Иосип Броз Тито

**Иосип Броз Тито** (серб-хорват. және макед. *Јосип Броз "Тито"*, серб-хорват. және словен. *Josip Broz "Tito")*, туған кезде **Иосип Броз** (мұндағы **Тито** — партиялық лақап аты); (1892 жылы 7 мамыр, Кумровец, Хорватия және Славония патшалығы, Аустрия-Мажарстан — 1980 жылы 4 мамыр, Любляна, Словения Социалистік Республикасы, Югославия СФР) — югослав революционері, саяси, мемлекеттік, әскери және партиялық қайраткер; 1945 жылдан бастап 1980 жылы қайтыс болғанға дейін Югославия президенті болды; 1937 жылдың желтоқсанынан бастап Югославия Коммунистік партиясының (ЮКП) басшысы, ал 1966 жылдан бастап Югославия Коммунистер одағының төрағасы қызметін атқарды.

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Тито оккупацияланған Еуропадағы ең тиімді қарсыласу қозғалысы деп танылған югослав партизандарының жетекшісі болды. Ол Югославияда да, шетелде де танымал тұлғаға айналды.

Оның ішкі саясаты Югославия федерациясы халықтарының бейбіт өмір сүруінің бірлігін қамтамасыз ететін символ ретінде қабылданды. Сонымен қатар, ол Қосылмау қозғалысының көшбасшысы болып, Үндістандағы Джавахарлал Неру, Мысырдағы Гамаль Абдель Насер, Индонезиядағы Сукарно және басқа да саясаткерлермен ынтымақтастықта болды.

1980 жылы Тито қайтыс болғаннан кейін югослав республикалары арасында келіспеушіліктер пайда бола бастады. 1992 жылы Югославия СФР ыдырап, оның құрамындағы республикаларда 1990-жылдардың соңына дейін жалғасқан қарулы қақтығыстар орын алды. Олардың салдары бұрынғы югослав республикаларының өміріне әлі де әсер етуде.

## Өмірбаяны
thumb|left|250px|Титоның Кумровец ауылындағы туған үйі
Иосип Броз 1892 жылғы 7 мамырда Хорватияның Кумровец ауылында кедей шаруалар отбасында дүниеге келген (ол он бес баланың жетіншісі болған). Әкесі Франьо Броз – хорват, ал анасы – словен. Әкесінің шаруашылығы күйрегендіктен, Иосип 14 жасынан бастап өз күнін өзі көруге мәжбүр болды. Ол мейрамханада шәкірт, слесарь, кейінірек Загреб пен Люблянада білікті механик болып жұмыс істеді. Сонымен қатар Чехия («Шкода»), Германия мен Аустриядағы зауыттарда еңбек етті.

1913 жылдың соңында социал-демократ көзқарасты ұстанған Иосип Аустрия-Мажарстан армиясына шақырылды (сол кезде Хорватия Аустрия-Мажарстан империясының құрамында болатын), ал жарты жылдан кейін Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды.

1915 жылғы 4 сәуірде взвод командирі Иосип Броз Днестрдегі Миткеу ауылы маңында (қазіргі Мытков ауылы (Заставнов ауданы), Буковина) орыстардың шабуылына тойтарыс беру кезінде ауыр жарақат алып, тұтқынға түсті. Тұтқында жүргенде ол қызылша және өкпе қабынуы ауруларынан аман қалып, әскери тұтқындар лагерінде большевик жұмысшыларымен байланыс орнатып, олардың идеяларын тез қабылдай бастады. Иосип лагерьде 1917 жылға дейін болды. Кейін ол Петроградтағы Путилов зауытында (көбінесе астыртын) жұмыс істеп, Омбыда Қызыл гвардияның интеротрядында қызмет етті, Колчакқа қарсы партизандық соғыстарға қатысты және 15 жасар ресейлік қыз Пелагея Белоусовамен отбасын құрды. Сол кезеңде Броз сенімді коммунистке айналды.

1920 жылдың соңында Иосип Броз әйелі мен баласымен бірге Югославияға оралды, бірақ туған-туыстарының көбін тірі кездестірмеді. Загреб түрмесінде алты жылын өткізіп, 1934 жылы «большевик-пролетар» ретінде ЮКП ОК құрамына, содан кейін Саяси бюроға енді.

1935 жылы Коминтернде жұмыс істеу үшін партиялық лақап аты ретінде Фридрих Вальтер есімін алды. 1937 жылдың тамызында Парижге барып, сол кезде ОК-нің ұйымдастыру хатшысы болды. Сол жерде ол Мәскеуде Горкичтің тұтқындалғанын естіп, Коминтернге бірнеше мәрте сұрау салса да, оның тағдыры туралы жауап ала алмады. 1938 жылғы 24 тамызда Мәскеуге келгенде ІІХК-нің бақылауында болды. Титоны тұтқындау туралы шешім қабылданып, оның ісін Коминтерннің Халықаралық бақылау комиссиясы қарады. Оған «троцкизм» және «БК(б)П тарихының қысқаша курсын» серб тіліне аудару кезінде жіберілген «саяси қателіктер» үшін айып тағылды.

Титоның айтуынша, Мәскеудегі «Люкс» қонақүйінде тұтқындауды күтіп жүргенде алғашқы ақ шашы пайда болған. Ол кейін: «Мені тұтқындамағанына Димитровқа алғыс айтуым керек. Ол маған сенді және партияны басқаруды маған тапсырды», – деп Югославия коммунистер одағы саяси мектебінің тыңдаушыларына айтқан (1977 жыл).

Тито үшін 1937 жылы ЮКП ОК-нің жетекшілеріне қарсы Мәскеуде басталған қатал репрессиялар жаңа сынақ болды. ОК Бас хатшысы Горкич пен ОК-нің көптеген мүшелері тыңшылық жасады деген айыппен атылды. Титоға да зиянкестік және фракциялық әрекеттер жасады деген айып тағылды. «Сталиндік тазартулар» толқынынан кейін Мәскеуге шақырылған Иосип өз қауіпсіздігі үшін кейбір серіктестеріне жағымсыз сипаттама беруге мәжбүр болды.

1939 жылғы 5 қаңтарда КИАК хатшылығының отырысында Титоға жаңа ОК құру тапсырылды. 1939 жылдың наурызында Иосип Броз Тито Германия агрессиясының алдында тұрған Югославияға жасырын түрде оралды. Оның 15 айлық ұлы Жарко мен екінші әйелі, неміс комсомолкасы Люция Бауэр, Кеңес Одағында қалды. 15 наурызда Бохиньде (Словения) өткен ЮКП уақытша басшылығының Тито, Джилас, Кардель, Ранкович қатысқан жиналысында Коминтерннің (негізінен БК(б)П) ықпалымен Мәскеуде тұтқындалған және «троцкизм» үшін айыпталған коммунистерді партиядан шығару туралы шешім қабылданды.

### Аустрия-Мажарстан армиясында қызмет ету. Бірінші дүниежүзілік соғыс
1913 жылдың мамыр айында Броз Аустрия-Мажарстанның Императорлық және патшалық армиясына шақырылып, екі жылдық қызметке тағайындалды. Туған күнін тіркеу кезінде қате жасалып, ол 1892 жылдың 5 наурызы деп көрсетілді. Алғашында Венаға жіберілгенімен, Броз өз өтініші бойынша 25-ші Загреб жаяу әскер полкына ауыстырылды. 1913-1914 жылдар қысында ол шаңғымен сырғанау бойынша дайындықтан өтіп, Будапештке унтер-офицерлер мектебіне оқуға жіберілді. Мектепті тәмамдап, аға унтер-офицер атағын алды, бұл оған 22 жасында ең жас шен иегері болуға мүмкіндік берді, ал Титоның биографы Джаспер Ридлидің айтуынша, ол бүкіл Аустрия-Мажарстан армиясындағы ең жас унтер-офицер болды. Әскерде Броз семсерлесу дағдыларын пайдалана отырып, бірнеше жарыста жеңіске жетті: 1914 жылы полк чемпионатын, ал сол жылы мамырда Будапештте армиялық чемпионатта екінші орынды иеленді.

1914 жылдың тамыз айында Аустрия-Мажарстан Бірінші дүниежүзілік соғысқа кірді, осыған байланысты 25-ші Загреб жаяу әскер полкі Сербия шекарасына жіберілді. Кейін аға унтер-офицер Броз бүлік ұйымдастыру әрекеті үшін қамауға алынып, Петроварадин бекінісіне қамалды (қазіргі сербиялық Нови Сад). Тито осы оқиғаға қатысты әртүрлі мәліметтер ұсынды: бір биографиясында оны орыстарға қашып кетпек болғаны үшін, ал екіншісінде техникалық қате себепті қамағанын айтқан. Үшінші нұсқаға сәйкес, оны жеңіліс жайлы ойлары үшін қамады, себебі Броз жеке әңгімелерінің бірінде Аустрия-Мажарстан армиясының соғыста жеңілгенін қалағанын мәлімдеген. Біраз уақыттан кейін ол бекіністен босатылып, толық ақталды.

1915 жылдың басында 25-ші полк Сербиядағы шайқастарға қатысып, кейін Шығыс майданына, Галицияға жіберілді. Ресей майданында Броз барлаушы болып қызмет атқарып, батыл сарбаз әрі жақсы командир ретінде таныла бастады. Бірде оның жетекшілігімен барлау взводы майдан шебін өтіп, 80 орыс солдатын тұтқындап, табысты түрде өз позицияларына қайтты. Барлау кезіндегі ерлігі мен бастамашылдығы үшін Броз батырлық медалін алуға ұсынылды, бірақ бұл туралы ақпарат 1980 жылы ғана жарияланды, оның қайтыс болғанынан кейін.

### Екінші дүниежүзілік соғыс

1941 жылғы 6 сәуірде нацистік Германия Югославияға басып кірді. 11 күн ішінде нашар ұйымдасқан және жеткілікті түрде қаруланбаған Югославия патшалық армиясы толығымен жеңіліп, ел толықтай оккупацияланды. Югославия бірнеше бөлікке бөлінді: Косово мен Македонияның бір бөлігі Италияның отары болған Албанияға қосылды, қалған Македония – Болгарияға, ал Воеводина – Мажарстанға берілді. Словения Германия мен Италия арасында бөлініп, Италия Хорватияның Далмация аумағын да иемденді. Қалған Хорватия мен Босния және Герцеговина аумақтарында хорват ұлтшылдары - усташтар «|тәуелсіз» қуыршақ мемлекетін құруға мүмкіндік алды. Сербияны немістер басып алды.

Екінші дүниежүзілік соғыс тарихында Тито Югославияның партизандық азаттық күресінің қолбасшысы ретінде белгілі, оның партиясы бұл қозғалыстың басты рөлін атқарды. Қарсылық күштер санының өсуін көрсететін сандар: 1941 жылдың соңында — 80 мың адам, 1942 жылдың соңында — 150 мың, 1943 жылдың соңында — 320 мың, 1944 жылдың соңында — 400 мың. Нацистік Германияның Югославияға шабуылынан (1941 жылдың сәуірі) және әсіресе КСРО-ға шабуылынан кейін Иосип Тито мен оның серіктестері жауларға қарсы қарулы күрес бастады. Сонымен қатар, олар немістермен ынтымақтастықта болған ұлттық қарулы күштерге, Хорватияның усташтарына және лондондық эмиграциядағы Югославия патшалығының үкіметі бағынатын Драголюб Михайловичтің сербиялық четниктеріне қарсы да күресуге мәжбүр болды. Олар немістерге қарсы қарулы көтеріліс жасау үшін «қолайлы сәтті» күткенмен, сонымен бірге коммунистік партизан көтерілісшілерімен де соғысты. Югославиялық партизандар мен четниктер біраз уақыт бірге әрекет етті, бірақ кейін олардың достығы өзара идеологиялық жеккөрушілікке айналды, нәтижесінде Тито мен Михайлович қарсыластар болды.

Кеңес Одағы, сондай-ақ Ұлыбритания мен АҚШ, Югославияның заңды өкілі ретінде Лондондағы патшалық үкіметті мойындады, бірақ 1941, 1942, тіпті 1943 жылдары Балқандағы коммунистік көтерілісшілерге ешқандай материалдық көмек көрсете алмады. Англия 1943 жылға дейін тек Михайловичтің четниктерін қолдады. Дегенмен, Тито нағыз партизан армиясын құруға қол жеткізді. Бұл армия Германия мен оның одақтастарының ондаған дивизияларын өзіне тартып, жау шабуылдарының жеті жалпы шабуылына төтеп берді. Тито 1943 жылы ауыр жарақат алып, бірақ аман қалды.

1942 жылы Тито жаңа үкіметтің прототипін — Фашизмге қарсы вечені құрды, ал келесі жылы — Югославияны азат ету Ұлттық комитетін құрып, ол босатылған аймақтарда үкімет функцияларын атқарды. Сол кезде вече II Петар Карагеоргиевичтің соғыс аяқталған соң елге оралуына тыйым салды.

Фашистік Италия капитуляциясынан кейін югославиялық партизан отрядтары Италия басып алған аймақтарды алу үшін күресті. Эмиграциядағы югославиялық үкімет Драголюб Михайловичпен қатынастарын үзіп, Титоны жоғарғы қолбасшы деп таныды. Америкалықтар мен британдықтар ЮХАА-ға көмек көрсете бастады, оның ішінде Хорватиядағы жау нысандарына әуе соққыларын жасады.

1944 жылы 20 қазанында югославиялық партизан бөлімдері мен Қызыл Армия Белградқа кірді, көп ұзамай Югославия республика деп жарияланды. Елдің басшысы болып Тито тағайындалды (Рузвельт, Черчилль және Сталинмен жүргізілген күрделі келіссөздер арқылы ол патша Павелдің билікке оралуын болдырмады).

1944 жылы қазан айында Қызыл Армияның Югославия азаматтарына жасаған жаппай шабуылдары кезінде зорлау (121 оқиға) және жәбірленушілерді өлтіру (111 оқиға), 1204 тонау тіркелді.

1945 жылдың мамырында Хорватия Тәуелсіз мемлекеті жойылды. 1945 жылдың 15 мамырында югославиялық партизандар, британдық әскерлердің қолдауымен, Словениядағы жаудың соңғы ірі топтамасын жеңіп, елді азат етуді аяқтады.

## Югославияны басқару (1948—1980)

Тито Югославияның социализм жолындағы өзіндік бағытын іздеді. Ол әлеуметтік өзін-өзі басқару, жұмысшылар кеңестерін құру, цензураны әлсірету және партия мен биліктің арасындағы айырмашылықты қорғау арқылы елдің болашағын көруге тырысты. Бұл модель 1960-жылдардың ортасына қарай қалыптасып, Титоның қайтыс болуына дейін сақталды. Сыртқы саясатта Тито бейтараптық қозғалысының маңызды тұлғасы болды және АҚШ пен КСРО-дан қашықтықты сақтап, елінің тәуелсіздігін қорғады. 1968 жылы Чехословакияға Кеңес әскері кірген кезде, ол бұл әрекетке қарсы шығып, егер Югославияға шабуыл жасалса, ұзаққа созылатын соғыс болатынын ескерткен болатын.

70-жылдары Кеңес Одағының басшылығы Титоны биліктен алып тастау үшін әрекет етуді жалғастырды. Кеңес арнайы қызметтерінің хабарламасына сәйкес Киевте «Югославия Коммунистік партиясын қайта құру» үшін бастамашы комитет құрылып, оны Милета Перович басқарды. Бұл бастамашылар Югославиядағы оппозиционерлермен байланыс орнатып, Сталиншілдер мен Косоводағы албандардың құқықтарын кеңейтуге наразы серб ұлтшылдарымен жұмыс істеді. 1974 жылы сәуірде Черногорияның Бар қаласында Приштинадан келген профессор Бронислав Бошковичтің пәтерінде жиын өтіп, қатысушылар өздерін «ЮКП-нің V съезі» деп жариялады. Олар Югославия Коммунистік партиясының басшылығын ауыстыру туралы шешім қабылдап, оның орнына жаңа басшылықты, Милета Перовичті сайлады, ол сол уақытта Киевте болған еді.

Титоның құрған модельі мен оның жеке өмірі бүгінде де талқыланып келеді. Ол ең либералды социалистік жүйені құрған тұлға ретінде тарихта қалды, елдің бірлігі мен тәуелсіздігін сақтауға өз үлесін қосты. Тито 1980 жылы қайтыс болды, жерлеу рәсіміне 123 елден келген 209 мемлкеттік делегация және жалпы 700 мың адам қатысты. Оның өлімінен кейін Югославияда қиындықтар басталып, ел экономикасы дағдарысқа ұшырап, ұзаққа созылған азаматтық соғыстар мен мемлекеттің бөліну процестері орын алды.

## Дереккөздер

Санат:25 мамырда туғандар
Санат:1892 жылы туғандар
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері
Санат:Пехлеви орденінің иегерлері
Санат:Югославия президенттері
Санат:Президенттер