open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нарды

thumb|right|230px
**Нарды** (немесе **трик-трак**, **бэкгаммон** (), **тавла**, **шеш-беш**, **коша**) — арнайы жасалған тақтадағы екі ойыншы үшін үстел үстіндегі ойын. Тақта екі бөлікке бөлінген. Ойын мақсаты: ойын сүйегін тастап, ұпайларға байланысты шашкаларын жылжытып отырып қарсылас ойыншыдан бірінші болып бір айналымын өтіп, «үйшікке» келу.

## Тарихы
Танымал нанымға ие нарды әлемдегі ең көне үстел ойыны емес, және барлық үстел ойындары нарды нұсқалары емес. Шын мәнінде, нарды туралы ең алғашқы белгілі ескерту 1635 жылғы хатта болды, ол әйгілі ортағасырлық ағылшын-шотландтық ирландиялық ойынның нұсқасы ретінде пайда болды, соңғысы ең жақсы ойын ретінде сипатталды. Алайда, 19 ғасырға қарай олар Еуропаға таралды, онда Trict-rac сияқты басқа үстел ойындары тез танымал болды. Cонымен қатар Америкада екі еселенген текше енгізілді. Қазіргі батыс әлеміндегі ең танымал өкілі нарды болып табылатын үстел ойындары отбасының тарихы бірнеше мыңжылдықтардан басталады.

## Ойын шарттары
* Ойнаушылар саны — 2
* жасы — 5+
* 1 партияның уақыты — 5-30 минут
* қиындығы — орташа
* стратегия деңгейі — жоғары
* кездейсоқтықтың әсері — жоғары

Санат:Ойындар
Майкөбен (көл)

**Майкөбен**, *Майкөбең* – Ащысу алабындағы ағынды көл.

## Географиялық орны
Павлодар облысы Баянауыл ауданы Бірлік ауылынан батысқа қарай 10 км жерде, теңіз деңгейінен 233 м биіктікте жатыр. Аумағы 5,5 км2, ұзындығы 2,6 км, енді жері 2,2 км, жағалау бойының ұзындығы 7,9 км.

## Сипаты
Ащысу өзені өтетін (3 км жерден) шығыс жағалауы батпақты. Онда қамыс, құрақ шоғырлары кездеседі. Басқа жағалауларында қамыс сирек. Шарасында жыл бойы су болады. Көктем айларында суы сәл ашқылтым, жазда тұзды. Қараша айының ортасында суы қатып, сәуірдің 1-жартысында ериді. Жағалауы - шабындық.

## Дереккөздер

Санат:Баянауыл ауданы көлдері
Рапалло шарты (1920)

**Рапалло шарты 1920 жылғы** () — Италия мен сербтер, хорваттар, словендер корольдығы (1929 жылдан Югославия) арасындағы шекара жөніндегі шарт; 12 қаңтар Рапаллода (Rapallo, Италия) қол қойылды. Рапалло шарты бойынша Италия Далмацияны алу жөніндегі талабынан бас тартты. Екі мемлекет арасындағы шекара Соча мен Сава өздерінің су айырықтары бойынша белгіленді. Құлаған Габсбургтер империясынан бүкіл Истрия (Триест, Пуламен қоса) түгел дерлік, Опатия, Црес, Лошинь, Ластово аралдары мен Далмация жағалауындағы Палагружа Италияға берілді. Зара (Задар) порты Италия суверенитетіндегі ерікті қала деп жарияланды. Фиуме (Риека) округы бейтарап территорияның шағын бөлігімен қоса «тәуелсіз мемлекет» деп танылды. Рапалло шарты бойынша, Италияға жерінің 70%-ін славяндар мекендеген территориялар қарады. Ал Париж бітім шарты (1947) бойынша бұл территориялар (Триестен басқасы) Югославияға берілді.
## Дереккөздер

Санат:Италия тарихы
Самба

thumb|left|300px|
thumb|right|250px|Carmen Miranda — Uva de caminhão
thumb|right|250px|Na Pavuna
thumb|right|250px|Primeira Linha
thumb|right|250px|Samba de fato
thumb|right|250px|Agora é Cinza

**Самба** () — тегі Африка елдерінің әуен-ырғақтарынан шыққан бразилиялық музыкалық жанр. Самба Бразилияның ұлттық мәдениетінің негізгі нысандарының бірі болып есептеледі. 

Бразилиялық самба деген ұғымға музыка, ән және би кіреді. XX ғ-дың 30-шы жылдары самба Рио-де-Жанейрода дәстүрлі өтетін карнавалдардың нышаны болды,  40-жылдары әлемге танымалы болып, Бразилияның ұлттық символдарының біріне айналды..

Самба Бразилияның бүкіл аймақтарында таралған, әсіресе Баия (самба де рода), Пернамбуку, Мараньян, Минас Жерайс, Сан-Паулу штаттарында. Алайда, әр түрлі аймақтарда музыканың ырғақтары мен стилдері ерекшеленеді.

## Атақты орындаушылар
* Кандея
* Жовелина Перола Негра, 
* «Фунду ди Кинтал» тобы
* Безерра да Силва

## Самба түрлері
* Пагоде романтико
* Нео-пагоде
* Самба ди бреки
* Самба-кансан
* Самба-энреду
* Самба де гафиэйра
* Босса-нова 
* Самба-регги
* Самба ди рода
* Самба-эзалтасан

## Сыртқы сілтемелер
* Brasilando.com Бразильские инструменты, на которых исполняется самба 
* Brazilian Beats  Fansite for Brazilian Beats Series of classic and modern Samba Fusions
* All Brazilian Music samba page 
* One of the first formal samba definition (1997)
* Loronix is the largest virtual community around the Brazilian music on the Internet.
* Dance Samba Spain (Madrid) — www.andreabrasilmadrid.es.  
* Samba from the Favelas , some podcasts from 'RadioFavela — The Sound of Rio'
* Самбе-де-рода 

Санат: Музыка
Санат:Бразилия мәдениеті
Үш шатқал бөгеті

thumb|right|350px 
**Үш шатқал бөгеті** (*[[қытай тілі|қытайша:]]* 三峽|三峡 ) — әлемдегі ұзындығынан әлемде үшінші орында тұрған Янцзы өзенінің Қытай аймағында құрылған бөгет. Сонымен бірге әлемдегі ең ірі ( бразилия-парагвай «Итайпу»мен бірге) гидроэлектрстанциясы[.

Қытайдағы Хубэй провинциясының Ичан аймағындағы Саньдоупин қаласының аймағында орналасқан. Бекетті құрған кезде сол аймақтан 1,3 млн адам жер ауыстыруға мәжбүр болды, бұл оқиға да құрылыс саласындағы ең жоғары көрсеткіш..

## Сипаттамасы
* Пайдалануға берілген уақыты — 4 ақпан 2012 жыл
* өзен — Янцзы
* құрылыстың басталу уақыты — 1992 жыл
* агрегаттардың қосылуы —  2003-2012 жылдар
* күші — 18&nbsp;200 (2009); 22&nbsp;500 (2012)
* электртоғын шығаруы - 98&nbsp;100 (2012)
* генераторлардың күші — 32х700, 2 × 50
* биіктігі — 185 м
* ұзындығы — 2309 м

1100px

## Дереккөздер

Санат:Құрылыс
Майкөл (көл)

**Майкөл** — Ертіс-Қарағанды каналының сол жағалаулық аңғарындағы көл.

## Географиялық орны
Павлодар облысы Екібастұз қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 23 км жерде орналасқан. Көл теңіз деңгейінен 298 м биіктікте жатыр. Аумағы 3 км2, ұзындығы 2,9 км, енді жері 1,4 км, жағалау бойының ұзындығы 8 км. 

## Сипаты
Жағалауы ашық әрі жазық. Батысынан шағын Елемес өзені құяды. Солтүстігі мен шығысында әйгілі Богатырь көмір кен қимасы, Екібастұз-ІІІ ГРЭС-і орналасқан. Шарасында жыл бойы су болады. Қараша айының 2-жартысында суы қатып, сәуір айының 2-жартысында ериді. Жағалауы шабындық, алабы - жайылым.

## Дереккөздер

Санат:Екібастұз көлдері
Санат:Ертіс су алабы
Го

thumb|right|300px
**Го** (; немесе  **вэйци**,  **падук**) — логикалық үстел үстіндегі ойын. Ойын осыдан 2-5 мыңжыдық бұрын Ежелгі Қытайда пайда болған.

XIX ғ-ға дейін тек қана Шығыс Азия елдерінде болып, XX-шы ғасырда бүкіл әлемге тараған.

Ойыншылардың жалпы саны бойынша - дүниежүзіндегі ең кең тараған ойындарының бірі. Бірақ таралуы біркелкі емес: 22 млн ойыншылар Шығыс Азияда табылады:
* 10 миллион —  Кытайда;
* 3 миллион — Жапонияда;
* 9 миллион — Оңтүстік Кореяда, аз саны  — Срлтүстік Кореяда;
* 600 000-дай адам — Тайваньда табылады.

Әлемдік интеллектуалды ойындарға кіреді.

Санат:Ойындар
Өзге ғаламшарлықтардың қатысы жоқ

**Өзге ғаламшарлықтардың қатысы жоқ** (орысша *Инопланетяне ни при чем*) —  Фархат Шәріповтың 2013 жылы шыққан фильмі. Жаңа жыл қарсаңында ұсынылды. 
## Сюжеті
Сюжетте бойдақтық пен отбасылы болудың арасындағы айырмашылықты анықтамақ болған үш дос туралы баяндалады. Жаңа жыл қарсаңында сауық-сайран құруға шыққан олар кешті есте қаларлықтай өткізуді көздейді. Эксперимент барысында достар түрлі келеңсіз жағдайларға да тап болады.

## Актерлар
* Фархат Әбдірайымов 
* Төлепберген Байсақалов
* Ольга Ландина 
* Ерболат Тоғызақов 
* Максим Акбаров 
* Нұрбек Қаменов 
* Ержан Түсіпов
## Сыртқы сілтемелер
*Киностан сайтында 
*«Өзге ғаламшарлықтардың қатысы жоқ» фильмі көрерменге жол тартты
*Кинопоиск сайтында
*Фильм кадрлары 

Санат:Қазақстан фильмдері
Санат:2013 жылғы фильмдер
Санат:2013 жылғы Қазақстан фильмдері
Бартоломео Франческо Растрелли

**Растрелли Варфоломей Варфоломеевич** (**Бартоломео Франческо**) (1700, Париж,—1771,)  — орыс архитекторы, 18 ғасырдың ортасындағы орыс бароккосының көш басшысы. Мүсінші Б. К. Растреллидің баласы. 1716 ж. әкесімен бірге Санкт-Петербургке келген. 1725— 30 ж. шетелде (Италияда болуы ықтимал) оқыды. 1730—63 ж. сарай сәулетшісі болды. Ол алғашқы құрылыстарының өзін 18 ғасырдың 1-ширегіндегі орыс сәулет өнеріне жақын үлгімен тұрғызды. Растрелли творчествосының кемелденген шағында (1740—50) европалық барокко дәстүрлерін орыстың ұлттық мәдениетімен ұластыра қолданып жаңа пайымдаулар жасады.
## Дереккөздер

Санат:Сәулетшілер
Рас-Хафун мүйісі

thumb|right|150px|Рас-Хафун мүйісі
**Рас-Хафун мүйісі** — Африканың қиыр шығыс шеті. 51°23' шығыс бойлық және 10°267 солтүстік ендікте. Сомали мемлекетінің жерінде.
## Дереккөздер

Санат:Сомали түбегі
Санат:Сомали
Санат:Жердің экстремалды нүктелері
Ярым-Тепе

**Ярым-Тепе**,  **Жарымтепе** - бірнеше төбеден құралған ежелгі егіншілер мекені (біздің заманымыздан бұрын  6 – 4 мың жылдықтарға жатады). Ирактың солтүстік-батысында, Тель-Афар қаласының жанында. 1969 жылдан КСРО ҒА (ғылым академиясы) екі төбені зерттеуде. 
## Ярым-Тепе мәдениеті
Ярым-Тепе 1(рим)- хассун мәдениетіне жатады. Бұл жерден осы мәдениеттің негізгі даму кезеңдерін көрсететін 13 құрылыс қабаттары табылды. Дені тік бұрышты 1500-ден аса тұрғын үйлер мен қыштан салынған пештер (ыдыс күйдіруге арналған екі сатылы пештер де бар) зерттелді. Сондай-ақ хассун және салмара мәдениеттеріне жататын құмыралар, тас дән ұсатқыштар, келі-келсап, орақ, тескіштер, біздер, балшықтан жасалған әйел мүсіндері тағы басқа заттар табылған. Сиыр сүйегі мен темірден жасалған бұйымдардың (қорғасын білезік, мыс моншақ, мыс кенінің кесектері) табылуы назар аударарлық нәрсе. Өйткені бұған дейін сиыр сүйегі ежелгі ескерткіштердің ешбірінде кездеспеген, ал металл бұйымдар тіпті Месопотамияның өзінде де ұшыраспаған. 

Ярым-Тепе 2(рим) халаф мәдениетінен қалған мекен (біздің заманымыздан бұрын  5 мың жылдық). Бұл жерден 10 құрылыс қабаты табылды. Дені пішіні дөңгелек 300-ден аса тұрғын үйлер мен шаруашылық құрылыстары, әр түрлі ошақтар, сондай-ақ ертедегі діни орындардың жұрты табылған. Тұрғындар егіншілікпен, мал шаруашылығымен айналысқан. Дән қалдықтары, қой, өгіз, ешкі, шошқа сүйектері, тастан жасалған дән үккіш, келі, балта, құмыра, әшекей заттар, сүйектен жасалған біз, тескіш, көптеген қыш бұйымдар, әйел мүсіндері, геометриялық өрнектермен әшекеленіп, қара, қызыл, қоңыр түске боялған кесе, құмыра тағы басқа ыдыстар табылған. Кейбір құмыраларға балықтың, құстың, қарақұйрықтың тағы басқа жануарлардың суреттері салынған. Басқа халаф мекендерінде кездеспейтін кейбір қыш ыдыстардың үлгісі мен көркем суреттердің салыну мәнері Ярым-Тепе 2(рим)-нің Месопотамия мәдениетінен (біздің заманымыздан бұрын 5 мың жылдық) ерекше орын алатынын көрсетеді. 

## Қолданылған әдебиет
Мерперт Н. Я., Мунчаев Р. М., Раннеземледельческие поселения Северной Месопотамии, «Советские архивы», 1971, № 3.

Санат:Археология
Вальтер Ратенау

**Ратенау Вальтер** (; 29. 9. 1867, Берлин,—24. 6. 1922, Берлин) — герман өнеркәсіп иесі, саяси қайраткер, публицист. 1915 жылдан Жалпыға бірдей электр компаниясы басқармасының председателі болды. Германияның Версаль бітім шарты (1919) негізінде жүктелген міндеттемелерді орындауын қолдады. 1922 ж. ақпанда сыртқы істер министрі болып тағайындалды. Генуя конференциясында (1922 ж. сәуір) Кеңестік Ресеймен даулы мәселелерді реттеуге және Германияның халықаралық жағдайын едәуір жақсартуға ат салысып, Рапалло шартына (1922) қол қойды. Құпия ұлтшыл террористік «Консул» ұйымы мүшелерінің қолынан қаза тапты.
## Дереккөздер

Санат:Германия тұлғалары
Антонио Кирога

**Антонио Кирога** (; , Бетансос — , Мадрид) — 1820—23 жылдардағы Испан революциясына белсене қатысқан революционер. 1808—13 жылда Кирога француз басқыншыларына қарсы соғысқа қатысты. 1815 ж. Галисия көтерілісі басшыларының бірі. 1820 ж. 1 қаңтарда Кадис түбінде көтеріліс жасаған әскерлер Леон аралына келген соң (7 қаңтар), Кирога осы әскерлердің іс жүзіндегі басшысы болды. Кортеске сайланды. 1823 ж. жазда Галисиядағы роялистермен шайқасқан әскерлердің командирі. Революция жеңіліске ұшырағаннан кейін эмиграцияға кетіп, Испанияға 1833 ж. оралды.

## Дереккөздер

Санат:1784 жылы туғандар
Санат:1841 жылы қайтыс болғандар

Санат:Испания саясаткерлері
Емельян Михайлович Ярославский

**Емельян Михайлович Ярославский** -  (1878 жыл 19 ақпан, Чита — 1943 жыл 4 желтоқсан, Мәскеу, Ресей) - Коммунистік партия қайраткері, КСРО ҒА академигі (1939).
## Өмірбаяны
1898 жылдан Компартияның мүшесі. Революциялық қызметін Читадағы социал-демократиялық үйірмелерге қатысудан бастады. 1898 жылы Забайкалье теміржол жұмысшыларының социал-демократиялық үйірмесін ұйымдастырды. 1901 жылы шетелге (Берлин, Париж) кетіп, онда «Искраның» тілшісі болды. 1902 жылы РСДЖП 1-конференциясының (1905) делегаты. 1906 жылы РСДЖП Мәскеу комитетінің мүшесі. 1907 жылы тұтқындалып, бес жыл каторгаға кесілді. 1917 жылы ақпан революциясынан кейін жұмысшы және солдат депутаттарының Якутия біріккен советінің председателі, кейін РСДЖ (б) П Мәскеу комитеті жанындағы әскери ұйымда істеді. 1917 жылғы Қазан күндерінде Мәскеу әскери-революциялық комитетінің мүшесі, Кремльдің алғашқы әскери комиссары болды, журналистік қызмет атқарады. 1919-22 жылы Пермь губернаторлық партия комитетінің председателі, РК (б) П ОК Сібір облысы бюросының мүшесі. 1921 жылы партияның ОК-нің секретары. 1931 жылдан қарт большевиктердің Бүкіл одақтық қоғамының председателі, «Правданың», «Большевик» тағы басқа журналдардың редколлегия мүшесі. БК (б) П ОК жанындағы жоғары партия мектебінде БК (б) П тарихы кафедрасына, ОК-нің лекторлар тобына жетекшілік етті. Партияның 4 – 6, 8 – 18-съездерінің делегаты; 8 – 9-съездерде ОК мүшелігіне кандидат, 10 – 11 және 18 съездерде ОК мүшесі болып сайланды. КСРО ОАК мүшесі. КСРО Жоғарғы Советінің депутаты. Партияның және Ресейдегі революциялық қозғалыстың тарихы жөніндегі тағы басқа бірсыпыра еңбектердің авторы. Қызыл алаңда Кремль қабырғасында жерленген.
## Дереккөздер

Санат:1878 жылы туғандар
Санат:1943 жылы қайтыс болғандар
Санат:Саясаткерлер
Санат:Тарихи тұлғалар
Поляк социалистік партиясы

260px|thumb|right|1896 жылғы Лондондағы социалистік партия мүшелері: Игнацы Мосьцицкий, А. Енджеевский, С. Миклашевский, Ю. Пилсудский, А. Дембский, В. Йодко-Наркевич
**Поляк социалистік партиясы** () - 1893 жылы Польшада құрылған социализм идеологиясын ұстанған партия.
## Партияның құрылуы
Поляк социалистік партиясы 1893 жылы негізі қаланды. 1919 жылға дейін негізінен Поляк корольдығы территориясында жұмыс жүргізді. Партияны съездер аралығында Орта жұмысшы комитеті – Ю. Пилсудский тағы басқа басқарды. 1900 жылы Поляк социалистік партиясынан Поляк социалистік партиясы – «Пролетариат» деген атпен қимыл жасаған топ бөлініп шықты. 
## Революциялар жылдарында
1905 жылы маусымнан партия басшылығы 1905 – 07 жылдардағы Революцияға белсене қатысқан солшылдар (М. Белецкий, Г. Валецкий, Ф. Кон тағы басқа) қолына көшті. Поляк социалистік партиясының көпшілігі [Поляк социалистік солшыл партиясы деген атпен белгілі] революциялық және интернационалдық  бағытқа көшті, ал 1918 жылы Поляк және Литва корольдығы социал-демократиясымен бірігіп, Польша Коммунистік партиясын құрды. Ю. Пилсудскийді жақтаушылар партия ішіндегі Поляк социалистік партиясы – «революциялық фракциясын» (1909 жылдан Поляк социалистік партиясы деп аталады) құрды. 1918 жылы Поляк социалистік партиясы тәуелсіз буржуазиялық поляк мемлекетін құруға қатысты және буржуазиялық помещиктің Польшаның Кеңестік Ресейге қарсы интервенциясына қарсылық көрсетпеді. 
## Соғыс кезіндегі және соғыстан кейінгі кезеңі
1941 жылы Поляк социалистік партиясының сол қанаты «Поляк социалистері» атты ұйым құрды, ол 1943 жылы Поляк социалистерінің жұмысшы партиясына айналды. Поляк социалистерінің жұмысшы партиясы халықтық Польша құру программасын қабылдап, Крайова Рада Народованы, кейіннен Поляк ұлт-азаттық комитетін құруға қатысты, фашист басқыншыларына қарсы қарулы күрес жүргізді.

Польша фашист басқыншаларының азат етілгеннен кейін, оқшылдардың антисоветтік, антикоммунистік көзқарастарынан арылған жаңа Поляк социалистік партиясы құрылды (басшылары Э. Осубка-Моравский, Ю. Циранкевич тағы басқа) . 1948 жылы желтоқсанда Поляк социалистік партиясы мен Поляк жұмысшы партиясымарксизм-денинизм негізінде Поляк бірікен жұмысшы партиясын құрды.

Санат:Саяси партиялар
Санат:Польша саясаты
Переяславль Радасы

**Переяславль Радасы** - 1654 жылы Украинаның Ресейге қайта қосылуы туралы шешім қабылдаған украин халқы өкілдерінің жиналысы.
## Жиналыстың өтуі мен нәтижесі
Переяславль радасы гетман Б. Хмельницкийдің шақыруымен 8(18) қаңтарда Переяславль қаласында (қазіргі  Переяславль-Хмельницкий) өтті. Переяславль радасы Украина халқының Ресейге қайта қосылу қозғалысын аяқтады. Украинаның Ресейге қайта қосылуына екі халық тілі мен мәдениетінің жақындығы, ертеден экономикалық, саяси және мәдени байланыстары мен дінінің бірлігі себеп болды. Орыс үкіметінің Украинаға деген қарым-қатынасы мен саясаты да маңызды роль атқарды. Ресейде басыбайлылықты білмеген, белгілі бір саяси автономия правосын пайдаланған казак аймақтары (Дон, Жайық) болды. Украин шаруалары Ресей қол астында болсақ бостандықта боламыз, ұлттық езгі мен діни қудалаудан құтыламыз деп үміттенді. Старшиналары мен шляхларына орыс өкіметінің көмегімен саяси автономия құрып, билеуші тапқа айналамыз деп ойлады. Жиналыс қарсаңында Б. Хмельницкий Ресей елшілігінің басшысы бояр В. В. Бутурлинмен кездесті. Жиналысқа қала жұртшылығы мен төңіректегі село шаруалары қатысты. Б. Хмельнийкий сөз сөйлеп, азаттық күресті, ондағы украин халқының құрбандықтары туралы еске сала келіп, халық жеңісін нығайтудың бірден-бір жолы Ресейге қайта қосылу екенін айтты. Радаға қатысушылар Б. Хмельницкийдің ұсынысын бір ауыздан қабылдап, Ресейге берілгендері жөнінде ант берді. Украинаның Ресейге қайта қосылуы украин халқының экономикалық, саяси және мәдени дамуына қолайлы жағдайлар туғызды. Ол шетел басқыншыларына қарсы әлеуметтік және ұлт-азаттығы жолындағы күресте туысқан екі халықтың одағы мен достығын нығайтты. 
## Дереккөздер

Санат:Украина тарихы
Санат:Халықаралық шарттар
Төленгіт 1 мекенжұрты

**Төленгіт 1 мекенжұрты** немесе **1-Төленгіт елді мекені** – Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген І - VII ғасырлардағы археологиялық ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Отырар ауданындағы Көкмардан ауылынан оңтүстік-батыста 9 км жерде, Ақсу тармағының қасында (еографиялық координаты 42Т443207, UТМ 472755).

## Деректер
1969–70 жылдары Отырар археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Ақышев) ашып, *Аты жоқ төбе 1* ретінде зерттеген. 2005 жылы археологиялық ескерткішті Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясының отряды (К.М. Байпақов, Д.А. Воякин) екінші рет зерттеген.
Жоспарда төртбұрышты болып келген, "алаңқайлы төбе" типіндегі ескерткіш. Бұрыштары дүниенің төрт бұрышына қараған. Етегінің көлемі 55x55 м, жоғарғы жағы: сотүстік-батыс жаны 30 м, сотүстік-шығысы -25 м, оңтүстік-шығысы -25 м, оңтүстік-батысы - 30м. Алаң негізгі төбеге оңтүстік -батыстан жапсарласады. Оның көлемі 90x90 м, биіктігі 0,7 - 1 м. Орталық төбенің қақпасы оңтүстік-батыс қабырғада орналасқан. Ескерткіш бетінен алынған керамика ішінде Қостөбе (оңтүстік) керамикасымен сәйкес қолдан жасалынған сырсыз ыдыстар сынықтары бар.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Сортөбе 1 (Савас) мекенжұрты

**Сортөбе 1 (Савас) мекенжұрты,** XIII - XIV ғғ, (археол.). Темір стансасының оңтүстік-шығысында, 3 км жерде, теміржолдан 600 м қашықтықта. Географиялық координаттары  42T 456267 UTM 4739747.

Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясының отряды 2005 жылы зерттеген (К. М. Байпақов., Д. А. Воякин). Қырдың солтүстік беткейінде орналасқан. "Алаңқайлы төбе" типтес ескерткіш. Сопақша келген төбе шығыстан батысқа созылып жатыр, көлемі 70x50 м. Орталық төбенің көлемі 30х25 м, жосыны шаршы тәріздес, алаңнан 1 м-ге биік Алаң төбеге батыс жағынан жапсарласады. Оның көлемі 50x40 м. Шығыс және оңтүстік жағында ор қазылған. Шығыс ор тереңірек, бұо ордың табанымен қара жол өткен. Төбенің бетінде күйген жерлер мен күл кездеседі. Мұнда қыштың көптеген сынықтары бар. 
Қыштың қалыңдығы 5 см. Орталық төбеде шұқыр қазылған. Оның айналасында қыш пен көзе сынықтары шашылған. Көзе сырланбаған, ашық түсті ангобпен көмкерілген. Ордың ар жағында, қырдың үстінде дөңделек келген, диаметрі 20 м, биіктігі 1 м оба бар.

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысы географиясы
Санат:Археологиялық ескерткіштер
Санат:Қазақстан көне қалалары
Тойқазан (фестиваль)

нобай|Тойқазан Мейрамы
**Тойқазан** - Алматы облысында жыл сайын өткізілеті Қазақстан халқының ұлттық тағамдары фестивалі. Фестивальда қазақ асханасының ең жақсы тағамдар дайындау үшін жарыс өтеді. Бұл Ет (тағам), бауырсақ, қуырдақ және басқа да тағамдар. Фестиваль жыл сайын мыңнан көп келуші жинайды. Фестивальдің символы мереке, яғни - Той қазаны болып табылады. Қазан - достықтың нышаны болып табылады. 
Фестивальдің негізгі бәсекелестердың түрлері: 
# бауырсақ пісіру
# ет асу
# қуырдақ қуыру
# ат шабыс
# блогерлер арасындағы ән мен терме конкурстары
# киіз үй тігу және де басқа көріністер.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* ТАҒАМДАР МЕРЕКЕСІ 
* ТОЙҚАЗАН ҰЛТТЫҚ ТАҒАМДАР ФЕСТИВАЛІ 
* «ТОЙҚАЗАН» — ҰЛТТЫҚ ТАҒАМДАР МЕРЕКЕСІ  

Санат:Қазақстан байқаулары
Елес қуған сайыпқыран

**Елес қуған сайыпқыран** (ағыл. **Hunting the Phantom** немесе орысша **Охота за призраком**) — 2014 жылы шыққан Қазақстандық "Қазақфильм" студиясының фантастикалық боевик жанрындағы фильм. 
## Рөлдерде
* Арман Асенов 
* Бөпеш Жандаев 
* Санжар Мәдиев 
* Әсел Сағатова  
* Никита Пресняков  
* Арманд Ассанте  
* Кристанна Локен  
* Эндрей Джонсон 
* Камила Ермекова
## Сюжет
"Фантом" - бір корпорацияның адамдар санасын толықтай бақылауға алуға арналған зұлым жоспары. Олардың мақсаты - қоғамды тілалғыш қуыршақтарға айналдырып, тарихтың өрбуін өзгерту. Бұл туралы ешкім де білмес еді, егер екі ғашық - Тимур мен Кираның өміріне нұқсан келмегенде. Қыз кісі өліміне күдікті деп танылады, жігіт оны құтқару үшін заң бұзуға тура келеді.
 
Зак есімді америкалық хакер жігітке шындықтың бетін ашып, корпорацияның жасырын мақсатын білуге көмектеседі. Енді екеуі төніп тұрған жаһандық қауіптен әлемді құтқаруы тиіс.
## Сыртқы сілтемелер
* Кинопоиск сайтында
* Съемка жайлы
* Трейлері
* Киностан сайтында 
* "Елес қуған сайыпқырандар" – әйел режиссер түсірген экшн жанрындағы фильм
* "Елес қуған сайыпқыран" фильмі көрерменге жол тартпақ 

Санат:Қазақстан фильмдері
Санат:2014 жылғы фильмдер
Санат:2014 жылғы Қазақстан фильмдері
Oasis (топ)

**Oasis** () — британдық рок-топ. 90-шы жылдардың Британиялық ең беделді және коммерциалық табысты топтарының бірі. Топ Blur, Suede және Pulp-пен бірге Бритпоп-тың "үлкен төрттігіне" кіреді.
Топты 1991 жылы Манчестерде ағайынды Ноэл және Лиам Галахерлар құрды. Ноэл - гитарист, вокалист, әндердің авторы, продюсер және группаның идеологы. Оның інісі Лиам - топтың басты вокалисті және кейбір әндердің авторы. 
Группаға айырықша үлкен шығармашылық шабыт берген The Beatles топтарының әндері. 1994 жылы *[[Definitely Maybe]]* дебют альбомы брит - поптың классикалық жанры болды.*[[(What's the Story) Morning Glory?]]* альбомы шыққаннан кейін топ халықаралық атаққа ие болды.

2024 жылдың 27 тамызында топ әлеуметтік желілерде қайта қосылу туралы хабарларды растады және 2025 жылдың жазына арналған Ұлыбритания мен Ирландия концерттер сериясын жариялады.

## Дискография
* *[[1994 жыл|1994]] — [[Definitely Maybe]]*
* *[[1995 жыл|1995]] — [[(What's the Story) Morning Glory?]] *
* *[[1997 жыл|1997]] — [[Be Here Now]]*
* *[[2000 жыл|2000]] — [[Standing on the Shoulder of Giants]]*
* *[[2002 жыл|2002]] — [[Heathen Chemistry]]*
* *[[2005 жыл|2005]] — [[Don't Believe the Truth]]*
* *[[2008 жыл|2008]] — [[Dig Out Your Soul]]*

## Дереккөздер

Санат:Ұлыбритания рок топтары
Санат:Бритпоп топтары
Санат:Epic Records орындаушылары
Санат:Creation Records орындаушылары
Санат:1991 жылы құрылған музыкалық ұжымдар
Ask.fm

**Ask.fm** - 2010 жылы құрылған сұрақ-жауап жүйесі. Сайт Латвияда Formspring бәсекелесі ретінде ашылған. Сайтқа тіркелгеннен кейін пайдаланушы сауалнамасын толтырып, басқа тұтынушыларға жасырын немесе өз атынан сұрақ қоя алады. Және жасырын келген немесе басқа тұтынушылар атынан келген сұрақтарға жауап бере алады. Ask.fm басқа әлеуметтік сайттармен жұптастырылған, яғни  Facebook, Twitter, ВКонтакте, Tumblr. Бұл әлеуметтік жүйелер Ask.fm сайтының таралуына үлкен мүмкіндіктер берді. 

## Тарихы
Желі 2010 жылы Латвияда Formspring бәсекелесі ретінде құрылды. Содан кейін желі өз бәсекелесін артта қалдырып, ТМД мемлекеттерінде өте танымал. Alexa Internet нұсқасы бойынша сайт 148 орында. 2013 жылдың сәуіріне қарай тіркелген адамдардың саны 50 млн-ға жетті. 2014 жылдың қарашасында сайттың иесі өзгеріп, жақында ресурс Ирландияға көшеді. 2013 тамызына қарай тіркелген адамдардың саны 70 млнға жетті және күніне 30 млннаң астам сұрақ - жауап шығады.

## Сын
2012 жылы Ирландияда тұратын 2 жасөспірімдерге жасырын адам мазақ еткендіктен өз өмірлерін кесті. Және олардын ата-аналары 2 баланың өлімі осы порталдың кесірінен екенін жариялады. Бірақ, Ирландық полиция жасырын адамды таба алмады.

## Дереккөздер
Көрікті ойраш

**Көрікті ойраш** () – қоңыраугүлдер тұқымдасының ойраш туысына жататын көпжылдық өсімдік.

Мәртебесі: сирек кездесетін, жеке типті туыстың қалдық түрі. Угам жотасының тек үш сайында ғана (Мақбалсай, Алмалысай, Пияздысай) кездеседі. Қазақстан жерінен тыс Солтүстік Ауғанстан мен Памир-Алайда (Тәжікстан) таралған. Солтүстік тасты тік беткейлерде бұталармен бірге немесе жасыл жекелеген арша ағаштарымен өседі. Өте әдемі, биік (1,5 м) көпжылдық өсімдік, піспек тәрізді жапырақтары мен шеңбері 12 см, ірі ақ және көгілдір гүлдері бар. Жиі гүлдері жалғыз, бірақ көбіне бір сабақта 10-ға дейін болады. Бұл түрдің тамыры өте ерекше – жуан, ақ, цилиндр тәрізді, ұзындығы 60см, шеңбері 8-10 см; көптеген жіңішке тамыршалары бар. Осы тамыршалары арқылы жаздың ыстық кезеңінде жер үсті бөліген сумен қамтамасыз ететін ылғалды жинайды. Тамыры 20-35 см тереңдікте орналасады. Бұл өну бүршігін ауа райының қолайсыз жағдайларынан қорғайды. Сонымен қатар ересек дараларын басқа жерге отырғызу қиынға түседі. Қазақстан популяциясы 1000 дараға дейін жетеді. 1968 жылы тек Мақбал сайынан ғана 850 дара есептелген болатын. 30 жылдан кейін осы жерден көлемі 500 шаршы метр популяциясы сипатталып жазылған болатын, оның жоғарғы тығыздығы бір шаршы метрде 5-6 гүлдеп тұрған дара. Мұндай тартымды сәндік өсімдікті көгалдандыру жұмысында кеңінен қолдану керек. Мәдени түрде XIX ғасыр соңынан белгілі. Б.А.Федченко 1898 жылы Швейцарияда гүл өсіруші Марк Мишельден керемет көшеттерін көрді. Тұқымымен көбейтеді, алғашқы көшеттері Ташкентте төртінші жылы, Алматыда бесінші-алтыншы жылдары гүлдейді. Табиғатта көшеттері 10 жылдан кейін, көбіне 16 жылдан кейін гүлдейді. Қазақстан популяциясы Угам қорығында орналасқан. Оның жағдайына үнемі бақылау жасап, толық қорғауға алу керек.

## Дереккөздер

Санат:Қоңыраугүлділер
Санат:Қазақстан флорасы
Санат:Монотипті өсімдіктер
Өмір

**Өмір** сөзінің мәндері:

#Жарық дүние, бұл дүние, тіршілік.
#Адам мен жан-жануарлардың, өсімдіктердің физиологиялық тіршілік ету, өсу процесі (өлімге қарама-қарсы).
#Өсу, даму үрдісінің белгілі бір кезеңі, сатысы; адамның ғұмыры.

## Дереккөздер
Классикалық механика

**Классикалық механика**&nbsp;— Ньютон заңдары мен Галилейдің салыстырмалық принципіне негізделген механиканың бөлімі. Осы себептен, классикалық механиканы кейде Ньютон механикасы деп атайды. Физикада классикалық механика кванттық механика екеуі физиканың екі ірі қосалқысы деп айтса да болады.

Классикалық механика келесі бөлімшелерге бөлінеді:
* Статика ( механиканың күш әсеріндегі материялық денелердің тепе-теңдік шарттарын зерттейтін саласы; механикалық жүйелердің тепе-теңдік күйін күш әсерімен зерттейтін механика бөлімі);
* Кинематика (механиканың, дене қозғалысының геометриялық қасиеттерін, олардың массасы мен әсер етуші күштерді ескермей зерттейтін бөлімі);
* Динамика ( механиканың түсірілген күш әсерінен материалдық денелердің қозғалысын зерттейтін бөлімі).

. Классикалық механиканың негізгі заңдылықтары:
* Ньютон заңдары
* Лагранжев формализмі
* Гамильтонов формализмі
* Гамильтон-Якоби формуласы

Классикалық механика ғарыштағы ғаламшарлардың, жұлдыздар мен галактикалардың, т.б. астрономиялық нысандарының, сондай-ақ снарядтардың, машиналар бөлшектерінің қозғалысын сипаттайды. 

## Негізгі түсініктер
Классиклық механиканың негізгі ұғымдары:
* Кеңістік
* Уақыт&nbsp;
* Санақ жүйесі.
* Масса.
* Материалдық нүкте, сондай-ақ:
** Радиус-вектор \vec r&nbsp;
** Жылдамдық&nbsp;:
**: \vec v = \frac{d\vec r}{dt}
** Үдеу.:
**: \vec a = \frac{d\vec v}{dt} = \frac{d^2\vec r}{dt^2}
** Масса.
** Дене импульсі:
**: \vec p = m\vec v . 
** Кинетикалық энергия:
**: T = \frac{mv^2}{2} . &nbsp;&nbsp; или&nbsp;&nbsp; T = \frac{p^2}{2m} . 
** Күш.
** Потенциалдық энергия:
**: \vec F = - \nabla U(\vec r).

## Дереккөздер

Санат:Физикалық теориялар
Санат:Механикалық есептеу
Натрий цикламаты

Натрий цикламаты (Е952) — газды сусындардың және сағызбен чипстердің құрамында кездеседі. Ол өте зиянды зат. Қант алмастырушы болғандықтан қанттан әлдеқайда тәтті, арзан және 300 жыл сақталады. Бұл цикламат өндіруші фирмаларға оңтайлы тәсіл. Көптеген заттардың құрамын қарай отырып, цикламатты кездестіруге болады. Цикламат тек тағамда ғана емес дәрілер құрамында да кездеседі.

Санат:Қант алмастырғыштар
Әулие Петер базиликасы

**Әулие Петер базиликасы** (, ) — Христиандықтың католицизм ілімінің кафедралды соборы. Ватиканның орталық және ең ірі ғимараты, әлемдегі ең ірі христиандық шіркеуінің бірі.

Шіркеудің құрылысында көптеген жылдар бойы ұлы шеберлер ұрпақтан ұрпаққа бірнеше буыны қызмет еткен. Олар: Браманте, Рафаэль, Микеланджело, Бернини. 

Шіркеудің сыйымдылығы - 60 000 адам.


Petersdom_von_Engelsburg_gesehen.jpg
%D0%A1%D0%B2.%D0%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D0%BD.jpg
%D0%A1%D0%B2.%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0.jpg
%D0%A1%D0%B2.%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0.jpg
Epitaph_to_Maria_Clementina_Sobieski_.St.Peters_Dom.jpg
Interiorvaticano8.jpg
The_Chair_of_Saint_Peter.jpg
0_Nef_-_Basilique_St-Pierre_-_Vatican_adj.JPG
St_Peter_Basilica_light_streams.jpg
0_Basilique_Saint-Pierre_-_Rome_(2).JPG


## Дереккөздер

Санат:Сәулет өнері
Санат:Католицизм
Санат:Ватикан
Аддикция

**Аддикция** (&nbsp;— тәуелділік, жаман әдет)&nbsp;— адамның бір белгілі әрекетке сезінетін қалмайтын мұқтаждығы. Сондай-ақ, аддикцияны патологиялық құштарлық десе де болады, себебі бұл әрекет көбіне тұлғаны психикалық ауруларға және жеке немесе әлеуметтік қиындықтарға соқтырады

Терминді көбіне дәрілік тәуелділік, есірткіқұмарлыққа қолданылады. Алайда, қазіргі заманда басқа да химикалық емес тәуелділіктер көбейген, мысалы, Ғаламторға тәуелділік, ойын құмарлық, шопоголизм, психогенді артық тамақ жеу, фанатизм және т.б.
Басқа жақтан, аддикция — адамның қоршаған ортаның қиындықтарына адаптация ретінде қабылдауға болады. Ең қарапайым аддикция нысандары - темекі шегу мен алкогольдік ішімдіктер. Олар адамды уақытша алдамшы ұнамды қалыпқа келтіреді. Қазіргі заманда аддикция - бүкіл әлемдегі өзекті мәселелердің бірі болып есептеледі.

## Тарихы
Бұрынғы онжылдықтарда тәуелділік (аддикция) фармакологиялық ұғым ретінде қолданылып, адамның қандай да бір препаратты (дәрі-дәрмек, заңды немесе заңсыз есірткі) үнемі пайдалануын білдіретін. Мұндай тәуелділіктің басты себебі — оны тоқтатқан кезде пайда болатын жағымсыз әсерлерден (абстиненция) қашу еді. Осы тәуелділікпен қатар жүретін аддиктивті мінез-құлық (яғни, «наркотизм») девиантты әрекет ретінде қарастырылып, тәуелділікке (ауру ретінде) қарама-қайшы саналды. Қазіргі таңда мұндай бұзылулардың мәніне деген көзқарас өзгерді. «Наркотизм» енді мінез-құлықтық тәуелділіктердің (мысалы, ойынға, интернетке, тамаққа тәуелділік) бір түрі ретінде қарастырылып, олар ортақ феномен ретінде зерттеліп келеді. Алайда, бұл құбылыстың психопатологиялық мәні туралы бірыңғай ғылыми көзқарас әлі қалыптаспаған.

## Тағы қараңыз
* Нашақорлық
* Жалқаулық

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Аддикция
* Медициналық әліппе. Медицина туралы ақпараттық портал 

Санат:Тәуелділік
Санат:Наркология
Қара шешек

**Қара шешек** () немесе табиғи оспа — тек қана адамдар ауыратын *контагиозды* немесе *жоғары жұқтырмалы* вирусты инфекция. 

Қоздырғыштары - *Poxviridae* тұқымдасының, *Chordopoxvirinae* бөлімінің, *Orthopoxvirus* тегінің келесі түрлері: 
* *Variola major* (леталдығы 20—40 %, кей мәлімет бойынша — 90 %) 
* *Variola minor* (леталдығы 1—3& %). 

Қара шешекпен ауырған адамдардың денелерінде көптеген тыртықтар қалады және көбіне көру қабілетін толайым жоғалтады.

## Дереккөздер

Санат:Жұқпалы аурулар
ABT Sportsline

**Abt Sportsline** — Германияның Кемптен қаласында орналасқан, автомобильдерге тюнинг жасайтын компания.

Abt компаниясының басты серіктесі Audi компаниясына және Volkswagen брэндтері - Volkswagen, Skoda және SEAT маркаларына қызмет көрсетеді. 2014 жылы Abt Sportsline FIA Formula E чемпионатында Audi Sport командасында жұмыс жасайды. 2003 жылы негізін қалаушысы Иоган Абт қайтыс болғаннан соң, 170 жұмысшысы бар және штаб-пәтері Кемптен қаласында орналасқан компания ағайынды Ганс-Юрген және Кристиан Абт басқаруына өтеді.


Audi Abt Sportsline.jpg|Audi A4 Abt Sportsline
Abt Q7.jpg|Abt Audi Q7
Abt RS4+ Avant Genf 2019 1Y7A5416.jpg|Abt RS4-R Avant
Abt RS5-R IMG 0763.jpg|Abt RS5-R
Heinz-Harald Frentzen 2006 DTM.jpg|Audi A4


## Дереккөздер

Санат:Германия компаниялары
Аудан (геометрия)

thumb|right|300px|
**Aудан** (геометриялық мағынада), **S** - геoметриялық пішіннің екі өлшемді  кеңістіктен алатын бөлігін сипаттайтын шама. Aудан - геометриялық пішіндерге байланысты негізгі шамалардың бірі болып табылады. Қарапайым жағдайда аудан пішін ішіне сиятын бірлік квадраттардың санымен өлшенеді. Ауданды жобалап өлшеу үшін планиметр құралын қолданады.

Ауданы тең пішіндерді тең шамалы пішіндер деп атайды. 

## Аксиомалар
# Тең фигуралардың аудандары да тең.
# Егер фигура қандай да бір сызықпен екі басқа фигураларға бөлінсе, онда берілген фигураның ауданы осы бөліктердің аудандарының қосындысына тең.
# Қабырғасы бір өлшем бірлігіне тең квадраттың ауданы 1-ге тең.
## Аудан анықтамасы
right|thumb|Берілген жиын егер Жордан ішкі өлшемі сыртқы өлшеміне тең болса Жордан бойынша өлшемді болып табылады
Аудан — келесі қасиеттері орындалатын функция:
* Оң, яғни аудан теріс бола алмайды;
* Аддитивті шама, яғни пішін ауданы осы пішінді құрайтын бөлшектер аудандарының қосындысына тең;
* Инварианттілік,конгруэнтті пішіндердің аудандары тең;
* Нормаланған, яғни бірлік квадраттың ауданы 1-ге тең.
Осы анықтамадан ауданның өспелілігі шығады, яғни пішін бөлігінің ауданы толық пішін ауданынан аспайды.
## Салдары
Жоғарыдағы аксиомалардан келесі салдар шығады:
# Егер бір фигура екінші фигураның бөлігі болса, онда бұл фигураның ауданы екінші фигураның ауданынан кем болады.
# Тең құрамды фигуралардың аудандары да тең болады.

## Аудандарды есептеу
### [[Көпбұрыштылар]]

## Дереккөздер

Санат:Физикалық шамалар
Санат:Геометрия
Санат:Аудандар (өлшем)
Индуктор

[thumb|150px|[Компьютердің аналық тақтасындағы индуктивті катушкасы (дроссель)]]
thumb|150px|left|Электр сызбалардағы нышаны
**Индуктор** немесе **индуктивті катушка** - аз электрсыйымдылығы мен аз актив электр кедергісі болған жағдайда индуктивтілігі бар айырылған электр өткізгіштен жасалған бұрандамалы, спиральді немесе бұранда-спиральді тәсілмен оралған катушка. Осының саласынан катушкадан айнымалы ток өткен кезде елеулі инерция туындайды. 

## Дереккөздер

Санат: Физика
Гупта империясы

thumb|right|Гупта империясы
**Гупта империясы** (, gupta, ) — IV—VI ғасырларды болған Гупта әулетінің бастауымен құрылған Үндістандағы мемлекет. Бұл кезең Үндістанның тарихында ұлттық әдебиетінің, өнердің, сәулет және философияның өркендеуінің «алтын ғасыры» ретінде қалған.

## Гупта әулетінің патшалары

* Шри-Гупта (275—300)
* Гхатоткачагупта (300—320)
* Чандрагупта I (320—350)
* Самудрагупта (350—376)
* Чандрагупта II (376—415)
* Кумарагупта I (415—455)
* Скандагупта (455—470)
* Кумарагупта II (470—475)
* Будхагупта (475—500)
* Вайньягупта (500—515)
* Нарасимхагупта (515—530)
* Кумарагупта III (530—540)
* Вишнугупта (540—550)

## Дереккөздер

Санат:Үндістан тарихы
Вьетнам соғысы

**Вьетнам соғысы** (, ) — Вьетнам, АҚШ және Кеңес Одағының тарихы мен мәдениетінде елеулі із қалдырған XX ғасырдың екінші бөлігінің ең ірі соғыстарының бірі.

Бастапқы кезде Оңтүстік Вьетнамда азаматтық қақтығыстан басталып, көптеген жылдарға созылып, соғысқа тек қана солтүстік Вьетнам емес, Қытай мен КСРО, АҚШ пен СЕАТО ұйымы араласуға мәжбүр болды. Сол кезде Лаос пен Камбоджада болып жатқан азаматтық соғыстарымен Вьетнам соғысы шиеленісіп, осы Оңтүстік-Шығыс Азияның аймағындағы 1950-ші жылдардың соңынан 1975 жылға дейін болған әскери қақтығыстар жалпылай Екінші Үнді-Қытай соғысы атымен белгілі болды.

## Соғыс кезеңдері

# Оңтүстік Вьетнамдағы азаматтық соғыс (1957—1964 жылдар).
# АҚШ-тың толық араласуы (1965—1973 жылдар).
# Соғыстың ақырғы кезеңі (1973—1975 жылдар).

## Жалпы сипаттамасы
Жауынгерлерден:
* **АҚШ**: қаза тапқандар және жоғалып кеткендер— 58 мың адам; жарақаттанған — 303 мың адам
* **Оңтүстік Вьетнам**: әскерлер — 250 мыңдай, жарақаттанған -  1 млн, жергілікті халықтың қайтыс болған адам саны есептелмеген.
* **Оңтүстік Вьетнам партизандары (Вьетконг) және Солтүстік Вьетнам**:  1,1 млн әскер, 2 млн адам жергілікті халықтан (екі жақтан да).

## Дереккөздер

Санат:Вьетнам соғысы
Тан әулеті

thumb|right|280px|Таң әулеті, 700 ж.ш.
**Таң әулеті** (18 маусым 618&nbsp;— 4 маусым 907, , *Таңчао*)&nbsp;— Ли Юанеммен құрылған Қытайдың императорлық әулеті. Оның баласы, Ли Шиминь императоры, дихандардың көтерілістерінбасқаннан кейін озық, ілгерінді саясат жүргізе бастады.

Таң әулетінің кезеңі Қытай тарихында елдің құдіреттілігінің заманы болып саналады. Дәл осы кезде Қытай дамуында басқа елдерден озып кеткен.

## Таң әулетінің императорлары

## Галерея

## Дереккөздер

Санат:Әулеттер
Санат:Қытай императорлары
Соғды шағаны

**Соғды шағаны** , ылғал сүйгіш шаған () – зәйтүндер тұқымдасына жататын өте сирек кездесетін өсімдік.

Мәртебесі: саны қысқарып бара жатқан, сирек кездесетін түр. Үштік дәуірдің жалпақ жапырақты ормандар қалдығы. Балқаш-Алакөл шұңқырында, Жоңғар және Іле Алатауы, Кетпентау мен Қаратау, Талас Алатауының батыс бөлігінде (Даубаба) тау және шөл өзен аңғарларында өседі. Қазақстаннан тыс Орта Азияның Памир-Алай және Копетдагты қосқандағы оңтүстік аудандарында кездеседі. Сұлулығы керемет, ылғал сүйгіш ағаш. Жайылма ормандарда, сирек тау беткейлерінде жолақты немесе оқшауланған тоғайлар болып өседі. Тұқыммен көбейеді. Екпе көшеттерінің көбі бірінші жылы қурайды, тек су маңындағылары ғана қалады. Алғашқы 20 жылда небары 2 метр биіктікке жетіп, өте баяу өседі. Одан кейінгі жылдары өсуі қарқындайды, 30 жылда 5 метрге жетеді, ал 70 жылда 18 метр болады. Шағанның табиғаттағы жасының шегі - 300 жыл. Мұндай алыптардың биіктігі 25 метрге жетеді, ал діңінің жуандығы 1,5 метрден асады. Соңғы онжылдықта малды шектен тыс бағуға, су тәртібінің өзгеруіне, заңсыз ағаш кесуге және өрттерге байланысты, түр саны қысқарып отыр. 

Ең жақсы шаған ормандары Берікқара, Қошқарата, Боролдай, Қаратау өзендері аңғарларында сақталған, тығыздығы 1 га жерде 133-200 шаған өседі. Ең белгілі шаған тоғайлары Шарын өзенінің бойындағы Сарытоғай сайында, Іле өзенінің сол жағалауында орналасқан. Мұның көлемі 800 га. 1964 жылы Шарын шаған тоғайы табиғат ескерткіші болып аталған, ал 2004 жылы мұнда ұлттық парк құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Зәйтүн тұқымдастары
Северцов қарақабығы

**Северцов қарақабығы** () – амариллистер тұқымдасына жататын ,сирек кездесетін ,дерлік эндемик түрлі өсімдік.

Мәртебесі: сирек кездесетін, дерлік эндемик түр. Батыс Тянь-Шаньда (Талас Алатауы, Угам жотасы, Қаржантау) және Сырдария Қаратауының оңтүстік бөлігінде (Боролдай, Кіші Қаратау) кездеседі. Қазақстаннан тыс Өзбекстанның шекаралас аудандарында да таралған. Таудың төменгі және ортаңғы белдеулеріндегі тасты және ұсақ шағыл тасты беткейлерінде, бұталар арасында өседі. Ерекше маусымдық даму ырғағымен ерекшеленеді. Ерте көктемде жапырақтары пайда болады, сөйтіполар жаз басында қурап қалады. Гүл өсетін сабағы маусым соңында шығады. Оның жапырағы болмайды, ұшында қызыл түсті 3-17 гүлден тұратын шатыр тәрізді гүлшоғыры болады. Қара қабыршақпен қапталған үлкен пиязшықтың жуандығы 7 см, онда қор заттар жиналған, соның нәтижесінде сабағы жақсы дамиды. Мәдени өсірілуі дерлік белгісіз. Алматыда жақсы өседі. Гүлдеуі мен жеміс беруі ретсіз. Табиғатта жекелеген популяциялары кездеседі, тұқымымен және вегетативті жолмен көбейеді. Соңғы жағдайда ондаған пиязшықтан тұратын тығыз топ құрайды. Ақсу-Жабағылы қорығы, Боролдай және Бөріқара қорықшаларында қорғалады.

## Дереккөздер

«Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы» Қызыл кітап беттерінен. А.А.Иващенко. Алматы 2006 жыл.

Санат:Амариллистер
Майдантал жотасы

**Майдантал жотасы** – Талас Алатауы жотасының оңтүстік сілемі.

## Географиялық орны
Піскем және Өгем жоталары аралығында Қазақстан және Өзбекстан шекарасы бойында орналасқан. Түркістан облысы Төле би ауданының шығысын бойлай солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 55 км-ге созылып жатыр, енді жері 14 км-ге жуық. Абсолюттік биіктігі 4133 м. Қазақстанға қарайтын батыс беткейінен өзімен аттас өзен өтеді.

## Геологиялық құрылымы
Геологиялық тұрғысынан Майдантал жотасы прекембрий мен палеозойдың шөгінді, метаморфтық және жанартаутектік жыныстарынан (тақтатас, әктас, құмтас, мәрмәр, гнейс, гранит) түзілген.

## Сипаты
Тау бастары тік сүйір келген, беткейлері тік құлама, құзды шатқалдардан тұрады. Жотаның орталық бөлігінде мұздықтар шоғыры (аумағы 6 км2-ге жуық) кездеседі. Талас Алатауы жотасымен түйісетін жерінде абсолюттік биіктігі 3524 м болатын өзімен аттас асу орналасқан. Жотаның солтүстік беткейінде Күркіреусудың саласы Майдантал өзені бойымен жүретін соқпақ жел Сайдантал арқылы оңтүстік беткейдегі Піскем жотасының бастауынан алады. Одан салт атты адам маусым-қыркүйек айлары аралығында өте алады.

## Өсімдігі
Жотада биікітік белдеулік анық байқалады. Майдантал өзені бойында жаңғақ, долана, т.б. жеміс ағашынан тұратын тоғай қалыптасқан. Одан жоғарыда терек, қайың, арша аралас тобылғы, т.б. өскен. Жоғарғы беткейінде альпілік және субальпілік шалғын қалыптасқан.

## Пайдалы қазбасы
Тау шатқалында және Майдантал және Піскем өзендері аңғарында тау хрустальдарының шашыранда кен білінімдері бар.

## Дереккөздер

Санат:Төле би ауданы таулары
Санат:Өзбекстан таулары
Михаил Иванович Царёв

нобай|300px|Михаил Царёв
**Михаил Иванович Царев** - (1903 жыл 1 желтоқсан — 1943 жыл 4 желтоқсан, Мәскеу, Ресей) - орыс совет актері, режиссер, КСРО халық әртісі (1949), профессор (1962) және Социалистік Еңбек ері (1973). 
## Өмірбаяны
1919 – 21 жылы Петроградтағы Орыс драма мектебінде (Ю. М. Юрьев класында) оқыды. Оқып жүрген кезінен бастап (1920) Ленинградтың Үлкен драма театрында ойнады. 1923 – 33 жылы Ленинград, Махачкала, Қазан, Симферополь, Мәскеу тағы басқа қалалар театрларында, 1933 – 37 жылы Мейерхольд атындағы театрда қызмет етті. 1937 жылдан Кіші театр труппасында актер, ал 1950 – 63 жылы осы театрдың әртісі әрі директоры болды. Өз шығармашылығымен орыстың актерлік өнеріндегі қаһармандық-романтикалық дәстүрді ілгері дамытты. Ол негізінен мінезі ашық, ой-сезімі мен рухани күші мол жандардың сахналық бейнесін жасады. Чацкий, Фамусов (Грибоедовтың «Ақыл азабында»), Федор Протасов (Л. Толстойдың «Тірі өлігінде»), Глумов (А. Островскийдің «Ұлық болсаң – кішік болында»), Арбенин (Лермонтовтың «Маскарадында»), огнев (Корнейчуктың «Майданында»), Боровский (Лавреневтің «Теңіздегілер үшінінде»), Смит (Симоновтың «Орыс мәселесінде»), Хиггинс (Шоудың «Пигмолионында»), Макбет (Шекспирдің осы аттас трагедиясында), Маттиас Клаузен (Гауптманның «Күн батыр алдындасында»), Бастаушы (Вишневскийдің «Оптимистік трагедиясында»), Шал (Горькийдің осы аттас драмасында) тағы басқа рөлдерді шебер орындаумен актерлік өнер диапазонының кеңдігін көрсетті. Айқын қоғамдық бағыт, көтеріңкі эмоциялық бояу мен сахналық кейіпкерлер сөзінің мәнерлі болуына ден қоюшылық – оның актерлік өнеріне тән қасиет. Киноға түскен. 
## Шығармалары
*Театр деген не, М., 1960 
*Қайталанбас сәттер, М., 1975.
## Қолданылған әдебиет
Зубков Ю., Михаил Царев, «Театр», 1961, №11.

Санат:1903 жылы туғандар
Санат:1943 жылы қайтыс болғандар
Санат:Режиссёр
Санат:Өнерпаздар
Санат:Тарихи тұлғалар
Фрирайд (велосипед)

**Фрирайд** (, "еркін айдау") — таулық жағдайларда байкинг, яғни велосипед тебудің бір бағыты. Даунхилл және биг-джамп элементтерін үйлестіреді. Велосипедшілер төбешіктен түсу үшін кез келген айла-тәсілдерді пайдалана алады.

Фрирайдта бірде-бір өзгермеген трасса түрі болмайды; жарыстар қараусыз елді мекендерде, падаланылмайтын шаңғы трассаларында, даунхилл бағыттарында, үлкен және кішкентай қалалардың жасанды жер бедерлерінде өткізіледі.  Жүріп өту түрінде фрирайдер кедергілер арқылы жүріп өтуге немесе қарғып өтуге тиіс. Кедергілер түрліше болуы мүмкін - жер бедерлі тар соқпақтардан бастап, асулар мен өзендерге дейін.

## Дереккөздер

Санат:Маунтинбайк
Ақмолда Орынбайұлы

**Ақмолда Орынбайұлы, Алтыбас Ақмолда**, өз аты Әлмұхаммед — ақын. Ол Торғай уезі, Аққұм болысындағы Молтыркиік деген жер, 1925 жылы қайтыс болды.
## Өлеңдері
Өлеңдері Ахмет Байтұрсынұлының "Әдебиет танытқышына" енген. Алғашқы өлеңдерінен сақталғаны - Ресей империясының жергілікті құқық қорғау органдары 1886 ж. Троицкіде Байтұрсын (Ахмет Байтұрсынұлының әкесі) мен оның ағасы Ақтасты соттап, Сібірге жер аударғанда, соларды арашалай алмаған уезд бастығының көмекшісін сынға алған өлеңі. Бұл өлең Муфтахиддин Ақмолланың өлеңдер жинағына қате енген (Ақмолла. Күндер мен түндер; өлеңдер, толғаулар, термелер, айтыс, 1986 ж.). 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысына белсене қатысқан. "1916 жыл. Билерге" өлеңінде А.О. қазақ жастарын байлап-матап, солдатқа беріп жатқан жергілікті әкімдер қылығын әшкерелейді. Ә.Жангелдинге, Т.Сейдалинге, Ы.Алтынсаринге арнаған өлеңдері де бар. Алтыбас Ақмолданың жетпіс өлеңі Орталық ғылыми кітапхананың қолжазба қорында сақтаулы.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Ақмолда Орынбайұлы мен Қарпық Шолақұлының шығармаларындағы үндестік

Санат:1860 жылы туғандар
Санат:1925 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ақындары
Кәдімгі пыста

thumb|right|Кәдімгі пыста
**Кәдімгі пыста** () — сумахтар тұқымдасына жататын сирек кездесетін өсімдіктердің бірі.

## Мәртебесі
Қазақстанда сирек кездесетін түр. Талас Алатауының батыс бөлігінде (Даубаба, Машат, Боролдайтау) және Қаратаудың оңтүстік-шығыс сілемінде (Алмалысай, Шымшық, Қарақыстан шатқалдарында) кездеседі. Қазақстан жерінен тыс Батыс Тянь-Шаньның басқа аймақтарында, Памир-Алай мен Копетдагта таралған. Сонымен қатар Иран жерінде де кездеседі. Сары топырақты және тасты баурайларда, шөгінді тастарда, шатқалдарда және аласа тау мен тау етегінің (теңіз деңгейінен 1500 м биіктікке дейін) түрлі тау жыныстары қоспасының шығатын жерлерінде өседі. Шағын сирек тоғайлар түзеді. Ең жақсы пысталар Боролдай сайында, мұнда түрдің тығыздығы 1 га жерде 375 өсімдік өседі. Бұл жерде биіктігі 4 м, діңінің жуандығы 40 см жекелеген ескі ағаштар кездеседі. Қос үйлі баяу өсетін ағаш. Тіршілік ұзақтығы — 400 жылға дейін. Тұқымы арқылы көбейеді. Мал жайылатын жерлерде көшеттері өте сирек кездеседі. Тіршілігінің алғашқы жылында-ақ тамыр жүйесі жақсы дамиды. Екі жылдық көшеттің биіктігі 10-15 см, ал тамыр жүйесінің ұзындығы 1,5-2 м. Пыстаның жемісінің құрамында 70 май мен 23 белок бар, құндылығы жағынан түйежаңғағы мен бадамнан жоғары. Сондықтан табиғаттағы пысталарды қорғау және мәдени өсіру өте маңызды. Қазақстанда түр таралу аймағының солтүстік шекарасында орналасқан, көктемгі аяздардан, малды шектен тыс жаюдан және өрттерден зардап шегеді. Боралдай қорқшасы және Оңтүстік Қазақстан мен Жамбыл облыстары орман шаруашылығында қорғалады.

## Галерея

## Сілтемелер
* «Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы» Қызыл кітап беттерінен. А. А. Иващенко. Алматы, 2006 жыл.

Санат:Сумахтар
Шоқанның сот реформалары туралы жазбалары

**Шоқанның сот реформалары туралы жазбалары** - XIX ғасырдың 60 жылдары патшалық Ресейдің қазақтар үшін отарлық әкімшілік - басқару органдары мен сот жүйесін қайта құру реформалары жөнінде Шоқан Уәлихановтың жазған мақалалары мен хаттары.
## Реформаның мәні
Бұл  реформаның жалпы рухын қуаттаған Шоқан қазақ халқының саяси-экономикалық құқықтары мен мүдделерін ғылыми тұрғыдан дәлелдеп, қорғауға тырысты. Реформаның прогрестік заңдылыққа сүйеніп,  халықтың әлеуметтік жағдайын жақсартуға, қазақ халқының орыс халқымен достығын нығайтуға бағытталуын қуаттады. Патша үкіметінің 1854 жылы XIX мамырдағы қазақтың билер сотын сайлау принципіне көшіру мен мемлекет органы арқылы бекітілуі жөніндегі заңына Шоқан қарсы шығып, сот реформасының бұл түрі халық мүддесіне қайшы келетінін көрсетті. Ол "билерге чиновниктік атақ беріп, олардың лауазымын көтеруді көздеген бұл заң" - билікті халықтың әдет-ғұрыптары мен құқығынан ешбір хабары жоқ баққұмар байларға береді деген ойда болды. Бұл тәртіппен сайланған чиновник-билер жұрттың бәрінен пара беріп жүретін болыстар тәрізді болып кетеді деп қауіптенеді. Шоқан 1854 жылғы заң халықтың мүддесіне қайшы келеді және империяның отаршылық заңдары мен соттарының рөлін арттырады деп, бұл соттық реформаға қарсы шықты.
## Қолданылған әдебиет
Уәлиханов Шоқан, Мақалалары мен хаттары, А., 1949.

Санат:Мақалалар
Санат:Қазақстан тарихы