open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қорқыт Ата ескерткіші

thumb|right|200px|Қорқыт Ата ескерткіші
thumb|right|200px|
**Қорқыт Ата ескерткіші** — сәулет өнерінің айрықша үлгісі. Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Жосалы кентінен 18 км жерде, Қорқыт станциясыныңның түбінде (1980).

Авторлары — Б.Ә. Ыбыраев, С.И. Исатаев. Қорқыт Ата ескерткіші темірбетоннан жасалған биіктігі 8 м, 4 тік стелладан тұрады. Әрбір стела әр тарапқа қаратып тұрғызылған құлпытастарға ұқсайды. Жоғары жағы кеңейе келіп, шөміш пішінінде түйісетін стелалар қобыз бейнесін де меңзейді. Түйісер түбіндегі орталық тесігінде 40 металл түтік бар. Олар жел соққан кезде қобыз сарынымен үндес дыбыс шығарады. Аңыздарда айтылғандай, Қорқыт ата мазарында соққан желге үн қосатын қобыз қойылған. Қорқыт Ата ескерткішінің ішкі жағы мәңгілік өмір сырын іздеген Қорқыт атаның киелі желмаясының шартарапқа жол тартқан ізін ишаралайтын “Түйе табан” өрнегімен безендірілген. Әрбір стеланың үшкілдене біткен төбесі күмбезге ұқсатылып, ерекше сәулеткерлік композициялық шешім тапқан. 1997 ж. ескерткішті қалпына келтіру, жөндеу жұмыстары жүргізілді.

Амфитеатр, қонақ үйі, т.б. нысандардан тұратын тұтас архитектуралық ансамбль жасалып, мемориалдық кешенге айналды. 2000 ж. кешен жанынан мұражай ашылды. Оның қорында 700-ге жуық экспонат сақталуда. Мұражай экспозициясында Қорқыт өмір сүрген дәуірдің тарихы мен мәдениеті жайлы мәліметтер беретін материалдар қамтылған. Бұл ескерткіш кешен күллі түркі халықтарына ортақ қасиетті зиярат орындарының бірі болып саналады.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысы сәулеті
Санат:Қорқыт Ата
Санат:Қызылорда облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Қасымбек Ысаұлы

**Қасымбек Ысаұлы** (туған-өлген жылы белгісіз) – датқа, шешен. 19 ғасырдың 1-жартысында Талас, Ақсу өңірін қоныстанған сиқым руын билеген датқа. Оның жер дауы, жесір дауы, барымта және Қоқан хандығының басқыншылық, озбырлықаласызомбылығына қарсы ел қамын қызғыштай қорғап айтқан кесімді, шешімді биліктері ел арасына жайылып кеткен. Қасымбек сол атыраптағы Сапақ датқа, Досай, Көлбай, Қалбыр, Қожатай, Мақұлбек, Ескендір, Керімбай, Төлебай батыр сияқты би-шешендермен тығыз байланыс жасап жүріп, ел тағдыры, оның жарқын болашағы, бірлік, ынтымағы үшін мол қызмет еткен, беделді би болған.
## Дереккөздер

Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Санат:Қазақ би-шешендері
Мейірімділік

**Мейірімділік** — адамның өзге біреуге жылылығын, ізгі ниеті мен лебізін білдіру көрінісі. Мейірімділік адамдар арасындағы сыйластық, кең пейілділік, жанашырлық, ізгі ниет секілді қасиеттерге негізделеді. Мейірімділік адамның жоғары адамгершілік белгісі ретінде оның бүкіл тыныс-тіршілігін, жан дүниесін жадырататын, шат-шадыман тіршілігі үшін қажетті аса маңызды қасиеттің бірі болып саналады. “Мейірімділік, махаббат, қайырымдылық, адалдық секілді ақ жүректен шығады” (Шәкерім). Қазақтың дәстүрлі әдеп жүйесінде мейірімділік адамдар арасындағы адамгершілік, ізгілік пен ізеттілік, имандылық пен инабаттылық секілді асыл қасиеттермен үндестік тапқан. Ж.Баласағұн “кір тигізбей ұста ойыңның өресін, мейірім етсең — мейірімділік көресің” деп, мейірімділікке зор мән берген.

## Дереккөздер</span>
Мекайыл Абайұлы

## Өмірбаяны
**Мекайыл (Мекеш) Абайұлы** (1884 — 1931) — Абайдың Әйгерімнен туған баласы. Жас кезінде мұсылманша, орысша сауат ашқан. Мекайыл ағасы Тұрағұл ауылымен бірге Ақшоқы маңындағы Тышқан деген жерді мекендеген. Абай өлеңдерін түгелдей дерлік жатқа білген. Домбыра тартып, ән айтып, әкесі Абайдың мұрасын насихаттады. Мекайылдың Абай туралы әңгімелерін Мұхтар Әуезов жас шағында көп естіген. 1917 жылы патша өкіметі құлағаннан кейін, Алаш партиясы жетекшілерінің ықпалымен жастардың “Талап” атты мәдени-ағарту ұйымын құрып, төрағасы болды. Осы ұйым арқылы Бүкілресейлік Құрылтай жиылысына сайлау науқанында Алаш партиясын қолдау үшін халық арасында үгіт-насихат жүргізді, Семейде “Абай” журналын шығаруға қаржылай демеушілік жасады. Елде Кеңес өкіметі түпкілікті орнағаннан кейін қуғын-сүргінге ұшырап, 1931 жылы тобықты руының 70 адамымен бірге атылып кеткен. Мекайылдың ұзайыр, ұалишер есімді екі ұлы болған. Екеуі де 2-дүниежүзілік соғыстан оралған жоқ.
## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Канат

thumb|alt=A.| корғасын канаты
thumb|alt=A.|синтетикалық канат
**Канат** – болат сымнан, жіптен немесе өсімдік пен синтетикалық не минералды талшықтардан жасалған майысқақ бұйым. 

Дайындалу әдісіне байланысты канат: есілген немесе бұралған, есілмеген, өрілген болып ажыратылады. Болат канат диаметрі  0,2–5 мм-ге дейінгі салқындай созылған көміртекті болат сымнан дайындалады. Оның созылу беріктігі 70–260 кгк/мм2, ал кейбір жағдайларда 400 кгк/мм2-ге дейін барады. Есілу түріне қарай болат канат бір қабатты немесе спиральді, екі қабатты немесе трос, үш қабатты немесе кабельтовтік канат болып бөлінеді.

## Дереккөздер:


Санат:Канаттар мен тростар
Қосарал (Батыс Қазақстан облысы)

**Қосaрaл** — Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданынындағы ауыл, Жетікөл ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Aудан орталығы – Жымпиты ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 39 км-дей жерде, Бұлдырты өзенінің жағасында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 993 адам (473 ер адам және 520 әйел адам) болса, 2009 жылы 922 адамды (479 ер адам және 443 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 763 адамды (412 ер адам және 351 әйел адам) құрады.

## Тарихы
1969-1997 жылдары “Жетікөл” қой өсіру кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде Қосaрaлда және округке қарасты Ақоба, Жетікөл, Қарақұдық ауылдарында ӨК және 23 шаруа қожалығы құрылған.

## Дереккөздер

Санат:Сырым ауданы елді мекендері
Владимир Дмитриевич Фетисов

**Фетисов Владимир Дмитриевич** - 1949 жылы 15 қыркүйек Ресейдің Нижегород облысы Богородск қаласында дүниеге келді.

*1992 жылы экономика ғылымдарының докторы
*1970 жылы Қазан қаржы-экономика институтын бітірген.
*1970–73 жылдар аралығында осы институтта кіші ғылыми қызметкер 
*1976–93 жылдар аралығында Батыс Қазақстан ауыл шаруашылығы институтында аға оқытушы, аға ғылыми қызметкер
*1993–2004 жылдар аралығында  кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды
*2005 жылдан осында декан

Негізгі ғылыми еңбектері сауда экономикасын қаржыландыру мәселелерін зерттеуге арналған.

## Дереккөздер


Санат:15 қыркүйекте туғандар
Санат:1949 жылы туғандар
Санат:Богородскде туғандар
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Экономика ғылымдарының докторлары
Санат:Қазан қаржы-экономикалық институты түлектері
Санат:Батыс Қазақстан ауыл шаруашылығы институты оқытушылары
Өрел

**Өрел** — Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданындағы ауыл, Өрел ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы Катонқарағай ауылынан шығысқа қарай 59 км жерде, Бұқтырма өзенінің сол жағасында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1959 жылы қой өсіретін өзімен аттас кеңшардың орталығы негізінде қаланған. 1996 жылы кеңшар таратылып, оның орнына шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Катонқарағай ауданы елді мекендері
Моласса

**Моласса** (франц. mollasse – жұмсақ) – литологиялық құрамы күрделі терригендік қабаттардан құралған тау етектерінде шоғырланған тау жыныстарының жиынтығы. Моласса тау сілемдерінің етегінде, тау арасындағы ойпаттарда қалың қабатты шөгінділер ретінде қалыптасады. Бұл қабаттардың астыңғы бөлігі теңіз шөгінділерінен, үстіңгі бөлігі континенттік шөгінділерден құралған. Моласса шөгінділері алғаш Карпат алды тауларының батыс ойпаттарында байқалған. Әсіресе, Швейцарияда жоғ. олигоцен мен миоцен шөгінділерінде толық қалыптасқан. Мұндағы шөгінділер құрамында дөңбектас, малтатас, құмтас, саздар мен мергельдер бар. Моласса қабатының қалыңд. 2500 – 3000 м. Моласса терминін алғаш рет швейцариялық ғалым О.Б. Соссюр (1740 – 1799) енгізген. Тау түзілу сатыларына сәйкес Моласса жоғ. (ірі) және төм. (ұсақ) болып бөлінеді. Қазақстанда Моласса (Ұлытау – Тянь-Шань миогеосинклинальдық белдемінде, Жетісу мен Іле Алатауларының арасындағы Іле ойысында кездеседі. Сарыарқа, Зайсан, Орал қатпарлы жүйелерінде жоғ. таскөмір кезеңінің соңы мен бүкіл пермь кезеңінде континенттік, қызыл түсті, герциндік жоғ. Моласса қалыптасқан. Молассаларда көмір, мұнай, газ, мысты құмтастар, түрлі қорымды кендер кездеседі.

К. Табылдиев

## Дереккөздер


Санат:Тау жыныстары
Нандулар

**Нандулар** () – қырсыз төсті құстардың нандутәрізділер отрядының жалғыз туысы. 

Жоғарғы плиоцен дәуіріне тән қазба қалдықтары Бразилияда табылған. Қазір Оңтүстік Американың далалы, шөлейтті аймақтарында кездеседі. Нандулардың 2 түрі бар: кәдімгі нанду (*Rhea amerіcana*) және Дарвин, немесе кіші, нандуы (*Pterocnemіa pennata*). Бұлардың биіктігі 170 см-дей, салмағы 25 кг-дай. Аяқтары үш саусақты. Қанаттары жақсы жетілген, бірақ ұшпайды. Жақсы жүгіреді және жүзеді. Бүкіл денесін қауырсындар (онша тығыз емес) жауып тұрады. Төс сүйегінің қыры жоқ. Нандутәрізділер топтанып тіршілік етеді, полигамды, көбейер кезде жеке шағын топтарға бөлініп, онда бір қоразы, 5 – 7 мекиені болады. Бір ортақ ұяға 30-ға жуық жұмыртқа салады, оларды қоразы (35 – 40 күндей) басып шығарады. Нандутәрізділер өсімдіктердің жапырақтарымен, бүршігімен, тұқымдарымен және ұсақ омыртқасыздармен қоректенеді. Еті, қауырсыны және жұмыртқасы үшін нандутәрізділер өте көп ауланған. Сондықтан саны аз. Дарвин нандуы қорғауға алынып, Халықаралық табиғат қорғау одағының Қызыл кітабына енгізілген.

## Дереккөздер
Клавдия Зәкірқызы Тынымова

**Тынымова Клавдия Зәкірқызы** (18.4.1920 ж.т., Атырау облысы Құрманғазы ауданы) – медицина ғылымының докторы (1973), профессор (1973). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1942, қазіргі Қазақ Ұлттық Медицина Университеті) бітірген. Осы оқу орнында ординатор, ассистент (1942–53), Қарағанды мемлекеттік медицина институтында (1953–87, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1970 ж. «Возрастные изменения сердечно-сосудистой системы и показателей обмена веществ у практически здоровых жителей Центрального Казахстана» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. Ғылыми еңбектері геронтология және гериатрия мәселелеріне арналған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Жүзбай Қасымбеков

**Жүзбай Қасымбеков** (22.4. 1947 жылы туған, Түркістан облысы Мақтаарал ауданы Алғабас ауылы) – ғалым, өнертапқыш (1982), технология ғылымының докторы (2003). Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтын бітірген (1970). Осы институттың «Мелиоративтік және құрылыс машиналары» кафедрасында мұғалім болып жұмыс істеген. 1972 – 2001 жылдары аралығында Қазақ су шаруашылығы ғылым-зертттеу институтында кіші, аға ғылым қызметкер, «Жайылымдарды суландыру» бөлімінің, «Механикаландыру» лаб-ның меңгерушісі қызметтерін атқарды. 2002 жылдан – ин-т директорының ғыл. жұмыстары бойынша орынбасары. Негізгі ғыл. жұмыстары жайылымдарды суландыру, сумен қамтамасыз ету құрылымдарын тиімді пайдалану, гидротехнология процестерді механикаландыруға арналған. Су тарту мен құдықтарды тазалауға байланысты гидроциклондық әдістерді технологиялық тұрғыдан дамытып, түбегейлі зерттеді. 
Жасаған технологиялары мен қондырғылары КСРО-ның, Қазақстанның көптеген өндіріс орындарында, ауыл шаруашылығында қолданыс тапты. 145 ғылым еңбектің авторы, оның ішінде 1 монографиясы (1999) бар. 40-тан аса өнертабыс иесі. Халықар. көрмелердің 3 күміс, 1 қола медальдарымен марапатталды. 
## Дереккөздер
“Тараз энциклопедиясы”

Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Азық-түлік келісімшарт корпорациясы

**Азық-түлік келісімшарт корпорациясы** — Қазақстанда астық саудасын ұйымдастыруымен айналысатын мемлекеттік корпорация. 1995 жылы құрылған.

## Тарихы
Мемлекеттік ресурстарға астық сатып алу және агроөнеркәсіп кешеніне жаңа несие және төлем механизмдерін дайындау мақсатында Қазақстан Республикасы Министрлер кабинетінің 1995 жылғы 21 наурыздағы № 309 қаулысымен Мемлекеттік азық-түлік келісім шарт корпорациясы құрылды.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1997 жылғы 24 ақпандағы № 260 қаулысына сәйкес, мемлекеттік ресурстарға астық және одан өңделген өнімдерді сатып алу жүйесін жетілдіру мақсатында Мемлекеттік азық-түлік келісім шарт корпорациясы оның жарғылық капиталына жүз пайыз мемлекеттің қатысуымен «Азық-түлік келісім шарт корпорациясы» жабық акционерлік қоғамы болып қайта құрылды.

«Қазақстан Республикасы Президентінің 2006 жылғы 11 желтоқсандағы № 220 Жарлығын іске асыру жөніндегі іс-шаралар туралы» Қазақстан  Республикасы Үкіметінің   2006 жылғы 23 желтоқсандағы № 1247 қаулысымен «Азық-түлік келісім шарт корпорациясы» акционерлік қоғамының акциялар пакеттерін иелену мен пайдалану құқығы «ҚазАгро» Холдингі» АҚ-қа берілген болатын.

2007 жылғы 5 шілдеде «Азық-түлік келісім шарт корпорациясы» акционерлік қоғамына «Ұлттық компания» мәртебесі берілді.

2020 жылғы 12 маусымда «Азық-түлік келісімшарт корпорациясы» ҰК» АҚ акцияларының 100% пакеті «ҚазАгро» Холдингі» акционерлік қоғамынан республикалық меншікке (ҚР Қаржы министрлігінің Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитетіне) тапсырылды. 2020 жылғы 12 маусымдағы № 7 қабылдау-тапсыру актісі негізінде «Азық-түлік келісімшарт корпорациясы» ҰК» АҚ акциялар пакетін иелену және пайдалану құқығы ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігіне берілді («Азық-түлік келісімшарт корпорациясы» Ұлттық компаниясы» акционерлік қоғамының кейбір мәселелері туралы» ҚР Үкіметінің 2020 жылғы 27 мамырдағы № 326 қаулысы).

## Функциялары
Азық-түлік корпорациясы бірқатар функцияларды жүзеге асырады:
*ауыл шаруашылығы өндірушілерін жүйелі қолдау;
*ішкі астық нарығын қорғау және тұрақтандыру;
* азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуге белсенді қатысу;
* АӨК субъектілерін қаржылық қолдау шараларын іске асыру;
*астықты сақтау жөніндегі коммерциялық қызметтер;
*астықты экспорттау.

## Корпорация серіктестері
* Қытай мемлекеттік компаниялары COFCO және Sinopharm;
* Иранның “GTC” үкіметтік сауда корпорациясы;
*Тәжікстанның мемлекеттік материалдық резервтер агенттігі;
* жеке шетелдік компаниялар.

## Басшылары
# Бақтияр Садық (1995—1996)
# Нұрлан Смағұлов (1996—1997)
# Абай Бисембаев (1997—1999)
# Нұрлан Смағұлов (1999—2002)
# Руслан Азимов (2002—2011)
# Бейбітхан Қабдырахманов (2011—2012)
# Нұрлан Оспанов (2012—2014)
# Рахмет Байнақов (2014—2016)
# Бақытжан Жоламанов (2016—2018)
# Нұрлыбек Мәлелов (2018—2019)
# Ринат Ақбердин (2019)
# Қанат Қарауылов (2019—2021)
# Сапархан Омаров (2021—2022)
# Асылхан Жұбашев (2022—)

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы I том

Санат:Азық-түлік
Санат:Қазақстанның ұлттық компаниялары
Молбұлақ

**Молбұлақ** — Түркістан облысы Қазығұрт ауданы, Шарбұлақ ауылдық округі құрамында болған ауыл. 2012 жылы Қазығұрт ауылының құрамына енгізілген.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қазығұрт ауылының солтүстігімен іргелес орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1600 адам (809 ер адам және 791 әйел адам) болса, 2009 жылы 2097 адамды (1055 ер адам және 1042 әйел адам) құрады.

## Тарихы
1962–96 жылдары қой өсіретін  ұжымшардың бөлімшесі болып келді. Оның негізінде ӨК және шаруа қожалықтары құрылды. 

## Дереккөздер

Санат:Қазығұрт ауданының таратылған елді мекендері
Миссисипи (өзен)

**Миссисипи** (, тура аудармасы «**үлкен өзен**») — Солтүстік Америкадағы ең ірі өзен. 

## Сипаттамасы
Дүние жүзіндегі аса ірі өзендердің бірі. ұзындығы 3950 км, Миссуридің бастауынан есептегенде 6420 км. Алабы 3268 мың км2, орташа жылдық су ағымы сағасында 19000 м3/с. 

Ірі оң салалары – Миссури, Арканзас, Ред-Ривер, сол салалары – Висконсин, Иллинойс және Огайо. Миннесота штатындағы шағын көлден басталып, АҚШ-ты солтүстігінен оңтүстікке қарай өлы жазықтарды бойлап қиып өтеді де, Мексика шығанағына үлкен атырау жасап құяды. 

Миссисипи жыл сайын теңізге 360 миллион тұнба алып барады да атырауы Мексика шығанағының ішіне қарай жылына 100 метрдей жылжиды. Қар, жаңбыр суымен толығады. Оң салалары арқылы Сеңгір тауларынан, көбінесе, еріген қар суы, сол салаларымен жаңбыр суы келіп қосылады. Көктем мен жазда тасиды. Жоғарғы жағы қыста 3 – 4 ай қатады. 

## Маңызы
Миссисипи өзен жүйесіндегі кеме жолының ұзындығы 25 мың км-ден асады. Каналдар арқылы өлы көлдер алабымен және Әулие Лаврентий өзені арқылы Атлант мұхитымен жалғасады. Өзен кемелері Сент-Пол қаласына дейін (3 мың км-ден артық қашықтыққа), теңіз кемелері Батон-Руж қаласына дейін қатынайды. 

Миссисипи және оның салалары өзен алабының оңтүстік қуаң аудандарында жер суаруға пайдаланылады. 

## Жағасындағы елді мекендер
Аса ірі қалалары мен порттары: Миннеаполис (Сент-Полмен қоса), Давенпорт, Сент-Луис, Мемфис, Батон-Руж, Жаңа Орлеан.

## Дереккөздер

Санат:АҚШ өзендері
Санат:Алфавит бойынша өзендер
Меконг

[thumb|[Меконг өзені]]
**Меконг** (, , , , , , ) — Үндіқытай түбегіндегі (Қытай, Лаос, Камбоджа, Вьетнам, Мьянма, Тайланд) ең ірі өзен. Өзен 4500 километр, су жиналатын алабы 810 мың километр квадрат Тибет таулы үстіртінің Тангла жотасынан басталып, Кампучия жазығымен ағып, Оңтүстік Қытай теңізіне кең атырау (70 мың километр квадрат) жасап құяды. Негізгі салалары — Мун, Тонлесап (оң), У, Тхен, Сан (сол). Жоғары және орта ағысы терең, түбі тар, шоңғалды шатқалмен, төмен ағысы кең аллювийлі жазықпен өтеді. Тонлесап саласы өзенді Тонлесап көлімен жалғастырады. Жаңбыр және қар суымен толығады. Су шығыны төмен ағысында тамызда — 30 мың метр куб/секунд, сәуірде — 1500 метр куб/секунд. Жылдық су деңгейінің ауытқуы 10 — 15 метр. Өзен өте көп мөлшерде ерітінді тосқындар (жылына 1,5 километр куб) алып келуіне байланысты, атырауы үнемі өсіп отырады (жылына 80 — 100 метр). Өзенде балық түрлері көп, су жыланы, су тасбақасы, қолтырауын, тағы басқа қосмекенділер мекендейді. Теңіз кемелері Пномпеньге (350 километр) дейін қатынайды. Меконг аңғарында негізінен күріш өсіріледі. Жағасында — Луангпрабанг, Вьентьян (Лаос), Пномпень (Камбоджа) қалалары орналасқан.

## Дереккөздер</span>


Санат:Алфавит бойынша өзендер
Қосбас

**Қосбас** () – астық тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер. Қазақстанның барлық аймақтарындағы өзен, көл жағалауында, ылғалды жерлерде қамысты қосбас (D. arundіnacea) өседі. Оның биіктігі 50 – 200 сантиметр, ұзын, тамырсабағы жатаған. Сабағы жалаң, тықыр. Жапырақ қынабы да жалаң, кейде төменгі жағы бұдыр, тілшесінің ұзындығы 6 мм-дей. Жапырақтарының ені 15 мм, ұзынша келеді. Сыпыртқы гүлшоғырының ұзындығы 8 – 20 см, масағында қос жынысты жалғыз гүлі бар. Маусым – тамыз айларында гүлдейді. 

## Дереккөздер


Санат:Астық тұқымдасы
Нейтрондық оптика

**Нейтрондық оптика** – ядролық физиканың баяу нейтрондардың ортамен, электр-магниттік және гравитациялық өрістермен өзара әсерлесуін зерттейтін бөлімі. Нейтронның толқын ұзындығы ƛ=h/mc2 (m – нейтронның массасы, c– оның жылдамдығы) атомаралық қашықтықпен шамалас немесе одан үлкен болғанда, фотондар мен нейтрондардың ортада таралуының арасында қандай да бір ұқсастық байқалады. Жарық оптикасындағы сияқты Нейтрондық оптикада не сәулелік жуықтаумен (нейтрон шоқтарының екі ортаның шекарасында сынуы мен шағылуы), не толқындық жуықтаумен (периодтық құрылымдардағы және жекелеген әртектілердегі дифракция) сипатталатын құбылыстардың бірнеше типтері бар. Жарықтың комбинациялық шашырауына нейтрондардың серпімсіз шашырауы сәйкес келеді; жарықтың дөңгелектік поляризациясына нейтрондардың поляризациясын сәйкес қоюға болады (бірінші жуықтауда). Нейтрондар мен фотондар арасындағы ұқсастықты оларда электр зарядының болмауы растай түседі. Электро-магниттік өріс кванттарынан нейтрондардың айырмашылығы мынада: нейтрондар ортада қозғала отырып, негізінен атом ядроларымен өзара әсерлеседі, магниттік моменті және тыныштықтағы массасы болатындықтан баяу нейтрондардың таралу жылдамдығы сондай толқын ұзындықтағы фотондардың жылдамдығынан 105 – 106 есе аз болады. Нейтрондардың дифракциясы, көбінесе рентген сәулелерінің дифракциясына ұқсас. Негізгі айырмашылығы нейтрондардың ядроларда және кристалл ішіндегі магнит өрістерінде шашырайтындығында. Бұл іс жүзінде рентген сәулелерімен зерттеу мүмкін болмаған жағдайларда кристалдардың атом құрылымын зерттеуді жеңілдетеді.

## Сілтемелер
* Нейтрондық жұлдыздар  
* Нейтрон  
* Ядролық физика
## Дереккөздер


Санат:Физика
Фритьоф Нансен

thumb| alt=A.| ''Нансен Фритьоф''.
[thumb| alt=A.| ''[Нансен Фритьофтың 1893-1896 жылдары жүзіп өткен жолы*.]]
*'Нансен Фритьоф*' [10.10. 1861, [[Кристиания]] (*қазіргі Осло*) маңындағы [[Стуре-Фрәен]] иелігі – 13.5.1930, [[Люсакер]] иелігі, Осло маңы] – норвег [[Арктика]] зерттеушісі, саяхатшы, мұхит зерттеуші, қоғам қайраткері. 1880 – 82 ж. Кристиания ун-тінде оқыды. Осло университетінің профессоры (*1897*), Ресей Ғылым Академиясының құрметті мүшесі (*1898*). 1888 – 89 жылдары бірінші болып шаңғымен Гренландияның оңтүстігінн кесіп өтіп, аралды орасан зор мұз қалқаны басып жатқанын анықтады. 1893 – 96 жылдары Нансен Фритьоф “[[Фрам]]” кемесімен Солтүстік Мұзды мұхитқа жасалған экспедицияны басқарды. 7850с. е-тен бастап мұзбен бірге ығып, 1894 жылдың соңында 8324 с. е-ке жеткен. Осы кездегі океанографиялық, метеорологиялық зерттеулері нәтижесінде [[Солтүстік Мұзды мұхит]] таяз деген пікірді теріске шығарды. Мұхит суының құрамы, мұз қозғалысына жердің тәуліктік айналысының әсері, т.б. ғыл. деректер жиналды. 1920 – 21 жылдары [[Ұлттар Лигасы]]ның әскери тұтқындар мәселелері жөніндегі жоғарғы комиссары, [[Еділ]] бойындағы ашыққандарға көмек ұйымдастырушылардың бірі болды (*1921*). Нансен Фритьофге гуманитарлық қызметі үшін [[Нобель сыйлығы]] берілді (*1922''). Арктика мен Антарктиканың бірнеше географиялық нысандары Нансен Фритьоф есімімен аталады.

## Сілтемелер
* Саяхатшы 
* Океанография 
* Діни ұйымдар
* Ғылым
* География
## Дереккөздер


Санат:Норвегия тұлғалары
Тото Мазартайұлы

**Тото Мазартайұлы** (1314 – 1355) – Юань әулеті тұсындағы белгілі қоғам қайраткері, меркіт руынан шыққан қытай тарихшысы. Жасынан әкесінің ағасы Баянның қолында өскен. 15 жасынан ханзадаға хатшы болған. 1328 – 1330 ж. дарухуаш, уәзір міндеттерін атқарды. 1331 ж. кеңесшілер мүшесінің құрамына кірді. 1340 ж. патша жарлығы бойынша Ван Джиебан, Арулармен бірігіп Баянды биліктен тайдырды. 1341 ж. императордың уәзірі болып тағайындалды. Қол астындағы қызметкерлерді арнайы байқаумен алу жүйесін қалпына келтіреді. Сунь, Ляу және Джин патшалықтары тарихын жазуға ат салысып, “тарлан уәзір” атанды. 1352 ж. “Қы-зыл орамалдылар” көтерілісін басып, қырғынға ұшыратты. 1354 ж. соғыста жеңілгендіктен орнынан алынып, Уннаньға айдалды. Қарсыластары у беріп өлтірген.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.

Санат:Тұлғалар
Санат:Тарих
Қаныбек Жанболатов

**Қаныбек Жанболатов** (1898, Қызылқұм ауданы Шәуілдір ауылы) – Cоциалистік Еңбек Ері (1.12. 1949). 1928 – 44 ж. ұжымшарда шопан, 1944 – 65 жылдары Қызылқұм ауданы Сүткент кеңшарында аға шопан болып істеді. 1965 жылдан зейнет демалысында. Ленин орденімен, медальдармен марапатталған.

Қоңырат тайпасының Құлшығаш руынан шыққан.
## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Миссури

**Миссу́ри** ():

* Миссури (тайпа) — үндістер тайпасы.
* Миссури (штат) — АҚШ штаты.
* Миссури (өзен) — Солтүстік Америкадағы өзен.
* Миссури (үстірт) — Солтүстік Америкадағы үстірт.
Бекмұрат Ералыұлы Тыныштықбаев

**Бекмұрат Ералыұлы Тыныштықбаев** (5.2.1959 жылы т., Қызылорда облысы Сырдария ауданы Шіркейлі ауылы) – техника ғылымдарының докторы (2000), профессор, ҚР Ұлттық инженерия академиясының корреспондент мүшесі (2001).

## Өмірбаяны
* Мәскеу ауыл шаруашылық өндірісі инженерлері институтын бітірген (1981).
* Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтының (қазіргі Тараз мемлекеттік университеті) Қызылорда бөлімшесінде оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі (1981–1996)
* Қызылорда мемлекеттік университетінде декан (1996–98);
* 1998 жылдан Қызылорда инженерлік-экономикалық институтының ректоры қызметін атқарады.

## Ғылыми еңбектері
* «Оптимальное проектирование ресурсосберегающих производственных процессов заготовки стебельчатых кормов в условиях Приаралья Казахстана» тақырыбында докторлық диссертация қорғады.
* 40-тан астам ғылыми жарияланым мен 1 монографияның авторы.

## Дереккөздер

Санат:5 ақпанда туғандар
Санат:1959 жылы туғандар
Санат:Сырдария ауданында (Қызылорда облысы) туғандар
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан Ұлттық инженерия академиясының корреспондент мүшес
Санат:Мәскеу ауыл шаруашылық өндірісі инженерлері институты түлектері
Санат:Тараз мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Қызылорда инженерлік-экономикалық институтының ректорлары
Санат:Қазақстан инженерлері
Мекран таулары

**Мекран таулары**, Макран — Иран таулы қыратының Иран және Пәкстан жеріндегі оңтүстік-шығыс тармағы. Ормуз бұғазынан батысқа қарай доға тәрізденіп 1150 километрге созылып жатыр. Мекран таулары көлденең ойыстармен және тар шатқалдармен бөлінген қатар жатқан жоталардан (биіктік 1000 — 2000 метр) тұрады. Ең биік жері Маран тауы (3277 метр). Негізінен әктастан және құмтастан, ойыстары мен тау алды мергель, тақтатас және флиштен түзілген. Жер сілкіну жиі болып тұрады. Тау алдында балшықты жанартаулар кездеседі. Батысы және солтүстік-батысы шөл және шөлейтті. Негізінен шөлдік өсімдік, шығысында таулық саванна, солтүстік-шығыс бөлігінде орман көп. Өзен аңғарларын бойлай жалпақ жапырақты орман мен құрма пальмасының шоқ тоғайы өседі.

## Дереккөздер</span>


Санат:География
Халькофиль элементтер

[thumb|right|[Касситерит — қалайы(IV) оксиді]]
thumb|right|Саф висмут

**Халькофиль элементтер** ( — мыс, *φιλέω* — сүйемін) — жер қыртысының сульфидтік қабығын құрайтын химиялық элементтер тобы. В.М. Гольдшмидт жіктелімі бойынша халькофиль элементтеріне: Ag, As, Bi, Cd, Cu, Ga, Ge, Hg, In, Pb, Po, S, Sb, Se, Sn, Te, Tl және Zn жатады.

Ең жоғары валенттілікке сәйкес келетін халькофиль элементтерінеі катиондарының сыртқы электрондық қабатында 18 электрон (тек күкіртте ғана 8 электрон) бар. Xалькофиль элементтерінеінің қосылыстары қарапайым күйге оңай ауысады; Cu, Ag, Hg, Pb, As, Sb, Bi, Se және Te табиғатта таза (саф) күйінде ұшырасады. Xалькофиль элементтеріне сульфотұздар, сульфидтер және осыларға ұқсас коваленттік химимиялық байланыстары бар және күшті үйек тудыратын қосылыстар түзеді. Халькофиль элементтерінеінің кейбір қосылыстары өте баяу ериді, біразы ұшқыш, кешенді қосылыстар түзуге бейім. Халькофиль элементтеріне атом көлемдерін бейнелейтін қисық сызықтардың көтеріңкі бөлігінен орын алып, диамагниттік қасиет байқалады және ол элементтердің рет нөмірлері артқан сайын күшейеді. Халькофиль элементтерінеінің сульфидтері балқыған темір моносульфидінде еріп, сульфотұздар сияқты қосылыстар (CuBіS2, Ag3AsS3, PbSb2S4, т.б.) түзеді. Халькофиль элементтеріне магма кристалдануының соңғы сатыларымен байланысты түзілімдерінде (сульфидтік кентас денелері, желілері) шоғырланған. Олардың жер қыртысындағы салмақ мөлшері аз болғанымен өндірістік маңызы зор.

Санат:Геология
Санат:Геохимия
Санат:Терминология
Санат:Химиялық элементтер
Тотонактар

**Тотонактар** — Орталық Мексиканың шығысындағы үндіс халқы (Веракрус штатының орталық бөлігі және солтүстік Пуэбла штаты). Халқы 411,3 мың адам (2010 жылғы халық санағы). 

## Тілі
Пенути тіл шоғырының тотонак тобының тотонак немесе натимоло тілінде сөйлейді. Сондай-ақ испан тілі де кең тараған. 

## Діні
Діні – католицизм. 

## Тарихы
Ертеректе Тотонактар Мексиканың Атлант мұхиты жағалауын мекендеген. Олар б.з. 2-мыңжылдықтың басында Веракрус штатындағы тахина мәдениетін жасаушылар болған. 14 ғасырдан бастап ацтектердің қол астында болып, алым төлеп тұрған. 16 ғасыпдың басында испандықтар бағындырған.

## Кәсібі
Мәдениеті Орталық Америка үндістерінің мәдениетіне ұқсас. Дәстүрлі кәсібі – қолмен атқарылатын егіншілік (жүгері, соя, асқабақ, чиле бұрышы, жағалауда банан, қант құрағы, ваниль, ананас). Омарташылықпен де айналысады, құс шаруашылығы, шошқа шаруашылығы кең таралған. Мұнай кен орындарына көшу жақсы дамыған. Әйелдердің дәстүрлі қолөнеріне емдік шөптерді жинау және жергілікті ағаштардың түбінен арнайы қағаз (аме) жасау (туристерге кәдесый ретінде пайдаланылады) жатады. Ерлер қоржын мен балық аулайтын тор тоқиды.

## Тұрмыс салты
Қалыңдықты жігіттің ата-анасы іздейді, содан кейін 3 жылдай күйеу жігіт пен қалыңдықтың отбасылары сый-сияпат жасап, ортақ мерекелер ұйымдастырады.

Жағалауда үйлері төртбұрышты, бір бөлмелі, қабырғалары шырмауықпен бір-біріне бекітілген қамыс сырықтардан жасалған, ағаш жақтаумен, төбесі тік төбелі, көбінесе қамыстан жасалған. Тауда үйлері кірпіштен немесе тақтайдан тұрғызылған, балшықпен қапталған және әктелген, төбесі жабынқышпен жабылған. Кейде жақын жерде ас үйі мен мал қораларын тұрғызады.

Әйелдердің дәстүрлі костюмі — ұзын ақ белдемше, ақ жеңсіз блузка және кеудеге және арқаға бұрыштары салбырап тұратын кестелі қысқа жамылғы. Бұрымдары екі өрім ленталармен біріктіріліп, мереке күндері шаш үлгісі жаңа гүлдермен толықтырылады.

## Дереккөздер

 
Санат:Орталық Америка үндістері
Санат:Мексика этникалық топтары
Санат:Мезоамерика археологиялық мәдениеті
Жайсаңбек Молдағалиев

**Жайсаңбек Молдағалиев** (14 сәуір 1935, Қостанай облысы Сарыкөл ауданы Жаңасу а. – 22 маусым 1986, Алматы) – жазушы. 

* ҚазМУ-ды бітірген (1959). 

* 1959 – 85 ж. “Қазақ әдебиеті” газетінде әдеби қызметкер

* “Жұлдыз” журналында әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі

* “Жазушы” баспасында аға редактор

* Баспа, полиграфия және кітап саудасы жөніндегі мемлекеттік комитетте аға редактор

* Қазақстан Жазушылар одағында әдеби кеңесші қызметтерін атқарған. 

## Шығармалары

* “Жүрек қазынасы” атты алғашқы повесі 1962 ж. жарық көрді. 

Ел-жер тарихын, замандастарының шынайы өмірін баяндаған 

* “Жаз ерке” (1965)

* “Айналайын атыңнан” (1972)

* “Самал” (1972)

* “Ел суреттері” (1976), т.б. повесть, әңгімелер жинағы шықты. 

* “Екі дос” (1979)

* “Торғай толғауы” (3 кітап) атты шығармаларында 2-дүниежүзілік соғыс жылдарындағы халықтың өмірі, қайсарлығы суреттелген. 

* “Алғашқы қоңырау” (1978)

* “Таза бұлақ” (1984) романдары Ы.Алтынсариннің өміріне арналған. 

Л.Толстойдың, И.Буниннің әңгімелерін қазақ тіліне тәржімалаған. М. шығармалары бірнеше тілдерге аударылды. 

## Дереккөздер


Санат:14 сәуірде туғандар
Санат:1935 жылы туғандар
Санат:Сарыкөл ауданында туғандар
Санат:22 маусымда қайтыс болғандар
Санат:1986 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Каникул

:**Каникул** (*полякше kanіkula, латынша canіcalares – жылдың мейлінше ыстық күндері*) –

*1) оқу жылы бойында оқу орындарында өтетін сабақтар арасындағы үзілістер. Мектептерде тоқсан сайын, жоғары және орта оқу орындарында семестрлер арасында, сондай-ақ, оқу жылы аяқталған соң беріледі;

*2) парламент жұмысы арасындағы үзілістер. Каникулды депутаттар тынығу үшін (мысалы, жазғы каникул), сондай-ақ, сайлаушылармен кездесу мақсатында пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Демалыс
Ыстықкөл

thumb|right|250px|Ыстықкөл
thumb|right
**Ыстықкөл** () — Солтүстік Тянь-Шаньдағы Күнгей Алатау мен Теріскей Алатау тау жоталарының аралығында, 1608 м биіктікте (Ыстықкөл қазаншұңқырында) орналасқан тұйық көл, Қырғызстан жерінде. Дүние жүзіндегі ірі тау көлдерінің бірі. Аумағы 6236 км², ұзындығы 178 км, ендірек бөлігі – 60 км, ең терең жері – 668 м, орташа тереңдігі – 278 м, көлемі – 1738 км³. 

Жағалық сызығының ұзындығы – 597 км. Көлге 50-ден астам шағын өзен құяды (олардың жылдық ағыны 3 км³). Ірілері – Жырғалаң, Түп. Ыстықкөл алабының аумағы 21,9 мың км². Жағалары нашар тілімделген, терең шығанақтар шығыс және оңтүстік-шығыс жағалауында ғана кездеседі. Климаты қоңыржай континенттік. Жағалауындағы ауаның температурасы шілдеде 16 – 17°С, қаңтарда –2° – 7°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 110 – 470 мм. Көл бетінен булану мөлшері – 700 мм. Күшті желдер (жылдығы 30 – 40 м/с) әсерінен көлде биіктігі 3 – 4 метрлік толқындар болады. Деңгейінің ауытқу амплитудасы 10 – 50 см. Суының беткі температурасы қаңтарда 2 – 3°С, шілде–тамызда 19 – 20°С. Қыста суы қатпайды, аязды жылдары шығанақтары ғана қатады. Мөлдірлігі – 12 м, тұздығы – 5,8 ‰. 

Балықтың 20-дан астам түрі (шабақ, сазан, көкбас, т.б.) бар. 
Кеме жүзеді. 

Көл өңірінде 1958 ж. Ыстықкөл қорығы ұйымдастырылды. 
Басты порты – Балықшы. 
Ыстықкөл жағалауы Орталық Азиядағы маңызды рекреациондық аудан: Шолпаната, Жырғалаң, Жетіөгіз, Тамға курорттары, демалыс үйлері, турбазалары ұйымдастырылған.

## Дереккөздер

Санат:Ыстықкөл
Санат:Тұзды көлдер
Санат:Аңыздар

Санат:Қырғызстан биосфералық резерваты
Тотығу

**Тотығу** – элементтің немесе қосылыстың тотықтырғышпен әрекеттесу процесі; тотығу-тотықсыздану реакциялары барысында бөлшектің электрондарынан айрылу процесі. Тотығу кезінде бөлшектің тотығу дәрежесі артады. Мысалы, атом электронын берсе, оң зарядты ионға; теріс зарядты ион электрон берсе бейтарап атомға, оң зарядты ионға айналады; оң зарядты ион электрон берсе, оның оң заряды берген электрон санына сәйкес өседі.

## Тотығу түрлері
Биологиялық тотығу – оксидредуктаза ферменттерімен катализденетін, тірі организмдегі тотығу-тотықсыздану реакцияларының жиынтығы. Ол тірі организм тіршілігінің негізін құрайтын энергия көзі болып табылады. Биологиялық тотығудың атқаратын маңызды қызметі организмдегі зат алмасу, дем алу, жасуша құрылымын құрастыру, өсу процесіне қажет әр түрлі метаболиттерді – субстраттарды, коферменттерді, гормондарды және басқа заттарды түзу болып табылады.

Мұнай өнімдерінің  тотығуы (автототығу), негізінен құрылысы әр түрлі көмірсутектер қоспасынан тұратын мұнай өнімдері тотықтырғанда әр түрлі оттекті қосылыстардың түзілуі. Органикалық қосылыстардың тотығуы – органикалық қосылыс молекуласына оттек атомдарын енгізу және сутек атомдарын одан бөліп шығару. Органикалық затқа тотықтырғыштың әсе-рі тотығатын заттың табиғатына, температураға, катализаторға, реагенттердің концентрациясына, ортаның қышқылдылығына, т.б. байланысты.

Тотығу — су құрамындағы органикалық заттардың мөлшерін оттектің барлық тотықтану шығынымен білуге болады. 1 дм3 су құрамындағы органикалық заттардың оттекпен тотығуы 2,5—3 мг/дм3 болса, онда су құрамындағы органикалық заттардың өте көп мөлшерде болғаны және осыған байланысты зиянды бактериялар арқылы ауру жұқтыру мүмкіндігі арта түседі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Наньшань

**Наньшань** ( – нань –  оңтүстік, шань – тау), немесе **Циляньшань** (祁连山) — Орталық Азиядағы тау жүйесі, Қытай мемлекетінің аумағынданда орналасқан. Оңтүстік-батысында Цайдам қазаншұңқырымен, солтүстік-шығысында Алашан шөлімен шектеседі. Ұзындығы 800 км, ені 320 км, биіктігі 6346 м-ге дейін жетеді. Тау жүйесі аңғарлармен бөлінген бірнеше жоталардан тұрады: Циляньшань, Таолайшань, Сулэнаньшань,Улан-Дабан, Дакэн-Дабан, т.б. Солтүстік және батыс беткейлерінде ұзындығы 2 – 3 км болатын мыңнан астам мұздық бар. Ертепалеозойлық құмтас, тақтатастың қатпарлы қабаттарынан (*солтүстік жоталар*), метаморфтық тау жыныстары араласқан кембрийге дейінгі кристалдық қабаттан (ішкі жоталар) және палеозой, триастың шөгінді жыныстарынан (*оңтүстік жоталар*) түзілген.Темір, полиметалл кендері бар. Климаты континенттік. Өзендерінің (*ірілері [[Датунхэ]], [[Сулэхэ]], [[Жошуй]], т.б.*) деңгейі көктем мен жазда көтеріледі. Батысында дала мен шөл, шығысында орманды дала, қылқанды орман, альпілік шалғын тараған. Наньшаньды жабайы қодас, бөкен, тауешкі мекендейді.

## Дереккөздер


Санат:Қытай таулары

zh-classical:祁連山
Ыстықкөл уезі

thumb
**Ыстықкөл уезі** — Ресей империясы құрамында болған әкімшілік-аумақтық бөлініс. Қазақ даласын басқару үшін Ресей үкіметі шығарған уақытша ережеге сәйкес 1867 ж. Жетісу облысының құрамында құрылған. Ыстықкөл уезі оңтүстік және оңтүстік-шығыс жағында Қытаймен шектесіп, батысында Ыстықкөл және Тоқмақ уездерінің аралығын алып жатты. Уезд орталығы – Қарақол қаласы. Аумағы 47277 м2, халқы 93,8 мың адам болды. Уезде қырғыздар, қазақтар, орыстар, қалмақтар, татарлар, өзбектер тұрды. Жергілікті халық негізінен мал шаруашылығымен айналысты. 1870 жылғы деректер бойынша Ыстықкөл уезінде 4399 түйе, 74178 жылқы, 13010 сиыр, 231410 қой мен ешкі болған. Орыстар балық аулау, бал арасын өсіруді кәсіп етті. Ыстықкөл уезі Шығыс Түркістан мен Құлжа арасындағы саудада маңызды рөл атқарды. 

## Пайдаланылған cілтемелер

## Әдебиет
* Брокгауз Ф.А., Ефрон И.А., Энциклопедический словарь, т. 25, СПб., 1891.

Санат:Ресей империясы уездері
Санат:Жетісу
Жансебілдік

**Жансебілдік** — адам бойындағы ерекше төзімділікті білдіретін этикалық ұғым. Өмірдің қиындығы мен ауыртпалығын жеңетін басқа амал таппағанда, адам оған еріксіз төзуге мәжбүр болады. Жансебілдік қасиет адам бойындағы ерік-жігерге, сондай-ақ, оның табиғи мінез-құлық ерекшелігіне (флегматик) тығыз байланысты.

**Жансебілдік**— адам мінезінің, ерік-жігерінің итжандылық, көнбестілік, төзімділік қасиеттері. Қазақ халқы бірнеше ғасыр бойы үстемдік еткен өктемшіл жүйе мен өзге халықтың ықпалында болып, отаршылдық саясатқа көнбістілікпен шыдап келді. Әр алуан қысым жасауға, кемсітушілікке шыдап бақты. Әілеуметтік өмірдің заңы мен қағидасы сондай екен деген сенімде болды. Жансебілдік қаншалықты ұнамды әрі жағымды мінез қасиеті болғанымен, сырт тараптан әділетсіздік пен қысым көрсетілген жағдайға қарсы серпіліс туғызатыны табиғи және әлеуметтік факторлар болып табылады. "Өтірік қанша жансебіл болса да, өсіп өркендейтін тек шындық қана" деп сол шындық күресінің ұранын көтерді. Жансебілдік мінездің ерекше қасиеті ретінде ерік-жігер деп аталатын психикалық үрдістермен тығыз байланысты түрде дамиды. Осы орайда "Ерік — мінез жотасы" деген мәтел қалыптасқан. Жансебілдік мінез бен ерікті әрекеттің қасиеті ретінде адамда туа пайда болатын жоғары жүйке қызметінің типтерін білдіретін темпераменттің флегматик түрімен төркіндес екенін атап көрсету орынды болмақ.

## Дереккөздер


Санат:Жантану
Санат:Медицина
Орал (газет)

**“Орал”** – газет. 

*[[1907 жыл]]дың [[4 қаңтар]] – 27 сәуір* аралығында Орынборда татар тілінде жарық көрген. Барлығы **31 саны** шықты. Редакторы Хусайн Ямашев болды. Газет большевиктік бағыт ұстанып, әлеуметтік-саяси мәселелерді көтерді. Ресей өкіметіне **“Ашық хат”** жариялады. Онда қазақ еңбекшілерінің атамекенінен көшіріліп, құнарлы жерлерінен айырылып жатқанын жазып, *Екінші Мемлекеттік Думадан* жер мәселесін әділ шешуді талап етті. 



**Орал газеті** 
**Түрі:** *аптасына шағарылады*
**Формат:** *А2-аптасына 4рет* *А3-аптасына 1-рет*




## Дереккөздер


Санат:Қазақстан газеттері
Молда Досмағанбет

**Молда Досмағанбет** (1883, қазіргі Алматы облысы Қаратал ауданы – 1910, сонда) – айтыс ақыны. Ұлы жүздің Жалайыр руынан. Жастайынан арабша оқып, сауат ашқан, әншілігімен де көзге түскен, жыр дүлділі Жамбылмен айтысқан. Айтыс 1907 ж. Іленің солтүстігіндегі Арқарлы тауын мекендеген Көбісбай үйінде өткен; қ. “Жамбыл мен Досмағанбеттің айтысы”.

Ұ. Доспанбетов
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мақталы (Мақталы ауылдық округі)

**Мақталы** — Түркістан облысы Жетісай ауданындағы ауыл, Мақталы ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жетісай қаласынан солтүстік-батысқа қарай 21 км-дей жерде.

## Халқы

## Тарихы
1957–97 жылы Киров ауданындағы мақта өсіретін өзімен аттас кеңшардың орталығы болған. Оның негізінде Мақталыда және округтегі Алтынсарин, Жайлаукөл, Жаңадала, Қазыбек би, Жібек жолы, Мұратбаев, Алмалы, Чехов, т.б. ұсақ ауылдарда жеке шаруа қожалықтары құрылған.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, дәрігерлік пункт, т.б. мекемелер жұмыс істейді.
 
## Дереккөздер

Санат:Жетісай ауданы елді мекендері
Зұлыстар

**Зұлыстар** (*зұлулар*, өз атауы — *амазулу*) — банту халықтарының құрамындағы халық, Оңтүстік Африка Республикасының ең үлкен халқы. Саны 10,4 миллион адам (2001, бағалау), оның ішінде Квазулу-Наталь провинциясында 7,6 миллион адам. Олар сондай-ақ Лесотоның солтүстігінде (270 мың адам), Зимбабведе (140 мың адам), Малавиде (116 мың адам)тұрады.

## Тілі
Зулу тілі банту отбасының нгуни тобына жатады.

## Діні
Сенушілердің діни байланысы: дәстүрлі нанымдар, бір бөлігі христиан-африка назареттік баптисттік шіркеуінің жақтаушылары.

## Тарихы
Археологтардың айтуынша, зұлулар және бірқатар туысқан тайпалар Африканың оңтүстік аймақтарында біздің заманымыздың бірінші ғасырдың басында пайда болған.
1800 жылдардың басында олар көбінесе мал бағумен шұғылданған шағын ғана тайпа болды. Алайда Шақа есімді көсем өздерінің жерлерін басып алған бурларға (голландтық келімсектер) қарсы соғысу үшін қуатты армияны басқарды. 1879 жылы зулустар бурлар мен британдықтардың бірлескен күшіне төтеп бере алмай, жеңіліске ұшырады.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсіптері қолмен атқарылатын егіншілік (құмай, тары, жүгері, бұршақ және бау-бақша өсімдіктері) және жартылай көшпелі мал шаруашылығы (ірі қара, ешкі, қой). Аңшылық, мал шаруашылығы – ерлердің кәсібі (ер балалар ешкі, жасөспірімдер қой, жігіттер ірі қара), егіншілікпен әйелдер айналысады. Қолөнерден ерлер (тері илеу және ұсталық, ағаш және сүйек ою), әйелдер – қыш, тоқымашылықпен айналысады.
Зұлулар қазір тау-кен жұмысшылары мен қалалардың қара тұрғындарының көпшілігін құрайды.

## Өмір салты
XIX ғасырда туыстық немесе көршілес қауымдардың қоныстары (10-нан 1000-ға дейін)  рулар одағының құрамына біріктірілген қауымдастықтар болды. Неке неолокалдық. Қалыңмал малмен төленеді (лобола).
Сиқырлық, бақсылық, ата-баба рухына және табиғатқа сену (токолош), көсемнің ғұрыптық күшіне сену сақталған. *Инквала* рәсімі жыл сайын өткізіледі.
Бай фольклор сақталған, қазіргі әдебиет дамыды, халық музыкасы мен би өнері, қолданбалы өнер (әсіресе моншақ тоқу және өңдеу) дамып келеді.

Дәстүрлі тұрғын үйлері – қамыстан тоқылған, терілермен жабылған жарты шар тәрізді қаңқалы үйшік. Отырықшы өмірге көшуімен олар жалпақ төбесі бар төртбұрышты ағаш үйлер сала бастады.

Дәстүрлі киімдері - былғарыдан денені жауып тұратын белдіктер мен алжапқыштар, білек пен балтырда жабайы жануарлардың құйрықтарын таңған. Жауынгерлер мен қолбасшылар (инкоси) шөптер мен балауыздан жасалған бас сақинасы бар арнайы шаш үлгісін киген. Дәстүрлі киімдер еуропалық киімдерге ауыстырылды.

Дәстүрлі тағамдары - көкөністер мен сүт өнімдері, дәнді дақылдар, құмай мен жүгеріден жасалған бұқтырылған, көкөністермен дәмделген бәліштер. Етті – мерекелік және ғұрыптық тағам ретінде пайдаланады.

## Дереккөздер

Санат:Оңтүстік Африка Республикасы халықтары
Санат:Лесото халықтары
Санат:Зимбабве халықтары
Санат:Малави халықтары
Әбу Таийб әл-Мутанабби

**Мүтәнәбби** әл-Мутанабби Әбу-т-Тайиб Ахмед ибн әл-Хусейн (915, Куфа – 965, Нумания маңы) – араб ақыны. Су тасушының отбасында туған. Жасынан халқының көне әдебиетін жетік біліп өскен. Мүтәнәбби өз шығармаларында араб поэзиясының жетекші жанрларын түгел дерлік қамтыды. Ақын өзінің мадақ (мадх) жырларында әміршілерді дәріптеу салтын ұстанбай, ел бірлігі, ұлттық рух туралы ойларын насихаттады, ел қорғаны боларлық азамат бейнесін сомдады. Асқақ сезімге, романтикаға толы (фахр) жырларында билікке, байлыққа бас ұрмайтын ер тұлғалы, өр рухты ақын бейнесін жасады. Лирика, ғазал, сатира (хиджа), жоқтау (риса) жанрларында да озық туындылары бар. Мүтәнәбби поэзиясының шыңы философия өлеңдері болды. Мұндай жырларында адамның мінез-құлқы, іс-әрекеті, қоғамда алар орны, өмір мен өлім мәселесі, тағы басқа туралы толғанады. Тілге оралымды, терең мағыналы Мүтәнәбби поэзиясы өзіне дейінгі классикалық араб әдебиеті дәстүрін жалғастырды.

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Санат:Ирак ақындары
Юлиан күнтізбесі

**Юлиан күнтізбесі**, ескі санат — б.з.д. 46 ж. Юлий Цезарь тағайындаған жыл санау жүйесі. Бұл күнтізбе бойынша әрбір 3 жыл 365 күн, ал одан кейінгі төртінші жыл 366 күн болып есептеледі. 366 күндік жыл кібісе жыл деп аталады, оның нөмірі 4-ке қалдықсыз бөлінеді (мысалы, 1972, 1976, ...). Кібісе жылғы ақпанда 29 күн болады. Сонда Юлий күнтізбесі бойынша жылдың орташа ұзақтығы 365,25 күнге тең.

365,25=365+0,25=365+\frac{1}{4}

Нақты жылдың бұдан 0,0078 күні кем. Осы бөлшектен 400 жылда 3 күн жиналады. Мұнда алшақтықты түзетіп отыру үшін 1582 ж. григориан күнтізбесі қабылданған. Григориан күнтізбесі біздің елде 1918 ж. 14 ақпаннан бері қолданылып келеді.

## Дереккөздер

Санат:Юлиан күнтізбесі
Мақтаарал газеті

**Мақтаарал газеті** - аудандық газет. 1931 жылы Әділбай Омаровтың басқаруымен «Мақташылар үні» атауымен шыққан. Кейіннен «Социалистік Мақтаарал» аталып, 1950 жылы Ильич аудандық газеті ретінде «Мақташы» – «Хлопкороб» болып шыға бастады. 1954–58 жылы ғалым, жазушы Көбей Сейдеханов редактор болды. 1962 жылғы аумақтық басқару жүйесіндегі өзгерістерге байланысты біршама үзілістен кейін 1965 жылы Мақтаарал ауданы құрылғалы бері қазіргі атауымен шығып келеді. 

## Сілтемелер
 

## Тағы қараңыз
* Мақтаарал ауданы

Санат:Түркістан облысы
Санат:Түркістан облысы газеттері‎
Санат:Қазақ тілді газеттер
Тотығу дәрежесі

**Тотығу дәрежесі**, тотығу саны – химиялық қосылысты ион түрінде болады деп шартты түрде қарастырғанда әр атомда болатын шартты зарядтың сан шамасы. Бұл ұғым молекуладағы атомдардың күйін сипаттау үшін қолданылады. Кез келген қосылысты ионды қосылыс деп қарастыруға болмайтындықтан, Тотығу дәрежесі шартты түрде алынады. Тотығу дәрежесінің оң мәні (+) берген электрон санын, ал теріс мәні (-) қосып алған электрон санын көрсетеді. Элементтердің тотығу дәрежесін белгілегенде алдымен таңбасы, содан соң сандық мәні жазылады. Мысалы, Mn+7, S+6, S-2, Cl+5, O-2, H+1, т.с.с. 

Химияда тотығу дәрежесі ұғымы тотығу-тотықсыздану реакцияларының теңдеулерін, бейорганикалық қосылыстардың классификациясын құруда, т.б. пайдаланылады. Тотығу дәрежесінің мәні валенттілікке сәйкес келе бермейді. Мысалы, метандағы (СН4) көміртектің тотығу дәрежесі– 4, метил спиртінде (СН3ОН) – 2, құ-мырсқа альдегидінде (НСНО) – 0, бірақ іс жүзінде жоғарыда аталған қосылыстардың барлығында да көміртек атомы 4 валентті болады. Тотығу дәрежесі ұғымын тотығу-тотықсыздану реакцияларын теңестіру үшін кеңінен қолданады.

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы, 8 том.

Санат:Химия
Санат:Терминология
Қарабауыр (қыстау)

**Қарабауыр** – Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігіне қарасты аумақтағы қыстау. Шідерті кентінен оңтүстікке қарай 15 км, Құтаяқсор көлінің оңтүстік-батысында 10 км жерде орналасқан. Қыстаудың көтеріңкі келген батыс және оңтүстік-батысында салыстырмалы биіктігі 60 м болатын аласа тау бар. Тау баурайында құрғақ далаға тән бұта шоғырлары аралас бетеге, боз, селеу, т.б. шөптесіндер өседі. Қарабауыр аумағы арқылы жоғары кернеулі электр желісі өтеді. 

## Сілтемелер


Санат: Қыстаулар
Молдажан Жадайұлы

**Молдажан Жадайұлы** (1879, Ақмола облысы Еңбекшілдер немесе Егіндікөл ауданы – 1958, сонда) – халық ақыны. Арғын тайпасы Қанжығалы руынан шыққан. 1916 жылы патша жарлығына наразылығын білдіріп, Ерейментау өңірінде болған көтеріліске қатысқан. “1916 жыл оқиғасы” поэмасында осы ұлт-азаттық көтеріліс шынайы суреттелген. Оның “Бөгембай батыр”, “Сабалақ”, “Олжабай батыр” дастандары қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы күресіне арналған. Молдажан шығармалары ҚР ҰұА орталық ғылыми кітапханасының қорында сақтаулы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Спақұл Малдыбеков

**Спақұл Малдыбеков** (10.12.1928, Ордабасы ауданы Ақбұлақ ауылы) – ауыл шаруашылығының маманы. Қазақ КСР-і Жоғары Кеңесінің депутаты. 20 жылдай Қызылқұм, Келес және Жетісай аудандарының ауданы партия комитеттеріне басшылық жасады. Созақ ауданында қаракөл қой шаруашылығытарын ұйымдастырып, оны өрге бастыруға көп үлес қосты. «Республикаға еңбегі сіңген ауыл шаруашылығы қызметкері», Созақ, Сарыағаш, Жетісай аудандарының құрметті азаматы. Ленин, 3 рет Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендерімен, 8 медальмен марапатталған.  

## Сілтемелер

 

Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Ыстыққа төзімді материалдар

** Ыстыққа төзімді материалдар** – жоғары темп-ралы ауада не басқа газ тәрізді ортада өтетін қарқынды коррозияға төзімді металл қорытпалар мен жоғары темп-ра әсерінен физика-мех. қасиеттерін өзгертпей сақтай алатын бетондардың жалпылама атауы. Ы. т. м-дың беріктігін қорытпаны қоспалау арқылы жоғарылатуға болады. Жоғары темп-раларда жұмыс істейтін (700 – 950оС) Ы. т. м. темір, никель және кобальт негізінде, ал аса жоғары темп-раларда (1200 – 1500С) жұмыс істейтін қорытпаларды молибден және басқа да қиын балқитын металдар негізінде жасайды. Ыстыққа төзімді қорытпалар энергет. кондырғылардың қыздыру құрылғылары мен элементтерін жасау үшін пайдаланылады. Жоғары темп-рада бұлардың сыртында қорғауыш тотық қабат түзіледі. Ыстыққа төзімді бетонға портландцемент, шлакпортландцемент, сұйық шыны, т.б. қосылады. Бұл бетондардан өндірістік пештердің жылулық агрегаттары, ірге тастары, т.б. жасалады.

## Пайдаланылған cілтемелер
Хальмахера (арал)

**Хальмахера** (*Halmahera*), Джайлоло (*Djaіlolo*) — Молукк топаралындағы ең ірі арал. Индонезия құрамында. Ауданы 18 мың шаршы километр. Арал орталық бөлігінен жан-жағына қарай 4 түбекке тілімделген. Жер бедері жанартаулық, шыңдары тегістелген аласа таулардан қалыптасқан. Ең биік жері 1635 метр (әрекетті Гамкуноро жанартауы). Климаты экваторлық, ылғалды. Теңіз жағалауындағы айлық орташа температура 25 — 28С. Жылдық жауын-шашын мөлшелері 2000 — 3000 милиметр. Мәңгі жасыл тропиктік орман өседі. Тропиктік егін шаруашылық, кокос пальмасының плантациясы өсіріледі; дәмдеуіштік өсімдіктер мен бағалы ағаш түрлерін экспортқа шығарады. Негізгі порты — Джайлоло қаласы.

Санат:Солтүстік Малуку
Санат:Малуку аралдары