open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Алдыңғы көкірек қуысы

**Алдыңғы көкірек қуысы** —
# алдыңғы кеуде қабырғасының артқы беті мен үлпершектің (жүрек қабыгының) алдыңгы жағының аралығында орналасқан төменгі көкірек қуысының бөлігі; ішкі кеудедегі үлкен күре тамыр мен күре тамырды, кеуде айналасындағы лимфа түйіндерін қамтамасыз етеді;
# өкпе түп тамырының алдыyа қарай орналасқан көкірек қуысының бөлігі; айыр безді, үлпершекпен (жүрек қабығымен) бірғе жүректі, қолқа иінін және бос кіші күре тамырдың тарамдарымен жане қосылуымен бірге жогарғы жағын, кеңірдек пен кеңірдек тарамдарын, лимфа түйіндерін, жүйкелердің тұтасын кетуін, диафрагма жүйкелерін қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Жөндеу операторы

**Жөндеу операторы** (Оператор отладки; debugging statement) — программаны жөндеу мақсатымен оған уақытша енгізілетін программалау тілінің операторы. Программа түзетілген соң, оператор программадан жойылады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Боросиликаттар

**БОРОСИЛИКАТТАР** — силикаттар класының құрамында боры (В) бар минералдары. Боросиликаттардың құрылымының негізі [8І04]4 тетраэдрлері мен [В03]3- үшбұрыштары, сирек 1В04]5- тетраэдрлері. Аралдық Боросиликаттарға — дюмортьерит, говлит, датолит, сақиналы Боросиликаттарға — турмалин, аксинит, қабатты Боросиликаттарға — манандонит, каркасты Боросиликаттарға — данбурит, сирлезит жатады. Боросиликаттардың жаратылысы пневматолиздік, гидротермалық, аймақтық метаморфтық, кейде шөгінді жолмен қалыптасады. Боросиликаттар — бордың кені.

## Дереккөздер


Химия

Санат:Геология
Өкпе күре тамырының және оның тарамдарының стенозы

**Өкпе күре тамырының және оның тарамдарының стенозы** — окпе қан тамырлары дамуының сирек кездесетін ақауы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Жолма-жол басып шығаратын құрылғы (принтер)

200px|right
**Жолма-жол басып шығаратын құрылғы** *(принтер)* (Построчно печатающее устройство (принтер); line printer) — бір қабылдауда тұтас жолды басып шығаратын шапшаң құрылғы. Негізінен ірі кәсіпорындар мен ұйымдарда пайдаланылады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жолмен өтудің логикалық шарты

**Жолмен өтудің логикалық шарты** (Логическое условие прохождения по пути) — программадағы белгілі жол орындалған (жүрілген) болуы үшін орындалуы тиіс логикалық шарт.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Стернотомия

**Стернотомия** — хирургиялық операңия: көкірек қуысындағы мүшелерді көру үшін кеудені жару.

Сурет:Стернотомия. Разрез кожи.jpg
Сурет:Стернотомия. Собственно стернотомия.jpg
Сурет:Стернотомия. Края грудины разведены.jpg


## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Жорамал ақпарат

**Жорамал ақпарат** (Априорная информация; prior information) — тәжірибе жүргізгенге дейін бар болатын ақпарат.
## Дереккөздер


Априори

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Босама су

**БОСАМА СУ** — әр түрлі термодинамикалық жағдайларда өзінің химиялық және физикалық байланыстарын жоғалта отырып, бүкіл литосферадағы таужыныстарды құрайтын минералдар құрамынан босап шыққан дербес су молекулалары.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Жоспарлау

**Жоспарлау** (Планирование; scheduling) — уақыт бойынша процестерді реттеу, процестердің арасындағы ұтымды байланыстар мен олардың ортасын ұйымдастыру.
*Тәжірибені жоспарлау* - параметрлер мөлшеріне байланысты тәжірибені рационалды ұйымдастыруды қамтамасыз ететін математикалық статистика бөлімі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Босатылған сулар

**БОСАТЫЛҒАН СУЛАР** - литосферадағы таужыныстардың жеке минералдарының құрамында алғашында химиялық және физикалық байланысқан түрде болып, соңынан түрлі термодинамикалық процестердің әсерімен бөлініп шығатын сулар. Оларға магманың ылғалсыздандырылуы кезінде және басқа да соған ұқсас жағдайларда пайда болған сулар жатады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Жоспарлауыш

**Жоспарлаушы** (Планировщик; scheduler) - 1) мәліметтер өндеу жүйесінде белгілі бір жұмыстарды жоспарлаудың ішкі жүйесі; 2) компьютерге бір мезгілде енгізілген программалардың арасында есептеу жүйесінің ресурстарын үлестіруді жүзеге асыратын және осы үлестіруді тиімді ететін компьютерді басқару программаларының бірі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жөндеуіш компилятор

**Жөндеуіш компилятор** (Отладочный компилятор; checkout compiler) — пайдаланушыға программаны жөндеуді жеңілдететін құралдары бар компилятор. Ж. к. операторлардың өзара әрекеттері мен синтаксистік конструкциясын жан-жақты талдайтын болғандықтан жай қателерден гөрі синтаксистік қателерді байқауға қабілетті болып келеді. Синтаксистік қателердің жекелеген түрлерін жоюға қабілетті Ж,к-лар да бар. Сонымен бірге аудару процесінде жөндеуіш компилятор бастапқы мәндері берілмеген айнымалыларды, тыйым салынған өтулер мен дұрыс емес индекстерді анықтайтын бастапқы программаны сансыз тексеруден өткізеді. Дағдылы компилятормен салыстырғанда Ж.к-мен программаны компиляциялау процесі айтарлықтай жүзеге асырылады. Әдетте, Ж.к. оңтайландырушы болып саналмайды.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Борт (геология)

**БОРТ** — *геологияда*: 1) түпшаймалап сынамалауға қажетті сынамаларды алуға ыңғайлы өзен аңғарларының бүйір беткейі; 2) алмастың сапасы төмен, қырлауға жарамайтын кристаддары мен агрегаттары. Түрпілік материалдар ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Стетограф

**Стетограф** — тыныс қимылдарын жазатып құрал. Екі сезімтал бастырықтан (рычагтан) қүралған, оның біреуі көкіректің сау бөлігіне, екіншісі ауру бөлігіне жалғастырылады және көкірек клеткасының кеңейіп, тарылу қимылдарын жазады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Электронды стетоскоп

**Электронды стетоскоп** — микрофоннан, жиілігі төмен күшейткіштен және динамика немесе телефоннан тұратын дыбысты күшейтіп, жүректің соғуын және екпенің шуылын тыңдайтын аспап.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Санат:Құралдар
Бромданған су

**БРОМДАНҒАН СУ**-химиялық құрамындағы бромның мөлшері 25 мг/дм3-ден артық, шипалық қасиеті бар табиғи су. Мұндай сулардың құрамында броммен қатар басқа да микроэлементтер (йод, органикалық заттар және т.б.) кездеседі. Батыс Қазақстанның мұнайлы-газды аудандарында жер асты суларындағы бромның мөлшері 800-880 мг/дм3-ғе дейін жетеді. Емдеу, демалу орындарында бромданған сулар көбінесе жүйке жүйесімен байланысты ауруларды емдеуге пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Жөнелткіш

**Жөнелткіш** (Отправитель; originator) — ақпараттық объектіні терминал көмегімен қарым-қатынастық желілер мен электрондық пошта жүйелері арқылы тарататын адам. Ол, әдетте, ақпараттық объектіні әзірлеуші әрі авторы болып саналады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жөнелту командасы

**Жөнелту командасы** (Команда пересылки; sending instruction) — мәліметтерді компьютердің жедел жадының бір бөлігінен екінші бөлігіне жеткізу командасы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жөнелту режімі

**Жөнелту режімі** (Режим пересылки; move mode) — 1) мәліметтерді физикалық орын ауыстыру жолымен оларға қатынас құруды жасақтау тәсілі; 2) қолданбалы программаның жұмыс аймағына енгізу-шығару жүйесімен мәліметтер жөнелтілетін алмасуды ұйымдастыру.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Стридор

**Стридор** — көбінесе кемейдегі, кеңірдектегі немесе кеңірдек тарамындағы саңылаудың қатты таралуынан дем алған кезде пайда болатын ызылдаған шуыл; мысалы, дауыс желбезегі іскенде, тыныс жолына бөгде заттар түскенде, дауыс желбезегі жапсызданғанда байқалады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Брусит

нобай|Брусит
**БРУСИТ** — гидроксидтер класына жататын минерал. Химиялық формуласы:Mg(OH)2. Сингониясы — тригондық, кристалдары тақта, ине тәрізді, агрегаты жапырақ, сауыс, талшықтар құрайды. Түсі — ақ, жасылдау, қоңырлау, көкшіл,сарғыш, сұр, жылтырлығы — шыныдай, қаттылығы — 2,5, жіктілігі (0001) өте жетілген, меншікті салмағы — 2,3—2,4. Ультранегізді және доломитті жыныстардың гидротермалық өзгеруінен пайда болады. Мол қоры магний алынатын шикізат.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Жүйелік журнал

**Жүйелік журнал** (*Системный журнал; system log*) — есептеу процесі барысын сипаттайтын ақпарат (тапсырмалардың орындалуы, оқиғаларды сипаттау, тасуыштарды ауыстыру, операторға хабарлама және т.б.) тіркелетін мәліметтер жиыны.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Туғаннан пайда болатын стридор

**Туғаннан пайда болатын стридор** — жас балаларда кездесетін ауру, өмірінің алғашқы  күйінен бастап үздіксіз ызыңдаған агуыл пайда болады; көмей немесе кеңірдек дамуының ауытқуынан немесе жетілмеуінен болады; өмірінің бірінші немесе екінші жылында емдемей-ақ жойылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Бу түріндегі су

**Бу түріндегі су** - Аэрация белдеміндегі, жанартаулы аймақтардағы және терең қойнаулардағы тау жыныстарында бу түрінде ұшырасатын су.

## Дереккөздер


Санат:Су
Жұмысты есепке алу журналы

**Жұмысты есепке алу журналы** (Журнал учета работы; work journal) — жұмыстың түрлері (пайдалы жұмыс, қызмет көрсету, ақауды жою), оны атқарушылар, жүмысты орындау уакыты, тұрып қалу себебі және де басқа ақпараттар жазылатын есептеуіш техникалары құралдарын техникалық пайдалануды есепке алуға арналған негізгі құжат 
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Стетофонендоскоп

**Стетофонендоскоп** — жүрек пен өкпені екі жақ тұрғыдан тексеретін аспап, дәрігер құлағымен тыңдауға мүмкіндік туғызатын, құрылысы серіппелі және зәйтүн ағашынан жасалған қатты түтікпен аяқталып, ды- быс есіткізетін фонендоскоп пен стетоскоптың бір түйінде қатар қолдапылуынан немесе дыбыс қабылдайтын бөліктердің алмасуынан тұрады.
center|thumb|150px|Стетофонендоскоп
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Жөнелтілетін мәліметтер жинағын басқару блогы

**Жөнелтілетін мәліметтер жинағын басқару блогы** (Блок управления набором пересылаемых данных; swap data set control block) — уақытты бөлу режімінде — жөнелтілетін мәліметтер жинағын сипаттайтын және мәліметтерді басқару блогы  мен әрбір нақты құрылғыға арналған басқарушы ақпараты бар басқарушы блок.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Кері қайтару журналы

**Кері қайтару журналы** (Журнал отката; before-look journal) — өзгертілетін жазбалардың ескі мәндері тіркелетін журнал. Бүл журнал файлдың өзгертілген версиясы арқылы оны бастапқы қалпына келтіру мүмкіндігін береді.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Көшірмелеу журналы

**Көшірмелеу журналы** (Журнал копирования; copy log) - файлдарды көшіру амалдарының нәтижесі тіркелетін журнал.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Қалпына келтіру журналы

**Қалпына келтіру журналы** (Журнал восстановления; recovery log) — мәлімеггер базасын немесе файлды қалпына келтіру мүмкіндігін беретін журнал. Мәліметтердің ақиқаттығына көз жеткізіліп, қосалқы көшірмесі жасалынған уақыттан бастап мәліметтер базасына (файлға) енгізілген өзгерістер туралы хабарлар тіркеледі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Қателіктер журналы

**Қателіктер журналы** (Журнал ошибок; error log) — жүйе жаңылысу кезіндегі ақпараттарды жазатын файл. Өзгерістер журналы (Журнал изменений; after-look journal) — өзгертілген жазбалардың жаңа мәндері тіркелетін журнал. Мұндай журналдарды пайдалану өзгерістерді қайталауға мүмкіндік береді. Техникалық журнал (Технический журнал; preliminary journal) — қызмет ету түрлері.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жұлдызша

**Жұлдызша** (Звездочка; asterisk) — программалау тілдерінде көбейту амалының белгісі ретінде және т.б. жағдайларда да қолданылады; операциялық жүйеде символдар тобы орнына қолданылатын символ. Мысалы, *.ТХТ жазылымы ТХТ тіркеулі (кеңейтулі) барлық файлдар үшін пайдаланылады; Ассемблер тілі термині.

## Дереккөздер

Санат:Тыныс белгілері
Санат:Полиграфия
Жұмыс бекеті

thumb|200px
**Жұмыс бекеті** (рабочая станция; work station) — 1) желіге қосылған дербес компьютер. Пайдаланушы желі арқылы, оның ресурстарына қатынас құруға мүмкіндік алады. Мысалы, Windows NT Workstation жүйесі орындалатын есептеуіш машина жұмыс бекеті деп, ал Windows NT Server орындалатын есептеуіш машина сервер деп аталады. Екіден артық компьютерлерді бір-бірімен жалғастыру үшін тікелей жалғастыру жеткіліксіз. Бұл жағдайда әрбір компьютерге желілік тақша орнату, оларды кабельдермен жалғастыру және компьютерлердің бірлесіп жұмыс істеуін басқаратын арнайы программаларды іске қосу қажет. Кейбір желілерде файлдық сервер деп аталатын арнайы басқаратын компьютерлер бар. Барлық "кәдімгі" компьютерлерді осындай желіде жұмыс деп атайды; 2) автоматтандырылған жұмыс орны; 3) кәсіби компьютер; 4) пайдаланушының жұмысына арналған жергілікті есептеу желісінің торабы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жұмыс кеңістігі

**Жұмыс кеңістігі** (Рабочее пространство; workspace) — Windows операциялық жүйесі терезелерінің ішкі элементі болып саналатын жұмыс кеңістігі. Жұмыс кеңістігінде тұтынушы өрекетінің нәтижесі болып табылатын объектілер жиыны (сөз тіркесі, сурет, схема немесе басқа терезелер) орналастырылады. Осындай жағдайда ішкі терезе объектілері сыртқы терезенің жүмыс кеңістігінде орналасады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жұмыс кеңістігінің терезесі

**Жұмыс кеңістігінің терезесі** (Окно рабочего пространства; work space window) — Microsoft Developer Studio программасында — экранға жобаның жұмыс кеңістігінің графикалық бейнесін шығаратын терезе. Бұл терезенің ішкі терезелерінде жобалар мен файлдар көрсетіледі. Айқындалған ақаулардың түрлері, оларды жоюға кеткен уақыт, ақау себептері жазылатын есептеуіш техника құралдарының техникалық қалып-күйін есепке алуға арналған құжат.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Журнал жүргізу

**Журнал жүргізу** (Журнализация; journalizing) — хабарлар, сұраныстар, орындалған программалар, пайдаланылған мәліметтер жиыны жөне т.б. ақпараттарды жүйелік журналға тіркеу процесі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Пассивті жұлдыз

**Пассивті жұлдыз** (Пассивная звезда; passive star) — орталық компьютер сигналды қайта аудару және, мүмкін, коммутациялау жұмыстарын ғана атқаратын компьютер желісінің жұлдызша тәрізді топологиясы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жұлдыз тәрізді (тарамдалған) желі

**Жұлдыз тәрізді (тарамдалған) желі** (Звездообразная (радиальная) сеть; star network) — есептеу орталықтары мен абоненттік бөлімдері жұлдыз тірізді топология негізінде құрылған желі; мұндай желіде барлық тармақ бір нүктеден — ауыстырып қосудың барлық қызметін атқаратын орталық тораптан шығады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Будинаж

**БУДИНАЖ** — аққыштық қасиеттері екі түрлі тау жынысытар бірлестігінің сығылып-жанышталуы нәтижесінде біршама қатты (морт) тау жынысытар жарылып, будиналар деп аталатын жеке-жеке линзалар мен блоктар түзеді. Ал мұндай қатты тау жынысытармен әуелден-ақ астаса түзілген аққыш тау жынысытар сығылу барысында осы будиналар аралығындағы жарықятарға сыналай еніп дербестеле көрінеді. Нәтижесінде қатты тау жынысы кесектерінің және оларды біріктіруші аққыш тау жынысытар тізбегінің өзара астасуынан құрылым жиынтығы түзіледі. Синонимі – линзалану.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Будиналар

**БУДИНАЛАР** — будинаж нәтижесінде дербестелген тау жынысы кесектері.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Жұлдыз топологиясы

**"Жұлдыз" топологиясы** (Топология "Звезда"; «star») — есептеу желісінің қалған түйіндерінің әрқайсысымен мәлімет тасымалданатын жеке желі арқылы байланысқан орталық түйіні бар сызба-құрылым. Орталық түйінді кейде мультиплексор, көп портты қайталауыш немесе шоғырлауыш деп атайды. Оған жұмыс бекеттерінің арасында байланыс жасау міндеті жүктелген. Бұзылған түйінді есептеу желісінің құрамынан шығарып тастау мүмкіндігі осы құрылымның ыңғайлы жағы болып табылады. Бірақ, егер орталық түйін бұзылса, онда барлық есептеу желісі жұмыс істей алмайды. Мысалы, Ethernet (10Base-T), Fast Ethernet жергілікті желілері.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жұмыс қалып-күйі

**Жұмыс қалып-күйі** (Состояние работа; condition job) — программа командаларын автоматтық таңдау және оларды атқару іске асатын орталық процессордың қалып-күйі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жұмыс қаптамасы

**Жұмыс қаптамасы** (Рабочая папка; work folde) — Windows операциялық жүйесі менюлерінің ...деп сақтау (Сохранить как) мен Ашу (Открыть) командаларын тандау кезінде автоматты түрде ашылатын және ішінде әр түрлі құжаттары бар қаптама. Егер қүжатты ашу және сақтау кезінде басқа бір қаптама таңдап алынса, онда сол жүмыстық қаптама болып қалыптасады. Егер құжаттарды ашу және сақтау үшін Жеке қаптама (Личная папка) пайдаланылса, оны да жұмыстық қаптама деп санауға болады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
БұжырбеттӀ жазықтық

**БҰЖЫРБЕТТӀ ЖАЗЫҚТЫҚ** – петрологияда: мөлдір тастілімдегі кейбір минерал беті ажыратқыш микроскоп арқылы қарағанда кепкен теріге ұқсап бұжырланып көрінетін оптикалық құбылыс.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Бұзылыстар белдемӀ

**БҰЗЫЛЫСТАР БЕЛДЕМӀ** – жер қыртысының әр түрлі тектоникалық жарылымдар көптеп шоғырланған, көбінесе ұзынынан-ұзақ созыла сағаланатын аймақтары.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Бұлақты шегендеу

**Бұлақты шегендеу** – суының тазалығын сақтау мақсатымен бұлақтың төңірегін таспен, ағашпен және т.б. материалмен қоршау, бекіту.

## Дереккөздер


Санат:Су шаруашылығы терминдері
Бұрғылау жабдығы

**Бұрғылау жабдығы** – бұрғылау ұңғымасын жасауға керек жабдықтар жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Бұрғылау
Бұтақтанған мигматит

**БҰТАҚТАНҒАН МИГМАТИТ** – лейкосомдар бұтақ тәрізді желілер болып келеді; синонимі: диктионит.

## Дереккөздер


Санат:Геология
БүрмелӀ мигматит

**БҮРМЕЛӀ МИГМАТИТ** – лейкократты желішелер мен субстрат материалы бір-біріне үйлесімді қабатталып келетін мигматиттің түрі. Синонимі: қатпарлы мигматит.

## Дереккөздер


Санат:Геология
БӀрегейлену

**БӀРЕГЕЙЛЕНУ** — жекелену процесіне қарама-қарсы, бірақ осы процеспен тектік тұрғыдан байланысты құбылыс: жіктеліп-дараланған құрамбөліктер әдетте іле-шала механикалық тұрғыдан араласып қана қоймайды, бір-бірімен әрекеттесе отырып бірегейленеді; нақ осы құбылыс бірегейлену деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Біркелкі түйірлік құрылым

**Біркелкі түйірлік құрылым** — сынық және кристалл түйірлерінің ірілігі бірдей не шамалас таужыныстың құрылымы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Біртіндеп жақындау

**Біртіндеп жақындау** – барлау жұмыстарын дамытудың бір әдісі. Бұрын жүргізілген геологиялық барлау жұмыстары сатыларында алынған деректер бойынша жобалық (болжаулық) геологиялық карталар, пландар, қималар жасалады. Сындарлы нүктелерде оларды тексеру және нақтылау мақсатында барлау казбаларын жобалайды. Алынған деректер негізінде болжаулық жасалымдар нақтыланады және жаңа қазбалар жобаланады. Аяғында, біртіндеп жақындау барысында алға қойған мақсатқа жетіп, барлаудың барлық мәселелері шешімін табады.

## Дереккөздер


Санат:Әдістер
Бітім

**БӀТӀМ** — таужыныстарды құрайтын бөлшектердің орналасу бағытынан, бір- бірімен арақатынасынан және таралу ерекшеліктерінен туындайтын олардың құрылыс сипаты.
**БӀТӀМ**. Бітім салты халық арасында маңызы бар өте қиын әрі күрделі іс. Бұл хан, би, ақсақалдрадың араласуымен бітетін елдік шаруа. Өйткені мұның бүгінгі ғана емес, алдағы бірнеше жылыдық, тіпті ғасырларға ұласатын әлеуметтік, елдік қызметі мен жолы бар. Ерте заманда ераралық жаугершілік, соғыс, ұрыс, жер дауы, құн дауы сияқты ел, ер намысына тиетін ірі қақтығыстыр мен ұрыс- жанжалдар болып тұрған. Және ол қарулы қақтығыс,  ірі барымталарға ұласып, ел- жұрт тыныштығы бұзылып, бірлік пен ынтымақ қашқан. Мұндайда кектескен, өштескен, есесі кеткен ел жиі қақтығысқа шығып, оның соңы кісі өліміне дейін ұлысқан. Міне, осындайға екі елді бітістіретін, келісімге шақырған "бітім " деп аталатын заң болған.

## Дереккөздер
Қазақтың салт- дстүрлері мен әдет- ғұрыптары. Алматы "Атамұра", 2010

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Бітімдік талдау

**Бітімдік талдау** — шөгінді (тұнба) таужыныстар мен олардың бірлестіктерінің бітім ерекшеліктерін жан-жақты зерттеу әдісі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Біркелкі шөгінділердің түзілу уақыты

**БӀРКЕЛКӀ ШӨГӀНДӀЛЕРДІҢ ТҮЗӀЛУ УАҚЫТЫ** — шөгінді жаралуда бір типті тектоникалық, физикалық-географиялық және геохимиялық жағдайлар болған кезең. Осындай ұқсас фациялық жағдайларда жаралған біркелкі қабаттар будасының қалыптасу уақыты сәйкес келеді. Минералдану жағынан алғанда біркелкі шөгінділердің түзілу уақытына руда жаралу фазасы немесе минералдану сатысы сәйкес келеді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:География
Санат:Физика
Санат:Тектоника
Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің Балық шаруашылығы комитеті

**Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің Балық шаруашылығы комитеті** — балық ресурстарын және басқа да су жануарларын қорғау, өсімін молайту және пайдалану, сондай-ақ акваөсіру, сирек кездесетін және құрып кету қаупі төнген жануарлар түрлері (каспий итбалығы) бөлігінде ерекше қорғалатын табиғи аумақтар саласында басшылықты жүзеге асыратын Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің ведомствосы.

## Тарихы
1998 жылы ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігінің Орман және аң шаруашылығы комитетi Орман, балық және аңшылық шаруашылығы комитетi болып өзгертілді. 1999-2002 жылдары комитет ҚР Табиғи ресурстар және қоршаған ортаны қорғау министрлігі құрамында болды. 2002 жылы қайта ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігіне беріліп, 2003 жылы одан Балық шаруашылығы комитеті бөлінді. 2013 жылдың басында комитет ҚР Қоршаған ортаны қорғау министрлігіне, жыл соңында ҚР Қоршаған орта және су ресурстары министрлігіне берілді. 2014 жылы Орман және аңшылық шаруашылығы комитеті мен Балық шаруашылығы комитеті біріктіріліп, ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігінің Орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі комитеті болып қайта құрылды. 2019 жылы ҚР Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігінің құрамына беріліп, 2020 жылы Балық шаруашылығы комитеті ҚР Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігінің Орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі комитетінен бөлініп шықты. 2023 жылы комитет ҚР Экология және табиғи ресурстар министрлігінің, 2024 жылы Ауыл шаруашылығы министрлігінің құрамына берілді.

## Міндеттері
# балық ресурстарын және басқа да су жануарларын қорғау, өсімін молайту және пайдалану, сондай-ақ акваөсіру саласындағы реттеу, іске асыру және бақылау функцияларын орындау, сондай-ақ стратегиялық функцияларды орындауға қатысу;
# сирек кездесетін және құрып кету қаупі төнген жануарлар түрлері (каспий итбалығы) бөлігінде ерекше қорғалатын табиғи аумақтар саласындағы реттеу, іске асыру және бақылау функцияларын орындау, сондай-ақ стратегиялық функцияларды орындауға қатысу

## Құрылымы
Комитеттің 6 басқармаcы бар (2023 жылға):
# Балық ресурстарын қорғау және балық аулауды реттеу басқармасы
# Акваөсіруді дамыту басқармасы
# Қаржылық және бухгалтерлік есеп басқармасы
# Мемлекеттік сатып алу басқармасы
# Балық ресурстарының өсімін молайту басқармасы
# Ұйымдастыру-құқықтық жұмысы басқармасы

## Қарамағындағы мекемелер
* Арал-Сырдария, Балқаш-Алакөл, Зайсан-Ертіс, Есіл, Жайық-Каспий, Нұра-Сарысу, Тобыл-Торғай, Шу-Талас облысаралық бассейндік балық шаруашылығы инспекциялары
* «Қамыстыбас балық питомнигі» РМҚК
* «Петропавл балық питомнигі» РМҚК
* «Атырау бекіре балық өсіру зауыты» РМҚК
* «Балық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығы» ЖШС
* «Каспий итбалығы» мемлекеттік табиғи резерваты» РММ

## Дереккөздер

Б
Қазақстан Республикасы Табиғи ресурстар және қоршаған ортаны қорғау министрлігі

**Қазақстан Республикасының Табиғи ресурстар және қоршаган ортаны қорғау министрлігі (1999-2002)** 
ҚР Президентінің 1999 ж. 22 қаңтардағы Жарлығымен  құрылды.
ҚР Үкіметінің 2001 ж. 16 қаңгардағы қаулысымен  министрлік туралы ережеге өзгертулер енгізілді: Геология және жер қойнауын қорғау
комитеті министрлік ведомстволарының қатарынан шығарылды.

ҚР Үкіметінің 2001 ж. 25 қаңтардағы қаулысымен  ҚР Табиғи
ресурстар және қоршаған ортаны қорғау министрлігінің Геология
және жер қойнауын қорғау комитеті ҚР Энергетика және минералды ресурстар министрлігінің Геология және жер қойнауын
қорғау комитеті болып қайта ұйымдастырылды.

ҚР Президентінің 2002 ж. 28 тамыздағы Жарлығымен  министрлік
ҚР Қоршаған ортаны қорғау министрлігі болып қайта құрылды, су
ресурстарын, орман, балық және аң шаруашылығы саласындағы
функциялары мен өкілеттіктері ҚР Ауыл шаруашылығы
министрлігіне берілді.

ҚР Үкіметінің 2002 ж. 6 қарашадағы қаулысымен  министрліктің
қоршаған ортаны қорғау министрлігі таратылды. ҚР Табиғат ресурстары және қоршаған ортаны қорғау министрлігінің аумақтық
органдары-мемлекеттік мекемелері ҚР Қоршаған ортаны қорғау
министрлігінің аумақтық органдары-мемлекеттік мекемелері болып
қайта ұйымдастырылды.

## Дереккөздер

Т
Бювет

**БЮВЕТ** *([[француз тілі|французша]]: buvette)* — санаторийлер мен курорттарда шипалы суды көпшілік ішу үшін салынған шегендік құрылыс.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Санат:Геология
Бэр төбелері

**БЭР ТӨБЕЛЕРӀ** — Каспий маңы ойпатының оңтүстік бөлігі мен Еділ өзенінің атырауында кездесетін дұрыс пішінді, параллель орналасқан, ендік бағыттағы ұзыншақ төбелер. Биіктігі — 10-45 м, ені — 200-300 м, аралығы — 1-2 км қырқалар. Кейбір қырқалар 25 км-ге дейін созылады. Негізінен соңғы хвалын трансгрессиясының теңіз шөгінділерінен тұрады, олардың үстінде эолдық пішіндер орналасқан.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Валанжин жік қабаты

**Валанжин жікқабаты**  — бор жүйесінің төменгі бөліміне қатысты төменнен санағанда екінші жікқабаты.

## Дереккөздер


Санат:Жік қабаттар
Валдай мұзбасуы

**Валдай мұзбасуы** (Валдай қыраты бойынша) — Шығыс Еуропа жазығындағы соңғы төрттік мұзбасуы. Вюрм мұзбасуы сатыларының біріне сәйкес келеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Қазақстан Республикасы Қоршаған ортаны қорғау министрлігі

**Қазақстан Республикасының Қоршаған ортаны қорғау министрлігі (2002- )** 
ҚР Президентінің 2002 ж. 28 тамыздағы Жарлығымен  ҚР Табиғи ресурстар және қоршаған ортаны қорғау министрлігінің қайта
ұйымдастырылуының нәтижесінде құрылды.

ҚР Үкіметінің 2002 ж. 6 қарашадағы қаулысымен  министрлік
туралы ереже бекітілді. ҚР Табиғат ресурстары және қоршаған
ортаны қорғау министрлігінің аумақтық органдары-мемлекеттік
мекемелері ҚР Қоршаған ортаны қорғау министрлігінің аумақтық
органдары-мемлекеттік мекемелері болып қайта ұйымдастырылды.

Ережеге сәйкес министрлік қоршаған ортаны қорғау саласындағы басшылықты, салааралық үйлестіруді және мемлекеттік бақылау
функцияларын жүзеге асыратын орталық атқарушы орган болып
табылды.
Министрліктің мемлекеттік мекемелерінің ұйымдық-құқықтық
нысанындағы аумақтық органдары — облыстық, Астана және Алматы қалаларындағы қоршаған ортаны қорғау басқармалары және
республикалық инспекциялық басқармасы болды.
## Министрліктің негізгі міндеттері
қоршаған ортаны қорғау саласындағы мемлекеттік бақылауды және табиғатты
қорғау заңнамасын, экологиялық талаптар нормативтерін сақтауды
қамтамасыз ету; қоршаған ортаны қорғау саласындағы мемлекеттік
басқару және бақылау жүйесін, өзінің қүзіреті шегінде қоршаған
ортаны қорғаудың экономикалық әдістерін жетілдіру; қоршаған
ортаны қорғау жүйесін оңтайландыру және табиғатты пайдалану
жүйесін оңтайландыруға қатысу; қолданыстағы заңнаманы жетілдіру;
қоршаған ортаны қорғау саласындағы халықаралық ынтымақтас-
тықты дамыту және қатысу; қоршаған ортаны қорғау саласындағы
ақпараттық тарату жүйесін және ағартушылықты дамыту.

ҚР Президентінің 2004 ж. 29 қыркүйектегі Жарлығымен  ҚР
Энергетика және минералды ресурстар министрлігінің жер қойнауын қорғау жөніндегі бақылау-қадағалау функциялары ҚР Қоршаған ортаны қорғау министрлігіне берілді. ҚР Үкіметінің 2004 ж. 28 қазандағы қаулысымен  министрлік
туралы жаңа ереже бекітілді. Министрліктің Табиғатты қорғауды
бақылау комитеті құрылды.
Министрлік қоршаған ортаны қорғау және табиғатты пайдалануды басқару саласындағы мемлекеттік саясатты әзірлеу және іске
асыру жөніндегі басшылықты және салааралық үйлестіруді жүзеге
асыратын орталық атқарушы орган болып табылады.
Министрліктің негізгі міндеті қоршаған ортаның сапасын жақсарту және қоғамның экологиялық түрақты дамуының қолайлы
деңгейіне қол жеткізу болып табылады.

Министрліктің ведомствосы — Табиғатты қорғауды бақылау комитеті,
сондай-ақ мемлекетгік мекемелердің үйымдық-құқықтық нысанындағы
аумақтық органдары-облыстардағы, Астана және Алматы қалаларындағы аумактық қоршаған ортаны қорғау басқармалары бар.

## Дереккөздер

Қ
Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің Жер ресурстарын басқару комитеті

**Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің Жер ресурстарын басқару комитеті** — жер ресурстарын басқару, суармалы егіншілік және агромелиорация саласындағы басшылықты жүзеге асыратын Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің ведомствосы.

## Бұрынғы атаулары
Жер ресурстарын басқару саласында біртұтас мемлекеттiк саясат жүргiзіп, жер реформасы бойынша жұмыстарды ұйымдастыру мақсатында 1991 жылы 11 қыркүйекте Қазақ КСР Президентінің Жарлығымен Жер қатынастары және жерге орналастыру жөнiндегi мемлекеттiк комитет құрылды. Комитет құрамына Ауыл шаруашылығы және азық-түлiк министрлiгi мен халық депутаттары облыстық Кеңестерi атқару комитеттерiнiң жерге орналастыру қызметi енді.

* Қазақ КСР Жер қатынастары және жерге орналастыру жөнiндегi мемлекеттiк комитетi (1991–1992, 1992–1997)
* ҚР Жер қатынастары және жерге орналастыру жөнiндегi мемлекеттiк комитетi (1992-1997)
* ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігінің Жер ресурстарын басқару комитеті (1997-1999)
* ҚР Жер ресурстарын басқару агенттігі (1999-2013)
* ҚР Өңірлік даму министрлігінің Жер ресурстарын басқару комитеті (2013-2014)
* ҚР Ұлттық экономика министрлігінің Құрылыс, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық істері және жер ресурстарын басқару комитеті (2014-2016–қазіргі уақытқа дейін)
* ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігінің Жер ресурстарын басқару комитеті (2016–қазіргі уақытқа дейін)

## Міндеттері
# Реттеу, іске асыру және бақылау функцияларын орындау, сондай-ақ жер ресурстарын басқару саласындағы стратегиялық функцияларды орындауға қатысу
# Жер ресурстарының ұтымды және тиімді басқарылуын қамтамасыз ету

## Қарамағындағы мекемелер
* Облыстық және Алматы, Астана, Шымкент қалалық жер ресурстарын басқару департаменттері
* «Ауыл шаруашылығы аэрофотогеодезиялық іздестіру мемлекеттік институты (АШАІМИ)» ШЖҚ РМК
* «Жерлерге зерттеп-қарау жұмыстарын жүргізу мемлекеттік институты» ШЖҚ РМК
* «Агрохимия қызметі республикалық ғылыми-әдістемелік орталығы» РММ
* «Аймақтық гидрогеологиялық-мелиоративтік орталығы» РММ
* «Оңтүстік Қазақстан гидрогеологиялық мелиоративтік экспедициясы» РММ
* «Қызылорда гидрогеологиялық мелиоративтік экспедициясы» РММ

## Басшылары
# Серік Ақымбеков (1992—1993)
# Бақыт Оспанов (1993—2007)
# Өмірзақ Өзбеков (2008—2011)
# Қадірхан Отаров (2012—2014)
# Қосман Айтмұхаметов (08—11.2014)
# Мархабат Жайымбетов (2015—2016)
# Ермек Карентаев (2016—2018)
# Серғазы Омаш (2018—2019)
# Гүлжаһан Бимендина (2019—2021)
# Мұрат Теміржанов (2021 жылдан бастап)

## Дереккөздер

Ж
Венлок жікқабаты, венлок

***ВЕНЛОК ЖӀКҚАБАТЫ, ВЕНЛОК*** - силур жүйесінің төменгі бөліміне қатысты жоғарғы жікқабаты.

Бұл жікқабат шамамен 433,4–427,4 миллион жыл бұрынғы кезеңді қамтиды және палеозой эрасындағы маңызды геологиялық кезеңдердің бірі болып табылады.

## Жалпы сипатамма

* **Уақыты**: Ортаңғы силур дәуірі (шамамен 433,4–427,4 млн жыл бұрын).
* **Орналасуы**: Алғаш рет Англияның Уэльс аймағындағы Венлок (Wenlock) елді мекенінде сипатталған.
* **Құрамындағы жыныстар**: Әктас, сазды тақтатас, эффузивті жыныстар
* **Фаунасы**: Трилобиттер, брахиоподтар, кораллдар, граптолиттер

## Тарихы мен зерттелуі
Венлок жікқабатын алғаш рет 19 ғасырда ағылшын геологы Родерик Мурчисон сипаттаған. Ол бұл жікқабатты Уэльстегі Венлок қаласының атымен атаған. Жікқабаттың стратиграфиялық қимасында ол лландоверийді жалғастырып, қалыңдығы бірнеше жүз метрге жетеді.

## Қазақстандағы кездесуі
Қазақстан аумағында Венлок жікқабатының түзілімдері Шу-Іле тауларының шығыс бөлігінде және Екібастұз аймағында анықталған. Бұл аймақтарда жікқабаттың қалыңдығы 1800 метрге дейін жетіп, негізінен эффузивті жыныстармен ұсынылған. 

## Дереккөздер


Санат:Геология
Верлит

**ВЕРЛИТ** — ультранегізді таужыныстар тобына жататын перидотиттің түрі. Верлит мөлшері шамалас оливин мен моноклдік пироксеннен (диаллаг не диопсидтен) тұрады. Қосымша минерал ретінде ромбылық пироксен, горнбленд, плагиоклаз, гранат кездеседі. Түсі қара, жасыл қара, бітімі шомбал, құрылымы ірі — орта түйірлі, көбінесе әркелкі түйірлі. Соңғысыңда пироксен оливиннен ірілеу болып, пойкилиттік құрылым береді. Жер қыртысында басқа ультрабазиттермен бірге кездесіп, күрделі массивтер құрайды.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Қазақстан табиғаты
Визе жікқабаты, визе

**ВИЗЕ ЖӀКҚАБАТЫ, ВИЗЕ** - таскөмір (карбон) жүйесінің төменгі бөліміне катысты ортаңғы жікқабаты.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Қазақстан табиғаты
Виргация

**Виргация** (лат. virga — тармақ) — тектоникада: қатпарлар жүйесінің немесе жекелеген қатпардың нақтылы бағытта тарамдала бастауы. Бұл процесс тектоникалық құрылымның қатпарлану қарқыны бәсеңдей бастағандығын көрсетеді. Геоморфологияда: тау тізбегінің шартты бағытта тарамдала сиреуі.

## Дереккөздер


Санат:Тектоника
Вулканогендік-кремнийлі шөгінділер

**ВУЛКАНОГЕНДӀК-КРЕМНИЙЛI ШӨГӀНДӀЛЕР** — мұхит пен теңіздердің биогендік (диатомды, радиолярийлі) кремнийлі шөгінділері; құрамында көп мөлшерде пирокласт материал (жанартау шынысы, күл бөлшектері, көбіктас, плагиоклаз және т.б.) бар. Активті жанартау әрекеттілігі кремний жиналудың ендік белдеулеріне сәйкес келетін аудандарда таралған (мысалы: Үнді мұхитының оңтүстік бөлігі, Охот теңізі).

## Дереккөздер


Санат:Геология
Вулканотерригендік теңіз шөгінділері

**ВУЛКАНОТЕРРИГЕНДӀК ТЕҢІЗ ШӨГӀНДӀЛЕРӀ** — негізінен жанартаулық таужыныстар минералдары мен сынықтарынан тұратын теңіз шөгінділері. Құрылымы мен шөгу механизмі бойынша терригендік түзілімдерге, ал минералдық құрамы жағынан туфогендіктерге жақын. Түйірөлшемдік құрамы әр түрлі — зор сынықтыдан құмайт-лайға дейін, көбінесе құмдар кездеседі. Қазіргі жанартау аралдары мен аралдар доғалары аудандарында көп таралған. Синонимі: вулканомиктілі шөгінділер.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Қазақстан табиғаты
Вюрм мұзбасуы

**ВЮРМ МҰЗБАСУЫ** (Дунай өзені алабындагы Вюрм көлі мен өзенінің атауы бойынша) — Альпідегі төртінші мұзбасу, үш фазасы бар. Уақыты түрғысынан Шығыс Еуропа жазығындағы валдай, Солтүстік жоне Орталык Еуропадағы вислин, Солтүстік Америкадағы висконсин мұзбасуына сәйкес келеді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Витрокластық құрылым

**ВИТРОКЛАСТЫҚ ҚҰРЫЛЫМ** - туфтарға тән пирокластық кұрылымның түрі. Онда тау жынысы негізінен жанартаулық шынылардың синықтарынан тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Вогезит

**ВОГЕЗИТ** — әкті-сілтілі лампрофир, негізінен калийлі далашпаты мен амфиболдан, кейде пироксеннен тұрады, түсті минералдар порфирлі түйірлер түзеді. Кейбір Вогезит құрамында аз мөлшерде плагиоклаз кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Воклюз (Карст)

**Воклюздер, воклюз бұлақтары** — жиі карстанған октастардан құрылган таулы аймақтарда (мыс., Қаратауда) жер астындағы ірі қуыстар мен жарықшақтардың бойымен өзен секілді ағып, жер бетіне шығып жататын су көздері. Олардың суы мол (өтімі 3—10 м3/с- ке дейін) және ағыны қуаңшылық жылдары да тоқтамайды.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Волга жікқабаты

**ВОЛГА ЖӀКҚАБАТЫ** - юра жүйесінің жоғарғы бөліміне қатысты төменнен санағанда төртінші жікқабаты. Синонимі: титон жікқабаты.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Вулканизмнің (магматизмнің) антидромды өрбуі

**ВУЛКАНИЗМНІҢ (МАГМАТИЗМНІҢ) АНТИДРОМДЫ ӨРБУІ** - жанартау әрекетіндегі қышқыл құрамды жанартау өнімдері бірте-бірте негізді құрамды өнімдермен алмасатын реттілік.

## Дереккөздер


Санат:Вулканизм
Вулканизмнің (магматизмнің) гомодромды өрбуі

**ВУЛКАНИЗМНІҢ (МАГМАТИЗМНІҢ) ГОМОДРОМДЫ ӨРБУІ** - жанартау әрекетіндегі негізді құрамды жанарту өнімдері бірте-бірте қышқыл құрамды өнімдермен алмасатын реттілік.

## Дереккөздер


Санат:Вулканизм
Габбро

thumb|right|250px|Габбро
**Габбро** *()* — интрузиялық толықкристалды магмалық тау жынысы; эффузиялық тектестері — базальт. 

Кремний қостотығының мөлшері тұрғысынан габбролар негізді тау жыныстарға жатады (SiO2 = 45—55%).

**Габбро** - терең қабаттарда жататын қошқыл түсті магмалық тау жынысы.

## Дереккөздер


Санат:Магмалық тау жыныстары
Санат:Мүсін жасау материалдары
Габбро-диабаз

**Габбро-диабаз** — минералдық құрамы габброларға сәйкес келетін, алайда кристалдану дәрежесі оларға қарағанда біршама төмен болуына байланысты "диабаздық (офиттік) құрылым" деп аталатын құрылыммен сипатталатын, негізінен алғанда магмалардың жер қыртысындағы жарықтарға сығыла енуі нәтижесінде қалыптасатын желілік таужыныстар. 

Кремний қос тотығының мөлшері тұрғысынан габбро-диабаздар негізді таужыныстарға жатады (Sі02 = 45-55%).

## Дереккөздер


Санат:Тау жыныстары
Габброидтену

**ГАББРОИДТЕНУ** — бұрын жасыл-тасты өзгерістерге ұшыраған таужыныстардың метасоматоз процестері салдарынан қайталап өзгеруі нәтижесінде габброидтер түзілу мүмкіндігі туралы жорамал атауы. Бұл мүмкіндік әзірге ғылыми тұрғыдан дәлелденген зандылық емес, болжам дәрежесінде қалып отыр.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Габброиттер

**ГАББРОИТТЕР** - габбро және норит деп аталатын магмалық таужыныстар тобына кіретін таужыныстардың жиынтық атауы.

## Дереккөздер


Санат:Тау жыныстары
Габбролық құрылым

**Габбролық құрылым** - габбро, нориттерге тән аллотриоморфтүйірлі құрылымның түрі. 

Онда тау жынысы плагиоклаз бен фемалық минералдардың (негізінен пироксеннің) изометриялық түйірлерінен тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Тау жыныстары
Габбро-амфиболит

**ГАББРО-АМФИБОЛИТ** – габбро мен амфиболитгің аралығындагы габбролық құрылымын сақтаған тау жынысы. Габбро амфиолит габброның метаморфизмінен де және кейбір гнейстер сияқты, бағытталған қысым жагдайында габбролық магманың кристалдануынан да пайда болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Габбро-диабаздық құрылым

**ГАББРО-ДИАБАЗДЫҚ ҚҰРЫЛЫМ** — габбролық пен диабаздықтың аралығындагы құрылым. Онда плагиоклаздың пироксенге қарағанда идиоморфтылығы шамалы болады. Габбро-диабаздық құрылым диабаздық силдердің ішкі жағы мен диабаздық жамылғылардың астыңғы жағына тән Синонимі: габбро-офитгік құрылым.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Габбро-пегматит

**Габбро-пегматит** - желі, линза немесе ұя тұрқылас қуыстарға шоғырланатын, добал кристалды габбро. 

Мұндай таужыныстар құрамы габброға сәйкес келетін магма қалдықтары есебінен сол магма кристалдануы процесінің ең соңғы сатысында қалыптасады деп есептеледі.

## Дереккөздер


Санат:Тау жыныстары
Габбро-порфирит

**ГАББРО-ПОРФИРИТ** – құрамы жағынан габброға сәйкес, бірақ құрылымы порфирлі тау жынысы. Порфир бөлігі негізді плагиоклаз бен пироксеннен, арқауы осы минералдардың ұсақ түйірлерінен тұрады. Габбро-порфорит сығылма, силл, шток құрайды.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Габбро-сиенит

**Габбро-сиенит** - құрамы жағынан габбро мен сиениттің аралығындағы тау жынысы. 

Онда негізді плагиоклаздың, калишпаттың және фемалық минералдардың мөлшері шамалас, 30-35% болады Габбро-сиениттің құрылымы монцониттік түрін монцонит деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Тау жыныстары
Гавай типті жанартау

**ГАВАЙ ТИПТӀ ЖАНАРТАУ** - орталық типті жанартау, оның қондырғысы жұқа лава "қабаттарынан" және өте аз мөлшерде лаваның арасында қабаттасқан қопсық өнімдерден тұрады. Гавай типті жанартаудың өлшемдері өте үлкен болады (биіктігі мұхит түбінен есептегенде 10 км, көлденеңі — 400 км-ге жетеді). Қалқан тәрізді жанартауларға жатады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Газ қысымы

**Газ қысымы** — молекулаларының жылулық қозғалыстарынан газдардың өз көлемін ұлғайтуынан туындайтын күш. Оның мөлшері әдетте кг/см2 немесе атм өлшем бірліктерімен өрнектеледі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Химия
Санат:Физика
Газды көмір

**ГАЗДЫ КӨМӀР** — көмірленудің нақтылы дәрежесіне сәйкес келетін яғни метаморфизмнің II сатысы жағдайында қалыптасқан тас көмір түрі; тығыздығы 1,11 -1,24 г/см3; органикалық массасының меншікті салмағы 1,26-1,28 г/см3- жану жылуы 8000-8400 ккал/кг; біріккіштік мөлшері 6-20 мм.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Химия
Санат:Физика
Газдық режим

**Газдық режим** - мұнай өндірілетін жерлерде пайдалану ұңғымаларына мұнайдың оның құрамындағы оңай жылжитын газ қоспаларымен бірге келіп құйылуы. Мұндай жағдай қабаттағы газ қысымының қанығу қысымынан төмен-деуі салдарынан оның еріген қалыптан бос күйге келіп, көлемінің ұлғаюынан болады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Химия
Санат:Физика
Газдық фактор

**ГАЗДЫҚ ФАКТОР** - мұнайдың 1 т немесе 1м3-індегі табиғи газ мөлшері (м3 есебімен). Үлкен Газдық фактор мұнайдың 1 тоннасындағы газ көлемі 1000-2000 м3 және одан да артық шамалармен сипатталады Газдық фактор көбінесе 100-200 м3/т шамасында болады.Мұнай шоғырында газ өте аз болғанда Газдық фактор 25-5 м3/т, тіпті одан да аз мөлшерге дейін төмендейді. Жер асты суларының газдық факторы газ көлемінің су көлеміне қатынасымен есептеледі.
Батыста Газдық фактор cf/bbl, яғни көлем/көлем өлшеммен өлшенеді.

#### 


Санат:Мұнай және газ
Санат:Қатынастар
Газ сығымдау

**ГАЗ СЫҒЫМДАУ** - қатты дененің сұйық күйге айналмай тұрып-ақ бірден газға айналуы; заттарды тазартудың ең тиімді әдістерінің бірі болып есептеледі. Синонимі: сублимация.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Химия
Санат:Физика
Галактикалық жыл

нобай|Күн орбитасы сары дөңгелекпен көрсетілген
**Галактикалық жыл** - Күн жүйесі Галактика центрі төңірегінде бір айналым жасайтын уақыт аралыгы, шамамен 230 млн жыл.

## Дереккөздер


Санат:Астрономиядағы уақыт
Газды жанартау

**ГАЗДЫ ЖАНАРТАУ** – алғашқы атқылауда тек қана газ шығарады. Жарылыс күшті болса жанартау жарып өткен таужыныстардың сынықтары да шығып, таскөмейдің айналасына брекчия түрінде түзіледі. Газ маарлары пайда болады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Химия
Санат:Физика
Газ шығарындылары

**ГАЗ ШЫҒАРЫНДЫЛАРЫ** – кен қазындыларының бойына табиғи газ шоғырларының жинақталуы салдарынан болатын қопарылыстар.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Химия
Санат:Физика
Галогендік шөгінділер

**ГАЛОГЕНДӀК ШӨГӀНДӀЛЕР** - белгілі бір термодинамикалық жағдайларда қанығу күйіне жеткен су ерітінділері құрамындағы минералдардың тұнуы арқылы жаралады. Негізінен Nа, К, Са және Мg хлоридтері мен сульфаттарынан тұрады, карбонаттар мен бораттар аз мөлшерде кездеседі. Саяз сулы тұзды көлдердің, тұздыланған қолтықтар, шығанақтар мен көлкімелердің жағалары мен түбінде жылы аридтік климат жағдайында тұздықтың (рапаның) булануынан қалыптасады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Химия
Санат:Физика
Галогенез геохимиясы

**ГАЛОГЕНЕЗ ГЕОХИМИЯСЫ** - тұздар кенорындары мен олардың өзгеруін қалыптастыратын химиялық элементтер миграңиясы процестерінің жиынтығы. Тұз-жаралу процестері үшін ең маңыздысы — алаптардың қоректену көзіндегі (өзендер) және булану процестері кезіндегі кристалдану ретінің физикалық-химиялық заңдылықтары.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Химия
Санат:Физика
Галопелиттер

**Галопелиттер**   - құрамында 30% ерігіш тұздар бар сазды және оксазды таужыныстар. Оңай ерігіш тұздардан басқа Галопелиттер құрамына басқа заттар (ангидрит, карбонат, далашпат, кварц, хлорит, гидрослюда жоне органикалық заттар) кіреді. Галопелиттерге тән сипат — пластикалы еместігі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Химия
Санат:Физика
Гамма-сәулелер

thumb|left|
**Гамма-сәулелер** (ү-сәулелер) — табиғи және жасанды радиоактивті элементтер ядросынан ұшқындайтын қысқа толқынды электрмагнитті сәулелер. Альфа- немесе бета-сәулелер мен салыстырғанда Гамма сәулелердің ұшқыңдауы кезінде ядроның заряд көрсеткіші, атомдық нөмірі және масса саны өзгермейді.
## Гамма-сәулелерінің ерекшеліктері:
* толқын  ұзындығы ең қысқа
* қозған атом ядроларында және радиоактивті ыдырау құбылысы кезінде шығарылады
* гамма-сәуле шығарудың өте көп бөлігі Жер атмосферасының озон қабатында жұтылады
* оның корпускулалық қасиеттер басым

## Дереккөздер

Санат:Электромагнетизм
Газды алколоз

**Газды алколоз** (син: тыныс алу алколозы, респираторлық алколоз) — организмнен көмір қышқылының шектен тыс бөлінуі нәтижесінде пайда болады, өкпенің табиғи немесе жасанды гипервентиляциямен қоса жүретін хирургиялық жолмен араласуда, қызба ауруында, ісігінде және басқа да жағдайларда дамуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Альвеолит

нобай|Альвеолдық пневмония
**Альвеолит** (син: альвеолдық пневмония) — бронх тармағы зақымданбаған өкпе альвеоласы тобының қабынуы.

## Дереккөздер


Санат:Пульмонология
Альвеолоциттер

right|thumb| alt=A.|140 px|"Альвеолоцит"

**Альвеолоциттер** — өкпе альвеоласына төселген эппителилі клетка.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Альвеолдық ауа алмастыру

**Альвеолдық ауа алмастыру** —  тыныс алуда альвеолаға келетін уақыт бірлігіндегі ауаның колемі. Альвеолдық ауа алмастыруды мына формуламен есептеуге болады: АВ=(ОД—МП + ).  ЧД. ОД — бір рет тыныс алу жиынтығының көлемі; МП — тыныс жолдарыныц бітеліп қалуының көлемі (анатомиялық); ЧД — тыныс алудың жиілігі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Альвеолдық қысым

[right|thumb| alt=A.|180 px|["Жақ сүйегінің тіс еніп тұратын қуыс ішіндегі ауаның қысымы"]]

**Альвеолдық қысым** — жақ сүйегінің  тіс еніп тұратын қуыс ішіндегі ауаның қысымы, тыныс алу жиынтығының кезеңдеріне байланысты тұрақсызданады: дем шығаруда ауа қатысты болады, демді ішке тартқанда ауаға қатысты болмайды. Тыныс алу кезеңдерінің алмасу кезінде ауа тең болады. Бірқалыпты дем алуда альвеолдық қысым 3-5 см су бағанының ішінде тұрақсызданады. Жылдам дем шығаруда 1000 см су бағанының мөлшеріне жетуі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Альвеолдық ауа

[right|thumb| alt=A.|180 px|["Альвеолдық ауа"]]

**Альвеолдық ауа** — өкпе альвеолдарын толтырып тұрған жөне қан мен газ алмасуға тікелей қатысатын ауа.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Альвеола қапшығы

[right|thumb| alt=A.|180 px|["Альвеола қапшығы"]]

**Альвеола қапшығы** — альвеолды өзектің көмескі ұшы болып табылатын өкпе ацинусының құрылымдық компоненті, альвеола қапшығының кенересі көп қабатты альвеолдардан түзілген.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Өкпе алъвеококкозы

[right|thumb| alt=A.|180 px|["Алъвеококкоз"]]

**Өкпе алъвеококкозы** — алъвеококк личинкаларының бөлінуімен өкпенің созылмалы турде жансызданып қабынуы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Өкпе альвеоласы

[right|thumb| alt=A.|200 px|[" Альвеола диаграммасы"]]

**Өкпе альвеоласы** — тыныстық бронхиола, альвеолдық өзек иемесе альвеолдық қапшық кенересіне орналасқан, іш жағынан бір қабатты жалпақ тыныстық (альвеолдық) эпителий төселген бір қабатты жалпақ түзеліс, ол арқылы өкпе капиллярларындағы қан мен қуыстағы ауа арасында газ алмасуы жүріп жатады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Альвеолдық өзек

**Альвеолдық өзек** — тыныстық бронхиоланың жалғасы болып табылатын және альвеолдық қапшыққа ауысатын өкпе ацинусының құрылымдық комноненті.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Альфелда әдісі

**Альфелда әдісі** — сабынмен, щеткамен, 10 минут бойы ыстық ағынды сумен тазарту арқылы хирургтың қолын баптап, стерпльді сүлгімен кептіріп, 5 минут бойы 96°С-тық этил спиртімен жұмсарту әдісі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Горнблендит

**Горнблендит** — негізінен амфиболдардан тұратын толық кристаллы ультранегізді интрузиялық таужыныстар түрі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Өкпе амебиазы

[right|thumb| alt=A.|180 px|["Өкпе амебиазы"]]

**Өкпе амебиазы** — өкпеге әртүрлі химиялық заттардың жиналуынан, оның құрылысының бұзылуы, ішектен тыс амебиаз түрінің бірі жүқпалы іш ауруы амебаны қоздыратып ауру.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Жанэ шприці

**Жанэ шприці** — едәуір сыйымдылығымен (100—200 мл) ерекшеленетіп жууға арналган шприц.
Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Готерив жікқабаты

**Готерив жікқабаты, Готерив**
- бор жүйесінің төменгі бөліміне қатысты төменнен санағанда үшінші жікқабаты.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Субероз

right|150px
**Субероз**— емен қабығындағы шаңда өмір сүретін саңылауқұлақтардың тыныс жолдарына түсуінен альвеоланың аллергиялық қабынуы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология