open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Англдар

**Англдар ** (Angles) — ертеде Балтық теңізі жағалауынан Британия А-на ауып келген ежелгі герман тайпасы. Б.з. 5 ғ-дың ақырында Батыс Рим империясы құлаған кезде Солт. Германия мен Ютландия түбегінен келген сакс, ют, фриз тайпаларымен бірге А. Британия А-н жаулап алуға қатысқан. 6 ғ-дың ақырында жергілікті кельт тайпаларымен қатты қақтығысқан ют тайпасы Кент корольдігін, сакстар Уэссакс, Эссакс және Суссакс корольдіктерін, А-дар Шығыс Англия, Мерсия және Нортумбрия корольдіктерін құрды. Кейін сакстармен араласып сіңісіп кетті. Англия мемл-нің аты о баста А-дардан шыққан.

Санат:Ежелгі халықтар
Санат:Германдықтар
Санат:Англдар
Англезит

**Англезит**, қорғасын купоросы (алғаш Англияның Англези аралында табылуына байланысты осылай аталған) — сульфаттар класына жататын минерал. Химиялық формуласы . Ромбылық сингонияда кристалданып, жапырақша, таяқша, дипирамида, ал кейде топырақ тәрізді масса құрайды. Англезиттің түсі сары, сұр, жасыл, кейде түссіз, мөлдір; қатт. 2,5-3, меншікті салм. 6,1-6,4 г/см3; жылтырлығы алмастай, нашар жымдасқан. Англезит церусситпен бірге полиметалл кендерінің тотығу белдемінде галениттің өзгеруінен және гидротермал ерітінділердің оттекке қанық сумен араласуынан түзіледі. Қазақстанның Алтай, Орал мыс, полиметалл кендерінде жиі кездеседі. Англезиттен қорғасын өндіріледі.

Англезиттің ірі кристалл түріндегі таблеткалары сирек кездеседі. Көбінесе ол түйіршікті кесектер құрайды немесе топырақ бейнелес болады.

## Жаратылысы
Англезит қорғасынды минералдары бар кендердің үстіңгі тотық қ ан беттерінде қ ұралады. Кейде церусситпен аралас кездеседі, бірақ онан гөрі едәуір сирек болады. Тек кейбір ерекше жағдайларда ғана англезит гидротермалық бола алады.

Англезит қорғасын кенін қорытуда басқ а тотық минералдармен бірге жұмсалады. Бірақ оның жалпы қоры аз.
 
## Дереккөздер

Санат:Қорғасын минералдары
Санат:Сульфат минералдар
Анафилаксия

**Анафилаксия ** (грек. ana — қарсы және phэlaxіs — қорғаныс) — ағзадағы жедел белгі беретін аллергиялық реакция. Ол денеге енген әр түрлі заттардың (дәрілер, емдік сары сулар, витаминдер т.б.) қатерлі ықпалынан пайда болады. А. терминін ғылымға 1902 ж. француз ғалымдары П.Портье мен Ш.Рише енгізген. Олар актиний мұртшаларынан жасалған сұйықты иттерге қайтара еккенде, олардың қан қысымы төмендеп, құсу, іш өтуі сияқты белгілер байқалған. Соның салдарынан кейбіреулері өліп кеткен. А. жалпы А. және аумақтық А. болып бөлінеді. Жалпы А. асқынғанда А-лық ұлтана түрінде болады. Ондай кезде сырқаттың қатты қобалжуы, қорқыныш сезімі, солқылдап бас ауруы, бас айналуы, құлақ шулауы, суық тер бөлінуі, тыныстың тарылуы, іштің еріксіз өтуі, лоқсуы, құсуы, дененің дірілдеуі байқалады. Тіпті қан қысымы күрт түсіп, науқас өліп кетуі де мүмкін. Аумақтық А. кезінде организмнің сырқатқа шалдыққан тұсы қызара бөртіп ісінеді, кейде шіриді. А-ға ұшыраған науқасқа жедел дәрігерлік көмек көрсетіледі, қан тамырларына адреналин, глюкоза жіберіліп, аллергияға қарсы дәрілер (антигистаминдер) беріледі.

Санат:Аллергология
Анафаза

нобай|
**Анафаза** (anaphasis;  — кері, тең;  - фаза, кезең)  — жасушалардың митозды және мейозды бөлінуі кезінде жұп хромосомалардың жасушаның қарама-қарсы полюстеріне қарай ахроматин ұршығы жіпшелерінің көмегімен тең екіге бөлініп ажырау кезеңі; хромосом жұрнақтары жасушаның қарама-қарсы полюстеріне ажырайтын ядроның күрделі бөлінуі кариокинездің үшінші кезеңі.

## Дереккөздер

Санат:Цитология
Андалус таулары

**Андалус таулары** , Бетик таулары — Испанияда, Пиреней түбегінің оңтүстігінде орналасқан таулар. Ұзындығы 630 км, ең биік жері — 3478 м (Муласен тауы). Альпілік қатпарлану процесі нәтижесінде пайда болған ежелгі құрылымдардан түзілген. Ішкі тауаралық тектоник. қазан шұңқырлар мен аңғарларды жоталар бөліп жатыр. А.т-ның солтүстігінде карстты шөгінділер кездеседі. Климаты кәдімгі жерортатеңіздік, құрғақ субтропиктік. Жауын-шашынның басым бөлігі (700 мм-ден астам) қыста түседі. Жазы құрғақ. Тау етегінде пальмитос және гарига, тығын емені мен маквис, тау беткейлерінде мәңгі жасыл орман мен бұталар өседі.

Санат:Испания таулары
Санат:Жерорта географиясы
Андаман аралдары

thumb|Андаман және Никобар аралдарының толық картасы
**Андаман аралдары** — Бенгал шығанағы мен Андаман теңізі арасында жатқан Үнді мұхитындағы аралдар тізбегі. Үндістанның иелігінде. Аралдардың жалпы Аумағы 6,5 мың км². А. а. түбек тәрізді су асты жоталарының биік шоқылары іспетті. Аралдардың айналасын маржан рифтері қоршаған. Жер үсті бедері жанартаулар әрекетінен тілімденген. Оның ең биік жері — Саул-Пик шоқысы (732 м). Жоталардың шығыс беткейлерінің етегі тымық қойнауларға (бухтаға) айналған. Климаты тропиктік муссондық. Қаңтар айының орташа температурасы 40С-ға дейін төмендейді, жазда (шілдеде) ол 260С-ға дейін жоғарылайды. Ауа өте ылғалды, жауын-шашынның орташа мөлш. 2000 мм. Аралдардың көпшілігін тропикті ормандар алып жатыр.
thumb|Андаман аралдары
thumb|Жергілікті андаман халықтарының салыстырмалы қоныстану картасы ерте 18 ғ.дан бүгінге дейін
Жергілікті халықтар ішінде Жарауа мен Сентинелдіктеркіреді. Кей аралдарына баруға болады, бірақ басқаларына, мысалы Солтүстік Сентинел аралына, заң бойынша баруға рұқсат жоқ. Осылайша мемлекет олардың жеке өмірін қорғауда.
thumb|left|
15 ғасырдың басында Парижде шығарылған «ғажайыптар кітабында» бейнеленген Бенгалдың шығанағындағы Андаман аралдарын қоныстанған қасқыр-басты адамдар.
## Демографиясы
2011 жылға сәйкес Андаман халық саны 343,125 болып, 1960 жылға қарағанда 50,000-нан өскен. Халқының басым бөлігінің шығу тегі — отарлау дәуірінің иммигранттары, көпшілігі бенгалдықтар, үндістер мен тамилдерден тараған.
Санат:Үнді мұхиты аралдары
Санат:Үндістан аралдары
Санат:Үндістан географиясы
Андас

нобай|299x299 нүкте|'''Шежіре Жалайыр-Андас (“Қазақстан тарихы этникалық зерттеулерде”. Т. ІІІ : Жалайыр. – Алматы:«Алаш» тарихи-зерттеу орталығы)'''
**Андас ** — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша, Ұлы жүздің Жалайыр тайпасынан таратылады. А. Қалқа, Толымбек болып екіге бөлінеді; оларға мынадай аталар кіреді: Деріпсалы, Жомарт, Қанай-Қонай, Әйтімбет, Құттық-Қарақұс, Қырғыз, Андабай-Таңат, Алакөз-Жетінар, Меңдібай-Кенжеке, Таймөңке-Байыс, Байқара-Жұман, Түрке-Саурық, Шәкі-Шүкі, Қошқар-Шөрек.
## Тұлғалар
* Балғынбек Имашев
* Балпық би
* Қарымбай Әулие
* Қанабек Байсейітов

Санат:Қазақ рулары
Михаил Степанович Андреев

thumb|250px
**Андреев Михаил Степанович** (11.9.1873 — 10.11.1948, Тәжік Республикасы, Душанбе) — шығыстанушы. Өзб. Респ. ғылым академиясының академигі (1943). 

Түркістан оқытушылар семинариясын бітіргеннен кейін (1893) Ходжентте мұғалім болып істеген. 1894 жылдан Ташкент оқытушылар семинариясында, офицерлер мектебінде сабақ берді. Орта Азия мен Закавказье елдеріне саяхаттар жасап, В.В. Радловтан өзінің шығыс тілдері жөніндегі білімін тереңдетті. 1898 ж. Д.А. Клеменцтің Шығыс Түркістанға жасаған экспедициясына аудармашы ретінде қатысып, археол., фольклорлық материалдар жинады. Парижде (1898 — 99), Үндістанда (1905 — 14) болған кездерінде де шығыс халықтарының тарихы мен тілдерін зерттеуді жалғастырды. 1918-24 ж. Түркістан шығыс ин-тының алғашқы екі жылында директоры, 1924 жылдан доценті қызметін атқарды. Осы ин-т негізінде құрылған Орта Азия мемл. ун-тінде проф-лық жұмыста болды (1939 — 47). 1944 ж. А-ке Тәжікстанның, 1945 ж. Өзбекстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері атағы берілді. Ғалым еңбектері негізінен Орта Азия археол-сы, тарихы, эпиграф., этнол. мәселелеріне арналған. Еңбектерінің толық тізімі А.К. Писарчиктің “Михаил Степанович Андреев” (1873 — 1948) деген мақаласында берілген.

## Дереккөздер


Санат:Ресей этнографтары
Санат:1873 жылы туғандар
Санат:1948 жылы қайтыс болғандар
Санат:Шығыстанушылар
Санат:Академиктер
Санат:Орыстар
Санат:Профессорлар
Санат:Тәжікстан ғалымдары
Санат:Өзбекстан ғалымдары
Санат:КСРО ғалымдары
Иван Григорьевич Андреев

**Андреев Иван Григорьевич ** (1743 — 1801) — орыс этнографы, тарихшы. Ұзақ жылдар бойы Ямышев, Омбы, Бұқтырма, Өскемен, Семей бекіністерінде әскери қызметте болды. Сібір губернаторының тапсырмасымен қазақтардың шаруашылығы, әдет-ғұрпы, шығу тегі жөнінде нақты деректер жинады. Семейдің топограф. суреттемесін аяқтады. А-тің қазақтар туралы мәліметтері “Новые ежемесячные сочинения ” деген журналда және “Орта жүз қырғыз-қайсақтарының суреттемесі” деген еңбегінде жарияланды. Соңғы жұмыстың 18 ғ-дың 2-жартысындағы қазақ тұрмысы жөнінде деректер келтірілуімен қатар этнографиялық мәні бар. Шығ.: Описание Средней Орды киргиз-кайсаков, касающимися до сего народа также и прилежащих к российской губерний, по части Колыванской и Тобольской губерний, крепостей. СПб, 1795. Әдеб.: Потанин Г.Н., О рукописи капитана Андреева, Изв. РГО, 1875, т. 11.

Санат:1743 жылы туғандар
Санат:1801 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ресей этнографтары
Андре

**Андре** , д`Андре (1819 — 1848) — Орынбор губернаторы кеңсесінің шенеунігі (1830 — 40). 1842 жылдан бастап қазақтардың әдет-ғұрып заңдары жөнінде материалдар жинаумен шұғылданған. 1846 ж. Орынбордың шекара комиссиясы А-ні қазақ даласына қазақтың әдеттік құқығы бойынша мәліметтер жинау үшін арнайы жіберді. Ол Елек қорғанынан шығып, Орта жүзде және Кіші жүздің батыс жақ бөлігінде екі жарым ай уақыт болды. 1846 ж. күзде Орынборға қайтып оралған соң шекара комиссиясына “Қырғыз әдет-ғұрыптарын суреттеп жазу” атты өзінің жүйеленген жинағын ұсынды. Шығ.: Фукс С., Некоторые моменты истории казахского права и “Описание киргизских обычаев”, дӨАндре, Изв. АН Каз.ССР. Сер. юридич. наук. Вып. 1. 1948.

Санат:1819 жылы туғандар
Санат:1848 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ресей этнографтары
Андреевка (Ақмола облысы)

**Андреевка** —  Ақмола облысы Шортанды ауданындағы ауыл, Андреев ауылдық округінің орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Шортанды кентінен батысқа қарай 39 км-дей жерде. Ең жақын темір жол стансасы — Қараадыр (25 км жерде). 

## Тарихы
Іргесі 1936 жылы қаланған. 1961 жылы құрылған астық кеңшарының орталығы болды. 

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, балалар бақшасы, мәдениет үйі, кітапхана, емхана, тұрмыстық қызмет көрсету пункті бар.

## Дереккөздер

Санат:Шортанды ауданы елді мекендері
Телугулер

**Телугулер** (*андхра*) — Үндістандағы  халық, Андхра-Прадеш штатының негізгі халқы, сонымен қатар Тамил Наду және Карнатака штаттарының маңындағы аудандарда тұрады.
Саны 74 миллион адам. (2001, халық санағы).

## Тілі
Дравид тілдері шоғырына жататын телугу тілінде сөйлейді.

## Діні
Дінге сенушілер негізінен индуистар, бір бөлігі сүнниттік мұсылмандар.

## Тарихы
Б.з.б. 1-мың жылдықтың ортасында андхра, калинга тайпалары Солт. Үндістаннан оңт-ке қоныс аударып, телугу тайпасымен араласып, б.з.б. 2 ғ-дан бастап б.з. 3 ғ. аралығында біртұтас халық болып қалыптасқан. Б.з.б. 3 ғ-да ежелгі А. мемл. Маурья империясы құрамында болған кезде буддизм мен жайнизм сенімін қабылдаған. 4 ғ-дан бастап Гуптаның құрамына енгеннен кейін, индуизмді қабылдады. 1956 ж. А. бірыңғай Андхра-Прадеш штатына қайта бірікті. 
нобай|оңға|200px|Телугу жұбы     
## Кәсібі
Негізгі кәсібі – егіншілік (қызыл бұрыш, күріш, бұршақ, мақта, кендір және темекі). Телугу қой өсірушілерінің этномәдени тобы бар. Қолөнер дамыған – қыш, тоқыма, маталарды безендіру, зергерлік және лак өнері. Қазіргі уақытта жаңа ақпараттық технологиялар әзірленуде (Хайдарабадта).

## Тұрмыс салты
Телугулар Үндістанның бір бөлігі ғана болғанымен, бұл халық өздерінің ата-бабаларының көптеген ерекшеліктерін сақтап қалды. Үнділердің арасында бұл этникалық топтың өкілдері ұйымшылдығымен және ұқыптылығымен ерекшеленеді.
Телугу негізінен касталық бөлуді сақтайды. Касталар экзогамдық тайпалық топтарға бөлінеді, матрилинейліктің кейбір дәстүрлері сақталған (анасының ағасының қызымен некеге тұру, төменгі касталар үшін - мұрагерлік матрилинейлік). Ажырасу мен жесірлердің қайта тұрмысқа шығуына тыйым салынған.

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Ауылдарда жоғарғы касталардың өкілдері төртбұрышты аулалары бар кірпіш үйлерде тұрады. Үйдің оңтүстік бөлігінде жатын бөлмелері, шығыс бөлігінде намазхана, батыс бөлігінде қонақ бөлмесі бар. Үйдің қалған бөлігін қоймалар алып жатыр. Орта касталардың шаруалары мен қолөнершілерінің отбасылары бір бөлмелі, кейде тоқылған  қабырғалары бар верандалы үйлерде тұрады. Тоқымашылар кастасының мүшелері дөңгелек бамбуктан немесе ағаштан жасалған лашықтарда тұрады.

### Дәстүрлі киімдері
Ерлер дхоти киеді, оның үстіне ақ немесе түсті көйлек, иықтарына орамал немесе шарф тасталады, басына сәлде киеді. Телугу мұсылмандары лунги, көйлек және дөңгелек қалпақ киеді. Әйелдер киімі – сари, астына белдемше, жеңі бар қысқа күртеше (чоли). Шаруа әйелдері дхоти сияқты сари киеді. Косметика, зергерлік бұйымдар (байлар үшін - алтыннан) танымал.

### Дәстүрлі тағамдары
Негізгі тағамы - күріш, бұршақ (әсіресе ащы тағамдар), асқабақ, қышқыл сүт. Тамақты манго жемістері, лимондар, дәмдеуіштермен дәмдейді. Мерекелік тағамдар – бұршақтан жасалған тәттілер т.б.

## Сілтеме
* 

## Дереккөздер

Санат:Үндістан этникалық топтары
Анива шығанағы

**Анива шығанағы ** (Орыс тілі: Залив Анива, Жапон тілі: 亜庭湾) — Сахалин аралының оңтүстігіндегі Охота теңізінің айдыны мен Лаперуз бұғазын қосатын шығанақ. Ені 104 метр, ұзындығы 90 км., ең терең жері 93 м., жағалауы жазық. 

Қоңыржай белдеудің муссондық аймағында жатыр. Суының температурасы ақпанда 0С, тамызда 15-16С, тұздылығы 32,5. Толығу кезіндегі толқын биіктігі 1,6 метр. Шығанақ балыққа бай (албырттар, майшабақ, түйетабан, краб т.б.). 

Жағалауындағы басты порттары: Анива және Корсаков.  

Санат:Сахалин
Санат:Охота теңізі шығанақтары
Санат:Сахалин облысы шығанақтары
Санат:Алфавит бойынша шығанақтар
Санат:Ресей шығанақтары
Анилин

thumb
thumb
**Анилин ** (араб. ән-ніл — көк), С6H5NH2 — түзсіз, өзіне тән исі бар органик. сұйық зат. Қайнау температурасы 184,40С, қату температурасы – 5,960С. Алғаш рет 1826 ж. алынған. Құрылымын 1843 ж. неміс химигі А.В. Гофман дәлелдеген. А. органик. ерітінділермен кез келген мөлшерде араласады. Көптеген көмірсутектермен, галоген туындылармен азеотропты қоспа түзеді. Сумен түзетін азеотропының (18%) қайнау темп-сы 91,50С. А. — әлсіз негіз. Минералды қышқылдармен әрекеттесіп, тұздар түзеді. А-нің 2000С-та түзілген сульфаты сульфанил қышқылына айналады. А. диазони тұздарын түзеді, оның басқа көптеген реагенттермен әрекеттесуінен азобояулар алынады. А. азот атомы бойынша сутек, альдегид және кетон қатысуымен алкилхлорид олефинге алкинденеді. Өндірісте А-ның спирттермен каталитиктік әрекеттесуі нәтижесінде N-алкиланилин, N, N-диалкиланилин алынады. Оның формальдегидпен конденсаттануынан түзілген n, nо- дииминодифенилметанды фосгенирлеу арқылы полиуретан өндірісіне қажетті шикізат — дифенилметандиизоционат алынады. А-ді никель катализаторымен гидрлеу кезінде капролактан өндіруге қажет аралық өнім – циклогексиламин түзіледі. А-ді өндірістік жолмен алудың негізгі әдісі — нитробензолды сутегімен газ және сұйық күйде тотықсыздандыру. Газ күймен атқарылатын процесс түйіспелі қондырғыда никель немесе мыс катализаторы қатысуымен 250-3500С-та жүргізіледі. Пайда болған сұйықтан А-ді тұндыру және дистильдеу арқылы бөліп алады. Сұйық күйден А. алу процесі сутегінің жоғары қысымында (1,1 мПа) және 160-1700С темп-рада никель немесе паладий катализаторы қатысуымен жүргізіледі. А. сонымен қатар 300-6000С темп-рада 1мПа қысымда қозғалмайтын катализатор қабаты бар (алюминий оксиді, алюмосиликат) адиабатикалық реакторда фенол аммонолизі арқылы да алынады. А-нің сапасы хлорлы әктің сулы ерітіндісі әсерінен күлгін түске боялуымен, азобояулар алынуымен немесе газды хроматография әдісімен анықталады. А. өндірісі  басталғаннан бері (1847) бояу, 2-дүн. жүз. соғыстан кейін резина, 1970 жылдан дәрілік заттар өндірістерінде қолданылады. Оның қазіргі әлемдік өндірісі жылына 1 млн. т-ға жетеді. Әдеб.: Николаев Ю.Т., Якубсон А.М., Анилин, М., 1984.

Санат:Аромат аминдер
Санат:Органикалық синтез
Валерий Владимирович Анисимов

**Анисимов Валерий Владимирович ** (7. 7. 1937 ж.т., Алматы) — палуан, Халықар. дәрежедегі спорт шебері (1965), классикалық күрестен ауыр салмақ (97 кг) дәрежесіндегі дүние жүзі чемпионы (1965). Қазақ дене тәрбиесі және спорт ин-тын бітірген (1961). Классикалық күреспен 1953 жылдан айналысты. КСРО чемпионатына 13 рет қатысып, төрт мәрте жүлделі орынға ие болды (1-орын: 1964; 1968; 2-орын: 1963; 3-орын: 1967). Жаттықтырушылары — П. Матущак, А. Мазур.
## Дереккөздер


Санат:КСРО балуандары
Санат:Қазақстан балуандары
Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Қазақстанның халықаралық дәрежедегі спорт шеберлері
Санат:Күрестен әлем чемпиондары
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Алфавит бойынша балуандар
Анекдот

**Анекдот ** (грек. anekdotos — жарияланбаған) — қысқа, күлдіргі әңгіме, халықтың фольклор жанры. Басты ерекшеліктері — баяндаудың шындыққа жанасымдылығынан гөрі, тапқырлық танытып, әдейі әзілдеп айту шеберлігі. Анекдот көбінесе нақты адамдар туралы айтылады. Олар екі сипатты, екі ниетті болып келеді. Бір тобы қоғам мүшелерінің жағымды бейнесін, моральдық, психологиялық биік қасиеттерін паш ету мақсатымен шығарылады. Олар ақыл-парасатпен айтылады, күлдіре отырып, қоғамдағы теріс құбылыстар мен адам бойындағы жағымсыз қылықтарды әжуалап, әңгімеге көңілді сипат береді. Мұның мысалы Қожанасыр, Алдаркөсе, Жиренше, Тазша бала есімдерімен байланысты анекдоттар. Екінші топтағы анекдоттар арам ниетпен, жат пікірмен, тарихи адамдарды кекету-мұқату мақсатымен, олардың рөлін, халыққа еткен еңбегін төмендету, халық сүйіспеншілігін, жастардың ықылас-еліктеуін әлсірету үшін айтылады. Оларда әлгі адамдар тұқыртылып, кездейсоқ ауызға ілінген етіліп  көрсетіледі. Мұндай зиянды, астарлы анекдотттар өзіндік пікір қалыптастыруға жетпеген, саяси жағынан аңғырт, қоғамдағы азаматтық орнын түсінбейтін адамдарды теріс түсінікте қалдырып, дұрыс жолдан тайғызады.

Санат:әзіл-сықақ
Анна Иоанновна

**Анна Иоанновна** (1693 — 1740) — Ресей патшасы (1730—40), І Петрдің немере қарындасы. 

Оның патшалығы тұсында дворяндардың құқықтары кеңейтілді (1730, 1731, 1736 жылдардағы жарлықтар). Сыртқы және ішкі саясатта А. Иоаннқызының сүйіктісі жат жұрттық Э. И. Бирон үлкен рөл атқарды. Ресей 1733 — 34 ж. «поляк мұрагерлігі» үшін болған соғысқа, 1735—39 ж. орыс-түрік соғысына қатысты, Қырым хандығын жаулап алды (1736 — 38). А. И. кезінде Әбілқайыр хан Ресейдің қол астына енді (алғашқы ант 1731 ж., екіншісі 1738 ж. қабылданды). Қазақстанда Ресей империясының отарлау саясатын кезінде А. И. Тевкелев, И. К. Кириллов, В. Н. Татищевтер белсене жүргізді.
thumb|left|250px|Анна Иоаннқызы жібекте. 1732&nbsp;ж.

## Дереккөздер

Санат:Ресей императорлары
Санат:1693 жылы туғандар
Санат:1740 жылы қайтыс болғандар
Анна (газет)

**“Анна” ** — әйелдерге арналған бейүкіметтік газет. 

Құрылтайшысы — “Алтын Орда” баспасы. 1991 ж. маусым айынан Алматыда орыс тілінде шыға бастаған. Көлемі — 8 бет, қалыбы — А3. Таралымы — 50-60 мың дана. Негізінен Қазақстанға және Қырғызстанға таралған. Газетте ақпараттық-бәзілдік сипаттағы көшірме материалдар жарияланған. 1992 ж. экон. себептерге байланысты шығуын тоқтатты. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан газеттері
Санат:Орыс тілді газеттер
Анималистика

**Анималистік жанр ** (лат. anіmat — хайуанат деген сөзінен шыққан) — графикадағы, кескіндемедегі, мүсіндегі жан-жануарлар бейнеленетін мәнер. Алғашқы қауымдық өнердегі жартас кескіндемесінен жануарлар бейнесін байқауға болады. Сақ, скиф дәуірінде аң нақышында жасалған туындылар пайда болған. Алматы маңынан табылған “түйе мүсіншесі”, Маңғыстау өңіріндегі “қойтас”, “қошқартас” ескерткіштері қазақ халқының дәстүрлі өнерінде жан-жануарларды бейнелеу, мүсіндеу ертеден қалыптасқандығын аңғартады. Қазақстан суретшілері А. ж-да елеулі шығармалар берген. Мыс., Ә.Қастеев “Бие сауу” (1936), Ә.Ысмайылов “Дала жайрандары” (1972), С. Айтбаев “Жайлаудағы түйелер” (1976) картиналарын осы жанрға жатқызуға болады.
thumb|Франц Марк ''Көк ат'', 1911

Санат:Өнер
Санат:Өнер жанрлары
Санат:Бейнелеу өнері
Анодтау

**Анодтау **, анодтық тотығу — металдан жасалған бұйымның сыртқы бетін электролиз жолымен өз тотығымен қаптау. Ол сілті, қышқыл немесе тұз негізді электролит ерітіндісі құйылған ваннада жүргізіледі. Анодтау нәтижесінде пайда болған тот қабаты суда ерімейтіндіктен металды дымқыл ауа әсерінен қорғайды және электр өткізбейтін қасиетке не болады. .

## Дереккөздер


Санат: Физика
Санат: Терминология
Санат: Металлургия
Санат: Тау-кен ісі
Санат: Химия
Аномалия

I. **Аномалия ** ( — ауытқу) — қалыпты жағдайдан және жалпы заңдылықтан ауытқу, бұрыстық.  
# Геологияда— табиғаттағы құбылыстың әдеттегі немесе теория бойынша болжанған шамадан күрт ауытқуы. Жер қыртысының түрлі физикалық қасиеттерінің қалыпты шамадан ауытқуы геофизиялық аномалия  деп, ал жер қыртысындағы кейбір химиялық элементтер мөлшерінің қалыпты шамадан ерекше көп болуы геохимиялық аномалия  деп аталады. 
# Медицинада — іштегі нәресте дамуының бұзылуы салдарынан организмнің құрылымында кездесетін вариациялық өзгерістердің шектен шығып, тұрақты морфологиялық ауытқуларға ұшырауы. Аномалия  балалар арасында жиі кездеседі. Оған негізгі кемістік категориялары: есту, көру, сөйлеу жүйесінің бұзылуы, ой-өрістің артта қалуы жатады. Аномалия  туа және жүре пайда болған аномалия  болып екіге бөлінеді. Туа болған аномалия  тұқым қуалайтын  ауруларға байланысты немесе химиялық, механикалық, радиациялық т.б. әсерлерден болса, жүре пайда болған аномалия  жұқпалы аурулардың (полиомелит, қызылша, менингит т.б.) салдарынан болады. Соның кесірінен балалар сақау, соқыр, мылқау, кекеш немесе ақыл-ой кемістігіне ұшырайды. 
# **Аномалия** ( — ауытқу) — эмбриондық дамудың бүзылуы нәтижесінде адам мен жануарлар организмдерінің немесе олардың мүшелерінің қалыпты жағдайдан құрылымдақ ауытқуы. Организмнің және оның мүшелерінің анық дамыған аномалияларын "даму ауытқулары немесе кемістіктер" — деп атайды. Қар. Тератогенез.

II. ** Аномалия ** — құжаттамадағы немесе программа жұмысындағы, күнібұрын тексерілген программалық өнімге немесе құжаттамаға негізделген, күтілген жағдайдан ауытқуы байқалған жайттар.

III.**Аномалия ** (ауытқу). Тістердің, жақ сүйек жүйесінің нормадан ауытқуы, яғни кемістігі.

**Аномалия** — метеорологиялык элементтің орташа тәуліктік, бес күндік, айлық және тағы да басқалары шамаларының осылардай көп жылдық шамалардан ауытқуы. Мысалы, егер биылғы жылы қаңтардың орташа темлературасы Қостанай қаласында —18,5°С, ал оның көп жылдық орташа температурасы —14,8"С болса, онда биыл қаңтардағы темперагураның Аномалиясы —3,7°С болады.

**[[Аномалия (тобы)|Аномалия]]** — Қазақстан мен Ресейде өнер көрсететін музыкалық топ.

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Санат:География және геодезия
Анортозит

thumb|Ай анорзтозиті
thumb|Финляндияның анортозиті
**Анортозит** — (лабрадорит, олигоклазит, плагиоклазит) негізінен плагиоклаздан тұратын тереңдік тау жыныстардың жалпы атауы. Тығыздығы 2700—3000 кг/см². Қаптамалық және құрылыс материалы.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Ансарлар

**Ансарлар ** (араб. ансар — көмекшілер, қолдаушылар) — Мұхаммед пайғамбарды қолдап, 622 ж. Меккеден Мәдинаға көшіп барған мұсылмандарға жәрдем берген аус және хазраж тайпалары. А. Меккеден көшіп келген муһажирлермен бірге алғаш рет мұсылмандар қоғамын ұйымдастырған. Бадр соғысында Мұхаммед қолының негізгі бөлігін құрады. Әскери олжаны бөліскенде олар сыбағаға муһажирлерден соң екінші кезекке ие болған. Пайғамбар дүниеден өткен соң А. халифалыққа өз тайпаластарын ұсынуға күш салды. Бірақ тайпаластар арасындағы бақталастық бұған кедергі келтірді. Омар халифа А-ларға өте жоғары жалақы тағайындады. Нәтижесінде олардың көпшілігі ірі жер иеленушісіне айналды. Үлкен қалаларда А. әмір сарайлары жанынан қоныс тепті. Мәдинада олар Араб халифатының саяси өмірінде ұзақ мерзімдер бойы үлкен рөл атқарды. А. 683 ж. Мәдинада көтеріліске шығып, жеңіліске ұшырады. 270-тен астам А. өлтірілді. А. Мұхаммед хадистерін жеткізушілердің алдыңғы қатарындағылар болып саналады. Олардың көпшілігі дін жолындағы жорықтар барысында халифат иеліктеріне шашырап кеткен.

Санат:Ислам тұлғалары
Антагонизм

[thumb|250px|right|Агитациялық плакат «[капитализм|Капиталистікұжымның пирамидасы ». Жоғарылан бастап ұрандары:
Политиктер — *«Біз сендерді басқарамыз»* 
Дін басылар— *«Біз сендерді келеке етеміз»*
Әскер — *«Біз сендерді атамыз»*
Буржуазия — *«Біз сендерді жейміз»*
Шаруалар мен жұмыскерлер — *«Біз барлығы үшін жұмыс істейміз»*, *«Біз бәрінді асыраймыз»*]]
**Антагонизм** - ( - күрес) -
# қарама-қарсы үрдістер, күштер мен қоғамдық мүдделердің ымыраласпайтындығын білдіретін қайшылық түрі.
# ағзалардың бір-бірінің дамуына кедергі жасауы немесе біреуі екіншісінің өсуін мүлдем тоқтатқанша үздіксіз күресте болуы. Микроағзалар антогонизмі жақсы зерттелген. (http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%28%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29)

## Дереккөздер


Санат:Марксизм
Санат:Философия
Санат:Биология
Антарес

thumb|upright|VLTI телескопы түсірген Антарес бетінің фотосы
thumb|upright|Антарес және оның серік жұлдызы
**Антарес ** (грек. Άντάρης; antі… — қарсы, грекше Apec, Римше Марс, Демек соғыс Тәңірі Аресқа қарсы), соғыс құдайы атымен аталған сарышаяндағы  α Sco, немесе Alpha Scorpii жұлдызы — айнымалы қосаржұлдыз. Түсінің қызылдығы мен жарықтығы жағынан Марс планетасына ұқсас, ғаламдағы ең алып қызыл жұлдыз. Күннен диам. 428 есе үлкен, жарықтылығы орташа есеппен 5000 есе артық, қашықтығы 125 парсек. А-тің көрінерлік жұлдыздық шамасы әрбір 1.733 күнде 0,9-дан 1,2-ге дейін өзгереді. А-ті 3 ,5 бұрыштық қашықтықта 6,8 жұлдыздық шамадағы серігі айнала қозғалады. А. өзінен 3.600 жарық жылы қашықтықтағы ,GС 4606 диффузиялық тұмандығын жарықтандырып тұрады. Орталық ендікте жаз айларында аспанның оңт. жағындағы көкжиектен жақсы көрінеді.
[thumb|left|upright|Антарес, [Арктур, Күн және Марс орбитасы өлшемдерін салыстыру]]

Санат:Қос жұлдыздар
Антарктида түбегі

**Антарктида  түбегі** - Антарктида құрлығының 55-800 батыс бойлық аралығында, Беллиногаузен мен Уэдделл т-дерінің жағалауында орналасқан. 

Ол Оңт. Америкадағы Анд тауларының жалғасы болып саналады, оны Америка құрлығынан Дрейк бұғазы бөліп жатыр. Түбектің солтүстігінде Оңт. Шетланд, Оңт. Оркней ар-дары орналасқан және олардың біраз бөлігі қайраңдық мұздықтар жапқан. А. т. солтүстігінде Палмер, оңтүстігінде Грейам жері бар. Палмердегі жер бедері биік таулы болып келеді. Ең биік жері — Джэксон тауы (4191 м). А. т-нің басқа бөліктерімен салыстырғанда Палмер жері жылы әрі ылғалды, ауаның жылдық орташа темп-сы — 6,90С, жылдық жауын-шашын мөлшері 800 мм. Түбектегі барлық аңғарлық мұздықтар шығысқа қарай бағытталып, Ларсен атты өте үлкен қайраңдық мұздығын құрайды. Оның климаты біршама жылы, ең жылы айдың орташа темп-сы 00 шамасында, ал қыста — 160С, жауын-шашынның жылдық мөлш. 1000 мм-ге дейін жетеді. Климаттың жұмсақтығы түбектің осы жағалық бөлігінде жан-жануарлардың көбірек мекендеуіне мүмкіндік жасаған. Мұздан бос жағалаулары мен аралдарында итбалық, теңіз мысығы, пингвин, кейбір су құстары көптеп тіршілік етеді. Түбектің қиыр солтүстігіндегі гүлді өсімдіктердің үш түрі, яғни папоротник, мүк пен қына кездеседі. А. т-нде 10-нан астам ғыл.-зерт. стансасы жұмыс істейді. 

## Дереккөздер

Санат:Антарктида түбектері
Санат:Алфавит бойынша түбектер
Санат:Батыс Антарктида
Антибиотик

thumb|150px
**Антибиотиктер** ( — қарсы және  — тіршілік) — микроорганизмдердің өсуін, көбеюін тежейтін немесе тоқтататын микробтар, өсімдіктер мен жануарлар жасушасынан алынатын органикалық зат; микроорганизмдермен жоғары өсімдіктермен және жануарлармен микроорганизмдерді және ісік жасушаларының дамуын басатын және жоятын заттар.

## Құрамы
Антибиотиктер төменгі молекуларлы қосылыс және оның құрамына көміртегі-оттегі және сутегінен басқа азот (1 немесе 2 амин тобы түрінде) және 1 немесе 2 карбоксильді топтар енеді.

## Қызметі және қолданылуы
Антибиотиктер микробтар мен кейбір қатерлі ісікке әсер етіп, олардың дамуын тежейді немесе толықтай жойып жібереді. Антибиотиктердің пайда болуы микробтар дүниесінде кездесетін бір-біріне қарама-қарсылық әрекетіне негізделген. Антибиотиктердің бірнеше жүздеген түрі бар, бірақ олардың бәрі бірдей медицинада қолданыла бермейді. Антибиотиктер шығу тегі, химиялық құрамы, микробтарға әсер ету механизмі т.б. қасиеттері бойынша жіктеледі. Антибиотиктерді ретсіз қолданудың әртүрлі салдары болуы мүмкін. Мысалға, денеге бөртпе шығып, қышыма пайда болады, кейде естен тануға әкеп соғады. Сондықтан, оларды тек қана дәрігердің айтуы бойынша қолдану қажет. Антибиотиктер медицинадан басқа а.ш-нда, тамақ өнеркәсібінде және микробиологиялық өндірісте пайдаланылады. Антибиотиктер зең саңырауқұлағынан, актиномиоцидтік, кейбір бактериялардан алынады.

## Тарихы
Антибиотиктер туралы ғылымның негізін қалап, алғаш көгерткіш саңырауқұлақтан пенициллин алған  (1929) ағылшын ғалымы А.Флеминг болды.

## Дереккөздер

Санат:Антибиотиктер
Антибөлшектер

**Антибөлшектер ** — массасы, спині, өмір сүру уақыты т.б. сипаттамалары олардың “егіз” бөлшектерінікіндей болып келген, ал электр заряды, магниттік моменті, бариондық заряды т.б. сияқты сипаттамаларының таңбасы оларға кері болып келетін бөлшектер. Абсолют бейтарап бөлшектерден басқа бөлшектердің барлығының А-і бар. Бөлшектер мен А-дің соқтығысуы кезінде аннигиляттану құбылысы байқалады. Антибөлшектердің табиғатта кездесетіндігі туралы қорытындыны ең алғаш рет 1931 ж. ағылшын физигі Поль Дирак (1902 – 1984) болжаған.

Санат:Антизаттар
Антигуа және Барбуда

**Антигуа және Барбуда** ( ) — Орталық Америкадағы мемлекет. Аумағы Кариб теңізінің шығыс бөлігіндегі Кіші Антиль архипелагының Антигуа, Барбуда және Редонда аралдарын қамтиды. Жер көлемі 442,6 км², халқы 81,4 мың адам (1994).

Мемлекеттік құрылысы — британ үлгісіндегі парламенті бар конституциялық монархия. Үкімет басшысы — премьер-министр. БҰҰ-ның және Ұлттар Достастығының мүшесі. Астанасы және негізгі порты — Сент-Джонс, онда 36 мың адам (1994) тұрады. Антигуа және Барбуда халқы негізінен арғы тегі африкалық зәңгілерден құралған.

Діни сенімі жағынан көпшілігі — протестанттар. Ресми тілі — ағылшын тілі.

Аралдардың климаты тропиктік, пассаттық. Жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері 1000-1500 мм. Ұлттық табыс көзі — қант құрағы мен мақта өсіру және туризм. Оңтүстігінде жиһаз, тоқыма, тұрмысқа қажетті электротехникалық бұйымдарын шығару ісі дамыған.

## Тарихы
Антигуа аралын 1493 ж. Х.Колумб ашып, әуелі Испанияның, 1632 жылдан бастап Ұлыбританияның отарына айналды.

1940 ж. Англия аралдардың біраз бөлігін әскери-әуе және әскери-теңіз базасы етіп пайдалану үшін 99 жыл мерзімге АҚШ-қа берді. 1977 ж. Антигуа және Барбуда елдегі соғыс базаларын сақтау туралы АҚШ-пен келісімге қол қойды.

1967 ж. “Ұлыбританиямен ассоциацияланған мемлекет” статусын алды. 1974 жылдан Кариб қоғамдастығына мүше. 1981 ж. қарашаның 1-інде Антигуа және Барбуда тәуелсіз мемл. болып жарияланды.

## Экономикасы
Антигуа және Барбудада қант құрағы мен мақта өсіріліп, шетке шығарылады. Ұлттық табыстың негізгі көзі — туризм. Басты порты Сент-Джонс ел экон-сының кәсіпкершілік орталығы болып саналады.

## Дереккөздер

*
Георгий Павлович Ансимов

**Георгий Павлович Ансимов** (3.6.1922, Ресей Федерациясының Краснодар өлкесі, Усть-Лабинск ауданы, Ладога ст.) - орыс режиссері, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1958), Ресей Федерациясының халық артісі (1973). 

1955 жылы Мәскеудегі Мемлекеттік театр өнері институтын бітіргеннен кейін Үлкен театрда қоюшы-режиссер болып, бірқатар операларды сахнаға шығарды. Ол 1958 жылы Мәскеуде өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігінде Қазақ опера және балет театры қойған Е.Г. Брусиловскийдің “Ер Тарғыны” мен “Қыз Жібек” және М.Төлебаевтың “Біржан-Сара” опералық спектакльдеріне реж.-кеңесші болған. Е.Г. Брусиловскийдің “Дударай” операсын Абай атындағы қазақ опера және балет театрларының сахнасында қойған.

## Дереккөздер


Санат:3 маусымда туғандар
Санат:1922 жылы туғандар
Санат:Краснодар өлкесінде туғандар
Санат:КСРО театр режиссерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Қазақстан өнер қайраткерлері
Санат:КСРО халық әртістері
Антидүние

**Антидүние** — Ғаламның қиялданған антизаттардан құралған жеке жұлдыздар немесе галактикалар түріндегі бір бөлігі. Антизат пен антидүние туралы алғашқы болжамды 1933 ж. ағылшын физигі Поль Дирак (1902 – 1984) ұсынған. Бұл болжам әлі расталмады немесе жоққа шығарылмады. Теориялық есептеулер мен астрофизикалық бақылаулар да бұл жайтты растап та немесе дәйексіз деп дәлелдей де алмады. Физикалық заңдар антизат пен кәдімгі затқа бірдей қолданылатын болғандықтан, жұлдыз бен антижұлдыздың немесе галактикамен антигалактиканың ғалам кеңестігіне шығаратын электрмагниттік сәулелерін оптикалық немесе радиоастрономиялық тәсілдермен ажыратуға болмайды. Теориялық болжамдар бойынша жұлдыздар нейтриноны, ал антижұлдыздар антинейтриноны шығармақ. Бірақ қазіргі ең кемелдендірілген аспаптардың өзі де бұл бөлшектерді бір-бірінен ажырата алмайды. Сондықтан әзірше антидүние туралы қалыптасқан ғылыми ұстаным орныққан жоқ. 

Санат:Жорамалдық астрономиялық объектілер
Санат:Ғарыштану
Антизат

**Антизат ** — антибөлшектерден құралған материя. Антизат ядросы антипротондар мен антинейтрондардан, ал атом қабықшалары позитрондардан құралады. Ғаламның  бақыланған бөлігінде антизаттан құралған шоғыр әзірше байқалған жоқ. Дегенмен зарядты бөлшектер үдеткіштерінде антидейтерий мен антигелий ядролары алынды.
Антизат өзінің Жер шарындағы ең қымбат бағасымен танымал. 2006 жылы НАСА есептеуі бойынша миллиграмм позитрон өндіру үшін 25 миллион АҚШ доллары қажет. Есептеу бойынша 1999 жылы 1 грамм антисутек 62,5 триллион доллар деген бағаға ие болды. 2001 жылы CERN есептеуі бойынша 1 миллиардтан 1 грамм антизат өндіру үшін бірнеше жүз миллион Швейцария франкі қажет. Мұндай заттың болатынын 1931 ж. ағылшын физигі Поль Дирак (1902 – 1984) алдын ала болжаған.
## Дереккөздер

Санат:Антизаттар
Антикоагулянттар

**Антикоагулянттар ** (грек. antі — қарсы және coagulans немесе coagulantіs  — ұю, ұйыту) немесе **қансұйылтпалар** — қан ұюы процесін тежеп, тромб пайда болуын жоятын дәрілік заттар. А. қан ұю жүйесіне әсер етеді. Олар тікелей әсер ететін А, тікелей әсер етпейтін А, сирек жер металдарының тұздары, сондай-ақ лимон және қымыздық қышқылының тұздары болып 4 түрге бөлінеді. Тікелей әсер ететін А-ды (гепарин, гирудин т.б.) қан тамырында тромб пайда болмауы үшін қолданады. Олардың көк тамырға енгеннен кейінгі әсері 4—6 сағатқа созылады. Тікелей әсер етпейтін А. (дикумарин, неодикумарин немесе пелентан, фенилин т.б.) бауырдағы протромбинді тежеу арқылы қанның ұюын азайтады. Олар асқазан-ішек  жолдарына жылдам сіңіп, қан сарысуындағы белоктармен байланысады, әсері 24—72 сағаттан кейін басталып, бірнеше күнге созылады. Сирек жер металдарының тұздары (скандий, лантан т.б.) организмге іштен (іn vіvo), және сыртта (іn vіtro) бірден әсер етеді, күші бір тәулікке дейін созылады. Лимон және қымыздық қышқылының тұздары организмге сырттан (іn vіtro) да әсер етеді. А-ды инфаркт миокарды, өкпе артерияларының, ми қантамырларының, шажырқай тамырларының, көздің орталық венасының тромбоэмболиялары, тромбофлебиттері кезінде пайдаланады. Бірақ А-ды геморрагиялық диатездер, бауыр және бүйрек функцияларының бұзылуы, ойық-жара ауруы, рак, септикалық эндокардит т.б. аурулары бар адамдарға қолдануға болмайды.

Санат:Антикоагулянттар
Антилогизм

**Антилогизм** (гр. antі — қарама-қарсы және logos — ақыл) — логикада силлогизм алғышарттарын, оның қорытындыларын теріске шығаратын және олардың үйлесімсіздігін сипаттайтын логикалық ұғым. Антилогизм негізіне қисын жалғастылығы заңдары алынған. Сол заңдарға сүйенетін болсақ, ақиқат алғышарттардан жалған салдар туындауы мүмкін емес. А. теориясы силлогистика нұсқаларының бірі болып табылады.

Санат:Логика
Антиль аралдары

**Антиль аралдары** — Орталық Америкадағы аралдар тобы. Олар Үлкен Антиль (Куба, Гаити, Ямайка, Пуэрто-Рико) және Кіші Антиль аралдары (Виргин, Жел өті, Ық аралдары) болып бөлінеді. Аум. 220 мың км². Тұрғыны 30 млн. адамға жуық (1995). Жер бедерінде таулар басым. Ең биік жері — Гаити ар-ындағы Дуарте тауы (3175 м). Жазықтар негізінен Куба, Гаити аралдарының оңт.-шығысын, Виргин және Жел өті аралдарын алып жатыр. Сөнбеген ең биік— Суфриер (1467 м.) жанартауы және 1902 ж. Мартиника ар-ндағы Сан-Пьер қаласын басып қалған Монтан-Пеле (1397 м) жанартауы осы аймақта. Аралдардың маңында Юкатан (7680 м), Кайман (7090 м), Пуэрто-Рико (8742 м) су асты шұңғымалары орналасқан. Ірі портты қалалары: Гавана, Кингстон, Саната-Доминго. А. а-нда никель мен кобальт, боксит, алюминий кентасы, мыс, хром кен орындары бар. Климаты тропиктік, ыстық ылғалды келеді. Ең салқын айдың темп-сы — 21-230 ең ыстық айдың темп-сы 26-270С. Жылдық жауын-шашын мөлш. Ық аралдарының оңт. батыс бөліктерінде 1000 мм-ден кем, ал Жел өті аралдарында 3000-5000 мм-ге дейін жетеді. Күзде аралдардың шығыс жағалауы арқылы тропиктік циклон (қарадауыл) өтеді. А. а-ның көпшілігі Куба, Гаити, Доминикан, Ямайка мемлекеттері аумағын құрайды. Қалған бөлігі АҚШ, Ұлыбритания, Нидерланд, Франция мемлекеттерінің иелігінде.

Санат:Антиль аралдары
Антинейтрино

**Антинейтрино  ** () — нейтриноға қатысты антибөлшек. Нейтринодан лептондық зарядының таңбасымен және спиральдылығымен ерекшеленеді. А. — массасы нөлге тең, спині 1/2-ге тең бейтарап элементар бөлшек. Тәжірибе нәтижелері А-ның электрондық А. (е) және мюондық А. (е ) деп аталатын екі түрі болатынын көрсетті.

Санат:Қарапайым бөлшектер
Санат:Антизаттар
Антинейтрон

**Антинейтрон ** () — нейтронға қатысты антибөлшек. Ол —  массасы нейтрон массасына тең, спині 1/2-ге тең электрлік бейтарап бөлшек. А. мен нейтронның магниттік моменттері абсолют шамасы жағынан тең де, таңбалары жағынан қарама-қарсы болады. А-ды алғаш рет 1956 ж. Б. Корк, Г. Ламбертсон, О. Пиччони және У. Венцель (АҚШ) тәжірибе жүзінде антипротон шоғын зат ішінде шашырату нәтижесінде алды. Антипротон нысана ядромен соқтығысқанда ядро құрамындағы протонның біреуіне өзінің теріс зарядын береді (немесе оның оң зарядын алады). Осы процесс кезінде нейтрон—А. жұбы түзіледі. А. басқа ядроның нейтронымен не протонымен аннигиляттанады (аннигиляттану кезінде іздері бір нүктеден шығатын бір не бірнеше зарядталған бөлшектер пайда болады). А-ның пайда болғаны  оның аннигиляттануы арқылы білінеді.

Санат:Қарапайым бөлшектер
Санат:Антизаттар
Антиоксиданттар

thumb|right|350px
**Антиоксиданттар ** (грекше: *antі* — қарсы және *oxіs* — қышқыл) — тотығуға қарсы және оны тежеу үшін қолданылатын заттар; ағзаның қартаюын бәсендететін қышқылдану процестерін баяулататын химиялық заттар.

Олар полимердің тозуын, тағамдық майлардың ашуын, жанармайлар мен техникаға қажетті майлардың қоюлануын, қоқыстануын азайту үшін қажет.

Антиоксиданттар аталған мақсаттарға 0,01-0,001% мөлшерінде қолданылады. Табиғаты әртүрлі қаныққан және қанықпаған табиғи және синтетикалық органикалық қосылыстар ферменттердің, оттектің және тотығу — тотықсыздану қасиеті төмен иондардың әсерінен асқын тотықтар түзеді де үздіксіз тізбекті реакцияға түсіп, тотыға отырып ыдырайды. Бұның бәрі бос радикалдардың пайда болуы нәтижесінде әрі қарай ыдырау процестерінің тізбектеле жүруіне себеп болады.

Антиоксиданттар бос радикалдармен әрекеттесіп, өздері тұрақты бос радикалдарға айналады да тізбектеле өршіп, тотығу реакциясын тоқтатады не тежейді. right|thumbТабиғи Антиоксиданттарға витаминдер, ал синтетикалық Антиоксиданттарға әртүрлі ароматты қосылыстар жатады.

## Дереккөздер


Санат:Антиоксиданттар
Санат:Тағам қоспалары
Антипатия

**Антипатия ** (грек. antіpatheіa, , *αντι* — «қарсы», *πάθος* — «құштарлық»)) — әлеуметтану мен психологияда қолданылатын термин. Антипатия — ұнату немесе адамның бір-біріне көңілі ауу сезіміне қарама-қарсы ұғым. Алғаш рет Я.Л. Морено (1892 — 1974) тұлғааралық қатынастарды зерттейтін социометрия әдісіне “симпатия” және “антипатия” терминдерін қолданды. Морено әдісі адамдардың шағын бірлестіктері (отбасы, ұжым т.б.) ішінде қарым-қатынас процесін белгілеу, сипаттау, мінездеу мүмкіндіктеріне жол ашты. А. — ұжым қызметінің нәтижелілігін азайтып, адамдар арасында қарама-қайшылықтар туғызатын фактор болып табылады.

Санат:Сезімдер
Антиль ағысы

**Антиль ағысы ** — Атлант мұхитындағы Антиль аралдарының солт.-шығысынан басталып, Багам аралдары арқылы өтетін жылы ағыс. Ағыстың жылд. 1-1,5 км/сағ. Судың беткі температурасы ақпанда 24-250С, тамызда 27-280С, тұзд. 36,5-37(. Қыс кезіндегі циклон әсерінен ағыстың аумағы үлкейіп, қарқыны күшейеді. Ағыс Антиль және Багам аралдары аймағында бірнеше иірім жасап, Флорида жылы ағысы арқылы Гольфстримге жалғасады. Ағыстың қалыптасуына пассат желдері мен жердің өз осінен айналу күші әсер етеді.

**АНТИЛ АҒЫСЫ** - Үлкен Антил аралдарының солтүстік жағын орай ағатын мұхит ағысы, Солтүстік пассаттық ағыстың тармағы. Флорида ағысымен қосылғаннан кейін Гольфстрим ағысын құрайды.

## Дереккөздер


Санат:Ағыстар
Антитеза

**Антитеза ** — шендестіру (грек. antіthesіs — қарама-қарсылық) мүлде қарама-қарсы ұғымдарды, жағдайларды, образдарды салыстыра не қарама-қарсы қоя отырып, ой мен сезімді әсерлі жеткізуге ұмтылатын стильдік, эстетикалық бейнелеу құралын көркемдік  әдісінің бірі. А-ның сөз өнеріндегі орны ерекше және ежелгі А. бастауы мифтерде жатыр. Адамзаттың балаң кезеңіндегі дүниені аспан — жер, жарық — қараңғы, су — от  т.б. қарама-қарсы ұғыммен салыстыра тануы шеңдестірудің алғашқы белгілері. Сөз өнерінде А. жай ғана салыстырудан көркемдік, образдылық бояуымен өзгешеленіп тұрады. Қазақ әдебиеттану ғылымында бұл әдіске, ең алғаш, А.Байтұрсынов назар аударған. “Жайдағы қайғыдан қуаныш үстінде көрген қайғы жанға көбірек батады. Жарлылық қиындығы жасынан жарлы болғаннан гөрі байдан жарлы болғанға көбірек сезіледі. Көріксіз бетіндегі дақтан көріктің бетіндегі дақ көзге көбірек түседі. Тәттінің артынан ащылық, дәмдінің артынан дәмсіздік артығырақ білінеді. Сөз шығарушылар көп қолданады” дейді ол. Шендестіру антоним сөздерді бір-біріне қарама-қарсы қою арқылы жасалады. Мыс., “Қан мен тер” (Ә.Нұрпейісов), “Соғыс және бейбітшілік” (Л.Толстой), “Қызыл мен қара” (Стендаль”) т.б. шығармалардың аты шендестіру арқылы тура немесе жанама болса да оның мәнін ашуға қызмет етіп тұр. Қазақ ауыз әдебиетінің А. әдісі шеберлікпен қолданылған. “Қатыны семіз, ері арық, Иесі семіз, аты арық, Тұз жұтынан сақтасын (Мақал).   Мұнда А. арқылы адам бойындағы кемшілік әсерлі бейнеленген. “Қара жерге қар жауар, Қарды көр де, етім көр. Қар үстіне қан тамар, Қанды көр де, бетім көр” (Ер Тарғын).   Бұл сұлулықты эстетикалық талғаммен қарама-қарсы айқын, ашық түстерді салыстыра көрсеткен шендестірудің ұздік үлгісі. Мысал жанрында да шендестіру нышандары бар: “Қасқыр мен қозы”, “Қарға мен түлкі”, “Бұлбұл мен есек” т.б. Қазақ әдебиетінде шендестірудің күрделі, көркемдік қуаты мол, эстет. әсері күшті үлгісін Абай жасаған: “Қар — аппақ, бүркіт — қара, түлкі — қызыл, Ұқсайды қаса сұлу шомылғанға...” “Аппақ ет, қып-қызыл бет, жап-жалаңаш, Қара шаш қызыл жүзді жасырғанда...”   Абай реңі жағынан бір-біріне қарама-қарсы үш түсті алып, шендестіру арқылы негізі образ — төртінші суретті қиыннан қиыстырып бере алған. Сыртқы белгілерді салыстырумен бірге, адамның жай-күйі, ішкі сезімі, сыр-сыйпаты да шендестіру арқылы бейнеленеді: Бір үміт, бір қауіп”. (Абай). Қазақ әдебиетінде шендестірудің мұндай сәтті үлгілері көп кездеседі. Шашың — қара, денең — ақ бұлт, жүзің — Ай, Тісің — меруерт, көзің — сәуле, құралай (М.Жұмабаев). А. — бейнелеу құралдарының көркемдік қуаты ерекше, көп қолданылатын түрі.

Санат:Риторикалық сөздер
Антиферромагнеттік

**Антиферромагнеттік ** — кристалл заттың (антиферромагнеттің) магниттік реттелген күйі; бұл күйде кристалдық тордың көршілес түйіндеріндегі атомдардың (иондардың) магниттік моменттері бір-біріне қарама-қарсы параллель болып бағдарланады да, заттың магниттелушілігі нөлге тең болады. Сыртқы магнит өрісінің әсерінен антиферромагнеттер әлсіз магниттеледі. Антиферрмагнетті Неел нүктесі деп аталатын темп-ға дейін қыздырғанда ол өзінің ерекше магниттік қасиетін жоғалтып, парамагнеттік күйге ауысады (қ. Парамагнеттік). А. күйді 1930 ж. Л.Д. Ландау және француз физигі Л.Неел түсіндіріп берді. А-ді зерттеу нәтижесінде жаңа магниттік құрылымдар: әлсіз ферромагнеттік, геликоидалық құрылымдар және пъезомагнеттік, магнит электрлік эффектісі ашылды.

Санат:Магнетизм
Антиядролық конгресс

**Антиядролық конгресс** - 1993 ж. 30 тамызда Алматыда өткен ядролық қаруға қарсы халықаралық конгресс. Оған әлемдегі ядролық жарылысқа қарсы ұйымдар мен одақтардың өкілдері қатысты. Конгрестің жұмысы мынадай маңызды үш тақырыптың аясында жүргізілді: ядролық қаруға қарсы үкіметтік емес жолдармен күресудің әдіс-тәсілдерін айқындау; ядролық сынақ алаңдары мен оның маңайындағы экологиялық ахуал; атом жарылыстары зардабына ұшыраған аймақтардағы халықтың денсаулығы мәселелері. Сондай-ақ Конгресте ядролық сынақтардан зардап шеккен, әлі күнге дейін зардабын тартып отырған аймақтардагы халыққа көмек көрсету мақсатында БҰҰ қамқорлығымен халықаралық қор құру жәнінде арнайы ұсыныс жасалды. 

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Антиядролық қозғалыс

**Антиядролық қозғалыс** - ядролық соғыс қаруын жасауға, сынауға, қолдануға қарсы әлем халқының бірлескен қарсы күресі. 1945 жылы 6 тамызда алғаш рет АҚШ әскери әкімшілігі ядролық қаруды Жапонияның Хиросима қаласына тастап, қырғынға ұшыратты. Қала толық қирап, 140 мың адам қаза болды. Араға үш күн салып, Нагасаки қаласына түскен атом бомбасы салдарынан 75 мыңға тарта адам жапа шекті. Ал КСРО аумағында алғаш¬қы ядролық қару 1949 ж. Семей сынақ алаңында жарылды. Содан бергі жылдарда онда 459 жарылыс (оның 113-і атмосферада) жасалып, сынақ алаңымен шекаралас аудандардағы халықтың денсаулығына, экологияга орасан зор зиян келтірілді. Мұндай зұлмат қасірет бұл қарудың түрін жою, тоқтату қажеттігін тудырды. 1963 ж. атмосферада, суда және ғарышта атом қаруын сынауды тоқтату жөніндегі келісімшартқа қол қойылды. Бірақ бұл шарт талаптары ұзақ орындалмады. 70-ші жылдары КСРО басшылары КО-ғы атом сынағы бейбітшілікке бағытталған, халыққа, қоршаған ортаға зияны жоқ деген екіжүзді сұрқия саясат үстанды. Ұзақ уақыт бойына жер астындағы сынақтардың қауіпсіздігі туралы жалған түсінік қалыптастырылып, насихатталды. 1989 ж. ақпанда Қазақстандағы яд¬ролық жарылыстарга қарсы "Невада- Семей" Антиядролық қозғалыс дүниеге келді. Ол ел тұрғындарымен қатар дүниежүзі елдерінің бірқатарынан қолдау тапты. 1991 ж. мамырда "Аттан" штабы құрылды. 1991 ж. 29 тамызда Қазақстан Президенті Н.Назарбаев Семей ядролық сынақ алаңын жабу туралы Жарлыққа қол қойды. Мұндағы ең соңғы жары¬лыс 1995 ж. 30 мамырда жасалды. "Невада-Семей" Антиядролық қозғалысы алға қойған негізгі мақсаттарының бірі - Семей ядролық сынақ алаңын жабуға қол жеткізді.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Антоним

**Антоним** ( — «қарсы»,  — «ат», «атау») — мән-мағынасы бір-біріне қарама-қарсы қолданылатын сөздер. Лексикологияда құбылыстың (күн — түн), ұғымның (бақ — сор, жақсылық — жамандық), сапаның (жаңа — ескі), қимылдың (кіру — шығу), т.&nbsp;б. қарсы мәндегі сөздердің мағыналары антонимдік жұп құрайды. Заттың атауын білдіретін сөздердің антоним дік жұбы болмайды. Сонымен қатар антоним қарама-қарсы мағына арқылы сөздердің мағыналық тұтастығы мен біртектілігін де білдіреді. Антоним  сөздің дәл, нақты мағынасын салыстыру тәсілі арқылы айқындап, стилистикалық қызмет атқарады. Әсіресе, мақал-мәтелдерде жиі қолданылады. Мысалы, «Көз — қорқақ, қол — батыр», «Өтірік — қаңбақ, шын — салмақ». Қазақ тілінде фразеологиялық антонимдер көп кездеседі: аты шықты — аты өшті, жүрек жұтқан — су жүрек, соры қайнады — көзі ашылды.

Көркем шығармада ойдың өрістеуі екі түрлі ұғымның, түйіннің шарпысып келуіне орай қатар алынған сөздердің қарама-қарсылық, қайшы мағынасы, көркемдік әсерлілігі күшейе түседі. Сондықтан қайшы сөздер шендестіру тәсілін тудыратын құнарлы, өнімді құрал бола алады. Мысалы:
         *Атадан жақсы ұл туса,* 
         *Есіктегі басын төрге сүйрер.*
         *Атадан жаман ұл туса,* 
         *Төрдегі басын ерге сүйрер.*
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Санат:Лингвистика