open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Еріксіз түскен ылдидан...

**«Еріксіз түскен ылдидан...»** - Абайдың кейіннен табылған өлеңі. Көлемі 4 жол. Өлеңді ел аузынан жазып алушы С. Қасимановтың деректеріне қарағанда Семейде айдауда жүрген саяси сенімсіз адамдармен байланысы бар болуы керек деген күдікпен 1903 ж. ақын үйін тінтуге арнайы кісі келіп, ауыл сыртыңда жүрген Абай ылдидағы үйіне қарай қайтып келе жатқанда сәл сүрініп кеткен кезде айтса керек. Болмашы нәрсеге сыр алдырғандай болып, асығыстық танытқанына өзін-өзі мысқылдап, ойламаған жерден тіліне оралған, құлаққа ойнақылау естілетін бір ауыз өлеңнен ақынның әділетсіз өмірге деген ыза-кегі, кісінің ар-намысын аяққа басатын зорлық-зомбылыққа бас имейтін тәкәппар тұлғасы айқын көрінеді. Ақын жаны біреуге еріксіз мойын ұсынғаннан, екпені ұшыратын өрді артық көреді, қорлықпен, құлдықпен кешкен тіршіліктен өлгенін артық санайды. Өлең 8 буынды шалыс ұйқаспен шығарылған. Табан астыңда айта салған сөздер болса да Абайға тән көркем де өткір тіл менмұндалап тұр. Түрі мен мазмұны жағынан таза мақал болып шыққан. Алғаш рет ақын шығармаларының 1961 жылғы бір томдық толық жинағына енгізілді. Кейінгі басылымдарында ешқандай текстол. өзгерістер байқалмайды. Өлең қарақалпақ тіліне аударылған.	
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Саяси жатырқау

**Саяси жатырқау** - саяси идеялар, қатынастар мен ұйымдар жеке түлғадан тәуелсіз, оған қарама-қарсы, кейде тіптен жауға айналатын жағдай. Саяси жатырқау саяси тәртіп сипатына тәуелді. Бүл жағдайда адам саясатқа қызығушылық танытпайды. Саяси жатырқауды саяси мәдениеті деңгейінің төмендігі, саяси идеялар, қатынастар, саяси ұйымдардың мақсаттары туралы білім аздығы да туындатады.

Саяси жатырқау - әртүрлі әлеуметтік топтар мен страттардың саяси мүдделерін жүзеге асыру шеңберіндегі әлеуметтік үйлесімділікті жоққа шығару нәтижесі. Ол шексіз саяси бассыздықтарға балама ретінде пайда болады.

Саяси жатырқау қоғамдағы белгілі бір субъектінің саяси тәжірибені қабылдамауы. Бүл өз кезегінде саяси мінез- құлықтан көрініс табады. Объективті саяси жатырқау - саяси жүйе табиғатына байланысты индивидтерге саяси іс-әрекеттер мен өкімет шешімдеріне ықпал етуге кедергі келтіретін жағдай. Субъективті саяси жатырқау - индивидтердің өз қызығушылықтарына байланысты қоғамдық өмірде саяси мәселелерге көңіл бөлмеу жағдайы.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Эрозиялық аңғар

[thumb|250px|[Қытай]]
**Эрозиялық аңғар** — ағын сулардың әрекетінен пайда болған аңғарлар. Тектоникалық әсер (тaу қалыптасу процестері) көрінетін аңғарлар, вулкандық-құрыльшына вулкандық әрекеттер әсер еткен аңғарлар мұздық-құрылымында мұздықтардың әрекетінің ізі бар аңғарлар, болып бөлінеді. Өзен аңғарларының қалыптасу, даму процестері ондаған мың жылдарға созылып жатыр. Аңғарлардың ең алғашқы формаларына уақытша ағын сулар жасаған сайлар мен жыралар жатады. Аңғарлардың табаны мен беткейлерін құрайтын тау жыныстарының қасиетгеріне байланысты олардың ұзына бойы, көлденең көріністері өзгеріп отырады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Хафиз, Гафиз, Хафез

**Хафиз**, Гафиз, Хафез (лақап аты, шын аты-жөні Шамседдин Мұхаммед) (1325-89 немесе 1390) - тәжік-парсы ақыны. X. парсы әдебиетінде ғазел жанрын биікке көтерген. Шығармалары өзі қайтыс болғаннан кейін жинақталып, «Диуан» деген атпен жарияланған. Туындыларының негізгі сарыны - адамды ардақтау, махаббат, сұлулық, еркін ойлылық, болашаққа сенім, байлыққа бас имеу. X. мұрасы дүние жүзі ақындарына зор ықпалын тигізді. Неміс ақыны В. Гете «Батыс-шығыс диуаны» атты 12 кітаптан тұратын туындысының бір бөлімін «Хафиз-наме» деп атаған. X. шығармаларымен қазақ халқы ертеден таныс. Абай Х-ді өзіне ұстаз санаған. Оның әсем сазды ғазелдерін, әуезді-ырғақты өлеңдерін көп оқыған. Абай Шығыс классиктерімен, соның ішінде X. мұраларымен Семейдегі Ахмет-Риза медресесінде оқып жүрген кезінде танысқан (қ. Шығыс әдебиеті). Осы кезеңде жазған «Фзули, Шәмси, Сәйхали» атты өлеңінде Х-ді тілге тиек етіп, есімін үлкен ілтипатпен атайды. Одан медет тілеп, сиынады.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Хожиев Бобо

**Хожиев Бобо** (1928 ж. т.) - тәжік ақыны. Ол Абайдың «*Жастықтың оты, қайдасың*...», «*Жүрегім менің қырық жамау*...» өлеңдерін («Шарқи сурх» журналы, 1954, 7-ші саны) тәжік тіліне аударған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Түзілім қалыптасуындағы белдемділік

**Түзілім қалыптасуындағы белдемділік** — Жер шарындағы физикалық-географиялық және геологиялық процестер болмысының нақтылы заңдылықтарға бағынуы осы процестерге тәуелді түзілімдердің де жүйелі түрде қалыптасуын қамтамасыз етеді деп пайымдайтын тұжырым. 

Бұл тұжырымға сәйкес, планета бетінде түзілген (түзіліп жатқан) шөгінділер өздерінің құрамы мен
сипаты тұрғысынан кеңістікте бір-бірімен заңды түрде алмасып отырады деп есептеледі. Бұл жүйелерді климат тұрғысынан, биіктік деңгейіне орай, циркумконтиненттік тұрғыдан (шөгінділер
құрамы мен сипатының материк жағалауларынан мұхит орталықтарына қарай заңды түрде өзгеруі) және тектоникалық тұрғыдан саралауға болады.

## Дереккөздер


Санат:Геологиялық процестер
Есек (мысал-өлең)

**«Есек»** («Қыры - елу қос бір жерден...») — Абайдың 1898 ж. И. А. Крыловтан аударған мысал-өлеңі. 

Әрқайсысы 4 тармақты 10 шумақтан тұрады. Абай Крыловтың мысал-өлеңін өзінше түйіндейді. Абай мысалының мазмұны Крылов шығармасынан мүлдем өзгеше. Крыловта есек мойнына қоңырау таққанға мәз болса, Абайда үстіне алтын артқанға есіреді. Біріншісінде - алғашында қоңырауына мәз болған есек артынша-ақ одан опық жейді. Екіншісінде - есек үстінде алтыны бар кезде құрмет кереді де, оны жеткізіп алған соң «боқ тасуға жегіледі». Орыс ақынының мысалынан: жылпостар қалай шені өссе, солай адам танымастай өзгеріп кетеді деген түйін білінсе, ал Абай өлеңінен ақынның өзі айтқандай:
:«Қарасаңшы бойыңа,
:Ұзын құлақ қалпың ғой.
:Жұрт ергені соңыңа -
:Үстіңдегі алтын ғой», -
деген әлеуметтік үлкен ойды аңғаруға болады. 

Түпнұсқа 25 жолдан тұрса, Абай оны толықтырып, 40 жолға жеткізген. Өлең 6-7 буыңды шалыс ұйқаспен кестеленген. Алғаш рет 1909 жылы Санкт-Петербургте жарық керген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Туынды басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. 1945, 1954 жылғы басылымдарында 7-шумақтың 4-жолы «Жаппарқұл мырза» атанған делінсе, кейінгі жинақтарда бұл жол Мүрсейіт қолжазбалары (1905, 1910) мен 1909 жылғы жинақ негізінде «Жаппарқұл мырза» аталған болып берілген.

## Дереккөздер

Санат:Абай шығармалары
Анатолий Николаевич Дужнов

**Анатолий Николаевич Дужнов**(1942 жылы туған) - суретші. Кескіндеме саласында жұмыс істейді. Ол ҚазМУ-дың музейіне арнап «*Абайдың портреті*» (1978, майлы бояу, кенеп, ҚазМУ-дың қорында) суретін салды. Онда қолына шиыршықталған қағаз ұстаған Абай ұлттық кілем тұсында беліне дейін бейнеленген. Кескін жарықтың қарама-қарсылығына құрылып, ақын жүзі, қолы, қағазы ашық түспен ерекше бөліп көрсетілген.
## Дереккөздер
Мемлекеттік идеология

**Мемлекеттік идеология** — ұлт субъектісі болып табылатын мемлекеттің идеялық көзқарастарының жүйеленген жиынтығы. Ұлт саяси қатынастардың басты субъектісі екені даусыз. Осы орайда, олар өздерін, өз мүдделерін қоршаған ортада нақтылы философиялық, экономикалық, саяси, құқықтық, этникалық және діни көзқарастарымен тұтастанатын, өздерінің саяси-әлеуметтік талпыныстары мен әрекеттерін сол ұстанымдары тұрғысынан түсіндіреді.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Нығмет Сәбитов

**Нығмет Сәбитов** (1895-1955)-әдебиетші, филол. ғылымдарының кандидаты. 1940 ж. Абай шығармалары мен ол жайындағы әдеби материалдардың библиогр. көрсеткішін тізіп, ақын жинағында жариялады. Бүл «Библиографиялық көрсеткіште» ақынның 1889-1945 жылдар аралығында қазақ және орыс тілдерінде жарияланған барлық шығармалары мен ол жайындағы әдебиеттер қамтылған. ішінара езбек, татар, қырғыз тілдеріндегі материалдар да енген. Көрсеткіш материалдардың мазмұны мен сипатына қарай бірнеше тарауға жіктелген негізгі 2 бөлімнен (қазақша және орысша) тұрады. Қазақстан Республикасы Ұлттық мемл. кітапханасы қоры негізінде құрастырылған. 1917 жылғы төңкеріске дейін жарық керген Абай шығармаларының басылымдары жайындағы мәліметтер Сәбитов құрастырған басқа библиогр. көрсеткіштен де орын алған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сөзбе-сөз аударма

**Сөзбе-сөз аударма**, калька - бір тілден екінші тілге дәлме-дәл аудару арқылы жасалған тілдік бірлік (жеке сөз, сөз тіркесі, фразеология). Алайда бүл термин әдебиеттану тұрғысында қолданылған жоғарыдағы лингвистика. ұғымдарға «басқа тілдің текстін аударғанда түпнұсқа өлеңнің өлшемін, ырғағын сақтау» деген қосымша түсінік үстемеленеді.

**Сөзбе-сөз аударма** жолымен аударылған туынды үнемі тартымды болып шықпайды, өйткені бір тілдің қалыбы екінші тілге сәйкес келе бермейді. Мысалы: , қопармалы (флектив) орыс тілінің құрылымын жалғамалы (агглютинативті) қазақ тілінің табиғатына телу әрдайым ұтымды болмайды.

Әйтсе де Абай аудармаларында **Сөзбе-сөз аударма** белгілері де ұшырасып отырады. Ол орысша «Утес» деген еленді «Жартас», «Лиса и ворона» атты мысалды «Түлкі мен қарға», «Кинжал» атты өлеңді «Қанжар», «Слон и моська» деген мысалды «Піл мен қанден» деп дәлме-дәл аударған. Ал қазақ ұғымында қалыптасқан бейнелерге сай келмеген жағдайда орысша «стрекозаны» қазақша «инелік» демей, «шегіртке»деп, «парусты» қазақша «желкен»демей, «жалау» деп аударған. Орыс тіліндегі «крестьяниннің» қазақша аудармасын жасамай, халық тіліндегі қолдандым бойынша «қара шекпен» деп алған. Сонымен бірге Абай қазақ ұғымының орысша баламаларын да қолданған, яғни қазақ - орыс Сөзбе-сөз аудармасын жасаған. Оны «Интернатта окып жүр...» атты өлеңінен байқауға болады: «Балам закон білді» деп; «Прошение жазуға», «Бүл іске кім виноват?», «Я тілмаш, я адвокат»; «Айтыңызшы, болсаңыз здравомыслящий»; «Военный қызмет іздеме»; «Қызмет қылма оязға»; «Алыс та болса іздеп тап, Кореннойға кіруге», «Адал жүріп, адап түр, Счетың тура келуге»; «Қисық болса закон бар, Судияғаберуге. Ол да оязной емес қой, Алуға теңдік сенуге»; «Я өз бетіңмен тәуекел, занимайся прямотой» т. б.

Абай бұл келтірілген орыс сездерін шәкірт балаларға әдейі қазақ ұғымының орысша нұсқасы ретінде ұсынып отыр. Орыс өлеңінің ырғағын, ішкі әуенін қазақ тілінде айнытпай беруге талпынған ізденісін оның М. Ю. Лермонтовтан аударған «Бородино» атты үзінді өлеңінен көруге болады.

Мысалы:, түп нұсқасындағы:
*«Скажи-ка дядя, ведь недаром, Москва, спаленная пожаром, Французам отдана», - деген елең шумағын [[Абай]]: «Айтшы аға, нағып жеңілдік,* *Мәскеуде емес тегіндік, Болған білем соқтығыс, Емес білем аз жұмыс»,-*
деп елеңнің оқырман сезіміне тигізер әсерін барынша сәйкестендіріп береді. Тек орыс тілі емес, Абай шығыс тіліндегі ғыл,- философ. ұғымдарды да Сөзбе-сөз аударма. жолымен аударып, қазақша жаңа қолданыстар жасаған. Мысалы:
*«Мұны жазған - білген құл, Ғұламаһи Дауани, Солай депті ол шыншыл», -*
дегендегі «шыншыл»сөзі «реалист»терминінің, ал: «Ойшылдың мен де «санды бірімін» деп, Талап, ойсыз мақтанды қалдым күтіп», -
деген тармақтардағы «ойшыл» сөзі «мыслитель» дегеннің терминдік Сөзбе-сөз аудармасы екені даусыз.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Саяси жауапкершілік

**Саяси жауапкершілік** - саяси үрдіс даму барысындағы идеология мен саяси тәжірибенің сәйкес келуі. Саясаттануда жауапкершілік ұғымы аз зерттелген. Саяси жауапкершілік бірнеше деңгейлерден тұрады: саясаткерлердің уәделері мен олардың шынайы қызметінің сәйкес келуі. Әлемдік саяси тәжірибеде саяси демагогия, алдау-арбау түсініктерімен тыгыз байланысты популизм ұғымы пайда болды. Мінеки, осылардың барлығы белгілі бір деңгейде сөз жүзінде уәде беріп, ал іс-жүзінде орындамайтын саясаткерлердің жауап- кершіліксіздігін көрсетеді; қоғамдағы шынайы мәселелер мен оларды саясаткерлердің түсінуі арасында айырмашылық п.б. Дағдарыстан шығуға ұмтыла отырып саяси элита өзіне жауапкершілік алады. Бүл саяси жауапкершілік қоғамды басшылықтың субъективизмінен қорғау кепілдігі болуы тиіс.
Саяси жауапкершілік саяси субъ¬ектінің саяси өмірдің ережелері мен қағидаларын, саяси қызметті бақылау түрлерін саналы түрде сақтауы. Саяси жауапкершілік жеке түлғаның қасиеті ретінде саяси қызмет барысында қалыптасады. Сонымен бірге, жеке түлғаның саяси қызметте жауапкершілік алып үйренуіне, оның топтың даму деңгейіне, ауызбірлігіне, құндылық бағыттарының жақындығына, эмоциялық бірегейленуіне ықпал етеді.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Өзен бастауы

thumb|right
**Өзен бастауы** - арнада тұрақты ағыс байқалатын орын; ағын су арнасында судың ағысы үнемі байқалатын жері. Өзен бастауы бұлақ, қайнар, көз, тұма, мұздық тілі және т.б. болуы мүмкін. Батпақтан басталатын өзендерде, түрақты арнасы бар, ашық ағын басталатын нүкте, көлдерден басталатын өзендер үшін көлдің жағалық сызығын арнаның кесіп өткен нүктесі Өзен бастауы болып есептеледі.

## Тағы қараңыз
* Өзен;
* Өзен алабы;
* Өзен аңғары;
* Өзен жүйесі;
* Өзен сағасы;
* Өзен еңістігі;
* Өзен желісі;
* Өзен жүйесі;
* Өзен иректілігі;
* Өзен ирелеңі;
* Өзен көлігі;
* Өзен суының тартылуы;
* Өзен эрозиясы;
* Өзендердің бөлінуі;
* Өзендердің қоректенуі;
* Өзенді ілестіру;
* Өзеннің бас жары;
* Өзен жайылмасы;
* Өзен аралығы.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:География және геодезия
Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Тоқташ Ізкәйілұлы

**Тоқташ Ізкәйілұлы** (1924-43) - Абайдың немересі. Тоқташ неміс фашистеріне қарсы Отан соғысына қатысып, сонда қаза болған. Ол домбыра, гармоньда ойнап, Абай әндерін айтқан. 1934 жылы маусымда Бүкіл Қазақстан халық өнерпаздарының 1-ші слетіне қатысқан.

Әрхәм өзі де жас шағынан Абайды көріп, ақынның немере балаларының біріндей болып өскен адам. Абай дүниеден қайтқан жылы Әрхәм 19 жастағы жігіт болатын. Сондықтан ұлы ақын атасын өзі көрген-білгені бар, кейін әкесі Кәкітайдан естіп құлағына құйғаны, көңіліне тоқығаны бар. Әрхәм Абай туралы тарихи құнды мағлұмат, мол дерек қалдырып кетті, Әрхәм әкесі қайтыс болған жылы (1915) 30 жаста еді. 1963 жылы 78 жасынан дүниеден өтті.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Санат:Тұлғалар
Санат:1924 жылы туғандар
Өлсе өлер табиғат, адам өлмес...

**  «Өлсе өлер табиғат, адам өлмес...»**   - Абайдың 1895 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақтан тұратын 4 шумақ. Ақынның болашағынан үлкен үміт күткен сүйікті баласы Әбдірахман мен інісі Оспаннан айрылып, көңілін мұң басып, қайғы шеккен кезеңіндегі өмір мен өлім, табиғат пен адам хақындағы ойлы толғаныстарынан елес береді. 
## Өлеңнің тақырыбы
Өмірдің мән- мағынасын жете бағалап, опасы мен жалғанын әрқашан да ажыратып қараған Абай дүниеден өткен адамды біржолата өлдіге санайтын жаңсақ пікірді теріске шығарады. Абай Платон ілімінен арқау алған идеалистік философияның жаратылыс құбылыстарын жоғары қойып, адамды табиғатқа табынтпақ болған кертартпа тұжырымына қарсы. Ол абсолюттік идеялардан нақты дүниелерді ілгері қояды. Ақынның ұғымында «мен» әрі табиғат, әрі адам. Ол «өлсе өлер табиғат, адам өлмес» дегенде сол адамды өлтірмейтін «менікі» саналатын - істеген еңбегі дейді. «Мен» кісінің денесі де, «менікі» - атқарған ісі, ұстаған ойы, айтқан сөзі. Осы «менікі» мәңгілік. «Фәнидің» мінін көрмей қоймайтын, «бақилық» мұрасы. Абайдың бұл тұжырымы түптеп келгенде «Жақсының аты өлмес, ғалымның хаты өлмес» дейтін халық философиясымен үндес жатыр. Сонда ақын «адам өлмес» дегенде не айтпақ? Ол осынау байламды сөзі арқылы халықты табиғат құбылыстарынан жасқанбай, оларды мойынсынбай, қарсы күресуге, еңбек етуге, артына жұрт есінде тұтарлық іс қалдыруға шақырады. Фәнилық дүниеге бой алдырмасаң, терең ойдың соңына ерсең ғана иманың түгел деп түсіндіреді. Бұл жерде, сөз жоқ, ол өзі туралы айтып отыр. Бұл кезде «Абай аға» атанып, дуалы сөзі елге дауа, жұртқа жұбаныш болған ақын өзінің бүгінгі мен болашақты жалғастыратын ірі тұлға екенін жақсы білген. Өйткені оның өзі де «өлмейтұғын артына сөз қалдырған». 
## Өлеңнің жариялануы
Өлең 11 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған. Алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» деген жинақта жарияланды. Өлең басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. Мүрсейіттің 1905 жылғы қолжазбасында 2-шумақтың 3-жолы «Өлді деуге сыя ма, ойлаңызшы» деп жазылса, басылымдарда Мүрсейіттің 1907, 1910 жылғы қолжазбалары, 1909 жылғы жинақ негізінде «Өлді деуге сыя ма, ойлаңдаршы» болып алынған. Туынды ағылшын, араб, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен, ұйғыр тілдеріне аударылған. Ақынның бұл өлеңіне композиторлар С. Мұхаметжанов пен М. Маңғытаев ән-романстар жазған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Саяси және мемлекеттік биліктің өзара қатынасы

**Саяси және мемлекеттік биліктің өзара қатынасы** - мемлекеттік билік барлық адамдарға міндетті заңдарды шығаруға жеке-дара құқығы бар зандар мен ұйымдарды сақтау үшін ерекше күштеу аппаратына сүйенетін саяси билік түрі. Саяси биліктің мағынасы мемлекеттік биліктен кең. Мемлекеттік билік - саяси биліктің ең жоғары, ең толық, ең дамыған түрі, оның өзегі болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Түйірлік құрылым

**Түйірлік құрылым** — шөгінді
таужыныстар үшін ұсақ сынықтар мен
түйірлерден тұратын кұрылым.
## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Мемлекет және құқық

**Мемлекет және құқық** - араларында үйлесімді байланыс бар әлеуметтік институттар. Шын мәнінде, құқық жалпыға міндетті, мемлекет ресми түрде кепілдендірген ережелер, яғни, қоғамдық қатынастарды реттеушілік қызметінің жалпы сипаттағы ережелері болып табылады. Құқықтың қызметі өмірдің барлық салаларына да кеңінен таралады. Оның ережелері - қоғамдық өмірдің барлық салаларындағы қатынастарды реттеудің заңдық көрініс табуы. Құқықтық ережелер қоғамның мәдени дамуына сәйкес өрбиді, тарихи дәстүрлердің, өнегелік талаптарының және басқа да факторлардың ықпалына түседі. Көріп отырғанымыздай, Мемлекет пен Құқық бірдей ұғымдар емес. Егер мемлекет саяси билікті ұйымдастырушы болса, құқық - қоғамдық қатынастарды реттеуші - жалпы сипаттағы тәртіп ережелерінен тұрады. Сөйте тұра, Мемлекет пен Құқық - өзара тығыз байланысты қоғамдық феномендер. Оларды біршама кең әлеуметтік құбылыс - саясат біріктіреді. Мемлекет те, құқық та саяси билік жүргізудің құралы болып табылады. Сондықтан да екеуі де саяси мәнге ие. Екеуінің тығыз байланысы неден көрініс табады? Мемлекеттің құқықтан тәуелділігі құқықтың мемлекеттің қолындағы аса қажетті құралы болып табылатындығынан көрініс табады. Заңнамалық ережелерсіз мемлекет қимылдай алмайды. Дәл осы құқық ережелері арқылы үстемдік етуші әлеуметтік топтар өз еріктерін білдіре алады. Алайда, мемлекетсіз құқықтың өмір сүруі екіталай. Заңнамалық ережелер мемлекет тарапынан ұсынылады. Мемлекет пен құқықтың өзара үйлесімді байланысы азаматтық қоғамның аса маңызды элементі болып табылатын құқықтық мемлекетте барынша көрініс табады.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Есек пен бұлбұл

**«Есек пен Бұлбұл»** («Тойған есек шөпті оттап маңайдағы...») - Абайдың 1898 ж. И. А. Крыловтан аударған мысал өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 7 шумақтан тұрады, көлемі 28 жол. Түпнұсқаның мазмұны аудармада дәл берілген. Соған қарамастан, Абайдың мысал өлеңіңде тыңнан қосылған, не болмаса алынып тасталған жолдар бар. Орыс ақынының туындысында есек бұлбұлды көріп: «Достым, тындашы. Жұрттың бәрі «сені» керемет әнші», - деп мақтайды. - Мен сенің әніңді тыңдап, сенің шын шебер әнші екендігіне көз жеткізгім келеді», - дейді. Абай есекті бұлбұлға бірден кезіктірмей, алдымен есектің жай-күйінен хабар береді. Бұлбұл әнін орыс ақыны 12 жолмен суреттесе, Абай оны 8 жолмен-ақ дәл жеткізеді. Түпнұсқада Крылов алдымен желдің тынып, құстар шуылының басылғанын айтып, содан кейін барып малдың жатқанын, қойшының елтіп тыңдап тұрғанын суреттесе, Абай әнді алдымен тыңдатып, табиғатты соңынан елжіретеді. Сөз суреттерінің орны ауысқанымен, аударма сол қалпында шыққан. Бұлбұл әнін тыңдап болған соң есек оған: «Әнің жақсы екен, бірақ сенің әтеш әнімен таныс емес екендігі өкінішті-ақ. Содан бір азырақ үйренсең, бұдан да жақсы болар еді» дейтін 6 жолды Абай 4 жолмен береді. Крылов мысалы «Құдайым бізді де осыңдай сарапшылардан сақтасын» деген бір-ақ жолмен қорытындыласа, Абай айтқысы келген ойын:
«Демеймін жұрт мақтасын,
Я жақсын, я жақпасын
Сүйтсе де мұңдай сыншыдан Құдайым бізді сақтасын», - деген 4 жолмен түйіндейді. Өлеңнің бастапқы 6 шумағы 11 буыңды, соңғы 7-шумағы 7 буынды қара өлең ұйқасымен (-а, -а, -б, -а) кестеленген. Ал Крылов өлеңі 6, 8, 9, 12, 13 буынмен өрнектелген, көлемі 29 жол. Туынды алғаш 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының елеңі» жинағында жарияланды. Мүрсейіт қолжазбаларыңда түпнұсқасы бар. Шығарманың басылымдарында аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. 1945, 1954, 1957 жылғы жинақтарда 1-шумақтың 3-жолы «Қаңғырып өлкені өрлеп келе жатып», 7-шумақтың 1-жолы «Демеймін мені мақтасын» түріңде басылса, 1977 жылғы жинақта бүл жолдар 1933 жылғы басылым негізінде «Тентіреп өлкені өрлеп келе жатып», «Демеймін жұрт мақтасын» болып түзетілген.
## Өлең
Тойған есек шөпті оттап маңайдағы

Сонырқап шатқа кетті қай-қайдағы.

Тентіреп өлкені өрлеп келе жатып,

Жолықты бір бұлбұлға тоғайдағы.

Сенбісің ақын бұлбұл, жаңа көрдім,

Атыңа жұрт мақтаған құмар едім.

Бір сайрап берсең, қалқам, өзім естіп,

Рас па екен жұрттың сөзі, сынар едім.

Өнерге салды бұлбұл сонда аңыратып,

Шыңғыртып, шымырлатып, сорғалатып,

Мың түрлі күйге салып толқынтады,

Маңайда жан біткенді таңырқатып.

Қой жатыр, қойшы тыңдап тұрды елбіреп,

Көзіне қып-қызыл боп жас мөлдіреп.

Жел соқпай, құс шуламай, бәрі жым-жырт,

Әнге көңіл жіберіп тұрды елжіреп.

Бұлбұл болды, тосып тұр есек сөзін,

Есек жерге қаратып екі көзін:

"Іш пыспай-ақ тыңдарлық бар екенсің,

Әттегене-ай, білмепсің әтешті өзің!

Екенсің ән салуға сен-дағы епті,

Сен біраз әтеш әнін үйрен!"— депті.

Бұл сықылды сыншының сөзін естіп,

Көз көрмеске бұлбұл да ұшып кетті.

Демеймін жұрт мақтасын,

Я жақсын, я жақпасын.

Сүйтсе де мұндай сыншыдан

Құдайым бізді сақтасын.

## Дереккөздер

Санат:Абай энциклопедиясы
Санат:Абай аудармалары
Санат:Абай шығармалары
Өзен желісі

**Өзен желісі** - кез келген аумақтағы барлық өзендердің жиынтығы; гидрографиялық желінің бір бөлігі. Өзен желісінің негізгі көрсеткіші — өзен желісінің жиілігі.

## Өзен желісінің жиілігі

Өзен желісінің жиілігі (*Густота речной сети*) — 
# алаптағы барлық өзендер ұзындықтары қосындысының алаптың ауданына қатынасы. Қарастырылып отырған аумақтағы жер үсті ағындысының дамуын көрсетеді. Әдетте, *км/км<sup>2</sup>* есептеледі. Қазақстандағы өзен желісінің жиілігінің жиілік көрсеткіші *0-0,05*-тен (*[[шөлейт]] және тегіс аймақтарда*) *0,45 км/км<sup>2</sup>*-ге дейін өзгереді, ал республика үшін оның орташа көрсеткіші *0,08 км/км<sup>2</sup>*; 
# қандай да бір аумақтың *1 км<sup>2</sup>* ауданына келетін өзен желісінің ұзындығы.

## Тағы қараңыз
* Өзен;
* Өзен алабы;
* Өзен аңғары;
* Өзен жүйесі;
* Өзен бастауы;
* Өзен сағасы;
* Өзен еңістігі;
* Өзен жүйесі;
* Өзен иректілігі;
* Өзен ирелеңі;
* Өзен көлігі;
* Өзен суының тартылуы;
* Өзен эрозиясы;
* Өзендердің бөлінуі;
* Өзендердің қоректенуі;
* Өзенді ілестіру;
* Өзеннің бас жары;
* Өзен жайылмасы;
* Өзен аралығы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Санат:География
Толғанай

**Толғанай** (т.-ө. ж. б.) - Шыңғыс елі, Бұғылы болысының адамы Ибрай Ибақовтың әйелі. Әйелді 1886 жылы Ибрай Күнтуұлы деген алып кеткен. Толғанайдың иелігінде жалпы құны 1500 сом тұратын дүние-мүлік, 60 жылқы, 920 қой, 32 түйе болған. Билер соты Толғанайдың дүние-мүлкін бөліске салған. Әйел бүл шешімге риза болмай, билікке Абай араласып, Толғанайдың басына азаттық әперген. Сол үшін билер Абайды кінәлап, оның үстінен арыз жазған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Санат:Тұлғалар
Су түбі бедер пішіндерінің жіктемесі

**Су түбі бедер пішіндерінің жіктемесі** — генезисі мен дамуының бірлігіне негізделген су асты бедер пішіндерінің заңдылық жүйесі. Су асты бедер пішіндері эндогендік (*[[тектоника]]лық, вулкандық*) және экзогендік (*абразиялык, [[эрозия]]лык, шөгінді-аккумуляциялык, жылжымалық, мұздықтық биогендік, хемогендік*) типтерге бөлінеді. Эндогендік пішіндер геотектуралар, бедер жасайды, ал экзогендіктер —морфомүсіндер, олардың ішінде ерекше (*субаэралық, су астында қалған өзен аңғарлары*) жұрнақ пішіндер жасайды.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Тоспа әуіз

thumb|right
**Тоспа әуіз (хауз)** — лай суды жүзбе бөлшектерден тазалауға арналған су хауызы. Көл арқылы ағып өтетін өзен үшін көл табиғи тоспа әуіз болып табылады. Өзендердегі жасанды суқоймалар (бөген, әуіт) да тоспа әуіз қызметін атқарады және лайлануға бейім.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Түйірөлшемдік құрамның диаграммасы

**Түйірөлшемдік құрамның диаграммасы** — жекелеген немесе көптеген таужыныстардың түйірөлшемдік құрамын бейнелеудің графикалық тәсілі.

Жекелеген тау жыныстары құрамын бейнелеу үшін бағаналық диаграммалар, циклограммалар, таралу қисықтары мен еселену қисықтары тұрғызылады. Түйірөлшемдік құрамның диаграммасы көптеген практикалық және теориялық мәселелерді шешуге, статистикалық
мәліметтер алуға жол ашады.

## Дереккөздер


Санат:Геологиялық процестер
Санат:Тау жыныстары
Абдомен

thumb|200px
**Абдомен** ( — құрсақ) - құрсақ, дененің құрсақ бөлігі. Құрсақ — құрсақ қабырғасынан және ішкі ағзалар орналасқан құрсақ қуысынан тұрады. Құрсақ қабырғасы — сырттан ішке қарай: тері, теріасты бұлшықетін қаптап жатқан екі қабат беткей шандыр (фасция), құрсақтың сыртқы қиғаш бүлшықеті, құрсақтың тік бұлшықеті (бұл бұлшықет адамда — құрсақтың алдыңғы жағында, жануарларда — құрсақтың төменгі жағыңда орналасады), құрсақтың ішкі қиғаш бүлшықеті, құрсақтың көлденең бүлшықеті, көлденең құрсақ шандыры және ішперде (сірлі қабық) қабаттарынан тұрады. Құрсақ қуысы (лат. cavum abdominis) — диафрагма (көкірек қуысы мен құрсақ қуысы шекарасындағы көкет) мен жамбас қуысы кіреберісіне дейінгі аралықтағы қуыс.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Есенбай Шоқбайұлы

**Есенбай Шоқбайұлы** (1850-1925) – Абай замандасы. Жасынан турашыл, әділ сынап, кемшілікті бетке айтатын шешен, Абай мектебінен нәр алған төкпе ақын болған кісі. Абайды аға тұтып, көзі тірісінде-ақ данышпан санаған. 

Ақынды Семейге ұлықтар тергеуге шақыртқанда, арнайы іздеп келіп, өлеңмен сәлем берген:«».

## Дереккөздер


Санат:1850 жылы туғандар
Санат:1925 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ақындары
Өзен иректілігі

**Өзен иректілігі** (*Извилистость реки*) — 
1) өзен арнасының бір бағыттан ауытқып отыратын бұрылыстары; 
2) өзен арнасының бұралаңдығының көрсеткіші. Картадан арнасынан ауытқымай өлшенген өзен ұзындығының өзен бастауы мен сағасын косатын түзу сызықтың ұзындығына қатынасына тең. Өзен иректілігі иректік коэффициентімен сипатталады.

## Тағы қараңыз
* Өзен;
* Өзен алабы;
* Өзен аңғары;
* Өзен жүйесі;
* Өзен бастауы;
* Өзен сағасы;
* Өзен еңістігі;
* Өзен желісі;
* Өзен жүйесі;
* Өзен ирелеңі;
* Өзен көлігі;
* Өзен суының тартылуы;
* Өзен эрозиясы;
* Өзендердің бөлінуі;
* Өзендердің қоректенуі;
* Өзенді ілестіру;
* Өзеннің бас жары;
* Өзен жайылмасы;
* Өзен аралығы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Санат:География
Кеменің суға шөгуі

**Кеменің суға шөгуі**  — жүктік су сызығынан кеменің орталық бөлігіндегі ең төменгі нүктесіне дейінгі аралық; кеменің су деңгейінен де төмен шөгуін сипаттайтын сызықтық шама. 

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Алыптар адымы

**«Алыптар адымы»** (**«Путь гигантов»**), шағын мақала. *«Литературная газетада»* 1950 ж. 22 ақпанда шыққан. Газетте 1950 ж. 14 ақпанда жасалған Кеңес-Қытай келісіміне орай М.Әуезовтің, В. Катаевтың, Б. Лавреневтің мақалалары жарияланды. Шағын мақалада М.Әуезов бұл келісімнің маңызына жоғары баға беріп, 1917 ж. қазанда басталған эпостың жалғасы дейді. Екі алып елдің - КСРО мен 700 миллион халқы бар Қытайдың арасындағы бекітілген келісімнің маңыздылығына тоқталады.

## Дереккөздер


Санат:Мақалалар
Малға достың мұңы жоқ малдан басқа...

**«Малға достың мұңы жоқ малдан басқа...»** - Абайдың 1896 жылғы жазған өлеңі. 
## Өлеңнін сипаттамасы
Әрқайсысы 4 тармақтан тұратын 4 шумақ. 
Шығармаларындағы басты өзекті тақырып - адамгершілік, ар, намыс мәселесі, сын семсерін сұққан жері - ынсапсыз байлық, өлшеусіз өрескел билік десек, Абай бұл өлеңінде қалтқысыз көңілмен халық мүддесін көздейтін демократтық биік деңгейге кетөріліп, қоғамдық мазмұны аса маңызды шындықтың бет пердесін ашып береді.

Ақын бұдан бұрынғы сынында ар-ұяттан бөзген, тойымсыз би-болыстарды қанша айыптаса да, ара кідік олардың ішінде де тәуірлері бар, әр нәрсе адамына қарай деген пікірдің ұштығын шығарып қоятын 
(Мысалы, **«Бай сейілді...»** өлеңінде).

Бұл ақын өмірінің белгілі бір кезеңіне ғана тән кемшілік екенін осы туындысы айқын дәлелдейді. Абай енді оларды **«жақсы», «жаман»** деп бөліп жармай, өз заманыңдағы барша би-болыстарға, байларға арылмастай үкім айтады. Мал жиған адамның дүниеқоңыз, қүнсыздығын барынша уытты тілмен, өлтіре ешкерелейді. Байлықтың ондайларға бос күпіл, қайырусыз билік үшін ғана керек екенін ашық айтып, имандылықтан, мейірім-сауаптан ада қалған жандарға жиіркенішін білдіреді. Олар өздері шошқа болған соң, басқа адамдар ит болып көрінетінін ескертеді.

Ақын өз жұртына жаудай тиіп отырған, қоғам денесіндегі осынау жұқпалы дертті шеней отырып, оған қарсы қоятын, мерөзді сылып тастайтын күшті де атайды. Ол - адал еңбек, ащы тер. Аштан өлсеңде арыңды сатпа деп, адалдыққа, адамгершілікке шақырады.

Абай адамдардың асыл қасиеті байлықта, билікте емес, үш-ақ нәрсе: 
*«ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек»* деп біледі.

Еңбек, сана, мейірім. Бұл - Абайға дейінгі қазақ ақындары осынша өткір, уытты тілмен барынша ашынып айта қоймаған тұжырым.

Туынды 11 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған. Алғаш рет 1959 жылы Санкт-Петербургте жарық көрген** «Қазақ ақыны Абай Құнанбай ұғылының өлеңі»** деген жинақта жарияланды. Шығарма ешқандай тек стол. өзгеріске ұшырамаған.
Өлең қарақалпақ, орыс, ұйғыр т.б. тілдерге аударылған.	

## Өлең
Малға достың мұңы жоқ малдан басқа,

Аларында шара жоқ алдамасқа.

Табысына табынып, қалтаң қағып,

Тойғанынан қалғанын берсе алашқа.

Мал жияды мақтанын білдірмекке,

Көзге шұқып, малменен күйдірмекке.

Өзі шошқа, өзгені ит деп ойлар,

Сорпа сумен, сүйекпен сүйдірмекке.

Ақылды деп, арлы деп, ақпейіл деп

Мақтамайды ешкімді бұл күнде көп.

Осы күнде мал қайда, боқ ішінде,

Алтын алсаң, береді боғынан жеп.

Осыны оқып, ойлай бер, болсаң зерек.

Еңбекті сат, ар сатып неге керек?

Үш ақ нәрсе адамның қасиеті:

Ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек.

## Дереккөздер

Санат:Абай энциклопедиясы
Мемлекет және шіркеу

**Мемлекет және шіркеу** - араларында қандай да бір өзара байланыс бар әлеуметтік феномендер. Мемлекет пен Шіркеудің байланысы әр дәуірде, әр мемлекетте әрқилы болды. Мемлекеттің әртүрлі діндердің өкілдерін қудалаған, кейіннен дін мемлекеттік болып мойындалған мысалдары тарихтан белгілі. Еуропада XVIII ғасырдың соңына дейін Шіркеу саяси жүйенің басымдыққа ие құрамдас бөлігі болып келді. Кейіннен секуляризация (зайырлы) процестері Мемлекет пен Шіркеудің аражігінің ажырауына алып келді. Қазіргі кезде Мемлекет пен Шіркеудің өзара байланысы әртүрлі үлгілерде жүзеге асырылады. Олар: діни (теократиялық) мемлекет, зайырлы мемлекет, ресми шіркеу және мойындалған қауымдастықтар үлгісі. Діни немесе теократиялық мемлекет қандай да бір дінді "мемлекеттік" деп, ал Қасиетті Жазбаға мемлекеттің заңнамалық дерегі ретінде сүйенетін үлгі. Мұнда Мемлекет пен Шіркеудің арақатынасы діни және саяси институттардың қарым-қатынасымен байланыстырылады, ал азаматтардың жеке өмірі діни ережелермен реттеледі. Зайырлы мемлекет дінді мемлекеттен бөлу идеясын жүзеге асырады. Ресми шіркеу үлгісіне бір дінді ресми деп жариялап, елдің саяси өмірінде оған ерекше орын береді. Мойындалған қауымдастықтар үлгісінде барлық негізгі діндер мойындалады, дегенмен олардың ешқайсысы да мемлекеттік мәртебеге ие болмайды.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Кең қуыстардағы жер асты сулары

**Кең қуыстардағы жер асты сулары**   — жер үсті суларының таужыныстардағы ірі жарықшақтар, қуыстар, шұңқырлар және карстық үңгірлер арқылы төменгі жер қабатына түсуінен (құйылуынан) пайда болған сулар.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Сөз ойыны

**Сөз ойыны, каламбур** - сөздердің мағыналық және тұлғалық ұқсастықтарын пайдалана отырып, ауызекі сөйлегенде, әсіресе поэтика тілде құбылмалы ұйқастар жасау тәсілі. Абай тұтас сез тұлғаларының ұқсастықтарын, сез буындарының сәйкестіктерін ерте ұғынған. Оның шағатай поэзиясы үлгісіндегі «Әлифби» елеңінің езінде әліппе әріптерінің айтылымын сез ойнатуға, яғни солардың әуезділігіне сай келетін сездерді ұйқастырып қолдануға негіз болған. Абай өлеңдерінде сырт пішіні дәлме-дәл ұқсататын омоним сөздердің тізбегі, бір түбірден өрбіген үндестігі жақын сөздердің ұйқасымы, басқа да тепе-тең бунақтар кептеп кездеседі. Мысалы:

*«Жүз қараға екі жүз аларман бар, Бас қатар бас-аяғын тексерем деп», -*

дегендегі «бас» сөзімен келетін бунақтардың қайталамасы немесе:

*«Бір атқа жүз құбылған жүзі күй гір, Өз үйінде шертиген паңы құрсын!»*

- деген жолдардағы «жүз» сөзімен келетін бунақтардың қайталамасы;
сондай-ақ:

*«Бектікті біреу бектеп тұра апмай жүр,*

*Одағы ұры-қары тыя алмай жүр», -*

деген жолдардағы «бек» түбірі омонимдердің қайталамасы;

*«Қу шалбар қулығына болған айғақ,*
 
*Тізесін созғылайды қайталансақ»,*

- дегендегі «қу» түбірлі омонимдерге негізделген қайталаулар;

*«Шу дегенде көрінер сұлу артық,*
 
*Көбі көпшіл келеді ондай қаншық,*

*Бетім барда бетіме кім шыдар? -деп,*

*Кімі паңдау келеді, кімі тантық»,*

- деген шумақтағы «Көп» түбірінен сөздердің ойнақы қолданысы және де «бетім» сөзіне екіұдай мағына теліп қайталама ұйқас жасау Абай ақындығының халық эстетикасына табан тіреген нақыштары екені даусыз. Тек омонимдер емес, Абай өлеңдерінде сөз ойнатудың пароним ұйқасқа құрылған үлгілері дежоқ емес. Мысалы:

*«Қылып жүрген енері: Харекеті әрекет, Өзі оңбаған антұрған, Кімге ойлайды берекет?» -*

Бұл жердегі - әрекет сездері әуел баста кәсіп мағынасындағы «харакат» түбірінен тарағанмен, қазақша әрекет болып дыбысталып, «өнімсіз іс, әурешілік, өнбес тірлік»деген мәнге ауысқан. Абай осы екі мағынаны да қамти отырып, лебіздік жағынан біршама жуық естілетін (бірақ тепе-тең емес) мағыналас сөздерді ойнақы ұйқасқа негіз еткен.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Абдоминальдық

**Абдоминальдық** (  — құрсақ) — адам мен жануарлар денелерінің құрсақ жағы, морфологияның анатомия саласында қолданылатын термин.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Өзен суының тартылуы

**Өзен суының тартылуы** () — түсетін жауын-шашынның мөлшері азайып, оның сүзілу мен булануға көп жұмсалатын кезінде өзен арнасындағы ағыстың жойылуы.

Өзен суының тартылуы — бұл өзендегі су көлемінің табиғи немесе антропогендік себептермен азаюы, оның ағысы мен деңгейінің төмендеуі.

## Себептері
### Табиғи себептер
Құрғақшылық немесе жауын-шашынның аз болуы, жер асты сулары деңгейінің төмендеуі, сондай-ақ жоғары температура, жел және күн сәулесінің әсерінен судың булануы.

### Антропогендік себептері
Су алу (магистральдық каналдар, ирригация, су электр станциялары), су тасымалы мен бөгеттер салу, сондай-ақ өзен арналарын тарылту немесе бөгеп қою.

## Тағы қараңыз
* Өзен;
* Өзен алабы;
* Өзен аңғары;
* Өзен жүйесі;
* Өзен бастауы;
* Өзен сағасы;
* Өзен еңістігі;
* Өзен желісі;
* Өзен жүйесі;
* Өзен иректілігі;
* Өзен ирелеңі;
* Өзен көлігі;
* Өзен эрозиясы;
* Өзендердің бөлінуі;
* Өзендердің қоректенуі;
* Өзенді ілестіру;
* Өзеннің бас жары;
* Өзен жайылмасы;
* Өзен аралығы.

## Дереккөздер

Санат:Су шаруашылығы
Өмірбай Тілеуұлы

**  Өмірбай Тілеуұлы ** (1850-1930) - Абай ерекше қастерлеген төкпе ақындардың бірі. Ол жас кезінде шешекпен ауырып, су қараңғы соқыр болып қалады. Абайға бір келгенде өзінің көзі көрмесе де көкірегі ояу екенін, Абайды аға ретінде бағалайтынын, сәлем беруге әдейі іздеп келгенін өлеңмен жеткізеді. Абай оның қасына ілесіп келген Назарбектің атына қызығып, оның бітім-болмысын, көрінісін сипаттап таңданған кезде Өмірбай домбырасын ала салып, Абайдың айтқандарын өлеңдетіп, қайта айтып шығады. Өмірбайдың ел арасына кең тараған бұл өлеңінен Абайдың сөз саптау үлгісі айқын аңғарылады.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сарыарқамен танысу

**«Сарыарқамен танысу»** («Свидание с С а р ы-А р к о й») - «Қазақстан» баспасынан 1980 ж. орыс тілінде жарық көрген кітап. Авторы- Ю.Г.Попов. Кітап Қарқаралы өңірінің шаруашылық экономик., тарихи, мәдени өмірін баяндайды. 19ғ- дың ортасында Қарқаралыда Құнанбай салдырған мешіттің имамы Қарамолданың үйіне Абайдың келіп жүргені жазылған. Автор Абай мен Шоқан арасындағы байланысты зерттеген еңбектерге сүйене отырып, олар бірін-бірі жақсы білген деген қорытынды жасайды.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Өзен көлігі

**Өзен көлігі** (*Речной транспорт*) - ішкі су жолдары (өзен, көл, канал, бөген) арқылы жүк және жолаушылар тасымалдайтын көлік түрі. Өзен көлігінің республиканың жалпы жүк айналымындағы үлесі — *0,8%*. Жалпы көлік түрлері бойынша өзен көлігінің жүк тасымалдау көлемі — *0,3%*, кеме жүзетін жолдың ұзындығы — *4002 км* болды (1984). Жүк тасымалдау 1940 ж. *628 мыңт*-дан 1984 жылы *8958 мың т*-ға дейін немесе 15 есе, жүк айналымы *216 млн. т/км*-ден *3209 млн. т/км*-ге дейін артты. Республиканың Өзен көлігі аркылы тасымалданатын жүктің басым көпшілігі минералдық-құрылыс жүктері (қиыршық тас, құм және т.б.) — бұл құрғақ жүктің *70%-ы*. Орман ағаштары РФ-ы облыстарымен шектескен өңірдегі Ертіс өзені арқылы тасымалданады. Бұл жүктердің басым көпшілігі Павлодар және Шығыс Қазақстан облыстарындағы темір жол көліктерімен жеткізіледі. Ірі элеваторлар мен астық өңдейтін кәсіпорындар орналасқан Өскемен, Семей және Павлодар қалаларына өзен жолымен астық тасылады. Кузбасстың тас көмірі темір жолдан Павлодар, Өскемен және Қапшағай қалаларындағы су көлігіне тиеледі. Өзен көлігімен жолаушыларды тасымалдау негізінен Ертіс өзені арқылы атқарылады. Мұнда *"Ракета", "Метеор", "Белорусь", "Заря"* кемелері қатынайды. Қазақстанда жолаушыларды тасымалдау көлігі 1940 жылы 177 мыңнан 1984 жылы 2409 мың адамға дейін немесе 13 есеге жуық артты. Осы уақыттың ішінде жолаушы тасымалы айналымы 1940 жылғы 55 млн-нан 1984 жылы 94 млн. жолаушы км-ге жетгі. Республикада 1963 жылдан бастап жүкті контейнерлермен тасымалдау ісі дами бастады. Мұның өзі тасымалданатын жүктің толық сақталуын, ең бастысы механизмдерді қолдана отырып, жүкті бір көліктен екіншісіне ауыстырып тиеуді оңайлатады, әрі арзанға түсіреді.

## Тағы қараңыз
* Өзен;
* Өзен алабы;
* Өзен аңғары;
* Өзен жүйесі;
* Өзен бастауы;
* Өзен сағасы;
* Өзен еңістігі;
* Өзен желісі;
* Өзен жүйесі;
* Өзен иректілігі;
* Өзен ирелеңі;
* Өзен суының тартылуы;
* Өзен эрозиясы;
* Өзендердің бөлінуі;
* Өзендердің қоректенуі;
* Өзенді ілестіру;
* Өзеннің бас жары;
* Өзен жайылмасы;
* Өзен аралығы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Санат:География
Абдуктор

**Абдуктор** (; *ab* — сыртқа қарай; *duko* — серпу, яғни денеден алыстатқыш) — адамда қол мен аяқ, ал жануарларда алдыңғы және артқы аяқтар буындарына әсер ету арқылы аталған мүшелерді денеден алыстататын бұлшық ет. Абдукторларға иық буынын денеден алыстататын "қырарты бұлшық еті" және жамбас-ортан жілік буынын сыртқа қарай тартып қозғалтатын "бөксенің терендегі бұлшық еті" жатады.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Мемлекеттілік

**Мемлекеттілік** - 1) өз мемлекетін құрудан немесе қандай да бір жағдайлармен жоғалып кеткен мемлекетін қайта қалпына келтіруден көрініс табатын, әлеуметтік қауымдастықтың (этностың, халықтың) тарихи дамуының ерекше белгісі; 2) мемлекеттік құрылым, мемлекеттік ұйым.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Кеңістіктік ағын

**Кеңістіктік ағын** — өте кең кеңістік ішіндегі сұйықтық қозғалысы, сұйық қозғалысын жіктеу түрінің — 7 қозғалыс жіктелуіне жатады (векторлы жылдамдық өрісі және үдеу). Суйықтық қозғалысының барлық түрлері үздіксіз толық орта (континуум) ретінде қаралатыны өте кең кеңістікті деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Сөз тапқанға қолқа жоқ

**«Сөз тапқанға қолқа жоқ»** - 1988 ж. *«Жазушы»* баспасы шығарған күлдіргі әңгімелер, шешендік сездер, толғау-термелер жинағы.

Ел аузынан жинап, құрастырғандар: А. Бейсенғалиев, С. Әбілғазин, С. Қарамендин.

Кітап «Сөз тапқанға қолқа жоқ», «Жүйелі сөз, жүйрік ой», «Өнер алды - қызыл тіл» деген 3 белімнен тұрады. Жинаққа Абай өміріне, оның айналасындағы адамдармен қарым-қатынасына, ақынның кейбір өлеңдерінің шығу тарихына байланысты 28 қысқа әңгіме енгізілген. Бұл әңгімелерден Абайдың адамгершілік, ақындық, әділдік қасиеттері айқын көрініп, дос-жолдасқа, кедей-кепшікке, өнер адамдарына қамқорлығы елес береді. Сонымен бірге жинақта ақын төңірегіндегі *Кекбай, Әріп, Байкекше, Мұрынбай, Сәдір, Құлжан, Қуанышбай, Қиясбай, Байқұлақ, Шеже* сияқты ақын-жыраулар, шешендер хақында деректер келтірілген. Кітап кел. *25 баспа табақ, 90 мың дана* болып басылған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Ғайса Сармурзин

**Ғайса Сармурзин** (1904-1987) - журналист, жазушы. «Өнеге», «Мейірім», «Өмір сабақтары» атты кітаптары жарық көрген. Сармурзинның орындауында Абайдың «Торы жорға», «Май түні» күйлерін 1984 ж. өнер зерттеуші У. Бекенов жазып алып, нотаға түсірген. Сармурзинның «Абайдың күйі» атты мақаласы жарияланған(«Мәдениет және тұрмыс», 1985, N8).
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қиыстырып мақтайсыз...

**«Қиыстырып мақтайсыз...»** - Абайдың 1889 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақтан тұратын 12 шумақ. Махаббат жырларын мейлінше мол да, шабыттана жазған ақын бұл өлеңінде тағы бір соны қырын танытып, шығармасын өңге туындыларына ұқсатпай, басқаша етіп өрнектеген. Бұл бір-бірін ұнатқан жастардың әшейіндегі жайма-шуақ, құмарлығын білдірген сүйіспеншілік хаты емес. «Айттым сәлем, қалам қас...» туындысындағы сияқты именшек қыз үшінші біреу арқылы хат жолдап, жан сырын ашады. «Бізде ерік жоқ өзің біл, әлде неге бастайсыз» деп, бар үмітін, арман-тілегін, болашағының тізгінін жігітке ұсынатынын білдіре отырып, тастап кетпейсің бе, тілегімді бересің бе деген сияқты қаупін де жасырмайды. Өлеңнің әр тармағынан жолы жіңішке қыз байғұстың кіріп тарқалпы, әдет дәстүрі не айналған басы байлылық райы аңғарылады. Бірақ сонысына қарамай мұнда ақынның «Қор болды жаным...», «Сен мені не етесің?..» сияқты өлеңдеріндегі ғазелге тән мұң-шер атымен жоқ. Қайта «Сіз - жалын шоқ, біз - бір май», «Сіз - бір сұңқар шаһабаз», «Біз - қырғауыл, сіз - түйғын» деген секілді көңіл көтеретін ойнақы теңеулер жиі кездеседі. Бұлар ақын өмір сүрген заманның жастары. Олардың өмірге құштарлығы, бір-біріне деген ғашықтық сөзімдері салып-ақ тұр. Ынтықтық пен нәзіктік егіз ерілген. Сол пәк, таза сөзімді ақын сырлы да сұлу тілмен барынша айшықты жеткізеді. Және соның барлығы да халықтың күнделікті тіршілігінде пайдаланып жүрген үйреншікті табиғи ұғымдар.
Өлең 7 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған.Тілі өрнекті, ойнақы. Алғашрет 1909ж. С.-Петербургте жарық корген «Абай Құнанбайұғылының өлеңі» деген жинақта жарияланды. Өлең басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. Мүрсейіттің 1907, 1910 жылғы қолжазбаларында, 1909 жылғы басылымда 4-шумақтың 3-жолы «Ит қор адам бола ма» делінсе, Мүрсейіттің 1905 жылғы қолжазбасында «Ит қор адам табылмас». Ал қалған басылымдарда 1933 жылғы жинақ негізінде бұл жол «Ит қор адам болар ма» болып берілген. Өлең ағылшын, араб, белорус, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен, үйғыр тілдеріне ау- дарылған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Хұп білемін, сізге жақпас

«Хұп білемін, сізге жақпас...» - Абайдың 1889 ж. А. С. Пушкиннің «Евгений Онегин» атты романынан аударған үзінді өлеңі. Онда Онегиннің арада бірнеше жыл өткеннен соң өзі бір кезде жар етуден бас тартқан Татьянаға қайтадан жолыққанда ғашықтық сезімін білдіріп жазған хаты көркем кестеленеді. Орысша нұсқа 60 жол, басы «*Предвижу все, вас оскорбит, Печальной тайны объясненье, Какое горькое презренье, Ваш гордый взгляд изобразит!*» деп басталады. Абайдың өлеңі 64 жол. Ақын туындының жалпы мағынасын ғана сақтап, оны мүлде еркін аударған. Мыс. , «Сен бетіңді әрі бұрсаң, Шықты көзім, болды көр. Жанды аларсың разы болсаң, Біздің орын - қара жер» немесе «*Бар ма өмірім, қармалайын, Жоқ болса, мен өлейін*» деген сияқты жолдар түпнұсқада жоқ. Онегин аузына Пушкин: «*Я знаю: век уж мой измерен; Но чтоб продлилась жизнь моя, Я утром должен быть уверен, Что с вами днем увижусь я...* » - деген сөздерді ғана салған.

Абай болса, Онегинге тек қана «Менің өмірім таянып тұр, Үзілуге әм жаным» дегенді ғана емес, оған өмірмен қоштасуға бел байладым дегенді айтқызады. Бұл - Абайдың өлеңді еркін аударудағы өзіндік тапқан көркем шешімі. Осы орайда Абай Пушкиннің «Евгений Онегин» романында «Онегиннің өлердегі сөзі» деген өлеңді өзі шығарып, Онегинге: «Ата-анам қара жер, Сен аша бер қойныңды», - дегізіп, оны өмірмен қоштастыратынын да еске түсіру артық емес.

Өлең 7-8 буынды шалыс ұйқаспен жазылған. Мүрсейіт қолжазбаларының негізінде алғаш рет 1909 ж. С. -Петербургте жарық керген «Қазақ ақыны ИбраҺим Қүнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Өлең басылымдарында аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. 1909, 1933, 1945 жылғы жинақтарда 4-шумақтың 3-жолы «Тайды аяғым ескі дерттен» делініп келсе, кейінгі басылымдарында Мүрсейіт қолжазбасы бойынша «Тайды аяғым ескі серттен» деп алынған. 1933, 1945 жылғы басылымдарында соңғы шумақтың 1- жолы «Қорғалап қорықпа өмір бос», 4-жолы «Таппасаң ол, жүрме зар» болып берілсе, 1957, 1977 жылғы жинақтарда 1-жолы 1909 жылғы басылымға сәйкес «Қорғалап құр өтпе өмір бос», 4-жолы Мүрсейіттің қолжазбалары (1907, 1910) негізінде «Таппасаң өл, жүрме зар» ретінде қабылданған. Ал, Мүрсейіттің 1905 жылғы қолжазбасында, 1954 жылғы жинақта осы 4-жол «Таппасаң соң, жүрме зар» түрінде келеді.

Абай «Хұп білемін сізге жақпас» өлеңіне ән шығарған. А. В. Затаевич: «Хүп білемін, сізге жақпас»аударманың музыка тілі сәтті, жақсы шыққан қазақ авторының туындысы», - деп жазды («Қазақ халқының 1000 әні». - А. , 1963, 477-6. ). Әнді 1939 ж. акад. А. Қ. Жұбанов М. Мұхамеджановадан жазып, хатқа түсірген. Ән речитативті мәнерде орындалады, жігерлі характерімен ерекшеленеді. Сонымен қатар Абай әндерінің ішінде көп вариантты «Татьяна сөзі» әнімен де сарындас екенін аңғартады. Бір октава диапазонына сыйған әуен-ырғақ жүйесі 2,4; 2,4; 4,4; 4,4; 4,4 муз. өлшем шеңберінде қалыптасады. Әннің ырғақ желісі өлең ырғағымен тікелей байланыстылығын аңғартады, муз. монолог тәріздес екені байқалады.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Дмитрий Григорьевич Элбакидзе

**Дмитрий Григорьевич Элбакидзе** (1923-1979) - мүсінші. Монумент өнері саласында жұмыс істеген. 

Абайдың 125 жылдық мерейтойына арнап ақынның бюст портретін (қола, құйма, Қазақстан Республикасының мемл. орталық музейі қоры) жасаған. 1977 ж. Семей қ-ндағы Абай алаңына орнатылған ескерткіштің авторы (гранит, биік. 850 см). Сол қолына кітап ұстап, оң қолын кеуде тұсына көтерген ақын тұлғасы ойлы, сабырлы кейіп танытады.

## Дереккөздер


Санат:1923 жылы туғандар
Санат:1979 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан мүсіншілері
Санат:Абай Құнанбайұлы
Мемлекетті қарусыздандыру

**Мемлекетті қарусыздандыру** - халықаралық келісіммен бекітілген, қандай да бір мемлекетке белгіленген мөлшерден асырып әскери әндіріс ұстап, қарулы күш жасақтандыруға, қорғаныстық құрылымдар салуға тыйым салу.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Алыптың азабы

**«Алыптың азабы»**, жинақ. Авторы - Д. Досжанов. 1997 ж. «Рауан» баспасы шығарған. Кітап 3 бөлімнен құралған. Біріншісі - *«Алыптың азабы»* романы, екіншісі - әңгімелер, үшіншісі - *«Түсіне соғыс кіретін кісі»* повесі. Роман Әуезовтің өмір жолына арналған, ғұмырнамалық дерекке, мұрағат құжаттарына, көз көрген кісілердің естелігіне сүйеніп жазылған. Автор көп жыл ізденіп, мол еңбек еткен. Сондай-ақ Ұлттық Қауіпсіздік комитетінің мұрағатындағы материалдарға, жазушының қалтарыста қалған қолжазбаларына иек сүйеген әрі классикалық өмірбаяндық шығармаларға табан тіреген. Ұлы жазушының абақтыда жатқан кездегі рухани азабын, жазықсыз қуғын-сүргінге ұшырауын оқиға желісі етіп алып, суреткер-ұстаздың *«айтып кеткен, айтсам деген, жазбақшы болып ниеттенген ой ұшқынын»* оқырманның көз алдынан тізілтіп өткізеді. Кітаптың көлемі 32 баспа табақ.

## Дереккөздер


Санат:Кітаптар
Ескі там

**Ескі там** (бұзылған там)- Абай оқыған мектеп. Абайдың әкесі Құнанбай Өскенбайұлы 1845 ж. Күшік-тобықты елінің болыс басқармасы болып жүрген кезіңде Қарқаралы ұлысының аға сұлтаны Құсбек Тәукеұлы арқылы шекара басқармасына екі тілді бірдей білетін мұғалім тауып беруін өтініп арыз жазған. Шекара бастығы Құнанбайдың бұл тілегін мақұлдайды. Бірақ, екі тілді бірдей білетін мұғалімнің жоқ екенін айтып, тобықты еліндегі тілмәшті қызметтен бос уақытында еңбекақы төлеп, бала оқытуға пайдалануға кеңес береді. Осыдан бастап Құнанбай Ескі тамда мектеп ашып, оңда орысша сауатты Ғабитхан Ғабдыназарұлы деген ноғайды мұғалім етіп тағайындайды. Мұнда өз балалары мен ауылдастарының балаларын оқытқан. Құдайберді, Тәңірберді, Ибраһим (Абай), Ысқақ, Оспан, Халиуллалар осы мектептен сауат ашқан. Ескі тамның фотосуреті Абайдың Семейдегі мемлекетттік- қорық музейіңде сақтаулы.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы