Шұлымдар

**Шұлымдар** — Ресей Федерациясындағы Обтың сағасы Шұлым өзені жағалауын мекендейтін түркі тілдес аз санды халық. Орыстар оларды **шұлым татары** деп атап кеткен.

## Халқы
Қазіргі кезде Шұлымдар Томск облысының Тегулдет ауданында (444 адам), сонымен қатар Краснояр өлкесінің Тюхтет (143 адам) және Бирилюск аудандарында қоныстанған. Шұлымдардың саны соңғы уақытқа дейін белгісіз болып келді. 1939 жылдан бастап кеңестік халық санақтарында олар жеке бөлінбеді. Зерттелген шұлымдардың көпшілігі (69,6%) ХХ ғасырдың 80-жылдарының ортасында өздерін хакастар деп санады, қалғандары түрлі этнонимдерді – «исаш», «шұлымдар», «июс чон», «татарлар», «тадар кижілер» және т.б. 1996 жылы Томск облысы әкімшілігінің қаулысына сәйкес, бірінші рет Тегулдет өңірінің байырғы тұрғындарының толық санағы жүргізіліп, онда шұлымдар жеке этникалық құрылым ретінде ерекшеленді. Санақ нәтижесінде 742 адам өзін шулым немесе шулым хакас деп атады. 2002 жылғы халық санағы бойынша Ресей Федерациясында 656 шұлым болды, шын мәнінде олар одан да көп, өйткені олардың кейбіреулері өздерін хакастар деп санаса керек.
2010 жылғы халық санағы бойынша – 355 адам болды.
нобай|оңға|200px|Сібір федералдық округіндегі Шұлымдардың елді мекендер бойынша орналасуы %, 2010 жылғы санақ

## Этимологиясы
Деректер бойынша Оңтүстік Сібірдің түркі тілдес халқымен, сондай-ақ нарым селькуптарымен және Томск татарларымен байланысын көрсетеді.
Самодия (негізінен селькуп) және кет субстраттары, сондай-ақ моңғол элементтері анықталды. Түріктер Шұлымға біздің заманымыздың 2-мыңжылдығы екінші жартысынан бастап, негізінен Оңтүстік Сібірден еніп келеді. Теле-ұйғыр, кидан, сібір-татары, телеут, енисей-қырғыз, об-татар (темерчи, т.б.) және басқа құрамдары анықталды.

Сібір Ресей құрамына енгеннен кейін XVI— XVIII ғасырларда Шұлым халқының кей бөлігі орыстармен, сондай-ақ қызыл, об және Томск татарларымен ассимиляцияланды. 
Кеңестік кезеңде шұлымдар хакастарға жатқызылды. Хакастармен мәдени байланыстардың нығаюы, орыстардың шұлымдарды ассимиляциялануының жеделдеуі байқалды.

## Тілі
1960 жылы әзірленген Н.Баскаковтың классификациясы бойынша шұлым тілі түркі тілдерінің шығыс ғұн тармағының ұйғыр-оғыз тобының хакас кіші тобына кіреді және оның құрамында төменгі шұлым (Томск облысының оңтүстік-шығыс бөлігіндегі Зырян және Асинов аудандары) және ортаңғы (Шұлым ағысы бойынша) диалектілері бар.
Жаңа классификация бойынша орта шұлым диалектісі шығыс түркі тілдер тармағының хакас тобына, ал төменгі шұлым диалектісі батыс түркі тармағының солтүстік алтай тобына жатады.
Төменгі шұлым диалектісі ХХІ ғасырдың басында жойылады. Орта шұлым диалектісі Томск облысының Перевоз ауылынан және Краснояр өлкесінің іргелес аудандарында Шұлымның жоғары ағысында таралады. Диалекті екі сөйленістен тұрады - мелет және тутал.

## Діні
XVII ғасырда өлкеге ​​орыстардың келуімен митрополит Филофей Лещинский басқарған кең тараған христиандандыру басталды. Шұлымдар православие дінін құлықсыз қабылдады. Бүкіл ауылдардың тұрғындарын Шұлымға күштеп айдап әкелген, содан кейін оларға крестер берілген деген нұсқа сақталған. 18 ғасырдың аяғында адамдардың көпшілігі православие дінін ресми түрде қабылдады, бірақ ол дәстүрлі нанымдармен тығыз байланысты болды.

Жазба тілінің жоқтығынан анимистік пантеизм деп аталатын Шұлым халқының діні туралы ойлар ғана сақталған. Адамдар табиғат күштеріне сеніп, оларды тәңір тұтқан, киелі «изыкты» ерекше қастерлеген. Олар «онгон» пұттарының бейнелеріне табынған, қоралар мен сарайларда сақталған тотемдері болған. Әйелдер үшін құстар, көбінесе қарғалар бойтұмар, ер адамдар үшін терісі бар жануарлардың, әдетте тиіндердің терісі болды.

## Кәсібі
Шұлымдардың қоныстары өзендерге, көлдерге жақын орналасқан, бұл негізгі кәсіптердің бірі - балық аулаумен байланысты. Балықты тормен, аумен, шанышқымен, ілмекпен ұстады. Негізінен ақ қайран, шортан, тарғақ балық, сүйрік балықтары болды.

Қыста олар аңшылық қоныстарына көшті. XX ғасырдың басындағы аңшылық негізінен тауарлы аң терісі бағытында болды. Одан басқа жеуге жарамды және дәрілік өсімдіктерді жинады.
Орыстар келгенге дейін қарабайыр қолмен атқарылатын егіншілік болғаны туралы деректер бар. Олар негізінен арпа мен тары өсірді, кейіннен орыс қоныстанушыларының ықпалымен қара бидай, сұлы, бидай, бақша дақылдары тарады. Мал шаруашылығы нашар дамыған.

Тұрмыстық қолөнерден – тоқу, арқан дайындау, тор, ыдыс жасау (қайыңның қабығы, ағаш, тоқыма немесе қабық), қайық, шаңғы, шана, тері өңдеу, ағаш ұстасы және т.б. дамыды.

## Өмір салты
### Әдет-ғұрыптары
Рулық қауым (суок) XVII-XVIII ғасырларда аумақтық-көршілес қауыммен (йон) ауыстырылды. XIX ғасырдағы патриархалдық отбасының орнын шағын моногамиялық отбасы басты. ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басына дейін патронимия, кейбір ауылдарда патриархалдық отбасылар сақталды. Отбасылық және көбінесе қоғамдық өмірде әйел ер адаммен тең болды. Қазіргі отбасы екі-үш ұрпақтан тұрады.

Неке қию рәсімінің негізгі кезеңдері: келін түсіру, қалыңдықтың бағасы, шіркеу тойы (орыстардың келуімен байланысты, шомылдыру рәсімінен өткеннен кейін), неке қию, арнайы бөлек киіз үйде неке түні, таңғы ас. Келіннің ата-анасына темекі қосылған түтік алып келеді, олар оны некеге тұруға келісімнің белгісі ретінде шегетін. XX ғасырға дейін қалыңдықты ұрлау арқылы (оның келісімімен) некелер болған.

Жерлеу рәсімінде марқұммен бірге оның заттары (темекі түтігі, шақпақ тас, аңшылық керек-жарақтар, дорба және т.б.) қабірге қойылды, қабірдің жанында дастархан жайылды, от жағылып, оның үстінен секірді.

Қазіргі уақытта шұлым мәдениетінің көптеген дәстүрлі элементтері тез жойылып барады.

### Мекен-жәйі
Дәстүрлі елді мекендер — ұлыстар қысы-жазы болған. Жазғы елді мекендерде олар егіншілікпен, мал жаюмен, балық аулаумен, қыста аң аулаумен айналысты. ХІХ — ХХ ғасырдың басына қарай олардың орнына орыс ауылдары мен деревняларына ұқсас, көбінесе орыстармен бірге қоныстанған тұрақты қоныстар пайда болды. Кейбір жерлерде елді мекендерді киіз үй деп атаған.

Дәстүрлі тұрғын үйлерге жеркепелер (одиг), жартылай жеркепелер (қыштаг), тақтайдан немесе қайың қабығынан жасалған конус тәрізді төбесі бар тік бұрышты және көпбұрышты бөрене киіз үйлер.  Уақытша тұрғын үйлер - қайың қабығымен, киізбен жабылған сырықтардан жасалған шатырлар (чум). 

XVIII ғасырдан бастап орыс ағаш үйлері тұрғын үйдің негізгі түріне айналды. Шұлымдардың әрбір тұрғын үйлерінің іші ашық ошағы бар чувалдар (чуал), тамақ пісіруге арналған аласа саз пештер (кемеге), кереуеттер немесе орындықтар, сандықтар, сурет салынған сөрелер мен тұрмыстық ыдыстармен сипатталатын өзіндік ерекшеліктері болды. 
Негізгі шаруашылық құрылыстары – албарлар (клат), ат қоралар (оран), сарайлар, моншалар, ауланың жабық бөлігі немесе малға арналған қоршаулар.

### Дәстүрлі киімдері
Киімдері көйлек пен шалбардан тұрды. Әйелдер көйлектері кенептен тігілген, мерекелік көйлектер - шыт немесе жібектен тігіліп, көбінесе аң терісімен өңделген. Шалбар бастапқыда терілерден, кейінірек кенептен жасалған. Әйелдер де, ерлер де аң терісімен безендірілген қамзол киген. Әйелдер қыста жібекпен жабылған тиін немесе түлкі ішігін (тон) киді.

Басына ақ немесе қызыл қалпақ, орамал-жамылғы (тастар), қызыл барқыттан түлкі жүнімен әшекейленген жарты шар тәрізді бас киімдер киген.

Жазда олар көбінесе жалаң аяқ жүрді, поршни киді (алдыңғы және артқы жағында қысқа сопақша иілген аяқ киім), чирки (табаны және ұлтаны кесілген аласа туфли), етік (бұрын қатты терілерден, кейінірек былғарыдан), былғары аяқ киім. Әйелдер бірнеше өрім өріп, монеталар, сырғалар, моншақтар, білезіктер, сақиналар тақты.

Ер адамдар жейде, жүн даб (қытай мақта матасынан тігілген, әдетте көк түсті) шекпендер, орыс және ортаазиялық мақта маталарынан және қытай дабасынан, матадан жасалған халаттар киген. Мата шалбар, қыста – қой терісінен ішік, тон, ешкі және марал (бұлан) терісінен жасалған дохалар, түкті бас киімдер, құлақшын бөрік, талдың бұтақтарынан жасалған аяқ киім, ешкі терісінен жасалған жұмсақ үлбіреген етік, орыс тігісіндегі аңшылық етік киген. XVIII—XIX ғасырларда ұлттық киім орыс киімімен ауыстырылды.

### Дәстүрлі тағамдары
Дәстүрлі тағамның негізін балық, аң және жабайы өсімдіктер құрады, XIX ғасырдан бастап нан және басқа да ұн және сүт өнімдері, үй жануарларының еті (әсіресе жылқы еті), саңырауқұлақтар мен шошқа еті тұтынылады. Балық қақталған, кептірілген және ысталған. XIX ғасырдың соңына дейін кептірілген арпа, сарана және басқа да өсімдіктер қыста шұңқырға ашытылды.

Көптеген сүт тағамдары (сүзбе, ірімшік, т.б.), сорпалар (щи, борщ және т.б.), сусындар (квас, брага, сыра, шарап) орыстардан алынған. Ұлттық тағамдардан балық сорпасы, бурак-порса (ұсақталған кептірілген немесе кептірілген балық), кумача ботқасы (аршылған және кептірілген арпа), талқан (ұнтақталған дәндер немесе ұн) сақталған.

### Фольклоры
Дәстүрлі фольклор нашар сақталған. Шұлымдардың батырлар туралы белгілі аңыз ертегілері бар. Солтүстік алтайлықтардың, хакастардың, шорлардың өнеріне жақын ағаштан, қайың қабығынан, матадан және теріден жасалған бұйымдардағы дәстүрлі фольклорлық және ою-өрнек өнері сақталған. Олар орыстардан үйлердің терезе жақтаулары мен карниздерін безендіру әдістерін және көптеген сәндік өрнектерді алды.

## Дереккөздер

 
Санат:Ресей халықтары
Санат:Түркі этникалық топтары