open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Александр Альфредович Бек

***Бек Александр Альфредович*** (3 қаңтар 1902 жыл, Ресей, Саратов қ.  —  2 қараша, 1972 жыл, Мәскеу) — кеңестік орыс жазушысы, әскери корреспондент, прозаик.

## Биография
3 қаңтар күні 1902 жылы әскери дәрігер — Альфред Владимирович Бектің отбасында дүниеге келген. Балалық шағы туған Саратов қаласында өткен. Сол жердегі 2-Саратов училищесін бітірген. 

16 жасында Қызылдар армиясына қосылады. Азамат соғысы жылдарында Орал бойындағы Шығыс фронтта шайқасып, жараланады. Әскери дивизион бас редакторы Бекке назарын аударып, бірнеше репортаж беруін бұйырады. Осыдан бастап оның жазушы және корреспондент мансабы басталады.

Ұлы Отан соғысы жылдары Мәскеу халық жасағының атқыштар дивизиясына қосылады. Вязьма қаласының бойындағы ұрыстарда әскери корреспондент қызметін атқарған. Берлинге дейін жетіп, Жеңіс Күнін қарсы алған. 

Соғыстан кейін бар өмірін Мәскеуде өткізіп, шығармашылықпен айналысқан. Өмірінің соңғы күндерінде Мәскеуде Черняховский 4 үйінде тұрған. Мәскеуде қайтыс болып, Мәскеудің солтүстігіндегі Головинск зиратында жерленген.

## Шығармашылығы
Бектің алғашқы очерктері дивизиялық газетке басылды (1919). Тұңғыш көркем шығармаларының бірі - «Курако» повесі 1934 жылы жарық көрді. Кейін «Бір түннің оқиғасы» (1936), «Влас Лесовик» (1939) повестері, «Жас адамдар» (1956), «Жаңа қызмет» (1987) романдары жарык көрген. Бектің таңдаулы шығармасы — «Волоколамск тас жолы» (1944)  Ұлы Отан соғысының ең ауыр кезеңін, 1941 ж. Мәскеуді қорғаушылардың қаһармандық ерлігін шынайы баяндайды. Шығарманың басты кейіпкері – қазақ халқының даңқты ұлы, сол кездегі батальон командирі, аға лейтенант Бауыржан Момышұлы. Оның ұлттық мінезі мен қаһармандық іс-әрекеті шығармада терең ашылып, көркем шешімін тапқан. Шығарма қазақ тіліне «Арпалыс» деген атпен басылып шықты (1948, 1959, 1977; ауданы Қ.Сағындықов). Ағылшын, француз, неміс, араб, италия, испан, еврей, грек, португал, финн (суоми) тілдеріне аударылып, әлемнің түпкір-түпкіріне кең танылған. Аталмыш шығарма әйгілі Че Гевара, Фидель Кастроның сүйкіткі шығармаларына айналғаны белгілі. 1960 жылдары шығарманың жалғасы – ″Бірнеше күндер″, ″Генерал Панфиловтың резерві″ повесттері жарық көрді. 

Соғыстан кейін Маньчжурия, Харбин, Порт-Артур қалалары жайында очерктер жазған. ″Доменщики″, ″Жаңа профиль″, ″Жаңа қызмет″ шығармалары кеңестік металлургтерге арналған.

1956 жылғы ″Талант″ романы әйгілі авиациялық конструктор А.А.Микулинге арнап жазылған.

## Дереккөздер


Санат:1903 жылы туғандар
Санат:1972 жылы қайтыс болғандар
Санат: Әскери іс
Қажыбек Құдайбергенұлы Бекбосынов

thumb|right|200px|
**Қажыбек Құдайбергенұлы Бекбосынов**(19.05.1946 жыл, Алматы облысы Ақсу ауданы) – әнші, Қазақстанның халық артисі (1998). 

* Алматы облысы Ақсу ауданында туған. Алматы эстрада-цирк өнері студиясын бітірген. 
* 1967 – 96 ж. Қазақконцерттің әншісі болды. 
* 1996 жылдан Қазақ ұлт аспаптар оркестрінің әншісі болды.  

Мұхит, Ақан сері, Біржан, Әсет, Жаяу Мұса, Кенен Әзірбаев, Естай әндерін орындайды.

Ол орындаушылық шеберлігімен қазақ әншілік өнерін дамытуға елеулі үлес қосқан. Қазіргі уақытта Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында дәріс береді.

## Дереккөздер


Санат:19 мамырда туғандар
Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Ақсу ауданында туғандар
Санат:Қазақстан әншілері
Санат:Қазақстан халық әртістері
Болат Балтақайұлы Бейсембаев

**Бейсембаев Болат Балтақайұлы**(1.10.1938, Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданы Георгиевка ауылы (Қалбатау) – 9.10.1999, Алматы қ.) – тех. ғыл. докт. (1984), проф. (1992), Қазақстан ғылым академиясының корр. мүшесі (1989).

Қазақ кен-металлургия ин-тын (1961) және оның аспирантурасын (1964) бітірген. 1965–1975 ж. Қазақстан ғылым академиясының Металлургия және кен байыту ин-тында кіші, аға ғыл. қызметкер, 1981–1975 ж. зертхана меңгерушісі, 1975–1995 ж. ин-т директорының орынбасары, ал 1995–1999 ж. сол ин-ттың директоры және 1999 жылдан Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының Жер туралы ғылымдар бөлімшесінің акад.-хатшысы болды. Негізгі ғыл. еңбектері түсті және сирек металдар металлургиясын зерттеуге арналған. Ол түсті металдар мен фосфордың баланстан тыс және қиын байытылатын кентастарын кешенді өңдеу процесінің хим.-металлург. негізін жасады. Сапасы төмен Жаңатас кварциті мен құрамында марганеці бар Шолақтау фосфоритін қайта өңдеу технологиясын өндіріске енгізді. Титан өндіру кезінде ванадийлі қосылыстар алудың жаңа технологиясын, сондай-ақ қорғасын-мырышты кентастарды жер астында шаймалау жобасын жасады. Геотехнол. тәсілін қолдану нәтижесінде Ақтоғай және Айдарлы мыс кентасы орындарының қоры едәуір арттырылды. Васильков кен орны кентасынан жыл бойы алтын шаймалау технологиясы игерілді. Қазақ КСР-і Мемл. сыйл. лауреаты (1982).

## Дереккөздер


Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Жарма ауданында туғандар
Санат:1999 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Беккерель

**Беккерель** (Бк) – радиоактивті заттағы  нуклид немесе изотоп активтілігінің бірліктердің халықаралық жүйесіндегі (СИ) өлшем бірлігі. 1 Бк – 1 с ішінде ыдыраудың бір актісі өтетін нуклид активтілігіне тең.

:1 Ки = 3,7 Бк.
:1 Бк ≈ 2,703 Ки.
:1 Рд = 1 Бк = 1 МБк.
:1 Бк = 1 Рд.

## Тағы қараныз:
* Барн

## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Өлшем бірліктері
Николай Дмитриевич Беклемишев

**Николай Дмитриевич Беклемишев** (25.9.1915, Мәскеу облысы Малахов дер. – 20.10.2002, Алматы қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1955), профессор (1958), Қазақстан ғылым академиясының акад. (1975). Қазақ КСР-інің еңбек сің. ғыл. қайраткері (1962).

Вильнюс университетін бітірген (1939). 1940 ж. Қазақстанға жер аударылды. 1940–1945 ж. Алматы облысы Балқаш ауданы Құйған ауылында ауылдық дәрігерлік бөлімше меңгерушісі, 1945–1949 ж. Алматы мемл. мед. ин-тының (қазіргі Қазақ ұлттық мед. университеті) ассистенті, 1949–1972 ж. Өлкелік патология ғыл.-зерт. институты директорының ғыл. жұмыстар жөніндегі орынбасары, 1972–1986 ж. Қазақ эпидемиол., микробиол. және жұқпалы аурулар ғыл.-зерт. институтында (қазіргі Гигиена және эпидемиол. ғыл.-зерт. орт.) директордың ғыл. жұмыстар жөніндегі орынбасары болды. 1986 жылдан қазіргі Гигиена және эпидемиол. ғыл.-зерт. орт-нда әуелі құрметті директор, одан соң құрметті кеңесші. 1953 ж. «Хронический бруцеллез» деген тақырыпта докт. дисс. қорғаған. Негізгі ғыл.-зерттеулері иммунол., аллергол., силикоз, сарып (бруцеллез) сырқаттарының себебін анықтау, емдеу тәсілдерін табу мәселелеріне арналған. Ол Қазақстанда тараған тыныс жолы аллерг. ауруларының себебін анықтау тәсілдерін жетілдірді және адам денесінің аллергендерге жауап реакциясын зерттеді, сарып микробы тудыратын аллерг. реакцияның табиғи сырын ашты.

Қазақ КСР-і Мемл. сыйл. лауреаты (1980). Қазан революциясы, «Құрмет Белгісі», Халықтар достығы ордендерімен марапатталған.

## Сыртқы сілтеме
* http://www.unesco.kz/heritagenet/kz/participant/scientists/list_science.html
* http://www.unesco.kz/heritagenet/kz/participant/scientists/beklemishev.htm 
* http://www.need4stud.ru/photo/moskovskij_gosudarstvennyj_universitet_pechati/beklemishev_nikolaj_dmitrievich/4-0-28 

## Дереккөздер


Санат:1915 жылы туғандар
Санат:Ресейде туғандар
Санат:2002 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Академиктер
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Ерсайын Сатыбалдыұлы Бекмұхамбетов

**Ерсайын Сатыбалдыұлы Бекмұхамбетов** (5.4.1934 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданы Подстепное ауылы) – техника ғылымдарының докторы (1991), профессор (1994).

Мәскеу Жоғары тех. уч-щесін бітірген (1957). 1957–1960 жылы КСРО Авиация өнеркәсібі мин-лігінің арнаулы кәсіпорнында инж., аға инж., 1960–1994 жылы Қазақстанның Ядр. физика ин-тында кіші және аға ғыл. қызметкер, зертхана меңгерушісі болды. 1994 жылдан ҚР Ұлттық Ядр. физика ортаның Атом энергиясы ин-тында лаборатория меңгерушісі. Бекмұхамбетов ғарыштық ядр.-энергет. қондырғыдағы меншікті электр қуаты жоғары термоэмиссиялық түрлендіргіш-реактордың жылу шығарушы элементтер жиынтығын зерттеу және оларды сынақтан өткізудің жаңа ғыл. бағытын негіздеп, кешенді тәжірибелік база құрды. Реактордағы сәулелендірілген баяу балқитын металдардың шығу жұмысын өлшеудің аса дәл әдісін жасады. Жоғары температура кезінде жылу шығарушы элементтер жиынтығындағы масса тасымалдау және газ бөлініп шығу процестерінің заңдылығын анықтады. Металдардың радиациялық зақымдану физикасы және радиац. материалтану саласындағы жұмыстары үшін оған Қазақ КСР-імемлекеттік сыйлық берілген (1978).

## Дереккөздер


Санат:1934 жылы туғандар
Санат:Батыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Орынбек Беков

**Орынбек Беков**  (Қарағанды облысы, Шет ауданы 1898 жыл - 13 наурыз 1937 жыл) - жазушы.

Арғын тайпасы, Қаракесек руының Керней бұтағынан шыққан. 1903 жылы оның үй іші Спасск зауытына көшіп барады. Екі кластық училищені бітірген соң, 1912 жылы зауытта түрлі қара жұмыстар істейді. Ақпан революциясынан кейін зауыттың саяси өміріне белсене араласады. Совдеп төрағасының орынбасары, еңбек бюросының төрағасы болады. 1919—1922 жылдары ревком төрағасы және жүмысшылар депу-таттары Спасск зауыт советі мен БК (б)П Спасск аудандық комитетінің мүшесі, хатшысы қызметтерін атқарды. 1923 жылы Қарқаралы уездік милициясының бастығы, одан соң Семей губерниялық атқару комитетінің бөлім меңгерушісі болады. 1925 жылы БК(б)П Өлкелік Комитетінің шешімі бойынша Еңбек халық комиссариаты аппаратына қызметке ауысады. 1928 жылы Алматыда шығатын *«Тілші»* ғазетінің редакторы, ал 30-жылдары қазақ драма театрының директоры болды.
## Еңбегі
Әңгімелері мен өлеңдері республикалық газеттер мен *«Жаңа әдебиет»* журналының беттерінде жариялайды. 1928 жылы *«Ұлы істің игілігі үшін»* атты публицистикалық мақалалары, 1931 жылы *«Советбике»* повесі жеке кітап болып шықты.
## Шығармалары
**Ұлы істің игілігі үшін. Публицистикалық мақалалар. А., ҚМКӘБ, [[1928]]; 
**Советбике. Повесть. А., ҚМ КӨБ, 1931.

## Сілтемелер
* БЕКОВ Орумбек (Орынбек) 
* Список поэтов и писателей
* Беков Орынбек 
* БЕКОВ ОРЫНБЕК 

## Дереккөздер


Санат:1898 жылы туғандар
Санат:Шет ауданында туғандар
Санат:13 наурызда қайтыс болғандар
Санат:1937 жылы қайтыс болғандар

Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар
Александр Бекович-Черкасский

**Бекович-Черкасский Александр**, мұсылманша аты Дәулет-Кизден-мырза (туған жылы белгісіз – 1717, Хиуа) — Ресей қызметінде болған кабарда князі. Парсылармен сауда-саттық орнату мақсатында және Хиуа хандығын өзіне бағындырып, шығысқа жол ашу үшін Петр І 1714 жылы Бекович-Черкасскийге Каспий теңізі жағалауын зерттеуді тапсырған. Бекович-Черкасский экспедициясы Орта Азия мен Қазақстанның Каспий теңізі жағалауына және ол арқылы құрлық жолмен Астрахан, Атырау қалалары — Жем өзенінің төменгі сағасы — Үстірт маршруты бойынша екі рет сапар шекті. Бірінші экспедицияда Бекович-Черкасский жүрген жолдарына мұқият зерттеу жүргізді. Ол Каспий теңізінің солтүстік және солтүстік-шығыс жағалауын картаға түсіріп, оның нақты пішінін анықтаған. Осының нәтижесінде Каспийдің солтүстік және шығыс жағалауының алғашқы нақтылы картасы жасалды. Әмударияның ескі арнасы — Үзбойды тапты. Үзбой өзенінің аңғарының төменгі сағасында жатқан жерлер туралы тұңғыш мағлұмат алынды. Бұл картаны Петр І Франция Академиясына тапсырады. Академия орыс патшасын өзінің құрметті мүшесі етіп сайлады. 1717 жылы Бекович-Черкасский Хиуаға 2-рет аттанады. Бірақ хиуалықтармен болған ұрыста ол қаза табады. Бекович-Черкасскийдің зерттеулерінің нәтижесінде Арал, Каспий теңіздерінің нақты аймақ жиектері белгіленді, тұңғыш карталары жасалып, сипатталды.
## Сыртқы сілтемелер
* http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87-%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9,_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80
* http://www.hrono.ru/biograf/bio_b/bekovich_cherkas.html
* http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_colier/7393/%D0%91%D0%95%D0%9A%D0%9E%D0%92%D0%98%D0%A7

## Дереккөздер

Санат:1717 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ресей географтары
Бектөбе

**Бектөбе қалашығы** – VII-XII ғасырлардағы қаланың орны, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Жамбыл ауданы, Бектөбе ауылының батыс шетінде орналасқан.

## Зерттелуі
Қалашықты 1938 жылы КСРО ҒА Қазақ бөлімшесі мен ММТИ-дің Жетісу археологиялық экспедициясы ашып, зерттеген А.Н. Бернштам. 1978 жылы Жамбыл облыстық тарихи-өлкетану мұражайының экспедициясы, 1989 жылы Шоқан Уәлиханов атындағы тарих, археология және этнография институтының ҚР Тарих және мәдени ескерткіштер жинағының археологиялық экспедициясы (К.М. Байпақов), 2000 жылы ҚР ҒА АИ-ның тарихи және мәдени ескерткіштері Жинағының археологиялық экспедициясы зерттеген (К.М. Байпақов, Д.А. Лобас). 2010 жылы "Археологическая экспертиза" ЖШС ескерткіштер Жинағы экспедициясы (С. Ақылбек, Ш. Құдабаев) зерттеп, құралмен жоспарын түсірді.

## Сипаты
Қалашық ортағасырлық Джамукат қаласына баланады.
Бұрыштарымен төрт тарапқа бағытталған тікбұрышты төбенің табанындағы өлшемі 312х343 м, биіктігі 6 м, үстіндегі алаңның көлемі 100х120 м. Қалашықтың барлық төрт бұрышында мұнаралар болған және айналасында ұзын қабырғаның қалдықтары сақталған. Ұзын қабырғалар мен қалашықтың негізгі төбесінің арасында онша биік емес топырақ төмпешіктер түріндегі құрылыстардың құландылары аңғарылады.

Тараз қаласына серіктес "бекініс төбе" деген мағынаны білдіреді, әлі де орыны сақталған. VII-VIII ғасырларда соғды тайпалары соққан бекініс. Бекініс туралы араб жылнамашылары жазғандай "Атлах" шайқасы кезінде арабтардың қорғаныс орталығы болған. 1219 жылы моңғол-татар шапқыншылығы кезінде Бектөбе қалашығы "керуеншілерді қала ішіне жібереміз" деп алданып, жеңіліс табады. Қалада қолөнер, зергерлік, құмыра шеберханасы, монета жасау дамыған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Нұралы Сұлтанұлы Бектұрғанов

thumb|Бектұрғанов Нұралы Сұлтанұлы
***Бектұрғанов Нұралы Сұлтанұлы*** (1949 жылы туған, Астана) – техника ғылымдарының докторы (1990), профессор (1991), Қазақстан ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1994). Арғын тайпасының Қуандық бөлімінің Темеш руынан.

* 1994 жылы - Халықаралық инженерлік академияның академигі, 
* 1971 жылы - Қазақ политехникалық институтын (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген. 
* 1971 — 1992 жылдары - Химия-металлургия институтында (Қарағанды қаласында) инженер, кіші және аға ғылыми қызметкер, ғылым хатшы, лаборатория меңгерушісі болды. 
* 1992 — 1997 жылдары - Қарағанды облысы әкімінің орынбасары. 
* 1997 — 1998 жылдары - ҚР Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің ішкі саясат департаменті директоры.
* 1998 жылдан - ҚР Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің вице-министрі. 
* Негізгі ғылыми еңбектері қиын байытылатын полиметалл шикізатын кешенді өңдеудің күрделі химиялық байыту процестерін зерттеуге арналған. Бектұрғанов тотыққан минералдардың сульфидті минералдарға түрленуінің физика-химия заңдылықтарын ашты. Оның негізінде ауыр түсті металдардың тотыққан кентасын флотациялықбайытуға дайындаудың жаңа технологиялық тәсілдері ұсынылды. Бұл тәсілдер шикізат пен қоршаған ортаны кешенді пайдаланудың қазіргі заман талабына сәйкес келеді. Мемлекет қайраткері ретінде, саяси қозғалыстар мен партиялардың өзара пікір алмасуына, елдегі бұқаралық ақпарат құралдары жұмысын үйлестіруге елеулі ықпал етті.
* 306 ғылыми жұмыстың, оның ішінде 11 монографияның, 46 ғылыми өнертабыстың, 249 ғылыми жарияланымның авторы. «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2002), «Тыңға 50 жыл» (2004), «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005) медальдарымен; «Қазақстан Республикасы ғылымын дамытуға қосқан үлесі үшін» (2004) төс белгісімен марапатталған. ҚР Білім беру Құрметті қызметкері (2004). ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (2005).

## Сыртқы сілтемелер
* http://www.zakon.kz/151607-akademik-nuraly-bekturganov-rasskazal-v.html 
* http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2,_%D0%9D%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%83%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87

## Дереккөздер


Санат:1949 жылы туғандар
Санат:Астанада туғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан білім және ғылым министрлері
Әбікен Бектұров

**Бектұров Әбікен Бектұрұлы** (25.12.1901, Павлодар облысы Баянауыл ауданы  — 22.12.1985, Алматы) – техника ғылымдарының докторы (1945), профессор (1946), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1946). Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1945).

Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан.

Омбы ауыл шаруашылық институтынтын (1931), Орта Азия мемлекеттік университетінің аспирантурасын (1935) бітірген. 1935—1960 ж. ҚазМУ-де оқытушы, декан, 1946—1968 ж. Химия ғылымдары институтының директоры, 1968—1985 ж. сол институттың бейорганикалық синтез зертханасын және бейорганикалық химия бөлімінің меңгерушісі. Қазақстан Ғылым Академиясының Минералдық қор бөлімінің академия-хатшысы болды (1968—1985). Негізгі ғылыми еңбектері минералдық тыңайтқыштар өндіру мен минерал тұздарды өңдеудің химиясына және технологиясына арналған. Бектұров фосфатты шикізаттарды өңдеудің қышқылдық, термиялық, сондай-ақ, фторсызданған мал азықтық фосфат өндірудің циклондық әдістерін тауып, өндіріске енгізді, Қаратау фосфоритінен минералдық тыңайтқыштар өндіру әдістерін жүйеледі. Ленин, “Октябрь революциясы”, “Құрмет белгісі” ордендерімен және медальдермен марапатталған.

1991 жылдан Қазақстан Химия ғылымдары институты Бектұровтың есімімен аталады.

## Сыртқы сілтемелер
* http://www.inform.kz/kaz/article/1218153 
* http://www.inform.kz/kaz/article/1188149 
## Дереккөздер


Санат:1901 жылы туғандар
Санат:Павлодар облысында туғандар
Санат:1985 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Бекіністік Шеп

**Бекіністік Шеп** – Ресей өкіметінің өз үстемдігін нығайту мақсатында қазақ жерлерінде салған қамалды қорғаныстар жүйесі. 18 ғасырдың 30 – 40-жылдарында Қазақстанның батыс және солтүстік шекараларына алғашқы Бекіністік шептер салына бастады.  Верхне-Яицкіден (қазіргі Верхно-Уральск) Тобылдағы Звериноголовск қамалына дейін ұзындығы 770 км-ге жуық Уйск Бекіністік шебі жасалды. Омбыны Семей және Өскеменмен жалғастыратын ұзындығы 930 км Ертіс Бекініс шебінің қабырғасы тұрғызылды. 1752 — 55 жылдарыЗвериноголовск қамалы мен Ертіс аралығында ұзындығы 560 км-ден асатын жаңа Есіл Бекініс шебі салынды. Бұл Уйск және Ертіс Бекініс шептерін бір-бірімен байланыстырды. 19 ғасырдың 2-жартысында Сырдария бойы мен Жетісу өңірінде де Бекіністік шептер салынды. Гурьев, Орал, Орынбор, Троицк, Петропавл, Семей, т.б. қамалдар Бекіністік шептер құрамына кірді.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Бекіретәрізділер

**Бекіре тәрізділер** () — сүйекті балықтардың шеміршекті-сүйекті балықтар класс тармағына жататын отряды. Бекіре тәрізділер — мезозой эрасының юра кезеңінде пайда болған балықтардың ежелгі тобы. Олардың 2 тұқымдасы (бекірелер, ескектұмсықтылар), 4 туысы, 25 түрі (оның ішінде Сырдария тасбекіресі, Арал бекіресі Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген) бар. Бекіре тәрізділер Солтүстік Американың Миссисипи, Мисcури өзендерінде, Еуропаның Азов, Қара, Каспий, Балтық теңіздерінің алаптарында, Азияның солтүстік бөлігінде, ал Қазақстанда Каспий, Арал, Балқаш алаптарында, Ертіс өзенінде таралған. Бекіре тәрізділердің кейбір белгілері (тұмсығы, су шашқыш саңлауы, тоқ ішегіндегі иір қатпарлар, үстіңгі құйрық қанаттары, т.б.) шеміршекті балықтарға ұқсас, денесінде ұзына бойы орналасқан 5 қатар мүйізді шытырасы, тұмсығының астында көлденеңінен орналасқан 4 мұртшасы болады. Бекіре тәрізділердің  денесі ұршық пішінді, кейбірі арқасынан құрсағына қарай жалпақтау, денесінің ұзындығы 27 см-ден 7 — 9 м-ге, салмағы 2 кг-нан 1 — 2 тоннаға (қортпаларда) дейін жетеді. Олар тұщы суда, ал кей түрі теңіздің ащы суында тіршілік етеді. Уылдырығын өзеннің тасты, құмды жеріне шашып, теңізге қайтып оралады. Торсылдағы жақсы жетілген, желбезек қақпағы бар, сырттай ұрықтанады. Бекіре тәрізділер шаян тәрізділермен, моллюскілермен, ұсақ балықтармен қоректенеді. Бекіре тәрізділер — өте бағалы балық болғандықтан, кәсіптік маңызы зор. Олар дәмді еті мен уылдырығы үшін ауланады. Батыс Қазақстанда, Жайықтың бойында бекіре балықтарының шабағын өсіретін екі зауыт бар.

## Дереккөздер
Бел (өлшем бірлік)

**Бел**(Б, В) – логарифмдік салыстырмалы шаманың (аттас екі физикалық шама мәндерінің ондық логарифмдерінің қатынасы) бірліктердің халықаралық жүйесіндегі (СИ) өлшем бірлігі. Америкалық ғалым А.Г. Беллдің құрметіне аталған. Әдетте белдің үлестік бірлігі — децибел (дБ) жиі қолданылады. Р2=10Р1 болғанда: 1Б=lg(Р2/Р1), мұндағы Р1 және Р2 — қуаттың, энергияның, т.б. физикалық шамалардың екі мәні. Бел бірлігі физика мен техниканың көптеген саласында (акустика, радиотехника, т.б.) қолданылады.

## Дереккөздер</span>


Санат:Физика
Белағаш

* Белағаш –  Абай облысы Бородулиха ауданындағы ауыл.
* Белағаш –  Ақмола облысы Жақсы ауданындағы ауыл.
* Белағаш –  Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы ауыл.
* Белағаш –  Павлодар облысы Баянауыл ауданындағы ауыл.
Белағаш ауылдық округі (Абай облысы)

**Белағаш ауылдық округі** – Абай облысы Бородулиха ауданындағы әкімшілік-аумақтық бөлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Белағаш, Бековка, Зенковка ауылдары, Дүйсекен, 41 темір жол айрықтары кіреді. Орталығы - Белағаш ауылы. Округ құрамында болған ''Өмірзақ'' ауылы 2018 жылы, *[[Беккарьер]]* ауылы 2019 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Бородулиха ауданы ауылдық округтері
Есен Әбікенұлы Бектұров

**Бектұров Есен Әбікенұлы**(14.12.1931 жылы туған, Өзбекстан, Ташкент) –  химия ғылымдарының докторы (1974), профессор (1976), Қазақстан ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1983), Қазақстанның еңбек сіңірген техника және ғылым қайраткері (1986).

Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан.

ҚазМУ-ді (1954) және оның аспирантурасын (1957) бітірген. 1958 — 1997 жылы Қазақстан Ғылым Академиясының Химия ғылымдары институтында полимерлер физика-химия лабораториясының кіші, аға ғылым қызметкері, меңгерушісі (1966—1997) болды. 1997 жылдан осы институттың бас ғылым қызметкері. Негізгі ғылыми еңбектері суда еритін және ісінетін полимерлер мен полиэлектролиттердің кешенді түзілуін және физика-химия қасиеттерін зерттеуге арналған. Ерітіндідегі баяу әсерлесетін жүйелерді зерттеудегі уақыттың мәнін алғаш рет көрсетті.
Еріткіш табиғатының сұрыпталып өзгеру әдісінің жаңа нұсқасын ұсынды. Полимерлердің құрылымына, макромолекулалардың термодинамикалық иілгіштік қасиетіне ортаның әсер етуі сияқты бірқатар заңдылықтарды ашты. Комплементарлығы бұзылған әсерлесуші макромолекулалар жүйесінде комплекс түзу мүмкіндігі көрсетілді. Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының (1986) және ЮНЕСКО-ның Н. Бор атындағы алтын медалінің лауреаты (1997).

## Дереккөздер


Санат:1931 жылы туғандар
Санат:Ташкентте туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан химиктері
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Белбеу Тастау

**Белбеу Тастау** – ұлттық ойын. Ол көп адамның қатысуымен далада көгалда не төсеніш үстінде ойналады. Ойыншылар алқа-қотан отырады да, біреуі қолына белбеу ұстап, отырғандардың сыртын айналып жүріп, өзі ұйғарған кісінің сыртына білдірмей белбеуді тастап кетеді. Ол айналып келгенше сырт жағына белбеу тасталған адам сезбесе, ойын жүргізуші айыпты адамды шеңберді айналдыра қуалап: *“Орныңды тап!”* деп белбеумен соғады. Ал отырған адам белбеу тасталғанын сезіп қалса, белбеуді ала салып, жүргізушінің өзін қуып, сабалайды. Белбеудің қатты, жұмсақ соғылуынан ойыншылардың көңіл-күйлері аңғарылып қалады. Ұлттық ойындардың басқа түрлері сияқты, белбеу тастаудың да өзіне тән тәрбиелік мәні бар. Ол жастарды шапшаңдыққа, төзімділікке, батылдыққа баулиды. Ойынның мұндай түрі қырғыз, түрікмен халықтарында да кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Ұлттық ойындар
Санат:Қазақстан мәдениеті
Белдеу

**Белдеу** — киіз үйдің сыртынан айналдыра буатын бел арқан. Киіз үй орнықты болуы үшін белдеу мықты болуы керек. Сондықтан оны жылқы қылымен қой жүнін араластырa есіп дайындайды. Неғұрлым ширата есілсе, соғұрлым арқан берік болады. Киіз үйдің керегелерінің орта тұсынан жүргізілетін  белдеу арқанның екі ұшы есіктің екі босағасына қатты тартып байланады. Белдеуге үзік, түндік баулар бекітіліп, екі босағаға жақын жерлеріне бақан, құрық, т.б. құралдармен қатар ертеде сойыл, шоқпар сияқты қарулар қыстырылатын болған. Жаугершілік заманда ер-азаматтардың ерттеулі аттары күндіз-түні белдеуде байлаулы тұрған.

## Дереккөздер</span>


Санат:Киіз үй жабдықтары
Санат:Киіз үй
Белеңана

**Белең ана** — Қыпшақ мемлекеті тұсында салынған хан сарайының орны. Сарысу өзенінің сағасында, Сіңіртек, Телікөл алабына жақын, қазіргі Қызылорда облысы Шиелі ауданы аумағында орналасқан. Белеңана Сығанақ, Сауран қалаларын қоныстанған қыпшақ хандарына жаз аптабында саялайтын орын болған. Ескерткіш маңында өзге де сарайлардың, әдемі күмбездердің үйінділері сақталған. Ғалымдар П.И. Рычков, А.И. Левшин, П.И. Спасский, т.б. Белеңананың аумағының үлкендігіне қарап, оны ерте замандағы үлкен қаланың орны деп есептеген. Үш жүздің бірлігін айғақтайтын таңбалы тас Белеңанаға жақын маңнан табылған.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Белкамит

**Белкамит** — мұнай-газ өнеркәсібіне жабдықтар мен тасымал ыдыстарын шығаратын кәсіпорын. 1982 ж. Алматы тәжірибе-механикалық “Гидромаш” зауыты болып құрылған. 1994 ж. сәуірде “Гидромаш” акционерлік қоғамы болып қайта құрылды. 1995 жылдың желтоқсан айынан бастап “Белкамит” жабық түрдегі акционерлік қоғамға айналды. Мұнай және газ өнеркәсібіне арналған жабдықтар, сұйық газдарды, жоғары және төменгі температурада тасымалдау мен сақтауға арналған ыдыстар өндіреді. Кәсіпорын Италия, Беларусь, Польша және т.б. елдерге де өнім шығарады.

## Дереккөздер</span>


Санат:География
Санат:Кәсіпорындар
Беллетристика

**Беллетристика** ( — «әсем ауыз шығармашылығы») — көркем прозаның шартты атауы. Поэзия мен драматургиядан көркем прозаны айырып айту үшін қолданылады. Идеялық, көркемдік қуаты әлсіз туындыларды да беллетристика деп атаушылық бар. Кейбір реттерде ғылыми және ғылыми-көркем кітаптарды оқырманға тартымды ету мақсатында олардағы деректі материалдар мен көркемдікті шебер ұштастыра білу бағытындағы автордың талпынысын беллетристикаландыру деп атайды. Беллетристика термині қазақ әдеби тіліне 20 ғасырда еніп, қолданыла бастады.

## Дереккөздер</span>


Санат:Әдебиет
Беласар

thumb|right|300px|Беласар қорымы.
**Беласар қорымы** – қола дәуірінен сақталған қорым. Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археологиялық ескерткіш.

## Орналасқан жері
Шет ауданы жеріндегі Тайатқан, Шұнақ, Үшқызыл тауларымен қоршалған кең алқапта, Киікті бекетінен оңтүстік-батысқа қарай 17 км, Мойынты бекетінен солтүстік-батысқа қарай 40 км жерде орналасқан. 

## Орналасу ерекшелігі, зерттелуі
Беласар қорымы – б.з.д ІІ мыңжылдықтың екінші жартысы, яғни қола дәуірімен мерзімделеді. Қорымда 1500 жыл бойында қалдырылған әр түрлі көлемдегі 150-ге тарта жерлеу құрлысы бар. Бұл жер қола дәуірінің тұрғындары үшін қолайлы табиғи жағдаймен ерекшеленгендігі сөзсіз. Мойнақ, Қаратал, Шажағай, Атасу, Ақдала, Шыбынды өзендерінің алқабындағы белгілі Ақдала, Шыбынды көк майса жайылымды жерлері мал шаруашылығымен айналысуға мүмкіндік туғызған. Қосқұдық, Мыңқайнар, Шалқия, Болаттау тауларында ертеде түсті металдарды өндірсе, Жиделі өзені кремний кен орны болған.
Беласар алқабы өзінің ыңғайлы орналасу ерекшелігі бойынша ерте және кейінгі қола дәуірінің тұрғындарына киелі орын болып саналған. 1957, 1968 жылдары Орталық Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясы Ә.Х. Марғұланның жетекшілігімен 4 қоршауды және 1 оба-қоршауды зерттеген. Жерлеу құрылымының үлкендігі, мықтылығы мен күрделілігіне қарағанда жерлеу құрылысы ежелгі қоғам элитасының өкілдеріне тиесілі болған секілді. Табылған бұйымдардың ішіндегі құрбандық асына арналған қыш ыдыстар және сәндік сипаттағы өрнекті композициялы, бірегей қола білезік, қапсырмалар иесінің жоғары әлеуметтік мәртебесі болғандығын дәлелдейді.

## Сипаты
Жалпы саны 150, шаршы пішіндес, 1-2 кейде 3 концентрлі төртбұрыштардан тұратын ірі тас тақталардан және топырақтан үйіліп, сыртын айнала тас тақталарды тігінен қойып қоршаған үлкен қорым. Мәйттердің басы батысқа қаратылған. Тас жәшіктердің аумағы 110-150 см, тереңдігі 55 см. Кейбір қоршауларда мәйітті өртеп көму тәсілі қолданылған. Оңтүстік бөлігінде есік тәрізді кіретін жері бар. Барлығы онға жуық обалар қазылып, олардан адам сүйектерімен бірге құмыра сынықтары, қола білезіктер, алтын жалатылған сақина, моншақтар және т.б. әшекей бұйымдар табылды. Заттай деректер, жерлеу ерекшеліктері көне дәуірде Беласарды қоныстанған тайпалардың тұрмыс-тіршілігінен мағлұмат береді.
Беласар – Беғазы-Дәндібай мәдениетінің ерте сатысына жататын құнды ескерткіш.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Ағайынды Белослюдовтар

**Ағайынды Белослюдовтар**, өлкетанушылар. Олар төрт ағайынды, бәрі Семей жерінде туып-өскен. Төртеуі де Семей өлкесін зерттеп, алғаш рет мұражай ұйымдастырды. Семей қаласындағы санақ комитеті, бастауыш білім беру қоғамы, географиялық қоғам бөлімшесі сияқты ұйымдарға мүше болып, өлке мәдениетін дамытуға барлық күш-жігерін жұмсады. Абай поэзиясын жоғары бағалап, мақалалар жазған, кеңінен насихаттаған.

**[[Виктор Николаевич Белослюдов|Виктор]]* (1882-1916) - суретші. Абай өлеңдерін аударып, иллюстрация жасауды ойластырған. Семейдің құрылғанына 200 жыл толуына байланысты 1918 жылы «*Семипалатинский край*» газетіне тарихи очерк жазған. 
**[[Николай Николаевич Белослюдов|Николай]]* (1880-1943) да сурет салумен шұғылданған. Семей мұғалімдер училищесінде жас Мұхтарға сабақ берген. Викторға жазған хатында (1911): Абайдың ең таңдаулы өлеңдерін іріктеп алып, «Сибирский студентке» бастырып таныстыруды, Абай өлеңдерін қара сөзбен аударуды ұсынған. Николай Әуезовпен, сондай-ақ Ж.Шанин, X Ғаббасов, Ә. Ермеков, Н. Құлжановтармен пікірлес, дос-жаран болған. 
**Федор* (1884-1944) сурет түсірумен (фотограф) әуестенген. Көптеген суреттері Ресейдің музейлері мен архивтерінде сақтаулы. «*Туйе мінген қазақ* », «*Қазақ қызы*», «*Татар мешіті*», «*Махмұтов Ахдари*», «*Қазақ  әйелі*», «*Қазақ  баласы*», «*Жүн жуу*», «*Қазақ  қыстауы*», «*Киіз уй тігу*» т. б. суреттері қазақтың өмірі мен тіршілігін бейнелеген. 
**[[Алексей Николаевич Белослюдов|Алексей]]* (1887-1939) -  педагог. Қазақ  ауыз әдебиетінің үлгілерін жинап, зерттеу жұмыстарын жургізген, орыс халқын Абай, Ыбырай Алтынсарин шығармаларымен таныстыруды мақсат еткен. Қ.Сәтбаевпен жақсы таныс болған, Баянауылға барып, қазақ халқының әдеби мұрасын жинаған. Әуезовтің т. б. ақыл-кеңесі бойынша қолындағы мұрағат материалдарын Қазақстанның Ғылым академиясына өткізген. Әуезов Николай және Алексей Николаевичтермен бірге Семей географиялық қоғамына мүше болған. Ұлы суреткер 1950 жылы сәуірде Николайдың жұбайы Ольга Дмитриевнаға дербес пенсия тағайындау жөнінде тиісті орындарға хат жолдаған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Семейде туғандар
Белоусовка (Шығыс Қазақстан облысы)

**Белоусовка** — Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданындағы кент, Белоусов кенттік әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Глубокое кентінің оңтүстік-шығысында 27 км жерде.  Ауылдың оңтүстік-батысынан Өскемен – Шемонаиха, оңтүстік-шығысынан Өскемен – Риддер автомобиль жолдары өтеді.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі Белоусовка полиметалл кені негізінде қаланған (1939).

## Дереккөздер

Санат:Глубокое ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Белбеу

**Белбеу** — киім сыртынан буынуға арналған бұйым (ұзындығы 1,5—2 м). Белбеу атауы “бел” және “бау” сөздерінің қосылуынан пайда болған. Ол әр түрлі матадан немесе жұмсақ иленген жұқа жарғақтан, қайыстан, былғарыдан жасалады. Осыған орай *жібек белбеу*, *қыжым белбеу*, *жарғақ белбеу*, *күдері белбеу*, т.б. атала береді. Былғарының сыртын алтын, күміспен әшекейлеп жасаған белбеуді кісе деп те атайды;

## Түрлері
**Дембет белбеу** – күмістелген, күміс жапқан белдік.

**Күдері белбеу** – жұмсақ иленген бұлан не бұғы терісінен жасалған белдік.

**Кісе белбеу** –  адамның әлеуметтік дәрежесін танытатын сәндік белбеу. 2. қару-жарақ ілінетін белдіктің ең көне түрі.

**Кемер белбеу** – бетіне алтын не күмістен өрнекті жапсырма бекітілген, ішік, тон, шапан сыртынан буынатын жалпақ сәнді былғары белбеу.

**Көнте** – қон теріден жасалған қалың, жалпақ белдік.

## Дереккөздер


Санат:Киім
Беловеж келісімі

[thumb| Келісімге қол қою барысы. Үстел үстінде, сол жақта [Витольд Павлович Фокин|Витольд Фокин пен Леонід Кравчук (Украина), ортасында Станислав Шушкевич пен Вячеслав Кебич (Беларусь), оң жақта Борис Ельцин мен Геннадий Бурбулис]]
**Беловеж келісімі** () — 1991 жылы 8 желтоқсанында Ресей, Украина, Беларусь республикаларының басшылары арасында жасалынған КСРО ыдырауы мен ТМД құрылуы жайлы келісім  шарт. Бұл келісім КСРО-ның таралуына себеп болды.

## Тарихы
1991 жылғы тамыз бүлігінен кейін КСРО-ның ыдырау процесі бұрынғыдан да үдей түсті. Бүлікті ұйымдастырушылар тұтқынға алынып, коммунистік партия таратылды. Өз тәуелсіздіктерін жариялаған бұрынғы одақтас республикалардың кейбіреулері (Литва, Латвия, Эстония, Грузия) өздерінің КСРО құрамынан шығатындықтарын мәлімдеді. Орталықтың билігі күннен күнге әлсіреп, елде саяси толқулар күшейді. Осындай жағдайда үш республика басшылары (Ресейден - Борис Ельцин, Украинадан - Леонід Кравчук, Беларусьтан - Станислав Шушкевич) Минскінің маңайындағы Беловеж орманында келіссөз өткізді. 

Келіссөзде Кеңес Одағын сақтап қалудың бұдан былай мүмкін еместігіне байланысты олар өз республикаларының одақтан шығатынын және өзара одақтастық (саяси, экономикалық, әскери) жөнінде жаңа шартқа қол қоятындықтарын мәлімдеді. Сөйтіп, КСРО тынысы тоқтады. Бұған жауап ретінде 1991 жылы он екінші желтоқсанда Ашхабад қаласында Орталық Азия республикалары президенттері (Қазақстаннан - Нұрсұлтан Назарбаев, Қырғызстаннан - Асқар Ақаев, Өзбекстаннан - Ислам Кәрімов, Тәжікстаннан - Қаһһор Маһкамов,Түрікменстаннан - Сапармұрат Ниязов) кездесу өткізді. Кездесуде олар өзара одақтастық жөніндегі шартқа қол қойды және өздерінің Беловеж келісімімен толық келісетіндіктерін мәлімдеді. Бұған қоса олар Беловеж келісіміне қатысушы елдерге және басқа да бұрынғы одақтас республикаларға жаңа одақтық шарт жасасу жөнінде үндеу жолдады. Көп ұзамай 

21 желтоқсанда Алматы қаласында бұрынғы КСРО құрамында болған 11 республика (Армения, Әзірбайжан,  Беларусь, Қазақстан, Қырғызстан, Молдова, 
Өзбекстан, Ресей, Тәжікстан, Түрікменстан,  Украина) басшылары жаңа келісімшартқа қол қойды. Сөйтіп бұрынғы КСРО аумағында жаңа одақ - Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы (ТМД) құрылды.

## Маңызы
Беловеж келісімі КСРО тарихындағы маңызды оқиға болды және оның салдары әлемнің геосаяси картасын өзгертті. Ол туралы әлі күнге дейін әр түрлі пікірлер айтылып келеді: көптеген адамдар оны заңсыз деп санаса, басқалары бұл КСРО-ның таралуына әкелген логикалық нәтиже деп санайды. Келісімнің заңдылығы мен оның КСРО-ның таралуына апарған әсері әлі күнге дейін талқыланып келеді.

## Дереккөздер

Санат:1991 жыл
Санат:КСРО тарихы
Санат:Халықаралық конвенциялар

## Сілтемелер

* https://web.archive.org/web/20070929230308/http://www.polysphere.org/news/?id=36
Бельэтаж

**Бельэтаж** *()*– 
# үйдің астыңғы жағынан екінші қабаты. Сарайдың және оқшау үйдің негізгі бөлігі; 
# Театр ғимараттарындағы көрермендер залының бенуар мен амфитеатрдың үстіндегі 1-ші қабаты.
## Дереккөздер

Санат:Сәулет элементтері
Санат:Едендер
Вячеслав Алиевич Белялов

**Вячеслав Алиевич Белялов** (22.1.1936, Алматы - 4.10.2004) - кинооператор, кинорежиссер.

Бүкілодақтық кинематография институтын бітірген (1966).

"Қазақфильм" киностудиясында 30-дан астам деректі және ғылыми көпшілік фильмдер түсірді. Қазақстан флорасы мен фаунасы туралы ғылыми көпшілік киноның дамуына үлес қосты.

Үздік операторлық шешімі үшін Беляловтың фильмдері әр түрлі сыйлықтарға ие болды ("Ақсу-Жабағылы",1976; КСРО ХШЖК-нің қола медалі, 1977; "Ғажайып орман", 1978, Бакуде өткен Бүкілодақтық 8-телефильмдер фестивалінің сыйлығы, 1978; "Мүйізтұмсыққа арналған үй", 1981, Воронеж қаласында өткен табиғат туралы фильмдердің Бүкілодақтық 1-фестивалінің 1-сыйлығы, (1982).
Қазақстан Мейлекеттік сыйлығының иегері (1983).

Беляловтің фильмдері шешімдерінің соңылығымен, тақырыбының өзектілігімен құнды.

## Дереккөздер


Санат:22 қаңтарда туғандар
Санат:1936 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:4 қазанда қайтыс болғандар
Санат:2004 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан кинооператорлары
Санат:Қазақстан кинорежиссёрлері
Санат:Бүкілресейлік мемлекеттік кинематография институты түлектері
Санат:Қазақфильм режиссерлері
Санат:Халық Шаруашылығы Жетістіктері Көрмесі қола медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Бенакент

**Бенакент, Бенакет** - орта ғасырда Шаш (Ташкент) маңында болған ірі қалалардың бірі. Шарқия (Шаһрухия) - Ангрен өзені мен Сырдарияның қосылған тұсында болған. Ол туралы кезінде Ибн Хордабек: "Илак (Ангрен) өзені Бенакенттің тұсында Шашқа (Сырдарияға) барып құяды" деп қаланың нақты орнын көрсетіп кеткен. Қаланың қираған орнының жобасын алғаш 1908 ж. И.А. Беляев қағазға түсірген. 1957 жөне 1973 жылдары Өзбекстан Ғылым Академия Археология институтының ғалымдары (жетекшісі Ю.Ф. Буряков) зерттеу жүргізген. Қала жұртының жартысына жуығын өзен суы шайып кеткен. Қалған жері екі бөліктен: Шаһристаннан және Рабадтан тұрады. Шаһристанның мәдени қабатының биіктікі рабадтың үстінен есептеғенде 15 - 17 м. Қабырғаларының ұзындығы солтүстік-шығысында 600 м, солтүстік-батысында 450 м, оңтүстік-батысында 800 м. Екі жағынан Сырдарияның суы, солтүстік-батыс шетінен Шарқиясай, солтүстік-шығыс қапталын құрғақ арна қоршай жатыр. Бекіністік қабырғаларының орны сақталмаған. Қазба кезінде табылған, Қауыншы мәдениетіне жататын қыш ыдыстарының сыныптары қала тіршілігін 2-3 ғасырларда басталғанын дәлелдейді. 11-12 ғасырларда Бенакентте жергілікті Қарахан әулетінің мыс теңгелері соғылған. Шыңғыс хан әскерлеріне қарсы үш күн бойы қарсылық көрсеткен қала түгелге жуық талқандалған. Оны 1392 ж. Әмір Темір қалпына келтіріп, баласы Шаһрухтың атын берген.

## Дереккөздер


Санат:Қалалар
Санат:Тарих
Бенефис

**Бенефис**( – пайда) – қатысушы актерлердің біреуінің пайдасы үшін қойылатын спектакль. Одан түскен қаржы түгелімен актердің (немесе актерлердің) пайдасына жүмсалады. Тұңғыш Бенефис 1735 ж. Францияда өтті де, біртіндеп барлық жерлерге тарады. Алғашқы кездері Бенефис актерге материалдық көмек үшін өткізіліп, кейіннен актердің жалақысын көбейтудің ресми емес әдісіне айналды. Актер Бенефисті театр сахнасында белгілі бір драматургиялық шығарманың кең таралуы үшін де өткізілген. Алайда Бенефиске негізінен кассаға көп ақша түсіретін пьесалар таңдап алынды. 1783 жылдан Ресейде қолданыла бастады. Бенефис КСРО-да өнер қызметкерлері кәсіподағының бүкілодақтық 5-съезінің (1925) қаулысымен өз күшін жойды. Қазақстанда ең алғашқы Бенефис 1994 ж. Қазақ академия драма театры сахнасында Х.Бәкееваның қатысуымен өткізілді. Содан бастап Бенефис өткізу дәстүрге айналды.

## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Терминология
Бензин

[thumb| alt=A.| ''[Автомобильдің А-80 Бензині*.]]
*'Бензин**'(французша: benzіne)'' – 30 – 205°С аралығында қайнайтын, құрамы әр түрлі жеңіл көмірсутек тердің қоспасы; түссіз не арнайы  боялған сұйық. Судан жеңіл, тығыздығы 0,70 – 0,78 г/см3, өзіне тән иісі бар, -60°С-та қатады. Бензин тез буланғыш, оңай тұтанғыш зат, буының ауамен қоспасы қопарылғыш келеді. Бензин алудың негізгі кең тараған әдістері: мұнайды тікелей айдау, мұнайдың ауыр фракцияларын крекингілеу, көмірсутек газдарынан бөліп алу, тас көмірді гидрогендеу және көмірсутек газдарын (изобутан, бутан, пропан) алкилдеу, т.б. Бензинді іштен жанатын қозғалтқыштарда отын, майды, шайырды, каучукті еріткіш ретінде, т.б. қолданады.

Отын ретінде қолданылуына қарай авиация Бензині және автомобиль Бензині болып бөлінеді. Бензиннің негізгі қасиеті – детонацияға тұрақтылығы, яғни қозғалтқыштарда бірқалыпты жану қабілеті. Оның детонацияға тұрақтылық қасиеті октан санымен сипатталады. Октан саны неғұрлым көп болса, детонацияға тұрақтылық қасиеті соғұрлым жақсы болады. Бензиннің маркалары (А-80, А-93, А-95, т.б.) осы қасиетке негізделген. Автомобиль санының күрт өсуіне байланысты Бензин үлкен қалалар ауасын ластаушы негізгі факторға айналып отыр. Ауадағы Бензин буының қойыртпалығы 100 – 300 мг/м3-ден көп болса, адам организміне қауіпті, сондықтан онымен жұмыс істегенде және оны пайдаланғанда барлық сақтық шаралары қадағалануы тиіс. Қазақстанда Бензин Атырау, Павлодар, Шымкент қалаларындағы мұнай өңдеу зaттарында өндіріледі.

## Дереккөздер


## Сілтеме
* Автомобильдің Бензиндері
*  Неэтилированный бензин

Санат:Отын
Санат:Мұнай өнімдері
Бенсон Линда

**Бенсон Линда** — шығыстанушы, швед ғалымы. Шыңжаңдағы мұсылман халықтарының қазіргі заман тарихын зерттеумен айналысқан. Қытай қазақтарының 1944—1949 жылдардағы азаттық күресі туралы еңбектер жазған.

## Дереккөздер


Санат:Швеция ғалымдары
Санат:Шығыстанушылар
Бенцинг Иоханес

**Бенцинг Иоханес**(1913 ж. т.) – неміс түркітанушысы, Германияда Орта Азияны зерттеудің негізін салушылардың бірі. Б. қазақ тілі бойынша бірнеше оқу құралдарын жазған. 1928 ж. қазақ ақыны М.Жұмабаевтың өлеңдерін неміс тіліне аударып жариялаған. Алтайтану және түркітануға с

Санат:1913 жылы туғандар
Василий Григорьевич Беньковский

**Василий Григорьевич Беньковский** (25.1.1925, Украина, Одесса қаласы – 21.1.1986, Ресей, Уфа қаласы) – техника ғылымдарының докторы (1952), профессор (1953), Қазақстан ғылым академиясының акад. (1967), Қазақ КСР-інің еңбек сің. ғыл. қайраткері (1961).

Одесса мемлекеттік университетін бітірген (1940). 1940–1967 ж. «Қазақстанмұнай» бірлестігінде жұмыс істеді. 1960–1967 ж. Қазақстан ғылым академиясының Мұнай және табиғи тұздар химиясы ин-тының директоры, 1967–1986 ж. КСРО ҒА Башқұрт бөлімшесінің Хим. ин-тында лаборатория меңгерушісі болды. Негізгі ғыл. еңбектері мұнай химиясы мен физ.-химиясына арналған.  Беньковский төмен темп-рада мұнай эмульсиясы мен оның құрамындағы көмірсутектерінің өзгерістерін, мұнайды алғашқы өңдеу кезінде алынатын азотты негіздердің құрылысын зерттеген. Жер асты мұнай құбырларын хим. жолмен қорғау әдістерін анықтау мәселелерімен шұғылданды. Пайдаланылған күкірт қышқылын қайта өңдейтін қондырғылар жасауға қатысты. 

Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1925 жылы туғандар
Санат:Одессада туғандар
Санат:1986 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Академиктер
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Уфада қайтыс болғандар
Оңғарбек Бердібаев

**Бердібаев Оңғарбек**(7.11. 1911, Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы Төменарық ауылы  – 7.1.1972, Алматы) – дерматолог-ғалым, медицина ғылым  докторы (1955),  профессор  (1956), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1961). Қазақ медецина институтын  (қазіргі Алматы мемлекеттік медецина университеті ) бітірген (1937). 1937 – 46  жылы  сол институтта тері-венерология кафедрасында ординатор, ассистент, доцент, 1946 – 52  жылы  Қазақстан Өлкелік патология  институтында директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары, директоры, микология секторының меңгерушісі. 1952 – 56  жылы  Қазақ тері-венерология ғылым-зерттеу институтының директоры, 1956 жылдан өмірінің соңына дейін Алматы мемлекеттік медецина  институтында кафедра меңгерушісі. Негізгі ғылыми еңбектері таз ауруларын емдеуге арналған. Тері-венерология (трихофития, микроспория) ауруларын емдеу әдістерін табуға елеулі еңбек сіңірген  Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.

## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том	


Санат:Тұлғалар
Александр Беннигсен

**Беннигсен Александр**(1913 – 1988) – француз шығыстанушысы, проф., граф. 50-жылдары ол Кеңес өкіметінің отарлық саясаты туралы ғыл. мақалалар жариялады. Кейінірек ұлттық интеллигенцияның статусы мен жағдайы (1956, 1959), 1917 жылғы төңкерістен кейін мұсылман халықтары арасынд

Санат:1913 жылы туғандар
Санат:1988 жылы қайтыс болғандар
Бердібек хан

**Бердібек хан**(т.ж.б. – шамамен 1359/61) – Алтын Орда ханы, Жәнібектің баласы, Өзбек ханның немересі. 1356 ж. Жәнібек Әзербайжанды басып алғанда Б-ті Тебриздің билеушісі еткен. 1357 ж. Жәнібек өлгеннен кейін Б. оның мұрагері ретінде таққа отырды.

## Өмірбаяны
Кейбір деректерге қарағанда Бердібек Алтын Орданың ықпалды әмірлерінің бірі Туғлубимен бірге Жәнібек ханды қастандық жасап өлтірген көрінеді. Басқа мәліметтерде Жәнібек көзі тірісінде–ақ Бердібекті хан етіп жариялағандағы айтылады.1357 жылы Жәнібек өлгеннен кейін Бердібек оның мұрагері ретінде таққа отырады. Бердібек Алтын Ордадағы билікті өз қолына алған соң Жошы әулетінің беделі адамдарын,сондай–ақ, Туғлубидің өзін және оның баласы Семейді өлтірткен. Бердібек кейбір жазба мәліметтер бойынша 1359 жылға дейін хандық құрған. Бердібектің өлімді жөнінде нақты тарихи дерек жоқ. Бір мәліметтерде Бердібек өз ажалынан,екіншісінде Жошы әулетінен шыққан бәсекелесі Құланның қолынан қаза тапқан делінген. Бердібектен кейін Алтын Ордада Өзбек ханның ұрпақтары билік жүргізбеді. “Нар мойыны Бердібекте  кесілді” деген сөз осыны аңғартса керек.
## Тағы қараңыз

Санат:Алтын Орда хандары
Санат:Бату әулеті
Бердібек Мықтыбекұлы

**Бердібек Мықтыбекұлы** (1851, қазіргі Жамбыл облысы, Қордай ауданы - 1914, Жамбыл облысы, Қордай ауданы) - күйші.

Дулат тайпасының Жаныс руынан.

Жасынан күйшілік-домбырашылық жолға түсіп, Байсерке (1841-1906) күйшінің жанына еріп, үлгі алған. Бердібек қүйлері сарын-сазының сыршыл-сезімталдығымен ерекшеленеді. Әсіресе, қүйге арқау болған тақырыбына сай бейнелі үнді дәл тауып, ұрымтал үлгімен жеткізе алатын суреткер. Бердібектің "Асау торы ат", "Боз інген", "Батырдың өлімі", "Жас мерген", "Жігіт" , "Сүлутөр", "Ұлпан", т.б. күйлерінің біразын музыка тарихын зерттеуші Т.Мерғалиев нотаға түсірген. Академик А.Жұбановтың зерттеу еңбектерінде, халық ақыны К.Әзірбаевтың естеліктерінде Бердібек туралы деректер кездеседі. 

## Дереккөздер

Санат:1815 жылы туғандар
Санат:Қордай ауданында туғандар
Санат:1914 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қордай ауданында қайтыс болғандар
Санат:Күйшілер
Бердібек Сарайы

**Бердібек сарайы** - ортағасырлық салтанат сарайы. 1405 жылы 14 қаңтарда Қытайды жаулап алуға аттанған Әмір Темір балашағасымен (олардың ішінде Ұлықбекте бар), әскербасыларымен  Бердібек сарайына келіп тоқтайды. Белгілі тарихшы Шараф әд-Дин Иездидің "Зафарнаме" шығармасында аталады. Оның жазуынша сарайда құрметті кісілерді қабылдайтын салтанатты зал — "көрінісхана" болған. Әмір Темір кезінде осы залда өз қолбасшыларымен бірге Тоқтамыстан келген елші Қарақожаны қабылдаған. Отырар қаласының орнында жүргізілген археол. қазба жұмыстары кезінде (1988- 98) Бердібек сарайының бір бөлігі ашылды. Сарай Отырардың оңтүстік-шығыс бөлігінде, биік қамал ішінде орналасқан. Оның жалпы көлемі 100x100 м2 шамасында. Күйдірілген кірпіштерден тұрғызылған қабырғаларының қалындығы 1,3метр. Сарайдың бір бөлігін мешіт (ауданы 22x60 м) алып жатыр.

## Тарихы
Отырардың жалпықалалық құрылысында жетекші рөл атқарған 14-15 ғасырлардағы орталық қамалының құрамдас бөлiгi. Бұл жерде қамал 14 ғасырда пайда болды. Солтүстiк бұрышта орналасқан қамал 13 ғасырдың басында моңғолдар қираткан едi. Қала қамалдарынын iшiнде кешендi түрде археологиялық қазба жұмысы жүргiзiлiп, толымды сипаттама жасалған осы Бердібек сарайы. Шараф ад - Дин әл - Иаздиден жеткен деректен Отырардың сол кездегі билеушісі Бердібектін көп бөлмеден тұратын, ресми қабылдауларға арналған көрiнiсханасы бар сарайы болғанын және осы сарайда Әмір Темірдің өз оғландары мен уәзірлерімен тұрақтаған. ХV ғ. басында Отырарда орын алған маңызды оқиға, Әмір Темiрдiң осында Тоқтамыстың елшiлерiн қабылдауы және дүние салуы болды. Әмір Темірдің өмірінің соңғы кезiн Отырарда өткiзуi және де Отырар туралы деректердiн әртүрлi кездерден, жазбаша әрі ауызша түрде, бiзге жетуiне септiгiн тигiздi. Әмір Темір қайтыс болғаннан кейiн орын алған темiрлiктердiң өзара соғыстарынын нәтижесінде, ХV ғасырдың бiрiншi жартысында қирап, өмір сүруiн тоқтатты.

## Дереккөздер

Санат:Ортағасырлық сарайлар