open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сүлеймен Бердәулетов

**Бердәулетов Сүлеймен** (1941 жылы туған, Түрікменстан, Красноводск ауданы Жаңаша кенті) – дәрігер-хирург, медицина ғыл. канд. (1977). Красноводск медицина училищесін (1958), Ленинградтың (қазіргі Санкт-Петербург) И.П.Павлов атындағы 1-медицина институтын (1968) бітірген. 1958 – 62 ж. фельд. пункттің меңгерушісі, 1970 – 72 ж. Красноводск қалалық ауруханасында дәрігер-хирург, 1972 – 78 ж. Алматыдағы Қазақтың онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтының аспиранты, 1978 – 87 ж. Красноводск облысы ауруханасының бас хирургі, 1987 – 96 ж. Маңғыстауда қатерлі ісік ауруларының алдын алу жөніндегі институт кураторы, Ақтау облысы аурухананың бас хирургі, Маңғыстау облысы денсаулық сақтау бөлімінің меңгерушісі, 1996 – 2002 ж. медицина сақтандыру қорының Маңғыстау бөлімшесінің бастығы болды. 50-ге жуық ғылыми еңбектің, 10-нан астам емдеу-диагностик. рационализаторлық ұсыныстардың авторы. Бірнеше мәрте Денсаулық сақтау министірлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Аса суыту

thumb
**Аса суыту** — сұйық заттың араласқан бөгде қоспаларынан арылтқанда өзінің қату температурасынан төмен температурада да сұйық күйінде қалуы; бұл өте тұрақсыз күй; ондай затты шайқап қалса немесе ішіне кіщкентай қиыршық салып жіберсе, лезде қатады және температурасы өзінің кату температурасына дейін көтеріледі.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Магниттік бұрылу

**Магниттік бұрылу** - мәлім нүктедегі астрономиялық және магниттік меридиандар жазықтықтары арасындағы екі қырлы бұрыш. Магниттік бұрылу астрономиялық меридианның солтүстік бағытынан екі жаққа қарай 0°-тан 180°-қа дейін есептеледі.

## Магниттік (геомагниттік) дауылдар

**Магниттік (геомагниттік) дауылдар** - ұзақтығы бірнеше сағаттан бірнеше тәулікке дейін созылатын жердің магниттік өрісінің қатты буырқануы немесе жер магнетизмі , кейде тым күшті тербелісі. Жоғары ендіктердегі полюс шұғыласымен бір уақытта пайда болады. Бұл құбылыстардың екеуі де күннің әрекеттілігімен, яғни жердің магнитосферасына күн плазмасының күшті ағындарының (күн желінің) әсерімен байланысты.

## Магниттік нұсқар

**Магниттік нұсқар** - магниттік компастың немесе буссольдің негізгі бөлігі; жеткілікті жақсы магниттік қасиеттері бар арнайы магнитті қатты материалдан жасалған желі немесе пластинка болады. Магниттік нұсқардың ауырлық ортасында табан тірегі бар төлке бекітіледі. Магниттелген магниттік нұсқары үшкір тобесіне табан тірегінің төлкесімен кигізілген мәлім нүктедегі жердің магниттік өрісінің күштік сызығы бағыты бойынша орналастырылады. Магниттік нұсқар бір шетімен солтүстік, екінші шетімен оңтүстік магниттік полюстердің бағытын көрсетіп тұрады. Магниттік азимутты және румбты есептеу үшін магниттік нұсқардың шеттері 10—15"-пен үшкірленген, ал магниттік еңкею күштерін теңестіру үшін оңтүстік шетіне жылжымалы жүк қойылады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Тұранбай Берденов

**Берденов Тұранбай** (1916, Бозащы түбегі – 2004) – соғыс ардагері, мұнайшы. 1946 – 59 ж. Бүкілодақтық геологиялық барлау ғылыми-зерттеу институтының Маңғышлақ экспедициясында бұрғылаушының көмекшісі, бұрғылаушы, 1959 – 74 ж. «Маңғыстаумұнайгазбарлау» тресінің ұңғымаларды сынау және зерттеу кеңсесінде бұрғылаушы болды. 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Симметриялық емес абоненттік желі

**Симметриялық емес абоненттік желі**  — CAP кодалаумен немесе көптоналды сандық сигналдың бір орам жұбымен жұмыс істеуге арналған жоғары жылдамдықты абоненттік қолжетерлік арна. ADSL моделі тура арнада ақпарат берудің жылдамдығын қамтамасыз етеді, краталық жылдамдығы 1,53  немесе 2,048  Мбит/с. Бұл арнадағы максималды жылдамдық 6,144 Мбит/с. Кері арнада максималды жылдамдық 640 кбит/с-тен аспайды. ADSL-дегі кадр ұзындығы 250 мс, ал суперкадр ұзындығы 17 мс. Суперкадр 69 кадрдан және бір қызмет көрсету кадрынан тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Магистральдық байланыс желісі

**Магистральдық байланыс желісі** — мемлекеттің астанасы мен федерация нысанын жөне облыс орталықтарын, сонымен қатар сол орталықтарды бірімен-бірін жалғастыратын желілер.

## Дереккөздер

Санат:Интернет архитектурасы
Санат:Интернет
Әділ Қапашев

**Әділ Қапашев** (1928 жылы туған, Маңғыстау ауданы Жармыш ауылы) – зоотехник, экономист. 1943 – 81 жылы Қарасай, Қарқын, Алғабас ұжымшарларында ферма бастығы, бас бухгалтер, бас экономист, мекеменің инспекторы, 1981 – 91 жылы зоотехник, 1991 жылдан шикізат дайындау мекемесінде жүн-тері алушы агент, жеке шаруа қожалығының жетекшісі. «Құрмет белгісі» (1976), Еңбек даңқы ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1928 жылы туғандар
Эндогендік кенорын топтары

**Эндогендік кенорын топтары** — С.С.Смирнов, Бетехтин, Вольфсон, Левицкий, Соколов, Шаталов (1963) мұндай кен орындардың 4 тобын бөледі: 1) магмалық денелердің жекелеген түрлерімен тікелей байланыстылығы шүбосыз өздік магмалық кен орындары. Бұл топқа (Cr, Pt кен орындары) және пегматиттер жатады. 2) Интрузиялы кешендермен, көбіне жекелеген магмалық денелермен генетикалық байланысы шүбосыз болғанымен, оны дәлелдеу қажеттілігі туындайтын кен орындары I тобы. Оған жапсарлы метасоматиттік (РЬ,Zn) және гидротермалдық кен орындарының бір бөлігі, яғни кенді грейзендер Sn, W, Мо, Аu, Сu, сеппелі мысты-порфирлі кен орындар жатады. 3) Жекелеген магмалық түзілімдермен байланысы белгісіз кен орындар. Бұл топка мезотогендікке жатқызылуы арнайы зерттеулермен ғана дәлелденетін кен орындары. Оған телетермалдық Сu, РЬ және Zn кен орындары, кейбір Hg, Аs және т.б. кен орындар жатады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Симметриялық емес тізбек

**Симметриялық емес тізбек** (asymmetrical circuit) — өткізгіштердің біреуі бір не екі жағынан жерге қосылатын, ал сигналдар қалған өткізгіштермен таратылатын және жерге қатысты алғанда өзгеретін
тізбек. Сыртқы ЭМИ-ге өте сезімтал. Төмен жиіліктегі сигналдарды жақын
қашықтыққа тарату үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Мәзілбек Нұрбосынұлы Өтебаев

**Өтебаев Мәзілбек Нұрбосынұлы** (1969 ж. т., Маңғыстау ауданы Шайыр ауылы) – ғалым, физика-математика ғылым кандидаты, доцент (2002), профессор (2007). Қазіргі ҚазҰУ-ды бітірген (1993). 1993 жылдан АқтМУ-да оқытушы, педагогика. факультетінің деканының оқу ісі жөніндегі орынбасары, оқу басқармасының бастығы. Өтебаевтың негізгі ғылыми еңбектерінің бағыты дифференциялдық оператордың шекаралық шарттарын қалпына келтіру мәселелеріне арналған. Көптеген ғылыми мақалалар мен оқу құралдарының авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Бұрама тісті беріліс

frame|right|Бұрама тісті беріліс
**Бұрама тісті беріліс(Передача винтовая зубчатая)** — айналмалы қозғалысты түзу сызықты қозғалысқа әкелуге арналған бұрама.
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Магистральдық кабельдік жүйе

**Магистральдық кабельдік жүйе**(Магистральная кабельная система; таіп cable system) — телекоммуникациялық шкафтарды, аппараттық (машиналық залдар) және қалалық енгізулерді қосатын жүйе. Магистральдық кабельдерден, бас және аралық кростардан, кабельдерді терминдеу нүктелерінен жөне магистраль сегменттерін жалғауға пайдаланылатын кростау түйықтағыштан немесе пэтчкордтардан тҰрады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Стереометрограф

**Стереометрограф** – аэрофотосурет бойынша, негізінен, карталар мен пландарды жасауға арналған жоғары дәлдікті стереофотограмметриялық аспап. Стереометрограф біршама шектеулермен жердегі стереофотограмметриялық түсірістің фотосуреттерін өндеуге қолданылуы мүмкін. Аспапта фототүсіріс кезіндегі проекциялайтын сәулелер тізбегін кеңістіктік қалпына келтіру принципі қолданылған. Нысан нүктесінің кеңістіктегі орны екі иінтірек арқылы механикалық қиылыстырумен анықталады, олар проекцияланатын сәулелерді жүзеге асырады: фотосурет нүктесі — үлгі нүктесі. Бақылау жүйесінің үлкейтуі — Т; кадр форматы — 23x23 см; фокустық қашықтығы — 85 - 310 мм; камераның бойлық және көлденең көлбеулігі — 5,4°; базистар құраушыларының мәндері: 0- ден 240 мм-ге дейін; в -20-дан +20 мм- ге дейін; в; —15-тен +15 мм-ге дейін: сызба үстелінің пайдалы пішімі — 900x1200 мм. Аспап Германияның К.Цейсс кәсіпорнында шығарылады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Арамид

**Арамид** — ароматтық полиамидтерге негізделген полимер. Космонавтикада, авиа және автомобиль жасауда және т.б. жерлерде колданылады.
## Дереккөздер



Санат:Синтетикалық талшықтар
Санат:Полимерлер
Санат:Органикалық химия
Дүйсе Бердібеков

**Дүйсе Бердібеков** (1887, Маңғыстау ауданы Ащымұрын а. – 1960) – еңбек ардагері, жылқышы. Социалистік Еңбек Ері (1948).

## Өмірбаяны
Бердібеков 47 жасында ұжымшарға кіріп, 5 жыл балықшы болады. Содан кейін жылқы бағуға ауыстырылады. 4 – 5 жылдан кейін жылқы фермасының меңгерушісіне тағайындалып, 1955 ж. зейнеткерлікке шыққанша еңбек етеді. 

1947 ж. Бердібеков басқарған ферма 100 биеден 93 құлын алып, барлығын шығынсыз өсірді.

## Дереккөздер

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Жылқышылар
Саламат Нұрұлы

**Саламат Нұрұлы** (1947 ж. т., Тұщыбек ауылы) – әкімшілік қызметкер. Гурьев педагогикалық институтын (қазіргі Атырау университеті) (1970) және осы қаладағы ауыл шаруашылығы техникумын бітірген (1982). 1970 – 2000 ж. мұғалім, мектеп директорының орынбасары, комсомол, партия комитеттерінде жауапты қызметкер, 2000 – 02 ж. Қарақия ауданының әкімі болды. 2002 жылдан Маңғыстау аймақтық жұмыссыздықты қолдау қорының директоры. Бірнеше рет Бейнеу аудандық, Маңғыстау облыстық мәслихатқа депутат болып сайланған. Бейнеу ауданының құрметті азаматы. Медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Эндогендік металлогения

**Эндогендік металлогения** -эндогендік (оның ішінде металлогендік) кен орындардың орналасу (таралу) зандылықтарын қарастыратын металлогения бөлімі. Мұндағы металлогендік факторлар: тектоникалық-магмалық, құрылымдық-литологиялық эрозиялану тереңдігі және т.б. Зерттеу әдістеріне аймақтық металлогендік талдау, кен бақылаушы факторларды металлогендік талдау жатады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Жоңқа

thumb|Примеры металлической стружки,блок прессованной стружки
**Жоңқа** — кесу кезінде дайындамадан сылынып деформацияға ұшыраған металдың ширатылған немесе үгітілген бет қабаты; дайындаманы жонып өңдегенде пайда болатын өте жұқа немесе ұлғақ метал кесіндісі.

## Жоңқа бунағы
***Жарықшақ жоңқа** — өзара байланыспаған бөлек түйір ретінде түсетін жоңқа.
***Опырылмалы жоңқа** — бөлек элемент түріндегі жоңқалар немесе ішкі жағынан анық көрінетін элементтерге бөлінғен жоңқа.
***Ширатылған жоңқа** — элементтерғе бөлінбей ширатып шығатын жоңқа.
***Жоңқа бунағы** — жоңқаны жинауға немесе ұсақтауға, тасымалдауға, сонымен қатар құралдың кескіш бөлігіне арнайы салқындату сұйығын (АСС) жеткізуді жеңілдетуге арналған бунақ.

## Тағы қараңыз:
* Жону
* Фреза
* Цилиндірлі жонғыш
* Жаңқа

## Дереккөздер


Санат:Метал өңдеу
Сәрсенбек Табылдыұлы Бердіғұлов

**Бердіғұлов Сәрсенбек Табылдыұлы** (1947, Маңғыстау облысы). Бүкілодақтық сырттан оқитын политехникалық институтын бітірген (Мәскеу, 1979). 1965-1967 жылдары — «Каспий маңы
кен-металлургия комбинаты» өндірістік бірлестігінде аспапшы. 1967-1968 жылдары — «Қазақстанмұнай» бірлестігі өндіріс базасында жук тасушы. 1968-1970 жылдары — Кеңес Армиясы қатарында азаматтық борышын өтеген. 1970-1973 жылдары — «Қазақмұнайтехникалықжабдықтау» тресінде жук тасушы. 1974-1994 жылдары — Қазақ газ өңдеу зауытының техника қондырғысының операторы, смена бастығы, диспетчер, учаске бастығы, бөлім бастығының орынбасары, өндіріс бөлімінің бастығы, бас технолог, бас инженер, зауыт директоры. 1994-1995
жылдары — «АКПО» акционерлік қоғамының техникалық директоры. 1995-1996 жылдары — «Этилен» АОЗТ техникалық директоры, 1996-2004 жылдары — кейіннен Газ өңдеу Басқармасы
болып аталған Қазақ газ өңдеу зауытының директоры. 2004 жылдан «ҚазМұнайГаз» ӨБ»« акционерлік қоғамының «Өзенмұнайгаз» өндірістік филиалының газ өңдеу Басқармасының бастығы. «Қазақстан мұнайына 100 жыл» медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Макробедер

**Макробедер** - негізінен, эндогендік проңестермен құрылған және ауқымды аймақтың табиғатының негізгі ерекшеліктерін анықтайтын бедердің ірі пішіндері (тау жоталары, таулы үстірттер, жазықтар, ойпаттар). Оған жазықтық ландшафтылардың айтарлықтай зоналық-секторлық бөлшектенуі тән.

## Макробедердің зоналылығы

**Макробедердің зоналылығы**- планеталық макробедердің негізгі пішіндерінің таралуы ендік-зоналылық зандылыққа бағынады деп қарастыратын тұжырымдама. Осыған орай, макробедердің зоналылығы дегеніміз — жер шарындағы таулардың басым көпшілігінің ендік бағытта түзіліп орналасуы.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Әлмен Бердіұлы

**Бердіұлы Әлмен** (1888, Маңғыстау ауданы Басқұдық ауылы – 1964) – сәулетші, молда. Ескіше оқып сауат ашқан. Түрікменстанда ағаш шеберханасында жұмысшы (1929), кейін Маңғыстауға келіп ферма басқарған, егін салып, бақ отырғызумен (1936) айналысқан. Оның атымен аталған «Әлмен бақ» Үштаған ауылында күні бүгінге дейін сақталған. Бердіұлы тас қашау өнерін жетік меңгеріп, қойтас, құлпытас, бестас жасаған. Бердіұлының қолынан шыққан туындылар «Жандай», «Сонадай» мен «Ақтөбе» қорымдарында кездеседі.
## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Санат:1888 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:1964 жылы қайтыс болғандар
Стереоскопиялық эсер

**Стереоскопиялық эсер** – адам кезінің көрумен қабылдаған кеңістік тереңдігін сезуі, яғни байқалатын нысандарға дейінгі қашықтықты бағалау қабілеттігі. Стереоскопиялық эсер екі көзбен көру процесінде осы бейнелердің перспективасы орталарының үйлеспеуі салдарынан пайда болады. Машықтанған байқаушы үшін құралсыз стереоскопиялық көру көргіштігі орташа болғанда, 10"құрайды, яғни көздің шекті шешу бұрышынан (60') 6 есе артық, осы жағдай стереоскопиялық көру радиусының 1,3 км болуын қамтамасыз етеді. Осы шекті ұлғайту үшін кіру арақашықтары арасындағы қашықтығы едәуір көп және Стереоскопиялық эсерді құралсыз көзбен күшейтуге арналған бинокулярлық көздеу дүрбілерді қолданады
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бигелді Берекетов

**Бигелді Берекетов ** (1947 жылы туған, Маңғыстау ауданы) – мұнайшы.

## Өмірбаяны
* 1968 – 1991 ж. «Өзенмұнай» мұнай-газ өндіру басқармасында мұнай өндіру операторының көмекшісі, операторы, ұңғымаларды зерттеу операторы, мастер.
* 1995 – 1997 ж. мұнай дайындау және өндірістік қызмет көрсету басқармасының аға шебері.
* 1997 – 2002 ж. «Ремсервис» ЖШС-нде цех бастығының орынбасары.
* 2003 жылдан «ҚазМұнайГаз» өндірістік бірлестігі АҚ «Өзенмұнайгаз» мұнай кәсіпшілігі жабдықтарын жөндеу және көлік байланысы басқармасының сапа жөніндегі инженері.

## Марапаттары
* Еңбек даңқы орденімен (1981) марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Өзенмұнайгаз тұлғалары
Санат:Еңбек Даңқы орденінің иегерлері
Жөке (рогожа)

thumb|Жөке
**Жөке** (Рогожа) — биіктіғі тым жоғары қорамаларды терендігі 300—500 мм шүңқырға салғанда, оның астыңғы жағынан салынатын жүмсақ мата төсек.

## Дереккөздер



Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Магнетрон

**Магнетрон**(грек, magnetis — магнит)
#  Сантиметрлік толқындар диапазонында электро магниттік тербеліс жасайтын электровакуумдық құрал — қуатты генератор. Жұмыс істеу принципі айқасқан электрлік жөне магниттік өрістердің электрондарды тежейтін әрекеттеріне негізделген. Көбіне аса жоғары жиіліктік (АЖЖ) қоздыру қондырғыларында және радиолокациялық құалдарда қолданылады;
#  Электрондық ағынның қалыптасуы және оның АЖЖ электромагниттік өріспен өзара өрекеті тұрақты электр жөне магнит өрістері өзара перпендикуляр кеңістікте жүретін, АЖЖ тербелістерді қоздыруга және күшейтуге арналған, көп резонаторлы генераторлық электровакуумдық АЖЖ аспап. Магнетронды радиолокацияда, радионавигацияда, радиоастрономияда, телеметрияда, ауа райы құрылғыларында, байланыста, тұрмыстық АЖЖ пештерде және басқа аппаратурада қолданады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Дипломатиялық актілер

**Дипломатиялық актілер** - дипломатиялық қызмет барысында қолданылатын құжаттардың ортақ атауы.

*Дипломатиялық актілердің негізгі түрлері:* агреман (дипломатиялық өкіл жіберілетін мемлекеттен алдын ала келісім алу), елшіні тағайындағанда оның қолына берілетін сенім грамотасы немесе өз еліне кері шақырту жөніндегі шақырту грамотасы, ноталар, шарттар мен келісімдер және т.б.
## Тағы қараныз
* Дипломат
* Дипломатия жаршысы
* Дипломатия
* Дипломатиялық дәреже
* Дипломатиялық ерекше пұрсатты жағдай
* Дипломатиялық тіл
* Дипломатиялық қатынастар
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Дипломатия
Мал сүрлеулері

**Мал сүрлеулері** - тау және төбе беткейлерінде саты тәрізді орналасқан, горизонталь немесе сол еңіс микробедер пішіндері. Малдың беткей бойымен әрі-бері жайылып жүруінен немесе борпылдақ түзілімдердің ауырлық күшінің әсерінен төмен сырғуынан немесе солифлюкцияның нәтижесінде түзіледі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Араластырғыш

thumb
**Араластырғыш** - 
# механикалық араластыруға арналған құрал; 
# механикалық араластыруды тікелей жүргізетін араластырғыштың элементі; 
# материалдық ағындарды араластыратын аспап.

Шикі құрамды дайындау және араластыру үшін қолданылатын қондырғы. Қоспаларды механикалық араластыру келілерде немесе пішіні әр түрлі, құрылмалы арнайы араластырғыштарда орындалады. Кейде араластыру кезінде араластыру мен ұнтақтап үгу процестері қатар жүргізіледі. Келінің қабырғаларына жабысып қалған қоспаларды оның ортасына түсіріп, қайта араластырады. Араластырғыш шарлы немесе алдын ала шарлар мен сырық өзектер салынған диірмендерде де жургізіледі. Қатты заттарды араластыру үшін иінді араластырғыш қолданылады.
Жұмыртқаның ағынан, қаймақтан, жидектен т. б. өнімдерден мусс және крем жасауға арналған құрал. Тұрмыста әр түрлі конструкциялы ара астырғышттар қолданылады — сым спиральді;
болат қалақшалы; қолмен бұралатын механикалық, қолмен бұралатын доңғалақ түсті
механикалық араластырғыштар. Қолмен бұралатын механикалық араластырғышты
жұмыс істеу кезінде тікесінен орнату керек. Түрлі өнімдерді миксерде араластырған
қолайлы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Ләззат Құлжанқызы Нұршаханова

**Ләззат Құлжанқызы Нұршаханова** (1966 ж. т., Атырау облысы Мақат ауданы Қарсақ кенті) – ғалым, техникалық ғылымдар кандидаты (2005). ҚазПТИ-ді (қазіргі ҚазҰТУ) үздік дипломмен бітірген (1991). 1983 – 86 ж. Маңғышлақ газ өндіру басқармасында оператор. 1991 жылдан қазіргі АқтМУ-да оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі болып істейді. ҚР Білім және ғылым минисрлігінің алғыс хатымен марапатталған (2006).

Байұлы тайпасы Адай руы Ақбота бөлімінен шыққан.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Магнитодиэлектриктер

**Магнитодиэлектриктер**(Магнитодиэлектрики) — ферромагниттік металл немесе ферриттік ұнтақ пен диэлектрлік байланыстырғыштың (бакелиттің, полистиролдың, резинаның, тальктың, шайырдың, сұйық шынының, оңай еритін шыны эмальдың және т.б.) конгломераты болып табылатын композициялық магниттік материалдар. Макрокөлемде, байланыстырғыштың мөлшері мен типіне байланысты жоғары электрлік кедергісі болады. агнитодиэлектриктер жұмсақ магнитті және катты магнитті материалдар болуы мүмкін. Магнитодиэлектриктер олшеу аспаптарының тұрақты магниттері ретінде, сүзгілердің көп звенолы кідірту желілерінің, радиоэлектрондық аппаратураның индуктивтік элементтерінің өзекшесі ретінде қолданылып жүр.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Әлімғали Нұржанұлы Қапуов

**Әлімғали Нұржанұлы Қапуов** (1948 жылы туған, Түпқараған ауданы Форт-Шевченко қаласы) – кен инженері, бұрынғы Түпқараған ауданының әкімі.

## Өмірбаяны
ҚазПТИ-ді (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген (1972).

1972 – 77 жылы Жетібай, «Ембімұнай» карьерінде бөлім меңгерушісі, бас инженер, 1977 – 82 жылы «Маңғыстауұлутас» өндірістік бірлестігінде бас директордың орынбасары, 1982 – 84 жылы «Маңғышлақауылқұрылыс-12» тресінде басқарма бастығы, 1984 – 94 жылы «Маңғыстаумұнайқұрылыс» тресінің өндірістік кәсіпорындар комб-нда директор, Жаңаөзен қ. атқару комитеті төрағасының 1-орынбасары, «Маңғыстаумұнайгазқұрылыс» кәсіпорнында, кейін «Өзен» өндірістік фирмасында бас директор, 1994 – 98 жылы Түпқараған ауданының әкімі, 1998 – 2000 жылы облыс әкімінің орынбасары, 2000 – 05 жылы «Маңғыстау жол құрылыс материалдары комбинаты» АҚ-да орындаушы директор болды.

2006 жылдан «Құбыр» ЖШС-нің директоры.

## Марапаттары
«Өзен мұнай кен орнына 40 жыл», «Қазақстан мұнайына 100 жыл» белгілерінің иегері.

Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:Қазақстан мұнайына 100 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан мұнайшылары
Стереофотограмметриялық аспаптар

**Стереофотограмметриялық аспаптар** — фотосуретке түсірілген нысандардың көлемдерін, пішінін және кеңістіктегі орнын анықтау мақсатымен стереоскопиялық өлшеулер жүргізу үшін қолданылатын аспаптар. Стереофотограмметриялық аспаптардың бәрінің негізгі бөліктері: суретұстағыш, стереонәтижені бақылауға арналған бақылаушы жүйе және өлшеу маркалары. Стереофотограмметриялық аспаптар өлшеу кезінде оператор марканы бейненің нүктелерімен тізбектеп стереоскопиялық беттестіреді және олардың орындары графикалық, есептеуіш бойынша немесе автоматты түрде тіркеледі (перфотаспаға, магниттік таспаға және т.б.). Кең таралғандары әмбебап Стереофотограмметриялық аспаптар, олардың құрылымы зерттелетін нысандардың геометриялық сипаттамаларын алуға қажетті технологиялық процестердің барлық кешенін бір аспаппен орындауға мүмкіндік береді. Iс жүзінде стереографтар және стереометрографтар көп қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Эндогендік минералдар

**Эндогендік минералдар** - синонимі: гипоген минералдар. қ. Гипогендік рудалар (минералдар).
## Дереккөздер


Санат:Геология
Антирадтар

**Антирадтар**— полимерлердің иондағыш сеулелену әсеріне тұрақтылығын арттыратын препараттар.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Мәтжан Нұрымбетов

**Мәтжан Нұрымбетов** (1934 ж. т., Қарақалпақстан, Шоманай ауданы) – ауыл шаруашылығы саласының маманы. Қарақалпақ қаржы-экономика техникумын (1955), Ташкент халық шаруашылығы институтын бітірген (1969). 1957 – 70 ж. «Шоманай» кеңшарында кадр бөлімінің есепшісі, аға экономист, кәсіподақ комитетінің төрағасы, 1970 – 75 ж. партия ұйымының хатшысы. 1975 – 88 ж. Сам ұжымшары директордың орынбасары, 1989 – 98 ж. кадр бөлімінің басшысы болды. «Құрмет белгісі» (1972) орденімен (1972), «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен, Қарақалпақстан Жоғары Кеңесі Төралқасының Құрмет грамотасымен (1969) марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Эндогендік таужыныс

**Эндогендік тау жынысы** - синонимі: терендік тау жынысы.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Жөндеу-пайдалану материалдары

**Жөндеу-пайдалану материалдары** (Материалы ремонтно-эксплуатационные) — кез келген агрегатты қалпына келтіру үшін жүмсалатын материал шығындарының жиынтығы.Жөндеу-пайдалану материалдары қатарына Ӏқара және түсті металдар, олардың қорытпалары жөне бейметалл материалдар, майлар, аспап материалдары және т.б. жатады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Халықаралық байланыс желісі

**Халықаралық байланыс желісі** () — жалғасуға еркі бар шаруашылық, әкімшілік орындарының шетелдік байланыс желілері.

 
## Дереккөздер



Санат:Электроника
Эндотермикалық реакция

**Эндотермикалық реакция** — өзінің өтуі барысында сырт ортадан жылу алуды керек қылатын реакция.

Эндотермиялық реакцияларға мыналар жатады:
* оксидтерден металдарды алу;
* электролиз (электр энергиясы жұтылады);
* электролиттік диссоциация (мысалы, тұздардың суда еруі);
* иондану;
* фотосинтез;
* алкандарды дегидрлеу (бутанды дегидрлеу C4H10=C4H8+H2);

Эндотермиялық реакциялар экзотермиялық реакцияларға қарама-қарсы.

## Дереккөздер

Санат:Химиялық термодинамика
Бұранда бүрлегіш аунақша

**Бұранда бүрлегіш аунақша** (Ролик резьбонакатной) — бүранда және т.б. беттерді (айналма, жалпақ және сұлбалы денелерді) бүрлеуге арналған құрал.
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Қомшабай Қарабалаев

**Қомшабай Қарабалаев** (1926, Маңғыстау ауданы Жармыш ауылы – 1986) – еңбек ардагері, байланысшы. 1945 – 50 жылы Астрахан, Форт-Шевченко қалаларының араларында байланысшы, 1950 – 56 жылы, 1953 жылы ұжымшарда есепші-бухгалтер, 1956 – 86 жылы Чапаев ұжымшарында байланыс саласында қызмет атқарған. 3-дәрежелі Еңбек даңқы (1975) орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1926 жылы туғандар
Стереофотограмметриялық түсірic

**Стереофотограмметриялық түсiрiс** — стереожұпты өлшеуге негізелген жер бетін немесе басқа нысандарды түсіру әдісі. Стереофотограмметриялық түсiрiс жер бетін топографиялық түсіру кезінде және ашық тау-кен жұмыстарын түсіру үшін көп қолданылады. Карьер беткейінің, уйінді кертпешінің, құрылыстардың деформациясын анықтау, сәулет ескерткіштерін зерттеу, жол оқиғаларын тіркеу және т.б. үшін де пайдаланылады. Стереофотограмметриялық түсiрiстің негізгі кезендері: тірек нүктелерін геодезиялық анықтау және оларды маркалау; фотографиялау; түсірістік негіздемені жиілету; планды жасау. Планды жасау үшін суреттерді өлшеу нысанның геометриялық үлгісін елестететін стереофотограмметриялық аспаптарда немесе жазық типті стереокомпараторларда өлшенеді. Соңғы жағдайда анықталатын нүктелердің кеңістіктегі координаталары ЭЕМ көмегімен есептеледі. Нүктелерді планға салу және бедерді сызу автоматты графқұрушы көмегімен орындалады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Эолдық процестер

**Эолдық процестер** - жел әрекетінен пайда болатын бедер түзуші процестер: кұмның ұсақ түйіршікті фракцияларының үрленуі (дефляциясы), қайта үрленуі және эолдық материалдардың (негізінен, құмның) бастапқы шөккен жерінен біраз қашықтыққа орын ауыстыруы есебінен ұшуы. Эолдық процестер, негізінен, шөлдерде болады, бірақ құрғақ және қоңыржай ылғалды атыраптарда, басқа географиялық зоналарда да (теңіздер мен көлдер жағалауларында, өзен террасаларында және т.б.) байқалады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Сапарбек Медеубеков

**Сапарбек Медеубеков ** (1938 жылы тұған, Шәуілдір ауылы) - сазгер. Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен.

1956 ж. Арыс қаласындағы орта мектепті, 1961 жылы Шымкент педагогикалық институтын бітірген. 1960 жылдан Арыс және Бөген аудандарында әр түрлі жауапты қызметтер атқарған. 

* "Мұнайма", 

* "Сүйгенім сен", 

* "Аяулым", 

* "Оңтүстік маршы", 

* "Ақ кайың", 

* "Перизат", 

* "Сырласым", 

* "Асыл жар", 

* "Бақытты күндер-ай", 

* "Әке сағынышы", 

* "Арман-ай", 

* "Ақмарал", т.б. әндердің авторы.

## Дереккөздер


Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Отырар ауданында туғандар
Санат:Қазақстан сазгерлері
Антисептиктер

**Антисептиктер** - микробты жұқпаларды болдырмау және жою үшін қолданылатын препараттар; медицинада, ауыл шаруашылығында, тамақ, құрылыс және тоқыма өнеркәсіптерінде қолданылады.
[thumb|Антисептик — [йод ерітіндісі]]
**Антисептик** — Бактериялардың өсуін тоқтататын сабын немесе тазартатын ерітінді. 
Іріңдеудің себебі әлі белгілі болмай тұрған кезде, инфекциялық процестердің алдын алу үшін мыналар қолданылды:
*Механикалық антисептика («Uvi pus — ubi es» — «ірің көрсең — сығып таста»).
*Ауыр металл тұздары.
*Этил спирті.
## XX ғасыр
Қазіргі заманғы антисептиктік заттар ретінде мыналар қолданылады:
* Бейорганикалық қосылыстар — озон, сутек пероксиді, күміс нитраты, йод ерітіндісі
* Органикалық антибактериялық препараттар
** Антибиотиктер
** Мирамистин, Хлоргексидин, Төрттік аммоний тұздары, уксусүсті қышқылы, Полигексаметиленбигуанидин
** Бояғыштар (бриллиант жасыл, метиленді көк)

## Дереккөздер



Санат:Антисептиктер
Эолдық түйірлер қозғалысы

**Эолдық түйірлер қозғалысы** — желді-құмды ағында бөлшектер козғалысының үш типі бар: 
*жүзгін күйде қалқу
*секіру (сальтация) 
*домалау. 
## Сипаты
*Диаметрі 0,05 мм-ден кіші, ал меншікті беті үлкен бөлшектер тыныш күйден бірден жүзгін күйдегі козғалысқа келіп, алыс қашыктыктарға әрдайым жұмырланбай тасымалданады. 
*Өлшемі 0,05 мм-ден ірілеу бөлшектер жүзгін күйде козғалады, ал одан ірілеулері домалап, эолдық бедер (*[[бархан]], [[қырқа]]лар*) жасайды. Желді-құмды кабаттың қалындығы иірім биіктіктерінен бірнеше есе артық болғанда секіру басталады. Секірудің орташа қашықтығы екі иірім қырының аракашықтығындай болады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Серік Берішбаев

**Серік Берішбаев** (1961 жылы туған, Маңғыстау ауданы Таушық ауылы) – зоотехник, ветеринария ғылымдарының кандидаты (2000).

* Алматы зоотехника-малдәрігерлік институтын (қазіргі ҚазҰАУ) (1983) және халықаралық еңбек академиясын бітірген (2004).
* 1983 – 84 жылдары  Маңғыстау облысы малдәрігерлік зертханасында вирусолог-мал дәрігері
* 1984 – 88 жылдары биохимия бөлімінің меңгерушісі, директордың орынбасары
* 1988 – 94 жылдары Қарақия ауданы ветеринария зертханасының директоры, ветеринар станциясының бастығы
* 1994 – 99 жылдары Маңғыстау ауданы ветеринар стациясының бастығы, Маңғыстау облысы малдәрігерлік бірлестігі төрағасының орынбасары, облыстық ветеринария комитетінің төрағасы болды.
* 1999 жылдан ҚР Ауыл шаруашылығы министірлігінің Маңғыстау облысы аймақтық басқармасының бастығы.
* Екі рет ҚР Ауыл шаруашылығы министірлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1961 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:Қазақстан ветеринарлары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Атанақ

**Атанақ** (Барабан) — машиналардың, механизмдердің, аппараттардың іші қуыс цилиндр (кейде конус) тәрізді бөлшегі. Ол жазық белдікті берілістерде немесе таспалы конвейерлерде, жүк көтергіш машиналарда және тағы басқа салаларда көп қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Нәсіпқали Әбуғалиұлы Марабаев

**Нәсіпқали Әбугалиұлы Марабаев** (1937 жылы 20 желтоқсанда Атырау - 2007 жылы 26 қарашада Мәскеу) — даңқты мұнайшы, қоғам және мемлекет қайраткері, Қазақстан Мұнай Өнеркәсібінің Үздігі. Қазақстанның Еңбек сіңірген мұнайшысы.

## Толығырақ
* Нәсіпқали Әбуғалиұлы 1937 жылы 20 желтоқсанда Атырауда дүниеге келген.
* 1957 жылы Губкин атындағы Мәскеу мұнай және газ иниститутын бітірген. (Тау-кен инженері)
* 1987 жылы КОКП ОК жанындағы Қоғамдық ғылымдар академиясын бітірген. 
* 1959 - 1980 жылдары бұрғышы, аға инженер, Өзен бұрғылау-пайдалану кеңсесінің директоры, бұрғылау жұмыстары басқармасының бастығы, «Маңғышлақмұнай» бас директорының орынбасары, 
* 1980 - 1988 жылдары Қазақстан Компартиясы ОК-нің ұйымдық-кадрлар жұмысы жөніндегі бөлімнің инспекторы, 
* 1990 - 1995жылдары Маңғыстау облысы аткомның төрағасы, «Маңғыстау мұнайдың» бас директор қызметтерін атқарды. 
* 1995 - 2007жылдары ҚР Мұнайгаз өнеркәсібі министрінің, кейін «*Қазақойл*» мұнай компаниясы президентінің кеңесшісі. Маңғыстау облысының ардагерлер кеңесінің төрағасы, облыс әкімінің кеңесшісі болған.

## Марапаттары
* 1975 жылы КСРОның "Еңбек Қызыл Ту" Ордені
* 1980 жылы екінші мәрте "Еңбек Қызыл Ту" Ордені
* Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасы
* 1999 жылы тәуелсіз Қазақстанның құрмет ордені мен марапатталған.
* Бірнеше медалдармен марапатталған.
* "Жаңаөзен мұнайына 40 жыл" медалі
* АҚШтың Техас штатының құрметті азаматы
* Ақтау қаласының құрметті азматы
* Жаңаөзен қаласының құрметті азаматы.

Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Антистатиктер

**Антистатиктер**- полимерлі материалдардың статикалық электр зарядын, олардың электрөткізгіштіктерін арттыру нәтижесінде басатын препараттар. **Антистатик** — заттарда электр зарядтарын болдырмауға және оларды жоюға арналған препарат. Антистатикпен тазаланған киім денеге жабыспайды. Және де оған шаң–тозаң тұрмайды.  «Чародейка», «Чародейка—2» және «Антистатик» — капрон, лавсан, ацетатты жібек, жасанды былғары және басқа да химия талшықтарынан жасалған бұйымдары үй жағдайында өңдеуге арналған паста тектес препараттар. 
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Эолдық шашылымдар

**Эолдық шашылымдар** - дефляция нәтижесінде және пайдалы құрамбөліктерді желдің тасымалдауынан жаралады. Шөл алқаптарда таралған.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Дипломатиялық дәреже

**Дипломатиялық дәреже** - дипломаттарға атқарып жүрген қызметтеріне қарай үкімет тарапынан берілетін ерекше белгі. Берілу реті мен тәртібі әрбір мемлекеттің ішкі заңдары- на қарай реттеліп отырады. Дипломатиялық дәреже алғаш рет XIII ғасырда Батыс Еуропада "ambassador" деген атпен пайда болды. XV ғасырдың аяқ кезінде диломаттар 2 дәрежеге ("амбассадор" және "мандатарио") болінді, ал XVII ғасырда оған қосымша "елші уәкіл" деген ұғым пайда болды. 
Қазіргі кезде көптеген мемлекеттердің заңдары бойынша мынадай дипломатиялық дәрежелер қарастырылған: атташе, хатшы, кеңесші, уәкіл немесе елші. Бұған қоса аталған дәрежелердің сатьшары да болуы мүмкін. Мысалы, **Ӏ-класты [[кеңес]]ші, ӀӀ-класты кеңесші** және т.с.с. Елшінің немесе уәкілдің қызмет атақтарын әдетте мемлекет басшысы береді, ал басқа қызмет дәрежелерін сыртқы істер министрі өзі бекітеді.

Қазақстан Республикасының 1997 жылы 12 қарашада қабылдаған **"Дипломатиялық қызмет туралы"** Заңы бойынша төмендегідей дипломатиялық дәрежелер белгіленген: 
* Атташе; 
* ӀӀӀ-хатшы; 
* II класты ӀӀ-хатшы; 
* II класты Ӏ-хатшы; 
* I класты Ӏ-хатшы; 
* II класты кеңесші; 
* I класты кеңесші; 
* II класты төтенше және әкілетті уәкіл; 
* I класты төтенше және өкілетті уәкіл; 
* Төтенше және өкілетті елші.
## Тағы қараныз
* Дипломат
* Дипломатия
* Дипломатия жаршысы
* Дипломатиялық актілер
* Дипломатиялық ерекше пұрсатты жағдай
* Дипломатиялық тіл
* Дипломатиялық қатынастар
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Дипломатия
Магнитола

**Магнитола** конструктивті түрде радиоқабылдағыш пен кассеталы магнитофон біріктірілген құрылғы. Осындай біріктіру, ортақ түйіндері — дыбыстың жиіліктегі электр тербелістерінің күшейткішін, электр қоректену көзі блогын, 
дауыс зорайтқыштарды пайдалануға мүмкіндік беріп, радиоқабылдағыштан тікелей магниттік таспаға жазу мүмкіндігін камтамасыз етеді және аппараттың конструкциясын қарапайым етіп, бағасын арзандатады. Қазір жеңіл автомобилге арналған магнитолалар көп тараған.
Құрылымы жағынан магнитофон мен радиоқабылдағышты біріктіретін тұрмыстық құрал.

## Дереккөздер


Санат:Электроника

Санат:Тұрмыс
Қосқақ

**Қосқақ** — Қожатоғай ауылдық округі аумағындағы тұзды кен орны. Қожатоғай аулынан онтүстік- шығысқа карай 6,5 км жерде, Қоскақ құдығы маңында орналасқан. Ұзындығы 2,7 км, ені 0,5 км. Жазда құрғап қалатын су айдынының түсі кызыл. Сондықтан да оны кейде Қызылкөл деп те атайды. Қ-тан 3 км жерде жат¬кан шалшыкты сорда орналасқан көлді Тұзды, ал одан да қашықтағы көлді "Қайырма қақ" деп атайды. Бұл жердің шипалы емдік батпағына сұраныс өте жоғары. Сарыағаш, Жаңақоған, Мерке, Манкент (кезінде Ташкент қаласы ) сияқты емдеу-сауықтыру орындарында осы Қосқақ кен орнының балшығы пайдаланылады. Балшығы құяң, аяқ- қол, буын кақсау, т.б. әр түрлі ауруларға емдік үшін қолдаланылады.
## Дереккөздер
Дәуіт Қошанұлы Нүкенов

**Дәуіт Қошанұлы Нүкенов** (1949 ж. т., Түпқараған ауданы Форт-Шевченко қаласы) – инженер-ғалым, техника ғылымдарының кандидаты.

## Өмірбаяны
Байұлы тайпасы Адай руы Құнанорыс бөлімінен шыққан.

ҚазПТИ-ді (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген (1972).

1972 ж. Шевченко қаласындағы мұнай базасының бас инженері, 1974 – 76 ж. Қазақ мұнай ғылыми - зерттеу және жобалау институтында инженер-технолог, аға инженер, 1980 ж. №1 кәсіптік-техникалық мектептің директоры, 1983 – 86 ж. облыстық кәсіптік-техникалық білім басқармасы бастығының орынбасары, 1986 – 93 ж. Ақтау қаласы №1 жоғары кәсіптік мектебінің, 1996 – 2002 ж. Маңғыстау политехникалық колледжінің директоры.

2002 – 04 ж. «Мұнайжобалау» ЖШС директорының ғылым ісі жөніндегі орынбасары болды.

2005 жылдан Маңғыстау аймақтық геология инспекциясында аға маман.

## Марапаттары
«Қазақстан Республикасы жер қойнауын бақылау ісінің үздігі» (2007) белгісінің иегері.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Техника ғылымдарының кандидаттары
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері
Санат:Қазақ мұнай ғылыми-зерттеу және жобалау институты қызметкерлері
Санат:Маңғыстау политехникалық колледжі директорлары
Санат:Қазақстан жер қойнауын бақылау ісінің үздіктері
Шалаөткізгіш диод

**Шалаөткізгіш диод** () — бір электронды-кемтікті өткелі **(р — n өткелі)** немесе Шоттки өткелі (металл-шалаөткізгіш түйіспесі) бар екі электродты шалаөткізгіш аспап. Көбіне өткелдің бір жақты өткізгіштігі пайдаланылады және шалаөткізгіш диод тұрақты ток немесе төменгі жиілікті айнымалы тізбегіндегі әрекеті оның вольт-амперлік сипаттамасы бойынша анықталады. Шалаөткізгіш диодтың бір жақты өткізгіштігі мен вольтамперлік сызықты емес сипаттамасы түзеткіштік, детекторлық, түрлендіргіштік диодтарда пайдаланылады. р — n еткелінің тесіліп-ойылуына байланысты құбылыстар негізінде стабилитрондар, ағынды-үшпалы-диодтар жұмыс істейді. Варикаптың жұмысы негізінде р — n өткелінің тосқауылдық сыйымдылығы пайдаланылады. Концентрациясы жоғары шалаөткізгіштегі р- n өткелінде пайда болатын туннельдік эффект, туннельдік және қайтарылған диодтарда қолданылады. Конструкциясы жагынан Шалаөткізгіш диодтың негізгі екі тобы бар: жалпақ және нүк телік. Жасалу технологиясы бойынша диодтар балқыма, диффузиялық, планарлық және т.б. болып белінеді.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Магниторезистор

**Магниторезистор** сыртқы көлденең магнит өрісі әсерінен электр кедергісі өзгеретін шалаөткізгішті айнымалы резистор. Төсеніштен, магнитті сезімтал резистивтік элементтен және электр тізбегін жалғауға арналған шықпа- лардан тұрады. Төсеніш радиокера- микадан, ферриттен, металл балқы- малардан (мысалы, пермаллой, пермендюр) жасалған, қалыңдығы 0,1—0,5 мм төртбұрышты немесе дөңгелек пластина болып табылады. Магниторезистор магнит өрісін тіркейтін сезімтал элементтер ретінде, радиоаппаратура мен олшеу аспаптарында басқарушы магниттік жүйемен бірге айнымалы резисторлар мен потенциометрлер ретінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Антитоздырғыштар

**Антитоздырғыштар** — жанармайлар, резеңке, пластмасса және т.б. ескіруіне кедергі жасайтын препараттар.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Стратожанартау

thumb|right|300px|Стратожанартау
[thumb|right|300px|[Тавурвур]]
**Стратожанартау** ( — қабат) — конусы қатқан лавалық тасқындар мен борпылдақ материалдардың жиналуынан құралған қабатты құрылысты полигеңдік жанартау. Лавалардың төгілуі мен жаңартаудың қопарылысы әрекетінің алмасуы кезінде қалыптасады (мысалы, Жапониядағы Фудзияма, Камчаткадағы Ключи, Коряк, Яваче жанартаулары).
## Дереккөздер


Санат:Жанартаулар
Санат:Вулканология
Эон

ЭОН (,  — ғасыр, дәуір) — халықаралық дәрежеде келісілген бірегей жержылнамалық шкаланың ең ірі (иерархиялық бағыныштылық тұрғысынан) бірінші дәрежелі бірлігі немесе бөлімшесі бірнеше эраны біріктіретін жержылнамалық бірлік. 

Жержылнамалық шкалаға сәйкес үш эон дараланған, олар архей эоны, протерозой эоны және фанерозой эоны. Эон өз кезегінде эраларға жіктеледі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Көңілқос Қарабалаев

**Көңілқос Қарабалаев** (1935 жылы туған, Түпқараған ауданы Форт-Шевченко қаласы) – экономист. Алматы халық шаруашылық институтын (қазіргі Экономика университеті) бітірген (1970). 1951–52 жылдары Форт-Шевченко қалалық кеңесі хатшысының көмекшісі, 1952–61 жылы Баутино балық қалбырлау комбинатында есептік комитетінде техник, аға инженер, бөлім бастығы, 1962–63 жылы Форт-Шевченко қалалық партия комитетінде нұсқаушы, 1963–67 жылы Маңғыстау ауданы партия комитетінде инспектор және нұсқаушы, 1967–68 жылы Баутино балық комбинатында директордың орынбасары, 1976–77 жылы Форт-Шевченко қаласы балықшылар корпорациясының басқарма төрағасы, 1977–97 жылы Форт-Шевченко қалалық және Түпқараған ауданы қаржы бөлімінің бастығы болды. 1997–2000 жылы Форт-Шевченко қаласындағы Ақкетік мешітін салуда мешіттің қоғамдық қоры директоры. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) мерекелік медалімен, ҚР Қаржы министрлігінің Құрмет грамотасымен (1979) марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1935 жылы туғандар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Шалаөткізгіш лазер

**Шалаөткізгіш  лазер** () — белсеңді орта ретінде** р-n** өткелі бар шалаөткізгіш материалдар пайдаланылатын лазер. Сеулеленетін кванттық етулер валенттік және өткізгіштік аймақтар арасында пайда болады. Жарықты күшейтуге қажет толтыру инверсиясы негізгі емес заряд тасымалдаушылардың инжекциясы (инжекциялық Шалаөткізгіш  лазер) арқылы пайда болады. Еріксіз сеулелену негізіндегі лазерлік генерация болу үшін, белсенді орта резонаторы электромагниттік еріспен езара ерекеттесу қажет. Ашық резонаторы жартылай мелдір айна болып табылатын Шалаөткізгіш  лазердің жұмыс денесі кристаллдан жасалады. Негізгі емес заряд тасымалдаушылардың белсенді ортадағы тығыздығын ұлғайту үшін р — n өткелінің асты мен үстінен қосымша шалаөткізгіш материалдар ор- наластырады. Бұл белсенді аймақтан тасымалдаушылардың диффузиясына бөгет жасайтын потенциалдық тосқауылды қалыптастыруға мүмкіндік береді (гетероқұрылымы бар Шалаөткізгіш  лазер).

Шалаөткізгіш  лазердің артықшылықтары: толықтыру қарапайымдылығы, инжекция тогын езгертумен қарқындылықты модуляциялау мүмкіндігі, шапшаңдығы жоғары (~10ГГц-ке дейін), шағын өлшемді, талшықты сәуле таратқыштармен үйлесімділігі.

## Дереккөздер



Санат:Лазерлер
Валентина Егоровна Маркова

**Валентина Егоровна Маркова** (1947 жылы туған, Татарстан Республикасы) – жұмысшы. 

Қазан қаласындағы кәсіптік-техникалық училищесін бітірген (1964). 1964 жылдан Маңғыстау энергокомбинатында тұщытылған су және өнеркәсіптік жылу, су өндіру зауытында жұмысшы. Маңғыстау облысы партия комитетінің бюро мүшесі, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты.

Еңбек Қызыл Ту, 3-дәрежелі Еңбек даңқы ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Санат:Татарстанда туғандар
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:III дәрежелі Еңбек даңқы орденінің иегерлері
Эонотема

**Эонотема** — халықаралық дәрежеде келісілген бірегей жержылнамалық шкаланың ең ірі (иерархиялық бағыныштылык түрғысынан) бірінші дәрежелі бірлігі немесе бөлімшесі болып табылатын эонның стратиграфиялык баламасы. Екінші сөзбен айтқанда, "эон" түсінігі белгілі бір геологиялық уақыт аралығын қамтитын болса, "эонотема" сол эон барысында түзіліп үлгерген тау жынысы қабатын белгілейді. 2000 жылы Бразилияда өткен Бүкілдүниежүзілік геологиялық конгресте бекітілген стратиграфиялық шкалаға сәйкес үш эон дараланған, олар, архей эонотемасы, протерозой эонотемасы жоне фанерозой эонотемасы. Эонтема өз кезегінде эратемаларға жіктеледі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Мұқан Бесжанов

**Бесжанов Мұқан** (1892, Адай уезі, Ортаеспе ауылы – 1968) – жылқышы, озат стахановшы. Ұзақ жылдар бойына ұжымшарда жылқы бағып, мал басын өсіруде ерекше еңбек еткен. Ленин орденімен марапатталған (1948).

## Шежіре
Адай Батыр – Келімберді – Мұңал Батыр – Жаулы – Жары – Бектеміс – Қамай-Өкін – Ақжігіт – Құлтан – Еділ – Бесжан – Мұқан (Мұхан)

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Магнитострикциялық түрлендіргіш

**Магнитострикциялық түрлендіргіш** (Магнитострикционный преобразователь) — қайтымды магнитострикция эффектісінің салдарынан магнит өрісінің энергиясын механикалық тербелістер энергиясына және керісінше түрлендіретін электромеханикалық немесе электроакустикалық түрлендіргіш. Ультрадыбыстык сәулелендіргіш немесе қабылдагыш ретінде өр түрлі конструкциялар мен ғимараттардың вибрациясын өлшегенде, әр түрлі электр жөне радиотехникалық құрылғылардың сүзгілері мен стабилизаторларында қолданылады, сон- дай-ақ шалаөткізгіш материалдарды ойып-өңдеу үшін пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Эпейорогенез

**Эпейорогенез** — эпейрогенді тектоникалық қозғалыстар терминінің синонимі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Сақыш Қарабалина

**Сақыш Қарабалина**(1931 жылы туған, бұрынғы Гурьев облысы Қызылқоға ауданы) – педагог, Қазақ КСР-іне еңбек сіңірген мұғалім, Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің үздігі». ҚазПИ-ді (қазіргі ҚазҰПУ) бітірген (1953). 1953 – 60 жылы мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі, 1962 – 63 жылы Ералиев ауданы балабақша меңгерушісі, 1964 – 68 жылы Шевченко қаласындағы ғ2, ғ10 мектептерде мұғалім, 1968 – 73 жылы Жаңаөзен қаласындағы ғ1 мектептің директоры, 1973 – 86 жылы Жаңаөзен қалалық оқу бөлімінің меңгерушісі болды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1931 жылы туғандар
Маркшейдерлік-геодезиялық аспаптарды зерттеу

**Маркшейдерлік-геодезиялық аспаптарды зерттеу** - аспаптардың сандық параметрлерін зерттеу және олардың әр түрлі факторлар ықпалымен өзгеру заңдылықтарын анықтау үшін жүргізілетін эксперименттік операциялардың жиынтығы.

## Маркшейдерлік-геодезиялық торап

**Маркшейдерлік-геодезиялық торап** — тау-кен кәсіпорнының қызметін қамтамасыз ету үшін жүргізілетін барлық маркшейдерлік, геологиялық, геодезиялық және топографиялық жұмыстардың геометриялық негізі болатын маркшейдерлік-геодезиялық пункттердің жиынтығы. Маркшейдерлік-геодезиялық қолданымдағы нұсқаулардың талаптарына сәйкес триангуляция, трилатерация, полигонометрия, нивелирлеу және аналитикалық фотограмметрия әдістерімен дамиды. Торапты ерекше құруды немесе өзгеше жоғары дәлдікті инженерлік және бірсыпыра маркшейдерлік жұмыстарды қамтамасыз ету үшін әрбір жеке жағдайда жасалатын бағдарлама бойынша арнайы мақсаттағы тораптар құрылады.

## Маркшейдерлік пункттің центрі (орталығы

**Маркшейдерлік пункттің центрі** (орталығы) - маркшейдерлік пункттің координаталарын сақтаушы құрылғы. Тау-кен қазбасының төбесінде немесе табанында бетондалған металл желі немесе шахта бекітпесінде шегеленген металл тілік. Олардың маркшейдерлік түсіріс кезінде маркшейдерлік аспапты үстінде немесе астында центрлеу үшін тиісті элементтері болады. Тұрақты маркшейдерлік пункттің центрінің құрылымдары олардың тау-кен қазбасында орналасу орнына байланысты болады. Тау-кен қазбаларының табанында орнатылған маркшейдерлік пункттің центрінде ұзындығы 40— 60 см түзу металл желісі болады. Олар жоғарғы шетінде терендетілуі немесе айқыш тәріздес кертпелі болады, ұзындығы 5—7 см басы қалдырылып бетондалады да, қакпақпен жабылады немесе таспен толтырылады. Тау-кен қазбаларының төбесінде орнатылатын маркшейдерлік пункттің центрі және уақытша пункттердің центрі "Г" әрпі сияқгы металл желі болады, оның қысқа шеттерінде тіктеуішті ілетін тесігі бар.

## Маркшейдерлік саңылау өлшегіш

**Маркшейдерлік саңылау өлшегіш** — қазба бекітпесі мен жер асты көліктері арасындағы саңылауды өлшеп және жазып отыратын аспап. Олар механикалық, фотоэлектрлік және суретке түсіргіш болып ажыратылды.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Антихлор

**Антихлор** — бос күйдегі хлорды өзіне сіңіріп алып, жою үшін қолданылатын натрий сульфатының техникалық атауы.
## Дереккөздер


Санат:Хлор
Санат:Химия
Эпибатиал белдем

**Эпибатиал белдем** ( - үсті,  — терең) — қайраңның төменгі бөлігіндегі, батиал белдемнің үстіндегі тереңдігі 150-ден 400-600 м-ге дейінгі белдем. Фациялық тұрғыдан бұл өтпелі белдем Рухиннің орташа терендік фацияларына сәйкес келеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Симметриялық тізбек

**Симметриялық тізбек** (symmetrical circuit) — екі өткізгіштің де құрамы және электр параметрлері бірдей тізбек. Көп жағдайларда келістіруші трансформаторлар арқылы құрылады. Бұл қосымша гальваникалық айыруды қамтамасыз етеді. Симметриялық емес тізбекпен салыстырғанда, сыртқы ЭМИ-ге тезімді және өзі сәуле шығармайды, кеңжолақты, сондықтан ҚКЖ құруда кеңінен пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Бесөгіз

**Бесөгіз** – Солтүстік Үстірттегі терең құдықтар. 

## Орналасқан жері
Олар Төлеп темір жол бекетіне жақын, Жолбаян шыңырауынан солтүстік-шығысқа қарай 12 км жерде орналасқан. 

## Тарихы
1851 ж. деректерде тереңдігі 8 сажын, тасы шегенделген, бір кезде 1 мың жылқы, 400 түйені сумен қандыра алатын мол сулы 12 құдық деген мәліметтер қалған. Ел аузында құдықшыға 5 өгіз беріп қаздырған себепті, солай аталған деген дерек бар. 

Ғылымда Маңғыстауды туыстас 5 оғыз (қазақтар оларды бес өгіз елі деп те атайды) тайпасы келіп мекендеген кезеңнен қалған атау дейді. 

Қазір жақын құдық Тәңке атымен қосақталып, Бесөгіз – Тәңке деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Санат:Қазақстан құдықтары
Бұрандакескіш

thumb|right|Бұрандакескіштер
**Бұрандакескіш** (**') - бұранда бүрлеу мен бұранда жонуға арналған құрал.

===Бүрленген бұрандакескіш===
**Бүрленген бұрандакескіш** (**') — жүмыс бөлігі бүрленетін пішінге сәйкес пішінді екі тікбұрышты призма және екі немесе төрт аунақша жинағы түріндегі бүрандакескіш, сонымен қатар илемдік деформациялау арқылы бұранда немесе тістер жасауға арналған құрал.

### Ойғыш бұрандакескіш
**Ойғыш бұрандакескіш** (**) — айналтүтқа көмегімен қолмен немесе бұрандама жонғыш білдектерде бұранда оюға арналған бұрандакескіш (мысалы, тұтас дөңгелек, тілікті дөңгелек немесе кесу жиектерін жасау мен жоңқа шығаруға арналған бунақтары бар көпжақты ойғыш).

## Дереккөздер


### Сілтемелер
* Бұрандакескіш тұтқа
* Бұрандаойғыш

Санат:Техника
Санат:Машина жасау