open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бақтияр Қожа

**Бақтияр Қожа** (5 қаңтар, 1957 жылы Ташкентте туған) — кино және театр актері. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2009). Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының актері (1993 жылдан). Құрмет орденінің иегері (2003).

## Өмірбаяны
* Бақтияр Қожа 1957 жылы 5 қаңтарда Өзбекстан Республикасы, Ташкент қаласында дүниеге келген.
* 1980 жылы театр студиясын бітірген соң,  Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театрының актерлік құрамына қабылданды.
* 1993 жылдан  Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының актерлік құрамында.

## Ойнаған рөлдері

## Марапаттары
* 2003 жылы «Құрмет» орденінің иегері
* 2009 жылы президент жарлығымен Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері құрметті атағымен марапатталды.
* 2016 жылы ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі

## Дереккөздер
http://www.kozhalar.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=35:2011-05-13-14-59-28&catid=4:tulgalar2&Itemid=13

http://www.kino-teatr.ru/kino/acter/m/post/9678/bio/

Санат:Қазақстан театр актерлері
Санат:Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры тұлғалары
Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары
Бранхиомикоз

**Бранхиомикоз** – балықтың желбезегінің зақымдануымен сипатталатын, жіті өтетін жұқпалы ауру. Ауруды алғаш рет Германияда М. Плен (1992) сипаттаған, кейіннен ол Польшада, Чехославакияда, Ресейде байқалды.
## Қоздырушысы
Қоздырушысы – Тұқы балықта, сазанда, табанда – Branchiomyces sanguinis, шортанда – Branchiomyces demigrans, ал қара балықта саңырауқұлақтың аталған екі түрі де ауру қоздырады. Індеттік ерекшеліктері. Бәрінен де 1 – 2 жастағы тұқы балық пен сазан жиі ауырады, басқа балықтар сирек шалдығады. 
*Бранхиомикоз тек жазда судың температурасы 22° С – тан жоғары болғанда байқалады. Кенеттен және жаппай білінеді. Инфекция қоздырушысының бастауы – ауырған балықтар, ал жұғу факторы – өлген балықтар мен зарарланған тоғанның түбі. Аурудың шығуына су қоймасының ластануы, судағы оттегінің азаюы ықпал етеді. Бір су қоймасынан екіншісіне ауру қоздырушысы тасымалданған балықпен, аққан сумен келеді. Өлім көрсеткіші 50 – 70% - ға жетеді.
## Өтуі мен симптомдары
Бронхиомикоздың жаппай білінуі 5 – 12 күнге созылады. Ауырған балық қоректенуін тоқтатып, ағынға немесе тоғанның жағасында судың бетінде қимылсыз тұрып қалады. Желбезегінде ноқатты қанталаулар пайда болып, желбезек ұлпасының бір жері бозарып, екінші жері қарақошқылданып, аламыш түсті келеді. Желбезектің кей тұстары өліеттеніп, шеті жырымдалады.
*Патологоанатомиялық өзгерістер ішкі ағзаларында байқалмайды. Желбезектен гистологиялық препарат дайындап, микроскоппен қарағанда саңырауқұлақтың жіпшелері мен споралары көрінеді.Балау алдын – ала клиникалық және патологоанатомиялық белгілер бойынша (желбезектен аламыштануы және бүлінуі) қойылады. Түпкілікті диагноз микроскопиялық, гистологиялық және микологиялық зерттеулердің нәтижесіне негізделеді.**Емі жоқ.**
## Дауалау және күресу шаралары
Бронхимикоз байқалған жағдайда судың ағынын күшейтіп, оттегімен қанығуын молайтады. Ауырған балықтарды ұстап, өлген балықтарды ұстап, өлген балықтарды жинайды. Балықтарды қолдан қоректендіруді, органикалық тыңайтқыштарды қолдануды тоқтатады. Су қоймасына үйрек пен қазды жібермейді. Судың рН көрсеткішін әк сүтін қосып 8,0 – 8,5 дейін көтереді. Балықты бір су қоймасынан екіншісіне көшіруді тоқтатып, балық аулау жабдықтарын үнемі дезинфекциялап тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Балықтардың инфекциялық аурулары
Ихтиофоноз

**Ихтиофоноз.** Фарельдер ауырады. Орталық нерв жүйесінің зақымдалуымен белгіленеді, сол себепті тепе теңдік сақтау қабілеті бұзылады. 
## Қоздырушысы
Ichtyophonus Hoferi саңырауқұлағы, жүйке жүйесінде және басқа тканьдерде цист түрінде шоғырланады (паразитирующий). Саңырауқұлақ аралық тканьге кіріп клеткалық инфильтрацияны тудырады. Балықта кішкентай ақ – сұр түйіндер пайда болады және зақымдалған органдардың мөлшері үлкейіп кетеді. 
*Ветеринариялық – санитариялық бағасы. Ауырған балықтарды жануарларға азық ретінде қолданады.
*Вирусты бронхионекроз. Желбезектерінің және ішкі органдарының зақымдалуымен белгіленеді.Қоздырушысы. Иксоидриялық формалы вирус.
## Өтуі мен симптомдары
Ауру жіті және созылмалы түрде өтеді. Жіті түрінде балықтар судың бетіне жиналып адымның жақындағанына назар аудармайды, қоректенбейді, өсуі тежеледі. Желбезектер ісінеді, кілегей қабықпен жабылады, жапырақшалары майысады, нүкте тәрізді және жолақты қанталау байқалады. Некроз ошақтары пайда болады. Бұл форма 10 -15 күнге дейін созылып балықтардың 50 -90 % өлімге шалдықтырады. Созылмалы түрінде балықтардың тіршілік тәртібінде өзгерістер байқалмайды. Желбезек доғалары едәуір жайылған некроз ошақтары кездеседі.
## Ауруды анықтау
Ауруды клиникалық, эпизоотологиялық, патологоанатомиялық белгілеріне қарап, бактериологиялық, вирусологиялық және серологиялық тексеру және биопроба қою арқылы анықтайды. Вирусты бронхионекрозды жұқпайтын бронхионекроздан және бронхиомикоздан ажырату керек.

## Дереккөздер


Санат:Балықтардың инфекциялық аурулары
Дифиллоботриоз

**Дифиллоботриоз.** Балықтарда жалпақ құрттардың (Diphillobotrium latum) лентец плероцеркоидтың балаңқұрттары  тудыратын ауру. Бұл ауру адамдардың, иттердің, мысықтардың, түлкілердің, т.б. ішектік ауруы болып табылады. Адамдарда паразиттердің ұзындығы 10 метрге дейін жетеді, ал терісі бағалы аңдарда 1,5 метрге жетеді. Плероцеркоидтің шоғырланатын жерлері денесінде, бауырында, уылды рығында және бұлшықеттерінде. Бұл құрттың сыртқы денесі көлденең жолақты сақиналар дан тұрады, ал оның ұзындығы 1 – 1,5 см, ені 2 – 3 мм, түсі ақ.
* Дифиллоботриозбен зақымданған балықтардың сыртқы түрін қарағанда, ауруды табуға болмайды. Ауруға күдік туған кезде құрсақ қуысын жарып қарайды және ішектің, органдардың, уылдырықтың диаметрі 1,5 – 4 мм фиброзды капсуламен зақымдалуына тексереміз. Бұлшықеттен қалыңдығы 5 мм көлденең кесінділер кесіп алынады және плероцеркоидтардың бар–жоғына тексеріледі. Плероцеркоид триэнофорусқа (адамға қауіпсіз) дифференциальды диагностика жасау үшін микроскопия жүргізіледі. 
* Адам бұл аурумен дұрыс пісірілмеген, дұрыс қуырылмаған, дұрыс тұздалмаған балықты тағамға қолданғанда зақымдалады.

## Ветеринарлық–санитарлық баға және шаралар
Қатты зақымдалған балықтарды утилизациялайды, бір – екі плероцеркоид табылса, посолмен зиянсыздандырады, қатырады (- 8°С 7 күн аралығында), қайнату арқылы (кем дегенде 30 минут) немесе консерві жасауға қолданады.
Қауіпті аймақтардан ауланған балықтарды қолданысқа тек залалсыздандырғаннан кейін ғана тамақтық мақсатта және жануарларға азық ретінде жібереді.

## Дереккөздер

Санат:Балықтардың инфекциялық аурулары
Метархоз

**Метархоз (Псевдоамфистоматоз).** Метархоз (Meterhis albidus) бен псевдоамфистомоздың (Pseudoamphistomum truncatum) трематодтары тудыратын адамдар мен етқоректілердің ауруы. Олар бауырдың өт жолдарында паразиттік тіршілік етеді. Аралық иесі болып табылатын балықтарда, паразит бұлшықетте метацеркарий түрінде дамиды. 
*Ветеринарлық – санитарлық баға және шаралар. Метацеркарилермен қатты зақымдал-ған балықтар утилизацияға жіберіледі. Ал егер аз зақымдалса, 20% тұз қышқылында 8-10 күн аралығында залалсыздандырады.  

## Дереккөздер


Санат:Аурулар
Белсендірек дыбыстар

**Белсендірек дыбыстар**

«Я» (йа) әрпі күрделі дыбысты білдіреді және жуан дыбыстармен үндеседі. Басқы көрінісі қазақ сөздерінде жоқ, кірме сөздерде кездеседі.

«Ю» (ыйұу/ійүу) әрпі күрделі дыбысты білдіреді және жуан дыбыстармен үндеседі. Басқы көрінісі қазақ сөздерінде жоқ, кірме сөздерде кездеседі.  

Дауыссыз «у», «ң», «й» дыбыстарының басқы көрінісі жоқ.

Дауыссыз «ж»,  «б», «г», «ғ», «д» дыбыстарының соңғы көрінісі жоқ.

Бұл ережелер кірме сөздерге жүрмейді.

 
«Ғ/г» қатаң «қ–к» дыбыстарының ұяң жұптары болады. Олар сингармонизм заңына бағынады. «Ғ» жуан дыбыстармен, «г» жіңішке дыбыстармен үндеседі.

Ескерейік:

1 Басқы көріністе «ғ/г» дыбыстары кездессе, «ғана» сөзінен өзгесі кірме сөздер болады

2 Тәуелдік жалғауы жалғанғанда, белсендірек дыбыстар сақталады. Мысалы, “клуб” сөзі “клубым” (І жақ), “клубың” (ІІ жақ), “клубыңыз” (ІІ жақ, сыпайы), “клубы (ІІІ жақ) түрінде жазылады.

**Сілтемелер**

http://predmet.kz/kz_laws_art/177-belsendrek-dybystar.html 

Санат:Қазақ тілі
Эпидентрозавр

thumb|Эпидентрозавр
thumb|Эпидентрозавр
thumb|Эпидентрозавр 
**Эпидентрозавр** — ерте Бор дәуіріне жататын манираптор динозавры. Оның ағаштан-ағашқа секіріп, маймылдарша өмір сүргені және құстар тобына жатпайтын алғашқы динозавр екені анықталған. Уақытының көп бөлігін ағаштардың үстінде өткізген болу мүмкін. Ғалымдар жер бетінен тым биікте күн кешкен динозавр туралы деректерді дәлелдей алмай отыр. Біреулері оны толық жетілмей, ерте өліп қалатын, құстармен мүлде байланысы жоқ динозавр десе, енді біреулері бұған келіспейді. 
## Қызықты дерек
* Қытайдың солтүстік-шығысындағы Даохугоу тас қабатынан табылған.
* Эпидентрозавр өзінің кең және дөңгеленген жағымен ерекшеленеді.
## Мәліметтер
*Қорегі : жануарлар мен өсімдіктер
*Салмағы : анықталмаған
*Тұқымдас : Скансориоптерикс
*Отряд тармағы : Теропод 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Костиоз

нобай|Костиоз
**Костиоз** – микроскоптың көмегімен ғана көруге болатын паразит. Балықтың терісінде кілегейден құралған терең сұр дақ пайда болады. Балықтың желбезегімен терісіне жабысқан құрт балықты қатты тітіркендіреді және эпителиді бұзады. Соның артынан сапролегния және ахлияның саңрауқұлақтары зақымдайды. Балықтың желбезегіне костиялар жеткенде балықтар жылдам қырылады. Ауру бір аптаға созылады, кейде одан да көп. Қатты зақымдалған балықтарды жарамсыз деп санайды. Олардың көзін жою керек.

## Дереккөздер


Санат:Балықтардың инфекциялық аурулары
Лигулез және диграммоз

**Лигулез және диграммоз** – тоған суларында тіршілік ететін балықтардың ішінде жиі кездесетін, қоздырушысы ленталық құрт тудыратын ауру. Қосымша иесі шағала мен жабайы үйректер, аралық иесі шаян және карп жанұсына жататын балықтар. 
*Ленталық гельминттің жұмыртқасы құстардың саңғырығы арқылы суға түсіп, корацидиге айналады, оны шаяндар жұтқан соң олардың денесінде процеркойдқа айналады. Ал шаяндарды жеген балықтардың құрсағында плероцеркойдқа айналып, ұзындығы 10 см және 1м дейін балаңқұрттары өсіп жетіледі. Соның салдарынан балықтың құрсағы қатты қампиып, жарылады да ішіндегі личинкалар суға түсіп, балық өледі. 
Санитарлық баға. Жақсы және жоғарғы қондылықтығы балықтарды және бұлшық ет тіндерінде гидремин болмаса балықты өнделген күйінде пайдаланады. Ал азып-тозған балықты жарамсыз деп санайды немесе азық мақсатында терісі бағалы аңдарға береді

## Дереккөздер
Белсінді дыбыстар

**Белсенді дыбыстар**

Дауыссыз «л», «м», «н», «р», «з», «с», «ш», «п», «т»  дыбыстары белсенді. Олар жуан және жіңішке дауыстылармен үндесіп, барлық көріністе жазыла береді.

«А/Е»
А – дауысты, жуан, езулік, белсенді дыбыс. Тек жуан дыбыстармен үндеседі. Барлық көріністе жазылады.

Е – дауысты, жіңішке, езулік, белсенді дыбыс. Тек жіңішке дыбыстармен үндеседі. Барлық көріністе жазылады.

«Ы/І»
Ы – дауысты, жуан, езулік, белсенді дыбыс. Тек жуан дыбыстармен үндеседі. Барлық көріністе жазылады.

Е – дауысты, жіңішке, езулік, белсенді дыбыс. Тек жіңішке дыбыстармен үндеседі. Барлық көріністе жазылады.

И
И – дауысты, жуан/жіңішке, езулік, белсенді дыбыс. Жуан және жіңішке дыбыстармен үндеседі. Барлық көріністе жазылады.

Қ/К
Қ – дауыссыз, қатаң, белсенді дыбыс. Тек жуан дыбыстармен үндеседі. Барлық көріністе жазылады.

К – дауыссыз, қатаң, белсенді дыбыс. Тек жіңішке дыбыстармен үндеседі. Барлық көріністе жазылады.

Ескерейік:
1 Қазақ сөздері бірыңғай жуан немесе жіңішке буындардан тұрадыв .

2 Қазақ сөздері  екі дауыстыдан басталмайды. «Уақыт», «уәде», «уыс» тәріздес сөздер екі дауыстыдан басталатын сияқты көрінеді. Дұрысында олардың буын құрамы «уақыт – ұу-а-қыт», «уәде – үу-ә-де», «уыс – ұу-ыс». Яғни, айтылымда «ұ/ү» дауысты, соңындағы «у» дауыссыз.

3 Қазақ сөздерінде  екі дауысты қатар жазылмайды және айтылмайды. Салыстырыңыз: играем - ойнаймыз.

4 Қазақ сөздері  екі дауыссыздан басталмайды.

Сіз білесіз бе?

«А» дыбысы барлық тілде бар, ал «е» дыбысы кейбір тілдерде, оның ішінде араб және парсы тілдерінде жоқ екен.
Қазақ тіліне араб және парсы тілдерінен енген сөздердегі «а» көбінесе «е» дыбысына айналып кетеді. Мысалы: Сабаб – себеп, карамат – керемет.

**Сілтемелер**

http://predmet.kz/kz_laws_art/175-belsend-dybystar.html
Хиллодонеллез

**Хиллодонеллез** – инфузория тудыратын ауру. Тоғышардың ұзындығы 0,05-0,06мм, ені 0,03-0,04мм. Хилодонелла кілегей қабатты терісі мен және эпителий клеткасымен жұтқыншағының көмегімен өз қорегін сорады. Барлық жастағы карптар хилодонелламен зақымдалады. 
*Балықтардың хилодонелламен зақымдалуы бір балықтан екінші балық арқылы жүріп отырады. 
*Хилодонелла суық сүйгіш инфузория болып табылады. Олардың жалпы массалық көбеюі 5-100°С-де, кейде 3-50°С-де жүреді. Температура 150°С жоғарлағанда олардың көбеюі де баяулайды, ал 200°С мүлде тоқтап қалады. Жазда карптар осы тоғышарлардан мүлдем дерлік таза болады, ал күзде зақымдалу көбейе түседі. 
*Хиллодонелездің негізгі мінездемесі - өрескел сұр дақ терінің бетінде пайда болады. Дақтар алғашында кішкентай бөлек дақша түрінде пайда болады, содан кейін олар бір-бірімен қосылады. Біраз уақыттан соң сол дақтар балықтың желбезегінде де пайда болады, балықтар содан өліп кетеді. Санитарлық бағасы қатты зақымдалған балықтарды техникалық утилдейді. Оларды тағамдық мақсатта пайдалануға болмайды. Ал кішкентай дақ п.б. оларды жоғарғы температурада өндеп, консерві т.б. пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Балықтардың инфекциялық аурулары
Ихтиофтироз

**Ихтиофтироз **- әр келкі кірпікшелермен біркелкі қапталған инфузория, ұзындығы 0,5-0,9мм, денесі шар тәрізді. Ихтиофтирус көптеген балықтардың тоқ ішегі мен желбезегінде және көз бұршағында тіршілік етеді. Паразиттер теріге ене отырып, желбезекке, содан көзге, эпителиймен өсе отырып денеің терең қабаттарына дейін енеді. Паразиттер қоршаған ортада көбейеді. Терісін жарып шыққан балықтардың денесі судың терең қабатына батып, нәзік циста қабатын түзеді. Ал цистаның ішінде инфузория бөліну арқыл көбейеді. 

## Дереккөздер
Электронды журнал

**Электронды журнал**

Қазіргі кезде біраз мектептер оқушылардың білімін рейтингтік әдіспен бағалайды, яғни сабақта оқушылардың біліміне балл қойылады. Тоқсан аяғында арнайы формула бойынша қорытынды баға шығарылады. Әр баланың қорытынды бағасын есептеу біраз уақыт алады. Мұғалімге көмек ретінде Excel программасында электронды журнал жобасы жасалынып, Қарағанды қаласының “Дарын” мектебінде сынақтан өтті. Журналды пайдаланған мұғалімдер көп уақытын үнемдейді. Оқушының рейтингісі әр баға қойылған сайын дайын тұрады, негізгі журналға қойылатын бағалар ұсынылады. Қосымша бағандар қосу үшін Вставка - Добавить столбец командасын орындаймыз, алып тастау үшін Вставка удалить столбец. Журнал Word 2003 негізделіп жасалынған. Оқу үлгерімі мен білім сапасы да есептеліп тұрады. Максималды баллды таңдау мүмкіндігі бар, яғни сабақта максималды балл 10 болса, бақылау кезінде максималды балл 20 деп қоя аламыз. Журналда максималды баллды 10, 15, 20 - ға ауыстыра аламыз. Рейтинг былай есептеледі: (жалпы баллдардың қосындысы)/ (максималды баллдар қосындысы) *100
Журнал бойынша ұсыныстарыңыз болса, комментарийге жазыңыздар.
Журналдын бұл версиясы 2013 жылдың маусым айына дейін жұмыс істейді.

**Сілтемелер**

http://predmet.kz/kz_laws_art/17-elektrondy-zhurnal.html 

Санат:Журналдар
Сангвиниколез

**Сангвиниколез** сорғыш құрттар тудыратын ұзындығы 1м-ге дейін жететін құрт. 
*Денесі созылыңқы, тікенексіз кутикуламен қапталған. Алдыңғы соңында ауызы орналасқан. 
*Гермафродит. 
Аурудың өтуі бірнеше фазалардан тұрады. Алғашында карптардың денесінеенген паразит қанға өтіп, олардың желбезегінде ақшыл шекараның пайда болуымен сипатталады. Осы кезеңде церкарии ересек сорғыштарға айналады, сорғыштардың ішінде жұмыртқаладың жетілуі жүреді. Бұл фаза инкубациялық фаза болып табылады. Екінші фаза бірінші клиникалық белгілердің пайда болуы мен сипатталады. Ақшыл, қансызданған шекара пайда болған желбезектердің үзілуінің бастамасы болып келеді. Үшінші фаза желбезекті шіріткіш бактериялары шірітіп, желбезектері түсіп қалады. Бұл фазада балықтар өліп қалуымүмкін немесе біртіндеп балықтардың жазылуы мүмкін. Бұл аурудың жағдайына байланысты және балықтың қоршаған ортасына да. Санитарлық бағасы балықтарыдың желбезектерін алып тастайды, техникалық өндеуге жібереді.

## Дереккөздер
Фалкарий

thumb|Фалкарий
thumb|Фалкарий
**Фалкарий** теризинозаврлар тобына жатады. Осы уақытқа деін танысып білген динозаврларымыздың ішіндегі ең ерекшесі де осы — фалкарий. Оның құс жамбасы мен үлбіреген қауырсындары динозаврды зерттеуде талас тудырып келген. Бір топ ғалым осы бір ерекшеліктеріне мән берместен, оны «теңізде өмір сүретін тасбақалар» деген тұжырым жасады. Одан кейін динозаврды «ұзын мойынды зауропод тұқымдасы» деп ойлаған. Ал соңғы онжылдық көлемінде палеонтологтар «динозаврлардың бауырымен жорғалаушылар тектес тобынан пайда болды» деген тоқтамға келді.
## Қызықты дерек
* Фалкарий Бор дәуірінде өмір сүрген.
* Фалкарийдің қаңқасы Юта табиғаттану тарихи мұражайында 2005 жылы 29 маусымда көрмеге қойылды.
* Фалкарий — ютохен б.з.д. шамамен 125-130 млн. жыл бұрын өмір сүрген.
* Фалкарий жапырақтар, жемістер және өсімдіктермен қоректенген
* Салмағы анықталмаған
* Фалкарий Теризинозаврлар тұқымдасы
* Отряд тармағы Теропод болды. 
* Оның дөңгеленген жақ сүйектері болған.

## Мәліметтер
*Қорегі : өсімдіктер
*Салмағы : анықталмаған
*Тұқымдас : Теризинозаврлар
*Отряд тармағы : Теропод 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Полифлерлі және Липовый балы

## Полифлерлі
Полифлерлі (аралас)  балды бал аралары әр түрлі өсімдіктердің шырынын қайта өндеуден кейін алады. 
*Осындай балдарды көбіне жиналған жеріне байланысты атайды: ормандық, далалық, жайылымдық және таулы жерден жиналған бал деп топтарға бөледі. Аралас балдың түсі көбіне ашық, ашық-сарыдан қошқыл түске дейін. Кристалдануы әлсіз кристалдан ірі кристалға дейін болады. 
## Липовый
Бұл балдың ең жақсы сорты, өте жағымды әрі күшті иіске ие. Өзіне ғана тән спецификалық дәмі бар, тіпті басқа балдармен де араластырса айқын білініп тұрады. Балдың түсі ақ, кейде мүлдем түссіз, ашық-янтар түстес, сирек сары, жасыл түке, балғын липа гүлінің өтімді иісі мен ерекшеленеді. Липа балында гистидин мен лизин болмайды.

## Дереккөздер
Гигантозавр

**Гигантозавр**. Теропод отрядына жататын гигантозавр осыдан 98-96 миллион жыл бұрын кейінгі Бор кезеңінің ерте Сеноман дәуірінде өмір сүрген. «Гигантозавр» атауы «алып оңтүстік кесірткесі» дегенді білдіреді. Оның сүйектері алғаш рет Аргентинаның оңтүстігіндегі Патагония аумағынан табялған. Динозавр — құрлықтары бізге белгілі етпен қоректенетіндердің ірісі, тиранозаврдан үлкен, спинозаврдан кіші тіршілік иесі. Ол өз заманындағы ірі денелі шөппен қоректенетін динозаврларды азық еткен. Тістері шайнап талқандауға еиес, кесуге бейімделген. 
## Қызықты дерек
* Гигантозаврдың тас болып қалған сүйектерін алғаш рет 1994 жылы Рубен Каролини тапты.
* Гигантозаврдың сүйектерінің 70 пайызы 1994 жылы Аргентинаның Патагония аумағынан қазып алынған.
* Ұзындығы — 14 метр, салмағы 6 тоннаны құраған.
## Мәліметтер
*Қорегі :  жануарлар 
*Салмағы : 8 тонна
*Тұқымдас : Кархародонтозавр
*Отряд тармағы : Теропод 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Гигантораптор

thumb|Гигантораптор
**Гигантораптор** бұдан 85 миллион жыл бұрын кейінгі Бор кезеңінде өмір сүрген. Динозавр алып овирапторлар тобына кіреді. Оның тістері болмағын. Үнемі қорегін тұмсығымен бөлетін гигантораптор тұмсықты динозавр аталып кеткен. Гигантораптордың немен қоректенгені әлі күнге белгісіз. Бірақ жануардың шөппен де, етпен де қоректенетіндерге тән қасиеттері бар. Мысалы, икемді аяқ пен өткір ұзын тырнақтар жыртқыштарда ғана болады. Гигантораптор өзінің ең жақын туысы саналатын каудиптерикстен шамамен 35 есе үлкен.  ұзындығы - 8 метр, салмағы шамамен - 2 тонна.
## Қызықты дерек
* Олар алдыңғы аяқтары қысқа болғандықтан ұша алмағын. 
* Ол өзінің туысы каудиптерикстен 35 есе үлкен.
## Мәліметтер
*Қорегі :  жануарлар мен өсімдіктер
*Салмағы : 2 тонна
*Тұқымдас : Овираптор
*Отряд тармағы : Теропод 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Патагония

**Патагония** - Оңт. Американың Рио-Колорадо ө-нен оңтүстікке қарай, Андыдан шығысқа созылған және Аргентинаның оңтүстігін алып жатқан физ.-геогр. облыс, үстірт. Рельефі Атлант мұхитынан Андыға қарай биіктейді (2200 м-ге дейін). Солт.-шығысы, СанөХорхе және Байя-Гранде  шығанақтары жағалауы жазық келеді. Мезозой мен үштіктің тұнбалы және вулкандық қабаттарымен жабылған көне кристалдық жыныстардан түзілген. Климаты қоңыржай, шөлейттік. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 150-300 мм, тау етегінде 450-700 мм. Орташа температура июльде 2, 8 С, январда 10, 20 С. Өзендері терең каньон жасап ағады. Қоңыр және күлгін топырақ жамылғысында негізінен астық тұқымдас және бұталы өсімдітер өседі. Лама, магеллан иті және құстардың алуан түрлері мекендейді. Қой шаруашылығы дамыған. Мұнай кәсіпшілігі бар.

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы
Ара балының жіктелуі

200px|thumb|Бал
**Ара балының жіктелуі**
Табиғи гүл балы бал араларының гүл шырынынан жинаған өнделген өнім. Ол тәтті шырын тәрізді хош иісті, түссіз немесе сарғыш түсті сұйықтық. Шығу тегіне байланысты гүл, **шіре және аралас балдар **деп бөледі. Шіре балы ол өсімдіктен және жануарлардан алынған болып бөлінеді. 
*Полифлерлі және Липовый балы
*Қара құмық, күнбағыс, акация балы
*Донниковый, клевр, қоңыр, мақта балы
*Горчичный, таңқурай, шіре балы

## Дереккөздер


Санат:Бал
Пачев Бекмұрза Машевич

**Пачев Бекмұрза Машевич** (18. 1. 1854, қазіргі Қабарда-Балқар АССР-і Нартан с., - 15. 2. 1936, сонда) - қабарда совет ақыны. Кедей-шаруа семьясында туған. 80 жылдары араб жазуы негізінде алфавит жасады. Оның Октябрь революциясына дейнгі шығармаларында патша әкімдерінің озбырлығы мен сатқындығы ("Бекмұрзаев қалай үйленді" 1882, "Қанжар" 1909-10 поэмалары мен "Жел", "Молда" т.б. өлеңдері), қарапайым адамдардың ерлігі ("Алихан Каширгов туралы жыр", "Мылтықты оқтаңдар", "Ауыр күдер" т.б. өлеңдері) бейнеленді. Октябрь революциясын қуанышпен қарсы алған ол көсеміміз В. И. Ленинді, халықтар достығын, жаңарған өмірді ("Москва туралы сезім" өлеңі мен "Қабарда поэмасы" т.б.) шабыттана жырлады. П. творчествосын А. М. Горький жоғары бағалады.

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы
Перга

**Перга** – аралар мен жинап алынған және өнделген әр түрлі өсімдіктердің тозаңдары. 
*Ол маңызды белоктық азық. Оның жетіспеуі ара жанұясының өмір сүруінің нашарлауына әкеледі. 
*Ферменттердің әсерінен тозаңда сүт қышқылды ашу жүреді. Осыдан түзілген сүт қышқылы тозаң мен бал қосылыстарын консервілеп, оны пергаға айналдырады.

## Дереккөздер
Есекмия

**Есекмия ** () - тықыр кекіре - бұршақ тұқымдасының кекіре туысына жататып көп жылдық шөптесін өсімдік. Есекмия жіңішке сабақты, төселіп немесе өрлеп өседі, ұз. 5 - 70 см, селдір түкті. Қосалқы жапырақтары ортасына дейін бір тұтас, жоғарғы ұштары үшкірленген. Жапырақтарының ұз. 2 - 10 см, жапырақшалары 7 - 12 жұп. Гүлдері қос жынысты, шашақты гүл шоғына топтасқан; тостағаншасы қоңырау тәрізді; күлтесі көк күлгін түсті; аналығы 10 - 12. Бұршақ қаптары сопақтау, ұз. 1 - 2 см, бір ұялы; тұқымдары майда, сопақша келген, қоңыр түсті; Маусым-шілдеде гүлдейді. Орта Азияда, Бат. және Шығ. Сібірде, Моңғолияда кездеседі. Қазақстанда шөлді аймақтар мен биік тау басынан басқа жерлердегі шалғындарда, өзен бойларында өседі. Е. - мал, әсіресе жылқы үшін улы өсімдік. 

## Дереккөздер


Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Есенский Янко

**Янко Есенский** (словак. *Janko Jesenský*; 30 желтоқсан 1874, Мартин, Аустрия-Мажарстан — 27 желтоқсан 1945, Братислава, Чехословакия)  — словак жазушысы. 1890 жылдардың соңында жаза бастаған. "Өлеңдер" (1905), "Тұтқыннан шыққанда" (1919), "Дуылдан соң" (1932), "Түнге қарсы" (1945) атты өлең жинақтары шықты. А. С. Пушкин, А. А. Блок, С. А. Есенин өлеңдерін словак тіліне аударды. Есенскийдің проза саласында жазғандары - "Шалғай жердің әңгімелері" (1913), "Өткен өмірден" (1935) атты сатиралық шығармалары. Буржуазия Чехословакияның қоғамдық құрылысын әшкерлеген "Демократтар" атты дилогиясында (1934-38) т.б. шығармаларында ол - фашизмнің Словакияны құл ету әрекетіне қарсы күресті. Словактың 1-ші дәрежелі ұлттық көтерілісі орденімен марапатталған.

Санат:Алфавит бойынша жазушылар
Санат:XX ғасыр жазушылары
Санат:Алфавит бойынша аудармашылар
Санат:XX ғасыр аудармашылары
Санат:Алфавит бойынша заңгерлер
Санат:ХХ ғасыр заңгерлері
Герман Пауль

ПАУЛЬ - (Paul) Герман (7. 8. 1846, Зальбке, Магдебург маңы, - 29. 12. 1921, Мюнхен) - неміс тілі маманы, германист, младограмматизм өкілдерінің бірі. Фрейбург (1874 жылдан; сонда профессор), Мюнхен (1893-1916) ун-ттерінде сабақ берді. Басты еңбектері неміс тарихына ("Тіл тарихының принциптері", 1880, орыс тілінде 1960), лексикографиясы ("Неміс тілінің сөздігі", 1897, 7-бас. 1960) мен грамматикасына ("Неміс тілінің грамматикасы", 1916-20. 5-бас. 1958) арналған. П-дің қатысуымен және редакторлық етуімен герман филологиясы мен этнографиясы жайында мол материал қамтылған "Герман филологиясының негіздері" атты (1 - 3-т., 1891-93; 1911 ж. осы аттас монография болып шықты) коллективтік еңбек жарық көрді.

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы
Кермекке салу

Кермекке салу
Емен, тал, т.б. ағаштардың қабығын, томарбояу, рауғаш тәрізді өсімдіктердің тамыр-түбірін, ермен-жусанның бүрін кептіріп, талқан тәрізді түйіп жасалған қоспаны кермек деп атаған. Осы қоспаны қазанға салып, су құйып, тұз қосып қайнатады. Содан соң ағаш астауға қотарып, жалаңаш қолдың шынтағын батырғанда күймейтіндей  шым-шым кезінде теріні салып қояды. Бірнеше тәуліктен соң терінің пұшпағын өткір пышақпен алып, суын сорғытып, көлеңкеге жауып кептіреді. Кермекке салынған тері әдемі қоңыр-қызыл түске боялады. Осыны қызылдау деп те айта береді. 

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы
Пастереллёз

Пастереллёз - (Pasteurellosis), геморрагиялық септицемия - жануарлардың көптеген түрінде және адамда болатын жұқпалы ауру. Қоздырғышы - ауру немесе аурып жазылған жануарлар организмінде болатын пастерелла бактериясы. Пастереллёз аэрогенді және алементарлы жолмен жұғады. Пастереллёзбен ауырған малдың тыныс алі, ішік-қарын жолдарының кілегей қабығы қабынып ісінеді. Ауру малдың дене қызуы көтеріледі, жемшөптен қалады, тамыр соғуы және тыныс алуы жиілейді. Егер тыныс алу жолдары қабынса танауынан іріңді сұйық ағады, көзі конъюнктивит болады, тыныс алуы нашарлап жөтеледі. Ішек, қарынның кілегей қабығы қабынса іші өтеді, әлсірейді, басы, мойны ісінеді. Ауру асқынса мал өледі. Аурудан сақтандыру үшін қора-жайды таза ұстап, малдың күтімін жақсарту керек. Мал дәрігерлік-санитариялық шараларды қатал сақтау. Емі: ауру малға ем сарысуын егу, антибиотиктер, сульфаниламид дәрілерін ішкізу. Адам Пастереллёзға шалдықса қабынған жер абсцесс және флегмона түрінде өтуі мүмкін. Көбінесе Пастереллёз болған адамда остеомиелит, бронхопневмония ауруы жиі кездеседі. Ауру адамға малдан жұғатын болғандықтан. Пастереллёз- малды күткенде гигиена-санитариялық шараларды сақтау қажет.

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы
Георгиос Папандреу

Папандреу Георгиос (13.2.1888, Патры,- 1.11.1968, Афины)- Грецияның мемлекеттік және саяси қайраткері. 1923-33ж. талай рет үімет құрамына енді.1944 жылы сәуірде Каирдегі  грек эмиграннтық үкіметінің премьер-министрі болып тағайындалды. Көп кешікпей Грецияға оралып, "ұлттық бірлік" үкіметін басқарды;1945 ж. бұл үкімет Грек ұлт-азаииық армиясын (ЭЛАС) қарусыздандырып,таратып жіберді. 1946-51 ж. бірқатар министрліктерді басқарды.  1963ж. қараша-желтоқсан,1965 ақпан-шілде - премьер-министр. Сол жылы король сарайының қысымымен отставкаға кетті.  

## Дереккөздер

Қазақ Совет Энциклопедиясы
Папаскири Иван Георгиевич

Папаскири Иван Георгиевич(25.12.1902ж. қазіргі Абх. АССР, Очамчир ауданы)- абхаз совет жазушысы. 1938 жылдан КОКП мүшесі. 1928-29ж. Ленинград шығыс тілдер институтында оқыды. Әдеби шығармалары 1926 жылдан бастап жарияланды. Папаскири алғашқы әңгімелерінде (" Кунач", "Ас беру" т.б.) көне өмірді бейнеледі. "Темыр" (1937, орыс тілінде "Ұзақ өмір үшін" деген атпен, 1948) атты романында ескі әдет-ғұрыпқа қарсы күрес үстінде жаңарған ауыл бейнесін суреттеді. Ұлы Отан соғысы жылдары майдан мен тылдағы ерліктер жөнінде әңгімелерін жазды. Соғыстан кейінгі  жылдары "Әйел бақыты", "Ерцаху етегінде" т.б. романдарын жариялады.  Абхаз АССР Жоғ. Советы президиумының мүшесі (1971 жылдан). Қазан Революциясы орденімен, басқа 2 орденмен, медальдармен марапатталды.

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы
Панова Вера Федоровна

**Панова Вера Федоровна** (20.3.1905, Дондағы Ростов,-3.3.1973, Ленинград)- орыс совет жазушысы. Ол өздігінен оқып білім алған. 17 жасынан бастап Ростовта газет, журналдарда жұмыс істеді. 1933 жылдан бастап пьеса жаза бастады. 1940 жылы Ленинградқа көшті. Ұлы Отан соғысы жылдары Пермь қаласында газет, радиода істеді. Оның алғашқы повесі- "Пирожковтар семьясыә (1945 жылы жаңа нұсқасы " Евдокия", 1959). Оның "Серіктер" (1946; КСРО мемлекет сыйлығы, 1947), Жарқын жаға  повестері мен " Кружилиха" романын  оқымандар жоғарғы бағалады. Осы кітаптар қазақ тіліне аударылды. 2 орденмен марапатталған.

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы
Өт айдайтын дәрілер

**Өт айдайтын дәрілер** — өт түзілуін және оның ұлтабарға құйылуын үдететін дәрі-дәмектер.

Өт айдайтын дәрілер екі негізгі топқа бөлінеді:
* холеретиктер, немесе холеретикалық дәрі-дәрмектер — өттегі өт қышқылдарының концентрациясын үлкейтеді,
* холекинетиктер, немесе холекинетикалық дәрі-дәрмектер — өттің ішекке шығуына себептеседі.
Кейбір дәрі-дәрмектердің холеретикалық та холекинетикалық та қасиеттері болады. 

Бұл дәрілер өсімдіктен және синтез жолымен алынады. Өт түзілуіне өт айдайтын дәрілер тікелей зат алмасуы процесі арқылы әсер етеді. Бауырда өт түзілуін күшейтетін дәрілерге өт қышқылы тұздарын алынатын хологон, дехолин құрамында өт бар аллохол сілтілі сулар және кейбір өсімдіктерден (шай-шөп, итмұрын) алынатын дәрілер жатады. Өт айдайтын дәрілерді дәрігердің рұқсатымен созылмалы бауыр ауруларына, өтте тас байланғанда, сондай-ақ антисептикалық заттар есебінде  қолданылады.

Санат:Өт айдайтын дәрілер
Хан алшы

=Хан алшы= 

Ойынға 5-10 балаға дейін қатыса береді. Асық көп болу керек. Көп асықтың ішінен үлкенірек біреуін қызыл түске бояңдар. Осы асық «Хан» болады. Алдымен санамақ арқылы ойын бастаушыны тағайындап алыңдар. Осы бала асықтың бәрін уысына жиып алып, отырған балалардың алдына шашып жібереді.Сендер «ханның» қалай түскенін байқап отырыңдар. Егер «хан» бүк, шік, тәйкі түссе, ойын бастаушы бала « ханның» түсуіне қарай жақын асықтарды бас бармақтардың көмегі арқылы сұқ саусағымен итере- ыршытып біріне – бірін дәлдей отырып тигізеді.Тигізген асықтарды өзіне алады. 

Осы арада «ханды» тек ең соңғы өзі сияқты жатқан асықпен атып алуға болатынын ұмытпағандарың жөн.Ойын бастаушы басқа асықтарға қолымен не асықпен тиіп кетсе, ойынды келесі бала жүргізеді. Ал, егер «хан»алшысынан тұрса, «ханды» әрқайсысың өз қолдарыңа түсіруге әрекеттеніңдер. «Хан» кімнің қолына түссе, сол бала жеңіске жетеді. Ойынды да сол жеңген бала бастайды.
Халима Нұрғалиқызы Өтеғалиева

**Өтеғалиева Халима Нұрғалиқызы** (15 шілде 1889 жыл, Орал облысы, Жәнібек ауданы, Ақоба аулы - 1984 жыл) — қазақ халық ақыны. 1946 жылдан КСРО жазушылар одағының мүшесі. Жастайынан ән-күйге, өлең-жырға әуес болды. Ел ішіндегі ойын-тойларда, жиындарда ән айтып, өлең-жыр шығарды, ақындармен айтысқа түсті. Оның баспа жүзін тұңғыш көрген «Жайнаған күш» атты өлеңі 1938 жылы Жәнібек ауданында газетінде жарияланды. Ол 1944 жылы Алматыға ауысады. Мерзімді баспасөзде бірқатар өлеңдері жарық көрді. «Мақтанышым - өз елім» (1961), «Ана жыры» (1969) атты өлеңдер жинақтары шықты.

## Дереккөздер

Санат:15 шілдеде туғандар
Санат:1889 жылы туғандар
Санат:1984 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Жәнібек ауданында туғандар
Папанин Иван Дмитриевич

**Папанин Иван Дмитриевич** (26.11.1894ж.т, Севастополь) — Арктика зерттеушісі, геогр.ғылми докторы (1938) контр.-адмирал (1943), Совет Одағы Батыры атағын екі рет алған (27.6.1937 және 3.2.1940). 1919 жылдан КОКП мүшесі. 1918-1920ж. Украина және Қырымдағы Азамат соғысына белсене қатысты. 1923-32 ж. Байланыс халкомында жұмыс істеді. 1951 жылдан КСРО ғылым академиясының Теңіздердегі экспедициялық жұмыстар юөлімінің бастығы,1952-72ж. КСРО ғылым академиясының Ішкі сулар биологиясы институтының директоры. 8 рет Ленин орденімен т.б. орден, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы
Төрге отырғызу

Төрге отырғызу - қазақ халқының күнделікті тұрмысында кадірлі, сыйлы қонақты, қарт кісілерді құрметтеу әдебі.  Халқымыздаың тіршілігінде төрдің маңызы зор. Төрге отырғызу сыйлауды, құрметтеуді білдіреді. Төрге отырғызу бірнеше жағдайларда орындалады. Біріншісі, күнделікті күйбең тіршілікте төрге қария кісі немесе үйдің иесі отырады. Екінші жағдайда, той-жиындарда төрге ақсақалдар не болмаса жас ерекшелігіне қарай үлкен ағалар немесе қызметі жоғары кісілер орын алады. Ал үшіншісі, үйге қонақ келген жағдайда төрге міндетті түрде қонақ отырады. Төрге отырғызудың тағы бір түрі - күнделікті тұрмыста бойжеткен қызды немесе төркініне келген қыздарды аяқ жаққа отырғызбай, төрге шығарады. "Төрге шықпаған қыз - төркінін кедейлетеді" деген сенім бар. 

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы
Мүслетдин Мағамбетұлы Өтемағамбетов

**Мүслетдин Мағамбетұлы Өтемағамбетов** (5 желтоқсан 1917 жыл, Ақтөбе облысы, Ойыл ауданы - 12 наурыз 1966 жыл, Алматы) — қазақ кеңес физикалық географы. Ландшафттану, физикалық-географиялық аудандау, Қазақстан геоморфологиясы саласындағы көрнекті ғалым. Географиялық ғылымдарының кандидаты, доцент (1956). Қазақстан география қоғамын ұйымдастырушылардың бірі. 1964 жылы Алматыда өткен Бүкіл Одақтық 6-ландшафттану кеңесінде «Таулы аймақтар ландшафтысын танудың проблемалары» деген тақырыпта көлемді баяндама жасады.  М.М.Өтемағамбетовтың жоғары оқу орындарында арнаған «Қазақстанның физикалық географиясы» оқулығы бірнеше басылыммен шығарылды.

## Дереккөздер

Санат:5 желтоқсанда туғандар
Санат:1917 жылы туғандар
Санат:12 наурызда қайтыс болғандар
Санат:1966 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ойыл ауданында туғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан географтары
Венециялық мектеп

17 ғасырдың ортасына қарай опералық өнердің центрі Флоренция мен Римнен Венецияға көшті. 
Шулы порттық қаланың өмір салты мәдениетке әсер етпей қоймады, көркем өмірде сәулеленіп отырды. Флоренциядағы және Римдегі бай меценаттардың, патрицийлердің сүйген операсы Венецияда аристократтардың залдарынан бәрінің қолдары жететін қалалық театрларға көшті. 

**1637 жылы** Сан – Касьянода алғашқы қауымдық опералық театр ашылған болған. Оның үлкен сәттілігі басқа театрлардың ашылуына күшті серпіліс берді. Ал опералар болса қарапайым халыққа арналып жазылды, сондықтан әрқайсысында күрес сахналары, ұйысқан махаббат хикаялары, құдайларға үндеулер арнайы эффекттермен әшкереленіп қолданылған. 

Байыпты опералардың арасына күлкілі сахналарды орнату жаңа дәстүрге айналды. Бұдан кейін опера buffa деп аталатын жаңа демократиялық музыкалық – театрлық жанр өсетін болды. 

Халық мәдениетіне жақындау венециялық композиторлардың музыкалық тілін демократизациялай түседі, олар баркарола халық ән жанрын махаббатпен қолданған. Опера өнерінің венециялық кезеңі драматикалық ән салудың гүлденуі де, және музыкалық драманы костюмдегі концертке айналдырған эволюцияның басы. 
Кавалли. Чести. Көптеген венециялық композиторлардың арасында **Франческо Кавалли** (1602 – 1676) және **Марко Антонио Чести** (1623 - 1669) ерекшеленеді. 
Кавалли жеке ән салудың түрлі формаларын шеберлікпен дамытты. Оның речитативтері мен драматикалық сценалары Монтевердидің өзінен қалмайды. 
Опералық өнерді демократизациялау үстінде Ковалли Монтеверді құрған байыпты, биік драматикалық стильді ұстанды. Европаға кең тараған парадты сарай операсын шығарған келесі венеция театрлық қызметкері, Марко Антонио Чести басқа ұмтылыстарымен әйгілі. Ол драматикалық жүрісті тоқтатқан, одан мүлдем тыс концерттік жоспардағы бітеу арияларды ойлап шығарды. 

Вендік императорлық сахна үшін ол Парис және Елена жайлы өзінің ең әйгілі операсын жазды – «Золотое яблоко». 
Чести шығармашылығы жаңа бағыт белгісі, яғни музыкалық драманың «опера - концертке», «виртуоздарға арналған» операға айналудың көрсеткіші ретінде.
Өсімдік солмасы

thumb|right|200px|
**Өсімдік солмасы** — түрлі себептердің саласынан өсімдіктің солып қалуы. Өсімдік солмасының себебі патогенді саңырауқұлақтардың, бактериялардың әсерінен, сондай-ақ су жетіспегеннен, температураның  жоғары болуынан т.б. болуы мүмкін.

Өсімдік солмасына көбіне мақта, азырақ күнжіт, зығыр, помидор, картоп, қауын, қарбыз, өрік, шабдалы т.б. ұшырайды. Фузариоз солмасы картоп, капуста, қарбыз, қияр, мақта, өрікті зақымдайды. Фузориоз солмасы картопқа көбінесе гүл бүршіктері пайда бола бастағанда түседі. Мұнда картоп сабағының түбі қоңыр тартып, төменгі жапырақтары сарғайып түсе бастайды. Бақша дақылдарын бүкіл өніп өсу кезінде зақымдайды. Зақымдамаған бақша дақылдарының жапырықтары көк күйінде кеуіп қалады. Бұл аурудың қоздырғыштары егістік жердің топырағында  және дақылдар дәндерінде сақталады.  

## Күрес шаралары
* ауыспалы егіс
* өсімдік қалдықтарын өртеу
* сүдігерді терең жырту және органикалық, минералдық тынайтқыштарды, химиялық препараттарды қолдану

## Дереккөздер

Санат:Өсімдік аурулары
Рейнхард Кайзер

**Рейнхард Кайзер** (1674 - 1739) Саксонияда дүниеге келіп; Лейпцигте Св. Фома шіркеуінің мектебінле оқыды. Ол үлкен музыкалық мәдениет иесі еді, итальяндық француздық музыканы жетік білген, бұған қарамастан Кайзердің мелодикасының негізі неміс халық әндерінде жатыр. Осы қасиет оның музыкасына көптеген неміс композиторларының жоғалтып алған ұлттық сипатты хабарлайды. 

Кайзер қалдырған мұра өте бай. Бірақ көптеген операларының (120 шақты) аз ғана бөлігі бізге жетті. 18 ғ. бірінші онжылдығынды Гамбург операсының дамуы шарықтау шегіне жетті. Кайзер әлі жас Гендельмен жарысып «Октавия» (1705), «Нерон» (1706) операларын жазды және бұлар оның нң жақсы шығармалары боп саналады. 
Кайзердің шығармашылық жолының соңында Гамбургте неміс операсы өз бағасын жоғалтып шетелдік шығармаларға құрмет көрсетілді. Кайзердің шығармашылығының соңында оның еңбектеріне тән ұлттық өзгешелік қасиеті жоғала бастады. Арияларды итальян тілінде , ал речитативті сюжеттік даму жүрісі түсінікті болу үшін неміс тілінде айту дәстүрге айналды. Сөйтіп неміс операсы құлдырады. 

Германия жағдайларында неміс композиторлары өз еңбегін іске асырып, талантын ашу мүмкіндігін итальян операсын, шіркеулук шығарма жазып ала алды. Англияда итальяндық операларының композиторы ретінде негізделген Гендельдің, немесе итальяндық операға өзінің орасан талантын толығымен арнаған Гассенің аттарын мысалға келтірсек жетерлік. 

Неміс композиторы үшін халықпен шығармашылық қарым – қатынас үшін орнының, және эстрада рөлін шіркеу атқарған. 
Германиядағы қауымдық жағдай сол кезеңнің кәсіби музыкасының даму бағытының шіркеу арнасында ғана өтуге ықпал етті.
Қырғыз жылқысы

# Қырғыз жылқысы тарихи жағдайларға байланысты монғол жылқысымен будандасқан деп саналады. Бұл жылқыда шығыс жылқыларының қаны бар. Қырғыздардың негізгі жайылымы таулы өңірде,яғни 2000-3000 метр биіктікке орналасқан. Сондықтан жылқы малы жаздан бастап қара күзге дейін тау жайылымында бағылады. Ал қысқа қарай төмен, тау баурайына, яғни етекке түсіріледі. Сөйтіп ірі азықтармен қосымша азықтандырылады. Қырғыз жылқысының тұлғасы мықты, төзімді және күй талғамайды. Жүк теңдеуге өте қолайлы. Олардың мойны қысқа, тұрқы ұзын. арқасы берік, жал-құйрығы қазақы жылұыға қарағанда сұйықтау болады. Түсі- торы, жирен, қара, көк және құла болып келеді.
    
## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы
Шежіре тарату

#"Шежіре"- араб сөзі. Қазақ тіліне аударғанда "ағаштың бұтағы" деген мағынаны білдіреді. Қазақта әрбір адам өзінің арғы тегін кем дегенде жеті атасына дейін тарата білуі керек. Мұны білмегенді ел "жеті атасын білмеген жетесіз" деп сөккен. Сондықтан қараз баласы әкесінен бастап жеті атасының есімдерін кішкентай кезінен жаттап өсуі тиіс. Қазақ шежірені атқарған тарихты айтумен бір деп есептеген. Ол тарих қызметін атқарған. 
# Әрбір адам өз ата-бабасының өмірде жасаған ғибратты іс-әрекеттерін ұрпақтанұрпаққа ауызша жеткізіп,жастрады тәрбиелеп отырды. Шежірені кейде "Далалық тарихнама" деп те айтады. Зерттеуші ғалымдар бір ата 13 атадан асса руға, бірнеше ру біріксе тайпаға,бірнеше тайпа бірігіп жүз болып қауымдассаөхалық не ел болады деп есептейді. Қазақтардың шежірені ертеден үздіксіз пайдаланып келуі олардың өткенін өмір бойы қадағалап, келешегін анықтап отырғандығынан хабар береді.
# "Жеті атасын білген ұл жеті жұрттың қамын жер". Әр адамның жеті атасын білуі - көргенділігі мен білімін,ата көргендігін танытады. Білмесе - "жеті атасын білмейтін жетесіз" деп сөккен. Жеті атаны үйрету - әр ата-ананың басты борышы. 

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы
Қарағанды облысындағы түсті және қара металлургия

Қарағанды облысы Қазақстанның бірегей, темірді марганецті, барит-полиметалды, сирек металды және көмірді аймақ болып табылады. Оның аумағында Республиканың 100% марганецті рудалардың балансты қорлары, 80%-дан астым – **триоксид вольфрам**, 63,9% - **молибден**, 54,2% - **қорғасын**, 38,8% - **мырыш**, 36% - **мыс**, 31,9% - **көмір** (оның ішінде кокс көмірдің барлық 100% қоры), 100% **волластонит пен родусит** – астбест, 70%-дан астым **барит** және т.с.с. топталған. 

**«Испат-Кармет» ААҚ.** Кәсіпорын қара металл және шойын илектің барлық республикалық көлемін өндіреді. 

«Испат-Кармет» АҚ ыстық мырыштау желілері енгізілген, диаметрі 20-76 мм, жылына 80мың тонна жобалық қуатты, 175 млн. теңге тұратын электрдәнекерленген құбырлар өндірісінің цехы іске қосылған. Осы өнім коммуналдық қызмет көрсету және құрылыс саласында талап етіледі. Өткізу рыногы - Өзбекстан, Украина, Қырғызстан және т.б. елдер. 

Қайта құрылған №3 домна пешті техникалық қайта жарақтандыру нәтижесінде техникалық-экономикалық көрсеткіштері жақсарған: пештің өнімділігі шойын жылына 1450 ден 1520 мың тонна дейін өскен, пайдалы көлемі 2700-ден 3200 текше метрге артқан. Инвестиция көлемі 9360 млн. теңгені құраған. 
ИСО 9000 сериялы халықаралық стандарт сапа жүйесі қарқын енгізілуде. 2003 жылы илек өндірісіне (ЛПЦ-1,2,3 және ЦГЦА) ИСО 9000 сериялы куәлігі берілген, бұған 1 млрд. теңгеге жуық қаржы жұмсалған. 

Қосымша құн және шектеу дәрежесін өсіру мақсатымен «Қазақмыс Корпорациясы» АҚ жылына 500 кг зергерлік бұйым өндірістік қуатты БКМК – да зергерлік-сәнді цехы іске қосылған. Бұйымдар толығынан экспортқа жіберіледі. 

**БКМК** шаңтұтқыш цехында 99 % зиянды қатты лақтырындылар аулайтын жеті құрғақ электрсүзгі іске қосылған. 
Жылына 100 мың тонна мырыш өндірістік қуатты «Қазақмыс Корпорациясы» АҚ «Балқаштүстімет» ХМК ӨБ мырыш зауыты іске қосылған. Зауытта канада «Дайнатек» фирмасының қоршаған ортаны ластамайтын - жаңа технология қолданған. 

Бұдан басқа зауыт рыноктың жаңа сегменті – құрамында 50% мырыш бар мырыш қойыртпасын қайта өңдеуге бағытталған, әлемдегі басқа мырыш зауыттары 50% дан артық мырыш қойыртпаларын қайта өңдейді. 

2004 жылы ПВ-2 (Ванюков пеші) жұмысын бастады, бұл құрамындағы мыс көлемі төмен руданы қайта өңдеуге мүмкіндік берді (0,14 %-дан 0,18 % -ға дейін).
Фолий қышқылы

**Фолий қышқылы** (, CAS-код 59-30-3, брутто-формуласы C19H19N7O6) —  В тобындағы витамин (Вс, В9), сары түсті кристалдық зат, суық суда және спиртте нашар ериді, ал ацетон мен хлороформда мүлдем ерімейді. Бұл дәруменде екі бос карбоксил топтары болғандықтан, сілтілі металдармен әрекеттескенде тұздар түзе алады. Жарықтың әсерінен ол өзінің түрлі құрамды бөліктеріне дейін ыдырайды.
thumb|right|200px|Фолий қышқылының формуласы

Шөжелердің жақсы өсуі үшін ашытқыда, жоңышқада жəне басқа да жасыл өскмдіктерде кездесетін бір заттың қажет екені 1938ж. анықталды. Осындай ауыстырылмайтын заттарға саумалдық жапырақтары бай болады. Өзі де сол жапырақтардан бөліп алынып, "фолий қышқылы" (латынның *folium* – жапырақ деген сөзінен шыққан) деп аталады.

### Химиялық құрылымы жəне қасиеті
Фолий қышқылының молекуласы "птерин мен пара-аминобензой қышқылының" (Н1 витамині) сақиналарынан жəне "глутамин қышқылынан тұрады." Птерин мен п-аминобензой қышқылынан құралған қосылыс птерое қышқылы деп аталады, ол қосылыс глутамин қышқылымен əрекеттеседі де, фолий қышқылы витаминін (птероиглутамин қышқылын) береді. 
Фолий қышқылы - ақшыл-сары түсті ұнтақ, жапырақшаланып, үшкірлене кристалданады. Сілтілік ерітінділерде жəне қышқыл су ерітінділерінде жақсы ериді, бейтарап суда еруі шамалы ғана. Табиғи өнімдерде фолий қышқылы жарықтың əсеріне төзімді келеді.

## Биологиялық қызметі
"Тетрагидрофоли қышқылы (тетрагидрофолат)" B9 витаминінің активті түрі, "комферменттік қызмет атқарады", фолаттық конфермент түзеді. ТГФК сүтқоректі жануарлардың көпшілігіне, солардың ішінде адамға да қажет.

Қазіргі уақытта фолий қышқылын синтетикалық жолмен көптеп өндіреді, ал оның физиологиялық активтілігі жағынан табиғи түріндегі дәруменнен ешбір айырмашылығы жоқ. Бұл дәруменнің ағза тіршілігінде, әсіресе құстарда атқаратын биологиялық рөлі зор. Сондықтан да фолий қышқылы жетіспегенде құстардың өсуі мен дамуы күрт төмендейді, олардың қауырсындарының пайда болуы бұзылады, ал жануарларда қатерлі анемия байқалады. thumb|right|200px|

В дәрумені пурин синтезіне қатысатындықтан, ол жеткіліксіз болса, нуклеин қышқылдары — ДНҚ мен РНҚ-ның түзілуі нашарлайды.

Бұл дәруменнің тағы да бір биологиялық активті түріне 5, 6, 7 – тетранидрофолий қышқылы жатады. Ол бір көміртекті сияқты қалдықтарды тасымалдауда үлкен рөл атқарады.
Тетрагидрофолий қышқылының сақинада 5-жағдайда тұрған азоттың формильден қалдықпен қосылысын фолин қышқылы деп атайды. Сонымен қатар, N5 — N10 – метилен және М5 — N10 – метенил тетрагидрофолий қышқылдары белгілі. Олар кофермент есебінде холин, тимин, серин, формиат және т.б. фераметативтік синтезге қатысады.

## Дереккөздер

Санат:Қышқылдар
Санат:Дәрумендер
Инозитол

thumb|right|200px|
Инозит (циклогексан-1,2,3,4,5,6) - циклогексанның алты атомдық спирт.
## Эксперимент
1895 жылы атақты орыс ғалымы В.И.Палладин өсімдіктерден фосфор қышқылымен қосылысқан алты атомды циклды спиртгі бөліп алды, оны **фитин қышқылы** деп атады. Мұның биологиялық рөлі тек 1928 жылдан бастап зерттелінді. Мысалы, тышқандарды жасанды тамақпен, оған сол кезде белгілі барлық витаминдерді қосып берген де жануарлардың жүні түлеп түсіп, бойларының өсуі де тоқталған. Ал, оларға қоректің құрамына бауырдан жасалған экстрактыны қосып бергенде, жоғарыдағыдай өзгеріс байқалмаған, яғни бауырдың құрамында *инозит дәрумені* бар еді.

Санат:Спирттер
Кобаламин

**B<sub>12</sub> дәрумені** немесе **кобаламин** құрамында кобальт бар биологиялық белсенді заттар.
## Пайда болуы
XIX ғасырдың ортасында асқазанның сілемейлі қабаттарының дертке шалдығатындығы мен қанда шамадан тыс мөлшері жағынан едәуір жетілмеген қызыл қан түйіршіктері кездесетіндігі анықталып, бұл ауруды *пернициозды анемия* деп атады. Бұл уру жұқпалы аурулар қатарына жатқызылып көп уақытқа дейін емдеу жолы табылған жоқ.дам мен жануарлардың тіршілігіне, олардың ағзасындағы зат алмасудың бірқалыпты болуы үшін аз мөлшерде өте қажетті биологиялық активті органикалық қоспалар. Дәрумен (латынша vіta – тіршілік) туралы ілімнің негізін 1880 жылы орыс дәрігері Николай Лунин салды. 1912 жылы поляк дәрігері Казимеж Функ сол кезге дейін жасалған тәжірибелер нәтижесін қорытындылап, ғылымға дәрумен терминін енгізді.
thumb|right|200px|Цианокобаламиннің формуласы 1926 жылы осы қатерлі қан азаюына қарсы адамдарға шикі бауырды бергенде, оның қан құрамын жақсартуға пайдасы тигендігі байқалды. 1948 жылы бауырдан структурасы жағынан қан геминіне ұқсас, құрамында кобальт бар, жаңа дәрумен кристалдық түрде бөлініп алынады. Бұл құрамы жағынан өте күрделі қосылыс В12 дәрумені немесе цианкобаламин болатын. Ол дені сау адамның асқазан сөлінде кездесетін, құрамында 11-12 % гексамині бар, мукопротеин — ақуызы екен.Дәрумендердің көпшілігі ферменттердің негізгі құрамдас бөлігі болып табылады. Ағзада үздіксіз жүріп жататын химиялық реакциялар, мысалы, ішкен тағамның, мал азығының ыдырап, қорытылуы, ферменттердің қызметіне байланысты. Тағамның құрамында дәрумен жеткіліксіз болса, адам әр түрлі ауруға шалдығады. Ал дәруменді (әсіресе, А және D дәрумендерін) шамадан тыс көп қабылдау ағзаның улануына (гипервитаминоз) соқтырады. Ол көбінесе, жас балаларда жиі кездеседі. Қазір барлық дәрумендерді суда еритін дәрумен, майда еритін дәрумен және дәрумен тектес заттар деп бөледі.
## Дереккөздер ==↑Биология:Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2008. ISВN 9965-34-812-Х

Санат:Дәрумендер