Нахшыван

**Нахшыван** () — Әзірбайжандағы қала, дәл осы аттас тарихи аймақтың орталығы, қазіргі кезде Нахшыван Автономиялық Республикасының астанасы. Нахшываншай өзенінің оң жағалауында, Арастың саласында орналасқан.

## Атауы
Алғаш рет қала Птолемейдің «Географиясында» «Наксуана» (, ) деген атпен кездеседі. Армян тарихшысы Мовсес Хоренатси оны «Иджеван» деп атады.

Яһуди тарихшысы Иосиф Флавийдің (I ғасыр) түсіндірмесі бойынша армян топонимі **Нахжаван (Нахижеван)** «алғашқы қонған жер» (Нұх кемесі) дегенді білдіреді. Ол Нахижеван қаласы таудың етегінде салынғанын, оның библиондық топан су кезінде Нұхтың кемесі тоқтағанын жазды.

М.Фасмердің айтуынша, Нахжаван (Нахишеван) топонимі арм. жалқы есімі «Νaχič» және  „avan“ сөзі - мекен, көне парсы „avahana“ - „мекен, ауыл“ (кейінірек ж → ш түркі трансформациясы Нахичеван немесе Нахичеван нұсқаларының пайда болуына әкелді) дегеннен шыққан. Бұл түсініктемен неміс филологы Г. Хюбшманн келіседі. «Әлемнің географиялық атаулары» топонимикалық сөздігінде автор Е.М. Поспелов Нахтчаван топонимінің алғашқы жазбаша түрінде «нахтча» көне -арм. тайпалық атау болып табылады, ал «ван» элементі («вани», «вана» нұсқалары) Күнгей Кавказ бен Кіші Азияның ежелгі топонимикасында «орын», «үй», «жер», «ел» мағыналарында өте өнімді, сонымен қатар, тиемелді жұрнақ рөлінде қолданылған екенін көрсетеді.

## Тарихы
Аңыз бойынша, Нахшыван қаласының негізін інжілдік Нұқ қалаған. Парсы және армян деректері бойынша қала б.з.б. 1539 жылы қаланған. «Британника» аймақ пен қаланың тарихын б.з.б. 1500 жылдарға жатқызады. Кеңестік тарих энциклопедиясына сәйкес, Нахшыван қаласы — жасы 3 мың жылдан асатын Күнгей Кавказдағы ежелгі қалалардың бірі.

[170px|thumb|left|Нахшывандағы [Нұқ Пайғамбардың кесенесі|Нұқ кесенесі, 2006 жыл]]
Мовсес Хоренатсиде бейнеленген армян ұлттық аңызы бойынша б.з.б. 550 ж. армяндық патша I Тигран Ервандуни Кирмен одақтасып, Мидия патшалығын талқандап, қалада және оған жақын жерлердегі барлық мидиялық тұтқындарды (марларды) өзі өлтірген соңғы мидия патшасы Астиагтың отбасымен бірге қоныстандырды. «Ислам энциклопедиясы» авторларының айтуынша, бұл мидиялық халықты осы аймақтың күрдтерінің ата-бабалары деп санауға болады.

Б.з. II ғасырында қала Птоломейге Ναξουὰνα (Наксуана) атымен белгілі болды.

Б.з.б. II ғасырдың басында Васпуракан облысының құрамындағы Нахшыван патша І Арташестің үлесімен Ұлы Арменияға қосылды. Бұл жерде Васпуракан ашхардың (аймақ) құрамына кіретін аттас гавардың (өңір) орталығы болды және б.з. V ғасырының басында бұл патшалық құлағанға дейін Армения құрамында қалды.

Нахжаван, шамасы, Арменияның ұлыстық үйлерінің бірі — Марпетаканның иелігінің орталығы болған. Бұл титулды рулық иелігі Мардастан болған каспио-мидиялық немесе матиено-маннейлік мардтардың руынан шыққан әулетті ұлықтар алды.

V ғасырдағы армян тарихшысы Фаустос Бузанд б.з.б. I ғасырда армян патшасы Ұлы Тигран Нахжаван аймағына Палестинадан шығарылған яһудилерді қоныстандырды, ал 369 жылы Парсы патшасы II Шапур Арменияға басқыншылығы кезінде Нахжаваннан Персияға «екі мың армян отбасы мен 16 мың яһуди отбасын» әкелді, бұл Нахжаванның бұрынғы мағынасын жоғалтуына алып келгенін айтады.

623 жылы Нахжаван Византия императоры Ираклий Персияға қарсы жорық жасаған Армения қалаларының бірі болды.

VII ғасырдың ортасында бүкіл Күнгей Кавказ Араб халифатының қол астына өтті. Сол кездегі араб деректерінде Нахжаван Нашава деп аталады. 705 жылы арабтар Нахжаван мен көршілес Харм ауылында шіркеулерде келісімге келуге шақырылған армян ақсүйектерінің бірнеше жүз өкілдері тірідей өртелді.

885 жылы Нахжаванды арабтардан Армян патшалығының екінші патшасы — I Смбат Пагратуни жаулап алып, 891/92 жылы Сүнік ұлығына шартты иелікке берді. 902 жылы Смбат аймақты Васпуракананың иесі Ашот Артсруниге берді, ал 904 жылы соңғысы қайтыс болғаннан кейін оны Сүнік иесі Смбатқа қайтты. Осыдан кейін Нахжаван немесе Нахижеван, қалай аталса да, Сүніктің құрамында қалды. Мұнда Орбелиандар мен Прошиандардың рулары билік жүргізді, бұл Степанос Орбелианның жылнамасынан (XIII ғ.) көрініп тұрғандай, түркі жаулап жорықтарынан кейін де маңыздылығын сақтап қалды.

[thumb|left|300px|Нахшыван сәулет мектебінің ескерткіштерінің бірі — [Мүмін Қатын кесенесі]]
XI ғасырда Нахшыван селжүк сұлтанының резиденциясы болды, XII ғасырда Елдеңіздер мемлекетінің астаналарының бірі болды. Сол дәуірдің ескерткіштері — Мүмін Қатын кесенесі (1186-1187) (сәулетші Нахшыван-Мараға сәулет мектебінің негізін қалаушы, сәулетші Әжәми Нахшывани тұрғызған, Әзірбайжан сәулет өнерінің жауһары болып саналады) және Жүсіп ибн Құсейір кесенесі (1162) қаланың басты көрікті жерлері болып табылады.

Виллем де Рубрук 1253-1255 жылдары Нахшыван армяндарымен кездесуі туралы хабарлады. Моңғолдар қиратқаннан кейін көп ұзамай қалаға келген папа елшісі Рубрук бір кездері «аса зор әрі ең әдемі қала» орнынан «шөлге айналып қалған жерді» тапты: «Бұрын сегіз жүз армян шіркеуі болған, ал қазір екі кішкентай ғана қалды, қалғандарын саракендіктер қиратты».

1386 жылы Темірлан Арменияға басып кіріп, соның ішінде Нахшыванды да жаулап алды.

1603 жылдың күзінде I Аббас шаһ Осман империясымен соғыс кезінде Нахшыван аймағын басып алды, бірақ 1604 жылдың жазында Османлы әскерлері қарсы шабуылға шығып, аңдаусызда Аббас шаһтың үстінен шықты. Аббас шаһ басып алынған жерлерді сақтап қалуға үміттенбестен, «күйдірілген жер» тактикасын жүргізуге шешім қабылдап, Нахшыван мен Ериванның барлық тұрғындарын (армянды да, мұсылманды да) Персияның ішіне қарай шығарды. Нахшыван мен Ериваннан Персияға барлығы 250-300 мың армян айдап әкетілді.

Соған қарамастан, 1648 жылы Нахшыван аймағына барған түрік саяхатшысы Евлия Челеби Нахшыван туралы «қала сазбен қапталған 10 000 үлкен үйлермен безендірілген; мұнда 70 собор мешіті мен тәжім ету орындары, 40 аудандық мешіт, келушілерге арналған 20 үй, 7 әдемі монша, 1000-ға жуық дүкен бар». Челеби Нахшыванның негізін қалауды (Нахшеван немесе Накшижиһан деген атпен) Иран мифологиясынан аңызға айналған Тұран патшасы Афрасиабқа жатқызды.

[thumb|left|250px|[Нахшыван хан сарайы]]
XVIII ғасырдың аяғы — XIX ғасырдың басында Нахшыван жартылай тәуелсіз Нахшыван хандығының астанасы болды.

1813 жылы Гүлістан бейбіт келісімшартына сәйкес Ресей бұл хандықты Персияның «мінсіз билігінде» мойындады, бірақ жаңа парсы-орыс соғысының басталуымен хандықты 1827 жылы 26 маусымда үш мың парсы атты әскер жасағын талқандап, Нахшыванға кірген генерал Паскевич әскерлері басып алды. 1828 жылы 10 ақпанда қол қойылған Түрікменшай бейбіт келісімшартына сәйкес, Ериван мен Нахшыван хандықтарының аумағын шаһ Ресей империясының «толық меншігіне» берді. Сонымен бірге Нахшыван қаласы жаңадан құрылған Армян облысының құрамына кірді. 1849 жылдан бастап — Ериван губерниясы Нахшыван уезінің орталығы болды.

thumb|300px|Нахшыван Ресей империясының пошталық ашықхатында
1918 жылдың маусымында қаланы алдымен түрік әскерлері басып алды, олардың қолдауымен Араз Республикасы жарияланды, содан кейін 1918 жылдың қарашасында олардың орнына британдықтар келді. 1919 жылы наурызда Қарабекір әскерлері Әзірбайжан мен Армения арасындағы даулы аумақ ретінде Нахшыванды басып алды. 1920 жылы 28 шілдеде Нахшыванды 11-ші Қызыл Әскердің бөлімшелері басып алды, сол уақытта түрік әскерінің тұрақсыздандырғыш әсері сақталды. 1921 жылдың қаңтарында Сталин Армения өкілімен сөйлескенде Нахшыван туралы ешқандай әңгіме болуы мүмкін емес — бұл Арменияның бір бөлігі болуы керек деп мәлімдеді.

1921 жылдың басында референдум өткізілді, осыған сәйкес референдумға қатысушылардың 90% автономиялық республика ретінде Әзірбайжанның құрамында болғысы келетінін көрсетті. Көптеген армян ауылдары Нахшыванның Әзірбайжанның бақылауына өтуі туралы білмеді. 1921 жылы ақпанда көптеген армян босқындары Садаракқа жиналды.

1924 жылдың 9 ақпанынан бастап Нахшыван АКСР астанасы болды. Кеңес уақытында қала қайта жаңартылды, жаңа тұрғын аудандары, әкімшілік және қоғамдық ғимараттар, оның ішінде Музыка драма театрының ғимараты (1964, сәулетшілер Е. Исмаилов, Х. Межидов), Әзірбайжан КП Нахшыван облыстық комитеті (1965, сәулетші Ю. Ибрагимов) салынды. 1970-1980 жылдары Нахшыван 1968 жылғы бас жоспарға (сәулетшілер У. Ибрагимова, Н. Маммедбейли) сәйкес салынды.

## Тұрғындары

1896 жылға қарай қалада бес мешіт, үш армян апостолдық және бір православиелік шіркеу болды. 1905 жылы осы аймаққа келген саяхатшы Луиджи Виллари Нахшыванда әзербайжандар армяндардан гөрі жағдайы жақсы екенін және жердің барлығына дерлік иелік ететінін, ал армяндардың көпшілігі шаруалар ретінде осы жерлерде жұмыс істейтінін хабарлайды.

1897 жылы Ресей империясының тұрғындарының бірінші жалпы халық санағы бойынша мәліметтер. Қала халқы 8790 адамды құрады, оның ішінде 1310 (14,9%) сауатты болды. 1915 жылға арналған «Кавказ күнтізбесі» бойынша 1914 жылдың басына қарай қалада 8945 адам өмір сүрді, оның ішінде 5986 — шиит мұсылмандары, 2638 — армяндар, 192 — орыстар және т.б. Сол күнтізбе бойынша 1915 жылы қала тұрғындары 10 246 адамды құрады.

2016 жылғы халық санағы бойынша Нахшыван қаласының тұрғындары 95 100 адамды құрады.

### Ұлттық құрамы

### Діни құрамы
1897 жылы Ресей империясының тұрғындарының бірінші жалпы халық санағы бойынша мәліметтер.
* Мұсылман — 6170 (70,19 %),
* Армяндар (ААШ) — 2226 (25,32 %),
* Православтар — 249 2,83 %),
* Армян-католиктер — 35 (0,4 %),
* Ескі наным-сенушілер және діни еместер — 16 (0,18 %),
* Рим-католиктері — 88 (1 %),
* Яһудилік — 1 (

### Нахшыван ескерткіштері

Сурет:Nakhichevan Mausoleum.jpg|Жүсіп ибн Құсейір кесенесі, 1162
Сурет:Momine Khatun Mausoleum, 2008.jpg|Мүмін Қатын кесенесі, 1186
File:Haji Rufai Bey mosque - 18th century-2.JPG|XVIII ғасыр ескерткіші, Қажы Руфай бек мешіті
File:Nakhchivan city khalideyi kubra tomb.JPG|Күбре кесенесі



Сурет:Nakhichevan02.JPG|Мүмін Қатын кесенесінің жанында жиналған ортағасырлық тас қойлар
Сурет:Nakhichevan04.JPG|Бетон негіздегі тасты қой
File:Nakhchivan khan palace7.JPG|Хан сарайы
File:Nakhchivan city femme centre.JPG|Әйелдер орталығы, XIX ғасыр





### Қала суреттері

Сурет:Huseyn Javid Mausoleum at Nakhchivan from side.jpg|Хүсейін Жауид кесенесі
Сурет:Nakhchivan city library.JPG|Кітап үйі
Сурет:View from the grave monument of the prophet Noah-4.JPG|Нұх кесенесінен қала көрінісі



## Туыстас қалалар
* Батуми, Грузия (8 маусым 2012).
* Брест, Беларус

## Танымал тумалары

## Дереккөздер

Санат:Әзербайжан қалалары
Санат:Ұлы Армения қалалары
Санат:Нахшыван