсеру" сөзі "жеңіске жету" және "қиындықтан жеңіп шығу" деген мағынада қолданылады. "Біз ондай қиындықтардан талай мәрте өткенбіз, келешекте де жұмған жұдырықтай бірлесіп еңсереті­німізге кәміл сенемін" (Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың Астанадағы Тәуел­сіздік сарайында ел Тәуелсіздігінің 17-ші жылдығына байла­ныс­ты өткізілген салтанатты жиында сөйлеген сөзінен)..

Бұдан басқа, "еңсеру" сөзі "еңсе" сөзімен тығыз байланысты екенін ұмытпауымыз қажет. Түбірі болып табылатын "еңсе" сөзі сөз тіркестерінде ар, намыс, абырой, мықты рух және адамгершілік деген сияқты жоғары тұлғалық қасиеттерді өзіне қамти алады. Мысалы, "еңсесі биік", "еңсеңді көтер". Олай болса, "еңсеру" сөзінің келесідей мағынасын тұжырымдауға болады: сырт көзбен қарағанда немесе көптің пікірі бойынша шешімі табылмайтын мәселенің шешімін асқан тапқырлық пен ой ұшқырлығы арқылы, төзімділік пен рухани мықтылық арқасында табу.

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Ептеп-септеу

Қазіргі кездегі мағынасы — оғып-бұғып, өйтіп-бүйтіп, амалдап, аз-аздап. *«Бір жыл ептепсептеп шыдап көрейін»* деген оймен жүрген еді.

Қос сөздің алғашқы сыңары *«ептеп»* (ептеу) тілімізде өз алдына, жеке тұрып та қолданыла береді. Мағынасы да баршаға мәлім (байқау, абайлау дегендерді
білдіреді). Алайда оның алғашқы мағынасы басқаша болғандығын басқа түркі тілдерінің деректері анықтай түседі. Қырғыз тілінде *«эпте»* тұлғасы *«желімдеу»* *«жалғау»*, *«жөндеу»*, ал якутша *«эп»* сөзі *«қосу»*, *«үстей түсу»* тәрізді мағыналарды береді. Біздіқ ойымызша, *«ептеп»* сөзінің алғашқы мағынасы осы тілдердегідей *«жамау-жасқау»*, *«жөндеу»* болса керек. Бұған қарағанда қос сөздің төркіні түркі тілдеріне тәндігі байқалады. Қос сөздің екінші сыңары — *«септеу»* төркіні жөнінде 1966 жылғы *«Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігінде»* пікір айтылған (173-бет). Бұл сөз төркіні жөнінде әңгіме қозғаған автордың пікірі шындықтан алшақ емес. Тува тілінде *«жөндеу»* мағынасын *«септээр»* сөзі беретіндігі де рас. Дегенмен мына бір деректі де еске сала кету міндет сияқты. Хакас тілінде: *сипсет* — сақтау, қорғау тәрізді мағыналарды береді. Осы деректі еске алып, *«септеп»* тұлғасының алғашқы мағынасын сақтау, қорғау болмады ма екен деген де ой келеді. Егер *«септеп»* жөнінде алғашқы автор пікірін қостасақ, *«ептеп-септеудің»* қазіргі мағынасы *«жалғау»*, *«жамау»* сөздерінің қайталамасы болмақ. Ал біздің жорамалымыз бойынша, *«ептеп-септеп»* қос сөзінің мағынасы *«жамап-жасқап сақтау»* дегенді ақғартпак. Ойға салсақ, жамап-жасқау, жөндеу арқылы ғана белгілі бір затты, нәрсені сақтап қалу мүмкіндігі болмақ. Екі жорамалдың қайсысын қалағысы келеді, ол оқырмандар еркі.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Морфемика

**Морфемика** — тілдің морфемдік құрылысы, сөз құрамындағы морфемалардың жиынтығы және солардың түрлері; сөздің құрамындағы морфемалардың түрлері мен құрылысын зерттейтін тіл білімінің бір саласы. морфемиканың негізгі зерттеу объектісі — морфема. Сол себепті морфемика морфемалардың өзара бөлінуі және өзгеріске түсу ерекшеліктерін анықтауды мақсат етеді. Морфемиканың негізгі бөлімдері дәрежесінде бөлінетін мәселелері: 
*1 )морфемалардың түрі мен олардың қызметіне байланысты сөз құрамындағы реттік жүйесін зерттеу (түбірлер мен қосымшалар жүйесі); 
*2) морфемалардың лексикалық және грамматикалық  мағыналарын анықтау (түбірлер мен қосымшалардың мағыналары); *3) сөз құрамындағы морфтарды өзара жіктеу және қандай морфемалардан тұратынын анықтау процесін (*тір, тірі, тірлік*) зерттеу; 
*4) морфемелардың өзара бірігуінде болатын дыбыстық өзгерістерді зерттеу; 
*5) морфемалардың дыбыстық құрылысын анықтау (*бір, екі, үш, төрт* дыбысты). 
Алғашқы бөлімге қатысты мәселенің бірі — морфемалық талдау. Мұнда жеке сөз алынады да, оның қандай морфемалық тұлғалардан құрастырылғаны және морфемалардың орын тәртібі анықталады. Сөзді бұлайша бөлшектеу морфемиканың негізгі процестерінің бірінен саналады.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Ербеңдеу

Сөз мағынасы— ербең қағу, ербең-ербең ету, шошаңдау. *«Дәуғара жалаң бас, екі қолы ербеңдеп, бұларға қарай жүгіріп келеді екен»* (О. Сәрсенбаев, Жалғыз күрке).

Түсіндірме сөздігімізде кездесетін *«ербию»* сөзінің де мағынасы *«ербеңдеу»* тұлғасымен сәйкес келеді. Сөз төркінін іздестіргенде еске алатын нәрсе — түсіндірме сөздіктерде берілген анықтамалар ішіндегі *«шошаңдау»*, *«селтеңдеу»* сөздерінің мағынасы. Осы мағыналарды кеңірек түсіндірсек — *«бір жерде байыз таппай, ұшып-қону»*. Кейбір түркі тілдерінде, одан әрі барсақ, моңғол тілінде қасиеті мен іс-әрекеті дәл осы мағынаға сәйкес жәндік атауын ұшыратамыз. Ол — көбелек. *«Көбелекті»* сағай тілінде *«ербэң»*; хакас тілінде *«өрбекей»*; моңғолша *«эрвээхий»* з.,; қалмақ тілінде *«эрвәкә»*  тұлғаларында көрінеді. Адамда кездесетін *«жеңілтектік»*, *«шошаңдау»* сияқты мінездер *«өрбэң»* (көбелек) атауымен байланысты туса керек. Алайда, көбелекке қойылған бұл атаудың (*ербэң*) өзі іс-қимылды ұғындыратын етістік тұлғадан шығуы да мүмкін. Өйткені моңғол тілінде *«жалп ету»*, *«жалпылдау»* мағынасын *«эрвэн»* тұлғасы береді. Ертедегі түркі жазба ескерткіштерінде *«ирви»* тұлғасы — *«сүйір құлақ»* (ДТС,; 213), сондай-ақ якут тілінде — *«эрбэй»* сөзі — *«жан-жаққа сорайып шығып тұру»* іспеттес мағыналарды береді. Біздің ойымызша, бұл сөздер көбелек қаңатына ұқсатудан, бейнелеу нәтижесінен туған сияқты. Көрсетілген деректерге сүйене келіп, *«ербеңдеу»* етістігінің алғашқы төркіні түркі, моңғол тобындағы тілдер
екен де, тұңғыш түбірі — эрвэн, мағынасы —*«жалпылдау»* деген қорытынды жасауға болатын тәрізді.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Мойылды көшесі (Астана)

**Мойылды көшесі (Астана)** — бұрынғы атауы №14 көше. «*Көктал*» тұрғын алабы. *Мойылды көшесі*
Ақмола көшесінен басталып, Наурыз көшесінде аяқталады. Ақтөбе көшесімен
қиылысады. Ұзындығы - 514,4 метр.
*Мойылды* - Шалқар алабындағы өзен. Ақмола, Қостанай
облыстарының Амангелді, Жарқайың аудандарының жерімен ағады.
Ұзындығы - 91 шақырым.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Тірнектеу

**Тірнектеу** Түсіндірме сөздіктегі мағынсы — аз-аздап, там-тұмдап, тырнақтап жинау. «Жаздайғы тірнектеп жинаған шөбін аттылы-жаяу аулаға таситын» (О. Бөкеев, Қайдасың.).
Сөз төркінін қарастырып отырғанда кейде таңданарлық жайттарға тап боласың. «Тірнектеу» етістігі, әдетте, тек «жинау» сөзінің алдында ғана келіп отырады. Осыған қарап өзінше мағынасы бар екен деп, көп іздеп
әуреленеміз. Оның мағынасына түсінік беруде де сөз таппай, «аз-аздап», «там-тұмдап» сияқтыларды «жинау» етістігі алдына әкеп жармастырамыз. Ол былай тұрсын, бір нәрсені жинаудағы негізгі құрал — қолды ұмытып, қиындықпен жиналған дүние екені сезілсін дегендей, тырнаққа жұмыс артамыз. «Тірнектеу» түркі тіліне әуелден тән екіндігі сөзсіз. Түріктерде дәл осыған ұқсас «дэрнек» немесе «дирнек» тұлғалас сөздер қазіргі біздің тіліміздегі «жинау» ұғымында жұмсалады. Осы тұлғалардағы сөз түбірі «дэр» не «дир» екені тағы даусыз. Тағы бір ескертетін нәрсе — түрік тілі, түркі тілдерін іштей бөлгенде, оғуз тобына жатады. Қыпшақ тобына жататын тілдерде (соның бірі — қазақ тілі) сөз басында «т» дыбысы жиі қолданса, оғуз тобындағыларда «д» -ньң айтылуы басым. Осыны есепке алғанда «дэр», «дир» түбірлері біздің тілімізде «тер» немесе «тир» болмақ. Енді ерте кездегі түркі жазба ескерткіштеріне назар салсақ «тер» және «тир» түбір сөздері қазіргі кездегі «жинау, топтау» мағыналарын берген. Біздің тілімізде де бір кезде -нақ, -нек жұрнақтары сөз тудыруға жиі қатысқандығын осы тұста байқаймыз. Сол кезде «тир» түбіріне -нек қосымшасы жалғанып «тирнек» (бізде қазір — тірнек) пайда болып, танытпас, шешілмес жұмбаққа айналып отыр. «Тер» етістігінің баламасы «жи» да -нық жұрнағы арқылы «жинақ» тұлғасын иеленген. Бірақ біз оны жақсы танимыз. Өйткені «тернек» қолданудан қалған да, «жинақ» осы күнге дейін бізбен қатар жүріп келеді. Сөйтіп, «тірнек»— қазіргі «теру» етістігіңің ертеректе жұрнақ қабылдап қалыптасқан тұлғасы. Ал кейінгі дәуірлерде біздің тілімізде қолданудан қалып, тек өзімен мағыналас «жию» етістігімен тіркесте ғана сақталған. Сондықтан «тірнектеп жинаудың» ертедегі мағынасы — «теріп жинау» болған.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Олжабай Кәйкенұлы Жармақин

***Олжабай Кәйкенұлы Жармақин*** (28. 1. 1935 жылы туған, Павлодар облысы, Краснокутск ауданы) — тіл білімі маманы, филология ғылыми кандидаты, доцент. Алматы шет тілдер институтын бітірген (1956). Арғын тайпасы Қанжығалы руынан шыққан. Қазіргі уақытта Павлодар педагогикалық институтының шет тілдер кафедрасының меңгерушісі болып қызмет атқарып жүр. Профессор Т. Қордабаевтың жетекшілігімен "Қазіргі қазақ тіліндегі бұйрықты сөз тіркестері" деген тақырыпта кандидаттық диссертацияны қорғады. 10-нан аса ғылыми мақалалардың авторы. Қазақ тілінің фразеологиясы мәселелерімен айналысып жүр.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Санат:Тұлғалар
Ермек

Алданыш, жұбаныш, серік мағыналарында қолданылады. *«Бұл екі әйелге ермек, жұбаныш боп-отырған жас қыз»* (Мұхтар Омарханұлы Әуезов).

Басқа түркі тілдерінде де осы тұлғалас сөздер кездесіп, бірақ мағына жағынан өзгеше болып келеді. Телеуіт, алтай тілдерінде, сондай-ақ шағатайдың кітаби тілінде *«эрмэк»* сөзі қазіргі кезде біздегі *«әңгіме»*, *«сөз»* мағыналарында қолданылады және қолданылған. Қазіргі түркі халықтарының бірі туба-кижилерде де *«эрмек»* — әңгіме, сөз, хабар т. б. мағыналарды ұғындырады. Мына келтірілген және қазақ тіліндегі *«ермек»* сөзінің мағынасы — туынды мағына деп шамалаймыз. Өйткені, тіліміздегі алданыш, жұбаныш сияқты мағыналар көп жағдайда әңгіме, сөзден туындап отырады. Ал әңгіме мен сөз — болмыс пен түрмыстың көрінісі. Олай болса, *«ермек»* сөзінің тұңғыш мағынасы *«болмыс»*, *«тұрмыс»* сияқтыларды ұғындыру үшін қолданылған. Біз бұл ойымызды ертедегі түркі жазба есткерткіштері дерегіне сүйеніп айтып отырмыз. Онда *«ермек»* сөзінің мағынасы —*«болмыс»*, *«тұрмыс»*. Осы тұста еске салатын нәрсе — сөздердің дыбыстық құрамы мен мағынасы үнемі қатар, жарыса, байланыса өзгеріске түсе бермейді екен. Тарихта қоғам дамуымен бірге кейбір сөздердің мағынасы өзгерсе де дыбыстық құрамы сол қалпында қала беретіндігі *«ермек»* сөзін талдағанда байқалады. Бұған керісінше, дыбыстық құрамын жаңартып, тұлғасын өзгертсе де, енді біреулері мағынасын сақтап қала беретін жағдайлар да ұшырасып отырады. Мұндай құбылысқа мысалдар кейінгі жазылған жолдардан талай рет кездеспек.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Қақаған

**Қақаған**. Сөздік жасаушыларымыздың түсінігінше,
мұның мағынасы — қатты суыну, үскірік ату. *«Қақаған аязда туған құлын көп кешікпей қата қалуы күмәнсіз»*
(Ж. Тілеков, Хинған асу.).
Мына мысалға қарағанда «қақаған» есімше тұлғасы үнемі «аяз» сөзінің анықтауышы болуға жаратылғандай.
Шынында да солай. Кыстың күніндегі аяздың күштілігін,
қаттылығын сипаттауда «қақаған» және соған сай келерліктей «сақылдаған», «сықырлаған», «қытымыр»,
«қызыл шүнақ» сияқтьі анықтауыштардың «аяз» сөзінің алдында келуі қазақ тілінде жиі кездесетін дәстүр.
Бұл жерде біз оның бәріне мысал келтіріп жатуды артық көрдік. Тек қана «қақағаи» сөзінің төркінін анықтауға себі тиер мына бір-екі мысалмен шектелеміз, «Дала сықырлаған аяз» (Сәбит Мұқанұлы Мұқанов, Аспаз). «Сырттағы
сықырлаған сары аязға қарамай, төбеге кеп қалған күн
терезеге төнді (Ә. Нұрпейісов, Сергелдең). Осы мысалдарға қарағанда «қақаған» түлғасын «сықырлаған».
сөзімен де алмастырып қолдануға болады екен.Осыған
бой ұрсақ, «қақаған» мен «сықырлаған» мағыналас болар деген жорамал туады. Сонда сөз түбірі «қақ» не
«қақа» болмақ. Бұл жорамалымызды кейбір түркі тілдері, қала берді, моңғол тілінің деректері құптағандай.
Мысалы, якут тілінде біздің тіліміздегі «сықырлаған аяз»
тіркесін «хатан дьыбар» (трескучий мороз) тұлғалы сөздер береді (Як.-рус сл., 1972, 489). «Хатан» сөзіндегі
түбірдің «қақ» болмай, «хат» болуы түркі тілдеріне тән
дыбыс сәйкестігі заңдылығымен байланысты (ол туралы талай еске салынған). Демек, якут тіліндегі «хатан»
біздегі «сықырлаған» мағынасымен бірдей деген сөз.
Мұнан да гөрі ойға қонымды, сендірерлік деректі моңғол тілінен ұсынамыз. Оларда «хахинах» қазақ тіліндегі
«сықырлау» мағынасымен бірдей (Мон.-қаз. сөз., 1977,
268). Шамасы, «қақ» не «хах» түбірлері өте ертеден
түркі және моңғол тобындағы тілдерге ортақ болса
керек.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Ер жету

Есею, азамат болу, үлкею мағыналарында қолданылатын сөз тіркесі екендігі жұмбақ емес. *«Ер жеткен, жігіт болған баласы бар»*.

Қазіргі тілімізде екі сөзден қалыптасқан тұрақты тіркес сияқты көрінгенмен сөз төркінін іздестіре келгенде алғаш бір сөз ғана болғандығына көз жеткізу қиынға
соқпайды. Ертедегі түркі жазба ескерткіштерінен мынаны оқимыз: *«ерэт»* немесе *«ерэдз»* тұлғалары *«еркек қалпын игеру, ерлерге ұқсау»* (ДТС, 176). Қазіргі біздің түсінігіміздегі *«азамат болу»* сияқты тіркес те көрсетілген мағыналардан онша алшақ кетпейді. Ескерткіштегі *«ерэт»* немесе қазіргі қолданылуымыздағы *«ер жет»* тіркесінің қайсысы да тек ер балалардың үлкейіп, есеюіне арналған. Дәл осы мағына жағына табан тірей отырып, бүгінгі қолданылып жүрген *«ер жет»* тіркесінің төркіні *«ерэт»* деуімізге толық мүмкіндік бар. Оның тіркес болып қалыптасуы қазақ тілі заңдылығынан туған: *ерэт => арйэт => ериет => ержет => ер жет + у => ер жету*. Жазба ескерткіштегі тұлғаға жақын дыбыстық құрам тува тілінде сақталған: *элаэди*. М9нда тек л ~ р дыбыс сәйкестігі ғана байқалады (*ерэт>элээди*). Ал моңғол тілінде біздегідей сөз тіркесіне айналған: *эрийн цээнд хурэх* .
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Етене

Түсіндірме сөздіктегі мағынасы — тым жақын, бірге есіп, біте қайнаған. *«Нұрғайша бүрын кермеген, білмеген туыстарды атам заманнан етене адамдай қарсы алды»*.

*«Етене»* сөзінің тілімізде қазіргі қолданылып жүрген, дәлірек айтқанда, түсіндірме сөздіктегі мағынасы — кейін пайда болған туынды мағына болса керек.
Сөз төркіні парсы тілі болар дерлік те дерек жоқ емес: *этэна* — көңіл, ықылас, назар аудару, қамқорлық мағыналарында қолданылады. Бірақ қазақ тіліндегі араб, парсы сөздерін тізіп берген Н. Оңдасынов, Е. Бекмұхаметов кітаптарынан дәл осы тұлғалас әрі мәндес сөзді кездестірмедік. *«Етене»* сөзін парсы тілінен ауысқан деуге болмайтындығына бұл бір дәлел болса, екіншіден, парсы тіліндегідей мағынада және тұлғасы жағынан ұқсас сөзді ертедегі түркі жазба ескерткіштерінен ұшыратамыз әрі онда араб не парсы тілінен ауысқан деген белгі де жоқ. Онда *едзлә* —  көңіл көрсету, қамқорлық жасау мағынасында көрінеді. Мұның тіліміздегі *«етенеден»* тұлға жағынан айырмасы—*«т»* орнына *«дз»* аффрикатының қолданылуы мен *«н»* дыбысының *«л»* қалпында қолданылуы. Бұлар түркі тілдеріндегі дыбыс сәйкестіктері заңдылығынан оқшау тұрған жоқ. Ал мағына өзгерісі қоғам дамуымен туған құбылыс. Қазіргі қазақ тіліндегі мағынасы алғашқыдан онша алшақ кетпегендігін байқау қиын емес. Ойға салсақ, адамдар арасындағы тым жақын қатынас, олардың біріне-бірі көңіл бөліп, қамқорлық жасауынан пайда болатындығы анықтала түседі. Осыларды еске ала келгенде *«етене»* сөзі ежелдей түркі тілдеріне тән болса керек, ал парсы тіліне солардан ауысуы мүмкін деген жорамал жасауға болады.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Бименде Ерденұлы

**Бименде Ерденұлы** (1861-1918), ел билеген, болыс болған, ислам жолын ұстаған адам. Ерден Сандыбайұлының бел баласы. Ерден дүние салғаннан кейін 30 жылға тарта болыс болған. Омбыда патша мұрагерлерінің тойына қатысқан. Бименде 50 жасқа келген шағында болыстықты тастап,таза дін жолына түскен. Меккеге қажылыққа барып, ақыры көп пайғамбарлар жатқан Байтулладан топырақ бұйырады. Бименде өте нұрлы адам болған деген аңыз бар.
Ақын Мұқан Балтекейұлы «Бименде ағаға» (1892 ж.), «Бименденің елге сәлемі» атты өлеңдер арнаған.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Тарих
Жоңғылап аралау тізбектері

**Жоңғылап аралау тізбектері** (орыс. линии фрезернопильные) - жоңғылау және аралау операциялары арқылы арқылы бөренелерден белгіленген қималары бар араланған материал жасауға қолданылатын тізбектер.Жоңғылау - аралау жабдықтарының негізінде тізбектердің үш түрі болады жоңғылап сырықтайтын, бөренелерді агрегаттық өңдетін және жоңғылап аралайтын.
 
## Дереккөздер
Болатбек Мақұлбекұлы Тілеубердиев

**Болатбек Мақұлбекұлы Тілеубердиев** (10.9.1957 жылы туған, Түркістан облысы, Бәйдібек ауданы, Алғабас кеңшары) — филология ғылымдарының докторы, профессор.

## Өмірбаяны
* 1974 жылы Шаян селосында М. Әуезов атындағы орта мектепті бітіріп, екі жыл құрылыста ағаш шебері болып жұмыс істеген. 
* 1976-1981 жылдыары Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филолология факультетінде оқыған
* 1981—1985 жылы Алғабас ауданы, Шаян орта мектебінің мұғалімі қызметін атқарған.
* Шымкент педагогикалық институтында аға лаборант (1985)
* 1986—1989 жылы қазақ тілі кафедрасының оқытушысы, зерттеуші-ізденуші.
* 1989—1991 жылы Шымкент қаласындағы Алматы мемлекеттік медицина институтының филиапында оқытушы.
* 1992 жылдан бастап Шымкент педагогика және дене тәрбиесі институтының қазақ тілі кафедрасында аға оқытушы.
* 1994-1998 жылдар аралығында М. Әуезов атындағы ОҚУ-да кафедра меңгерушісі
* 1999-2010 жылдары филология факультетінің деканы, 2010-2020 жылдары құрылымынң өзгеруіне байланысты филология жоғары мектебінің директоры қызметін атқарды. Қазіргі таңда аталған оқу орнының профессоры.

## Ғылыми жұмыстары
* Филология ғылымдарының докторлары К.Ш. Хусайынов пен Е.Ә. Керімбаевтардың жетекшілігімен "Оңтүстік Қазақстан топонимдерінің этнолингвистикалық сипаттары" деген тақырыпта кандидат диссертация қорғады.
* 2006 жылы«Қазақ ономастикасының лингвоконцептологиялық негіздері» атты тақырыпта докторлық диссертация қорғады.  
* Соңғы жиырма жыл уақыт аралығында Облыстық Ономастикалық комиссиясының тұрақты мүшесі, соңғы екі жылда Қалалық ономастикалық комиссиясының мүшесі. 
Алыс-жақын шет елдерде, сондай-ақ Қазақстан қалаларында өткізілген халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияларға қатысып, жалпы тіл білімі, когнитивтік лингвистика, ономастика салалары бойынша 100- ге жуық баяндама жасадым, нәтижесінде ол баяндамалар ғылыми еңбектерде жарық көрді. Тіл білімі саласы бойынша 3 монография, 2 оқу құралы, 5 оқу-әдістемелік құрал жарық көрді. 
10-нан астам мақала жариялады.

## Марапаттары
* Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің үздігі
* Қазақстан Республикасының Білім беру ісінің құрметті қызметкері
* Қазақстан Республикасы тәуелсіздігіне 20 жыл медалімен, Облысқа сіңірген еңбегі үшін медалімен, Ы. Алтынсарин медалімен, сондай-ақ түрлі мерекелік медалдармен марапатталған. 
* 2012 жылдың жоғары оқу орнының үздік оқытушысы атағының иегері
* Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрінің «Құрмет грамотасын»  үш рет иеленген.
* Облыс әкімінің мақтау хатымен төрт рет марапатталған. 
* Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі ұсынған ғылыми жобалардың авторы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Алматы мемлекеттік медицина институты оқытушылары
Санат:Шымкент педагогика және дене тәрбиесі институты оқытушылары
Науметов атындағы көше (Алматы)

right|thumbКөшее Айсавдун Зайналович Науметовтың (1961-1980) есімі берілген. Ол Алматы облысының Қаскелен ауданында дүниеге келген. «Қазақфильм» киностудиясында еңбек еткен. 1980 жылдың 20 қыркүйегінде Ауғанстандағы соғыста қаза тапты. Қызыл Жұлдыз орденімен марапатталған. Көше Әуезов ауданында орналасқан. Сәдуақасов көшесінен басталып, Қарғалы көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. Кешенің бұрынғы аты - Дачная.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Жабағы

Қазақ тілінде бұл сөздің өзі екі түрлі мағынада қолданылады: 
#6 ай мен 1 жас аралығындағы жылқы төлі; 
#қой, түйе малының көктемде ұйысқан қысқы жүні. Түсіндірме сөздігімізде осы ұғымдарға келтірілген мысалдар: *«Жұнттай жабағылар, арда емген тайлар да болатын»* (М. Әуезов); *«...жабағысын қырқып жатыр»* (Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин).

Осы екі мағына ішіндегі біздің назар аударғалы отырғанымыз алғашқысы, 5—6 ай шамасындағы құлынды *«жабағы»* дыбыстық қалпында атау қырғыз тілінде кездеседі. Дәл осыған жуық дыбыстық құрамда, біздегі мағынасында якут, тува тілдерінен де ұшыратамыз: якутша — *убаһа*, тува тілінде *сарбаа* (бір жасар *құлын*). Бұлардағы сәл-кем дыбыс ауытқушылықтарын түркі тілдеріндегі заңдылықтармен дәлелдеп жату артық. Енді бір түркі тілінде, дәлірек айтсақ, туба-кижилерде *«дьабаа»* немесе *«дьава»* тұлғаларындағы сөз біздегі *«құлын»* мағынасында қолданылады. Мұндағы айырмашылық біздегі *«ж»* дыбысы орнына *«дь»* қолданылған (мысалы, б9л тілде біздегі *«жақ»* — *дьаак* дыбыстық құрамда көрінеді). Бұл тілде, аз да болса, мағына езгешелігінің бар екендігі байқалады. Аталып отырған, *«жабағы»* сөзіне сәйкес тұлғаны моңғол тілінен де табамыз. Онда: *«даага»* сөзі қазақ тіліндегі *«тай»* мағынасын береді. Осы дерекке зер салсақ, *«жабағы»* сөзінің түпкі төркіні моңғол тілі болып, ол кейін кейбір түркі тілдеріне ауысқанда бірінде — жылқы төлінің құлын мен тай аралығындағы жас мөлшерін білдіретін, ал екіншісінде — құлын мағынасын аңғартарлық өзгерістерге түскендігі сезіледі. Бұл сөз тарихының бір жағы. Осы атаудың тууына себеп болған тағы бір сөз болуы мүмкін. Біздің байқауымызша, оның пайда болуы, біз жоғарыда көрсеткен, *«жабағы»* сөзінің екінші мағынасы — көктемдегі жүнмен байланысты болса керек. Әсіресе, жазда туған жылқы төлінің қысты басынан өткізіп, келесі кектемде үстіндегі ескі түгін тастап, қайта түлеп, жүнттай болатыны мәлім құбылыс. Ал ескі жүннің *«жабағы»* аталатыны тек бізде емес, қырғыз тілінде де бар: жабағы — көктемдегі қой жүні (түлеуге тиісті); *даакы* — әлі түлемеген көктемдегі жүн. Соңғы сөз, қырғыз тілінде көбіне жылқы төліне қолданылатындығы байқалады және оны моңғол
тілінен ауысқан деуге болады. моңғолдарда *«даахь»* сөзі біздегі *«жабағы»* мағынасын ұғындырады. моңғол тілін былай қойғанда, түркі тілдерінің өзінде-ақ, *«жабағы»* тұлғалас сөздің *«жүн»* мағынасын бергендігіне тілдік деректер жоқ емес. Мысалы, В. Радлов сөздігінен мынаны оқимыз: *йапак* — жүн. Осы сөздің екінші мағынасы —*«енесін еметін құлын»* мағынасына
нұсқайды. Қорыта айтқанда, қазір бізде қолданылып жүрген *«жабағы»* (жылқы төлімен байланысты) сөзінің төркіні моңғол тіл де, ал ол тілдің өзінде *«тай»* мағынасын беретін *«даага»* тұлғасы жүн түріне берілген *«даахь»* сөзінен өрбіген деуге тура келеді. Түркі тілдеріне, оның ішінде қазақ тіліне *«даага»* ауысып, алғаш біздегі *«тай»* сөзімен жарыса колданылған да, кейін келе мағынасына қосымша реңк берілу нәтижесінде жылқы төлінің 6 айдан 1 жасқа дейінгі жас мөлшерінің атауы болып қалыптасқан. Ал дыбыстық тұрғыдан *«даага»* тұлғасының *«жабағыға»* дейін өзгеруі тіл заңдылығына қайшы келмейді (*даага>жаага>жа(б) ага>жабага>жабағы*).
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Ұғу

**Ұғу.** Бүгінгі түсінігіміздегі сөз мағынасы — түсіну, санаға тоқу, жадында сақтау. «Дүние ойдан шығады, Өзімді-өзім ұмытып, Көңілім әнді ұғады» (Абай, Толық жинағы). Ертедегі түркі жазба ескерткіштері мәліметінде «уқ» сөзі түсіну, есінде сақтау мағынасында көрінеді. Бұл қазіргі қазақтар қолданып жүрген «ұқ» сөзімен мағыналас. Сондықтан оның алғашқы төркінін іздеп әуреленудің де қажеті жоқ сияқты. Алайда, қазіргі кездегі бірлі-жарым түркі тілдерінде өзгеше деректерге кез боламыз. Қырғыз тілінде «ук», «угуу» тұлғалы сөздер, хакастарда «ух» дыбыстық құрамдағы тұлға қазақ тіліндегі «есту, тыңдау» мағыналарын білдіруде қолданылады. Ой елегінен өткізе келгенде, соңғы — қырғыз, хакас тілдеріндегі «ұқ», «ұғу» сөздері үшін, «есту», «тыңдау» — тұңғыш, алғашқы мағына болар деп топшылаймыз. Өйткені, түсіну, жадында сақтаудың ең алғы шарты — тыңдау, есту. Естімеген, тыңдамаған дүниені еске сақтап, түсіну мүмкіншілігі болмайтыны бесенеден белгілі.

**Ұғу** — адамның білімді, іскерлікті, дағдыны меңгеріп дүниені тануы. Мысалы, мектепте оқушылардың оқу материалдарын әр түрлі дәрежеде ұғынуы олардың жас және қабілет ерекшеліктеріне байланысты. Ұғу адамның ақыл-ой әрекетін дамытады. Нәрсенің ерекшеліктерін, сипатын, қасиеттерін ұқпай тұрып, адамда ойлау процесі дамымайды. Ұғым болмыстағы нәрселер мен құбылыстардың жалпы, мәнді және белгі-қасиеттерін бейнелейтін ойлау формасы. Ұғу — заттар мен құбылыстардың мәнді белгілері мен ерекшеліктерін бейнелейтін жалпылаушы ойлау формасы. Ғылыми пәндердің бәрі ұғымдар жүйесінен құралады. Кез келген ұғымның мазмұны мен көлемі болады және ол қолдану ретіне қарай өзге ұғымдармен түрліше байланыста болады. Ұғу дерексіз ойлау нәтижесі арқылы жасалып, оның мазмұны мен көлемі анықталады. Ұғыну — адамның білімді, іскерлікті, дағдыны меңгеру арқылы дүниені тануы.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Жазатайым

Сөз — түркі тілдеріне ежелден тән, екі түбірдің бірігуі арқылы жасалған деп шамалаймыз. Оның қазіргі қазақ тіліндегі *«кездейсоқ, қапылыста, қатеден»* сияқты мағыналары кейін пайда болғандығына басқа түркі тілдері деректері куә. Біріккен сөздің алғашқы сыңарының түбірі *«йас»* екенін және *«қасынан өту, жанынан өту»* мағыналарында қолданылғанын В. Радлов сөздігінен кереміз. Онда алтай, телеуіт тілдерінде: йас, ал Қазан, Қырым татарларында — *йаз* тұлғаларында айтылған. Қазіргі кезде хакас тілінде: *чаза* — жанынан, қасынан; *чаза таста* — мүлт кету, белгілі нысананы жанап өту мағыналарында қолданылады. Бүл *«чаза»* сөзінің бірінші мағынасы ретінде көрсетілсе, ал осы тілдегі оның ауыспалы ұғымы — қателесу, жаңылысу. Қателесу, шын мәнісінде, бір нәрсені тап баспай, теріс кетудің нәтижесі екені ешкімге де жұмбақ болмаса керек. *«Иас»* түбірінен өрбіген *«чазыг»* тұлғалы сөз тува тілінде — қате, жаңсақ, жаңылыс мағыналарында қолданылады. Мұның өзінен тіліміздегі *«жазық»*, *«жазықты»* сөздерімен тұлғалас әрі мағыналастығын байқаймыз. Демек, *«жазатайым»* сөзінің бірінші түбірі — *«йас»*, *«жаз»*, ал алғашқы мағынасы жанынан, қасынан өту дегенді білдіреді екен. *«Жазатайым»* құрамындағы екінші түбір — *«тайым»* төркінін, өте көне тіл деп танылып жүрген, якут тілі дерегінен табамыз: *таһынан* — қасынан, маңынан, жанынан деген мағыналарға нұсқайды. Якут тіліндегі *«һ»* табиғаты жағынан *«с»* дыбысымен мәндес. Сондықтан да *«таһынан»* сөзінің түбірі осы тілдің өзінде *«тас»* қалпында кездеседі. Якут тіліндегі *«таһынан»* тұлғасының қазақ тілінде *«тайым»* түріне дейін өзгеруін — түркі тілдерінің өз ішінде кездесіп отыратын дыбыс сәйкестіктері заңдылығымен түсіндіріледі. Мысалы, қазақ тіліндегі *«аяқ»* (*«адамның аяғы»* дегендегі) хақасша — *азах*; якут тілінде — *атах* немесе қазақша — той (тойып ішу) хакасша — *тос*; якут тілінде — *тот*. Осы мысалдардан *«й»*, *«с»*, *«т»*, *«з»* дыбыстарының бірінің орнына екіншісі қолданылу дәстүрге, заңдылыққа айналғандығын кереміз. Осымен байланысты якут тіліндегі *«таһынан»* сөзінің қазақ тілінде *«тайынан»* болып өзгеріп, кейін біріккен сөздерге тән қасиет — қысқара түсу нәтижесінде *«тайын»*, одан әрі *«н»* мен *«м»* дыбыс сәйкестіктері заңына үшырап, *«тайым»* қалпына түскен. Сөйтіп, *«жазатайым»* сөзінің төркіні — түркі тілдері және бір мағыналас екі түбірден (*йас + тас => йаза + таһынан => чазатаһынан => жазатайынан => жазатайын => жазатайым*) пайда болып, мағына ауысу нәтижесінде қазіргі қазақ тіліндегі ұғымға ие болғандығы керінеді. Алғашқы мағынасы — *«жанынан-жанынан»* немесе *«қасынан-қасынан»* екендігі жоғарыда түсіндірілді.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Наурыз көшесі (Алматы)

right|thumbКөшеге Шығыс халықтарының діни мейрамы, Жаңа жылы, көктем мерекесінің атауы Алматы қаласы әкімінің 1994 жылғы 11 ақпандағы №61 шешімі) берілген.Көше Алатау ауданында орналасқан. Ақан сері көшесі мен Қорқыт ата көшелерінің аралығында. Көшенің ұзындығы - 650 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Мойынты көшесі (Астана)

**Мойынты көшесі (Астана)**-бұрынғы атауы №З0 көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ ).
*Мойынты көшесі* Жанкент көшесінен басталып, Сұлутөбе көшесінде аяқталады.
Обаған, Талғар көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 821,5 метр.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Жайма-шуақ

Қазіргі түсіндірме сөздікте қос сөз мағынасы — тамылжып жадыраған, жайдары деп түсіндірілген. Әрине, әркімге оның мағынасын осылай түсінгенмен, құрамындағы жеке сөздердің алғашқы мағынасы мен түпкі теркінін біле беру қиын.

Түркі және Моңғол тілдері деректеріне үңілсек, бұл екі сөздің де мағынасы біріне-бірі жақын екендігін тағы көреміз.
Якут тілінде: *дьайғар* — ашылу (аспанның) мағынасында қолданылады. Кейде якут тілінде қазақ тіліндегі *«ж»* орнына *«дь»* дыбысы айтылатынына мына мысалдар дәлел болғандай, қазақша — жар (өзен, сай жағасындағы), якутша — *дьаар*; қазақша — жорға, якутша — дьорус т. б. Ал осы тілде *«дьайға»* тұлғалы сөз — ала бұлтты, аз бұлтты мағынасын берсе, мұның өзі аспан ашық дегенмен бірдей. Осы деректер негізінде қос сөздің бірінші сыңары *«жайманың»* түбірі *«жай»* болады да, оның езі якут тіліндегі түбір *«дьай»*-мен барабар, ал мағынасы *«ашық»* дегенді аңғартады. *«Шуақ»* сөзінің де төркінін якут, әрі кетсе, Моңғол тілінен табуға болады. Якутша *чуолкай* — ашық, анық мағынасына нұсқаса, Моңғол тілінде *«цэгээн»* тұлғасы *«ашық, анық»* дегенді ұғындырады. Егер якут тілімен салыстыра қарасақ, бұл тілдегі *«ч»* -ның қазақ тілінде *«ш»*-ға айналуы және соңғы *-ай* қосымшасының, сондай-ақ *«л»* дыбысының түсірілуі тіліміздегі заңдылықтарға қайшы емес. Сондықтан да якут тіліндегі *«чуолкай»*, қазақ тілінде *«шуақ»* болмасқа еркі жоқ. Ал Моңғол тіліндегі *«ашық»* мағынасын беретін *«цэгээн»* тұлғалы сөздің түбірі — *цэг* десек, оның біздің тілімізде *«шуақ»* қалпына дейін өзгеруінде де заңдылық жоқ емес. Басқы *«ц»* қазақ тілінде *«ш»* болып дыбысталады (салыстырыңыз Моңғолша — *цунхгэр*, қазақша — шұңқыр). Моңғол тіліндегі қосымша *«ээн»* түсіріліп, оның орнына тіліміздегі *-ақ* жұрнағы қосыла келіп *«шуақ»* қалпына дейін жеткен.
Сөйтіп, *«жайма-шуақ»* қос сезіміздің ертедегі мағынасы —*«ашық-ашық»* немесе *«ашық-анық»* сияқтыларды ұғындырған деуге болады.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Моншақты көшесі (Астана)

**Моншақты көшесі (Астана)**- бұрынғы атауы №9 көше. «*Көктал*» тұрғын алабы. *Моншақты көшесі*
Ұлытау көшесінен басталып, Ақтөбе көшесінде аяқталады. Тарбағатай көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 381,2 метр.
*[[Моншақты]]* - Қарағанды облысы, Шет ауданындағы тау аты.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Жадау

**Жадау, жүдеп-жадау**. Тілімізде жеке тұрып та, сондай-ақ қос сөз құрамында да қолданыла береді. Жеке тұрғандағы мағынасымен қос сөз құрамындағы берер ұғым арасында, түсіндірме сөздіктің баяндауынша, айырмашылық жоқтың қасы. Дәлірек айтқанда, жадау-арық, жүдеу, ал *«жүдеп-жадау»*— еті жұқарып арықтаған, жүдеген; күйі кеткен мағыналарын білдіреді: *«...Мадай қойлар тізеден су кешіп, әрең жылжып келеді»* (Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов, Кездес. кет.) немесе *«...Қайтпегенде солар жүдеп-жадамайды»* (Ерғалиев).

*«Жадау»* сөзінің тарихы, төркіні туралы бұрынғы бір сөздікте де әңгіме болған. Онда сөздің түп төркінін баршамызға аян *«[[жаяу]]»* сөзімен байланыстырған. Автор келтірген дәлелдерді баяндау көп орын алатын болғандықтан тоқталмаймыз. Біз ол пікірмен келісе алмағандықтан, өз тарапымыздан кейбір тілдік деректер бойынша басқаша дәлелдеуге беттедік. *«Жадау»* сөзі *«жаяу»* тұлғасының дыбыстық өзгеріске түсуі арқылы пайда болмағандығын тек түркі тілдері емес, басқа моңғол, тунгус-маньчур топтарына жататын тілдердің деректері арқылы дәлелдеу қиынға соқпайды. Түркі тілдерінің ішінде қырғызша: *«жада»* сөзінің бір мағынасы — әлсіз, шаршаған, хакас тілінде: *чадап* — әрең, зорға мағынасында көрінеді де, мұнда да *«шаршау»* әсерінен пайда болған іс-қимыл әрекеті көрінеді. Ал моңғол тілінде: *ядруу* немесе *чадан ядан* — әзер, әрең мағыналарын иеленсе, маньчжур тілінде: *шада* —шаршау, қалжырау, әлсіздену дегенді ұғындырады. Осы деректерге назар аударсақ *«жүдеу»* мен *«жадау»* арасында мағына жағынан айырмасы барлығын ажырату қиын емес. *«Жүдеудің»* дәл мағынасы *—еті* жұқарып, арықтау болса, ал *«жадаудың»* мағынасы жүдеудің нәтижесінен туған — шаршау, әлсіреу, әрең қозғалысқа түспек. Демек, *«жадау»* — себептен туған салдар. Осы жағынан да *«жадаудың»* *«жаяу»* сөзімен байланысы бар деген пікір онша нанымды бола бермес деген ойдамыз. Егер бұл көзқарасты қолдасақ, жадау — жаяу жүрудің ең басты себебі болмақ та, басқа іс-әрекеттен адам не басқа жан иелері жүдеп-жадауға ұшырамайтын сияқты көрінбек.
 
## Дереккөздер


Санат:Адам ажары
Жоңғылап тілетін тізбек

**Жоңғылап тілетін тізбек** (орыс. фрезернопильная линия) - сырықтау сұлба бойынша қалқан тұқымды бөренелерді бір жұпты диаметр тілінген материалдарға пішімдеп өңдейтін және технологиялық жаңқалар жасайтын тізбек. Өңделетін бөренелердің өлшемдері: жоғары ұшының диаметрлері 16 ... 30 см, ұзындықтары 4 ... 7,5 м.Өңдеу биіктігінің ең жоғары өлшемі 280 мм.
 
## Дереккөздер
Гдалий Исаакович Пинхасик

**Гдалий Исаакович Пинхасик** (1897, Одесса-1951, Омбы) — партия қызметкері, Қарағанды облысын алғаш ұйымдастырушылардың бірі. 

1918 жылдан КОКП мүшесі. Қазақстанда БК(б)П Орталық комитетінің шақыруы бойынша 1933 жылдан Өлкелік партия комитетінің бұқаралық үгіт бөлімі меңгерушісі, партияның 17-съезі жұмысының аяғына дейін хатшысы, өнеркәсіп-транспорт бөлімінің меңгерушісі. 1936 ж. қыркүйектен орталығы Қарағанды қаласы болып жаңадан ашылған Қарағанды облысының құрылуына байланысты Өлкелік комитеттің ұйымдастыру бюросының хатшысы болды. 1937 ж. мамырда облыстық партия конференциясында Қазақстан КП облыстық комитетінің 1-хатшысы болып сайланды. Пинхасик облыс партия ұйымын құруға, өлкенің өсіп-өркендеуіне үлкен үлес қосқан.

1 сайланған КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланып, халықтың зор сеніміне ие болды. Алайда «Правда» газетінің 1938 ж. 17 мамырдағы санында жарияланған «Аллилуйщина вместо большевисткой критики» деген мақаласында Пинхасик пен Лев Мирзоян (Қазақстан К(б)П ОК 1-хатшысы) қатты сынға алынады. Олар өздерін мадақтауға жол береді, кейбір сыналған адамдарды қорғайды деген айып тағылады. Мұның арты аталған адамдардың «халық жаулары» қатарына қосылып, жазаға кесілуіне әкеп соқты.

## Дереккөздер


Санат:1897 жылы туғандар
Санат:Одессада туғандар
Санат:1951 жылы қайтыс болғандар
Санат:Омбыда қайтыс болғандар
Санат:Рыбинск тұлғалары
Санат:Қазақстан КП Қарағанды облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 1-шақылымының депутаттары
Санат:КСРО-да қуғындалғандар
Санат:КСРО-да ақталғандар
Санат:КСРО ІІХК айрықша үштігі мүшелері
Тасберіштер

Құрамы мен пішіні тұрғысынан, немесе өзге де белгілері жағынан (мәселен, қаттылығы, яки беріктігі) қоршаған ортадан анық ерекшелене отырып, сол қоршаған ортаға тән кеибір құрамбөліктердің нақтылы нүктеде жинақтала "өсуі" нәтижесінде қалыптасатын аутигендік (хемогендік, немесе биохемогендік) минералдық құрамбөліктер шемені. Тасберіштердің сырт пішіні, мөлшері және бітім ерекшеліктері әртүрлі болып келеді. Алайда Тасберіштерге көбінесе жұмыр пішіндер (дөңгелек, сопақша, цилиндр пішінді, конус тұрғылас) тән. Тасберіштердің мм-ге де жетпейтін мөлшерден бастап (микротасберіштер), ондаған см-мен, тіпті м-мен өлшенетін мөлшеріне дейінгі аралықтағы түрлері ұшырасады. Синонимі - "сорындылар".

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Наурызбай батыр көшесі (Алматы)

right|thumb
Көшеге қазақтың қаһарман ұлы, көреген елші, жоңғарлардан қазақ жерін тазартуда айрықша ерлігімен танылған Шапырашты Наурызбай батыр Құттымбетұлының (1706-1781) есімі (Алматы қаласы әкімінің 23.10.1991 №15/398 шешімі) берілген. 

Халық жадында Наурызбай батырдың ерліктері жөніндегі аңыздар сақталып қалған. Алматы-Бішкек және Алматы-Қаскелең автомагистральдарының арасындағы биік төбеде жеті жұлдыз түріндегі гранит тұғырда атта отырған Наурызбай батырдың ескерткіші орнатылған. Көше Алмалы, Жетісу аудандарын қиып өтеді. Бір бағытты көше солтүстіктен оңтүстікке қарай Райымбек даңғылынан басталып, Тимирязев көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. Мақатаев, Гоголь, Төле би, Қарасай батыр, Абай, Сәтбаев көшелерін қиып өтеді. Бұрынғы атауы - Дзержинский көшесі. Көшенің ұзындығы - 3000 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Мостопоеэд-463 көшесі (Астана)

**Мостопоеэд-463 көшесі (Астана) **-Астана қаласындағы Сарыарқа ауданында орналасқан көше. Ұзындығы - 40,3 метр.
Мостопоезд - көпірлер мен өткелдер салатын және оларды жөндейтін арнайы поезд.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Жоңғылау-сырықтау тізбектері

**Жоңғылау-сырықтау тізбектері** (орыс. фрезерно-брусующие линии) - қабықтарынан аршылған диаметрлері 5... 16 см келетін бөренелері жоңғылап және аралап қажетті қималы араланған материал алу үшін, сонымен қатар технологиялық жаңқа жасау үшін қолданылатын жабдықтар.
 
## Дереккөздер