Буле

**Буле** немесе **Булэ** (грекше: βουλή — «ерік, кеңес, кеңесу») — Көне Грекияда қаланың күнделікті істерін басқаруға тағайындалған мемлекеттік кеңес. Монархиялық мемлекеттерде буле — патшаның жанындағы кеңесші орган ретінде қызмет еткен; олигархиялық құрылымда — ақсүйектерден құралған коллегиалды билік органы болған; демократиялық полистерде — бұл азаматтардан құралған муниципалдық кеңес, әрі оның өкілеттігі кең болған.

Көне грек қоғамы дамыған сайын, «буле» ұғымы демократиялық полистердегі мемлекеттік кеңестермен байланыстырыла бастады. Ең танымал Афинадағы буле алғаш Солонмен құрылған, ал кейін оны Клисфен б.з.д. 508–507 жж. жетілдірген. Афинадағы буленің ерекшелігі — 500 мүшесі (булевттер) Аттиканың барлық толық құқықты азаматтары арасынан жеребе арқылы кездейсоқ таңдалған.

Бесжүздер кеңесі үш билікті де біртұтас атқарған: заң шығарушы, атқарушы, сот билігі. Алайда бұл биліктердің ешбірінде абсолютті өкілетке ие болмаған. Осылайша, буле афиналық демократияның тірегі ретінде қалыптасып, б.з.д. IV ғасырдың екінші жартысында Македония қаланы жаулап алғанға дейін сақталған.

Б.з.д. 338–337 жылдардағы Коринф конгресінің шешімімен барлық гректерге ортақ «Синедрион» атты жалпыэллиндік кеңес құрылған. Осы сәттен бастап, грек полистері дербестік мәртебесін жоғалтып, олардың жергілікті булелері заң шығарушы және атқарушы билік ретіндегі мәртебесінен айырылған және олардан тек Халық жиналысы ғана жоғары тұратын.

Көптеген қалалардың буле жұмысы туралы мәлімет аз, бірақ Афина қаласындағы буле туралы кең көлемді тарихи деректер сақталған.

## «Илиада» шығармасында
Буле (кеңес) жайлы алғашқы антикалық дерек көздерінде Гомердің «Илиада» эпосында кездеседі. Онда Агамемнон ақсақалдар кеңесін («βουλὴ γερόντων») шақырады, мұнда олар тамақ пен шарап үстінде келесі әрекеттерді талқылайды. Кеңесте гректердің көсемі Агамемнон құдайлардан Трояға шабуыл жасау туралы аян көргенін баяндайды. Гректер жеңіліске ұшырағанда, Нестор Агамемнонды Ахиллге елшілік жіберуге көндіреді. Кеңеспен — яғни ең беделді гректермен — «Илиада» эпосының он төртінші жыры басталады. Агамемнонның булесіне жеті батыр кіреді: Нестор, Идоменей, екі Аякс, Диомед, Одиссей және Менелай. Агамемнон халықтан шыққан адам кеңеске қатыса алмайтынын атап өтеді. Буленің жиналыстары, Агамемнон мен басқа батырлардың кеңестері шығарманың негізгі қозғаушы күші ретінде көрсетілген. Сол кеңестерде маңызды шешімдер қабылданып, кейін олар жүзеге асырыла бастайды. Буле секілді «ақылшы ақсақалдар» троялықтар жағынан да аталады.

Кеңесте пікір алмасу мен шешім қабылдаудың маңыздылығы — әсіресе соғыс жағдайында — билік жүргізудің аса күрделі іс екенін көрсетеді. Бұл үшін ақыл, парасат және шешім қабылдауға лайықты тұлғалардың тартылуы қажет. Агамемнонның буле мүшелері елшіні қабылдап, оны өкіл ретінде жіберуге құқылы болған.

«Илиада» эпосында буледегі үстемдік, даналық кеңес айту қабілеті шайқастағы ерлікпен тең дәрежеде бейнеленеді. Мысалы, Нестор Ахилл мен Агамемнонды татуластыруға тырысқанда, оларды «кеңесте де, шайқаста да бірінші» деп сипаттайды. Ол Диомедке де осындай үндеу жасайды: «Тидей ұлы, сен шайқастағы ең батыр жауынгерсің, жастардың арасында кеңесте де озық ақылшысың». Агамемнон да халық арасынан шыққан айғайшылдарды сөгіп, былай дейді: «Тыныштал, бейшара, отыр да басқалардың, сенен артықтардың кеңесін тыңда! Сен соғыста да, кеңесте де ешқашан елеулі болған емессің». Барлық мысалдарда түпнұсқада «βουλῇ» сөзі қолданылады, бұл «кеңес» деп аударылады. Яғни, булеге қатысу «Илиадада» шайқаста ерлік көрсетуге тең маңызға ие. Ахилл Агамемнонға бағынудан бас тартқанда, ол тек соғыстан ғана емес, буледен де алыстайды.

Гомер булеге берген маңызын «βουλὰς βουλεύειν» эпитеті арқылы көрсетеді — бұл «буледе кеңес бере алатын адам» дегенді білдіреді.

Қазіргі дереккөздерде гомерлік «буле» көбіне «герусия» деп аталады. «Гомер дәуірі» деп аталатын кезеңде буле — яғни мемлекеттік кеңес — ақсақалдар кеңесі, яғни герусия болғаны меңзеледі.

## Афиналық буле
Б.з.д. 621 жылғы Драконт заңдарына сәйкес, Афинада 401 адамнан тұратын Ареопаг кеңесі құрылды. Бұл кеңеске жасы 30-дан асқан және үш жоғарғы мүліктік санатқа жататын азаматтар таңдалды. Кеңестің міндеті — заңдардың сақталуын қадағалау және лауазымды тұлғалардың заңға сай әрекет етуін бақылау болды. Ол бұрынғы архонттардан тұрды және ақсүйектер сипатында болды.

### Солон кезінде
Солон Афинаның саяси өмірінде бірқатар реформалар жүргізді. Атап айтқанда, ол булені — Төрт Жүздер Кеңесін құрды. Бұл кеңеске әр филадан 100 адамнан, яғни барлығы 400 адам кірді. Драконт тұсындағыдай, бұл Кеңеске тек үш жоғарғы мүліктік топқа жататын азаматтар ғана қатыса алатын. Төрт жүздік булеге (Солон дәуіріндегі бастапқы кеңес) ең кедей азаматтар қатыса алмаған. Жоғарғы мемлекеттік лауазымдар — архонттар (магистратура) тек жоғарғы екі кіріс тобына жататын азаматтарға ғана берілетін. Буленің міндеті — Халық жиналысына қарауға ұсынылатын заң жобаларын (пробулевма) әзірлеу және енгізу, сондай-ақ ағымдағы әкімшілік және қаржылық істерді қадағалау болды.

### Клисфен кезінде
Б.з.д. 508 жылғы Афина төңкерісінен кейін Клисфен Афинада бірқатар реформалар арқылы жаңа үкімет құрды. Ортақ афиналық бірегейлікті нығайту мақсатында Клисфен қаланы жасанды түрде он тайпаға бөлді. Әр тайпа өз құрамына үш түрлі аймақтан демдерді (аумақтық бірліктерді) қамтыды:
* қалалық триттия,
* жағалаулық триттия,
* ішкі (аграрлық) триттия.

Буле институты да осыған сәйкес қайта құрылды — енді ол 500 азаматтан тұратын кеңеске айналды. Әрбір тайпа 50 адамнан ұсынды, бұл 50 өкіл тайпадағы демдердің халық санына байланысты бөлінді. Клисфен кезінде буле қайтадан елеулі саяси күшке ие болды — Халық жиналысы үшін заңнамалық күн тәртібін әзірлеуге және экклесия шешімдерінің ресми орындалуын қамтамасыз етуге жауапты болды. Буле экклесия бекіткен жарлықтардың шамамен жартысына өзі бастамашы болған. Кеңес күн сайын жиналатын, тек мерекелік күндер мен жаман ырымды күндерден басқа. Аристотельдің айтуынша, дәл осы кезде Клисфен булевт антын енгізген.

#### Таңдау тәсілі
Клисфен тұсында Кеңес (буле) мүшелері жеребе арқылы таңдалатын. Алайда барлық азаматтар бұл жеребеге қатыса алмайтын. Тек қана 30 жасқа толған, қылмыстық айыптары жоқ және өз еркімен кандидат ретінде ұсынылған ер азаматтар ғана жеребе тартуға қатысу мүмкіндігіне ие болды.

Осы кезеңде булеге мүше болу құқығы тек бастапқы төрт мүлік санатының жоғарғы үшеуіне ғана берілді: пентакосиомедимндер, гиппейлер және зеугиттер. Феттер бұған қатыса алмады. Сондай-ақ тек 30 жастан асқан азаматтар ғана буле құрамына ене алатын. Бұл мүліктік шектеу ресми түрде жойылмағанымен, б.з.д. V ғасырдың ортасына қарай іс жүзінде қолданылмайтын болды.

#### Есеп беру мен жауапкершілік
Буледе кеңестің халық алдындағы есеп беру мен жауапкершілігін қамтамасыз ететін бірқатар сақтық тетіктері болған. Бұл тетіктердің үшеуі аса маңызды болды:
# Басқа басқарушы мекемелердің (соның ішінде халық жиналысы — экклесия және соттардың) бақылауы;
# Кеңес құрамынан шыққан кезде атқарылған жұмыстар бойынша толық есеп тапсыру міндеті;
# Қарапайым азаматтардың немесе кеңес мүшелерінің сенімсіздік вотумын (дауысын) беру арқылы жеке мүшелерге айып тағу құқығы.

Кеңес мүшелері бір жылдық мерзімге қызмет етті және бір адам өмірінде екі реттен артық кеңеске мүше бола алмайтын, сондай-ақ он жылда бір реттен жиі сайлануға рұқсат етілмейтін. Буленің төрағалығы (притания) тайпалық делегациялар арасында ауысып отырды, және әр ай сайын жеребе арқылы жаңа притан сайланып отырды. Пританеяның ішіндегі жетекші адам (күндік басшылық) күн сайын 50 мүшенің ішінен қайтадан жеребе арқылы таңдалатын.

### Эфиальт кезінде
Б.з.д. V ғасырдың ортасында Эфиальт пен Перикл енгізген реформалардан кейін, буле Ареопаг кеңесінің көптеген әкімшілік және соттық қызметтерін өзіне алды. Ареопаг тек кісі өлтіру істерін қарау құқығын сақтап қалды. Буле келесі салаларда қадағалау жүргізді:
* мемлекеттік қаржы,
* флот пен атты әскер,
* діни (қасиетті) мәселелер,
* құрылыс пен кеме жасау,
* мүгедектер мен жетім балаларға қамқорлық.

Кеңестің өз мүшелері осы көптеген әкімшілік міндеттердің егжей-тегжейін бақылайтын арнайы алқалардың құрамында қызмет етті.

Буле лауазымға тағайындалған және қызметінен кеткен мемлекеттік қызметкерлерді тексерумен айналысты (қызмет мерзімі көбіне 1 жыл болатын), бұл мемлекетке адалдық пен дұрыс есептілік үшін жасалды; лауазымды тұлғаларды аса ауыр қылмыстар, немқұрайлық немесе қызметтік міндеттерін елеулі бұзу үшін айыптау істерін қарады.

V ғасырдың соңына қарай, буле мүшелеріне жалақы тағайындалды — бұл кедей азаматтарды қызметке қатысуға ынталандыру үшін жасалған болуы мүмкін, себебі олар бұған дейін уақыт тапшылығы себепті бұл қызметтерге барғысы келмейтін. Буле афиналық демократиялық конституцияның тірегі болып саналды, ол күнделікті басқару ісін үйлестіріп, мемлекеттік басқарудың әртүрлі салаларын байланыстырып тұрды. Мүшелердің үнемі ауысып отыруы буленің ешқандай партия не фракцияның ықпалында қалмауын қамтамасыз етеді деп есептелді, дегенмен кейбір деректерге қарағанда, бай азаматтар булеге кедейлерге қарағанда жиі сайланған. Бұл уақыт тапшылығына байланысты болуы мүмкін, өйткені кедейлердің мұндай қызметке арнайтын бос уақыты болмаған.

## Дереккөздер

Санат:Ежелгі Афина
Санат:Афиналық демократия