open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бухгалтерия

**Бухгалтерия** ( – кітап және  – ұстау) — заңды тұлғалардың күнделікті есеп-қисабын (оның ішінде жалақы есептеу де) жүргізетін арнайы құрылымдық бөлімі. Бухгалтерияны бас бухгалтер, ал штаттық кестеде мұндай лауазым қаралмаса аға бухгалтер басқарады. Бухгалтерия есептеу жұмыстарын ұйымдастыруға, жүргізуге, мерзімдік баланс әзірлеуге, барлық операциялардың заңдылығын, нысаналылығын, шаруашылық мақсатына сай болуын, сметалық және қаржылық тәртіптің сақталуын қадағалауға; белгіленген ережелер мен құжаттама нысандарын сақтай отырып, ақшалай қаражат пен материалдық құндылықтарды есепке алу кітаптары мен тізімдемелерін жүргізу, бухгалтерлік шоттарға тиісті мәліметтерді түсіру жолымен қаржы және материалдық ресурстардың қозғалысын дер кезінде тіркеп отыруға міндетті.

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том

Санат:Бухгалтерлік есеп
Бухгольц Экспедициясы

**Бухгольц Экспедициясы**(1714 — 20),  Солтүстік-шығыс Қазақстанның Ертіс өзені бойына Ресейдің әскери бекіністерін салу үшін ұйымдастырылған. Қазақ даласын отарлау мақсатында 1714 жылы 22 мамырда Петр І Шығысқа лейб-гвардия подполк. И.Д. Бухгольц басқарған арнаулы әскери экспедицияны аттандыру туралы жарлыққа қол қойды. Қарулы экспедицияның жасақталуына Батыс Сібірдің бірінші генерал-губернаторы князь М.П. Гагариннің  “осы өлкеде құм-алтын шашылып жатыр” деген лақабы да түрткі болды. 70 зеңбірекпен жарақталған 3 мыңға жуық солдаты бар жасақ Тобыл қаласынан шығып, 1716 жылы Ертіс жағасында Омбы, Ямышев, 1717 жылы Железинск, 1718 жылы Семей, 1720 жылы Коряков (Павлодар), Өскемен бекіністерін салды. Соңынан Үлбі, Верблюжский, Чернорецский, Осморожский, Семиярский, т.б. форпост-қамалдар орнатты. Жоңғарлармен арпалысып жатқан қазақтар Ресейдің бұл басқыншылық әрекеттеріне қарсылық көрсете алмады. Аталмыш бекіністер кейін Ресейдің Сарыарқаны, Ертіс бойы мен Алтайды түгел басып алуына қолайлы жағдай туғызған Есіл, Кузнецк, Сібір, қазақтар “Қасірет белдеуі” деп атаған “Ащылыөзек”, т.б. әскери шептердің құрылуына мүмкіндік берді. 
## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том

Санат:Омбы
Бұғышақ

**Бұғышақ** — көне саз аспабы.  Маралдың немесе бұғының мүйізін үңгіп, үрлейтін жағындағы ұшына дыбыс шығаратын тілше салынып жасалған. Ұзындығы 28 – 30 см. Бұғышақ бұрын да, қазіргі кезде де жайылымда жүрген маралдар мен бұғыларды бір жерге жинау үшін, көбінесе аңшылар мен бұғы, марал өсірушілер арасында жиі пайдаланылады. Өйткені, аспаптың үні марал мен бұғының дауысына өте ұқсас. Ел ішінде бұл аспапты “бұғы шақырғыш”, “бұғы сыбызғы” деп те атайды. Бұғышақтың әр түрлі шеберлер жасаған екі-үш нұсқасы түрлі музейлер қорында сақтаулы. Алтайлықтар бұл аспапты “абырға”, хакастар “пырғы” дейді.

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, II том

Санат:Қазақтың саз аспаптары
Тоқтасын Ысқақұлы Бұзыбаев

**Тоқтасын Ысқақұлы Бұзыбаев** (8 мамыр 1949, Уба-Форпост ауылы, Жаңа Шүлбі ауданы, Семей облысы, Қазақ КСР) — әскери қызметкер, генерал-майор (1995). 1967 жылдың 1 шілдесінен Қарулы Күштер қатарында. Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің жоғары шекарашылар командалық училищесін (1971), Мәскеудегі Әскери академияны (1981) бітірген. ҚР Шекара әскері қолбасшысы қызметіне тағайындалғанға дейін (1997), Шығыс шекара округінде застава бастығының, кейін отряд бастығының саяси жұмыстар жөніндегі орынбасарлығынан бастап, ҚР Шекара әскерлері Қолбасшысының орынбасары, ҚР Қорғаныс министрінің айрықша тапсырмалар жөніндегі офицері — адьютанттар бөлімінің бастығы, ҚР Қорғаныс мининисрлігі Бас штабы бастығының бірінші орынбасары қызметіне дейін көтерілді. Бірнеше жауынгерлік наградалармен марапатталған.

## Сілтеме
* Әскери-саяси зерттеулер орталығы 
* ТМД атқару комитеті 

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Қазақстан генерал-майорлары
Бұйда

**Бұйда** — түйенің, өгіздің мұрындығына тағылатын ұзындығы екі-үш құлаш жетек жіп. Бұйданы кендір, мақта, жібек, жүн жіптен ширатып немесе қылдан есіп жасайды. Қыз жасауын артқан түйеге, т.б. салтанатқа арналған Бұйдалар шашақты, әшекейлі болған. Кейде құр, қайыс, үзбеленген, айналсоқты металл шынжырды Бұйда ретінде тұтынады. 
## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Аманжол Күнболатұлы Бұғыбаев

**Аманжол Күнболатұлы Бұғыбаев** (5.4.1944 жылы, Алматы облысы Сарқан ауданы Новопокровка ауылы) — палуан, халықаралық дәрежедегі спорт шебері (1973). 

Еркін күреспен 1962 жылдан бастап айналысады. 

КСРО чемпионатына жеті рет (1966 — 73) қатысып, қола (1966), күміс (1972), алтын (1973) медальдерге және КСРО кубогіне ие болды. Бұғыбаев 1996 жылдан еркін күрестен Қазақстан құрама командасының бас жаттықтырушысы.

## Дереккөздер

Санат:5 сәуірде туғандар
Санат:1944 жылы туғандар
Санат:Сарқан ауданында туғандар
Санат:Қазақстан балуандары
Санат:Қазақстанның халықаралық дәрежедегі спорт шеберлері
Санат:КСРО чемпиондары
Санат:КСРО біріншіліктерінің күміс жүлдегерлері
Санат:КСРО біріншіліктерінің қола жүлдегерлері
Санат:КСРО кубогының иегерлері
Санат:Қазақстан жаттықтырушылары
Бұқарбай Естекбайұлы

**Бұқарбай Естекбайұлы** (1822, Жалағаш ауданы  – шамамен 1898, Қараөзен өзені бойы) – батыр, шешен. 

Кіші жүздегі Табын руының теке атасынан шыққан. Кенесары Қасымұлына қосылғанға дейін Қоқан бектерінің ықпалында болған. Бұқарбай Кенесары көтерілісіне алғашқылардың бірі болып қатысып, 1847 жылға дейін көрнекті батырлардың қатарында аталады. Ол 1838 жылы тамызда Ақмола бекінісін алуға қатысты. 1850 жылы Бұқарбайдың жасағы Қазалы, Арал, Қосқорған бекіністеріне шабуыл жасап, казак-орыстар мен қоқандықтарды жеңді. Орыс тіліндегі деректерге қарағанда, Бұқарбай осы шайқастардың бірінде ауыр жараланып еліне қайтқан соң бейбіт еңбекпен айналысқан. Егін егіп, Сырдария сағасынан күні бүгінге дейін ұрпақтары пайдаланатын «Бұқарбай арығын» (ұзындығы 25 – 30 км) қаздырған. 

Бұқарбай  батырдың ерліктері ақын-жыраулардың мұраларында, тарихшы Е.Бекмахановтың зерттеулерінде, жазушы І.Есенберлиннің «Қаһар» романында, зерттеуші Қ. Бердәулетовтың «Бұқарбай батыр» кітабында көрініс тапқан.

## Дереккөздер

Санат:1822 жылы туғандар
Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:1898 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ батырлары
Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстар қатысушылары
Бұқтырма (обалар)

**Бұқтырма** — көне обалар тобы. Шығыс Қазақстан облысы, Глубоков ауданы, Бұқтырма ауылынан солтүстікке қарай 2 км жерде. *1953 жылы* Шығыс Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі С.С. Черников) зерттеген. Барлығы 8 обаның 4-і қазылып зерттелген. Олар тас дуалмен дөңгелене қоршалған. Мүрделер сопақша қабірлерге жерленген. Обалардың ішінен б.з.б. IV — III ғасырларға жататын қола шанышқы, қорамсақ ілетін темір ілмешек, мата қалтаға салынған қола айна, қола түйреуіш, моншақтар, ағаш қайықтың қалдықтары табылған.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тарих
Санат:Археология
Бұлан қаған

**Бұлан** (туған-өлген жылы белгісіз) — Хазар қағанатының қағаны. 

Бұлан Кавказ жеріне ішкерілей енген араб әскерлеріне қарсы күрес жүргізді. Бірақ оның бұл әрекеттері сәтсіз аяқталды. 727 ж. араб қолбасшысы Хабиб ибн Маслам Бұланға ойсырата соққы бергеннен кейін Хазар қағанатының астанасы — Беленджер қаласын жаулап алды. Бұлан қағанатты қайта нығайту мақсатында парсы елінен Дағыстан жеріне келіп қоныстанған еврейлерден көмек алуға ұмтылды. Себебі ол иудей дініне ислам дініндегі арабтарға қарсы күресте үлкен идеологиялық құрал ретінде қарады. Сөйтіп 731 жылы Бұлан қағанның өзі және оның қол астындағы Солтүстік Дағыстанды қоныстанған хазарлардың бір тобы иудей дінін қабылдады. Бұлан иудей дініне арнап ғибадатхана салу мақсатында арабтардың қол астындағы Әзірбайжан жеріне жорық жасап, мол олжамен оралды. Бұланның тұсында иудей діні Хазар қағанатында кең тарала қойған жоқ. Бұланның немересі Обадия билік еткен кезде ғана иудей діні мемлекеттік дін ретінде жарияланды.

## Дереккөздер


Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Санат:Хазар қағандары
Бұланты

**Бұланты**–  Ұлытау тауының батысында, Байқоңыр және Қалмаққырған өзендерінің төменгі бөлігінде орналасқан жазық келген сортаң қоныс. Қарағанды облысы Ұлытау ауданы жерінде. 

Ұзындығы 60 км, ені 20 км, абсолюттік биіктігі 130 — 150 метр. Жер қыртысын төрттік кезеңнің сазды-құмдақты аллювийлі шөгінділері түзеген. Оның сұр және сортаңдау топырағында баялыш, сарсазан, қарабарақ, бұйырғын, жусан өседі.

## Дереккөздер


Санат:Қарағанды облысы қоныстары
Санат:Ұлытау ауданы географиясы
Бұлғашы

**Бұлғашы**, бұлғыншы — орта ғасырлардағы түркі тектес тайпа. Оның “булагачин” (“бұлғын аулаушылар”) деген атауы 12 ғасырдың аяғы мен 13 ғасырдың басында алғаш рет белгілі болды және бұл тайпаның сол кездегі аты емес, кәсібін ғана білдірді. Тайпаны Шыңғыс хан бағындырып және оған осы дәстүрлі шаруашылық міндетін жүктегеннен кейін, сол замандағы әдет бойынша “булгачин” атауының күші жойылды. Ертедегі Бұлғашылардың айналасында тек нағыз түркі тайпалары — барғұт (ежелгі түркіше байырқу), кури (ежелгі түркіше құрықандар), теле (телес) (түркілердің сол қанаты) тұрған; Бұлғашылар Барғожын — Тоқымды (“Баргуджин — Тоқум” аймағын — Байқал көлінің алабын) қоныстанған, ал бұл жерлерде ежелгі заманнан түркі тайпалары, негізінен, құрықандар мен байырқулар тұрған. Мұның бәрі Бұлғашының моңғол тайпасы еместігін дәлелдейді. Рашид әд-Дин (14 ғасыр) “Жами ат-тауарих” атты шығармасының арнаулы тарауында булагачин мен кәрәмучин тайпалары туралы былай деп жазды: “Бұлардың екеуі де сол Барғожын — Тоқым аймағында, қырғыздар елінің қиыр шетінде өмір сүрді дейді. Сондай-ақ, ол Иранда Хулагу әулеті билік жүргізген заманда “бұл тайпалардың әмірлері де, әмір еместері де белгілі және атақты болмағанын” хабарлайды. Бұлғашы Шыңғыс хан әскерімен бірігіп, олардың батысқа жасаған жорығына қатысқан. Темірдің Моғолстанға жорығы туралы деректемелерінде Бұлғашы (түркіше булгаши деген атпен) моңғол тайпаларының бірі ретінде тағы да аталады. Моғолстанның билеушісі Уәйіс хан өлгеннен кейін Бұлғашы бұл елден кетіп, Түркістанға, Әбілхайыр ханның қол астына қоныс аударды. Қазір Бұлғашы ұрпақтары қырғыздар ішінде кездеседі.
## Дереккөздер
“Қазақ энцклопедиясы II том”

Санат:Тарих
Бұлқыншақ

**Бұлқыншақ** – сойған жылқының сан терісін істелетін ыдыс. Ыдыс жолаушыға арналады. Қанжығаға байланса да, иыққа салып жүрсе де үнемі қозғалып, ішіндегі қымыз шайқатылып жүретін болғандықтан, бұлқыншақ аталған. Бұлқыншақты Таулы Алтай өлкесіндегі Қосағаш қазақтары әлі де пайдаланады.

## Жасалу жолдары
Оны жасау үшін жылқының сан терісін шашасына дейін бітеу сойып алады да саба әзірлегендей жолдардан өткізеді. Сан жағына сопақшалау етіп тері тігеді, ол пайдаланғанда астынғы жағына келеді. Аузына ағаштан, тоздан тығын жасайды да, ішіне күл толтырып, тығындап, көлеңкеге кептіреді. Әбден кепкен тері қатайып көнге айналады. Содан соң күлін төгіп тастап, ыдысты ыстайды. Әрі қарай шаймен жуып, ішіне бірнеше күн ашыған айран құйып қояды. Оны «шикі дәмін алу» деп атайды. Одан кейін пештің ысын (күйесін) жинап алып, оны суға шылап, теріні біраз уақыт соған салып қояды. Оны «құрымдау» дейді. Содан соң ыдыстың ішіне қайнаған сұйық май құйып шайқап алып, әрі қарай пайдалана беруге болады. Бұлқыншақты керегенің басына бауынан іліп қояды. Салт атпен жүргенде ердің алдыңғы қасына іледі немесе қанжығаға байлайды. Жаяу адам иығына асып жүреді. Бұл ыдыс малшы қауымның ыстық күндерде айран, шалап, қойыртпақ құюына мейлінше қолайлы.

## Дереккөздер
“Қазақ энцклопедиясы II том”

Санат:Ыдыстар
Баубек Бұлқышев

thumb|right|200px|Баубек Бұлқышев
**Баубек Бұлқышев** (1916, Қарағанды облысы Ұлытау ауданы — 1944, Украина, Днепропетровск облысы Софьевск ауданы) — ақын, жазушы. Шығармаларын қазақ, орыс тілдерінде жазған 

## Өмірбаяны
Найман тайпасының Бағаналы руының Жылкелді бөлімінен шыққан.
* Қарсақпайдағы ФЗО мектебін бітірген (1932-1934). 
* Алматы сауда-қаржы техникумында оқи жүріп (1937), көптеген өлең, “Балалық шақ” поэмасын, “Ауылдан Алматыға” атты әңгімесін жазды. 
* 1939 жылы “Лениншіл жас” (қазіргі “Жас Алаш”) газетінде әдеби қызметкер
* “Қазақстан пионері” (қазіргі “Ұлан”) газетінде бөлім меңгерушісі болған. 
* 1940 жылы Кеңес Армиясы қатарына шақырылады да, Мәскеу әскери училищесінде оқиды. 
* Ұлы Отан соғысы майдандарындағы ұрыстарға алғашқы күндерден бастап қатысты. Оның соғыстағы отаншылдық ерлігі ата дәстүрінің жалғасы іспетті. Баубектің әкесі Булкыш А. Иманов басқарған ұлт-азаттық қозғалысына белсенді қатысқан. Ата дәстүріне берік азамат, жалынды көсемсөз шебері, ержүрек жауынгер Мәскеуді қорғау, Украинаны азат ету шайқастарының бел ортасында болды. 
* 1944 жылдың бас кезінде майданда қаһармандықпен қаза тапты.

## Шығармашылығы
* Көптеген өлеңдер жазып, республика баспасөз беттерінде жариялады, оның “Алматы — менің туған қалам” деген бітпей қалған романы 
* “Айсұлу” деген поэмасы бар. 
* “Балалық шақ” поэмасы
* “Ауылдан Алматыға” атты әңгімесін жазды. 
* Бұлқышевтың шығармашылық дарыны Ұлы Отан соғысының ауыр сын сағаттарында ерекше көрінді. 1942 жылы 1 мамырда “Комсомольская правда” газетінде Бұлқышевтың “Өмір мен өлім туралы” (жас қазақ әскерінің хаты) деген өршіл, отаншыл мақаласы жарық көрді. Соғыс кезінде жазған шығармаларының дені “Комсомольская правда” газетінде жарияланды. 
* “Я хочу жить”
* “Жизнь принадлежит нам”
* “Коварство и любовь”
* “Письмо сыну Востока”
* “Слушай, Кавказ” және басқа мақалаларын көрнекті жазушы Ғ. Мүсірепов қазақ тіліне аударып, республика “Социалистік Қазақстан” (қазіргі “Егемен Қазақстан”) газетінде жариялады. 
Бұлқышев шығармалары әдеби жинақтарда 
* “Жизнь солдата”, М., 1946; 
* “Журналисты в шинелях”, А.-А., 1968; 
* “Есімізде қанды майдан жорықтары”, А., 1968 басылды, жеке кітап болып жарық көрген.

## Дереккөздер


Санат:1916 жылы туғандар
Санат:Ұлытау ауданында туғандар
Санат:1944 жылы қайтыс болғандар
Санат:Днепропетровск облысында қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Ұлы Отан соғысы ұрыстарында қаза тапқандар
Бұқтырма су электр станциясы

**Бұқтырма Су Электр Стансасы** — Қазақстан энергетикалық жүйелері ішіндегі қуатты су электр стансасы. Бұқтырма Су Электр Стансасы Бұқтырма өзенінің төменгі сағасына 1956 жылы салына бастады. Алғашқы үш агрегаты 1960 жылы, келесі үшеуі 1961 жылы, қалғандары тиісінше 1963, 1964, 1965 жылдары пайдалануға беріліп, 1966 жылы жобалық қуатына (675 мың МВт) жетті.  Жылына орта есеппен 2300 млрд. кВт сағат электр энергиясын өндіреді. Бұқтырма Су Электр Стансасы су торабының құрамына: бірлік қуаты 75 МВт 9 агрегаты бар станса ғимараты, бөгеттің су жіберетін бөлігі, тұйық гравитациялық бөгеті және үш камералы шлюз кіреді. Бөгеттің биіктігі — 90 м, ең жоғарғы су тегеуріні — 67 м, су қысымы түсетін қырының ұзындығы — 380 метр. Бұқтырма Су Электр Стансасы үшін сыйымдылығы 49,8 млрд. текше метр су қоймасы жасалған. Ол жылма-жылғы маусымдық ағысты реттеп отырады, жылдық су ағыны көлемі 18 км3. Мұның өзі Ертіс өзені бойындағы басқа СЭС-тердің (Өскемен және Шүлбі) жұмысын ыңғайлы ұйымдастыруға, қуат беру мүмкіндіктерін толық пайдалануға жағдай туғызады, су деңгейін көтеру арқылы Ертіс өзенінің саяз жерлерінен кемелердің өтуіне мүмкіндік жасайды. Сондықтан су турбиналарынан бір тәулікте өтетін су көлемінің кемелер жүрісіне қажет мөлшерден кем болмауы көзделіп, станса электр энергиясының жылдық көлемінің жазда 2/3 бөлігін, ал қыс айларында 1/3 бөлігін өндіреді.Бұқтырма Су Электр Стансасының су шаруашылық үшін мәні зор. Стансаның жұмыс режимі Ертіс өзенінің су ресурстарын энергетика, су көлігі, ауыл шаруашылығын суландыру және елді мекендерді ауыз сумен қамтамасыз ету қажеттіліктеріне икемделіп жүргізіледі. Стансадағы негізгі және көмекші жабдықтарды басқару толық автоматтандырылған.  

2010 ж. модернизация болды,  қуаты 738 МВт.

## Дереккөздер

Санат:Су электр станциялары
Санат:Шығыс Қазақстан облысы
Санат:Қазмырыш
Санат:Бұқтырма
Бұратаналарды басқару туралы жарғы

**Бұратаналарды басқару туралы жарғы**– Ресей империясының Сібір өлкесінің байырғы халықтарын басқару жөніндегі заң актісі. 1822 жылы 22 шілдеде қабылданған. Жарғының жобасын М.М. Сперанский жасаған. 

Ресей империясының отаршылдық саясатын көздеген бұл құжат Сібірдің орыстан басқа халықтарын “бұратана” деп кемсітіп, оларды кезбелер, көшпелілер және отырықшылар деп 3 топқа жіктеді. Жарғы бойынша кезбе халықтар (орочтар, алеуттер, т.б.) арасында қалыптасқан рулық және тайпалық қарым-қатынас сақталып, отырықшы халықтарға (татарлар, т.б.) орыс мемлекетіндегі шаруаларды басқару жүйесі қолданылды, ал көшпелі “бұратаналарды” (буряттар, сахалар, вогулдар, т.б.) билеп-төстеу үшін рулық басқармалар (әрбір ру не ұлыстың елді мекенінде ең кемі 15 үй болса), бұратаналар басқармалары (оған бірнеше ұлыстың не бір рудың бірнеше елді мекені кірген) құрылды. Жарғы Ресей патшалығының шапқыншылығына ұшырап, бодандығына кірген Сібірдің байырғы халықтарын отарлық қанаудың құралына айналды.

## Дереккөздер

Санат:Жарғы
Бұрғылау қондырғысы

**Бұрғылау қондырғысы** - ұңғыманы бұрғылауға арналған құрал-жабдықтар кешені. 

Ол бұрғылау тәсіліне қарай: айналмалы бұрғылау қондырғысы (көп тараған түрі) және соққылы бұрғылау қондырғысы болып екіге бөлінеді. Айналмалы бұрғылау қондырғысының құрамына бұрғылау мұнарасы, күштік жетек, түсіріп-көтеру операцияларын механикаландыруға арналған құрал-жабдықтар, бұрғылау сорғылары, шайғыш ерітіндіні дайындауға, тазалауға және оны өңдеп қайта қолдануға арналған құрал-жабдықтар, т.б. енеді. Бұрғылау қондырғысы мұнай, газ және терең геологиялық барлау ұңғымаларын бұрғылауға арналған тұрақты бұрғылау қондырғысы, көбіне геологиялық барлау жұмыстарында, су астындағы бұрғылауда және құрылыс жұмыстарында қолданылатын жылжымалы бұрғылау қондырғысы, негізінен қопарылыс ұңғымаларын бұрғылауға арналған (жабдықтары шынжыр табанды не доңғалақты сүйреткіштерге, автомобильге, тракторға, катерге, т.б. орнатылған), өздігінен жүретін бұрғылау қондырғысы және жетуі қиын жерлерде бұрғылау жұмыстарын жүргізуге арналған тасымалды бұрғылау қондырғысы болып ажыратылады. Тау-кен ісінде бұрғылау қондырғысы бұрғылау станоктары деп аталынады.

## Дереккөздер

Санат:Бұрғылау қондырғылары
Санат:Скважиналар құруға арналған машиналар
Бұрлық

**Елді мекендер:**

* Бұрлық – Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы, Қазан ауылдық округі құрамындағы ауыл.
* Бұрлық – Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы, Украина ауылдық округі құрамындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**

* Бұрлық – көне зират.
Бұрым

**Бұрым** — әйелдердің өрілген ұзын шашы. Қазақ халқының дәстүрлі дүниетанымында өрілген ұзын бұрым сұлулықтың сәні саналған. Оған шашбау тағып, айырықша күтімге алған. Бұрым жалғыз және қос өрім болады. Шашты қырқып кеспей, тобығына дейін жеткізе өсіру — бойжеткеннің сымбатын асыратын сәні болған. Шаштың қоюлығы мен сұйықтығына қарай бұрым да үлкен және кіші болып келеді. Жуан бұрымды жеңді білектей, қос бұрымды тау басынан құлаған бұлақтай деп, ерекше мадақтаған. Бұрым өсіруге қыздар жас кезінен айырықша көңіл бөлген. Шешесі, жеңгесі немесе құрбы қыздары өруге көмектесткен. Сол өрімге маржан, күміс шашбау тағып безендірген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Шаш
Бұрама

**Бұрама** - 1. қозғалысты түрлендіруге арналған аспаптар немесе бұрамды тетіктердің цилиндр пішіндес бұрама беті бар бөлшегі;
2. ұшында бұрап бекітуге арналған оймасы бар, ал бас жағынан бастиек шығарылған немесе онсыз да болатын цилиндр түріндегі бұрап бекіткіш бөлшек.

## Ауа бұрамасы
**Ауа бұрамасы** - білікте бекітілген, күпшекті екі немесе бірнеше қалақшалары бар ауа қозғалтқышы.
## Ескіш бұрама
Ескіш бұрама - ескіш білікте бекітілген, күпшекті екі немесе бірнеше қалақшалары бар суда қозғалуға арналған қозғалтқыш.
## Бекіткіш бұрама
**Бекіткіш бұрама** - тораптың немесе тетіктің бұрандалы тесігіне бұралатын және тетіктерді қосу үшін арналған бұрама.
## Микрометрлық бұрама
**Микрометрлық бұрама** - жоғары дәлдікті ұсақ бұрандасы бар микрометр бұрамасы.
## Бос жүріс жүйесінің реттелгіш бұрамасы
**Бос жүріс жүйесінің реттелгіш бұрамасы** -іштен жанатын қозғауыш бос жүріс режимінде жұмыс істеген кезіндегі қарбюраторға түсетін жанармайдың көлемін реттейтін бұрама.
## Рулдік механизмнің бұрамасы
**Рулдік механизмнің бұрамасы** - рулдік механизм білігінің төменгі бөлігінде орналасқан бұрама; бұрама – сомын берілісінің бір бөлігі ретінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Аспаптар
Санат:Көлік бөлшектері
Бүйен

**Бүйен** — ащы ішек пен тоқ ішектің тоғысатын тұсындағы тұйық, жуан ішектен арнайы жасалатын ыдыс, кейде “түп бүйен” деп те атайды. Оны жасау үшін жаңа сойылған қойдың не ешкінің бүйенін айналдырып тазалаған соң, тұзды судың қанық ерітіндісіне бір тәулік батырып қойып, иіс-қонысы кеткен соң алады да, үрлеп, көлеңкеге кептіріп, тобарсыған кезде сары май сіңіріп жұмсартып, ішіне ағаш қасықпен сары май, жент, майға араластырған талқан толтырып, аузын жіппен байлап, адалбақанға асып қояды. Бүйенде сақталған мұндай тағамдар ұзақ уақытқа дейін бұзылмайды әрі ерекше дәмді болады. Қажет кезінде жібін шешіп, сығып ала беруге болады. Жорыққа аттанған ежелгі қазақ жауынгерлерінің, ұзақ жолға шыққан жолаушылардың, отбасына келген қонақтардың сүйсініп жейтін, дастарқан сәнін келтіретін ұлттық тағамдардың бірегей дәмдісі, осы бүйенге салынған тағамдар болған.

   
## Дереккөздер


Санат:Биология
Санат:Мәдениет
Бүкілресейлік Мұсылмандар Кеңесі

**Бүкілресейлік Мұсылмандар Кеңесі**, *Шурои ислам* — 1917 жылы мамырда Мәскеуде өткен Бүкілресейлік мұсылман съезінің шешіміне сәйкес құрылған қоғамдық-саяси ұйым. Бұл ұйым Уақытша үкімет жағдайында, мұсылмандардың және олардың қоғамдық ұйымдарының Құрылтай жиналысына дейінгі іс-әрекеттерін қадағалап, үйлестіріп отырды. Құрамына Түркістаннан 7, Кавказдан 5, Қырымнан 2, қазақ облыстарынан 5, Литва татарларынан 1, ішкі Ресей мұсылмандарынан 10 адам кірді.Бүкілресейлік Мұсылмандар Кеңесінің Петроград қаласында орналасқан 12  адамнан тұратын атқару комитетінің төрағалығына А. Салихов, орынбасары болып Ж. Досмұхамедов сайланды. Атқару комитеті мүшелері қатарында алғашында У. Танашев, Ж. Ақбаев, Зәки Уәлиди Тоған, Ғ. Ходжаев, К.Тоғысов, Ш. Мұхамедияров, И. Лиманов секілді саяси қайраткерлер болды. Бүкілресейлік Мұсылмандар Кеңесі Бүкілресейлік мұсылмандар съезінің шешімдерін басшылыққа алды. 1917 ж. шілдеде өткен Бірінші жалпықазақ съезі Бүкілресейлік Мұсылмандар Кеңесіне мүшелікке қазақ өкілдерін: Ақмоладан А.Тұрлыбаевты, Семейден Ә.Сәтбаевты, Торғайдан Ә.Байғуринді, Оралдан Досмұхамедовты, Ішкі Ордадан У.Танашевті, Жетісудан Б.Мәмбетовты, Сырдариядан М.Шоқайды, Ферғанадан Ғ.Оразаевты сайлады. Бүкілресейлік Мұсылмандар Кеңесі 1917 ж. шілдеде Қазан қаласында Бүкілресейлік мұсылмандар съезін өткізуді ұйымдастырды. Бүкілресейлік Мұсылмандар Кеңесі Қазан төңкерісіне дейін жұмыс істеді.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Санат:Мәдениет
Бүкілресейлік мұсылман съездері

**Бүкілресейлік Мұсылман Съездері:**
* Бүкілресейлік мұсылмандардың бірінші съезі — 1905 жылы 15 тамызда Төменгі Новгород қаласында
* Бүкілресейлік мұсылмандардың екінші съезі — 1906 жылы 15—23 қаңтарда Санкт-Петербург қаласында
* Бүкілресейлік мұсылмандардың үшінші съезі — 1906 жылы 16—21 тамызда Төменгі  Новгород қаласында
* Бүкілресейлік мұсылмандардың төртінші съезі — 1914 жылы 15—20 маусымда Санкт-Петербург қаласында
* Бүкілресейлік мұсылмандардың бесінші съезі — 1917 жылы 1—11 мамырда Мәскеуде
Бүкілресейлік Төтенше Комиссия

**Бүкілресейлік Төтенше Комиссия ** — Кеңес өкіметінің өз қарсыластарын қудалау, жазалау үшін құрған арнаулы органы. Оған поляк революционері Ф.Э. Дзержинский басшылық етті. Бүкілресейлік Төтенше Комиссия іс жүзіндеполицияныңәрі ішкі және сыртқы барлау ісін жүргізу міндетін атқарды. Қарулы Күштерді бақылап тұру үшін оның құрамында төтенше комиссия бөлімшелері ашылды. Комиссия арнайы іріктелініп қарамағына алынған 40 батальонға сүйене отырып, елде аяусыз қызыл террорды жүзеге асырды. “Үстем тап” өкілдерін қамайтын “еңбек мектебі” деп аталатын концлагерьлер ұйымдастырды. Оның 1920 жылдың 17 қаңтарына дейін ату жазасын қолдану құқы болды. 1922 жылы 6 ақпанда Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитеті Бүкілресейлік Төтенше Комиссия таратып, оның орнына Ішкі Істер Халкомының жанынан Мемлекеттік саяси басқарма (ОГПУ) құруға шешім қабылдады.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Бүрге

нобай|Бүрге
**Бүрге** (Aphanіptera) — буынаяқтылар типіне жататын, масылдық тіршілік ететін ұсақ жәндіктер отряды. Олардың дүние жүзінде 2500 түрі, ал Қазақстанда 400-дей түрі бар. Бүргелер бор кезеңінен белгілі. Бүргенің түсі сары аладан қоңыр-қызғылт түстерге құбылып тұрады. Денесі екі бүйірінен қысыңқы, бас, көкірек және қарын бөлімдерінен тұрады. Басында екі көзі (кейбір түрлерінде көру органы мүлдем жоқ), соруға бейімделген аузы болады. Бас-көкірек бөлімінде 3 жұп аяқтары бар, артқы жұп аяғы секіруге бейімделген. Қарын бөлімі 7 — 8 сақинадан тұрады. Бүрге жұмыртқа салып көбейеді. Аналығы 3000-ға дейін жұмыртқа салады. Жұмыртқадан ақ құрт тәрізді дернәсілдер пайда болады, оның сыртында сирек ұзын түгі немесе қылшығы бар. Дернәсілдері топырақтағы органик. қалдықтармен қоректенеді. Б-лер 3 жылдай тіршілік етеді. Қазақстанда ең зиянды адам Бүргесі (Pulex іrrіtans) адамның және жылқының, мысықтың, т.б. жануарлардың қанын сорады, сондай-ақ, алақұрт Бүргесі (Vermіpsylla alacurt) оба қоздырғышын ауру адамнан сау адамға, ауру малдан сау малға таратады. Тұрғын үйлердегі Бүргені құрту үшін инсектицидтер қолданады және тұрғын үй, қора-жай таза ұсталуы тиіс.

## Дереккөздер

Санат:Тұрмыс
Санат:Биология
Бұрыштістілер

thumb| '''БҰРЫШТІСТІЛЕР'''
**Бұрыштістілер** (*Hynobiidae*) — құйрықтылар отрядына жататын қосмекенділер. Қазақстанда 2 түрі cібір бұрыштістілері, жетісу аяқтыбалығы бар. Қазақстанның солтүстік облыстарының қайыңды, орманды дала аймағында кездеседі. Денесінің ұзындығы 60 — 75 см, құйрығының ұзындығы 4 — 5 см. Құйрығы екі бүйірінен қысыңқы келеді. Бүйірі мен қарнында 12 — 15 көлденең сызықтары бар. Терісі жалаң, аяғы қысқа, 4 тармақты. Түсі қоңыр, тек арқа жағы сары жылтыр болады. Көбею кезінен басқа уақытта ересектері тіршілігін құрғақ жерде өткізеді. Күндіз құлаған ағаш, шіріген түбір астында, ағаш қуысында жасырынып жатады. Көбіне жемін аулауға кешкілік, түнде шығады, құрттармен, моллюскілермен, жәндіктермен қоректенеді. Бұрыштістілер ағаш түбінде жеке, кейде топтанып бір жерде қыстайды. Көктем шығысымен бұрыштістілер тайыз көлдерге уылдырық шашады, 3 — 4 жетіден кейін уылдырықтан кішкентай дернәсілдер шығады. Бұрыштістілер жыныстық жағынан 3 жасында жетіледі. Бұрыштістілердің жаулары — қарғалар. Сондай-ақ, қар аз түскен жылдары жер қатып қалып, олардың көпшілігі өледі, көл таязданған кезде бұрыштістілердің уылдырақтары дамымай қалады. 

## Дереккөздер
Зоя Михайловна Бызова

**Зоя Михайловна Бызова** (1 тамыз 1930 жылы туған, Алтай өлкесі, Алтай ауданы) — ғалым, биологиялық ғылыми кандидат (1971).

ҚазМУ-ді бітірген (1953). 1957 — 88 ж. Қазақстан ҒА-ның Ботаника институтында кіші, аға ғылыми қызметкер болды. Негізгі ғылыми еңбектері микология мәселелеріне арналған. 22 ботаникалық экспедицияға қатысқан. Жиналған ғылыми мәліметтерді саралау нәтижесінде төмендегі сатыдағы өсімдіктер флорасы жүйеленді. Ол жасаған саңырауқұлақтардың гербарийлері институттың архивтік қорына енді. Бызова Қазақстан саңырауқұлақтарының таралу ареалдарына талдау жасап, микофлораның республика жерінде қалыптасу тарихын зерттеді, саңырауқұлақтардың 80 туысына, 1000 түріне (оның ішінде ғылымға белгісіз 130 жаңа түріне) ғылыми сипаттама берді.

Қазақстан Мемлекет сыйлық лауреаты (1988).

## Шығармалары

* "Сумчатые грибы, 1. : Протоаскомицеты (Protoascomycetes) - Эуаскомицеты (Euascomycetes)", М. Бызова, М. П. Васягина ; отв.ред. : Б. А. Томилин. - Алма-Ата : Наука КазССР, 1981. - 244 с. : ил., табл. - Библиогр.: с. 228-233. - 700 экз..;
* “Несовершенные грибы - fungi imperfecti (Deuteromycetes), Кн. 3 : Сферопсидные - Sphaeropsidales“, З. М. Бызова [и др.] ; отв.ред. : С. Р. Шварцман. - Алма-Ата : Наука КазССР, 1970. - 558 с. : ил., табл. - Библиогр.: с. 465-497. - 1000 экз.;

## Дереккөздер

Санат:1 тамызда туғандар
Санат:1930 жылы туғандар
Санат:Алтай ауданында туғандар
Санат:Биология ғылымдарының кандидаттары
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Ботаникалық таксондар авторлары
Санат:КСРО ботаниктері
Санат:Қазақстан ботаниктері
Санат:XXI ғасыр ботаниктері
Санат:КСРО микологтары
Санат:Әйел-биологтар
Бұйрық хан

**Бұйрық хан**, Бай Бұқа (? — 1206) — Найман хандығының батыс бөлігінің билеушісі, найман ханы Инанш Білге ханның екінші ұлы. Таян ханның інісі.

## Билігі
Әкесі қайтыс болғаннан кейін, ол Найман тайпасының бір бөлігін бөліп алып, Алтай тауларының оңтүстігінде, Ұлыңғыр өзенінің бастауында билік жүргізді. Ал оның ағасы Тайбұқа хан (Таян хан) Қара Ертіс пен Бұқтырма өзендерінің арасындағы Найман жерінің орталығында қалды. Ол 1201 жылы Жамұқа гүрхан болып сайланған құрылтайға қатысқан.
Бір аңыз бойынша, ол ойрат басшысы Құдуқа Бәкімен бірге "жада" деп аталатын "найзағай тасын" қолданып, Шыңғыс ханның әскеріне жойқын дауыл жібермек болған. Алайда сиқырлы амал керісінше болып, күтпеген жел дауылды Құдуқаның өзіне қарсы бұрып жіберген. Бұл оқиғадан кейін Бұйрық хан қатты мазаланып, одақтан шығып, Алтайдың оңтүстігіне шегініп кеткен.

Ол көп ұзамай, 1202 жылы Керейіттер тарапынан Тоғрылдың бастауымен, Шыңғыс ханмен одақтаса отырып, Соқоқ-Үсүн өзенінің жағасында (қазіргі Ұлаанғом маңында) шабуылға ұшырады. 
Дайындықсыз күйде ұсталған Бұйрық хан қашып, Алтайды асып, Бұлғын өзеніне жетті. Бұйрықтың қолбасшысы Көксе Сәбірақ Тоғрылдан ажырап кеткен Шыңғыс ханнан бөлектенген Тоғрылға шабуыл жасап, Тоғрылдың ұлы Сеңгүмді жеңіп, оның ұлы мен әйелін тұтқынға алды.

1202 жылғы жеңілістен кейін Бұйрық хан Керейіт ханзадасы Жақа Ғамбу, Жамұқа, Меркіттер көсемі Тоқтоқа, Ойрат көсемі Құдуқа, сондай-ақ Күшлікпен күш біріктірді.
Алайда 1206 жылы аң аулап жүрген кезінде Шыңғыс ханның жасағы тұтқиылдан шабуыл жасап, Бұйрықты жеңді. Содан кейін оның жиені Күшлік Найман билігін өз қолына алды.

## Дереккөздер

Санат:1206 жылы қайтыс болғандар
Санат:Найман хандары
Быламық

**Быламық** — ұннан, талқаннан, бидай жармағынан жасалатын ботқаның бір түрі. Алдымен ұнды, жармақты қазанға аздап қуырып алып, қойдың шыжғырылған іш майы қосылады да, үстіне қайнаған су құйып, түйіртпектеліп қалмас үшін үздіксіз араластырып отырып пісіреді. Быламық, көбінесе, қариялар мен сәбилерге арналып жасалады. Ашаршылық, жұт жылдары быламық халықтың негізгі тағамы болған.

## Дереккөздер


Санат:Тағамдар
Санат:Аспаздық
Былғары

**Былғары**— мал терілерін химиялық және механикалық әдістермен өңдеу арқылы алынатын материал. Одан аяқ киім, сырт киім, айыл-тұрман, галантерея, техникалық бұйымдар т.б. жасалады. Мал терісі 3 қабаттан — шелден, өзеңнен, қыртыстан тұрады. Былғары жасау үшін терінің жүні жидітіледі, шелі сылынып, қыртысы жазылады. Терінің өзеңін (ортаңғы қабатын) өңдей отырып былғары алынады. Өзең айқыш-ұйқыштанып тығыз байланысқан коллогенді талшықтардан құралады. Теріні жүннен арылту үшін сілті (күл мен әк ерітіндісі) және фермент жағылады, күкіртті натрий, әк ерітіндісі бүркіледі. Бірнеше сағаттан кейін қылшық пен босаң қыртыс арнаулы машина арқылы оңай ажыратылады. Мұнан соң шелдеу машинасымен терінің шелі сылынады. Осыдан шыққан шикізат көн деп аталады. Көндегі сілті және басқа қосылыстар кетіріліп, әк сумен жуылып шайылады. Шикізат талқымен жұмсартылады. Арнаулы машинамен ылғалдан арылтылған соң, қалыңдығы бір тегіс болу үшін былғары сүріледі де, қандай мақсатқа пайдаланатындығына және жағылатын бояу түсіне қарай сұрыпталады. Тікелей бояу, қышқылды бояу, т.б. тәсілдермен боялған былғарының қатпарлары жазылып, керу машинасына жіберіледі. Керіліп кептірілген былғарының пұшпақтары кесіледі, сығылады және оған жылтыр өң беріледі. Пайдалану мақсатына қарай былғары 4 топқа бөлінеді: аяқ киімдік былғары, қайыс немесе айыл-тұрмандық былғары, сырт киімдік және галантереялық былғары, техникалық былғары  Аяқ киімдік былғары қасаң және жұмсақ былғары түрінде болады. Аяқ киімнің үстіңгі бөлігіне жұмсақ былғары, ал табан бөлігіне (ұлтан, өкше, сірі өкше, т.б.) қасаң былғары жұмсалады. Қасаң былғары ірі мал терісінен жасалады, өңделмеген терінің орташа салм. 23 — 26 кг-нан кем болмайды. Жұмсақ былғары қой, ешкі және бұзау, тана, құнажын, шошқа, жылқы терілерінен жасалады.

Қайыс немесе айыл-тұрмандық былғарыдан белдік т.б. бұйымдар (қалыңд. 2,5 — 3,0 мм), сондай-ақ, айыл-тұрмандар (қалыңд. 2,2 — 4,0 мм) жасалады. Сырт киімдік және галантереялық былғары ұсақ мал терісінен жасалады, қалыңд. 0,5 — 1,2 мм-ден аспайды. Галантереялық бұйымдар жасау үшін ірі балықтың, жылан мен кесірткенің терілері де пайдаланылады. Техникалық былғары ірі малдың жон терісінен жасалады, ол әрі қалың, әрі төзімді болады. Оны өндірістік машиналардың кейбір бөлшектерін жасауға пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Химия
Былқылдақ биі

**Былқылдақ** – лирикалық би. Тәттімбеттің “Былқылдақ” күйінің желісіне (Е.Г. Брусиловскийдің өңдеуімен) қойылған. 

## Би ерекшелігі
Жылдам екпінді. Музыкалық өлшемі 2/4 және 3/4. Былқылдақ биі билеушінің қол қимылдарының пластикасына құрылған өрнекті би.

## Тарихы
Бидің алғашқы нұсқасын (1934; “Қыз Жібек” музыкалы драмасында) балетмейстер А.А. Александров қойған. Алғаш рет 1936 жылы Мәскеуде өткен Қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігінде халық артықшылығы Шара Жиенқұлова орындады. Бір (1954), екі (1956) және төрт (1984) бишіге арналған нұсқаларын балетмейстер Д. Әбіров жасады. 1965 жылы бұл бидің 3-нұсқасын Жиенқұлова қойды. “Былқылдақ” биін қазақ бишілері (Қазақстанның еңбек сіңірген артистері Ф. Жолымбетова, А. Мәжікеева) шет елдерде (Венгрия, Моңғолия, Польша, Канада) орындады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ өнері
Санат:Би түрлері
Санат:Қазақ билері
Былқылдақ ескерткіштері

**Былқылдақ ескерткіштері** – Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген қола дәуірінде Орталық Қазақстанды қоныстанған тайпалардан қалған ескерткіштер кешені.

## Орналасқан жері
Шет ауданы Қызылтау ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 7 км жердегі Талды, Нұра өзендері бастауында, Қарашоқы тауының етегінде.

## Зерттелуі, сипаты
1951, 1955 жылдары Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ә. Марғұлан) зерттеген.
Былқылдақ кешенінің үш тобы да Андроново мәдениетінің әр түрлі кезеңдеріне жатады. Бірінші топта 70-тен аса, екіншісінде 60, алғашқысы деп есептелетін үшінші топта 70 қоршау-қабір, оларға ғибадат орнын, сынтастарды, т.б. қосқанда барлығы 200-ге жуық ескерткіш бар. 20 қоршау зерттелген. Барлығы қола дәуірінің екінші Атасу кезеңіне жатады. Қоршаулар дөңгелек, шеңбер, төртбұрыш, шаршы пішімде. Іргелері қырынан ойылған үлкен қақпа тастардан тұрғызылған, биіктігі 15 — 80 см. Қоршаудың ішіндегі қабір-жәшіктердің саны төртеуден онға дейін жетеді, негізінен төртбұрышты, трапеция пішінде, ұзындығы 1,5-2,5 м, ені 0,8-1 м, тереңдігі 0,6-1 м.
Мәйітті сол кездегі дәстүр бойынша, сол жақ қырынан, екі тізесін бауырына бүгіп, басын батысқа не оңтүстік-батысқа қаратып жерлеген. Бас жағынан 1-4 қыш ыдыс, маңайынан қой, жылқы сүйектері алынды. 7-қоршаудағы мәйіттің бел тұсынан қызғылт бояумен боялған, ұзақ уақыт пайдаланғандықтан жұқарып, қажалған жауырын табылды. Бұл ертедегі сәуегей-жауырыншының мәйіті болса керек.
Әйелдерді тас, сүйек, қола моншағымен, қола білезігімен, алтын сырғасымен жерлеген. Әшекейлерден басқа қоладан жасалған қару-жарақ, әр түрлі өрнекті қыш ыдыстар, мыс, қола моншақтар, жапсырмалар, ине, біз екі жүзді қанжар-пышақ, алтын салпыншақтар, жыртқыштардың азу тістерінен жасалған алқа, т.б. көп алынды. Заттай деректер қола дәуірі тұрғындарының тұрмысының, әдет-ғұрпы дамуының қарапайым кезінен күрделі дәрежеге жеткенге дейінгі кезеңдерінен мол мағлұмат береді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Бырғы

**Бырғы**— қазақтың ежелгі үрлемелі аспабы. Қыпшақ ақыны Ғалидың “Жүсіп — Зылиха” поэмасында айтылады. Бырғы аспабында ойнаушыны бырғышы дейді.

## Дереккөздер


Санат:Музыкалық аспаптар
Бытыра

**Бытыра** –  әр түрлі диаметрдегі домалақ қорғасын не шойын оқ. Қорғасынға аздап сүрме (сурьма) және тотияйын (мышьяк) құйып жасайды. Бытыраның көлемдері барлық елдерде бірдей болғанымен, әр елде әр түрлі белгіленеді. ТМД елдерінде ол 12-ден (диам. 1,25 мм) — 0000-ге дейін (диаметр 5 мм) дейін нөмірленеді. Қатарлас 2 нөмірдің (санның) айырмашылығы — 0,25 мм. Диаметр 5 мм-ден асқан Бытыраны “картечь” деп атайды. Бытыра құю қондырғыларда не арнайы қалыптарда штамптау әдісімен жүзеге асырылады. Бытыра әр түрлі калибрлі мылтықтарға арналған патрондарға дәріден кейін салынады. Кейде аңшылар өздері де қолдан құйып жасай береді.

## Дереккөздер
Біләл Назым

**Назым Біләл**(1825, Қытай,  Құлжа қаласы — 1900, сонда) — ақын, ұйғыр әдебиеті классиктерінің бірі. Құлжадағы Байтулла медресесінде оқыған. Шығыс халықтарының тарихы мен әдебиетін жетік білген. Біләлге Ә. Фирдоуси, Ә.Жәми, Ә. Науаи шығармаларының әсері айрықша болған. Біләлдің ақындығы 19 ғ-дың 40-жылдары басталған. Алайда бізге оның 26 — 27 жастан кейінгі жазған өлеңдері ғана белгілі. 1952 ж. “Ғазалият” атты өлеңдер жинағын аяқтап, халық арасына өз қолымен көшіріп таратқан. Біләл поэзиясының негізі — лирикалық шығармалары. Ақын өз шығармаларында қоғамдағы еркіндік пен адамның бас бостандығын насихаттады. Ол әділеттілік пен гуманистік идеяларды ту етіп, ұйғыр поэзиясының мазмұнын кеңейтті. 1864 — 67 ж. Шығыс Түркістанда ұйғыр, қазақ, дұңған халықтарының манжұр-қытай отаршылдарына қарсы ұлт-азаттық қозғалысы өрістеді. Садыр Палуан, молда Шәкір, Саидмұхамед Қаши тәрізді ақындармен бірге Біләл де осы көтеріліске белсене араласты. “Қытай мемлекетіндегі қозғалыс” атты тарихи дастан жазды (1876). Белгілі шығыстанушы Н. Пантусов оны 1880 ж. Қазанда бастырып шығарды. Біләл ұйғыр халқы арасына кеңінен тараған ауыз әдебиеті туындыларының сюжетіне сүйене отырып та бірнеше шығармалар жазған. Солардың ішіндегі кең танылғандары — “Алдамшы Юсупхан” сатиралық поэмасы мен “Назгүм” повесі. Бұл екі шығарманы да Пантусов 1909 ж. Қазанда орыс тіліне аударып бастырған. “Алдамшы Юсупхан” поэмасында Қоқаннан келген, қожамын деп жұртты алдап, сан түрлі қулық-сұмдық әрекеттер жасаған алаяқтың бейнесін әшкерелесе, ал “Назгүм” повесінде қытай отаршыларына қарсы ұлт-азаттық көтерілісіне қатысқан ұйғыр халқының батыр қызы Назгүмнің қаїармандық образы сомдалған. Біләл өз халқын үлкен жүрекпен сүйе біліп, оның азаттығы үшін қалам қуатымен де, қолына қару алып, білек қайратымен де күреске түскен биік рухты азамат әрі ұйғыр әдебиетінің өсіп-өркендеуіне зор үлес қосқан реалист ақын болды.

## Дереккөздер
Білге Құтылық

**Білге Құтылық**, Елтеріс (шамамен 650 — 691) — Екінші Шығыс Түрік қағанатының алғашқы қағаны. Өз есімі —Құтылық, Елтеріс Білге — лауазымы. 682 — 687 ж. шығыс түркілер Қытайға қарсы азаттық күрестің нәтижесінде өз мемлекеттерін қайта құрады. Күлтегін жазбасы бойынша, Білге Құтылық “Тудун” лауазымында қытайларға, оғыздарға, хуригандарға, қырғыздарға, хятандар мен татабилерге қарсы 47 жорық жасап, ірі-ірі 20 шайқаста түркілер қолын бастап жеңіске жеткен. Білге Құтылықтың әкесі де Ашина тайпасын бастап жорыққа қатысқан. Білге Құтылық 687 ж. Орхон өз. бойында қаған болып сайланып, “Елтеріс Білге қаған” (“Елінің басын қосқан білгір данышпан”) деген лауазымға ие болады. Білге Құтылық ел ордасын ежелгі Өтүкенге (Отгон тэнгэр) тігеді. Білге Құтылық тұсында Шығыс Түркі қағанаты территориясы Алтайдан Шығыс Моңғол құмына (Инь Шань жотасы) дейін созылды. Білге Құтылық қайтыс болған соң, таққа інісі Қапаған (693 — 716) отырды. Білге қаған ескерткішінде түркі халқын біріктіріп, іргелі ел еткен Білге Құтылық жайында құнды деректер берілген.

## Дереккөздер



“Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Білезік

thumb|
**Білезік** — 
#білекке тағылатын әшекейлі, сәндік бұйым. Білезік сөзінің түп-төркіні білек және жүзік (білекжүзік — білежүзік — білеүзік — білезік) сөзінен туындаса керек. Білезік қымбат металдардан жасалады. Білезіктің көлемі, пішіні, әшекейі әр алуан болады. Оған асыл тастардан көз орнатылады, алтын не күміс жалатып, лажылап, эмаль бағдарлап та соғады. Арзан білезіктерді мысалы, қола, жез, мельхиор, т.б. металдардан жасайды. Оның құйма білезік, қос білезік, қуыс білезік, бес білезік, топсалы білезік, бұрама білезік, жалпақ білезік, сом білезік, жұмыр білезік, өбістірме білезік, т.б. түрлері көп;
#зарығып күткен (“тәңірден тілеп алған”) баланың екі аяғына салынатын күміс балдақ, шығыршық;
#сал-серілердің аттарының аяқтарына салынатын әшекейлі шығыршық; 
#құстардың аяғына салынатын сақина;
#тұтқынның аяқ-қолына салынатын шынжырлы бұғау; 
#ағаштан жасалған бұйымдарды құрсаулап бекітетін шеген, шығыршық;
#шаңырақтың құралған жерлерін құрсаулап қоятын металл шығыршық.

## Дереккөздер

Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат:Әшекей бұйым
Назарбай Қыдырұлы Білиев

**Назарбай Қыдырұлы Білиев** (15.9.1935 жылы туған, Ақтөбе облысы Байғанин ауданы Жарқамыс ауылы) — ғалым, физик-математика ғылымдарының докторы (1980), профессор (1985), Қазақстан ҒА-ның коррпоратив мүшесі (1989). ҚазМУ-ді (1957), КСРО ғылым академиясының Математика институтының аспирантурасын (1963) бітірген. 1957—60 ж. Гурьев (қазіргі Атырау) педагогика институтында оқытушы, аға оқытушы болды. 1963 — 65 ж. Қазақстан ғылым академиясының Математика және механика секторында жұмыс істеді. 1965 — 88 ж. Қазақстан ғылым академиясының Математика және механика институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі болды. 1988 жылдан Теориялық және қолданбалы математика институтының директоры, сонымен қатар 1999 жылдан ҚР ғылым академиясының Физика-математика ғылымдары бөлімшесінің академик-хатшысы. Негізгі ғылыми еңбектері функция және функционалдық теория тәсілдерін дербес туындылы дифференциалдық теңдеулерге қолдану саласына, комплекс айнымалы функциялар теориясына арналған. Ол Никольский — Бесов кеңістігіндегі жалпыланған аналитикалық функциялар теориясын одан әрі дамытып, оның анализде, геометрияда және механикада қолдану аясын кеңейтті.

## Шығармалары

1. "Обобщенные аналитические функции в дробных пространствах", Алматы, 1985;

## Сілтемелер

1. «функциялар теориясының білгірі» 

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Білтелі мылтық

**Білтелі мылтық** – білтемен от алатын мылтық атауы. 

Білтелі мылтық оқпан түбіндегі түтікшеге тамызық-дәрі салып, білтені шақпақпен тұтатып от алдыру жолымен атылады. Білтелі мылтық атауы арабтың “фатила” деген сөзіне байланысты шыққан. Мұндай мылтықтар ең алғаш шығыс елдері мен арабтарда пайда болды. 15 ғ-дың соңы 16 ғ-дың басында мылтыққа білте қыстыратын түтікше орнына серіппелі құлақша және оны қозғалысқа келтіретін шүріппе қондырылады. Бұл от беру процесін біршама жеңілдетті. Шүріппелі мылтықтар әуелде Испанияда, содан соң Германия, Франция, Ресейде пайда болды. Мұны еуропалықтар мушкет деп атады. Оны бастапқы кезде мушкетерлер ғана қолданды. Ату сәтінде қатты тебетін болғандықтан, олар иықтарына былғарыдан мият (жастықша) байлап алатын болды. Бұлардың калибрі 20 мм шамасында, салмағы 8 — 10 кг болатын. Кезінде қазақтар арасына кең таралған бұл ауыр, ескі мылтық түрі туралы М.П. Вяткин былай дейді: “Қазақтар білтелі мылтық ұстаған. Мұндай мылтықты аттан түсіп, оның сирағын жерге тіреп барып атқан. Бұған сирақты көбінесе киіктің мүйізінен істеген”. Шындығында, қазақтар да Білтелі мылтықты жетілдіріп, атқан кезде тіреп қоятын жиналмалы ағаш сирақ қондырды. Жерге нық тұру және берік болу үшін оларды мүйізден не темірден жасады. Білтелі мылтықты қолдануға қажетті оқшантай, дәрі салынатын құты — дәндәку, шақпақ, т.б. кісе белдікке ілінеді. Білтелі мылтық 17 ғ-дың соңынан бастап алдымен Францияда, сонан соң өзге елдерде бірте-бірте қолданыстан шыға бастады. Қазақ жауынгерлері Білтелі мылтықты 19 ғ-дың аяғына дейін пайдаланып, ұсталар оны одан әрі жетілдірді. Білте орнына мыс оталғыш (пистон) қыстырып, қарауыл темір орнатты. Жауынгер бабаларынан қалған Білтелі мылтықтарды кейбір ұрпақтары 20 ғ-дың 60-жылдарына дейін сақтап, кейін музейлерге табыс еткен.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Қарулар
Білік

**Білік** —  адамның белгілі бір құбылыс не күрделі мәселе жөнінде ой жүгіртіп, өзінше пайымдай білу қасиеті.

Білік —  машина мен механизмдердің айналдыру моментін жеткізуге және онымен бірге айналатын бөлшектердің айналысын сүйемелдеуге арналған машинаның бөлшегі

Білік - өзі айналып тұратын (әдетте ішпекке кигізіліп), сөйтіп айналдырушы иінді күшті тасымалдайтын машина бөлшегі.

Білік- подшипникке кигізіліп өзі айналып тұратын, сөйтіп айналдырушы иінді күшті тасымалдайтын машина бөлшегі.

## Тәуелді қуат алу білігі
Тәуелді қуат алу білігі - күштік берілістің тіркесін ажыратқан кезде ағытылатын және беріліс қорабының жетекші білігімен тікелей немесе қуат алу қорабы арқылы қосылатын қуат алу білігі.
## Тәуелсіз қуат алу білігі
Тәуелсіз қуат алу білігі -күштік берілістің тіркесін ажыратқан кезде сөндірілмейтін және қозғауыштың білігімен тікелей немесе қуат алу қорабы арқылы қосылатын куат алу білігі.
## Толық тіреуішті емес иінді білік
Толық тіреуішті емес иінді білік- кейбір және көршілес түпкі мойындары арасында екі шатунды мойындар орналастырылған иінді білік.
## Қуат алу білігі
Қуат алу білігі – қозғауыштың айналдырушы иінді күшінің бір бөлігін қосалқы құрал-жабдықтың немесе агрегатталатын машиналардың жетектеріне таратып беретін білік.
## Толық тіреуішті иінді білік
Толық тіреуішті иінді білік- кез келген екі көршілес түпкі мойындары арасында тек қана бір шатунды мойын орналастырылған иінді білік.
## Аралық, арадағы білік
Аралық, арадағы білік- беріліс қорабының жетекші білігінен, жетектегі білігінен айналдырушы иінді күшті беретін білігі.
## Өтпелі білік
Өтпелі білік - тікелей агрегат арқылы өтіп (мысалы, орталық белдіктің негізгі (бас) берілісі арқылы), айналдырушы иінді күштің бір білігін басқа агрегатқа таратып беретін (мысалы: артқы белдіктің негізгі (бас) берілісіне) білік.
## Босаңдататын жұдырықшаның білігі
Босаңдататын жұдырықшаның білігі – айналдырушы иінді күшті пневматиқалық қамерадан босаңдататын жұдырықшаға тартып беретін тежеуіш механизмнің білігі.
## Үлестіруші білік
Үлестіруші білік – айналып тұрған кезде жұдырықшалар арқылы  операциялардың берілген тәртіппен орындалуын қамтамасыз ететін үлестіргіш механизмнің білігі (мысалы, қозғауыштың шығарушы және кіруші қақпақшаларының ашылуы).
## Рульдік дөңгелектің білігі
Рульдік дөңгелектің білігі- рульдік доңғалақты рульдік механизмнің жетекші білігімен қосатын білік.
## Үйлесімді қуат алу білігі
Үйлесімді қуат алу білігі - беріліс қорабының жетектегі білігімен тікелей немесе куат алу
қорабы арқылы қосылған қаб.
## Иіннің білігі
Иіннің білігі - сыртқы ұшында иін бекітілген рульдік механизмнің жетектегі білігі.
## Спидометрдің білігі
Спидометрдің білігі- айналуды бөліп таратқыш қораптың немесе беріліс қорабының жетектегі білігінен спидометрге таратып беретін, корғаныш сырт қабақшадағы иілгіш білік.
## Жартылай тәуелсіз қуат алу білігі
Жартылай тәуелсіз қуат алу білігі - көліктік құрал токтап тұрған кезде ғана ағытылатын
және қосылатын тәуелсіз қуат алу білігі.
## Эксцентрикті білік
Эксцентрикті білік - түрі эксцентрик сиякты жұдырықшапары бар білік.

## Дереккөздер


Санат:Механика
Санат:Терминология
Санат:Металлургия
Санат:Тау-кен ісі
Білім арнасы (журнал)

**"Білім арнасы"**— әдеби, саяси-әлеуметтік журнал. 1946 — 47 ж. Құлжа қаласында (Қытай) ай сайын қазақ тілінде шығып тұрған. “Білім арнасы” Шыңжаңдағы қазақтардың саяси-әлеуметтік өмірінің келелі мәселелерін қозғап, ұлттық мәдениет пен әдебиетті өркендету, білім беру ісіне көп көңіл бөлді. 1948 ж. “Одақ” журналының шығуына байланысты жабылды.

## Дереккөздер



Санат:Қоғам