open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zhezkazgan Air

**Zhezkazgan Air** - ZhezAir бренді - Қазақстан бойынша тұрақты және чартерлік рейстерді орындайтын авиакомпания . Оның штаб-пәтері Жезқазғандағы, Жезқазған әуежайында орналасқан және оның базасынан тыс ішкі рейстерді орындайды.

## Бағыттары
Zhezkazgan Air авиакомпания негізінен отандық 2 әуежайға ұшады.

## Флот
2020 жылдың ақпан айындағы жағдай бойынша «ЖезЭйр» авиапаркі келесі әуе кемелерінен тұрады:

## Дереккөздер
* Zhezkazgan Air — English Wikipedia
* Авиакомпания Жезказган Эйр (Zhez Air) — KZAvia
* [Як40 (ZhezAir) — Wikimedia Commons](https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Yak40_(Zhezkazgan_Air).jpg)
* [Let L-410 (ZhezAir) — Wikimedia Commons](https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Let_L410_(Zhezkazgan_Air).jpg)
* [Ан-2 (ZhezAir) — Wikimedia Commons](https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ан-2_(Zhezkazgan_Air).jpg)

Санат: Қазақстан әуе компаниялары
Жетісу Әуекомпаниясы

**Жетісу** ( [ʒʲetɘˈsɘw]) — Талдықорған әуежайы базасында орналасқан қазақстандық аймақтық әуе компаниясы.

## Жалпы мәлімет
* **IATA коды**: —
* **ИКАО коды**: JTU
* **Қоңырау белгісі**: ЖЕТІСУ
* **Негізі қаланған**: 1994
* **Хаб**: Талдықорған әуежайы
* **Фокус қаласы**: Үшарал әуежайы
* **Флот мөлшері**: 5
* **Баратын жерлер**: 2
* **Бас кеңсе**: Талдықорған, Қазақстан
* **Веб-сайт**: zhetysuavia.kz

## Қызметі
2009 жылдың қаңтар-шілде айлары аралығында авиакомпания 8671 жолаушыға қызмет көрсетіп, 181 рейс орындады. Жолаушыларға арналған орындарды пайдалану коэффициенті 68 пайызды құрады. 

2006 жылы әуе компаниясы 15 261 жолаушыға қызмет көрсетті.

**Жетісу** әуе компаниясы Талдықорғаннан Үшаралға күн сайын ұшу бағытын орындайды. Сондай-ақ, Талдықорған – Алматы бағыты да болған, алайда рентабельділік төмен болғандықтан бағыт тоқтатылды. 2013 жылдың 11 желтоқсанынан бастап Талдықорған – Алматы бағыты тас жолды қайта жаңартуға байланысты қайта ашылды.

## Флот
Ұшақ түрлері:

## Дереккөздер
https://en.wikipedia.org/wiki/Zhetysu_(airline)

Фото: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83_L-410_Turbojet.png

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83_%D0%AF%D0%BA-40.png.

https://commons.m.wikimedia.org/wiki/File:Zhetisu_a%C3%BCe_kampania.png


Санат:Қазақстан әуе компаниялары
Санат:1994 жылы құрылған компаниялар
Санат:Талдықорған
Фантастикалық төрттік: Алғашқы қадамдар

**«Фантастикалық төрттік: Алғашқы қадамдар»** () — бұл аттас Marvel Comics комикстер тобына негізделген америкалық суперқаһарман фильмі. Ол Marvel Cinematic Universe (MCU) медиафраншизасындағы 37-ші фильм және Фантастикалық төрттік фильмдер сериясының екінші қайта жүктелуі болады. Мэтт Шекман фильмді Джефф Каплан, Ян Спрингер, Джош Фридман, Кэмерон Сквайрс, Эрик Пирсон және Питер Кэмеронның сценарийі бойынша түсіреді.

«Фантастикалық төрттік: Алғашқы қадамдар» комикс фильмінің АҚШ-тағы премьерасы 2025 жылдың 25 шілдесінде өтеді. Фильм MCU алтыншы фазасының бірінші жобасы болады.

## Синопсис
1960 жылдардың параллель ретро-футуристік Жерінде Фантастикалық төрттік өз әлемін ғаламшарды тұтынатын ғарыштық алып Галактус және оның жаршысы Күміс серферден қорғауы керек.

## Басты рөлде
* Педро Паскаль — Рид Ричардс / Мистер Фантастик
* Ванесса Кирби — Сьюзан Шторм / Көрінбейтін әйел
* Джозеф Куинн — Джонни Шторм / Факел-адам
* Эбон Мосс-Бакрак — Бен Гримм / Существо

Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер
Санат:АҚШ атыс-шабыс фильмдері
Жақсылық Мұратұлы Сәбитов

**Жақсылық Мұратұлы Сәбитов** (12 қыркүйек 1982 жыл, Солтүстік Қазақстан, Тайынша) — қазақстандық тарихшы, медиевист, философия докторы (PhD), «Жошы ұлысын зерттеу институтының» директоры. Оның ғылыми қызметі Қазақстанның ортағасырлық тарихы, генетикалық этногенез, тарихи сана мен мифологияны зерттеуге бағытталған.

## Өмірбаяны
Жақсылық Мұратұлы Сәбитов — 12 қыркүйек күні 1982 жылы Солтүстік Қазақстан облысының Тайынша (бұрынғы Красноармейск) қаласында дүниеге келген. Кейін бірнеше жыл бойы Астананың шығысындағы Ерейментау қаласында тұрған. Білімін Көкшетау қаласында алған және 1999 жылы мектепті аяқтаған. Жоғары білімді Л. Н. Гумилёв атындағы Еуразия ұлттық университетінде алған. 2009–2010 жылдары National Geographic ұйымының гранты аясында ресейлік генетиктер О. П. Балановский және Е. В. Балановскаялармен бірге Қазақстан аумағындағы тарихи-генетикалық зерттеулер жобасына қатысқан. Руы арғын ішінде Атығай. Ең алғаш тарихқа деген қызығушылығы өзінің руын зерттеуден басталған. Ол ғылымға Қазақстан тарихының әсіресе Алтын Орда дәуіріне қатысты мәселелерді жаңаша пайымдауымен танымал болды. Ол Ш.Уәлиханов атындағы сыйлықтың лауреаты (2024) және көптеген халықаралық ғылыми конференциялардың қатысушысы.

## Ғылыми қызметі
Сәбитовтің ғылыми қызығушылықтарының бірі — тарихи тұлғалар мен рулардың шығу тегін ДНҚ арқылы зерттеу. Ол қоңырат, керей сияқты қазақ руларының генеалогиясын анықтауға арналған генетикалық жобаларға жетекшілік еткен. Оның айтуынша, қазақ этногенезі — күрделі және көпқырлы процесс, сондықтан оны тек аңыздармен шектеуге болмайды.

Сәбитов қазақ тарихында жиі кездесетін "көк көзді еуропеоид қазақтар" туралы пікірлерді теріске шығарып, қазақ халқы аралас антропологиялық типке жататынын ғылыми түрде дәлелдеген.

## Қарастырған тақырыптары
Алтын Орда және оның құрылымдық ерекшеліктері
Жошы ұлысы, Ақ Орда мен Көк Орда атаулары — мемлекеттің емес, хан ордаларының атауы
Қазақ руларының генетикалық шығу тегі
Қадырғали Жалайыридің *Жамиғ ат-тауарих* еңбегінің транскрипциясы мен ғылыми айналымға енгізілуі

## Пікірлері
Сәбитов қазақ тарихындағы мифтерді жоюға және дереккөздерге сүйенген объективті зерттеулер жүргізуге шақырады. Ол Жошы ұлысын Қазақстан тарихының негізгі өзегі ретінде қарастырып, оны ұлттық бірегейліктің маңызды бөлігі деп есептейді.

## Марапаттары
*Шоқан Уәлиханов атындағы сыйлық (2024)
## Дереккөздер

Санат:Қазақстан тарихшылары
Деляфруз Жүнісқызы Қияқова

**Деляфруз Жүнісқызы Қияқова** (17 шілде 1926, Ташкент — 3 мамыр 2004, Алматы, Қазақстан) – қазақ мәдениет қайраткері, балетмейстер, ұстаз. "Гүлдер" ансамблінің тұңғыш балетмейстері.

## Өмірбаяны
Әкесі - Алаш қайраткері, заңгер Жүніс Қияқов. Қарқаралы өңірінің тумасы. Жүніс Ташкент қаласында Алаш жұмысын ұйымдастыруға барғанда отбасы құрған. Шешесі - Гүлмүбәрак Шалымбекова. Әпкесі - Гуляфруз Қияқова, белгілі биші, "Шығыс биінің" авторы.

1934 жылы Тамара Ханым атындағы балет мектебіне оқуға түседі. Мәскеу мәдениет институтын бітірген. КСРО Халық әртістері студиясында Моисеева Ирина Алексеевнаның жетекшілігімен оқыды. Деляфруздың шығармашылық қалыптасуына балет шеберлері — Плисецкая Майя Михайловна, Семенова Марина Тимофеевна,Стручкова Раиса Степановна, балетмейстер Голейзовский Касьян Ярославич әсер етті.

Деляфруз Қияқова қазақ халық би өнерінің қалыптасуы мен дамуына елеулі үлесін қосты. 50-ден астам қазақ және шығыс билерінің авторы. Қияқова Деляфруз Жүнісқызы "Алтын домбыра", "қызылдар-ай", "сарбаздар", "Қуаныш", "Қос алқа", "Ақ бидай", "Аққу", "хрусталь мүсіншелер" және т.б. қазақ эстрадалық және халық билерін шығарды. Қазақконцерт жанындағы "Қыздар-ай" ансамблі мен "Айгүл" ансамблінде би тобын құруға қатысты.

Деляфруз Қияқова "Гүлдер" ансамблінің алғашқы балетмейстері еді.

2001 жылы *"Қазір би қалмады, тек жамбас қалды"* (*"Сейчас нет танцев, остались одни бедра"*) атты кітабы жарық көрді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Қазақстан балетмейстерлері
Санат:КСРО педагогтары
Куитлатеки

**Куитлатеки** (Cuitlateco, Cuitlateca) — Мексика аумағында тұратын жалпы саны 3 мың адамнан тұратын үндіс халқы.

## Тілі
Ото-манге отбасының квитлатек тілінде сөйлейді, испан тілі де кең таралған.

## Діні
Негізгі діні — католицизм.

## Тарихы
XVI ғасырда испандықтар жаулап алғанға дейін олар Бальсас өзенінің орта ағысынан Тынық мұхиты жағалауына дейінгі аумақты алып жатты, Тараска мемлекеті мен Ацтек мемлекетінің Куитлатекапан провинциясының құрамына кірді.

## Кәсібі
Негізгі дәстүрлі кәсібі — оңтүстік тау бөктерінде қолмен атқарылатын маусымдық егіншілік, Сьерра-Мадре және Бальсас өзенінің аңғарындағы суару (маис, мақта, бұршақ, бұрыш-чили, асқабақ, көкөністер, күнжүт) жұмыстары болды. Олар шошқа, сиыр, құс өсірдң, сатылымға каскалот жемістерін жинайды (теріні бояуға арналған шикізат). Сонымен қатар аң, балық аулады.

Дәстүрлі қолөнер — тоқымашылық,өру, күміс зергерлік бұйымдар жасау. Какао плантацияларында, тұзды өңдеуде, тас қалаушыларда жалдау бойынша жұмыс істейді.

## Тұрмыс салты
Материалдық мәдениет негізінен креол типіне жатады. Әйелдерге кестеленген белдемше, шаштарына лента тағу (тұрмысқа шықпағандар ақ, тұрмысқа шыққандар қызыл) тән.

Отбасы шағын, патри немесе неолокалды. Мұрагерлік аталық (малдың мұрагері — аналық). Ауылдар негізінен эндогамдық аудандарға бөлінеді.
Католиктік мерекелер театрландырылған қойылымдармен, мумерлердің билерімен, куитлатек және науатль тілдеріндегі әндермен сүйемелденеді.

## Дереккөздер

Санат:Мексика этникалық топтары
Санат:Солтүстік Америка этникалық топтары
Орхон облысы

Орхон облысы () — Моңғолияның солтүстігінде орналасқан 21 провинцияның бірі . Астанасы – Эрдэнэт . Провинция Орхон өзенінің атымен аталған .

## Тарихы
Орхон аймағы Булган аймағының бір бөлігінен бөлініп, бұрынғы тікелей орталыққа бағынатын Эрдэнэт қаласымен біріктіріліп, 1994 жылы жаңа әкімшілік бірлік ретінде құрылды.

## Әкімшілік бөлінісі
thumb|right|250px|Орхон аймағының сұмдары

* – Аймақ орталығы Эрдэнэт қаласын қамтиды

## Экономика
2018 жылы аймақ Моңғолияның жалпы ішкі өнімінің 5,72%-ын берді.
2022 жылғы мәлімет бойынша:
* Жалпы ЖІӨ: MNT 3,350 миллиард (шамамен US$ 1,1 миллиард)
* Жан басына шаққандағы ЖІӨ: US$ 10 100

## Дереккөздер

Санат:Орхон аймағы
Санат:1994 жылы құрылған мемлекеттер мен аймақтар
Санат:1994 жылы Моңғолияда құрылғандар
Санат:Моңғолия әкімшілік бөлінісі
Орхон өзені

**Орхон** — Моңғолиядағы ең ұзын өзен. Хангай тауларынан басталып, Селенга өзеніне қосылады. Ұзындығы – 1124 км, су алабы – шамамен 132 835 км². Өзен Архангай облысы, Өвөрхангай облысы, Булган облысы, Дархан-Уул облысы мен Сэлэнгэ облысы арқылы ағып өтеді.

## Бастауы
Орхон өзені Архангай облысының Цэнхэр ауданындағы Суврага Хайрхан тауынан бастау алады. 

## Гидрологиясы
Орхон негізінен қар, мұздық және жаңбыр суларымен қоректенеді. Су тасу кезеңі — көктемнің соңынан жаз ортасына дейін. Орташа жылдық су шығыны – шамамен 66 м³/сек. Жоғарғы бөлігіне Улаан Цутгалан сарқырамасы орналасқан.

## Маңызы
Өзен бойында Қарақорым және Қара Балғас секілді тарихи қалалар орналасқан. Ауыл шаруашылығы мен ирригациялық мақсатта пайдаланылады. ЮНЕСКО Орхон аңғарын Бүкіләлемдік мұралар қатарына қосқан.

## Салалары
Орхон өзенінің негізгі салалары:
* Тамир өзені
* Туул өзені
* Хараа өзені

## Қызықты дерек
Орхон атауы көне түркі жазуларында кездеседі. Осы өзен бойынан Күлтегін, Білге қаған ескерткіштері табылған.

## Дереккөздер

Санат:Моңғолия өзендері
Ховд

**Ховд** (моңғол : Ховд [χɔ́ɸt]) — бұрын Кобдо деп жазылған — батыс Моңғолиядағы Ховд облысының астанасы. Бұл Жаргалант ауданының әкімшілік орны.

## Географиясы мен климаты
thumb|Ховд қаласындағы көше
thumb|Ховд қаласының орталығы

Ховд қаласы Алтай тауларының етегінде орналасқан, оны Буйант өзені кесіп өтеді. Қаладан 25 км шығыста Хар-Өс нуур көлі бар. Мұнда Моңғол үкіметі ерекше қорғалатын **Манхан табиғи қорығын** құрған.

1992 жылы әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде, қала Жаргалант аудан мен қала болды. Жалпы ауданы — 70 км².

Қазіргі Жаргалант ауданы Ховд қаласы болып табылады

Кёппен жіктемесіне сәйкес, Ховдта суық шөл климаты қалыптасқан: қысы ұзақ әрі аязды, жазы қысқа әрі жылы. Жауын-шашын аз, негізінен жаз мезгілінде түседі.

## Тарих
Қаланы XVII ғасырда Жоңғар ханы Галдан Бошогту қазіргі Эрдэнэбүрен ауданының Ховд өзенінің жағасында құрған. Ховд қаласының төңірегінде бау-бақша шаруашылығы Тараншы мен Орта Азия тұтқындарының жер өңдеу тәжірибесін пайдалана отырып дамыды. Қаланы 1757 жылдан кейін Жоңғар хандығы жойылғаннан кейін Цин әкімшілігі Буянт өзенінің жағасына көшірді. 1912 жылы 7 тамызда Манлай Баатур Дамдинсұрен, Хатанбаатар Магсаржав және Жа Лама Дамбийжанцан бастаған моңғол әскерлері Ховд қаласын басып алып, барлық маньчжур-қытай гарнизондарын қиратып, Цин тағайындаған амбанды басқаруды жойды.

## Халық
Қала халқы 2000 жылы 26 023 (2000 жылғы халық санағы), 2003 жылы 30 479 (болжалды) және 2007 жылы 28 601 адамды құрады. 2010 жылғы халық саны 29 046 болды.

2005 жылы Жаргалант ауданында (Ховд облысының орталығы) 32 351 тұрғын (6 675 үй) болды, олар оннан астам ұлттар мен ұлд , халх , захчин , торгууд , урианхай , мянгад , байадс , дөрз , чану , дүзақ , дүзән , дүзән, 1000 ұлтқа және т.б жататын.

## Инфрақұрылым
Ховд қаласын орталықтандырылған жылумен қамту

## Туристік көрікті жерлер
Ховд облысының мұражайы.

## Дереккөздер

Санат:Моңғолия қалалары
Удин тілі

**Удин тілі** (Udinian language) — иберий-кавказ тілдер отбасының нах-дағыстан тармағының лезгин ішкі тобына кіреді. Тілдердің жалғамалы (агглютинативті) түріне жатады, эргативті және номинативті құрылыстарының үйлесімімен сипатталады.

## Референтті халық
Референтті халық: удиндер; өз атауы – уди, ути.

## Географиялық таралуы
Удиндердің бастапқы тұрғылықты жері Әзербайжанның солтүстігінде, сондай-ақ Грузияның бір ауылында (1920 жылдан бастап) орналасқан. Ресейде негізінен оңтүстік облыстар (Ростов облысы, Краснодар өлкесі, Ставрополь өлкесі, Волгоград облысы), сондай-ақ Иваново облысы, Мәскеу облысы, Саратов облысы, Свердлов облысы және т.б.

Этникалық топтың саны 8-10 мың адам деп бағаланады, тілін білетіндер шамамен 8 мыңдай. Ресейде 4 мыңға жуық удиндер тұрады.

## Диалектісі
Удин тілі екі диалектіге бөлінеді: нидж және варташен-октомбери.

## Жазуы
1930 жылдары латын негізіндегі уди жазуын жасауға әрекет жасалды. Алайда көп ұзамай бұл әліпбиді қолдану тоқтатылды. 1974 жылы кириллицаға негізделген уди әліпбиін В.Л.Гукасян құрастырды.

1990 жылдардың ортасында Әзербайжанда латын графикасына негізделген жаңа уди әліпбиі жасалды. 

2013 жылы Ресейде Гукасян сөздігінен алфавиттің өзгертілген нұсқасы болып табылатын кириллица негізіндегі Уди әліпбиі кітабы жарық көрді. 

## Дереккөздер

Санат:Ресей тілдері
Санат:Әзербайжан тілдері
(9224) Железны

**(9224) Железны** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1996 жылы 10 қаңтарда чех астрономдары Милош Тихи және Зденек Моравец Клеть обсерваториясында ашқан.

Чехияның үш мәрте Олимпиада чемпионы Ян Железныдың құрметіне орай аталды.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (9201—9300)
Санат:Астероидтар
Ұлттық бірлік күні (Тәжікстан)

[нобай|оңға|[Тәжіктер|Тәжік ұлттық киімі, дәстүрі мен аспаптары бейнеленген 2015 жылғы пошта маркасы]]

**Ұлттық бірлік күні** () — Тәжікстанда белгіленген ресми мерекелердің бірі. 27 маусымда тойланатын бұл мерекені 1998 жылғы 22 мамырдағы «Мереке күндері туралы» Заңы мен Тәжікстан Еңбек заңнамасының 83-бабы бекіткен.

## Алғышарттары
Мейрам ұзаққа созылған азамат соғысынан кейін бекітілді: Тәжікстан үкіметі мен біріккен тәжік оппозициясы арасында бейбітшілік орнады да, 1997 жылғы 27 маусымда Мәскеуде «Тәжікстандағы бейбіт пен ұлттық ынтымақ туралы ортақ келісім» жасалды.

## Барысы
Тәжікстандағы Ұлттық бірлік күні — жұмыс күні емес. Дәстүр бойынша осы күні бүкіл елде мерекелік іс-шаралар, соның ішінде концерттер орын алады.

## Дереккөздер

Санат:Тәжікстан мейрамдары
Санат:Тәжікстан тұрғындары
Ян Железны

**Ян Железны** (16.06.1966 ж.т.) — Чехияның жеңіл атлеті, найза лақтырудың асқан шебері, үш мәрте Олимпиада чемпионы және үш мәрте әлем чемпионы.

1996 жылы орнатқан әлем рекордынан (98,48 метр) күні бүгінге шейін ешкім асқан жоқ.

1996 және 2000 жылдары ол Еуропаның үздік атлеті болып танылды. Сондай-ақ 2000 жылы ИААФ оны әлемнің үздік атлеті ретінде марапаттады.

2006 жылы Ян Железны спорттық мансабын тоқтатып, бапкерлік жұмысқа көшті. Олимпиада жүлдегері Витезслав Веселы, чемпионы Барбора Шпотакованы үйретіп жүрген. 2024 жылдан бері чемпион болып үлгерген Нирадж Чопраны жаттықтыруда.

Спортшының құрметіне (9224) Железны астероиды аталған.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* ИААФ сайтындағы ақпарат
* Олимпиада сайтындағы ақпарат

Санат:Чехия жеңіл атлеттері
Санат:Чехия Олимпиада чемпиондары
Санат:Чехословакия Олимпиада чемпиондары
Санат:1992 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:1996 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:2000 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:1988 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Санат:Жеңіл атлетикадан әлем чемпиондары
Үдегей тілі

**Үдегей тілі** (Udegeian language) — тұңғыс-маньчжур тілдері отбасына кіреді. Тілдердің жалғамалы (агглютинативті) түріне жатады (жұрнақты аффикстенуі, фузия құбылыстары бар), номинативті құрылысы бар тіл.

## Референтті халық
Референтті халық: үдегейлер; өз атауы – удэ, удихэ.

## Географиялық таралуы
Үдегелердің көпшілігі Хабаровск (Лаз ауданы, Нанай ауданы) және Приморск (Тернейск, Пожарск, Красноармейск аудандары) өлкелерінде, сондай-ақ Ресей Федерациясының Еврей автономиялық облысында тұрады. Үдегейлердің едәуір бөлігі ауылдық жерлерде қоныстанған. 2002 жылғы мәліметтер бойынша олардың төрттен үш бөлігі ауыл тұрғындары (шамамен 75%) болды.

## Диалектісі
Екі диалект ерекшеленеді – хоро-аню және бикин-иман, олардың арасындағы айырмашылықтар аз.

## Жазуы
1930 жылдардың басында латын графикасына негізделген графика жасалып, мектеп оқулықтары шығарыла бастады. 1990 жылдардың басынан бастап әліпбидің орыс тіліндегі жазудағы бірнеше нұсқасы қолданыла бастады. Қазіргі уақытта үдегей тілі оқулықтарында 2 үдегей әліпбиі («Петербург» және «Хабаровск») қолданылады.

Үдегей тілінің солтүстік нұсқасы үшін әліпбидің келесі нұсқасы («Хабаровск») қолданылады.

Үдегей тілінің оңтүстік нұсқасы үшін әліпбидің басқа нұсқасы қолданылады («Петербор»)

## Дереккөздер

Санат:Ресей тілдері
Евклид (архонт)

**Евклид** (көне грекше: Εὐκλείδης) б.з.д. 403 жылдың шілде/тамыз айынан бастап 402 жылдың маусым/шілде айына дейін Афинада эпоним архонты (жылға аты берілген жоғары лауазымды тұлға) болған. Оның қызметтегі кезеңі Афинаның ресми түрде иониялық әліпбиді қабылдауымен ерекшеленеді. Бұл шешімге Евклидтің тікелей қатысы болуы мүмкін деген кейбір дәлелдер бар.

## Архонт болу кезі
Оның архонт болу кезінде Афина Афинаға тән көне аттикалық әліпбиден бас тартып, орнына иониялық әліпбиді ресми түрде қабылдады. Бұл әліпбиде эта, фи, пси және омега әріптері бар, бірақ хета әрпі жоқ. Иониялық әліпби бұған дейін бірнеше жыл бойы жазбалар мен өзге де мәтіндерде бейресми түрде қолданылып келген, бірақ дәл осы кезде ол афиналық ресми жазбалар үшін қабылданды.

Евклид архонт болғанға дейінгі кейбір афиналық жазбаларда иониялық әліпби қолданылғанымен, ал одан кейін де біраз уақыт бойы көне аттикалық әліпби кездесетін болса да, көпшілік жазбалар дәл осы өзгеріске сәйкес келеді. Сондықтан Евклидтің архонттығы афиналық жазбаларды мерзімдеу үшін маңызды кезең болып саналады.

Тарихшы Феопомптың айтуынша, жаңа әліпбиді енгізген жарлықты Архин қабылдатқан. Бұл шешім, шамасы, Пелопоннес соғысындағы Афинаның жеңілісінен кейін азаматтық алауыздықты тоқтату және конституцияны реформалау мақсатында қабылданған саяси қадамдармен байланысты болған.

Арманд Д’Ангур өз зерттеуінде иониялық әліпби б.з.д. V ғасырдың соңындағы Афинадағы аристократиялық олигархтармен байланысты болғанын алға тартады. Оның пайымынша, бұл әліпбидің ресми түрде қабылдануы – Төрт Жүздердің және Отыз Тиранның қысқамерзімді олигархиялық билігін құлатқан жеңіске жеткен афиналық демократтардың татуласу саясатының бір бөлігі болған.

Сонымен қатар, Д’Ангур архонт Евклидті 408/7 ж. б.з.д. бір жарлықты иониялық әліпбимен қашатып жаздыруға жауапты хатшымен және Аристотельдің «Поэтикасында» (1458b5–15) поэтикалық өлшемге сай болу үшін дауысты дыбыстардың ұзындығын өзгерткен ақындарды сынаған Евклидпен бір адам деп болжайды. Осыған сүйене отырып, Д’Ангур Евклидтің Архиннің жарлығын жеке өзі қолдағанын айтады.

## Дереккөздер

Санат:Грек әліпбиі
Санат:Ежелгі Грекия архонттары
Эмиль Затопек

**Эмиль Затопек** (19.09.1922—21.11.2000) — Чехословакияның жеңіл атлеті, ұзын дистанцияларға жүгіруші, төрт мәрте Олимпиада чемпионы.

Әртүрлі дистанцияларда ол жалпы есеппен 18 әлем рекордын орнатқан болатын. 1948–1954 жылдары 10 000 метрге жүгіруге қатысқан 38 сайыстың бәрінде де жеңімпаз атанған. 1954 жылы осы дистанцияны 29 минуттың ішінде жүгіріп өткен алғашқы адам болды.

## Биография
Эмиль көпбалалы жанұяда туды. 16 жасынан бастап Baťa аяқ киім шығаратын фабрикада жұмыс істей бастады. Сол фабрикада ұйымдастырылған сайысқа қатысқаннан кейін спорттық мансапқа белін буды. 1944 жылы ол 2000, 3000 және 5000 метрге жүгіруде чехословакиялық рекордтарды жаңартты.

Алғашқы халықаралық сайысқа қатысуы 1946 жылы орын алды. Алайда сол жылғы жеңіл атлетикадан Еуропа чемпионатында ол жүлдеге іліге алмады.

1948 жылдың мамырында ол Дана Ингровамен танысады, көп ұзамай олар үйленеді. Екеуі де Лондондағы Олимпиадаға қатысады. Дана Затопкова одан кейінгі Олимпиадада найза лақтырудан чемпион атанады.

1958 жылы спорттан кетеді. 1968 жылы Прага көктемін қолдаған белсенділердің бірі болған. 1969 жылы армиядан және партиядан қуылады.

2000 жылы ол инсульттан қайтыс болады.

2012 жылы оның есімі ИААФ Даңқ залына кіргізілді.

Сондай-ақ оның құрметіне (5910) Затопек астероиды аталған.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* ИААФ сайтындағы ақпарат
* Олимпиада сайтындағы ақпарат

Санат:Чехословакия Олимпиада чемпиондары
Санат:1948 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:1952 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:1948 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Санат:Жеңіл атлетикадан әлем чемпиондары
(5910) Затопек

**(5910) Затопек** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1989 жылы 29 қарашада чех астрономы Антонин Мркос Клеть обсерваториясында ашқан.

Чехияның төрт мәрте Олимпиада чемпионы Эмиль Затопектің құрметіне орай аталды.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (5901—6000)
Санат:Астероидтар
Дарвен (футбол клубы)

**«Дарвен»** (;) — Англияның Дарвен қаласында орналасқан футбол клубы, қазір North West Counties League Division One North дивизионында ойнайды. Өз алаңындағы ойындарын "Anchor Ground" аренасында өткізеді. 

## Тарихы
2003 жылы 22 желтоқсанда Carlsberg Tetley Дарвен футбол және әлеуметтік клубын тарату туралы талап қойды. Сол кезде Солтүстік-Батыс округтер лигасының Бірінші дивизионында ойнап жүрген клуб тараудан аман қалды, бірақ 2008 жылы 14 сәуірде The Bee радиостанциясы жарнама үшін 8 000 фунт қарызына байланысты тағы бір тарату туралы талап қойды. Блэкберн-уиз-Дарвен қалалық кеңесінің Anchor Ground стадионын сатып алуы жоспарланды. Алайда Thwaites Brewery және ING Lease UK тарапынан қойылған тағы екі тарату талаптарынан кейін және қарыздың әр фунтына 25 пенс төлеу туралы ұсыныстың қабылданбауына байланысты, 134 жылдық тарихы бар Darwen Football Club 2009 жылы 14 мамырда Жоғарғы сот шешімімен таратылды.

Дегенмен, бірден жаңа Дарвен футбол клубын құру жоспары жасалды. Бұл 2009–10 маусымы басталғанға дейін іске асты – Дарвен (AFC Darwen) клубы құрылып, таратылған клубтан Anchor Ground стадионын өз қолына алды. Алайда жаңа клуб футбол пирамидасының 11-деңгейі болып саналатын 7-қадамынан бастауға мәжбүр болды. Олар Батыс Ланкашир лигасына кіру үшін сәтті өтініш беріп, Премьер-дивизионға орналастырылды. Бірінші маусымда сегізінші орынды иеленген соң, олар Солтүстік-Батыс округтер лигасының Бірінші дивизионына көтерілді. 2014–15 маусымында клуб Бірінші дивизион кубогын финалда Атертон Коллиес командасын 3:1 есебімен жеңіп, Бірінші дивизионда үшінші орын алып, плей-оффқа жолдама алды. Жартылай финалда Чаддертон командасын 2:1 есебімен жеңгеннен кейін, финалда Хэнли Таун командасын 5:3 есебімен жеңіп, Премьер-дивизионға жолдама алды.

2017–18 маусымында Дарвен Премьер-дивизионда соңғы орын алып, Бірінші дивизион Солтүстікке төмендеді. 2022 жылдың маусымында клубтың атауы ресми түрде Darwen Football Club болып өзгертілді.

## Жетістіктері
***North West Counties League**
**Division One Trophy жеңімпазы: 2014–15
***Martin Vizzard Memorial Trophy**
**Жеңімпаз: 2016

## Дереккөздер

Санат:Англия футбол клубтары
Икономия

**Икономия** () — Христиандықта шіркеу мәселелерін практикалық пайда мен ыңғайлылық жолымен шешу принципі, акривияға қарама-қарсы ұғым. Яғни шіркеу канонының әрпіне кері, бірақ мәніне сай шешім шығару дәстүрі.

Мысалы, басқа дінді ұстайтын немесе атеист адаммен шіркеулік некеге түспеген кісі шіркеу тарапынан күнәһар болып табылмауы мүмкін. Бірақ икономия ажалды күнәларды кешіруге ешқашн себеп бола алмайды.

«Қағидаттарды мейірімділік қажет ететін көзқараспен жорамалдау керек» деген принцип иконмияның кешірімділік ұғымына жақын екенін көрсетеді.

## Дереккөздер

Санат:Православие
Бақытжан Жұмабекұлы Базарбек

**Бақытжан Жұмабекұлы Базарбек** (4 маусым 1981 жыл, Жамбыл) — қазақстандық заңгер және саясаткер, 2023 жылғы наурыздан бергі Қазақстан Мәжілісі VIII сайланымының депутаты.

Бірмандатты округтан Мәжіліс депутаты болып сайланған Базарбек кейін Мәжіліс Заңнама және сот-құқықтық реформа комитетінің мүшесі атанды.

## Ерте жылдары және білімі
Базарбек 1981 жылғы 4 маусымда Жамбыл қаласында дүниеге келген. Бала кезінде ол Жамбылдың Төле би атындағы №8 мектебін тәмамдаған.

1998 жылдан Алматыда Базарбек заңгер мамандығы бойынша Қазақ мемлекеттік заң академиясында білім алды да, оқуын 2002 жылы бітірді. 2011 жылдан 2013 жылға дейін ол МИБРИС оқу орнында оқып, іскерлік әкімшілік магистрі атанды.

## Кәсіби, білім беру мансабы
Еңбек жолын Базарбек 2002 жылы Еуразия ұлттық университетінде (ЕҰУ) бастады. Ол жерде ол 2004 жылға дейін мұғалім, ЕҰУ заң институты директорының орынбасары болды.

2004 жылғы наурыздан қыркүйекке дейін Базарбек Білім және ғылым министрлігінің Білім мен тестілеудің мемлекеттік стандарттарының ұлттық орталығындағы әкімшілік-құқықтық бөлімге басшылық етті.

2004 жылдан 2015 жылға дейін ол Қазақ гуманитарлық заң университетінде аға оқытушы болды. Осы жылдары ол, оған қоса, «Орманды қорғау» ЖШС, «Жасыл» экономиканы қолдау және G-GLOBAL-ды дамыту коалициясы» ЗТБ, «Көліктік сервис орталығы» АҚ сияқты компанияларда жұмыс істеді.

2015 жылдан 2016 жылға дейін ол Тұран-Астана университетінде аға оқытушы болды. Одан кейін, 2023 жылғы 27 наурызға дейін ол «Bazarbek&Partners» ЖШС-н басқарды және «Қазақстан заңгерлер одағы» РҚБ Алматы филиалының хатшысы болды.

Түрлі жылдары Базарбек Алматы әкімдігімен, Қазақстан Республикасының Парламентімен, Энергетика мен Ұлттық экономика министрліктерімен, Атамекен ұлттық кәсіпкерлер палатасымен, Қазақстан Республикасының Үкіметімен бірге жұмыс істеген.

## Саяси мансабы
### Сайлану тарихы
2012 жылғы парламент сайлауында Базарбек өзін Әділет демократиялық партиясының атынан ұсынған болатын, алайда жеңіліп, Мәжіліс депутаттығына қол жеткізе алмады.

2023 жылы Базарбек өзін бірмандатты округтан Мәжіліс депутаттығына ұсынды. Сайлауда жеңіске жеткен ол өкілеттігін 2023 жылғы 29 наурызда бастады.

### Мәжіліс депутаты
Мәжіліс депутаты ретінде Базарбек елдегі қылмыс, су, жер мен сыбайлас жемқорлық сияқты мәселелеріне көңіл бөлген.

Базарбек Тоқаевтың «Әділетті Қазақстан» саясатын қолдайды.

## Марапаттары
Базарбектің марапаттары қатарында:
* Құрмет ордені бар.

## Өз өмірі
Базарбек Адель Әділоваға үйленген, олардың екі баласы бар. Базарбек қазақ, орыс пен ағылшын тілдерін меңгерген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Қазақстан заңгерлері
Санат:Қазақстан саясаткерлері
Санат:Қазақ гуманитарлық заң университеті түлектері
Санат:МИРБИС түлектері
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VIII шақырылымының депутаттары
Дана Затопкова

**Дана Затопкова**, қыз кезінде **Ингрова** (19.09.1922—13.03.2020) — Чехословакияның жеңіл атлеті, найза лақтырушы, Олимпиада чемпионы.

1948 жылы ол Эмиль Затопекпен танысып, оған тұрмысқа шығады. Күйеуімен туған күні мен жылы бір болады екен. Үйленген жылы екеуі де Лондондағы Олимпиадаға қатысады. Дана онда 39,94 метр нәтижесімен жетінші орынға орналасады.

Келесі Олимпиадада Дана Затопкова найзаны 50,47 метрге лақтырып, чемпион болып шығады. Алтын медаль жеңген күні жұбайы да 5000 метрлік дистанцияда жеңімпаз атанады.

1956 жылы Аустралияда өткен Олимпиадада ол төртінші нәтиже көрсетеді (49,83 м). Ал төрт жылдан кейін Римде күміс жүлдеге қол жеткізеді (53,78 м).

1958 жылдың маусымында Прагада 55,73 метр нәтижесімен әлем рекордын жаңартқан. Алайда екі ай өтпей бұл рекорд та құлайды.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* ИААФ сайтындағы ақпарат
* Олимпиада сайтындағы ақпарат
нобай|солға|1952 жылғы Олимпиадада

Санат:Чехословакия Олимпиада чемпиондары
Санат:1952 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:1960 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Санат:Праганың құрметті азаматтары
DETA Air

**DETA Air** — Қазақстанда 2003 жылы құрылған, кейін жұмысын тоқтатқан жолаушылар әуе компаниясы. Негізгі хабы — Алматы халықаралық әуежайы болған.

## Тарихы
Компания 2003 жылы тіркеліп, 2006 жылы тұрақты рейстерді орындауға лицензия алды. Әуе паркі негізінен кең фюзеляжды ұшақтардан тұрды. 2009 жылы Boeing 757 ұшағы арқылы Қытай, Түркия, Индия елдеріне рейстер орындады. 

2013 жылдың соңында Қазақстан Республикасы Көлік және коммуникациялар министрлігінің шешімімен компания лицензиясынан айырылып, қызметін ресми түрде тоқтатты.

## Әуе паркі
Компанияда түрлі уақытта келесі ұшақтар пайдаланылған:

## Бағыттар
Компания бірнеше елдердің қаласына ұшқан. Мысалы Қытайдың, Грузия т.б қалалар. 

## Қызметінің тоқтауы
Компания 2013 жылы қауіпсіздік талаптарының орындалмауына байланысты жабылды. Қазақстан билігі кейбір ережелер бұзылғанын мәлімдеді, ал Еуропалық Одақ 2009 жылдан бастап Deta Air-ге ЕО аймағына кіруге тыйым салды.

## Дереккөздер

Санат: Қазақстан әуе компаниялары
SCP Foundation

**SCP ұйымы немесе SCP қоры** (ағылш. SCP *Foundation; қазақшаға аударғанда Special Containment Procedures — Арнайы Сақтау Шарттары) —* фантастикалық әлемге жататын ойдан шығарылған құпия ұйым. Оның басты мақсаты — адамзатқа қауіпті немесе түсініксіз құбылыстарды, жаратылыстарды, объектілерді табу, ұстау, зерттеу және оқшаулау.

Бұл ұйым — адамзатты табиғаттан тыс қауіптерден қорғау мақсатында жұмыс істейтін халықаралық құпия ұйым. SCP әлемінде бұл ұйым үкіметтен, діннен, ірі корпорациялардан тәуелсіз, өз агенттері мен ғылыми зертханалары бар өте құпия институт ретінде сипатталады.

## Дереккөздер

Санат:Әдеби сайттар
Фанни Бланкерс-Кун

**Франсина Элсье Бланкерс-Кун** (26.04.1918–25.01.2004) — Нидерланд жеңіл атлеті, төрт мәрте Олимпиада чемпионы.

Алтын медальдің төртеуін де ол 1948 жылы Лондонда жеңіп алған. Сол кезде ол екі баласы бар 30 жастағы әйел болды да, жанкүйерлер оны «Ұшатын үй шаруалар әйелі» деп атап кеткен.

Еуропа чемпионатында ол бес рет жеңімпаз атанды. Әртүрлі дисциплинадан 12 әлем рекордын орнатқан болатын. Ал голландиялық чемпионаттарда жалпы есеппен 58 рет үздік болып шыққан еді.
### Ұлттық чемпионаттағы жеңістері

1999 жылы ИААФ Фанни Бланкерс-Кунды ғасырдың үздік әйел-атлеті ретінде таныды. 2012 жылы оның есімі ИААФ Даңқ залына енгізілді.

[нобай|солға|[Роттердамдағы мүсіні]]
## Дереккөздер

## Сілтемелер
* ИААФ сайтындағы ақпарат
* Олимпиада сайтындағы ақпарат

Санат:Нидерланд жеңіл атлеттері
Санат:Нидерланд Олимпиада чемпиондары
Санат:1948 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Луис Рено (заңгер)

**Луис Рено** немесе Луи Рено (;  - ) – француз заңгері. Эрнесто Монетамен бірлесе 1907 жылғы бейбітшілік саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты .

## Өмірбаяны
Луи Рено 1843 жылы Отенде (Франция) дүниеге келген. 1861 жылы Дижон университетінде Әдебиет бойынша бакалавр дәрежесін алды, ал 1868 жылдан 1873 жылға дейін онда Рим және сауда құқығының оқытушысы болып жұмыс істеді. 1873 жылдан бастап Париж университетінің заң факультетінде жұмыс істеді, онда 1881 жылы Халықаралық құқық профессоры болды. 1890 жылы Сыртқы істер министрлігіне заң кеңесшісі болып тағайындалды. Бұл қызметте ол Францияның атынан бірнеше рет халықаралық кездесулерде, соның ішінде екі Гаага конференциясына (1899 және 1907) және Лондон теңіз конференциясына (1908-1909) қатысты.

Халықаралық аралық соттың беделді мүшесі бола отырып, Рено дауларды шешуге жиі тартылды; олардың арасында жапон салықтары туралы іс (1905), касаблан ісі (1909), Саваркар ісі (1911) және басқалары болды.

1907 жылы Рено Эрнесто Монетамен бірге "Франциядағы халықаралық құқықтың данышпаны" ретінде бейбітшілік саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты болды. Ол сондай-ақ Францияның ең жоғары наградасы *Құрметті легион орденімен* марапатталды. 

## Дереккөздер

Санат:Бейбітшіліктен Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Құрмет легионы орденінің командорлары
Санат:Франция заңгерлері
Пентакосиомедимн

**Пентакосиомедимндер** (көне грекше: πεντακοσιομέδιμνοι) — Ежелгі Афинадағы азаматтардың бірінші (ең жоғарғы және ең ауқатты) табы. Олар Солонның реформасына (б.з.д. 594/593 ж.) сәйкес бөлінген, басқа екі артықшылыққа ие топпен қатар: салт аттылар (екінші тап) және зеугиттер (үшінші тап).

Алайда Аристотель керісінше жазады: "... бірақ Солонның ойынша, барлық лауазымдар текті және ауқатты адамдармен — пентакосиомедимндерден, зеугиттерден және үшінші қабат саналатын — аттылар тобынан (т.с.с.) толтырылуы тиіс болатын..."Пентакосиомедимндер қатарына жылына 500 медимн (астық, зәйтүн майы немесе шарап) мөлшерінде табыс табатын афиналықтар жататын, олардың атауы осыдан шыққан. *1 медимн шамамен 52,5 литрге тең болған.* Кейінірек таптық тиістілік ақшалай мүліктік цензге қарай да анықталатын болды: 1 медимн = 1 драхма деп есептелді.

Солоннан кейін, жеткілікті бай кез келген азамат теориялық тұрғыда пентакосиомедимндер қатарына қосылып, Афинадағы кез келген саяси лауазымға үміткер бола алатын. Алайда, ежелгі афина ақсүйектерінен шыққанбыз деп есептелетін эупатридтер әулеттерінің мүшелері, яғни *генос* (ру-тайпа топтары), Афина басқару жүйесінде және қоғамда маңызды рөл атқаруды жалғастырды. Олар діндік культтерді бақылау, сондай-ақ демосты (бүкіл халықты) құраған әлеуметтік топтарға ықпал ету мүмкіндігі арқылы билік жүргізді.

Олар барлық магистратураларға (мемлекеттік лауазымдарға) қол жеткізе алды, ал стратег (әскербасы) лауазымына тек осы топ өкілдері ғана тағайындала алатын. Сол сияқты, Афина құдайы Афина Палладаға арналған он қазынашы (әр тайпадан біреу) жеребе арқылы дәл осы топ ішінен таңдалған. Білімді әрі саяси шешендік қабілеті жоғары бұл адамдар көбіне халық жиналысы — Экклесияда сөз сөйлеп, Афина саяси сахнасында іс жүзінде үстемдік етті. Б.з.д. V ғасырдың ұлы қайраткерлері — Перикл, Никий және Алкивиад — осы пентакосиомедимн тобына жатты.

Пентакосиомедимндер, сондай-ақ салт аттылар мен зеугиттер секілді, жоғарғы мемлекеттік лауазымдарды атқаруға құқылы болған (ал төртінші, ең төменгі мүліктік топ — феттер — тек халық жиналысына және халық сотына қатыса алған).

Пентакосиомедимндер архонт болып сайлануға және қазынашылық қызмет атқаруға ерекше құқыққа ие болған, бірақ солай бола тұра, ең ауыр қоғамдық міндеттер де (литургиялар), сондай-ақ кемелерді жабдықтау, атты әскерде қызмет ету сияқты міндеттер дәл осы топтың мойнына жүктелген еді.

Б.з.д. IV ғасырда бұл таптық жіктеу өз маңызын жоғалта бастады.

## Дереккөздер

Санат:Солон реформалары
Футзалдан 2016 жылғы әлем чемпионаты

**2016 жылғы мини-футболдан әлемнің 8-шы [[Футзалдан әлем чемпионаты|чемпионаты]]** Колумбияда өтіп, 24 құрама қатысты.

## Плей-офф

### 1/8 финал

----

----

----

----

----

----

----

### Ширек финал

----

----

----

### Жартылай финал

----

## 3 орын

## Финал

## Сыртқы сілтемелер
*FIFA Futsal World Cup Colombia 2016
*FIFA Technical Report

Санат:2016 жылғы футзал
Санат:Футзалдан әлем чемпионаты
Num Lock

thumb|right|200px|
**Num Lock** — компьютердің пернетақтасында сандық регистрді белсенді қылатын перне.

Перненің атауы «Number Lock» сөз тіркесінен шыққан. Caps Lock және Scroll Lock пернелерінде сияқты оның өзінің индикаторы болады.

Перені басқанда, калькуляторда сияқты сандарды және арифметикалық амалдарды енгізуге болады.

Санат:Пернетақта
Феттер

**Феттер** (көне грекше: θῆτες, латынша транскрипциясы: *thêtes*, жекеше: θής — *thēs*, мағынасы — "жалдама жұмысшы", "жалшы") — ежелгі Афинада Солон реформасына сәйкес төртінші (пентакосиомедимндер, салт аттылар, зеугиттерден кейінгі) азаматтардың ең төменгі әлеуметтік табы болған. Поллукс теттерді жалдамалы жұмысшылар ретінде сипаттайды; ал Гомер шығармаларында олар — жалдамалы ауыл шаруашылығы жұмысшылары ретінде.

Феттер — жалдамалы еңбекақы үшін жұмыс істегендер немесе жылдық табысы 200 медимннен кем болғандар (немесе соған баламалы табысқа ие болғандар) кірген: ұсақ жер иелері, жалға алушылар, кедей шаруалар, күндік жалдамалылар, қаланың кедейлері.. (Салыстырмалы түрде, пентакосиомедимн мен фет арасындағы табыс айырмашылығы кейде небәрі 2,5 есеге дейін төмендеген.)

Феттер салықтан босатылған. Феттер бастапқыда тек белсенді сайлау құқығына ие болғанымен, мемлекеттік лауазымдарды иеленуге құқылы болмаған. Олар Халық жиналысының мүшелері болса да, гоплиттермен салыстырғанда олардың саяси салмағы әлдеқайда төмен болған. Өйткені, сыртқы саясатқа қатысты мәселелерде қару асынып іске асыра алмайтын адам өзі-ақ артта қалуы тиіс деген түсінік болған. 

Б.з.д. IV ғасырда феттер іс жүзінде мемлекеттік лауазымдарға қол жеткізген. Әскерде олар жеңіл қаруланған жауынгерлер, матростар, ескекшілер болып қызмет еткен, тылдық міндеттер атқарған. Халық жиналысына және қазылар сотына қатысу құқығы болған. Афина мемлекетінің әрі қарай демократиялануы және флот рөлінің күшеюіне байланысты Фемистокл, Перикл және Клеон дәуірінде феттердің саяси‑әскери рөлі айрықша артты. «Феттер» ұғымы бұрынырақ, Гомер дәуірінде (б.з.д. XI‑IX ғғ.) ру‑қауымдық байланысын жоғалтқан, жарлы болған азаматтарды білдірген.

Ламия соғысында Афинаның жеңілісінен кейін он екі мың фет азаматтық құқықтарынан айырылып, қаладан қуылды. Алайда, зерттеушілер арасында бұл сан барлық феттерді қамтыды ма, әлде тек Афинадан кеткен бөлігін ғана білдіре ме — деген мәселе бойынша пікірталас бар. Қалғандары қалада қалған болуы мүмкін.

## Дереккөздер

Санат:Солон реформалары
Санат:Ежелгі Афина
Инну (монтанье-наскапи)

**Инну** (монтанье-наскапи) () — Канаданың солтүстік-шығысындағы Солтүстік (солтүстік-шығыс) Алгонкин тобының халқы (Ньюфаундленд және Лабрадор провинциясында 2 қауымдастық және Квебек провинциясында 10). Саны 17,9 мың адам (2006 жылғы халық санағы).

## Тілі
Олар кри тілінің шығыс диалектілерінде сөйлейді.

## Діні
Олар дәстүрлі нанымдарды сақтайды, христиандар (католиктер мен англикандар) бар.

## Тарихы
Еуропалықтармен XVI ғасырдан бастап  байланыста. XVII ғасырдың басынан бастап олармен француз миссионерлері, XIX ғасырдың ортасынан бастап — Шығыс кри арасындағы ағылшын миссионерлері жұмыс істеді. XVII—XIX ғасырларда олар аң терісі саудасына қатысты, бұл олардың қоғамдық ұйымын өзгертті.

XVIII—XIX ғасырларда сауда факторларының айналасында кішігірім кәсіптік топтардан тұратын жартылай отырықшы топтар қалыптасады. Мистассинилер арасында ХІХ—ХХ ғасырдың басында аңшылық топ (3-5 шағын отбасы) өзінің бейресми басшысы бар аңшылық аумаққа иелік ететін негізгі әлеуметтік бірлік болды.

Иннулар ХХ ғасырдың екінші жартысына дейін көшпелі аңшылардың өмір салтын ұстанды. 50-ші жылдардың ортасынан бастап ХХ ғасырдың 70-ші жылдарының ортасына дейін Канада билігі
оларды тұрақты тұру үшін ауылдарға орналастыру бағдарламасын жүзеге асырды. Отырықшы өмір салты олардың еркін таңдауы болған жоқ. Кейбір отбасылар жылдың көп бөлігін Лабрадордың ішкі аймақтарын аралаумен өткізді. Қоныс аудару иннудың дәстүрлі тіршілікті қамтамасыз ету жүйесінің бұзылуына айналды және теріс әлеуметтік және мәдени салдарға әкелді.

## Кәсібі
Дәстүрлі мәдениет субарктикалық үндістерге тән. Олар аңшылықпен, балық аулаумен және жартылай терімшілікпен айналысты (оңтүстікте, Монтанье арасында жабайы жүзім, алма, жидек, жаңғақ, үйеңкі шырыны).
нобай|оңға|200px|Квебектегі заманауи Инну ауылы     
## Тұрмыс салты
Матрилокальды неке патрилокальды некеге ауыстырылды, мистассиниде — некенің алғашқы 3 жылында қысқа мерзімді матрилокальды қоныс болды. Туысқандық неке, полигиния кең тараған. Негізгі дәстүрлі әлеуметтік бірлік көп отбасылық топ болды (жалпы тұрғын үй, 15-20 адам), қыста олар 50-70 адамнан тұратын топтарға, ал олар аймақтық топтарға (300 адамға дейін) біріккен.

ХХ ғасырдың екінші жартысында олар құрама үйлері бар отырықшы ауылдарға көшті. ХХ ғасырдың басында ит әбзелдері қосылған дәстүрлі көліктерін 1970 жылдары мотошаналарға ауыстырды.

## Дереккөздер

  

Санат:Канада этникалық топтары
5:32 (телесериал)

**5:32** — Қазақстанда түсірілген криминалды-драма жанрындағы көпсериалы телехикая. Сериалдың авторы әрі продюсері — Әлішер Утев. Туынды Қазақстандағы бірқатар шулы кісі өлтіру оқиғаларына негізделіп, нақты өмірден алынған істерден шабыттанған. Сериалдың атауы — сағат 5:32-ні білдіреді, бұл – әрбір қылмыс жасалған шамамен уақыт. Онымен қоса Құранның 5 сүресі, 12 аятына сілтеме жасайды.

## Сюжет
Сериал оқиғасы полиция тергеушісі мен криминалист маманның айналасында өрбиді. Олар бірнеше кісі өлтіру ісін ашу барысында адамның психологиясы мен қоғамдағы терең жараларды ашады. Әр бөлімде жаңа қылмыстық оқиға көрсетіліп, оның артында тұрған адамның мотиві мен тағдырына үңіледі. Сериалда қоғамдағы зорлық-зомбылық, отбасылық мәселелер, жүйеге сенімсіздік секілді тақырыптар көтеріледі.

Оқиға екі уақыт желісінде өрбиді және маньяк-кісі өлтірушілерге маманданған тәжірибелі тергеуші Шалқар Рахымов туралы баяндалады. 1990-жылдары жас милиционер Шалқар серігі Думан Алтаевпен бірге қолға түспей жүрген маньяктың ізіне түседі. Арада жиырма бес жылдан астам уақыт өткен соң, ол қызметінен әлдеқашан шеттетілген, өмірден түңілген, маскүнем қария ретінде суреттеледі. Шалқарды маскүнемдіктен бұрынғы бастығы Марат Успанов құтқарады. Ол 90-жылдардағы сол маньяк қайтадан адам өлтіре бастаған соң, Шалқардан оны ұстауға көмектесуін сұрайды.

## Актерлік құрам
* Әбілмансұр Серіков – Шалқар, тергеуші
* Қобыланды Болат – Думан, тергеуші
* Сағызбай Қарабалин - Арыстан, Еліктеуші маньяк
* Марат Амираев - кәрі Шалқар
* Жалғас Жанғазин - Әмір, жас тергеуші
* Бақтияр Байсерік - Марат, бөлімше полицейі
* Ержан Жаманқұлов - Олжас Қайратұлы, бөлімше бастығы
* Игорь Вербицкий - Әлихан, потологоанатом
* Таңшолпан Кінжембетова - Меруерт
* Тамирис Жанғазина - Балжан
* Саят Мақұлбаев - маньяк, таксист
* Жәудір Сарыпбекова - маньяк, бәліш сатушы
* Қуаныш Құдайберген - маньяк, боксшы
* Аслан Жанұзақов - маньяк (8 бөлім)
* Аян Батырбек - маньяк, аңшы
* Мақсат Рахмет - ауған соғысының ардагері
* Шыңғыс Бейбітұлы - жас Арыстан

## Өндіріс
Сериалдың түсірілім жұмыстары Алматы қаласында және Жамбыл облысында жүргізілген. Туындының құрылымы халықаралық стандарттарға сай келетін драматургиямен ерекшеленеді. Музыкасы, режиссурасы мен монтажы қазақстандық сапалы контентке деген сұранысты ескеріп жасалған.

## Қабылдау
Сериал көрермендер мен сыншылар тарапынан жоғары баға алды. Әсіресе, шынайылық пен актерлер ойыны, әлеуметтік мәселелерді көтеруі жағынан мақтауға ие болды. YouTube платформасында миллиондаған қаралым жинады.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* «5:32» ресми YouTube арнасы
* «5:32» Instagram парақшасы
* Массагет – «5:32» сериалы туралы мақала

Санат:Қазақстан телесериалдары
Зеугиттер

**Зеугиттер** (көне грекше: ζευγῖται, латынша транскрипциясы: *zeugitai*) — пентакосиомедимндер мен салт аттылардан кейінгі үшінші және ең көп санды азаматтар тобы, олар жылына кем дегенде 200 медимн сұйық немесе құрғақ өнім (немесе соған тең мүлік) өндіре алатын мүлік иелері. Бұл ұғым грек тіліндегі «жұп» немесе «жұпталған өгіз» деген сөзден шыққан, сол себепті қазіргі зерттеушілер зеугиттер — бір жүп өгіз ұстауға мүмкіндігі бар адамдар немесе фалангада қатар тұрып соғысуға (яғни гоплит қару-жарағын сатып алуға) шамасы жеткендер деген қорытындыға келеді.

Зеугиттер Афина әскерінде гоплит ретінде қызмет ете алатын. Негізгі ұстаным: кімде-кім өзіне гоплит қаруын сатып алуға шамасы жетсе (яғни жылына 200 медимн немесе одан көп өнім өндіре алса), сол адам гоплит ретінде қызмет ете алады. Солон реформалары кезінде зеугиттерге кейбір ұсақ саяси лауазымдарды атқаруға құқық берілген.

Уақыт өте келе олардың мәртебесі өсе түсті — олар Афинадағы келесі мемлекеттік құрылымдарға қатысуға құқылы болған:
* 400-дік Кеңес
* Мемлекеттің төменгі лауазымдары
* Экклесия (Халық жиналысы)
* Эфиальт бастаған Ареопагтағы ақсүйектер үстемдігін жою реформаларының нәтижесінде, б.з.д. 457/6 жылы олар архонт сияқты жоғары мемлекеттік лауазымдарды атқаруға құқылы болды, ал б.з.д. V ғасырдың соңына қарай, орташа бағыттағы олигархтар гоплит дәрежесіндегі немесе одан жоғары әлеуметтік топтарға саяси құқық беретін олигархиялық құрылым орнатуды жақтады. Мұндай басқару жүйесі *[[б.з.д. 411 жылғы Афинадағы төңкеріс]]* кезінде уақытша енгізілді.

Аристотельдің "Афиналық полития" атты еңбегінің үшінші тарауына сәйкес, зеугиттер Драконт дәуірінде-ақ өмір сүрген,  олардың Кеңес пен Халық жиналысына қатысу құқығы болған, ал жиналысқа келмеген жағдайда бір драхма айыппұл төлеген. Алайда, осы деректің келтірілген контексті тарихи сенімділігі жағынан күмән тудырады.

## Дереккөздер

Санат:Солон реформалары
Санат:Ежелгі Афина
Қиғаш сызық

**Қисық сызық** (/) — компьютер пернетақтасында бас ұшы оңға қисайған вертикалды сызықты көрсететін перне. Компьютершілер оны слэш деп жиі атайды.

Ол сонымен қатар бөлу арфиметикалық операцясын да білдіріді.

Слэш интернет-адрестерді көрсетуде, яғни бір сайттың жеке беттерін ажыратуға пайдаланылады.

Егер бас ұшы солға қисайса, ондай сызықты бэкслэш деп атайды.

Санат:Пернетақта
Санат:Типографикалық белгілер
Санат:Компьютерлік сленг
Джесси Оуэнс

**Джеймс Кливленд (Джесси) Оуэнс** (12.09.1913–31.03.1980) — АҚШ жеңіл атлеті, спринтер және ұзындыққа секіруші, төрт мәрте Олимпиада чемпионы.

Нацистік Берлинде Олимпиада қаһарманы атанып, Джесси Оуэнс «жалғыз өзі Гитлердің арийлер басымдылығы туралы сандырағын быт-шыт қылды». 100 және 200 метрге жүгіру, эстафета мен ұзындыққа секіруде алтын медальдар жеңіп, ол осы сайыстың төртеуінде де жаңа олимпиялық рекорд орнатты.

2012 жылы оның есімі ИААФ Даңқ залына енгізілді.

## Өмірбаяны
Джеймс Генри және Мэри жанұясындағы он баланың кенжесі болған. Тоғыз жасында жанұясы Ұлы миграцияға қосылып, Алабамадан Огайоға көшіп кетеді.

Жаңа мектепте оның есімін сұрағанда, ол өз инициалдарын «J. C.» деп атайды, бірақ мұғалім «Джесси» деп естиді; содан оны бәрі солай атап кетеді. Мектепте ол өзінің болашақ әйелімен танысады. Рут есімді қызға 1935 жылы үйленеді, үш қыз бала табады.

1933 жылы ол студенттік чемпионатта 100 ярдты әлем рекордымен тең уақытта жүгіріп, өзіне жанкүйерлердің назарын аудартады.

1935 жылы Джесси Оуэнс солтүстік-шығыс штаттарының ірі университеттерін біріктіретін Big Ten Conference чемпионатына қатысады. Сонда 25 мамыр күні ол 45 минуттың ішінде 5 әлем рекордын орнатты және тағы бір әлем рекордымен тең түсті.

1936 жылы Олимпиадаға қатысады. 3 тамызда 100 метрді 10,3 секундта жүгіріп өтеді. 4 тамызда ұзындыққа секіруде 8,06 метрді бағындырады. 5 тамызда 200 метрді 20,7 секунд ішінде жүгіріп өтеді. 9 тамызда Ральф Меткалф, Фой Дрэпер және Фрэнк Викоффпен бірге 100 метрлік эстафетада жеңіп шығады. 39,8 секунд көрсеткішпен олар жаңа әлем рекордын орнатады.

Адольф Гитлер өз үйінде өткізген Ойындарда немістер бәріне үстемдік көрсете алатынына сенген, бірақ Джесси Оуэнстің жетістіктері нацистердің көңіліне жаңа үрей ұялатты.

Алайда АҚШ-қа оралысымен даңқты спортшы әлі де нәсілдік дискриминацияға және қиын қаржылық жағдайға тап болып жүрген. Тек Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуымен оны өз елінде қошеметтей бастаған.


Bundesarchiv Bild 183-R96374, Berlin, Olympiade, Jesse Owens beim Weitsprung crop.jpg|Ұзындыққа секіруі
Bundesarchiv Bild 183-G00630, Sommerolympiade, Siegerehrung Weitsprung.jpg|Секіргеннен кейінгі марапаттау
Jesse Owen's Room in Berlin 1936 Olympic Village.jpg|Берлиндегі бөлмесі

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Джесси Оуэнске арналған сайт
* Мұражайының сайты

Санат:АҚШ жеңіл атлеттері
Санат:АҚШ Олимпиада чемпиондары
Санат:1936 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Джон Вудрафф

**Джон Вудрафф** (5.07.1915–30.10.2007) — АҚШ жеңіл атлеті, Олимпиада чемпионы.

1936 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарында ол 800 метрге жүгіруден алтын медаль жеңіп алады. Спорттық мансабын 1940 жылға дейін жалғастырды.

Әскери қызметін 1941 жылы бастап, 1945 жылы аяқтады. Алайда Корей соғысына байланысты қайтадан армия қатарына қосылып, 1957 жылы ғана подполковник лауазымында қызметінен шығады. Кейінгі жылдары бапкерлік жұмыспен айналысқан.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* 

Санат:АҚШ жеңіл атлеттері
Санат:АҚШ Олимпиада чемпиондары
Санат:1936 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары