open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қасқатөбе

**Қасқатөбе** – ежелгі қоныс орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археология ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Төле би ауданы, Жаңажол ауылынан 1 км солтүстікте, Бадам өзенің оң жағалауында орналасқан.

## Сипаты
1979 жылы Шымкент педагогикалық институтының (қазіргі Халықаралық қазақ-түрік университеті) археологтар тобы ашып, 1982 жылы зерттеу жұмыстарын жүргізген.
Қазіргі орны табанының ауданы 100х60 м, үстіңгі бөлігі 40х20 м, биіктігі 6-8 м, солтүстіктен оңтүстікке созыла жатқан төбе. Қоныстын оңтүстік-шығыс бөлігінен аумағы 6х3 м, тереңдегі 1 м жерде қазба жұмыстары жүргізілген. Бұл жерден құрылыс орындары және шаруашылыққа қажетті бұйым қалдықтары табылған. Тұрғын үй қабырғаларының қалыңдығы 0,6 м-ге жетеді, олар құммен сыланған. Сондай-ақ, зерттеу барысында мал сүйектері (қой, сиыр, жылқы), қыш ыдыс қалдықтары, дән үккіштер қазып алынған. Ыдыстарға геометриялық өрнектер салынған. Табылған заттарға қарағанда Қасқатөбені тұрғындар I-IV ғасырларда мекен еткен. Олар мал, егін шаруашылықтарымен шұғылданған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан қоныстары
Ғабдөш Рамазанұлы Сүлейменов

**Ғабдөш (Ғабдолла) Рамазанұлы Сүлейменов, Сүлеймен** (18 қаңтар 1928 жыл, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданы Қазаншүңқыр елді мекені, Алайғыр а. - 11 шілде 1998 жыл, Алматы) — актер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1976).

## Өмірбаяны
1949 ж. Алматы театр училищесін, 1952 ж. Ташкенттің театр-көркемсурет институтын бітірген. Сол жылдан Қазақ академиялық драма театрында актер болып қабылданып, өмірінің соңына дейін аталмыш театрда жемісті еңбек етті. 

## Рөлдері
Сүлейменов ойнаған рольдері қатарында: Қозы, Қодар, Қарабай (Ғ.Мүсіреповтің"ҚозыКөрпеш - Баян сұлуында"), Әзімхан (М.ӘуезовпенЛ.С.Соболевтің"Абайында"), Еспембет, Көбікті, Нарша (Әуезовтің "Еңлік - Кебек", "Қара қыпшақ Қобыланды" мен "Қарагөзінде"), Хасен (Қ.Байсейітов пен Қ.Шанғытбаевтың "Беу, қыздарайында"), т.б. бар. Сүлейменов киноға түсіп: Аңшы жігіт ("¥лы жердің заңы", 1949), "Кездеспей кеткен бір бейне", "Қара маржан", "Омпа", т.б. фильмдерінде рольдер ойнады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Пленэр

thumb|250px
**Пленэр** ( - ашық ауа) - айнала қоршаған атмосфера мен күн сәулесі әсеріне байланысты картинадағы барлық бояу түсінің өзгеруін білдіретін кескіндеме үғымы. П-лік кескіндеме сурет-шілердің натураны дәлме-дәл бейнелеу үшін картинаны шеберханада емес, ашық далада салуынан қалыптасты. 17 ғасырдағы итальян Қайта өркендеу дәуірі өнерінен байқалған пленэр әдісі 19 ғ-дың 1-жартысында (Дж. Констебл, А.А. Иванов) кеңінен тарай бастады. 19 ғасырдың ортасында барбизон мектебі шеберлері (Т.Руссо, т.б.) мен француз кескіндемешісі К.Коро картиналары осы негізде салынды. 19 ғасырдың 2-жартысындағы импрессионизм өкілдері К.Моне, К.Писсарро, О.Ренуар шығармғында пленэр принциптері толық көрініс тапты. 19 ғасырдың 2-жартысы мен 20 ғасырдың басында Ресейде В.Д. Поленов, И.И. Левитан, В.А. Серов, К.А. Коровин, И.Э. Грабарь елеулі жетістікке жетті.

## Дереккөздер
Евлампий Иванович Антоновский

**Евлампий Иванович Антоновский** - 1903- өлген жылы белгісіз), кен инженері. Ленинградтың тау-кен институтын бітірген. 1931 жылы сол институттын аспирантурасыңда жүргенде Қоңырат кені тотыққан сульфид рудасынан молибденді бөліп алу мәселесімен
шұғылданды. 1933-38 жылдары Балқашта жұмысшы факультетін ұйымдастырып, оны басқарды. 1939 жылы
жартылай өңдіріс жағдайыңда бірінші рет молибден концентраты (кальций молибдады) алынды. Антоновскийге
1942 жылы КСРО Халық комиссарлар кеңесі қаулысымен Сталиндік сыйлық берілді. Ұлы Отан соғысында осы фабриканын бастығы болып тұрғанда, Балқаш молибден өнімі танкілердің оққағарын
жасап шығаруға пайдаланылды.

## Дереккөздер


Санат:Сталиндік сыйлықтың иегерлері
Әбілтай Қастеев

**Әбілтай Қастеев** (5 мамыр 1937 жыл, Алматы - 29 сәуір 1998 жыл, сонда) - кинооператор. 1982 жылдан Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері.

## Өмірбаяны
1960 жылында Мәскеудің Бүкілодақтық кинематография институтын бітірген.

1955 жылында шығармаларын жолын киношежіреде оператордың көмекшісі (ассистенті) ретінде бастайды. 60-шы жылдардың ортасына дейін бірнеше деректі фильмдер түсірген соң, көркем фильмдер түсіруге кіріседі. 

## Шығармашылығы және марапаттары
Оның қатысуымен "Үлкен Жезқазған" (1961), "Жаңа жердегі таң" (1983), "Үш бәйтерек" (1992), т.б. деректі, "Мәншүк туралы баллада" (1969), "Отқа оранған Орал" (1975), "Алпамыс мектепке барады" (1977), "Жаушы" (1980), "Жансебіл" (1991), т.б. көркем фильмдер түсірілді.

Қастеев "Құрмет белгісі" орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Қазақ Ұлттық Университетінің қалашығы

**Қазақ Ұлттық Университетінің қалашығы** - Алматыда Есентай өзені мен Бас ботаника бағы арасында орналасқан. Ауданы 90 га. Қазақ Ұлттық Университетінің қалашығының кұрылысы 1971 жылы басталды. Жобасын жоғары оку орындарын жобалау жөніндегі мемлекеттік институтының авторлық тобы (археологтар В.П. Бондаренко, В.М. Егоров, Ю.С. Зимин, инж. Л.П. Самарцев) жасады. Қалашықтың орналасқан жері колайлы. Оның қызметтік кескіні оқу, ғылым, тұрғын, спорттық, шаруашылық, емхана жайлары үйлестірілген. Кең алаң (эспланада) ғылыми-зертханалық орталығымен байланыстырады. Зәулім ректорлық ғимараты (биіктігі 75 м) барлық комплекстің архитектуралық-құрлымдық шешімін айғақтай түскен. Ғимараттың қасбеті мен ішкі кіре берісі мәрмәр, гранит, ұлутаспен безендірілген. Іле Алатау бөктерінің көк желек алаптары, Есентай өзенінің сарқырамалары Қазақ Ұлттық Университетінің қалашығына өзіндік көрікті сипат береді.

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Санат:Мәдениет
Күй айтысы

**Күй айтысы** , *айтыс күйлер* - күй тартып, өнер сайысына түсу, қолма-қол тұтқиылдан күй шығарыл өнер жарыстыру. Бұл дәстүр Қазақстанның батыс аймағында, әсіресе Маңғыстау өңірінде кең дамыған. Мысалы, Өсқенбай мен түркімен дутаршысы Құлбай екі дүркін күй тартысып айтысады. Күй айтысы күймен өнер жарыстыру - халық композиторларының ерте кездей келе жатқан импровизаторлық дәс-түрлерінің бір үрдісі саналады.

## Дереккөздер



Санат:Музыка
Нәзекет Нұрғалиқызы Шәукенбаева

**Нәзекет Нұрғалиқызы Шәукенбаева** (15.1.1919, Батыс Қазақстан облысы  Теректі ауданы  Бұлақтысай ауылы) -актриса, әнші, өнертану кандидаты (1967) 1938 жылы Мәскеу қаласындағы театр өнері институтының актерлер даярлайтын қазақ студиясын бітірді. Рольдері: Клариче (К.Гольдонидің "Екі қожайынға бір қызметшісінде"), Графиня (О. де Бальзактың "Памела Жиросында"), Дездемона (У.Шекспирдің "Отеллосында"),т.б. 
*1938 -43 жылы Қазақ академиялық драма театры құрамында актриса, 
*1943 -45 жылдары Қазақ академиялық опера және балет театрында хор артисі, 
*1950 - 76 жылдары Әдебиет және өнер ин-тында ғыл. қызметкер ретінде еңбек етті. Оның зерттеу мақалалары "Облыстық қазақ театрлары" (1 - 2-т, 1975 - 78) атты ұжымдық жинақтарда, "Қапан Бадыров" (1969) пен "Актерлік шеберлік" (1979) кітаптары жарық көрді. 1981 жылдан зейнеткер.

## Дереккөздер
Болат Күнтуұлы Сыбанов

**Болат Күнтуұлы Сыбанов** (10.1. 1938, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Жаңа Семей ауданы (қазіргі Бородулиха ауданы), Изатулла а. - 1998, Семей қ.) - актер, әнші-композитор, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1987).

## Өмірбаяны
* 1957 ж. Семей облыстық музыкалық драма театрына қабылданады.

## Ойнаған рольдері
Ол Қозы, Төлеген (Ғ. Мүсіреповтің "*[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу (пьеса)|Қозы Көрпеш - Баян Сұлу]]", "[[Қыз Жібек|Қыз Жібегі]]нде"*), Асан (М. Әуезовтің *"[[Қарагөз (трагедия)|Қарагөз]]інде"*), Әбіш (Б. Майлиннің *"Шұғасында"*), Жаяу Мұса (З. Ақышевтың осы аттас спектаклінде), Досым (Қ. Аманжоловтың *"Досымның үйленуінде"*), Елисатов (К.А. Треневтің *"Любовь Яроваясында"*), Иван Позднышев (А.П. Штейннің *"Толасында"*), Әскер (У.А. Гаджибековтың *"Аршин мал алаңында"*), т.б. рольдерді орындады.

## Жетістіктері
1977 ж. өткен республикалық әншілер байқауының лауреаты.

## Дереккөздер

Санат:10 қаңтарда туғандар
Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Бородулиха ауданында туғандар
Санат:1998 жылы қайтыс болғандар
Санат:Семейде қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан театр актерлері
Санат:Қазақстан әншілері
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Санат:Семей облыстық музыкалық драма театры тұлғалары
Александра Апанович

**Александра Апанович** - (1963 ж. т.), байдарка мен каноэ есуден халыкаралық дәрежедегі спорт
шебері, ҚР бірнеше дүркін чемпионы, «Достык» халықаралық жарысының жеңімпазы (Гавана), Әлем чемпионы (Австралия), Олимпиада ойындарының қатысушысы (4-орын, Сеул, 1988). Жаттықтырушысы — Черемухин Виктор Семенович.

## Дереккөздер
Күлоба

thumb|right|Күлоба қорғанынан табылған алтын ыдыс. Б.з.б. 4 ғасыр
**Күлоба** - сақ дәуірінің ескерткіш (б.з.б.4 ғасыр). Қырым түбегінің шығысында, қазіргі Керчь қаласынан 6 км. жерде орналасқан. 1830 жылы обадай құрылысқа қажетті тас дайындау жұмыстары жүргізілген. Жұмысты бақылаушы П.Дюбрюкс мұның жай төбе емес, ежелгі оба екеніне көзі жеткеннен кейін қазба жұмыстарын жүргізеді. Нәтижесінде көсем жерленген үлкен қабірхана ашылған. Күлобаны осы жылы орыс археологі И.А. Степков зерттеген. Біраз бағалы заттар ұрланып кеткенімен, қолға түскендерінің өзі сақ әлемінің қайталанбас өнер мұралары болып шыққан. Заттарды кеңес дәуірінде Е.В. Яковенко, И.Б. Брашинский, т.б. зерттеді. Мұндағы биіктігі 10 м оба үлкен тастардан қаланған. Астындағы қабірхананың биіктігі 5м, аумағы 4x4,3 м. Көсем мен оның жұбайы әінеқейленген екі ағаш табыт ішінде жеке-жеке жерленген; бір қызметті ер адамның сүйегі қоса қойылған. Көне заманнан жабық сақталған қабірхана ішінен көптеген алтын, күміс, қола, темір әшекейлер, қару-жарақ, ыдыстар, т.б. бұйымдар табылған. Әсіресе, сақтар өмірінен түрлі көріністер бейнеленген атақты алтын қүмыраның ғыл. құндылығы зор, сақ өнерінің ескерткіші ретінде алатын орны ерекше. Сондай-ақ, грек дәстүріндегі заттар көптеп саналады. Ғалымдар мұнда жерленген ақсүйек Боспор патшалығымен тығыз байланыста болған және екі арадағы сауда ісіне араласумен байыған деп пайымдайды.

## Дереккөздер



Санат:География
Сыбызғы күйі

**Сыбызғы күйі** - сыбызғыда орындалатын музыкалықықалық шығарма. Бағдарламалық сюжетке құрылған *"Бұлбұл", "Нар идірген", "Боз інген", "Ақсақ құлан", "Салауат", "Бәтима", "Мүңды қыз", "Кең жайлау", "Жоқтау", "Той бастар", "Аңшының зары", "Кеңес"*, т.б. күйлері қазақ халқының тарихы және өмірімен тығыз байланысты. Халық арасында Сабыр, Садық, Сармалай, Макар, Шерубай, Сүлеймен, Ы.Уәлиев, О.Қожабергенов, Ш.Ауғанбаев, т.б. атақты сыбызғышылардың есімі белгілі. Көбіне Сыбызғы күйі октава көлемінде, сазды болып келеді. Қазақстанның әр жерінде сыбызғының жасалуында, күйлерінде көптеген ерекшеліктері бар. Мыс., Шығ. Қазақстанда сыбызғы үш ойықты, Батыс Қазақстанда төрт ойықты түрінде кездеседі. Шығыс Қазақстан күйлері халық әндеріне жақынырақ болып келеді. Аспаптың жойылуымен бірге, көптеген Сыбызғы күйі де ұмыт қалған. Сыбызғы күйілерін орындаушылар кейде домбырашылардың арасында кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Тоқпан күмбезі

**Тоқпан күмбезі** – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген XIX ғасыр басындағы сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Ақтөбе облысы, Шалқар ауданы, Аққайтым ауылынан солтүстік-батысқа 18 шақырым, Шалқар қаласынан оңтүстік-батысқа 38,3 км жерде орналасқан. 

## Сипаты
Порталды күмбезді, бір камералық кесененің негізі тік төртбүрышты (8x8,5 м). Ол күйдірілген кірпіштен қаланған, маңдайшасын шикі кірпіш араластырып өрген. Күмбездің мүрде жататын батыс іргесіне құлпытас қойылып, оның үстіне өмірбаяндық бағыштау сөздер жазылған. Бұл мазардың қирамай сақталған бөлігінің биіктігі 3,5 м. Ескерткіш қазақтың салт-сана дәстүрі негізінде салынған, жоба, композициялық түрғыдан шешімін тапқан құрылыс болып саналады.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Ақтөбе облысы сәулеті
Автомодельдеу

**Автомодельдеу**- автомобильдің жүретін моделін жасап онымен жарыстарға қатысу (автомобильдік спорт) және автомобильдердің кішірейтілген коллекционерлік түрлерін жасау (стендтік модельдеу).

## Дереккөздер

 

Санат:Автомобиль
Санат:Техника
Сыбызғышы

**Сыбызғышы** - сыбызғыда ойнаушы музыкант. Халық арасында Макар, Сабыр, Сармалай, Сүлеймен, Шерубай, т.б. атақты Сыбызғышылардың есімі кеңінен белгілі. Сыбызғыны кейінгі ұрпаққа жеткізген Сыбызғышылар: Ш.Ауғанбаев, О.Қожабергенов, Ы.Уәлиев, т.б. Сыбызғышылардың репертуарында бағдарламалық сюжетке құрылған *"Бұлбүл","Аңшыныңзары","Ақсаққұлан", "Боз інген"*, т.б. күйлер болған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Константин Иванович Плюхин

**Плюхин Константин Иванович** (23.5.1924 ж.т., Ресей, Қорған облысы Куртамыш ауданы Ключик селосы) - кескіндемеші. 2-дүниежүз. соғысқа қатысқан. Алматы көркемсурет учщесін бітірген (1952). Кескіндемелік еңбектері: "Алғашқы танап" (1954), "Селеулі дала сыры", "Көктем дабылы" (1957), "Соколов-Сарыбай комбинаты" (1959), "Кезекті тапсырма" (1960), "Алғашқы балқыма" (1963), "Қостанайдың астықты алқабы" (1982) картиналары, "К.Дөненбаеваның" (1980), т.б. портреттері. Қызыл Жұлдыз орденімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1924 жылы туғандар
Қаражігіт Баймендеұлы Апбас

**Қаражігіт Баймендеұлы Апбас** - (1923 ж. т.), жазушы, драматург. Ұлытаудың түлегі. Қазақстан жазушылар одағының (1990), Қазақстан театр қайраткерлері одағының мүшесі, 1989).

Қазақтың мемлекеттік университетінің филология факультетін бітірген (1948). 1948-1990 жылдары Жезқазғандағы №6 мектепте мұғалім, мектеп директоры, Қарағанды облыстық «Орталық Қазақстан» газетінің Жезқазған, Сәтбаев, Ұлытау, Жезді аудандары бойынша меншікті тілшісі, «Жезқазған туы» газетінің бөлім меңгерушісі, әрі республикалык «Ара» сатиралық журналының штаттан тыс тілшісі қызметін атқарды. 

1972 жылы «Ақмоншақ» повесі мен әңгімелер жинағы, 1991 ж. **«Шақпақ», «Әке дауысы» повесі мен әнгімелер** кітаптары, 1993 жылы «Майқоңыр» романы, 1998 жылы «Қайран шеше» повестері мен әңгімелер жинағы,** «Сәкен шырағы сөнбейді», «Баубек»** трагедиялары жарық көрді. Б. Бұлқышев атындағы республикалық сыйлықтың иегері. Жезқазған қаласының құрметті азаматы (1993).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Саяхатшылар автоклубы

**Саяхатшылар автоклубы** - авто және мото саяхатшылардың бірлестігі. Олар бірге жиналып болашақтағы саяхаттарын талқылау үшін ашылған автоклубы

## Дереккөздер


Санат:Автомобиль
Санат:Техника
Мұқажан Жұмажанов ауылы

**Мұқажан Жұмажанов** (2004 жылға дейін - *Аппаз*) — Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданындағы ауыл, Жұмажанов ауылдық округінің орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Жаңаарқа кентінен оңтүстікке қарай 1 км-дей жерде.

## Тарихы
Алғаш мал дайындау пункті болып құрылған, 1953 жылдан бастап іріленіп мал бордақылау шаруашылығы болып құрылды, директоры М. Жұмажанов болып тағайындалды. Кейіннен атауы «Жаңаарқа» кеңшары болып өзгерді. 2005 жылы М. Жұмажанов есімі берілді.

## Халқы
Жергілікті тұрғындар саны 1999 жылы 611 адам (306 ер адам және 305 әйел адам) болса, 2009 жылы 731 адамды (377 ер адам және 354 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 726 адамды (396 ер адам және 330 әйел адам) құрады.

## Шаруашылығы, инфрақұрылымы
Ауылдық округтің құрамына Байғұл елді мекені кіреді. Ауылдық округте 2 негізгі мектеп, 2 медпункт, кітапхана, 2 дүкен жүмыс істейді. 30 шаруа қожалықтары құрылған (2006). Шаруа қожалықтары егін және мал шаруашылығымен айналысады. Атасу мұнай айдау стансасы арқылы Атасу-Алашанқоу мұнай құбыры өтеді. Ол ауыл экономикасын көтеруге әсерін тигізіп отыр.

## Дереккөздер

Санат:Жаңаарқа ауданы елді мекендері
Зарема Қастеева

**Зарема Қастеева**-(17.2.1947 жылы туған, Алматы) - балет артисі, Қазақстанның халық артисі (1981).
 
1966 жылы Мәскеудегі Үлкен театр жанындағы хореографиялық училищесін бітірген.

Сол жылдан Қазақ академиялық опера және балет театрында жұмыс істеді. Қастееваның репертуарында Никия (Л.Ф. Минкустың "Баядеркасында"), Жизель (А.Аданның осы аттас балетінде), Фригия (А.И. Хачатурянның "Спартағында"), Аврора (П.И. Чайковскийдің "Ұйқыдағы аруында"), Баршагүл (А.Серкебаевтың "Ақсақ құланында"), Әлия (М.Сағатовтың "Әлиясында"), Мария (Б.В. Асафьевтің "Бақшасарай фонтанында"), т.б. партиялары бар. Гастрольдік сапармен Чехославакия (1973), Югославия (1979), Ұлыбритания (1974), Дания (1975), Үндістан (1976), Жапония (1978), Австрия, Финляндия (1980), АҚШ, Швеция (1981), Германия (1984), т.б. елдерде болды. Бүкілодақтық Комсомол сыйлығы иегері (1980).

## Дереккөздер


Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан балет әртістері
Санат:Қазақстан халық әртістері
Нан дәмі

**Нан дәмі** - 4 сериялы көркем фильм, 1979 ж. "Мосфильм" мен "Қазақфильм" киностудиялары шығарған. Сценарий авторлары - А.А. Лапшин, А.Н. Сахаров, Р.К. Тюрин, В.К. Черных, реж. - Сахаров, операторы - Д.З. Фатхуллин, суретшісі - А.Н. Толкачев, комп. Б.А. Левитин. 

Басты рольдерде С.К. Шакуров (Степан Сечкин), Ы.Ноғайбаев (Кемелов), Н.Ықтымбаев (Мұраталиев), Н.Арынбасарова (Кәмшат Сатаева), т.б. ойнады.

## Сюжеті
Фильм Қазақстандағы тың жәие тыңайған жерлерді игерудегі республика халықтарының қажырлы енбегі мен "мызғымас достығын" көрсетеді.

## Рөлдерде
*Степан Сечкин — Сергей Шакуров
*Владимир Ерошин — Валерий Рыжаков
*Сергей Игнатьев — Эрнст Романов
*Веденин — Николай Еременко
*Кемелов — Ыдырыс Ноғайбаев
*Кәмшат Сатаева — Наталья Арынбасарова
*Илья Коперник — Анатолий Азо
*Қамал Айкенов — Асанәлі Әшімов
*Әлихан Мұратәлиев — Нұржұман Ықтымбаев
*Юрий Калашников — Леонид Дьячков
*Коровин — Иван Агафонов
*Исидор Касьянов — Евгений Буренков
*Саша Сечкина — Любовь Полехина
*Қарт шаруа әйел — Әмина Өмірзақова
*Вера апа — Светлана Харитонова

## Марапаттары
1980 ж. фильмге қатысушылардың бір тобы - реж. Сахаров, сценарий авторлары Лапшин, Тюрин, Черных және актерлер Шакуров, Ноғайбаев, Ықтымбаев, Арынбасарова КСРО Мемлекетік сыйлығы иеленді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақфильм фильмдері
Санат:Мосфильм фильмдері
Санат:КСРО драма фильмдері
Назугум

**Назугум** - ұйғырдың тұңғыш операсы. Муз. Қ.Қожамияровтікі. Алғаш рет 1956 ж. 15 шілдеде (2-нұсқасы 1957 ж.) Қазақ академикалық опера және балет театрында қойылды. Басты рольдерде артистер Р.Жаманова, Ш.Бейсекова(Назугум),Ә.Үмбетбаев, Б.Досымжанов (Баки), Р.Абдуллин (Гүлмат), К.Кенжетаев (Лоя) ойнады. Реж. - Қ.Жандарбеков, дирижері
"Назугум" операсынан көрініс
Ғ.Доғашев, суретшісі - А.И. Ненашев. Операсы сюжетіне 19 ғасырдың 1-жартысыидағы ұйғыр халқының әділетсіздік жайлаған кертартпа заманға карсы күресі арқау болған. Операдағы ариялар, хорлар, би сахналары, түрлі вокалдық ансамбльдер ұйғыр халқының муз. дәстүрімен үйлесіп, үндестік тапкан. Комп. кейіпкерлердің ішкі жаи дүниесіи, іс-әрекетін музыка тілімен, өзіндік бояу накышымен жеткізе бейнеледі. "Назугум" - ұйғырдың ұлттық кәсіби музыка мәдениетіндегі елеулі табыс.

## Дереккөздер
Спорттық автомотоклубы

**Спорттық автомотоклубы** - авто және мотоспортпен шұғылданатын кісілердің бірлестігі.

## Дереккөздер


Санат:Автомобиль
Санат:Техника
Поливанов Владимир Викторович

**Поливанов Владимир Викторович** (1918, Алматы -11.1941, [Мәскеу облысы Волоколамск қаласы) - пианист, [композитор.  Екінші Дүниежүзілік соғысқа катысқан. 1937 жылы Мәскеудегі музыка училищесін бітірді. Сол жылы жолдамамен Алматыға келіп, Ұйғыр музыкалық комедия театрының (қазіргі Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театры) концертмейстері әрі музыка редакторы болды. Кейіннен Қазақ радиокомитетінде концертмейстер қызметін атқарды. Поливанов қазақ халық әндерін (Ағайша", Ләйлім", "Әлдибөпем" т.б.), Абайдың "Айттым сәлем, Қаламқас", "Көзімнің қарасы", "Бойы бұлғаң", "Желсіз түнде жарық ай" әндерін өңдеп нотаға түсірді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:1918 жылы туғандар
Санат:1941 жылы қайтыс болғандар
Леонтий Александрович Полохов

**Полохов Леонтий Александрович** (21.2.1920 ж.т., Ресей, Тюмен облысы Ялуторовск ауданы Глазуново ауылы) - актер, Қазақстанның халық артисі (1984) және Ресейдің еңб. сің. ар-тисі (1971). 

## Өмірбаяны
2-дүниежүз. соғысқақатысқан. Киев театр институттын бітірген (1948). 

1974 жылдан Алматы қаласында тұрып, Мемл. акад. орыс драма театрында актер болып қызмет етті. Ол киноактер ретінде де белгілі, бірқатар фильмге түскен. 

## Марапаттары
1-дәрежелі Отан согысы және Қызыл Жұддыз орденімен марапатталған.

## Дереккөздер
Автосеруенші

**Автосеруенші**- автомобильбен серуендеп жүретін серуенші.

## Дереккөздер


Санат:Автомобиль
Санат:Техника
Бұйым

**Бұйым (Өнім)** - белгілі бір
өнеркәсіптік соңғы кезеңінің
өнімі.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Николай Наседкин

**Николай Алексеевич Наседкин** (1918-1991) - кескіндемеші. 2-дүниежүз. соғысқа қатысқан. Алматы көркемсурет училищесін бітірген (1953). Еңбектері: "Жастығымның желеңі" (1967), "Қазақстан наны" (1972), "Шаймерденнің портреті" (1974), "Мәскеу түбіндегі панфиловшылар" (1982) т.б.

## Дереккөздер
Қанымбек Қасымбеков

**Қанымбек (Кано) Қасымбеков** (4 ақпан 1943 жылы Алматы облысы Жамбыл ауданы Шиен ауылында туған - 15 ақпан 2014 жылы Алматыда қайтыс болған) — кинорежиссер, 1974 жылында Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері.

Мәскеудегі Бүкілодақтық кинематография институтын бітірген (1969).

## Фильмдері
* «Шоқ пен Шер»  (1971 )
* "Сен 12-ге толғанда" (1978) 
* "Қызыл киіз үй" (1982) 
* "Ұш, тырнашым, ұш" (1985) 
* "Қоштасқым келмейді" (1992) 
* "Саған күшік керек пе?" (1994) 
* "Жамбылдық жастық шағы" (1996) 
* "Орысша үйренеміз"  деректі фильмі 

Өкінішке қарай «Арман қала – Астана», «Сәлем, Қа­зақстан», «Алматы апорты», «Аманат» сынды туындылары көпшілікке жеткен жоқ.

## Жүлделері
"Шоқ пен Шер" атты толық метражды фильмі Монте Карлодағы кинофестивальда "Ең үздік балалар фильмі" (1972) жүлдесін алды,  сондай-ақ1973 жылыТашкент қаласында өткен телевизиялық фильмдердің Бүкілодақтық кинофестивалінде КСРО кинематографистерінің жүлдесін жеңіп алды.

«Сен 12-ге толғанда» фильмі  1978 жылы  Бакуде  өткен Бүкілодақтық кинофестивальде  арнаулы жүлдесін  алды.

Комсомол сыйлығы иегері (1974), ҚР Еңбек сіңірген қайраткері (1999).

## Отбасы
Үйленген. Жұбайы - Аязбаева Оралтай Қастенханқызы,зейнеткер. Қыздары - Қасымбекова Меруерт (1978 жылы туған), Қасымбекова Айжан (1990 жылы туған). Немересі - Қасымбеков Даниал (2001 жылы туған).

## Дереккөздер
Күлік қажы тамы

**Күлік қажы тамы** – Қостанай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштер тізіміне енген 19 ғасырдың соңы – 20 ғасырдың басындағы сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Амангелді ауданы, Құмкешу ауылы зиратында орналасқан. 

## Кезеңі
19 ғасырдың соңы – 20 ғасырдың басы.

## Тарихи деректер
Күлік (Күлке) қажы кесенесі – аймақта танымал және құрметті діни тұлға Күлік қажының қабірінің үстіне салынған кішігірім мазар. Ол Меккеге қажылықты жасаған аймақтың ең ақылды және беделді ақсақалдарының бірі болған.
Құрылым осы аймақтардағы дәстүрлі құрылыс материалы – саз-тұз қоспасынан салынған, мұнда сонымен бірге жануарлардың сүйектері мен шоқ талдар майдалап салынған. Өкінішке орай, мұндай заттар төзімділігмен ерекшеленбейді және XX ғасырдың екінші жартысында Күлік қажы кесенесі айтарлықтай жойылды.
Бұл нысан алғаш рет 1958 жылы облыстық тарихи-өлкетану мұражайының экспедициясы аясында аймақты зерттеген облыстық атқарушы комитеттің жол құрылысы мен сәулет бөлімінің облыстық өкілі мүсінші Л. П. Белоусовпен сипатталды. Қазіргі сәтте Күлік қажы кесенесі едәуір қираған күйде, бірақ оған зиярат ету жалғасуда.

## Сипаты
Күлік қажы тамы - саманнан қаланған, кірпіштің көлемі 43x19x13 см, қос бөлмелі және қос күмбезді құрылыс. Оның сыртқы аумағы 8,8Х6,9 м, жалпы биіқтігі -  6 м. Ғимаратқа қірер есік оңтүстік-шығысқа бағытталған (азимуты - 1502). Есік аузында дәлізі бар: төбе жабыны доғалы, ұзынынан иіліп қаланған, аласа және шағын, аумағы 1,3x0,9 м, қаусап құлаған. Күлік қажы тамының кіре беріс бөлмесі төртбүрышты, ұзынша келген, ішкі аумағы 3,9x1,74 м, еңсесі биік, құрылыс төртбұрышталып басталып, күмбезге айналатын "шатыр" тәрізді әдіспен өрілген. Бөлменің батыс төргі бұрышында келесі бөлмеге өтетін, маңдайшасы доға тәрізді иілген есік ойығы бар. Екінші бөлме - қабірхана, шаршы пішіндес, аумағы 3,8x3,9 м. Бөлменің төрт бүрышында үш ширеқті және әр қабырғасының қақ ортасынан жартылай келген дінгектер тұрғызылған. Олар күмбез кенеріне тіреу міндетін атқарады. Бөлменің солтүстік және оңтүстік қабырғаларында 2,33 м биіктікте, екі-екіден терезе ойығы бар. Тәрт бүрышының, діңгектер ұштарынан бастап жоғары күмбез табанына дейін "сталактит" тәрізді әдіспен жұқа кірпіш пайдаланылып қаланған. Күмбездері ерекше қалыпқа құйған, ауданы 21x20x14x7 см дөңес төртбұрыш (трапециялы) саман қірпішпен өрілген. Ғимараттың күншығыс жағында аумағы 4,78x0,55 м ұзын көлбегей жазықтық арқылы, төбеге көтерілетін өтпелі дәліз бар. Сыртқы солтүстік бетінің батыс жағында, іргелен сәл жоғары (30 см) арнаулы қуысқа, бетінде төте жазуы бар, тақтатас (көктас) орнатылған. Ерекше пішінді, Күлік қажы тамы Қазақстандағы сирек кездесетін құрылыс өнерінің үлгісіне жатады.

## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Қостанай облысы сәулеті
Григорий Григорьевич Пономаренко

**Григорий Григорьевич Пономаренко** (21 шілде, 1919 жылы туған, Орынбор облысы, Қуандық ауданы, Блява кенті) - кескіндемеші. 

## Өмірбаяны
* Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 

## Салған суреттері
* "Партизан Әли Акбаров" (1943)
* "Жайлау" (1965)
* "Шопандар өлкесі" (1969)
* "Жаңатас карьері" (1971)
* "Философ құрылысы салынуда" (1973)
* "Мен жеңімпазбын" (1978)
* "Ерекше тапсырма" (1982), т.б. туындыларымен танымал. 

## Марапаттары
* 2-дәрежелі Отан соғысы ордені
* Қызыл Жұлдыз ордені
* медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:21 шілдеде туғандар
Санат:1919 жылы туғандар
Санат:Қуандық ауданында туғандар
Санат:Қазақстан кескіндемешілері
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Сынтас

**Елді мекендер:**

* ''Сынтас'' – Абай облысы Жаңасемей ауданындағы таратылған ауыл.
* Сынтас – Павлодар облысы Шарбақты ауданындағы ауыл.
* Сынтас – Павлодар облысы Ақсу қалалық әкімдігіне қарасты ауыл.
* Сынтас – Түркістан облысы Қазығұрт ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**

* Сынтас – жерге тіке қадалған тас бағана іспетті, мегалиттік құрылыстардың бір түрі.
Тоқырауын толқындары

**Тоқыраун толқындары** - әуесқойлар ән-би ансамблі. 1961 ж. бұрынғы Жезқазған облысының Ақтоғай ауданы Мәдениет үйі жанынан құрылды. 1975 ж. оған халық ансамблі атағы берілді. Ансамбль құрамында Бүкілодақтық байқаудың лауреаттары Д.Ақатаева, Д.Садуақасов, Г.Сатанова, т.б., көркемдік жетекші 1975 жылдан Сәдуақасов болды. Ансамбль ұжымы Қарағанды (1961), Жезқазған (1973), Алматы (1982, Қазақстан Мәдениет министірінің дипломымен марапатталды) қалаларында болып өнер көрсетті; сондай-ақ, 2-дүниежүзілік соғысы жеңісінің 30 жылдығына арналған Бүкілодақтық байқауына (1975, КСРО ХШЖК және КСРО Мәдениет министірінің дипломымен марапатталды) және Веигрияда өткен мерекелік КСРО Мөдениет күндеріне (1984) қатысты. Облысы байқаудың (1973), Жастар мен студенттердің Бүкілодактық 10-фестивалінің (1973) және Еңбекшілер көркемөнерпаздық шығармашылығының                    2- Бүкілодақтық фестивалінің (1977) лауреаты.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Қырықкүрзі

**Қырықкүрзі** – орта ғасырдағы шағын қала орны, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Жуалы ауданы, Шақпақ ата ауылынан солтүстік-батысқа қарай 5 км жерде. 

## Сипаты
1940 жылы Жамбыл археологиялық пункті (жетекшісі Г.И. Пацевич) зерттеген.
Бұл – тік бұрышты төбешік. Көлемі солтүстіктен оңтүстікке қарай 114 м, батыстан-шығысқа қарай 220 м. Айнала топырақ үйіндісімен қоршалған, үйіндінің батыс және шығыс бетінде 11, оңтүстік және солтүстік бетінде 17 мұнара бар. Мұнаралардың биіктігі 1 м-ден 1,5-ге дейін, ал диаметрі 10-11 м.
Қырықкүрзінің археологиялық зерттеу жұмысын жүргізуде тарихи маңызы бар.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Жуалы ауданы географиясы
Ұлытау ән-би ансамблі

**"Ұлытау" ән-би ансамблі.** 1973 жылы қазіргі Қарағанды облысының Ұлытау Мәдениет үйі жанынан (С.Елеусізов пен К.Досмахановтың қатысуымен) ұйымдастырылды. Ансамбль ұжымынын қалыптасуы негізінен Т.Боранбаев, Ф.Ғараева, Б.Қалиаскаров,Қ.Назарқұлов, К.Өрмұрзов есімдерімен тікелей байланысты. 1977 жылы Бүкілодақтық ән-би мерекесіне, 1981 жылы Грузияның құрылуына 60 жыл толу мерекесіне қатысты. Мәскеу қаласында өткізілген "Олимпиада - 80" спорт мерекесінің концерттік бағдарламасына да қатысып, өнер көрсеткен. Гастрольдік сапармен Германияда (1974, 1976) және Исландияда (1979) болды. Бүкілодақтық және республикалық еңбекшілер көркемонерпаздык шығармашылығы фестивалінің жеңімпазы (1975-77).

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Санат:Мәдениет
Михаил Насонов

**Михаил Григорьевич Насонов** (1899-1952) - режиссер, педагог, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1936). Мәскеудегі Пролеткульт театр студиясын бітірген (1919). 1932 - 1941 ж. Қазақ академилық драма театрының көркемдік жағын басқарумен (1932- 1936, 1937- 1938) қатар режиссері болып, М.Әуезовтің "Еңлік-Кебек" (1933) пен "Тас түлектерін" (1935) және "Шекарадасын" (1938), Б.Майлиннің "Талтаңбайдың тәрті-бін" (1939), Ж.Шаниннің "Арқалық батырын" (1935), С.Сейфуллиннің "Қызыл сұңқарларын" (1936), Әуезов пен Ә.Тәжібаевтың "Ақ қайыңын" (1939), Ғ.Мүсіреповтің "Қозы Көрпеш - Баян сүлу" және Ә.Әбішевтің "Отан үшінін" (екеуі де 1940) сахнаға шығарды. Сондай-ақ, ол орыс және кеңес драматуриясы бойынша В.М. Киршоның "Астығын", Н.Ф. Погодиннің "Менің досымын", И.Л. Пруттың "Жойқын князь Мстиславын" (1933), К.А. Треневтің "Любовь Яроваясын" (1937) қойып,  Қазақ академилық драма театрының дамуына елеулі үлес қосты. Сахналық және тұрмыстық шынайылық, ұлттық бояуының қанық әрі нақты болуына ден қоюшылық - оның қойған спектакльдеріне тән қасиет. 1941 - 1944 ж. Шымкент облысы драма театрында (мұнда Әуезовтің "Сын сағаттасын", С.Мұқановтың "Жеңіс жырын" және А.Н. Островскийдің "Мысыққа күнде той бола бермесін" қойған) режиссері болды.

## Дереккөздер
Шемонаиха халық театры

**Шемонаиха халық театры** - Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха ауданы. Мәдениет үйі жанынан драмалық ұжым ретінде 1939 жылы құрылды. 1965 жылы халық театры атағы берілді. Оның көркемдік жетекш. И.И. Чеберко және А.Е. Доценко болды. Шемонаиха халық театры ұжымының репертуарында көбіне орыс жазушыларының драм. шығармалары орындалды. Республикалық халык театрлары байқауының лауреаты.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан театрлары
Владимир Алексеевич Толоконников

**Владимир Алексеевич Толоконников** (25.6.1943 ж.т., Алматы-15.07.2017, Мәскеу) - актер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі. 

1972 ж. Ярославль театр училищесін бітірген. 1973 жылдан Мемлекеттік академиялық орыс драма театрының актері. Осы театр сахнасындағы орыс және шет ел драматургиясы бойынша қойылған спектакльдерге қатысты. Бірқатар киноға түскен ("Иттің жүрегі", "Тоғысқан тағдырлар" телесериялы, т.б.). 

Қазақстан Мемлекеттік сыйлық иегері. Бірнеше медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:25 маусымда туғандар
Санат:1943 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:15 шілдеде қайтыс болғандар
Санат:2017 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:КСРО актерлері
Санат:Қазақстан актерлері
Санат:Ресей актерлері
Санат:XX ғасыр актерлері
Санат:XXI ғасыр актерлері
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Санат:Достық орденінің (Ресей) иегерлері
Санат:Ресей мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Санат:Ярославль театр училищесі түлектері
Санат:Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры тұлғалары
Санат:Троекуров зиратында жерленгендер
Насыбайшы

**Насыбайшы** - күлдіргі халық биі. Халық күйі "Сылқылдақтың" сүйемелімен орындалады. Музыка өлш. 2/4. Ырғағы орташа екпінді. Би насыбайшының мінез-қүлықтарын (шақшасын жоғалтуы, іздеуі, тауып алуы, насыбай атып меңзең болуы) бейнелейді. "Насыбайшыда" аяқ қол, мойын қимылынан иық қимылы басым және дене, буын қимылдары да молынан қолданады. "Насыбайшы" биін
халық бишісі Ы.Быжыбаев 1936 ж. Мәскеу қаласында өткен халық билерінің Бүкілодақтық слетінде (Үлкен театр сахнасында) орындады.

## Дереккөздер


Санат:Би түрлері
Поп-арт

**Поп-арт** ( - көпшілік өнер) - 20 ғасырдың 50 жылдары ортасында пайда болған ағылшын-американдық өнердін бір бағыты. Оның теор. негізгі прагматизм эстетикасы болып табылады ("өнер тілі іс жүзінде қолдануға пайдалы болуы керек"). Бірқатар сыншылар Поп-артты абстракционизмге реакция ретінде қарастырады. Поп-арт теоретиктері әрбір бұйым белгілі бір контексте өнер туындысына айналады, өзінің алғашқы мағынасынан ажырап, көркемдік сапаға ие болады деп санайды. Заттық дүниені эс-тетизациялау Поп-арттың үстанымына айналған. Поп-арт - бұл тұрмыстық бұйымдардың композициясы. Кейде олар муляжбен (заттың бітімін дәл беретін бедер) немесе мүсінмен ұштасуы (бірлесіп бейнеленуі) мүмкін.Оның теориялық негізі прагматизм эстетикасы болып табылады: өнер тілі іс жүзінде қолдануға пайдалы болуы керек. Көркем бағыт ретінде Поп-арттың көптеген түрлері бар. Поп-арт (көркем ұйымдастырылған оптик. әсерлер, геометрияландырылған тұзу сызықтар мен дақтардың комбинациясы); Эл-арт (электромотор көмегімен қозғалатын бұйымдар мен констукциялар); Поп-арт терминін 1965 ж. ағылшын көркемөнер сыншысы Ф.Элоуэл енгізді. Бұл бағыт сәуегейлік мәдениеттің ең көп таралған құбылыстарының бірі. Поп-арт ағымының өкілдері: П.Блейк, Р.Смит, Р.Раушенберг, Э.Уорнхолл, Д.Сигал, т.б.

## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Өлшеуіш

**Өлшеуіш** - сандық баға жасауға мүмкіндік беретін нақты шама.

## Дереккөздер


Санат:Өлшеу техникасы
Ұмай ана

**Ұмай ана** — ертедегі Ұлы Даланы мекендеген түркі тілдес халықтардың ұрпақ жалғастырушы, береке-молшылық тәңірісі. Ұмай анаға қазақтардан басқа хакастар, қырғыздар, алтайлықтар, тывалар, шорлар және түріктер табынған. Бүл жайындағы деректер Орхон-Енисей жазба ескерткіштерінде, ауыз әдебиеті үлгілерінде сақталған. Қазақ даласына Ислам діні дендеп енген соң Көк тәңірімен қатар аталатын Ұмай ана есімі ендігі жерде өз мәнін солғындатып, бөбектер мен аналардың жебеуші піріне айналды. Ұмай ана тәрізді қасиетті бейнелер финн-угор халықтары фольклорында да бар. 

Көне түркі мифологиясы бойынша, Ұмай ана – ұрпақ жалғастығын жебейтін періште. Ертеде қазақтар қыздарын ұзатқанда, неке қиғызу рәсімінде, сондай-ақ, әйелдер босанғанда Ұмай анаға жалбарынып, одан медет тілегені мәлім. «Ұмай» деген сөз ежелгі түркі тілінде «баланың ізі», «бала орны», «ана жатыры» деген мағынаны білдіреді. Ұмай құдай-әйел түркітілдес халықтардың  көшілігінің этнографиясында кездеседі. 

Ұмай есімі Моңғолиядағы Тоныкөк пен Күлтегінге арналған көне түркі жазба нұсқаларында кездеседі. 2012 жылы Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институтының ғылыми қызметкері Алексей Рогажинский бастаған археологиялық-этнографиялық ғылыми экспедицияның жария еткен жаңалығы бойынша, Алматы облысы Жамбыл ауданынан Ұмай ананың тасқа қашалған мүсіні табылған. Тас мүсін біздің дәуірімізге дейінгі 7-8 ғасырларда қашалған. Экспедиция мүшелерінің жазбаларына қарасақ, бұған дейін де Ұмай ананың бейнесі көне түркілер мекенінен бес рет табылған. Ұмай атының қастерлілігі сонша, оған Ұмай бек, Қатун-чор атақтары берілген. Иоллығ тегін жазған Күлтегін мәтінінде «Ұмай текті анам қатыннық құтына (бағына) інім Күлтегін ер атанды», Тоныкөк ескерткәшәнде «Тәңірі, Ұмай, киелі Жер-су ықыласын берген екен»,- делінген. Бұл тарихи шығармаларда Ұмай ананы киелі жебеуші ретінде сынайды. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақ мифологиясы
Санат:Түркі мифологиясы
Мұрат Мағазұлы Толыбаев

**Мұрат Мағазұлы Толыбаев**10.5.1904, қазіргі Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы - 2.8.1967, Алматы) - әнші, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1966). Әншілік өнерге баулыған үлкен әкесі Мұхаметәлі, кейіннен әнші Қ.Байжановтан дәріс алды. 1934 жылдан Қазақ музыка драма театрында (қазіргі Қазақ академия опера және балет театры) қызмет етті. Алғаш ойнаған ролі - Маман бай (М.Әуезов пен И.В. Коцыктың "Айман - Шолпан" музыка драмасында). Толыбаев қазақ операларындағы басты партияларды орындап, түрлі мінезді музыка образдар жасады. Олар: Сайым, Қожақ, Орыс көпесі (Е.Г. Брусиловскийдің "Жалбыр", "Ер Тарғын" және "Дударайында"), Сырттан (А.Жүбанов пен Л.А. Хамидидің "Абайында"), Шернияз (А.А. Зильбердің "Берекетінде"), т.б. Сондай-ақ, халық әндерін де ("Ардақ", "Шама", т.б.) халық арасына кеңінен насихаттады. "Құрмет белгісі" орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Анатолий Петрович Билык

**Анатолий Петрович Билык** (20.11.1928 ж.т., Украина, Днепропетровск облысы, Магдалиновка ауданы, Крамарка ауылы) - мүсінші. Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1990). Днепропетровск көркемсурет училищесін бітірген (1950). 1956 жылдан Қарағанды қаласында тұрады. Негізінен, монументті және қондырғылы мүсін өнері саласында еңбек етті. Билык 1958 ж. Қарағанды қаласында қойылған Кеңес Одағының батыры, ұшқыш Нүркен Әбдіров ескерткіші авторларының (мүсінші Ю.В. Гуммельмен бірге, архитектор Л.Е. Воробьев) бірі. Бұдан кейін "Қаза тапқан қарқаралық жауынгерлерге" (1972), "Шахтер даңқы" (1967 - 74, архитектор А.П. Малков; Қарағанды қаласы), т.б. ескерткіштерін жасады. Билык портрет саласында да өнімді еңбек етіп, "Әйел бейнесі" (1966), "Кеңес Одағының батыры М.Мамыраевтің портреті" (1975), "Шахтер. Социалистік Еңбек Ері Т.Күзембаевтың портреті" (1970), т.б. туындыларын жасады.

## Дереккөздер
Сыр сұлуы

**"Сыр сұлуы"** - Қызылорда облыстық халық шығармашылығы мен мәдени-ағарту жұмыстарының ғылыми-әдістемелік ортатығының ән-би ансамблі. 1950 ж. Қызылорда облыстық Халық шығармашылығы үйі жанынан ұйымдастырылды, ал 1968 ж. халық ансамблі атағына ие болды. 

Ансамбльдің қалыптасып өсу жолында балетмейстер Д.Әбіров пен Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері М. Қатауов, сонымен қатар А.Манасбаев пен А.А. Данильченко елеулі еңбек сіңірді. 

Ансамбль ұжымы кезінде Мәскеу к-ндағы КСРО ХШЖКнде (1968), Кишинев қаласында (1971, Еңбекшілер көркемөнерпаздық шығармашылығының 2-Бүкілодақтық фестивалінің Құрмет дипломымен марапатталды), Жамбыл (1974), Қарағанды (1976), Алматы (1977), Қарақалпақстанда (1978) болып өнер көрсетті. 1981 ж. Республиқалық телевизиясы мен *"[[Қазақфильм]]"* киностудиясы ансамбльді арнайы түсіріп алды. 1983 ж. "Халық-талант қайнары" атты телевизиялық хабарға қатысты. Ансамбль ұжымы жаңартылған бағдарлама бойынша жүйелі түрде облыс еңбекшілерінің алдында өнер көрсетіп отырды. 

Еңбекшілер көркемөнерпаздық шығармашылығының 1 - Бүкілодақтық фестивалінің лауреаты (1976). КСРО ХШЖК медалымен (1967) марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан музыкалық ұжымдары
Санат:1950 жылы құрылған музыкалық ұжымдар
Санат:Қызылорда облысы мәдениеті
Санат:Халық Шаруашылығы Жетістіктері Көрмесі медалінің иегерлері
Евгений Васильевич Попов

**Евгений Васильевич Попов** (1 сәуір 1928, Шығыс Қазақстан облысы Алтай ауданы Үлкен Нарын ауылы - 7 сәуір 1997, Алматы) - актер, Қазақстаннын еңбек сіңірген артисі (1960).

## Өмірбаяны
* М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры жанындағы студияны бітірген (1948). 
* Сол жылдан Михаил Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театрында актер.

## Ойнаған рольдері
Михаил Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театрында 40 жылдан астам уақыт өнер көрсетіп орыс, қазақ және шет ел драматургтерінің пьесаларында ойнады: 
* Ипполит, Дороднов (А.Н. Островскийдің "Мысыққа күнде той бола бермесі" мен "Кешіккен махаббатында")
* Гогин, Нил, Яков Бардпн (М.Горькийдің "Жауыздар", "Тоғышарлар", "Жауларында")
* Хлестаков (Н.В. Гогольдің "Ревизорында")
* Жүніс (М.Әуезовтің "Түнгі сарынында")
* Освальд (У.Шекспирдің "Король Лирінде"), т.б. бар. 
Сондай-ақ, киноға 
* "Дала қызы" (1954)
* "Мазасыз көктемде" (1956)
* "Біздің сүйікті дәрігер" (1957)
* "Ән шақырады" (1961)
* "Көкжиек" (1972), т.б. түскен.

## Дереккөздер

Санат:1 сәуірде туғандар
Санат:1928 жылы туғандар
Санат:Алтай ауданында туғандар
Санат:7 сәуірде қайтыс болғандар
Санат:1997 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан актерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Ғани Ахметбекұлы Қыстауов

**Ғани Ахметбекұлы Қыстауов** (16.12.1944 жылы туған, Алматы)- кинорежиссер, суретші, аниматоршы, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2002). Алматы училищесін бітірген (1964). Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) театр және кино институтында оқыды. 1969 жылы алғашқы мультипл. фильмі "Аю мен қоянды" түсірді. Оның: "Қазына" (1970), "Үш тілек", (1971), "Бала мен жын" (1974), "Қадырдың бақыты", (1977), "Сыйлық", тағы басқа мультфильм фильмдері бар. Қазақстан Комсомол сыйлық иегері (1978).

ҚР Кинематографистер одағының мүшесі.

Украинада өткен анимациялық фильмдердің ашық фестивалі қазылар алқасының Арнайы сыйлығының және балалар қазылар алқасының Бас сыйлығының (Львов қаласы,1977), XIX Бүкілодақтық кинофестивальдың Бірінші сыйлығының және Алтын дипломының (Алматы қаласы, 1986), Украинадағы анимациялық фильмдердің ашық фестивалі қазылар алқасының Арнайы сыйлығының (Тернополь қаласы, 1986), Азия, Африка және Латын Америкасы елдерінің Халықаралық кинофестивалі дипломының (Ташкент қаласы, 1986), славяндық және православиелық халықтардың II Халықаралық «Алтын витязь» кинофестивалінің «Қола витязь» сыйлығының және «Славян мәдениетіне сіңірген үлкен үлесі үшін» дипломының (Нови-Сад қаласы, Сербия, 1993), Халықаралық «Хиросима» кинофестивалі дипломдарының (1998, 2002), I Халықаралық «Еуразия» кинофестивалі Гран-приінің (Алматы қаласы, 1998), I Ұлттық «Шәкен жұлдыздары» кинофестивалінің «Шәкен жұлдызы» сыйлығының (Алматы қаласы, 2003), ең үздік «Астана-Бәйтерек» анимациялық фильмі сыйлығының (Астана қаласы, 2005) иегері. Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1978). «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалімен марапатталған (2001). Қазақстанның Еңбек сіңірген қайраткері (2002).

Үйленген. Жұбайы - Қыстауова Айман Әбжанқызы, Ш. Айманов атындағы «Қазақфильм» АҚ режиссерқұрастырушысы. Қыздары - Жанар (1969 жылы туған), Зарема (1970 жылы туған).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Тозым,Тозу

**Тозым, Тозу**- үйкеліс беті
арқылы дене өлшемдерінің салмағының 
және бетінің күйі өзгеруімен
байқалатын тозудың нәтижесі.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Ши (айрық)

**Ши** - үлттық үй жиһазы. Оның ақ ши, ораулы ши, шым ши деп аталатын түрлері бар. Ақ ши арнаулы ши өсімдігінен қабығы аршылып тоқылады. Ораулы шиді ақ шидің сыртына түрлі түсті бояған жүн орап, өрнектеп тоқиды. Шиді ораудың арнаулы өрнегі (үлгілері) бар. Ораулы ши де, ақ ши де керегенің сыртынан, туырлықтың ішінен ұсталады. Ас-су сақтауға арналып тоқылған ораулы "өреше" ши адалбақанды қоршай, үйдің ішінен ұсталады. Ораулы ши кезінде бағалы жиһаздардың бірі саналған.

## Дереккөздер
Сюита

**Сюита** ( - қатар, жүйелілік) - аспаптық музыканың циклдік формадағы негізгі бір түрі. 

Сюитаның классикалық түрі 17 ғасырлардың ортасында (И.Я. Фробергердің шығармғы) қалыптасты. Ал оның озық үлгілерін И.С. Бах пен Г.Ф. Гендель жазды. 19-20 ғ-ларда оркестрлік түрі пайда болды. Мұнай Сюиталар белгілі бір бағдарламаға (Н.А. Римский-Корсаковтың "Шаһаризадасы") құрылады. Сондай-ақ, музыкалық-хореографиялық композиция, воқалдық және хорға арналған Сюиталар да болады. Қазақ музыкалықыкасында Сюита жазған композиторлар: М.Төлебаев, А.Жұбанов, С.Мұхамеджанов, М.Сағатов, М.Маңғытаев, т.б.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Шимайлы суреттер

**Шимайлы суреттер** - суреттің көне үлгілері. Бұлар құрылыс орындарының іргелерінде, әр түрлі металл бұйымдар мен ыдыс-аяқ беттерінде кездеседі.  Шимайлы суреттер археологиялық қазба кезінде көптеп табылады және бұлар жер шарының түпкір-түпкірлеріне жаппай тараған. Қазакстанда мұндай мұралар орта ғасырлық қалалардан (Отырар, Талғар, Тараз, т.б.) табылған. Жалпы  шимайлы суреттер - ежелгі дүниенің тірлігінен, мәдениетінен, тілінен және жазу үлгілерінен мағлұмат беретін тарихи құнды деректер.

## Дереккөздер
Қобда ескерткіштері

**Қобда Ескерткіштері** - сәулет-құрылыс ескерткіштері кешені. Ақтөбе облысында Үлкен Қобда өзені аңғарында орналасқан.

Қазақстанның батыс бөлігінде сақталған бірегей ескерткіштердің бұл тобы географиялық орналасуы ерекшелігімен Қобда ескеткіштеріне топталады. Кешенге орта ғасыр ескерткіштері Абат-Байтақ, Бекқұл әулие қорымдары, сондай-ақ, XVIII-XX ғасырлар аралығында салынған мазарлар, ұзын саны 200-дей құлпытастар, қойтастар, сандықтастар кіреді. Құлпытастардың көпшілігін ақ және ақсұр әктастан қазақ шеберлері қашаған. Олар әртүрлі үлгідегі, ою-өрнекпен өрнектелген. Бәрінің биіктігі 1,2 - 2,0 аралығында. Құлпытастарда араб әрпімен қаза болған адамның ата тегі, ру таңбалары қашалып жазылған.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы тарихи және мәдени ескерткіштері
Санат:Қобда ауданы
Адаптивтілік

**Адаптивтілік** - эффективтілігін көтері үшін арналған пайдалану шартындағы өзгерістерге немесе жүйенің өзіндегі өзгерістерге қатысты өз параметрлерін өзгерту мүмкіндігі.

## Дереккөздер


Санат:Автомобиль
Санат:Техника
Қысымшы

**Қысымшы** – орта ғасырдағы шағын қала, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Қордай ауданы Ауқатты ауылынан солтүстік-батысқа қарай 3-5 км жерде, Шу өзенінің сол жақ жағалауында орналасқан. 

## Сипаты
Қалашықты 1937 жылы Ю.Г. Платонов, 1940 жылы Жетісу археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам) зерттеген.
Қысымшы - тік төртбұрышты (ауданы 300x400 м) жазық төбе. Оның орталық бөлімінде қамалдың (цитадель) бұзылған орны бар. Қала ортасы үш жағынан (оңтүстік жағын қоспағанда) ұзындығы 10 км дуалмен қоршалған. Қоршау ішінде жеке салған құрылыстардың құлаған қалдықтары сақталған. Зерттеу нәтижесінде Қысымшының жоғарғы қабатынан қыштан жасалған ыдыстар, өлген адамдардың сүйегін күйдіріп салған құмыра (биіктігі 1 м, түбінің диаметрі 0,4 м, бүйірінің диаметрі 0,7 м) табылды. Қысымшы қаласы VII-XIV ғасырларға жатады. Қысымшыны Бернштам Яқалықпен баламалайды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Күміс шабу

**Күміс шабу** - темірге күміс қақтау, ағаш, мүйіз, сүйекті күйттеу шеберлігі. Күміс шабу әдісі негізінен белдік, айбалта, семсер, ердің қасы, т.б. батырлық және тұтыну құралдарын әсемдеу үшін қолданылады. Күміс табылатын заттан әнін түрпілен, күміс жіпті үлгі бойынша ұрып сіңдіреді. Өнердің бұл түріне зергерлер ою-өрнектің кез келген түрін қолдана береді. Күмістелген бүйымдар биязы, нәзік өрнектелумен ерекшеленеді.

## Дереккөздер
Табиғи ладтар

**Табиғи ладтар** - музыкада жеті баспалдақты диатоникалық ладтар тобы. Оған негізгі баспалдақтардың өзгерген түрлері - хроматика мен альтерациялар косылмайды. Табиғи ладтар халық музыкалықыкасы мен кәсіби музыкалықыкада кең тараған. Табиғи ладтар таза диатоника негізінде құрылады. Оның *мажорлық* (лидийлік, йонийлік, миксолидийлік ладтар), *минорлық* (дорийлік, эолийлік, фригийлік ладтар) және сирек кездесетін лорийлік түрі болады. Сондай-ақ, Табиғи ладтарға ауыспалы диатоник. ладтар мен ангемитондык пентатониканың барлық түрлері жатады. 19 - 20 ғасырлардағы композиторлар (М.П. Мусоргский, Н.А. Римский-Корсаков, И.Ф. Стравинский, Э.Грит, Б.Барток, т.б.) өздерінің шығармашылығында Табиғи ладтарты жиі пайдаланды. Табиғи ладтар қазақтың ән-күйлерінде де кең орын алған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Арий Георгиевич Школьный

**Арий Георгиевич Школьный** (27.12.1926 жылы туған, Ресей, Орынбор қаласы) - кескіндемеші, Қазақстанның еңбегі сіңген өнер қайраткері (1981).
* 1941 - 1943,1954 - 1957 жылдары Алматы көркемсурет училищесінде оқыды. 
*1950 - 1954 жылдары Қазақ азаматтық авиация басқармасында, 
*1957 жылдан Қазақстан Көркемсурет қорында суретші. 

Школьный картиналар топтамасы ауыл тақырыбына арнап жасады: "Жайлау кеші" (1958), "Шопан" (1960), "Көктем таңы" (1961), "Арал балықшылары" (1962), "Ақса-қалдар" (1966), "Жоңғар малшыла-ры" (1974), т.б. бар. Ш. - Қазақстан Көркемсурет қоры басқармасының төрағасы (1965 - 68), Қазақстан Суретшілер одағы басқармасының төрағасының орынбасары (1969 -76) болды.

## Дереккөздер
Портаменто

**Портаменто** ( -көшіру, тасымалдау) - бір дыбыстан (нотадаи) екінші дыбысқа женіл де сырғи ауысу арқылы әуенді сазды орындау тәсілі. Портаментоны қолдану орындаушылық өнердін мәнерлілігін күшейте түседі.
## Дереккөздер
Қобыз күйлері

**Қобыз күйлері** - қобызда орындалатын музыкалық шығарма.

Қобыз күйлері қобызшылардың атасы Қорқыттан (IX-X ғасыр) тарады. Қобызда ойнау әдісін шебер меңгерген Ықылас, Молықбай, Түсіпбек сияқты қобызшылар Қорқыттың күйлерін дамытты.

Қазақстан композиторлары А.Жұбанов, Д.Д. Мацуцин, Л.Хамиди, С.Мұхамеджанов, М.Қойшыбаев, т.б. қобызға арнал музыкалық шығармалар (пьесалар, романстар) жазды.

## Дереккөздер


Санат:Қобыз күйлері