open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тасқотан

**Тасқотан** – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының оңтүстігіндегі тау. Қарқаралы қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 35 км жерде. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-шығысқа қарай 12 км-ге созылып жатыр. Ені 4 км. Ең биік жері 1006 м. Тасқотан қыстауларының бірінде Кеңес Одағының Батыры Нүркен Әбдіров дүниеге келген.

## Жер бедері
Тауаралық аңғарлар және сайлармен бөлінген толып жатқан қырқалы таулардан, ұсақ шоқылардан, төбелер мен жондардан тұрады. Беткейлері жайпақ, негізгі жыныстары жер бетіне шығып жатыр. 

## Геологиялық құрылымы
Кейінгі тас көмір, пермьдік гранитоидтардан және төрттік делювийлі-пролювийлі шөгінділерден түзілген. 

## Өсімдігі
Қызыл қоңыр қиыршық тасты топырағында өлеңшөп, сұлыбас, боз, жыңғыл өседі. Беткейлері қысқы жайылым ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Қостанай шина жөндеу зауыты

**Қостанай шина жөндеу зауыты** – жауапкершілігі шектеулі серіктестік. Автомобильдер мен ауыл шаруашылығы машиналарының шиналарын қалпына келтіру, резина-техника бұйымдар өндіру, оқу, кеңсе, тұрмыс жиһаздарын дайындау, резина қоспалар шығару жұмыстарымен айналысады.
## Пайдаланған әдебиетттер</span>


Санат:Кәсіпорындар
Сараптама

**Сараптама** — ғылым, техника, өнер, т.б. салаларда арнайы таным, білім мен біліктілікті талап ететін қандай да бір мәселеге зерттеу жүргізу. Сараптаманың ғылыми зерттеуден айырмашылығы сол, ол құбылыстарды емес, болып кеткен жағдайды және оның себептерін анықтау мақсатында жүргізіледі. Көбіне экономикалық, бухгалтерлік, медициналық, соттық сараптамалар жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Рысбек Мырзашұлы Мырзашев

**Рысбек Мырзашұлы Мырзашев** (1932, Ақмола облысы – 1987, Шымкент қаласы) – қоғам қайраткері.

Алматы ауыл шаруашылығы институты мен КОКП ОК жанындағы жоғары партия мектебін бітірген.

1985–1987 жылдары Шымкент облысы партия комитетінің бірінші хатшысы,

1960 жылдан КОКП мүшесі. Ақмола облысының комсомол органдарында, еңбекшілер депутаттары ауданы кеңесі атқару комитетінің төрағасы, Есіл аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы болып істеді.

1977–1982 жылдары Шығыс Қазақстан облыстық партия комитетінің екінші хатшысы,

1982–1985 жылдары халық депутаттары Павлодар облыстық Кеңесі атқару комитетінің төрағасы болды. Социалистік Еңбек Ері, Шымкент қаласының құрметті азаматы. 

## Сілтемелер

 

Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері
Санат:Шымкенттің құрметті азаматтары
Санат:Өзін-өзі өлтіргендер
Санат:Қазақстан КП Шымкент облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Шымкентте жерленгендер
Саратовка

* Саратовка – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы ауыл.
* Саратовка – Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданындағы ауыл.
Зениттік ракеталық әскер

[thumb| alt=A.| ''[ЗБР*.]]*'Зениттік ракеталық әскер''' - елдің әуе шекарасын рұқсатсыз бұзған әуе нысаналарын дер кезінде байқауға және жойып жіберуге арналған әскери құрал-жабдықтар. Оған зениттік басқарылатын ракеталар (ЗБР), ракета ұшыруға арналған ұшыру қондырғылары, ракетаның ұшуын басқаруға арналған қондырғылар мен радиотехникалық қондырғылар, қосымша құрылғылар мен тексеру құрал-жабдықтары жатады. Зениттік басқарылатын ракеталар (ЗБР) – “Жер – Әуе” класына жататын, әуе шабуылына қарсы қорғанысқа арналған ракета. Ол қарапайым зарядпен де, ракеталық зарядпен де зарядтала береді. Оны қондырғыдан жібергеннен кейінгі басқару жерден (кемеден) арнайы радиотехникалық құралдар көмегімен іске асырылады, кейде өздігінен бағытталу арқылы ұшады. Бұл ракеталар шапшаң, барынша дәл көзделеді және дыбыстан ұшқыр жылдамдықпен ұшып келе жатқан нысаналарды талқандай алады. Әуедегі топтық нысаналарды жою үшін әуеде бөлшектелетін ракеталар  кешені қолданылады. ЗБР-дың шекті ұшу қашықтығы – 30 км, старттық салмағы 8 кг – 15,2 т., шекті ұшу жылдамдығы 1700 м/с және онан жоғары. ЗБР нысанаға жердегі (кемедегі) телебасқарудың автоматтық жүйесімен бағытталады немесе ұшу кезінде нысанаға өздігінен бағытталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Баят

**Баят** - оғыздар құрамында болған тайпа. XII ғасырдағы мағлұматтар Баят тайпасын қаңлылар құрамына, екінші бір мәлімет қимақтар құрамына енгізеді. Рашид әд-Диннің айтуынша, Баят XIV ғ-да оғыздардың құрамына кірген. Ергенеқонды қоныстанған және Шыңғыс ханға қосылған алғашқы тайпалардың бірі болған. Әбілғазының “Түрік шежіресінде” (16 ғ.) Оғыз хан немерелерінің қатарында Баяттың да аты аталады және оның таңбасы (Q) келтіріледі. Баят - “бай” деген мағынаны білдіреді. Баят тайпасының негізгі құрамы баяут, гоклен тайпасы деген атпен түрікмендердің құрамына қосылды. Ежелгі баяттардың ұрпағы XIX ғ-да осы атпен қазақ халқының құрамындағы қызылқұрт руына (Кіші жүз) бірікті деген болжам бар.

## Сыртқы сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Халықтар
Сүтақы кәдесі

**Сүтақы кәдесі** –  қалың малдың құрамдас бір бөлігі ретінде күйеудің қалыңдық анасына арнайы беретін сыйлығы. Сүтақы ретінде әр түрлі бағалы заттар, киім-кешектер сыйға тартылады. Сүтақыны құдалар қалыңдықты алуға барғанда арнайы салтанатпен, тойға немесе шығарып салу рәсіміне жиналған ауылдастары, туыстары алдында жұртқа көрсетіп, арнайы атап берген. Бұл кәде шешесінің қызды (қалыңдықты) бағып, тәрбиелегені үшін күйеу тарапынан алғыс білдіру ниетінен бастау алған жоралғы.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Салт-дәстүрлер
Төреханов Айбын

**Төреханов Айбын Әдепханұлы** (25 маусымда 1963 жылы туған, Алматы облысы Панфилов ауданы Көктал ауылы) – ғалым, ауыл шаруашылығы ғылымының докторы (2006).

## Оқуы:

*Мәскеу қаласындағы К.Скрябин атындағы ветеринарлық академияны (1986);
*Бүкілодақтық мал шаруашылық ғылыми-зертханалық институтының аспирантурасын (1992);
*Талдықорған қаласындағы Жетісу экономикалық институтын (1999) бітірген.
## Қызметі:
*1986 – 1997 жылы Алматы облысы Талдықорған ауыл шаруашылық ғылыми-зертханалық институты директорының орынбасары;
*Талдықорған агроөнеркәсіптік кешені ғылыми-зертханалық орталығының төрағасы;
*Талдықорған ауданы әкімінің орынбасары;
*1999 – 2004 жылы Қазақстан Республикасы ауыл шаруашылық институтының стратегия және мемлекеттік реттеу департаменті директорының орынбасары;
* 2001 – 2004 жылы Астана қаласындағы “Асыл түлік” акционерлік қоғамының төрағасы, 2004 жылдан Қазақстан Республикасы ауыл шаруашылық министрлігінің “Мал шаруашылығы және ветеринария ғылыми өндірістік орталығының” директоры.
## Жетістіктері:
Негізгі ғылыми жұмысы мал өнімділігін биотехнологиялық жолмен жақсарту, жергілікті малдардың гендік қорын сақтау және оларды көбейту, табиғи жайылымдарды тиімді пайдаланудың негіздерін құруға арналған. Төреханов Айбын жаңадан шығарылған сүт бағытындағы “Ақ ырыс” қоңыр сиыр сүлесінің, қазақтың етті ақбас сиыры тұқымының Зенит-Чубатый, әулиекөл тұқымының Табакур аталық із топтарының және жоңышқаның “Балауса” жаңа сорты авторларының бірі. Төреханов Айбынның 170-тен астам ғылыми еңбектері, 15 ғылыми әдістемелері мен ұсыныстары, 4 монографиясы, 3 оқулығы жарық көрді.

## Сілтеме
Баротерапия

[thumb|[Барокамерадағы емделуші]]
**Баротерапия** (грекше baros — ауырлық және therapeіa — емдеу) — емдеу мақсатында төменгі немесе жоғары атмосфералық қысымды қолдану. Баротерапия вакуумды барокамера немесе компрессиялы барокамера көмегімен жүргізіледі. Баротерапияның негізгі емдік механизмі тері жабындысындағы қантамырлар мен олардың капиллярлар торына, организмнің тереңде орналасқан тіндеріне өзгертілген атмосфералық қысыммен әсер етуге негізделген. Оның жалпы Баротерапия және жергілікті Баротерапия деген 2 түрі бар. Жалпы Баротерапия — арнайы барокамераларда жүргізіледі. Ол ұзақ уақыт бітпеген жарақаттар мен жараларды, гипоксияны, гипертониялық, коронарлық ауруларды, Кессон ауруын, т.б. емдеуге қолданылады. Жергілікті Баротерапия — дененің шектеулі бір бөлігіне ғана қолданылады, ол үшін, мыс., қарапайым мед. банкілер пайдаланылады. Баротерапияны жүргізу тәсілі және мөлшері әр науқасқа жеке тағайындалады. Егер науқас туберкулез, гемофилия, қатерлі ісік ауруларымен ауырса немесе адам организмі қан кетуге бейім болса, сондай-ақ, жүктілік кезінде науқасты Баротерапиямен емдеуге болмайды.

## Дереккөздер



## Сыртқы сілтемелер
*Баротерапия туралы

Санат:Физиотерапия
Тасқұдық (Отырар ауданы)

**Тасқұдық** – Түркістан облысы Отырар ауданының шығысында, Арыс пен Бөген өзендерінің аралығында жатқан енсіз қоныс. Қарақоңыр ауылдық округінің құрамында. Жер бедері жазық. Солтүстігінде Мазартөбе (абс. биіктігі 215 м), шығысында Қудала (215 м) төбелері, батысында Бейсембек, Тайман құдықтары және шағын Көбенбай қонысы жатыр. Қоныста Шаңқалса, Қашарбай, т.б. қыстаулар орналасқан. Шығысында қонысты суландырып, мал жайылымына айналдырған 
сағатына 1200 л су шығатын артезиан ұңғымасы бар. Қоныс аумағын әр бағытта бірнеше қара жол кесіп өтеді. Ең жақын елді мекен – Ақтөбе а. (6 км).
## Дереккөздер


Санат:Отырар ауданы
Нефрит (химия)

**Нефрит** – силикаттар класы, амфиболдар тобының минералы. Химимялық формуласы: Ca2(Mg,Fe)5[Sі4O11]2(OH,F)2. Актинолит және тремолиттің тығыз, аса тұтқыр, жасырын кристалды, ширатыла, айқын талшықты бітіскен түрінде кездеседі. Түсі көбіне жасыл, қоңырқай жасыл келеді, жарықты құбылтады. Оңай өңделеді, теп-тегіс болып жылтырайды; қаттылығы Моос шкаласы бойынша 5,5 – 6,5, тығыздығы 2,9 – 3 г/см3. Кристалдық тақтатастарда, гидротермальдық және метаморфизмге шалынған негізді жыныстарда эпидот, хлорит, цоизит, тальк, т.б. минералдармен бірге кездеседі. Қойтас және малтатастар күйінде кездесетін Нефритті аллювий шөгінділерінен өндіреді. Тас дәуірінде, әсіресе неолитте алғашқы адамдар қару жасауға жиі пайдаланған. Нефрит Шығыс елдерінде жоғары бағаланады, одан Әмір Темірдің құлпытасы тұрғызылған. Бағалы әшекей тас ретінде зергерлік істе қолданылады.
## Сілтемелер
*Тау жынысы
*Нефелин
*Тас дәуірі
## Дереккөздер


Санат:Миниралдар
Сарбаз

**Сарбаз** *([[Парсы тілі|парс]]. сәр — бас, басшы; “баз” жұрнағы қосылып басшыға еруші деген мағына береді*) — қатардағы әскер, жасақты қол.

Ерекше жағдайда (жорыққа шыққан, жау шапқан жағдайда) жасақталған қалың қолды Сарбаз деп атаған. Сарбаздар ондықтарға, жүздіктерге, мыңдықтарға бөлініп, оларды *онбасы*, *жүзбасы*, *мыңбасы* басқарған, жалпы әскерді сардар басқарған.

Мысалы, 1916 ж. Торғай қазақтарының патша өкіметіне қарсы көтерілісіне қатысушыларды Сарбаз деп атаған.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ғалия Ықсанқызы

**Ғалия Ықсанқызы** *(26. 9. 1950 жылы туған, Қордай ауданы, Красногор ауылы)* –қайраткер, денсаулық сақтау ісінің ұйымдастырушысы. Алматы мемлекеттік медицина институтын бітірген (1973). 1974 – 1979 ж. Шымкент қаласындағы ғ1 емханада учаскелік дәрігер болып істеді. 1979 – 81 ж. Мәскеудегі Дәрігерлердің білімін жетілдіру институтында 2 жылдық арнаулы ординатурада оқыды. 1983 – 85 ж. ғ1 поликлиникада терапевтік бөлім меңгерушісі, 1985 – 1987 ж. бас дәрігердің орынбасары. 1987 жылдан осы емхананың бас дәрігері. Ұзақ жылғы қажырлы еңбегі үшін «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» белгісімен (1990) және Құрмет грамоталарымен марапатталды. 1994 жылдан Шымкент қалалық мәслихатының депутаты болып қатарынан 3-рет сайланды. Қазақстан Республикасы Президенттік Кеңесінің мүшесі (2003).

## Cілтемелер


Санат: Тұлғалар
Санат: Медицина
Санат:1950 жылы туғандар
Тасқұлақ

**Тасқұлақ** — Түркістан облысы Сарыағаш ауданы, Қабланбек ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Сарыағаш қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 3 км жерде, Келес өзенінің сол жағалауында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1997 жылға дейін жеміс-жүзім өсіретін “Қабыланбек” кеңшарының құрамында болған. Кеңшар негізінде Тасқұлақта шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Сарыағаш ауданы елді мекендері
Қосылған құнға салынатын салық

**Қосылған құнға салынатын салық**, кейде **қосылған құн салығы** – жанама салық түрі, қосылған құнның мемлекеттік бюджетке аударылатын бөлігі, бюджеттің маңызды көздерінің бірі. Кәсіпорын, бір жағынан, сатылған өнімдерден қосымша құн салығын алушы болса, екінші жағынан, жабдықтаушылардан өндіріс құралдарын сатып алушы ретінде Қосылған құн салығын төлеуші болып табылады. Қосылған құн салығын төлеушілер салық кодексінде белгіленеді. Мемлекеттік бюджетке төленетін Қосылған құн салығының көлемі өндірушінің сатқан тауары үшін есептелген салық пен жабдықтаушыларға шикізат, материалдар, отын мен энергия, т.б. өнімдер үшін төленген Қосылған құн салығының айырмасы негізінде есептеледі, яғни салық төлеушілер Қосылған құн салығын тауарларды өндіруге (жұмыстарды орындауға, қызмет көрсетуге) жұмсалған материалдық шығынды шегере отырып есептейді. Салық салынатын айналым бойынша бюджетке төленуге тиіс Қосылған құн салығының сомасы, салық кодексіне сәйкес, салық салынатын айналым бойынша есептелген Қосылған құн салығының сомасы мен шегерімге жатқызылған салық сомасы арасындағы айырма ретінде анықталады.
Соңғы кездері Қазақстанның экономикалық даму үдерісін қамтамасыз ету мақсатында Қосылған құн салығының мөлшерін азайту шаралары іске асырылуда. 2004 жылдың 1 қаңтарынан бастап салық төлеушілер Қосылған құн салығын 12% мөлшерінде төлейтін болды.

## Дереккөздер


Санат:Салықтар
Шоқай датқа

**Шоқай Датқа Қарабекұлы** – Қаратау өңірінде, ортағасырлық гүлденген қала болған Саудакентте 19 ғасырда өмір сүрген белгілі тарихи тұлға. Ұлы жүз - ысты руынан шыққан. 

Ысты руынан шыққан.

Ол қара қылды қақ жарған әділдігімен, ауыздыға сөз бермес шешендігімен кеңінен танылған, жастайынан ел басқару ісіне араласып, рулар мен тайпалар арасында ғана емес, көрші жатқан туыстас елдер арасында мәмілегерлігімен аты шыққан қайраткер. Шоқай датқа 19 ғасырдың басында Саудакентте өмірге келген. Тарихымыздан белгілі, 19 ғасырдың екінші жартысына дейін Қазақстанның оңтүстік, оңтүстік-шығыс аймағы Қоқан хандығының ықпалында болды. Қаһарлы Қоқан ханы болған Омар, одан кейін Құдияр қазақтарға олардың арасынан шыққан беделді, ел арасында қадірі асқан ықпалды тұлғалар арқылы басшылық жасады. Қаратаудың теріскейіндегі қазақ елінің беделді, билікке араласа бастаған жас Шоқайына Қоқан билеушілерінің қалауы түсіп, оған хан сарайының лауазымды қызметі – датқа атағы берілді.
Шоқай датқа Қарабекұлы Құдияр ханға және оның шылауындағы зорлықшыл топқа емес, өзінің халқына қалтқысыз адал қызмет етті. Сол замандағы оңтүстік өңірінің тарихи тұлғалары Сапақ датқа, Бөлтірік шешен, Байзақ датқа, Жәкел датқа, Майкөт ақын, басқа да белді азаматтармен қарым- қатынаста болды. Ел бірлігіне, халықтың болашағына байланысты мәселелерді солармен ынтымақта шешіп отырды. Ол Кенесары хан Шу бойына келгенде онымен дәмдес, тұздас болды. Оған қолдау көрсетті. Қырғыз, қазақ арасындағы дау-дамайларды шешуге араласты.
Қоқан хандығында қызметте жүріп Шоқай датқа қазақ халқының дербес дамуын, тәуелсіздігін армандады және осы жолда күресті, өмірін арнады. Ол орыс халқымен экон. және әскери бірлікті жақтаған прогрессивті қайраткер болды. Оңтүстік қазақтарын Ресейге бірігуді жүзеге асырған тұлға да Шоқай датқа. Бұл жөнінде нақты тарихи дерек бар. Полковник Черняевтің өзінің басшылығына жолдаған хатында Қоқан хандығына да ықпалы зор, қазақтар арасында да зор беделге ие Шоқай датқа Қарабекұлымен осындай келісім болғандығын жазады. Шоқай датқаның орыстармен ынтымаққа баруын қатыгез Қоқан ханы кешірмейді. Кейбір деректер бойынша, Шоқай датқа кезекті бір сапардан оралғанда қоқандықтардың үзеңгісіне у жаққанынан қайтыс болады. 
Шоқай датқа – еліне, жеріне өлшеусіз қызмет жасаған, артында сөзі мен ісі қалған ірі тарихи тұлға. Оның өмірі мен қызметі қазақ елі тәуелсіздік алғаннан кейін ғана зерттеліп, жарық көре бастады. Шоқай датқа жайлы мемл. «Дарын» жастар сыйлығының лауреаты, ақын М.Ыбыраев дастан жазды. Жазушылар Б.Әбілдаұлы хикаят, Д.Шалқарбаев пьеса, М.Төлепбергенов, Ж.Миллионов зерттеу мақалалар арнады. 
2001 ж. Алматыда «Үш қиян» баспасынан журналист Ж.Миллионовтың құрастыруымен және Шоқай датқаның тікелей ұрпағы, кәсіпкер Серік Аппазовтың демеушілігімен тарихи танымдық «Шоқай датқа» кітабы шықты. Сол жылы Саудакент а-ндағы өзінің кесенесі жанына Шоқай датқаның еңселі ескерткіші орнатылды. Оның 200 жылдығы Сарысу ауданы көлемінде кеңінен аталып өтті.
Шоқай датқаның туған жері Саудакент а-ндағы кесенесі 19 ғ-да салынған, респ. мәндегі сәулет өнерінің үздік үлгісі болып саналатын бағалы тарихи ескерткіш. Ол мемл. қорғауға алынған.

## Сілтемелер


Санат:Тұлғалар
Санат:Тарих
Тілеуғабылов Сүлеймен Мұстафаұлы

**Тілеуғабылов Сүлеймен Мұстафаұлы** (1935 ж.т., Түркістан облысы Түлкібас ауданы) – техника ғылымының докторы (1993), профессор (1993). ҚР Инженер академиясының акададемигі Магнитогорск тау-кен металлургия институтын бітірген (1960). Магнитогорск металлургия комбинатында диірменші (1958–59), Қарағанды кеңестік халық шаруалар басқармасында бас домнашы (1965), Химиялық-металлургия институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі (1965–92), ҚР Инженер академиясы Жамбыл бөлімшесінің төрағасы (1992–94); 1994 жылдан Қарағанды металлургия институтында кафедра меңгерушісі, профессор қызметін атқарды. 1992 ж. «Развитие теоретических положений и разработка технологии твердообычного и фосфорсодержащего сырья» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 120-дан астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Координациялық байланыс

нобай|
**Координациялық байланыс**, донорлы-акцепторлы байланыс – кешенді қосылыстарға тән химиялық байланыс түрі. Бөлшектердің біреуі донор, ал басқасы электрондар жұбының акцепторы болады. Акцептор деп бос деңгейі (орбитасы) мен оң заряды болатын,молекулалық (атомдық) жүйені айтады. Электрондар жұбы бос (бөлінбеген) жүйе донор деп аталады. Координациялық байланыс түзілгенде бөлінбеген электрондар жұбы донор мен акцептор үшін ортақ болады. Оның табиғатын түсіндіретін үш теория бар: валенттік байланыс, молекулалық орбиталь және кристалдық өріс. Алғашқы екеуі Координациялық байланысты коваленттік байланыстың бір түрі деп қарастырса, үшіншісі электрстатикалық әсерлесу күші деп есептейді.
## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, 11-том

Санат:Химиялық байланыс
Құм қоян

**Құм қоян** () – қоян туысының бір түрі.

Құм қоян  – қояндардың ішіндегі ең кішісі. Дене тұрқы 38 – 53 см, салмағы 1,5 – 2,5 кг. Арқасы мен бүйірі қоңыр, сұр, ал бауыры ақ түсті. Қазақстанда Арал Қарақұмы, Қызылқұм, Мойынқұмда және Қызылорда, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан, Маңғыстау облыстарындағы құмды жерлерде мекендейді.

Құм қоян өсімдіктің 118 түрімен қоректенеді. Оның 66 түрі шөптесін өсімдіктер, 38 түрі бұталар, 14-і ағаш тектес өсімдіктер. Құ мқоян қорегін іздеуге ымырт түскен кезде, түнде шығады. Ұйығу қаңтар мен ақпанның аяғында басталады. Құм қоян – өте өсімтал, жылына 3 рет көбейеді, әр туғанда 1 – 9 көжектен табады. Көжегінің дене тұрқы 11 см, салм. 85 – 95 г болады. Құм қоян жыртқыш сүтқоректілер (түлкі, шиебөрі, қасқыр, дала мысығы, т.б.) мен құстар (бүркіт, жамансары, қарақұс, кезқұйрық, үкі, т.б.) аулап, қорек етеді. Көбейіп кетсе бау-бақшаға едәуір зиян келтіреді. Сондай-ақ, кейбір жұқпалы ауруларды таратады. Терісі жеңіл өнеркәсіпте пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Қояндар
Санат:1778 жылы зерттелген жануарлар
Санат:Азия сүтқоректілері
Шеріпжан Марупұлы Нәдіров

**Шеріпжан Марупұлы Нәдіров** (10.5.1948 жылында туған, Алматы қаласында) – географиялық ғылым докторы (1995), профессор ҚазПИ-ді (1971, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. Қазақстан Ғылым Академиясы-ның География институтында аға инженер, аға ғылым қызметкер (1971–1985), ҚазҰПУ-да және Қазақстан Ғылым Академияның Ұйғыртану институтында аға ғылым қызметкер, бөлім меңгерушісі (1989–1995), Қазақстан Ғылым Академиясы-ның Шығыстану институты директорының орынбасары (1996–1998), Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтында бөлім меңгерушісі (1998–2001) болды. 2001 жылдан Қазақстан Ғылым Академияның География инсттутында бас ғылым қызметкер, ҚазҰУ-да кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. «Экономико-географические проблемы трансформации территориальных структур и развитие интеграционных процессов в народном хозяйстве СУАР КНР и Республики Казахстан»тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 100-ден астам ғыл. жарияланым мен 3 монографияның авторы.

## Дереккөздер </span>


Санат:Тұлғалар
Макроэкономикалық көрсеткіш

**Макроэкономикалық көрсеткіш** — жалпы экономика бойынша өндіру мен тұтыну көлемі, кірістер мен шығыстар, тұрмыс деңгейі, экономика құрамы, экспорт пен импорт, экономикалық өсу қарқыны, т.б. көрсеткіштер.

## Дереккөздер
Ақбұйым

**Ақбұйым** (А қ б и і м) — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша Ұлы жүздегі Жалайыр тайпасынан таратылады. Ұраны — Бекбау, Бақтияр, таңбасы — тарақ. Ежелгі қонысы Алтынемел тауы мен Іле өзенінің арасы. Қыстауы — Іле өзенінің оң жағасы, Шолақ тауының іші, Алтынемелдің күнгей жақ беткейіндегі Бақтияр, Қосқұдық, Жартасты, Көктөбе жерлерінде. Жаздың ыстық айларында Қапал — Арасан тауларындағы Жалғызағаш, Қоянды, Арасан, Ақжар жайлауларына шыққан. Жидебай, Көшентоған, Теректі т.б. қыстаулардың маңына егін салған. Ақбұйым Сары, Құйас деген екі атаға бөлінеді, кейбір шежірелерде Құйас, Маман, Саман, Тұрлыбай, Көлбай, Есет, Дәуей деп таратылады. 

## Тағы қараңыз
*Ұлы жүз
## Сілтемелер
*Қазақ Энциклопедиясы

Санат:Тарих
Санат:Қазақ рулары
Құрбы

**Құрбы** — жас жағынан қатарлас, замандас адамдар. Құрбылардың бір айда не бір жылда туылып, түйдей жасты болуы шарт емес. Жас жағынан бір-екі кейде үш-төрт жас үлкен немесе кіші де болуы мүмкін. Құрбылар арасында әзіл-қалжың, сыйластық, пікірлестік жағы басым болады.

## Дереккөздер
Пайда нормасы

**Пайда нормасы** – пайданың авансыланатын капиталға қатынасы. Шаруашылықты жүргізу тиімділігінің‚ кәсіпкердің қолда бар өндіріс ресурстарын неғұрлым ұтымды пайдалана білуінің өлшемі ретінде қолданылады. Пайда нормасының шамасы (% есебімен көрсетіледі) қосылған құнның нормасына және капиталдың табиғи құрылымына байланысты, яғни ол авансыланатын капиталдың көлеміне ғана емес‚ сонымен бірге оның құрылымына да байланысты. Оған капиталдың айналымы да елеулі ықпал етеді – ол жыл бойына неғұрлым көп айналса‚ норма да солғұрлым жоғары болады. Пайда нормасының құрылымы: фирманың меншікті капиталының құны; сала бойынша орташа Пайда нормасы; нақты фирма пайдасының нормасы. Пайда нормасы – нарықтық экономиканың басты санаттарының бірі.

## Сілтемелер
* Өтпелі кезең экономикасы  
* Қазақстан экономикасы  
* Капитал
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Октябрь (Алматы облысы)

**Октябрь** – Алматы облысы, Көксу ауданындағы ауыл, ауылдық округ орталығы. Аудан орталығы – Балпық би кентінен батысқа қарай 18 км жерде, Мұқыр және Мұқаншы өзендері аралығында, құрғақ дала белдемінде орналасқан. Тұрғыны 1,1 мың адам (2004). 1970 – 97 жылы 23-партсъезд атындағы қызылша өсіретін кеңшардың орталығы болды. Оның негізінде Октябрьде және округке қарасты Бозтоған, Мұқаншы ауылдарында ӨК және бірнеше шаруа қожалығы құрылды. 
## Ішкі сілтемелер
* Алматы	 
## Дереккөздер


Санат:Аудандар
Тіказулы орман пілі

**Тіказулы орман пілі** () – жойылып кеткен пілдер тұқымдасының бір түрі. 

Плейстоцен кезеңінде Еуразия ормандарында тіршілік еткен ірі сүтқоректі. Орман пілінің сәл иіліп келген жоғарғы екі сойдақ тістері ұзын болған. Жақ тістері басқа түрлермен салыстырғанда жіңішке және тіс қатпарларының арасы сиректігімен ерекшеленген. Орман пілдері **өзен, көл жағалауларындағы** орман алқаптарында тіршілік етіп, негізінен *ағаштың бұтақтарымен, жапырақтарымен* қоректенген. Бұл тұқымдастың өкілдерінің қаңқалары Қазақстанда Ақмола, Алматы облыстарының жерінен табылған.
thumb|left|Иллюстрация

## Дереккөздер


Санат:Плейстоцен сүтқоректілері
Санат:Жойылған пілдер
Санат:1847 жылы зерттелген фоссилиялар
Игорь Николаевич Нечаев

**Игорь Николаевич Нечаев** (11 наурыз 1933, Шығыс Қазақстан облысы, Семей қаласы) — ғалым, ауыл шаруашылығының ғылыми докторы (1983), профессор (1984), ҚР Ұлттық ғылым академиясының академиясы (2003). Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1996). Қазақ ұлттық аграрлы университетін бітірген (1962). 1956–1984 жылдары Қазақ мал шаруашылығының ғылыми-зеррттеу институтында, Бетпақдала тәжірибе станциясында ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізді және басшылық қызметтер атқарды. 1984–1991 жылдары ВАСХНИЛ-дың батыс бөлімшесі төрағасының орынбасары, кейін Қазақ Ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясы президентінің орынбасары болды. 1991 жылдан ҚР Мал шаруашылығы және ветеринария ғылыми-өндірістік орталығында ғылыми кеңесші.
 
## Еңбектері
Ғылыми еңбектері жылқының өнімділігін арттырудың селекциялық және технологиялық тәсілдеріне арналған. Нечаевтың басшылығымен және тікелей қатысуымен ет-сүт бағытындағы мұғалжар жылқысының тұқымдары шығарылды. Ол мұғалжар тұқымының және оның екі тұқымішілік және бір зауыттық түрінің авторы. 150-ден астам ғылыми еңбек жазған.

## Сыйлықтары
Жылқы өсіруде ірі селекцияда нәтижелерге жеткені үшін академик А.И. Бараев атындағы сыйлық лауреаты (2002) атанды. Бірнеше медальдармен марапатталған.

## Шығармалары
* Мясное коневодство (табунное), А., 1975;
* Технология производства мяса, А., 1983;
* Продуктивное коневодство, М., 1985; 
* Коневодство Казахстана, А., 1989. 

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Мірәлі Баба

**Мірәлі Баба** – 12 ғасырда өмір сүрген діни ғұлама.

«Сайрам туралы рисала» кітабында Мірәлі Бабаның ислам қағидаларына жетік болғандығы, дінді уағыздау мен ел арасына таратуда орасан зор еңбек еткендігі айтылады. Әкесі Мәлік шах I пен ұлдары Қожа Насыролла, Қожа Фатхоллалар өз дәуірінің оқымыстылары саналды. Сайрам ауылының маңында Мірәлі Бабаға арнап күмбез тұрғызылған. Кесене ғимаратының алғашқы нұсқасы 15–16 ғасырларда бой көтергенімен, кейіннен қирап, 19 ғасырда қайта орнатылған. Аумағы 9,8х6,4 м, күмбезінің биіктігі 9 м кесене төрт бұрышты портал-күмбез түрінде салынған, ішкі құрылымы аркалы қабырғалардан тұратын шаршы үй. Мойындығы мен күмбезін қасбетке қаратылған кірпіш белдеу бөліп тұр.

## Дереккөздер

Санат:Тарихи тұлғалар
Санат:Ислам уағызшылары
Тілеужанов Матжан Мақсымұлы

**Тілеужанов Матжан Мақсымұлы** (15 желтоқсан 1927, Ақтөбе облысы, Ойыл ауданы – 1995, Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласы) — филология ғылымының докторы (1984), профессор (1986). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген жоғары мектеп қызметкері (1987). Орал педагогикалық институтын (1950, қазіргі Батыс Қазақстан мемлекетік университетін ) бітірген. 1950 жылдан осы оқу орнында аға оқытушы, доцент, декан, кафедра меңгерушісі қызметін атқарған. «Қазақ әдебиетіндегі (прозасындағы) юмор мен сатираның идеялық көркемдік өзгешелігінің проблемалары» тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. Ғылыми еңбектері қазақ әдебиетінің проблемалық мәселелеріне арналған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Байқалып, Балықтар

**Байқабыл, Балықтыарал** — Балқаш коленінің солтүстік бөлігіндегі түбек. Оңтүстік-шығыс бағытта 20 км-ге созылған, ені 1 — 8 км, абс.  биіктігі 396 м. Түбектің орта тұсы дөңестеу болып келеді. Жағаларының қатты тілімделген жерлерінде силур кезеңінің құмды туфтары кездеседі. Құнарсыздау сұр топырағында жусанды-сораңды шөптесін өсімдіктер өседі. Су жиегі — қамысты қоға.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Шұңқыр өзені

**Шұңқыр** – Қорағаты алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданы жерімен ағады. 

## Бастауы
Бастауын Қырғыз Алатауындағы Шұңқыр асуынан алып, Қорағаты өзеніне жетпей Құлан ауылы тұсында тартылып қалады. Ұзындығы 32 км. 

## Гидрологиясы
Жоғары және орта ағысында арнасы тік жарлы келген. Төмендегі жағалауы жайпақ. Қар, жауын-шашын суымен толығады. Суын ауданның шаруашылықтары егіске пайдаланады.

## Дереккөздер

Санат:Тұрар Рысқұлов ауданы өзендері
Санат:Шу су алабы
Зияткерлік меншікті бағалау

thumb|Зияткерлік
**Зияткерлік меншікті бағалау** – иеленушісіне белгілі бір пайда беретін зияткерлік қызмет нәтижелеріне құқық көлемінің құнын айқындау. Халықаралық нормаларға сәйкес зияткерлік меншік өндірістік, ғылым, әдеби және көркем салалардағы зияткерлік қызметке қатысты құқықтар деген мағынаны білдіреді. Зияткерлік меншік өнеркәсіптік меншікке, коммерциялық құпия құқығына, авторлық құқық пен сабақтас құқықтарға бөлінеді. Зияткерлік меншік кәсіпорында жасалуы немесе сатып алынуы мүмкін, бірақ кез келген жағдайда оның құны бағалануды талап етеді, бұл баға зияткерлік еңбектің нақты нәтижелеріне құқықтарды иелену үшін заңды немесе жеке тұлға қанша төлеуге дайын екенінің ақшалай өлшемі болып табылады. Зияткерлік меншікті бағалау кезінде құнның бірнеше түрлері: нарықтық, есептік, инвестициялық, теңгерімдік құн түрлері пайдаланылады. Зияткерлік меншікпен жасалатын операциялардың тұрпатына қарай құнның келісімді, өткізу, бастапқы, қалдықтық, қалпына келтіру, тарату (жою), тағы басқалар түрлері де пайдаланылады. Құнның түрі бағалау мақсатына байланысты таңдалады. Зияткерлік меншіктің құны халықаралық тәжірибеде қабылданған тәсілдердің: шығындық, салыстырмалы (нарықтық) және табыстық тәсілдердің көмегімен бағаланады.

## Сілтемелер
*Мүлікті бағалау 
*Құқықпен СМИ 

## Дереккөздер


Санат:Зияткерлік меншік құқығы
Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Құрғақ аңғар

**Құрғақ аңғар** — көктемгі қар немесе жазғы жаңбыр суымен толығып, кейін құрғап қалатын арна. Өздігінен ондаған км-ден бірнеше жүздеген км-ге дейін созылады. Солтүстік Африкадағы Арабия шөлдерінде құрғақ аңғарды уәди (вади) деп атайды. Қазақстанда құрғақ аңғар көбіне жері шөлейтті Қызылорда (Қуаңдария), Қарағанды (Табақкеңтатыр аңғары), Алматы (Құрбақанас, Ортабақанас) облыстарында кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Жер бедері
Потенциал

**Потенциал** (*потенциалдық функция*) — физикалық күш өрістерінің кең көлемді тобын (электрлік, гравитациялық, т.б.) және физикалық шамалардың вектормен көрсетілген өрістерін (сұйықтық жылдамдығының өрісі, т.б.) сипаттайтын ұғым. Әрбір векторлық шама а өзінің потенциалының градиентіне тең: а=gradj. Мұндай жағдайда векторлық өрісті *потенциалдық* деп атайды. Потенциал векторлық өрісті сипаттау үшін көмекші функция ретінде енгізіледі. Термодинамикада потенциал берілген жүйе күйін сипаттаушы макропараметрлерге байланысты функция ретінде қарастырылады. Потенциал арқылы термодинам. жүйенің барлық қасиетін анықтауға болады. Физикада потенциал ұғымының басқа мағынасы да бар. Мысалы, электр өрісінде ол бірлік зарядты электр өрісінің берілген бір нүктесінен шексіздікке тасуға кеткен жұмысына тең.

Потенциал(Педагогика) - қандай да болсын міндетті шешу үшін, белгілі мақсатқа жету үшін пайдаланылуы мүмкін қайнар-көздер, мүмкіндіктер, құралдар, қорлар, белгілі бір саладағы жеке тұлғаның, қоғамның, мемлекеттің мүмкіндіктері.
## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Физика
Мірәлі Баба күмбезі

thumb|300px|Мірәлі Баба күмбезі
**Мірәлі Баба күмбезі** – архитектуралық ескерткіш. Сайрам ауылының маңында. Аңыз бойынша кесене 11–12 ғасырларда өмір сүрген киелі кісінің қабіріне 15–16 ғасырларда тұрғызылып, кейінгі кезде жойылып кеткен мазардың орнында тұр. М.Е. Массонның мәліметтері бойынша 1925 жылы күмбез әлдеқашан құлап қалған, ғимараттың соңғы қалдықтары мүлде бұзылған. Қазіргі құрылыс 19 ғасырдың аяғына жатады, көлемі 120х250х60 мм күйдірілген кірпіштен қаланған, жөнделген, сыланбаған, жобасы текшеленіп келген күмбезбен жабылған. Күмбездің сырты сыланған. Қасбеті биік аркалы қуысы бар порталмен нақышталған. Қуыс ойығынан кіре беріс есік шығарылған. Ішкі құрылымы аркалы қабырғалары бар шаршы үй болып келеді. Қабырғалары мен едені сыланған.

## Дереккөздер

 
## Тағы қараңыз
* Мірәлі Баба

Санат:Қазақстанның республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Шымкент кесенелері
Желдіқара (тау, Алматы облысы)

**Желдіқара** – Жетісу облысы Көксу ауданы жерінде орналасқан тау. Айнабұлақ және Сарыөзек стансалары аралығында.

## Жер бедері
Тау сілемдері, негізінен, ұсақ шоқылы қыраттар болып келеді. Абсолюттік биіктігі 1357 м. Шығыстан батысқа қарай ұзындығы 10 км-ге созылған, ені 8 км-ге жуық. Батыс және оңтүстік беткейі тік жарқабақты.

## Геологиялық құрылымы
Каледон қатпарлығы жыныстарынан түзілген.

## Өсімдігі
Таудың етегі жазық, сайлы-жыралы, шөбі тықыр келген. Мұнда изен, жусан, бетеге, селеу, тобылғы, қараған өседі. Мал жайылымына қолайлы.

## Дереккөздер

Санат:Көксу ауданы таулары
Санат:Жетісу Алатауы
Ибадулла Үмбетаев

Ибадулла Үмбетаев - 1951 жылы сәуір айының 15-і Түркістан облысы Жетісай ауданы Үлгілі ауылында дүниеге келді. 
*1972 жылы Алматы мемлекеттік ауыл шаруашылығы интститутын ( қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірді
*1972–78 жылдары аралығында :Мақтаарал мақта шаруашылығы тәжірибе станциясында аға лаборант, ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі
*1978–78 жылдары аралығында :КСРО Мақта ғылыми-зерттеу институтында аспирант
*1979–82 жылдары аралығында :Түркістан облысы Жетісай ауданы ауыл шаруашылығы басқармасының бас агрономы, аудандық партия комитетінде бөлім меңгерушісі, кеңшар директоры
*1982–88 жылдары аралығында :Келес ауаткомы төрағасының орынбасары, аудандық агроөнеркәсіп бөлімінің төрағасы
*1988–91 жылдары аралығында :Шымкент (қазіргі Оңтүстік Қазақстан) облыстық агроөнеркәсіп бастығының орынбасары, 1-орынбасары, Бөген ауаткомының төрағасы
*1991–92 жылдары аралығында :бұрынғы Шымкент облысы аткомы төрағасының орынбасары
*1992–97 жылдары аралығында :Жетісай ауданының әкімі
*1997 жылы Мақтаарал су шаруашылығы жүйесі басқармасының бастығы
*1997–99 жылдары аралығында :Мақтаарал ауданының әкімі
*2004 жылы ауыл шаруашылығы ғылымының докторы
*1999–2006 жылдары аралығында :Мақтаарал мақта шаруашылығы тәжірибе станциясының директоры
*2006 жылдан Мақта шаруашылығы ғылыми зертттеу институтының директоры қызметін атқарады.

*Ибадулла Үмбетаев «Научные основы сортовой технологии возделывания хлопчатника на мелиорируемых почвах юга Казахстана» деген тақырыпта [[докторлық диссертация]]сын қорғады. *

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Координациялық сан

**Координациялық сан** – кристалдық тордағы әрбір атомның (ионның) айналасында бірдей қашықтықта орналасқан ең жақын атомдардың (иондардың) саны. Кристалдық тордағы металдар үшін Координациялық сан 8 және 12, ал кешенді қосылыстардағы Координациялық сан 1-ден 12-ге дейін болады. Егер іргелес орналасқан атомдардың (иондардың) арасын өзара түзумен қосса, онда координациялық көпжақ деп аталатын фигура шығады. Мысалы, хлорлы натрийдің кристалдық торында натрийдің әрбір ионын [октаэдр/октаэдрдыңъъ бұрыштарында орналасқан хлордың 6 ионы қоршап тұрады. Осы иондар саны натрийдің немесе хлордың Координациялық саны деп аталады. [Анион мен катион радиустарының айырмашылығы азайған сайын Координациялық сан артады. Керісінше, иондардың радиустарының айырмасы артқан сайын Координациялық сан азаяды. 2-ге тең Координациялық сан бір валентті күміс, алтын, мыс, т.б. кешенді қосылыстарда кездеседі. Мысалы, [CuCl2]–, [Ag(NH3)2]+, [AgCl2]–. Мұндай кешендерде орталық атом мен екі лиганд бір түзудің бойына орналасады, демек құрылысы түзу сызықты болады. Координациялық саны 3 болатын қосылыстар сирек кездеседі. Олардың құрылысы тең қабырғалы үшбұрыш болады. Кешен түзушінің Координациялық саны 4 болғанда кешенді ионның құрылысы тетраэдр немесе квадратты болып келеді. Координациялық саны 5-ке тең кешендер онша көп емес. Мұндай кешендердің құрылысы үшбұрышты бипирамида немесе квадратты пирамида пішінді болады. Ең жиі кездесетін Координациялық сан– 6. Мұндай кешендердің құрылысы октаэдр пішінді. Алтыдан үлкен Координациялық сан сирек кездеседі. Ондай кешендерді 5-және 6-периодтағы d-металдар, лантаноидтар мен актиноидтар түзеді. 
## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, 11 - том

Санат:Химия
Сүт бездері

Сау сүт Бездері|thumb
**Сүт бездері** – адам мен жануарларда сүт түзетін қос без. Малда оны желін деп атайды. Адамда сүт бездері 15 – 20 безді бөліктерден тұрады. Осы бөліктерде ана сүті түзіледі. Сүт бездерінің өсіп-жетілуі ішкі секреция бездерінің (гипофиз, қалқанша безі, т.б.) бөліп шығаратын гормондарына байланысты. Бұл кезең қыздарда (жыныстық жетілу кезеңінде) 10 – 12 жаста байқалады.

Cүт бездерінің толықтай қалыптасуы 18 – 20 жаста аяқталады. Cүт бездеріндегі физиологиялық және анатомиялық өзгерістер етеккір келгенде немесе жүктілік кезінде айқын көрінеді. Cүт бездері әйел босанғанда және жас сәбиді емізгенде өзінің даму шегіне жетеді. Ал климакс кезінде кері процесс жүреді.

Cүт бездерінің негізгі қызметі – сүт шығару. Бұл процесс гипофиздің алдыңғы бөлігінде шығарылатын гормондар (пролактин, маммотеген – Қ және ҚҚ, т.б) арқылы басқарылады. Баланы ана сүтімен ұзақ уақыт емізу пролактин мен эстроген гормондарының қызметіне байланысты. Cүт бездерінің жағдайына эндокриндік жүйенің аурулары үлкен әсер етеді. Мысалы, қыздар мен әйелдерде жыныс органдарының (аналық бездердің) жұмысы бұзылса, Cүт бездерінде қатерсіз ісіктер пайда болады. Сондай-ақ әйелдерде мастопатия жиі кездеседі. Әйел организміндегі гормондық тепе-теңдіктің бұзылуы нәтижесінде сүт бездерінде пайда болатын ісікті түйіндер көбінесе бала таппаған немесе сәбиін емізбеген әйелдерде жиірек байқалады. Сүт бездеріндегі қабыну үдерістері, негізінен, мастит кезінде көрініс береді.

Cүт бездерінің ауруларын болдырмау үшін жыныс жүйесі ауруларын дер кезінде емдеу; әсіресе босанғаннан кейінгі кезеңде жеке бастың гигиенасын сақтау; сәбиді емізу ережелерін бұлжытпай орындау қажет. Егер сүт бездерінде түйін пайда болса, дереу маммологқа қаралу керек. Cүт бездеріндегі қандай да бір өзгерістерді *флюрография* және *маммография –* рентгенологиялық  әдістерімен анықтайды.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Анатомия
Потенциалдар айырмасы

**Потенциалдар айырмасы** - электр заряды бір нүктеден екінші нүктеге орын ауыстырғанда электр өрісі күшінің атқаратын жұмысының сол зарядтың шамасына қатынасы. Потенциалдар айырмасының өлшем бірлігі — вольт (В). Потенциалдар айырмасы ұғымы өріс күшінің жұмысы зарядтың қозғалыс траекториясына тәуелсіз болғанда ғана қолданылады. Бұл жағдайда екі нүктенің Потенциалдар айырмасы осы нүктелердің орындары арқылы бір мәнді анықталады. Егер j1, j2 — зарядтың бастапқы және соңғы нүктелеріндегі потенциалдары болса, онда потенциалдар айырмасы: u=j1–j2, ал потенциалдың өзгеруі Dj=j2– –j1=–u. Бірлік оң заряд бір нүктеден екінші нүктеге орын ауыстырғанда электр өрісі атқаратын жұмыс осы нүктелер арасындағы электр кернеуі деп аталады. Электр өрісі стационар болса, кернеу мен потенциалдар айырмасы бірдей болады.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 
 немесе 

Санат:Электрлік
Леонид Павлович Ни

**Леонид Павлович Ни** (9.4. 1923, Ресей, Владивосток қ. – 30.7.2005, Алматы) – металлург-ғалым, техника ғылымдарының докторы (1967), профессор (1969), ҚР Ұлттық ғылым академиясының академигі (1994).

Қазақ тау-кен металлургия институтын (қазіргі ҚазҰТУ) (1946) және аспирантурасын (1951) бітірген. 1951 жылдан Металлургия және кен байыту институтында ғылыми қызметкер, директордың орынбасары (1970 – 1981). 
## Еңбектері
Негізгі ғылыми еңбектері алюминий тотығының (глинозем) физикасы-химиясы мен технологиясын зерттеуге арналған. Павлодар алюминий зауытында төменгі сапалы бокситтерді өңдеудің жаңа тәсілін жасап, өндіріске енгізді (КСРО Мемлекеттік сыйлығы, 1980).

Кеңқұрамды глиноземі бар жүйелердің құрылымдық және фазалық ауысуларын, алюминий ерітінділеріндегі күрделі зат алмасуларын, қатты фазалардың кристалдану процестерін, олардың метатұрақты және нағыз тепе-теңдік жағдайындағы құрылымдық түрлендірілу тәсілдерін зерттеді.

Ни Леонид Павлович 700-ден астам ғылыми еңбектің авторы, оның ішінде 15 монографиясы, 100-ден аса патенті мен авторлық куәлігі бар. Еңбек Қызыл Ту, “Құрмет белгісі” ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Шығармалары
* Щелочные гидрохимические способы переработки высококремнистых бокситов, А., 1967;
* Переработка высокожелезистых бокситов (физикохимия и технология), М., 1979 (соавт.); 
* Комбинированные способы переработки низкокачественного алюминиевого сырья, А., 1988 (соавт.).

## Дереккөздер


Санат:9 сәуірде туғандар
Санат:1923 жылы туғандар
Санат:Владивостокта туғандар
Санат:30 шілдеде қайтыс болғандар
Санат:2005 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан металлургтері
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Төрешілдік

**Төрешілдік** – мемлекетаралық саяси қарым-қатынаста және мемлекеттің ішкі даму мәселелерін реттеуде қолданылатын құбылыс. Төрешілдік сонымен қатар қоғамдық қозғалыстар мен партиялар қызметтерінде де кездеседі. Қазіргі қоғамда төрешілдік құбылысы кең тараған. Мысалы, Қазақстан 2008 жылы Еуропадағы қауіпсіздік пен ынтымақтастық одағына төрешілдік етуге ниет білдіруде. Халықаралық дау-шар мен шиеленістерді шешуде үшінші бір бейтарап мемлекетті төрешілдікке тағайындау арқылы шешу кең қолданылатын тәсіл. Біріккен Ұлттар Ұйымы және оның Қауіпсіздік кеңесі, ОБСЕ-нің Еуропа кеңесі секілді халықаралық ұйымдар әлемдік немесе аумақтық мәселелерді реттеу мақсатында төрешілдік айтады.

## Сілтеме


Санат:Қоғам
Құрғақшолақ

## Географиялық орны
**Құрғақшолақ**, *Майжеген*, *Ақтасты* – Жамбыл облысының Шу, Алматы облысының Балқаш аудандарындағы өзен. Ұзындығы 83 км, су жиналатын алабы 457 км².

## Бастауы
Құрғақшолақ Шу-Іле жотасындағы Айтау бұлақтарынан басталып, Серәлі бейітінен солтүстікке қарай 7 км жерде тартылып қалады.

## Гидрологиясы
Қар, жаңбыр, жер асты суымен толығады. Арнасында көктемде ғана ағын болады. Алабы мал жайылымы.

## Дереккөздер

Санат:Балқаш ауданы өзендері
Санат:Шу ауданы өзендері
Гүлнәр Ермұратқызы Нәдірова

**Гүлнәр Ермұратқызы Нәдірова** (28.10.1955 жыл, Қарағанды қаласы) – филология ғылымдарыны докторы (2006).

Ленинград (1978, Санкт-Петербург) мемлекеттік университетін және Мәскеу қаласындағы Шығыстану институтының аспирантурасын (1990) бітірген. 1978 жылдан ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) оқытушы, доцент болды. 1997 жылдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарады.

«Эволюция художественного создания в современной арабоязычной литературе Туниса» тақырыбында доктор диссертация қорғады.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* ғылым докторы ғылыми дәрежесіне қайта аттестатталғандар 

Санат:28 қазанда туғандар
Санат:1955 жылы туғандар
Санат:Қарағандыда туғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Санкт-Петербург мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Ресей ғылым академиясының Шығыстану институты түлектері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары
Байқағыштық

**Байқағыштық** — адамның  қандай да бір нысанаға назарын аудара білуі, құбылыстар  мен заттардың елеулі, өзіне тән, сонымен бірге аса елеулі емес  қасиеттерін байқай білу және  қабылдау. Адамның жақсы қасиеттерінің бірі. Ол көп аңғарылмайтын, мән берілмейтін нәрселерге ерекше зейін қою түрінде көрініс береді. Оған ие болу жіті көру мен қалтқысыз естуді, бір зат пен екінші заттың байланысын аңғара білуді қажет етеді. Байқағыштық қасиет адамның өмір сүрген ортасына, алған тәлім-тәрбиесіне, мамандығына, айналысқан кәсібіне де байланысты. Мысалы, аңшылықты кәсіп еткен адамдар басқаларға қарағанда аң-құстың ізіне қарап, оның түрін, дене бітімін, т.б. қасиеттерін жақсы ажыратады. Байқағыштық — өмірдің әр саласы үшін өте қажет. Ол, әсіресе, ғылыми жұмыста, ақын-жазушының өмірінде, әскери және мұғалімдік қызметте ерекше орын алады.
::Aдамның жақсы қасиеттерінің бірі. Байқағыштық кез келген уақытта көзге ілінбейтін, ілінсе де оған көбінесе мән берілмейтін нәрселерге ерекше зейін қоюшылық. *Мәселен*, бүркіт пен тазының арасындағы шайқастың ұсақ-түйектерін тек жақсы аңшы ғана байқай алады. Осы суретті А.Құнанбаев *[[«Қан сонарда бүркітші шығады аңға»]]* деген өлеңінде жақсы көрсеткен: *«Біреуі көк, біреуі – жер тағысы, Адам үшін батысып қызыл қанға, Қар аппақ, бүркіт қара, түлкі қызыл, Ұқсайды қаса сұлу шомылғанға»* - «қар аппақ», «бүркіт қара», «түлкі қызыл» деген тіркестерде кез келген адамға байқала бермейтін көріністер сөз болып отыр. Мұндай сөздерді осы нәрсені өте жетік білетін адам ғана айта алады. Байқағыштық жаңа фактілерді білуге құмарлықты, олардың егжей-тегжейін білуді, адамның әрдайым қабылдауға даярлығын тілейді.
Сонымен қатар жіті көру мен қалтқысыз естуді, бір зат пен екінші заттың байланысын аңғара білуді қажет етеді. Байқағыштық қасиет – адамның өмір сүрген ортасына, алған тәлім-тәрбиесіне, мамандығына, айналысқан кәсібіне байланысты. Осы айтылғанды да көптеген фактілер дәлелдейді. *Мәселен*, Австралияның абориген тайпасының балалары шөл даладағы мың сан *«белгілерді»* қатесіз оқи алады, құмға түскен ізге қарап, көптеген '«құпия сырларды»* ашады. Олар қандай [[құс]]тың ізі суатқа келетінін, [[кенгуру]]дың тырнағы тиіп, аударылып түскен жалпақ [[тас]]тың жерге қарап жатқан бетінің [[аз]]-[[маз]] өзгергенін, ізге иқарап адамның оң иығында [[ауыр]] заттың барлығын, бойының ұзындығын, денесінің салмағын табады.  Байқағыштық – өмірдің әр саласы үшін өте қажетті қасиет. Байқағыштық әсіресе ғылыми жұмыста, мұғалімдік қызметте, ақын-жазушының өмірінде ерекше орын алады. Қабылдаудың кейбір түрлері *(көру, есту, қозғалыс, сипай сезу)'' түйсіктердің түрлеріне қарағанда күрделі болады. Демек, қабылдауда бірнеше анализаторлар бірлесіп жұмыс істейді. Мәселен, қозғалыс анализаторының қабылдаудың барлық түрінде де кездесетіндігі біздің осы айтқанымызға дәлел бола алады.

Санат: Психология

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Санат:Мәдениет
Төлепбек Әбдіұлы Назарбеков

**Төлепбек Әбдіұлы Назарбеков** (17.5.1927, Қазығұрт ауданы Тұрбат ауылы – 23.5.2004) – еңбек ардагері, облыстың құрметті азаматы (2002). 

Дулат тайпасының Жаныс руынан.
Еңбек жолын ауылдық Кеңестің хатшысы болып бастаған. 1959-65 жылдары облыстық партия комитеті ауыл шаруашылығы бөлімінің меңгерушісі, аумақтық ұжымшар-кеңшар басқармасының бастығы, 1965–75 жылдары Созақ және Бөген ауданы партия комитеттерінің бірінші хатшысы, облыстық ауыл шаруашылығы басқармасының бастығы, облыстық партия комитетінің хатшысы болып қызмет атқарды. 1976–87 жылдары облыстық орман шаруашылығы және орманды қорғау басқармасының бастығы болды. 1992 жылы Халықаралық Д.А. Қонаев атындағы қордың облыстық филиалының президенті болып сайланды. Бүкілодақтық дәрежедегі дербес зейнеткер. Ленин, екі мәрте Еңбек Қызыл Ту, 2 мәрте «Құрмет белгісі» ордендерімен, 7 медальмен марапатталған. Шымкент қаласының, Түркістан, Ордабасы, Созақ аудандарының құрметті азаматы. 
 

## Сілтемелер
 
 

Санат: Тұлғалар
Санат: Оңтүстік Қазақстан Облысының Құрметті Азаматы
Санат:1927 жылы туғандар
Құрман Ата

**Құрман Ата (Құрбан Ата)** — (шамамен 1604 – 1712, Сауран қаласы) – діни қайраткер. Қоңырат тайпасының Көтенші руы Жаманбай тармағынан шыққан.

## Өмірбаяны
Ел ішінде сақталған деректерде Құрман Атаның тоғыз жасында әкесі қайтыс болады. Күнкөрістері қиындаған соң, ағалары мал ұрлап, «Қыл белбеу» ұры атанады. Ұрлықтарын айтып қоя бергендіктен, Құрман Атаның көзін байлап, Созақ өңіріндегі Жартөбе деген жерге апарып тастайды. Ол хантағылық Ақтамбердіден діни оқу үйреніп, соңынан Түркістан медресесінен екі жыл дәріс алады. Отыз жастан асқанда туған жері Сыр бойына оралады. Меккеге қажылыққа барады. Діни білімі, ақыл-парасаты, турашылдығымен аты шыққан ол ел ішінде әділ би, Құрман әулие атанған. Тәуке хан тұсында қабылданған қазақтың дәстүрлі әдет-ғұрып заңдарының жиынтығы «Жеті жарғыны» жасауға қатысқан. Тәуке хан кеңесшілерінің бірі болған.

## Құрман ата ұрпақтары
Құрман Атаның ұрпақтары Түркістан облысы жəне Қызылорда облыстарына тараған. Оңтүстік Қазақстан облысы, Отырар ауданындағы Арыстан Баб кесенесі жанында Құрман Атаға күмбезді сағана орнатылған. Е. ӘкімқұлұлыҚұрман Атаның өмірін негізге ала отырып «Құрман ата» романын жазды (2004).

## Дереккөздер

Санат:1604 жылы туғандар
Санат:1712 жылы қайтыс болғандар
Зенон

**Зенон** — ежелгі гректерден шығатын ерлер аты:

* Зенон Китиондық
* Зенон Элейлік
* Зенон Сидоннан
Қуаныш Жетпісұлы Балтабаев

**Балтабаев Қуаныш Жетпісұлы** (1948 жылы туған, Зеренді ауданы Айдабол ауылы) — эконономика ғылылым докторы (2000), профессор (2001). Қазіргі әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-ды бітірген (1976). 1966 — 67 жылы жүргізуші болды. 1967 — 70 жылы Әскери теңіз флотында әскери борышын өтеген. 1976 — 81 жылы зерттеуші-стажер, аспирант, 1981 — 99 жылы Қарағанды мемлекеттік университетінде оқытушы, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, 1999 — 2001 жылы Еуразия Ұлттық университетінің  доценті, кафедра меңгерушісі, 2001 — 02 жылдары ҚР Парламент Сенатының аппаратында бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарған. 2002 жылдан бастап ҚР Конституциялық Кеңесінің мүшесі. «Құрмет» орденімен марапатталған. 50 астам мақаланың, монографияның авторы..
## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том

Санат:1948 жылы туғандар