open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Прерия

**Прерия** (француз тілінде *praіrіe*, латын тілінде *partum* — шалғындық) — Солтүстік Американың орталығы бөлігіндегі үстіртті жазық өңір. Теңіз деңгейінен 500 — 1500 м биіктікте. Солтүстігінде Саскачеван өзенінің орта ағысынан оңтүстігінде Ред-Ривер өзенінің жоғарғы ағысына дейін, батысында Ұлы жазықтардан шығысында Мичиган көлінің оңтүстік жиегіне дейін созылып жатыр. Батысында Сеңгір таулары орналасқан. Прерия Солтүстік Американы мұз басуы және адамның орманды орынсыз кесуі салдарынан пайда болған. Солтүстігінде қара, оңттүстігінде қызғылт-қоңыр топырақ басым. Климаты континенттік; солтүстігін қоңыржай, оңттүстігін субтропиктік климаттық белдеу алып жатыр. Қаңтар айының орташа температурасы солтүстігінде — 20ӘС, оңттүстігінде 7ӘС, шілдеде 17 — 28ӘС-қа дейін жетеді. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері шығысында 900 мм, батысында 600 мм. Прерияда негізінен бозшағыл, айрауық, боз, бидайық, т.б. астық тұқымдас шөптесіндер басым өскен және олардың биіктігі 1,5 м-ге дейін жетеді. Солтүстігінде көктерек, тал, қайың, қарағай шоқ ормандары, оңтүстігінде емен, жаңғақ, терек, т.б. өседі. Прерияның барлық өңірі егіншілікке пайдаланылады.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Солтүстік Америка географиясы
Санат:Далалар
Шағырлы қалыптық құм кен орны

**Шағырлы қалыптық құм кен орны** – Көкшетау қаласынан солтүстікке қарай 60 км жерде орналасқан. 1932 жылы табылғын жардың астын толтыруға қажетті балласт құм алынатын кен орны ретінде ашылған. 1947 жыл ы Г.И.Крылов осы түзілімдердің арасынан кварц құмын ашып, 1949 жылы оны қалыптық материал мен шыны өндіруге қажетті шикізат үшін пайдалану мүмкіндігі анықталған. 

## Жатыс сипаты
Кен орнының өнімді қат-қабаты ақ, ақшыл сұр, кейде ақшыл сары құмнан және 2,85 км2 алаңды алып жатқан олигоценнің майда түйірлі, слюдалы құмынан тұрады. Өнімді қат-қабат жартылай сулы, қалыңдығы 7 м, құмы 1,1–9 м тереңдікте жатыр. 

## Құрамы
Құмының құрамында кварц (80–90%), дала шпаттар мен кремнийлі тау жыныстары бар. Барланған құмының түйірлік құрамы бірқалыпты, сығылу беріктігі 0,16 кг/см2, отқа төзімділігі 1695–1780°С. Құмынан шойын балқымаларын, қола мен жез құймаларын, құрғақ және ылғал күйіндегі алюминий құймаларын, тағы басқа қалыптауға жарамды қалыптар жасалады. Барланған қоры 7,2 млн. тонна шамасында.

## Дереккөздер

Санат:Ақмола облысы кен орындары
Бақсай (өзен, Ақтөбе облысы)

**Бақсай** – Ырғыз алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысының Хромтау және Әйтеке би аудандары арқылы ағады. 

## Бастауы
Жоса мен Шат өзендерінің қосылған жерінен бастап Бақсай деп аталады. Аралтөбе ауылынан оңтүстікке қарай 3 км жерде Ырғыз өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 100 км (Жоса бастауынан), су жиналатын алабы 2060 км². Салалары: Ащысай, Жоса, Шат. Бақсай ағып өтетін жер бедері белесті, ал солтүстік-батыс бөлігі жазық, көптеген қысқа сайлармен тілімделген. Көктемде судың тұздылығы 0,4—0,85 г/л, жазда 2,0—3,0 г/л-ге дейін өседі. Суы мал суаруға, құс өсіруге, кейде ауыз суға да пайдаланылады.
Жауын- шашын, жер асты  суымен қоректенеді. Жазда арнасы  құрғап, қарасулар пайда болады.  Жылдық орташа  су шығыны  1 км2-ге шаққанда  0,25-0,50 л/сек. Бақсай суат ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Әйтеке би ауданы өзендері
Санат:Хромтау ауданы өзендері
Санат:Ырғыз су алабы
Пресногорьковка

**Пресногорьковка** — Қостанай облысы Ұзынкөл ауданындағы ауыл, Пресногорьков ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Ұзынкөл ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 80 км-дей жерде. 

## Халқы
1999 жылы ауыл тұрғындарының саны 1837 адам (874 ер адам және 963 әйел адам) болса, 2009 жылы 1873 адамды (906 ер адам және 967 әйел адам) құрады. 

## Тарихы
Іргесі 1752 жылы халық арасында “Қасірет белдеуі” аталып кеткен “Пресногорьков” атты орыс бекіністері желісінің құрылуына байланысты қаланған. Жергілікті қазақтар оны “Стап” деп атаған. Ауыл 1928-36 жылдары Қарағанды облысының, одан 1963 жылға дейін Қостанай облысының құрамындағы Пресногорьков ауданының орталығы болып келді. 1957 жылы тың және тыңайған жерлерді игеру науқаны кезінде кеңшардың орталығына айналды. Кеңшар негізінде мұнда 1996 жылы бірнеше шаруа қожалықтары мен ЖШС-тер құрылды. Пресногорьковкада 1910-14 жылдары көрнекті халық жазушысы, драматург, Социалисттік Еңбек Ері Ғ. Мүсірепов оқыған. Ауылда жазушыға арналған мұражай ашылған. 

## Дереккөздер

Санат:Ұзынкөл ауданы елді мекендері
Санат:Сібір казак әскерінің елді мекендері
Пресное

**Пресное** — Павлодар облысы Павлодар ауданы, Чернорец ауылдық округі құрамындағы ауыл. 2013 жылға дейін таратылған "Преснов ауылдық округі" орталығы болған.

## Географиялық орны
Аудан және облыс орталығы – Павлодар қаласынан солтүстік-батысқа қарай 61 км-дей жерде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1745 жылы күшейтілген Ертіс әскери бекінісі ретінде қаланған. 1838 жылы Сібір казак әскерінің желісі, 1873 жылы Семей губерниясы Павлодар уезінің Песчаная болысының Пресное ауылы деп аталды. 1932-62 жылдары астық өсіретін ұжымшардың, 1962 жылы кеңшардың орталығы болған. Кеңшар негізінде 1996 жылдан Пресноеде ЖШС жұмыс істейді. 

## Дереккөздер

Санат:Павлодар ауданы елді мекендері
Бақсары Райжанұлы

**Бақсары Райжанұлы** (1680, қазіргі Ресей Федерациясы, Қорған облысы, Манушин ауданы — 1779, сонда) — батыр. 

Керей руының ашамайлы тармағынан шыққан. 1700–1760 жылдары Еділ және Жоңғар қалмақтарының шапқыншылығынан мұсылман жұртшылығын (қазақ, ноғай, қарақалпақ, башқұрт, татарларды) қорғау жолында аты кең тарады. Бақсары батыр туралы Жанкісі Көшекұлы (1734–1817), Жанақ Жаңабатырұлы (1768–1850), Сегіз сері Шақшақұлының (1818–1854), т.б. 7 нұсқалы тарихи жыр, қиссалары, Балуан Шолақтың “ақсары ата” деген әні сақталған. Батырдың атында елді мекен, темір жол бекеті және көл бар.

## Дереккөздер


Санат:1680 жылы туғандар
Санат:Ресейде туғандар
Санат:1779 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ батырлары
Талжан Райымбердиев

**Талжан Райымбердиев **  (1958 жылдары туған, Сайрам ауданы Қызылту ауылы) – ғалым, технология ғылым докторы (1998). Қазақ химия-технология институтын механика мамандығы бойынша бітірген (1981). Оқудан соң осы институтта оқытушы, стажер-зерттеуші, кейіннен М.И. Калинин атындағы Ленинград политехника институтында аспирант болған. Одан кейін ҚазХТИ-да оқытушы, кіші ғылым қызметкер, аға ғылым қызметкер болды. 70-тен астам ғылым мақаланың, 1 монографияның авторы.

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Сцифоидты медузалар

**Сцифоидты медузалар** (*Schyphozoa*) – ішекқуыстылар типінің бір класы. Тек теңіздерде тіршілік етеді, 200-ден астам түрі белгілі.

## Дене құрылысы
Денесі мөлдір, себебі, мезоглеясындағы судың мөлшері 90%-дай, дөңгелек шатыр тәрізді. Дене тұрқы әр түрлі. Шатырының диаметрі 40 см, қармалауыштары қысқа (Аурелия аурита), ал Цианеа арктика шатырының диаметрі 2 м-ден артық, қармалауышының ұзындығы 30 м-ге жетеді. Шатырының астыңғы ойыс жағында төрт бұрышты ауыз тесігі болады, оны қорегін ұстап алатын төрт қалақша өскін қоршаған. Аузы жұтқыншақ арқылы қарынға жалғасады. Қарыннан денесінің шетіне қарай радиалды өзектер тарап, шатыр жиегін көмкеріп жатқан сақина тәрізді түтікшеге жалғасады. Қорек заттары қарында қорытылып, түтікшелері арқылы денеге тарап, қорытылмаған қалдығы ауыз тесігі арқылы сыртқа шығарылады. Қысқа қармалауыштарының кейбіреуі жуандап, ропалийлерге (шеткі денешіктерге) айналады. Ропалийдің ішінде тепе-теңдікті  сақтайтын мүше – статоцист және көзшелері болады. Сцифоидты медузалардың атқыш клеткалары қармалауыштары мен ауыз қалақшаларында орналасқан. Олар арқылы қауіп төнгенде жауынан қорғанады. Жүйке жүйесі ропалийлердің жанындағы жүйке клеткаларының түйіні – ганглиялар түрінде дамыған.

## Жыныссыз|Жынысты көбеюі
Сцифоидты медузалар – дара жыныстылар, метагенез жолымен (жыныссыз көбею мен жынысты көбеюдің алмасып отыруы) дамиды. Жыныс бездері эндодерма қабатында дамып, жетілген жыныс клеткалары ауыз тесігінен сыртқа шығып ұрықтанады. Жұмыртқадан шыққан дернәсіл – планула пайда болып, олар су түбінде полипке негіз болады. Полиптің жоғарғы бөлігінен бірнеше рет көлденең бөлінуінің (стробиляция) нәтижесінде сцифоидты медузалардың дернәсілі – эфиралар дамиды. Эфиралардың шатырша шеті тегістеліп, гастроваскулярлы жүйесі толық қалыптасып, жыныс клеткалары жетіліп, ересек медуза пайда болады.
 
## Түрлері
Сцифоидты медузалар – жыртқыштар, планктонды организмдермен, балық шабақтарымен қоректенеді. 5 отрядқа: стауромедузалар (*Stauromedusae*), кубомедузалар (*Cubomedusae*), короната (*Coronata*), семаеостомеа (*Semaeostomeae*) және тамырауыздыларға (*Rhіzostomіda*) бөлінеді. Тропиктік теңіздерде тіршілік ететін сцифоидты медузалардың кейбір түрінің ропалийлерін Жапония мен Қытайда тағам ретінде пайдаланады.

## Дереккөздер

Санат:Ішекқуыстылар
Прецессия

**Прецессия** (кейінгі латын тілінде *praecessіo* — алдағы қозғалыс, латын тілінде *pracedo* — алда келемін), физикада — қозғалмайтын О нүктесі бар қатты дененің онымен өзгеріссіз байланысқан Оz осін W бұрыштық жылдамдықпен айналуы мен Оz осін w бұрыштық жылдамдықпен айналуынан құралатын қозғалысы. Мұндағы — Охуz — шартты түрде қозғалмайтын болып есептелетін, олармен салыстырғанда дене қозғалысы қарастырылатын осьтер, ON — түйіндер сызығы деп аталатын  бетіне перпендикуляр түзу, Y=ON — поэтика бұрышы. Прецессиямен қатар дене нутация бұрышының q= өзгеруі болып өтетін нутац. қозғалыс жасайды. Астрономияда — Жердің айналу осінің шеңберлік конус бойынша баяу қозғалуы. Бұл конустың осі Жер орбитасының бетіне перпендикуляр, ал ось пен қалыптасқан конустың арасындағы бұрыш 23Ә17¢-қа тең. Жер осі прецессиялық қозғалыспен бір мезгілде нутациялық тербелістерге ұшырайды. Прецессия периоды шамамен 26 мың жылға тең.
[thumb|right|[Гироскоп прецессиясы ]]
Бұл механикада толығымен дәлелденді: егер айналып тұрған денеге қос күштің әсері тиетін болса, онда дененің айналу осі қос күштің құраушыларына перпендикуляр бағытпен қозғала бастайды.
**Прецессия бұрышы** - қозғалмайтын ОХ осімен түйіндер сызығы арасындағы бұрыш.
## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Аспан механикасы
Санат:Астрометрия
Санат:Механикалық қозғалыс
Жанат Михайлқызы Шаекина

**Жанат Михайлқызы Шаекина** (01.03.1957 жыл, Қарағанды облысы) – экономика ғылымдарының докторы (2005), профессор (2008).

Қазіргі Қарағанды мемлекеттік университетін (1979) "Экономика және материалдық-техникалық жабдықтауды жоспарлау" мамандығы бойынша бітірген. Мамандығы: маркетинг, туризм, әлеуметтік-тұрмыстық қызмет көрсету.
Қарағандыоблауылшартехника" кәсіпорынының жоспарлау-экономика басқармасында инженер (1979–1981); 1981 жылдан Қарағанды мемлекеттік университетінде оқытушы, аға оқытушы, доцент, деканның орынбасары, профессор қызметін атқарады.

2006 жылдың наурызынан 2010 жылдың қыркүйегі аралығында Ясауи атындағы ХҚТУ-ні жанындағы 080005 – Экономика және халық шаруашылығын басқару, 080012 – Бухгалтерлік есеп, аудит, статистика мамандықтары бойынша экономика ғылымдарының докторы дәрежесін беру жөніндегі диссертация\ларды қорғау бойынша диссертациялық кеңес мүшесі.
2010 жылдың қазанынан - ҚР Білім министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау жөніндегі комитеттің экономикалық ғылымдар жөніндегі сараптамалық кеңес мүшесі.

100-ден астам ғылыми жарияланым мен 3 монографияның авторы.

Ғылыми-педагогикалық кадрларды дайындау: экономика ғылымдарының докторы - 1, экономика ғылымдарының кандидаты - 3, магистрлер - 15.

## Марапаттары мен атақтары
ҚР ғылымын дамытудағы еңбегі үшін төсбелігісі (2005), "2007 жылғы ЖОО-ның үздің оқытушысы", "Академик Е.А.Бөкетов атындағы ҚарМУ-дың 40 жылдығы" мерейтойлық медалі (2012).

## Негізгі ғылыми еңбектері
* Базарова С.К., Шаекина Ж.М., Набиев Е.Н. Маркетинг негіздері. Астана: «Парасат Әлемі», баспасы 2007.-242 б.
* Базарова С.К., Шаекина Ж.М., Набиев Е.Н. Халықаралық маркетинг. Қарағанды:ҚарМУ баспасы, 2007.-183 б.
* Шаекина Ж.М., Тлеубердинова А.Т., Садуов А.Ж. «Маркетинговые исследования туристского потенциала Карагандинского региона» (под. общ. ред. д.э.н. проф. Шаекиной Ж.М.) – Караганда: Изд-во КарГУ, 2008-204 с.
* Шаекина Ж.М., Тлеубердинова А.Т. «Consumer choice travel services». Nauka i studia. – Praha, № 8 (20). – 2009. – Р.34-39.12.
* «Логистический менеджмент в повышении конкурентоспособности экономики» - Вестник МКТУ им. А. Ясави. – 2010. - № 1-2 (67-68).- С. 122-127.
* Проблемы управления жизненным циклом горных машин (2002);
* Туристический бизнес и его правовое регулирование (2006).

## Дереккөздер


Санат:1 наурызда туғандар
Санат:1957 жылы туғандар
Санат:Қарағанды облысында туғандар
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Экономика ғылымдарының докторлары
Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің профессорлары
Санат:Халықаралық қазақ-түрік университеті оқытушылары
Халықаралық журналистер федерациясы

**Журналистерің Халықаралық Федерациясы**, ЖХФ – *[[дүние жүзі]] [[журналист|журналистерінің]] ең ірі бірлестігі*. Алғаш 1926 жылы құрылған. Кейін 1946 жылы және 1952 жылы жұмысы қайтадан жандандырылды. Біріккен Ұлттар Ұйымының және халықаралық кәсіподақтар қозғалысының шеңберінде құрылған. Әлемнің 100-ден астам елінде 450000 мүшесі бар. ЖХФ баспасөз бостандығы мен әлеуметтік әділеттілікті қорғау үшін халықаралық ауқымда әрекет етеді. Адам құқығын, демократия мен жариялылықты ұстанады, бірақ ешқандай саяси көзқарас ықпалына түспейді. Ақпарат құралдарын саяси, діни, т.б. кикілжіңдерді насихаттау және осы мақсаттарға пайдаланудың барлық түріне қарсы. Өндірістік және кәсіби құқықтары үшін күресуші журналистер мен олардың одақтарын қолдап, гуманитарлық тұрғыдан қолдау мақсатында Халықаралық қауіпсіздік қоры құрылған. ЖХФ жұмысының бағытын үш жылда бір рет шақырылатын конгресс айқындайды, ағымдағы жұмысын Брюссельде құрылған Атқарушы комитеттің жетекшілігімен хатшылық атқарады. Соңғы конгресс 2001 жылы 11 – 15 маусымда Сеулде өтті. 

## Сілтеме


Санат: Журналистика
Санат:Халықаралық ұйымдар
Амантай Байтанаев

**Амантай Байтанаев** (*10.3. 1922 жылы туған, [[Түркістан қаласы]]*) – жазушы. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысып, ауыр жарақат алған, 1944 жылы көктемде елге оралған. ҚазМУ-дың филология факультетін (1949), Мәскеу қаласындағы М.Горький атындағы әдебиет институты жанындағы жоғарғы әдебиет курсын (1958) бітірген. *«Лениншіл жас»* (қазіргі «Жас Алаш»), *«Қазақстан пионері»* (қазіргі «Ақ желкен») газет-журналдарында әдеби қызметкер, бөлім бастығы, жауапты хатшы, Қазақстан Мемлекеттік көркем әдебиет баспасында редактор, аға редактор, редакция меңгерушісі қызметтерін атқарды. Қазақстан Жазушылар Одағында қазақ прозасының әдеби кеңесшісі, *«Жазушы»* баспасы проза редакциясының аға редакторы, меңгерушісі, бас редактордың орынбасары болған. Көптеген повесть, романдары жарық көріп, бірнеше шығармалары орыс тілінде жеке кітап болып шықты.
## Шығармалары
**Болат. Повесть, А., ҚМ КӨБ, [[1954]]; 
**Ерденнің басынан кешкендері. Повесть. А., ҚМ КӨБ, 1957; 
**Асан. Повесть. А., ҚМКӘБ, [[1959]]; 
**Жаңбырлы дала. Роман. А.,»Жазушы», 1965; 
**Қайнар бұлақ. Роман. А., «Жазушы», [[1968]]; 
**Таңсәрі. Роман. А., «Жазушы», 1969; 
**Қансонар. Роман. А., «Жазушы», [[1980]]; 
**Қыран самғауы. Роман. А., «Жазушы», 1976; 
*''Дала сыры. Повестер. А., «Жазушы», 1982.

## Дереккөздер


Санат:Түркістан қаласы
Санат:1922 жылы туғандар
Дулатбек Рақымбергенов

** Дулатбек Рақымбергенов** (1910 жыл, Қарағанды облысы, Ұлытау ауданы, Қарсақпай ауылы ) – Социалистік Еңбек Ері (9.6.1961). 

1925 – 33 жылдары түсті металдар өнеркәсібі өндірісінде және темір жол көлігінде жұмыс істеді. 1933 – 63 жылдары Шымкент қорғасын зауытында жұмысшы, бригадир болды. 1963 жылдары зейнет демалысына шықты. 

Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1910 жылы туғандар
Санат:Ұлытау ауданында туғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Қажырлы еңбегі үшін медалінің иегерлері
Санат:1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін медалінің иегерлері
Қаракөл шаруашылығы

**Қаракөл шаруашылығы** – қой шаруашылығының қаракөл қойын өсіретін саласы.

Қаракөл шаруашылығы 1928 ж. Оңтүстік Қазақстан өңірінде «Шымқорған» кеңшарын құрудан басталды. 1941 жылға дейін қаракөл қойын өсіретін 13 кеңшар құрылды. 1941 – 51 ж. 20 кеңшар ұйымдастырылды. 1951 – 60 ж. 25 кеңшар құрылып, 1959 ж. Қазақстан бойынша 1 млн. дана қаракөл елтірісі дайындалды. 1960 – 80 ж. Қазақстанның Оңтүстік және Батыс өңірінің көптеген ұжымшарлары қаракөл қойын өсіруге бағытталып, Гурьев (қазіргі Атырау), Жамбыл, Қызылорда, Маңғыстау, Батыс Қазақстан және Оңтүстік Қазақстан облыстарында жаңадан 84 арнайы кеңшарлар құрылды. 1990 ж. қаракөл қойын өсіруге арналған шаруашылықтар саны 150-ден асып, жылына 2 млн. дана қаракөл елтірісі дайындалып, қаракөл қойының басы 6 млн. 200 мыңға жетті.

Қазақстанның Қаракөл шаруашылығының өркендеуін 5 кезеңге бөлуге болады: 
#**Бірінші кезең** 1920 – 30 ж. Қазақстанда алғашқы мамандандырылған арнайы Қаракөл шаруашылығын құру жүргізілді. 
#**Екінші кезең** 1930 – 40 ж. Қазақстанның шөл және шөлейт жайылымдарын тиімді пайдалану мақсатында арнайы қаракөл шаруашылықтары ұйымдастырылды. 
#**Үшінші кезең** 1960 – 90 ж. – Қаракөл шаруашылығының өркендеу кезеңі. Қаракөл шаруашылығының бас басқармасы құрылып, 6 облыстың ауыл шаруашылық басқармаларында Қаракөл шаруашылық бөлімдері ашылды. Қазақ қаракөл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтыты мен Қазақ ауыл шаруашылығын механикаландыру және электрлендіру ғылыми-зерттеу институтының ғылми қызметкерлері қаракөл елтірісін өндіру процестерін жан-жақты зерттеп, соның нәтижесінде қаракөлше қозының терісін сыпыру конвеерлік жүйеге қойылды. Дербес асыл тұқымды мал қоры жинақталып мемлекеттік асыл тұқымды шаруашылықтар құрылды. Өсірілетін жеріне бейімделген, жоғары сапалы өнім беруге бағытталған 14 жаңа зауыттық типті мал түрі бекітіліп, дүние жүзінде теңдесі жоқ атыраулық құйрықты елтірі – ет, май өнімдерін өндіретін қой тұқымы шығарылды (1974 – 98). 
#**Төртінші кезең** 1990 – 98 ж. Қаракөл шаруашылығында ондаған жылдар бойы жүргізілген сұрыптау, асылдандыру жұмыстарының нәтижесінде пайда болған асыл тұқымды мал басы күрт төмендеді. 
#**Бесінші кезең** 1999 жылдан басталады. Кейінгі жылдары қаракөл қойының саны жылдан-жылға көбеюде. Қазақстан ғалымдары мен мамандарының көп жылдар бойы, арнайы бағытта жүргізген мал тұқымын асылдандыру жұмыстарының нәтижесінде Жамбыл облысында қара түсті қаракөл қойының түгіскендік зауыттық, көк түсті қаракөл қойының таластық типтері мемлекеттік сынақтан өтті. Бұхарлық сұр түсті қаракөл қой тобы Түркістан облысы «Сүткент» асыл тұқымды зауытында, «Шардара» асыл тұқымды шаруашылығында және Батыс Қазақстан облысы «Тайпақ» асыл тұқымды шаруашылығында шығарылды. 1995 – 2000 ж. қаракөл қойының қарақалпақ сұры шамшырақ реңді әлімтаулық зауыттық типі, «Байырқұм» асыл тұқымды зауытында – бұхарлық сұр зауыттық типі, «Темір» асыл тұқымды зауытында сырдариялық зауыттық типі, қола реңді сұрхандария сұрының тартоғайлық зауыттық типі, қара түсті қаракөл қойының өсімтал қожатоғайлық типі, созақтық жакеттік типі бекітілді.

## Дереккөздер

Санат:Қой шаруашылығы
Құпия Рақымбердиева

**Құпия Рақымбердиева **(19.1.1948 жылдары туған, Алматы облысы Жамбыл ауданы Бірлік ауылы) – артист. Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген артисі (1983). М.Әуезов атындағы театр студиясын бітірген. 1970 жылдан Ж.Шанин атындағы сазды-драма театрында еңбек етеді. Сахнада Баян, Қаракөз, Әйгерім, Джульетта, т.б. бейнелерді сомдаған.

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Тоныкөк жазба ескерткіші

**Тоныкөк жазба ескерткіші** – Екінші Шығыс Түрік қағандығының (6 ғасыр) саяси, қоғамдық және әлеуметтік өмірін ежелгі түркі поэзиясы стилінде зор шеберлікпен бейнелеп көрсеткен, идеялық мазмұны мен көркемдік дәрежесі биік әдеби жәдігерлік. Бұл жырдың мәтіні көне түркі жазуымен бедерлеп жазылған. Құлпытасты 19 ғасырда Солтүстік Моңғолиядағы Селенга өзені бойынан Д.А.Клеменц тапқан. Тоныкөк  құрметіне қойылған бұл ескерткіш мәтінін оқу, басқа тілдерге аударма жасау және оны ғылыми тұрғыдан зерттеу ісіне В.Томсен, В.В.Бартольд, С.Е.Малов, т.б. түркітанушы ғалымдар үлес қосты. Тоныкөк жазба ескерткішін қазақ әдебиеті тұрғысынан тұңғыш рет зерттеген М.Жолдасбеков болды. Тоныкөк жазба ескерткіші 313 өлең жолынан тұрады. Жырдағы жалпы оқиғалар желісін зерттеушілер оны он төрт циклға, яғни он төрт хикаяға бөліп қарастырады. Бұл жырда түркі елінің сан қырлы өмірінде Тоныкөкт  ің тарихи рөл атқарғаны ерекше айтылады. Тоныкөк жазба ескерткішіне дидактикалық сарын беріп тұрған қанатты сөздер, афоризмдер, мақал-мәтелдер бертін келе қазақ ақын-жыраулары поэзиясында өзінің көркемдік дәстүр жалғастығын тапты.

## Дереккөздер:


Санат:Тарих
Офицер

## Офицер

**Офицер** (нем. *offіzіer*, лат. *offіcіarіus* – қызмет бабындағы адам) – Қарулы Күштердегі, полиция мен арнаулы қызмет орындарындағы командалық және басшы құрамдағы адам. Офицер атағы әуел баста мемл. қызметтегі адамдарға берілген. Францияда және басқа еуропа мемлекеттерде тұрақты жалдамалы әскерлер мен әскери-теңіз флоттарының пайда болуына байланысты (16 ғ.) әскери басшыларға офицер атағы берілді. Ресей армиясында офицер шені алғаш рет Петр І патша кезінен енгізіле бастады. Алғашында офицер құрамы ақсүйектерден іріктеліп, кейіннен орта бұқара өкілдерімен толықтырылды. 19 ғ-да Ресей армиясында қызмет еткен алғашқы қазақ офицерлері (Ғ.Жәңгіров, Ш.Уәлиханов, т.б.) пайда болды. Қазан төңкерісінен кейін офицер атағы жойылып, 2-дүниежүз. соғыс қарсаңында қайта енгізілді. Командирлер мен басшы офицерлер әскери атағымен атала бастады. 1991 ж. Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алғаннан кейін офицерлер дайындайтын оқу орындары құрылып, жаңа киім үлгілері енгізілді. Офицерлер кіші, орта, аға офицерлер болып бөлінеді.

## Офицерлер үйі
**Офицерлер үйі** – әскери және мәдени-ағарту орталығы. 
1978 ж. Алматы қаласында арх. Ю.Г. Ратушный, О.Н. Балықбаев, Т.Е. Ералиев, конструктор Н.П. Разин, т.б. жасаған жоба бойынша салынды. Ғимараттың 28 гвардияшы-панфиловшылар паркінің шығыс жағын ала бой көтеруі әрі осы парктегі “Даңқ” мемориалымен ансамбльдік үндестік табуы – қаланың жаңа бір алаңының негізін жасады. Құрылыстың орта иінінен шығарылған ашық арка мемориал алаңын ұлғайта түскен. Офицерлер үйінің жалпы жобасы бедерлі бұғатпен жабылған алып бағаналар тізбегі сияқты. Бұл ғимараттың салтанат қақпасына ұқсас болуын қамтамасыз еткен. Ақ мәрмәр бағаналар арасына қара сұр габбро-диабаз тасымен қаптау, дөдегенің биік әрі бедерлі болып келуі оған салтанатты сипат береді. Офицерлер үйінің ішкі бөлмелерін әсемдеуге әр түрлі табиғи тастар, алюминий, сәндік пластмассалар, синтет. кілемдер, жасанды бағаналар пайдаланылған. Ғимарат 1991 жылға дейін Қызыл Тулы Орта Азия әскери округінің мәдени-ағарту мекемесінің әдістемелік орт. болды. Қазіргі кезде офицерлер үйі көп салалы қызмет атқарады. 
*Әскери музей, 
*500 орынды концерт залы, 
*400 орынды кинотеатр, 
*кітапхана, 
*кино, 
*фото және изостудия, 
*би залы, 
*әр түрлі үйірмелер, т.б. халыққа қызмет көрсетеді.
## Дереккөздер


Санат:Қызметтер
Қаракүйе

**Қаракүйе** – 
*1) әдетте, толық жанбаған газ тәрізді және сұйық көмірсутектерден түзілетін біршама таза ұсақ дисперстік көміртек. Түсі қара, бөлшегінің ортақ мөлшері 100 – 3500 Е, ортақ тығыздығы 2 г/см2. Қаракүйе өндірісінің шикізаттарына газ, ацетилин, сұйық көмірсу, сондай-ақ құрамы ароматты қосылыстарға бай мұнай және тас көмір шайырларын айдағаннан кейінгі қалдықтар жатады. Қаракүйені өндірудің 3 жолы бар. Диффузиялық (каналдық), мұны арнайы жану камераларында табиғи газ немесе оның қосылыстарын толық жанбаған кезінде алады. Пеште арнайы реакторларда табиғи газ немесе оның қосылыстарын алау от (факел) ретінде толық жандырмай алады. Термикалық, бұл арнайы реакторларда табиғи газды ауа жібермей термикалық ыдырату арқылы алынады. Техникада Қаракүйені техникалық көмірсу деп атайды. Оны резина, пластмасс және бояғыш заттарға қосатын пигменттер алуда қолданылады. Қаракүйе – атмосфераны ластайтын заттектердің бірі; 
*2) Қаракүйе саңырауқұлақтары тарататын өсімдік аурулары. Ауруға көбінесе өсімдіктердің өнім беретін негізгі мүшесі – масақ немесе шашақ (собық), сабақ және жапырақ шалдығады.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Санат:Химия
Санат:Физика
Бақсы сарыны

thumb| alt=A.| ''Бақсы сарыны''.|left|180px
thumb| alt=A.| ''Бақсы сарыны''.|150px

**Бақсы сарыны** — әдет-ғұрыптық әндердің бір түрі. 

Көне заманнан келе жатқан бақсылыққа байланысты туып, ата-баба аруағын қастерлеу, Көк тәңірге табыну, болашақты болжау, ауруды жын-перілердің жәрдемімен айықтыру, т.б. байланысты қалыптасқан. 

Оның негізгі сипаты — синкреттілігі. Бақсы сарынын орындаушы әрі ақын, әрі биші, әрі сазгер. Ол аруақтармен өлең-жыр арқылы тілдесіп, іс-әрекетін би қимылдары арқылы жүзеге асырған. Бақсы сарыны халық поэзиясына тән 7 — 8 буындық жыр немесе 11 буындық қара өлең өлшемінде құрылып, арнайы музыкалық сарынмен орындалған. Ерте кездерде бақсылар асатаяқ, кепшік секілді ұрмалы аспаптарды пайдаланса да, негізгі құралы — құлағына қоңырау, шанағына айна орнатқан қасиетті қобыз. Бақсы сарыны ұлттық музыка мәдениетінің тарихи негіздерін, стильдік ерекшеліктерін зерттеу үшін аса қажетті, маңызды мұра болып табылады. Оның фольклорлық-этнографиялық үлгілерін әдебиетші-ғалымдар Ә. Қоңыратбаев, М. Ғабдуллин, С. Қасқабасов, т.б. зерттеп, өнер саласында А. Затаевич, Б. Ерзакович, Б. Қарақұлов, Т. Бекхожиналар бірқатар үлгілерін жазып алып, нотаға түсірген. Бір-біріне ұқсай бермесе де, сол негізде Бақсы сарынының кейбір стильдік ерекшеліктерін саралауға болады. Олар: музыкалық-әуенді-сөздік құрылымы, октава көлемінен аспайтын шектеулі диапазоны, аралас метрикалық өлшемі және бірде диатоникалық, бірде хроматикалық жүйеге жуық әуендік негізі. Бақсылық үрдістің бірте-бірте жойылуына байланысты бақсы сарыныда сирек құбылысқа айналып, қазірде өмірден өшіп бара жатқан әдет-ғұрыптардың санатына қосылған.

## Дереккөздер

Санат:Мәдениет
Зияткерлік меншік

**Зияткерлі меншік** – азаматтық мүліктік құқықтар нысаны‚ жеке немесе ұжымдық зияткерлік еңбектің нәтижелеріне айрықша меншік. Зияткерлік меншік – материалдық емес игілікке жатады. Ол біреудің меншігіне берілмейді және тек құқық иесінің келісімімен ғана пайдаланылады. Зияткерлік меншік нысандарына: 
* өнертабысқа‚ жаңалыққа‚ оңтайландырма ұсыныстарға‚ селекциялық жетістіктерге‚ пайдалы үлгілемелерге‚ өнеркәсіптік үлгілерге‚ т.б. берілген патенттерден туындайтын құқықтар; 
* ғылым‚ әдебиет‚ өнер туындыларын жасаушы ақыл-ой адамдарының *кітаптар‚ спектакльдер‚ опералар‚ музыкалық туындылар‚ сызбалар‚ тәсімдер‚ формулалар*‚ т.б. түріндегі зияткерлік жұмысының жемісі болып табылатын шығармалық қызметтің нәтижелеріне авторлық құқықтар; 
* фонограммалар жасаумен‚ орындаушылықпен‚ телерадиоэфир арқылы хабарлар берумен‚ клиптермен‚ т.б. байланысты сабақтас құқықтар; 
* заңды тұлғаларды және олардың өнімдерін дараландыру құралдарына (фирмалық атаулар‚ логотиптер‚ тауар белгілері мен қызмет көрсету белгілері‚ тауарлардың шыққан жерлерінің атауы) құқықтар; 
* ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстардан туындайтын құқықтар; ноу-хауға берілген құқықтар; 
* зияткерлік меншіктің дәстүрлі емес нысандарына (қызмет бабындағы құпия мен коммерциялық құпия‚ оны әзірлеу мен қорғау жөніндегі құжаттар‚ ішкі фирмалық нұсқаулар‚ ережелер‚ т.б.) құқықтар жатады. 
Заңдарда белгіленген тәртіппен рәсімделген және материалдық тұлғаға көшірілген зияткерлік меншік нысандарының бәрі нарықтық тауар айналымында пайдаланылады және материалдық емес құндылықтар түрінде есепке алынады. Материалдық емес құндылықтар туралы мәмілелер нәтижесінде алынған табысқа жалпы белгіленген тәртіппен салық салынады.

## Дереккөздер


Санат:Сот
Санат:Зияткерлік меншік құқығы
Қаракүнгей

**Қаракүнгей** – Қайрақкөл тауларының батысындағы тау сілемі.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Ақсу ауданы Арасан ауылының солтүстігінде 2 км жерде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 1274 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 18 км-ге созылған, енді жері 11 км. Солтүстік беткейі тіктеу, оңтүстік жайпақталып жазыққа ұласады. Бүйен және Ақсу өзендерінің суайрығында жатыр. Оңтүстік-шығыс бөлігіндегі таудың түпкі жыныстары жалаңаштанған. Тік құламалы құздың бойында Гасфорд асуы өтеді.

## Геологиялық құрылымы
Ортаңғы және төменгі девон кезеңдерінің шөгінділерінен түзілген.

## Өсімдігі
Таудың қоңыр топырағында сирек дала өсімдіктерімен бірге, тал, терек, т.б. бұталы ағаштар өседі.

## Дереккөздер

Санат:Ақсу ауданы таулары
Санат:Жетісу Алатауы
Ідіріс Егізбаев

**ЕГІЗБАЕВ Ідіріс** (1903, қазіргі Қармақшы ауданы – 19, сонда) – қайраткер. 1920 жылы Қармақшыдағы түземдік училищеге түскен. 1925 жылдан жастар қозғалысына араласты. 1928 жылы кеңес жұмысына тартылып, облыс милиция бастығы болды. 1929 жылы байларды тәркілеуге, 1930 жылы Қарақұм, Қызылқұмдағы (Қарақтағы) шаруалар көтерілісін басуға қатысқан. 1938 жылы Қарсақбай ауданы партия комитетінде хатшы, Қазақстан Орталық партия аппаратында жауапты қызметтер атқарды. 1940 жылдары «Шіркейлі» каналының құрылысын басқарды. 1950 жылдары Сырдария, Тереңөзек, Қармақшы аудандарында партия,кеңес органдарында басшылық қызметтер атқарып, аудан экономикасы мен мәдениетін дамытуға үлес қосты.
Топорков Дмитрий Дмитриевич

**Топорков** Дмитрий Дмитриевич (1904–1965) –  геология-минералогия ғылымының кандидаты.

## Қысқаша өмірбаяны:
1930 жылы Орал политехника институтын бітірген (Ресей). 
1930–1942 жылдары Орал темір кен орындарын барлауға қатысқан.
1942–1945 жылдары Қазақ геология басқармасында бас инжинер, Орталық Қазақстандағы Жезді кен орнын ашуға қатысқан.
1951–1956 жылдары Аят геология-барлау экспедициясында, Қостанай геология барлау тресінде бас геолог болды. 
1957 жылдан Қазақ минералды шикізаттар ғылыми-зерттеу институтында директордың орынбасары қызметін атқарған.

Лениндік сыйлығының лауреаты (1957). Ленин, Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер:


Санат:1904 жылы туғандар
Санат:1965 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Аманолла Ғабдолхайұлы Рамазанов

** Аманолла Ғабдолхайұлы Рамазанов ** (1928 жылдары туған, Павлодар облысы) – қоғам қайраткері. 1972 – 78 жылдары Шымкент облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы. 1954 жылдан КОКП мүшесі. Алматы ауылы  шаруашылық институтын бітірген. 1950 – 67 жылдары Павлодар облысында ауылы  шаруашылық саласында әр түрлі қызметтер атқарды, 1967 – 70 жылдары Қазақ КСР ауылы  шаруашылық министрінің бірінші орынбасары, 1970 – 72 жылдары Шымкент облыстық партия комитетінің екінші хатшысы.

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Қазақстан КП Семей облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Қазақстан КП Шымкент облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Бақталастық

thumb| alt=A.| ''Бақталастық''.
thumb| alt=A.| ''Бақталастық''.

**Бақталастық** — адам психикасындағы ұнамсыз сипат. Біреудің артықшылығын мойындамау, оның орнына орынсыз таласу. Бақталастық бойында бар адам өз мақсат-мүддесін ғана көздеп, қызмет бабында түрлі айла-шарғыны қолданады. Адам мінез-құлқының Бақталастыққа ұқсас жағымсыз жақтары — көре алмаушылық, іштарлық, қызғаншақтық, күншілдік, өзімшілдік. Ой-өрісі тар, білім деңгейі төмен адамдардың бойында жүре келе пайда болатын Бақталастық — адам мәдениетінің жетімсіздігін  көрсететін, мансапқорлыққа соқтыратын қылық.

## Дереккөздер


Санат:Адам
Ізмұхамед Еділбаев

**Ізмұхамед Еділбайұлы Еділбаев** (14.12. 1906 жылы туған, қазіргі Батыс Қазақстан облысы бұрынғы Жың-ылды ауданы 9-а.) – мемлекет қайраткері. Мәскеу қаласындағы ауыл шаруашылығы академиясын бітірген (1938). 1933 – 1934 ж. Жамбыл облысы Шу ауданы партия комитетінің 1-хатшысы, кейіннен Ақтөбе облысы оқу бөлімі меңгерушісінің орынбасары болды. 1938 – 1940 ж. Қызылорда облысы жер басқармасының бастығы, 1940 – 1941 ж. Сырдария ауданы партия комитетінің 1-хатшысы, 1941 – 1943 ж. Қызылорда облысы атқару комитетінің төрағасы қызметтерін атқарды. 1943 – 1945 ж. Қостанай облысы партия комитетінің 2-хатшысы, 1945 – 1952 ж. Жамбыл облысы партия комитетінің 1-хатшысы болды. 1952 – 1953 ж. Қарағанды облысы атқару комитетінің төрағасы, 1953 – 1954 ж. Қазақстан Мәдениет министрінің орынбасары, 1954 – 1959 ж. Қызылорда облысы атқару комитетінің төрағасы қызметтерін атқарды. Ал 1959 – 1961 ж. Қазақстан Министрлер кеңесі жанындағы машина сауда бас басқармасының бастығы, 1961 – 1969 ж. Қазақстан Автомобиль көлігі министрінің орынбасары қызметтерінде болды. Еділбаев облыс ауыл шаруашылығын механикаландыруда, технологияны пайдалануда, мал шаруашылығын өркендетуде көп еңбек етті. «Ленинң, екі мәрте Еңбек Қызыл Ту, Құрмет белгісі ордендерімен, медальдармен марапатталған.

Санат:Қазақстан КП Жамбыл облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Әлі Еламанов

**Еламанов Әлі** (1902 -20.3.1975) – күріш өсіруші, еңбек ардагері, Социалистік Еңбек Ері (1949). 1902 жылы Қызылорда облысы, қазіргі  Жаңақорған ауданы, Елтай атындағы ұжымшарда (қазіргі Қожамберді ауылы) туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* Төрт жылдық мектепті бітірген соң 1930–1958 жылдары Елтай атындағы ұжымшарда, кейін «Төменарық» кеңшарында еңбек етті.  
* Ұлы Отан соғысы жылдары Сунақ Ата арнасын қазуға қатысқан.  
* 1948–1949 жылдары күріштіктің әр гектарынан 80–85 центнерден астық жинап, жоғарғы көрсеткішке жеткен.  
* 1955–1960 жылдары ұжымшарда  түйе,қойбақты.

## Наградалары
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1949)

## Дереккөздер

* ЕЛАМАНОВ ӘЛИ// Кызылординская областная универсальная научная библиотека имени Абдильды Тажибаева 

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Жәрмедет Елемесов

**ЕЛЕМЕСОВ Жәрмедет** (11.2. 1918 жылы туған, Қазалы ауданы ғ3 ауылы) – заң қызметкері. Қазақ КСР прокуратурасының құрметті қызметкері (1972). ҚР-ның еңбек сіңірген қызметкері (1979). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан.Қазалы малдәрігерлік техникумын (1939), Ташкент қаласындағы заң мектебін (1948) бітірген. 1939 жылы Жамбыл облысы Талас ауданында зоотехник болды. 1944 – 1945 ж. Қазалы ауданы партия комитетінің жауапты қызметкері, аудандық прокуратурада тергеуші, 1948 – 1961 ж. Тереңөзек, Қазалы аудандарының (1953 – 1961) прокуроры, 1961 – 1993 ж. Талдықорған қалалық прокуроры, Талдықорған облысы прокурорының аға көмекшісі, Кербұлақ ауданының прокуроры, адвокаты қызметтерін атқарды. 1-дәрежелі Отан соғысы орденімен, көптеген медальдармен марапатталған.
Топыраққала

**Топыраққала** – көне қала жұрты. Арал теңізі маңында, Қарақалпақстанның Бируни ауданында орналасқан. Қала шамамен б.з. 1–2 ғасырларынан 6 ғасырға дейін өмір сүрген, 3–4 ғасырларда көне Хорезм мемлекетінің астанасы болған. 1938 жылы Хорезм археологиялық экспедиция (жетекшісі С.П.Толстов) ескерткіште бірнеше рет зерттеу жұмыстарын жүргізді. Қаланың жобасы тікбұрыш пішіндес, аумағы 500×300 м, әр жерде күзет мұнаралары бар, ішінен төбесі күмбезделе жабылған дәліз өтетін қалың қабырғамен тұтас қоршалған. Қаланың солтүстік-батыс бұрышын алып жатқан үлкен сарай жүйесі ескерткіштің ең басты құрамдас бөлігі болып табылады. Мұндағы биіктетіліп, жасанды цоколь үстіне тұрғызылған сарайдың үш жағында, яғни солтүстік-батыс, солтүстік-шығыс және оңтүстік жағында 3 үлкен мұнара, ал солтүстік және шығыс жағында 2 аула орналасқан. Биіктігі 25 м-ге жуық, аумағы 40×40 м, ішінде көптеген бөлмелер шығарылған мұнаралар, сарай ғимараты балшықтан соғылған. Топыраққаланы қазу барысында барлығы 100-ден астам түрлі мақсаттағы бөлме, орындар ашылған. Сарайдың оңтүстік және оңтүстік-шығыс жағында *«гарем кешені»* (көптеген сәнді әйел мүсіндеріне байланысты аталған), *«қару-жарақ кешені»* сияқты залдар, өте маңызды жазу үлгілері сақталған архив бөлмесі орналасқандығы анықталды. Сарайды зерттеу барысында табылған қыш ыдыстар, мәнеттер, қару-жарақ бұйымдары (арасында үлкен садақтардың бөлшектері бар) сияқты заттай деректердің ішінде жазба мәтіндер сақталған көне құжаттар ерекше орын алады. Барлық табылған 100-ге жуық құжаттың 18-і ағаш тақтайшаларға түсірілген болса, қалғандары теріге жазылған. Ғылыми маңызы бойынша көне дәуірдің аса көрнекті ескерткішіне жататын Топыраққала алып Кушан империясының құрамында болған Хорезм мемлекетінің алыс-жақын елдермен екі арадағы мәдени байланыстары жақсы болғандығын байқатады.

## Дереккөздер:


Санат:Тарих
Мірхайдар Раманқұлов

**Мірхайдар Раманқұлов **(25.3.1942 жылдары туған, Шымкент ) – әскери қайраткер, генерал-майор (1991). Шымкент  политехникалық техникумын (1960), Қазақ химия-технология институтын (1964) бітірген. 

1965 – 67 жылдары Қарағанды  ет комбинатында механик, цех бастығы, 

1967 – 68 жылдары Оңтүстік Қазақтан облыстық атқару комитетінің аппаратында аға инженер, КСРО Мемлекеттік  қауіпсіздік комитетінің (МҚК) Мәскеу  қаласы ндағы Жоғары мектебін бітірген (1970). 

1970 – 76 жылдары МҚК Түркістан облысы басқармасында оперативтік қызметтерде. 

1976 – 80 жылдары МҚК Маңғыстау облысы басқармасы бастығының көмекшісі, 

1981 – 84 жылдары МҚК Ақмола облысы басқармасында бөлім бастығы, 

1984 – 87 жылдары МҚК Шығыс Қазақcтан облысы басқармасы бастығының орынбасары.

1987 – 91 жылдары МҚК Ақмола облысы басқармасының бастығы,

1991 – 95 жылдары Қазақстан Республикасы ҰҚК төрағасының орынбасары,

1995 – 96 жылдары «Рахат» ЖК бас директорының орынбасары.

1996 – 98 жылдары Оңтүстік Қазақстан облыстық әкімі аппаратында мемлекеттік-құқықтық бөлімнің бас маманы

1998 жылдан «Group 4 Securіtas Kazakhstan» ЖАҚ филиалының директоры.

Қызыл Жұлдыз орденімен, медальдармен марапатталған.

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Қарақ

**Қарақ** – Қызылқұм құмының Солтүстік бөлігіндегі төбе. Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Жаңақала ауылының Солтүстік-батысында 8 км жерде орналасқан. Қуаңдария өзенінің аңғарында. Абсолюттік Биіктігі 144 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 4 км-ге созылып жатыр, енді жері 2 км шамасында. Беткейлері бірнеше ұсақ жонды қырқалардан тұрады. Солтүстігінде Төлеген, Балшықбұлақ артезиан бұлақтары, оңтүстігінде өзімен аттас қыстау орналасқан. Құмды, құмайтты сұр топырақ жамылғысында боз жусан, еркек шөп, баялыш, бұйырғын, қара сексеуіл, сарсазан, т.б. өсімдіктер өседі. Мал жайылымына пайдаланылады.

## Сілтемелер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Төбелер
Төлеген Байтанов

**Төлеген Байтанов** (1892, Қызылқұм ауданы, Ақынтоғай ауылы – 1981, сонда) – Социалистік Еңбек Ері (12.7.1949). 1936 – 1941 жылдары *«Овцевод»* ұжымшарында шопан болды. 1941 – 1945 жылдары 2-дүниежүз. соғысқа қатысты. 1946 – 1959 жылдары Қызылқұм ауданы, «Овцевод» кеңшарында аға шопан болып жұмыс істеді. Ленин орденімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Тарих-и Қашқар

**Тарих-и Қашқар** – авторы белгісіз тарихи шығарманың шартты атауы. «Тарих-и Қашқар» түркілердің ел аузындағы аңыздарын баяндаудан бастап Шыңғыс ханның, оның балаларының тарихы, негізінен, Моғолстандағы Шағатай әулетінің тарихына тоқталады. 

Шығарманы жазуда Рашид әд-Диннің «Жами ат-тауарих», Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарих-и Рашиди», Махмұт Ибн Уәлидің «Бахр Әл-Асрар», т.б. еңбектерге сүйенген. 

1670 жылдан кейінгі оқиғалар жазбасы –автордың қолтума еңбегі әрі алғаш рет жазылған деректер жиынтығы. «Тарих-и Қашқар» 52 тараудан тұрады. Онда қазақтардың 18 ғасырға дейінгі тарихынан деректер мол. Түрік чиновнигі Мұхаммад Атиф бейдің «Қашқар тарих-и уә баис-и Хайрат ахуал-и гарибаси» (Стамбұл, 1882) шығармасының парсы тіліндегі аудармасы да «Тарих-и Қашқар» аталған. «Тарих-и Қашқар» 1892 ж. парсы тіліне аударылған.

## Дереккөздер

Санат:1882 жылы шыққан кітаптар
Санат:Түркі тарихы
Санат:Шыңғыс әулеті
Санат:Моғолстан тарихы
Екпінді (Қызылорда облысы)

**Екпінді** — Қызылорда облысы Жаңақорған ауданындағы ауыл, Екпінді ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Жаңақорған кентінен солтүстік-батысқа қарай 30 км-дей жерде.

## Тарихы
1930 жылы Төменарық ауылдық кеңесіне қарасты «Екпінді» ұжымшары болды. 1962 жылы ірілендіру саясатымен «Красная звезда» ауылдық кеңесінің құрамына енді. 1965-2005 жылдар аралығында Сунақата ауылдық округінің бөлімшесі болып келді. 2005 жылы Екпінді ауылдық округі болып құрылды.

## Халқы
Тұрғыны 953 адам (2009 жылдың мәліметі). Код КАТО — 434040100.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Викимапияда

Санат:Жаңақорған ауданы елді мекендері
Елеусін Қайназарұлы

**ЕЛЕУСІН Қайназарұлы** (1922, Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы, Қашқансу ауылы – 6.1.2004, Алматы) – ішкі істер қайраткері, тарих ғылымдарының кандидаты (1973). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Еңбек жолын ауылдық мектепте мұғалім болып бастаған. 1946 – 1951 ж. Қызылорда облысы партия комитетінде нұсқаушы, Тереңөзек ауданындағы жетім балалар үйінің директоры, Қармақшы ауданында оқу бөлімінің меңгерушісі, облыстық милиция бөлімі бастығының орынбасары, 1951 – 1983 ж. Жамбыл облысы милиция басқармасы бастығының, Алматы милиция мектебі бастығының орынбасары, Алматы қаласы МАИ басқармасының бастығы, Ішкі істер министрінің аппаратында штаб бастығының орынбасары қызметтерін атқарды. 1983 – 1992 ж. Алматының жоғары оқу орындарында аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі болып істеді. КСРО ішкі істер министрінің еңбегі сіңген қызметкері, Ішкі істер министрінің үздігі. 1- 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдармен марапатталған. 

Санат:1922 жылы туғандар
Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:2004 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ғалымдары
Санат:Қазақстан тарихшылары
Тұршыбек Жүсіпұлы Елеусінов

**Тұршыбек Жүсіпұлы Елеусінов** (1935, Жалағаш ауданы Ақсу ауылы – 1983, сонда) – еңбек ардагері. Социалистік Еңбек Ері (1967). 

Жастайынан еңбекке араласып, 1965 жылы күріш бригадасының бригадирі болып тағайындалып, гектарынан 75 – 80 центнерден өнім алды. 

Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендері және медальдармен марапатталған.

## Сыртқы сілтемелер
* Елеусинов Туршабек Жусипович, Ел қаһармандары 
* ЕЛЕУСІНОВ ТҰРШАБЕК 

Санат:1935 жылы туғандар
Санат:Жалағаш ауданында туғандар
Санат:21 тамызда қайтыс болғандар
Санат:1982 жылы қайтыс болғандар
Санат:Жалағаш ауданында қайтыс болғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Күрішшілер
Санат:Қазақстан КП XV съезінің делегаттары
Ембергенов Хамит

**ЕМБЕРГЕНОВ Хамит** (1.5. 1929 жылы туған, Сырдария ауданы) – қоғам қайраткері. 1951 жылы Қызылорда педагогикалық институтының (Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік унституті) тарих факультетін бітірген. 1956 жылдан қалалық, облыс партия комитеттерінде істеп, 1967 жылдан Сырдария ауданы партия комитетінің насихат және үгіт бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарды. Ембергенов – 2-дүниежүзілік соғыста қаза тапқан, хабар-ошарсыз  кеткен боздақтарға арналған «Зерде-Боздақтар» атты кітапты шығаруға белсене еңбек етті, кітаптың бас редакторы болды. Ембергеновтің идеология саласына белсене қатысқаны үшін Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің грамотасымен, бірнеше медальдармен марапатталды және «Сырдария ауданының Құрметті азаматы» атағын алды.
Досымхан Рахымбек

**Досымхан Рахымбек **(30.4.1947 жыл, Төле би ауданы) – ғалым, педогогикалық ғылымдарының докторы (1998), профессор (2002). 

* 1970 - Шымкент педагогикалық институтын бітірген соң орта мектепте мұғалім болды.
* 1973 – 98 жылдары Шымкент педогогикалық институтында ғылым педагогтық қызмет атқарды, кафедра меңгерушісі болды.

## Ғылыми еңбектер
Ғылым зерттеу бағыты: математиканы оқытуда оқушылардың логика-методологиялық білім деңгейін көтеру. ғылым еңбектерінің ішінде 1 монография, 15 оқу-әдістемелік құрал бар.

## Дереккөздер


Санат:30 сәуірде туғандар
Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Төле би ауданында туғандар
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары
Санат:Халықаралық қазақ-түрік университеті түлектері
Санат:Халықаралық қазақ-түрік университеті оқытушылары
Санат:Профессорлар
Бақтиярнаме

**“Бақтиярнаме”** (“Бақтияр туралы кітап”) — көне парсы әдебиетінің ескерткіші. Парсы тілінде (пехлеуи) жазылған бұл еңбектің түпнұсқасы күні бүгінге дейін табылмай отыр. Дақаиқи Мәруази (12 ғасыр) шығармаға түзету енгізіп, “Рақат ул-арвах” деп атады.  Шығарманың бұл нұсқасы Иранда (Тегеранда, 1967) жарық көрді. “Бақтиярнаме” беймәлім авторлардың көмегімен Лондонда (1801), Парижде (1829), Тебризде (1890), Ленинградта (1926), Тегеранда (1952), т.б. басылып шықты. “Бақтиярнамеде” Азадбахт патшаның баласы Бақтияр мен он уәзір арасында болған оқиғалар баяндалады. “Бақтиярнаме” композициясының құрылымы жағынан “Мың бір түн”, “Синдбаднамеге” ұқсас. “Бақтиярнаме” араб, хинди, түрік, Әзірбайжан, орыс, неміс, т.б. тілдерге аударылды. Қазақ ақындары да “Бақтиярнаме” сюжеті негізінде жырлар шығарып, дастандар жазған; қазіргі. “Бақтиярдың қырық бұтағы”.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Алексей Николаевич Редько

**Алексей Николаевич Редько **  (18.2.1924, Ресей, Орынбор облысы, Тюльган ауданы, Екатеринославка – 15.10.1943, Украина, Чернигов облысы, Репки ауданы) – Кеңес Одағының Батыры (30.10. 1943).

Леңгір МТС-нда тракторшы болып жұмыс істеген. 1942 жылдары Қызыл Армия қатарына шақырылды. Түркістан пулеметшілер учелищесін бітірді (1943), Қызыл тулы 69-Севск атқыштар дивизиясының 120-атқыштар полкында пулеметшілер взводын басқарды. Днепрден өту кезіндегі ұрыста ерлікпен қаза тапты.

Ленин орденімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:18 ақпанда туғандар
Санат:1924 жылы туғандар
Санат:Тюльган ауданында туғандар
Санат:15 қазанда қайтыс болғандар
Санат:1943 жылы қайтыс болғандар
Санат:Репки ауданында қайтыс болғандар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:КСРО кіші лейтенанттары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Ұлы Отан соғысындағы взвод командирлері
Санат:Днепр үшін шайқасқа қатысушылар
Санат:Ұлы Отан соғысы ұрыстарында қаза тапқандар
Санат:Репки ауданында жерленгендер
Санат:Леңгір тұлғалары
Санат:Түркістан пулеметшілер училищесі түлектері
Тарих-и Хайдари

**Тарих-и Хайдари** – парсы тарихшысы Хайдар бен Хусайни Разидің шығармасы. Ол «Тарих-и Хайдариді» 1611 ж. бастап, 1619 ж. 35 жасында аяқтады.

Еңбек тарихи-географиялық сипатта жазылып, 5 тарауға бөлінген. Әр тарау белгілі бір аймаққа арналған. Шығармада тарихи деректер мол. Мысалы, Жошы әулеті тарихын баяндайтын Ақ орда мен қазақ хандары және сұлтандары жайлы мәліметтер қамтылған. «Тарих-и Хайдаридің» жалғыз нұсқасы Санкт-Петербургте, Салтыков-Щедрин атындағы кітапханада сақтаулы. Мұның орыс тіліне аударылған үзіндісі Тизенгаузен жинағында жарияланған.

## Дереккөздер

Санат:1619 жылы шыққан кітаптар
Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Ақ Орда тарихы
Еңбек

**Негізгі ұғым:**

* Еңбек – өзінің тұтынушылығын қамтамасыз етуге қажетті бүкіл заттар жиынтығын жасайтын адам әрекетінің негізгі формасы.

## Елді мекендер
### Ақмола облысы
* Еңбек – Ақкөл ауданындағы ауыл.
* Еңбек – Астрахан ауданындағы ауыл.
* Еңбек – Ерейментау ауданындағы ауыл.

### Ақтөбе облысы
* Еңбек – Мұғалжар ауданындағы ауыл.

### Алматы облысы
* Еңбек – Еңбекшіқазақ ауданындағы ауыл.
* ''Еңбек'' – Іле ауданындағы таратылған ауыл.

### Батыс Қазақстан облысы
* Еңбек – Казталов ауданындағы ауыл.

### Жамбыл облысы
* Еңбек – Шу ауданындағы ауыл.
* Еңбек – Қордай ауданындағы ауыл.

### Жетісу облысы
* Еңбек – Ақсу ауданындағы ауыл.
* Еңбек – Талдықорған қалалық әкімдігіне қарасты ауыл.

### Қызылорда облысы
* Еңбек – Жалағаш ауданындағы ауыл.
* Еңбек – Жаңақорған ауданындағы ауыл.

### Павлодар облысы
* ''Еңбек'' – Ақсу қалалық әкімдігіне қарасты таратылған ауыл.
* Еңбек – Ақсу қалалық әкімдігіне қарасты ауыл.

### Солтүстік Қазақстан облысы
* Еңбек – Есіл ауданындағы ауыл.
* Еңбек – Шал ақын ауданындағы ауыл.

### Түркістан облысы
* Еңбек – Жетісай ауданындағы ауыл.
* Еңбек – Келес ауданындағы ауыл.
* Еңбек – Қазығұрт ауданындағы ауыл.
* Еңбек – Түлкібас ауданындағы ауыл.

### Шығыс Қазақстан облысы
* Еңбек – Катонқарағай ауданындағы ауыл.
Орынбай Рахманбердиев

thumb|Орынбай Рахманбердиев
**Орынбай Рахманбердіұлы Рахманбердиев **(20.10.1943 жылдары туған) – инженер-технолог Қазақстан Республикасы Парламенті сенатының депутаты. Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технология институтын, Алматы жоғары партия мектебін бітірген. Леңгір азық-түлік комбинатының басшысы, Леңгір қаласының «Ақмаржан» АҚ-ның президенті, облыстық мәслихат хатшысы болды. Сенатта Халықаралық  істер, қорғаныс және қауіпсіздік комитетінің, «Достық» депутаттар тобының, «Қазақстан Республикасы-Еуропалық Одақ» парламенттік ынтымақтастығы комитетінің, Қытай Халық Республикасының Жалпықытайлық халық жиналысымен ынтымақтас топтың мүшесі. «Құрмет белгісі» орденімен, бірнеше медальмен марапатталған. Қазақстан Республикасының оқу-ағарту ісінің үздігі.«Парасат» орденімен (2004); «Ерлік еңбегі үшін. В.И. Лениннің туғанына 100 жыл толуы  құрметіне» (1970), «Тыңға 50 жыл» (2004), «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005) медальдарымен марапатталған.

*Үйленген.* Жұбайы - Бердәлиева Динара (1944 жылы туған), зейнеткер.  Қыздары - Гүлмира (1966 жылы туған), Лаура (1968 жылы туған), 
Жанна (1972 жылы туған).

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары
Санат:1943 жылы туғандар
Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері