Фосген

**Фосген** – органикалық химиялық қосылыс, оның формуласы COCl2. Бұл – уытты, түссіз газ; төмен концентрацияларда оның иісі жаңа шабылған шөптің немесе жасыл шөптің иісіне ұқсайды. Химиялық тұрғыдан оны көмір қышқылының қос ацил хлоридтік аналогы ретінде, ал құрылымдық жағынан формальдегид молекуласындағы сутек атомдарының орнын хлор атомдары басқан қосылыс ретінде қарастыруға болады. 2013 жылы әлемдік фосген өндірісінің шамамен 75–80%-ы изоцианаттарға, 18%-ы поликарбонаттарға және шамамен 5%-ы басқа ұусақ органикалық химикаттарға жұмсалды.

Фосген аса улы және ол Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде химиялық қару ретінде қолданылды; сол соғыста ол шамамен 85 000 адамның өліміне себеп болды. Бұл күшті өкпе тітіркендіргіш газ, әрі ауыр газ болғандықтан, қарсылас траншеяларын тез толтырып отырған.

Фосген Химиялық қаруға тыйым салу жөніндегі конвенция бойынша Schedule 3 заттардың қатарына жатады. Өнеркәсіптік жолмен алынуымен қатар, оның аз мөлшері органохлоридтерінің, мысалы хлороформның, ыдырауы немесе жануы кезінде де түзіледі.

## Тарихы
Фосгенді 1812 жылы Корниш химигі Джон Дэви (1790–1868) көміртек оксиді мен хлор қоспасын күн сәулесіне әсер еткізу арқылы синтездеді. Ол бұл затты «фосген» деп атады; атау грек тіліндегі  (, жарық) және  (, туу, тудыру) сөздерінен шыққан, себебі реакцияның жүруіне жарық қажет болды.

19 ғасырдың ортасынан бастап фосген химия өнеркәсібінде, әсіресе бояғыштар өндірісінде, маңызды қосылысқа айналды.

## Өндіріс
Өнеркәсіпте фосген тазартылған көміртегі тотығы мен хлор газын катализатор қызметін атқаратын кеуекті активтендірілген көмір қабаты арқылы өткізу арқылы өндіріледі:
:CO + Cl2 → COCl2 (Δ*H*rxn = −107,6 кДж/моль)

Бұл реакция экзотермиялық және әдетте 50–150 °C аралығында жүргізіледі. 200 °C‑тан жоғары температурада фосген кері бөлініп, көміртек оксиді мен хлорға айналады; 300 K температурасында тепе-теңдік константасы *K*eq = 0,05. 1989 жылы фосгеннің әлемдік өндірісі шамамен 2,74 миллион тонна деп бағаланған.

Фосгенді өндіру салыстырмалы түрде оңай, бірақ ол Химиялық қарулар жөніндегі конвенция бойынша 3-санаттағы зат болып есептеледі. Сондықтан оны ірі көлемде тасымалдау әдетте тым қауіпті деп саналады. Сол себепті фосген көбіне сол өндіріс орнында, «қажет кезде» (*on demand*) өндіру және бірден тұтыну қағидаты бойынша пайдаланылады. Бұл әдіс өндіріс пен тұтыну жылдамдықтарын тең деңгейде ұстап, жүйедегі фосген мөлшерін кез келген сәтте азайтуға мүмкіндік береді, осылайша апат болған жағдайда қауіп-қатерді төмендетеді. Кейбір партиялық өндіріс әлі де жүзеге асады, бірақ сақталатын фосгеннің мөлшерін азайтуға ерекше көңіл бөлінеді.

## Уыттылығы және қауіпсіздігі
Фосген – жасырын әсер ететін у, өйткені оның иісі байқалмай қалуы мүмкін және улану белгілері баяу пайда болады.

Төмен концентрацияларда фосгеннің иісі жаңа шабылған шөпті немесе жасыл жүгеріні еске түсіреді, бірақ кейде шіріген банан қабығына ұқсас тәтті иіс ретінде сипатталады. Фосгеннің иісін сезу шегі 0,4 ppm құрайды, бұл уақыт бойынша өлшенген рұқсат етілген шектен төрт есе жоғары. Заттың жоғары уыттылығы өкпе альвеолаларындағы (газ алмасу жүретін аймақ) ақуыздардың -OH, -NH2 және -SH топтарымен әрекеттесіп, сәйкесінше эфир, амид және тиоэфир топтарын түзуіне байланысты. Бұл процесс қан–ауа тосқауылының бұзылуына алып келеді және ақырында өкпенің ісінуіне (пулмонарлық ісіну) әкеледі.

Альвеолалардағы зақымдану негізінен ауадағы фосген концентрациясына емес, жұтылған дозаға байланысты. Доза шамамен «концентрация» × «әсер ету уақыты» формуласы арқылы бағаланады. Сондықтан фосгеннің кездейсоқ шығу қаупі бар жұмыс орындарында қызметкерлер ауыз-мұрынға жақын орналастырылатын арнайы индикатор төсбелгілерін тағады. Бұл белгілер шамамен жұтылған дозаны көрсетіп, қауіпсіз деңгейден асып кеткен жағдайда дереу ем жүргізуге мүмкіндік береді.

Аз немесе орташа мөлшерде фосгенмен уланған жағдайда, зардап шегуші бірнеше сағат бойы қадағалауға алынып, сақтық терапиясы жүргізіледі. Ал егер жұтылған доза 150 ppm × мин шамасынан асып кетсе, жиі өкпе ісінуі дамиды; ол рентгендік диагностикамен және қандағы оттегі қанығуының төмендеуімен анықталады. Мұндай жоғары дозаны ингаляциялау бірнеше сағаттан 2–3 күн ішінде өлімге әкелуі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Химиялық қарулар
Санат:Хлорангидридтер
Санат:Газдар