open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
(3001) Микеланджело

**(3001) Микеланджело** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1982 жылы 24 қаңтарда Эдвард Боуэлл өзінің Аризонадағы обсерваториясында ашты.

Ұлы италиялық мүсінші әрі суретші Микеланджело Буонарротидің құрметіне орай аталды.


Орбита астероида 3001.png
Орбита астероида 3001 (наклон).png

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (3001—3100)
Санат:Астероидтар
Бекайдар би Әлменбетұлы

**Бекайдар би Әлменбетұлы** (1745–1854) — Орта жүз биі, Орталық Қазақстан кіндігі Қарағанды облысы жерінде билік айтқан. Әділ сөзді би, тілге көсем шешен. Туған өңірдегі би-шешендер, әйгілі батыр, озық ойлы ел жақсылары мен мырзалары арасында өскен Бекайдар, солардан тәлім алған. Ел шетіне жау тиген, елдің іргесі сөгіле бастаған алмағайып заманда өмір сүрген. Бекең айтты деген өнегелі сөздер ел ішінде әлі де сақталған. Малды өрісінде, құлынды желісінде, баланы жас кезінде танып, сын айтатын дәл болжампаз, ақылды шешен, бидің дүрі болған екен.

## Бекайдар би сөздері
Адал болу қиын, адам болу одан да қиын.

Жаман елдің жақсысы болғанша, жақсы елдің жаманы болғаны артық.

Адал ниет — дұшпанды дос етер. Арамдық досты қас етер.

Үлкеннен алған ақыл — арыңа қосқан нақыл. 

Дұшпаныңа достық ет — демес сені әрі кет.

Ой-өрісі — қиял төресі.

Баламен бала болу — баланы сүйе білу.

Бала тілін таппаған, Бала сүйіп бақпаған.

Баласы жоқ — тәні жоқ, Анасы жоқ — жаны жоқ.

Сүйе білу — сүйкімді болу.

Жақсы — ызбарлы, Жаман — ырғарлы.

Ақиқат — өшпейді, Шариғат — көшпейді.

Сұлулық — шақырып турады, Зұлымдық ақырып тұрады.

Мархабатты көңіл — таза өмір.

Көңіл айта білу — жадыратады, Ұстамдылық түбінде — сабыр жатады.

Қуана білу — білімдігің, Жұбана білу — ілімдігің.

Жақсыдан сөз қалар, Жаманнан сыз қалар.

Жылы сөз — жан берер, Ыстық сезім — сән берер.

Халқыңнан саяқ жүрсең — тозарсың, Бірге жүрсең — озарсың.

Өлгенді елеп өт, Ол адамның баласы. Туғанға елең ет, Оның да бар анасы.

Арсызда ақыл жоқ.

Шаншу — қан қыздырады, Қаңқу — жан тоздырады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ би-шешендері
Беларусь премьер-министрі

**Беларусь Республикасының премьер-министрі** (, ) — Беларусь үкімет басшысының орынбасары. 1991 жылға дейін **Беларусь Кеңестік Социалистік Республикасы Министрлер Кеңесінің Төрағасы** ретінде Кеңес Одағы құрамындағы республика үкіметінің басшысы ретінде белгілі болды.

Премьер-министр орталық мемлекеттік орган болып келетін Беларусь Министрлер Кеңесін басқарады және оның қызметі жайлы президентке есеп береді. Премьер-министрді Беларусь президентінің өзі тағайындайды. Премьер-министр тағайындалғаннан кейін олар министрлер мен төрағалардан тұратын 30 мүшеден тұратын министрлер кабинетін құрады. Беларусь президенттік республика болғандықтан, премьер-министрдің үкімет істеріне нақты билігі жоқ және сайып келгенде, ол үкімет пен оның қызметіне нақты билікке ие президенттің тікелей бақылауында.

## Өкілеттіктері
Премьер-Министрдің үкіметті басқарудағы қызметіне
* Үкіметтік заңнамаға қол қою;
* Үкіметтің негізгі бағыттары туралы Президентті хабардар ету;
* Бюджет жобасын құрастыру;
* Бірыңғай қаржылық, ақша-несие, білім беру, денсаулық сақтау және еңбек саясатын жүргізу;
* Президент жарлықтары мен тапсырмаларының орындалуын бақылау және
* Президенттің уақытша, не абсолютті түрде қызмет ете алмаған жағдайында оның орынбасары болу жатады.

## Премьер-министрлердің тізімі

## Ескертпелер

## Дереккөздер


Санат:Премьер-министрлер тізімдері
Премьер-министр
Беверидж жүйесі

**Беверидж жүйесі** — ұлттық денсаулық сақтау жүйесін ұйымдастырудың қағидалары мен жүйесі, оның шеңберінде медициналық қызметтер азаматтардың табысына салынатын салық есебінен қамтамасыз етіледі. Денсаулық сақтаудың Беверидж үлгісін алғаш рет британдық экономист және әлеуметтанушы реформатор Уильям Беверидж жасаған, оның идеялары 1948 жылы Ұлыбританияның Ұлттық денсаулық сақтау қызметін (NHS – National Health Services) құруға негіз болды. Беверидж үлгісі әуелде Ұлыбританияда пайда болып, соңынан Солтүстік Еуропа мен әлемнің көптеген аймақтарына кеңінен тарады.

Беверидж жүйесі бойынша ауруханалар және емханалардың басым бөлігі мемлекеттің меншігінде болады. Кейбір дәрігерлер мен медицина мамандары мемлекеттік қызметкерлер болып табылады. Мемлекеттен еңбекақы алатын жеке мекемелер де бар. Осынау денсаулық сақтау жүйесін қаржыландыру мәселесі тікелей үкімет тарапынан болғандықтан, ол денсаулық сақтау нарығындағы бәсекелестікті болдырмайды және шығындарды төмен ұстауға көмектеседі. Табыс салығын денсаулық сақтауда негізгі қаржыландыру көзі ретінде пайдалану барысы тегін қызмет көрсетуге мүмкіндік береді, сондай-ақ пациенттердің салық жарналары олардың емделулеріне жұмсалатын қаражат шығындарын толық өтейді.

Беверидж үлгісі денсаулықты сақтау ісін адамның негізгі құқығы ретінде атап көрсетеді. Осылайша мемлекет өзінің әрбір азаматын сақтандырып, медициналық көмекке қол жетімділікпен қамтамасыз етеді.

Беверидж үлгісінің өзіндік айқын саясаты бар, бірақ көптеген елдер денсаулық сақтаудың басқа тәсілдерімен бірге осы модельдің нұсқаларын пайдаланады. Беверидж үлгісінің кейбір нұсқалары бойынша жұмыс істейтін елдер әдетте әмбебап денсаулық сақтау жүйесін пайдаланады. Жалпыға бірдей денсаулық сақтау жүйесі сол елдегі әрбір адамға медициналық көмек көрсетуде қолжетімділікке кепілдік береді. Қазіргі уақытта Беверидж моделінің саясатын жүзеге асыратын елдердің қатарында Ұлыбритания, Италия, Испания, Дания, Швеция, Норвегия, Жаңа Зеландия және т.б. бар.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының денсаулық сақтауды қаржыландыру саясатын үйлестірушісі Джозеф Кутзиннің айтуынша, жүйеге қатысты алаңдаушылық үкіметтің денсаулық дағдарысына қалай әрекет етуге ниетті екендігі болып табылады. Төтенше жағдай орын алған жағдайда денсаулық сақтау саласын қаржыландыру мемлекеттік кірістердің азаюына байланысты қысқартылуы мүмкін.

## Дереккөздер

Санат:Денсаулық сақтау саласындағы саясат
Санат:Әлеуметтік саясат
Бисмарк жүйесі

[thumb|[Отто фон Бисмарк]]
**Бисмарк жүйесі** — бұл адамдардың қорға жарналар төлейтін денсаулық сақтау жүйесі, ол өз кезегінде мемлекеттік органдар, басқа мемлекеттік органдар көрсетуі мүмкін денсаулық сақтау қызметтерін төлейді. Бисмарктың алғашқы моделін Отто фон Бисмарк 1883 жылы негізін қалап, өзінің бар күш-жігерін, қажыр-қайратын жұмысшылар мен олардың отбасыларын емдеуге жұмсаған. 
1946 жылы әрбір адамның құқығы ретінде денсаулық сақтауды қамтамасыз етуге бағытталған, салық салу арқылы қаржыландырылатын бірінші Беверидж жүйесі жасалғаннан бері барлық дерлік Бисмарк жүйесі әмбебап болды және үкімет төлем жасай алмайтындарға сақтандыру немесе жарналар бере бастады. 

Германия, Аустрия, Швейцария және Чехия сияқты мемлекеттерде Bismarck healthcare жүйесі жұмыс істейді, ал Оңтүстік Корея және Нидерланды сияқты мемлекеттерде негізгі мемлекеттік сақтандыруға қарамастан, медициналық мекемелер мен сақтандыру жүйелерінде жеке қатысу әлдеқайда күшті.

Еуропада Франция, Венгрия және Словакия сияқты елдерде теориялық тұрғыдан Беверидж жүйесі болғанымен, олардың заңдарында Бисмарк саясатының белгілі бір дәрежесі бар. Италиядағы кейбіреулер жеке және мемлекеттік секторлар арасындағы теңдікті және жұмыс нәтижелері бойынша төлемді белгілейтін Ломбардтық әлеуметтік денсаулық сақтау жүйесі Бисмарк жүйесінің кейбір типтік сипаттамаларына ие деп санайды.

#### Артықшылықтары
Еуропалық тұтынушылардың Денсаулық индексінде *«Бисмарк Бевериджді жеңеді»* деген тұжырымы 2014 жылдан бері *«тұрақты сипаттама»* ретінде айтылып келеді. Bismarck жүйелері әдетте айтарлықтай жоғары қолжетімділікке, күту уақытының аз болуына және операторлар арасындағы бәсекелестіктің арқасында денсаулық сақтаудың жоғары сапасына және тұтынушыға көбірек көңіл бөлуге ие.

Зерттеулер көрсеткендей, Германияда Бисмарк жүйесін енгізу өлім-жітімнің айтарлықтай төмендеуіне әкелді.

#### Сын
Бисмарк Денсаулық сақтау жүйесінде негізгі қаржыландыру жарналар болғандықтан, кедейлікте өмір сүретін адамдар төлей алмайды және шектеулі қамтуды алады. Швейцария сияқты кейбір елдерде сақтандыру құны жоғары және өсуде, бұл халықтың бір бөлігін сақтандырудың жеткіліксіздігіне әкеледі.

Тағы бір осал жері – мекемелер жұмыс нәтижелері бойынша төленетіндіктен, кейбір оқшауланған елді мекендерде ауруханалық қамту аз болуы мүмкін.

Бисмарк жүйесіндегі алғашқы медициналық көмекті Бевериджге қарағанда әлдеқайда жылдам алуға болатынына қарамастан, кейбіреулер Бисмарк жүйесінде де АҚШ сияқты еркін нарықтағы денсаулық сақтаудан гөрі жоспарлы медициналық көмектің кейбір түрлері баяу болуы мүмкін деп санайды.

## Тағы қараңыз
* Семашко жүйесі
* Беверидж жүйесі

## Дереккөздер

Санат:Отто фон Бисмарк
Санат:Денсаулық сақтау саласындағы саясат
Санат:Германиядағы денсаулық сақтау
Санат:Әлеуметтік саясат
Санат:Медициналық сақтандыру
Семашко жүйесі

**«Семашко» жүйесі** — бұл бір төлеуші денсаулық сақтау жүйесі, мұнда денсаулық сақтау барлығына тегін. Ұлттық денсаулық сақтауды халыққа арнайы салық салу арқылы қаржыландыратын Беверидж жүйесінен айырмашылығы, Семашко жүйесіндегі денсаулық сақтау республикалық бюджеттен қаржыландырылады. Модель КСРО Денсаулық сақтау халық комиссары Николай Семашконың есімімен аталған. Бұл модель негізінен Ресейде және басқа да посткеңестік мемлекеттердің көпшілігінде жалғасын табуда. (Түркіменстан, Қырғызстан, Балтық елдері).

Семашко жүйесінде денсаулық сақтау қызметтері Денсаулық сақтау министрлігінің басшылығымен мемлекеттік органдардың иерархиясы арқылы көрсетіледі және республикалық бюджеттен қаржыландырылады. Мемлекет өз азаматтары үшін әлеуметтік гигиена мен жұқпалы аурулардың алдын алуға баса назар аудара отырып, медициналық қызметтерді тегін және тең дәрежеде атқарады. Модельде мемлекеттік денсаулық сақтау мекемелерінің, жалақы алатын медицина қызметкерлерінің, ірі МСАК провайдерлерінің және әмбебап денсаулық сақтауды қамтамасыз ету үшін мемлекеттік басқарудың ерекше жоғары дәрежесі бар. Семашко моделі жеке медициналық тәжірибеге жол бермейді, өйткені ондағы дәрігерлердің барлығы мемлекеттік қызметкерлер. Кеңес Одағында бұл үлгі бойынша еліміздің бүкіл аумағы аудандарға бөлініп, олардың әрқайсысына дәрігерлік амбулаториялар мен учаскелік дәрігерлер бекітілген. Бұл дәрігерлер көп салалы болды және ең көп таралған ауруларды емдей алатын, күрделірек жағдайларда облыстық ауруханаларға жіберілетін.

Семашко үлгісінің ерекше бір әдісі *«динамикалық диспансерлік бақылау әдісі»* болып табылады. Ол әдіс бойынша ауыр аурудың әрбір анықталған жағдайы емдеу шараларын жоспарлауды, оның құжаттамасын, қажетті медициналық көмек санын қамтамасыз етуді қоса алғанда, мамандармен байланыс, мониторинг процесі және нәтиже көрсеткіштері белгілі бір ұсыныстар кешеніне бағынуы керек. Мұндай ұсыныстар кейінірек, 1960 жылдардың соңында әзірленді.

## Тарихы
Семашко жүйесі 1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін пайда болды. Ұлыбританияда 1911 жылғы Ұлттық сақтандыру заңы халықтың үштен бір бөлігін қамтитын қызметкерлерге алғашқы медициналық-санитарлық көмекті (бірақ маман немесе стационарлық емес) қамтамасыз етті. Осындай жүйені Ресей империясы 1912 жылы орнатып, өнеркәсібі дамыған басқа елдер де соған ілесе бастады. Семашко үлгісі 1920 жылы Кеңестік Ресейде құрылды. Алайда ол кезде бұл әмбебап жүйе емес еді, өйткені ауыл тұрғындары қамтылмаған. Модель 1920 жылдардың аяғында енгізілгеннен бері қоғамдық денсаулықты айтарлықтай жақсартты. Дегенмен, бұл модель жұқпалы емес ауруларды бақылауда тиімділігі азырақ болды және осылайша халықтың денсаулығын одан әрі жақсарта алмады. 1970 жылдары жаңа медициналық технологиялардың пайда болуына және халықтың медициналық көмекке деген сұранысының жоғарылауына байланысты Кеңес Одағы Семашко үлгісінен алшақтап, амбулаторлық-емханалық көмекті мамандандыруға көбірек көңіл бөле бастады. Бұл ретте учаскелік дәрігердің маңыздылығы айтарлықтай төмендеді.

## Дереккөздер

Санат:Денсаулық сақтау саласындағы саясат
Санат:Әлеуметтік саясат
Санат:КСРО-дағы денсаулық сақтау
Ятрогенез

**Ятрогенез** кез-келген медициналық қызметтің, соның ішінде диагностиканың, араласудың, қателіктің немесе немқұрайлылықтың салдарынан аурудың, қауіпті асқынудың немесе басқа зиянды әсердің себебі болып табылады. Алғаш рет 1924 жылы осы мағынада қолданылған, бұл терминді әлеуметтануға 1976 жылы Иван Иллич енгізді, ол индустриалды қоғамдар өмірдің шамадан тыс медициналануына байланысты өмір сапасын нашарлатады деп тұжырымдады. Осылайша ятрогенез медициналық нанымдарға немесе тәжірибешінің мәлімдемелеріне байланысты психикалық азапты қамтуы мүмкін. Кейбір ятрогендік құбылыстар анық, мысалы, дұрыс емес аяқ-қолдың ампутациясы немесе дәрі-дәрмектердің өзара әрекеттесуі танылмауы мүмкін. 2013 жылғы санақ бойынша әлемде шамамен 20 миллион жағымсыз емдеу оқиғалары орын алған. 1990 жылы шамамен 94 000 адам болса, 2013 жылы шамамен 142 000 адам медициналық емдеудің жанама әсерінен қайтыс болды.

## Тарихы
«*Ятрогенез*» термині гректің «*ятрос*» (ἰατρός, «емші») және «*генезис*» (γένεσις, «тегі») сөздерінен «емшіден туған» дегенді білдіреді; осылайша, оның бұрынғы формаларында ол жақсы немесе жаман әсерлерге сілтеме жасай алады.

Гиппократтан бері адамдар медициналық араласудың ықтимал жойқын әсерлерін түсінді. «*Алдымен зиян келтірмеңіз*» (primum non nocere) – қазіргі медициналық этикадағы Гиппократтың негізгі қағидасы. Әдейі не болмаса емшінің қателігі немесе немқұрайлылығынан туындаған ятрогендік ауру я өлім көптеген өркениеттерде жазаланатын қылмысқа айналды.

ХІХ ғасырда босану орталықтарында босанғаннан кейінгі безгектен («босану қызуы» деп те аталады) болатын өлім-жітімнің таңқаларлық тарихи көрсеткіштеріне әкелген патогендердің аутопсия бөлмесінен босану бөлмесіне берілуі сол дәуірдегі ірі ятрогендік апат болды. Инфекция механизмін алғаш рет Игназ Семмельвейс анықтады.

## Эпидемиология
2013 жылы дүние жүзінде шамамен 142 000 адам медициналық емдеудің жанама әсерінен қайтыс болды, бұл 1990 жылы 94 000 адамнан 51 пайызға көп. Америка Құрама Штаттарында болжамды жыл сайынғы өлімге мыналар кіреді:

* Қажетсіз операцияға байланысты 12 000;
* Ауруханалардағы дәрі-дәрмек қателеріне байланысты 7000;
* Басқа аурухана қателеріне байланысты 20 000;
* 80 000 ауруханалардағы ауруханаішілік инфекцияларға байланысты;
* 106 000 қателердің болмауына, дәрілік заттардың жағымсыз әсерлеріне байланысты.

Осы сандарға сүйене отырып, ятрогенез Америка Құрама Штаттарында жылына 225 000-ға дейін өлімге әкелуі мүмкін (танылатын қатені қоспағанда). Медицина институтының бұрынғы есебінде жыл сайын 230 000-нан 284 000-ға дейін ятрогения өлімі бағаланған.

## Дереккөздер

Санат:Медициналық терминдер
Хасен Қабдұлұлы Абсалямов

**Хасен Қабдұлұлы Абсалямов** (23 шілде, 1950 ж. – 14 тамыз, 2023 ж.) — қазақ ғалымы, техника ғылымдарының кандидаты, профессор, Ұлттық тау-кен ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Минералдық ресурстар академиясының корреспондент-мүшесі және өнеркәсіп көшбасшысы.

Абсалямов Хасен Қабдұлұлы – 1950 жылы бұрынғы Көкшетау облысы Еңбекшілдер ауданының Степняк қаласында дүниеге келген. 1969 жылы № 1 Степняк орта мектебін бітіріп, Қазақ политехникалық институтының металлургия факультетіне оқуға түсті. 1974 жылы институтты бітіргеннен кейін алюминий зауытына жұмысқа жіберілді, онда 8 жыл жұмысшы, шебер, учаске бастығы болып жұмыс істеді.

1982 жылдан 2002 жылға дейін Васильков тау-кен байыту комбинатында жұмыс істеді: зертхана бастығы, тәжірибелі алтын өндіру фабрикасының бастығы, кәсіподақ комитетінің төрағасы, бірінші вице-президенті, содан кейін 1994 жылдан 2002 жылға дейін «Васильковский КБК» ААҚ президенті болды.

2002 жылдан 2012 жылға дейін Көкшетау және Солтүстік Қазақстан облыстарының кәсіпорындарында әртүрлі басшылық лауазымдарды атқарды: «Обухов КБК» директоры, «Барчинское КБК» директоры, ЖШС «Байлусты Алтын» бас директорының кеңесшісі, ЖШС «КДА завод» директоры.

2014 жылы Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетіне «Тау-кен ісі, құрылыс және қоршаған отраны қорғау» кафедрасының меңгерушісі болып жұмысқа шақырылды.

2015–2020 жылдары Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университеті «Политехникалық факультетінің» деканы болды. Декан және кафедра меңгерушісі қызметтерінің тізгінін қосаққа алған Х.Қ.Абсалямов білім беруді дамытуға және болашақ мамандарды даярлау ісінде сүбелі үлес қосты.

2017 жылы Х.Қ.Абсалямов «Ұлттық тау-кен ғылымдары академиясы» қоғамдық бірлестігінің Ақмола филиалының директоры болып тағайындалды.

2020 жылы Х.Қ.Абсалямов «Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті» КеАҚ «Өнеркәсіптегі жаңа технологиялар» ғылыми-техникалық зертханаларының басшысы болып тағайындалды. Х.Қ.Абсалямов ғылыми қызметке белсенді қатысып, Ақмола және Солтүстік Қазақстан облыстарының кәсіпорындарымен ғылыми-практикалық ынтымақтастықты дамытты.

Көптеген ғылыми мақалалардың авторы, үш авторлық патенті бар.

Х.Қ.Абсалямов «Айрықша еңбегі үшін» медалімен», «Құрмет» және «III дәрежелі Еңбек Даңқы», «Темпус IV», «Эразмус Мундус» және «Эразмус +» жобалардың іске асыруларына 10 жыл», «Біржан сал ауданының Құрметті азаматы», «Құрметті кенші», «С.Т.Такежанова» медальдарымен, «Тау-кен ғылымының үздігі» орденімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Техника ғылымдарының кандидаттары
Санат:Профессорлар
Құмтөр

**Құмтөр** () — Орталық Азиядағы ең ірі алтын кеніштерінің бірі. Қырғызстанның Ыстықкөл облысында орналасқан. Кеніш 1997 жылдан бері алтын өндірумен айналысады және 2022 жылдың 30 маусымындағы жағдай бойынша 13,8 миллион унциядан астам алтын өндірді. Перудағы Янакочадан кейін әлемдегі екінші орында.

## Тарихы
1978 жылы Қырғыз КСР мемлекеттік геология комитетінің геофизикалық экспедициясы кен орнын ашты. 1992 жылы жаңадан құрылған Қырғызстан үкіметі мен Cameco Corporation Құмтөр алтын жобасын құру туралы келісімге қол қойды. Сол жылы Cameco Corporation Құмтөрдің толық иесі болды. Кеніш құрылысы 1993 жылы басталып, 1997 жылы мамырда Құмтөрде коммерциялық алтын өндірісі басталды.

2013 жылдың қазан айына дейін Қырғызстан үкіметі компаниямен келіссөздерді аяқтап, парламентке 50/50 үлестік бірлескен кәсіпорын құру туралы меморандум жобасын ұсынды, алайда оны парламент қабылдамады, өйткені парламент Қырғызстанның компаниядағы үлестік үлесін 67 пайызға дейін арттыруды талап етті. 2014 жылы Құмтөрді қайта құрылымдау бағдарламасы парламентте бекітілді. Алайда, 2015 жылдың желтоқсанында Қырғызстан үкіметі келіссөздерден шыққаны жарияланды, өйткені үкімет жаңа қайта құрылымдау бағдарламасын ұсынбақшы болды.

Содан кейін Centerra Gold-пен үкімет арасында стратегиялық қоршаған орта мен инвестиция туралы келісімге қол қойылғанға дейін сот процестері жалғасты. Аталған келісім барлық даулар мен арбитраждық және экологиялық талаптарды реттеді. Сондай-ақ, 2016 жылдың 16 қарашасында Давидов және Лысый мұздықтарының жанында коммерциялық қызметке рұқсат беретін су кодексіне түзетулер қабылданды.

### Меншік қайшылығы және ұлттандыру қозғалысы
2012 жылдан бері адвокаттар Centerra Gold компаниясы қоршаған ортаны бұзды және жемқорлық жасады деп айыпталуына байланысты кенішті мемлекет меншігіне қайтаруды талап етті. 2021 жылдың 14 мамырында президент Садыр Жапаров парламент бекіткен шахтаға үкіметтің уақытша бақылауын қамтамасыз ететін заң жобасына сегіз күн өткен соң қол қойды. Жауап ретінде Centerra Gold кеніш бойынша Қырғызстанға қарсы арбитражды бастады. Кейбір дереккөздер бұл әрекетті экспроприация деп сипаттады.

Қырғызстан министрлер кабинетінің 2021 жылғы 17 мамырдағы бұйрығымен Kumtor Gold Company CJSC компаниясына уақытша сыртқы басқару енгізілді. Сол күні Canadian Professional Engineer (P.Eng.) лицензиясымен жұмыс істейтін тәжірибелі менеджер Теңгіз Бөлтірік Kumtor Gold Company CJSC компаниясына уақытша сыртқы менеджер болып тағайындалды.

## Өндірілуі және Қырғызстан экономикасына қосқан үлесі
Кен орны кәдімгі бұрғылау, жарылыс және жүк тиегіш не жүк машинасы қызметтерін пайдалана отырып, ашық әдіспен өндіріледі. Кен ұсатқышқа және одан әрі диірменге жеткізіледі, онда көміртегі сілтісіздендіру технологиясы бойынша алтын алынады. Фабриканың номиналды өнімділігі тәулігіне шамамен 16 000 тонна руданы құрайды. Кеніш Қырғызстандағы жеке сектордағы ең ірі жұмыс беруші және салық төлеуші ​​болып табылады. 2020 жылы Kumtor Gold Company табысы ЖІӨ-нің 12,5% және жалпы өнеркәсіп өнімінің 23,3% құрады.

## Дереккөздер

Санат:Алтын кендері
Санат:Қырғызстан алтын кен орындары
Санат:Ыстықкөл облысы
Тауда (Мәмбеев)

**«Тауда»**, кейде **«Тауларда»** — Сабыр Мәмбеевтің 1956-57 жылдары салған суреті.

Бұл пейзажды ол 28 жасында, Қазақстан суретшілер одағының төрағасы болып сайланған кезде сала бастады. Ұлттық кескіндеме тілін іздеу туралы ойлана бастаған барлық жас суретшілер тобымен бірге Сабыр Мәмбеев те қазақ халқының көшпелі мәдениеті мен елдің жайлаудағы сюжеттерін кенеп бетіне түсіре бастады. Өз туындысында ол адамды жай табиғат фонында емес, соның құрамдас бір бөлігі ретінде көрсете білді. Мөлдір шуақты таңның тазалығы бейнеленген бұл сурет үшін ерекше үйлесімділік тән.

1958 жылы осы сурет және «Киіз үй» атты туындысы Мәскеуде өткен Қазақ өнерінің онкүндігінде көрсетіліп, одақ көлемінде жоғары бағаланды. Кескіндемеші Сергей Герасимовтың айтуынша, бұл екі шығарма «жарықпен, күнмен, ашық түс­тер­мен толықтырылған» және «ұлт­тық бояуымен қатар өзінің эмо­ционалдық кейпімен заманауи болып келеді».

## Дереккөздер

Санат:Сабыр Мәмбеев суреттері
Анна Бригадере

**Анна Бригадере** (, революцияға дейінгі және кеңестік деректерде де *Анна Кришьяновна Бригадере* немесе *Бригадер*; 19 қыркүйек 1861, Баллас фермасы, Курланд губерниясы, Ресей империясы – 25 маусым 1933, Тервете, Елгава округі, Латвия) — латыш жазушысы, драматург.  

## Өмірбаяны
Ригадағы жоғары педагогикалық курстарды бітіріп, бала тәрбиешісі болып жұмыс істеді. Анна 1896 жылы жаза бастады. Ол өз шығармашылығында фольклорлық мотивтерге жиі жүгінді. Ол ертегілер мен сатиралық комедиялар, өлеңдер мен әңгімелер («Марэ», «Свекровь», «Победа») жазды. Бригадеренің пьесалары Рига Латвия театрында жиі қойылды. Әсіресе «Бог, природа, труд» автобиографиялық трилогиясы («Dievs, daba, darbs», 1927). Ригадағы және Латвияның басқа елді мекендеріндегі бірнеше көшелер Анна Бригадеренің есімімен аталады.

солға|нобай|Терветтегі Анна Бригадере «Спридиши» мемориалдық мұражайы

## Ертегі пьесалары
* «Спридит» («Sprīdītis», «Мальчик-с-пальчик»; 1903) – 1982 ( мультфильм) және 1985 (фильм) түсірілген.
* «Гундега ханшайымы және Брусубард патшасы» (1911).
* «Майя мен Пайя» («Maija un Paija», 1922) – 1990 жылы фильм түсірілген.
* «Лолитаның от құсы» («Lolitas brinumputns», 1927).

## Әдебиет
* Raksti I—XX. — Riga, 1912—1939.
* Anna Brigadere un Tervete / sastadijis Janis Rapa. — Riga: Preses Nams, 1996. — .
* Zenta Maurina. Baltais cels : studija par Annu Brigaderi. — Riga: Zvaigzne ABC, 1996. — .

## Дереккөздер

Санат:XX ғасыр драматургтері
Санат:Латвия жазушылары
Санат:Латвия драматургтері
Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі

thumb|right|300px|Атырау облысының тарихи ескерткіштерінің орналасуы.
Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі Қазақстан Республикасының 2016 жылғы 6 сәуірдегі "Құқықтық актілер туралы» Заңының 27-бабына және Қазақстан Республикасының 2019 жылғы 26 желтоқсандағы "Тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау және пайдалану туралы" Заңының 21-бабына сәйкес, Атырау облысы әкімідігінің 2020 жылғы 14 қыркүйегі № 169 қаулысының қосымшасына сәйкес бекітілген.

## Атырау қаласы

## Жылыой ауданы

## Индер ауданы

## Исатай ауданы

## Құрманғазы ауданы

## Қызылқоға ауданы

## Мақат ауданы

## Махамбет ауданы

**<small>Барлығы: 313 тарих және мәдениет ескерткіштері (қала құрылысы және сәулет ескерткіштері - 21, монументтік өнер құрылыстары - 47, ансамбльдер мен кешендер - 64, киелі нысандар - 10, археология ескерткіштері – 171).</small>**

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғимараттары мен құрылыстары
Санат:Атырау облысының тарихи орындары
Санат:Атырау облысы
Аншлавс Эглитис

**Аншлавс Эглитис** (14 қазан 1906 – 4 наурыз 1993) — латыш жазушысы, журналист және кино сыншысы. 1944 жылы Германияға, содан кейін 1950 жылы АҚШ-қа қоныс аударды, онда ол 50-ге жуық шығарма – роман, повесть және бірнеше пьеса жазып, латыш әдебиетінің классигі болды.

## Өмірбаяны
Аншлавс 1906 жылы 14 қазанда Ригада дүниеге келген. Әкесі – жазушы Виктор Эглитис, анасы – Мария Эглите (қыз кезіндегі тегі Столбова), мұғалім және аудармашы. Кіші інісі – Уидвуд (1913 – 2003) заң мектебін бітірген. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде, Рига қаласына неміс оккупациясына дейін Аншлавс отбасымен Ресейге көшірілді, ол жерден анасы өкпе туберкулезімен оралды. 1918 жылы олар Латвияға оралып, Алукснеде тұрды.

1919 жылы отбасы Ригаға көшті. Аншлавс Ригадағы № 2 гимназияны бітірген. 1908-1909 жж. Вальдемар Тонның өнер студиясында болды. Ол жазды *«Пансион во дворце»* (1962) романында сипаттаған Кримульда аймағының Инциемс деген жерінде өткізді. 1925 жылы Лезен қаласында туберкулезден емделеді. Ригаға оралған соң анасының қайтыс болғанын біледі. 1935 жылы Латвия өнер академиясын бітіреді. Бейнелеу пәнінің мұғалімі болып жұмыс істейді. Бір жылдан кейін ол өзінің алғашқы ірі шығармасы – *«Маэстро»* романын жазады.

«Яунакас зиняс» (1938), «Атпута» (1940-1941) сияқты басылымдармен қызметтес болды.

1944 жылы оның *«Homo novus»* романы «Тэвия» газетінде жарияланды. Сол жылы Эглитис Германияға қоныс аударды, Берлинде тұрып, жұмыс істеді. Қаланы бомбалау бастағаннан кейін ол Швейцарияға, ал 1950 жылы АҚШ-қа көшті. 1945 жылы жазушының әкесі жалған айыппен қамауға алынып, атылды. АҚШ-та Эглитис 50-ден астам әңгімелер мен романдар жазды. Әдеби қызметімен қатар ол театр мен киноға шолулар жазған. Оның еңбектері Латвияда да жарық көрді.

Аншлавс Эглитис 1993 жылы 4 наурызда Лос-Анджелесте қатерлі ісік ауруынан қайтыс болды. Ол Латвиялық суретші Вероника Янэлсинге (1910-2001) үйленген. Вероника Янэлсин күйеуінің көптеген кітаптарын суреттеген.
солға|нобай|Инциемстегі Аншлавс Эглитис ескерткіші.
2008 жылы Инциемс қаласында жазушыға ескерткіш орнатылды.

## Дереккөздер

Санат:Латвия жазушылары
Санат:XX ғасыр жазушылары
Киіз үй (Мәмбеев)

**«Киіз үй»**, кейде **«Киіз үйдің жанында»** — Сабыр Мәмбеевтің 1958 жылы салған суреті.

Мұнда суретші социалистік динамизнен гөрі шығысқа тән ақыл пайымдаушылығынан шабыт алғаны байқалады.

Осы және «Тауда» деген екі туындысы 1958 жылы Мәскеуде өткен Қазақ өнерінің онкүндігінде көрсетіліп, одақ көлемінде жоғары бағаланды. Кескіндемеші Сергей Герасимовтың айтуынша, бұл екі шығарма «жарықпен, күнмен, ашық түс­тер­мен толықтырылған» және «ұлт­тық бояуымен қатар өзінің эмо­ционалдық кейпімен заманауи болып келеді».

Бүгінгі күндері «Киіз үй» суреті Третьяков галереясының жеке жинағында орналасқан. Ал 1962 жылы авторлық қайталау ретінде салынған көшірмесі Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайында сақтаулы тұр.

## Дереккөздер

Санат:Сабыр Мәмбеев суреттері
Андрей Юрьянс

**Андрей(c) Юрянс (Юрян)** (; , Эргли – , Рига) — Латвиялық сазгер және фольклортанушы, латыш классикалық музыкасының негізін салушылардың бірі.

## Өмірбаяны
Андрей Юрьянс 1875 жылдан бастап Санкт-Петербург консерваториясында білім алды. Ол алдымен Луи Гомилиустың орган сыныбында, содан кейін Н.А. Римский-Корсаковтың композиция сыныбында оқыды.

1877 жылы Юрьянның алғашқы жазған әні жарық көрді. Консерваторияны тәмамдағаннан кейін 1882 – 1916 жж. Харьков қаласында сабақ берді, сонымен бірге ұлттық музыкалық фольклорын жинаушы, зерттеуші және өңдеуші ретінде Латвияның музыкалық өміріне белсенді түрде қатысып бастады.

Өзінің 2000-ға жуық күйден тұратын «Латвия халық музыкасының материалдары» атты төрт томдық еңбегімен Юрьянс осы бағыттағы барлық зерттеулердің негізін қалаушы болды.

Бауырларымен бірге ол үнемі Латвия ән фестиваліне қатысты.

Юрьянс қайтыс болғаннан кейін оның жұмыстарын ағасы Павел Юрьянс толықтырды (5-бөлім). Юрьянстың жеке жазбалары да негізінен фольклорлық материалға негізделген. Андрей Юрьянс Ригадағы Орман зиратында жерленген.

## Жұмыстары
* Кантаталар:
: «Отчизне» (; 1886);
: «Пир Валтасара»;
: «К столетию присоединения Курляндии к России» және басқалары.
:* «Освобождение латышского народа» симфониялық картинасы (; 1891);
:* Көптеген хор және вокалдық шығармалар.

## Әдебиет
* *Бернштейн Н. Д.,.* Юрьян, Андрей Андреевич // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Санат:Санкт-Петербург консерваториясы түлектері
Санат:Латвия фольклортанушылары
Қазақ КСР халық әртісі

**Қазақ КСР халық әртісі** — құрметті атақ. Театр, музыка және кино өнерін дамытуда ерекше көзге түскен көрнекті өнер қайраткерлерін Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі төралқасы марапаттайтын.

Әдетте, «Қазақ КСР еңбек сіңірген әртісі» немесе «Қазақ КСР еңбек сіңірген өнер қайраткері» құрметті атағы берілгеннен кейін бес жылдан соң кешіктірмей берілетін. Келесі дәрежесі «КСРО халық әртісі» атағын беру болды.

Қазақстанда Кеңес Одағының ыдырауымен «Қазақ КСР халық әртісі» атағы «Қазақстан халық әртісі» атағымен ауыстырылды, бұл ретте атақ бұрынғы марапаттар жайлы КСРО және Қазақ КСР заңнамасында көзделген құқықтар мен міндеттерді сақтап қалды.

## Тағы қараңыз
* Қазақстан халық әртісі
* Қазақ КСР халық әртістерінің тізімі
* Қазақ КСР еңбек сіңірген әртісі
* Қазақ КСР еңбек сіңірген әртістерінің тізімі

Санат:Қазақ КСР құрметті атақтары
Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері
Анна Румане-Кенине

**Анна Румане-Кенине** (; 1877 жыл 13 қараша, Елгава — 1950 жыл 9 қараша, Рига) — латыш жазушысы, педагог, дипломат және қоғам қайраткері. Латвия Орталық Кеңесінің 1944 жылғы 17 наурыздағы Меморандумына қол қоюшылардың бірі. Латвия Халық Кеңесінің мүшесі.

## Өмірбаяны
нобай| Анна Румане-Кенине отбасымен
1877 жылы 13 қарашада Елгава қаласында теміржолшының отбасында дүниеге келген. 1896 жылы Елгава әйелдер гимназиясын (*Hohere Tochterschule*) бітірген.

1905 жылы болашақ күйеуі — Атис Кенинь Тербатас 15/17 мекенжайындағы ғимараттың құрылысын аяқтады. 1905 жылы 1 қыркүйекте Анна Кенине ғимаратта әйелдер гимназиясын ашты. Ғимарат көп ұзамай білім, әдебиет және өнер орталығына айналды. Кейіннен ғимарат архитектуралық құндылық мәртебесін алып, «Кенине мектебі» деген атпен танымал болды.

1911 жылы Сорбонда, 1913 жылдан Женева университетінде оқыды. 1916 жылы Женевадағы Жан-Жак Руссо атындағы педагогикалық институтты бітірді. 1917 – 1919 жж. Франция Сыртқы істер министрлігінің баспасөз бөлімінде Балтық елдері бойынша көмекші болып жұмыс істеді. 1918 жылы ол «Revue Baltique» журналын құруға қатысты.

1919 жылы Латвияға оралды. Латвия әйелдеріне көмек көрсету корпусының редакциялық комитетіне қатысады. Сол жылы Парижге кетіп, Латвия Сыртқы істер министрлігінің баспасөз бюросының менеджері болып жұмыс істеді. 1921 жылы Латвияда Француз альянсын құрды. Сол жылы ол Францияның 1-дәрежелі «Palmes Academiques» орденімен марапатталды. 1923 жылы ол мұғалім және дипломат Атис Кениньмен отбасын құрды. 1925 жылы және 1928 – 1929 жж. АҚШ-та журналистика және жазу бойынша оқытушы болды. 1926 жылы 4-дәрежелі «Үш жұлдыз» орденімен марапатталды.

1944 жылы Германияға қоныс аударды. Соғыстан кейін ол қатты науқастанып, Латвияға оралды.

Оның еңбектері баспасөзде Айна Расмере лақап атымен жарияланды. Анна Кенине педагогика, саясат және әйелдер құқығы тақырыптарында жазды. «Dzīvot gribas» алғашқы басылымы «Pēterburgas Avīzes» газетінде жарық көрді. 1908 жылы «Melnais ērglis» (*Қара қыран*) драмасы жарық көрді. 1950 жылы 9 қарашада қайтыс болды және Үлкен зиратқа жерленді.

### Отбасы:
* Күйеуі – Атис Кенинь — ақын, мұғалім және дипломат.
* Ұлы – Таливалдис Кениньш — композитор.
* Немересі – Юрис Кениньш — композитор.

## Библиография

* Dzīvot gribas: tēlojums 20.02.1902;
* Өмірбаян «Mātes bēdas» (1912);
* «Melnais ērglis» драмасы (1908).

## Дереккөздер
Санат:Латвия қоғам қайраткерлері
Санат:Латвия жазушылары


## Әдебиет

* Ikstena, Nora, Pārnākšana : grāmata par Annu Rūmani-Ķeniņu. [Rīga, Garā Pupa, 1993]
* Anna Rūmane-Ķeniņa // Ķelpe J. Sieviete latvju rakstniecibā. Jelgava, 1936
* Ikstena N. Pārnākšana. R., 1993
Астрида Иваска

**Астрида Иваска** (, туған кездегі есімі – **Астридэ Хелена Хартмане** (); 7 тамыз 1926, Рига – 24 наурыз 2015, Рига) — Латвиялық-америкалық жазушы-ақын. Ақын Ивар Ивасканың жұбайы.

## Өмірбаяны
1926 жылы 7 тамызда Рига қаласында дүниеге келген. Әкесі – Мартиньш Хартманис, Латвия армиясының генералы, анасы – Ирма Мария Хартмане. Ағасы – компьютер ғалымы Юрис Хартманис. 1940 жылы Кеңес Одағы Латвияны оккупациялағаннан кейін генерал Мартиньш Хартманис КСРО түрмесіне қамалды. Ол 1941 жылы өлім жазасына кесілді, бірақ отбасы оның тағдыры туралы 1991 жылы КСРО ыдырағаннан кейін ғана білді.

1944 жылы Астриданың анасы мен ағасы Германиядағы босқындар лагерінен кетті. Астрида Марбург университетінде тілдерді оқыды. Ол кейінірек былай деп жазды:«Марбургте мен үшін еуропалық зияткерлік өмір ашылды. Университетте жүрген үш жыл ішінде мен жеті шет тілімен жұмыс істедім, кейбірі тірі, біреулері әлдеқашан өлі, фин-угор мәдениеті саласымен айналыстым».

Астрида 1949 жылы магистр дәрежесін алды. Сол жылы ол сол университетте әдебиет және өнер тарихы бойынша докторлық дәрежесін алған эстон ақыны Ивар Иваскаға тұрмысқа шықты. Ерлі-зайыптылар АҚШ- қа көшті. Мұнда Ивар Иваска Миннесота штатындағы Олаф колледжіне оқытушы ретінде қабылданды.

1967 жылы Астрида жұбайымен бірге Оклахома штатының Норман қаласына көшіп, Оклахома университетінде заманауи тілдер мен әдебиет профессоры болды. Ол адъюнкт болып жұмыс істеді және орыс, неміс, француз тілдерінен сабақ берді. Күйеуі Ивар университеттің  «World Literature Today» әдеби журналының редакторы болды*.* Ерлі-зайыптылар көптеген авторлар мен сыншыларды өз үйінде қонақ етіп, оқулар мен әдеби шараларға қатысты.

1991 жылы ерлі-зайыптылар Ирландияның Корк округіне көшті. Алайда, бір жылдан кейін, 1992 жылы Иварк Иваска қайтыс болды. Астрида 2001 жылы Ригаға оралуға мәжбүр болды.

## Шығармашылығы
Ивасканың алғашқы өлеңдер жинағы *«Крещение озера»* ( , 1966). Басқа жинақтарға *«Зимний суд»* ( , 1968), *«Шаг в лесу»* ( , 1973), *«Извилистые заливы»* ( , 1981), *«На краю залежи»* (, 1981), *«Легкораненый»* ( , 1982) шығармалары кіреді. Оның жұмысының көпшілігі латыш тілінде жазылған, бірақ бір жинақ «*Стихотворения Оклахомы»* (, 1990) ағылшын тілінде жазылған.

Оның басқа шығармаларына «Сюрпризы и открытия» ( , 1984), балаларға арналған өлеңдер мен әңгімелер, сондай-ақ «Изгибы заливов: виды и пейзажи» поэтикалық саяхат эскиздер кітабы ( , 1981), *«Изложения»* өлеңдер жинағы ( ; 1987).жатады. 

## Марапаттары

* «Үш жұлдыз» ордені — Мәдениет пен әдебиетті дамытуға қосқан үлесі үшін (Латвия); 
* «Ақ Жұлдыз» ордені — (Эстония);
* Латвия Жазушылар одағының жыл сайынғы сыйлығымен марапатталды.

## Дереккөздер

Санат:Латвия жазушылары
Санат:Латвия ақын-жазушылары
Тыңға 50 жыл медалі

**«Тыңға 50 жыл» медалі** — Қазақстан Республикасының мерейтойлық медалі.

## Медал туралы ереже
Медаль республикадағы тың және тыңайған жерлерді игеруге және ауыл шаруашылығын дамытуға елеулі үлес қосқан Қазақстан Республикасының азаматтарын және шетел азаматтарын мадақтау, сондай-ақ тың және тыңайған жерлерді игеруге 50 жыл толуын мерекелеу мақсатында тағайындалды.

## Сипаттамасы
«Тыңға 50 жыл» мерейтойлық медалi жезден дайындалып, диаметрi 34 мм шеңбер пiшiндi болады. Медалдiң бет жағында көтерiлген күн мен егiн аясында астық жинап жүрген комбайндар, оң және сол жақтарында айнала бидай масақтары бейнеленген.

Медалдiң артқы жағында ортада мемлекеттiк тiлде және орыс тiлiнде: «Қазақстан Республикасы «Тыңға 50 жыл» — «Республика Казахстан «50 лет целине» деген жазу жазылған. Медалдiң төменгi бөлiгiнде айнала лавр бұтақтары орналасқан.

Медалдағы барлық бейнелер, жазулар бедерлi, алтын түстi. Медаль шеттерi ернеумен жиектелген.

Медал құлақша мен шығыршық арқылы Қазақстан Республикасының мемлекеттiк туы түстес қатқыл таспамен тысталған енi 34 мм және биiктiгi 50 мм бесбұрышты тағанға жалғанады. Таспаның шеттерiн бойлай сары және жасыл түстi екi жолақ жүргiзiлген.

Медаль Өскемен қаласындағы Қазақстан теңге сарайында дайындалады.

## Сыртқы сілтемелер
* Тың және тыңайған жерлердi игерудiң басталуына 50 жыл толуы құрметiне арналған мерекелiк медаль туралы Қазақстан Республикасы Президентінің 2004 жылғы 16 қаңтардағы № 1281 Жарлығы.
* Republic of Kazakhstan: Jubilee Medal 50 Years of the Development of Virgin Soil
* В Казахстане учреждена медаль "50 лет целине"
* Қазақстан Республикасы Президентінің 2004 жылғы 16 қаңтардағы № 1281 Жарлығы

Санат:Қазақстан медалдары
Мөңке би Төлеұлы

**Мөңке би Төлеұлы** — 1207 жылы Қытайдың Хубей провинциясында туып, 1259 жылы Моңғолияның Бұрқан-Қалдан деген өзінің ата мекенінде жерленген. Әкесі Төле хан болған. Шыңғысханның немересі Бату хан мен өзінің інісі Берке ханның көмегімен 1251 жылдары өзінің қарсылас туыстары Шағатай, Үгедей хандарды ығыстырып Шыңғысханың Керөлеңдегі ордасына қаған би болып сайланған.

Ескерту: Қазақта белгілі екі Мөңке бар: бірі — Шыңғысты хан сайлаған Мөңке Төлеұлы, екіншісі — Сырымға бата берген Шекті Мөңке Тілеуұлы.

## Мөңке бидің толғау-термесі
Ескі шежіре деректерде кездесетін мына толғау-термесі ел аузында қалған:

Тайғақ, тайғақ көлдерден

Балық шығар деп еді.

Ол балықты аулайтын, 

Үш ашалы шанышқылы,

Қайық шығар деп еді.

Терең жатқан балықты,

Алып шығар деп еді.

Жолы болмас қарсықты, 

Екі етегі су болып,

Бір жаратқан тәңірге,

Налып шығар деп еді.

Ауылдан шу қылып,

Жаулықтарын ту қылып,

Зайып шығар деп еді.

Оқшонтай жоқ, кісе жоқ,

Белбеу шығар деп еді.

Жүгініс жоқ, келіс жоқ,

Келбеу шығар деп еді.

Үй басына тоқылдақ,

Келі шығар деп еді.

Енесімен керісіп,

Келін шығады деп еді.

Бір уысқа толмайтын,

Аяң шығар деп еді.

Қай жақ болса қонысың,

Сол жақ шығар деп еді.

Тайынша мен танаға,

Жүк артылар деп еді.

Ағып жатқан дария,

Суы тартылар деп еді.

Пышағы мен шақпағы,

Қалып шығар деп еді.

Бес қойға алған өгізді,

Тегін дерсің деп еді.

Егін егіп, тарының,

Сөгін жерсің деп еді.

Есха деген қамыстан,

Жебе шығар деп еді.

Жүре берсең алдыңнан,

Төбе шығар деп еді.

Сол төбенің басына,

Асасы бар қолында,

Өзі тоба жолында,

Ақсақалды қария,

Жеке шығар деп еді...

## Дереккөздер

Санат:Қазақ би-шешендері
Студент қыздар

**«Студент қыздар»** — Сабыр Мәмбеевтің 1959 жылы салған суреті.

Мұнда табиғат аясында кітап оқып жатқан екі студент қыз бейнеленген. Олар Алматының тау бөктеріне, тыныш жерге келіп, төсеніш жайып, сабақтарына дайындалып жатқан сыңайлы. Жайбарақат жүздері және тік келбеті, сондай-ақ қоршаған ортаның еш заманға келістірілмей салынғаны суретке импрессионистік сипаттан гөрі метафоралық мағына бергендей: бұл жастар назарларын жарқын болашаққа қарай аударған сияқты болып көрінеді.

1964 жылы Сабыр Мәмбеев осы суреттің тақырыбын жалғастыратын «Емтихан алдында» атты суретін салады (өлшемдері 106x100 см). Онда екі студент қыз бөлменің ішінде бейнеленген.

## Дереккөздер

Санат:Сабыр Мәмбеев суреттері
Асылбек Айжарықұлы Смағұлов

**Асылбек Айжарықұлы Смағұлов** (28 сәуір 1970, Нұра ауылы, Ырғыз ауданы, Ақтөбе облысы, Қазақ КСР) — қазақстандық құқықтанушы-заңгер, саясаткер, заң ғылымдарының докторы (2007), профессор. Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының мүшесі (2020 жылдың 16 қыркүйегінен бастап).

## Өмірбаяны
1970 жылы Ақтөбе облысы, Ырғыз ауданы, Нұра кеңшарында дүниеге келді.

Еңбек жолын 1987 жылы жұмысшы болып бастады.

1988-1990 жылдары — КСРО Қарулы Күштері қатарында қызмет етті.

1991-1992 жылдары — КСРО ІІМ Свердлов жоғары мектебінің тыңдаушысы болды.

1992-1995 жылдары — Қазақстан Республикасы ІІМ Қарағанды жоғары мектебінің тыңдаушысы болып, оны үздік бітірді.

1995-2000 жылдары — Қазақстан Республикасы ІІМ Қарағанды жоғары мектебінде оқытушы, адъюнкт, аға оқытушы болды.

2000-2012 жылдары — Қазақстан Республикасы Қаржы полициясы академиясының Қылмыстық құқық және криминология кафедрасының доценті, басшысы, Академия басшысының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары, оқу-әдістемелік жұмысты ұйымдастыру академиясы басшысының орынбасары болды.

2012-2016 жылдары — «Қазақстан Республикасының Заң шығару институты» мемлекеттік мекемесінің директоры болды.

2016 жылдың 23 наурызынан 2020 жылдың 16 қыркүйегіне дейін — «Нұр Отан» партиясы атынан Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің VІ сайланым депутаты болды. Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің Заңнама және сот-құқықтық реформа комитетінің мүшесі болды.

2020 жылдың 16 қыркүйегінен бастап — Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының мүшесі болды.

## Марапаттары мен атақтары
* 2005 — «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» медалі
* 2011 — «Қазақстан Конституциясына 20 жыл» медалі
* 2016 — «Қазақстан Конституциясына 25 жыл» медалі
* 2020 — «Қазақстан Республикасының Конституциясына 25 жыл» медалі
* «Құқық тәртібін қамтамасыз етуге қосқан үлесі үшін» медалі
* «Әділет жүйесін дамытуға қосқан үлесі үшін» медалі
* «Ерен еңбегі үшін» медалі
* Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтан Алғыс хат
* «Қазақстан Республикасы Қаржы полициясына 15 жыл» төсбелгісі
* «Қазақстан Республикасындағы ғылымды дамытуға қосқан үлесі үшін» төсбелгісі және т.б.
* Қазақстан Республикасы Экономикалық қылмысқа және сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес агенттігі (қаржы полициясы) Қаржы полициясы академиясының құрметті профессоры
* «ТМД ПАА. 25 жыл» медалі (27 наурыз 2017 ж., ТМД Парламентаралық Ассамблеясы) – парламентаризмді дамыту мен нығайтудағы қызметі, Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы қызметінің құқықтық негіздерін дамытуға және жетілдіруге, халықаралық байланыстарды және парламентаралық ынтымақтастықты нығайтуға қосқан үлесі үшін.

## Дереккөздер

Санат:Заң ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VI шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақстан заңгерлері
Санат:Аманат партиясының мүшелері
Санат:Ырғыз ауданында туғандар
Варзақандағы тікұшақ апаты (2024)

2024 жылдың 19 мамырында Иранның әскери күштерінің тікұшағы Иранның Шығыс Әзірбайжан,  Узи ауылында әуе апатына ұшырады. Апат нәтижесінде Иран президенті Ибраһим Раиси, сыртықы істер министрі Хосейн Амир Абдоллахиян, Шығыс Әзірбайжан губернаторы Малек Рахмати және Шығыс Әзірбайжандағы Иранның жоғарғы лидерінің өкілі Мохаммад Али аль-Хашем қайтыс болды.

## Дереккөздер

Санат:2024 жылғы апаттар
Милен Фармер

**Милен Фармер** — француз әншісі, ақыны және сазгері, ең танымал заманауи француз әншілерінің бірі.

Сондай-ақ ол ең көп пайда түсірген француз әншісі болды, 2014 жылы оның табысы 4,7 млн евро құрды.

## Альбомдары
* *Cendres de Lune* (1986)
* *Ainsi soit je...* (1988)
* *L’Autre...* (1991)
* *Anamorphosée* (1995)
* *Innamoramento* (1999)
* *Avant que l’ombre…* (2005)
* *Point de suture* (2008)
* *Bleu Noir* (2010)
* *Monkey Me* (2012)
* *Interstellaires* (2015)
* *Désobéissance* (2018)
* *L’Emprise* (2022)

## Кітабы
2003 жылы *Лиза-Лу және Ертегіші* кітабы шықты.

## Дереккөздер

Санат:Франция ақындары
Санат:Франция сазгерлері
Ив Жамэ

**Ив Жамэ** — француздық шансонье.

1998 жылы ол трио «De Verre en vers» тобын құрады, кейін «Jamait» деп өзгертілді. Ив Жамэ әндерінің көбісін өзі шығарды.

## Альбомдары
* *De Verre en vers* (2003)
* *Le Coquelicot* (2006)
* *Je passais par hasard* (2008)
* *Yves Jamait en concert* (2009)
* *Saison 4* (2011)
* *Amor Fati* (2013)
* *Je me souviens…* (2015)
* *Mon totem* (2018)
* *L’autre* (2022)

Санат:Франция әншілері
Санат:Франция сазгерлері
Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі

Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі 2001 жылғы 23 қаңтардағы «Қазақстан Республикасындағы жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару туралы» Заңының 27-бабына, Қазақстан Республикасының 2019 жылғы 26 желтоқсандағы «Тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау және пайдалану туралы» Заңының 21-бабына сәйкес Ақтөбе облысы әкімдігі қаулысына сәйкес бекітілген. Тізім Ақтөбе облысы әкімдігінің 01.07.2023 № 169 қаулысымен жаңартылған.

## Ақтөбе қаласы

## Алға ауданы

## Әйтеке би ауданы

## Байғанин ауданы

## Қарғалы ауданы

## Қобда ауданы

## Мәртөк ауданы

## Мұғалжар ауданы

## Ойыл ауданы

## Темір ауданы

## Хромтау ауданы

## Шалқар ауданы

## Ырғыз ауданы

**<small>Барлығы: 863 тарих және мәдениет ескерткіштері (қала құрылысы және сәулет ескерткіштері - 87, монументтік өнер құрылыстары - 58, ансамбльдер мен кешендер - 6, киелі нысандар - 43, археология ескерткіштері – 669).</small>**

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғимараттары мен құрылыстары
Санат:Ақтөбе облысының тарихи орындары
Санат:Ақтөбе облысы
Люция Яновна Гарута

**Люция Яновна Гарута** (; 1902 ж. 14 мамыр, Рига – 1977 ж. 15 ақпан, Рига) — латыш пианисті және композиторы. Латвия КСР еңбек сіңірген әртісі (1962).

## Өмірбаяны
Люция жеті жасында Ото Фогельманистен фортепианода ойнауды үйреніп бастады, содан кейін Мария Жилинскаяда оқыды және Николай Алунананың жетекшілігімен гармонияны оқыды. 1924 жылы Латвия консерваториясын Язеп Витоланың қол астында композицияны оқып бітірді және бір жылдан кейін Людмила Гомане-Домбровскаядан фортепианода ойнаудан сабақ алды. 1925 – 1926 жж. Рига радиосында жұмыс істеді. Ол Парижде өз дағдыларын жетілдіруді жалғастырды, онда фортепиано бойынша Альфред Корто және Изидор Филипптен, аспап өңдеу бойынша Пол Ле Флемнен және композиция бойынша Поль Дюкадан сабақ алды. Солист және концертмейстер ретінде ол Латвияда және шетелде көптеген концерттер берді. Содан кейін ауруына байланысты ол негізінен композициядан сабақ беруге ауысты. 1940 жылдан бастап Латвия мемлекеттік консерваториясында музыка теориясы мен композициясынан сабақ берді, 1973 жылдан бастап — профессор атағын алды.

Люция Яновна Гарута Ригадағы Орман зиратында жерленген.
нобай|270x270 нүкте| Гарута тұрған Марияс көшесіндегі үйде орнатылған мемориалдық тақта.
Латвия тәуелсіздігін алған соң Гарутаның музыкасын танымал ететін Гарута қоры құрылды. Гарута тұрған Марияс көшесіндегі №11 үйде мемориалдық тақта орнатылған.

## Шығармашылығы
Гарутаның шығармашылығына кеш романтизм ағымының композиторлары және Скрябин әсер етті. «Господь, Твоя земля в огне!» () тенор, баритон, хор және орган үшін 1943 жылы Андрей Эглитис сөзіне жазған ораториясы көпшіліктің назарын аударды. Ораторияның премьерасы 1944 жылы 15 наурызда Ригадағы Әулие Гертруда соборында өтті, орындаушылар оның жетекшілігімен Теодор Рейтер хоры, әншілер Адольфс Кактинш пен Марис Ветра болды, орган партиясын автор орындады; Премьераның аман қалған аудиожазбасынан бомба жарылыстарының дыбыстарын естуге болады. Кеңестік кезеңде оратория жоғалды деп есептелген, бірақ 1982 жылы композитор және музыкатанушы Лонгинс Апкалнс неміс радиостанцияларының мұрағатынан аудиожазбаны тауып, партитураны қалпына келтірді. 1982 жылы 8 мамырда Стокгольмде оратория қайтадан орындалды. КСРО-да ораторияның қайта жандануы 1988 жылы өтті, оны Имант Кокардың жетекшілігімен «Ave Sol» хоры орындады. Қазіргі уақытта «Господь, Твоя земля в огне!» ораториясы Латвияның мәдени канонына енгізілген.

## Марапаттары
* «Ерен еңбегі үшін» медалі (01.03.1956);
* Латвия КСР еңбек сіңірген әртісі (1962).

## Библиография
* *С. Стумбре*. Звёзды и земля: жизнь и творчество Люции Гаруты (*Zvaigznes un zeme: Lūcija Garūta dzīves un daiļrades gaitā*). — Рига, 1969

## Дереккөздер

Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (КСРО) иегерлері
Санат:XX ғасыр сазгерлері
Санат:КСРО сазгерлері
Санат:Латвия сазгерлері