open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аралқұм (шөл)

**Аралқұм** — кеуіп жатқан Арал теңізінің орнында пайда болған жаңа шөл. Құмды-сортаң шөл Өзбекстан мен Қазақстан аумағында, Қарақұм және Қызылқұм шөлдерінің солтүстік-батыс шетінде жатыр. Шөлді Аққұм деп те атайды.

2005 жылы Көкарал бөгеті салынғаннан кейін Солтүстік Арал қалпына келуде, ал Оңтүстік Арал Аралқұмның көлемін ұлғайта кеуіп барады.

Шөлейттену нәтижесінде аймақтың биоәртүрлілігі өсімдіктер мен жануарлардың 200 түріне азайды. Кеуіп қалған көл түбінің қазіргі флорасы 1960 жылдардан бастап дами бастады. Ол 134 туыс және 300 түрі бар 34 өсімдік тұқымдастарынан тұрады. Негізгі өкілдері: *[[Бізбелдік|Salicornia europaea]]*, *Suaeda crassifolia*, балшықты топырақта *Tripolium vulgare*, сонымен қатар құмды топырақта *Suaeda acuminata* және *Atriplex fominii*.

Аралқұм 38 мың км²-ден астам аумақты алып жатыр. Шаңды дауылдар жылына шамамен 100 миллион тонна улы тұздар мен шаң шығарады. Су қоймасының бұрынғы түбінен шыққан ұсақ шаңның құрамында суармалы егістіктерден шайылып кеткен минералды тыңайтқыштар мен пестицидтердің қалдықтары бар. Күшті ауа ағыны шөл даланың үстімен батыстан шығысқа қарай өтіп, аэрозольдің Орталық Азия шекарасынан тысқары жерлерге жылдам таралуын жүзеге асырады. Аралқұмның улы заттары Антарктидадағы пингвиндердің қанынан, кәдімгі Арал шаңы – Гренландия мұздықтарында, Норвегия ормандары мен Беларустың егістік алқабында табылған.
thumb|left|300px|Арал теңізі болған жер

## Дереккөздер

Санат:Арал теңізі
Санат:Өзбекстан шөлдері
Санат:Қазақстан шөлдері
Санат:Қызылорда облысы географиясы
Санат:Қарақалпақстан географиясы
Санат:Экологиялық апаттар
Нүкіс ауданы

**Нүкіс ауданы** (, ) — Өзбекстан, Қарақалпақстандағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік орталығы – Ақмаңғыт кенті.

## Тарихы
Аудан 1968 жылы 25 желтоқсанда құрылды.

## Тұрғындары
Ресми деректер бойынша 2018 жылы аудан халқының саны 54 491 адамды құрады. Ұлттық құрамы бойынша қарақалпақтар – 60,8%, қазақтар – 30%, өзбектер – 8,7%, басқа ұлт өкілдері – 0,5% құрады.

## Әкімшілік-аумақтық бөлінісі
2011 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша аудан құрамына кіреді:
*қалалық елді мекен
#Ақмаңғыт
*азаматтардың ауылдық жиындары
#Арбашы
#Бақаншақты
#Кердер
#Қырантау
#Саманбай
#Тақыркөл

## Білім беру
Ауданда 3 колледж, 33 жалпы білім беру мектебі, 1 балалар музыка және өнер мектебі, 11 балабақша, 2 ақпараттық ресурстық орталық бар.

## Көрікті жерлері
**Хайуанқала** – Кердер иелігінің орталығы. Нүкіс ауданында, Шортанбай өзенінің ескі саласының сол жағында орналасқан. Қазіргі таңда аумақты «Кердер» атты шаруа қожалығы алып жатыр.

**Тоққала (Дарсан)** — қалашық Тоқтаудың шағын табиғи төбеде орналасқан. Жалпы аумағы 8 гектарды құрайды. Ескерткіш 3 бөліктен – көне, ерте ортағасырлық және қорымнан тұрады.

## Дереккөздер

Санат:Қарақалпақстан аудандары
Ақмаңғыт

**Ақмаңғыт** (, ) — кент (1980 жылдан бастап), Өзбекстан, Қарақалпақстан Республикасы Нүкіс ауданының әкімшілік орталығы. Кент Нүкіс теміржол станциясынан (Найманкөл-Шымбай желісінде) солтүстік-батысқа қарай 18 км жерде орналасқан.

## Көрікті жерлері
**Хайуанқала** – Кердер иелігінің орталығы. Нүкіс ауданында, Шортанбай өзенінің ескі саласының сол жағында орналасқан. Қазіргі таңда аумақты «Кердер» атты шаруа қожалығы алып жатыр.

**Тоққала (Дарсан)** — қалашық Тоқтаудың шағын табиғи төбеде орналасқан. Жалпы аумағы 8 гектарды құрайды. Ескерткіш 3 бөліктен – көне, ерте ортағасырлық және қорымнан тұрады.

## Тұрғындары

## Дереккөздер

Санат:Қарақалпақстан кенттері
Әнеу

**Әнеу** () — қала, Түрікменстандағы Ақбидай атырабы мен Ахал уәлаятының әкімшілік орталығы, Ашхабад қаласының маңы.

Ашхабадтан 8 км қашықтықта, онымен М37 тасжолы арқылы байланысады.

## Атауы
Әнеу атауының парсы түбірлері бар («жаңа су» дегенді білдіретін «аб-и нау» (آب نو) сөзінен шыққан).
## Тарихы
Қала орнында адамның алғашқы іздері б.з.б. V мыңжылдыққа жатады. Кеңес дәуірінде 9332 тұрғыны бар кент (1989), Түрікмен КСР-і Ашхабад ауданының әкімшілік орталығы болған. Қаланың атыраптағы мәртебесі 2008 жылы 3 ақпанда берілді.

## Инфрақұрылымы
2003 жылы Әнеуде жаңа стадион, 2005 жылы «Ақбидай» ұлттық бидай мұражайы бой көтерді.

## Археология
«Ақбидай» бидай мұражайында көптеген көне жәдігерлер сақталған. Атап айтқанда, 1904 жылы табылған 5000 жылдық бидай дәндері, сонымен қатар:
*құнарлылық құдайшалардың мүсіндері (Намазғатепе, б.з.б. IV мыңжылдық),
*қол диірмен тастары, жебе ұшы және қола пышақ (б.з.б. III-II мыңжылдық),
*қола кетпен және тас дақылүккіштер (б.з.б. II мыңжылдық),
*монохромды және полихромды суреттері бар керамикалық ыдыстардың фрагменттері,
*күнжіт тұқымынан май сығуға арналған май піскіш.

## Дереккөздер

Санат:Түрікменстан қалалары
Санат:1973 жылы құрылған елді мекендер
Санат:Ахал уәлаяты
Бәһерден үңгірі

**Бәһерден үңгірі** — карстық үңгір, Бәһерден қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 19 км және Ашхабадтан 120 км жерде Түрікменстанның оңтүстік-батысындағы Көпетдақ тауының солтүстік етегіне жақын жерде орналасқан.

## Тарихы
Үңгір XVIII ғасырдан бері белгілі. Жер асты көлі бар үңгірдің бар екендігі туралы алғашқы ғылыми есептер 1886 жылы пайда болды. 1896 жылы жергілікті баспасөзде ашхабад тұрғындарын үңгір мен жер асты көлінің бар екендігімен таныстыратын басылым пайда болды, сол кезден бастап оларға Ашхабад пен оның төңірегінде тұрғындар келе бастады. 1976 жылы оны геологтар, сондай-ақ Ашхабад спелеологтары зерттеді. В.Н.Дублянский сипаттамасын жасады.

## Географиясы
Ол Көу жотасында, Дүгін тауының қойнауында орналасқан. Үңгірге кіре берістен 800 метр жерде терең сайда Көу бұлағы ағып жатыр, ол жер асты Көуата көлі суының жер бетіне шығатын жері болып табылады.

## Геологиясы
Бұл бес кіретін жері бар әк тастан жасалған зал. Зал 55 метр тереңдікте орналасқан, ұзындығы 250 метр, ені 50 метрге дейін, биіктігі 26 метрге дейін жетеді. Оның түбі көлбеу, оның үстінде әктас пен гуано сынықтары бар. Үңгірдің оңтүстік-шығыс бөлігінде ұзындығы 75 м, ені 23 м және ең тереңдігі 14 м болатын жер асты Көуата көлі бар. Көлдің беті шамамен 3000 м² құрайды. Көлдегі судың көлемі 6,5 мың м³. Ондағы су жылы (шамамен +37 °C) және аздап минералданған. Орташа алғанда судың құрамында кремний қышқылының (147 мг/л-ге дейін), стронцийдің (50,6 мг/л) және күкіртті сутегінің (10,5 мг/л) едәуір мөлшері бар 2,63 г/л суда барлығы 25 элемент бар. Үңгірдегі ауа күкіртті сутек буымен және ылғалмен қаныққан – үңгірдегі ауаның салыстырмалы ылғалдылығы 100%-ға жақын.

## Жануар әлемі
Жарқанаттар, кеміргіштер, көгершіндер, қызылтұмсық шауқарғалар, көкқарғалар, сондай-ақ омыртқасыздардың 50-ге жуық түрі мекендейді. Гуано жинақтары 1300 м²-ден астам аумақты алып жатыр, ал олардың көлемі 670 м³-ден асады.

## Мағынасы
Бұл қоғамдық демалыс орны. Электрлендірілген. Үңгірде экскурсиялар жүргізіледі, қайықпен жүзу ұйымдастырылады.

## Дереккөздер

Санат:Түрікменстан үңгірлері
Көуата

**Көуата** () — табиғи жер асты көлі. Түрікмен тілінен аударғанда «үңгірлердің атасы» дегенді білдіреді. Ол Түрікменстан аумағында, Ашхабадтан 100 шақырым жерде Бәһерден үңгірінде орналасқан. Бұл елдегі туристік орындардың бірі. Көл орналасқан үңгірдің жалпы ұзындығы 250 м, көлдің өзі 75 м, көлдің ені 8 м-ден 23 м, тереңдігі 12 м (14 м) дейін. Жыл бойы судың температурасы +33-тен +38 °C-қа дейін жетеді.

## Сипаттамасы
Бәһерден үңгірі геологиялық жасы бойынша өте көне қуыстардың бірі болып табылады, оның төменгі бөлігі қазіргі уақытта термалды суларға толы. Көлге 350 сатыдан тұратын ұзын жарықтандырылған баспалдақ апарады.

## Тарихы
Үңгір мен жер асты көлі туралы алғашқы ғылыми деректер 1856 жылы пайда болды, бірақ ол 1896 жылы жергілікті баспасөзде Баһарлы теміржол станциясы қызметкерлерінің қамқорлығының арқасында үңгірге түсуге ыңғайлы болу үшін ағаш баспалдақтар орнатылғандығы туралы хабарлама жарияланғаннан кейін кеңінен танымал болды. Сол уақыттан бері үңгір мен көл Түрікменстан тұрғындарының жиі баратын жеріне және туристік тартымды орнына айналды.

## Геологиясы
Көл суында 38 химиялық элемент: күкірт, йод, магний, калий, натрий, сульфат, алюминий, бром, темір, сүрме бар.

## Өсімдік және жануар әлемі
Флорасы мен фаунасы мардымсыз. Үңгірде алты түрге жататын жарқанаттардың шағын колониясы: кәдімгі, сүйментұмсық, үшкірқұлақты, үштүсті жарқанат, жерорта, оңтүстік және ірі тұмсығы сүйірленген жарқанаттар мекендейді. Үңгірдегі өсімдіктердің ішінен қынаның кейбір түрлері ғана табылған. Сондай-ақ көру қабілетінен айырылған балықтар мен шаян тәрізділердің түрлері де бар.
## Дереккөздер

Санат:Түрікменстан көлдері
Санат:Ахал уәлаяты
Соломон аралдары (архипелаг)

**Соломон аралдары архипелагы** — Тынық мұхиты, Папуа — Жаңа Гвинея шығысында орналасқан, Меланезия зонасына жатқызылатын архипелаг. Солтүстік-батыс бөлігі Папуа — Жаңа Гвинея мемлекетінің, қалған бөлігі – Соломон аралдары мемлекетінің құрамына кіреді. Аумағы 40,4 мың км². Ең биік жері – 2743 м (Бугенвиль аралында).

Соломон аралдарын 1568 жылы испандық теңізде жүзуші Альваро Менданья де Нейра ашқан. Ірі аралдары: Бугенвиль, Гуадалканал, Санта-Исабель, Малаита, Макира, Шуазёль, Нью-Джорджия. Аралдар негізінен жанартаулық жолмен пайда болған, әрекетті жанартаулары – Балби, Багана. Климаты субэкваторлық, өте ылғалды. Айлық орташа температурасы 26–28°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 2300 мм-ден жоғары. Өзендері қысқа, суы мол. Соломон аралдарының басым бөлігін мәңгі жасыл ормандар (пальма, фикус), қуаң жағын саванналар, өзен бойларын мангр бұталары алып жатыр. Топарал аумағында Куин-Элизабет ұлттық саябағы (Гуадалканал аралында) құрылған.

## Дереккөздер

Санат:Меланезия
Санат:Папуа — Жаңа Гвинея аралдары
Мұқтаркөл

**Мұқтаркөл** – Торғай алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Ырғыз ауданының шығысында, Дүкен ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 45 км жерде, теңіз деңгейінен 76 м биіктікте жатыр. 

## Гидрографикасы
Аумағы 13,2 к2, ұзындығы 8 км, енді жері 2,3 км, жағалау бойының ұзындығы 23 км. Шарасында жыл бойы су болады. Шығыс жағалауы жарлауытты, қалған жағалауы жайпақ. Онда қамыс, құрақ өскен. Маңындағы Алабұғалыкөл және Алакөл көлдерімен қыларналар арқылы байланысып жатады. Суы қараша айының 2-жартысында қатып, наурыз айының – соңында ериді. Жер асты және жауын-шашын суларымен толысып отырады. Көктем айларында Мұқтаркөлге және маңындағы көлдерге Өлкейек өзенінің суы да қосылады.

## Дереккөздер

Санат:Ырғыз ауданы көлдері
Санат:Торғай су алабы
Алматының әкімшілік-аумақтық бөлінісі

Бүгінгі таңда Алматы қаласы 8 ауданнан тұрады: Алатау, Алмалы, Әуезов, Бостандық, Жетісу, Медеу, Наурызбай, Түрксіб.

Аудан аумағында әкімшілік функцияларды қалалық әкімдіктің бағынысындағы аудан әкімдігі атқарады.

## Тарихы
нобай|Қаланың әкімшілік бөлінісі:<br><span style="background-color:#FFB2B6">   </span> Алатау ауданы<br>
<span style="background-color:#FFE9B2">   </span> Алмалы ауданы<br>
<span style="background-color:#FEFFCC">   </span> Әуезов ауданы<br>
<span style="background-color:#CCFFB2">   </span> Бостандық ауданы<br>
<span style="background-color:#CCE5FF">   </span> Медеу ауданы<br>
<span style="background-color:#CFCCFF">   </span> Наурызбай ауданы<br>
<span style="background-color:#FFBFFC">   </span> Түрксіб ауданы<br>
<span style="background-color:#B2FFF1">   </span> Жетісу ауданы

Қазақ АКСР ОАК Президиумының шешімімен 1936 жылы 12 қыркүйекте қалада 4 аудан құрылады: Каганович, Ленин, Сталин, Фрунзе.

1957 жылы Каганович ауданы — Октябрь ауданы, Сталин ауданы — Совет ауданы болып өзгертіледі.

Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының жарлығымен 1966 жылы Совет ауданының бір бөлігінен Калинин ауданы, ал 1972 жылы Ленин және Калинин аудандарының шағындалуы нәтижесінде Әуезов ауданы құрылады.

Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумы жарлығымен 1980 жылы 17 қазанда жаңадан тағы Алатау (Калинин және Әуезов аудандарының шағындалуы есебінен) және Мәскеу (Ленин, Октябрь және Фрунзе аудандарының шағындалуы есебінен) аудандары құрылады.

1982 жылдың басында Алматыда 8 аудан болды: Алатау, Әуезов, Калинин, Ленин, Мәскеу, Октябрь, Совет, Фрунзе. Кеңес заманында аудандардағы мемлекеттік билік органы халық депутаттарының аудандық кеңесі болды.

1995 жылы 12 желтоқсанда қаладағы Калинин ауданы — Бостандық, Ленин ауданы — Жетісу, Октябрь ауданы — Түрксіб, Совет ауданы — Алмалы, Фрунзе ауданы — Медеу ауданы болып өзгертіледі.

1997 жылы 28 қаңтарда Алатау және Мәскеу аудандары таратылады. 2008 жылы жаңа шекараларында Алатау ауданы қайта құрылады.

2014 жылы шілде айында XVIII ғасырда жоңғар басқыншыларына қарсы соғыстарға қатысқан қазақ батыры Наурызбай есімімен аталатын қаланың сегізінші ауданы құрылады.

## Тізімі

## Дереккөздер

Санат:Алматы аудандары
Дашоғыз уәлаяты

**Дашоғыз уәлаяты** () — Түрікменстанның солтүстігіндегі әкімшілік бірлік. Уәлаяттың әкімшілік орталығы – Дашоғыз қаласы.

## Тарихы
1992 жылы 14 желтоқсанда бұрынғы Ташауыз облысының аумағында құрылды.

2022 жылдың 10 қарашасында Дашоғыз уәлаятындағы Құбадақ атырабы мен Құрбансұлтан әже атындағы атырап жойылды.

## Географиясы
Дашоғыз уәлаяты оңтүстігінде Ахал уәлаятымен, батысында – Балқан уәлаятымен, шығысында – Лебап уәлаятымен, солтүстігінде – Қарақалпақстан Республикасымен және Өзбекстанның Хорезм облысымен шектеседі. Уәлаят Сарықамыс көлімен ұласады.

## Әкімшілік-аумақтық бөлінісі
Дашоғыз уәлаятына 7 атырап және 9 қала кіреді.

7 атырап:
# Ақтепе атырабы (бұрынғы Ленин),
# Болдымсаз атырабы (бұрынғы Калинин),
# Көроғлы атырабы (бұрынғы Тақта),
# Көнеүргеніш атырабы,
# Шабат атырабы (бұрынғы Ташауыз, С.А.Ниязов ат.),
# Рухубелент атырабы (2 сәуір 2007 жылы құрылды),
# Сапармұрат Түрікменбашы атындағы атырап (бұрынғы Октябрьск).

## Археология
Әмудария өзенінің көне Сарықамыс атырауындағы 2 Күйесай қонысы бойынша ерте темір дәуіріндегі (б.з.б. VII—IV ғ.) күйесай мәдениеті аталды.

## Хәкімдері

## Дереккөздер

Санат:Түрікменстан уәлаяттары
Санат:Дашоғыз уәлаяты
Мұқыр (өзен, Абай облысы)

**Мұқыр** – Ертіс алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Абай облысы Жаңасемей ауданы жерімен ағады. 

## Бастауы
Бастауын Семейтау тауының шығысындағы бұлақтардан алып, Мұқыр ауылы тұсында Ертіс өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 81 км, су жиналатын алабы 1350 км2. Ірі саласы – Ұзынбұлақ. Аңғары кең, арнасы тік жарлы. Жер асты, жауын-шашын суларымен толығады. Жаздың ыстық айларында өзен суы қарасуларға бөлініп қалады. Суы мал суаруға пайдаланылады. Алабы – жайылым.

## Дереккөздер

Санат:Жаңасемей ауданы өзендері
Санат:Ертіс су алабы
Тақиятас ауданы

**Тақиятас ауданы** (, ) — Өзбекстан, Қарақалпақстан құрамындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік орталығы – Тақиятас қаласы.

Аудан 2017 жылы 9 тамызда Қожалы ауданының бір бөлігін бөлу арқылы құрылған.

2017 жылғы 8 қарашадағы жағдай бойынша аудан құрамына кіреді:
*аудан бағынысындағы қала
#Тақиятас
*қалалық елді мекендер
#Найманкөл
*азаматтардың ауылдық жиындары
#Кеңес
#Найманкөл
#Сарайкөл

## Дереккөздер

Санат:Қарақалпақстан аудандары
Мұқыр (өзен, Жетісу облысы)

**Мұқыр**, *Мұқанши* – Қаратал алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Жетісу облысы Көксу ауданы жерімен ағады.

## Бастауы
Бастауын Шаған тауының солтүстігіндегі Қызылқора асуының баурайындағы бұлақтардан алып, Көксу ауылы маңында Быжы өзеніне оң жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 84 км, су жиналатын алабы 872 км2. Жалпы ұзындығы 128 км болатын 80-дей саласы мен жылғасы бар. Ірілері: Кемсесия (Жинабай), Шолақжиде, Ақтоған, т.б. Ақын Қалқа ауылына дейінгі арнасы тау шатқалымен өтсе, орта және төменгі арнасы жазық өңірмен өтеді. Ондағы жағалауы жарлауытты, кей жерлері жарқабақты келген. Жағалау бойында, тал, шілік, терек, бұта аралас астық тұқымдас шөптесіндер өскен. Арнасында жыл бойы су болады. Негізінен жер асты және жауын-шашын суларымен толығады. Қазақстан ауылынан төменде өзен Мұқанши деп аталады. Быжы өзеніне құяр сағасындағы жылдық орташа су шығымы 0,2 м/с. Таулы өңірінде Ақтекше а. және жайлауы, қыстаулар (Жылыкүнгей, Қызылбұлақ, т.б.), тауалды жазығында Ақын Қалқа, Қазақстанның 10 жылдығы, Мұқаншы, Қызыларық, т.б. елді мекендер орналасқан. Өзеннен бірнеше су жүйелері тартылған.

## Дереккөздер

Санат:Көксу ауданы өзендері
Санат:Қаратал су алабы
Найманкөл

**Найманкөл** () — Өзбекстан Республикасы, Қарақалпақстанның Тақиятас ауданындағы кент.

2009 жылдан бастап кент мәртебесін иеленеді.
## Дереккөздер

Санат:Қарақалпақстан кенттері
Тақиятас

**Тақиятас** (, ) — Қарақалпақстандағы (Өзбекстан) қала, Тақиятас ауданының әкімшілік орталығы.

2012 жылы қала тұрғыны саны — 64,1 мың адам болды.

## Географиялық орны
Нүкіс қаласынан оңтүстікке қарай 12 км жерде Әмудария өзенінің сол жағалауында орналасқан. Қалада теміржол стансасы мен су электр станциясы бар. Әмудария өзені арқылы Нүкіс қаласына темір жол көпірі өтеді. Түрікменстанмен шекара Тахиатастан 5 шақырым жерде.

## Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық
Тақиятас — шағын қала. Ол халық саны бойынша өз елінде (Өзбекстан) 34-орында және өз аймағында (Қарақалпақстан Республикасы) 4-орында. Оның жаһандық рейтингі шамамен 7 613-ші орында.

*Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық:* Нүкіс (13 км), Қожалы (13 км), Ақмаңғыт (29 км), Көнеүргеніш (35 км, Түрікменстан), Халықабат (41 км), Маңғыт (46 км), Кегейлі (49 км), Шоманай (62 км), Дашоғыз (63 км, Түрікменстан), Шымбай (68 км), Қаңлыкөл (72 км), Қазанкеткен (77 км), Қараөзек (85 км), Гүрлен (86 км), Тақтакөпір (95 км), Шауат (95 км), Қоңырат (99 км), Жаңабазар (104 км), Хиуа (124 км).

## Тарихы
Тақиятас 1950 жылы желтоқсанда «Ұлы коммунизм құрылысы» Басты Түрікмен арнасын салушылардың елді мекені ретінде құрылған. Сондай-ақ Тақиятас су электр стансасын салу жоспарланған болатын.

1952 жылы 15 маусымда Шаржоу-Қожалы теміржол Тақиятасқа тармақталған желімен ашылды. Арна құрылысында жұмыс істеген 10 мың адамның жартысына жуығы ГУЛАГ тұтқындары болды. 1953 жылы Сталин қайтыс болғаннан кейін арнаның құрылысы уақытша тоқтатылып, кейін толығымен тоқтатылды. Сол жылы елді мекен қала мәртебесін алды.

Кеңес заманында қаланың солтүстік-батыс шетінде әскери әуеайлақ (ұзындығы 2600 м асфальтбетонды ұшу-қону жолағы) болды. 1990 жылдардың басында әуеайлақ қараусыз қалдырылып, жойылды.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Тақиатас электр станциясы Қарақалпақстан Республикасы мен Хорезим ауданын электр энергиясымен қамтамасыз етеді. Оның құрамына «Тахиаташдон» акционерлік қоғамы, мамандандырылған автомобиль көпірі басқармасы, «Росэнерго» бірлескен кәсіпорны, «Кусшишк» құс фабрикасы, құрылыс компаниялары, сауда орындары, мәдениет ошақтары, тұрмыстық қызмет көрсету орындары кіреді.

Қалада 22 жалпы білім беретін мектеп, балалар музыка мектебі, үш кәсіптік колледж (көлік, құрылыс және экономика колледждері), орталық кітапхана және оның филиалдары, төрт мәдениет үйі, мәдениет және демалыс саябағы бар. Қалада сонымен қатар екі аурухана, ересектер мен балалар емханасы, әйелдер консультациясы, психиатриялық диспансер, соғыс және еңбек ардагерлеріне арналған санаторий, «Айдон жол» санаторийі бар.

## Дереккөздер

Санат:Қарақалпақстан қалалары
Летийлер

**Летийлер** (өз атауы; *лети*, *кисарлар*, *ромдар*, *бабарлар*, *серуандар*, *дамарлар*, *давлорлар*, *воладалар*) — Индонезияда тұратын Амбон-Тимор халықтарының бірі.
Индонезиядағы жалпы саны 100 мың адам.

## Тілі
Олар лети тілінде сөйлейді. Ең маңызды диалектілер: лети, литер, лагон т.б.

## Діні
Дінге сенушілердің діни байланысы: реформаторлық протестанттар.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі-қолмен атқарылатын егіншілік (жүгері, түйнекжемістілер, тамыржемістілер, банандар), теңіз кәсіпшілігі. Кисар мен Лети аралдарында ірі және ұсақ мал мен жылқы өсіріледі.

## Өмір салты
Дәстүрлі ауылдық қауымдастық бірнеше ата-баба сегменттерінен тұрады. ХХ ғасырдың ортасына дейін летийлер әртүрлі аралдардың тұрғындарын біріктіретін үш рулық одақ құрды. Ақсүйектерге, еркін қауымдарға және құлдардың ұрпақтарына касталық-таптық бөліну жалғасуда.

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Қазіргі заманғы елді мекен жағалаулық, әктас блоктардан жасалған қоршаумен қоршалған. Бұрынғы қадалардағы қаңқалы тұрғын үйлер жердегі амбондар үлгілеріне ауыстырылуда.

### Дәстүрлі тағамдары
Негізгі тағам – жүгері ботқасы.

## Дереккөздер

Санат:Индонезия этникалық топтары
Мұқырадыр

**Мұқырадыр** – Сарыадыр тауларының оңтүстік-батыс бөлігіндегі аласа тау. 

## Географиялық орны
Қостанай облысы Амангелді ауданы Степняк ауылының оңтүстік-батысында 15 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 198 м. Солтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай доға тәрізді 18 км-ге созылған, енді жері 5–6 км. Беткейі жонды-адырлы, сай-жыралармен тілімденген. 

## Өсімдігі
Қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бетеге, селеу, көкпек шөп өскен құрғақ дала ландшафтысы қалыптасқан. Тау етегіне жақын Үшқамыс қыстауы бар.

## Дереккөздер

Санат:Амангелді ауданы таулары
Богатое

* *Богатое* — Атырау облысы Құрманғазы ауданындағы Амангелді ауылының 2007 жылға дейінгі атауы.
* Богатое – Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданындағы таратылған ауыл.
Лимбу

**Лимбу** — Непалдың шығысындағы (Лимбуван аймағы) халық. Жалпы саны 359 мың адам. (2001, халық санағы). Сонымен қатар Үндістанда 100 мың адам, Бутанда (1,4 мың адам) тұрады.

## Этногенезі
Лимбудың шығу тегі белгісіз, бірақ олар моңғол текті екені анық. 1700 жылдардың екінші жартысында Непал әртүрлі этникалық топтар мен княздік мемлекеттерді жоғары касталы индуизм династиясының билігі астында біріктіру арқылы құрылды. Бұл жаулап алу Лимбумен этникалық және мәдени бөлінулерге әкелді. Лимбу - Непалдағы ең үлкен тайпалардың бірі. Олар Кирант халқының кіші тобы. Лимбу - де Лимбу (он лимбу) деп аталады, дегенмен іс жүзінде лимбудың он үш кіші тобы бар, оның ішінде яктумба. 

Аңыз бойынша бес топ Үндістандағы Банарастан (қазіргі Варанаси), қалған сегіз топ Тибеттегі Лхасадан келген. Лимбу кіші топтары арасында әлеуметтік кемсітушілік жоқ, дегенмен әртүрлі рулар мен секталар бар. Яктумба Лимбу негізінен Непалдың шығыс бөлігінде Арун өзені мен Үндістанның Сикким аймағының шекарасы арасында тұрады.

## Тілі
Олар қытай-тибет отбасының тибет-мьянма тобының лимбу тілінде (тсонг) сөйлейді. Диалектілер: федопия, фагураи, тамаркхолея. Олар непал тілінде де сөйлейді.
нобай|оңға|200px|Лимбу әйелі     
## Діні
Лимбулардың көпшілігі будда ламаистері, тантристік нанымдағы индуистар бар, дәстүрлі нанымдар да сақталған.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсібі – егін шаруашылығы (жүгері, тары, бидай, картоп, көкөніс, күріш), мал шаруашылығы (ірі қара және ұсақ мал, шошқа, құс), садақ пен жебемен аң аулау т.б. Террассалы егіншілік кең өріс алуда.

## Өмір салты
Патрилинейлік ұрпақтарға (әрқайсысы 4-6 ұрпақ) аталық руларға бөліну сақталған. Отбасы шағын, көп балалы отбасылар да бар. Неке негізінен моногамдық болып табылады.
нобай|оңға|200px|Лиму үйі     
### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Елді мекендер шашыраңқы орналасқан. Тұрғын үй бір қабатты, бір бөлмелі, шикі тастан жасалған. Төбесі сабанмен немесе шөппен жабылған. Едені топырақ, қабырғалары төменнен қызыл сазбен майланып, жоғарғы жағы әктелген. Терезелері жоқ, немесе жапқыштармен жабылған. Сондай-ақ галереясы бар екі қабатты тас тұрғын үйлер де бар.

### Дәстүрлі киімдері
Дәстүрлі киімдер негізінен жүннен жасалған: қапсырмалы белдемше, жемпір, бастары мен иығына жылы жамылғы киім киеді. Әшекейлері - маңдайдың үстіндегі диск тәрізді бас киімдер, мұрын сақинасы, массивті жалпақ «құлаққаптар», ауыр білезіктер.

## Сілтеме
* 

## Дереккөздер

Санат:Непал этникалық топтары
Санат:Үндістан этникалық топтары
Лио

**Лио** — Индонезиядағы халық, негізінен Флорес аралының орталық бөлігінде орналасқан.
Жалпы саны 300 мың адам.

## Тілі
Олар аустронезиялық отбасының батыс аустронезия тобының сикка тілінің диалектілерінің бірінде сөйлейді, кейде бұл жеке тіл ретінде ерекшеленеді.
   
## Діні
Дінге сенушілердің діни байланысы: католиктер.
нобай|оңға|200px|Лио тайпасынан шыққан тоқымашы әйел  
## Кәсібі
Олар қолмен атқарылатын егін шаруашылығымен (түйнек дақылдары, жүгері, аз мөлшерде күріш), аңшылықпен, ротан және сандал ағашын өндірумен айналысады. Сонымен қатар шошқа мен құс өсіреді. Тоқу, талшықты қабықтарды өңдеу дамыған.

## Өмір салты
Әлеуметтік ұйымның нысаны матриархат: әйелдің отбасындағы рөлі айтарлықтай жоғары, оның ықпалы барлық отбасы мүшелеріне таралады. Ерлі-зайыптыларда дауыс беру құқығына, түпкілікті шешім қабылдау құқығына әйелі көбірек ие болады.

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
нобай|оңға|200px|Дәстүрлі Лио қамбалары     
Дәстүрлі елді мекендері – шоғырланған, ортасында алаңы бар, мұнда ғибадатхана мен ата-бабалар культінің қасиетті орындары орналасқан. Тұрғын үйлері үлкен отбасылық қауымдастыққа арналған қадаларға орналасқан ұзын үйлер.

### Дәстүрлі киімдері
Лио халқының киімі - көйлек немесе белдемесі бар кайн (белдіктің айналасына оралған мата). Ерлер оны белдеріне тақса, әйелдер кеуделеріне бекітеді.

### Дәстүрлі тағамдары
Азық-түліктері негізінен көкөніс - пісірілген дәндер мен ащы тұздығы бар түйнектер.

## Дереккөздер

Санат:Индонезия этникалық топтары
Қазақстанның қала статусынан айырылған елді мекендері

Ресей отаршылдығы заманында Қазақстан жерінде әкімшілік орталық рөлін атқарған қалалар пайда болды. Олардың көпшілігі қазір де қала статусына ие (кейбіреуі тек номиналды түрде — Қазалы, Қарқаралы, Темір). Сол елді мекендердің біразы қазіргі уақытта қала статусынан айырылған:

* Жәнібек — 1928 жылға дейін қала.
* Ырғыз — 1868 жылдан 1925 жылға дейін қала.
* Ертіс — 1973 жылдан 1993 жылға дейін қала.
* Калмыков — 1887 жылдан 1899 жылға дейін қала.
* Қопал — 1854 жылдан 1927 жылға дейін қала.
* Көкпекті — 1854 жылдан 1926 жылға дейін қала.
* Ілбішін (Чапаев) — 1899 жылдан 1920 жылдарға дейін қала. Кейін кеңес заманында 1971-1996 жылдары қала статусында болған.
* Лепсі — 1880 жылдан 1920 жылдардың басына дейін және 1926-1927 жылдары қала.
* Торғай — 1868 жылдан 1928 жылға дейін қала.
* Ойыл — 1925 жылдан 1927 жылға дейін қала.
* Орда — 1918 жылдан 1928 жылға дейін қала. 1927 жылы уақытша Наримановск деп аталған.
* Үржар — 1926 жылға дейін қала.
* Сергиополь — 1831 жылдан 1860 жылға дейін қала. 1939 жылы қала статусын 1931 жылы іргесі қаланған станция маңындағы ауыл алды.

Қала статусынан уақытша айырылған қалалар:
* Арал — 1926 жылға дейін қала. 1938 жылдан бастап қайтадан қала.
* Атбасар — 1879 жылдан 1927 жылға дейін қала. Кейін қала статусына қайтадан ие болған.
* Қаражал — қала статусынан 1990 жылдары айырылып, кейінірек қайтарылған.

## Тағы қараңыз
* Қазақстан қалалары

Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Қазақстанның қала статусынан айырылған елді мекендері
Лису

**Лису** — Қытайдың оңтүстігінде, Мьянманың іргелес аудандарында, Тайландта тұратын халық.
Олар Қытайдың оңтүстік-батысында 634,9 мың адам. (2000, халық санағы), Мьянманың солтүстік-шығысында 157 мың адам (2009), Таиландтың солтүстік-батысында 18 мың адам, және солтүстік-шығыс Үндістан 2,4 мың адам тұрады. Жалпы саны 1,1 миллион адамнан асады.

## Тілі және жазуы
Олар қытай-тибет отбасының тибет-мьянма тобының лису тілінде сөйлейді. Диалектілер: лису, кесопо, косопхо, липха, липхо, ну-чиан. Качинский және қытай тілдері де кең таралған.

Тарихта лисулар жазудың үш түрін қолданған. Түрлердің бірі батыс миссионерлері жасаған - алфавиттік, екінші түрі Вэйси уезінен шыққан лисулардың өздері жасаған  силлабикалық - силлабикалық және Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін латын графикасы негізінде жасалған жазу жүйесі күні бүгінге дейін қолданыста.
нобай|оңға|200px|Тайландтағы лису қыздары     
## Діні
Көбісі ежелгі анимистік нанымдарды сақталған. Бұрын лисулар арнайы діни қызметкерлер кастасы болған. XIX ғасырдың ортасынан бастап батыстық миссиялардың жұмысының нәтижесінде олардың арасында христиандық тарады және қазіргі уақытта Лисулардың шамамен 40% -ы христиандар.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсібі – суармалы және таудағы егіншілік (күріш, жүгері, арпа, тары.
Ертеде Лису тайпасы көшпелі өмір сүріп, аң аулаумен және азық-түлік жинаумен айналысқан. Алайда 19 ғасырда олар егіншілікпен және балық аулаумен айналыса бастады. Сонымен бірге олар Британ империясы мен Сиам корольдігінің отарлауына тап болды. 20 ғасырда Лисулар есірткі, адам саудасы және Тайланд үкіметінің кемсітуі сияқты жаңа қиындықтарға тап болды. Көптеген Лису қалаларға көшіп, күріш алқаптары мен зауыттарда жұмыс істеуге мәжбүр болды.

## Өмір салты
Патрилинейлік рулар (Үндістанда чево, Қытайда зо) болды. Марқұмдар отбасылық зираттарға жерленді. Отбасы шағын, неке патрилокальды. Ажырасқан жағдайда әйелінің бастамасы бойынша мүлкі мен балалары күйеуінің үйінде қалды, күйеуінің бастамасы бойынша қыздар шешесінде, ұлдар әкесінде қалды. Кейбір жерлерде рулар арасында неке алмасу байқалады.
нобай|оңға|200px|Лису ауылы (Мэй Хонг Сон провинциясы)     
### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Дәстүрлі елді мекендері қыстақ түрінде, тауда – бөренелерден салынған жер үйлер, аңғарларда – қадаларда орналасқан қаңқалы үйлер.

### Дәстүрлі киімдері
Әдетте әйелдер тізеге дейінгі түрлі-түсті туника және көк, қара немесе жасыл шалбар киеді. Жеңдері мен манжеттер жіңішке көк, жасыл және сары жолақтармен кестеленген.
Ерлер көбінесе ашық түсті кең шалбар және батыстық жейделер киеді.

### Дәстүрлі тағамдары
Ең көп таралған тағам - жүгері, күріш және тарыдан жасалған ботқа. Тағам қатты бұрышталған (қара бұрыш). Олар әдетте күніне екі рет тамақтанады. Суды, тамақты және т.б. сақтауға арналған ыдыстар бамбуктан жасалған. Астықты қақпағы бар ағаш шелектерде сақтайды. Сусындар шай мен жергілікті дәнді шарап. Шарап жүгеріден немесе тарыдан жасалады. Ашытқы дәнге салынады, ашытудан кейін сумен толтырылып, әлсіз шарап алынады.

## Дереккөздер

Санат:Қытай этникалық топтары
Санат:Мьянма халықтары
Санат:Тайланд халықтары
Нұра (тау, Ақтөбе облысы)

**Нұра** – Торғай өзенінің төменгі ағысындағы тау. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы Нұра ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 12 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 166 м. Көлбеуленіп далаға ұласатын шығыс беткейінен басқасы біршама тіктеу. Беткейлері нашар тілімденген. Торғай өзені ағып өтетін батыс өңірінде Қаратозған, оңтүстік-шығысында Қарасай қоныстары жатыр. 

## Геологиялық құрылымы
Жер қыртысы неоген және төрттік кезеңдерінің аллювийлі-пролювийлі шөгінділерінен тұрады. 

## Өсімдігі
Шөлдің сортаңды сұр топырақ жамылғысында лерх жусаны, көделі өсімдіктер басым құрғақ далаға тән шөптесіндер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Ырғыз ауданы таулары
Лоинанг (халық)

**Лоинанг** (өз атауы: *то лойнанг*, *лойнан*) — Индонезиядағы Сулавеси аралында тұратын халық.
Жалпы саны 130 мың адам.

## Тілі
Олар аустронезиялық отбасының батыс аустронезия тобының лоинанг (мади) тілінде сөйлейді. Диалектілері: шын мәнінде лоинанг және салуан.

## Діні
Дінге сенушілер: дәстүрлі нанымдар, протестанттық христиандар, сүнниттік мұсылмандар.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсібі – қолмен атқарылатын ауыл шаруашылығы (құрғақ күріш, жүгері, саго, тары). Олар қақпан, тұзақ, қақпан, уланған жебе, найзаның көмегімен жабайы қабандар мен құстарды аулайды. Әйелдер керамикамен және тападан киім жасаумен айналысады. Тауықтар мен иттерді ұстайды.

## Өмір салты
Ауылдарды ақсақалдар басқарады. Бірнеше ауыл этнотерриториялық топтарға бірікті, олардың жетекшілері қауым мүшелерінен балауыз бен күрішпен сый-сияпат алды. Үлкен отбасылар бар.  Әр түрлі ұрпақтар арасындағы некеге жол берілмейді. Болашақ ерлі-зайыптылар бірін-бірі таңдайды, олардың отбасы тойға келіседі. Қалыңдық үшін төлем (найза, қола ыдыс, киім т.б.) төленіп, қалыңдықтың туыстарына сый-сияпат жасалды, әйелінің опасыздығынан ажырасқан жағдайда құн қайтарылды.

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Тұрғын үйлері – ағаштан және бамбуктан жасалған, төртбұрышты, ағаш мүсіндермен безендірілген қадаларда орналасқан. Үй жеке шағын отбасыларға арналған бөлмелерден, үйленбеген ер адамдар ұйықтайтын және ошақтар орналасқан верандадан тұрады.

### Дәстүрлі киімдері
Ерлердің киімі еуропалық үлгіде, әйелдердікі - саронг, каин.

### Дәстүрлі тағамдары
Негізгі тағамы - күріш.

## Дереккөздер

Санат:Индонезия этникалық топтары
Лубу (халық)

**Лубу** — Индонезиядағы халық, Солтүстік Суматраның таулы бөлігінде орналасқан. Жалпы саны 2 мың адамды құрайды.
Болжам бойынша, Лубулар, Батақ тауының жергілікті тұрғындары мандайлингтерге тәуелді болды, көптеген жерлерде олар құлдық жағдайға дейін төмендеді. Батақтармен ассимиляциялаған.

## Тілі
Олар аустронезия отбасының батыс аустронезия тобының керинчи тілінің диалектісінде сөйлейді. 

## Діні
Діни бағыты – сүнниттік мұсылмандар.

## Кәсіібі
Шаруашылығының негізі күріш өсіру, аңшылық маңызды рөл атқарады, оның ішінде ірі жануарлар: жолбарыстар, пілдер, мүйізтұмсықтар.

## Өмір салты
Материалдық мәдениеті мен қоғамдық ұйымы батақтарға ұқсас.

## Дереккөздер

Санат:Индонезия этникалық топтары
Лиз Трасс

**Мэри Елизабет "Лиз" Трасс** (; 26 шілде 1975 жыл, Оксфорд) — британдық саясаткер, 2022 жылдың 6 қыркүйегінен 20 қазан күнгі отставкасына дейін Ұлыбритания Премьер-министрі, 5 қыркүйектен бастап 20 қазанға дейін Консервативті партия басшысы және 2010 жылдан бері Ұлыбритания парламентінің мүшесі. Ол патшайым II Елизабет тұсында қызмет еткен британдық 15 премьер-министрдің соңғысы, III Чарльз тұсындағы бірінші премьер және Ұлыбритания тарихындағы ең қысқа билік еткен премьер-министр. Лиз Трасс — Ұлыбритания тарихындағы үшінші әйел премьер-министр (Тереза Мэй және Маргарет Тэтчерден кейін).

Лиз Трасс саяси мансабын Оксфорд университетінің Либерал Демократтар партиясы бөлімшесінің президенті болып бастады. 1996 жылы Консервативті партияның және 2010 жылы Парламенттің Қауымдар палатасының мүшесі болды.

Трасс 2012 жылдан 2014 жылға дейін Парламент Мемлекеттік хатшысының бала күтімі және білім беру мәселелері жөніндегі орынбасары қызметін атқарды, бұған дейін Кэмерон 2014 жылғы министрлер кабинетінің ауысуы кезінде Қоршаған орта, азық-түлік және ауыл істері жөніндегі мемлекеттік хатшы ретінде министрлер кабинетіне тағайындалды. Ол 2016 жылғы референдумда Ұлыбританияның Еуропа Одағында қалуы үшін «Britain Stronger in Europe» науқанының жақтаушысы болғанымен, нәтижелердің жариялағанынан кейін ол «Brexit»-ті қолдады. 2016 жылдың шілдесінде Кэмерон отставкаға кеткеннен кейін Трасс мамыр айына дейін Әділет жөніндегі мемлекеттік хатшы және лорд-канцлер болып тағайындалды, ол лауазымның мың жылдық тарихындағы алғашқы әйел лорд-канцлер болды. 2017 жылғы Ұлыбритания жалпы сайлауынан кейін Трасс Қазынашылықтың бас хатшысы болып тағайындалды. Мэй 2019 жылы отставкаға кеткеннен кейін, Трасс Борис Джонсонның консерваторлардың көшбасшысы болу ұсынысын қолдады. Джонсон премьер-министр болып тағайындалғаннан кейін ол Трассты халықаралық сауда жөніндегі мемлекеттік хатшы және сауда кеңесінің президенті етіп тағайындады. Кейінірек, 2021 жылы ол Халықаралық Қатынас жайлы хатшы қызметін бастады.

2022 жылғы Консервативті партия басшысы сайлауында жеңіске жеткен Лиз Трасстың премьер-министрлігі Ұлыбританияның тұрақсыз кездерінде басталды: тұрақты өмір сүру құны кризисі, энергиямен қамтамасыз ету дағдарыстары және бұрыңғы премьер Борис Джонсонның отставкаға кетуі елді осы күйге әкелді. Енгізілуге жоспарланған салық реформасының сәтсіз бастамасы фунт-стерлинг валютасының төмендеуі және мүлік құны көтерілуі нәтижесінде қоғам және партиялас депутаттардың наразылығына әкелді. Лиз Трасс премьер-министрлігі сынға алынды және ол премьер-министр мен партия басшысы лауазымдарынан отставкаға кетуге мәжбүр болды. Британ саясаткері, Ұлыбритания Қазынашылықтың Бас хатшысы (2019–2020) Риши Сунак Лиз Трасстың ізбасары болып таңдалды.

## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша тұлғалар
Санат:Ұлыбритания саясаткерлері
Санат:Ұлыбритания премьер-министрлері
Лы

**Лы** (*тай*, *тхай*) — Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы тай халқы. Жалпы саны 600 мыңнан астам адам.
Бұл Вьетнамның ресми түрде танылған 54 халқының бірі.

## Тілі
Олар тай тобының оңтүстік-батыс топшасының лы тілінде сөйлейді. Қытай халқының 50%-ы біртілді, қалғандары екінші тіл ретінде қытай немесе цзиньпо тілінде сөйлейді, ал Тайланд халқы юан тілінде сөйлейді. Қытай мен Таиландта оны халықтың барлық топтары пайдаланады. Лы - ескі жазба тіл, ланна жазуына жақын, Ли жазуы шамамен XIII ғасырдың басынан бері қолданылып келеді.

1950 жылдары Қытайда жаңа жазу әзірленді, олар оны 1950-1980 жылдар аралығында айналымға енгізуге тырысты. Дегенмен, жазу реформасы халық арасында қолдау таппады және қазіргі уақытта жаңа жазуды қолдану аясы шектелгегн және оны оқи алатындар өте аз.

## Діні
Сенушілер буддистер (хинаяна секталары).

## Кәсібі
Олар суармалы күріш өсірудің дамыған техникасын жасады (күріш), асыл тұқымды жылқылар өсірді. Дәстүрлі қолөнері: тоқымашылық (әйгілі әйелдердің орамалдары), керамикалық бұйымдар және т.б.

## Өмір салты
Шағын отбасы басым. Неке негізінен патрилокальды. Эндогамиялық тотемдік топтар сақталған. Туыстық есеп патрилинейлік сипатта, кей жерлерде матрилиналдық қалдықтар сақталған.
нобай|оңға|200px|Этникалық костюмдегі Лы әйелі 
### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Қадаға орналасқан үй құрылыстары кең таралған. Тұрғын үйлері төртбұрышты, қаңқалы, төбесі сабанмен жабылған.
    
### Дәстүрлі киімдері
Дәстүрлі киімдері - қаусырмалы киімдер. Әйелдер бас киімінің ұзындығы 40 см, ені 30 см, қара фонда 18 ақ жолақ бар. Орамал әйелдерге сұлулық әкеліп қана қоймайды, сонымен қатар жұмыс кезінде шаштарын ұқыпты және ыңғайлы ұстауға көмектеседі.
Лы әйелдер костюмдерінің ерекшелігі - олардың жейделері қозғалыс жеңілдігі үшін белінен кеңірек бөліктермен біріктірілген алты матадан тұратын желдеткіш пішінді.
Жағасы біркелкі жасыл және қызыл қиықшалардан жасалған кеуде жолағына бекітіледі. Ұзын жеңдер біртіндеп тарылып, ұшы гүлді матаның кішкене бөліктерімен кесіліп, қолтыққа жақын жерлерін өрнектермен кестелейді. Белдемшелері бір-бірімен үш бөліктен тұратын біріктірілген матадан жасалған.

### Дәстүрлі тағамдары
Күріш, жүгері, картоп, маниок, кана, көкөністер, бұршақ және кейбір орман өнімдері, ет, су өнімдері және т.б. Лы халқы арасында тағамдарды дайындаудың негізгі ингредиенттері болып табылады.

## Сілтеме
* 

## Дереккөздер

Санат:Лаос халықтары
Санат:Тайланд халықтары
Санат:Мьянма халықтары
Санат:Вьетнам халықтары
Лурлар

**Лурлар** — Ирандағы халық (2,8 миллион адам, негізінен кіші Луристан тарихи аймағы және Фарс). Сонымен қатар Иракта да тұрады.
Жалпы саны 2,86 млн адам (1995).

## Этногенезі
Лур этногенезі жеткілікті зерттелмеген. Лурлар ежелгі элам халқы мен оңтүстік иран тармағындағы бөтен тайпалардың араласуы нәтижесінде пайда болған деген болжам бар. Арабтар жаулап алғаннан кейін, Орта ғасырларда луристанда тәуелсіз Атабек әулеті билік жүргізді. Соңында XVIII ғасырда Иран мемлекетінің құрамына кірді.
нобай|оңға|200px|Лур әйелдері     
## Тілі
Лур тілі - үнді-иран тілдер тобына жататын тілдердің бірі.
Кейбір лингвистер лур және бақтияр тілдерін, ирандық оңтүстік-батыс диалектілері деп ажыратады. Бірқатар лингвистер, мысалы, Текстон, лур тілі парсы тілінен 1000 жыл бұрын пайда болған деп есептейді. Кейбір ғалымдар 2 негізгі лур диалектілерін ажыратады, олар өз кезегінде жергілікті диалектілерге де бөлінеді.

## Діні
Діни ұстанымдары: мұсылман-шииттер.

## Таралуы
Лурлар Иранның оңтүстік-батыс бөлігінде Лурестанда, Иламда, Чехармехал мен Бахтиариде, Кохгилуйеде және Бойерахмедте, Фарста, сондай-ақ Ирак пен Кувейтте шағын топтарда тұрады. Лурестан провинциясы (остан) шамамен Кіші Луристанға («Лор-е-кучик») сәйкес келеді, ол Лур тайпасының негізгі аймағы және Үлкен Луристанның («Лор-е-Бозорг») өзегі болып табылады.

## Кәсібі
Пуште-Коха аймағының лурлары көшпелі мал шаруашылығымен айналысады (қой, ешкі, есек, қашыр), егіншілік қосалқы рөл атқарады. Егін көшпелі жайылымнан оралу кезеңінде жиналады. 
Пеш-Кох аймағында егін шаруашылығы дамыған, тайпалар негізінен отырықшы, бидай, арпа, күріш, тары, бұршақ дақылдарын өсіреді. Ирактың лурлары жартылай көшпелілер.

## Өмір салты
Лурлар кіші туысқан топтарға бөлінген тайпаларға бөлінеді. Оларды мұрагерлік хандар мен әскери ақсүйектер басқарады. Отбасы шағын болып келеді, неке патрилокальды.
нобай|оңға|200px|Би билеп жіберген Лур әйелі    
### Дәстүрлі баспаналары
Көшпелілердің баспанасы – ешкі жүнінен жасалған шатыр. Қыстауларда тас жасалған жұпыны үй. Отырықшы лурлар саз балшықтан істелген үйлерде тұрады.

### Дәстүрлі киімдері
Ерлер киімі – кең шалбар, мақта матадан тігілген ұзын көйлек. Көйлек үстіне қара мақта немесе матадан жасалған жеңсіз күрте, халат немесе қол саңлаулары бар киіз шапан киеді. Бас киім киізден жасалған. Әйелдер киімі парсы киімдеріне жақын.

### Дәстүрлі тағамдары
Көшпелілердің тағамы сүт өнімдері мен қой етінен болса, отырықшы лурлар ұннан жасалған тағамдардан (ашытылмаған шелпек, т.б.) тұрады.

## Сілтеме
* 

## Дереккөздер

Санат:Иран этникалық топтары
Самбатас

**Самбатас** () — Киев немесе оның бекінісінің атауларының бірі. X ғасырда «Империяны басқару туралы» трактатында (шам. 948 ж.) «Самбатас деп аталатын Киоаба бекінісі» туралы баяндап, Византия императоры VII Константин растады. Бұл хапакс, мұндай топоним басқа еш жерде айтылмаған.

Сөздің этимологиясын түсіндіру әрекеттері әлі сенімді негізге ие емес. Оны славян, скандинав немесе түркі тілдеріне жатқызады. Славян этимологиясын поляк лингвисті С.Роспонд ұсынды, ол топонимді Samvatas — Samvadas — *Sаvodъ, заводь-суводь (көлдің, өзеннің ағыны баяу жері), өзен кемелерінің тұрағы мағынасында қайта құрды. Скандинавиялық нұсқасы атауды  — ортағасырлық Швецияда лейданг, теңіз әскери экспедициясы үшін алым жинау үшін қолданылған терминмен салыстырады. Ең танымалысы хазардан шыққан деген нұсқасы. Бұл болжамды жақтаушылар Самбатасты түркілердің *sam-* («биік, жоғарғы») және *bat* («күшті») сөздерінен «Жоғарғы бекініс» деп аударады немесе оны яһуди әдебиетінде жоғалған Израилдік он рудың елінде жердің шетіне дейін ағып жатқан аңызға айналған Самбатион (ор.  — сенбі) Сенбілік өзенінің атымен байланыстырады. Бұл жағдайда бұл атау Киевте болған яһуди-хазар қауымының ішінде пайда болуы мүмкін.

Батыс тарихнамасында Самбатасты еске алу кейде Киевті хазарлардың құрғанына дәлел ретінде қарастырылады.

## Дереккөздер

Санат:Киев тарихы
Санат:Хазар қалалары
Ма (халық)

**Ма** - Оңтүстік-шығыс Азиядағы халық.

Вьетнамның оңтүстігінде (Ламдонг, Донгнай провинциялары). Жалпы саны 25 мың адам.

## Тілі
Тілі мен мәдениеті жағынан олар сре, мнонг және стиенгке жақын. Олар ма тілінде сөйлейді. Этнографиялық топтар: тьо ма, тьо шоп, тьо жо, тьо то.

## Діні
Дәстүрлі анимистік нанымдарды ұстанады.

## Кәсібі
Негізгі дәстүрлі кәсібі - қолмен атқарылатын егіншілік (күріш, мақта, темекі, түйнек, банан), терушілік және аңшылық. Қолөнерден тоқымашылық, өру, ұсталық өнері дамыған.

## Өмір салты
Патрилинейлік туыстық топтар (нао немесе тум кна), көп балалы отбасылар бар. Неке негізінен патрилокальды, уақытша некелік салт-дәстүрлер, әйелдің құнын төлеу, левираттық, сорораттық және немере туыстарының некесі кең таралған.

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Елді мекендер – 3-4 үйден тұрады (мұндай ғимараттардың ұзындығы 100 м жетуі мүмкін). Тұрғын үйлердің екі түрі бар: қадаға орналасқан және жерде. Қадалы үйлердің төбесі төбесі сабанмен жабылған. Мұндай тұрғын үйлердің қабырғалары мен едендері жарылған бамбуктан жасалады.

### Дәстүрлі киімдері
Ерлер киімі – жиектері кестемен және шашақтармен безендірілген жеңсіз қысқа көйлек. Әйелдер ұзын белдемше мен жемпір киеді. Қолдар мен аяқтардағы көптеген білезіктер, піл сүйегінен сырғалар тағады. Тістерді қаралау дәстүрі сақталған.

### Дәстүрлі тағамдары
Дәстүрлі тағамдары – күріш, көкөніс, кейде балық. Мереке күндері ет жейді. Негізгі сусын - күріш сырасы.

## Сілтеме
* 

## Дереккөздер

Санат:Вьетнам халықтары
Ли (халық)

**Ли** (*шай*, *сай*, *гэй*, *ха*, *хэ*, *моифу*, *цзунь*) — Қытайдағы халық, Хайнань аралының байырғы халқы.
Жалпы саны 1,2 млн адам. (2000, халық санағы).

## Тілі
Олар паратай отбасының ли тілінде сөйлейді. Солтүстік және оңтүстік диалектілері бар.

## Діні
Дінге сенушілердің діни наным-сенімдері: дәстүрлі сенім.

## Кәсібі
нобай|оіға|200px|Тоқудың дәстүрлі әдістері
Шаруашылығының негізін суармалы егістік (күріш, көкөніс), сондай-ақ мал шаруашылығы (буйвол, зебу), балық аулау, аңшылық (уланған жебелері бар садақ пайдаланған), таулы аймақтарда – егіншілік пен терушілік. Пальмалардың әртүрлі түрлерін өсіреді.

Ли әйелдерінің тоқыма ісі жоғары бағаланады. Олар киім, төсек, кілем тігеді. Олардың техникасы тұтас дәстүр, білім ұрпақтан ұрпаққа беріледі. Қолданылатын сызбалар әртүрлі белгілер мен ою-өрнектер болып табылады. Және әрбір белгінің өзіндік мәні бар. Сондай-ақ олар жүзім бұтасынан бұйымдар жасауды, керамика жасауды біледі.

## Өмір салты
ХХ ғасырдың ортасына дейін ли бірнеше ауылдарды біріктіретін нақты шекаралары бар аумақтық қауымдастықтар (ком) болды, Ужишан аймағында ұжымдық дәстүрлері бар отбасылық және тайпалық қауымдар (вэнь мао, қытайлық хэму) болды. Отбасы шағын. Туыстық қатынас патрилиндік. 

Жастар некеге дейінгі қарым-қатынас еркіндігін сақтап қалды, неке өзара келісім бойынша жасалды. Қыз некеге келіскеннен кейін, ол өз үйіне жас жігітті қабылдай алады (бұл 14-15 жасқа толғанда болады). Мұндай түннен кейін ерлі-зайыптылар бір-біріне сәйкес келетін-келмейтіні туралы шешім қабылдайды. Егер олай болмаса, онда жігіт басқа үйге кетеді, бірақ егер олар сәйкес келсе, онда жаңа отбасын құрады. Егер некеден тыс балалар туылса, онда қызының ата-анасы оларды тәрбиелеуге алады (бұл олар үшін қалыпты жағдай).

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Үйлер толығымен бамбуктан салынған. Корпустың рамалық пішіні бар,  шатыры бамбук жапырақтарымен жабылған.

### Дәстүрлі киімдері
Ерлер киімі – күртеше мен шалбар, кейде тізеге дейінгі алжапқыш, әйелдер киімі – күртеше мен кестелі және тоқылған өрнектері бар белдемше, көп мөлшердегі күміс әшекейлер пайдаланады.

### Дәстүрлі тағамдары
Негізгі тағамдары - күріш, ет, балық, көкөністер. Бетал жапырақтарын шайнау жиі кездеседі.

### Фольклоры
Дәстүрлі фольклор - әндер, билер, ертегілер мен аңыздар (олардың бірі Ли халқының жұмыртқадан шыққан сұлу қызға үйленуінен шыққанын айтады).

## Сілтеме
* 

## Дереккөздер

Санат:Қытай этникалық топтары
Астана туы

**Астана туы** — Қазақстан елордасы Астана қаласының басты рәміздерінің бірі. 2008 жылы қабылданған.

## Сипаттамасы
Астана байрағы пропорциясы 1:2, пішіні тік төртбұрышты және түсі көк болып келетін ту. Дизайнының ортасында сыртында алтын сәулелер салынған Астана елтаңбасы бейнеленген.

## Тарихы
1998 және 2008 жылдары аралығында Астананың байрағы өзгеше болатын, ол елтаңбаның өзгеруімен байланысты ауыстырылған еді. Кейінірек латын әліпбиінің қабылданғаны және қаланың атауы Нұр-Сұлтан деп ауысымен байланысты 

## Тағы қараңыз

* Астана
* Астана Елтаңбасы

## Дереккөздер

Санат:Астана
Санат:Тулар
Санат:Қала тулары
Мааньян

**Мааньян** (өз атауы; *барито-даяк*) — Индонезиядағы даяк тобының халқы (Калимантанның оңтүстік-шығысындағы Барито өзені бассейні). Жалпы саны 130 мың адам.

## Тілі
Олар маанян тілінде сөйлейді.

## Діні
Дінге сенушілердің діни ағымы: бір бөлігі дәстүрлі наным-сенімдері, бір бөлігі – христиандар, сүнниттік мұсылмандар.

## Кәсібі
Негізі кәсібі - құрғақ күріш өсіру, көкөніс пен жеміс-жидек, тамыржемістер және түйнектер де өсіріледі. Балық шаруашылығы қосалқы рөл атқарады, қайықтар жасау дамыған.

## Өмір салты
Дәстүрлі 4 кастаға бөлуіну іс жүзінде жойылды. Жұптасқан отбасы (донгау) үлкен отбасына кіреді (леву), олар өз кезегінде бірнеше билатеральды, негізінен эндогамиялық бұтақтарға кіреді (бумах, тамбак).

Елді мекендер (тумпак) түзу орналасқан, ортасында коммуналдық үй (балей) бар, оның екі жағында қадаларға салынған үйлер (леву) бар, мұнда әдетте бір немесе бірнеше жұп отбасылар орналасады. Елді мекеннің кіреберісі қорғаншы рухтарды бейнелейтін бағанамен белгіленген.

## Дереккөздер

Санат:Индонезия этникалық топтары
Төрткөл ауданы

**Төрткөл ауданы** (, ) — Қарақалпақстандағы (Өзбекстан) әкімшілік бірлік. 1930 жылы құрылды. Әкімшілік орталығы – Төрткөл қаласы. Аудан аумағында археологиялық ескерткіш – Жанбасқала бар.

## Әкімшілік-аумақтық бөлінісі
2011 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша аудан құрамына кіреді:
*аудан бағынысындағы қала
#Төрткөл
*қалалық елді мекендер
#Әмірабат
#Асқат
#Қайрат
#Табын
#Түрікменқұлы
*азаматтардың ауылдық жиындары
#Ақбашлы
#Аққамыс
#Жамбасқала
#Дұрдыев атындағы
#Қана Төрткөл
#Келтемұнар
#Көкше
#Құмбасқан
#Мұздақбай
#Пақтаабат
#Бақташы
#Тазабағап
#Өзбекстан
#Ұлыбақ
#Шурахан

## Дереккөздер

Санат:Қарақалпақстан аудандары
Қожалы ауданы

**Қожалы ауданы** ( ) — Қарақалпақстандағы әкімшілік бірлік. 1927 жылы құрылды. Әкімшілік орталығы — Қожалы қаласы.

## Тарихы
1960 жылы 5 ақпанда жойылған Шоманай ауданының бір бөлігі Қожалы ауданына қосылды.

2017 жылы 9 тамызда Қожалы ауданы аумағының бір бөлігі жаңадан құрылған Тақиятас ауданына бөлінді.

## Әкімшілік-аумақтық бөлінісі
2017 жылғы 8 қарашадағы жағдай бойынша аудан құрамына кірді:
*аудан бағынысындағы қала
#Қожалы
*қалалық елді мекен
#Водник
*азаматтардың ауылдық жиындары
#Әмудария
#Жаңажап
#Күләб
#Құмжеткен
#Мұстақылық
#Саманкөл
#Сарышыңкөл

## Хәкімдері
*Дариябай Жақсыбайұлы Қайыпов (30 қыркүйек 2018 жылға дейін)
*Жеңіс Маратұлы Ермашов (30 қыркүйек 2018 жылдан бастап)

## Дереккөздер

Санат:Қарақалпақстан аудандары