open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кадр

**Кадр** (франц. cadre – рама, лат. quadrum – төртбұрыш), кинокадр – 1) киноға түсірілген нысан қозғалысының бір сәтін немесе орнықты қалпын бейнелейтін кинопленкадағы жеке сурет. Кадрдың форматы (мөлшері) кино түсіру аппаратының кадрлық рамкасымен анықталады: 70 мм-лік кең форматты кинофильм үшін –51,5023 мм, 35 мм-лік кең экранды фильм үшін – 220018,6 мм, 35 мм-лік кәдімгі кинофильм үшін – 22016 мм, 8 мм-лік суперфильм үшін – 5,704,2 мм. Кино түсіру ісінде кадр мөлшерін дәл анықтау – оның көркемдік композициясын табудағы шешуші фактор; 2) телевизиялық кадр – бір дүркіндік телевизиялық толық кескін. Ол жарты кадр деп аталатын, толық емес екі кескіннен тұрады; 3) фотографиялық кадр – белгілі бір өлшеммен түсірілген нысанның жеке дара кескіні.
## Кадр
Кадр (франц. cadre – жеке құрам) – 1) кәсіпорындар мен мемлекеттік мекемелердің, қоғамдық ұйымдардың маманданған кәсіби қызметкерлерінің негізгі (штаттағы) құрамы; 2) мемлекеттің Қарулы Күштеріндегі нақты қызметтегі командалық және қатардағы құрам. Ел өміріндегі басты саяси және экономикалық мәселелердің дұрыс шешімін табуы – кадрдың біліміне, тәжірибесіне, жеке қасиетіне, сондай-ақ, оларды тиімді орналастырып, пайдалануға байланысты. Біздің елімізде кадрды түрлі оқу орындарында арнайы оқытып, даярлау жан-жақты жолға қойылған; қ. Білім беру.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Кино
Казаков Юрий Павлович

**Казаков Юрий Павлович** (08.08.1927, Ресей, Мәскеу – 1982, сонда) – орыс жазушысы, аудармашы. Әдебиет институтын бітірген (1958), Шығармалары 1952 жылдан жариялана бастаған. “Манька” атты алғашқы әңгімелер жинағы 1958 жылы жарық көрді. “Жол бойында” (1961), “Нан иісі” (1965), “Желтоқсандағы екеу” (1966), “Емен орманындағы күз” (1969), “Әңгімелер” (1970), т.б. кітаптары басылды. Қазақ жазушысы Ә.Нұрпейісовтің “Қан мен тер” трилогиясын орыс тіліне аударды. Казаков әңгімелері венгр, чех, поляк, т.б. тілдерде жарияланған.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Тұлғалар
Илья Михайлович Казанцев

**Казанцев Илья Михайлович**  – Қазақстанды зерттеуші орыс этнографы. 19 ғасырдың 30 – 50-жыл-дары Орынбор мен Самара генерал-губернаторлығының шекара кеңсесінде қызмет істеді. Орыс географиялық қоғамының мүшесі болды. Орынбор қазақтарының тарихын, этнографиясын зерттеумен айналысты. Казанцев өзінің зерттеу еңбектерінде Кіші Орданың құрылуынан құлауына дейінгі тарихы, Кіші жүз құрамындағы 3 тайпаның (әлімұлы, байұлы, жетіру) шығу тарихы мен қазақтардың орыстармен өзара қатынасы туралы баяндайды. 1838 жылы “Санкт-Петербург хабарларының” 80 – 81-нөмірлерінде Казанцевтің “Ішкі немесе Бөкей ордасындағы қырғыздар мен қырғыз барымтасы туралы” деген мақаласы жарық көрді. Мақалада 18 ғасырдың соңында Кіші жүзден Бөкей сұлтан бастаған 18 – 19 шақты рудың бөлініп шығып, Еділ мен Орал өз. аралығынан қоныс алғанын жазады. Казанцев өзінің еңбектерінде қазақтардың қонақ күту, жаңа туған сәбиге ат қою сияқты әдет-ғұрпы, көшкен кездегі жасайтын салт-жоралғылары туралы маңызды мағлұматтар келтіреді. “Қырғыз-қайсақтар туралы” мақаласында “қырғыз-қайсақ” сөзінің шығу тегі туралы аңыз беріліп, Сібір, Орал, Орынбор қазақтары, Арал т., Сырдария өз. мен оның маңындағы Перовск форты, қазақтардың Ташкентті басып алуы, Орта Азияға жүргізген билігі, Бөкей ордасының қазақтары туралы құнды деректер қамтылған. 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Тұлғалар
Казахская Правда

**“Казахская правда”** – орыс тіліндегі тәуелсіз газет. Алғашқы саны 1993 жылы қаңтарда жарық көрді. Құрылтайшысы әрі тұңғыш редакторы – Алдан Айымбетов. Газетте саяси, әлеум., экономикалық және мәдени жаңалықтар туралы мақалалар жарияланады. Айына бір рет шығады. Көл. 2 баспа табақ. Таралымы 5000 дана (2002). 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Қазақстан газеттері
Санат:Орыс тілді газеттер
Зеренді

**Зеренді** — ауыл, Ақмола облысы Зеренді ауданы және Зеренді ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы - Көкшетау қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 40 км-дей жерде, Көкшетау қыратындағы Зеренді тауының солтүстік-шығыс етегінде, Зеренді көлінің шығыс жағалауында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1824 жылы қаланған. 1961 жылдан өзі аттас астық кеңшарының орталығы болып келді. 1997 жылдан Зерендіде астық қабылдау пункті, өндірістік кооператив, сүт зауыты, шаруа қожалықтары, серіктестіктер құрылған.

## Кәсіпорындары
Нан зауыты, тұрмыстық қызмет көрсету комбинаты,  құрылыс және көлік мекемелері, балық питомнигі жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Жалпы білім беретін 3 мектеп, кітапхана, мәдениет үйі, кинотеатр, емхана, аурухана, дәріхана, санэпидемиялық стация бар.Кеңес Одағының Батыры М. Ғабдуллиннің мұражай үйі жұмыс істейді. Зеренді тауының баурайында жазғы лагерь, 2 демалыс үйі орналасқан. Ауыл маңындағы Жамантұз көлінің шипалы сазы емге жарамды. Зеренді көлінде ондатра өсіріледі, балық ауланады. Ауыл арқылы Көкшетау – Атбасар автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Зеренді ауданы елді мекендері
Санат:Сібір казак әскерінің елді мекендері
Казахстанская правда

**“Казахстанская правда”** – республикалық қоғамдық-саяси газет, Қазақстандағы беделді мерзімді басылымдардың бірі. Құрылтайшы және шығарушы – “Қазақ газеттері” жауапкершілігі шектеулі серіктестігі.

*1920 жылдың қаңтарынан қыркүйегіне дейін “Известия Киргизского края”, 
*1921 жылдың 1 шілдесінен 1923 жылдың 18 қарашасына дейін “Степная правда”, 
*1923 жылдың желтоқсанынан 1931 жылдың аяғына дейін “Советская степь” атауымен жарық көрді. 
*1932 жылдың қарашасынан “ Казахстанская правда ” атымен шығып келеді. 
*1920 жылы Қырғыз (Қазақ) ревкомының, 
*1921 – 23 жылы РК (б) П Қырғыз (Қазақ) обкомы мен Орынбор губкомының және Қырғыз (Қазақ) ОАК мен Орынбор Кеңесінің, *1923 – 25 жылы РК(б)П Қырғыз (Қазақ) ОАК-нің, 
*1925 – 37 жылы БК(б)П Қазақстан өлкелік комитететі мен Қазақстан ОАК және Кәсіпшілер одағы кеңесінің, 
*1937 – 91 жылы Қазақстан КП ОК-і, Қазақ КСР Жоғасыр Кеңесі мен Министрлік Кеңесінің органы болды. 
*1957 жылы ұйымдастырушылық және насихаттық қызметі үшін он мыңыншы санының жарық көруіне байланысты Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды. 
*1991 жылдан республикалық қоғамдық-саяси газет. “ Казахстанская правда ” еліміз бастан өткерген тарихи кезеңдер мен оқиғаларға дер кезінде үн қосып отырды. Республиканың саяси, әлеуметтік, экономикалық және мәдени өміріндегі жаңалықтарды жиі жариялап тұрады.

Аптасына 5 рет орыс тілінде шығады. Көлемі – 2 баспа табақ, таралымы – 71827 дана (2002).

## Бас редакторлары
* 1920. Валерий Лежава-Мюрат 
* 1921. Дмитрий Наронович 
* 1921—1922. Александр Марьин 
* 1922—1923. Петр Кусмарцев
* 1923—1925. Лев Хейфец 
* 1925. Николай Феоктистов 
* 1926. Николай Туриков 
* 1926—1928. Александр Швер 
* 1928. Николай Пищальников 
* 1929. Николае Мартыненко
* 1929. Павел Рысаков 
* 1929. Садық Сафарбеков 
* 1929—1930. Борис Красный 
* 1930. Николай Седов 
* 1930—1932. Пётр Варламов 
* 1932—1933. Аркадий Савин 
* 1933. Иван Губанов 
* 1933—1937. Николай Верховский
* 1937. Николай Гусев 
* 1937—1938. Даниил Терентьев 
* 1938—1940. Александр Шумаков 
* 1940. Сергей Костюхин 
* 1940—1948. Константин Нефедов 
* 1948—1955. Игнат Никитин 
* 1955—1957. Константин Нефедов 
* 1957—1963. Фёдор Боярский 
* 1963—1965. Андрей Кияница 
* 1965—1979. Фёдор Михайлов 
* 1982. Иван Спиваков
* 1982—1986. Альберт Устинов
* 1986—1991. Фёдор Игнатов 
* 1991—1994. Вячеслав Срыбных 
* 1994—1997. Григорий Дильдяев
* 1997—2003. Валерий Михайлов 
* 2003—2017. Татьяна Костина
* 2017—2022. Асыл Сағымбеков 
* 2022 жылдан бастап — Сәбит Малдыбаев

; «„Казахстанская правда“ РГ» АҚ басқарма төрағалары
* 1999—2002. Анатолий Гурский
* 2002—2003. Бағлан Майлыбаев
* 2003—2005. Олег Червинский
* 2005—2007. Олег Квятковский
* 2007—2011. Александр Тараков
* 2011—2014. Жанай Омаров
* 2014—2016. Александр Тараков
* 2016—2021. Вячеслав Пащенко

## Дереккөздер

Санат:Орыс тілді газеттер
Санат:Қазақстан газеттері
Казталовка

**Казталовка** — Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы ауыл, аудан (1934 жылдан) және Казталов ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы – Орал қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 330 км жерде, Сарыөзеннің сол жағалауындағы бидайық, көкпек басым әр түрлі шөптер өскен шөлейт белдемде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 5008 адам (2511 ер адам және 2497 әйел адам) болса, 2009 жылы 5055 адамды (2499 ер адам және 2556 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 5560 адамды (2763 ер адам және 2797 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі XX ғасырдың 30-жылдары қаланған. 1961–1997 жылдары Казталов қой өсіру кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде Казталовкада және ауылдық әкімшілік округке қарасты Бозоба, Қоныс, Сексенбаев ауылдарында бұрынғы құрылыс, көлік, халыққа тұрмыстық қызмет көрсету мекемелері мен кәсіпорындар «Мирас» серіктестігіне, өндірістік кооперативке және 24 шаруа қожалығына біріктірілген.

## Инфрақұрылымы
Ауылдарда 3 орта, 2 бастауыш мектеп, мәдениет үйі, клуб, мешіт, музей, аурухана, емхана, тубдиспансер, отбасылық-дәрігерлік амбулатория, т.б. мәдени-ағарту және денсаулық сақтау мекемелері бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Казталовка арқылы мемлекеттік маңызы бар Орал – Казталовка – Жәнібек автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Казталов ауданы елді мекендері
Каймирасова Таңсұлу Гималқызы

**Каймирасова Таңсұлу Гималқызы** (1923 жылы туған, Башқортостан, Салават ауданы Архауылов а.) – ғалым, геол.-минер. ғылым канд. (1972). Қазақ тау-кен металлургия институтын (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген (1958). 1943 – 53 жылы Қазақ геофизика тресінің Атасу геофиз. экспедициясында отряд, партия бастығы, 1958 – 60 жылы сол трестің кешенді экспедициясында геолог, 1960 – 89 жылы Геологиялық ғылымдар институтында аға геолог, кіші, аға ғылым қызметкер болды. Негізгі ғылым еңбектері Қазақстанның металлогениясын зерттеуге арналған. Жәйрем барит-полиметалл кен орнын ашқан (1951). Атасу кенді ауданындағы Оңтүстік Қаражал, Ақшағат, Жомарт, Жәйрем, Үшқатын кен орындарының геологиясын зерттеген. КСРО Мемлекеттік сыйлығы лауреаты (1977). 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1923 жылы туғандар
Кайнозой фаунасы

**Кайнозой фаунасы** – кайнозой эрасы кезінде тіршілік еткен жануарлар дүниесі. Кайнозой фаунасы 65 млн. жылдан бергі уақыт аралығын қамтиды. Кайнозой фаунасын кейде сүтқоректілер заманы деп те атайды. Себебі, мезозой эрасында алып бауырымен жорғалаушылар – динозаврлар толығымен жойылып бітіп, кайнозойда жылы қанды сүтқоректілердің жедел дамыған кезеңі басталды. Бұл кезеңде сүтқоректілердің 25-тен астам отряд топтары тіршілік еткен. Олардың арасында: жыртқыштар, кемірушілер, жұп және тақ тұяқтылар, піл және кит тәрізділер, т.б. жануарлар болған. Сондай-ақ, Кайнозой фаунасының құрамына: омыртқасыздар (медуза, бауыраяқты моллюскілер, шаянтәрізділер, өрмекшілер), дөңгелекауыздылар (минога), сүйекті балықтар, қосмекенділер (саламандра), құстар (диатрима), приматтар кіреді. Ауа райының бірте-бірте құрғап, суынуына байланысты жануарлардың ортаға бейімделе алмаған түрлері жойылып, олардың орнына жаңа түрлер пайда болған. 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Кайнозой фаунасы
Станислав Викентьевич Калесник

**Станислав Викентьевич Калесник** (23 қаңтар 1901, Ресей, Санкт-Петербург – 13 қыркүйек 1977, Санкт-Петербург) – ғалым, география ғылымдарының докторы (1938), КСРО Ғалымдар Академиясының академигі (1968), Ресей ғылымына еңбегі сіңген қайраткер (1961) 

## Өмірбаяны
* Ленинград универститетін (қазіргі Санкт-Петербург универститеті) бітірген (1929). 
* 1939 жылы КСРО Ғалымдар Академиясы-ның Қазақстан филиалында Іле Алатауын (Талғар тау түйіні) зерттеу жұмысына кеңесші болды. 
* 1940 – 72 жылы осы университетте физика, география кафедрасының меңгерушісі, декан (1940 – 43, 1949 – 53), проректор, ғылым журналдың редакторы қызметтерін атқарды. 

## Ғылыми еңбектері
* “Жалпы жертану негіздері” (1955)
* “Жалпы жертанудың қысқаша курсы” оқулықтары 21 елдің тіліне (оның ішінде қазақ тіліне) аударылған. Бұл еңбектерінде жалпы жертану пәнінің тұжырымдамасын, сондай-ақ, Жердің географиялық қабығының қалыптасуы мен құрылуын анықтайтын жалпы заңдылықтар көрсетілген. 
* Калесник гляциология ғылымының негізін салды. 
* 1929 – 31 жылы Қазақстанға жасаған экспедициясында Жетісу (Жоңғар) Алатауының мұздықтарын зерттеді. 

## Марапаттары
* Ресей ғылымына еңбегі сіңген қайраткер (1961)
* Ленин (1961, 1971)
* Қызыл Жұлдыз (1995) ордені.
* Еңбек Қызыл Ту (1975) ордені.
* “Құрмет белгісі” (1944, 1951) ордені.
Бүкілодақтық география қоғамының 
* Ф.Н. Литке атындағы алтын медалімен (1951) 
* Үлкен алтын медальмен марапатталған.

## Қоғамдық қызметі
* Көптеген шет елдердің географиялық қоғамдарының мүшесі

## Есте сақтау
Калесник есімі ТМД елдерінің бірнеше географиялық нысандарына берілді: 
* Іле Алатауы тауының шыңына;
* Солтүстік Кавказ тауының шыңына;
* Іле Алатауы мұздығына;
* Жетісу Алатауы мұздығына;
* Полюстік Орал мұздығына;
* Солтүстік Кавказ  мұздығына;
* Антарктида мұздығына.

## Дереккөздер

Санат:23 қаңтарда туғандар
Санат:1901 жылы туғандар
Санат:Санкт-Петербургте туғандар
Санат:13 қыркүйекте қайтыс болғандар
Санат:1977 жылы қайтыс болғандар
Санат:Санкт-Петербургте қайтыс болғандар
Санат:География ғылымдарының докторлары
Санат:КСРО Ғылым Академиясының академиктері
Санат:КСРО географтары
Санат:Орыс географиялық қоғамының басшылары
Санат:РКФСР-дің еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Литке атындағы алтын медалдің иегерлері
Калила мен Димна

thumb|right|200px|Калила мен Димна кітабының 1220 жылғы нұсқасындағы суреті, «Калила» мен «Димна» бейнеленген.
**Калила мен Димна** (, ) - араб-парсы тілдерінде сақталған ежелгі Үнді халқының әйгілі әдеби ескерткіші. Түп төркіні 3-4 ғасырда құрастырылған үнді тіліндегі "Панчатантра" дидактикалық мысал-ертегілер жинағынан тараған кітапты қайтіп 20 жыл үнділер арасында олардың дініне берілгенсіп, үндіше жасанып жүріп үнді кітапханасынан алып шыққаны туралы кітаптың Кіріспесінде жазылған. Сөйтіп әлемге таралған бұл кітап әлемдік дидактикалық шығармалардың керемет бір жауһары ретінде жоғары бағаланады.

Кітаптың кіріспесінде кітапты үнді ғалымы Бедба жазғаны, кітапты Үндістан патшасы Дебшлемге арнап жазғаны айтылады. Автор ондағы басты кейіпкерлер ретінде жануарлар мен құстарды пайдаланған, олар негізінен адам кейіпкерлерінде бейнеленген. Ертегілер бірнеше тақырыпты қамтиды, олардың ішінде ең маңыздысы - патша мен халықтың қарым-қатынасы туралы. Сонымен қатар, олар бірқатар афоризмдер мен уағыздарды да қамтиды. Хосроу І (Khosrow I) кітапты және ондағы уағыздарды естіп, ол дәрігер Борзуяны (Borzuya) Үндістанға жібереді. Борзуя 20 жыл жасанды түрде жартылай үнді болып жүріп, үнділердің әбден сеніміне кіріп, соңында кітапты ұрлап көшіріп, оны Пехлеви парсы тілінде аударады. Картли (Kartli) патшасы  Вахтаң VI (Vakhtang VI) 18 ғасырда парсы тілінен грузин тіліне аударма жасайды. Оның кейіннен тәлімгері Сулхан-Саба Орбелиани (Sulkhan-Saba Orbeliani) өңдеген жұмысы, сондай-ақ, Кахети (Kakheti) патшасы Давид I-дің аяқталмаған аудармасымен бірге ықтимал түпнұсқа мәтінді анықтау кезінде анықтамалық ретінде пайдаланылды.

Кітапта негізінен патшалардың мінез-құлқы, өмір сүрген ортасы, алыс-жақындарымен қарым-қатынасы, сондай-ақ достық, тәрбие, оқушыларға өнеге боларлық толып жатқан мораль мәселесіне қатысты жәйттар сөз болады. Жинақтағы кез келген әңгіме жан-жануарлар атынан баяндалады. Автор өзінің айтайын деген ойын тек қана жан-жануарлар сөзімен жеткізе отырып, әрбір оқиға айтылып болған соң қорытынды жасайды, оны белгілі бір нақыл сөзбен түйіндейді. 6 ғ-да парсы, 4-14 ғасырларда араб, грек, көне славян, испан, көне еврей, латын, неміс, ағылшын, француз тілдерінде, 1762 жылы орыс тіліне аударылды. Революциядан бұрын қазақ ақындары "Қалила мен Димнаның"  оқиғалық сарынын өз шығармаларында өзек етіп жырлаған. Сәбит Дөнентаев "Бит пен Бүрге", "Бір көлдегі үш балық" мысал әңгімелерін өлеңмен аударып, өзінің "Уақ-түйек" жинағында жариялады.

Кітап 60-тан астам тілге екі жүз рет аударылған. "Калила мен Димнаны"  С. Талжанов 1962 жылы қазақ тіліне аударды. 
## Дереккөздер

Санат:Үндістан мәдениеті
Санат:Ортағасыр әдебиеті
Сергей Ксенофонтович Калинин

**Сергей Ксенофонтович Калинин** (8.10.1911, Ресей, Екатеринбург облысы, Красноуфимск қаласы – 9.11.1993, Алматы қаласы) – техника ғылымы докторы (1966), профессор (1976), Қазақстан Ғылым Академиясының корреспонт мүшесі (1972), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1971). ҚазПИ-ді (1946, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. Орал химия-технология институты (1930–33) мен КСРО Ғылым Академиясы Қазақ бөлімшесінің химия лабораториясында (1933–41) ғылыми-техникалық қызметкер әрі лаборатория меңгерушісі болды. Кеңес Армиясы қатарында (1941–45) қызмет еткеннен кейін Қазақстан Ғылым Академиясының Астрономия және физика институты (1945–57) мен Ядро физика институтында (1957–61) лаборатория меңгерушісі, Геология ғылымдар институтында сектор жетекшісі, бөлім меңгерушісі (1961–93) қызметтерін атқарған. Негізгі ғылыми еңбегі атомдар мен молекулалардың оптикалық спектрлерін зерттеу мен жүйелеуге арналған. Халықтар достығы, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған.

Санат:Тұлғалар
Камал Әд-Дин Бинаи

**Камал Әд-Дин Бинаи**, Камал әд-Дин Әли ибн Мұхаммед Сабз (1453 – 1512) – тәжік ақыны, тарихшы, музыкант. Маджму әл-ғараиб қасидасы, Бехрузу Баһром аталатын мәснәуи үлгісіндегі дастаны қазақ халқының 15 ғ-дағы және 16 ғ-дың басындағы тарихы жөнінде құнды мағлұматтар береді.
Каменка (Жамбыл облысы)

**Каменка** — Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданындағы ауыл, Қарақыстақ ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Құлан ауылынан шығысқа қарай 15 км жерде, Қарақыстақ өзенінің жағалауында, бетеге, селеу, т.б. астық тұқымдасты шөптесін өскен тауалдының қоңыр, қызғылт қоңыр топырақты қоңыржай агроклиматтық белдемінде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
1957–1997 жылы аралығында қой өсіретін «Коммунизм жолы» ұжымшарының орталығы болып келді. Оның негізінде Қазақстанда және округке қарасты Жаңатұрмыс, Еңбекші ауылдарында 2 ӨК, 122 шаруа қожалығы және 3 серіктестік құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Ауылдарда 4 орта, 2 бастауыш мектеп, 3 кітапхана, 2 клуб, отбасылық-дәрігерлік амбулатория, 2 фельдшер-акушерлік және фельдшер пункт бар. Елді мекен Алматы – Тараз автомагистралі бойында орналасқан. Жақын темір жол стансасы – Луговой (18 км). 

## Дереккөздер

Санат:Тұрар Рысқұлов ауданы елді мекендері
Калория

**Калория** ( – жылу) жылу мөлшерін есептейтін бірлік. Бір кг қатты, сұйық отын немесе бір текше метр жанғыш газдың толық жанғанында бөлінетін, калориямен өлшенетін жылу мөлтуынды бу бөлінеді. Камерадан арнаулы сорғы арқылы туынды бу шығарылады. Пайда болған карамель массасы вакуум камераның екінші төменгі бөлігіне түседі де, оқтын-оқтын камерадан сыртқа шығарылады. Оның температурасы — **110-120° С.** Халықаралық 1 кал =
4,1868 Дж, термохимиялық 1 кал = 4,1840 Дж. Шетелдерде
зерттеулердің нәтижелері көбінесе 15 градустық калория (4,1855 Дж)
арқылы көрсетіледі.

## Калориялық
Тағамның калориялық мөлшері немесе энергетикалық құндылығы, ол толық сіңген кезде дене алатын энергия мөлшерін білдіреді. Тағамның жалпы энергетикалық құндылығын анықтау үшін оны калориметрде жағып, қоршаған су моншасына бөлінетін жылуды өлшейді. Адамның энергия тұтынуы дәл осылай өлшенеді: калориметрдің жабық камерасында адам шығаратын жылу өлшенеді және «жанған» калорияға айналады - осылайша тағамның физиологиялық энергетикалық құндылығын білуге ​​болады. Сол сияқты кез келген адамның өмірі мен белсенділігін қамтамасыз ету үшін қажетті энергияны анықтауға болады. Кесте осы сынақтардың эмпирикалық нәтижелерін көрсетеді, олардан олардың пакеттеріндегі өнімдердің құны есептеледі. Жасанды майлар (маргариндер) және теңіз майлары 4-8,5 ккал/г тиімділігіне ие, сондықтан олардың майдың жалпы көлеміндегі үлесін шамамен білуге ​​болады.

## Тағы қараңыз
*Калориялық

## Дереккөздер</span>


Санат:Химия
Калькулятор

**Калькулятор**(лат. calculator – есептеуіш) – шағын есептеуіш құрылғы. К. адамның араласуы арқылы цифрлар мен командаларды қолдан енгізу жолымен қарапайым арифмет. амалдарды және кейбір матем. функцияларды есептеуге арналған.
Кандела

**Кандела** ( – шам, шырақ; SI белгісі: **cd**), – жарық күшінің бірліктердің халықаралық жүйесіндегі өлшеу бірлігі; Кандела – толық жарық көзінің көлденең қимасы 1/600000 м тең ауданынан осы қимаға перпендикуляр бағытта шыққан жарық күші.

## Дереккөздер:


Санат:Өлшем бірліктері
Кантата

**Кантата** (*итальянша cantata, латынша canto – ән айту, ән салу*) – жеке әншілер мен хор, оркестр үшін лирика-эпикалық, салтанатты мазмұнда жазылған тұтас мазмұнды ірі вокалдық-симфониялық шығарма. 

Кантата тек хорға ғана немесе оркестрге қосылып орындайтын жеке әншілерге де арналып жазылады. Әдетте ол оркестрлік эпизодтар, ариялар, речитативтер арқылы баяндалады. Шығарманың құрылысы және орындаушылар құрамы жағынан Кантата оратория жанрымен ұласады. Кантатаның ораторияға қарағанда лирикалық жағы басым келеді. Кантата 17 ғасырда Италияда лирикалық ән салу түрінде пайда болды. Ол кейін шағын камералық операға (композиторлар Дж.Кариссими, А.Страделла, А.Скарлатти, т.б.) ұласты. Камералық Кантатамен қатар хор Кантатасы және діни (шіркеулік) Кантаталар өріс алды. Діни және сарай Кантатасының үздік үлгісін композитор И.С. Йоганн Себастиан Бах шығарды. Ресейде алғашқы Кантата 18 ғасырда жарық көрді. Оның классикалық түрін 19 – 20 ғасырларда П.И. Чайковский (“Мәскеу”), Н.А. Римский-Корсаков (“Гомерден” атты премодия-кантатасы),С.И. Танеев (“Иоанн Дамаскин”), С.В. Рахманинов (“Көктем”) жазды. Батыс пен орыс музыкасында той-думанға арналған Кантаталар (Ф.Мендельсон-Бартольдидің “Мерекелік әні”) кеңінен дамыды. Кантата жанры Қазақстан композиторлары шығармадан да кең орын алды. Оның идеялық мазмұны тереңдеп, музыкалық бейнелерінің нақыш-бояулары байи түсті. 

1947 жылыЕ.Г. Брусиловскийдің “Советтік Қазақстан” атты тұңғыш Кантатасы жарық көрді. Бұдан кейін бұл жанрда Қ.Мусин (“Тың жер туралы кантата”), Е.Рахмадиев (“Айастан”), С.Мұхамеджанов (“Отаным менің”, “Жыл мезгілі”, “Салтанатты кантата”), Б.С. Жұманиязов (“Жер”, “Отан салтанаты”, “Достық”), Ғ.А. Жұбанова (“Мұхтар Әуезов туралы аңыз”), Н.Меңдіғалиев (“Дала комиссары”), М.Сағатов(“Ақын әні кантатасы”, “Мереке кантатасы”, “Достық отаны”), Т.Ш. Қажығалиев (“Ұлы достық”), т.б. елеулі еңбек етті.

## Дереккөздер:


Санат:Шығармалар
Капелла

:**Капелла** (итальянша cappella – кішкене шіркеу)
*1) архитектурада – бір ғана әулеттің мінәжат етуіне, табынатын діни қасиетті заттарды сақтауға, кейде шіркеу әншілерін орналастыруға арналған діни құрылыс (не құрылыстың бір бөлігі). Капелла ғибадатханалар мен шіркеулерде (бүйірлік нефтерде немесе хор төңірегінде – готикалық сәулет өнерінің “капеллалар азагүлі” түрлік пішінінде), қамалдар мен сарайларда да болған. Сондай-ақ, жеке тұрған Капелла салынды. Мысалы, 17 ғасырда сәулетші Джованино де Дольчи ІV Сикст папасының тапсырысы бойынша Сикстин капелласын тұрғызды;
*2) музыкада – шіркеу әншілерінің хоры. Орта ғасырдағы Капеллаға музыкалық аспаптар араласпаған. Бірыңғай әншілерден тұратын хорды “а” капелла” деп атау осыдан шыққан. Аспаптық музыканың өрістеуіне байланысты капелла әншілер мен музыкалық аспабында ойнаушылардың аралас ансамбліне айналып кетті.

## Дереккөздер:


Санат:Көп мағыналы терминдер
Капельмейстер

thumb|220px|Көшеде өнерін көрсетіп жүрген каппеланың жүргізушісі
**Капельмейстер** (*немісше  kapellmeіster – маман, жетекші*) – алғашында вокалдық және аспаптық капеллалардың, кейіннен театрдың,әскери және т.б. симфониялық оркестрдің жетекшісінің атауы болған термин. Қазір оркестр жетекшісін дирижер, ал хор жетекшісін хор дирижері немесе хормейстер деп атайды

## Дереккөздер

Санат:Музыкалық мамандықтар
Санат:Дирижерлер
Капитал Айналымы

:**Капитал айналымы**– капиталдың үздіксіз жаңарып отыратын ауыспалы айналымы; компанияның жылдық сату көлемінің салынған капиталға (меншікті қаражаттың орташа сомасына) қатынасы; жылдық өткізу (сату) көлемін тұрақты капиталдың ұзақ мерзімді міндеттемелер мен меншікті капитал сомасына тең шамасына бөлу арқылы есептелетін көрсеткіші. Өнеркәсіп капиталы ауыспалы айналымның барлық сатысынан өтетін уақыт капитал айналымының уақытын құрайды.

## Дереккөздер:


Санат:Экономика
Каменское Плато

**Каменское Плато**– таудың таза ауасы және қымызбен емдейтін санаторий. Іле Алатауының беткейінде, Алматы қаласынан 10 км, теңіз деңгейінен 1360 м биіктікте орналасқан. Алғашқыда демалыс үйі болып құрылып, 1932 жылы өкпе туберкулезін емдейтін санаторийге айналды. 

## Дереккөздер



“Қазақ Энциклопедиясы”, 4-том

Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Капиталдың Шоғырлануы

:**Капиталдың Шоғырлануы**– қорлану, яки қосымша құнның бір бөлігін капиталға айналдыру есебінен капиталдың өсу үдерісі; түрлі иеленушілер, меншіктенушілер капиталдарының біріктірілуі арқылы, сондай-ақ, пайданы капиталға айналдыру есебінен капиталдың ұлғайтылуы; капиталдың бір қолға немесе бір жерге шоғырлануы.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Караван

:**“Караван”** – ақпараттық-жарнамалық бейресми апталық газет. Алғашқы саны 1991 жылы Алматыда орыс тілінде жарық көрді. Құрылтайшысы – “Караван-пресс” акционерлік қоғамы. Газеттің “Сообщают наши корреспонденты”, “Я сама”, “Глобус”, “Частный сектор”, т.б. бөлімдерінде республиканың экономикалық, әлеуметтік-саяси өмірін қамтыған мақалалар жарияланады. Көлемі 96 бет. Таралымы 225000 дана.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан газеттері
Санат:Орыс тілді газеттер
Карат

**Карат** (, ,  – тұқымы масса өлшемі ретінде пайдаланылатын іші қуыс ағаштың бұршағы'') 
* массаның жүйеден тыс үлестік бірлігі. Қысқаша кар не ct таңбасымен белгіленеді. Ол асыл тастар мен інжу-маржанның массасын анықтау үшін зергерлік жұмыстарда қолданылады. К. өлшеуіштер мен салмақтар жөніндегі 4-бас конференцияның (Париж, 1907) бекітуі бойынша: 1 карат=200 мг=0,2 г=2/10–4 кг; 
* карат (carat) пен карат (karat) екі бөлек өлшем түріне жатады: карат (carat) гауһар тастар мен асыл тастарды білдіреді, ал карат (karat) темір ұсталарының алтынның тазалығын өлшеу тәсілдерін білдіреді.
* гауһар тастың бағасы алмаздың карат салмағы артқан сайын артады, өйткені үлкен гауһар тастар сирек және сұранысқа ие. Дегенмен, салмағы бірдей екі гауһар басқа үш факторға байланысты өте әртүрлі мәндерге (және бағаларға) ие болуы мүмкін: түсі, мөлдірлігі және гауһардың кесілуі..
* кейбір елдердегі бағалы металл қорытпасының сынама көрсеткіші. Мысалы, британдық алтын караты қорытпадағы 1/24 салмақ үлесін көрсетеді, яғни таза алтын 24 каратқа сәйкес.

## Дереккөздер

Санат:Өлшем
Карбюратор

thumb|right|200пкс|Weber карбюраторы
**Карбюратор** () — бензин, керосин (жермай) және тағы сондай сондай жеңіл сұйық отыннан және ауадан жанғыш қоспа түзіп, іштен жанатын қозғалтқышты сырттан қоректендіріп тұратын аспап. Карбюраторда жанғыш қоспадағы ауа мен отын арасындағы қатынас реттеліп отырады. 
* Жанғыш қоспа дайындау процесін карбюраторлау деп атайды. Карбюраторлау нәтижесінде карбюратордың қалтқылы камерасындағы сұйық отын үрпі (жиклер) арқылы шектеулі дозамен тозаңдатқыш түтіктен шым-шымдап шығып, диффузордан аққан ауамен араласып, араластырғыш камерада майда тамшыға (тозаңға) айналады. Пайда болған қоспа қозғалтқыш цилиндріне бағытталады. Цилиндрде қоспа тез және түгел жанып, мол жылу бөліп шығаруы үшін тұман тәрізді біркелкі болуы шарт. Оның сапасын (бай қоспа, жұтаң қоспа, т.б.), яғни қозғалтқыштың жұмыс тиімділігін жүргізуші карбюратордағы дроссельдік қалқан арқылы реттеп отырады.
* Ауа ағысының бағытына сәйкес карбюратор төмен бағытталған, жоғары бағытталған және горизонталь бағытталған ауа ағынды карбюратор болып 3 топқа бөлінеді. 
Автомобильбік қозғалтқыштарында, көбінесе, төмен бағытталған ауа ағынды карбюратор қолданылады. Горизонталь бағытталған ауа ағынды карбюратор мотоцикл, қайық қозғалтқыштарында орнатылады.

## Дереккөздер

*
Санат:Іштен жану қозғалтқышы
Санат:Қозғалтқыштың отын жүйесінің технологиясы
Жиын қуаты

**Кардинал сан**  (*латынша cardіnalіs – бас, басты*) – абстрактылы жиындар теориясының маңызды ұғымы. Кардинал сан жиынды элементтер санының мөлшері тұрғысынан, басқаша айтқанда, оның қуаты тұрғысынан сипаттайды. Кардинал сан шексіз жиын элементтері санының мөлшерін жалпылау болып есептеледі. Мұндай жалпылауда бір шексіз жиынды әр түрлі жолмен реттеуге болады. Сондықтан Кардинал сандардың трансфинитті сандардан (шексіз жиынның реттілік санын жалпылау) өзіндік өзгешелігі бар. Шекті жиындар үшін Кардинал сан трансфинитті санға сәйкес (бірдей болып) келеді әрі ол жиын элементтерінің мөлшеріне тең.

Жиындар қуаты ұғымының маңызы қуаты тең емес шексіз жиындардың болуымен анықталады. Мысалы, берілген М жиынындағы барлық ішкі жиындар жиынының қуаты М жиынының қуатынан үлкен болады.
## Дереккөздер:


Санат:Жиындар теориясы
Капустин Яр

:**“Капустин яр” ядролық полигоны**  – бұрынғы КСРО Қорғаныс министрлігі мен Атом өнеркәсібі министрлігінің ядролық жарылыстар өткізген сынақ аймағы.
## Тарихы
Полигон 1949 жылы құрылған. Атырау және Батыс Қазақстан облыстарының батыс аймақтары (Нарын құмы) мен Ресей Федерациясының Астрахан, Волгоград облысының шығыс бөліктерін қамтиды. Бұл полигонда, негізінен, ұшақтар мен ракеталардың ядр. жарылыс заттарын тасымалдау әдістері зерттелген. “Капустин яр” ядролық полигонының орт. және ұшу-сынақ аймақтарын қоса есептегендегі жалпы  аумағы 6,5 млн. га, оның ішінде Батыс Қазақстан облысындағы аумағы 1,5 млн. га. Полигонда әр түрлі қару-жарақ жер бетінде және әуеде сынақтан өткізілген (24 мың ракета жарылған, 177 соғыс техникаларының түрлері сынақтан өткізілген, 619 СС-20 ракеталары жойылған). Әр зарядтың қуатт. 10 – 300 килотонна, жарылу биіктігі  5,6 – 300 км-ге жеткен. Осының салдарынан ауаға 30 мың тоннаға жуық аса зиянды улы заттар таралған. Сынақ аймағын радиациялық тексеруден өткізгенде, ондағы радиоактивтік заттардың (цезий-137, стронций-89, т.б.) мөлшері рұқсат етілген шектен бірнеше есе жоғары екені анықталған. 
## Зияндылығы
Зиянды радиоактивтік заттар топырақты, суды, егістік жерлерді және мал жайылымдарын ластаған. “Капустин яр” ядролық полигонындағы жергілікті тұрғындарды мед. тексеруден өткізгенде, психоз ауруына шалдыққандары (әсіресе, балалардың) облыстағы орташа деңгеймен салыстырғанда 2,3 есе, ал республика бойынша – 2,1 есе жоғары болған. Әсіресе, қатерлі ісік аурулары, өкпе аурулары, иммундық жүйелер мен қан құрамының бұзылуы басым. Мысалы, 1980 – 89 жылықатерлі ісік ауруына шалдыққандардың саны 1972 жылмен салыстырғанда 4 есе көбейген. 
## Дереккөздер:


Санат:Полигон
Абрар Гибадуллаұлы Каримуллин

**Каримуллин Абрар Гибадуллаұлы** (*[[1925]] жылы туған, [[Татарстан]], Сабин ауданы*) – ғалым, филология ғылымы докторы (1978). Қазан университетін бітірген (1953). Қазан университетінің ғылыми кітапханасында сектор меңгерушісі, директордың орынбасары, КСРО ҒА Қазан филиалының Тіл, әдебиет және тарих ин-тында ғылыми қызметкер болған. Бұрынғы Кеңес Одағындағы түркі халықтарының тілдерінде кітап басу ісінің тарихын зерттеген тұңғыш ғылым докторы. Оның еңбектерінде 19 ғасыр мен 20 ғасыр басында Қазан, Уфа, Орынбор, Санкт-Петербург, Ташкент, Семей, тағы басқа қалалардың баспаханаларында жарық көрген қазақ кітаптарының тарихы да зерттелген. Каримуллин Қазақстанда Қазан төңкерісіне дейін таралған татар тіліндегі кітаптарды, шығыстанушы ғалымдар мен саяхатшылардың жазбаларын, діни кітаптарды, араб, парсы, түрік және еуропа тілдерінен жасалған аудармаларды, фольклорлық басылымдар, поэзиялық жинақтар, оқулықтардың жариялануы сынды мәселелерді терең зерттеп, қазақ кітаптану ғылымының қалыптасуына игі ықпалын тигізді.

## Дереккөздер:


Санат:1925 жылы туғандар
Санат:Татарстан ғалымдары
Санат:Шығыстанушылар
Санат:Түркітанушылар
Санат:Қазан университеті түлектері
Картатану

**Картатану**  – географиялық картаның элементтерін, қасиетін, іс жүзінде пайдалану мүмкіндіктерін, сондай-ақ карта жасау тарихын зерттейтін ғылым, картографияның бір саласы.

*Картатану картографиялық бейнелердің саналық және сапалық сипатын, құрылымын және динамикасын беретін нақты құбылыстың кеңістіктегі моделін зерттейді. 
*Картатану картографияның бір саласы ретінде картогр. бейнелердің түрі мен қасиетін зерттеп, маңызды картогр. деректерге жүйелі сипаттама береді. 
*Картатану талдау амалдары мен картаны пайдалану әдістерінен тұрады. 
## Дереккөздер
Картина

:**Картина** – *кескіндеме жанры*; дербес көркемдік мәні бар (нобай мен этюдке қарағанда) толық аяқталған туынды. Фреска немесе кітап миниатюрасынан ерекшелігі – интерьер мен әсемдеудің белгілі бір жүйесіне байланысты бола бермейтіндігінде. Негіз (кенеп, ағаш немесе металл тақтайша, картон қағаз), жақпа қабат және сырлы қабаттан тұрады. Картина – қондырғылы өнердің бір түрі.

## Дереккөздер:


Санат:Өнер
Картон

**Картон** (фр: *carton,* ит: *cartone, carta* – *қағаз*) — қағаздың қалың әрі қатты, тығыз түрі (тығызд. 250 г/м2-ден артық).
*Ірі, қатты талшықтарды (ағаш массасы, жартылай целлюлоза, сульфатты целлюлоза, макулатура) ұнтақтау, құю, престеу, кептіру жолымен жасалады. 
*Пайдаланылатын орнына және физика-механикалық қасиеттеріне қарай қаптамалық, полиграфия, аяқкиімдік, құрылыстық, электр оқшауламасын жасайтын, тоқыма өнеркәсібінде қолданылатын картондар болады. 
*Жәшік және қорап жасалады. Полиграфиялық картон мұқаба, матрица, құжат, тағы басқа жасауға жұмсалады. 
*Құрылыстық картон гипстен жасалған құрғақ сылақты тыстауға және үй қабырғаларына жапсыруға пайдаланылады. 
*Бір не бірнеше қабатты болады. Көп қабатты картонның сырты қымбат әрі мықты талшықтан, ал ішкі жағы арзан талшықтардан құйылады.

## Дереккөздер

Санат:Қағаз
Карелин Григорий Силыч

**Карелин Григорий Силыч **(*1801, Ресей, бұрынғы Петербург губ. – 29.12.1872, Қазақстан, Атырау *) – орыс ғалымы, саяхатшы.

## Қазақстанмен танысуы
Санкт-Петербургтегі 1-кадет корпусын бітіргеннен кейін (1817), Ресей империясы армиясының Орынбор гарнизонына жіберілген. Мұнда Қазақстан мен Орта Азияны зерттеуші ғалымдармен танысып, Каспий маңы мен Орынбор өлкесін зерттеумен шұғылданды. 1826 – 27 жылы Эверсманмен бірге Ішкі (Бөкей) Ордада болып, Жәңгір ханмен танысты. Орал қаласынан Үлкен (Қара) және Бала (Сары) өзендерінің сағасына, онан әрі Еділге дейін барады. Бөкей ордасының тұңғыш топографиялық картасын жасайды. 1829 жылы Ресей Сыртқы істер министрінің Азия департаментіне қызметке ауысты. Бірнеше жыл (1832, 1834, 1836 жылдары) бойы порт құрылысын салу мақсатында Каспийдің шығыс жағалауында зерттеулер жүргізді. Қайдақ соры жағасынан бекініс салуға орын белгілейді. Кейін 1834 жылы онда Александровск форты салынды. 
*1832 жылы Орынбор губернаторы Сухтеленнің тапсырмасы бойынша Карелин Каспий теңізінің солтүстік-шығыс жағалауына экспедицияға шығып, Өліқолтық, Қашақ шығанақтарын, Бозащы түбегін, Үстірттің солтүстік-батысын зерттейді. Каспий теңізінің солтүстік-шығыс бөлігінің және оған іргелес аудандардың картасын жасайды, жануарлар мен өсімдіктер жайында, жалпы қазақ халқына қатысты түрлі этнография, тағы басқа бай материалдар жинайды. 
*1836 жылы Каспий теңізінің шығыс жағалауын толық зерттеп, картаға түсіреді. Қарабұғазкөл шығанағының тұңғыш географиялық сипаттамасын жасайды. 
*1840 – 45 жылы Мәскеу натуралистері қоғамының тапсырмасымен Карелин Шығасыр Қазақстанға саяхат жасады. Семей, Ертіс, Алтай, Тарбағатай, Нарым, Жетісу Алатауын аралады. 
*1841 жылы Алатаудың қарлы жотасы мен Жетісу өңірінде болды. 
*1842 жылы Баянауыл, Қарқаралыны аралап, Алтайдың шығыс бөлігінде зерттеулер жүргізді. 
*1843 жылы Көкпекті округі арқылы Зайсан-Нар өзенiне жетіп, сол өзеннен Өскеменге дейінгі 400 шақырымға ағып жатқан Қара (Жоғарғы) Ертісті сипаттап жазып, маңызды мағлұматтар келтірді. 
*1844 жылыБұқтырма өзенінде зерттеу жүргізді.
* Соңғы 20 жылда Карелин сол кездегі Гурьевте (Атырау) тұрып, әртүрлі тарихи және географиялық мәліметтермен айналысты.

## Өмірінің соңғы жылдары
Осы өңірдегі өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің жаңа түрлерін зерттеп, 1127 түрден тұратын 38 мың дана ботаникалық коллекция жасады. Карелин өмірінің соңғы 20 жылында (1849 – 72) Атырауда тұрып, жаратылыстану, география саласында, сондай-ақ, тарихи материалдар жинаумен шұғылданды. Бірақ ол еңбегін аяқтап үлгермеді. Өкінішке орай, Карелиннің Қазақстан табиғаты жайында жинаған бай ғылыми материалдары Атырауда өртеніп кетті. Тек шағын бөлігі ғана 1883 жылы Орыс география қоғамының жазбаларында жарияланды. Карелиннің ұзақ жылдар бойғы еңбегінің нәтижесін көрсететін кейбір ботаникалық, зоологиялық қыруар коллекциялары Санкт-Петербург, Мәскеу мұражайларына табыс етілді.

## Дереккөздер:


Санат:Тұлғалар
Картотека

**Картотека** - 
1) белгілі бір реттілікпен, мысалы, әліпбилік, тақырыптық, мерзімдік,тағы басқа тәртіппен біріктіріліп, жүйелі орналастырылған, ақпарат беруші қима қағаздар тобы; 
2) оларды сақтауға арналған жәшік (архив).

**Жергілікті мерзімдік және жалғасты басылымдар картотекасы** - атаулы аумақта шығарылған мерзімдік және жалғасты басылымдарды кітапхана қорының бар-жоғына қарамай көрсететін библиографиялық картотека.

**Әдістемелік шешімдер картотекасы** - қызмет 6абына пайдаланатын көмекші картотека, мұнда (күрделі жағдайлар бойынша қабылданған шешімдер жинақталады). Әдістемелік шешімдердің әртүрлі картотекасын жүргізуде библиографиялық сипаттама құрастыру, жүйелеу, пәндеу жұмыстарының процестері жүргізіледі

**Жаңа түскен басылымдар картотекасы** - соңғы бір-екі ай ішінде кітапхананың кітап қорына келіп түскен жаңа баспа шығармаларының жүйелі немесе алфавиттік картотекасы.

**Қанағаттандырылмаған өткіштер картотекасы** -  құжаттарға қанағаттандырылмаған талаптарды ескеретін картотека. Жетіспейтін құжаттармен қорды толықтыру және қорды ерекшеліктеріне қарай толықтыруды нақтылау үшін пайдаланылады.

**Аударма картотекасы**  - басқа тілдерден нақты тілге аударылған құжаттарды көрсететін библиографиялық картотека.

**Жеке адамдар картотекасы** - кітапхана қорында бар-жоғында қарамастан жеке адамдардың өмірі мен кызметіне байланысты әдебиеттерді дербес айдарларға жинақтайтын библиографиялық картотека.

**Сын-пікірлер картотекасы** - кітапхана қорына бар-жоғына қарамастан жарияланған сын-пікірлердің библиографиялық картотекасы жүйелік және алфавиттік.

**Оқырман профилінің бағытының картотекасы** - кітапхана (орталықтанған кітапханалар жүйесі) оқырмандарының жасына, біліміне, кәсібіне т.б. Қарап, әлеуметтік мамандық топтарына біріктірілген картотека. Библиографиялық хабар беруде толықтырылып отырудың тақырыптық-типологиялық жоспарын тұжырымдауда, жеке-дара және көпшілік жұмыстар т.б. Ұйымдастыруда пайдаланылады.

**Экономикалық және мәдени профилінің бағытының картотекасы** - қызмет көрсететін аймақ бойынша өнеркәсіп, ауылшаруашылығы, ғылым, мәдениет салалары туралы деректер, содай-ақ кәсіпорындар мен мекемелер, оларға кітапханалық қызмет көрсету туралы қысқаша мәліметтері көрсетілген картотека. Жеке-дара және көпшілік жұмысында, қорды толықтырудың тақырыптық типологиялық жоспарын жасауда пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Санат:Топ
Карутц Рихард

:**Карутц Рихард**(*туған өлген жылы белгісіз*) – неміс этнографы. 20 ғасырдың бас кезінде Маңғыстауды аралап, қазақтар мен түрікмендердің әдеп-ғұрпын, дәстүрін, тұрмысын зерттеген. Карутцтің бұл сапарында оған орысша сауатты, Маңғыстау жерін жақсы білетін сол түбек азаматы, Новопетровскідегі уездік басқарма кеңесінің тілмашы Ораз Оңғалбаев жолбасшы болған. К. осы зерттеу жұмыстарын жинақтап, 1911 жылы Лейпцигте “Unter Kіrgіsen und turkmenen. Aus dem leben der Steppe von Dr. Korutz mіteіnem Beіtrag von Dr. Norbostel” деген атпен неміс тілінде кітап етіп шығарды. Кейінірек оны Е.Петри орыс тіліне аударды (“Маңғыстаудағы қырғыздар мен түрікмендер арасында”). Кітаптың алғы сөзінде жолбасшы болған Ораз Оңғалбаевқа аса ризашылық сезімін білдірген. Кітап тоғыз тараудан тұрады. Осы еңбегінде қазақтар мен түрікмендердің әдет-ғұрпын  тартымды баяндайды. Бұл кітапта сонымен бірге ел аузындағы түрлі әңгімелер, мақал-мәтелдер келтірілген. 83 сурет берілген, онда 19 ғасырдың бас кезіндегі Маңғыстау қазақтары, көп жанды отбасы, қазақ қыздары, киіз үй маңы, ауыл адамдарының тіршілігі, тағы басқа бейнеленген.

## Дереккөздер:


Санат:Этнография
Каспий маңы артезиан алабы

:**Каспий маңы артезиан алабы** – *[[Каспий теңізі]]нің солтүстігінде орналасқан әлемдегі ең терең геологиялық ойысты алып жатқан сулы [[алап]]*.

* Жалпы ауданы 700 мың км².
* Құрылымы палеозойға дейінгі түзілімдерден бастап қазіргі шөгінділерге дейін үздіксіз жиналып қалыптасқан қабаттардан (жалпы қалыңд. 10 – 23 км) тұрады.Саз, құм, құмтас, әктас жыныстары төменгі палеозойдың тұз шөгінділерімен қабаттасып жатқандықтан бұл арада тұзкүмбезді құрылымдар өте көп (мыңнан астам). Құмды-құмтасты шөгінділерде шоғырланған артезиандық су қабаттарының тереңдігі алаптың орталығында 20 – 23 км-ге дейін жетеді. Жер бетінен төмендеген сайын әр қабаттың су өнімділігі кеміп, минералдары арта түседі. Ойыстың шығыс, оңтүстік-шығысында жер бетіне жақын жатқан қабаттарда, көбінесе, бор кезеңінің құмтасты шөгінділеріндегі судың минералд. 1 – 3 г/л болса, ойыстың орталығындағы тереңде жатқан сулы қабаттарда 350 – 550 г/л-ге дейін барады.
* Негізгі жер асты су қоры бор кезеңінің шөгінділерінде шоғырланған, оның минералдары 3 г/л-ге дейін.
* Арынды, шапшып-төгілмелі жер асты суының аймақтық жылдық пайдалану қоры 2,9 км3-ден асады, оған жылына 1,5 км3-ден артық сіңбе су қосылып алмасып отырады.
* Пермь-таскөмір кезеңдерінің карбонатты шөгінділеріндегі су құрамында бром, бор, стронций, йод, рубидий, цезий сияқты құнды микроэлементтер бар.

## Дереккөздер


Санат:Артезиан алабы
Санат:Қазақстан су алабы өңірлері
Каспиймұнаймаш

**“Каспиймұнаймаш”** – Ақтау қаласындағы машина жасау кәсіпорны.

## Тарихы
“Каскор” акционерлік компаниясының бұрынғы Жөндеу-механикалық зауыты негізінде 1997 жылы 15 шілдеде жабық акционерлік қоғам нысанында құрылды. 

## Өнеркәсібі
Қазіргі кезде кәсіпорын мұнай мен газ өндірісі саласының кәсіпорындарына, энергиялық кәсіпорындарға және облыстың хим. кешеніне жабдықтар шығаруға мамандандырылды. 
Кәсіпорында оқпандарды бұрғылау және мұнай айдау кезінде пайдаланылатын бұрғылау сорабын, тербелме-станоктарға арналған Ц2НШ редукторларын күрделі жөндеуден өткізуді игерді. 
Кәсіпорынның жылына 100-ден астам сорап шығаруға мүмкіндігі бар. Сонымен бірге кәсіпорын бұрғылауға, мұнай жабдықтарын күрделі жөндеуден өткізуге арналған босалқы бөлшектер мен аспаптарды, соның ішінде мұнайды жинап, сақтауға арналған ыдыстарды кең ауқымда өндіреді.

## Дереккөздер

Санат:Ақтау кәсіпорындары
Санат:1997 жылы құрылған компаниялар
Санат:Қазақстан машина жасау кәсіпорындары
Каспий маңы ойпаты

thumb|right|150px|Каспий ойпатының картасы
**Каспий маңы ойпаты** – Каспий теңізін солтүстігінен доға тәрізді ораған ойпатты жазық. 

## Географиялық орны
Солтүстігінде Жалпы Сырт қыратымен, шығысында Үстірт және Маңғыстау тауларының етегімен, батысында Ергене қыратымен шектеледі. Ұзындығы батыстан шығысқа қарай 1000 км-ден астам, ені 500 км-дей. Аумағы 200 мың км2 . Негізінен Қазақстан жерінде, батыс шеті Ресей аумағында. 

## Жер бедері мен геологиясы
Абсолюттік биіктігі Каспий теңізі жағалауындағы –27 м-ден шет жақтарында 100 м-ге дейін көтеріледі. Каспий маңы ойпаты бұрын теңіз түбі болған. Төрттік дәуірдегі теңіз трансгрессиялары кезінде теңіз дүниежүзілік мұхит деңгейінен 50 м жоғары көтеріліп, солтүстігінде Жигули тауларына дейін жеткен. Каспий маңы ойпатының жер бедері теңізден қалған қалыңдығы 1 км-ге дейін жететін беткі қабаты құм, шөгінді саз жыныстары қабаттарынан қалыптасқан. Тегіс жазықтың үстінде жеке тұз күмбезді қыраттар кездеседі (Бесшоқы - 60 м, Индер - 52 м, Үлкен Боғда - 152 м, т.б.). Ойпаттың теңіз жағалық бөлігінде батысында Кума өзенінің сағасынан, шығыста Жем өзеніне дейін бор төбешіктері таралған.

## Климаты
Климаты қатаң континенттік. Қаңтардың орташа температурасы солтүстігінде –14 °С, Каспий теңізі жағалауында –8 °С. Абсолют минимумы –40 °С-қа дейін барады. Қар жамылғысы жұқа түскенімен, 4 – 5 ай жатады. Жазы ыстық әрі құрғақ. Шілденің орташа температурасы 22 – 24 °С. Абсолют максимумы 40 °С-тан асады. Жылдық жауын-шашын солтүстігінде 250 мм-ден оңтүстік-шығысында 150 мм-ге дейін кемиді. Аңызақ жел жиі қайталанады. 

## Су торабы
Өзен торабы сирек. Еділ, Жайық, Терек өзендері ғана Каспий теңізіне дейін жетеді. Қараөзен, Сарыөзен, Ойыл, Сағыз, Өлеңті, Бұлдырты, Қалдығайты жазда үзіліп қалады. Тұзды көлдер көп.

## Өсімдігі мен жануарлар дүниесі
Каспий маңы ойпаты шөлейт және шөл аймақтарды қамтиды. Сортаң бозғылт қоңыр және қоңыр топырақ сипатты сор мен сортаң кең көлемде таралған. Солтүстігінде жусанды-бетегелі, оңтүстігінде жусанды-сораңды өсімдіктер басым. Жануарлардан ұсақ кеміргіштер – сарышұнақ, қосаяқ, аламан тышқаны, т.б. жиі кездеседі. Еділ мен Жайықтың аралығындағы құмдарда ақбөкен, қарсақ кездеседі. Еділдің атырауы су құстарына бай. Каспий маңы ойпатында мұнай, газ, ас тұзы кен орындары мол. Қар жамылғысының жұқа түсуі қысқы мал жайылымына қолайлы. Көлдете суғару жемшөптен мол өнім алуға мүмкіндік береді. Еділ – Ақтөбе жайылмасында бау-бақша, техникалық дақылдар және күріш егіледі. Еділдің атырауында Астрахан қорығы, шығысында мемлекеттік Үстірт қорығы орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ойпаттары
Касса

:**Касса** (итальянша cassa – жәшік‚ қобди) – кәсіпорынның (*фирманың‚ ұйымның*) қолма-қол ақшасы; 
*бухгалтерлік есептің ақшалай қаражат қозғалысын көрсететін есеп шоты; 
*банктердің‚ кейбір кәсіпорындардың‚ ұйымдардың қолма-қол ақшамен‚ басқа да құндылықтармен жасалатын операцияларды жүзеге асыратын бөлімшесі; 
*несие мекемесі; ақшаны қабылдайтын‚ сақтайтын‚ беретін арнаулы үй-жай.

*Негізгі түрлері:
**валюталық касса – шет ел валютасымен түскен түсімдер мен төленген төлемдердің жиынтығы; 
**депозиттік касса банк мекемесінің қолма-қол ақшалай қаражат пен құндылықтарды депозиттік сақтау мен өзгедей сақтауға қабылдайтын кассалық бөлімшесі; 
**жинақ кассасы – әлемнің көптеген елдерінде қабылданған қаржы мекемелерінің нысаны, ол жинақ кітапшалары бойынша есепшотты жүргізеді, жекеше тұлғаларға қарыз беруі, чек кітапшаларын беруі, тағы басқа операциялар жасауы мүмкін; 
**кіріс кассасы – кәсіпорындардан, ұйымдардан, фирмалардан, халықтан операциялық күн бойына қолма-қол ақша мен басқа да құндылықтар қабылдайтын банк кассасы; 
**өзара көмек кассасы – өзара жолдастық, материалдық көмек көрсету үшін азаматтарды ерікті негізде біріктіретін қоғамдық несие мекемесі.

## Дереккөздер


Санат:Терминология
Каспий құбыр желісі консорциумы

thumb|right|200px|Каспий құбыр желісі

**Каспий құбыр желісі  консорциумы**– *құбыр төсейтін халықаралық ірі кәсіпорын*. 

Қазақстанның Теңіз және басқа мұнай кеніштерінен Қара теңіз жағалауындағы Новороссийск қаласына дейін шикі мұнай тасымалдау үшін мұнай құбырын салу мақсатымен 1992 жылы Ресей, Қазақстан және Оман мемлекеттерінің компаниялары құрды. 

1996 жылы желтоқсанда консорциумның құрылымын өзгерту туралы келісімге қол қойылды, ол бойынша консорциум капиталының 50%-ы дүние жүзінің мұнай өндіруші алғашқы он ірі компаниясының құрамына кіретін халықаралық компаниялардың қолына көшті. 2002 жылы  консорциумға қатысушылардан Ресейдің үлесіне 24%, Қазақстанға 19%, Оманға 7% тиесілі. Консорциум акцияларының қалған жартысын мына компаниялар бөліскен: Chevron Caspіan Pіpelіne Consortіum Co. (АҚШ) – 15%, Mobіl Caspіan Pіpelіne Co. – 7,5%, Orux Caspіan Pіpelіne LLC – 1,75%, LUKARCO B.V (Ресей-АҚШ бірлескен кәсіпорны) – 12,5%, Rosneft-Shell Caspіan Ventures Ltd (Ресей-Ұлыбритания бірлескен кәсіпорны) – 7,5%, Agіp іnternatіonal (N.A.) N.V. (Италия) – 2%, BG overslas Holdіngs Ltd. (Британия) – 2%, Kazakhstan Pіpelіne Ventures LLC – 1,75%. 

Құрылысы 1999 жылы 12 мамырда Теңіз кенішінен басталып, 2001 жылы 22 қарашада Южная Озерейка терминалында (Новороссийскіге жақын) мұнай құбырының ашылу рәсімі болды. Құбыр желісі жобасының жалпы құны 4,5 млрд. АҚШ доллары, іске асырылу мерзімі – 40 жыл, яки 2 жыл салынады, 38 жыл игеріледі. Мұнай құбырының ұзындығы 1850 км, ең жоғары өткізу қабілеті – жылына 67 млн. т мұнай. Алғашқы кезегінің өткізу қабілеті – жылына 28 млн. т-дан астам. 

Консорциумның 2001 жылға арналған бюджеті 650 млн. доллар көлемінде болды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мұнай құбырлары
Санат:Ресей мұнай құбырлары
Санат:Қазақстан энергетикасы
Санат:Мұнай құбыры компаниялары