open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ала қойлар

**«Ала қойлар»** - Абайдың 1898 ж. И. А. Крыловтан аударған мысал өлеңі. Әрқайсысы  4 тармақты 11 шумақтан тұрады, барлығы 44 жол. Мазмұны: арыстан аң патшасы болып, жануарлар әлеміне үстемдігін жүргізіп тұрған кезеңінде, бір күні жайылып жүрген ала қойларды көріп, жақтырмай қалады. Сонсоң оларды құртудың амалын ойлайды. Шетінен қырып тастауды ыңғайсыз көреді де, осының жолын табу үшін аю мен түлкіні шақырып ақылдасады. Сонда түлкінің берген кеңесі: Ала қойларды оңаша бөліп шығарып, қасқырға бақтыру керек. Арғы жағын қасқырдың өзі реттей жатады,- дейді. Айтқандай-ақ, аз уақыттың ішінде қасқыр баққан қойлардың аласы да, ағы да таусылып бітеді. Мысалдың астары: күштінің көңілінен шықпаған жанның бәрі жаман. Сондықтан ол жазалануға тиіс. Ол жазаны билеуші өз қолымен емес, басқа бір жаналғыш арқылы-ақ жүзеге асыра алады. Сонда оның атағына да кір келмейді, ойындағысы да орындалып тынады. Абай Крылов мысалының жалпы мазмұнын сақтай отырса да, кей жерлерде сөз тастап, не шумақ санын көбейтіп, 11 буынды қара өлең ұйқасымен жазған. Мысал алғаш рет 1909 ж. С.Петербургте жарық көрген ***«Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұлының өлеңі»*** атты жинақта жарияланды. Өлең басылымдарында аздаған текстологиялық ауытқулар кездеседі. 1945, 1948 жылғы жинақтарда 6-шумақтың 2-жолы Мүрсейіт қолжазбалары бойынша: *«Өлтірмек боп оңай-ақ, қойды сығып»* деп берілсе, 1954 жылғы жинақтан бастап 1909 жылғы басылым негізінде: *«Өлтірмегім оңай-ақ қойды сығып»* деп түзетілген.
	
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Азаттық радиосы

**Азат Еуропа/Азаттық радиосы** () — АҚШ Конгрессі қаржыландыратын халықаралық  коммерциялық емес радиохабар тарату ұйымы. 1950 жылы Мюнхен қаласында Халықаралық большевизмнен құтқару қоғамы құрған «Азат Еуропа» радиостанциясының ізбасары. Қамқоршы ұйымы — АҚШ-тың ғаламдық медиа жөніндегі агенттігі. Миссиясы мен ұстанымы ретінде «демократиялық құндылықтар мен институттарды дамытуға үлес қосу, оған қоса билігі тәуелсіз, еркін медиаға жол бермей отырған елдердегі адам құқығын жаңалық тарату арқылы дамыту» деп санайды.

## Қазақ редакциясының тарихы
1953 жылға шейін хабарлар тек орыс тілінде таратылып келді. Осы жылы ғана "Азаттық" деп аталып, Кеңес одағының құрамына кірген барлық республикалардың тілдерінде хабар жүргізе бастады. 

Ең алғашқы қазақ тіліндегі хабар 1953 жылдың 18 наурызында эфирге шықты. Хабарларды біртұтас Түркістан редакциясы (Бас редакторы — Асан Қайғы (Мәулікеш Қайболды), орынбасары — Велли Зуннун) даярлады. Бұл редакция қазақ, қырғыз, тәжік, түркімен, өзбек тілдерінде хабарлар жүргізген.

1967 ж. Түркістан редакциясы "Оңтүстік Түркістан" және "Солтүстік Түркістан" деп екіге бөлінді. "Солтүстік Түркістан" редакциясы қазақ, қырғыз, ұйғыр тілдерінде хабар таратқан. 1968 ж. Түркістан редакциясында өзгерістер жүргізіліп, "Түркістан-1", "Түркістан-2", "Түркістан-3" болып үшке бөлінді. "Түркістан-3" редакциясы қазақ тіліндегі хабарларды таратты, басқарушылары — Тағыберлі және Жәкен Бапышұлы деген азаматтар болды. 

1975 ж. бұл редакциялар жеке-жеке бөлініп шықты да, қазақ редакциясын Ж. Бапыш басқарды. 1988—1995 жж. аралығында редакцияға Хасен Оралтай басшылық жасады, қазақстандық бөліміне Қиял Сабдалин жетекшілік етті. Тәуелсіздік туын желбіретуге ұлттық рухта үн қосқан бірден-бір радио болды.

## Хабар тарататын тілдері мен жобалары
; Бүкіл әлем
* ағылшынша (Free Europe/Liberty)

; Еуразия
* орысша (Настоящее время, Votvot)

; Шығыс Еуропа
* Украина: украинша (Свобода, Крым.Реалии), орысша, қырымтатарша (Крым.Реалии)
* Беларусь: беларусша (Свабода)

; Орталық Еуропа және Балқан елдері
* Мажарстан: мажарша (Szabad Európa)
* Румыния: румынша (Europa Liberă)
* Молдова: румынша, орысша (Europa Liberă)
* Болгария: болгарша (Свободна Европа)
* Босния, Черногория, Сербия: сербохорватша (Slobodna Evropa)
* Солтүстік Македония: македонша (Слободна Европа)
* Косово: албанша (Evropa e Lirë)

; Ресей
* орысша (Свобода, Сибирь.Реалии, Север.Реалии, Кавказ.Реалии, Idel.Реалии)
* шешенше (Маршо)
* татарша (Азатлык)

; Кавказ
* Армения: армянша, орысша, ағылшынша (Азатутюн)
* Әзербайжан: әзербайжанша (Азадлыг)
* Грузия: грузинше (Тависуплеба), орысша (Эхо Кавказа)

; Таяу Шығыс
* Иран: парсыша, ағылшынша (Farda)

; Орталық Азия
* орысша (Азаттык Азия)
* Қазақстан: қазақша (Азаттық)
* Қырғызстан: қырғызша (Азаттык)
* Тәжікстан: тәжікше (Озоди)
* Түрікменстан: түрікменше (Азатлык)
* Өзбекстан: өзбекше (Озодлик)

; Оңтүстік Азия
* Ауғанстан: дари, пушту (Azadi)
* Пәкістан: пушту (Mashaal)

## Дереккөздер

Санат:1949 жылы негізі қаланған радиостанциялар
Санат:Халықаралық радиостанциялар
Санат:Қазақ тілді радиостанциялар
Кокстенгіштік

**Кокстенгіштік** — ауа өткізбей 900°С-қа дейін қыздырған кезде көмір түйірлерінің беріктігі, ірілігі және физикалық-химиялық қасиеттері бойынша өнеркәсіптік талаптарға сай кесек кокс беру қабілеті.

## Кокстеу
Кокс алу үшін табиғи отындарды өнеркәсіптік термикалық өңдеу әдістері. Таскөмір ауа жібермей 900—1100 С-қа дейін қыздырылып, ал мұнай өнімдері 420-560°С-та 0,65 МПа қысыммен көкстеледі.

## Коксты көмір
Көмірленудің нақтылы дәрежесіне сойкес келетін, яғни метаморфизмнің IV сатысы жағдайында қалыптасқан тас көмір түрі; тығыздығы 1,18—1,24 г/см3; 
органикалық массасының меншікті салмағы 1,28-1,29 г/см3; жылу болу қабілеті 8500-8700 ккал/кг; біріккіштік мөлшері 10—25 мм.

## Коксті лақтыру индексі
Кокс беріктігінің сипаттамасы; оны металл плитаға тастаумен және одан кейін кесектерінің ірілік класын білумен анықталады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Судағы ауру қоздырушылар

**Судағы ауру қоздырушылар** - су жолымен тараған ауру қоздырушылар арқылы болатын жұқпалы аурулар. Елді мекен, мал шаруашылығы және бірқатар кәсіпорындардың (қасапхана, биофабрика, тері өңдеу зауыты, жүн жуу орны және т.б.) ақабалары — ауру таратушы (инфекциялы) сулар болып табылады. Ауру қоздырушыларды анықтаудың қиындығына байланысты тәжірибеде суда кездесетін ішек түтікшелері сыртқы ортаның қолайсыз жағдайларына ерекше бейімделгіш келеді. Біздің заңымыз бойынша, ауыз суды қарапайым тазарту мен дезинфекциялау үшін ондағы ішек түтікшелерінің мөлшері 1 литр суда 1 мыңнан аспауы шарт (1 мың колииндекс). Сондықтан ішек түтікшелерінің көрсетілген шамаға дейін шоғырлануы жағдайында суда ауру қоздырғыш микроорганизмдердің болуының мумкіндігі аз деп есептеледі. Сонымен, ережеге сәйкес тазартылған және дезинфекциядан өткізілгеннен кейін бұл көрсеткіш 1 мың колииндекске тең болған жағдайда халықты ауыз сумен қамтамасыз етуші су көздері жеткілікті шамада таза деп есептеледі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Азшылық

**Азшылық** - [*minority*] - 1930 жылдардан бастап бұл термин нәсілдік, этностық, биологиялықнемесе басқа сипаттарына қарай қаналатын немесе стигмалы әлеуметтік топтар жөнінде қолданылып келген. Мәселен, Луис Вирт азшылық тобына "Өздері өмір сүретін қоғамда тәндік немесе мәдениеттік сипаты салдарынан бөлектеніп, қорлап қарау нәтижесінде басқалардан ерекшеленіп тұратын, өздерін ұжымдық кемсіту нысаны санайтын адамдар тобы" деген анықтама берген. Ал осындай тұрғыдан қаралатын азшьшық тобы іс жүзінде қоғамдағы көпшілікті құрауы мүмкін. Мысалы: Африкадағы қара нәсілділер. Кейінгі он жылдық ағымындағы ең басты зерттеулердің бірі бол¬ған "азшылық" әлеуметтану, демография, статистика, саясат, құқық ғылымдарында белгілі бір орындарды иеленеді. Саяси тұрғыда тарихи дәлелдер мен белгілі бір топтың географиялық кеңістік немесе саяси жүйеге құқықтық арақатынасында көрсетіледі. Сонымен қатар саяси-әлеуметтік тұрғыда билікті бөлу мен материалдық игілікті бөлу жүйесіндегі үстемділік немесе бағыныштылық, дискриминациялық қатынаста анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Колломорфтық құрылым

**Колломорфтық құрылым** - шөгінді тау жыныстардың (саздардың, бокситтердің фосфориттердің, т.б.) коллоид түйіршіктерінен (

Санат:Геология
Айбат

**Айбат** - бір мемлекеттің (немесе бірнеше мемлекеттердің) басқа мемлекеттің өз ұлттық мүдделерін жүзеге асыруына қарсылық білдіруі. Айбат көрсету халықаралық қауымдастық субъектілерінің арасында шиеленісу тудыратын ширығушылықтың алғышарты.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Әскери іс
Коллофан

**Коллофан** — жасырын кристаллы апатит, сырттай опалға ұқсас тығыз, қабатты, колломорфты келеді. Агрегаттары тасберіш, сферолит, ұнтақ, бүйрек тәрізді. Түсі — сұрғылттау ақ, сарғыштау, қоңырқай, жылтырлығы — шыныдай, қаттылығы — 3—4, меншікті салмағы — 2,5—2,9. Фосфориттердің басты құрамбөлігі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Судағы тасындылар мен түптік шөгінділерді бақылау

**Судағы тасындылар мен түптік шөгінділерді бақылау**-судағы жүзбе тасындылардың сынамасын батометр көмегімен алынатын зерттеу жұмыстарының бастапқы кезеңі. Құрылымдық ерекшеліктеріне қарай батометрлер шапшаң толтырылатын және ұзақ уақытта толтырылатын болып екі түрге бөлінеді. Қазіргі кезде шапшаң толатын батометр, су лайлығын, ағыс лүпілін ескермейтіндіктен қолданылмайды. Ұзақ уақытта толатын түрлеріне сырыққа бекі- тілген батометр-шөлмек, жүкке орнатылған батометр—шөлмек және вакуумды батометрлер жатады.

## Суды басқару принциптері
Суды басқару принциптері — Қазақстан Республикасындағы суды басқарудың су ресурстарын қорғау мен толықтыруды, су пайдаланудың оңтайлы шарттарын, айналадағы ортаның экологиялық тұрақтылығын сақтауды қамтамасыз ететін су шаруашылығы бассейндік және әкімшілік-аумақтық принциптерді үйлестірудің негізінде жүзеге асырылуы. Су шаруашылығы-бассейндік принцип өзен, көл бассейндері және басқа да сутоғандар шөгінде әкімшілік-аумақтық бірліктер арасында су ресурстарын бөлу кезінде іске асырьшады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Колумбит-танталиттер

**Колумбит-танталиттер** - оксидтер класына жататын изоморфты қатар қүратын минералдар. Химиялық формуласы: колумбит (Ғе,Мn)Nb2O6 — танталит (Ғе,Мn)Та2O6. Сингониясы — ромбылық, кристалдары призма, такта пішінді. Түсі қарадан қоңыр қараға дейін, сызығы қызылдан қызғылт қараға дейін, жылтырлығы — шала металдай, қаттылығы — 6—6,5, жіктілігі (010) жетілген,(100) жетілмеген, меншікті салмағы — 5,2—7,9. пегматиттерде кездеседі. Танталмен 
ниобийдің кені.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Комагматиттер

**Комагматиттер (комагматтар)** — көнелігі, петрохимиялық және геохимиялық ерекшеліктері тұрғысынан өте ұқсас, кеңістікте де бірбірімен жапсарлас орналасқан, бүкіл болмыс-бітімі бірғана магмадан жаралғандығы анық байқалатын ақтарылма тау жыныстары бірлестігі немесе тектес магмалық  таужыныстар жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Аймақтық мәселелер

**Аймақтық мәселелер** - жекелеген құрлық, әлемнің ірі әлеуметтік- экономикалық аудандарында немесе тіпті салыстырмалы дәрежеде ірі мемлекеттер шеңберіндегі өзекті мәселелер, міндеттер, қиындықтар. Бұл мәселелер жекелеген аймақтар шеңберінен шықпайды, ал олардың шешімін табу - осы аймақтағы мемлекет пен мемлекеттер құзыры мен мүмкіншілігінде. Бұған мысал ретінде табиғи апаттарды, өте үлкен аумақты қамтитын, бірнеше мемлекетке зардабын тигізетін ауа райының өзгерісі болуы мүмкін. 1968 жылы Сахел аумағында Африка құрлығының Суданнан, Эфиопиядан, Сомалиден, Кениядан, Танзаниядан, Джибуттан Мавритания, Сенегалға дейінгі 18 мемлекетті қамтыған, 250 мыңдай адамның өмірін қиған "ғасыр апаты" аталған құрғақшылық аймақтық мәселе болып саналады. Оның салдарынан аталған елдер арасында аса қауіпті аурулар тарады, жаппай мал қырылды (18 мың бас), ал осы аймақтың жері шөл далаға айналды. Бұл қатарға тағы бір "ғасыр апаты" аталған Чернобыль қасіретін де жатқызуға болады.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Коматииттер

**Коматииттер** – ультранегізді эффузиялық тау жынысы, перидотиттердің вулканогендік сыңары. Түсі қарадан жасылдауға дейін. Бітімі — бадамшатасты, құрылымы — порфирлі. Фенокристер оливин, арқауы серпентинденген шыны мен оливиннің дентриттерінен тұрады. Коматиттер пикрит, базальт, риолиттермен офиолиттік кешендерде бірге кездесіп, тасқындар, силдар, сығылмалар құрайды.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Аймақтық қақтығыстар

**Аймақтық қақтығыстар** -бір аймақта екі немесе бірнеше елдердің қатысы бар саяси-әскери дау- жанжалдар және қарулы шиеленістер. Олардың шығу себептері әртүрлі: шекара мәселесі, жерге, суға талас, халықтардың тәуелсіздікке үмтылысы, идеологиялық, стратегиялық мақсаттар және т.б. "Қырғи-қабақ соғыс" жылдарында адуын мемлекеттер әлем елдеріне өз ықпалдарын жүргізу мақсатында қақтығысушы елдерді өз жақтарына тартуға тырысып, ол аудандарды әскери техника, қару-жарақ, әскер күштерімен қамтамасыз етіп, өз барлаушыларын жіберіп оларды реттеудің орнына шиеленістіре түсті. Соның нәтижесін¬де өшпенділік өрши түсіп, қарулы қақтығыс созылмалы сипат алды (мысалы, Үндістан мен Пәкістан арасындағы Кашмир мәселесі, Сомали мен Эфиопия арасындағы Африка мүйізіндегі жер мәселесі және т.б.). Отарлық жүйе жойылып, жаңа тәуелсіз мемлекеттердің пайда болуымен аймақтық қақтығыстар өрши түсті. Ұлттық бірігу, ұлттық мемлекет құру, ұлттардың өз тағдырын өзі шешу заңдылығы БҰҰ-ның Жарғысында белгіленгенімен, шын мәнісінде түрлі геостратегиялық, идеологиялық, экономикалық, шекаралық қайшылықтар аймақтық қақтығыстар туғызды. Аймақтық қақтығыстар өршуіне ірі мемлекеттердің басқа елдердің ішкі істеріне қол сұғып, озбырлық саясат жүргізуі себеп болды. Шет елдердің астыртын әрекеттерінің арқасында Кавказда Ингушетия-Осетия, Грузия-Абхазия, Әзірбайжан-Армения арасындағы, Балқанда Босния мен Герцеговина, Косоводағы, Орта Азияда Тәжікстандағы аймақтық қақтығыстар болғаны белгілі. Кейбір аймақтық қақтығыстар асқынып, оған қатысушы елдер саны ұлғайып, бара-бара халықаралық дағдарысқа айналуы ықтимал (мысалы, Таяу Шығыстағы Палестина-Израиль, Үндіқытайдағы, Ауғанстандағы, Парсы бұғазындағы, Югославиядағы қақтығыстар). Бүгінгі таңда халықаралық қауымдастықтың негізгі мақсаты, жұмыла көтеретін жүгі - Аймақтық қақтығыстар болдырмау, алдын алу шараларын жүргізу, себептерін анықтау, әділ жолмен саралап, шешім айту, күш қолданбай бейбіт реттеу, ірі мемлекеттердің астыртын өз мүдделерін көздеуінен аластау, арағайындық жасау болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Суды бірлесіп пайдалану

**Суды бірлесіп пайдалану**— жеке пайдалануға берілген сутоғандарды немесе олардың бөліктерін қоспағанда, сутоғандардың түрлі заңды ұйымдар мен азаматтардың бірлесіп пайдалануында болуы мүмкіндігі. Суды бірнеше пайдаланушыға берген кезде төмен орналасқан су пайдаланушылардың мүдделері бірінші кезекте қанағаттандырылады. Су пайдаланушылар өзара мүдделерді ескеруге, бір-біріне суды пайдалану құқығын жүзеге асыруды қиындатпауға және зиян келтірмеуге міндетті.

## Суды жайылымдарды суландыру үшін пайдалану

[right|thumb| alt=A.|270 px|["Суды жайылымдарды суландыру үшін пайдалану"]]

**Суды жайылымдарды суландыру үшін пайдалану** — заңды ұйымдар мен азаматтардың мал суаруды қамтамасыз ету мақсатымен жайылымдарды суландыру үшін жер бетіндегі және жер астындағы суды пайдалануы. Жайылымдарды суландыру үшін суды пайдалану шегенді және құбырлы құдықтарды, тоғандарды, апандарды, суландыру каналдары мен баска да құрылыстарды салу арқылы жүзеге асырылады. Суару алаңдары мен басқа да құрылғылар болғанда суды мал суару үшін пайдалануға жол беріледі.

## Суды жеке пайдалану

**Суды жеке пайдалану**— суды жеке пайдалануды талап ететін қызметті жүзеге асыру үшін заңды ұйымдар мен азаматтарға сутоғандардың немесе олардың бөліктерінің жеке пайдалануға берілуі.  Баска су пайдаланушылардың жеке пайдалануға берілген сутоғандарын пайдалануына Қазақстан Республикасының Су Кодесінің 36-бабында көзделген жағдайларда жол беріледі.

## Суды жекеменшік қосалқы шаруашылық,бақ өсіру мен бақшашылық мұқтаждары үшін пайдалану
[left|thumb| alt=A.|200 px|["Бақша"]]

**Суды жекеменшік қосалқы шаруашылық, [[бақ өсіру]] мен бақшашылық мұқтаждары үшін пайдалану** — жекеменшік қосалқы шаруашылық жүргізетін, бақ өсіру мен бақшашылықпен айналысатын азаматтарға белгіленген лимиттерге сәйкес суару үшін судың бөлінуі. Жергілікті су ресурстары болмаған кезде суару үшін су бүрыннан бар су пайдаланушылардың лимиттерін қайта бөлу есебінен бөлінуі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Қымыздық

**Қымыздық** () – тарандар тұқымдасына жататын көп жылдық және бір жылдық өсімдіктер. Қазақстанда Ақмола, Ақтөбе облыстарында, Күнгей, Теріскей, Жетісу (Жоңғар) Алатауларының шалғындарында, өзен-көл жағалауында, тастақты тау бөктерінде, субальпі және альпі шалғында өсетін 24 түрі кездеседі. Гүлі қос және дара жынысты, қос үйлі, түсі қызғылт, сары не қызыл. Аталығы 6 (ішкі гүл қоршауының арасында қосарланып жетіледі). Аналығы 1 не 3 жеміс жапырағынан тұрады. Бір ұялы, онда бір тұқым бүршігі болады. Қымыздықтың арасында жиі кездесетін, емдік маңызы бар түрі — кәдімгі Қымыздық (R. аsetosa). Оның биіктігі 1 м-дей. Сабағы тік, тамыры қысқа, түйнекті. Жапырағы ірі, сағақты. Аталық гүлдерінің гүл қоршауы ұзын. Аналық гүлі сыртқа қарай қайырылып, гүл сағағына жанасады. Қызыл, сары гүлдері сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Мамыр — маусым айларында гүлдеп, шілдеде жеміс салады. Жемісі — үш қырлы жаңғақша, жылтыр, қоңыр түсті (ұзындығы 1,5 — 2 мм, ені 1 мм). Жапырағында қышқыл дәмді калий тұзы, сондай-ақ, белок, темір және өте көп мөлшерде С витамині бар. Халық медицинасында кәдімгі Қымыздықты бауыр қызметін реттеуге, өттің бөлінуін күшейтуге, қан тоқтатуда пайдаланылады. Жапырағынан салат жасайды.

## Дереккөздер


Санат:Таран тұқымдасы
Санат:Тұрмыс
Конвергенция

**Конвергенция** - 
*петрологияда: әр түрлі петрогендік процестер нәтижесінде құрамы мен құрылысы жағынан ұқсас тау жынысытардың қалыптасуы;
*металлогенияда: жаралу тегінің түрліше болуына қарамастан, рудалы кендердің басты-басты белгілерінің (құрамы, құрылысы, геологиялық жағдайы) бір-біріне өте ұқсас болуы;
*геоморфологияда: әр түрлі жағдайларда түрлі жолдармен қалыптасқан жербердер пішіндерінің өзара ұқсастығы;
*аймақтық геологияда: әр түрлі геологиялық формациялардың жаралу тегінде айтарлықтай айырмашылықтар болуына қарамастан олардың құрамы мен құрылысында байқалатын ұқсастықтар.
*лингвистикада: (лат. convergo - жақындасу, қосылу) лингвистикалық болмыстардың жақындасуы немесе  екі не одан көп тілдік құбылыстын жакындап бірігуі. Конвергенция ұғымы глоттогониялык және күрылымдык-диахрониялыкекі түрғыда каралады. Глоттогониялық Конвергенция ұзак уақытқа созылған катынас негізінде бірнеше тілде (туыс немесе туыс емес) ортак құрылымдық белгілердін калыптасуын білдіреді. Ал құрылымдық-диахрониялық Конвергенция кейбір варианттык айырмашылыктардын жоғалуы нәтижесінде тіл жүйесіндегі эр түрліліктін азаюын білдіретін тарихи процесс. Бұл мағынадағы Конвергенция ұғымын қалыптастырғандар Е. Д. Поливанов пен Р. О. Якобсон. Фонология және грамматика жүйесіндегі Конвергенция бір-біріне ұқсастық негізінде тенестіру механизмі аркылы жүзеге асады. Мысалы, омонимдік грамматикалык формалардын жойылуы, септік жүйесінін ыкшамдалуы осыған жатады. Конвергенция — дивергенцияеа (Конвергенция) қарама-қарсы құбылыс.
*этнографияда әртүрлі халықтардың мәдениетінде қоғам дамуының жалпы заңдарының ықпалымен бір-бірінен тәуелсіз туған өзара ұқсас немесе бірыңғай мәдени құбылыстарды білдіру үшін қолданылатын термин.
*Ал мәдениет конвергенциясы — мәдениеттердің жақындасуын, бірігуге бейімділігін, процестерді айқындайтын термин. Мәдениет айырмашылығы күннен-күнге азаюда, бүның аяғы синтездік нәтиже беруі мүмкін деген болжам да жоқ емес.

## Дереккөздер

Санат:Лингвистика
Санат:Геология
Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Аккультурация

**Аккультурация** ( - білім, даму) — қандай да бір халықтың мәдениеті жоғары дамыған басқа бір халықтың мәдениетін толық немесе жартылай қабылдауы нәтижесінде болатын мәдени өзара ықпалдасу. Аккультурация ассимиляция және этникалық бірегейлену мен тұтастану процестерінің әркелкілігіне қатысты қарастырылады. Аккультурация ұғымы алғаш рет Солтүстік Американың үндіс тайпаларындағы мәдени өзгерістерді зерттеген мәдени антропологияның американдық мектебінде XIX ғ. соңынан бастап қолданылды. Алғашқы тар мағынасында бұл ұғым үндіс тайпаларының ақ нәсілді американдықтардың мәдениетін біржақты қабылдап, ассимиляцияға ұшырауына байланысты пайдаланылды. XX ғ. 30 ж. Аккультурация ұғымы мәдени антропологиялық мектептің басты ұғымдарының біріне айналды. Аккультурация процестерін зерттеуде Линтонның 1940 ж. жарияланған «Американ үндістерінің жеті тайпасындағы аккультурация» еңбегінің үлкен теориялық маңызы болды. 

Бұл еңбекте Аккультурацияның екі түрі аталады:  
#әскери-саяси өктемдік жоқ жағдайындағы өзара қарым-қатынасқа түскен мәдениеттердің бір-бірінің құндылықтарын еркін қабылдауы; 
#әскери немесе саяси басым топтың бағыныңқы мәдениетке өз құндылықтарын нысаналы және күшпен танытуы.

1950 жылы дейін Аккультурация процестерін зерттеу Батыстағы мәдениеттің басқаларына тигізген әсерлерін қарастырумен байланыстырылды. Басқалары батыстандыру аймағы болып табылады делінді. 1950-1960 жылдары бастап Аккультурация аумағы кеңірек қарастырылды. Батыстық емес мәдениеттердің өзара байланысы және олардың Аккультурациялық қуаты сараланып, испандандыру, жапондандыру, қытайландыру процестері ғылыми талдаудың пәніне айналды. Аккультурация тәсілдері күрделі қоғамдардағы урбанизация процесін зерттеуде пайдаланылды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениеттану
Санат:Әлеуметтік психология
Санат:Әлеуметтану
Қоян еті

thumb|right|250px|Қоян еті
**Қоян еті.**  Қою тағам (бұқтырылған қоян еті, қоян етінен жасалған рағу) дайындауға пайдаланылады. Терісі сырылмаған қоян етін қыста 4-5 күн суықта ұстаған жөн, бүл кезде еттің дәмі кіре түседі.

## Тағы қараңыз
*Қоян
*Ақ қоян
*Ор қоян
*Жылқы еті
*Қой еті
*Сиыр еті
*Шошқа еті
## Дереккөздер</span>


Санат:Ет
Санат:Тағамдар
Гидротехникалық туннель

**Гидротехникалық туннель** - жер қыртысында орналасқан, су қозғалысы арынды және арынсыз болатын, жабық көлденең қимадағы жер астылық сутартқыш. Гидротехникалық туннельдің астында жатқан грунт массасына аршу (ашу) жұмыстары жүргізілмейді. Гидротехникалық туннельдер негізгі су шаруашылық бағыты бойынша энергетикалық, жер суландыру, кеме жүретін, сал ағызатын, су қашыртқы, су құбырлық, құрылыстық (су торабын салу кезінде өзен суын уақытша бұруға арналған) болып жіктеледі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Ақиқат журналы

**"Ақиқат" журналы** - ұлттық- қоғамдық саяси журнал. 

1922 жылы шыққан "Қызыл Қазақстан" газетінің ізбасары. Журнал қазақ жұмысшыларына Кеңес үкіметі мен коммунистік партия саясатын түсіндіруді мақсат тұтты. 

Әр жылдары журналға А.Асылбеков, Н.Нұрмақов, С.Сәдуақасов, О.Жандосов сияқты қазақ зиялылары жетекшілік етті. Заман талабына сай өзгеретін әлеуметтік-саяси жағдайларға бейімделіп, жаңа міндеттерді жүзеге асыруда өз үлесін қосты. Кеңес Одағы билік еткен жылдарда атауы "Ауыл коммунисі" (1932), "Коммунист" (1938), "Қазақстан болшевигі" (1945), "Қазақстан коммунисі" (1952) болып өзгеріп отырды. 1991 жылдан бері "Ақиқат" деген атпен белгілі.

## Тарихы
1921 жылы 15 қыркүйекте *«Қызыл Қазақстан»* деген атаумен Орынборда 1-нөмірі шықты. 1925 жылы шілдеден бастап 1929 жылдың соңына дейін екі тілде «Қызыл Қазақстан» - «Красный Казахстан», 1930-31 жылдары Алматыда *«Қазақстан большевигі» - «Большевик Казахстана»*, 1932-38 жылдары* «Ауыл коммунисі»*, 1938-41 жылдары * «Коммунист»*, 1952-57 жылы *«Қазақстан коммунисі» - «Коммунист Казахстана»*, 1958-91 жылы *«Қазақстан коммунисі»* деген атаулармен жарық көрді. 1991 жылдан *«Ақиқат»* деп аталды. 
## Басылым мақалалары
Басылым беттерінде қоғам дамуының теориялық үрдістерімен қатар, жалпы адамзаттық құндылықтар, әдебиеттану мәселелері, соның ішінде Әуезовтыңтің өмірі мен шығармашылығы туралы материалдар да жарияланды. Мысалы, Әуезовтің *«Қазақ әдебиетінің кейбір мәселелері жайында»* мақаласы (*«Коммунист», 1951, № 3*) басылса, 3. Ахметов пен Ы. Дуйсенбаевтың *«Мұхтар Әуезовтің Абай туралы романдары» («Қазақстан коммунисі», 1956, №11)*, М. Фетисовтың *«Қазақ әдебиетінің көрнекті шығармасы» («Қазақстан большевигі» - «Большевик Казахстана», 1946, №7)* тағы  басқа сыни-зерттеулері ұлы жазушының қаламгерлік шеберлігіне арналды. Ал Әуезовтің 100 жылдық мерейтойына әзірлік барысында арнайы жоспар жасалып, суреткердің өмірі мен шығармашылығы жөнінде жұртшылыққа беймәлім материалдар басылым көрді. Атап айтсақ: Ә. Әбішевтің *«Бетпе-бет»* *(1996, № 10)*, Б. Ерзаковичтің *«Мұхтардың Абай әндерін нотаға түсіруі» (1996, №11)*, Б. Құлжановтың *«Естеліктер ешқашан ескірмейді» (1977, № 1)*, М. Әрхамқызының *«Ұлы адамның ұлылығы» (1997, № 2)*, А. Асубаевтың *«Қасірет қоршауындағы қаралы сұлу» (1997, №3)*, Н. Нұрғашқызының *«Мұхаңның Абай тойындағы күндері» (1977,№3)*, Т. Әлімқұловтың *«Өмірді сүйген суреткер» (1997, №4), Ә. Модцахановтың «Із салу» (1997, N95)*, Н. Мұхамедханұлының *«Мұхаң «Манасты» қалай қорғап қалды?» (1997, №8)* деген еңбектер жарияланды. 1951 жылы 14 маусымда Қазақстан Ғылым академиясының Тіл және әдебиет институты мен Жазушылар одағы бірігіп өткізген абайтану мәселесіне арналған мәжілісте Әуезов жасаған баяндаманың стенограммасы журналда жарық көрді. Журналдың 1997 жылғы 9-нөмірі тугелдей Әуезовке арналды.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Журналдар
Гидротехникалық ізденіс

**Гидротехникалық ізденіс** — далалық және лабораториялық жұмыстар жинағы. Су және жер қорларының дұрыс пайдаланылуын жобалау кезінде жүргізілетін ізденіс жұмыстары.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Конденсацияланған су

**Конденсацияланған су** - тау жыныстарының қуыстарындағы (мысалы,ыстық лаваларда) және тау-кен қазбаларындағы атмосфералық ауада болатын су буларының конденсациялануы жолымен пайда болатын жер асты суы.

## Конденсациялық (будан пайда болған) су
Бу түріндегі ылғалдың қоюлануынан түзілетін су. Ол ауада да (бұлт, туман, жаңбыр), жер бетінде де (шық, қырау), топырақ арасында да пайда болады. тау жыныстарындағы судың бу түріндегі қозғалысы бу серпімділігінің төмендеу жағына қарай жүреді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Гидротрансформатор

thumb|right
**Гидротрансформатор ** – гидродинамикалық берілістің бір түрі.

## Гидротрансформаторларды қосақтау
**Гидротрансформаторларды қосақтау**– сароптық және турбинапық доңғалақтарды бір-біріне кезкелген тәсілмен косақтап бекітіп айналдыру.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Санат:Көлік бөлшектері
Конодонттар

**Конодонттар** (конус + грек, odus(odontus) — тіс) — құрып біткен жәндіктердің фосфор қышқылды кальцийден тұратын тіс тәрізді ұсақ түзілімдер түріндегі қалдықтары; палеозой эрасының шөгінділерінде кездеседі. Конодонттар табиғаты күні бүгінге дейін беймәлім: кейбір ғалымдар оларды алғашқы балықтардың тіс сүйектері деп жорамалдаса, екіншілері сақиналы құрттардың жақ сүйектері немесе өзге жәндіктер қалдығы деп есептейді. К. негізінен палеозой эрасында түзілген ұсақ түйірлі тау жыныстары арасында ұшырасады, сондықтан да осы палеозой тобына тән кейбір жүйелер мен жікқабаттар көнелігі қалыптасқан қатпарлы егіз жүйенің (әдетте миогиосинклиндер) бір-бірімен тоқай-анықтауда, яғни палеонтологиялық зерттеулерде шешуші рөл атқарады.
## Дереккөздер


Санат:Жақсүйексіздер
Суды залалсыздандыру

**Суды залалсыздандыру** — су құрамындағы ауру жұқтыратын бактерияларды жою тәсілдері. Суды залалсыздандырудың мынадай негізгі төрт әдісі бар: термиялық (қыздыру), өте күшті тотықтыру, физикалық (ультрадыбыстық, радиоактивті сөулелендіру және т.б.) және олигодинамия әдістері. Суды зарарсыздандырудың көп тараған түрі — хлорлау.

## Суды кешенді пайдалану және қорғау схемалары

**Суды кешенді пайдалану және қорғау схемалары**— 1) суды кешенді пайдалану мен қорғаудың басты және бассейндік схемалары халықтың, экономика салаларының су жөніндегі болашақтағы қажеттерін қанағаттандыру және айналадағы ортаның экологиялық тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін суды сақтаудың негізгі су шаруашылық және басқа да шараларының белгіленуі. Суды кешенді пайдалану мен қорғау схемалары су ағысын реттеу, оларды үнемдеп жұмсау, пайдаланылған ақаба суды тегуді доғару және сутоғандарының жай-күйін жақсарту жөнінде шаралар қолдану арқылы суды мейлінше тиімді және ұтымды пайдалануды қамтамасыз ету үшін қызмет етеді. Суды кешенді пайдалану мен қорғау схемалары табиғатты және жер қойнауын қорғау органдары экологиялық сараптама жүргізгеннен кейін белгіленген тәртіпте бекітіледі; 2) халықтың, экономика салаларының су жөніндегі болашақтағы қажеттерін қанағаттандыру және айналадағы ортаның экологиялық тұрақтылығын қамтамасыз ету мақсатындағы шаралардың схемалары.

## Суды коагуляциялау

**Суды коагуляциялау**— судағы өте ұсақ үлпек-бөлшектердің пайда болу процесінен бастап, олардың — ірі үлпекке айналып, тұнба түрінде шөгуі. Суды коагуляциялаудың екі фазасын ажыратады: 1-фаза — коллоидты бөлшектер мен сузпенсияның (жүзінді) электр зарядын бейтараптандыруы. 2-фаза — ірі үлпектердің пайда болуы, яғни коллоид пен суспензия қосылып өте ірі жылдам шөгетін үлпекке айналуы. Коагуляция ретінде күкіртқышқылды аллюминийді пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Ақ үй (АҚШ)

**Ақ үй** () — АҚШ Президентінің ресми резиденциясы. Резиденция АҚШ астанасы Вашингтон қаласында орналасқан.

## Тарихы
Америка президентінің резиденциясы болған федерал ғимараттың алғаш іргетасы 1792 жылы 13 қазанда қаланған. Оның үлгісін архитекторлар арасындағы жобаны ұтып алған тегі ирландық Джеймс Хобан ұсынған. Алғашқы уақытта Президент үйі, Президент жекежайы, Президент сарайы болып аталып келген. 

1812 жылы сұр тастан салынған ғимаратты британиялық әскерлер басып, өртеп жіберген. 

1817 жылы  Хобанның басшылығымен бастапқы қалпына қайта келтірілді. Қабырғалардағы өрттің қалдырған таңбаларын кетіру мақсатында ақ түспен сырлап шықты. 

Содан кейін 1902 жылы Теодор Рузвельт бұл ғимаратқа *Ақ үй* деген атау берген.

## Дереккөздер

Санат:Үкімет резиденциялары
Санат:АҚШ ғимараттары мен құрылыстары
Санат:Өртенген ғимараттар
Суды көтерудің геометриялық биіктігі

**Суды көтерудің геометриялық биіктігі**) — бір деңгейден екінші деңгейге суды сорғы қондырғысымен көтеріп, су тартатын тармақтың ең жоғары нүктесіне немесе қабылдағыш резервуарға жеткізу; кейде су көтеру тегеуріні деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Коноскоп мүсіні

**Коноскоп мүсіні** — кристалдарды ажыратқыш микроскоп арқылы жекеленген сәулелердің тоғысу нүктесінде зерттеу нәтижесінде алынатын арнаулы оптикалық кескіндер атауы.
## Дереккөздер


Санат:Оптика
Санат:Кристаллография
Бийск

**Бийск** — Ресей Федерациясының Алтай өлкесіндегі қала. 

## Қала атауы туралы дерек
Абай «Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы» деген тарихи еңбегіңде: «Біздің қазақтар Бийскідегі... қалмақтарды «білеуіт» дейді... осы «білеуіт», «брут» бір сөзден шыққан... о да қырғыздың нәсілі болмағы таң емес», - деген дерек келтіреді.

Бийск қариялардың айтуы бойынша улкен сауда орны ретінде тарихта қалған. Оған дәлел Алтай тауларындағы түйе керуендерінің ізі әлі күнге дейін сақталуы.

## Дереккөздер

Санат:Алтай өлкесі қалалары
Құлпынай тосабы

**Құлпынай тосабы**. Аса тәтті, хош иісті, құрамында қышқылы аз болатын тосап. Тосапқа құлпынайдың кез келген сортының ұсақ түрі қолайлы. 1-турі. Жас құлпынайдың түбіртегін алып тастап, шұңғыл сүзгіге салады да, шырын құяды. 4-5 сағаттан соң отқа қойып, 5—6 минут қайнатады. Ыдысты әлсін-әлсін қозғай отырып, көбігін алады. Оттан алып, 4—5 сағат суьггқан соң, дайын болғанша қайнатады. 2-турі. Дайын жуылған құлпынайды ыдысқа салып, қажетті қанттың жартысын себеді де, 4—5 сағат қояды. Сөлі шығып, бетін жапқан соң басқа ыдысқа құйып алады да, баяу отқа қойып, қайнауын жеткізеді. Содан кейін қалған қантты салып, 5—8 минут қайнатады. Қайнаған соң сөл құйылған ыдысқа абайлап аударып, әлсін-әлсін ыдысты қозғай отырып, дайын болғанша қайната береді.

## Тағы қараңыз
*Құлпынай салынған қаусырма
*Құлпынай

## Дереккөздер</span>
Ақпараттық-психологиялық қауіпсіздік

**Ақпараттық-психологиялық қауіпсіздік** - азаматтардың, жекелеген топтардың және әлеуметтік жіктердің, адамдардың бұқаралық бірлестігі мен жалпы ел тұрғындарының жағымсыз ақпараттық-психологиялық ықпалдан, әсерден қорғануы. Ақпараттық-психологиялық ықпал ретінде адамның психикасына, (санасына және түйсігіне) шынайы әмірді қабылдауына әсер ететін ақпараттық және қуатты ақпараттық ықпалды айтады.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Гидрофиттер

thumb|right
**Гидрофиттер** ( — су, рһуton — өсімдік) — су табанындағы топыраққа бекітілген және суға тек төменгі бөлігімен батқан су өсімдіктері (мысалы, қамыс, күріш, қоға).

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Құлпынай салынған қаусырма

**Құлпынай салынған қаусырма**. Сода қосылып еленген үн үйіліп, ортасы шұңғылданады. Оған қаймақ, май, жұмыртқа салынып, қамыр иленеді. 15—20 минут салқындатқан соң ұзынша, қалыңдығы 1 см, ені 8—10 см жолақ етіп жайылады. Артық қамыр кесіп алынып, жіңішке шұжық тәрізді етіп ширатылады. Жайылған қамыр майланған табаға салынып, жиегіне жұмыртқа жағылады немесе суланады да, қалған қамырдан жиек көтеріледі. 230— 240° С температурада дайын болғанша пісіріледі. Салқындаған қаусырмаға жуылып, қант араластырылған құлпынай біркелкі етіп салынып, үстіне бөлме температурасындағы сірне қоспасы құйылады. 3 кесе ұнға — 1 кесе қаймақ, 100 г сары май, 3 жұмыртқа, ширек шай қасық сода; ортасына салуға — 500 г құлпынай, 1 кесе қант, 1 ас қасық сірне, жарты лимон сөлі.

## Тағы қараңыз
*Құлпынай
*Құлпынай тосабы
## Дереккөздер</span>
Гидрохариттер

**Гидрохариттер** – жерге бекінген су өсімдіктері.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Блек Александр Львович

**Блек Александр Львович** (1861 - ө. ж. белгісіз) - халықшыл-революционер. Петербург университетінің заң факультетінде оқыған. 19 ғ.-дың 80 жылдары «Халық еркі» және «Қаралай бөліс» ұйымдарымен тығыз байланыс жасап тұрған студенттердің революциялық құпия үйірмелерін ұйымдастырушылардың бірі болды. 1882 ж. революциялық басылымдарды таратқаны және Гельсингфорстағы үйірмелермен байланыс жасағаны үшін тұтқынға алынып, полицияның ашық бақылауымен 5 жылға Батыс Сібірге жер аударылған. 1883 ж. мамыр айынан Семейге ауыстырылып, статистика комитетінде жұмыс істеді. Ол заң ғылымының маманы ретінде саяси жер аударылған А. Леонтьев және С. Гросспен бірге 1886 ж. «Қырғыздардың заң жөніндегі әдет-ғұрыптарын үйренуге арналған материалдар» деген басылым шығаруға қатысты. Онда революцияға дейінгі қазақтың заң дәстүрі жөніңде бағалы қазына болып табылатын нақты деректер жинақталып қорытылған. Абай Семей облысы статистика комитетінің қызметі барысында онымен жақын таныс болды. Блек және басқа саяси жер аударылғандар ақынның дүниетанымының қалыптасуына, заң, экономика және социология салаларынан білімінің кеңеюіне игі әсер етті.
## Дереккөздер


энциклопедиясы]]

Абай
Конрад шекарасы

**Конрад шекарасы** - Жер қыртысының "гранитті" және "базальтты" қабаттарын бөлетін шартты шекара. Сейсмикалық толқындардың өту жылдамдығы бойынша анықталатын, австриялық геофизик Б. Конрадтың атымен аталған бұл шекара кей жерлерде болмайтыны да дәлелденіп отыр.  
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Ақпараттық саясат

**Ақпараттық саясат** - қоғамдағы ақпараттар желісін дамытуға бағытталған мемлекеттік органдардың реттеушілік қызметі. Бұл тек телекоммуникацияларды, ақпараттық жүйелерді немесе бұқаралық ақпарат құралдарын ғана емес, барлық түрдегі - іскерлік, ғылыми-танымдық, хабарламалық және т.б. сипаттағы ақпараттарды жасауға, сақтауға, өңдеуге, көрсетуге, таратуға байланысты өндірістік үрдістер мен қарым-қатынастардың бүкіл жиынтығын қамтиды. Ақпараттық саясатты бұлайша түсіндіру ақпарат индустриясының әрқилы секторларының арасындағы кедергілерді жоя отырып, қарқынды дамып келе жатқан телекоммуникацияларды, компьютерлік технологияларды жаңалау үрдісіне, ақпараттарды цифрлау ісіне негізделіп отыр. Мемлекет өзінің экономикалық, әлеуметтік-саяси, ұлттық мүдделеріне сәйкес Ақпараттық саясат ұстанады. Мемлекет тарихындағы түбірлі реформалық өзгерістерге орай дұрыс таңдап алған Ақпараттық саясат қоғамның мүдделі мұраттарына жол бастап, өзіндік материалдық-рухани құндылықтарын сақтай отырып, әлемдік өркениет деңгейіне көтерілуге қызмет етеді.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттық қоғам
Санат:Мемлекеттік құрылымдар
Консидименттік құрылым

**Консидименттік құрылым** - шөгінді қалыптасуымен бірге пайда болатын құрылым. Мысалы, органогендік, оолиттік, псаммиттік және т.б. кұрылымдар.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Гидрохимиялық белдем

**Гидрохимиялық белдем** — литосфера қабаты, жер асты суының химиялық қасиеттерінің бір немесе бірнеше белгісі бойынша біртекті болуы немесе шартты қабылданған тар шегінде өзгеруі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Конституциялық (құрылымдық) су

**Конституциялық (қүрылымдық) су** — минералдардың кристалдық торына ОН— Н+, Н30+ иондары түрінде кіретін су. Сондықтан судың өзі минерал 400°С-тан аса температурада толық ыдырағаннан кейін ғана бөлініп шығады. Конституциялық су бар минералдар жер қыртысында жоғары қысым жағдайында пайда болған. Олардың қатарына диаспор (АӀО . ОН), мусковит К Аl2 ■ I Аl Sі3,О10| [ОН]2, және т.б. минералдар жатады. Конституциялық суды көбінесе химиялык байланысқан, ал гигроскоптық және жарғақ суды физикалық байланысқан су деп атайды. минералдардың кристалдық торына сутек пен гидроксильдің бір-бірінен ажыраған иондары түрінде кіреді. Бұл су минералдардан олар толық химиялык ыдыраған кезде ғана бөлінеді.

## Дереккөздер

География

Санат:Геология
Боздағым

**«Боздағым»** - «Жазушы» баспасынан 1990 ж. жарық көрген қазақтың жоқтау жырларының жинағы. Құрастырып, алғы сөзі мен түсініктерін жазған филология ғылымы кандидаты *Т. Арынов*. Кітап 16 ғ-дан белгілі Мамай жоқтауынан бастап, Жамбылдың Ұлы Отан соғысында мерт болған баласы Алғадайға арнаған жырына дейінгі аралықтағы туындыларды қамтиды. Жинаққа Абайдың баласы Әбдірахманға арнаған 6, інісі Оспан қайтқанда шығарған 1 өлеңі, Әбдірахманның әйелі Мағышқа шығарып берген және ағасы Тәңірбердінің (Тәкежанның) баласы Мақұлбай өлгенде Әйгерімге айтқызған «Көз жұмғанша дүниеден...» деп басталатын жоқтауы енгізілген. Көлемі 12,5 баспа табақ, 60 000 дана болып басылған.
## Дереккөздер


энциклопедиясы]]

Санат:Жырлар
Санат:Тұрмыс-салт өлеңдері
Гидрохория

**Гидрохория** ( – су, ылғал, сһоrео — жылжимын, тараламын) — ұрығы, споралары су арқылы таралатын өсімдіктер мен саңырауқұлақтар.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Суды қорғау

**Суды қорғау**- адамзаттың жер бетіндегі табиғи су қорларының жай-күйін жақсартуға, қалпына келтіруге және оларды сақтауға бағытталған әрекеті. Адамдардың кәсіптік әрекетінің және тұрмысқа пайдаланылуының тікелей немесе жанама әсерінен судың құрамының және қасиеттерінің өзгеріске ұшырауын, яғни су көзінің бір бөлігінің немесе түгелімен пайдаланудың кез келген бір түріне жарамсыз болып калуын судың ластануы деп атайды. Әдетте, су көзіне оның сапасын өзгеріске ұшыратпайтын, суда ерімейтін бөгде заттардың (ағаш жаңқалары, күл-қоқыс, металл сынықтары, құрылыс қалдықтары және басқа заттар) түсіп жиналуын коқыстану дейді.

## Суды қорғау аймақтары мен белдеулері

**Суды қорғау аймақтары мен белдеулері** — өзендердің, көлдердің, теңіздер мен су қоймаларының жағалауы бойымен, бұлақтардың, мұздықтардың, батпақтардың айласында, сондай-ақ каналдарды, су желілері мен басқа да су шаруашылық құрылыстарын бойлай ерекше пайдаланудың шарттары бар аймақтар мен белдеулер.

## Суды қорғау жөніндегі міндеттер

**Суды қорғау жөніндегі міндеттер**—Қазақстан Республикасының аумағында қызметі судың жай-күйіне әсер ететін барлық заңды ұйымдар мен азаматтардың суды ластанудан, былғану мен сарқылудан қорғауды, сондай-ақ судың жай-күйі мен режімін жақсартуды қамтамасыз ететін технологиялық, орман-мелиорациялық, агротехникалық, гидротехникалық, санитариялық және басқа да міндетті шараларды жүргізуі.

## Суды қорғаудың міндеттері

**Суды қорғаудың міндеттері** — барлық судың табиғат жүйелерінің экологиялық тұрақтылығын бұзуы, халықтың денсаулығына зиян келтіруі, сондай-ақ балық қорларының азаюына, судың физикалық, химиялық, биологиялық қасиеттерінің өзгеруі, олардың табиғи толығу, тазару қабілетінің төмендеуі, судың гидрологиялық және гидрогеологиялық режімінің бұзылуы салдарынан сумен жабдықтау жағдайларының нашарлауына және басқа қолайсыз құбылыстарға әкеліп соқтыруы мүмкін ластанудан, былғанудан және сарқылудан қорғалуға тиістілігі. Суды қорғау судың ластануын, былғануын және сарқылуын болдырмауға бағытталған ұйымдық, экономикалық, құқылық және басқа шаралар жүйесін қамтиды.

[left|thumb| alt=A.|270 px|["Судың ластануы"]]

## Суды май, сүрек ағаш, химия, мұнай және басқа өнімдер ысыраптарымен ластану мен былғанудан қорғау

**Суды май, сүрек ағаш, химия, мұнай және басқа өнімдер ысыраптарымен ластану мен былғанудан қорғау** —су көлігі құралдарын, құбыр желілерін, сутоғандарындағы жүзбелі және басқа құрылыстарды иеленушілер, ағаш ағызушы ұйымдар, сондай-ақ басқа заңды ұйымдар мен азаматтардың май, сүрек ағаш, химия, мұнай және өзге де өнімдер ысыраптарының салдарынан судың ластануы мен былғануына жол бермеу міндеттері.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Гидроэлеваторлық сорғы қондырғысы

**Гидроэлеваторлық сорғы қондырғысы** ( — су, elevare — көтеру) — айналымды бөлшексіз суағыншалық сорғы, көп ретте тұнбаларды немесе ластанған суларды тасымалдауға қолданылатын гидравликалық машина. Айдамалау сұйықтығын сору және оны көтеріп тасымалдау, жұмыс сұйықтығының қоспа камерасында туындайтын сиретілу процесіне негізделген.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Генри Томас Бокль

thumb|right|200px|
**Бокль Генри Томас** (24.11.1821, Лондон - 29.05.1862, Дамаск) - ағылшын тарихшысы. 

Оның негізгі еңбегі «Ағылшын өркениетінің тарихы» 1861 ж. орыс тіліне аударылған. Семей облыстық кітапханасындағы данасын Абайдың оқығаны туралы А. А. Леонтьевтың американ жазушысы Дж. Кеннанға айтқан әңгімесінен белгілі. Бокльдің «Ағылшын өркениетінің тарихы» атты монографиясы 19-ғасырдың 2-жартысында зиялы қауымның ортасында ерекше ықылас аударды. Ондағы ағылшын қоғамының дамуы мен отарлау жүйесінің қалыптасуы, оның тарихи себептері, ғылым мен техникалық орны, өндірістік қарым-қатынастар мен танымдық көзқарас туралы пікірлері барынша пайымды тұжырым ретінде бағаланды. Абай бұл кітапты оқып, орыс достарымен пікір бөліскен, өзінің «Қара сөзінде» Бокльдің индукция мен дедукция туралы ойын баяндап берген. Әуезов Абайдың өмірі мен шығармашылығына арналған мақалалары мен монографияларында Джон Кеннанның, А. Леонтьевтің, Көкбай мен Тұрағұлдың пікірлеріне сүйене отырып, Бокльдің зерттеуімен Абайдың таныс болғанын үнемі ескертіп отырады. «Абай жолы» роман-эпопеясында да Бокльдің қоғам туралы пікірін Абайдың сөзімен жеткізген.

## Дереккөздер


Абай
Санат:24 қарашада туғандар
Санат:1821 жылы туғандар
Санат:Лондонда туғандар
Санат:Кентте туғандар
Санат:29 мамырда қайтыс болғандар
Санат:1862 жылы қайтыс болғандар
Санат:Дамаскде қайтыс болғандар
Санат:Ұлыбритания тарихшылары
Санат:XIX ғасыр тарихшылары
Санат:Ұлыбритания шахматшылары
Санат:Афористер
Болды да партия...

**«Болды да партия...»** - Абайдың 1898 ж. жазған өлеңі. Көлемі 28 жол. Мұнда Абай ел ішін алауыздық жайлап, жұрттың жік-жікке бөлінгенін, солардың арасындағы дау-шарды тиямын деп, өзінің көп әуре болғанын айтады. Абайдың шығармашылық мұрасында бүл тақырыпқа жазылған өлең көп. Солардың бәрінде ақын ел ішінің бүлініп бара жатқанын көріп, араздық туғызатын себептерге қарсы қатты наразылық білдіретін. Оларды өткір сынға алатын. Мына өлеңдегі сарын өзгеше. Ешқайсыңды алаламай, кәрі-жас, жақсы-жаман демей, барымды орталарыңа салып, жанашырлық білдіріп жүргенде, сендер мені өсек қылып, арыма тидіңдер. Өзіммен бірге жарымды қоса даттадыңдар деген шағым айтады. Сол қиянаттарыңды көрмеген болып, кеп уақыт бүгіп келіп, енді шыдамай айтып отырмын деп, жеке басының мұң-зарын білдіреді. Менің сендерге деген ниетім адал, жарымның да ары таза деп ақталғандай болады. Шығарманың өлеңдік құрылымы, көркемдік шеберлігі жағынан да елеулі өзгешелігі бар. Ақынның жыр үлгісінде жазылған шығармалары көбінесе 7,8 буынды болып кезектесіп, шалыс ұйқасқа бағынатын. Әр шумақтың өз ұйқасы өзінде болып, өзге шумақтармен үйлесуі шарт болмайтын. Қазақ жырларының барлығы дерлік осы үлгіні ұстанады. Аталған өлеңнің әрбір жолы, булардан өзгеше алты буыннан құралып, тақпақ үлгісінде келтеден қайрылып отырады да, жеті шумақтың басынан аяғына дейін әр шумақтың төртінші тармағында шалыс ұйқастың бір ғана түрі өзгеріссіз қайталанып отырады. («Жарылды», «шарынды», «кәріңді», «нәріңді», «барымды», «арымды», т. б.). Бұл - төкпе ақындық шеберліктің белгісі. Туынды 6-7 буынды шалыс үйқас үлгісінде жазылған. Өлең алғаш рет 1909 ж. С.-Петербургте жарық керген «Қазақ ақыны Ибраһим Қүнанбайұлының өлеңі» атты жинақта жарияланған. Басылымдарында аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. 1954 жылғы жинақта соңғы шумақтың алғашқы екі жолы «Өзіңнен асырдың» болып басылса, қалған басылымдарда бүл жолдар 1909 жылғы жинақ бойынша «Ұрыңнан асырдың» ретінде алынған. Туынды қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, ұйғыр т. б. тілдерге аударылған.
## Өлең
Болды да партия,

Ел іші жарылды.

Әуремін мен тыя,

Дауың мен шарынды.

Құрбыдай хош тұттым

Жасың мен кәрінді.

Жоқтамай, ұмыттым,

Ақыл мен нәріңді.

Ортаға көп салдым

Өзімде барымды.

Япырым-ау, неңді алдым,

Сау қоймай арымды?

Ойымнан ой бөліп,

Қозғадың тамырды.

Көңілге тік келіп,

Кетірдің сабырды.

Ойым да ақ, жарым да ақ,

Кеңімді, тарымды

Қарасам пайымдап,

Сөзің сол сарынды.

Өсекке салмаңдар

Ойымды, жарымды.

Өлшеуге алмаңдар,

Ойым бек тарылды.

Ұрыңнан асырдың

Сұм тілді қарынды.

Жасырдым, жасырдым,

Енді айттым зарымды.

## Дереккөздер

Санат:Абай Құнанбайұлы
Құмаршық

**Құмаршық** ()  - алабота тұқымдастарына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. 

## Ботаникалық сипаты
*Биіктігі 20— 100 см-дей.
* Сабағы түп жағынан бастап тармақталып өседі.
* Жапырағы қандауыр пішінді әрі тікенекті болады.
*Тамыз—қазан айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі 3,5— 5,5 мм-дей түксіз үлпілдек қанатты дәнек.
* Тұқымы жұмыртқа тәрізді алқызыл түсті келеді.

## Таралу аймағы
Батыс Қазақстан, Атырау, Маңғыстау облыстарында, Оңтүстік Қазақстан аймағының Мойынқұм құмды алқабындағы еспе құмда өседі. Қаратөбе, Жаңақала, Ақжайық, Бөкей ордасы ауданында да жиі кездеседі.

## Шаруашылықтағы қолданысы
Құмаршық — мал азығы. Сүрлемге салынады.

Көшпенділер оның тұқымынан ұн жасап нан пісірген, жай ботқа да жасаған.

Тұкымынан май алынады, ол күнбағыс майынан бірде-бір кем емес.

Құм көшкінін тоқтату үшін де егіп өсіреді.
 
## Дереккөздер


Санат:Қызылқұйрық тұқымдасы
Санат:Қазақстан флорасы
Жер сілкіну (геология)

thumb|250px| Жер сілкіну ошақтары (1963 - 1998)
thumb|250px|Тектоникалық плиталардың қозғалуы
## Жер сілкіну
**Жер сілкінулер** - жер астыдүмпулері мен жер бетінің тербелістері; жер қыртысындағы не мантияның жоғарғы бөлігіндегі кенеттен жыртылып айырылулар мен ығысулардың нәтижесінде пайда болып, серпімді тербелістер түрінде шалғай қашықтықтарға дейін
жайылады. Жердің басты дүмпуінен бұрынырақ болатын, магнитудасы одан кем дүмпулер форшоктар, ал кейінірек болатындары **[[афтершок]]тар** деп аталады.
### Жер сілкіну гипоцентрі (ошағы)
**Жер сілкіну гипоцентрі** — Жердің ішіндегі жер сілкіну ошағы деп аталатын орын. Жер сілкіну гипоцентрі энергия көп мөлшерде (103— 10Ӏ8Дж) кенет босап шығып, жер қыртысының қысқа мерзімді тербелуін туындатады. Жер сілкіну гипоцентрі тереңдігі бойынша ( H км) кәдімгі (Н18Дж энергияға шамалас.
### Жер сілкіну механизмі
**Жер сілкіну механизмі** - жер сілкіну ошағында өтетін механикалық процесс. Бұл процесс болмысын сейсмикалық толқындар, ал күшті жер сілкіну барысында — Жердің беткі қабаттарында пайда болатын жыртылыстар мен өзге де
деформациялар сипаттайды. Сейсмикалық деректерге сүйене отырып, жер сілкіну ошағындағы кернеулердің басты-басты
бағыттарын және жыртылас жазықтығының кескін-кейпін анықтауға болады.
### Жер сілкіну ошағы
**Жер сілкіну ошағы** - жер қыртысы қат-қабатындағы не жоғарғы мантиядағы жер сілкінуіне себеп болатын жер асты дүмпуі пайда болатын өңір.
### Жер сілкіну сырткіндікі
**Жер сілкіну сырткіндікі** - жер сілкіну ошағы орталық нүктесінің (гипоцентрінің) жер бетіндегі проекциясы; сейсмикалық станциялардың жазбалары бойынша анықталады.
### Жер сілкіну ішкіндігі
**Жер сілкіну ішкіндігі** - жер қыртысындағы тектоникалық кернеулер әсерінен кенет туыңдайтын тербелістер нәтижесінде бірсыпыра энергия (103—1018 Дж) бөліп шығаратын жер қойнауындағы табиғи ноқат. Ӏшкіндік тереңдігіне орай
жерсілкінулер үш түрге бөлінеді: 
*1) байырғы немесе саяз сілкініс (H 

Санат:Геология