open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Компьютерлік вирус

**Вирус** — 
# Басқа программалар мен файлдарға өз көшірмесін автоматты түрде кірістіре отырып, файлдарды «бүлдіретін» компьютерлік шағын бағдарлама (1—2 Кб) немесе макрос. Зақымданған мәліметтерді жедел жадқа жүктеуде онда орналасқан басқа файлдарға өтіп, оларға да зақым келтіре алады. Вирустардың мәлімет тұтастығын жоятын көптеген қауіпті қосымша әсерлері бар, олар — қатқыл дискінің құрылымдық бөлімдерін (бөлімдердің түпкі кестесін бұзу арқылы) бүлдіреді, қатқыл дискіні қайта пішімдеп жібереді, файлдарды өшіріп тастайды немесе құрамын өзгертіп жібереді, компьютердің жұмыс жасауын баяулатады және т.б.;
# Қалжың үшін немесе зиянкестік үшін жасалған бағдарлама. Басқа программалардың құрамына еңіп, содан кейін жағымсыз, ал кейде тіпті қауіпті әрекеттер жасай отырып тарайды. Вирус пайда болғанда экранда қалжың хабарлардың пайда болуынан бастап жүйедегі, күрделі ақауларға немесе қатқыл дискідегі барлық ақпараттың жоғалуына дейінгі оқиғалар болады.

## Компьютерлік вирустрадың жіктелуі
Компьютерлік вирустардың бірнеше онмыңдаған түрлері белгілі.Компьютерлік вирустарды жіктеуге болатын бірнеше қағидалар бар:
* операциялық жүйелердің таралуы бойынша;
* зақымдалған нысандар бойынша;
* қолданылатын технологиялар бойынша;
* жасау құралы бойынша;
* зақымдалу амалдары бойынша.

Вирустар  4 түрге жіктеледі:
* Макровирустар,
* Полиморфты,
* Құрт секілді вирустар (червь),
* Трояндық вирустар.
### Макровирустар
Макровирустар құжаттарды зақымдайды. Құжаттар мәтіннен өзге кірістірілген нысандардан, форматтау сипаттамасынан, макростаттардан құралады.
### Полиморфты вирустар
Олар өз беттерінше кодтарын өзгертуге алады. Олар өз денелерінде шифрланған бөлік пен шифрден тұрады, әрі шифрді ашушы автоматтты түрде генерацияланатын әр данасында әртүлі.
### Құрт секілді вирустар
Құрт вирустар олар қолданушының қатысуынсыз программалық қамтамасыз етудегі қателер мен кемшіліктерді пайдалана отырып таралатын вирустар.
### Трояндық вирустар
Басқа программалардың ішінде тығылып тұрады және көбінесе компьютерге жүктелетін программалар. Олар мәліметті жою, өзгерту мен көшіруге, бұғаттауға әкеліп соқтырады.

## Тағы қараңыз
* Антивирус

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік вирустар
Ашель мәдениеті, Ашель

**Ашель мәдениеті, Ашель (Амьен қаласының маңындагы Сент-Ашель мекені, Франция)** — бастапқы палеолиггің шелль мәдениетінен кейінгі археологиялык мәдениеті, одан негізгі қүрал — кескіштің дүрыс пішінділігімен ерекшеленеді. Шамамен осыдан 400-700 мың жылдарды қамтиды. Бүл мәдениетке сәйкес келетін ескерткіштер Қазақстанның көптеген жерлерінде кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Липопротеид

thumb|right|Липопротеид құрылысы
**Липопротеид** — белоктар мен липидтер құрамасы. Барлық биологиялық мембраналардың құрылымдық негізін қалайды. Қан плазмасы мен лимфада бос кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Артикулятор

** Артикулятор **. Астыңғы жақ қимылдарын (төмен, жоғары, алға, артқа, сол жаққа, оң жаққа) дәл қайталап беретін аспап. Ортопедиялық стоматологияда бұл аспаптың әмбебап және қолайлы түрлері бар. Әмбебап аспап ғылыми-зерттеу, диагностикалық мақсатта және тіс протездерін құрастыру үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Қаптал тізбек теориясы

**Қаптал тізбек теориясы** — антидене құрау теориясы. Эрлих 1885 жылы ұсынган. Оның ойынша организмге енген антиген протоплазманың. қаптал тізбектері немесе рецепторларымен тығыз байланысады да, рецепторларды бейтараптандырады. Бұл рецепторлар көп мөлшерде пайда болған басжа рецепторлармен алмасады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Тістердің артикуляциясы

** Тістердің артикуляциясы **. Стоматологияда тамақты тістеп жеп, шайнап, жұтқанда және сөйлеген уақытта астыңғы жақтың қозғалысы мен үстіңгі тіс қатарларының ара қатынастағы күйі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Бон түйіншектері

**Бон түйіншектері**. Бұл нәрестелердің көмей қатты таңдай шырышты қабықтарында кездеседі, ол кейде жараға айналады немесе өзінен-өзі жоқ болып кетеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Үстірт егу

**Үстірт егу** — иммунизация әдісі. Белгілі бір тәртіппен жүргізіледі. Күші және тәндігі жағынан аса жоғары дәрежелі антидене алу үшін қолданылады. Мысалы, диагностикалық қан сарысуы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Астыңғы жақ-самай буынының қабынуы

** Астыңғы жақ-самай буынының қабынуы ** инфекция, әр алуан жарақаттар, тіс үйлесуінің өзгеруі салдарынан пайда болады. Негізгі белгілері: ауыру, сырқырау, қызару, ісіну, ауызды аша алмау.

## Дереккөздер

Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Астыңғы жақ-самай буынының түрінің өзгеріп шорлануы

** Астыңғы жақ-самай буынының түрінің өзгеріп шорлануы **. Бұл буындағы созылған қабыну салдарынан болады. Әдетте, астыңғы жақ қимылдағанда ауру күшейе түседі. Буын басы өзгеріп, бұзылады, ол үлкейген сайын зардабы күшейе түседі. Ауызды ашып-жапқанда буын шыртылдайды. Бұл кезде тканьдер тығыздалып, буын арасы қатқылданады, кейіннен ол склерозға айналады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Адрестік сұрыптау

**Адрестік сұрыптау** (Адресная сортировка; address sorting) — белгілердің берілген тізбегіне сәйкес мәліметтер адрестерінің жаңа тізбегі (адрестер файлы) қалыптасатын мәліметтерді реттеу. Ол сол мәліметтердің өзінің орналасу ретін өзгертпейді.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Графикалық ұсыну

**ГРАФИКАЛЫҚ ҰСЫНУ** (Графическое представление; grachics representation) — мәліметтерді графикалық формада ұсыну.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Никольский белгісі

**Никольский белгісі** — Клеткааралық өскіндердің бұзылып, ауыз шырыш қабатының астыңғы қабатынан жиналған экссудаттардың кернеуіліен эпителий клеткаларының өзара байланысының 
өзгеруі.

Стоматология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Биологиялық (органикалық) мору

**Биологиялық (органикалық) мору** — таужыныстардың организмдердің тіршілік әрекетінің ықпалымен өтетін қирау процесі. *Физикалық мору* (өсімдіктер тамырларының таужыныстарды ыдыратуы, аңдардың ін, апан қазуы) мен химиялық морудың (өсімдіктер мен жануарлар бөліп шығаратын көмірқышқылдың, органикалық қышқылдардың, оттектің таужыныстарға әсері) қайсыбір сипаттарын қамтиды.

## Дереккөздер


Санат:Тау жыныстары
Адрестік сілтеме

**Адрестік сілтеме** (Адресная ссылка; the address reference) — нұсқағыш ретінде адрес пайдаланылатын сілтеме.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Липосахаридтер

**Липосахаридтер** — құрамында углеводтар мен липидтері бар күрделі биополимерлер. Белгілі бір олигосахаридтерден тұратын полисахарид тізбегінің құрылымына байланысты липосахаридтердің иммунологиялық ерекшелігі өзгеріп тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Графикалық файл

**Графикалық файл** (Графический файл; graphics file) — графикалық редактордың немесе автоматты жобалау  программаларының көмегімен жасалатын I графикалық кескіндерден тұратын файл, яғни графикалық мәліметтер сақталатын файл. Графикалық файлдар атының тіркеуі көбінесе .jpg, .png, .bmp, .ico, .emf, .wmf т.б. болып келеді. Графикалық файлдар өзара үйлесімсіз болып келгендіістен графиканы түрлендіру программаларын қолдануға тура келеді.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ультра жоғары жиілікті ток арқылы-емдеу

**Ультра жоғары жиілікті ток арқылы-емдеу** — қабынуды тоқтатып, қан тамырларын кеңітіп және бактерияларды жоятын емдік әдістердің бірі. Периодонтит, периостит, альвеолит, абсцесс т. б. жедел, асқынған және созылмалы ауруларды емдеген кезде шипалық әсер береді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Ашық аңғар

**Ашық аңғар** — екі өзен ор түрлі бағытта ағатын аңғар; олардың бастауы аңғар ішілік суайрықпен болінген. Ағып жатқан өзендермен салыстырғанда көнелеу.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Аренавирустар

**Аренавирустар** құрамында РНҚ бар вирустар тұқымдастығы.13 мүшесі бар. Аренавирустар белгілі бір ерекшелігі — ішінде электронды-тығыз ұсақ түйіршіктері бар. Шар тәріздес вириондар диаметрі 60—300 нм, липопротеид қабығына оралған. Үзінді түрінде кездесетін РНҚ м. с. 3 500 000. Вирион құрамында 5 белок бар. Цитоплазмада өсіп-өнеді, тасымалдаушылардың көмегінсіз таралады. Аренавирустар адам және кеміргіштерді зақымдайды. Әлім саны өте жоғары болатын, ауыр гемморагиялық қызба ауруларын туғызатын Ласса, Хунин және Мачупо вирустары, сондай-ақ лимфоцитарлық хориоменингит вирустары тереңірек зерттелген.

## Дереккөздер


Санат:Аренавирустар
Санат:РНҚ вирустары
Магниттік таспа жинақтауышы

**Магниттік таспа жинақтауышы** (Накопитель на магнитной ленте) — мәліметтер жинау және сақтау үшін магниттік таспаны қолданатын сақтау құрылғысы; сыйымдылығы мол, бірақ жылдамдығы баяу ерекшеленеді.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Адрестік шина

**Адрестік шина** (Адресная шина; address bus) — жад адресін жеткізуге бөлінген жалпы шинаның бөлігі немесе енгізу-шығару порты.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Іріңдетпеу

** Іріңдетпеу **. Жараға жақын, іргелес, тиіп тұратын барлық заттарды аспаптарды физикалық (қайнату, автоклавта булау т. б.) және химиялық (карбол қышқылы, хлорамин т. б.) тәсілдермен зарарсыздандырып, жараның іріңдеуін болдыртпау.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Ашық гидоргиологиялық алап

**Ашық гидоргиологиялық алап** — басқа гидрогеологиялық аудан- дармен шекарасы бір тұсында анык болуымен катар, іргелес басқа гидрогеологиялық алапқа қарай ашық, аг
## Дереккөздер


ынды, онымен шекарасы шартты түрде жүргізі- летін гидрогеологиялық қүрылым.

Санат:Геология
Ультра дыбыспен емдеу

**Ультра дыбыспен емдеу** — механикалық, температуралық, физико-химиялық әсер береді. Соған орай зат алмасу проңестері жақсарып, иммундық жүйе қалпына келіп, тіс тастарын алу жеңілдейді, Шықшыт буыны қабынғанда, үшкіл нерв невралгиясында, қанжелмен ауырғанда ультра дыбыспен емдеу жақсы нәтиже береді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Биоморфтық құрылым

**Биоморфтық құрылым** - организмдердің бақалшақтары мен қаңқалары жақсы сақталған құрылым.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Лиссавирустар

**Лиссавирустар** — рабдовирустар тұқымдастыгына жататын туыстық. Оларға құтыру вирусы және оған ұқсас Мокола, Котонкан, Дювенхаге, Лагос вирустары кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Рабдовирустар
Жазылбек Қуанышбаев

**Жазылбек Қуанышбаев** (29 наурыз 1896, Көктерек, Жамбыл облысы (қазіргі Түркістан облысы)  –1986) — қазақ шопаны, малшы-селекционер, 2 мәрте Социалистік Еңбек Ері (1948, 1958).
 
## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1930 жылдан "Кеңес" мал серіктігі құрылғанда алғашқылардың бірі болып кіріп, қой бағады.  
* 1936-1957 жылдары Көктерек, Айдарлы совхоздарында аға шопан болып, қажырлы еңбек көрсетеді:  
** 1936 жылы таңдаулы малшылар қатарында Алматыда ашылған Қазақстан ауыл шаруашылығы көрмесіне қатысады. Осы сапардан оралысымен ол мал тұқымын асылдандыру жүмысына кіріседі. Жергілікті қылшық жүнді қойды қаракөл қойымен будандастыру ісін жүргізеді. Ұлы Отан соғысынан кейін, тоқтап қалаған бұл селекция жұмысын қайтадан жалғастырып, жаңа қой тобы — қүнды елтірі беретін қаракөл қойын өсіреді. Одан төл алу және оның елтірісінің сапасын жақсарту көрсеткіші жылдан жылға өрлей береді:      
** 1947 жылы әр 100 саулықтан 130 қозы алады. Осы еңбегі үшін 1948 жылы Социалистік Еңбек Ері атағы беріледі       
** өндірілген қаракөл елтірілері халықаралық жәрмеңкелерде (Дели, Бухарест, Познань, Нью-Йорк қалаларында) және аукциондарда өте жоғары бағаланды;      
** 1957 жылы бағымындағы әр 100 қойдан ең жоғарғы, рекордтық көрсеткіш – 145 қозы өсірді. Әр қойдан алынған жүн мөлшері де 3,3 кг-ға өседі. Осы үздік табысы үшін 1958 жылы екінші рет Социалистік Еңбек Ері атағы беріледі.   
* 1957-1965 жылдары қаракөл өсірушілікті дамыту жолының бастамашысы болады.
* Екі мәрте Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды.   
* СОКП XII съезі және колхозшылардың Бүкілодақтық үшінші съезінің делегаты болды.  
* 1962 жылы заңды еңбек демалысына шықса да 1965 жылы жаңа отар қабылдап алып,152-ге дейін қозы өсірген.

## Наградалары
* 2 мәрте Социалистік Еңбек Ері (1948, 1958)
* 2 мәрте Ленин ордені (1948, 1958)
* Алтын Жұлдыз ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі

## Есімнен естелік
* 1960 жылы өзі еңбек еткен Жамбыл облысы, Шу ауданы, Бірлік ауылында қола бюсті орнатылған. 
* Жамбыл облысы, Мойынқұм ауданының орталығы Мойынқұмда Жазылбек Қуанышбаев атындағы мұражай бар.

## Тағы қараңыз
* Социалистік еңбек ерлері

## Дереккөздер

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Бет каталогы

**Бет каталогы** (*Каталог страниц; page directory*) — 386 және одан да жоғары процессорларда — бірінші деңгейдегі беттер кестесі, яғни элементтері беттер кестесінің дискрипторы болып табылатын мәліметтер құрылымы. Беттік түрлендіру схемасы беттер кестесінің екі деңгейін пайдаланады. Ескертетін жай, бірінші деңгей беттерінің кестелерінің физикалық адресі, яғни беттер каталогы екінші деңгейдегі беттер кестесінің базистік адресі қызметін атқарады. Екі деңгейлік үйымдастыру екінші деңгейдің кестесін дискіде сақтауға мүмкіндік береді.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*каталог страниц » SEO новости

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
BMP

**BMP (Bit Map)**— Windows жүйесінде графикалық файлдарды жасаудың стандартты пішімі (бір нүктеге 4, 8 және 24 разрядтан).

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тыныс жолына бөгде затардың енуі

** Тыныс жолына бөгде затардың енуі **. Тыныс жолына әртүрлі жолмен (сілекей, қан, ірің, тіс және сүйек жарықшақтарының) тұрып қалуы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Ашылым

**Ашылым** - 
# Тау жыныстарының (түп жыныстардың) жер бетінен көрініс беруі. Табиғи және жасанды ашылым болып екі түрге бөлінеді. Жасанды ашылым дегеніміз түп жыныстарды әртүрлі тау қазындылардың көмегімен аршып алу.
# су астындагы ашылым — түп тау жыныстардан не ежелгі шөгінділерден түзілген, қазіргі шөгінділер жамылғысынан айырылған су түбі телімдері.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Сезімталдылықтың шамадан тыс артуы

нобай|Сезімталдылықтың шамадан тыс артуы
**Сезімталдылықтың шамадан тыс артуы** немесе **гиперсезімталдық** — қалыпты жағдайда жеке организмдерде қандай болсын ауру құбылыстарын туғыза қоймайтын, табиғаты белгілі бір антигенге организмнің ерекше көтеріңкі жауабы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Молекулалық биология
Қос жүйе теориясы

**Қос жүйе теориясы(Торлар теориясы, сыңар жүйелі тор)** — антиген—антидене құрамасының тор тұрінде пайда болу жүйесі. Бір қатар зерттеулермен дәлелденген. 1932 жылы жете зерттелген. Тор пайда болуы үшін әр антиген молекуласына үштен көп антигенді детерминант болуы және әр антидене молекуласында ең кем дегенде екі белсенді орталық болуы керек. Антигендер молекулалары тордың түйіндері болады, ал антидене-молекулалары оларды байланыстырады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Полиомавирустар

**Полиомавирустар** — паповавирустар тұқымдастығына жататын туыстық. Тышқандардың полиома, маймылдардың вакуолдеуші (ОВ — 40), адамның ВК және JС вирустары баскаларға қарағанда тереңірек зерттелген. Полиомавирустар инаппарантты инфекция туғызады.

## Дереккөздер


Санат:Паповавирустар
Арилдон

**Арилдон** — әртүрлі ДНҚ және РНҚ-ды вирустарға қарсы дәрі. Вирустың «шешінуін» тежейді деген болжам бар.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Одонтобласт

**Одонтобласт** — тіс ұлпасының ішінде болатын дентин түзегіш және зат алмасу процесіне катысатын клетка.

Стоматология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Верльгоф ауруы

** Верльгоф ауруы **. Тромбоциттердің сүйек майында түзілуінің нашарлауы немесе тоқтап қалуы салдарынан оның мөлшерінің азаюы. Бұл ауру мұрыннан, қызыл иек етінен, басқа да шырыш қабықты жерлерден өзінен өзі қан кетуіне әкеп соғады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Вирус тасымалдаушы

**Вирус тасымалдаушы** (*Вирусоноситель; infected program*) — компьютерлік вируспен зақымдалған бағдарлама.

## Ішкі сілтемелер
*Антивирус
*Вирус

## Сыртқы сілтемелер
*Computer virus 
*Компьютерный вирус 

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ажырату

**Ажырату** — шашыранды кендерді байыту алдында оның құрамындағы минерал түйіршіктерін біріктіріп ұстайтын сазды-балшықты заттар шайылып ажыратылады да, лайлы зат елеуішпен бөлінеді. Бұл процесс арнаулы аппараттарда жүргізіледі. .
## Дереккөздер


Санат: Физика
Санат: Терминология
Санат: Металлургия
Санат: Тау-кен ісі
Санат: Химия
Одонтома

**Одонтома** — тістің алғашқы ұрығына, өскініне ұқсас дәнекер тканьдерінен тұратын қатерсіз ісік. Клиникалық көріністеріне қарай қарапайым, күрделі және кистозды боп жіктеледі.

Стоматология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Super VGA

**ГРАФИКАЛЫҚ (СУПЕР VGA) БЕЙНЕ АДАПТЕР ** (Графический (супер VGA) видеоадаптер) — 800x600 нүктелік және одан жоғары айыру қабілетін, бір мезгілде дисплей экранына 256 түсті шығаруды қамтамасыз ететін адаптер.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Инфекцияның манифестігі

**Инфекцияның манифестігі** — жұқпалы аурудың клиникалық белгілерінің айқындығы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Аэрация белдемінің сулары

**Аэрация белдемінің сулары** — жер беті мен грунт сулары деңгейінің аралығында қалыптасқан сулар. 

Оларға топырақ, қалқыма (үстіңгі) және капиллярлық жиек (көмкерме) сулары жатады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Бұрғы машина

** Бұрғы машина **. Науқастың тісін емдегенде пайдаланылатын бұрғылы машина. Электр және турбина бормашинасы электр моторының айналмалы қозғалысын жіп арқылы ұштыққа жеткізеді. Турбина бормашинасы — тістің қатты тканьдерін үлкен жылдамдықпен, аса берік қорытпадан (карбид боры) және өте қатты абразивті материалдан жасалған, борлармен жұмыс істеуге (емдеуге) арналған.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Шөгу

**Шөгу** — сұйықтық пен ұнтақтарды араластырып біріктіргенде, кеуіп көлемінің кемуі
;
дайындаманың бір жағын қалыңдатып соғу; сұйық күйден қатайғанда, суынғанда, баспақталған ұнтақтар біріккенде немесе кепкенде зат көлемінің кемуі; металл немесе қорытпаның сұйық күйден қатты күйге айналғанда көлемінің кішірейуі.

## Түрлері
***Көлемдік шөгу** (Усадка объемная) — ерекшелігі қорытпаның суық және қатты күйіндегі тығыздығының әр түрлі екендігімен анықталады.
***Құйманың шөгуі** (Усадка отливки) — кұйма метаны көлемінің кішіреюі. Бұған оның химиялық құрамы, суытылу жылдамдығы және т.б. факторлар әсер етеді.
***Металдын шөгуі** (Усадка металла) — сұйық күйден қатты күйге көшкенде қорытпаның көлемдік және сызықтық өлшемдерінің қысқаруы.
## Шөгу алаңшасы
**Шөгу алаңшасы** (Площадка для осадки) — дайындаманың биіктігін азайтып диаметрін үлкейтуге және оның бетіндегі отқабыршығын қағуға арналған алаң. Шығару уақытының есептелген интервалы.

## Дереккөздер


Санат:Машина жасау
Санат:Механика
Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Санат:Техника
Ажырату қабілеттілігі

Ажырату қабілеттілiгi (Разрешающая способность; reolution) - баспа құрылғыларына немесе сканерлерге енгізілетін және шығарылатын жолдың үзындық бірлігіне немесе ақпаратты бейнелейтін графикалық құралдарға шығарьшатын бір таңбаға келетін нүктелер саны.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Магниттік таспадағы сақтауыш құрылғы

**Магниттік таспадағы сақтауыш құрылғы** (Запоминающее устройство на магнитной ленте; magnetic tape storage) — тізбектік қатынас құрудың сақтауыш қүрылғысы; ақпарат тасушы магниттік таспа.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ажыратылған цикл

**Ажыратылған цикл** (Разомкнутый цикл; open loop) — кері байланысы оператор немесе пайдаланушы арқылы болатын мәліметтер өндеуді үйымдастыру.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Графиксалғыш

нобай|
**Графиксалғыш** (Графопостроитель; plotter) — мәліметтерді графикалық пішінде қағазға және т.б мәлімет тасуышқа шығару құрылғысы. Өлшемі, дәлдігі, жылдамдығы, шығару түстері, басқа да көрсеткіштеріне қойылатын талаптарға сөйкес графиксалғыштардың көптеген түрлері кездеседі. Планшетті графиксалгыш (Планшетный графопостроитель; flatbed plotter) — 1) пішіндерді жазық бетте орналасқан қағазға немесе қабықшаға түсіруге арналған графиксалғыш; 2) ықшам графиксалғыш. Растрлық графиксалгыш (Растровый графопостроитель; raster plotter) — растрлық матрицамен берілген кескінді бір жолдап түсіру арқылы суреттейтін графиксалғыш.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Анортоклаз

**Анортоклаз** (грек. - ортоклаз емес) — силикаттар класы, каркасты типке жататын далашпаттар төбындағы минерал. Химиялық формуласы: (Nа,К) [А18I3О8]. Сингониясы — триклиндік. Түрі ортоклазға, физикалық қасиеттері микроклинге үқсас. Меншікті салмағы — 2,56 — 2,60. Қыздырғанда моноклиндік түрге айналады, суығанда қайтадан триклиндік болады. Анортоклаз натрийі мол эффузиялық жыныстарда кездеседі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Әмбебап стоматологиялық қондырғы

**Әмбебап стоматологиялық қондырғы**. Ондай қондырғы белгілі бір орында (аурухананың тіс емдейтін бөлмесі, емхана бөлімдері, мектептердегі тіс емдейтін бөлме т. б.) жан-жақты стоматологиялық көмек көрсетуге арналған қондырғы су жүйесі, бұрғы машинасынан, жарық көзінен және аяқ басқыштан тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Марборан

**Марборан** — шешек ауруына қарсы дәрі, химиялық негізі — 20%-тік сироптағы метисазон.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Клональды селекциялық теория

**Клональды селекциялық теория** — Бернет ұсынған (1959) антидене құралу теориясы. Оныц негізгі заңы әр антиген әрекетіне организмде арнайы бағдарланған антидене құрушы торшалар сәйкес болады. Антиген алғашқы кездескенде бул торшалардыц саны көбейеді де, тәнді антиденелер құрайтын торша клондары көбейеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Артефакт (медицина)

**Артефакт** — зерттеп отырған объектіге тән емес, оның зерттеу әдісінің қателіктерінен пайда болған процесс немесе құрама.
Артюс реакциясы —жіті некрозды қабыну. Сезімталдығы күшейтілген организм терісінің ішіне антиген енгізгенде дамиды. Бұл реакция антиген-антидене құрамасы пайда болғанда басталады. Оған комплемент және гранулоциттер де қатысады. Гранулоциттерден шығатын ақуызды ыдырататын ферменттер тканьдарды зақымдайды.

 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Автобрекчия

**Автобрекчия** () — лава бетінің қатайып үлгерген қабыршақтарына тон кесектер мен түйіршіктердің сол сұйық лава заттарының өзімен жымдасып қатаюының нәтижесінде түзілетін жент тәрізді жанартаулық тау жынысы.

## Дереккөздер

Санат:Тау жыныстары
Гистамин

[right|thumb| alt=A.|200 px|["Гистамин"]]

**Гистамин** — физиологиялық белсенді зат. Биогенді аминдерге жатады, организмде гистидиннен жасалады. Гистамин  өсіп келе жатқан тканьдерде (эмбриондық, қайта өсіп келетін) көп түзіледі, көп мөлшерде мес клеткаларда кездеседі. Гистамин  қан иммунитетінің лимфокины болып есептелінеді. Аз ғана мөлшерде организмге тағаммен кіреді. Гистамин қан құрамында байламды түрде кездеседі. Гистамин үсақ, тамырлар өткізгіштігін жақсартады және микроциркуляцияның реттелуіне қатынасады, асқазан сөлінің бөлінуіне әсерін тигізеді. Гистамин медиатор есебінде аллергиялық реакцияға қатысады (есекжем, Квинке ісігі, бронхының тарылуы).

## Дереккөздер


Санат:Имидазолдар
Санат:Гистаминомиметиктер
Рулондық графиксалғыш

**Рулондық графиксалғыш** (Рулонный графопостроитель) — бастиегі бір бағытта, ал график салынатын қағаз баска бағытта жылжып отыратын графиксалғыш. Электростатикалық графиксалғыш (Электростатический графопостроитель; electrostatic plotter) — шығарылатын бейнеге сөйкес келетін электростатистикалық зарядтың көмегімен бейнені қағаз бетіне немесе мөлдір пленкаға түсіретін растрлық графиксалғыш.

## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тісті соғып алу

**Тісті соғып алу**— өздігінен немесе аяқ және бет зақымданғанда қабаттаса жүреді. Жарақаттанған тісті тықылдатып көргенде қатты ауырады. Тістің түсі өзгерсе, ұлпа тамырларының зақымданғанын көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Азат жолға арналған шегініс

Азат жолға арналған шегӀнӀс (Отступ для абзаца; indent) - 1) жаңа жолдың басын анықтайтын шегініс. Мұндай шегініс солдан да, оңнан да қойылады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Аэрогамма түсіру

**Аэрогамма түсіру** — барлаудың радиометрлік одісі; таужыныстардың гам- ма-соулелендіру қарқындылығын үшаққа орнатылған радиометр арқылы өлшеуге негізделген. А.т., одетте, баска аэрогео- физикалық одістермен (аэромагнитбарлау, аэроэлектрбарлау) кешендендіріледі. А.т. жерде іздеу жүргізуге перспективалы радиоактивті рудалы аландарды бөлуге, ореолдары жақсы білінетін радиоактивті кен орындарды іздеуге, геологиялык карталауға жоне мүнайлы-газды аландар мен кенорындарды (радиоактивті ауытқу- лар бойынша) іздеуге қолданылады. Аэрогамма-іздеудің жердегі гамма-іздеу- ден негізгі артықшылығы — өнімділігі мол жоне арзан. Қолайсыз жағдайларда (ашы- лымдылық нашар, аллохтондық түзілім- дер дамыған, күрделі бедер) аэроіздеу- лердің тиімділігі жердегі іздеу одістерінен төмен болады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Гипергенез геохимиясы

**Гипергенез геохимиясы**- жердің беткі жағында атмосфераға, гидросфераға және биосфераға тон факторлар орекетінен бір минералдар мен тау жынысы
тар кирап, екіншілері түзіліп жататын процестердің жиынтығы. Бұл процестердің энергия көзі — Күн. Гипергенез процестерінің нотижесінде каолин, монт мориллонит және басқа типті саздар, темірлі және марганецті рудалар, түздар түзілімі және тағы басқа  жаралады. Гипергенез жердің кристалл затын өзгертетін және мұхиттардың, басқа барлық сулардың тұзды кұрамын анықтайтын қуатты процесс.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Ыбырай Жақаев

**Ыбырай Жақаев** - екі мәрте Социалистік Еңбек Ері (1949, 1971), күріш өсіруші, социалистік егін шаруашылығының даңқты шебері, колхоз құрылысының ардагері, КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты(1946). 1891 жылы қазіргі Қызылорда облысы, Шиелі ауданы, Қызылту ауылында туған. Арғын тайпасының Тарақты руынан шыққан.

## Еңбек жолы
* 1929-1967 жылға дейін Қызылорда облысының Шиелі ауданына қарасты "Қызылту" (қазіргі Ы.Жақаев атындағы) колхозында күріш звеносының жетекшісі болып еңбек етті.
* Ұлы Отан соғысы жылдары (1941-1945) Отан қорғау қорына арнап танк колоннасын жасауға 150 мың сом қаржы берді.
* 1944 жылы күріштің әр гектарынан 110ц, 1945 жылы 156 ц күріш алса, 1947 жылы өзіне бекітіліп берілген тәжірибе учаскесінің (5 га) әр гектарынан 172 ц өнім алып, дүниежүзілік рекорд жасады.
* 1948-1957 жылдары аралығында 20 га жердің әр гектарынан 150-170 ц тұрақты өнім алып келді.
* Жақаев бірінші болып күріш егісін жоңышқа атызына орналастырды. Тұқымды себу алдында күнге қыздыру, көң мен суперфосфат ерітіндісіне бөктіріп, бүршіктендіріп себу, қамыс және күрмек арамшөптерімен күресу, күріш егісіне тыңайтқыш енгізу мөлшері мен мерзімін дұрыс анықтау сияқты агротехника шараларды өндіріске енгізді. Бұл технологиялық әдістер “Жақаев агротехникасы” деп аталды.  
* 1964 жылдың ақпанында Қазақстанның жас егіншілеріне "Жастар, сендерді ақ күрішті алқаптар күтуде" деген үндеу тастады. Бұдан кейін республикада Жақаевшылар қозғалысы кеңінен өрістеді. Жақаевтың мыңдаған ізбасарлары болды.

## Жетістігі
* Қызылорда облысында күріштен мол өнім алған күрішшілерге тапсырылатын "Ыбырай Жақаевтың еңбек аттестаты" белгіленген. 
* Шиелі ауданының Ы.Жақаев атындағы колхозында күрішшілердің республикалық "Жақаевшылар мектебі" жұмыс істеді. 
* 1-4-ші сайланған ҚазССР Жоғарғы Советінің депутаты болды. 
* КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты(1946) 
* 1947-1955 жылдары - ҚазССР Жоғарғы Советі Президиумының мүшесі болған.

## Жүлделері
* 4 мәрте Ленин ордені  
* Еңбек Қызыл Ту ордені 
* 2 мәрте Социалистік Еңбек Ері (1949, 1971) 
*  Халықтар достығы ордені  
* Бүкілодақтық ауыл шаруашылығы және Бүкілодақтық халық шаруашылығы жетістіктері көрмелерінің алтын медальдары

## Есімі берілген жерлер
* Қызылорда облысының Шиелі ауданындағы бұрынғы “Қызыл Ту” ұжымшары, орта мектеп, Қызылорда қаласындағы көше, облыс емдеу-сауықтыру профилакторийі Жақаев есімімен аталады.  
* 1982 жылы Шиелі ауданындағы Жақаев атында күріш өсіру тарихи мұражайы ашылған. 
* Қызылорда қаласында Жақаевқа ескерткіш орнатылған.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* История народов Средней Азии

Санат:Социалистік еңбек ерлері

Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Борлар

** Борлар **. Ұштыққа отырғызылатын борлар тісті егеп тазалау үшін қолданылады. Препараттаудың кезеңіне қарай борлардың пішіні мен көлемі әр түрлі. Бұрғылауға арналған бордың басы шар, цилиндр және конус тәрізді болып келеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Айверсон нотациясы

**Айверсон нотациясы** (, ) — APL (A Programming Language) программа тілінің негізі болып табылатын математикалық өрнектерді жазудың жинақы тәсілі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы

**Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы** (*ҚР ПІБ*) – Қазақстан Президентінің, мемлекеттік саяси қызметшілердің, Қазақстан Парламенті депутаттарының, мемлекеттік органдар мен олардың аппараттары қызметкерлерінің қызметін қамтамасыз ететін мемлекеттік орган. Мемлекет басшысына тікелей бағынып, оған есеп береді. ҚР Президентінің Іс Басқармасын 2024 жылғы 7 ақпаннан Асат Нұрпейісов басқарады.

## Қызметі
Заңнамаға сәйкес ҚР Президентінің Іс Басқармасы мына міндеттерді жүзеге асырады:

* ҚР Президентінің, Орталық мемлекеттік органдар – Президент Әкімшілігінің, ҚР Үкіметі мен Парламентінің қызметін материалдық-техникалық тұрғыда қамтамасыз етеді.
* ҚР Президентінің қатысуымен өтетін іс-шараларды, соның ішінде ҚР Үкіметі мен ҚР Президенті Әкімшілігі өткізетін кеңестерді, конференцияларды және басқа да мемлекеттік іс-шараларды қаржылық-шаруашылық жағынан қамтамасыз етеді;
* Орталық мемлекеттік органдар қызметкерлеріне көлік және медициналық қызмет көрсету,  санаторлық-курорттық емделуін және демалысын ұйымдастыру;
* ҚР ПІБ ведомстволық бағынысты ұйымдарын басқару;
* ҚР ПІБ ведомстволық бағынысты ұйымдарын басқаруда ұйымдастырушылық-экономикалық тетікті жетілдіру, мемлекеттік мүліктің пайдаланылуы мен сақталуын бақылау, басқару.

## Тарихы
1990 жылы Президент кеңсесінің (аппаратының) құрылымында Іс басқармасы құрылды. 1991 жылы Президент пен Министрлер Кабинетi аппаратының Іс басқармасы болып өзгертілді.

1992 жылы Президент пен Министрлер Кабинетi аппаратының Іс Басқармасынан аппараттың Шаруашылық басқармасы бөлінді. 

1994 жылы Президент пен Министрлер Кабинетi Аппаратының Шаруашылық басқармасы Президент жанындағы Шаруашылық басқармасы болып қайта құрылды.

1995 жылы Қазақстан Президентi жанындағы Шаруашылық басқармасы таратылып, орнына орталық мемлекеттік орган мәртебесіне ие Қазақстан Президентінің Іс Басқармасы құрылды.

## Басшылық
* Президент Іс басқарушысы: Асат Нұрпейісов (2024 жылдан бастап)
* Президент Іс басқарушысының орынбасары: Сергей Хорошун (2019 жылдан бастап)
* Президент Іс басқарушысының орынбасары: Абай Алтай (2023 жылдан бастап)
* Президент Іс басқарушысының орынбасары: Бақыт Әбілдинов (2024 жылдан бастап)
* Президент Іс басқарушысының орынбасары: Ерлан Сүттібаев (2025 жылдан бастап)

### Президент Іс Басқарушыларының тізімі

## Ведомстволық бағынышты ұйымдар

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан Президентіне тікелей бағынышты мемлекеттік органдар
Фантом

**Фантом** — дене мүшесінің моделі немесе дененің табиғи ұлгайтылған бөлігі. Стоматологиялық аурудың емдеу тәсілдерін фантом көмегімен игеру, үйрену. Мәселен, тіс фантомы арқылы құрт жеген жерді тазалап, пломба жасауға қуыс жасауды бор машина күшімен дағдылану.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Жүктемелерді үлестіру

**Жүктемелерді үлестіру **(*Распределение нагрузки*;* load sharing*) — оңтайлы жүктеудің белгісі бойынша есептеу желісінің бөлімдерінің арасында олардың әрқайсысына жалпы жүктемелерді үлестіру. Диспетчерлік әдіс жүктемелерді үлестірудің кең тараған әдістерінің бірі болып саналады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Маркер (вирусология)

**Маркер** — ерекше айырмашылық қасиет.

Тірі организмді немесе биологиялық суббірліктің түрін анықтауға мүмкіндік береді. Маркер болып кейбір бактерияларда белгілі ферменттер, вирустарда — будан антиденелер, иммуноглобулиндерде — ферритин немесе радиоактивті изотоп қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Виртуалдық сақтауыш құрылғы

**Виртуалдық сақтауыш құрылғы** (*Виртуальное запоминающее устройство; virtual storage*) — виртуалды машинаның сыртқы сақтауыш құрылғысы; виртуалды машина жүйесінің қүралдарымен модельденеді.

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік жад
Асептика

250 px|thumb

**Асептика** — микробиология, вирусология, медицина саласындағы және өндірістік жұмыстары кезіндегі сақтық шаралардың жинағы. Адам және жануарларды зақымдайтын бөтен микроорганизмдердің жұғуына немесе қоректік орталардың, материалдың және құрал-саймандардың ластануына қарсы бағытталған әдіс. Асептикаға: тазалау, зарарсыздандыру, антисептика, дезинфекция, дезинсекция, лас ауа кірместей жабу (герметизация), оңашалау (изоляция) кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Аэромагнитометр

**Аэромагнитометр** - Жердің магнит өрісі көрсеткіштерін анықтау мақ- сатында үшақтарға немесе тікүшақтарға орнатылатын өлшеу аспабы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Жүктемелік модуль

**Жүктемелік модуль** (Загрузочный модуль; load module) — берілген операциялық жүйеде бірыңғай қабылданған пішімдегі байланыстарды редакциялау кезінде объектілік модульден алынған салыстырмалы адрестердегі программалық модуль.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Айқастырылған сілтеме

**Айқастырылған сілтеме** (Перекрестная ссылка; the cross reference) — программада пайдаланылатын үқсастырғыш атрибуттарының (типінің, адресінің, анықтау орнының, пайдалану орны тізімінің) жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Бруксизм

**Бруксизм** — ұйықтап жатқанда тісті шықырлату. Егер адам аңдаусызда күндіз де тісі шықырлататын болса оны бруксамания деп атайды.

## Себептері
Бруксизм көрінісінің негізінде әртүрлі себептердің кешені жатыр, олардың ішінде:

**Психологиялық**
Психология тұрғысынан бруксизм эмоциялық тұрақсыздық, стресс, шамадан тыс жүктелу, жиі аффективтік жағдайлар, еріксіз бұлшық ет қысқаруына әкеп соқтыратын және тістермен сирететін асқын кернеулердің салдары болуы мүмкін. Алайда, түсінде бруксизмнің қысқа мерзімді көріністері эмоциялық тұрақты адамдарда да болуы мүмкін.

**Неврологиялық**
Неврология тұрғысынан мәселе неврологиялық және қозғалу бұзылыстарына әкелетін орталық және перифериялық жүйелер қызметінің бұзылуынан тұрады. Бруксизм жиі ұйқының бұзылуымен (сомнамбулизм, храп, түнгі әмиян, ұйқыдағы апноэ), энурез, тремор, эпилепсиямен жүреді. Тризм және бруксизм сияқты жағдайлар үш жақты нервтің қозғалыс нейрондарының зақымдануы кезінде шайнайтын бұлшықеттің тондық кернеуінің салдарынан дами алады. Бруксизм сондай-ақ психотроптық препараттардың экстрапирамидтік жанама әсерлерінің белгісі болуы мүмкін. Бруксизм көріністерінің омыртқаның функционалдық бұзылуымен байланысы туралы деректер бар.

**Стоматологиялық**
Бруксизмнің стоматологиялық теориясына сәйкес, бұзылулар тіс-жақ жүйесінің құрылысы мен жұмыс істеуіндегі ауытқулардың салдары болып табылады: тістердің аномалиялары (адентия, аса жиынтықты тістер), дұрыс емес тістеу, тістерді сапасыз емдеу, нашар таңдалған брекет-жүйелер немесе тіс протездері, артрит немесе ВНЧС артрозы және т. б. бірақ окклюзиялық бұзылыстары бар барлық адамдарда бруксизм дамиды.

**Басқа себептер**
Бруксизмнің қалған теориялары кең мойындалмаған және сенімді ғылыми дәлелдер. Оларға бруксизмнің мұрынмен тыныс алудың бұзылуымен (аденоидтар, мұрын қалқасының қисаюы, риниттің жиі пайда болуы), гастроэзофагеальді рефлюкстік аурулар, гельминтоздар (аскаридоз, энтеробиоз және т. б.), дұрыс тамақтанбау, шайнайтын резинканы теріс пайдалану және т. б. жатады.]
Тістің сиретілуіне бейімділік Паркинсон ауруы, гентингтон хоресі бар адамдарда байқалады. Балаларда бруксизм тістің бұзылуы және ауысуы кезінде пайда болуы мүмкін. Бруксизмнің кофакторлары жақында бас сүйек-ми жарақаты, алкогольді, никотинді, кофеинді, ұйықтататын, антидепрессанттарды теріс пайдалану болып табылады.

## Дереккөздер

Санат:Ауыз қуысындағы аурулар
Санат:Тіс аурулары
Магниттік-оптикалық дискілердегі сақтауыш құрылғы

220px|нобай|оңға|Магниттік-оптикалық дискінің беті
**Магниттік-оптикалық дискілердегі сақтауыш құрылғы** (magneto-optic disk storage) — ақпарат тасушы магниттік-оптикалық дискі болатын жинақтауыш.

## Дереккөздер

Санат:Ақпарат тасығыштар
Ферменттік дәрі-дәрмектер

**Ферменттік дәрі-дәрмектер** — организмдегі барлық химиялық процестерді шапшаңдатып, жарадағы өлі еттенген тканьдерді ыдыратып, бетін тезірек кілегейлендіріп шипалық осер береді. Олардың қатарына трипсин, химопсин, лидаза, ронидаза т. б. жатады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Полипептидтер

**Полипептидтер** — көптеген амин қышқылдары қалдықтарынан тұратын полимерлер. М. с. 6000 — төмен полимерлер — Полипептидтерге, ал м. с. одан жоғарылары — белоктарға жатады. Белоктардың рибосомадағы түзілуі Полипептидтер тізбегі түрінде жасалады. Белок бірнеше Полипептидтер тізбегінен тұруы мүмкін, олардың әрқайсысы өз алдына түзіледі де, содан соң ғана қосылады.Қазір химиялық жолмен көптеген жасанды Полипептидтер алынған.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Жүктемелік сынау

**Жүктемелік сынау** (Нагрузочные испытания; volume tests) — есептеуіш жүйенің қабілетін тексеру; нақты уақыт режімінде терминалдармен орындалатын алмасу санының нақты күтілген максимумға жететіні немесе одан асатыны анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Аюсоққан жікқабаты

**Аюсоққан жікқабаты** - жоғарғы кембрийдің жоғарғы жікқабаты.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Анцеденттік аңғар

**Анцеденттік аңғар**  (лат. ancedents — бүрын болған) — өзі қиып өткен қыраттардан бүрын болған аңғар. Таулы, әсіресе тау бөктерінің қыраттарында, жазықтарындағы аңғардан кейін болған көтерілімдерге тән. Қазақстанның таулы өңірлеріндегі аңғарлардың бәрі дерлік анцеденттік аңғар.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Автогеосинклин

*'Автогеосинклин* - геосинклиннің бір түрі, платформаның ішкі өңіріндегі, яғни қозғалмалы аймақтармен ешбір байланысы жоқ ойыс қүрылым.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геосинклин
Вакеза ауруы

** Вакеза ауруы **. Ауру сүйек майы жасуша түйіршіктерінің шамадан тыс өсуінен болады. Кан кұрамында эритроцит саны, гемоглобин мөлшері көбейіп, тромбоцитоз, нейтрофильдік лейкоцитоз байқалады. Ауыздың шырышты қабығы ашық қызыл түстеніп, бозғылттанады. Қызыл иек еттері тез қанап, құлақ шулап, тер қысады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Автоинтрузия

**Автоинтрузия** - толық кристалданып үлгермеген, бірақ аз-кем суынуы нәтижесінде қатая бастаган магмаға сол магманың сұйық бөлшектерінің кірігу процесі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Абсолют көнелiктi анықтау әдістері
Жүктемені басқару

**Жүктемені басқару** (*Управление нагрузкой*; *wordload*) — операциялық жүйелерде — мәселенің активтілігі мен жүйе жүктемесінің өзгеруін ескере отырып, ресурстарды қайта үлестіруден тұратын ресурстарды басқару программасының қызметі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Графиктік терезе

**ГРАФИКТІК ТЕРЕЗЕ **(Графическое окно; art window) — мәтінге құрамдаспаған графиктік кескіндерге арналған жеке терезе.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Биостратиграфиялық әдіс

**БИОСТРАТИГРАФИЯЛЫҚ (ПАЛЕОНТОЛОГИЯЛЫҚ) ӘДӀС** – стратиграфиялық зерттеулердің палеонтологиялық деректерді пайдалануға негізделген жетекші әдісі. Шөгінді түзілімдердің салыстырмалы жасын анықтау мақсатында осы түзілімдердегі қазынды организмдер қалдықтарының бөлінуін зерттейтін әдіс. Органикалық әлемге тән бағдарлы өзгерістер Жер планетасының даму тарихындағы өзге өзгерістермен тығыз байланысты, олай болса органика әлемі дамуындағы басты-басты сатылар сол кездерде түзілген шөгінділердің стратиграфиялық шекараларын анықтауға жоне сол стратиграфиялық бөлімшелерді бір-бірімен сәйкестіре зерттеуге мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Айқын емес жиын

**Айқын емес жиын** (Нечеткое множество; fuzzy set) — объектіге жататындығы бөлікте (0, 1) мәнін қабылдайтын функциямен анықталатын жиын.
## Дереккөздер


Санат:Жиындар теориясы
Медиаторлар

**Медиаторлар** — лимфоидты торша өсінділерінен шығатын заттар.

Торшалардың заты бөлек субстанциялар маңына орналасуын қамтамасыз етеді. Медиаторлар қан ферменттерінің жүйесіне (кининдар, комплемент жүйесі) жатады немесе медиатор торшаларының (мастоциттер, базофилді, нейтрофилді лейкоциттер, тромбоциттер, моноциттер макрофагтар) өнімдеріне жатады. Қан медиаторларына өте тез аллергия туғызатын заттар жатады. Торша иммунитетінің медиаторлар (лимфокиндер) лимфоциттерде түзіледі, әртүрлі торша жүйелеріне әсер етеді, организмнің түрлі қорғаныс реакциясын күшейтеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Аяздық мору

**Аяздық мору** — таужыныстардың жарықтарына кірген судың мезгіл-мезгіл қатуы нотижесінде (су қатқанда көлемі 11%-дай үлғаяды) қирауы. Бүл процесс суық жоне қоңыржай алқаптарда жақсы білінеді. Аяздық мору — физикалық морудың бір түрі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Медициналық диагностика

**Медицинская диагностика** (diagnoctics) — ақауларды және дүрыс жұмыс істемей түрған қүрылғылар, желілер мен жүйелерді айқындау және олардың теріс өсерін жоюға арналған процедуралар мен жүйелер.
## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Қызыл иек фиброматозы

**Қызыл иек фиброматозы** — қызыл иектің талшықты дәнекер тканінде тұтасқан фибромалардың пайда болуы. Бұл қызыл иек тканінің ұлғайып, тістерді толық жауып, сүйек желініп тістердің қозғалуына душар етеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Жүктеу

**Жүктеу** (*Загрузка*; *load, loading*) - мәліметтерді процессор операцияларында тікелей пайдалану мақсатымен оларды дискілерден (мәлімет тасуыштан) негізгі жедел жадқа немесе негізгі жадтан регистрлерге жіберу.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Графиктік файл

**ГРАФИКТІК ФАЙЛ** (Графический файл; graphic file) — графикалық кескіні бар файл; графикалық редактордың көмегімен даярланған файл.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Хангелді Сырымбетұлы

## Хангелді Сырымбетұлы

**Хангелді Сырымбетұлы** (1688-1763) — жоңғар басқыншылығына қарсы күрескен атақты батырлардың бірі. Шыққан тегі — Ұлы жүздің Албан тайпасының алжан руынан. Көнекөз кәриялардың, батырдың қазіргі ұрпақтарының айтуына қарағанда, оның аты Хангелді емес, Қангелді көрінеді. Бала анадан шыр етіп жерге түскенде, қан шеңгелдеп туғандықтан, оған халық дәстүрі бойынша "Қанкелді" деп ат қойыпты.
Хангелді заманында айтулы батыр болған. Ұлы жүздің ақылман білікті адамдарымен аралас-құралас жүріп, ел басқарысқан, жау жүрек батырларымен үзеңгілес жүріп, қол бастаған. Аягөз, Тесіктас жерінде жоңғарлармен болған шайқастарда ерлігімен ерекше көзге түскен, атақты Аңырақай шайқасына қатысқан.
Жоңғар басқыншылығына қарсы күресте әкесімен тізе қосып, үлкен ұлы Тілеуке мен немересі Райымбек те жауға шапқан. Екеуі де есімін ел таныған батыр болған. Райымбек батырдың аты бүкіл албанға ұран болған.
Хангелді батыр сол кездің жағдайына орай Ұлы жүз қазақтарының Ресейге қосылуына ел ағаларымен бірге елеулі үлес қосады. 1733 жылы Төле би, Сатай және Бөлек батырлармен бірге орыс мемлекетінің қол астына қарауға тілек білдіріп, орыстың патша әйелі Анна Ивановнаның атына хат жазады. Бұл алғашқы хатты Аралбай батыр мен Оразгелді батыр жеткізсе, бір жылдан кейін, яғни 1734 жылы тағы да патша атына жазылған екінші хатты Петерборға тікелей Хангелді мен Төле бидің немере інісі Айтбай екеуі апарады.
Ел аузында Абылай сұлтан жоңгарлар қолында тұтқын болғанда, оны босатуга Төле би бастап барған тоқсан адамның ішінде Хангелді де болған көрінеді. Ол қолбасшылығымен аты танылған кезде ел аралық бітімгерлік жұмыстарға да барып, өзінің білікті мәмілегерлігімен де көзге түседі. Қытай деректерінде оның Жаугаш батырмен бірге қытайдың шекара әкімшілігіне барғаны айтылады.

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
*Есет Көкіұлы
*Қобыланды Тоқтарбайұлы
*Жалаңтөс батыр (1576 —1656 жж.)
*Қабанбай батыр

Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ батырлары
Антивергентті қатпарлар

**Антивергентті қатпарлар** - бір-біріне карама-қарсы бағытга еңкейген немесе төңкерілген дербес қатпарлар не қатпар жүйелері.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Аспарагин қышқылы

250 px|thumb
**Аспарагин қышқылы** — алмастырмалы аминқышқылы. Протаминдерден басқа барлық белоктардың құрамына кіреді. Қайта аминдеуде маңызды орын алады, пурин мен пириминдер түзуіне қатынасады. Алмаспайтын аминқышқылдарын — метионинді, треонинді, лизинді түзуде қор ретінде жүреді. Аспарагин қышқылы зат алмасу процесінде аспарагин қоры және оның ыдырауының бірінші сатысы қызметін атқарады. 

## Дереккөздер


Санат:Аминқышқылдар
Даггер

**ДАГГЕР** (Dagger) - кіші баспа жүйелері программаларында колданылатын символ. Ол стандартты пернетақтаға кірмейді және арнайы пернелер комбинациясымен алынады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Әкті туф

**Әкті туф** — ыстық немесе салқын көміртекті қайнарлар әрекетінен кальций карбонаты түрінде тұнбаланған өте жеңіл кеуекті тау жынысы; өсімдік таптары мен органикалық қалдықтарды кіріктіреді; құрылыс материалы, әшекей тастар және оқ күйдіру шикізатты ретінде қолда¬нылады. Синонимі: травертин.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Фибросаркома

**Фибросаркома**. Жақ-бет маңының дәнекер тканінен басталатын қатерлі ісік. Жұмсақ тканьдер, жақ сүйектерінен гөрі жиі зақымданады. Бұл ауру жас адамдарда көбірек кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология