open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Грозный орталық мешіті

**Грозный орталық мешіті** — Шешенстанның Грозный қаласында орналасқан мешіт, "Шешенстанның жүрегі" атымен танымал.

Кейіннен мешіттің атын ахмад Қадыров есіміне ауыстырылды. 

Қазан 16, 2008, мешітте Ресей Президенті Владимир Путин болды.

## Дереккөздер


Санат:Шешенстан мешіттері
Jiayu G3

**Jiayu G3** — Андроид операциялық жүйесінде жұмыс істейтін қытайлық Jiayu компаниясының моноблок форм-факторындағы сенсорлы дисплейі бар смартфоны. Jiayu G3 телефоны өз классындағы қарсыластарына қарағанда әлдеқайда арзан бағаға сатылады — телефонның ресми бағасы 899 юань ($145) деңгейінде бекітілген, бірақ әртүрлі интернет-аукциондардағы баға 200 АҚШ долларына дейін жетеді, себебі бұл смартфон ҚХР-дан тыс мемлекеттерге ресми экспортталмайды.

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Смартфон

Санат:Смартфондар
Әл-Харақи

**Әбул-Қасим Амр ибн әл-Хусәйн ибн Абдуллаһ ибн Ахмад әл-Харақи** — ханбали мазһабының имамы, көрнекті фақиһ, Аллаһқа көп құлшылық еткен тақуа. Білімді өзінің әкесінен, Әбу Бәкр әл-Маруазидан, имам Ахмад ибн Ханбалдың ұлдары — Салих пен Абдуллаһтан алған. Одан Абдуллаһ ибн Батта, Әбул-Хусәйн әт-Тамими, Әбул-Хусәйн ибн Самғун секілді ханбали мазһабының ғалымдары білім алған. Ибн Қудаманың атақты «әл-Муғни» кітабы әл-Харақидың «Матн әл-Харақи» еңбегіне негізделген.

Бағдат қаласында жамандақ таралып, сахабалар мен сәләфтарды сөгу баталғанда әл-Харақи өзінің тұрғылықты қаласынан Дамаскқа қоныс аударуға мәжбүр болады. Қазы Әбу Йағлә айтады:
«Әл-Харақидың таралмаған көптеген кітаптары мен мазһаб түсініктемелері болған. Оның себебі сахабаларды сөгу басталып, ол қаланы тастап кеткенде, оның кітаптары үйінде қалып қойған. Кейін оның үйі кітаптарымен бірге отқа оранып, жанып кеткен»
Әл-Харақи шәһидтер моласына жақын жерде, «Баб әс-сағир» қабірінде жерленген.

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Ханбали мазһабы

Санат:Ислам тұлғалары
Мәскеу мешіті

**Мәскеу мешіті** — Ресейдің Мәскеу қаласында орналасқан мешіт. Мешіт 1904 жылы салынды, алайда 2011 жылы бұздырылды. 

## Сыртқы сілтемелер
* Official site of the Moscow Cathedral Mosque  
* History of Moscow Cathedral Mosque 
* The Mosque of all Russia  
* Russian mosques 

Санат:Мәскеу мешіттері
Сұлтан мешіті

**Сұлтан мешіті** (тат. *Солтан мәчете*) — Татарстанның Қазан қаласында орналасқан мешіт.

## Тарихы

Мешіт 1868 жылы Шиханша Османовтың қаржылай көмегі нәтижесінде салынды.

1931 кеңестер өкіметі мешітті жапты. 1990 жылы мұнара қайтадан қойылды. 1994 жылы мешіт мұсылман қауымға қайтарылды.

## Дереккөздер

Санат:Қазан мешіттері
Махачқаланың Жұма мешіті

**Ұлы мешіт** () — Дағыстанның Махачқала қаласында орналасқан бас мешіт. Мешітте бір уақытта 17 000 адам намаз оқи алады. Түркия мемлекетінің қаржылай көмегінің арқасында бұл мешіт салынды. Мешітті жаңалау 1998 жылы аяқталды. Бұл мешіт Имам Шәміл көшесінде орналасқан.

## Галерея

File:Джума мечеть Махачкалы.jpeg|
File:Makhachkala mosque 2.jpg|
File:Makhachkala mosque 3.jpg|
File:Makhachkala mosque 4.jpg|
File:Makhachkala mosque 5.jpg|
File:Makhachkala mosque 6.jpg|
File:Makhachkala mosque 7.jpg|
File:Makhachkala mosque 9.jpg|
File:Makhachkala mosque 14.jpg|
File:Makhachkala mosque 16.jpg|
File:Makhachkala mosque 17.jpg|
File:Makhachkala mosque 19.jpg|
File:Makhachkala mosque 20.jpg|
File:Makhachkala mosque 21.jpg|
File:Makhachkala mosque 18.jpg|
File:Makhachkala mosque 15.jpg|
File:Makhachkala mosque 13.jpg|
File:Makhachkala mosque 12.jpg|
File:Makhachkala mosque 8.jpg|


## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Ресми сайты

Санат:Дағыстан мешіттері
Хабашилер

**Хабашилер** немесе **әл-ахбаш** ( — эфиоптар) — XX ғасырдың 80-ші жылдарында құрылған сопылық мектеп. Кейде **Ислами қайырымдылық жобалар ұйымы** (, *джам'ийа әл-машари' әл-хайрийа әл-исләмийа*) деп те аталады. Эфиоптық ғалым Абдуллаһ әл-һараридің іліміне еретін діни ұйым.

## Тағы қараңыз
* Ислам ағымдары
* Сопылық

Санат:Ислам ағымдары
Суретшінің боғы

**Суретшінің боғы** () — концептуализмнің өкілі, италияндық суретші Пьеро Мандзонидің өнер туындысы.

1961 жылдың мамыр айында Мандзони өз нәжістерін әрқайсысының салмағы 30 грамм, нөмірленген 90 консерві банкасына жинап, оларға ағылшын, италиян, француз және неміс тілдерінде «100% суретшінің боғы» деп жазып, оларды алтынның құнына тең бағамен сатқан. Қазіргі бағасы шамамен 30500 еуроға тең. 2007 жылдың 27 мамырында бір үлгісі Сотбис аукционында 124000 еуроға сатылған.

Мадзонидің айтуынша ол бұл қылығымен өнер туындыларын сатып алушылардың сенгіштігіне назар аударғысы келген. Суретші: «Барлық миландық буржуазиялық шошқаларға тек боқ қана ұнайды», — деп айтқан.

Мандзонимен бірге жұмыс істеген суретші Агостино Боналумидің айтуы бойынша банкаларда шындығында қарапайым гипс салынған. Көптеген банкалар уақыт өте келе жарылып кеткенмен, ешкім оларды алдағаны туралы шағым жасамаған.

## Дереккөздер


Санат:Өнер туындылары
Ибн Әджуррум

**Әбу Абдуллаһ Мұхаммед ибн Мұхаммед ибн Дәуд әс-Санһаджи** (һижри 672-723), **Ибн Әджуррум** деген лақаппен танымал имам, әдебиетші, тіл ғалымы, араб тілі емлесінің маманы. Һижра бойынша 672 жылы Мағрибтегі Фес қаласында (қазіргі Марокко) дүниеге келген. Ибн Әджуррум көптеген өлеңдер мен жинақтардың авторы саналады, бірақ оның ең танымал кітабы — «әл-Муқаддима әл-Әджуррумия» — араб тілі емлесінің ережелеріне кіріспе. Бұл кітабын көптеген араб тілі ғалымдары тіл ғылымын үйренудегі бастама ретінде насихат еткен, оны өлең шумақтары ретінде жазған (мысалға әл-Имрити). «әл-Муқаддима әл-Әджуррумия» басқа кітаптардан қысқалығымен, жаттауға жеңілдігімен ерекшеленеді. Бұл кітапқа түсініктеме жазған Мұхаммед әл-Усәймин айтады:
«әл-Әджуррумия» араб тілі емлесіне арналған кішкене, бірақ берекеті көп, реттеуші әрі жеңіл кітап. Мен бұл кітапты наху ғылымын оқуды бастаған әр адамға насихат етемін.

## «Әджуррум» сөзінің шығу тегі
Кейбір биографтар «Әджуррум» бербер тілінен алынған, «кедей сопы» мағынасын беретін сөз деп жазған, бірақ бұл тұжырымды Ибн Анқа жоққа шығарып, бұл сөзді берберлер білмейтінін айтқан. Бұл сөз берберлердің «Бану Әджуррум» тайпасынан шығуы мүмкін. Сонымен қатар кейбір деректерде бұл сөз «әджәрум», «әджрум» немесе «әкрум» деп те келген.

## Тағы қараңыз
* Араб тілі
* Мұсылман ғалымдары

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* «әл-Муқаддима әл-Әджуррумия» 

Санат:Ислам тұлғалары
Муаххид

* Муаххидун әулеті — Мағриб аумағында өмір сүрген мұсылман мемлекеті
*  — араб тілінен «таухидты ұстанушы» мағынасын береді
EAR

**EAR** (немесе **E**nterprise **AR**chive) Java EE технологиясында бір немесе бірнеше модульдерді бір орынға архивтеуге арналған файл форматы. Бұл архив форматында форматталған J2EE қосымшалар модулі файлдері қосымшалар серверіне аутоматты түрде көшіріледі. *EAR* файл форматының құрамында XML файлдері және бар, бұл түрдегі файлдер қондыру дескрипторы (deployment descriptor) деп аталады да, аталған фалда модульдерді қосымшалар серверіне қалай қондыру керек екендігі жайлы ақпарат жазылады.

Көбінесе EAR файлдарды құру үшін Ant немесе Maven қолданылады.

## Файл структурасы
EAR файл структурасы JAR file (сондықтанZip файл) .ear кеңейтілуімен жазылады.

Кодтың бірінші жолдарында қосымшалар модулі жайлы ақпаратты қамтиды да, және метадата (metadata) директориінде `META-INF` коды серверге қалай қондыру керек жайындағы дескрипторлар жазылады.

### Модуль
Модульді қосымшалар сервері арқылы қондыру кезінде дамытушылар әр-түрлі артифакттарды EAR файлының ішіне жазып қоюуы мүмкін:

* Егер модульде .war ұлғайтылуы болса. It is a deployable unit that consists of one or more web components, other resources, and a web application deployment descriptor. The web module is contained in a hierarchy of directories and files in a standard web application format.
* POJO Ява класстары .jar файлының ішінде орнатылуы мүмкін.
* Enterprise Java Bean модулінде .jar кеңейтілмесі болуы мүмкін, ол модульде өзінің `META-INF` орнатылған класстарды сипаттайтын дескрипторлары болуы мүмкін. Орнатылған нысан бұршақтары (entity bean) өзге компоненттерге көрінеде сонда, егер өзге шалғайдағы физикалық құралдан экспортталған болса, онда шалғайдағы клиентке де көріндеді. Message Beans және Session Beans бұршақтары шалғайдан қосылуға ]] ашық болады.
* Ресурс адаптері модуліне ресурс адаптері aRchive|.rar кеңейтілімі бар.

### Класс изоляциясы
Қосымшалар серверлерінің көбі ява класстарын серверге қондыру мақсатында EAR файлын қолданады.

### META-INF директориясы
`META-INF` директориясының ішінде кем дегенде `application.xml` қондыру дескрипторы болуы шарт. Ол дескриптор көбінесе Java EE қондыру дескрипторы *Java EE Deployment Descriptor* деп аталады. Бұл дескриптордың құрамында келесі XML нысандары болуы шарт:

* `icon` қосымшада қолданылатын суреттер жайлы ақпаратты қамтиды. 
* `display-name` қосымшаның анықтамасын береді.
* `description`
* `module` архивтегі әр модуль
* Нөл немесе `security-role` элементі қосымшадағы глобалды қауіпсіздік рөлдері үшін.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* http://java.sun.com/j2ee/1.4/docs/glossary.html
* http://java.sun.com/javaee/5/docs/tutorial/doc/bnaby.html#indexterm-47

Санат:Java EE
Сокольский дебюті

**Сокольский дебюті** — дебют, келесі жүріспен басталады:  **1. b2-b4**.

Осы дебютті зерттеген  Алексей Сокольскийдің құрметіне аталған. Бұған дейін  «Орангутанг  дебюті» деп әзілдеп аталатын 1. b2-b4 жүрісін Савелий Тартаковер қолданған. «Бұрыс»  бастамалар  қатарына жатады.  Революцияға дейінгі  шығарылымдарда  бірінші қолданған орыс шахматшысының құрметіне "Бугаев дебюті" деп аталды.  Қазіргі кезде бұл дебюті гроссмейстерлық  турнирларда іс жүзінде кездеспейді.

## Нұсқалар
* Гамбиттық  нұсқа **1. b2-b4 e7-e5 2. Сc1-b2 f7-f6 3. e2-e4 Сf8xb4 4. Сf1-c4**
* Нұсқа **1. ... e7-e5 2. Сc1-b2 f7-f6 3. b4-b5 d7-d5 4. e2-e3**
* Алмастыру  нұсқасы
** **1. ... e7-e5 2. Сc1-b2 Сf8xb4 3. Сb2xe5** 
** **1. ... e7-e5 2. Сc1-b2 d7-d5 3. Сb2xe5 Кb8-c6 5. Сe5-b2 Кc6xb4**
* Нұсқа **1. ... e7-e5 2. Сc1-b2 d7-d6**
* Ежелгіиндиялық  тұрғызу **1. ... Кg8-f6 2. Сc1-b2 g7-g6**
* Жаңаиндиялық  тұрғызу **1. ... Кg8-f6 2. Сc1-b2 e7-e6 3. b4-b5 b7-b6**
* Негізгі  нұсқа 
** **1. ... Кg8-f6 2. Сc1-b2 d7-d5 3. e2-e3**
** **1. ... Кg8-f6 2. Сc1-b2 e7-e6 3. b4-b5**
* Пілді f5ке дамыту  Нұсқасы **1. ... d7-d5 2. Сc1-b2 Сc8-f5**
* Ферзьді екінші жүрісте ойыннан шығару жүйесі 
** **1. ... d7-d5 2. Сc1-b2 Фd8-d6**
** **1. ... c7-c6 2. Сc1-b2 Фd8-b6**
* Голландиялық  тұрғызу  **1. ... f7-f5 2. Сc1-b2 Кg8-f6**

## Әдебиет
* Сокольский Алексей Павлович «Дебют 1. b2—b4 (Сокольский дебюті)» Издательство: Минск, «Госиздат БССР», 1963 ж. 264 стр.
*1. b4 variations and games by Marek Trokenheim (Marek's 1.b4 Encyclopaedia)

Санат:Жабық дебюттер
Әли

**Әли** сөзі келесі мағыналарды білдіреді:
## Тұлғалар
* Әли ибн Әбу Талиб  — Мұхаммед пайғабардың  сахабасы
* Хусәйн ибн Әли  — Әли ибн Әбу Талибтың ұлы
* Хасан ибн Әли  — Әли ибн Әбу Талибтың ұлы
* Зәйнаб бинт Әли — Әли ибн Әбу Талибтың қызы
* Мұхаммед Әли Мысырлық — көрнекті қолбашы, Мысырдың билеушісі
* Мұхаммед Әли — Кассиус Клей, атақты американдық боксшы
* Әбу Әли әл-Хайсам — ортағасырлық араб ғалымы
* Зүлфікар Әли Бһутто — Пәкістан саясаткері
* Зәйд ибн Әли — шииттердің 5-ші имамы, зәйдилердің көсемі
* Әли әл-Лами — шиғалар саясаткері
## Елді мекендер
* Әли — Алматы облысы, Іле ауданындағы ауыл.
Сақина атаулары

**Сақина атаулары** - пішініне, жасалған материалына, салынған өрнегіне, кімге арналып жасалуына байланысты. *Сақина* - саусаққа салатын зергерлік бұйым. Жүзікке қарағанда сақинаның бауыры жалпақтау болып, көбіне бетіне тас қондырылмайды.

## Сақина атаулары
* **Ақық сақина** - кішкентай ақық қондырылған сақина.
* **[[Алтын]] сақина** - таза алтыннан соғылған сақина.
* **Бұрама сақина** - алтын, күмісті есіп жасаған сақина.
* **[[Жез]] сақина** - саусаққа салу үшін емес, қамшы, найза, пышақ, қылыш сабын бекіту үшін жасалған - мыс шығыршық.
* **Кавказ сақина** - қара ала өрнекті сақина.
* **[[Күміс]] сақина** - таза күмістен құйып жасаған сақина.
* **[[Қола]] сақина** - қоладан жасай салған арзан қол сақина.
* **Моншақты сақина** - моншақ қондырылған сақина.
* **"Құс мұрын" сақинасы** - үсті дөңестеу келген сақина түрі.
* **[[Мыс]] сақина** - мыстан жасалған ортаң қол сақина.
* **[[Неке]] сақинасы** - жас жұбайлардың үйлену тойында бір-біріне сыйлайтын сақинасы.
* **Сақинек** - пышақ, қылыш т.б. құралдардың сапқа жетесі сұғылатын жерін қысып тұру үшін мыс не күмістен жасалатын балдақ, мойнақ.
* **Сіркелі сақина** - бетіне ұсақ түйіршіктерден сірке өрнек салған сақина.
* **Тасты сақина** - тас, шыны орнатқан сақина.
* **[[Темір]] сақина** - темірден жасалған тығыршық, сақинек.

Тіліміздегі "сақинасы ұстап отыр", "сау басқа сақина салды" деген тұрақты сөз тіркестері өзінен-өзі істеді, азап ауру тілеп алды" деген мағынада жұмасалады екен. "Сақинасы сынық" фразалық сөз орамы қыз емес, әйел деген мағынада қолданылады. "Сақинасын сындырған" деген тіркес тұрмысқа шығуға байланысты айтылады.

## Сақина сыры
Ертеректе халқымыз ас адал болуы үшін әйелдің қолында міндетті түрде сақина не болмаса жүзік болуы керек деп санаған. Тіліміздегі "Сақинаны сәнге салмайды, ол - тазалыққа таразы", "Сақина сәнге жатпас, айқай әнге жатпас" дегендей ұғымдар сақинаның тек сәндік қана емес, гигиеналық қызмет те атқаратынын дәлелдейді. Мұның өзі халықтың сақина соғылатын күміс не алтынның таттануға ұшырамайтынын, судың, тамақтың тез бұзылмауына септігін тигізіп, денсаулыққа жағымды әсер ететінін ертеден-ақ аңғартып байқағанын көрсетесе керек. Күні бүгінге дейін ауылдық жерлерде жас келіншек нәрестесін шомылдырар алдында яки баланың жөргек-жаялығын жуар алдында оған сол үйдің үлкендері (енесі не абысыны) "қолыңа сақина салып ал, тазалыққа тән болады" деп ескертіп отырған. Олай болса нәрестені қырқынан шығарғанда оны шомылдыратын суға алтын не күміс сақина немесе білезік салу дәстүрі оларды соған қатыстырып отырған әйелдерге сыйлық ретінде үлестіру үшін ғана емес, осындай асыл бұйымдарды қасиетті санаудан, тазалыққа мән беруден де шыққан сияқты.

## Тағы қараңыз
* Сақина

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мәдениеті
Санат: Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Зергерлік
Санат:Тұрмыс
Космоцентризм

**Космоцентризм** деп қоршаган ортаны, табиғат қүбылыстарын, тіршілікті жасаушы дүлей, шексіз сыртқы күш - Ғарыш, барлық өзгерістер ғарыштық айналым арқылы жүзеге асады деп түсінетін философиялық көзқарасты айтады. Бұл көзқарас  Ежелгі Үнді, Ежелгі Қытай басқа да Шығыс елдері және Ежелгі Грекия елдерінде дамыған.

Санат:Философия
Теоцентризм

**Теоцентризм** деп барлық тіршіліктің мәні дүниеден тысқары түрған тылсым күш - Құдайда деп түсінетін философиялық көзқарас түрін айтады. Бұл Ортағасырлық философияға тән.

## Әдебиет
* Іліми философия. Оқу құралы-Астана "ПАРЫЗ", 2009 ж. - 288 б.

## Тағы қараңыз
* Космоцентризм
* Антропоцентризм

Санат:Философия
Жас педагогикасы

**Жас педагогикасы** — әр жас кезіндегі балаларды оқыту мен тәрбиелеудің заңдылықтары мен жас ерекшеліктерін зерттейтін ғылым.

Мектепке дейінгі педагогика - мектепке дейінгі балалардың қалыптастыру және даму заңдылықтары туралы ғылым. Ол мектепке дейінгі педагогика, мектеп педагогикасы, жоғары мектеп педагогикасы, ересектер педагогикасы болып бөлінеді. 

## Әдебиет
* Педагогиканың жалпы негіздері. Оқу құралы. Алматы: "Өлке", 2009. - 232 бет

## Тағы қараңыз
* Жалпы педагогика
* Мектепке дейінгі педагогика
* Арнаулы педагогика

Санат:Педагогика
Туыстық атаулары

**Туыстық атаулар** — туыстық қарым-қатынасты білдіретін ұғымдар.

## Бір отбасындағы туыстық атаулар
* **[[Ата]]** - баланың әкесінің және анасының әкелері.
* **[[Әже]]** - баланың әкесінің және анасының шешелері. Одан арғылары **үлкен әже** деп аталады.
* **[[Әке]]** - баланың ата-анасының бірі.
* **[[Ана]], шеше** - баланы дүниеге әкелген әйел.
* **[[Аға]]** - бір әкеден немесе бір шешеден туылған, бауырлар арасында жасы үлкен ұл.
* **[[Іні]]** - Жасы бойынша кіші ұл.
* **[[Бауыр (атау)|Бауыр]]** - бір әке-шешенің балалары.
* **[[Әпке]], [[апа]], әпше** - жасы бойынша үлкен қыз бала. 
* **Сіңілі** - қыз бауырлар арасындағы жасы бойынша кішісі.
* **[[Қарындас]]** - ұлдан кейінгі туылған қыз бала. Бұл туыстық атауды ер адамдар тек өзінен кіші қыз балаға айтады.

## Туыстық қарым-қатынастағы атаулар
* **[[Абысын]]** - ағайынды адамдардың әйелдері.
* **[[Бажа]]** - бір адамның немесе ағайынды кісілердің қыздарына үйленген адамдар.
* **[[Бөле]]** - бірге туған апалы-сіңілі кісілердің балаларының арасындағы туыстық қатынастың атауы.
* **[[Балдыз]]** - әйелінің (жарының) сіңлілері (Оңтүстік Қазақстанда). Басқа өңірлерде інілерін де балдыз деп айтады.
* **Ене** - жарының аналары.
* **[[Құда]]** - баланың жары(әйелі немесе күйеуі) жағынан туыстық қатынасын білдіретін сөз, сондай-ақ олардың аталары, әкелерінің атауы.
* **Құда бала** - құдасының баласы (ұлы) т.б. жасы кіші туысы.
* **[[Құдағи]]** - Күйеу мен қалыңдықтың шешелері немесе әжелері (құдандал адамдардың әйелдері).
* **Құда-жекжат** - ілік-шатыс құда адамдар.
* **[[Құдандалы]]** - қыз алысып, қыз беріскен, сүйек шатысы бар адамдар. 
* **Құдаша** - ерлі-зайыпты адамдардың жасы кіші әйел туыстары (құдандалы адамдардың қыздары).
* **Жиеншар** - жиеннен туған бала.
* **[[Жиен]]** - күйеуге шыққан қыздан туған бала.
* **[[Жеңге]]** - атаның, жасы үлкен туыстардың әйелі.
* **[[Жезде]]** - апаның, жасы үлкен туыстардың күйеуі.
* **[[Күйеу]]** - әйелдің ері, жұбайы.
* **[[Келін]]** - ата-ана үшін баласының әйелі де, жасы үлкен ағалары мен туысқандары үшін інісінің әйелі.
* **Қайын** - жары жағынан туыстық қатынасын білдіретін сөз.
* **Қайын аға** - ерлі-зайыптылардың туған және туысқан ағаларының оларға туыстық қатынасы.
* **Қайын ата** - күйеу мен келіннің туған әкелерінің оларға туыстық қатынасы.
* **Қайын ене** - күйеу мен келіннің туған шешелерінің оларға туыстық қатынасы.
* **Қайын бике** - күйеу мен келіннің туған әпкелерінің оларға туыстық қатынасы.
* **Қайын сіңілі** - күйеудің қарындастарының әйеліне туыстық қатынасы.
* **Қайын іні** - ерлі-зайыптылардың өздерінен кіші ұл бауырлары.
* **[[Нағашы]]** - ана жағынан туыстық қатынасын білдіретін сөз.

## Тағы қараңыз
* Ана
* Әке
* Ата

## Дереккөздер

 
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Отбасы
Санат:Туыстық
Хасан

* Хасан хадис — хадистердің сенімділік дәрежесі
* Хасан ибн Әли  — Әли ибн Әбу Талибтың  баласы
* Әл-Хасан әл-Басри — атақты басралық мұсылман ғалымы, табиғин
* Ахмет ибн Хасан — Шығыс Қарахан мемлекетінің билеушісі
* Хасан Бек Румлу — Парсы тарихшысы
* Әбул-Хасан Рудаки — тәжік әдебиетінің негізін салушы, философ
Сүндет той

thumb|"Бәйге"
**Сүндет той**  - қазақ даласында ежелден сән-салтанатымен ерекше аталып өтетін, көптеген өзіндік жөн-жоралғылары бар той.  

## Сүндетке баланы алдын ала дайындау

Қалыптасқан дәстүр бойынша ата-бабаларымыз ер балаларын бес-жеті не тоғыз жасында сүндетке отырғызады. Сүндетке отырғызбас бұрын әрбір ата-ана баласын алдын ала психологиялық тұрғыдан дайындайды. Алдымен "бір, екі. үш, төрт, бес, шүметайымның басын кес!" деп тақпақ үйретеді, "сүндетке отырғаннан кейін ғана сен нағыз жігіт боласың" деп күнделікті құлағына құя береді. Осындай әңгімелерге әбден еті үйренген бала осы бір күнді асыға күтіп, іштей дайын болып жүреді.

## Сүндет тойына шақыру

Сүндет тойын өткізетін сәтті күн алды ала белгіленеді. Бұл тойға тән ерекшелік - тойға қонақтарды баланың өзі шақырады. Айшықты тарланбозға мінген, сәнді кинген бозбала мен құйрығын шарт түйіп, жорға мінген сүндет бала көпшілікті тойға шақырады. Оның бауырсақ пен мәмпәси толтырылған қоржынынан тойға шақырылған үй иесі дәм татады да, түсті матадан жыртыс жыртып, бала мінген жорғаның жалына байлайды.

## Сүндетке отырғызу барысы

Сәрсенбінің сәтті күні ауыл молдасы баланы сүндетке отырғызады. Бұл рәсім былайша жүргізіледі: әкесі баланы дастарқанға шақырып, күлдіргі әңгімелер айтады, мақтауын жеткізе отырып, төсекке жатқызады. Үйде жалғыз қалған молда қолын үш рет сабындап жуып, құрал-саймандарын отқа ұстап, таза ақ шүберек, ұнның кебегі, кесе дайындайды. Молда бала көңілін аулайтын түрлі хикаялар айтып отырып, шүметайының артық терісін қаз майымен әбден уқалап, жанын кетіреді, оның қалайша шорт кесіліп қалғанын баланы өзі де аңғармай қалады. Ұнның кебегін сеуіп, қанын тоқтатады да, үстіне кесе төңкереді. Қара қотырланған жарасы қажалып, қанамас үшін етегі кең көйлек киген бала бір-екі күннен кейін жүгіріп кетеді. (Шүметайдың артық терісін перзенті немесе ұлы жоқ ата-аналар қалап алатын жоралғы бар). 

## Той сыйлары

Тойға келген адамдар "сүндетің қабыл болсын!" деп баланың айналасына жеміс-жидек пен тәтті дәмдер толтырып, жастығының астына ақша тығады. Сүндетелген бала ата-анасының сұрауы, өзінің қалауы бойынша жиналған қаржыны жұмсайды. Сүндет тойында ауқатты адамдар ат шаптырып, көкпар тартқан.

## Тағы қараңыз
* Сүндеттеу

## Дереккөздер


Санат: Қазақ салт-дәстүрлері
Сый табақ түрлері

**Сый табақ түрлері** -  сойылған малдың тиесілі мүшелерін әркімнің дәрежесіне лайықтап тартатын табақтар. Табақтың  дұрыс тартылмауы кейде қонақтар арасында түсінбестік туғызады. Сондықтан сойылған малдың мүшелерін әркімнің дәрежесіне, жасына, туыстық қатынасына, т.б. сәйкес тарту дәстүрі қазақ халқында осы күнге дейін бар.
   
## Түрлері
* **Сый [[Ыдыс-аяқ|табақ]]** - бас, жамбас, қазы, қарта, жал-жая, құйрық, сүбе (жылқы, қой, сиыр еті).
* **[[Құда]] табақ** - бас, жамбас, қазы, қарта, жал-жая, құйрық-бауыр (жылқы, сиыр, қой еті).
* **[[Құдағи]] табақ** - жақ, қазы, қарта, қарын, тоқ ішек, асық жілік (жылқы, сиыр, қой еті).
* **[[Жеңге]] табақ** - асық жілік, сүбе, қабырға, мойын омыртқа, қазы, қарта, құйрық, өкпе, ұлтабар.
* **[[Беташар]] табақ** - сүбе, төс еті, қарын, ащы ішек, құйымшақ, мойын омыртқа.
* **Күйеу табақ** - төс, тоқпан жілік, қабырға, омыртқа еті, қазы, қарта, жауырын, қой еті.
* **Қыз табақ** - құйымшақ, тоқпан жілік, бел омыртқа, құйрық, қабырға (жылқы, сиыр, қой еті).
* **[[Құрдас]] табақ** - тоқпан жілік, омыртқа, сүбе қабырға, қазы, құйрық.
* **[[Бала]] табақ** - бел омыртқа, қабырға, бүйрек, бақай, асық жілік (жылқы, сиыр, қой еті).

## Тағы қараңыз
* Табақ түрлері

## Дереккөздер
 

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Ет тағамдары
Джордж

* Джордж Байрон — атақты ағылшын ақыны
* Джордж Уошингтон — АҚШ президенті, мемлекеттік қайраткер
* Джордж Уокер Буш (кіші) — АҚШ президенті, мемлекеттік қайраткер
* Джордж Маршалл — АҚШ саяси қайраткері, Маршалл жоспарының авторы, Нобель сыйлығының лауреаты
* Джордж Харрисон — ағылшын рок-музыканты
* Джордж Беркли — ағылшын философы
* Джордж Кеннан — американ саяхатшысы
* Джордж Мейсон — АҚШ мемлекеттік қайраткері
* Каррик Джордж — ағылшын ғалымы
* Джордж Сорос — саясаткер, инвестор
* Джордж Гэллап — әлеуметтанушы
* Джордж Эдвардс — орнитолог, табиғат зерттеушісі
* Берн Джордж — комедиялық актер
* Бернард Шоу — ағылшын жазушысы
* Джордж Майкен — американ баскетбол ойыншысы
* Джордж Гордон Мид — Азаматтық соғыс кезіндегі АҚШ мемлекеттік қайраткері, қолбасшы
* Джордж Говард Дарвин — астроном және математик, Чарльз Дарвинның ұлы
* Джордж Герберт Уокер Буш — АҚШ-тың 41-ші президенті
* Джордж Эдвард Мур — ағылшын философы
* Макговерн Джордж Стенли — американдық саяси қайраткер
Мұсылман мейрамдары

Исламда мейрам ретінде екі айт — Ораза айты мен Құрбан айт, Арафат күні және Ташриқтың үш күні бекітілген. Пайғамбар Мединелік адамдар бір мейрамды тойлағанын көргенде былай деген:

Ол тағы да:

#### Ораза айт
thumb|right|Ауызашар (ифтар)

Рамазан айындағы оразаның аяқталғаннан кейінгі Шәууәл айының бірінші күні Ораза айт ( — 'ид әл-фитр) деп аталады. Бұл күні мұсылмандар мешітте жиналып жамағатпен Айт намазын оқиды. Ораза ұстауға тыйым салынған күн.

#### Құрбан айт

Құрбан айт ( — 'ид әл-адха) Зул-хижжа айының оныншы жұлдызы. Қажылықтың аяқталуына байланысты мұсылмандар Айт намазын оқып, құрбандық шалатын күн. Бұл күні ораза ұстауға болмайды.

#### Мәулид

**Мәулид** () — араб тілінде «туған күн, туған жер» мағынасын білдіреді. Мұхаммед пайғамбар   мен оның сахабалары тойламағанмен, мәулид кейбір мұсылман елдерінде Пайғамбардың өмірбаянын оқумен, оған арнап өлең жазуменен аталып өтіледі. Мәулидті һижри VII ғасырда Сирияның Ирбиль мекенінің әмірі Мұзаффар әд-Диннің бұйрығымен тарихта алғашқы рет атап өткен. Кейбір мұсылмандар бұл амалды Ислам дініне қатысы жоқ бидғат пен Иса пайғамбардың туған күнін тойлайтын христиандарға еліктеу деп санайды, себебі бұл амал Құран мен Сүннетте әмір етілмеген, соған қоса алғашқы мұсылмандар оны істемегені белгілі.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Ислам мәдениеті
* Құрбан айт
* Ораза айт

Санат:Ислам
Toyota Progres

**Тoyota Progres** — Тойота компаниясының орта көлемді 4 есікті жеңіл автомобилі. Жапонияда 1998 ден 2008 ге дейін сатылған. Орнатылатын қозғалтқыш қатарлы алты цилиндрлі 1JZ-GE 2.5 немесе 2JZ-GE 3.0 литр. 2001 жылдың сәүір айынан бастап жанармайды тікелей бүркітетін қозғатқыштарды (D-4) 1JZ-FSE және 2JZ-FSE орната бастады. 

## Комплектация
NC250 ta-jcg10-aeavh

NC250 Four ta-jcg15-aepvh

NC250 Four ta-jcg15-aepvf

NC250 Four gh-jcg15-aepvf

NC250 Four Noble interior package ta-jcg15-aepvh(i)

NC250 Four Walnut package ta-jcg15-aepvf(w)

NC250 Four Walnut package gh-jcg15-aepvf(w)

NC250 IR Version ta-jcg10-aeavh(s)

NC250 IR Version gf-jcg10-aepvf(s)

NC250 IR Version Walnut package ta-jcg10-aeavh(x)

NC250 IR Version Walnut package gf-jcg10-aepvf(x)

NC250 IR Version Walnut package gf-jcg10-aepvf(x)

NC250 Noble interior package ta-jcg10-aeavh(i)

NC250 Walnut package ta-jcg10-aeavh(w)

NC250 Walnut package gf-jcg10-aepvf(w)

NC300 ta-jcg11-aeazh

NC300 gf-jcg11-aepzf

NC300 IR Version ta-jcg11-aeazh(s)

NC300 IR Version gf-jcg11-aepzf(s)

NC300 IR Version ta-jcg11-aeazh(s)

NC300 IR Version Walnut package ta-jcg11-aeazh(x)

NC300 IR Version Walnut package gf-jcg11-aepzf(x)

NC300 Noble interior package ta-jcg11-aeazh(i)

NC300 Walnut package ta-jcg11-aeazh(w)

NC300 Walnut package gf-jcg11-aepzf(w)

**Комплектацияның түрлері** 
Капот астындағы кеністіктін ішінде, сол жақ қанатықының қасында, номер орналастырылған, осы Номер арқылы көліктегі қасеттерді білүге болады.

TA - D4 текті қозғалтқыш (TA-JCG11-AEAZH(W))

GF - қалыпты текті қозғалтқыш (GF-JCG11-AEPZF(W))

JCG - көліктің қорабы GF-JCG11-AEPZF(W)

10 - 1JZ GF-JCG10-AEPVF(W)

11 - 2JZ

15 - 4WD 1JZ

**Әріпті белгілеүлер (GF-JCG10-AEPVF(W))**

S - IR Version ("Спорт" подвескасымен қамтылған)

X - IR Version Walnut Package ("Спорт" подвескасымен қамтылған және шын ағашпен қапталған салон )

I - Noble Interior Package

W - Walnut Package (шын ағашпен қапталған салон)

мүмкіндігі шектклген адамдарға арналған нұсқалар бар (кем дегенде бұл көліктерде жан жаққа қозғалатын орындар бар) осы көліктерде осындай әріпті белгілеулер бар:

JCG15-0030550-VRKEPV

JCG15-0031066-VRKFPV(W)

JCG10-0039481-VRKEAV

JCG10-0039758-VRKFAV

JCG10-0040781-VRKFAVC

E - type A

F - type B

тек қана 2.5 литірлі қозғалтқыштар қойылады және артқы немесе түгел дөнгелегі айналатын нұсқалары бар

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша көліктер
Санат:Toyota автокөліктері
Елдер бойынша ислам

400px|thumb|Мұсылмандар саны пайыз бойынша, (Пю зеттеу орталығы, 2009)
Ислам саны бойынша Христиан дінінен кейінгі дүниедегі екінші дін. 2010 жылғы зерттеу бойынша 1.62 миллиард адам ислам дінін ұстанады, әлем жұртының 23% құрайды.

## Тізімі
Пю зерттеу орталығының 27 қаңтар, 2011 мәліметі бойынша.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілттемелер
* Official website of the Pew Forum study on Global Muslim Population 
* Muslim Population-A Site with Extensive information regarding worldwide muslim Population.
* *[[United States Department of State]] [http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/ International Religious Freedom Report]*
* *[[The World Factbook|CIA World Factbook]] [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ The World Factbook] *
* *[[Adherents.com]] [http://www.adherents.com/Na/Na_321.html#2058 43,941 adherent statistic citations] *
* *[http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/nationprofiles/ Religious Freedom page] *
* *[http://www.religiousintelligence.co.uk/ Religious Intelligence] *
* *[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/ Muslim Population Percentage] from U.S Dept. of State*
* *CIA World Factbook [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html?countryName=&countryCode=&regionCode=%C2%A6 Religions] *
* *[[BBC News]] [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4385768.stm Muslims in Europe: Country guide]*

Санат:Елдер бойынша ислам
Әл-Байһақи

**Әбу Бәкр Ахмад ибн әл-Хусәйн ибн Әли ибн Муса әл-Хорасани әл-Байһақи** (994/384, Бәйһақ — 1066/458, Нишапур) мухаддис ғалым, фақиһ. Шафиғи мазһабын ұстанған ашғари. «Сунан әл-Кәбир» хадистер жинағының авторы.

## Өмірбаяны
Имам әл-Байһақи Ирандағы Нишапур қаласынан 12 км. жерде орналасқан   ауылында дүниеге келген. Ол 74 жасында Нишапур қаласында қайтыс болып, Байһақта жерленген.

## Тағы қараңыз
* Хадис
* Мухаддис

Санат:Мухаддистер
Дәжжәл

**Дәжжәл, Тажал** () Ислам дәстүріне қатысты сөз,  араб тілінен аударғанда *өтірікші, алаяқ* деген мағана береді. دَجَلَ (дәжәлә) етістігі *өтірік айту, алдау, шатыстыру, алтын жалату, бояу* деген мағына береді. Мұхаммед пайғамбар  айтқан:
«Қияметтің алдында отызға жуық өтірікші алаяқтар (дәжжәл) пайда болады. Олардың әрбіреуі: „Мен пайғамбармын, мен пайғамбармын“ дейді»
Терминологияда: «Дәжжәл деген үлкен биліктің иесі болатын яһуди ер адам. Заманның ақырында шығып, жер бетіндегі ең үлкен сынақ (фитна) болады. Ол өзін алғашқыда пайғамбармын деп, содан кейін құдай екенін айтады. Оған надандар мен қарапайым халық артынан еріп,  оған Аллаһ тура жолға салған салихалар мен тақуалар қарсы тұрады. Ол бірде бір қаланы қалдырмай барлық жерді шарлап шығады, тек Мекке мен Медине қаласынан басқа. Дәжжәл Мәриям ұлы Исаның  қолынан қаза табады»

## Дәжжәлдің сипаттары
Мұхаммед пайғамбар  айтқан: 
«Шын мәнінде Дәжжәл — қысқа бойлы, қисық аяқты, бұйра шашы бар, бір көзді, екіншісі сүртілген, ол шығып та, кіріп та тұрған жоқ. Егер сендер шатыссаңдар, біліңдер, сендердің Раббыларың біркөзді емес»
Ол тағы айтты:
«Оның көздерінің арасында „Кәпір“ деп жазылып тұр. Бұл жазуды саутты мумин де, сауатсыз мумин де оқи алады»

## Сыртқы сілтемелер

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Қиямет

Санат:Ислам
Муслим

**Муслим** немесе **Мүслім** ( — «мұсылман»):
* Муслим ибн әл-Хәджадж — атақты имам, мухаддис, «Сахих Муслим»-нің авторы
* Сахих Муслим — хадистер жинағы
* Әбу Муслим — Умәйя әулетіне қарсы көтерілісті басқарған қолбасшы
* Құтайба ибн Муслим — Хорасан билеушісі, әскери қолбасшы
* Мүслім Магомаев — атақты әнші
Әд-Дарими

**Әбу Мұхаммед Абдуллаһ ибн Абдуррахман ибн Фаддал ибн Баһрам ибн Абдуссамад әд-Дарими әт-Тамими әс-Самарқанди** (797-868) Самарқандтан шыққан хафиз, муфассир, мухаддис. Ол Ибн Ауннан, Йазид ибн Һаруннан хадистер риуаят еткен, одан хадистерді Муслим, Әбу Дәуд, әт-Тирмизи, Әбу Зурға риуаят еткен. Оның «Тафсир әл-Құран әл-Кәрим», «Сунан әд-Дарими», «Муснад», «Джамиғ әс-Сахих» деген тәпсір кітаптары мен хадис жинақтары болған.

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Муслим ибн әл-Хәджадж
* Мухаддис
* Хадис
* Әбу Дәуд

Санат:Мухаддистер
Уәлид

* Халид ибн Уәлид  — атақты сахаба, қолбасшы
* Әбул-Уәлид Мұхаммед ибн Ахмад ибн Рушд — атақты философ
Халид

* Халид ибн Уәлид — атақты сахаба, қолбасшы
* Халиди Құрбанғали — қазақ халқының тарихын, әдебиетін, мәдениетін зерттеген ғалым
* Халид көшесі (Алматы) — Алматы қаласындағы көше
Сәийд

**Сейіт** ( — *басшы, қожайын*) — мұсылмандар арасында таралған Мұхаммед пайғамбардың  (шииттерде — Әли ибн Әбу Талибтың ) ұрпақтарына берілетін атақ. Хасан ибн Әлиден  таралған ұрпақты кейде шарифтер деп те атайды. Сәийдтердің ерекшелігі олардың жасыл (Иранда қара түсті) сәлделерінде. Сәийдтер ерекше құрметтеледі, әулиелер саналады.

Сәийдтер деп Мұхаммед пайғамбардың  қызы Фатима мен Әлидің ұрпақтары саналады.

## Тағы қараңыз
* Шариф
* Қожа
* Әл-Исна Ашария

Санат:Атақтар
Санат:Ислам
Саид

* Сәийд — Мұхаммед пайғамбардың  ұрпақтарының атағы
* Саид ибн Амир — сахаба
* Мухаммад Саид Тантауи — мұсылман ғалымы
* Шади Сайд (Мэриленд) — АҚШ-тағы қала
* Әбу Саид әл-Худри — сахаба
* Ғаббас ибн Саид әл-Жауһари — Орта Азиялық астроном, математик
* Мир-Саид Бахром кесенесі — ортағасырлық сәулет өнерінің үлгісі
* Сағид ибн Зәйд — сахаба
* Әбу Сайд Абылхайыр — Хорасан сопылық мектебінің негізін салушы
Ислам және христиандық

Мұсылмандарға христиандармен қатынас ұстау рұқсат етілген, бірақ оларды бауырлар сияқты жақсы көру, соғыста оларға көмектесу харам. Ислам дініне қарсы христиандармен немесе басқа кәпірлермен бірігіп соғысу, оларға көмектесу діннен шығаратын күпір саналады.

Христиандар Құдайдың ұлы санайтын Иса пайғамбарды мұсылмандар яһудилерге жіберілген Аллаһтың елшісі санайды. Құранда Иса пайғамбардың кейбір кереметтері, оның аспанға көтерілуі баяндалған. Шариғат басқа пайғамбарларға құрмет етуді әмір еткен секілді Иса пайғамбарға да құрмет көрсетуді бұйырады, оны сөгуге, өтірікке шығаруға болмайды. Исламда Иса мен оның анасы Мәриям Аллаһтың керемет белгілері саналады, бірақ оларды құдай немесе жаратушы санатына көтергендер кәпір саналады.

Христиандар мұсылмандарға басқа діндерден гөрі жақынырақ саналады, себебі Құранда айтылған:

Бірақ Құранда олардың ішінде Исламға жау болып келетіндері туралы айтылған:

## Дереккөздер


Санат:Ислам
Ислам және яһудилік

Ислам діні яһудилермен жақсы қатынасты ұстауға тыйым салмағанмен, олардың әртүрлі қулықтары мен сатқындықтары үшін Араб түбегіндегі яһудилермен соғысқан. Мұхаммед пайғамбардың  ажалының бір себебі болған уды яһуди әйел асына араластырған. Аллаһ Құранда айтады:

## Тағы қараңыз
* Ислам және христиандық

Санат:Ислам
Моңғол тілдері

**Моңғол тілдері** — алтай макроәулетінің құрамына кіреді. Моңғолия, Қытай, Ресей және Ауғанстандағы бір-біріне ұқсас тілдерді біріктіреді. Лексикостатистиканың деректері бойынша шамамен V ғасырда жойылған.

Осы тілде сөйлеушілер — мәдениеті және тілдері ұқсас моңғол халықтары. Сонымен қатар, классикалық моңғолша 1940 жылға дейін тывалықтардың жазба әдебиетінің қызметін атқарған.

Моңғол тілдеріне түркілерден көптеген кірме сөздер кірген, бірақ ол тілдік қатынастарды зерттеуге қиындық туғызады. Қазірге дейін Моңғолия мен Қытайда түрік-моңғолдық халықтар тұрады. Мысалы: хотондар, сары ұйғырлар және т.б.

## Классификация
**Солтүстік моңғолдық** топ
* **[[Ежелгі моңғол жазбасы]]** (классикалық ежелгі моңғол жазуы) — XIII ғ. мен XVII ғ. дейін барлық моңғол тайпаларының ортақ әдеби тілі болған.
** Орта моңғол тілі (XIII-XVI ғғ.)
** Буряттар
** Ішкі Моңғолияның (Қытай) қазіргі замандық әдеби тілі
* **Орта моңғолдық** кластер — *құрамына қарай бір тілдің үстеуі болатын 3 тіл*
** заманауи моңғол тілі
*** халха моңғолдардың (халха) әдеби тілі — Моңғолия
*** шығыс, орталық және оңтүстік диалекттер — Моңғолия мен Қытай
*** ордос диалектісі — орталық және батыс моңғол тілдері арасында — Қытай
** бурят тілі (бурят-моңғол) — Ресей, Моңғолия және Қытай
** хамниган тілі
* **Батыс моңғол** (ойрат-қалмақ, моңғол-қалмақ) тілі
** классикалық (әдеби) ойрат тілі
** қалмақ тілі (моңғол-қалмақ, ойрат-қалмақ)
** Қытай мен Моңғолияның ойрат диалектілері

**Оңтүстік моңғол тобы**
* шира-юғур тілі — солтүстік моңғол тіліне лексикалы жақын.
* моңғор тілі (ту, широнғол-моңғол). Батыс әдебиетінде екіге бөлінеді хуцзу және минхэ.
* баоань-дунсян кластері
** баоань тілі
** дунсян тілі
** канцзя

**Моғол тобы**
* моғол тілі — Ауғанстан

**Қидан тобы**
* қидан тілі † — қидандардың тілі
* даур (дағур) тілі

**Басқа ежелгі тілдер**
* сяньби тілі — сяньби тайпасының тілі, II—IV ғғ. қазіргі Ішкі Моңғолияның аумағында өмір сүрген.
** табғаш диалектісі

## Сыртқы сілтемелер
* Uz-Translations / Учебные материалы, словари по монгольским языкам
* Monumenta Altaica / Грамматики / Монгольские грамматики 
* Monumenta Altaica /Словари on-line/ Монгольские словари 
* Monumenta Altaica /Древние и средневековые письменные памятники/ Монгольские памятники 
* Monumenta Altaica /Современные тексты/ Тексты на современных монгольских языках 
* 

Санат:Моңғол тілдері
Бекбике

**Бекбике** — Атырау облысы, Мақат ауданы құрамында болған ауыл. 2009 жылы экологиялық ахуал күрт нашарлауына байланысты ауыл таратылып, тұрғындары Атырау қаласына көшірілген болатын.
## Дереккөздер

Санат:Мақат ауданының таратылған елді мекендері‎
Санат:2009 жылы таратылған елді мекендер
Әз-Зәһәби

**Әбу Абдуллаһ Мұхаммед ибн Ахмад ибн Осман ибн Қаймаз Шәмсуддин әз-Зәһәби** (1274-1348) — имам, атақты мухаддис ғалым, тарихшы, хафиз. Хадис ілімін зерттеуді 18 жасынан бастаған ол Дамаскта, Мысырда, Бағлабекте, Александрияда білім алады. Шафиғи болғанымен, фиқһ мәселелерінде ол ханбали мазһабының пікірлеріне болысып, сәләфи ақидасының қорғаушысы болған, оған қайшы келгендерге қарсы кітаптар жазған. Мысалға, Аллаһ тағаланың сипаттарына арналған *«әл-Улуу лил-Әлий әл-Ғаффар»* (*«Ұлық, Кешірімді Аллаһтың биік дәрежесі»*) немесе *«әл-Арбаун фи сыфати-Лләһ»* (*«[[Алланың есімдері|Аллаһтың сипаттары]] туралы қырық хадис»*). Оның хадис іліміне, хадис риуаятшыларына («риджәл») арналған атақты еңбектері бар. Әз-Зәһәбидің тарихқа арналған еңбектернің саны екі жүз кітапқа жуық. 

Әз-Зәһәби тарих ғылымын, хадистерді, олардың риуаятшыларын терең зерттеумен қоса «әл-джарх уәт-тағдиль» (хадис риуаятшыларының сенімділігін анықтайтын ғылым) ғылымында білгір болған, олардың өмірбаяндарын жинап, кітаптар жазған. Мысалға: *[[:s:ar:سير أعلام النبلاء|«Сияр ағләм ән-нубалә»]]* (*«Мәртебелі ғалымдардың өмірбаяндары»*).

## Тағы қараңыз
* Хадис
* Мухаддис
* Риуаят

Санат:Мухаддистер
Санат:Тарихшылар
Қараша (ауыл)

**Қараша** — Атырау облысы Жылыой ауданы, Жем ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы Құлсары қаласынан батысқа қарай 25 км-дей жерде орналасқан.

## Халқы
1989 жылы елді мекенде 340 адам тұрған. 1999 жылы тұрғындар саны 179 адам (101 ер адам және 78 әйел адам) болса, 2009 жылы 146 адамды (87 ер адам және 59 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 28 адамды (22 ер адам және 6 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

 

Санат:Жылыой ауданы елді мекендері
Шоқпартоғай

**Шоқпартоғай** — Атырау облысы Жылыой ауданындағы ауыл, Қараарна ауылдық округінің орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы Құлсары қаласынан солтүстік-батысқа қарай 10 шақырым жерде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 2478 адам (1252 ер адам және 1226 әйел адам) болса, 2009 жылы 2789 адамды (1460 ер адам және 1329 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 3110 адамды (1621 ер адам және 1489 әйел адам) құрады.

## Әлеуметтік және мәдени нысандары
* №3 орта мектеп —  1931 жылы бастауыш мектеп, 1942 жылы орталау мектеп атанып, 1951 жылға дейін жұмыс жасаған. 1951 жылы Қызылқала жеті жылдық мектебі аталды. 1952 жылы мектепте А.А.Жданов аты берілген. 1956-1957 оқу жылында мектеп орта мектеп болып құрылды.

* «Балдәурен» бөбекжай бақшасы — 160 орындық типтік жобадағы ғимарат. 2014-2015 ж. салынған. Жалпы көлемі 1882 м2.

* №3 Жылыой аудандық балалар-жасөспірімдер спорт мектебі — 2017 жылы ашылды.
* Ырыс спорт кешені — Жалпы алаңы - 807 шаршы метр. Мұнда ерлер мен әйелдерге арналған душ, киім ауыстыруға арналған шкафтар, медициналық пункт жұмыс жасайды. Спортпен шұғылдану үшін тренажер құралдары, үстел теннисі, баскетбол, волейбол ойындарына арналған залдар бар.

* Шоқпартоғай мәдениет үйі — 2023 жылы қыркүйек айында пайдалануға берілді. 200 көрерменге арналған мәдениет үйінің ішінде көрермен залынан бөлек, кітапхана, үйірме бөлмелері, асхана бар. Ғимараттың жалпы көлемі 750 шаршы метрді құрайды.

## Діни ұйымдар қызметі
* **Қапан Қажы мешіті** — 2002 жылы салынған. Жерінің ауданы 900, пайдалы көлемі 180 шаршы метр. Мұнарасының биіктігі 12, шеңбері 2,3 метр. Күмбездің шеңбері 3,4 метр. Бір мезгілде 90 адам ғибадат ете алады.

## Ауыл суреттері

## Елді мекендегі көшелер
* Ақжал көшесі
* Ақтайлақ көшесі
* Алға көшесі
* Аралбай батыр (Қызылтаң) көшесі
* Бопай ханым (Қызыл дихан) көшесі
* Ботай Нұрмағанбетов көшесі
* Бүркіт Жұмақұлов көшесі
* Досының ағы көшесі
* Жаңажол көшесі
* Жаршық көшесі
* Жұбан Молдағалиев көшесі
* Жұбандық Таскарин көшесі
* Иманғали Қылышов көшесі
* Иманғара көшесі
* Қазақстан көшесі
* Қайырғали Смағұлов көшесі
* Қасым Қайсенов (Жұбан тамы) көшесі
* Қойқара көшесі
* Құлманбет Жамансарыұлы көшесі
* Ракөш көшесі
* Сайын Есенгожин көшесі
* Тағым Сатыбалдиев көшесі
* Тайкеткен көшесі
* Татан Дешенов көшесі
* Төлеген Берекетов көшесі
* Төлеген Тоқтаров көшесі

## Дереккөздер

Санат:Жылыой ауданы елді мекендері
Бөдене (Атырау облысы)

**Бөдене** — Атырау облысы Индер ауданындағы ауыл, Бөдене ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы Индербор кентінен оңтүстік-батысқа қарай 17 км-дей жерде, Жайық өзенінің сол жақ жағалауында Атырау—Индер тас жолының бойында орналасқан. 

## Халқы
1989 жылы елді мекенде 1120 адам тұрған. 1999 жылы тұрғындар саны 1449 адам (734 ер адам және 715 әйел адам) болса, 2009 жылы 1476 адамды (754 ер адам және 722 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ бойынша 1560 адамды (820 ер адам және 740 әйел адам) құрады.

## Тарихы
thumb|солға|200px|Бөдене ауылындағы боздақтарға арналған ескерткіш
Ел бұл жерге 1925 ж. Алғаш қоныстанып, “Екпінді” ұжымшары құрылған. 1963 ж. “Индер” көкөніс кеңшары құрылды. 
Ауылдағы мәдени-әлеуметтік нысандар көркейтіліп, 624 орындық мектеп үйі салынды. Медпункт селолық амбулаторияға айналдырылды. Кітапханаға бөлек орын беріп, клуб әр түрлі музыкалық құралдармен жабдықталды. Ауылда тұрғын үй салу жұмысы жанданды. Сонымен қатар ауылға газ құбырын тарту қолға алынды.

## Инфрақұрылымы
Қазіргі кезде ауылда 11 шаруа қожалығы, «Бөдене» орта мектебі, "Балбөбек" бөбекжай бақшасы, емхана және байланыс бөлімшесі жұмыс істейді.
Бөдене ауылында Ұлы Отан соғысынан оралмаған боздақтарға арналған ескерткіш бар.

## Мәдени-әлеуметтік мекемелері
* Бөдене орта мектебі — алғаш рет 1927 жылы ашылды. Оның орны алғашқыда «Ақсерке» деген жерде болды, кейін 1930 жылы село орталығына көшті. Алғашқыда мектептің тұрақты орны болған емес, алғашқыда тұрғын үйге, кейін мектепке орналасып, тек 1930 жылы тұрақты үйге көшті. 1933 жылы Бөдене бастауыш мектебінің жанынан интернат ашылды. 1937 жылы бастауыш мектеп 7 жылдық мектепке айналды. 1957-58 жылдары 7 жылдық мектеп таратылып, бастауыш мектеп құрылды. 1940-41 жылдары Жылой ауданынан балалар үйі көшіп келді.  1975 жылы 7 жылдық мектеп орта мектеп болып құрылды. 1983 жылы орта мектеп жаңа ғимаратқа көшті.
* «Балбөбек» балабақшасы — 2018 жылы тамыз айында ашылған. Қос қабатты 100 орындық балабақша ғимараты заманауи құрал-жабдықтармен және балалардың ойын, жатын бөлмелерімен, қабылдау бөлмесі, спорт, музыкалық зал, асхана секілді өзге де кабинеттермен қамтылған.
* Бөдене ауылдық мәдениет үйі — 2019 жылы мамыр айында ашылған. Заманауи кешендегі көрермендер залының сыйымдылығы - 200 орын. Сонымен қатар, кітапхана, оқу және би залы, түрлі үйірмеге арналған бөлмелері бар.

## Елді мекендегі көшелер
* Абат Далабаев көшесі
* Бақтығали Есмағанбетов көшесі
* Бейбітшілік көшесі
* Есенжан Биғазиев көшесі
* Жеңіс көшесі
* Кенжеғали Меңдікенов көшесі
* Кеңес көшесі
* Қаден Әбдіров көшесі
* Қазақстан көшесі
* Мұрат Мөңкеұлы көшесі
* Сырым Датов көшесі

## Дереккөздер

Санат:Индер ауданы елді мекендері
Аққала (Атырау облысы)

**Аққала** (1993 ж. дейін *Горы*) — Атырау облысы, Индер ауданы, Елтай ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Жайық өзенінің оң жағасында, аудан орталығы Индербор кентінен солтүстікке қарай 5 шақырым жерде орналасқан. 

## Халқы
1989 жылы елді мекенде 679 адам тұрған. 1999 жылы тұрғындар саны 733 адам (380 ер адам және 353 әйел адам) болса, 2009 жылы 825 адамды (411 ер адам және 414 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ бойынша 861 адамды (433 ер адам және 428 әйел адам) құрады.

## Мәдени-әлеуметтік мекемелері
* Аққала орта мектебі — 1923 жылы ұйымдастырылып, ол мектеп бастауыш орыс мектебі болған. Кейін аралас жеті жылдық мектеп болып қайта құрылған. 1990-1991 жылғы оқу жылында Горы орта мектебіне айналдырылып, 1993 жылы Аққала орта мектебі деп аталды. 2017 жылы жаңа мектеп ғимараты пайдалануға берілді.

## Ауыл көшелері
* Есмұрат Құсусанов көшесі
* Жұмажан Сағындықов көшесі
* Иван Махорин көшесі
* Қабдол Жұмалиев көшесі
* Қосжан Есқалиев көшесі
* Нығмет Құлбаев көшесі (№1 көше)
* Орайхан Құспанғалиев көшесі
* Тілеген Жылысов көшесі

нобай|орта|1200px|Ауыл панорамасы
## Дереккөздер

Санат:Индер ауданы елді мекендері
Санат:Жайық казак әскерінің тарихи елді мекендері
Норманд аралдары

**Норманд аралдары** (, ) — Ұлыбритания құрамындағы аралдар. Ла-Манш шығанағында Франция жағалауының батысынан 16-48 км-де орналасқан. Британ үкіметінен саяси тәуелсіз. Көне қоршаулар — аралдарда алғашқы қауым кезіндегі адам өмір сүргендігінен дәлел бола алады. 10 ғ. Нормандияның бір бөлігі саналған. 

1066 ж. Нормандтық І Вильгельм герцог тұсында Британия үкіметіне қараған. Экрхаус және Менкье аралдары 1953 ж. Англия мен Франция арасында талас тудырған. Халықаралық Жоғары Соты оны Британиядан тәуелсізі еткен. 

20ғ. құрлық шельфіне (әсіресе мұнай табылған жерлер үшін) иелікке байланысты талас жаңғырды. Норманд аралдары – Екінші дүниежүзілік соғыста Германия басып алған британның жалғыз территориясы. Джерси және Гернси аралдары — асыл тұқымды ірі қараларымен әйгілі.  

## Сыртқы сілтемелер
* States of Alderney
* States of Guernsey
* States of Jersey
* Seigneur of Sark 

Санат:Норманд аралдары
Санат:Ағылшын тілді елдер мен аумақтар
Нормандар

300px|thumb|Нормандық жаулап алулар қызылмен көрсетілген
**Нормандар** (нурмандар, нормандықтар) — викингтер немесе солтүстік теңізге жақын елдердің тұрғындары және олардың ұрпақтары, Францияның солтүстігінде (франктер королдігі) орналасқан. Кіші тілді бола тұра, 8 ғ. олар еуропа елдерінің жағалауларында Дания, Норвегия және Исландияға қарақшылық шабуыл жасаған. 900 ж. нормандар Сенаның төменгі бөлігіне орныққан. Король ІІІ Карл оларға қазіргі Руан маңынан территория бөлген, соңынан олар өзінің иелігін батысқа қарай ұлғайтты. 

Нормандар герцогтігін Нормандия деп негіздеді және үкімет басшылығын графтар мен герцогтар басқаратын. Нормандар христиан дінін қабылдағанымен, француз тілін қолданған, олар жаулап алушы-бабаларының жабайы дәстүрін жалғастырды. 11 ғ. олар Англияны басып алды. Нормандық жаулап алумен қатар Оңтүстік Италияны және Сицилияны отар етті. Италия мен Сицилия нормандары византия императорларымен бәсекелес болды.

## Тағы қараңыз
* Франктер

## Сыртқы сілтемелер
* Dudo of St. Quentin's Gesta Normannorum, English translation 
* The Normans, a European People 
* Breve Chronicon Northmannicum (Latin).
* The Normans  Jersey heritage trust
* Wales History — The Norman Wars.

Санат:Жойылып кеткен халықтар
Санат:Нормандар
Лиллгрунд жел электр станциясы

**Лиллгрунд жел электр станциясы** ()  Швецияның оңтүстік-батысын жағалауынан 10 км жерде, Өресунд көпірінің () солтүстік жағында теңіз бетінде орналасқан. Бұл жердегі жел жылдамдығы 8-10 м/с-ке жетеді. Барлығы 48&nbsp;жел турбиналарынан тұрады (Siemens SWT-2.3-93) және электр өндіру қуаты 110&nbsp;мегаватт (МБ). Лиллгрунд Швециядағы ең үлкен жел электр станциясы болып табылады,  60,000&nbsp;үйді электрмен қанымдай алады.

Станция трубиналарының қалақша диаметрі 93 метр биіктігі 115 метр. Құрылысы  2006 жылы тамызда басталып, 2008
жылдың маусым айында аяқталған.
 
 

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Images from Lillgrund Wind Farm 
*LORC Knowledge - Datasheet for Lillgrund Offshore Wind Farm

Санат:Швеция
Санат:Жаңартылатын энергия
Нормандық жаулап алу

**Нормандық жаулап алу** () —  1066 жылы Нормандия герцогі І Вильгельм әскерінің Англия жеріне басып кіріп, өзіне бағындыруы.

1051 жылы Англия королі Эдуард дінге табынушы Вильгельмді өзінің асыранды баласы тағайындаған болатын. Герцог Уэссек Гарольд 1066 жылы Англияның королі есебінде тәж кигенде, Вильгельм 5000 атты әскер жинап, Англия жеріне басып кірген. Гастингс түбіндегі 14 қазандағы жеңістен соң, 1066 ж. Вестминистрлер аббатының рождество мейрамында Лондонға барып тәж киген. 1071 жылға дейін жергілікті халық көтерілісі әсіресе Нортумбрияда созылды. Нормандық жаулап алу Англияны әлеуметтік және саяси үлкен өзгерістерге жетеледі, елді Құрлық Еуропасымен жиі байланыстырып, ағылшын-саксон норман аристократиясын ығыстырды. Ағылшын-саксон тілі ұзақ мерзімдер бойы «элитті» ағылшын және француз тілдерінің әсеріне ұшырады.

## Сыртқы сілтемелер

* 
* 
* 
* 
* «1066»

Санат:Англия тарихы
Джордж Уильям

**Джордж Уильям Норрис** () (11 шілде 1861, Сандаски, Огайо штаты, АҚШ — 2 қыркүйек 1944, Маккук, Небраска штаты) — АҚШ саяси қайраткері. Сайланған палата мүшесі (1903–1913), АҚШ Сенаты (1913–1943); АҚШ заңына 20 өзгертуді енгізген, Конгрестегі «ақсақ үйректер» сессиясын, яғни кезекті сайлауда дауыс жинамаған конгресмендердің қатысатын сессиясын жойған. 

АҚШ сенаторларын сайлау немесе алдын-ала дауыс берушілерді жақтаушылар, президентке кандидатура ұсынушы партия съезі туралы сөйлеген. Ол Тенниси алқабының әкімшілігі қолдаған заңды ұсынған, еңбек тартысында сот тиымдарын шектеу туралы Норрис-Ла Гуард заңына со-автор болды. Болашақ тәуелсіз респуликалық ретінде ол «дұрыс жолдағы емес, құқықты болғанды» қалайтынын мәлімдеді. 

## Сыртқы сілтемелер

* Senator George Norris State Historic Site operated by the Nebraska State Historical Society
* George W. Norris: U.S. Legislator from Nebraska  -a learning resource

Санат:1861 жылы туғандар
Санат:1944 жылы қайтыс болғандар
Санат:АҚШ саясаткерлері