open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тахауи Ахтанов

**Тахауи Ахтанов** (1923—1994) 25 қазанда Ақтөбе облысының Шалқар ауданы, Шетырғыз ауылында туған. 

Әлімұлы тайпасының Шекті руынан шыққан.

1940 жылы Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтына оқуға түседі. Екінші курста оқып жүргенде өзі сұранып майданға аттанады. Алғашқы әдеби көркем шығармалары өлең, очерк түрінде майдан газеттерінің беттерінде жарияланды. 1948 жылы әскер қатарынан босағаннан кейін, әдеби еңбекпен айналысады. Алғашқы өлеңдері "Жастар дауысы" деп аталатын ұжымдық жинақта жарық көрді. Осы кезде оның әдеби-сын мақалалары молырақ басылып, алғашқы монографиялық зерттеу еңбегі жарияланды. Әйтсе де, жазушының өнімді де жемісті еңбек еткен жанрлары - проза мен драматургия.

Баспасөз бетінде алғаш жарық көрген әңгімесі - "Күй аңызы". 1956 жылы "Қаһарлы күндер" атты романы жарық көрді. "Дала сыры" повесі үшін (өңделіп, толықтырылып, "Боран" романына айналды) авторға 1966 жылы Қазақ КСР-нің Абай атындағы Мемлекеттік сыйлығы берілді. 1968 жылы жазылған "Сәуле" драмасы, одан кейінгі "Боран", "Ант", "Әке мен бала" драмалары да қазақ сахнасының өміршең туындыларына айналды. "Махаббат мұңы", "Күтпеген кездесу" драмалары, "Арыстанның сыбағасы", "Күшік күйеу" комедиялары қазақ, орыс және туысқан халықтар сахнасында көрінді. А.Н. Толстойдың "Азапты сапарда" трилогиясын, М. Горькийдің әңгімелерін қазақ тіліне аударды.

"Көркем әдебиет" баспасында редактор, бөлім меңгерушісі, киностудияда сценарий бөлімінің бастығы. "Әдебиет және искусство" - "Жұлдыз" журналының редакторы, Қазақстан Жазушылар одағының хатшысы, көркемөнер бас басқармасының бастығы, республикалық кітап палатасының директоры сияқты жауапты қызметтер атқарды.

II дәрежелі Отан соғысы орденімен, екі рет Қызыл Жұлдыз, Еңбек Қызыл Ту, "Құрмет Белгісі" ордендерімен марапатталған. Қаламгерге Қазақстанның Халық жазушысы атағы берілген.

1997 жылы Ақтөбе қаласындағы драма театрына жазушының есімі берілді.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Тахауи Ахтанов Adebiportal.kz сайтында
* Ахтанов ақиқаты — «Ана тілі», 29.09.2013

Санат:Қазақ жазушылары
Тереза ана

**Тереза ана Калькутталық** (шынайы есімі **Аньэ́з (Агне́с) Го́ндже Бояджи́у**; ; 26 тамыз 1910, Скопье — 5 қыркүйек 1997, Калькутта) — католиктік монахиня, кедей және науқас адамдарға қызмет көрсеткен, әйелдер монахтік конгрегациясы «Махаббат әпкелер миссионерлері», ұйымын құрушы. Бейбітшілік саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты (1979). 

2003 жылы жарылқанған католик шіркеуінің қатарына қосылды.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Скопьеде туғандар
Санат:Кулькуттада қайтыс болғандар
Океания

**Океания** — Тынық мұхитының орталық және оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан, көбіне жүздеген шағын аралдар мен атоллдардан құралған географиялық аймақ, геосаяси жер бөлігі.
right|300px|thumb|Аустралия және Океанияның ортографиялық проекциясы
right|300px|thumb| Океанияның аймақтары
right|300px|thumb|Океанияның саяси картасы

## Географиясы
Жер шарындағы ең үлкен аралдар тобы. Тынық мұхитының орталық және оңтүстік-батыс бөлігінде, Солтүстік жартышардың субтропикалық аймақтары мен Оңтүстік жартышардың қоңыржай белдеуінің арасында орналасқан. Жерді құрлықтарға бөлгенде көбіне Океанияны  Аустралиямен бірге Аустралия және Океания деп арашалайды. Кейде бөлек құрлық деп есептейді. 

Океанияның жалпы аралдар ауданы - 1,26 млн км² (Аустралиямен бірге 8,52 млн км²), тұрғындар саны -  10,7 млн адамға жуық (Аустралиямен бірге 32,6 млн адам). 

Океанияны географиялық орналасуы бойынша 
* Меланезияға
* Микронезияға және
* Полинезияға бөледі.
Кейде Жаңа Зеландияны арашалайды.

## Гидрологиясы
*Океанияның аралдары мен атоллдары Тынық мұхитының көптеген теңіздерімен шектеседі:
** Маржан теңізі,
** Тасман теңізі,
** Фиджи теңізі, 
** Коро теңізі, 
** Соломон теңізі, 
** Жаңа Гвинея теңізі, 
** Филиппин теңізі 
* және Үнді мұхитының 
** Арафур теңізімен.

*
Алтай тілі

**Алтай тілі** - алтай халқының тілі. Түркі тілдеріне жатады. Ресей мен Моңғолия шекарасында орналасқан ресейлік Таулы Алтайда кең тараған.

Алтай тілі (1948 жылға дейін *ойрат тілі* деп аталған) негізінен Ресейдің Алтай Республикасында (60 015) тұратын алтай халқының ұлттық, әдеби тілі. Олардың жалпы саны — 71 317 адам (1989). Алтай тілі оңтүстік (алтай, төлеңгіт, телеуіт) және солтүстік (куманды, тува, чалкан) диалектілеріне бөлінеді. Әдеби тілінің қалыптасуында оңтүстік диалектісінің (алтай кижи) үлесі басымырақ болған. Алтай халқы 1928-1938 жылы латын әліпбиін қолданды, ал 1938 жылдан бері орыс графикасына негізделген жазуды пайдаланады. Алтай тілін қырғыз бен қазақ тілінің моңғол тілдік әсерге көп ұшыраған аралық нұсқасы деуге болады. Түркі тілдері, оның ішінде қыпшақ тобындағы қыпшақ-қырғызға жататын тіл. Алтай тілі мен қырғыз тілі шығыс қырғыз-қыпшақ тілдерінің бір тобын құрап, жалпы қасиеттерінде қырғыз тіліне ұқсас болып келеді. 
Алтай тілі 1948 жылға дейін ойрат тілі деп аталған. Ол тіл негізінен Ресейдің Алтай Республикасында тұратын алтай халқының ұлттық, әдеби тілі. Алтай тілі оңтүстік (алтай, төлеңгіт, телеуіт) және солтүстік (куманды, тува, чалкан) диактілеріне бөлінеді. Әдеби тілінің қалыптасуына оңтүстік диалектісінің (алтай кижи) үлесі басымырақ болған. Жалпы, алтай тілінің оңтүстік тармағында алтай >, төлеңгіт (төлеңгіт-теле, чуя говорларымен) және телеуіт деп аталатын үш диалект топтасқан. Алтайлар - тілі мен тегі жағынан қазаққа жақын халықтың бірі. Ал тарихта олардың өздерінше бірізді атаулары жоқ. Өйткені алтайлықтар құрамында деп саналған кейбір тайпалар өздерін әлі күнге дейін бөтен қауым өкілі деп біледі.

## Дереккөздер


Санат:Түркі тілдері
Санат:Ресей тілдері
Оңтүстік полюс

[thumb|1. Оңтүстік полюс<br />2. [Оңтүстік магниттік полюс (2007)3. Оңтүстік геомагнитті полюс4. Оңтүстік қол жетпестік полюсы ]]

Жердің **Оңтүстік полюсы**  — Жердің айналу осінің Оңтүстік жарты шарда Жердің бетімен қиылысатын нүктесі, Оңтүстік жарты шардағы  Антарктиданың Полярлық платосында орналасқан географиялық нүкте. Оңтүстік полюсты Оңтүстік магниттік полюспен шатастырмау керек..

Оңтүстік полюсы Солтүстік Мұзды мұхитындағы Солтүстік полюсқа қарама қарсы орналасқан. Жер шарының қай бір нүктесі болсын, Оңтүстік полюсқа қарағанда солтүстік жақта орналасады. Оңтүстік полюстың географиялық координаттары:  90°00′00″ оңтүстік ендік, бұл нүктенің бойлығы жоқ, себебі Оңтүстік полюс - бүкіл меридиандардың қиылысатын нүктесі.Бұл жерде жарты жыл полярлы түн, жарты жыл полярлы күн болады.

Оңтүстік полюстағы мұз қалыңдығы — 2840 метр. Ауаның жылдық орта температурасы −48,9 °C, ең жылы күні −12,3 °C болады, ең суық күні −82,8 °C.

[thumb|left|275px|Амундсен экспедициясы, 1911 жыл. Солдан оңға қарай: [Руаль Амундсен, Хельмер Хансен, Сверре Хельге Хассель және Оскар Вистинг (фотографияны экспедициның бесінші мүшесі Олаф Бьолан түсірген).]]
Алғашқы рет Оңтүстік полюсқа 1911 жылдың желтоқсан айында Руаль Амундсеннің басқаруымен Норвегия полярлық экспедициясы жеткен. Бұл экспедицияда  Олаф Бьоланд, Сверре Хассель, Хельмер Хансен және Оскар Вистинг болған. 

1912 жылдың қаңтар айында — Роберт Скотт басқарған Терра Нова ағылшың экспедициясы Оңтүстік полюс үстімен тікұшақпен ұшып өтті. 

1958 жылы   В. Фукс пен Э. Хиллари басқарған Британия-Жаңа зеландия экспедициясы алғашқы рет Уэддел теңізінен Оңтүстік полюс арқылы Росса теңізіне шана-шынжырбауыр көлікпен өтті. 

1957 жылдан бастап Оңтүстік полюсте Амундсен-Скотт атты АҚШ-тың ғылыми стансасы жұмыс істеп келе жатыр. 

## Географиялық орналасуы
Оңтүстік полюс Антарктида құрлығында Тынық мұхит жағалауына жақын және Росса құрлықтық қайраннан оңтүстік жағына қарай 480 км қашықтықта орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:География
Санат:Антарктика
Санат:Жердің экстремалды нүктелері
Солтүстік полюс

200px|right|Солтүстік полюс
**Солтүстік полюс** - Жердің айналу осінің Солтүстік жарты шарда Жердің бетімен қиылысатын нүктесі, Солтүстік жарты шардағы Мұзды мұхиттың ортасында орналасқан географиялық нүкте. 

## Тарихы
Солтүстік полюске алғаш рет америкалық зерттеушілер Ф.Кук 1908 жылы, ал Р. Пири 1909 жылы жеткен.
Солтүстік полюсті 1909 жылы алғаш ашқан зерттеуші ретінде Роберт Пиридің аты аталғанымен, ол кезде Пиридің қасында тағы да бес адам болған. Ол Роберт Пиридің досы Афроамерикан Метью Хенсон мен тағы да жол көрсетуші төрт Эскимос.

Роберт Пиридің тобы Гренландия аралы арқылы Солтүстік полюске қарай бет алған. Нəтижесінде, олар Солтүстік полюстің құрлықта емес, мұхиттың қақ ортасында екендігін анықтады. Ол мұзды мұхиттың қалың мұзының үстінде тұр. Солтүстік полюс жердің шыңы деп аталады.

## Орналасуы
Жер бетіндегі ең солтүстік нүкте - «Нағыз Солтүстік» деп те аталатын географиялық Солтүстік полюс. Ол солтүстік ендікте 90 ° жерде орналасқан, бірақ оның бойлық сызығы жоқ. 

Географиялық Солтүстік полю Гренландиядан солтүстікке қарай шамамен 450 мильде (725 км), Солтүстік Мұзды мұхиттың ортасында орналасқан: теңіз тереңдігі 13 410 фут (4087 метр). Көбінесе теңіз мұзы Солтүстік полюсті жауып тұрады.

## Ерекшеліктері
нобай|солға|Солтүстік полюстегі ғылыми лагерь, 1990 ж. шілдеСолтүстік полюсте 19 наурыздан 25 қыркүйекке дейінгі аралықта полюс күні (немесе поляр күн, оқулықтарда «полярлы күн» деп те жазылады) болады. Поляр күн кезінде Солтүстік полюс аймағында Күн 24 сағат бойы көкжиекке батпайды. Түні жарық болады. Бұл кезең шамамен 190 күнге созылады, содан кейін поляр түн басталады.
Мұндай күндер күзге дейін Оңтүстік полюсте болды. Енді ол құбылыс 2019 жылдың 21 қыркүйегінен 2020 жылдың 23 наурызына дейінгі аралықта қайталанады.

Солтүстік полюсте елді мекендердің географиялық орналасуына байланысты поляр күннің ұзақтығы әртүрлі болады.

## Дереккөздер

Санат:Физикалық география
Санат:Арктика
Санат:Жердің экстремалды нүктелері
Темір дәуірі

thumb| alt=A.| ''Темір дәуірінен қалған ескерткіш''.
**Темір дәуірі** – адамзат тарихында қола дәуірін алмастырған, аса маңызды әлеуметтік-экономикалық, саяси, демографиялық, технологиялық өзгерістерді дүниеге әкелген жаңа кезең. Бастаулары темір металын игерумен және оны кеңінен қолданумен сәйкес келетін бұл кезеңді ғылым тарихында «*[[темір]] дәуірі*» деген тұрақты атаумен белгілеуді алғаш рет 19 ғ-дың ортасында К. Томсен (Дания) ұсынды. Біздің заманымыздан бұрын 1-мыңжылдықтың басынан осы заманға дейінгі кезең арасында темір адамзаттың заттық мәдениетінің негізі болып келді. *Өндірістік технология* саласындағы барлық мәнді ашылымдар осы металмен байланысты. Дегенмен, темір ұзақ уақыт бойы аз таралған әрі қымбат металл болып қала берді. Тек б.з.б. 1-мыңжылдықта ғана темір металлургиясын қолданысқа кеңінен ендіру қолға алынды. Қазіргі заманда да темір еңбек құралдары жасалатын бірден-бір маңызды металл болып қалуда, сондықтан қазіргі дәуір де темір ғасырына жатады. Осы себептен, тарихи-археологиялық кезеңдемеде «*[[ерте темір дәуірі]]*», одан кейінгі кезеңге қатысты «*орта ғасырлар дәуірі*» деген атаулар қолданылады. Ерте темір дәуірі біздің заманымыздан бұрын 8–7 ғасырлардан бастап, *ерте орта ғасырлар дәуіріне* дейінгі кезеңді, яғни б.з. 6-ғ-ына дейінгі уақытты қамтиды. 
thumb| left| alt=A.| ''Темірден жасалған бұйым''. Ерте Темір дәуірінде суғармалы егіншілікке негізделген көне шығыстық өркениет елдерінде (Месопотамия, Алдыңғы Азия, Кіші Азия, Үндіқытай, Солтүстік Африка, тағы басқа) *мемлекеттік жүйе мен саяси институттардың* нығаю үдерістері жедел қарқынмен дамыды. Еуропада Рим, Грек өркениеттері қалыптасып, латен, гальштат сияқты аса көрнекті мәдениеттер гүлденді. Мал шаруашылығының жаңа түрлеріне көшу далалық табиғат жүйесінің ерекше жағдайларында өмір кешкен қола ғасыры тайпалары экономикасының дамуының нәтижесі болып табылады. Қазақстан аумағында шаруашылықтың бұл түрінің негіздері қола дәуірінің соңғы кезінде, Беғазы-Дәндібай заманында қаланды. 
thumb| alt=A.| ''Темір дәуірінен қалған мата''. Ерте Темір дәуірі басталысымен, Еуразия далаларында ірі *тайпалық бірлестіктер* қалыптасты. Олардың мүдделерінің қақтығысы, айналасындағы *отырықшы-егінші* халықтармен қарым-қатынастарының өзіндік түрлері қоғамның белгілі дәрежеде әскериленуіне әкелді. Үлкен «*патшалық*» обалары, яғни қайтыс болған ауқатты адаммен бірге қару-жарақ, ат әбзелдері, әшекейлер сияқты өзінің құндылығымен мәнді болып саналатын бұйымдар бірге жерленген күрделі құрылымды ірі обалар тұрғызылды. Жалпы алғанда, далалық белдеуде ерте Темір дәуірінің соңына қарай қалыптасқан әлеуметтік-экономикалық үдерістердің барысы, саяси оқиғалар мен ағымдардың тоғысы біздің заманымыз 1-мыңжылдығының 2-жартысына қарай Түркі әлемінің түбегейлі тарих сахнасына шығуына алып келді.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

## Сыртқы сілтемелер:
Темір дәуірі

Санат:Тарих
Қарайым тілі

**Қарайым тілі** — түркі тілдері жанұясының қыпшақ тобына жататын тіл.

Қарайым тілі Украинаның Қырым т.б. облыстары мен Литваның Тракай ауданы және Польшаға таралған. 1959 жылғы халық санағы бойынша КСРО-дағы 5900 қарайымның 16,5 %-ы ана тілін қарайым тілі деп есептеген.

Әдеби тілі жоқ, бұрын (1840 жылдан бастап) кітап, журнал басқанда көне еврей, латын, орыс алфавиттерін қолданған. Қарайым тілі үш диалектіге бөлінеді: Тракай-Литвадағы қарапайымдардың ч мен айтатын диалекті, («ач»-аш) ; галич-Батыс Украинадағы қарайымдардың ц мен айтатын диалекті, («ац»-аш); Қырым диалекті татарлардың тілінің әсерімен біраз өзгеріске ұшыраған. Ерекшеліктері: галич диалектінде басқа диалектілердегі «ө», «ү» дыбыстарының орнына «е»,»и» қолданады; «гел» («көл»), «тиш» («түс»); жіктеу есімдіктері барыс септікте «мана»,»майа» («маған»), «сана», «сайа» («саған») түрінде қолданылады. Синтаксисінде славян тілдерінің әсері күшті. Сөздік қорында бір жағынан көне сөздер сақталып қалса («өксиз» («жетім»), «өбге» («ата-баба»), т.б.), екінші жағынан орыс, поляк, литван, украин, белорус, грек, итальян тілдерінің әсері бар.

## Дереккөздер


Санат:Түркі тілдері
Санат:Қыпшақ тілдері
Санат:Батыс қыпшақ тілдері
Монотеизм

**Монотеизм*** ([[грек тілі|грекше]]: μονος — бір, θεος — Құдай)* - тек бір ғана Құдай - Аллаһ тағала бар екендігіне негізделген сенім; осы доктринаға негізделген сенімнің діни жүйелері. Маңызды әлемдік діндер ішінде тек Яһуди, Мәсіхшілік және Ислам монотеистік болып табылады және шығу тегі бір.

Бірақ бұл түсінік мағынасында ғана, өйткені шын мәнінде бірде-бір дін монотеистік негізде құрылмайды. Монотеизм діндердің даму тарихында өте кеш пайда болды. Рулық-тайпалық құрылыстың ыдырауы және ертедегі мемлекеттердің қалыптасу дәуірінде жеке тайпалардың құдайлары бір "пантеонға" (бір дін құдайларының жиналған жері) бірігіп, ең күшті тайпаның құдайы әдетте бірінші орында тұрды. Кейде бұл құдайдың абыздары оны бірден- бір жалғыз, немесе бас құдайға (мыс., вавилондық Мардук) айналдыуға тырысты. 

Б.з.б 1-мың жылдықтың ортасы мен 2-жартысында қатал Монотеизм Арабияда б.з-дың 7 ғасырында енгізіліп, мұсылман діні догмаларының негізін қалады.

## Дереккөздер


Санат:Діндер философиясы
Қытай тілі

**Қытай тілі** () — кең таралған тіл немесе тіл шоғыры (өзара ұқсас көптеген диалектілерден тұрады), Қытай Халық Республикасының хань (мандарин) қытай көпшілігі мен шағын ұлттары сөйлейтін тіл. Қытай тілі Қытай-Тибет тіл отбасысына жатады. Сондай-ақ қытай тілінде Индонезия, Камбоджа, Лаос, Вьетнам, Мьянма, Малайзия, Тайланд, Сингапур, Бруней, Гонконг, Макао, Филиппин, Жапония, Корея және әлемнің басқа бөліктерінде (30 миллионнан астам өзге ұлт өкілдері) сөйлейді. Біріккен Ұлттар Ұйымының ресми және жұмыс тілдерінің бірі. 

**Қытай тілінің басты ерекшеліктері:** 
* Қытай тілінде төрт үн бар, мағына үн (тон) арқылы анықталады;
* әрбір иероглиф бір буын болып есептеледі;
* жалаң буынды сөздер жиі кездеседі, күрделі сөздер көп түбірден құралады, бірақ морфолагиялық түрлену болмайды;
* сөздердің орын тәртібі мен шылаулар қолданысы негізінде грамматикалық мағына айқындалады.

Тарихи жазбаларға қарағанда Қытай тілінің диалектілері мұнан 2500 жыл бұрын байқалған. Ұсақ диалектілер көп болғанымен, негізінен үлкен жеті топқа бірігеді: олар – Солтүстік, У, Шияң, Гань, Кыжия, Юэ және Минь. Қытай әдеби тілі солтүстік диалекті негізінде қалыптасқан. Осы тіл мен ортақ иероглиф болмаса әр диалектіде сөйлейтіндер бір-бірін еркін түсіне бермейді. 12–13 ғасырларда кітаби тіл – Байхуавин (жаңаша әдеби тіл мағынасында) қалыптасты, «Су бойында», «Оқымыстылар шежіресі», «Қызыл сарай түсі» сияқты көркем туындылар осы тілде жазылған. Қытай тілін жаңаша ғылыми түрде зерттеу Ма Дзянь Джунның «Ма Ши Вань ун» (1898 жылы) атты грамматикалық еңбегінен басталады.

## Дереккөздер

Санат:Қытай тілі
Илиада

**Илиада** () — грек халқының жыры. Авторы Гомер болып есептеледі.
Грек әдебиетінің ежелгі ескерткіштері болып «Илиада» және «Одиссея» поэмалары саналады. Антик әлемінде сол поэмалардың авторы ұлы ақын соқыр Гомер деп есептелген. «Илиада» және «Одиссеяның» шығарылған уақыты туралы ешқандай мәлімет жоқ, сондықтан осы екі поэмаға байланысты әлі шешілмеген күрделі мәселелер көп. Осы проблемалар әдебиетте «Гомер мәселесі» деп қаралады.

Екі поэманың сюжеті Троя соғысы туралы аңыздар циклынан алынған. Троя соғысы деп гректердің Троя немесе Илион қаласына жорығы аталған. «Илиаданың» аты Илион қаласының атынан шыққан (гректер Трояны солай атаған). Аңыз бойынша Троя бекзадасы Парис өзін жақсы қарсы алған қонақжай патша Менелайдың сұлу әйелі Еленаны және көптеген қазынасын ұрлап кетеді. Ашуланған Менелай ағасы Агамемнонмен барлық грек аймақтарынан жорыққа әскер жинап, Трояға аттанады. Грек жасағы Агамемнонның басшылығымен Трояны қоршап, он жылға дейін қалаға кіре алмайды. Тек айлакер батыр Одиссейдің арқасында гректер ағаш ат жасап, соның ішіне тығылып, Трояға кіреді. Трояны өртейді, Еленаны Менелайға қайтарады. Бірақ грек батырларының отанына қайтуы қайғылы болады: біреулері жолдан қаза табады, ал біреулері үйлеріне оралғанша түрлі теңіздерді кезіп шығады. 
«Илиада» 15700 өлеңнен тұрады. Оны антик ғалымдар 24 кітапқа бөлген (грек алфавитінің саны бойынша). «Илиадада» соғыстың оныншы жылындағы оқиғалар суреттеледі.Поэмада соғыстың қалай басталғаны және оның барысы айтылмайды. Поэманың тақырыбы бірінші өлеңінде айтылған: «Гнев, богиня, воспой Ахиллеса, Пелеева сына...». Ахилл (Ахиллес) – фессалиялық патша Пелей мен теңіз құдайы Фетиданың ұлы, ахейлік батырлардың ең батылы, «Илиада» поэмасының негізгі бейнесі. 
[200px|thumb|Гектро денесі байланған атарбаны басқарып келе жатқан Ахилл. [Лекифтегі сурет шамамен б.д.д. 490 ж.]]
Трояны ұзаққа созылған қоршаудың сәтсіз болуы мен шығынға ұшырауы жауынгерлердің рухын түсереді. Оларды жігерлендіру үшін көсемдері халық жиналысын шақырды. Троя қаласы түбінде ұрыс қайта басталады. Гректердің ішіндегі ең таңдаулы жауынгер құдіретті «желаяқ» Ахилл (Ахиллес) болатын. Троялықтардың ең күшті де батылы Гектор еді. «Илиадада» сол екеуінің арасындағы жекпе-жек пен Гектордың өлімі суреттеледі. 
Поэманың әрекеті салыстырмалы планмен жүргізіледі: Олимп үстіндегі құдайлар және Трояның айналасындағы адамдар. Поэмада шайқасқа құдайлар араласқаны айтылады, олардың біреулері гректерге, екіншілері троялықтарға жақтасады.
Ұрыс үстінде Ахиллдің досы Патрокл қаза табады. «Илиада» Патрокл мен Гектордың жерлеуін суреттеумен аяқталады. Троя соғысының ақыры туралы поэмаға енбеген аңызда айтылады.

Санат:Гомер
Колизей

thumb|right|300px|Колизей 2007ж
**Флавилер амфитеатры** (лат. Amphitheatrum Flavium) немесе Колизе́й (лат. Colosseum, итал. Colosseo) — амфитеатр, Ежелгі Римдегі архитектуралық ескерткіш (біздің заманымыздың 75 — 80 ж.). Құрылыс тас кесек, кірпіш және түрлі бетон қоспаларынан салынған. Колизей амфитеатры гладиаторлар шайқасы мен цирк ойындарын тамашалау мақсатында тұрғызылған. Ортада ойын көрсететін алаңы, айнала сатылап жоғарылай беретін 4 қабатты орындықтары болған (50 мыңдай адам сыйған). Отыратын орындар мәрмәр тастармен көмкеріліп, қасбеттері түрлі мүсіндермен толтырылған. Колизей — Ежелгі Рим амфитеатрларының ең ірісі және ежелгі дәуір өнерінің көрнекті ескерткіші.
## Қосымша
Ежелгі римдегі Колизей стадионы ойындары тамашалау үшін жиналған адамдарға лық толатын. Ойындар қазіргі түсініктегідей спорт болып саналған жоқ, бірақ ол кездерде адам мен жануар арасында өліміші болғанға дейін шайқасатын қойылымдар да болды. Адамдар гладиаторлар (арнайы жаттықтырылған жауынгерлер) арасындағы немесе ерлер мен жануарлар арасындағы шайқастарды тамашалауға келетін. Мұнда тіпті аңшылықтың және тіпті алаң суға толтырылып,теңіз шайқастарының көріністері көрсетілетін.
нобай|Колизей

## Сыртқы сілтемелер
* Колизей 
* Colosseum 

## Дереккөздер


Санат:Ежелгі Рим
Асуан бөгеті

thumb|Асуан бөгеті (ғарыштан түсірілген сурет
**Асуан бөгеті** — Мысырда Ніл өзенінде Асуан қаласының маңында орналасқан бөгет. Ескі Асуан плотинасы 1898 – 1902 жылдарда салынып, 1908 – 12, 1929 – 33 және 1960 жылдары қайта жаңғартылған. Оның ұзындығы 2 км, биіктігі 54 м, ені 8 м шамасында болды. Су қоймасының көлемі 5,5 млрд куб метр. 1960 жылы ескі Асуан плотинасы қатарынан қуаты 350 Мвт (2,7 млрд квт:сағ) СЭС іске қосылды.жаңа, ең биік Асуан плотинасы ескі Асуан плотинасының оңтүстігінде 6 км жерде орналасқан. Ұзындығы 5 км, биіктігі 111 м, ені табаны бойынша 1 км, ал судан көтеріліп тұрған жалы бойынша 40 м. Су қоймасының көлемі 130 млрд куб метр шамасында. Оң жағасында су өтетін канал бар. каналдың плотина осін қиып өтетін жерінде 6 туннель жасалған. СЭС-тің барлық 12 агрегатының ең жоғарғы қуаты 2,1 Гвт, жылына 10 млрд квт: сағаттан артық энергия береді. Энергияның жалпы ұзындығы 2500 км  жоғары вольтты линия арқылы Каир, Александрия және басқа да БАБ орталық қалаларына беріледі. Гидроэнергетикалық комплекс (плотина, СЭС және ток жүргізу линиялары) құрылысы 1960 жылы басталды. 1958 жылдың 27 желтоқсанындағы және 1960 жылғы 27 тамыздағы келісімге сәйкес КСРО финанс және техника, сондай-ақ маман кадрлар жағынан көмек көрсетті. Құрылыс жұмысына кеңес алып экскаваторлар мен бульдозерлер, көтергіш крандар мен автокрандар, автомобильдер және басқа да техника түрлері берілді. Ұлт мамандарын даярлау мақсатында Совет Одағының тікелей жәрдемімен Асуан қаласында арнаулы оқу орталығы ашылды.


|
Сурет:High Dam Burg, Aswan, Egypt, Oct 2004.jpg
Сурет:High Dam Burg Memorial Wall, Aswan, Egypt, Oct 2004.jpg


Санат:Бөгеттер
Санат:Мысыр ғимараттары мен құрылыстары
Санат:Ніл
Эмпайр-Стейт-Билдинг

**Эмпайр-Стейт-Билдинг** () — 102-қабатты ғимарат, Нью-Йоркте орналасқан.

Эмпайр Стейт Билдингті 410 күннің ішінде тұрғызған, құрылысқа 40 млн доллар қаражат жұмсалған.  Құрылысқа кеткен жқмыс сағатының жалпы саны — 7 млн. 1970 жылы Нью-Йоркте Дүниежүзілік сауда орталығының егіз-мұнаралары салынбастан бұрын, ғимарат 1931 жылы салынған күнінен бастап әлемдегі ең танымал ғимарат болып келді. Эмпайр Стейт Билдинг әлемдегі танымал ғимарат болып қалды, оны тамашалауға жылына 2,5 млн туристтер келеді, олар 86-шы және 102-ші қабаттарда орналасқан шолу алаңына шығады. Ғимаратты кинофильмдерден көруге болады, мысалы алып горилла мұнараның төбесіне шығатын "Кинг Конг" фильмі, тағы да басқа 100 шақты фильмдерден де кездеседі. Егер Эмпайр Стейт Билдингті  Александрия маягымен салыстырсақ, қазіргі көп қабатты ғимараттар Фаростан үш есе биік. 
thumb|300px|Нью-Йорктағы ғимараттар биіктіктерінің өзара салыстырылуы
[thumb|[Мэйсиден көрініс]]

## Дереккөздер
Әлемнің ұлы кереметтері, Алматыкітап, 2005 жыл. Авторы-  Рассел Эш. 


Санат:Нью-Йорк қаласы ғимараттары мен құрылыстары
Политеизм

thumb|alt=A.
**Политеизм** — көп құдайға табынушылық. Политеизм сенімі бойынша “құдайлардың” өзіндік иерархиясымен ерекшеленетін әлемі бар. Политеизм жалпы атауға ие және сенімдер бойынша антроморфтық сипатқа ие “құдайларының” өзіне тән құдірет аясы, аты, табиғат пен қоғамдағы билігі бар. Олардың ішінде біреуі жоғары билікке ие, өзгелері жеке дара, бірақ оған бағынышты деп санаған. Политеизм діни жоралғысында басты рөлді пұтхана төңірегіндегі көріпкел-сәуегейлер атқарды. Бұл дін көне Грек, Рим, Мысыр, Үнді, Жапон елдерінде болды.
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том

Санат:Дін
Санат:Философия
Крикет

**Крикет** () — ұрғыштың көмегімен ойнайтын доп ойыны. Екі команданың  11ойыншылары кезек-кезек қақпаларды қорғайды. Ол үшін қақпалардың жанында екі қорғаушы(бэтсмендер) тұрады. Қалған 9 ойыншы ойын барысында оларды ауыстырып отырады.

Шабуылдаушының командасы беруші(боулер), күзетші және 9 алаң ойыншыларынан тұрады. Ұпай жинау үшін қорғанушылар мүмкіндігінше көбірек жүгіріп орын ауыстыруға, ал шабуылдаушылар-қорғанушыларды ойыннан шығарып жіберуге тырысады. Бір қақпашадан екінші қақпашаға көп гол салған команда жеңіске жетеді.

## Ережелері
Ойын 11 адамнан тұратын екі команда арасында өтеді. Ойын мақсаты — көбірек ұпай жинау (жүгіру арқылы). Матч инниң (innings) деп аталатын бір неменесе бірнеше бөлімнен тұрады. Әр инниңде бір реттен бір команда ұрса, екіншісі допты қағып тұрады.

Крикет әдетте шөп үстінде ойналады. Ойын алаңы овалды (cricket field) келеді, ал ортасында ұзындығы 22 ярд (20,12 метра) (cricket pitch) болатын жер жолағы болады.
thumb|500px|right|Крикет ойыны

## Допты беру, соғу және ұпайды есептеу
Бір қақпашада тұрып, боулер қарсы қақпаға алты рет лақтырғаннан кейін алаңдағы өз позициясына қайтып оралады. Мұнан кейінгі боулер басқа қақпаға алты рет лақтырады.
Егер доп жерге тимей ойын алаңының шекарасынан асып кетсе, онда кері соғушы алты рет өткізді деп саналады, онда оған қақпалардың ортасында жүгірмеуіне болады. Егер доп алаңның шетіне шығып кетпей жерге тисе, бэтсмен төрт рет өткізді деп есептеледі.

Лақтыру техникасы барынша сан алуан. Тәжірибелі боулердің допты беру шеберлігі сондай, ұшып келе жатқан доп бағытын өзгертіп, кері соғуға  мүмкіндік бермейді. Сондықтан допты қабылдаудың да ерекше техникасы ойластырылған. Жақсы бэтсмендер ұрғышты көлбеу қойып, допты оп-оңай үйіріп әкетеді.
## Бэтсменді қайтіп сындыруға болады
  Арбитр допты кері соғушыны алаңнан мына жағдайларда шығарып жібере алады:
-Боулер жіберген доп қақпашаның жоғарғы көлденең салмасына соғылып барып енсе;
-Кері соғушы доп ұшып келе жатқанда қақпашаны аяғымен көлегейлесе;
-Алаңдағы ойыншы допты ұшып келе жатқанда қағып алса;
-Егер бэтсмен допты кері соғарда не орын ауыстыру кезінде қақпашаны ұрғышпен немесе денесімен қағып кетіп құласа;
-Алаң ойыншыларының біреуі қолындағы добымен қақпаша ауыстырған кезде қақпашаға тиіп кетсе не құлатып кетсе;
-Егер «күзетші» бэтсмен өз орынына жүгіріп жеткенше қақпашаны бұзып кетсе;
## Дереккөздер
"Әлемдік және ұлттық спорт ойындары"-кітабы
Санат:Крикет
Notepad++

**Notepad++** - Windows амалдық жүйесіне арналған GPL рұқсатқағазымен азат таратылатын мәтін өңдеуіші. Бұл бағдарлама STL кітапханасын пайдаланып C++ бағдарлау тілінде жазылған, негізгі құраласы - Scintilla өңдеу модулі. Мәтін өңдеуіші өздігенен бөлектеп бірталай бағдарлау телдері мен белгілеу жүйелерін қолдайды. Бағдарламаның негізгі жетелігі кеңейтімдер (plugins) арқылы, не сыртқы модулдер арқылы кеңейте алынады.

## Қолдаудағы бағдарлау тілдер
ASP,
Ada,
ASCII art,
Assembler,
AutoIt,
BAT,
C,
C#,
C++,
Caml,
CSS,
doxygen,
FORTRAN,
HTML,
Haskell,
Java,
JavaScript,
KiXtart,
Lisp,
Lua,
makefile,
Matlab,
Objective-C,
Pascal,
Perl,
PHP,
PostScript,
Python,
Ruby,
Scheme,
Unix Shell Script,
Smalltalk,
SQL,
Tcl,
TeX,
Verilog,
VHDL,
VB/VBScript,
XML.

Бұдан тыс пайдаланушылар басқа тілдер үшін бөлектеу және қайыру өз ережелерін келтіруі мүмкін.

Санат:Қазақша бағдарламалық өнімдер
Талшық

**Талшық** — Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданындағы ауыл, аудан және Талшық ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы – Петропавл қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 222 км-дей жерде, Шат өзенінің сол жағасында орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 4074 адам (1991 ер адам және 2083 әйел адам) болса, 2009 жылы 3754 адамды (1834 ер адам және 1920 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1962 жылы Көкшетау–Кішкенекөл темір жолын салуға байланысты қаланды. Талшықта ауыл шаруашылығымен айналысатын 17 шаруа қожалығы, 2 ЖШС, ірі астық қоймасы, т.б. мәдени-тұрмыстық мекемелер жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Ақжар ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Ақжал (тау)

**Ақжал** – Талды өзенінің оң жағалауында орналасқан тау.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Қарағайлы кентінің оңтүстік-шығысына қарай 45 км жерде. Ең биік жері 1063 м. Солтүстіктен оңтүстікке және солтүстік-батыстан шығысқа қарай 3 км-ге созылып жатыр.

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Түпкі жыныстары жалаңаштанған, солтүтік беткейі тік, жыра-сайлармен тілімденген. Батыс және шығыс беткейлері жатаған келеді. Элювийлі-делювийлі шөгінділер жапқан тас көмір гранитоидтарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Таудың қызыл қоңыр сазды және саздауыт топырағында бетеге мен тобылғы түрлері, шөп, кей жерлерінде қараған кездеседі. Шоқыаралық ойыстарында шалғын өседі, бұлақ көп, сортаңдар ұшырасады.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Аюлы (тау, Қарағанды облысы)

**Аюлы** – Нияз тауының батысындағы тау.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Осакаров ауданы Осакаровка кентінің оңтүстік-шығысында 35 км жерде орналасқан. Ең биік жері 796 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 13 км-ге созылып жатыр, ені 5 км. Есіл, Қарғалы, Шортанды өзендерінің салалары осы таудан басталады.

## Геологиялық құрылымы
Протерозой жыныстарынан түзілген.

## Өсімдігі
Карбонатты қара топырағында бетеге, селеу өседі. Аңғарларында көктерек, қайың шоқ тоғайлары кездеседі, тау ішінде бұлақ көп.
 
## Дереккөздер

Санат:Осакаров ауданы таулары
Талды (Шет ауданы)

**Талды** — Қарағанды облысы Шет ауданындағы ауыл, Талды ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Талды өзенінің бойында, аудан орталығы – Ақсу-Аюлы ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 36 км-дей жерде.

## Тарихы
Іргесі 1961 жылы «Путь коммунизму» совхозының бөлімшесі негізінде кеңшар болып қаланды. Округ аумағында өткен ғасырдың 34-50 жылдары аралығында «Жаңа-Жұрт», «Шаруа теңеу» колхоздары болған. 50 жылы Роза Люксембург колхозы ірілендірілген уақытта соған берілген. Шаруашылықтың негізгі мамандандырылған бағыттары-ірі қара мал шаруашылығы, егін шаруашылығы. Жерінің жалпы ауданы 125 мың га. Кеңшар негізінде 64 шаруа қожалығы, 1 ЖШС құрылған (2006). 

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Округтің елді мекендерінде (Жаңажұрт, Берекеші ауылдары) 3 мектеп, фельдшер-акушерлік пункт, отбасылық дәрігерлік амбулатория, мәдениет үйі, кітапхана, бар. Округ жерінде Қаз ОАК-тің алғашқы мүшелерінің бірі Қойшыбаев Шаян, ақын Жәкен Байтуов, Смағұлов Зейнекеш (ауданның әйелдер Кеңесінің төрайымы 1941-1945 ж.ж), 1946 жылы Ленин орденін алған белгілі шахтер Кішкентаев Ілияс тұрып, өмір сүрген. Ауыл басқа елдермен автомобиль жолдары арқылы байланысады. Ең жақын Қарағанды темір жол станциясы 110 км.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Тарихи сырға, табиғаты толы ТАЛДЫ ауылы

Санат:Шет ауданы елді мекендері
Шіркеу

[thumb| [Санкт-Петербург|Санкт-Петербургтағы Николай Әулиенің шіркеуі]]
**Шіркеу** ()– діни ғұрыптары мен ғибадаттарын атқаруға арналған ғимарат.

Қаланың не монастырьдің басты шіркеуін «собор» (жиын шіркеуі) деп атайды; *собор* деп бас епископтың кафедрасы орналасқан шіркеуді атайды.

Христиан дінінің көпғасырлық даму тарихында әр халықта әр алуан шіркеу түрлері қалыптасқан. Жалпы шіркеуге ортақ белгі Шығысқа бағытталған михрабтық бөлігі және оған жалғас ғибадат етушілерге арналған бөлмесі болады. Шіркеу одан басқа Капелла, Крипта, Придел, Трапезная, тағы басқа бөліктерден құралады. Лютерандық шіркеу – кирха, поляктарда католик шіркеуі – костёл деп аталады. 

## Христиан шіркеуі

## Дереккөздер

Санат:Шіркеулер
Санат:Ғимараттар мен құрылыстар
Ақшатау

**Елді мекендер:**

* Ақшатау – Ақтөбе облысы Ойыл ауданындағы ауыл.
* Ақшатау – Қарағанды облысы Шет ауданындағы кент.
* Ақшатау – Қызылорда облысы Арал ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:** 

* Ақшатау – Қызылорда облысы Арал ауданындағы Бекбауыл темір жол станциясынан батысқа қарай 24 км жерде орналасқан көл. 
* Ақшатау – Ақтөбе облысы Ойыл ауданы Көктоғай ауылының оңтүстігі-батысында 16 км жерде орналасқан тау.
* Ақшатау (жота)
* Ақшатау вольфрам-молибден кен орны
* Ақшатау орамы (Астана)
Мешіт

нобай
[thumb|250px|[Ақтөбе қаласында орналасқан мешіт]]
**Мешіт** - (  - мәсджід «сәжде ететін жер») Мұсылмандар құлшылық ететін ғимарат. Діни аңыздарға қарағанда алғашқы мешіт XVII ғасырдың 1-ширегінде Медине қаласаның жанындағы Құбыла деген елді мекенде салынған. Төбесі құрма ағашының жапырақтарымен жабылған төртбұрышты үй болған. Мешітке мұсылмандар намаз оқу, діни өсиеттерді тыңдау және қоғамдық мәселерді талқылау үшін жиналатын болған.

Мешіттің ашық аулалы және төбесі күмбезделіп жабылған екі түрі кең өріс алған. Ашық аулалы түрі, негізінен, араб елдерінде, күмбезді мешіттер Орта Азияда жиі кездеседі. Мешіттің Меккеге қараған қабырғасында мінажат ету үшін жасалған қуыс - михраб, оның оң жағын ала құран немесе аят оқу мақсатында орнатылған мінбер болады.

## Әлем мешіттері
Сауд Арабиясындағы Меккеде орналасқан бұл мешіт 1570 жылдан бері белгілі. Ол уақыттардан бері бірнеше жөндеу жұмыстары жүргізіліп, нәтижесінде мешіт бүгінде әлемнің ең көрікті, ең үлкен ғимараттарының қатарынан орын алып келеді.

Мешітте соңғы рет құрылыс жұмыстары 1980 жылдардың соңында, оңтүстік-батыс жағынан үлкен екі мұнарасы бар тұрық салған уақытта жүргізілді. Қазіргі таңда мешітке кіретін басты есік дәл осы тұрықта орналасқан. Ол – Фахд королдің қақпасы. Мешіт құрылысы 309 мың км² жер алып жатыр. Ғимараттың 95 метр биіктікке жететін 9 мұнарасы және төрт қақпасынан бөлек мешітке кіретін 44 есігі бар. Мешітке бір уақытта 700 000 мың адам сыйып кетеді.

### Әл-Набави мешіті
Көлемі жөнінен Мәдина қаласындағы мешіттен кейінгі үлкен мешіт 622 жылы тұрғызылған. 400-500 шақырымды алып жатқан мешітке бір мезгілде 600 мың адам сыйып кетеді. Қажылық кезінде бұл көрсеткіш 1 миллион адамға жететін көрінеді.

Кешенде 105 метрлік 10 шақты мұнара бар. Мешітте бүгінге дейін, яғни 400 жылдан астам уақыт бойы бірнеше рет жөндеу жұмыстары жүргізілген.

### Омейядтар мешіті
Дамаскідегі Омейядтар мешіті  әлемдегі ең әдемі мешіттердің бірі саналады. Ол Омейядтар әулетінің алтыншы билеушісі әл-Валиданың бұйрығымен түрғызылған. Құрылыс жұмыстары 709-715 жылдар аралығында жүргізілген екен. Мешіттің біршама бөлігі алтынмен жалатылған және түрлі-түсті мәрмармен қапталған.

### Шейх Зайед мешіті
Шейх Зайед мешіті – әлемдегі үшінші үлкен мешіт. Мешіттің атауы - Біріккен Араб Әмірлігінің негізін қалаушы шейх Зайед ибн Сұлтанның құрметіне берілген. Салтанатты ғимарат өзінің үлкендігмен және әсемдігімен ысылмаған көрерменнің өзін таңқалдыра алады. Өйткені мешіттің дизайнерлік және материал таңдау жұмыстарымен өз ісінің ең үздік шеберлері айналысқан болатын. Олар Италиядан, Германиядан, Мароккодан, Үндістаннан, Түркиядан, Ираннан, Қытайдан, Грекидан шақырылды.

Мешіттің құлшылық жасалатын залына әлемдегі ең үлкен кілем төселген. Қолөнердің бұл озық үлгісі 5627 шары метрлік көлемге арналып жасалған және салмағы 45 тоннаны құрайды. Құны 6 миллион долларды құрайтын кілемді екі бірдей ұшақпен әкелген. Кілемді тоқуға екі жылдай уаықт кеткен. Мұнда бір мезгілде 40 000 адам құлшылық жасай алады.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Алматы қаласының мешіттері

Санат:Мешіттер
Ақадыр (Қарағанды облысы)

**Ақадыр** — Қарағанды облысы Шет ауданындағы кент.

## Географиялық орны
Екатеринбург-Алматы темір жолының бойында, аудан орталығы Ақсу-Аюлы ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 82 км-дей, Қарағанды қаласынан оңтүстікке қарай 167 км-дей жерде орналасқан.

## Тарихы
Іргесі өткен ғасырдың 30 жылдары Қарағанды-Мойынты теміржол құрылысының бойында Ақадыр стансасының ашылуына байланысты қаланған. Кентте 1937 жылдан бастап паровоз депосы ашылып, ол 1957 жылы тепловоздары, ал 1982 жылдан бүгінгі күндері электровозды жөндейтін ірі кәсіпорын болып есептеледі. 1973-1997 жылдары Ақадыр ауданының орталығы болған. 1997 жылы Ақадыр ауданы жабылып, Шет ауданының құрамына берілген.

### [[Қарағанды еңбекпен түзету лагері|КарЛАГ]]
1931 жылы атылған бір топ азаматтар сүйегі жатқан жері болып атанды.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Ақадыр кенті мен оған әкімшілік бағынысты елді мекендер (Подхоз ауылы, Тағылы, №906 разъезддері) дамыған инфрақұрылымымен ерекшеленеді. Мұнда білім беру, медицина, мәдениет және көлік салаларына қатысты маңызды мекемелер орналасқан.

### Білім және мәдениет

* 4 мектеп
* Балабақша
* Балалар өнер мектебі
* Балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі
* Оқу-өндірістік комбинаты
* Мәдениет үйі
* Кітапхана
* Кинотеатр

### Денсаулық сақтау

* Аудандық емхана
* 4 отбасылық дәрігерлік амбулатория
* Фельдшерлік-акушерлік пункт (ФАП)

### Көлік және байланыс

#### «Қазақстан темір жолдары» мекемелері:

* Ақадыр электр жабдықтау (ЭЧ-12)
* Темір жол дистанциясы (ПЧ-26)
* Белгі беру және байланыс дистанциясы (ПЦЧ-21)

#### Байланыс қызметтері:

* «Қазақтелеком» бөлімшесі
* «Қазпошта» бөлімшесі

### Әлеуметтік және құқықтық мекемелер

* №2 Ақадыр аудандық соты
* №2 Аудандық АХАЖ бөлімі
* Кенттік полиция бөлімшесі

### Шаруашылық және экономика

* 46 шаруа қожалығы ауыл шаруашылығымен айналысады (2006 жылғы дерек)

### Көлік қатынасы
Ақадыр кенті басқа елді мекендермен автомобиль жолдары арқылы байланысады, бұл оның аймақтағы маңызды көлік торабы екенін көрсетеді.

## Ақадыр таӊы редакциясы
Ақадыр ауданыныӊ газеттері 1975 жылдан бастап аптасына бір рет, қазақ және орыс тілдерінде 5 мыӊ таралыммен шығып тұрды. Оныӊ редакторлары:  

* Марал Хасен (1975-1990)
* Рымқұл Сүлейменов (1990)
* Төрехан Майбас (1991-1997)

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Санат:Қазақстан кенттері
Сарысу (өзен)

**Сарысу** – Телікөл алабындағы өзен. 

## Сөз төркіні
Атаудың Сарысу аталуы "оның суының молдығы мен ұзақ жерге ағуына байланысты" болса керек. Топонимдер құрамындағы сары сөзі негізгі ("түр", "түс" мағынасынан бөлек) "үлкен, ірі, зор" мәнінде қолданылатыны белгілі. Осыған ден қойсақ, Сарысу "үлкен, ірі өзен" деген мағынаға сай келеді.

## Географиялық орны
Қарағанды, Қызылорда облыстары жерімен ағады. Ұзындығы 800 км. Су жиналатын алабы 81,6 — 99,1 мың км². 

## Бастауы
Сарыарқадағы Бұғылы тауының етегінен басталатын Жақсы Сарысу, Байназар мен Жақсы Тағылы таулары маңынан басталатын Жаман Сарысу өзені қосылысынан пайда болатын Сарысу Сыр өңіріндегі Телікөлге құяды.

## Гидрологиясы
Қуаң жылдары Телікөл-Ащыкөл ойысына жетпей құмға сіңіп кетеді. Салалары: Жаман Сарысу, Жақсы Сарысу, Атасу, Талдысай, Құрманақа, Талдыманақа, Құмдыеспе, Қаракеңгір.
Сарысудың орташа жылдық су ағымы 7,5 м3/с, сағасында 0,10 м3/с. Ағысының жылдамдылығы 0,6 — 0,8 м/с. Негізінен қар суымен толығады, сондықтан да жылдық су ағынының 96,6%-ы сәуір — мамыр айларында, 3,1%-ы күзде, 0,3%-ы қыста өтеді. Сәуірдің аяғында, мамырдың алғашқы онкүндігінде қатты тасиды. Суы бастауында тұщы, орта және төм. ағыстарында тұздылау келеді. Өзен желтоқсанда қатып, наурыздың аяғында мұзы түседі. Арнасының ені бастауында 15 — 20 м, орта бөлігінде 40 — 60 м, саға жағында 150 — 200 м-ге дейін кеңейеді; бас жағында тар болып келетін аңғары төм. ағысында 10 км-ге дейін ұлғаяды. Көне арнасының түбі және жағалауы құмды және құмды-малтатасты шөгінді жыныстардан түзілген. Мұндағы ашық қызыл қоңыр топырақта жусанды-бетегелі-шытырлы өсімдікті шөлейт ландшафтысы қалыптасқан, сағалық бөлігінде шөлдік ландшафт басым. Көктемгі Сырдария суының біраз бөлігі Телікөл каналы арқылы Сарысу сағасына қосылады.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысы өзендері
Санат:Қарағанды облысы өзендері
Ақжар ауданы

**Ақжар ауданы** — Солтүстік Қазақстан облысындағы аудан. Аудан орталығы — Талшық ауылы.

## Тарихы
Аудан алғаш рет Ленин ауданы болып 1973 жылы 25 желтоқсанда Көкшетау облысының құрамында құрылды. 1997 жылы 2 мамырда Ленин және Ленинград аудандарының қосылу нәтижесiнде Ақжар ауданы болып қайта құрылды. Ал 3 мамырда  Көкшетау облысы таратылып, аудан Солтүстік Қазақстан облысына берілді. 2000 жылы Айсары, Кеңащы, Қулыкөл, Май ауылдық округтері құрылды.

## Сипаттамасы
Аудан аумағы - 8,04 мың шаршы километр. 2010 жылғы 1 қаңтарға халқының саны 21,4 мың адамды құрады. Халықтың тығыздығы (бiр шаршы километрге) 2,7 адам.

Әкiмшiлiк орталығы - Талшық ауылы, облыс орталығынан 285 шақырым қашықтықта орналасқан.

Ауданда - 12 ауылдық округ, 25 ауылдық елдi мекен бар.

## Географиясы
Солтүстiгiнде Ресей Федерациясымен, солтүстік-батысында Мағжан Жұмабаев ауданымен, батысында Тайынша ауданымен, оңтүстiгiнде Ақмола облысының Біржан сал ауданымен, шығысында Уәлиханов ауданымен шектесiп жатыр.

Аудан өсiмдiк жамылғысынан дала зонасында орналасқан, бетең, бiркелкi бетең және құрғақ дала зонасында. Аудан аумағының негiзгi топырақ түрлерi: қара топырақ, оңтүстiк қара топырақ, шалғынды, шалғынды қара топырақты, шалғынды-батпақ, сортаң болып келедi.

Аудан аумағымен бастауын тыс жерден алатын аудан арқылы өтетiн ұзындығы 80 километр Ащысу өзенi ағып жатыр. Сонымен қатар бiрнеше кiшкене көлдер бар, олар жаңбыр, қар және жер асты суларымен толықтырылады.

## Экономикасы
2009 жылдың қорытындылары

Ауданда 2010 жылғы 1 қаңтарға 221 кәсiпорын тiркелген, оның iшiнде 1 - iрi, 12 - орта, 208 - шағын кәсiпорындар. Олардан 93 заңды тұлға мемлекеттiк меншiк нысанына, 126 жеке меншiк , 2 - заңды тұлға шетел меншiгi нысанына жатады.

Ауданда облыстың ауыл шаруашылығының жалпы өнiмiнiң 5,8%-ы өндiрiлген (13 876,4 млн.теңге).

Өнеркәсiп кәсiпорындарымен (қаржылық емес корпорация секторы) 262,7 млн.теңгенiң өнiмi өндiрiлдi, облыстағы үлесi 0,4%. Өнеркәсiп өнiмiнiң физикалық көлемiнiң индексi 121,1% құрайды.

Бөлшек тауарайналымының көлемi (қоғамдық тамақтандырусыз) 319,0 млн.теңге сомасын құрайды. Тауарайналымның физикалық көлемiнiң индексi 82,4% құрады.

2009 жылдың басына аудан кәсiпорындарының негiзгi құрал-жабдықтары 5 926,1 млн.теңге сомасын құрап, тозу деңгейi 22,2% болды.

Негiзгi капиталға салынған инвестиция көлемi 708,4 млн.теңге құрады.

Пайдалануға 3,2 мың шаршы метр тұрғын үй берiлдi.

Ауданның экономикасында 11,9 мың адам жұмыс iстейдi.

Орташа айлық жалақы (кәсiпкерлiк қызметпен айналысатын шағын кәсiпорындарсыз) өткен жылмен салыстырғанда 22,6% өсiп, 36 047 теңгенi құрады. Нақты жалақы 14,6% өстi.

Орташа жан басына шағып есептегенде атаулы ақшалай табыс 24 247 теңге құрады.

Орташа жан басына шаққандағы күн көрiстiң ең төменгi деңгейiнiң шамасы жыл аяғына 11 113 теңге құрады.

## Халқы

## Ауылдық округтер
Аудандағы 24 елді мекен 12 ауылдық округке біріктірілген:

## Ірі елді мекендері

## Дереккөздер

Санат:Ақжар ауданы
Агра

**Агра** - Үндістандағы қала. (Уттар-Прадеш штаты, Үндістан) — моғолдық билеушілердің  екінші астанасы. Акбардың тұсында (1556—1605) қызыл сарай мен қамал салынды; , Шаһ-Жаһанның тұсында (1627—1658) Диван-и-ааз, Моти-Мазджид, Итимад-уд-Даула және олардың бәрінен артық Таж-Маһал салынды. Аурангзебтің түсында (1658—1707) астана қайыра Делиге көшірілді.


Agra-Taj Mahal-14-Suedtor-2018-gje.jpg|Taj Mahal
Agra-Taj Mahal-44-Ostseite-2018-gje.jpg|Taj Mahal
Agra-vom Fort-Taj Mahal-04-2018-gje.jpg|Taj Mahal from Agra Fort
Agra-Fort-02-Mauern-2018-gje.jpg|Red Fort of Agra
Agra-Fort-38-Moti Masjid-2018-gje.jpg|Mosque of Red Fort
Agra-Fort-34-Inderinnen-2018-gje.jpg|People at Red Fort

## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Санат:Үндістан қалалары
Нұра (Шет ауданы)

**Нұра**, *Кеңшоқы* — ауыл, Қарағанды облысы Шет ауданындағы Кеншоқы ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Нұра өзенiнiң анғарында, Түйетас тауының етегiнде, аудан орталығы – Ақсу-Аюлының шығысында 30 км, Қарағанды қаласының оңтүстік шығысында 150 км жерде орналасқан.

## Тарихы
Іргесі колхоздастыру кезеңінде 1953 жылы қаланған. 1960-90 жылдары Кеңшоқы атындағы кеңшардың және ауылдық кеңестiң орталығы. Шаруашылықтың мамандандырылған негiзгi бағыттары қой шаруашылығы, қосымша саласы- жылқы шаруашылығы. Жерiнiң жалпы ауданы 250 мың га. Кеңшар негiзiнде 61 шаруа қожалығы құрылған (2006)..

* Кеншоқы обалары

## Халқы

## Тұлғалары
* Дәулет Ырысбайұлы Сәтибеков

## Инфрақұрылымы
Округтің елді мекендерінде (Нұра, Батыстау ауылдары) мектеп, дәрігерлік пункт, мәдениет үйі, кiтапхана бар. Ауыл басқа елдi мекендермен автомобиль жолдары арқылы байланысады. Ең жақын Сәкен Сейфуллин темір жол стансасы 100 км жерде.

File:Мавзолей волостного управителя Нурлана Байсеитова, общий вид.jpg|thumb|Болыс билеушісі болған Нұрлан Байсейітовтің кесенесі
File:Мавзолей волостного управителя Нурлана Байсеитова, указатель.jpg|thumb|Кесенеге нұсқағыш
File:Мавзолей волостного управителя Нурлана Байсеитова, внутри.jpg|thumb|Кесене іші
File:Мавзолей волостного управителя Нурлана Байсеитова. купол.jpg|thumb|Кесене күмбезі

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы елді мекендері
Калининград

**Калининград** (бұрынғы *Көнигсберг*) () — Ресейдегі қала. Калининград облысының әкімшілік орталығы. Машинажасау ісінің ірі орталығы, металлургия, жеңіл, полиграфия өнеркәсібі, балық өнеркәсібі дамыған.

## Тарихы
## Географиясы
### Климаты

## Халқы
## Экономикасы
## Білім жүйесі
## Мәдениеті
## Бауырлас қалалар

## Тағы қараңыз
* Кёнигсберг

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер

* Калининград мэриясының ресми сайты
* Калининград облысы үкіметінің ресми сайты 

*
Санат:Ресей қалалары
Хромтау

**Хромтау** — Ақтөбе облысындағы қала, Хромтау ауданының орталығы (1967 жылдан бері).

## Географиялық орны
Облыс орталығы - Ақтөбе қаласынан шығысқа қарай 86 км жерде, Мұғалжар тауының солтүстік етегінде, Ойсылқара (Сарымырза) өзені бастауындағы дөңесті жерде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 21740 адам (10211 ер адам және 11529 әйел адам) болса, 2009 жылы 24089 адамды (11630 ер адам және 12459 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 29579 адамды (14532 ер адам және 15047 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1940 жылы Дөң хромит кен орнының игерілуіне байланысты жұмысшы кенті ретінде қаланған.

## Кәсіпорындары
Қаладағы негізгі кәсіпорындар: «Дөң кен байыту комбинаты» және «Дөң мұнайбаза» АҚ-дары. Одан басқа қалада «Керамика» АҚ, «Рахат-21», «Сауда орталығы», «Әділ фирмасы» ЖШС-тері, «Бек» ӨК, т.б. шағын жеке кәсіпкерліктер («Егізбаев», «Наурызбаев», т.б.) жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Әлеуметтік салада жалпы білім беретін 6 мектеп, 1 кәсіптік-техникалық мектеп, 3 балабақша, Кеншілер мәдениет үйі, клуб, пошта, телеграф жүйелері, 100 орындық шипажай және т.б. бар. Хромтау арқылы республикалық маңызы бар Қандыағаш — Алтынсарин — Жітіқара — Қостанай темір жол және Қарабұтақ — Темірбек Жүргенов — Денисовка — Қостанай автомобил жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы қалалары
Санат:Хромтау ауданы елді мекендері
Нұра (Талғар ауданы)

**Нұра** — Алматы облысы Талғар ауданындағы ауыл, Нұра ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Талғар қаласынан солтүстікке қарай 65 км жерде, Талғардың тармағы - Тереңқара өзенінің жағалауында, Қапшағай бөгеніне таяу жердегі жусан, ши басым бетеге, боз, селеу, теріскен өскен бозғылт сұр, сортаңды сұр топырақты шөлейт белдемде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1973-1995 жылдары "*Жетіген"* мал бордақылайтын кешенінің орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылдан Нұрада және округке қарасты Қаратоған, Өстемір және Туғанбай ауылдарында өндірістік кооператив, ЖШС және бірнеше шаруа қожалығы құрылды. Ауыл 1995 жылға дейін "*Октябрь*" деп аталып келген.

## Дереккөздер

Санат:Талғар ауданы елді мекендері
Есіл (айрық)

**Өзен:**
* Есіл – Ертіс өзенінің сол саласы, Обь өзені жүйесіне жатады.

**Елді мекендер:**
* Есіл – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы ауыл.
* Есіл – Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы ауыл.
* Есіл – Ақмола облысы Есіл ауданындағы қала.
* Есіл — Ақмола облысындағы аудан.

**Басқа мағыналар:**
* Есіл– Торғай үстірті мен Көкшетау қыратының солтүстігіндегі жазық.
* Есіл – Батыс Сібір жазығының оңтүстігінде, Ертіс және Тобыл өзендерінің аралығында жатқан орманды жазық.
Клери Куок

**Клери Куок** Тайвань елінің поп әншісі. Ол 1980 жылы Гонг Конгта туған, бірақ жастайынан Тайваньда өсті. 

**Альбомдары**

**Сиңылдары**
# 3 Кісі (仨人） (Анжела Чаң мен Кристин Фанмен бірге)
# Күлімсіреудің Басталуы (微笑的起點) (Анжела Чаң мен Кристин Фанмен бірге)

Санат:Тайвань әншілері
Атырау мұз айдыны

Атырауда мұз сарайының құрылысы 2008 жылы қазан айында басталды. Ол 2009 жылы маусымда тапсырылды.
thumb|right|200px|Атырау. Мұз айдыны сарайы
Нысанның құны 1,5 млрд теңгеге бағаланып отыр. Мұз айдынының жобасы алматы жобалаушыларымен дайындалған.

Мұз айдынының жалпы көлемі 6 мың шаршы метрді құрайтын болады. Ғимараттың негізгі бөлігінде ауқымы 61 де 30 шаршы метрге жететін 800 көрерменге арналған зал және мұз айдыны орналасты.

"Қосымша бөліктер спортсмендер мен көрермендерге қызмет көрсету бөлмелерінен құралады. Онда киім-ауыстыру, шайыну бөлмелері, медициналық, баптаушылар, қазылар бөлмелері салынады. Сонымен қатар, ғимараттың бірінші және екінші қабатында фойелер, 40 орынға лайықты асхана, бильярдтық зал жұмыс істейтін болады ", - деп хабарлады облыстық құрылыс департаментінде.

Атырауда алғаш рет"Бейбарыс" хоккей командасы құрылып, олар биыл алғаш рет Қазақстан чемпионатына қатысып, өнер көрсетеді. Қазірдің өзінде мәнерлеп сырғанаудан спортшылар дайындығы басталды. "Халық қаһарманы" Х.Доспанова атындағы мұз айдыны сарайы маңында болашақта спорт қалашығы бой көтереді.

Санат:Атырау спорт кешендері