Қазақстан — Түркия қатынастары

**Қазақстан — Түркия қатынастары** — Қазақстан мен Түркия арасындағы сыртқы қатынастар. Түркия 1991 жылғы 16 желтоқсанда Қазақстан тәуелсіздігін жариялаған кезде Қазақстанның тәуелсіздігін мойындаған алғашқы мемлекет бола отырып, Қазақстанды мойындады. Екі ел арасындағы дипломатиялық қатынастар 1992 жылы 2 наурызда құрылды. Бұл қатынастар халықаралық аренада, сондай-ақ сауда және стратегиялық мәселелер саласында оң дамыды. Қазақстанның Анкарада елшілігі және Ыстамбұлда бас консулдығы бар. Түркияның Астанада елшілігі және Алматыда филиалы бар.

Еуразиядағы екі ірі ұлт ретінде және түркі халықтарының кең мәдени, тарихи және тілдік мұрасымен бөлісе отырып, екі ұлт та тығыз қарым-қатынасты дамытуға және түркі болмысы мен достығын аймақтағы басқа түркі халықтары арасында ілгерілетуге тырысты. Қазақстан да, Түркия да түркі мемлекеттері Ұйымының негізін қалаушы мүшелері болып табылады. Жалпы түркі саяси білімінің Тұжырымдамасын Қазақстанның Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев ұсынды.

## Тарих
нобай|Анкарадағы Нұрсұлтан Назарбаев ескерткіші
Екі халық арасындағы қарым-қатынастың тамыры тереңде жатыр және Қазақ хандығы мен Осман империясы арасындағы алғашқы ресми дипломатиялық қатынастар 1713 жылы басталды. Алайда, тарихи жағдайлармен бөлісе отырып, бір-бірімен байланыс үзілді. 1991 жылы наурызда Түркия президенті Тұрғыт Өзалдың сол кездегі Қазақ КСР Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың шақыруымен Қазақстанға ресми сапары өтті. Бұл шет мемлекет басшысының Қазақстан тарихындағы алғашқы сапары болды және Түркиямен қарым-қатынастың негізін қалады. Осы сапар барысында Түркия мен Қазақстан саяси, сауда-экономикалық, ғылыми-техникалық, экологиялық, мәдени, әлеуметтік, коммуникациялық және басқа да салалардағы ынтымақтастық туралы келісімге қол қойды. 15 наурызда, келгеннен кейінгі күні ол 28 Панфилов күзетшілерінің саябағындағы Даңқ мемориалына гүл шоқтарын қойып, Медеуге барды.

1991 жылдың қыркүйегінде президент Назарбаев пен оның жұбайы Анкарада екіжақты қатынастардың принциптері мен мақсаттарын қамтитын декларацияға қол қойды. Президент Нұрсұлтан Назарбаев Түркияға сапары барысында 21-ші ғасырды "түркілер ғасыры"деп анықтады. Түркия Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін соңғы тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстанмен дипломатиялық қатынастар орнатты. 1992 жылы 2 наурызда дипломатиялық қатынастар орнатылып, сол жылы екі елдің елшіліктері Қазақстан мен Түркияда ашылды.

1993 жылы Нұрсұлтан Назарбаев түркітілдес халықтардың мәдени-гуманитарлық және рухани байланыстарын жаңғырту, сондай-ақ түркі мәдениетін халықаралық деңгейде таныту мақсатында Түркі мәдениеті халықаралық ұйымын (ТҮРКСОЙ) құрудың бастамашысы болды. ТҮРКСОЙ құрамына тәуелсіз түркітілдес мемлекеттер — Әзірбайжан, Қазақстан, Қырғызстан, Түрікменстан, Түркия және Өзбекстан кірді. Байқаушы мәртебесін Алтай Республикасы, Башқұртстан, Гагаузия, Хакасия, мойындалмаған Солтүстік Кипр Түрік Республикасы, Саха Республикасы (Якутия), Татарстан және Тыва алды.

2003 жылғы 21–23 мамырда Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев Түркия Республикасына ресми сапар жасады. Сапар барысында ол Түркия Президенті Ахмет Неждет Сезермен, Премьер-министр Реджеп Тайып Ердоғанмен, Ұлы ұлттық мәжіліс төрағасы Бюлент Арыңчымен кездесті. Назарбаев Анкарадағы Қазақстан елшілігінің жаңа ғимаратының және Ыстамбұлдың Зейтинбурну ауданындағы Абай атындағы мектептің ашылу рәсімдеріне қатысты, Қарулы күштер академиясын және Ататүрік мемориалдық кешені — Аныткабирді аралады.

2005 жылдың мамырында Түркия Премьер-министрі Реджеп Тайып Ердоған Қазақстанға ресми сапармен келді. Ол «Жібек жолы» пойыз-жәрмеңкесінің ашылу рәсіміне қатысты әрі Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевпен келіссөздер жүргізді.

2008 жылы Назарбаевтың бастамасымен Түркітілдес мемлекеттердің Парламенттік ассамблеясы (ТүрікПА) құрылды. Оның құрамына Әзербайжан, Қазақстан, Қырғызстан және Түркия кіреді.

2009 жылғы қазанда Қазақстан Президентінің Түркияға ресми сапары кезінде екі ел арасында стратегиялық әріптестік туралы келісімге қол қойылды.

2010 жылы Анкара қаласында Нұрсұлтан Назарбаевқа арналған ескерткіш орнатылды. 2017 жылы Анкарада қазақ жырауы Жамбыл Жабаевтың есімі берілген көше ашылды. 2018 жылы Анкара қаласында Мағжан Жұмабаевтың ескерткіші қойылды, ал Ыстамбұлда Абай Құнанбайұлының есімі мектепке берілді.

## Экономикалық ынтымақтастық
Түркия Қазақстанның жалпы инвестиция көлеміне 50 миллиард АҚШ доллары көлемінде 2 миллиард АҚШ долларын салады. Түркия Қазақстанның жалпы сауда көлемінің 1,2% - приходится құрайды және Қазақстанның құрылыс және тоқыма өнеркәсібіне белсенді қатысады. 2005 жылы елдер арасындағы тауар айналымы 556,8 млн. Түркия Қазақстанның энергетикалық және телекоммуникациялық салаларына инвестицияларды кеңейтуге үміттенеді. Қазақстан құрылыс жобалары үшін Түрік жұмысшыларын жалдауға квоталарды ұлғайтты. Қазақстан Түркиямен бірлесіп Қара теңізде мұнай өңдеу зауытын салу мүмкіндігін қарастыруда.

## Стратегиялық ынтымақтастық
Энергетикалық ресурстар саласындағы ынтымақтастықты нығайта отырып, Қазақстан Ресейдің ықпалынан өзінің тәуелсіздігін бекітуге ұмтылды. 2006 жылдың шілдесінде Қытай Халық Республикасы, Түркия, Әзірбайжан және Грузия Астанада Орталық Азияны Оңтүстік Кавказбен және Батыс Еуропамен байланыстыратын көлік дәлізін әзірлеу үшін жиналды, бұл жыл сайынғы сауда мен жүк тасымалын 30 миллион тоннаға дейін арттырады. Түркия Қазақстанның Дүниежүзілік сауда ұйымына кіруге өтінімін қолдады, ал соңғысы Түркияның Еуропалық Одаққа мүшелікке өтінімін белсенді қолдады. Екі ел де Орталық Азияның түркі халықтары арасындағы тығыз ынтымақтастыққа жәрдемдесуге ұмтылды.

## Дипломатия
Қазақстан Республикасы
* Анкара (елшілік)
* Ыстанбұл (Бас консулдық)
* Анталия (консулдық)

Түркия Республикасы
* Астана (елшілік)
* Алматы (Бас консулдық)
* Ақтау (Бас консулдық)

## Түркияның Қазақстандағы елшілері
# Аргун Өзпай (1992-1994)
# Мұстафа Ашула (1994-1995)
# Куртулус Ташкент (1995-1999)
# Чынaр Алдемир (1999-2004)
# Танер Себен (2004-2008)
# Атилла Гүней (2008-2010)
# Лaле Үлкер (2010-2012)
# Өмер Бурxaн Түзел (2012-2015)
# Невзат Уяник (2015-2019)
# Уфук Екижи (2020-2023)
# Мұстaфa Кaпужу (2023- )

## Қазақстаның Түркиядағы елшілері
# Қанат Саудабаев (1992-1994, 1994-1996)
# Балташ Тұрсынбаев (1996-1998)
# Қайрат Сарыбай (1999-2003)
# Аманжол Жанқұлиев (2003-2005)
# Бағдад Исабаев (2006-2008)
# Бағдад Әміреев (2008-2010)
# Жансейіт Түймебаев (2010-2016)
# Абзал Сапарбекұлы (2017-2022)
# Еркебұлан Сәпиев (2022 жылдан бастап)

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары
Санат:Түркияның халықаралық қатынастары