open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Полис (ежелгі қала)

**Полис** — қала-мемлекет, Ежелгі Грекия мен Римге тән қоғамның әлеуметтік-экономикалық, саяси ұйымдарының ерекше түрі. Полис жері қала аумағынан, оның айналасындағы халқы егіншілікпен шұғылданатын мекендерден құралды. Мемлекеттік аппараты халық жиналысынан, кеңестен және сайланып қойылатын түрлі қызмет адамдарынан (магистраттардан) тұрды. Халық жиналысы билеушінің мемлекетті басқару құқын қамтамасыз етіп отырды. Полистер олигарх. (мыс., Спарта) немесе демократиялық (мыс., Афины) түрінде болды. Спарта егіншілік Полиске, Коринф сауда-қолөнері Полисіне жатты. П. Грекияда б.з.б. 4 ғасырдың басында, Римде б.з.б. 3 — 1 ғасырларда дағдарысқа ұшырап, жойылды.

Толығырақ...
Антикалық қоғамның жеткен жетістіктерінің бірі – мемлекет  құрылымының ерекше түрі полис болды. Ол азаматтық  қауым негізінде пайда болды. Ежелгі Грекия мен Ежелгі Римдегі қауым мен мемлекет бір – бірімен бірігіп кетті. Полис –қала–мемлекет те осылай пайда болды.  Ежелгі Грекия мен ең ірі , әрі ықпалды полистары – Афины мен Спарта болды.
Полистің орталығы қала болып , оның сыртында қауым мүшелері , қарапайым адамдарға тиесілі жерлер болды.Әрбір жанұя өз шаруашылығын дербес жүргізіп , тәуелсіз болды . Полис мүшелері , қауымның тең құқылы мүшелері барлық құқықтар мен бостандықтарға ие болды. Олар өздері мемлекетті кейіптеп , полисті бірлесе басқарды. Биліктің мұндай түрі  демократия деп аталды. Полистің әрбір азаматы , жер иесі немесе еңбекші болсын , мемлекет өміріне белсене араласты.Барлық мемелекеттік лауазымдар сайланбалы болды.
Лауазымды тұлғаларды сайлайтын және маңызды мәселелер бойынша түбегейлі шешім қабылдайтын орган Халық мәжілісі болды. Оған 20 жасқа толған тең құқылы әрбір адам араласа алатын.Мәжіліс кезінде байлық мөлшеріне , қызмет түріне , тұрмыс салтына қарамастан бәрі тең болды.Жиналыстар тұрақты түрде , мысалы , 9-10 күнде бір рет афинада өткізіліп тұрды. Күн тәртібіне полис азаматын  толғандырған кез – келген мәселе қойылды. Әрбір адам заң жобасын ұсынып, өз көзқарасы тұрғыдан сөйлеп , қатысушыларды өз сөзінің растығына сендіруге құқылы болды.  Жиналысқа қойылған мәселелер кеңінен талқыланды.  Барлық пікірлер тыңдалып болғаннан кейін , дауысқа салынатын. Заң бойынша дауыс беру – қол көтеру арқылы , ал басқару органдары мен сотта – жеребе тастау арқылы жүзеге асты.
Афиныдағы халық мәжілісі жылына бір рет қуғын-сүргінге арналатын.    Қатысушылар өз ойларынша афиналық демократияға қауіп төндіріп жүрген азаматтың есімін жазады.Қатысушылардың  жартысынан астамы қарсы дауыс берген кез – келген адам елден аластатылатын.

## Дереккөздер


«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том

Санат:Саясат
Санат:Ежелгі Грекия
Александр Георгиевич Швецов

**Швецов Александр Георгиевич** (1942 жылы туған, Ресей, Пермь қаласы) – медицина ғылымының докторы (1992), профессор (1994). Қарағанды мемлекеттік медициналық институтын (1965, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. Осы институтта ассистент (1965–1975), ғылыми-зерттеу секторының басшысы (1975–1979), доцент, профессор (1979–1992) болды. 1996 жылдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. Ғылыми еңбектері жалпы гигиена мәселелеріне арналған. 80-нен астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер:
Шекаралық өзендер

**Шекаралық өзендер** — халықаралық құқықта — мемлекеттік шекара өтетін өзендер. Мысалы, Одер, Эльба, Прут, т.б. өзендер. Шекаралық өзендер жағалаулық мемлекеттер аумақтарының бір бөлігін құрайды. Жағалау өңіріндегі мемлекеттің егемендігі Шекаралық өзендернің осы мемлекетке тиесілі жағалауы мен мемлекеттік шекара шебінің арасындағы аумаққа қолданылады. Егер халықаралық құқықта өзгеше жайт көзделмесе, кеме қатынайтын шекаралық өзендер бойындағы шекара шебі, әдетте басты арнаның ортасымен немесе өзеннің ең терең түбімен өтетін болып белгіленеді. Кеме қатынамайтын өзендерде (жылғаларда) шекара шебі, әдетте олардың ортасымен немесе өзеннің басты тармағымен өтетін болып белгіленеді. Шаруашылық қатынастарда шекаралық өзендерді тек шектес мемлекеттер және арнаулы келісімдер болмаса, тек шекара шебіне дейін ғана пайдаланады. Әдетте көршілес мемлекеттер шекаралық өзендерді пайдалану туралы бір-бірімен арнаулы келісімдер жасасады, оларда кеме қатынасының тәртібі мен ережелері, балық аулау шарттары, сал ағызу, су энергиясын пайдалану тәртібі, т.б. көзделеді. Қазақстандағы шекаралық өзендерге Ертіс (Қытайдан басталып, Қазақстан арқылы Ресейге өтеді), Сырдария (Қырғызстан, Өзбекстан,Қазақстан), Іле (Қытай, Қазақстан), Жайық (Ресей, Қазақстан) жатады.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы, 9 том

Санат:Шекаралық өзендер
Тирмизи

**Тирмизи**

* Имам әт-Тирмизи — 824 жылы (һижра бойынша 209) Өзбекстанның Термез қаласында дүниеге келген имам, мұхаддисі
* Әл-Хаким әт-Тирмизи —  9 ғасырда өмір сүрген шығыс Иран сопылығының көрнекті өкілі.  Өзбекстанның Термез қаласында дүниеге келген.

## Тағы қараңыз
* Термез
Бейнетану

**Бейнетану** – нақты белгілерінің не қасиеттерінің жиынтығы арқылы сипатталатын барлық объектілерді – құбылыстарды, процестерді, сигналдарды, оқиға-жағдайларды, т.б. кластарға жіктеудің, сондай-ақ оларды бір-бірімен теңдестірудің принциптері мен әдістерін зерттейтін кибернетиканың бір саласы. Объектіні сипаттау (баяндау) n өлшемді вектор түрінде қарастырылады (мұндағы n – объектіні сипаттау үшін пайдаланылатын белгілер саны). Объектіні сипаттау кезінде кейбір белгілердің мәніне байланысты ақпараттың болмауы да мүмкін. Егер берілген объектілер тек сипаттау арқылы ғана бірнеше топ (бейне) бойынша жіктелсе, онда мұндай Бейнетану мәселесі (есебі) таксономия мәселесі (оқытушысыз оқыту) деп аталады. Ал Б-дың оқытушымен оқыту мәселесі үшін объектінің сипатталуымен қатар, тағы да сол объектінің белгілі бір класқа (бейнеге) жататындығы жөнінде қосымша деректер қажет. Мұндай жағдайда класс саны шекті әрі берілген болып есептеледі. Бейнелері белгілі объектілердің сипаттаулар жиынтығы оқыту тізбегін (эталондар жиынтығын) құрайды. Бейнетанудың негізгі мақсаты – кластарға жіктеуге не бір-бірімен теңдестіруге жататын қандай да бір объектіні (объектілерді) сипаттайтын класты оқыту тізбегінен анықтау. Мұндай тізбекке бұрын жиналған тәжірибелерге негізделген шешім қабылдау есептері (мәселелері) жатады. Объектілерді тану және класқа жіктеудің матем. модельдерінің алгебр. әдістері, бейнені тану және өңдеу, т.б. мәселелері Қазақстанда Математика және механика институтында (А.Ф.Мұхамедғалиев), ал класқа жіктеудің топтық әдістерін жүзеге асыру, түзетілмелі модельдерін кеңейту әдістері, т.б. мәселелері Ақпараттану және басқару проблемалары ин-тында (М.Айдарханов) зерттелді. Б. әдістері мед. диагностикада, қолжазбаларды оқуда, криминалистикада, геол. болжауда, экономика мәселесінде, т.б. кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер</span>


Санат:Өнер
Полисинтетикалық тілдер

**Полисинтетикалық тілдер**
(грек. polі — көп, synthesіs — біріктіру, тіркестіру, құрастыру) — морфологиялық тұрғыдан тұтас тұлғаланатын тілдер. Полисинтетикалық тілдерді инкорпоративті тілдер (лат. бірдемеге қосылып кету не өзіне қосып алу) деп те атайды. В.Гумбольдт тілдерді типол. тұрғыдан жіктей келе, инкорпоративті түрін енгізген болатын. Мұндай тілдерде сөйлем күрделі бір сөзден тұрады, олар өз ішінде түбір мен қосымша морфемаға жіктеледі, жымдасып-кірігіп бүтіндей бір сөз-сөйлем ретінде бір-ақ айтылады. Полисинтетикалық тілдерге палеоазия (чукот, коряк, алютор, ительмен, юкагир, нихви, камчадал, т.б.) және америка үндістері (алгонкин, ирокез, дакота, атабас, ацтек, майя, киче, кекчи, гуаран, кечуа, т.б.) тілдері жатады. Мыс., чукот тілінде Ты-тор-тан-пылвынты-пойгы-пэляркин деген бір сөйлем, мағынасы: Мен өзімнің жаңа соғылған жақсы металл жебемді қалдырамын. Полисинтетикалық тілдерде сөздер мен сөз тіркестері аффикстер арқылы жасалады, бірақ ондай агглютинацияның ара жігін ажырату қиын. Мұндай құбылыс көрінісін неміс тілінен де кездестіруге болады. Палеоазиат тобына жататын нивх тілінде сөйлем негізгі екі мүшеден — субъект пен предикаттан ғана құралады.
## Дереккөздер</span>

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Найля Игоревна Шевелева

**Найля Игорьевна Шевелева** (2.5.1957 жылы туған) – медицина ғылымдарының докторы (1996), профессор (2001).

## Өмірбаяны
* Қарағанды мемлекеттік медициналық институтын (1980, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген.
* Қарағанды облыстық клиникaлық ауруханасында дәрігер (1983–1990)
* 1990 жылдан Қарағанды мемлекеттік медицина академиясында курс меңгерушісі қызметін атқарады. 

## Ғылыми жұмыстары
Ғылыми еңбектері спорттық медицина мәселелеріне арналған. 
80-нен астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы түлектері
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы оқытушылары
Санат:Қарағанды мемлекеттік медицина академиясының профессорлары
Еркін Ғазизұлы Жәкішев

**Еркін Ғазизұлы Жәкішев** (1934 ж.т., Павлодар облысы Ақсу қаласы) – заң ғылымдарының докторы (1994), профсор (1995).
## Қысқаша өмірбаяны

1959 ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 
1959–60 Қарағанды басқармасында қызметкер;
1960–61 прокуратура тергеушісі;
1961–63 Қазақ сот сараптамасы ғылыми-зерттеу институтының аға инспекторы;
1963–67 Алматы облысы сотында судья;
1967–72 Қазақ сот сараптамасы ғылыми-зерттеу институтында бөлім меңгерушісі;
1972–91 ҚазМУ-да доцент;
1991–97 кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды.
1997 жылдан ҚазҰУ-да кафедра меңгерушісі, ректордың 1-орынбасары. 40-тан астам ғылыми еңбектің авторы.
## Дереккөздер


Санат:1934 жылы туғандар
Санат:КСРО заңгерлері
Санат:Қазақстан заңгерлері
Шекаралық режим

**Шекаралық режим**— 1) шекаралық өңірде адамдардың және көлік құралдарының шекарадан әрі-бері өту, уақытша болу, жүріп-тұру, осы өңірде шаруашылықты жүргізу кәсіпшілік және басқа қызметпен айналысу, мал ұстау және өріске жаю, сондай-ақ шекаралық өңірде бұқаралық қоғамдық-саяси, мәдени және басқа шаралар өткізу ережелері; 2) аумақтық ішкі су жолдарында шекаралық өзендердің, көлдердің, өзге де су бөгендерінің елге тиесілі бөлігінде елдің өздігінен жүзетін және өздігінен жүзбейтін шағын кемелерінің (су көлігі құралдарының) есепке алынуы, ұсталуы, орналасқан жерінен шығуы және оған қайтып оралуы, жүзу ережелері; аталмыш суда кәсіпшілік, зерттеу, іздестіру және басқа қызметті жүргізу ережелері. Шекара өңірінің режимі елдің мемлекеттік шекарасын қорғау үшін қажетті шарт болып табылады. Оны шекара әскерлері қамтамасыз етеді.
## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы, 9 том
## Автор
*М. Қосымбетов
Даосизм

thumb|150px|Dao Tao

**Даосизм** () - атақты ойшыл Лао Цзы идеяларына негізделіп құрылған ежелгі Қытай философиялық және діни дәстүрі (тікелей аудармасы«*жол мектебі*»), Даосизм - табиғат күштерін мойындаудың және онымен үйлесімділікте болудың маңыздылығын қолдайтын теория.

Даосизм - байырғы Қытай философиясындағы негізгі бір бағыт. Б.з.д. 4-3 ғасырда пайда болған. Даосизмнің негізгі идеялары «*Лао-цзы*» және «*Чжуан-цзы*» трактаттарда  берілген.

«*Чжуан-цзыда*» конфуцийшілікке қас идеялар айтылып, табиғат қоғамға карсы қойылады. Адам өзін қоршаған міндеттерден босанып, табиғатқа жақын тұрмысқа қайтса, *Дао* (әлемнің түпкі негізі, сезімге қонбас сырды, тіршіліктің бүтіндігі) жолына келеді деген ой-пікірді білдіреді. Осынымен бірге Даосизмдегі табиғатты зерттеуге шақырған идеялар Қытайда алғашқы іліми түсініктердің және ойлап табулардың шығуына көмекші  болады.

«*Лао-цзыда*» *дао* түсінігі  әлемнің маңызы және жаратылыс себебі деген мағына береді. Адам  күрес пен қалаулардан бас тартып, өзі менен өзі болып, саяси істерге қатыспау, өкімет елдің тұрмысына зиян келтірмеуі керек деген көзқарастар айтылады.
## Критикасы
## Тағы қараңыз
Лао Цзы

## Дереккөздер

## Қосымша оқуға
## Сыртқы сілтемелер

Санат:Философия
Санат:Даосизм
Санат:Дін
Санат:Шығыс Азия мәдениеті
Демонетизация

**Демонетизация** (  – атқарымның бірте-бірте жоғалуы), Мәнетсіздендіру – 1) мәнеттің ақша болудан қалуы, оның ресми тәртіппен айналымнан шығарылуы. Ақша болудан қалған мәнет тек оның құрамындағы металдың құнымен ғана бағалы; 2) алтын мен күмістің ақша атқарымын бірте-бірте жоғалтуы үдерісі. Күмістің демонетизациясы 19 ғасырдың аяғына дейін жалғасты. Алтынның демонетизациясы үдерісі іс жүзінде әлі аяқталған жоқ.
Оның демонетизациясы бірқатар себептерге байланысты атап айтқанда, алтын ақша қазіргі тауар өндірісінің қажеттеріне сай келмейді, мұнда тауар өндірушінің экономикалық оқшаулануы еңсерілді; несиелік ақша алтын ақшаны ақша айналысынан және халықаралық валюталық қатынастардан бірте-бірте ығыстырып шығарды; мемлекет алтынмен операцияны реттеп отырады. 

## Дереккөздер
 

.

Санат:Экономика
Икемділік

**Икемділік** —  адамның тірек-қимыл аппаратының буындарында максималды амплитудадағы қозғалыстарды орындау қабілеті. Бұл физикалық сапа дененің қажетті қалыптарын еркін алуға, қозғалыстарды тиімді және үйлестірілген орындауға мүмкіндік береді. Икемділіктің негізі – буындардың қозғалғыштығы, байламдар мен бұлшықеттердің серпімділігі, сондай-ақ бұлшықеттердің релаксациясы мен жиырылуының үйлесімі. Ол пассивті (сыртқы күшпен созу) және белсенді (Бұлшық ет күшімен) түрлерге бөлінеді, әрі жасына, жынысына, туа біткен ерекшеліктеріне байланысты өзгереді. Жақсы дамыған икемділік қозғалыстың еркіндігін, жылдамдығын арттырып, жаттығулардағы күшті үнемдеуге көмектеседі.  Икемділікті дамыту үшін созу жаттығулары, серпімді және бұралмалы қозғалыстар, статикалық кернеулер қолданылады. Мысалы, толық амплитудадағы тербету, иілу немесе айналмалы қозғалыстар (таяқшалар, құрсаулар арқылы) тиімді; жаттығуларды жүйелі, ерте жастан бастау керек. Даму дәрежесі төмен болса, қозғалыс үйлесімділігі нашарлайды. Икемділік спортта, күнделікті өмірде қозғалыстың сапасын жақсартады, жарақат алуды азайтады және жалпы физикалық күйді көрсетеді. Оны дамыту білім мен тәжірибеге негізделген, еңбек пен тәрбие арқылы жетіледі.

## Сілтемелер


Санат:Адам
Ақзат Әкімқұлұлы Бейсебаев

**Ақзат Әкімқұлұлы Бейсебаев** (26.6.1935 жылы туған, Жамбыл облысы Тараз қаласы) – медицина ғылым докторы (1986), профессор (1992). Алматы мемлекеттік мед. ин-тын (1959, қазіргі Қазақ ұлттық мед. ун-ті) бітірген. 1962–1982 ж. Қазақ клиник. және эксперименттік хирургия ғыл.-зерт. ин-тында (қазіргі Хирургия ғыл. орт.) ғыл. қызметкер, директордың орынбасары болды. Осы институтта оның бастамасымен балалар өкпе хирургиясы бөлімі ашылған, оған Бейсебаев жетекшілік етті. 1982 жылдан Қазақ онкология және радиология ғыл.-зерт. ин-тында аға ғыл. қызметкер, меңгерушісі, директоры (1987–1989). Негізгі ғыл. еңбектері кеуде хирургиясына арналған. Бейсебаев өкпе ісіктерін, плевра және көкірек (диафрагма) ауруларын хирургиялық жолмен емдеу мәселелерімен шұғылданады. Республикада тұңғыш рет тыныс алатын кеңірдек тарамдарын қайта қалпына келтіру операциясын жүзеге асырды. Бейсебаевтың 200-ге жуық ғыл. және 7 әдістемелік еңбектері, 2 монографиясы жарық көрді. 10 авторлық куәліктің иесі. Бейсебаев 20 мыңнан аса бала мен ересек адамның өкпесіне операция жасады (2002).

## Дереккөздер</span>


Санат:1935 жылы туғандар
Санат:Таразда туғандар
Санат:Қазақ ғалымдары
Полифония

**Полифония** ( — көп дауыстылық) — орта ғасырдан (10 — 11 ғасырлар) бастау алатын еуропа мәдениетіне тән көпдауысты жүйе. Музыкалық термин ретінде бірдей, тең көпдауыстылықты білдіреді. Оның ерекшелігі — бір-бірімен байланысты бола тұра, әр дауыс өзінің даралығымен айқындалады. Музыка тарихында қатаң және еркін стиль деп аталатын Полифонияның екі түрі белгілі. Қатаң стильдегі Полифониялық шығарманың әуені баяу. Онда негізінен бревис, бүтін, жарты, төрттік нота ұзақтықтары қолданылады. Сегіздік, он алтылық ұзақтықтар мүлде кездеспейді. Муз. әуені баяу, бірқалыпты дамиды. Көлемді мелод. секірістер болмайды.

Еркін Полифониялық стиль 17 ғ. И. Йоганн Себастиан Бах, Г. Гендель шығармаларынан кең орын алды, кейін А. Моцарт жалғастырды. Олар әуенді жандандыра түсетін кез келген нота ұзақтықтарын пайдаланды. Еркін стильдегі Полифонияның имитац., қарама-қарсы және қосалқы дауысты деген бірнеше түрі бар. Имитация (қайталау) Полифонияда бір дауыстағы әуен келесі дауыстарда сәл кешігіп қайталанады. Қайталау кейде дәл, көп дауысты жүйеде белгілі бір интервалдық аралықта жүзеге асады. Қарама-қарсы Полифонияда әр дауыстың өз ырғағы, өз тақырыбы болады. Соған қарамастан олар бір мезгілде естілгенде бір-бірін толықтырып тұрады. Оның үлгілері қарапайым және күрделі (вертикальды-қозғалмалы, горизонтальды-қозғалмалы, қосалқы-қозғалмалы) контропункт (үйлесімді нүктелер). Қосалқы дауысты Полифония деп негізгі муз. әуен мен оны көркемдеп отыратын, өзіндік даралығы жоқ қосалқы дауыстары бар шығарманы айтады. Әуен бір дауыста жүрсе, қосалқы дауыстар 2 — 3, кейде одан да көп болуы мүмкін. Бірақ олардың ырғақ жүйесі көбіне негізгі әуенге бағынышты. Полифония — классикалық музыка өнеріне тән стиль. Оған инвенция, фуга, т.б. шығармалар жатады.
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том


Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Азат Ілиясқызы Шибанова

**Шибанова Азат Ілиясқызы** (1933 жылы туған, Өзбекстан, Ташкент қаласы) – медицина ғылымының докторы (1981), профессор (1990). Халықаралық цитологтар академиясының мүшесі (1993). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1957, қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университеті) және аспирантурасын (1960) бітірген. 1960 жылдан Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі қызметтерін атқарды. 200-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған.

## Дереккөздер:


Санат:Қазақстан дәрігерлері
Қазақ-ойрат қатынастары

**Қазақ-ойрат қатынастары (16 – 17 ғасырлар)** – екі халықтың арасындағы саяси байланыстар. Қазақ-ойрат қатынастары Қазақ хандығы құрылғаннан кейін-ақ басталған болатын. 14 – 15 ғасырларда ойраттардың бірқатар тайпалары күшейіп, көрші елдерге қатысты басқыншылық саясат ұстанды. Екі ел арасындағы толассыз қақтығыс жайылымдық жер мен маңызды сауда жолдарын бақылауға алу мақсатында жүрді. 16 ғасырға қарай ойраттардың шапқыншылығы Ыстықкөлге, тіпті Сырдарияға дейін жетті. 16 ғасырда қазақтар Жетісу өлкесі үшін моңғол хандарымен де, ойраттармен де қақтығысқа түсті. 16 ғасырдың 20-жылдары ойрат өктемдігіне қарсы Таһир ханның нұсқауымен Жетісуда Жатан қамалы тұрғызылды. 16 ғасырдың екінші жартысында аттарға Тәуекел хан күйрете соққы берді. Ол 1586 – 98 жылдары шығыс ойрат билеушісі Алтын ханмен өзара түсінісіп, келісімге келді. Бұл тұста қазақтар басым түсіп, соғыста жеңілген ойраттардың бір бөлігін бағындырды. 17 ғасырда екі ел арасындағы қарым-қатынас негізінен Оңтүстік Қазақстан қалалары мен Жетісу жері үшін күреспен байланысты болды. 1616 жылы ойраттардың қалың қолы жайылымдық мол жерлері бар және сауда жолдары өтетін Жетісуға басып кірді. Бұл тұста жеңіліске ұшыраған ойраттардың шабуылы Жоңғар хандығы құрылғаннан кейін, Батыр қонтайшының тұсында өрши түсті. Жалаңтөс баһадүр 30 мыңдық жасағымен Батыр қонтайшының қалың қолына тойтарыс берді. 1640 жылы қыркүйекте Жәңгір хан елшілері Батыр қонтайшының ордасында болды. Бірақ Батыр қонтайшы қазақ хандарына қарсы шапқыншылық мақсатпен бірнеше көршілес иеліктердің басын қосып, одақ ұйымдастырды. 1643 – 44 жылдары жаңа жоңғар-қазақ соғысы басталды. Ойраттар қазақ руларына ғана емес, Тянь-Шань қырғыздарына да қауіп төндірді. Шағын қолын бастаған Жәңгір хан Жалаңтөс баһадүр сарбаздарымен және қырғыздармен тізе қосып, соғысты қазақтардың пайдасына шешті (Орбұлақ шайқасы). Бірақ бұл жеңіс екі ел арасындағы шиеленіскен жағдайды түзей алмады. Жәңгір  ұлдары Тәуке мен Апақты Жоңғарияға аттандырып, арадағы қайшылықты дипломатиялық жолмен шешуге қадам жасады. 1652 жылы ойраттар қазақ хандығына тағы да басып кірді. Жәңгірдің туы астында шоғырланған қазақ сарбаздары жоңғарларды кейін ығыстырып тастады. Алайда қазақ-ойрат қатынастары Тәуке хан тұсында қайтадан шиеленісті. 1698 жылы ойраттар мен қазақ әміршілері арасындағы қарулы қақтығыстардың жаңа кезеңі басталды. Жоңғар нояндары ірі сауда орталықтары орналасқан Оңтүстік Қазақстан аумағын басып алуды көкседі. 17 ғасырдың аяғындағы Тәуке ханның ойраттарға қарсы соғыстары да үлкен жеңіске қол жеткізе алмады. Бұл алдағы уақытта да қазақтардың ел мен жер бірлігін сақтап қалуы үшін барынша күш жинап, бірігуін қажет етті.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары
Орама (тағам)

thumb|Орама
**Орама** – қамыр мен еттен даярланатын қазақ асханасының тағамдарының бір түрі. Даярлау жолы өз аталуынан келіп шығады. 
Жұқа жайылған қамыр майланып, үстіне майда туралған ет пен пияз қосылады.
Кейбір кезде орама картоп немесе асқабақтан жасалады.

## Тағы қараңыз
* Қазақ асханасы

Санат:Асхана
Санат:Қазақ асханасы
Ақылжан Мәсімханұлы Бейсебаев

**Ақылжан Мәсімханұлы Бейсебаев** (20.5.1936 ж.т., Алматы облысы Талғар қ.) – тех. ғыл. докт. (1989), проф. (1989). 
*Қазақ таукен металлургия ин-тын (1960, қазіргі Қазақ ұлттық тех. ун-ті) бітірген соң, «Қарағандыкөмір» комб-тында тау-кен шебері, 31-шахта бастығының көмекшісі, қауіпсіздік бөлімінің жетекші инж. болды. 1964–1996 ж. бұрғылау-жару полигонының бас инж., Қазақ ұлттық тех. ун-тінде аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі. «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған.
*Қазақ кен-металлургия институтын (1960) тау-кен инженері мамандығы бойынша бітірген. Техника ғылымдарының кандидаты (1968), докторы (1987). Академик, профессор. 19 монографияның, оның ішінде «Жер асты кеніштеріндегі жаппай жарылыстар» (1973), «Жаппай жарылыстарды жүргізудің қауіпсіздігі» (1982) және басқалардың, 2 оқулықтың, 44 мақаланың, 47 баяндаманың авторы. 55 өнертабыс пен патенттің авторы.
*1960 жылдан - Қарағанды қаласы №31 шахтаның кен шебері, учаске бастығының көмекшісі. 1963 жылдан -«Қарағандыкөмір» комбинатының жетекші маманы. 1964 жылдан - Қ.И. Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ бұрғылау жарылыс полигонының бас инженері, оқытушысы, доценті,кафедра меңгерушісі, жарылыс жұмыстарының салалық ғылыми-зерттеу зертханасының ғылыми жетекшісі. «Орталық Азия кенөнеркәсіп одағы» ҚБ президенті (1999 жылдан). «Қазақстанның кен журналының» бас редакторы (2001 жылдан).
*«Құрмет белгісі» орденімен (1985), 4 медальмен, 3-ші (1986) және 2-ші (2006) дәрежелі «Шахтер даңқы» белгісімен марапатталған. ҚР білім беру жүйесінің Құрметті қызметкері (2006). ҚазКСР Министрлер кабинеті сыйлығының лауреаты (1991).

## Дереккөздер</span>
Көкморас

250 px|thumb

**Көкморас**, хрозофора (көкмарас Chrozophora) – сүттіген тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік, кейде шала бұта. Қазақстанның құмды, шөлейтті жерлерінде: Үстірттің солтүстігінде, Бозащы түбегінде, Мойынқұмда, Қызылқұмда және Түркістанда өсетін 4 түрі бар. Соның ішінде жиі кездесетіні – құм Көкморасы (Ch. sabulosa). Оның биіктігі 5 – 25 см. Бұтақты сабағы тарамданып өседі. Жапырақ тақталары жұмыртқа тәрізді (ұзындығы 2 – 6 см, ені 1,5 – 4 см-дей), жиегі тегіс немесе ірі тісті иректелген. Бір үйлі, дара жынысты гүлдері шашақ гүлшоғырына топталған. Аталығы 5, төмен қарай иілген гүлтұғырында 2 – 6 аналық гүлдері орналасады. Маусымнан қыркүйекке дейін гүлдеп, қыркүйектің аяғында жемістенеді. Жемісі – етжең, үш ұялы қорапша. Тұқымы ұзынша келген, сырты тегіс. Өсімдіктің құрамында бояғыш заттар болады, одан көк түсті бояу – индиго алынады. Көкморасты қой мен ешкі сүйсініп жейді.
 
## Дереккөздер

, т. 6, А.-А., 1963.

Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Санат:Сүттігендер
Оспан Бейсеев

**Бейсеев Оспан** (7.10.1935 жылы туған, Алматы облысы Райымбек ауданы Сарыжаз ауылы) – геология-минерал. ғылым докторы (1990), профессор (1991). ҚазМУ-ды (1957, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1957–1991 ж. аралығында Қазақтың минералдық шикізаттар ғыл.-зерт. ин-тында әр түрлі бөлімдерді басқарды. 1991–1992 жылы ҚР Геология және жер қойнауын қорғау мемлекеттік к-тінде, 1992–1995 жылы респ. «Қазминерал» геол.-өндірістік кәсіпорнында, респ. Геология музейінде, «Өркен» акцион. қоғамында, т.б. ғыл.-өндірістік мекемелерде лауазымды қызметтер атқарды. 1995 жылдан Қазақ ұлттық тех. ун-тінің кафедра меңгерушісі. 400-ден аса ғыл. еңбегі жарияланған.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Рум сұлтандығы

thumb|285px|Рум сұлтандығы мен көрші мемлекеттері, 1200 жыл.

**Рум сұлтандығы**, **Кония сұлтандығы, Икония сұлтандығы** немесе **Селжүк сұлтандығы** (, *Saljūqiyān-i Rūm*) — ирандалған қала мәдениеттің элементтерін, қарапайым түрікмен көшпелілерінің мал шаруашылығы мен әскери дағдыларын, сондай-ақ жаулап алынған жергілікті христиандардың (негізінен гректердің) ежелгі қолөнері мен мәдениетін біріктірген ортағасырлық Кіші Азиядағы түрік-мұсылман мемлекеті.

1077 жылы Византия империясынан тартып алынған жерлерде пайда болған сұлтандық XI ғасырдың соңына дейін осында болған христиан халқын ығыстыра ассимиляциялап, аймақ тарихында маңызды рөл атқарды. Мемлекеттің бастапқы орталығы Никея болды, 1096 жылдан бастап астана Кония (Иконий) қаласына көшірілді. Түрік мемлекеттілігінің өз жерінде қалыптасуында маңызды рөлді Константинополь тағына азаматтық соғыстарда көшіп келген түріктерді, сондай-ақ жалдамалыларды саяси жағдай қажет еткен Батыс елдермен күресу үшін пайдаланған Византия ақсүйектерінің өзі атқарды. Рум сұлтандығы I Алаеддин Кейқұбат сұлтан (1219-1236 жж.) кезінде өзінің ең үлкен өркендеуіне жетті. Ішкі қақтығыстар мен моңғолдардың шапқыншылығы нәтижесінде 1307 жылға қарай Рум сұлтандығы бірқатар бейліктерге бөлінді, олардың бірі ақырында Осман империясына айналды.

## Тарихы
### Негізінің қалануы
Рум сұлтандығы Кіші Азияны селжүк түріктерінің (араб және парсы авторларының арасында - Рум) XI—XIII ғасырларда жаулап алуы нәтижесінде құрылды.

1070-жылдары батыс Анадолыда билікке селжүк әскери қолбасшысы, сұлтан I Мәлік шаһтың немере інісі Сүлеймен Құталмышоғлы келді. 1075 жылы ол Никея мен Никомедия қалаларын басып алды. Екі жылдан кейін ол өзін тәуелсіз Селжүк мемлекетінің сұлтаны деп жариялап, орталығын Никеяда орналастырды. 1081 жылға қарай селжүктер Кіші Азиядағы барлық Византия қалаларын жаулап алды (Понтикалық Гераклийден басқа) және Босфор мен Дарданеллге дейін жетті.

### Кеңеюі

## Дереккөздер:


Санат:Рум сұлтандығы
Санат:1077 жылы пайда болғандар
Тиррен теңізі

**Тиррен теңізі** (Mare Tіrreno) – Атлант мұхиты алабындағы Жерорта теңізінің бір бөлігі. Апеннин түбегі мен Сицилия, Сардиния және Корсика аралдары аралығында орналасқан. Жерорта теңізімен солтүстігінде Корсика, батысында Бонифачо, оңтүстігінде Сардиния, оңтүстік-шығысында Мессина бұғаздары арқылы жалғасады. Ауданы 214 мың км². Тектоникалық қазаншұңқырда орналасқан, ең терең жері 3830 м. Вавилов су асты жотасында Вулькано жанартауы орналасқан. Теңіз табаны жаңа тектоникалық қозғалыс әсеріне ұшыраған эпиплатформа, түпкі шөгінділері қарбонаттардан тұрады. Беткі су температурасы  жаз айларында 22 – 24,5°С, қыста 13 – 14°С. Тұзд. 37,25 – 38,25‰. Беткі ағыстары 1 км/сағ. жылдамдықпен сағат тіліне қарсы бағытта қозғалады. Тиррен теңізінде Липар, Устика, т.б. аралдар бар. Балық аулау (сардина, тунец, жылан балық, семсер балық, т.б.) дамыған. Басты порттары: Неаполь, Палермо, Кальяри (Италия), Бастия (Франция). 

Санат:Тиррен теңізі
Санат:Италия географиясы
Санат:Жерорта теңізі теңіздері
Көк Ніл

[250px|thumb|[Бахр-Дар қаласының маңы, Эфиопия (2018 ж.).]]
250px|thumb|

**Көк Ніл**, Көгілдір Ніл () — Африка құрлығындағы Ніл өзенінің ірі саласының бірі. Ұзндығы 1600 км, су жиналатын алабы 330 мың км². Бастауын Шығыс Африкадағы Чоке тауынан алып, Тана атты тектоникалық көлге дейін Кіші Аббай, одан шыққаннан кейін Аббай аталады. 

Эфиопия таулы қыратын ирелектеп кесіп өтіп, солтүстікке қарай бағыт алады. Өзен Судан аумағында, Хартум қаласы маңында Ніл өзеніне құяды. Басты салалары — Рахад және Диндер. 

Көк Ніл Ақ Ніл өзеніне қарағанда анағұрлым қысқа, бірақ, өзеннің Нілді сумен толықтырудағы маңызы зор. Эфиопия таулы қыратында жазда жауатын жаңбырдан кейін суының деңгейі көтеріледі. Орташа су ағымы жыл ішінде 127 м3/с-тан 5822 м3/с-қа дейін өзгереді. 

Өзенге 2 СЭС салынған. Сағасынан 580 км-ге дейін кеме жүзеді.

## Дереккөздер


Санат:Африка өзендері
Санат:Эфиопия өзендері
Санат:Судан өзендері
Лариса Арнольдовна Шкутина

**Лариса Арнольдовна Шкутина** (1960 жылы туған) – педагогика ғылымдарының докторы (2002), профессор (2004).

## Еңбек жолы
* Қарағанды политехникалық институтын (1982, қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) бітірген.
* Ақмола облысы Степногорск қаласындағы ГПЗ-16 цехында (1982–1985) және Қарағанды қаласындағы «Черметавтоматика» кәсіпорнында (1986–1987) инженер.
* Қарағанды педагогика институтында оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі (1987–2003) болды. 
* 2003 жылдан Қарағанды мемлекеттік университетінде декан қызметін атқарады.

## Шығармалары
150-ден астам ғылыми жарияланым мен 10 монографияның авторы.
* Основы исследовательской работы в профессиональной педаготике (2000); 
* Творческий компонент подготовки педагога профессионального обученияи(2001);
* Педагогика высшей школы (2005).

## Дереккөздер:


Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті түлектері
Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті декандары
Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің профессорлары
Тиса

**Тиса**, Тисса (мажар. *Tіsza*, румын. *Tіsa*) – Украина, Румыния, Словакия, Мажарстан және Сербия жеріндегі өзен. Дунайдың ең үлкен (сол) және суы мол саласы. Ұзындығы 966 км, су жиналатын алабы 157 мың км². Шығыс Карпаттағы Ақ және Қара Тиса бастауларынан басталып, Орта Дунай жазығымен ағады. 

Басты салалары: Самош, Кереш, Марош. Қар және жаңбыр суымен толығады, көктемде тасиды. Орташа су ағымы 810 м3/с. Қыста 2 – 3 ай қатады. Жер суаруға пайдаланылады. Бойында СЭС бар. Жағалауында Сольнок, Сегед қалалары (Мажарстан) орналасқан.

## Дереккөздер


Санат:Украина өзендері
Санат:Румыния өзендері
Санат:Словакия өзендері
Санат:Мажарстан өзендері
Санат:Сербия өзендері
Санат:Черногория өзендері
Жан Дени

**Жан Дени**, Deny Jean (24.6.1879, Киев – 5.11.1963, Франция, Жерардмер) – француз түркологы. 

Әкесі француз тілінің мұғалімі болған. 

Жастық шағы Одессада өтті. Париж университетінің заң факультетін және Тірі Шығыс тілдері ұлттық мектебін бітірген. Араб (классикалық және осы заманғы), парсы, түркі және орыс тілдерін толық меңгерген. 

Ол Франция сыртқы істер министрлігінде қызмет атқарып, көп жылдарын Түркияда өткізді. 1908 – 48 жылдары Тірі Шығыс тілдері мектебінде түрік тілінің профессор болды. Оның қаламынан туған 140 ғылыми еңбектің ішіндегі әйгілісі 1921 жылы Парижде жарық көрген “Түрік тілі грамматикасы”. Осы шығармасы арқылы Жан Дени түрік тілін зерттеу саласына үлкен үлес қосты, сонымен бірге өзі де түркі әлеміне танылды. Бұл кітап 1941 жылы түрік тіліне аударылды. Ғалымның бұдан басқа “Түрік тілінің құрылымы” атты еңбегі мен қыпшақ тілдеріне арналған зерттеулері бар. 
Жан Дени 1948 – 51 жылдары Джорджтаун (АҚШ) университеті жанындағы Тіл білімі институтында вице-директор және түрік тілінің профессоры және бірнеше шет ел ғылыми қоғамдарының мүшесі болды.

## Дереккөздер
 

Санат:12 шілдеде туғандар
Санат:1879 жылы туғандар
Санат:Киевте туғандар
Санат:5 қарашада қайтыс болғандар
Санат:1963 жылы қайтыс болғандар
Санат:Лотарингияда қайтыс болғандар
Санат:Франция лингвистері
Санат:Түркітанушылар
Жәмилә

"**Жәмилә**" - дастан. Авторы Семей облысы Шар ауданының тұрғыны Тембай Манабаев. Мәкежан Құлкенов деген кісі дастанды 1949 жылы ел аузынан жазып алған. Жыр сюжеті "Мың бір түн" ертегісінен алынып, өлеңмен жазылған, мазмұны "Сейфүл-Мәлік" жырына ұқсайды. Дастанның бас кейіпкері Мәлікриян патшаның баласы Рабиғұлмәлік махаббат жолында қиял-ғажайып ертегілеріндей сиқырлы заттар жәрдемімен қиындықтарды жеңіп, өз мақсатына жетеді. Дастан бұрын баспа бетін көрмеген, қара өлең үлгісімен жазылған. Қолжазбасы Орталық ғылыми кітапхана қорында сақтаулы тұр.

## Дереккөздер


Санат:Мың бір түн
Санат:Қазақстан әдебиеті
Лоуренсий

**Лоуренсий** (лат. *Lourencіum*; **Lr**) — элементтердің периодтық жүйесінің ІІІ тобындағы, жасанды жолмен алынған радиоактивті химиялық элемент, ат. н. 103, ат. м. 260,1054; актиноидтар тобына жатады. Тотығу дәрежесі +3. 

Америкалық физик Э. О. Лоуренс (1901 — 1958) құрметіне аталған. Массалық сандары 255 — 260-қа дейін 6 изотопы бар. Орнықтылау изотопы 260Lr (Т1/2 3 мин). 257Lr және 258Lr изотоптарының синтезі туралы алғаш рет 1961 ж. америкалық физик және химик А. Гиорсо (1915 ж.т.) еңбектерінде айтылды. 256Lr изотопы туралы нақты мәліметті 1965 — 67 ж. кеңестік ғалымдар Г. Н. Флеров (1913 — 1990) пен оның әріптестері анықтаған. Лоуренсий трансуранды элементтерді В, C, O, N иондарымен атқылау арқылы алынды.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Химиялық элементтер
Санат:Актиноидтар
Еркін Асанұлы Бейсембаев

**Еркін Асанұлы Бейсембаев** (1950 ж.т., Шығыс Қазақстан облысы, Семей қ.) – медицина ғылымдарының докторы (1996). 

* Семей мемлекеттік медицина институтын бітірген (1973).
* Өскемен қ-нда №1 қ-лық жұқпалы аурулар ауруханасында дәрігер (1973–1974).
* Павлодар қалалық жұқпалы аурулар ауруханасында дәрігер (1974–1976).
* Харьков медицина институтында  ассистент (1976–1979).

* Семей мемлекеттік медицина институтында  ассистент (1980–1986).

* Павлодар ФУВ-да ассистент (1986–1989) қызметтерін атқарды. 
* 1989 жылдан Павлодар ФУВ-да клиникалық иммунология курсының меңгерушісі. 

* 70-ке жуық ғыл. еңбектің авторы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Семей мемлекеттік медицина университеті түлектері
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Харьков медицина институты тұлғалары
Санат:Семей мемлекеттік медицина университеті қызметкерлері
Санат:Қазақстан иммунологтары
Көк өгіз

250 px|thumb

**Көк өгіз** – мифтік бейне. Орталық Азия халықтарының ежелгі түсінігі бойынша, тәңірінің әмірімен ең әуелі жер жаралды, одан соң көк жаратылды, жер мен көкті мүйізімен көтеріп тұрған бір алып Көк өгіз бар, ол өзіндей бір үлкен балықтың үстінде тұрады. Көк өгіз шаршап, жерді бір мүйізінен екінші мүйізіне ауыстырғанда жер сілкінеді, екі мүйізі сынса ақырзаман болады. Мұндай наным Еділден Кавказ, Қырымға дейінгі аралықтағы халықтардың арасында ертеден таралған. Осы тәрізді ежелгі дүниетанымдық миф іздері әлем халықтарының көпшілігінде сақталған, тек оларда жерді көтеріп тұрған хайуан әр түрлі: кит, балық, тасбақа, т.б. 
## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Санат:Аңыздар
Полиэн

**Полиэн** (т.-ө. ж. б.) — ежелгі Рим тарихшысы. Полиэн Македонияда туып, Римде өмір сүрген. Римде адвокат әрі шешендік өнер сабағының мұғалімі болған. “Соғыс айласы” атты еңбек жазған. Полиэнның бұл еңбегі Рим мен Парфия патшалығы арасындағы соғыстың (162–65) бас кезінде нақты деректерге сүйеніп жазылған. Мұнда шайқастар, бекіністерді қоршау баяндалады, соғыс айласы жөнінде мысалдар, т.б. деректер келтіріледі. Сонымен қатар Полиэн түркі халықтарының ауыз әдебиеті үлгісі — “Ергенекон” дастанына қатысты бірқатар деректер қалдырған. Полиэнның Македония, Фива жайлы жазған басқа еңбектері бізге жеткен жоқ.

## Дереккөздер
Икосаэдр

thumb|upright|Дөңес дұрыс икосаэдр
thumb|upright|Амстердамдағы Спиноза ескерткішінің деталі
**Икосаэдр** ( – жиырма және *hedra* – негіз, жақ) – дұрыс көпжақтардың бірі; оның 20 жағы (дұрыс үшбұрыштар), 30 қыры, 12 төбесі (әрбір төбеде 5 қыры түйіседі) болады. Егер a икосаэдрдің қырының ұзындығы болса, онда оның көлемі (V) былайша анықталады:
: V=\begin{matrix}{5\over12}\end{matrix}(3+\sqrt5)a^3 ≈ 2,1817a^3.

«Икосаэдр» атауын Теэтет (б.з.д. 4 ғ.) берген деп жорамалданады.

## Тағы қараңыз
* Көпжақ

## Дереккөздер

Санат:Көпжақтар
Рупия

thumb|120px|Үндістан рупиясы
**Рупия** — 1) Үндістанның ақша өлшемі, 100 пайсаға тең. 16 ғасырда күміс тиыны, 1861 жылдан қағаз ақша түрінде шығарылады.2) Индонезияның ақша өлшемі, 100 сенаға тең. 1950 ж. енгізілген.

## Дереккөздер:
Вера Павловна Шмонина

**Вера Павловна Шмонина** (13.5.1924, Ресей, Пенза облысы Мокшан селосы – 7.7.1973, Алматы қаласы) – химия ғылымдарының докторы (1966), профессор (1968).

ҚазМУ-ды (1946, қазіргі ҚазҰУ) және аспирантурасын (1949) бітірген. Осы оқу орнында аға оқытушы, доцент, профессор қызметтерін (1949–1973) атқарған.

Ғылыми еңбектері органикалық химия мәселелеріне арналған. 10 авторлық куәліктің иегері.

## Дереккөздер


Санат:13 мамырда туғандар
Санат:1924 жылы туғандар
Санат:Пенза облысында туғандар
Санат:7 шілдеде қайтыс болғандар
Санат:1973 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Химия ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан химиктері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары
Лөкқұм

**Лөкқұм** – Балқаш көлінің оңтүстігіндегі құм. 

## Географиялық орны
Жетісу облысы Ақсу және Көксу аудандары жеріндегі Ақсу және Қаратал өзендерінің төмен бөлігі аралығында, оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай созылып жатыр.

## Жер бедері
Теңіз деңгейінен орташа биіктігі – 40 − 400 м. Төбелі құм қырқаларының биіктігі – 3 −10 м, кей жері 20 − 25 м-ге жетеді. Лөкқұм дала шпаты және кварц аралас ұсақ түйіршікті құмнан түзілген.

## Өсімдігі
Қау, жусан, теріскен, жүзгін, ақ сексеуіл, өзен жағалауында құрақ, қамыс өседі.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы құмдары
Тисс

**Тисс**, **Тис** () — тисс тұқымдасына жататын екі, сирек бір үйлі мәңгіжасыл қылқанжапырақты ағаштар мен бұталардың туысы. Қазба қалдығы триастың соңынан белгілі. Тек солтүстік жарты шарда кездеседі. Негізінен Кавказда, Кіші және Шығыс Азияда, Солтүстік Америкада өсетін 10 түрі бар. 

Биіктігі 6 – 32 м, диаметрі 1 – 2,5 м.  Діңі - қызыл-қоңыр түсті, тығыз пішінді. Қылқанының түсі қою жасыл және жылтыр болып келеді. Ұзақ өмір сүретін тахсус ағашының барлық түрі баяу өседі.  Өмір сүру ұзақтығы - 300-500 жыл, кейбір сұрыптары 1500 жылға дейін өмір сүреді. Сонымен қатар, табиғатта 3000 жылдан аса  өмір сүріп жатқан тахсустар кездеседі. Сәуір айында гүлдеп, қыркүйек айында жеміс береді. Жемісі - қызыл түсті. Бөрікбасы тармақталып өседі. Қылқан жапырақтары кезектесіп орналасады, қою жасыл түсті, жылтыр болады. Аталық масақшалары (микростробилі) дара, шар тәрізді, аналық бүрі (мегастробилі) де біреу, оның жалғыз ұрығы болады. Пісіп жетілген ұрығы қызыл не қызғылт кейде сары түсті, жидекке ұқсайтын ұсақ бүртіктермен қапталып жатады. Тұқымы арқылы көбейеді (оларды құстар не кемірушілер таратады), ал қолдан өсіргенде қалемше немесе сұлама бұтағы арқылы көбейтіледі. 3 – 4 мың жылдай тіршілік етеді. 

Тисстің барлық түрі де улы, олардың құрамында алкалоид таксин бар (бұл у адамға, малдардан жылқы мен сиыр үшін өте қауіпті). Тисс - қатты, әрі мықты ағаш, сондықтан ол ағаш шеберлігінде, металл жонуда бірден-бір құрылыс материалы  ретінде қолданылады. Қазіргі кезде оның ағашын көркемдік бұйымдар мен жиһаздар жасауда  пайдаланады. Бұл ағашты өндірісте «қызыл ағаш» деп атайды. Тисстерді жиһаз жасау үшін, елді мекенді көгалдандыру үшін пайдаланылады.

## Күтімі
Көлеңке және алакөлеңкеде жақсы өседі. Көктем, жаз айларында қырқу жұмыстарын жүргізу керек.

;Көбейтілуі
Тұқымы және қалемшелеу арқылы көбейтеді.

## Түрлері
2013 жылғы *[[The Plant List]]* тізімінің мәліметі бойынша Тисс тегі 9 биологиялық түрден құралған:
* Taxus baccata L. (1753)
* Taxus brevifolia Nutt. (1849) 
* Taxus canadensis Marshall (1785) 
* Taxus cuspidata Siebold & Zucc. (1846) 
* Taxus floridana Nutt. ex Chapm. (1860) 
* Taxus fuana Nan Li & R.R.Mill
* Taxus globosa Schltdl. (1838)
* Taxus sumatrana ((Miq.) de Laub. 
* Taxus wallichiana Zucc. (1843) 

### Табиғи бұдандар
* Taxus ×hunnewelliana Rehder (1925) 
* Taxus ×media Rehder (1906) 

## Сілтемелер
*  Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт 

## Дереккөздер


Санат:Қылқан жапырақтылар
Санат:Тис тұқымдасы
Зәмзәмия Бейсембайқызы Бейсембаев

**Зәмзәмия Бейсембайқызы Бейсембаев** (12.3.1944 ж.т., бұрынғы Семей, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы  Шұбартау ауданы Малкелді а.) – филол. ғыл. канд. (1983), пед. ғыл. докт. (2005), проф. (2008), ҚР Білім беру ісінің үздігі (2000), Қазақ мемл. пед. ин-тын (1968, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. Қазақстан ҰҒА-ның Тіл білімі ин-тында (1968–1984), Қазақ мемл. қыздар пед. ун-тінде қызмет етеді. «Жоғары оқу орнында сөзжасам пәнін оқытудың ғылыми-әдістемелік негіздері» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. Бейсембаев 60-тан астам ғыл. мақала мен оқу-әдістемелік құралдарының («Қазақ тілін оқыту әдістемесі», «Сөз мәдениетінің негіздері», т.б.) авторы.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Көкөзек өзені

**Көкөзек** – Ертіс алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Павлодар облысының Ақсу ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 90 км, су жиналатын алабы 508 км2. 

## Бастауы
Екібастұз қаласынан солтүстік-батысқа қарай 10 км жерден басталып, Шүрексор көліне құяды. 

## Гидрологиясы
Аңғары тар, құм, саздақты, арнасы тік жарлы (2 м-дей). Жер асты, жауын-шашын суымен толығады. Көктемде ғана ағады, жазда иірімдерге бөлініп қалады. Жылдық орташа су ағыны сағасынан 9 км жерде 0,060 м3/с. Мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ақсу ауданы өзендері
Санат:Ертіс су алабы
Мойше Фишелевич Шмутер

**Мойше Фишелевич Шмутер** (2.3.1906, Украина, Житомир облысы Новгород-Волынск – 1986, Алматы қаласы) – медицина ғылымының докторы (1970), профессор (1971). Киев медициналық институтын бітірген (1931). 

Оба індетімен күресу мекемелерінде (1936–1955), Орта Азиялық обамен күресу ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі қызметтерін (1955–1983) атқарған. Ғылыми еңбектері аса қауіпті індет аурулардан сақтану мәселелеріне арналған. «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған.

## Дереккөздер:


Санат:Тұлғалар
Татьяна Александровна Шмыгалева

**Шмыгалева Татьяна Александровна** (27.8.1953 жылы туған, Жамбыл облысы Шу ауданы Новотройцк ауылы) – техника ғылымының докторы (2001), профессор (2003). ҚазМУ-ды (1975, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1978 жылдан осы оқу орнында инжинер, аға инжинер, аспирант, орталық бастығы, аға оқытушы, доцент болып істеді. 2009 жылдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. *«Математикалық пішіндеу, сандық әдістер және программалар кешендері»* тақырыбында докторлық дисертация қорғады. 200-ге жуық ғылыми жарияланымның, 3 монография, 5 оқу құралының авторы.

## Дереккөздер:


Санат:Тұлғалар
Рур тас көмір алабы

**Рур тас көмір алабы**, Төменгі Рейн-Вестфалия тас көмір алабы — Германияның солтүстігінде орналасқан Батыс []Еуропа]дағы ең ірі тас [көмір алаптарының бірі. Алап Төменгі Рейннің оң жағалауы (салалары Рур, Эмшер, Липпе өзендері) мен сол жағалауының аздаған бөлігін алып жатыр. Рур тас көмір алабының жалпы ауданы 4500 км². Алаптың ұзындығы батыстан шығысқа қарай 140 км-ге созылған. Жалпы геологиялық қоры — 213,6 млрд. т (1972). Онда Германияның барлық көмір қорының 90%-ы, өндірісінің 80%-дан астамы шоғырланған. Көмірі таскөмір жүйесімен ұштастырылған. Көмірлілігі жағынан жоғарғы таскөмір жүйесінің ірі антиклинальды және синклинальды қатпарларында шоғырланған қатқабаттарымен (жалпы қалыңдығы 5000 — 6000 м болатын құмтас, көмірлі қат, әктас қатқабаттары) байланысқан. Мұндағы көмірлі қабаттардың жалпы саны 200-ге жуық, қалыңд. 0,5 м-ден астам (оның ішінде қатқабат қалыңд. 1 м-ден астам болатын 48 — 60-қаттарынан көмір өндіріледі). Рур тас көмір алабы көмірінің 60 — 65%-ы майлы (олардың жылу шығару қабілеті 8600 — 8700 ккал/кг), 10 — 12%-ы майсыз көмірге жатады. Ең терең шахталары Гуго (940 м) мен Катарина (900 м).

## Дереккөздер:


Санат:География
Сәбетқазы Нұржақияұлы Ақатай

**Сәбетқазы Нұржақияұлы Ақатай** (11.10.1938, Шығыс Қазақстан облысы, Күршім ауданы, Ақсуат ауылы – 2003, Алматы қаласы) – философия ғылымының докторы (1995), профессор (1999).

Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген (1969). Алматы қаласындағы жоғары оқу орындарында оқытушы (1969–71), Мәдениет министрлігінің қызметкері, Мәдениет және өнер қызметкерлерінің білімін жетілдіру институтының ректоры,

Мәдениет проблемалары орталығында ғылым бөлімінің меңгерушісі (1988–95) қызметтерін атқарды.

1995 жылдан ҚР ҒМ–ғылым академиясының Философия институтында жетекші ғылыми қызметкер болды. «Мировоззренческий синкретизм казахов» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Ақатай 400-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 9 монографияның авторы.

## Шығармалар
* Тереңнен тартқан тамырлар, Ақатай, 1989;
* Інжу-маржан секілді, Ақатай, 1995.
* 

## Дереккөздер


Санат:11 қазанда туғандар
Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Күршім ауданында туғандар
Санат:2003 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан философтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Философия ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:Мәскеу мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті оқытушылары
Жүрсінхан Есенбекұлы Жәнібеков

**Жүрсінхан Есенбекұлы Жәнібеков** – медицина ғылымдарының докторы (1991), професор (1992). 
## Қысқаша өмірбаяны

1969 Семей мемл. мед. ин-тын;
1974 Харьков мед. ин-тының аспирантурасын (1974) бітірген.
1969–71 Бесқарағай ауданы аурухана орт-нда дәрігер-оташы;
1975–77 Семей мемл. мед. ин-тында ассистент;
1978–84 аға оқытушы;
1987–91 доцент қызметтерін атқарды. 
1991 жылдан кафедра меңгерушісі. 60-тан астам ғыл. еңбектің, 2 оқулықтың авторы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1944 жылы туғандар
Роза Ұлтубайқызы Бейсембаев

**Роза Ұлтубайқызы Бейсембаев** (1944 ж.т., Оңтүстік Қазақстан облысы Мақтаарал ауданы Мырзакент кенті) – биол. ғыл. докт. (1985), проф. (1997). Мәскеу мемл. ун-тін (1966) және оның аспирантурасын (1969) бітірген. 1970–1994 ж. Қазақстан ғылым академиясының Эксперименттік биол. ин-тында кіші, аға ғыл. қызметкер, лаборатория меңгерушісі, 1994–1995 ж. Биотехнология жөніндегі ұлттық орт. бас директорының орынбасары болды. 1995 жылдан ҚР ҰҒА-ның Эксперименттік биол. ин-тында лаборатория меңгерушісі. 70-тен астам ғыл. еңбегі жарияланған.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Судан тілдері

СУДАН ТІЛДЕРІ – Солтүстік-Шығыс Африкадағы түрлі этникалық топ халықтарының тілі. Судан халықтарының тарихи-мәдени салаларында ортақтық көп. Судан тілдерінде сөйлеушілер қазіргі уақытта бірнеше мемлекетті мекендейді. Мысалы, Гвинеяда фульбе, мандинго, сусу; Малиде мандинго, фульбе; Сенегалда волоф, фульбе, серер; Ганада акан, моси; Нигерияда хаус, йоруба, ибо, фульбе тілдері кең тараған. Судан тілдерінің көпшілігі банту шоғырына жатады, кейбірі бантоид, кейбірі семит-хамит тілдеріне жақын.
## Дереккөздер
Иқа’ат кітабы

**Иқа’ат кітабы**  – мұсылмандық құқықтағы екі жақты келісушілерден келісім талап етілмейтін міндеттемелер мазмұндалған кітап.

Шариғат заңдары бойынша, бұл міндеттемелер әркімнің өзінің ішкі ризашылық сенімінен туғандықтан, әрқайсысының еркімен жүзеге асады. Иқа’ат кітабында екі тараптың келісімі талап етілмейді, онда міндетті түрде куәлар қатысып, сот жол-жоралары орындалады (іс қағаздары жазылып, құжаттар толтырылады, т.б.). Иқа’ат кітабына енген міндеттемелер мәніне қарай 4 бөлімнен тұрады:
: 1) отбасы тұрмысына қатысты міндеттемелер: ажырасу (талақ айту); көңіл қаларлық ауыр сөздер айту; көңілдес еместігі жайында ант ішу; қарғыс айту;
: 2) құл мен күңнің жағдайына қатысты міндеттемелер: құл мен күңнің жалпы жағдайы; құл мен күңді иесінің еркімен азат ету; заңды түрде азат ету; иесі өлгеннен кейін азат ету; сыйлық шарт бойынша (ақы төлеу шартымен) азат ету; қашқын құлдарды іздеп табу; күңмен бірге тұру және олардан туған балалар;
: 3) сот ісін жүргізуге қатысты міндеттемелер: мойнына алу, ант ішу;
: 4) діни серт беру және күнә жасағандардың өкінуі, күнәсінен тазару үшін жасайтын іс-әрекеттері.

## Сілтемелер


Санат:Құқық
Санат:Дін
Санат:Ислам
Зәкір Тахауиұлы Ақашев

**Зәкір Тахауиұлы Ақашев** (1935 жылы туған) – техника ғылымының докторы (1993), профессор (2002). 

Қарағанды политехникалық институтын (1958) бітірген. 1967–2002 ж. Қарағанды мемлекеттік техникалық университетінің оқытушысы, доценті, профессоры 102 ғылыми еңбектің, оның ішінде 5 монографияның авторы.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:Қарағанды облысы
Санат:1935 жылы туғандар
Луара

thumb|300px| alt=A.| '''''Луара'''''
**Луара** (*Loіre*) — Франциядағы өзен. өз. 1012 км, алабының ауданы 115 мың км². Севенна тауынан басталып, Атлант мұхитының Бискай шығанағына эстуарий жасап құяды. Негізгі салалары — Алье, Шер, Вьенна. Су деңгейі ақпан мен наурызда көтеріліп, тамыз бен қыркүйекте төмендейді. Орташа су ағымы төмен ағысында (Монжан қаласы маңында) 843 м3/с. Нант қаласына дейін Луара су деңгейіне теңіздің толысуы әсерін тигізіп отырады. Роан қаласына дейін өзен кемесі, Нант қаласына жеткенше (сағасынан 53 км) теңіз кемесі жүзе алады. Канал арқылы Сена, Сона және Рейн өзендерімен жалғастырылған. Луара жағалауындағы Роан, Невер, Орлеан, Тур, Нант және Монсоро қалалары ел экономикасында маңызды рөл атқарады.

## Дереккөздер

Санат:Франция өзендері