open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Потенциалдық тосқауыл

**Потенциалдық тосқауыл** — бөлшектердің кез келген түрі үшін жоғары
потенциалдық энергиясы бар шектелген ұзындықтағы аймақ. Квантты-
механикалық эффектілерді ескермегенде (мысалы, туннелдік эффект),
Потенциалдық тосқауылды энергиясы оның биіктігінен
асатын бөлшектер ғана басып өте
алады.

Электрондар үшін потенциалдық тосқауыл өткізгіштігі әр түрлі орталардың шекарасында пайда болады. Әр түрлі
өткізгіштердің түйіспесі үшін және
шалаөткізгіштегі электронды-кемтіктік өткел үшін потенциалдық тосқауыл осы түйіспе жасалған материалдардың шығу
жұмыстарының айырымына сәйкес
келіп, электрон заряды мен түйіспелік потенциалдар айырымының
көбейтіндісі тең болады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Сәуле Полатқызы Назарбекова

**Сәуле Полатқызы Назарбекова** (3.12.1956 жылы туған, Шымкент) – ғалым, химия ғылымдарының докторы (2001), профессор (2002). Қазақ химия-технология институтын (ҚазХТИ) бітірген (1979). 1979–80 жылдары ҚазХТИ-да инженер, ғылыми қызметкер. 1981–90 жылдары ҚазМУ-да ғылыми қызметкер, 1990 жылдан М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекетік университетінде ғылыми қызметкер, аға оқытушы, доцент, жалпы білім беру пәндері кафедрасының меңгерушісі. Комплекс түзуші металдардың ғылыми негіздерін жасау және аса таза бейорганикалық қосылыстарды алу мәселесін зерттейді. 2 ғылым кандидатын даярлаған.«Комплексообразование гибридов и гасогенидов щелочных, щелочно-земельных металлов, редкоземельных элементов в диэтиловом эфире и получение чистых веществ» тақырыбында докторантуралық диссертация қорғады.100-ден астам ғылыми еңбегі жарияланған, оның біреуі монография, алтауы оқу құралы және патент.
## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Химия
*Қазақ химия-технология институты
*Инженер

Санат:Ғылым
Потенциалдық шұңқыр

**Потенциалдық шұңқыр** — бөлшектер өзара әсерлескенде бөлшектердің потенциалдық энергиясының оның сыртындағыдан аз болатын физикалық табиғаты анықталатын кеңістіктің шектеулі бөлігі. Потенциалдық шұңқырдың формасы мен оның мөлшерлері бөлшектердің өзара әрекеттесуінің физикалық табиғатымен анықталады. Атом электронының ядроға тартылуын сипаттайтын кулондық потенциалдық шұңқыр — маңызды жағдай болып есептеледі. “Потенциалдық шұңқыр” түсінігі атомдық және молекулалық физикада, қатты денелер мен атомдық ядро физикасында кең қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Ибраһим І (Шығыс Қарахан)

**Ибраһим І** – Шығыс Қарахандар әулеті мемлекетінің билеушісі (1057 – 59).

Ибраһим І-нің әкесі Мұхаммед өзінің ағасы, Қарахандар әулеті мемлекетінің ұлы ханы Сүлеймен ибн Жүсіп Арслан ханмен билік үшін күрес жүргізеді. Мұхаммед билік басына келіп, бұғыра хан атағын  алады. Кейін  ол  үлкен баласы Хусейн чагры тегінді өзінің мұрагері етіп тағайындайды. Бірақ Мұхаммед ханның екінші әйелі өзінің баласы Ибраһим І-ді таққа отырғызбақ болып, оның мұрагеріне у беріп өлтіреді. Ибраһим І билік еткен қысқа уақыт аралығындағы тарихи оқиғалар жөнінде деректер тапшы. Ибраһим І таққа отырғаннан кейін көп ұзамай Барсханды билеуші Янал тегінге қарсы жорықта қаза тапқан.

## Тағы қараңыз
*Қарахан мемлекеті

## Сілтемелер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Қарахандар
Тілеулиев Талап Әбдіманапұлы

**Тілеулиев Талап Әбдіманапұлы** (2.1.1941 ж.т., Оңт. Қазақстан облысы Шымкент қ.) – экономика ғылымының докторы (1984), профессор (1984). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1984). Қазақ политехникалық институтын (1964, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. Қарағанды политехникалық институты  нда лаборант, стажер-зерттеуші (1964–66), 1966 жылдан қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университетінде аспирант, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. Ғылыми еңбектері өндірісті басқару функциялары мен методологиясына арналған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Зенон Элейлік

[thumb| alt=A.| ''[Зенон элейлік*.]]*'Зенон''', элейлік (б.з.б. 490 – 430 ж.ш., Оңт. Италия, Элея қ.) – ежелгі грек философы. Зенон дүниенің біртұтастығы туралы Парменид (б.з.б. 540 ж.ш.) ілімін дамытып, сезімдік болмысты түсініп болмайды деп дәлелдейді. Аристотель Зеноны диалектиканың негізін салушы деп атаған, себебі ол қайшылықтарды ашумен көп шұғылданып, қарама-қарсы пікірлер мен қайшылықтар туралы айтыс көмегімен немесе оларды талдап түсіндіру арқылы ақиқатқа жете аламыз деп ойлаған. Ол ғылым тарихында өзінің әйгілі парадокстерімен (апорилері) белгілі. Зенонның парадокстерінің негізгі мәні мынада: үздіктілік, алуан түрлілік, қозғалыс сезім мүшелері қабылдайтын әлемнің көрінісі ғана, бұл көрініс айқын ақиқат емес, дүниенің шын мәнін тек ойлау арқылы түсініп білу. Зенон өзінің диалектикасында “дұрыс ой қайшылықсыз болуға тиіс” деген қағидаға сүйенеді. Үздіктілік, әр түрлілік, қозғалыс ұғымдары қайшылыққа соқтырса, онда бұл ұғымдардың негізі қате, сондықтан бұларға қарама-қарсы үздіксіздік, біртұтастық, тыныштық сияқты ұғымдардың ақиқат болғаны деп тұжырымдайды. Зенонның апорилері ежелгі дәуір философиясының дамуында маңызды кезең болды. Сонымен бірге бұл парадокстер жаңа заман философиясының, әсіресе, математиканың дамуына, оны филос. тұрғыдан негіздеуге елеулі ықпал етті.

## Дереккөздер


Санат:Ежелгі грек философтары
Санат:Элеаттар
Санат:философия
Ниагара сарқырамасы

**Ниагара су құламасы** () —  Солтүстік Америкадағы АҚШ пен Канаданың шекарасымен ағып өтетін Ниагара өзенінің орта ағысындағы алып сарқырама.  

## Географиясы
Сарқырамалардың негізгі бөлігі Канаданың Онтарио провинциясында және АҚШ-тың Нью-Йорк штатында орналасқан.

Эри мен Онтарио көлдерінің қысқа аралығында Ниагара өзені 100 метрге жуық биіктіктен төмен қарай құлап ағады. Су құламасының астындағы тау жыныстары доломитті әктастар мен сазды тақтатастардан тұрады. Әктастардан тұратын кемері үнемі шайылудың әсерінен Эри көліне қарай жылына 7 – 10 см жылжуда. 

Ниагара су құламасы Козий аралымен 2 бөлікке бөлінген: канадалық (“таға” – тоғыз жүз метрлік доға) бөлігінің биіктігі 48 м, ені 800 м және америкалық бөлігінің биіктігі 51 м, ені 300 м. Судың гүрілі 25 км жерге дейін жетеді. Туризм дамыған.

Сарқыраманың су қуаты гидроэлектростанциялар арқылы электр энергиясын өндіру үшін қолданылады.

Сарқырамалардың жанында су шашырандысынан пайда болатын кемпірқосақтарды көруге болады.

## Бөліктері
Ниагара сарқырамасы үш сарқырамадан тұрады:

# **Таға сарқырамасы (Horseshoe Falls):** Ең үлкен және ең әйгілі сарқырама. Ол Канада жағында орналасқан және аттың тағасы тәрізді иіліп келгендіктен осылай аталған. Судың негізгі ағыны осы жерден құлайды.
# **Америка сарқырамасы (American Falls):** Екінші үлкен сарқырама, АҚШ жағында орналасқан. Оның ұзындығы Таға сарқырамасынан кішірек, бірақ оның өзіндік сұлулығы бар.
# **Фата сарқырамасы (Bridal Veil Falls):** Ең кіші сарқырама, ол Америка сарқырамасының жанында орналасқан. Ол нәзік және жіңішке көрінеді, сондықтан “фата” деп аталған.

## Галерея

A General View of the Falls of Niagara, 1820, by Alvan Fisher - SAAM - DSC00862.JPG|
Distant View of Niagara Falls 1830 Thomas Cole.jpg|
Karl Bodmer Travels in America (72c).jpg|
"Voute sous la Chute du Niagara - Niagara Falls" by Jacques-Hippolyte van der Burch.jpg|
Frederic Edwin Church - Niagara Falls - WGA04867.jpg|
Underneath Niagara Falls.jpg|
Brooklyn Museum - Niagara - Louis Rémy Mignot - overall.jpg|
Bierstadt Albert Falls of Niagara from Below.jpg|
Hunt - Niagara Falls.jpg|
Brooklyn Museum - Niagara Falls - Arthur Parton - overall.jpg|


## Тағы қараңыз
*Ұлы көлдер

## Дереккөздер

## Сілтемелр
* «Official Website of Niagara Falls»

* Waterfalls of Ontario - Niagara Falls
* Panorama 
* Historic Niagara Digital Collections
* U.S. Army Corps of Engineers 
* The History of Niagara Falls
* Niagara Falls Attractions
* "Niagara Power Goes Under Ground" 
* Niagara Power Vista 
* *[https://www.youtube.com/watch?v=_CWh6i4jSxQ Niagara]*
* ''The Day the Falls Stood Still'' 
* ''The Whirlpool'' 

Санат:Ниагара сарқырамасы
Санат:Ұлы көлдер
Тасқын

thumb|100px"| Тасқын 
**Тасқын** – қар мен мұздықтың тез еруінен және мол нөсер жаңбырдан өзен деңгейінің қысқа мерзімде күрт көтерілуі. Тасқынның су тасудан айырмашылығы жылдың кез келген уақытында болады. Егер Тасқын өзеннің жеке бір бөлігінде байқалса, онда бұл құбылыс ағыспен төмен қарай қатты шапшаңдықпен (жазық өзендерде – 5 км/сағ., тау өзендерінде 45 км/сағ.) таралады. Күшті Тасқындар су басуына ұласуы мүмкін. Ағыны реттелген өзендер алқабына Тасқын қауіпті емес.

Пайда болу себептеріне байланысты су тасқынын шартты түрде үш топқа бөлуге болады: 
# күшті жауын-шашыннан немесе қардың (мұздың) тез еруінен; 
# қуалай соққан желдің әсерінен және өзеннің теңізге құятын сағаларында; 
# су астында жер сілкінудің салдарынан пайда болады. Мұнда аса ірі толқындар көтеріліп, жойқын кушпен жағалауға соғады, толқынның биіктігі 15-30 метрге дейін кетеріліп, таралу жылдамдығы сағатыпа 400-800 километрге жетуі мүмкін. 

Санат:Су күйлері
Санат:Табиғат апаттары
Құттыбай

**Құттыбай**, **Қу дауысты Құттыбай** (шамамен 1700–1770) — би. Найман тайпасының Қаракерей руының Сыбан бөлімінен шыққан. Арғы аталары Жанкөбек, Нарынбайлар өз заманында әйгілі билер болған. Құттыбай 1760 жылы Абылай және Әбілмәмбет хандардың тапсырмасымен Пекинге Цинь императоры Цяньлунге қазақ елшілігін басқарып барды. Елшіліктің сапары нәтижелі болып, Қытаймен шекарадағы аймақтарға қазақтардың қоныстануына жол ашылды. Қазақ саудагерлерінің Үрімжі, Құлжа, Шәуешек қалаларына келіп сауда жасауына рұқсат етілді.

Құттыбайдың баласы Байғара, немересі Ақтайлақ билер де әйгілі адамдар болды. Ақтайлақ би 1773 жылы Әбілпейіз хан мен Болат сұлтанның атынан Ежен ханға елші болып барған. Даналық, озық ойлылылық, батылдық, батырлық, қаталдық пен мейірім, байлық, біліктік, кісілік, парасат пен тектілік аталатын бар қасиет бір басынан табылып елге қызметі айырықша өткендіктен де болар Дулат жырау бабамыздың тұлғасын былай сомдаған ғой: "Қу дауысты Құтыбай,Қазақ туын көтерді.Даналықпен айырды, Келер менен кетеді.Өтірік деші қанеки,Мен айтпаймын бекерді.Тұлпар мініп, ту алып,Олжа салды еліне.Тояттаған сұңқардай,Құйылып еді жеміне.Қазықтай жерге қадады.Дұшпанын деген "сені ме".Тізе қосып теңесті, Тепкісі тең теңіне!"
## Дереккөздер


Санат:1700 жылы туғандар
Санат:1770 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ би-шешендері
Операнд

**Операнд** (лат. operandum, operor – жұмыс істеймін, әрекет етемін) – компьютер командасында немесе бағдарламасында кез келген операцияға (іс-әрекетке) қатынасатын мәліметтер элементі. Олар арифметикалық немесе басқа операциялар таңбаларымен біріктіріледі. Компьютер кез келген амалды – операцияны Операнд түріндегі екі сан арасында жүргізеді, мысалы, алу операциясына азайғыш және азайтқыш түріндегі екі Операнд қатынасады. Компьютердің машиналық командасында Операндтар нақты түрде немесе олардың адрестерін беру арқылы көрсетіледі. Бағдарламалау тілдерінде Операндтар арифметикалық, логикалық өрнектердегі тұрақтылар, айнымалылар, функциялар, т.б. түрінде беріледі. Мысалы, х-3,1415cos(а) арифметикалық өрнегінде Операндтар болып х, 3,1415 сандары және cos(а) функциясы саналады.
## Сілтемелер
* Компьютер
* Код
* Арифметика
## Дереккөздер


	

Санат:Компьютер
Ибраһим І (Батыс Қарахан)

**Ибраһим І**, Бөрі тегін, Тамғаш хан (1052 – 1068) – Батыс Қарахандар әулеті мемлекетінің билеушісі.

1037 жылы Қарахандар әулеті мемлекетінің батыс бөлігінде билік құрған Әли тегін әулетінің ұрпақтарымен күресе отырып, ол өзіне Мауераннахрдың басым бөлігін қаратты. 1040 жылы Бөрі тегін Әли тегін ұлдарының қолындағы Мауераннахрдың қалған бөліктерін қаратып, Бұхара мен Самарқанда өз атынан теңге соқтырады. Осы кезден бастап ол Тамғаш хан (Хандардың ханы) деген жоғары лауазымға ие болады. 1060 жылы Ферғана өлкесін өз иелігіне қосып, Шаш пен Түнкет қалаларын алады. Ол билік еткен тұста мемлекетті басқару ісін жақсартуға күш салды. Ферғанада ақша жүйесін ретке келтірді. Мемлекеттегі әр түрлі діни ағымдарға қарсы күрес жүргізді. Тақ мұрагері етіп баласы Шамс әл-Мүлік Насырды тағайындаған.

## Тағы қараңыз
*Қарахан мемлекеті

## Дереккөздер

Санат:Қарахандар
Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:1068 жылы қайтыс болғандар
Клара Ғалымбекқызы Нәдірова

**Клара Ғалымбекқызы Нәдірова** (1933 жылында туған, Ресей, Новосибирск облысында Барабинск қаласында) – медицина ғылымдарының докторы (1988), профессор, ҚР Жаратылыстану ғылым академиясының корпорация мүшесі. Қарағанды мемлекеттік медициналық институтын (1958, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медициналық академиясы) және Дәрігерлер білімін жетілдіру институтының аспирантурасын (1963, Мәскеу қаласында) бітірген. Теміртау қаласында цех дәрігері (1958–1960), Еңбек гигиенасы және кәсіптік аурулар институтында (1963–1964, Қарағанды қаласында) ғылыми қызметкер болды. 1964 жылдан Қарағанды мемлекеттік медициналық институтында ассистент, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. «Эпидемиология и медико-социальный прогноз перинатальных поражений мозга детей» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 80-нен астам ғылыми жарияланым мен 4 монографияның авторы.
## Дереккөздер </span>


Санат:Қазақстан ғалымдары
Ибраһим ІІ

**Ибраһим ІІ** (1128 – 1158) – Шығыс Қарахандар әулеті мемлекетінің билеушісі. Ахмад Арслан ханның баласы. Ибраһим ІІ туралы бір-біріне қарама-қайшы тарихи деректер сақталған. Деректердің бірінде оны “шаҺид”, яғни мұсылман емес қидандармен соғыста қаза тапты десе, енді бір мәліметтерде өзінің қол астындағы көшпелі қарлұқтар мен қаңлыларға қарсы шайқаста қидандардан көмек сұраған деп көрсетілген. Ибраһим ІІ салжұқ билеушісі Санжар сұлтанмен бірігіп, қидандарға қарсы Хорасандағы Катван шайқасында жеңіліс тауып, қашып кеткен ағасы Мұхаммедтің орнына билік басына келген. Ибраһим ІІ қидан әміршісі Елюй Дашиге тәуелді болған. Ибраһим ІІ Бұхарадағы Келлябад деген жерде “жөнсіз істері” үшін қарлұқтардың қолынан қаза тапқан.

## Тағы қараңыз
*Қарахан мемлекеті

## Сілтемелер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Тұлғалар
Тілеулин Серік Жұмағалиұлы

**Серік Жұмағалиұлы Тілеулин** (6 қантар 1926 жыл, Петропавл, Солтүстік Қазақстан облысы) — биология ғылымының докторы (1987), профессор (1989). Қазақ мемлекеттік медициналық институтын (1950, қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университеті ) бітірген. Алматы қаласында дәрігер (1950–57), Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау министрлігінің Өлкелік патология ғылыми-зерттеу институтында кіші ғылыми қызметкер (1957–66), 1966 жылдан Қазақстан ғылым академиясының Физиология институтында аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі болды. Ғылыми еңбектері негізінен нейрофизиология саласына арналған. 120-дан астам ғылыми жарияланым мен 1 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Орман хайуанаттары

**Орман хайуанаттары**– орманды аймақта тіршілік ететін жануарлар. Бұл ландшафт жануарлар әлеміне өте бай. Себебі орманды аймақ жануарлардың тіршілік етуі үшін өте қолайлы. Қазақстанда құрлық *омыртқалыларының* **730-дай** түрінің **140-тан** астамы (яғни 20%-ы) орманды жерлерде ұялап, тұрақты тіршілік етеді. Республикамызда кездесетін *сүтқоректілердің* **178 түрінің 43-і**, атап айтқанда *жәндікжегіштер (кірпі, жертесер, т.б.); кеміргіштер (тиін, борша тышқан, қаптесерлер, т.б.); жыртқыштар (қасқыр, түлкі, ақкіс, т.б.); ашатұяқтылар (құдыр, марал, елік, бұлан, т.б.), құстардың 480-дей түрінің 90-ға жуығы, оның ішінде: күндізгі жыртқыштар (қаршыға, жамансары, бақалтақ қыран, т.б.); тауықтәрізділер (меңіреу құр, қырғауыл, т.б.); кептертәрізділер (дыркептер, түзкептер, т.б.); көкектәрізділер (меңіреу көкек, т.б.); жапалақтәрізділер (жапалақтар, байғыз, т.б.); тоқылдақтәрізділер (дүпілдек, тоқылдақ, т.б.); торғайтәрізділер (тағанақ, мысықторғай, шымшық, т.б.), бауырымен жорғалаушылардың 49 түрінің 5 түрі (секіргіш кесіртке, жасыл кесіртке, сары жылан, өрнекті абжылан, кәдімгі сұр жылан), қосмекенділердің 12 түрінің екеуі (сүйіртұмсық бақа, шөпбақа) *орманда тіршілік етуге бейімделген жануарлар. Орман хайуанаттарының арасында зиянды жәндіктерді жеп, пайда келтіретін түрлері көп. Мысалы, кәдімгі жертесер жылына *5,5 кг-дай* зиянды жәндіктермен] қоректенетіні белгілі. Орман хайуанаттарының көптеген түрлері бағалы аң аулау нысаны болып табылады. Мысалы, бұлғын, елік, тиін, т.б. Ал кейбір түрлері орман шаруашылығында бағалы саналатын ағаштар мен бұталардың тұқымдары және жемістерімен қоректеніп, оларды басқа жерге таратуға септігін тигізеді. Сонымен қатар орман хайуанаттары қыста ағаштар мен бұталардың қабығымен қоректеніп, зиян да келтіреді. Мысалы, тиін, қоян, бұлан, т.б. Араларында түрлі аурудың *(кене энцефалиті, туляремия, лептоспироз, құтыру, т.б)* қоздырғышын таратып қана қоймай, [эктопаразиттердің (бүрге, кене, бит, т.б.) иелері, ішкі паразиттердің аралық иелері болып табылатын түрлері де жеткілікті. 

== Дереккөздер==
<references/>



[Санат:География
Париж клубы

**Париж клубы**  - (француздың club de Parіs ) – әлемнің экономикалық жағынан дамыған елдерінің бейресми бірлестігі. Клуб қатысушы мемлекеттердің үшінші елдердің борышына қатысты қаржы саясатын үйлестіреді. Ұйым дамыған несиегер-елдер өкілдерінің борышқор-елдердің борышты өтеуіне байланысты мәселелер туындаған кезде ара-тұра кеңесуі негізінде қалыптасты. 

ЮНКТАД-тың (БҰҰ-ның Сауда және даму жөніндегі конференциясы) қамқорлығымен ең нашар дамыған елдердің берешегі бойынша 1978 жылы Парижде өткен келіссөз кезінен тұрақты сипат алды. Оның әрбір отырысы нақты бір борышқорға арналады. Оған борышқор-елдің, осы борышқорға несие берген елдердің, сондай-ақ Халықаралық валюта қоры мен ЮНКТАД-тың өкілдері қатысады. Өзінің отырыстарында Париж клубы несие мерзімін ұзарту, қайта құрылымдау, қосымша несие беру, борышты өтеу мүмкіндіктерін айқындау, борышқор-елдің атына ұсыныс-кеңес әзірлеу сияқты қалыптасқан жағдайдан шығу шаралары туралы шешімдер қабылдайды.

## Сілтемелер
* ЮНКТАД  
* БҰҰ  
* Франция

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Халықаралық қаржы ұйымдары
Айсұлу Байқадамова

**Байқадамова Айсұлу** (4.10.1927, Торғай — 3.7. 1992, Алматы) — әнші,  Қазақстанның халық артисі (1961). Мәскеу консерваториясында оқыған (1949—1954). 1954 жылы Алматы консерваториясын бітіріп, Қазақ опера және балет театрында  Жібек (Е.Г. Брусиловский, “Қыз Жібек”), Ажар (А. Жұбанов пен Л. Хамидидің “Абайында”), Сара (М.Төлебаевтың “Біржан—Сарасында”), Шура (Н. Тілендиев пен Қ. Қожамияровтың “Алтын тауларында”), Қамар (Е. Рахмадиевтің “Қамар сұлуында”), Марфа (Н.А. Римский-Корсаковтың “Патша қалыңдығында”), Лакме (К.Ф. Делибтің “Лакмесінде”), Людмила (М.И. Глинканың “Руслан мен Людмиласында”), Чио-Чио-Cан (Дж. Пуччинидің “Чио-Чио-Cанында”)  партияларын орындады. Композитор С.Мұхамеджанов “Айсұлу” операсын Байқадамова Айсұлуға арнап жазған. Мұнда ол Айсұлудың партиясын айтты. Байқадамова Айсұлуның шығармашылығына нәзік лирикаға бейім образдар тән еді.

## Дереккөздер
Жас Бұхаралықтар

**Жас Бұхаралықтар** — Бұхарада 1916 жылы құрылған жәдитшілдік бағытындағы ұлттық саяси ұйым. 

1918 жылы әмірді тақта қалдыра отырып, елде ішінара демократиялық өзгерістер жасауға тырысқан бірнеше сәтсіз әрекеттері үшін әмірлік тарапынан бұл ұйымға қатаң тыйым салынып, көп ұзамай ол тарап кетті. Ұйымға қатысушылардың неғұрлым солшыл бөлігі 1920 жылы қаңтарда Ташкент қаласында Ф.Ходжаевтың басшылығымен “Жас бұқаралық революционерлердің түркістандық орталық бюросы” болып қайта құрылды. Олар Бұхарада әмір үкіметін құлатып, демократиялық республика құру мақсатын көздеді. Бюро Кеңес үкіметіне сүйене отырып, бұрынғы бүкіл “Жас Бұхаралықтарды” өз маңдарына топтастыруға тырысты. Қозғалыс жеңіске жетіп, Бұқар Халық Кеңестік Республикасы (БХКР) орнағаннан кейін, “Жас Бұхаралықтар” Түркістан коммунистерімен ресми түрде бірікті. Дегенмен олар жергілікті халықтың мүддесін көздеп, ұлтшылдық көзқарасты жақтады. Сондықтан Бұхарада басмашылар қозғалысы талқандалғаннан кейін БХКР-дегі Кеңестердің 4-съезінде (1923 жылы, қазан) олар орталықтан келген коммунистер тарапынан буржуазиялық ұлтшылдар ретінде айыпталып, билік басынан тайдырылды. Осыдан кейін “Жас Бұхаралықтардың” көпшілігі большевиктер партиясы қатарынан шығарылды.

## Дереккөздер

Санат:1918 жылы жойылғандар
Санат:Жас Бұхаралықтар
Санат:Жәдитшілік
Санат:Бұхара хандығы
Санат:Бұқар Халық Кеңестік Республикасы
Санат:Бұхара тарихы
Санат:Бұхара ұйымдары
Нибелунгтар туралы жыр

**Нибелунгтар туралы жыр** – неміс халқының батырлық эпосы. 1200 ж. ш. жазылып, 1757 ж. кітап болып жарық көрген. 16 жырдан тұратын нибелунгтер циклінде мазмұн тұтастығы байқалмайды. Бөлек-бөлек жыр үлгілерінде Зигфрид атты батыр мен оның әйелі Кримхильданың мифологиялық образдары, трагедиялық сюжет пен сиқырға негізделген мотивтер қамтылған. Ғұндар мен бургундар (нибелунгтер) арасындағы соғыс тарихы, оларды ғұндардың талқандауы (436 ж.ш.), рыцарьлық өмірдің көріністері бейнеленген. Зерттеушілер бұл қаһармандық эпосты “Аттила” дастанының негізінде қыпшақ ақындары жазған деген болжам айтады. “Ниьелнугтар  туралы жырдың” мифологиялық концепциясы негізінде неміс композиторы Р.Вагнер “Нибелунг жүзігі” (1854 – 74) аталатын опералық тетралогиясын жазған.

## Сілтемелер
*Ғұндар
*Бургундар
*Эпостық жыр
## Дереккөздер


Санат:Жырлар
Ибраһим Ата

**Ибраһим Ата**, *ИбраҺим шейһ* (XI ғасырдың аяғы, Түркістан өңірі, Сайрам қаласы – XII ғасырдың басы, сонда) – белгілі шейх, Қожа Ахмет Ясауидің әкесі. 

## Аңыздар, жазба деректері
Ибраһим ата туралы XVII ғасыр аяғы - XVIII ғасыр басындағы жазба деректер мен XIX-XX ғасырлар басындағы фольклорда Қожа Ахмет Ясауидің әкесі екендігі бірауыздылықпен айтылады. Бір топ аңыздарға сәйкес Ифтихардың ұлы Махмұдұлы Ибраһим – XI ғасырдың екінші жартысында Сайрамда (Исфиджабта) өмір сүрген түргеш тайпасының ұрпағы, жергілікті түріктерден шыққан сопы шейхы.
Оның Сәдір шейх және Ахмет Қожа атты екі ұлы болады. Екінші ұлына түріктің ұлы ақыны және сопылық дана болу тағдыры жазыпты.
Екінші бір ағыз шежіре нұсқасы бойынша Ибраһим ата Ысқақ баб әулетінің төртінші ұрпағына жатса, Мұхаммед пайғамбардың немере бауыры мен күйеу баласы тақуа Әли халиф әулетінің он бесінші ұрпағы болып табылады.
Ибраһим ата Қожа Ахмет жеті жаста болған кезде қайтыс болады.
Аңыздар бойынша ол – мыңдаған мүридтердің ұстазы. Ол көрегендік қасиетке ие болған.
Кейінгі уақыттағы фольклорда ол өсімдіктермен түрлі ғажайыптар жасайтын бақшашы немесе диқаншы ретінде бейнеленеді.
Ол Қожа Ахмет Ясауидің ең жақын туыстары – сайрамдық әулиелер тобын басқарған.

Сайрамда бүгінгі күнге дейін Ибраһим Ата мен оның зайыбы Айшаның мазарын құрмет тұтады. Ибраһим Ата және оның баласы Қожа Ахмет Ясауи – қазақ жерінде исламды таратуда шешуші рөл атқарған.

## Дереккөздер

Санат:Тарихи тұлғалар
Санат:Дін
Санат:Ислам
Өлшем

thumb|right|300px|Өлшем деңгейлері
thumb|right|300px|Шаршы, куб және тессеракт
**Өлшем** () – физика және математика ғылымдарында математикалық кеңістіктің (немесе объектінің) өлшемі деп ондағы әрқандай нүктені көрсету үшін шектеулі мөлшердегі қажетті координаттар саны айтылады. Бір өлшем деп дененің бір қимасы айтылады. Мысалы, түзуде бір (1D) өлшем бар, өйткені ондағы нүктені көрсету үшін тек бір координат қажет болады. Цилиндрдің немесе шар секілді беттің өлшемі екі (2D) болады, себебі ондағы нүктені көрсету үшін екі координат қажет, яғни, беттегі нүктені айқындау үшін ендік және бойлық өлшемдері қажет. Екі өлшемді Евклидтік кеңістік — жазықтықтағы екі өлшемді кеңістік. Ал, кубтің, цилиндрдің немесе шардың ішкі жағы үш өлшемді (3D), себебі осы кеңістіктердегі нүктені табу үшін үш координат қажет.
thumb|right|200px|Стереографика
Классикалық механикада кеңістік пен уақыт ұқсамайтын категорияға жатады, әрі абсолютті кеңістік пен уақытқа байланысты. Ғалам ұғымы 4 өлшемді болып табылады, бірақ электромагнетизмді сипаттауға ол жарамайды. Уақыт-кеңістіктің төрт өлшемі (4D) кеңістіктік және уақыттық тұрғыдан абсолютті анықталмаған, қайта бақылаушы қозғалысына орай мәлім оқиғаларға сай анықталған. Минковский кеңістігі алғаш гравитациясыз ғаламды мөлшерлейді; жалпы салыстырмалы теорияның псевдо-римандық түрленісі (pseudo-Riemannian manifolds) уақыт-кеңістікті материямен және гравитациямен сипаттайды. 10 өлшемділік суперструна теориясын (6D гиперкеңістік + 4D) сипаттау үшін пайдаланылады; ал 11 өлшемділік супергравитация мен М-теориясын (7D гиперкеңістік + 4D) сипаттай алады; ал кванттық механиканың күй кеңістігі шексіз өлшемді функция кеңістігін білдіреді.

Өлшем ұғымы физикалық нысандармен шектелмейді. Жоғары өлшемді кеңістіктер математика мен ғылымда жиі кездеседі. Олар евклидтік кеңістіктер немесе жалпы параметрлік кеңістіктер немесе Лагранж немесе Гамильтон механикасындағы секілді конфигурациялық кеңістіктер болуы мүмкін; бұлар физикалық кеңістікке тәуелсіз абстрактілі кеңістіктер.

Философияда өлшем көбінесе нәрседегі сан-сапа бірлігі мен қайшылығының ең жинақы стандартын білдіреді. Гегель диалектикасында өлшем сан-сапа өзгерісіндегі сандық және сапалық күйдің түрлі деңгейлерін бідіреді. Ол бойынша, сапа мен сан арасында терең байланыс бар. Өзгеріс сандық өлшемдердің өзгерісінен басталып, мәлім шекке жеткенде сапалық өлшемдердің өзгерісіне ауысады, сөйтіп зат өзінің жаңа нұсқасына ауысады. Сондықтан Гегель өлшемді “сандық сапа” немесе “сапалық сан”, яғни сапа мен санның бірлігі деп анықтаған.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Математика
Санат:Геометрия
Санат:Кеңістік
Санат:Физикадағы уақыт
Санат:Математика терминдері
Санат:Алгебралық геометрия
Санат:Механика
Тілеуов Асхат Халелұлы

**Тілеуов Асхат Халелұлы** (1950 ж.т., Қостанай қ.) – техника ғылымының докторы (1996), профессор (1997). ҚР Жаратылыстану ғыллым академиясының корреспондент мүшесі. Целиноград ауыл шаруашылық институтын (1974, қазіргі Астана агротехнологиялық университеті ) бітірген. Осы оқу орнында ассистент (1974–77), Ауыл шаруашылығын электрлендіру ғылыми-зерттеу институтының аспиранты (1977–80), 1980 жылдан қазіргі Еуразия ұлттық университетінде ассистент, аға оқытушы, доцент, профессор, қазіргі кезде кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. 80-нен астам ғылыми жарияланым мен 3 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Операторлар

**Операторлар** – берілген жүйені сипаттайтын функцияны түрлендірудің математикалық түрлі операцияларын (алгебралық, дифференциалдық, интегралдық, т.б.) жасайтын математикалық өрнек.
## Қолданылуы
Физикада әрбір динамикалық шамаға бір математикалық оператор сәйкестеледі. Операторлардың математикалық жолмен жан-жақты зерттелген түрі – Гильберт кеңістігіндегі сызықтық түрі. Мұндай сызықтық Операторлардың өздік мәні сол оператор сипаттайтын физикалық шаманың өзіне тең, ал оператордың өздік функциясы – зерттеп жатқан жүйені сипаттайтын функциялардың толық жинағы болып табылады.
## Теориясы
Операторлардың өздік функциясы мен өздік мәнін табуға арналған теңдеу – кванттық теорияның басты теңдеуі болып табылады. Осы теңдеудің берілген физикалық құбылысқа арналған түрі сол құбылысты жан-жақты толық сипаттайды деп есептеледі. Ал Операторлардың математикалық дәйекті түрі осы оператор анықтайтын жүйе спектріне сәйкес келетін өздік функцияларды өрнектейтін кеңістіктік координатты таңдап алуға байланысты.
## Сілтемелер
* Операторлар теориясы
* Оператор
* Кванттық теориялар
## Дереккөздер


	

Санат:Физика
Патернализм

**Патернализм** ( – әкелі, отандық) – фирма деңгейіндегі әлеуметтік-еңбек қатынастарын реттеу нысаны; кәсіпкерлердің өз жұмыскерлеріне көрсететін қамқорлығы мен қайырымдылығында байқалатын еңбек қатынасы аумағындағы идеология және әлеуметтік тәжірибе.

Ол жұмыс берушілердің білікті кадрларды тарту және орнықтыру, өнімділікті арттыру, моральдық-психологиялық ахуалды жақсарту мақсатымен қызметкерлерге еңбек заңнамасында және ұжымдық шартта көзделген игіліктерден тыс қосымша игіліктер (жеңілдіктер, төлемақылар, еңбек, демалыс жағдайын жақсарту, т.с.с.) берудегі бастамасын көрсетеді. Бұл қызметкерлер тарапынан фирмаға деген адалдықты, ортақ мүдделер үшін ынтымақтаса білуді және тілектестікті дамытады.

## Дереккөздер

Санат:Әлеуметтану
Жорықбай Табынбайұлы

## Жорықбай Табынбайұлы

**Жорықбай Табынбайұлы** (1864, бұрынғы Сырдария облысы, Перовскі уезі, Қабылкөл ауылы – 1932, сонда) – ақын, жырау. 

## Шығармалары
“Нақыл сөздер”, “Ошақты Садақбайға”, “Әліпбай милицияға”, “Қожамұраттың Жақыбына”, “Сапар құдаға”, “Мыңбайдың бағасы”, “Жорықбай деген шайырың”, “Қармақшыда”, “Ақназар ұстаға”, т.б. өлеңдері сақталған. Әсіресе, Қарабалық болысы Алдияров Қараға шығарған өлеңі ақынды көпшілікке танымал еткен. 

## Сілтеме


Санат:Тұлғалар
Тоқайтөбе

**Тоқайтөбе** – бекіністі мекен, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археологиялық ескерткіш.

## Орналасқан жері
Отырар ауданы, Шәуілдір ауылының түбінде, Отырар қаласының оңтүстік-шығыс жағында орналасқан. 

## Сипаты
1948 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам) зерттеген.
Оның жалпы көрінісі трапеция тәрізді, бір жақ қабырғасы ішіне иілген, оңтүстік жағы 280 м, солтүстік-батысы 260 м, батыс жағы 240 м, солтүстік-шығыс жағы 380 м. Тоқайтөбе айналдыра тереңдігі 2 м, ені 20 м ормен қоршалған. Бекіністі мекеннің батыс жағындағы бұрышында орталық қорғаны бар, оның биіктігі 5 м, ауданы 80×80 м. Тоқайтөбенің аймағында үш жерде осындай бекініспен салынған тұрақты мекендердің орны байқалады. Алайда олар жартылай бұзылып, егістік жерге айналдырылған.
Қазба барысында табылған заттарға қарағанда мекен орны б.з. І-VІІІ ғасырларына жатады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Нивальды белдеу

**Нивальды белдеу**, *нивалдық белдеу, нивалдық-гляциалдық белдеу* ( – қарлы, суық), көп жылдық қар белдеуі (мәңгі қар мен мұз белдеуі) – таудағы ең жоғарғы табиғи белдеу; мәңгі қарлар мен мұздықтар белдеуі; қар сызығынан жоғары орналасқан таулардағы, сондай-ақ полюс атыраптарындағы нивальдық климатты ең жоғары биіктік белдеу. Қар шекарасынан жоғары жатады. Нивальды белдеудің төменгі шекарасы полюстік аймақта: Антарктида мен Гренландияда теңіз деңгейіне ұштасады, Орталық Азияның Гималай, Гандисышань, Памир, тағы басқа тау жоталарында және Оңтүстік Америкадағы Анд тауларында 6500 м биіктіктен өтеді. Қатты түрде түсетін жылдық жауын-шашын мөлшері олардың еру және булану мөлшерінен артық. Мұздықтар мен қар алаңы көбіне беткейдің көлеңкелі жағында пайда болады. Тау беткейінің тік жерлерінде қар көшкіні жиі болып, беткей жыныстарының физикалық үгілулері қарқынды жүреді. Өсімдік дүниесі өте кедей: Нивальды белдеуде мүк пен қына ғана өседі.

## Сілтемелер
*Нивальды климат

## Дереккөздер


Санат:Гляциология
Санат:Географиялық белдеулер
Сүтбұлақ

**Сүтбұлақ** – Күнгей Алатауының шығыс бөлігіндегі асу.

## Жер бедері
Биіктігі 3901 м. Күнгей Алатауының солтүстік беткейіндегі Сүтбұлақтың (Шілік алабы) арнасымен оңтүстік беткейдегі Ыстықкөл алабындағы Сүтбұлақ өзенінің бастауына қарай соқпақ жол өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы асулары 
Санат:Қырғызстан асулары
Санат:Күнгей Алатау
Өлшем (құрал)

**Өлшем**  – берілген мөлшердің физикалық шамасын көрсететін өлшеу құралы. Мысалы, кіртас – масса өлшемі, кванттық генератор – жиілік өлшемі, т.с.с. Өлшеу дәлдігіне және қолдану мақсатына байланысты өлшем үлгілік (эталондық) және күнделікті қолданыстағы болып бөлінеді.

 
## Дереккөздер


Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Санат:Физика
Сүтбұлақ мұздығы

**Сүтбұлақ мұздығы** – Күнгей Алатауының солтүстік беткейіндегі қазаншұңқыр пішінді мұздық. Мұздықтан Шіліктің оң саласы – Сүтбұлақ өзені басталады. 

## Аумағы
Мұздықтың ұзындығы 4,0 км, ашық жері 3,6 км. Жалпы ауданы 6,4 км2, мұзқар (фирн) алаңы 2,6 км2, ашық жатқан тілі 3,5 км2, борпылдақ жыныстар жапқан бөлігі 0,3 км2. Мұздықтың орташа қалыңдығы 70 м шамасында, көлемі 0,44 км3.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы мұздықтары
Санат:Күнгей Алатау
Өлшемділік

**Өлшемділік**, физикалық шамалардың өлшемділігі – берілген физикалық шамалардың басқа негізгі шамалармен байланысын көрсететін өрнек; берілген бірліктер жүйесінде негізгі етіп алынған шама бірлігі өзгерген кезде шама бірлігі қанша есе өзгеретіндігін көрсететін өрнек.

Өлшемділік белгілі көрсеткішке дәрежеленген негізгі физикалық шамалар символдарының көбейтіндісі түрінде жазылады. Мысалы, үдеу (символы *а*) үшін өлшемділік: *[а]=LT–2*, мұндағы *L* – ұзындықтың, *Т* – уақыттың (2) дәрежеде өлшемділік символдары. Барлық негізгі шамалар нөлдік дәреже арқылы енетін шамаларды өлшемсіз шамалар деп атайды.

## Пайдаланылған әдебиеттер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Механика
Байқара (тау)

**Байқара** – Шу-Іле тауларының қиыр солтүстік-батысындағы тау. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысының Мойынқұм ауданында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 665 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 12 км-ге созылып жатыр, ені 6 км. 

## Геологиялық құрылымы
Кембрийге дейінгі және палеозой эрасының эффузиялық шөгінді жыныстарынан түзілген. 

## Жер бедері
Көлбеу келген беткейі онша тілімденбеген, етегінде ысырынды малтатастар көп. 

## Өсімдігі
Тау баурайында шөлді белдемнің қиыршықты тасы басым сұр, сұрғылт құнарсыз топырағы қалыптасқан. Онда жусан, бұйырғын, күйреуік, баялыш өседі.

## Дереккөздер

Санат:Мойынқұм ауданы таулары
Жаскілең

**Жаскілең** — авторы белгісіз дастан. 

Тіл және әдебиет институтының фольклорлық экспедициясы 1948 жылы Омбы сапарында Иманғали Бекмағамбетовтен жазып алған. 

Дастан оқиғасының желісі қазақ жігіті Жаскілеңнің түсін баяндаудан басталады. Қалмақ ханының қызы Қоңыршаға ғашық болған Жаскілеңнің өз мақсатына жету жолындағы қиямет-қайым сапары баяндалады. Дастан мәтіні толық күйінде жеткен. 

Қолжазба Орталық ғылыми кітапхананың қолжазбалар қорында сақтаулы тұр.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ дастандары
Нивальды климат

**Нивальды климат**, *нивалдық климат, нивалдық-гляциалдық климат* – климаттың өте суық, қатаң түрі; геомофологиялық жіктеуге сәйкес қардың еруі мен булану мөлшерінен қардың жауу мөлшері көбірек болатын, соның нәтижесінде мәңгі қарлар мен мұздықтар түзілетін климат.

Таулардың ең биік бөліктеріне және Антарктидаға, Арктикаға, Гренландияға тән. Нивальды климат өңірінде де қатты күйде жауған жауын-шашын мөлшері оның еруі мен булануынан әлдеқайда артық болып, көп жылдық мұздықтар мен қар үйінділері шоғырланады. “Нивальды климат” терминін алғаш 20 ғасырдың басында неміс ғалымы А.Пенк климатты геоморфол. жіктеу кезінде енгізді.

## Сілтемелер
*Нивальды белдеу
*Климат
*Жер бедері

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:География және геодезия
Қызылжыңғыл

**Қызылжыңғыл** — тарихи қоныс. Қызылорда облысының солтүстік-шығысында, Телікөл атырабында. 

Сарысу мен Шу өзендерінің Телікөлге құяр жеріндегі бұл алапты көшпелі тайпалар ерте заманнан-ақ қоныстанған. Кейбір тарихи деректерге қарағанда, Сыр бойын жайлаған көне оғыз-қыпшақ жұртының астанасы Жанкент (Янгикент) шаһары осы Қызылжыңғыл маңында болған.

Сарыарқа мен Балқашты, Алатау мен Атырауды жайлаған орта ғасырдағы көшпелі түркі тайпалары осы маңда бас қосып, кеңес құрған. Осындай тарихи оқиғалардың айғағы ретінде ноғайлы дәуірінен қалған Байғана мазары мен кейінгі 17 – 18 ғасырларда Жоңғар шапқыншылығы кезінде қаза тапқан бірқатар қазақ батырларының бейіттері (Тамғалының Нұрасында) әлі күнге дейін сақталған. Жоңғар шабуылы кезінде «Ақтабан шұбырынды – Алқакөл сұлама» оқиғасына ұшыраған қазақ рулары 18 ғ-дың алғашқы жартысында тарихта Алқакөл деген атпен қалған қазіргі Телікөл маңына келіп тоқтаған. Қызылжыңғыл осындай тарихи ауыр күндерде бүкіл қазақ руларының ес жиып, жоңғарларға қарсы күш біріктірген қасиетті жері ретінде мәлім.

Қызылжыңғыл алабын 1917 жылға дейін Ұлытаудың 12 болысы мекендеді. Қоқан хандығына қарсы халық көтерілісін бастаушылар Тұрғанбай, Басықара батырлар  өз жасақтарын алғашқыда Қызылжыңғыл алабында ұйымдастырған. 1916 жылғы Торғай көтерілісіне Қызылжыңғыл өңірінен көптеген сарбаздар қатысқан.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстандағы археология
Санат:Қызылорда облысы қоныстары
Жорық белбеуі

**Жорық белбеуі** – *дәстүрлі [[Қазақтар|қазақ]] қоғамында жауынгерге арнап жасалатын [[белбеу]], белдік.*  Жорық белбеуі жібектен, жүннен тоқылған маталардан және былғары, қайыстан жасалған. Оны қоламен, мыспен, жезбен, алтынмен, күміспен оймыштап, әдемі доғабастармен, салпыншақтармен, бастырмалармен ажарлайтын болған. Жорық белбеуіне қынапты семсер немесе қылыш, қынды пышақ, оқ-дәрі, білте салатын, сіріден, былғарыдан жасалған құты, қалталар байланған.

## Сілтеме


Санат:Салт-дәстүрлер
Ибраhим Ата күмбезі

**Ибраhим Ата күмбезі** – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. 1982 жылдан бастап мемлекет қорғауына алынған. 

## Орналасқан жері
Шымкент қаласы, Сайрам тұрғын үй алабының аумағындағы биік төбеде орналасқан.

## Күмбез сипаты
Күмбез шамамен XVI-XVII ғасырларға дейін, Қожа Ахмет Иасауидің әкесі Ибраһим атаның қабірі үстіне салынған. Ибраhим Ата күмбезі ортағасырлық сәулет өнеріндегі күмбезді мазарлардың сақталып қалған ескерткіштерінің бірі болып табылады. Ішінара сылақ жүргізіліп, әктелген, әлденеше рет қайта салынып, жөндеу жұмыстары жүргізілген. Бастапқы күмбезі бұзылған, оның орнына 20 ғасырдың басында табақ темірден төрт жағына тайқы шатыр орнатылып, ортасына шошақ күмбез салынған. Бір камералы құрылыс, жалпы жобасы шаршы келген. Өлшемі: 7,2x7,2 м. Солтүстік-батыс және оңтүстік-батыс қасбеттері сәл шығыңқы, таяз қуыстары бар бірыңғай порталдармен безендірілген. Оңтүстік-батыс порталдың қуысына кіреберіс, ал пилондардың қанатына – тік бұрышты қуыстар жасалған. Ішкі қабырғаларына сылақ жүргізілген, еденіне кірпіш төселіп, цемент қосылған лаймен сыланған. Ішінде қабір қалдығы сақталған.

## Дереккөздер

Санат:Шымкент қаласының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Шымкент қаласы сәулеті
Санат:Шымкент кесенелері
Қар тазартқыш

right|thumb|240px|Доңғалақты трактор**Қар тазартқыш** – көше, алаң, тротуар, автомобиль және темір жолдарын, т.б. жерлерді жауған қардан  тазартуға арналған машина. Темір жолдағы қар тазартқыш: соқалы, фрезерлі және роторлы болып ажыратылады. Жұмыс тетігі вагонның алдыңғы жағына орналастырылады. Қар тазартқыштың қозғалысы локомотивтің итеру күші арқылы жүзеге асырылады. Автокөліктегі қар тазартқыштың: түренді, түренді-щеткалы және шнекті-роторлы болып бөлінеді.
*Түренді қар тазартқыштың жолдарды тазартады;
*Түренді-щеткалы қар тазартқыш қала көшелеріндегі жаңа жауған қарды күреу, сыпыру үшін жиірек қолданылады. Түрен мен цилиндр щетка жазда көшеге су себетін маусымдық машиналарға орнатылады. Машинаның алдына бекітілген ойық түрен жол үстіндегі қалың қарды ысырады, ал одан қалғандары машина рамасының астына орнатылған цилиндр-щеткамен сыпырылады. Жиналған қарды көлікке тиеу жұмыстары әмбебап қар тиегіштер арқылы жүзеге асырылады.
*Шнекті-роторлы қар тазартқыш жолдағы қарды жиекке атқылау үшін қолданылады. Қар тазартқыштың жабдықтары жүк машиналарына, өздігінен жүретін доңғалақты тракторларға орнатылады.

## Сілтемелер
*соқалы қар тазартқыш
*фрезерлі қар тазартқыш
*роторлы қар тазартқыш
*түренді қар тазартқыш
*түренді-щеткалы қар тазартқыш
*шнекті-роторлы қар тазартқыш

## Дереккөздер:


OS7

Санат:Техника
Байқау

**Байқау**:
*1) философияда — негізгі таным тәсілдерінің бірі. Байқау арқылы нысанның әрекеті, ерекшеліктері, т.б. анықталады. Байқаудың зерттеу нысаны алдын ала белгіленіп, ұзақ уақыт бойы жүргізіледі. Арнайы жоспар жасалып, одан белгілі бір деңгейде нәтиже алу көзделеді. Алынған фактілерді сұрыптау, оған үнемі талдау жасау — Байқаудың негізгі міндеті. Байқау тікелей, жанама,ашық, жабық, табиғи және эксперименттік болып бөлінеді.
*2) өнерде — өнерпаздар арасында әр түрлі деңгейде (халықаралық, республика, облыс, аймақтық, аудан, т.б.) өткізілетін мерзімдік өнер сайысы, конкурс. Байқау, көбінесе, музыка өнерінің белгілі бір түрінен (ән, би, күй) немесе жалпы көркемөнерпаздар арасында өтеді. Мысалы, Кеңес Одағы кезінде халық өнерпаздарының, көркемөнерпаздар ұжымдарының, эстрада әншілерінің Байқаулары тұрақты өткізіліп тұрды. Қазақстанда халықаралық, республикалық, аймақтық дәрежедегі әр түрлі Байқаулар өткізу дәстүрге айналған.
*3) әскери істе — Жарғы ережелеріне сәйкес, әскери техникалар мен қару-жарақтардың, жауынгерлердің әзірлік деңгейлерін айқындау мақсатында жүргізілетін тексеру жұмыстары.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Тілеуов Талғат Халелұлы

**Тілеуов Талғат Халелұлы** (7.2.1948 ж.т., Астана қ.) – тарих ғылымының докторы (1990), профессор ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2005). Мәскеу энергетика институтын бітірген (1971). Қазақстан Компартиясы ОК жанындағы партия тарихы институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1971–73), Қазақ КСР-і Оқу министрлігінде инспектор (1980–82), Қазақ Бас сәулет-құрылыс академиясы нда доцент, профессор, кафедра меңгерушісі (1982–93); 1993 жылдан «Қайнар» университетінде кафедра меңгерушісі, профессор қызметін атқарады. «Основные тенденции развития энергетики Казахстана в 1971–1986 годах» тақырыбында докторлық диссертация қорғады.

## Сілтемелер
*Қазақ Бас сәулет-құрылыс академиясы
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Тәуекелшілдік

**Тәуекелшілдік** Тәуекел (– үміттену, арқа сүйеу) – алға қойған мақсатына берік сеніммен ұмтылу. Тәуекелшілдік адамның өз мақсатының хақтығына деген сенімінен бастау алып, бастаған ісінің нәтижелі болуына Құдайдың жәрдемі болады деген үміттен тұрады. Тәуекелшілдік ұғымының өз еркін Құдай еркіне толық билеттім деген сеніммен, ертеңгі күннің қамын ойлаудан бас тарту деген мағынасы да бар. Тәуекелшілдік сопылық мақамының атауы ретінде, тақуа адамның рухани жолдағы түп мақсатынан бас тартпай, қандай қиындыққа болсын мойымай төзуі, болашақтан үмітін тек Аллаға артуы деген мағынасы болған. Дәстүрлі қазақ қоғамындағы “Тәуекел түбі – жел қайық жүзесің де өтесің” деген мәтелге орайлас түсініктің қалыптасуы Тәуекелшілдік ұғымының осы түп мағынасынан алшақ кетпегенін көрсетеді. Тәуекелшілдік үлкен сенімнен бастау алғанда ғана адамгершілік қасиетке айналады. Тәуекелшілдік берік адамның жолындағы кездескен қандай да бір қиындық ол адамды күйзелтпей, қайта жігерін шыңдай түседі. Ал адам ықтималдыққа ғана сеніп, әрбір нәтижесі айқын емес мақсатқа ұмтылуын тәуекелшілдікпен шатастыруға болмайды. Себебі, тәуекелшілдіктің алғышарты ретіндегі мақсаттың айқындығы мен ақиқатқа сенім болмайынша, адамның әрекеті толықтай мән-мағынаға ие бола алмайды. Ықтималдыққа ғана үміт артқан адамның жолында кездескен қиындық оның жан дүниесінің күйзеліске ұрынып, тіптен рухани дағдарысқа түсуіне, болашаққа деген үмітінің жоғалуына әкелуі мүмкін.

## Сілтемелер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Алтын Байдерқызы Әбішева

**Алтын Байдерқызы Әбішева** (1947 жылы туған, Ақмола облысы Біржан сал ауданы Бұланды ауылы) – медицина ғылымның докторы (1993), профессор (1993). Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1971, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) және Мәскеу қаласындағы КСРО Денсаулық сақтау министрилігі Орталық дәрігерлер білімін жетілдіру институтының аспирантурасын (1976) бітірген. 1973 жылы Қарағанды мемлекеттік медицина институтында стажер-зерттеуші, ассистент, доцент (1976–1991), аға ғылым қызметкер (1991–1993), профессор (1993–1995) қызметтерін атқарды. 1995 жылдан хирургия кафедрасының профессор 80-нен астам ғылыми еңбек пен 2 монографияның авторы.
## Шығамалар
* Острые абсцессы легких, А., 1995. 

## Дереккөздер


Санат:1947 жылы туғандар
Эмиссиялық бағалы қағаздар шығарылымын тіркеу

“Эмиссиялық бағалы шығарылымын тіркеу” – эмиссиялық бағалы қағаздардың есебін жүргізетін уәкілетті мемлекеттік органдардың қызметі. Тіркеу кезінде осы шығарылымға мемл. тіркеу нөмірі беріледі және оны беру тәртібін мемл. тіркеу органы белгілейді. Мұндай орган құжаттарды қабылдаған күннен бастап 30 күннен кешіктірмей Э. б. қ. ш. т-ге немесе тіркеуден бас тарту туралы уәжделген шешімді қабылдауға міндетті. ҚР аумағында тіркеуші органдардың тізбесін Қазақстан Республикасының Қаржы нарығын және қаржы ұйымдарын реттеу мен қадағалау жөніндегі агенттігі белгілейді.
## Дереккөздер
Баяу балқитын қорытпалар

[thumb|[Химия]]
**Баяу балқитын қорытпалар** - темірдің балқу температурасынан (1539°С) жоғары температурада балқитын қорытпалар. Баяу балқитын қорытпалар негізі титан, тантал, ванадий, хром, цирконий, ниобий, молибден, вольфрам сияқты баяу балқитын металдар немесе олардың металл емес элементтермен қосылысынан құралады. Мысалы, кейбір баяу балқитын қорытпалардың балқу температурасы мынадай: MоSі2 - 2000°C, 
ZrO2 - 2700°C, TіC - 3140°C, TaC - 3900°C. Олар ыстыққа төзімді материалдар ретінде қолданылады. Титанның қорытпалары өте жоғары температураға (3140°C) ұзақ уақыт шыдайды. Мұндай қорытпалардан ғарыштық техника бөлшектері, ыстыққа төзімді лабораториялық ыдыстар, тағы басқа жасалады. Цирконий қосылыстарының маңыздысы - цирконий диоксиді. Ол ыстыққа (2700°C) және химиялық әсерге төзімді болып келеді. Сондықтан одан ыстыққа төзімді бұйымдар (мысалы, тигель, балқуы қиын шыны, зертас, эмаль) дайындалады. Қазақстанда Баяу балқитын қорытпаларды зерттеумен Металлургия және кен байыту институты айналысады. Онда титанның оксиді мен петрохлоридін алу мен тазалау, титан өндірісіндегі шала өнімдерден ілеспе элементтерді бөліп шығару технологиясы жасалынып, өндіріске (Өскемен титан-магний комб-нда) енгізілді. Сондай-ақ, институтта әр түрлі металлургия шикізатынан ванадий алу әдістері табылды, құрамында алюминий тотығы және ванадийі бар домналық күлдерді гидрохимиялық жолмен қайта өңдеу процесі зерттелді.  

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат: Химия
Байқожа (өзен)

**Байқожа** – Нұра алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Қарағанды облысының Қарқаралы ауданы арқылы өтеді. Нұраның сол саласы. Ұзындығы 99 км, су жинайтын алабы 1154 км2. 

## Бастауы
Сораң, Отар тауларындағы бұлақтардан басталатын Керегетас пен Ұзынбұлақ өзендерінің қосылған арнасы. 

## Гидрологиясы
Негізінен қар, ішінара жер асты суымен толығады. Аңғарының беткейлері көлбеу, кең жайылмасы бар. Басты салалары: Керегетас, Ұзынбұлақ. Жылдық орташа ағыны 0,75 м3/с. Қараша — сәуір айларында мұз қатады. 

## Өсімдігі
Жайылмасының қызыл қоңыр, күңгірт топырағында селеу, сұлыбас, қылқан селеу, ал биіктеу жерінде бұта өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы өзендері
Санат:Нұра су алабы
Прайм-рейт

**Прайм-рейт** (ғылыми prіme rate – бірінші сыныптағы мөлшерлеме) – қамтамасыз етілмеген қысқа мерзімді несие (несиелендірудің нақты мақсаттарымен байланысты емес несие) бойынша ең аз пайыздық мөлшерлеме. Бұл мөлшерлемені АҚШ-тың коммерциялық банкілері “бірінші дәрежелі” (ең сенімді) қарызгерлерге несие беру үшін белгілейді. Әрбір  банк “Прайм-рейтты” ақша несие нарығының жағдаятын ескере отырып тағайындайды. “Прайм-рейт” коммерц. несие бойынша пайыздық мөлшерлеме деңгейін айқындау үшін негіз болады. Мөлшерлемеден тыс үстеме несие тәуекелінің дәрежесін көрсетеді. Ол үшін Батыс Еуропа елдерінің көбісінде “базалық мөлшерлеме”, ал Жапонияда “стандарттық мөлшерлеме” деген терминдер қолданылады. 

## Сілтемелер
* Несие  
* АҚШ  
* Жапония
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Эмиссиялық жүйе

**Эмоциялық жүйе** – ақша белгілерін айналысқа шығарудың заң жүзінде белгіленген тәртібі; ақша жүйесінің құрамдас бөлігі. 

Қазақстан Республикасында ақша белгілерін шығаруға монополия Қазақстан Ұлттық банкіне тиесілі, ол коммерциялық банкілердің кассалық айналымы болжамын және өзіндегі талданған материалдарды пайдалана отырып, эмиссияны болжайды. 

Айналысқа ақша эмиссиялық құқық негізінде шығарылады. Ұлттық банкінің есептесу-кассалық орталықтарында эмиссиялық операциялар жасау үшін банкнот пен монетаның сақтық қорлары құрылады. Эмиссиялық операциялардың нәтижелері Ұлттық банкінің эмиссиялық теңгерімінде күнбе-күн көрсетіледі. Еуропа Одағы елдеріндегі еуро эмиссиясы – Еуропа орталық банкінің монополиясы.

## Дереккөздер


Санат:Қаржылық жүйелер
Эмиссиялық пайда

**Эмиссиялық пайда** – банкілер мен қаржы компанияларының бағалы қағаздар эмиссиясынан алатын пайдасы. Акциялардың жаңа шығарылымына жүгінетін акцион. қоғамдар жарғылық капиталды көбейту үшін әдетте акцияларды орналастыруды ірі банкілерге табыстайды. Олар қолында қыруар ақша капиталы болғандықтан бұл капиталдарды акцияларға өткізілгенге дейін ішінара салады. Акцияларды орналастыру үшін банкілер өз бөлімшелері желісі мен көпшілік клиенттерді де пайдаланады. Жаңадан шығарылған акцияларды өткізуді мойнына алған банкілер олардың акцион. компаниялардан сататын бағасынан неғұрлым төмен бағаммен сатып алады. Бағамдағы осы айырма Эмисиялық пайданы құрайды, бұл пайда әдетте жаңа шығарылым сомасының 4 – 6%-ын, кей ретте 8 – 10%-ын және одан да көп болуы мүмкін. Мемл. қарыз облигацияларын шығарудан алынатын Эмисиялық пайда мемлекет банкілерге сататын облигациялар бойынша бағам олардың атаулы құны мен нарықтық бағамынан төмен болуына байланысты құралады. Банкілер облигацияларды олардың атаулы құны бойынша өткізген кезде Эмисиялық пайда облигациялардың атаулы құны мен шығару бағамы арасындағы айырмаға тең болады. Нарықтық бағам атаулы құннан ауытқығанда Эмисиялық пайда нарықтық бағам мен шығарылу бағамы арасындағы айырманы құрайды.
А. Тоқсанбай
## Дереккөздер