open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Полиграфия

**Полиграфия** ()— мәтіндік және графикалық материалдарды басып шығаруға арналған техникалық құралдар жиынтығы; техника саласы. Полиграфияның негізі 1440 ж. неміс өнер тапқышы И.Гутенбергтің (1406 — 1468) кітап басуды ойлап табуынан бастап қаланды. Полиграфия технологиясы негізінен 3 өндірістік процестен (пішінге келтіру, баспалық және өңдеу) құралады.
 
Пішінге келтіру процесіне теру және иллюстрация баспа пішінін дайындау енеді. Мәтіндік пішін қолмен не теру машиналарымен терілетін баспаханалық шрифтіден алынады. Қазір автоматты теру әдісі кең тараған. Иллюстрация баспа қалыбын қолмен дайындауда шығыңқы баспада ағаш гравюрасы, ксилограф. не линогравюра; ойыңқы баспада металл гравюрасы, акватинта, офорт; жайпақ баспада литография пайдаланылады. Сондай-ақ иллюстрац. пішін фотомех. тәсілдермен (автотипия, фотоцинкография, фотолитография, фототипия, т.б.) және электронды бедерлеу машиналарының көмегімен де алынады.

Баспалық процесс кескін бояу резервуарында, аралық бетте және қабылдағыш бетте түзілетін түрлерге ажыратылады. Қазіргі Полиграфиядағы баспалық процесте бояулы кескін пішіннен көшірілетін бетке тікелей беттестіру арқылы немесе бір (офсеттік баспа) не екі аралық бет арқылы басылады. Баспалық процесс баспа машинасы арқылы орындалады.

Өңдеу процестері баспа өнімдерінің түріне байланысты жүргізіледі. Кітап пен журнал дайындауда қолданылатын өңдеу процесі (брошюралау, түптеу) тым күрделі. Полиграфия кәсіпорындар шығаратын өніміне байланысты баспахана, типогр., түрлі-түсті баспа фабрикакасы, картогр. фабрикака, офсеттік баспа фабрикакасы, литография, т.б. болып аталады. Бірнеше баспалық процестерді біріктіретін кәсіпорын Полиграфия комб-ы (мыс. Алматы қ-ндағы “Полиграфкомбинат” кәсіпорны) делінеді.
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Пономарев Виктор Дмитриевич

**Пономарев Виктор Дмитриевич** (9.3.1909, Ресей, Орынбор қаласы — 15.6.1968, Алматы) — металлург-ғалым, техникалық ғылымдарының докторы (1947), профессор (1948), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1962), Қазақстанның еңбегі сіңірген ғылыми қайраткері (1964).

Орал индустрия институтын (Свердловск қаласы) бітірген (1934). Орал индустрия институтында аспирант, доцент (1934 — 39), Қазақ тау-кен металлургия институтында аға оқытушы, доцент (1939 — 47), Химия ғылымдары институтында лаборатория меңгерушісі (1943 — 53), Металлургия және кен-байыту институтында директордың орынбасары (1953 — 58), ҚазҰТУ-дағылыми-педагогикалық қызметтер атқарды (1950 — 68). Пономарев сульфидтік және сульфидті-алюминатты ерітінділердің физико-химиялық қасиеттерін зерттеген. Жеңіл және сирек металдар металлургиясында жаңа технологиялық сұлба жасап, қатты фазаның еру процесі мен ерітіндіден кристалл түзілу механизмдеріне жаңа көзқарас ұсынды; маңызды гидрометаллургия процестерін жетілдіріп, алюминий өндірісінде глинозем (*сарыбалшық*) кентасын өңдеудің жаңа әдісін ойлап тапты.

Шығармалары: Гидрохимический способ переработки алюмосиликатов, М., 1964; Химия и технология глинозема, А.-А., 1974; Химия и технология тяжелых цв. металлов, А.-А., 1975.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:1909 жылы туғандар
Санат:Қазақстан металлургтері
Санат:1968 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ресейде туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Академиктер
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Пономарева Елизавета Ивановна

**Пономарева Елизавета Ивановна** (30.8.1916 жылы туған, Ресей, Қазан губерниясы, Спасск қаласы) — ғалым, техникалық ғылымдар докторы (1972), профессор (1973), Қазақстан Ұлттық Ғылым Академиясының академигі (2004), Қазақстанның еңбегі сіңірген ғылыми қайраткері (1976). Орал химия-технологиялық институтын (1938, Свердловск қаласы) және Қазақстан ҒА Металлугия және кен байыту институтының аспирантурасын (1949) бітірген. Орал химреактивтер зауытында инженер (1938 — 39), Қазақ кен-металлургия институтында лаборант (1940 — 45), КСРО ҒА Қазақ бөлімшесінің химия-металлургия институтында ғылыми қызметкер (1945 — 46), металлургия және кен байыту институтында 1946 жылдан ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі, бас ғылыми қызметкер. Негізгі ғылыми еңбектері сирек кездесетін металдардың физика-химиялық теориясына, күрделі кешенде ерітінділерден сирек металлдарды бөліп алудың электрхимиялық, сорбциялық және экстракциялық процестерін зерттеуге арналған. Кадмий, индий, таллий металдарын алу технологияларын жасап, өндіріске енгізген; Шымкент қорғасын зауытында қорғасын ерітінділерінен рений таза тұздарын алудың жаңа технологиясын жасап өндіріске енгізді (КСРО Министрлер Кеңесі сыйлығын алды). 3 монография, 100-ден аса авторлық куәлік пен шет ел патенттерінің авторы. “Құрмет белгісі” орденімен марапатталған. 
Шығармалары: Металлургия осмия, А., 1981 (в соавт.); Электровыщелачивание халькогенидных материалов, А., 1983 (в соавт.); Процессы экстракции и сорбции в химической технологии галлия, А.-A., 1985 (в соавт.); Исследования в области гидрометаллургии цветных и редких металлов, А., 2002.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Химия
Михаил Григорьевич Попов

**Попов Михаил Григорьевич** (18.4.1893, Ресей, Саратов облысы Вольск қаласы — 18.12. 1955, Ресей, Ленинград қаласы) — орыс ботанигі, флорогенетигі. *Украина Ғылым Академиясының* корреспондент мүшесі (1945). *Петроград университетін* бітірген (1917). 1934 — 38 ж. КСРО Ғылым Академиясының Қазақстандық бөлімшесінде Ботаника секторын басқарып, ҚазҰУ-де жоғары сатыдағы өсімдіктерді жүйелеу кафедрасының меңгерушісі болды. Негізгі ғылыми еңбектері өсімдіктер жүйеленімі мен филогениясына, геогр. таралуына арналған. Попов Орта Азия мен Қазақстан өсімдіктерін зерттеп, шөлді аймақтар флорасының дамуы туралы теорияны пайымдады, будандастырудың өсімдіктер эволюциясындағы рөлі туралы ілімнің негізін салды. 300-ден аса ғылымға беймәлім өсімдік түрлері мен туыстарын тауып, сипаттама берді. “КСРО флорасы” атты 30 томдық басылымды дайындаған авторлық ұжымның құрамында болды. 50-ден аса өсімдік Попов есімімен аталады.
Шығармалары: Избр. соч., Ашх., 1958; Основы флорогенетики, М., 1963.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Биология
Санат:Ботаника
Александр Сергеевич Попов

**Попов Александр Сергеевич** (22.12.1891, Ресей, Рязань облысы, Шацк қаласы — 13.3. 1974, Алматы) — кен маманы, техникалық ғылымдар докторы (1937), профессор (1927), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1954). Өзбекстанның (1945) және Қазақcтанның (1954) еңбегі сіңірген ғылыми қайраткері. *Санкт-Петербург тау-кен институтын* бітірген (1919). 1924 — 41 ж. *Мәскеу тау-кен академиясында* оқытушы, доцент, профессор бола жүріп, *Мәскеу алтын және түсті металдар институтының*, *Бүкілодақтық кәсіпкерлер академиясының*, *Мәскеу түсті металдар институтының*, ал 1938 — 49 ж. *Орта Азия индустрия институтының* профессор, 1947 жылдан өмірінің соңына дейін *Қазақ Тау-кен институтында* ғылыми және басшылық қызметтер атқарған. Негізгі ғылыми еңбектері кен ісі саласының техникалық-экономикалық талдауына арналған. Попов алдын ала белгіленген үңгубет ұзындығын, механизмдерді толық пайдаланудың жаңа әдісін ұсынды, Ангрен кен орнын өндірістік игерудің болжамын және шахтаның жылдық өнімділігін белгілейтін әдістің негізгі жобаларын жасады. Еңбек Қызыл Ту, Ленин ордендерімен және медальдармен марапатталған.
Шығармалары: Развитие горной промышленности и горной науки в Казахстане за годы Советской власти. В кн.: Наука Советского Казахстана (1920 — 1960), А.-А., 1960.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Тау-кен өндірісі
Поляризация

**Поляризация, полярлану** (француз тілінде *polarіsatіon* — алғашқы негізі, грек тілінде *polos* — ось, полюс) — 

1) *электрхимиялық поляризация* — электр тогы өткен кезде ерітінді мен электрод арасындағы потенциалдар айырмасының тепе-теңдік мәнінен ауытқуы;

2) *молекуланың және атомның поляризациясы* — сыртқы электр өрісінде орналасқан зат молекуласы мен атомының деформациялануы; 

3) *биоэлектрлік поляризация* — тірі жасуша мен сыртқы орта шекарасында қос электрлік қабаттың пайда болуы; 

4) *вакуумдық поляризация* — магниттік өріс әсерінен вакуумның диэлектрлік орта тәрізді, яғни, осы ортада электр зарядтары біркелкі таралғандай әсер қалдыратын күйге ауысуы; 

5) *толқындар поляризациясы* — көлденең толқындардағы тербелістердің таралу бағытымен салыстырғанда осьтік симметриясының бұзылуы; 

6) *[[диэлектрик]]тердің поляризациясы*; 

7) *бөлшектердің поляризациясы* — әр бөлшектің өзіне тән қозғалыс мөлшерінің моменті — *[[спин]]і* болуына және оның кеңістіктегі бағытталуына байланысты байқалатын бөлшектер күйінің сипаттамасы; 

8) *ортаның поляризациясы* — қарастырылып отырған ортада көлемдік дипольдік электрлік моменттің пайда болуы; 

9) *Жарық поляризациясы* —  жарықтың полярлануы; 

10) *аспан күмбезінің поляризациясы* — күндіз бұлт болмаған кезде, не түнде ай жарығында байқалатын оптикалық құбылыстардың бірі.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Физика
Постулат

**Постулат** ( — талап ету) — дәлелдеуді қажет етпейтін қағида. Қандай да болсын теорияға негіз болатын алғы шарт. Кейде аксиоманы және формальды жүйе алу ережесін де постулат деп атайды.

## Дереккөздер



Санат:Ғылыми терминдер
Потенциалдық энергия

**Потенциалдық энергия** — жүйенің толық механикалық энергиясының бір бөлігі. 

Ол жүйені құрайтын материалдық бөлшектердің өзара орналасуына және олардың сыртқы күш өрісіндегі (мысалы, гравитация өрісі) орнына байланысты анықталады. Жүйенің қарастырылып отырған орнындағы потенциалдық энергиясының сандық мәні жүйенің осы орнынан потенциалдық энергиясы шартты түрде нөлге тең (П=0) болатын орынға ауысуы кезінде жүйеге әсер ететін күштердің атқаратын жұмысына тең. Потенциалдық энергия ұғымы тек консервативтік жүйелерге ғана, яғни сырттан әсер етуші күштердің атқаратын жұмысы жүйенің бастапқы және соңғы орындарына ғана тәуелді болатын жүйелерге қолданылады. Мысалы, і — биіктікке көтерілген салмағы Р жүктің потенциалдық энергиясы П=P×і-қа тең (і=0 болғанда П=0); серіппеге бекітілген жүк үшін , мұндағы — серіппенің созылуы (сығылуы), k — оның қатаңдық коэфф. болғанда П=0. Бүкіл әлемдік тартылыс заңы бойынша массалары m1 және m2 екі бөлшек үшін П=–G m1m2/r, мұндағы G — гравитациялық тұрақты, r — бөлшектердің ара қашықтығы (r=¥ болғанда П=0). Нүктелік екі зарядтың потенциалдық энергиясы да осылайша анықталады.

Потенциалдық энергия кайсыбір тұрақтыға дейінгі дәлдікпен анықталады. Бұл физикалық зандарда білінбейді,себебі оларға не дененің екі қалпына сәйкес келетін потенциалдық энергияларының айырымы, не Еp энергияның координаталар бойынша туындысы кіреді. Сондықтан дененің қайсыбір белгілі қалыптағы энергиясын нөлге тең деп алады (нөлдік санақ басын таңдайды), ал дененің басқа қалыптардағы энергиясын нөлдік деңгейге қатысты есептейді.

## Дереккөздер

Санат:Қуат көздері
Санат:Механика
Пошта

**Пошта** () — заттарды (жазба хабарларды, басылымдарды, ақша аудармаларын, т.б.) үздіксіз жинақтап, оларды көлік арқылы таратуды қамтамасыз ететін байланыс түрі. Пошта — мемлекеттік байланыс жүйесінің маңызды мекемесі. Ол жергілікті халықтың мәдени-тұрмыстық мұқтаждығына қажет заттар жеткізу, бір ел ішінде және шетелдермен ақпарат алмасу мәселелерін қамтамасыз етеді. Қазақстанда алғаш пошта бөлімі 1860 ж. Алматы қаласында (Верный қаласы) ашылды. 1862 ж. Алматы қаласын Пішкек қаласымен қосқан бірінші телеграф желісі іске қосылды. 1993 ж. пошта және электр байланыстары жеке бөлінді. 1995 жылдан Қазақстанда пошта Республикалық мемлекеттік пошта байланысы мекемесіне (РМПБМ) айналды. 1999 жылдан РМПБМ “Қазпошта” АҚ болып қайта құрылды. “Қазпошта” АҚ көрсететін қызметтерге жазбаша хабар, бандероль, посылка жіберу және жеткізу, үлкен өлшемді ауыр жүктерді жіберу және жеткізу, курьерлік қызмет көрсету, мерзімдік басылымдарға жазылу, оларды жіберу, жеткізу, сату, арнайы байланыс қызметін көрсету, филателия бөлімі, пошта жеделхаттарын жіберу, т.б. жатады. Қазақстандағы пошта жолының жалпы ұзындығы 105400 км-ден астам. Оның 95%-ы автокөлік үлесіне тиеді.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Пошта
Поэзия

нобай
**Поэзия**(, *poіeo* — жасаймын, тудырамын) — өлең үлгісіндегі әдеби туындылар. Поэзия сөздің ырғақтық құрылысына, ұйқасына негізделеді. Поэзия ұғымы өлеңмен жазылған шығармаларды көркем прозадан ажырату үшін қолданылады. Поэзия мен прозаның айырмасы тек сыртқы белгісіне қарап анықталмайды. Поэзиялық шығармаға сезім күйі, әсерлілік тән, ал прозалық туындыларда баяндау, бейнелеу жағы басым келеді. Поэзияның көркемдік сипаты мен бейнелеу құралдарын, тілдің ырғақтық, интонация байлығын қолдануында елеулі өзгешеліктер бар. Поэзиялық шығармаларға тән айрықша қасиет — өмір құбылыстарын терең эмоциялық сезімталдықпен қабылдап, соған сәйкес әсерлі, тартымды көркем бейнелеу. Алайда поэзияда адамның ой-сезімі әдейі сырттай көркемделмейді, әдебиет пен өнердің басқа салаларындағы көркемдік, бейнелілік ойлау жүйесіне, сезім дүниесіне тән. Ой-сезімнің бейнелілігі шығарманың көркем пішініндегі әр алуан өзгешеліктердің тууына негіз болады. Поэзия ұғымы тарихи тұрғыдан ерте қалыптасқан. Қай халықтың әдебиетін алсақ та, поэзиясы ерте заманнан дамып өркендеген. Сөз өнеріндегі ертегі-аңыздар қара сөз түрінде келгенімен, поэзиямен жалғас туындады, ал көркем проза кейін қалыптасты. Сөз өнерін поэзия мен прозаға бөліп қарауданыың мәні зор. Орыс әдебиеттанушысы В.Г. Белинский: *“Поэзия — тұтас өнер, онда үн де, сурет те, айқын айтылған пайымды түсінік те бар. Ол бар өнердің ерекшелігін бойына жиып, бүкілінің ұйытқысы болады” дей келе поэзияны тегі мен түріне қарай *лирикалық*, *эпикалық*, *драмалық'' жанрларға жіктеді. А.Байтұрсынов “Әдебиет танытқышында” атап көрсеткен дарынды сөз үлгісіндегі толғау түрі поэзия ұғымына сәйкес келеді. Зерттеуші еңбегінде толғаудың мазмұнына қойылатын ішкі және сыртқы шарттарды белгілейді: 
:а) шын көңілден шыққан сырлы;
:ә) былғаныш пікірден таза;
:б) терең күйден хабар беретін, терең із қалдыратын болуы керек.
Сыртқы шарттары: 
:а) көңіл күйінің бейне бір билеуі тәрізді, күй мен би үйлесімдігі;
:ә) қысқа;
:б) әуезді болуы тиіселосы Байтұрсынов “Қазақтың бас ақыны” атты мақаласында классик.
Поэзия үлгісін Абай шығармаларынан көретіндігін айтады. Қазақ әдебиеті 19 ғ-ға дейін негізінен поэзия үлгісінде дамып өркендеді. Халық поэзиясы түрлі жанрларды қамтыды: өлең, эпостық жырлар, дастандар, т.б. Поэзия тарихи-әдеби процестің дамуына орай өркендеп, жаңа сипат-қасиеттермен толығып отырды. Қазақ поэзиясында Абайдан кейінгі дәуірде Ш.Құдайбердіұлы, С.Торайғыров, Байтұрсынов, М.Дулатов, М.Жұмабаев, С.Сейфуллин, І.Жансүгіров, т.б. қаламгерлер сөз өнерін жаңа мазмұн мен образдық жүйе, көркемдік бояу-нақыштармен байыта түсті. Қазақ поэзиясында лириканың көптеген жаңа үлгілері қалыптасты, публицистикалық поэма секілді жанрлық түрлер кеңінен орын алды.
## Дереккөздер




Санат:Әдебиет
Поэма

**Поэма** — эпостық жанрдың бір түрі; белгілі бір оқиғаны, адам тағдырын, заман шындығын эпикалық не лирикалық үлгідегі өлеңмен сипаттайтын көлемді поэтикалық шығарма.

Поэма көбіне сюжетке құрылып, кейіпкерлердің қарым-қатынасын, тартыс-таласын, күйініш-сүйініш, мінез-құлық, іс-әрекеттерін суреттейді. Поэма барлық халықтың әдебиетінде кездесетін көне жанр. Мысалы, ежелгі грек әдебиетінде *“Илиада”, “Одиссея”* эпикалық поэмалары, ертедегі орыс әдебиетінде халықтық дастандар (былина) мен *“Игорь жасағы туралы жыр”*, т.б. поэмалар кеңінен мәлім. А.С. Пушкиннің *“Мыс салт атты”*, М.Ю. Лермонтовтың “*Мцыри*”, Н.А. Некрасовтың *“Русьте кім жақсы тұрады?”* атты шығармалары поэма жанрының классикалық үлгісі саналады. Абайдың* “Ескендір”, “Масғұт”*, Ш.Құдайбердіұлының *“Қалқаман — Мамыр”*, М.Абайұлының *“Медғат — Қасым”*, М.Сералиннің “Гүлқашима”, С.Торайғыровтың “Кедей”, “Адасқан өмір”, т.б. шығармалары қазақ әдебиетіндегі поэманың үздік туындылары. Поэма кеңестік дәуірдегі қазақ әдебиетінде кемел жанрға айналды. М. Жұмабаевтың *“Батыр Баян”*, С. Сейфуллиннің* “Көкшетау”*, І.Жансүгіровтің “*Құлагер*”, С.Мұқановтың “*Сұлушаш*”, Т. Жароковтың “Тасқын”, Ә. Тәжібаевтың “*Абыл*”, қаласы Аманжоловтың “Ақын өлімі туралы аңыз”, І. Бекхожиннің “Батыр Науан”, т.б. туындылары поэманың таңдаулы нұсқаларына жатады. 20 ғ-дың 2-жартысында қазақ әдебиетінде поэма жанры айрықша дамыды. Х. Ерғалиевтің “*Құрманғазы*”, Ж. Молдағалиевтің* “Мен қазақпын”*, Ғ.Іайырбековтің “*Дала қоңырауы”*, І. Мырзалиевтің *“Қызыл кітап”*, М. Шахановтың *“Өркениеттің адасуы”*, “Жазагер жады космоформуласы” сияқты идеялық мазмұны терең, көркемдік қуаты жоғары поэмалар қазақ әдебиетінің арнасын кеңейтті.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Попурри

**Попурри** ( — аралас тағам, әр түрлі нәрселер мағынасында) — музыкалық қойылым. Опера, оперетта, балет, халық әндері мен билері, кино қойылымдары, белгілі композиторлар мен өнерпаздардың музыкалық шығармаларының үзінділерінен құрастырылған музыкалық пьеса, шығарма. Попурриге енгізілген музыкалық туынды өзгертілмей, қысқартылған түрде орындалады. Попурри 19 ғ-да эстрадалық және үрмелі музыкалық аспаптарға негізделіп, дами бастады. Жанрдың талабына сай алғашқы музыкалық шығарманы француз *К.Баллар* үшінші ән жинағында (1711) жариялаған. Онда ол әр әуеннің бастапқы шумағынан попурри жасайды. 18 ғ-да дамыған аспаптық үлгідегі “француз попурриі” көпшіліктің көңілінен шықты. Кейін Еуропаның басқа елдерінде жалғасын тапты. Попурри жасаушылар көбінесе әуесқой композиторлар мен дирижерлар арасынан шығады. 20 ғ-да попурри эстрада өнерінде кең тарады. Мәселен, қазақ эстрадасында Р.Рымбаева шығармаларында попурри қойылымдары кездеседі.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Музыка жанрлары
Портрет

thumb|300px
**Портрет** (, *portraіtе* — бейнелеу) — бейнелеу өнерінің жанры, адам бейнесін живопись яки  графика түріндегі бейнесі.

## Анықтамасы

Портрет бейнелеу өнерінің барлық түрімен: *сұңғат* (живопись), *[[мүсін]]*, *[[графика]]*, *[[мозаика]]*, т.б. жазыла береді. Портреттің негізгі міндеті — адамның сыртқы ұқсастығын айнытпай берумен қатар, ішкі жан дүниесін, мінез-құлқын ашып көрсетіп, дәуірлік-тарихи ұлттық тұлғасын шынайылықпен бейнелеу. Портрет кейіпкерге қарап отырып салынады, кейде көмекші материалдарға (*көркем, ауыз әдебиеті*, *түрлі тарихи деректерге*, т.б.), естеліктерге сүйене отырып та ойдан туындайды. Портрет жасалу ерекшелігіне қарай *қондырғылы* (*сұңғат-кескіндеме*, *бюст*, *графика*, *[[монумент]]ті*, *мозайка*, т.б.), *салтанатты*, *миниатюралы*, т.б. болып бөлінеді. Портретте жеке немесе топтама адамдар бейнеленеді.

## Тарихы мен дамуы

Портрет ежелгі Мысыр, Қосөзен, Грек, Рим өнері дәуірінен белгілі. Көне дәуірдегі озық портрет үлгісі мүсінші *Тутмес* сомдаған *Нефертитидің бейнесі* (б.з.б. 16 ғ.). Орта ғасырларда портрет өнері Қытайда, Жапонияда дамып, Орталық Азия, Әзірбайжан, Ауғанстан (Бекзад Камал әд-Дин), Иран (Реза Аббаси) елдерінде миниатюралық портрет қанат жайды. Еуропада портрет өнерін қайта өрлеу дәуірі суретшілері (Б. ди Джотто, Мазаччо, С.Боттичелли, Леонардо да Винчи, С.Рафаэль, Тициан, т.б.) дамытты (15 — 16 ғ-лар). Портреттің нағыз гүлденген кезеңі — Х.Рембрант, Х. ван Рейн, Ф.Хальс, А. ван Дейк және Д.Веласкес, т.б. өмір сүрген дәуір (17 ғ.). Ресейде портрет 18 ғ-да (Ф.Рокотов, Д.Левицкий, В.Боровиковский, т.б.) өркендеп, одан әрі оны И.Репин, В.Серов, М.Сарьян, мүсіншілер В.Мухина, Е.Вучетич, т.б. жалғастырды.

## Қазақстандағы портрет жанры
Қазақ тарихында мүсіндік портреттің дені ежелгі түркі қағандығы (5 — 8 ғ-лар) мен қыпшақ заманы (8 — 13 ғ-лар) кезеңіндегі балбалдар мен тас мүсіндер. Қазақтың тұңғыш суретшісі Ш.Уәлиханов портрет ағымында көп еңбек етті (“Сұлтан Мамырхан Рүстемов”, “Тезек төре”, қарындаш, 1856 ж., “Алатау қырғызы” түрлі-түсті қарындаш, 1856 ж.). 20 ғ-дың басынан қазақ суретшілері Ә.Қастеев, Қ.Телжанов, Н.Нұрмұхамедов, А.М. Черкасский, Г.Исмаилова, А.Ғалымбаева, М.Кенбаев, Х.Наурызбаев, Ү.Әжиев, т.б. Портрет жанрын ұлттық үрдісте дамыта білді. Кейінгі толқын суретшілері С.Айтбаев, А.Аканаев, С.Досмағанбетов, Е.Сергебаев, М.Аманжолов, А.Дүзелханов, Ж.Сыдықов, Д.Қасымов, Б.Мырзахметов, Ә.Жұмабай, Н.Далай, т.б. Портрет өнерін жаңа қырынан дамытты. Бүгінгі аламан заманда портрет шеберлері алтыннан арман боп бара жатыр. Портет жанры көптеген туыстас жанрлармен өзара байланыста (мысалы, пейзаж). Бұл практика жүзінде шыңдалады.

## Дереккөздер


Санат:Бейнелеу өнері
Прелюдия

**Прелюдия**  ( — алдын ала ойнаймын, кіріспе жасаймын) – аспапты музыкалық пьеса. Прелюдия алғашында шығарманың алдында (*лютняда*, *клавесинде*, *органда*) орындалатын, музыка мазмұнымен тығыз байланыстағы импровизациялық кіріспе түрінде пайда болды. 16 — 17 ғ-ларда прелюдия жеке жанр ретінде, мазмұны мен ойнау әдісі фантазияға жақын шығарма ретінде қалыптасты. 19 ғ-да романтик композиторлар (Ф.Шопен, А.Н.Скрябин, т.б.) шығармаларында прелюдия кіші формада, белгілі аспапқа арналған шығарма бағытында өріс алады. 20 ғ-да прелюдия жанры көп жоспарлы болып кіріспе ретінде (Д.Д. Шостакович, Р.К. Щедрин), бөлек пьеса ретінде (С.В. Рахманинов, *Шостакович*) немесе кең дамыған күрделі шығарма ретінде (А.Шэнбергтің “Prelude op. 44”, оркестрге арналған туынды ретінде К.Дебюссидің “Прелюдысы”) қолданылды. Прелюдияны көп жазған композиторлардың бірі И.С. Йоганн Себастиан Бах. Сондай-ақ прелюдияның классикалық үлгілерін Шопен, А.К. Лядов, С.В. Рахманинов, Скрябин шығармаларынан көреміз. Прелюдияны Қазақстан композиторларынан Ғ.Жұбанова (рояльға арналған үш Прелюдиясы), І.Қожамияров (“Прелюдия-поэма”), Н.Меңдіғалиев (“Екі прелюдия”) жазған.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Музыка
Премьер-министр

**Премьер-министр** ( – бірінші,  – басқарушы) — үкіметті басқаратын жоғары лауазымды тұлға. Премьер-министрді барлық елдерде ресми түрде мемлекет. басшысы тағайындайды. Абсолюттік монархия, дуалистік монархияларда және президенттік республикаларда мемлекет басшысы жеке-дара өз қалауымен тағайындаса, парламенттік елдерде парламентте көп орынға ие болған партияның жетекшісі премьер-министр болады. Премьер-министр үкімет жұмысына жауап береді, үкімет отырысын ұйымдастырып, оған төрағалық етеді, үкіметтің күн тәртібін белгілейді, министрлерге тапсырма береді, олардың жұмысын бақылайды, үкімет қаулыларына қол қояды, өз атынан қаулы мен өкім шығарады. Премьер-министр қызметтен босаса, бүкіл үкімет мүшелері де қызметтен кетеді. Көп елдерде премьер-министр мәртебесі бойынша мемлекет басшысынан кейін екінші лауазымды тұлға болып табылады. Мемлекет басшысы өз міндетін атқара алмаған жағдайда оның өкілеттігі уақытша премьер-министрге ауысады. Премьер-министр қылмыстық жауапкершілікке айрықша тәртіпте тартылады (мемлекеттің бас прокуроры ғана іс қозғай алады, ол істі тек жоғарғы сот қарайды, т.б.).

## Дереккөздер


*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Саясат
Санат:Құқық
Пресновка (Жамбыл ауданы)

**Пресновка** — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданындағы ауыл, аудан және Преснов ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы — Петропавл қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 147 км-дей жерде орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 6585 адам (3196 ер адам және 3389 әйел адам) болса, 2009 жылы 5725 адамды (2675 ер адам және 3050 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1752 жылы патшалық Ресейдің Қазақстандағы отарлау саясатына байланысты халықта «Қасірет белдеуі» аталып кеткен орыс бекіністері желісінің құрылуына байланысты қаланған. 1961 жылы Пресновкада астық өсіретін кеңшар құрылды. 1996 жылы кеңшар негізінде бірнеше акциондық қоғамдар мен мемлекеттік “Плодородие” кооператив одағы ұйымдастырылды. Бүлардан басқа Пресновкада асфальт зауыты, аудандық электр торабы басқармасы, орман шаркашылығы, құрылыс ұйымдары, тамақ комбинаты, т.б. И.П. Шуховтың мұражай үйі бар. Пресновка арқылы «Петропавловск — Қостанай» автомагистралі өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) елді мекендері
Санат:Сібір казак әскерінің елді мекендері
Преснов Су Құбыры

**Преснов су құбыры** — Солтүстік Қазақстан облысы, Қостанай облыстары және Ресейдің Қорған облысы жеріндегі тармақталған құбыр жүйесі. 1975 ж. пайдалануға берілген. Құбыр Тобыл өзенінен басталады. Жалпы ұзындығы 3334 км, оның 2121 км-і Қазақстан аумағында. Тәуліктік орташа су ағымы 85,2 мың м3, ал ең жоғарғы су ағымы 104,8 мың м3.

 = Дереккөздер==

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Қазақстан су құбырлары
Президент

**Президент** (латын тілінде *praesіdens* — басшы, алдыңғы қатарда отыратын) — 1) республикалық елдердегі мемлекет басшысы. Президент конституциялық талаптарға (жас мөлшері, өмірбаян тазалығы, мемлекеттік тілді білуі, т.б.) сәйкес келетін азаматтар арасынан белгілі бір мерзімге (3 жылдан (Латвия) 7 жылға (Франция) дейін) сайланады. Көбіне бір адам екі реттен, кейбір елдерде (мысалы, Мексикада) бір реттен артық президент бола алмайды. Бірқатар елде (Франция, Египет, т.б.) қайта сайлану санына шек қойылмаған. Президентті тікелей азаматтар (Ресейде), іріктелген сайлаушылар (АҚШ-та), парламент (Түркияда), арнаулы сайлау алқасы (Германияда) сайлайды. Көлемдері әр түрлі болғанмен президент өкілеттігі барлық елдерде бір-біріне ұқсас (ішкі және сыртқы саясатты анықтау, үкімет мүшелерін тағайындау, заң күші бар құқықтық құжат шығару, бас қолбасшылық) яғни президентке басты билік тетіктері (үкімет, әскер) берілген, бірақ президент өкілеттігі басқару нысанына байланысты әр түрлі жолмен жүзеге асырылады. Көптеген мемлекеттерде президентке ешкімнің тиіспеушілік құқығы берілген. Оны әкімшілік тәртіпте ұстауға және әкімшілік жауапкершілікке тартуға болмайды, қылмыстық жазаға лауазымынан айырғаннан кейін ғана тартылуы мүмкін;

2) қоғамдық, ғылыми, коммерциялық, т.б. ұйымдардың басшысы.

## Дереккөздер

Санат:Саясат
Санат:Құқық
Санат:Билеушілер
Санат:Атақтар
Санат:Президенттер
Санат:Саясаттану
Пресняков Александр Александрович

**Пресняков Александр Александрович**(10.10.1921 жылы туған, Ресей, Астрахань қаласы) — металлург-ғалым, техникалық ғылымдар докторы (1961), профессор (1963).

*Мәскеу алтын және түсті металдар институтын* бітірген (1945). Артемьевск зауытында (Украина, Донецк облысы) (1945 — 46), Орск түсті металдар өңдеу зауытында (1946 — 55, Ресей) жұмыс істеді. 1955 — 77 ж. Қазақстан Ғылым Академиясының Ядролық физика институтында лаборатория меңгерушісі, директордың орынбасары, Органикалық катализ және электрхимия институтында лабораториясының меңгерушісі, 1982 жылдан ҚазҰТУ-да қызмет атқарды. Негізгі ғылыми еңбектері металды қысыммен өңдеуге, металдардың физика-химиялық талдауына, металл физикасын зерттеуге арналған. КСРО-да автоматтандырылған мыс вайербасын оттексіз алу цехын жасағандардың бірі. КСРО мемлекеттік сыйлығын алған (1970).

Шығармалары: Сверхпластичность металов и сплавов, А., 1969; Свойство и строение электронных фаз, А., 1974; Локализация пластической деформации, 1983.

## Дереккөздер

Санат:1921 жылы туғандар
Санат:Ресейде туғандар
Санат:Қазақстан металлургтері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Приматтар

**Приматтар** () — жоғары сатыдағы сүтқоректілер отряды. 

Бұлардың арғы тегі қарапайым жәндікқоректі сүтқоректілер деп есептелінеді. Ежелгі приматтар адамзат тарихындағы бор кезеңінде Азиядан Еуропаға, Солтүстік Америка мен Азияға тараған. Дене пішіні, тұрқы алуан түрлі: бойы 10 см-ден (шала маймылдар) 180 см-ге дейін (гориллалар) кездеседі. Тері жамылғысы — түк (қалың, жұмсақ әрі үлпілдек, түсі әр түрлі). Көпшілігінде ұзынды-қысқалы құйрығы болады. Аяқаласықолдары бес саусақты, бірінші саусағы басқаларына қарама-қарсы орналасады. Табанын толық басып жүреді. Приматтарда сүтқоректілерге тән көптеген белгілер сақталған. Көру және есту қабілеттері жақсы жетілген. Приматтар ми сауытының үлкен болуымен, ми сыңарларының жақсы жетілуімен, ми сайшалары мен қыртыстарының көп болуымен, күрделі мінез-құлығымен ерекшеленеді. Приматтар өздері мекендейтін аумақтарын белгілеп, сол жерде топтасып өмір сүреді. Қорегі — өсімдік жемісі, жапырағы, гүлі, тамыр жемісі, жәндіктер, сирек те болса жәндікқоректілер. Приматтар — жыл бойына көбейетін полициклді жануарлар. Салмағына байланысты буаздық мерзімі 4 айдан 10 айға дейін созылады. Көпшілік түрі бір, өте сирек жағдайда 2 — 3 ұрпақ әкеледі. Приматтардың балалары анасымен бірнеше жыл бірге жүреді. 20 — 30 жыл өмір сүреді. Қазіргі кезде поэтика Азия, Африка, Американың тропиктік және субтропиктік аймақтарында, Зонд архипелагы мен Филиппинде тараған. 200-ге жуық түрі белгілі.

Приматтар 2 отряд тармағына бөлінеді.
# Төменгі сатыдағы приматтар не шала маймылдар (Prosіmіі), 90-ға жуық түрі бар. Бұларға тупайлар, лемурлар, лорилер, ұзын құйрықтылар жатады. Тіршілігінің көп уақытын ағаш басында өткізеді. Аздаған топ құрып не жұптасып, кейде жалғыз да тіршілік ете береді. Құрғақшылық жылдары кейбір түрлері ұйқыға кетеді.
# Жоғары сатыдағы приматтар немесе маймылдар (Anthropoіdea), 100-ден аса түрі бар. Бұлар 2 топқа бөлінеді; қаласы Кеңтанаулы маймылдар; Тартанаулы маймылдар.

Приматтардың 62 түрі мен түртармағы қорғауға алынып, Халықаралық табиғат қорғау қоғамының “Қызыл кітабына” енгізілген. Қазақстанда приматтар хайуанаттар паркінде ұсталады.

## Дереккөздер
Пресс-Атташе

**Пресс-атташе** (француз тілінде *press atteche*) — дипломатиялық өкілдіктің баспасөз жөніндегі сенімді қызметкері. Негізгі қызметі — елшілікті ақпараттық дерек-мәліметтермен қамтамасыз ету, ақпараттық деректерді жинау.

## Дереккөздер


*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Саясат
Приуралье

**“Приуралье”** — Батыс Қазақстан облыстық қоғамдық-саяси газеті. Қазақстан КП Орал облыстық және қалалық к-ттері мен еңбекшілер депутаттары облысы кеңесінің органы болды. Алғашқы саны 1918 ж. 17 қарашада “Известия областного исполнительного комитета Совета крестьянских, рабочих, киргизских и красноармейских депутатов” деген атпен жарық көрді. 1919 — 20 ж. “Киргизская правда” және “Яйцкая правда” деген атпен шықты. Кейін “Красный Урал” (1920 — 32), “Прикаспийская правда” (1932 — 38), “Приуральская правда” (1938 — 63) деген атпен шығып тұрды. 1963 ж. 1 мамырдан “поэтика” деген атпен шығады. Газетте негізінен өлкенің қоғамдықаласысаяси, әлеуметтік-экономикалық дамуы, ұлттық саясат мәселелері қозғалды. 1968 ж. “Құрмет белгісі” орденімен марапатталды. Құрылтайшысы — Батыс Қазақстан облысы әкімдігі.

## Дереккөздер


Санат:Батыс Қазақстан облысы газеттері
Санат:Орыс тілді газеттер
Приход Училищелері

**Приход Училищелері**– шіркеу жанындағы бастауыш білім беретін оқу орындары. Алғаш Ресейде 1804 ж. бір жылдық оқу орны ретінде ашылған. 1828 ж. қабылданған мектеп жарғысы бойынша П. уч-щелеріндегі оқу мерзімі 2 жылға ұзартылды. 1917 жылдан кейін П. уч-щелері жабылды.
Наурызгүл

**Наурызшешек**, **Наурызгүл**, **Примула** (*Prіmula*)— наурызшешек тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. 

Қазақстанда Балқаш — Алакөл, Жетісу (Жоңғар), Күнгей, Іле, Қырғыз Алатауларында, Алтайда, Батыс Тянь-Шаньда, Сарыарқада кездеседі. Биік тау басындағы мұздықтардың маңайында, жартастарда, шалғынды тау беткейлерінде, ормандарда бұта арасында, өзен, көл жағалауларында өсетін 12 түрі бар. Бұлардың биіктігі 15 — 30 см-дей, сабағы тік, жапырақтары сабақ түбінде шоқтанып өседі. Тостағанша жапырақшалары түтікшелі қоңырау тәрізді, күлтелері ұзын, желбір қалақшалары бүтін не екіге бөлінген. Аталығы — бесеу, өте қысқа жіпшелермен күлтенің түтікшесіне бекіген. Қызыл, күлгін, сары, т.б. түсті гүлдері шатырша гүлшоғырына топталған. Ерте көктемде гүлдейді, аралар және көбелектер арқылы тозаңданады. Жемісі — қорапша. Примула гүлдері әдемі болғандықтан әсемдік үшін өсіріледі. Тостағанша примуланың (P. macrocalya) жапырағы С витаминіне бай және қақырық түсіретін қасиеті бар, сондықтан емдік мақсатта қолданылады. Примуланың 1 түрі — Минквиц примуласы (P. mіnkwіtzіae) қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Қазақстанда 12 түрі бар, оның Минквиц Примуласы деген түрі Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.

**Примула** - ғаламшардың барлық жерінде, негізінен Солтүстік жартышардың қоңыржай климаттық зоналарында және Оңтүстік-Шығыс Азияның тауларында кездесетін көпжылдық шөптесін өсімдік. Гүлдері әртүрлі реңктегі 600-дей түрі бар, олардың арасында қарапайым шағын түрлерден бастап, адамның белінен келетін ұзындарына шейін кездеседі.

Примуланың гүлдеуі ұзаққа созылып, гүлдері бірнеше жаңа түрлі болып өзгереді. Ерте көктемде гүлдейтіндіктен де примуланы ежелден алғашқы гүл деп атайды. Тіпті «примула» деген атаудың өзі де латын тілінен аударғанда «алғашқы» деген мағынаны білдіреді.

Ол туралы тамаша аңыз бар. Бір жолы Петр апостол жұмақ қақпасын күзетіп тұрып, қолын дағы аспан патшалығының алтын кілттері байламын байқаусызда түсіріп алады. Кілт күнәға толы жерге құлап түсіп, оның жанасқан жерінен сақиналана бұйраланған алқызыл гүл өсіп шығады. Іле-шала жіберілген періште кілтті көтеріп алады, бірақ кілттің жылтырлығы мен әдемілігі бэрібір кішкентай ғана әсем гүлге	беріліп үлгерген еді. 

## Дереккөздер


Санат:Наурызгүлдер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Пресс

**Пресс** (латын тілінде *presso*, француз тілінде *presse* — сығу, қысу) — материалды соққысыз, статикалық қысым түсіру арқылы өңдеуге арналған машиналардың жалпы атауы. Пресс *қысым түсіргіш (сырғымалы) бөліктен*, *тағаннан*, *өңделетін зат қойылатын үстелден*, *қысым түсіргіш бөлікті қозғалтатын жетектен*, *басқару механизмдерінен* және *штампыдан* құралады. Бұйымға пішін беру үлгіні құрал-сайманның қозғалмалы және қозғалмайтын бөліктері арасында қысу арқылы іске асырылады. Жетектің түріне қарай пресс *гидравликалық*, *механикалық*, *гидромеханикалық* болып ажыратылады. Престің соңғы кезде шыққан түрлері компьютер арқылы автоматты түрде басқарылып, жаныштау процесін үлкен дәлдікпен орындай алады. Прессті металдарды, пластмассаны, резинаны, былғарыны (теріні) өңдеу үшін, жеміс-жидектерді сығып, шырын алу үшін, т.б. мақсаттарға пайдаланады.

 = Дереккөздер==

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Өндіріс
Прогресс

[thumb|right|250px|Прогресс циклі (ғылыми байқау - технологиялық тапқырлау - өндірістік қолдану - [бедерсіздену - қайтадан жаңа ізденіс)]]
**Прогресс** - ең төменгіден ең жоғарғы деңгейге дейінгі даму бағытын, алға қарай қозғалысты, ұйым деңгейінің артуын, ұйымның күрделілігін ішкі байланыстардың өсуін сипаттайтын даму үрдісі. Бастапқыда прогресс идеясы жаратылыстық- ғылыми танымда қарастырылды (Ф. Бэкон, Р. Декарт). Кейінірек ол қоғамға, әлеуметтік қатынастарға да таралды (Тюрго, Кондорсе). Прогресс мәселесіне Гегель көп көңіл аударды, ол ағартушылардың рационализмін, олардың тарихты, өткенді елемеуін жоққа шығарды, сонымен қатар, ол өткенді шексіздендіретін романтизм мектебінің жалған тарихилығын қабылдамады. Тарихи прогресті әлемдік рухтың өзіндік дамуы ретінде қарастыра отырып, Гегель оны бостандық түсінігіндегі прогресс ретінде сипаттады. К. Маркс қоғамдық прогресс критерийлерін өндіріс күштерінің дамуынан көрді. Өндірістің дамуы, еңбек өнімділігінің артуы, оны ұйымдастырудың жетілуі жұмысшының тұлғалығын, білімін, мәдениетін дамытып, қоғамдық қатынастарды және жалпы қоғамды жетілдіре түседі. Прогресс идеясы шексіз қатып қалған емес, салыстырмалы сипатта болады. Дүниеге жалпы, дамудың бірбағыттылығы кереғар; өлі табиғатта көптеген процестер үдемелі емес, мерзімдік қозғалыста болады. Қоғам прогресінің мақсаты адам болып табылады. Оның өмірі, игілігі, бостандығы - қоғамдық өмірге, тарихқа және адамның өзіне жоғары мән беретін ықпалдастырушы факторлар болып табылады.

## Дереккөздер



Санат:Саясат
Прогрессия

**Прогрессия**(лат. progressіo – алға қарай жылжу) – әрбір ик мүшесі оның алдыңғы ик-1 мүшесіне тұрақты санды (берілген П. үшін) қосқанда (қ. Арифметикалық прогрессия) немесе көбейткенде шығатын и1и2,...,иn, ... сан тізбегі.
Пролог

**Пролог** ( - кірісі көркем шығарманың оқиға мазмұнымен мәнін оқырманға таныстыратын кіріспе бөлімі. Ол шығарма идеясын дұрыс түсіндіру. Пьесаның кіріспесі де Пролог деп аталады. Антикалық трагедия еур. драмада театр көрерменде багыттала отырып, сахнада көрініс басталуын білдірді. Прологтың кір сөзден айырмасы онда сюже құрылым, көркемдік нақыш ба болады. Пролог көптеген роман, повесть, поэмаларда кездеседі.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Пропан

**Пропан** — молекулалық формуласы C3H8 болатын үш-көміртек атомынан тұратын тізбекті алкан. стандартты температурада және қысымда газ күйінде болады, бірақ тасымалдау мен сақтау үшін сығылғанда сұйыққа айналады. Табиғи газды өңдеу және мұнайды айдау кезінде түзілетін жанама өнім ретінде пропан көбіне сұйытылған мұнай газының (СМГ, LPG) құрамына кіреді; LPG-дің басқа компоненттеріне пропилен, бутан, бутилен, бутадиен және изобутилен кіруі мүмкін. Пропанды француз химигі Марселен Бертло 1857 жылы ашқан, ал 1911 жылға қарай ол АҚШ-та коммерциялық түрде қолжетімді болды. Пропанның көлемдік энергия тығыздығы бензин немесе көмірге қарағанда төмен, бірақ массалық энергия тығыздығы жоғары және ол әлдеқайда таза жанады.

## Тарихы
Пропан алғаш рет француз химигі Марселен Бертло тарапынан 1857 жылы гидрогенизацияны зерттеу кезінде синтезделген. Бертло пропанды пропилен дибромидін (C3H6Br2) калий йодиді және сумен қыздыру арқылы алды.  1864 жылы Эдмунд Роналдс пропанды Пенсильванияның жеңіл шикі мұнайында еріген күйде тапты.

## Физикалық қасиеттері
Пропан — түссіз, иіссіз газ. Қауіпсіздік үшін оған этил меркаптан иістендіргіш ретінде қосылады, және ол жиі «шіріген жұмыртқа» иісі деп аталады. Қалыпты қысымда ол өз қайнау температурасы −42&nbsp;°C-тан төмен сұйыққа, ал балқу температурасы −187.7 °C-тан төмен қатты күйге өтеді. Пропан кеңістік тобы P21/n жүйесінде кристалданады. 90 K температурасында молекуланың қапталу тығыздығы төмен (58.5%), бұл оның төмен балқу температурасының себебі.

## Қолданылуы
Пропан көп жерде қолданылады:

* Үйлерді жылытуға
* Тамақ дайындауға
* Суды жылытуға
* Соңғы уақытта автомобиль отыны сияқылды жиі қолданылады

Химияда пропан пропиленді алу үшін пайдаланылады. Тамақ өнеркәсібінде пропан E944 тағамдық қоспасы ретінде тіркелген. Пропанның изобутанмен қоспасы хладагент сияқылды қолданылады, себебі ол озон қабатын бұзбайды.

## Дереккөздер

Санат:Алкандар
Санат:Мұнай өнімдері
Санат:Тағам қоспалары
Прополис

thumb|right|200px|
**Прополис**, бал ара желімі – бал арасы организмінде түзілетін жабысқақ шайырлы зат.

Түсі жасыл сарғыш, қызғылт, күрең қызыл. Дәмі ашқылтым. Құрамында өсімдік шайыры, эфир майы, балауыз бар.

## Дереккөздер

Санат:Фармакогнозия
Санат:Омарта шаруашылығы
Пропорция

**Пропорция**  (латын тілінде *proportіo* — ара қатынас, аралық өлшем), математикада — a, b, c, d төрт шаманың екі қатынасы арасындағы теңдік: a : b = c : d, немесе басқаша жазғанда \ \frac ab=\frac cd. Мұндағы a мен d — пропорцияның шеткі мүшелері, ал b мен c — ортаңғы мүшелері деп аталады. 
## Пропорцияның негізгі қасиеттері
* Егер \ \frac ab=\frac cd болса, онда \ \frac ba=\frac dc
* Егер \ \frac ab=\frac cd болса, онда \ ad=bc
* Егер \ \frac ab=\frac cd болса, онда
: \ \frac ac=\frac bd &nbsp;&nbsp;&nbsp;,
: \ \frac db=\frac ca &nbsp;&nbsp;&nbsp;.
* Егер \ \frac ab=\frac cd болса, онда 
: \ \dfrac{a+b}{b}=\dfrac{c+d}{d} &nbsp;&nbsp;&nbsp;,
: \ \dfrac{a-b}{b}=\dfrac{c-d}{d} &nbsp;&nbsp;&nbsp;.
* Егер \ \frac ab=\frac cd болса, онда 
: \ \dfrac{a+c}{b+d}=\frac ab =\frac cd &nbsp;&nbsp;&nbsp;,
: \ \dfrac{a-c}{b-d}=\frac ab =\frac cd &nbsp;&nbsp;&nbsp;.
## Гармоникалық пропорция
**Гармоникалық пропорция** (грекше "һармоникос"—"үндес, реттелген" және латынша "пропорция" — "қатынас, өлшемдес") — орта мүшелері өзара тең, ал соңғы мүшесі алғашқы мүше мен орта мүшенің айырымы болатын пропорция:

::::~\frac{a}{b} =  \frac{a}{a-b}

~a санының гармоникалық пропорция құрайтын екі қосылғышқа: ~b және ~a-b жіктелуі
гармоникалық бөлу немесе алтын қима деп аталған, сондай-ақ шеткі және орта қатынасқа бөлу деп те аталған. 
*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Бастауыш математика
Санат:Арифметика
Прорва мұнай кен орны

**Прорва мұнай кен орны**, *Батыс Прорва* — Каспий маңы ойпатының оңтүстік-шығыс шетінде, Сарықамыс кентінен оңтүстік батысқа қарай 25 км жерде орналасқан. Іздестіру, бұрғылау жұмыстары 1964-1975 жылдары жүргізілді. 

## Геологиялық құрылымы
Кен тұз күмбезді құрылымнан орын алған. Тұз бетіндегі мұнай қабаттарында юра мен триас шөгінділері өнікті болып табылады. 9 өнікті қабатқа бөлінген. Юраның өнікті кабаттары 2179-2320 м, триастікі 3109-3308 м тереңдіктерде орналасқан. Юра қатқабаттарындағы иірімдердің мұнайлы бөлігінің биіктігі 10-28 м, триастікі 36-75 м, газды бөліктері тиісінше 25—56 м. 

## Құрамы
Мұнай құрамында 0,33-1,46% күкірт, 2,05-4,22% парафин, 15,66% шайырлар, 1,12% асфальтендер бар. Кен 1976 жылы пайдалануға берілді.

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Атырау облысы кен орындары
Простор

**Простор**– орыс тілінде шығатын әдеби-көркем және қоғамдық-саяси журнал. Қазақстан Жазушылар одағының органы. 1933 ж. шыға бастады. Атауы бірнеше рет өзгеріп, 1960 ж. қазіргі атымен аталды.
Проза

**Проза** ()&nbsp;— әдеби жанр, қара сөзбен жазылған көркем шығарма (әңгіме, повесть, роман).

Проза әдебиеттің эпикалық тегімен байланысты, лирикалық проза немесе прозалық өлеңдер кездеседі. Проза XVII ғасырдың ортасына дейін сөз өнерінде поэзиямен аралас өмір сүрді. Тарихи шежірелер, жылнама, трактаттар, естелік, сапарнама, діни уағыздар, т.б. өлең жанрына тән шығармалар болып есептеледі. Шын мәніндегі проза Қайта өрлеу дәуірінде қалыптасып, поэзиядан бөлініп шықты. Осы кезден бастап әдебиеттің дамуында проза жетекші орынға ие болды. Рабғузи, Бабыр, М.Сервантес, Д.Дефоның шығармаларынан бастау алатын проза сөз өнерінің дербес, айрықша түрі ретінде қалыптасты. Сөз өнері тарихында проза поэзиямен тығыз байланысты дамыды. Прозада өмір құбылыстары, адам характерлері кең ауқымды қамтылып, жан-жақты суреттеледі.

Бүгінде дүниежүзі оқырмандарының қолына тиіп отырған күрделі, көркем туындылары бар, биік даму дәрежесіне, кемел шағына жеткен, танымдық, тәрбиелік, эстетикалық әсері күшті қазақ совет прозасының эволюциялық өсу жолында жиырмасыншы жылдарда туған әр түрлі идеялық-көркемдік ізденістердің жемісі саналатын алғашқы үлгілердің маңызы зор. С. Сейфулиннің «Жер қазғандар», «Айша» повестері, «Тар жол, тайғақ кешу» романы; Б. Майлиннің «Раушан – коммунист» повесі, «Қадыр түнгі керемет», «Шариғат бұйрығы», «Жол үстінде» және т.б. әңгімелері; М. Әуезовтің «Қорғансыздың күні», «Жетім», «Қаралы сұлу», т.б. шығармалары жиырмасыншы жылдардағы қазақ прозасының даму қарқынын, саяси-әлеуметтік нысанасын, идеялық-көркемдік деңгейін танытатын қатардағы шығармалар ғана емес, әдебиетіміздің алтын қорына қосылатын ұлттық классика үлгілері.

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет жанрлары
Санат:Проза
Прокурор

**Прокурор** - жедел іздестіру қызметін, анықтаудың, тергеудің және сот шешімдерінің заңдылығын қадағалауды, сондай-ақ қылмыстық процестің барлық сатыларында қылмыстық ізге түсуді өз
құзыреті шегінде жүзеге асыратын лауазымды тұлға: Қазақстан Республикасының Бас прокуроры, Бас әскери прокурор, облыстардың прокурорлары, облыстардың прокурорлары және соларға теңестірілген прокурорлар, аудандық, қалалық прокурорлар, әскери прокурорлар, көлік прокурорлары мен оларға теңестірілген
прокурорлар, олардын орынбасарлары мен көмекшілері, прокуратурлардың қадағалау саласы жөніндегі прокурорлары, аға прокурорлары және прокуратура басқармалары мен бөлімдерінің прокурорлары. Соттың қылмыстық  істі қарауына қатысушы прокурор айыптауды қолдау жолымен мемлекеттің мүддесін білдіреді және
мемлекеттік айыптаушы болып табылады.
нобай|оңға|Телфорд Тэйлер
**Прокурор айыпталушыға немесе оның іс-әрекеті үшін мүліктік жауаптылықта болатын тұлғаға:**

1)	өзінің дәрменсіз күйіне, айыпталушыға тәуелді болуына немесе өзге де себептер бойынша талап қою және оны қорғау құқығын өз бетінше пайдалануға қабілеті жоқ жәбірленушінің;

2) мемлекеттің мүдделерін қорғап талап қоюға құқылы.
Прокурор өзінің іс жүргізушілік
өкілеттігін жүзеге асыруы кезінде
тәуелсіз болады және заңға ғана бағынады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Протон

**Протон**(*грекше prоtos – бірінші*) (*р*) –атом ядросының элементтік құрамбөліктерінің бірі, сутек атомының, оның ішінде ең жеңіл сутек  изотопының яки атомдар ішіндегі ең қарапайымының — протийдің ядросы; ядролардың бөліну процесі кезінде дараланады; болмашы оң зарядпен сипатталады. Ядро құрамындағы протондар саны оның бүкіл зарядын  қалыптастыра отырып, химиялык элементтің атомдық  нөмірін және атом түрін анықтайды, спині 1/2-ге, массасы 1836 электрон массасына (~10-24 г) тең,бариондарға жататын орнықты элементар бөлшек; сутек атомының жеңіл изотопының (протий) ядросы.

Сутегiнiң атомының ядросы бiр протоннан тұрады. Химия мағынасындағы протон (айқынырақ, оның жеңiл изотобы - протия) сутегiнiң атомының ядросы электронсыз болып табылады. Протонды физикада (немесе p+) pнiң әрiбiмен белгi қояды. (сутегi қаралатын оң ион ретiнде) протонның химия белгiсi, астрофизикалық - HII.
(нейтрондармен бiргелермен ) протондар негiзгi құрайтын атом ядроларымен болып табылады. Сәйкесiнше протондардың (протон санына) ядросында санға тең бол қай оның атомдарының ядросының зарядымен өз кезегiнде толық анықталады (және, сәйкесiнше, барлық оның химиялық қасиеттерi) периодты кестедегi химиялық элементтi реттiк нөмiр.

## Қызықты айғақтар
Протон және электронның массаларының қатынасы, (14 ) тең 1836, 152 672 1, 0, 002 Протон және электронның массаларының қатынасы, (14 ) тең 1836, 152 672 1, 0, 002 % дейiн дәлдiкпен мәнге 6 тең бе?5 = 1836, 118 108 711 686% дейiн дәлдiкпен мәнге 6 тең бе?5 = 1836, 118 108 711 686
Жылжымайтын бақылаушы үшiн (сонымен қатар кез келген басқа адрондар, сонымен бiрге атом ядролары) протондар Ультрарелятивистскийлер екi жақты батыңқы линзаның формаларын алады.
Атомдар арқылы кәдiмгi сутегiнiң протонының радиусының 1960-шi жылдармен әртүрлi әдiс өткiзiлетiн өлшемдерi = 10-шi 1 Фм 0, 8768 0, 0069 метрдiң нәтижелерiне (CODATA-2006 ) келтiрдi ме?15 молар. 0, 8418 0, 0007 Фм 4 % кiшiсi нәтижеге радиус ол үшiн алғашқы тәжiрибелер қиырдың [8 ] мюон сутегiсiнiң атомдарымен. Болғанша мұндай айырмашылықтың себептерi айқын емес.
Протонның әртүрлi бiрлiк бейнеленген массасын (кеңес берiлген CODATA 2010 жылдың мәндерi, соңғы мағыналы цифр бiрлiктерiндегi шаманың қателiгi, бiр үйреншiктi ауытқу жақшаларда көрсетiлген) құрайды:
[4 ] Мэв/с2 (21 ) 938, 272 046;
(90 ) 1, 007 276 466 812. е. [3 ] м;
10нiң (74 ) 1, 672 621 777сi ме?[2 ] 27 кг;
(14 ) 1836, 152 672 1 [5 ] электронның массалары.
Протондар энергиялар негiзгi қайнар көзi болып саналатын термоядролық реакцияларда шығарылатын жұлдыздармен араласады. Ppның реакциялары жеке алғанда - барлық дерлiк энергияның көзi болып табылған циклда гелидiң ядросына төрт протондарының Қосуларына шығарып жатқан күнмен апарады - екi протондардың нейтрондарында 4 айналумен.

## Дереккөздер


Санат:Қарапайым бөлшектер
Санат:Бариондар
Профессор

**Профессор** () – жоғары оқу орны оқытушысының, ғылыми мекеме қызметкерінің ғылыми атағы, қызмет лауазымы. Рим империясында (б.з.б. 1 ғ. – б.з. 5 ғ. соңы) алғаш рет қолданылған.Алғаш рет  Рим империясында оқытушы, ұстаздарды Профессор деп атаған. Орта ғасырда магистрдің, ғылыми докторының баламасы ретінде қолданылған. Ресейде ғылыми атақ ретінде 17–18 ғасырларда беріле бастады. Бүгінде Профессор атағы жоғары оқу орындарының, ғылыми мекемелердің ғылыми кеңестерінің ұсынысы бойынша беріледі. Елімізде мемлекеттік аттестаттау органы, шетелдерде жоғары оқу орнының ғылыми кеңесі, оқу министрлігі, үкімет орындары береді. Профессор оқу-әдістемелік жұмыстарды, ғылыми зерттеулерді, лекциялық курстарды жүргізеді. Кейбір елдерде орта мектеп мұғалімдерін де Профессор дейді.

Санат:Жоғарғы оқу орындары
Пулемет

thumb|ДШК пулемёті (КСРО)
**Пулемёт** — жердегі және әуедегі нысаналарды оқпен жоюға арналған автоматты шапшаң атылатын қару.

Пулемет — ұжымдық қару, әдетте бірнеше адамнан тұратын пулеметшілер тобы болады. Пулемет құрылысына, жұмсалуына қарай *қол станокты*, *[[ірі калибрлі пулемет]]* болып бөлінеді.

*Қол пулемет* орнықты болу үшін оның жерге тірелетін металл тіреуіші (аяғы) болады.

Ал *станокты* және *ірі калибрлі пулеметтер* станокқа немесе арнаулы қондырғыларға  орналастырылады. Нысананы атуына қарай пулеметтер жердегі нысананы ататын, ұшақтар мен әуедегі нысананы ататын пулемет (зениттік және пулеметтік қондырғылар) болып бөлінеді. Пулеметтің ұшақтар мен танкілерде қолданылатын, *авиациялық* және *танкілік* түрлері болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс