open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Озон қабаты

**Озоносфера**
, озон қабаты ( – аңқығыш және sphaіra – шар), озонның жоғары концентрациясымен ерекшеленетін стратосфералық (биіктігі 10 – 50 км) қабат. Атмосферадағы озонның ең көп концентрациясы 20 – 25 км биіктікте болады, мұнда озонның тығыздығы жер бетіне қарағанда 10 есе көп. Озон оттегінің Күн радиациясының қысқа толқынды ультракүлгін бөлшектерін сіңіруінен пайда болады. Озон мөлшерінің көп болуы көктем айларына, азаюы күз айларына сәйкес келеді. **Озон қабаты**ның жер бетіндегі тіршілік үшін маңызы зор. Ультракүлгін сәулелерді жер бетіне жеткізбей, сәулеленудің алдын алады. Оның зардабы мутация өзгерістермен байланысты.

Озон Күннің ультракүлгін сәулелерінің және электр разрядтарының әсерінен екі атомдық оттек (O_\mathrm{2}) молекулаларының ыдырап, қайта қосылуының нәтижесінде (O_\mathrm{2} + O_\mathrm{} = O_\mathrm{3}) пайда болады. Озон қалқаны күннің тіршілікті жойып жіберетін ультракүлгін сәулелерін ұстап қалады.

## Озон қабатының бұзылуы
*Озон жыртығы*, озон тесігі – озоносфера қабатының жарылуы (диаметрі 1000 км-ден астам). Антарктида мен Арктикада ерекше байқалады. Бұл құбылыс 20 ғасырдың 80-жылдарында байқалғанымен, оның пайда болу себебі әлі күнге дейін талас тудыруда. Озон жыртығы табиғи, сондай-ақ антропогендік жағдайларға байланысты, әсіресе өнеркәсіпте және күнделікті тұрмыста озон қабатын бұзатын құрамында хлоры бар хладондарды (фреондарды) пайдалануға байланысты пайда болады деп есептелінеді. Соңғы 20 жылда озон жыртығы аясы ұлғая түсті (жыл сайын 4%-ға). Озон жыртығы арқылы күннің ультракүлгін сәулелерінің атмосфераға еш бөгетсіз өтіп кетуі қоршаған ортаны ластап, ондағы тірі организмдерге қауіп-қатер туғызады. Түрлі вирусты және қатерлі ісік ауруларының көбеюіне әкеледі. Сондай-ақ күннің ультракүлгін радиациясының жоғарылауынан өсімдіктерде жүретін фотосинтез процесі мен протеиннің түзілуі тежеледі. 1985 ж. озон қабатын қорғау туралы Вена конвенциясы, 1987 ж. Монреаль хаттамасы қабылданған. Озон жыртығы алғаш рет 1985 ж. ағылшын зерттеушісі **Дж. Фарман** байқаған.

(Фреон) CF2 Cl2  УК әсерінен бөліне бастайды : CF2 Cl2  →(hṽ) CF2 Cl + Cl•

Сонан соң, бөлінген Cl• (радикал) озонмен химиялық реакцияларға араласады, я бөледі: Cl• + O3 → ClO• + O2  

Жаңа радикал (ClO•) өзіне оттегі радикалын іздей бастайды: ClO• + O• → Cl• + O2   

Қайтадан Cl• озонның қабығын "жеп қоюға" мүмкіндігі бар.   

Төбеде көрсетілген үрбес қайта-қайта шексіздікке дейін қайталана береді.   

## Ішкі сілтемелер
* Озон
* Стратосфера
* Атмосфера
## Сыртқы сілтеме
* Мутация
* Вена конвенциясы
## Дереккөздер

* Ашық энциклопедия

Санат:Атмосфера қабаттары
Санат:География және геодезия
Шоңай Қожамқұлұлы

**Шоңай Қожамқұлұлы** немесе **Ер Шоңай**, **Матай Шоңай батыр** (1700–1760) — атақты батыр, әйгілі қолбасшы. Орта жүз Найман тайпасының Матай руынан. Аңырақай шайқасында асқан ерлік көрсетті.

Шоңай Жастай жетім қалып Бөрібай батырдың тәрбиесінде болған. Жоңғарлармен болған алғашқы ұрыстарда Матай қолын басқарды. Кейіннен Найман жасағын басқарған Қабанбайдың оң қолы болды. Шоңайдың бірінші әйелінен Назар, Нартайлақ, екінші әйелінен Елшібай, Атан есімді ұлдар тараған. Назар мен Нартайлақ жоңғарлармен шайқаста шамамен 1750/55 ж. мерт болып, Шоңай екі ұлының сүйегін қазіргі Алматы облысы Ақсу ауданы Қарашілік ауылы маңына өз қолымен жерлеген. Ол жер қазір «Қос батыр» деп аталады.

## Шоңай батырға берілген жер аты
Алматы облысы Ақсу ауданының орталығы Жансүгіров кентінде және Талдықорған қаласында Шоңай батырдың атында көше бар.
## Дереккөздер
Орақжеміс

**Орақжеміс**(Drepanocaryum) – еріндігүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда *Шу – Іле, Қаратау, Батыс Тянь-Шань тауларындағы* тасты, қиыршық тасты тау беткейлерінде, жартастардың көлеңкелі жерлерінде, ағаштар мен бұталар арасында өсетін 1 түрі – ***северцов Орақжемісі*** бар. *Биіктігі 5 – 50 см*. Сабақтары *тік, жіңішке, сыртын түк жапқан*. Жапырақтары *жұмыртқа немесе жүрекше тәрізді, жиектері ара тісті*. Жапырақ қолтығында жартылай шатырша гүлшоғыры орналасқан. Жартылай шатыршада **3 – 8-ге** дейін көк, күлгін гүлдері бар. Гүлшоғыры түгелдей қалың түкті, қысқа түктері тікірейіп тұрады. *Тостағанша, күлте жапырақшалары түтік тәрізді*. Сәуір – маусым айларында гүлдеп, мамыр – шілдеде жеміс салады. ***Жемісі*** – *қара түсті, сырты жылтыр жаңғақша*. 

## Дереккөздер


Санат:Биология
Азор аралдары

**Азор аралдары** ( – Қаршыға аралдары) — Атлант мұхитының жанартаулық аралдарында Пиреней түбегінің батыс жағына орналасқан топарал. Португалия мемлекетінің иелігінде. Батыстан шығысқа қарай 600 км-ге созылып жатыр. Ауданы 2,7 мың км2. Тұрғыны 244 мың адам (1981). Ең биік жері Пику аралдарында (2315 м). Фумаролдар, минерал және термаль сулы бұлақтары көп. Климаты субтропикалық мұхиттық. Тау беткейлерінде субтропикалық мәңгі жасыл орман мен бұталар, банан, цитрус ағаштары, абрикос, жүзім т. б. өсіріледі. Ірі қалалары мен порттары: Понта-Делгада, Ангра-ду-Эроижму, Орта.

Санат:Азор аралдары
Қорық (ауыл)

**Қорық** — Абай облысы Аягөз ауданындағы ауыл, Малкелді ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Аягөз қаласынан солтүстік-батысқа қарай 246 км жерде. 

## Тарихы
Іргесі 20 ғасырдың 30-жылдарының басында ауыл шаруашылығын ұжымдастыруға сәйкес қаланды. 1961 жылы тың жерлерді игеру кезінде осы ұжымшар негізінде ұйымдастырылған Шұбартау ауданының Алғабас қой өсіретін кеңшарының орталығына айналды. 1997 жылдан кейін кеңшар негізінде қой мен жылқы өсіретін бірнеше шаруа қожалықтары ұйымдастырылған.

## Дереккөздер
 

Санат:Аягөз ауданы елді мекендері
Балх

thumb|Балх
**Балх** — Солтүстік Ауғанстандағы қазіргі Вазирабад (Балх) қаласының жанындағы көне қала. Ежелгі Балх Қытай мен Қашқар, Орта Азия мен Түркістан, Иран мен Үндістан, Таяу Шығыс елдерін жалғастырған Ұлы Жібек жолдары торабына салынып, ірі мәдени-экономикалық орталыққа айналған. Б.з.б. 250 — 130 жылдары шамасында Бактрия мемлекетінің, б.з.б. 1 ғасырдың соңы — б.з. 3 ғасырының басында Кушан патшалығының астанасы болды. Жазба деректер бойынша, Балх ислам діні пайда болып, Орта Азияға тарағанға дейінгі кезеңнің өзінде-ақ кемеліне келген ірі қала болған. 7 ғасырдағы арабтар жорығы кезінде қираған Балх 725 жылы қалпына келтіріле бастады. Сафари, Самани және Ғазнеуи әулеттері билік еткен тұста да (11—12 ғасырлар) қайтадан өркендеп, ең ірі саяси, мәдени және сауда орталықтарының бірі ретінде әлемдік деңгейге көтерілді. 1221 жылы көктемде қаланы Шыңғыс хан әскері басып алды. Бұл жөнінде ибн әл-Асир “қала өз еркімен беріліп, Шыңғыс хан кешірім етіп қиратпаған” деп көрсетсе, Ала әд-Дин Ата Мәлік Жуайни “моңғол ханы өз уәдесінде тұрмай, қаланы тас-талқан еткен” дейді. 1262 жылы қаланы өз көзімен көрген Марко Поло оның бұрын үлкен әрі әдемі қала болғанын, қазір де “әдемі сарайлары мен тамаша мәрмәр ғимараттары бар” ірі қала екенін жазған. 14 ғасырдың 40 — 50-жылдары Балхты Хусейн Әмірге шартты бағынған Илшигидайдың немересі Камил Шейһ хан басқарды. Осы жылдары басталған қайта қалпына келтіру жұмыстары 1368 жылы түгелге дерлік аяқталды. Қала 16 — 17 ғасырларда айтарлықтай дамыды, әсіресе, Шайбани, Аштархан әулеті үстемдік құрған тұста гүлдене түсті. Бұл кезде Балхта бірқатар архитектуралық ескерткіштер бой көтеріп, тамаша бақтар мен гүлзарлар салынды, суландыру ісі дамыды. Балх 16 ғасырдың 2-жартысынан бастап, 19 ғасырдың ортасына дейін Бұхар әмірі мирасқорының ордасы болды.
## Дереккөздер


Санат:Ауғанстан тарихы
Санат:Көне қалалар
Қоға

**Қоға** () – қоғалар тұқымдасына жататын өсімдік. Биіктігі 3 – 4 м, сабағы ұзын және жуан төселмелі, батпақты-сулы жерлерде өседі.

Жапырағы жалпақ, таспа пішінді, сабағынан ұзын болып келеді. Бір үйлі, гүлі ұсақ дара жынысты, желмен тозаңданады. Гүл шоғы – собық. Маусым-тамыз айларында жемістенеді. Жемісі жаңғақша, ұшуға бейімделген қанатшасы болады. Қоғаны арқан, жіп, ыдыстар жасау және құрылыс материалы ретінде пайдаланады. Тамырында крахмалы көп болғандықтан ондатра, құндыз, жұпар тышқан, т.б. үшін құнды азық.
## Табиғатта таралуы.
Қоға республикамыздың  көл, өзен жағалауларында, батпақты жерлерде жиі өседі. Қазақстанның солтүстік облыстарының көлдері мен өзен жағалауларында жиі кездеседі.
Дәрілік шикізат ретінде қоғаның тамырын күзде қазып алып, жел қақтырып, кептіреді. Жиалған тамыр құрғақ орындарда сақталады

Қазақстанның Тобыл, Есіл, Ертіс, Зайсан, Балқаш, Алакөл, т.б. өзен-көлдердің жағалауларында және Қызылорда, Ақтөбе облыстарында кездесетін 7 түрі бар. Соның ішінде Қызылорда облысының Сырдария өзенімен Шиелі ауданынан басталып Қызылорда қаласының батысына қарай қоға және жіңішке жапырақты қоға көп кездеседі.
## Химиялық құрамы.
Қоға тамырының құрамында 35 – 40% шамасында крахмал болады. Сондай – ақ аздаған нәруіз, май, қант, аскорбин қышқылы, қоймалжың және илік заттар бар.

## Қолданылуы.
Мал дәрігерлігі практикасында  қоға тамырынан кисель   дайындап, оны іші өткен малға ішкізеді. Кисель 1:5 қатынаста дайындалады. Ол бұзауға – 100 – 130 мл, қозыға -  15 – 30 мл мөлшерінде күніне үш рет ішкізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Қоғалар
Абылай хан ескерткіші

**[[Абылай хан]] ескерткіші** — Көкшетау қаласында орнатылған. 1999 жылы  Абай көшесі Орталық алаңда, облыс әкімшілігінің ғимаратына қарама-қарсы салынған. Ескерткішті сомдаған  мүсінші  — Ю.Баймұқашев, архитектор — Т.Жұмағалиев. Үстіне шапан жамылған, басына биік бөрік киген, кеудесінде хан мөрі ілінген бейне түрінде кескінделген. Қас бетінде : **«Абылай 1711 — 1781 ханға мәңгі риза халықтан»** деген жазуы ойылып жазылған. Ескерткіш биіктігі — 5 м, тұғыры — 14 м қоладан құйылған.

## Суреттер



## Сыртқы сілтеме
Абылай хан ескерткіші

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Ескерткіштер
Ырсай

**Ырсай** — Қостанай облысы Жітіқара ауданындағы ауыл, Ырсай ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Жітіқара қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 20 км жерде, Тобыл өзенің сол жағалаулық аңғарында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 962 адам (485 ер адам және 477 әйел адам) болса, 2009 жылы 706 адамды (345 ер адам және 361 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1943 жылы астық өсірумен айналысатын кеңшар құруға байланысты қаланған. 1996 жылы кеңшар негізінде “Ырсай” ЖШС құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Жітіқара ауданы елді мекендері
Мойыл

**Мойыл** () – раушангүлдер тұқымдасына жататын ағаштар және бұталар. 

## Ботаникалық сипаты
* Биіктігі 10 метрге жуық.
* Қабығы қоңыр, жапырақтары кезектесіп орналасқан. Сағақтары ұзын, эллипс тәрізді, шеттері өткір ара тісті. Оның жоғарғы жағындағы жапырақтарының шеттерінде бездері бар. 
* Гүлдері майда, ақ түсті, шоғырланып төмен салбырап тұрады. Гүл тостағаншасының қалақшалары да, гүл жапырақшалары да бес-бестен.
* Жемісі – қара сүйекше. Мамыр-маусым айларында гүлдейді.
* Жемісі тамыз-қыркүйек айларында піседі.

## Өсетін жері
Қазақстанның барлық аймақтарында таралған. 2 түрі бар. Жиі кездесетін түрі – кәдімгі мойыл (*Prunus padus*).  

## Қолданысы
thumb|left|100px|Сүрегі
Мойылдан бояуыш зат және дәрілік препараттар алынады. Олар балды және әсемдік өсімдіктер. Сүрегі мықты, ағаш өңдеу шауашылығында қолданылады. Жемісімен құстар қоректенеді. Мойылдар мәдени түрде де өсіріледі.
 
## Дереккөздер
 

Санат:Раушангүлділер
Санат:Қазақстан флорасы
Баутин балық комбинаты

[thumb|[Балық комбинаты]]
**Баутин балық комбинаты** — Каспий теңізінен балық пен итбалық (тюлень) аулайтын және өңдейтін кәсіпорын. 1942 жылы құрылған. 

Шикізатпен Баутин балық аулау базасы қамтамасыз етіп келді. 1997 жылдан Қазақбалықфлоттың құрамында, Алматыдағы Азия бизнес консалтинг ашық акционерлік қоғамы басқаруға алған. Комбинат бойынша 1999 жылы 7282 тонна балық өңделді, 990 тонна тоңазытылған килька, 1130 тонна балық ұны шығарылды.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы кәсіпорындары
Санат:Түпқараған ауданы
Санат:Қазақстан балық шаруашылығы
Санат:1942 жылы құрылған компаниялар
Шоңайна

**Шоңайна** () – астралылар тұқымдасына жататын екі жылдық ірі жапырақты өсімдік.

Негізінен Еуразияның қоңыржай белдеулерінде 10 түрі кездеседі. Қазақстанның барлық өңірінде өсетін 2 түрі бар. Әсіресе киіз Шоңайна (Arctіum tomentosum) жиі кездеседі. Биіктігі 60 – 150 см, ұршық тәрізді тамырсабағы болады. Бұл өсімдіктің бірінші жылы тамыры мен дегелек жапырақтары шығып, ал келесі жылы сабағы жапырақтары мен себет гүлшоғыры жетіледі. Сабағы түзу де жуан, бұтақты. Жапырағы жұмыртқа пішіндес, бүтін жиекті, ірі, ұзындығы 20 – 50 см, ені 10 – 30 см, сағағы ұзын, ақ түкті. Гүлі қос жынысты (бір гүлде аталық пен аналық болса), оралып түтікшеге айналған, күлтесі қызғылт күлгін түсті, себеті шар тәрізді гүлшоғырын құрайды. Шілде – тамызда гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жеміс салады. Жемісі – дәнек, ол піскен кезде қорапшасы сынғыш болатындықтан, жақындап кеткен адамның киіміне, мал түгіне жабысады.Тұқымы жеміс серігімен тұтасып бірігіп кеткен. Шоңайнаның тамырында инулин, эфир майы, сұйық майы, органик. қышқылдар, илік заттар; дәнінде глюкозидтер және аскорбин қышқылы бар. Халық медицинасында несеп жүргізетін және тер шығаратын дәрі ретінде, бауыр және бүйрек тастарын, подаграны, безеуді, сары ауруды, гастритті емдеу үшін қолданылады. Шоңайна – шірнелі өсімдік.

## Дереккөздер


Санат:Күрделігүлділер
Сом

**Cом** (, ) — 1) Қырғызстанның ақша өлшемі, 100 тиынға тең; 
2) кеңестік дәуірде одақтық ақша өлшемі болған рубльдің қырғызша және қазақша атауы.

## Пайдаланған сілтеме
  

Санат:Ақша
Санат:Алтын Орда
Ырсалы Кәсіпұлы

**Ырсалы Кәсіпұлы**, Ерсары (туған жылы белгісіз – 15 қараша 1837, Тастөбе) — қазақ батыры, Исатай мен Махамбет бастаған көтерілістің белді мүшелерінің бірі. Ы.Шөрекұлының Исатай-Махамбет дастанында оның атын Ерсары деп көрсеткен. 1837 жылы 21 тамызда Балқы би және Төлеген, Айғани старшындар Исатайды жақтағаны үшін Ырсалының ауылын шауып, адамдарын мертіктіреді. Исатай мен Жәңгір ханның арасын бітістіруге үміттеніп жүрген Орал казак-орыс әскерлерінің атаманы Покатилов осы уақиғаны естігенде “енді бітім болмайды” деп өкінген. Ырсалы Тастөбе соғысында қаза тапты. Осы хақында Махамбет “Исатай батыр жөнелді-ау, Жөнелмей батыр неғылсын: Ерсары мен Қалдыбай, ажал оғы тап келіп, Екі арыстан тең өлді-ау” деген. Ырсалының Есәлі, Сатыбалды, Байдәулет деген бауырлары да көтерілісшілерді жақтаған.

## Дереккөздер



Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:1837 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ батырлары
Виктор Алексеевич Лата

**ЛАТА Виктор Алексеевич** (31.7.1946 ж., Алматы облысы Қарасай ауданы Қаскелең қаласы) – техехника ғылымының докторы (1995), профессор (1999).
## Өмірбаян
*Лата В.А.* Қазақ политехникалық институтыныңтын (1968, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген соң Қазақстан ғылым академиясының металлургия және кен байыту ғылымыи-зертхана институтындатында кіші, аға ғылым қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1968–96) болды. 1996 ж. Қазақстан ғылым академиясының  Ғылым министірлігінің Ғылыми кадрларды аттестациялау департаментінің бас ғалым-хатшысы қызметін атқарды. 1994 ж. «Научные основы, разработка и внедрение электротермической щелочной технологии переработки рудного и вторичного сурьмяного сырья» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
## Еңбектері
Лата 200-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 4 монографияның авторы. 
## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Ғалымдар
Қорықтық

**Қорықтық** – шопандар тағамы. Шілденің аптабында мал жайып, далада жүрген шопан түскі асқа осы Қорықтықты қорек еткен. Ол үшін күн төбеге көтеріліп, әбден шыжыған шақта 3 – 4 саулықты (немесе ешкіні) көнекке сауып алады. Содан соң іріктелген ыстық малта тастарды жуып, көнектегі сүтке салады. Қатты қызған тастар сүтті лезде қайнатады. Тастарды алып тастап, уыздай тәтті, қоймалжың сүтті қанжылым күйінде ішеді. Қоректік сапасы жоғары Қорықтық кешке дейін қарын ашырмайды.
## Пайдаланған әдебиетттер</span>


Санат:Тағамдар
Тәрбие

thumb|250px|Тәрбиеші және тәрбиеленушілер
**Тәрбие**, тәлім-тәрбие – жеке тұлғаның адамдық бейнесін, ұнамды мінез-құлқын қалыптастырып, өмірге бейімдеу мақсатында жүргізілетін жүйелі процесс.

Бесік тәрбиесі, балдырған тәрбиесі, өрен тәрбиесі, жасөспірім тәрбиесі, жастар тәрбиесі бір-бірімен жалғасып, өз ерекшеліктерімен жүзеге асырылады. Тәрбиенің мақсаты адам бойында ізгілік, инабаттылық қасиеттерін және тіршілікке қажетті дағдылар қалыптастыру болып табылады.

## Қоғамдық тәрбие
Қоғамдық тәрбие - тарихи аренада адамдар қоғамының пайда болуымен бірге туды. Қоғамдық тәрбиенің мақсаты, мазмұны, құралы мен әдістері қоғамдық қатынастардың қарқынымен, қандай қоғамдық-экономикалық формацияның шарттарында іске асатынымен анықталады.

## Ізгілік тәрбиесі
Ізгілік тәрбиесі - жеке тұлғаның моральдық қасиеттерінің,  көзқарастары мен сенімдерінің  қалыптасу үрдісі. Ізгілікті деп  жалпы адамзаттық моральдың ережелері мен талаптарын, нормаларын өз көзқарасы мен сенімі ретінде, мінез-құлығының үйреншікті формасы ретінде көрсететін адамды есептеуге болады.

*Адамға ғылымнан бұрын тәрбие беру керек. Тәрбиесіз ғылым зұлымдыққа апарады.
*Тәрбие - адамға сапалы өмір сүргізеді.
*Тәрбие - адамның жүріс-тұрысын, сөйлеу мәнері мен мәнін, ой өрісін қамтиды, адамға оң мен солды, жақсы мен жаманды танытады.
*Адам дүниеге келгеннен бастап өмір сүруге, дүние тануға құқылы. Адамның ерік-тілектері, іс-әрекеттері басқа адамның құқығын бұзбауы тиіс.

## Дереккөздер

Санат:Педагогика
Санат:Этология
Бауырлар

**Бауырлар** — бірге туған ағайынды адамдар. Кейде немере, шөберелер, тіпті рулас адамдар да бірін-бірі бауыр дейді. Өлген кісіні ‘’Ой, бауырым!’’  деп жоқтау, дәстүрлі қазақ қоғамында бауырдың өте қатты қадірленгендігінің айғағы.

## Сыртқы сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы
Тасбекіре

**Тасбекіре (Scaphіrhynchіnae)** – бекіре тұқымдасына жататын балықтар. Құмдауытты және майда тасты қайраңдар мен өзектерді мекендейді. Дене пішіні лайлы ағысты суда тіршілік етуге бейімделген: басы күрек тәрізді жалпақ, көздері кішкентай, оның есесіне сезім мүшесінің қызметін атқаратын ұзын мұрттары жақсы дамыған. Ерекше сауыт құрайтын қырлы сүйектері денесін механикалық жарақаттанудан сақтайды.

Тасбекірелерді 2 туысқа жіктейді: америка Тасбекіресі және ортаазиялық Тасбекірелер. Соңғысының Арал теңізі бассейнінде тіршілік ететін 3 түрі кездеседі. 
Үлкен әмудария Тасбекіресі (Pseudoscaphіrhynchus kaufmannі), денесінің ұзынғы 58 см, салм. 760 г-нан 2,5 кг-ға дейін. 
Кіші әмудария Тасбекіресінің (P. hermannі) ұзындығы 30 см-дей. 
Үшінші түрі – сырдария тасбекіресі. Орта Азия Тасбекірелері 5 – 7 жасында жыныстық жағынан жетіледі.

Уылдырығын (15 мыңға дейін) су темпиратурасы 14 – 16 oС-қа жеткенде, наурыз – сәуірде өзен арнасындағы қиыршық құмды және майда тасты қайраңдарға салады. Су түбіндегі майда омыртқасыздармен (хирономидтердің, жылғалықтардың, біркүндіктердің дернәсілдері) және балықтардың уылдырығымен қоректенеді. Бұл 3 түрде қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Бекіретәрізділер
Нақшбанд

**Нақшбанд Баһай әд-Дин Мұхаммед б. Бурханэд - Дин Мұхаммедәл - Бухари ** (1318- 1389)-нақшбандийа тариқатының негізін қалаушы. Ходжйи бузург және Шах-и Нақшбанд сияқты XIV ғ-дағы ортаазиялық сопылық дәстүрдің ірі өкілі. Сопылық бауырластықтың нақшбандийа атауы оның кәсібіне (нақшбанд - нақыштаушы) байланысты шыққан. Нақшбанд Каср-и Хиндуван ауылында тәжік қолөнершісінің отбасында дүниеге келген. Оның әкесі тоқымашы әрі нақыштаушы зергер болған. Нақшбанд тағдырында сопылармен тығыз байланысы бар атасы негізгі рөл атқарды. Немересінің мистикаға қызығушылығын оятқан да сол. Нақшбандтың алғашқы ұстазы шейх Мұхаммед Баба-йи Симаси. Ол қайтыс боларының алдында (1340 ж.ө.) өзінің халифасы Әмір Саййид Кулалға (1370 ж.ө.) Нақшбандты өзіне шәкірттікке алуды,ходжаған дәруіштерінің қауымына қосып,олардың мистикалық жолының тәртібін үйретуді өсиет етеді.Жазбаларда Нақшбанд байлыққа қырықтаған, қанағатшыл тақуа адам, сол жолды уағыздаушы ретінде насихатталады. Дүние салғаннан кейін Нақшбанд біртіндеп әулие және Аллаһтың сөзін жеткізуші, қасиетті деп танысып, халықтың жебеушісі деп саналған.Нақшбанд жүйелі дәстүрге еніп, оның жеке басына сиынып, құрмет тұту рәсімі ретінде Орта Азия мен оған көршілес елдерге кеңінен таралды. Ал оның зиратының басына 1544 ж. Шибани Абд әл-Азиз-хан салдырған кесене тәуап ететін қасиетті орынға айналды. Оның басына үш рет барған адам Мекке мен Мединеге «қажыға барғанмен бірдей» деп саналған. Нақшбанд қырық күн ораза,дәруіштік, қайыршылық, көпшілік алдында музыкамен, ән мен би билеп сауық құру,айғайлап зікір салу секілді нағыз мистикаға бастайтын салт-дәстүрлерді және жасанды, жалған Аллашылдықты мойындамай,оларға қарсы шықты. Оның басты талаптары -рухани тазалық, сұғанақгыққа алдыр-мау, бақ-дәулетке қызықтау, билеушіл ермен ешқандай қарым-қатынаска түспеу және қатаң сопылық тұрмыс-тіршілік өткізу.Сопылық Пайғамбардың (с.а.у.) оның тілекшілерінің суннасын қатаң ұстанып,шариғаттың барлық шарттарын бұлжытпай орындауға шақырды. Н. жазбаша еңбектер қалдырмаған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Теңіз Геоморфологиясы

**Теңіз Геоморфологиясы**, *[[теңіз]] түбінің [[геоморфология]]сы* – мұхит пен теңіз түбінің құрылысын және дамуын зерттейтін ғылым. Теңіз геологиясы ғылымымен тығыз байланысты. Теңіз геоморфологиясында үш негізгі бағыт айқындалады: 
1) жер қыртысының құрылымды геологиясы және Жердің геотектоникалық дамуын (морфоқұрылым) зерттеуге байланысты түп бедерінің ірі элементтерімен айналысу;  2) жер бедерін қалыптастырушы сыртқы күштерді (эрозия,мору, үгілу, абразия, денудаттану, т.б.) зерттеу;  3) мұнай және шашыранды кендерді іздеуге, су асты коммуникациялық құрылыстарын жобалауға, балық кәсіпшілігіне байланысты қалыптасқан қолданбалы Теңіз геоморфологиясы.

## Дереккөздер
Қазақстан ұлттық энциклопедиясы

## Сыртқы сілтемелер:
Темір дәуірі

Санат:Геология
Орақ – Мамай

**Орақ – Мамай** – ноғайлы жырларының бір үлгісі. *Онға жуық нұсқасы бар*. Алғаш жырды А.В. Васильев Ақтөбе өңірінен жазып алған (1905), толық нұсқасы 1908 ж. Қазанда жарық көрді. Жеке үзінділері *20 ғасырдың 40-жылдары* түрлі оқулықтарға енген. Нұртуған жыраудың нұсқасында Орақ пен Мамай батырлардың тама руының байы Толағаймен күресі суреттеледі. Жырдың Мұрын жырау жырлаған үлгісі ***“Батырлар жыры”*** (*1989, 5-том*.), Н.Кенжеғұлұлы нұсқасы ***“Қанеки, тілім, сөйлеші”*** (*1992, 1-кітап*) атты жинақтарда жарық көрді. Жырдың генеологиялық сипаты басым, негізгі кейіпкерлері *Мұсаханның Қараүлек* деген бәйбішесінен туған Орақ, Мамай батырлар. Қозан деген қалмақ ханы бала Орақ пен Мамайды ойнап жүрген жерінен тұтқындап алып кетеді. Қозанды шабуға келген Хиуа ханы Бозоғланның өзі қолға түсіп қалады. Қозанның Қарахан есімді қызы зынданға тамақ, киім, шам апарып, тұтқындарға көмектесіп тұрады. Қозан хан Орақ, Мамай, Бозоғландарды босатып жібергенмен, олар қалмақты қайта шабуға уағдаласады. Одан әрі жыр мазмұны Мұсаханның балаларын іздеу оқиғасына жалғасады. 40 батыр жолай еліне қайтып келе жатқан Орақ пен Мамайға кездеседі. Орақ батыр қалмақ елін шабады. Оның беліне айдаһар оралып, соңында Қозан мен Өгіз ханды өлтіріп, еліне аман-есен оралады. Жырда кездесетін қарлығаштың зынданда балапандауы жақсылықтың символы саналса, Берен шайыр мен Мамайдың айтысы – *этнографиялық дәстүр* көрінісі. Жырдың кейбір нұсқалары бойынша Орақтан Қарасай, Қази деген батырлар туған, ал Мамайдан ұрпақ болмаған. “Орақ – Мамай” жырын *В.М. Жирмунский, Ә.Қоңыратбаев, І.Жұмалиев*, т.б. ғалымдар зерттеген.

## Дереккөздер


Санат:Батырлар жыры
Санат:Жырлар
Қоғалыкөл (Қызылорда облысы)

**Қоғалыкөл** (1997 жылға дейін — *Октябрь*) — Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы ауыл, Қоғалыкөл ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Тереңөзек ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 45 км жерде, сарсазан, қамыс, құрақ, т.б. шөптесін өскен Сырдария аңғарының бозғылт сұр, шалғынды сұр топырақты шөлдік белдемінде орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 2771 адам (1400 ер адам және 1371 әйел адам) болса, 2009 жылы 2774 адамды (1409 ер адам және 1365 әйел адам) құрады. 

## Тарихы
1952 жылы мұндағы шағын 4 ұжымшар бірігіп Сталин атындағы ұжымшар аталды. Қоғалыкөл ауданы осы ұжымшардың, 1957-1972 жылдары «Октябрь» ұжымшарының, 1972-1995 жылдары күріш өсіретін Жамбыл атындағы кеңшардың орталығы болды. 1991 жылға дейін «Октябрь» деп аталған. Кеңшар негізінде 1994 жылы 9 шаруа қожалығы құрылды. 2000 жылы олар «Қоғалыкөл» ЖШС-іне және 3 шаруа қожалығына бірікті. Ауыл маңында ежелгі Қыштөбе, Жент, Жетімасар, Асанас, т.б. қалалардың орны сақталған. Сонымен қатар, 18 ғ-да салынған Құлболды ишан мазары, Бәлтік мешіті бар. 

## Дереккөздер

Санат:Сырдария ауданы (Қызылорда облысы) елді мекендері
Қаратөбе асуы

**Қаратөбе** – Қырғыз Алатауының қиыр батыс сілемдерінің бірінде, Қырғызстан мен Қазақстан республикалары шекарасында орналасқан асу. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысының Жамбыл және Байзақ аудандары шекарасында. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 1948 м. Асудан сәуір – қыркүйек айлары аралығында өтуге болады. Солтүстік беткейінен  Қайыңды өзені бастау алады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысы асулары
Санат:Қырғыз Алатауы
Санат:Қырғызстан асулары
Майда Масхапқызы Түсіпбекова

**Түсіпбекова Майда Масхапқызы** (1949 ж.т.) – медицина ғылымының докторы (1998), профессор (1999). Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1973, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы ) бітірген. №1 Теміртау қалалық ауруханасында дәрігер (1973–74), Қарағанды мемлекеттік медицина академиясында аға лаборант, ассистент, доцент, профессор (1974–2000) болды. 2001 жылдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. 1997 ж. «Сравнительная патология почек плодов и новорожденных при осложненной беременности у женщин Центрального Казахстана» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 170-тен астам ғылыми жарияланым мен 1 монографияның авторы.

## Дереккөздер
Қазақстан ұлттық энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Төре бітік жазуы

**“Төре бітік” жазуы** – қыпшақ-армян жазба ескерткіші. Ескерткіш төрелер (заңдар) жинағы мен іс жүргізу кодекстерінен құралған, 1519 – 1689 жылдар аралығында жазылған. 
## Құрамы
Түркілердің құқықтық тарихында маңызды рөл атқарған *“Төре бітік” жазуы* 3 бөлімнен тұрады: 
*кіріспе, 
*зайырлы заңдар, 
*іс жүргізуге байланысты баптар. 
## Сипаттама
Жинақтағы баптардың басым бөлігі армян заңдарына ұқсамайды, олардың бәрі дерлік қыпшақ өміріне байланысты жазылған, демек оларды қыпшақтардың өздері құрастырған. Ескерткіш жалпы 125 баптан, ал іс жүргізу кодексі 99 баптан тұрады, қыпшақ өмірінің құқықтық ерекшеліктеріне байланысты 25 жаңа бап енгізілген. 
## Мазмұны
*“Төре бітік” жазуы* өз заманындағы қыпшақтар өмірінде маңызды орын алған әлеуметтік, шаруашылық, саяси, әкімшілік, отбасы, сауда-саттық, қылмыстық қатынастарды реттейтін құқықтық нормалардың жиынтығы саналады. Онда қылмыскерлерге жаза қолдануға байланысты нормалар мен қазіргі қазақ тілінде қолданыста жоқ көптеген заңи терминдер орын алған. Мысалы: төреші, жарғышы (судья), жақсылар алқасы (присяжные заседатели), төре (заң, құқықтық норма, жеке және заңи тұлғалардың құқығы), т.б. Ескерткіште төреліктің антқа негізделе жүргізілетіндігі, ант ішудің қалай өтетіндігі жазылған. Отбасы мен оның мүшелерінің қарым-қатынасына байланысты, мұрагерлікке қатысты нормалардың 78-бабында: “Егер ұл-қыз ата-анасын тыңдағысы келмесе, олардың дұрыс тәрбиесіне жеңілтектікпен қараса, ондай балаларды қарғыс атқан деу керек. Ол үшін Тәңірінің бұйрығы былай: ондай ата-ана сондай ұл-қызын қуып жібере алады” деп жазылған. Ескерткіште мағынасы түсініксіз баптар да кездеседі.

## Сілтеме


Санат:Жазба ескерткіш
Қаратөбекөл

**Қаратөбекел** – Қазақстандағы ертедегі бекініс орны. Байзақ ауданы Жетібай ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 5 км жерде. 1936 ж. Жетісу археолгия экспедициясы (жетекш. А.Н. Бернштам) зерттеген. Бекініс тік төртбұрыш етіп дуалдармен қоршалған. Солтүстік бөлігінде қамал (цитадель) салынған. Қалаға кіретін қақпа оңтүстік жағындағы дуалдың ортасынан жасалған.  
## Дереккөздер
“Тараз энциклопедиясы”

Санат:География
Тәрбиеші

**Тәрбиеші** – оқу-тәрбие мекемелерінде балалармен тәрбие жұмысын жүргізуші. Мектепке дейінгі мекемелерде, балалар үйінде, мектеп-интернаттарда, кәсіптік-техникалық оқу орындарында, балиғатқа толмаған тәртіп бұзушылардың еңбек колонияларында Тәрбиеші тағайындалады. Тәрбиеші тәрбиеленушілердің күнделікті оқу-тәрбие жұмысын, демалыс уақытын ұйымдастырады, көпшілік-мәдени жұмыстарын жүргізеді. Тәрбиеші пед. оқу орындарында даярланады.

## Сілтемелер
Шоңайнақ

**Шоңайнақ** ( синонимы ) — құнақ тұқымдасына жататын сайрағыш құс. Алдында *Acanthis* туысына қосылған. Қазақстанда Тянь-Шань, Сауыр, Алтай тауларында, Жайық өзенінің жағалауларында, республиканың солтүстік шекаралық жерлерінде кездеседі. Дене тұрқы 13,5 см-дей, салмағы 19 – 22 г.

Аталығының маңдайы, төсі – шымқай қызыл, жабыны – қоңырқай түсті, бауыры мен қапталы – ақ. Аналығында қызыл түс болмайды. Жыл құсы. Наурызда ұшып келіп, қалың бұталар арасына, ағаш бұтақтарына ұя салады. Ондағы 4 – 5 жұмыртқаны, тек аналығы 13 – 14 күндей басып, балапан шығарады. Балапандарын аталығы мен аналығы бірлесіп қоректендіреді, олар 13 – 15 күндей ұяда болады. Жылына 2 рет балапан өргізеді. Өсімдіктердің тұқымымен қоректенеді. Қазан айында қыстау үшін Еуропаның оңтүстігіне, Кіші Азия түбегіне ұшып кетеді. Шоңайнақ қолға тез үйренеді, оның әдемі үні үшін үйде жиі ұсталады.
thumb|left|Шоңайнақ

## Дереккөздер


Санат:Пайыздар
Сағидолла Ізбасарұлы Байрақымов

**Сағидолла Ізбасарұлы Байрақымов** (1936 жылы туған, қазіргі Алматы облысы Көксу ауданы Мұқыр ауылы) – ауыл шаруашық ғылым докторы (1996), профессор (]]2002]]). Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашығы  институтын (1960, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. Бұрынғы Талдықорған (қазіргі Алматы) облысында Көксу ауданы (1960–1961), Қазақстан Ғылыми Академиясының Ботаника институтында (1961–1965), Қазақтың өсімдік қорғау ғылыми-зертханалық институтында (1965–1980), Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтында (1980–1985), 1996 жылдан қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университетінде өндірістік-ғылыми және педогогикалық қызметте, Қазақ егіншілік ғылыми-зертханалық институтында бөлім меңгерушісі (1997–2002) қызметтерін атқарды. 100-ден астам ғылыми еңбектің авторы. 

## Дереккөздер</span>


## Сыртқы сілтемелер

Санат:Тұлғалар
Абылайша көлі

**Абылайша** – Ақмола облысы Ерейментау ауданының оңтүстік-шығысындағы көл. Ерейментау қаласынан 17 км жерде орналасқан. 

## Гидрографикасы
Жағалауы жайпақ, тілімденген, көл табанында тұнба шөккен. Еріген қар және грунт суларымен толығады. Көлдің аумағы 25 га. Ихтиофаунасының негізін мөңке балық  құрайды. 

## Дереккөздер

Санат:Ерейментау ауданы көлдері
Тазкира-и Муким Хани

**Тазкира-и Муким Хани** (“Муким ханның ғұмырнамасы”) — тарихи шығарма. Аштархан әулеті кезіндегі Балх хандығының тарихына (1601 – 1702) арналған. Авторы – Мұхаммед Юсуф Мунши. Ол өз еңбегін Балх тағына 1697 жылы Аштархан әулетінен шыққан Мұхаммед Муким хан келген кезде бастап, 1704 жылдан кейін аяқтаған. “Тазкира-и Муким хани” кіріспе мен үш тараудан тұрады. Кіріспеде түркі-моңғол халықтарының аңыздағы түп ата-анасы Алан-гүл (Алан-гао) мен Түмен хан туралы және Шыңғыс ханның Мауераннахрды, Балх пен Бадахшанды жаулап алу тарихы қысқаша берілген. 

1-тарауда Орталық Азияның Шайбани әулеті кезіндегі саяси тарихы қысқа баяндалған. 

2-тарауда Балх пен Бұхар хандығының 18 ғасырға дейінгі саяси, соның ішінде әлеуметтік-экономикалық тарихы, рухани және мәдени өмірі толық сипатталған. 

3-тарау 1702 – 04 жылдар аралығындағы тарихи оқиғаларға арналған. “Тазкира-и Муким хани” Орталық Азия тарихынан құнды мағлұматтар беретін деректердің бірі. Еңбекте Балх пен Бұхардың Үндістан, Иран, Түркия, Қашқар және т.б. елдермен саяси қарым-қатынастары туралы мәліметтер бар. Онда Балх ханы Абд әл-Мүмин мен түрік сұлтаны Мұрат ҚҚҚ (1574 – 95), Үндістандағы моғол билеушісі Аурангзеб пен Сұбханқұл хан, т.б. билеушілердің арасында жазылған хаттардың көшірмесі берілген. 

17 ғасырдың 2-жартысындағы Хиуа мен Бұхар қарым-қатынастары туралы деректердің ішінде Әбілғазының және оның ұрпақтарының Бұхара мен Самарқандқа жасаған үздіксіз жорықтары туралы мәліметтер бар. Бұл тонаушылық жорықтар ақырында Хорезмдегі Шайбани әулетінің билігі құлап, онда 1688 жылдан бастап Қоңырат әулеті билігінің орнауына әкелді. Балхпен оның маңайындағы жерлерді мекендеген түркі тілдес тайпалар арлат, қоңырат, түркмен, алшын, қатаған, сарай, қалмақ, қып-шақ, найман, құрама, т.б. туралы құнды мағлұматтар бар. Сондай-ақ қазақ пен бұхаралық билеушілердің, Оңт. Қазақстанның маңызды сауда-экономикалық орталықтары мен Ташкент үшін болған күрестері туралы мәліметтер назар аударарлық. “Тазкира-и Мукин хани” жан-жақты зерттеліп, бірнеше шет тілге аударылған. 1956 жылы профессор А.А. Семенов толық зерттеу жұмысы мен аудармасын жариялады.

Санат:шығармалар

## Сілтемелер
* Мухаммед Юсуф Мунши, Муким-ханская история, (Пер. с тадж., пред., прим. и указ. проф. А.А. Семенова) Таш., 1956; Ахмедов Б.А., Историко-географическая литература Средней Азия 16 – 18 вв, Таш., 1985; соныкі, Тарихидан сабоклар, Таш., 1994.
Т. Төлебаев
* Юдин В.П., Анонимное тюркоязычное сочинение второй половины ХVҚ в. из Восточного Туркестана “Тазкира-йи Ходжа Мухаммад Шариф”// Вопросы истории и культуры уйгуров, А., 1987; Абусеитова М.Х., Баранова Ю.Г., Письменные источники по истории и культуре Казахстана и Центральной Азии ХҚҚ – ХVҚҚ вв., А., 2001.
Ж. Төлебаева
* Салахетдинова М.А., Мухаммед-Садык Кашгарии. Тазкира-и Ходжахан // Хрестоматия по средневековой истории Кыргызстана (ХҚҚҚ – ХVҚҚҚвв), Бишкек, 1996; Абусеитова М.Х., Баранова Ю.Г., Письменные источники по истории и культуре Казахстана и Центральной Азии ХҚҚ – ХVҚҚҚ вв., А., 2001.
К. Шайхыслам

* "Қазақ Энциклопедиясы", 8 том
Махмудқожа Бехбуди

**Бехбудий Махмудқожа** (10.03.1874, Өзбекстан, Самарқан қаласы — 25.03.1919, Қаршы қаласы) — Түркістандағы жәдидтік қозғалыс жетекшілерінің бірі, өзбек драматургі, журналист, қоғам қайраткері. Самарқан медресесін бітірген (1884). 
*1900 ж. Мысыр мен Түркияға саяхат жасады. 
*1903 ж. Қазан мен Уфа (Уфі) қалаларында болып, ондағы жәдит мектептерінің жұмысымен танысты. 
*1904 ж. Самарқан қаласында жәдиттік мектеп ашты. Жәдит мектептеріне арнап *“Қысқаша жалпы география”, “Ислам тарихы”* оқулықтарын, *“Түркістан, Бұхара және Хиуа картасын”* бастырып шығарды. Ресей империясындағы түркі тілдес мұсылман халықтарын бірлікке шақырған мақалалар жариялады. *“Ресей мұсылмандары одағы”* ұйымының бағдарламасын қолдады. 
*1908 ж. Самарқан қаласында тегін қызмет көрсететін кітапхана ашты. 
*1911 ж. *“Падаркуш”* (“Әке өлтіруші”) атты пьеса жазды. 
*1914—15 ж. *“Айна”* журналын шығарды. 
*1917 ж. сәуірде Ташкент қаласында өткен Түркістан мұсылмандарының 1-съезіне қатысты. Осы жылы 28 қарашада өткен Түркістан мұсылмандарының 4-съезінде Түркістан автономиясы үкіметінің құрамына сайланды.

Бехбудий 1919 ж. қаңтарда Бакуге сапарға аттанып бара жатқанда Бұхара әмірі Бектерінің қолына түсіп, тұтқындалды. Бехбудий Қаршы қаласында азапталынып өлтірілді.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Санат:Дін
Санат:Ислам
Қайнар (Қорағаты алабындағы өзен)

**Қайнар** – Қорағаты алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Меркі ауданы жерімен ағып өтеді. 

## Гидрологиясы
Ұзындығы 58 км, су жиналатын алабы 187 км2. Қырғыз Алатауының солтүстік беткейімен басталып, Қорағаты өзеніне оң жағынан құяды. Ірі саласы – Молалы (ұзындығы 21 км). Жоғарғы ағысы тар шатқалмен ағады, орта және төменгі ағысында жазыққа шығып аңғары кеңейеді. Қар, жаңбыр және жер асты суымен толығады. Көктем айларында тасиды. Өзен аңғары жайылым. Суымен Меркі ауданының егістігі суғарылады.

## Дереккөздер

Санат:Меркі ауданы өзендері
Санат:Шу су алабы
Соната

thumb| |right
**Соната** ( – үн, дыбыс шығару) – камералық аспаптық музыка жанрларының бірі. Сонатаның классикалық түрі үш бөлімді (тез, баяу және өте тез орындалатын) циклдік формада құрылады. Мұндай циклге кейде менуэт немесе скерцо да қосылады. Соната 16 ғасырдан белгілі болған. 17 ғасырда шіркеу сонатасы және камералық соната кейіннен сонатаның үш орындаушыға арналған “трио-соната” деп аталатын түрі пайда болды. Сонатаның классикалық түрі В.А. Моцарт пен Й.Гайднның шығармаларында, Л.В. Бетховеннің шығармаларында шарықтау шыңына жетті. Қазақтың аспаптық музыкасында соната жанры 20 ғасырдың 40-жылдары пайда бола бастады. Б.Г. Ерзаковичтің фортепьянолық сонатасы; Б.Байқадамов, Қ.Қожамияров және Қ.Мусиннің скрипка мен фортепьяно үшін жазылған Ссонаталары аспаптық музыканың дамып, жетілуіне игі әсерін тигізді. 1950 – 60 жылдардағы қазақ музыкасында соната өзінің ұлттық бояулары мен көркемдік тәсілдерінің ерекшеліктерімен көзге түсті, ал 1970 – 80 жылдары республика композиторлары бұл жанрдың одан әрі өркендеп дамуына зор үлес қосты.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Шоңғай

**ШОҢҒАЙ, Шұңғай, Шоңай** – Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданындағы ауыл, темір жол стансасы Саратов – Астрахан темір жолының салынуына байланысты 1906 ж. іргесі қаланған. Шоңғай Қазақстанның батысындағы қиыр елді мекені саналады.

## Дереккөздер
Қайнар (Қордай ауданы)

**Қайнар** — Жамбыл облысы, Қордай ауданындағы ауыл, Сарыбұлақ ауылдық округі құрамында. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қордай ауылынан солтүстік-батысқа қарай 55 км жерде, Шу өзенінің оң жағалауында, бұта аралас сұр жусан, баялыш, күйреуік өскен сұр, сортаңды сұр топырақты тау алды жазығында орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
1997 жылға дейін Благовещенка деп аталған. 1964 – 97 жылдар аралығында қызылша өсіретін «Көкқайнар» кеңшарының орталығы болып келген. Оның негізінде 1997 жылдан өндірістік кооператив және шаруа қожалықтары құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана бар.

## Дереккөздер

Санат:Қордай ауданы елді мекендері
Әбіш Құнанқараұлы

**Әбіш Жандыбайұлы Құнанқараұлы** (қазіргі Қарағанды облысы, Ұлытау ауданы, Мыйбұлақ ауылының тумасы) — 19 ғасырда өмір сүрген сәулетші. Баршақұм өңірінде туып өскен. 

Атасы Құнанқара танымал сәулетші болған. Құнанқараұлы тұрғызған “Тіркеспе” атты қызыл кірпіштен өрілген тұрғын-жайлар қазақ сәулет өнерінде кең тараған. Мұнда тұрғын-жайдың қонақ үйі, жатын бөлмесі, ас үйі, шоланы, сондай-ақ жатақ үйі мен астық қоймасы, отын-суға арналған қора-қопсысы бір-бірімен жалғасып салынады. 19 ғасырда салынып, Ұлытау, Қарағанды, Арқа өңіріне кең танылған Қалманбай үйін Құнанқараұлы тұрғызған. Құнанқараұлы мазар тұрғызу ісінде Орта Азия сәулет өнерінде сирек кездесетін сегіз қырлы негіз бен көк күмбезді құрылымды алғаш қолданған сәулетшілердің бірі. Ол Сарысу өзені бойындағы Рахметолла, Жетіқоңырдағы Байсақал мен Ерубай, Сарыкеңгір өзені бойындағы Мөлдір бәйбіше мен Жұмабек мазарларын салған.

## Дереккөздер


Санат:Ұлытау ауданында туғандар
Санат:Қазақстан сәулетшілері
Санат:XIX ғасыр сәулетшілері
Құлпытас

[thumb|300px|right|[Абат-Байтақ қорымындағы құлпытастар]]
**Құлпытас** – бейітке қойылатын тас белгі. 

Ұғым-түсініктері мен салт-дәстүрлеріне қарай дүние жүзі халықтарында құлпытастың көптеген түрлері кездеседі. 
* Ежелгі Шумер, Мысыр, Этрустар заманында құлпытастар адам мүсіні түрінде жасалынды. Құлпытасқа адам бейнесін қашап, мәйітпен бірге қою дәстүрі* [[ғұн]] заманы, [[түрік қағандығы]], [[қыпшақ]], [[түргеш]]* дәуірлерінде кең жайылды. 
* Құлпытастардың шығу тегі, рәміздік мән-мағынасы туралы ғылымда нақты тұжырым қалыптаспаған. Қалай болғанда да, қазіргі қазақ даласындағы құлпытастардың арғы тарихы сақтар мен ежелгі түркілердің тас мүсіндерімен, сондай-ақ көне түркілер жазуы қашалған бітіктастармен байланысты екендігі анық. Қазақ даласындағы құлпытастардың даму эволюциясы Батыс және Оңтүстік Қазақстанда сақталған құлпытастардан көрінеді.
* Құлпытастарды әрлеу, нақыштау, бедерлеу ісі сол кезеңде өмір сүрген халықтың қолөнері мен мемориалдық үрдісінің, салт-дәстүрі, әдет-ғұрпы мен дүниетанымының белгісі іспетті. Мысалы, түркі жерінде ислам дінінің бел алуына орай бейнелі құлпытастар орнына өрнекті көктастар қойылатын болды. Ислам дінінде қабір басына белгі қоюға рұқсат етілгенімен, аса үлкен құлпытас қойып, оған адамның, малдың немесе әлдебір заттың суретін бейнелеуге тыйым салынуына байланысты құлпытастарға арабша Құран сүрелері мен аяттар жазу өнері етек алды. Түркістандағы Иасауиге қойылған құлпытас, сондай-ақ сонда жерленген қазақ халқының атақты хандары мен қайраткерлерінің басына қойылған құлпытастарда осы үрдіс сақталған.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тарих
Майтөбе

**Елді мекендер:**
* Майтөбе – Ақтөбе облысы Хромтау ауданындағы ауыл.
* Майтөбе – Жамбыл облысы Талас ауданындағы ауыл.
* Майтөбе – Жетісу облысы Кербұлақ ауданындағы ауыл.
* Майтөбе – Жетісу облысы Кербұлақ ауданындағы темір жол бекеті.
* Майтөбе – Түркістан облысы Түлкібас ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**
* Майтөбе – Көксу алабындағы өзен.
* Майтөбе – Қастек жотасының солтүстік сілемінде орналасқан тау.
* Майтөбе – Ұлытау тауларының оңтүстігінде орналасқан тау.
* Майтөбе – ежелгі бекініс орны.
* Майтөбе – жер асты су кен орны.
Князь Ибрагимұлы Мирзоев

**Князь Ибрагимұлы Мирзоев** (1947 жылы 1 мамырда, Арменияда, Масис ауд. Рейханлы ауылында дүниеге келген) – филолология ғылымдарының докторы (1987), профессор (1989). Ереван мемлекеттік университетін (1970) және аспирантурасын (1973) бітірген. Ереван мемлекеттік университетінде деканның орынбасары (1975–80), кафедра меңгерушісі (1980–90), ҚазПИ-де (қазіргі Қазақ ұлттық педагогикалық университеті) профессор, кафедра меңгерушісі (1990–99), проректор (1999–2004) қызметтерін атқарды. 2004 жылдан университет жанындағы *Әлем тілдері* орталығының меңгерушісі. «Күрд әдебиетінің халықаралық байланысы» атты тақырыпта докторантуралық диссертация қорғады. Негізгі ғылыми еңбектері өзіндік қолтаңбасы бар шығыс әдебиетінің көркемдік ерекшелігіне, поэтикасының өзекті мәселелері мен салыстырмалы әдебиеттану ғылымын зерттеуге арналған. [250|250-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 10 монографияның авторы. «Құрмет» орденімен марапатталған (1998).
## Дереккөздер

## Сілтемелер
**Қазақстан Республикасының курдтар ассоциациясының президенті: **http://www.time.kz/index.php?newsid=10227

Санат:Қазақстан ғалымдары
Заңдар Қайшылығы

**Заңдар Қайшылығы** - құқықта  – ресми түрде қолданылатын екі немесе одан да көп нормативтік актілер (заңдар, жарлықтар, қаулылар, т.б.) мазмұнындағы бір мәселе шешіміне қатысты алшақтық. Заңдар қайшылығы қарастырылып отырған мәселеге қолданылуға тиіс нормативтік актінің лайықтысын таңдап алу арқылы шешіледі. Егер бір орган шығарған актілер арасында алшақтық (қайшылық) ұшырасса, онда ол органның ең кейін шығарған актісі қолданылады. Өйткені мұндай алшақтық (қайшылық) жаңадан акт қабылдау кезінде ескісінің қолданыстан үнемі алынып тастала бермейтіндігінің салдарынан туындауы мүмкін. Жалпы және арнаулы актілер арасында алшақтық (қайшылық) пайда болған кезде, егер кейін алынып тасталмаса, онда жалпы актіге басымдылық беріледі. Ал түрлі органдар қабылдаған актілердегі нормалар мазмұны алшақтыққа (қайшылыққа) ұшыраса, онда жоғары тұрған органның нормасы негізге алынады.
Сондай-ақ, әр түрлі мемлекеттердің құқықтық актілерінің арасында да заңдар қайшылығы ұшырасуы ықтимал. Әсіресе, мұндай заңдар қайшылығы құқықтық болмысы азаматтығын алған елдің де заңымен, келген елінің де заңымен айқындалатын шетелдік азаматтарға қатысты пайда болады. Мұндай заңдар қайшылығы нақты әр жағдаятқа байланысты қай елдің заңы қолданылуға тиістілігін айқындайтын қайшылықтық нормалар негізінде шешіледі.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Бауыржан Момышұлы ауылы

**Бауыржан Момышұлы ауылы** (1992 жылға дейін — *Бурное*) —  Жамбыл облысындағы Жуалы ауданының орталығы (1936 жылдан).

## Географиялық орны
Тараз қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 69 км жерде, Теріс өзенінің (Аса өзенінің саласы) оң жағалауында, солтүстікте Қаратау, батыста Боралдай, оңтүстік-шығыста Талас Алатауының түйіскен жерінде орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1916 жылы Арыс – Әулиеата темір жолын салуға байланысты қаланған. 

## Халқы

## Кәсіпорындары
Бауыржан Момышұлы ауылында сыра зауыты, баспахана, диірмен, ауыл шаруашылық машиналарын жөндеу және тұрмыс қажетін өтеу шеберханалары, май және нан зауыттары, жүн иіру және жіп тоқу фабрикасы, астық қабылдау пункті, мал емдеу пункті жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Аурухана, емхана, тубдиспансер, дәріхана, санитарлық-эпидемиологиялық станция, мәдениет үйі, стадион, кинотеатр, қонақ үйі, орта мектептер, музыка және спорт мектептері, балабақшалар, т.б. мекемелер бар.

Ауыл 1993 жылдан Бауыржан Момышұлы аталады. 1995 жылы Кеңес Одағының батыры Бауыржан Момышұлының мемориалдық ескерткіші мен мұражайы ашылған. Ауыл үстімен Алматы – Ташкент автомобиль жолы өтеді. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолдары арқылы қатынасады.

Село Бурное (Бауыржан-Мамыш-Улы), Жамбылская область.jpg|Бауыржан Момышұлы ауылы


## Дереккөздер

Санат:Жуалы ауданы елді мекендері
Сағындық Байсалов

**Сағындық Байсалов** (1.7.1928 жыл, Түркістан облысы Қазығұрт ауданы – 1997 жыл, Алматы қаласы) – заң ғылымдарының докторы (1966), профессор (1971), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген заңгері (1972).

## Өмірбаяны
* Ташкент заң институтын (1949) бітірген.
* КСРО Ғылым Академиясының Мемлекеттік және құқық институтының аспирантурасын (1952) бітірген.
* Қазақстан Ғылым Академиясының Философия және құқық секторында аға ғылыми қызметкер
*  Қоғамдық ғылым бөлімшесінің ғалым-хатшысы (1953–1970)
* 1971 жылдан ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) профессор, кафедра меңгерушісі болып, ұзақ жылдар жұмыс істеді.

## Еңбектері
Қазақстанда жер-суды, табиғатты қорғауға байланысты қабылданған заң, қаулы-қарарларды іс жүзіне асыру мәселелерін ғылыми тұрғыдан зерттеген әрі республикада қолданылған азаматтық, жер-су кодекстерінің жобаларын жасауға қатысқан. Байсалов 70-тен астам ғылыми еңбектің («Право сельско-хозяйственного водопользования в Казахской ССР», 1956; «Водное право КазССР», 1966) авторы.

## Дереккөздер

Санат:1 шілдеде туғандар
Санат:1928 жылы туғандар
Санат:Қазығұрт ауданында туғандар
Санат:1997 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Заң ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген заңгерлері
Санат:Ташкент заң институты түлектері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары
Санат:Қазақстан заңгерлері
Бехзад Кемал әд-Дин

**Бехзад Кемал әд-Дин** (1455 — 1535/36) — Гераттың миниатюра мектебінің негізін қалаушы, 15 ғасырдағы аса көрнекті суретші. Ол Шығыс және Орталық Азия, Иран, Әзірбайжан миниатюрасының дамуына тікелей әсер етті. Оның әрбір шығармасы көрерменге ерекше әсер қалдырып, ой салды. Олардан шығыс өнеріне тән нәзік ырғақты көруге болады. Кезінде  швед  өнер  зерттеушісі  Ф. Мартин Бехзадты *“Шығыс Рафаэлі”* деп атаған. Ол Сағдидың *“Бустан”* кітабын  (Каир, Египеттің ұлттық кітапханасы), Низамидің *“Хамза”* (Британ музейі) атты поэмадан құралған кітабын көркем суреттермен безендірді. 

Бехзад ақын, ұлы қолбасшы Әмір Темірдің тарихшысы Шараф  әд-Дин Йездидің *“Зафарнаме”* кітабына суреттер салды. Әмір Темірдің жорықтық жеңісіне арналып салынған миниатюралар оқиғаның мәнін аша түседі (Балтимордағы Дж. Хопкинс университетінің кітапханасы). Бехзад Өзбек хандығын билеуші Әбілхайыр ханның немересі Шайбани ханның тұлғалық келбетін нанымды бейнелейді. Сонымен қатар Әмір Темірдің ұрпағы Сұлтан Хусейн мырзаның тұлғалық келбетін миниатюралық көркем шығармада үздік бейнелеп көзге түседі. Орта ғасыр ойшылы, ақын, ұлы қолбасшы Бабыр суретші Бехзадтың өнеріне өте жоғары баға берген. Ұлы суретші Бехзадтың көркем шығармалары Англия, Лондон, Санкт-Петербург қалаларындағы мұражайларда сақталған.

## Дереккөздер</span>


Санат:Парсы суретшілері
Санат:1450 жылы туғандар
Санат:1535 жылы қайтыс болғандар
Құлсариев Ертай

**Құлсариев** Ертай (1892, Алматы облысы Іле ауданы – 2.3.1958, сонда) – ақын, ауыз әдебиеті нұсқаларын жинаушы. Ауыл молдасынан сауат ашқан. 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында өнерпаздардың үгіт бригадасына қосылып, ауыл еңбеккерлерін жеңіске жігерлендірді. Осы кезеңде “Біздің жол”, “Жау өңешін жұлып ал” сияқты патриоттық жырлары мен жұмбақ өлеңдері (“Патефон туралы”, “Трактор туралы”, т.б.) ел ішіне кеңінен тарады. “Көроғлы”, “Қисса-и Жәмшит”, “Мұңлық – Зарлық” секілді Шығыс сюжетіндегі қисса-дастандар мен “Арқалық батыр”, т.б. фольклерлық туындыларды жырлап, халық арасына таратты. “Жаңа заң”, “Амангелді батыр”, “Жеңіс” сынды топтама өлең, толғаулары мерзімді баспасөз беттерінде, “Халық ақындары” жинағында жарияланды (1953). Жеке туындылары, қолжазбалары Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академисының Орталық ғылым кітапханасының сирек кездесетін қолжазбалар қорында, Әдебиет және өнер институты Қолжазба орталығында сақталған. Құлсариевтың өмірі мен шығармалары туралы “Ақын-жыраулар” кітабында айтылады (1979).

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар