Лилль

**Лилль** () — Франциядағы коммуна. Нор-Па-де-Кале аймағына қарасты Нор департаментінде орналасқан. Лилль округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 34,83 км² шамасында.

Коммунаның INSEE коды — *59350*, пошта индексі — *59000, 59033, 59777, 59800*.

## Тарихы

### Шығу тегі
Лилль қаласының құрылу тарихы археологиялық фактілердің, тілдік жұмбақтардың және ортағасырлық аңыздардың қоспасы болып табылады. Қазіргі Лилль аймағында (әсіресе Вье-Лиль, Ваземмес және Файвс аудандарында) адамдардың өмір сүруінің іздері біздің заманымызға дейінгі 2000 жылға дейін созылды. Бұл жерлерді бастапқыда галл тайпалары, соның ішінде менапи, морини және нервий мекендеген. Кейінірек, Ұлы қоныс аудару кезеңінде олардың орнына герман халықтары: саксондар, фриздер және франктер қоныстанды.

Қаланың атауы оның географиялық орналасуымен тікелей байланысты. Французша «L'Isle» және голландша «Rijsel» («ter ijsel» сөзінен шыққан) «аралда» деп аударылады. Қала іс жүзінде Дёл өзенінің батпақты жерінің арасындағы құрғақ жерде пайда болған.

### Орта ғасырлар
IX ғасырда Лилль беделді Каролинг саяси қайраткері Эврард герцогының резиденциясы болды. Дегенмен, қаланың шынайы гүлдену кезеңі XII ғасырда басталды, сол кезде Лилль тоқыма жәрмеңкесі халықаралық деңгейде танылып, қаланы Еуропаның жетекші сауда орталықтарының біріне айналды.

1369 жылы Маргарет III мен Филипп Батылдың некелесуінің арқасында Лиль қуатты Бургундия мемлекетінің құрамына кірді. Қала оның үш астанасының біріне айналды (Брюссель және Дижонмен бірге), ал Филипп Жақсының тұсында ол аймақтың негізгі әкімшілік және қаржы орталығына айналды. XV ғасырдың ортасына қарай қала халқы 25 000-ға жетті.

Бұл дәуірдің ең таңғажайып оқиғаларының бірі 1454 жылы Филипп Жақсының Лильде өткізген аңызға айналған «Қырғауыл мерекесі» болды. Константинополь құлағаннан кейін көп ұзамай өткізілген бұл үлкен мереке герцог пен оның рыцарларының христиан әлемін қорғауға салтанатты ант беруіне себеп болды.

1477 жылы соңғы герцог Карл Батылдың қайтыс болуымен Бургундия дәуірі аяқталды. Оның мұрагері Бургундиялық Мария Аустриялық Максимилианға күйеуге шықты, ал Лиль барлық Фландриямен бірге Габсбургтер әулетінің бақылауына өтті.

### Ерте заманауи кезең
XVI және XVII ғасырларда Лилль экономикалық өрлеуді де, ауыр сынақтарды да бастан кешірді - діни соғыстар, оба эпидемиялары және саяси өзгерістер.

1581 жылы Англия патшайымы I Елизабет  қолдауымен солтүстік протестант провинциялары көтеріліс жасап, Нидерланд Республикасын құрды. Бұл ұзаққа созылған соғысқа әкелді, оған экономикалық құлдырау, аштық және оба індетінің (әсіресе 1667 және 1679 жылдар аралығында қатты) өршуі себеп болды.

Француз әскерлерінің қаланы басып алу үшін бірнеше сәтсіз әрекеттерінен кейін, Людовик XIV 1667 жылы жеке өзі сәтті қоршауды басқарды. Ахен келісімі бойынша (1668) Лиль ресми түрде Франциянікі болды. Бастапқыда өздерін фламанд деп санайтын тұрғындар (Пикар тілінде сөйлегеніне қарамастан) жаңа үкіметті суық қарсы алды.

Ұлы инженер Вобан өз ықпалын күшейту және шекараларын қорғау үшін әйгілі Лиль цитадельін («цитадельдер патшайымы») салды. Жаңа аудандардың (Сент-Андре және Ла Мадлен) салынуы және инфрақұрылымның дамуы патшаға біртіндеп қала тұрғындарының сенімін жеңіп алуға көмектесті.

Испан мұрагерлігі үшін соғыс (1708) кезінде Ұлы Коалиция күштері қалаға шабуыл жасады. Келесі бес жыл бойы Лилль Утрехт келісімі бойынша Францияға қайтарылғанға дейін голландиялықтардың бақылауында болды.
нобай|Джон Вуттонның 1708 жылғы Лилль қоршауы.
Лиль Француз революциясының белсенді орталығына айналмады, дегенмен оның салдарын – тәртіпсіздіктер мен шіркеулердің қорлануын бастан кешірді. 1790 жылы қалада алғашқы муниципалдық сайлау өткізіліп, жергілікті өзін-өзі басқару орнаған кезде маңызды кезең болды.

### Француз революциясынан кейін
XVIII ғасырдың аяғы мен XIX ғасыр Лилль үшін батырлық жетістіктер мен өнеркәсіптің қарқынды өсуі кезеңі болды.

1792 жылы, революциялық соғыстардың шарықтау шегінде, Лиль күшті аустриялық қоршауға тап болды. Жүздеген үйлер мен негізгі соборды қиратқан жаппай атқылауға қарамастан, қала мэрі Франсуа Андре-Бонтенің басшылығымен берілмеді. Аустриялықтар сегіз күннен кейін шегінді. Осы батырлық әрекетті еске алу үшін 1842 жылы қаланың орталық алаңында (қазіргі Генерал де Голль алаңы) әйгілі құдай бағанасы орнатылды.
нобай|1793 жылғы Лилль.
1804 жылы Лиль ресми түрде Норд департаментінің әкімшілік орталығына айналды. I Наполеонның құрлықтық блокадасы жергілікті бизнеске күшті серпін берді: қала мақта өндірісінің ірі орталығына айналды, ал көршілес Рубе мен Туркуэн жүнге маманданған. Бұл интеграцияның маңызды қадамы 1846 жылы Парижге баратын теміржол құрылысы болды.

### Бірінші дүниежүзілік соғыс
Неміс әскерлері Лилльді 1914 жылы 13 қазанда басып алды. Бұған дейін он күндік қоршау және қала орталығын қиратқан жаппай артиллериялық бомбалау болды. Шамамен 900 ірі ғимарат және 1500-ден астам тұрғын үй қирады, әсіресе теміржол вокзалы аймағы зардап шекті.
нобай|1915 жылы Лилльдегі неміс әскери шеруі.
1918 жылдың 17 қазанында генерал Уильям Бердвуд бастаған одақтас әскерлер Лилльге кірді. Қала тұрғындары азат етушілерді қуанышпен қарсы алды, ал бірнеше күннен кейін билік генералды терең ризашылық белгісі ретінде қаланың құрметті азаматы деп ресми түрде таныды.

### Екінші дүниежүзілік соғыс
1940 жылы Франция үшін шайқас кезінде қала бірнеше күндік неміс қоршауына ұшырады. Бірінші дүниежүзілік соғыстың қиындықтары туралы естеліктер көптеген тұрғындарды қауіпсіздік іздеу үшін үйлерінен қашуға мәжбүр етті. Лилль Виши режимінің қол астында болмағанын - ол Брюссельде орналасқан Солтүстік Францияның әскери әкімшілігінің тікелей бақылауында болғанын атап өту маңызды. Бұл аймақты Германияның қатаң бақылауындағы бөлек аймаққа айналдырды.
нобай|1940 жылы қаланы қоршаудан кейін Лилльдегі талқандалған  көліктер.
Азаттық 1944 жылдың қыркүйегінде келді. Британдық, канадалық және поляк бөлімшелері Норд және Пас-де-Кале департаменттерін тазартып жатқанда, қоршаудан қорқып, неміс гарнизоны шегіне бастады. 3 қыркүйекте британдық бронды бөлімшелер Лилльге кіріп, оккупацияны аяқтады.

Азық-түлікке шектеу 1947 жылы алынып тасталды, ал Лилльде қалыпты өмір 1948 жылға қарай қалпына келтірілді.

### Соғыстан кейінгі кезең
ХХ ғасырдың екінші жартысы Лилль үшін түбегейлі өзгеріс кезеңі болды - ол құлдыраған өнеркәсіптік орталықтан гүлденген еуропалық мегаполиске айналды.

1960 жылдары қала көршілерімен терең интеграция процесін бастады. 1967 жылы Лилль, Рубе және Туркоинг сауда палаталары бірігіп, 1969 жылы 87 коммунаны бір орталықтың айналасына біріктірген Лилль қалалық қауымдастығы құрылды.

Бұл одақ ауыр дағдарысқа жауап болды: аймақтың дәстүрлі көмір және тоқыма өнеркәсібі құлдырауда болды. 1980 жылдардың басынан бастап қала қызмет көрсету саласына, қаржыға және жоғары технологияларға назар аудара отырып, бағытын өзгертті.

28 жыл (1973–2001) мэр және Францияның Премьер-Министрі қызметін атқарған Пьер Моруа қаланың дамуына айтарлықтай үлес қосты. Оның қолдауымен:

* VAL Metro (1983): Лилльде әлемдегі алғашқы толық автоматтандырылған, жүргізушісіз метро желісі ашылды.
* Көлік торабы: Парижге баратын TGV желісінің (1993) және Ла-Манш туннелінің (Eurostar, 1994) ашылуы Лилльді Лондон, Париж және Брюссель арасындағы үшбұрыштың «жүрегіне» айналдырды.
нобай|Лилль - Euralille сауда орталығы.

1991 жылы ауқымды қала құрылысы болып табылатын Euralil жобасы басталды. 1994 жылы ескі шөл даланың орнында кеңселік зәулім ғимараттар, сауда орталықтары және саябақтары бар футуристік аудан пайда болды. Сол жылы Гранд Пале көрме орталығы ашылып, халықаралық форумдар мен мәдени іс-шаралар өткізілетін орынға айналды.

## Демографиясы
2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 226827 адамды құрады. Халық тығыздығы — 6512,4 адам/км².

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006):

## Тағы қараңыз
* Нор департаментінің коммуналары

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

* Ресми сайты
* Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы 
* «Mapquest» картасында орналасуы

Санат:Нор департаментінің коммуналары