open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хайдар Арыстанбекұлы Арыстанбеков

**Хайдар Арыстанбекұлы Арыстанбеков** (30 наурыз 1919, №2 ауыл, Қарқаралы уезі, Семей облысы, РКФСР — 2 ақпан 2008, Алматы) – экономика ғылымдарының докторы (1954), профессор (1960), Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының мүшесі (1962), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ауыл шаруашылық қызметкері (1968).

## Өмірбаяны
Арғын тайпасы Тобықты руының Дадан бұтағынан шыққан.
* Қазақ ауыл шаруашылық институтын (1941)
* Мәскеу жоғары партия мектебін (1945) бітірген. 
* 1941–63 жылдары әр түрлі жауапты қызметтер атқарды. 
* 1963–81 жылдары Қазақ ауыл шаруашылық институтының (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) ректоры
* 1981–90 жылдары осы институтта кафедра меңгерушісі, профессор болды.

## Ғылыми еңбектері
Оның негізгі ғылыми еңбектері орман қорын қорғау, оны тиімді пайдалану, топырақты жер, су эрозиясынан сақтау мәселелерін зерттеуге арналған. Арыстанбеков сондай-ақ Қазақстанда ауыл шаруашылығы ғылымын қалыптастыру мен дамытуға, ауыл шаруашылығын өркендету және білікті мамандар даярлау мәселелеріне үлкен үлес қосты. Тың және тыңайған жерлерде жаңадан ірі астық кеңшарларын ұйымдастыруда көп еңбек сіңірді. Оңтүстік Қазақстанда ауыл шаруашылығын өндірісін басқару, жоспарлау ісін ұйымдастыру түрлері мен әдістерін жетілдіру жөніндегі арнайы шаралар жүйесін жасап, тәжірибеге ұсынды. 
## Жетістіктері
* 5-сайл. КСРО Жоғары Кеңесінің дептутаты.
* 3–4, 7–9-сайл. Қазақ КСР-і Жоғары Кеңесінің депутаты болды. 
## Марапаттары
* Октябрь революциясы
* 2 рет Еңбек Қызыл Ту ордендерімен және көптеген медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:30 наурызда туғандар
Санат:1919 жылы туғандар
Санат:Ақтоғай ауданында (Қарағанды облысы) туғандар
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Экономика ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университетінің профессорлары
Санат:Қазақ КСР ғылым академиясы академиктері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 5-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақстан КСР-нің еңбек сіңірген ауыл шаруашылық қызметкерлері
Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 4-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 7-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 8-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 9-шақырылымының депутаттары
Санат:Шығыс Қазақстан облыстық атқару комитетінің төрағалары
Ақмарал Хайдарқызы Арыстанбекова

**Арыстанбекова Ақмарал Хайдарқызы** (1948, Алматы) – қазақ және кеңес мемлекеттік қайраткері, Қазақстан Республикасының БҰҰ жанындағы тұңғыш тұрақты өкілі, Қазақ КСР Сыртқы істер министрі, Қазақстан Сыртқы істер министрлігінің 1-санатты Төтенше және Өкілетті елшісі, химия ғылымдарының кандидаты (1974) және тарих ғылымдарының докторы (1993).

## Биографиясы
Арғын тайпасы Тобықты руының дадан бөлімінен шыққан.

Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетін тамамдап (1971), аспирантурасын (1974) бітірді. Кейін осы университетте кіші, аға ғылыми қызметкер (1974–78) болып жұмыс істеді. 

Қазақстан ЛКЖО (комсомол) Орталық комитетінде бөлім меңгерушісі (1973–81); Қазақстан ЛКЖО ОК хатшысы (1981-1983) болып қызмет етті. 

Шет елдермен достық және мәдени байланыс жөніндегі Қазақ қоғамы төрағасының орынбасары (1983–1989);

1989 жылғы қарашадан бастап 1991 жылғы желтоқсанға дейін Қазақ КСР-і Сыртқы істер министрі болып қызметті. 1990 жылы КСРО Президенті Горбачев Арыстанбекова Ақмаралға 1-санатты Төтенше және Өкілетті елші дипломатиялық рангын тағайындады. 

1992-1999 жылдары Бірікке Ұлттар Ұйымы жанындағы Қазақстан Республикасының тұңғыш тұрақты өкілі болып жұмыс істеді. 1996–1999 жылдары Кубадағы Қазақстан Республикасының Төтенше және өкілетті елшісі қызметін қоса атқарды. 

1999-2003 жылдары Франциядағы Қазақстан Республикасының Төтенше және өкілетті елшісі қызметімен қоса ЮНЕСКО жанындағы ҚР тұрақты өкілі болды. 2002 жылдан Халықаралық дипломатия академиясының вице-президенті (Париж), т.б. жауапты қызметтер атқарады.

1974 жылы «Кинетика и селективность гидрирования смесей органических соединений» тақырыбында  кандидаттық диссертация, ал 2004 жылы «Казахстан и Организация Объединенных Наций: история, проблемы и перспективы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 

Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 11-шақырылым депутаты болды.

## Марапаттары

* Құрмет ордені (1996);
* 2-дәрежелі "Достық" ордені (2018);
* "Қазақстан Республикасының сыртқы істеріне қосқан үлесі үшін" Нәзір Төрекұлов атындағы медаль (2008);
* Қазақстанның Тәуелсіздігіне 25 жыл медалі;
* Алматы қаласының құрметті азаматы;

## Дереккөздер
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қазақстан сыртқы істер министрлері
Санат:Саясаттағы Қазақстан әйелдері
Санат:Қазақстанның Кубадағы елшілері
Санат:Қазақстанның Франциядағы елшілері
Санат:1948 жылы туғандар
Көнсадақ

Қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша, керей тайпасының абақ керей тармағына енеді. 20 ғ-дың басында Қара Ертіс бойын, Қытайды мекендеген. Аңызда Жаппас (Жабай) атты батыр бабалары садағын көнмен қаптағандықтан ру осылай аталған деп айтылады. К-тан Шолан, одан Ақтас таратылады. Ұраны – Жабай. 
Б. Хинаят

Санат:Қазақ рулары
Танагүл Әкімбайқызы Арыстанова

**Танагүл Әкімбайқызы Арыстанова** (1953 жыл, Түлкібас ауданы Жабағылы ауылы) – ғалым, фармацевтика ғылымдарының докторы (2001), профессор (2003).

* Алматы медициналық институтын бітірген (1977). 
* 1977 – 80 ж. Орал қаласында дәріханада еңбек етті. 
* 1980 – 81 ж. Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік медицина академиясының Шымкент филиалында оқытушы
* 1981 – 84 ж. Мәскеу қаласындағы Бүкілодақтық ғылым-зерттеу институтының аспиранты болды. 
* 1984 жылдан Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік медициналық академиясында кафедра меңгерушісі.

Арыстанова еліміздің фармацевтика саласына және оқыту жүйесіне үлес қосқан ғалым. 200-ден аса ғылым еңбектері жарық көрді, бірнеше республикалық және халықаралық гранттардың иегері. Оның қатысуымен ерекше дәрілік препараттар шығарылған.

* ҚР мемлекеттік сыйлық лауреаты (2003).

## Дереккөздер

Санат:1953 жылы туғандар
Санат:Түлкібас ауданында туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан фармацевтері
Санат:Фармацевтика ғылымдарының докторлары
Санат:Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік фармацевтика академиясының профессорлары
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Ерік Мағзұмұлы Асанбаев

**Ерік Мағзұмұлы Асанбаев** (10 наурыз 1936, Байғабыл ауылы, Амангелді ауданы, Торғай облысы — 23 тамыз 2004, Алматы қаласы) – қазақстандық саясаткер, мемлекет және қоғам қайраткері, экономист, дипломат. Қазақстанның тұңғыш және соңғы вице-президенті. Экономика ғылымдарының докторы (1978).

## Өмірбаяны
1936 жылдың 10 наурызында Торғай облысының Амангелді ауданының Байғабыл ауылында (№2 ауыл) дүниеге келді. Арғын тайпасының Саржетім руынан шыққан.

ҚазМУ-ды (1958, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1959–1967 жылы ҚазМУ-да, Мәскеу қаржы институтында, Қазақ КСР-і Мемлекет жоспарлау комитетінің ғылым-зерттеу институтында, Қазақ КСР-і Қаржы министрлігі жүйесінде (1973–1975) қызметтер атқарған.

Қазақстан Министр Кеңесінде бөлім меңгерушісі, іс басқарушысының орынбасары, 1988–1989 жылы Министр Кеңесі төрағасының орынбасары, Қазақстан КП ОК-нде бөлім меңгерушісі, кейін хатшысы (1989–1991) болды.

1991 жылдың сәуір–қазанында Қазақ КСР-і Жоғары Кеңесінің төрағасы, 1991–1996 жылы ҚР-ның вице-президенті, 1994–1996 жылы ҚР Президенті жанындағы адам құқықтары жөніндегі комиссияның төрағасы қызметін атқарды. 1996 жылы ақпаннан 2000 жылға дейін ҚР-ның ГФР-дегі Төтенше және өкілетті елшісі болған.

2004 жылдың 23 тамызында өмірден озды.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері Ерік Мағзұмұлы Асанбаев ..
*Заманынан оза туған тұлға - Мәдениет - Жаңалықтар фабрикасы ..

Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қазақстан дипломаттары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Санат:Қазақстанның Германиядағы елшілері
Санат:Қазақстан вице-президенттері
Серік Назтайұлы Асамбаев

**Серік Назтайұлы Асамбаев** (*17.5.1944 жылы туған, [[Қостанай облысы]] [[Жітіқара ауданы]] [[Жітіқара қаласы]]*) – энергетик, техника ғылымдарының докторы (1990), профессор (1993).

Саратов политехникалық институтын (1968) бітірген. Мәскеу энергетика институтының аспиранты (1974). Павлодар индустриялды институтында ассистент, оқытушы, доцент (1968–1981), Алматы энергетика институтының доценті, кафедра меңгерушісі (1981–1991), ҚР Алматы энергетика білімін жетілдіру институтының ректоры (1991–99) қызметтерін атқарады.

Асамбаев 80-ге жуық ғылым еңбектің авторы.

## Дереккөздер


Санат:1944 жылы туғандар
Санат:Жітіқара ауданында туғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Асанас

**Асанас қалашығы** – орта ғасырлардан сақталған көне қала орны, Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археологиялық ескерткіш.

## Орналасқан жері
Қызылорда қаласының оңтүстік-шығыс жағында 48 км жерде орналасқан. 

## Тарихи деректер, зерттелуі
Жазба деректерде моңғол шапқыншылығынан бастап (1220) белгілі. Жауға табанды қарсылық көрсеткендіктен жермен жексен қиратылып, халқының көпшілігі қырылған. Сырдарияның бойындағы басқа да қалалар сияқты көп ұзамай қайта қалпына келтіріліп, XIV-XV ғасырларға дейін болған. Алғаш 1899 жылы В.А. Каллаур, кейінірек 1960-1961, 1968 жылы Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы (Н.Н. Вактурская) зерттеген.

## Сипаты
Қала орны Асанас өзенінің құрғақ арнасы бойында орналасқан.
Цитадельінің аумағы 40х50 м, айналадағы деңгейден биіктігі 14 м. Орталық бөлігін қоршай орналасқан шаһристанның үлкен қабырғасы 300 м, кіші қабырғасы 200 м. Қорған қалдығының ені 15 м, биіктігі 5 м. Қазба кезінде жиналған қыш ыдыстар мен басқа да археология материалдар қаланың VI-XV ғасырлар аралығында болғанын көрсетеді.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Нығмет Ғатауұлы Асанов

**Нығмет Ғатауұлы Асанов** (*5.8.1942 жылы туған, [[Атырау қаласы]]*) – ветеринария ғылымдарының докторы (2007) профессор (2008).

Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (1966, қазіргі Қазақ ұлттық агрономия университеті) бітіргеннен кейін сол институтта аспирант (1966–1969), ассистент (1969–1973), аға ғылым қызметкер (1973–1966), доцент (1991), 1991 жылдан кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады.

Ғылым жұмысының негізгі бағыты құстардың вирустар қоздыратын ауруларын зерттеу. 120-дан аса ғылым еңбектің авторы.

## Дереккөздер


Санат:1942 жылы туғандар
Санат:Атырау облысында туғандар
Санат:Қазақстан ветеринарлары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Жұматай Ілесбайұлы Асанов

**Жұматай Ілесбайұлы Асанов** (25.5.1941 жылы туған, Қызылорда облысы Сырдария ауданы Комсомол ауылы) – педагогика ғылымдарының докторы (2004), профессоры (2006), ҚР Педагогика ғылым академиясының құрметті академигі (2006). 

Қызылорда педагогика институтын (1962) және Мәскеу мемлекет педагогика институтының аспирантурасын (1980) бітірген. Қызылорда мемлекет университеті мемлекет университетінде оқытушы, аға оқытушы, доцент (1970–1979), Қазақ ұлттық педагогика университетінде аға ғылым қызметкер (1995–1997) болды.

2004 жылы «Студенттердің этнопедагогикалық білімдері мен икемділіктері жүйесін қалыптастырудың дидактикалық негіздері» деген тақырыпта докторы диссертация қорғаған. Асанов жастарға кәсіптік бағдар беру мәселелері (1989), «Болашақ мұғалімдердің этнопедагогикалық даярлығының теориясы мен практикасы» (1999), тағы басқа ғылым кітаптарының авторы.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
*Сыр бойы
*nauka: 2010 жылғы сыйлықтардың лауреаттары 

Санат:1941 жылы туғандар
Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Сабыркүл Жайлаубекқызы Асанова

**Сабыркүл Жайлаубекқызы Асанова** (1945 жылы 28 ақпанда Жамбыл облысы Меркі ауданы Меркі ауылында дүниеге келген) — Инженер-технолог. Қазақстан Ұлттық Инженерлік Академиясының академигі. Техника ғылымдарының докторы, профессор. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2006). "Сымбат" сән академиясының президенті. Өнертану ғылымдарының профессоры.   

## Толығырақ
* Сабыркүл Жайлаубекқызы 1945 жылы 28 ақпанда Жамбыл облысы Меркі ауданы Меркі ауылында дүниеге келген.
* 1969 жылы Мәскеу тоқыма институтының механика-технология факультетін бітірген.
* Мәскеу «Трикотажница» фабрикасында инженер (1969–1972), Алматы қаласындағы «Алмагүл» фабрикасының бас инженер (1972–1984), «Қазақстан» фирмасының директоры (1984–1986), Қалалық туристік басқармасының бастығы (1986–1990), 1990 жылдан «Сымбат» сән академиясының президенті, ал 1998 жылдан «Сымбат» сән бизнес академиясының ректоры. 2003 жылы «Разработка комплексного проектирования и технологии производств национальной одежды» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
* Асанова 145-тен астам ғылыми еңбектің авторы.

## Ғылыми жетістіктері
* 2004 - Техника ғылымдарының докторы
* 2009 - профессор
* 2007 жылдан Халықаралық инженерлік академиясының академигі
* 2008 жылдан Қазақстан Ұлттық Инженерлік Академиясының академигі
* Өнертану ғылымдарының профессоры. 

## Марапаттары
* КСРОның "Халықтар достығы" Ордені
* 2005 - "Қазақстан Республикасы конститутциясына 10 жыл" медалі
* 2006 - Президент жарлығымен "Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері" құрметті атағы берілді
* 2008 - "Астанаға 10 жыл" медалі
* 2011 - "ҚР Тәуелсіздігіне 20 жыл" медалі
* Еңбек ардагері медалінің иегері.
* ҚР Президентінің жеке алғыс хатымен марапатталған.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Акимат Жетысуского района г. Алматы :: Асанова Сабыркүл Жайлаубекқызы
*Марапаттар - СА "Сымбат" 
*Асанова , Сабыркүл Жайлаубекқызы - ВКОБ

Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Өнертану ғылымдарының профессорлары
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Өнертану докторлары
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Мәкәрiм Әбдiқадырұлы Асаубеков

**Мәкәрiм Әбдiқадырұлы Асаубеков** (5.1.1943 жылы туған, Жамбыл облысы Талас ауданы Бостандық ауылы) – химия ғылымдарының докторы (1996).

Мәскеу мемлекет университетiн бiтiрген (1966). 1966–1969 жылы КСРО ҒА мұнай-химия синтездерi институтының аспиранты, 1970 жылы Қазақстан ғылым академиясының химия ғылымдары институтында кiшi ғылым қызметкер, Қазақ мемлекет университетi]нде және Қазақ ұлттық техникалық университетiнде доцент болып қызмет атқарды.

100-ден аса ғылым мақала, соның iшiнде 1 монография жазған.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
*Асаубеков Мәкәрiм Әбдiқадырұлы

Санат:1943 жылы туғандар
Санат:Жамбыл облысында туғандар
Санат:Қазақстан химиктері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Күлзина Асқамбайқызы

**Күлзина Асқамбайқызы** (1941 жылы туған, Алматы облысы Балқаш ауданы Бақанас (ауыл)) – медицина ғылымдарының докторы (1993), профессор (1993).

Алматы мемлекет медицина институтын (1964) және Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) қаласындағы дәрігерлер білімін жетілдіру институтының аспирантурасын (1971) бітірген.

Түркістан облысы Түркістан қалалық ауруханасында дәрігер (1964–66), Алматы мемлекет медицина институтында ординатор (1966–1968), Алматы облысының емдеу мекемелері мен Педиатрия және бала хирургиясы орталығында қызметтер атқарды. 1997 жылдан Оңтүстік Қазақстан мемлекет медицина академиясында кафедра меңгерушісі. 1992 жылы «Рецидивирующие хронические неспецифические бронхелегочные заболевания у детей» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.

Асқамбайқызының 50-ден астам ғылым еңбегі жарық көрді.

## Дереккөздер


Санат:1941 жылы туғандар
Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Астана медицина университеті

**Астана медицина университеті** — Астана қаласындағы дәрігер мамандар даярлайтын мемлекеттік жоғары оқу орны.

Ақмола медицина институты негізінде ҚР Үкіметінің 1996 жылы мамырдағы қаулысымен құрылған. Академияның емдеу, педиатрия, медицина-биология факультеттерінде 30 ғылым докторы, профессоры, 104 ғылым кандидат дәріс береді (1997).

Құрамына Ақмола, Арқалық, Қостанай, Петропавл колледждері енеді. 

Ғылым-зерттеу жұмыстары: патогенез мәселелері, қарқынды терапия, аурудың терминалдық жағдайы, реанимациялық аурулар, жұқпалы ауруларды емдеу мен алдын алу әдістемелерін жасау, дегенеративті дистрофия және ортопедия сырқаттарын емдеудің экон. және атравматикалық әдістерін жетілдіру бағытында жүргізіледі.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Жекешелендіруге жатпайтын мемлекеттік жоғары оқу орындарының

Санат:Астана жоғарғы оқу орындары
Санат:Қазақстан университеттері
Владимир Леонидович Астафьев

**Владимир Леонидович Астафьев** (1.1.1958 жылы туған, Қостанай облысы Әулиекөл ауданы Әулиекөл ауылы) – инженер-механик, техника ғылымдарының докторы (2003), профессор (2007), ҚР Ауыл шаруашылығы ғылым академиясының академигі (2009).

Челябі ауыл шаруашылығын механикаландыру және электрлендіру институтын (1979) және оның аспирантурасын (1989) бітірген. Қостанай облысы «Целинный» кеңшарында аға инженер, механикаландырылған отряд бастығы (1980–83), Қостанай қаласындағы Тың өлкесі ауыл шаруашылығын механикаландыру және электрлендіру ғылым-зерттеу институтында кіші, аға ғылым қызметкер (1983–1985), сектор, лаборатория меңгерушісі, институт директорының ғылым жұмысы жөніндегі орынбасары (1989–2007), директоры (2009 жылдан), Алматы қаласындағы ауыл шаруашылығын механикаландыру және электрлендіру ғылым орталығының Бас директоры (2007–09) қызметтерін атқарады.

«Повышения эффективности механизированного процесса производства кукурузы на силос широкозахватным агрегатами» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның негізгі ғылым жұмысы – Солтүстік Қазақстан облысы жағдайына ыңғайлап сүрлемдік дақылдарды өсіріп, жинаудың технологиясын жасау; сол өңірде егін және мал шаруашылығы өнімдерін өндіруге қажетті машиналар жүйесін қалыптастырып жасауға арналған.

Астафьев 130 ғылым еңбектің авторы, 30 авторлық куәлігі мен патенті бар. Астафьевтің ғылым-зерттеулері нәтижесінде жасалған машиналар Қостанай, Ақмола, Солтүстік Қазақстан және Ресейдің Челябинск облысында  өндіріске енгізілген. ҚР Білім және ғылым министрлігінің А. И.Бараев атындағы сыйлық лауреаты (2001, астық өндіруге қажетті  қор үнемдейтін кешенді машиналар жасағаны үшін).

## Дереккөздер


## Сілтемелер
*Астафьев Владимир Леонидович , Санкт-Петербург - личная страница

Санат:1958 жылы туғандар
Санат:Әулиекөл ауданында туғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Академиктер
Итауыз

**Итауыз** – Қызылтау тауының солтүстік-шығысындағы оқшауланған тау массиві. 

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Ұлытау ауданы Жезді кенті мен Сәтбаев қаласының аралығында орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 546 м. Оңтүстік-шығыстан солтүстік-шығысқа қарай доға тәріздес созылып жатыр. Ұзындығы 6 км, енді жері 4 км-ге созылған. Көлбеу келген беткейінен Жиделісай, Көкдомбақ өзендерінің салалары бастау алады. 

## Геологиялық құрылымы
Геологиялық құрылымы тас көмір жүйесінің карбонатты, базальтты жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Тауалды коңыр топырақ жамылғысында боз, селеу, қозықұлақ, жусан, терек, т.б. өседі.
 
## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы таулары
Итауыз мыс кен орны

**Итауыз мыс кен орны** - Қарағанды облысы Ұлытау ауданында, Жезқазған қаласынан солтүстік-батысқа қарай 30 км жерде орналасқан. Кен орнын 1955 жылы геолог В.М. Потапочкин ашқан. 1984 жылы барлау жұмыстары (В.А. Струтынский, В.И. Ужва, Ә.Б. Байбатша, т.б.) аяқталған. 

## Геологиялық құрылымы
Итауыз мыс кен орны Жезқазған синклиналінің бір қанатын құрайды. Кен алаңының құрылысына алеврит (құмайт), құмтас және конгломераттан тұратын Тасқұдық пен Жыланды горизонттары кіреді. 

## Жатыс сипаты
Кен орнында желек, линза және таспа пішінді, қалыңдықтары әр түрлі 54 кен денесі анықталған. Кен денелерінің ұзындығы созылу бағытында 4590 метрге дейін, еңістену бағытында 1500 метрге дейін, қалыңдығы 0,25-22,7 м. Мыстың есептік блоктардағы үлесі 1,0-1,2%, ал кен орны бойынша орташа үлесі 1,12%. Біршама бай кентас кен орнының орта бөлігінде шоғырланған, шетіне қарай кенді денелердің қалыңдығы мен құрамындағы мыстың мөлшері азаяды. Осы бағыттарда кентастың минералдық кұрамы халькозин-борниттен халькопиритке өзгереді. Қорғасынды-мырышты кентас шағын линзалар түрінде кен орнының төменгі горизонттарында кездеседі. Кен орнының негізгі элементі – мысалы қорғасын мен мырыштың өнеркәсіптік мәні аз. Серіктес элементтер ішінде күміс пен рений басты орында, олардың мөлшері тиісінше 6,4 г/т және 1,5 – 1,6 г/т. Кен орнын «Қазақмыс» корпорациясы ашық әдіспен игеруде. 

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Глухая щель

**Глухая щель**, *Тереңсай* – Сасықкөл көлінің алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Алакөл ауданындағы өзен. Тарлаулы асуының солтүстік-батысында, Екінші Тентек өзенінің сол саласы. 

## Гидрологиясы
Ұзындығы шамамен 40 км. Өзен төменгі ағысында Тентек өзеніне құяды. Таулық бөлігінде аңғары тар, терең шатқалмен ағады. Өзен суы Жетісу Алатауының солтүстік беткейіндегі мұздықтар мен жауын-шашын есебінен толығады. Бойында кішігірім өзен салалары мен көлшіктер бар. Су қорын Екінші Тентек өзен суымен бірге егістіктерді мал суару үшін пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Алакөл ауданы өзендері
Глухов артезиан алабы

**Глухов артезиан алабы**, Шығыс Қазақстан облысында Семей қ-нан солт.-батысқа қарай 30 – 35 км жерде, Ертістің оң жағалауында, Батыс Сібір артезиан алабының оңт.-шығысында, 1962 – 67 ж. анықталды. Сазбен табылған неоген-төм. антропоген құмдары су сыйыстырушы жыныстар болып саналады. Суы арындап, жер бетіне шапшып шығады. Өздігінен құйылатын ұңғымалардың дебиті 30 – 35 л/с, сорғымен тартқанда 50 – 60 л/с-қа жетеді. Суы тұщы, гидрокарбонатты-натрийлі, сәл сілтілі (рН 7,1 – 7,5) температурасы – 14°С, Алаптың негізгі толығу аймағы – Семейдің солтүстік мен солтүстік -батысындағы қарағай орманы өскен құмды алқап. Алаптың өз суынан ішінара арылатын аумағы Ертіс аңғары, Белокаменка а-ның тұсы. Жер асты суының ғасырлық қорының орташа шығымы 8 м³/с. Глухов артезиан алабының суы Семейді, оған таяу елді мекендерді сумен қамтамасыз етуге, жер суғаруға пайдаланылады.
## Дереккөздер



Санат:Артезиан алабы
Голенькое

**Голенькое** – Есіл алабындағы көл.

## Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы Архангелка аулынанан оңтүстік-батысқа қарай 10 км жерде орналасқан.

## Гидрографикасы
Аумағы 3,6 км2, теңіз деңгейінен 99,1 м биіктікте жатыр. Ұзындығы 5,1 км, енді жері 1,1 км, жағалау бойының ұзындығы 15,7 км. Қар суымен толысады. Қарашада қатып, сәуірде мұзы ериді.

## Жағалау сипаты
Жағалауы аз тілімденген. Батысы мен шығысы тік, оңтүстігі аласа және жайпақ келген. Түбі құмдауытты-батпақты, тұнбасының қалыңдығы 0,3 – 0,4 м. Суы ішуге жарамсыз. Көл жағалауында қамыс, жусан, боз, бетеге, шығысында шоқ қайың ормандары өседі.

Санат:Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) көлдері
Санат:Есіл су алабы көлдері
Астрологиялық трактат

**«Астрологиялық трактат»** — Әбу Насыр Әл-Фарабидің астрологияға арналған белгілі шығармасы. Толық атауы — «Астрологиялық болжамдарда не дұрыс, не теріс».

Орысша аудармасы 1975 жылы Алматыда «Ғылым» баспасынан жарық көрген ұлы ғұламаның «Математикалық трактаттарына» енген. Әл-Фараби бұл трактатында философия, логика, жаратылыстану ғылымдарының сол кездегі жетістіктеріне сүйене отырып, аспан туралы ғылым қағидалары мен ережелерінің дұрыс-бұрыс екенін ажыратып берген. «Жұлдыздар бойынша болашақты болжауға болады» деп санайтын астрологияның жалған ғылым екенін дәлелдейді. Беймәлім, кездейсоқ құбылыстарды тәжірибе немесе алдын ала жүргізілген есептеулер арқылы болжап-білуге болмайтындығы жайлы қағидасы ықтималдықтар теориясының философия бастамасы болып табылады. «Астрологиялық трактатта» адамзат білімінің кемелсіздігі, шарттылығы туралы пайымдаулар айтылады.

«Астрологиялық трактатта» ол пікірлер мен идеялар Әбу Насыр Әл-Фарабидің ізбасарлары Әбу Райхан Әл-Бируни, Әбу Әли ибн Сина, сондай-ақ Леонардо да Винчи еңбектерінде қолдау тауып дамытылған.

## Дереккөздер

Санат:Әл-Фараби
Санат:Астрология
Санат:Астрономия тарихы
Санат:Астрономия кітаптары
Итарқа

**Итарқа** – Найманжал тауының шығысындағы қыстау. 

## Географиялық орны
Павлодар облысы Май ауданы Қызылқұдық қонысынан батысқа қарай 25 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Қыстау ірілі-ұсақты шоқылардан тұрады. Солтүстігінде Құтансор, шығысында Жамантұз, оңтүстігінде Жақсытұз, батысында тағы басқа ұсақ, тұзды көлдермен шектеседі. Маңында Тақыл, Ақтас қыстаулары бар. Мал қыстағы ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Павлодар облысы елді мекендері
Санат:Қыстаулар
Голоскоков ақүрпегі

**Голоскоков ақүрпегі** () – астралылар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Жетісу (Жоңғар), Іле Алатауы, Батыс Тянь-Шаньда кездеседі. Биікт. 30 – 75 см. Сабағы тік, ұшына жақындаған сайын бұтақтары жиілей түседі. Жапырақтары таспа пішінді болғанымен тақтасы қауырсын тәрізді терең ойықталған, ұзын сағақты, сабаққа кезектесіп орналасады. Жеке гүлдері себетгүл гүлшоғырына шоғырланған, барлық себетгүлдері топталып, қалқанша гүлшоғырын түзеді. Гүлдері қос жынысты, сары түсті, күлтесі бір-бірімен бірігіп, тұтасып түтікше құрайды. Тұқымынан көбейеді. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамызда жемісі піседі. Жемісі – ұсақ, қырлы тұқымша. Голоскоков ақүрпегі өте сирек кездесетін түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.
## Дереккөздер



Санат:Күрделігүлділер
Голоскоков түкқатары

**Голоскоков түкқатары** (*Ріlopleura goloskokovіі*) – шатыршагүлділер тұқымдасы, түкқатар туысына жататын көп жылдық өсімдік. Жетісу (Жоңғар) Алатауының тасты беткейлерінде, жартастар жарықшақтарында өседі. Биіктігі  20 – 40 см, солып қалған жапырақтары тамыр мойнын орап жатады. Сабағы бұтақты, сыртын аздап түк жапқан. Жапырақтары сағақты, жапырақ тақтасы екі рет қауырсын бөлікті тілімденген. Тығыз гүлдері ақ түсті, олар 10 – 15 сәулелі шатырша гүлшоғырын құрайды. Тұқымынан көбейеді. Маусым айында гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Голоскоков түкқатары өте сирек кездесетін эндемик түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.
## Дереккөздер



Санат:Ботаника
Гольмий

thumb|100px|Гольмий ''Но''|солға
**Гольмий** (лат. *Holmium*; **Но**) — элементтердің периодтық жүйесіндегі хим. элемент; лантаноидтарға жатады, ат. м. 164,93, ат. н. 67, балқу t 1470 °С, қайнау t 2707 °С, күмістей ақ түсті, менш. салм. 8,8 г/см³.

Гольмийді швед химигі П.Т. Клеве 1879 ж. ашып, оны Швеция астанасы Стокгольмнің (Holmіum) атымен атаған. Таза күйіндегі Гольмийді 1958 ж. неміс ғалымы В.Ноддак алған. Гольмий иттрий, диспрозий, эрбий сияқты элементтермен бірге иттрий минералдары құрамында кездеседі. 

Гольмийді бұл металдардан ажыратып алу үшін олардың тұздарын ерітіп оны кристалдандырады, бұл процесс көп рет қайталанады. Гольмий үш валентті түрлі қосылыстар түзеді, қосылыстары парамагнитті. Оның радиоактивті изотопы (¹⁶⁶Но) аналит. химияда радиоактивті индикатор ретінде, өнеркәсіпте арнайы шыны жасау үшін, т.б. қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Химиялық элементтер
Санат:Лантаноидтар
Итаяқ

**Итаяқ** – Сарыөзен алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Абай облысы Жаңасемей ауданында. Ұзындығы 35 км, су жиналатын алабы 85 км2.

## Бастауы
Бастауын Киікқашқан ауылының шығысындағы шағын тұщы көлден алып, солтүстікке қарай Сарыөзен өзенінің оң жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Жоғары ағысындағы арнасы жонды-белесті өңірмен ағады. Орта және төменгі ағысында өзен жайылмасы кеңейеді. Жаз айларында өзен қарасуларға бөлініп қалады.

## Дереккөздер

Санат:Жаңасемей ауданы өзендері
Санат:Ертіс су алабы
Күйгенсай минералды бұлақтары

**Горельник минералды суы** – Іле Алатауының солт беткейіндегі минералды бұлақтар. Алматы қаласынан оңтүстікке қарай 18 км жерде орналасқан. Минералды судың жылылығы 20 – 22°С, бұлақтардың тәуліктік су шығымы 1,5 м3-ден 17,3 м3-ге дейін. Гидрокарбонатты сульфатты-натрийлі тұщы судың минералд. 0,12 – 0,14 г/л. Су құрамында радон (*25 – 27 эман*), кремний қышқылы (*20 – 36 мг/л*) бар. Тереңд. 250 м ұңғымадан тәулігіне 800 м3-ге дейін шапшымалы жылы су (27°С) алынады.

Горельник минералды суы — Іле Алатауының солтүстік беткейіңдегі минералды бұлақтар. Алматы қаласынан оңтүстікке қарай 18 км қашықтықта орналасқан. Минералды судың жылылығы 20-22° С; бұлақтардың тәуліктік су өнімі 1,5 м3-ден 17,3 м3-ге дейін. Гидрокарбонатты сулыратты-натрийлі тұщы судың минералдар 0,120,14 г/л. Су құрамында радон (25-27 эман), кремний қышқылы (20-36 мг/л) бар. Тереңдігі 250 м ұңғымадан тәулігіне 800 м3-ге дейін шапшымалы жыны су (27°С)алынады.

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан минералды сулары
Санат:Қазақстан бұлақтары
Итбай

**Итбай** – Бектауата тауының оңтүстік-шығысындағы оқшауланған ұсақ шоқылы тау массиві. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы, Ақтоғай ауданы, Балқаш қаласының солтүстігінде 57 километр жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 661 м. 

## Геологиялық құрылымы
Жоғары палеозойдың қызғылт гранитінен түзілген. Тау беткейі тасты-тастақты, көлбеу келген. 

## Өсімдігі
Кей жерінде бірен-саран бұта өседі. Беткейаралық аңғарларындағы қоңыр топырағында қайың, терек, тал мен қияқ аралас шалғын өседі. Бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Етегі тақыр.

## Дереккөздер
 
 
Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) таулары
Итбас (тау, Қоңыртемірші таулары)

**Итбас** – Қоңыртемірші тауларының оңтүстік-шығыс бөлігіндегі оқшауланған тау массиві.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Татан ауылының оңтүстігінде 22 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 904 метр. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 3 километрге созылып жатыр. Беткейлері көлбеу, пішіні дөңгелек тәрізді келген. Тау аңғарларында көптеген қыстаулар бар. Етегінде Әтембеттоған, Алашыр бұлақтары орналасқан. Шығысында Иткөл көлі жатыр.

## Геологиялық құрылымы
Девон жүйесінің жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Шала дамыған ашық қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, боз, сұлыбас, бетеге, бұталар өседі.  Тау атырабы шөбі шүйгін жайылымдық, шабындық.

## Дереккөздер

 
Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Қозғалыс (философия)

**Қозғалыс** – заттар мен құбылыстардың жалпы өзгерісін, бір-біріне әсер етуін білдіретін ұғым. 
Қозғалыссыз өмір болмайды, ол – барлық нәрсенің өмір сүру тәсілі. Қозғалыс – мәңгі, шексіз бола тұра, дүниеге сырттан енгізілмейді, оның құрамдас бөлігі болып табылады. 
Антикалық заман философиясы қозғалыстың бар екенін мойындап қана қоймай, оның мәнін зерделеп, себептерін, жалпы заңдылықтарын ашуға ұмтылды. Кейбір философтар табиғат бастамасын ағып жатқан суға (Фалес), жалындаған отқа (Гераклит), сандар арасындағы үйлесімге (Пифагор), бос кеңістіктегі атомдарға (Демокрит) теңеп, дүниенің динамик. суреттемесін жасаса, енді біреулер қозғалыс ұғымының қайшылыққа толы екенін (Зенон) айтты. 
Аристотель ілімінде қозғалыс ұғымы категория деңгейіне көтеріліп, оның көптүрлілігі, болмыс пен танымның басты анықтамаларының бірі екендігі айтылды. Жаңа заман дәуірінде (17 – 18 ғ.) ғылыми танымның, әсіресе, механиканың қарқынды дамуына орай қозғалыс көбінесе механикалық қозғалыс, яғни денелердің кеңістікте орын алмасуы және бір-біріне әсер етуі ретінде қарастырылып, дүниенің механикалық суреттемесі жасалды. 
Гегель қозғалыс ұғымын қалыптасу, өзгеру, даму ұғымдарымен ұштастырып, оның жалпы заңдарын ашты, оны сан мен сапаның өзгеруі, сапалық түрлену секілді түсініктермен байытып, қозғалыстың ішкі қайнар көзі, себебі қайшылықта екенін көрсетті. 
Дүниеде өзгермейтін, қозғалмайтын дене болмайтыны секілді, қозғалыс табиғаттағы, қоғамдағы барлық өзгерістерді түгел қамтиды. Қозғалыс – жалпы өзгеріс, нысандардың бір-біріне әрқалай әсер етуі және олардың қалпының ауысуы. Ол – материяның ажырамас, өмір сүру тәсілі. Қозғалыссыз материяның болмайтыны секілді, материясыз қозғалыстың болуы мүмкін емес. Қозғалыс сан алуан болып келеді. Әрбір қозғалыстың өз иесі, өз тасымалдаушысы, яғни түпкі негізі болады. Мысалы, қарапайым бөлшектер қозғалысының өз заңдылықтары, өзіне ғана тән ерекшеліктері бар. Сол секілді материя құрылымының деңгейіне сәйкес өз қозғалысының болуы заңды. 
Алайда, қозғалыстың бастапқы негізін анықтау, яғни алғашқы қозғалыс қалай пайда болды деген мәселеде ғылыми ой-пікірлер мен діни сенімге негізделген теориялар қайшылығы жалғасып келеді. Қозғалыс шектілік пен шексіздіктің, өзгермелілік пен орнықтылықтың, тыныштық пен тынышсыздықтың қайшылығы болып табылады. Қозғалыстың өзіне қарама-қарсы сәті – тыныштық. Ол қозғалыстың белгілі бір өткінші қалпы, біршама тұрақтылығы. Шексіз тыныштыққа жету – заттың жойылып кетуімен бара-бар келеді. Дамумен салыстырғанда қозғалыс – неғұрлым жалпылама ұғым, өйткені ол жүйенің дамуының ішкі заңдарына сәйкес келмейтін қандай да бір сыртқы және кездейсоқ өзгерістерді қамтиды. 
20 ғасырдың 2-жартысында ғылым мен техниканың, қоғамдық тәжірибенің дамуы жаңа нысандарды, күрделі жүйелер кешенін зерттеуге, сөйтіп қозғалыс, оның түрлері, олардың өзара байланысы туралы жаңа философиялық теориялар жасауға жол ашты. 
Әдебиет:
*  Пригожин И., Порядок их хаоса, М., 1986; 
* Диалектическая логика, Категории сферы сущности и целостности, А.-А., 1987. 
*М. Сәбит*

Санат:Физика
Санат:Терминология
Итемген

**Итемген** – Ақмола облысы Ақкөл ауданындағы тұйық көл. Теңіз деңгейінен 294,6 метр биіктікте жатыр.

## Гидрографикасы
Аумағы 57,4 км2, ұзындығы 11,5 км, енді жері 7,4 км. Жағасының ұзындығы 40,3 км, орташа тереңділігі 1 м (ең терең жері 3,5 м). Су көлемі 57 млн. м3, су жиналатын алабы 1150 км2. Түбі тегіс, тұнба, лайлы. Оңтүстік жағасы жайпақ, батысы тік жарлы келген. Көлге Ақсуат өзені кұяды. Негізінен жауын-шашын суымен толысады. Жоғары деңгейі сәуірде, төменгісі қыркүйек айында байқалады. Қуаң (1931 –1933, 1940, т.б.) жылдары тартылып та қалған. Кейін шарасы қайта суға толған.

## Дереккөздер

Санат:Ақкөл ауданы көлдері
Итемір

**Итемір** – Қалба және Бала Қосмұрын жоталарының аралығындағы тау.

## Географиялық орны
Абай облысы Жарма мен Көкпекті аудандарының шекарасында орналасқан. Егінбұлақ ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 16 км жерде. Абсолюттік биіктігі 831 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 3 км-ге созылып жатыр, енді жері 1,5 км.

## Жер бедері
Солтүстік-батыс беткейі тіктеу келген. Пішіні сопақша, Көкпекті өзенінің аңғарында орналасқан.

## Геологиялық құрылымы
Палеозойдың тақтатас, құмтас және интрузивті жыныстарынан түзілген.

## Өсімдігі
Тауалдының қызғылт қоңыр топырағында далаға тән өсімдіктер өседі. Етегі мал жайылымына пайдалануға қолайлы.

## Дереккөздер

Санат:Жарма ауданы таулары
Санат:Көкпекті ауданы таулары
Итжон

**Итжон** – Іле өзені аңғарындағы үстірт. 

## Географиялық орны
Алматы облысы Талғар ауданы жерінде. Малайсары жотасы мен Шолақ тауларының аралығында орналасқан. 

## Жер бедері
Теңіз деңгейінен орташа биіктігі 600 – 700 м. Үстірттің аласа жондары құрғақ өзен арналарымен тілімденген. Батысында Белқайқаң қонысымен, шығысында Арқарлы тауларымен түйіседі. Жазық бойында бірнеше қыстаулар бар. Орта бөлігінен Түрксіб темір жолы өтеді.

## Өсімдігі
Сұр, қоңыр топырақ жамылғысында эфемерлі сұр жусан, күйреуік, баялыш, т.б. өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Талғар ауданы таулары
Қозғалыс мөлшері

**Қозғалыс мөлшері**, импульс – механикалық қозғалыс өлшеуіші. Материалдық нүктенің қозғалыс мөлшері оның массасы (m) мен жылдамдығының (υ) көбейтіндісіне тең: p=mυ. 

Ол – нүктенің жылдамдығымен бағыттас векторлық шама. Нүктенің қозғалыс мөлшері тек күш әсері жоқ кезде ғана тұрақты болады. F күш әсерінен нүктенің қозғалыс мөлшері жалпы жағдайда шамасы бойынша да, бағыты бойынша да өзгереді; бұл өзгерістің сипаты механиканың негізгі теңдеуі болып =F өрнегімен анықталады. Механикалық жүйенің қозғалыс мөлшері (Q) оның барлық нүктелерінің қозғалыс мөлшерлерінің геометриялық қосындысына тең немесе тұтас жүйе массасының (М) массалар центрінің жылдамдығына (υц) көбейтіндісіне тең: Q=∑mkυk=Mυц. 

Жүйенің қозғалыс мөлшерінің өзгерісі тек сыртқы күштердің () әсерінен ғана болады. Бұл өзгеріс заңы, динамиканың көптеген мәселелерін шешуге қолданылатын, жүйенің барлық нүктелерінің қозғалысы анықталатын теңдеуімен беріледі. Тұйық жүйе үшін, яғни сыртқы күш әсер етпейтін жүйелерде немесе жүйеге әсер ететін сыртқы күштердің геометриялық қосындысы нөлге тең болғанда қозғалыс мөлшерінің сақталу заңы орындалады. Релятивистік механикада қарастырылатын жарық жылдамдығына (с) жуық жылдамдықпен қозғалатын еркін бөлшектің қозғалыс мөлшері (импульсі) мына формула бойынша өрнектеледі: p=mυ/, мұндағы  =υ/с. Егер υ==


	

Санат: Физика﻿
Горт

**Горт** – Қарағанды облысы Ұлытау ауданындағы Шұбартеңіз қонысының оңтүстігінде 15 км жердегі қыстау. Арал қарақұмының шығысында тегіс жазықта орналасқан. Жанында Қоскөл, Қоңыртөбе, т.б. қыстаулар бар. Оңтүстік-шығысында Бұланты, Миір, Сарыадыр қоныстары, оңт.-батысында Исламкөл, Қойшыман, оңтүстігінде Наурызбайшұбар құдықтары орналасқан.
## Дереккөздер



Санат:Табиғат
Гортензия

**Гортензия** (*Hydrangea*) – шығысгүлі тұқымдасына жататын көп жылдық бұта, кейде шырмауық немесе аласа ағаштар. Солтүстік Американың, Орталық және Оңтүстік Американың, Оңтүстік -Шығыс Азияның тауларында кездесетін 80-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанда мәдени түрде өсірілетін 2 түрі бар. Бақтарда әсемдік үшін шашақбасты Гортензия өсіріледі. Биіктігі 3 м-дей, гүлшоғыры ірі, ұзынша, көкшіл ақ түсті. Гортензияны қалемшелері арқылы көбейтеді. Қыста оранжереяларда сақтайды. Ашық грунтта өсіргенде топырақты жабады немесе қысқы маусымда өсімдікті жапырақпен бүркейді. Сәуір айында өсімдік гүлдейді. Жемісі – қорапша. Гүлдері өте әдемі сондықтан Гортензияны әсемдік үшін өсіреді.
## Дереккөздер



Санат:Қос жарнақтылар
Горькое

**Елді мекен:**

* Горькое – Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданындағы ауыл.

**Көл:**

* Горькое – Есіл алабындағы көл.
Гранит

thumb|Гранит.
**Гранит** – Жер қыртысында ең көп тараған кристалдық магмалық тау жынысы,толық кристаллы, жаппай түйірлі, немесе сеппелі, қышқыл құрамды (SiO2 > 65%) интрузиялық таужыныстардың жиынтық атауы. Гранит кварцтан, калийлі дала шпаттарынан (ортоклаз, микротия), қышқыл плагиоклаздардан, слюдадан (биотит, мусковит) тұрады. Түсі ашық, көбінесе қызғылт сұр, қызыл, кейде жасыл, сұр; менш. салм. 2,5 – 2,7 г/см3. 
*Граниттің құрылымы *орта, ірі түйірлі, порфирлі*.
*Граниттердің лейкогранит, аляскит, плагиогранит, сілтілік гранит, рапакиви сияқты түрлері бар. Гранит архейден бастап кайнозойға дейінгі шөгінділерде түрлі пішінді массивтер, батолит, шток, лакколит, желі, дайка,  түрінде кездеседі. Граниттердің пневматолиттік-гидротермальдық, гидротермальдық өзгерістеріне *мусковиттену, турмалиндену, альбиттену грейзендену, хлориттену* процестері жатады.
*Сарыарқа мен Алтайдың көптеген металл кендері Граниттердегі осы процестердің нәтижесінде түзілген. Граниттер құрылыс материалы ретінде кеңінен қолданылады. Олардан қаптау плиталары, ірі құрылыстардың іргетасы, ескерткіштер жасалады. Сондай-ақ Граниттерде алтынның, күмістің, вольфрамның, молибденнің, радиоактивті элементтердің,тағы басқа кен орындары кездеседі. Қазақстанда Гранит өндірілетін Талғар, Күрті (Алматы облысы), Спасск, Жарық, Дария (Қарағанды облысы), Гранитогорск (Жамбыл облысы), Лосевка (Ақмола облысы), Аягөз (Шығыс Қазақстан облысы),тағы басқа кен орындары бар.

## Mинералдық құрамы
Граниттердің минералдық құрамы негізінен алғанда кварц пен дала шпаттарынан және түсті минералдардың (биотит, мусковит, мүйіз алдамшы, сирегірек пироксен) азын-аулақ мөлшерінен тұрады. Граниттердің түрлері көп.Олар дала шпаттарының құрамы мен олардың бір-біріне мөлшерлік қатынастарына орай және түсті минералдардың қандай түрі жетекші рөл атқаратындығына орай жүйеленеді. 
*Бірінші жүйелеу қағидасына сәйкес дараланған граниттер түрлері:
**байырғы немесе әкті-сілтілі граниттер (калийлі дала шпаты 30-40%, қышқыл плагиоклаздар 10-20%, кварц 25-30%);
**адамелиттер (калийлі дала шпатгары мен плагиоклаздар мөлшері бір-бірімен шамалас);
**плагиограниттер немесе плагиоклазды граниттер (тек қана плагиоклаздардан, кварцтан және түсті минералдардан тұрады, яғни бұлардың құрамында калийлі дала шпаттары мүлдем болмайды немесе өте мардымсыз мөлшерде кездеседі);
**сілтілі граниттер (сілтілі дала шпаггарын және сілтілі пироксендер мен амфиболдарды кіріктіреді).
Өз құрамындағы әр түрлі түсті минералдардың жетекші рөліне қарай биотитгі, қосслюдалы, мүйізалдамшылы, рибекитгі, эгиринді және тағы басқа  граниттер түрін даралауға болады. Гранит құрамында түсті минерал мүлдем болмағанда немесе олар өте аз мөлшерде үшырасқан жағдайда (5%-
дан аз) олар аляскитгер деп аталады

## Дереккөздер



Санат:Магмалық тау жыныстары
Импульс моменті

**импульс моменті**, "Қозғалыс мөлшері моменті" деп те аталады,  – материалдық нүктенің немесе жүйенің механикалық қозғалысының динамикалық сипаттамаларының бірі. Физикада ол заттың әуелгі нүктеден қозғалу мен ауысуының физикалық шамасы болып, ол классикалық физикада: \mathbf{L} болып өрнектеледі. Күш моменті тәрізді қозғалыс мөлшерінің моменті центрге (нүктеге) және оське де қатысты анықталады. 

Материалдық нүктенің центрге (O) қатысты қозғалыс мөлшерінің моменті центрден жүргізілген қозғалыстағы нүктенің радиус-векторының (r) оның қозғалыс мөлшерінің (mυ) векторлық көбейтіндісіне тең: яғни K0=[r.mυ]. Оны есептеу үшін күш моментін есептеуге арналған барлық формулаларды пайдалануға болады, тек онда F векторын (немесе оның проекцияларын) mυ векторымен (немесе оның проекцияларымен) алмастыру қажет.

Қозғалыс мөлшерінің моментінің өзгерісі түсірілген күш m0(F) моментінің әсерінен болады. Бұл өзгерістің сипаты динамиканың негізгі заңы болып табылатын =m0F   теңдеуімен анықталады. m0F=0 болған кезде, мысалы, центрлік күштер үшін орындалады, нүктенің O центрге қатысты қозғалыс мөлшерінің моменті өзгеріссіз қалады; нүкте осы кезде жазық қисық бойымен қозғалады және оның радиус-векторы кез келген бірдей уақыт аралықтарында бірдей аудандар сызып өтеді. Бұл нәтиже аспан механикасы үшін, сонымен қатар ғарыш ракеталарының, жердің жасанды серіктері, т.б. қозғалысы үшін маңызды.

## Дереккөздер</span>


Санат:Физика
Қозғалыс орнықтылығы

**Қозғалыс орнықтылығы** – механикалық жүйенің қандай да бір сипаттамалары мәнінің ұзақ уақыт сақталуын білдіретін ұғым. 
Кез келген механикалық жүйенің мысалы, машинаның, гироскоптық құрылғының, ұшақтың, снарядтың қозғалысы түсірілген күштерге және бастапқы шарттарға, яғни қозғалыстың басталу моментіндегі жүйе нүктелерінің орны мен жылдамдығына тәуелді болады. 
Түсетін күштерді және бастапқы шарттарды біле отырып, жүйенің тиісті қозғалысын теориялық тұрғыдан есептеп шығаруға болады; мұндай қозғалысты ұйтқымаған қозғалыс деп атайды. Бірақ барлық өлшеулер қандай да бір дәлдік дәрежесімен жүргізілгенімен іс жүзінде (практикада) бастапқы шарттардың нақты мәндерінің, әдетте есептеулер кезіндегіден айырмашылығы болады. 
Түрлі себептердің нәтижесінде бастапқы шарттардың есептеулер кезіндегі мәнінен ауытқуы – бастапқы ұйтқулар деп, осындай ұйтқулары бар жүйенің қозғалысын ұйтқыған қозғалыс деп атайды. Егер болмашы аз бастапқы ұйтқулар кезінде қандай да бір қозғалыс сипаттамаларының мәні, барлық келесі уақыт аралығында ұйтқымаған қозғалыс кезіндегі мәнінен айырмашылығы аз болса, онда осы сипаттамаға қатысты жүйенің қозғалысы орнықты деп аталады. Егер соншалықты аз (бірақ 0-ге тең емес) бастапқы ұйтқулар кезінде қарастырылып отырған сипаттаманың мәні уақыт өткен сайын өзінің ұйтқымаған қозғалыстағы мәнінен көбірек ауытқитын болса, онда осы сипаттамаға қатысты жүйе қозғалысы орнықсыз деп аталады. Қозғалыс орнықтылығын анықтайтын шарттар орнықтылық критерийлері деп аталады.
## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы

Санат:Физика
Қозу

Қозу сөзі мынадай мағыналар білдіруі мүмкін:

* **Қозу** – тітіркендіру салдарынан пайда болатын тірі тіндердің (ұлпалардың) әрекеті, белсенді қызмет атқара алатындай жағдайы; тірі жасушалардың тітіркенуге қайтаратын жауабы. 
* **Қозу** – түрлі физикалық, химиялық, функциональдық өзгерістер жиынтығынан тұратын, тек тірі ұлпаларға, тірі организмге тән, қозғыштық қасиет негізінде дамитын күрделі биологиялық процесс. Организмде қозғыштық қасиет жойылса, жасушалардың қызметі бұзылып, тіршілігі тоқтайды.
* **Қозу** – толқын тәрізді таралатын процесс. Тіннің бір жерінде пайда болған қозу оның басқа бөліктеріне жайыла таралады. Ет пен жүйке тіндерінде қозу электрлік жолмен, әрекет потенциалы түрінде таралады. Тіннің бір жасушасында немесе бір телімінде пайда болған әрекет потенциалы оның басқа бөліктерін тітіркендіреді. Қозу процесі шектелген (таралмайтын) және шектелмеген (таралатын) болып екіге бөлінеді. Қозудың табиғатын түсіндіретін мембраналық-иондық теорияға сәйкес абстракциялық рефрактерлік сатысы (Қозу жағдайындағы тіннің кенеттен әсер еткен тітіркендіргішке жауап бермеуі) натрий иондарының жасуша ішіне өтуі тоқтап, жарғақша арқылы калий иондары өтуінің жоғарылауымен байланысты.
Қозы

**Қозы** – қойдың 6 айға толмаған жас төлі. 
Қозылар егіз және жалқы болып туылады. Оларды туған мерзіміне қарай мәйекті қозы, көбе (кепе), қауқа, күн тимес, көпелдеш, көпей, арамза, марқа, бағлан қозы деп атайды. 
Қозылар туылғаннан соң 10 – 15 минуттан кейін аяқтанып, енесін емеді, 10 – 15 күнде отығады, 3 – 4 аптадан кейін қосымша жем (күнжара, ақталған сұлы, т.б.) беріледі. Оларды 1,5 айлығында отармен бірге бағып, 3 – 4 айдан кейін еркек не ұрғашысына қарай отардан бөледі.
## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы

Санат:Биология
Нағыз итбалықтар

**Нағыз итбалықтар**  () – ескекаяқтылар отрядының бір тұқымдасы. 

Бұларды құлақсыз итбалық деп те атайды. Итбалықтардың бұлай аталуына сыртқы құлақ қалқанының болмауы себеп болған. Олардың артқы аяқтары қысқа, әрі құрлықта қозғалуына қатыспайды. Түгі ірі қылшықты, мамығы болмайды. итбалықтардың жалпы 22 туысының қазіргі кезде 13 туысы 18 түрі Солтүстік Мұзды мұхит теңіздерінде, Антарктида жағалауында және кейбір үлкен ішкі су айдындарында таралған. Итбалықтардың негізгі туыстарына: жолақты итбалық, Гренландия итбалығы, кәдімгі итбалықтар, нерпалар, теңіз пілдері, т.б. жатады.

Итбалықтардың көпшілік түрлері қоныс аударады. Итбалықтар ауа-райы күрт өзгерер алдында теңіз жағалауындағы жартастар арасындағы бұғаздарға тығылып, мазасыз күй кешеді. Артқы аяқтары тек суда жақсы жүзу қызметін атқарады. Олар судың терең қабаттарына түсіп, су ішінде ұзақ уақыт бола алады. Солтүстік жартышардағы итбалықтар мұз үстіне шығып тынығады, әрі мұз үстінде күшіктейді, ал Оңтүстік жартышардағы түрлері – тынығу үшін жағалауға шығады. итбалықтардың тері астындағы қалың май қабатының дене темп-расын бірқалыпты ұстаудағы маңызы зор. Итбалықтардың түйсік қабілетінің жоғары дәрежеде дамығаны анықталған. Мысалы, олардың денесіне қатты соққы тиген кезде көздерінен жас ағып “жылайды”, музыка әуеніне еліктейді.

Итбалықтың аналығы жылына бір рет күшіктейді. Күшіктерінің көзі ашық, денесі қалың, ақ түсті мамықпен қапталған. Осыған орай оның күшігін “ақүрпек” деп атайды. Күшіктері алғашында суда жүзе де, сүңги де алмайды. Үш аптадан кейін олардың түгі біртегіс, әрі қылшықты күйге ауысады. Итбалықтардың негізгі жауы теңізде – касатка дельфині, ал жағалауда – ақ аю, ал күшіктеріне ірі жыртқыш балықтар шабуыл жасайды.

Қиыр Солтүстік тұрғындары итбалықты еті, майы, терісі үшін аулайды. Итбалықтар кәсіптік маңызы бар жануар болғандықтан, жылдан-жылға саны азаюда. Сондықтан Халықаралық табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” 3 түрі және 1 түр тармағы енгізілген. Қазақстанның Каспий теңізінде – каспий итбалығы кездеседі.Қазақ тілі терминдер сөздігі I том

## Дереккөздер

Санат:Нағыз итбалықтар
Санат:Теңіз сүтқоректілері
Итжүзім

**Итжүзім** () – асқабақ тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

Дүние жүзінде Орта Азияда, Батыс Еуропада және Жерорта теңіз аймағында кездесетін 12 түрі белгілі. Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс аудандарындағы жазық жерлер мен тау аңғарларында, сондай-ақ орман шеті мен бұталар арасында өсетін 3 түрі бар. Олардың ішінде реликті түр өте сирек, тек Шардара алабы мен Қызылқұмда ғана кездесетін қаражемісті итжүзім (В. melanocarpa) қорғауға алынып, Қазақстанның *« [[Қызыл кітап|Қызыл кітабына»]]* енгізілген. Оның биіктігі 2 – 4 м. Тамыры жуан, түйнекті, сабағы көп бұтақты, шырмалып өседі. Етжеңді, бестармаққа бөлінген төменгі жағындағы жапырақтары ірі болады. Бір үйлі, сарғыш жасыл гүлі дара жынысты. Тұқымынан көбейеді. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, маусымда жемісі піседі. Жемісі – шар тәрізді қою жасыл түсті жидек. Бұл өсімдіктің тамырынан алынатын құрғақ ұнтақты жануарлардың әр түрлі жарасын емдеуге қолданады. Итжүзімнің тағы бір түрі – сыртдән итжүзімінің тамырында улы брионин, брейн глюкозидтері, шайыр, крахмал, балауыз, минералды тұздар, органикалық қышқылдар болады. Оны халық медицинасында несеп жүргізетін, қақырық түсіретін, ауруды бәсеңдететін және қан тоқтататын дәрі ретінде пайдаланады. Тұқымында эфир майы (1,5–2,1 %) болғандықтан сабын қайнатуға қолданылады. Сондай-ақ гүлінен аралар бал жинайды.

## Галерея

Сурет:Bryonia alba1pl.jpg|Ақ итжүзім
Сурет:Bryony_Berries.jpg‎|Жемістері


## Дереккөздер

Санат:Асқабақтар
Санат:Қазақстан табиғаты