Синтаксис

**Синтаксис** (  - құру, тәртіп, амал-тәсіл ) -  сөз тіркесі туралы, сөйлем туралы ғылым. Сөйлеу дағдысы бойынша сөздер өзара белгілі бір жүйемен тіркеседі. Сол тіркестердің де, сөйлемдердің де өз жүйелері, өз заңдары болады. **Синтаксис** сөйлеудің қалыптасу ережелерін зерттейді. Қазақ тілінің синтаксисі грамматикалық ілім ретінде екі салада зерттеліп келеді: сөз тіркесінің **синтаксисі**, сөйлемнің **синтаксисі**. Соңғысы өз ішінен жай сөйлем **синтаксисі**, құрмалас сөйлем синтаксисі болып жіктеледі.

* **Синтаксистік байланыс** — сөздерді түрліше грамматикалық тәсілдер арқылы мағыналық, формалық жақтарынан өзара байланысқа түсіретін, сөз тіркесін, сөйлем жүйесін кұрастыратын формалардың көрінісі. Сөздер негізінен бір-біріне бағынынқылық және тен дәрежеде қатынас жасау арқылы Синтаксистік байланысқа түседі. Синтаксистік байланыстың екі түрі қалыптаскан: 
** **Синтетикалық байланыс** — сөздердің қосымшалар арқылы бір-біріне бағына байланысуы:* жасымда ескермедім, өмірде кездесу, түсініп сөйлеу.* **Синтетикалық байланыс**  сабақтаса байланысу арқылы жүзеге асады. 
** **Аналитикалық байланыс** — сөздердің қосымшасыз, орын тәртібі, интонация арқылы тен дәрежеде байланысуы:* темір пеш, ағаш курек, осы ауыл.* **Аналитикалық байланыс** салаласа байланысу арқылы жүзеге асады.

* **Синтаксистік емес категориялар** — жасалу формасы жағынан сөйлемдегі басқа формаларға тәуелді емес, яғни сөйлемдегі бір сөздің басқа сөздерге бағыныштылығы байқалмайтын лингвистикалық категориялар. Бұған, мысалы, сын есім шырайларын, етістіктің етіс түрлерін, зат есімдердің көпше түрін жаткызуға болады. **Синтаксистік категорияларға** қарама-қарсы құбылыс.

* **Синтаксистік категориялар** — сөйлемдегі бір сөздің не форманың баска сөзге не формаға бағыныштылығын білдіретін лингвистикалық категориялар. Мысалы: зат есімнің септік жалғаулары, синтаксистік Жақ категориясы, байланыс түрлері т.б. **Синтаксистік емес категорияларға** қарама-қарсы құбылыс.

* **Синтаксистік қатынастар** — синтаксистік құрылымдардың (сөз тіркестері, сөйлемдер) компоненттері арасындағы қатынастар. Синтаксистік қатынастар компоненттердің категориалды-семантикалық, грамматикалық қасиеттеріне негізделеді. Синтаксистік қатынастардың көп кездесетін түрлері предикативтік, атрибутив/атрибутивтік, объектілік, пысықтауыштық т. б. қатынастарға байланысты.

* **Синтаксистік құрылым** — белгілі грамматикалық белгілердің негізінде бірлескен синтаксистік тілдік құралдардың тұтастығы. Синтаксистік құрылым атқаратын қызметінің сипатына қарай әртүрде кездеседі. Мысалы: сөзтіркесінің Синтаксистік құрылымы есімді немесе етістік тіркестерден әр түрлі жолдармен жасалса, жай сөйлемнің Синтаксистік құрылымы жеке сөздер мен синтагмалық топтардан жасалып, предикаттық, айқындауыштық немесе жақты, жақсыз, қыстырынды т. б. құрылымдарда көрінеді.

* **Синтаксистік мағына** — синтаксистік категориялар мен құралдардын ішкі мазмұны. Сөйлемдегі, сөз тіркестеріндегі тіл құралдарының өзара байланысынан, қарым-қатынасынан туады. Мысалы: предикаттық (баяндауыштық) мағына, бастауыштық (тәуелсіз заттық) мағына, толықтауыштық (тәуелді заттық) мағына, аныктауыштық (заттың тәуелді белгісі) мағына, пысыктауыштық (белгінің белгісі) мағына т. б. түрде көрінеді.

* **Синтаксистік талдау** — сөйлемді түрлеріне, сөз тіркестеріне, сөйлем мүшелеріне қарай талдау.

## Тағы қараңыз:
Аралас байланыс
* Парадигма
* Синтагматика
* Парадигматика
* Лексика
* Морфология
* Орфография

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Санат:Синтаксис