open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Үй тышқаны

**Үй тышқаны**, **қаптесер** () - тышқан туыстасына жататын сүтқоректі жануар. 

Дене ұзындығы 11 см дейін, салмағы 12 – 25 г; құйрығы қысқа. Арқа түгі қоңыр немесе сарғыш сұр, құрсағы сұр немесе ақшыл, кейде сарғыш түсті болады. 

Тұрғын үйлерде, салынып жатқан құрылыстарда мекендейді, егістік алқаптарда, далалық жерлерде тіршілік етеді. 

Дүние жүзінде кең таралған. Шыққан ареалы, Солтүстік Африка, Еуразияның тропиктері мен субтропиктері; адаммен бірге, жоғарғы таулы аймақтар мен белдеулерден басқа барлық жерлерге тараған. Қазақстанда биік таулардан басқа барлық жерде кездеседі. 15 түр тармағы, (кейде оларды 2 түрге жатқызады) ТМД-да, барлық жерде тараған Соңғы он жылдықта Солтүстік және Шығыс Сібірді, ал Африкада тропикалық аймақтарға таралуда. Далалы аймақтан солтүстікке қарай адамдар мекенінде кездеседі. Қатал иерархияға бағынған жанұямен тіршілік етеді. Түнде және ымыртта белсенді. 

Табиғи жағдайда өсімдік дәнімен қоректенеді; үйде - талғамсыз қоректілер. Жылына бірнеше рет көбейеді, ұрпақтарының саны 5-7. Бір қатар инфекциялық аурулардың тасымалдаушылары болып саналады. Туляремия, оба қоздырғышын, гельминт, кепе, т.б. паразиттерді таратады. Зертханалық жануарлар, (әсіресе ақ үй тышқаны, альбинос). Кей жағдайда генетикалық тәжірибелер жасауға пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Кеміргіштер
Санат:Модельдік ағзалар
Санат:Тышқандар
Санат:1758 жылы зерттелген жануарлар
Ұзынтұмсықтылар

**Ұзынтұмсықтылар** немесе **Ұзынмұрындылар**, кейде **пілтәрізділер** () - түрліқоректі қоңыздардың отряд тармағының тұқымдасына жататын жәндіктер. 

## Таралуы
Бұл қоңыздар әлемнің барлық пұшпағына таралған, тропиктен арктикалық аудандарға дейін жайлайды,тек Ресей аумғының өзінде 5 мыңға жуық түрі мекен етеді. 

## Биологиялық сипаттамасы
Тұқымдас өкілдері - өте өзгеше бейнедегі шағын қоңыздар (ұзындығы 5-6 см-ге жететін кейбір тропикалық түрлерді қоспағанда). Олардың бастары түтікбасқа қарай созылған, оның ұзындығы мен қалыңдығы әркелкі, бірақ негізінен тұмсықты (мұндай ұзынмұрындылар кейде пілдер деп те аталады) еске салады. 

Ересек қоңыздар бәрінен бұрын өсімдіктің жасылын, тозаңды, гүл тіндерін талғажау етеді. Дернәсілдер сабақтың өзегінде, жапырақта немесе жеміс ішінде өсіп-жетіледі. Мәселен, жаңғақ ұзынмұрындысының балаң құрттары әдетте өзі өсіп шыққан жаңғақты зақымдамай қоймайды. Оның аналығы ұзын мұрнының ұшын жаңғаққа сұғып, 6-8 сағат тынбай еңбектенгеннен кейін оның қабығына саңылау түсіріп, жұмыртқаларын сонда салады. 

Ұзынмұрындылардың ең көрікті өкілдерінің бірі - Мадагаскар түтікшесі. Бұл қоңыздың тұрқы 3 см, оның жартысы тұмсығына кетеді. Өз атауын жапырақты шылым кейпінде орайтынына байланысты аталған. Оның ішіне аналық қоңыз жұмыртқасын салады.  Мадагаскар түтікшесі өте ашық реңде: оның қызыл және қара топшылары болады. Құдды бір түтік басты лакпен бояп қойған сияқты.

Басы бастүтікке ұқсас, кеміргіш ауыз бөлімімен аяқталады, мұрттары шоқпар тәрізді. Дернәсілдері аяқсыз, әдетте ақ түсті, С-тәрізді иілген, кейде боялған. Бастүтік құрылысына байланысты олар **қысқатұмсықтылар** (Adelognatha) және **ұзынтұмсықтылар** (Phanerognatha) болып бөлінеді Барлығы өсімдікқоректілер. Ұзынтұмсықтылар көбі тек ғана белгілі бір туыстасқа туысқа, кейде түрге жататын өсімдіктерде, (олигофагтар және монофагтар) дамиды, кейбіреулері көпқоректі, (полифагтар). Ұзынтұмсықтылар көбі ауыл шаруашылық мәдени және орман өсімдіктерінің зиянкестері.

## Curculionidae тұқымдас тармақтары
* Bagoinae
* Baridinae
* Brachycerinae
* Ceutorhynchinae
* Conoderinae
* Cossoninae
* Cryptorhynchinae
* Curculioninae
* Cyclominae
* Dryophthorinae
* Entiminae
* Erirhininae
* Hyperinae
* [Lixinae
* Mesoptiliinae
* Molytinae
* Orobitidinae
* Platypodinae
* Polydrosinae
* Raymondionyminae
* Rhynchophorinae
* Scolytinae


Сурет:Kaldari Ceutorhynchus americanus 01.jpg|Ceutorhynchus americanus
Сурет:Brachycerus 7.JPG|Brachycerus sp.
Сурет:Anthonomus eugenii 1327141.jpg|Anthonomus eugenii личинкалары
Сурет:Otiorhynchus raucus 01.JPG|Otiorhynchus raucus


## Дереккөздер


Санат:Қатты қанаттылар
Ұзынқұйрықтылар

**Ұзынқұйрықтылар, макрурустар** (*Macrouridae*) - трескатәрізділер отряды балықтар тұқымдасы. Денесі ұзынша, 40 см ден 1 м дейін және ұзын, құйрығы жіңішкеріп жіпшеге айналған. Арқа жүзбе қанаттары, 2, біріншісі қысқа, 2 тікені бар. Көздері үлкен. Әдетте тамақ асты мұртшасы бар. Кейбір түрлерінің құрсағында орналасқан жарқырайтын бактериалды мүшелері бар. 20-дай туысы, 250 аса түрі бар, Арктикадан бастап Антарктикаға дейін барлық мұхиттарда кездеседі. Түрлерінің көбі Үнді және Тынық мұхиттарының тропикалық суларында кездеседі. 150-5000 м су түбіне жақын тереңдікте, кейбір түрлері, су қабатында, әсіресе материк жағалауларында тіршілік етеді. Макропланктондар мен бентостармен қоректенеді. ТМД-да, Баренцев, Берингов, Охотск теңіздерінде және Тынық мұхитына жақын суларда 15-ке дейін түрлері мекендейді, оның ішінде кішкенекөзді ұзынқұйырық, (*Coryphaenoides pectoralis*). Тұйықтұмсықты макрурус,  Солүстік Атлантикада мұхиттық кәсіпшіліктің маңызды нысаны.

## Дереккөздер


Санат:Трескатәрізділер
Ағашжемділер

**Ағашжемділер** (Trypodendron) – қабықжемділер туыстасына жататын қоңыздар. Дене ұзындығы 2,8-4 мм, түсі қара немесе сұр,  сары жолақтары бар. 30 дай түрі, Еуразия мен Солүстік Американың қоңыржай аймақтарында кездеседі; ТМД-да, 8 түрі мекендейді. Техникалық маңызы бар қылқан жапырақты және жапырақты ағаштарды, дернәсілдері тармақтап ұзындығы 6-7 см жететін жолдар жасап зиян келтіреді. Ағаштарды шірітетін саңырауқұлақтардың спораларын тасымалдайды.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Бөлшекті жемістер

**Бөлшекті жемістер** - бойлай түсетін, жалпағынан ұрық жапырағы өскен, сол себептен тұйық, бір тұқымды мерикарптарды, (бөліктер) құрайтын ценокарпты жемістер. Мысалы, шатырлылар, (*висплодник*) мен үйеңкі, (*двукрылатка*) тұқымдастарының өкілдері. Сүті гендердің де жемістері дәл осылай түседі. Олардың жемістері үш ұрық жапырағынан құралған, үш жаңғақ, бірақ олардың жеміс қабы жарылады да, құрсақ жағынан мерикарпийі ашылып қалады. Екі ұрық жапырағынан құралған гинецей кезінде пайда болатын 4 жаңғақ тәрізді бөліктен тұратын бөлшек жемісінің арнайы түрі ерінгүлділер және бурачниктерге тән.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Ашытқы (биология)

**Ашытқы** - азотсыз микроағзалар әсерінен анаэробты жағдайда биохимиялық жағдайға ұшырауы мүмкін саңырауқұлақтар. Бүған спирт, сүт қышқылы, ацетонэтил, ацетонбутил, май қышқылы ашу процестері жатады. Сонымен қатар ашу арқылы көкеністерді, жемістерді және мал азықтарын сүрлеп сақтайды. Бұларға сыра, нан, шарап ашытқылары жатады.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Кірпі-балықтар

**Кірпі-балықтар** () – тікенқұрсақтылар отрядының тұқымдастары. Денесі 60 см денесі, қысқа, тікенектермен қапталған. «Ауа қапшығы», қарын өсіндісі ауаға немесе суға толғанда денесі шар тәрізді қабарып, өседі, тікенектері ұзарып шығады. 6 туыстың 15 түрі бар. Кәдімгі түрі кірпі, балық, (*Diodon histrix*) барлық мұхиттардың тропикалық суларында кездеседі. Қимылы баяу. Қорегі, әртүрлі омыртқасыздар. Терісі мен ішқұрылыстары улы. Жергілікті кәсіпшілік балықтары.

## Дереккөздер


Санат:Тікенқұрсақтылар
Ағаш дәбісегі

**Ағаш дәбісегі**  - ракшетәрізділер тұқымдасы. Ұзындығы 22-38 см. Қауырсындары қара, тұмсығы мен аяқтары қызыл. Қанаттары қысқа, құйырығы ұзын, тырнақтары қатты иілген. Жіңішке тұмсығымен ағаш саңылауларынан жәндіктер мен өрмекшілерді аулайды. 3 туысы, 6 түрі, Орталық және Оңтүстік Африкада саванналарында, шілік бұталарды мекендейді де, шабылған орманмен, олардың жиегінде сиректеу кездеседі. Жәндіктерден басқа жемістермен қоректенеді. Ұясын ағаш қуыстарына салады. Жұмыртқаларының саны 3. Аналығы басып шығарады.

## Дереккөздер


Санат:Көкқарғатәрізділер
Ағашкемірушілер

**Ағашкемірушілер** (*Lyctidae*) - түрліқоректі қоңыздардың түрлі қоректі отряд тармағының тұқымдасына жататын жәндіктер. Дене ұзындығы 2,5-5 мм. Денесі сопақ, қысыңқы келген, мұртшаларында шоқпары бар. 100- дей түрлері, полярлы аймақтардан басқа барлық жерлерде тараған; ТМД-да, 6-7 түрі кездеседі. Құрғақ ағашта дамиды, (*[[дернәсіл]]дері және ересек қоңыздар қоректенеді*). Lyctus туысына жататын түрлері ағаштарды құртады.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Жанаттар

**Жанаттар** () – жанаттар тұқымдасына жататын жыртқыш сүтқоректі туысы. Солтүстік Америкада кездесетін орташа көлемдегі жабайы сүтқоректі. Ол - дене тұрқы 41-60 (40-70) см, құйрығы 20-40 см,ал салмағы 3,5 - 9 келіге дейін жететін ірі жануар. Денесі және аяқтары қысқа, басы жалпақ, тұмсығы ұзын. Жүні тығыз, ұзын. Жанат әдетте түнде тіршілік етуге бейімделген және қорек талғамайды, яғни аузына түскеннің барлығын талғамай жей береді. Оның азығының шамамен 40%-ын -омыртқасыздар,33%-ын - өсімдік тағамдары және 27%-ын омыртқалылар құрайды.

## Қосымша ақпарат
Сонымен қатар жанат түсті ажырата алмайтын қасиетімен белгілі.Жанаттар әдетте қаңтар мен наурыз аралығында шағылысады.

## Жанат Түрлері
***Қортық жанат*** - жанат түрлерінің ең кішкентайы. Ол - әлемдегі жойлып бара жатқан ет-қоректі хайуан. Теңіз шаянын жейтін ***Оңтүстік және Орталық Америка жанаты*** шаян тектес су жануарларымен және майда балықтармен, т.б қоректенеді. 
***Тресмарайялық жанат*** Мексиканың батыс жағалауларында кездеседі.Арал тұрғындары тресмарайялық жанаттарды аулаудың алдын алу және оларды қорғау үшін ешқандай жұмыстар жүргізіп жатқан жоқ. Жүзік құйрықты мысық - жанаттың жақын туысы.
***Солтүстік жанатын*** тек қана Америкадан кездестіруге болады.
***Кәдімгі жанат*** түнде жалғыз тіршілік етеді.
***Гваделупа жанаты мангр*** ормандары мен тропикалық ну ормандардағы мекен ету ортасының бұзылуынан зардап шегуде.
***Барбадос жанатының*** дене тұрқы кішкентай.Ол ***Гваделупа жанатына*** ұқсас.Оның басы сүйегінің терісі өте әдемі, қара сұрғылт түсті.
Шаянжегіш жанат (*P. cancrivorus*) Оңтүстік және Орталық Америкада; шайқағыш жанат Орталық және Солтүстік Америкада таралған. Аралас ормандарды мекендейді. Жылына бір рет түлейді. 2-8 дейін күшіктері болады. Ін қазып, тіршілік етеді. Бағалы терілі аңға жатады.

## Жанаттың күшіктері
Жанаттар – жалғыз жүретінсжануарлар, олар тек ұрпақ өсіру кезінде ғана бірге тұрады. Олар қаңтар мен наурыз аралығында шағылысады. Ұрғашы жанаттар 60- 73 күндік буаздықтан кейін төрт-бес күшікті дүниеге әкеледі. Туылған күшіктің көздері мен құлақтары жабық болады. Көздері мен құлақтары тек үш аптадан асқан соң ғана ашылады.

## Дереккөздер

2."Жануарлар Энциклопедиясы" - Пенелопа Арлон; Ағылшын тілінен орыс тіліне аударған Мадина Асанова; орыс тілінен қазақ тіліне аударған Абдраим Айгерім Асылханқызы.- Алматы: Алматыкітап, 2012.- 160 б. 

Санат:Жанаттар
Желбезек дорбашалары

**Желбезек дорбашалары** (*sacci branchiales*) - дөңгелек ауыздылардың өңеш қалташаларынан дамыған екі дорба тәрізді тыныс алу мүшелері. Олардың ішкі жағында эндодермадан дамыған желбезек жапырақтары бар. Ж.д. тікелей сыртқа, (*тілтістерде*) немесе ортақ желбезек өзегіне, (*бір танаулар*) ашылады, ал ішкі жағында өнешпен, (*біртанаулар*) немесе өңештен бөлектенген тыныстүтікшесімен, (*тілтістілерде*) қосылған.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Мейрам Болатұлы Серғазин

**Мейрам Болатұлы Серғазин** - 1970 жылы 30 қарашада Алматы қаласында туған. 1994 жылы МФТИ-ді бітірген, инженер - физик-зерттеуші; 1998 жылы РФ Үкіметі жанындағы Қаржы академиясын бітірген, банк ісінің маманы.

*1994-96 жылдары - «САН» ЖШС (Мәскеу) директорының орынбасары.

*1997-98 жылдары - Қазақстан Республикасының РФ-ндағы Елшілігінің кеңесшісі.

*1999-2000 жылдары - «Эйр Қазақстан» ЖАҚ қаржы басқармасы бастығының орынбасары, «Алаутрансгаз» ЖАҚ қаржы директоры.

*2000-01 жылдары - «Қазмортрансфлот» ЖАҚ қаржы директоры.

*2001-04 жылдары - «Алматы қаласының Халықаралық Әуе-жайы» АҚ, «Кар-тел» ЖШС қаржы директоры.

*2004 жылдан - «Қазкоммерц-Полис» СК» АҚ Басқарма төрағасы. **«Қазақстан Конституциясына 10 жыл»** мерейтойлық медалімен марапатталған.
Қазақстандағы сақтандыру нарығы мәселелері бойынша көптеген түсініктемелер мен мақалалардың авторы.

Жұмыстағы негізгі ұстанымы: **«Жауапкершілік, командаға лайықты жұмыс істей білушілік»**.

Іскер адамның бойындағы құнды қасиеттер: **«Біліктілік, ұқыптылық, жинақылық»**.
 
Қазақстан қаржы аясына талдау: *«Қазақстанның қаржы нарығы зор әлеуетке ие болып, серпінді дамып келе жатыр. Банк саласы [[ТМД]] елдерінің ішінде ең дамыған және халықаралық стандаттарға ең жақын екендігін атап кету қажет. [[Қазақстанның сақтандыру нарығы]] - бұл өте жоғары қарқынмен, жылына орташа есеппен 60 %-ға өсетін жас, едәуір шоғырланған нарық. Қазіргі таңда жалпы Қазақстан экономикасында сақтандыру секторы үлесінің артуы жүріп жатыр»*.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Құрбақа-балықтар

**Құрбақа-балықтар**, батрахотәрізді от рядының теңіз балықтары тұқымдасы. Дене ұзындығы 20-57 см денесі жалаңаш немесе өте ұсақ қабыршақпен қапталған, басы жайпақ, бірінші арқа жүзбеқанаты қысқа. 10 тустың 40 түрі белгілі. Олар барлық мұхиттардың тропикалық және қоңыржай, жылы суларында таралған. Кейде өзен арнасына көтеріледі. Көбнесе су жиегіндегі лайсаңды мекендейді. Қорегі, ұлулар мен шаян тәрізділер. Пішіні мен қасиеті өзгерген торсылдақ арқылы әртүрлі, (*сықырлауық, ысқырық, егіңгірлек*) дыбыстар шығарады. Кейбір түрлерінің арқа жүзбеқанаттарының түбінде улы бездері болады.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Шаншар (биология)

thumb|right|200px|
**Шаншар** (*aculeus*) – жарғаққанаттылардың ұрғашыларының шағу аппараттарының бір бөлігі. Шаншар, өзгерген жұмыртқа салғыш, бірақ ол негізгі қызметін өзгертіп, жәндіктің шабуылдау және қорғану мүшесіне айналған. Жай уақытта шаншар құрсағынын ең сонғы буынтығының ішінде жатады да, қажетті жағдайда сыртқа шығады. Төменгі және ортаңғы жаппалар аралығында өзек пайда болған. Ол өзек арқылы жараға у құйылады. Бал арасының жаппаларының шеті кертіктелген. Ірі жануарлар мен адамды шақса, ара қайтып өзінің шаншарын шығара алмайды да өледі. Сарышаяндар шаншары, қуыс соңғы буынтағына орналасқан және у бездерімен қосылған.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Шағатын жарғаққанаттылар

**Шағатын жарғаққанаттылар** - сабаққұрсақтылар отряд тармағының тұқымдастарының жоғарғы сатысының жәндіктер тобы. Жұмыртқа салғыштары өзгеріп шаншарға айналған. Ш.ж. басқа паразиттік жарғаққанаттылардан айырмашылығы жұмыртқаларын жұмыртқа салғыштың түбінен шығарады, ал оның езегі тек удың шығатын орны. Шаншар жәндіктерге өз азығын салдандыру үшін немесе ұясын қорғау үшін қажет. Ш.ж. ұяларында өздерінін дернәсілдерін басқа жәндіктермен немесе өсімдіктер тозаңы және шырынымен қоректендіреді.

## Дереккөздер


Санат:Жарғақ қанаттылар
Күйіс қайыратындар

**Күйіс қайыратындар** (*Ruminantia*) - жұптұяқтылар отряд тармағы. Ірі, сымбатты жануарлар. 

Аяқтарының төрт, кейде екі саусақтары тұяққа айналған. Жоғарғы күрек тістері жетілмеген. Олардың орнында сүйелденген қатты білік орналасқан. Азу тістері үсті ойықтау, шөпті үгітуге бейімделген. Қарын төрт бөліктен тұрады: таз қарын, тақия қарын жылбыршақ қарын, ұлтабар. Күйіс қайтарады. Өсімдікпен қоректенеді. 15 тұқымдастың 255 туыс, 130 түрі белгілі, (*бұғытәрізділер, бұғылар, керіктер, құдыр*). Әлемде тек Австралия мен Мадагаскар аралында ғана кездеспейді.

## Дереккөздер


Санат:Жұптұяқтылар
Түрпітәрізділер

**Түрпітәрізділер** () — жұмыртқа салатын біртесікті сүтқоректілердің екінші тобы. Қарапайым сүтқоректі.

## Негізгі сипаттамасы
Ехиднаның дене тұрқы 40 см. Денесінде сырттай қарағанда кірпі тәрізді ұзындығы 6 см. түкті "тікенектері" болады. Ехиднаның ұзындығы 5 см, жіңішке сүйір тұмсығы мүйізбен қапталған және оның ұшында аузы бар. "Тікенектерінің" түбінде қызғылт-қоңыр түсті қысқа түктер өседі. Құлағының айналасында топтанып өскен ұзын түктері де болады. Ехиднаның аяқтарының күрек тәрізді жалпақ саусақтары бар. Әсірісе, артқы аяғының екінші саусағы ұзын, имек, онымен ехидна денесіндегі тікенекті түктерінің арасындағы паразиттерден тазартады. Қазіргі кезде олар Аустралия, Жаңа Гвинея мен Тасмания аралдарында мекендейді. Ехиднаның дене температурасы тұрақсыз, шамамен 30 градус.

## Тіршілік етуі
Ехидна - құрлық жануары. Тастақты жерде өсетін бұталардың арасында кездеседі, ін қазбайды. Негізгі қорғаушысы - түкті тікенектер. Жауы мазаласа түкті тікенектерін тікірейтіп кірпіге ұқсап домаланып қозғалмай жатады. Кейде тырнақтарымен жұмсақ топырақты қазып, бас жағымен топыраққа жартылай көміліп, түкті тікенектерін жауына қарай бағыттайды. Олар қорегін түнде аулайды. Күндіз ағаш қуысында, бұталардың арасында жасырынады. Күн қатты суығында ехидна үңгірлерді уақытша қысқы ұйқыға кетеді. Терісінің астындағы май қабаты қалың болғандықтан, бір айға дейін аштыққа шыдай алады. 

Қорегі: құмырсқалар, ақ құмырсқалар (термиттер), шұбалшаңдар. Қорегін ұзын, жіңішке, жабысқақ тіліне жабыстырып алады. Ехиднаның тістері болмайды, ұстаған қорегін тілінің артқы бөлігінде болатын мүйізді "тісшелерімен" ұсақтайды. Таңдайында тарақ тәрізді бүртікті өсінділер болады. Ехидна жақсы естиді, бірақ нашар көреді, тек затты өте жақын жерінен ғана көре алады.

## Көбеюі
Ехидна бір ғана жұмыртқа салады, оны құрсағындағы терілі қалтасында сақтайды. Бұл терілі қалта ехидна көбейер кезде пайда болады. Ұрпағы дамып жұмыртқадан шығу үшін тұмсығындағы мүйізді төмпешігімен үрғылап қабығын жарып шығарады. Сүт безінен шыққан сүт қалтадағы түктерге жайылады, сол түктерден сорып қоректенеді. Ұрпағы түкті тікенектері шыққанша ұзақ уақыт қалтада болады. Аналық ехидна ұрпағын қалтадан шығарып, қауіпсіз жерге қалдырып, сүтімен қоректендіреді. Ехидна да жұмыртқа салатын сүтқоректілерге жатады. Құстар секілді ехиднада да клоака болады. Олардың жер бетіне таралу аймағы да шектеулі, яғни шағын аумақтарда ғана таралған.

## Дереккөздер

Санат:Түрпітәрізділер
Санат:Біртесіктілер
Санат:Аустралия сүтқоректілері
Санат:Океания сүтқоректілері
Түрпілер

**Түрпілер** () – аспид тұқымдас жыландар. Ұзындығы 2 м. Шығыс және оңтүстік Австралия мен Жаңа Гвинея су жағалауларында таралған. Жақсы сүңгіп, жүзеді. Қорегі, қосмекенділер мен бауырмен жорғалаушылар. Жұмыртқада тірі туатындар. Белгілісі улы қара жылан, (*P. porphyriacus*).

## Дереккөздер


Санат:Аспидтер
Ми қарны

нобай|
**Ми қарны** (*ventriculi cerebri*) — орталық жүйке жүйесінің бір-бірімен қуыстар арқылы жалғасқан мидың жұлын сұйығын шығаратын бөлігі. Алдыңғы мидың үлкен жарты шарында 1 және 2-ші сыртқы ми қарындары арқылы мида, 3-ші артқы және сопақша мида, 4-ші ми қарны ?орналасқан. Бұлардың барлығы орталық өзекке қосылып, жұлынның ми қарнына айналған. Адамның ми қарнының көлемі 30-50 мл.

## Дереккөздер


Санат:Бас миы
Мырзағали Қожағұлұлы Ысмағулов

**Мырзағали Қожағұлұлы Ысмағулов** - 1950 жылы 7 қарашада Талдықорған облысы Қапал ауданы Қоңыр ауылында туған. 1975 жылы С.М. Киров атындағы ҚазМУ-ді бітірген, математик.

*1968-69 жылдары - «Қазгипрокоммунқұрылыс» жұмысшысы.

*1969-70 жылдары - Үкімет Үйі Басқармасының слесарі.

*1970-75 жылдары - Қазақ энергетика ҒЗИ аға лаборанты.

*1975-91 жылдары - ҚазКСР Мемлекеттік сақтандырудың автоматтандырылған өңдеу бөлімінің бастығы.

*1991-92 жылдары - «ВТО» ШК директоры.

*1992-94 жылдары - «Трансойл» сақтандыру компаниясы» АҚ бөлімінің бастығынан Басқарма төрағасына дейін.

*1994 жылдан - «Трансойл» сақтандыру компаниясы» АҚ Басқарма төрағасы. **«КСРО-дағы мемлекеттік сақтандыруға 70 жыл»** мерейтойлық естелік белгісімен (1991) және т.б. естелік белгілерімен марапатталған.

Жұмыстағы негізгі ұстанымы: **«Әділдік, жауапкершілік»**.
 
Іскер адамның бойындағы құнды қасиеттер: **«Көргенділік, мақсаткерлік, жанасқыштық»**.
 
Қазақстан қаржы аясына талдау: *«Бүгінгі таңда экономиканың сақтандыру секторы белгілі бір даму деңгейіне қол жеткізді. Сонымен бірге, ел экономикасының қазіргі даму кезеңі [[сақтандыру индустриясы]] алдында жаңа мақсат-міндеттер қойып отыр. Тәуекелдерді басқарудың тиімді нарықтық механизмдерінің бірі - сақтандырудың дамуы экономиканың басқа да салаларының тұрақты дамуына септігін тигізеді».*

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қарын сөлі

**Қарын сөлі** - безді қарны бар жануарлардың, құрамы күрделі, түссіз қарынның кілегей қабаты шығаратын сөлі. Онын құрамында протеиназ ферменттері, (*пепсин, гастрексин, ренин, желатиназ*), аздаған липаздар, тұз қышқылы және қарын шырыны бар. Қышқыл ақ заттар денатурациясы мен оларды жұмсартып, қабартады және бактериоцидтық әсер етеді. Қарын сөлі ішектің сөл бөлуін күшейтеді. Шырын қарынның кілегей қабатын әртүрлі механикалық және химиялық әсерлерден қорғайды. Адам тәулігіне 2 л сөл шығарады. Қарын сөлі құрамы қоректік затқа және ас қорыту жүйесінің ауруларына байланысты өзгеріп тұрады. Жануарлардан алынған қарын сөлі медицинада қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Тірі жұтатындар

**Тірі жұтатындар** - алабұға тәрізділер отрядына жатады. Денесі 10-30 см, аузы үлкен. Азу тістерге ұксас тістері бірнеше қатарға орналасқан. Қарын мен денесі созылмалы. Барлық мұхиттардың жылы суларында таралған. 300 м тереңдікте өмір сүреді. Жыртқыштар. Өзінен 6-12 есе ірі балықтарды жұтады. Қара тірі жұтатын балық өзінен 6-12 артық салмақты балықтарды жұта алады. ТМД-ға қатнасты суда кездеспейді. Маолиндер мен тунецтердің корегі.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Тірі туатындар

**Тірі туатындар** - тұщы су ұлулары. Бақалшығы айналғыш тәрізді, ашық коңыр, жасыл, коңыр, қара жолақтары бар. Тұмсығы мен қармалауыштары ұзын. Еркектерінің оң жак қармалауыштары дөңгелек, жалпақ, шағылысуға қатысы бар. Дара жыныстылар. Жұмыртқада тірі дернәсілдері дамиды. ТМД-да 3 түрі белгілі. Кен таралғаны кәдімгі тірі туатын ру (*V. viviparus*).

## Дереккөздер


Санат:Биология
Қаттықанатты қоңыздар

**Қаттықанатты қоңыздар** (*Соіеоріеrа*) - толық өзгеріспен дамитын жәндіктер отряды. Дене ұзындығы 0,3мм-ден 150 мм дейін. Алдыңғы қанаттары қатты. Ол астыңғы ұшу қанатымен жұмсақ кеуденің артқы бөлігімен құрсақты зақымданудан сақтандырады. Басы мен кеуденің алдыңғы жағы артқы бөліктерімен қозғалмалы жалғасқан.

Ауыз аппараты кеміргіш типті. Көптеген түрлерінін түсі ашық боялған, жылтыр. Қоңыздардың негізгі түсі қара-коңыр, ал үңгірлермен топырақ қоңыздары түссіз ақсарғыш. Қоңыздар 3 отряд тармағына жіктелген: архостематтар, жыртқыштар және талғамсыз қоректілер. Қоңыздар ортядында 140 тұқымдастар 30 мыңдай түрі бар. ТМД-да 25 мыңдай, (100 тұқымдастың) түрі белгілі. Олар, Антарктидадан басқа барлық табиғи аймақтарда таралған. ТМД-да жалпақ жапырақты Еуропа ормандары, Кавказ және Қиыр Шығыс түрге бай. Дара жыныстылар. Негізінде жұмыртқа салып көбейеді. Тірі табатындары да бар, кейбір сасық қоңыздар жапырақжегіштер және бізтұмсықтарда, партогенезбен көбейу байқалады.

Қоңыздар дамуы 4 сатымен өтеді:
* жұмыртқа;
* дернәсіл;
* қуыршақ;
* имаго.

Ерексектері 2-3 ай өмір сүреді. Қыстайтын түрлері, 6-10 ай, ал кейбіреулері 2-3 жыл өмір сүреді. Ағаш жапырақтарында жемістерінде, өлекселерде  және жыртқыштар дернәсілдерінде 1-4 ай бойы дамиды. Қуыршақ сатысы бірнеше тәуліктен 1 айға созылады. Қоңыржай табиғи аймақтарда қоңыздар жылына бір ұрпақ береді. Дернәсілдері 2 түрлі болады: камподеотәрізді, (сырт пішіні Campodea туысына ұқсас), дараланған басы, денесі қатты қабыршақталған, үш жұп аяқтары бар, өте жылдам, еркін өмір сүретін, жыртқыштар; және құрт тәрізділер, өте жуан, етті, сыртқы қабыршақтары жұмсақ, аяқтары қысқа, баяу қимылды қоңыздар. Қуыршақтары ашық, ақ түсті. Қоректену ерекшеліктеріне сәйкес қоңыздар бірнеше топка жіктеледі: фитофагтар, сапрфагтар, (*өсімдік қалдықтары, копрофагтар, некрофагтар*) және жыртқыштар. Түр байлығымен тіршілік ерекшеліктеріне байланысты қоңыздар құрлық биоценозының дамуына көп әсер етеді. Көптеген түрлері топырақ түзу, санитарлық жұмыс, басқа жәндіктердің санын реттеуге қатынасады. Кейбір түрлері ауыл шаруашылық өсімдіктерінің зиянкестері. Бірталай түрлері, (ханқызы, ызылдақ қоңыз) басқа жәндіктерге қарсы биологиялық қару ретінде пайдаланылады. Қоңыздардың 33 түрі КСРО-ның Қызыл кітабына енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Физалис тұқымдасы

**Физалис тұқымдасы** () немесе  **Қызылқұлақ туысы** () – алқалар тұқымдасының ең ірі тармағы. КСРО-да үш түрі бар, оның 2-уі Қазақстанда өседі. Кәдімгі физалисті халық арасында шие деп те атайды. Бұл шырмауықты, жіңішке ағаш тектес бұтақты бақша өсімдігі. Жапырағы жүрек пішіндес, айқын түсті, дара, қоңырау гүлді. Сәуір, мамыр айларында гүлі бүр жарады. Осыдан кейін-ақ қызғылт - қызыл шар тәріздес жемісі шығады.
Оның бүлдірген дәмдес, хош иісті жемісін жасаң түрінде пайдаланады. Құрамында минералдық тұздар, қант, пектин бар. Кондитерлік тағам, маринад, икра (уылдырық) жасарда және басқа да тағамдардың тұздығын келтірерде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Алқалар
Тірі туатын сүтқоректілер

**Тірі туатын сүтқоректілер** - нағыз аңдар, сүтқоректілер клас тармағы. Жұмыртқа салып көбейтетін сүтқоректілерден айырмашылығы тірі туатын жануарлар. Көпшілігінде ұрпақжолдасы болады. Сүт бездері емшекте ашылады. Алдыңғы аяқ сүйектерінде прокоракоидпен қаракоиды жетілмеген. Қарындарында ас қорыту бездері бар. 2 инфракласка бөлінген:
* қалталылар;
* ұрпақ жоладастылар.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Күзгі істік тұмсық қара шыбын

**Күзгі істік тұмсық қара шыбын** - нағыз шыбындар тұқымдасы. Денесі 5,5-7 мм, кен таралған. Күзге қарай шыбын саны өсіп, жануарларды қатты мазалайды. Өсімталдығы 300- 400 жұмыртқа. Жұмыртқаларын 20-25 топтастырып, көңге салады. Қансорғыш насеком. Мал қоралары мен үйлерге жиналады. Олар аса кауіпті ауру қоздырушыларын, (*сібір жарасы, [[туляремия]], [[трипоносомоздар]]*) тасымалдайды.

## Дереккөздер


Санат:Қосқанаттылар
Мүйізді қоңыздар

**Мүйізді қоңыздар**, немесе **бұғы-қоңыздар** тобы қатпаралымұрттардың 1250 түрін біріктіреді. Аталықтарының ұзын күшті жақтарында тісшелер орналасқан және әдетте бұл тармақталған бұғы мүйізін еске түсіреді. Ал аналықтары мұндай қасиеттен ада.Мүйізділердің тағы бір маңызды ерекшелігі-ирек  "таяқтармен" бітетін мұрттар. Ғажайып бейнелі ірі қоңыздар ежелден-ақ құмарпаздардың көздерін қызықтырып,соның салдарынан көптеген түрлері сиреп қалды. Мүйізді қоңызға Еуропа фаунасындағы ең ірі қоңыз бен Ресейдегі ең үлкен бұғы қоңыз жатады. Ол Қызыл кітапқа енгізілген. Қоңыздың аталықтарының ұзындығы "мүйізін" қосқанда 7,5 см-ге жетеді,аналықтары шағын және мүйіссіз.Аталықтар жақпен кеміре алмайды,сондықтан ағаш қабығынан ағатын сөлмен қоректенеді. Аналықтар қабықты тесіп,мұндай асқа қол жеткізуге қабілетті.Шілде-тамыз айларында қоңыздар қатты ызыңмен емен түбін айнала ұшып жүреді. Аталықтар аналықтар мен сөл ағатын жерлер үшін бәсекелестермен ұрысқа түседі.Аяусыз жекпе-жекте олар артқы аяғымен тұрып, бір-бірін ағаштан аударып тастауға тырысады,тіпті мүгедек етіп тынады.

Мүйізді қоңыздардың дернәсілдері ортаңғы аяғының түрпітәріздес ирек мүшесін артқы аяғымен егеп, ызың әуендер шығара алады.Бірақ мұның не үшін қажет екені әлі күнге құпия күйінде қалуда.

Мүйізді қоңыздардың аналықтары жұмыртқасын кәрі ағаштардың қабығына (негізінен емен мен шамшат ағашы)немесе томарға салады. Дернәсілдер ағашты үңгіп қоректенеді.Олар 4-6 жыл ішінде дамып бітеді және қуыршыққа айналмай тұрып,13,5 см,ұзындыққа жетеді және жуандығы адамның бас бармағындай болады. Ол жерде,ағаш қоқымынан жасалған "қуыршақ" қалпына енеді.

Грант мүйіздісі немесе хиазогнат-әлемдегі ең ерекше қоңыздардың бірі.Ол Оңтүстік Америкада,Чили аймағындағы кейбір тропикалық ормандарда тіршілк етеді.Аталықтары 6,5-7,5 см ұзындыққа дейін жетеді,оның жартысы ұсақ өткір инелермен керілген жоғарғы жаққа кетеді.Ғалымдардың бақылауы бойынша,аталықтар аналықтармен ұшырасу үшін ағаш діңдерімен 20-25 м биіктікте орналасқан ұшар басына өрмелеген кезде жақтары жәрдемге келеді,және біздің бұғы-қоңыздарға ұқсас жақты қарсыластарымен айқаста пайдаланады. Грант мүйізділері ағаш сөлдерімен қоректенеді. Грант мүізділері-Халықаралық Қызыл кітапқа енгізілген сирек түр.

## Дереккөздер
Балалардың энциклопедиясы РОСМЭН, Жәндіктер, Мәскеу Росмэн 2012.

Санат:Қатты қанаттылар
Шел қабық коңыздары

thumb

**Шел қабық коңыздары** (*Scolytus*) - қабықжегіштер туысынан. Денесі 1,5-7 мм, қара немесе коңыр қоңыз. 200 түрі белгілі; ТМД-да 50 түрі оңтүстік аймақтар мен Қиыр Шығыста таралған. Жапырақты ағаштардың кабығының астын мекендейді. Қабықты және қабық шелін жеп, үнгіп жол салады. Ормандар мен жеміс ағаштарының зиянкестері. Ең зияндылары әжімді Ш.қ.қ., (*S. rugulosus*) жеміс ағаштарында, кайың Ш. Қ . Қ . , (*S. ratzeburgi*), қайында және шегіршін Ш.к.К., (*S. scolytus*), шегіршінде дамиды.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Грек жаңғағынан жасалған компот

thumb|right|200px|Грек жаңғағы
**Грек жаңғағынан жасалған компот** - Құрамы: 3 кг жаңғақ, 3 л су, 2,5 кг құмшекер, 5 тал қалампыр, 1 түйір үгітілмеген корица (тропикалық өсімдіктің кептірілген дәмі әрі хош иісті қабығы) қажет. Таңдап алынған жасыл грек жаңғақтарын әбден жуып, ағаш бізбен теседі де, 9—10 күндей салқын суға салып қояды. Күніне екі рет суын ауыстырады. Белгілі уақыт өткеннен кейін сол суымен плитаға қойып, жұмсарғанша пісіреді. Ағаш біз бір жағынан екінші жағына еркін өтіп кететіндей болып жұмсарғанда сүзгіге салып, суын әбден ағызады. Көрсетілген мөлшерде су, қант, қалампыр мен корицаны араластырып қайнатып, сиробын жаңғаққа құяды да, осы қалыпта бір тәуліктей ұстайды. Одан кейін сиропты ағызып алып, қайнатады, қайнаған сиропты қайтадан жаңғаққа құнды. Өстіп екі рет (екі күн) қайталайды. Екі күн өткеннен кейін барлығын тағы бір қайнатып, жаңғақтарды суыған соң жеке ыдысқа (банкаға) салады. Ал сиропты сүзгіден өткізіп, аздап қайнатып, суыған соң жаңғақтық үстіне қайыра құнды. Ыдыстың аузын қымтап жауып, түбі тор көзді кастрюльге салып қайнай бастағанда (90о) 10—20 минуттай буға ұстайды.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Бұғы қоңыз

нобай
**Бұғы қоңыз** () – қатты қанаттылар сабының мүйізді қоңыздар тұқымдасына жататын, саны қысқарып бара жатқан, табиғатқа сән беретін ірі қоңыз. Еуропаның жалпақ жапырақты ормандар аймағында кең таралған, шығыста Жайық өзеніне дейін жетеді. Тек жалпақ жапырақты ормандарда ғана емес, орманды далаларда да кездеседі. Дернәсілі шіріген емен ағашында, сонымен қатар, кейбір басқа жапырақты ағаш тұқымында да дамиды. Дамуы 6 жылға созылады. Қоңыздар ымырт кезінде белсенді. Жараланған ағаш сабағынан аққан шырын мен (әсіресе емен ағашының) қоректенеді. Шілде, тамыз айларында ұшады. Барлық таралу аймағында саны қысқаруда; түрдің саны Қазақстанда, сірә, ешқашан көп болмаған. Жайық аңғарында емен орманының көлемі қысқаруы, оның тіршілік ортасын азайтып отыр. Мүмкіндігінше Жайық өзенінің жағалауында еменді қорғау үшін қорық ұйымдастыру қажет. Бұл қорық бұғы қоңызды, сонымен қатар, жайылма ормандағы бүкіл жануарлар бірлестігін қорғайтын еді.

## Дереккөздер
Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Каз

Санат:Қатты қанаттылар
Бунақ бұйра

**Бунақ бұйра** - цимойды көп ярусты монохариальды гүл шоғыр. Басты білікті аяқтайтын терминальді гүлден төмен, тағы бір гүлді бүйір білік созылған. Одан сол бағытқа тағы 2-ші-3-ші және т.с.с. ретті біліктер созылып жатыр. Дихазия түріндегі басты біліктің бірінші бұтақтанған түрі, қос бунақ бұйра да кездеседі. Мұндай бунақ айлаулық тұқымдас өкілдерінің көбіне тән.

## Дереккөздер


Санат:Гүлді өсімдіктер
Қояндылар

thumb

**Қояндылар** (*Leporidae*) - Қоянтәрізділер тұқымдастары. Денесі 75 см дейін. Артқы аяқтары алдынғыларынан ұзын. Құйрығы қысқа. Құлақтары ұзын. 10 туыстың 45-47 түрі белгілі. ТМД қоян туысының, (Lepus) 4 түрі таралған:
* ор қоян;
* ақ қоян;
* толай;
* үй қояны.

Түнгі жануарлар 70 шақырым жылдамдықпен секіріп жүгіреді. Сумен құрлықта және орманда мекендейтін түрлері бар. Жылына 2-8 рет, (15 дейін) 2-5 ұрпақ береді. Інде тұратын түрлерінің көжектері соқыр, тақыр терілі, әлсіз болады, ал інде тұрмайтындарының көжектерінің жүні калың, көздері жетілген, еркін өмір сүре алады.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Ұрық қап

**Ұрық қап** (*Sacculus embryonalis*) - жұмыртқа торшасы дамитын және қос қабат ұрықтану жүретін, гүлді өсімдіктер тұқым түрінің орталық бөлігі. Ұрық қап атқаратын функциясы және шығу тегі жағынан аналық гаметофит болып табылады. Ұрық қап, ұрық қаптың аналық торшасы деп аталатын, дара гаплоид торшадан, (*мегаспора*) дамиды. Мегаспора ядросының үш рет бөлінуіне байланысты, жетіклеткалы сегізядролы дене пайда болады. Ұрық каптың протоплазма бөлігі әрбіреуінің айналасында жекеленуіне байланысты үш торшаға айналған үш ядро, ұрық қаптың жоғарғы шетінде орналасады. Бұл жұмыртқа аппараты. Жаңағы үш торшаның біреуі жұмыртқа торшасы деп аталады және аналық жыныс гаметасы болып табылады. Ал қалған екеуі синергид деп аталады және ұрықтану кезінде көмекші қызмет атқарады. Ұрық каптың ортасында орналасқан екі ядро полярлы деп аталады. Олар көбінесе қосымын немесе ұрық каптың орталық ядросы деп аталатын, бір ядроға бірігіп кетеді. Тағы үш ядро ұрық қаптың төмеңгі бөлігінде орналасады және антиподтар деп аталатын үш торшаға айналады. Қос қабат ұрықтану барысында тозаң түтігі ұрық қапқа еніп жарылады және бар ішіндегісін ішке құяды. Ал ұрық каптың ортасында тұрған екінші спермий қосымша, (орталық) диплоидты ядромен қосылып, триплоидты ядро қалыптастырады, ол кейін дами келе эндосперм деген қорек ұлпасына айналады.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Жасылкөкшілдер

thumb

**Жасылкөкшілдер** (*Dolichopodidae*) - тікжікті қысқамұрттылар тұқымдстары. Денесі 2-8 мм, жасыл, сұрғылт, жылтыр. 3500-дей түрі белгілі. ТМД-да 800 түрі таралған. Шөп арасында, ағаш-бұталардың сабақтары Мен жапырақтарында тіршілік етеді. Жыртқыштар. Қабыршағы жұмасақ омыртқасыздармен қоректенеді. Дернәсілдері көбінесе топырақта өмір сүреді.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Жасылдылар

**Жасылдылар** (*Chloris*) - нақ туыстары. Денесі 13,5-14,5 см, сары, жасыл, қоңыр түсті. Кәдімгі Ж., (*С. chloris*) Еуразия мен Солтүстік Африкада таралған, ТМД-да, Азияның шығысына дейін. Ормандар мен баубақшаны мекендейді. Қытайлық Ж. (С. sinica), Азияда, ТМД, Амур сонымен қатар Камчаткадан Сахалинге дейін таралған. Солтүстік аудандарда Ж. Оңт. ұшып кетеді. Аралас және жапырақты өскіндерде саябақтарда тіршілік етеді; ұясын ағаштарда және бұталарда салады. Ән салушы, ызыңдау тән. Негізгі қорегі тұқым.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Жертесерлер

**Жертесерлер** () - жәндікқоректілер тұқымдасы.  

Бұлардың қазба қалдықтары эоцен дәуірінен белгілі. Дүние жүзінде кең тараған (тек полюстік облыстар мен Австралияда және Оңтүстік Америкада кездеспейді), 21 туысы, 290 түрі белгілі. Республикамыздың солтүстігінде және шығысында, оңтүстік-шығысында шөбі қалың өзен, көл маңында, таулы жерлерде, 2500 – 2600 м биіктікке дейін тіршілік етеді. 

Жертесердің Қазақстанда 5 туысының 13 түрі мекендейді, олардың ішінде путорактар, ала жертесерлер, кішкентай жертесерлер, ақтіс жертесерлер және су жертесері бар. Дене тұрқы 3 – 18 см, салмағы 1,5 – 4 г-дай. Құйрығының ұзындығы 1 – 12 см. Тышқанға ұқсайды, бірақ басы үлкен, тұмсығы үшкірлеу. Құлақ қалқандарының құрылысы ерекше қалта тәрізді қатпарлы болады. 

Мұрттары ұзын. Көзі кішкентай. Жүні барқыттай жұмсақ, қоңырқай, сұр, қара не қара қоңыр. Ересек еркектерінің бүйірінде, шабында өзіне тән иіс шығаратын бездері болады. Қорек талғамайды, омыртқасыз жәндіктермен қоректенеді. Тәулігіне жейтін қорегінің мөлшері өз салмағынан 1,5 – 2 есе артық болады. Арнайы ін қазбайды, басқа кемірушілердің бос інін пайдаланады. Өте өсімтал: жылына 2 – 3 рет (әр жолы 6 – 8, кейде 14-тен) балалайды. Зиянды жәндіктерді жеп пайда келтіреді.

## Дереккөздер

Санат:Жертесертәрізділер
Санат:Жәндікқоректілер
Санат:Сүтқоректілер
Санат:1814 жылы зерттелген жануарлар
Топырақ қасқыры

**Топырақ қасқыры** () - қорқау қасқыр тұқымдастары. 

Басы ұзын, тұмсығы жіңішке, жақтары нашар. Алдыңғы аяқтарының саусақтары бесеу. Дене ұзындығы 55-80 см, құйрығы, 30 см, жалы ұзын. Түсі сұрғылт-сары, көлденең қара жолақтары бар, құйрығы ала. Оңтүстік және Шығыс Африканың далалық және шілікті-бұталы жерлерінде таралған. Қорегі, жәндіктер мен ұсақ омыртқалылар.

## Дереккөздер

Санат:Қорқаулар
Түйін (биология)

**Түйін** (*ovarium*) - ұрықтанғаннан кейін тұқым дамитын тұқым бүрлері бар қос жарнақты өсімдік гүл аналығының төменгі кеңейген бөлігі. Түйіннің басқа гүл бөліктеріне қатынасын және олармен бірігіп өсуін қарай отырып үшке бөледі. Олар: төмеңгі, жоғарғы және жартылай төмеңгі. Жоғарғы түйін, иілген немесе дөңесті тегіс гүл тұғырында еркін орналасады. Ол тек қана ұрық жапырақтарынан құралады, (*[[сарғалдақ]], [[үрме бұршақ]]*).

## Дереккөздер


Санат:Биология
Серікбай Қасымұлы Құрбанов

**Серікбай Қасымұлы Құрбанов** - 1969 жылы 7 қарашада Алматы облысы Іле ауданы Дмитриевка ауылында туған.

*1995 жылы ҚазМБА-ны бітірген, экономист.

*2003 жылы ҚазМЗА-ны бітірген, заңгер.

*1989-90 жылдары - КСРО Жинақ банкінің Алматы Октябрь бөлімшесі филиалының меңгерушісі.

*1990-91 жылдары - Қазақстан ЛЖКО Алматы қаласы Октябрь ауданы комитеті тексеру комиссиясының төрағасы.

*1991-97 жылдары - «Тұранбанкі» Қазақ акционерлік банкінің жетекші экономисі, заңды тұлғалардың бағалы қағаздары мен депозиттері белімінің бастығы.

*1997-98 жылдары - «ТұранӘлем Банкі» ЖАҚ заңды тұлғалардың бағалы қағаздары мен депозиттері бөлімінің бастығы.

*1998-99 жылдары - «Тұрғын үй құрылыс банкі» ЖАҚ несие тәуекелдері басқармасы бастығының орынбасары - несие саясаты, үйлестіру жөне талдау бөлімінің бастығы.

*1999 жылы - «Банк ЦентрКредит» ААҚ ішкі аудитінің аудиторы.

*1999-2003 жылдары - «Банк ЦентрКредит» ААҚ Семей филиалының директоры.

*2004-05 жылдары - «АВЕ корпорациясы» АҚ, «АВЕ Invest» НС» ЖШС Басқарма терағасы.

*2005-06 жылдары - «Темірбанк» АҚ аймақтық қаржыландыру басқармасының бастығы.
 
*2006 жылдан - «ДАМУ» ипотекалық ұйымы» АҚ Басқарма төрағасы. Семей қалалық Мәслихатының депутаты (1999-2003).

Жұмыстағы негізгі ұстанымы: **«Алға қойған мақсатқа жету».**
 
Іскер адамның бойындагы құнды қасиеттер: **«Көргенділік, жауапкершілік және мақсаткерлік».**

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Дәнектілер

**Дәнектілер** (*Bruchidae немесе Lariidae*) — түрлі жегіш отряд тармағының тұқымдастарының қоңызы. Денесі қысқа, дөңестеу, 2-6 мм, қара немесе қоңыр, ақшыл, түкті. Дернәсілдері ірi, аяқсыз, ақ басы қоңыр. 1200 түрі белгілі, олардың 120 ТМД-да таралған. Фитофагтарға жатады. Бұршаққаптылардың, шырмауықтардың, шатыршагүлділердің және т. б. дәнінде дамиды. Ересектері жұмыртқаларын бұршақтылардың гүліне немесе бұршаққапқа салады, ал дернәсілдері дәнге еніп, дамиды.

## Дереккөздер


Санат:Қатты қанаттылар
Зымырандар

**Зымырандар** () - көкқарғатәрізділер отрядынын тұқымдасы. Денесі 10-45 см, басы үлкен, мойны қысқа, тұмсығы ұзын, түбірі жалпақ. Әлемде 2-4 туыстың 22-24 түрі таралған. Көпшілік түрлері тропикалық Азия мен Африкада кездеседі. Кейбір түрлері су жәндіктермен балықтарды сүңгіп аулайды. Ағаш қуыстары, жануарлар індерін  паналайды. ТМД-да 6 түрі бар, үшеуі жергіліктілер.

## Дереккөздер


Санат:Көкқарғатәрізділер
Дәндідақылдылар шыбындары

thumb

**Дәндідақылдылар  шыбындары** (*Chloropidae*) - дөңгелек жікті қысқа мұрттылар тұқымдастары. Денесі 1-8 мм. 2500 түрі белгілі; ТМД-да 500 түрі бар. Далада, шалғынды-көкалда, орман шеттерінде, сазды,батпақты жерлерде кездеседі. Дернәсілдері дәнді дақылдармен қоректенеді. Кейбір түрлері жыртқыштар, өрмекшілердің, дәуіттердің пілләларында өмір сүреді. Кейбір тропикалық түрлері көз жасын, жарадан аққан қанды жалап жануарларда конъюнктивит, фрамбезиді, іріңді аурлар қоздырушыларын тасымалдайды.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Шаңкөбелектер

thumb
**Шаңкөбелектер** немесе **Алтынкөзділер** () — жәндіктердің тор қанаттылар тұқымдастары. 

Олардың дене тұрқы аса үлкен емес. Қанат құлашы 40 мм, көзі шығынқы, алтын түсті. 800 - дей түрі белгілі, олардың 40-тайы ТМД да кездеседі. Ересектері мен дернәсілдері жыртқыштар, бітелермен және сымырлармен қоректенеді. Жұмыртқаларын жапыраққа бітелерге жақын салады.

Көздері үлкен әрі сыртқа қарай дөңестеліп айқын байқалады және көздері алтын түстес болып жарқырап тұруына байланысты Алтынкөзділер деп аталған. Алтынкөзділердің ересектері де, дернәсілдері де жыртқыш. Ересектері көбіне ашық жасыл түсті. Екі жұп қанаттарын жайған кездегі ұзындығы 40 мм-ге жетеді. Қанаттары жұқа, мөлдір, ондағы жіп тәрізді жүйкелер торланып жатады. Екі жұп қанаттары да жақсы жетілген. Бір жұп мұртшалары ұзынша жіп пішінді. Ауыз аппараты сорғыш. Жұмыртқаларын жапырақтарға топ-тобымен бекітіп қояды. Алтынкөзділерді көбіне ормандар мен бақтардағы ағаш жапырақтарынан жиі кездестіруге болады. Дүние жүзінде Алтынкөзділердің 800-дей түрі белгілі және олар Антарктидадан басқа барлық құрлықта кездеседі. Қазақстанда көбірек кездесетін түрі – кәдімгі алтынкөз. Оның дене тұрқы 1 см, қанаттары жылтыр әрі нәзік, үлбіреген өте жұқа. Ол күндіз көп ұшпайды, тиіп кетсең жағымсыз иіс шығарады. Жұмыртқалардан дамыған дернәсілдерінің жақтары ұзын әрі орақ тәрізді иілген үшкір келеді. Дернәсілдері ақ пілләға оранып, қуыршаққа айналады. Алтынкөзділердің көп түрлері толық зерттелмеген.

## Дереккөздер


Санат:Тор қанаттылар
Шаң көбелегі

**Шаң көбелек** (**) — Қабыршақ қанаттылар отрядының көбелегі. Қанат құлашы 26- 40 мм; құрсағының ұшында сарықызғылт бір шоқ қылтанақтары бар. 

Еуропа, Солтүстік Африка, Кіші Азия, Солтүстік Америкада таралған. ТМД, Еуропалық бөлігінің орталық және оңтүстік аймақтарында, Қырымда, Кавказда кездеседі. Маусымнан тамызға дейін ұшады. Жұмыртқаларын қылтанақтарымен жауып жапырақтарға салады. Жас жұлдыз құрттары топтапып, *(200-300*) жібек жіппен оралған жапырақ ұяларында қыстайды. Ересектерінің денесін түк басқан. Егер оған қол тисе ызылдап, ашытады. Қалың жылдары жеміс ағаштарының жапырақтарынан түк қалдырмай жеп қояды.


Euproctis chrysorrhoea MHNT.CUT.2012.0.357 Claix (Isère) Female.jpg|♀
Euproctis chrysorrhoea MHNT.CUT.2012.0.356. Les Mathes Male.jpg|♂ 


## Дереккөздер


Санат:Қабыршақ қанаттылар
Жыланбастылар

thumb

**Жылынбастылар** - алабұға отряд балықтарының тұқымдастары. Денесі 15 тен 120 см дейін. Басы үлкен. Арқа және анал жүзбеқанаттары ұзын. Олардың желбезек үстінде ауамен тыныстайтын арнайы тыныс мүшесі бар. 2 туыстын 11 түрі Африканың Оңтүстік және Оңтүстік-Шыгыс Азияның тропикалық суларында таралған. ТМД-да 1 түрі, жыланбас белгілі. Оның ұзындығы 85 см, салмағы 7 кг.  Амур өзені бассейні мен Ханка көлінде таралған. Жыланбас шөп басқан лас суларда да тіршілік ете алады. Сусыз бірнеше күнге шыдайды. Жыныстық жетілуі 3 жылға созылады. Уылдырық шашу мерзімі маусым-шілде. Уылдырығын бөлігі шашады. Өсімталдығы 7300 уылдырық. Уылдырықтарын ұрғашылары су өсімдіктерінің су бетіне тақау жапырақтары мен сабақтарына салады, ал еркектері оны күзетеді. Жыртқыштар. Кәсіпшілік балықтары.

## Дереккөздер


Санат:Балықтар
Жаңғақ пудингі

**Жаңғақ пудингі** — жаңғаққа сүт, нан, жұмыртқа, қант, сарымай араластырылған тағам.

## Дайындау тәртібі
Кептіріліп, қауызынан ажыратылған грек жаңғағының ядросын ет турағыштан өткізеді (ет тартқышпен турайды). Ақ нанның жұмсағын сүтке шылайды. Жұмыртқаның. сары уызына құмшекер сеуіп, с\*қе шыланған нан, тортасы айырылған сары майды қосып, бәрін жаңғақ массасымен араластырады. Алынған массаға көпіршіктелген белок қосады да, түбіне май жағылған қалыпқа не табаға салып қызуы орташа духовкаға немесе пеште шамамен 30—40 минуттай ұстап пісіреді. Дайын болған пудингті қалыптан төңкеріл алып, ыстық күйінде тұздық (соус) құнды да, дастарқанға қояды. Тұздықты алдын-ала құймай-ақ жеке беруге болады. 150 г жаңғақ дәніне 2 стакан сүт, 250 г ақ нан, 3 жұмыртқа, 3/4 стакан құмшекер, 100 г сары май керек. Жасаң бадам қайнатпасы суға сірке қышқылының ерітіндісін қосып, сарқылдатып қайнатады да, оған жасаң бадамдарды салып сыртқы қабығы бармақпен жеңіл бөлініп алынғанша пісіреді.

## Піскеннен кейін
Піскеннен кейін жемісін сүзіп алып, суық суға салады. Суығаннан кейін теріл алып, жіңішке инемен әр жемісті 5—6 жерінен тесіп, жұмсара түсуі үшін қайта отқа қойып, қайнатады. Содан кейін инемен тесілетіндей болып жұмсарғанда тағы суық суға салады да, 8—10 сағаттай ұстайды. Уақыт өткенде суын сорғытыл, тәрелкеге салып, үстіне құмшекер сиробын суықтай құяды. Осы күйінде бір күн бойы қозғамай салқын жерге қояды. Одан кейін сиропты құйып алын 5 минут қайнатады, көбігін алып суытыл, суыған сиропты бадам үстіне қайта құяды да, аздап қант қосып, 8—10 минуттай бабында қайнатып, тағы суытады. Бадамның суын сорғытып, үстіне сироп құяды. Тағы бір күн қояды. Төртінші күн дегенде сиропты қоюланғанша қайта қайнатады. Қайнап жатқан сиропқа бадамдарды салып, 2 күндей салқын жерде қозғамай қояды. Үшінші күні жемістерді теріл алып банкаға салады. Банкадағы бадамдардың үстіне тағы сироп қайнатыл, ыстық күйінде құяды. Тосап әбден суыды-ау дегенде банканың аузын пергамент қағазбен қымтай байлап, салқын, құрғақ жерде сақтайды.

## Көк бадамның жаңғақ соусы
Көк бадамның жаңғақ соусы (тұздығы). Грек жаңғағының дәнін у сарымсақпен (шалқан пияз) араластыра жаншыл (ұнтақтап), оған тұз бен түйілген қызыл бұрыш, кесілген шалқан, пияз немесе көк жуа, көк петрушка қосады. Бәрін мұқият араластырып қалағанынша сірке су құнды. Дайын болған соң оны қайнатылған қабықты лобияға (баданаға) құяр тұздық (соус) ретінде пайдаланады.

## Сүтке пісірілген талшын жаңғағы
Сүтке пісірілген талшын жаңғағы. Талшын жаңғағының дән ін тазалаған соң кастрюльге салып, ретіне сүт құяды да, кастрюльдің қақпағын жауып 50— 40 минут қайнатады. Одан кейін ұнға аунатылған сары май салып, оның үстіне құмшекер және тұз қосып бәрін жақсылан араластырады. 200 г талшын жаңғағына: жарты стакан сүт, 1 ас қасық сары май, 1 қасық бидай ұйы, тұз және құмшекер қалағанша салады.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Зубробизон

thumb
**Зубробизон** - зубр мен бизоннан алынған гибрид. Екеуінің де көріністері байқалады, екеуінен де ірі.

Зубрдан айырмашылығы басы үлкен. Зубрмен де, бизонмен де тұқым береді. Бірінші рет З. Россияда Аскания-Новода 1907 ж. алынған, 1940 ж. Кавказға жерсіндірілген. Қазіргі уақытта Казказдың көп жерінде таралып, көбейуде.

## Дереккөздер


Санат:Бизондар
Инеаяқты жапалақ

**Инеаяқты жапалақ** () - ұзындығы 20-25 см. Түсі күңгірт, коңыр, бауыры ақшылтым. Қабағының үсті, қатты қауырсынды, тұяқтары қатты қылтанақпен қапталған. Оңтүстік, оңтүстік-шығыс және шығыс Азияда таралған. Орманды мекендейді. Ағаштың қуысын ұялайды. 2-4 жұмыртқа салады. Ірі жәндіктер, ұсақ құстар және кеміргіштермен қоректенеді.

## Дереккөздер


Санат:Жапалақтәрізділер
Зубр

**Зубр** () – сүтқоректілер класы, қуысмүйізділер тұқымдасына жататын жануар. Негізгі мекені Батыс Еуропаның және Орталық Еуропаның орманды аймақтары болып саналады.

Зубр – ірі жануар. Дене тұрқы 3,5 м, биіктігі 2 м-дей (шоқтығынан алғанда), салмағы 1 тоннадай. Жүні қалың, қоңыр түсті. Бұқасының да, сиырының да мүйізі болады. 2 – 3 жасында жыныстық жағынан жетіледі. Шілде – қыркүйекте күйлеп, 9 айдан соң аналығы жалқы бұзау туады. Бұзауын 5 айдай, кейде 1 жылға дейін емізеді. 20 ғасырдың басында таза тұқымды зубрлар тек қорықтарда сақталып қалды. Сондықтан Ресейде алғаш рет зубр мен бизонды шағылыстырып, түраралық будан – зубр-бизон алынды (1907). Бұларда зубрдың да, бизонның да белгілері болады, бірақ әдетте, екеуінен де ірілеу келеді. Басы зубр басынан үлкенірек, артқы аяғының пішіні өзгешелеу, басының, кеудесінің жүні қалыңдау.

Салмағы 600 – 1000 кг. Аңшылық шаруашылық үшін маңызы зор. 1960 жылы Алматы хайуанаттар саябағында өсірілген бес зубр-бизон Іле Алатауындағы Табынқарағай орманына жіберілген болатын. Бірақ қысы суық, қары мол бұл жерде зубр-бизондар тіршілік ортасына бейімделе алмай, келесі жылы түгелдей шығынға ұшырады. Сондай-ақ осы жылдары төрт таза тұқымды зубрды Іле Алатауының ормандарына жерсіндіру де сәтсіз аяқталды. Зубрлар жойылып кету қаупі бар жануарлар тобына жататындықтан, Халықаралық табиғат қорғау одағының «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Қуысмүйізділер
Санат:Бизондар
Игуаналар

**Игуаналар** () – кесіртке тұқымдастар. Дене пішіні мен түсі әртүрлі. Бірнеше см. 2 м жететін кесірткелер. Бастары ұсақ, көптеген қалқаншалармен қапталған. Аяқтары жақсы жетілген. 700-ден астам түрлері белгілі. Солтүстік және оңтүстік Америка, Мадагаскар және Полинезия аралдарында таралған. Қорегі, жәндіктер. Жұмыртқа салады. Еті мен жұмыртқалары жеуге жарамды. Терісі пайдаланылады.

## Қорегі
Отбасының басқа түрлерінің көпшілігі жасыл игуана тек шөпқоректі болып табылады, тропикалық өсімдіктердің 100-ге жуық түрінің жапырақтарын, өркендерін, гүлдерін және жемістерін жейді. Сонымен, Панамада кесірткенің сүйікті деликатестерінің бірі - ямайка қара өрігі (Spondias mombin).Табиғатта игуаналардың көк және жемістерімен қоректенетін ағаш өсімдіктерінің басқа түрлері ладан ағашы (Bursera simaruba), тік текома (Tecoma stans), үшкір аннона (Annona acuminata), дүрбелең лиана (Amphilophium paniculatum), мерремия болып табылады. ambellata (Merremia umbellata). ) және т.б. Жас кесірткелер көбінесе аз калориялы вегетариандық тағамды қорытуға қажетті микрофлораға қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін ересек жануарлардың нәжісін жейді.

## Дереккөздер


Санат:Игуаналар
Идиобластар (биология)

нобай|
**Идиобластар** ( - ерекше, өзгеше және *blastos* - өскін) - жалғыз жасушалар. Олар қандай да бір ұлпалар құрамына кіреді. Ұлпалардың жасушалардан айырмашылығы пішінінде, көлемінде, қызметін немесе ішкі құрылысында, жасушаларында кальций оксалаты кристаллы немесе кейбір өсімдіктердің жапырақ қабатты мезофильдерінде кездесетін тасты жасушалары бар.

## Дереккөздер

Санат:Өсімдіктер анатомиясы