open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тіс шірігі, тісжегі

**Тіс шірігі **(тісжегі, кариес)** — **микробтардың әсерінен тіс эмалі мен дентиннің тесіліп, сонымен бірге минералдық заттардың жетіспеуінен тісте қуыс пайда болады. Басқаша айтқанда тістің қатты тканьдерінің бүлінуінен болатын кемістігі. Тістің анатомиялық формасы мен физиологиялық тістің қызметін қалпына келтіру үшін пломбамен тіс қуысын бітейді.

## Дереккөздер

Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Интерференцияланушы ақау вирустар

**Интерференцияланушы ақау вирустар**(ди-бөлшектер)- геномның біраз жерін жоғалтқан делециялық мутант вирустар. Жоғалтқан геном бөлігінің мөлшері ең аздан 90%-ке дейін жетуі мүмкін. Мүндай ДИ-бөлшектер көмекші вирустарға тәуелді болады, яғни жоғалтқан қасиеттерін көрсету үшін торшаны туысқан вирустармен қоса зақымдауды тілейді. Бұл жағдайда ДИ-вирустар көмекші вирустардың өсіп-өнуін тежейді де, оның ген туындыларын өзінің өсуіне пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Вирустар
Пародонт қалтасы

** Пародонт қалтасы **. Пародонт тканьдерінің бұзылуынан болатын нейро-гуморальдық құбылыс. Қабынудан қызыл иек пен тіс арасындағы физиологиялық байланыс бұзылады, пародонт қалталанып, іріңдеп ақыры тіс қозғалады да пародонтит ауруына шалдығады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Аллювиал сулары

**Аллювиал сулары** (*Аллювиальные воды*; лат. *аlluvіо* — үйінде, тасынды) — өзен аңғарларында жиналған борпылдақ шөгінділердің қуыстарында қалыптасқан сулар. Мұндай сулар арынсыз болады да, деңгейі өзендегі су деңгейінің маусымдық ауытқуына байланысты өзгеріп отырады. Аллювиал сулары — халық шаруашылығында пайдаланылатын негізгі су көздерінің бірі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Суланып қабыну

** Суланып қабыну **. Ауыздың шырышты қабығында болатын қабыну процесі. Бұл әр түрлі экссудаттың қанның ақ түйіршігі, түлеген эпителий клеткалары өте көп бөлінуі арқылы білінеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Индексті регистр

**Индексті регистр** (*индекс регистрі*) (*Индексный регистр* (*регистр индекса*, *В-регистр*); index register, В- register) — ішіндегі барын индекстік адрестелетін командалар пайдаланатын орталық процессордың регистрі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Квенке ісігі

** Квенке ісігі ** (домбықпасы, домбығы). Беттің жұмсақ тканьдерінің (қабақ, ерін, мұрын) және ауыз ішінің (тіл, жұмсақ таңдай, көмей шырышты қабаты) жедел ісінуінен пайда болатын аллергиялық немесе тұқым қуалайтын ауру. Бұл дәрі-дәрмектерден, созылмалы инфекциялық аурулардан және түрлі микробтардан болатын аллергиялардан да болады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Желімтек

**Желімтек** (Клейковина) — бидай, қара бидай және басқа кейбір дәнді дақылдарда болатын белоктық зат.

## Тағы қараңыз
*Белок

## Дереккөздер</span>


Санат:Ақуыздар
Келоид

** Келоид **. Коллаген талшықтарынан, фибробластардан тұратын дәнекер тканьнен құралған терінің, ауыз іші шырыш қабаттарының ісік тәріздес ұлғаюы. Ол жарақаттардан, хирургиялық операциялардан және күйіктерден болады. Келоид қызғылт, көк немесе ашық қоңырлау түсті келеді.

 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Индекстік ұйымдастыру

**Индекстік ұйымдастыру** (*Индексная организация*; *indexed organization*) — мәліметтерді ұйымдастыру тәсілі; мәліметтердің компьютер жадында орналасуы индекстер жүйесінің көмегімен анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Индекстік файл

**Индекстік файл** (*Индексный файл*; *index file*) — мәліметтер базасының бір немесе бірнеше өрістерінің мәндері бойынша реттелген нұсқағыштар тізімі, ол тізім мәліметтер базасының жазбасында болады. Нұсқағыштар ретінде логикалық немесе физикалық адрестер пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Индекстік-тізбекті файл

**Индекстік-тізбекті файл** (*Индексно-последовательный файл*; *indexed- sequential file*) — жазбалары кілтпен жабдықталған файл. Оған тікелей қатынас құру кілтпен іздестіруді пайдаланылу арқылы қамтамасыз етіледі, сондай-ақ тізбекті қатынас құру олардың реттелгендігіне сәйкес кілт мәндері бойынша жасақталады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Диагностикумдар

**Диагностикумдар**— стандартты диагностикалық препараттар. Тиісті вирустың (микроорганизмдердің) культурасынан дайындалады және серологиялық реакцияларда антиген ретінде қолданылады. Диагностикумдарға эритроцитарлық иммунореагенттер де (ЭД) жатады. Бұл үстіне вирус антигені (а н т иг е н д і к  Диагностикумдар) немесе антиденелер (антиденелік  Диагностикумдар) жабыстырылған эритроциттер жүзбесі. Эритроцитарлы Диагностикумдар ГАТР және ГАТРТ реакцияларында антигендер мен антиденелерді анықтау үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Индекстік сөз

**Индекстік сөз** (*Индексное слово*;*index word*) — 1) орындалатын команданы өзгертуге пайдаланылатын сөз немесе оның бөлігі — өзгерткіш; 2) жиым элементі ұқсастыруға пайдаланылатын айнымалы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Индикация

**Индикация** (*Indication*) — жүйенің қалып-күйін онымен байланысты бейнелеу құрылғысы — индикатор көмегімен бейнелеу процесі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Қосплоидты торшалар культурасы

**Қосплоидты торшалар культурасы** — хромосомалары қосплоидты қалпында сақталған торшалар культурасы. Олардың өмірі қысқа болады, 40—60 пассаждан соң ыдырап кетеді. Бір пассаж бен екінші пассаждың арасында оларды тоңазытып сақтауға болады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Индуктивтік-сыйымдылықтық тор

**Индуктивтік-сыйымдылықтық тор** (*Индуктивно-емкостная сетка*; *inductance-capacitor grid*) — индукгивтілік пен сыйымдылық жүйесінің көмегімен физикалық өрістер модельденетін электрлік модельдеуші тор. Ол потенциалдық және кинетикалық энергияны әлсіздендіруге, сондай-ақ жинақтауға қабілетті элементтермен сипатталады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Инкапсуляция

**Инкапсуляция** (*буып-түю*, *дестелеу*, *дестені дайындау*) (*Инкапсуляция* (упаковка, пакетирование, оформление пакета); encapsulation) - 
*1) желі арқылы жеткізілетін мәліметтер дестесіне оның жеткізілуін қамтамасыз ететін қосымша басқару ақпаратын енгізу; 
*2) әртекті желілер арқылы ақпаратты жеткізуде — транзиттік жеткізу желісі бойынша өтетін дестеге оған сәйкес желілік бас тақырыптардың қосымша енгізілуі. 
Мәлімет дестесі транзиттік желіден шыққаннан кейін қосымша бас тақырыптар алынып тасталады; объектіні (мысалы, программа модулі, мәліметгер типі) оны пайдаланатын модульден жасырын сипаттау. Жүйенің міндетін (немесе мәліметтер жинағы мен операцияларды) модульдің ішінде орналасқан мәліметтерден бөліп алу және модульдің өзінің нақты сипаттамасынан тұратын программалық жасақтаманы кұрастыру әдісі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Инкремент

**Инкремент** (*Increment*) - 1) мәліметтерді инкременттік ұсынуда пайдаланылатын аддитивті тұракты; 2) инкременттік адрестеу кезінде адрес автоматты түрде ұлғаятын шама (қадам).

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Инкрементор

**Инкрементор** (*Incrementor*) - берілген шаманың тұрақты жетілдірілуін жасақтайтын құрылғы. Компьютерде инкрементор ретінде командалар санауышы және машиналық таймер пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Инкрементті вектор

**Инкрементті вектор** (*Инкрементный вектор*; *incremental vector*) — ербір сан (екіншісінен бастап) алдыңғы санға өсімшені қосу арқылы анықталатын сандар векторы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Инскрибирлеу

**Инскрибирлеу** (*Инскрибирование*; *inscribing*) — құжатты адам да, машина да қабылдайтын нұсқада кодтау.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Инсталляция

**Инсталляция** (орнату) (Инсталляция (*установка*); *installation*) — компьютерге жаңа құрылғыларды немесе программаларды орнату процесі. Аппаратураларды орнату деп оған кабель жалғап компьютерге қосу мен компьютер жүйелік блогына сол аппаратураға сәйкес кеңейту тақшаларын орналастыру ісін айтады. Ал программаларды орнату оның файлдарының көшірмесін қатты дискіге жазудан тұрады. Бүған қоса, сол аппаратураны немесе программаны нақты бір компьютерлік жүйеге бейімдеу үшін оны бұрынғы жұмыс ортасымен үйлестіру (конфигурациялау) қызметін атқару қажет.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Инсталляцияланған мәселе

**Инсталляцияланған мәселе** (*Инсталлированная задача*; *installed task*) — жүктемелік модульдің параметрлері мен олардың орналасуы туралы ақпарат операциялық жүйе кестесіне енгізілген мәселе; инсталляцияланған мәселені шақыру каталогтардан іздестіруді қажет етпейді.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Дисиммуноглобулинемия

**Дисиммуноглобулинемия**— бір не бірнеше иммуно-глобулиндер тобының жетіспеуі. Дисиммуноглобулинемия  алғашқы, генетикалық және бөгде (басқа аурумен не басқа фактормен туғызылған) болып белінеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Геологиялық байқауларды автоматтандыру

**Геологиялық байқауларды автоматтандыру** — геологиялық зерттеулер мен кенорындарды барлау кезінде алынған мәліметтерді математикалық әдістер көмегімен компьютер арқылы жинақтау, өңдеу және сақтау операцияларының жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Диссеминация

**Диссеминация** (денеге жайылу) — жұқпалы ауру қоздырғышының аурудың бірінші ошағынан қан және лимфа жүйелері арқылы бүкіл организмге таралуы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Уден реакциясы

**Уден реакциясы**— *Сызықты иммунодиффузияны* қара.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Өлтіру дозасы

**Өлтіру дозасы **— жұқпалы ауру қоздырғыштарының немесе кейбір улы заттардың тәжірибе жануарларын өлтіретін куші. Өлтіру дозасы абсолюттік түрі жануарлардың 99% дейін өлтірсе, ең аз (минималды) түрі бірнеше, аса сезімтал жануарларға ғана зақым келтіреді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Диалогтық қолданбалы бағдарлама

**Диалогтық қолданбалы программа **(Диалоговое приложение; соnsole application) — MS DOS амалдық жүйесінің командалық жолынан бірден орындалатын, графиктік немесе диалогтық интерфейсі жоқ бағдарлама.

## Ішкі сілтемелер
*Қолданбалы бағдарлама

## Сыртқы сілтемелер
*Console application 

## Дереккөздер


Санат:Бағдарлама
Аймақтық металлогения

**Аймақтық металлогения** - пайдалы қазба кен орындарын олардың таралу заңдылықтарын кенді аудандарының геологиялық тарихымен және геологиялық құрылысымен байланыстыра отырып зерттейтін металлогения бөлімі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Металлогения
Геологиялық барлау ұңғымалар торабын құру

**Геологиялық барлау ұңғымалар торабын құру** - геологиялық барлау ұңғымаларының орнын анықтау және оларды жергілікті жерде белгілеу. Әдетте, бұл жұмыс ұңғыманың топографиялық пландағы жорамал нүктесінің орнын анықтау, нүктелерді планнан жергілікті жерге пикеттерді болу арқылы көшіру, әрбір нүктенің сағалы өзіндік пикетке қарағандағы орнын нақтылау операцияларын қамтиды. Пикеттерді бөлу тек геологиялық барлау ұңғымалары торабын құруда ғана емес, геологиялық, геофизикалық, геохимиялық және т.б бақылаулар орнын анықтауда да қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Интегралды микросхема

thumb|Заманауи интегралдық микросхемалар|300x300px
**Интегралды микросхема** () — өзара байланысты элементтерден (диод, транзистор, резистор және т.б.) тұратын және жартылай өткізгішті кристалдың ішіне немесе бетіне технологиялық әдістермен біріктіріліп орналастырылған электрондық микросхема; түрлендіру мен сигналдар өңдеудің белгілі бір функцияларын орындайтын, қойылатын техникалық талаптар тұрғысынан қарағанда бір бүтін зат болып саналатын және электрлі қосылған элементтері мен кристалдарын жайғастыруда жоғары тығыздығы болатын микроэлектрондық бұйым. Интегралды микросхемалар ақпаратты сақтау немесе өңдеуге байланысты операцияларды орындайды, олардың төменгі, орта деңгейде біріктірілген түрлері болды, ал қазіргі кезде өте жоғары деңгейде тығыздалып біріктірілген тығыз интегралдық схема (БИС) және өте тығыз интегралды микросхема (СБИС) қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Интегралды микросхемалар
Санат:Жартылай өткізгішті аспаптар
Углеводтар

thumb|right|250px
**Углеводтар**  — алифатты полиоксикарбонилды қосылыстар және олардың көптеген туындылары (моносахаридтер, олигосахаридтер, полисахаридтер).

## Дереккөздер


Көмірсулар

Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Интегралдық микросхема құрауыштары

**Интегралдық микросхема құрауыштары ** (Компоненты интегральной микросхемы) — сынау, қабылдау және жұмыс істеуіне қойылатын талаптар тұрғысынан дербес бұйым деуге болатын кез келген электррадиоэлементтің міндетін атқаратын интегралдық схеманың бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Укуниемивирустар

**Укуниеми вирустар** — буньявирустар тұкымдастығына жататын туыстық. Адамдарда дене қызуын туғызатын Укуниемия вирустары осы туыстықтың белгілі уәкілі. Укуниеми вирустармын кенелер, масалар таратады.

## Дереккөздер


Санат:Буньявирустар
Интегратор

**Интегратор**(*Integrator*) - аналогтық есептеу машинасының интеграл алу операциясын жүзеге асыратын аналогты қызметтік бөлшегі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Диалогтық орта

**Біржақты диск** (Односторонний диск; onesided disk) — тек бір беті колданылатын иілгіш Магниттік диск. Жүмысшы диск (Рабочий диск; temporary disk) — тапсырманы орындауда аралық жөне соңғы нөтижелер жазу үшін жұмысшы жад ретінде операциялық жүйемен колданылатын диск.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Аймақтық метаморфизм

**Аймақтық метаморфизм** - бағдарлы түрде әсер еткен қысым мен температура жағдайында жердің терең қойнауларындағы таужыныстардың метаморфтық өзгерістерге ұшырау процесі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Метаморфизм
Орташа әсерлі доза

**Орташа әсерлі доза** (ОӘД) — жұқпалы ауру қоздырғышының 50% әсер ететін дозасы. Бұл өлім қауіпін туғызатын (ЬД5о), инфекция туғызатын (ИД50), иммунизациялық (ИмД50), қауызын жармаған тауық балапанын зақымдайтын (ЭИД50), цитопатогендік (ЦПД50) деп бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Геологиялық блок

**Геологиялық блок** - жаралу тегі, магмалық пәрменділігі және өзгеріс ерекшеліктері тұрғысынан ортақ көрсеткіштермен сипатталатын тектоносфераның мейлінше ірі (1-5 млн км2) бөліктері.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Геология
Акротермалар

**Акротермалар** - индифферентті термалар; шипалық мәні бар, сонымен бірге қазандықтарды жылыту үшін пайдаланылатын жылы және ыстық, минералдылығы шамалы су көзі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Минералдар
Диалогтық терезе

**ДИАЛОГТЫҚ ТЕРЕЗЕ**(Диалоговое окно, диалоговый бокс; dialog box, win¬dow) — Windows ортасында — әрекет жасау үшін ақпарат енгізу немесе параметрлерді көрсету қажет болған жағдайда дисплей бетінде пайда болатын терезе; программа керекті мәліметгі сұрарда экранға шығатын тіктөртбүрышты шағын терезе. Әдетте, диалог терезееінде мынадай басқару элементтері: команда батырмалары, тізім төртбүрыштары (box), радиобатырмалар және мәтін төртбүрыштары болады. Қажетгі мәліметтер енгізілген соң, ол жабылады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Дигитайзер

**ДИГИТАЙЗЕР** (Digitizer) - 1) компьютер құрылгылары үшін аналогты кіріс сигналдарын цифрлы мәліметтер түрінде бейнелеу мақсатында колданылатын кодтауыш түрлендіргіш кұрал; 2) сурет- терді, дыбысты, сызбаны немесе басқа бейнелерді цифрлық түрге айналдыратын құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Intel фирмасының 80x86 процессорлар тобы

**Intel фирмасының 80x86 процессорлар тобы** (*Семейство 80x86 процессоров фирмы*; *Intel Intel 80x86*) - Intel фирмасының (Cyrix, Texas Instruments тәрізді фирмалардың да) жасаған процессорлар тобы, олар: 8088 — мәліметтері 8-бит шиналы, ал адресі 20- бит шиналы (адрес кеңістігі 1 Мбайт), жұмыс жиілігі 4,77 МГц-ӀВМ PC/XT компьютерлерінде пайдаланылды; 8086— 8088 процессоры тәрізді тек мәліметтері 16-бит шиналы - PS/2 компьютеріне қойылды, жұмыс жиілігі — 8—10 МГц; 80286 (286) — мәліметтері 16-бит шиналы, ал адресі 24-бит шиналы (адрес кеңістігі 16 Мбайт), IBM PC/AT компьютерлерінде пайдаланылды, оның екі режімі болды, біріншісі — нақты режім, онда 8086 процессоры тәрізді жұмыс істеді, ал екіншісі — қорғалған режім, онда кеңейтілген жұмыс мүмкіндіктері болды; 80386DX (386DX) - мәліметтері 32-бит шиналы, ал адресі де 32-бит шиналы (адрес кеңістігі 4 Гбайт), PS/2 компьютерлерінің жоғары модельдерінде пайдаланылды, жұмыс жиілігі — 20—40 МГц; 80386SX (386SX) - 386DX процессорының қысқартылған түрі, мәліметтері 16-бит шиналы, ал адресі 24-бит шиналы, ішкі құрылымы 386DX тәрізді ұйымдастырылды; 80486DX (486DX) - бұл процессор бір кристалда біріктірілген 386DX және оның 387 математикалық сопроцессоры болатын, жұмыс жиілігі - 20— 50 МГц. Осы процессор негізінде 486SX — бір процессорлы, 486SL — энергияны аз пайдаланатын түрі және т.б. жасалады; Pentium — мәліметтері 64-бит шиналы, ал адресі 32-бит шиналы процессордың жаңа түрі, жұмыс жиілігі - 60- 200 МГц, (қ. Pentium Pro);

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Дизъюнкция

**Дизъюнкция** (Disjunction) - 1) тек екі аргументтің мәні бір мезгілде «жалған» болған кезде ғана мәні жалған болатын екі айнымалының функциясы. Логикалық «қосу операциясына барабар; 2) «немесе»
Белгіленулері:~a || ~b, ~a | ~b, a \lor b, a + b, ~a~\mbox{OR} ~b, ~max(a,b).

## Дереккөздер


Санат:Логикалық операциялар
Санат:Бульдік алгебра
Урацил

150px|right
**Урацил** (хим. формуласы - C4H4N2O2), (2,4-диоксопиримидин) — пиримндин негізі. Барлық тірі торшалардағы РНҚ-ның құрамында бар. Сутек алмасуында үлкен орын алады.

## Дереккөздер

Санат:Пиримидиндер
Динамикалық аудару буфері

**ДИНАМИКАЛЫҚ АУДАРУ БУФЕРІ**(Буфер динамической трансляции; translation lookaside buffer) — өзіңше қауымдастырылған сақтауыщ құрылғы ретінде сынылатын буфер. Ол беттердің физикалық адрестері мен оған сөйкес виртуальдық жадтың логикалық адрестерін сақтауға арналған.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Аксиолит

**Аксиолит** — сферолит тектес түзілім. Егер сферолит талшықтары орталық нүктеден түзілім жиектеріне қарай радиалды түрде жамырай өрілетін болса, аксиолит талшықтары түзілім ортасындағы сызықша тәрізді шартты деңгейден басталып, қарама-қарсы жақтарына қарай жарыса өріледі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Диалогтық режім

**ДИАЛОГТЫҚ РЕЖІМ** (Диалоговый режим) — пайдаланушының әрбір сұрастыруы компьютер тарапынан дереу жауап әрекетін тудыратын, пайдаланушы мен компьютер арасындағы әрекеттестік режімі. Есептеу жүйесі мен пайдаланушы арасындағы мәліметтер алмасуы оны адам өңдеп үлгере алатын жылдамдықпен жүреді.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Уотсон-Крик үлгісі

**Уотсон-крик үлгісі** — ДНҚ-ның құрылым үлгісі. Бұл үлгі бойынша ДНҚ екі қарсы параллальді полинуклеотид тізбегінен тұрады. Олар өзара бұралған оралымдар құрады. ДНК тізбектеріндегі жұп нуклеотид негіздері бір-бірімен сутегі байланысы арқылы қосылған. Үлгіні 1953 жылы Дж. Уотсон мен Ф. Крик жасаған.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Insert (перне)

**Insert (Ins) пернесі** (*Клавиша Ins (Ins)*; *Insert (Ins) key*) — пернелерде мәтін теру кезінде символдарды кірістіру (ығыстырып енгізу) режимін іске қосатын немесе алып тастайтын басқару пернесі. Бұл режим іске қосылса, терілген символ меңзер позициясына енгізіліп, оң жақтағы таңбалар әрі қарай ығыстырылады. Insert пернесін қайта басу кірістіру режимін алып, терілген символдар бұрынғы символдардың орнын алмастыратын режим орнайды. Кейде қолданбалы программа Insert пернесін басқа мақсат үшін де пайдалануы мүмкін.

## Жалпылама
 пернесі – нышандарды енгізу режимдерін ауыстыруға арналған ( «қою» және «алмастыру» режимдері, үнсіз келісім бойынша «қою» режимі жұмыс істейді)

## Әдебиет
* Қазақстан Республикасында ақпараттық теңсіздікті төмендету бағдарламасы бойынша халықты компьютерлік сауаттылыққа оқыту жөніндегі оқу-әдістемелік құрал 2007 ж.

## Дереккөздер

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Динамикалық ауыстыру

**ДИНАМИКАЛЫҚ АУЫСТЫРУ** (Динамическое перемещение; dynamic re-location) — активті программаның немесе оның бөлігін бір сақтауыш құрылғыдан басқа сақтауыш" құрылғыға ауыстыру. Программаны жаңа орынга ауыстырғаннан кейін оның орындалуын жалғастыруды жасақтайтын адрестерді қажетті қайта баптаудан өткізу керек.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Динамикалық бағдарлау

**ДИНАМИКАЛЫҚ БАҒДАРЛАУ** (Динамическая маршрутюация; dynamic rout¬ing) — компьютер желілеріндегі байланыс арнасында мәліметтердің артық жүқтелгені және оның қабылданбағаны жайлы хабар берілген кезде ақпарат жеткізілетін маршрутты автоматты түрде өзгертетін тәсіл; дестелерді қоммутациялау желілерінде пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Интеллектілік ақпарат

**Интеллектілік ақпарат** (*Интеллектуальная информация*; *intelligent information*) — жасанды интеллект жүйелерінде — семантикалық және прагматикалық қасиеттері бір ақпарат. Белгілі бір мағынаға ие және белгілі бір мақсатты әрекетке арналған. Білім базаларында сақталады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Уридин

thumb|150px|right|Уридин
**Уридин**— пиримидин негізі урацилдің қалдықтары мен углевод—рибозадан тұратын нуклеозид. Химиялық формуласы - C9H12N2O6.

## Дереккөздер

Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Майлы қышқылдар

right|thumb| alt=A.|220 px|Майлы қышқыл

**Майлы қышқылдар** — алифаттік  қатардың бір негіздік карбон қышқылдары. Көпшілік липидтердің (нейтральды майлар, фосфоглицериндер) негізгі құрамы. Тірі организмдердің энергетикалық алмасуына үлкен үлес қосады.

**Майлы қышқылдар** — тотықты кендерді байытқанда жинағыш реагенттер ретінде қолданылатын карбон қышқылдары. Олардың минерал бетін сусыздандыру қасиеті болуы үшін көмірсутек радикалының ұзындығы белгілі мөлшерден кем болмауы керек (>С11—C12).
.

## Дереккөздер


Санат:Майлы қышқылдар
Санат:Молекулалық биология
Санат:Химия
Аксиолиттiк құрылым

**Аксиолиттiк құрылым** - қышқыл эффузиялық таужыныстарда кездеседі. Оларда аксиолиттер, яғни радиал сәулелі түзілімдер сферолиттер сияқты центрдің айналасында емес, түзу не қисық сызықтар айналасында топтасады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Интеллектілік ақпараттық жүйе

**Интеллектілік ақпараттық жүйе ** (*Интеллектуальная информационная система*; *intellectual information system*) — интеллектілік интерфейспен жабдықталған автоматтандырылған ақпараттық жүйе. Интерфейс пайдаланушының мәліметтерге табиғи немесе кәсіптік-бағдарланған тілде қатынас құруына мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Динамикалық бағыныңқы программа

**ДИНАМИКАЛЫҚ БАҒЫНЫҢҚЫ ПРОГРАММА** (Динамическая под-программа; dynamic subroutine) — мәндерін телу программаның орындалу сипатын өзгертуді шақыратын параметрі бар бағыныңқы программа.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Интеллектілік графикалық контроллер

**Интеллектілік графикалық контроллер** (*Интеллектуальный графический контроллер*; *intelligent graphic controller*) — мамандандырылған графикалық процессор негізінде жасалған контроллер.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Динамикалық байланыс

**ДИНАМИКАЛЫҚ БАЙЛАНЫС**(Динамическая связь; dynamic link) — OLE технологиясы іске қосылған программаларда — біртектес мәліметгері бар үзінді алынатын блок пен ол қойылатын блокты бір-бірімен байланыстыру арқылы ақпарат алмасуды ұйымдастыру. Мысалы, диаграмма, график, мәтін үзіндісі тәрізді мәлімет бөліктерін программалар блоктары арасында алмастыру. Мүнда бір файлдағы мәлімет өзгертсе, автоматты түрде екінші файл да өзгеріске ұшырайды.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Уридинфосфор қышқылы

**Уридинфосфор қышқылы** (Уридиндифосфат) — урацил қалдығынан, рибозадан және фосфор қышқылынан тұратын нуклеотидтер. Нуклеин қышқылдарын тізуде және энергия алмасуында үлкен орын алады.

## Дереккөздер


Санат:Нуклеотидтер
Динамикалық буферлеу

**ДИНАМИКАЛЫҚ БУФЕРЛЕУ**(Динамическая буферизация; dynamic buffer-ing) — 1) буферлік сақтауыш құрылғыны динамикапық үлестіру; 2) енгізу-шығару буферін басқару тәсілі. Бұл тәсіл бойынша барқарушы программа буферлерді автоматты түрде бөлуді және енгізу шығарудың әрбір сұранысы кезінде оларды буферлік пулге кері қайтаруды жүзеге асырады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Интеллектілік интерфейсі

**Интеллектілік интерфейсі** (*Интеллектуальный интерфейс*; *intelligent interface*) — пайдаланушының компьютермен табиғи тілде әрекеттесетін құралдарының жиынтығы. Оған сұхбаттық процессор, білім базаларында сақталатын ақпараттар негізінде программадағы мәселені шешу сипаттамасын түрлендіретін жоспарлаушы және интерфейстің барлық құраушыларымен басқаруды іске асыратын монитор жатады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Динамикалық объект

**ДИНАМИКАЛЫҚ ОБЪЕКТ**(Динамический объект; dynamic object) — тек программаның орындалу кезеңінде ғана жарияланатын немесе қосымша анықталатын объект.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Зооантропоноздық көзқарас

**Зооантропоноздық көзқарас** — ғылыми болжам, бұл болжам бойынша жаңа эпидемиялық А тұмау вирустары адам, мал, құс ауруларының қоздырғыштарының арасындағы вирустар алмасуларынан шығады. Ал эпидемиялық белсенділігін жойған вирустар жануарлар арасында сақталып қайта орала алады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Интеллектілік мәліметтер базасы

**Интеллектілік мәліметтер базасы** (*Интеллектуальная база данных*; *intelligent database*) — 1) сұранысқа жауап ретінде тікелей сақталатын мәліметтер, сондай-ақ, логикалық қорытумен алынатын мәліметтер пайдаланылатын мәліметтер базасы; 2) мәліметтеріне қатынас құру табиғи тілде немесе табиғи тілге жуық сұраныстар тілінде жүзеге асырылатын мәліметтер базасы.

## Дереккөздер


Санат:Дерекқор
Топсалы аралық

**Топсалы аралық**  иммуноглобулин молекуласының құрылымы. Бірінші және екінші доменінің немесе оның ҒаЬ-және Ғс-үзінділерініц ара- сында орналасқан. Бұл ферментпен кесуге ыңғайлы жер. Оны бел деп те атайды, белде екінші және үшінші сатылы қүрылымдар болмайды. Сондықтан ол ҒаЬ-үзінділеріне өзін-өзі және Ғс-үзіндісін топса секілді айналуына мүмкіндік береді. Иммуноглобулин молекуласының сыртқы түрі топсалы аралықтық қозғалу дәрежесіне байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Интеллектілік мәліметтер банкі

**Интеллектілік мәліметтер банкі** (*Интеллектуальный банк данных*; *intelligent databank*) — екі қосымша құраушы: білімдер базасы мен интеллектілік интерфейс енгізілетін мәліметтер банкі. Білімдер базасы мәліметтерді іздестіру пәрменділігін арттырады, ал интеллекті интерфейс банкті пайдаланушыларға мәліметтерге табиғи тілде немесе кәсіптік- бағдарланған тілде байланыс жасауға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жергілікті операциялық жүйе

**Жергілікті операциялық жүйе** (Локальная операционная система; local operating system) -— желінің бір жұмыс бекетінде пайдаланылатын операциялық жүйе.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жергілікті жад

**Жергілікті жад** (Локальная память; locaL memory) — 1) мультипроцессорлық жүйеде — берілген процессор тақшасында немесе шинасында.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Динамикалық үлестіру

**ДИНАМИКАЛЫҚ ҮЛЕСТІРУ** (Динамическое распределение; dynamic allo-cation) — тек жүмыс барысында орын-далатын үлестіру.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Идиотиптер

нобай|
**Идиотиптер** (идиотиптік антигендік детерминанттар) — өз алдына бөлек және тәнді антидене детерминанттары. һ және Н-тізбектерінің өзгермелі жерлерінің құрылысымен танылады. Идиотиптер антигендер детерминанттары Гав-үзінділерінде және антиденелердің рецепторлық аймақтарында орналасады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Диск

**Диск** () — есептеуіш техникада, жазылған ақпаратты ұзақ уақыт есте сақтай алатын магниттік қабыршақпен қапталған дөңгелек пластина түріндегі дерек жинақтауыш құрылғы. Ақпарат пластина бетіне шеңбер бойымен жазылған жолсызықтар арасындағы секторлар бетінде сақталады.

Дискілер магниттік, магнитті-оптикалық және оптикалық болып бөлінеді. Алайда, қазіргі уақыттағы компьютерлерде аталған дискілер қолданылмайды. Тек қатқыл диск ретінде HDD () орнына SSD () кеңінен қолданылуда.

## Магниттік диск
Магниттік диск (Магнитный диск; magnetic disk) — жалпақ дөңгелек табақша немесе диск түрінде жасалып, мәліметтер сақтау үшін беті магниттік қабықшамен қапталған металл немесе шыны пластина. Олардың иілгіш және қатты етіп жасалған түрлері бар. Мысалы, қатқыл магнитгік дискідегі жинақтауыш.
нобай|
### Иілгіш магниттік диск
Иілгіш магниттік диск (Гибкий магнитный диск; floppy disk) — компьютердің сыртқы жады ретінде колданылатын иілгіш заттан жасалған алмалы-салмалы магниттік диск. Дискет мәлімет жазуға, оқуға арналған ұзынша ойығы бар пластмасса қорапқа салынып, ортасында оны айналдыруға арналған кіндікшемен жабдықталады. Сондай-ақ оның мәлімет жаздыруды болдырмас үшін ашылып-жабылып тұратын қосымша төртбұрышты ойығы болады. Дискет компьютердің негізгі блогындағы дискіжетектің ұясына салынады. Компьютерлер желісі, электронды пошта кең қолданыс тапқанша, дискет деректерді бір машинадан екінші машинаға ауыстырудың негізгі тәсілі болды.

### Қатқыл диск
Қатқыл диск (Жесткий диск; hard disk) — металдан (алюминийден) жасалған магниттік диск. Ол, әдетте, өзіне арналған шаң кірмейтін дискжетекте орналасады. Диск өте үлкен жылдамдықпен (минутына жобамен 5400 айналым) айналады. Магниттік бастиек дискінің бетіне өте жақын орналасқан, Ондай типті дискілердің сыйымдылығы айтарлықтай көлемді, әдетте, 40-тан 800 Мбайтқа дейін. Олар өте үлкен жылдамдықпен қатынас құру мүмкіндігін береді. Қатқыл дискі ұдайы есептеу машинасының ішінде тұрады.
## Логикалық диск
**Логикалық диск** (Логический диск; logical disk) — жеке аттар (c,d,e жөне т.б.) берілген және дербес магниттік диск ретінде пайдаланылатын винчестердің бөлігі.
Магниттік диск (Магнитный диск; magnetic disk) — беті ферромагниггік қабыршақпен (ферролакпен немесе кобальт- вольфраммен) қапталған, алюминийден жасалған диск.
нобай|
## Оптикалық диск
Оптикалық диск (Оптический диск; optical disk) — мәліметтерді жазу және оқуы лазерлік сөуле арқылы орындалатын диск. Мұнда ақпаратты өшіру және өзгерту ескерілмеген. CD-ROM (Compact Disk — Read-Only Memory — компакт-диск — ПЗУ) типті оптикалық дискілер белгілі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Биттік конфигурация

**Биттік конфигурация** (*битовая конфигурация; bit configuration*) — мәліметтерді жеке биттердің жиынтығы түрінде ұсыну.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Биттік матрица

**Биттік матрица** (*битовая матрица; bit matrix*) 
*әрбір элементі 0 жене 1 мөңін қабылдайтын матрица; екі атрибут байланысын компьютер жадында бейнелейтін төсілдердің бірі; 
*әрбір элементі 0 немесе 1-ғе тең болатын екі өлціемді жиым.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*Программирование EGA и VGA

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жүйелік диск

**Жүйелік диск** (Системный диск; system disk) — операциялық жүйенің модульдері жазылған диск. Осы дискіден операциялық жүйе іске қосьілады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жергілікті ресурстар

**Жергілікті ресурстар** — жеке мекеменің, кәсіпорынның, есептеу орталығының немесе есептеу желісі торабының ресурстары.

Жергілікті ресурстар — ұрыс қимылдары ауданында (аймағында) орналасқан, әскерлердің (күштердің) өзінің қажетіне жарата алатын материалдык және адам ресурстары. Материалдық ресурстарға азық-түлік, отын, шикізат, жөндеу кәсіпәрындары, энергетикалық куаттылық, емдеу мекемелері, байланыс құралдары, көлік және т.б. жатады. Жергілікті адам ресурсын ұрыс қимылдарына кажетті жұмыстарды орындауға катыстыратын түрғындар құрайды. Жергілікті ресурстарды пайдалану операцияны (ұрысты) қамтамасыз етуді жеңілдетеді және жүк тасымалдау жүмыстарынын көлемін қыскартады. Өткен соғыстардың бәрінде де соғысушы жақтар жергілікті ресурстарды кеңінен пайдаланған. Бірінші дүниежүзілік соғыста соғысушы мемлекеттердің армиялары жергілікті ресурстарды пайдаланудың негізгі тәсілі ретінде реквизицияны және жергілікті түрғындарды жұмысқа күштеп қатыстыруды пайдаланса, Екінші дүниежүзілік соғыста бұл әдістер арнайы нұскаулармен заңдастырылды. Ұлы Отан соғысы кезеңінде жергілікті ресурстар операцияны (ұрысты) дайындау және жүргізу барысында қолданылды. Өндірістік кәсіпорындар әскерлерді (күштерді) жабдықтау құралдарын дайындады, қару-жаракты, әскери техниканы және әр түрлі мүліктерді жөндеу жүмыстарын аткарды.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Санат:Әскери іс
Идоксуридин

[right|thumb| alt=A.|200 px|["Идоксуридин"]]

**Идоксуридин** — вирусқа қарсы дәрі. Кемісті нуклеозидтер тобына жатады. Тимидиннің орнына жүре алады. Құрамында ДНҚ бар вирустарға (герпес, цитомегалия, шешек, мегалии, осповакцины, псевдобешенства.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Жергілікті тежеу

**Жергілікті тежеу** (Локальная блокировка; local lock) — аймаққа тіркелген ресурстарды қорғау мақсатымен жеке пайдаланушыга адрестелетін тежеу.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жергілікті тығыздау

**Жергілікті тығыздау** (Локальное уплотнение) — микропрограммалауда қысу. Қысу кезінде микрокомандалар өздері орналасқан бір кірісі мен бір шығысы бар тізбектік блоктардың шекарасынан тысқары жылжымайды.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Бланк

**Бланк** (*sheet*) — стандарта тамғасы бар белгілі бір үлгідегі ақпаратты жазуға арналған қағаз тасуыш.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жергілікті цикл

**Жергілікті цикл** (Местный цикл; home loop) — орталық процессорға қатынамай, жергілікті орындалатын енгізу-шығару операцияларының тізбегі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Динамикалық жад

**Динамикалық жад** немесе **DRAM** () — энергияға тәуелді оперативті жадының түрі.

Бұл жадтың сақтау ұяшықтары жартылай өткізгіштік микросхема элементтерінен құрастырылған конденсаторлар ретінде жасалған. Логикалық «1(> — қонденсатордың зарядталған, ал «0(> — зарядталмаған қалып-күйіне сәйкес келеді. Тексергіш схема оқу операциясын орындаған кезде бұл конденсаторды өзінің үсті арқылы разряд жасайды: егер конденсатор зарядталған болса, онда тексеру схемасының шығысында «1)( мәні көрсетіледі. Уақыт өткен сайын (егер ұяшыққа қатынас құру болмаса), конденсатор разрядталады да, ондағы ақпарат жойылады. Сондықтан бұндай жад конденсаторларды түрақты зарядтап түруды қажет етеді. Динамикалық жадтардың түрлері: MDRAM, FPM, VRAM, EDO, BEDO, SpRAM, SGRAM, WRAM, RDRAM жөне т.б.

## Дереккөздер

нобай|солға|

Санат:Компьютерлік жад
Жергілікті шина

**Жергілікті шина** (Локальная шина; local bus) — дербес компьютердің жеке құрылғыларын қосуға арналған жүйелік шинаның бөлігі. Мыс., ISA шинасына жылдамдығы төмен құрылғылар қосылады, PCI шинасына жылдамдығы жоғары құрылғылар қосылады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жеткізу желісін келісу

**Жеткізу желісін келісу** (Согласование линии передачи; the coordination of a line of transfer) — мәліметтерді жеткізуге қажетті желінің сипаттамасын жасақтау үшін жалға алынатын арнаға қосымша жабдықты қосу.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жеткізу кодын бұзу

**Жеткізу кодын бұзу** (Нарушение кода передачи; transmission code violation) — байланыс желісі бойынша мәліметтерді жеткізу кодына жатпайтын цифрларды пайдалану.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Блогымен жеткізу

**Блогымен жеткізу** (*блоктық (блок бойынша) жеткізу*) (*передача блоками (блочная (поблочная) передача); block transfer*) 
*терминапдар мен негізгі жад арасында маліметтерді, сыртқы жад пен негізгі жад арасында физикалық азбаларды блогымен алмасу режімі; 
* байланыс желісі бойынша мәліметтерді байт блогымен алып жөнелту.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*Block-transfer instruction - Wikipedia, the free encyclopedia

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Динамикалық жоспарлау

**ДИНАМИКАЛЫҚ ЖОСПАРЛАУ** (Динамическое планирование; dynamic scheduling)  уақытты бөлетін жүйеде мәселелер ағынын талдау негізінде жүзеге асатын және ресурстарды пайдалануды оңтайландыруға беретін тапсырмаларды орындау кезектшігін жоспарлау.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жеткізу режімі

**Жеткізу режімі** (Режим передачи; transmit mode) — мәліметтерді енгізу-шығару программасы енгізу-шығару буферіндегі ақпараттарға қатынас құра алатын есептеу жүйесінің жұмыс режімі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Интеллектілік терминал

**Интеллектілік терминал**(Интеллектуальный терминал; intelligent terminal) — 1) өзі қосылған компьютер жұмысынан тәуелсіз мәліметтерді редакциялау мен түрлендіру құралдарын ұсынатын меншікті жад пен микропроцессоры бар терминал; 2) терминал ретінде үлкен компьютерді пайдаланатын микрокомпьютер немесе дербес компьютер.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Динамикалық жиым

**ДИНАМИКАЛЫҚ ЖИЫМ **(Динамический массив; dynamic array) — айнымалы шекаралары бар жиым.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жеткізуге шақыру

**Жеткізуге шақыру** (Приглашение к передаче; polling) — мәліметтерді жеткізу бекеттеріне ақпарат жеткізуді кезек бойынша жүзеге асыруды ұсыну.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Динамикалық құрылымды программа

**ДИНАМИКАЛЫҚ ҚҰРЫЛЫМДЫ ПРОГРАММА** (Программа с динамической структурой) — өзара қызметтік түрде байланысқан жүктеуіш модульдер жинағы. Жеке жүктеуіш модульдер осы құрылымның басқа модульдерінің талап етуі бойынша негізгі жадқа шыгарылып оқылады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Интерактивті графика

**Интерактивті графика** (*Интерактивная графика*; *interactive graphiecs*) — 1) пернетақтa мен нұсқағыш құрылғы арқылы команда бере отырып, графикалық жүйенің экрандағы кескінін қарап шығуды және түрлендіруді ұйымдастыру жұмысы; 2) интерактивті графика жүйесін даярлаумен байланысты программалау саласы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Динамикалық қысу

**ДИНАМИКАЛЫҚ ҚЫСУ** (Динамическое сжатие; dynamic compression) — дискіге жазылатын мәліметтерді қысу (тығыздау). Ол әрекет пайдаланушыға төуелсіз арнайы драйвермен атқарылады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Изотиптер

нобай|
**Изотиптер** — иммуноглобулиннің Ь- және Н-тізбектерінін тұрақты бөлшектерінің антигендік детерминанттары. Изотипті антигендік детерминанттар биологиялық бір түрге жататын барлық жандарда бар және барлық иммуноглобулин топтарына тән. Сейтіп Изотипті антигендер детерминанты иммуноглобулиннің түр тәнділігінін, көрсеткіші бола алады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Геологиялық деректер банкі

**Геологиялық деректер банкі** - зерттелген геологиялық нысандарды жан-жақты сипаттайтын әр түрлі деректер жиналып, сақталатын қор.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Интерактивті режім

**Интерактивті режім** (*Интерактивный режим*; *interactive mode*) — адамның (пайдаланушының) процеске жасалатын түрлі әсер түрінде есептеуіш жүйемен әрекеттесу режімі. Бұл әсер нақты есептеуіш жүйені басқару тетігінде кездеседі және процестің оған жауап қимылдарын тудырады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Алмағайып тереңдік

**Алмағайып тереңдік** (*Критическая глубина*) — минералданған грунт сулары айнасының көтерілуінің әсерінен, судың топырақ кеуегімен капиллярлық көтерілуі және соңынан булануы салдарынан топырақ қабаттары сортаңдануы мүмкін тереңдік. Суармалы егістік жерлерде жер асты сулары алмағайып терендіктен төмен орналасуы керек. Одан жоғары көтеріліп кетсе және топырақ құрамындағы шектелген мөлшерден артық болса, өсімдікке зиянды эсер тигізеді. Жер асты суының деңгейі үздіксіз бақыланып отырады. Алмағайып терендіктің мәні шамамен *1,5—2,5 м* аралығында болуы тиіс.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Тұсауланған ферменттер

**Тұсауланған ферменттер** — жасанды түрде алынган ферменттер. Олардың молекулалары полимерлі тасымалдаушылармен ковалентті байланыста болады, соның әсерінен олардыц денатурацияға беріктігі жоғары болады. Тұсауланған ферменттер вирустардың кейбір белоктарын тазарту әдісінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Геологиялық блоктар әдісі

**Геологиялық блоктар әдісі** — қатты пайдалы қазба байлықтарды есептеудің негізгі әдістерінің бірі. Онда жетекші геологиялық-өнеркосіптік параметрлерді (қалыңдығы, мөлшері, жатыс жағдайы мен тереңдігі, кеннің технологиялық қасиеттері мен сорттылығы, кенденудің өзгергіштігі, барлану деңгейі және т.б.) бөлу мен контурлау негізге алынады.
Геологиялық блоктар әдісі кен орнының геологиялық құрылысын, ерекшелігін барлау, тау-кен өндірісін жобалау талаптарына сай орындалады. Бөлінген блок көлемінде кен мен металдың қоры мына формуламен анықталады:

Q = S*mор*d және Р=1/100*Р*Сор

мұндағы Q — кен қоры, т; S — блоктың ауданы, м2; mор — блок көлеміндегі кен денесінің орташа қалыңдығы, d - кеннің көлемдік массасы, Р — металл қоры, т; Сор — блок көлемі кеніндегі металдың орташа мөлшері, %.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Интержелі

**Интержелі** (*Интерсеть*; *internetwork*) өзара көпір немесе бағдарлауыш арқылы қосылған бірнеше аймақтық қашықтағы жергілікті есептеу желілері.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Актуализм

**Актуализм** — термин геология ғылымында екі мағынада қолданылады: 1) планетаның өткен дәуірлерінде көрініс берген күштер сипаты мен қарқыны бүгінгі таңца да ешбір өзгермеген, сондықтан бүгінгі геологиялық процестерді зерттеу нәтижелерін өткен дәуір ерекшеліктерін анықтауға ешбір өзгеріссіз-ақ пайдалануға болады деп пайымдайтын теориялық тұжырым. Актуализм терминінің бұл мағынасындағы синонимі — униформизм. 2) өткен дәуірлерде болған геологиялық процестер мазмұнын бүгінгі құбылыстарды зерттеу арқылы пайымдау тәсілі. Алайда актуализм терминінің бұл мағынасы геологиялық уақыт өткен сайын жер планетасын қамтитын метаморфизмнің бұл түрі магмалар әсеріне тәуелді емес.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Интернет желісі жаңалықтарының қызметі

**Интернет желісі жаңалықтарының қызметі ** (Служба сетевых новостей INTERNET; service of network news the Internet) — клиент-сервер архитектурасына негізделген. Пайдаланушыларға өзінің мақалаларын жіберуге және әр түрлі тақырыптар бойынша электрондық алқалы жиындарға қатысуына мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Санат:Интернет
Интернет желісінің адресі

**Интернет желісінің адресі** (Адрес сети Интернет; Internet address) — Интернетке тіркелгенде әрбір компьютерге берілетін адрес, ол @ белгісімен бөлініп тұратын компьютердің (иесінің) өз атауы (login name) мен домен (domain name) атауынан тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Санат:Интернет
Интернет желісінің үйлестіру кеңесі

**Интернет желісінің үйлестіру кеңесі** (*Координационный совет сети Internet*; *internet activities board*) — Internet желісінің техникалық саясатын анықтайтын ұйым. Өзінің міндетін проблемалық топтар арқылы жүзеге асырады. Мысалы, инженерлік проблемалық топ.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Санат:Интернет
Интерәрекет

**Интерәрекет** (*Интеракция*; *interaction*) — есептеу желілерінде — сервистік блоктар тобының сеансы кезінде мәліметтерді бір жіберілетін зат түрінде жеткізу процедурасы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Геологиялық жорамалдар

**Геологиялық жорамалдар** - Жердің алғашқы түзілу себептерін, оның калық қозғалыстар табиғатын және планетаның геологиялық даму зандылықтарын анықтауға көмектесетін жорамалдар жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Интернет желісінің хаттамасы

**Интернет желісінің хаттамасы** (*Протокол интерсети*; Internet Protocol (IP) — желінің бір жұмыс станциясынан келесісіне хабарлар кестесін жеткізуді қамтамасыз ететін негізгі хаттама. Желідегі мәліметтерді дер кезінде тиімді маршрут таңдап, дұрыс жеткізу мақсатында АҚШ Қорғаныс министрлігі жасап шығарған. Ол жергілікті желілер мен хосткомпьютерлерді жалғастырып, Internet желісінде, UNIX ортасында кең қолданылатын TCP/IP хаттамалары тобына кіреді.

## Дереккөздер

Санат:Интернет протоколдары
Жеткізуді басқару хаттамасы желіаралық хаттама

**Жеткізуді басқару хаттамасы желіаралық хаттама** (Протокол управления передачей/межсетевой протокол; Transmission Control Protocol/ Internet Protocol (TCP/IP) - TCP/IP хаттамалары тобының көліктік деңгейі хаттамасы. Компьютерлер арасында байланыс орнатылғаннан кейін байттар ағыны түріндегі негізгі мәліметтерді жеткізуді қамтамасыз етеді. Қолданбалы программалар TCP хаттамасымен порттар (protocol port) арқылы әрекеттеседі; 1970 жылдары АҚШ Қорғаныс министрлігі жасап шығарған, желілерде кең тараған коммуникациялық хаттама түрі. UNIX операциялық жүйесінің құрамына кіреді, Internet жүйесінде кең қолданылады. TCP хаттамасының бір бөлігі — OSI моделінің транспорттық деңгейіне, ал IP хаттамасының бір бөлігі желілік деңгейге сәйкес келеді.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жеткізулері модульденбеген жергілікті желі

**Жеткізулері модульденбеген жергілікті желі** (Локальная сеть с немодулированной передачей; local network with the not modulated transfer) — тасуыштары модульденбестен, сигналдары тікелей берілетін жергілікті желі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Санат:Механика
Интернет қызметі провайдері

**Интернет қызметі провайдері** (*Провайдер службы Интернет*; *Internet service provider*) — кез келген тұтынушыға Интернетке қосылу мүмкіндігін ұйымдастырып беретін компания немесе мекеме.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жетекші (негізгі) бекет

**Жетекші (негізгі) бекет** (Ведущая (основная) станция; conducting (basic) station) — берілген терминалдардан хабарларды сұрату мен ауыстырып қосу мақсатыңда көп бөлімді жалғастырудағы терминалдарды басқаруды жүзеге асыратын құрылғы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Акведук

**Акведук** ( – су, *duco* – жургіземін) — шатқал, сай-сала, өзен, жол, жыра үстінен су ағатын құбыр немесе науа төрізді үсті ашық, не жабык өткізгіш жүргізу үшін салынатын көпір тектес берік құрылыс. Акведук суландыру жүйелерінде, суэлектр стансасы каналдары мен кеме жүзетін каналдарда пайдаланылады. Ол бетоннан, темір-бетоннан, металдан және ағаштан жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Инфрақұрылым
Интернет ресурсы

**Интернет ресурсы** (*Ресурсы Интернет*; *facility internet*) — Veb серверлерде, РГР серверлерде және т.б. орналасқан интернеттің ақпараттық материалдарының жиынтығына арналған ортақ атау.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Санат:Интернет
Интернет торабы

**Интернет торабы** (*Узел//интер- нета; node internet*) — Интернет байланыс арналарымен өзара біріктірілген ірі тораптардың жиынтығы. Әрбір торап — көбінесе Unix операциялық жүйесінің басшылығымен жұмыс істейтін бір немесе бірнеше қуатты компьютер-серверлер. Мұндай машиналарды бас компьютерлер немесе хост-компьютерлер деп атайды (ағыл. *Host* — қожа деген сөз).

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Санат:Интернет