open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жұмажан Құрманұлы Бейсенбаев

**Жұмажан Құрманұлы Бейсенбаев** (1950 ж.т., Ресей, Омбы облысы Называевский ауданы Утичье а) – биол. ғыл. докт. (1991), мед. ғыл. докт (1995). Семей мемл. ин-тын бітірген (1960). 1962–1964 ж. Алматы мемл. мед ин-тында (қазіргі Қазақ ұлттық мед. ун-ті) ғыл. қызметкер, 1964–1967 ж. дәрігерлердің білімін жетілдіру ин-тында ғыл. жұмыстар атқарды. 1967–1969 ж. Қазақ КСР-і бас радиобиологы, 1969–1991 ж. Қазақ онкология және радиология ғыл.-зерт. ин-тының жанындағы радиац. экология бөлімінің меңгерушісі, 1993–1996 ж. Қазақ мемл. қыздар пед. ин-тында проф., 1997 жылдан кафедра меңгерушісі. 150-ден аса ғыл. еңбегі жарық көрген. 3 монографиясы бар.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Виктор Владимирович Бадиков

**Виктор Владимирович Бадиков**(15.8.1939, Ресей, Орынбор облысы Бұзұлық қаласы – 23.4.2008, Алматы қаласы) – әдебиеттанушы, сыншы, филология ғылымның докторы (2000), профессор (2002).

ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) және аспирантурасын бітірген. ҚазПИ-де (қазіргі ҚазҰПУ) кафедра меңгерушісі (1984–1989) қызметін атқарды. «Мәтін құрылымындағы авторлық таным және әлеуметтік тапсырыс» деген тақырыпта докт. дисс. қорғаған. Бадиков көптеген әдеби-сын мақалалар мен бірқатар ғыл. («Поэтика прозы Ю.Олеши», 1983; «На изломе времен. Судьба и голос художника», 1996; «Авторское сознание и социальный заказ», 1997; «Новые ветры», 2005; т.б.) оқулықтардың (6, 9 және 11-сыныптарға арналған орыс әдебиеті) авторы. 
## Сыртқы сілтемелер
* ғалым
* филолог 

## Дереккөздер


Санат:15 тамызда туғандар
Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Бұзұлықта туғандар
Санат:23 сәуірде қайтыс болғандар
Санат:2008 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан әдебиеттанушылары
Санат:Қазақстан әдебиет сыншылары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті оқытушылары
Шокальский мұздығы

**Шокальский мұздығы** – Іле Алатауының солтүстік беткейінде, Орта Талғар өзенінің бастауында орналасқан. Оны 1910 жылы өлкетанушы С.Е.Дмитриев ашқан. Мұздыққа географ, мұхиттанушы Ю.М.Шокальскийдің (1856–1940) есімі берілді.

## Жер бедері, аумағы
Мұздық бойлық бағытта созылған. Ұзындығы 4,7 км, ауданы 10,8 км2, оның ішінде фирн (мұзқар) алаңы 5,7 км2. 3 тармақты қазаншұңқырдағы ені 4 км, мұздық тілінің ені 1 км. Мұздық 4540 м биіктіктен басталып, мұздық тілі төменде 3370 м-де бітеді. Орташа қалыңдығы 89 м, көлемі 0,96 км3. Мұздық бетіндегі қардың еруінен жыл сайын Талғар өзеніне 10–12 млн.м3 су ағады.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы мұздықтары
Санат:Іле Алатауы
Русаковит

**Русаковит** (геолог *[[М.П. Русаков]]тың* құрметіне аталған) — фосфаттар мен ванадаттар класының сулы тотығына жататын минерал. Химиялық формуласы Fe5[VO4]2(OH)93H2O. Химиялық құрамы: Fe2O3 — 45%, Р2O5 — 6,5%, Al2O3 — 5%, H2O — 13,3%; қоспалары Mg, Sі, SO2, P, Al. Моноклиндік сингонияда 

## Пайдаланылған әдебиеттер:
Владимир Николаевич Шнитников

**Владимир Николаевич Шнитников** (20.7.1873, Ресей, Санкт-Петербург қаласы – 25.1.1957, Мәскеу түбі) – биология ғылымдарының докторы (1934).

Ново-Александровск ауыл шаруашылығы және орман өсіру институтын бітірген (1897). Полесьеде (1897–1906), Қазақстанда (1907–1922 және 1941–1955), Ленинградта (1922–1941, қазіргі Санкт-Петербург) қызметтер атқарған. Жетісу өңірін аралап, оның табиғатын, жануарлар мен өсімдіктер дүниесін зерттеген. Жоңғар Алатауы мен Іле Алатауындағы 2 мұздық Шнитников есімімен аталады.

## Дереккөздер


Санат:20 шілдеде туғандар
Санат:1873 жылы туғандар
Санат:Санкт-Петербургте туғандар
Санат:25 қаңтарда қайтыс болғандар
Санат:1957 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:Биология ғылымдарының докторлары
Санат:Ресей биологтары
Санат:КСРО биологтары
Санат:Ново-Александровск ауыл шаруашылығы және орман өсіру институты түлектері
Қасым Бейсембиев

**Қасым Бейсембиев** (5.9.1919, Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы Талап ауылы – 11.12.1980, Алматы қаласы) – философия ғылым докторы (1960), профессор (1961). 2-дүниежүзлік соғысқа қатысқан. Ташкенттегi мұғалiмдер техникумын бiтiрген. Ұстаздарымен бiрге «Халық жауы» деп айыпталып, бiр жыл қамауда отырды. Орта Азия мемлекеттік университетiнiң философия факултiн (1944) және СОКП ОК-нің Жоғары партия мектебiн (1948) бітірген. Шымкент (қазiргi Оңтүстік Қазақстан) облысы Келес ауданы байланыс бөлiмiнiң бастығы, Шымкент қалалық комсомол кентiнiң 1-хатшысы, қалалық партия кентiнiң насихат және үгiт бөлiмiнiң нұсқаушысы қызметтерiн атқарды. 1952–1961 жылдыры Қазақстан ғылым академиясының философия және құқық инстутында ғылыми қызметкер, бөлiм меңгерушiсi. 1961–1964 жылдары қазiргi Қазақ ұлттық тех. университетiнде философия кафедрасын, 1964–1975 жылдыры ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) қызмет атқарған. 1975 жылдан өмiрiнiң соңына дейiн Алматы халық ш. инстутында (қазіргі Қазақ экономика университетi) философия кафедрасының меңгерушiсi болды. 
## Шығармалары
Орта ғасырлардан 20-ғасырдың басына дейінгі Қазақстандағы философия тарихы туралы зерттеулер жүргізген. Ол «Абай Құнанбаевтың қоғамдық-саяси көзқарастары» («Қазақстан коммунисі», № 6, 1954) деген мақаласында ақынның өмірге, дүниеге көзқарастарын, философиялық ой-пікірін талдайды. 1956 жылы жарық көрген «Абай Құнанбаевтың көзқарасы» деген көлемді монографиясы мен Қазақстанның қоғамдық-саяси және философиялық ой-пікірлеріне арналған іргелі зерттеулерінде Абайдың туған халқының ұлы ақыны болып қана қоймай, өз шығармаларында көкейкесті әлеуметтік-саяси, философиялық, этикалық, эстетик. мәселелерді қазақ қоғамы дамуының пісіп жетілген қажеттіліктерімен тығыз байланыста көтере білген ұлы ойшыл екендігін жан-жақты ашады. Абай өлеңдері мен қара сөздеріндегі философиялық ой-толғаныстарды талдау арқылы оның XX ғасырда басындағы демократиялық ой мен ұлттық сананың өрістеуіне үлкен әсер еткендігін атап көрсетеді.8 ғыл. еңбегi жарық көрдi. Бұлардың iшiнде «Мировоззрение Абая Кунанбаева» (1956), «Қазақ ағартушыларының әлеум.-саяси көзқарастары туралы» (1958), т.б. кiтаптары бар.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Рамаяна

**“Рамаяна”** — үндінің көне эпосы, қасиетті кітабы. Жырдың ауызша және жазбаша дамыған әдеби үлгілері сақталған. Жазба үлгінің авторы ретінде Вальмики аталғанымен, ғылымда бұл мәселе туралы екі ұдай пікір бар. Вальмики жыр оқиғаларын көзімен көрген куәгер ретінде баяндайды. Зерттеушілердің көбі Вальмики көне жырдың бір нұсқасын жазбаға түсірген адам деген пікірді қостайды. “Р.” шамамен 545 саргрис, яғни 24000 (екі жолдық) өлең жолдарынан құралған. Әр жырда 44 бәйіт, жиырма жырда 880 бәйіт бар, олар бір күнде орындалатын болған. “Р.” муз. мақаммен жырланған, Орт. және Оңт.-шығыс Азия елдеріне кең тараған. Негізгі кейіпкерлері Рама мен Сита, сондай-ақ Равана, Урмила, Джинаки, Дашаратхи, Бхарате, Сугрива, Валина, т.б. жаратушылардың аттары кездеседі. Оқиға Рама мен Ситаның ғашықтығы негізінде өрбиді. Одан әрі Сита сұлуды Равана патшаның ұрлауы, оны жұбайы Раманың іздеуі, қолды болған әйелін қайта қабылдаған Раманы халқының сөгуі, Ситаны орманға қуып жіберуі баяндалады. Рама Вишну аталатын Жаратушының жебірейілі, ол жерге Равана патша орнатқан әділетсіздікті жою үшін жіберілген. Жырда қайғы сарыны басым, кейіпкерлер бейнелері табиғат құбылыстарымен салыстырылып отырады: Сита — найзағай, Равана — вулкан, қара түсті піл, қою қара бұлт, т.б. “Р.” үнді халқының эстет. талғамының қалыптасуына әсер етті, жырда тарихи, мифол., ертегілік, діни, дидактик. және лирик. сарындар тоғысқан. Эпос карма, дхарма, мокша, бхакти секілді діни-филос. ұғымдардың қалыптасуымен тығыз байланысты.

## Дереккөздер



## Толықтыру

Санат:Тарих
Орал Қорғанбекұлы Бейсенбаев

**Орал Қорғанбекұлы Бейсенбаев** (1950 жылы туған, Түркістан облысы Мақтаарал ауданы) – технила ғылым докт. (1996), профессор (1996). Ташкент мемл. ун-тін бітірген (1973). 1975–1991 ж. Ташкент пед. ин-тында кіші, аға ғыл. қызметкер, меңгеруші, докторант. 1995–1997 ж. Оңтүстік Қазақстан тех. университетінде кафедра меңгерушісі, декан. 1997–2001 ж. Қазақ–Кувейт ун-тінің проректоры. 2001 жылдан Қазақ–Өзбек  инженерия-гуманитарлық университетінің проректоры. 66 ғыл. мақаласы жарық көрген.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Луара ойпаты

## '''Луара ойпаты'''
Луара ойпаты — Батыс Франциядағы Луара өзені алабының орта және төменгі ағысы бойындағы ойпаңды жазық. 
*Теңіз деңгейінен орташа биіктігі 100 м. 
*Батысында көптеген қойнаулары бар. Атлант мұхитының Бискай шығанағына тіреледі. өз. 300 км-дей. 
*Негізінен мезозой эрасының әктасы және құмтасымен, шығысы және оңтүстік аллювийлік шөгінділермен толған. 
*Климаты қоңыржай теңіздік; орташа температурасы қаңтарда 2 — 6ӘС, шілдеде 18 — 20ӘС; 
*жылдық жауын-шашын мөлшері 600 — 700 мм. 
*Өзендер торы жиі. 
*Орманның қоңыр және күлгін топырағы таралған. 
*Емен, қарағайлы орман өседі. 
*Бидай және көкөніс егіледі. 
*Мал жайылымы және шабындық ретінде де пайдаланылады.
**Ірі қалалары** — Орлеан, Тур, Анже, Нант.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:География
Иқрар

**Иқрар** ( – *мойындау*) – шариғат заңы бойынша біреудің істеген теріс қылығын мойнына алып, қойылған шартты орындауға міндеттенуі, Иқа’ат кітабында мазмұндалған сот істеріне қатысты міндеттемелердің бірі.

Иқрар күмәнді, күңгірт болмай, анық, айқын болуға тиіс, яки міндеттемедегі шарттар толық әрі айқын көрсетілуі керек. Осындай иқрар ғана сот алдында заңды болады. Мойындауда оның айтуынша, оның пікірінше, деп сөйлеуге болмайды. Иқрарда міндеттеме шарттарының орындауға болатын-болмайтынына назар аударылуға тиіс, егер сот міндеттеме алдау-арбау жолымен жасалған деп тапса, иқрарды жоя алады. Мойындаушының кәмелетке толған, ақыл-есі бүтін, өзін-өзі толық ұстай алатын адам болуы қажет.

## Сілтемелер


Санат:Құқық
Санат:Дін
Санат:Ислам
Рамбулье

**Рамбулье**  — етті, биязы жүнді қой тұқымының бір тобы. Рамбулье тұқымы Испаниядан әкелінген мериностың әр типін будандастыру арқылы 19 ғ-дың ортасында Францияда шығарылған. Р-нің сүйек бітімі мықты, ірі, тез жетілгіш, етті, жүн талшығы ұзын, қалың әрі салалы. Қошқарының салм. 80 — 90 кг, саулығы 50 — 60 кг. Жүн талшығының ұзындығы 6 — 7 см, жіңішкелігі 64 — 70 сапа. Іошқарынан 8 — 10, саулығынан 5 — 7 кг жүн қырқылады. Рамбулье Германияға, Австралияға, АҚШ-қа, Оңтүстік Америкаға апарылған. Рамбулье алтай, кавказ, кавказ, ставрополь, сальск тұқымдарын, Қазақстанда қазақтың арқар мериносын шығаруға пайдаланылды.

## Дереккөздер


Санат:Қой тұқымдары
Алмагүл Қалышқызы Бадина

**Алмагүл Қалышқызы Бадина**(1943 жылы туған) – медицина ғылымның докторы (1991). Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1966, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы), аспирантурасын (1971) бітірген. Осы институтта стажер (1966–1968), ассистент (1972–1983), доцент (1984–1985, 1989–1991), аға ғылыми қызметкер (1985–1987) қызметтерін атқарды. 1992 жылдан педагог, эндокринология клиникасының меңгерушісі, профессор Бадина 108 ғылыми еңбектің, оның ішінде 3 монографияның авторы.

## Дереккөздер
Көкпар биі

250 px|thumb
**Көкпар** — қазақ халқының ұлттық биі. Ат үстінде көрсетілетін ұлттық спорт ойындарын (көкпар, бәйге, аударыспақ, т.б.) бейнелейді. Халық күйі “Қара жорғаның” сүйемелінде орындалады. Музыка өлшемі 4/4, ырғағы өте екпінді. 

Алғаш рет 1934 жылы Қазақстан ауыл шаруашылық еңбекшілерінің слетінде халық бишісі Ш.Быжыбаев жеке, ал 1936 жылы Мәскеуде өткен КСРО халық бишілері слетінде бір топ бишілермен орындады. Бұл бидің сахналық нұсқасын Бүкілодақтық ән-би ансамблі өз репертуарына енгізді (1936–1937 жылдары, А.И. Моисеевтің қоюы бойынша). “Көкпар” биінің жаңа нұсқасын 1953 жылы балетмейстер Д.Әбіров Қазақ филармониясында қойды. Қазақ ән-би ансамблінің бишілері (балетмейстері Л.Д. Чернышева) Көкпаp биін 1958 жылы Мәскеуде өткен Қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігінде, 1959 жылы АҚШ-та орындады.

## Дереккөздер

Санат:Өнер
Санат:Қазақ билері
Рамапитектер

**'Рамапитектер** (*Ramapіthecus*) — адамтектес маймылдардың жойылып кеткен туысы. 2 түрі белгілі. Р-дің қаңқа сүйегі алғаш рет жоғары миоценнің шөгінді қабаттарынан 1934 ж. Үндістанда (Сивалик қыратынан) табылды. Кейін Шығыс Африкадан (Кения, 1962), Еуропадан (Венгрия, Түркия) табылған. Р. бұдан 12 — 14 млн. жыл бұрын өмір сүрген. Тісінің құрылысы жағынан австралопитектерге ұқсас, сондықтан кейде солардың арғы тегі деп есептелінеді.

## Дереккөздер



## Толықтыру

Санат:Терминология
Аида Аршабекқызы Бейсенбаевa

**Аида Аршабекқызы Бейсенбаевa** (1.6.1940 ж.т., Алматы қ.) – пед. ғыл. докт. (1997), проф. (1998), Қазақ КСР-і Халық ағарту ісінің үздігі (1990). Қазақ мемл. пед. ин-тын (1964) және аспирантурасын (1969, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген соң осы ин-тта аға оқытушы (1970), доцент (1974), проф. (1998) қызметтерін атқарды. 1996 ж. «Пәнаралық байланыс негізінде жоғары сынып оқушыларына білім берудің ізгілендіруі» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. Оның ғыл. жұмыстарының негізгі бағыты: пәнаралық байланыс, білім беруді ізгілендіру, әлемдік білім беру кеңістігі жағдайындағы ғыл. мен практика интеграциясы мәселелері. Бейсенбаевa 200-ден астам  ғыл. мақаланың, монография, оқулықтардың авторы.  

## Дереккөздер</span>


Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Профессорлар
Аманкүл Жақанқызы Ақбасова

**Аманкүл Жақанқызы Ақбасова** (1945 ж.т., Өзбекстан, Шыршық қаласы) – техника ғылымының докторы (1992), профессор (1995). ҚазМУ-ды (1969, қазіргі ҚазҰУ) және аспирантурасын (1972) бітірген соң осында аға оқытушы (1973–81), кафедра меңгерушісі, ректордың ғылыми жөніндегі кеңесшісі, Халықаралық қазақ-түрік университетінде профессор (1993) қызметтерін атқарды. 1996 жылдан «Университет жаршысы» журналының ғылыми редакторы. Ақбасова 130-дан астам ғылыми мақала, 1 монография, 1 түсіндірме сөздіктің авторы.

## Дереккөздер


Санат:1945 жылы туғандар
Кінәрат-талап

**Кінәрат-талап** – шарт міндеттемелерінің бұзылуына байланысты дауды ерікті түрде‚ сотқа жеткізбей реттеу туралы несиегердің борышқорға қоятын талабы. Міндетті түрде қуыну мәлімдемесінен бұрын қойылады. Кінәрат-талапта несиегерге тиесілі соманың есебі (өсімақы‚ айыппұл‚ тұрақсыздық айыбы) және міндеттемелердің орындалу мерзімі көрсетіледі.

## Сілтемелер
*Қазақстан Республикасы

## Дереккөздер


Санат:Сот
Ақшат (Батыс Қазақстан облысы)

**Ақшат** (2018 жылға дейін Лубен) — Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданындағы ауыл, Ақшат ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Шыңғырлау ауылынан оңтүстікке қарай 70 км-дей жерде, Шыңғырлау (Утва) өзенінің сол жағалауындағы құрғақ дала белдемінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 2244 адам (1084 ер адам және 1160 әйел адам) болса, 2009 жылы 1826 адамды (904 ер адам және 922 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1313 адамды (678 ер адам және 635 әйел адам) құрады.

## Тарихы
1961-1997 жылдары “Лубенский” астық кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылы Ақшатта және округке қарасты Отрадное, Сұлукөл, Юбилейное елді мекендерінде бірнеше шаруа қожалықтары құрылған.

Батыс Қазақстан облысы әкімдігінің 2018 жылы наурыз айындағы Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданының ауылдары мен ауылдық округтері атауларын қайта атау туралы шешімі негізінде Лубен ауылының аты ***Ақшат*** болып өзгертілді.

## Дереккөздер

Санат:Шыңғырлау ауданы елді мекендері
Теміреткі

**Теміреткі** - (грекше lіchen – жұқпалы) – этиологиясы әр түрлі көптеген тері ауруларының жалпы атауы. Теміреткінің негізгі белгісі – денеде ұсақ түйіндер пайда болып, адам қатты қышынады. Теміреткімен барлық жастағы адамдар ауырады, әсіресе 40 – 60 жас аралығындағы әйелдерде жиі кездеседі. Дерттің дамуына әр түрлі инфекцияның түсуі, организмде жүйке және иммунды жүйелердің бұзылуы, улану және аллергия жағдайлар әсер етеді. Теміреткі алғашқыда дененің кез келген жеріне қызарып, бөртпе болып шығады. Оның беті жылтыр, түйіннің (папуланың) ортасы ойыс, қызғылт күңгірт немесе алқызыл түсті, диаметр 2 – 3 см болады. Түйіннің жылтыр бетіне жарық түсірсе, оның реңі балауыз тәрізді екені анық көрінеді. Бірте-бірте түйіндер бір-бірімен қосылып, бетін ұсақ қабыршақтар жапқан, кішкентай қатпарлы табақшалар құрайды. Осы қатпарлы табақшалардың бетін өсімдік майымен сүрткенде терінің мүйізді қабатында ұсақ, ақшыл түсті нүктелерді және шырматылып жатқан өрмек торын көруге болады (Уикхем симптомы). Дерт жазылып кеткеннен кейін де ауру ошағының орнында тұрақты гиперпигментация (пигменттің шамадан тыс бөлінуі) сақталып қалады. Ауру күшейгенде қышымаға айналып, науқас адам, әсіресе, түнде қатты қышынып, ұйықтай алмай мазасызданады. Теміреткі адамның қолтығы мен шабына, ауыздың кілегей қабатына, білегіне, білезік буындарына, санның ішкі жағына, балтырға жиі шығады. Жазылып кеткен теміреткі адам ашуланса, ренжісе, та жағдайларда қайта шығуы мүмкін.

**Емі**

Бұл ауруды емдеуге ең алдымен асқазан-ішек жолын, жүйке-психикалық жағдайын тексерістен өткізеді. Диета сақтап, витаминге бай тағамды жеу керек; транквилизаторлар, антидеприссанттар, антигистаминдер, вирусқа қарсы препараттар, иммунды модуляторлар қолданылады, тері қабынуын қайтаратын стероидты майларды (синофлан, лоринден, фторокорт, флюцинар) жағу қажет.
----

## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Медицина
Санат:Аурулар
Нұрғиса Тілендиев ауылы

**Нұрғиса Тілендиев** — Алматы облысы Іле ауданы, Қараой ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Өтеген батыр ауылынан солтүстік-батысқа қарай 14 км-дей жерде, Үлкен Алматы өзенінің жағалауында, бозжусан, ши, көкпек, баялыш өскен бозғылт қоңыр топырақты құрғақ далада орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
2005 жылға дейін "Шилікемер" деп аталып келген. Ауыл 1954-1995 жылдары асыл тұқымды шошқа өсіретін “Іле” кеңшарының бөлімшесі болған. Тілендиевте бөлімше негізінде шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Ауылға 2005 жылы Нұрғиса Тілендиевтің есімі берілді.

## Дереккөздер

Санат:Іле ауданы елді мекендері
Судан құмайы

**Судан құмайы** , Судан шөбі () – астық тұқымдасының құмай туысына жататын бір жылдық өсімдік. 

Сабағы тік, жұмыр, биікт. 50 – 90 см, жуанд. 3 – 13 см, ашық жасыл түсті. Жақсы түптенеді, сабақтары тік өсетін сорттары өнімді және оруға қолайлы. Жапырағының ұз. 45 – 70 см, ені 2 – 4,5 см. Гүл шоғыры – көп масақты, шашыраңқы сыпыртқы, сыпыртқысының әр тармағының ұшында 1 тұқымды, 2 тұқымсыз масағы болады. Тұқымы сары, сұрғылт, қызыл не қара сопақша дәнек. Судан шөбінің шыққан жері Судан мемлекеті. Оны пішен, сүрлем, көк балауса дайындау және дән алу үшін өсіреді. Сонымен қатар құнарлы мал азығы, мал таптап кеткеннен кейін де тез қалпына келіп, бір айдың ішінде қайтадан жайылым ретінде пайдалануға жарайды. Құнарлылығы жағынан бұршақ тұқымдасынан ғана аса алмайды. Көк шөбінде 12,3% протеин, 2,4% май бар, ал пішеніндегі осы көрсеткіштер 12,5 және 2,8%-ға тең. Судан шөбінің 100 кг көк балаусасында 17, пішенінде 52, сүрлемінде 228 мал азықтық өлшем бар. Оның әр га-нан 100 – 120 ц-ге дейін пішен, 250 – 350 ц көк балауса, 8 – 14 ц-ге дейін тұқым алуға болады. Судан шөбі – жылу сүйгіш өсімдік, дәні тұқым сіңірілген тереңдіктегі топырақ қыртысы 7 – 9С-қа қызған кезде өніп-өсе бастайды. Көктеп шығуы үшін қолайлы темп-ра 20 – 30С, 3 – 4С-та көктеп шыққан жас өскіні зақымданып, өліп қалуы мүмкін. Құрғақшылыққа төзімді, бірақ суармалы жерлерде өнімді жақсы береді. Қара, қызыл қоңыр, сұр топырақтарда, су жайылмасында жақсы өссе, тым сілтілі, сортаң, батпақтанған және тығыз топырақтарда өспейді. Қазақстанда Атырау мен Қызылорда облыстарынан басқа облыстардың барлығында өсіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Астық тұқымдасы
Тіленші Тоқбайұлы

**Тіленші Тоқбайұлы** (1746 – 1844) – батыр, би әрі шешен. Әкесі Тоқбай, атасы Бертіс Қожығырұлы қазақ-жоңғар соғыстарында ерлігімен танылған. Тоқбайұлы еліміздің батыс бөлігін Еділ қалмақтарынан азат ету шайқастарына қатысқан. Жорықтарда өзінің қаһармандығымен даңққа бөленген, мыңбасылыққа тағайындалған. Көптеген түйіні қиын мәселелерді реттеп, халық арасында шешендік талантымен танылған. Тоқбайұлы  қазақ халқының тәуелсіздігі жолында Марал Ишан Құрманұлының орыс отаршылдығына қарсы жүргізген күресіне қолдау көрсеткен.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ батырлары
Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:1746 жылы туғандар
Санат:1844 жылы қайтыс болғандар
Тассуат (көл)

**Тассуат** – Нұра алабындағы көл.

## Географиялық орны
Қарағанды облысындағы Нұра ауданындағы жерінде орналасқан. Көл Тассуат ауылының оңтүстік-батысында (21 км), Щербаковское ауылының солтүстік-шығысында (14 км), теңіз деңгейінен 416 м биіктікте.

## Гидрографикасы
Аумағы 18,2 км2 (кей жылдары 16,5 км2), ұзындығы 7,6 км, енді жері 2,6 км, ең терең жері 1,7 м. Жағалау сызығының ұзындығы 37 км. Су жиналатын алабы 168 км2. Қар және жер асты суларымен толығады. Суы кермек татиды. Қарашада қатып, сәуірде мұзы кетеді.

## Жағалау сипаты
Жағалауы жазық, түбі лайлы.Жағалауында қамыс, құрақ өседі. Негізінен мал суаруға пайдаланылады, алабы жайылым. Жағалауларындағы қамысқа қаз, үйрек, т.б. су құстары ұя салады.

Санат:Нұра ауданы көлдері
Санат:Нұра су алабы
Құрылыс өндіріс технологиясы

**Құрылыс өндіріс технологиясы** — құрылыс-құрастыру жұмыстарын орындау әдістерінің жиынтығы, осы әдістердің тиімді жолдарын зерттейтін ғылыми пән. Құрылыс өндіріс технологиясы құрылысқа пайдаланылатын материалдар мен шала өнімдердің түріне (топырақ, тас, бетон және темірбетон, ағаш) немесе тұрғызылатын құрастырымдық элементтердің түріне (құрылыс құрастырымын құрастыру, қада қағу, шатыр жабу, оқшаулау, т.б. жұмыстар) қарай алуан түрлі технологиясы үдерістерге бөлінеді.

Құрылыс өндіріс технологиясындағы үдерістер әр түрлі жұмыстардан, ал бұл жұмыстар өз кезегінде түрлі әдістерден құралады. Үйлер мен ғимараттар, т.б. құрылыстар салу үшін оның жер асты, жер үсті бөліктерін тұрғызуға арналған құрылыс-құрастыру және өңдеу жұмыстары орындалады.

## Дереккөздер


Санат:Құрылыс
Санат:Технология
Санат:Өндіріс
Иқта

**Иқта** ( — *жерді пайдалану және оған иелік ету*) – мұсылмандық құқықтағы тиісті салықтарды мемлекетке төлеу шартымен иен жатқан жерлерді пайдалануға беру тәртібі.

Араб халифатында әскери әрекеттер нәтижесінде қолға түскен жерлер сол шайқасқа қатысқан әскерлердің олжасы болып саналып, оларға белгілі тәртіп бойынша үлестірілетін. Бұл жағдай әскери күштерді әлсіретіп, мемлекеттік қаржы жүйесіне нұқсан тигізетін болған соң, халифа Омар ибн әл-Хаттаб (634 – 644) жаулап алған жерлерді бұрынғы иелерінде қалдырып, олардан алым-салық алуды бұйырған. Жиналған алым-салықтар әскерлердің барлық қажетіне тікелей жұмсалатын. Осы кезеңнен бастап ешқандай иесі жоқ жерлерді дәл иесі бар жерлердей алым-салық төлеу шартымен адамдардың қолдануына беру жүйесі пайда болды. Имам Әбу Жүсіптің (731 – 798) айтуына қарағанда, халифа Омар Ирак жерін бағындырған соң, Сасани әулетінің қарамағында болған және соғыстан кейін иесіз қалған жерлерді адамдарға үлестіріп берген. Иесі иқта жерді мұра етіп қалдыра алмайтын, үшінші тұлғаға иқта етіп бере алмайды. Алым-салықтың мөлшері жердің бағасына, құнарлылығына, суармалылығына, т.б. сәйкес белгіленетін. Иқта мақсаты әскердің жағдайын жақсарту, алынған жерлерді игеру, елді абаттандыру және мемлекеттік құрылымды күшейту болды. Кейінгі ғасырларда халифат құрамына арабтардан басқа халықтардың енуі және олардың, әсіресе, түріктердің әскер ішінде көбеюі нәтижесінде иқта жүйесі де түбегейлі өзгеріске ұшыраған. Аббас әулеті билігі тұсында әскердің басым көпшілігінде және саяси лауазымдарда түріктер үстемдікке ие болды. Иқта етілген жерлерді басқарған әскербасылар осы жерлердің салықтарын жинап қана қоймай, оларға иелік етеді. Селжұқтар Аббас әулеті мемлекетін өзіне бағындырғанға дейін тек халифалар ғана жерлерді иқта етуге құқықты саналатын. Ал, селжұқтар Бағдадты қаратып алған соң, Низам әл-Мүліктің (1018 – 92) тұсында халифа тек рухани саладағы әмірші ретінде қалғандықтан Иқта ету құқығына селжұқ билеушілері мен олар сенім артқан лауазымды адамдар ие болды.

Иқта етілген жерлер *үлкен* иқталар және *шағын* иқталар деп екіге бөлінген. Үлкен иқталар, көбінесе, Ирак және Иран жерінде кезігетін. Шағын иқталар жан саны тығыз орналасқан елдерде болатын. Қолда бар тарихи деректерге қарағанда иқта жүйесінің Қарахандар әулеті, Хорезм, Селжұқ, Илхан, Ғазна және Осман әулеті мемлекеттерінде жергілікті жағдайларға қарай түрлі тәсілдермен жүзеге асырылғандығын көрсетеді. Осман империясында (1299 – 1922) 1839 жылғы Танзимат жарлығына дейін жүргізілген иқта жүйесі тимар деп аталған және әскердің негізгі бөлігін құрайтын сипаїилардың ұйымдастырылуында қолданылған.

Иқта — б. з. 10 ғасырының ортасы мен 12 ғ. басында Жетісу аумағьгнда салтанат құрған Қарахандар мемлекетіндегі алым-салық жүйесі. Бұрын мемлекет қазынасына түсіп отырған төлем түрлерін хандар өздерінің туысқандары мен жақын адамдарының исленуінс рұқсат етті. Мұндай табыс көзін иеленушілерді "мұқта" немесе "иқтадар" деп атады. Орта ғасырлық деректемелерге қарағанда, жергілікті тұрғындардың Иқта салығын алудың тиянақталған тәртібі мен мөлшер-мөні болған.

## Сілтемелер


Санат:Құқық

Санат:Жетісу
Санат:Дін
Санат:Ислам
Балқия Самратқызы Бейсенбаевa

**Балқия Самратқызы Бейсенбаевa** (1941 жылы т., Қостанай облысы Қостанай ауданы) – медицина ғылымдарының докторы (1995).

* Алматы мемлекеттік медицина институтын (1964], қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген.
* Қазақ көз аурулары ғылыми-зерттеу институты жанындағы көз аурулары емханасында ординатор (1964–1966).
* 1966 жылдан осы институтта кіші, аға, жетекші ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді.
* Бейсенбаевa 90-нан аса ғыл. еңбектің, 1 монографияның авторы.

## Дереккөздер

Санат:1941 жылы туғандар
Санат:Қостанай ауданында туғандар
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті түлектері
Санат:Қазақстан офтальмологтары
Санат:Қазақ көз аурулары ғылыми-зерттеу институты қызметкерлері
Ила

**Ила’**, “*уәллаһи, биллаһи*” ( *ант ішу, уәде ету*) – мұсылмандық құқықтағы ерінің әйелімен белгілі бір уақыт бойына бірге тұрмауға ант ішуі, уәде етуі, Иқа’ат кітабында мазмұндалған отбасы тұрмысына қатысты міндеттемелердің бірі.

Ила’ айтылған кезде сақталуға тиіс ережелер:
:* Ила’ мерзімі 4 ай және одан да астам, осы уақыт ішінде ері әйеліне жақындаспайды;
:* Ила’ айтушының кәмелетке толған, ақыл-есі бүтін болуы, әрі ила’ сөздерін шын ниетте айтуы тиіс;
:* Ила’ сөздері Алла атымен “*уәллаһи, биллаһи*”, деп басталып, әйелімен қашанға дейін бірге тұрмайтыны анық айтылуы керек.

Ила’ айтылған соң әйелі үндемесе, келіскенінің белгісі. Онда ері әйеліне сол мерзім ішінде жақындаспауы тиіс. Ал әйелі келіспеген жағдайда қазының үкімімен ері сол мерзім өткен соң әйелімен ажырасуға немесе кәфарат беруге міндетті. Кәфарат мөлшері – 1 құлды азат ету, не 10 аш адамды тойдыру, не 3 күн ораза ұстау. Егер ері ила’ мерзімі өтпей әйеліне жақындасса, кәфараттың тағы бір осындай мөлшерімен жазаланады.

## Дереккөздер


Санат:Ант пен серт
Санат:Исламдағы құқық
Санат:Отбасылық құқық
Қасымбек Шайжанұлы Бейсенов

**Қасымбек Шайжанұлы Бейсенов** (1949 жылы туған, Жамбыл облысы Шу қаласы) – философия ғылым докторы ҚазМУ-ды (1971, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Шымкент педогогика институтында оқытушы (1971–1994), 1994 жылдан Тараз мемлекеттік университетінің оқу ғыл.-әдістемелік кешенінің директоры. Бейсенов 100-ден аса ғыл. еңбектің авторы.

Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.
## Шығармалры
*Философия тарихы, А.-А., 1992;
*Қазақ топырағында қалыптасқан ғақылиятты ой кешу үрдістері, А., 1994;
*Ата жұрт философиясы, Тараз, 1997.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Санат:1949 жылы туғандар
Қазақ-орыс қатынастары

[left|thumb| alt=A.|300 px|["Әбілқайыр хан"]]

“**Қазақ-орыс қатынастары**”, “Казахско-русские отношения в 16 – 18 вв.” – екі томдық құжаттар жинағы. 

1961 – 64 жылдары орыс тілінде жарық көрген. 1-томға (1961), 16 ғасырдың аяқ кезінен 1738 жылға дейінгі кезеңді қамтитын, әр түрлі архивтерден алынған 276 құжат енгізілген. Алғашқы құжаттар 16 ғасырдың аяқ кезіндегі қазақ ханы Тәуекел мен Московия билеушілері арасындағы келісімдер, І Петр патша тұсындағы “Қазақ-орыс қатынастары” жөнінде сөз болған. Оның ішінде Қайып хан мен Петр әкімшілігі арасында жазысқан хат алмасулар кіргізілген. Көптеген құжаттарда 1731 жылға дейінгі “Қазақ-орыс қатынастары”, атап айтқанда: қазақ-жоңғар соғыстары, “Ақтабан шұбырынды” кезеңі, қазақтардың Орта Азия елдеріне көшкен кездегі аса қиын жағдайы және кейбір саяси қайраткерлер жөнінде деректер берілген. А.И. Тевкелевтің жүргізген күнделік-журналынан үзінділер: орыс бодандығына Әбілқайыр ханның, Жәнібек, Бөкенбай, Есет, т.б. батырлардың көзқарастары, орта жүз қазақтарының, соның ішінде Әбілмәмбет хан мен Абылай сұлтанның Ресей бодандығына өту себептері, қазақ халқының саяси, әскери, шаруашылық жағдайлары айтылады. Кейбір құжаттарда сол кезеңдердегі қазақ билеушілерінің көршілес мемлекеттермен байланысы, сауда қатынастары, қалалар мен елді мекендер көрсетілген. 18 ғасырда қайраткерлердің саяси қызметі жан-жақты ашылады. Әбілқайыр, Әбілмәмбет, Абылай, Нұралы хандар, Барақ, Батыр, Ерәлі, Әбілпейіз сұлтан, Жәнібек, Есет, Қабанбай, Бөгембай, т.б. батырлар, Қазыбек, Төле, т.б. билер, Ресей елінен І Петр, Анна Иоановна, Елизавета, Екатерина ІІ, Орынбор мен Сібір губернаторлары, елшілер, аудармашылар, т.б. қайраткерлердің “Қазақ-орыс қатынасына” сіңірген еңбектері жайлы кең мағлұматтар береді. 

Жинақтың 2-томына (1964) Ресей империясы құрамындағы Қазақстан жөніндегі 359 құжат жинақталған. Онда Е.Пугачев бастаған шаруалар соғысына қазақтардың қатысуы, Кіші жүз саяси қайраткерлерінің Ресеймен байланысы, Сырым, Исатай-Махамбет, [Есет, [Жанқожа, Кенесары бастаған көтерілістер қамтылады. Көптеген құжаттар Абылай ханның Ресеймен, көрші мемлекеттермен байланысына арналған. Бұған қоса Ұлы жүз қазақтарының тұрмыс-тіршілігі, қазақ ауылындағы жер, қаржы, салық жүйелері, өндіріс орындары, т.б. экономикалық мәселелер жөнінде дерек береді. Оларды жинақтауды орталық мемлекеттік архив пен Ш.Ш. Уәлиханов атындағы тарих және этнологиялық институты мамандары атқарған. Жинақ материалдары белгілі бір идеологияылқ мақсатпен сұрыпталған.

## Дереккөздер
Кеден аумағы

**Кеден аумағы** – мемлекеттің құрлық аумағы, ішкі сулары, олардың үстіндегі әуе кеңістігі, сондай-ақ, жасанды аралдары, осы мемлекеттің айрықша заңи хұкімі белгіленген қондырғылар мен ғимараттар. Ел аумағында, әдетте,  кеден аумағынан тысқары деп саналатын еркін *кеден аймақтары* мен *кеден қоймалары* болуы мүмкін.

## Дереккөздер:


Санат:География
Сабақ

**Сабақ** — бір пәнді оқытуға арналған оқу сағаты; мектептегі оқу жұмысын ұйымдастырудың негізгі түрі.

Сабақ арнаулы бөлмелерде, оқу кабинеттері мен зертханаларда, оқу шеберханалары мен мектептің оқу тәжірибе үлескілерінде өтеді. Тұрақты оқушылар құрамы, кесімді уақыт көлемі (45 мин) және оқу кестесі бойынша жүреді. Оқыту әдістері, ұжымдық және жеке-дара жұмыстар сабақтың негізгі белгілері болып табылады. Сабақтың негізгі міндеті — мұғалімнің басшылығымен оқушыларға ғылым негіздерінен берілетін мағлұматтарды саналы түрде игерту, алған білімді іс жүзінде қолдана білуге дағдыландыру, іскерлікке үйрету, адамға қажетті қасиеттер қалыптастыру. Мазмұны мен дидактикалық мақсатына орай сабақ мынандай түрлерге бөлінеді:

# оқу жылы басындағы кіріспе сабақтар
# бағдарламаның күрделі тақырыптарын оқып-үйренудегі кіріспе сабақтар
# аралас сабақтар; жаңа білімді меңгеру сабақтары
# білімді іс жүзінде қолдану сабақтары
# қайталау-қорытындылау сабақтары
# есепке алу-тексеру сабақтары
# оқу жылын аяқтайтын қорытынды сабақтар.

## Ашық сабақ
**Ашық сабақ** - басқа мұғалімдер мен шақырылған адамдар қатысатын сабақ. Ашық сабақты оқу тәрбие жұмысының неғұрлым тиімді амалдарын көрсету және тарату мақсатымен, әдістемеде қиын және жеткіліксіз өңделген оқу бағдарламасының тақырыбы бойынша білікті мұғалімдер өткізеді.

## Қорытынды сабақ
**Қорытынды сабақ** - өткен тақырып немесе оқу пәнінің тарауы бойынша алған білімдерін жүйелеу және бекіту мақсатымен жүргізілетін сабақ. Мұндай сабақ, әсіресе, қорытынды қайталау кезеңінде қажет, сонымен қатар емтиханға дайындау кезінде қажет. Қорытынды сабақтың келесі құрылысы бар: мұғалімнің сабақтың тақырыбы мен мақсаттары туралы қысқаша кіріспе сөзі, өткен материалды қайталау, мұғалімнің қорытындысы. сабақта қойылатын сұрақтарды алдын ала хабарлау керек. Қорытынды сабақ, ең бастысы, әңгімелеу түрінде өткізіледі.

## Сабақтың жабдықталуы
**Сабақтың жабдықталуы** - оқу құралдарының, дидактикалық материалдардың, аппаратураның, реактивтің және б. сабақтың тақырыбына үйлесетін және көрсетуге қажетті немесе оқушылардың өздік жұмыстарына іріктелуі және дайын күйге келтірілуі.

## Дереккөздер


Санат:Білім беру
Санат:Педагогика
Александр Абдоллаұлы Ақбердин

**Александр Абдоллаұлы Ақбердин** (1938 ж.т.) – инженер-металлург, техника ғылымының докторы (1995), профессор (1997). 

Мәскеу болат және қорытпа институтын бітірген (1960). Қарағанды химия-металлургия институтында инженер, жетекші ғылыми қызметкер, зертхана меңгерушісі қызметтерін атқарған (1960–2006). 200-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монографияның авторы. ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (2003).
## Шығармалары:
*Планирование эксперимента при исследовании физико-химических свойств металлургических шлаков; 
*Теоретическая оценка серопоглотительной способности металлургических шлаков (2000);
*Физические свойства расплавов системы СаО-SiO2-Al203-MgO-СаF2(2003).
## Марапаттаулары:
*«Еңбекте үздік шыққаны үшін» (1966), «Ерен еңбегі үшін» В.И. Лениннің туғанына 100 жыл толуы қүрметінп (1970) «Еңбек ардагері» (1986) медальдарымен; «Қазақстан Республикасының ғылымын дамытудағы еңбегі үшін белгісімен (2001); құрмет грамоталарымен (2003,2006) марапатталған. Ғылым, техника және білім саласындағы ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (2003).

## Дереккөздер


Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Мәскеу болат және қорытпа институты түлектері
Санат:Қарағанды химия-металлургия институты қызметкерлері
Санат:Қарағанды химия-металлургия институтының профессорлары
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Еңбекте үздік шыққаны үшін медалінің иегерлері
Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (КСРО) иегерлері
Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері
Құрылыс сметасы

**Құрылыс сметасы,** *құрылыстың сметалық құн —*кәсіпорынды, жекелеген үйлер мен ғимараттарды не олардың кешендерін (өндірістік комбинаттарды, тораптарды, тұрғын үй орамдарын, көлік жолдарын және т.б.) салумен, қайта жаңғыртумен байланысты жұмсалатын барлық шығындардың мөлшері; құрылыстағы өнімнің бағасы. Сметалық нормалар, сметалық баға, мөлшерлемелер мен тарифтер негізінде есептеледі. Құрылыс-құрастыру жұмыстарының құнын, жабдыққа жұмсалатын шығындарды (технологиялық, энергетикалық көтергіш-көлік жабдықтары мен нысанды іске қосуға қажетті басқа да жабдықтарды, аспаптар мен құрал-саймандарды сатып алу), өзге де күрделі шығындарды қамтиды. Оның негізгі бөлігі – құрылыс-құрастыру жұмыстарының сметалық құны – тікелей шығындардан (жұмысшылардың жалақысы, құрылыс материалдарына, құралым бөлшектеріне, құрылыс машиналарын пайдалануға жұмсалатын шығындар), үстеме шығыстардан (әкімшілік-шаруашылық шығыстар мен жұмысшыларға қызмет көрсетуге және өндіріске жұмсалатын шығындар), жоспарлы қорланымнан (құрылыс ұйымдарының, әдетте, тікелей шығындары мен үстеме шығыстарының пайызы түрінде белгіленетін жоспарлы пайда бөлігі) құралады.

Жобаланатын нысанның сметалық құнын анықтау үшін техникалық жоба (техникалық жұмыс жобасы) бойынша орындалатын жұмыстардың жалпы құнын айқындайтын жиынтық смета; жекелеген нысандар мен жұмыс түрлеріне, жабдық сатып алуға және оны құрастыруға арналған смета; жекелеген шығын түрлеріне арналған есептер; материалдардың, көлік шығыстары мен басқа да шығыстардың калькуляциясы; жобалау және іздестіру жұмыстарының сметасы жасалады. Құрылыс сметасыларын жасау үшін қажетті бастапқы материалдар: жобаланатын үйлер мен ғимараттардың тізбесі, олардың құнының есебі; жабдықтың, такелаж бен құрал-сайманның, сызбада келтірілген материалдардың сипаттамасы; тасымалдың қолданыстағы бағасы мен тарифтері; каталогтар мен басқа да сметалық-нормативтік материалдар; үстеме шығындардың мөлшері және құрылыс-құрастыру жұмыстарының құнына енгізілетін түзетулер; құрылыс бойынша өзге де шығындардың шамасын айқындайтын нормативтер, т.б.

## Дереккөздер


Санат:Қаржы
Кеден бажы

***Кеден бажы***– елдің кеден органдары өзінің кеден аумағына тауар әкелінген немесе осы аумақтан тауар әкетілген кезде өндіріп алатын міндетті жарна. Кеден бажының мөлшері кеден бажы салынатын тауарлардың тізімінен тұратын кеден тарифімен анықталады. Қазақстан Республикасында кеден бажының бірыңғай мөлшері белгіленген, ол кеден шекарасы арқылы өтетін адамдарға және мәміле түрлеріне байланысты өзгертуге жатпайды. Қазақстанда кеден бажы мөлшерлемесінің адвалорлық, айрықша және құрамдастырылған түрлері қолданылады. Елдің экономикалық мүдделерін қорғау мақсатында әкелінетін тауарларға кеден бажының ерекше түрлері: *арнаулы, [[демпинг]]іге қарсы* және *құрамдастырылған* түрлері уақытша қолданылуы мүмкін. Сонымен бірге маусымдық баждар да қолданылады.

## Дереккөздер:
Жиенғали Әділұлы Тілепбергенов

**Жиенғали Әділұлы Тілепбергенов** (1895, қазіргі Қызыл жұлдыз ауылы, Темір ауданы, Ақтөбе облысы – 1933, Ақтөбе) – жазушы, драматург. Алғаш ауыл молдасынан сауатын ашқан Тілепбергенов Орынбордағы Құсаиния медресесінде оқыды.

*1915 – 18 жылдары Уфадағы Ғалия медресесінде білім алған. Осы жылдары шығып тұрған Садақ қолжазба журналының Б.Майлиннен кейінгі шығарушысы болды.
*Тілепбергенов 1918 – 33 жылдары ауыл мұғалімі, Темір ауданы оқу бөлімінің инспекторы, меңгерушісі (1921 – 25).
*Ақтөбедегі “Кедей” газеті редакторының орынбасары, редакторы (1925 – 26).
*Қызылжардағы “Бостандық туы” газетінің редакторы (1927 – 28)
*Қызылорда ағарту институтында оқу-тәрбие жұмысын басқарушы, кейін директоры (1928)
*“Сыр бойы” газеті редакторының орынбасары (1929 – 30)
*Қазақ мемлекеттік баспасының редакторы (1931 – 32)
*Темір ауданы “Социалды майдан” газетінің редакторы (1932 – 33) қызметтерін атқарған.

Тілепбергенов Айқап, Қазақ, Алаш газеттеріне елден хабарлар жазып, өлеңдерін жариялаған. Жазушының ауыл өмірін суреттеген “Таңбалылар” (1930) повесі жарық көріп, “Перизат – Рамазан” (1928), “Тілші” (1928) атты пьесалары сахнада қойылған. Әңгімелер мен фельетондар жинағы “Ізбасар” деген атпен 1969 жылы жеке кітап болып басылды.

Санат:Ғалия медресесі түлектері
Санат:КСРО жазушылары
Санат:Драматургтер
Санат:КСРО драматургтері
Сабақ егеушілер

**Сабақ егеушілер** () – жарғаққанаттылар отряды, қондырма құрсақтылар отряд тармағының бір тұқымдасы. Жер шарына кең тараған 7 мыңнан астам түрі белгілі. Денесінің ұзындығы 1 — 45 мм, өсімдіктермен қоректеніп, зиян келтіреді. Толық түрленіп дамиды. Дернәсілдері құрттәрізді. Сабақ егеушілердің аналықтары ұзын, ара тәрізді, онда жұмыртқа салғышы болады. Ауыл шаруашылығы дақылдарының жапырақтарын, сабақтарын егеп теседі де, пайда болған тесікке жұмыртқасын салады. Сабақ егеушілердің ішіндегі қауіптілері: қараөрік егеуші (Hoplocampa fulvіcornіs), алма егеуші (Hoplocampa testudіnea), астық егеуші (Cephus pygmaeus), қара егеуші (Trachelus tabіdus).

## Дереккөздер:


Санат:Жарғақ қанаттылар
Көкпекті (Қарағанды облысы)

**Көкпекті** — Қарағанды облысының Бұқар жырау ауданындағы ауыл, Көкпекті ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ботақара кентінен оңтүстік-батысқа қарай 33 км-дей жерде, Көкпекті өзенінің оң жағалауында орналасқан. 
 
## Халқы

## Тарихы
Іргесі 20 ғасырдың 20-жылдары қаланған. 1930 жылдан Свердлов атындағы көкөніс-сүт өндіретін кеңшардың орталығы болып келді.

## Кәсіпорындары мен инфрақұрылымы
Ауылда автокөлік кәсіпорны, мемлекеттік асыл тұқымды мал стансасы, орта мектеп, кәсіптік-техникалық мектеп, клуб, Ұлы Отан соғысына қатысушыларға арналған ескерткіш бар. Көкпекті арқылы Қарағанды – Қарқаралы автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Бұқар жырау ауданы елді мекендері
Кедендік құқық

***Кедендік құқық*** – кеден органдарының мемлекеттік шекараны *экономикалық тұрғыдан қорғау, мемлекеттің сыртқы сауда және кеден саясатын жүзеге асыру* жөніндегі қызметін тәртіптейтін құқықтық нормалардың жиынтығы. Мемлекет шет ел тауарларының әкелімі мен өз тауарларының әкетілімін олардың мемлекеттік шекарадан өткізілуі кезінде кеден бажын салу жолымен реттеп отырады. Бұларды бақылау кеден органдарына жүктелген, олар өз қызметін де ұлттық құқықта мазмұндалған кедендік құқық нормаларын басшылыққа алады.

## Дереккөздер:
Иландыру

thumb|right
**Иландыру**, 1) *психологияда* – адамға сөзбен әсер етудің, үгіт-насихаттың бір түрі. Адам түрлі жағдайда айналасындағылардың іс-әрекеті мен қылығына кейде еріксіз иланып отырады. Нәтижесінде адамның санасында бұрынғы сенімі мен бағыт-бағдарына, күнделікті әдет-ғұрпына қарама-қайшы пікірлер де тууы мүмкін. Иландыру кейде ізгі мақсатпен, кейде теріс мүдде үшін жүзеге асырылады;2) *медицинада* – адам психикасына әсер ету арқылы емдеудің ерекше бір түрі. Адам жас кезінде иланғыш келсе, білім алып, өмір мектебінен өтіп, есейе келе оның бойындағы әр нәрсеге сенетін иланғыштық қасиет азая береді. Иландыру ойдағыдай өтуі үшін науқас мінезінің ерекшеліктерін, ауруының даму барысын жақсы білу шарт. Науқастың иланғыштығы оның жоғары жүйке жүйесінің қызметінің ерекшеліктеріне тәуелді. Иланғыштық, көбінесе, әсершіл, көңілшек не әлсіз, шаршаған адамдарда байқалады.

Иландырудың *тура* (тікелей сөзбен әсер ету) және *жанама* (науқасқа дәрі-дәрмектің, әр түрлі медициналық емшараның жақсы әсерін атап көрсету арқылы) түрлері ажыратылады. Иландыру сергек кезде және гипноздық ұйқы кезінде де жүзеге асырылады. Дәрігер сөздерді және сөз тіркестерін қайталау арқылы науқасты гипноздық күйге түсіріп, оның ұйқы сезімін шақырады. Сөзбен иландыру кезінде дәрігердің бір қалыпты қоңыр дауыспен айтқан сөздері құлаққа жағымды тиеді, науқастың денесін сипау, көк жарықты бір өшіріп, бір жағу немесе жаңбыр тырсылын елестету, т.б. науқасты елжіретеді. Бұл кезде гипноздалушының ми қыртысында жарым-жартылай тежелу дамиды, бірақ жеке белсенді сергек бөліктер қалады; осы бөліктер арқылы дәрігер мен науқас арасындағы байланыс іске асырылады. И.П. Павлов иландырудың физиологиялық табиғатын зерттеген. Адамда болатын бұл ерекше құбылысты ол ми қыртысында шоғырланған қозу ошағының барлығымен түсіндіреді. Ал В.М. Бехтерев иландырудың психологиялық табиғатын зерттеп, гипнозбен иландыруды маскүнемдіктен емдеу кезінде қолданған. Сондай-ақ, иландыру адамның жүйке жүйесінің қызметі бұзылып, әр түрлі жүйке ауруларына шалдыққанда (мыс., жүйкесі тозу, т.б.), шылым шегуден арылу үшін де қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Психология
Тастамыр

**Тастамыр** – жарықшақтардың минералдық заттармен толуы немесе тау жыныстарының жарықшақ бойында метасоматикалық алмасуы нәтижесінде түзілген пластинка тәрізді геологиялық дене. Тастамыр – эпигенетикалық түзілім. Тастамырдың мөлшері мен жату жағдайын айқындайтын геологиялық элементтерге: созылу бағыты мен ұзындығы, құлау бұрышы мен ұзындығы, бұрылуы және қалыңдығы жатады. Тастамырдың ұзындығы 1 км-ден 200 км-ге (Калифорниядағы алтын Тастамырлары), құлау бұрышы 3 км-ге дейін (Индиядағы Колар кен орны) жетеді. Тастамырлар тастамырлы және кентасты минералдардан (кварц, карбонаттар, сульфидтер, т.б.) құралған. Пішіні бойынша жай, плита тәрізді, күрделі болып бөлінеді. Мөлшері мен жатуы жағынан Тастамырлардың апофиздер және бұта тәріздес геологиялық дене түрлері ажыратылады. Көптеген минералды шикізатты кен орындары (алтын, қорғасын-мырыш кентастары, вольфрам, сынап, т.б.) Тастамырлармен тікелей байланысты. Тастамырдың қалыңдығы онда жатқан минералдардың сапасына қарай бірнеше см-ден ондаған м-ге ауытқиды.

## Дереккөздер
Су деңгейі

**СУ ДЕҢГЕЙІ** – су қоймалары мен су ағыстары еркін бетінің кез келген шартты жазық бетке (салыстырмалы Су деңгейі) немесе теңіз деңгейіне (абсолюттік Су деңгейі) қарағандағы биіктігі. Биіктігі өзгермейтін бұл жазықтықты гидрологиялық бекеттің “О” графигі деп атайды. Өзеннің Су денгейінің ауытқуы, негізінен су шығынының өзгеруі мен арнаның жуылып-шайылуынан, бөгендердің деңгей тірегіне байланысты. Ал су қоймаларында – су теңдестігі элементтерінің өзгеруінен, желқума-желбөгеттік, т.б. құбылыстардан қа-лыптасады. Су денгейінің жыл ішінде құбылуы климаттық жағдайларға тәуелді және көлдерде бірнеше см-ден 2 – 3 м-ге дейін, ірі өзендерде 5 – 15 м-ге дейін өзгереді.
## Дереккөздер


Санат:География
Титан (серік)

thumb|200px|Титан
**Титан** – Сатурнның ең ірі серіктерінің бірі. Диаметр 5150 км. Планетадан қашықтығы 1221860 км. Айналу периоды 15 күн 22 сағ 41 мин 25 сек. Массасы Сатурнның 2,4·10–4 массасындай. Массасы үлкен болғандықтан, ол Сатурнның басқа серіктерінің қозғалысында ұйытқу туғызады. Титанды 1655 ж. голланд ғалымы Х.Гюйгенс (1629 – 95) ашқан. Атмосферасы құрамында метан, т.б. көміртектердің қоспасы бар азоттан тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Ғаламшарлар
Сабақтас құрмалас сөйлем

***Сабақтас құрмалас сөйлем*** — құрамындағы жай сөйлемдері бір-бірімен сабақтаса байланысқан құрмаластың түрі. Сабақтас құрмалас сөйлем құрамындағы алғашқы жай сөйлемнің баяндауышы тиянақсыз тұлғада келіп, екіншісіне бағына байланысады. Мысалы: Қасым төре түрегеліп, күміс қынды сапысын шешіп, Кенесарының алдына қойды (І.Есенберлин). Сабақтас құрмалас сөйлем құрамындағы жай сөйлемдердің бірі басыңқы келіп, негізгі ойды білдіреді, қалғандары бағыныңқы болады да басыңқыдағы ойды айқындап, іс-әрекеттің орындалу шартын, себебін, мақсатын, мезгілін, амалын, т.б. қатынастарды білдіреді.

## Сабақтас құрмалас сөйлем мағынасына қарай түрі
Сабақтас құрмалас сөйлем мағынасына қарай төмендегіше бөлінеді: 
# Шартты бағыныңқылы іс-әрекеттің орындалу шартын білдіреді,* -са, -се* жұрнағы арқылы жасалады. 
# Қарсылықты cабақтас құрмалас сөйлемде бағыныңқы сөйлем басыңқыдағы ойға қарама-қарсы мағыналық қатынаста болады. Мысалы, Май құйған шам сөнсе де, Шамшырақ сөнбес дүниеде. (Жамбыл) 
# Себеп бағыныңқылы сабақтас; Мысалы, Соны Ербол біліп қоймасын деп, Әзімбай әдейі үндемеді. (М.Әуезов)
# Мезгіл бағыныңқы сөйлемде бағыныңқы сөйлем басыңқыда айтылған ойдың мезгілін,
# Мақсат сабақтас құрмалас сөйлем мақсатын,
# Қимыл-сын бағыныңқы іс-әрекеттің қалай жүзеге асқандығын білдіреді.  Салыстырма бағыныңқылы сөйлемде оқиға бір-біріне салыстырыла, теңдестіріле беріледі. Мысалы, Басқалар қандай қуанса, ол да сондай қуанған еді (Ә.Әбішев).

## Сабақтас құрмалас сөйлем бағыныңқылы түрі
Сабақтас құрмалас сөйлемнің көп бағыныңқылы түрі де кездеседі, олар басыңқыға екі жағдайда қатысты болады: 
# Сабақтас құрмалас сөйлем құрамындағы көп бағыныңқылар бірыңғай келіп, бәрі өз бетімен бір басыңқыға бағынады (бірыңғай бағыныңқылы сабақтас); 
# Бағыныңқылар бір-біріне қатысты тізбектеледі де, бәрі жиналып бір басыңқыға бағынады (сатылы бағыныңқылы сабақтас).

## Дереккөздер

Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Кіріс пен шығыс сметасы

**Кіріс пен шығыс сметасы** – бюджеттік мекемелер мен муниципалдық құрылымдарға жатпайтын жекелеген елді мекендерді қаржыландыруға негіз болатын құжат. Бюджеттік мекемелердің сметасы Бюджет кодексінің ережелеріне сәйкес жасалады. Онда бюджеттік мекеменің бюджеттен, бюджеттен тыс мемлекеттік қорлардан да, кәсіпқорлық қызметтен де (соның ішінде ақылы қызмет көрсетуден алынған кіріс те) алынатын барлық кірісі, бюджеттік мекемеге оралымды басқару құқығымен бекітілген мемлекеттік және муниципалдық меншіктен алынған басқа да кіріс көрсетіледі. Шығыс көрсетілетін мемлекеттік және муниципалдық қызметтің болжалды көлемі және оларды көрсетуге жұмсалатын қаржы шығынының нормалары мен нормативтері бойынша айқындалады. Бұл орайда шығыс бюджеттік және бюджеттен тыс көздердің есебінен, бюджеттік қаражат есебінен жалпы сомасы түрінде көрсетіледі. Сметада мекеменің атауы мен мекен-жайы, ол қаржыландырылатын бюджет, шығыстың атқарымдық жіктелімінің кодтары, бюджеттік қаражаттандырудың жылдық сомасы көрсетіледі; мекеме қызметінің жоспарланатын жылдың басындағы және аяғындағы негізгі өндірістік көрсеткіштерінің есебі, орташа жылдық есебі (мектептер бойынша – сыныптар мен оқушылардың саны, жоғары оқу орындары бойынша шәкірттердің саны, тағы басқалар келтіріледі.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
*http://www.vkgu.kz/kz/struct_podrazdeleniya/Fin_ekon_departement/Fin_ekon_otdel_kz.htm
*http://kz.ablaikhan.kz/kz/for_nash_universitet/strukturnoe_podrazdelenie/feo.php 
*http://online.prg.kz/Document/Default.aspx?doc_id=53009673

Санат:Экономика
Санат:Қаржы