open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Теңіз шөгінділері (тұнбалары)

**Теңіз шөгінділері (тұнбалары)** — теңіз алаптары тұбінде түзілетін
шөгінділер (тұнбалар).

## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Қара жер адамзатқа болған мекен

Абайдың 1891 ж. жазған жұмбақ өлеңі. 1 шумақтан тұрады, Көлемі 4 жол. Ақын жұмбағында жұртына аз да болса білім дарытып, халқын тіршілік үшін күреске үндейді, өмірді танытуға ықпал жасайды. Зерделілікке, зеректікке шақырады. «Адамзатқа мекен болған қара жерде жүз мың түрлі асыл бар» болса соның «ең артығы-темір» (алтын) дейді ақын. Шығарма 11 буынды қара өлең ұйқасымен (-а, -а, - б, -а)жазылған. Ел аузынан жазылып алынып, алғаш рет ақынның 1933 ж.Қызылордада жарық көрген толық жинағында басылды. Туынды басылымдарында текстологиялық ешқандай өзгерістер кездеспейді. Жұмбақ өлең қарақалпақ, ұйғыр тілдеріне аударылған.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Қара қатын дегенге қара қатын

Абайдың 1889 ж. ауызша шығарған өлеңі. 4 тармақты 1 шумақ. Ақынның әңгімешіл, ертегіші досы Баймағамбет Мырзаханұлы айлап, апталап ел қыдырып жүретін, шаруаға қырсыздау, серілігі бар кісі болған. Ерінің осы мінезін ұнатпай, реніш білдірген.
Баймағамбеттің әйелін әзілмен жұбатпақ болған. Абай «қара қатынға» әзіл айта отырып, досының да жөнсіз «серілігін» кекетіп, әйелінің шариғатты бұзуы қиын жұмыс емес деп «қорқытады». Көңілдері жарасқан, сыйлас, сырлас адамдардың зілсіз жеңіл әзілі. Өлең 10, 11 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған. Алғаш рет ақынның 1933 жылғы жинағында жарияланды. Туынды ешқандай текстологиялық өзгеріске ұшырамаған. Өлең орыс тіліне аударылған.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Теңіздердің жіктемесі

**Теңіздердің жіктемесі** - теңіз сушараларын (Дүниежүзілік мұхит бөліктерін) табиғи белгілері бойынша типтерге бөлу жүйесі. Жалпыға ортақ Т.ж. жоқ. Теңіздер жекелеген (физикалық-географиялық, морфологиялық,гидрологиялық,тектоникалық) белгілері бойынша жіктеледі. Крюммель мен Шокальский
теңіздерді олардың орналасу жағдайы
бойынша жерорталық және шеткейлік
типтерге бөледі. Муромцев (1951) ішкі,
шеткі және араларалық теңіздерді бөліп 
оны гидрогеологиялық режім негізінде жүргізеді. Страхов (1954) алаптарының пішіні бойынша жалпақ және қазаншұңқырлық теңіздерді, ал седиментогенез жағдайы мен типі бойынша — континентішілік және шеткі гумидтік пен электрогнрдік және геосиклиндік теңіздер бөлінеді.  Панов (1963)/теңәздерді тектоникалық құрылысы бойынша шеткі континенттік, қайрандық, депрессиялық және геосинклиндік типтерге бөлуді ұсынады.

## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Рухиннің генезистік диаграммасы

**Рухиннің генезистік диаграммасы**— елеуіштік талдаудың деректері бойынша, құмдардың қалыптасуының динамикалық жағдайын анықтау үшін қолданылады. Ол үшін, момент тәсілі бойынша құм түйірлерінің орташа өлшемі мен іріктелу коэффициенті анықталып, диаграммаға салынады. Рухиннің генезистік диаграммасы біркелкі ұсақ және орта түйірлі құмдар үшін жақсы нәтиже береді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Ромбылық сингония

**Ромбылық сингония**- төменгі санаттың сингониясы. Ромбылық кристалдарда үш дара бағыт L2-мен немесе * Р*-ге нормальдармен сай келеді, осы бағыттармен кристаллографиялық  координаталық осьтер сәйкес келеді. Кoординаталар жүйесі тікбұрышты. Ромбылық сингонияның қарапайым пішіндері: моноэдрлер, пинакоидтер, диэдрлер және ромбылық призмалар, тетраэдрлер, пирамидалар,  дипирамидалар.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Рудатүзілудің палеогеографиялық жағдайлары

**Рудатүзілудің палеогеографиялық жағдайлары**- белгілі бір рудалану қалыптасқан геологиялык замандағы физикалық-географиялық және биогеохимиялық  жағдайлар: құрлық пен су алабының түбі, терригендік және басқа материалдармен қоректену алқабы, климат, сонымен катар әр түрлі  зоогеографиялық алқаптардың шекарасы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Бақтыған Қабидолданов

**  Бақтыған Қабидолданов ** (1944 жылы туған) - суретші. Монументті-сән және безендіру саласында жұмыс істейді.

1979 ж. (К. Айтқалиевпен бірге) Семейдегі Абайдың республикалық әдеби-мемориалдық музейі (қазір Абайдың мемлекеттік музей-қорығы) экспозициясын жасау және безендіру жұмысын жүргізді. Экспозицияға арнап Абайдың Жидебайдағы қыстауының сыртқы көрінісін (1979, аралас техника, Абайдың әдеби-мемориалдық музейі-қоры) жасады.

## Дереккөздер

Санат:1944 жылы туғандар
Санат:Қазақстан суретшілері
Санат:Абай Құнанбайұлы
Қабыл

**  Қабыл **  - Абайдың Семей қаласындағы сыйлас адамы. Шала қазақ, кедейлеу, жасы келіп қалған кісі екен. Ақын «Ой, тәңір-ай, расходымды көтереді екен деп... аңдап басып, абайлап сөйлеп, күшік күйеу сықылданып жатамын ба...» деп төсек орны таза, тағамы дәмді Қабылдікіне жиі түскен. Қабыл да ақынның жайлы жатып, жұмыс істеуіне бар жағдайын жасап баққан.
## Дереккөздер


Санат:Абайтану
Санат:Қазақтар
Карусель

thumb|300px|Карусель
thumb|300px|Карусель
**Карусель** – 
# Ат, қайық және т.б. түрінде жасалынған орындығы бар айналмалы аппарат; 
# Шеңбер бойымен қатты айналу. Қала демалыс парктерінде орнатылады.

## Тағы қараңыз
*Парктер

## Дереккөздер</span>
Рутил

**Рутил** (*латынша rutilus — қызыл*) — оксидтер класына жататын минерал.  
*Химиялық формуласы: ТіО2.
*Сингониясы — тетрагондық, кристалдары призма, баған, ине тәрізді.
*Түсі — қоңыр, қызыл, қара, сары; сызығы сары, ашық қоңыр; жылтырлығы — алмастай; қаттылығы — 6, жіктілігі жетілген, меншікті салмағы — 4,2—4,3.
*Қышқыл және сілтілі магматит- терде, пегматиттерде, гидротермалық кендерде, метаморфтық таужыныстарда кездеседі, титанның кені.

**Кристалдық ішкі құрылысы** өз алдына рутилдік типке жатады. Оның құрылыс өзгешелігі мынадай: титан иондары (катиондар) квадрат призманың орталығы мен бұрыштарына орналасқан. Оттек иондары сол призманың диагональ бағыттарында
екі-екіден айқыш-ұйқыш орналасқан. Сонымен, әрбір титан иондарын 6 оттек иондары қоршап жатады. Олардың орындарын түзу октаэдрдың бұрыштары деп қарайтын болсақ , онан қателеспейміз. Ал әрбір оттек иондарын қоршаған үш катионды (титан йондарын) тец қабырғалы үш бұрыштың бұрыштарына орналасқан десек, онық да қателігі болымсыз ғана болады. Осыған қарағанда рутил решеткасының координациялық сандары 6 : 3 болмақ. Кристалдар сингониясында ең жоғары дәрежелі симметриялық ось решетканың ең тығыз иондық жазықтығына перпендикуляр келегінін білеміз. Бірақ **рутил** структурасында бұл ереженің басқарақ екені байқалған. Мұнда төрт дәрежелі ось ең тығыз иондық жазықтықа тік келмей, сол жазықтықтың өзіне орналасқан. Мұндай орналасу гексагондық решетка жазықтығындағы үш бағыттың бірі болып табылады. Рутил кристалдарының ұзыншақ болып өсуі, бүгілген (120° бұрышты) қоспақтар құрауы осыған байланысты.

Осы айтылған рутил структурасы қос оттектік тотықтардың бірнешеуінде — рутилде (ТіО2 ) , касситеритте (SnО2 ) , пиролюзитте (МnO2 ) тағы басқа болады. Осы тектес құрылысты рутил типтес структура деп атайды.

**Жаратылысы.** Рутил өте көп жағдайларда кездеседі. Ол магмалық, пегматиттік, гидротермалық , метаморфтық, кейде экзогендік те болады. Рутил ферротитан болат қорытуда, керамикада қоңыр бояу ретінде және радиотехникада детектор ретінде қолданылады.

Рутил кендері КСРО-да Ильмен тауында (Урал), Семізбұғыда (Орталық Қазақстан) кездеседі.

Шет елдердегі кені АҚШ-та (Солтүстік Каролина кендері), Альпі тауларының әр жеріыде, Мадагаскар аралында, Бразилияда (Минас-Жерайж) бар.ref>Кристаллография, минералогия, петрография. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990. ISBN 2—9—3 254—69

## Дереккөздер






Санат:Оксидтер
Санат:Минералдар
Саз

**Саздар** — құрамының басым көпшілігін сазды минералдар құрайтын, дәнекерленіп қатаймаған шөгінді тау жыныстар.
*тау жынысы саздарға жатқызылуы үшін оның құрайтын түйірлердің кем дегенде *30 пайызы* диаметрі 0,005 мм-ден аспайтын тозаңдар түрінде болуы шарт. 
*Аққыштык қасиеті бар, сумен араластырылған ұнтағы қамырға ұқсайтын массалар құрайды және мұндай массалар кепкеннен кейін де өз пішінін сақтап қала алады. 
*Күйдірілген саздар қатты және берік тастақ күйге ауысады. Жаратылыс жағдайына (генезисіне) орай сынықты және  химиялық саздарды даралауға болады; 
**түзілімдену ортасына байланысты теңіз, лагуна, атырау, өзен, көл саздары, сулық-мұздықтық саздар және элювийлік саздар жекеленеді; минералдық құрамына орай каолонитті, гидрослюдалы, монтмориллонитті, палыгорскитті және полиминералды саздар белгілі. 
Саздар — батпақтар немесе грунт суларымен ылғалданатын ылғал шалғындар (Орта Азияның таулары мен тауалды өңірлеріндегі).
## Cаздың түрлері
# **Каолонитті саздар**. Негізінен каолин минералынан тұратын саздар; әдетте ашық түсті (ақшыл, ашық сұр, сұрғылт түсті) болып келеді, суда көмпиіп ісінбейді.
# **Карбонатты саздар**. құрамының 75 %-дан астамы сазды минералдардан, қалған бөлігі карбонаттардан тұратын шөгінді тау жынысытар. Карбонаттар пелитоморфтық түйірлер, ірі кристалды агрегаттар және сферолиттер түрінде ұшырасады. Әр типті су алаптарында түзіле алады, алайда көбінесе теңіздік түзілімдерде ұшырасады.
# **Континенттік саздар**. Теңіздерден тыс өңірлерде, яғни құрлықтарда немесе құрлықтарға тән саязсулы алаптар түбінде түзілетін саздардың жиынтық атауы; көл саздары, батпақсаздары, өзен саздары ұшырасуы ықтимал; мұздық саздары, эолдық (жел әрекеті нәтижесінде түзілген) саздар, пролювийлік саздар, делювийлік саздар деген түсініктер де ұшырасады.
# **Лагуна саздары**. Лагуналарда түзілген саздар.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Абайдың ақындық айналасы

**«Абайдың ақындық айналасы»** - «Жазушы» баспасынан 1971 ж. жарық көрген зерттеу еңбек. Авторы - М. Бөжеев. «*Қисса-хикаялар*», «*Абайдың ақындық айналасы*» және «*Абайдың аудармалары*» дейтін үш тараудан туратын бұл зерттеуде Абай поэзиясының өзінен бұрынғы ақындармен байланысы және ауыз әдебиетімен сыбайластығы сөз болады. Автор Абайдың ақындық жолын қалыптастырудағы халық ауыз әдебиетінің, шығыс және орыс әдебиеттерінің ықпалын атай келіп, оның шығармаларының шеберлік, дәстүр мен жаңашылдық ерекшеліктерін талдайды. Кітап көлемі 6,0 б. т., 4500 дана болып басылған.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Қабыш Кәрімқұлұлы

**  Қабыш Кәрімқұлұлы ** (1912-80) - Абай аулының адамы. Белгілі халық өнерпазы, кезінде Мұхтар Әуезовке Шыңғыстауда әр түрлі сапарларда серік болған. Қабыштың орындауында Абайдың біраз әндері магнитофон таспасына жазылып алынған. 1969-80 ж. Абайдың Жидебайдағы музей-үйінде қызмет атқарған. Абайдың үрім-бұтақтарымен достық қарым-қатынаста болған. Қабыштың Абайға байланысты өнер мұралары осы музейде сақтаулы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қабыш Шәкерімұлы

**  Қабыш Шәкерімұлы ** (1887-1932)- Абайдың әдеби мектебінен үлгі алған ақын, әнші. Шәкерімнің ноғай ауылынан алған екінші әйелі Айғанша Ыбырайқызынан туған екінші ұлы. Қабыштан Нәжәпия, Қапият тараған. Қабыштың бізге жеткен өлеңдері Абай шығармалары өрнегінің үлгісін айқын танытады:
Жан көруге форым жоқ, 
Қайнамаған сорым жоқ. 
Қай шараны қолдансам, 
Тіршілікте орын жоқ. 
Өлгенім жоқ, тірімін,
Көп тірінің бірімін.
 Ата туыс азғанбыз, 
Мұнша артын созғанбыз.
Тоғыз ата толғанда, 
Ту-тапақай болғанбыз!
Қалғаның ба, Шыңғыстау, 
Тауың иесіз, елің жау?! 
Тым болмаса болмады-ау, 
Есім дұрыс, денім сау! 
Қабыш ашаршылық зұлматын жамылып, талма ауруы науқасынан айыға алмай 1932 ж. Ши дейтін жерде (Жидебай қыстауының қасы) қайтыс болады.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Саздардың фациялық типтері

**Саздардың фациялық типтері**— сазды материалдардан әр түрлі  физикалық-географиялық және геохимиялық ортада шөгу жағдайына қарай бөлінеді. Сазды таужыныстардың қалыптасуының физикалық-географиялық атыраптары бойынша континенттік, теңіздік және аралық фациялық типтері ажыратылады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Кассир

thumb|300px|right|Касса аппараты «National»
**Кассир** — билет, құнды қағаз сату үшін, сондай-ақ ақша беру, алу үшін кассада жұмыс істейтін адам.

## Тағы қараңыз
*Касса

## Дереккөздер</span>


Санат:Мамандықтар
Кафе

**Кафе**— шай, кофе және салқын сусын ішетін шағын ресторан.

Кафе — тұтынушылардың дем алатын, оларға қызмет көрсетілетін, мейрамханаларға қарағанда тағам ассортименті төмендеу, арақ-шарап, темекі және кондитер өнімдерін сататын, дайындалуы күрделі тағамдар пісіретін, соның ішінде тапсырыс бойынша және фирмалық тағамдар бар тағамдар ассортименті кең қоғамдық тамақтандыру кәсіпорны.
## Тағы қараңыз
*Ресторан
*Асхана

## Дереккөздер


Санат:Қоғамдық тамақтандыру
Медет Айтуғанұлы Қағаров

**  Медет Айтуғанұлы Қағаров ** (1940 жылы туған) - суретші-график, плакат, экслибрис, қондырғылы және кітап графикасы саласында жұмыс істейді. Өзбекстан Республикасының мәдениетке еңбек сіңірген қайраткері. Ол «Татьянаның қырдағы әні» кітабына («Жалын», 1980, қағаз, ксилография, автордың жеке қоры) 8 бет иллюстрация жасады. Көлемі шағын, композициясы ұтымды иллюстрацияның 3- беті қазақ халқының арасына «Татьянаның әні» қалай тарап, қалай танымал болғандығын баяндайды да, 5-беті ақынның бейнесін көрсетуге, сүйген қызымен кездескен сәтін беруге арналған. Сүйгенімен кездесу кезінде Абай жалынды сезім құшағында, ақындық шабыт қанаттандырған кейіпте бейнеленген.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қадиша Бәзілқызы

**  Қадиша Бәзілқызы **  - Абай азаттық әперген қыз. Әкесі Бәзіл жуантаяқ Тобықты ішінде дәулетті болған кісі. Қадиша жастайынан айттырылған жігітіне көңілі толмай, Абыралы жақтан жолаушылап келген Қаракесек Олжабай деген жігітпен табысып, қашпақ болып жүргенде қолға түсіп қалады. Оларды аңдытып ұстатқан Тобықтының атақты жуандары Байғұлақ пен Оразбай екі жастың аяқ-қолдарына кісен салып, тұтқында ұстап, жігітті өлтірмек болады. Жастарды Абай өз аулына алдыртады. Сонда аздап өлең шығаратыны бар қыз басына түскен ауыртпалықты айта келіп: «Алдыңа келіп тұрмын Абай аға, Бар шығар сізде-дағы мендей бала. Айдайды кісен салып аяғыма, Ісіне құдіреттің бар ма шара?» - деп, зарлап қоя береді. Абай екі рулы елдің зорлығына тиым салып, жастарды қосады да, Абыралыға аттандырады. Бұл оқиға М. Әуезовтың айтуынша 1897 ж. Мұқыр сайлауының қарсаңында болған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Салмақты талдау

**Салмақты талдау**- зат құрамын сандық тұрғыдан анықтау әдістерінің бірі. Талданатын сынаманың анықталатын құрам бөлігі ерітіндіден тұндыру немесе айдау арқылы, аз еритін қосылыс немесе қарапайым зат түрінде бөлініп алынып, өлшенеді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Абайдың ақындық дәстүрі (кітап)

**«Абайдың ақындық дәстүрі»** - «Жазушы» баспасынан 1966 ж. жарық көрген зерттеу еңбек. Авторы - А. Нұрқатов. Автор Абай шығармашылығына арналған бұл ғылыми монографиясында ақын мұрасын жан-жақты талдап, оған терең де ғылыми баға бергенерал Зерттеуде Абай мұрасы және оны игеру, ақындық айналасы мен әдеби мектебі, суреткерлік өнегесі мен реалистік дәстүрлері, ақын поэзиясының жаңашылдығы мен поэтикалық, түр үлгілері мәселелері кең көлемде қарастырылып, нақты тұжырымдар жасалады. Кітап «*Абай творчествосының дәстүрлік және жаң¬ашылдық сипаттары*», «*Абай тұсындағы ақындар*», «*Абай дәстурлерінің арнасында*», «*Орыс реализмінің дәстүрлері және қазақ әдебиеті*», «*Өлең - сөздің патшасы, сөз сарасы*» сияқты тараулардан және «*Сөз басы*» мен «*Соңғы сөзден*» турады. Көлемі 18,9 б. т., 4000 дана.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Салыстырмалы геологиялық көнекілік

**Салыстырмалы геологиялық көнекілік**- Жер тарихында болып өткен белгілі бір құбылыстың екінші құбылыспен салыстырыла отырып анықталатын көнелігі. 
*Бұл  көнелік тау жынысы кабатгарында некен-саяк кезігіп қалатын көне организмдердің қазба қалдықтарын сараптау негізінде (палеонтологиялык әдіс) және тау жынысы қабаттарының өзара астасу ерекшеліктерін саралау нәтижесінде анықталады. 
**Палеонтологиялык әдіс жер бетіндегі тіршілік эволюциясының жалпылама заңдылығына, яғни геологиялык уақыт өткен сайын тіршілік түрлері де бірте-бірте күрделілене беретіндігіне негізделген. 
**Екінші әдіс "қат-қабатталу зандылығына" негізделген. 
Бұл  заңдылыққа сәйкес, тау жынысытардың белгілі бір қабатының екінші қабаттың үстіне орналасуы, бірінші қабаттың екіншіге қарағанда кейінірек қалыптасқандығын дәлелдейді. 
*Геологиялық көнелік геологиялық уақыттың арнаулы атауларымен өрнектеледі, олар *акрохрон, эон, [[эра]], [[кезең]], [[дәуір]]* және *[[ғасыр]]* деп аталады. Геологиялық акрохрондар эондарға, эондар геологиялық эраға, әрбір геологиялык эра бірнеше кезендерге, әрбір кезең екі-үш дәуірге, әрбір дәуір бірнеше ғасырларға жіктеледі. тау жынысытардың заттық болмысы тұрғысынан акрохрондарға акротемалар, эондарға эонотемалар, эраларға топтар, кезеңдерге жүйелер, дәуірлерге белдемдер, ал ғасырларға жікқабаттар сәйкес келеді.

Санат:Геология
Абайдың әдеби-мемориалдық музейі

**«Абайдың әдеби-мемориалдық музейі»** - «Жазушы» баспасынан 1971 ж. жарық көрген түрлі-түсті суретті кітапша. Ол «*Ақынның өскен ортасы, балалық шағы*», «*Абайдың ақындық жолы, қоғамдық қызметі*», «*Абай қазақ әдебиетінде сыншыл реализмнің негізін салушы*», «*Абайдың семья-туыстары, ақын шәкірттері*», «*Советтік искусстводағы Абай образы*» деген тараулардан тұрады. Түрлі-түсті суреттермен көркем безендірілген кітапшада Семей қаласындағы ақын музейінің тарихы, оның залдарында орналасқан экспонаттар сөз болады. Экспонаттар негізінде Абайдың өмір жолына, қоғамдық-ағартушылық қызметіне, шығармашылық еңбегіне шолу жасалады. Кітапша туристерге, ақын өміріне тәнті оқырмандарға арналған. Көлемі 2,6 б. т., 20 мың дана болып басылған.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Сапролит-гумиттер

**Сапролит-гумиттер** — құрамының басым-көпшілігін гелификацияланған микроқұрамбөліктер құрайтын қазба көмірлер класы; 
*балдырлар мөлшері 25%-ға дейін; 
*қара, қара-қошқыл түсті, бет-бедері тегіс болып келетін денелер құрайды; 
*ұшпа заттар шығымдылығы 55%, сутек мөлшері 5,5-6,5% аралығында;
*жылу сыйымдылығы 700—8500 ккал/кг; 
*көмірленуінің қоңыр көмірлік сатысында гумин қышқылдарын көптеп кіріктіреді; 
*беріктігі сапропелиттерге және гумитсаппропелиттерге қарағанда нашар, тығыздығы 1,3 г/см3; 
*тұнба су жағдайында жағалау сызығына жақын аймақтарда қалыптасады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Сапропелдер

**Сапропелдер** — көлдер өңірінде қалыптасатын органикалық минералды  түзілімдер; бұлардың құрамындағы органикалық заттар көл суында тіршілік еткен өсімдіктер мен жәндіктердің, кейде көлді қоршаған құрлықтар өңірінен әкелінген жер үсті өсімдіктерінің ыдырауы нәтижесінде калыптасқан заттар есебінен түзілсе, минералды бөлшектері көбінесе құм және саз түйіршіктерінен, сирегірек суда еріген кальций, темір және марганец минералдарынан тұрады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Сарқынды сулар

**Сарқынды  (''ақаба'') сулар** – қоқыс  қалдықтарымен ластанған, елді мекендер мен өндіріс орындарының аумағынан канализация жүйесі арқылы сыртқа ағызып жіберілетін сулар. 
*Олар пайда болуына, құрамына және қоспалардың сапасына байланысты негізінен үшке бөлінеді: 
**тұрмыстық, немесе шаруашылық-фекалдық (*әжетханалардан, асүйлерден, моншалардан және тағы басқа келетін*) сулар; 
**өндіріс қалдықтарымен (*зауыттардан, қасапханалардан және тағы басқа келетін*) ластанған өнеркәсіптік сулар; 
**атмосфералық, немесе нөсерлік сулар (жаңбыр және еріген қар суы).

## Қазақстандағы жағдайы
Қазақстандағы 90 ірі қаланың тек 60-ында ғана сарқынды суларды тазарту нысандары бар, олардың 65%-ы техникалық тұрғыдан тозған. Қазіргі уақытта еліміздегі суармалы жерлердің тек 51,6 мың гектары ғана төгінді сулар базасында орналасқан. Төгінді суларды қайта пайдаланудың озық тәжірибесі Шымкент қаласындағы тазарту станциясында іске асырылған. Онда «Айдро» өнімін қолдану арқылы жағымсыз иістер жойылып, тазартылған сумен 1000 гектардан астам ағаш екпелері мен мал азықтық дақылдар суарылады.

## Дереккөздер

Санат:Геология
Ликвидус

**Ликвидус **(лат. *liquidus* — сұйық, аққыш) — " ликвидус сызығы" немесе " ликвидус жазықтығы" деген сөз тіркесінде қолданылатын, балқымалардың немесе ерітінділердің минералдана бастауы кезіндегі температурасы мен кұрамы арасындағы байланысты сызба тұрғыдан кескіндейтін шама. Температура мөлшері нақтылы заттың ликвидус температурасынан жоғары болған жағдайда ол зат тек қана сұйық күйінде ұшырасады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Сарыаркит

**Сарыаркит**
— силикаттар класына жататын минерал. 
*Химиялык формуласы: Аl5Na, К)2 (SiO4, PO4, SO4)4 (OН) 6,6*nH2O, n > 1. 
*Сингониясы тетрагондық, кристалдары призма, агрераттары майда кристаллы, радиал-сәулелі. 
*Түсі — ақ, жылтырлығы — күңгірт, қаттылығы — 3,5—4; меншікті салмағы — 3,1. 
*Сарыаркит  пропилиттерде кездеседі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Лимонит

thumb|Лимонит
**Лимонит** (грек. *leimon* — шалғын, батпақ) — табиғи минералдық агрегаттар үш валенттік темір сулы тотықтары қосылыстарының жинақтама атауы. Лимонит шоғырлары жоғары сапалы темір кен орындарын түзеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Сәуле сыну көрсеткіші

**Сәуле сыну көрсеткіші**— жарық сәулесінің ауадағы жылдамдығы бірге тең деп алынған жағдайда, сол сәуленің нақтылы заттан өту жылдамдығына қарама-қарсы шама (n). 
*Салыстырмалы cәуле сыну көрсеткіші яки жарык сәулесінің бір денеден екінші денеге ену барысындағы сыну сипаты *n<sub>1</sub>/n<sub>2</sub>=v<sub>1</sub>/v<sub>2</sub>* теңдеуімен өрнектеледі; 
**заттардың басым көпшілігінің cәуле сыну көрсеткіші мұндай көрсеткіші 1,3-3,5 аралығында болып келеді. 
*Минерал  кристалдарында ол иммерсиялық әдіс арқылы немесе рефрактометр деп аталатын арнаулы аспап арқылы анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Сегрегация

**Сегрегация**
(*латынша segregatio — бөлу*)
#магма есебінен қалыптасқан таужыныстар арасында қалыптасу уақыты жағынан алғаш түзілген кристалдарды біріктіретін шоғыр; 
#ылғалданған таужыныстар тоңданғанда құрамындағы су тамшыларынан таза мұз кристалдарының қалыптасуы; 
#сынама материалдың түйірлерін ірілігіне, тығыздығына және пішініне байланысты жіктеу.

Сегрегация — адамдардың қоғамда әлеуметтік статустарының айырым белгісі бойынша санаттарға бөлінуі; мұндай топтар арасындағы байланыстарға ішінара не толық тыйым салынып, өмірлік қарекет салаларының шектелуі талап етіледі. Мұндай бөліну әлеуметтік нормаларда, жүріс-тұрыс стереотиптерінде, қоғамдық институттарында орнығады, символикамен кодталып, баса көрсетіледі (ерекшелік белгілері, киім, табу, дәстүрлер, жоралар). Қоғам тарихи сегрегацияның әр алуан түрлерінің көп болғанын көрсетеді. Сегрегацияның негізі адамдардың арасында нақты бар, ерекше түрде ұғынылған айырмашылықтар болуы мүмкін: жыныс — жыныстық сегрегация, жас — жасқа қарайғы сегрегация, антропологиялық тип — нәсілдік сегрегация, этностық катыстылық — ұлттық сегрегация. Оған сондай-ақ белгілі бір стратификацияланған топтарға, сословиелерге, касталарға (сословиелік, касталық сегрегация) қатыстылық, діни құпия жораларға қатыстылық негіз болуы мүмкін. Әлеуметтік қауымдастық деңгейінде идеологияда, саясатта, этикетте көрінеді. Тұлғааралық қатынастар деңгейінде сегрегация басқа санаттың адамдарын және өзін-өзі ұғынудағы әлеуметтік ұстанымдар мен стереотиптер түрінде болады. Сегрегация уақытша сипатта болуы мүмкін, мысалы, жасөспірімдердің инициация ғұрыптары кезінде өзінің бұрынғы тобынан ажырап жаңа топқа қосыла қоймаған кезінде олар әлеуметтік статусынан айырылып, қоғамнан тыс қалғандай болды. Бұл мәжбүрлік оқшаулану олардың өмірінде бетбұрыс кезең болып, оның тұлғалық құрылымына әсері болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Седиментация алабы

**Седиментация (''немесе шөгінді жиналу'') алабы**— шөгінді жиналатын немесе жиналған (*геологиялық өткен кезеңдерде*) сушара (*қазіргі, бұрынғы*). Термин кең мағынада алаптың типін білдіретін анықтауыштармен бірге қолданылады. Мысалы, физикалық-географиялық белгілері бойынша мұхиттық, теңіздік, көлдік және тағы басқа седиментация алабы; судың құрамы бойынша — тұздылығы қалыпты, тұзды сулы, тұздылау, тұщы, күкірт-сутекпен залалданған седиментация алабы  және тағы басқа болып сараланады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Қадиша Дүтбайқызы

**  Қадиша Дүтбайқызы ** (1910-89) - Абайдың қызы Күлбаданнан туған жиені. Қадишаның Абай және оның ұрпақтары туралы анасынан, туыстарынан естіген әңгімелері, ағайындары туралы магнитофон таспасына жазылып алынған естеліктері Абайдың Семейдегі қорық-музейінде сақтаулы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Седиментогендік су

**Седиментогендік су** (*латынша sedimentum — шөгу, түну, грекit genesis —пайда болу*) — диагенез және катагенез стадияларында ор дорежеде өзгерген (метаморфизмге ұшыраған) шөгінділермен бірге көмілген су. Ол су сыйыстырұшы таужыныстармен бір уақытта пайда болуы мүмкін (*реликтілік сулар*). Алайда cедиментогендік су көбінесе суұстаушы таужыныстың нығыздалуы салдарынан онымен жанасатын басқа геологиялық уақытта шөгінденген қат-қабатқа өтеді, ал кейбір жерлерде қиманың төменгі бөлігінде шоғырланады (аса қойылтылған тұздықтар).

## Дереккөздер


Санат:Геология
Кептіру

**Кептіру** (киім-кешек немесе кір жаю) . Аз ғана киім-кешекті кептіру үшін ұзына бойында сырық басы киілетін ұялары бар екі қада орнатады. Ұяға көлденең сырық, басы кигізіледі (қалауынша). Олардың жоғарғы ұшынан төмен қарай бірнеше жерден жасалған саңылауларына диаметрі 2 ем таяқшаларды кесе-көлденең іліп қоюға болады.

Киім-кешек кепкен соң, кедергі келтірмес үшін сырықты суырып алып қояды. Кір жаюға арналған алаңға әдетте бірнеше жерден екі қатар бағаналар орнатады.   Қатар аралығы 6—8 м қашықтықта болғаны жөн. Әр қатардағы бағаналардың жоғарғы жағы бір-бірімен арқалық арқылы жалғасады.
Бағаналар мен арқалықтар ағаштан немесе металл трубалардан жасалып, металл тоттанбауы үшін майлы не басқа бояумен сырлан ады. Арқалық арасына бір-бірінен 0,35—0,5 м қашықтықта кір ілуге арналған жіп кереді. Кейде арқалықты ілмекті етіп жасайды, бұл жіпті тез керіл, жинап
алуға мүмкіндік туғызады. Қажетіне қарай мұндай 2 немесе 3 ілгішті қатар орнатады. Ілгіштердің қасына кір салынған шылапшын мен корзинаны қоятын (0,5 м) сандықтан ар қойған жөн. Ағаштан жасалған жаңа кір қыстырғышты  алдын-ала жақсылан қайнатыл алған жөн. Өйтпеген күнде кірде шайыр дағы қалуы мүмкін. Сондай-ақ кір келтіруге арналған электр кептіргіштер де шығарылады.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұрмыс
Қажар

**  Қажар ** - қалмақ халқын құрайтын 4 атаның бірі хазардан тарайтын ұрпақ. Абай өзінің «Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы» деген тарихи еңбегінде: «Сол хазардан үш атаның ұлы парсы жұртында қалып еді: Қажар, Афшар, Үш ташлы»деген дерек бере келіп, біздің қазақтың әйгілі «Ақтабан шұбырындыға» ұшырауына солардың шапқыншылығы себеп болғанын жазады. Өз заманындағы Нәсіридден шаһтың осы Қажардан шыққан кісі екенін айтады.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Седиментометрлік талдау

**Седиментометрлік (''седиментациялық'') талдау** - дисперсиялық жүйеде бөлшектердің өлшемі бойынша таралу функциясын табуға мүмкіндік беретін зерттеудің сандық әдістері; затты түйірөлшемдік талдаудың тиімді тәсілдерінің бірі. 
*Седиментометрлік талдау екі класқа бөлінеді:* [[Жер]]дің [[тартылыс күш]]і өрісінде талдау және орталыққа тартылу, электр және тағы басқа күштер өрісінде талдау*. 
*Геологияда қолданылатын седиментометрлік талдау бөлшектердің өлшемін олардың сұйық бағанасында (*су үшін гидравликалық ірілігі бойынша*) шөгу жылдамдығы бойынша өлшеу принципіне негізделген. 
*Бөлшектердің сұйық ортада шөгу жылдамдығы мен олардың өлшемдері арасыңдағы тәуелділік бірқатар теориялық теңдеулермен  өрнектеледі. *Олардың ең маңыздысы — Стокс теңдеуі*. 
*Бөлшектер диаметрін анықтаудың практикалық шекарасы — 100м мен 0,5м аралығы. Геологиялық практикада cедиментометрлік талдаудың көптеген  әдістерінің ішінен ең көп қолданылатыны Сабанин әдісі мен тамшуырлық (*[[Робинзон]]*) әдістер

## Дереккөздер


Санат:Геология
Линзалы бітім

**Линзалы бітім** — тілімше және ине тәрізді ұсақ түйірлі массада (биотит, мусковит, серицит, тальк, хлорит, актинолит және т.б.) қатты минералдардың (кварц, гранат, далашпаттар) параллель бағдарланған линзаларымен сипатталады. Линзалы бітім метаморфтық таужыныстарға тән.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Абайдың мемориалдық мұражайы

**Абайдың мемориалдық мұражайы** - Абайдың өмірі мен ақындық жолына байланысты материалдар жинақталған мәдени мекеме. 1980 ж. 30 қазанда Абай қанда (Қарағанды облысы) Қарағанды облыстық мұражайының бөлімшесі ретінде ашылған. *Мұражай* қорында Абай Құнанбаевтың өмірі мен шығармашылығына және ақын атымен аталатын қаланың өткені мен бүгініне қатысты 1341 экспонат жинақталған. Мұражайдың 3 экспозициялық бөлімі бар. Олар: «*Абай Құнанбаев өмір сүрген орта*», «*Ақынның шығармашылық ортасы*», «*Абай және қазіргі заман*». Ӏ-бөлімге ақынның туыстары, достары, жақындары, сондай-ақ, ұрпақтарына қатысты құжаттар және фотосуреттер жинақталған. Мұнда ақын тұтынған заттар да бар. Абайдың шығармашылық мұрасына арналған 2-бөлімде ақын шығармаларының дүние жүзі халықтарының 17 тіліне аударылған кітаптары бар. Экспозицияның 3-бөлімі Абай қаласына арналған. Мұнда Шерубайнұра кеншілер поселкесінің (қазіргі Абай қ.) алғаш бой көтеруі, оның экономикалық және мәдени өмірдегі табыстары жайлы баяндайтын материалдар қойылған. Мұражайдың ғылыми қызметкерлері көшпелі көрме ұйымдастырып, Абайдың өмірі мен шығармашылығы туралы лекция оқып тұрады. Мұражайда лекторий, халық университетінің факультеті, «Патриот» атты болашақ жауынгер клубы жұмыс істейді. Өз кітапханасы мен архиві бар.

## Дереккөздер


Санат:Абай Құнанбайұлы
Санат:Қарағанды облысы мұражайлары
Қажымас дос халықта жоқ...

**«Қажымас дос халықта жоқ...»** — Абайдың 1889 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 6 шумақтан тұрады. Туындыда ақын биік адамгершілік талабының деңгейінен адалдықты, әділдікті, қайырымдылықты, дос пейілділікті жақтайды, өзімшілдікті, опасыздықты, өсек-өтірікті, қулық- сұмдықты сынға алады. Өлеңнен ақынның өз заманындағы қоғам тіршілігіне араласа жүріп, көңіліне қаяу түсірген келеңсіз жәйттерден түңіле мұңайған көңіл күйі сезіледі. Өлең 7 буынды, шалыс ұйқаспен өрнектелген. Ойлы, орамды тілмен орайын келтіріп айтқан ұтқыр да ұшқыр жыр жолдары мақал-мәтел, нақыл сөз іспетті көңілге қонымды. Туындының түпнұсқасы 1905 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Өлеңнің басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. Мүрсейіт қолжазбасында бар:
 «Бұйда тақ та мұрныңа,
Бер деседі қолыма.
Жарасар ма өзіңе
Иттің ерсең соңына», - деген 3-шумақ пен: 
 «Жақсы досың бар болып,
Жанды аяған жарамас.
Оңбаған дос жар болып,
Ұятыңа қарамас», - деген соңғы шумақ барлық басылымдарға енгізілмеген. Сондай-ақ жинақтарға 6-шумақтың алғашқы жолы 1909 жылғы басылым негізінде: «Сыйласарлық тектінің» болып алынған. Бұл жол Мүрсейіт қолжазбаларында «Сақтасарлық жақсының» делініп жазылған. Өлең қырғыз, орыс, өзбек, ұйғыр тілдеріне аударылған.

## Дереккөздер

Санат:Абай энциклопедиясы
Қазаға ұрынған қара шекпен

**  «Қазаға ұрынған қара шекпен»**  («Қорасында бір байдың...») - Абайдың 1898 ж. И. А. Крыловтан аударған мысал өлеңі. Түпнұсқа көлемі 39 жол болса, аударма 56 жол. Ақын түпнұсқаның жалпы мазмұнын сақтап еркін аударғанымен, мысал өлеңде өзгерістер бар. Мысалдың атындағы «в беде» сөзі аудармада «қазаға ұрынған» деп өзгеше берілген. Ауқатты шаруаны «бай» деп алған. Түпнұсқада сарайға бір ғана ұры түссе, аудармада ұрылар лапкені бұзып талқандайды, үйін де үптеп кетеді. Абай аудармасында бай ұрыны іздеп таба алмайды. «Қарны да әбден ашады, Ішеріне шай да жоқ». Крылов кейіпкері көпшіліктен көмек сұрайды. Абайда ол жылап, мұңын шағады. Орысшасында ақыл-кеңес берген тамырының, құдасының, көршісінің нақтылы аттары аталса, қазақшасында олардың есімдері көрсетілмеген. Крылов мысалын басыңа іс түссе достарың ақыл-кеңеске жомарт келеді де, нақты көмек керсетуге келгенде жақсы досыңның өзі саңырау қалады деп түйіндейді. Осы ойларды Абай ағайынға күнің түссе - көмектің орнына «бишара» мен «байғұс» сөздеріне қарғыс тигендей боласың деп қорытады. Мысал өлең 7-8 буынды шалыс ұйқас (-а, -б, -а, -б) өрнегімен кестеленген. Аударма Мүрсейіт қолжазбаларының негізінде алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Өлең басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. 1957, 1977 жылғы жинақтарда 3- шумақтың 3-жолы «Сыр жалаңаш түк те жоқ» түрінде берілсе, 1909, 1933, 1954 жылғы жинақтарда бұл жол «Тыр жалаңаш түк те жоқ» делінген. Мүрсейіт қолжазбаларында 9-шумақтың 4-жолы «Өзіңнен болды-ау - деседі» болса, басылымдарда бұл жол 1909 жылғы жинақ негізінде «Өзіңнен болды, - деседі» болып алынған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Қазақ ақындары өлеңдерінің жинағы

**  «Қазақ ақындары өлеңдерінің жинағы»**  - Ұланбатырдағы «Шултұуд» баспасынан 1959 ж. моңғол тілінде жарық көрген жинақ. Құрастырған Б. Энэбиш. Жинаққа Абайдың «Ауру жүрек ақырын соғады жай...» деген өлеңі енгізілген. Кітап көлемі 2,8 баспа табақ, 3000 дана болып басылған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Селективті адсорбция

**Селективті адсорбция** (*латынша selectio — таңдау, іріктеу; латынша adsorbens —сіңіруші*) — газдардан тұратын немесе сұйық қоспаның жеке бөліктерінің белгілі бір адсорбентпен жұтылу қабілетінің бірдей болмайтындығына негізделгеп процесс; көпқұрамбөлікті қоспаларды бөлу әдісінің негізі болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Сеппелер

**Сеппелер** — кристалдар сынығы немесе тектоникалық қозғалыстар кезінде желілерде жаралатын кристалдар. Олар шашылып, басқа кристалдардың жоғары қараған жақтарын жабады, осыдан кейін өсуін тоқтатады. Мысалы, тау  хрустадіндегі хлорит сеппелері. Кристалдар өскен кездегі жағдайды калпына келтіретін белгілердің бірі. 
*Синонимі: *фенопішіндер, сеппе бөлшектер*.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі

**  «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі»**  - Абайдың И. Бораганскийдің«Восточная» баспасынан 1909 ж. жарық көрген тұңғыш жинағы. 

Құрастырып, бастырғандар Кәкітай Ысқақұлы мен Тұрағұл Абайұлы (кітапта Кәкітай, Тұрағұл Құнанбайұғылдары деп көрсетілген). Кітаптың әзірленіп, баспадан жарық көруіне Ә. Бөкейханов көп еңбек сіңірген. Ол ақын өлеңдерін жинап, редакциялауға белсене араласты. Тұрағұл әзірлеп, Бекейханов редакциялаған Императорлық орыс географиялық қоғамының Семей бөлімшесі шығармақ болған алғашқы жинақтың қолжазбасы Кереку түрмесінде қолды болған. 

Ал 1909 жылғы жинақ жарық көрген соң М. Дулатов: «1909 жылы Абайдың балалары мен інілерінің ризалығы Һәм Әлиханның ыждаһатымен Абай кітабы Санкт-Петербургте Бораганский баспасында басылып шықты», - деп жазды. Кітапқа енгізілген ақын өлеңдері «Халық туралы», «Өлең туралы», «Өзі туралы», «Ғашықтық туралы», «Ой туралы», «Насихат туралы», «Замандастар туралы», «Сегіз аяқ», «Сұлу ұрғашы туралы», «Жаз», «Күз», «Қыс», «Аңшылық туралы», «Переводтар», «Аттың сыны» деген 16 бөлімге топтастырылды. Абайдың «Масғұт әңгімесі», «Ескендір» дастандары жеке бөлімде берілген. Белімдердің көлемі, оларға енгізілген шығармалар саны әр түрлі. Мысалы, «Халық туралы», «Өзі туралы», «Ғашықтық туралы», «Насихат туралы» бөлімдеріне 10-нан 37-ге дейін өлең топтастырылса, жыл мезгілдеріне байланысты бөлімдер, «Сегіз аяқ», «Аңшылық туралы», «Замандастар туралы», «Сұлу ұрғашы туралы»бөлімдері бірді-екілі өлеңнен ғана тұрады. Ақынның А. С. Пушкиннен, М. Ю. Лермонтовтан, И. А. Крыловтан аударған 41 өлеңі жеке бөлімге топтастырылған. 

Дегенмен құрастырушылардың Абай шығармаларын бұлайша топтастыруын шартты жіктеу деп қарау керек. Өйткені тақырыптық жағынан олар сол бөлімдерге сай келе бермейді. Жинақта Кәкітай Ысқақұлы Құнанбаевтың ақын өмірінен аса құнды деректер беретін және Абай туралы алғашқы жазбаша құжаттардың бірі саналатын «Абай (Ибраһим) Құнанбайұғылының өмірі»деген көлемді мақаласы жарияланған. Кітап ақынның фотосуретімен жабылады (бұл фото да аса құнды деректі материал). Кітаптың көлемі 120 бет.

## Дереккөздер


Санат:Абай шығармалары
Санат:1909 жылы шыққан кітаптар
Әскери қауiпсiздiкке төнетiн қатерлер

**Әскери қауiпсiздiкке төне-тiн қатерлер** - мемлекеттің аумақтық түтастығына, бостандығына, еркіндігіне, тәуелсіздігіне, егемендігіне, мем¬лекеттік бірлігіне, оның үлттық қүндылықтарына және мүдделеріне қауіп төндіретін қарулы озбырлық; жауыққан, соғысқүмарлық сипаттағы мәлімдемелер; әскери қүралдарды пайдалану арқылы арандату, қысым көрсету, қоқанлоқы корсету шаралары; әдейі ойластырылмаған әскери қақтығыстың, оның ішінде байқамай ядролық соғыс өртінің шығу ықтималдығы. Әскери қауіпсіздікке төнетін қауіп-қатерлер ішкі және сыртқы болып бөлінеді. Қайнар көздері: экстремистік-экспансиялық мақсатта әске¬ри күш қолдану мүмкіндігін мойындайтын әскери доктриналар және саясат; басқа мемлекеттердің аса жоғары қорғаныс қажеттіліктерін қамтамасыз ететін әскери күшінің үдей түсуі, ядролық қарудың болуы және ядролық соғыс қаупінің сақталуы, ядролық әлеуетін арттыруға талпынатын мемлекеттер тобының болуы; әскери-саяси (аймақтық және ғаламдық) түрақсыздықтың өршуі; мемлекетпен шекаралас аймақта немесе мем¬лекеттің өз аумағында әскери-саяси шиеленісу мен қарулы қақтығыс ошақтарының болуы; әскери барлаудың белсенділігінің артуы; әскери қауіпсіздік мәселелері жөніндегі келісім-шарттардың бүзылуы және т.б.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Әскери іс
Серия

**Серия** 
 (*латынша series — қатар*) — таужыныстардың мейлінше қалың қабатын қамтитын және біртұтас шөгінділі, жанартаулық немесе тектоникалық оралымға сәйкес келетін неғұрлым ірі стратиграфиялық бөлімше; бірнеше свиталарға жіктеледі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Қазақ әдебиетінен үзінділер

**  «Қазақ әдебиетінен үзінділер»**  - Венгрияның М32ВТ баспасынан 1969ж. венгр тілінде жарық көрген жинақ. Жинаққа Абайдың «Жаз», «Күлембайға» тағы да 5 өлеңі мен қанатты сөздері енгізілген. Аударғандар Тренчени Имре мен Радо Георгиу Фордитос. Кітап көлемі - 107 бет.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және Абай поэзиясының тілi

**  «Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және Абай поэзиясының тілi»**  - Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет баспасынан 1960 ж. жарық көрген монографиялық еңбек. Авторы - Қ. Жұмалиев. Еңбек кіріспеден, «Шоқан Уәлиханов», «Ыбырай Алтынсарин» атты тараулардан және абайтану мәселелеріне арналған үлкен 2 бөлімнен тұрады. Монографияда автор Абайдың өмірбаянына шолу жасап, ақынның қазақ халқының әлеуметтік, мәдени өміріндегі тарихи орнына баға береді. Ақын өлеңдерінің құрылысын зерттеп, қазақ әдебиетіне мазмұн, идея, тіл көркемдіктері жағынан енгізген жаңалықтарын ашып көрсетеді. Абай шығармашылығын қазақ әдебиетінің кейінгі кезеңдерімен байланыстыра талдайды. Көлемі 21,5 баспа табақ, 20 мың дана болып басылған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Иіссіздендіру

**Иіссіздендіру**— жағымсыз иісті желдетіп немесе газдарды жұтатын арнаулы заттар арқылы жою. Ауаны иіссіздендіру оны жұтқыш, сіңіргіш материалдардан өткізу, озондау, дезодорант шашу арқылы жүргізіледі. Суды иіссіздендіру оған аммиак немесе басқа заттар қосып аэрациялау арқылы жүзеге асырылады.

## Тағы қараңыз
*Иіс
*Иіс газы
## Дереккөздер</span>


Санат:Иіс
Серпентиниттер

**Серпентиниттер** — гипербазиттердің гидротермалық-автометасоматоз жағдайында өзгеруі (*серпентиндену*) нәтижесінде қалыптасатын таужыныстар; негізінен серпентин минералдарынан және карбонаттар мен магнетиттің қосалқы  минералдарынан тұрады; хромит, тальк, тремолит, брусит, кварц және халцедон минералдары да ұшырасуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Серпентинсіздену

**Серпентинсіздену** - серпентиндену процесіне қарама-қарсы процесс, яғни серпентиниттердің өз бойындағы су молекулаларынан арылып, қайтадан оливиниттерге, перидотиттерге және тағы басқа "сусыз" таужыныстарға айналу процесі. 
*Серпентинсіздену процесі серпентинит дербестігінің сақталуына қолайлы көрсеткіштерден жоғары температуралар жағдайында, ғана (*800— 820°С*) жүзеге асады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Кетчуп

[right|thumb|120px|Кетчуп [Heinz]]

**Кетчуп**— томаттан дайындалған дәмдеме.Кетчуп - қытайдың "кэциап" сөзінен (ферменттелген балық соусы) — көптеген тағамдар, өнімдермен бірге берілетін дәм-деуіш. Құрамында томат езбесі, сірке суы және татымдықтар бар. "Кэ-циап" соусын Америкаға қытайлар апарған, ал оның кең тарауына Нью-Йорк тұрғыны Генри Джон Хайнц көп еңбек етті.

## Тағы қараңыз
*Томат
## Дереккөздер


Санат:Тағамдар
Сиалитті мору қыртысы

**Сиалитті мору қыртысы**- мору қыртысының геохимиялық типі, алюмосиликаттардың толық шайылуымен және қарқынды гидролизімен сипатталады. 
*Сиалитті типке: каолинитті, галлуазитті, аллофонды, монтмориллонитті, бейделитті, нонтронитгі, гидрослюдалы, гидрохлоритті, гидросиликат-магнезиялы, шамазитті қыртыстар жатады. Сиалитті мору қыртысы түрлі ендіктерде гумидтік климат жағдайында, магмалық таужыныстар, сонымен бірге алюмосиликатты метаморфтық таужыныстар, аркозды құмтастар, карбонаттар және тағы басқа моруынан жаралады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Абайдың нақыл сөздері (жинақ)

**«Абайдың нақыл сөздері»** (*[[афоризм]]дері*) - ҚазССР саяси және ғылыми білімдер тарату қоғамы 1958 ж. шығарған зерттеу еңбек. Авторы - Қ. Өмірәлиев. 

Еңбек «*[[Абай]]дың нақыл сөздерінің қалыптасу жолдары*» және «*Абайдың нақыл сөздері*» деген тақырыптардан тұрады. Онда автор Абай шығармаларында кездесетін тұжырымды ой мен ұтымды ұйқасқа құрылған нақыл сөздерді сала-салаға жіктеп, талдау жасайды, олардың қоғамдық сипатын танытып, әлеуметтік астарын ашады. Қазақ жазба әдебиетінде нақыл сөздердің негізі Абайдың дидактикалық шығармалары арқылы орныққанын нақты деректермен айғақтайды. Ақынның қысқа қайырымды, мағынасы бай, тәрбиелік мәні орасан зор көркемдік дәрежесі жоғары, айшықты, қанатты сөздерін тарихи қажеттіліктер негізінде туған, уақыт жүгін арқалайтын күнделікті өмірде сүйіспеншілікпен қолданылатын, үлгі-өнеге тұтатын еңбек деп бағалайды. Кітапша әдебиетшілер мен ғылыми қызметкерлерге, көпшілік оқырмандарға арналған. Көлемі 2,5 б. т., 8 мың 500 дана болып басылған.

## Дереккөздер


Санат:Абайтану
Санат:1958 жылы шыққан кітаптар
Санат:Қазақша кітаптар
Карбонат түзілу

**Карбонат түзілу** - мұхит, теңіз және көл түптеріндегі шөгінділер (тұнбалар) құрамында карбонаггардың түзілуі. Бұл процестің ең көп тараған түрлері — биогендік және хемогендік карбонаттардың түзілуі.

## Карбонат түзілуінің сындарлы терендігі

Мұхит суы терендіктерінің шартты деңгейі. Бұл деңгейден тереңірек аудандарда түзілген пелагиадаық шөгінділер құрамында карбонатты тау жыныстары болмайды. Бұл құбылыс аталған ортаның физикалық-химиялық ерекшеліктерімен (қысым мөлшері, судың температурасы, СО, мөлшері және т.б.), сол сияқты карбонаттардың түзілу және еру мүмкіндіктерінің өзара қатынас мөлшерінің өзіндік көрсеткішімен түсіндіріледі. Тынық мұхит алабында бұл деңгей 4000-5100 м, Үнді мұхитында 4500—5100 м, ал Атлант мұхитында 3650— 6000 м тереңдіктер аралығында.

## Карбонат шөгінділер

Негізінен (немесе 30%-дан артық) карбонат минералдардан (кальцит, арагонит, доломит, кейде т.б.) тұрады; биогендік, хемогендік және сынықты түрлерге бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Кешью жаңғағы

thumb|right|250px|Кешью
**Кешью жаңғағы** — тропиктік ағаш жинағы; кондитер өнеркәсібінде кеңінен пайдаланылады, торттар мен пирожныйлардың бетіне салатын, С витамині мол жаңғақ дәндері. Жемісінен тәтті шырын дайындайды, құрамында 5% су, 25% ақуыз, 50% май, 13,6% көмірсу және 3% күл болады; қолданар алдында қуырады.

## Суреттер жинағы

Сурет:Anacardium occidentale 0013.jpg|Жапырақтары
Сурет:Anacardium occidentale 0012.jpg|Гүлдері
Сурет:Anacardium occidentale 0002.jpg|Дәндері


## Дереккөздер</span>


Санат:Сумахтар
Санат:Жаңғақтар
Серіктес элементтер

**Серіктес элементтер**— тау-кен ісінде: пайдалы қазба құрамында дербес минералдар түзбейтін, кенді байыту барысында өзіндік концентрацияға дараланбайтын не өздерімен изоморфтық қосындылар құрайтын металл концентрациясының құрамында ғана ұшырасатын қосалқы пайдалы элементтер; басты-бастылары:* [[кадмий]], [[индий]], [[германий]], [[галлий]], [[рений]], [[гафний]] *және тағы басқа.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Абайдың музыкалық творчествосы (кітап)

**«Абайдың музыкалық творчествосы»** - ҚазССР Ғылым Академиясы баспасынан 1954 ж. қазақ және орыс тілдерінде жарық көрген этнографиялық жинақ. 

Кітапқа Т. Арғынов, М. О. Әуезов, К. Байғұтдинов, Ж. Елебеков, Ә. Қашаубаев, С. Қасымжанов, Қ. Лекеров, М. Мұхаметжанов, А. Ысқақов сынды әдебиет пен өнер адамдарынан жазып алынған Абайдың 20 әні енгізілген. Әндерді А. Э. Бимбоэс, А. Қ. Жұбанов, Е. Г. Брусиловский, Б. Г. Ерзакович, А. В. Затаевич, Л. А. Хамиди нотаға түсірген. Сондай-ақ, жинаққа профессор В. П. Чернованың шолу мақаласы берілгенерал Онда автор Абай әндерінің ырғақтық, саздық, үндік ерекшеліктеріне талдау жасайды. Кітап өнертанушыларға, әншілерге, жалпы ән сүйер қауымға арналған. Көлемі 5,3 б. т., 10 мың дана болып басылған.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Липарит

**Липарит** — қышқыл құрамды кайнотипті эффузиялық магмалық тау жынысы. Түсі — қызғылт, сарғыш, сұр, ақ. Бітімі — ағынды, кейде шомбал, кеуекті, құрылымы порфирлі, кейде афирлі. Фенокристер кварц, калишпат, қышқыл плагиоклаз, кейде биотит болып кездеседі, Арқауы фельзиттік, сферолитгік, микропойкилиттік болып, кварц пен далашпаттардан, кейде түгел шыныдан тұрады. Липарит тасқындар, күмбездер, сығьшмалар, нектер құрайды. Синонимі: риолит.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Айналайын, құдай-ау

**«Айналайын, құдай-ау»**-Абайдың 1895 ж. жазған өлеңі. Көлемі 124 жол. Жоқтау. Сүйікті ұлы Әбдірахман қайтыс болғанда, оның әйелі Мағышқа ақын өзі шығарып берген. Жалпы сарыны қазақтың дәстүрлі жоқтау өлеңдеріне ұқсас болғанымен, өлеңдік мәдениеті олардан әлдеқайда жоғары, ішкі мазмұны да бай. Мұнда сүйген жарынан айрылған жас әйелдің ішкі күйігі мен жан қайғысы, жүрек дерті аса зар сезім күшімен беріледі. Ескі жоқтауларда ішінара қыстырылып кетіп отыратын бөгде сөздерден таза, тек айтушының өз басындағы қасіреті мен өлген күйеуінің артықша адамгершілік қасиеттері ғана айтылады. Сөз арасында әйелдің өткен өмірі еске алынып, жас басынан жетімдік көргені, сонан соң сүйген адамына қосылып, енді ғана бақытқа қолы жеткенде, мынадай қайғылы халге душар болғаны қоса айтылып, жоқтау әсерін күшейтіп отырады. Әсіресе, қатарынан озып шығып, үлкен қалалардан мол білім алып келген оқымысты күйеуінің асыл қасиеттері: оның асқан ақылы, ашық мінезі, ізгілігі, мейірбандығы, кішіпейіл, көпшілдігі т. б. сүйкімді қылықтары тізбектеліп, өмірден ерте кеткен серігінің жарқын бейнесі жасалады. Сондай жақсы жармен тым аз күн ғұмыр кешіп, тым болмаса бір-екі жыл қызығын көрмеген арманы айтылады. Сонымен бірге жоқтауда сол замандағы қазақ әйелінің іштен тынып жүрген бір өкінішті жайы да сезіледі. Ол - күйеуі бірнеше жыл алыстағы орыс қалаларында оқуда, қызметте жүргенде, іште булыққан сағынышты сезімін сыртқа шығара алмай, үнсіз зар шеккен шерлі мұңы. Ауыр науқасқа душар болған жарының қиналған сәтінде қасында болып, өз қолынан күте алмауы, ақтық жолға өз қолынан аттандырып, бақылдасып қалмауы - бүл да жас зайыптың қайғы-қасіретін күшейте түсетін қапа. Абай осы қазаның барлық ауыртпалығын әкелік жүрекпен өзі де тарта отырып, сүйікті келінінің басындағы бақытсыздықты ақындық дарын күшімен өте әсерлі етіп жеткізеді. Өлең алғаш рет ақын шығармаларының 1939 жылғы толық жинағында жарияланды. Басылымдарында аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. Мүрсейіттің 1910 жылғы қолжазбасы бойынша басылымдарда 1-шумақтың 11-жолы «Айырып, от қып өртедің», 2-шумақтың 4- жолы «Шыққалы ана қарнынан», 5-шумақтың 3-жолы «Сағынып көрген қылықты», 7-шумақтың 4-жолы «Жалғанда болмас жұбаныш» болып алынған. Бұл жолдар Мүрсейіттің 1905, 1907 жылғы қолжазбаларында «Айырып, от қып өртеген», «Шыққалы бір мен қарыннан», «Сағынып көрмек қызықты», «Жалғанда болмас сүйеніш» түрінде берілген. Туынды ағылшын, араб, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, ұйғыр т. б. тілдерге аударылған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы