open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Луис Густаво Диас

**Луис Густаво Диас** (порт. *Luis Gustavo Dias*; 23 шілде 1987, Пиндамоньянгаба) — қорғаныс шебіндегі бразилиялық ойыншы. 2013 жылы Конфедерациялар кубогына, 2014 жылы әлем чемпионатына қатысқан.
## Мансабы
2008/09 маусымда 28 ойын ішінде 27-сінде негізгі сапта өнер көрсетті. Сол ойындарда ол 12 сары қағазға ие болды. 8 қыркүйектің 2010 жылы Бундеслигадағы бірінші голын «Кайзерслаутерн» қақпасына соқты.

1 қаңтардың 2011 жылы Густаво мюнхендік "Бавариямен" 4,5 жылдық келісім шартқа қол қойды. 2011/12 маусымында Густаво Бундеслигада 28 ойын ойнады. Сол ойындарда ол 1 гол соғып, 5 сары қағаз иеленді. 15 тамыздың 2013 жылы Густаво «Вольфсбург» клубына өтті.

## Жетістіктері
* Германия Чемпионы: 2013
* Германия Суперкубогының иегері: 2012, 2015
* Чемпиондар Лигасының иегері: 2013
* Германия Кубогының иегері: 2012/13ғ 2014/15
* Конфедерация Кубогының иегері: 2013
*УЕФА Еуропа лигасының финалисі: 2017/18

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Профилі

Санат:1987 жылы туғандар
Санат:Бразилия футболшылары
Санат:Бразилия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Хоффенхайм ФК ойыншылары
Санат:Бавария ФК ойыншылары
Санат:Вольфсбург ФК ойыншылары
Санат:Олимпик Марсель ФК ойыншылары
Санат:Фенербахче ФК ойыншылары
Буридан есегі

**[[Буридан есегі]]** (лат. Asinus Buridani inter duo prata – қос шөп арасындағы Буридан есегі) – ХІV ғ. Француз философы Буридан атындағы парадокс (кереғарылық). Мағынасы: өте ақылды бір есек екі жағына қойылған бірдей үлкендіктегі, бірдей пішіндегі, бірдей түстегі екі шөптің қайсысын таңдарын біле алмай аштан өліп кетіпті-мыс!

## Сөз тамыры
Бұл кереғарылықтың арғы тамыры ежелгі грек ойшылы Аристотельден басталады. Аристотельдің «Аспан туралы» еңбегінде осы парадокс туралы алғаш айтады: «Ашыққан және шөлдеген біреу бірдей қойылған екі азықтық арасынан қажеттісін ала алмай аштан өліп кетуі мүмкін. (Аристотель "Аспан туралы" б.з.д.350ж.)

ХІІғ. Парсы ойшылы Әл-Ғазали былай жазады: «Адамның алдына көлемі бірдей екі құрма қойылған. Ол оны жегісі келсе де, бірақ екеуін бірдей алуына болмаса, онда ол оның сапасына қарай біреуін таңдайды. Демек екі ұқсас нәрсенің айырмашылығы олардың табиғи сапасында.» (Әл-Ғазали "философтардың дерексіздігі» 1100ж.) Кейін Әл-Ғазалидің бұл кітабына Ибн-Рушд философиялық тойтарыс бергені белгілі.

## Буриданға қатысы
Ал, Буридан бұл мысалды айтпаған. Ол тек осы мысалға қатысы бар мораль детерминизмі теориясын (детерминизм: себеп-салдар заңы, кейде ""мораль белгілейді теориясы"" деп те аталады) дәріптеген. Оның пікірінше, надандық пен болмыс кедергісін айтпағанда, адам қашанда ең жақсысын таңдауға құлшынады.

Дегенмен, жақсы нәтиже үшін адам еркі талғамға шектеу салуы да мүмкін. Кейінгі ойшыл-жазушылар бұл идеяны әсірелеп, бірдей мөлшердегі жақсылықтар ортасынан таңдау жасай алмау дағдарысы туралы айтты және «артық ойлаудың таңдау жасауға кедергі жасауын», «ақылдылардың ақымақтығын» осы есектің мысал әңгімесі арқылы мысқылдады.

## Мәселеге басқа қырынан қарау
Бұл парадокстың астарында діни сенімді ақтау жатыр: тым көп ойлаймыз деп есек секілді "аштан өлмейміз" десек иррационалды түрде (діни түрде) таңдау жасауымыз керек, болмаса түпсіз терең Күдік шүңетіне түсіп кетеміз. Діншілдер осы тұрпайы мысал арқылы қарапайым халықты ойламауға, тек не айтса соған сенуге үгіттейді.

Ал, ақылды ақтап, мысалға сын көзбен қараушылардың пікірі бойынша аталған парадокс «адамды шөпке айналдыру» қателігін өткізген. Яғни, ақылға қарсы шығушылар адамның ақыл қуатын тым төмен мөлшерлеген деп есептейді. Шындығында ақыл қашанда тұйық шеңберге түсіп қалудан шығар жол таба алады. Былайша айтқанда, «екі түрлі жақсылықтың арасынан бір жақсылықты таңдап аштан өлуден сақтану нағыз ақылды шешім болар еді». Сондықтан Буридан Есегінің ақылдылығғы шын ақылдылық емес, тым төмен деңгейдегі ақылдылық. Адам ақылы одан әлдеқайда көп мүмкіндікті, көп қырлы, көп деңгейлі, күрделі әрі өткір.

## Басқа мүмкіндік
Тіпті, кейбіреулердің ойынша Есектің алдында үшінші түрлі таңдау бар: екі шөп деп емес, барлық шөпті бірбүтін шөп деп есептеу, қарама-қайшы екі шөп дегеннен құтылып, біртұтас бір шөп деп есептеу. Бұл ол есектің шөпті шетінен жей бастауына алып баруы мүмкін. Демек дуализмге қарағанда монизмнің талғам әлеуеті артығырақ болмақ.

## Пайдаланған материал
•	Zupko, Jack (2003) John Buridan. Portrait of a Fourteenth-Century Arts Master. Notre Dame, Indiana: University of Notre Dame Press. (cf. pp. 258, 400n71)

санат:философия
Қанат механизациясы

[300px|нобай|оңға|
'''1'''&nbsp;— [Қанат ұшы
**2**&nbsp;— Элерон
**3**&nbsp;— Жоғарыжылдамдықты элерон
**4**&nbsp;— Жалғасқанатшалар жетектерінің қаптамасы 
**5**&nbsp;— Крюгер алғықанатшасы
**6**&nbsp;— Алғықанатша
**7**, **8**&nbsp;— Жалғасқанатша 
**9**&nbsp;— Интерцептор
**10**&nbsp;— спойлер
]]

нобай|оңға|300px|Шығарылған жалғасқанатша мен алғықанатша.

нобай|оңға|300px|Шығарылған алғықанатша.
Қанат механизациясы&nbsp;— ұшу аппаратының қанатында орналасқан, оның тасушы  сипаттамаларын басқаруға арналған қондырғылардың жиынтығы. Механизация құрамына жалғасқанатшалар, алғықанатшалар, интерцепторлар, флаперондар, шекаралы қабатты басқаратын белсенді жүйелер және т.б. кіреді.

## Жалғасқанатшалар

## Алғықанатшалар

## Интерцепторлар

## Тағы қараңыз
* Элерон — ұшақ кренін басқаратын рөлдер.

Санат:Ұшу аппараттарының конструкциясы
Шансон

**Шансо́н** (фран. chanson — ән) — француздық кабар стилистикасындағы эстрадалық ән.

Шансон жанрын француздық кабарда әншілер XIX ғасырда— XX ғасырдың алғашқы жартысында қолданған. Олардың арасынан Аристид Брюан, Мистингетт көбірек танымал болып саналады. Кабардан бұл шансондар модификациясы француз эстрада музыкасына XX ғасырда келді. Осы кабар жанрымен қоса сол уақытта француз әнінде «реалистикалық әндер» бағыты болды (chanson réaliste), практикалық түрде айтқанда, әнді бұл жанрдағы әнді әрдайым әйел адамдар орындаған. Ең танымал орындаушылар Дамиа, Фреэль және  Эдит Пиаф болды. 50–жылдары нақты осы бағыт екіге бөлінді және осы уақытқа дейін қолданыста.

Әннің мағынасы ақындық компонентте сомдалады, автор өзі орындаушы болып саналатын тағы бір түрі бар.Бұл жанр реалистикалық әндер дәстүрін  француз жалғастырушылар Лео Ферре, Жорж Брассенс және белгиялы Жак Брель деген адамдардың аттарымен тығыз байланысты.

## Дереккөздер
Санат:Музыка жанрлары
Санат:Франция мәдениеті
Қусақ (Солтүстік Балқаш алабындағы өзен)

**Қусақ**, *Сегізауыл* – Солтүстік Балқаш алабындағы өзен. Ұзындығы 184 км, су жиналатын алабы 10,8 мың км2.

## Географиялық орны, бастауы
Қарағанды облысы Ақтоғай ауданының жерімен ағады. 

## Бастауы
Бастауын Абай облысы Семей қалалық әкімдігі аумағына қарасты Қайнар ауылының оңтүстік-батысындағы Көкшетау тауларындағы қайнарлардан алып, Қотанбұлақ тауларының батысындағы Ортақора қыстауының солтүстігінде жерге сіңіп кетеді. 

## Гидрологиясы
Көктемде 10-15 күндей ағыны болады.  Жоғарғы ағысы тау шатқалымен ағады, Ошан қонысында аңғары кеңейіп сайлы-жыралы жермен өтеді. Татан ауылы маңында арнасы мен алабы қайтадан тарылады (осы жерден бастап өзен Қусақ деп аталады). Одан кейінгі арнасы 2,5-5 км-ге кеңейіп, алабы ауқымды болып келдеді. Молақ қыстауы және Қошқар ауылы аралығында ағысы үзіліп, жерге сіңіп кетеді. Қошқар тауларынан бастап арнасы пайда болады. Жаз айларында ағысы болмайды. Негізінен көктемегі қар, жауын-шашын және жер асты суларымен толығады. Татан ауылына дейінгі суы тұщы, Қошқар ауылына дейін ашқылтым, одна төменде тұзды болып келеді.

## Салалары
Жалпы ұзындығы 90 км болатын 30-ға жуық салалары бар. Ірілері: Қаражан, Құрөзек, Көккөз, Мергенбай, Көкиірім, Иіреу, т.б.

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) өзендері
Санат:Балқаш су алабы
Қусақ (Үржар алабындағы өзен)

**Қусақ** – Үржар алабындағы өзен. Ұзындығы 78 км, су жиналатын алабы 715 км2.

## Географиялық орны мен сипаты
Абай облысы Үржар ауданы жерімен ағады.  

## Бастауы
Қусақ Бұрған ауылы тұсында Жалаңаш өзенінен бөлініп шығып, Елтай ауылынан жоғарыда Үржар өзеніне сол жағынан құяды. 

## Гидрологиясы
Арна жағалауының басым бөлігі тік жарқабақты келген. Жыл бойы дерлік арнасында су болады. Алабы мал жайылымы және егістік пен шабындыққа пайдаланылады.

## Салалары
Жалпы ұзындығы 52 км болатын 30-дай саласы бар. Ірілері: Жынды, Шолақтерек, Көлденең, т.б.

## Дереккөздер

Санат:Үржар ауданы өзендері
Санат:Алакөл су алабы
Қусақ (Көксу өзенінің саласы)

**Қусақ** – Көксу өзенінің оң саласы. Ұзындығы 67 км, су жиналатын алабы 223 км².

## Географиялық орны
Жетісу облысы Ескелді ауданының жерімен ағып өтеді. Бастауын Суықтөбе тауының солтүстігінен алып, Елтай ауылының тұсында Көксу өзеніне құяды. 

## Гидрологиясы
Жоғарғы бөлігінде тар шатқал арасымен өтеді. Орта ағысына дейін аңғары тар келген. Көктемде қар еріген кезде ағысы қатты, суы мол болады. Өзен суы шағын егін, бау-бақша суғаруға пайдаланылады. Жаздың соңғы айларында төменгі ағысының суы тартылып, қарасуларға бөлініп қалады.

## Дереккөздер

Санат:Ескелді ауданы өзендері
Санат:Балқаш су алабы
Қусақ (тау)

**Қусақ** – Кедей өзенінің сол жағалауындағы тау. Абсолюттік биіктігі 393 м.

## Географиялық орны мен сипаты
Ақмола облысы Ерейментау ауданы Торғай ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 12 км жерде орналасқан. Күмбез тәрізді таудың ұзындығы мен ені 1-2 км. Солтүстік және солтүстік-шығыс беткейлері Қарағайлы тауымен ұласады. Беткейлері көлбеу, кейбір жерлерінде тастары жер бетіне шығып жатыр. 

## Геологиясы
Орта девон ның интрузивтік тау жыныстарынан түзілген. Жер қыртысын қиыршықтасты, кесектасты коллювийлі және коллювийлі-делювийлі шөгінділер жапқан. 

## Топырағы мен өсімдігі
Таулы-орманды, кейбір жерлері нашар дамыған қызғылт қоңыр топырағында қарағайлы-қайыңды, қайыңды-орман алып жатыр. Орманда мүк және шөптесіндер басқан қарағанды-сұлыбасты-селеулі өсімдіктер өскен.

## Дереккөздер

Санат:Ерейментау ауданы таулары
LinkedIn

**LinkedIn** — кәсіби байланыстар орнатуға арналған әлеуметтік желі. LinkedIn компаниясы 2002 жылдың желтоқсанында құралып, 2003 жылдың 5-ші мамырында іске қосылды.

2014 жылдың 11 ақпандағы жағдайына сәйкес 200-ден астам елден 277 миллионға жуық қатысушысы тіркелген.

Сайт 24 тілде қол жетімді, соның ішінде, италян, неміс, орыс, француз, ағылшын, португал, испан, араб, нидерланд, дат, румын және түрік тілдерінде.

## Қайнары
LinkedIn әлеуметтік желісін  Рид Хоффман 2002 жылы желтоқсанда қалаған, 2003 жылы мамырда іске қосылды.

## Қолданушылар
LinkedIn мүшелерінің жартысына жуығы Құрама Штаттарының тұрғындары және шамамен 25 млн тіркелгендер еуропалықтар. Ірі тіркелу өсімі Үндістанда жасалды.2010 жылы 9 млн пайдаланушылар  тіркелген.

## Функциялары
**LinkedIn** тіркелген пайдаланушыларға бизнес контактілер тізімін жасау және сақтауға мүмкіндік береді. Байланыстар веб-екі және сырттан шақырылған болады, бірақ LinkedIn контактілерімен алдын ала танысуды қажет етеді. Пайдаланушы контактіге ешқандай тікелей байланыс жоқ жағдайда, ол басқа жол арқылы көрсетілуі мүмкін.

LinkedIn пайдаланушылары өз контактілер тізімін әр түрлі мақсаттар үшін пайдалана алады:
* қолданыстағы ұсынылған байланыстар және байланысты кеңейтуге болады;
* компаниялар, адамдар, пайыздық топтарды іздеу үшін;
* кәсіби қысқаша мазмұн және жұмыс іздеу туралы жариялау;
* ұсыныну және ұсынылған болу;
* бос жұмыс орнын жариялау;
* қызығатын саласы бойынша топтар құру (мысалы, Kazakh connection, Kazakh speaking professionals abroad, Kazakh Club of Kazakh және т. б.).

## Қосымша қызметтері
LinkedIn, сондай-ақ, іссапарлар, алдағы конференциялар, оқып жатқан кітаптар туралы ақпаратты жариялауға мүмкіндік береді.

## Әдебиет
* 
* 

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Ресми сайты
* 5 жылда LinkedIn әлеуметтік желісіне 100 миллион доллар құйылған
* LinkedIn орысша бас июді дұрыстады 

Санат:Әлеуметтік желілер
Санат:АҚШ әлеуметтік желілері
Жарқұстар туысы

**Жарқұстар туысы** () - Қазақстандағы шиқылдақ тұқымдастардың екі туысының бірі. Соңғы уақытта кейбір шетеддік авторлар жарқұс туыстарды көктеке тұқымдастарға жатқызуда, бұл дұрыстыққа келмейтін тәрізді, өйткені жарқұстар сырттай қарағанда шиқылдақтарға өте ұқсас. Жарқұс туыстар да Қазақстан таударында мекендейтін тек қана бір түр бар, ол - қызылқанат жарқұс.

## Дереккөздер

Санат:Торғайтәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Жасылтуылжықтар туысы

**Жасылтуылжықтар туысы** () - Қазақстанда қунақ тұқымдасы құстарға жататын 18 туыстың біреуі. Жасылтуылжық туыстастар - конус тәрізді тұмсықты, қанат жабын қауырсындары сары реңді, орташа денелі (25-35 г) қунақтар. Бұл туысқа жататын екі түрдің біреуі Қазақстанда мекендейді.

## Дереккөздер

Санат:Торғайтәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Жәлел әд-Дин Мендіұрынұлы

**Жәлел әд-Дин Мендіұрынұлы** ибн Ала ад-дунйа уә-ю-Д ин Әбу-д-Фатх Мұхаммед 1198/99 жылдары туған. Жәлел әд-Дин - Хорезм шаһтарының соңғы ұрпағы. Жәлел әд-Дин Шыңғыс хан жасағымен 1216 жылы алғаш рет Ырғыз өзені бойында кездесіп, әскерін майдан даласынан алып кетеді. Жәлеел әд-Диннің жас та болса, дарынды қолбасшылығы шайқаста Жошы әскерлері күннің батуымен көп жерге от жаға отырып, өздері майдан даласынан жылыстап тайып тұрады. Мұны кеш сезген хорезмдіктер «біз жеңдік» деп масаттанады. Жәлел әд-Дин әкесіне жаудың артынан қуып, талқандауды ұсынады, бірақ әкесі бұл ұсынысты  қабыл алмайды. Дарынды Жәлел әд-Динді арғын руынан шыққан Айшешек шешесі үшін әжесі Теркун қатын мен кейінгі екі інісі жек көрген. Шыңғыс хан империясы әскерлерімен бетпе-бет келген ұрыстарда бұл екеуі ағаларын жау шебіне тастап кетуді әдетке айналдырған. Оның үстіне, Жәлел әд-Диннің өзінің сеніміне кіріп алған уәзірі Шараф әл-Мүліктің екі жіздылыгынен де көп азап шеккен. Осындай опасыздықтарға қарамай, Жәлел әд-Дин басқарған таңдаулы сарбаздар көптеген шайқастарда ерлік көрсетті. 

Соның бірі - Шынды-Паруан шайқасы. Бұл шайқаста күйрей соққы алған Шыңғыс ханның өзі үлкен ойға қалған. Бұл саясат өз нәтижесін беріп, шешуші ұрыс тұсында Жәлел әд-Дин әскеріндегі кейбір ықпалды тайпалар майдан даласын тастап, өз колбасшысын аз ғана сенімді батырларымен жау ортасына қалдырып кеткен. Жәлел әд-Дин жау қоршауынан құтылып, өзеннің арғы бетіне өтіп, өздеріне қайта айбат шеккенде Шыңғыс хан Жәлел әд-Диннің майдандағы ерлік іс-әрекетіне риза болып, оны соңынан қуғызбаған. Үндістан шекарасынан Хорезмге оралған Жәлел әд-Дин әкесінің салы суға кетіп,ұншырғасы түскенін көреді. Бытыраған шаһ әскерінің  басын кайта құрау мүмкін болмайды, Мұхаммед шаһтың әуелгі сенген балалары әкесінің сенімін ақтамайды. Қам көңіл Жәлел әд-Дин Қап тауынан әрі асады. Бұл жақтың халықтары Жәлел әд-Динге көмек бере алмайды, әзербайжан, гүржі, т.б. халықтардың өзара кикілжіңі мен алауыздығы Жәлел әд-Диннің күшті, ұйымдасқан әскер құруына кедергі болады. Жәлел әд-Дин 1231 жылы тамыз айының ортасында Майафарикан қонысының қасындағы Ғайн-Дар аралындағы бір күрдтің үйінде қайтыс болады.

## Дереккөздер

Санат:1198 жылы туғандар
Санат:Билеушілер
Санат:1231 жылы қайтыс болғандар
Құз кептері

**Құз кептер** () - көк кептерден аздап ірі денелі құс, одан едәуір таза сұр көкшіл түсімен және құйрығындағы жалпақ ақ жолақтары бойынша ерекшеленеді. 

Орталық Азия, Солтүстік Қытай, Корея, Шығыс және Орта Сібірдің оңтүстігінде қоныстанады. Қазақстанда тек қана оңтүстік және оңтүстік-шығыстың таулы аудандарында (құз) ұялайды. Өте сирек кездеседі. Бұл - тау кептері, әдетте теңіз деңгейінен 2000 м жоғары өмір сүреді. Аймақтың жазықтық бөлігінде әр алуан суқоймалардан жоғары жарлар мен жартастарға орнығады. Кей жерлерде (біздің елде емес) тас қалаларда ұялауға көшті. Ұяларын таушаларға салады. Отырықшы, шоғыр түзетін құс.

Қазақстанда құз кептер туралы қанағат тұтарлық мәлімет жоқтың қасы.

## Дереккөздер
мектеп энциклопедиясы "Құстар", автор: а.Ф. Ковшарь, В.А. Ковшарь

Санат:Азия құстары
Санат:Кептертәрізділер
Айдарлы қырқылдақтар туысы

**Айдарлы қырқылдықтар туысы** (Thalasseus) - бізде тек қана бір түрі - айдарлы қырқылдақ кездесетін, 7 түрі бар құстар туысы. 

Желкесінде көрнекті айдары бар қара телпекті орташа және едәуір ірі денелі қырқылдақ құстар.

## Дереккөздер

 

Санат:Татреңтәрізділер
Ақмаңдайлы қаз

**Ақмаңдайлы қаз** (Anser albifrons) - сұр қазға ұқсас орташа денелі (2-3,2 кило) қаз. 

Ол тек қана дене мөлшерімен ерекшеленбейді. Оның тұмсығының айналасында үлкен ақ теңбіл бар (ені 1 сантиметрден артығырақ), құрсағында әр алуан пішінді қара теңбілдер болғандықтан, оны жергілікті аңшылар "шұбарқұрсақ" деп атаған. Одан басқа, халық арасында, шағын денелі болғандықтан, ақмаңдай қарашақаз деп те аталады. Бұл қаздар Еуразия және Солтүстік Америка тундрасында ұялайды, қыста оңтүстік ендікке ұшып кетеді. Қазақстанда көктемгі (ақпаннан мамыр бойы) және күзгі (қыркүйектен қазанның соңына дейін) маусымдардағы жылыстау кезінде кездеседі. Күзгі ұшып өту кезінде орасан көп жиналып, көлдерде ұзақ болады және солардың төңірегінен қорегін тауып жейді. Өсімдіктермен қоректенеді.

## Галерея

File:Anser albifrons 30050.JPG| *A. a. frontalis*
File:Anser albifrons albifrons Swallow Pond 5.jpg|*A. a. albifrons*
File:Greater-white-fronted goose.jpg|Ұшып бара жатқаны
File:Anser_albifrons_hm.jpg|Аллан Октавианның иллюстрациясы
File:Greater White-fronted Goose from the Crossley ID Guide Britain and Ireland.jpg|Құсойнақ
Anser albifrons MHNT.ZOO.2010.11.13.9.jpg |Museum specimen 


## Дереккөздер

Санат:Қазтәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Қусақ (қыстау)

**Қусақ** - Ерейментау тауларының батыс бөлігіндегі қыстау. 

## Географиялық орны
Ақмола облысы Ерейментау ауданы Павловка ауылының оңтүстік-батысында 18 км жерде орналасқан. Сілеті өзенінің аңғарында жатыр. Солтүстігінде Шақшабай қыстауы, батысында Ишан жайлауы, оңтүстігінде өзімен аттас көл бар. 

## Топырағы мен өсімдігі
Сортаңды күңгірт қызғылт топырақ жамылғысында бетеге, селеу, қылқан селеу, жусан аралас астық тұқымдас өсімдіктер өседі. Жыл бойы мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ақмола облысы қыстаулары
Үлкен міңгірлек

**Үлкен міңгірлек** (Hippolais languida) басқа міңгірлектерден аздап үлкендеу болғанымен, бұл айырмашылық көзге байқалмайтын құс. Қазақстанда үлкен міңгірлек Маңғыстауда, батыста Сырдарияның төменгі сағасына және шығысында Қаратау тауына дейін бұталары бар шөл үлескілерінде мекендейді. Ағаштың бөрікбасында жүреді, жерге өте сирек түседі. Тостаған тәрізді немесе цилиндр пішінді ұяларын бұталардың бұтақтарына бекітіп, ұялардың сыртын өрмекші өрмегімен шырмап тастайды. Жұмыртқалардың қабығының негізгі реңкі - ақшыл көгілдір қызғылт, сол түсте қызғылттау қоңыр нүктелер, теңбілдер және шиыршықтар шашыраңқы орнығады. Ұялау өмірінің егжей-тегжейлі, сондай-ақ Қазақстанда болу мерзімі беймәлім.

## Дереккөздер

Санат:Еуразия құстары
Оқпандар туысы

**Оқпандар туысы** (Ixobrychus) - сирақтылар отрядына жататын құтан тұқымдастардың ең ұсақ өкілдерінің туысы. 

10 түрі бар. Қазақстанда бір түрі ғана кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Еуразия құстары
Батпақшыл қырқылдақтар туысы

**Батпақшыл қырқылдықтар туысы** (Chlidonias) - үш түрі бар шағала тұқымдастарға жататын 14 туыстың біреуі. 

Батпақшыл қырқылдақтар туысына жататын құстардың барлығы Қазақстанда кездеседі. Олардың жабын қауырсындарының негізгі реңкі - қара сұр.

## Дереккөздер

Санат:Шағалалар
Санат:Еуразия құстары
Оқпан (құс)

**Оқпан** немесе кіші әупілдек (Ixobrychus minutus) - ең кішкене денелі (биіктігі — 33— 38 см шамасында, салмағы - 150 г шама- сында) құтан. 

## Биологиялық сипаттама
Реңі көрікті: ұя салатын кездегі аталықтың жоны - қара, бауыры - сары реңкті ақшыл түсті. Аналығында қара түс қоңырға ауысқан. Ұя төңірегіндегі қамыс сабағына немесе бұталар бұтағына оралымды өрмелеп шығады, тіпті балапандар да алғашқы айда дәл осы амалмен қозғалыс жасайды. Бөтегесіндегі және төсіндегі бойлай созылған қарама-қарсы жолақтардың арқасында, тұмсығын жоғары тік көтергенде төңірегіндегі аямеғі үйлесіп бірігіп кетеді. Салындыдағы 4-9 ақ жұмыртқаларды кезектесіп басады, алайда аналық уақытының көпшілігін ұяда өткізеді. Бұдан соң ата-енелері балапандарды қанаттанғанша ай бойы қоректендіреді. Оқпандар әр алуан су бунақденелілерін, ұлуларды, ұсақ балықтарды жейді. Сондай-ақ жұмыртқаларды, ұсақ құстардың жаңа ғана жұмыртқадан жарып шыққан балапандарын қорегіне жаратады. Негізінде іңір қараңғысында белсенді өмір сүреді.
## Таралуы
Оқпан Қазақстанның батысында және оңтүстігінде қамыс қалың өскен, суқоймалардың жағасын бойлай өмір сүреді. Қобырсыған ұясын да қамысқа салады. Кейде ұя салуға суға батқан ағаштарды немесе бұталарды пайдаланады.
Ұялау мерзімі - сәуірден бастап, қараша айы болып есептеледі.

## Дереккөздер

Санат:Еуразия құстары
Кәдімгі оңаза

**Кәдімгі оңаза** (Strix aluco) - шұбар реңді, орташа денелі (салмағы 700 грамға дейін, қанат алымы 1 м шамасында) жапалақ. Сонымен бірге географиялық таралуы жағынан айтарлықтай күшті байланысы бар сұр және қызғылт сарылау өзгермелі нұсқалары да бар. Аталықтар мен аналықтарының реңдері бірдей, дегенмен аналықтары аталықтарынан ірілеу болып келеді.
Еуропада, азиялық таулар мен Солтүстік Африкада таралған. Қазақстанда оңтүстік және оңтүстік-шығыс тау бөліктерінде өмір сүреді. Барлық жерде тіршілігі ормандық биотоптарға байланысты.
Өте ерте - наурыздың соңында және сәуірдің басында көбейе бастайды. Ұяларын ағаш қуыстарына немесе өзгеше пайда болған қуыстарға салады. Салындыдағы 2-4 (қорек мол болған кезде 8) ақ жұмыртқаны аналық бір ай басады. Бұдан соң ата-енелері балапандарды қанатына көтерілгенше тағы қоректендіреді. Отырықшы немесе ұзаққа көшпенділік жасамайтын құстар. Негізгі қорегі - тышқантәріздес кемірушілер.

## Дереккөздер

Санат:Жапалақтәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Орақтұмсықтар туысы

**Орақтұмсықтар туысы** (Ibidorhyncha) татреңтәрізділер отрядының бізтұмсық балшықшылар тұқымдасына жататын 4 туыстың біреуі. 

Бұл туыстардың барлығының өзара жақындығы айқын, дегенмен әр түрлі авторлар тұқымдасты төрт туыстың біреуімен - бірде бізтұмсық балшықшы, бірде қарала балшықшы, тіпті орақтұмсық та деп атайды. Туыстың бір ғана түрі орақтұмсық.

## Дереккөздер

Санат:Татреңтәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Орманқарғалар туысы

**Орманқарғалар туысы** (Garrulus) - торғайтәрізділер отрядының қарға тұқымдастарға жататын құстар туысы. 

Орманқарға туыстастар қарға тұқымдастар арасында дене мөлшері бойынша орташа шамада болады. Дегенмен олардан қауырсындарының көріктісі және болбырлығы бойынша ерекшеленеді. Қауырсын реңдерінде қызғылттық, тот түстестік, көк және қара реңктер басым болады. Тұмсығының күшті екі жағы қысыңқы болуының арқасында орманқарғалар кез келген азықты - жаңғақтардан және еменжапырақтардан бастап, шағын денелі омыртқалы жануарларға дейін (кемірушілер, сайрағыш құстардың балапандары, кесіртке) олжалай алады. Еуразия және солтүстік-батыс Африканың орманды зонасында орманқарға туыстастардың үш түрі кең таралған.
Қазақстанда тек қана 1 түрі кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Торғайтәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Оңазалар жапалақ туысы

**Оңазалар жапалақ туысы** (Strix) — орташа және ірі денелі (жапалақтар үшін) құстар туысы. 

Оңаза туысты құстардың қауырсындары жапалақтарға тән күпсек және жұмсақ, бет табақшасы толық және қауырсыннан түзілген «құлағы» болмайды. Бұлар - орман құстары.
Оңазалар туысында 11 түр бар, Қазақстанда екі түрі - кәдімгі оңаза және ұзынқұйрық оңаза кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Жапалақтәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Айдарлы қырқылдақ

**Айдарлы қырқылдақ** (Thalasseus sandvicensis) - едәуір ірі денелі (200-300 г, қанатының алымы 1 м шамасында) құс. 

Айдарлы қырқылдақтың қара телпегі желкесінде, айдармен аяқталады. Тұмсығы - қуатты, қара реңді, тұмсық ұшы - сары.
Еуропаның оңтүстігі, Солтүстік Америка және Солтүстік Американың оңтүстік бөлігіндегі теңіз жағалауларына орын тебеді. Қазақстанда Каспий теңізіндегі аралдарда ұялайды, Аралдан бірнеше рет ұшып өткен. Үлкен шоғыр түзіп, өмір сүреді. Негізгі қорегі - балық, сондай-ақ сан түрлі жәндіктер. Қазақстанда болу мерзімі, сондай-ақ өмір сүру дағдысы айқындалмаған.

## Дереккөз
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат:Татреңтәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Орманқунақ

**Орманқунақ** (Pinicola enucleator) - қампайған жуан тұмсықты және құйрығы ұзын, дене мөлшері қараторғайдай ірілеу (42-65 г) қунақтың бір түрі. Ересек аталықтың қауырсындарында таңқурай түсті рең басымырақ, оны әсіресе басынан, мойнынан және жонының алдыңғы бөлігінен байқауға болады. Аналығында бұл түс - жасылдау сарғыш реңді, ал жас аталықтарда қызылсары - қызғылт түсті болып келеді.
Еуразия және Солтүстік Американың тайгасында мекендейді. Қазақстанға ең жақын ұялау орны - Алтайдың шекаралық үлескілері. Қазақстандық бөлігінен де кездеседі. Бұдан басқа орманқунақтың қашығырақ - Қарағандыға, Орынборға, Оралға ұшып баруы мәлім. Жылыстау кезінде шағын топ құрып, бірімен-бірі ысқырық арқылы қиқуласады.

## Дереккөздер

Санат:Қунақ тұқымдасы
Санат:Еуразия құстары
Орманқунақтар туысы

**Орманқунақтар туысы** (Pinicola) - Қазақстандағы қунақ тұқымдастарға жататын 15 туыс құстардың бір туысы. Орманқунақтар туысы жалғыз түрден - орманқунақтан тұрады.

## Дереккөздер

Санат:Қунақ тұқымдастар
Санат:Еуразия құстары
Өргіқұстар тұқымдасы

**Өргіқұстар тұқымдасы** (Ploceidae) - торғайтәрізділер отрядына жататын 73 тұқымдастардың біреуі. Өргіқүс туысты құстар - дене мөлшері әр түрлі (7-100 г) және сыртқы көрінісі бойынша Африкалық шығу тегі басымырақ құстардың үлкен тобы. Дене бітімі - мығым, басы - едәуір үлкен. Тұмсығының пішіні әр түрлі - жай ғана конус пішіннен ементұмсық типтес қуатты, ұзындау пішінге дейін болады. Жабын қауырсындары - тығыз, реңі алуан түрлі - қоңыржай ендіктерде - көріксіз қорғаныш реңді, ал тропиктік тұрғындарда көрікті және қарама-қарсы реңге дейін өзгереді. Аталықтары әдетте аналықтардан аздап көркемірек болады.
Жазықтықтарда және тауларда сан алуан ландшафтарда қоныстанады. Көптеген түрлері - синантропты, яғни адаммен қатар өмір сүруге бейімделген. Әуені - әуезді шырыл. Өте қауымшыл, көбінесе шоғырланып, кейде өте үлкен шоғыр түзеді. Кейбір түрлері - полигамиялы, яғни бір аталыққа бірнеше аналықтан келеді. Енді біреулері ұяшыл масыл сипатты болады, яғни жұмыртқаларын басқа құстардың ұясына тықпалайды (көкектен айырмашылығы - олар жұмыртқаларды немесе балапандарды сыртқа лақтырмайды).
Ұялары өте түрліше болуымен ерекшеленеді. Тропиктік өргіқұстар құрғақ шөптерден үлкен қопсыған шар тәрізді, алмүрт тәрізді етіп шебер тоқиды, тіпті Африкада қауымшыл өргіқұстар ұжымдасып жатақханалы ұя салады. Дәнмен қоректенеді, дегенмен балапандарын көбінесе бунақденелілермен қоректендіреді. Көпшілігі дәнді дақылдар егісіне зиян келтіреді, сондықтан бірқатар елдерде ресми түрде ауыл шаруашылығының зиянкестері ретінде мақұлданған.
Бұл үлкен және сан алуан тұқымдас құстар 5 тұқымдас тармағына: енекешіл құстар (екі туыстың 2-3 африкалық түрі), тұлторғайлар (Африка және Сахараның оңтүстігінде: 1-5 туыстан 8-9 түр), қунақ өргіқұстар (Африка, Оңтүстік Шығыс Азия, Австралия және мүхиттар; 15-35 туыстан 107-115 түр), танымал өргіқұстар (Африка және Мадагаскар, Азияның оңтүстігіне 5-6 түр ғана енеді; 10-16 туыстан 92-103 түр), танымал торғайлар (Африка, Еуразия; 9- 10 туыстан 38-42 түр) тұқымдас тармақтарына бөлінеді. Қазақстанда тек қана танымал торғайлар тұқымдас тармақ өкілдері - 3 туыстан, 7 түр: торғайлар, тас торғайлар және қар қунақтар кездеседі. 
## Дереккөздер

Санат:Торғайтәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Орманқарға

**Орманқарға** (Garrulus glandarius) - еуропалық-сібірлік жалпақ жапырақты, әсіресе еменді ормандардың өте ерекше құсы. 
## Биологиялық сипаттама
Қарға тұқымдас құстар үшін орташа денелі (120-150 г), көрікті, реңді құстардың бірі. Орманқарғаның танымалдық көрсеткіші - қанатындағы құстардан ажырату оңай. 

Бұл - нағыз орман құсы. Ол ағаштардың қалың бөрікбасында тамаша бағдарлап, бір орыннан екінші орынға бара алады. Жемін ағаш бөрікбасынан да, жерден де аулайды. Бунақденелілермен обыр ораманқарғалар заузаларды, бізтұмсықтарды, дербесжұптар мен қарағай жібеккөбелектерінің жұлдызқұрттарын қынадай қырады. Есептеулерге қарағанда, оның жеміндегі зиянды бунақденелілер құрамы 61%-ға жуық, ал пайдалылары - тек қана 1,4% болады екен (қалған 37,6%-ы - адам үшін іс жүзінде маңызы жоқ түрлер). Бунақденелілерден басқа ол ұсақ аңсымақтарды және құстарды сүйсіне аулайды, мұнымен бірге қанатты достардың ұяларын жиі бұзады.
Орманқарғалардың жарты жылға жуық - сәуірден наурызға дейін жейтін жемдерінің құрамында өсімдіктекті азық басым болады. Олар әсіресе еменжаңғақты жиі жеп, тіпті қорға да жинайды. Бірақ оны үнемі таба алмай қалады. Сөйтіп, орманқарғалар еменді жаңа жерге орналастырады. Олар таңқурай, шетен, мойыл жидектерін жаппай жеп, жидекті бұталардың тұқымдарын таратады.

Орманқарғалар, басқа қарға тұқымды орман құстары сияқты, көп үн шығармайды және бұқпантай: жасырынған ұядан оларды тауып алу оңай емес. Тек қана балапандар ұядан ұшқан соң олардың дауысы естіле бастайды, сөйтіп құстар көзге жиі көрінеді. 
## Таралуы
Қазақстанда тек қана батыс және оңтүстік Алтайдың (Шығыс Қазақстан) ормандарында ұялайды. Кейде қысты күндері Қазақстанның батыс және солтүстік облыстарына ұшып келеді. Күзде Жайық аңғарының ормандарын бойлай көшіп жүреді, кейде осы өзеннің сағасына дейін жетеді.
Орманқарғалар қыста орманнан адам тұрағына жиі көшіп жүреді, осы кезде олар онша сақтық жасамайды.

## Дереккөздер

Санат:Қарғалар
Санат:Еуразия құстары
Көк сайрақ

Көк САЙРАҚ (Monticola solitarius) - алабажақ сайрақтан денесі кішірек (37-50 г), реңі мүлде басқа құс. Аталығының денесі - көкшілдеу көк, бауыры - ақшылдау, қанаты және құйрығы - қара. Аналығы мен жас балапандардың реңі - солғын көк реңкті қошқыл қоңыр. Көк сайрақ айтарлықтай ұзын құйрығының арқасында нағыз сайрақтарға көбірек ұқсайды (ал алабажақ сайрақ көбінесе тасшыбжыққа ұқсастау).
Қазақстанда тек қана Тәңіртау және Жоңғар Алатауының тауларында ұялайды. Африкада және Үндістанда қыстап шығады. Көбінесе алабажақ сайрақтар болатын жерлерде орын тебеді, бірақ саны олардан кемдеу болады. Ұялары жартас таушасына және тастардың астында орналасады. Салындыдағы көгілдір жұмыртқаларды аналығы басады, бірақ тұқым топта өмір сүру дағдысы алабажақ сайрақтан толығырақ зерттелмеген. Сірә, жылына 1 рет балапан өргізетін болса керек. Қазақстанда 5 айға жуық - сәуірдің соңынан қыркүйек бойы болады.
## Галерея

File:Monticola solitarius -ground-8.jpg|Male *M. s. philippensis*
File:isohiodori_fem2.JPG|Ұрғашы, қыс, Якушима, Жапония
File:Blue Rock Thrush (Monticola solitarius)- pandoo race- Breeding Male at Jayanti, Duars, West Bengal W IMG 5310.jpg|Солтүстік Үндістан
File:BlueRockTrush LaCanada.jpg|Еркегі, ерте қыс, Испания
File:Blue Rock Thrush Maharashtra.jpg|Ұрғашы, ерте қыс, Махараштра, Үндістан
Monticola solitarius solitarius MHNT.ZOO.2010.11.190.1.jpg |*Monticola solitarius solitarius* 


## Дереккөз
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат:Сайрақтар
Санат:Еуразия құстары
Қара сайрақ

**Қара Сайрақ** (Turdus merula) - едәуір жақсы сайрайтын құс. 

Аталығының бүкіл денесі қара реңді, тұмсығы - ашық сары. Аналығы толығымен қошқыл қоңыр реңді (тек тамағы шұбарланған ақшыл түсті) болғандықтан қалған сайрақтар туысының өкілдерінен жақсы ажыратылады. Еуропаның, Солтүстік Африка, Алдыңғы және Орталық Азияның жапырақты ормандарында мекендейді. Сонымен бірге соңғы аталған өңірде оның оқшауланған түршесі өмір сүреді. Қазақстанда қара сайрақ Тәңіртаудын жөне Жоңғар Алатауының солтүстік беткейлері мен тау етектерінде орныққан, таяуда ғана Батыс Алтайда пайда болды. Оның саны соңғы 50 жылда белгілі мөлшерде арта түсті. Бұл - Қазақстандағы сайрақтың жалғыз ғана түрі. Әр алуан ормандарда және қолдан егілген желектерде, солардың ішінде бақтар мен тынымбақтарда ұялайды. 50 жыл ғана бұрын пайда болған олар Алматыда көп ұялайды.
Қара сайрақтар тауларда - 2 рет, ал Алматыда тіпті 3 рет бір жазда балапан өргізеді. Мұның бұлай болу себебі - үнемі суарылатын қалалық екпе ағаштардың арқасында жаздың екінші жартысындағы ыстық күндерде жем беретін сайрақтарға мұнда шұбалшын (осы сайрақтың балапандарының негізгі жемі) жеткілікті. Сайрақтар қала жағдайларында ағаштардың жапырақтары әлі қалың өспеген кезде ұяны ешқайда жасыруға болмайтындықтан қылқан жапырақты ағаштарға ерте ұя жасайды. Салындыдағы 4-7 көгілдір жасыл жұмыртқаларды екі аптаға жуық аналық көбірек басады да, аталық кейде оны алмастырады. Балапандарды ата-енелері екі апта қоректендіреді.
Қара сайрақ - әуезшіл сайрақтан кейін сайрақтардың ішіндегі жақсы сайрағыш құс. Оның әуені бөгде, сықырлаған дыбыссыз өте таза сыбызғы үнінен тұрады.
### Әуені мен шақыруы

## Галерея

File:Blackbird and Kestrel.jpg|
File:Turdus merula (juvenile) -lawn-8.jpg| *T. m. merula* Англия
File:Blackbird 2.jpg|
File:Amsel Weibchen aufgeplustert edit2.jpg|*merula* түршесінің ұрғашысы


## Дереккөздер

Санат:Сайрақтар
Санат:Еуразия құстары
Қаражемсаулы сайрақ

**Қаражемсаулы сайрақ** (Turdus atrogularis) - жоны сұрғылт, жемсауы және тамағы - қара, бауыры - ақ орташа денелі (75-100 г) сайрақ. 

Еуразияның тайгалық ормандарында кең таралған. Қазақстанда тек қана шығыста - Сауырда, Тарбағатайда және Алтайда ұялайды. Дегенмен ол Тәңіртаудың солтүстік баурайында және жоталар етегінде көп мөлшерде қыстайды. Ал, ұшып өту кезеңінде Қазақстанның кез келген жерінен, солардың ішінде шөл және биік тауларда кездесуі мүмкін. 

Бұлар - Қазақстанның ең көп жылыстайтын және қыстап шығатын құстары. Дауысы - құлақ тұндырарлық «цирррр», әуенінің ерекше әсері жоқ. Ұялау үшін қылқанды ағаштары басымырақ биік діңді ормандарды таңдайды. Алайда ұяны онша биікке салмайды, көбінесе ағаш түбірінің үстіне, ағаштың төменгі бұтақтарына, бұта басына, тіпті жерге орналастырады. 

Ұялаудың өмір сүру дағдысы егжей-тегжейлі анықталған жоқ - Қазақстанда бұл сайрақты ешкім арнайы зерттемеген. Қаражемсаулы сайрақ жылына 1 рет қана балапан өргізеді деген болжам бар. 

## Дереккөздер

Санат:Сайрақтар
Санат:Еуразия құстары
Қызылжемсаулы сайрақ

**Қызылжемсаулы сайрақ** (Turdus ruficollis) - қаражемсаулы сайраққа өте ұқсас, бірақ тамағы мен жемсауы қара реңді емес, тат түстес қызғылтсары құс. 

Көптеген мамандар күні бүгінге дейін қаражемсаулы сайрақ пен қызылжемсаулы сайрақты бір түрдің - қошқыл сайрақтың екі түршесі деп есептейді. 

Алтайдан Забайкальеге дейінгі Сібір ормандарында мекендейді. Ал Қазақстанда маусымдық жылыстау және қыстау кездерінде анда-санда кездеседі. 

Қазанда және қаңтар мен наурызда кездескені мәлім. 

## Дереккөздер

Санат:Сайрақтар
Санат:Еуразия құстары
Үлкен суқұзғын

**Үлкен суқұзғын** (Phalacrocorax carbo) - жағы - ақшыл, тұмсығы ілмекті, ірі денелі (салмағы 2-2,5 кг, қанатының ұзындығы 1 м шамасында, алымы - 1,5 м) қара реңді құс. Жас суқұзғындардың бауыры - күңгірт ақ.

Суқұзғындарды Қазақстанның барлық жерінен кездестіруге болады, алайда оның солтүстік өңірлерінде олардың ұялауы түрақсыз және сирек. 

Үлкен суқұзғын кез келген суқоймаларда өмір сүреді, өмір сүруге қажетті жалғыз шарты - оның негізгі қорегі балықтардың болуы. Шоғыр түзетін құс. Ұяларын түрлі-түрлі етіп орналастырады. Жерге қамыс пен саздан төбесінде ойығы бар бағанша жасайды, сондай-ақ жығылған қамысқа жартастарға және тіпті ағаш басына ұясын орналастырады. 

Көбінесе бірқазан, жалбағай, құтан және т.б. құстармен ортақ шоғыр түзеді. Шоғырдағы суқұзғындар, әсіресе олардың балапандары ағаштардың басында қанаты, мойны және құйрығының жәрдемімен, бұтақтарға оңай өрмелейді. Салындыдағы 3-5 жұмыртқаларды ата-енелері ай бойы басады. Балапандарды ауланған бөтегесінде шала қорытылған балықпен қоректендіреді. Ересек құстар күніне кейде 2 килоға дейін балық жейді. Ұядан ұшқан жас балапандар топқа жинадып, азыққа бай суқоймады үлескідерді іздестіруге көшпенділік жасап ұшады.

Суқұзғындар наурызда ұшып кедіп, қазанда ұшып кетеді. Сырдариядан олардың шағын мөлшерін қыста да көруге бодады.

## Дереккөздер

Санат:Суқұзғындар
Санат:Еуразия құстары
Жолторғайлар туысы

**Жолторғайлар туысы** (Calcarius) - Қазақстандағы сұлыкеш тұқымдастарға жататын үш туыстың біреуі. 

Бұлар - орташа және шағын денеді онша үлкен емес конус пішінді тұмсықты құстар. Одардың нағыз сұлыкештерден айырмашыдығы - қанаты ұзын және үшкір. Бұлар - құрлық құстары, артқы саусағының тырнағы бозторғайдікі сияқты ұзын және түзу. Жерде - жүгіреді. Дәнмен қоректенеді, жыл құсы.

Жолторғай туыстастар 3 түрден құралған, Содтүстік Американың тундрасында кең таралған. Содардың біреуі Еуразия тундрасында ұялайды, ал қыста Қазақстанда кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Сарыторғайлар
Санат:Еуразия құстары
Жолторғай

**Жолторғай** () - сұлыкеш тұқымдас орташа денесі «20-30 г. торғайтектес құс. Басы - қара, жоны - бойдай созылған қызылсары теңбілдері бар, өрнектелген қызғылтсары, сарғылт жалпақ жолақты; бауыры - ақ-қара түсті құс.

Қазақстанда негізінен алғанда негізгі қыстау орындары Монғолия және Гоби шөліндегі тундрадан ұшып өткенде кездеседі. Дегенмен кейбір қыстарда Қазақстанда да байқадады. Оны желтоқсанда және қаңтарда Батыс Қазақстаннан, Маңғышлақ түбегінен, Павлодардан және Семейден аулаушылар бар. Күзде - қыркүйектен бастап, көктемде наурыздан сәуірдің аяғына дейін ұшып өтеді. Оның үстіне 1960 жылы Қорғалжында мыңдаған жолторғайлар кездескен, олардың үлкен тобы селеудің тұқымын қорек еткен.

## Дереккөздер

Санат:Сарыторғайлар
Санат:Еуразия құстары
Санат:Солтүстік Америка құстары
Майкл Оуэн

**Майкл Джеймс Оуэн ** (; 14 желтоқсан 1979 жыл,  Честер, Англия) - ағылшын футболшысы. Бұрын «Ливерпуль», «Реал Мадрид», «Ньюкасл Юнайтед» және «Манчестер Юнайтед» клубтарында  ойнады. 2001 жылы Еуропадағы жылдың ең үздік ойыншысы деп танылды.

## Мансап

### Клубтық
Оуэн футбол ойнауды туған қаласының «Честер» командасының құрамында бастаған. 11 жасында оны «Ливерпуль» скауттары байқап.  1996 жылда клуб үшін дебютін жасайды.

2004 жылда Оуэн «Реал Мадрид клубымен көп жылдық келісім шартқа қол қояды. Зинедин Зиданмен, Рауль Гонсалеспен, Роналдомен ойнады

2005 жылында Оуэн  «Ньюкаслмен» келісімге келді деп жарияланды. Кейбір ақпараттарға қарағанда, зеңбірекшілер футболист үшін 16 млн фунт стерлинг төледі.

2009 жылдың 27 шілдесінде Оуэн  «Манчестер Юнайтед» клубымен 2 жылдық келісімшарт жасасты.

2013 жылда футбол карьерасын бітірді.

### Ұлттық құрама
1998-2008 жылдары Ұлттық құрамада ойнап, 1998, 2002, 2006 жылдары әлем чемпионатына, 2000, 2004 жылдаоы Еуропа чемпионатына қатысты.

1998 жылғы әлем чемпионатының 1/8 финалында Аргентинаға соққан гол әлем чемпионаттары тарихындағы "Үздік индивидуалды голдардың" үздік бестігіне енді.

## Жетістіктері

### Командалық
**Ливерпуль**

* Англия кубогы: 2000/01
* Англия Лига кубогы (**2**): 2000/01, 2002/03
* Англия суперкубогы: 2001
* УЕФА кубогы: 2000/01
* УЕФА Суперкубогы: 2001

**Манчестер Юнайтед**

* Англия чемпионы: 2010/11
* Англия лига кубогы: 2009/10
* Англия суперкубогы: 2010

### Жеке

* «Алтын доп» иегері (France Football): 2001
* Англия чемпионатының үздік ойыншысы: 1997/98
* Англияның үздік жас футболшысы: 1998
* Англия чемпионатының үздік ойыншысы: тамыз 1998
* Англия чемпионатының "Алтын бутсысы" (**2**): 1997/98, 1998/99
* Жыл спортшысы (BBC): 1998
* Әлемнің үздік футболшысы («World Soccer»): 2001
* 1998 жылғы әлем чемпионатының үздік жас футболшысы
* ФИФА 100

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

* 
* 
* Profile  «Манчестер Юнайтед» клубының ресми сайтындағы профилі] 
* Michael Owen's column in The Times 
* Michael Owen's and his wife's interest in horses
* Premier League profile 
* 
* Michael Owen Sina Weibo сайтында

Санат:Англия футболшылары
Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Манчестер Юнайтед ФК ойыншылары
Санат:Ливерпуль ФК ойыншылары
Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары
Санат:Сток Сити ФК ойыншылары
Санат:Ньюкасл Юнайтед ФК ойыншылары
Санат:Алтын доп иегерлері
Жорғаторғайлар туысы

**Жорғаторғайлар туысы** () - көзге оңай түсіп қалады. 

Моногамиялы, берік жұп түзеді. Балапанның дамуы: жұмыртқадан жарып шыққанда - қызылшақа, дәрменсіз болады да ұяда толық қауырсынданғанша қалады. Алғашқы кезде аталығы мен аналығы бөтегесінен шыққан, "құс сүті"деп аталатын лоқсықпен қоректенеді. 

Ұядан тыс мезгілде топ түзеді. Көпшілігінің аңшылық маңызы бар.

Әжептеуір үлкен тұқымдас құстар, бұл тұқымдастың 41 туысы бар. Қазақстанда екі туыстан: кептер және тұзкептер туыстардан 10 түр кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Торғайтәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Фил Нил

**Фил Нил ** (); - Ағылшын футболшысы. 1951 жылы 20 ақпанда Ирчестер қаласында өмірге келді. 1980 жылы Еуропа чемпионатына, 1982 жылы әлем чемпионатына қатысты. Ұзақ жылдар бойы "Ливерпуль" сапында жарқырап, көптеген жүлделерге қол жеткізді.

## Статистикасы

### Ұлттық құрама

## Жетістіктері
**«Ливерпуль»**

* Англия чемпионы (**8**): 1975/76, 1976/77, 1978/79, 1979/80, 1981/82, 1982/83, 1983/84, 1985/86
* Лига кубогы (**4**): 1980/81, 1981/82, 1982/83, 1983/84
* Англия суперкубогы (**5**): 1976, 1977, 1979, 1980, 1982
* Еуропа Чемпиондар кубогы (**4**): 1976/77, 1977/78, 1980/81, 1983/84
* УЕФА кубогы: 1975/76
* УЕФА Суперкубогы: 1977

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* Thisisanfield.com Exclusive interview
*Official past players at Liverpoolfc.tv
*Player profile at LFChistory.net
*Exclusive interview at LFChistory.net 
*Phil Neal England Biography part 1 1976–77 at Sporting-heroes.net
*Phil Neal England Biography part 2 1978 – маусым 82 at Sporting-heroes.net
*Phil Neal England Biography part 3 1982 World Cup-83 at Sporting-heroes.net
*Phil Neal England caps part 1 at Sporting-heroes.net
*Phil Neal England caps part 2 at Sporting-heroes.net
*Phil Neal part 1 1974/75-1977/78 at Sporting-heroes.net
*Phil Neal part 2 1978/79-1982/83 at Sporting-heroes.net
*Phil Neal part 3 1983/84-1985/86 at Sporting-heroes.net

Санат:Англия футболшылары
Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Ливерпуль ФК ойыншылары
Санат:Болтон Уондерерс ФК ойыншылары
Санат:Англия футбол жаттықтырушылары
Санат:Манчестер Сити ФК жаттықтырушылары
Ирма Ивановна Муллонен

**И́рма Ива́новна Му́ллонен** (29 қаңтар 1956 жылы туылды) — орыс тілі маманы, филологиялық ғылым директоры, мемлекеттік Петр атындағы профессор, РАН центіріндегі Карельск орталығының тіл институтының директоры.

## Өмірбаяны
1978 жылы мемлекеттік Петр университетінде тарих-филологиялық факультетті бітірді, мамандығы финс тілі мен әдебиеті. 1978 жылдан 1981жылға дейін Карельс атындағы АН КСРО филлиалында оқып білім алды.

1981 жылдан — Карельс атындағы РАН центірінің тіл, әдебиет және тарих институтының сотруднигі болып тағайындалды.

1983 жылы Тартуда үміткер диссертациясын қорғап қалды.

1993 жылдан — финск тілі және әдебиет факультетінде балтық маңы Петр ГУ филологиясы мен дәстүр кафедрасында жұмыс істеді.

2000 жылы Йошкар-Олада дәрігер диссертациясын қорғап қалды.

2005 жылдан бастап — д ИЯЛИ КарНЦ РАН директоры болып сайланды.
Қойбағар (тұзды көл)

**Қойбағар** — Ертіс алабындағы тұзды көл.

## Географиялық орны мен сипаты
Павлодар облысы Ақтоғай ауданындағы Шұға ауылынан солтүстікке қарай 12 км жерде, теңіз деңгейінен 94 м биіктікте жатыр. Аумағы 7,6 км², ұзындығы 4,4 км, енді жері 2,7, жағалау бойынша ұзындығы 14,6 км. Шарасында жыл бойы су болады.

## Өсімдігі
Батыс жағалауы жазық, қамыс, құрақ өскен, қалған жағалаулары жарқабақты. Суы қатты минералданған. Көктем айларында мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы) көлдері
Санат:Ертіс су алабы
Қойбағар (қыстау)

**Қойбағар (қыстау)** - Шығанақ көлінің оңтүстік-шығысында жатқан қыстау.

## Географиялық орны
Павлодар облысы Ақтоғай ауданы Балтасап ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 15 км жерде. Қарасу өзенінің сол жағалауында орналасқан. 

## Жер бедері мен өсімдігі
Теңіз деңгейінен 100 м биіктікте жатқан қыстаудың жер бедері тегіс жазық келген. Құрғақ даланың қызғылт қоңыр топырағында бетеге, селеу, төскейшөп, сарсазан, қау, т.б. сораң шөптесіндер және өзен аңғарында шалғынды өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Павлодар облысы қыстаулары
Черчилль (тау)

**Черчилль таулы тізбегі** Әулие Илья таулары маңында орналасқан.

Бұл тауда ең биік Квартернари жанартауы бар. Бона тауындағы биіктігі 5005 м-ді құрайтын ең биік шың кіші Черчилль тауының орта беліне 4 шақырым жерде кесекөлденең жатыр. Черчилль және оның көршісі Бона тауы мұз басып жатқаң ірі стратожанартаулар болып табылады. Черчилль биіктігі бойынша АҚШ-та төртінші және Солтүстік Америкада жетінші орынды иеленеді.

Черчилль жанартауы атқылаған жағдайда бүкіл Юкон және Солтүстік-Батыс аумақтың оңтүстік бөлігіне айтарлықтай зардаптар әкелетін еді. Черчилль тауына алғаш рет 1951 жылы Р.Гейтс пен Ч.Линдберг көтерілген. Ғалымдардың пайымдауынша, тау негізінен жас жанартау жыныстарынан тұрады. Черчилль тау тізбегіндегі шың күрделі, оған шығу өте қиын Черчилль тауынан Ақкүл өзені бастау алады. Жанартаудың күл қоры 25 тен 5 шаршы шақырымға бағаланады. Бұл жанартаудың солтүстік-батыс Канададағы және таяу жатқан шығыс Аляскадағы 340000 шаршы шақырым аумақты зақымдау қаупі болған. 

## Дереккөздер

Санат:Аляска таулары
Элгон

Элгон тауы сөнген жанартау болып табылады. Ол Кения мен Уганда шекарасында екі жаққа созыла орналасқан.
Таудың биіктігі 4321 м-ді құрайды.

Тау биіктігі бойынша Кенияда екінші, ал Африкада төртінші орынды иеленеді.
Элгонның биік шыңы Вагагай деп аталады.

Тау жергілікті турғындар үшін ағаш, бад бамбук, жабайы аңдар еті және дәрілік өсімдіктер сияқты түрлі өнімдерімен бағалы.
Ол Найробидан 470 шақырым қашықтықта орналасқан. Тау жалпы 169 шаршы шақырымды алып жатыр.
Таудың төменгі баурайы өсімдіктерге бай. Ал Элгонның солтүстік бөлігі құрғақ болып келеді.
Элгон 1968 жылы саябақ ретінде жарияланған болатын.

Мұндағы климат ылғалды. Осының әсерінен таудың құрғақ 5 аймағы біраз дымқылданады. Жылдық жауын-шашын көлемі 1,270 мм-ден асады.
Элгон тауы Ұлттық саябағы 169 шаршы шақырым аумақты алып жатыр, ол таудың солтүстік-шығыс жағында орналасқан.

Құрғақ кезең маусымнан тамыз айына дейін жәнө желтоқсаннан наурыз айына дейін созылуы мүмкін. Дегенмен кез келген сәтте жауын жауып кетуі ықтимал.
1896 жылы С.В.Хоблей тауды толығымен айналып
шыққан алғашқы еуропалық атанды.

Таудың баурап алатын әсемдігі аймақты демалыс орнына айналдырды. Таза ауасы мен тамаша табиғаты саяхатшылардың жиі келуіне ықпал етеді.

## Элгон тауының шыңдары

## Дереккөз
1. Алматы: “Аруна” баспасы. 208 бет. Сер.:“1100 қызықты дерек”.
Какапо

**Какапо** ()  — әлемдегі ең ерекше тотықұс түрі. Оның салмағы 4 келіні құрайды. Ол құс болғанымен, ұшуға қабілетсіз. Түн мезгілінде жан кешіп, азық іздейді. Экологиялық апат және егеуқұйрық, мысық әсерінен табиғат аясында жойылып кеткен.

## Қызықты деректер
Жаңа Зеландиялық ғалымдар какапо папугайының санын арттырып, оларды орманды алқапқа қайта алып келмек. Бірақ, өкінішке орай какапо папугайы хайуанаттар бағында өте баяу қалыпта көбейіп жатыр.

## Галерея

Strigops_habroptilus_1.jpg
Strigops habroptilus, camouflage.jpg
Strigops habroptilus, face.jpg


## Дереккөздер


Санат:Жануарлар
Санат:Ұша алмайтын құстар
Санат:Тотытәрізділер
Санат:Жаңа Зеландия құстары
Фокс

**Фокс тауы** 100 000 жыл бұрын орын алған қуатты жанартау жарылысы нәтижесінде пайда болған. Оның Жоффра тауларындағыдай Кананскисе көлі мен өте биік шыңдар бар.

«Бомбалар» деген атпен белгілі көлденең жолақты тау жыныстары Фокс тауының қатты атқылауының дәлелі болып табылады. Жанартау атқылау барысында сыртқа шыққан магма қатып, «бомба» пішіндес болып қалған. Олардың кейбіреулерінің ені 1 м-ден асып түседі.

Фокс тауы бөктеріндегі жайқалған өсімдіктер бірқатар ұсақ жануарлар үшін қорған болады. Қыс мезгілінде аталған «бомбалардың» үстінде жылынып жатқан кесірткелер мен басқа да бауырымен жорғалаушылар көзге түседі. Жаздың аптап ыстық күндері өсімдіктер жануарларды күннен қорғайды. Және де шалғынды аймақ жердегі құстардың, мысалы, бөденелердің жүмыртқалауына өте қолайлы.

Фокс тауы провинциялық саябағы күндіз ғана қызмет етеді. Үлкен кратері бар конус пішінді Фокс тауы ежелгі жанартау болып табылады. Фокс тауы Альберта - Британия Колумбия шекарасына, Калгаридың оңтүстік-батыс бөлігіне дейін созылып жатыр.

Робсон тауы Фокс тауының батыс қақпа жағында 7 шақырым қашықтықта орналасқан. Ол Хайуей жағынан тамаша көрініс береді. Оның географиялық координаталары: 18 °49 ‘0 “О, 145° 50’ 0”Ш.

Фокс тауы жолы құрғақ Калверт аймағындағы Стейт Хайуэйдің шығыс жағындағы Фокс Глейсиер елді мекенінің оңтүстігінде 3 шақырым қашықтықта орналасқан. Азғантай лава ағынды кратері бар конус пішінді шыңның биіктігі 120 м-ді қурайды.

## Дереккөздер

Санат:Аустралия
Санат:Жанартаулар
Қойбағар (тау)

**Қойбағар** – Қызыларай тауларының оңтүстік-шығысындағы аласа тау.  

## Географиялық орны мен сипаты
Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы Қошқар ауылының оңтүстік-батысында 20 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 731 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 4 км-ге созылған, енді жері 3 км. Беткейі жайпақ, батыс бөлігінде қорымтастардың үйіндісі шоғырланған. Солтүстік-шығысында Қошқар, батысында Желтау таулары, оңтүстігінде Қоғалыжайдақ, шығысында Үшоба бұлақтары бар. 

## Өсімдігі
Таудың қоңыр топырағында көкпек, боз, бетеге, жусан, бұталар өседі.

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) таулары