open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бекет ата мешіттері

нобай|250px|
**Бекет ата** — Маңғыстау, Үстірт, Жем бойындағы Бекет Ата есімімен байланысты жер асты ғимараттарының ортақ атауы.

## Тарихы
Олар туралы халық жадында сан алуан аңыздар сақталған. Бекет Мырзағұлұлы (1750–1813) — әулие, халық батыры, абыз көреген, ағартушы, сәулетші. Туып, өскен жері Жем өзені бойындағы Ақмешіт Құлжан, Маңғыстау өңірі. Бекет Атаның білімдарлық, батырлық, әділдік, еңбексүйгіштік, абыз көріпкелдік қасиеттері өз дәуірінде ерекше танылған. Халық оны айрықша қадірлеп, әулие тұтқан. Адайлар өзінің ұранына айналдырған. Халық Бекет Атаның өмірін, қысылғанға жар болған ерекше қасиетін, әулиелігін ықыласпен әңгімелеп, ұрпақтан ұрпаққа ұластырған.

## Тізімі және сипаттамасы
Бекет Ата бес мешіті бар. Оның бірі маңғыстаудан қашық емес, Оғыландыда, екіншісі Бейнеуде, үшіншісі Жем бойында, төртіншісі Арал жағасындағы Баялыда», бесіншісі Маңғыстау ауданы Тобықтыда дейді. Бекет Ата бұл мешіт-медреселерде құдайға құлшылық еткен, бала оқытқан. Бекет Ата ескерткішінің бірі - Жем өзені бойындағы Ақмешітте, Құлсары қаласына жақын жерде. Әктасты жартасқа қоржын там етіп ойып жасалған шағын ғимарат. Оның басына кейін қос кесене тұрғызылған. Екіншісі - Ескі Бейнеуде, ұлутасты шатқалға қашалған. Бөлмелері құлап, үгітіліп, байырғы қалпын жоғалта бастаған. Баялыдағы ескерткіш-ғимараттың жай-күйі мәлім емес. Бекет Атаның Оғыландыдағы жер асты ғимараты жақсы сақталған. Оңтүстік Үстірттің Маңғыстау ойысына тірелген бір тұмсығының үзіліп қалған шоқысына қашалған. Үш-төрт қанат киіз үй көлеміндей үш бөлме. Бекет ата мүрдесі осы бөлмелердің бірінің іргесіне қашап орналастырылған. Немересі Мұрынньң мүрдесі де осы бөлмеге қойылған. Кіреберіс бөлмеден жоғары шығатын есік арқылы жоғары бөлмеге баруға болады. Онда Бекет Атаның қызы жерленген. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мешіттері
Санат:Маңғыстау облысы сәулеті
Фокус (физика)

right|200px
**Оптикалық жүйенің тоғысы** - жүйеге оның оптикалық осіне параллель түсетін жарық сәулелерінің оптикалық жүйені өткеннен кейін түйісетін нүкте.

**Фокус** (лат. fokus — ошақ) — 1) математикада қисық сызықтың (эллипстің, гиперболаның немесе параболаның) кез келген М нүктесіне дейінгі қашықтығының сол нүктеден белгілі бір түзуге (директрисаға) дейінгі қашықтығына қатынасы тұрақты шама (эксцентриситет) болатын нүкте; 2) оптикада — оптик. жүйенің бас оптиka осіне параллель болып түскен сәулелердің одан өткеннен кейінгі тоғысатын (жиналатын) нүктесі. Әрбір оптикa жүйенің алдыңғы (нәрсе орналасқан кеңістікте) Фокусы және артқы (кескін орналасқан кеңістікте) Фокусы деп аталатын екі Фокусы болады.

## Дереккөздер

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Геометриялық оптика
Санат:Физикалық оптика
Қаршыға Есімсейітова

**Қаршыға Есімсейітова** - 1959 жылы 17 желтоқсанда Қызылорда облысы, Сырдария ауданында Қызылжарма ауылдық округінің Коммунизм бөлімшесінде туған.

## Өмірбаяны
1976 жылы Қызылорда қаласындағы 43 мектепті бітіріп, сол жылы Шиелі ауданындағы «Өскен өңір» ғазетінде еңбек жолын бастаған. 1982 жылы ҚазМУ-дің журналистика факультетін бітірген.

«Қазақстан пионері» (қазіргі «Улан») газетінде, «Қазақстан мектебі» журналында, Республикалық халық шығармашылығы орталығында, Қазақ радиосының балалар мен жастар редакциясында қызмет еткен. Қазір «Қазақстан — Қызылорда» телеарнасының редакторы. 
## Шығармашылығы
«Таңбалы тас», «Қорқыт», «МұстафаШоқай», «Сыр өңірінің түлғалары» атты сериялы деректі фильмдердің авторы. Республика баспасөзінде өлеңдері 1978 жылы тұңғыш жариялайды.
1986 жылы «Қарлығаш» ұжымдық жинағына өлеңдері енген. 1994 жылы «Аңсағай атамекенім» атты кітабы жарық көрді. 
## Марапаттары
1997 жылы Журналистика саласындағы еңбегі үшін Журналистика академиясының «Алтын жүлдызын» иеленген. Облыс әкімінің «Құрмет грамотасымен» марапатталған (2004).

## Дереккөздер

Санат:17 желтоқсанда туғандар
Санат:1959 жылы туғандар
Санат:Сырдария ауданында (Қызылорда облысы) туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан журналистері
Карл Карлович Геке

**Карл Карлович Геке** (туып - өскен жері белгісіз) - Ресей армиясының полковнигі, Орынбор губернаторлығындағы Перовск қамалының ерекше тапсырмалар жөніндегі әкімі. 

1836 жылғы Бөкей ордасында И. Тайманұлы, М. Өтемісұлы басқарған көтеріліс Жәңгір хан ордасын талқандау қаупін туғызғанда, көтерілісті басуға Геке жіберілді. 1837 ж. ол Жәңгір ханның және оны жақтаушылардың көтеріліске қарсы қимылдарына басшылық етті. Геке жарлығы бойынша Кулагин және Горск қамалдары мен Зеленов бекінісінен жазалаушы отрядтар келіп, Теректі құмы мен Тастөбеде көтерілісті басты. Қазақ ауылдарын аяусыз талап, көтеріліске қатысушылардың бір бөлігін тұтқынға алды. Исатай мен Махамбет құтылып кетті. 1838 ж. Геке отряды Бөкей ордасынан кері шақырып алынды. Кейін Ақбұлақ соғысына жазалаушы отрядты бастап келді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Әлібаев Насихат Төреғазыұлы

**Әлібаев Насихат Төреғазыұлы** (1912, бұрынғы Гурьев облысы, Теңіз ауданы, Зармат ауылы - 23.10.1970, Орал қаласы) — дәрігер, Қазақстанның еңбек сіңірген медицина қызметкері, медицина майоры (1946). 1936 ж. Алматы медицина институтын бітірген соң бұрынғы Теңіз ауданында (Атырау облысы) аурухана меңгерушісі болған. 1941-46 ж. Ұлы Отан соғысына қатысып, дивизия госпиталының хирургы, госпиталь бастығы міндетін атқарған. Майданнан оралған соң Орал қалалық 1-аурухананың бас дәрігері (1946-52), медицина училище директоры, облысы санитарлық авиация ст-ның бастығы (1952-60), Орал қалалық 2-аурухананың бас дәрігері (1960- 70) болды. «Қызыл жұлдыз», 2-дер. Ұлы Отан соғысы ордендерімен, бірнеше медальмен марапатталған.

## Дереккөздер
Аббревиация

**Аббревиация** –– түрдің немесе жеке дара ағзаның онтогенезінде арғы тегіне тән кейбір ерекшіліктерін немесе даму фазаларын жоғалтуы. Бұндай өзгерістер онтогенездің соңғы фазаларында неотения немесе фетализацияда орын алады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Бөлшектердің тоғысуы

**Бөлшектердің тоғысуы** - үдеткіште және бірқатар басқа құралдарда зарядталған бөлшектердің тұрақты қозғалысы үшін қажетті шарттардың жасалуы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Оптика
Заңдық фактілер

**Заңдық фактілер** — нақты құқықтық қатынастардың туындауы (өзгертулер, тоқтатулар) үшін негіз болып табылатын заңда қарастырылған жағдайлар.

Заңды фактілер: *оқиғалар* және *әрекеттер* болып екі топқа бөлінеді.

**Оқиғa** — адамдардың еркіне тәуелсіз пайда болатын заңды маңызды фактілер (мысалы, қар көшкініндегі өлім).

**Әрекет** — адамдардың ерік білдіруі (яғни, олардың саналы қызметінің нәтижесі) болып табылатын өмірлік фактілер.

Өз кезегінде фактілер, дұрыс құқықты (құқықтық нормалардың жазылуларына сәйкес келетін), дұрыс емес құқықты (құқық бұзушылық болып табылатын заңға қайшы келетін) әрекеттер болып бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Тырдулар

**Авдоткалылар** () тырду - татреңтәрізділер отрядына жатқызады. Ұзындығы 40-57 см. Аяқтары үш саусақты. Қауырсыны сарғыш «шөл дала» түсті. Негізгі мекені дала, шөлдала, өзен және теңіз жағалары. Қазақстанның оңтүстігінде бір түрі кездеседі (Burhinus pedicnemus) тырду, көшпелі кұс, Қазақстанға наурыз айында ұшып келеді де тамыз айында қайтады.

## Дереккөздер


Санат:Татреңтәрізділер
Гейтоногамия

[thumb|200px|right|Гетеростилия [наурызгүл|жауқазын гүлде *(Primula vulgaris )* кәдiмгi. 1 - аталықтар, 2 - аяқтағы ауыздары бар бағаналары. Сол жағында - ұзын таяулы гүл, оңнан солға - короткостолбчатый.]]
**Гейтоногамия** - *([[грек тілі|грекше]]: geiton - көрші және гамия)* -бұл бір өсімдік түрі арасындағы тозаңдану бір өсімдіктің тозаңы екінші өсімдіктің аналық аузына түсуі. Мысалы: сәбіздің гүлдену кезінде жәндіктер жиналған тозаңды бір өсімдіктен, екінші өсімдіктің аналық аузына апарады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Заң күші

**Заң күші** - Мемлекет пен құқық теориясында
заң күшін жалпы алғанда нормативтік
құқықтық акт міндеті ретінде түсінеді
және басқа актілер немесе оларға бағыныштылар алдында ол басымдыққа
ие болады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Алғабас (Ақжайық ауданы)

**Алғабас** — Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданындағы ауыл, Алғабас ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Чапаевтан солтүстік-батысқа қарай 65 км жерде, Жайықтың Көшім тармағы мен Дүре жайылмасы аралығындағы жазық келген қуаң агроклиматтық белдемде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1244 адам (628 ер адам және 616 әйел адам) болса, 2009 жылы 1264 адамды (637 ер адам және 627 әйел адам) құрады. 

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1030 адамды (523 ер адам және 507 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1963 жылы «Алғабас» қой өсіру кеңшары ретінде қаланды. 1993 жылға дейін "Верхний Вологин" селосы аталып келді. 1997 жылдан кеңшар негізінде 29 шаруа қожалығы мен 1 ЖШС жұмыс істейді. Алғабаста және ауылдық округ құрамындағы Қарағай, Бесоба, Тоған, Жаңажол, Тегісжол ауылдарында 2 орта, 2 орталау, бастауыш мектеп, 2 мәдениет үйі, 5 кітапхана, дәрігерлік амбулатория мен 5 фельдшерлік-акушерлік пункт бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Ауыл көшелері
* А. Сапаров көшесі
* Б. Смайлов көшесі
* Бейбітшілік көшесі
* Е. Орақбаев көшесі
* Ж. Сидағалиев көшесі
* З. Жұбандықов көшесі
* Қ. Еділбаев көшесі
* Орталық көшесі

## Дереккөздер

Санат:Ақжайық ауданы елді мекендері
Заңдық жауапкершілік

**Заңдық жауапкершілік** - Құқық, құқықтық қатынастар талаптарын орындауға мемлекеттік
мәжбүрлеу, оның әрбір тарапы өзінің
іс-әрекеті үшін екінші тарап, мемлекет пен қоғам алдында жауап беруге міндетті.

**Заңдық жауапкершілік:** қылмыстық, әкімшілік, азаматтық, тәртіптік
болып өзара бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Иоганн Готлиб Георги

thumb|right|200px|Георги Иоганн Готлиб,1729-1803
**Иоганн Готлиб Георги**, Иван Иванович (31 желтоқсан 1729, Вахгольцхоген (Померания) - 8 қараша 1802, Петербург) - табиғат зерттеушісі, ғалым, этнограф.

## Өмірбаяны
* Упсала университетінде (Швеция) оқыған.
* 1770 ж. Петербург FA-ның шақыруымен Ресейге келіп, елдің азиялық бөлігінің табиғаты, халқы жөнінде мағлұматтар жинау мақсатында ұйымдастырылған ғылым экспедицияларға қатысты (1771).
* 1772 ж. П.С.Палластың экспедициялық отрядының құрамында Батыс Сібір мен Оралға сапар шегіп, Орынбор, Орал, Астрахан қалаларында болды.
* 1774 ж. 10 қыркүйекте Петербургке оралды. «Георгидің Ресей мемлекетін мекендеген барлық халықтарды сипаттау» (Петербург, 1776-77) аталатын тарихи-этнографиялық деректер қамтылған еңбегінде қазақтарға қатысты құнды мәліметтер берілген.
* 1783 ж. 13 ақпанда Петербург FA-ның (химия кафедрасы бойынша) толық мүшесі болып сайланды.

## Дереккөздер


Санат:31 желтоқсанда туғандар
Санат:1729 жылы туғандар
Санат:8 қарашада қайтыс болғандар
Санат:1802 жылы қайтыс болғандар
Санат:Санкт-Петербургте қайтыс болғандар
Санат:Бтаникалық таксондар авторлары
Санат:Ресей империясы саяхатшылары
Санат:Ресей империясы этнографтары
Санат:Ресей империясы географтары
Санат:Ресей империясы биологтары
Санат:Ресей империясы ботаниктері
Санат:Германия ботаниктері
Санат:Санкт-Петербург ғылым академиясының мүше-корреспонденттері
Санат:Ресей империясы химиктері
Санат:Германия орнитологтары
Санат:Ресей империясы орнитологтары
Санат:Байкалтанушылар
Санат:Пруссия ғылым академисының мүшелері
Нәжімеден Ықсанұлы Есқалиев

**Нәжімеден Ықсанұлы Есқалиев** (5 қыркүйек 1941, Астрахан облысы, Красноярск ауданы, Байбек ауылы — 5 желтоқсан 2023) — қазақстандық мемлекет және қоғам қайраткері, дипломат. КОКП ОК мүшесі (1990–1991).

1966 жылы Қазақ ауыл шаруашылық институтын бітірген. 1966–1972 жылдары Жәнібек ауданындағы «Талов» кеңшарында агроном, 1972–1974 жылдар Жәнібек ауданы ауыл  шаруашылық басқармасының бастығы, 1974–1978 жылдары Орал облысы ауыл шаруышылығы басқармасы бастығының 1-орынбасары қызметтерін атқарды. 1978–1980 жылдары Мәскеудегі халық шаруашылық академиясының тындаушысы болды. 1980–1985 жылдары Талдықорған облысы ауыл шаруашылығы басқармасының бастығы, кейін Талдықорған аудан партия комитеті төрағасының 1-хатшысы, 1985–1986 жылдары Орал облысы атқару комитетінің 1-орынбасары, 1986–1991 жылдары Орал облысы партия комитетінің 1-хатшысы, 1991–1992 жылдары  Орал облысының кеңесінің төрағасы, 1992–1993 жылдары  Орал облысының әкімі,1993–1994 жылдары Көкшетау облысының әкімі қызметтерін атқарды. 1994–1999 жылдары дипломаттық қызметте болды (Қазақстанның Өзбекстандағы және Украинадағы елшісі). 1999 жылдан ТМД елдері атқару комитетіндегі Қазақстанның уәкілі.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның Өзбекстандағы елшілері‎
Санат:Қазақстанның Тәжікстандағы елшілері‎
Санат:Қазақстанның Украинадағы елшілері‎
Санат:Батыс Қазақстан облысының әкімдері
Санат:Көкшетау облысының әкімдері
Санат:КОКП ОК мүшелері
Санат:Қазақстан КП Орал облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Әлікей Бесәліұлы

**Әлікей Бесәліұлы** (1831, Бөкей ордасы ауданы, Кетекөл ауылы - 1915, сонда) — күйші, композитор. Әлікей өзінің аталас туысы, дәулескер күйші Дәулеткереймен етене араласып, оны ұстаз тұтқан, күйшілік дәстүрін жалғастырған. Әлікейдің ел арасына кең тараған «Қоңырала», «Байжұма», «Ақжелең», «Аңшылық», т.б. күйлеріне лирикалық нәзік сезім, романтикалық асқақтық, сыршылдық тән.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Бөкей ордасы ауданында туғандар
Санат:1831 жылы туғандар
Санат:1915 жылы қайтыс болғандар
Санат:Күйшілер
Санат:Қазақстан сазгерлері
Тоғысу

**Тоғысу** - сфералық немесе цилиндрлік қалыптардың түйісетін толқындық майдандарының жасалуы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Еңбек қатынастары

**Еңбек қатынастары** (ағыл.* labor relations*) - Қазақстан Республикасының еңбек заңнамасында, еңбек шартында, ұжымдық шартта көзделген құқықтар мен міндеттерді жүзеге асыру үшін қызметкер мен жұмыс берушінің арасында туындайтын қатынастар.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Алғабас қорықшасы

**Алғабас қорықшасы** – Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданындағы ботаникалық-зоологиялық қорықша. 

## Маңызы
Аумағы 3950 га. Жойылып бара жатқан және сирек кездесетін аңдар мен өсімдіктерді қорғау мақсатында ұйымдастырылған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан қаумалдары
Санат:Батыс Қазақстан облысы географиясы
Александр Александрович Горбачев

**Горбачев Александр Александрович** (1947 жылы туған, Қызылорда қаласы) - ғалым, педогогика ғылым кандитаты (1984), профессор, Мәскеудегі Халықаралық ақпараттандыру академиясының корреспондент мүшесі (1994). 1975 ж. Шымкент мәдениет институтын бітірген соң ғылым-педогогика жұмыспен айналысқан. Қазақстандағы мәдениеттану ғылымы бойынша тұңғыш профессор атағын алған. 1992 ж. бұр. Батыс Қазақстан мәдениет институттың кафедра меңгерушісі, содан соң проректоры болған. Оның зерттеу еңбектері мәдени мекемелерді көркемдікпен безендіру және дизайн мәселелеріне арналған. 50-ден аса ғылым еңбектің, соның ішінде «Қол бостағы бейнелеу шығармашылығының педагогикасы≫ (1993), ≪Декоративтік және жарнамалық қызмет≫ атты (1994) кітаптардың авторы.

## Дереккөздер


Санат:1947 жылы туғандар
Талғат Ешенұлы

**Талғат Ешенұлы** - 1974 жылы 15 қазанда Шығыс Қазақстан облысы (бұрынғы Семей облысы), Аякөз ауданы, Тарбағатай ауылында туған.
*1991 - 1996 жылдары әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік ұлттық университетінің журналистика факультетінде оқыды.
*1996 — 1998 жылдары « Заман -Қазақстан», «Жас алаш» газеттерінде жұмыс істеді. 
*1998 — 2004 жылдар аралығында Қазақстан Республикасының Ақпарат министрлігінде, Қазақстан Республикасының Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінде жауапты қызметтер атқарды. 
*2004-2005 жылдары Жас алаш» газетінің Астанадағы тілшілер қосынының жетекшіл болды. 
*2005 — 2008 жылдары «Жас қазақ» республикалық қоғамдық-саяси апталығының бас редакторы. 
*2008-2009 жылдары ҚР Президенті Әкімшілігінде сектор меңгерушісі. 
*2009 жылдан бері «Нұр Отан» партиясы Төрағасы бірінші орынбасарының кеңесшісі.
## Жетістіктері
Ж.Нәжімеденов, Т.Айбергенов атындағы сыйлықтардың лауреаты. «Шабыт» халықаралық шығармашылық фестивалінің жеңімпазы (1998 жыл).

ҚР Президенті стипендиясының иегері (1999 жыл). «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаты (2006 жыл).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Шығыс Қазақстан облысы
Санат:1974 жылы туғандар
Фонон

right|300px
**Фонон** - кристалдық тордағы серпімді толқынға сәйкес квазибөлшек.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Заң міндеттілігі

**Заң міндеттілігі** - Аталмыш (нақты) құқықтық қатынас қатысушысының — осы міндеттерді арқалаушы ретінде, басқа қатысушының субъективті құқығы жүзеге асуы үшін өзін лайықты ұстауының
заңмен анықталған шарасы. Оны бұзу
мемлекеттік мәжбүрлеу шарасының
көмегімен, алды алынатын және жазаланатын талап.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Дубовицкий Александр Абрамович

**Дубовицкий Александр Абрамович** (1899 — өлген жылы белгісіз) - жазушы. Қазақстан Жазушылар
одағының облыстағы өкілі қызметін атқарған. «Өткен күндер»,
«Отан үмытпайды», «Чапайдың баласы», «Отан есіңде» және т.б.
повестер мен әңгімелер жинақтары жарияланған. Онда өлкенің табиғаты, адамдарының өміpi, әсіресе Жайық өңірінде болған Азамат соғысы оқиғалары
бейнеленеді.

## Дереккөздер


Санат:1899 жылы туғандар
Санат:Жазушылар
Фонондық газ

**Фонондық газ** - қатты денедегі, сонымен бірге сұйық гелийдегі фонондардың жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Гелада

**Гелада** () - мартышка тектестер туысы. Геладаның 1 түрі бар.

## Сипаттама
Еркектерінің ұзындығы 80 см, салмағы 25 кг, ұрғашылары едәуір кішірек. Құйрығының ұзындығы 50-60 см, құйрығының ұшы үлпілдек. Еркектерінің арқасын және иығын ұзын қоңыр, шоколад түсті шаштар жапқан. Денесінің төменгі жағының шаштары ақшыл түсті. Мойын және кеудесін жалаңаш тері жаппаған орындар бар. Еркектері мен ұрғашыларының жыныстық циклге байланысты жалаңаш терінің учаскесі қозған кезде қызарады. Басы дөңгелекше, бет пішінінің бөліктері ойыс, таңқы мұрын. Ойылған құйымшақтары, ұртқалталары, ым және қимылмен павиандарды еске түсіреді.

## Мекендейтін жер
Биіктігі 2000-5000 м Эфиопия тауларында мекендейді.

## Байбаламдар
Жергіліктілер тау батқылдарында өмір сүреді. Ірі, (400 үй шамада), нашар ұйымдастырылған үйірлерімен жүреді. Қыста суықтан сақтану үшін төмен түседі, екпе жерлерге көп зиян әкеледі. 
thumb|left|150px|XIX ғасырдың зоологиялық кiтабынан геладаның суреті
Еріксіз жағдайда гелада мен гамадрилден ұрықталған өсімталдық гибридтер алынған.

## Дереккөздер


Санат:Мартышка тектестер
Санат:Африка сүтқоректілері
Санат:1835 жылы зерттелген жануарлар
Бұрмалау

# Әлдебір нәрсені қолдан жасау; әлдебір шынайы нәрсені жалған, алдамшы жаймен алмастыру, саналы түрде бұрмалау.
#  Қасақана мақсатпен сыртқы түрін сақтай отырып, сатылатын заттың сапасын жаман жағына қарай өзгерту.
#  Шын нәрседей етіліп ұсынылатын (мысалы, құжаттарды жалған ету)жасанды, қолдан жасалған зат.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң

be-x-old:Падробка

zh-yue:假貨
Ғазиз Ештанаев

***Ғазиз Ештанаев*** - 1958 жылы 22 наурызда Қарағанды облысы, Шет ауданы, Кеншоқы кеңшарында (қазіргі Нұра ауылы) туған. Руы қожа. 
* 1976 жылы - Шет ауданы орталығындағы кәсіптік-техникалық училищеге түсіп, машинист-тракторшы мамандығын алған. 
* 1982 жылы - Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетін тамамдаған.
* 1982 жылы - Шет орта мектебінде қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі, мектеп директоры;
* 1988 жылы - республикалық тәжірибе сынақ нәтижесінде белгіленген ауылдық кеңес төрағасының мәдени жұмыстар жөніндегі орынбасары, мәдениет үйінің директоры;
* 1989 жылдан - «Сарыарқа» (бұрынғы «Жезқазған шуы») газетінде тілші болып қызмет еткен. 
* 1992 жылдан бастап - Жезқазған педагогика институтының қазақ тілі және әдебиет кафедрасында оқытушы, 
* 1996 жылы - қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі, 
* 1998 жылы - кафедра меңгерушісі қызметімен қоса факультет жанынан ашылған «Ұлттық тіл және әдебиет» проблемалық зертханасының меңгерушісі және Ұлытау ғылыми орталығының директоры қызметін атқарған. 
* 2005 жылдан бері Ө.А.Байқоныров атындағы Жезқазған университетінің тәрбие және жастар саясаты жөніндегі проректоры болып еңбек етуде.

## Шығармашылығы
Өлеңдері бірнеше ұжымдық жинақтарға енген. 1996 жылы «Жыршуақ» деген атпен алғашқы жыр жинағы Жезқазған қаласында, 1999 жылы «Дүние-дүрмек» жинағы Алматы қаласында шыққан.
* «Әмина, қасқырлар және ақыр-заман» (1967), 
* «Ақ қоян — Құмай тазы» (1968), 
* «Еркетотай» (1972), 
* «Тентектер» (1974), 
* «Эхо по кругу» (1976), 
* «Шалунья» (1983) атты әңгіме, повестердің және «Бәрі де анадай басталады», «Нөсер», «Ала жіп аттағандар», «Беймаза әйел», «Жан алқымда», «Обыр», т.б. пьесалардың авторы.
## Жетістіктері
Қалалық «Жыл ақыны» (2002) және Жезқазған университеті Алтын белгісінің иегері. 1992 жылдан Қазақстан Журналистер одағының мүшесі. 1999 жылы «Доскей Әлімбайұлының әдеби мұрасы және Орталық Қазақстандағы ақындық дәстүр» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғаған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Шет ауданында туғандар‎
Санат:1958 жылы туғандар
Гнюсотектестер

thumb|200px
**Гнюсотектестер** - элекрлі тұтасқанаттылар, шеміршекті балықтар отряды. Ұзындығы 1,8 м, салмағы 90 кг дейін. Басқа скаттар сияқты денесі тығыздалған, бірақ та біршамалы жуан және дөңгеленген, құйрық бөлігінен шектелен. Басқа шеміршекті балықтарда айырмашылығы дененің екі жағында орналасқан бас және кеуде жүзбе қанаттар аралығында электрлік және өзгерген бұлшық еттері. Олардың салмағы дененің 1/6 салмағындай 3 тұқымдастар: гнюстар, нарктілер және темеровтар; 10 туыс, 30 астам түрі, Атлант, Тынық және Үнді мұхиттары мен Жерорта теңізінде кезедеседі. ТМД суларында кездеспейді. Тұқымдастары арқа жүзбеканат санынан ажыратылады. Жағалау түрлері, аз қимылды су түбі балықтары, пелагиалийде сирек кездеседі. Басқа түрлерден айырмашылығы, олар ашық түске боялған, (денелерінде қара және қара-көк дақтар бар) жұмыртқада тірі Азығын электр тоғымен өлтіріп, омыртқасыздармен және балықтармен қоректенеді. Адам өміріне өте қауіпті болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Шеміршекті балықтар
Жас дәурен

**Жас дәурен** - балалар кешені. Ол 1996 ж. ата-анасы жоқ
балаларға тәрбие беріп, оқыту
және кәсіпке баулу мақсатында
ұйымдастырылған. Орал қаласына
таяу, Шаған және Деркөл өзендерінің қиылысындағы көрікті жерде орналасқан. Кешен құрамында балабақша, балалар
үйі, жалпы білім беретін мектеп, «*[[Мұрагер]]*» ұлттық қолданбалы өнер мектебінің филиалы, емдеу-сауықтыру корпусы, 12-кәсіптік-техникалық лицей филиалы кіреді. Қазір мұнда 430
жетім бала бар. Олардың 3-7 жастағылары балабақшада тәрбиеленіп, мектеп жасына толған соң
балалар кешеніне ауысады. Жалпы, тәрбиелік-әлеуметтік шаралар отбасылық үлгіде ұйымдастырылады. Кешен мектебінің кластарында сабақ қазақ және орыс тілінде
жүреді. Соңдай-ақ бүлдіршіңдерді ұлттық өнерге, нақты кәсіпке
баулитын кабинеттер, бөлімдер
жұмыс істейді.

## Дереккөздер
Форвакуумдық үрлегіш

right|200px
**Форвакуумдық үрлегіш** - өте жоғары вакуумды жасайтын үрлегіштің жұмыс істей бастауы үшін қажетті форвакуумды қамтамасыз ететін вакуумдық үрлегіш.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Пайдаланылатын жануар

**Пайдаланылатын жануар**(*Эксплуатируемое животное*;  — игеру, пайдалану) — адам үшін қандай да бір пайда алу мақсатымен шаруашылық іс-әрекет жүйесіне қосылған кез келген жануар (соның ішінде үй, кәсіптік, өсірілетін жануарлар).
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Дубров

**«Дубров»** - 1985 ж. құрылған жергілікті қамқорлықтағы ботаникалық қорықша. Жайық өзеннің сол жағалауындағы 6 км2 (Терекгі ауд.) жерді алып жатыр. Мұнда емен, көктерек, қайың тоғайы, сирек кездесетін бұта түрлері, қызыл тал өседі «Дубров»-та жойылып бара жатқан 30 шақты өсімдік түрі қамқорлыққа алынған.

## Дереккөздер
Болат Салахитдинұлы Есмамбетов

**Болат Салахитдинұлы Есмамбетов** (4 қыркүйек 1932, Ресей, Астрахан облысы, Володар ауданы, Яблонка ауылы — 31 желтоқсан 1983, Алматы) — әскери қайраткер, ҚР-ның Әскери комиссары (1978), генерал-майор (1980).

## Өмірбаяны
* 1952 жылы – Б.М.Шапошников атындағы Тамбов жаяу әскерлер училищесін бітірген.
* 1955 жылы – Саратов хим. әскерлерін даярлау курсын бітірген.
* 1965 жылы – Мәскеудегі М.В.Фрунзе атындағы Әскери академияны бітірген.
* 1975 жылы – К.Е.Ворошилов атындағы Бас штаб академиясын бітірген.
* Әскери қызмет бабымен взвод командирлігінен дивизия басшысы лауазымына дейін жоғарылатылған.
* САВО әскери дайындау басқарма бастығы, ҚР Әскери комиссары болған, Қиыр Шығыс, Прикарпат, Приволжье, т.б. әскери округтерінде басқарма бастығы қызметін атқарған. 

## Қоғамдық қызметі
* ҚР Жоғарғы Кеңесінің депутаттығына сайланған.

## Марапаттары
Бірнеше орденмен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:4 қыркүйекте туғандар
Санат:1932 жылы туғандар
Санат:Володар ауданында (Астрахан облысы) туғандар
Санат:31 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:1983 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан қорғаныс министрлері
Санат:Қазақстан генерал-майорлары
Санат:Фрунзе атындағы Әскери академия түлектері
Санат:Ворошилов атындағы Бас штаб академиясы түлектері
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Пайдалы қазба өндіру

thumb
**Пайдалы қазба өндіру** — жанатын материалдарды (көмір, мұнай, табиғи газ, шымтезек, жанатын тақтатастар, т.б.), кенді, бикенді шикізатты және де басқа пайдалы құрауыштарды жер қойнауынан өндіру. Пайдалы қазба өндіру едәуір шамаға дейін жетеді. Өндірілген табиғи заттектен шығатын таза өнім кейде аз ғана пайызды құрайды. Мысалы, кеннің пайдалы құрамдасы 1 % болса, онда қазылған 100 т кеннен 1 т ғана пайдалы металл алынады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Еңбекке қабілеттілік

**Еңбекке қабілеттілік** (ағыл. *ability to work; labour ability*) - Адамның денсаулық жағдайына қатысты болып табылатын еңбек қызметіне қабілеттілік.

Адамның орындауы мүмкін жұмыс сипатына қатысты түрде, жалпы (яғни, кәдуілгі жағдайда қандай да бір жұмысты орындауға қабілеттілік), кәсіптік (яғни, белгілі бір кәсіп, мамандық бойынша жұмысты орындауға қабілеттілік) және арнайы (яғни, белгілі бір өндірістік немесе климаттық жағдайларда - жер астында немесе кессонда
(камерада, жәшікте және т.б.), жоғары таулы аудандар немесе Қиыр Солтүстікте жұмыстарды орындау қабілеттілігі) болып бөлінеді.

Көлемі бойынша, әдетте, толық және толық емес еңбек қабілеттілігі (шектеулі, ішінара және т.б.) болып бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Барометрлік өрнек

**Барометрлік өрнек** - газ қысымының немесе тығыздығының ауырлық күшінің өрісіндегі биіктікке тәуелділігін анықтайтын қатынас.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Микрогирия

**Микрогирия** (*Місrоgуrіа* -  кішірейген ми қыртыстары) - Орталық нерв жүйесінің даму кемістігі - ми қыртыстары мөлшерінің азаюы мен олардың санының көбеюі. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Тұрақты қалып

**Тұрақты қалып** - бұлшықеттердің шамалы ғана (әрбір 2 секундта 1 рет) тітіркенуі жағдайында, олардың ұзақ уақыт бойына тұрақты жұмыс қабілетін туындататын, жұмыстағы бұлшыкеттердің зат алмасуы, тұрақты күйде қуат шығынына сәйкес жүріп отыратын қапыпты жағдай.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Этикетка

**Этикетка** - тауардағы, экспонаттағы және т.б дайындаушының атауы мен мекен-жайы, тауардың аты, тұтынушылық құрамы мен сапасы, бағасы және т.б.
немесе келтірілген мәліметтердің
біреуі көрсетілген жапсырма.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Микромелия

**Микромелия** (*Місrоmеlіа* - кіші пішінді ағзалар) — микромелия. Аяқ-қол қысқару мен басқа органдар мен жүйелердің кемістіктері; даму кемістігі. Мұндай туған бала өмір сүруге бейімсіз, сондықтан аты ажалды микромелия. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Үлпек

thumb|Үлпек
**Үлпек** - ылғап өткізбейтін жұқа эластиқалық жабын.
*Үлпек қалыптасу* - үлпек жасағыштан үлпек қалыптасу үрдісі.
*Үлпек жасағыш* - әдетте мономер, полимер немесе олардың қосындысынан жасалған үлпек қалыптастырғыш зат.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Санат:Физика
Эшафот

**Эшафот** - Зайырлы қылмыстық заңмен немесе шіркеу құқығымен қарастырылған әрекет үшін жазаны орындау орны;
өлім жазасын көпшілік алдында орындауға арналған тақтай тұғыр.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Алғазы Есниязов

**Алғазы Есниязов** (1889, бұр. Жалпақтал ауданы, «Төрткөл» жайлауы  1972) - аға жылқышы, Социалистік Еңбек Ері (1948).
1929-55 ж.  Ленин атындағы ұжымшарда, кейін Фурманов атындағы ұжымшарда еңбек етті.  1946-47ж. ол бағымындағы табынды шығынсыз өсіріп, құлын алуда жоғарғы көрсеткішке жеткені үшін сол кездегі ең мәртебелі атаққа ие болды.

## Дереккөздер

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:1889 жылы туғандар
Санат:1972 жылы қайтыс болғандар
Формфактор

**Формфактор** - атом ядросының немесе элементар бөлшектердің ішіндегі электр зарядының немесе магнит моментінің кеңістіктік таралуын сипаттайтын функция.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Пайдалы қазбалар бассейні

thumb|Екібастұз көмір бассейні
**Пайдалы қазбалар бассейні** (;  — атырап) — пайдалы қазбалардың таралу атырабы. Бұларға мұнай,газ, көмір, түз, кен, жер асты суы, т.б. жатады (мысалы, Екібастұз көмір бассейні).

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Кеңтүбек (Батыс Қазақстан облысы)

**Кеңтүбек** (2002 жылға дейін – *Григорьевка*) — Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданындағы ауыл, Кеңтүбек ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Ақсай қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 12 км жерде, Шыңғырлау (Утва) өзенінің сол жағалауындағы бетеге, сұлыбас, боз басым өскен шалғынды-қоңыр, қарақоңыр топырақты, орманды дала белдемінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 909 адам (457 ер адам және 452 әйел адам) болса, 2009 жылы 962 адамды (472 ер адам және 490 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 966 адамды (488 ер адам және 478 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1936 жылы "Красный маяк" астық өндіру ұжымшары ретінде қаланды. Ұжымшар негізінде 1997 жылдан Григорьевкада және округтегі Ким, Пролетарка стансасында бірнеше шаруа қожалығы жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, дәрігерлік емхана бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Бөрлі ауданы елді мекендері
Алдар би Ерназарұлы

**Алдар би Ерназарұлы** (1705–1795) — Жайық өңіріндегі атақты билердің бірі, Алшын тайпасының Байұлы тармағының Беріш руынан шыққан. Талай дау-дамайға төрелік айтып, елді жақын мен жатқа айырмаған тура билердің бірі. Тарихта Сырым Датұлының ақылшысы ретінде белгілі. Шернияз ақын: «Хандардың ең ақыры Нұралы еді, Төренің «Арқар» деген ұраны еді. Хан ұлын Сырым батыр шабарында, Ақылды Алдар биден сұрап еді», — деп жырлаған. Алдар би — Халел Досмұхамедовтің арғы атасы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ би-шешендері
Гоацин

**Гоацин** () - *Opisthocomidae* тұқымдасының жалғыз түрі. Ерекшеліктеріне байланысты гоацинді арнайы отрядқа жатқызады (*Opisthocomiformes*). Бірақ оның систематикалық орны әлі дәл емес. Алдында оны келесі отрядтарға жатқызған: тауықтәрізділер, тырнатәрізділер, көкектәрізділер, кептертәрізділер. Ұзындығы 60 см. Гоациннің алдыңғы кеудесін біраз бөлігімен кеуде бұлшық еттері жетілмеген, оның себебі жемсауының өте ірілігі. Гоациннің дене салмағының орталығы жемсау корекке толғанда дене кеудесіне қарай ауысады, олар ағаш бұталарына кеудесімен қанаттарымен сүйемелдеп, жылжиды. Нашар ұшады. Оңтүстік Американың солтүстік-батысының ірі өзендер алқабы мен олардың тармақтарында, су басқан ормандарда топтасып (40 дараққа дейін) мекендейді. Гоациндер ұя салу кезінде шағын топ құрап, су үстіндегі бұтақтарда ұя салады. 2-4 жұмыртқа салып, бірнеше ұрғашылары жұмыртқаларды басады. Балапандары жақсы жүзеді, қанаттарында екі жақсы дамыған екіден тырнақтары бар. Өсімдік жегіштер, кейде теңіз шаяндары және ұсақ балықтармен қоректенеді.

## Дереккөздер


Санат:Тауықтәрізділер
Жалған тамақ өнімдерін жасау

Адамның денсаулығы үшін қауіпті немесе сипаттауға сәйкес (мысалы, сүтті сумен араластыру, цикорияны кофемен араластыру және бұл қоспаны таза кофе ету түрінде сату) азықтың құрамына кіруге тиіс компоненттерді алмастыратын ингредиенттерді тамаққа қосу. Барлық елдердің заңнамасы бойынша қылмыс деп танылады
## Дереккөздер


Санат:Қылмыс
Санат:Азық-түлік
Фосфоресценция

right|200px
**Фосфоресценция** - жарқыл қоздырғыштың қимылы тоқтатылғаннан кейін ұзақ уақыт сақталатын люминесценция.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Мәйіттің сіресуі

**Мәйіттің сіресуі** (ағыл. *cadaveric (putrid) rigidity*) - сот медицинасында — бұлшық
еттердің жиырылуы.

Сіресіп қалу өлгеннен кейін жуық түрде **30** минут—
**2-3** сағат өткен соң басталып,** 6—10** сағат өткен соң толық білінеді.

Мәйіттін сіресіп қалуының тарқалуы температураға (мәйіттің сіресіп қалуын жылу тездетеді, суық баяулатады) қатысты
**24—72** сағат өткен соң мәйіттің сіресіп қалуы жоғалады.

Криминалистикалық көзқарас тұрғысынан, мәйіттің сіресігі қалуы өлімнің айқын белгісін білдіруші және өлім уақытын анықтаудың көмекші құралы болып саналады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Әмірдің Арабы

**Әмірдің Арабы** (1897 - өлген жылы белгісіз) - ақын, саяси қуғын-сүргін құрбаны. Кеңес Өкіметін орнатуға белсене қатысқан. Оның «халық жауы» атануына колхоздағы кемшіліктерді батыл сынауы себеп болған. Жазықсыз жазаға тартылған. Әмірдің Арабы туған жерінен шалғайда көз жұмды. 1960 ж. ақталған. 1944 ж. түрмеде жазылған бір өлеңі сақталған. Онда «...Аластап бітті арысты, Ашылмай жақ қарысты, Айтқанның қағып азуын, Жазғанға жала жабысты...» деп сол кездің шындығын бейнелейді.

## Дереккөздер


Санат:1897 жылы туғандар
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары
Микросфероцитоз

**Микросфероцитоз** (*Місrоsрһаеrоеуtоsіs* - кішірейген дөңгелек клетка) —  Эритроциттердің көлемінің кішіреюі тән тұқым қуатын ауру. Эритроцит көлемі талақтың синустары арқылы өткенде кішірейеді. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Фотогальваникалық элемент

**Фотогальваникалық элемент** - жарықтың әсерінен электрон кемтіктік өтуді электр қозғаушы күш пайда болатын құрал.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Микрофаг

**Микрофаг** (*Місrорһаgus* - ұсақ жалмаушы) — Көбіне микроорганизмдерді жалмайтын (жұтатын) қасиеті бар көп ядролы лейкоциттер. Осыған орай олар микрофагтер деп аталады. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Әскери спорт клубы

**Әскери спорт клубы** - әскер қатарына шақырылатын жастарды әскери-әуе десанты қызметіне даярлаған клуб. Орал қаласында 1985 ж. құрылды. Клубқа қабылданған жастар қоян-қолтық ұрысқа, жергілікті жерді бағдарлай білуге, мылтық ату өнеріне, сапта жүруге, медицина жәрдем көрсетуге үйретілді.

## Дереккөздер
Науқасты күту

**Науқасты күту** - науқастың жағдайын жеңілдетуге және тезірек сауығуына бағытталған шаралар мен кейбір медициналық емшаралар жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Геликонидтер

**Геликонидтер** *()* - көбелек тұқымдастар, нимфалид тұқымдасына жақын.

## Сипаттама
Қанатын жазғанда әдетте 66 мм дейін, кейбір кездерде одан да әрі, біршама жіңішке, қара фонда ашық түсті суреттері бар.

20-дан астам түрі бар, көбінесе тропикаларда, ал аздары бір қалыпты кеңістіктегі Оңтүстік және Орта Америкада мекендейді. 
Жұлдызқұрттар страстоцеттер тұқымдас улы өсімдіктерде өмір сүреді.

Жағымсыз иісі мен ащы дәмі тағамды улы заттарды жинайды, сондықтан олар құстар және басқа жаратылыс қарсыпайарылық тағамын улы қылады. Көбелектің реңі, реңді нақтылы үлгілі сақтайды.

Геликанидтермен кейбірі ұқсас келеді, олар оң көбелектер тұқымдастары, *Danaidae*, *Hypsidae*. Геликанидтер, олар игерілген жәндіктер тобы.

## Түрлері
* *Acraea* Fabricius, 1807
* *Actinote* Hübner, 1819
* *Agraulis* Boisduval et Leconte, 1833
* *Altinote* Potts, 1943
* *Argynnis* Fabricius, 1807
* *Argyreus* Scopoli, 1777
* *Argyronome* Hübner, 1819
* *Bematistes* Hemming, 1935
* *Boloria* Moore, 1900
* *Brenthis* Hübner, 1819
* *Cethosia* Fabricius, 1807
* *Childrena* Hemming, 1943
* *Cirrochroa* Doubleday, 1847
* *Clossiana* Reuss, 1920
* *Cupha* Billberg, 1820
* *Damora* Nordmann, 1851
* *Dione* Hübner, 1819
* *Dryadula* Michener, 1942
* *Dryas* Hübner, 1807
* *Eueides* Hübner, 1816
* *Euptoieta* Doubleday, 1848
* Фабрициана *Fabriciana* Reuss, 1920
* *Heliconius* Kluk, 1802
* *Issoria* Hübner, 1819
* *Kuekenthaliella* Reuss, 1921
* *Lachnoptera* Doubleday, 1847
* *Miyana* Fruhstorfer, 1914
* *Paduca* Moore, 1886
* *Pardopsis* Trimen, 1887
* *Phalanta* Horsfield, 1829
* *Philaethria* Billberg, 1820
* *Podotricha* Michener, 1942
* *Proclossiana* Reuss, 1926
* *Smerina* Hewitson, 1874
* *Speyeria* Scudder, 1872
* *Terinos* Boisduval, 1836
* *Vagrans* Hemming, 1934
* *Vindula* Hemming, 1934

## Дереккөздер


Санат:Қабыршақ қанаттылар
Агамалылар

thumb|right
**Агамалылар** () кесіртке тұқымдастар. Денесінің ұзындығы 45 см дейін. Басы мүйізді қабыршақтармен жабылған. Құйрығы кебіне ұзын, үзілмейді. Әлемде 35 туысы - 300-ден аса түрі кездеседі. Қазақстанда 2 туысы агама және дөңгелекбастылар - 10 астам түрі кездеседі. Жерде, тау таста, ағаштарда өмір сүреді. Негізгі қоректері құрт-құмырсқалар - жәндіктер – сирек өсімдіктер. Көпшілік өкілдері өздерінің түстерін өзгерте алады.

## Дереккөздер


Санат:Ешкіемерлер
Санат:Қазақстан фаунасы
Сусылдақ үйректер

**Сусылдақ үйректер** () - Қазтәрізділер отрядының үйректер тұқымдас тармағына жататын 35 туысының біреуі. Қазтәріздестер отрядында 33 түрі бар, олардың екеуі Солтүстік Америкада өмір сүредіғ, ал үшіншісі - кәдімгі сусылдақ әлдеқайда көп таралған жіне Қазақстанда тіршілік етеді.

Ұзындығы 45 см. Тұмсықтарының түбірі биік. Еуразия және Солтүстік Америкада, 3 түрі бар. ТМД-да сусылдақ үйректер Прибалтикадан орманда, Сахалин және Камчаткаға дейін зона кен таралған. Жиегін басқан ағаш тынық көлдермен баяу өзендерде мекендейді. Теңіз жағалауларында қыстайды. Ағаш кеуектерінде, кейде бөренелер немесе үйілген шөптерде ұялайды. 8-12 жұмыртқа салады, жұмыртқадан шыққан балапандар 1 күннен кейін ұядан кетеді. 4 м тереңдікке дейін суға сүңгіп су жәндіктері және руларымен қоректенеді. Аңшылық нысаны.

## Дереккөздер


Санат:Қазтәрізділер
Микроциркуляция

**Микроциркуляция** (*Місrосіrсulаtіо* - кішіғұрым қан айналысы) —  Организмнің әр түрлі сұйықтықтарының венула, қан және лимфа капилляры деңгейіндегі және ұлпа сұйықтықтарының клетка аралық заттарда бірыңғай бағытта қозғалысы. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Мәйіт таңдақтары

thumb|right|200px|Мәйіт таңдақтары
**Мәйіт таңдақтары** (ағыл. *putrid (phenomena) spots*; нем.* Leichen-, Totenflecke p*) - Өлгеннен кейін дененің төменгі бөлігіне орналасқан жерлерінде терінін қызыл-күлгін түске боялып көрінуі.

Мәйіт жатқан жердің үстімен түйісіп жатқан орын немесетері қысылып қалған (мысалы, киіммен) орындар сұп-сұрлығымен дараланады.

Мәйіт таңдақтары ауырлық күшінін әрекетімен қанның төмен құйылуы нәтижесінде пайда болады. Мәйіттан дақтарының криминалистикалық маңыздары, оның өлімнің белгісі және т.б. болып табылатындығымен көрінеді.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Фотография

thumb|right|300px|Дүниедегі ең алғашқы фотография
**Фотография** - фотосезгіш материалдарда кескінді алудың және физикалық немесе басқа процестер кезіндегі сәулеленулерді тіркеудің тәсілдері.

Фотография процесі төмендегідей кезеңдерден тұрады:ЖСҚ-тың кескінін не сигнал әсеріне сәйкес жарықталынуы; түскен жарық әсерінен ЖСҚ–та химиялық не физикалық өзгерістердің күшейе түсуі;алынған кескінді( не сигналды) ұзақ уақыт сақтауға мүмкіндік беретін өзгерістердің тұрақтануы;алынған кескінді тексеру,санау,өлшеу, т.б. Фотография кинемотография мен түрлі түсті фтографияның пайда болуына жол ашты. Мұның өзі фотографияның адам өміріндегі рөлі мен мәнін арттырды. Ақпарат пен құжат дайындауда,кино өнерінде, полиграфияда және ғылым мен техниканың көптеген саласында фотография негізгі құрал ретінде пайдаланылады.
#### Фотографиялық аппарат
Фотоаппарат(фотокамера)– нәрсенің оптикалық кескінін фотопленканың, фотопластинканың не басқа фотоматериалдың жарық сезгіш қабатына түсіруге арналған оптикалық–механаникалық құрылғы. Оның әуесқойлық,кәсіби және арнаулы түрлері бар. Әуесқойлық және кәсіби фотографиялық аппаратпен адам, портрет, табиғат көріністері мен спорт жарыстары суретке түсіріледі. Фотографиялық аппараттың арнаулы түрі фототехникалық жұмыстарда,аэрофототүсіруде,микрофотографияда, т.б. қолданылады. Фотографиялық аппарат жарық өткізбейтін камера,фокустау тетігі бар линзалы не айналы–линзалы суретке түсіргіш объектив, кескін іздеуіш, фотографиялық жапқы,кассета және фотопленканы кері орау механизмінен құралады. Жарық өткізбейтін камера фотографиялық аппараттың қалған бөліктерінен тұтастырып біріктіретін қорап түрінде болады. Суретке түсіргіш объектив фотоматериалдың жарық сезгіш қабатына нәрсенің оптикалық нақты кескін түсіреді. Кейбір фотографиялық аппараттар алмалы-салмалы объективтермен(фокус аралығы айнымалы болып келетін) жабдықталады. Объективті фокустау арнайы сақинаны бұрау,объектив жиегінде межеленген индексті қашықтықты көрсететін шкала мен үйлестіру немесе бұлыңғыр шыныдағы нәрсе кескінін кмера ішіндегі нәрсе кескінімен дәл беттестіру арқылы да жүзеге асырылады. Кескін іздеуіш суретке түсірілетін нәрсенің кадрдағы орналасу қалпын анықтау үшін пайданалынады. Фотографиялық жапқы жарық сезгіш қабатқа белгілі бір уақыт аралығында жарық шоғын жіберіп отырады. Мұны сезгіш қабатқа ұзақтығы әртүрлі жарық шоғын автоматты түрде түсіру үшін фотографиялық жапқы арнаулы құрылғанымен( кідірту механизмі деп аталатын) жабдықталады.
## Дереккөздер


Санат:Фототехника
Санат:Өнер
Санат:Фотография
Жалған ақша

thumb|Ақшаны тексеру
**Жалған ақша** — мемлекеттің немесе ақша шығаруға жауапты мекеменің рұқсатынсыз жасалған ақша. Өткізу мақсатында жалған ақша жасаушылық мемлекеттік қазыналық және банктік билеттерді, металл монеталарды, мемлекеттік құнды қағаздарды немесе шетелдік валютаны өткізу үшін дайындау әрекеті. Барлық елдердің заңнамасы бойынша қылмыс деп танылады.

## Тағы қараңыз
* Ақшаның жылыстауы
## Дереккөздер

Санат:Қылмыстық құқық
Бүру иіні

**Бүру иіні** - діңгек өсінің жолмен киылысу нүктесінен автомобиль доңғалағы симметриясының тігінен орналасқан жазықтығына дейінгі қашықтық.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Соғып алу

thumb|200px
**Соғып алу** - анатомиялық бүтіндігі айтарлықтай көрінерлік бұзылысқа жұмсақ тіндер мен механикалық зақымдануы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Дудин Сергей Яковлевич

**Дудин Сергей Яковлевич**
(1908 — өлген жылы белгісіз) - ғалым, ауыл шаруашылығы ғылымының докторы (1966), профессор (1968), КСРО Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты (1951), ірі қара мал шаруышлы5ын асылдандыруға еңбек сіңірген көрнекті ғалым. Саратов ауыл шаруашылық институтын
238 тын бітірген (1930). 1935-38 ж. «Аңқаты» асыл тұқымды мал зауытында Қазақтың ақ бас сиырын өсірудегі селекциялық
жұмысқа қатысты, шетелдерден (Англия, Шотландия, Үндістан, Канада, Моңғолия) асыл тұқымды мал сатып әкелуге басшылық етті. Дудин Сергей Яковлевич — көптеген ғылыми еңбектің авторы.

## Дереккөздер


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1908 жылы туғандар
Миксома

**Миксома** (*Мухоmа* - шырышты (кілегей) ісік) - Мезенхиманың эмбриональдық қалдығынан дамитын ісік. Ол шінде жұлдызша және өрмекші тәрізді клеткалар орналасқан азофильді негізден тұрады. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Фотоматериалдар

**Фотоматериалдар** - обьектілердің кескіні, сонымен бірге әр түрлі физикалық процестерде қабаттаса жүретін сәулеленулерді тіркеуге арналған жарық сезгіш материалдар.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Александр I-нің рескрипті

**Александр I-нің рескрипті** — I Александр патшаның бұйрық хаты. Бұл хатқа I Александр 1821 ж. наурызда қол қойған. Онда ол Жайық-Еділ өзенінің аралығындағы кеңістікте Бөкей хан мен оның қоластындағы халқының еркін көшіп-қонуына рұқсат еткен. Сөйтіп I Александр қазақтарға ежелден өэдеріне тиесілі жерлерін қайтып берді. Бірақ Бөкей хан қайтыс болғаннан кейін Оралдың казак-орыс ескерлері өзен мен Қамыс-Самар аралығына қазақтардың көшіп-қонуына қайта тыйым салды.
## Пайдаланған әдебиттер
Нұрлыбай Есімғалиев

**Нұрлыбай Есімғалиев** (5 сәуір 1949 ж.т., Бөкей ордасы ауданы, Бөрлі а.) — киноактер.

## Өмірбаяны
Алматыдағы республикалық эстрада студиясында *«көркемсөз оқушы»* мамандығын алған (1968). 

Алматы мемлекеттік консерваториясының актерлық факультетінде (1968-71; Ш. Жандарбекованың класында), Мәскеуде Бүкілодақтық мемлекеттік кинематографиялық Институтында КСРО халық артисі Б. А. Бабочкиннің шеберханасында тәлім алған (1974). 

1974 жылдан Ш. Айманов атындағы *[[Қазақфильм|«Қазақфильм»* киностудиясында]] еңбек етеді. 

Қазақстан кәсіпқой киноактерлер гильдиясын құрып (1998), соны басқарған.

## Рөлдері
Есімғалиев 40-қа жуық кинофильмге түскен.

## Дереккөздер
Фавус

**Фавус, таз** - адамда, жануарларда және өсімдіктерде кездесетін жұқпалы ауру.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Миокардит

thumb|right|200px
**Миокардит** (*mуосаrdіtіs* - жүрек бұлшық етінің қабынуы) — жүректің миокард қабатының қабынуы. Жүректік бұлшық еттің қабынуы, көбінесе әртүрлі вирустық инфекциямен байланысты дамиды. Бірақ оған ревматизмдік шабуыл немесе сәулелену, дәрілік және химиялық заттардың әсер етуі себеп бола алады.  

Патогенезі бойынша түрлері:  
*инфекциялық миокардит 
*токсикалық миокардит
*аллергиялық (иммундық) миокардит
*аралас миокардит;
*идиопатиялық миокардит. 

## Дереккөздер


Санат:Жүрек аурулары
Тек, ата-тек, әулет есім

#  Азаматтық құқық бойынша — азаматтың есімінің құрамдас бөлігі; мұраға алынған немесе адамның сәйкес келетін отбасыға немесе текке тиістілігін анықтайтын некеге тұру нәтижесінде алынған атау.
#  Отбасы; бір атадан бастау алатын тек, ұрпақ.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Ескендір Есімов

**Ескендір Есімов** - шопан, Социалистік Еңбек Ері (1966), Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1982). 1929 жылы Батыс Қазақстан облысы, Бөкей ордасы ауданы, Сайқын ауылында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1945-1957 жылдары Батыс Қазақстан облысы, Бөкей ордасы ауданындағы «Сайқын»  ұжымшарында  көмекші шопан болып істейді.
* 1957 жылдан М. Мәметова атындағы кеңшарда аға шопан болады. 
* 1965 жылы бағымдағы саулық және тоқты отарларын шығынсыз бағып, қозы алу, жүн өндіру жөнінде жоғарғы көрсеткіштерге жеткен.

## Наградалары
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1966)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері

Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Фотондық эффект

**Фотондық эффект** - когерентті резонансты жарық сәулеленудің импульсты әсеріне ортаның когерентті жарық қайтарымы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Құсбас

thumb|200px
**Құсбас** - шыршалы балықтар туысы. Ұзындығы 80 см, салмағы 4 кг дейін. Денесі ұзынша, жалпақ басты, кеуде жүзбе қанаттары күлгін қызыл, құрсақ жүзбе және аналь жүзбе қанаттары, қызыл, құйрығы қаралау. Еуропа және Азияда, Оңтүстіктен Евфрат өзеніне дейін таралған. Шағын топ құрайды. Жыныстық жетілу 4-5 жасында ақталады. Уылдырығын бөліп шашады, Оңтүстікте, наурызда, орталық аймақтарда, сәуірден мауысымға дейін. Өсімталдығы, 9,7-100 мың уылдырық. Шабақтары зоопланктон және балдырлармен, ересектері, бентофагтар және жыртқыштар. Спорт - аулау нысаны.

## Дереккөздер


Санат:Тұқылар
Достық (Бөрлі ауданы)

**Достық** (2020 ж. дейін – *Александровка*) — Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданындағы ауыл, Достық ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Ақсай қаласынан оңтүстікке қарай 50 км-дей жерде, бетеге, боз, кеде аралас, әр түрлі астық тұқымдас шөптесін өсімдіктер өскен сортаңды-шалғынды, қызыл қоңыр топырақты, орманды дала белдемінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 948 адам (475 ер адам және 473 әйел адам) болса, 2009 жылы 528 адамды (274 ер адам және 254 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 405 адамды (216 ер адам және 189 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1936 жылы «Хлебороб» астық өсіру кеңшары ретінде қаланды. Оның негізінде 1997 жылдан Александровкада «Хлебороб», «Арман Карисов» өндірістік кооперативтері мен 3 шаруа қожалығы жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, медениет үйі, кітапхана, дерігерлік амбулатория бар. Тұрғындары елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер
 

Санат:Бөрлі ауданы елді мекендері
Бағырлай бөгені

‎‎
**Бағырлай бөгені** — Бағырлай өзеніндегі 4 арнадан тұратын су айдыны. 

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданының оңтүстігінде орналасқан. 1965 жылы салынған. 

## Гидрологиялық сипаты
1-арнасының көлемі 2 млн. м³, 2-арнасының көлемі 3,6 млн. м³, 3-арнасының көлемі 4,6 млн. м³, 4-арнасының көлемі 4,3 млн. м³. Қазір жұмыс істемейді.

## Дереккөздер

Санат:Батыс Қазақстан облысы гидрографиясы