Мұқылай

**Мұқылай**, **Мұхали** (немесе **Мұхұлай)** — Моңғол империясының әйгілі қолбасшысы («боол» — яғни «қызметке берілген адам»), Шыңғыс ханның ең сенімді әрі беделді әмірлерінің бірі болған. Ол — моңғолдарға адалдық антын берген жалайыр көсемі Гү’үн У'аның ұлы еді. Өзінің адалдығы мен шеберлігі арқылы «Мұқали» (мағынасы — «жұмсартушы», «бәсеңдетуші») деген лақап ат алған.

Жин әулетіне (Цзинь Қытайына) қарсы жорықтар кезінде Мұқали Шыңғыс ханның орынбасары ретінде әрекет етті. Ол Қытайдағы вице-патша дәрежесіне көтеріліп, Шыңғыс хан Орталық Азияға жорыққа кеткенде елді басқару ісінде толық дербестікке ие болды. Көптеген моңғол қолбасшыларынан айырмашылығы — жауларды бағындыруда қырып-жоюдан гөрі, оларға бейбіт түрде, достықпен қарауға тырысқан. Яғни, бұрынғы жауларды дос ету жолын таңдаған.

Үгедей ханның билігі кезінде (1229–1241) Мұқали — бүкіл Моңғол әскери элитасындағы ең қабілетті қолбасшы деп танылды. Шектеулі ресурстармен ешбір жеңіліссіз соғыс жүргізгені үшін кей тарихшылар оны адамзат тарихындағы ең ұлы қолбасшы деп атайды. Ол «моңғолдардың аса ірі тұлғаларының бірі және ұлы басшы» ретінде сипатталады. Жергілікті халықпен мәмілеге келуде көрсеткен даналығы ерекше атап өтіледі.

## Өмірі
Мұқали — Гү'үн У'аның үшінші ұлы, жалайыр тайпасының «Ақ» (немесе «Ақ түсті») руынан шыққан. Бұл ру — Бөржігін әулетінің ата-бабадан бергі тәуелді қызметшілері (құлдары) болған. Алғашында Боржығындардың Жұрқын (Журкин) тармағымен байланысты болған Мұқали әулеті Темүжін (Шыңғыс ханның бұрынғы аты) Жұрқындарды 1197 жылы жеңгеннен кейін, оған адалдық антын берген. Сол кезде Гү'үн У'a өз ұлы Мұқалиды Темүжінге жеке қызметші (эмчү боол — «тұлғалық құл») ретінде ұсынған. Шыңғыс ханның басқа да бірнеше қызметшілері кейінірек оның армиясында жоғары лауазымдарға көтерілген. Мәселен, сәби кезінде Шыңғыс ханға «құл» ретінде уәде етілген Желме кейін мыңдықтың (мингғанның) басшысы болған. Мұқали Шыңғыс ханның қызметінде жүрген кезінде екеуі арасында тығыз достық пен сенім қалыптасқан. Бұл жақындық Мұқалиды Шыңғыс ханның ең сенімді кеңесшілерінің біріне айналдырды.

1206 жылы Шыңғыс ханның таққа отыру рәсімі кезінде ол Мұқалидың бұрынғы қолдауын еске алып, оған үшінші түменнің (он мыңдықтың) қолбасшылығын және шығыс міңғандарға (мыңдықтарға) бақылау беру арқылы марапаттады. Осыдан кейін Мұқали Жин әулетіне (Цзинь) қарсы соғыста ерекше рөл атқарды, оның ішінде 1211 жылғы Йехулин шайқасында — бұл солтүстік Қытайдағы жорықтың шешуші кезеңі болды.

Шыңғыс хан Хорезмшахтармен соғысқа аттанған кезде, ол Мұқалиды Қытайдың солтүстігіне вице-патша (наместник) етіп қалдырады. Сонымен қатар оған «гуй онг» немесе «ко-ван» (қытай тіліндегі ханзадалық атақ) атағын береді — бұл лауазым Шыңғыс ханның әскерінде ешкімге берілмеген. Сондай-ақ, Мұқалиға «тайши» (қытайлық және кейін моңғолдар қолданған жоғарғы титул) атағы да берілді. Мұқали қытай үлгісіндегі сарай рәсімдерін енгізіп, қытайлық императорлар сияқты киіне бастаған. Шыңғыс хан негізгі әскерін Батысқа әкетсе де, Мұқали бар болғаны 20 000 шамасындағы шағын моңғол әскерімен Қытайдың солтүстігін бағындыра алды (кей деректер бұл санға шет елдік одақтас жасақтарды қосып, 40–70 мың деп көрсетеді).

1217 жылы Мұқали Жин әулетінің бақылауындағы қазіргі Хэбэй, Шаньдун (солтүстігі) және Шэньси (солтүстігі) провинцияларына жорық бастады. Бұл аймақтар егіншілікке өте қолайлы жерлер еді. Ол 1219 жылға қарай осы өңірлерді түгел дерлік бағындырды. 1220 жылы Мұқали Шаньдун өлкесінің қалған бөлігіне көз тігіп, біразын жаулап алды: төрт қала алынды, алайда Жин күштері қалған бөліктерде табандылықпен қарсылық көрсетіп, берілмеді. Мұқали даладағы бірнеше ауыр жеңілістерден кейін, Жин қолбасшылары оның күшіне тек бекіністерге тығылып, қорғану арқылы ғана қарсы тұра алатындарын түсінді. Олар Мұқалидың әскерінің соғысқа деген төзімділігі таусылғанша, тек бекіністерде отыруға мәжбүр болды.

## Соңғы жорықтары мен өлімі
Мұқалидың соңғы жорығы 1220-жылдары өтті. 1221 жылдың ортасында ол Ордос өңірінен өтіп, сол жылдың қалған бөлігінде Шэньсидің солтүстігі мен орталығындағы ірі қалаларды жаулап алды. Ол Сары өзеннен өтіп, Шэньсиге кірді және 1221 жылдың қарашасында стратегиялық маңызы бар Цзячжоуды басып алды. Кейінгі айларда ол Шэньсидің солтүстігі мен батысындағы Жин әулетінің басты бекіністерін жаулап алды. 1222 жылдың көктемінде Ло өзенінің маңындағы операциялық аймақтан Сары өзеннің бетіндегі мұз арқылы қайтадан өтіп, Шаньсидегі көптеген қалаларды — Сичжоу мен Дайчжоуды қосқанда — қайтадан басып алды. Ол Шэньси мен Ганьсудағы жағдайды бақылау үшін Мөңгі Бұқаны (Бұха) қалдырып, негізгі әскермен Ючжоуға бет алды, содан соң Цзичжоуға өтіп, Фэнь өзені аңғарындағы барлық Жин бекіністерін жаулап алды. 1222 жылдың соңында ол стратегиялық маңызы бар Хэчжоң қаласын бағындырды, сондай-ақ өзен бойындағы басқа да ірі қалаларды қолға түсірді. Дегенмен, Цзинчжао мен Фэнсян қалалары қарсыласып, берілмеді. Сары өзеннің екі жағындағы иеліктерін нығайтып жатқан сәтінде, Мұқали қатты науқастанып, 1223 жылдың көктемінде 53 жасында дүниеден өтті. Ол өлер алдында ешқашан жеңіліп көрмегенін мақтанышпен айтқан. Алайда 1229 жылы Үгедей таққа отырғанда, Қытайдағы моңғол жасақтары көптеген сәтсіздіктерге ұшырап үлгерген еді, бұл Жин әулетінің уақытша қайта жандануына алып келді. Мұны тоқтату үшін 1232 жылы Сүбедей мен Төле бастаған негізгі моңғол армиясы жіберілді.

## Сырт бейнесі мен отбасы
Мұқали туралы Чжао Хан былай деп жазады: ол бойы өте ұзын, өңі қара торы, қырлы мұртты адам болған. Ол жомарт, көңілді, адамдармен әңгімелесуді ұнататын, оның жайлы қызықты оқиғалар Сүн әулетінің елшісінің естелігінде жазылып қалған.

Мұқалидың басты әйелінің есімі Лай-ам (Найман/Бұқалұн). Сонымен қатар оның тағы сегіз әйелі болған — төртеуі моңғол, төртеуі журжен (манжур). Мұқали қайтыс болғаннан кейін Шыңғыс хан оның орнын ұлы Боолға береді, оның жеті ұлы болған: Жалайыр Таш, Сүңүнчақ, Баатұл ноян, Бай Инал, Емеген, Ебүген және Арқыс. Мұқалидың сүйікті немересі Таш (кейде Чалауын деп те аталады) болған, оған «гуй онг» титулы берілген. Боол да әкесінің жолын жалғастырып, қытайлық шенеуніктерді жоғары лауазымдарға тағайындаған. Бұл шенеуніктер бұрынғы Жин дәуірінің дәстүрлерін, конфуцийшіл рәсімдер мен білім беру жүйесін жалғастырды. «Гуй онг» титулы ұрпақтарына берілгенімен, олардың Қытайдың солтүстігіндегі автономды билігі жойылды. Кейіннен бұл әулет (Құрумшы мен Наянды қосқанда) біртіндеп әскери емес, «азаматтық» сипатқа ие болып, Конфуцийшіл көзқарасты ұстанды. Мөңке хан тұсында олар шетке ысырылып, кейінірек Құбылай ханның Конфуцийшіл бағытын қолдаушы топқа қосылды.

## Мұрасы
Ол қайтыс болғаннан кейін, 1320-жылдардан бастап-ақ көптеген қайтыс болғаннан кейінгі құрметтерге ие болды. Мұқали қайтыс болған соң, оның ұрпақтары әсіресе Толуид әулетіне жататын Ұлы ханға қызмет етуді жалғастырды. Солардың арасында Доржебан мен Доржи аса танымал болды. Оның кейбір ұрпақтары, мысалы, Антонг пен Байжу, кейіннен Құбылай хан негізін қалаған Юань әулеті кезінде конфуцийшіл шенеуніктер ретінде жоғары дәрежеге жетті.

Мұқалидың шыққан Жалайыр тайпасының мүшелері Толуид Хулагу ұрпақтарына бағынышты болған және олар Парсыны жаулап алуға қатысып, сол жерде Моллай деген атпен танылған. Кейінірек, Хулагуидтік Илхандық ыдырағаннан кейін, олар Бағдатта Жалайырлар әулетін құрды. Мұқалидың тағы бір ұрпағы — Нағашу, Юань әулеті құлағаннан кейін де тірі қалып, Мин әулеті кезінде де өз билігін сақтап қалды.

Мұқали аса көрнекті қолбасшы ретінде танылады және ол — "Шыңғыс ханның шешімдеріне шынайы әсер ете алған сирек адамдардың бірі" деп есептеледі. Солтүстік Қытайда жеті жылдық жорықтарының барысында, ол Цзин әулетінің аумағын Хэнань провинциясымен ғана шектеп тастаған. Бүгінде Ұланбатырдағы Сүхбаатар алаңында, Шыңғыс ханның мүсінінің екі жағында, Мұқали мен Боорчу мүсіндері орналасқан.

## Дереккөздер