open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Агафангел Ефимович Крымский

**Крымский Агафангел Ефимович** () (15.1.1871, Владимир-Волынский – 25.1.1942, Қостанай қаласы) – шығыстанушы ғалым, тарихшы, филолог, Украина ғылым академиясының академигі (1918), Украинаның еңбегін сіңірген ғылым қайраткері (1940). Мұғалімнің отбасында дүниеге келген. 1892 ж. Мәскеудегі Шығыстану институтын, 1896 ж. ММУ-дың тарих-филология факультетін бітірді. 1896 – 98 ж. Сирия мен Ливан халқының тарихы мен тілін зерттеген. 1898 – 1918 ж. Шығыстану институтының араб тілі мен мұсылман шығысы тарихы кафедрасында оқытушы (1900 жылдан профессоры) болды. Сондай-ақ осы жылдары парсы және түркі тілдерінен сабақ берді. 1901 ж. Мәскеу археологияның қоғамы жанындағы шығыс комиссиясының хатшысы болды. 1918 – 41 ж. Киевте қызметте, Украина ғылым академиясының негізін салушылардың бірі болды. Крымский – араб, парсы, түркі, украин халықтары мен әдебиеттері туралы көптеген еңбектер жазған. 1893 жылдан Брокгауз-Ефрон және Гранат энциклопедиясының Таяу Шығысқа қатысты мақалалардың түгелге дерлігін Крымский жазып шықты. Көркем шығармалармен де шұғылданды (“Андрей Лаговский”, роман, 1905; “Повестер мен әңгімелер”, 1895, тағы басқа). Крымский араб, парсы, түркі тілдерінде жазған авторлардың (Антара әл-Мағри, Омар їайям, Сағди, Хафиз) шығармаларын және “Шаїнаманың” үзінділерін орыс тіліне, сондай-ақ Т.Г. Шевченконың шығармаларын түркі тіліне аударған. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.

## Шығырмалар
#История Турции и ее литературы, т. 1 – 2, М., 1910 – 16; 
#Древнекиевский говор, СПб., 1906; 
#История арабов и арабской литературы светский и духовной, ч. 1 – 3, М., 1911 – 13; 
#История мусульманства, ч. 1 – 3, М., 1903 – 04; 
#История новой арабской литературы, М., 1971. 

## Сілтемелер
* [«Первый украинский востоковед»](http://www.cidct.org.ua/ru/Avdet/1-4(00)/42.html)  — сайттағы бап Қырым татарларының ақпараттар орталыү және құжаттамалары  
* бет 15 қаңтардағы Агафангел Крымский туралы міна сайтта білеаласіз «День в истории глазами филателиста» 
* Биобиблиографический словарь репрессированных востоковедов «Люди и судьбы»

## Дереккөздер


Санат:Тарихшылар
Азия ішкі сулары

**Азия ішкі сулары.** Кавказ, Памир, Тянь-Шань, Гималай, Қарақорым, Гиндукуш, т.б. тауларда мұздықтар таралған (жалпы ауданы 120 мың км²). Мұздықтар өзендердің толығуына аса маңызды орын алады. Құрлықтың ішкі суларының 60%-ы сыртқы, 40%-ы ішкі тұйық алапқа орналасқан. 
;Солтүстік мұзды мұхитқа:
:Объ, Енисей, Лена, Яна, Индигирка, Колыма, Тынық мұхитқа Амур, Хуанхе (Сары өзен), Янцзы (Көгілдір өзен), Меконг, Үнді мұхитына Брахмапутра, Ганг, Инд, Шатт-әл-Араб өзендері құяды.

### Ішкі тұйық алаптағы өзендердің ең ірілері:
*Еділ
*Кура
*Әмудария
*Жайық
*Сырдария
*Іле.
Экваторлық белдеудегі өзендердің суы жыл бойы мол болады. Шығыс және Оңтүстік Азия өзендері теңіздік жаңбырға байланысты бүкіл жаз бойы тасиды. Жерортатеңіздік Батыс Азия өзендерінің суы қыста молаяды. Ішкі тұйық алаптың биік тау басындағы қар мен мұздан бастау алатын өзендер жазда қатты тасиды. Құрлықтың *ірі өзендері* жол қатынасына және жер суаруға ежелгі заманнан бері пайдаланылып келеді. ' 
**Азияда көл көп. Ең ірілері – Каспий мен Арал теңіздері.** 
Тектоникалық ойыстарда Байкал, Зайсан, Ыстықкөл, Өлі теңіз, Хубсугул, Кукунор, Алтынкөл орналасқан.

Биік таулы аймақтарда мұздық әрекетінен пайда болған ұсақ көлдер бар. Жанартау әрекетіне байланысты көлдер Камчаткада және Тынық мұхит жағалауындағы аралдарда, карст көлдері Загрос таулары мен Орталық Азия таулы қыраттарында, термокарст көлдері Сібірде көп. Шөлді белдемдегі көлдер әдетте тұзды болып келеді.
**Азияның ең ірі өзендері:**
* Еділ өзені,

* Іле өзені,

* Кура өзені,

* 'Сырдария өзені,

## Дереккөздер
Ғалым Бекенұлы Шериязданов

**Шериязданов Ғалым Бекенұлы** (4.7.1945 жылы туған, Алматы облысы Ескелді ауданы Жастар ауылы) – физика-математика ғылымының докторы (1994), профессор (1995). Қазақстан Республикасы Жаратылыстану ғылым академиясының академигі (1995). Киев мемлекеттік университетін (1970) және аспирантурасын бітірген. ҚазМУ-да (1971–1978, қазіргі ҚазҰУ) аға оқытушы, доцент (1978–1993), профессор (1993–2000), ҚазҰУ-дың жанындағы Мұғалімдер білімін жетілдіру институтының директоры, декан (1980–1996) болып жұмыс істеді. 2000 жылдан профессор қызметінде. 1992 жылы *«Плоские магнитогидродинамические струйные течения в спутном потоке в поперечном магнитном поле»* тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 110-нан астам ғылыми жарияланым, 1 монография, 5 оқу құралының авторы.

## Дереккөздер:


Санат:1945 жылы туғандар
Текстолит

**Текстолит** (лат. *textus* – мата және грекше *lіthos* – тас) — табиғи талшық (негізінен мақта) пен фенолды немесе крезол-формальдегидті шайырлар түріндегі полимерлік байланыстырушыдан құралатын қабатты материал. Текстолит шынылы маталардың негізінде жасалған – шынытекстолит, асбест маталардың негізінде дайындалған – асботекстолит, мақтауылы қағазды маталардың негізінде жасалған (мысалы, бөз, миткаль, бельтинг, шифон), жасанды және синтетикалық органикалық талшықтардан құралған текстолиттер деп ажыратылады. Беймата материалдар да текстолиттің толықтырушысы бола алады. 

Текстолиттің механикалық (тығыздығы 1,3–1,4 103 кг/м3, Бринелль шкаласы бойынша қаттылығы 20 – 40 кг/мм2, беріктілік шегі 1300 – 1700 кг/см2, т.б.) және диэлектрлік қасиеттері жоғары, органикалық еріткіштер мен ылғалды орталарға төзімді әрі механикалық өңдеуге икемді болады. Текстолит электр мәшинелері мен аппараттарында оқшаулағыш материал ретінде, металл емес бөлшектер (шусыз тісті дөңгелек, мойынтірек астары, т.б.) жасау үшін пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Материалдар
Есенгелді Өсербайұлы Қуандықов

thumb|right|200px|Есенгелді Өсербайұлы Қуандықов
**Есенгелді Өсербайұлы Қуандықов** (25.5.1949 ж.т., Өзбекстан, Наманган қ.) – медицина ғылымдарының докторы (1990), профессор (2004), ҚР Білім беру ісінің үздігі (2009).

## Дереккөздер
* Алматы мемлекеттік медицина институты (1972, қазіргі Қазақ ұлттық  медицина университеті) бітірген. 
* Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) мемлекеттік  медицина институты (1972–73) мен Мәскеу қаласындағы КСРО Мед. ғылым академиясының медицина генетика институтының (1973–75) аспирантурасында оқыған.
* Алматы мемлекеттік медицина институттында ассистент (1975–76)
* Қазақстан Денсаулық сақтау мин-лігінің Акушерлік, гинекология және перинатология ғылым-зерттеу институтында лаборатория меңгерушісі (1976–92), ғылым жұмыстар жөніндегі институт директорының орынбасары (1989–90)
* Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік медицина академиясында кафедра меңгерушісі (1992–98), ғыл. (1994–96) және оқу (1996–2000) ісі жөніндегі проректоры
* Дүниежүзілік өркениет университетінің проректоры (2000–01) қызметтерін атқарды.
* 2001 жылдан Қазақ ұлттық медицина университеттінде кафедра меңгерушісі (ун-ттің оқу және тәрбие ісі жөніндегі проректоры, 2005–06).
* Қазіргі кезде С.Ж.Асфендияров атындағы қазақ ұлттық медицина университетінде жемісті еңбек етуде.

## Ғылыми еңбектері
* 1990 ж. «Генетико-демографические процессы и показатели нарушений репродуктивной функции в городских популяциях Казахской ССР» деген тақырыпта доктор диссертация қорғады.
* 60-тан астам ғылым жарияланымның, оның ішінде қазақ және орыс тілдерінде жазылған 5 оқулықтың авторы.

## Марапаттары
«Құрмет Белгісі» орденімен (1986) марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:25 мамырда туғандар
Санат:1949 жылы туғандар
Санат:Наманғанда туғандар
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті түлектері
Санат:Санкт-Петербург мемлекеттік медицина институты түлектері
Санат:КСРО Медицина ғылымдары академиясының медицина генетика институты түлектері
Санат:Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік фармацевтика академиясы оқытушлырапы
Санат:Дүниежүзілік өркениет университеті оқытушылары
Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті оқытушылары
Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университетінің профессорлары
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Покровка

**Қазақстан:**

* Покровка – Ақмола облысы Атбасар ауданындағы ауыл.
* Покровка – Ақтөбе облысы Мәртөк ауданындағы ауыл.
* Покровка – Алматы облысы Іле ауданындағы Кенен Әзірбаев ауылының бұрынғы атауы.
* Покровка – Қостанай облысы Денисов ауданындағы ауыл.
* Покровка – Павлодар облысы Тереңкөл ауданындағы ауыл.
* Покровка – Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы ауыл.
* Покровка – Солтүстік Қазақстан облысы Мамлют ауданындағы ауыл.

**Башқұртстан:**

* Покровка – Башқұртстанның Әбзелил ауданындағы ауыл.
* Покровка – Башқұртстанның Благовещен ауданындағы ауыл.
* Покровка – Башқұртстанның Иглин ауданындағы ауыл.
* Покровка – Башқұртстанның Стерлибашев ауданындағы ауыл.
* Покровка – Башқұртстанның Федор ауданындағы ауыл.
* Покровка – Башқұртстанның Уфим ауданындағы ауыл.

**Қырғызстан:**

* Покровка – Талас облысының  Манас ауданындағы айыл, аудан орталығы.

Санат:Айрық беттер
Марк Моисеевич Бейлинсон

**Марк Моисеевич Бейлинсон** (10.6.1932 жылы туған, Беларусь, Витебск қаласы) – физик, география ғылым докторы (1989), профессор (1993), Қазақ КСР-інің (1977) және КСРО (1979) Халық ағарту ісінің үздігі. Қазақ мемл. пед. ин-тын (1957) бітірген соң осы ин-тта доцент (1967), деканның орынбасары (1969) болды. 1989 жылдан кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. 1987 ж. «Формирование и разрушение ледяного покрова на водотоках и водоемах аридных зон» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. Б. 2 монографияның және 160-тан астам ғыл. еңбектің авторы. 

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Ішірткі

thumb|200px| alt=A.

**Ішірткі** – науқас адамдардың дертіне шипа болу үшін молдалар жазып беретін дұғалық. Ішірткіде Құранның белгілі бір аят, сүрелері қағазға немесе ыдысқа жазылып, науқас оны суға езіп ішеді. Белгілі бір ас, тағам түрлеріне немесе суға да дұға оқылып, үшкіріліп, Ішірткі ретінде ұсынылуы мүмкін. Дәстүрлі қазақ қоғамында Ішірткі дін жолында жүрген, тақуа, ғұла-ма, аузы дуалы адам тарапынан жазылса дертке шипа, жанға дәру болады деген сенім қалыптасқан.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Шефер Лев Базилевич

**Шефер Лев Базилевич** (17.5.1927 жылы туған, Украина, Киев қаласы) – медицина ғылымының докторы (1972), профессор (1974). Киев медициналық институтын бітірген (1951). Шығыс Қазақстан облысында балаларға арналған Туберкулез санаторийінің бас дәрігері (1951–1956), Қазақ туберкулез ғылыми-зерттеу институтында лаборатория меңгерушісі (1957–1963); 1963 жылдан ұйымдастыру-әдістемелік бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарды. Ғылыми еңбектері фтизиатрия мәселелеріне арналған.

## Дереккөздер:
Дебет

**Дебет** (лат. *debet* – ол борышты) – бухгалтерлік есепшоттарының сол жақтағы бөлігі. Бухгалтердің есеп шоттарында шаруашылық операциялары екі қайтара жазу тәсілімен тіркеледі‚ бұл орайда олардың әрқайсысының сомасы бір мезгілде екі шот бойынша – бірінің дебеті‚ екіншісінің кредиті бойынша жазылады. Актив шоттарда дебет бойынша басқа кәсіпорындар мен жекелеген тұлғалардың осы кәсіпорынға берешегі‚ яғни дебиторлық берешек дейтін көрсетіледі. Дебеттік қалдық актив және актив-пассив шоттарда болады.

Ақшаның, тауар-материалдық құндылықтардың‚ т.б. қозғалысының жай-күйін тіркеу үшін пайдаланылатын шоттардың дебетнде әр айдың басында осы құндылықтардың бар-жоғы және ай бойына келіп түсуі көрсетіледі. Қаражат көздерінің жай-күйін және түсуін тіркеуге пайдаланылатын шоттардың дебетінде осы көздердің азаюын туғызатын операциялар көрсетіледі. Бухгалтерлік есепте әрбір операция екі рет: бір шоттың дебетінде және екінші шоттың кредитінде жүргізіледі. Активте дебет көбеюді, ал пассивте – азаюды білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Азия климаты

**Азия климаты.** Азия Cолтүстік жарты шардың барлық климаттық белдеулерін алып жатыр. Көп жерінде, әсіресе ішкі аудандарда, континенттік климат басым. Оңтүстігі мен шығысында климат муссонды. Батыс, Орта, Орталық Азия жазықтарына шөл және шөлейт климат тән. Биік тау қыраттары мен тау бастарын суық шөл климаты алып жатыр. Малакка түбегі мен Үлкен Зонд аралдарының климаты экваторлық.

Қыста ең төмен температура солтүстік-шығыс Сібірде байқалады. Верхоян жотасы мен Оймяконда қаңтар айының орташа температурасы –500С, кейде ең төмен температура –700С-қа дейін жетеді. Экваторлық өңірде қаңтардың орташа температурасы 25ӘС-қа дейін өседі. Жазғы температура ендікке байланысты өзгеріп отырады. Шілденің орташа температурасы тундраның оңтүстік шекарасында 10ӘС, ал 55Ә – 600С солтүстік ендіктерде 200С, тропиктік, экваторлық белдеулерде 25 – 280С-қа дейін жетеді.

Азияның оңтүстік, оңтүстік-шығыс шеткі аймақтары өте ылғалды келеді. Гималайдың оңтүстік етегіндегі Черрапунджи өңірінде жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 12665 мм (Жер шарындағы ең ылғалды аудан). Экваторлық белдеуде жылына 2000 мм жауын-шашын түседі. Субэкваторлық белдеудегі таудың ық жақ беткейлерінде ылғал мөлшері күрт азайып, 1000 мм-ден аспайды. Ал климаты субтропикті және қоңыржай теңізді аймақтарда 600 – 1000 мм, Сібірдің басым көпшілік жерінде 300 – 500 мм, тундрада 150 – 200 мм, Алдыңғы, Орта және Орталық Азия шөлдерінде 100 – 150 мм, кей жерлерде одан да аз болады.

## Дереккөздер


Санат:Азия географиясы
Қуанғали Қуатбаев

**Қуанғали Қуатбаев** (14.10. 1931, Атырау облысы Жылыой ауданы Қарағай мешіт а. – 11.4.2002, Алматы қала) – құрылыс инженері, технология ғылымдарының докторы (1983), профессоры (1984). Қазақ КСР-інің еңбек сің. құрылысшысы (1981).

Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) технологиялық университетін бітірген (1954). Қазақстан ғылым академиясының Құрылыс және құрылыс материалдары ғылыми зерттеу институтында (1954–62), Алматы құрылыс материалдары ғылыми зерттеу және жобалау институтында кіші, аға ғыл. қызметкер, лаборатория меңгерушісі, т.б. (1962–2002) қызметтер атқарды. Негізгі ғылым еңбектері силикат пен құрылыс материалдарының хим. технологиясына арналған. 500-ден астам ғылым жарияланым мен 10 монографияның авторы. 100-ге жуық авторлық куәліктің иегері. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған.

Қуатбаевтың ғылыми ұсыныстары Ақтөбе, Астана, Қостанай, Орал, Семей, Павлодар, Теміртау, Иваново (Қырғызстан), Жызақ (Өзбекстан) және Қиыр Шығыс (Ресей) зауыттарындағы силикат материалдарына енгізілді. Оның еңбектері ағылшын, неміс, венгр, румын тілдерінде жарияланды. Қуатбаевтың тікелей араласуымен құрылысқа қатысты 35 нормативтік құжат әзірленді.

## Шығармалары
* Тайны искусственных камней, А.-А., 1982 (соавт.);
* Әрлеу, жылу мен су оқшаулайтын материалдар технологиясының негізі, А.-А., 1997 (телавт.);
* Современное состояние и перспективы производства ячеистого бетона в Казахстане, А., 1998 (соавт.).

## Дереккөздер


Санат:1931 жылы туғандар
Санат:Атырау облысында туғандар
Санат:2002 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан құрылысшылары
Әбдімұса Мұратұлы Қуатбеков

**Қуатбеков Әбдімұса Мұратұлы** (4.6.1942 ж.т., Түркістан облысы Арыс ауданы) – химия ғылымдарының докторы (1995), профессоры (1996).

ҚР Жаратылыстану (1996) және Ресей пед. және психол. ғылымдар академияларының (1998) акад. Ташкент мемлекеттік университетін (1960) және Қазақстан ғылым академиясының Хим. ғылымдары институтының аспирантурасын (1968) бітірген.

Қазақ химия-технология институтында (қазіргі Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті) оқытушы (1966–68),

Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технол. институтында доцент (1971–78),

Қарағанды мемлекеттік университетінің Жезқазған бөлімшесінде кафедра меңгерушісі (1978–86),

Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі (1996–2001) қызметтерін атқарды.

2001 жылдан Қазақ-Өзбек инжинерия-гуманитария университетінің ректоры.

П.Капица атынд. халықараралық сыйл. лауреаты (1996).

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Санат:Арыста туғандар
Санат:Химия ғылымдарының докторлары
Санат:4 маусымда туғандар
Санат:1942 жылы туғандар
Дебитор

**Дебитор** (лат. debіtor – борышқор)  – 1) кәсіпорынға (ұйымға‚ мекемеге немесе азаматқа) берешегі бар жеке немесе заңды тұлға. Мысалы‚ жөнелтілген материалдық құндылықтар немесе орындалған жұмыстар үшін берешегі бар сатып алушылар‚ өздеріне берілген аванс үшін жеткізушілер мен мердігерлер‚ өздеріне төленген коммуналдық қызметтер ақысы үшін қызметшілер‚ коммерциялық несие алған кәсіпорын‚ аванс алған қызметкер‚ есеп беретін адам‚ тауар-материалдық құндылықтары кем шыққан материалдық жауапты адам дебитор болуы мүмкін; 2) бухгалтерлік есепте – ұйымның алдында ақшалай берешегі бар заңды немесе жеке тұлғалар. Айталық тауар алған немесе қызмет көрсетілген, бірақ ақысын төлемеген сатып алушылар, іссапар шығынына жұмсауға алғытөлем алған, бірақ бухгалтерияға есебін бермеген ұйым қызметкерлері дебиторға жатады. 

## Дереккөздер


Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Қуатбеков Махамбет

**Қуатбеков Махамбет** (1941 ж.т., Түркістан облысы Отырар ауданы Темір ст.) – химия ғылым докторы (1993). 
ҚР Инженерия академиясының акад. (1994), Нью-Йорк ғылым академиясының мүшесі (1995). Алматы энергетика және байланыс институты мен Мәскеу машина жасау институттының аспирантурасын (1963) бітірген. 200-ден астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Шағылыстыру

**Шағылыстыру** — күйлеген аналық малды аталық малмен табиғи және қолдан ұрықтандыру әдістері. Мал организмі толысқан кезде айғыр мен бие 3 жасында, бұқа мен қашар 15 — 18 айлығында, қошқар мен тұсақ 12 — 18 айлығында, қабан мен мегежін 10 — 12 айлығында тұңғыш рет шағылысқа қосылады. Малдың түлігіне, өнімнің түріне, жергілікті жағдайға , табынның құрамы мен мал санына қарай еркін аулада, үйірде, топта, кластық, қолдан Шағылыстыру әдістері қолданылады. Еркін Шағылыстыруда аталық мал үнемі табында, үйірде немесе отарда болады. Бұл аналық малдың жыныстық қабілетіне әсер етіп, күйлеуін тездетеді, әрі қысыр қалуы өте сирек кездеседі. 50 сиырға бір бұқа жіберіледі. Бірақ, бұл әдіс ірі табындарда есеп жүргізу және мал тұқымын асылдандыру жұмысын қиындатады, бұқа тез ариды. Аулада Шағылыстыру тәсілінде базда немесе аулада бір топ биеге асыл тұқымды айғыр қосады. Бірақ биелер мен айғырда таға болмауы тиіс. Ауладағы сиырлар мен қашарларға бұқа жазда екі рет — өріске шығарар алдында және өрістен келген соң, ал қыста малды серуенге шығарғанда қосылады. Үйірде Шағылыстыру жылқыны табында баққанда қолданылады. Мұнда айғыр үнемі үйірде болады. Топта Шағылыстыру тәсілі қой шағылыстырунда қолданылады, бұл үйірде Шағылыстыру тәсіліне ұқсас. Кластық Шағылыстыру тәсілі қой шағылыстырунда қолданылады, мұнда отардағы қой класқа бөлінеді де, оған қошқар таңдалады. Қолдан Шағылыстыру тәсілінде аталық малға жұп таңдауға, төлдеу есебін дұрыс жүргізуге малды дәрігерлік тексеруден өткізуге мүмкіндік береді. Оның кемшілігі — аналық малдың күйлегенін, әсіресе қыста дәл анықтау қиын.
## Сілтемелер
*Жыныстық қатынас
*Көбею
*Жануарлар
## Дереккөздер


Санат:Зоология
Шешенқара корунд кен орны

**Шешенқара корунд кен орны** - Жамбыл облысы Мойынты темір жол станциясынан оңтүстік-шығысқа қарай 20 км жерде орналасқан. Кен орнын 1931 жылы Н.И.Слепухин ашып, В.С.Малявкин, И.И.Деонисяк, Т.А.Ахметбеков зерттеген.

## Геологиялық құрылымы

Кен девон кезеңі турне шоғырының кварцты альбитофирі мен оның туфы бойынша түзілген туынды кварцитпен байланысқан. Туынды кварциттің ауданы 2 км2. Ол шығысында ортаңғы тас көмір интрузивті кешенінің гранитімен және төменгі тас көмір гранодиоритімен жапсарласқан.

## Құрамы, минералдануы
Шешенқара массивінің құрамында серицитті, андалузитті, корундты, кварц-гематитті, монокварцты, серицит-алунитті және каолинитті туынды кварциттер бөлінеді. Корундты кварцит массивтің солтүстік, шығыс және оңтүстік беткейлерінде дамыған. Корундты минералдану желішікті-секпілді, корундтың мөлшері 5–10%, кейде ұсақ желі тәрізді және линза сияқты денелер кездеседі. Олардағы корунд мөлшері 70%. Барлығы 8 бөлікшеге бөлінетін корундты кен орнының ең маңыздысы – Шешенқара төбесінің солтүстік беткейінде орналасып, кен денесі 10–50 оңтүстік-батысқа еңістенген бөлігі. Мұндағы кен денесінің қалыңдығы 125 м, корунд мөлшері 1–35,5%. Шешенқара корунд кен орнындағы корунд қоры 60 мың т шамасында.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысы кен орындары
Қубатов Рашид Жүсіпбекұлы

**Қубатов Рашид Жүсіпбекұлы** (5.10.1928 ж.т., Түркістан облысы Ордабасы ауданы Батырата а. — 2016) – 
экономика ғылым докторы (1971), профессор (1972). Ресей (1971) және Қазақстан (1992) А.ш. ғылыми академияларының толық мүшесі, ҚР Ұлттық ғылым академиясының акад. (2003). Ташкент қаржы-экономика институтын (1950) және Мәскеу мемлекеттік экономикалық институттының аспирантурасын (1953) бітірген. 1954–95 ж. республиканың бірқатар жоғары оқу орындары мен ғылыми-зертеушы интституттарында ғылыми-педагогикалық қызметтер атқарды. 1995 жылдан Менеджмент және маркетинг институтының ректоры. «Ауыл шаруашылық өнімдерінің өзіндік құны» тақырыбында доктор диссертация қорғады. Ғылыми еңбектерінің негізгі бағыты: а. ш. өнімдерінің өзіндік құнын және бағасын арзандату мен жетілдіру, сапасын арттыру жолдары, а. ш-ндағы өндірістік бірлестіктердің әлеуметтік-экономика мәселелері, өтпелі кезең экономикасы. 15 монографияның авторы. Еңбек Қызыл Ту орденімен (1971) марапатталған. 

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Тектиттер

**Тектиттер** (грекше tektos – балқыған) – силикатты шыныдан тұратын, беті тілімделген шағын табиғи денелер. Тектиттер терминін 1900 жылы австралиялық геолог Э.Зюсс (1831 – 1914) ұсынған. Түсі жасыл, сары қара, пішіні мен мөлшері әр түрлі (ұзындығы 2 – 3 мм-ден бірнеше см-ге дейін), тұтқырлығы өте жоғары болып келеді. Чехословакияда – молдавит, Австралияда – австралит, Үндістанда – индошинит, Филиппинде – ризалит, филиппинит, Индонезияда – биллитонит, яваит, Африкада – бедиазит, Америкада – эмпирит деп аталады. Қазақстанның Ырғыз өзен бойында және Жаманшы құмында табылған Тектиттер ырғызит, жаманшинит деп аталады. Ғалымдар тектиттердің жаралуы жөнінде 2 түрлі болжам ұсынады: 1) кометалардың жерге таяу кеңістікте жарылып, бөлшектенуі; 2) бұдан 0,6 миллион жыл бұрын ірі ғарыштық денелердің Жер бетіне соғылуы кезінде пайда болған балқыған ұшқындар (бөлшектер). Ең ірі тектит (3,2 кг) Лаос мемлекетінен табылды.

Санат: Химия
Геннадий Николаевич Бабкин

**Геннадий Николаевич Бабкин** (13.8.1923 жылы туған, Павлодар қаласы) – химия ғылымдарының докторы (1976), профессор (1980), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген жоғары мектеп қызметкері (1983). 2-дүниежүздегі соғысқа қатысқан.

ҚазМУ-ды (1950, қазіргі ҚазҰУ) және Қазақстан Ғылым Академиясының аспирантурасын (1957) бітірген. Қазақ тау-кен және металлургия институтында ассистент (1950–1954), Қазақ химия-технологиялық институтында ассистент, кафедра меңгерушісі (1957), Қазақ политехникалық институтында доцент, кафедра меңгерушісі (1965), Жамбыл технологиялық институтының Алматы бөлімшесінде кафедра меңгерушісі (1984) қызметтерін атқарады.

Оның негізгі ғылыми еңбектері электрхимия саласын зерттеу мәселесіне арналған.

Бабкин 5 өнертабыстың авторы.

## Дереккөздер


Санат:13 тамызда туғандар
Санат:1923 жылы туғандар
Санат:Павлодарда туғандар
Санат:Қазақстан химиктері
Санат:Химия ғылымдарының докторлары
Санат:Тараз мемлекеттік университетінің профессорлары
Санат:Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген жоғарғы мектеп қызметкерлері
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қазақ тау-кен және металлургия институты тұлғалары
Санат:Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті оқытушылары
Санат:Тараз мемлекеттік университеті оқытушылары
Қазиолла Еркенұлы Құбаев

**Қазиолла Еркенұлы Құбаев** (1944 жылы туған, Ресей, Саратов облысы Чкалов селосы*) – экономика ғылымдарының докторы (1990), профессор (1991). 

* ҚР Жоғары мектеп академиясының Саратов механикаландыру институтын бітірген (1966). 
* [[Ақмола облысы|Ақмола]], [[Саратов облысы|Саратов]] облыстары ауыл шаруашылық кәсіпорындарында бас маман (1966–68); 
* Саратов ауыл шаруашылығын механикаландыру институтында аспирант (1968–71); 
* [[Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институты]]нда (*қазіргі Тараз мемлекеттік университеті*) кафедра меңгерушісі, декан (1971–83); 
* Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтында *(қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті'') кафедра меңгерушісі (1983–92) болды. 
* 1993 жылдан профессор қызметін атқарады. 
* 1993-1998 жылдары Т. Рысқұлов атындағы (нархоз) Қазақ экономикалық университетінің проректоры;
* 1998-1999 жылдары Павлодар гуманитарлық-экономикалық институтының ректоры;
* 1999-2002 жылдары  Л.Н. Гумилев атындағы Евразия ұлттық университетінің Менеджмент және маркетинг кафедрасының меңгерушісі;
* 2002-2009 жылдары әль-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің  Менеджмент және бизнес кафедрасының меңгерушісі;
* 151-ден астам ғылыми жарияланым мен 8 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:1944 жылы туғандар
Санат:Саратов облысында туғандар
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Экономика ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университетінің профессорлары
Марат Жәнібекұлы Мұзапаров

**Марат Жәнібекұлы Мұзапаров** (1939 жылы, Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы Майбалық ауылында туған) – техника ғылымдарының докторы (1994), профессор (1996).

Арғын тайпасы Қуандық руының Тоқа бөлімінен шыққан..

Қазақ политехникалық институтын (1964, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. Лениногор геология барлау экспедициясында бұрғылау шебері, бас инженердің орынбасары (1964–65), Оңтүстік Қазақстан геология басқармасының бас инженер (1965–71), Қазақ КСР-і Геология министрлігі басқармасында бас инженер (1971–73), Шығыс Қазақстан Геология басқармасында отряд бастығы (1973–75), Қазақ минералды шикізаттар ғылыми-зерттеу институтында бас конструктор, аға ғылыми қызметкер (1975–90) болды. 1990 жылдан Қазақ ұлттық техникалық университетінде профессор. Негізгі ғылыми еңбектері пайдалы қазба кен орындарын барлау мен оның техникаларына арналған.
## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Лордоз

thumb| alt=A.| '''''Лордоз'''''.
## '''Лордоз'''
Лордоз (грекше lordos — *иілген*) — омыртқа бағанасының патологиялық майысуының (қисаюының) бір түрі. Адамның тік жүруіне байланысты омыртқа жотасының алға қарай иілім жасап орналасуы. Ол нәрестенің жатыр ішінде даму ақаулықтарынан, әр түрлі аурулардың (туберкулез, мешел, полиомиелит, т.б.) салдарынан пайда болады. Лордоздың патологиялық майысуы кейде туа пайда болса, кейде жүре пайда болуы да мүмкін. Бұл, көбіне бір жасқа дейінгі сәбилерде байқалады. Лордоз омыртқа бағанасының алға қарай майысып, қисаюымен сипатталады. Физиологиялық Лордоз омыртқа бағанасының мойын және бел бөліктерінде орналасады, ал патологиялық Лордоз тек бел омыртқаларда байқалады. Ауру адамдар арнайы күн кестесін сақтауы, емдеу гимнастикасымен шұғылдануы, массаж қабылдауы қажет. Кейбір жағдайларда хирургиялық операция жасалуы мүмкін.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы


Санат:Биология
Санат:Лордоз
Әделхан Нұрғалиұлы Құдайбергенов

**Құдайбергенов Әделхан Нұрғалиұлы** (13.5.1938 ж.т., Ресей, Омбы облысы Горьковское аудан 
Кедей а.) – тарих ғылыми докторы (1991), профессоры (1992). ҚР Әлеум. ғылыми академиясының корр. мүшесі (1999). Қазақстан Білім беру ісінің үздігі. ҚазПИ-ді (1962, қазіргі ҚазҰПУ) және аспирантурасын (1968) бітірген. Павлодар облысында мектепте мұғалім, Қазақ КСР-і Мин-лер Кеңесі жанындағы Бас мемл. және әскери құпия баспасы басқармасында редактор, аға редактор (1965–68), Алматы мемлекеттік медицина инстиутында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) оқытушы (1968–71), Алматы шет тілдері институтында (қазіргі Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті) аға оқытушы, доцент, аға ғыл. қызметкер, кафедра меңгерушісі (1972–92), Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтында (1992–2000, қазіргі Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетті) проректор қызметтерін атқарды. 2000 жылдан ҚазҰПУ-да кафедра меңгерушісі. «Культурное строительство в ауле и селе Казахстана в 1965–85 жж.» тақырыбында доктор диссертация қорғады. 50-ден астам ғылыми жарияланым мен 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Санат:1938 жылы туғандар
Санат:13 мамырда туғандар
Санат:Омбы облысында туғандар
Санат:Тарих ғылымдарының докторлары
Эвапориттер

**Эвапориттер** – шөгінді жыныстар; қ. Галогендік жыныстар.

## Дереккөздер


Санат:Білім
Білім Қайнелұлы Құдайбергенов

**Құдайбергенов Білім Қайнелұлы** (1945 ж.т., Шығыс Қазақстан облысы Бесқарағай ауданы Мостик а.) – философия ғылыми докторы (1997), профессор (1997). Орал мемлекеттік университетін (1972) және Мәскеу мемлекеттік университетінің аспирантурасын (1976) бітірген. Осы оқу орнында ассистент (1972–73), Қалмақ мемлекеттік университетінде аға оқытушы, доцент, деканның орынбасары, оқу ісі жөніндегі проректор (1977–91), ҚазМУ-да (1991–94, қазіргі ҚазҰУ) доцент, ҚР Білім және ғылыми мин-лігінде бөлім, басқарма бастығы (1994–97) болды. 1997 жылдан Қазақ экон. және құқық институтында профессор, оқу ісі жөніндегі проректоры қызметтерін атқарды. «Социально-философские поиски духовности (историко-философские истоки и современные проблемы)» тақырыбында доктор диссертация қорғады. 50-ден астам ғылыми жарияланым мен 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер</span>
Анатолий Григорьевич Кравцов

**Анатолий Григорьевич Кравцов** (15.1.1941 жылы туған, Ресей, Брянск облысы Новозыбков қаласы) – экономика ғылымының докторы (1994). 
ҚазМУ-дың экономикалық факультетін (1962, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 
*1961 жылдан Қазақстан ғылым академиясының Экономика институтында ғылыми қызметкер (1971), аға (1978) және жетекші (1995) ғылыми қызметкер болып жұмыс істейді.

«Проблемы научно-технического прогресса в условиях перехода к рынку (на материалах промышленности РК)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Кравцов 70-тен астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 13 монографияның авторы.

## Дереккөздер
Қанат Жанұзақұлы Құдайбергенов

**Құдайберенов Қанат Жанұзақұлы** (1955 ж.т., Түркістан облысы Шымкент қ.) – физика-математикалық ғылыми докторы (1992). ҚазМУ-ды (1978, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Математика және мех. институтында аспирант (1978–81); 1981 жылдан Қазақстан ғылым академиясының Теор. және қолданбалы матем. институтында кіші, аға, жетекші, бас ғыл. қызметкер. «Однородные модели» деген тақырыпта доктор диссертация қорғады. 30-дан астам ғыл. жарияланымның авторы.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Мариана шұңғымасы

**Мариана шұңғымасы** — Тынық мұхиттың батысында Мариана аралдарын бойлай *1340 км-ге* созылып жатқан тар депрессия. Көлденең қимасы V тәрізді, беткейі тік (7 — 9Ә). Табаны тегіс, ені *1 — 5 км*. Орташа тереңд. *8 — 11 км*. Ең терең жері — оңт. бөлігінде *11022 м.* Бұл дүниежүз. мұхит бойынша ең терең жер.  

Бұл тереңдік Эверест тауының биіктігінен де асады. Оны 1958 ж. кеңес ғалымдары «Витязь» кемесінде ғыл.-зерт. жұмыстарын жүргізгенде анықтаған.

Мариана шұңғымасының төменгі бөлігіндегі температура шамамен 1-4 градус. 

Мариана шұңғымасының тереңдігі әлі толық зерттелмеген.

Шұңғыма жер қыртысының қалың ең жұқа жерлерінің бірінде орналасқан.

## Тарихы

* 1875: Ағылшын кемесі “Челленджер нүктесін” Мариана шұңғымасындағы ең терең нүктесін анықтап, оған “Челленджер шұңғымасы” деген атау берді. Олар тереңдікті 8184 метр деп өлшеген.
* 1951: Американдық кеме “Мариана шұңғымасы” тереңдікті 10 863 метр деп өлшеді.
* 1960: Американдық океанографтар Джеймс Камерон және Дон Уолш “Триест” кемесімен қолдана отырып “Челленджер шұңғымасына” жетті. Олар тереңдікті 10 916 метр деп өлшеген.
* 2012: Режиссер Джеймс Камерон “Deepsea Challenger” аппаратымен шұңғымаға жетті. Ол оның тереңдігін 10 908 метр деп өлшеген.
* 2019: “Витязь” кемесінің экспедициясы шұңғыманың тереңдігін 10 929 метр деп өлшеген.

## Дереккөздер

Санат:Тынық мұхит
Санат:Жердің экстремалды нүктелері
Қапа Құдайбергенов

**Қапа Құдайберенов** (15.3.1937 жыл, Ақтөбе облысы Хромтау ауданы – 3.2.1995 жыл, Ақтөбе қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1985), профессоры (1986). 

* Ақтөбе мемлекеттік медицина институтын (1964, қазіргі Батыс Қазақстан мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. 
* Қызылорда облысы Арал ауданы ауруханасында дәрігер (1964–67)
* Ақтөбе мемлекеттік медицина институтында ассистент, доцент, кафедра меңгерушісі (1970–83) қызметтерін атқарған. 
* Негізгі ғылыми еңбектері акушерлік және гинекология мәселелеріне арналған. 
* «Әйелдер босанғаннан кейін жұқпалы ауруларды дарытпау» тақырыбында доктор диссертация қорғаған. 
* 20-дан астам ғыл. жарияланымның авторы.

## Дереккөздер


Санат:15 наурызда туғандар
Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Хромтау ауданында туғандар
Санат:3 ақпанда қайтыс болғандар
Санат:1995 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ақтөбеде қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Марат Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университеті профессорлары
Санат:Марат Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университеті түлектері
Владимир Васильевич Шкарпетин

**Владимир Васильевич Шкарпетин** (1923 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы) – техника ғылымдарының докторы (1988), профессор (1996). Қазақстанның еңбек сіңірген өндіріс қызметкері.

Қазақ тау-кен және металлургия институтын (1949, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. 
Ертіс полиметалл комбинатында ауысым бастығы (1949–1950), Жоғарғы Березовск кентіндегі кеніште телім бастығы, бас инжинердің орынбасары, бас инжинер (1950–1956), Өскемен қаласындағы Бүкілодақтық түсті металлургия ғылыми-зерттеу институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, лаборатория бастығы, жетекшісі, бас ғылыми қызметкер (1956–1996) болған. 1996 жылдан Шығыс Қазақстан техникалық университетінде профессор қызметін атқарды.

100-ге жуық ғылыми жарияланымның авторы.

Қазан революциясы орденімен марапатталған.

## Дереккөздер:


Санат:1923 жылы туғандар
Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген өндіріс қызметкерлері
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері
Санат:Н Шығыс Қазақстан техникалық университетінің профессорлары
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері
Василий Миронович Красов

**Василий Миронович Красов** (26.6.1911, Украина, Харьков қаласы) – биохимик, биология ғылымының докторы (1964), профессор (1971). 

Харьков малдәрігерлік институтын бітірген (1932).

## Еңбек жолы
Мәскеу қаласындағы Бүкілодақтық эксперименттік ветеринария институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1932–56), Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институтында лаборатория меңгерушісі (1956–78) қызметтерін атқарған. *«Белки крови животных в норме и при некоторых заболеваниях (Электрофоретические исследования)»* деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми еңбектері мал биохимиясы мәселелеріне арналған. 
Красов 5 өнертабыстың авторы. 

Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:26 маусымда туғандар
Санат:1911 жылы туғандар
Санат:Харьковте туғандар
Санат:Қазақстан биохимиктері
Санат:Биология ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институтының профессорлары
Санат:Харьков малдәрігерлік институты түлектері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Көкжарлы

**Көкжарлы** – Орта жүз Найман тайпасының руы.

## Шежіре
Шежіре бойынша, Орта жүз құрамындағы Найман тайпасының Ергенекті Саржомарт тармағынан тарайды.

Көкжарлыдан:

* Аластым
* Өтеміс
* Баба
* Шалтеке
* Үйжығар
* Итбақпас
* Тәттібек
* Жарқымбет
* Сеңгірбай
* Жәрке
* Қара Қаршыға
* Есенәлі
* Андағұл
* Қойсары
 
Рулары тарайды

## Таңбасы мен Ұраны
Ұраны-Қаптағай!, Көкжарлы Барақ!
Бүкіл саржомарт тармағының рулық таңбасына ()–(,|–|, (=)) байланысты Көкжарлыны “ергенекті найман” деп те атаған.
***Бүкіл ергенекті-саржомарт тармағының рулық таңбасы – Ергенек***.
## Көкжарлы батырлары
* Көкжарлы Көкжал Барақ 
* Мамай батыр – би, батырлар әулетінен. Хан таныған, халық қадірлеген қазақ-жоңғар қақтығыстарының қаһарманы Ер Мамайдың Ақ Жайықтан басталып, Алтын Алтай алқабы мен қарабұйра Қалба қойнауындағы Сібенің бес көлін бесіктей тербеткен күміс кемер, көк тіреген көрікті Көктау баурайына дейін шұбала созылған ерен ерлік пен өркенді өмір жолдары кейінгі ұрпаққа үлгі-өнеге екендігі анық.
Мамай батыр жайлы Әнуар Әлімжанов кітап жазса, белгілі режиссер, Халық қаһарманы Ә.Мәмбетов кітап желісімен «Жаушы» кинофильмін түсірген. Сегізсері Баһрамұлының баласы Мұсайын «Ер Мамай», белгілі айтыс ақыны Қ.Алтынбаев «Мамай батыр» дастандарын жазған. Семей қаласындағы бір көшеге Мамай батырдың есімі берілген. Марат Өмірбекұлының жеке қаражатына Мамай батырдың құрметіне ауылда мүсін орнатылып, салтанатты түрде ашылды.
* Ақымбет батыр (1450-1529)
* Қобыз би (1455-1530)
* Жанмұхаммед Аталық (1469-1582)
* Жолым би (1498-1571)
* Ақпан батыр (1532-1541)
* Қамбар батыр (1563-1621)
* Көксерек баһадүр (1604-1678)
* Жарты би
* Мәмбет би (1640-1718)
* Бөрте батыр (1678-1767)
 
## Тұлғалары
# Барақ батыр
# Ақкенже Аймағамбетов
# Жаңабай Әдікұлы
# Досхан Жолжақсынов
# Қалихан Ысқақұлы Ысқақ
# Әбдікерім Ережепұлы Беске

## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Санат:Қазақ рулары
Пірімқұл Құдайбергенов

**Құдайбергенов Пірімқұл** (18.1.1941 ж.т., Түркістан облысы Қазығұрт ауданы Қосағаш а.) – 
экономика ғылыми докторы (1992), профессор Ташкент т. ж. көлігі инженериялері институтын (1963) және Мәскеу басқару университетінің аспирантурасын (1974) бітірген. КСРО машина жасау мин-лігі жүйесінде шебер, прораб (1963–67), Автомобиль жолдары мин-лігінің «Оргтехдорстрой» тресінде аға конструктор, топ жетекшісі, бас инженерия (1967–70), Қазақ КСР-і Күрделі құрылыс мин-лігі жүйесінде бас маман (1970–74), Қазақ ұлттық тех. университетінде, Қазақ Бас сәулет-құрылыс академиясында қызметтер атқарды. 50-ден астам ғыл. жарияланым мен 4 монографияның авторы.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Құдайбергенова Нағима

**Құдайбергенова Нағима** (1935 ж.т., Қызылорда облысы Арал қаласы) – геология-минералогия ғылымының докторы (1988), профессоры (1994). Саратов мемлекеттік университетін бітірген (1958). Ақтөбе кешенді геологиялық барлау экспедициясында геолог (1958–60); Қазақстан Ғылым Академиясының Геология ғылымдары институтында аға лаборант, инженерия, кіші, аға ғылыми қызметкер, геология ғылыми-зертеу мұражайының (1961) меңгерушісі болып қызмет істеген. 110-нан астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Еркін Сембекұлы Бөгенов

**Еркін Сембекұлы Бөгенов** (1936 жыл, Алматы облысы, Қарасай ауданы, Шамалған станциясы) – техника ғылымдарының докторы (1989 жылы), профессор (1991 жылы).

## Өмірбаяны
* Қазақ тау-кен металлургия институтын (1960 жылы) бітірген.
* Қырғыз КСР-і Оңтүстік тау-кен комбинатында шебер, кен бөлімінің бастығы.
* Қазақ политехникалық институтында (қазіргі Қазақ Ұлттық техникалық университеті) доцент болды. 
* Бүкілодақтық фосфор өнеркәсібі ғылыми-зерттеу институтында директордың орынбасары қызметін атқарды.
* Қазақ химия-технология институтында оқытушы, доцент, профессор (1981–91 жылдары).
* 1994 жылдан Қазақ Ұлттық техникалық университетінде кафедра меңгерушісі.

## Ғылыми еңбектері
* 8 оқу құралының авторы.

## Дереккөздер


Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті оқытушылары
Санат:Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің профессорлары
Чапай Ғабдығалиұлы Мусин

**Чапай Ғабдығалиұлы Мусин** (20.2.1935, Батыс Қазақстан облысы қазіргі Сырым ауданы Қоңыр ауылында – 28.7.2009, Алматы қаласы) – тарих ғылымдарының докторы (1984), профессор (1984). ҚазМУ-ды (1956, қазіргі Қазақ ұлттық университеті) бітірген.Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтында (Тараз мемлекеттік университеті) аға оқытушы (1963–66), Қазақстан КП ОК жанындағы Партия тарихы институтында аға ғылым қызметкер (1969–75), Алматы зоотехника-малдәрігерлік институтында (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) доцент (1975–82), Қазақ физкультура институтында (қазіргі Қазақ мемлекеттік спорт және туризм академиясы), Алматы мемлекеттік ауыл шаруашылық институтында (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) кафедра меңгерушісі (1982–86), Қазақ көлік және коммуникация академиясында кафедра меңгерушісі, профессор (1986–2007) қызметтерін атқарды. 1982 ж. «Руководства компартии Казахстана комсомолом Республики в условиях развитого социализма» деген тақырыпта докторантуралық диссертация қорғаған.
## Дереккөздер


Санат:1935 жылы туғандар
Санат:2009 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тарих ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Арнольд Эдуардович Шкутин

**Шкутин Арнольд Эдуардович** (1929 жылы туған, Украина, Донецк облысы Енакиев ауданы Мало-Орловка селосы) – медицина ғылымының докторы (1987), профессор (1989). Қазақ мемлекеттік медицина институтын (1956, қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университеті) бітірген. Ақмола облысында аудандық сан-эпидемиологиялық ст-ның бас дәрігері (1956–1958), аудандық бас дәрігердің орынбасары (1958–1959), Ақкөл аудандық ауруханасының бас дәрігері (1959–1960) болған. 1960 жылдан Қарағанды мемлекеттік медициналық институтында ассистент, кафедра меңгерушісі, доцент, профессор қызметтерін атқарды. 100-ден астам ғылыми жарияланым мен 1 монографияның авторы.

## Дереккөздер:
Марина

**Марина** (итал., лат., франц. — *теңіз көрінісі*) — **[[теңіз]] көрінісі бейнеленген [[көркемсурет]] туындысы, [[пейзаж]] жанрының саласы**. 

Алғашқыда теңізге батып кеткен әскери кемелер құрылымын қағазға қайта түсіру үшін пайда болып, теңіз бейнесін оған қосымша безендіру құралы ретінде пайдаланған. Кейіннен теңіздегі тарихи оқиғаларды бейнелеу арқылы үлкен сұранысқа ие болып, Еуропа бейнелеу өнерінде дара жанр ретінде қалыптасты. **17 ғ-да** Голландияда кескіндеме және графика саласында маринистер (**Я.[[Порселлис]], С.де [[Влигер]], Х.[[Сегерс]], Я [[Ван де Велде]]**) шығармаларында теңіздің қатал тылсым табиғатын, тұрмыс тіршілігі теңізбен байланысты балықшылар өмірін шыншылдықпен бейнеледі. **18 — 19 ғ-ларда** Францияда — **К.Ж. [[Верне]]**, Жапонияда — **[[Кацусика Хокусай]]**, Англияда — **У.[[Тернер]]**, Голландияда **Х.В. [[Месдон]]**, Ресейде — **И.К.[[Айвазовский]]** мен **А.П. [[Боголюбов]]** сияқты әйгілі маринистер шықты. *Ә. Төлебиев, М. Дербісова* 

## Дереккөздер

Санат:Марина
Санат:Пейзаж
Владимир Филиппович Кривошеев

**Владимир Филиппович Кривошеев** (9.2.1947 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Петропавл қаласы) – тарих ғылымдарының докторы (1987). Ресей Педагогикалық ғылыми академиясының академигі.

Петропавл педагогикалық институтын бітірген. 
Еңбек жолын Петропавл қаласындағы №31 мектепте мұғалім болып бастаған. Кеңес Армиясы қатарында қызмет еткеннен кейін Солтүстік Қазақстан облысы Куйбышев ауданы комсомол комитетінің 2-хатшысы, РКФСР Білім министрлігінде нұсқаушы болып жұмыс істеген. Қазіргі уақытта Ресей ғылыми-зерттеу мектептерін басқарады.

## Дереккөздер


Санат:9 ақпанда туғандар
Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Петропавлда туғандар
Санат:Тарих ғылымдарының докторлары
Санат:Ресей тарихшылары
Санат:Ресей педагогикалық ғылымдар академиясының академиктері
Санат:Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті түлектері
Иван Иванович Крафт

**Иван Иванович Крафт** (1861–1914) – зерттеуші. Қазақстан туралы материалдар жинаған. *«Торғай облыстық хабарларының»* бас редакторы, Торғай облысы басқармасының бас кеңесшісі болған.* «Торғай облысындағы басқару, шаруашылық, сот және халық ағарту мәселелері»* деп аталатын жинақты (1894) дайындауға қатысты. Крафт құрастырған *«Далалы облыстардағы киргиздар (қазақтар) туралы заңдар жинағының»* 1-бөліміне *«Киргиздардың (қазақтардың) орыс бодандығын қабылдауы»* деген әдеби деректер бойынша жазылған тарихи очеркі кіретін болса, 2-бөлімі *«Далалы облыстарды басқару туралы ережеден»* тұрады. 3-бөлімінде Ақмола, Семей, Жетісу, Орал, Торғай облыстарындағы қазақтарға қатысты 1731 жылдан 1898 жылдың 2-жартысы аралығында шыққан грамоталар, жарлықтар, заңдар тізімі көрсетіліп, олардың қысқартылған түрі берілген. Крафттың өзі өңдеген кітаптың бұл соңғы бөлімі қазақ халқының тарихын зерттеуде құнды дерек көзі болып табылады. Крафт *«Ертеректегі киргиздарға (қазақтарға)»* қатысты еңбегінде (1900) қазақтардың тұрмыс-тіршілігі, саяси тарихы, сондай-ақ Торғай облысындағы Торғай, Ырғыз сияқты қалалар тарихы, сұлтандар, тархандар мен билерге қатысты маңызды мағлұматтар беріліп, қазақ даласындағы құлдықты жою туралы сөз қозғалады. Крафт өзінің *«Киргиздардың (қазақтардың) орыс бодандығын қабылдауы туралы»* мақаласында қазақтардың шығу тегі туралы баяндай келе үш жүзге бөлінуі, ондағы рулардың, тайпалардың аттары аталып, 1731–1865 ж. қазақтардың Ресеймен қарым-қатынасы туралы мағлұматтар берген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сьюзен Полгар

**Сьюзен (Жужа) Полгар** (, туылған кезіндегі аты — ; 19 сәуір 1969, Будапешт, Венгрия) — мажарлық және американдық шахматист, ерлер мен әйелдер арасындағы халықаралық дәрежедегі гроссмейстер, шахматтан әйелдер арасындағы әлем чемпионы (1996 — 99). ФИДЕ-нің еңбек сіңірген жаттықтырушысы (2004) Ол 12 жасында 16 жасар қыздар арасындағы жарысқа қатысып, Венгрияның чемпионы атанды. 1981 ж. Варна қаласында өткен халақаралық турнирде бас жүлдені еншіледі. 1986 ж. ерлер арасындағы Венгрия чемпионатында қола жүлдені жеңіп алды. Ол сіңлілері София, Юдит және замандасы Ильдико Мадлмен бірге 1988, 1990 жылдардағы бүкіләлемдік шахмат олимпиадаларында алтыннан алқа тақты. 1994 ж. Тилоргте әлем чемпиондығына үміткерлер турнирінің қорытындысында Полгар М.Чибурданидземен 1 — 2 орынды бөлісті. Осы екі шахматшы арасындағы қосымша матчта 5,5:1,5 есебімен Полгар жеңді. Сөйтіп венгр қызы әлем чемпионы қытайлық Се Цзюнмен 1996 ж. Испанияның Хаэн қаласында кездесті. Бұл матчта 8,5:4,5 есебімен жеңіске жеткен Полгар әлем чемпионы атанды.

## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том

Санат:Мажарстан шахматшылары
Санат:Шахматтан әйелдер арасындағы әлем чемпиондары
Вероника Федоровна Шлыгина

**Шлыгина Вероника Федоровна** (12.2.1927 жылы туған, Алматы) – геология-минералогия ғылымдарының кандидаты (1964). Қазақ КСР-і Геология министрі.

Қазақ тау-кен және металлургия институтын (1950, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық унивeрситеті) бітірген. Тақырыптық партиясында инжинер, гидрогеологиялық партиялар тобының техникалық жетекшісі (1950–1964), Қазақстан ғылым академиясының Гидрогеология және гидрофизика институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, зертхана меңгерушісі қызметтерін (1964–1998) атқарған.

Шлыгинаның қатысуымен Қазақстандағы аса ірі Алматы, Талғар, Покровское жер асты суының кен орындары барланып, бекітілді.
160-тан астам ғылыми жарияланым мен 12 монографияның авторы. 

Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1980).

## Дереккөздер:


Санат:12 ақпанда туғандар
Санат:1927 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Геология-минералогия ғылымдарының кандидаттары
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері
Санат:Қазақстан геология министрлері
Санат:Қазақстан геологтары
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Лев Ильич Шмонин

**Шмонин Лев Ильич** (2.11.1914, Ресей, Пенза қаласы – 10.7.1980, Алматы қаласы) – техника ғылымының докторы (1973), профессор (1976). ҚазМУ-ды (1940, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Осы оқу орнында оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін (1948–1980) атқарған. Ғылыми еңбектері табиғатта кездесетін табиғи радиоэлементтердің орын ауысуын, сондай-ақ жер қыртысының жоғары қабаты мен атмосфераның төменгі қабатындағы нейтрондар ағынын зерттеуге арналған. 8 өнертабыстың авторы.

## Дереккөздер:


Санат:Тұлғалар
Поли...

**Поли...** (грек. polys — көп, көптеген, толып жатқан, көлемді) — күрделі сөздің бір бөлігі. Бұл көпшілік мағынаны, бір нәрсенің жан-жақты қамтылуын немесе құрамның көп түрлілігін көрсетеді (мысалы,поликлиника, полифония, колиартрит, т.б.).
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Меңдолла Құланбаев

**Құланбаев Меңдолла** (1932 ж.т., Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Төретам ст.) – медицина ғылыми докторы 1975), профессор (1980). Қазақстан Профилактикалық медицина академиясының академия (1995). Алматы мемлекеттік медицина институттын (1955, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. 1955 жылдан осы оқу орнында доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. «Злокачественные опухоли мягких тканей (эпидемиология,клиника, диагностика и лечение)» тақырыбында докт. дисс. қорғады. Ғылыми еңбектері жедел холециститтің асқынулары және оның алдын алу мәселесіне арналған. 180-нен астам ғыл. жарияланым мен 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар