open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мерзебург-Кверфурт (аудан)

**Мерзебург-Кверфурт** () - Германия жеріндегі аудан. Аудан орталығы - Мерзебург қаласы. Аудан Бавария жеріне қарайды. Төменгі Баварияда бағынышты. Жер аумағы 827,22 шаршы км.  Тұрғыны  131 573 адам. Тығыздығы 160 адам/ шаршы км.Ресми коды-15 2 61.

Аудан 38 қауымға бөлінеді.

## Қалалар және қауымдар
# Браунсбедра (12 550)
# Кверфурт (12 935)
# Шкопау (11 023)
;Қауымдастық бірлестігі
;Басқару Бад-Дюрренберг
# Бад-Дюрренберг (11 534)
# Немпиц (311)
# Эблес-Шлехтевиц (213)
# Шпергау (1 106)
# Толльвиц (1 248)
;Басқару Бад-Лаукстедт
# Бад-Лаукстедт (4 933)
# Клобикау (601)
# Мильцау (972)
;Басқару Лауха-Шварцайхе
# Делиц-ам-Берге (992)
# Шафштедт (2 187)
;Басқару Лойна-Кёцшау
# Фриденсдорф (320)
# Гюнтерсдорф (1 199)
# Хорбург-Маслау (566)
# Кёчлиц (931)
# Кёцшау (2 040)
# Крайпау (332)
# Лойна (6 977)
# Родден (256)
# Валлендорф (1 014)
# Цёшен (1 051)
# Цваймен (329)
;Басқару  Мерзебург
# Бойна (1 046)
# Гойза (1 499)
# Мерзебург (34 790)
;Басқару Оберес-Гайзельталь
# Мюхельн (9 419)
# Эхлиц (589)
;Басқару Вайда-Ланд
# Альберсрода (476)
# Альберштедт (500)
# Барнштедт (1 190)
# Эсперштедт (692)
# Фарнштедт (1 239)
# Немсдорф-Гёрендорф (1 000)
# Обхаузен (1 905)
# Шраплау (1 341)
# Штейгра (899)

## Сілтемелер
* www.merseburg-querfurt.de  


Санат: Саксония-Анхальт аудандары
Адамата (қорым)

**Адамата ** – Қазалы ауданындағы ежелгі қорым. Басықара бөгетінен оңтүстік-батысқа қарай 35 км жерде, шөл далада орналасқан. Қорымның аумағы 1 га. шамасында. Мүрдесі жатқан жердің ұзындығы 6,5 м, ені 3 м-ге жуық. Алғаш қорымды 1897 ж. И.Н. Аничков зерттеп, «Қазалы уезіндегі кейбір топонимдер атаулары» деген мақаласында баяндаған. 

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Адамата

**Адамата** сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:
*Адам ата — Құран бойынша Алла тағала топырақтан жаратқан ең алғашқы адам, күллі адамзаттың арғы тегі, бірінші пайғамбар.
*Адамата (қорым) — Қазалы ауданындағы ежелгі қорым.
Адал ісік

**Адал ісік** - мал денесіне шыққан ісік, аса қауіпті емес жара түрі.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Адал жануар

**Адал жануар** - дәстүрлі қазақ дүние танымында барлық аң-құсты адал және арам деп екі үлкен топқа бөледі. Жалпы алғанда, шөпқоректі аң-құсты «адал еттілерге» жатқызады. Ертеде қазақша атауы бар аң-кұстың төлінің етін жеуге болады деп есептеген.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Сергей Алексеевич Батиньков

**Сергей Алексеевич Батиньков** (24.7.1920, Шығыс Қазақстан облысы Семей қаласы - 13.3.1985, Мәскеу қаласы) - екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, әскери ұшқыш, полковник. Орыс. Кеңес әскері қатарына 1940 ж. шақырылып, әскери-авиациялық училищені бітірген (1942). Ұлы Отан соғысына 1942 жылдың маусымынан қатысып, 4-Украина майданына қарасты 8-әуе армиясы 8-штурмдык авиация корпусы 227-штурмдың авиация дивизия 208-штурмдық авиаполк құрамында Брянск, Воронеж, Оңтүстік-Батыс, 1- және 4-Украина майдандарында соғысты. 1942 жылдың тамыз айының басында 9 «Ил-2» ұшақ тобымен бірге Коротяк аумағында  дұшпанның 3 мыңнан астам атты әскерлеріне шабуыл жасап, оларға көп шығын әкелді. Бірақ өзі жараланып, ұшағы зақымданды. Батиньков жанған машинасын өз жеріне қайсарлықпен қондыра білді. 1942-43 ж. ол өз тобымен Сталинград, Житомир, Бердичев, Львов, Станислав (қазіргі Ивано-Франковск қаласы), т.б қалаларды азат етуге катысты. Батиньков 157 рет әуеге көтеріліп, әуежай, теміржол, жау өткелдерін шабуылдаған. Ұрыстарда көрсеткен ерлігі мен қаһармандығы ушін КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры  атағы берілді (29.6. 1945). Соғыстан кейін КСРО Қарулы Куштері Әскери-әуе академиясын бітіріп (1951), Мәскеуде оқытушылық кызметте болды. 1975 ж. запасқа шықты. Ленин, 3 Қызыл Ту, 1- және 2-дәрежелі Отан соғысы, «Қызыл Жұлдыз», 3-дәрежелі «КСРО Қарулы Күштерінде Отанға қызмет еткені үшін» ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Адамдық борыш

**Адамдық борыш** - өзіне ғана емес, өзгелерге көрсете алатын қызметі. Халқыңа қызмет етсең, сенің білімің, кісілігің мол дегенді білдіреді. Ал, адам өзінің жеке басынан аса алмай, күйбең тіршіліктен шыға алмаса, ол өз бойындағы қуатын халқына бере алмаса, ол адам күйзеліске ұшырайды. Халыққа қызмет ету азаматтың кемелденуіне, өрісінің кеңеюіне үлкен әсер етеді. Ал, Шәкәрім қажы адамдық борыш турасында: «Ақжолдан айнымай, Ар сақта, оны біл», - дейді. Сонда таза ісімен, адал еңбегімен және харекетімен көрінетін адамдар болады, олар өзінің ең басты өмір сүру кеңістігі өз халқына еңбек қылу деп есептейді. Шәкәрім сондай адамдар туралы айтып отыр. Алайда, көшпелі ортада адамдық өзінің функционалдық болмысы жағынан туыстық-рулық байланыстардың іргелі нормалары және принциптерімен біте қайнасып жатқандығын аңғаруға болады. Мысалы, көшпелі ортада қоғамдық қатынасты реттеудің ең ілкімді принциптерінің бірі ағайыншылықтың басты шарты адамдық болды. Яғни адамдықты ұстанған руластардың арасында ғана ағайыншылық жүрмек. «У ішсең руынмен» деп келетін мәтел сөздің туыстық-рулық қатынастарды ұйымдастырушылық принципі ретіндегі әлеуметтік-институционалдық қауқары дамдықтың сақталуына тығыз байланысты болды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Адастыру

**Адастыру** сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:

* Адастыру (нәтиже) — Келіссөздер барысында, келісімшарт, мәміле жасауға алып келген, бір тараптың (немесе оның агентінің) жалған мәлімдеме жасау нәтижесі. 
* Адастыру (наным-сенім) — дәстүрлі мифтік сенім бойынша малға, адамға келген індетке, ауруға қарсы жасалатын магиялық ырым, яғни мал емдеудің (сенім-нанымға негізделген емдеу шарасы) магиялық тәсілі.
Александр Герасимович Батурин

**Александр Герасимович Батурин** (1915, Ақтөбе облысы Марток ауданы Полтавка е., о.ж. б.) — екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, аға лейтенант, кейіннен майор, ұшқыш, полк командирінің орынбасары.

## Өмірбаяны
Орыс. 1935 ж. Орынбордың аэроклубына оқуға түскен, бұдан кейін Жоғары ұшқыш-планерлер мектебінде оқыды.

1938 ж. Кеңес әскері қатарына шақырылып, Алматы аэроклубында нұсқаушы-ұшқыш болып істеді. Соғыс басталғаннан бастап 61-авиация бригадасының 71- авиация полкі командирінің орынбасары болды.

1941 жылдың 21 тамызында Эстонияның астанасы - Таллинде жаудың 20 бомба тастаушы ұшақтарымен алғаш рет шайқасты. Әсіресе Ленинград үшін болған шайқаста (1942 жылдың 3 сәуірінде) дұшпанның 4 ұшағымен ұрыс жүргізіп, ерекше ерлік көрсетті. Батурин 8 ұшақтан тұратын топты басқарып, 3 неміс ұшағын жойды. 24 сәуірдегі Ленинград үшін шайқаста жаудың 3 ұшағын атып түсіріп, 3 соғыс кемесін суға батырды, 40 зенитті пулемет ұясын, 3 батареясын, әскерлер мен соғыс жүктері тиелген 42 автоколігін, ауада бақылайтын 3 аэростатын, 4 оқ-дәрі қоймасын жойып жіберді. Үздік шабуылшы-истребитель аталған Батуринге КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен 1942 жылғы 23 қазанда Кеңес Одағының Батыры  атағы берілді.

Соғыстан кейін Батурин көп жылдар бойы Ақтөбе қаласында тұрып жұмыс істеді. 1996 ж. Ресейдегі Татарстан Республикасы Альметеевск қаласына қоныс аударған.

## Дереккөздер

Санат:Ұлы Отан соғысы ұшқыштары
Ажа

**Ажа** - отбасындағы, әулеттегі ең тәжірибелі ақылгөй, сыйлы адам, әже. Әулетте де болсын, ауылда да болсын ажаның пікірімен санасып отырған. Тұрмыстық мәселелерде ажа тіпті, шешуші рөл атқарды. Ажа отбасындағы, әулеттегі әлеуметтік мәселелерді шешіп отырған, айналасындағыларды ұрыс-керіс, дау-жанжалға жібермеуге күш салған, әулеттің билігі ажаның қолында болған. «Ай дер ажа, қой дер қожа жоқ» деген белгілі фразеологизм ажаның көшпелі қоғамдағы өзіндік ерекше беделді рөл аткарғандығын айғақтайды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Адым

**Адым** - дәстүрлі өлшем, жүру кезіндегі екі аяқтың ара қашықтығының мөлшері. Басқаша атауы - қадам. Сондай- ақ, іс-әрекет, ілгері ұмтылыс, қарқын деген мағынада да қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Өлшеу
Адыра қалғыр

**Адыра қалғыр** (*Әдіре қалғыр*) - қатты қорыққанда, ызаланып, ренжігенде, күйінгенде, айтылатын кейіс сөз тіркесі. Қарғыс ретінде айтылады: тұқымы құрысын, жойылып кетсін деген мәнге саяды. Онтологиялық тұрғыдан алғанда, ру-қауымдағы ең ауыр жаза - күнәһар адамның елден, жерден аластату үрдісінің паремологиялық когнитивтік образы.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Матай Бәйісов

**Матай Бәйісов** (1903, Алматы облысы Ескелді ауданы Алдаберген ауылы - 11.11.1943, Украина, Киев облысы Обходнинск ауданы Черняхов с.) - екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, бөлімше командирі, пулеметші. Қазақ. Соғыстың алдында Талдықортан МТС-ында жұмыс істеді. Кеңес әскері қатарына 1942 жылдың қазанында шақырылып, Ұлы Отан соғысына Воронеж майданына қарасты 38-армия 136-атқыштар дивизиясының 342- атқыштар полкі құрамында қатысты. 1943 ж. 2 қазанда Днепрдің оң жаталауына алташқы жауынгерлер сапында өтті. Бәйісовтің басшылытындаты шағын топ өздері басып алған плацдармда 2 тәулік бойы жау шабуылына тойтарыс берді. Жеке өзі жаудың 50-ден астам әскерін жойды. Расчет командирі мен пулемет нысанашысының ок- қа үшқанына қарамай Бәйісов станокты пулеметінен оқ атуын тоқтатпады. Бәйісовке КСРО Жот. Кеңесі Төралқасының Жарлығымен ұрыста көрсеткен ерлігі үшін Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (10.1.1944).

Туған ауылындаты №2 мектеп пен бір көшеге, сонымен қатар Талдықорған, Алматы қалаларындағы бір көшеге батырдың есімі берілген. Туған ауылындаты мектептің алдына батырдың мүсіні орнатылған. Ленин орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған. 

## Дереккөздер

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:1903 жылы туғандар
Санат:1943 жылы қайтыс болғандар
Ажыратқыш

**Ажыратқыш** сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:
*Ажыратқыш (призма) — ажыратқыш микроскоптағы тастілім тұғыры астына орнатылған, жарықтың ажыраған сәулесін түзейтін николь призмасы.
*Ажыратқыш (аспап) — араның жүзін шыгарып кайраған кезде тістерінің арасын ашуга, ажыратуға арналған аспап 

*Ажыратқыш – тізбекті кез келген режимде ажырататын коммутациялық аппарат. Жоғарғы кернеулі ажыратқыштар жоғары кернеулі эдлектр тізбегін қосуға және ажыратуға, сондай–ақ қысқа тұйықталу кезінде ажыратуға арналған. Бұл өндірістік типтерінде түйіспелерінің (контактыларының) арасында өте күшті ұшқын пайда болмас үшін түйіспелері майдың ортасында тұрады. Апаттық жағдай туғанда автоматты түрде кернеуден ажыратып тастайтын ажыратқыштар да бар. Жай ажыратқыштарды біз қолмен іске қосатын болсақ, автоматты ажыратқыштардың жұмысына тек ол жұмыс істемей қалғанда, яғни істен шыққанда болмаса, адам араласа алмайды.
Жұмыс кернеуі 1 кВ-қа дейін болатын қондырғыларда жұмыс режимінің бұзылуы салдарынан оларды бүлінуден сақтау үшін осы автоматты ажыратқыштарды қояды. Электротехникалық автомат дегеніміз осы болып табылады. Еритін қорғағыштар электр қозғалтқыштары мен басқа да өндірістік құрылғыларды қысқа тұйықталу токтарыныа қорғайды, бірақ ұзақ уақытқы ауыр жүктемелерден қорғай алмайтындығы себепті қуаты жоғары электротехникалық құрылғыларда еритін қорғағыштармен бірге максималды автоматты ажыратқыштар қолданылады.
Ажыратқыш (аспап)

**Ажыратқыш ** - араның жүзін шығарып қайраған кезде тістерінің арасын ашуға, ажыратуға арналған аспап.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Оре (аудан)

**Оре** () - Германия жеріндегі аудан. Аудан орталығы -Хальденслебен қаласы. Аудан Саксония-Анхальт жеріне қарайды. Саксония-Анхальтқа бағынышты. Жер аумағы 1493,61 шаршы км.  Тұрғыны    адам. Тығыздығы 77 адам/ шаршы км.Ресми коды-15 3 62.

Аудан 81 қауымға бөлінеді.

## Қалалар және қауымдар
# Хальденслебен (20 021)
# Барлебен (9 169)
# Нидере-Бёрде (7 783)
;Қауымдар бірлестігі
;Басқару Эльбе-Хайде
# Ангерн (1 353)
# Бертинген (204)
# Борн (245)
# Бургсталль (675)
# Кольбиц (3 434)
# Крёхерн (286)
# Долле (577)
# Глинденберг (1 348)
# Хайнриксберг (398)
# Хиллерслебен (837)
# Лойче (672)
# Мальвинкель (640)
# Нойенхофе (788)
# Рогец (2 260)
# Зандбайендорф (284)
# Вендорф (111)
# Цилиц (2 164)
;Басқару Хоэ-Бёрде
# Аккендорф (430)
# Беберталь (1 672)
# Борнштедт (454)
# Айхенбарлебен (1 206)
# Грос-Зантерслебен (1 046)
# Хермсдорф (1 617)
# Хоэнварслебен (1 580)
# Иркслебен (2 424)
# Нидерндоделебен (4 231)
# Нордгермерслебен (940)
# Охтмерслебен (591)
# Ротмерслебен (755)
# Шаккенслебен (730)
# Веллен (1 319)
;Басқару Флехтинген
# Аллерингерслебен (472)
# Альтенхаузен (385)
# Бартенслебен (337)
# Бендорф (973)
# Бенсдорф (685)
# Бельсдорф (208)
# Бёддензелль (248)
# Брегенштедт (569)
# Бюльстринген (794)
# Дёрен (219)
# Аймерслебен (474)
# Эмден (309)
# Эркслебен (1 305)
# Эшенроде (171)
# Эферинген (186)
# Флехтинген (1 826)
# Хакенштедт (582)
# Хёдинген (287)
# Хёрзинген (638)
# Ифенроде (525)
# Морслебен (353)
# Остингерслебен (281)
# Шванефельд (289)
# Зеггерде (101)
# Зиштедт (591)
# Зюплинген (1 059)
# Урслебен (486)
# Вальбек (775)
# Веферлинген (2 383)
;Басқару Эбисфельде-Кальфёрде
# Беренброк (284)
# Бёсдорф (456)
# Кальфёрде (1 758)
# Дорст (187)
# Айккендорф (172)
# Этинген (533)
# Грауйнген (153)
# Катендорф (268)
# Клюден (308)
# Манхаузен (306)
# Эбисфельде (7 437)
# Рецлинген (827)
# Фельсдорф (208)
# Вегенштедт (392)
# Виглиц (198)
# Цоббениц (346)
;Қауымдар бірлестігі
;Басқару Вольмирштедт
# Фарслебен (971)
# Вольмирштедт (10 716)

## Сілтемелер
* www.ohrekreis.de 

Санат: Саксония-Анхальт аудандары
Николай Николаевич Дублицкий

**Николай Николаевич Дублицкий** (1901-1973 Алматы) Жетісу өлкесінің алғашқы туристерінің және өлкетанушы республиканың өлкелік туризм жене саяхат қоғамың құрушыларының бірі. Тау туризмі секциясының төрағасы (1932 ж). 1959 ж. бастап ҚазКСР туризм бірлестігінің Президиумының хатшысы. 1964 ж. ҚР-ның туризм Президиумының мүшесі болып сайланған, аттестациялық комиссиясының жауапты хатшысы, Бүкілодақтық жағрапиялық қоғамының мүшесі. 1950 ж. Қазақстанның туристік экскурциясы мен туризм саласының аға нұсқаушысы.

## Дереккөздер


Санат:Туристер
Николай Васильевич Бедренко

**Бедренко Николай Васильевич** (1923, Ресей, Башқұртстан, Зианчурин ауданы Казанка дер. - 3.7.1985, Алматы облысы Талгар қ.) - екінші дүниежүзілік соғыс|екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, сержант, бөлімше командирі. Орыс. 1944 ж. 5 карашада Бедренконың бөлімшееі Тиса өзенінен алғашқылардың бірі болып өтіп, шабуыл жасай отырып, жауды кері шегіндірді. Жаудың алдыңғы шебіндегі плацдармды басып алған олар, полктің қалған бөлімдері өзеннен өткенше қорғады. Осындай ерлігі үшін Бедренкоға КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры  атағы берілді (28.4.1945). Ол өз бөлімшесімен Жапон соғысында да болды. Ленин, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдармен марапатталған. Бедренко Қызыл Алаңдағы шеруге қатысты. Соғыстан кейін Бедренко Медногорск қаласында (Орынбор облысы) тұрып, 1950 ж. бастаған үкіметтің арнайы комиссиясымен келіссөздер жүргізуге қатысып, ел ішіндегі саяси қуғын-сүргінді доғаруды, халықтың діни сенімін қадірлеуді талап етті. Ол көтерілісшілердің Д.Қараев бастаған тобы кеңестік билікті мойындағанына қарамастан, шағын топпен Қарулы қарсылықты жалғастыра берді. Бедренко 1930 ж. мамырдың соңында қолға түсіп, ОГПУ «үштігінің» 21 қарашадағы үкімімен ату жазасына кесілді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Таңғыт Еңсеұлы

***Таңғыт Еңсеұлы*** (1879, Қытай, Тарбағатай аймағы, Дөрбілжін ауданы - 1952, сонда) - қоғам қайраткері, рубасы, Алаш партиясының зиялы өкілі, әкесі Еңсе болыс қажылыққа барарда Таңғытты өз орнына Найман елінің ***Жұмық*** руына болыс етіп қойып кеткен. Ол осы орында 1897 жылдан 1936 жылға дейін болды.

## Өмірбаяны
Әкесі Еңсе ел билеген болыс арғы бабасы Ер Дәулетбай ту ұстап ел қорғаған батырлардың бірі еді. Руы Найман елі ішінде ***Жұмық*** атасыннан өрбиді.

Таңғыт өзінің әділдігімен, парасаттылығымен ел көңілінен шығып отырған. Халықтың оқу-білімін жетілдіру жағына баса назар аударды. Азамат соғысы жылдары Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов және Райымжан Мәрсеков бастаған Алаш қайраткерлері Қытайға өтіп, Таңғыттан жергілікті қазақтармен кездестіруді сұраған. Таңғыт қарсы болмай, Шәуешек қаласында, Тарбағатай аймағындағы төрт үкірдайдың басын қосқан. Алаш орда басшыларының келу мақсатын естіген кеңес үкіметі өкілдері, іске араласып, бұларды таратып жіберді. 1944 жылы Шығыс Түркістан Республикасы құрылғанда, Таңғыт әскер жинап, заттай көмек берді. Осы еңбегіне орай, Шығыc Түркістан өкіметінен тәуелсіздік орденімен марапатталған (1946). Таңғыт қытай билігіне қарсы 1933 жылы дүнгендермен бірлесіп қарулы көтеріліске қатысты. Осыған байланысты оны 1938 жылы жергілікті қытай өкіметі 10 жылдық қамау жазасына отырғызып, ол жазасын үйінде атқаруға ұйғарым жасады. Қытайда Коммунистік партия билік басына келгеннен кейін «Алаш ордамен тіл табысқан, Кеңес Одағына қарсы шыққан», - деген айыптар тағылып, Еңсеұлы Таңғыт өлім жазасына кесілді.

## Дереккөздер

 

 

Санат:Қазақ батырлары

Санат:Тұлғалар
Санат:Қытай қазақтары
Жаяу жорықтар

**Жаяу жорықтар** - кең жазық далалар мен ойлы-қырлы және басқа да кедергілі жерлерден жүріп өтуге арналған жорықтар. Жаяу жүру туризмнің ең кең тараған саласы; ол жаяу жорықтарға қатысу үшін арнаулы қозғалыс құрал-жабдықтар (велосипед, қайық, сал, автомашина және т.б.) қажет емес; жаяу жүрудің аса бір әдісін білу де қажет емес (шаңғы, ескекті қайықтар, кемелерді басқару құралдары, машиналар және т.б.), осыған орай жаяу жүрудің техникасына тезірек үйренеді; сонымен қатар қарапайым және арзан топтық және жекеленген құралдарды пайдалануға мүмкіндік туады. Жоғарыда аталған жағдайлар туризмнің жаяу жүру түрін әртүрлі жастағы адамдар өздерінің дене дайындықтары деңгейіне қарамастан, туризмнің басқа да көптеген түрлерімен салыстырғанда ең қолайлы және ұтымды түрі болмақ. Сондықтан туризмнің осы түрі көпшілікке тиімді және ыңғайлы: мысалы, демалыс күндеріндегі туризмдік жорықтар туған өлке бойынша саяхаттарға қатысуларына мүмкіндік туады.
## Дереккөздер


Санат:Спорт
Азан шақырып ат қою

**Азан шақырып ат қою** (*Азан шақырып, қазанның құлағын қағып aт қою*)  - мұсылмандықты қатаң ұстанатын ортада нәрестеге ат қоюды рәсімдейтін ғұрыптың ерекше түрі. Дүниеге келген балаға ат қойып, азан шақыру мұсылман әлеміне - сүндет. Ата-ананың біреуі (көбінесе әкесі) баланы басын құбылаға қаратып, қолын ұстайды. Ат қоятын молда намазын өтеп, Азан шақырып, баланың оң құлағына ата-анасы таңдап қойған есімді айтады. Нәрестені қолына ұстап тұрып, ұл баланың оң, қыз баланың сол құлағына «мұның аты - .., сенің атың - ...» деп үш мәрте айқайлап айтады да, келесі құлағына Құраннан сүрелер оқиды. Бұл рәсім үш рет қайталанады. Рәсім аяқталарда дұға оқылады, қатысқан туысқандары балаға, оның ата-анасына тілектер айтып, үлкендер бата береді. Мұндай ескі салт бойынша, ат қою рәсіміне жиналғандардың ішінен біреуі қазанның құлағын даңғырлата қағып, балаға қойылған атты үш қайтара қайталап, жұртқа жария етеді. Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Ұл бала күтіп жүрген әке-шешесі кезекті қызына «Ұлбосын (ұл болсын)» деп ат қояды. Тілегені орындалған ата-аналар балаларына: «Қуаныш», «Құдайберген», «Күнтуды» деген есімдер береді.  
 
«Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Жауырағаш

thumb|right|300px|Жауырағаштың арнайы жасалған бір түрі.
**Жауырағаш**, *кескек*, *мойынағаш*, *мойынса*, *ажырғы* – арқасы жауыр болған аттың мойнына байланатын ағаш құрал. Бұл құрал жылқының мойнын артына қарай иліктірмей, жараны бүлінуден сақтайды. 

## Пайдаланылуы
Жауыр болған аттың шоқтығы мен жотасындағы жараға қонған шыбын-шіркейді қумақ болып, тістелеп, қасып жазылып келе жатқан жараны бүлдіріп, әрі ушықтырып жіберуден сақтау үшін байлайды. Әсіресе, асқынған шилі, жалаң, лоққы жауыр түрлерін емдеу кезінде қолданылады. Әрі мұндай амал жылқылардың бір-бірінің мойынын, желкесін қасып беретін әдетімен, жазылған жалақ жауырдың жарасын қайта бүлдіруінен де сақтайды. 

## Атаулары мен сипаты
thumb|right|200px|Жауырағаштың аша ағаштан иіп жасалған түрі.
Құралдың әр өлкеде қалыптасқан түрліше атауы бар: шығыстағы қазақтар оны "кескек" десе, оңтүстікте оны көбіне "мойынағаш", батыс-солтүстік өңірде "мойынса", кей жерлерде "ажырғы" деп те атау кездеседі. Құралдың Эрмитажда сақталған нұсқасы шырыш-крест пiшiндi болып келген. Бұл бұйым музейлік артефакт ретінде мойынса деген атпен тіркелген.
Жауырағаштың ертеде кең таралған түрі аттың мойнына қамыт тәрiздi киiлетiн, ұштары қайыс баумен біріктірілген екі жарты доға ағаштан тұрады. Доғаның дәл орта шеніне ұзындығы 3-4 қарыстай көлденең сырық бекітіледі. Ол аттың мойнын оңды, солды бұруға мұрсат бермей кедергі жасайды.
Жауырағаштың екінші бір түрі аша ағаштан иіп жасалады. Мұндай жауырағашты әрқайсысын 3-4 жерден тесіп мойынның екі жағына бұрылуға кедергі келтіретіндей етіп мойынынан асыра байлап қояды.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Добросмыслов А.И. Скотоводство в Тургайской области. Оренбург: Тургайский обл. стат. комитет, 1895;  
* Потапов Л.П. Особенности материальной культуры казахов, обусловные кочевым образом жизни // СМАЭ. Т.XII. М.-Л.: Наука, 1949. С.43-70;  
* Арғынбаев Х. Мал ауруларын емдеудегi қазақтың халықтық тәжiрибесi туралы этнографиялық очерк // ТИИАЭ. Т.16. Вопросы этнографии и антропологии Казахстана. Алма-Ата, 1962. 3-35-бб.;  
* Базылхан Б. Моңғолша-қазақша сөздiк. Өлгий, 1984; 
* Тоқтабаев А. Жылқы ауруларын емдеудiң халықтық тәсiлдері // Маргулановские чтения. Алматы, 1989. 279-283-бб.; Бөкейхан Ә. Таңдамалы (избранное). Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1995;  
* Қасиманов С. Қазақ халқының қолөнерi. Алматы: Қазақстан, 1995; 

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Қолөнер
Санат:Жануарлар аурулары
Мәди Қайпыұлы Бегенов

**Бегенов Мәди Қайпыұлы** (1916, қазіргі Қазақстан Республикасы, Маңғыстау облысы, Бейнеу ауданы, Ақжігіт ауылы – 1 қазан 1943, Украина, Запорожье қаласы) — Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, сержант, бөлімше командирі. Ұлты қазақ. Кеңес әскері қатарына 1938 жылы шақырылған. 1942 жылы желтоқсанда майданға жіберіліп, 619-полктің (З-Украина майданы, 12-армия, 203-атқыштар дивизиясы) құрамында ұрыстарға қатысты. 1943 жылдың 25 қазанында Новый Кичкас (қазіргі Запорожье қаласы) маңында Днепр өзенінен өту кезінде ерлік көрсетті. Бегенов жау пулеметінің атыс нүктесі орналасқан жерді анықтап, артиллерия оғымен атқылады. Содан кейін оның бөлімшесі жаудың траншеясына бірінші болып жетіп, қолма-қол шайқаста бірнеше гитлершіні жойды. Бегенов екінші траншеяны басып алу үшін жауынгерлермен шабуылға шықты. Нәтижесінде полк әскері алға жылжуға мүмкіндік алды. Бегеновке жасаған ерлігі үшін КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (19-наурыз 1944 жылы). Ленин, «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен марапатталды.

## Шежіре
Адай Батыр – Келімберді – Мұңал Батыр – Әли – Қошқар – Жанғозы – Тоқал – Кешу – Бита – Ақбас – Қайпы – Беген – Мәди

## Дереккөздер


Санат:Кеңес Одағының батырлары
Азат омыртқа

**Азат омыртқа** (*жетім омыртқа*) - мойын омыртқа мен сабақты омыртқаның арасындағы омыртқа. Омыртқа желісі қасапшылардың айтуынша, былайша бөлінді: бастан темен біріншісі ауыз омыртқа (біреу), екіншісі - бауыздау омыртқа (біреу), ары қарай мойын омыртқа (бесеу). Кейде ауыз омыртқа және мойын омыртқаны «алты мойын кесер бас» деп те атайды.

Тегінде, арқаны бір-бірлеп буындап шығару - машақаты көп әрекет. Омыртқалар желісінде не мойын омыртқа тобына, не сабақты омыртқалар тобына жатпайтын болғандыктан, мойыннан кейінгі арқа басталар тұстағысын «азат» немесе «жетім» омыртқа деп атайды. Оны буын жігінен ажырату біраз күшті қажет етеді. Қасапшы арқаны бір-бірлеп үлкен күш жұмсап шығарып, сол еңбегінің арқасында азат омыртқаға (азап арқаға) ие болады. Қасапшы бұл сыбағаны қолкесер үздігі кәдесі ретінде алады. Ыспар қасапшы сараң қожайынның мардымды қолкесер немесе қолүздік бермейтінін сезсе, өзіне бұйыратын азап арқаның етін әдейі молайтып алады. Ол үшін соңғы мойынмен алғашқы арқаның қосындысын үзбей, жалпақ мойын етпен арқаның қалың майлы етін бірақ қосып, тұтас күйінде шығарып алады.
Дәстүрлі қазақ қоғамында мал сою мәдениетіне ерекше көңіл бөлінеді. Қасапшы малды жіліктегенде, мүшелегенде әр сүйектің өздігіне тән еттерін бір-біріне ауыстырып алмай ептілік танытуы қажет.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Азатбас

**Азатбас** (*Азат кереге*)- киіз үй керегесінің уық байланбай, бос қалдырылған басы. Егер киіз үйдің керегелерінің қанатын бір-біріне киігізіп құраған кезде, олардың көктерінің биіктігі бір-бірімен сәйкес келмеудің және кереге қанаттарының орны алмасып кету салдарынан керегенің қоспаларының жоғары жағы қиыспай, қазақы ортадағы арханкалық атау бойынша «елікауызданып», сирек болса да азатбас пайда болады. Басқаша атауы - азат кереге.

## Дереккөздер


Санат:Киіз үй
Виталий Мефодиевич Безголосов

**Виталий Мефодиевич Безголосов** (20.5.1920, Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы Каменка а. - 30.4.1945, Чехия) – екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, старшина, мерген. 

Риддер қаласындағы металлургия зауытында жұмыс істеген. 1942 ж. майданға келіп, Калинин, Дала, 1 және 4-Украина майдандарындағы жорық жолдарынан өтті. 183-атқыштар дивизиясы 227-полкі құрамында Ұлы Отан соғысына қатысты. 1945 жылдың 30 сәуірінде 279 жау әскерін, ал Чехияның Моравска-Острава қаласын азат етуде және Одер (Одра) өзенінен өткенде 8 гитлершіні жойды. Осы ұрыста жараланған командирін қорғауда Безголосов ерлікпен қаза тапты. 

Безголосовқа ерлігі үшін КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (15.5.1945). Ленин, Кызыл Ту, «Қызыл Жұлдыз», 3-дәрежелі Даңқ ордендерімен, медальдармен марапатталған. 

## Дереккөздер


Санат:20 мамырда туғандар
Санат:1920 жылы туғандар
Санат:Ұлан ауданында туғандар
Санат:30 сәуірде қайтыс болғандар
Санат:1945 жылы қайтыс болғандар
Санат:Остравада қайтыс болғандар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:КСРО старшиналары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:Даңқ орденінің иегерлері
Санат:Ерлігі үшін медалінің иегерлері (КСРО)
Санат:Ұлы Отан соғысы мергендері
Санат:Чехияда жерленгендер
Григорий Михеевич Безродных

**Григорий Михеевич Безродных** (1909, Ресей, Воронеж облысы Увир селосы - 16 қараша 1941, Мәскеу облысы Волоколам ауданы Нелидово деревнясы) — екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, қатардағы жауынгер.

## Өмірбаяны
Алматы облысы Алакөл ауданына қоныс аударып, ұжымшарда ұста болып жұмыс істеді. 

Кеңес әскері қатарына 1941 ж. шақырылған. 1941 ж. 16 қарашада Мәскеу облысы Волоколам ауданы Дубосеково теміржол айырмасында танкіге қарсы шайқасатын топтың құрамында (саяси жетекші В.Г.Клочков бастаған) жаудың бірнеше шабуылына тойтарыс беруге және 18 танкісін жоюға қатысты. Осы шайқаста Безродных ерлікпен қаза тапты. Волоколам ауданының Нелидово деревнясындағы бауырластар зиратына жерленген. Бұл ерлік 28 батыр-панфиловшылардың ерлігі деген атпен тарихқа енді.

## Естелік пен марапаттары
КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Безродныхқа Кеңес Одағының Батыры  атағы, Ленин ордені және «Алтын Жұлдыз» медалі берілді (21.7.1942).

Олардың құрметіне Мәскеу қаласының Северное Тушино ауданындағы бір көше Батыр-панфиловшылар көшесі аталып, онда мемориал орнатылған. 1975 ж. Дубосековода мемориал, Нелидово деревнясында (Дубосеково теміржол айырмасынан 1,5 шақырым жерде) батыр панфиловшыларға ескерткіш орнатылып, мұражай ашылды. Алматы қаласында 28 гвардияшы-панфиловшылар атындағы саябақ бар, онда оларға арналып монумент қойылған. Үшарал қаласындағы көшеге, Алакөл ауданындағы Көктұма орта мектебіне Безродных есімі беріліп, мектеп қабырғасына мемориалдық тақта орнатылды.

## Дереккөздер

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:Қызыләскерлер
Санат:Панфиловшылар
Санат:Ұлы Отан соғысы ұрыстарында қаза тапқандар
Санат:Мәскеу облысында жерленгендер
Санат:Алакөл ауданы тұлғалары
Азуағаш

Азуағаш - арбаның тісағашы, белағашты ұстап тұрған тетік ретінде пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Бейбітшілік

**Бейбітшілік**:
* **Бейбітшілік** - адамдар мен  мемлекеттер арасындағы достық қарым-қатынас, соғысушы мемлекеттер арасындағы Қарулы қақтығыстың тоқтатылуы.
* **Бейбітшілік** - тыныштық, қауіпсіздік, қорқынышсыз өмір

## Дереккөздер


Санат:Бейбітшілік
Санат:Қауіпсіздік
Тап күресі

**Тап күресі** - таптар арасындағы мүдделер қайшылығынан туындайтын күресті білдіретін марксизм іліміндегі ұғым. Тап күресі маркстік әдебиеттерде таптық қоғамдағы өмірдің қозғаушы күші ретінде дәріптелініп, ол сөзсіз коммунизм орнатуға негіз қалайтын пролетариат диктатурасына жеткізеді делініп түсіндіріледі. Марксизм ілімі үстемдік еткен кеңестік қоғамтану ғылымы саласында ереуілдер, карулы көтерілістер, демонстрациялар, революциялар Тап күресінің көріністері ретінде негізделіп, капиталистік елдердегі Тап күресінің күшеюіне Қазан төңкерісінің жеңісі және  дүниежүз. соц. жүйенің қалыптасуы ықпал етіп жатыр деп насихатталды. Кеңестік тарих ғылымында ұлттардың өткен тарихы Тап күресі ұғымымен тығыз байланыстырыла  қарастырылып, қоғамдағы оң өзгерістер соның нәтижесі ретінде көрсетілді.

## Дереккөздер
Тараншы сұлтандығы

**Тараншы сұлтандығы**-Қытайдың Іле аймағындағы ұйғырлардың жергілікті билігі (1866-71). Қытайдағы мұсылмандар көтерілісінің нәтижесінде құрылған. Кезінде 1678 жылы жоңғарлар, кейін 18-ғасырдың аяғында Цин империясы Қашқариядан Ілеге жер аударылып, егін еккен ұйғырлар «тараншылар» (моңғол тілінде «егін егушілер» деген сөз) деп аталған. Орт. - Құлжа қаласы болды. Тараншы сұлтандығының сұлтаны Әбіл Оғұлы билікті қолына алғанымен Іледегі қытайлар мен дүнгендердің қарсылығына тап болды. Сондықтан ол қазақтармен одақтасып, олардың Іленің шығыс аудандарына қоныс аударуына жағдай жасауға тырысты. Жетісуда Ресейге қарсы қарулы көтеріліске шығып, жеңілген соң мыңнан аса отбасын алып Ілеге өткен Тазабекті патша өкіметінің ұстап бер деген талабын орындаудан бас тартты. Ол Цин үстемдігіне ғана емес, орыстар мен ағылшындардың да аймақтағы әрекеттеріне шектеу қойып, кедергі жасады. Қазақстанмен шектес жердегі Тараншы сұлтандығының бұл саясаты және Жетісу қазақтарының көрші елге қоныс аудара бастауы Ресейді қатты алаңдатты. Патшалық Ресей үкіметі шекаралық аймақтарының қауіпсіздігі үшін деген желеумен 1871 жылы Тараншы сұлтандығын басып алып, оны жойып, Ілеге 1881 жылғы Санкт-Петербург шартына дейін отарлық саясатын жүргізді.

## Дереккөздер


Санат:Қытай әкімшілік-аумақтық құрылысы
Санат:Тарихи мемлекеттер
Азу жарды

**Азу жарды** - жылқы малы құнан немесе дөнен жасында жетіп толысқанының белгісі ретінде азу «жарады», яғни азу тісі өсіп шығады. Азу жарған кезде жылқының күші кеміс тартады, арықтайды деп бәйге мен көкпарға қоспайды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Бейбітшілік корпусы

**Бейбітшілік корпусы** - халықтар арасындағы өзара түсінушілік пен бейбітшілікті нығайту үшін 1961 ж. 1 наурызда АҚШ Президенті Дж. Кеннедидің жарлығымен құрылған бейресми ұйым. Бейбітшілік корпусына әртүрлі мемлекеттердің халықтары арасындағы ынтымақтастық пен өзара көмекке қол жеткізу мақсатында еріктілер тартылады. Оған шетел тілін білетін, Жоғары білімді түрлі маман жастар жасақталып, арнайы дайындықтан кейін, дамып келе жатқан мемлекеттерге 2 жылдық мерзімге жұмысқа жіберіледі. Еріктілер барған мемлекет жағдайына бейімделіп, тиесілі міндетін атқарады. Құрылғалы бері Бейбітшілік корпусының 140 мың еріктілері 115 мемлекет халқына көмек көрсетті. 1992 ж. 22 желтоқсанда Вашингтонда Бейбітшілік корпусы мен Қазақстан арасындағы келісімге қол қойылып, Қазақстан жерінде 130 ерікті (1999) білім беру, экономикалық даму, экология және денсаулық сақтау бағдарламалары бойынша жұмыс жүргізді (1999). Бейбітшілік корпусының орталық аппараты, Чикаго, Нью-Йорк, Сан-Фран- циско к-ларында еріктілер жасақтау орталықтары, АҚШ-та 15 жергілікті филиалдары, 87 мемлекетте бөлімшелері бар (1998). Бейбітшілік корпусы - АҚШ Конгресінің шешімімен қаржыландырылатын, президентке жауапты ұйым. Штаб-пәтері Вашингтонда.

## Дереккөздер


Санат: Әскери іс
Азусыз aт, жиексіз тон

**Азусыз aт, жиексіз тон** - дәстүрлі әдет-ғұрып құқығындағы айыптың жеңілдетілген түрі. Айыптың бұл түрі кінәнің жеңіл түрі үшін беріледі. Мұндағы азусыз aт қойды, ал жиексіз тон кездеме түріндегі мата немесе бөз дегенді білдіреді. Бұл айып түрін жиексіз тон кейде астарсыз шапан деп те атайды. Әлеуметтік жағынан төмен ғаріп жандардың намысына тиіп, тәлкек қылғаны үшін де аталған айып түрлері белгіленетіндігін 1865 жылы кіші жүз казақтарында таралған ережеде (бөлім) орын алғандығын Л.Ф. Баллюзек атап көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Бейли миссиясы

**Бейли миссиясы** - Ұлыбританияның Орта Азия халықтарының ұлт-азаттық қозғалысына қаржылай және әскери-дипломатиялық қолдау көрсету мақсатында ұйымдастырған өкілдігі. «Интеллидженс сервис» барлау тобының қызметкері Бейли Фредериктің (1882-1967) есімімен аталған. 1918 ж. 14 тамызда майор Бейли ағылшын әскери-дипломатиялық миссиясының құрамында Ташкентке келеді. Астыртын түрде басмашылар қозгалысымен және 1918 ж. көктемде құрылған Түркістан одағымен тығыз байланыс орнатады. 1918 ж. тамызда осы үйыммен жасалған шартқа сәйкес, большевиктерге қарсы барлық күштер Қарулы көтеріліске жұмылдырылады. Ағылшындар Бейли миссиясы арқылы Түркістан одағына 22 млн. сом несие беріп, қару-жарақпен қамтамасыз етеді. Орта Азия мен Қазақстан Кеңестер үстемдігінен азат етілген жағдайда мұнда Түркістан демократиялық республикасын кұру жоспарланады. Толық тәуелсіздігі жарияланганга дейін бұл республиканың 50 жыл мерзімге Ұлыбританияның протектораты болуы жөнінде келісіледі. Бүкілресейлік төтенше комиссия органдарына белгілі болып қалуына байланысты 1918 ж. қарашадан бастап Бейли жасырынып жүріп жұмыс істеуге мәжбүр болады. 1919 ж. қаңтар айында Ташкентте болған Кеңес өкіметіне қарсы көтеріліс сәтсіз аяқталғаннан кейін ол 1920 жылдың басында Бұхара арқылы Мешхедке (Солтүстік Иран) өтіп кетеді.

## Дереккөздер


Санат: Әскери іс
Азынау

**Азынау**- ұзақ созылған жағымсыз, қалыптан тыс дыбыс. Ежелгі Тәңір дінінің басты өкілі — бақсының қобыз сарындары азынау деп аталған. Қазақтың аспаптық музыкасында «азынау күйлер» деп аталатын сирек кездесетін жанр бар. Сондай-ақ, суық желдің гуілдеп соғуын азынау дейді. Қазақта айғырдың азынауы мен жылқының шұрқырауын, түйенің сарнап бұрқырауын да жамандықтың белгісіне, дәлірек айтсақ, жаугершілік, зілзала, ұрыс болады деп жамандыққа жориды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Бейс

**Бейс** (моңғолша бэйс, бээс) - Манчжурия патшалығындағы лауазым, «аса мәртебелі» төрт шеннің *(ван, бэйл, бэйс, гүн)* бірі. Манчжурия патшасы Энхамгалан халха Ойрат (Жоңғария) жерін бірнеше әкімш. бөліктерге бөліп, оларды басқаратын нояндарга лауазым дәрежесін *(«чин ван, жюы ван, бэйл, бэйс, гүн, засаг)*, ал тайжыларға 4 шен берген. Лауазым дәрежесіне байланысты халқаға вандар, ванга бейіл, оган бейс бағынған. Бейстер ақсүйектерден тағайындалған.

## Дереккөздер


Санат:Лауазымдар
Ай (айрық)

**Ай** сөзі мынадай мағыналарға жатуы мүмкін:

*Ай – айдың аспан сферасындағы белгілі бір нүктесіне қайтып оралуына кететін уақыт аралығы.
*Ай – Жердің табиғи серігі, өзінен жарық шығармайтын Жерге ең жақын аспан денесі.

**Елді мекендер:**
* Ай – Абай облысы Аягөз ауданы, Мыңбұлақ ауылдық округі құрамындағы ауыл.
* ''Ай'' – Абай облысы Аягөз ауданы, Нарын ауылдық округі құрамындағы таратылған ауыл.
Бейтарап аумақ

**Бейтарап аумақ** - халықаралық келісім бойынша соғыс кимылдарын жүргізуге тыйым салынған жер аумағы. Суэц, Панама каналдары, Магеллан бұғазы, Шпицберген топаралы, Антарктида, Ай, т.б. аспан денелері Бейтарап аумақ болып есептеледі. Бейтарап аумақ соғыс өртінің тұтануына белгілі бір дәрежеде шектеу қояды. Бейтарап аумақта әскери күштер орналастырылмайды. 

## Дереккөздер
Александр Сергеевич Гончаров

**Гончаров Александр Сергеевич** (27.03.1959, Алматы - 9.06.1990, Алматы) - көгалдағы хоккейші.

ЕССШ-і (1984). Әлденеше мәрте КСРО-ның (1970-71, 1974, 1980), КСРО халықтары жазғы спартакиадасының (1979, С.Санкт-Петербург, 1983 - Мәскеу), Еуропаның (1982, 1983) ч-ны. КСРО кубогінің (1982-84, 1986- 87), Еур. Ч-ндары кубогінің (1982-83) жеңімпазы.

## Дереккөздер


Санат:27 наурызда туғандар
Санат:1959 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:19 маусымда қайтыс болғандар
Санат:1990 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:КСРО көгалдағы хоккей құрамасының ойыншылары
Санат:КСРО-ның еңбек сіңірген спорт шеберлері
Санат:1980 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының көгалдағы хоккейшілері
Санат:1980 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері
Санат:Динамо Алматы КХК ойыншылары
Санат:Көгалдағы хокейден КСРО чемпиондары
Санат:Көгалдағы хокейден Еуропа чемпиондары
Бекарыстан Амалдықұлы

**Бекарыстан Амалдықұлы** (1765, Қызылорда облысы Қазалы ауданы - 1858, Қарақалпақстан, Мойнақ ауданы ) -  Әлім тайпасының Шекті руынан шыққан би. Ел арасында сакталған аңыз- әңгімелерге қарағанда Жанқожа батыр жорыққа аттанар алдында Бекарыстанға барып, сәлем беріп, ақылдасып отырған. Абылай ханның ұлы Жанғозы сұлтанды жалғыз ауыз сөзбен тоқтатқан шешендігі, түрікмен барымташыларын садақтың жалғыз оғымен сескендірген айбары туралы ел арасында *«Бірауыз сөзбен ханды қайырған, жалғыз оқпен жауды қайырған жайсаңым-ай»* деген қанатты сөз де сақталған. Қызылорда облысының Қазалы ауданында Бекарыстан би атындағы ауыл бар.

Бекарыстан Амангелдіұлы Қоқан, Хиуа бекеттерінің  озбырлығына қарсы шыққан, жарлы-жақыбайларды үнемі қамқорлыққа  алып, күрделі қиын мәселелерді байыппен туралықпен шешіп отырған. Елі ішінде  би атанып, халықына сыйлы болған кісі.

Ел аузында там-тұмдап жеткен бидің сөздері қалған. Оның   Жанғазы сұлтанды бір ауыз сөзбен тоқтатқан, түрікмен елінің барымташыларын садақ оғымен қаймықтырғанын аңыз етіп айтады. «Бір ауыз сөзбен ханды қайтарған, жалғыз оқпен жауды қайтарған Бекарыстай бабаларың болған»,- деп отырады көнекөз қариялар.

Қазақ халқының тәуелсіздігі жолында күрескен би Бекарыстанға бір ауылдың аты беріліп, баба ескерткіші тұрылған. Би Қарақалпақстанның Аралмен шектескен «Мойнақ» ауданы жеріндегі «Томпақ ата» қорымына жерленген.

Мұрағат құжаттарында 1853 жылы Бекарыстан Амалдыковтың (Амандыков) Кішкене Шекті руынын Асан бөлімінің Матығұл аталығынан тарайтын және ол кісінің  жасының 68-де екені көрсетілген. Би туралы ауызша айтылған деректер мен жазбаша жазылғадар сәйкес келіп тұр. Жайлауы Арал бекінісі мен Қызылқұмда, қыстауы Қосаралда болған. Өзінен үлкендердің айтқанын бұлжытпай орындайтын кісі екен. Екінші бір құжатта бидің 1856 жылы 2 қыркүйекте 20 сом күміс ақшаны сыйға алғаны жазылады.

## Дереккөздер


Санат:1765 жылы туғандар
Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:1858 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ би-шешендері
Бекбауыл Өтегенұлы

**Бекбауыл Өтегенұлы** (1788, Қызылорда облысы Арал ауданы - шамамен 1874, Хиуа) - би. Әлімұлы тайпасының Кішкене Шекті руынан шыққан.

Ел бірлігі мен татулығын сақтауға күш салған. Сондай-ақ, ол өзінің ұлы - Құлбарақ батырмен бірге Жанғожа бастаған Хиуа мен Қоқанн хандықтарының езгісіне қарсы күреске және Ресей отаршылдығына карсы көтеріліске қатысқан. Хиуа ханы алдына барып, елдің талап-тілегін жеткізген. Оны Хиуа ханы у бергізіп өлтірткен.

Қызылорда облысының Арал ауданында Бекбауыл атында елді мекен бар.

## Дереккөздер

Санат:1788 жылы туғандар
Санат:Арал ауданында туғандар
Санат:1874 жылы қайтыс болғандар
Санат:Хиуада қайтыс болғандар
Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстар қатысушылары
Бекболат Екешұлы мен Байдәулет Бөріұлы елшілігі

**Бекболат Екешұлы мен Байдәулет Бөріұлы елшілігі** - Қайып ханның 1716 ж. қыркүйекте Сібір генерал-губернаторы М.П. Гагаринге жіберген елшілігі. Хан бұл елшілікке өзінің Ресеймен бейбіт қарым-қатынаста болуды, жоңғарларға қарсы бірлесіп күресу жөніндегі келісімге келуді қалайтынын Тобылдағы Ресей өкіметі органдарына жеткізуді тапсырды. Сонымен бірге елшілік Қайып ханның екі ел арасындағы қарым-қатынасқа нұқсан келтіретін жағдайларды болдырмауға тырысатынын, Қазақ Ордасының Ресеймен саудасаттық жасауға мүдделі екендігін жеткізді. Бұл елшілікке жауап ретінде Гагарин 1716 ж. қазанда тобылдық бояр Н.Белоусов бастаған Ресей елшілігін Қайып хан ордасына жіберді.

## Дереккөздер


Санат: Әскери іс
Санат:Қазақстан-Ресей қарым-қатынасы
Динамо (көгалдағы хоккей, Алматы)

**"Динамо"** — көгалдағы хоккейден Қазақстандағы, КСРО-дағы күшті клубтардың бірі. Допты хоккейден Еуропа чемпиондар кубогында топ жарған КСРО-дағы жалғыз клуб.

КСРО чемпионатында 612 ойын өткізіп, 421 рет жеңіске жетті, 134 рет тең түсті. Доп саны: 1510:386

## Жетістіктері

* КСРО-ның 18 дүркін чемпионы
* КСРО-ның 4 дүркін күміс жүлдегері
* КСРО-ның бес дүркін кубок иегері
* Еуропа чемпионлар кубогы 1982, 1983
* Ресей қола жүлдегері:1994

## Жаттықтырушылары

* Эдуард Фердинандович Айрих —  (1969—1988).
* Борис Прокопьевич Казанцев — (1989—1990).
* Михаил Иванович Ничепуренко — (1990—1991, 1993—1994).
* Фарид Нургалиевич Зигангиров — (1991—1992).

## Атақты ойыншылары

* Азизов, Миннеула Зинятович (1974—1984), қақпашы
* Айрапетян, Сос Дереникович (1981—1987), 
* Алексеев, Владимир Николаевич (1969, 1973—1977)
* Апельганец, Юрий Яковлевич (1980—1992)
* Атанов, Игорь Викторович (1983—1988)
* Қайырбайұлы Аутәліпов (1983—1988)
* Басенко, Дмитрий Викторович (1989—1991)
* Мұрат Жетпекұлы Жексенбеков (1971—1992)
* Берікқазы Төлеубекұлы Сексенбаев (1988—1992)

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан көгалдағы хоккей клубтары
Санат:Алфавит бойынша көгалдағы хоккей клубтары
Санат:КСРО көгалдағы хоккей клубтары
Санат:1969 жылы құрылған көгалдағы хоккей клубтары
Серікқазы Бекбосынов

**Бекбосынов Серікқазы** (21.9.1925, Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданы - 22.3.1977, Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданы) - екінші дүниежүзілік соғыс|екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, аға сержант. Қазақ. Соғыстың алдында кеңшарда жұмысшы болды. Кеңес әскері қатарына 1943 жылдың қаңтарында шақырылып, 7-армияға қарасты 99-гвардиялық атқыштар дивизиясының құрамында Ұлы Отан соғысына қатысты. 1944 ж. 21 маусымда 300-атқыштар полкінің алдына Свирь өзенінен өтіп (Ресей, Ленинград облысы Лодеймое Поле қ. аумағында), оң жағалаудағы күшті бекініс позициясынан дұшпанды қуып шығу міндеті жүктелді. Тапсырманы орындауға іріктеліп алынған батыл да батыр 12 I гвардияшылардың арасында Бекбосынов та болды. Өзеннің арғы бетінде орналасқан финдер жауынгерлерге минометтен, артиллериядан оқ жаудырды. Арғы жағаға алғашкылардың қатарында жеткен Бекбосынов қоян-қолтық айқасқа кірісіп кетті. Көп кешікпей ержүрек жауынгерлер шагын плацдармга ие болды. Жаудың 7 қарсы шабуылын тойтара отырып, өздері басып алған жерді қорғап қалды. Осы ұрыстарда көрсеткен ерлігі мен қаһармандыгы үшін КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Бекбосыновқа Кеңес Одағының Батыры  атағы берілді (21.7.1944). Соғыстан кейін Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданы Шалабай ауылында тұрып, сонда еңбек етті. Туған ауылында оның құрметіне ескерткіш, ал Лодейное Поле қаласында 12 адамға арналған монумент орнатылған. Ленин, «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:Қазақ батырлары
Бекежан Айбекұлы

**Бекежан Айбекұлы** (1667, Ақтөбе өңірі, Мұғалжар тауы маңы - 1730) - батыр.

«Қыз Жібек» жырындағы Бекежанның прототипі. Сүрмерген садақшы, «қылыштың перісі» атанған. Ел арасында оның ерлігін баяндайтын көптеген жырлар сақталған. Алғашқы әйелі - башқұрт мырзасы Құрамыстың қызы Салиха. Одан туған Қайрақ Бекежанұлы, Байрақ Бекежанұлы, Тайлақ Бекежанұлы деген үш ұлы да танымал батырлар. Тайлақ Аңырақай шайқасында Кіші жүз жасагын бастаса, Байрақ пен Қайрақ - мыңбасы болған. Бекежан батырдың дүниеден озуы жайында екі түрлі дерек бар: бірінде, 45 жасында соғыста алған жарақаттан қайтыс болды десе, екіншісінде түрікмендермен болған соғыста мерт болды делінеді. Бекежан мен оның ұлдарының қабірлері Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданы Шідерті өзені бойындағы Тайлақ қорымында. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақ батырлары
Жасөспірімдер арасындағы әлем біріншіліктері

Жасөспірімдер арасындағы әлем біріншіліктері, халықар. Допты хоккей бірлестігінің 1979 ж. 29 қаңтарда өткен конгресінде жасы 17-ге толмаған жасөспірімдер арасында өткізілетін болып шешім қабылданды. Мұндай біріншіліктеріне тек қана халықар. Бірлестікке мүше елдердің командалары ғана қатысатын болып белгіленеді. Бірінші жарыс 1979 ж. наурыз айында Финляндияда өтті. 

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Бекет Серкебайұлы

**Бекет Серкебайұлы** (туған-өлген жылы белгісіз) — Есет Көтібарұлы бастаған Кіші жүз қазақтары көтерілісіне (1855–1858) катысқан батыр. XIX ғасырда өмір сүрген қаһарман елінің еркіндігі үшін күресіп, Ресей отаршыларына қолдау көрсеткен Арыстан төрені өлтіруге қатысып, жазалы болды. Көтеріліс жеңіліс тапқан соң ел арасынан жаңадан жасақ жинап жүрген кезінде Шернияз деген досының опасыздығынан түрмеге түсіп, Сібірге айдалып, жер аударды. Артынан анасы мен жары іздеп барып, солардың көмегімен түрмеден қашып шығады. Елге келген соң, жауларынан өш алады. Бекет батырға байланысты ерлік пен елдікті, азаттық пен адалдықты өсиет ететін «Бекет батыр» атты дастан жазылған. Тарихи  жыр үлгісінде жазылған бұл дастанның бірнеше үлгісі бар. Дастанды  фольклоршы, әрі этнограф Әубәкір Ахметжанұлы Диваев жинап, 1922 жылы "Бекет батыр" деген атпен бастырады. Қазақ театрын зерттеуші, халық әртісі Нина Павловна Анненкова-Бернар "Бекет Батыр" атты шағын пьеса жазып, 1922 жылы Орныбор театрында қояды. Сонымен қатар, академик-жазушы Мұхтар Әуезов те 1940 жылы "Бекет" атты пьеса жазады. Ал Әлихан Бөкейханов Бекет Серкебайұлының өмірі мен дастан жайын зерттеп, 1923 жылы "Батыр Бекет" деген мақала жариялайды. 

## Дереккөздер


Санат:Қазақ батырлары
Ай керек (ұлттық ойын)

**Ай керек** - топтасып, ұжымдасып ойнайтын балалар ойынының атауы. Бұл ойынды ойнаушылар екі топқа бөлініп, әр топ өз іштерінен бір-бір топ басшысын сайлайды. Олар аралықтарына 15-20 қадам мөлшерде бір-бірлеріне қарама-қарсы сап түзеп, қол ұстасып тұрады. Сол кезде бір қолына ақ, бір қолына кара тас немесе екі түрлі түйме жасырған бір бала ортаға шығып, екі топтың топ басшыларынан:

- Бір қолымда ақ, бір қолымда қара тac бар, ақ тасты тауып алған топ ойын бастайды. Қане, қайсы қолымдағыны қайсысың аласыңдар? - деп сұрайды. Ақ тасты тапқан жақ ойын бастайды. Алдымен ойын бастаған топ:

 *Ай керек-ау, ай керек, 
 *Айдың жүзі дөңгелек. 
 *Күш-қайраты тым ерек, 
 *Шепті бұзар ер керек, 
— деп әндетеді. Оған екінші топтағылар: 

 *Ай керек-ау, ай керек, 
 *Айдың жүзі дөңгелек. 
 *Күш-қайраты тым ерек, 
 *Мұнда бізден кім керек?!
- деп жауап қайырады. Сонда алғаш ойын бастаған топтағылар:

 *Ай керек-ау, ай керек, 
 *Айдың жүзі дөңгелек. 
 *Күш-қайраты тым ерек, 
 *Сізден бізге Пэлен керек! 
- деп қарсы топтағы өздері қалаған біреудің атын атайды. Аты аталған адам өз тобынан шығып, қарсы топқа қарап тұрып:

 *Ай керек-ау, ай керек, 
 *Айдың жүзі дөңгелек. 
 *Өз тобымнан тез шықтым, 
 *Шеп бұзуга мен шықтым! 
- деп екпіндете жүгіріп барып, қарсы жақтың қол ұстасып тұрған осалдау бір тұсынан жарып өтпек болады. Егер ол сол екпінімен топты жарып өтіп кетсе, сол топтағы өзі таңдаған бір адамды өз тобына әкеліп қосады. Ал жарып өте алмаса, өзі сол топта қалып қояды. Осыдан соң кезегі екінші топқа өтеді. Сөйтіп, ойын екі жақтың бір жағында бір адам қалғанға дейін жалғаса береді. Ай кере ойынында балаларда шапшаңдық, жүйріктік, өлең-жыр айту, бәсеке бірлік, батылдыққа үйрену тәрізді дағдылар мен қасиеттер қалыптасады. Ай керек деп аталатын ойынның шарттары мен ретін айгөлек, ақ серек, көк серек деп аталатын ойындарга өте ұқсас, соның бір нұсқасы деп қарауға болады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ай қоралану

**Ай қоралану** - толған Айдың қызыларайланып мұнартуы. Айға қарап ауа райын болжаушылар Ай қораланса, күн суытудың белгісі деп жориды. Жылы маусымда, жаздың соңы мен күздің басында Айдың қоралануы алдағы қыстың қалыпты болатындығының белгісіне саналған. Сондықтан «*Ай қораланса айырыңды сайла, Күн қораланса күрегіңді сайла*» деген.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ай сырға

**Ай сырға** - ою-өрнекті, бірақ салпыншақсыз болып келетін жарты ай бейнелі бағалы металдан жасалған сырға түрі.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ай түйреуіш

**Ай түйреуіш** - жаңа туған ай пішінінде жасалган, үстіне көз қондырылып, өрнектер салынып әшекейленген түйреуіш түрі.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Айбалта сырға

**Айбалта сырға** - ертедегі соғыс қаруының бірі - айбалтаға ұқсатып жасалған сырға түрі. Алақаны айбалта пішінінде жасалады да оның жоғарғы жағының орта тұсына тойнақ орнатылып, оған құлақтың сырғалығындағы тесікке кигізелетін ілгек бау орнатылады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология