open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Литология

thumb|right|200px| Ютаның (АҚШ-ғы тау) оңтүстік-шығысында стратиграфияның көрінуі
**Литология** ( – тас) — геологиялық шөгінді тау жыныстарын, ондағы қазба байлықтарды, олардың құрамы мен құрылымын, жаралу тегі мен кеңістікте орналасу, таралу заңдылықтарын зерттейтін ғылым.

## Литолоигя саласының дамуы
Литология 19 ғасырдың аяғынан геологияның жеке саласы ретінде дамып, 20 ғасырдың І-ші жартысында дербес ғылым болып қалыптасты. Бұған стратиграфия, палеография, мұнай геологиясы, шөгінді жыныстар петрографиясы, океанология сияқты ғылым салаларының дамуы және океанографиялық зерттеулер әсерін тигізді.

Литолгияның іргесін қалап, оны дамытуға көп еңбек сіңірген ғалымдар:
* шетелдік ғалымдар - Й.Вальтер, Г.Сорби, Дж.Барелл, т.б.;
* орыс және кеңес геологтары - Н.М.Страхов, П.А.Земятченский, Я.В.Самойлов, т.б.

## Литологияның мақсаты
Литология жер беті мен теңіз, мұхит түбінде жүріп жатқан литогенез процестеріне бақылау жасаудан алынған деректерге, актуализм принциптеріне, сондай-ақ фация туралы ілімге, стратиграфия, тектоника, палеография, тарихи геология, пертография,  климатология, океанология, геохимия, физика, химия, т.б. ғылым нәтижелеріне сүйенеді.
Оның негізгі мақсаты:
* шөгінді жыныстарға генетикалық және фациялық талдау жасау;
* олардың бірге кездесетін табиғи топтарын (формацияларын) айыру;
* әр түрлі шөгінді жыныстар мен қазба байлықтардың жер тарихы бойынша кеңістікте таралу заңдылықтарын анықтау;
* литогенез теориясын дамыту.

## Литологиялық зерттеу жұмыстарының бағыттары
Зерттеу жұмыстары үш бағытта жүргізіледі:
* геологиялық нысандарды (тау жыныстары, геологиялдық құрылымдар) және табиғи құбылыстарды (жанартау әрекеттері, теңіз түбіндегі тұнба, гипергенез процестері, т.б.) бақылау;
* лабораториялық зерттеулер, тәжірибелік жұмыстар;
* геологиялық бақылау мен лабораториялық зерттеуден алынған деректерді қорыту, ғылыми талдау жасау.
Литологиялық  жұмыс жүргізгенде тау жыныстары мен шөгінді қабаттарының құрамы, құрылымы, құрылысы, физикалық және механикалық қасиеттері, олардың орналасу ерекшеліктері, белгілі бағытта фациялық тұрғыдан өзара алмасуы, олардың арасында сақталған фауна мен флора қалдықтары, т.б. зерттеліп, жан-жақты сипаттамалары жасалынады. Жинақталған геологиялық лабораториялық деректерге ғылыми қорытынды жасағанда шөгінді тау жыныстарына фациялық және формациялық талдау жасау, салыстырмалы литологиялық зерттеу тәсілдері қолданылады.
 
## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Жер құрылысы
Санат:Геология
Санат:Терминология
Санат:Мұнай және газ геологиясы
Литота

**Литота** ( - қарапайым, қораш), немесе **кішірейту** — заттың не құбылыстың қасиетін кішірейте суреттейтін көркемдік құрал. Батырлар жырларында, өтірік өлеңдерде литота жиі қолданылған. Мысалы, *"От орнындай тұяқтан, оймақтайы қалыпты"* ("Ер Тарғын"). Литотаның мақсаты - тосын әсер туғызу. Мысалы, *"Қайныма қарға мініп ұрын бардым"* (өтірік өлең). Қазіргі қазақ әдебиетінде литота өтірік өлең айтысында қолданылып жүр.

Мысалы:
Етектейін еріннен
Екі елісі қалыпты.
Қиған қамыс құлақтан
Бір тұтамы қалыпты.
Жалбыраған жалынан
Жалғыз қарыс қалыпты.
Күлтеленген құйрықтан
Бір тұтамы қалыпты. 
                  («Тарғын» жырынан)


## Литота және әсірелеу
Литота — әсірелеу секілді, бейнелі сөздің бір түрі. Екеуінің айырмасы: әсірелеу бір құбылысты өте үлкейте суреттесе, литота бір құбылысты өте кішірейтіп суреттейді. Литота да, әсірелеу сықылды, автордың не айтайын дегеніне тығыз байланысты. Оқиға, жағдайға, суреттейін деген өмір құбылысына лайықты түрде таңдалынып алынады.

Махамбет бір өлеңінде:
Таудай болған талаптың
Назары қайтқан күн болған...
Телегей-теңіз шалқыған
Қоғалы көлдер суалып,
Тізеге жетер-жетпес күн болған.
Жапанға біткен бәйтерек
Жапырағынан айырылып,
Қу түбір болған күн болған.
Алқалаған жер болса,
Азамат басы құралса,
Мәшурат кеңес сұралса,
Мәшурат берер ер едік.
Исатайдан айырылып,
Алқалай келген кеңесте
Дем құрыған күн болған, -
дейді.

Бұл - халық көтерілісі жеңіліске ұшырап, Исатай өлгеннен кейін шығарылған өлең. Ханға қарсы көтерілушілердің басындағы ауыр халді айқынырақ етіп суреттеу үшін ақын өмірдің алуан құбылысын өте кішірейтіп көрсетеді. «Көлдер тізеге жетер-жетпес», «Бәйтерек - қу түбір» т.б. Осылардың бәрі де өлеңдегі негізгі ойдың қазығы. «Исатайдан айырылып, дем құрыған күн болған» деген жолдағы пікірді оқушылардың ой-сезіміне әсерлі, күштірек етіп жеткізу үшін қолданылып отыр.

Әсірелеу мен литотаны кейбір әдебиетшілер троптың бір түрі деп қарайды. Ал кейбір әдебиетшілер көркем тілдің ерекше бір түрі деп біледі. Шындығында, осы соңғы пікір шындыққа жақын. Өйткені троптың қай түрін алсақ та, сөз өз мағынасында емес, ауыстыру, алмастырып айту мағынасында қолданылады. Әсірелеуде өмір құбылысы, қимыл, іс-әрекет, көрсетпек нәрсе қаншама үлкейтіліп айтылғанмен де, сөз өз мағынасында қолданылады. Зат, іс-амал, құбылыстар не өте үлкейтіледі, не өте кішірейтіледі. Бірақ өзінің бұрынғы мағынасынан ауыстырылмайды.

Әсірелеу де, литота да өмір құбылысын суреттеудегі көркем тілдердің негізгі бір түрі есебінде бұрынғы және соңғы әдебиетімізден де орын алады. Бірақ ауыз әдебиетінде, әсіресе эпостық поэмаларда, көп кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Логопедия

**Логопедия** ( — cөз, ілім, *paіdeіa* — тәрбиелеу, оқыту) - психология мен педагогиканың тіл кемшілігін, оны жою мен оның алдын алудың әдістері мен қағидаларын зерттейтін саласы. Бала тілінде болатын кемістіктерді зерттеп, оны жоюдың жолдарын іздестіретін арнайы педагогика тарауының бірі.

Алғаш 17 ғасырда қолға алынғанымен тілінің мүкісі бар балаларды медицина және психология жолдармен зерттеп, тиісті емдеу шараларын қолданудың жолын табу әрекеттері XX ғасырдың 30-жылдарына дейін созылды. Кемшіліктердің қайсы бірі сөйлеу жағынан (мәселен, тіл мүкістігінен) байқалса, екіншісі оқуы мен жазуының (дислекция, дисграфия) бұзылуынан да көрінеді. Фонетика, сондай-ақ, лексика-грамматика жүйені (алалия, афазия) қамтитын бұзылулар бар. Көбінде тілдің кемістіктері оның қарқыны мен созылмалығына (тұтықпа) қатысты болады. Тілдің кемістігін зерттеу мен жою білімнің басқа салаларының психология, тіл білімі, физиология, медицина деректерін ескере отырып жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Логопедия
Локатор

**Локатор** (грекше loco – *орналастыру, жайғастыру*) – кері шағылысқан немесе өзі таралатын дыбыстық не электрмагниттік толқындар арқылы нысанның орнын анықтауға арналған құрылғы. Оның: 
*гидролокатор 
*радиолокатор 
*оптикалық Локатор 
деп аталатын түрлері бар.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Локация

## '''Локация'''
Локация (греше locatіo — *орналастыру, бөлу*), **дыбыстық локация** — нысан тарататын дыбыстық өріс (*пассивтік Локация*) немесе ондағы арнаулы құрылғылар (*активті Локация*) тарататын дыбыстың кері шағылуы арқылы нысанға дейінгі ара қашықтықты және нысан бағытын анықтау. 
*Активті Локация* кезінде импульсті дыбыс көздерімен қатар үздіксіз дыбыс көздері де пайдаланылады. Импульстік режимдегі Локацияда нысанға дейінгі ара қашықтық шағылған жаңғырық-сигналдың кешіккен уақыты бойынша анықталады. Үздіксіз режимде жиіліктік-модульденген сигналды пайдаланып, қашықтықты жіберілген және шағылып қайта оралған жиіліктердің айырмалары бойынша анықтауға болады. Локация ауада, жерде, суда таралатын инфрадыбыстан ультрадыбысқа дейінгі жиілік диапазонында қолданылады. Инфрадыбыстық  жиіліктер (Гц-тің бірнеше бөлігінен ондаған Гц-ке дейінгі) жер сілкінісін алдын ала болжауда, сейсмобарлауда, ашық мұхиттарда апатқа ұшыраған кемелерді алыстан анықтау жүйелерінде қолданылады.  
Пайдаланылатын тәсілдеріне қарай Локация: 
*дыбыстық
*оптикалық
*радиолокация 
болып ажыратылады.

## Дереккөздер
*Ә. Күлімбетов

Санат:Физика
Локомотив

**Локомотив** – релісті жолдармен пойызды немесе жеке вагондарды қозғалтуға арналған машина. Локомотив латынның loco moveo – орнынан қозғалтамын деген сөзінен шыққан. Оның жылулық және электрлік түрлері бар. Орнатылған күш қондырғыларына (қозғалтқыш түріне) сәйкес жылулық локомотивтерге паровоз (бу машинасы орнатылған), бу турбовозы (бу турбинасы орнатылған), тепловоз, мотовоз (іштен жанатын қозғалтқыш орнатылған), газ турбовозы (газ турбинасы орнатылған), ал электрлік локомотивтерге контактілік (түйіспелік) және аккумуляторлы электровоздар (электр қозғалтқыштары орнатылған) жатады. Осы аталған локомотивтердің қозғалтқыштары будың, жанар майдың, газ бен электр тогының энергияларын оны қозғалысқа келтіретін механикалық энергияларға түрлендіреді. Пайдалану мақсатына қарай локомотив магистральды және өнеркәсіптік болып ажыратылады. Магистральды локомотив жүк пойызы мен жолаушылар пойызын жүргізетін және стансалық жұмыстарға пайдаланылатын локомотивтерге бөлінеді. Өнеркәсіптік локомотивтер зауыт ішілік жүктерді және кен орындары мен шахталарда, т.б. орындарда жүк тасымалдайды. Алғашқы локомотивтер (паровоздар) Ұлыбританияда 19-ғасырдың басында (1803, 1814), ал Ресейде 1834 ж. жасалды. Магистральды жүк паровоздарының соңғы түрінің қуаты 1800 кВт, жылдамдығы 80 км/сағ болса, жолаушылар паровоздарының қуаты 1900 кВт, жылдамдығы 125 км/сағ-қа дейін жетті. 20-ғасырдың басында паровоздар қуатты әрі пайдалы әсер коэффициенті жоғары тепловоздармен, электровоздармен алмастырыла бастады. Қазіргі қос секциялы жүк тепловозының қуаты 2200 кВт, жылдамдығы 100 км/сағ, ал жолаушылар тепловозының жылдамдығы 160 км/сағ-қа дейін жетіп, пайдалы әсер коэффициенті 20 – 21% (29 – 32%-ға дейін жетеді). 1895 ж. АҚШ-та алғашқы тұрақты ток электровозы жасалды. Қазақстанда 1933 жылдан бастап электровоздар қолданыла бастады. Электровоздардың қуаты жоғары, жылдамдығы 110 км/сағ-қа жетеді. Қазір локомотив паркінің негізін тепловоздар мен электровоздар құрайды. Жылдамдығы 200 км/сағ-қа жететін авиациалық газ турбиналары турбопойыздар мен реактивті және турбовинтті қозғалтқышы бар локомотивтер сынақтан өтуде.

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Локомотивтер
Ломоносов темір кен орны

**Ломоносов темір кен орны** - Қостанай облысының Рудный қаласынан солтүстік-батысқа қарай 20 км жерде ашылған (1949). 

## Геологиялық құрылымы
Кен орнының геологиялық құрылысы сарыбай, соколов, андреев свиталарының шөгінді-жанартаулық жыныстарынан тұрады. Тау жыныстары көптеген өзгерістерге ұшырап, гранатты, пироксенді және гранат-пироксенді скарндарға айналып, түрі өзгеріп отырады.

## Жатыс сипаты
Кен орыны екі телімнен — Солтүстік-батыс және Орталық телімнен тұрады. Солтүстік-батыс бөлігінің кендері әктастар мен жанартаутекті-шөгінді қабаттар жапсарындағы пироксен-гранатты скарндар арасында орналасқан. Олардың ұзындығы 1200 м-ге және құлау бағыты 1600 м-ге созылған, қалыңдығы 303 м. Кен денелері бірнеше қабаттар түзеді. Орталық бөлігінің кендері андезитті порфириттер мен интрузивті жыныстар арасында орналасқан. Оның ұзындығы 600-900 м. 

## Минералдары
Негізгі кенді минералы — магнетит, қосымшалары — пирит, гематит, сфалерит, халькопирит, галенит, ал сидерит, ильменит сирек кездеседі. Темір кенінің қоры 117 млн. т, орташа мөлшері 35,8% Ломоносов темір кен орны қорының мөлшері жөнінен орташа кендер қатарына жатады. 
 
## Дереккөздер

 
Санат:Қостанай облысы кен орындары
Лихарёв Экспедициясы

**Лихарёв Экспедициясы**– Ресей патшасы Петр І-нің Қазақ хандығына  аттандырған И.М. Лихарев бастаған арнайы экспедициясы (1719). Л. э. зерттеулерінің нәтижесінде Өскемен бекінісі салынды, экспед. жүріп өткен жерлер картаға түсіріліп, Ертіс жағалаулары мен Зайсан к-н геогр. жағы
Луговой

**Луговой** — Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданындағы ауыл, ірі темір жол бекеті, Луговой ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Құлан ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 2,5 км-дей жерде, Қорағаты өзенінің бойында орналасқан. 

## Тарихы
Іргесі 1924 жылы Бурное (қазіргі Бауыржан Момышұлы)-Фрунзе (қазіргі Бішкек) темір жолын салуға байланысты қаланған. 

## Халқы

Луговойда вагон жөндеу шеберханасы, ауданы тұрмыс қажетін өтейтін комб. бөлімшесі, мұнай базасы, астық қоймасы, т.б. әлеуметтік-ағарту мекемелері жұмыс істейді.

## Ауыл суреттері

Лугогвой. Район ж.д.вокзала 20210806 181727.jpg|Луговой
Лугогвой. Общий вид 20210806 182327.jpg|Луговой
Лугогвой. почта 20210806 181736.jpg|Пошта


## Дереккөздер

Санат:Тұрар Рысқұлов ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Луна (автомат станциясы)

нобай|Луна-1
 
**Луна** — Айға ұшырылатын кеңестік планетааралық автомат стансалар сериясының және осы планетаны зерттеуге арналған жоспардың аты. “Луна” сериялы ең алғашқы планетааралық автомат станциясы (“Луна-1”) 1959 ж. 2 қаңтарда ұшырылды. Осы сериядағы алғашқы бір топ станциялар 
*“Луна-1”
*“Луна-2”
*“Луна-3” Жерден Айға тікелей бағытталып ұшырылды. 
Бұлардың ұшу траекторияларында бағдарлау және Ай маңында тежеу мәселесі қарастырылмады. Бұдан кейінгі автомат станциялар ең әуелі Жер төңірегіндегі орбитаға шығарылып, соңынан осы орбитадан Айға ұшырылатын болды. Бұған қоса ұшу траекториясында автомат станцияларды бағдарлау мен тежеу (“Луна-4”—“Луна-14”) мәселелері іске асырыла бастады. 
*“Луна-1”
*“Луна-2” (1959 ж. 12 қыркүйек) 
*“Луна-3” (1959 ж. 4 қазан) 
планетааралық автомат станциялары Ай жайлы алғашқы ғылыми деректер берді, ал 
*“Луна-4” (1963 ж. 2 сәуір)
*“Луна-9” (1966 ж. 31 қаңтар)
*“Луна-13” (1966 ж. 21 желтоқсан)
*“Луна-15” (1969 ж 13 шілде)
*“Луна-18” (1971 ж. 2 қыркүйек) 
автомат станцияларын ұшыру кезінде жайлап қону және Ай бетіне ғылыми автомат станциялар жеткізу, 
*“Луна-10” (1966 ж. 31 наурыз)
*“Луна-11” (1966 ж. 24 тамыз)
*“Луна-12” (1966 ж. 22 қазан)*
“Луна-19” (1971 ж. 28 қыркүйек) 
автомат станцияларымен Ай төңірегіндегі орбитада ұшу мәселелері іске асырылды. 
*“Луна-16” (1970 ж. 12 қыркүйек)
*“Луна-20” (1972 ж. 14 ақпан) 
станциялары Ай бетінің әр түрлі аудандарына жайлап қонып, сол аудандардан ай грунтын алып Жерге қайтып оралды. 
*“Луна-17” (1970 ж. 10 қараша) 
автомат станция Ай бетіне ең алғашқы жылжымалы ғылыми лаборатория “Луноход-1-ді” (1970 ж. 17 қараша), ал “Луна-21” (1973 ж. 8 қаңтар) Ай бетіне “Луноход-2-ні” (1973 ж. 16 қаңтар) түсірді. 1974 ж. 29 мамырда ұшырылған “Луна-22” Ай төңірегіндегі орбитаға шығарылса, сол жылғы 28 қазанда ұшырылған “Луна-23” Айдың Кризис т. ауданына қонды.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Ғарыштық бағдарламалар
Санат:Ғарыш техникасы
Санат:Космонавтика
Луноход

thumb| alt=A.| '''''Айжүргіш'''''.

**Луноход** — Ай бетінде әр түрлі зерттеулер жүргізе алатын жылжымалы автомат станса немесе ғарышкерлердің Айда мініп жүруіне арналған көліктік аппарат. Айдағы автомат “Луноходтың” қозғалысы Жер бетіндегі ғарышпен байланыс орталығынан басқарылса, көліктік “Луноходты” ғарышкерлер басқарып жүргізеді. 1970 ж. 10 қарашада ұшырылған кеңестік “Луна-17” планетааралық автомат станциясы 17 қараша күні Мәскеу уақыты бойынша 9 сағ 28 мин-та Айдың Жаңбыр т-не космонавтика тарихында тұңғыш рет “Луноход” апарып  түсірді. Бұл “Луноход-1” (салмағы 756 кг) еді. Ол 1970 жылдың 17 қарашасынан 1971 жылғы 4 қазанға дейін, яғни 322 күн жұмыс істеді. Осы мерзім аралығында онымен 171 рет байланыс жасалды. “Луноход-1-дің” бортындағы рентгендік телескоп пен радиометр. аппаратуралар 3,5 ай шамасы әр түрлі ғылыми зерттеулер жүргізді. “Луноход-1-дің” радиотелевизор жүйелері Жерге Ай бетінің 206 панорамалық және 20000-нан астам жай суретін берді. “Луноход-1” Ай бетінде барлығы 10540 м жол жүрді. 1971 ж. 30 шілдеде америкалық “Аполлон-15” ғарыш кемесі Ай бетіне ғарышкерлер мініп жүруге арналған көліктік “Луноход” (“Довер”) түсірді. Оның Жер бетіндегі салмағы 211 кг, ал Ай бетіндегі салмағы 36 кг болды. Ай бетіне қонған “Аполлон 16” (21.4. 1972) мен “Аполлон-17” (11.12.1972) ғарыш кемелерінің экипаж мүшелері де Ай бетінде “Луноходпен” жүрді. 1973 ж. 16 қаңтарда “Луна-21” планетааралық автомат станциясы — Мәскеу уақыты бойынша 4 сағ 14 мин-та Айдың Айқындық т-не кеңестік екінші “Луноход-2-ні” түсірді. Ол 120 күн бойы әр түрлі ғылыми зерттеулер жүргізіп, 37000 м жол жүрді.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Ғарыштық бағдарламалар
Санат:Ғарыш техникасы
Санат:Космонавтика
Лупа

[thumb|350px| alt=A.| ''[Лупа*]]
==*'Лупа'''== 
Лупа (  ,   ) — көзге нашар көрінетін ұсақ нысандарды (объектілерді) бақылауға арналған оптикалық аспап. Бақыланатын нәрсе ОО1 (1-сурет) Лупаның f фокустық қашықтығынан (FF —фокаль жазықтығы) аз ғана кішірек қашықтыққа орналастырылады. Осының нәтижесінде Лупа нәрсенің тура, үлкейген және жорамал ОО1 кескінін береді. ОО1 кескіннен шыққан сәуленің көзге түсу бұрышы () нәрсенің өзінен шыққан сәуленің түсу бұрышынан ( бұрышы) үлкен болады: Лупаның үлкейту әсері осымен түсіндіріледі. Лупаның үлкейтуі (Г) деп  бұрышының нәрсе Лупасыз ең жақсы көрінетін D=250 мм қашықтықтан көріну бұрышына () қатынасын айтады. Лупаның үлкейтуі оның фокустық қашықтығымен Г=250/f қатынасы арқылы байланысқан; Лупаның құралымына байланысты Г-ның мәні 2-ден 40 — 50-ге дейінгі аралықта жатады. Қарапайым Лупалар жинағыш жазық-дөңес линза болып табылады; әдетте олардың үлкейтуі аз (2 — 3) болады. Орташа үлкейту (4 — 10) кезінде екі және үш линзалы жүйелер қолданылады (2-сурет). Аз және орташа үлкейтетін Лупаларда кескіннің көріну бұрышы () 15 — 20Ә-тан аспайды. Үлкейтуі үлкен Лупаның көріну бұрышы 80 — 100Ә-қа дейін жетеді. Мұндай Лупаның кемшілігі: нәрседен Лупаға дейінгі қашықтықтың тым аз болуынан жарықталынудың қиындайтындығы және бірқатар қолайсыздықтың туындайтындығы. Мұндай кемшілік алыстағы нысанды (Г=2,5), сондай-ақ, жақындағы нысанды (Г=6) бақылауға қолданылатын телелупаларда жойылған. Сонымен қатар, призматикалық линзалармен бинокльдер үйлестіріліп жасалған, аздап қана үлкейтетін бинокулярлық (стереоскоптық) Лупалар да қолданылады.

=Лупа (оптикада)=
Лупа - бұл шыныдан жасалған қосдөңес қысқа фокусты линза.  Ол арқылы кішкентай нәрселердің бөліктерін көре аламыз .  Бұл үшін нәрсені линза мен оның фокусының арасында қояды, яғни d

Санат:Физика
Сергей Данилович Луганский

**Сергей Данилович Луганский** (1918—1977) — қазақстандық ұшқыш, екі мәрте Кеңес Одағының Батыры (2 қыркүйек 1943; 1 шілде 1944). 1938 жылы Орынбордағы ұшқыштар мектебін, 1949 жылы Мәскеудегі әскери-әуе академиясын бітірген. 1939–40 жылдары кеңес-фин соғысына қатысты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Луганский 390 рет ұшу сапарына шығып, жаудың 37 ұшағын атып түсірді. 2 рет әуе таранын жасады. Соғыстан кейінгі жылдары КСРО Қарулы Күштерінің әскери әуе күштері саласында әр түрлі жоғары басшылық қызметтерде болды. Соғыс жылдарында көрсеткен ерліктері үшін Ленин, Александр Невский, 2 мәрте Қызыл Ту, Қызыл Жұлдыз (2 рет) ордендерімен, көптеген медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

* Қазақ энциклопедиясы

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:КСРО мемуаршылары
Санат:КОКП мүшелері
Санат:Сталинград шайқасының қатысушылары
Санат:Ұлы Отан соғысы ұшқыштары
Лицензия

**Лицензия** ( — рұқсат, құқық), рұқсатнама – экспортты‚ импортты және валюта қозғалысын бақылау мақсатымен экспорт-импорт операцияларын жүзеге асыруға мемлекет беретін рұқсат.

# Мемлекеттік органдар әлдебір саладағы қызметпен аиналысу құқығын беретін рұқсат. 
# Мемлекеттік органдардың сыртқы экономикалық қызметті жүзеге асыруға беретін рұқсаты. Жеке тауарлар (жұмыстар, қызметтер) бойынша белгілі бір мерзімде қолданылатын экспорттық-импорттық операцияларға бақылау орнату нысанының бірі.
# Жеке адамдар немесе ұйымдарға патентпен, техникалық біліммен, тәжірибе, өндірістік құпия, сауда маркасымен қорғалған өнертапқыштықты пайдалануға рұқсат беретін құжат.

## Лицензия нысаны
**Лицензия нысаны** - лицензиялық келісім бойынша берілетін техниканың немесе технологияның нысаны.
## Лицензиялық жүйе
**Лицензиялық жүйе** тауарлардың әкелімі мен әкетілімін ұйымдастыру нысандарының бірі. Мұнда импортшы немесе экспортшы өзінің тауарларының әкелімі немесе әкетілімі құқығын сатып алу үшін жазбаша рұқсат (лицензия) алуға тиіс, бұл орайда, лицензиялық алым алынатын болса, осы алымды төлейді.
## Лицензиялық келісім
**Лицензиялық келісім** лицензияларды, "ноу-хауды", тауар белгілерін, т. б. пайдалану құқығын беру туралы келісім; Бұл келісімде патенттік лицензия беру; бірнеше патентті және олармен байланысты "ноу-хауды" кешенді түрде беру көзделуі мүмкін.

## Лицензиялық паспорт
**Лицензиялық паспорт** - нысанды лицензиялық келісімшарт бойынша шетелдік сатып алушыға сатудың заңдылығын негіздейтін құжат. Онда лицензия пәніне қатысты техникалық құжаттардың көлемі; ғылыми-зерттеу, тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарға қажет шығындар; лицензия нысанына кіретін өнер табыстар мен өнеркәсіп нысандарын патенттеу туралы мәліметтер және т.б. болады.
## Лицензиялық төлемақы
**Лицензиялық төлемақы** заңды немесе жеке тұлғаның меншік иесіне немесе бір нәрсені жасаушыға (авторына) осы меншікті коммерциялық мақсатта пайдалану құқығы үшін ақы төлеуі.

## Дереккөздер


Санат:Лицензиялар
Санат:Азаматтық құқық
Санат:Әкімшілік құқық
Лұқпан Хакім

## '''Лұқпан Хакім'''
Лұқпан Хакім— шығыс халықтарының фольклорында кездесетін көркем бейне. Қазақ, өзбек, түрікмен, т.б. халықтар ертегілері мен хикаяттарында Лұқпан Хакім бейнесі жан-жақты сипатталған. Көп ізденіп, терең білім алған ол халқының қамқоршысы, әділетті, шындықты жақтап өткен жан ретінде айтылады. Лұқпан Хакім жайлы ел арасына тараған аңыздар Жиренше шешен мен Қарашаш жайлы аңыздарға өте ұқсас. Ел арасында “Лұқпан хакім мың жасапты” деген аңыз бар. Осыған орай Лұқпан Хакімнің берген жауабында: “Жақсы жандармен дидарласып, сұхбаттасқанда жасыма жас қосылады” депті. Гректің атақты мысалшысы Эзоптың Сирияда араб тіліне аударылған (12 ғ.) қырыққа жуық мысалы Лұқпан Хакім атына қатысты тараған. Түркі халықтарының ертедегі аңыздарында Лұқпан Хакім Ескендір Зұлқарнайынның кеңесшісі әрі дәрігері деп те айтылады. Шығыс аңыздарында Лұқпан Хакім бірде Йемен патшасы, кейде әулие деп аталса, енді бірде абиссиниялық құл деп айтылады. Орта ғасырдағы араб оқымыстылары Лұқпан Хакім тарихта болған адам деп жазады. Құран Кәрімнің 31-сүресі “Лұқман сүресі” деп аталған. Онда Лұқпан Хакімге шүкіршілік ету үшін даналық берілгендігі, оның пайғамбар емес дәрігер екендігі, сондай-ақ Лұқпан Хакімнің ұлына айтқан өсиеті баяндалған.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Санат:Әдебиет
Люкс

**Люкс** (латынша lux — *жарық*), лк, lx — *бірліктердің халықаралық жүйесіндег (СИ) жарықталынудың* өлшем бірлігі. 1 Люкс — ауданы 1 м2 бетке 1 *люмен* жарық ағыны келетін беттің жарықталынуы. **1лк=10–4 фот.**

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Люмен

**Люмен** ( — жарық)  лм, lm — бірліктердің халықаралық жүйесіндегі (СИ) жарық ағынының өлшем бірлігі. 1 лм — жарық күші 1 кандела болғанда 1 стерадианға тең денелік бұрышта нүктелік жарық көзінің шығаратын жарық ағыны.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Өлшем бірліктері
Люминофорлар

**Люминофорлар** (лат. lumen, lumіnіs – жарық және грек. phorоs – тасушы) – сыртқы факторлар әсерінен жарық шығаратын (люминесценцияланатын) органикалық және органикалық емес заттар. Люминофорлардың маңызды түрі – кристаллофосфорлар.

## Дереккөздер


Люминофор

Санат:Медицина
Ляпичев Георгий Филиппович

**Ляпичев Георгий Филиппович**(1922 – 2001) – геол.-минерал. ғыл. докт. (1986). Қазақстанның магмалық кешені, Қазақстанның құрылымдық-формациялық кешені, 1:500000 және 1:1500000 масштабты Қазақстанның металлогендік кешені карталарын жасауға және Қазақстан металлогениясы және басты тау
Люминесценция

нобай|
**Люминесценция** ( — жарық, escent — әлсіз) — табиғатта кездесетін кейбір заттардың сыртқы факторлар себебінен сәуле шығару құбылысы. Қысымы азайған заттардан электр тоғы өткенде немесе кейбір заттарға электрондық сәуле түскенде олардың сәуле шығару құбылысы катодолюминесценция деп аталады. Бұлардың біріншісі "күндізгі жарық" шамдарында пайдаланылса, екіншісі теледидар экранында бейнесигналды жарық сигналына өзгерту үшін пайдаланылады.

Электролюминесценцияны газдардағы разряд кезінде бақылауға болады. Хемилюминесценция заттарда кейбір химиялық реакциялардың жүру барысында, мысалы, тотығу процесі кезінде байқалады. Оның жарықтылығы тәжірибе жүргізіліп отырған температурадағы жылулық жарық шығарудың жарықтылығынан бірнеше ондаған есе көп болуы мүмкін.

Фотолюминесценция көрінетін немесе ультракүлгін электромагниттік сәулеленудің әсерінен байқалады. Оны зерттей отырып, 1852 жылы Д. Стокс люминесценциялық сәулеленудің толқын ұзындығы әрқашан оны тудырған жарық толқынының ұзындығынан артық болатынын тағайындады. Бұл Стокс ережесі деп аталады, оны энергияның сақталу заңы мен кванттық теория тұрғысынан оңай түсіндіруге болады. Түскен жарық квантының энергиясы фотолюминесценциямен қоса басқа да оптикалық емес процестерге (мысалы, ортаны қыздыруға) жұмсалады:
::hυ =Е + hυ

Бұдан hυ>hυлюм немесе λлюм, яғни Стокс ережесі шығады. Кейбір жағдайда Стокс ережесі бұзылып, фотолюминесценттік жарықтың толқын ұзындығы оны тудырған жарықтың толқын ұзындығынан аз болады. Мұны антикстік сәулелену дейді. Бұл сәулелену кезінде қоздырушы сәулелену квантының hυ энергиясына люминесценцияланатын зат атомдарының жылулық қозғалыс энергиясы қосылады υлюм>υ болады.

Табиғатта люминесценцияны кейбір жәндіктердің түнде жарқырауы, шіріген ағаштардың, минералдардың жарық шығаруы, солтүстік шұғыла (полюстік шұғыла) құбылыстарында бақылауға болады.

Зат кұрамының люминесценттік анализін жасау тәсілі люминесценция құбылысына негізделген. Бұл — дәлдігі өте жоғарғы тәсіл. Люминесценцияның спектрлік сызықтарының интенсивтігі бойынша зерттеліп отырған 1 г заттың құрамындағы 10−11 г қоспаны айыруға
болады.

Химиялық люминесценттік сапалық зерделеу тәсілі арқылы қоспаның құрамындағы заттарды анықтайды.

Люминесценттік жарқырау сипаты бірдей болып көрінетін нәрселерді бір-бірінен айырып алуға мүмкіндік береді. Бұл — іріктеу люминисценттік анализ тәсілі. Осы тәсілмен медицинада аурудың диагнозын қояды. Ал ауыл шаруашылығында тұқымның сапасын зерттейді, сол сияқты мұнайдың құрамын анықтап, алмаздарды іріктейді.

## Дереккөздер

	

Санат:Жарық көздері
Санат:Электроника
Санат:Физика
Махайрод

**Махайрод**, [мachaіrodus; грек. machaіra — қылыш, семсер және odus (odentos) тіс], қылыш тісті жолбарыс – мысық тұқымдасының жойылып кеткен бір туысы, жыртқыш аң. Неоген дәуірінде, бұдан **3 – 20 млн. жылдар бұрын** Батыс Еуропа, Азия, Африкада тіршілік еткен. Алғаш оның сүйектері Германия жерінде табылған. Дене мөлшері ірі жолбарыстай. Үстіңгі сойдақ тістері ұзын, сорайып шығып тұрған, қылыш тәрізді қырлары өткір болған, аты осыған байланысты қойылған. Алдыңғы екі жақ тістері болған, ол жағының қысқалығын көрсетеді. Махайродтар сол кездерде тіршілік еткен жануарлардың ең ірісі мастодонтқа дейін шабуыл жасаған. Оның сүйектері Қазақстанда Асқазансор қазба фаунасында және Павлодар, Қарабастұз, Қалмақпай палеонтол. қазба орындарынан табылған. *Б. Байшашов*

 
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том
## Сілтемелер


 

Жануарлар
Валерий Викторович Люкин

**Валерий Викторович Люкин** (11.9.1966 ж.туған, Ақтөбе қаласы) — гимнаст, КСРО еңбек сіңірген спорт шебері (1987).

1980 жылдан Е.Жаровтың жетекшілігімен жаттықты.

КСРО 9-спартакиадасының жеке жаттығулардан күміс және қола жүлдегері (Мәскеу, 1986). КСРО чемпионаттарының [төрт алтын, екі күміс (Челябинск, 1987), бір алтын, екі күміс (Дондағы Ростов, 1987), қола (Челябинск, 1988), екі алтын, екі күміс (Мәскеу, 1988)] жеңімпазы. КСРО кубогінің күміс (Мәскеу, 1988), бір алтын, бір күміс (Донецк, 1991) медальдарын жеңіп алған және командалық есепте чемпион атанған. Ізгі ниет ойындарында екі алтын (Мәскеу, 1986), бір алтын, бір күміс (Сиэтл, АҚШ, 1990) жүлдегері. Еуропа (Мәскеу, 1987) және әлем чемпионы (Роттердам, Голландия, 1987). 24-Олимпиялық ойындардың чемпионы және үш мәрте күміс жүлдегері (Сеул, Корея, 1988).

1992 жылдан бері АҚШ-та жаттықтырушы.

Спорттағы табыстары үшін “Құрмет” орденімен марапатталған (1989).

## Дереккөздер


Санат:11 қыркүйекте туғандар
Санат:Ақтөбеде туғандар
Санат:Қазақстан гимнастары
Санат:КСРО гимнастары
Санат:1966 жылы туғандар
Санат:КСРО-ның Олимпиада чемпиондары
Санат:КСРО-ның Олимпиада күміс жүлдегерлері
Санат:КСРО-ның еңбек сіңірген спорт шеберлері
Санат:КСРО чемпиондары
Санат:Ізгі ниет ойындарының чемпиондары
Санат:АҚШ спорт жаттықтырушылары
Санат:Құрмет орденінің иегерлері

Санат:Алфавит бойынша гимнасттар
Санат:1988 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:Гимнастикадан Олимпиада чемпиондары
Санат:Гимнастикадан әлем чемпиондары
Санат:Гимнастикадан Еуропа чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Махмұд ІІ

**Махмұд ІІ** (**20.7.1784**, Стамбұл — **1.7.1839**) — түрік сұлтаны (**1808 — 39**). Бір орт-қа бағынған Осман империясын қайта күшейту мақсатымен бірқатар реформаларды жүзеге асырды. **1826 ж.** тұрақты әскер құру туралы жарлық шығарып, іянычар полктерін таратты. **1836 — 38 ж.** еур. типтегі Ішкі, Сыртқы істер және Қаржы мин-терін бекітті. Бірақ Египет билеушісі Мұхаммед Әлиге қарсы ұйымдастырылған **1831 — 33** және **1839 жылдардағы соғыста** жеңіліске ұшырады, **1838 ж**. Англиямен, Франциямен арадағы сауда конвенциясына қол қою салдарынан Түркияның Еуропа мемлекеттеріне тәуелділігі арта түсті.

 
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том
## Сілтемелер


 

Тұлғалар
Махмұд Ғазнауи

**Махмұд Ғазнауи**, Махмұд ибн Себуктегін, Ймин әд-Даул (970 – 1030) – Ғазнауи әулетінен шыққан билеуші (998 – 1030), қолбасшы. 998 ж. Хорасанның әмірі болған. М. Ғ. бүкіл Шығыс Иранды, Рей мен Исфаханды, Ауғанстан аумақтарын, Солт. Үндістанның батыс бөлігін, Әмудария өз-н **Махмұд Ғазнауи** Махмұд ибн Себуктегін, Ймин әд-Даул (**970 — 30.4.1030**, Ғазни) – Ғазнауи әулетінен шыққан билеуші (**998 – 1030**), талантты қолбасшы. М. ұ. тұсында Ғазнауи сұлтандығы саяси қуаттылығының жоғ. шыңына көтерілді.** 998 ж.** Бағдат халифасы оған “йемин әд-Даул уа амин әлмилла” (мемлекет пен діни қауымның сенімді тұлғасы) деген атақ беріп, Хорасанның әмірі етіп тағайындады. М. ұ. бүкіл Шығ. Иранды, Рей мен Исфаханды, Ауғанстан аумақтарын, Солт. Үндістанның батыс бөлігін, Әмудария өз-не дейінгі жерлерді бағындырып, қол астындағыларға шариат тәртібін орнатты. Жерді толығымен мемлекет меншігіне айналдырып, қала ақсүйектерінің табысына қатаң бақылау орнатуға тырысты. Ол Солт. Үндістанға ислам дінін тарату мақсатымен **17 рет жорық** жасады. Осы жорықтары үшін “Ғазиз” деген атақ алды. М. ұ. өз сарайына мұсылман ғұламаларын топтастырып, олардың ғылыммен айналысуына үлкен мүмкіндік туғызды. Әл-Утби өзінің “Китаб әл-Йамини” деген еңбегінде М.ұ-дің билік құрған кезі туралы жазды.

 
## Дереккөздер
Якубовский А.Ю., Махмуд Газневи, Л., 1934; Шабани Р., Иран тарихы, А., 2002. С. Тортаев
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том
## Сілтемелер

 

Санат:Ғазнауи империясы
Санат:971 жылы туғандар
Санат:Түркі қолбасшылары
Санат:1030 жылы қайтыс болғандар
Санат:Орталық Азия тарихы
Махмұд сұлтан

**Махмұд сұлтан** (1443 — 1476 жылы қайтыс болған) — Созақтың билеушісі, Жәнібек ханның баласы. М. с. Түркістанда Мұхаммед Шайбани ықпалының нығаюына кедергі жасап, осындағы өз иеліктерін Бұрындық ханмен келісе отырып кеңейтті. 15 ғ-дың 70-жылдары
Сауран, Созақ түбінде, Қаратауда, т.б. жерлерде бірнеше ірі шайқастар болып өтті. Йасыны (Түркістанды), Сығанақты бірде қазақ хандары, бірде Мұхаммед Шайбани басып алып, екі жақ кезек жеңіске жетіп отырды. Махмұд сұлтан сондай шайқастардың бірінде қаза тапқан.

Санат:Қазақ хандығының билеушілері
Санат:Қазақ сұлтандары
Санат:Төрелер
Махмұд Ибн Уәли

**Махмұд Ибн Уәли**, Махмұд бин Әмір Уәли (1595/96, Балх — ө.ж.б.) — тарихшы, әдебиетші. 17 ғасырдың 1-жартысында өмір сүрген. Өз заманының жан-жақты білімді адамы болған. Орта ғасырдағы Қазақстан мен Орта Азия тарихы жөніндегі аса құнды деректеме саналатын “Бахр әл-асрар фи манақиб әл-ахйар” (“Мейірбан адамдардың ізгі қасиеттері жайлы телегей-теңіз құпия сырлар”) және т.б. шығармалар жазған. Оның “Махаббатнаме”, “Наджм-и сакиб”, “Ахлақ-и Хусайни” атты қасидалар мен ғазелдер жинағы және “Равайих-и тайиба” атты сопылық танымдағы шығармасы бар.1625 — 1630 ж. Үндістанға(Пәкістан) саяхат жасап, Кабул, Пешавар, Лахор, Дели, Аллахабад, Бенарес, Калькутта және т.б. қалаларда болды. Үндістаннан қайтып оралған соң Аштархан әулетінен шыққан Нәдір Мұхаммед ханның сарайында қызмет істеп, әуелі Балхта, сонан соң Бұхарада тұрды. Жоғарыда аталған негізгі еңбегін Нәдір Мұхаммедтің тапсыруы бойынша 1634 ж. 24 қыркүйекте бастап, 1640/41 ж. аяқтаған. “Бахр әл-асрар” — энциклопедиялық көлемді шығарма (*7 том*). Махмұд ибн Уәли бұл шығармасын жазуда араб, парсы-тәжік және түрік тілдерінде бұрынырақ түзілген (Ибн әл-Факих, Табари, әл-Истахри, Әбу Райхан әл-Бируни, Ата Мәлік Жуайни, Фазлаллах Рашид әд-Дин, Шараф әд-Дин Әли Йезди, Масуд бин Осман Кухистани, Әмин Ахмед Рази, Зайн әд-Дин Махмуд Васифи, т.б. ғалымдар шығармаларын) еңбектерді пайдаланған. Сонымен қатар бұл еңбекте қазақ хандарының шығу тегі, Ақ Орда, Әбілхайыр хан мемлекеті, Қазақ хандығының тарихына қатысты, 16 — 17 ғ-лардың басындағы қазақ, Орта Азия халықтары, қазақ-моғол қатынастары, Есім және басқа қазақ хандарының Шығыс Түркістандағы Шағатай әулетінің өзара талас-тартысына қатысуы жайлы да мәліметтер бар.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Тарихшылар
Махмұт Тараби

**Махмұт Тараби** (т.ж.б. — 1238 ж.ө.) — Бұхарадағы моңғол басқыншыларына қарсы көтерілістің басшысы. Көтеріліс **1238 ж**. Бұхарадан **18 — 20 км** қашықтықта, Заравшан өз-нің жағасындағы Тараб елді мекенінде басталды. Көтеріліске Бұхара қ. мен оның айналасындағы қыстақтардан егіншілер мен қолөнершілер қатысты. Көтерілістің жалпы басшылығын қолөнерші М. Т. өз қолына алды. Көтерілісшілер Бұхараны басып алып, басқа қалалар мен қыстақтар тұрғындарын өздеріне қосылуға шақырды, арнайы үндеулер жолдады. М. Т. өзін Бұхара мен оның айналасындағы аймақтардың халифы деп жариялап, қала билеушілерін өз билігін ресми түрде мойындауға мәжбүр етті. Тарабтық саудагер Шамсуддин Махбуби бас садр (дінбасы) болып жарияланды. М. Т. моңғолдарға қызмет еткен ақсүйектердің бірқатарын жазалады, көпшілігін қаладан қуды. Карманадан шыққан моңғол әскерінің Бұхараға таяп қалғанынан хабардар болған М. Т. көтерілісшілерді бастап қарсы аттанды. Мәлік деген жерде болған шайқаста моңғол әскері жеңіліп, **10 мыңға жуық адамынан айырылды.** Алайда көтеріліс басшылары М.Т. мен Шамсуддин Махбуби де шайқаста қаза тапты. Моңғол әскері басшылары өлген көтерілісшілерді арада бір апта өтпей-ақ ауыр жеңіліске ұшыратты. Моңғолдар Бұхараны қайтадан басып алып,** 20 мыңнан аса адамды** өлтірді. Дегенмен бұхаралықтар үшін алым-салық мөлшері азайтылды.

 
## Дереккөздер
Узбекистан Республикаси, энциклопедия, Таш., 1997. Н. Әшіров 
"Қазақ Энциклопедиясы", 6 том
## Сілтемелер


 

Қазақстан тарихы
Махмұт Ялавач

**Махмұт Ялавач**, Махмұт Жалауаш, Махмұт Ялавач Хорезми **(т.ж.б. — 13 ғ-дың ортасы)** — моңғолдардың Мауереннахр-ға қойған бірінші билеушісі (даруғашы, даруғабек). Хорезм саудагерінің отбасында туып-өскенімен, жас кезінде саудамен түркі-моңғолдар арасына барып, сонда қалып қойған. Шыңғыс ханның, кейіннен оның мұрагерлерінің ерекше сеніміндегі адам болды. Шыңғыс ханның **Хорезм Мұхаммед шаһқа** елшілікке жіберген үш мұсылман саудагерінің бірі М. Я. еді. Кейін Дешті Қыпшақ пен Мауереннахр жаулап алынғаннан кейін, Шағатай ұлысына берілген Мауереннахрды азаматтық тұрғыдан басқару осы елдің жергілікті салт-дәстүрді жақсы білетін адамы, М. Я-қа тапсырылды. Шағатай ұлысында болған түрлі талас-тартыстарға қарамастан, М. Я. әулеті **14 ғ-дың басына дейін** Орта Азияның отырықшы өлкелеріндегі азаматтық басқаруды өз қолдарында ұстап тұрды. Тарихшы Жуайнидің айтуына қарағанда, М. Я. және оның баласы Масудбектің тұсында Мауереннахрдағы қалалардың экономикасы, мәдениеті мен ғылымы жедел өркендеген. Олар Шағатай ұлысының қаржы жүйесін тәртіпке келтіруде көптеген шараларды жүзеге асырған. Мөңке хан тұсында (**1251 — 59**) М. Я. моңғолдардың Қытайдағы даруғашысы болды.

 
## Дереккөздер
История народов Узбекистана, 1-т., Таш., 1992; Қазақстан тарихы, 2-т., А., 1998. Е.Қызырқанұлы
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том
## Сілтемелер


 

Қазақстан тарихы
Мах саны

**Мах Саны**, М-саны – белгілі бір нүктедегі ағын жылдамдығының (n) сол нүктедегі дыбыс жылдамдығына (а) қатынасына тең газ ағынының негізгі сипаттамасы: М=n /а. Дене газ ішінде қозғалғанда, М. с. дене жылдамдығының осы ортадағы дыбыс жылдамдығына қатынасы арқылы өрнектеледі. Бұл сан австриялық физик Э.Махтың есімімен аталған. М. с. — гидроаэромеханикадағы ұқсастық жағдайларының негізгі критерийінің бірі және ол газ сығылғыштығының оның қозғалысына әсерінің өлшемі болып табылады. '
* *М<<1*' болса, онда газдарды сығылмайтын деп есептеуге болады. 
* **Жылдамдық >100 м/с** болғанда, ауа сығылғыштығын ескеруге тура келеді. Бұл кезде **М>0,3** болады.
*  **М<1** болғанда ағын дыбысқа дейінгі, **М=1** болғанда дыбыстық, ал **M>1** болғанда дыбыстан **тез (шапшаң) ағын** деп аталады.
*  **М>5** ағын облыстарында (гипердыбыстық ағын) газдағы физ.-хим. түрленулер айқын байқалады.

 
## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы", 6 том
## Сілтемелер
Махшар

**Махшар**, әл-Махшар – діни ұғымда о дүниеде жаратушы алдында жауап беретін орын. Ислам танымындағы ақида (сенім) бойынша М. адамдардың қиямет күні сұрақ-жауап үшін жиналатын мекені мен мезгілін білдіреді. Ол күні Исрафил періште өлгендердің тірілу белгісі ретінде сүр үрлейді, тірілген адамдар осыдан кейін М-ға, яғни жасаған істеріне есеп беріп, ар өлшеміне тартылуы үшін жауаптасатын жерге жиналады. Бұл туралы Құран Кәрім мен хадистерде айтылған. *А.Махат*

 
## Дереккөздер
[«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9]], 6 том
## Сілтемелер
Дмитрий Дмитриевич Мацуцин

**Дмитрий Дмитриевич Мацуцин** (4.11.1898, Верный (қазіргі Алматы) — 30.1. 1980, сонда) — композитор, дирижер, фольклоршы, педагог. ҚазКСР-інің еңб. сің. өнер қайраткері (1978).

1926 ж. Мәскеу консерваториясының хор-дирижерлік факультетін (профессор П.Г. Чесноковтың класы бойынша), ал 1930 ж. этногр. бөлімін (проф. А.Д. Кастальскийдің класы бойынша), 1935 ж. осы консерваторияның аспирантурасын (проф. Д.М. Данилиннің жетекшілігімен) бітірген. 1933 ж. М. Әуезовтің “Еңлік-Кебек” пьесасына музыка жаза отырып, Қазақстандағы шығарм. жұмысын бастады. Осы жылдардан бастап М. Қазақ драма театрының муз. жетекшісі, филармонияның хор дирижері болып, ұйғыр театрының оркестрін басқарды. Сондай-ақ 1935 — 41 ж. Алматы муз. уч-щесінде ұстаздық етті. М. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1944 — 58 ж. Құрманғазы атындағы консерватория мен музыкылық училищедегі педагогтік қызметін жалғастырды.

Мацуцин ұлттық музыка мамандарын тәрбиелеуде елеулі еңбек сіңірді. Ол қазақтың 100-ден аса ән-күйін дауыс пен фортепиано үшін және хорға өңдеп жазды. Ұлттық театрларда қойылған: С.Сейфуллиннің “Қызыл сұңқарлар” (1937), Ғ. Мүсіреповтің “Қозы Көрпеш – Баян Сұлу” (1938), Ә. Тәжібаевтың “Майра” (**1957)**, Әлжаппар Әбішевтің “Кім менің әкем?” (1958), т.б. пьесаларға және орыс, ұйғыр драмаларына, симфон. оркестрге арнап музыка жазды. Сондай-ақ оның скрипкалық триоға арнаған “Қазақ әуендері” сюитасы (1936), қазақ әндері тақырыбында фортепианоға арнап жазған 12 пьесасы (1951) бар.

Қызыл Жұлдыз (1943), “Құрмет белгісі” (1959) ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1898 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:1980 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Қазақстан дирижерлері
Санат:Қазақ әдебиетін зерттеушілер
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Қазақстан өнер қайраткерлері
Санат:Қазақстан драматургтері
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Маятник

200px|thumb|right**Маятник** — өзіне түсірілген күштердің әсерінен қозғалмайтын нүктенің немесе осьтің төңірегінде тербелетін қатты дене. Әдетте Маятник деп ауырлық күші әсерінен тербеліс жасайтын денені атайды. Осы кезде Маятниктің осі оның ауырлық центрі арқылы өтпеуі тиіс.

**Қарапайым Маятник** ретінде ұзындығы l болатын жіпке (немесе жеңіл шыбыққа) ілінген кішігірім С салмағы бар жүкті алуға болады. Егер жіпті созылмайды деп қарастырсақ және жүктің мөлшерін жіптің ұзындығымен салыстырғанда ескермеуге болатын болса, ал жіптің массасы жүктің массасымен салыстырғанда ескерімсіз аз болса, онда жүкті О іліну нүктесінен өзгеріссіз l қашықтықта орналасқан **[[материалдық нүкте]]** деп қарастыруға болады. Мұндай Маятник **[[математикалық Маятник]]** деп аталады.

Егер тербелістегі денені материалдық нүкте деп қарастыруға болмайтын болса, онда Маятник **физикалық Маятник** деп аталады.

Егер тепе-теңдік қалыптан ауытқыған (С0) Маятникті бастапқы жылдамдықсыз қоя берсе немесе С нүктесіне бастапқы ауытқу жазықтығында жатқан және ОС-ға перпендикуляр бағытталған жылдамдық берілсе, онда М. бір вертикаль жазықтықта тербеліс жасайды, ал С нүктесі шеңбер доғасының бойымен қозғалыс жасайды. Маятниктің бұл жағдайдағы қалпы бір координатпен анықталады. Жалпы жағдайда М. тербелісі гармон. тербеліске жатпайды: олардың Т периоды амплитудаға тәуелді болады. Егер де Маятниктің ауытқуы аз болатын болса, онда ол периоды: болатын гармон. тербеліске жуық тербеліс жасайды, мұндағы g — еркін түсу үдеуі; бұл жағдайда Т периоды тербеліс амплитудасына тәуелсіз болады, яғни тербеліс изохронды.

Физикалық Маятник ауырлық күшінің әсерінен аспаның (подвестің) горизонталь осі маңында тербеліс жасайтын қатты денеден тұрады. Болмашы бұрышына ауытқыған М-тің периоды: болатын гармон. тербеліс жасайды, мұндағы І— Маятниктің іліну (аспа) осіне қатысты анықталған инерция моменті, l — О іліну осінен С ауырлық центріне дейінгі қашықтық —Маятниктің массасы. Демек, физикалық Маятниктің тербеліс периоды ұзындығы l0=І/Ml болатын матем. Маятниктің тербеліс периодымен сәйкес келеді. Бұл ұзындық берілген физикалық Маятниктің келтірілген ұзындығы деп аталады. Маятниктер түрліше приборларда (сағат, т.б.) кеңінен қолданылады. 
## Серіппелі маятник
Серіппелі маятник - серіппенің серпімділік күшінің әсерінен түзу сызықты тербеліс жасайтын дене.

## Дереккөздер

 

Санат:Физика
Машинатану

**Машинатану** — машина жасауға қатысты өзекті мәселелерді кешенді түрде зерттейтін ғылым саласы. 

**Машинатанудың қамтитын салаларына:** 
* машиналар мен механизмдер теориясы; 
* машина жасауда пайдаланылатын материалдардың қасиетін зерттейтін пәндер (Металлтану);
*  машиналарды әр түрлі жағдайларда пайдалану кезіндегі машина буындары мен бөлшектерінің беріктігін және олардың өлшеулерін анықтайтын пәндер (Материалдар кедергісі, Серпімділік теориясы, Пластик. теориясы, Машина бөлшектері);
* өзара жалғасқан бөлшектердің үйкелістерден тозуын зерттейтін үйкеліс теориясы; 
* бөлшек жасаудың тиімді тәсілдерін зерттеу; 
* машиналарды пайдалану кезіндегі сенімділік және энергияны тиімді пайдалану, машинаның жұмыс өнімділігін арттыру, т.б. мәселелер кіреді. 
Экономиканың әр түрлі салаларында автоматты машиналардың қолданылуына байланысты М-да машиналар мен механизмдерді автоматты түрде басқару мен басқару құралдарын пайдалануға айтарлықтай көңіл бөлінуде. ғыл. тех. прогрестің қазіргі кезеңінде машиналардың жылдамдығы мен қуатының әрі жұмыс істейтін ортаның қысымы мен темп-расының артуы кейбір машиналардың вакуумда, радиациясы күшті орталарда жұмыс істеуі, т.б. М. пәніне жан-жақты ғыл. зерттеулер жүргізуді талап етеді.
 М. саласындағы табыстар автоматика, аэро, газ және гидродинамика, термодинамика, физ. химия, электроника, электр-техника және басқа ғылым салаларының жетістіктеріне тығыз байланысты. *Қ. Қоныспай*

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Мәдениеттілік

**Мәдениеттілік** – адамның  тұлғалық асыл қасиеттерінің көрінісі. Дәстүрлі әдеп жүйесіндегі әдептілік, имандылық, ізеттілік ұғымдарымен үндес. Адамның ұлттық мәдениет пен дәстүрлі құндылықтарды құрметтеуі және оны әрі қарай дамытуы — мәдениеттіліктің белгісі. Мәдениеттілік адамның тарихи даму барысында сұрыпталып алынған, мәдени-рухани әлемге лайықты қасиеттерден құралады. Көпшілік ортада әдеп сақтау, әдеппен сөйлеу, көргенділік таныту, жан мен тән тазалығы, мұның барлығы Мәдениеттілікке жатады. Мәдениеттілік  адамдардың мінез-құлқына қойылатын этикалық-эстететикалық, заңи, саяси, тағыда басқа талаптардың орындалуын білдіреді. Дәстүрлі қазақ қоғамында адам бойында Мәдениеттіліктің қалыптасып, дамуына ерекше көңіл бөлінген. Мәдениеттілік жөніндегі көзқарастар *кемел адам* ұғымымен үндестік тауып, адамгершілік, кісілік қасиеттерінің қалыптасуы арнасында дамыды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Өскенбай Қабылбекұлы Мәдиев

**Өскенбай Қабылбекұлы Мәдиев** (17.6.1945 жылы туған, Түркістан облысы Арыс қаласы Задарья ауылы) — техника ғылымдарының докторы (1980), профессор (1983), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының академигі (2003).

Жамбыл технология, жеңіл және тамақ өнеркәсібі институтын бітірген (1966). Жамбыл технология, жеңіл және тамақ өнеркәсібі институтында (1966 —1968, 1971 — 1998), Халықаралық қазақ-түрік университетінде (1998 — 2002), Тараз мемлекеттік университетінде (2002 — 2003) ғылыми-педагогикалық және басшылық қызметтер атқарған. 2003 жылдан Алматы экономика және статистика академиясының Жамбыл институтының ректоры.

Мәдиев тері өңдеу процесінде қолданылатын алюминий, цирконий және титан қосындысы негізінде жаңа илегіштер синтезінің теориялық негіздерін жасайтын жаңа бағыт ашты. Бұл жұмыстарының нәтижесінде өндірілген өнімнің түр-түрін көбейту және сапасын арттыру, тері өңдеу фабрикаларында экологиялық жағынан зиянды хром қосындыларын қолдануды азайтуға немесе толығымен ауыстыруға мүмкіндік беретін жаңа кешенді минералдық илегіштер шығарды. Қоршаған ортаға зиянсыз диаммонийфосфатпен мал терісін бүлінуден сақтаудың теориялық негізін салып, практикалық әдістерін енгізді. Мәедиевтің практикалық ұсыныстары мен түрлі әдістемелері Қазақстан мен ТМД елдеріндегі тері өңдеу фабрикаларында кеңінен қолданыс тапты.

16 авторлық куәліктің иесі, 4 монография, 150-ден астам ғылыми еңбек жазған.

## Шығармашылығы
* Минеральное дубление в производстве кож, Мәскеу, 1987.

## Дереккөздер


Санат:17 маусымда туғандар
Санат:1945 жылы туғандар
Санат:Арыста туғандар
Санат:Қазақстан өнертапқыштары
Санат:Техника ғылымдарының кандидаттары
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Тың жерлерді игергені үшін медалінің иегерлері
Санат:Парасат орденінің иегерлері
Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Аманат партиясының мүшелері
Санат:Тараз мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Тараз мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Тараз мемлекеттік университетінің профессорлары
Санат:Алматы экономика және статистика академиясы тұлғалары
Санат:Халықаралық қазақ-түрік университеті оқытушылары