open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жауыр тауы

**Жауыр** – Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы Айыртас ауылының солтүстік-шығысында 10 км жерде орналасқан тау. Батыстан шығысқа қарай 7 км-ге созылып жатыр, ені 5 км.

## Атауының шығу тегі
Жауыртау тауының атауы жауыр сөзінен, яғни аттың арқасындағы ертоқымнан пайда болған жара сөзінен негізін алады. Тау атауының шығу тегі туралы аңыз қазақтың «Қозы-Көрпеш - Баян-сұлу» эпосымен тығыз байланысқан. Атаудың шығу тегіне байланысты нұсқалардың біріне сәйкес тау пішіні жағынан аттың арқасына ұқсауына орай өз атауын алған. Басқа нұсқада оның атауы пішін сипатын алмай, эпостың кейіпкері Айбастың өз көктайын қалдырып кеткен жерімен байланысты.

«Қозы-Көрпеш - Баян-сұлу» эпосында ашкөз Қарабайдың көрікті қызы Баянды Қозыға тұрмысқа бергісі келмей, Қозы ауылынан «лайықты» ерге ұзатамын деген үмітпен кетіп қалғаны суреттелген. Аягөз жағасына жеткенде, олар көп ұзамай Баянға демде ғашық болып қалған Ноғайдан шыққан байдың ұлы Қодарды кездестіреді. Бақыттан үмітін үзген бойжеткен сүйіктісіне әкесінің оны еркінен тыс Қодарға үйлендіргісі келетіні туралы хабар беремін деп шешіп, Айбас деген жігітті хабармен жіберуге бел буды.

Баян сеніп тапсырған Бақа атты сәйгүлікпен Айбас Сарыарқаның шексіз даласын ұзақ уақыт кезіп, шаршап-шалдығып, Баянның «сәлемдемем» деп берген домбырасының, алқасының және қарқара қадаған топысының сандықтан түсіп қалғанын байқамады. Ол Баяннан Қозыға жіберген сәлемдемесі түсіп қалған жерлер кейіннен «Домбыралы», «Моншақты» және «Қарқаралы» деп аталып кетті деседі.

Айбас өзінің қалжырауына қарамастан сапарын жалғастырса да, жүдеген сәйгүлік одан әрі шаба алмай кейіннен халық арасында «Тоқырауын» (тоқырау, тоқтау) деп аталып кеткен өзеннің жағасына келіп тоқтап калды. Мақсатына берілген Айбас Бақаны осы өзеннің бойында демалдырып, одан әрі қарай тағы да шаба жөнелді. Аңыз бойынша, Бақа ұзақ сапар мен ертоқымның астына шыққан орасан жараның салдарынан күшсіздіктен тоқтапты. Сол себептен «жауыр» тұлпардың қалған жері «Жауыртау» деп атанды.

Жауыртау тауы өзінің алғашқы атауын ХХ ғасырға дейін сақтап келіп, түздегі үлкен өзгерістерге байланысты Теміртау атанды. 1940 жылы академик Қаныш Сәтбаев Қарсақбай, Атасу және Қарқаралы кен орындарында өндірістік темір рудасының ауқымы 200 млн. тонналық қоры барлығын дәлелдеді, осының арқасында Жауыртаудың жанында Теміртау атты металлургтер қаласының негізі қаланды. Қаланың атауы «тау-тау темір» сөзінен шығып, темірдің көп көлемде шыққандығын бейнелейді. Нәтижесінде қасындағы тау да қала атауын алып, Теміртау деп атала бастады.

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Солтүстік беткейі көлбеу, оңтүстік тік, ең биік жері 1090 м. Тас көмір жүйесінің жыныстарынан түзілген.

## Өсімдігі
Қоңыр топырақ жамылғысында жусан, сұлыбас, боз, бұталар өседі. Бұлаққа бай, Еспе өзеніне құятын шағын өзендер бастау алады.

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) таулары
Жауыртоғай

**Жауыртоғай** – Қарқаралының шығыс сілеміндегі тау. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы қаласынан оңтүстікте 4 км жерде орналасқан. Бір-бірінен оқшауланған бірнеше аласа төбелерден тұрады.  

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Батыстан шығысқа қарай 9 км-ге, солтүстіктен оңтүстікке қарай 7 км-ге созылып жатыр, ең биік жері 1113 м. Девон жыныстарынан түзілген. Таудың қара топырағы тараған түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатады. 

## Өсімдігі
Солтүстік және оңтүстік беткейлерінде қарағай, қарағайлы қайың ормандар мен тал қопалары кездеседі. Жауырторғайдың тауаралық аңғарында Үлкен көлінің жағасында «Қарқаралы» туристік базасы орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Жаюлы

**Жаюлы** – Ақмола облысы Ерейментау ауданының қиыр солтүстігіндегі тау. Ақсу кентінен солтүстік-батысқа қарай 30 км жерде, Қарасу және оның салалары аралығында орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 319 м. Тау солтүстіктен оңтүстікке қарай 2 км-ге созылған, енді жері 1 км. Биіктіктері бірдей екі шоқысы бар. 

## Геологиялық құрылымы
Жер қыртысын ордовиктің тау жыныстарынан түзілген аллювийлі шөгінділер жапқан. 

## Өсімдігі
Сортаңдау қара топырағында әртүрлі шөптесіндер аралас сұлыбасты қызыл қаулы өсімдіктер өскен.

## Дереккөздер
 

Санат:Ерейментау ауданы таулары
Жәмет

**Жәмет** – Құмжарған құмының солтүстігінде 35 км жердегі тау. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданында орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 320 м. Беткейі көлбеулеу келген. Көлденеңтемір және Жем өзендерінің аңғарында жатыр. Маңында Алданай-Аққұдық құдығы бар. 

## Өсімдігі
Тау етегінде жусан, айрауық, тал, терек, еркекшөп өседі. Баурайы мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Мұғалжар ауданы таулары
Жәндікқоректілер

thumb|right|190px|Жәндікқоректілер
thumb|right|190px|Жәндікқоректілер
**Жәндікқоректілер**(Іnsectіvora) – сүтқоректілердің бір отряды. Жәндікқоректілердің 7 тұқымдасы, 370-ке жуық түрі Гренландия, Антарктида, Австралия және Оңтүстік Американың біраз жерінен басқа жер жүзіне кең тараған. Қазақстанда 4 тұқымдасқа жататын 11 түрі бар. Жәндікқоректілердің өте ертеде пайда болған, олардың қазба қалдықтары төменгі бор кезеңінен табылған. Дене тұрқы 3 – 39 см, бассүйегі алға қарай созылыңқы, тұмсығы сүйір. Көздері кішкене, кейбір түрлерінде тері астында болады. Жүні қысқа, қалың түкті (көртышқан, жұпар тышқан, жертесер), кейбіреулерінде қылды (тенректер) немесе тікенді (кірпі). Аяқтары қысқа, бес саусақты, табаны тұтасымен жерге тиіп жүреді. Құйрығы өте қысқа (кірпі) не құйрығының ұзындығы дене тұрқына жақын түрлері де бар (жұпар тышқан). Тері бездері жақсы дамыған. Миының сыртында иірімдер, сайшалар айқын байқалмайды. Алдыңғы миының маңдай бөлігі өте жақсы дамыған. Қорек талғамайды, бірақ жануартектес қоректі жақсы жейді. Қорегі – омыртқасыздар, ұсақ омыртқалылар. Жемін түнде аулайды. Жәндікқоректілердің біразының кәсіптік маңызы бар (жұпар тышқан, т.б.), зиянкестерді жеп пайда келтіреді, ауру тарататын кенелерге аралық ие болып, ауру тарататын түрлері де кездеседі. Қазақстанда жәндікқоректілердің 3 тұқымдасқа (кірпілер, көртышқандар, жертесерлер) жататын 17 түрі кездеседі. 2 түр (көптісті жертесер мен жұпар тышқан) Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Жәндікқоректілер
Жәнібекшалқар

**Жәнібекшалқар** – Ақмола облысы Қорғалжын ауданындағы көл. Қорғалжын ауылынан оңтүстікке қарай 16 км жерде, теңіз деңгейінен 327 м биіктікте орналасқан.

## Гидрографикасы
Аумағы 19,1 км2 (суы мол жылдары 21,5 км2-ге дейін ұлғаяды). Ұзындығы 7,5 км, енді жері 6,3 км. Жағалау бойының  ұзындығы 26,2 км. Көлге Нұра өзені құйып, ағып шығады. Батыс, солтүстік және шығыс жағалаулары жайпақ, оңтүстігі тіктеу. Солтүстік-шығысында ұзындығы 1,5 км, енді жері 1,2 километр болатын түбек орналасқан. Көл табаны лайлы. Көл, негізінен, Нұра өзенінің суымен, қар және жер асты суларымен толысады. Қарашада суы қатып, сәуірде ериді. Суы тұщы, мал суаруға пайдаланады. Суында мөңке, оңғақ, нәлім, алабұға, торта, шортан және аққайран тіршілік етеді. Су құстары (қаз, үйрек) ұя салады. Солтүстік жағалауында қамыс, құрақ өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қорғалжын ауданы көлдері
Санат:Нұра су алабы
Жебежапырақты ергеш

**Жебежапырақты ергеш** () – орамжапырақ тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Тарбағатай мен Жетісу (Жоңғар) Алатауының құрғақ құмды алқаптарында кездеседі. Биіктігі 80 см, жуан, сүректі тамыры бар. Сабағы жіңішке, бұдырлы, жоғарғы жағы бұтақтанған. Жапырақтары ірі, көбінесе жиегі тегіс. Гүлдері ақ түсті, олар ірі сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Жемісі – эллипс тәрізді, домалақ үрме қақпақшасы бар бұршаққын. Жебежапырақты ергеш – өте сирек кездесетін эндемик және реликт өсімдік, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізлген.

## Дереккөздер


Санат:Орамжапырақтар
Санат:Қазақстан табиғаты
Жебірбай

**ЖЕБІРБАЙ**– Арал қарақұмының шығысындағы құдық. Қарағанды облысы Ұлытау ауданында. 

Қалмаққырылған өзенінің аңғарында, Көкбұлақ бұлағының солтүстік-шығысында 32 км жерде орналасқан. Тереңдігі 4 м, су шығымы 70 л/сағ. Құдықтың жағалауы жазық, шығысын сор алқабы алып жатыр. Солтүстігінде Сарыадыр, Мүйір, Бұланты қоныстары орналасқан.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Арал қарақұмы
Санат:Ұлытау ауданы географиясы
Жезқазған мыс кенді ауданы

**Жезқазған мыс кенді ауданы** – Қарағанды облысы Жезқазған қаласының маңында орналасқан кен орындар тобы. Кенді аудан Орталық Жезқазған, Солтүстік Жезқазған және Жомарт мыс кен орны кенді алаңдарына бөлінеді.

## Геологиялық құрылымы
Кен алаңдары Сарысу ойысының тереңдік жарылымдар әрекетінен туындаған брахиқатпарлы белдемдерінде шоғырланған. Жезқазған мыс кенді ауданында орналасқан кендердің геологиялық құрылысы, тектоникалық құрылымы, стратиграфиясы мен литологиясы ұқсас.

## Сипаты, құрамы
Кен денелері негізінен 300 – 350 м тереңдікте шоғырланған, қалыңдығы 1,5 – 30 м-ге дейін. Негізгі кен минералдары – халькозин, борнит, галенит және сфалерит. Кентастың құрамында мыс, қорғасын, мырыш, қосымша күміс, рений, кобальт, молибден, т.б. бар. Өндіріс жұмыстары кен денелерінің пішініне, өлшемдеріне және инжинерлік-геологиялық жағдайына қарай ашық немесе жер асты әдісімен жүргізіледі. Өндірілген кентас Жезқазған  мен Сәтбаев қалаларындағы кен байыту фабрикаларында өңделеді, ал алынған концентрат Жезқазған мыс зауытында қорытылады.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Жекебай

**Жекебай**, *Жекебұлақ* – Жыланды өзенінің оң саласы.

## Географиялық орны
Ақмола облысы  Сандықтау және Атбасар аудандары жерімен ағады.

## Бастауы
Бастауын Солтүстік Қазақстан облысынан алып, Жыланды өзенінің саласы – Ащылы өзекке сол жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 50 км, су жиналатын алабы 1130 км2. Көпжылдық орташа су ағымының мөлшері 23,8 мил. м3. Батыс саласы – Ащылы (37 км). Карбонатты және сортаңдау қара топырағында бетегелі-қаулы әртүрлі астық тұқымдастары өскен. Қараша айының 1-онкүндігінде суы қатып, сәуір айының 2-онкүндігінде мұзы ериді. Шоңғалды жерлерде суы түбіне дейін қатады. Қар суымен толысады. Суы мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Атбасар ауданы өзендері
Санат:Ғабит Мүсірепов ауданы өзендері
Санат:Сандықтау ауданы өзендері
Санат:Есіл су алабы
Жекедісай

**Жекедісай** – Ойыл алабында орналасқан өзен.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Ойыл ауданы Ойыл ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 40 км жерде, Қамыскөл көлінің шығысында жатыр. Ұзындығы 40 км.

## Бастауы
Бастауын Ақшатау ауылының батысындағы бұлақтардан алып, Сарыбие ауылының оңтүстік-батысында Қамыскөл көліне жетпей сіңіп кетеді.

## Гидрологиясы
Суы қарашада қатып, сәуірдің басында ери бастайды. Жайылмасында қыстаулар орналасқан. Мал шаруашылығына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ойыл ауданы өзендері
Санат:Ойыл су алабы
Жекекөл

**Елді мекендер:**

* ''Жекекөл'' – Қостанай облысы Қарасу ауданындағы таратылған ауыл.
* ''Жекекөл'' – Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы таратылған ауыл.

**Көл:**

* Жекекөл – Есіл алабындағы көл.
Жекешағыл

**Жекешағыл** – Арғанаты тауының оңтүстік-шығысы мен Арқарлы жотасының солтүстік бөлігінде орналасқан құмды алқап.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Алакөл ауданы жерінде.

## Жер бедері
Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 16 км-ге созылып жатыр, енді жері 11 км. Аумағы 86 км2. Жер асты суының 3-5 м тереңдіктегі минералдылығы әр түрлі. Маңында Белсексеуіл, Тауқұм, Қарақұм, Сарықұм құмдары бар.

## Өсімдігі
Құм төбешіктерінде жусан, еркек шөп, сексеуіл, т.б. бұталы ағаштар өседі. Қысқы жайылым ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы құмдары
Желаев қиыршықты құм кен орны

**Желаев қиыршықты құм кен орны** - Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданы жерінде орналасқан. Орал қаласының солтүстік-шығыс бағытында, Желаев ауылынан 1 км жерде. Ол қиыршықты құм кен орнына жатады.

## Жатыс сипаты
Пайдалы кенінің қалыңдығы 9-20 м. Құмы силикат кірпішін, ұяшықты құмтасты шығаруға жарамды. Қиыршықты құмының қоры 42,5 млн. м3, ал силикат кірпішін шығаруға жарамды майда құмының қоры 11,4 млн. м3.

## Дереккөздер

Санат:Батыс Қазақстан облысы кен орындары
Жапырақаяқты шаяндар отряды

**Жапырақаяқты шаяндар отряды**(Phyllopoda) – дене тұрқы 5 мм-ден 3 см-ге дейін. Бас бунақтары бірігіп кеткен. Бұлар денесін жауып тұратын жалпақ қалқанының (карапакстың) немесе қос жақтаулы бақалшағының болуымен ерекшеленеді. Көп бунақты кеудесіндегі жапырақ тәрізді қос тармақты аяқтары арқылы тыныс алады, қорегін аузына қарай жылжытады. Құрсақ бунақтары жойылуға жақын. Бұлар: қалқанды шаяндар (Notostraca), бақалшақты жапырақты шаяндар (Conchostraca) және бұтақмұртты шаянтәрізділер болып үш отряд тармағына бөлінеді. Қалқанды шаяндардың 9 түрі белгілі, олардың Қазақстанда 3 түрі анықталған. Бақалшақты жапырақты шаяндардың 150-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанда арнайы зерттеулер жүргізілмегенмен, зоопланктонды 2 түрі анықталған.‎
Желбезекше ледебуриелла

**Желбезекше ледебуриелла** () – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Тарбағатай, Шыңғыстау мен Ақтаудың ұсақталған тасты жерлерінде өседі. Биіктігі 40 см, жуан, тармақталған тамыры бар. Сабағы дара немесе бірнешеу, бұтақтанған. Тамыр жапырақтарының ұзындығы 7 см, сағақ бойындағылары жұмыртқа тәрізді, ал сабақ ұшындағылары ұзын болады. Гүлдері ақ түсті, себеті 5 – 12 сәулелі, көп гүлді шатырша гүлшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Жемісінің пішіні жұмыртқа тәрізді, қырларында төмпешікті қатпарлар болады. Желбезекше ледебуриелла – өте сирек кездесетін эндемик өсімдік, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер



Санат:Шатыршагүлділер
Желдіайрық

**Желдіайрық** – Іле алабында орналасқан өзен.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Панфилов ауданы жерімен ағады.

## Бастауы
Бастауын Үлкен Тоқсанбай жотасының шығысындағы мұздықтардан алады.  Арнасы тар, жарқабақты, тау аңғарларымен аға отырып, Қорғас өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы шамамен 25 км. Маңында Үлкен Өсек, Кіші Өсек, Қазақ өзендері орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Панфилов ауданы өзендері
Санат:Іле су алабы
Желдібел

**Желдібел** – Шу-Іле тауларының солтүстік-шығысында оқшауланған тау массиві. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Қордай ауданы Алаайғыр темір жол бекетінен солтүстік-шығысқа қарай 32,5 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1015 м. Қопа аңғарындағы Ақкөл және Қопалы өзендері аралығында.

## Өсімдігі
Тауалдының сұр топырағында жусан аралас эфемерлі өсімдіктер басым. Оңтүстігінен Шу – Отар темір жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Қордай ауданы таулары
Желдіқара

**Елді мекендер:**

* Желдіқара – Абай облысы Аягөз ауданындағы ауыл.
* Желдіқара – Жетісу облысы Кербұлақ ауданындағы ауыл.

**Таулар:**

* Желдіқара – Алматы облысы Көксу ауданы жерінде орналасқан тау.
* Желдіқара – Тарбағатай жотасының солтүстігінде орналасқан оқшау тау.
Желдіқарағай

**Желдіқарағай** – Жетісу Алатауының солтүстік беткейінде орналасқан жота.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Ақсу және Сарқан аудандарында. Ақсу және Сарқан өзендерінің суайрығы. Батыстан шығысқа қарай 60 км-ге созылып жатыр. Енді жері 15 км. Абсолюттік биіктігі 3103 м. Оңтүстігінде Жетісу (Жоңғар) Алатауы сілемдерінен Айдаусай өзені бөліп жатыр. Желдіқарағайдан Теректі өзенінің салалары бастау алады.

## Геологиялық құрылымы, жер бедері
Төменгі палеозойдың кристалдық тақтатас, кварцит, мәрмәр жыныстарынан құралған. Жатық беткейлі өзен аңғарлары тар шатқалдарға ұласады. Батысында Желдіқарағай, шығысында Шығыс Желдіқарағай асулары бар. Солтүстік беткейлерінде Аманбөктер, Ақсу қыстаулары орналасқан. Мал жайылымына қолайлы.

## Дереккөздер

Санат:Ақсу ауданы таулары
Санат:Сарқан ауданы таулары
Санат:Жетісу Алатауы
Желдімұз

**Желдімұз** – Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі мұздық.

## Географиялық орны
Алматы облысы Талғар ауданы Солтүстік Талғар шыңы аумағында (биіктігі 3720 – 3350 м) орналасқан. 

## Аумағы
Жалпы ұзындығы 2,5 км (ашық бөлігі 2,3 км). Абляциялық ауданы 1,6 км2 (ашық бөлігі 1,4 км3). Мұз көлемі 0,11 км3. Фирн алаңы терең шатқалдармен екі бөлікке бөлінген.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы мұздықтары
Санат:Іле Алатауы
Желқарағай

**Желқарағай** – Күнгей Алатау жотасындағы асу, Ыстықкөл (Қырғызстан) мен Шілік өзені алаптарының суайрығы.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 3850 м. Асудың оңтүстік беткейі қарсыз, ал солтүстік беткейінен Қорымдық мұздығы басталады. Желқарағай асуынан өтетін жол Қорымдық өзенінің (Шіліктің оң саласы) жоғарғы ағысы арқылы Ақсуға құятын Желқарағай өзенінің бастауымен жалғастырады. Асуды Ыстықкөлдің жағасынан Алматыға саяхат жасаушы туристер пайдаланады.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы асулары
Санат:Қырғызстан асулары
Санат:Күнгей Алатау
Желдіадыр

**Желдіадыр** – Ұлытау облысы Ұлытау ауданының солтүстігіндегі ұсақ шоқылы тау. 

## Геологиялық құрылымы
Девонның граниті мен тас көмірдің тақтатасынан, төменгі жағы делювий, пролювий және аллювий шөгінділерінен түзілген.

## Жер бедері
Ендік бағытта доғаша иіліп жатқан суайрық. Абсолюттік биіктігі 748 м (Сасықбастау), ұзындығы 100 – 110 км, ені 25 – 35 км. Қырқалы, күмбез тәрізді, жалды болып келеді. Терісаққан, Қыпшақ, Керей, Жақсыкөң, Сарыкеңгір, т.б. өзендердің суайрығы. Оңтүстік-батыс беткейінде Ащыкөл көлі бар.

## Топырағы, өсімдігі
Топырағы қиыршықтасты, карбонатты бозғылт қоңыр. Беткейінде бетеге, жусан, селеу, аңғарында қайың, тал, көктерек, қараған аралас бұта өседі.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы таулары
Желбіршөп

**Желбіршөп** () – алабұталар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда далалық, шөлді аймақтардағы сортаңды жерлерде өсетін 1 түрі – Біраталық желбіршөп () бар. Биіктігі 5 – 40 см, сабағы тік, жоғарғы жағы бұтақты, сыртын түк жапқан. Төменгі жапырақтары етті, жоғарғы және гүлжапырақтары қысқа, сүйір, сабаққа кезектесіп орналасады. Гүлдері қос жынысты, олар шашыраңқы, масақ тәрізді гүлшоғырына топталған. Шілде – қыркүйек айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі домалақ, ұзынша. Тұқымы ұсақ.

## Дереккөздер


Санат:Қызылқұйрық тұқымдасы
Желқуар бөгені

‎‎
**Желқуар бөгені** — Сынтасты өзені бойында, Қостанай облысы Жітіқара ауданы жеріндегі бөген. 1964 жылы салынған. 

## Гидрологиялық сипаты
Аумағы 5,6 км². Су көлемі 38,4 млн. м³. Ең терең жері 11 м. Жітіқара қаласын және маңайындағы шаруа қожалықтарын сумен қамтамасыз етуде пайдаланылады. Бөгенде шортан, табан балық, сазан, т.б. балықтар тіршілік етеді.

## Дереккөздер

 
Санат:Қостанай облысы гидрографиясы
Санат:Тобыл су алабы
Желмая (шоқы)

**Желмая** – Шахтинск қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 20 км жердегі шоқы. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Абай ауданы жерінде орналасқан.

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Ең биік жері 612 м. Ұзындығы мен ені 2 км. Девон жыныстарынан түзілген. Беткейі жалпақ, аз тілімденген.

## Өсімдігі
Топырағы қызғылт қоңыр, дала өсімдіктері өседі. Жайпақ беткейлерінің баурайы жыртылған.

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Қарағанды облысы) таулары
Санат:Шоқылар
Желтау (тау, Ақмола облысы)

**Желтау** – Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы тау. Ерейментау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 17 км жерде, Қарабұлақ өзенінің сол жағалауында орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 490 м. Өзен аңғары Желтауды оңтүстігіндегі Мыңшұқыр тауынан бөліп тұрады. Беткейлері эрозиялық-тектоникалық сай-жыралармен тілімденген аласа таудың төбесі доғал келген. Орталық бөлігі және солтүстік беткейлері тік құлама, өзен, жыралармен тілімденген. Кейбір жерлерінде түпкі жыныстар жер бетіне шығып жатыр. 

## Геологиялық құрылымы
Протерозойдың жыныстарынан түзілген жер қыртысының бетін кесек тасты, құмтасты коллювийлі және коллювийлі-деллювийлі шөгінділер жапқан. 

## Өсімдігі
Нашар дамыған күңгірт қоңыр топырағында бетеге, боз, сұлыбас, қараған, тобылғы, т.б. өсімдіктер өскен.

## Дереккөздер
 

Санат:Ерейментау ауданы таулары
Желтау (тау, Атырау облысы)

**Желтау** – Мұғалжар тауының қиыр оңтүстік-батысындағы оқшау тау сілемі. 

## Географиялық орны
Атырау облысының Жылыой ауданы жерінде, Солтүстік Үстірт маңындағы Доңызтау тауының батысында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 221 м, ұзындығы 45 км, енді жері 12 км шамасында. 

## Геологиялық құрылымы
Желтау төменгі төрттік және жоғарғы миоцен дәуірінің оолитті әктастарынан түзілген. 

## Жер бедері
Солтүстік шеткейі тіктеу келген, оңтүстігі көлбеуленіп біртіндеп жазыққа ұласады. Сай-жыралармен тілімденген оңтүстігінде Тұрсынбай тоғаны жатыр. Тоғаннан және тау етегінен Жақсы Қарасай өзені бастау алады. 

## Өсімдігі
Сортаңды сұр топырағында жусан, сарсазан, баялыш, қара сексеуіл өседі. Желтау баурайы маусымдық мал жайылымы ретінде пайдаланылады.
 
## Дереккөздер

Санат:Жылыой ауданы таулары
Желтау (тау, Қарқаралы ауданы)

**Желтау** – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының солтүстік шетінде, Егіндібұлақ ауылынан солтүстік-батысқа қарай 65 км жерде орналасқан тау. Батыстан шығысқа қарай 20 – 22 км-ге созылып жатыр, ені 6 – 7 км, ең биік жері 959 м.

## Жер бедері
Бір-бірінен оқшауланған шоқылардан тұрады, барлық жерде түпкі жыныстарының жер бетіне шығуы байқалады. Беткейлері тік құламалы, өзен аңғарларымен, сайлармен қатты тілімденген. Оңтүстік беткейлерінен Ащысу өзенінің сол саласы Қырғын өзенінің тармақтары басталады.

## Геологиялық құрылымы
Девон, ортаңғы және жоғарғы тас көмір гранитоидтарынан түзілген.

## Өсімдігі
Баяу дамыған күңгірт сары топырағында австрия жусаны,  салқын жусан, бетеге, сұлыбас, қараған, өзен жылғаларында шөп аралас бидайық шалғындар кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Желтау (тау, Жамбыл облысы)

**Желтау** – Шу-Іле тауларының солтүстік-батысындағы таулы қырат. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысының Мойынқұм ауданы жерінде орналасқан. 

## Жер бедері
Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 145-150 км-ге созылған. Ең биік жері Суықадыр тауы (599 м). Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 220 мм.

## Геологиялық құрылымы
Кембрийге дейінгі метаморфтанған жыныстардан, гнейс және эффузивтерден түзілген. 

## Өсімдігі
Сұр, сортаң топырағында таудың астық тұқымдас әр түрлі шөптері (бетеге, селеу, айрауық, сұр жусан, бұйырғын, баялыш, күйреуік, тобылғы) өседі. Желтау баурайы жайылым ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Мойынқұм ауданы таулары
Желімбас

thumb|right|190px|ЖЕЛІМБАС
**ЖЕЛІМБАС**(Vіscarіa) – қалампырлар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Солтүстік жарты шардың қоңыржай және салқын аймақтарында кездесетін 5 түрі белгілі. Қазақстанның далалық аймағындағы ормандардың шеттерінде, шөпті беткейлерінде өсетін 1 түрі – жабысқақ желімбас (V. vіscose) бар. Биіктігі 30 – 80 см, сабағы тік өседі, қарапайым немесе аздап бұтақтанған. Тамыр жапырақтары қандауыр тәрізді, сабақ бойындағылары ұзынша, отырыңқы. Тостағанша жапырақшалары қоңырау сияқты, бес тісті, күлтелері қызыл күрең түсті. Аталығы 10, аналық мойны бесеу. Гүлдері шашақты-сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Гүлшоғырының білігі жабысқақ болады, өсімдіктің аты осыған байланысты қойылған. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – қорапша.

## Дереккөздер



Санат:Қалампырлар
Желімот

thumb|right|190px|ЖЕЛІМОТ
**ЖЕЛІМОТ**, туспейната (Тhuspeіnantha) – еріндігүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда шөлді аймақтың батпақты жерлерінде, құмда, құмдақтарда өсетін 1 түрі – иран желімоты (Тһ. persіca) бар. Биіктігі 7 – 15 см, сабағы тік кейде иілмелі, сыртын жабысқақ бездер жапқан. Жапырақтары бір тамыр жүйелі, аздап тілімденген. Тостағанша жапырақшалары түкті, күлтелері ақ немесе қызғылт түсті, түтік тәрізді. Гүлдері жоғарғы жапырақтарының қолтығында екеуден орналасады. Наурыз – мамыр айларында гүлдеп, сәуір – маусымда жемістенеді. Жемісі – ірі, созылыңқы жаңғақша.

## Дереккөздер



Санат:Еріндігүлділер
Жем (өзен)

**Жем** (Ембі) – Каспий алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ақтөбе және Атырау облыстары жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 712 км, су жиналатын алабы 40 мың км²-ге жуық. Каспий теңізі бассейніне жататын ірі өзендердің бірі. А.Левшиннің жазбалары бойынша, бұл өзеннің орта ғасырларда Гем деп аталғаны белгілі.

## Этимологиясы
Жем топонимінің негізінде шығыс түркі тілдеріндегі кем/гем "өзен" гидронимдік термині жатқанын барлық зерттеушілер мойындайды (А.Левшин, В.Радлов, А.Әбдірахманов, Т.Жанұзақ т.б.). Бүкіл алтай, орал, үндіевропа тілдеріне тараған кан/кен/ген географиялық терминінің қазақ тілінде жем аталуы заңды құбылыс және өте көне дәуірде, өзенді - өзен, тауды - тау деп атайтын дәуірде пайда болғанын білдіреді. Профессор Т.Жанұзақтың айтуынша, Жем тарихи атауының Эмба > Ембі аталып жүруі дұрыс емес. Топонимжасамның негізгі міндеттерінің бірі – тарихи атауларды сақтап қалу, заңды орнына қайтару екені белгілі.

## Бастауы
Мұғалжар тауының 365 м-лік оңтүстік-батыс беткейінен басталатын Жанай және Жалаңаш өзендерінің қосылған жерінен бастау алады. Каспий ойпатының шығысын бойлай ағады. Каспий теңізіне жетпей тартылып қалады.

## Гидрологиясы, сипаты
нобай|солға|200px|Жем өзеніндегі көпір. (Жем, Ақтөбе облысы)
Аңғары жоғарғы және орта ағысында жақсы байқалады. Төменгі ағысында тармақтар арқылы жалғасқан шағын шөл және сор тізбектерге айналған. Жағалауы құм және саз жыныстарынан түзілген. Арнасы ирелең келеді, көбіне қарасуларға бөлініп қалады.

Басты салалары: Темір, Атжақсы. Негізінен қар суымен толығады. Жылдық орташа ағысы (Дүйсеке ағысы тұсында) 488 млн. м3, орташа жылдық су ағымы Жанбике ағысы тұсында 11,3 м3/с. Қарашада суы қатып, сәуірде ериді. Өзенде алабұға, сазан, қамыс-қорысты жерде ондатр кездеседі. Жағасында Құлсары, Ақкиізтоғай елді мекендері орналасқан. Минералдылығы көктемде 400 мг/л, ең төменгі деңгейі кезінде 1500 мг/л. Жем ауыз су ретінде шабындық суғаруға, жайылым суландыруға пайдаланылады.

Бастауынан сағаға дейінгі жалпы құламасы 390 м. Су ағынының 96%-ы, өзен сағасында 100%-ға дейінгі мөлшері су тасуы кезінде қалыптасады.

## Дереккөздер

Санат:Жылыой ауданы өзендері
Санат:Мұғалжар ауданы өзендері
Санат:Каспий су алабы өзендері
Жембарақ

**Жембарақ** – Есіл алабында орналасқан өзен.

## Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданы ауданы жерімен ағады. Аққанбұрлық өзенінің оң саласы. Ұзындығы 30 км шамасында.

## Бастауы
Бастауын Төтеқұз тауының солтүстігіндегі Сарыбұлақ ауылының батысындағы ұсақ шоқылардан алып, Сивковка ауылының батысында Шарық өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Жағалауы жыралы келеді. Суы қарашада қатып, сәуірде ериді. Төтеқұз тауынан бастау алатын бір ғана саласы бар. Жазда тармақталып, қарасуларға бөлініп қалады.

## Дереккөздер

Санат:Ғабит Мүсірепов ауданы өзендері
Санат:Есіл су алабы
Жем үстірті

**Жем үстірті**– Атырау облысының шығысындағы көтеріңкі морфоқұрылым. Жаңа тектоникалық қозғалыстың инверциялық көтерілімінен пайда болған. 

Солтүстіктен оңтүстікке қарай 200 км-ге созылған Жем үстірті 190 – 200 м абсолюттік биіктіктен батысқа қарай 50 – 60 км бойы төмендей келе Каспий маңы ойпатына ұласады. Үстірттің жер бедері Жем, Сағыз, Ойыл, т.б. көптеген ұсақ өзендермен, сайлармен тілімденген. Өзен аралықтарында эрозиялық тауларға жататын биікт. 150 – 200 м, аумағы шағын суайрық массивтер кездеседі. Жем үстірті негізінен бор және палеогеннің құмтастарынан, саздардан және мергельден түзілген.

## Дереккөздер


Санат:Атырау облысы географиясы
Санат:Үстірттер
Жеміл

thumb|right|190px|ЖЕМІЛ
**Жеміл**, валерианелла () – ұшқаттар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Оңтүстік Еуропадан Иран, Ауғанстан және Орталық Азияға дейінгі аймақта таралған 60-қа жуық түрі белгілі. Қазақстанда шөлді, таулы аймақтардың тасты, тастақты жерлерінде, орман, бұта арасында, аласа тау беткейлерінде өсетін 8 түрі бар. Бұлардың биіктігі 15 – 50 см, сабақтары тік өседі, жоғары қарай бұтақтанған, сыртын түк басқан. Жапырақтары созылыңқы-ұзынша, бүтін жиекті. Күлтесі оймақша тәрізді, имек болады. Гүлдері шатырша гүлшоғырына топталған. Сәуір – маусым айларында гүлдеп, мамыр – шілдеде жемістенеді. Жемісі 3 ұялы.

## Дереккөздер


Санат:Ұшқаттар
Санат:Шүйіншөптер
Жемір су

**Жемір су**– металдарды, бетонды және басқа материалдарды химиялық бұзуға қабілеті жоғары су. Әсіресе құрамында аммоний тұздары, күкірт және басқа қышқылдары бар судың жемірлігі жоғары болады. Тазаланбаған судың және химиялық тыңайтқыштар себілген алқаптардан  шайылып ластанған судың, сонымен қатар ауаны ластайтын азот пен күкірттің қосылыстарымен қаныққан атмосфералық ылғалдың (қышқыл жаңбырлар) жемірлік қабілеттері жоғары болады. Гидротехникалық ғимараттарға көп зиян келтіреді. Оларды жемір судан қорғау үшін әр түрлі шаралар қолданады.
## Дереккөздер


Санат:Су
Санат:Химиялық процестер
Жеміс бағы

thumb|right|190px|ЖЕМІС БАҒЫ
**Жеміс бағы**– көп жылдық жеміс-жидек және әсемдік өсімдіктер егілген алқап немесе үй іргесіндегі жер. Жеміс бағы жергілікті тұрғындарды жеміс-жидекпен қамтамасыз ету үшін өсіріледі. Жеміс-жидек құрамында адам организміне өте қажетті шипалық қасиеті бар қанттар (фруктоза, глюкоза, сахароза), органикалық қышқылдар (алма, лимон, шарап қышқылдары), әр түрлі витаминдер (С, А, В, В1, Р және РР) бар. Жеміс ағаштары – көп жылдық өсімдік, ол 20 – 100 ж. жеміс береді. Жақсы өсіп, жеміс беруі үшін бақ және жидек дақылдарын отырғызуда жер таңдау, ол жерді баптау және оны дұрыс отырғыза білудің мәні зор. жеміс бағы ағашын қолайсыз жерге отырғызса ағаштар зақымданады. Жеміс ағашының өсуіне, жеміс салуына ең қолайлы жер тегіс және еңістігі 12 – 12°-тан аспауы қажет. Қазан шұңқырлы не терең оры бар жер қолайсыз, мұндай жердегі ағаш үсікке тез шалдығады. Шымды, ашық қызыл қоңыр топырақты, қара топырақты жер баққа өте қолайлы, егер органикалық тыңайтқыш шашып, көп жылдық бұршақ тұқымдас шөп ексе, сұр топырақты жерде де жеміс ағашы өседі. Қандай топырақ болмасын бақ отырғызатын жердің ыза суы 1,5 – 2 м-ден терең болмауы тиіс.

## Дереккөздер



Санат:Бағбаншылық
Жер асты сулары деңгейінің құбылуы

**ЖЕР АСТЫ СУЛАРЫ ДЕҢГЕЙІНІҢ ҚҰБЫЛУЫ**, жер асты суларының оның бетіне (батпақтарда) жақын орналасуы. Жер асты суларының деңгейі (айнасы), әдетте батпақ бетінің формасын түгелдей қайталап отырады. Бұл процесс шымтезек қабатының су ұстап тұру қабілеттілігінің күштілігінен болады. Беткейлік батпақтардың жер асты суларының деңгейінің жылдық режимінде екі максимум және екі минимум байқалады. Бірінші максимум көктемгі қар еруіне тікелей сәйкес келеді. Жазда буланудың шұғыл өсуіне байланысты деңгейдің төмендеуі байқалады. Күзде буланудың азаюына және жауын-шашынның көбеюіне байланысты деңгей көтеріледі, ал қыста атмосферадан ылғал түсудің доғарылуына және тіршілік қабатынан сорғудың нашарлауына байланысты тағы да жер асты суларының деңгейі төмен түседі. Жер асты суларының орташа деңгейі 5 – 40 см шамасында құбылады. Жер асты суларының орналасу тереңдігінің азаюы (кемуі) ағаш тектес өсімдіктердің жиілігі мен биіктігінің кемуінің және бұта тектес өсімдіктердің шөп тектес өсімдіктермен алмасуының арқасында әрі фитомасса түсімінің нашарлауына байланысты батпақ массивтерінің түрлі микроландшафтарындағы жер асты сулары деңгейінің құбылуы ауытқуының мөлшері орта есеппен 0,2 – 1,0 м. Батпақтағы жер асты суларының режимінің ерекшелік сипатына, батпақ массивінің әр түрлі нүктелеріндегі су деңгейінің құбылуының синхронды қайталанып отыруы жатады. Дегенмен, құбылудың ауытқуы түрлі микроландшафта түрліше болады. Құбылудың мұндай сипатта болуы әр түрлі микроландшафтардан булану дәрежесінің және жоғарғы тірі қабаттағы құрғақ нәрсенің тығыздалуының түрліше болып келуіне байланысты болады.

## Дереккөздер


Санат:Жер құрылысы
Санат:Су
Жер асты суларының режимі

thumb|right|190px|ЖЕР АСТЫ СУЛАРЫНЫҢ РЕЖИМІ
**ЖЕР АСТЫ СУЛАРЫНЫҢ РЕЖИМІ**– гидрологиялық құбылыстардың және өсімдік, топырақ жамылғысының әсерінен жер асты суларының белгілі бір мерзімде сандық және сапалық өзгерістерге ұшырауы немесе жер асты суларының қалыптасуын қамтып көрсететін тарихи-табиғи процесс. Ол жер асты сулары ресурсының, қасиетінің және құрамының, соның ішінде деңгейінің немесе арын күшінің, өтімінің, ағу жылдамдығының, температурасының, химиялық газдық және бактериялық құрамының уақыт бойынша өзгеруін сипаттайды. Жер асты суларының режимі климаттық, гидрогеологиялық, гидрологиялық, жасанды және аралас типтерге бөлінеді.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/230-geografia/1614-jer-asti-sylarinin-kaliptasyi.html ЖЕР АСТЫ СУЛАРЫНЫҢ РЕЖИМІ

Санат:Гидрология
Жер асты суларының химиялық түрлері

**ЖЕР АСТЫ СУЛАРЫНЫҢ ХИМИЯЛЫҚ ТҮРЛЕРІ**– жер асты суларын құрайтын аниондар мен катиондар мөлшерінің арақатысы. Судың химиялық түрлерін атағанда, ондағы ең көп мөлшерде болатын иондар бірінші айтылады. Сонымен қатар аниондардың атаулары катиондардың атауларының алдында беріледі. Мысалы, гидрокарбонатты-кальцийлі немесе гидрокарбонатты-сульфатты кальцийлі-магнийлі су және т.б. Кейбір жұмыстарда судың химиялық түрінің атауы иондардың аз мөлшерден көп мөлшерге қарай өзгеруі бойынша келтіріледі. Яғни, су құрамындағы ең көп мөлшердегі аниондар мен катиондар атаудың соңына қойылады.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
ЖЕР АСТЫ СУЛАРЫНЫҢ ХИМИЯЛЫҚ ТҮРЛЕРІ

Санат:Гидрогеология
Жер беті

**ЖЕР БЕТІ**(ҮСТІ) АҒЫНДЫСЫ, ауырлық күшінің әсерінен атмосф. судың жер бетімен жылжу процесі; жердегі су айналымының (ылғал айналымы) құрамды бөлігі. Ж. б. а-ның көлемі жауын-шашын мөлшеріне және ормандылыққа байланысты: ормансыз ауданда Ж. б. а. жауын-шашынның жылдың қосындысының 65%-ын құрайды және топырақтың су эрозиясына себепші болады; ормандылыққа Ж. б. а. 5%-ын ғана құрайды.‎
Жер асты тұщы суының линзалары

**Жер асты тұщы суының линзалары**, жер асты суының, өзінің созылымы бойынша тез жұқарып, жеке линзалар түрінде жатуы. Құрғақ аймақтарда тұщы жер асты суларының линзалары, көбінесе олардан төмен орналасқан тұзды сулардың үстінде жатады. Мұндай тұзды сулардың тығыздығы тұщы суларға қарағанда, жоғары болуына байланысты олар бір-бірімен араласпайды. Тұщы сулы линзалары Қазақстанның құмды аудандарында, теңіз шығанақтарында кездеседі.[

## Дереккөздер
 

## Сыртқы сілтемелер
ЖЕР АСТЫ ТҰЩЫ СУЫНЫҢ ЛИНЗАЛАРЫ

Санат:Су
Жергілікті географиялық терминдер

**ЖЕРГІЛІКТІ ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ТЕРМИНДЕР**– шектелген кеңістікте таралған әр түрлі географиялық нысандардың (тау, көл, өзен, орман, елді мекен, т.б.) атаулары. Әр терминнің таралу шегі алғашқы кезде өзі шыққан тіл немесе диалект қолданылған аумақтарға сәйкес келеді. Ал кейінірек олардың қолданылу аясы біртіндеп өзгереді; кейбір терминдер қолданудан шығып қалады, ал кейбіреулерінің қолданылу аясы кеңейіп, ғылыми қолданысқа еніп, әмбебап сипатқа ие болады (мысалы, финдік, тундра).

## Дереккөздер



Санат:Географиялық терминдер
Жердегі ылғал айналымы

**ЖЕРДЕГІ ЫЛҒАЛ АЙНАЛЫМЫ**(су айналымы) – Күн радиациясы мен ауырлық күшінің әсерінен пайда болатын атмосферадағы, гидросферадағы және Жер қабығындағы су алмасуының үздіксіз тұйық процесі. Құрлықтың, өзендердің, көлдердің, теңіздер мен мұхиттардың беттерінен судың булануын, ауа ағысымен су буының тасымалын, будың қоюлануын, жауын-шашынның жаууын, жер қыртысы мен суқоймалар бойынша алмасуын қамтиды. Жердегі ылғал айналымының сандық көрінісі Жердің су балансы болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Гидрология
Жер кадастры

**Жер кадастры** — мемлекет аумағындағы жер ресурстарының табиғи және шаруашылық жағдайы мен оларды бағалау туралы мәліметтер жүйесі. 

Жер телімдерінің орналасқан жері, нысаны, пайдаланылуы, ауданы мен шекарасы, сапалық сипаттамасы, жер пайдалану есебі мен жер телімдерін бағалау Жер кадастрының мәліметтері жүйесіне кіреді. Мемлекеттік Жер кадастрының деректері жерді пайдалану мен қорғауды жоспарлаған, жерге орналастырған, шаруашылық қызметін бағалаған, жерді пайдалану мен қорғауға байланысты басқа да шараларды жүзеге асырған кезде сүйенетін негіз болып табылады. Ол деректер жер үшін төлем мөлшерін анықтау кезінде, құқықтық және басқа кадастрды жүргізген кезде пайдаланылуы мүмкін. Жер кадастрын жүргізу мемлекеттік тапсырыспен бюджет есебінен жүзеге асырылады. Жер кадастрының мәліметтеріне әркімнің қолы жете алады, ол мүдделі тұлғаларға ақылы түрде беріледі. Мемлекеттік органдарға Жер кадастры мәліметтерін беру тегін жүзеге асырылады. Мемлекеттік Жер кадастрын жүргізу тәртібін Қазақстан Республикасының Үкіметі белгілейді.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
Жер кадастры

Санат:Жер құқығы
Жерлігаз

**Жерлігаз** — Тобыл алабында орналасқан тұйық көл.

## Географиялық орны
Қостанай облысы Қарабалық ауданы Назаровка ауылынан оңтүстікке қарай 5 км жерде. Теңіз деңгейінен 213 м биіктікте орналасқан.

## Гидрографикасы
Аумағы 4,5 км2, ұзындығы 3,2 км, ені 1,8 км. Жағалау бойының ұзындығы 8,4 км.

## Жағалау сипаты
Батысында Жұрын, оңтүстік-шығысында Қарашасор, т.б. ұсақ көлдер кездеседі. Айдынын қамысты-қоғалы өсімдіктер жауып жатыр. Суы тұщы. Қарашаның аяғында суы қатып, сәуірдің ортасында ери бастайды. Мал суаруға пайдаланылады.

Санат:Қарабалық ауданы көлдері
Санат:Тобыл су алабы
Жер пайдаланудың карталары

**ЖЕР ПАЙДАЛАНУДЫҢ КАРТАЛАРЫ** – пайдаланылатын жерлердің орналасуы мен пайдаланылуын бейнелейтінкарталар. Оларды пайдаланылатын жердің карталары, ауыл шаруашылығына пайдаланылатын жерлердің карталары, жер пайдалану динамикасының карталары деп бөледі. Пайдаланылатын  жердің картасында егістік жерлер, тыңайған жерлер, шабындық, жайылым, ормандар, мекендік аумақтар және басқалар; ауыл шаруашылығына пайдаланылатын жердің карталарында ауыл шаруашылығында пайдаланылатын жыртуға жарамды жерлердің (ауыл шаруашылығы дақылдарының құрамы бойынша) және табиғи азықтық жерлердің (пайдаланудың маусымы және бағылатын малдың түрі бойынша) қалыптасқан нысандар көрсетіледі.

## Дереккөздер


Санат:Карталар
Жерсабын

**Жерсабын** (Аққаңбақтүсті аллохруза Allochrusa gypsophіloіdes) – қалампырлар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Қаратау, Талас Алатау және Қазығұрттың құрғақ тау беткейлерінде кездеседі. Биіктігі 90 см-дей, жуан тамырлы өсімдік. Сабақтары көп, тықыр, түзу өседі. Жапырақтары ұзын, біз тәрізді. Тостағанша жапырақшалары жіңішке қоңырау сияқты, күлтесі ақ немесе қызғылт түсті. Гүлдері жалпақ сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, тамызда жемістенеді. Жерсабынның құрамында бағалы сапонин көп. Оның жылдан-жылға таралу аймағы азаюда, өте сирек кездесетін түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер

 
## Сыртқы сілтемелер
http://www.wisegeek.com/what-are-fruit-flies-and-where-do-they-come-from.htm Жеміс шыбыны

Санат:Қалампырлар
Жерсіндіру

**Жерсіндіру** – 
# жануарларды олар мекендемеген экожүйелерге қоныс аударуы. Сирек кездесетін немесе құрып кетуге жақындаған түрлерді қорғап сақтап қалу үшін және адамдардың қажетін өтейтін түрлердің барынша кең таралуына жағдай жасау үшін қолданылады;
# ағзаның өз аралынан тыс жерлердің орта жағдайларына бейімделуі;
#организмдердің жаңа орта жағдайына бейімделуі. Өсімдіктерді жерсіндіруде климаттық факторлардың (ауа температурасы, ылғалдылығы, жауын-шашын және жарық мөлшері, т.б.), топырақтың түрі мен оның құрамындағы микрофлораның, сондай-ақ өсімдіктердің өздеріне тән ерекшеліктерінің маңызы зор. Өсімдіктерді жерсіндіруде жеке түрлердің географиялық және жіктелімдік гибридизациясы пайдаланылады. Жабайы өсімдіктермен будандастыру, қайталанған ұрпақтарды өсіру, телітуші ағашқа егу, суғару, тыңайтқыштар енгізу, өсіретін және дамытатын реттегіштер арқылы әсер ету жұмыстары орындалады. Ауыл шаруашылығында жерсіндіру мәдени өсімдіктердің жаңа аудандарға таратылуын тікелей байланысты. Мысалы, астық тұқымдас өсімдіктер көптеген аймақтарда мыңдаған жылдар бойы өсіріліп келеді. Жүзім, өрік, шие, т.б. жеміс ағаштары, шай бұтасы, шырын жемісті өсімдіктер (апельсин, мандарин, грейпфрукт, т.б.) эвкалипт, бамбук, т.б. бірте-бірте солтүстік аудандарға ауысты. Жерсіндіруге байланысты негізгі жұмыстарды ботаникалық бақтар мен жерсіндіретін көшеттіктер (питомниктер) жүргізеді.

Жануарларды жерсіндіруде ауа райының ерекшеліктерінен басқа азыққа бәсекелестіктің, маусым кезінде жерге таласудың, жыртқыштар мен ауру қоздырғыштардың маңызы зор. Әдетте, жаңа жерге қоныстанған түрлер сырттан қысым, бәсекелестік көрмесе тез бейімделіп кетеді. Сырттан әкелінген малды жергілікті малмен будандастыру арқылы өнімділігі жоғары түрлер алынады. Мысалы, қазақтың ақбас сиыры, алатау сиыры, қазақтың қылшық жүнді қойы, т.б.

## Дереккөздер


Санат:Экожүйелер
Жертану

160px|thumb|right**Жертану**, жалпы жертану –
## географиялық қабықтың дамуы
100px|thumb|right
*1) географиялық қабықтың дамуының жалпы заңдылықтарын зерттейтін физикалық география ғылымының бір саласы. Жертану Жердің географиялық қабық сфераларының бір-бірімен әрекеттесуін, олардағы зат, энергия, ақпарат айналымын, энергияның құрамдас бөліктері арасындағы байланысын қарастырады. Жертану қоршаған ортаға адам қызметінің әсері және оны қорғау жөніндегі теориялық білімге негіз болып табылады. Жертану атауын ғылымға 19 ғfcshдың 1-жартысында неміс ғалымы К.Риттер енгізген. Қазіргі жертану ғылымын дамытуға кеңес ғалымдары А.А. Григорьев, С.В. Калесник, К.К. Марков, т.б. көп еңбек сіңірді. География әдебиеттерде жалпы жертану, жалпы физикалық география деген атпен де белгілі; 
## Жерді [[планета]] ретінде қарастыру
200px|thumb|right
*2) Жерді планета ретінде қарастыратын ғылымдардың жиынтық атауы. Ғарыштық жертану деп те аталады. Ғарыштық жертану географиялық қабықтың ландшафттарын ғарыштан суретке түсіру және бақылау жолдарымен танып білуді мақсат етеді. Бұл зерттеулер жердің тұңғыш жасанды серіктері ұшырылған кезден бастап (20 ғ-дың 60-жылдарынан) дами бастады. Жер серіктерінен және ғарыш аппараттарынан 250 — 300 км-ден 100 мың км-ге дейінгі биіктік аралығындағы көптеген табиғи құбылыстардың даму жағдайын зерттеуге мүмкіндік туды. Ғарыштан түсірілген суреттер Жер бетінің орасан аумағын қамтиды және табиғаттың құрамдас бөліктерінің арасындағы байланыстарды айқын көрсетеді. Ғарыштық түсірулердің нәтижесінде жалпы географиялық және тақырыптық карталар жасалды.

## Дереккөздер

## Тағы Қараңыз
*Жер
*География

## Сілтемелер
Жалпы жертану 

Санат:География
Жершошақ

**Жершошақ** немесе **Циноморий** () – жершошақтар тұқымдасына жататын бір жылдық паразитті, шөптесін өсімдіктер туысы.

Негізінен Жершошақ туысында 1 биологиялық түр бар: ***Cynomorium coccineum***. Оның 2 түршесі болады:
* ***Cynomorium coccineum'' var. ''coccineum*** немесе «мальта саңырауқұлағы» - Канар аралдары мен Жерорта теңізі маңында өсетін түрі.
* ***Cynomorium coccineum'' var. ''songaricum*** – Жоңғар жершошағы. Орта Азия, Моңғолия,Қытайда өсетін түрі. Қазақстанда далалық, шөлді аймақтардың сортаңды жерлерінде кездеседі.


File:Cynomorium coccineum (habitat).jpg
File:Cynomorium coccineum (flowers).jpg
File:Plante desert Wadi Rum.jpg

Биіктігі 9 – 80 см, тамыр жабысқақтарымен сораңның тамырына жабысып өседі. Сабағы етті, жуан, сыртынан қарағанда саңырауқұлақтың жемістік денесіне ұқсайды. Жетілмеген қабыршақты жапырақтары сабаққа кезектесіп орналасады. Бір-бірден аталығы мен аналығы болады. Гүлдері қос жынысты, саны көп, ұсақ, олар шоқпар немесе цилиндр тәрізді масақ гүлшоғырына топталған. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, шілде – қыркүйекте жемістенеді. Жемісі – бір тұқымды жаңғақша. Жершошақтың 2-түрі – «мальта саңырауқұлағын» Жерорта теңізі жағалауы мен Батыс Еуропада орта ғасырда сыртқы түріне (түсі қатып қалған қанға ұқсаған) қарап, қан тоқтату үшін көп пайдаланған.

## Дереккөздер


Санат:Жершошақтар
Жершошақтар тұқымдасы

**Жершошақтар тұқымдасы**(Cynomorіaceae) – қос жарнақты, бір жылдық, хлорофилсіз, паразитті өсімдіктер. Бұлар жер бетіне шыққанда қара қошқыл немесе қара қоңыр түсті денесі бар, гүлді өсімдікке емес, саңырауқұлақтың жемісті денесіне ұқсайды. Жапырақтары редукцияға ұшыраған. Өсімдіктің гүлдейтін өркенінің ұшында цилиндр тәрізді масақты гүлшоғыры (қалпағы) орналасады. Жершошақтар тұқымдасы – жыңғыл, ақ тікен, сораңның тамырларына жабысып өсіп, паразиттік тіршілік етеді. Жершошақтар тұқымдасының 1 туысы, 2 түрі бар; қ. Жершошақ.

## Дереккөздер



Санат:Жершошақтар
Жетібай өзені

**Жетібай ** – Үржар алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Абай облысы Үржар ауданы жерімен ағады. Ұзындығы шамамен 65 км.

## Бастауы
Бастауын Тарбағатай жотасының орта тұсындағы Үшбұлақ асуының беткейінен алып, Үржар өзенінің саласы – Қарағайлы өзеніне оң жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Аңғары жоғарғы бөлігінде тау шатқалымен ағады, қалған бөлігі сайлы-жыралы келген жазық өңірмен өтеді. Суы жыл бойы болады. Төменгі бөлігінде бірнеше тоғандар, каналдар салынған. Алабы шабындық және мал жайылымына пайдаланылады.
 
## Дереккөздер

Санат:Үржар ауданы өзендері
Санат:Алакөл су алабы
Жетенсор

**Жетенсор**, *Төлен* – Қалдығайты өзенінің сағасында орналасқан көл. 

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданы Үшана ауылынан батысқа қарай 27 км жерде. 

## Гидрографикасы
Аумағы 3,6 км2, ұзындығы 2,7 км, енді жері 1,4 км, жағалауының ұзындығы 7,8 км. Негізінен Қалдығайты өзенінің суымен толысады. Суы кермек татиды. Қарашада суы қатып, сәуірдің 2-жартысында ериді. Жағалауы шабындық және мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Қаратөбе ауданы көлдері
Жетікөл

**Елді мекендер:**

* Жетікөл – Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданындағы ауыл.
* Жетікөл – Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы ауыл.

**Көл:**

* Жетікөл – Есіл алабындағы тұзды көл.
Жетікөл суғару жүйесі

**Жетікөл суғару жүйесі** – Бұлдырты өзеніндегі суғару жүйесі. Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданы жерінде 1969 жылы салынған. Аудан аумағындағы Жетікөл, Қособа ауылдық округтерінің 6,6 мың га жерін кәріздеп суландырады.

## Дереккөздер


Санат:Батыс Қазақстан облысы географиясы
Санат:Қазақстан суару жүйелері
Жетіқайнар

**Жетіқайнар**– Желдісай мекеніндегі емдік қасиеті бар қайнар көзі. Алматы облысы, Ақсу ауданы, Қапал (Жамбыл облысы)нан оңтүстікке қарай 7 км жерде орналасқан. 

Бұл қасиетті жерде қазір де гранитті ванна сақталған. Халық арасында бұл жерді «Жеті аурудың жеті қайнар көзі» деп атайды. Бұлақ суының ішкі органдарға, көз ауруы, эпилепсия, т.б. ауруларға тиетін шипасы зор.

## Дереккөздер


Санат:Ақсу ауданы географиясы
Санат:Қазақстан бұлақтары
Жетіқара (тау)

**Жетіқара** – Ерейментау тауларының солтүстігінде, Теңіз көлінің солтүстік-батысында орналасқан тау. 

## Географиялық орны
Ақмола облысы Ерейментау ауданында. Абсолюттік биіктігі 439 м. Ұзындығы 3 км, енді жері 1,5 км. 

## Жер бедері
Оңтүстігінде Ащыкөл, Шеркөл, т.б. ұсақ көлдер орналасқан. Айналасы тасты үйінділермен қоршалған.

## Географиялық орны
Төменгі каледонның гранитоидтарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Бозғылт топырағында бетеге, сұр жусан, сонымен қатар бұталы өсімдіктер өседі. Етегі мал жайылымына пайдаланылады. 

## Дереккөздер

Санат:Ерейментау ауданы таулары
Жетіқара-Қайрақты вольфрам кен орны

**Жетіқара-Қайрақты вольфрам кен орны** - Қарағанды облысындағы Ақадыр темір жол станциясынан солтүстік-шығысқа қарай 50 км жерде орналасқан. Кен орнын 1945 жылы геолог Г.И. Бедров ашқан.

## Геологиялық құрылымы, сипаты
Кен алаңы плутонның интрузия үсті белдемінде (5×17 км) орналасқан екі конус пішіндес штокверктермен ұштасқан. Вольфрам кені солтүстік-батыс бағытқа қарай созылған жарықтарда 750 – 800 м тереңдікке дейін шеелит-пирит-кварц минералдары қауымдастығында шоғырланған. Кентас құрамында 100-ден аса минералдар бар екені анықталған, олардың басым бөлігі шеелит минералы (СаWO4), құрамында Мо, Ві, Ag бар. Жетіқара-Қайрақты вольфрам кені қоры жағынан бірегей кен орындары тобына жатады. Кен орны толық барланып, өндіріске дайындалған. Кен орны вольфрам кенінің көлемі жөнінен ТМД елдерінде барланған бүкіл вольфрам кенінің 95%-ға жуығын және қазіргі уақытта дүние жүзіне белгілі вольфрам кен орнының 30%-ға жуығын құрайды. Осы кен орнының негізінде Қайрақты кен-металлургия комбинаты жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Санат:Шет ауданы географиясы
Жетіқоңыр

**Жетіқоңыр** – Бетпақдаланың батысындағы құмды алқап. 

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерінде, Сарысу өзенінің сол жағалауында орналасқан. 

## Жер бедері
Теңіз деңгейінен 280 – 300 м биіктікте жатыр. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 65 км-ге созылған, енді жері 20 км, аумағы 825 км2. Жетіқоңырдың жер бедері қырқалы-төбешікті, кейбір жерлерінде шағылдар (биіктігі 10 м-ге дейін) кездеседі. Ежелгі Сарысу өзенінің орта төрттік шөгінділерінен түзілген. Тұщы грунт суы жер бетіне таяу жатыр. 

## Өсімдігі
Сортаңды құмды топырағында еркек шөп, теріскен, жусан, жүзгін басым әр түрлі шөптесіндер өскен. Жетіқоңыр өңірі жыл бойына жайылым ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Бетпақдала
Санат:Ұлытау облысы құмдары
Жетіжал (құм)

**Жетіжал** – Қаратал алабындағы құмды алқап. Жеті үлкен жал тәріздес құм шағылдарға байланысты ертеден "Жетіжал" деп аталған. 

## Географиялық орны
Жетісу облысы Көксу ауданында, Мойынқұм құмды алқабының шығысында орналасқан. 

## Өсімдігі
Мұнда қырықбуын, селеу, жусан, бетеге, сарыбас, жоңышқа, қылша, теріскен өседі. Құм қойнауы қыстық мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы құмдары