open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қайрат Бақбергенов

**Қайрат Бақбергенов** 1953 жылы 1 наурызда Алматы қаласында туған. 1975 жылы Мәскеудегі Жазушылар одағының М.Горький атындағы Әдебиет институтын бітіреді. *«Қазақстан», «Жазушы»* баспаларында редактор,* «[[Қазақфильм]]»* киностудиясының мультипликация бөлімінің бас редакторы, Қазақстан Жазушылар одағының Көркем аударма және әдеби байланыс Бас редакциясы алқасының орыс бөлімінің меңгерушісі, *«Простор»* және *«Жұлдыз»* журналдарының компьютерлік орталығының жетекшісі, 2002 — 2009 жылдары ҚР бірінші Президенті қорының Халықаралық Экономика және саясат институты мен ҚР Президентінің Стратегиялық зерттеулер институтының баспа бөлімінің бас маманы болды. 
## Еңбегі
Шығармаларын орыс тілінде жазады. Мектеп қабырғасында жүріп-ақ алғашқы өлеңдері газет-журналдарда шыққан. «Пойманный ветер», «Возвращение», «Веретелка», «Отраженные пространства» кітаптары жарық көрген. М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов, Қадыр Мырза Әлі, Г.Авутовалардың шығармаларын орыс тіліне аударып, *«Смена», «Дружба народов», «Аманат», Простор», «Дом Ростовых»* журналдарында шығарған. О.Хофманның Господин Тау и 1000 чудес (*чех тілінен*), Ю.Хэжкидің *«Поэзия малой каморкой»*, Вл.Ильичтің *«СПИД: 100 вопросов — 100 ответов» (серб тілінен)* кітаптарын аударған. Халық ауыз әдебиеті үлгілерінің бірқатарын серб және неміс тілдеріне аударып, шығарған. *«Приглашение к игре», «Сезон бабочек», «Слепой», «То, чего не было», «Садовник и роза», «Муха», «Случай на улице» «Чей год лучше?», «Шел по дорожке воробей»* анимациялық фильмдері сценарийлерінің авторы. Шығармалары француз, неміс, серб, қазақ тілдеріне аударылған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:1953 жылы туғандар
Темпура

**Темпура** () — швейцар фондюі сияқты, бірақ құрамы бөлек жапон тағамы. Егер фондю тағамында негізгі өнім сыр болса, жапондық темпураның негізгі өнімі балық. Шағын балық кесектері тұтынушылар алдына қойылады да, олар өздері фритюрде куырып дайын-дайды. Егер фондюде ыдыстағы малма сұйықтығы шарапта ерітілген сыр болса, жапондық темпурада оның орнына ұн, су, жұмыртқа, тұздан дайындалынған сұйық қамыр болады. Темпураны тістемей бірден ауызға салып жеу қажет. Темпурамен бірге берілетін салаттар бамбук өскіндерінен, күріш, соя соусы болғандықтан тағам жапон тағамы деп саналады. Балықтан басқа таңқы шаян немесе ет, күріш, каштан, жүмыртқадан дайындалынған фрикаделкалар қолданылады. Темпураны фондю тағамының шанышқысындай аспаппен немесе ұзын бамбук  таяқшаларының көмегімен жейді.

## Дереккөздер


Санат:Жапон асханасы
Алматы Облыстық наркологиялық диспансер

Облыстық наркологиялық диспансер, Талдықорған қаласында 1985 ж. ұйымдастырылды. Ол облыс тұрғындарына диагниостикалық, кеңес беру және емдеу қызметтерін көрсетеді. Диспансерде: учаскелік дәрігер, жасөспірімдер бөлмесі, маскүнемдікке қарсы құпия ем жүргізегін кабинет, ұйымдастыру-әдістемелік бөлімі, сондайақ, маскүнемдерді еріксіз емдеуге жіберетін арнаулы комиссия жұмыс істейді. Мұнда маскүнемдер мен нашақорлардың масаю дәрежесіне анықтау тәулік бойы үздіксіз жүргізіледі. Диспансер жанында 90 орындық аурухана жұмыс істейді. Наркологиялық ауруларды емедеуде лазер, вакуум-квант, ине салу және психотерапия сияқты дәрісіз емдеу әдістері қолданылды. 1995 ж. маскүнемдер мен нашақорларды еріксіз емдейтін арнаулы бөлім (60 орындық) ашылды.

## Дереккөздер
Апробация

**Апробация**  - жорамалды дәлелдеу үшін тәжірибе жүзінде жүргізілетін зерттеулер.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Сөздің бастапқы тұлғасы

**Сөздің бастапқы тұлғасы** - кейде лингво-статистикада «сөздің негізгі тұлғасы» мәнінде қолданылатын термин.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Минадан қорғаныс

**Минадан қорғаныс (Противоминная оборона)** — кемелердің (көліктердің) минадан жарылу кауіпсіздігін камтамасыз ету мақсатында жүзеге асырылатын ұрыс қимылдары және арнайы шаралар. Минадан қорғаныс мүддесінде: күштердің орналасу аудандарында, көшу жолдарында және ұрыс кимылдары аудандарында бакылау мен табылған миналар туралы хабарландыру, тралдау мен миналарды жою, кемелерді (көлікті) тралдар соңынан өткізу, табылған миналарды айналып өту ұйымдастырылады. Сонымен қатар, жүзбелі миналарды іздеу мен жою жүргізіледі, кажет болған жағдайда флот күштерін жою болжанған аудандарда, фарватерлерде бакылаулық тралдау ұйымдастырылады. Акваторияны бақылау жағалаулық посттардан, кемелермен және авиациялық мина іздеу құралдарымен жүзеге асырылады. Табылған минаның орны туралы оларды тралдау мен жою үшін бөлінген күштерге хабарланады. Әдетте, бұл үшін арнайы тралдаушы кеме, тіқұшақ, миналық бөгеттерді бұзатын кемелер, минаны жою құралдарымен жабдықталған ұшақтар тартылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жылулық сәулелену

**Жылулық сәулелену** — дене бөлшектері, жылулық қозғалыстарының сәулелену энергиясына түрленуінің салдарынан пайда болатын электромагниттік сэулелену.
## Дереккөздер


[[Санат:Физика
Релятивистік механика

**Релятивистік механика** –– жылдамдығы жарық жылдамдығына шамалас денелердің қозғалысын сипаттайтын механика. Дененің жарық жалдамдығынан кіші жылдамдықта қозғалуын классикалық механика зерттейді.

## Релятивистік жылдамдық
Релятивистік жылдамдық –– арнайы салыстырмалылық теориясында жорылған эффектілер анық байқалған кездегі, вакуумдағы жарық жылдамдығына жақын, бөлшек қозғалысының жылдамдығы.
## Релятивистік эффектілер
Релятивистік эффектілер –– дененің немесе белшектің жылдамдығы жарық жылдамдығы шамалас болған кезде байқалатын құбылыс.

## Дереккөздер


Санат:Теориялық физика
Санат:Механика
Теппаняктер

**Теппаняктер** - қазіргі жапон асханасында аспаз отқа қыздырылған тәрелке (теппан) айналасында отырған адамдарға сиыр етінің, балықтың немесе көкөністерді тапада пісіріп тұтынушы ыдысына салатын тағамдар.

## Дереккөздер
Бағдарлар

**Бағдарлар** (), () — бақыланатын жердегі жақсы көрінетін және қоршаған ортадан ерекшеленіп түратын жергілікті зат немесе бедер элементі. Әскерлерде бағдарлар өзінің тұрған орнын, қозғалыс бағытын анықтау, ұрыс кезінде бөлімшелерді және атысты басқаруды оңайлату үшін қолданылады. Олардың көмегімен бақылау және ату секторлары белгіленеді, бөлімшелерге нысананы белгілеу және жауынгерлік тапсырма қою жүргізіледі. Бағдарлар әскерлердің ұрыстық іс-қимылы және қозғалысы, оған дайындалу мен жүргізу кезінде аға командирлер басшылығымен іске асады. Қажет болған жағдайда бағынышты командирлер қосымша бағдарлар белгілейді. Қолдануға ыңғайлы болу үшін бөлімшенің бақылау пунктінде бағдарлар сызбасы жасалады. Авиацияда бағдарлар ұшақтардың ұшу бағытын анықтау үшін қолданылады. Бағдарлар ретінде ұшу кезінде ұшақтан жақсы көрінетін және ұшу картасында оңай анықталатын жергілікті объектілер белгіленеді. Бағдарлар  нүктелі, сызықты және ауданды болып бөлінеді. Нүктелі бағдарлар ретінде шағын жергілікті пункттер, шағын көлдер мен су қоймалары, орман аз жердегі шоқ тоғайлар, жолдар қиылысы қызмет етеді. Сызықты бағдарлар ретінде темір және тас жолдар, өзендер, теңіздердің жағалау сызықтары, ал ауданды бағдарлар ретінде — үлкен қалалар, үлкен көлдер мен су қоймалары, жекелеген үлкен орман алқаптары қызмет етеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Облыстық онкологиялық диспансер

**Облыстық онкологиялық диспансер**, 1956 ж. ұйымдастырылды. Қазір диспансер жанында радиол, бөлім, хирургиялық, гинекологиялық, эндоскопиялык, ренттенмен емдеу және диагноз қою цитологиялық, химиятерапиялық кабинеттер және клиник, лаборатория ашылған. Диспансерде 17 дәрігер, 51 орта мед. қызметкер жұмыс істейді. 1992 жылдан барлык статистикалық деректер электронды есептеуші машинаның жадында сақтаулы. 

## Дереккөздер
Жұқпалы індет қабылдағыштық

**Жұқпалы індет қабылдағыштық** - адамның немесе жануардың белгілі бір індет коздырғышының ағзаға ену жағдайында, аурудың дамуымен немесе қоздырғышты тасымалдау арқылы жауап беру қабілеті.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Бағдарлар бойынша белгілеу тәсілі

**Бағдарлар бойынша белгілеу тәсілі** (). Бағдарланатын картада визирлеу екі-үш жергілікті затқа сызғышпен жасалады және олардан бағыт жүргізіледі; осы сызықтардың қиылысуынан тұру нүктесі шығады. Бағдарлар сенімді түрде танылып, ал сызғыштың шеті олардың картада бейнеленуі арқылы дәлме-дәл өтуі маңызды болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тефтели

**Тефтели** - ұнға аунатып алынған, қуырылған және бұқтырылған ет, балық және көкөніс турамаларынан дайындалған домалақ түйіршіктер; грек жаңғағынан алмаға дейін өлшемді ет немесе балық турамасынан дайындалған шар тәрізді котлеттер. Котлеттен айырмашылығы ол тек үнға (күріш немесе бидай) аунатылады және еттен басқа өнімдер (қайнатылған күріш, қызанақ, жеміс қақтары, картоп езбесі) қосылады. Тефтелидің тағы бір ерекшелігі оны соус құйып береді. Соус қуырылған пияз, қызанақ, порей пиязы, балдыркөк, сарымсақты ұн салып қоюлатқан, қаймақпен қышқылдандырған немесе қышқыл жеміс шырынын құйған ет сорпасынан тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Тағамдар
Минажарылғыш бөгеттер

**Минажарылғыш бөгеттер (Минновзрывные заграждения)** — қарсыласты шығынға үшырату, қозғалысын тоқтату, маневрін қиындату мақсатында жергілікті жерлер мен объектілерге қойылған миналы алаңдар, миналар тобының, жалғыз мина және жарғыш заттар зарядтарының жүйесі. Минажарылғыш бөгеттер өрдайым ұрысқа дайын тұрады, табылуы киын. Бұл бөгеттер инженерлік бөгеттердің негізін құрайды. Ал олардың құрылымы — инженерлік жабдықтаудың ең маңызды міндеітерінің бірі. Атқаратын қызметіне қарай Минажарылғыш бөгеттер: танкіге қарсы, жаяу әскерге қарсы, десантқа қарсы болып, жұмыс істеу тәсіліне байланысты басқарылмайтын және басқарылатын болып бөлінеді. Баскарылмайтын Минажарылғыш бөгеттер — бұл үрыс жағдайында тұратын және қарсылас әрекет еткенде жұмысқа қосылатын миналары бар миналы алаңдар. Басқарылатын мина жарылғыш бөгеттерге қойылғаннан кейін кашықтықтан басқару арқылы үрыетық немесе қауіпсіз жағдайға ауыстырыла алатын миналар жатады. Минажарылғыш бөгеттер әскерлердің ұрыс кимылдарының барлық түрлерінде қолданылады. Қорғаныста олар ұрыстың мәніне сәйкес, атыс жүйесімен, табиғи кедергілермен байланыстырыла, өз әскерлерінің маневрлерін есепке ала отырып құрылады. Минажарылғыш бөгеттердің негізгі сипаттамасы олардың тығыздылығы. Мина жарылғыш бөгеггер инженерлік әскерлердің күшімен қойылады. Сондай-ақ бұл жұмысқа әскер түрлерінің басқа да бөлімшелері мен бөлімдері де қатыстырылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бағдарлардың сызбасы

**Бағдарлардың сызбасы** () — бағдарлар ретінде тағайындалған жергілікті жер заттары бейнеленген жауынгерлік құжат. Бағдарлар оңнан солға және шеп бойынша — өзінен қарсылас жағына қарай көрсетіледі және нөмірленеді. Жоғары бастық анықтаған бағдарлар нөмірі өзгертілмейді. Әрбір бағдарға өз атаулары беріледі және оған дейінгі қашықтық көрсетіледі. Бағдарлардың сызбасы бөлімшелерге тапсырмалар беруді, өзара әрекеттестікті ұйымдастыруды, нысананы көрсетуді, атыс жүргізуді жеңілдетеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әлеуметтік жат мінез-құлық

**Әлеуметтік жат мінез-құлық** - адамдардың әлеуметтік- негативті түрткілерімен анықталатын және топтың, коғамның басқа мүшелеріне ыңғайсыздық пен зиян әкелетін әлеуметтік өмірінің формасы.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Демеулік шылаулар

**Демеулік шылаулар**   — тіркескен сөздеріне қосымша мағына, реңк үстейтін немесе сөйлемге эмоционалды өн беретін шылаулар. Олар бірнеше түрге бөлінеді:
* **Cұраулык демеуліктер** (вопросительные частицы): ***-ма (-ме,-ба/бе,-па/пе);*** 
* **Күшейтпелі демеуліктер** (усилительные частицы): ***-ақ, -ay, -aй, да/де;*** 
* **Нақтылық демеуліктер** (конкретизирующие частицы): ***-қой/-ғой, -ды/-ді***
* **Шектік демеуліктер** (ограничивающие частицы): ***-қана/-ғана***
* **Күмәндік демеуліктер:** (частицы выражающие сомнение): ***-ау. -мыс/-міс;*** 
* **Болымсыздық демеуліктер** (отрицательные частицы): ***тұрсын, тұрмақ, тұрғай, түгіл.*** Бұлардын ішінде ***-ақ, -ау, -ай, қой/ғой, -мыс/-міс*** сиякты демеу¬ліктер модальдык қызмет атқарады.

## Тағы қараныз:
* Дауыссыз дыбыстар
* Дауыссыздар үндестігі
* Дауыстылар үндестігі
* Тіл арты дауыстылар
* Тіл алды дауыстылар
* Грамматика
* Шылау
* Зат есім
* Дыбыстар
* Сын есім
* Сан есім
* Етістік
* Есімдік
* Одағай
* Үстеу
* Морфология

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Санат:Фонетика
Санат:Морфология
Тимбадцар

**Тимбадцар** - камырдан үй конструкциясы етіп жасалған, арасына әр түрлі өнімдер (тағамдар) салынатын құрылым. Оны дайындау үшін қамырдың ішіне бұршақ дәндерін салып, пішіндеп тұмшапеште пісіреді. Піскен соң арасындағы бұршақ дәндерін төгіп орнына қажетті тағамды салады.

## Дереккөздер
Дәрігер-менеджер

**Дәрігер-менеджер** - ұйымдастырушылық - қаржылық және бақылау - бөліп таратушылық қызметтері жүктелген, отбасылык немесе жалпы тәжірибелі дәрігер. Медициналық сақтандырудағы құкықтық қатынастағы адам.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Бағдар-белгі беруші авиациялық бомба

**Бағдар-белгі беруші авиациялық бомба** () — су, әуе және жердегі сигнализацияны, навигациялык және бомбалау тапсырмаларын орындау, ұшу маршрутының нүктесін, ұшу аппараттары топтарының жиналу ауданын белгілеу үшін кызмет ететін бомба түрі. Жану кезінде түтінді бұлт (күндіз) немесе әр түрлі түстегі жалын (түтін) беретін пиротехникалық не болмаса арнайы құралдармен жабдықталады. Теңізде кимыл жасау үшін бағдар-белгі беруші авиациялық бомба флуоресценцияланған сұйықтықпен жарақталады. Ол судағы бомба соққысы кезінде жүка қабықша түрінде жайынады да, едәуір дақ — белгі беруші нүкте жасайды.

## Дереккөздер


Санат:Авиациялық бомбалар
Сөздің лексика-фразеологиялық формасы

**Сөздің лексика-фразеологиялық формасы** - сөздің семантикалык нұсқасы, қол локацияға қатысты іске асады (орыс тілінде ақ деген сөз «ашық түсті» мағынада, «қызыл емес» шарап деген сөзбен тіркескенде, «қара емес» шахмат деген сөзбен тіркескенде).

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Ткемали

**Ткемали** — грузиндердің ет тағамдарына татымдық ретінде қосылатын өте қышқыл дәмі бар, ерте көктемде пісетін алхоры. Одан үйде ткемали соусын дайындаса, өндірісте жаңа технологиямен дайындалынатын соус - квацерахи деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Тағамдар
Санат:Соустар
Миналанған алаң

**Миналанған алаң (Минное поле)** — мина қойылған жергілікті жер бөлігі. Миналанған алаң мина жарылғыш бөгеттердің негізі болып табылады. Миналанған алаңның бәгеу қабілеті миналардың жоғары тиімділігіне, қарсыластың адам күші мен жер үстіндегі және жүзбелі әскери техникасын жою, ядролық жарылыстың әсеріне тұрақтылығы, артиллерия атысы мен авиация соққысына қарсы тұру кабілеттеріне байланысты. Миналанған алаңдар атқаратын қызметіне қарай танкіге қарсы, жаяу әскерге қарсы, аралас, десантқа қарсы, ал іске қосылу тәсіліне қарай басқарылатын және басқарылмайтын болып белінеді. Миналанған алаңдар алдын ала немесе ұрыс барысында, бүркемеленіп — жерге (қарга) терең коміп және бүркемеленбей жерге (қарға) қолмен немесе механикаландыру құралдарының көмегіыен орнатылады. Миналанған алаңның негізгі параметрлері: миналанған аландағы майданның 1 км-іне орнатылған мина саны, оның терендігі мен майдан бойынша ұзындығы болып табылады. Миналанған ауданның ұзындығы ондаған метрден бірнеше кмге дейін созылады. Танкіге қарсы миналанған аландарда мина саны 1 км-ге 300 ден 1000-ға дейін, одан да көп болады, ал миналанған алаңның тереңдігі 20-200 м шамасында. Жаяу әскерге қарсы миналанған алаңда мина саны 1 км-ге 200 және одан да көп, фугасты немесе 200 және одан да көп жарыкшақты болып, алаңның терендігі бірнеше метрден жүздеген метрге жетеді. Десантқа қарсы миналанған аландар су бәгеттерінде, теңіздің жағалау жиегінде, аз ғана терендікте қарсыластың жүзбелі әскери техникасын, десант түсіру және өткелдіх-десанттық құралдарын жою максатында жасалады. Майданның 1 кмне бірнеше қатармен жүздеген мина қойылған Миналанған алаңдар болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бағытталған антенна

**Бағытталған антенна** () — сәуле шығарып, бір немесе белгіленген бірнеше бағыттан сигнал кабылдауға арналған қондырғы (антенна). Бағытталған антеннаны радиолокацияда, радионавигацияда және т.б. қолдану радио сәуле шығаратын негізгі көздің бағытын айқындауға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тодди

**Тодди** — шет елдерде кеңінен тараған әр түрлі ыстық сусындар мен ішімдіктер қоспасы. Құрамында күшті алкогольді ішімдіктер, кою шырындар, құймалар, тәтті тұндырмалар немесе ликер және татымдықтар бар. Үстелге әкелер алдында қоспаны ыстық сумен араластырып, хайбол стақанына құйып 1—2 мин ұстайды.

## Дереккөздер


Санат:Алкогольдік ішімдіктер
Жылу үрлегіші

thumb
thumb
**Жылу үрлегіші** - механикалық энергияны температурасы өте төмендеу ортадан өте жоғары.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Педагогтің деонтологиялық дайындығы

**Педагогтің деонтологиялық дайындығы** - педагогтің қызметті  деонтология қағидаларына сәйкес атқаруға дайындығы.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Сөз тіркесінің сыртқы формасы

**Сөз тіркесінің сыртқы формасы** - сөз тіркесі мүшелерінің арасындагы синтаксистік байланысты, сонымен қатар берілген сөз тіркесінің келесі бір сөз тіркесіне қатысын білдіретін формальды грамматикалық құралдардың бірлігі.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Жүсіпбек Қорғасбек

**Жүсіпбек Қорғасбек** - 1961 жылы 3 ақпанда Алматы облысының Әулиеағаш ауылында туған.

1984 жылы ҚазМУ-дің журналистика факультетін бітірген. Сол жылы журналистік қызметті республикалық *«[[Жас Алаш]]»* (бұрынғы* «Лениншіл жас»*) газетінде бастаған ол *«Қазақ әдебиеті»* газетіне ауысым тілші, аға тілші, бөлім меңгерушісі, бас редактордың орынбасары қызметін атқарды. *«[[Қазақ әдебиеті]]»*, *«[[Жас Алаш]]»* газеттерінің Бас редакторы болды. Қазір Балалар мен жасөспірімдер басылымдарының *«Жас өркен»* ЖШС-нің бас директоры.

1985 жылы *«Жалын»* баспасынан *«Көгілдір керуен»* атты әңгімелер жинағы, 1995 жылы *«Жансебіл»* атты повестер мен әңгімелер топтамасы жарық көрді. *«Жансебіл»* кітабының негізінде түсірілген осы аттас көркемфильм киносценарийінің авторы. "Қасқыр – Адам" повесі бойынша "Қазақфильм" киностудиясы "Талан" (2016-2017) көркемфильмін түсірді. Соңғы жылдары "Жынды қайың", "Үлпілдек", "Көкжалдар" кітабы жарық көрді.

2001 жылғы *«Тарлан —Үміт»* сыйлығының иегері. Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері (1998).

2025 жылдан бастап әл-Фараби атындағы ҚазҰУ журналистика факультетінің дәріскері. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Алматы облысы тұлғалары
Санат:1961 жылы туғандар
Бағытталған жарылыс

**Бағытталған жарылыс** () — негізінде қоршаған ортаға (әдетте тау жынысына) көбіне белгіленген бағытта және есептелген қашықтыққа жасалады. Оған зарядтарды лайықтап орналастыру мен оның түрін таңдау арқылы немесе тау жынысы лақтырылатын жағында алдын ала қосымша бос алаң жасаумен қол жеткізіледі. Құрылыста қолданылады. Кейде бағытталған жарылыс деп кумулятивтік әсерді пайдаланатын жарылысты да айтады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Білім беру мекемесінің аттестациясы

**Білім беру мекемесінің аттестациясы** - оның нақты білім беру бағдарламаларын іске асыруға дайындығын бағалайтын процедура, сонымен бірге білім берудің мемлекеттік стандарттарының талаптарына тәлімгерлердің дайындық деңгейінің сәйкестігін бағамдау.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Отбасы дәрігері

[thumb|Врач-неонатолог — [Апгар, Вирджиния|В. Апгар]]
**Отбасы дәрігері** - отбасылық қызмет көрсету қағидасы негізінде, тұрғындар арасында емдеу - аурудың алдын алу жұмыстарын ұйымдастыру үшін даярланған, жалпы тәжірибелі дәрігер. Оған, отбасы емделушілернің жеке ерекшеліктерін, отбасылық және қоғамдық тұрғыдан қарағандағы мәселелерін анықтай және ескере отырып, өмірлерінің ақырына дейін барлық медициналық қызметті үйлестіре жүргізу талаптары қойылады. Емделушінің отбасылық дәрігерді тандауға құқығы бар. Бұл жағдайлардын барлығы ҚР-сы медициналық сақтандыру заңында қарастырылған.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Бағытталған радиоактивтілік

**Бағытталған радиоактивтілік** () — нейтроңдар ағымының әсерімен болатын ядролық аудандағы ауаның, топырақ пен әр түрлі заттардын радиоактивті залалдану көздері. Біртіндеп энергиясын жоғалтатын нейтрондарды топырақтың, судың немесе ауаның құрамына енетін кейбір химиялық элементтер атомдарының ядросы бойына сіңіреді де, нәтижесінде бұл элементтер радиоактивті болады. Топырақта, суда (әсіресе, теңізде) әр түрлі конструкциялар мен материалдардағы бағытталған радиоактивтілік, негізінен, олардың құрамында натрий, магний, кремний немесе алюминий, жартынай бөліну кезеңіндегі изотоптардың болуымен ерекшеленеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жылу реакторы

**Жылу реакторы** - бөлінетін заттың, ядро бөлінуінің өте көп саны олардың жылу нейтрондарымен өзара әсерлесуімен өтетін ядролық реактор.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Миналау жиілігі

**Миналау жиілігі (Плотность минирования)** — миналы-жарғыш бөгеттердің жалпы ұзындығының (километрмен) калқалаушы бағыттағы маңдайшептің еніне қатынасы. Ол танкіге қарсы минаға және жаяу әскерге қарсы миналарға жеке анықталады. Миналау жиілігі алғы шеп алдында тактикалық және оперативтік терендіктерге есептелуі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Миналау шебі

**Миналау шебі (Рубеж минирования)** — қарсыластың козғалысына кедергі келтіру және оны шығынға ұшырату мақсатында миналанған алаңдар орнатуға және жекелеген объектілерді (көпірлерді, авиадуктерді және т.б.) қиратуға арналған жергілікті жер өңірі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Мемлекеттік білім беру мекемесінің аттестациясы

**Мемлекеттік білім беру мекемесінің аттестациясы** - оның дайындығын мемлекеттік білім беру басқармасы органының кешенді бағамдау процедурасы, білім беру мекемесінің тұтас және мамандықтар бойынша анықталған білім беру бағдарламаларын іске асыруға дайындығының сәйкестік деңгейін сонымен бірге оқу орынын бітірушілердің дайындығының білім берудің мемлекеттік стандартқа сәйкестік деңгейін бағамдау.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Орысбай Әбділдаұлы

**Орысбай Әбділдаұлы** (11.3. 1939 жылы туған, Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Жамбыл ауылы) — жазушы, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. Жамбыл атындағы халықаралық сыйлықтың лауреаты. 1962 ж. Ж.Жабаев атындағы № 23 ауыл шаруашылығы механикаландыру училищесін, 1968 ж. ҚазМУ-ді бітірді. "Балдырған" журналында, "Лениншіл жас" газетінде, 1980-94 ж. "Жалын" баспасында, 1994-97 ж. "Жеті жарғы" баспасында жұмыс істеді. 1997 жылдан "Жетісу" газетінің бөлім меңтерушісі. "Сымбат" (1969), "Қолтаңба" (1982), "Өмірсерік" (1983), "Палуан" (198), "Туған жер демі" (1986), "Уыз шақ" (1989), "Сөз бен саз" (2001), "Сал-серілер сабағы" (2002) атты кітаптары жарық көрді.

## Дереккөздер


Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:Қазақ жазушылары
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:1939 жылы туғандар
Жылулық шу

**Жылулық шу** - заряд тасығыштардың жартылай өткізгіштердегі жылулық қозғалысымен шартталған электрлік флуктуациясы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Дәрігер-бактериолог

**Дәрігер-бактериолог** - медициналық бактериология саласынан дайындықтан өткен дәрігер.

## Дереккөздер


Санат:Бактериологтар
Санат:Бактериология
Бағытталған радиосәулелер

**Бағытталған радиосәулелер** () — бағытталған антенналардың кемегімен радиотолқындардың бір немесе бірнеше бағытта сәуле шығаруы. Бағытталған радиосәулелерді радиолокациялық, радионавигациялық, радиорелелік және теледидарлық құрылымдарда қолдану олардың қашыктыққа әрекет етуін арттырады, бөгеттерден қорғануын күшейтіп, радиотехникалық станциялардың барлау жасауына қиындық келтіреді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тофу

нобай|оңға|Тофу
**Тофу** — соя сүзбесі. Соя бұршақтарын тазалап, ұнтап, салқын суда бір тәулік ұстайды. Содан соң суын ағызып, үстіне қайтадан таза су құяды (500 г сояға 11,5 л су) да, 1 г ас содасын салып қатты жанып жатқан отқа қояды. Қайнатуға жеткізген соң отты азайтып 30 мин бұқтырады. Содан соң бұршақтарды басқа ыдысқа салып салқындатады да, қатқанша ұстайды. Қатқан массаны кесектерге бөліп мұздай суға екі сағатқа салып қояды.

## Дереккөздер


Санат:Тағамдар
Форматив

**Форматив** - өзінің дербес мағынасы болмайтын, бірақ сөзді бөлшектерге (морфемаларға) үстінде жіктелініп шығатын бөлік. Форматив сөздің морфемаларын бір біріне қосу (мысалы, орыс тілінде қосынды түбір сөздердегі дәнекер дауыстылар: «вод + о + воз») тілдің морфонологиясына сәйкесетін құрылымдар жасау (мысалы, орыс тілінде бөтен тіл дерден енген сөз түбірлерінің ақырлы тіл алды дауыстыларынан кейін й формативнің жалғануы: «шоссе + й + ный», «чили + й+ ский») сөздің дұрыс фонологиялық құрылымын жасау, мысалы, питьянтьятьра тілінде (Австралия) сөздің ең соңғы дыбысы дауыссыз болуы мүмкін еместігі себебінен, дауыссыздарға аяқталатын негіздерге формативнің жалғануы сияқты кызметтерді атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Орыс ұлтық-мәдени орталығы

**Орыс ұлтық-мәдени орталығы**, Талдыкорған қаласында 1998 ж. құрылған. Орталықтың бағдарламасында орыс халқының салт-дәстүрін, тілін, мәдениетін дамытып, сақтау көзделген. Басты мақсаты — қоғамдағы рухани жарасымдылықты насихаттап, жалпы адамзаттық құндынықты дәріптеу, әлеуметтік тұрақтылық пен ұлтаралық татулықты сақтау. Орталық жанынан "Ардагерлер хоры" атты ансамбль құрылған. Облыста орыс ұлтының 340 мыңнан аса өкілдері тұрады.

## Дереккөздер
Ғұсман Мұхаметқалиев

**Ғұсман Мұхаметқалиев** (1936-1996) - 2 қарашада ҚХР-ның Санжы қаласында туған. Үрімшінің педагогикалық училищесін бітірген. Семей облысының Жарма ауданының «Макиевский» совхозында тракторшы, 1970 жылы Алматы үй құрылғысы комбинатында бетоншы боп еңбек етеді. Алматы облысының Қаскелең ауданында, Алматыдағы «Поршень» зауытында, Алматыдағы Қазақ КСР-і Мемлекеттік архивінде еңбек еткен. Бірнеше кітаптардың авторы. «Жазушы», «Жалын» баспаларынан 1969— 1987 жылдар аралығында «Жас керуен», «Жасыл қала, жасыл бақ», «Алатау кештері», «Ғимараттар», «Көңіл көктемі», «Ләйлім шырақ» атты жыр жинақтары жарық көрген.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қытай қазақтары
Санат:1936 жылы туғандар
Аттитюд

**Аттитюд** - әлеуметтік бекітілген Құрылым. Ұжымдағы қарым-қатынаста тұлғанын белгілі бір іс-әрекетіне жағымды бейімделушілік.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Дәрігерлік жауапкершілік

**Дәрігерлік жауапкершілік** - кәсіби немесе кәсіби-лауазымдық қызмет бабында заңдылықты бұзғаны үшін дәрігердің заң алдындағы жауапкершілігі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Төс ет

**Төс ет** — сиыр мен жылқының төстігі; төстен бөлек алынып қақталады. Төс сүйек қазанға салынарда етегінен бөлектенеді және төс сүйектің өзі, ірі шеміршектері екі-үш бөлек етіп жүйеленеді. Төсетек 3—4 күннен көп тұратын болса, түздалады. Жылқы төсінде етек, шеміршектер қазыға кетеді де, төс кана қалдырылады.  Ол қазанға бөлшектеп салынады. Төс етті тілімдегенде майлы қыртысы бірдей тілімделуі көзделеді.

## Дереккөздер


Санат:Ет
Миналы бөгет қойғыш

**Миналы бөгет қойғыш (Минный заградитель)** — 
:1) Топыраққа (қарға) немесе жер үстіндегі қабаттарға (қарға) танкіге қарсы миналарды тез орнатуға арналған инженерлік түрғыдағы механикаландырылған құралдармен жабдықталған машина. 
:2) Негізінен, миналық бөгеттер қоюға арналған әскери су үсті (теңіз, әзен) кемесі немесе сүңгуір қайық.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бағытталған радиохабар

**Бағытталған радиохабар** () арнайы бағытталған антенналардың көмегімен белгілі бір бағытқа радиосигналдар жіберу. Негізінен хабар жіберетін қондырғылардың әсер ету қашықтығын ұлғайту үшін және энергетикалық ұтымдылыққа қол жеткізу үшін колданынады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Оспанбекова Жұмаш Әбдірақымқызы

**Оспанбекова Жұмаш Әбдірақымқызы**, Ақыпбекова (20.10.1947 ж.т, ҚХР, Құлжа қаласы) — айтыскер ақын, 1967 ж. орта мектепті, 1977 ж. ҚазМУдің журналистика факультетін бітірген. Еңбек жолын бүр. Талдықорған облысының Қапал ауданындағы Абай атындағы ұжымшарда клуб меңтерушісі болып бастаған. 197485 ж. Қапал ауданы радиохабарын тарату редакциясында, облыс халық шығарм. мен мәдени-ағарту жұмыстары жөніндегі ғыл.-өдістемелік орталықта, 1986-99 ж. республика теле-радио хабарлар тарату комитетінде, 2000-02 ж. республика "Қазгидромет" орталығында қызмет атқарған.

## Дереккөздер
Деминутив

**Деминутив** ( - кішірейтілген) — кішірейту, еркелету мәніндегі сөздер. Мысалы: *үйшік, інішек, ботақан, балақай* т. б. 
**Деминутив** жақын адамдармен, отбасымен, достармен, кішкентай балалармен сөйлескенде қолданылады.

## Тағы қараныз:
* Дауыссыз дыбыстар
* Дауыссыздар үндестігі
* Дауыстылар үндестігі
* Тіл арты дауыстылар
* Тіл алды дауыстылар
* Грамматика
* Шылау
* Зат есім
* Дыбыстар
* Сын есім
* Сан есім
* Етістік
* Есімдік
* Одағай
* Үстеу
* Морфология

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Санат:Фонетика
Жергілікті жер

**Жергілікті жер** - барлық элементтерімен: 
*бедерлерімен, 
*жер кабатымен, 
*суымен, әсімдігімен,
*катынас жолдарымен, 
*тұрғылықты жерлерімен, 
*өнеркәсіп, 
*ауыл шаруашылық, 
*әлеуметтік-мәдени объектілерімен қоса алғандағы жер жазықтығының бір бөлігі (аймағы, ауданы).

Ол ұрыс жағдайының ең маңызды элементтерінің бірі болып табылады. Жергілікті жер бедерлерінің ерекшелігіне байланысты:
*тегіс, адырлы, қыратты, таулы (аласа таулы, орта таулы, биік таулы) болып; 
*ойлы-қырлы болуына байланысты — өзекті, сайлы, жыралы болып жүріп; 
*өту жағдайына байланысты, бақылау және бүркемелеу жағдайларына байланысты ашык, жартылай жабық, жабық; 
*табиғат жағдайларына байланысты — шөлді, далалық, (шөл далалық), орманды, батпақты (орманды-батпақты) болып болінеді.

Жергілікті жердің ұрыс қимылдарына әсер ететін қасиеттерін тактикалык қасиеттер деп атайды. Жергілікті жерді ұрыс қимылдарын жүргізуде және дайындауда оны неғүрлым жақсы пайдалану мақсатында жағдайды бағалау барысында қолбасшылар (командирлер) мен штабтар жанжақты зерттейді. Жергілікті жерді топографиялық және арнайы карталар, аэросуреттер, әскери-графикалық сипаттамалар, барлау мәліметтері және баска да мәліметтер бойынша зерттейді және бағалайды. Бүркемелеу және бакылау шарттарын бедер сипаты мен табиғи бүркемелер (бақылаудаң оптикалық және радиотехникалық құралдардың көмегімен жасырынатын) сыйымдылығына байланысты аныктайды. Жергілікті жерді зерттеу және бағалау мәселелерімен әскери топография мен әскери география айналысады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Трепанг

**Трепанг** (теңіз қияры) - ине тәрізді теңіз өнімі. Трепангтың құрамында толық құнды белоктар, В витаминдерінің тобы, микро- және макроэлементтер (мыс, кобальт, йод, мышьяк, темір жөне т.б.). Емдік қасиеті бар. Саудаға трепангтер тұздалған-кептірілген түрінде түседі. Тағамға қолданар алдында сыртындағы көмір ұнтағын кетіргенше жылы сумен жуады, содан соң салқын су қүйып ісінгенше 24—30 сағ ұстайды. Арасында суды ауыстырып отырады. Осыдан соң ішін тазалап 2—3 сағ бойы қайнатады. Піскен жұмсақ етті салаттарға және басқа тағамдарға қосады.

## Дереккөздер
Бағытталған энергетика қаруы

**Бағытталған энергетика қаруы** () — энергия ағынын қолданатын қару; нысаналарды істен шығаратын немесе қирататын лазер сәулелері немесе бөлшектер ағыны.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Миналы галерея

**Миналы галерея (Минная галерея)** — жасанды жер асты жолы. Ол қарсыластың бекіністеріне жасырын жету кезінде және оларды миналы камераға салынған жоғары қуатты мина жарылысымен қирату мақсатылда қолданылады. Миналы галерея көлденең қимасы әдетте 1 0 1,5 — 2 метрден аспайды. Миналы галерея Екінші дүниежүзілік соғыста (мысалы , Сталинград қорғанысы кезінде) қолданылған.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Дәрігерлік-кеңесу комиссиясы

**Дәрігерлік-кеңесу комиссиясы** - емдеу аурудың алдын алу мекемелерінде құрылатын, уақытша еңбекке жарамсыздықты анықтайтын сараптық орган.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Трюфели

**Трюфели** - ерекше жағымды дәмі мен хош иісі бар, пирамидалы немесе ромб тәрізді пішіні бар, емен және бук ағаштары өсетін ормандарда, терендігі 5—20 см жер астында өсетін саңырауқұлақтар. Бұларды арнайы үйретілген шошқалар көмегімен жинайды;

## Дереккөздер


Санат:Саңырауқұлақтар
Бағыттау

**Бағыттау** () — күштерге (сүңгуір қайықтарға, авиациялык ұшу аппараттарына) немесе қаруға (ракеталарға) козғалыс параметрлері (бағыт, жылдамдық, биіктік жөне т.б.) арқылы берілетін басқару тәсілі. Қозғалыс параметрлері аталған күштерді немесе қаруды жою белгіленген қарсылас объектілеріне бағыттайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Миналық шабуыл

**Миналық шабуыл (Минная атака)** — өзі жүретін, тіркеуге алынатын немесе сырықтық минамен кемені зақымдау мақсатындағы миналық кемелердің тактикалық тобы немесе миналық катерлер арқылы жүзеге асады. 20 ғасырдың басынан бері Миналық шабуыл термині орнына "торпедалық шабуыл" ұғымы қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Реакцияның жылулық эффектісі

**Реакцияның жылулық эффектісі** - жүйе ұлғаю жұмысынан баска ешқандай жұмыс істемейтін, ал реакцияда болған затгардың температурасы шыккан затардың температурасына тең болған жағдайда термодинамикалық жүйеде химиялык реакция өткен кездегі оның жұтатын немесе бөліп шығаратын жылуы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Турама

**Турама **  — шикі мал немесе балық еттерінен туралып, шабылып дайындалған масса термині. Етті түріне байланысты сиыр етінің, қой етінің, құс етінің және т.б. болып бөлінеді. Тураманы еттартқыштан етті өткізіп алады. Кейде етті тартпай майдалап турамалап алуға да болады.

## Турамалау

**Турамалау**  — түрлі салмалар дайындау және оларды тағамТурамалау дайындауда қолдану. Толық турамалауда кейбір өнімнің тек қабығын ғана (тауықтың немесе балықтың сыртқы қабығын) алып, ішіне оның етін турамалап баска өнімдермен араластырып (күріш, кепкен жеміс қақтары, қызылша, пияз және т.б.) салма салады. Жай турамалауда мал не құс ұшасының ішкі қуыстарын (қарынды, үйрек ішін) турамамен толтыруды айтады. Жартылай турамалау кезінде жұқа қабатпен өнімнің ішіне салма салынуы. Мысалы, орамалар, зразалар, т.б.

## Дереккөздер
Бағыттау және нысананы көрсету пункті

**Бағыттау және нысананы көрсету пункті (БНКП)** () — әуедегі авиациялық ұшу аппараттарын, ұшақтарды, тікұшақтарды басқару пункті. ҮА-ын ұрыс қимылдары аудандарына шығаруды, жойғыштарды әуе нысанасына
бағыттауды қамтамасыз етуге, сонымен қатар авиация және құрлык әскерлерінің зениттік-ракеталык бөлімдерінің (бөлімшелерінің) өзара әрекеттестігін жүзеге асыруға арналған. Бағыттау және нысананы көрсету пунктері жер үсті немесе әуелік (ҮА) болуы мүмкін. Ол радиолокация, байланыс және автоматтандыру құралдарының кешенімен жабдықталады. Ол ҮА-ның экипажы нысананы көзбен немесе борттық радиолокациялық байланыс көмегімен байқауы және шабуылды орындауды камтамасыз етуі үшін, нысанаға тактикалық қолайлы жағдайға шығаратын радиолокациялық байланыс және автоматтык құралдар толымымен жабдықталады. Бағыттау және нысананы көрсету пункті нақты тапсырмаларды авиациялык құрамалардың (бөлімдердің) командалық пункттерінен алады. Бұдан басқа, әскери-әуе күштерінде (ӘӘК) шағын мақсаттағы бағыттау пункттері, яғни әуедегі жойғыш авиацияны басқару пункттері құрылады.

## Бағыттау тұтқасы
Ұшу аппаратынын ұшу бағытын өзгертуге арналған тік тұтқа; артқы тіреуіш. Кильдің қозғалмайтын тік бөлігіне бекітіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Аттракция

**Аттракция**  (латынша: тарту, жақындату) - басқа адамға деген тартымды сезімнің пайда болуы. Бұл профессионалдық педагогикалық жарамдылықтың негізгі көрсеткіші болып саналады.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Дәрігерлік-енбектік сараптау комиссиясы

**Дәрігерлік-енбектік сараптау комиссиясы** (ДЕСК) - еңбекке жарамсыздығын, оның тұрақты жоғалту деңгейін, мүгедектіктің себептерін және топтарын анықтайтын сараптамалық орган.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Сара Рахманқызы Мыңжасарова

**Сара Мыңжасарова** (1924-2002) - 29 қазанда Ақтөбе облысы, Шалқар ауданы, Қара Шоқат деген жерде туған. Ақтөбедегі мұғалімдер институтында оқыған. 1952 жылы республикалық екі жылдық партия мектебінің аудармашылар бөлімін бітірген.  
## Еңбек жолы
Еңбек жолын Шалқар аудандық комсомол комитетінің мектеп жұмысы жөніндегі хатшысы болып бастайды. 
* 1949 жылы «Сталиншіл» газетінде бөлім меңгерушісі болады.  
* 1952-1960 жылдары  Талдықорған облыстық «Сталиншіл» газетінің жауапты хатшысы, «Семиреченская правда» газетінің әдеби қызметкері, Алматы облыстық «Коммунизм таңы» газетінің тілшісі болды.
* 1960-1971 жылдары «Казахстанская правда»  газетінің тілшісі. 
* 1971-1973 жж. Байланыс министрлігінің мерзімді баспасөзді тарату басқармасының баспасөзге жазылу бөлімінің басшысы. 
## Аудармашылық қызметі
1959-1970 жылдар арасында аудармаға ерекше ден қойып, Вьетнам көркем әдебиетінің алғашқы прозалық шығармасы, Нгумен Ванның «Буйвол» повесін, Абхазия кеңес әдебиетінің классигі Иван Папаскиридің «Женская честь» романын, «Алтын Прага ертегілерін», «Солдат хаттары» суреттемелер жинағын, балаларға арналған шағын кітапшаларды қазақшалайды. Бұларға қоса «Қаһарман қыздар», «Ленин бізбен бірге» деректі әңгімелер жинағын, «Тәжік әңгімелері» сияқты кітаптарды өзге аудармашылармен бөлісіп аударады .

## Шығармалары
Бірнеше очерктер кітабы,көптеген роман, повестері мен әңгімелері бар.
Шығармалары: Қыр қыздары. Роман. А., «Жазушы», 1970; Әйел бақыты. Роман. А., «Жазушы», 1981; Женское счастье. Роман. А., «Жазушы», 1984; Төзім шеңбері. Роман. А., «Жазушы», 1989; Өмір көріністері. Әңгімелер мен повестер. А., «Өлке», 2001.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Аудармашылар
Турнедо

**Турнедо**  — бұқтырылған, қуырылған немесе грильде пісірілген, талшықтарына көлденең кесілген, кішігірім саусақ қалыңдығындай ет кесектері. Дайын болған турнедо піскен жұмыртқа, зәйтүн немесе салат бөлігі, қайнатылған көкөністермен әшекейлеп, көкөніс гарнирімен береді. Француздың мейрамханалық тағамы.

## Дереккөздер
Минасыздандыру

**Минасыздандыру (Разминироваиие)** — жарылғыш-миналы бөгеттерді, миналар мен басқа да жарылу каупі бар заттарды тауып, залалсыздандыру және алып тастау не жойып жіберу шараларының жиынтығы. Оны инженерлік немесе арнайы дайындалған бөлімшелер жүргізеді. Барлау мен Минасыздандыруғa арналған бөлімшелер мина тапқыштармен, істіктермен, миналанған жерді не табылған миналарды залалсыздандыруға, алып тастауға, жәйып жіберуге, белгілеуге арналған құралдармен жабдықталады. Минасыздандыру және миналанған өңірлерді белгілеу әскердің ұрыс әрекеттерін табысты жүргізуіне зор ықпалын тигізеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бағыттаушы

**Бағыттаушы** () — көрсетілген бағытпен жүретін қатардағы әскери қызметшілер (бөлімше, машина). Бағыттаушыға карап, әскери қызметшілер (бөлімшелер, машиналар) өз козғалысын бағыттап отырады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бағыттаушылар

**Бағыттаушылар** — рельс немесе баска да сырғыма зат түріндегі, ұшу кезінде жылдамдық пен бағыт алуы үшін жіберу нүктесін қосқанда оның бойымен ракета қозғалатын ұшыру қондырғысының құрама бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Труондар

**Труондар** (туроны) - майда печенье түрі. Құрамы 8 жұмыртқа ақуызынан, 400 г қант ұнтағынан, 50 г бидай ұнынан және цедрадан тұрады. Дайындау кезінде қант пен ақуызды плита үстінде көлемі үш есеге өскенше бұлғайды. Осы массаға татымдықтар мен эссенция қосады да плитадан түсіріп қайта бұлғайды. Содан соң үстіне ұн себелеп араластырады. Пайда болған қамырды кондитер қапшығына салып, майланған және ұн себілген тақта үстіне әр түрлі пішіндер жасап сығымдайды. Аз уақыт кептірілген соң фигураларды тұмшапеш ішіне орнықтырады. Сырты қызарған соң пештен алып темір беттен түсіреді.

## Дереккөздер
Сақтандыру шығынының орнын толтыру

**Сақтандыру шығынының орнын толтыру** - сақтандырушы органдардың сақтандырылған мүліктер апат болған немесе зақымданған жағдайларында олардың орнын толтыру жолындағы міндеттемелерін орындаудың шешуші кезеңі. Сақтандыру шығынынын орнын толтыру мәселесі осы жайлы заңда, ережелерде т.б. нормативті құжаттарда каралған және сақтандырылғандардың санаттарына, сақтандыру және мүлік түрлеріне, кейбір жағдайларда мүліктін опат болу (зақымдану) себептеріне байланысты келеді. Егер опат болған мүліктердің көптігіне байланысты шегілген залал көлемін белгіленген уакыт аралығында толық анықтап шығу мүмкін болмаған жағдайда сақтандыру органы сақтанушыға алдын ала шамамен есептеп шығарылған залалдың белгілі бір бөлігін төлеуіне болады. Бұл іске қажет болған жағдайда апат комиссары, аджастер, шығындар бойынша агенттер жұмылдырылуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Жылу бөлгіш элемент

thumb
**Жылу бөлгіш элемент** - конструкортаға жылу беруге колданылатын құрылғы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Базалық авиация

**Базалық авиация** — АҚШ-тың, Францияның, Жапонияның және басқа елдердің әскеритеңіз күштерінің жағалаудағы (базадағы) аэродромда тұрақталған авиациясы. Әдетте, алысқа ұшатын торпедалары, тереңдік бомбалары және басқарылатын ракеталары бар ұшақтармен қаруланады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Сорғыш шкаф

220px|нобай|оңға|Сорғыш шкаф
**Сорғыш шкаф** — ұшпалы күйдегі зиянды және қауіпті заттармен жұмыс істеуге арналған, алдыңғы беті айқын көрінетін шкаф.

## Дереккөздер

Санат:Лаборатория құрылғылары
Минаторпедалық авиация

**Минаторпедалық авиация (мта) (**орысша**.Мино-торпедная авиация)** — 20 ғасырдың 70 жылдарына дейінгі әскери-теңіз флоты авиациясының бір түрі. МТА-ның негізгі кызметі — теңіздегі және орналасу пункттеріндегі кемелерді жою және миналы бөгеттер қою. Екінші дүниежүзілік соғыста және одан кейінгі шағын соғыстарда Минаторпедалық авиация жағалау аэродромдарындағы авиацияны жою және қарсыластың жағалаудағы әр түрлі құрылыстарын қирату үшін пайдаланылды. Минаторпедалық авиацияның басты ұрыс құралдары — авиациялық торпедалар мен миналар, авиабомбаларды да пайдаланады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде тәрпедаларды, миналарды, авиабомбаларды шағын және үлкен биіктіктен қолдана алатын нысананы ұшақтар қолданыла бастады. Соғыс барысында Минаторпедалық авиация қимылдарынын негізгі тәсілдері соққыларды шоғырландыру, эскадрильялар мен звенолардың біртіндеп соққылауы, қарсылас кемесін теңізде жеке ұшақтармен немесе ұшақтар тобымен іздеу, барлауда табылған кемелерді жоюға дайыл күйінде аэродромда кезекшілік ету болып табылады. Соғыстан кейінгі кезеңде Минаторпедалық авиация құрамында поршеньді көп нысаналы Ил-4, Ту-2, ТУ-14 және ТУ-16 ұшақтары пайда болды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Демотикалық жазу

thumb|Демотикалық жазу
**Демотикалық жазу** ( - халыктык; ) — иератика жазуы негізінде әрі қарай жеңілдетілген египет жазуының (к.) графикалық бір түрі.

## Тағы қараныз:
* Египет жазуы
* Жазу
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Тұз көже

[right|thumb| alt=A.|200 px|["Тұз көже"]]

**Тұз көже**  - дәмі жағынан қышқылтым көжелерге жақын, бірақ одан да өткір ежелгі орыс тағамы. Оларды асқорыту бездерінің күшті секрециясын тудыратын қою ет, балық және саңырауқүлақ сорпаларында майлы, өткір етіп пісіреді. Бұлар орыс аспаздығының ең калориялы тағамдары. Тұз көжелерінің гарниріне түздалган қияр, зәйтүн, каперстер, томат езбесі кіреді. Тұз көжелер ассортиментіне: жинақтық етті, үй (картоппен), балық, саңырауқұлақ, дондық (қызанақпен) және т.б жатады. Тұз көжелер үшін көкөністерді түтікшелеп турайды. Лимон қосып береді. Қаймақты балық тұз көжесінен басқа, барлығына қосып береді. Жинақтық етті тұз көжесі. Басты пиязды түтікшелеп турайды да, шала қуырады, томат езбесін қосып 2—3 мин қуырады. Қабығы мен тұқымынан тазартылған тұздалған  қиярларды түтікшелеп турайды да, сорпада өз сөлінде пісіреді. Сүйек сорпасында сиыр етін пісіреді, оны алып, жіңішке тіліктермен турайды; піскен бүйректі, сан етті, сосискаларды кесектеп турайды. Қайнап жатқан сорпаға томат езбесімен шала қуырылған пиязды, өз сөлінде пісірілген қиярды, каперстерді, алдын ала дайындалған ет өнімдерін, дәмдеуіштерді салады да 5— 10 мин пісіреді. Үстелге әкелер кезде тұз көже құйылған тәрелкеге зәйтүн, қабығынан аршылған лимон тілігін, қаймақ және көк салады. Одан да өткір дәм алу үшін пісіру соңында сүзілген қияр  тұздығын қосуға болады. Үй тұз көжесі. Оны жинақтық етті тұз көже сияқты, текшелеп туралған картоп қосып пісіреді.
## Дереккөздер
Беларқа

thumb|right
**Беларқа**, *ригель*, *балка* –– құрылыстық конструкциялар, ғимараттар қаңқасында көлденең орналастырылған бөлшек.

Қазiргi ғимараттарда құрыштан, темiрбетон немесе ағаштан жасалған беларқалар қолданылады. Өзi құрыштан жасалған беларқалардың көлденең қимасының таралған түрлерiнiң бiрi қоставр қимасы болып табылады.

## Тағы қараңыз
*Статикалық түрде анықталатын арқалық

## Дереккөздер


Санат:Механика
Пайдаланылған тастанды газдар

**Пайдаланылған тастанды газдар** - адам ағзасы үшін зиянды, іштей жанатын козғағыштар жұмысынан пайда болатын, газ тақілеттес өнімдер қоспасы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Жергілікті жер сызбалары мен карточкалары

**Жергілікті жер сызбалары мен карточкалары** — карта, аэросурет бойынша немесе көзбен мөлшерлей отырып түсірілген жергілікті жер өңірінің қарапайым сызбалары. Оған негізгі, сол жерге тән заттар мен жер бедерінің бөлшектері енгізіледі. Мүндай қүжаттардың катарына сызбалар, жер бөлшектері, бөлімшелердің қорғаныс сызбалары, атыс карточкалары, бағыт сызбалары, хабарлама карточкалар, ұрыс міндеттерінің орындалуы мен оның барысы жөнінде командирлер жасайтын есеп карточкалар енеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Амангелді Мырзабек

**Амангелді Мырзабек** - 1968 жылы 21 тамызда Алматы қаласында туған. Қазақ Ұлттық Уиверситетінің журналистика факультетін бітірген.
## Еңбек жолы
1992 жылы «Арыс» қорында, 1997 жылы «Санат» баспасында, Қазақ телерадиосы корпорациясында, 1999 жылдан Алматы қалалық мәдениет және қоғамдық келісім басқармасында жетекші маман, Қазақстан Мемлекеттік Орталық музейінің аударма бөлімінің меңгерушісі болып қызмет еткен. «Жұлдыз», «Парасат», «Таңшолпан» журналдарында, «Жас Алаш», «Егемен Қазақстан», «Өркен», «Алтынорда»,
## Еңбектері
«Қазақ әдебиеті» сияқты газеттерде әдебиет, саясат, әлеуметтік мәселелер туралы мақалалары, эсселері жарық көрген.

1999 жылғы әдебиет пен өнер саласындағы ҚР Президенті стипендиясының иегері. 2002 жылы әдебиет саласындағы «Сорос — Қазақстан» қорының грантын жеңіп алды. Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты (2005).

Шығармалары: Ақ жауын. Әдеби сындар. Астана, «Елорда», 2001; Қарлығаш-дәурен. Әдеби-сын, публицистика, эсселер. А., «Қаламгер Тен», 2003.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Халықаралық Алаш әдеби сыйлығының иегерлері
Санат:1968 жылы туғандар
Санат:Қазақстан әдебиет сыншылары
Минитрэк

**Минитрэк** — америкалық радиоэлектрондық жүйе. Ол жердің жасанды серіктерінің координаталарын анықтауға және оларды бақылауға арналып жер үстіне салынған пункттер жүйесінен тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Фразеологизм

**Фразеологизм** - семантикалық (ішкі мағыналық) жағынан бір-бірімен байланысқан сөз тіркестері мен сөйлемдердің ортақ атауы. 

Өздеріне формасы жағынан ұқсас синтаксистік құрылымдардан ерекшелігі: сөздердің белгілі бір тұрақталған лексика грамматикалық құрылымда ғана айтылатын ойға сәйкес болып, сол сөздің бастапқы жеке мағынасының жалпы заңдылықтарына бағынбауында. 

«Фразеологизм» термині әртүрлі типтегі бірнеше тіркестерді қамтиды. Олар: атауыш қызметінде қолданылатын идиомалар (ізін суытпай, ақ қарға) ауыз әдебиетінде қалыптасқан мақалдар мен мәтелдер және жеке адамдардың авторлық немесе белгісіз әдеби шығармалардан алынған немесе ауызша айтылған қысқа , нақыл сөздер. Фразеологизмнің негізгі және әмбебаб қасиеттері сөз мағынасының басқа мазмұнда қабылдануы немесе лексика грамматикалық транспозиция, сөз тіркесіндегі тұрақтылығымен қайталануы. Көпшілігі мақалдар мен мәтелдер және қанатты сөздерге жататын фразеологизиялық сөйлемдер мен тұрақты тіркестердің коммуникативтік қызметі диктум және модус (логикалық бағыт) деген мазмұндарға бөлінеді, сонымен бірге семантикалық екі жақтылық арқылы айқындалады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Газ талдауыш

**Газ талдауыш** - газ қоспасы құрамдарының мөлшерін өлшеуге арналған аспап.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Тұздамалар

**Тұздамалар**  - ашытылған көкөністер мен жидектер, тұздалған көкөністер мен саңырауқұлақтар, маринадталған көкөністер, саңырауқұлақтар мен жидектердің жалпы атауы. Барлық тұздамалар салқын басытқы, екінші тағамға гарнир ретінде және бірінші тағамға қосатын қоспа ретінде қолданылады.

## Дереккөздер
Байланыс аймағы

**Байланыс аймағы** () — аумағында байланыс тірек торабы бойынша қамтамасыз етілетін аймақ. Олар оперативтік байланыс аймағы (әскерлердің қарсыласпен түйісу сызығынан тылдағы басқару пунктінің орналасу шебіне дейін) және тылдық байланыс аймағы (тылдағы баскару пунктінің орналасу шебінен бірлестіктің тылдағы шекарасына дейін) болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тұздау

**Тұздау**. Етті, балықты, көкөністі, саңырауқұлақты, кейде жеміс-жидекті консервілеу әдісі. Қажетті материал - ірі тұз. Йодталған немесе ұнтақталған тұз түрлері жарамайды. Тұздау процесі ағаш ыдыстарда жүргізілгені дұрыс. Беті эмальданбаған металл ыдыстар жарамайды.

## Дереккөздер
Газбен жылыту

**Газбен жылыту** - жанғыш газдар отын ретінде пайдаланылатын жылыту жүйесі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина