open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Лавруссия

**Лавруссия (Еврамерика-Лавразия)** — Солтүстік Америка (Лаврентия ежелгі құрлығы) және Шығыс Еуропа (Балтық ежелгі құрлығы) платформаларының каледон орогенезі кезіндегі коллизиясы нәтижесінде пайда болған палеозой суперконтиненті.

## Атауы
нобай|Лавруссия 335 - 175 млн жыл бұрын Лавразия (ортада) және Гондвана (төменде) Пангеяның бір бөлігі ретінде 200 млн жыл бұрын (ерте Юра кезеңі)

Негізгі деректер 
Триас кезеңін қалыптастыру
Юра кезеңінің ыдырауы
Еуропаның негізгі құрамдас бөліктері (Балқан түбегінсіз)
Азия (Үнді және Араб құрлықтарынсыз)
Солтүстік Америка
Жапетус айналасындағы мұхит
Паннотия
Родиния
Колумбия
Кенорланд
Ур
Ваальбара
Сондай-ақ, **Каледония, «Ежелгі қызыл құрлық»** (), «Ежелгі қызыл құмтас '''құрлығы'''» (Old Red Sandstone Continent) атаулары да белгілі.

## Экология
Лавруссияның пайда болуымен тұспа-тұс келген дәуірде өсімдіктер алғаш рет мұхиттан шығып, сол кезге дейін жалаңаш құрлықты жауып тұра бастады. Дәл сол Лавруссияның солтүстігінде (ол кезде экваторда орналасқан) [девонда] алғашқы ормандар (іс жүзінде бастапқыда үлкен тропикалық батпақтар) пайда болды, олар кейіннен [Канаданың солтүстігінде, Гренландия мен Скандинавияда тас көмірдің ежелгі кен орындарына айналды.

## Континенттің эволюциясы
Перм кезеңінің басында Лавруссияның Сібірмен түйісуі аяқталды - Лавразия пайда болды және Лавразияның Гондванамен түйісуі - Пангея II пайда болды.

## Сілтемелер
* Рожденные Олдредом | Публикации | Вокруг Света
* Palaeos Earth: Geography: Euramerica
* Paleogeographic globe of the Devonian Earth
Санат:Ежелгі құрлықтар
Санат:Солтүстік Америка геологиясы
Мәпуза Қасымова

**Мәпуза Қасымова** (1905, Верный уезі — 1970, Мәскеу) — қазақтың алғашқы кәсіби агроном-ғалымдарының бірі, энтомолог. 

Мәпуза Қазақстандағы өсімдіктерді қорғау ғылымының негізін қалаушылардың сапында болған.

## Өмірбаяны
### Білімі
1925 жылы Мәскеудегі Тимирязев атындағы ауыл шаруашылығы академиясына оқуға түскен. Бұл сол кездегі қазақ қыздары үшін өте сирек кездесетін жағдай еді.

### Еңбек жолы
Оқуын бітірген соң Қазақстанға оралып, ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-зерттеу институттарында жұмыс істеді. Ол әсіресе егін шаруашылығына орасан зор зиян келтіретін зиянкестерді зерттеумен айналысты.

## Ғылыми еңбектері
Оның еңбектері негізінен энтомология және фитопатология салаларына арналған. Қазақ тіліндегі алғашқы ауыл шаруашылығы терминдерін қалыптастыруға атсалысқан.

## Дереккөздер

Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:Қазақ ғалымдары
Санат:КСРО ғалымдары
Санат:Агрономдар
Шаттлдың радиолокациялық топографиялық миссиясы

### 

= **Шаттлдың радиолокациялық топографиялық миссиясы** =
**Шаттлдың радиолокациялық топографиялық миссиясы** немесе (SRTM)  () — жер бетін  радарлық топографиялық түсірілім көмегімен жердің биіктігінің сандық үлгісін жасауға арналған халықаралық зерттеу жобасы. Нәтижесінде алынған сандық үлгі Жер құрлығының шамамен 80%-ын қамтыды (56° оңтүстік ендіктен 60° солтүстік ендікке дейін) және 2009 жылғы 29 маусымда ASTER GDEM жарияланғанға дейін жер бетінің ең толық биіктік үлгісі болып саналды.  SRTM арнайы радиолокациялық жүйеден тұрды, ол 2000 жылдың ақпан айында «Индевор» шаттлының бортынан STS-99 атты 11 күндік миссия кезінде Жер бетінің түсірілімін жасады. Түсірілім кезінде алынған мәліметтер ғылыми және азаматтық мақсаттарда пайдалануға арналған (алайда олар ең алдымен әскери мақсаттар үшін қолданылады).

Шаттл бортынан алғашқы радиолокациялық түсірілім 1981 жылдың қарашасында (STS-2) жүргізілгенімен, ол кездегі түсірілім Жер құрлығының шамамен 30%-ын ғана қамтыды. 1995 жылы Реактивті қозғалыс зертханасы (РҚЗ) АҚШ Қорғаныс министрлігінің Картография басқармасына тағы бір радиолокациялық миссияны бірлесіп қаржыландыруды ұсынды. Реактивті қозғалыс зертханасы (РҚЗ) интерферометриялық түсірілім жүргізуге және Жер құрлығының 80%-ы үшін 30 метрлік жоғары дәлдікті Жер бедерінің  сандық картасын жасауға міндеттенді. Бұл жоба SRTM деп аталды. АҚШ Қорғаныс министрлігі арнайы спутниктерді пайдаланып, 10–20 метрлік дәлдікке қол жеткізе алар еді, алайда NASA шаттлын қолдану шамамен үштен біріне арзанға түсіп, жылдамырақ жүзеге асырылды. 1996 жылғы 8 шілдеде NASA мен АҚШ Қорғаныс министрлігі келісімге қол қойып, тамыз айында жобаны жүзеге асыру басталды. NASA мен АҚШ Қорғаныс министрлігінен басқа, жобаға Германияның Аэроғарыш орталығы (DLR) және Италияның Ғарыш агенттігі (ASI) де қатысты.

**Кешеннің сипаттамасы**

SRTM радиолокациялық кешені жалпы массасы 13 600 килограмм болатын, синтезделген апертуралы екі интерферометриялық радиолокатордан тұрды. Жүйе үш компоненттен құралды: 

- **Негізгі антенна** — шаттлдың жүк бөлігінде орналасты;

- **ADAM** (англ. *Able Deployable Articulated Mast*) жылжымалы фермасы — 87 секциядан тұрды және жалпы ұзындығы 60,95 метр болды (2000 жылға дейін бұл ғарышқа шығарылған айтарлықтай ұзын қатты конструкция болып саналды);

- **Сыртқы антенна -** ферманың ұшында орналасқан.

## Дереккөздер
Ұлдана Қалдарханқызы Мырзуан

**Ұлдана Қалдарханқызы Мырзуан** (31 қаңтар 2002, Түркістан облысы, Үтіртөбе – 18 қараша 2025, Астана) — қазақстандық жас фельдшер, алғашқы көмек көрсету кезіндегі ерлігімен танылған маман.

Астана қаласы Байқоңыр ауданы жедел жәрдем станциясының аға фельдшері болған.

## Өмірбаяны
Ұлдана 2002 жылдың 31 қаңтар күні Түркістан облысының Үтіртөбе ауылында дүниеге келген.

### Білімі
2017–2021 жылдары Астанадағы «Даналық» колледжінін «Емдеу ісі» мамандығы бойынша үздік бітірген.

### Қызметі
Астана қалалық жедел медициналық жәрдем станциясының Байқоңыр ауданы бойынша аға фельдшері болып жұмыс істеді. Әріптестері оны кәсіби, жауапкершілігі жоғары маман ретінде сипаттады.

## Өлімі
2025 жылғы 8 қараша күні Астанадағы тұрғын үй кешендерінің бірінде шақырту бойынша көмек көрсетіп жүргенде, жоғарыдан кондиционер мен кірпіш қоршауының құлауынан ауыр жарақат алды. Сол жылғы 18 қарашада ауруханада қайтыс болды.

## Марапаттары
* «Ерлігі үшін» медалі (қайтыс болғаннан кейін).

## Естелік
* Астана қаласының медициналық колледжде арнайы аудитория Ұлдана Мырзуан есіміне ие.
* Тұрған үйіне ескерткіш тақта орнатылды.

## Дереккөздер

Санат:Астанада қайтыс болғандар
Санат:Түркістан облысында туғандар
2002 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарындағы мәнерлеп сырғанау

2002 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарындағы мәнерлеп сырғанау сайыстары 9–21 ақпан аралығында Солт-Лейк-айс-центр кешенінде өткізілді.

## Медалистер

## Қатысқан елдер
Сайыстарға 31 елдің 143 спортшысы қатысқан.

*  (14)
*  (3)
*  (2)
*  (3)
*  (2)
*  (1)
*  (3)
*  (4)

*  (1)
*  (4)
*  (4)
*  (9)
*  (13)
*  (4)
*  (11)
*  (2)

*  (2)
*  (4)
*  (4)
*  (16)
*  (2)
*  (3)
*  (1)
*  (11)

*  (2)
*  (1)
*  (8)
*  (1)
*  (4)
*  (4)
*  (1)

## Дереккөздер

Санат:2002 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары
Санат:Олимпиада ойындарындағы мәнерлеп сырғанау
2010 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарындағы мәнерлеп сырғанау

2010 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарындағы мәнерлеп сырғанау сайыстары 14–27 ақпан аралығында Ванкувердегі Пасифик Колизиум спорт кешенінде өткізілді.

Бұл Ойындарда ресейлік/кеңестік мәнерлеп сырғанаушылар 1960 жылдан бері алғаш рет алтынсыз қалды.

## Медалистер

## Қатысқан елдер
Сайыстарға 31 елдің 146 спортшысы қатысуға келген.

*  (15)
*  (1)
*  (2)
*  (2)
*  (8)
*  (3)
*  (8)
*  (2)

*  (2)
*  (9)
*  (12)
*  (2)
*  (1)
*  (2)
*  (9)
*  (3)

*  (4)
*  (1)
*  (16)
*  (1)
*  (1)
*  (2)
*  (1)
*  (9)

*  (7)
*  (3)
*  (8)
*  (4)
*  (4)
*  (1)
*  (5)

## Дереккөздер

Санат:2010 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары
Санат:Олимпиада ойындарындағы мәнерлеп сырғанау
2006 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарындағы мәнерлеп сырғанау

2006 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарындағы мәнерлеп сырғанау сайыстары 11–24 ақпан аралығында Туриндегі Палавела спорт кешенінде өткізілді.

## Медалистер

## Қатысқан елдер
Сайыстарға 35 елдің 147 спортшысы қатысуға келген.

*  (16)
*  (2)
*  (1)
*  (1)
*  (2)
*  (1)
*  (1)
*  (5)
*  (5)

*  (2)
*  (6)
*  (4)
*  (7)
*  (13)
*  (4)
*  (9)
*  (2)
*  (1)

*  (5)
*  (4)
*  (3)
*  (16)
*  (2)
*  (1)
*  (1)
*  (1)
*  (11)

*  (2)
*  (2)
*  (8)
*  (1)
*  (1)
*  (3)
*  (1)
*  (3)

## Дереккөздер

Санат:2006 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары
Санат:Олимпиада ойындарындағы мәнерлеп сырғанау
Сақыпжамал Тілеубайқызы

**Сақыпжамал Тілеубайқызы** (1903 (1908)  – 1937) — мемлекеттік қайраткер, жазушы және журналист.

Оның қоғамдық қызметі мен шығармашылық қызметі әйелдердің құқықтары мен бостандығын қорғауға бағытталды.

## Өмірбаяны
Сақыпжамал «Айқап» журналына озбырлықты, зорлық-зомбылықты айыптайтын материалдар жариялаған. Еркіндік, әйел бостандығы, өнер-білім мәселелерін көтерген. Оның «Қазақ қыздарының аталарына», «Мұңдастарыма бір-екі сөз», «Ұзақ күткен үмітім һәм бас адамдарға бір-екі сөз» секілді мақалалары жарияланды.

1911 жылы жарық көрген «Қазақ қыздарының аталарына» деген мақаласында гендерлік теңдікті аңсап жазады:

Осы арқылы журналист қыз қазақ қыздарының қалыңмалға сатылғанына іші күйіп, сүймеген адамына еріксіз ұзатуды сынға алады, қыз-келіншектердің қалған өмірі қорлықта өтетінін өкінішпен айтты. Одан бөлек «Қазақ қыздарына», «Қыз батасы» сынды өлеңдері жарияланды.

## Дереккөздер

Санат:XX ғасырда туғандар
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
ГАЖ күні

= **ГАЖ күні — геоақпараттық жүйелердің халықаралық күні.** =
Әлемнің 80-нен астам елінде ГАЖ технологияларын жасаушылар мен пайдаланушылар осы күні ашық іс-шаралар өткізеді: геоақпараттық жүйелердің мүмкіндіктерін таныстырады, ашық сабақтар өткізеді, семинарлар мен презентациялар ұйымдастырады.
Бұл іс-шаралардың негізгі мақсаты — қазіргі географиялық білімді кеңінен тарату және ГАЖ технологиялары туралы кәсіби емес адамдардың танымын арттыру.
ГАЖ күні 1999 жылдан бастап әр жыл сайын қарашаның үшінші аптасының сәрсенбісінде өткізіледі (геоинформатиктер үшін міндетті демалыс күні) және Geography Awareness Week — Географиялық білімдер апталығы кезінде өтеді. Бұл апталықты **National Geographic Society** ұйымдастырады.
Какиш Рыскулова

**Какиш Рыскулова** (15 қазан, 1918 ж., Четинди аилы, Кант ауданы Шу облысы – 26 тамыз, 2018 ж., Бішкек Қырғызстан) — хирург, Қырғыз КСР Ғылым академиясының академигі, халық ағарту ісінің үздігі, Қырғыз КСР-нің еңбек сіңірген дәрігері және Қырғыз КСР-нің еңбек сіңірген ғылым қайраткері, медицина ғылымдарының докторы, профессор. Орталық Азиядағы алғашқы әйел хирург және алғашқы әйел академик. Көптеген ғылыми мақалалар мен оқулықтардың авторы. Кәкіш Рысқұлова жаңа тігіс салу әдістері бойынша кең көлемді зерттеулер жүргізіп, жүйке және тамыр хирургиясын зерттеді.

## Балалық және жастық шағы
Кәкіш Рысқұлова 1918 жылы 15 қазанда Шу ауданында дүниеге келген. 1934 жылы Фрунзедегі Республикалық медициналық училищеге оқуға түскен.
Ол өзінің еңбек жолын 1936 жылы медбике болып бастады. 1944 жылы Қырғыз мемлекеттік медицина институтын үздік бітіріп, оқу кезінде Сталиндік стипендия алды.
1951 жылы кандидаттық, ал 1967 жылы Мәскеуде докторлық диссертациясын қорғады. 1968 жылы оған профессор атағы берілді.

## Шығармашылығы
Кәкіш Рысқұлова 250-ден астам ғылыми мақала, 13 монография, 11 өнертабыс жариялады, 47 рационализаторлық ұсынысты енгізді және төрт оқулық шығарды. Ол бірнеше буынды талантты дәрігерлерді – 32 медицина ғылымдарының кандидатын және 7 медицина ғылымдарының докторын дайындады.

Денсаулық сақтау саласын дамытуға қосқан баға жетпес үлесі, мінсіз еңбегі, республиканың қоғамдық-саяси өміріне, медициналық, ғылыми және педагогикалық кадрларды даярлауға және Қырғыз Республикасында ғылымды дамытуға белсенді қатысқаны үшін Кәкіш Рысқұлова «Ерен еңбегі үшін», «Құрмет белгісі», «Ленин», «Данқ», 3 және 2 дәрежелі «Манас» ордендері мен медальдарымен және басқа да көптеген марапаттармен марапатталды.

## Қоғамдық-саяси қызметі
Кәсіби ғылыми және медициналық жұмысымен қатар, К.Рысқұлова Фрунзе қалалық кеңесінің халық депутаты және Қырғыз КСР Жоғарғы Кеңесінің үш мәрте депутаты ретінде қоғамдық және саяси қызметке белсене қатысты. Ол V және VI шақырылымдардағы Қырғыз КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасы төрағасының орынбасары қызметін атқарды (1959–1967). Қырғызстан Коммунистік партиясының XII-съезінде Қырғызстан Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің мүшесі болып сайланды.

## Дереккөздер
1998 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарындағы мәнерлеп сырғанау

нобай|200px|1998 жылы шығарылған Қазақстан пошта маркасы
1998 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарындағы мәнерлеп сырғанау сайыстары 8–20 ақпан аралығында Наганодағы Ақ Жүзік аренасында өткізілді.

## Медалистер

## Қатысқан елдер
Сайыстарға 37 елдің 145 спортшысы қатысуға келген.

*  (13)
*  (4)
*  (4)
*  (1)
*  (4)
*  (2)
*  (4)
*  (6)
*  (1)

*  (7)
*  (3)
*  (1)
*  (6)
*  (10)
*  (1)
*  (5)
*  (4)
*  (2)

*  (1)
*  (2)
*  (1)
*  (2)
*  (5)
*  (17)
*  (1)
*  (1)
*  (1)
* 24px| Тайвань (1)

*  (10)
*  (1)
*  (1)
*  (14)
*  (1)
*  (5)
*  (1)
*  (1)
*  (1)

## Дереккөздер

Санат:1998 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары
Санат:Олимпиада ойындарындағы мәнерлеп сырғанау
Айман Әбділдәқызы Жаңабекова

**Айман Әбділдәқызы Жаңабекова** — филология ғылымының докторы (2011).

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1972 жылы 20 қаңтарда Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы, Талап ауылында туған.

ҚазМУ-ды (1993, қазіргі Қазақ ұлттық университеті) бітірген. Орта мектепте мұғалім (1993-97), ҚазҰУ-де аспирант(1998-2001), орта мектептерде мұғалім (2002-03), ҚР БҒМ ҒК Тіл білімі институтында аға ғылыми қызметкер (2003-11), 2011 жылдан бас ғылыми қызметкер, Компьютерлік лингвистика бөлімінің меңгерушісі. 

## Ғылыми еңбектері
Негізгі ғылыми бағыты қазақ тіліндегі уақыт ұғымының тілдік парадигмасын зерттеуге арналған.
"Сөз формаларын жасаудағы қосымшалардың функциялық ерекшеліктері" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
100-тен астам мақала, 10 монография авторы.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* https://tbi.kz/page33414495.html

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
1994 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарындағы мәнерлеп сырғанау

1994 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарындағы мәнерлеп сырғанау сайыстары 13–25 ақпан аралығында Хамардағы Нордлюсхаллен мұз айдынында өткізілді.

## Медалистер

## Қатысқан елдер
Сайыстарға 28 елдің 129 спортшысы қатысуға келген.

Норвегия Олимпиаданы қабылдаған ел болса да, өз мәнерлеп сырғанаушыларын еуропалық және әлемдік деңгейде төмен нәтижелер көрсеткендіктен осы сайыстарға қатыстырудан бас тартты.

*  (14)
*  (2)
*  (5)
*  (1)
*  (10)
*  (1)
*  (4)

*  (1)
*  (1)
*  (13)
*  (2)
*  (2)
*  (4)
*  (3)

*  (2)
*  (3)
* 24px| ОАР (1)
*  (4)
*  (3)
*  (15)
*  (2)

*  (10)
*  (6)
*  (3)
*  (9)
*  (8)
*  (1)
*  (1)

## Өнерде
2017 жылы шыққан Тоня бәріне қарсы атты фильмде әйелдер арасындағы сайыстың біраз бүге-шігесі сөз етіледі.

## Дереккөздер

Санат:1994 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары
Санат:Олимпиада ойындарындағы мәнерлеп сырғанау
Гүлмира Күмісқалиқызы Жаңабекова

**Гүлмира Күмісқалиқызы Жаңабекова** —  биология ғылымының докторы (2010), доцент (2008).

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1967 жылы 7 қарашада Алматы қаласында туған.

Алматы зоотехникалық малдəрігерлік институтын (1990, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті) жəне аспирантурасын (1996) бітірген. Қазақстан ҒА Эксперименттік биологиялық институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1996-2002), 2002 жылдан Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университетінде аға оқытушы, 2008 жылдан кафедра доценті. 

## Ғылыми еңбектері
Негізгі ғылыми бағыты макро- жəне микроморфология саласын зерттеуге арналған.
3 инновациялық патенттердің авторы.
"Биохимические и иммунологические показатели крови крупного рогатого скота, иммунизированных разными вакцинами против сальмонеллеза (моно-, би-, поливалентными)" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
80-нен аса ғылыми мақалалар мен оқу-əдістемелік оқулықтар мен оқу құралдарының авторы.

## Марапаттары
* Қазақ ұлттық аграрлық университетінің "Құрмет грамоталары" (2005; 2007);
* "Үздік оқутышы" (2008), "Қоғамдық белсенділігі үшін" (2011) төсбелгілері; 
* Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің "Құрмет грамотасы" (2011).

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* https://www.kaznaru.edu.kz/kz/department/73

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Биология ғылымдарының докторлары
1992 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарындағы мәнерлеп сырғанау

1992 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарындағы мәнерлеп сырғанау сайыстары 9–21 ақпан аралығында Альбервильдегі Halle Olympique спорт кешенінде өткізілді.

## Медалистер

## Қатысқан елдер
Сайыстарға 29 елдің 134 спортшысы қатысуға келген.

*  (16)
*  (3)
*  (1)
*  (1)
* 24px| Біріккен команда (17)
*  (6)
*  (2)
*  (6)

*  (8)
*  (13)
*  (2)
*  (6)
*  (4)
*  (2)
*  (2)

*  (5)
*  (2)
*  (1)
*  (2)
*  (1)
*  (1)
* 24px| Тайвань (1)

*  (7)
*  (3)
*  (12)
*  (2)
*  (6)
*  (1)
*  (1)

## Дереккөздер

Санат:1992 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары
Санат:Олимпиада ойындарындағы мәнерлеп сырғанау
1988 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарындағы мәнерлеп сырғанау

1988 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарындағы мәнерлеп сырғанау сайыстары Калгаридегі Олимпик Сэддлдоум және Стампид Коррал спорт кешендерінде өткізілді.

## Медалистер

## Қатысқан елдер
Сайыстарға 26 елдің 129 спортшысы қатысуға келген.

*  (16)
*  (4)
*  (2)
*  (1)
*  (2)
* 24px| ГДР (5)
*  ГФР (8)
*  (1)
*  (5)

*  (1)
*  (4)
*  (17)
*  (17)
*  (2)
*  (2)
*  (6)
*  (3)
*  (2)

*  (3)
* 24px| Тайвань (2)
*  (9)
*  (6)
*  (6)
*  (2)
*  (2)
*  (1)

## Дереккөздер

Санат:1988 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары
Санат:Олимпиада ойындарындағы мәнерлеп сырғанау
1984 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарындағы мәнерлеп сырғанау

1984 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарындағы мәнерлеп сырғанау сайыстары Сараеводағы Зетра мұз сарайында өткізілді.

## Медалистер

## Қатысқан елдер
Сайыстарға 21 елдің 115 спортшысы қатысуға келген.

*  (18)
*  (2)
*  (1)
*  (2)
* 24px| ГДР (8)
*  ГФР (9)
*  (4)

*  (1)
*  (3)
*  (15)
*  (17)
*  (2)
*  (6)
*  (2)

*  (1)
*  (10)
*  (5)
*  (3)
*  (2)
*  (2)
*  (2)

## Дереккөздер

Санат:1984 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары
Санат:Олимпиада ойындарындағы мәнерлеп сырғанау
Ұлболсын Қамалбекқызы Жаңатаева

**Ұлболсын Қамалбекқызы Жаңатаева** — саяси ғылымдар докторы (2010), профессор.

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1965 жылы 15 наурызда Солтүстік Қазақстан облысы, Айыртау ауданы, Грачевка ауылында туған.

ҚазМУ-ды (1987, қазіргі Қазақ ұлттық университеті), аспирантурасын (1994)  жəне Мəскеу мемлекеттік əлеуметтік университетінің докторантурасын (2004) бітірген. "Болашақ" стипендиаты (2011). Қостанай педагогикалық институтында аға оқытушы (1987-91), Қостанай мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі, доценті (1994-99), Мəскеу мемлекеттік əлеуметтік университетінің филиалында директордың орынбасары (Алматы, 1999-2000), Қостанай мемлекеттік университетінде доцент (2005-08), Еуразия ұлттық университетінде доцент (2008), ғылыми кеңестің ғалым хатшысы (2008-11), 2011 жылдан Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасының жанындағы Құқық қорғау органдары академиясының Прокурорлық қадағалау кафедрасының профессоры (Астана қаласы).

## Ғылыми еңбектері
Негізгі ғылыми бағыты əлеуметтік саясат, ішкі саясатты зерттеуге арналған.
"Қазақстан Республикасының саяси жағдайындағы трансформациялық қоғамның əлеуметтік саясаты" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.
Әлеуметтік саясат тақырыбы бойынша 30-дан астам ғылыми еңбектердің авторы.

## Марапаттары
* Прокуратура үздігі.
* "Болашақ" стипендиаты USA (Indiana University) (2011).

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының жанындағы Құқық қорғау органдары академиясы.

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Саясаттану ғылымының докторлары
Санат:Профессорлар
1980 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарындағы мәнерлеп сырғанау

нобай|190px|1980 жылы шығарылған КСРО пошта маркасы
1980 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарындағы мәнерлеп сырғанау сайыстары 16–23 ақпан аралығында Лейк-Плесидтің Олимпик Аренасында өткізілді.

## Медалистер

## Қатысқан елдер
Сайыстарға 20 елдің 86 спортшысы қатысуға келген.

*  (16)
*  (2)
*  (3)
* 24px| ГДР (7)
*  ГФР (7)
*  (3)
*  (1)

*  (2)
*  (6)
*  (16)
*  (1)
*  (2)
*  (2)

*  (9)
*  (2)
*  (1)
*  (2)
*  (2)
*  (1)
*  (1)

## Дереккөздер

Санат:1980 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары
Санат:Олимпиада ойындарындағы мәнерлеп сырғанау
Әсел Сартбаева

**Әсел Сартбаева** (1979, Бішкекте туған)— Борбор Азиядағы алғашқы дүниежүзілік деңгейде танымал әйел ғалымдардың бірі. Химия ғылымдарының докторы, Ұлыбританиядағы Бат Университетінің химия профессоры және Ұлыбритания Корольдік ғылым қоғамының мүшесі.

## Өмірбаяны
Әсел Сартбаева 1979 жылы Қырғызстанның Бішкек қаласында туған. Ол «Апис» жеке мектебін бітірген, кейін Б.Н. Ельцин атындағы Қырғыз-Орыс Славян университетінде механика мамандығы бойынша магистр дәрежесін алған. Студент шағында республикалық олимпиадаларда жеңіп, Британ кеңесінің Алматыдағы орталығында волонтер болған.

## Білімі

* 1994-1999: Қырғыз-Орыс Славян университеті, механика бойынша магистр (MSc).

* 2001-2002: Кембридж университеті, минералдық физика бойынша магистр.

* 2002-2004: Кембридж университеті, минералдық физика бойынша PhD.

* 2010: Оксфорд университеті, Линакр колледжі, магистр.

* 2019: Жоғары білім беру академиясы (FHEA), Йорк.

## Еңбек жолы
2012 жылдан бастап Бат Университетінде химия бойынша зерттеуші және профессор. Одан бұрын АҚШ-тың Аризона мемлекеттік университетінде постдокторант болған. Ол өз зерттеу тобын құрып, аспиранттармен бірге функционалды материалдар бойынша жұмыс істеп келеді.

## Сыйлықтары
* IChemE Global Awards 2017 (биотехнология номинациясы).
* Every Woman in Technology Awards 2021 (Жылдың әйелі).
* ЮНИСЕФ-тің «Ғылымдағы қыздар» бағдарламасының елшісі.

## Дереккөздер

Санат:Бішкекте туғандар
Бибіжамал Құрманғалиқызы Сырғабекова

**Бибіжамал Құрманғалиқызы Сырғабекова** (1906, Павлодар – 1970) — сталиндік репрессия жылдарында қудалауға ұшыраған қазақ әйелдерінің бірі. 

Нығмет Сырғабековтың әйелі. Ол әйелдерге арналған әйгілі лагерь – АЛЖИР (Отанын сатқандардың әйелдеріне арналған Ақмола лагері) тұтқындарының қатарында болған.

## Өмірбаяны
Бибіжамал Құрманғалиқызы Сырғабекова 1906 жылы Петропавл қаласында дүниеге келген. 1938 жылдың 22 мамырында Ішкі Істер Халық Комиссариатының арнайы қаулысымен 8 жылға тұтқындалды. Алматы түрмесінен 1938 жылдың 19 шілдесінде Ақмола лагеріне әкелінді. 1946 жылдың 27 наурызында босатылды. 1970 жылы қайтыс болды.

### Лагерьден кейін
1946 жылы босатылғаннан кейін ол туған жеріне қайтып оралған.
Көптеген репрессия құрбандары сияқты әлеуметтік қиындықтарға тап болған. Бибіжамал балаларын қайтадан біріктіре алмаған, тұрмысты қалпына келтіре алмаған, қоғамдағы сенімсіздік төтеп беру.
Кейде деректерде ол жергілікті ағартушылық, қоғам қызметімен айналысқан деп айтылады (мысалы, ауылдық мектептерде немесе мәдени шараларда).

## Тарихы
Бибіжамал Құрманғалиқызы Сырғабекова сталиндік репрессия кезінде жазықсыз жапа шеккен мыңдаған әйелдердің тағдырының бір көрінісі. Бүгінде олардың есімдері Қазақстандағы репрессия құрбандарын еске алу зерттеулерінде аталады.

## Дереккөздер

Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Мағрипа Итбаева

**Мағрипа Итбаева** (1890–1937) — алғашқы кәсіби мамандардың бірі, ағартушы және қоғам қайраткері.

## Өмірбаяны
### Білім жолы
Мағрипа Итбаева Ресей империясы тұсындағы қазақ даласында білім алудың қаншалықты қиын болғанына қарамастан, оқуға ұмтылған.
* Семей гимназиясы: Ол сол кездегі ірі мәдениет орталығы — Семей қаласында білім алған. Бұл гимназияда оқу сол заманғы қазақ қызы үшін үлкен жетістік және ерлікпен тең болды.
* Орта: Оның көзқарасының қалыптасуына "Алаш" зиялыларының (Әлихан Бөкейханов, Міржақып Дулатов) идеялары тікелей әсер етті. Ол еуропалық білім мен ұлттық құндылықтарды ұштастыра білді.
## Қоғамдық және Ағартушылық қызметі
Мағрипаның басты мақсаты — қазақ әйелдерін қараңғылықтан шығару, олардың денсаулығы мен құқығын қорғау болды.
Әйелдер теңдігі: Ол қазақ қыздарының ерте тұрмысқа шығуына, «қалың мал» салтына ашық қарсы шыққандардың бірі. Оның мақалалары мен үндеулері әйел затының қоғамдағы орнын айқындауға бағытталды.

### Денсаулық сақтау
Медициналық сауаттылықты арттыру үшін ауыл-ауылды аралап, ана мен бала денсаулығы, жұқпалы аурулардың алдын алу туралы түсіндіру жұмыстарын жүргізді. Ол халықты шөппен емдеуден ғылыми медицинаға сенуге шақырды.

### Алаш арыстары
Мағрипа Итбаева — Алаш қозғалысын қолдаған санаулы әйелдердің бірі.
Ол тек ағартушы емес, сонымен қатар саяси белсенді болды. Алашорда үкіметінің идеяларын халық арасында, әсіресе әйелдер қауымы арасында насихаттады.
Оның үйі Семейдегі зиялылардың жиналатын ортасына айналған кездер болған.

## Тағдыры
Кеңес үкіметі орнағаннан кейін, "Алаш" қозғалысына қатысы бар адамдардың бәрі дерлік қуғын-сүргінге ұшырады. Мағрипаның есімі мен еңбектері "буржуазиялық ұлтшылдықпен" байланыстырылып, ресми тарихтан сызып тасталды. Оның өмірі туралы мәліметтер негізінен Семейдің өлкетану мұражайларында, ескі газет қиындыларында ("Қазақ", "Айқап") және жақын туыстарының естеліктерінде ғана сақталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Шолпан Құзарқызы Жарқынбекова

**Шолпан Құзарқызы Жарқынбекова** — филология ғылымының докторы (2004), профессор.

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1963 жылы 5 қыркүйекте Жамбыл облысы, Тараз қаласында туған.

ҚазМУ-ды (қазіргі Қазақ ұлттық университеті), аспирантурасын (1989), докторантурасын (2003) бітірген. ҚазМУ-да оқытушы (1985-95), доцент (1995-2001),  докторант (2001-04), Еуразия ұлттық университетінде кафедра профессоры (2005-08), 2008 жылдан факультет деканы. 

## Ғылыми еңбектері
Ғылыми-зерттеу жұмыстарының негізгі бағыттары когнитивті лингвистика, халықаралық мəдени коммуникация, тілдік мəдениет, əлеуметтік лингвистика, тілді оқытудың əдістемесі, салыстырмалы тіл білімі салаларын зерттеуге арналған.
"Түсті қазақ жəне орыс тілдерінде тілдік тұрғыдан концептуалдандыру" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.
140-тан астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 11 монография, 5 оқулық пен оқу құралдары, бірнеше оқу əдістемелік құрал, 10 нұсқаулық пен құрастырмалар, 3 сөздік, 110 ғылыми жəне əдістемелік мақалалардың авторы.

## Марапаттары
* ҚР "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" (2005; 2011) мемлекеттік грант; 
* "ҚР білім беру ісінің үздік қызметкері" (2008), "Қазақстан Республикасының ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін" (2009) төсбелгілері;  
* "Болашақ" Президент стипендиясы (2010);
* "Сорос-Қазақстан қоры" грантының иегері (1999, 2001, 2003, 2005, 2006, 2007).
* Erasmus Mundus (Ғылыми сыйлықтар, ғылыми стипендиялар, гранттар (2018; 2019);
* Педагогика саласындағы үздік ғылыми зерттеулері мен еңбегі үшін Ы. Алтынсарин атындағы сыйлық (2019);
* Халықаралық лауазымдар мен дипломдардың иегері (2019).

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Еуразия ұлттық университеті.
* Известные учёные.
* Политехнический университет Петра Великого.

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Мұхаммед Әмин хан

**Мұхаммед Әмин хан** (1817–1855) — 1845–1855 жылдары билік құрған, Хиуа хандығының өзбек қоңыраттар әулетінен шыққан жетінші билеушісі.

## Өмірбаяны
1845 жылы Рахымқұл хан (1842–1845) қайтыс болғаннан кейін, Хиуа хандығында билікке оның інісі Мұхаммед Әмин хан келді.

​Мұхаммед Әмин ханның билігі кезінде (1845–1855) орталық биліктің көшпелі тайпаларды бағындыруға бағытталған әрекеттері біраз нәтиже берді. Мұхаммед Әмин хан Мерв пен Хорасанға 10-нан астам жорық жасады.

Мұхаммед Әмин ханның билігі кезінде Ресей, Осман империясы, Иран және Ауғанстанмен дипломатиялық қарым-қатынастар сақталды. 1846 жылғы желтоқсанда Орынборға Хиуа елшілері — Қылыш Ниязмухаммедов пен Шукруллабай Мискинов келді. 1847 жылғы 9 наурызда олар Санкт-Петербургке жетті. Елшілер Ресейдің Сырдария сағасына таяу салған Райым бекінісін бұзу мәселесін көтерді, бірақ I Николай бұл өтініштен бас тартты. 1847–1848 жылдары Хиуа жасақтары мен патша әскерлері арасында ұсақ қақтығыстар орын алды. Сәттілікке жете алмаған Мұхаммед Әмин хан мәселені шешудің бейбіт жолына қайта көшті. 1850 жылы Санкт-Петербургте Хиуа елшісі Қожа Мехрем Аллабердыев болды. Соған қарамастан, бекініске қатысты барлық келіссөздер нәтижесіз аяқталды.

## Мәдениет саласындағы саясаты
​Мұхаммед Әмин ханның билігі кезінде Хиуада оның есімімен аталатын ең үлкен медресе салынды. Бұл медреседе 260 студент білім алды. Медресе ғимаратын күтіп ұстауға, студенттер мен оқытушылардың шығындарын өтеуге хандықтың әртүрлі аймақтарынан көптеген жер телімдері бөлінді.
thumb|Мұхаммед Әмин хан медресесі
​Сонымен қатар, әйгілі Қалта минар мұнарасының құрылысы басталды. Тарихшы Агехи осы кезеңде Хорезм тарихын жазып қалдырды.
thumb|Қалта минар мұнарасы

## Қаза табуы
​1855 жылы хорезмдіктер қазіргі Оңтүстік Түрікменстан аумағын жаулап алу әрекетін жасады. Серахс түбіндегі Хиуа әскеріне қарсы шешуші шайқаста түрікмен-текелер оларға күйрете соққы беріп, шайқас барысында Мұхаммед Әмин хан мен оның 30-ға жуық сарай шенеунігі қаза тапты. 1856 жылы Хиуа хандығында билікке Сейіт Мұхаммед хан (1856–1864) келді.

## Әдебиет
* Гуломов Х.Г., Дипломатические отношения государств Средней Азии с Россией в XVIII — первой половине XIX века. Ташкент, 2005
* Гулямов Я.Г., История орошения Хорезма с древнейших времен до наших дней. Ташкент. 1957
* История Узбекистана. Т.3. Т.,1993.
* История Узбекистана в источниках. Составитель Б.В. Лунин. Ташкент, 1990
* История Хорезма. Под редакцией И.М. Муминова. Ташкент. 1976.

## Дереккөздер

Санат:Қоңырат әулеті
Санат:Хиуада таққа отырғандар
Санат:Хорезм билеушілері
Санат:Серахста қайтыс болғандар
Шукруллабай Мискинов

**Шукруллабай Мискинов** — 1847 жылы Ресей империясына келіп, император I Николайдың жеке қабылдауында болған Хиуа хандығының елшісі. Кейінірек ол Стамбулда Хиуа хандығының Осман империясындағы елшісі қызметін атқарды.

## Елшілік миссиясы
​1846 жылғы желтоқсанда Орынборға Хорезм ханы Мұхаммед Әмин ханның елшілері — Қылыш Ниязмухаммедов пен Шукруллабай Мискинов келді. 1847 жылғы 9 наурызда олар Санкт-Петербургке жетті. Елшілер Ресейдің Сырдария сағасына таяу салған Райым бекінісін бұзу мәселесін көтерді, бірақ I Николай бұл өтініштен бас тартты. 1847–1848 жылдары Хиуа жасақтары мен патша әскерлері арасында ұсақ қақтығыстар орын алды. Сәттілікке жете алмаған Мұхаммед Әмин хан мәселені шешудің бейбіт жолына қайта көшті. Айта кететін жайт, жергілікті тұрғындар өз мемлекетін әрқашан «Хорезм» деп атаған, ал XVII ғасырдан бастап орыс тарихшылары астанасы Хиуа қаласының құрметіне оны Хиуа хандығы деп атай бастады.​

## Әдебиет
* Гуломов Х.Г., Дипломатические отношения государств Средней Азии с Россией в XVIII — первой половине XIX века. Ташкент, 2005

## Дереккөздер

Санат:Хиуа хандығының елшілері
Санат:Орыс мемлекетіндегі елшілер
Санат:Тұлғалар:Хиуа
Бақытгүл Асылбекқызы Жетпісбаева

**Бақытгүл Асылбекқызы Жетпісбаева** — педагогика ғылымының докторы (2009), профессор (2011).

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1965 жылы 19 сәуірде Алматы қаласында туған.

Алматы шетел тілдер педагогикалық институтын (1987, қазіргі Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті) бітірген. Қарағанды облысы Қарқаралы орта мектебінде мұғалім (1987-91), Қарағанды мемлекеттік университетінде аға оқытушы (1991-94), Герман акададемиясы алмасу қызметінің стипендиясы бағдарламасы аясында ғылыми тəлімгер (1993-94), Қарағанды мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі (1994-98), декан, кафедра профессоры (1998-2012). 2019 жылы Павлодар қаласындағы Инновациялық Еуразия Университетіне ректор болып тағайындалды.

## Ғылыми еңбектері
"Көп тілді білім берудің теориясы мен əдіснамасы, кəсіптік білім берудің лингводидактикалық аспектілері" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
300-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 3 монография, 4 оқулық, 5 оқу құралы, 3 көптілді терминологиялық сөздіктің авторы.

## Марапттары
* Қарағанды облысы әкімінің Құрмет грамотасы (2002);
* "Қазақстан Республикасының ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін" медалі (2004);
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің алғыс хаты (2006; 2011); 
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" мемлекеттік гранты (2007; 2011);
* "Академик Е.А. Бөкетов атындағы ҚарМУ 40 жыл" мерейтойлық медалі (2012), А. Байтұрсынов атындағы ҚР жоғары оқу орындары қауымдастығының медалінің иегері (2012). 

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Инновациялық Еуразия Университеті.

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Абдулла хан (Хиуа ханы)

**Абдулла хан** (1855 жылы қайтыс болған) — 1855 жылы билік құрған, Хиуа хандығының өзбек қоңыраттар әулетінен шыққан сегізінші билеушісі.

​1845 жылы Мұхаммед Әмин хан (1845–1855) қайтыс болғаннан кейін, Хиуа хандығында билікке оның ұлы Абдулла хан келді.

Абдулла ханның небәрі алты айға созылған қысқа мерзімді билігі кезінде (1855) көшпелі тайпалармен кескілескен күрес жүрді. Соның нәтижесінде 1855 жылғы тамызда Абдулла хан қаза тапты. Таққа оның інісі Құтлық Мұрат хан отырды.

## Әдебиет
* Веселовский Н.И. Очерк историко-географических сведений о Хивинском ханстве. — СПб., 1877.
* Гулямов Я.Г. История орошения Хорезма с древнейших времён до наших дней. — Таш., 1957.
* История Узбекистана. — Т. 3. — Таш., 1993.
* История Узбекистана в источниках. / Составитель Б.В. Лунин. — Таш., 1990.
* История Хорезма. / Под редакцией И.М. Муминова. — Таш., 1976.

## Дереккөздер

Санат:Қоңырат әулеті
Санат:Хиуада таққа отырғандар
Санат:Хорезм билеушілері
Санат:Шайқаста қаза тапқан монархтар
Бибігүл Бүркітқызы Аққожина

**Бибігүл Бүркітқызы Аққожина** (20 қаңтар 1971, Қара-Оба, Қостанай облысы) — Қазақстандық саяси қайраткер; Қостанай облысынан Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаты.

## Өмірбаяны
1971 жылы 20 қаңтарда Қара-Оба поселкесінде (бұрынғы Урицкий ауданы, Қостанай облысы, Қазақ КСР) дүниеге келген. Ұлты — қазақ. 1988 жылы Қостанай қалалық ауруханасында санитар болып жұмыс істеген. 1997 жылы Қостанай мемлекеттік университетін А. Байтурсынов атындағы тәмамдаған, 2016 жылы Халықаралық бизнес университетін тәмамдаған. 1997–2000 жылдары Қостанай мемлекеттік университетінде жалпы және арнайы психология кафедрасының оқытушысы болып қызмет атқарған. 2000–2002 жылдары Қостанай облысы бойынша мемлекеттік қызмет істері агенттігінде бас маман болып жұмыс істеген. Кейін бөлім бастығы, орынбасар, сосын облыстық Қазақстан халқы Ассамблеясы хатшылығының меңгерушісі қызметтерін атқарған. 2016–2017 жылдары Қостанай қаласының әкімінің орынбасары болған. 2023 жылғы желтоқсанда Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының VIII шақырылымына депутаттық мандат алған. Экономикалық саясат, инновациялық даму және кәсіпкерлік жөніндегі тұрақты комитеттің мүшесі.

### Жеке өмірі
Үйлі, екі баланы тәрбиелеп отыр.

## Марапаттары
* «Қазақстан Республикасының Конституциясына 20 жыл» медалі (2015)
* «Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл» медалі (2019)
* «Бірлік» алтын медалі (2020)
* «Қазақстан Республикасының Конституциясына 25 жыл» медалі (2020)
* «Белсенді қызметі үшін» партиялық медаль (2022)
* «Ерен еңбегі үшін» медалі (2024)

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары
Құтлық Мұрат хан

**Құтлық Мұрат хан** (1837–1855) — 1855 жылы билік құрған, Хиуа хандығының өзбек қоңыраттар әулетінен шыққан тоғызыншы билеушісі.

​1855 жылғы тамызда Абдулла хан (1855) қайғылы жағдайда қаза тапқаннан кейін, Хиуа хандығында билікке оның 18 жастағы інісі Құтлық Мұрат хан келді.

​Құтлық Мұрат ханның қысқа мерзімді билігі кезінде көшпелі тайпалармен кескілескен күрес жалғасты.

## Қаза табуы
​Хиуа хандығындағы Қоңырат иелігінің билеушісі Құтлық Мұрат 1855 жылы жергілікті тұрғындардың наразылығы салдарынан ұйымдастырылған қастандық нәтижесінде өлтірілді. Қастандықты қатал билеушіні тақтан тайдырып, Қоңыратты Хиуадан бөліп алуды көздеген Мұхаммед Фена мен Құлман би басқарды.

### Қастандықтың жоспарлануы
​Қастандықты ұйымдастырушылар Құтлық Мұраттың бекініс қабырғаларының қалпына келтірілуін тексеру үшін Қоңыратқа келуін пайдаланып, оның көзін жоюды жоспарлады. Олар ханды «жай ұстасы» (құрылысшы) ұйымдастырған жұмыстарды тексеру сылтауымен шақырды. Қалаға кіреберістегі көпір үстінде оны Мұхаммед Фена мен Құлман би қарсы алып, сөзге тарту арқылы ойлаған істерін жүзеге асыруы тиіс еді.

### Қастандық алдындағы әңгіме
​Құтлық Мұрат белгіленген жерге келгенде, Құлман би халықтың ауыр жағдайын, әсіресе көтере алмайтын салықтар туралы айтып шағымдана бастады. Қатыгездігімен аты шыққан Құтлық Мұрат оған былай деп жауап берді:

​> «Төлейтін ештеңе жоқ болса, маған оның не қатысы бар? Ендеше, балаларыңды сатыңдар!»

​Бұл сөз үлкен ашу-ыза туғызды. Құлман би:

​> «Қалайша, біз өз балаларымызды сатуымыз керек пе?!»

### Өлтірілуі
​Осы сәтте қастандықты ұйымдастырушылар Құтлық Мұратқа тап беріп, оны өлтірді. Оқиғадан кейін олар қалаға басып кіріп, Хиуаның алты кеден шенеунігі мен салық жинаушыларын мерт қылды, ал Мұхаммед Фена Қоңыраттың билеушісі болып жарияланды. Қастандық жасаушылар өз биліктерін нығайту үшін түрікмен феодалдарын да өз жақтарына тартты.

## Әдебиет
* Веселовский Н.И., Очерк историко-географических сведений о Хивинском ханстве. Спб, 1877
* Гулямов Я.Г., История орошения Хорезма с древнейших времен до наших дней. Ташкент. 1957
* История Узбекистана. Т.3. Т.,1993.
* История Узбекистана в источниках. Составитель Б.В. Лунин. Ташкент, 1990
* История Хорезма. Под редакцией И.М. Муминова. Ташкент. 1976.
* А. Бугаков. Эпизод из современной истории Средней Азии, стр. 106-107.
* ЦГА УЭССР, ОДФ, ф. И-125, оп. 2, д. 155, л. 155, д. 154, л. 3.
* Н. Игнатьев. Миссия в Хиву и Бухару в 1858 г., СПб., 1897.

## Дереккөздер

Санат:Қоңырат әулеті
Санат:Хиуада таққа отырғандар
Санат:XIX ғасырда өлтірілген монархтар
Санат:Хорезм билеушілері
Сейіт Мұхаммед хан

**Сейіт Мұхаммед хан** (1823–1864) — 1856–1864 жылдары билік құрған, Хиуа хандығының өзбек қоңыраттар әулетінен шыққан оныншы билеушісі.

## Өмірбаяны
1855 жылы Хиуа билеушісі Мұхаммед Әмин хан Серахс түбіндегі шайқаста қайғылы жағдайда қаза тапты. Ол қайтыс болғаннан кейін Хорезмдегі билік Абдулла ханға (1855) ауысты, алайда ол да алты айдан кейін көшпелі тайпалармен күресте қаза тапты. Бұдан кейін таққа Құтлық Мұрат хан отырды. Ол қастандық нәтижесінде өлтірілді.

1856 жылы ол қайтыс болғаннан кейін, Хиуа хандығында билікке I Мұхаммед Рахым ханның ұлы Сейіт Мұхаммед хан (1856–1864) келді. Ол мемлекетте тәртіп орнатып, көшпелі тайпалардың шабуылдарына тосқауыл қойды.

Сейіт Мұхаммед ханның билігі кезінде Ресеймен, Осман империясымен, Иранмен және Ауғанстанмен дипломатиялық қарым-қатынастар сақталды. 1858 жылы Хиуада Ресей елшісі Н.П. Игнатьев болды.

​1863 жылы Сейіт Мұхаммед хан белгілі саяхатшы Арминий Вамбериді қабылдады.

Сейіт Мұхаммед ханның билігі кезінде Хиуада көрінісхана (салтанатты қабылдау залы) салынды. Осы жылдары тарихшы Агехи Хорезм тарихын жазды. Хорезмнің әйгілі тұлғаларының қатарында композитор, каллиграф әрі кескіндемеші Камил Хорезми (1825–1899) болды.
thumb|Хиуа: Ичан қала
1864 жылы мемлекетте билікке оның ұлы II Мұхаммед Рахым хан (1864–1910) келді.

## Әдебиет
* Гуломов Х.Г., Дипломатические отношения государств Средней Азии с Россией в XVIII — первой половине XIX века. Ташкент, 2005
* Гулямов Я.Г., История орошения Хорезма с древнейших времен до наших дней. Ташкент. 1957
* История Узбекистана. Т.3. Т.,1993.
* История Узбекистана в источниках. Составитель Б.В. Лунин. Ташкент, 1990
* История Хорезма. Под редакцией И.М. Муминова. Ташкент, 1976

## Дереккөздер

Санат:Қоңырат әулеті
Санат:Хиуада таққа отырғандар
Санат:Хорезм билеушілері
1976 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарындағы мәнерлеп сырғанау

нобай|190px|1976 жылы шығарылған КСРО пошта маркасы
1976 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарындағы мәнерлеп сырғанау сайыстары 4–13 ақпан аралығында Инсбруктағы Олимпияхалле спорт кешенінде өткізілді.

Олимпиадалық бағдарламаға алғаш рет мұз үстіндегі би сайысы қосылды.

## Медалистер

## Қатысқан елдер
Сайыстарға 18 елдің 105 спортшысы қатысуға келген.

*  (15)
*  (2)
*  (6)
* 24px| ГДР (10)
*  ГФР (4)
*  (3)

*  (7)
*  (11)
*  (16)
*  (1)
*  (3)
*  (1)

*  (3)
*  (12)
*  (1)
*  (1)
*  (6)
*  (3)

## Дереккөздер

Санат:1976 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары
Санат:Олимпиада ойындарындағы мәнерлеп сырғанау
1972 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарындағы мәнерлеп сырғанау

нобай|Әйелдер сайысының жеңімпаздары
1972 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарындағы мәнерлеп сырғанау сайыстары Саппороның Макоманай аренасында және Микахо спорт кешенінде өткізілді.

## Медалистер

## Қатысқан елдер
Сайыстарға 18 елдің 68 спортшысы қатысуға келген.

*  (12)
*  (3)
* 24px| ГДР (7)
*  ГФР (5)
*  (4)
*  (1)

*  (7)
*  (10)
*  (1)
*  (1)
*  (1)
*  (2)

*  (1)
*  (5)
*  (5)
*  (1)
*  (1)
*  (1)

## Дереккөздер

Санат:1972 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары
Санат:Олимпиада ойындарындағы мәнерлеп сырғанау
Ажар Қуанышбекқызы Жолдыбаева

**Ажар Қуанышбекқызы Жолдыбаева** — философия ғылымының докторы (2010), доцент (2002), профессор (2025), Ресей Жаратылыстану академиясының корреспондент мүшесі (2011), Халықаралық білім академиясы қауымдастығының корреспондент мүшесі (2012, Ресей).

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1969 жылы 13 қарашада Алматы қаласында туған.

ҚазМУ-ды (1992, қазіргі Қазақ ұлттық университеті) бітірген. Қазақ ұлттық университетінде философия жəне саясаттану факультеті, дінтану жəне мəдениеттану кафедрасында (2009 жылдан бері) қызмет атқарады. 

## Ғылыми еңбектері
Негізгі ғылыми бағыты əлеуметтік-мəдени динамика, кроссмəдени менеджмент, қолданбалы мəдениеттану мəселелерін зерттеуге арналған.
"Адам индивидуалдығының социодинамикасы" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.
150-ден астам ғылыми жарияланымдары, оның ішінде Q2 индексімен Scopus деректер қорының журналдарында 3 ғылыми мақала жарияланған (Гирш индексі - 4), 7 авторлық куәлік, 7 монография, 2 оқулық және 21 оқу-әдістемелік кешен, оның 7-де UMO RUMS мөрі бар. 

## Марапаттары
* "Ғылым жəне білімінің көрнекті қайраткері" құрметті дəрежесінің лауреаты (2011);
* "2011 жылдың үздік оқытушысы" мемлекттік грантының иегері. 

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Известные учёные.
* Қазақстанның ашық университеті.

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Әлмира Тұрсын

**Әлмира Тұрсын** (21 қыркүйек 1990, Алматы) — қазақ актрисасы, сценарист және әйелдер коуч- профориентаторы. Ол 2019 жылы «Томирис» фильмінде басты рөл ойнап, дебют жасады.  

## Өмірбаяны
Әлмира Тұрсынбаева (Тұрсын) 1990 жылдың 21 қыркүйегінде Алматы қаласында туған. Ата-анасы ажырасқаннан кейін 15 жасқа дейін анасымен өсті, кейін әке орнын басқан өгей әкесі пайда болды. Орта мектепті бітірген соң Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ- да оқыды, кейін ММУ-да «Бизнес әкімшілігі» мамандығы бойынша білім алды. Орталық Азия бизнес әйелдері конгрессінің ұйымдастыру комитетінің директоры болды және қазір әйелдерге мамандық таңдауда көмектесетін коуч.

## Мансап жолы
Әлмира кинода Ақан Сатаевтың «Томирис» тарихи драмасында Томирис патшайым рөлін ойнап, алғаш рет экранға шықты (2019). Оған дейін бірнеше рет сериалдар мен рөлдерге шақырғанмен бас тартқан. Сондай-ақ «Голиаф» (2022) фильмінде ойнады. Ол әлеуметтік желілерде танымал, кітап фестивальдерінде Томирис туралы үзінді оқып, қазақстандықтарға кеңес берген.

## Жеке өмірі
Әлмираның бойы 1,80 м. Ол Нұр-Сұлтанда (қазіргі Астана) тұрады, бір баласы бар (ажырасқан). Ол қазақ тілін үйреніп, теннис жобаларына қатысқан, харассмент мәселелерін талқылаған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан актрисалары
Анна Александровна Немченко

**Анна Александровна Немченко** (31 мамыр 1991, Снежное) — украин және ресейлік актриса, әнші және блогер.

Анна Немченко 2026 жылдың наурыз айында өз «Некеде» () және «Махаббат бізбен не істейді» () әндерінің арқасында танымал болды. 

## Өмірбаяны

Анна Александровна Немченко 1991 жылы 31 мамырда Украинаның Донецк облысындағы Снежное қаласында дүниеге келген.  Балалық шағынан өнерге қызығып, ән айту мен би үйірмелеріне қатысқан. Бастауыш сыныптан бастап хореографиямен айналысып, би өнерімен шамамен он жыл шұғылданған. Мектепті аяқтағаннан кейін Киев қаласына көшіп, Р. М. Глиэр атындағы Киев музыка институтында білім алған. 

### Шығармашылық жолы

Анна Немченко актриса ретінде телехикаялар мен фильмдерге түсіп танылды. Кейіннен ол музыкамен де айналыса бастады. Оның «Танцпол везде» және «Замужем» атты әндері интернетте танымал болды. 2026 жылы «Оскар» номинациясы. 

### Жеке өмірі

Анна Немченко тұрмыста, бір баласы бар. 

## Фильмография
* 2021, Бірінші реттіктер (сериал) — Алена;
* 2021, Регби (сериал) — Катя;
* 2021, Аспаным-ау (сериал) — Аня;
* 2021, Қанішер (сериал) — Света;
* 2014, Стажерлар (сериал);
* 2014, Ерекше (сериал);
* 2012–2013, Құдалар-6 (сериал);
* 2012, Ефросинья (сериал);
* 2012, Махаббатым мені кешір (сериал);
* 2012, Бардак (кино);
* 2011, Отбасы мелодрамасы (сериал).

## Дереккөздер

Санат:Украина актрисалары
Санат:Ресей актрисалары
Санат:Донецк облысында туғандар
1968 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарындағы мәнерлеп сырғанау

нобай|190px|1967 жылы шығарылған КСРО пошта маркасы
1968 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарындағы мәнерлеп сырғанау сайыстары 7–16 ақпан аралығында Гренобльдің спорт сарайында өткізілді.

Осы Ойындарда мұз үстіндегі би сайысы көрсетілімді дәрежеде өтіп, Ұлыбритания жұбының жеңісімен аяқталды.

Негізгі сайыстарда АҚШ пен КСРО мәнерлеп сырғанаушылары жүлделер саны бойынша тең түсті.

## Медалистер

## Қатысқан елдер
Сайыстарға 17 елдің 96 спортшысы қатысуға келген.

*  (12)
*  (8)
* 24px| ГДР (8)
*  ГФР (9)
*  (5)
*  (2)

*  (10)
*  (10)
*  (3)
*  (2)
*  (2)
*  (1)

*  (7)
*  (5)
*  (6)
*  (1)
*  (1)

## Дереккөздер

Санат:1968 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары
Санат:Олимпиада ойындарындағы мәнерлеп сырғанау
Сейіт Абдулла хан

**Сейіт Абдулла хан** (1871, Хиуа — 1933, Кривой Рог, Днепропетровск облысы) — өзбек қоңыраттар әулетінен шыққан билеуші, орыс және кеңес тарихнамасында «Хиуа хандығы» деп аталатын Хорезм мемлекетінің соңғы ханы.

​Ол Хорезм мемлекетіндегі әскери төңкерістен және өзінің туған ағасы әрі алдыңғы билеуші Асфандияр хан өлтірілгеннен кейін таққа отырғызылды. Сейіт Абдулла хан 1918 жылдың наурызынан 1920 жылдың 2 ақпанына дейін билік жүргізді. Бұл кезеңде Хорезм мемлекетінің нақты билеушісі мемлекеттің әскери уәзірі — жәуміт тайпасынан шыққан түрікмен Жұнайыд хан болды.

## Өмірбаяны
​1917 жылғы 5 сәуірде Асфандияр хан өкілетті орган — Мәжіліс құруға уәде берген манифесті жариялады. Алайда кейіннен жағдай шиеленісіп, реакцияшыл күштер басымдыққа ие болды. Нәтижесінде жас хиуалықтар үкіметі құлатылып, манифестте жарияланған реформалардың күші жойылды. Осы уақытта Хиуаға түрікмен тайпасының көсемі Жұнайыд хан оралып, хандықтың қарулы күштерінің қолбасшысы болып тағайындалды, ал көп ұзамай бүкіл билікті өз қолына шоғырландырды.

1918 жылы Асфандияр хан Нұроллабай сарайында мемлекеттік төңкеріс кезінде Жұнайыд ханның адамдары тарапынан өлтірілді, ал таққа оның бауыры Сейіт Абдулла хан (1918–1920 жылдары) отырғызылды. Алайда нақты билік Жұнайыд ханның қолына өтті.

1919 жылдың күзінде болшевиктер көшбасшылары Хиуа ханының билігін құлату туралы шешім қабылдады. Хорезмге Қызыл армияның жақсы қаруланған әскерлері жіберілді. 1920 жылғы ақпанның басына қарай Жұнайыд ханның армиясы толықтай талқандалды.

​1920 жылы Сейіт Абдулла хан Төтенше комиссия (ЧК) тарапынан тұтқындалды. 1920 жылғы 2 ақпанда ол тақтан бас тартып, Кривой Рогқа мәңгілік қоныс аударуға жер аударылды. Онда «Гвардия» шахта басқармасының Гвардия кентінде тұрып, сол жерде қайтыс болды. Болжам бойынша, Кривой Рогтағы «Гвардейское» зиратында жерленген.

1932 жылы Украина КСР-інде жаппай ашаршылық басталды. 1933 жылы Сейіт Абдулла хан ауырып, кеніш жанындағы ауруханаға түсті. Онда оның дизентериямен ауыратыны анықталып, бір айдан соң ұзаққа созылған ауру мен аштықтан қайтыс болды. Кеніш зиратына жерленді.

## Әдебиет
* Гулямов Я.Г. История орошения Хорезма с древнейших времён до наших дней / Ташкент, 1957.
* История Узбекистана. Т. 3. / Ташкент, 1993.
* История Узбекистана в источниках / Составитель Б.В. Лунин. — Ташкент, 1990.
* История Хорезма / Под редакцией И.М. Муминова. — Ташкент, 1976.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Криворожьедегі хандар.

Санат:XX ғасыр саясаткерлері
Санат:Қоңырат әулеті
Санат:Хиуада таққа отырғандар
Санат:Тақтан тайдырылған монархтар
Санат:Мемлекеттердің соңғы билеушілері
Санат:Ашаршылықтан қайтыс болғандар
Санат:Дизентериядан қайтыс болғандар
Санат:XX ғасырдағы Азия монархтары