open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кенерік алынғышы

**Кенерік алынғышы** (*Съемник облоя*) — кенерікті (облой) кескенде оны сотаннан алуға қолданылатын жоғарғы, төменгі, қатаң және қозғалмалы болыл бөлінетін құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Бромиттер

**Бромиттер** - бромды қышқылдың тұздары, жұмсақ тотықтырғыштар.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Вахталық журнал

**Вахталық журнал** () — кеме емірімен байланысты негізгі окиғаларды жазуға арналған ресми журнал. Оған кіретіндер: **кеме жағдайы туралы мәліметтер, жеке құрамдағы өзгерістер, жаттығулар, қорларды жұмсау, дабыл жариялау, қарсыласты айкындау, кару колдану;** навигациялық сипаттар туралы мәліметтер (кeме бағыты мен жылдамдығы), маневр жасаудың басы мен соңы және басқалар. Вахталық журнал кеме сапка кіріскен уакыттан бастап флот құрамынан шығып калғанынша үздіксіз жүргізіледі. Вахталық журнал әр жыл өткен соң мұражайға тапсырылып, онда мәңгі сақталады. Вахталық журнал занды құжат болып саналады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Гардероб

**Гардероб**. Металл ілгіштермен жабдықталып, вестибюльде орналасады. Ілгіш саны кәсіпорындағы орын санынан аз болуы керек. Резерв қоры 10%-ды құрады. Люкс және жоғары дәрежелі мейрамханаларда аяқ киім мен сөмкелерге арналған шкафтар болады.

## Дереккөздер
Агломераттану

**Агломераттану** (Агломерация; лат. agglomerare — қосу, біріктіру, жинақтау)—1) микроорганизмдер клеткаларының сұйықтықта қалқып жүргендерден түзген биологиялық түзілісі; 2) қала үлгісіндегі қоныстардың бірыңғай өлеуметтік-экономикалық және экологиялық жүйе құрап кеңістіктік және функциялық тұрғыдан топтасуы.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Серпімділік модулі

**Серпімділік модулі** (**)
# қалыпты кернеудің, соның әсерінен болған серпімді (*сызықтық*) деформацияға қатынасы; 
# тік кернеудің өзі қоздырған серпінді (*сызықты*) деформацияға қатынасы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Мақұт Қуатов

**Мақұт Қуатов** (*[[1926]], [[Маңғыстау ауданы]], [[Жармыш ауылы]] – [[1990]]*) – әскери қайраткер, полковник. 
*ҚазМУ-ды (*қазіргі ҚазҰУ*) бітірген (1964). 
*1945 жылдан КСРО-ның Қорғаныс Күштерінің қатарында қызмет еткен. 
*1951 жылы әскери құрамалар үшін саяси қызметкерлер дайындайтын Ташкенттегі 1 жылдық
*1958 жылы Мәскеудегі офицерлердің арнайы дайындау курстарынан өткен
*1951 – 1964 жылдары Түркістан әскери округінде рота, батальон, дивизиялық буындарда командирдің саяси қызметтер жөніндегі орынбасары, партбюро хатшысы болды. 
*1964 – 1974 жылдары Алматы облысы Кеген, Іле аудандарында әскери комиссар болып қызмет істеді. 
*1974 жылы денсаулығына байланысты запасқа шықты. 
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Аспалы көпір

**Аспалы көпір** — негізгі арқауы болат арқан мен темір шынжырлы көпір. Көпір таулы жерде салынады.

## Дереккөздер


Санат:Көпірлер
Құрамасызық

**Құрамасызық** (Обвод) - берілген нүктелерде түйіндесетін әр түрлі кисықтардың доғаларынан (кесінділерінен) құрастырылған сызық. Түйіндесетін екі қисықтың түйіндесу нүктесіндегі жанамаларының бірігуі (ортақ болуы) талап етіледі. Құрамасызық сыптығыр (гладкий) болуы үшін түйіндесетін екі қисықтың түйіндесу нүктесіндегі қисықтылық радиустары да тең болғаны дұрыс.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Гарнир

thumb
**Гарнир**— француз және халықаралық мейрамхана асханасында тамақты әшекейлеу дегенді немесе асқатықты білдіреді және негізгі тағам сыртындағы көкөністерді айтады. Гарнир екінші тағамның, салқын басытқының құрама бөлігі, кейбір елдерде гарнир деп тағамның құрамындағы аз мөлшерлі қоспаларын айтады. Мысалы, әзірбайжан палауында күріш басты тағам, ет, жеміс-жидек — гарнир.

## Дереккөздер


Санат:Тағамдар
Кеңейжонатын құралбілік

**Кеңейжонатын құралбілік** (*Оправка расточная*) — радиальды орналасқан тесіктері бар және ол тесіктерге кескіштері бекітілген цилиндрлік білік тәріздес тесіктерді кеулей- жонуға арналған қондырғы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Бромметрия

**Бромметрия** - I) титрант ретінде калий бромидінің сулы ерітіндісінде еріген бром алынатын титриметрлік талдау әдісі; 2) ерітіндідегі бром мөлшерін анықтайтын титриметрлік талдау.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Алдыңғы жасақ

**Алдыңғы жасақ** — ұрыс барысында өз бетінше жеке тапсырмаларды орындау үшін бөлінетін күшейтілген танктік (мотоатқыштар) бөлімше. Алдыңғы жасақ қорғаныс кезінде қамтамасыз ету алқабындағы қимылдарға, ал шабуыл кезінде қарсыластың қорғаныс тереңдігіне тез енуге, оның маңызды объектілерін (шептерін) алуға және баскадай тапсырмаларды орындауға арналады. Сондай-ақ, алдыңғы жасақ жорық кезінде карсы ұрыс болжанған жағдайда және қарсыласты қуу кезінде басты күштер келгенше су бөгеттері өткелдерін, тау асуларын, жол тораптарын және т.б. алу мен ұстап түру үшін жіберілуі мүмкін. Алдыңғы жасақ Ұлы Отан соғысы кезінде кеңінен қолданылған. Атқыштар дивизиясынан алдыңғы жасақ, әдетге, танк ротасы, өздігінен жүретін артиллериялық қондырғылар батареясы, 1,2 танкіге қарсы — жойғыш артиллерия батареялары, саперлар взводы, барлаушы-химиктер бөлімшелерімен күшейтілген атқыштар батальоны құрамында жіберілген. Сондай-ақ, 1-эшелон полктерінен де шағын құрамды алдыңғы жасақтар бөлінетін болған. Олар өздерінің міндеттерін басты күштерге жақын кашыктықта, сонымен катар олардан 15-25 километр қашыктықта да атқаратын болған. Қазіргі уақытта көптеген шет мемлекеттердің ұрыстық жарғыларында жоғары жылжымалы қуатты атыс күші бар алдыңғы жасақ құру мен қолдану қарастырылады. Олар шабуылдық ұрыс кезінде терең атыстық жою нәтижелерін қолданудың маңызды құралы деп саналады. Сонымен қатар олар ядролық каруды жою немесе жаулап aлy, әуе шабуылынан қорғаныс құралдарын, басқару пункттерін және карсыластың орналасу шебінің тереңдігіндегі түрлі тылдық объектілерді жою міндеттерін орындауы мүмкін. Алдыңғы жасақтың іс-қимылдары өздігінен жүргізіліп, белгілі бір алқапта ұрыс жүргізумен байланыспауы қажет деп есептеледі. Алдыңғы жасақтың іс-қимылдары авиациямен және артиллериямен қошталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Силумин

thumb|Фазовая диаграмма системы Al-S
**Силумин** — алюминий негізіндегі кремний Si мөлшері 4—13%, кейде 2%-га дейін болатын жөне Си,| Mn, Mg, Zn, Ті, Be элементтері кіретін жеңіл қүйма қорытпа. Силумин негізінен, автомобиль, үшу аппараттарын жасауда, күрделі пішінді тетіктер дайындауда қолданылады.
симның бірінші белгісі пайда болатын жөне қалдық деформация берілген мөлшерге жететін (жиі 0,05% жөне одан да аз) шартты кернеу.

## Дереккөздер


Санат:Алюминий қорытпалары
Ақмолда Тәкенов

**Тәкенов Ақмолда** (1927 жылы туған, Маңғыстау ауданы Ақтөбе ауылы) – ауыл шаруашылығы саласының қызметкері. 1943 – 1948 жылдары Жаңақорған ұжымшарында жылқышы, 1951 – 1954 жылдары Сам-2 Қызыл отауында меңгеруші, 1957 – 1985 жылдары Ленин, Қызылөзен, Ақшұқыр, Таушық ұжымшарларында ферма меңгерушісі, 1985 – 1994 жылдары Баянды ауылында әкім болған. КСРО ХШЖК-нің қола жүлдегері (1984), «Ерен еңбегі үшін», т.б. медальдармен және Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер
Гарнирлі қабырға

**Гарнирлі қабырға** – қой төсін тік бұрыштап шабады, қабырға сүйектерін ажыратып алады, одан соң төсті ептеп ұрғылайды, тұздайды, бұрыш, ұсақтап кесілген сарымсақ себеді. Қабырғаның ұшын жаппай орап, артынша жіппен байлайды. Кішкене сорпа қосып, дайын болғанша бұқтырады. Қабырғаны әкелерде болікке 1-2	тіліктен қабырға сүйекшелерімен кеседі де, көкөніспен (қияр, қызанақ) және капуста салатымен гарнирлейді. Салат үшін капустаны ұзыншалап бейімдейді де, ыдысқа салады, тұздайды, сірке суын құяды, ол жұмсарғанға дейін үздіксіз араластыра отырып жылытады, одан кейін салқындатады, сәбізді ұзыншалап кесіп, пияз, қант қосады да, үстінен өсімдік майын құяды.

## Дереккөздер
Серіппені еріксіздендіру

**Серіппені еріксіздендіру** (Заневоливание пружины) — орамдары жанасқанша сығып, бекітіп, үзақ мерзімге дайын серіппені межелік жүктемемен шегіне жеткенше жүктеу.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Бромоформ

**Бромоформ** СНВг3 - метанның галогентуындысы; ұйқы келтіретін және есірткілік қасиеті бар; медицинада, иммерсиялық талдауда, тон майлар мен балауыздардың еріткіші ретінде колданылады.

## Дереккөздер



Санат:Метандар
Санат:Галогенидті еріткіштер
Санат:Бром қосылыстары
Гаро

**Гаро** — грузин тұздығы. Құрамына ұсақталған грек жаңғағы, майдалап туралған пияз, сарымсақ, күнзе, сірке суы немесе фанат шырыны және тауық сорпасы қосылып қайнатылады. Жылы түздыққа дайын болған соң, қоюлану үшін 2—	3 жұмыртқа сарысын және дәміне қарай тұз салынады. Гаро татымды дәмге ие, нәзік, пайдалы және көптеген витаминдерден тұрады.

## Дереккөздер
Тәжік Тәңірбергенов

Тәңірбергенов Тәжік (1930 жылы туған, Маңғыстау ауданы Шайыр ауылы) – педагог, Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің озық қызметкері». Маңғыстау ауданынан шыққан алғашқы пионер жетекшісі. Гурьев педогига училищесін бітірген (1948). 1948 жылдан Шахта мектебінде мұғалім, интернат тәрбиешісі, №3 орта мектепте мұғалім болды. «Еңбектегі ерлігі үшін» медалінің иегері.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Әскери химиялық барлау аспабы

**Әскери химиялық барлау аспабы** (Войсковой прибор химической разведки) — ауадағы, жердегі, техникадағы, көліктегі және басқа заттардағы улы заттарды анықтауға арналған аспап. Әскери химиялық барлау аспабы қақпақты корпустан және оған орнатылған қол сорғыдан, сорғының кигізбелі сабынан, индикатор түтікшелі қағаз кассеттерден, түтінге қарсы сүзгілерден, қорғаныш қақпақшасынан, электр шамынан және басқа бөлшектерден тұрады. Әскери химиялық барлау аспабы жәрдемімен улы заттарды анықтауда индикаторлық түтікшелердің рөлі маңызды. Әскери химиялық барлау аспабы кешенінде үш түрлі индикаторлык түтікше бар: бір қызыл сақиналы және бір қызыл нүктелі түтікше заринді, зоманды, Ү-газын, бір сары түтікше ипритті, үш көк сақиналы түтікше фосгенді, көгерткіш қышқылын және хлорцианды анықтауға арналған. Қорғаныш кабықшасы топырақ пен сусымалы материалдарды тексеруге пайдаланылады. Индикаторлық түтікшелермен төменгі температурада жұмыс істеген жағдайда арнаулы жылытқыш пайдаланылады Әскери химиялық барлау аспабымен улы заттарды анықтау әдістері арнаулы әдебиеттерде көрсетілген. Аспап жұмыс істеуге өте қолайлы әрі қарапайым. Ылғал тигізбей кұрғақ жерде сақтау керек. Оны химик-барлаушылар пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қырылдақ доңғалақ

**Қырылдақ доңғалақ** (Колесо храповое) — қырылдақты механизмнің жетектегі доңғалағы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Мұрын жүзігі

**Мұрын жүзігі** – қолөнер туындысы. Мұрын жырау 1899 жылы Хожеліден Маңғыстауға көшіп келіп, Форт-Александровск (қазіргі Форт-Шевченко) қаласына орналасады. Осы кездері ол зергерлік өнермен түбегейлі айналысып, өзінің мөр сақинасын (жүзігін) жасайды. Жыраудың баласы Дәуітбайдың айтуы бойынша сақинаның бетіне жазылған жазуды Мұрын сол кезде Кетік қаласында бір дағыстан шеберіне жаздырып алады да, соған қарап отырып сақина бетіне өзі ойып түсірген көрінеді. 1942 жылы Мұрын жырау Алматы қаласында болған кезінде 36 батыр туралы жыр жаздырады; сол Мұрын жаздырған жыр мәтінінің әр бетіне жырау өзі аты жазылған жүзігімен мөр басып отырған. Осы Мұрын жыраудың жүзігі кейін Алматы қаласындағы Орталық мұражайға тапсырылмай қалады. 2001 жылы ғана Бесқаладан келіп облыс мұражайға тапсырылған зергерлік бұйымдардың ішінде Мұрын жүзігі де болады. Осылайша Мұрын жүзігі бір ғасырдан кейін туған топырағына қайта оралды.
## Дереккөздер
Артиллериялық зеңбірек

**Артиллериялық зеңбірек**  — снарядты (миналарды) атуға арналған *20* мм және одан жоғары калибрлі ұңғылы қару түрі.

Құрлықта, теңізде, әуеде қарсыластың адам күшін және атыс құралдарын жою, оның қорғаныс құрылысын қирату және баска да тапсырмаларды орындау үшін қолданылады.

Артиллериялық зеңбіректің әрекет ету принципі ұңғыдағы оқ-дәрі зарядының жану энергиясының снарядтың жылжу энергиясына айналуының физикалық-химиялық процесіне негізделген. Бұл процесс дыбыстық, жарықтық және жылулық әсерлермен қосарланады.

Артиллериялық зеңбіректің негізгі ұрыстық сипаттары:

* снарядтың қуаттылығы,

* атыстың дәлдігі,

* ату қашықтығы,

* ату жылдамдығы, 
 
* атыс маневрлілігі,

* жорық және ұрыс алаңындағы жылжымалылығы,

* қолданудағы сенімділігі мен ыңғайлылығы,

* кез келген жағдайларда тоқтаусыз жұмыс істеуі.


file:Animated gun turret.gif|Кемелік зеңбірек
file:Zis2_nn.jpg|ЗиС-2
file:"Members of a Negro mortar company of the 92nd Division pass the ammunition and heave it over at the Germans in an almos - NARA - 535546.jpg|Италияның Минаатқышы
file:AA-gun-niva-1916.jpg|1916 жылғы зеңбірек
file:Артеллирея.jpg|АҚШ-ның зеңбірегі
file:Guerre 14-18-Artillerie de campagne allemande-1914.JPG|Немістердің зеңбірегі


Іс-әрекет жеріне және жойылатын нысана сипаттарына байланысты Артиллериялық зеңбірек жер үсті, зениттік, авиациялық, танктік, кемелік және жағалаулық болып бөлінеді. Сонымен катар жалпы және арнайы жағдайларға арналған Артиллериялық зеңбірек болып бөлінеді.

Ұңғы құрылысына байланысты Артиллериялық зеңбірек ойықты және тегіс ұңғылы болып келеді. Жылжымалылық (маневрлілік) дәрежесі бойынша Артиллериялық зеңбірек тұракты, жылжымалы негізде тұрақты (танктерде, ұшақтарда, кемелерде), сүйремелі, өзі жылжитын, өзі жүретін (шынжыр табанды немесе дөңгелекті шассиде), тасымалды, темір жолдық болып белінеді.

## Сілтемелер
* Артиллерийское вооружение. Основы устройства и конструирование, Машиностроение, 1975, 420 c. 
* История материальной части артиллерии (1904)

## Тағы қараңыз
Артиллерия

## Дереккөздер


Санат:Артиллерия
Ауа массасы

**Ауа массасы** (Воздушные массы) — көлем жағынан Құрлық пен мұхиттардың бөліктерімен салыстырылатын, көлденең бағытта біртұтас бүтін тәрізді ауысатын және біртектес метеорологиялық элементтерден тұратын тропосфераның төменгі қабатыңдағы ауа аумағы. Пайда болу ауданы бойынша ауа массасын жылы (тұрақты) және суық (тұрақсыз) деи бөледі, бұлар ауа райының белгілі бір режимін жасайды. **Ауа массасының** қозғалуын және түр өзгерісін болжау ауа райы болжамының негізгі элементі болып есептеледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Амарант

thumb|Амарант
**Амарант** — құрамында протеин бар бір жылдық майда жапырақтары 2—3 см болатын өсімдік. Тәттілеу дәмді көгінен салаттар жасайды, ал тұқымдарын ботқаларға қосады.
## Дереккөздер


Санат:Қызылқұйрық тұқымдасы
Ортаққосалқы доңғалақ

**Ортаққосалқы доңғалақ** (Колесо паразитное) — пайдалы қозғалыс жасамайтын қосымша тісті доңғалақ; ол қозғалыс бағытын өзгерту үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Аграрлық экология

**Аграрлық экология** (Аграрная экология;  — жер, жерге байланысты, жер қожалығына, жерді пайдалануға байланысты,  — үй, атамекен, *logos* — ілім, ғылым) — қолданбалы экологияның бір бөлімі, ауыл шаруашылығы экологиясы. Аграрлық экология Мәдени өсімдіктердің түсіміне абиоталық және биоталық орта факторларының әсерін,сондай-ақ ауыл шаруашылығы жерлерін мекендейтін организмдер қауымының құрылымы мен қозғалысын, өсірілетін өсімдіктердің тіршілігіне агробиоценоздардың тигізетін әсерін зерттейді. Қазіргі заман Аграрлық экологиясының негізін В.Тишлер (1965) жете зерттеді.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Винтовка

**Винтовка** — ұңғы каналында винтті ойығы бар атыс қаруы. Қарсыластың адам күшін **1000 метрге** дейінгі қашықтықта оғымен, ал қолма-қол ұрыста сүңгімен және дүмбімен жоюға арналған. Винтовка оғының бастапкы жылдамдығы **700-900 м/сек.**, ұшу кашықтығы **2-4 км**. Винтовканың негізгі бөлшектері: **ұңғы, ұңғы қорабы, бекітпе механизм, құндақ, көздегіш тетік, қарауыл, оқ салатын қорап (магазин)**, сүңгі. Қазіргі винтовканың калибрі — **6,5-8 мм**. Олар автоматгы (өздігінен оқталып, өздігінен атылады) және автоматсыз болады. Автоматсыз винтовка минутына 10-12 оқ шығара алады. Ең көп тараған түрі 5 және 10 оқтық өздігінен оқталатын винтовканың ату жылдамдығы минутына **25 оқ** шығаруға дейін барады. Винтовканың оптикалық көздеу тетігімен (атыстың тию дәлдігін арттыру) жабдықталған түрін снайперлік винтовка деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Қарулар
Санат:Әскери іс
Алдыңғы жорықтық застава

**Алдыңғы жорықтық застава** — жорықтық күзет органы. Алдыңғы жорықтық заставаға басты күштің кедергісіз іс-орекетін қамтамасыз ету мақсатында өз әскерлеріне карсыластың барлаушыларының енуін, тұткиылдан шабуылдауын болдырмау және жазылу мен ұрысқа кірісу үшін ұтымды жағдай туғызу тапсырмасы жүктеледі. Іс-қимыл бағытында әскердің алдыңғы белігінен (авангардтан) және екі бағыттағы жылжымалы басты күш қатарының ізіндегі полктерден де саппен жөнелтіледі. Алдыңғы жорықтық заставаның әдеттегі құрамы — күшейтілген мотоатқыштық (танктік) взвод немесе рота. Оларды шолғыншылар күзетеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Медина Құбышев

**Медина Құбышев** (*[[1923]], [[Маңғыстау ауданы]], [[Шетпе ауылы]] – [[1967]]*) – соғыс және еңбек ардагері. 
*Қазақ КСР-і *«Халық ағарту ісінің озық қызметкері»*. 
*1941 – 1945 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысқан. 
*1952 – 1964 жылдары 1-Май ұжымшарының бастығы
*1964 – 1967 жылдары Таушықтағы механизаторлар дайындайтын  училище мен аудандық шикізат дайындау конторын басқарды. Барлық саналы өмірін Маңғыстаудың  ауылшаруашылығы мен экономикасын көтеруге жұмсаған. 
**«Құрмет белгісі»* орденімен, бірнеше мерекелік медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ангидрит-гипс

**Ангидрит-гипс** Негізінен алғанда гипстен және ангидриттен тұратын шөгінді (тұнба) жыныс. Құрамындағы гипс мөлшері ангидритке қарағанда көбірек болып келеді. Ангидриттің гипске айнала бастау өңірінде, яғни ангидриттің гидраттану белдемінің төменгі бөлігінде түзіледі.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Серіппенің қатаңдығы

thumb
**Серіппенің қатаңдығы** (Жесткость пружины) — серіппенің бірлік деформациясына сөйкес күші.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Гастроном

**Гастроном** - аспаздық өнердің ерекшелігін білетін, тағамның татымдылығын бағалай алатын білгір адам. Бізде "гастроном" сөзі 30-жылдардың ортасынан бастап жоғары және бірінші категориялы ассортименті мол дүкендерде беріле бастады.

## Дереккөздер
Базар Тәукенов

**Тәукенов Базар** (1941 жылы туған, Маңғыстау ауданы Ақтөбе ауылы) – шопан. 1957 – 1982 жылдары жергілікті кеңшарларда қой бағып, мал басының көбейтуде ерекше табыстарға қол жеткізді. Мәскеудегі Бүкілодақтық ауыл шаруашылығы көрмесіне қатысқан (1968). Еңбек даңқы орденімен марапатталған.

## Дереккөздер
Брутто-формула

**Брутто-формула** - қосылыстын элементтік және сандық жиынтық құрамын көрсететін химиялык формула.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Әскери шығындар

**Әскери шығындар** (Военные потери) — соғысушы мемлекеттердің соғыс барысындағы және оның салдарынан тыл мен майдандағы адамдар шығыны және материалдық зиян шегуі. Әскери шығындар тікелей және жанама болып бөлінеді. Тікелей әскери шығындар қару-жарақтың әрекетіне байланысты болады, ал жанама әскери шығындар қару-жарақ және басқа да ұрыс құралдарының әрекетіне тікелей байланысты болмайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ауа өткізбейтін есіктер

**Ауа өткізбейтін есіктер** (Герметические двери) — паналау ғимараттарына радиоактивті, улы және бактериялық заттар кірмеуі үшін кіру есіктерін, тамбурларды, тамбур-шлюздерді, апаттық шығу жолдарын тығыздап жабуға арналған темір және ағаш құрастырмаларынан жасалған құрылғы. Паналау ғимараттарына әдетте көлемі 89 х 189 см немесе 126 х 206 см темірден жасалған ауа өткізбейтін есіктер орнатылады. Есіктің ішкі айналасына резинадан тығыздама бекітіледі, ол есік пен оның жақтауы арасындағы барлық саңылауларды бітеуге мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Аспалы траектория

**Аспалы траектория** (Навесная
траектория) — көтерілу бұрышында
неғүрлым алыс қашықтықтан үлкен
бұрыш алатындай траектория. Ол тасалардағы (шұңқырларда, ойпаттар мен
ылдилардың сыртында) және зеңбіректі
артиллерия мен атыс қаруынан төсей ату
мүмкін болмайтын жерлердегі нысананы
минаатар мен тапал зеңбіректерден ату
үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Мұрын жыраудың мұражай-үйі

**Мұрын жыраудың мұражай-үйі** – әдеби-мұрағаттық мұражай-үйі, Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші.
 
## Орналасқан жері
Форт-Шевченко қаласы, Е. Өмірбаев көшесі, №10 ғимарат.

## Тарихи деректер, сипаты
Маңғыстаулық атақты жырау Мұрын Сеңгірбекұлының туғанына 130 жыл толуына орай тұрған үйі мен ұста дүкенінің орнынан 1991 жылы мұражай-үйі ашылып, сол жылдан өз келушілерін қабылдай бастады.
Аталған үйде Мұрын 1906 жылдан бастап, өмірінің соңына дейін тұрған. Мұрынның туыстары 1970 жылдардың соңында Атырау облысына қоныс аударып, бұл үйді қалдырып кетеді. Ғимарат 20 ғасырдың басындағы Маңғыстау өңірінің тұрғын үйлеріне тән сипаттағы "Г"-әрпі тәрізді құрылыс түріне жатады. Іргетасы мен қабырғасы ұлутастан қаланып, қабырғалары сыланған. Терезелері тікбұрышты. Үйдің дәл жанында ұстахана "дүкені" бар. Үйдің алаңы − 242 м². 
Мұражай үйінде Мұрын жыраудың өзі тұтынған заттар мен жасаған әр түрлі зергерлік бұйымдар, қолданып пайдаланған ұсталық саймандар, т.б. әдеби-тарихи жәдігерлер жинақталған. 1999 жылы Форт-Шевченко қаласындағы *Мұражайлар кешені* құрамына енді.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы сәулеті
Санат:Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан мұражайлары
Симметриялы еместік

**Симметриялы еместік** (Несимметричность) — симметриялықтан ауытқу, қалыпты үзындықтың бойында алынған нақты және орнықты элементтердің (бүйымдардың) симметриялық жазықтықтарының ең үлкен арақашықтығы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Гланга

**Гланга** — карри татымды қоспасының құрамына енетін, дәмі зімбір, бұрыш, лимон сияқты, Малайзия, Индонезия, Үндістан, Қытай жөне Таиландта өсірілетін көп жылдық өсімдік.

## Дереккөздер
Амаретто

thumb|250px|Амаретто
**Амаретто** — өрік дәнектері қосылған бадамды ликер.
## Дереккөздер
Ангидрит-доломит

**Ангидрит-доломит** - Негізінен ангидриттен және доломиттен тұратын шөгінді (тұнба) тау жынысы. Құрамындағы доломит мөлшері ангидритке қарағанда көбірек болып келеді. Галотекті — карбонатты қабаттардың таза доломит тасы, доломит ангидриттермен және ангидриттермен алмасу өңірінде кеңінен таралған. Ангидриттердің гидраттану белдемінде ангидрит-доломит гипс-доломиттерге алмасады.

## Дереккөздер


Санат:Шөгінді тау жыныстары
Аспандата атыс

**Аспандата атыс** (Навесная
стрельба) — өрлеу бұрышын 20-45 градус
етіп артиллериядан ату (үшу жолы тік,
келте зеңбірек пен минаатарға тон). Түрлі
атыс міндеттерін орындау үшін, оның
ішінде қорғаныс құрылыстарын қирату
үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Симплификация

**Симплификация** — тұтынуды қанағаттандыратын бұйымдардың түрлерін жеткілікті санға дейін азайту мақсатымен жүргізілетін стандарттаудың түрі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Винтовкалық гранат

**Винтовкалық гранат** () — винтовкалық гранатаатқыштан атуға арналган оқ-дәрі. Кейбір винтовкалық гранат ұшу қашықтығын ұлғайту үшін траекторияның бастапқы бөлігінде қосылатын реактивтік қозғалтқышы болады. Ол кумулятивті, жарыкшақты, жарықшакты-кумулятивті болып бөлінеді. Винтовкалық гранатның калибрі **40-75 мм., салмағы 200-800 грамм**, атыс қашықтығы 5**00 метр** дейін, сауытты тесіп шығуы **300 мм-гe** дейін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тілекбай Телбаев

**Телбаев Тілекбай** (1919, Бозащы түбегі, Тасой қонысы – 1996) – еңбек ардагері. 1942 – 1945 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысқан. Соғыстан кейін ұзақ жылдар бойына мал өнімдерін дайындау бөлімінде, тұтыну қоғамында дүкен меңгерушісі қызметін атқарған. Отан соғысы орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ауа өткізбейтін клапандар

**Ауа өткізбейтін клапандар** (Гермоклапаны) — үйлерді сыртқы ортадан немесе бір үйлерді басқаларынан сенімді түрде ажыратып тастау, сондай-ақ сүзгі-қорғаныш құралдарын бір режимнен екінші режимге ауыстыру үшін желдеткіш жүйелерінің ауа жолдарына орнатылатын клапандар. **Ауа өткізбейтін клапандар** айдау және сорып шығару жеддеткіштерінің кіру және шығу жолдарына, сондай-ақ сүзгіжелдеткіш агреғаттарына орнатылады. **Ауа өткізбейтін клапандар** көлеміне карай электр немесе қол жетекті болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әскери ынтымақтастық

**Әскери ынтымақтастық** (Военное сотрудничество) — ұлттық заңдар мен халықаралық міндеттемелерді (келісімдерді) орындай отырып, тең құқықты және өзара тиімді мүдделер негізінде олардың қауіпсіздіктерін нығайту мүддесінде ынтымақтастыққа қатысушы мемлекетгер жүзеге асыратын, әскери-саяси, әскеритехникалық және әскери-экәномикалық салалардағы үйлестірілген шаралар жиынтығы; мемлекеттің халықаралық іс-әрекетінің құрамдас бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бромбензол

**Бромбензол** (C6H5Br) - бензолдың галогентуындысы; еріткіш және органикалық синтез реакцияларында өршіткі ретінде пайдаланылады, конденсацияланған күйімен тепе-тендікте бола алады.

## Алынуы
Бромбензол бензолдың броммен FeBr3 қатысында әрекеттесуі нәтижесінде алынып, жанама өнім ретінде HBr түзіледі:

* C_6H_6 +Br_2 \longrightarrow C_6H_5Br +HBr

## Дереккөздер



Санат:Бром қосылыстары
Алдыңғы командалық пункт

**Алдыңғы командалық пункт** (АКП) — құрлық әскерлерінің құрамаларында шабуыл кезінде орналасатын басқару пункттер түрлерінің бірі. Шешуші соққы
бағытында әрекет етуші бірінші эшелон бөлімдерінен тікелей кейін орналасады және ұрыс кезінде негізгі командалық пункттерден оларды басқару қиын немесе мүмкін емес болғанда басқарудың оралымдылығын жақсартуға арналады. Алдыңғы командалық пункт құрамына әдетте, құрама командирінің орынбасары және штаб, әскер тектері мен қызметтерінің офицерлері кіреді. Алдыңғы командалық пункт КП-пен, сонымен қатар бағынышты бөлімдер мен белімшелердің басқару пункттерімен үздіксіз байланыста болады. Қажет болған жағдайда, құрама командирі алдыңғы командалық пунктке көшеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тісті доңғалақ

**Тісті доңғалақ** (Колесо зубчатое) — тістер жүйесі тұйық етіп кесілген және басқа тісті буынның үздіксіз қозғалысын қамтамасыз ететін тісті механизмнің буыны. Пішіні бойынша цилиндрлік және конустық тісті доңғалақ болып бөлінеді; олар тік, қиғаш және қисық тісті болады.

## Тісті Дөңгелектің кері жүріс блогі
**Тісті Дөңгелектің кері жүріс блогі** - кері жүріс берілісін қосқанда беріліс қорабының жетектегі білікке аралык білік арқылы айналу берілісін камтамасыз ететін өз-өзімен қатты байланысқан екі өстес тісті дөңгелектер.

Тіс бойлық сызығының пішініне қарай жіктеледі:
* тік тістер
* қисық тістер
* шевронды

Тік тістер - ең көп таралған түрі. Тістері радиалды бетте орналасқан жіне екі тістерін алты байланыс желісі айналу осіне параллель болып табылады. Тісті дөңгелектер спираль мен шевроннан гөрі күштірек.

Қисық тісті дөңгелектер - айналу осіне және спиральдың бөлігін құрайтын нысаны бұрышпен орналасқан. Доңғалақ дөңгелектері жоғары жылдамдықта жоғары күш беруді немесе қатты шуды шектеуді қажет ететін тетіктерде қолданылады.

Шевронды дөңгелектер - V тәрізді жасалған Дөңгелекті екі жарым осьтік күштері бір-біріне бас тарту, сондықтан қажарлы мойынтіректерді туралы өзегін орнату қажеті жоқ.

## Дереккөздер

Санат:Жай механизмдер
Санат:Дөңгелектер
Глянцирлеу

**Глянцирлеу**- ашық сыйымдылық ішінде қатты қыздырылған майда өнімді қуыру. Бұл процестің мақсаты қуырылған өнімдегі ақуыздың коагуляцисы және оның әсерінен қатты қабықша пайда болу әсерінен өнім кейінгі өндеуде жұмсақ шырынды болады.

## Дереккөздер
Приондар

**Прионы (Зардапты нәруіздер)** — қойлардың скрепи және адамдардың Крейцфельдт-Якоб ауруларының қоздырғыштары. Нәруіздерден тұрады, құрамында не РНҚ, не ДНҚ табылмаған. Олар торшаның бір ерекше гендерінің индукторы және туындысы деген болжам айтылып жүр.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Тілембай Телбайұлы

**Телбайұлы Тілембай** (1922 жылы туған, Бозащы, Ащыорда қонысы) – Ұлы Отан соғысының ардагері. 1942 жылдары Сталинград майданына қатысқан. Соғыстан кейін ұзақ уақыт ауыл шаруашылығының түрлі салаларында еңбек еткен. 1-, 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, бірнеше мерекелік медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Синхронды айналыс жиілігі

**Синхронды айналыс жиілігі** (Частота вращения синхронная)  — орнықты синхронды айналмалы қозғалыстағы бір жүйеге біріккен динамикалық объектілердің оң таңбалы синхронды бүрыштық жылдамдықтары.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Үйкеліс доңғалағы

**Үйкеліс доңғалағы** (Колесо фрикционное) — айналмалы қозғалысты басқа буынға үйкеліс күші арқылы беретін үйкелісті берілістің буыны. Центріне қарай жылжытылып дайындалған тісті доңғалақ.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Владивосток келісімі

**Владивосток келісімі** () — АҚШ президенті Форд пен 
Л.И.Брежневтің 1974 жылы 24 қарашада Владивостoк қаласында қол қойған **(СҚШ-2) (ОСВ-2)** келісім талаптарын (шеңберін) сипаттайтын біріккен мәлімдемесі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Халықаралық конвенциялар
Гогель-могель

**Гогель-могель** - қант сеуіп бұлғанған жұмыртқа сары-уызына бір шай қасық ром немесе коньяк құйылып араластырылған, одан кейін үстіне азырақ су құйып, мұз салып бүлғанған сусын. Ром немесе коньяк құйылмаса балалар тағамы болады.

## Дереккөздер


Санат:Десерт
Еріктілер

**Еріктілер** - бірқатар мемлекеттерде (АҚШ, Ұлыбритания, Франция, Италия, т.б.) әскери қызметке өз еркімен кіруші адамдар.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ауа райы жағдайы

**Ауа райы жағдайы** (Климатическое условие) — көп жылғы бақылаулар негізінде анықталған жергілікті жердегі ауа райының ауысу жүйелілігі мен жиынтығы. **Ауа райы жағдайы** атмосферада және жер үстінде болатын физикалық процестермен анықталады. Әр түрлі әскери қимылдар театрының Ауа райы жағдайын зерттеу мен сипаттау гидрометеорологиялық қызмет міндетіне енеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қойнауқат анизотропиясы

**Қойнауқат анизотропиясы** - Жинауыш жыныстар өтімділігінің, олардың қат-қабатталу бағытында және оған перпендикуляр бағытта әр түрлі көрсеткіштермен сипатталу қасиеті. Бұл қасиет тау жыныстары бөлшектерінің бағдарлану ерекшеліктерінен және олардың дәнекерлену дәрежесінің түрліше болуынан туындай отырып, шоғырларды игеруде газ-мұнай жапсары мен газ-су жапсарының өзгеру жылдамдығына, теспелеу аралықтарының қашықтыңтарын таңдап алуға, ұңғыманың шектік мүмкіндікті өнімділігін (дебиттерін) тағайындауға әсерін тигізеді.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Провирус

**Провирус** (провирус ДНҚ-сы) — вирус геномының тіршілік құру түрлерініц бірі. Онда вирус геномы торша геномымен қосылып бірлескен ДНҚ молекуласын құрады. Провирусқа кейбір бактериофагтар мен ісік туғызатын вирустар жатады. Дімкәстік кезең - аурудың алғашқы белгілерініц пайда болуынан бастап оның клиникалық белгілерініц толық дамуына дейінгі кезең.

## Дереккөздер


Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Авиацияның ұрыстық реті

**  Авиацияның ұрыстық реті ** — жауынгерлік міндеттерді орындау үшін әуеде бөлімшелер (бөлімдер) ұшақтарының белгілі бір орналасуы (топтасуы). Авиацияның ұрыстық реті экипаждар арасындағы маневр еркіндігі мен бірлескен атысын, өздерінің қарсыластың зениттік құралдарынан мейлінше аз зақым алуын, объектіні бомбалаудың тиімді жағдайын қамтамасыз етуі керек. Бөлімшенің ұрыстық реттегі ұшақтары ұрыстық реттің тереңдігі, ендігі, биіктігін жасайтын белгілі бір жоғарылату мен төмендетуі бар белгіленген интервалдар мен арақашықтықтарда ұшып отырады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Граус

**Граус**— бөденеден дайындалатын ағылшын аспаздығындағы өте сыйлы тағам. Осы кезге дейін Англияда ас мәзіріне "граус" тағамы кірсе, онда асқа шақырылғандардың ішінде лордтар палатасының мүшесі, Англия мэрінің бірі қатысып отырғанын білдіреді.

## Дереккөздер
Ізтұр Телеғұсов

**Телеғұсов Ізтұр** (1902 жылы туған, Маңғыстау ауданы Ақшымырау ауылы) – соғыс ардагері. 1919 жылы Тобанияздың тапсыруымен Ә.Жангелдин отрядымен Торғай өңіріне барып қайтқан. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Соғысты Қиыр Шығыста аяқтап, елге 1946 ж. оралған. Бірнеше орден, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1902 жылы туғандар
Санат:Ардагерлер
Ангелика

**Ангелика** — биік шөптесін өсімдік. Тамырында эфир майлары, кумариндер, биофлавонидтер, тұтқырлы заттар, ащы шайырлар бар. Аспаздықта балғын тамырлары мен өскіндерін майдалап турап салаттарға, көжелерге және көкөніс гарнирлерге, хош иіс беру үшін қосады.
## Дереккөздер
Сипатқұжат

**Сипатқұжат**  -салага немесе жеке өндіріске арналған мөлшерлік-техникалық қүжат, машина тетіктерінің, бөліктерінің және қүрылғыларының параметрлеріне және өлшемдеріне қойылатын талаптар, ережелер жене әдістер жиынтығы.
*Салалық сипатқүжат (Нормаль ведомственная) — бір салаға арналған мөлшерлік-техникалық қүжат.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ішкі тісті доңғалақ

**Ішкі тісті доңғалақ** (Колесо с внутренним зацеплением) — сақина тәрізді, тістері ішкі жағында кесілген тісті доңғалақ.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Грейпфрут

right|thumb| alt=A.|270 px|Грейпфрут
**Грейпфрут**— домалақ немесе сопақ хош иісті, қышқыл-тәтті дәмі бар оңтүстікте өсетін мәңгі жасыл цитрусты ағаш жемісі. Жемісі қараша—желтоқсан айларында піседі. Құрамында қант, органикалық қышқылдар бар, төбет ашады, асқазан жұмысын жақсартады. Шырыны С витаминіне бай бағалы және диеталық тағам. Тосап және нерсу жасауға болады. Грейпфрутты 5 градус жылылықта темекі қағазына орап, 4—5 ай сақтауға болады.

## Дереккөздер


Санат:Руталар
Газанықтағыш

**Газанықтағыш** () — ауадағы улы заттарды аныктауға арналған аспап. Әскерлік газанықтағыш тұншықтыратын улағыш заттарды индикациялау қызметін атқарады. Түншықтыратын улағыш заттардың түрлері және құрамы индикаторлык түтікшеде толтырылған зат түсінің өзгеруімен аныкталады. Арнайы саптаманы қолдану газ анықтағышты әскери техника объектілерінде, топырақта улағыш заттарды табу кезінде пайдалануға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Геофизикалық қалыпсыздық

**Геофизикалық қалыпсыздық** Планетамыздың белгілі бір аймақтар аумағымен шектелетін қойнауларында орналасңан табиғи (кен денелері, жеке құрылымдар т.с.с.) немесе жасанды шоғырлар әсерінен геофизикалық өріс көрсеткіштерінің қалыпты жағдаймен салыстырғанда күрт өзгерістерге ұшырауы.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Промоторген

**Промоторген** — ДНҚ-дағы бір шеті оперонмен шектесетін нуклеотидтер бірізділігі. Промоторген транскрипциясының басталуына жауапты.

## Дереккөздер


Санат:ДНҚ
Ауа райы картасы

**Ауа райы картасы** (Карта погоды) — улкен аумақта бір уақытта бақынанған ауа райы туралы мәліметтерді сандар және шартты белгілермен белгілейтін географиялык карта. Ол ауа райы туралы әуе және радиолокациялық барлау мәліметтерін, метеорологиялық жағдайларды анықтау үшін қызмет етеді.

## Дереккөздер


Санат:Ауа райы
Санат:Карталар
Құрастыру

**Құрастыру** *(Сборка)* - тетіктердің немесе бұйымдардың құрама бірліктерінің ажырайтын немесе ажырамайтын қосылыстарын құрау.

**Құрастыру** - бөлшектің немесе бұйымның құраушы бөліктерінің ажыралатын немесе ажыралмайтын қосылыстарын кұрастыру.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Механика
Санат:Машина жасау
Дөңгелек еместік

**Дөңгелек еместік** (Некруглость) — дөңгелектіктен ауытқу, нақты пішіннің нүктелерінен жанасатын шеңберге дейінгі ең үлкен қашықтық.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Кеңейжону қарнағы

**Кеңейжону қарнағы** (*Борштанга*) — тесіктерді жонуға арналған және радиаль орналасқан тесіктерінде бекітілген кескіштері бар цилиндр білікше түріндегі айлабұйым. Кеңейжону қарнағы сағасы жонғыш білдек айналдырығының конусты тесігіне бекітіледі.

## Тағы караныз:
* Кеңейжону
* Кеңейжоятын құралбілік
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Артиллериялық қару-жарақ

**Артиллериялық қару-жарақ**  — ұңғылы оқ ататын қарулардың түрі.

Оның негізін артиллериялық кешен кұрайды (атуға арналған оқ-дәрілері мен аспаптары бар артиллериялық қару). Қарсыласты құрлықта, әуеде және теңізде жоюға арналады. Ал кең мағынада артиллериялық қару-жараққа тапсырыс беру белгісі және әскерлерді жабдықтау бойынша атыс, суық қарулары, гранатаатқыш, атуға арналған реактивтік оқ-дәрілері мен аспаптары бар дүркіндете ататын жүйелер, артиллериялық кешенге кірмейтін әр түрлі аспаптар, жылжымалы артиллериялық жөндеу шеберханалары, арсеналдар жабдықтары, база, қойма, полигон жабдықтары, артиллериялық қару-жарақты пайдалануға арналған материалдар кіреді.

## Тағы қараңыз
Артиллерия

## Дереккөздер


Санат:Артиллерия
Құрастыру операциясы

**Құрастыру операциясы** *(Операция сборочная)* — жасалған тетіктерді машина, агрегат, жабдық т.б. ретінде жинауға қолданатын операциялар.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Пропердин

**Пропердин** — сүтқоректілер қан сарысуының белогы электрофорездегі жылжымалылығы ү-глобулинге жақын, м. с. 220 000. 1954 ж. Пиллемер ашқан. Зимозанмен, бактериялық эндотоксиндермен, кобра уымен және т. б. заттармен активтенген пропердин бактерияларды, карапайымдылар мен вирустарды ыдыратуда қолданылады. Пропердин сарысу белоктарының ерекше жүйесініц басты құрамы боп табылады, бұл жүйенің құрамында бұдан баска тағы 4 компонент пен М^2+ ионы бар.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Ақсұлу Құдабаева

**Ақсұлу Құдабаева** (*[[1960]] жылы туған, *Қарақия ауданы*,* Құрық  ауылы*)* – әнші. Алматы  қаласындағы мемлекеттік қыздар педагогика институтының музыка  факультетін  (1981) бітірген. Осы институт жанында ұйымдастырылған *«Айгүл»* қыздар ансамблі құрамымен бұрынғы Кеңес Одағының біраз қалаларын, Германия, Польша мен Чехословакия елдерін аралап өнер көрсеткен. Ералиев орта мектебінде мұғалім (1981), ауданы мәдениет үйінде қызметкер (1983 – 1986), облыстық ғылыми-әдістемелік орталықта аға әдіскер, *«Арман»* мәдениет үйінде көркемөнерпаздар үйірмесінің жетекшісі және *«Ақжарма»* фольклорлық-этнографиялық ансамблінің жеке әншісі болған. *«Каспий – достық теңізі»* фестивалінің дипломанты (1987 – 1994).* «Маңғыстау маржандары»* ән-би ансамблі құрамында Алжирде, «Ақжарма» фольклорлық-этнографиялық ансамблімен Қытайда болды; сондай-ақ Астана қаласында өткен Маңғыстау облысының мәдениет күндеріне (1998) қатысқан. Гастрольдік сапармен Францияда (2001) және Түркияда (2004) болып, өнер көрсетті.
## Дереккөздер
Газбаллонды қару

**Газбаллонды қару** () — сұйық жағдайға дейін сығымдаған улы газдар (хлор, фосген немесе олардың коспалары) толтырылған металл баллондар. Көптеген баллондардан бір уақытта газ шығару нәтижесінде қарсыластың адам күшін жоятын (тыныс алу органдарына әсер ету) улы газ бұлты түзіледі. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде кең таралды. Улағыш заттарды қолданудың үтымды әдістерінің шығуына байланысты (артиллерия мен авиация аркылы) газбаллонды қару өз мәнін жоғалтты.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Кеңейту

**Кеңейту** (*Уширение*) - металдарды қысыммен өндегенде дайындама енінің үлкеюі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Құрастыру цехы

**Құрастыру цехы** *(Цех сборочный)* — жалпы машина құрастыру жұмыстарын атқаратын цех.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ауа райын барлау

**Ауа райын барлау** (Разведка погоды) — әскерлерді (күштерді) метеорологиялық жағынан қамтамасыз ету үшін белгіленген ауданда қажетті мөліметтерді алу мақсатындағы аспапты және көзбен бақылау; гидрометеорологиялық барлаудың құрама бөлігі. Мәліметтерді алу үшін колданылатын техникалық кұралдарына байланысты ауа райын барлау радиолокациялық, әуе, кемелік, спутниктік және арнайы (арнайы барлаушы топтар көмегімен) болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Сипаттізім

**Сипаттізім** — жасалатын тетіктердің тізімі;қүрама бірліктің, кешеннің немесе жинақтың қүрамын анықтайтын кесте түрінде орындалған қүрылымдық құжат; стандартқа сәйкес жеке бланкіде жасалған бұйымның негізгі конструкторлық кұжаты.

Бұйымның қүрамына енетін тікбөлшектер, қүрастырылған бүйымдар және материалдар туралы негізгі мәліметтер көрсетілген қүрылымдық құжат кесте түрінде сызылады. Сипаттізім А4 пішіндегі жеке сызба қағазына 12 орындалады. Сипаттізімдегі негізгі жазудың пішіні сызбадағы негізгі жазу пішінінен өзге болады.

## Дереккөздер


Санат:Механика
Санат:Машина жасау
Санат:Техника
Дөңгелекөлшегіш

**Дөңгелекөлшегіш** (Кругломер) — дөңгелектіктен ауытқуды өлшейтін құрал.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Құрастырудың технологиялық құжаттары

**Құрастырудың технологиялық құжаттары** *(Технологическая документация сборки)* — бұйымды құрастырудың технологиялық процесін жасауды ақиқаттайтын құжаттар.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Гурули

**Гурули** — грузиннің ұлттық тағамы — Гурий тауығы. Дайындалу әдісі: тауық етін кесектеп турап, майға қуырып содан соң пияз, күнзе, жаңғақ, петрушка, балдыркөк, бұрышпен жауып, жас жүзім қызыл ащы шарабын немесе жүзім шырынын құяды. Үстіне аз ғана сірке суын қосады, кастрюльде тұздап, тұмшалап содан соң жарты сағаттай жай отқа қояды.

## Дереккөздер
Арахис

thumb|Арахис
**Арахис** (**жер жаңғағы** немесе **қытай жаңғағы** деп те аталады) — бір жылдық және көп жылдық шөптесін өсімдік туысы. Бұршақ тұқымдас бағалы майлы дақылға жатады. 30 түрі бар. Жемісінде 42%-дай азықтың май мен 22% белок бар. Өнімділігі гектарына 15—40 ц. Үндістанда, Қытайда, Нигерияда, АҚШ-та және т.б. елдерде өсіріледі. Тамаққа пайдаланылатын жемістері жержаңғақ, қытай жаңғағынан арахис майы, халуа өндіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Газды шабуыл

**Газды шабуыл** () қарсыласты газ тәрізді улағыш заттармен жою тәсілі. Алғашқы рет оны 1907 жылғы Гаага келісімін бүзып, Германия басшылығы 1915 жылы 22 сәуірде Ипр қаласы (Бельгия) ауданында ағылшын-француз әскерлеріне карсы қолданды. 5 минут аралығында 6 мың баллоннан 6 км майданшепте 180 тонна хлор жіберіліп, ол 5-8 км терендікке жазылды. Шығыны 15 мын адам болды, 5 мыңы ұрыс алкабында қаза тапты. 1917 жылдан газды шабуыл үшін артиллериялық химиялық снарядтар мен газшашарлар колданылды.

## Дереккөздер


Санат:Химиялық қарулар
Геохимиялық, биогеохимиялық қалыпсыздық

**Геохимиялық, биогеохимиялық қалыпсыздық** - Геохимиялық қосындылар немесе нақтылы химиялық элементтер мөлшері сыртқалыптық (фоновый) шоғырланудан, үйірімділіктен концентрация әлдеқайда көбірек болуы салдарынан туындай отырып, нақтылы шоғырларды, мәселен газ[ түріндегі көмірсутектер шоғырын табысты түрде іздеуге көмектесетін қалыпсыздық түрі. Геохимиялық көрсеткіштердің орнына биогеохимиялық көрсеткіштер пайдаланылған жағдайда мұндай қалыпсыздықты биогеохимиялық қалыпсыздық деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Балықбай Мұсабаев

**Балықбай Мұсабаев** (1918 жылы туған, Маңғыстау ауданы Қияқты ауылы) – шопан, соғыс ардагері. 1941 – 1945 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1946 – 1982 жылдары Маңғыстау ауданы ұжымшарында шопан. КОКП-ның ауыл ш. көрмесінің жеңімпазы (1967, 1971). Еңбек Қызыл Ту (1976) орденімен, «*Ерен еңбегі үшін*» (1973) медалімен марапатталған.
## Дереккөздер
Керметтер

**Керметтер** (*Керметы*) — қыш және металл ұнтақтарын қақтап жабыстыру әдісімен жасалатын материалдар, қышқа да, металға да тән бірқатар бағалы қасиеттері бар. **Керметтер** турбина бөлшектерін, авиация қозғалтқыштары мен металл жонатын білдектердің кейбір тетіктерін жасауға пайдаланылады.
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Простагландиндер

thumb|upright=1.5|Простагландин E<sub>1</sub>
**Простагландиндер** — дәрі-дәрмектілік белсенді касиеті бар простан қышқылынын туындысы. Простагландиндер антиген әсерінен болатын лимфоциттердің әртүрге ажыратылуы мен бөлінуіне және Т, В-торшаларының бір- бірімен байланысын реттеуге қатысады; антигенге сезімталдығы күшейтілген торшалардың реакциясына ұқсас жауап береді және I, III және IV түрдегі аллергиялық реакциялар кезінде туатын әртүрлі медиаторлардың бөлініп шығуын реттейді; лейкоциттердің сезімталдығын өзгертеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Ауада тікұшақтың бір жерде қалықтап тұруы

**Ауада тікұшақтың бір жерде қалықтап тұруы** (Зависание) жерге техника, адам күшін түсіру үшін баспалдақ, арқан арқылы жүкті, адамдарды тусіруде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Құрастырушы кезеулеткіш

**Құрастырушы кезеулеткіш** *(Сборочный кондуктор)* — құрастыру жұмыстарына арналған қондырғы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Дөңгелектету

**Дөңгелектету; домалату** (Обкатка) 
* 1) өлшемдері дeрекі шала өнімді кіші деформацияның дәрежесімен өңдеп дәл соғылманы алу; 
* 2) дайындаманы (көп қырлы құйма кесектің) өз осінің айналасында кезекпен бұрып және арасында деформациялап, цилиндрлік пішінке келтіру.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Гренки

[right|thumb| alt=A.|270 px|["Гренки"]]

**Гренки** — сорпаға салынатын қуырылған немесе кептірілген кепкен нан үгінділері. Кейде гренки деп арнаулы дайындалып пісірілген майда қамыр түйіршектерін, жүгері, бидай жаншымаларын да атайды.

## Дереккөздер


Санат:Ұн өнімдері
Газпана

**Газпана** () — арнайы жасалған қорғаныс ғимараты немесе герметизацияланған және сүзгілі желдеткіш қондырғылармен жабдықталған орын. Газпана **жердің, ауаның** улы және радиоактивті заттармен залалдануы кезінде жеке құрамды жаппай қыру құралдарынан корғауға арналған.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Азаматтық қорғаныс құрамалары

** Азаматтық қорғаныс құрамалары **— азаматтық қорғаныс бастықтары жұмысшылар, қызметшілер және басқа тұрғындар есебінен жасақтайтын жалпы және арнайы мақсаттағы жасақтар, топтар, буындар мен бригадалар. Азаматтық қорғаныс құрамалары әскери емес және корғаныс шараларын жүргізуге, құтқару, талқандалған ошақтарды жедел калпына келтіру, және аппаттар мен күтпеген қатерлердің зардаптарын жоюға арналады. 

Талқандалған ошақтардағы құтқару мен оларға алғашқы медициналық көмек көрсету шараларын жүргізеді. Құрама командирі бөлімшені тікелей немесе штаб арқылы басқарады. Қарсыластың шабуыл каупі төнгенде және азаматтық қорғаныс сигналы бойынша құрама ұрысқа дайындық қалпына келтіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Айнымалы кернеу

**Айнымалы кернеу** (*Напряжение переменное*) — мөлшері бойынша өзгеретін кернеу.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Салмақ күшінің қалыпсыздығы

**Салмақ күшінің қалыпсыздығы** - Нақтылы нүктеде анықталған салмақ күш көрсеткішінің қалыпты көрсеткіштен ауытқуы. Синонимі — гравитациялық қалыпсыздық.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Артиллериялық қоштау

**Артиллериялық қоштау**  — шабуылды қарсылас қорғанысының тереңіне қарай дамыту кезіндегі артиллерияның ұрыс әрекеті, шабуылдаушы әскерлерді артиллериялық қоштауы.

Артиллериялық қоштау,
* шабуылға кедергі жасайтын нысаналарды жою мақсатында артериялық атыс және қарапайым жабдықталған ракета соққыларымен іске асырылады; 
* атыс қоштаудың құрамды бөлігі болып табылады.

Шабуылды Артиллериялық қоштау - шабуыл алдында басталып, әскерлер ұрыс тапсырмасын орындағанша жалғасады. Артиллериялық қоштау барысында артиллериялық дайындық пен артиллериялық қолдау орын алуы мүмкін (мыс., қарсыластың терең қорғанысында оның позициялары мен шебін жүріп келе жатып бұзғанда), шабуылға (лап қоюға) қарсы тойтарыс беруге қатысу, әуе десантының тактикалық қимылын қолдау.

## Тағы қараңыз
Артиллерия

## Дереккөздер


Санат:Артиллерия
Сифондық құю

**Сифондық құю** () —
# байланысты ыдыс принципі негізінде болатты құю әдісі; 
# металл қалыптарын төменнен жоғары қарай толтыру. Сифондық құю үшін орталық құю түтікшесі арқылы жоғарыдан алдын ала ішкі қабаты шамот кірпішімен шегенделген металл қалыптарды төменнен бастап толтырады.

## Дереккөздер


Санат:Метал өңдеу
Ассистент (ұстаздық қызмет)

**Ассистент** (  қатысушы, көмектесуші): 
: 1) маманның, ғалымның, емтихан алушының, дәрігердің көмекшісі *(дәріс оқуда, лабораториялық, практикалық жұмыс орындарында, емтихан алуда, ауру барысын қарауда және т.б. жағдайдағы көмекші жұмыстарды атқарушылар)*;
: 2) жоғары оқу орны оқытушысының бірінші ғылыми атағы; 
: 3) Құрметті ту сақтаушылар құрамына енген адам.

## Тағы қараңыз
* оқытушы
* аға оқытушы 
* доцент 
* профессор 
* кафедра меңгерушісі
* декан

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Педагогика
Санат:Ғылым
Санат:Жоғарғы оқу орындары
Дөңгелектік

**Дөңгелектік** (Круглость) цилиндрлік тетіктің көлденең қимадағы пішінінің шеңбер тәрізділігі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Протеидтер

**Протеидтер** — құрамында белокқа жатпайтын простетид тобы компонентті бар күрделі белоктар. Простетид тобының химиялық негізіне қарай протеидтерді нуклеопротеидтерге, липопротеидтерге, фосфопротеидтерге т. б. бөледі. Протеидтерге көптеген ферменттер де кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Айнымалы таңбалы кернеу

**Айнымалы таңбалы кернеу** (*Напряжение знакопеременное*) — күш түсіргенде кернеудің симметриялық циклінің пайда болуы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау