Түрке би

Түрке Дербісұлы (17 ғасырдың екінші жартысы – 18 ғасырдың басы) Шеркеш руының басшысы болып, ел жадында киелі адам ретінде сақталған. Орыс деректерінде ол Тәуке хан тұсындағы қазақ зиялы қауымының ең ықпалды өкілдерінің бірі болған.

## Тарихи деректер

Түрке бидің ата-бабалары аты шыққан батыр болғандығы туралы ел есінде:
...Қойыс пен Дербіс серт еткен,
Серт еткен жауын мерт еткен.
Шеркештен батыр көп шықты,
Ол заманда – ерте өткен,
- деген жыр жолдары сақталған.

Түрке би атанып, қазақ рулары арасындағы жер мен жесір, мал мен құн дауын шешіп, «Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ» деген қағиданы берік ұстанып, әділдігімен әлеуметке кеңінен танымал болған. «Адайдың атақты Абыл ақыны айтыпты» деп Әбдірахман Бекбасаров деген ақсақалдан мынадай жыр жолдары жеткен:
Ар жағы Қойыс, Саталы,
Бер жағында Түрке бар,
Әулие болған баталы.
Түркеден барып бата алса,
Оң болған екен сапары.
Жалауында Қыдыр жүріпті,
Әлиістен деген қыз екен,
Асыл шыққан жатағы.
Дербістен Түрке туыпты,
Он бес жаста ту алған,
Қылышын қанға суарған!
Әулие Бопан-Аспантай,
Құр қалмаған дуаннан
Байұлы түгіл қазақтан,
Сахилығы асқандай.
Осы жыр жолдарынан Түркенің тек би ғана емес, қол бастаған батыр, айтқаны келер әулие ретінде бағаланғанын байқаймыз.

1690 жылы Ресейге елші ретінде жіберілген Түрке бидің күйеу баласы Келді мырзаны Ресей билігі тұтқындайды. Ашуға булыққан Түрке би Ресей шекарасына кек алу үшін бірнеше рет шабуыл ұйымдастырды. Ол, сондай-ақ, 1692 жылы орыс елшілері Неприпасов пен Кобяковты ұстап, Келді мырза азат етілгенше оларды атамекеніне жібермеуге Тәуке ханды көндірді. Бұл тиімді шара болып шықты. 1694 жылы орыс билігі Түрке бидің күйеу баласын босатуға мәжбүр болды.

Түрке би Мөңке бимен замандас, билiктi қатар жургiзген адам. Бiрақ туған, өлген жылдары белгiсiз. Ел iшінде сөздерi де көп сақталмаған. Турке жөнiнде әpi әкiм, әpi би болған Мақаш әкім атымен танымал Мұхамбетжан Шолтырұлы Бекмұхамбетовтiн мұрағатында деректер кездестіруге болады. Өйткенi Мақаш осы Түрке биден тарайды.

## Ел билеген ұрпақтары

Түрке би Шеркеш руы билеушілерінің тұтас бір әулетінің негізін қалаушы болды. Оның ұлы Жомарт би 1731 жылы 10 қазанда орыс бодандығына ант қабылдаған Кіші жүздің би, батырлары қатарында аталады. Сол тұстағы Кіші жүздің белгілі рубасы старшындары Табын Бөкенбай батыр, Тама Есет батыр, Алаша Бәйсеу би, Каракете Әжібай бек, Тана Құлжаназар би, Қызылқұрт Қосқадам, Есентемір Мырзаболат, Масқар Қарақұдық, Жағалбайлы Сәрке батырлармен бірге Шеркеш Жомарт биде Әбілқайыр хан саясатына қолдау білдірген. Сөйтіп Жомарт бидің әйгілі Әбілқайырмен бірге ант қабылдаған Кіші жүздің атақты 29 старшынының қатарында болуы, оның тұлғалық болмысын айқындай түседі. Хат соңына ол «Алшын-Шеркеш старшыны Жомарт би» деп өзінің мөр таңбасын түсірген. Жомарт би сол кезде егде тартқан жаста еді, сондықтан көп ұзамай Шеркеш руын оның баласы Пұсырман би басқарды. Кейбір орыс деректерінде Мұсылман би деп те атайды.

1750 жылдары Нұралы хан басқарған Кіші жүз бен Қайып хан билігіндегі Хиуа хандығы арасында сауда қатынастарына байланысты шиеленісті мәселелер туындаған. Ол Кіші жүз арқылы Орынборға келетін хиуалық сауда керуендерінің қазақ рулары тарапынан тонауға ұшырауымен, ал Хиуаға саудаға барған қазақ саудагерлерінен үлкен көлемде алым-салық алынуымен, сауда керуендеріне кедергі келтірумен түсіндіріледі. Сөйтіп екі жақты сауда-саттық мәселесін реттеу үшін Нұралы хан 1753 жылы күзде Хиуаға Шеркеш Пұсырман би бастаған елшілік аттандырады. Елшілік құрамында Нұралының нағашы ағасы адай Мырзатай батыр, Пұсырман бидің туған інісі Бура, баласы Тұрымбет, Малыбай, Олжа, т.б. қазақтармен қатар Нұралының генерал-губернатор 
И.И. Неплюевтен сұрауына байланысты Орынбордан жіберілген орыс елшілері тілмаш Я. Гуляев 
пен канцелярист П. Чучалов та болды. Елшілік Хиуаға 1753 жылы 18 желтоқсанда жеткен. Пұсырман би бастаған қазақ елшілері 21 желтоқсанда Қайып ханға Нұралы хатын тапсырады. Қайып хан оларды құрметпен жылы қабылдап, 25 желтоқсан күні өзіне шақырған. Кездесу барысында қазақтар 1751 жылы Өтелбай батыр тонаған 40 хиуалық түйе орнына, 150 ту бие қайтаруға келіскен. Бұл деректер Шеркеш руының тектілері бір-біріне қарсы шыққан екі Шыңғыс ұрпақтарының арасында үлкен құрметке ие болғанын көрсетеді. 1758 жылы Хиуа тағынан құлатылған Батыр ханның ұлы Қарабай хан Тұрымбет бидің ауылынан пана тапты.

1771 жылы Нұралы хан граф Панинге жазған хатында өз жақтастарының тізімінде, Байұлы рулары басшыларының ішінде бірінші болып Тұрымбет биді атайды. Алайда, көп ұзамай хан мен би жау болады. 1785 жылдың жазында ІІ Екатеринаға Нұралы ханды биліктен кетіру туралы өтінішхатқа Шеркеш руынан Тұрымбет би, Есенаман би, Көсем баһадүр, Жарқынбай батырлар қол қояды. Сол жылы қыркүйек айында болған құрылтайда Тұрымбет би барлық Байұлы руларының бас старшыны болып сайланады. Әрине, бұл таңдауда Тұрымбет бидің егде тартқан жасы мен даусыз беделі де маңызды рөл атқарды, бірақ оның үлкен дәрежелі руға жататындығы да маңызды рөл атқарды.
Өмір бойы Байұлы руларына арқа сүйеген Нұралы хан үшін, әрине, Шеркеш руының жауласуға кіруі өте ауыр соққы болды. 1785 жылы желтоқсан айының аяғында Нұралы хан Игельстромға жазған хатында Тұрымбет биді «ұры» және «алаяқ» деп атап, керуендер мен шекаралық елді мекендерге шабуыл жасауға Шеркеш руының көсемінің қатысқаны туралы орыс билігінің алдында беделін түсіретін деректер келтіреді. Бірақ бәрі бекер болды, өйткені оның дәуірі әлдеқашан өтіп кеткен еді. 1786 жылы Нұралы хан Кіші жүзді тастап, Уфаға қоныстанды, ал келесі жылы Тұрымбет би Ресей әкімшілігі құрған жаңа орган «Байұлы ұрпақтарының расправасы» ұйымының төрағасы болып сайланады.

1790 жылы Сырым Датұлы қарулы күресті қайта бастағанда, Тұрымбет би Байұлы руының басқа да беделді басшыларымен бірге бұл қадамға қарсы болды. «Жайық өңіріндегі жер мәселесі мен жайылымнан айырылып қаламын ба деген қорқыныш үлкен бір топ старшындардың Сырымға қосылудан бас тартуында үлкен рөл атқарды.  Бұл үрей старшындарды ғана емес, қалың бұқараны да тежеп тұрды және, сөзсіз, елеулі негіздер болды: көшпеліліктің жаңа аумақтарын табу өте қиын болды», - деп М.Вяткин байұлы ақсақалдарының ұстанымын түсіндірді. Бұл ретте Тұрымбет би Сырым батырмен бірге 1791-1792 ж.ж. Ералы ханды Кіші жүздің жаңа билеушісі етіп бекітуге қарсылық білдірген екі ұжымдық хатқа қол қойды. Сөйтіп, Шеркеш руының басшысы Әбілқайыр хан ұрпақтарына қарсылығын жалғастыра берді. Тиісінше, ол Сырым батырмен мақсаттары ортақ болғанмен, күрес әдістеріне келіспей, тек қарулы қарсылыққа қарсы болды. 18 ғасырдың 90-шы жылдарының ортасында Тұрымбет бидің аты-жөні құжаттарда аталмай қалады, бұл оның қайтыс болуына немесе саясатқа араласуды тоқтатқанына байланысты болуы мүмкін.  Оның немересі Бекмұхамбет би мұрагері болды, ол расправа ұйымына кірді.

Бекмұхамбет би 18 ғасырдың аяғында Қаратай сұлтанның жақтастарының қатарында болды. Алайда, 19 ғасырдың басында Шеркеш руының басшысы Қаратай сұлтанның інісі және қарсыласы Бөкей сұлтанның жағына өтті. Бұл одақ тиісінше мөрленді. Бөкей сұлтан Бекмұхамбет бимен құда болды.

1802 жылы Бекмұхамбет бидің жетекшілігімен Шеркеш руының едәуір бөлігі Бөкей сұлтанға еріп, Жайық пен Еділ өзендерінің аралығындағы аймаққа келді, онда жаңа квазимемлекеттік бірлестік – Ішкі Орда құрылды, кейін Бөкей Ордасы немесе Бөкей хандығы деген атаулармен белгілі болды.

Шеркеш руы Бөкей хандығының дәрежесі биік руларының біріне айналды, бұл рудың дәстүрлі мәртебесімен де, Бекмұхамбет бидің қызметімен де байланысты болды. Алайда, Шеркеш руы көсемдері мен Бөкей хандығының билеушілері арасындағы қарым-қатынаста бәрі тегіс болған жоқ. Алғашқы жылдары шеркештер тіпті Жайыққа қайта кетуге тырысты. Дегенмен, уақыт өте келе тағы да ортақ тіл тапты.

1811 жылы Бекмұхамбет би Бөкей ханды сайлауға, 1812 жылы Оралда өткен бекіту рәсіміне қатысты. Бекмұхамбет би Жәңгір ханға да қолдау жасады. 1824 жылы Жәңгір ханды сайлауға Мүсіреп Айдаболов пен Бекмұхамбет би өз руының өкілдері ретінде қатысты. 1827 жылы сәуір айында Жәңгір хан сол кезде болып жатқан толқулар кезінде Шеркеш руы басшыларының адалдығын атап өтті, Бекболат Байшеркешовке тархан атағы берілді.

1835 жылы Бекмұхамбет би жасының ұлғаюына және денсаулығының нашарлауына байланысты қызметтен кетті. Ол өзінің ұлы Шолтырды Шеркеш руының бір тармағына басқарушы етіп бекітуді өтініп Жәңгір ханға жүгінеді. Бұл өтініш қанағаттандырылды. 1839 жылы Шолтыр би де ханның кеңесшісі болды. 1840 жылы Жәңгір хан оған Анна орденінің алтын медалін табыстады.

Халық арасында жақсы естелік қалдырған өте атақты билеуші Шолтыр ұлы Мұхамеджан (Мақаш әкім) Бекмұхамбетов болды. Шежіресі: Шеркеш → Қойыс → Дербіс → Түрке → Жомарт → Пұсырман → Тұрымбет → Есмәмбет → Бекмұхамбет → Шолтыр → Мұхамеджан. Сөйтіп, Түрке биден бастасақ, екі ғасырдан астам бір әулеттің өкілдері ұрпақтан-ұрпаққа өз руының немесе оның жекелеген топтарының басында тұрған.