open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рахман Серікбаев

**Рахман Серікбаев** ( 1916, Маңғыстау ауданы Тұщыбек ауылы – 2002) – соғыс және еңбек ардагері, кеңес қызметкері. 1931 – 40 жылы Тұщыбек артелінде колхозшы, есепші, кеңес хатшысы, төрағасы. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1947 – 64 жылы Тұщыбек, Екпінді, Чапаев, Правда ұжымшарларында төраға, 1953 – 71 жылы Тиген, Шайыр ауылының кеңес төрағасы, 1971 – 76 жылы Октябрьдің 50 жылдығы атындындығы кеңшар директорының орынбасары болған. 1-дәрежелі Отан соғысы орденімен, «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1916 жылы туғандар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Есбол Өмірбаев

**Есбол Өмірбаев** (1916, Маңғыстау ауданы – 1988) – педагог, өлкетанушы, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мәдениет қайраткері.

## Білімі
* Орал мұғалімдер институтын (1940) бітірген.

* Атырау педагогикалық институтын (1962) бітірген.

## Еңбек жолы
* Еңбек жолын 16 жасында 3-Интернационал ұжымшарында балықшы болып бастаған.
*  Форт-Шевченко қаласындағы мектептерде оқу ісінің меңгерушісі, директор болып қызмет атқарған.
* 1962 – 82 ж. Т.Г. Шевченко мұражайының директоры
* 1982 – 88 ж. Форт-Шевченкода Маңғыстау облыстық тарихи-өлкетану мұражайының директоры болды.

## Шығармашылығы

Маңғыстау тарихы жайында газет-журналдарда 100-ден астам мақала, зерттеу еңбектері жарияланды.
### Мақалалары
* «Маңғыстау – Атыраудың замандасы»
* «Революция от-жалынында»
* «Екі халықтың перзенті» 
### Кітаптары
* «Октябрь арайында»
* «Маңғыстау»
* «Гүлденді өмір».
## Марапаттары
«Халық ағарту ісінің үздігі» атағына ие болды.
## Есте қалдыру

Форт-Шевченко қаласындағы этнографиялық музей Өмірбаев атымен аталады.
## Дереккөздер


Санат:1916 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:1988 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Қазақстан өлкетанушылары
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мәдениет қызметкерлері
Санат:Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Атырау мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Маңғыстау облысы өлкетанушылары
Кулиса

**Кулиса**(франц. coulisse — тасада тұрған, құпия, жасырын) — 
# қозғалмалы бағыттағыш буын.
# Қалтарыстағы биржа - ресми биржа маклерлерінің делдалдығынсыз бағалы қағаздармен мәміле жасалатын бейресми биржа. Ресми биржа қалтарыстағы биржадан өзгеше түрде пaркет деп аталады. Қалтарыстағы биржада негізінен ресми биржаға жіберілмеген қағаздар айналысқа түседі.

## Дереккөздер



Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Экономика
Шекебай Есенғараұлы Өмірбаев

**Шекебай Есенғараұлы Өмірбаев** (1925 ж. т., Маңғыстау ауданы Жармыш ауылы) – соғыс ардагері, техник-механик. Ашғабад қаласындағы «Жерге орналастыру» техникумын (1942), Мәскеу қаласындағы жерге орналастыру инженер институтын (1962) бітірген. 1943 – 45 ж. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1953 – 54 ж. Таушық ауылындағы қуатты сорап құрылымының техник-механигі. 1962 – 87 ж. Ақтау қаласындағы «Казгипрожер» мекемесінде қызмет атқарған. 1-дәрежелі Отан соғысы, Қызыл жұлдыз ордендерімен, «Ерлігі үшін», «Соғыстағы ерлігі үшін», т.б. бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Шаңытбай Серіков

**Шаңытбай Серіков**(1899, Маңғыстау ауданы Қарақия ауылы – 1971, Ақтау қаласы) – ішкі істер қызметкері. 1916 жылы Байрам-Али қаласындағы 2 сыныптық орыс-түзем мектебін бітірген. Форт-Александровск қаласында әр түрлі жұмыстар жасап, артынан Түрікменстанға қоныс аударады. Сол жақта жүріп, Қызыл Армия қатарына кіреді. 1920 жылы Қазақ АКСР-і ОАК-нің төрағасы С.Меңдешевтің тапсырмасымен Түрікменстан жеріндегі қазақтарды елге қайтару жұмысының басында болып, 150 жанұяны 1921 жылы тамызда Форт-Александровск қаласына алып келеді. 1922 жылы әскер қатарына алынып, Уфа қаласында, артынан Куйбышев (қазіргі Самара) қаласындағы әскери училищеге жіберіледі. 1923 жылы Тәжікстандағы басмашыларға қарсы соғысқа жіберіледі. Бұқара әмірі Махмуд эфенденің әскерін талқандауға қатысқан. 1926 – 28 жылы Адай окр. партия комитетінде нұсқаушы, уездік милиция бастығының орынбасары, Қарақалпақ автономиялы облысының әскери комиссары, 1928 – 55 жылы ІІМ-де әр түрлі лауазымдық қызметтер атқарады. Қызыл Ту, Ленин, Қызыл жұлдыз ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1899 жылы туғандар
Әзірбайжан Кемелұлы Қонарбаев

**Әзірбайжан Кемелұлы Қонарбаев** (*[[1944]] жылы туған, [[Маңғыстау ауданы]],Тұщықұдық ауылы* ) – журналист. 
*ҚазМУ-ды (*қазіргі ҚазҰУ*) бітірген (1970). 
*1963 жылдан Маңғыстау аудандық *«Жаңа өмір»* газетінде қызмет етеді. 
*Республикалық *«Егемен Қазақстанның»* үздік сатиралық шығармалары үшін Б.Қыдырбекұлы  атындағы бас жүлдені жеңіп алған. *«Жайма базар», «Ойбай ғана құдай-ай», «Бекбаулы ата», «Тұғыры биік Тұраш еді», «Өскен орда»* кітаптарының авторы. 
*Әр жылдарда ҚР Президентінің алғыс хатымен, ҚР Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім   министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мәслихат көлі

**Мәслихат** – Талапты ауылдық округі аумағындағы көл. 

## Географиялық орны
Түркістан облысы Отырар ауданы Қоғам ауылынан солтүстікке қарай 16 км жерде, Сырдарияның оң жағалаулық аңғарында, өзеннен 4 км жерде орналасқан. 

## Гидрографикасы
Ұзындығы 2,2 км, енді жері 600 м, аумағы 1,4 км2. Жағалауы негізінен жайпақ, солтүстік жағалауы тіктеу келген. Көл табаны тегіс, лайлы. Жағалауында қамыс, құрақ өскен. Солтүстігінде  шағын келген Ащыкөл көлі жатыр. Мәслихаттың шығысын бойлай Сырдариядан бастау алып Күйікасар қонысына дейін канал (арық) тартылған. Көл жанынан Шәуілдірден Түркістан қаласына дейін автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Отырар ауданы көлдері
Санат:Сырдария су алабы
Авиациялық басқарылатын ракеталар

thumb|150px
**  Авиациялық басқарылатын ракеталар **  — әуе, су үсті және жер үсті нысаналарын жоюға арналған автономды және  автономды емес басқару жабдығы бар ракета. Оларды қолдану, яғни жіберу ұшақтан және  тіқұшақтан жүзеге асырылады. Авиациялық басқарылатын ракеталарға "Әуе — Жер", "Әуе — Әуе" класты ракеталары жатады.

## Дереккөздер


Санат:Зымырандар
Ырсай Бәйімбетұлы

**Сарықасқа, Ырсай Бәйімбетұлы** (туған-өлген жылдары белгісіз) — Байұлы тайпасы Адай руының Бәйімбет бөлімінен шыққан батыр. Сарықасқа Ырсай батырдың тар маңдайлы, басының шашсыз тақыр болуына байланысты қойылған лақап аты. 
Елін басқыншылардан қорғап, Жем мен Арал бойына қоныстандыруда ерлігімен көзге түскен. Көптеген ұрыстарда қарулас серігі Есек батырмен тізе қосып қимылдаған. Өрістері де бірге болған. Сарықасқа атында ру бар. Ауызекі әңгімелерде Сарықасқа Тайлан, Сарышырпы Тайлан деп қосарлана айтылады. 

Тайлан, Сарышырпы атында жер атаулары бар. Сарықасқа атында Сам құмының солтүстігінде Есек жалдап 24 км жерде ұзындығы 25 км ойпаң бар. Кезінде Сарықасқа ойпаңында 4 құдық және Сарықасқа атты бұлақ болған. 

1826 жылы 19 ақпанда полковник Ф.Бергтің экспедициясы Сарықасқа бұлағының басына тоқтаған. Сонымен қатар бұл экспедиция Сарышырпы сайына да аялдаған.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ батырлары
Абиоталық орта жағдайлары

**Абиоталық орта жағдайлары** (Абиотические условия среды) — организмге әсер ететін бейорганикалық орта жағдайларының жиынтығы. А.о.ж. химиялық және физикалық факторларға бөлінеді. Химиялық А.о.ж-на атмосфералық ауа құрамы, ондағы әр түрлі қосындылар, теңіз және тұщы су, су түбіндегі шөгінділер, грунт, топырақ жатады. Ал ауа, су температурасы, барометрлік қысым, басымырақ соғатын жел, су ағыны, Жердің беткі бөлігін Күн радиациясының сөулелендіруі (инсоляция), радиациялық ая және т.б. физикалық факторлар болып саналады.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Дәлдік тобы

**Дәлдік тобы** (Класс точности) пішіні мен өлшемдерінің ауытқу мәндерімен анықталатын тетікті өңдеу дәлдігінің сипаттамасы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Қалам Өмірбаева

**Қалам Өмірбаева** (1940 жылы туған, Ворошилов ұжымшары) – еңбек ардагері. 40 жылы шопан болып, мал шаруашылығының өркендеуіне көп еңбек сіңіргенерал  «*В.И. Лениннің туғанына 100 жыл*» (1970) медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Қуаныш Сисембаев

**Қуаныш Сисембаев** (1942 жылы туған, Маңғыстау облысы) — мұнайшы. ҚазПТИ-ді (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген (1966). 1966–1990 жылы зерттеу операторы, инженер-геолог, Орта Азия ғылыми-зерттеу институтында кіші ғылыми қызметкер, аға инженер, бас геолог, 1990–1997 жылы «Маңғышлақмұнай» өндірістік бірлестігі кен орындарында мұнай-газ игеру бөлімінің бастығы, 1997–2002 жылы жаңа техника мен мұнай өндіру департаментінің бас менеджері, бас технолог қызметтерін атқарды. 2002 жылдан «Қазмұнайгаз» АҚ бірлескен кәсіпорнында бас менеджер, департамент директорының  орынбасары. «Ерен еңбегі үшін» медалінің иегері.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1942 жылы туғандар
Абура

[thumb|Абурада дайындалатын [темпураға арналған ыдыс]]
**Абура** ( - сұйық май,  - қатты май) — жапон рецептеріндегі майлардың жалпы аталуы. Мохиабура — қатты майлар. Нама-абура — шикі майлар. Абура-бин — сұйық майлар.
## Дереккөздер


Санат:Жапон асханасы
Тамыр жусан

**Тамыр жусан** (*Artemіsіa terra-albe*) – жусан туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Маңғыстаудың шөлейтті жерлерінде өседі. Биіктігі 8 – 45 см-ге дейін жетеді. 3 – 5 гүлі қарақошқыл немесе сары түсті, күлтесі түтікше тәрізді, себет гүлшоғырына топталған. Тамыз – қазан айларында гүлдеп, жеміс салады. Тамыр жусанды күзде, қыста, ерте көктемде қой, ешкі жақсы, жылқы, түйе, сиыр да аздап жейді.

## Дереккөздер
Акустикалық жарғыш

**Акустикалық жарғыш** — теңіз миналарына кеменің дыбыс тербелістері қондырғысымен әсер ету арқылы жаруға негізделген түйіспейтін жарғыш. Күш қондырғысы мен винттің шуын пайдаланады. Акустикалық жарғыш батареядан, трансформатордан, түзеткіштен, дыбыс үлғайтқыштан, желі мен түтандырғыш қондырғыдан тұрады. Кеменің шуынан дыбыс ұлғайткыш (микрофон) қабығы өзгере бастайды. Мұның өзі бұрыштың салмағының карсыласуының өзгерісіне әкеледі. Трансформатордың екінші орамындағы пайда болған ауыспалы ток сезгіш релеге беріліп, ол өз байланыстарын тұйыктайды. Оның өрісі тұтандырғыш қондырғыға беріледі де, минаның жарылысы жүзеге асады. Сонымен қатар қазіргі уақытта акустикалық жарғыш ретінде пьезоэлектрлік қабылдағыштар кеңінен колданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Абураге

thumb|Абураге
**Абураге** ( - майда қуырылған) — майда қайнатылған соя массасы немесе қоюлатылған соя соусы.
## Дереккөздер


Санат:Жапон асханасы
Мәкеш Әбдіқайымқызы Қонғанбаева

**Мәкеш Әбдіқайымқызы Қонғанбаева** (*[[1936]] жылы туған, бұрынғы [[Талдықорған облысы]]ның [[Қаратал ауданы]]*) – ғалым, ауылы шаруашылық ғылым кандидаты(1971). 
*Қазақ ауылы шаруашылық институтын (*қазіргі ҚазҰАУ*) бітірген (1958). 
*1961 – 1964 жылдары Қазақтың егіншілік ғылыми-зерттеу институтында аспирант. 
*1973 – 1979 жылдары Маңғыстау облысының мемлекеттік ауылшаруашылық өнімдері сапасы жөніндегі институтта бөлім бастығының орынбасары
*1979 – 2004 жылдары ҚР ҰҒА-ға қарасты Маңғыстау тәжірибелік ботаника бағының директоры болды. 
*2005 жылдан *«Көктем»* көгалдандыру кәсіпорнының кеңесшісі. 
*Ақтау қаласының құрметті азаматы (2007).
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Дәнекер

**Дәнекер** - бір тұтас дәнекерленген жік қалыптастыру үшін қосылатын беттердің саңлауларын дәнекерлеп толтыруға қолданылатын  қосымша металл немесе қорытпа. **Дәнекердің** қосылатын металдарға қарағанда балқу температуралары тым төмен. Балқу температуралары 673°К-ге дейін болатын қорғасынға, қалайыға, кадмийға негізделген жұмсақ және балқу температуралары 823°К-ден жоғары негізінен мысқа, күміске, никельге, мырышқа негізделген беріктері жоғары қатты дәнекерлер болып бөлінеді.
* 1) балқу температурасы дәнекерленетін материалдардың балқу температурасынан төмен қолайлылау жөне дәнекерлеуге арналған материал; 
* 2) дәнекерлеуде қосылыс жігін қалыптастыратын қосымша металл. **Дәнекерлердің** балқу температурасы негізгі металдың балқу температурасынан елеулі төмен жөне балқытылған күйінде ағымдалу қабілеті жоғары болады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Танаш Меңдібаев

**Танаш Меңдібаев** (1938 жылы туған Маңғыстау ауданы Таушық ауылы) – педагог, кеңес қызметкері. 
*Гурьев (қазіргі Атырау университеті) педагогика институтын (1960), 
*Алматы жоғары партия мектебін (1968), 
*Ауыл шаруашылығы техникумын (1982) бітірген. 
*1960 – 1965 жылдары Шахта орта мектебінде мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі, директор, 
*1968 – 1978 жылы қалалық партия комитетінің 2-хатшысы, 
*1980 – 1990 жылдары облыс партия комитетінің насихат бөлімінің, оқу бөлімінің меңгерушісі, аудандық партия комитетінің хатшысы болды. 
*1993 – 1998 жылдары облыс әкімінің ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі, облыс әкімінің бас кеңесшісі, 
*1999 – 2006 жылдары Қазақстан Азаматтық партиясының облыс бөлімшесінің төрағасы қызметтерін атқарды. Қазір Ақтау қалалық ардагерлер кеңесінің төрағасы. 
*«*Азамат*» орденімен (2006), 
*«*В.И. Лениннің туғанына 100 жыл*» (1970), 
*«*Астана*» медалімен (2007) марапатталған. 
*Ақтау қаласының құрметті азаматы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Сатыбалды Сисембаев

**Сатыбалды Сисембаев** (1922 жылы туған, Маңғыстау ауданы Қарақұм ауылы) – еңбек ардагері, Социалистік Еңбек Ері. Еңбек жолын 1940 жылы бастаған. Пішен дайындайтын бригаданың бригадирі, жылқышы, жылқы фермасының меңгерушісі болып еңбек еткен. Сисембаев басқарған жылқы ұжымшарында үш жылда жылқы саны үш есе өскен.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1922 жылы туғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Молдабек Таңбаев

**Таңбаев Молдабек** (1923 жылы туған, Маңғыстау ауданы) – соғыс ардагері. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1946 жылдан Жыңғылды ұжымшарында бригадир, агроном болып істеген. 1-дәрежелі Отан соғысы (1995) орденімен және «Ерлігі үшін» (1945) медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Авиациялық бетонбұзғыш бомба

**  Авиациялық бетонбұзғыш бомба ** (АББ) — берік бетонды немесе темір-бетонды қорғанышы бар объектілерді (ұзақ мерзімді фортификациялық құрылыстарды және  бетондалған тасаларды) талқандайтын бомба түрі. Тосқауылмен кездескенде оны өзінің берік корпусымен бұзып өтеді немесе тосқауылға тереңдей тиеді де, содан кейін жарылады. Кейбір бомбаларда тосқауылмен кездесу сәтінде жылдамдықты көбейту үшін қолданылатын реактивті қозғалтқышы болады.

## Дереккөздер


Санат:Авиациялық бомбалар
Еділ Сисембаев

**Еділ Сисембаев** (1928 жылы туған, Атырау облысы Исатай ауданы Бодахан елді мекені) – еңбек ардагері, жұмысшы. 

1942 – 57 жылы «Елтай» және «Иманов» кеңшарларында малшы, 1957 – 90 жылы Форт-Шевченко қаласында кәсіпорын жұмысшысы, тас кесетін комбайнер-машинист болды. 

«Халықтар достығы» орденімен (1986), «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған (1974).

## Дереккөздер


Санат:1928 жылы туғандар
Санат:Исатай ауданында туғандар
Санат:Малшылар
Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері
Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (КСРО) иегерлері
Аванзал

**Аванзал** — қонақтарды күту мен кездесуге арналған бөлме. Оны сауда және банкет залдарының алдыңда жобалайды. Мұнда жұмсақ жиһаз және гүлден көркемделген аранжировкалар қойылуы керек.
## Дереккөздер
Акустикалық өздігінен бағытталудың бас бөлігі

**Акустикалық өздігінен бағытталудың бас бөлігі** — естілетін дыбыстар мен ультрадыбыстарды (естілмейтін) колдану арқылы жұмыс істейтін құрал. Әсіресе, электрмагнитті толқындарға қарағанда дыбысты толқындар аз естілетін сулы ортада тиімдірек. Акустикалық өздігінен бағытталудың бас бөлігі теңіз нысаналарын жою құралдарына орнатылады (акустикалық торпедаларға және т.б.).

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Артиллериядан атуды түзету

**Артиллериядан атуды түзету**  — артиллериялық снарядтар (миналар) жарылыстарының нысанадан ауытқуын анықтау және көздеу құралдарының қондырғыларына кашықтықтан басқарылатын жарғыштарға (түтіктер) немесе атысты басқару аспаптарына бағыт, қашықтық және биіктік бойынша түзету енгізу.

Артиллериядан атуды түзету жер үстіндегі бақылау пункттерінен, тікұшақтардан, ұшақтардан қойылған міндетті орындауға дейінгі атыс процесінде жүргізіледі.

Нысаналардан жарылыстардың ауытқуы оптикалық, электронды- оптикалық және басқа аспаптардың, радиолокациялық станциялардың, дыбыспен барлау құралдарының кәмегімен анықталады. Жарылыстарды бір пункттен белгілеуде қашықтық бойынша ауытқуды — метрмен, бағыты мен қашыктығы бойынша - бұрыш өлшегіш бөліктерімен өлшейді.

Жарылыстарды екі немесе одан да көп пункттен бірлесіп бақылау немесе дыбыспен барлау көмегімен белгілеуде жарылыстардың нысанадан ауытқуын әрбір пункт үшін бағыт бойынша өлшейді. Түзетулерді анықтау үшін өлшенген жарылыс ауытқуларын атыс позицияларына арнап, графикалық және түзетулерді есептеу аспаптарының кемегімен есептеу арқылы өзгертеді.

Артиллериядан атуды түзету дәлдігі жарылыстарды белгілеуге арналған аспаптардың сипатына, жарылыс санына, байқау қашықтығына, белгілеу бұрышының мөлшеріне және т.б. байланысты. Түзетулердің дәлдігін сипаттайтын ортаңғы қателіктер, әдетте, снарядтардың шашырауының қашықтық бойынша, бұйір жақ бағыттағы және биіктіктегі ортаңғы ауытқуының мөлшерінде көрінеді.

## Тағы қараңыз
Артиллерия

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Зоя Шекебайқызы Өмірбаева

**Зоя Шекебайқызы Өмірбаева** (1974 ж. т., Бейнеу ауданы Ақжігіт ауылы) – ғалым, биология ғылыми кандидаты. (2005). Қазіргі ҚазҰУ-ды (1996) және осы оқу орнының аспирантурасын (1999) бітірген. 1999 – 2000 ж. Ақжігіт орта мектебінде мұғалім, психолог, 2000 – 02 ж. Ақтөбе облысы Қандыағаш қаласында «Кентаврь» ЖШС-нде химик-аналитик, 2002 – 06 ж. Алматыдағы Қыздар мемлекеттік педагогикалық институтында аға оқытушы, Ботаника және фитоинтродукция ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер болды. 2006 жылдан бастап Ш.Есенов атындағы АқтМУ-ның доценті болып қызмет жасайды. Өмірбаеваның ғылыми еңбектері негізінен Солтүстік Тянь-Шанның болашағы зор сәндік өсімдік түрлерін жерсіндіру және олардың онтогенезін зерттеуге арналған.

## Дереккөздер


Санат:Бейнеу ауданында туғандар
Хами Сисенбердиев

**Хами Сисенбердиев**(1928 жылы туған, Маңғыстау ауданы Тұщыбек ауылы) – еңбек ардагері, шопан. 1944 – 89 жылы Фетисов, Жаңажол ұжымшарларында, «Куйбышев», «Комсомол» кеңшарларында шопан болды. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970), «Еңбектегі ерлігі үшін» медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1928 жылы туғандар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Дәнекерлегіш

**Дәнекерлегіш** (Паяльник) - металдарды дәнекерлеу кезінде қолданылатын қол құралы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Азинді бояғыштар

250px|thumb|
**Азинді бояғыштар**  — хинониминді бояғыштар тобы, түстері қызылдан қою қараға дейін болатын феназин туындылары; тоқыма емес материалдарды бояуда, полиграфиялық бояулар өндірісінде, лазер техникасында, т.б. жерлерде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Нұржан Сарыұлы

**Нұржан Сарыұлы**  (1925, Маңғыстау ауданы – 2004) – соғыс және еңбек ардагері, пошта қызметкері, Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1948 – 53 ж. Жармыш ауылында пошта меңгерушісі болған. Ұлы Отан соғысы жылдарындағы ерлігі үшін медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Абиотрофия

**Абиотрофия** (*Abiotrорһіа*: а+bios+ trорһе-а, өмір + қоректену ) - Бейімделу мүмкіншілігінің өте әлсіреуі тән мүшенің немесе дене жүйелерінің бүркемелі ауытқуы. Оның нәтижесінде қалыпты іс-әрекет қызметінің мезгілінен бұрын әлсіреуі байқалады. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Сарышыңырау

**Сарышыңырау** – суы тұщы құдық. 

## Орналасқан жері
Маңғыстау облысы, Бейнеу ауданындағы Төлеп темір жолы бекетінің солтүстік жағында 5 км жерде орналасқан.

## Тарихы
Жоңғармен соғыста ерлігімен көзге түскен Әбілхайыр хан батырларының бірі Сары Балтаұлы (т.-ө. ж. б.) қазақ ауылдарын осы Сарышыңырауға бастап келіп қоныстандырған. Сары Балтаұлының досы Саржала батыр Е.Пугачев көтерілісіне қатысқаны үшін қудаланып, Маңғыстауға келгенде, Айрақтыдан қоныс берген. Моласы Сарышыңырау шыңырауының оңт. жағында. Басындағы күмбез тамы құлап қалған. Ұрпақтары бертінде қойған құлпытасы тұр. 

## Инфрақұрылымы
Шыңырау үстінен Айрақтыға жол өтеді.

## Дереккөздер


Санат:Бейнеу ауданы географиясы
Санат:Қазақстан құдықтары
Маңғыбай Өмірзақұлы

**Маңғыбай Өмірзақұлы** (1902, Адай уезі, Құрын-Мұрын жері – 1989) – еңбек ардагері. 1929 – 34 ж. Қарабұғазда жұмысшы, 1934 – 38 ж. ұжымшарда жылқышы, 1938 – 42 ж. жылқы фермасының бастығы болды. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Ленин орденімен марапатталған (1948).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Акустикалық теңіз минасы

**Акустикалық теңіз минасы** — нысананың акустикалық өрісінің әсерінен іске косылатын, акустикалық жарғышы бар түйіспейтін мина. Акустикалык өpic қабылдағыштарының қызметін гидрофондар атқарады. Сүңгуір қайықтар мен су үсті кемелеріне қарсы қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Миналар
Пішін

**Пішін** (Форма) — қарапайым орташа күрделі, күрделі, өте күрделі тікбүрышты, үшбүрышты, көпбү- рышты, цилиндрлі, жайылмалы қорамалы болып келеді.
## Пішін түрлері
Т — Пішін (Профиль тавровый) — сүрыпты илемдеумен жасалған пішіні Т әрпіне үқсайтын бүйым.

Z — Пішін (Профиль зетовый) — сүрыпты илемдеумен жасалған пішіні Z орпіне үқсайтын бүйым.

Бүрышты пішін (Профиль уголковый) — сүрыпты илемдеумен жасалған бүрышты пішіні бар бүйым.

Қоставрлы пiшiн (Профиль двухтавровый) — сүрыпты илемдеумен жасалған пішіні біріне-бірі қосылған таврге үқсайтын бүйым.

Швеллер пiшiнi (Профиль швеллерный) — сүрыпты илемдеумен жасалған пішіні П әрпіне үқсайтын бүйым.

## Пiшiн ойымы (кедiр-бүдырлық)
Впадина профиля шероховатости— пішін мен орта сызықтың қиылысқан көрші нүкте¬лерінің арасындағы денеден тыс пішінінің бөлімі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Авиациялық бомба

thumb
thumb
**  Авиациялық бомба **  — ұшу аппараттарынан түсірілетін авиациялық оқ-дәрінің түрі. Ол корпустан, жабдықтардан (жарғыш заттар, ертегіш, жарықтаршырғыш, түтінді құрамнан және  т.б.) құралады. ұрыста қолдану алдында бір немесе бірнеше жарғышпен жабдықталады. Кіші биіктіктен тастау үшін авиациялық бомба парашютпен жабдықталуы мүмкін. Бомба қолданылуына қарай негізгі және көмекші болып бөлінеді. Негізгі (мақсаттағы) авиациялық бомбалар жер үсті және теңіз нысаналарына соққы беру үшін қолданылады. Оған фугасты, жарықшақты, жарықшақты-фугасты, танкіге қарсы, сауытбұзғыш, бетонбұзғыш, сүңгуір қайыққа қарсы, ертегіш, фугасты-өртегіш, химиялық және  т.б. бомбалар жатады. Авиациялық көмекші бомба арнайы міндеттерді шешу үшін (жергілікті жерді жарықтандыру, түтінді қалқандар қою, үгіт әдебиеттерін тастау, сигнализация, оқыту-үйрету мақсатында және т.б.) қолданылады. Оған жарық беретін, фотографиялық, түтінді, имитациялық, үгіт, бағдарлы-сигналды, практикалық авиациялық бомбалар жатады. Авиациялық бомбалардың калибрі 0,5 кг-нан 20000 кг-ға дейін.

## Дереккөздер


Санат:Авиациялық бомбалар
Ізтұрған Меңдіқұлов

**Ізтұрған Меңдіқұлов** (1922 жылы туған, Маңғыстау ауданы Қарашағыр ауылы) – соғыс ардагері, ауыл шаруашлығы саласының қызметкері. 
*Ақтөбе сауда техникумын бітірген. 
*Ұлы Отан соғысында Сталинградты қорғауға қатысқан. 
*1943 – 1948 жылдары мектепте мұғалім, мектеп , ұжымшарда бас есепші, 
*1948 – 1958 жылдары Сам, Қарақұм жерлерінде, 
*1958 – 1972 жылдары Маңғыстау, Бейнеу аудандарында сауда орындарының басшысы. 
*1973 – 1983 жылдары Бейнеу ауданы мемлекеттік қамсыздандыру бөлімінің меңгерушісі болды. 
*Отан соғысы (1985) орденімен, «*В.И. Лениннің туғанына 100 жыл*» (1970) медалімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:1922 жылы туғандар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Төленжан Өрбісінов

**Төленжан Өрбісінов** (1940 ж. т., Маңғыстау ауданы Тиген ауылы) – педагог, ҚР «Халық ағарту ісінің үздігі». Гурьев педагогикалық институтын (қазіргі Атырау университеті) бітірген (1969).  1959 – 65 ж. Правда ұжымшарында жүргізуші, клуб меңгерушісі, 1965 – 69 ж. Шайыр орта мектебінде мұғалім, 1974 – 75 ж. Ералиев ауданы Аққұдық мектебінде директор, 1976 – 78 ж. 1-Май мектебінде интернат меңгерушісі, 1980 – 2000 ж. осы мектептің директоры болды. Халық ағарту саласының мақтау қағаздарының иегері.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Балсұлу Әділбекқызы Қондыбаева

**Балсұлу Әділбекқызы Қондыбаева** (1955 жыл, қазіргі Құрық қаласы) – педагог, ҚР *«Білім беру ісінің үздігі»*.

## Өмірбаяны
* М.Мәметова атындағы қыздар педагогика училищесін (1974)
* ҚазПИ-ді (*ҚазҰПУ*) бітірген (1980)
* 1974 жылдан Маңғыстау ауданының музыка мектебінде мұғалім,аудандық оқу бөлімінде әдіскер, облыстық білім басқармасында бас маман болды. 
* 2003 жылдан облыстық ғылыми-әдістемелік орталықта директор. 

## Жетістіктері, марапаттары мен еңбектері
* Облыста музыка пәнінен *«Аманат»* бағдарламасын жасақтап, облыс мектептері 1996 – 2003 жылдары осы бағдарламамен жұмыс жасады. Осы бағдарлама бойынша мұғалімдерге арнап бірнеше әдістемелік құралдар жасақтаған. 
* *«Музыка»* пәнінен 7-сыныпқа арналған оқулықтың (2001) авторы. 
* *«Жыр әнім менің – Маңғыстау»* атты әндер жинағын (2003), маңғыстаулық А. Ербозова, Р.Еңсегенов, Қ.Тұрмағанбетовтердің әндері мен күйлерінің жинағын (2004), түпқарағандық Т.Қожабеков, И.Әбілқайыровтың өлең мен әндер жинағын (2005), бейнеулік үш арыс У.Қайралапов, Қ.Жылқыбаев, Ә.Жаманбаевтардың өлеңдер жинағын (2006) дайындап шығарды.
* 2 дүркін Бүкілодақтық фестивальдың лауреаты
* ҚР Білім   министрлігінің Құрмет грамоталарымен (1993, 1994, 1997)  марапатталған. 

Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Авюторга

**Авюторга** — Қара теңізде өмір сүретін кефаль балығының тұздалған уылдырығы.
## Дереккөздер
Жәңгірхан Смағұлов

**Жәңгірхан Смағұлов** (1932 жылы туған, Форт-Шевченко) – педагог, Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің үздігі».

## Өмірбаяны
Орал педагогикалық институтын бітірген (1953). 

1953 – 1957 жылы Форт-Шевченко қаласында Т.Г. Шевченко, С.М. Киров, А.И. Микоян атындындығы мектептерде мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі, директоры болды. 

1957 – 1963 жылы «Ленин туы» газеті редакторының орынбасары, қалалық партия комитетінің лектор-консультанты, 1963 – 2005 жылы Жаңаөзен қаласының №4 мектебінде мұғалім, кешкі мектеп басшысы қызметтерін атқарған.

## Марапаттары мен атақтары
«В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалінің иегері, Жаңаөзен қаласының құрметті азаматы.

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан педагогтары
Темірхан Ұлықпанұлы Смағұлов

**Темірхан Ұлықпанұлы Смағұлов** (1930, Астрахан облысы Владимиров ауданы Басқұншақ ауылы – 1984) – журналист, педагог. ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1949). 1949 – 56 жылы Шахта орта мектебінде мұғалім, «Сталин жолы» газетінің жауапты редакторы, 1956 – 61 жылы «Еңбек туы» газетінің редакторы, 1961 – 75 жылы ауданы партия комитетінің үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі, хатшысы, 1975 – 80 жылы ауданы оқу бөлімінің меңгерушісі болды. 1980 жылдан «Жаңа өмір» газетінің редакторлығы қызметін атқарған. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1930 жылы туғандар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Аврад немесе аврадин

**Аврад немесе аврадин**- померанц майының ауыр майлы бөлігі. Померанц гүлдерінен айдалынады. Ликерлерді және шайды хош иістендіруге қолданылады.
## Дереккөздер
Дәнекерлеу

**Дәнекерлеу**  — қосылатын (біріктірілетін) металл жиектерін жоғары, бірақ балқу температурасынан темен температураға қыздырып, жиек аралығына балқыған металл беріліп кристалдандыру нәтижесінде біртұтас қосылыс қалыптастыру.
Дәнекерлеу пісірудің бір түріне жатады, бірақ пісірулерден айырмашылығы бар. Негізгі айырмашылығы қосылатын металл жиектері балқытылмайды, дәнекердің балқу температурасы негізгі металл балқу температурасынан төмен болып алынады. Атомдар аралық байланыспен қатар адгезиялық байланыс қалыптасады. Дәнекерлі қосылыстың беріктігі пісірілген қосылыстан төмен болады.

Қосылыстың беріктігі көп жағдайда қосылатын беттердің дәнекерленуіне байланысты. Металдарды дәнекерлеу кезінде дымқылдау сапасы әдетте беттің тазалығына байланысты — онда металл тотықтары немесе органикалық майлар мен майлар болмауы тиіс. Ластануды жою, беттік керілуін төмендету және дәнекердің ағуын жақсарту үшін флюстер немесе бетті белсендірудің ультрадыбыстық әдістері қолданылады. Металл емес беттерді (керамика, шыны) немесе тез балқитын дәнекермен дәнекерлеу кезінде химиялық флюстер дымқылдандыруға көмектеспейді, сондықтан беттің ультрадыбыстық активтендірілуін қолданады.

## Мазмұны

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Тілеген Өрісбаев

**Тілеген Өрісбаев** (1945 ж. т., Маңғыстау ауданы Тұщықұдық ауылы) – еңбек ардагері,  жылқышы. 1-Май ұжымшары, «Тұщықұдық», «Жаңажол» кеңшарларында ұзақ жылдар бойына жылқы баққан. Жолдасы Зейнеп екеуі Абайдың 250 жылдығында Семейге киіз үй апарып тіккен. 2003 жылдан жеке шаруа қожалығының иесі болып, жылқы тұқымын асылдандырумен айналысады. Еңбек Қызыл Ту (1986) орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қондыбай

**Елді мекендер:**

* Қондыбай – Қостанай облысы Жітіқара ауданындағы ауыл.
* Қондыбай – Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:** 

* Қондыбай – Өтестен Бейнеуге қарай жүрген жол бойында Бәйтіге жақын оң қапталда дөңес үстіндегі үйік.
Артиллериялық автомат

**Артиллериялық автомат** — автоматты артиллериялық қарудың қайта оқтауға және оқ шығаруға кажетті ұңғы бекітпе, қарсы теппелі кұрылымдар және басқа да механизмдерден құралған өздігінен қимыл жасайтын бөлімі.

Артиллериялық автоматтың құрылымын жетілдірудің басты өлшемі - оның ату жылдамдығы болып табылады. Артиллериялық автомат жұмыс істеуі үшін дәрілі газдың немесе бөгде көздердің қуаты қолданылады.

## Тағы қараңыз
Артиллерия

## Дереккөздер


Санат:Артиллерия
Жанбөпе Мергенбаева

**Жанбөпе Мергенбаева** (1920 жылы туған, Атырау облысы Ембі ауданы) – жылқышы, Социал Еңбек Ері (1948). Еңбек жолын 1938 жылы Ембі, Ворошилов аудандары ұжымшарларында диқан, 1944 жылдан жылқы фермасында меңгеруші болып істеген. Қазақстан Коммунистік партиясының 5-, 8-съездеріне, 1952 жылы Дүниежүзілік әйелдер форумына делегат болып қатысқан.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Дәнекерлеу лампасы

**Дәнекерлеу лампасы** (Паяльная лампа) — жанатын сұйық зат буын ауада жандырып, жылу қуатын дәнекерлеу процесінде пайдалануға арналған аспап.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ақиқат көкжиек (математикалық)

**Ақиқат көкжиек (математикалық)** — бақылаушы тұрған жерден төмен қарай тартылған бағытқа перпендикуляр жүргізілетін жазықтық аспан сферасымен қиылысқанда шығатын үлкен шеңбер.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Зәуірбек Тілепов

**Зәуірбек Тілепов** (1933 жылы туған, Арыс ауданы, қазіргі Аққұм ауылы) — ғалым, жаратылыстану ғылымы докторы 1955 жылы Ташкент мемлекеттік университетін бітірген. 1955 — 57 жылы "Тұрлан", 1957-60 жылы Бершоғар экспедицияларының инженер-геологы болды. 1960 жылдан Қаныш Сәтбаев атындағы геология институтта ғылыми жұмыстармен айналысып келеді. 80-нен аса ғылыми еңбегі соның ішінде 2 монографиясы жарық көрген.
## Дереккөздер
Артиллериялық аспаптар

**Артиллериялық аспаптар**  — атысты дайындау және артиллериялық атысты басқару үшін қолданылатын аспаптар (барлау және нысаналардың координаттарын табу, атыс жағдайын аныктау, оқ- дәрінің нысанамен түйісу мәселелерін шешу, атыс нәтижесін бақылау және көздеу).

Артиллериялық аспаптарға оптикалық, оптикалық- электрондық аспаптар (дүрбілер, кездеуіштер, қашықтық өлшегіштер және т.б.), есептеу қондырғылары, метеорологиялық, дыбыстық, топогеодезиялық т.б. аспаптар жатады.

## Тағы қараңыз
Артиллерия

## Дереккөздер


Санат:Артиллерия
Дельта-феррит

**Дельта-феррит** — дельта темірдегі көміртектің және қоспалаушы элементтердің қатты ерітіндісі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Әлімқұл Тілеубаев

**Әлімқұл Тілеубаев** (1894, Ақтөбе ауылы — 1978) — жылқышы. Социалистік Еңбек Ері (1948). 100 биеден 100 құлын алып, жоғары көрсеткіштерге жеткені үшін Ленин орденімен марапатталған. Қарақоңыр ауылдык әкімшілігінде Тілеубаев атында көше бар.
## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Ақберен

**Ақберен** сөзі келесі мәндерге ие болуы мүмкін:
# Батырлар киетін жапырақ торлы сауыт. Аcыл болаттан соғылады. Оны қылыш кеспейді, найза теспейді. Қазақтар сауытқа денені терлетпеу үшін көздер тесіп салатын болған. Батырлық жырларда қос көзді және бадана көзді деген түрлері бар.

# Болаттан соғылған ұзын ұңғылы шиті мылтық. Салмағы ауыр болғандықтан, ұңғының үш жағына таяныш орнатылады. Ондайды сирақты мылтық деп атаған. "*[[Мылтық]] келді ақберен, жұтылмас жау көздегенге"*, - дейді халық. 

Берен сөзі қазақ тілінде “**асыл болат**” деген мағынаны білдіреді. Ескі мылтықтың оқпандары жарылмас үшін асыл болаттан соғылған. Берен болаттан соғылғанын мылтықтың оқпанындағы алмастың түріне тән өзіндік өрнегінен айырады. Сонымен бірге әр асыл болат түрінің өзіндік түсі, реңкі болады: яғни ақ, көк, қызыл түсті болаттар бар. Түсіне сәйкес бұл асыл болаттар ақ алмас, қызыл алмас деп аталған. Оқпандары ақ алмастан, берен болаттан соғылған мылтықтарды болаттың түсіне қатысты “ Ақ берен” деп атайды. 

#Қылыш, семсердің бір атауы. Ауыз әдебиетінде ақ алмастан соғылған қылыш, семсер кейде “**Ақ берен**” деп аталады.

# 18 - 19 ғасырлардағы қазақ ақындары шығармаларының ғылыми жинағы. 1972 ж. "Жазушы" баспасынан 32 мың данамен жарық көрген. Құрастырып, баспаға әзірлеген, алғы сөзін жазған **К.Сыдиков**. Жинаққа енген ақын-жыраулар шығармаларының көшірмесі алғаш рет жарияланды.
## Дереккөздер


Санат:Қарулар
Аганц

**Аганц** — армян халқының кондитерлік өнімі. Бидай, мейіз, жаңғақ және конопля (2:2:1:1) қатынасымен араластырылып үстіне
қою қант шырынын құйып дайындайды. Бидай дәндерін бір сағаттай суға салып, жібітіп, одан кейін кептіріп, ыстық табада майсыз қуырады.

## Дереккөздер


Санат:Армян асханасы
Санат:Кондитер өнімдері
Жарылқасым Тілеубаев

**Жарылқасым Тілеубаев** (1917, Шардара ауданы - 1966) - жылқышы. Социалистік Еңбек Ері (1948). Ленин орденімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Атыс үшін бастапқы деректер

**Атыс үшін бастапқы деректер** (Исходные данные для стрельбы) — жағалаулық артиллерия үшін дайындалады. Оларға жататындар: атыс міндетін ажаратын бөлімшенің жағдайы; нысананың бағыты мен қашықтығы; атыс жағдайының кестелік жағдайынан ауытқуына қатысты түзетулер; қаруға арналған бастапқы нұсқаулар — қарауыл, бұрыш өлшеуіш немесе негізгі бағыттан бұрылыс және т.б., соңдай-ақ, атып көруге арналған деректер. Су үстіндегі жылжымалы нысаналарды ату үшін бұған қоса снарядтың ұшуы кезінде нысана орнының өзгеруіне мөлшерлес түзету есептеп шығарылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Агейзия

**Агейзия** ( — жоққа шыгару және geotai — дәм тату) — кейбір адамдардың дәм сезуді жоғалтуы, астың демін ажырата алмауы.
## Дереккөздер


Санат:Аспаздық
Ажырау амплитудасы

**Ажырау амплитудасы** -  Жыртылып-ажырау амплитудасы. Алғашқы жыртылу сәтінде бір-бірімен тұтас нүктелердің кейінірек жылжу жазықтығы бойымен алшақтап кету қашықтығы.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Таушайырлық талдау

**Таушайырлық талдау** - Тау жыныстарындағы шашыранды органикалық заттардың (ШОЗ) топтық құрамын анықтау мүддесін көздейтін лабораториялық (физикалық-химиялық) әдістер кешені.

Әдейі жасаңталған сұлбаға сәйкес жүргізіледі. Зерттеудің мақсатына байланысты анықталған заттардың әрбір жекелеген тобын саралау (А және С тобындағы таушайыр тектестері, гумин қышқылдары және кероген), жалпылама Таушайырлық талдау кешеніне кірмейтін арнаулы физикалық және химиялық зерттеу әдістерінің үлкен жиынтығы көмегімен жүзеге асырылады.

Соңғыларының қатарына жататындар — химиялық, көмірпетрографиялық зерттеулер, инфрақызыл және аса-күлгін спектрометрия, хроматография, т.б. Кейбір жағдайда тау жынысы құрамынан аталған заттар тобына кірмейтін түрбөлшектер (компонент), мәселен, тау жынысымен сорылып алынған газдар мен көмірсутектердің қиын қайнайтын фракциялары әдейі бөлініп алынып жеке зерттелуі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Улы жыландар

right|thumb|Улы жылан
**Улы жыландар** - бауырымен жорғалаушыларға жатады. Жетісу өңірінде улы жыландардың 4 түрі кездеседі. Олар — оқ жылан, дала сұржыланы, кәдімгі сұржылан, кәдімгі боз жылан. Бұл жыландардың бәрі далалы, шөл-шөлейтті жерлерді мекендейді. Оқ жылан — денесі таспадай жіңішке келген әрі тез қозғалады. Күндіз белсенді тіршілік етеді. Ұсак кеміргіштерге, жануарларға уы қауіпті, ал адамға зияны жоқ. Көбінесе құмды, жусанды жерлерді мекендейді. Көктемде 7—8 жұмыртқа салып көбейеді. Қорегі — ұсақ кесірткелер, жәндіктер. Дала сұр жыланы күндіз белсенді тіршілік етеді. Негізгі қорегі — ұсақ кеміргіштер, құстар мен жәндіктер. Кейбіреуі — ірі қара малды шағып, шығын келтіреді. Көбіне орманды дала, өзен мен көлдер жағалауларында тіршілік етуге бейімделген. Балаларын тірі туады. Олардың саны 8—12. Ауыл шаруашылығына көп зияны жок. Боз жылан — барлық жерлерде кең таралған. Құмдауыт, тастақты жерлерді, әсіресе, Жетісу (Жоңғар) Алатауының күнгей жақтарын мекендейді. Улы жыландардың адам тіршілігіне пайдасы да мол. Олардан алынатын удан медицинада шипалы дәрі-дәрмек жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Улы жыландар‎‎‎
Абсолюттік тыныштық

**Абсолюттік тыныштық** (Абсолютная тишина; лат. absolutus — шексіз, шартсыз) — қандай да болсын дыбыстың мүлдем болмауы. Табиғи жағдайда еш жерде болмайды. Естілетіндей дыбыс болмаған жағдайда салыстырмалы, субъективтік тыныштық туралы ғана айтылуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Ұзынқұдық

**Ұзынқұдық** — Түркістан облысы Отырар ауданы, Темір ауылдық округі аумағындағы ауыл, темір жол айрығы.

## Географиялық орны
Округ орталығы – Темір ауылынан солтүстік-батысқа қарай 19 км-дей жерде, Орынбор-Ташкент темір жолы бойында орналасқан.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Отырар ауданы елді мекендері
Болжамдар бюросы

**Болжамдар бюросы** - ауа райы мен гидрологиялық режімнің болжамын беріп отыратын мекеме.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Болжам түрлері

**Болжам түрлері** - басқарудың ерекше атқарымдарын құрайтын үш акцияны - болжауды, бағдарламалауды және жоспарлауды біріктіріп атауға қолданылатын жалпы термин.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Болжамның дер кезділігі

**Болжамның дер кезділігі** - болжам жасалған мерзім мен оның аяқталу мерзімі аралығындағы болжам болып табылатын уақыт.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Авиациялық буын

**Авиациялық буын**  — авиацияның бірнеше ұшақтан құралған тактикалық бөлімшесі. Жауынгерлік міндетті дербес, сондай-ақ авиаэскадрилья кұрамында орындайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Болжаулық карталар

**Болжаулық карталар** (Карты прогнозные) — құбылыстар мен процестерді белгілі бір уакыт ішінде (мысалы, болашақ синоптикалық ахуалдың) немесе кеңістік бойынша (мысалы, аумақтың мұнай-газдылығы) алдын ала болжаудың нәтижелерін, сондай-ақ кеңістік-уақыт ішіндегі болжауларды (мысалы, антропогендік факторлардың әсерінен табиғи ортаның өзгеруін) бейнелейтін карталар. Болжаулық карталарды аумақтарды қамтуы ғаламдық, аймақтық, жергілікті тақырыбы (табиғаттың қауіпті құбылыстарының пайдалы қазбаларының, табиғи және еңбек ресурстарының, аумақтык әлеуметтік-экономикалық дамуының және басқалардың), дұрыстығы (алғашқы, мүмкіндік, өте дұрыс болжам), уақыттылығы (жедел, организмдік және ұзақ мерзімдік) бойынша бөледі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Болотов әдісі

**Болотов әдісі** - картада төртінші нүктенің орнын онда бар басқа үш нүкте арқылы анықтаудың графикалық әдісі (Потенот есебі). Әдіс аэрофотосуреттен картаға онда жоқ қайсыбір нүктелерді көшіру кезінде, сондай-ақ картада жергілікті жерде өзінің түрған орнын анықгау қажет болғанда қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Мұнай мен газдың шоғырлануы

**Мұнай мен газдың шоғырлануы** - Көмірсутектердің жер қыртысындағы тау жыныстарының нақтылы аумағына жылжып келу қарқыны олардың сол аумақтан шығындану қарқынынан артығырақ мөлшерлермен сипатталатын көмірсутектер қоныс аударуы миграция процесінің арнаулы сатысы. Мұнай шоғырлары әдетте өз ауқымында көмірсутекті газдардың азды-көпті мөлшерін кіріктіреді, ал газ шоғырлары мұнай тамшыларынан мүлдем таз күйінде немесе оларды шағын мөлшерде ғана кіріктірген күйде ұшырасуы ықтимал. Мұнай мен газ шоғырлары өздерінің көлемі, тау жыныстары капиллярлың жүйесінде, сақталу тұрақтылығы және ұзақтығы тұрғысынан алғашқы және кайталама шоғыр болып екі түрге бөлінеді. Алғашқысы мұнай мен газ жиынтығының тік бағыттағы ұзындығы көмірсутектің кіріктіруші кеуекті немесе жарықшақты — кеуекті таужыныстарының капиллярлық қысымын және отырып, көмірсутектің қалқып шығу мүмкіндігін қамтамасыз ете алған жағдайда қалыптасады.

Мұндай жиынтықтардың кеуекті орталардағы тік бағыттағы ұзындығы әдетте ондаған сантиметрден аспайды. Алғашқы шоғыр жиынтықтарының қозғалысы ең жаңын орналасқан тектоникалық, литологиялық немесе гидравликалық қалқаға жетіп шектеледі де, нақ осы жазықтың бойында олардың бір-бірімен косыла отырып іріленуі, сөйтіп бағытталған ағымдардың пайда болуы жүзеге асады. Мұндай ағымдар кедергі жазықтың бойымен жылжи көтеріліп, тұтқыш (ловушка) бойына жинақталады, нақ осы процесс нәтижесінде ғана қайталама шоғыр қалыптасады. Көмірсутектердің мейілінше тұрақты да ірі жиынтығының, яғни олардың нақты шоғырының қалыптасуы тек қана соңғы процесс жағдайында жүзеге асуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Қойшы Қонысбаев

**Қойшы Қонысбаев** (*[[1934]] жылы туған, [[Маңғыстау ауданы]], [[Үштаған ауылы]]*) — педагог.
*ҚР *«Білім беру ісінің үздігі»* (1970). 
*ҚазМУ-ды (*қазіргі ҚазҰУ*) бітірген (1957). 
*1957–1997 жылдары *Форт-,Шевченко, Жетібай,* Құрық елді мекендеріндегі мектептерде мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі, директор. 
**«Еңбектегі ерлігі үшін»* (1980), *«Еңбек ардагері»* (1985) медальдарының, бірнеше Құрмет грамоталарының иегері. 

## Шежіре
Адай Батыр – Құдайке – Қосай Батыр – Бәли – Есқара – Жарылғап – Есен – Айтуар – Түнғатар – Бөбіқара – Мәмбетжан – Батырша – Ұлықпан – Қонысбай – Қойшы

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Больсондар

**Больсондар** - Солтүстік Американың оңтүстік-батыс жағындағы қуаңшылық аудандарындағы, әдетте, тауаралық жайпақ түпті, тектоникалық-денудациялық ағынсыз ойпаңдар. Түбіне құмдақ-сазды және сортаң топырақтар, жазда тартылып қалатын көлдер мен шел өсімдіктері тән.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Геологиялық-экономиялық талдау

**Геологиялық-экономиялық талдау (іздеу-барлау жұмыстарының нәтижелерін)**- іздеу-барлау жұмыстарының тиімділігін арттыру мақсатында
геологиялық, әкімшілік, өндірістік нысандар бойынша және геологиялық-барлау жұмыстарының түрлері мен әдістері бойынша жүргізіледі.

Геологиялық-экономиялық талдау шараларының басты-басты мақсаттары: 
# кен орындарын іздеу және барлау барысын жан-жаңты саралау (іздеудің ең тиімді бағытын қамтамасыз етуге белгіленген жұмыс көлемі мен қаражаттың жеткіліктілігі және ұтымдылығы; жүргізіліп отырған жұмыс түрлерінің, әдістердің және әдістемелердің геологиялық жағдайға сәйкес болуы; геологиялық-барлау жұмыстары жоспарының орындалу барысы; т.с.с); 
# геологиялық-барлау жұмыстарының ең тиімді бағыттарын таңдау нәтижесінде кеннің қорын еселей арттыру мүмкіндіктерін іздестіру; 
# кенді іздеу және барлау әдістемелерін жетілдіру; 
# еңбек өнімділігін арттыру және өнімге тікелей қатысы жоқ шығындарды азайту; 
# геологиялык-барлау өндірісін ұйымдастыру, ғылыми тұрғыдан қамтамасыз ету және жоспарлау шараларын жетілдіру.

Геологиялық-экономиялық талдау төмендегі мәселелерді қамтиды: 
* геологиялық-барлау жұмыстарьн сапалық және сандық тұрғыдан бағалау; 
* жұмыстың сипаты мен көлемін олардың жүргізілу сатысына, түріне және әдісіне сәйкес нақты турде және шығынданатын қаржы тұрғысынан анықтау; 
* тиімділік көрсеткіштерін (шаруашылық-есептік, салалық, халықшаруашылық, салыстырмалы) анықтау және салыстыру; 
* жоспарлаған кезеңдегі жұмыс көлемінің экономикалық тиімділігін арттыруды ңамтамасыз ететін тұжырымдар мен ұсыныстарды жасақтау.

Геологиялық-барлау процесінің ең ақырғы нәтижесін сипаттайтын көрсеткіпггерге баса назар аударылады.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Навигациялық карталар

thumb|right|1976 жылғы теңіздік навигациялық карта
**Навигациялық карталар** – теңізде (мұхит, өзен) кемемен жүзу уақытына арнап жасалған карталар жүйесі. Навигациялық карталарды аэронавигациялық, теңіздік навигациялық, ішкі су жолдарының навигациялық карталары деп бөледі.
## Дереккөздер


Санат:Навигация
Санат:Карталар
Отарбай Смайлов

**Отарбай Смайлов** (1922 жылы туған, Атырау облысы Жылыой ауданы Ақкиізтоғай ауылы) – соғыс ардагері, шопан.

«Қарақұм» кеңшарында ұзақ жыл шопан болған. 3-дәрежелі Даңқ орденімен және көптеген медальдармен марапатталған. 

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1922 жылы туғандар
Санат:Даңқ орденінің иегерлері
Тасбас

**Тасбас** – Қарақия ауданындағы Жетібай кентінің солтүстік-шығысындағы мұнай кен орны және сай. Оңтүстіктен солтүстікке созылып жатқан қысқа сай аяғында суы кермек құдық болған. 1932 ж. ленинградтық геолог Ю.Колодяжный осында алғаш геологиялық түсірім жұмыстарын жасады. 1953 – 1956 жылдары мұнай барлау партиясы болып, бірнеше барлау ұңғымаларын қазды. Нәтижесінде Тасбас мұнайы қою, құрамында шайыры көп, игерілуі тиімсіз деп табылды. 1980 жылдары Тасбас битумы жол құрылысы үшін пайдаланылды. Кен жердің беткі қабатынан ашық әдіспен өндіріледі.

## Дереккөздер
Түйіршікөлшемдік талдау

**Түйіршікөлшемдік талдау (саралау)**-  Борпылдақ та болбыр шөгінді тау жыныстар құрамын жыныс құрушы түйіршіктер мен кесектер мөлшері тұрғысынан саралау тәсілі.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Бореал

Бореал
## Бореалдық климат
қоңыржай белдеудің, кысы қарлы, жазы қысқа және жылы (кейде ыстық) болып келетін, жыл маусымдары анық байқалатын өңірлеріндегі климат. Бореалдық климатты аудандарда тайга мен аралас ормандар ландшафтылары басым болады.

## Бореалдық трансгрессия
микулин мұз басу аралығында Солтүстік Мұзды мүхиттың Шығыс Еуропа жазығын басуы. Сібірдің Казанцев мұз басу аралығына (Казанцев трансгрессиясына) және Батыс Еуропадағы Земский мұз басу аралығына сәйкес келеді.

## Бореалдық уақыт (Бореальное время)
голоценнің бастапқы фазасы (9,5—7,5 мың жыл бұрын). Солтүстік Еуропада қоңыржай және құрғақ климатымен сипатталады. Балтық теңізі тарихында тұщы суды Анцил көлі сатысына сәйкес келеді.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Авиациялық дайындық

**Авиациялық дайындық**  — құрлықтағы әскерлер шабуылға шығар алдында қарсылас шебін талқандау үшін жасалатын әрекет. Әдетте, авиациялық және артиллериялық осындай әрекет өзара бірлесе жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жұбан Тасар

**Тасар Жұбан** (1937 жыл, Ақтөбе облысы Байғанин ауданы - 2014 жыл) - ақын.

* Алматы кооперативтік техникумын бітірген. Мамандығы экономист-бухгалтер. 
* Ақтөбе, Маңғыстау облыстарының сауда саласында бас бухгалтер
* Маңғыстау облысының мемлекеттік мекемелерінде бас бухгалтер, ревизор, аудитор болып істеген. 
* Ақтөбе, Маңғыстау облыстарында өткен ақындар айтысының жүлдегері.
* 1968 жылы Қазақ поэзиясының Қарақалпақстандағы күндеріне қатысып, бір топ өлеңдері сол елдің жүлдесімен аталып өткен.
* «Туған елім» атты жыр жинағы жарық көрген.
* Поэзиялық шығармалары «Маңғыстау ақын-жазушыларының» 50 томдығына, есімі «Маңғыстау энциклопедиясына» енгізілген. 
* Публистикалық, әзіл-сықақ шығармалары республикалық, облыстық газеттерде жарияланған.
* Мемлекеттік  мекемелердегі ұзақ жылғы   адал  еңбегі үшін мемлекеттің  "Еңбек ардагері" медалімен, шығармашылық табыстары үшін Маңғыстау облысы әкімдігінің және Ақтау қаласы әкімдігінің Алғыс хаттарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Байғанин ауданында туғандар
Санат:2014 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Айтыс ақындары
Агемоно

**Агемоно** — майда қуырылған жапон тағамдарының атауы. Екі түрі бар: темпура — өнімді қамыр ішіне салып көп мөлшердегі майға қуырады; кара-агэ — аз май қүйып ашық табада қуырылған өнімдер.
## Дереккөздер
Демалғыш

**Демалғыш** (Респиратор) адамныңтыныс жолдарын тозаң мен зиянды заттардан (жеке) қорғау үшін қолданылатын айлабұйым.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Көшен Өсербаев

**Көшен Өсербаев** (1901, Адай уезі – 1968, Қырықкез) – жыршы, Маңғыстаудың ақындық, жыршылық дәстүрін жалғастырушы. Маңғыстау өңірінен шыққан ақын-жыраулармен (Қашаған, Сәттіғұл, Сәду, Шамғұл) жақын дос болған, олардың өлең-жырларын құмарта тыңдаған. Қашаған Күржіманұлының немере інісі әрі оның шығармаларын жинақтаушы.

## Дереккөздер
Ақпарат бейнелейтін құрылғы

**Ақпарат беинелеитін құрылғы** — ЭЕМ-нен әліпбилік-цифрлық немесе графикалық ақпараттар шығаруға және оны адамның көзбен көріп ұғынуына арналған құрылым. Ақпарат беинелеитін құрылғының индикаторы ретінде электронды сәуле түтіктері (дисплей), матрицалық экран т.б. қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Пішінқыру

**Пішінқыру** (Затачивание ямы(лит.)) — тісті доңғалақтарды тісімен түтастыра қүю үшін қолданылатын қорамалау операцияларының алғашқысы; доңғалақ қорамы сыятын етіп, шүңқырды қырып дайындау.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау