open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әзербайжан ұлттық кеңесі

**Әзірбайжан Ұлттық Кеңесі** (, آذربایجان میلی شوراسی), сондай-ақ Закавказье мұсылмандарының Уақытша ұлттық кеңесі немесе Ұлттық Әзірбайжан кеңесі ретінде белгілі, бұрынғы мұсылман мүшелерінің шұғыл жиналысында құрылған саяси партияаралық орган. 1918 жылы 27 мамырда өткен Закавказье Сеймінің отырысы. Әзірбайжан Ұлттық кеңесінде жетекші рөлді Мусават партиясы атқарды. Келесі күні, 28 мамырда Ұлттық кеңес тиісті декларацияны қабылдап, Әзірбайжанның тәуелсіздігін жариялады.

## Кеңестің құрылуы
1918 жылы 27 мамырда Тифлисте Закавказье Сеймінің бұрынғы мұсылман мүшелерінің шұғыл жиналысы болды. 4-ші Мемлекеттік Думаның бұрынғы депутаты, Закавказье Сеймінің бұрынғы депутаты Мамед Юсуф Джафаров Сеймнің бұрынғы депутаты Рахимбек Векиловтың басшылығымен төрағалық етті.

Закавказье Сеймінің «Мусават» түркі-демократиялық федералистік партиясы фракциясы мен партиясыз халықтардың демократиялық тобының бұрынғы мүшелері: Халилбек Хасмамедов, Фатали Хан Хойски, Мехтибек Хажински, Мехтибек Хажибабабеков, Хосровбек Сұлтанов, Нариманбек Нариманбеков, Джавадбек Мелик Еганов, Мир Гидаят Сейидов, Хамидбек Шахтахтинский, Шафибей Рустамбеков, Г.М. Мұсылман социалистік блогы партиясынан: Б.Ризаев, Жамобек Хажински және Магомед Махаррамов; Ресейдегі «Иттихад» мұсылман партиясынан: Мир Ягуб Мехдиев, Сұлтан Маджид Ганиев, Эйбат Гули Мамедбеков; «Гуммет» мұсылман социал-демократиялық меньшевиктер партиясынан: Ақпер аға Шейхулисламов, С.А.Ағамалов.

Жиын Батумиден оралған Закавказье Орталық Мұсылман Кеңесі делегациясының баяндамасымен ашылды. Делегация мүшесі Насиб-бек Усуббеков түрік бейбітшілік делегациясы атынан «Түркияның Закавказье тәуелсіздігін сақтаудағынық шешімін және жас мемлекеттің нығаюына, нығаюына және гүлденуіне өз көмегін көрсетуге дайын екендігін» жеткізді.

Баяндаманы тыңдай келе, мәжіліс 1918 жылы 26 мамырда болған Закавказье Сеймінің өзін-өзі таратуына байланысты туындаған саяси жағдайға деген көзқарас туралы мәселеге ауысты. Осы мәселені ұзақ талқылаудан кейін мәжіліс жаңа ғана ыдыраған Закавказье Демократиялық Федеративтік Республикасының меншігі болған барлық нәрсені бөлу кезінде ислам атынан әрекет ете алатын органның қажеттігін ескере отырып, бірауыздан шешім қабылдады. Шығыс Закавказье билігі, кооптация құқығымен өзін Закавказье мұсылмандарының Уақытша Ұлттық Кеңесі деп жариялады. Бірлескен сайлау құқығын 10 дауысқа қарсы 14 адам қолдады.

Ұлттық кеңес президиумын сайлаудан кейін басталды. «Мусават» партиясы төрағалыққа Мамед Эмин Расулзаданың кандидатурасын ұсынды. Оның кандидатурасын Ресейдегі «Иттихад» мұсылман партиясынан басқа барлық партиялар растады. Расулзаде жабық дауыс беру арқылы көпшілік дауыспен (22) Ұлттық кеңестің төрағасы болып сайланды. Жабық дауыс беру арқылы төраға жолдастары сайланды: 1-ші - Ғасан-бек Ағаев және 2-ші - Мир Гидаят Сейидов, хатшылары: 1-ші - Мұстафа Махмудов және 2-ші - Рахим-бей Векилов. Атқару комитетінің төрағасы болып партияда жоқ Фатали хан Хойски сайланды.

## Дереккөздер

Санат:Әзірбайжан Демократиялық Республикасы
Санат:Әзербайжан үкіметі
Санат:Әзербайжан мемлекеттік ұйымдары
Санат:Таратылған бір палаталы заң шығарушы органдар
Санат:Құрылтай жиналыстары
Баку фуникуляры

нобай|287x287 нүкте|I Еуропа ойындары кезіндегі Баку фуникулярының көлігі
**Баку фуникуляры** () — Әзербайжанның Баку қаласындағы фуникулярлық жүйе. Ол Нефтьчилар даңғылы мен шейіттер жолындағы алаңды байланыстырады. Бұл елдегі бірінші және жалғыз фуникулярлық жүйе болып қала береді.

## Техникалық сипаттамалар
* Темір жолдар: бір жолдық учаске және сырғанау.
* Теміржол желілерінің ұзындығы: 455 метр.
* Бекеттер: 2. «Бахрам Гюр» және «Шехидлер Хиябаны»
* Вагондар: CWA Constructions компаниясы шығарған екі вагон.
* Жетек: электр, арқан.
* Максималды қозғалыс жылдамдығы: секундына 3 метр.
* Көліктің сыйымдылығы: 28 адам.
* Тасымалдау қабілеті: тәулігіне 2000 адам.
* Ұшу арасындағы аралық: 10 минут.
* Станциялар арасындағы жол жүру уақыты: 4 минут.
* Жол ақысы: 1,00 AZN (2017 жылдың 1 қазанындағы жағдай бойынша). Төлем тек қолма-қол ақшамен.
* Жұмыс уақыты 10:00-ден 22:00-ге дейін, демалыс күні дүйсенбі.

## Тарихы
Фуникулёр Әліш Лемберанскийдің бастамасымен салынған. 1960 жылы 5 мамырда ашылды. Автомобильдер Ленинградтық VARZ-е зауытында жасалған. Фуникулярдың бас конструкторы Аракелов Радчик Авакович.

2001 жылы Баку фуникулярында күрделі жөндеу жүргізілді. 2007 жылы тағы бір жөндеу жұмыстары жүргізілді. Жөндеу кезінде заманауи технологияларды қолдану вагон қозғалысы кезінде рельстерден шығатын шуды жоюға мүмкіндік берді.

2012 жылы «Eurovision 2012» ән байқауы басталар тұста Doppelmayr Garaventa австриялық-швейцариялық компаниясы фуникулярды қайта қалпына келтірді.

Әзірбайжанның Көлік министрлігі мен Баку қаласының әкімдігі Баку фуникулерін жаңғыртуды және оны ұзартуды жоспарлап отыр.

## Заманауи фуникуляр
Баку фуникулері бірнеше рет жөнделді. Ол 1980 жылдардың соңында жабылып, 2001 жылы қайта ашылды. Баку фуникуляры 2001 және 2007 жылдары күрделі жөндеуден өтті. 2011 жылдың сәуірінде ол қайтадан толық жөндеуге жабылып, 2012 жылдың 23 мамырында қайта ашылды. Сәулетші: europroject, Вена/Ария (Сәулетшілер А.Мюллер/В.Хоффелнер/Х.Питер). Конструктор: GIG жобалары, Австрия.

Фуникулерде «Бахрам Гур» және «Шәһидтер жолы» деп аталатын екі станция бар.

## Дереккөздер

Санат:Әзірбайжан фуникуляры
Санат:Баку қоғамдық көліктері
Санат:Әзірбайжан жолаушылар теміржол көлігі
Әзербайжандағы жемқорлық

нобай|Оңтүстік Кавказ елдерінің CPI көрсеткіштерінің дамуы
**Әзербайжандағы жемқорлық** — Әзербайжандағы жемқорлық елдің ішкі экономикасына нұқсан келтіретін маңызды мәселелердің бірі болып табылады.

Әзербайжанда жемқорлықтың пайда болуының негізгі алғышарттары билік пен капиталдың жақындығы, сонымен қатар билікте ұзақ мерзімді үкіметтің болуы болып табылады.

Transparency International ұйымының мәліметі бойынша, 2016 жылы Әзербайжан жемқорлыққа бейімділік рейтингінде 176 елдің ішінде 123-орынға ие болды.

Сертификатталған бухгалтерлер қауымдастығының бағалауы бойынша, 2017 жылы сауалнама жүргізілген 30 елдің ішінде Әзірбайжан ең үлкен көлеңкелі экономикасы бар ел болды - 67%.

## Заң шығару және халықаралық ұйымдарға қатысу
2004 жылдың 1 ақпанында «Әзербайжан сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес қоры» үкіметтік емес ұйымы құрылды.

2004 жылы Әзербайжан Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес жөніндегі халықаралық мемлекеттер тобына (GRECO) қосылды.

Осыдан кейін «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы» (2004 ж.) және «Мемлекеттік лауазымды тұлғалардың қаржы ресурстарын декларациялау тәртібі туралы» (2005 жыл) заңдар және басқа да бірқатар заңдар қабылданды. 2004–2006 жылдар аралығында елімізде сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің мемлекеттік бағдарламасы болды, 2005 жылдан бастап Әзербайжан Республикасының Сыбайлас жемқорлыққа қарсы комиссиясы жұмыс істейді, ал 2007–2010 жылдары сыбайлас жемқорлықпен күресу және ашықтықты арттыру бойынша мемлекеттік стратегия жүзеге асырылды.

## Дереккөздер

Санат:Әзербайжандағы жемқорлық
Санат:Әзербайжандағы қылмыс
Санат:Елдер бойынша жемқорлық
Казари (өзен)

**Казари** () — Эстонияның батысындағы Вяйнамери бөлігі болып табылатын Балтық теңізінің Мацалу шығанағына құятын өзен.

## Сипаттама
Өзеннің ұзындығы 113 км (Эстониядағы ұзындығы жөнінен алтыншы өзен), алабының ауданы 3210 км². Казари өзенінің сағасында атақты Мацалу қорығы орналасқан, онда суда жүзетін құстар мен басқа да теңіз құстарының едәуір саны шоғырланған.
Су шығыны 23–28 м³/с.
Ең ірі салалары – Элламаа және Уравере өзендері, оң жағында Луисте, Киисаоя, Ливон және Раннамыйза өзендері, сол жағында Варди өзені, Коннавески өзені, Пюхайыги, Вигала, Аллика, Ванамыйза, Пенийыги және Тууди өзендері. Үлкен солтүстік сағасы Руд өзені деп те аталады. Касари өзені тұқы балықтарының тіршілік ету ортасы ретінде қорғалатын су айдыны болып табылады.

Өз жолында өзен Харьюмаа, Рапламаа и Ляэнемаа уездері арқылы өтеді. Ландшафт тұрғысынан өзен Харжу Лаваланде және Батыс Эстония ойпатында орналасқан. Казари өзені Батыс Эстония өзенінің бассейніне жатады (Матсалу шығанағының кіші бассейні) және ұзындығы бойынша да, су шығыны бойынша да бассейндегі ең үлкен өзен. Мұз дәуіріне байланысты жердің тегістелуі де өзеннің аздап тереңдеуіне әкелді, ол өзеннің бүкіл ұзындығы бойынша шамамен 65 метрді немесе километріне 0,58 метрді құрайды.

Өзеннің төменгі ағысында 1924 жылы салынған, 2006 жылы автоматтандырылған және өзен сағасынан 17,5 км қашықтықта орналасқан гидрометриялық станция орналасқан.

## Ескі көпір
Бұл Лихула маңындағы Ляэнес уезіндегі Казари өзенінің үстіндегі ескі темірбетон көпір. Оның ұзындығы 307 метр және ол 1904 жылы француз-швейцариялық Monicourt & Egger фирмасының жобасы бойынша салынған. Құрылыс кезінде бұл Еуропа мен Ресей империясындағы ең ұзын темірбетон көпірі болды деп айтылады. Ескі көпірге қазір туристер ғана барады. Кейінірек жақын жерде Таллиннен Сааремаа аралына дейінгі автомобиль жолы өтетін жаңа көпір салынды.

## Галерея

## Дереккөздер

Санат:Эстония өзендері
Санат:Балтық теңізіне құятын өзендер
Пипаркукас

нобай|Пішінді пипаркукас
**Пипаркукас** (, , , , ) — Латвия, Эстония, Финляндия және Скандинавиядағы дәстүрлі рождестволық піспенан. Аударғанда берілген сөздер «бұрышталған печенье» немесе «иісті печенье» дегенді білдіреді, себебі піспенанның құрамында бұрыш, зімбір және басқа да татымдылар бар.
## Дереккөздер

Санат:Тағамдар
Сведберг

**Све́дберг** — суда өлшенген бөлшектердің тұндыру жылдамдығының центрифуга немесе ультрацентрифугадағы ортадан тепкіш үдеуіне қатынасымен анықталатын жүйеден тыс өлшем бірлігі,  седиментация коэффиценті. Сведберг уақыт өлшемдігіне ие және оның сандық шамасы  тең.

Дәстүрлі түрде седиментациялық талдауда вирустар, жасуша органеллалары, ақуыз макромолекулалары, полимерлер мен нуклеин қышқылдары сияқты наноөлшемді бөлшектердің () седиментация коэффицентін өлшегенде қолданылады.

Берілген бірліктің халықаралық қабылданған қысқартылған белгісі — S (кейде Sv). 

Швед физик-химигі Теодор Сведбергтің құрметіне аталған.

## Анықтамасы
Бірдей бөлшектердің сұйықтықтағы тұндыру жылдамдығы V үдеуге a тура пропорционал:

: V = s \cdot a .

Осы формуладағы пропорционалдық коэффициентін s седиментация коэффициенті деп атайды және берілген формуламен анықтайды:

: s = V / a . 

Ол тұнатын бөлшектердің тығыздығы мен өлшемдеріне байланысты. Осылайша  өлшеміне ие бөлшектердің тұндыру жылдамдығы стандартты жердің ауырлық күшінің үдеуі () әсерінде  тең.

## Дереккөздер
Гонконг қытайлық университеті

**Гонконг қытайлық университеті** (, , **CUHK**) — Гонконгтағы мемлекеттік жоғары оқу орны.

## Сипаттамасы

Гонконг университетінен кейінгі Гонконгтың ең ежелгі университеттерінің бірі. Университеттің ұраны - «», ол қытай тілінен аударғанда «интеллектуалды ой өрісін кеңейту және сыпайылық шеңберінде қалу» дегенді білдіреді. Оқу орнындағы білім беру қытай және ағылшын тілдерінде жүзеге асырылады. 2016 ж. QS ең үздік университеттердің рейтингіне сәйкес Гонконг қытайлық университеті әлемде 44-орын алса, Гонконгта 3-орынға ие.

## Белгілі түлектер мен оқытушылар
* Яу Шинтун
* Яо Эндрю
* Чжань Юаньдин
## Дереккөздер
Тюкарёри

**Тюкарёри** , немесе  — Қытайдан Жапонияға келіп, ұзақ жылдар бойы жапондықтардың талғамына қарай өзгертілген тағамдар.
Көптеген жапондықтар оларды нағыз қытайлық тағамдар деп санайды, алайда Қытайда олар басқа тәсілдермен әзірленеді. Кей жағдайда тағамдағы кеспе ғана қытайлық болуы мүмкін, ал қалған ингредиенттер жапондық немесе тіпті европалық болып келеді.

## Дереккөздер
Ягала сарқырамасы

**Ягала сарқырамасы** () — Эстониядағы өзі аттас өзендегі сарқырама, Таллиннен шығысқа қарай 25 шақырым жерде. Кооги ауылының жанында (Харьюмаа уезі) орналасқан.

## Сипаттама
Сарқыраманың биіктігі шамамен 8 метр, ені 50 метр. Бұл елдегі ең үлкен сарқырамалардың бірі. Сарқыраманың астында оның бүкіл ені бойынша жүруге болатын жиек бар, сондықтан сарқыраманы жазда да, қыста да көруге болады. 

Сарқырама тереңдігі шамамен 12-14 метр, ұзындығы 300 метр болатын алқапты құрайды. Жыл сайын аңғар өзеннің қайнар көзіне қарай ұлғаяды, бұл табиғи процесс. Жыл сайын сарқыраманың шеттері 3 сантиметрге бұзылады.

## Төңірегі
Сарқырама Фин шығанағынан төрт шақырым жерде орналасқан, онда Ягала өзені ағып жатыр. Дәл осы жерде, сарқырамасының жанында, XIII ғасырда Эстониядағы алғашқы су диірмені салынған.

Ягала сарқырамасынан аз ғана қашықтықта атақты «Сталкер» (режиссері А.А.Тарковский) фильмінің түсірілімі өткен су электр станциясы бар.
"Сталкерден басқа мұнда "Мәңгіліктің соңы" фантастикалық фильмі де түсірілген. Қазір су электр станциясы қалпына келтіріліп, қайтадан жұмыс істейді.

Өзеннің төменгі ағысында, сарқырамадан біршама қашықтықта шоңғалдар кездеседі, одан да алыс, өзеннің оң жағалауында Эстониядағы ең ірі қалалардың бірі болып табылатын және шамамен 3,5 гектар аумақты алып жатқан ежелгі эстов – Йыэсуу қалашығы орналасқан.

Сарқырамадан сағаға дейін Эстониядағы албырт мен форельге толы ең бай балық аулау орындары бар.

## Ерекшелігі
Төмен қарай ағып жатқан ағынның суы тез жүреді. Олар әктас жыныстарын белсенді түрде эрозияға ұшыратады. Осыған байланысты өзен арнасы біртіндеп бастапқы бағытқа қарай жылжып, ұзындығы 300 метрге жуық аңғар жасайды. Сонымен қатар, Ягала сарқырамасының ені аз өзгерген және бір белгіде қалуда – 50 метр.
Батпақтар суға қоңыр реңк береді. Бірақ бұл су қоймасындағы су нашар дегенді білдірмейді.

Жазда өзен біршама таяздайды, сондықтан сарқыраманың көлемі тарылады. Көктемде, өзен еріген қар мен жаңбыр суына толып сол кезде сарқырама екі есе кең және молырақ болады. Қыста, керісінше, судың барлығы дерлік қатып, салбырап тұрған мұз айдындарын құрайды. 

Сарқыраманың үстіндегі өзеннің тереңдігі өте таяз, жазда туристер оны тобықтан кешіп өтеді. Бұл жер бір кездері "ат соқпағы" деген атаумен өткел ретінде пайдаланылған. Қатты әктас қабаттарының астында саз жұмсақ құмтас бар, ол жоғарғы қабатқа қарағанда едәуір тез бұзылып, су ағындарымен жасырылған үңгірді құрайды. 

1959 жылдан бастап Ягала сарқырамасы Эстонияның қорғалатын табиғи орны болып табылады.

## Галерея

## Дереккөздер

Санат:Эстония сарқырамалары
Санат:Эстония географиясы
Кейла сарқырамасы

**Кейла сарқырамасы** () — Эстониядағы сарқырама Харьюмаа уезінің, Кейла Йоа ауылындағы Кейла өзенінде орналасқан.

## Сипаттама
Кейла - Эстониядағы ең үлкен сарқырамалардың бірі, оның биіктігі 6,1 метрге дейін, ені 70 метрге дейін жетеді. Кейла сарқырамасы Кейла-Йоа деп аталады, Эстониядағы Нарва және Ягала сарқырамаларынан кейінгі үшінші үлкен сарқырама. 
Ол жасыл орманмен қоршалған. Қыста су қатып, бұлақтар әдеттен тыс мұз мүсініне айналады. Мұндағы ең күшті су ағыны көктемде, мұз тез еріген кезде еру кезеңінде байқалады. Кейла өзеніндегі су деңгейі жауын-шашын деңгейіне тікелей байланысты. Жазда, іс жүзінде жаңбыр болмаған кезде, оны жаяу оңай кесіп өтуге болады.

Сарқырамадан кейін саябақ аймағында 3 шақырымдық табиғи соқпақ басталады. Бірнеше аспалы көпірлер бар. Жол бойында сарқыраманың таңғажайып көрінісін қарайтын бақылау алаңдары бар.

## Тарихы
Бұл жердің тарихы 1828 жылы генерал-адъютант Александр Бенкендорфтың Кейла өзенінің сағасынан орман басқан сарқырама мен төбелерді кездейсоқ тауып алуынан басталды. Бұл жер ерекше көркем болды және Бенкендорф өзінің барлық 65 гектар жерін бұрынғы иесі барон Карл фон Уекскулдан сатып алды. Бенкендорфтың өзінің эскиздері бойынша бірінші сарай өзеннің оң жағалауында 1833 жылы 27 мамырда салынған.

Дәстүр бойынша, жас жұбайлар Кейла сарқырамасына келеді және неке байланыстарының сенімділігі мен беріктігінің символы ретінде аспалы көпірдің қоршауына құлыптар ілінеді.

## Төңірегі
Сарқырамадан алыс емес жерде Падизе монастырының қирандыларын көруге болады, аңыздар бойынша айтылған цистерциан-монахтарының өмір салтымен танысуға болады.
Кейла сарқырамасына өте жақын жерде Кейла-Йоа саябағы бар. Жергілікті саябақ серуендеуге өте ыңғайлы орын. Мұнда жылдың және тәуліктің кез келген уақытында келуге болады.

Бұл жерде 1555 жылдан бері су диірмені болған. 1928 жылы ескі диірмен орнына су электр станциясы салынды. Ал 1999 жылы ол өз қызметін тоқтатты. Станцияның жұмысы тек 2006 жылдың мамыр айында толық қалпына келтірілгеннен кейін қайта жанданды.

## Галерея

## Дереккөздер

Санат:Эстония сарқырамалары
Екінші Таулы Қарабақ соғысы (2020)

**Екінші Таулы Қарабақ соғысы** — 2020 жылы даулы аймақтағы Таулы Қарабақ пен оған жақын аумақтарда орын алған қарулы қақтығыс болды. Бұл Әзербайжан, Армения және өзін-өзі жариялаған армяндық жікшіл Таулы Қарабақ Республикасы қатысатын аймақтағы шешілмеген қақтығыстың өршуі болды. Соғыс 44 күнге созылды және Әзербайжанның жеңісімен аяқталды, жеңіліс Арменияда үкіметке қарсы наразылықтарды тудырды. Аймақта соғыстан кейінгі қақтығыстар жалғасты, оның ішінде 2022 жылы айтарлықтай қақтығыстар болды.

Ұрыс 27 қыркүйек күні таңертең Бірінші Таулы Қарабақ соғысынан (1988–1994) кейін құрылған байланыс сызығы бойындағы Әзербайжан шабуылымен басталды. Қақтығыстар әсіресе оңтүстік Таулы Қарабахтың таулы аудандарында қарқынды болды. Түркия Әзербайжанға әскери қолдау көрсетті.

Соғыс ұшқышсыз ұшақтарды, сенсорларды, алыс қашықтықтағы ауыр артиллерия мен зымырандық соққыларды орналастырумен, сондай-ақ мемлекеттік үгіт-насихатпен және ақпараттық соғыста әлеуметтік желілердегі ресми аккаунттарды пайдаланумен ерекшеленді. Атап айтқанда, Әзербайжанның ұшқышсыз ұшақтарды кеңінен қолдануы қақтығыстың нәтижесін анықтауда шешуші рөл атқарды. Көптеген елдер мен Біріккен Ұлттар Ұйымы қақтығысты қатаң айыптап, екі тарапты шиеленісті бәсеңдетуге және мағыналы келіссөздерді қайта бастауға шақырды. Ресей, Франция және Америка Құрама Штаттарының аралығымен жасалған үш атысты тоқтату келісімі қақтығысты тоқтата алмады.

Таулы Қарабахтағы екінші үлкен қала Шушаны басып алғаннан кейін 2020 жылдың 10 қарашасынан бастап осы аймақтағы барлық соғыс қимылдарын тоқтататын атысты тоқтату туралы келісімге қол қойылды. Соғыс соңында қол қойылған атысты тоқтату келісімі соғыс қимылдарына қатысты үлкен өзгерістерге әкелді. Таулы Қарабахтағы аумақтарды және оған жақын аудандарды бақылау. 2000-ға жуық ресейлік сарбаз Армения мен Таулы Қарабақты байланыстыратын Лачин дәлізі бойына бітімгершілік күштері ретінде орналастырылды, олардың мандаты кемінде бес жыл. Соғыс аяқталғаннан кейін, расталмаған саны армяндық әскери тұтқындар Әзербайжанда тұтқында болды, олар қатыгез қарым-қатынас және оларға қарсы айып тағылып, халықаралық сотта іс қозғалды.

2023 жылдың мамырында Армения Қарабақты Әзербайжанның бір бөлігі ретінде тануға дайын екенін мәлімдеді.

## Дереккөздер

Санат:Екінші Қарабақ соғысы
Санат:Әзірбайжан шайқастары
Санат:Армения шайқастары
Санат:Таулы Қарабақ Республикасындағы шайқастар
Санат:XXI ғасыр соғыстары
Санат:Әзербайжанның қазіргі тарихы
Санат:Ильхам Хейдарұлы Әлиев
Үздік актер үшін Оскар сыйлығы

**Үздік актер үшін Оскар сыйлығы** (, ресми. ) — Америкалық Кинематографиялық Өнер және Ғылым Академиясының 1929 жылдан бастап жыл сайын берілетін беделді сыйлығы.

Номинация тарихында тоғыз адам екі «Оскардан» жеңіп алған еді, ал Дэниел Дэй-Льюис үш рет жеңімпаз атанды.

## Лауреаттар және номинанттар тізімі

### 1929—1930

### 1931—1940

### 1941—1950

### 1951—1960

### 1961—1970

### 1971—1980

### 1981—1990

### 1991—2000

### 2001—2010

### 2011—2020

### 2021—2030

## Дереккөздер

Санат:Оскар сыйлығы
Azerspace-1

**Azerspace-1** немесе **AzerSat** (), сондай-ақ AzerSpace Africasat-1a деген атпен белгілі, STAR-2 спутниктік платформасы негізінде Orbital Sciences корпорациясы жасаған алғашқы әзербайжандық байланыс серігі. Спутниктің салмағы шамамен 3,2 тонна және 36 белсенді транспондермен жабдықталған. Ол геостационарлық орбитада шығыс бойлықтың 46 градус позициясында орналасқан және Еуропа, Кавказ, Африка, Орталық Азия және Таяу Шығыс аймағын қамтиды. Жер серігі 2013 жылы 7 ақпанда Куру ғарыш айлағынан ұшырылған.

## Тарихы
нобай|Куру ғарыш айлағынан зымыран ұшыру.
2008 жылы Әзірбайжан президенті Ильхам Әлиев «Әзербайжанда ғарыш саласын құру және телекоммуникациялық спутниктерді орбитаға шығару туралы» бұйрыққа қол қойды. 2009 жылы ғарыш саласын құру мен дамытудың мемлекеттік бағдарламасын бекіту туралы бұйрыққа қол қойылды.

Ұлттық байланыс спутнигін ұшыруға 163 миллион манат (202,6 миллион доллар) жұмсалды.

* Жер серігінің құны 86-87 миллион манат (107-108 миллион доллар)
* Негізгі және резервтік спутниктік басқару жүйелеріне арналған шығындар – 16 миллион манат (19,8 миллион доллар)
* Жер серігін орбитаға шығару үшін зымыранды дайындау және ұшыру құны шамамен 40 миллион манатты (49,7 миллион доллар) құрайды.
* 100% сақтандыру - 18 миллион манат (22,4 миллион доллар)

Шығындарды өтеу 5-7 жыл. Алдағы 8 - 10 жылда жерсеріктің жұмысы тиімді болмақ.

## Орбитаға ұшыру
Жер серігін орбитаға шығаруды француздық Arianespace компаниясы жүзеге асырды. Azerspace/Africasat-1a спутнигін Orbital Sciences корпорациясы жасап шығарды, спутник орналасқан 46 градус шығыс бойлық орбиталық позициясы малайзиялық MEASAT операторымен жасалған келісімге сәйкес бірлескен пайдалануда.

Azerspace-1 орбитаға 2013 жылғы 7 ақпанда жергілікті уақыт бойынша сағат 18:36-да Гвиана ғарыш орталығы – Француз Гвианасындағы Куру ғарыш айлағынан ұшырылды. Ұшыру Әзірбайжан туы бейнеленген Ariane-5 зымыран тасығышымен жүзеге асты. Әзірбайжан жер серігімен бірге орбитаға испандық Amazonas-3 спутнигі шығарылды. Орбитада спутниктің қызмет ету мерзімі кемінде 15 жыл. Спутник телерадио хабарларын таратуды, телекоммуникациялық қызметтерді, жоғары сапалы және тұрақты байланысты қамтамасыз етеді. Ұлттық жерсеріктің болуы жоғары сапалы телехабар таратуды, сенімді байланысты құруға, арналар санын көбейтуге мүмкіндік береді.

## Пайда
Спутниктің 2013 жылдың 2 айындағы (маусым, шілде) пайдасы 5 миллион долларды құрады. Спутникті пайдалану кезеңінде 600 миллион доллар көлемінде табыс алу жоспарлануда.

## Дереккөздер

Санат:Геостационарлық орбитадағы байланыс спутниктері
Санат:Әзірбайжанның Байланыс және жоғары технологиялар министрлігі
Ақсуат тауы

**Ақсуат** – Талас Алатауының солтүстігіндегі тау. 

## Географиялық орны
Түркістан облысы Төле би ауданында орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 4027 м. Таудан Ақсу өзені бастау алады. Оңтүстік-батысында Ақсу-Жабағылы қорығы бар. Тау беткейі күрделі тілімденген, тік жарқабақты. 

## Өсімдігі
Топырағы таулы шалғынды-далалы, субальпілік және альпілік. Ең жоғарғы беткейінде мұздықтар қалыптасқан.

## Дереккөздер

Санат:Төле би ауданы таулары
Санат:Талас Алатауы
Афақ Бәшірқызы

**Афақ Бәшірқызы** (), туғанында **Афақ Башірқызы Сафарова** (15 тамыз 1955 жыл, Баку) — кеңестік және әзербайжандық театр және кино актрисасы, Әзербайжан халық әртісі (1993), Шохрат орденінің иегері (2013).

## Өмірбаяны
Бәшірқызы 1955 жылғы 15 тамызда, Бакуде актёр Бәшір Сафарұлының отбасында дүниеге келген. 1972 жылы қала мектептерінің бірін бітіріп, 2 жылдан кейін Мырзағи Әлиев атындағы театр институтына оқуға түсті.

### Шығармашылығы
Шығармашылық қызметін Везиров Н.Б. атындағы театрда бастады, 1973 жылғы 24 желтоқсанда өзінің алғашқы қойылымы Мырза Ибраһимовтің «Жақсы адам» спектаклін қойды.

1975–1989 жылдары Г. Араблинский атындағы Сұмқайыт мемлекеттік театрында қызмет етті.

1989 жылдан Әзербайжан мемлекеттік академиялық музыкалық театрдың актрисасы болды.

2014 жылы Афақ Бәшірқызы Бәшір Сафарұлы атындағы сыйлықты тағайындады.

## Марапаттары
1989 жылы Әзербайжан КСР еңбек сіңірген әртісі, 1993 жылы Әзербайжан халық әртісі атағын алды.

1994 және 2002 жылдары Қызыл дәруіш театр сыйлығының лауреаты атанды.

2013 жылы Даңқ орденімен марапатталған.

2015 жылы Әзербайжан Президентінің Құрмет грамотасымен марапатталды.

## Дереккөздер

Санат:Әзербайжан театр актрисалары
Санат:Әзербайжан театр режиссёрлері
Башқұртстан Республикасы Башқұрт әйелдерінің қоғамы (Ресей)

**Башқұртстан Республикасы Башқұрт әйелдерінің қоғамы** () — әйелдердің қоғамдағы мәртебесін, оның қоғамдық-саяси, экономикалық, әлеуметтік және мәдени өмірдегі рөлін арттыру мақсатында құрылған үкіметтік емес ұйым. Республиканың отбасын нығайту, башқұрттардың мәдениеті мен тілін, халықтық дәстүрлері мен қолөнерін сақтау және дамыту.

Штаб-пәтері Башқұртстанда Үфі қаласында орналасқан.

## Жалпы сипаттамалар
1990 жылы 17 қарашада Уфада Құрылтай жиналысында «Башқұртстан Республикасы Башқұрт әйелдерінің қоғамы» қоғамдық ұйымы құрылды.

2007 жылы башқұрт әйелдер кеңесінде 30 мүше болды.

Ұйым Башқұртстан облыстары мен қалаларының күндері, ұлттық мерекелер, байқаулар, ғылыми-практикалық конференциялар, балалар үйлеріне қайырымдылық көмек көрсету, салауатты өмір салтын насихаттау және т.б. сияқты түрлі әлеуметтік шараларға белсенді қатысады.

Башқұрт әйелдер қоғамы «Үлгілі жас отбасы», «Сұлулар байқауы», «Башқұрт ұлттық киімі», башқұрт ақын-жазушылар байқауы, «Ең үздік ана» сынды республикалық, облыстық байқаулардың ұйымдастырушыларының бірі; мерекелері «Ауылдастар кездесуі», «Шежіре ағашы», «Бесік жыры» және т.б.

Башқұрт әйелдер қоғамы Башқұртстан әйелдер одағының, Башқұрттардың дүниежүзілік Қоролтайының мүшесі. Қоғам түркітілдес халықтардың салт-дәстүрін сақтауға ықпал ету мақсатында «Аймақаралық әйелдер» қоғамдық ұйымымен, Түркі әлемі әйелдерінің дүниежүзілік қауымдастығымен, «Ақ Тирма» қоғамдық ұйымымен және т.б.

## Төрағалары
* Максютова Наджиба Хаерзамановна (1990-2000)
* Хисамитдинова Фирдаус Гильмитдиновна (2000-2003)
* Юнусова Гульфия Азнагуловна (2003-2004)
* Гузал Рамазанқызы Ситдықова (2004-2011)
* Сұлтанғареева Розалия Асфандияровна (2011-2017)
* Кутуева Гүлназ Миратқызы (2017)
* Гүлсарина Гүлнұр Ғалинұрқызы (2017 жылдан)

## Дереккөздер

Санат:Башқұртстан Республикасы Башқұрт әйелдерінің қоғамы
Санат:Ресейдегі әйелдер ұйымдары
Санат:Башқұртстандағы ұйымдар
Таллинн шығанағы

**Таллинн шығанағы** (ескі атауы: Ревель қойнауы, ) — 
Суурупи мен Виймси жартыаралдары мен Найсаар және Аэгна аралдары арасындағы Фин шығанағының бөлігі. Шығанақтың оңтүстік жағалауында – Таллинн қаласы орналасқан.

## Сипаттама
Шығанақтың ауданы шамамен 250 км², ең үлкен тереңдігі 90 метр. Таллинн шығанағы - Эстониядағы ең терең шығанақтардың бірі. Түбектер Таллинн шығанағын үш бөлікке бөледі: Какумяе (Тискре) шығанағы, Копли шығанағы, Палясааре шығанағы және Таллин рейді.
Шығанақтағы су деңгейі жылына 2 метрге ауытқиды. Таллин жолында толқын биіктігі кейде 4 метрге жетеді.
Жағалау теңізі таяз, түбі негізінен жартасты. Жағалаудан 0,5-1,0 км қашықтықта тереңдік 10 метрге жетеді.
Шығанаққа Пирита өзені және бірнеше бұлақтар құяды, олардың ең танымалдары - Тискре (Tiskre) және Мустоя (Mustoja).
Шығанақ жағасында бірнеше порттар (Таллинн жолаушылар порты, Мууга порты, Пирита порты және т.б.) және айлақтар бар, олардың арасында 2017 жылдың маусымында 300 кемеге дейін сиятын Какумяда ашылған яхта айлағы (Haven Kakumäe).

## Гидрографиясы
Шығанақтың жағалауы әдетте жұмсақ, Раннамыйза, Какумяэде Копли жартыаралында және Найссаар аралында жартасты жартастар кездеседі.
Ең үлкен құмды жағажайлар Какумеде, Пельгураннада және Пиритада орналасқан. Жартасты жағалаулар Раннамыйза мен Тискре арасында, Какуме мен Рокка аль-Мареде, Пальясааре мен Копли арасында, Кадриоргта, Меривяльяда және Аэгна аралында орналасқан.

Ең танымал су асты кедертас (риф) - Литтегрунд (Littegrund), Хюлькари (Hülkari немесе Hülgekari) және Пальяссааре (Paljassaare). Пююнси ауылының жанындағы шағын аралдар Пандью деп аталады, ауданы шамамен 2 га және Лиивакари мүйісіне қарама-қарсы, 1,6 га.

## Гидрометеорологиялық жағдайлар
Шілдеде көпжылдық (климаттық) мәліметтер бойынша батыс желдері басым. Желдің жылдамдығы әдетте шағын, орташа 4,8 м/с. Жаздағы жел режимінің ерекшелігі - желдің жылдамдығы мен бағытының тәуліктік өзгеруі, жел циркуляциясы деп аталады, бұл Балтық теңізінің көптеген жағалау аймақтарына тән. Мұнда күндіз жел теңізден, ал түнде жағалаудан соғады дегенді білдіреді. Мұндай күндер Таллинн шығанағында шілде-тамыз айларында орташа есеппен 40 күн болады. Әдетте жел бағытының өзгеруі шамамен 12-13 сағатта байқалады, жел кезіндегі оның жылдамдығының тәуліктік амплитудасы орташа есеппен 2 м/с шамасында.

Таллинн шығанағының жағалау аймағындағы ағыстардың табиғатына түбінің жер бедері мен жағалау сызығының сұлбалары да айтарлықтай әсер етеді. Статистика Таллинн шығанағының ашық бөлігіндегі ағыстардың орташа жылдамдығы 10–15 см/с (немесе 6–9 м/мин) құрайтынын көрсетеді. Ағыстың максималды жылдамдықтары – 30-50 см/с (18-30 м/мин) дейін әдетте Солтүстік және Сурууп өткелдерінде белгіленеді.

Таллин шығанағындағы ең тұрақты ағыстар қалыпты және күшті жел кезінде байқалады, олар негізінен деңгейдің көтерілуімен және төмендеуімен анықталады.

## Дереккөздер

Санат:Эстония шығанақтары
Санат:Балтық теңізі шығанақтары
Тратау

**Тратау** ( — «бекініс тауы») — төрт шиханның бірі, Есілбай ауданында, Стерлитамақ қаласымен шекаралас жерде орналасқан. Рифтің қалған бөлігі, төменгі пермьдік (соңғы палеозой) риф массиві тропикалық теңізде 230 миллион жылдан астам бұрын пайда болған.

Тратау тауы - парапланшылар баратын жер. 1999 жылы 3 шілдеде Виктор Федоров Шиханнан бастап, 143 шақырымдық ашық қашықтықта парапланнан ресейлік бейресми рекорд орнатты.

## Этимологиясы
Жалпы нұсқа бойынша Тратау атауы башқұрттардың Торатауынан – «тора» – «бекініс, қалашық» деген сөзден шыққан.

Ресей ғылым академиясының корреспондент-мүшесі Р.Г.Кузеевтің айтуынша, тау атауы бұлғар тілінен Құдай-тау немесе Тау-киелі жер ретінде мөлдір этимологиядан шыққан.

Балама нұсқа бойынша Тратау «Жоғарғы заң тауы» дегенді білдіреді.

## Физикалық-географиялық сипаттамалар
Биіктігі Ақелді өзенінің деңгейінен шамамен 275 метр, топырақ деңгейінен 280 метр, мұхит деңгейінен абсолютті биіктігі 406 метр.

Тратаудың батыс және оңтүстік-батыс беткейлерінің жоғарғы бөлігінде бірнеше шағын үңгірлер бар. Көлдің етегінде Тұғар-Салған жатыр. Тратау тауының етегінде Тратау массивінің галоген-сульфатты карстымен байланысты тұзды бұлақ белгілі.

Басқа шихандар сияқты, Палео-Орал мұхиты рифтерінің бір бөлігі Торатау (285–299 млн. жыл бұрын) көптеген бриозандар, маржандар, брахиоподтар, наутилоидтар, палеоаплезиндер, фораминиферлер және тубифиттері бар биогермальды әктастардан тұрады.

## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша қорғалатын табиғи аумақтар
Санат:Башқұртстанның табиғат ескерткіштері
Санат:Шиханы
Санат:Башқұртстандағы туризм
Санат:Кешенді табиғат ескерткіштері
Башмұнай

«**Башмұнай**» — Борис Ельциннің Башқұртстандағы Кеңес мұнай министрлігінің мұнайға қатысты активтерін Башқұртстан Республикасының аймақтық үкіметіне беруі нәтижесінде құрылған ресейлік мұнай компаниясы. Оны 2002-2003 жылдары Ельциннің одақтасы Башқұртстан президенті Мұртаза Рахимов Рахимовтың ұлы Орал Рахимов басқаратын «Башкир Капитал» холдингінің бақылау пакетімен жекешелендірді. 2009 жылы «Башмұнай» компаниясының бақылау пакетін 2 миллиард долларға Владимир Евтушенков сатып алып, оның «Система» холдингіне орналастырды, бірақ 2014 жылдың шілдесінде ол түрмеге жабылып, «Системаның Башмұнайдағы» 72 пайыз акциясын Ресей үкіметі тартып алды. 2014 жылы желтоқсанда компанияны тәркілегеннен кейін Евтушенков түрмеден босатылды, «айыптары дәлелденбеді», бірақ Орал Рахимов елден қашып кеткені хабарланды. Бұл елдегі мұнай өнімдерін өндіретін ірі компаниялардың бірі. Компания Ресейдегі 140 мұнай және табиғи газ кен орындарын басқарады және жылына 16 миллион тонна мұнай өндіруге ие. «Башнмұнай» Үфіда орналасқан үш мұнай өңдеу зауытына және 100 жанармай құю станциясына иелік етеді.

## Тарихы
нобай|Башқұртстандағы «Башмұнай» мұнай сорғысы
Ресейлік «Система» холдингі «Башмұнай» компаниясының бақылау пакетін 2009 жылы наурызда 2,5 миллиард АҚШ долларына сатып алды. 2014 жылдың наурыз айында «Башмұнай» ресейлік Burneftegaz мұнай компаниясының 100% үлесін жалпы сомасы 1 миллиард доллардан асатын мәміледе сатып алды.

«Башмұнай» кәсіпорнында Мұртаза Рахимов, Қадір Тимерғазин жұмыс істеген.

2016 жылы «Башмұнай» Арктикадағы байырғы тұрғындар құқығы бойынша 92 мұнай, газ және тау-кен өндіруші компаниялардың 12-ші үздіктерінің қатарында болды.

«Башмұнай» №1 орынға ие болды. Арктикалық шеңбердің солтүстігінде ресурстарды өндірумен айналысатын 120 мұнай, газ және тау-кен өндіруші компанияларды қамтитын Арктикалық экологиялық жауапкершілік индексінде (AERI) 48-ші орын.

«Башмұнай» ПАО сайтында 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруі кезінде халықаралық санкциялар енгізілгеннен кейін компанияның директорлар кеңесі мен басқарма мүшелері туралы ақпарат жойылды.

## Дереккөздер

Санат:Башқұртстан кәсіпорындары
Йыйын

**Йыйын** – башқұрттар арасындағы саяси-әлеуметтік мәселелерді шешуге арналған халық жиналысы (жиен), сондай-ақ тайпаның немесе рудың өзін-өзі басқару органы, халықтық мереке.

## Сипаттамасы
Йыйын – башқұрттардың ең көне мерекесі. Көшпелі башқұрттар арасында алғашқы қауымдық жүйенің тереңінде дамыған салт-дәстүр мәдениеті мен қоғамдық қатынастарды көрсететін мерекелік формадағы көпшілік жиналыстары. Ииин қауымның тайпалық өзін-өзі басқару органы ретінде пайда болды, оның функцияларына соғыс және бейбітшілік мәселелерін шешу, тайпалық территориялардың шекараларын, көші-қон тәртібін нақтылау, тайпа аралық дауларды шешу, ұрыс-керіс кірді.
[нобай|Башқұрттар йыйын мейрамында. XX ғасырдың басы, [Ябалаклы ауылы]]
Йыйыннің жұмысына тек ересек еркектер қатысты. Йыйынде ру ақсақалдары, ақсақалдар ерекше рөл атқарған. Олардың сөзі шешуші болды. Ақсақалдар мереке күнін көшіп-қону уақытына сәйкес белгілеп, оны өткізуге қаражат жинап, жеңімпаздарды анықтауда сот қызметін атқарды. Ал кейін отырықшы өмір салтына көшу кезінде йыйынның негізгі белгілері сақталған.

Йыйынның алдында сайлау құқығы бар ақсақалдар кеңесі (құрылтай) болды. Ииин қонақтарды шақырумен мерекелік іс-шарамен аяқталды. 16 ғасырдың ортасынан бастап болыстық басқарудың енгізілуі Йыйыннің өзін-өзі басқару функцияларын жоғалтуға әкелді.

XVIII ғасырға қарай йыйын жылдың белгілі бір уақытында өтетін мерекеге айналды. Мерекелік алаң шеңбер түрінде жобаланған, ортақ ас, бір қазаннан дәм татуы ру мүшелерінің теңдігінің символы болды. Башқұрттар дәм-тұзды тең бөлу қағидасын сақтаған: бір ыдыстан қымыз ішу, шеңберге лақтыру, етті тең үлестіру, т.б. Мерекеде жігіттер арасында жарыстар өткізілді. Жеңіс жас жігітті қоғамның беделді мүшелерінің қатарына көтерді. Кешке жастар «киске үйін» (сөзбе-сөз – «кешкі ойындар») ұйымдастырды.

Оңтүстік башқұрттар арасында үйлену тойын тойлау, қалыңдық кетер алдында қонақты күтіп алу, қонақ күту дегенді білдірсе, солтүстікте жәрмеңке ретінде өткізіледі.

Қазіргі кезде Башқұртстан мен Орынбор облысында ыйын өткізу дәстүрі қайта жандануда.

## Дереккөздер

Санат:Башқұртстан мәдениеті
Санат:Башқұрт мерекелері
Пярну шығанағы

**Пярну шығанағы** () —  Эстония жағалауындағы Балтық теңізінің Рига шығанағының солтүстік-шығыс бөлігі.

## Географиясы
Шығанаққа бірнеше өзен құяды, олардың ең үлкені - Пярну өзені. Пярну қаласы да шығанақта орналасқан. Рига шығанағының басқа жерлеріндегідей жағалаулары аласа, кейде құмды. Жазда су 18°C-қа дейін қызады және жүзуге жарамды. Қыста оның температурасы 0-1°C, желтоқсаннан сәуірге дейін мұз қатады. Тұздылығы 3-6 промилле.

## Сипаттама
Шығанақ 30 шақырымға созылады, кіреберістің ені 20 шақырым, тереңдігі 4—10 метрге дейін.

## Демалыс орындары
Балықшылар жергілікті сулардан жазғы уақытта көксерке, қыста-көктем-жазда шортан, ал күзде алабұға аулайды.
Сауга өзенінің жағасында Fining Village демалыс орталығынан жалға ескекті және моторлы қайықтарды, балық аулау құралдарын және басқа да қажетті жабдықтарды алуға болады.

## Дереккөздер

Санат:Эстония шығанақтары
Санат:Балтық теңізі шығанақтары
Башқұртстан Республикасының Конституциясы

**Башқұртстан Республикасының Конституциясы** () — Башқұртстанның жоғарғы заңы. Конституция ұлттық биліктің құрылымын белгілейді.

1993 жылы 24 желтоқсанда қабылданған № ВС-22/15. 2000 жылғы 3 қарашадағы, 2002 жылғы 3 желтоқсандағы, 2006 жылғы 15 маусымдағы, 2012 жылғы 28 маусымдағы, 2014 жылғы 4 наурыздағы, 2021 жылғы 1 қазандағы түзетулермен.

Оның алғашқы үш бабы билік бөлінісінің доктринасын бекітеді, оған сәйкес үкімет үш тармаққа бөлінеді: Башқұртстанның Мемлекеттік жиналысынан тұратын заң шығарушы билік; Басшыдан тұратын атқарушы орган; және Жоғарғы Соттан және басқа соттардан тұратын сот.

Башқұртстан Конституциясы түбегейлі өзгерді. Федералды орталықпен байланысты қысымның өзгеруі. 2014 жылы Конституцияға енгізілген соңғы өзгерістер: Республика Президенті «басшы» деп аталады.

Сондай-ақ Конституцияның башқұрт тіліне қатысты баптары орындалмаған: Уфа федералды органдары жергілікті халықтың тілінде белгілер мен атауларды жазбайды.

## Дереккөздер

Санат:Ресей Федерациясының субъектілерінің конституциялары
Санат:Башқұртстан мемлекеттік құрылымы
Санат:Башқұртстан заңы
Салауат Юлаев (хоккей клубы)

**Салауат Юлаев Хоккей клубы** (, ), әдетте Салауат Юлаев Уфа деп аталады — Ресей Федерациясының федералды субъектісі Башқұртстан Республикасының Уфа қаласында орналасқан шайбалы хоккейден кәсіби команда. Олар Құрлықтық хоккей лигасының Чернышев атындағы дивизионының мүшелері.

1961 жылы құрылған Салават Юлаев Кеңес дәуірін негізінен төменгі дивизиондарда өткізді, тек бес маусым бойы жоғары лигада өнер көрсетті, бірақ Кеңес Одағы тарағаннан бері Ресейдің жоғарғы лигасында өнер көрсетті.

Олар 2011 жылы бір рет КХЛ чемпионы ретінде Гагарин кубогын жеңіп алды және екі рет, 2009 және 2010 жылдары тұрақты маусым чемпионатын жеңіп алып, соңғысы үшін құрлықтық кубокты жеңіп алды. Олар 2008 жылы Ресей Суперлигасының соңғы титулын жеңіп алды.

## Тарихы

### Кеңес дәуір
1961 жылы құрылған клуб Башқұртстанның халық қаһарманы Салауат Юлаевтың есімімен аталады. Төменгі деңгейлі дивизиондарда көп жылдар бойы бәсекелескен команда 1964 жылы «А класы» Кеңес лигасының екінші деңгейіне шақырылды, кейіннен 1978-1979, 1980-81, 1982-83 жж. элиталық топқа көтерілді. 1985-1986 және 1986-1987 маусымдары.

### Посткеңестік дәуір
Салават Юлаев Халықаралық хоккей лигасының, кейіннен Ресей суперлигасының негізін қалаушы клубтардың бірі болды және әдетте сол кезде плей-офф кезеңіне өтті. Клуб 1996-97 жылдары Ресей чемпионатының алғашқы жартылай финалына шықты және 2007-08 жылы өзінің алғашқы чемпиондық атағын жеңіп алды, Ярославльдің «Локомотивін» үш матчтан екіге жеңді.

### ҚХЛ дәуірі
2008 жылдың 11 шілдесінде Салават NHL-дің өсіп келе жатқан жұлдызы Александр Радуловқа қол қойды. 2009 жылдың 9 маусымында Виктор Козловтың Ресейге оралу туралы үш жылдық келісім-шартқа қол қойғаны туралы пресс-релиз жарияланды. Клуб сонымен қатар 2009-10 және 2010-11 маусымдары үшін норвегиялық шабуылшы Патрик Торесенге қол қойды.

Салават Юлаев ҚХЛ-дағы алғашқы жылын өзінің алғашқы екі тұрақты маусымдық титулдарын жеңіп алу және Құрлықтық кубокты алған алғашқы клуб болу арқылы атап өтті. Келесі маусымда команда Атлантқа қарсы финалға шықты және чемпион ретінде алғашқы Гагарин кубогын жеңіп алды. Олар келесі маусымдарда ҚХЛ-да қуатты клуб болып қала берді, жыл сайын плей-офф кезеңіне дейін жетті, бірақ бірде-бір жылы конференцияның финалынан өткен жоқ.

2022 жылдың наурыз айында барлық төрт фин ойыншысы, соның ішінде барлық уақыттағы голдардың көшбасшысы Теему Хартикайнен және Джефф Платт пен Филипп Ларсен Ресейдің Украинаға басып кіруіне байланысты командадан кетті.

## Дереккөздер

Санат:Салават Юлаев Уфа
Санат:Ресей шайбалы хоккей командалары
Санат:Уфадағы спорт
Санат:Чернышев дивизионы (ҚХЛ)
Санат:ҚХЛ
Бэтмен: Бастама

**«Бэтмен: Бастама»** () — 2005 жылғы DC Comics суперқаһармандарына негізделген неонуар элементтері бар экшн фильм, режиссері Кристофер Нолан. Бұл Бэтменнің жастық шағы мен суперқаһарманға айналуы туралы айтатын жаңа трилогияның ребуты және бірінші бөлігі. Фильмде басты рөлді британдық-америкалық актер Кристиан Бэйл сомдады. Legendary Pictures шығарған алғашқы кинофильм.

Голливудтің келешегі зор режиссерлерінің бірі Нолан ескірген фильмдер сериясын қайта жандандыра алды. Фильм бұрынғы барлық Бэтмен фильмдеріне қарағанда кәсіби сыншылардан  жақсы пікірлер алды. Фильм сонымен қатар кассада бұрынғы Бэтмен фильмдерін (1989 жылғы фильмді қоспағанда) басып озды. 2008 жылы «Қара Сері» деп аталатын сиквел, ал 2012 жылы трилогияның соңғы бөлімі – «Қара Сері: Жандану» шықты . Өзінің прокатқа шыққан кезінен бастап **Бэтмен: Бастау** 2000-жылдардың ең ықпалды фильмдерінің бірі ретінде жиі аталады.

## Рөлдерде

## Өндіріс
Нолан мен Гойер фильмге ең алдымен Бэтмен: Бірінші жыл және Бэтмен: Ұзақ Хеллоуин комикстері әсер еткенін айтты .

Фильмнің түсірілім кезіндегі жалған атауы «Қорқыту ойыны»  болды.

## Ойын
2005 жылы осы фильмге негізделген компьютерлік ойын шығарылды, бұл ойынның ағылшын тіліндегі нұсқасында фильмнің барлық актер құрамы өз кейіпкерлерін қайталады.

## Дереккөздер

Санат:Комикстерді экранизациялау
Санат:Warner Bros. фильмдері
Санат:Legendary Pictures фильмдері
Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер
Мұса Ғайсинұлы Гареев

**Мұса Ғайсинұлы Гареев** (; 1922 жыл 9 шілде, Башқұрт АССР Белебеев ауданы Илякшиде ауылы — 1987 жыл 17 қыркүйек, Уфа, Башқұрт АССР) — кеңестік әскери ұшқыш, полковник, екі мәрте Кеңес Одағының Батыры, Ұлы Отан соғысының қатысушысы.

## Өмірбаяны
Мұса Гареев 1922 жылы 9 шілдеде Башқұрт АКСР Белебеев ауданындағы (қазіргі Башқұртстанның Илишев ауданы) Ильякшиде ауылында шаруа отбасында дүниеге келген. Әкесі Ғайса Ахмедгареев Ильякшиде ауылынан, анасы Гүлнафиса Имянликулева ауылынан, башқұрт иелігінде болған. 1929 жылы Гареевтер отбасы Ташчишма ауылына көшіп келді. 1937 жылы Бишкураево ауылындағы мектепті бітірген.

1940 жылы Темір жол халық комиссариатының Үфі теміржол техникумын бітірген. Сол жылы техникумдағы оқуын үзбей, башқұрт ОСОАВИАХИМ Уфа ұшқыш клубын бітірді..

1940 жылы 15 желтоқсанда Башқұрт АССР-і Уфа қаласының Жданов аудандық әскери комиссариаты әскер қатарына шақырылған.

1942 жылы 25 қыркүйекте Энгельс атындағы әскери авиация училищесін бітіргеннен кейін майданға жіберілді.

1942 жылдың 25 қыркүйегінен - ​​944 полк құрамында сержант шенімен әрекеттегі армияның ұшқышы.

## Дереккөздер

Санат:Сталинградты қорғағаны үшін медалінің иегерлері
Башқұртстандағы білім

нобай|Нариман Сәбитов атындағы Үфі музыка мектебі
Башқұртстандағы білім беру Ресейдегі білім беру жүйесінің бір бөлігі болып табылады. Бұл жүйенің айрықша ерекшелігі - башқұрт және татар тілдерінде оқу және резервацияланған орта мектептерде ұлттық азшылық халықтардың тілдерін үйрену мүмкіндігі: орыс тілінде оқитын мектеп оқушыларының айтарлықтай саны.

## Орта мектептерде ұлттық азшылық тілдерінде білім беру
Башқұртстанның Білім министрлігінің мәліметінше, 2000 жылы мектеп оқушылары он төрт ана тілін оқытқан. Олар башқұрт, орыс, татар, чуваш, марий, удмурт, мордва, неміс, латыш, украин, белорус, грек, еврей және поляк.

Республиканың ана тілі мұғалімдеріне деген қажеттілігін ескере отырып, оларды дайындау үшін Бирск мемлекеттік педагогикалық институтында (қазіргі Башқұрт мемлекеттік университетінің Бирск филиалы) кафедралар ашылды: башқұрт тілі мен әдебиеті мұғалімдері — 1996; татар тілі мен әдебиеті мұғалімдері — 1995; мари тілі мен әдебиеті мұғалімдері — 1993 ж.

## Башқұрт тілінде білім беру
Башқұрт тілі – Башқұртстанның ресми тілдерінің бірі. 2010 жылдан кейiн республикада мектептердiң оқу бағдарламаларында башқұрт тiлiн, әдебиетiн, тарихы мен мәдениетiн оқуға арналған сағаттар әртүрлi сылтаулармен күрт қысқарды. Башқұрт мектептерінің дамуы туралы өткір мәселе бар. Федералдық билік түрлі сылтаулармен орыс мектептеріне басымдық береді. Бірақ башқұрт мектептерінен айырмашылығы, олардағы барлық пәндер, әрине, орыс тілінде өтеді, өйткені олардың алдында мүлдем басқа міндеттер бар. Осылай оқитын башқұрт балалары ана тілін, әдебиетін, халқының тарихын, мәдениетін оқу мүмкіндігінен айырылады.

## Дереккөздер

Санат:Башқұртстандағы білім
Рухну (арал)

**Рухну** () — Эстонияның ең шалғай аралы. Балтық теңізіндегі Рига шығанағында орналасқан.

## Географиясы
Рухну аралы көлемі жағынан шағын болып саналады. Оның ауданы 11,9 шаршы шақырым. Ұзындығы бойынша аралдың аумағы 5,5 шақырымға, ал ені бойынша небәрі 3,5 шақырымға созылады. Рухнудың ең биік нүктесі - Хаубиарре төбесі, биіктігі 28 метрге жетеді.
Аралға ең жақын құрлық нүктесі - батысқа қарай 37 км жерде орналасқан Колка мүйісі.
Арал мүйістері: оңтүстік жағалауда - Шустаки, Ринкс (Риндес, Ринху), батыс жағалауда - Холм, Перс, Иоама, солтүстік жағалауда - Кьюнье (Кюньже).

## Сипаттама
Рухну аралы әдемі жағажайларымен, мөлдір теңізімен және ерекше табиғатымен танымал. Мұнда өсімдіктер мен жануарлардың көптеген түрлерін, соның ішінде сирек кездесетін құстар мен теңіз жануарлары кездеседі. Рухнудағы орман ерекше қорғалатын өсімдіктердің мекені болып табылады. Аралдың шығыс бөлігіндегі шағылдары орманды, батыс бөлігінде егістіктер мен шалғындар бар. Рухнуда жабайы ешкі, түлкі, сұр егеуқұйрық, үй тышқан, жылан, итбалық, сұр итбалық және жарқанаттардың бірнеше түрі мекендейді. Ең көп таралған балықтар: камбала, ақ балық, албырт, теңіз форельі, майшабақ, табан балық.

## Тарихы
Алты ғасырдан астам уақыттан бері Рухну тұрғындары шведтер болды. Өздері арасында олар ескі швед тілінде сөйлесті, бірақ көпшілігі эстон, латыш, фин және орыс тілдерін білді.
Арал туралы алғаш рет 1341 жылы жазбаша түрде айтылған. Курлянд епископы Иоганн шведтерге Рухнуда тұруға және Швеция заңдарына сәйкес меншікке иелік етуге рұқсат берді. 
Рухну бірнеше рет қарақшылардың шабуылына ұшырады, 18 ғасырдың басында оба дерті 213 арал тұрғындарының өмірін қиды, тек 80-і ғана аман қалды, ал 1969 жылы Рухнуға күшті дауыл соғып, ол порт пен үйлерді қиратып, ағаштардың жартысынан көбін жұлып алды. Аралда 250 тұрғынның ішінде елу адам тірі қалды.

Екінші дүниежүзілік соғыста Рухну қолдан қолға көшті. 1941 жылы аралға 1000-ға жуық кеңес әскері келді. Немістер қыркүйекте келді. Аралда үш жыл болғаннан кейін, 1944 жылы олар Рухну тұрғындарына Швецияға қайықпен қашуға мүмкіндік берді.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін екі отбасы ғана қалды. Жаңа қоныстанушылар аралға негізінен Кихну және Сааремаа аралдарынан келді. Кейін арал халқының құрамы бірнеше рет толығымен дерлік өзгерді.

## Тұрғындары
2020 жылғы жағдай бойынша Рухнада шамамен 70 адам тұрады, оның 17-сі балалар. Аралда порт, әуежай, электр стансасы, негізгі мектеп, кітапхана, халық үйі, пошта, мұражай, маяк, 2 шіркеу, 2 ерікті құтқарушылар қоғамы, 2 дүкен, 9 туристік орын, 8 аз қамтылған бірлестік бар.

Ірі қара мен қой өсіретін алты мал шаруашылығы, ара шаруашылығымен айналысатын бірнеше үй шаруалары бар. Өңделетін жерлердің ауданы - 86 га, жайылым-226 га және 291 га орман.

## Дереккөздер

Санат:Эстония аралдары
Санат:Балтық теңізі аралдары
Jupiter Icy Moons Explorer

**Jupiter Icy Moons Explorer (JUICE)** — Еуропалық ғарыш агенттігінің Юпитер жүйесін, негізінен Ганимед, Еуропа және Каллисто спутниктерін осы айларда жер асты мұхиттарының сұйық суы бар — жоғын зерттеуге арналған автоматты планетааралық станциясы.

JUICE миссиясының мақсаттары ганимедті суға бай әлем ретінде зерттеуді қамтиды, бұл Күн жүйесінің Жерден тыс өмір сүру мүмкіндігін анықтау үшін өте маңызды. Сонымен қатар, Ганимед пен Юпитердің бірегей магниттік және плазмалық өзара әрекеттесуін зерттеуге ерекше назар аударылады. Миссия 2012 жылдың 2 мамырында Cosmic Vision бағдарламасының 2015-2025 жылдарға арналған L1 негізгі сыныбы ретінде бекітілді. Бағдарламаның шамамен құны 850 миллион еуроны құрайды (2011 жылғы бағамен). Жобаның ғылыми жетекшісі — Дмитрий Титов (esa).

## Дереккөздер

Санат:Ғарыш зерттеулері
Санат:Ғарыш техникасы