open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Абай романы туралы әңгімеге (пікір)

**"Абай" романы туралы әңгімеге**, Әуезовтің шашпа пікірлері. Әуезов осы ретпен күрделі бір тақырып төңірегінде ой қорытып, нақты тұжырымдарын қысқа-қысқа тезис түрінде қағазға түсірген, сөйтіп «Абай жолы» эпопеясына қаншалықты даярлықпен келгенін аңғартқан. Жазушының лабораториясына терең бойласақ, зерттеушіге таптырмас мол деректер көзі кездеседі. Мысалы, бұл тезистерінде эпопея туралы айтылған пікірлердің бәрін жазушы қабылдай бермегенін, бірақ ақылға қонатын, дәлелді дегендерінен бойын аулақ салмағанын аңғару қиын емес. Тезис-пікірлер «*М. О.Әуезовтің Қолжазба мұрасында*» сипатталған (N9529 , 539 , 540-папкалар), «*Абайтанудан жарияланбаған материалдар*» кітабында жарық көрген.
## Дереккөздер


Санат:Абайтану
Санат:Қазақстан әдебиеті
Мүсірәлі Апыбайұлы

**Мүсірәлі Алыбайұлы** (1837 – өлген жылы белгісіз) — Абайдың құдасы. Дүзбембет-Тобықты болысының адамы. Ақынның баласы Мағауияның әйелі – Дәмегей осы Мүсірәлінің қызы. 1877 жылы Мәмбетей-Тобықты болысы Бұғылы, Шаған болыстары болып 2-ге бөлінгенде Мүсірәлі Бұғылы болысының басқарушысы болған. Абай үстінен арыз жазушылар ИбраҺим (Абай) Құнанбаев Мүсірәліні өз құдасы болған соң болыс қойғызып отыр деп кінәлайды. Мүсірәлінің ел басқару ісінде әділ болуына, халқына дұрыс қарауына Абайдың ықпалы көп болған. Оның Қарамола сьезі жайлы, Абайға байланысты шығармалары 1961 жылғы жинақта жарияланды. Бұл естелік Абайдың қоғамдық, қайраткерлік қызметі жайында аса құнды деректер береді.

## Дереккөздер



Санат:1837 жылы туғандар
Санат:Абай Құнанбайұлы жобасының мақалалары
Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:Қазақ болыстары
«Абай жолы» эпопеясының поэтикасы және оның жазылу тарихы (кітап)

**«Абай жолы» эпопеясының поэтикасы және оның жазылу тарихы»**, монографиялық зерттеу. Авторы З. Ахметов. 1984 ж. орыс тілінде «Ғылым» баспасынан жарық көрген. Еңбекте «Абай жолы» эпопеясының кейбір поэтикалық мәселелері идеялық-көркемдік ерекшеліктері, кейіпкерлердін образдарын сомдау, сюжеттік композициялық құрылысы шығарманың жазылу тарихымен байланысты талданған. Мұнымен коса романның өзіндік ерекшеліктерінен туындайтын автордың түпкі ойы, оның жүзеге асуы, көркемдік шындық пен тарихи шындықтың қабысып, жарасым табуы, тарихи тұлғаның образы, тарихты жасаушы халықтың релі жан-жақты қарастырылған. Сондай-ақ эпопеяның, оның жеке кітаптарының жариялану тарихы, қолжазбаның сақталған нұсқаларын ой елегінен өткізу, қазақша түпнұсқа мен орысша аудармасын салыстыру, Мұхтар Әуезовтің романда бірқатар көркемдік шешім табуына себепші бол­тан Абай шығармашылығы жөніндегі ғылыми-зерттеу еңбектерін талдау зерттеуші назарынан тыс қалмаған. Жалпы апғанда, монографияда көркемдіқ характер шындығы мен тарихи шындық, тари­хи тұлғаға Мұхтар Әуезовтың көзқарасы, эпопеядағы көркемдік-идеялық жүйенің бірлігі туралы мәселелерге баса кеңіл аударылған. Кітаптың жауапты редакторы 3. Кедрина, пікір жазған Е. Лизуно­ва. Көлемі 13,9 баспа табақ, таралымы 1500 дана.

## Дереккөздер


Санат:Кітаптар
Гистологиялық зерттеу әдістері

**Гистологиялық зерттеу әдістері** — 1) оптикалық (жарық сәулесінің көмегімен) микроскопия — жануарлар мүшелерінің ұлпалары мен жасушаларының ұсақ құрылымын көріп таддаудың негізгі әдісі; 2) фазалық контрасттық микроскопия жануарлардың тірі ұлпалары мен жасушаларынан алынған, боялмаған мөлдір гистологиялық жонындыларды зерттеу әдісі; 3) ультракүлгіндік микроскопия — әдіс қысқа ультракүлгін сәулелерді пайдалануға негізделген. Ультракүлгіндік микроскопияда препараттың көрінісін люминесцентті экранда талдап, анықтап көріп, фотопластинкаларға түсіріп зерттейді;4)]Флуоресценттік (люминесценттік) микроскопия — флуоресценция құбылысына, яғни зерттелетін гистологиялық нысанның сәулелі энергия әсерінен қозуына негізделген. Флуоресцентті микроскопта флуоресценцияны қоздыру үшін, сәулелі энегия көзі ретінде, тым жоғарғы қысымдағы сынап немесе ксенонды шамдар қолданылады. Флуоресценцияның екі түрі ажыратылады: 1. өзіндік (біріншілік) флуоресценция — гистологиялық препараттағы жасуша құрылымдарының сәулелі энергия әсеріне байланысты жарық шығарып өздігінен жарқырауы. 2. жасанды (екіншілік) флуоресценция — жасуша құрылымдарының арнайы бояғыш заттар—флуорохромдармен боялуы нәтижесінде ерекше түспен жарық беру қасиеті. Мысалы, қызыл-сары акридин флуорохромымен боялған ДНҚ жасыл, ал РНҚ қызыл түс береді. Екіншілік флуоресценция — тым сезімтал әдіс. Оның көмегімен жасушаның химиялық құрамын да анықтауға болады; 5) авторадиография — жануарлар ұлпалары мен жасушаларындағы радиоактивті [изотоптармен белгіленген заттарды анықтауға арналған цитологиялық әдіс [Радиографиялык,зерттеуге радиоактивті фосфорды(Р ),көміртегті(С ),күкіртті(S ), сутегті (Н ), немесе осы радиоактивті элементтермен белгіленген қосылыстарды пайдаланады. Зерттеу кезінде препараттағы белгіленген радиоактивті изотоптан бөлінген сәулелердің әсерінен көріністі тұсірген фотопластинка [фотоэмульсиясы құрамындағы бромды күмістен таза күміс түйіршіктері бөлініп,[ұлпалар мен жасушалардағы белгіленген заттардың орналасу орындарын көрсетеді; 6) электронды микроскопия жарық сәулелері толқындарына қарағанда 100000 есе қысқа электромагнит толқындарын пайдалану арқылы нысандарды 100000- нан миллиондаған есеге дейін үлкейтіп көрсететін жаңа тым нәзік микроскопиялық (субмикроскопиялық) зертеу әдісі.Соңғы кезде шыққан  микроскоптар гистологиялық нысандардың кеңістіктік үшөлшемдік көлемді зерттелуін қамтамасыз етеді 
## Дереккөздер


Гистология

Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Қосалқы мүшелер

**Қосалқы мүшелер** (придаточные органы) — негізгі мүшелерге көмекші қызмет атқаратын мүшелер. Қосалқы мүшелерге аталық көбею мүшелері қызметінің толық деңгейде іс жүзіне асуы үшін, қосымша сөл бөлетін қосалқы жыныс бездері (көпіршікше, қуық алды және баданалық бездер) жатады.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Толқынөлшеуіш

**Толқынөлшеуіш** (*қада*) — ағаштан немесе металдан (көбінесе металл құбырдан) жасалған 10 см-лік бөлшектерге бөлініп, ақ және қызыл түс алмастырылып сырланған сырық (қада). Бұл су қойманың терендігі 3—5 м болатын табанына тікелей орналастырылады немесе өте терең болса, қалтқы түріндегі зәкірге орналастырылады. Толқынөлшеуішпен толқынның жалы мен ойпаңының биіктік деңгейін өлшейді. Егер толқынөлшеуіш сырық жылжымалы индекспен жабдықталынса, онда сол арқылы ең жоғары жал биіктігі мен ең төменгі ойпақ шамаларын анықтайды. Мұны максималды-минималды толқынөлшеуіш деп атайды. Жылжымалы индекс толқынөлшеуіш сырыққа бекітілген сым темір бойында қалтқы арқылы жоғары-төмен жылжып тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Су шаруашылығы
Санат:Өлшеу құралдары
«Абай жолы» эпопеясының тарихи негіздері (монография)

**«Абай жолы» эпопеясының тарихи негіздері»**, монография. Авторы Л. Әуезова. 1969 ж. орыс тілінде «Ғылым» баспасынан жарық көрген. Кітап 4 тарауға бөлінген: а) «Абай жолы» эпопеясындагы тарихи өмір шындығы; ә) екі ғасыр межесіндегі қазақ қоғамының әлеуметтік-экономикалық өзгерістері және олардың эпопеяда бейнеленуі; б) Абай Құнанбаев және оның өскен ортасы; в) Абайдың саяси жер аударылған орыс достары. Автор Мұхтар Әуезовтің тарихи материалдарды іріктеп-екшеп, шебер пайдалана білгенін дәлелдеуді қарастырған. Зерттеуші та­рихи мәселелерге талдау жасаумен қатар, сол деректердің көркем шығармадан келісім тауып, тартымды бейнеленгенін орынды керсеткен. Ол тарихи романды талдау барысында оған тарих тұрғысынан қарауды, яғни дәуірді сипаттағанда қогамдық-саяси қатынастардың теркінін терең қамтып, өткенге ғылыми негізде қарауды, оны дәл әрі нақты аша білуді ұсынады. Кітаптың көлемі 17,5 баспа табақ, таралымы 3400 дана. Жауапты редакторы М. Сильченко. Еңбек тарихшыларға, филологтарға, студенттер мен әдебиет жанашырларына арналған.

## Дереккөздер


Санат:Монография
Жас анатомиясы

**Жас анатомиясы** - адам мен жануарлар дене мүшелерінің құрылысын, олардың жас ерекшеліктеріне байланысты анықтайды. Жас анатомиясы мәліметтерінің негізінде онтогенез (— заты, мәні; ( — шығу тегі) қалыптасады. Онтогенез —жеке организмнің даму тарихы. Онтогенезде организмнің пайда болған (ұрықтану нәтижесінде) кезеңінен тіршілігінің соңына дейінгі мерзім ішіндегі, оның мүшелері мен мүшелер жүйелерінің құрылысы мен даму ерекшеліктері зерттеледі. Онтогенездегі организмнің ұрықтанғаннан бастап, туғанға немесе жұмыртқадан жарып шыққанға дейінгі аралық мерзім ішіндегі қалыптасу, өсу, даму барысындағы дененің құрылысы заңдылықтарын зерттеу — эмбриология ( — ұрық) ілімінің үлесіне тиеді. Онтогенездің іштегі даму мерзімін эмбриондық кезең дейді. Ал төлдің туғаннан тіршілігінің соңына дейінгі тіршілік мерзімін постнатальдық ( — кейін,  — туу) кезең деп атайды. Аталған мерзім адам мен жануарлар организмдерінің өсу, есею, ұрпақ беру, қартаю кезеңдерін қамтиды.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Халықаралық қатынастарды демократизациялау

**Халықаралық қатынастарды демократизациялау** — бүкіл адамзат тағдырымен тығыз байланысты мәселе; оның өзектілігі мен шешімін табу қажеттігі қазіргі әлемдегі халықаралық қатынастар саласындағы қарама-қайшылықтардың ширығуында, жаңа аса қауіпті қақтығыстардың туындауында жатыр. Қазіргі батыстық демократиялық мемлекеттер тұрақты қоғамдық жүйелер болып табылады. Олардың әрқайсының қалыптасуы үш кезеңнен тұрады: 
# Бірінші — әртүрлі құрамдас бөліктердің арасында байланыстардың пайда болуы.
# Екінші — "ойын ережелерінің" болмауы себепті ол байланыстардың қақтығысқа ұласуы.
# Үшінші — қақтығыс барысында әртүрлі құрамдас бөліктердің арасында түсіністік пен бітімгершілік орнауы нәтижесінде "ойын ережелері" қалыптасып, әртүрлі құрамдас бөліктердің арасындағы байланыс тұрақтанып, жүйе құрылды.

Қазіргі әлем ғаламдық жүйенің екінші кезеңінде тұр. Сондықтан елдер, аудандар, өркениеттер арасындағы қақтығыстар өте жиі, аса маңызды әрі қауіпті. Халықаралық қатынастардағы қақтығыстар уақытша, ғаламдық жүйе қалыптасу үстінде тұрақтылыққа қол жетеді. Бұл қақтығыстар келіссөздер арқылы, демократиялық қағидаттарды жүзеге асыру барысында шешімін тауып, халықаралық ғаламдық жүйенің қалыптасуына септігін тигізеді.

## Дереккөздер

Санат:Саясат
Абай сөзі дейді (пікір)

**Абай сөзі дейді** — Мұхтар Әуезотің Абай өлеңінің ауызша таралуы туралы пікірі. Әуезов мұндай өлеңдерге бұрыннан-ақ жіті көңіл бөліп, назар аударып отырған. Абайдың жылы белгісіз «*Ойландың да толғандың*» өлеңінің ауызша нұсқасын Әуезов Алматы тұрғыны Бекжан Төреден жазып алған. Одан кейін ауызша таралып жүрген «*Ойландым да құрғалдым*» деген 10 жол өлең Әуезовті ойға қалдырған. Ол бұл екі өлеңнің текстологиялық өзгерістеріне зер салып, табиғатына үңіледі. Сөйтіп бұл өлең Абай шығармаларының 1945 жылғы басылымдарына «*Соңғы жылдарда табылған өлеңдер*» деген айдармен «*Ойға түстім, толғандым*» деп беріледі. Бұл өлең «*Мұхтар  Әуезовтің қолжазба мұрасында*» сипатталып (605-бет), Абайтанудан жарияланбаған материалдар жинағында бірінші рет жарияланған.

## Дереккөздер

Санат:Абай Құнанбайұлы
Санат:Мұхтар Әуезов мақалалары
Вазопрессин

**Вазопрессин** (лат. vas, *vasis* - тамыр; *pressa* — қысу) - аралық ми гипоталамусының алдыңғы бөлімі көруүсті ядросының (супраоптикалық ядро) ірі мультиполярлы холинергиялық нейроциттері бөлетін, адам мен жануарлардың нонапептидтік нейрогормоны. Оның қызметі парасимпатикалық жүйке жүйесінің қызметіне сәйкес келеді, яғни ол ағзадағы қан және лимфа тамырларының бірыңғай салалы бұлшықет ұлпасы қабықтарының жиырылуына және олардың арналарының тарылуына әсер етеді.

*Вазопрессин* — қан тамырларының қабырғасын қысу арқылы қанның қысымын арттырады, бүйрек нефрондарының төменгі өзекшелері (дистальды бөлімі) мен жинағыш түтікшелері қабырғалары эпителиоциттерінің өткізгіштігін күшейтіп, алғашқы несеп (зәр) құрамындағы судың бүйрек тамырларына қарай кері сорылуына ықпалын тигізіп, зәрдің бөліну мөлшерін азайтады да, ағзадағы судың алмасуын реттеуге қатысады.

***Вазопрессин гормонының жетіспеушілігі*** —  ағзаны  қантсыз сусамыр (қантсыз диабет) ауруына (зәрдің қалыпты мөлшерден көп бөлінуіне әсер етеді) шалдықтырады.

## Синтез және секреция
Гормонның көп бөлігі гипоталамустың супраоптикалық ядросының үлкен жасушалы нейрондарымен синтезделеді, олардың аксондары гипофиздің артқы жағына (нейрогипофиз) өтіп, қан тамырларымен синаптикалық байланыс түзеді. Нейрон денелерінде синтезделген вазопрессин аксон соңына көшіріліп, пресинаптикалық везикулаларда жинақталып, нейрон қозғауы кезінде қанға өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Правда

**«Правда»** — еркін газет. Шығарушы «Правда» журналистер ұйымы. 1992 жылға дейін бұрынғы КОКП ОК-нің органы болды. В. И. Лениннің бастауымен 1912 ж. 5 мамырдан шыға бастаған. Газетте Л. Адалистің «Дала әуендері» (1940, 21 маусым), С. Мұқановтың «Абай Құнанбаев және орыстың классикалық әдебиеті» (1945, 15 тамыз), Л. Соболевтің «Абай Құнанбаев» (1954, 5 қыркүйек) және редакциялық «Абай поэзиясының екі томы» (1977, 15 шілде) деген мақалалар жарияланды. Бұл материалдарда Абайдың қазақтың жазба әдебиетін қалыптастырудағы жолбасшылық қызметі, ақын шығармаларының реалистік және жаңашылдық дәстүрі, оның өлеңдері мен орыстың классикалық әдебиетінің үндестік байланыстары және аудармаларының шеберлігі сөз болады. «Правда» Абай Құнанбаевты «қазақ жазба әдебиетінің көш басы» деп бағалады.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Газеттің сайты

Санат:КСРО газеттері
Санат:Ресей газеттері
Аденил қышқылы

**Аденил қышқылы** — адам мен жануарлар бұлшықеттер ұлпаларының қызметінде маңызды рөл атқаратын қарапайым нуклеотид. Аденил қышқылы фосфор қышқылының бір молекуласынан, дезоксирибозаның бір молекуласынан және адениннен (азоттық негіз) тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Қосполюсті жасушалар

**Қосполюсті жасушалар** (биполярные клетки) — жасушаның қарама-қарсы екі полюсінен (үйегінен) екі өсінді шығатын жасушалар. Қосполюсті жасушаларға
жүйке ұлпасының биполярлы нейроциттері жатады.
Қосполюсті нейроциттің жүйкелік тітіркеністі қабылдап, жасуша денесіне (клетка перикарионы — нейроцит ядросы орналасқан бөлігі) өткізетін өсіндісін дендрит, ал жүйкелік тітіркеністі нейроцит перикарионынан басқа нейроциттерге немесе орындаушы мүшелерге жеткізетін өсіндісін аксон (нейрит) деп атайды. Қосполюсті жасушаларға сезім мүшелеріндегі (дәм және иіс сезімі, көру, есту мүшелері) сезімтал нейроциттер де
жатады. Жұлын түйіндеріндегі сезімтал нейроциттер жалған униполярлы (бірөсінділі) нейроциттерге жатады.
## Дереккөздер


Санат:Жасушалар
Саңылаулы байланыс

**Саңылаулы байланыс (нексус, щелевидное соединение)**; (лат. *nexus* — байланыс, қосылу) — жасушааралық байланыстың түрі.

Көрші жатқан жасушалар плазмолеммалары өзара жанасып байланыс кезінде, олардың аралықтарында ені 2-3 нм саңылау тәрізді кеңістік қалады. Саңылаулы байланыстың жанасу аумағы 0,5- 1,0 мкм. Көрші жасушалар плазмолеммаларының құрамындағы арнайы протеинді кешендер — коннексондар бір жасушадан екінші жасушаға өтетін ұзындығы 2,0 нм өзекшелер түзеді. **Саңылаулы байланыс** организм ұлпаларының барлық түрлерінде кездеседі. **Саңылаулы байланыс** — өзекшелерінің қабырғалары арқылы бір жасушадан екінші жасушаға иондар, ұсақ молекулалар өтеді.

Мысалы, жүрек бұлшықеттері жасушаларындағы қозу процестері бір кардиомиоциттен екінші кардиомиопитке саңылаулы байланыс (нексус) арқылы беріледі. **Саңылаулы байланыс** — жасушааралық қатынастарды реттейді, химиялық заттардың алмасуын қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер

Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Саяси монополия

**Саяси монополия** - *[грек, monopolion poleo - сатамын]* - қоғамдағы саяси ұйым, саяси билік түрі, басқару толығымен саясаттың жалғыз субъектісінің қолында болады. Монополиялық билік субъектісі бір адамның қолында болуы да мүмкін. Монополиялық биліктің мүндай түрі шығыс деспотиясына, антикалық тиранияға, еуропалық феодализм дәуіріндегі шексіз монархияларға, XX ғ. тоталитарлық тәртіптерге тән.

Монополиялық билік биліктің негізгі қызметтерінің бір субъектімен жүзеге асырылуынан көрініс табады: ол заң шығарушы да, ол атқарушы билік жетекшісі де, сот билігін де жүзеге асырушы. Саяси жүйенің басқа субъектілері оның қызмет көрсетушілері. Дәстүрлі мәдениетте билікке монополия қоғамдық қатынастарға негізделген табиғи басқару формасы. Батые мәдениетінде билікке монополия тарихи шектеулі рөл атқарды. Демократизм саяси монополияға қарама-қарсы жағдай.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Аденогипофиз

**Аденогипофиз** (*adenohypopphyisis*; грек, *aden* — без; *hypo* — төменгі, асты; *physis* — құрылым) — ұрықтық даму кезінде біріншілік ауыз қуысы эктодермасынан жетілетін гипофиздің безді бөлігі. Гипофиздің бұл бөлігін "безді гипофиз" деп те атайды. Аденогипофизді — гипофиздің алдыңғы, аралық және төмпектік бөліктері құрайды.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Сарколемма

Сарколемма (*sarcolemma*, грек,** sarkos** — ет,* lemma*) сыртқы қабықшасы.

**Сарколемма** — өз кезегінде екі қабаттан: плазмолемма мен негіздік жарғақтан тұрады. Плазмолемма мен негіздік жарғақ аралығындағы ені 14-24 см саңылаулы қуыста, өсуді, қалпына келуді қамтамасыз етіп, камбиальды қызмет атқаратын ұзынша келген бір ядролы жасушалар — миосателлиоциттер орналасады. Сарколемма оқшаулау, зат алмасу, рецепторлық және эффекторлық қызмеггер атқарады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Жасанды (екіншілік) флуоресценция

**Жасанды (екіншілік) флуоресценция **— жасуша құрылымдарының арнайы боягыш заттар — флуорохромдармен боялуы нәтижесінде ерекше түспен жарық беру қасиеті. Мысалы, қызыл-сары акридин флуорохромымен боялған ДНҚ жасыл, ал РНҚ қызыл түс береді. Екіншілік флуоресценция тым сезімтал әдіс. Оның көмегімен жасушаның химиялық құрамын да аныктауға болады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Мчедлишвили Шалва Захарович

**Мчедлишвили Шалва Захарович** (1925 ж.т.) - Грузия Жазушылар одағының мүшесі. 15 өлең жинағы жарық көрген. 1956 ж. Қарағанды медицина институтында оқи жүріп, қазақ тілін үйренеді. 1988 ж. Дүние жүзілік классиканың аударма нұсқалары жарияланатын «Саундже» («Қазына») журналына Абайдың 12 өлеңін грузин тіліне аударып бастырды, сол жылы «Дроша» («Қызыл ту») журналында Абайдың  аударған бір топ өлеңі мен қарасөздері жарияланды. 1988 ж. Мчедлишвили аударуында Тбилисидегі «Накадули» баспасынан Абайдың «Зымырайды уақыт» деген өлеңдер жинағы грузин тіліңде тұңғыш рет жарық көрді.

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Вегетативтік

**Вегетативтік** (*вегетативный*); (лат. *vegetativus* — өсімдік, өсімдікке тән) — өсімдік организміне тән зат алмасу мен көбею қызметтерін атқаратын адам мен жануарлар организмдеріндегі жасуша бөліктеріне, мүшелерге немесе мүшелер жүйелеріне байланысты қолданылатын атау.

Мысалы, жүмыртқа жасушаларының сарыуызы көп жиналған төменгі полюсін *вегетативтік полюс* деп атайды. Сол сияқты, адам мен жануарлар организмдеріндегі зат алмасу мен көбею қызметтерін атқаратын мүшелер жүйелерін жүйкелендіретін жүйке жүйесінің бөлімін вегетативті жүйке жүйесі дейді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Саяси мінез-құлық

**Саяси мінез-құлық** - субъектілердің саяси тәжірибеге қатысты бағыты мен әрекетін көрсететін саяси шындық пен өзара іс-әрекеті. Саяси мінез-құлық адам мінез-құлқының жоғары сатысы. Саяси мінез-құлық жеке тұлғаларға, топтарға, ұйымдарға қатысты айтылады. Саяси мінез-құлық алға қойылған мақсаттармен реттеледі. Оның мәні, бағыты, құндылығы, сипаты мен ерекшеліктері адамның дүниетанымына тәуелді. Саяси мінез-құлық кең мағында ерекше қызметті білдіреді.

* Жоғары деңгейде саясат қызмет ретінде басқа адамдардың мүдделері мен талаптарын реттеуге ұмтылу. 
* Орташа деңгейде өз мүдделері мен оларды саяси көрсету бағытындағы қызмет. 
* Төменгі деңгейде бұл саяси жүйенің құндылықтары мен ережелерін игеру барысындағы қызмет.

:* Жоғарғы деңгейдегі саяси мінез-құлық кәсіби-саясаткерлерді, бірінші кезекте көшбасшыларын сипаттайды. 
:* Орташа деңгейде - саяси партиялар белсенділері, саяси ұйым қызметкерлері. 
:* Төменгі деңгей қатардағы азаматтарға тән.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Гистологиялық зерттеу нысандары

**Гистологиялық зерттеу нысандары** — гистологиялық зерттеу нысандары мақсатында түрлі жануарлардың тірі организмдері мүшелерінен биосынама (биопсия) ретінде немесе зерттеу мақсатымен сойылған жануарлар денесінен кесіп алынған, мөлшері 1см/0,5см мүшелердің бөлікшелері алынады. Биосынамалар немесе кесіп алынған мүшелер бөлікшелері ғылыми-зерттеу жұмыстарының бағыттары мен мақсатына сәйкес арнайы ерітінділерде бекітіліп, тиісті гистологиялық әдістер арқылы өңделеді. Олардан боялған гистологиялық препараттар немесе тым жүқа нәзік жонынды (ультражонынды) дайындалады. Ғылыми талдауға олардың оптикалық және электронды микроскоптардағы көріністері немесе осы көріністердің теледидар экраны дисплейіндегі суреттері пайдаланылады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Мынау келген Назар ма?. .

**«Мынау келген назар ма?. .»** - Абайдың 1886 ж. шығарған өлеңі. Көлемі 4 тармақты бір шумақ. Тобықтының Қанай руынан шыққан Назар деген кісі жерін жалға беріп, ақысына соғым алады екен. Бір жылы Абай аулының малын да жайылымға жіберген. Ақысын сұрай келген Назарға ақын бір ауыз сөзбен жауап берген. Абай жауабында жеңіл мысқыл бар. Өлең 7-9 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған. Алғаш рет ақын шығармаларының 1933 жылғы жинағында жарияланды. Ешқаңдай текстологиялық өзгеріске ұшырамаған. Өлең орыс тіліне аударылған.

## Дереккөздер



Санат:Абай энциклопедиясы
Дастаннан драмаға

«**Дастаннан драмаға**», монография. Авторы Е.Жақыпов. 1979 жылы «Ғылым» баспасы шығарған. Кітап халық фольклоры негізінде жазылған пьесаларды зерттеуге арналған. Бұл орайда автор Әуезов, Ж.Шанин, Анненкова-Бернард, С.Камаловтардыһ драмалық туындыларын салыстыра қарастырып, дәстүр мен жаңашылдық проблемаларына да назар аударған. Ұлы драматургтің «Еңлік - Кебек», «Айман - Шолпан», «Бекет», «Қарақыпшақ Қобыланды» пьесаларын фольклорлық теркіндерімен жан-жақты салыстырылып, шығармаларға арқау болған оқиға желілерінің эпос сюжетімен байланысы, эпостық жыр қаһармандарының пьесадағы бейнелері, образдың тарихилық сипаттары әр қырынан қарастырылған. Кейіпкерлердің даралық мінездерін танытатын шұрайлы тіл кестелерінің, суреткердің шебер сөз өрімдерінің бастау кездері шынайы танытатын, ашылған. Зерттеуші дастан мен драманың бір-біріне сыбайластығын ажыратып, ара қатынасын тапқан; сонымен бірге жазушының шығарма- шылық лабораториясын тексеріп, оның теориялық және практикалық маңызын ашып көрсеткен. Сөйтіп Әуезов бастаған фольклордағы пьесалар дәстүрінің қалыптасуы мен даму барысына жан-жақты ой жүгірткен, фольклорлық драмадағы ол салған дұстүрді үлгі етіп ұсынған. Бұл дәстүр - өміршең, себебі мұның өміршеңдігін пьесалармен қоса, либретто, киносценарийлерге де ауысып отырғаны дәлелдейді, яғни бірізділікке «қарсы» болған деп түйеді ойын ғалым. Монография жоғары оқу орындарының студенттеріне, оқушыларға, аспиранттар мен ғылыми қызметкерлерге арналған. Көлемі 7,7 баспа табақ, тарапымы 2500 дана.
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Аденозин

thumb|200px
**Аденозин** — пурин негізі — адениннен және моносахарид-рибоза көмірсуынан тұратын қосынды (нуклеозид), суда еритін түссіз кристалл, балқу температурасы 229°. Ол адам мен жануарлар организмдерінде аденил қышқылы ыдыраған кезде түзіледі. Аденозин барлық тірі организмдердің нуклеин қышқылдарының (РНҚ, ДНҚ), аденозинфосфаттардың және тіршілікке қажет кейбір коферменттер мен биологиялық маңызды заттардың құрамына кіреді. Химиялық формуласы - C10H13N5O4.

## Дереккөздер

Санат:Дәрілік заттар
Санат:Нуклеозидтер
Санат:Пуриндер
Саркомерлер

**Саркомерлер (саркомеры);** (*sarcomeros*, грек, *sarcos* - ет,* meros* — бөлік) — ет талшығының жиырылғыш протеиндік жіпшелері — миофибриллалардың кұрылымдық бірлігі.

**Саркомерлер** қатарынан орналасқан екі телофрагма (Z) сызығы аралығындағы миофибрилла бөлігі. Ол актин миофиламентінен кұралған ашық түсті екі жарты изотропты (I) дискілерден және олардың аралығындағы миозин миофиламентінен түзілген күңгірт түсті толық анизотропты (А) дискіден түзілген. А дискісінің орталығымен мезофрагма (М) сызығы өтеді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Айтқали Абылаев

**Абылаев Айтқали**- Қазақтың жаңаша білім алған тұңғыш әскери мамандарының бірі. Туған және қайтыс болған жылдары белгісіз. Орал облысы  Жымпиты уезінде туған. Алашорданың батыс бөлімшесінде офицер болып, Алаш үкіметі үшін адал қызмет атқарған абзал азамат.
Ақпан төңкерісі қарсаңында Оралдағы реалды әскери мектепті бітірген екен. 1918 жылы жазда 4-Орал облыстық қазақ сиезі өтеді, сиезде оқыған қазақ жастарынан әскери командалық құрам әзірлсу туралы қарар қабылданады. Ол кезде қазақ елі үшін мамандандырылған әскер аса қажетті еді. Сол мақсатта бұрынғы орыс армиясы үлгісімен Ойыл уәлаяты үкіметі Жымпитыдан алты айлық юнкерлік мектеп ашады. Бұл қазақтың тұңғыш әскери мектебі еді. Оралдағы реалды әскери мектепті бітірген, орыс тілін жақсы білетін Абылаев Айтқали осы юнкерлік мектепке кабылданады. Ол 1918 жылы қарашада әскери мектепті үздік нәтижемен бітіреді. Абылаев Айтқали - қазақтың тұңғыш әскери мектебінің түңғыш түлектерінің бірі. Айтқалидың юнкерлік мектепті бітіруі Алаш әскерін жасақтау ісінің жедел жүріп жатқан кезі еді. Осы қызметтің талабы бойынша Айтқали Алаш халық милициясының құрамына алынады. Білімді жас офицер әскер жасақтау мақсатында халықтан салық жинау ісімен шұғылданатын арнаулы жүздікті басқарады. Бұл асажауапты әрі күрделі жүмыс еді, себебі салық белгіленген мөлшерде жиналмаса, әскери қажетті қамдай алмайтын, қосалқы салық салуға халықтың қарсылығы туатын. Осындай ауыр жұмысты абыроймен атқарған Айтқалиды жаңа міндет күтіп тұрған. Ол енді Ғ.Жетпісов басқарған большевизммен күрес жәніндегі комиссияның айдауыл командасының командирі болады. 1919 жылы қызыл армияның Чапаев дивизиясының 443-бекініс батальонын қолға түсіру операциясына қатысып, ерекше ерлік көрсеткен.
1918 жылы желтоқсаннан кейін Жымпитыдағы Алаш гарнизонының бастығы болады. 1919 жылы Базарғали Қожахметов, Керей Есенғалиевпен бірге Жымпиты түрмесінде отырған Алаш гарнизонының көтерілісіне қатысқан топты Калмыковқа жеткізу ісіне басшылык етеді. 1920 жылдың ортасында Орал губерниясының несие мекемесінде, 1930 жылдары Түркістанда әртүрлі қызметтер атқарады.
Абылаев өз жүмысын мінсіз атқарады, ол жұмысқа жауапкер, адал адам еді. Алайда оның кезінде Алашорда үкіметі үшін қызмет атқарған Алаш офицері екендігі үкіметтің есебінде еді. 1934 жылы Алматыда тұтқындалып, Орал қаласына апарылып, екі жылға созылған сот арқылы 1936 жылы Айтқалиды 8 жылға бас бостандығынан айырады. Бұл жазаны жеңіл көрген үкімет Айтқалиды Батыс Алашорданың офицері және қала гарнизонының бастығы болғаны үшін әскери трибуналға береді. Мұнан кейінгі тағдыры белгісіз. Кейбір деректерге қарағанда, 1937 жылы атылған сыңайлы.
## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Сыбайлас жемқорлықпен күресуші парламентариялардың жаһандық ұйымы

thumb|right|Тайваньдағы сыбайлас жемқорлыққа(коррупция) қарсы  1 миллион дауыс
**Сыбайлас жемқорлықпен күресуші парламентариялардың жаһандық ұйымы (ГОПАК)** - сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресу үшін парламенттер күшін біріктіру мақсатында құрылған парламентаралық бірлестік. 2002 жылы қазанда халықаралық конференцияда құрылған, оған 60 астам елдер мен 160 заң шығарушы қатысты. СЖКПЖҰ жұмысшы органдары - директорлар кеңесі, атқарушы комитет және оның төрағасы. Хатшылық қызметтері Оттавада орналасқан үкіметтік емес ұйым Парламенттік орталыққа жүктелген.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Саяси мүдде

**Саяси мүдде** — адамның немесе әлеуметтік топтың саяси құбылыстарға, үрдістерге дүниетанымдық қағидаттары, сенімдері мен ұстанымдары негізінде қалыптасқан ерекше қатынасы. Бұл саяси мінез-құлықтың саналы, ішкі көзі ретінде саяси қызметтің негізгі қозғаушы күші болып табылады.  Саяси мүдде саяси мінез-құлықтың (іс-әрекет немесе әрекетсіздік) негізі болып, қақтығыстар, серіктестік немесе үстемдік қатынастарын тудырады.  Саяси мүдде саяси субъектілердің қызметін реттейтін мақсатнамадық элемент ретінде әрекет етеді, олардың стратегиялық мақсаттарына сәйкес келеді. Ол саяси жауапкершіліктің, патриотизмнің және азаматтық борыштың негізі болып, қоғамдық-саяси өзгерістердің қозғаушысына айналады. Саяси мүдде қалыптасуы саяси мәдениеттің дамуымен және құндылықтар жүйесімен тікелей байланысты.

## Дереккөздер

Санат:Саясат
Мына үйде отыр Разақ...

«Мына үйде отыр Разақ...» - Абайдың 1896 ж. шығарған өлеңі. Көлемі 6 жол.

Әубәкір аулында қонақта отырған Разақ дейтін жігітке арнап айтқан. Ақын ел қамын, халық мүддесін ойлайтын игі жақсылардың азайып кеткеніне налыс білдіреді. **«Кәне, сол Разақтан сұрап көріңдерші, не айтар екен, кімді атар екен?»** - дей келіп, өзі ортанқол ретінде Әуезді (Үлкен қожаны) атайды, басқалардын барлығын аты жоқ қол мен шынашаққа теңейді. Ақынның сөз арасында айтқан әңгімесінің өзінен оның толық адам туралы түбегейлі ойы көрініс берген. Өлең 8 буынды шалыс ұйқаспен шығарылған. Алғаш ақын шығармаларының 1933 жылғы жинағына енгізілді. Басылымдарында ешқандай текстологиялық өзгеріс байқалмайды. Өлең орыс тіліне аударылған.

## Дереккөздер

Санат:Абай шығармалары
Толқын

thumb|right
**Толқын** — ай мен күннің тартылыс күштерінен, желдің әсерінен, атмосфералық қысымның ауытқуларынан, су асты жер сілкіністері мен жанартау атқылауларынан немесе кеме қозғалыстарынан пайда болатын теңіздер мен мұхиттардағы сулы ортаның тербелмелі қозғалысы.
Толқынның бірдей фазаларда тербелетін нүктелерінің үздіксіз геометриялық орны толқындық бет деп аталады. Алдынғы толқындық бетті, яғни толқынды тудыратын көзден ең алыс бетті толқынның фронты (алғы шебі, қапталы) дейді. 
Толқын фронты (қапталы) - уақыт мезетінде тербелістер келіп жететін нүктелердің геометриялық орны. 
Толқындық бет - бірдей фазада тербелетін нүктелердің геометриялық орны. Толқындық беттер кез келген түрде бола алады, ең қарапайым жағдайда бұл бір-біріне параллель жазықтықтардың немесе концентрлік сфералардың жиынтығы. Осыған сәйкес толқындар **жазық** немесе **сфералық** деп аталады. 
## Қума толқын
**Қума толқын (Бегущая волна)** — желі бойымен жүктемеге қарай энергия тасымалдайтын толқын. Фидердің толқындық кедергісі антеннаның кіріс кедергісімен үйлескен жағдайда радиотаратқыш фидерге беретін энергия қума толқын арқылы антеннаға толығымен беріледі.

**Қума толқын антеннасы (Антенна бегущей волны)** — геометриялық осі бойынша қума толқын таралатын (қабылданатын) антенналар. Мұндай антенналар қатарына "толқындық канал", спиральдық антенна, диэлектрлік антенна, Бевереджа антеннасы, ромбалық антенна, т.б. антенналар жатады. Көбіне барлық толқындағы радиоқабылдағыш құрылғыларда қолданылады.

**Қума толқын шамы (Лампа бегущей волны)** — жұмыс істеу принципі бір бағытта қозғалатын электромагниггік толқын мен электрон аңынының өзара өрекетіне негізделген электровакуумдық құрал. Аса жоғары жиілікті тербелістердің күшейткіші ретінде қолданылады.

## Синусоидалық толқын
Синусоидалық толқын - қандай да бір физикалық шаманың гармоникалық тербелістерінің ортада нақты анықталған жиілікпен таралуы.

## Дереккөздер

Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Санат:Механика
Санат:Электроника
Ақау

**Ақау**
(Дефект) — су шаруашылығы саласында, гидротехникалық имараттарды пайдалану барысында орын алатын кемістіктер.

**Ақау тізімдемесі**(Дефектная ведомость) — негізгі су шаруашылығы жұмыстары (гидромелиорациялық, гидротехникалық) аяқталған соң, күз мезгілінде атқарылатын жұмысалы aқау тізімдемесі жөндеуді қажет ететін барлық құрылымдарға және құрал жабдықтарға жасалады. Бұл үшін материалдар мен қосалқы бөлшектер жеткізіледі; атқарылған жұмыстарға баға беріліп, олардың жөндеу уақыты белгіленеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Саркоплазма

thumb

**Саркоплазма** (*sarcoplasma*, грек, *sarcos* — ет, *plasma* — тірі зат) — көлденең жолақты ет талшықтарының цитоплазмасы.

Ет талшығы** саркоплазмасының** шеткі жағында көптеген сопақ келген ядролар қатарымен орналасады, ал оның орталығымен талшық бойын бойлай миофибриллалар орын тебеді. Миофибриллалар кезегімен орналасқан актин және миозин миофиламенттерінен құралған.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Абай және «Мың бір түн»

**«Мың бір түн»** - араб әдебиетінің орта ғасырлардағы классикалық ескерткіші. Ол үш жүздей аңыз, әңгімелерден тұрады. Кітаптың негізгі мақсаты - озбырлыққа, жауыздыққа қарсы, ақ махаббат, адал пейіл, адамгершілік жолында күрес. «Мың бір түн»  ертегілері шығыс елдеріне араб, парсы, үнді тілдері, Европаға ағылшын, француз, неміс, дат тілдері арқылы тараған. Орыс тіліне алғаш 1863-74,1929-38 ж. аударылды. Қазақ арасына әуелде аңыз, әңгіме түрінде белгілі болып, кейін ақын-жыраулар оның желісімен қисса-дастандар шығарған («Шәкір- Шәкірат», «Орқа-Күлше», «Мәлік-Хасен», «Қасым-Жомарт»), Абай шығармаларынан Һарун-Рашид, Бағдат, Шынмашын, Балсура, Қаптауы сияқты «Мың бір түн»  ертегілеріндегі кісі есімдері мен жер атаулары көздесіп отырады. Ал ақынның «Мың бір түн»  ертегілерін Баймағанбет ертегішіге оқып беріп, сол арқылы елге таратқанын М. Әуезов түйткілсіз дәлелдеп шықты. Ақын аяқталмай қалған «Әзім әңгімесі» дастанын «Мың бір түн» ертегісінің желісімен жазғанын өзі де: «Бір сөзім «Мың бір түннен» оқып көрген, Өлең қып сол сөзімді айтқым келген...» деп ашық жазады.

## Дереккөздер



Санат:Мың бір түн
Санат:Абай шығармалары
Аденозиндифосфат

thumb|200px
**Аденозиндифосфат** (АДФ) — аденозиннен және фосфор қышқылының 2 қалдығынан тұратын нуклеотид. АДФ органикалық заттардың тотығуы нәтижесінде бөлінген бос химиялық қуатты (энергияны) пайдаланып, бейорганикалық фосфатпен фосфорлану реакциясына түсіп, аденозинтрифосфатты — АТФ-ті (бос энергияны жинақтаушы қосылыс) түзеді. Фосфорлану реакциясы жасушаның жалпы органеллаларының бірі — митохондрияларда жүреді.
 Химиялық формуласы - C₁₀H₁₅N₅O₁₀P₂.

АДФ (аденозиндифосфат) биологиялық жүйеде жұмыс істеу үшін қажетті энергияны тасымалдау арқылы қамтамасыз етеді — бұл бір көзден екінші көзге энергияны беру термодинамикалық процесі. Энергияның екі түрі бар: **потенциалдық** энергия және **кинетикалық** энергия. 

Потенциалдық энергия — бұл сақталған немесе жұмыс істеуге дайын энергия.

Ал кинетикалық энергия — бұл қозғалыстағы объектінің энергиясы.

АТФ (аденозинтрифосфат)-тың маңыздылығы — оның фосфаттық байланыстарында потенциалдық энергияны сақтай алуында. Осы байланыстар арасындағы энергия кейін жұмыс істеуге берілуі мүмкін. Мысалы, ATP-дан миозин ақуызына энергияның берілуі бұлшықет жиырылуы кезінде актинмен байланысқанда оның құрылымының өзгеруіне (конформациялық өзгеріс) әкеледі.

ATP-тың түзілуі мен ыдырауының айналымы: 1 және 2 — сәйкесінше энергияның шығуы мен кіруін білдіреді.

Бір бұлшықет жиырылуын тиімді жүзеге асыру үшін миозин мен актин арасындағы бірнеше реакция қажет, сондықтан әрбір жиырылуға көп мөлшерде ATP қажет. Осы себепті, тірі ағзаларда ADP-дан ATP-ты қайта түзу үшін энергияны тиімді қалпына келтіру жолдары дамыған.

ATP-тың бір фосфор байланысын үзу шамамен 30.5 килоджоуль (7.3 ккал) энергия береді. ADP-ты қайтадан ATP-қа айналдыру — тағамдағы химиялық энергияны босату процесі арқылы жүзеге асады. Адам ағзасында бұл процесс үнемі митохондриядағы аэробты тыныс алу арқылы жүреді.

Өсімдіктер күн сәулесінен энергияны фотосинтез жолдары арқылы жинап, оны ADP-ты ATP-қа айналдыру үшін қолданады. Жануарлар — глюкоза мен басқа молекулаларды ыдырату арқылы бөлінген энергияны пайдаланып, ADP-ты ATP-қа айналдырады. Бұл ATP кейіннен өсуге және жасушаларды сақтау процесіне жұмсалады.

## Дереккөздер

Санат:Пуриндық нуклеотидтер
Қуықалды без

right|thumb|Қуықалды без
**Қуықалды без** (glandula prostata,  — без, prostata — қуықалды) - аталық жыныс жүйесінің қосалқы безі. 

Қуықалды без — несеп-жыныс өзегінің жамбастық бөлігінің қабырғасында орналасады. Ол екі бөліктен: қабырғадан тыс жатқан және қабырғалық бөліктерден тұрады. Қабырғадан тыс жатқан бөлігі қуықтың мойны мен несепжыныс өзегінің жоғарғы жағында көлденеңінен орналасады. Бездің аталмыш бөлігі оң және сол бүйір бөліктерден, без денесінен және без денесін бүйір бөліктермен жалғастыратын мойыншықтан тұрады. Қуықалды бездің қабырғалық немесе шашыранды бөлігі несеп- жыныс өзегінің қабырғасында орналасады. Қуықалды без құрылысы жағынан күрделі түтікше-көпіршікше бездерге жатады. Без өзектері несеп-жыныс өзегіне ашылады. Қуықалды без сөлі сперматозоидтарды қоректендіреді, олардың қозғалыс белсенділігін арттырып, қынап қуысындағы қышқыл ортаны бейтараптандырады.

## Дереккөздер

Санат:Аталық жыныс мүшелері
Санат:Қуықалды без
Мыржықбаев Кенжеғали

**Мыржықбаев Кенжеғали** (1953 ж. т.) - әнші. Арғын тайпасы Қаракесек руы Нұрбике-Шаншар руынан шыққан.

Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген әртісі. Ол Абайдың «Айттым сәлем, қаламқас», «Желсіз түнде жарық ай», «Көзімнің қарасы», «Қараңғы түнде тау қалғып», композитор С. Мұхамеджановтың Абайдың сөзіне жазылған «Жарқ етпес қара көңілім, не қылса да», «Қақ тағанақ күмістей кең маңдайлы», «Өзгеге көңілім тоярсың», М. Төлебаевтың «Мен көрдім ұзын қайың құлағанын», Н. Тілендиевтің «Абай арманы» («Жасымда ғылым бар деп ескермедім»), Е. Рахмадиевтың «Қалың елім, қазағым, қайран жұртым», А. Молодов пен I. Жақановтың «Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз» ән-романстары, А. Жұбанов, Л. Хамидидің «Абай» операсынан Айдардың ариясы, Орталық концерт залында **«Ойланшы, сыртын қойып, сөздің ішін»** атты Абай әндері мен ақын сөздеріне жазылған қазақ композиторларының ән-романстарынан дәріс-концерт, Көкшетау, Торғай облысында «Ақаннан - Абайға дейін» атты қайырымдылық концерт берді.

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Аденозинмонофосфат

thumb|200px
**Аденозинмонофосфат** (АМФ) — айналымдық (циклдік) нуклеотид. АМФ - организмдегі маңызды биохимиялық реттегіштердің бірі. Ол көптеген гормондар әсерлерінің молекулалық механизміне, жүйке қозуының берілуі, бұлшықеттердің жиырылуы және осы сияқты т.б. процестерге қатысады.
## Дереккөздер


Санат:Пуриндық нуклеотидтер
Саяси наразылық

**Саяси наразылық** - саяси қатысудың ерекше өлшемі болып табылады. Саяси наразылық көрсету түрінде қатысуды теориялық тұрғыдан түсіндірудің өзі қиын. Себебі, наразылық көрсетудің тиімді қабылданатын инструменттік сипаты жоқ, сонымен бірге оны билікпен тікелей байланыс түсініктері арқылы түсіндіру мүмкін емес. Бірақ саяси наразылық көрсету қоғамның саяси жүйесіне күшті ықпал ететін әлеуметтік белсенділіктің жарқын көрінісі ретінде қарастырылады.

Саяси наразылық көрсету түрінде қатысудың басты ерекшелігі оған тартылған индивидтер мен топтардың қалыптасып отырған әлеуметтік-саяси және құқықтық тәртіп шеңберінде орталық және жергілікті билік құрылымдарымен конструктивті ынтымақтасудан бас тартуы болып табылады. Мұндай жағдай саяси наразылық көрсету түрінде қатысуды "дәстүрлі емес саясат" ретінде анықтауға мәжбүр етеді. Сонымен, саяси наразылық көрсету түрінде қатысу әр түрлі саяси белсенділік түрінде жүзеге асырылуы мүмкін. Олардың қатарына ресми ұйымдар мен лауазымды тұлғаларға хат жазу; "қарсы" дауыс беру, яғни сайлаушының барлық үміткерге қарсы дауыс беруі; "қарсылық көрсету " акцияларына қатысу және т.б. жатады.

Бірақ, бұл наразылық көрсетушілер билікті толығымен мойындамайды дегенді білдірмейді. Керісінше, оларды басқару жүйесінің ахуалы қатты толғандыратынын көрсетеді.

Саяси наразылық көрсету түрінде қатысуды зерттеген А.Марш наразылық көрсетуді міндетті түрде ортодоксалды саяси мінез-құлыққа қарсы қоюдың қажеті жоқ екенін көрсетеді. Марш пікірінше, индивид мінез-құлқындағы наразылық көрсету әлеуеті мен олардың ортодоксалдық саяси мінез-құлық моделіне қосылуына дайындығы арасында өзара байланыс бар. Яғни, наразылық көрсету түрінде қатысу белгілі бір деңгейде, жағдайда ортодоксалдық қатысуға айналу мүмкіндігін айтты. Себебі, наразылық көрсету түрінде қатысу басқа қатысу түрлерінен бас тарту дегенді білдірмейді. Керісінше, наразылық көрсету түрінде қатысу әлеуметтік-саяси түрғыдан белсенді азаматтар қызметі.

Саяси наразылық көрсету акцияларына қатысу дайындығы мен іс-жүзінде қарсылық көрсету, көңіл толмаушылықтың шынайы деңгейін анықтау мақсатында саяси ғылымда "нарызылық көрсету белсенділігі" мен "наразылық көрсету әлеуеті" деген ұғымдар пайдаланылады.

"Наразылық көрсету белсенділігі" мен "наразылық көрсету әлеуетін" қалыптастыруға ықпал ететін факторларды шартты түрдегі депривация теориясымен түсіндіреді. Депривация теориясын азаматтық дау-жанжалдарды зерттеуші Тед Роберт Гарр ұсынған.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Мырзахан Бозымбайұлы

**Мырзахан Бозымбайұлы** (т.-ө. ж. б.) - Абай аулының адамы. Тобықты ішінде Көкше руынан шыққан. Абай төңірегінде жүріп, әншілік жыршылық өнерімен танылған. Бәти бала деген әйел жесір қалғанда оған үйленуге қүқылы он әмеңгердің бірі еді. Бірақ Мырзахан әмеңгер болуға құлық танытпайды. Оның орнына Абайға келіп, қыс қыстау, жаз жайлауының жайсыз екенін айтып, ағайындарынан тиісті жер бөліп беруін өтінеді. Оған Абай ексең-егін, бақсаң-малға жайлы деп, Бақалы бұлақ деген жерді бөліп береді.

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Қуыс веналар

right|thumb|Қуыс веналар**Қуыс веналар** (полые вены); (venae cava,  —
көктамыр, cava — қуыс) - организмнен (жүрекген бас-
қа) барлық вена қанын жинайтын ірі қан тамырлары.
Дененің бас, мойын, көкірек керегесі аумақтарынан және алдыңғы аяқтан вена қаны алдыңғы қуыс венаға, ал
дененің қалған бөліктерінен артқы қуыс венаға жиналып, осы екі қуыс веналар арқылы жүректің оң жүрекшесіне құйылады. Бұл веналар адамда жоғарғы және
төменгі қуыс веналар деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Саяси нарық

**Саяси нарық** - қандай да бір саяси шешімдермен байланысты пайда мен артықшылықтарды, яғни мүмкіндіктерді бөлу нарқы. Саяси нарықта сатушы ретінде саяси билікті иеленушілер немесе иеленуі мүмкін адамдар болса, ал сайлаушылар - сатып алушылар рөлінде. Саяси нарық сайлаушылар үшін "тауарды" олардың талабына сай дайындауға тырысады.

**Саяси нарық құралдары:** саяси субъектілердің дербестігі мен тәуелсіздігі, олардың бірде-бірі саяси сахнада монополиялық жағдайға ие болмайды; саяси субъектілердің тең құқылығы, олардың қызметі мен өзара қарым-қатынасын реттейтін жан-жақты дайындалған ережелер жүйесімен қамтамасыз етіледі; қоғамдық құндылықтар жүйесі саяси субъектілер арасындағы консенсуске қол жеткізу негізі болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Отарлау саясаты

**Отарлау саясаты** - [лат. *colonia* - қоныстану] - жергілікті халықты тұралатып, қанаумен жүргізілетін, күшті державаның артта қалған ел мен халыққа аумақтық бақылау орнату саясаты 
әрі іс-әрекеті. Батыс еуропалық отарлау саясаты өзінің қалыптасу кезеңінде әлемдік экономиканың аса күшті даму тетігіне айналды, өйткені, отар елдер метрополияларда капиталдың жинақталуына және олардың тауарларын өткізуге қолайлы нарық туғызды. Сауданың бұрын-соңды болмаған кеңеюі нәтижесінде әлемдік нарық қалыптасты, ал, экономиканың қыз-қыз 
қайнауы Жерорта теңізінен Атлантикаға ойысты. Көптеген еуропалық портты қалалар (Лиссабон, Севилья, Лондон және т.б.) сауданың күшті орталықтарына айналды. Еуропаның аса бай қаласы Антверпен болды, онда сауданың толық еркіндігі тәртібінің арқасында ірі көлемдегі халықаралық сауда және несие шаралары жүргізілді. Сауданың дамуы жеке банктермен қатар Бүкіл Еуропада кеңінен таралған қоғамдық банктердің құрылуына қолайлы жағдай туғызды.
ХIХ-XX ғғ. басында әлемнің аумақтық бөлінісінен кейін әлемдік отарлық жүйе - ең алдымен Африка, Оңтүстік- Шығыс Азияның отар, тәуелді 
елдеріне әлемдік державалардың үстемдік жүйесі қалыптасты. Негізгі 
отарлаушы елдер Ұлыбритания, Испания, Франция, Ресей, Германия, АҚШ, Бельгия, Италия, Жапония болды. 

Сурет:United States (orthographic projection).svg|АҚШ
Сурет:EU-Germany.svg|Германия
Сурет:EU-Italy.svg|Италия
Сурет:EU-France.svg|Франция

Бұл елдердің жиынтық отарлық иеліктері XX ғ. басында Жердің жартысынан көп бөлігіне (72 млн ш. шақырым), планета халқының үштен бір бөлігіне (560 млн адам) жүргізілді. **[[Ұлыбритания]]** әлемнің аса ірі отарлық державасы бола тұра, Үндістанға, Африкаға, Америкаға, Австралияға және Жаңа Зеландияға үстемдік етті. **[[АҚШ]]** - Кариб 
бассейнінде, Тынық мұхитында, Орталық Америкада және Қиыр Шығыста билік құрды. Француз экспансиясы Африка мен Үндіқытайға жүрді; Германия Африкада отарларға ие болды;Жапония - Маньчжурияны, Кореяны, Қытайды және Оңтүстік-Шығыс Азияны отарлады. Ресей Қиыр және Таяу Шығыста, Орталық Азияда өз ықпалын жүргізді. II дүниежүзілік соғыстан кейін отар елдерде ұлт-азаттық қозғалыстардың өршуі нәтижесінде әлемдік отарлық жүйе қирады.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Саяси негативизм

**Саяси негативизм** - *[лат. negativus - теріс]* - жеке индивидтер, топтар, ұйымдар мен тіптен саяси мәдениеттің саясатты бинарлық, қосарлы қатынастар арқылы қарастыруын білдіретін тұрақты саяси-психологиялық қасиет. Жалпы саясатты күреске, жоққа шығаруға теңеу. Саяси сынау құралы ретінде негативизм тек сырттай радикалды. Сынға алушының мәніне бармайды. Саяси тәжірибеде негативизм "кім бізбен бірге емес, сол бізге қарсы" девизімен көрініс табады. Негативизм логикасына сынға негізделген барлық тұжырымдар мен қозғалыстар жатады: имперализмге қарсы, коммунизмге қарсы, фашизмге қарсы, т.б.

Қазіргі саясатта негативизмнің пайда болуы саяси құбылыстың ішкі эволюциясының ресурстық құлдырауының белгісін білдіріп, сапалық қайта құру қажеттігін көрсетеді.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Сары дене

**Сары дене** (*corpus luteum*) (*corpus luteum*, лат. *corpus* — дене, *luteum* — сары) — аналық жыныс безі — жұмыртқалықтың аналық жыныс гормонын бөлетін эн- докринді бөлігі.

**Көпіршікті** (үшіншілік) фолликул жарылғаннан кейін, оның орнында цитоплазмасында сары пигмент лютеин жинақталған жасушалар — лютеоциттерден тұратын сары дене жетіледі. Ол сыртынан дәнекер ұлпалы қабықпен қапталған. Лютеоциттер жұмыртқалықтағы аналық жыныс жасушаларының да- муын (овогенез) тоқтататын, жатыр қабырғасындағы бездердің жұмысын күшейтетін прогестерон гормонын бөледі.

Ұрықтану нәтижесінде пайда болған ұрық, алғашқы тәуліктерде жатыр безі бөлетін сөл құрамындағы қоректік заттармен қоректенеді. Прогестеронның әсерінен жатырдың қабырғасы буаздықтың соңына дейін босаңсып тұрады. іштастау болмайды. Буаздыққа байланысты жетілген сары денені буаздық сары денесі, ал овуляциядан кейін жетіліп, ұрықтану процесі жүрмегеннен соң, кейіннен кері ыдырап кететін сары денені жыныстық айналым сары дене деп атайды.

Организмдегі кейбір патологиялық процестерден кейін, ұрық пайда болмай-ақ, ыдырамай тұрақты түрде прогестерон бөліп тұратын сары денені бедеулік сары денесі деп атайды. Бұндай жағдайда аналық жануар тұрақты күйлеп тұрды, бірақ прогестерон гормонының әсерінен аналық жыныс жасушасы пісіп жетілмейді. Сондықтан, бұндай организмде ұрықтану процесі жүрмейді.

Сары дене - сүтқоректі жануарлардың ұрғашыларынын аналық жыныс бездерінде уақытша пайда болып, арнайы гормон, (прогестерон) бөліп шығаратын без. Гипофиздің лютеиндік гармоны әсерінен фолликула орнында пайда болатын, көп қабатты, өзгерген фолликулярлық жасушалар. Онда қылтамырлар өсіп, қанмен камтамасыз етілген. Дорбалы жануарларда буаздық мерзімінде пайда болып, баласын толық өсіргенше сақталады. Буаз әйелдерде 6 айдан соң жойылады. С.д. гонотрофикалық циклы бар жәндіктерда, мысалға қан сорғыш масаларда да пайда болады.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Санат:Морфология