open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пифагоршылдық

**Пифагоршылдық** — дүниенің мәні сандық қатынастарда деген принципке сүйенген философиялық ілім. Ежелгі грек философы, математик әрі астроном Пифагордан бастау алған Пифагоршылдық ілімі әуелде ауызша (жасырын) тараған. Пифагоршылдық доктринасын жазбаша түрде алғаш баяндаған Филолай болды. Б.з.б. 5 ғасырда Пифагоршылдық бірте-бірте Сократ, Платон философиясымен ұштасты.

Пифагоршылдық идеялары б.з.б. 1 ғасырда неопифогоризмнің дамуына негіз болды. Пифагоршылдар ғарыш қарама-қайшылыққа толы дей отырып, олардың 10 жұбын атап көрсетеді. Олар: шектілік пен шексіздік, тақ пен жұп, жалқы және жалпы, оң және теріс, еркек пен әйел, тыныштық пен қозғалыс, түзу мен қисық, жарық пен түнек, жақсы мен жаман, квадрат пен көпқырлылық. Осылардың ішіндегі ең маңыздысы — шектілік пен шексіздік. Шекті денелер геометрия арқылы бізге мәлім болса, шексіздік — танымның мүмкіндік шеңберінен тыс, сондықтан оны тек ойша шамалауға болады. Пифагоршылдық өкілдері стихияның өзінен гөрі оның формасына ерекше мән беріп, арифметика-геометрия құрылымын акустика және астрономиямен байланыстыра қараған. Пифагоршылдыққа негіз болған сан жөніндегі ілім бойынша санды құдірет тұтып, әлемді сандар жүйесі деп, заттар мен адамды, рухани дүниені санға балап, өнердің өзін сандық қатынастар үйлесімділігі ретінде дәріптейді. Пифагоршылдықта әр санға өзіндік мән беретін (бірлік, бөлінбейтін тұтастық — абсолют, екілік — ұшы-қиыры жоқ шексіздік, үштік — осы шексіздіктің алғашқы формаға ие болуы, төрттік — осы үштік форманың денелік сипатқа ие болуының бастамасы, т.б.) ерекше арифметикалық жүйе қалыптасады. Ертеректегі пифагоршылдар өлшемі әр түрлі металл пластинкалармен немесе түрлі деңгейде су толтырылған ыдыстарды бақылау арқылы квартаға (4/3), квинтаға (3/2) және октаваға (2/1) сандық қатынастардың тән екенін анықтаған. Олардың түсінігінше, аспан әлеміндегі он сфераның әрқайсысы материалдық құрылымның қалпына, олардың құрамындағы денелердің геометрия формаларының өзгешелігіне қарай өзіне тән дыбыс таратады. Пифагоршылдық антик. мәнде аскеттілікті уағыздап, жан саулығы мен тән саулығын тіледі. Жан мен тән ұдайы музыкалық әсерді қажет етіп, үнемі терең ойға шомып, болмыстың ең жоғары шегінен асқақ ләззат алуы қажет деп дәріптеп, философия мистика мен музыканы, медицинаны бір тұрғыда қарады.
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Алғабас ауылдық округі

* Алғабас ауылдық округі – Абай облысы Жаңасемей ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Алғабас ауылдық округі – Алматы облысы Кеген ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Алғабас ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Алғабас ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Алғабас ауылдық округі – Жетісу облысы Көксу ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Алғабас ауылдық округі – Павлодар облысы Ақсу қалалық әкімдігіне қарасты Қанаш Қамзин ауылдық округінің бұрынғы атауы.
* ''Алғабас ауылдық округі'' – Түркістан облысы Мақтаарал ауданындағы таратылған әкімшілік бірлік. 
* Алғабас ауылдық округі – Түркістан облысы Бәйдібек ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Алғабас ауылдық округі – Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы әкімшілік бірлік.
Талапкер (Ақмола облысы)

**Талапкер** — Ақмола облысы Целиноград ауданындағы ауыл, Талапкер ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Талапкер аудан орталығы Ақмол ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 22 километр жерде, Есіл өзенінің жағасында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1961–1995 жылдары сүт өндіруге маманданған. «Воздвиженский» кеңшарының бөлімшесі болған. Талапкерде және округке қарасты Қажымұқан, Қызылсуат ауылдарында шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Целиноград ауданы елді мекендері
Құралбек Сәдібайұлы Құлажанов

***Құлажанов Құралбек*** (1944 жылы туған, Талас ауданында Үшарал аулында) – ғалым, химия ғылымы докторы Қазақ мемлекеттік университітін бітірген (1967). 1967 – 69 ж. осы университетте зерттеуші-стажер, 1969 – 72 ж. аспирант, 1972 – 80 ж. қазақ автомобиль транспорты ғылым-зерттеу жобалау институтында химия зерттеулер лабароториясының және пайдаланудағы материалдар мен химиялық зерттеулер бөлімінің меңгерушісі болды. 1980 ж. Жамбыл технологиялық институты Алматы филиалының ғыл.-зерттеулер секторының меңгерушісі, 1983 ж. директордың ғылым істер жөніндегі орынбасары, 1985 ж. «Аналитикалық және физколлоидтық химия» кафедрасының меңгерушісі, 1988 – 94 ж. директордың оқу істері жөніндегі орынбасары, 1994 ж. директоры, 1996 ж. Алматы технологиялық институтының ректоры. Құралбек 250-ден астам ғылыми еңбектердің авторы, 29 авторлық куәліктері мен патенттері бар. Бір ғылым докторын, 5 ғылым кандидаттарын дайындап шығарған. Жоғары оқу орындарына арналған «Аналитикалық химия», «Физколлоидтық химия», «Аналитикалық химия бойынша лабораториялық практикум», «Физколлоидтық химия бойынша лаб-лық практикум», «Астық өнімдерін шығару барысындағы ионозоналық технология» сияқты оқулықтардың авторы. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, Мәскеудің тамақ өндірісі мемлекеттік академиясының құрметті профессоры, ҚР Жоғары мектеп академиясының, Халықаралық инженерлік академиясының, ҚР Инжинерлік академиясының, Халықаралық жоғары мектеп академиясының академиг. «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалімен марапатталған.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Үлкен Бөкен ауылдық округі

**Үлкен Бөкен ауылдық округі** – Абай облысы Көкпекті ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Үлкен Бөкен, Ақтас, Жалсары ауылдары кіреді. Орталығы – Үлкен Бөкен ауылы. Округ құрамында болған ''Тентек'' ауылы 2009 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Көкпекті ауданы ауылдық округтері
Алмасай ауылдық округі

**Алмасай ауылдық округі** — Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Алмасай, Баяш Өтепов, Сарыөзек ауылдары кіреді. Орталығы – Алмасай ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Ұлан ауданы ауылдық округтері
Үлгілі Малшы ауылдық округі

**Үлгілі Малшы ауылдық округі** – Абай облысы Көкпекті ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Үлгілі Малшы, Мамай, Нұра, Сүлеймен ауылдары кіреді. Орталығы – Үлгілі Малшы ауылы. 

## Тарихы
2009 жылы ''Дәулетбай'' ауылы таратылды. 2013 жылы таратылған Қарағандыкөл ауылдық округінің Мамай елді мекені қосылды.

## Дереккөздер

Санат:Көкпекті ауданы ауылдық округтері
Алтай ауылдық әкімдігі

**Алтай ауылдық әкімдігі** – Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Әкімшілік орталығы әрі құрамындағы жалғыз елді мекен – Алтай ауылы. Қарамағында болған ''Калинино'' ауылы 2024 жылы таратылып, Алтай кенті ауылға айналды.

## Дереккөздер

Санат:Глубокое ауданы ауылдық округтері
Құлан ауыл шаруашылығы колледжі

***Құлан ауыл шаруашылығы колледжі*** –Тұрар Рысқұлов ауданында Құлан аулындағы орта кәсіптік білім беретін оқу орны. Ол 1930 ж. Әулиеата қаласында зооветеринарлық техникум болып ашылған. Осы оқу орнының алғашқы түлектерінің бірі – атақты жазушы, қоғам және мемлекет қайраткері Шыңғыс Айтматов Техникум 1963 ж. қазіргі орнына көшірілген. Оқу орны ауыл шаруышылығы мен экономика саласы бойынша мамандар даярлайды. Оқу мемлекеттік және орыс тілінде жүргізіледі. Күндізгі және сырттай оқу бөлімдері бар.

## Дереккөздер




Санат:Жамбыл облысы колледждері
Алтыншоқы ауылдық округі

**Алтыншоқы ауылдық округі** – Абай облысы Үржар ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Алтыншоқы, Айтбай, Лайбұлақ, Текебұлақ ауылдары кіреді. Орталығы – Алтыншоқы ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Үржар ауданы ауылдық округтері
Жойымпаздық

**Жойымпаздық** – жеке адам немесе адамдар тобы бойындағы айналасында бұрын жасалған нәрсені жоюға құштарлық сезім, бар нәрсені қиратуға бағытталған әрекет. Жойымпаздық адамдардың өзіне деген көзқарасынан басталады. Өзін аямаған басқаны да аямайды. Мұндай сезім тұлғаның жасампаздық күш-қуаты тежелген жағдайда, мәдениеттілік пен әдептілік құндылықтарын таяз меңгерген адам бойында ерекше өрістейді. Демек Жойымпаздық өз мүмкіншілігін жүзеге асыра алмаған адам бойындағы өшпенділіктен туындайды. Әлеуметтік Жойымпаздық, әсіресе, төңкерісшіл идеялармен тікелей байланысты. Кез келген төңкерісте қиратушылық әрекеттер жасампаздықтан басым келеді. Жойымпаздық сезімін туындатпау үшін жеке адамның шығармашыл, жасампаздық күштеріне ерік беру қажет. Сондай-ақ, қоғамда пайдакүнемдік немесе адамнан гөрі құрал-жабдыққа басымдық беру принципі шегінен шыққан жағдайда (табысқа жету үшін құрал таңдамау, адамгершілікті пайдакүнемдікке бағындыру, т.б.) мұндай қоғам мүшелері арасында өшпенділік, қиратушылық сезіміне бой алдыруға бейім адамдар саны көбейе түседі.
## Дереккөздер:
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Адам қасиеттері
Клавдия Антоновна Пищулина

**Клавдия Антоновна Пищулина** (10.11.1934 ж. т., Ресей, Большой Самовец с.) — кеңестік және қазақстандық шығыстанушы, тарих ғылымдарының кандидаты (1979). 

ММУ-дың шығыс тілдері институтын (Азия және Африка елдері институты) бітірген. 1957-59 ж. осы оқу орнының аспиранты. 1959 — 2001 ж. ҚР ҰҒА Тарих және этнология институтында кіші ғылыми қызметкер, ғалыми хатшы, жетекші ғылыми қызметкер, ежелгі және орта ғасырлар бөлімінің меңгерушісі болды. Ол парсы және түркі деректемелері негізінде Қазақ хандығы кезіндегі Оңтүстік Қазақстан мен Сыр бойындағы қалалардың тарихын және 14 — 16 ғасырлардағы Моғолстан мен Қазақ хандығының құрамындағы Оңтүстік-Шығыс Қазақстанның этносаяси және әлеуметтік-экономикалық дамуын қарастырды. Қазақ халқының этногенезі, оның этникалық тарихы және аумағы, әкімшілік құрылысын зерттеу мәселесіне елеулі үлес қосты. “Қазақ КСР тарихы” (2-т., 1979) мен “Қазақстан тарихы” (2-т., 1997) академиялық басылымдарының негізгі авторларының бірі. Жоғары оқу орындары мен мектеп оқулықтарын жазған.

“Достық” орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:10 қарашада туғандар
Санат:1934 жылы туғандар
Санат:Ресейде туғандар
Санат:Қазақстан шығыстанушылары
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Достық орденінің иегерлері
Андреев ауылдық округі (Абай облысы)

**Андреев ауылдық округі** – Абай облысы Бородулиха ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – Михайличенково ауылы. Округ құрамында болған ''Петроградское'' ауылы 2018 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Бородулиха ауданы ауылдық округтері
Бағдәулет Кенжәлиев

**Бағдәулет Кенжәлиев** (15.8.1948 жылы туған, Қызылорда облысы Арал ауданы Аманөткел ауылы) – техника ғылымдарының докторы (1998), профессор (2002).

## Өмірбаяны

* 1975  жылы ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 
* 1975–99 жылдары Металлургия және кен байыту институтында инженер, аға инженер, кіші, аға ғылыми қызметкер, зертхана мен бөлім меңгерушісі, институт директорының орынбасары қызметтерін атқарған. 
* 1999 жылдан осы институттың директоры.

## Еңбектері
Негізгі ғылыми еңбектері байытылуы қиын кендерді, жартылай өнімдер мен түсті және асыл металдарды екінші реттік шикізат ретінде қайта өңдеу технологиясына арналған. 
Кенжәлиев Ақтоғай және Айдарлы кен орындарындағы мыс кендерін үйінді әдіспен шаймалаудың тиімділігін зерттеді.

## Марапаттары
Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы лауреаты (1981).

## Дереккөздер

Санат:15 тамызда туғандар
Санат:1948 жылы туғандар
Санат:Арал ауданында туғандар
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Құрылыс материалдары ғылыми-зерттеу және жобалау институтының профессорлары
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері
Жойылып кету қаупі бар жабайы жануарлар мен өсімдіктер түрлерін қорғау конвенциясы

**Жойылып кету қаупі бар жабайы жануарлар мен өсімдіктер түрлерін қорғау конвенциясы** – сирек кездесетін жабайы жануарлар мен өсімдіктерді қорғау туралы халықаралық келісім. Конвенцияның негізгі шарттары: жануарлар дүниесі мен өсімдіктер әлемінің алуан түрлілігін сақтау; олардың кейбір түрлері (әсіресе, сирек кездесетін түрлері) сатылған жағдайда халықаралық деңгейде қабылданған талаптардың орындалуына мемлекет тарапынан қатаң бақылау жасау; сирек кездесетін не жойылып бара жатқан эндемик және реликт түрлер мен түр тармақтарын халықаралық табиғат қорғау одағының және конвенцияға қол қойған мемлекеттердің “Қызыл кітабына” енгізіп, қорғау. Конвенция 1973 ж. 3 наурызда Вашингтон қаласында (АҚШ) қабылданды. Қазақстан бұл конвенцияға 1999 ж. 6 сәуірде қол қойды. Конвенцияның 9-шы бабына сәйкес Қазақстан тарапынан әкімшілік мекемесі болып Қоршаған ортаны қорғау министрлігі белгіленген, ал ғылыми жауапты мекеме болып Білім және ғылым минситрлігінің Зоология институты бекітілді. Аталған мекемелер республикамыздағы саны азайып, жойылып кету қаупі төнген жабайы жануарлар мен өсімдіктер түрлерімен халықаралық сауда-саттық жүргізу шараларын бақылап, олардың халықаралық конвенцияның негізгі шарттарына сәйкес жүргізілуін қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер



Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Санат:Қызыл Кітап
Санат:Қоршаған ортаны қорғау
Арқат ауылдық округі

**Арқат ауылдық округі** – Абай облысы Абай ауданындағы әкімшілік бірлік. Орталығы – Арқат ауылы.

## Әкімшілік құрамы мен халқы

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Абай облысы) ауылдық округтері
Бозжігіт

**«Бозжігіт»** – *дастан*. 

Ертеден-ақ Дешті Қыпшаққа, кейін қазақ, башқұрт, татар, өзбек халықтарына мирас болып қалған, сюжеті шығыс халықтарының көбіне ортақ және кең тараған ғашықтық дастандардың бірі. Жырдың қазақ арасындағы ең көне нұсқасы – *1842 жылы* жазылып алынып, *1870 жылы* В.В.Радлов жинағында жарияланған. Мұнан кейін «Бозжігіт» Қазан, Орынбор, т.б. қалалардың баспаларынан 14 рет жеке кітап болып басылып шыққан. Шығыстанушы ғалым Н.Ф.Катановтың қазақ кітаптары жайында сол кездің өзінде жарияланған бір мақаласында «Бозжігіт» дастанының *1896 жылғы* басылымы 10 мың дана болып шыққаны хабарланған. *1911 жылы* қиссашыл ақын Ақылбек Сабалұлы «Бозжігіт» жырын өңдеп, Қазан қаласында қайта бастырған. Жыр мен қара сөз аралас жазылған қисса түріндегі нұсқасымен қатар таза өлеңмен жазылған дастан – поэма түрінде кездеседі. Дастан қазақ даласына қолжазба түрінде ғана емес, ауызша да айтылып, кең тараған. Дастанда *Бозжігіт пен Қарашаштың* адал да берік махаббаты жырланады. Махаббат жолында қаншама қиындықтардың бәрін жеңіп, сүйгенін тапса да, қыз әкесінің қатал, рақымсыз қыңырлығын жеңе алмай мерт болғаны тебіреніспен баяндалады. «Бозжігіт» жырының қай нұсқасын алсақ та, Бозжігіт пен Қарашаштың махаббаты әсерлі жырланған. Жырдың қолжазба нұсқалары мен басылымдары Санкт-Петербург, Мәскеу, Қазан, Орынбор, Алматы қалаларының кітапхана қорларында сақтаулы. Ескі қолжазбаның бір нұсқасы Британия музейінде сақталған. Ақан серінің шәкірті, халық ақыны И.Жылқайдаров «Бозжігіт» жырының сюжетіне *1940 жылы* поэма жазған. Оның қолжазбасы Қазақстан Ғылым Академиясының Орталық ғылыми кітапханасының қорында сақтаулы.    

## Сілтемелер
1. Аманқос Садықов - “Бозжігіт” жырынан үзінді

## Дереккөздер</span>


Санат:Әдебиет
Аршалы ауылдық округі

**Аршалы ауылдық округі:**

* Аршалы ауылдық округі — Абай облысы Жарма ауданындағы әкімшілік бірлік.
* ''Аршалы ауылдық округі'' — Қарағанды облысы Нұра ауданындағы таратылған әкімшілік бірлік.
* Аршалы ауылдық округі — Қостанай облысы Денисов ауданындағы әкімшілік бірлік.
Әуезов кенттік әкімдігі

**Әуезов кенттік әкімдігі** – Абай облысы Жарма ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Солнечное ауылы кіреді. Орталығы – Әуезов кенті.

## Дереккөздер

Санат:Жарма ауданы ауылдық округтері
Батырбек Әбдірасілұлы Құлекеев

*Батырбек Әбдірасілұлы Құлекеев* (19.5.1953 жылы туған, Талас ауданында Бостандық ауылы) – Жуалы ауданының әкімі.

Қазақ политехникалық институтытын (қазіргі Қазақ ұлттық технологиялық университеті) бітірген (1979). 1979 – 85 жылдары «Қаратау» өндірістік бірлестігінде бөлімше бастығы, 1985 – 89 жылдары Жамбыл қиыршықтас зауытына қарасты ұсақтап-сорттау фабрикасының бастығы, 1989 – 95 жылдары гипс комбинатының бас инженері, директоры, 1995 – 99 жылдары Жамбыл гипс құрылыс материалдары мен конструкциялар комбинатының бас директоры, 1999 жылы наурыздан Талас ауданының әкімі. Қазіргі уақытта Жуалы ауданының әкімі.

## Дереккөздер


Санат:1953 жылы туғандар
Санат:Талас ауданында туғандар
Санат:Жамбыл облысы тұлғалары
Багратионов ауылдық округі

**Багратионов ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Митрофановка, Привольное ауылдары кіреді. Орталығы – Привольное ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Ұлан ауданы ауылдық округтері
Нәзира Бәдретдинқызы Ахматуллина

**Ахматуллина Нәзира Бәдретдинқызы** (1930, қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы Степняк қ.) — ғалым, биология ғылымдарының докторы (1985), профессор (1991), Қазақстан ғылым академиясының академигі (2003). Халықаралық дәрігерлер ассоциациясының мүшесі (1999).

Алматы мемлекеттік медицина институтын бітірген (1954). Қазақстан ғылым академиясының Микробиология және вирусология институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1958—73), зертхана меңгерушісі (1973—95) болды. 1995 жылдан ҚР Ұлттық ғылым академиясының Жалпы генетика және цитология институтында зертхана меңгерушісі. Негізгі ғылыми еңбектері молекулалық генетика мәселелерін, Қазақстанда полиомиелит ауруын жою және онымен күресу жолдарын зерттеуге арналған. А. адамның тұқым қуалау және өзгергіштік қасиетіне қоршаған ортаны радиациялық, химиялық және биогенді ластағыштардың әсерін, мутант вирустарды сұрыптау әдісін қарастырып, вирус бөлінуін тездететін жаңа тәсіл ұсынды, грипп миксовирустарының биологиясын зерттеді (Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының иегері, 1974). Есімі Қазақстанның «Алтын кітабына» енгізілген (1981). А. 200-ден астам ғылыми мақаланың, 8 монографияның авторы.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* АХМАТУЛЛИНА Нәзира 

Санат:1930 жылы туғандар
Санат:Солтүстік Қазақстан облысында туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан биологтары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Байқошқар ауылдық округі

**Байқошқар ауылдық округі** – Абай облысы Аягөз ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – Байқошқар ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы ауылдық округтері
Бақы ауылдық округі

**Бақы ауылдық округі** – Абай облысы Бородулиха ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Коростели ауылы және Ауыл темір жол бекеті кіреді. Орталығы – Коростели ауылы. Округ құрамында болған *[[Тарск]]* ауылы 2019 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Бородулиха ауданы ауылдық округтері
Жоғары температуралы реактор

**Жоғары температуралы реактор** – активті зонасының температурасы едәуір жоғары (700°С-тай) энергетикалық ядролық реактор. Термин шартты түрде алынған, негізінен қазіргі энергетикалық реакторлардың барлығы – жоғары температуралы. Жоғары температуралы реакторлы атом қондырғыларының пайдалы әрекет коэффициенті едәуір жоғары болады. Жоғары температуралы реакторды жасау – энергетикалық реактор жасауда келешегі бар бағыт; ол төте цикл бойынша жұмыс істейтін (Мысалы, газ турбинасында) реактор жасауға мүмкіндік береді. Жоғары температуралы реакторды, әдетте, графитті-газды реактор деп атайды. Графитті-газды реактор – нейтрон баяулатқыш ретінде графит, ал жылу тасымалдағыш ретінде газ (көміртегі диоксиді, гелий) қолданылатын жылулық нейтронды ядролық  реактор. Газ-жылу тасымалдағышының жоғары температураға дейін қыза алатын мүмкіндігі графитті-газды реакторлы АЭС-тің пайдалы әрекет коэффициентін 40%-ке дейін және одан да жоғары көтеруге мүмкіндік береді. Графитті-газды реактор плутоний өндіруге, энергетикалық мақсатта, т.б. қолданылады.

## Дереккөздер:
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Механика
Гүлдархан Нұрғазықызы Смағұлова

**Гүлдархан Нұрғазықызы Смағұлова** (1 мамыр 1950, Алматы облысы Райымбек ауданы Кеген ауылы, Қазақстан) — филология ғылымдарының докторы (1999). ҚазМУ-ды (1973, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1977 жылдан осы университетте, Алматы қалалық «Қазақ тілі» қоғамында әр түрлі қызметте болды.

2004 жылдан ҚазҰУ-да кафедра меңгерушісі. 1998 жылы «Мағына-лас фразеологизмдердің ұлттық-мәдени аспектілері» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Негізгі ғылыми еңбектері қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясын, терминологиясын, мәтін лингвистикасын зерттеуге арналған. 100-ден астам ғылыми жарияланымның авторы.

### Еңбектері
*Фразеологизмдердің варианттылығы : оқу құралы / Г. Н. Смағұлова. - Алматы : Санат, 1996. - 126 б. - Библиогр.: б.122-125 . - ISBN 9965-685-48-7 : 420 т.
*Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық-мәдени аспектілері: монография / Г. Н. Смағұлова. - Алматы : Ғылым,1998. -196 б.- Библиогр.: б.- ISBN 5-628-02395-7 :
*Мәтін лингвистикасы : оқу құралы / Г.Н.Смағұлова ; Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ. - Алматы : Қазақ университеті, 2002. - 111 б. - Библиогр.:б.108 . - ISBN 9965-12-127-3 : 196 т.
*Фразеологиялық калькалар: оқу құралы / Г.Н.Смағұлова Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ. - Алматы : Қазақ университеті, 2005. - 122 б. - Библиогр.:б.113-120 . - ISBN 9965-12-799-3 : 
*Көркем мәтін лингвистикасы : оқулық / Г.Н.Смағұлова, Айтжанова Г.Д. - Алматы: Триумф, 2007.-150 б. - Библиогр.: б.145-148 . - ISBN 978-601-7019-11-2 
*Шешендік сөздердің дискурсы:  оқу құралы  / Г.Н.Смағұлова т.б.- Алматы : Арыс,2008. -182 б.- Библиогр.: б.178-181.- ISBN 9965-17-580-2
*Фразеологизмдердің семантикалық категориялары:  оқу құралы  / Г.Н.Смағұлова Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ.-Алматы : Қазақ университеті, 2009. - 161 б. - Библиогр.:б.158-161 . - ISBN 9965-30-949-3
*Қазақ фразеологиясы лингвистикалық парадигмаларда : монография / Г. Н. Смағұлова. - Алматы : Арыс,2010. -277 б.- Библиогр.: б.271-277.- ISBN 978-601-291-044-5
*Мағыналас фразеологизмдер сөздігі (екінші басылым): / Г. Н. Смағұлова. - Алматы : Елтаным,2010. -249 б.- Библиогр.: б..- ISBN 978-601-06-0893-1

## Дереккөздер


Санат:1950 жылы туғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Жоғары жиілік техникасы

**Жоғары жиілік техникасы** – 300 Мгц-тен 300 Ггц-ке дейінгі жиілік диапазонындағы электрмагниттік тербелістер мен толқындардың қасиетін зерттеумен және оларды тиімді қолданумен айналысатын ғылым мен техника саласы. Кейбір жағдайларда Жоғары жиілік техникасында қолданылатын жиілік диапазонының төменгі  шекарасын 30 Мгц, ал жоғарғысын 3 Тгц деп те есептейді. Жоғары жиілік техникасы құрылғылары мен жүйелері (сәуле шығарушы, таратушы, қабылдаушы, өлшеуіш, т.б.) шешілетін мәселе типі бойынша және осыған байланысты қолданылу салаларына қарай: ақпараттық (радиобайланыс, теледидар, радиолокация, радионавигация, радиобасқару, техникалық  диагностика, есептеу техникасына қатысты) және  энергетикалық (өнеркәсіптік технология, тұрмыстық құралдар, медицина, биология, химиялық  жабдықтарда және энергия беруде қолданылатын) болып ажыратылады. Жоғары жиілік техникасының құрылғылары мен жүйелері радиоспектроскопияда, қатты дене физикасында, ядролық  физикада, радиоастрономияда, т.б. жүргізілетін көптеген ғылыми зерттеулерде тиімді құрал ретінде қолданылады. Жоғары жиілік техникасында қолданылатын электрмагниттік өріс теориясы электрдинамиканың жалпы заңдарына негізделеді.

## Дереккөздер:
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Механика
Борис Васильевич Спасский

**Борис Васильевич Спасский** (30 қаңтар 1937 жыл, Санкт-Петербург – 27 ақпан 2025 жыл, Мәскеу) — кеңестік, ресейлік шахматшы, шахматтан әлемнің оныншы чемпионы (1969–1972). Спасский шахматтан үш түрлі әлем чемпионатына қатысқан еді: 1966 жылы ол Тигран Петросянға жеңілді; 1969 жылы Петросянды жеңді; 1972 жылы Бобби Фишерге жеңілді.

1976 жылы Спасский Францияға көшті де, 1978 жылы Франция азаматы атанды. Ол түрлі сайыстарға қатысуын жалғастыра берді, алайда әлем чемпионына үміткерлігін жоғалтты. 1992 жылы Спасский Бобби Фишерге қарсы бейресми «қайта күресінде» жеңілді. 2012 жылы ол Франциядан кетіп, Ресейге оралды.

Спасский, оған қоса, халықаралық гроссмейстер (1955), КСРО-ның еңбек сіңірген спорт шебері (1965), КСРО чемпионы (1961, 1973) атақтарына ие еді.

## Ескертпелер

## Дереккөздер

Санат:КСРО шахматшылары
Санат:Шахматтан әлем чемпиондары
Темірболат Тайырұлы Ахметов

**Темірболат Тайырұлы Ахметов** (7 ақпан 1947 жыл, Көкшетау қаласы) — жазушы, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі (2001). ҰҚК-нің запастағы подполковнигі (1997). 
1971 жылы Қарағанды Мемлекеттік медицина институтын бітірген соң Ш. Уәлиханов ауданының санэпидстанциясы бас дәрігерінің орынбасары болып қызмет атқарды. 1976-1997 жж. ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитет органдарында қызмет істеп, подполковник шенінде запасқа шықты. 1997 жылдың мамырынан «Барыс» күзет-детективтік агенттігін басқарды.

* Қарағанды медициналық институтын бітірген (1971). 
* Бұрынғы Көкшетау облысы Уәлиханов ауданының бас санитарлық дәрігері (1971 — 1976)
* Көкшетау облысы СЭС-нда зертхана меңгерушісі. 
* Қазақстан ҰҚК-нде қызметкер (1976 — 97). 
* Қазіргі уақытта *«Барыс»* детективті агенттігінің басшысы.

## Шығармалары
### Повесттері
* «Алтын самауыр» 
* «Үнсіздік анатомиясы» 
* «Барыс агенттігі» 
* «Кобраның күлкісі» 
* «Бағдарламада Сенсация» 
### Пьесалары
* «Дертім менің, жұлдызым менің, Сәкен» 
* «Шәкәрім» 
### Әңгімелері
* «Ұзатып салу» 
* «Ер ұрыста қаза табуға тиіс» 
* «Инфаркт» 
* «Аштық» 
* «Ақынның соңғы күні» 
### Аудармалары
* Жазушы Қ.Исабаевтың бірқатар туындыларын орыс тіліне аударды.
### Детективтік хикаялары
* «Шахиняның құпиясы» 
* «Сатуға арналған брилианттар» 
* «Томирис патшайымның диадемасы» 
* «Көк күмбездердің панасында» 
* «Мамандықтың кесірлері» 
* «КГБ өмірінен кейбір болжамдар» 

## Дереккөздер


Санат:7 ақпанда туғандар
Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Көкшетауда туғандар
Санат:Қазақстан әскерилері
Санат:Қазақстан жазушылары
Шермұхамбет Ахметов

**Шермұхамбет Ахметов** (1922 жыл) — еңбек ардагері. 

* Петропавл ауыл шаруашылық техникумын бітірген (1942). 

* Еңбек жолын Қорғалжын ауданы ауыл шаруашылық басқармасында қатардағы мал дәрігерінен бастап, осы мекеме бастығының орынбасарлығына дейінгі еңбек жолынан өткен атқарған.  

* Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендері, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1922 жылы туғандар
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Жұп таңдау

**Жұп таңдау**, *[[Ауыл шаруашылығы|ауыл шаруашылығында]] – [[Мал|мал]] тұқымын асылдандыру тәсілдерінің бірі; аналық малдың сапасын ескере отырып, одан жақсы төл алу үшін лайықты аталық малды таңдап шағылыстыру.* Жұп таңдау мал тұқымының өнімді сапаларын оның төлдеріне дарытып бекіту үшін және қандай да болмасын кемшілігін келесі төлінде болдырмау үшін жүргізіледі. Осыған орай Жұп таңдаудың біртекті Жұп таңдау және әртекті Жұп таңдау деген түрлері бар. Біртекті Жұп таңдау – өнімді сапалары ұқсас, жетілген аталық пен аналық малды шағылыстыру. Осының нәтижесінде олардың ұқсас өнімді сапалары төлге толық беріліп, одан әрі жетіледі. Әртекті Жұп таңдау – өнімді сапалары да, тегінде де айырмашылықтары бар аталық пен аналық малды шағылыстыру арқылы төл алу. Әртекті Жұп таңдау, негізінен, аналық малға тән кемшіліктердің жас төлге көшпеуі үшін қолданылады. Мал тұқымының сапасын жақсартуда Жұп таңдаудың екі түрі тығыз байланысты. Шаруашылықта өсірілетін малдың өнім сапасына байланысты Жұп таңдаудың екі түрі де қатар немесе уақытша біреуінің жиі не сирек қолданылуы мүмкін. 

## Сілтеме


Санат: Қоғам
Нұрбек Сафиұлы Бозов

**Нұрбек Сафиұлы Бозов** *(1935 жылы, [[Батыс Қазақстан облысы]], қазіргі [[Бәйтерек ауданы]]нда туған)* – философия ғылымының докторы *(1997 жылы)*, профессор Орал педагогика институтын *(1960 жылы)*, Орал мемлекеттік университетін *(1971 жылы)* бітірген. *1960–63 жылдары* мұғалім, мектеп директоры, *1963–72 жылдары* Солтүстік Қазақстан облысы Степной орта мектебінің директоры болды. *1972 жылдан* Көкшетау университетінде аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, профессор қызметін атқарады. 60-тан аса ғылыми мақаланың авторы.

## Шығармалары

1. "Теория и история управленческих отношений. Социально-философский анализ", Алматы, 1993.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Ащыкөл

**Елді мекендер:**
* Ащыкөл – Ақмола облысы Атбасар ауданындағы ауыл.
* Ащыкөл – Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданындағы ауыл.
* Ащыкөл – Түркістан облысы Келес ауданындағы ауыл.

**Көлдер:**
* Ащыкөл – Ақмола облысы Ақкөл ауданындағы тұзды көл.
* Ащыкөл – Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы тұзды көл.
* Ащыкөл – Ойыл өзенінің сағасындағы көл.
* Ащыкөл – Жамбыл облысы Талас, Сарысу аудандарының аумағындағы көл.
* Ащыкөл – Ұлытау облысы Ұлытау ауданының солтүстігіндегі тұйық, тұзды көл.
* Ащыкөл – Қостанай облысы Қарабалық ауданында орналасқан көл.
* Ащыкөл – Сарысудың төменгі бөлігі Боқтықарын өзенінің құйылысындағы көл.

**Басқа мағыналар:**
* Ащыкөл – ойыс.
* Ащыкөл – Шарықты тауының шығыс сілеміндегі күмбез пішінді тау.
* Ащыкөл – тоған.
Балықшы ауылдық округі (Шығыс Қазақстан облысы)

**Балықшы ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақсуат, Аманат, Жолнұсқау ауылдары кіреді. Орталығы – Ақсуат ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Күршім ауданы ауылдық округтері
Төрешов Орынбек

**Төрешов Орынбек** (30 Сәуір 1930 жылы туған, Қармақшы кенті) – агроном, ауыл шаруашылығы ғылымының докторы (1965).

## Қысқаша өмірбаяны:
1950 жылы Қазақ ауыл шаруашылығы институтын (ҚазҰАУ) бітірген. 
1950 – 1951 жылдары Қармақшы ауданы ауыл шаруашылығы бөлімінде бас агроном.
1951 – 1955 жылдары Қазақ егін шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында аспирант.
1955 – 1959 жылдары осы институтта ғылыми қызметкер.
1959 – 1964 жылдары диссертациялық кеңестің ғалым-хатшысы.
1964 – 1970 жылдары суармалы егіс лабораториясының меңгерушісі. 
1970 – 2004 жылдары Қазақстан Республикасы ғылым академиясының В.Г.Вильямс атындағы егіншілік ғылыми-зерттеу институтында бөлім бастығы қызметтерін атқарған.

110-нан астам ғылыми еңбектің авторы, оның ішінде 3 монография бар. Медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер:
Баршатас ауылдық округі

**Баршатас ауылдық округі** – Абай облысы Аягөз ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – Баршатас ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы ауылдық округтері
Жоғары энергия физикасы

200px|thumb|right
**Жоғары энергия физикасы** – элементар бөлшектер физикасының жоғары энергиялы (109 эВ) бөлшектердің (шартты түрде нуклонның тыныштық энергиясын 9,4108 эВ деп алуға келісілген) өзара әсерлесуін зерттейтін саласы. 

Жоғары энергия физикасы Қазақстанда 20 ғ-дың 40-жылдарының соңынан дами бастады. Зерттеу жұмыстарының басты бағыты – адрондардың серпімсіз өзара әсерлесуі (күшті өзара әсерлесу). Бұл бағыттың негізін академик .С. Тәкібаев қалаған. Зерттеу жұмыстары 1950 жылдан Қазақстан ҒА-ның Физикалық-техникалық  институтында және ҚазҰУ-дің физика факультетінде жүргізіліп келеді. Қазақстан ғалымдары үдеткіштерде алынған жоғары энергиялы бөлшектердің (протондардың энергиясы 6,6108 эВ–41011 эВ, -мезондардың энергиясы 7,5109–21011 эВ, антипротондардың энергиясы 3109–3,21010 эВ, жеңіл ядролардың энергиясы 4,1109 эВ/нуклон) көмегімен бастапқы энергияға байланысты өзгеретін протондардың қарапайым түзілу (генерациялау) актісінің сипаттамасын, алғашқы бөлшектер мен нуклон-нысана зарядының табиғатын; резонанстар үлесін; екінші реттік бөлшектердің көптеп туу қимасының импульстері бойынша үлестіру параметрлерін және әмбебабтық сипатын; протон-антипротон аннигиляциясының механизмін; жетекші бөлшектердің серпімсіздік коэффициентін және оның рөлін; нуклондар мен ядролардағы адрондардың когеренттік және дифракциялық түрде пайда болу механизмін; ядроларда адрондардың көптеп түзілу процесін, т.б. түсіндіруге және зерттеуге елеулі үлес қосты. 

Үдеткіштердегі алғашқы деректер Ресейдегі (Дубна, Серпухов) және Швейцариядағы (Женева), Америкадағы ғылыми орталықтармен ынтымақтастықтың нәтижесінде детектордың (ядролық  эмульсия; сутек, дейтерий және протонмен толтырылған көпіршікті камера; ұшқынды стриммер камера) көмегімен алынды. Зарядты бөлшектер импульсі мен әсерлесу ықтималдығын өлшеуді жетілдіру, ядролық -физикалық ақпараттарды математикалық және техникалық  жолмен өндеу жөнінде маңызды әдістемелік жұмыстар орындалды. Дәл мәліметтер алу мақсатында Іле Алатауында ғарыштық сәуле станциясы салынды (1957). ҚазҰУ-да ғарыштық сәулелердің қатаң және бейтарап құраушыларының вариациялары, олардың Күн және геомагнит активтілігімен байланысы, сондай-ақ жоғары энергиялы ядролық  ыдыраудағы көп зарядты шапшаң фрагменттердің түзілу механизмі зерттелуде. Қазақстан ғалымдары (Э.Г. Босс, А.Х. Винницкий, Ю.Т. Лукин, Н.Н. Нұрғожин, В.И. Руськин, Ж.С. Тәкібаев, М.А. Тәшімов, П.А.Усик, И.Я. Часников, т.б) өздерінің ғылыми жұмыстарын шет ел ғылыми орталықтарымен және ғалымдарымен тығыз байланыста жүргізуде.

## Дереккөздер

Санат:Механика
Қызылжар қыраты

**Қызылжар қыраты**, *Абылай қонысы* – Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданы Подгорный ауылына дейін Есіл өзенінің оң жағалауы бойымен созылып жатыр. Ең биік жері 143 м.

## Тарихи дерек
Қызылжар қыратының оңтүстік бөлігінде 18 ғасырдың ортасында Абылай ханның малы бағылған.
Қоныстың шетінде астық тұқымдас шөптесін өскен бай шоқ орманды дала жатыр. Кезінде Абылай қонысынан айдалған мал Петропавл жәрмеңкесіне әкелініп отырған.

## Дереккөздер

Санат:Қызылжар ауданы таулары
Санат:Қыраттар
Баскөл ауылдық округі

* Баскөл ауылдық округі – Абай облысы Бесқарағай ауданындағы әкімшілік бірлік.  
* Баскөл ауылдық округі – Павлодар облысы Май ауданындағы әкімшілік бірлік.
Құмарық (Тұрар Рысқұлов ауданы)

**Құмарық** (1993 жылға дейін — *Подгорное*) — Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданындағы ауыл, Құмарық ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Құлан ауылынан батысқа қарай 24 км-дей жерде, жусан аралас бетеге, боз, күйреуік өскен қоңыр, бозғылт қоңыр топырақты тау алдының қуаң жазығында орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
1955-97 жылдары ауыл Карл Маркс атындағы қой ұжымшарының орталығы болып келді. Ауыл 1991 жылға дейін Подгорное деп аталып келді. Оның негізінде Құмарық ауылында 1997 жылдан өндірістік кооператив және 30-ға жуық шаруа қожалықтары құрылды.

## Инфрақұрылымы
Ауылда орта, бастауыш мектептер, кітапхана, клуб, фельдшерлі-акушерлік пункт бар.

## Дереккөздер
 

Санат:Тұрар Рысқұлов ауданы елді мекендері
Есмұханбет Сейдахметұлы Смайылов

**Есмұханбет Сейдахметұлы Смайылов** (1946 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы, Тарбағатай ауданы, Қызылкесік ауылы) – функциялар және функционалды талдау саласындағы маман, физика-математика ғылымдарының докторы (1998), профессор (1993).

* ҚазМУ-ды (1968, қазіргі ҚазҰУ) және Қазақстан ҒА-ның Математика және механика институтының аспирантурасын (1971) бітірген.
* Қарағанды педагогика институтында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік университеті) оқытушы, аға оқытушы, доцент, математикалық талдау кафедрасының меңгерушісі, математика факультетінің деканы, профессор (1972–2003) қызметтерін атқарды.
* 2004 жылдан ҚР Қолданбалы математика институтының директоры.

## Шығармалары
* 70-тен астам ғылыми жарияланым мен 1 монографияның авторы.
* Теоремы типа Пэли для кратных рядов Фурье по обобщенным системам типа Хаара (2001);
* Теоремы вложения для пространств О. В. Бесова с мультипликативным базисом Прайса (2003)

## Дереккөздер

Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Тарбағатай ауданында туғандар
Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Математика, информатика және механика институты түлектері
Санат:Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті оқытушылары
Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті декандары
Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің профессорлары
Санат:Қолданбалы математика институтының директорлары
Бастаушы ауылдық округі

**Бастаушы ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Самар ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Бастаушы, Көкжота ауылдары кіреді. Орталығы – Бастаушы ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Самар ауданы ауылдық округтері
Спасск мыс кендері акционерлік қоғамы

**Спасск мыс кендері акционерлік қоғамы** – 1904 жылы Лондонда ағылшын-француз және орыс кәсіпкерлері құрған. Қоғам жұмысының шарттарын патша үкіметі 1907 жылда бекітті. Қоғам Спасск-Вознесенск және Успен мыс кеніштері мен Спасск мыс қорыту заутын, Саран және Қарағанды көмір кендері мен 2 темір кенішін біріктірді. Қоғамды ірі шетел капиталистері Н.Фелл (төраға), Ж.Карно, т.б. басқарды. 1907 жылға таяу Спасск мыс қорыту заутында жылына 5 мың тонн мыс өндірілді. 1908 жылы ұзындығы 40 км Қарағанды – Спасск тар табанды т. ж. салынып, ол заутты Қарағанды көмір кенімен жалғастырды. 1913 жылға таяу 5065 т мыс, яғни Ресейде өндірілген барлық мыстың 15,8%-ы өндірілді. Мыс кентасы негізінен Нілдідегі Успен кенішінен әкелінді. 1916 жылы Успен кенішінің солтстік-шығысындағы Жақсы Сарысу өзеннің бойында тәулігіне 100 тонн кентас беретін Сарысу байыту фабрикасы іске қосылды. 1903 жылы Спасск заутындағы кеніштер мен көмір кендерінде жұмысшылардың саны 1033-ке жетіп, олардың ішінде 552 орыс, 481 қазақ болды. 1918 жыл 11 мамырда РКФСР ХКК-нің “Спасск мыс қорыту зауытын ұлт меншігіне беру туралы” қаулысымен қоғамның жұмысы тоқтатылды.
=Пайдаланған сілтеме=
  

Санат:Акционерлік қоғамдар
Санат:Лондон қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар
Ащылы (Жыланды алабы)

**Ащылы** – Жыланды алабындағы өзен, Жекебұтақ өзенінің оң саласы. Ұзындығы 37 км. 

## Бастауы
Бастауын Ақмола облысы Сандықтау ауданының батысындағы Барақпай ауылының батысынан (10 км жерде) алып, Жекебұтақ өзеніне оң жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Жазда құрғап қалады. Ащылы өзенінің ағысы тұрақты, делювийлі оккумулятті жазықпен ағады. Ащылыға шағын 6 сала және жазда кеуіп, қарасуларға бөлініп қалатын 2 сала құяды. Суын Сандықтау ауданының шаруалықтары пайдаланады

## Өсімдігі
Су айрығындағы карбонатты қара топырағындағы бетеге, қызыл қау аралас әр түрлі шөптесіндер, жайылмасында шалғынды өсімдіктер өседі. Су жинайтын алабы, негізінен, жыртылған.

## Дереккөздер

Санат:Сандықтау ауданы өзендері
Санат:Есіл су алабы
Беген ауылдық округі

**Беген ауылдық округі** – Абай облысы Бесқарағай ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Беген, Беген орманшар ауылдары кіреді. Орталығы – Беген ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Бесқарағай ауданы ауылдық округтері
Жоғары қысым

**[[Жоғары қысым]]** – денеге түсірілген 0,1 гигапаскальдан (ГПа) артық қысым (шартты түрде алынған). Денеге ұзақ уақыт әсер ететін жоғары қысым статикалық жоғары қысым, қысқа уақыт әсер ететін жоғары қысым динамикалық (не лездік) жоғары қысым, ал тыныштықта тұрған газ бен сұйықтық ішіндегі жоғары қысым гидростатикалық жоғары қысым деп аталады. Табиғатта кездесетін статикалық жоғары қысым, ең алдымен, гравитациялық тартылыстың әсерінен пайда болады. Мысалы, жоғары қысым Жер центрінде 3,5102 ГПа-ға, Күн центрінде 2107 ГПа-ға, ал пульсар бетінде 1020 ГПа-ға дейін жетеді. Техникада және ғылыми тәжірибелерде 1 – 3102 ГПа-ға дейінгі жоғары қысымдар пайдаланылады. Жоғары қысым заттардың тығыздылығын арттырып, оларда өтетін процестерді үдетеді не тежейді. Жоғары қысым кезіндегі изоэнтропиялық процесте дененің ішкі энергиясы, ал изотермалық процесте оның еркін энергиясы артады. Жоғары қысым әсерінен дененің атом және молекула аралықтарының кішіреюі нәтижесінде молекулалар және атомдардың электрондық қабықшалары деформацияланады. Сөйтіп, заттардың физикалық, химиялық  қасиеттері өзгереді (Мысалы, қатты диэлектриктер мен шала өткізгіштердің өткізгіштігі асқын өткізгіштік күйге өтіп, олардың механикалық  қасиеттері мүлдем өзгеруі мүмкін). Ғылымда заттардың қасиеттерінің осындай өзгерістерін зерттеу үшін (әсіресе, молекулалық деңгейде) жоғары қысым пайдаланылады. 1011 ГПа шамасындағы жоғары қысымда зат атомдары толық иондалып, атом ядроларының бір-біріне жақындайтындығы соншалықты, ядролық  реакциялар жүре бастайды. Бұл құбылыс жұлдыздар қойнауында тұрақты түрде жүреді. 20 ғ-дың 2-жартысында статикалық Ж. қаласының көмегімен маңызды ғылыми нәтижелер алынды: алмас және бор нитридінің алмас тәрізді түрі (p4 ГПа және t1100C) синтезделді; диэлектриктердің өткізгіш және асқын өткізгіш күйге ауысуы тіркелді, т.б. жоғары қысым металдарды механикалық  жолмен өңдеуде және полимерлерді синтездеуде қолданылады. Статикалық жоғары қысым жылулық немесе механикалық  әдістермен алынады. Механикалық  әдістерде сорғылар, компрессорлар кеңінен пайдаланылады. Динамикалық жоғары қысымды ұшқынды разрядтың, ядролық  және химиялық  қопарылыстардың, импульстік магнит өрісінің, т.б. көмегімен алуға болады. Динамикалық жоғары қысым пьезо- және электрмагниттік датчиктер, т.б. арқылы өлшенеді. Газдар мен сұйықтықтардағы жоғары қысым манометрмен, ал қатты денелердегі жоғары қысым цилиндр-поршендік аппаратпен өлшенеді. Қазақстанда жоғары қысым бойынша іргелі зерттеулер жүргізілген жоқ. Дегенмен, ҚазҰТУ-да жоғары қысымның қолданбалы саласынан зерттеулер жүргізген ғалымдар бар

 

## Пайдаланылған әдебиеттер
 

Санат:Физика
Санат:Физикалық шамалар
Ащылы өзек

**Ащылы өзек** – Тасмола өзенінің сол саласы.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Ақкөл ауданы жерімен ағады.

## Бастауы
Бастауын Құрылыс ауылының шығысынан 5 км жерден алады. 

## Гидрологиясы
Ұзындығы 30 км. Су жинайтын алабындағы сортаңдау қара топырағында бетегелі боз өсімдіктер, жайылмасында әр түрлі шалғынды өсімдіктер өседі. Өзенге  жалпы ұзындығы 14 км болатын 3 сала құяды. Негізінен қар суымен толығады. Жазда кеуіп, қарасуларға бөлініп қалады. Суын жайылымдарды суландыруға пайдаланады. 

## Дереккөздер

Санат:Ақкөл ауданы өзендері
Санат:Сілеті су алабы
Жоғары май қышқылдары

Жоғары май қышқылдары – бір негізді карбон қышқылдары. Жоғары май қышқылдары адам өміріне қажетті май құрамында кездеседі. Ең маңыздылары пальмитин (С15Н31СООН) және стеарин (С17Н35 СООН) қышқылдары. Олар иіссіз, дәмсіз, суда ерімейтін қатты заттар. Бұл қышқылдар глицериннің күрделі эфирлері түрінде өсімдік және жануар майларының құрамында болады. Пальмитин және стеарин қышқылдарын майларды гидролиздеу арқылы және алкандарды катализдік тотықтыру арқылы алады. Бұл қышқылдардың натрий тұздары суда ерігіш келеді, кәдімгі қатты сабынның негізін құрайды. Жоғары май қышқылдарының ерігіш тұздары сабын өндіруде қолданылады.
## Пайдалнаылған әдебиеттер


Санат:Химия
Қазақтың дәстүрлі қару-жарақтары

**Қазақтың дәстүрлі қару-жарақтары** – соғыс құралдары мен киім-кешектері. Көшпелілік өмір салтын 20 ғасырдың басына дейін сақтап келген қазақтарда қару-жарақтың өзіндік этникалық сипаты қалыптасты. Қазақтың дәстүрлі қару-жарақтары ат үстінде соғыс жүргізуге сәйкестендіріліп жасалған, олар шұғыл қимылға ыңғайлы, жеңілдігімен ерекшеленді. Ол қазақ халқын құраған ру-тайпалардың әскери өнері негізінде қалыптасты және тарихи себептерден көрші халықтардың ықпалымен жетілдіріліп отырды. Көшпенділер қарудың сәніне емес, оның сапасына аса мән берген. Алтына балдақты, жылтараған қарудан гөрі, суы қатты, жасуды білмейтін, тасты да кесіп түсетін қаруды артық санаған. Қару-жарақтар екі үлкен топқа бөлінген: 1) шабуыл құралдары – қару; 2) қорғаныс жабдықтары – жарақ. Шабуыл қаруларына ер қаруы саналатын бес қару жатады (қ. Бес қару). Оған қоса қосалқы қарулар: қанжар, пышақ, селебе кіреді. Қорғаныс жарақтарына денеге киіліп кеудені қорғайтын сауыттар, шарайна, дулыға, қол-аяқты қорғайтын қосымша жарақтар (жеңсе, балтырлық, т.б.) жатады.

Батырлардың негізгі бес қаруы болатын. Оларға: 

* Қылыш
* Найза 
* Садақ 
* Айбалта
* Шоқпар 

кіретін. Одан бөлек жалпы батырлардың қолданған қару түрлеріне:

* Қанжар 
* Семсер 
* Ақберен мылтық
* Гүрзі

## Дереккөздер


Санат:Қарулар
Спейс Шаттл

thumb| |right|
“Спейс Шаттл” (ағылш. Space Shuttle, сөзбе-сөз – ғарыштық қайықша) – америкалық көп рет пайдаланылатын, адам басқаратын көліктік ғарыштық кеменің атауы. “Спейс Шаттл” – 200 – 500 км биіктіктегі орбитаға ғарыштық аппарат (ҒА) шығару, орбитада зерттеулер жүргізу; ҒА-дан эксперимент нәтижелерін жерге жеткізу; ҒА-ны жөндеуден өткізу үшін қолданылады. “Спейс Шаттлдың” төменгі орбитаға алып шығатын пайдалы жүгінің массасы 25,4 тонны құрайды; ұшу ұзақтығы 30 тәулік; экипаж құрамы 8 адамнан тұрады. Кеме массасы шамамен 2000 т, ұзындығы 56 м “Спейс Шаттлдың” 1-сатысы 40 км биіктікте бөлініп, мұхитқа құлап түсетін қатты отынды 2 үдеткіш, 2-сатысы – қанатты ұшақпен басқарылып, бірнеше рет қолдануға есептеліп жасалған. “Спейс Шаттл” кемесі 1989 жылдың 1 қаңтарына дейін орбиталық сатының 4 үлгісін (“Колумбия”, “Челенджер”, “Дискавери”, “Атлантис”) пайдаланып, 27 рет ғарышқа сапар шекті. “Спейс Шаттл” негізінен әскери мақсаттағы жүктерді байланыс және ғыл. ЖЖС-ны, “Спейслэб” зертханасын, ғыл. аспаптарды орбитаға шығару; АҚШ Қорғаныс министірлігінің бағдарламасы бойынша әр түрлі тәжірибелер жүргізу үшін қолданылады. Барлық ғарыштық ұшырулар Канаверал мүйісінің шығару кешенінде жүргізіледі. 25-ғарыштық ұшыру кезінде, құрамында “Челенджер“ орбиталық сатысы болған “Спейс Шаттл” кемесі апатқа ұшырады.

=Пайдаланған сілтеме=
  

Санат:Ұшу аппараттары
Санат:NASA

be-x-old:Спэйс шатл

zh-min-nan:Thài-khong-so
zh-yue:穿梭機
Ащысай (өзен, Ақмола облысы)

**Ащысай** (төменгі және жоғарғы ағысында - Шейка өзені) - Ақмола облысы Шортанды ауданындағы өзен. Қалқұтан өзенінің сол саласы.

## Бастауы
Бастауын Шортанды ауданының батысындағы Ақбейіт кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 10 км жерден алады. Орта ағысында Новоромановка ауылының шығысындағы Балықтыкөлге құйып, одан ағып шығып 3 км жерде Егінді кентін кесіп өтіп, 6 км жердегі Қалқұтан өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 48 км. Ащысайға жалпы ұзындығы - 25 км-ді құрайтын 11 кіші-гірім салалар құяды. Қар, жер асты суларымен толысады. Суы жайылымдарды суаруға, шаруашылыққа пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Есіл су алабы
Санат:Шортанды ауданы өзендері
Белағаш ауылдық округі

* Белағаш ауылдық округі – Абай облысы Бородулиха ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Белағаш ауылдық округі – Ақмола облысы Жақсы ауданындағы  әкімшілік бірлік. 
* Белағаш ауылдық округі – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы әкімшілік бірлік.
Трушников қонысы

**Трушников қонысы** – қола дәуірінің мекені. 

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданы, Трушниково ауылынан батысқа қарай 1,5 км жерде, Ертіс өзенінің оң жағалауында орналасқан. 

## Зерттелуі
Қонысты 1953 жылы И.М. Павлюченко ашса, барлау қазбасын 1954 – 56 жылы Шығыс Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі С.С. Черников, А.Г. Максимова, А.Н. Богданов) зерттеген. 

## Сипаты
Зерттелінген үш далалық маусымда 1200 м2 жер 1 – 1,5 м тереңдікте қазылды. Нәтижесінде әр уақыттың екі тұрғын үйі, құдық, ашық түріндегі тас ошақ, әр түрлі өлшем мен мақсаттағы шұңқырлар және екі жерлеу орны анықталды. Ұзындығы 10 м қабырғаларының бойына араларын 30 – 50 см ашық етіп, бір қатарда үшкір жақтарын төменге қаққан бөрене тіреуіштері, шаруашылық құрылыстары 50 см терең қазылып, жертөле ретінде салынған. Едені 15 см-ге дейін күл, т.б. аралас қатты қабаттан тұрады. Үй ортасында ошақ болмаған. Аршу барысында жануарлардың сүйектері, қыш ыдыстың сынықтары (дөрекі өрнекті күнделікті тұрмыстық ыдыстар), тас (кетпен, дәнүккіш), сүйек және қола заттар (пышақтар, әшекей сынықтары, төртқырлы найзаның ұшы, ине, сырға) табылды. Қоныс біздің заманымыздан бұрын 9 – 8 ғасырларға жатады.

## Дереккөздер

Санат:Шығыс Қазақстан облысы қоныстары
Жас түріктер

**Жас түріктер** — Түркияда 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың бас кезіндегі ұлт-азаттық қозғалысына қатысушылар. 

Олардың қатарын, негізінен, “Бірлік және прогресс” ұйымының мүшелері құрады. Олар елдегі сұлтандық билікті конституциялық билікпен ауыстыруды көздеді. “Жас түріктер” атауы Еуропа елдерінің дипломатиялық өкілдіктері мен саяси партиялары арасында 19 ғасырдың 1-жартысында қолданыла бастады. Бұл атау алғашында Осман сұлтандығында прогрестік өзгерістерді жақтаушылардың бәріне қатысты айтылып, Кіші Азияға тек 1908 жылы болған Жас түріктер төңкерісінен кейін ғана тарады. Осы төңкерістен кейін үкімет басына келген “Жас түріктер” 1910 — 1918 жылдары Осман сұлтандығын басқарды. “Жас түріктер” үкіметі Бірінші дүниежүзілік соғыс соғыс кезінде Германия жағында соғысып, 1918 жылы олар үкімет билігінен айырылды.

## Сілтеме
Қазақ энциклопедиясы

Санат: Тарих