open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Биологиялық қауіпсіздік проблемалары ғылыми-зерттеу институты

**Биологиялық қауіпсіздік проблемаларының ғылыми-зерттеу институты** мемлекеттік еншілес кәсіпорны *(БҚПҒЗИ)* – ҚР Білім және Ғылым министрлігі Ғылым комитеті шаруашылық жүргізу құқығындағы ҚР Ұлттық биотехнология орталығы; Жамбыл облысы, Қордай ауданы, Гвардейский кентінде орналасқан.   

Оның құрамында 10 лаборатория, 8 бөлім, 1 бөлімше бар.
*Биопрепараттарды сүрлеу әдістері мен технологиялары; 
*Вирустық індеттерді балау және жіктеу; 
*Вирустардың молекулярлық биологиясы мен гендік инженериясы; 
*Торшалық биотехнология; 
*Микроорганизмдер жинаққор; 
*Құстардың вирустық ауруларын бақылау және алдын алу; 
*Зооноздық індеттерді бақылау және болжау; 
*Өсімдіктер иммунитеті; 
*Биопрепараттар технологиясын өнімдеу және бақылау лабораториялары жұмыс істейді.

1992 жылы ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігі Бас ветеринария басқармасына, 1993 жылы ҚР Білім және ғылыми министрлігі Ұлттық биотехнология орталығына (ҰБО), 1999 жылы ҚР Энергетика, индустрия және сауда министрлігіне, 2001 жылдан ҚР Білім және ғылыми министрлігі Ұлттық битехнология орталығына қарайтын болды. ҚР ғылыми-техника бағдарламаларын орындау нәтижесінде (БҚПҒЗИ) 19 ұсыным, 16 әдістемелік, 8 нормативтік-техника құжаттамалар жиынтығы, 1 нұсқаулық, 2 поксвирустардың 6 штамына генетика ұсыныс төлқұжаттар жасалды. Зерттеу материалдары бойынша 84 ғылыми еңбектер жарияланды, 17 өнертабыстарға сұраныс беріліп, 6 патент алынды.

## Дереккөздер

## Ресми сайты

* https://www.biosafety.kz/KK/ 

Санат:Қазақстанның ғылыми мекемелері
Санат:Жамбыл облысы кәсіпорындары
Санат:1958 жылы құрылған ғылыми институттар
Санат:Эпидемиология
Санат:Вирусология институттары
Санат:Қазақстанның фармацевтикалық компаниялары
Сергей Арзамасов

**Сергей Арзамасов** (9 мамыр 1971 ж.Шымкент қаласы) – женіл атлетикадан халықаралық дәрежедегі спорт шебері. Алғашқы бапкері - М.Гоннота. Үш мәрте қарғудан 10-Азия чемпионатында (1993, Манила, Филиппин) және 12-Азия ойындарында (1994, Хиросима, Жапония) қола, 13-Азия ойындарында (1998, Бангкок, Тайланд) алтын медаль иегері. 2-Шығыс Азия ойындарының (1997, Пусан, Оңтүстік Корея) жеңімпазы. Ғ.Қосанов атындағы халықаралық турнирдің (1995, 1997, 1998, 1999) жүлдегері.
## Сілтемелер
Балакеш Ермағанбетов

**Балакеш Ермағанбетов** (1892, қазіргі Арал ауданы Жігер ауылы – 1989) – еңбек ардагері, Социалисттік Еңбек Ері (1947). «Арал» кеңшарында жылқышы, кейіннен шопан болды. 1947 жылы Ермағанбетов 100 биеден 100 құлын алған. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған (1944).

Санат:Арал ауданында туғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Оккультизм

**Оккультизм** () – ғылыми зерттеуге келмейтін ғажайыптар мен тылсым күштердің бар екенін мойындайтын және олармен өзара іс-қимылдың ерекше әдістерін жасайтын ілім. 

19-ғасырда мистик. ағым ретінде пайда болған оккультизм барлық заттар тұтастықты, жиынтықты құрайды, олардың арасында мақсатты қатынастар болады деген теорияға негізделеді. Оған ‘’магия, теософия, спиритизм’’ секілді әртүрлі ілімдердің мистик. бағыттары жатады. Оккультизм тәжірибелік мақсаттар үшін пайдалану мүмкін деп есептейтін жасырын табиғи күштерді зерттеумен шұғылданады. 

## Дереккөздер

Санат:Оккультизм
Санат:Философиялық бағыттар мен мектептер
Санат:Дін
Оккупация

нобай|Қытай территориясын Жапон империясының оккупациялауы
**Оккупация** ( – басып алу) – халықаралық құқықта бір мемлекеттің аумағын (немесе жерінің бір бөлігін) басқа мемлекеттің (немесе мемлекеттердің) әскер күшімен уақытша басып алуы; бір мемлекеттің қарулы күштерінің басқа мемлекеттің немесе бірнеше мемлекеттердің территориясын уақытша басып алуы және оккупациялаған күштердің әскери әкімшілігі билігін құру.

Әскери оккупацияның тәртібі құрғақтағы соғыстың заңдары туралы 1907 жылғы 4 Гаага конвенциясында, соғыс кезінде бейбіт халықты қорғау туралы 1949 жылғы Женева конвенциясында және басқа да халықар. келісімдерде белгіленген. Әскери оккупация уақытша болады да, басып алынған аумақтың саяси тағдырын өзгерте алмайды және басып алушылар мұндай аумақтың егемендігіне ие болмайды, басқыншы мемлекеттің заң тәртіптері басып алынған аумаққа орнатылмайды. Қазіргі халықаралық құқық нормалары бір мемлекеттің басқа бір мемлекетке заңсыз басып кіруіне жол бермейді.

## Дереккөздер


Санат:Халықаралық құқық
Санат:Оккупация
Печенегтер

thumb|alt=A.|left
**Печенегтер**, сондай-ақ **Бешенектер** (түрк. өз атауы — *Becěnek*, ор.-ғасыр. грек. *Πετσενέγοι*, немесе *Πατζινάϰαι*, ор.-ғасыр. лат. *Pacinac*, көне ор. — *печенегъ*) — орта ғасырлардағы тайпалар одағы. Грек тілінде пачынах, түрікше бажанак немесе бәжәнәк, славян тілдерінде печенег аталған тайпа атауының этимологиясы әлі анықталған жоқ. Ғылыми әдебиеттерде Печенегтер көне түркі көшпелілерінің сармат және фин-угор тайпаларымен араласуы нәтижесінде қалыптасқан деп есептелінеді. Антропология жағынан моңғол тектес нәсілдің аздаған үлесі байқалатын еур. нәсілге кіреді.

Печенегтер түркі тілінде сөйлеген. С.Г. Кляшторный б.з. 1-мыңжылдығының ортасында печенег-кангарлар тұрағы Қанға, яғни Сырдарияның орта ағысы болды деп көрсетеді. М.Қашқари: “Бажанак — Рұмға жақын жайласқан түрік тайпасы. Бажанак — оғыз руларының бірі. Бәженек деп те аталады” деп жазады.

8 — 9 ғасырларда Печенегтер Еділ мен Орал аймағында өмір сүрген. 9-ғасырдың соңына қарай оғыздар, хазарлар, қимақтардың қысымымен батысқа қарай жылжиды. Қара теңіз далаларында көшіп жүрген венгрлерді ығыстырып, Еділ мен Дунай аралығындағы аймаққа орнықты.

Олар батыс және шығыс тармақтарға бөлінген 8 тайпа, 40 рудан құралды. Тайпаларды жиындарда сайланатын көсемдер басқарды. 915, 920, 968 жылдары Печенегтер Руське бірнеше рет жорық жасады. Киев кінәздары Игорь мен Святослав 944, 971 жылы олармен одақтасып, Византия мен Дунай Бұлғариясына қарсы соғысты. 972 жылы Печенегтердің Курей ханы Святослав Игоревичтің жасағын талқандайды. Бұдан кейін де Руське, көрші елдерге әлсін-әлсін жорық жасап тұрды. 1036 жылы Ярослав Мудрый Киев қаласының түбінде Печенегтерге күйрете соққы беріп, олардың Руське шабуылын тоқтатты. X — XI ғасырларда Печенегтер Византияны ішкі-сыртқы саясатта қолдап тұрған. X — XII ғасырларда олардың біраз бөлігі Венгрияға қарай ығысқан. XIII — XIV ғасырлар шенінде Печенегтер ыдырап, түрік тілді, сондай-ақ венгр, орыс, т.б. халықтармен сіңісіп, осы халықтардың этн. тарихында өз ізін қалдырды.

## Дереккөздер
* «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том

Санат:Ортағасырлар
Санат:Халықтар
Ақрап Құдайбергенұлы Жұбанов

**Жұбанов Ақрап Құдайбергенұлы** (7.11.1927 жылы туған, Ақтөбе қаласы) – *суретші, Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері (1989)*. Алматы театр және көркемсурет училищесін (1947), Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) жоғарғы көркем-кәсіби училищесін (1958) бітірген. 1947 – 48 жылдары орта мектепте, 1949 – 52 жылдары Петропавл педагог училищесінде мұғалім болды. 1958 – 59 жылдары Қазақстан ғылым академиясының өнертану секторының кіші ғыл. қызметкері, 1959 – 60 ж. Қазақстан Суретшілер одағының шығарм. секциясы бастығының орынбасары, 1960 – 62 жылдары Қазақстанның Жергілікті өнеркәсіп мин-нің бас суретшісі, 1962 – 63 жылдары Әдебиет және өнер институтының кіші ғылым қызметкері, 1963 – 82 жылдары Алматы көркемсурет училищесінің директоры, 1982 – 84 жылдары Алматы қалалық атқару комитетінің Бас архитектура-жобалау басқармасында бас суретшісі, 1984 – 92 жылдары Алматы көркемсурет училищесінің директоры қызметтерін атқарды. 1992 жылдан зейнет демалысында. Жұбанов Ақрап Құдайбергенұлы – Қазақстанның “Атакент” іскерлік-ынтымақтастық орталығының “Қазақстан” (1959), “Жеңіл өнеркәсіп” (1960), “Қазақстанның ауыр өнеркәсібі” (1966 – 67) павильондарын, Алматыдағы геология музейін (1968) безендіру жобасы авторларының бірі.

## Сілтеме


Санат:Қазақстан суретшілері
Төкешева Бағира

**Төкешева** Бағира (18 Сәуір 1950 жылы туған, Жамбыл облысы Мерке ауданы Т.Рысқұлов ауылы) – медицина ғылымының докторы (2002).

## Қысқаша өмірбаяны:
1972 жылы Алматы мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университеті) бітірген.
1972–1976 жылдары Жамбыл облысы Тараз қалалық ауруханасында дәрігер.
1976 жылдан Қазақ кардиология ғылыми-зерттеу инстиутында ғылыми қызметкер болып жұмыс істейді.

*«Немедикаментозные методы в комплексном лечении больных инфарктом миокарда»* тақырыбында докторлық диссертация қорғады. *«[[Жүрек]] [[инфаркт]]ін емдеуде [[физика]]лық факторлардың қолданылуы»* монографиясы бар.

## Дереккөздер:


Санат:1950 жылы туғандар
Палеозоология

**Палеозоология** (*палео*… және зоология) – геологиялық өткен дәуірлерде тіршілік етіп, өліп біткен қазба жануарлардың құрылысын, таралуын, өзара және осы кездегі жануарлармен туыстық қатынасын зерттейтін ғылым: палеонтология мен зоология саласы. 
Қазақстанда қазба жануарлардың жекелеген қалдықтары **18 ғасырдың 2-жартысында** табылды. **Палеозоология** саласындағы жүйелі зерттеулер кеңес дәуірінде басталды. Қазақстан Ғылым Академиясының **Зоология** институты (омыртқалы жануарлар бойынша), **Геология** институты (омыртқасыз жануарлар бойынша), т.б. ғылыми орталыққа айналды. Республикада антропоген сүтқоректілерінің атласы жасалып, гиппарион және антропоген фаунасы, еттұмсықтылар туралы деректер жүйеге келтірілді; көне дәуірде Қазақстанда тіршілік еткен тасбақалар табылған жерлер жөнінде мәліметтер жиналды. Трилобиттер, брахиоподтар, басаяқты моллюскалар жөніндегі зерттеулер қосылды. “Қазақстан фаунасы мен флорасының тарихы жөніндегі материалдар” атты көп томдық жинақ жарық көрді. **Палеозоология** жетістіктері корреляциялық, стратиграфиялық сұлбалар мен геологиялық карталар жасау үшін пайдаланылады.. 
## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Тарих
Жақсылық Арзымбетов

**Жақсылық Арзымбетов** (1947, Төле би ауданы Әңгір-Ата ауылы – 1998, Сарыағаш ауданы) – Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1994). Алматы халық шаруашылығы институтын бітірген (1969). Мамандығы бухгалтер-экономист-қаржыгер. Еңбек жолын Қазығұрт (бұрынғы Ленин) ауданында Жданов атындағы кеңшарда экономист болып бастаған. 1987 – 91 ж. облыстық шаруалар одағы мен ұжымшарлар кеңесі басқармасында тексеру-нұсқаушы, ұжымшар істерін ұйымдастыру, экономикалық нұсқау бөлімдерінің бастығы қызметтерін атқарды. 1991 – 94 ж. «Жақсылық» коммерциялық шаруалар банкінің төрағасы, 1994 ж. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің несие-салық саясаты жөніндегі комитетінің банк жүйесі жөніндегі қосымша к-тінің төрағасы, ҚР Ұлттық банк басқармасының мүшесі болып сайланған. 1995 ж. ҚР мемлекеттік экспорт-импорт, несие беру банк департаментінің директоры қызметіне тағайындалды. Сонан кейін облыстық мемлекеттік мүлікті басқару жөніндегі аумақтық комитетінің төрағасы болды. 
## Сілтемелер


Санат:Тұлғалар
Палеоклиматология

**Палеоклиматология** *([[грек тілі|грекше]]: palaios — ертедегі, ежелгі)* — өткен геологиялық дәуірлерге тән Жер климаттарын зерттейтін ғылым саласы. Палеогеографиямен тығыз байланысты. Ертедегі климат жағдайы шөгінді тау жыныстарының заттық құрамы мен қатпарлык белгілері, организмдердің қазба қалдықтары және өзге де көптеген геологиялық көрсеткіштер арқылы қайта анықталады.

Сурет:Recon 2.JPG
Сурет:Recon 2.JPG


Палеоклиматология – Жердің өткен дәуірлердегі климаты және климаттық тарихы туралы ғылым.

Палеоклиматология
– палеогеография ғылымының маңызды бір саласы. Ол палеозойдан бергі уақыттың ғана климаттық жағдайын сипаттай алады. Климат жағдайы шөгінді тау жыныстарының заттық құрылымы мен текстуралық ерекшеліктері бойынша және құрып біткен организмдер қалдықтарының сипатына қарай анықталады. Жер атмосферасының геологиялық дәуір өткен сайын құрамы өзгерді; су буы мен көмір қышқыл газының мөлшері кеміп, оттектің үлесі арта түсті. Палеогеографиялық зерттеулер нәтижесінде Жер бетінде ұзаққа созылған жылы және суық кезеңдер болғаны анықталды.

Палеоклиматология стратиграфия, палеонтология және геоморфологиямен тығыз байланысты; геохимияның, геофизиканың және палеомагниттіліктің тәсілдерін пайдаланады. Палеоклиматология жер климатының даму тарихын зерттеумен қатар болашақтағы климаттың өзгеруіне болжамдар жасайды.

## Дереккөздер</span>


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Болат Ахметұлы Жұбанов

**Болат Ахметұлы Жұбанов** (4.2.1929 жылы туған, Ақтөбе облысы, Темір ауданы 9-а.) – ғалым, химия ғылым докторы (1968), профессор (1969), Қазақстан Ғылым Академиясының академик (1975), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1979). 

Әлімұлы тайпасының Шекті руынан шыққан.

Мәскеу химия-технология институтын (1952) және оның аспирантурасын (1955) бітірген. 1955 – 56 жылдарын КСРО Ғылым Академиясының Элементорганикалық қосылыстар институтының кіші ғылым қызметкері, 1956 – 68 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының Химия ғылымдары институтының кіші, аға ғылым қызметкері, директоры (1968 – 88), 1972 – 94 жылы Қазақстан Ғылым Академиясыныңның Химия-технология ғылымдары бөлімшесінің академик-хатшысы, 1963 – 69 жылдары ҚазМУ-дің жоғары молекулалық қосылыстар химиясы кафедрасының ұйымдастырушысы және меңгерушісі әрі профессоры болды. 1969 жылдан Қазақстан Ғылым Академиясының Химия ғылымдары институтының полимерлер синтездеу лабараториясының меңгерушісі. Негізгі ғылыми еңбектері макромолекула түзілу процесін зерттеуге, жаңа мономерлерді, жылуға және отқа төзімді, медицинада қолданылатын полимерлерді, композициялық материалдарды алуға арналған. Поликонденсациялық процестердің теориясы мен практикасын дамытуға үлкен үлес қосты. “Ассоциативті поликонденсация” деп аталатын полимер түзілудің жаңа процесінің негізгі принциптерін жасады. Бұл принциптер көпфункционалды мономерлерді қолдану арқылы полимерлерді синтездеудің жаңа әдісін жасауға мүмкіндік туғызды. Жұбанов полимерлер алуға мүмкіндік беретін поликонденсациялық процестер катализінің ғылыми негіздерін жасады. Жаңа дәрілік препараттар – анальгетиктер, анестетиктер, туберкулез бен қатерлі ісікке қарсы және кардиотропты заттар алды. Қазақстан Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1984).

## Шығармалар
Шығармалар: Введение в химию поликонденсационных процессов, А.-А., 1974; Новые термостойкие гетероциклические полимеры, А.-А., 1979 (соавт.); Атлас инфракрасных спектров некоторых гетероциклических мономеров и полимеров, А.-А., 1984 (соавт.); Координация и катализ полимеризации олефинов, А.-А., 1987 (соавт.).

## Дереккөздер
Октябрьское (Шығыс Қазақстан облысы)

**Октябрьское** — Шығыс Қазақстан облысы, Шемонаиха ауданындағы ауыл, Октябрь ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шемонаиха қаласынан солтүстік-батысқа қарай 3 км жерде, Үбі өзенінің оң аңғарында, орманды алқапта орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1932 жылы ауыл шаруашылығын ұжымдастыруға байланысты қаланған. 1932-96 жылдары сүт өндіретін Шемонаиха кеңшарының орталығы болған. Кеңшар негізінде шаруа қожалықтары құрылды. Ең жақын темір жол станциясы – Шемонаиха (3 км).

## Дереккөздер

Санат:Шемонаиха ауданы елді мекендері
Құдас Арқабаев

**Құдас Арқабаев** (1902, Түркістан ауданы Шаға ауылы туған – 1976, Созақ ауданында қайтыс болды) – Cоциолистік Еңбек Ері (22.3.1966).

Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен.

1928 – 41 ж. тоқыма кәсіпорны мен тау-кен өндіріс орнында жұмыс істеді. 1942 – 45 ж. Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысты. 1945 – 57 ж. «Үштөбе» ұжымшарында аға шопан, қой фермасының меңгерушісі, 1957 жылдан Созақ ауданының «Жартытөбе» кеңшарында жұмысшы, аға шопан болды. Ленин орденімен, медальдармен марапатталған.

## Сілтемелер
Есет Құдайбергенұлы Жұбанов

**Есет Құдайбергенұлы Жұбанов** (22 қараша 1929 жылы туған, Ақтөбе қаласы — 2007 жылы қайтыс болды) – ғалым, филология ғылымдарының докторы (1997), профессор (1996). Әкесі - Құдайберген Жұбанов.

Әлімұлы тайпасының Шекті руынан шыққан.

1936 ж. Алғашқы білім жолын Алматыдағы №12 қазақ орта мектебінен бастайды.

1938-1943 ж. ауылға көшіп келіп, «Қызылжар» жеті жылдық мектебінде оқуын жалғастырып, мектебіндегі оқуын  өте жақсыға бітіреді.

1944-1946ж. Ақтөбе қаласындағы Н.Байғанин атындағы 2 жылдық мұғалімдер институттыңың дарялық курсын аяқтап, осы институттың қазақ тілі мен әдебиеті бөлімшесіне қабылданды.

ҚазПИ-ді (қазіргі ҚазҰПУ) бітірген (1951). 1951 –57 жылдары Петропавл педагог училищесінің оқытушысы, Солтүстік Қазақстан облысының мұғалімдер білімін жетілдіру институтының бөлім меңгерушісі, оқу бөлімінің нұсқаушысы, “Қазақстан мұғалімі” газетінің қызметкері, 1957–1959 жылдары Тіл және әдебиет институттында ғыл. қызметкер, 1959–1961 жылдары осы институттың аспиранты, 1962–1991 жылдары кіші, аға ғылым қызметкер болған. 1991 жылдан Ақтөбе мемлекеттік университетінде доцент, жұбановтану лабораториясының меңгерушісі қызметін атқарады. Негізгі ғылыми-зерттеу жұмыстары қазақ эпостарының тілін, әдеби тіл тарихын талдауға арналған.

## Шығармалар
* Литературно-лингвистические особенности “Козы-Корпеш – Баян-Сулу”. А., 1967;
* Эпос тілінің өрнектері. А., 1978;
* “Қозы Көрпеш – Баян сұлу” эпосының текстологиясы, А., 1994;
* Қазақтың ауызекі көркем тілі. А., 1996;
* Халық әдеби тілін зерттеудің лингвистикалық аспектілері. А., 1997.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Профессорлар
Пешковка

**Пешковка** — Қостанай облысы Фёдоров ауданындағы ауыл, темір жол бекеті, Пешков ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Фёдоровка ауылынан солтүстік-батысқа қарай 22 км жерде.

## Халқы
1999 жылы ауылдың тұрғындары 3564 адам (1830 ер адам және 1734 әйел адам) болса, 2009 жылы 2912 адамды (1418 ер адам және 1494 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1901 жылы қаланған. 1939–59 жылдары ұжымшардың, 1960 жылдан астық кеңшарының орталығы болды. Кеңшар негізінде 1996 жылы Пешковкада астық өндірумен айналысатын бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. Ауыл Қостанай — Челябинск автомобиль және темір жол бойында орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Фёдоров ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Көпсекбай Төлебаев

**Төлебаев** Көпсекбай Ратқұлұлы (1 Қыркүйек 1950 жылы туған, Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы Қылышбай ауылы) – техника ғылымының докторы (2009), профессор (2006).

## Қысқаша өмірбаяны:

1973 жылы Қазақ политехникалық институтын (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. 
1973–1995 жылдары *«Алматыгипрогор»* мемлекеттік жобалау институтында инжинер, инжинер-конструктор, жобалау ұйымының директоры. 
1995–2000 жылдары Қазақ Бас сәулет-құрылыс академиясында аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі болды. .
2001 жылдан *«Алматыгипрогор-1»* Акционерлік қоғамының директоры.

## Еңбектері:
*«Теоретические основы расчета конструкции защитных сооружений дорог и прогнозные оценки опасности горных природных явлений»* тақырыбында докторлық диссертация қорғады. Төлебаев көптеген азаматтық-тұрғын үй құрылысы нысандарының авторы. 90-нан астам ғылыми жарияланымның авторы. 30 өнертабыстың иегері. Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1984).

## Дереккөздер:


Санат:1950 жылы туғандар
Жақсылықбай Тәжібаев

**Жақсылықбай Тәжібаев** (1931 жылы туған, Тараз қаласы) – облыстың құрметті азаматы (2001). 2-дүниежүзілік соғыс кезінде пошташы болып еңбек етті. 1946 – 1956 жылдары байланыс тораптарының аудан бөлімдерінің бастығы, 1956 – 1984 жылдары Жамбыл қаласының байланыс кеңсесінің бастығы, 1984 – 1995 жылдары облыстық өндірістік-техникалық байланыс басқармасының бастығы. Облыстағы байланыс саласын дамытуға қосқан үлесі үшін оған «Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген байланыс қызметкері» атағы берілген. Бірнеше медальдармен марапатталған.

## Сілтемелер


Санат: Тұлғалар
Санат: Байланыс
Ақан Құрманов ауылы

**Ақан Құрманов ауылы** (2015 жылға дейін — *Октябрьское*) — Ақмола облысы Атбасар ауданындағы ауыл, Ақан Құрманов ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Атбасар қаласының оңтүстік-батысында 25 км жерде, Есіл өзенінің сол жағасында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1954 жылы тың және тыңайған жерлерді игеруге байланысты қаланған. 1954 – 96 жылдары Самарский астық кеңшарының орталығы болған. Кеңшар негізінде Октябрьскоеде және округтегі Қаракөл, Қосбармақ ауылдарында ‘’Ақан Құрманов’’ ЖШС жұмыс істейді. Ең таяу темір жол станциясы – Атбасар (25 км).

## Дереккөздер

 

Санат:Атбасар ауданы елді мекендері
Пеш

thumb|upright|Тарихи пеш
**Пеш** — отын жағу, электр энергиясын түрлендіру нәтижесінде алынған жылуды ғимараттарды жылытуға, материалдар мен бұйымдарды жылулық өңдеуге, т.б. мақсаттарға қолдануға мүмкіндік беретін құрылғы. Пеш жылу алынатын бөліктен, өңделмекші материалдар мен бұйымдар орналастырылатын жұмыстық кеңістіктен, бұйымдарды суытуға арналған жылу әкеткіштен, отын немесе электр энергиясын жеткізетін бөліктен, отын жанғанда бөлінетін қалдық заттарды сыртқа шығаратын құрылғыдан, материалдар мен бұйымдарды Пешке салатын, тасымалдайтын механизмнен, Пешті автоматты басқару жүйесінен, жанудан бөлінген газдардың қызуын пайдалануға мүмкіндік беретін арнайы құрылғылардан т.б. тұрады.
thumb|left|upright|Лабораториядағы техникалық пеш
thumb|upright|Тас пісіретін пеш
Пайдалану мақсатына қарай Пештер *тұрмыстық және өнеркәсіптік* болып бөлінеді. Тұрмыстық Пештің тағам даярлауға және үй жылытуға арналған түрлері бар. Бұлар көбінесе күйдірілген кірпіштен қаланады. Өнеркәсіптік Пешке заттардың ылғалдылығын кетіретін кептіру Пеші, ерітінділерді буландыратын Пеш, материалдардың агрегаттық күйін өзгертпей қыздыратын Пеш (қыздыру Пеші), заттардың механикалық қасиеттерін өзгертуге арналған терм. Пеш, минералдық шикізаттың құрылымы мен құрамын өзгертетін күйдіру Пеші, материалды сұйық күйге ауыстыруға, яғни балқытуға арналған Пеш (Мартен Пеші, Ватержакетті Пеш), т.б. болып бөлінеді. Арнайы әдістермен қыздырылатын Пештер де (мысалы, плазмалық Пеш, оптикалық Пеш, гелиопеш, т.б.) болады. Қазіргі заманғы шойын пештері-каминдер жоғары тиімділікпен жұмыс істейді және жылу жинақталған кезде және ұзақ уақыт бөлмеде болған кезде оны ұзақ күйдіру (ыдырау) режиміне ауыстыруға болады.

## Дереккөздер

Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Интерьер
Палеомагниттілік

**ПАЛЕОМАГНИТТІЛІК** – өткен геологиялық дәуірлердегі геомагниттік өрістің тау жыныстарында сақталуы. Бұл магниттелудің шамасы мен бағыты тау жыныстарының түзілу кезіндегі (бұдан млн., жүздеген млн. жыл бұрын) жер бетінің берілген нүктесінде пайда болған магнит өрісінің бағыты мен шамасына сәйкес келеді. **Палеомагниттілік** геомагнит өрістің эволюциясын зерттеуге мүмкіндік береді. 20 ғасырдың 50-жылдарынан бастап жүргізілген **Палеомагниттілік** зерттеулердің қортындысы мынадай: 
# Шамамен 600 млн. жыл аралығында геомагниттік өрістің шамасы айтарлықтай өзгерген жоқ. 
# Жердің геомагнит полюстері соңғы 500 – 600 млн. жыл ішінде өз орындарын ауыстырып, қозғалып отырған.
# Геомагниттілік өріс өз бағытын белгілі бір уақыт аралығында қарама-қарсы бағытқа өзгертеді. Оны геомагниттік өрістің инверсиясы деп атайды.

Өткен геологиялық дәуірлердің магнит өрісін палеомагнитология ғылымы зерттейді.

## Дереккөздер</span>
Пивень Дмитрий Иванович

**Пивень Дмитрий Иванович** (2.5.1943 жылы т., Украина, Хмельницкий облысы) — әскери қайраткер, генерал-майор (1995). Ульяновск әскери-техникалық училищесін (1963), тыл және транспорт әскери академиясын (1985) бітірген. 1963 — 72 жылдары әскери бөлімдерде жанар-жағар май заттарымен жабдықтау бөлімінің бастығы, 1972 — 89 жылдары әскери округтердің штабтарында әскери құрама қызметінің бастығы, 1989 — 91 жылдары Түркістан әскери окр. бірлестігінде штаб бастығының орынбасары қызметтерін атқарды. КСРО тарағаннан кейін 1992 — 94 жылдары ҚР ҚК Бас штабында бөлім бастығы, 1994 — 97 жылдары Бас штаб бастығының орынбасары болды. 1997 жылы зейнет демалысына шықты. Пивень бірнеше медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том

Санат:Тұлғалар
Мұхамеджан Хакімұлы Фаризов

**Мұхамеджан Хакімұлы Фаризов**(12.10.1904, Қостанай облысы Семиозер ауданы Қаражар ауылы –12.9.1988, Алматы қаласы) – медицина ғылымының кандидаты (1937), профессор (1967), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген дәрігері (1947).

2-дүниежүзүлік соғысқа қатысқан.
Алғашында Орынбор қаласындағы рабфакта (1922–24) оқып білім алды. 
Қазан мемлекеттік университетінің медицина факультетін (1929) бітірген соң Алматы қаласының ауруханаларында терапевт (1929–33), Жамбыл облысы Мерке ауданында дәрігер (1933–34), Шымған санаторийінде бас дәрігер (1934–37), Қазақ мемлекеттік медицина институтында ассистент,доцент (1937–38, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті), кафедра меңгерушісі, профессор (1938–41 және 1947–76), 2-дүниежүзүлік соғыс жылдары Мәскеу мен Курск қалаларында, Орталық округтік госпитальда дәрігер, ординатор, бөлім меңгерушісі және эвакуациялық госпитальдың бастығы (1942–47) болып жұмыс істеді; 
1964 жылдан өмірінің соңына дейін Бүкілодақтық невропатологтар мен психиатрлар қоғамы төралқасының мүшесі әрі
Республика невропатологтар мен психиатрлар қоғамының төрағасы болды. 
1976 жылдан Республикалық 2-аурухананың бас кеңесшісі қызметін атқарды. 
## ''Мұхамеджан Хакімұлы''
*1934 жылдан невропатология ғылымы бойынша маманданып, безгек, бруцеллез, тұмау, т.б. жұқпалы ауруларға ұшырағандардың жүйке жүйесіне ғылыми-тәжірибелік зерттеулер жүргізеді;
*соның нәтижесінде республикада тұңғыш рет невропатология бойынша кандидаттық диссертация қорғаған.
*Оның невропатология саласына арналған 80-нен астам ғылыми еңбегі жарық көрді.
*Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер:</span>


Санат:Тұлғалар
Окуляр

**Окуляр** (лат. ocularіs – көз) – оптикалық жүйенің (көру түтігінің, микроскоптың, телескоптың, дүрбінің, т.б.) обьектив беретін оптикалық шын кескінін үлкейтіп көрсетуге арналған бөлігі. Окуляр өзінен өтетін сәулелер шоғын жинақтайды. Алғашқы окулярды көру түтігінің бір бөлігі ретінде Г.Галилей (1609) жасаған. 17 ғасырдың орта кезінде Х.Гюйгенс, ал 18 ғасырдың соңында Дж.Рамсден окулярды жетілдіре түсті. 19 ғасырдың соңында әскери мақсаттағы окулярдың күрделі линзалы түрлері жасалды. Бұлардың көру бұрышы 100°C-қа дейін арттырылды. Окулярдың басты оптикалық қасиеттеріне фокус аралығы, көру өрісінің бұрышы, “шығу қарашығына” дейінгі қашықтық жатады. ‘’Анохроматтық микроскоптарда компенсациялы, автоколлимациялы’’ деп аталатын ерекше окулярлар пайдаланылады.

## Ішкі сілтемелер
* Oптикалық жүйе	 
* Г.Галилей
## Сыртқы сілтемелер
## Дереккөздер


Санат:Фототехника
Санат:Оптикалық құралдар
Санат:Линзалар
Арыс ақиқаты

**«Арыс ақиқаты»** – аудандық газет. Алғашқы редакторы Есберген Қайырбеков. Тарихы 1935 жылғы 3 наурыздан басталады. 1936 – 38 ж. Халық Ахметов, 1938 – 42 ж. Сейітжаппар Ыдырысов редактор болған. Соғыс жылдарында газетте ақын Жазықбай Әлиев жұмыс істеді, сатирик Садықбек Адамбеков жауапты хатшы қызметін атқарды. 1962 ж. аудан таратылған тұста төрт жылдай шығарылмай, 1966 ж. Бөген ауд-на қаратылып, Арысқа қала мәртебесі берілгенде «Социалистік жол» атауымен шығып келген басылым Пайыз Кәдеевтің жетекшілігімен «Коммунизм таңы» болып қайта шыға бастады. 1989 ж. бір аудан Бөген және Арыс болып екі ауданға қайта бөлінді. 1990 ж. бүгінгі атауы беріліп, редакторлығына Сабырхан Әлібекұлы тағайындалды. Содан бері үздіксіз жарық көріп келе жатқан басылым қоғамдық-саяси газет ретінде үш мыңдай данамен 8 бет болып шығудауылы 
## Сілтемелер


Санат:Түркістан облысы газеттері‎
Санат:Қазақ тілді газеттер
Медеу Уәлиханұлы Арынбаев

**Медеу Уәлиханұлы Арынбаев** (1967 жылы 5 наурызда Түркістан облысы Сарыағаш ауданы Дарбаза кентінде туған) — әнші, композитор. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2015). "Алтын Адам" ұлттық сыйлығының иегері (2002). Қазақстан Республикасының мәдениет саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері.

## Толығырақ
* Медеу Уәлиханұлы Арынбаев 1967 жылы 5 наурызда Түркістан облысы Сарыағаш ауданы Дарбаза кентінде дүниеге келген.
* 1990 жылы Ташкенттегі эстрадалық студиясын бітірген.
* 1990 - 1995 жылдары Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің музыкалық - педагогика факультетін бітірген.
* 1992 жылы «Жас қанат» республикалық жас орындаушылар конкурсына қатысып, екінші орынды иеленеді.
* 1995 - 1997 жылдары Гүлдер ансамбльінің солисті.
* 1997 жылы "АБК" эстрадалық тұңғыш трисының әншісі әрі жетекшісі болды. (құрамында Қыдырәлі Болманов, Ерлан Көкеев).
* қазіргі таңда жеке шығармашылықта. Ән салып қана қоймай өзі де ән жазады.

## Жетістіктері
* 1992 жылы «Жас қанат» республикалық жас орындаушылар конкурсына қатысып, екінші орынды иеленеді.
* 1993 жылы "Мелодия прута" халықаралық әншілер байқауының гран-при бас жүлдесінің иегері. (Молдова).
* 1994 жылы Азия дауысы халықаралық байқауның дипломанты.
* 1994 жылы Түркияда өткен «Помоколи» конкурсында ФИДОФ дипломын иеленіп, лауреат атанды.
* Медеу Арынбаевтың кең таралған музыкалық альбомдары: «Өмiр өзен», «Любимая, нежная», «Слова любви», «Туған жердей жер болмас».

## Отбасы
* жұбайы қайтыс болған.
* Ұлы Дәулетті және қызы Даянаны тәрбиелеп отыр.

## Марапаттары
* 2002 жылы "Алтын адам" ұлттық жыл таңдауы сыйлығының иегері
* 2003 жылы "Қазақстан Республикасының Мәдениет қайраткері" атағы
* 2014 жылы "Астана жұлдызы" ұлттық музыка жүлдесінің «Жігіттер арасындағы үздік орындаушы» аталымы бойынша жүлде иегері. (Астана)
* 2015 жылы Қазақстан халқы ассамблеясының құрмет грамотасы
* 2015 жылы 3 желтоқсандағы елбасының жарлығымен "Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері" құрметті атағымен марапатталды
* 2016 жылы ҚР тұңғыш президентінің мәдениет пен өнер саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері.

Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері
Санатбек Тәжібай

**Санатбек Тәжібай** (9 ақпан 1939 жылы туған, Жуалы ауданы, Талапты ауылы) – ғалым, техника ғылымдарының докторы (1990), профессор (1990).

* Мәскеу инженер-құрылыс интитутын бітірген (1961). 
* 1961 – 1962 жылдары Қазақ политехникалық интитутында (*қазіргі ҚазҰТУ*) оқытушы. 
* 1962 – 1965 жылдары Мәскеу электрондық машина жасау интитутының аспиранты. 
* 1965 – 1967 жылдары Қазақ политехникалық интитутында аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, декан қызметін атқарды.

## Ғылыми еңбектері
Тәжібайдың ғылыми еңбектері машина жасау өнеркәсібінің мәселелеріне арналған. Ол механизмдер мен машиналардың ғарышта жұмыс істеу қабілеттілігін зерттеді. Осы зерттеу нәтижелері Ай бетінде еркін қозғалған *«Луноход»* аппаратының ішпектерін (подшипниктерін) жасауға негіз болды.

* 120 ғылыми мақалалардың
* 8 оқу құралының
* 1 монографияның
* «Машина бөлшектері»
* «Қолданбалы механика» атты кітаптардың авторы.

## Дереккөздер


Санат:9 ақпанда туғандар
Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Жуалы ауданында туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетінің профессорлары
Балабақша

thumb| alt=A.| ''Балабақша''.

**Балабақша** — мектеп жасына дейінгі балаларды тәрбиелейтін мекеме. Мұндай мекеменің ең алғашқы үлгісін неміс педагогы Фребель (1702—1852) ұйымдастырған (1837). Еліміздегі тұңғыш Балабақша Алматы қаласында 1917 жылы ұйымдастырылып, онда 100-ге тарта бала тәрбиеленді. 1919 — 1920 жылдары Қызылорда, Торғай, Орынбор, Орда, Қостанай қалаларында 115 Балабақша жұмыс істеді. 1997 жылы ҚР бойынша барлығы 1419 Балабақша жұмыс істеп, 162.2 мың бала тәрбиеленді. Олардың 425-і (18,2 мың бала) қазақ, 994-і (114,0 мың бала) орыс тілдерінде тәрбие жұмысын жүргізді. Балабақшада тәрбие, білім беру жұмыстары баланың жас ерекшелігіне, күн режиміне сәйкес жасалған бағдарламалар арқылы жүзеге асырылады (қазіргі Мектеп жасына дейінгі тәрбие). Тәрбие жұмыстарын арнайы мамандықтары бар тәрбиешілер жүргізеді. Балабақшадағы балалар 2-ден 3 жасқа дейін — бөбектер тобына, 3-тен 4 жасқа дейін —cәбилердің 1-тобына, 4-тен 5 жасқа дейін — сәбилердің 2-тобына, 5-тен 6 жасқа дейін — естиярлар, 6-дан 7 жасқа  дейін — мектепке даярлық топтарына бөлінеді. Балабақшалар бюджеттік, гимназиялық, жекеменшіктік, коммерциялық, т.б. негізде жұмыс істейді.

## Дереккөздер


Санат:Мектепке дейінгі білім
Оқ

**Оқ** – оқатар қаруынан атылатын патронның бас бөлігі. Оқты ату патронның оқ-дәрі қуатының есебінен жүргізіледі. Нысананы сенімді жою үшін оқтың нақты қаруға (тапаншаның, автоматтың, пулеметтің, т.б.) тән барлық қашықтықтарында жеткілікті жою күші, тескіш және арнайы әрекеті болуы керек. Қазіргі атыс қаруында оқтың ұшуының тұрақтылығы үшін оған ұңғы арналарындағы ойықтар көмегімен айналмалы қозғалыстар беріледі. 
## Оқтың құрылысы
Оқтың сыртқы құрылысын таңдау, ең алдымен, ауа қарсылығын азайту міндетіне бағынады. Сыртқы құрылысы бойынша оқ басты (бекітпелі), жетекші (цилиндрлі) және соңғы бөліктерді құрайтын айналмалы сопақша бітімде жасалған. Оқтың жалпы ұзындығы 5,5 калибрге дейін жетеді. Жетекші бөліктегі оқтың көп түрінің жетекші бөлімдерінде оның оқсауытын бекітуге арналған сақиналы ойығы болады. Ішкі құрылысы бойынша оқ қарапайым және арнайы болып бөлінеді. Қарапайым оқ ашық немесе жеңіл қалқаның артындағы адам күшін және қарсыластың сауытталмаған техникасын, ал арнайы оқ жеңіл сауытталған техниканы жоюға, сонымен қатар атыс нысанасын көрсету мен дәлдеуге арналған. Қарапайым оқ қабықсыз (тұтас) және қабықты болады. Арнайы оқ (сауытбұзар, тұтатқыш, сауытбұзар-тұтатқыш, жарқырағыш, сауытбұзар-тұтатқыш-жарқырағыш, атыстық) қабықты болып келеді және  оларда қарапайым болат өзектің орнына арнайы сауытбұзар өзек, жарқырауық, тұтатқыш құрамдар орналастырылады.
## Ішкі сілтемелер
* Aтыс нысанасы	 
* Оқсауыт
* Оқ құмырсқа‎
## Дереккөздер


Санат:Оқ
Жер астында еріту

**Жер астында еріту** — кен байлықтарын жер қойнауынан ұңғыма арқылы су жіберіп ерітінділеп алу әдісі. Бұл әдіс тас және калийлі тұз кендерінде қолданылады. Ас тұзын ұңғыма арқылы өндіру 12 — 14 ғасырдан белгілі. Жер астында еріту әдісі 1964 жылы Саскачеван (Канада) калий тұзы кенінде алғаш рет өндірістік деңгейде қолданылды. Жер астында еріту кезінде кен шоғыры ұңғымалармен ашылып, су жіберетін және тұз ертіндісін шығаратын колонналармен жабдықталады. Еріткіш — су тұз шоғырына колонналар арасындағы айналмалы саңылау арқылы қысыммен жіберіледі. Камерадағы тұз қабаты астынан үстіне қарай сатылы түрде өндіріледі. Байытылған тұз ертіндісі арнайы колонна арқылы жоғары шығарылады. Жер астында еріту арқылы алынған ерітінділер хлор, сода, ас тұзы, т.б. өндірудің шикізаты болып табылады. Сондай-ақ, жер астында еріту технологиясы тұз шоғырларында (*тұз күмбездерінде*) мұнай өнімдері мен сұйытылған газ сақтайтын қойма жасау үшін де қолданылады. 

## Тағы қараңыз
*Жер астында сілтісіздендіру
## Дереккөздер
 

Санат:Әдістер
Санат:География
Тәкен Сал Байғұттыұлы

**Тәкен Сал Байғұттыұлы** (1860, Қордай ауданы Сұлутөр өңірі – 1908, Қордай ауданы Сұлутөр) – белгілі ақын, сазгер, әнші. 

Дулат тайпасының Жаныс руынан.

Арғы бабасы Жылқайдар – қалмақ жаугершілігі тұсында асқан ерлік көрсеткен айтулы батыр, ұрпақтар ұғымында киелі жан саналып, артында мол аңыз қалған. Жылқайдардың екі немересі Мүлкаман мен Қонай да – ата жолын қуған батырлар. Баршаға аты мәлім Қордай батыр Мұлқаманның ұрпағы. Тәкен сал да осы әулеттен өрбіген. 

Әлмен ақын:  – деп кемсіткенімен Тәкеннің әкесі Байғұтты әжептәуір ауқатты кісі болған. Ел аузындағы аңызға қарағанда, Тәкен сал бөгде жұртты аралағанда Көкала атын бір құлаш жібек матамен тұсап әкелгенде, әлгі матаны сұрамайды екен. Тәкен сал жүйрік баптап, бәйгеге қосуға құмар болған. Жетісу көлеміндегі ас пен тойдан қалып көрмеген. Кезінде оның Көкала сәйгүлігінің даңқы өз атағынан кем тарамаған. 
## Шығармашылығы
Тәкен салдың мұрасы бізге түгел жетпеген. Көп айтыстарынан жазылып қалғаны – Әлмен қызбен айтысы. 
* «Қоянды, Желсаз жайлауы-ай»

* «Жүрдім ойлай»

* «Ой жайлау» секілді Тәкен сал әндері халық арасында кең тараған. Тәкен салдың Шалтан, Нәрметқұл деген ұлдарынан тараған ұрпақ Сұлутөр өңірінде тұрады.   

## Дереккөздер


Санат:1860 жылы туғандар
Санат:Қордай ауданында туғандар
Санат:1908 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қордай ауданында қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Қазақстан әншілері
Санат:Қазақ сал-серілері
Санат:Айтыс ақындары
Оқа

**Оқа** – жібек және зер жіптерден өрнектеліп тоқылған көмкерме. Дәстүрлі қазақ қоғамында ұлттық киімдер оқамен көмкерілген. Қазақ шеберлері камзол, бешпент, шапан, т.б. киімдердің жағасын, жеңін, омырауын оқамен әшекейлеп, ұлттық ою-өрнектерді жоғары эстетикалық талғаммен салған.

## Ішкі сілтемелер
* Жібек	 
* Ұлттық киімдер
## Дереккөздер


Санат:Ою-өрнек
Спитамен

**Спитамен** , Сыпатай (шамамен біздің заманымыздан бұрын 345 – 326) – сақ қолбасшысы. Әкесі соғдылық, шешесі сақ қызы. Әкесі жас кезінде гректерге тұтқынға түсіп, Афинаға құлдыққа жіберілді. Спитамен Афинада скиф жасағының құрамында тәрбиеленді. Ол Александр Македонскийдің Азияға жорығы алдында сақ даласына қайтып оралды. Спитамен македон басқыншыларына қарсы 3 жыл бойы партизандық соғыс жүргізді. Әсіресе біздің заманымыздан бұрын 329 – 328 жылдары Спитамен басшылығымен сақтар соғды жерінде Македонскийге күшті қарсылық көрсетті. Ежелгі грек тарихшысы Арриан Македонскийдің Сырдариядан жүзіп өтіп, сақтарға қалай шабуыл жасағаны туралы жазады. Бұл шабуылда грек-македон әскерлері қырғынға ұшырай жаздады. Күннің ыстығы, сақтардың жиі-жиі қолайсыз шабуылдары мен соғысу тактикасы гректерді әбден әлсіретті. Сақтар грек гарнизоны орналасқан Марқандты (Самарқанд) қоршауға алды. Македонский көмекке әскер жіберді. Спитамен шегінген сыңай танытты. Гректер “қорқып қашқан көшпелілердің соңынан қуа жөнелгенде, Спитамен кері бұрылып шабуылға шықты. Гректер өзендегі кішкентай аралға қарай қашты. Бұл жерде скифтер мен Спитаменнің атты әскері оларды қоршауға алды да садақпен атып, түгел қырып салды”, – деп жазады Арриан. Сақтар Македонскийдің ірі әскери бөлімдерінің бірін осылай талқандады. Кейбір деректерге қарағанда, осы соғыста Александр сақ сарбазының садағы тиіп, санынан жараланған. Сөйтіп сақтар басқыншылардың Шығысқа қарай жүретін жолын бөгеп тастады. Спитамен Македонскийдің жүрегін шайлықтырған бірден-бір батыр ретінде әлем тарихынан орын алған ержүрек тұлға. Жазушы В.Янның “Отқа оранған қорған” атты повесі Спитамен жөнінде толық мағлұмат береді. Жазушы Т.Жұртбаевтың “Дулыға” атты 1-кітабында Спитамен бейнесі көркем суреттелген.

## Сілтемелер
* Т.Жұртбаев  
* В.Ян  
* Сақтар
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Рахима Төлегенқызы Жұбатырова

**Рахима Төлегенқызы Жұбатырова** (15 наурыз 1943, Әндіжан, Өзбек КСР) – әнші. Қазақстанның халық әртісі. (1982; 1978 жылдан Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі), профессор (2001). Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) бітірген (1970). 1975 жылдан Қазақ опера және балет театрының әншісі, 1995 жылдан Қазақ ұлттық консерваториясында дәріс береді. Жұбатырова Қазақ опера және балет театрының сахнасында Сара (М.Төлебаевтың “Біржан – Сарасында”), Дана (Е.Г. Брусиловскийдің “Ер Тарғынында”), Гүлбаршын, Қамар (Е.Рахмадиевтің “Алпамысы” мен “Қамар сұлуында”), Ана (Ғ.Жұбанованың “Жиырма сегізінде”) Татьяна, Иоланта (П.И. Чайковскийдің “Евгений Онегині” мен “Иолантасында”), Марфа (Н.А. Римский-Корсаковтың “Патшаның қалыңдығында”), Аида, Амелия (Дж. Вердидің “Аидасы” мен “Балмаскарадында”), Мария Стюарт (С.Слонимскийдің осы аттас операсында), Маргарита (Ш.Гуноның “Фаустында”), Тоска, Чио-Чио-Сан (Дж.Пуччинидің осы аттас операларында), т.б. партияларды шебер орындап, қазақ опера өнерінің дамуына елеулі үлес қосты. “Астана” медалімен марапатталған (1998).

## Сілтеме


Санат:Тұлғалар
Балағаттау

thumb| alt=A.

**Балағаттау**, қылмыстық құқықта — басқа адамның ар-намысы мен қадыр-қасиетін әдепсіздікпен, анайы түрде кемсіту. Балағаттау жеке адамға қарсы бағытталған қылмыстардың бірі болып табылады. Бұл әрекет жәбірленушінің көзінше не сыртынан, ауызша немесе жазбаша жасалуы мүмкін. Жеке адамның намысын әдейі қорлап, қасақана Балағаттау ғана қылмыстық іс-әрекет болып саналады. Егер мұндай әрекеттер жұртшылық алдында сөз сөйлегенде, халыққа таралатын шығармаларда, бұқаралық ақпарат құралдары арқылы жасалса, бұл кінәлінің жауапкершілігін ауырлатады (ҚР-ның Қылмыстық Кодексі, 130-бап). Сондай-ақ, арнаулы заңдарда әскери қызметшілерді, өкімет өкілдерін балағаттағаны үшін, Президент пен депутаттың ар-намысына, қадір-қасиетіне тиіскені үшін қылмыстық жауапкершілікке тартуды көздейтін нормалар да бар.

## Дереккөздер


Санат:Қылмыс
Басықара каналы

**Басықара (Басы қара) каналы** – Қызылорда облысы Қазалы ауданындағы канал. 1928 жылы салынған.

## Гидрологиялық сипаты
Ұзындығы 48 км, ені 5 – 6 м. Каналдың су өткізу мөлшері 11,68 м³/с. Сырдария өзінен бастау алып, бірнеше тармаққа бөлінеді (ең үлкені – Тасарық 6,3 м³/с). Канал суымен Қазалы, Арал аудандарының егістік және жайылымдық жерлері суландырылады.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысы каналдары
Жұғу

**Жұғу** – сұйықтықтың қатты денемен немесе басқа сұйықтықпен жанасуы кезінде пайда болатын құбылыс. 

Жұғудың әсерінен қылтүтікте (капилляр түтікте) менискі (дөңес не ойыс бет) түзіледі. Қатты дене бетіндегі тамшының немесе сұйықтыққа батырылған дене бетіндегі газ көпіршігінің пішіні жұғу процесіне тәуелді. Жұғу құбылысы, көбінесе, үш фазаның жанасу аймағындағы молекулааралық өзара әсерлесу нәтижесі деп қарастырылады.

Әркім-ақ жапырақ бетіне, парафин жағылған қағаз бетіне тамған су тамшысы шар пішінін алатынын, ал таза әйнек бетіне жұқа қабат жасай жайылып кететінін біледі. Ағаш бетіне тамызған қорғасынның балқытылған тамшысы шар пішінін алады, ал су тамшысы таза мыс пластина бетіне шьіны бетіндегі тәрізді жайылып кетеді. Серіппеге жалпақтау шыны пластинқаны ілейік (1, а-сурет). Серіппе, әрине, ауырлық күшінің әрекетінен ұзарады. Шыныны суы бар ыдыс бетіне түсіріп, одан кейін оны қайтадан баяу жоғары көтерейік. Шыны судан бірден ажырап кетпейді, суға жабысып қалғандай болады. Серіппе болса, бұрынғыдан да көбірек созылады. Серіппенің созылу шамасы бойынша шыныны су бетінде ұстап тұрған молекулалардың арасындағы тартылыс күші туралы айтуымызға болады (1,ә-сурет). Серіппенің серпімділік күші молекулалардың тартылыс күшінен басым болған кезде, әйнек су бетінен ажырайды (1, б-сурет). Шыны астындағы су қабатына екі күш әрекет етеді: F1 - шыны бөлшектері тарапынан жоғары қарай бағытталған күш, F2 -судың төменгі қабаттарындағы молекулалары тарапынан төмен қарай бағытталған күш. Шыныны жоғары көтергенімізде, судың осы жоғары қабаты төменгі қабатынан ажырайды да, су пластинаға жұғып, онымен ілесе жоғары көтеріледі. Бұл беттік қабаттағы су молекулаларының әйнекке тартылысы су молекулаларының бір-біріне тартылысынан басым екенін көрсетеді. Басқаша айтқанда, су шыныға жұғады. Осы тәжірибеде байқалған құбылыстар жұғу деп аталады. Тәжірибелер осындай шыныны сынап бетіне түсірген кезде оның бетінің сол таза калпында қалатынын көрсетеді. Бұдан сынаптың беттік қабатындағы молекулалардың төменгі қабат молекулаларына тартылысы олардың әйнекке тартылысынан күштірек екенін көрсетеді. Бұл жағдайда сынап шыныға жұқпайды дейді. Жұғатын сұйықты жұқпайтын сұйықтан оп-оңай ажыратуға болады. Ол үшін катты дене бетіне сұйықтың бір тамшысын тамызса жеткілікті. Сұйық қатты дене бетіне жұғатын болса, онда сұйық тамшысы оған жайылады, ал жұқпайтын сұйық жайылмайды (2-сурет).

Жұғу құбылысының өндірісте де, күнделікті өмірде де айтарлықтай маңызы бар. Сабындардың және синтетикалық ұнтақтардың жуғыштық касиеті де осы жұғу құбылысына негізделген. Ағаш, былғары, резеңке және т.б. материалдарды желімдеу жұғу құбылысын қолданудың мысалы бола алады. Суда жүзетін кұстардың (аққу, қаз, үйрек, т.б.) терілері мен қауырсындарына су жұқпайтын зат сіңген, сондықтан да ол құстарға су жұқпайды, ал басқа үй хайуанаттары туралы біз олай деп айта алмаймыз.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Төлебаев Қазбек

**Төлебаев Қазбек Ағабілұлы** (23 Cәуір 1959 жылы туған, Қызылорда облысы Қазалы ауданы Әйтеке би кенті) – медицина ғылымының докторы (1999), профессор, Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау ісінің үздігі.

## Қысқаша өмірбаяны:

1982 жылы Ақтөбе мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Батыс Қазақстан мемлекеттік медициналық академиясы) бітірген. 
1982–1985 жылдары Қызылорда облысы ауруханасында дәрігер және медициналық колледжде бөлім меңгерушісі.
1985–1994 жылдары Өлкелік кәсіби аурулар ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер.
1994–1998 жылдары Алғашқы медициналық-санитарлық көмек көрсету мекемесінде бөлім меңгерушісі, директордың орынбасары.
1998–1999 жылдары Салауатты өмір салтын қалыптастыру Ұлттық орталығында бас директордың орынбасары.
2002–2005 жылдары 1-орынбасары болды. 
2005 жылдан осы орталықтың бас директоры қызметін атқарады.

*«Научное обоснование реформирования и развития первичной медико-санитарной помощи в Казахстане в условиях перехода к рынку»* тақырыбында докторлық диссертация қорғады.

## Дереккөздер:
Орт

**Орт** – шоғыр *қалыңдығын* оның қуаты бойынша шектей отырып (тік және көлбеу құлату кезінде) созылымға *қиғаш* жүргізілетін кен қазу (көлбеулік бұрышы 30-қа дейін). Орт *тікелей жер бетіне* шыға алмайды.

## Дереккөздер


omerate

Санат:География
Галина Васильевна Федотовских

**Галина Васильевна Федотовских**(12.5.1946 ж.т., Ресей, Львов қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1990), профессор (1996).

Алматы мемлекеттік медицина институтын (1969, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) және оның аспирантурасын (1972) бітірген.
Хирургия ғылыми орталығында кіші, аға ғылыми қызметкер (1975–91) болды. 
1991 жылдан зертхана меңгерушісі қызметін атқарады.
70 ғылыми жарияланымның авторы. 
3 өнертабыстың иегері.

## Дереккөздер


Санат:12 мамырда туғандар
Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Львовта туғандар
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті түлектері
Санат:Хирургия ғылыми орталығының профессорлары
Санат:Қазақстан хирургтары
Жұқа қабырғалы құралымдар

**Жұқа қабырғалы құралымдар** – бір өлшемі (қалыңдығы) басқа екі өлшеміне (ұзындығы мен еніне) қарағанда өте аз болып келетін құрылыстық құралымдар. Оларға жұқа қабықтар, күмбездер, тегіс және қырлы тақталар, т.б. жатады. Басқа құралымдармен салыстырғанда бұлар жеңіл әрі берік және материал шығыны жағынан үнемді болып келеді. Жұқа қабырғалы құралымдар өндірістік, азаматтық, ауыл шаруашылық және әр түрлі қоғамдық ғимараттар төбесін және қабат аралықтарын жабуға, сондай-ақ инжиенер құрылыстар (бункерлер, сүрлем шұңқырлары, резервуарлар, т.б.) тұрғызуға қолданылады. Жұқа қабырғалы құралымдарды жасау үшін металл, темір-бетон, қабатталған пластик, т.б. материалдар пайдаланылады. 

## Сілтеме


Санат: Білім беру
Спот

**Спот** (ағылшынның spot – дереу төленуге тиіс қолма-қол ақша) – 
# жеткізу және нақты тауар немесе валюта үшін дереу ақысын төлеу жөніндегі мәміле түрі. Мысалы, Спот шартына негізделген валюта мәмілесі үшін бір тәулік немесе екі жұмыс күні ішінде жеткізіледі;
# ақысы дереу төленіп сатылатын тауар бағасы;
# кеме жалдаушының талаптарына сай келетін тоннаждағы кеме; 
# радио мен телехабарға қосуға арналған жарнама. 
Спот мәмілелері жасалатын нарық споттық нарық, осындай мәмілелердің бағасы “спот бағасы” деп аталады. Қолма-қол активтің түріне қарай Спот мәмілелерінің өзіндік ерекшеліктері болуы мүмкін. Мысалы, валютаға арналған Спот мәміле оны Спот бағамы бойынша, яғни мәміле жасалған сәттегі валюта бағамы бойынша бір тәулік ішінде жеткізу шартымен жасалады. Дәстүрлі бағалы қағаздарды (акцияларды, облигацияларды) сатып алуға арналған Спот мәміле нақты биржадағы биржалық сауда ережелерінде белгіленген мерзім ішінде жеткізу және есептесу деген мағынаны білдіруі мүмкін.
## Сілтемелер
* ССЛ  
* Спрэд  
* Свифт

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Санат:Банк терминдері
Қазақтың антропологиялық типі

ҚАЗАҚТЫҢ АНТРОПОЛОГИЯЛЫҚ ТИПІ – қазіргі антропологиялық сұрыптауда (жіктеуде) тұрантектес расаның негізгі өкілі. Белгілі бір аумақтағы қазіргі және ертедегі адамдар жиынтығының биол. тарихы әдетте физикалық антропологияның жекелеген бөлімдері бойынша қарастырылады. Олар: тірі индивидуумдардың антропометриясы (басы мен денесін өлшеу); серология (қан топтары); oдонтология (тіс морфологиясы); дерматоглифика (қолдың алақандары менг саусақтарындағы тері бедері); краниология (бас сүйек морфологиясы); ертедегі халықтың палеоантропологиясы (қазып алынған сүйек қалдықтары), т.б. Бүгінгі таңдағы антропол. жүйелеуде мамандар тұрантектес өкілдерін алтайлық (өкілі хақастар), тяншаньдық (өкілі қырғыздар) және қазақстандық (өкілі қазақтар) деп бөледі. Олардың өзара айырмашылықтары осы раса шеңберіндегі ерекшеліктер болып саналады. Қазіргі қазақтардың расалық соматологиясы бойынша алынған негізгі нәтижелер олардың шашы мен көзі қара, терісінің түсі біршама ақшыл, беті мен денесіндегі үшінші түк басуы шамалы, мұрнының және бет сүйегінің шығыңқылығы орташа, бет әлпетінің биік (еркектер үшін 128,5 мм және әйелдер үшін 121,3 мм) және жалпақ (тиісінше 148,3 және 139,3 мм), айқын аңғарылатын брахикефалды, яғни басының жалпақ (индекс 85,0), бойының орташа (еркектер үшін 166,2 см және әйелдер үшін 153,6 см), сондай-ақ, салмағының тиісінше 67,1 және 53,4 кг болуымен сипатталатыны дәлелдейді.

## Дереккөздер


## Сілтемелер