open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бекітпе

**Бекітпе** - тау-кен бекітпесі — кеніштегі, шахтадағы кен қазбаларының төбесі мен қабырғалары опырылып құлап түспеу үшін, сондай-ақ, тау қысымын реттеу мақсатында қазба ішінде тұрғызылатын немесе тұтас орнатылатын тау-кен техника құрылысы. Кен қазбаларының түріне, оларда атқарылатын жұмыстың сипатына, пайдалану мерзіміне қарай бекітпелер уақытша және тұрақты болып бөлінеді.

**Тұрақты бекітпе** — кеніш, шахта аймағындағы кенді түгел алып біткенше сақталады және олар өте берік, жоғары сапалы материалдардан (металл, бетон) жасалады.

**Уақытша бекітпе** — кен қазу алдында дайындық үшін жүргізілетін, пайдалану мерзімі 2 — 3 жылдан аспайтын қазбаларда қолданылады. Пайдалану ерекшелігіне, түсетін қысымның сипатына байланысты бекітпе қайыспайтын, аздап иілетін, топсалы және құрастырмалы, түр-тұрпатына қарай — тік бұрышты, трапеция тәрізді, күмбез, сақина тәрізді болып бөлінеді. Тау-кен бекітпелерінің материалдарына ағаш, бетон, темір, темірбетон пайдаланылады. Көмір шахталарында бекітпелер құрылымдық ерекшелігіне байланысты *механикалық-жылжымалы*,*қалқанды* болып келеді, ал атқарар қызметіне қарай — *кенжармалық* және *шөктіргіш* болады.

## Дереккөздер

Санат:Геология
Биржа делдалдары

**Биржа Делдалдары** — қор, валюта биржаларында делдалдық қызмет атқаратын адамдар немесе фирмалар. Биржа делдалдары белгілі бір салаға маманданады және олар жасасатын келісім, акция курсі, т.б. жөніндегі деректерге қанық болады. Биржалардың көпшілігінің жарғысы бойынша Биржа делдалдары өз есебінен келісім жасасуға және меншігіндегі бағалы заттарды сатуға құқығы жоқ. Бірақ олар бұл ережені іс жүзінде ұстана бермейді. биржа делдалдарын, әдетте, биржа комитеттері тағайындайды, ал кейбір елдерде (мысалы, Францияның қор биржасында) үкіметтің арнайы қойылған қызметкерлері орындайды. Қор биржасындағы Биржа делдалдары, негізінен, делдалдық конторлар немесе фирмалар түрінде болады. Олардың биржада жасалып жатқан келісімдерді көрсетіп тұратын экранмен жабдықталған залы және клиенттердің пайдалануына берілетін телефон қондырғылары орнатылған бөлмелері мен өз бухгалтериясы бар. Биржа делдалдарының арасында қаржы капиталының конторлары басты рөл атқарады. АҚШ-та жаңа құнды қағаз шығаруда басты рөл атқаратын “Морган, Стэнли энд компани” эмиссиялық банкир үйі өзінің негізгі қызметінен басқа құнды қағаздармен келісім жасасатын Биржа делдалдары міндетін де атқарады. Биржа мүшесі болып саналатын Биржа Делдалдарынан басқа ресми түрде тіркелмеген маклерлер де болады. Биржа делдалдары өзінің делдалдық қызметі мен берген кеңесі үшін ақы алады. Оны жасасқан келісімнің сомасына қарай белгілі бір мөлшерде биржа комитеттері белгілейді.
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Биржалар
Мәди (сақ-скифтердің патшасы)

Мәди — сақ-скифтердің патшасы (б.з.б. 660/59 — 625). Партатуаның ұлы. Ассирия, грек деректерінде Мадай, Матай, Мадиес деген аттармен де белгілі. Мәди Кіші Азиядағы трерлер мен кемерліктерді жеңген қолбасшы ретінде танылған. Мидия патшалығының әскерін талқандап, онда скифтердің үстемдігін орнатты. Ол Ассирия патшасы Ашшурбанипалдың қолдауымен бүкіл Таяу Шығысты жаулап алды. Палестина мен Сирияға барар жолда Египет патшасы Псамметих (М.Артамонов бойынша Нехо перғауын) скифтерді мол сыйлықпен қарсы алып, олардың бұдан әрі өтпеуін өтінген. Мәди  келісіп, өз әскерін кері қайтарған. Мидия патшасы Фраорттың ұлы Киаксар скифтерді қонаққа шақырып, шарапқа әбден тойғызып, масайған кезде олардың бәрінің басын алған. Сөйтіп, Мидия патшалығында Киаксардың үстемдігі орнады.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Санат:Сақтар
Аккордтық жалақы

**Аккордтық жалақы** (италиянша accordo — келісім шарт) — фирмалар мен кәсіпорындарда қызметкерлер мен жұмысшыларға кесімді еңбекақы төлеудің бір түрі. Көлемі алдын-ала келісіледі, ал төлемақы келісімде көрсетілген көлемдегі толық біткен жұмысқа ғана төленеді. Әдетте үстеме жалақы төлеу тапсырыс беруші жұмысын тез арада орындату үшін көтеріңкі тарифпен ақы төлеуге дайын болған кезде ғана қолданылады.
## Дереккөздер:
Қазақ энциклопедиясы I том

Санат:Экономика
Үйсін антропологиялық типі

**Үйсін Антропологиялық Типі** — б.з.б. 3 — б.з. 4 ғасырларда Оңтүстік-Шығыс Қазақстан жерін мекендеген тайпалардың негізгі тұрпаты. Үйсін антропологиялық типі Балқаш көлінен бастап Тянь-Шань таулы аймақтарын мекендеген тайпалар арасында жиі кездеседі. Бұған тән ерекшеліктер: бас сүйектері домалақ, маңдайы сәл тікшелеу, көз ұялары биіктеу, қыр мұрынды, жақ сүйектері ірі әрі шығыңқы. Үйсін антропологиялық типінің морфологиялық құрылыстары нәсілдік жағынан сақ дәуірінде өмір сүрген тайпаларға өте жақын. Сақ антропологиялық типінде, сондай-ақ Үйсін антропологиялық типінде көшпелі шығыс тайпаларының антропологиялық әсері де айқын сезіледі. Өйткені кейбір бас сүйектерінен, бет-пішін құрылыстарынан моңғол тектес тайпалардың нәсілдік белгілерінің әсерлері анық байқалады. Осы күнгі қазақ халқының антропологиялық құрамының негізін қалауға Үйсін антропологиялық типінің үлкен әсері болған. Жетісу қазақтарының көптеген рулары Үйсін антропологиялық типінен.

## Дереккөздер
Металл тазарту

### Металл тазарту
**Металл тазарту** (нем. *raffіnіren* – тазарту, франц. *raffіner* – тазарту) – қорытылған металдар мен қорытпаларды қажетсіз зиянды қоспалардан арылту.
Шикізаттан өндірілген алғашқы металл 96 – 98% шамасында негізгі өнімнен, қалғаны бөгде қоспалардан тұрады. Физикалық, химиялық, механикалық қасиеттерінің тиімсіздігіне байланысты мұндай металдарды өнеркәсіпте пайдалануға болмайды, яғни оларды қайта өңдеу, тазарту қажет.
*Металл тазарту*: пирометаллургиялық, электролиттік және химиялық әдіс болып үш түрге бөлінеді. 
***Пирометаллургиялық** *Металл тазарту* – жоғары температурада жүргізілетін процестердің негізгі түрі. Ол металдар мен қорытпаларды алу, олардың сапасын арттыру, тазарту үшін қолданылады. Су ерітінділері мен тұз балқымаларында жүргізілетін электролиттік әдіс өте таза (көбінесе түсті) металдар алу үшін қолданылады. 
*Металдар мен бөгде қоспалардың қышқылдар мен сілтілерде түрліше еруіне байланысты **химиялық** тазалау әдісі қолданылады. Асыл металдарды тазарту аффинаж деп аталады.

 

## Пайдаланылған cілтемелер
Еламан Шаханов

**Еламан Шаханов** (14 сәуір 1944 жылы туған, Қарағанды облысы, Жаңаарқа ауданы, Атасу ауылы) — ғалым, биология ғылымдарының докторы (1991), профессор (1992). Қазақстан ғылым академиясының академигі (2004).

## Қысқаша өмірбаяны:
Арғын тайпасы Қуандық руының Мойын Рақпанғұл бөлімінен шыққан.

* 1967 жылы Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтын (Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген.
* 1967 — 1971 жылдары осы институтта аспирант, оқытушы.
* 1971 — 1993 жылдары Қазақ мал азығын өндіру және жайылым ғылыми-зерттеу институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі, директордың орынбасары.
* 1993 — 2001 жылдары Павлодар ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында директор.
* 2001 — 2003 жылдары А.И. Бараев атындағы Қазақ астық шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында директор қызметтерін атқарған. 
* 2003 жылдан Қарағанды өсімдік шаруашылығы және селекция ғылыми-зерттеу институтының директоры қызметінде.

## Еңбектері:
Негізгі ғылыми еңбектері шөл және шөлейт аймақтарда сирек кездесетін жемшөптік дақылдардың полиподиясы мен алшақ будандастыру мәселелеріне арналған. Ол дәнді және жемшөптік дақылдардың 14 жаңа сортын шығарған, олардың ішінде бидайдың Ертіс-97, жүгерінің Цунами-80 сорттары, еркекшөптің, эспарцеттің, бетегенің, түйежоңышқаның сорттары бар. 

Шаханов 110-нан астам ғылыми еңбектің авторы, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан биологтары
Санат:Биология ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті оқытушылары
Санат:Қазақ мал азығын өндіру және жайылым ғылыми-зерттеу институты қызметкерлері
Санат:Қазақ астық шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының директорлары
Санат:Павлодар ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының директорлары
Санат:Қарағанды өсімдік шаруашылығы және селекция ғылыми-зерттеу институтының директорлары
Хачатур Аветикович Абовян

thumb|right|200px|Хачатур Аветикович Абовян
**Хачатур Аветикович Абовян** (15 қазан, 1809, Канакр с., Ереван маңы — 14 сәуір, 1848) — армян жазушысы.

## Өмірбаяны
Дәулетті семьяда туған. 
* Эчмиадзиндегі және Тбилисидегі діни семинарияда оқыған (1824 — 26). 
* Дерпт (қазіргі Тарту) университетін бітірген (1836).

## Шығармалары
* “Армения жарасы” атты романында (1841) орыс-иран соғысы кезіндегі (1826 — 28) армян халқының ұлт-азаттық күресі суреттелген. 
* “Американың ашылуы”
* “Хикаялар кітабы”
* “Қол бос кездегі ермек” (1864) деген мысалдар жинағы
* “Бәйіттер” (1864) т. б. шығармалар жазды. 
* “Сүрлеу” атты оқу кітабы (1838)
* орыс және армян тілдері грамматикасы
* “Тигран тарихы немесе армян балаларына арналған адамгершілік жөніндегі өсиеттердің” авторы. 
Этнографиямен шұғылданды, армян, әзірбайжан, күрд фольклорын жинап, зерттеді. Гомердің, И.В.Гётенің, И.Ф.Шилпердің, Н.М.Карамзиннің, И.А.Крыловтың шығармаларын армян тіліне аударған. Абовянның өлеңдері қазақ тіліне аударылған (1948).

## Дереккөздер

Санат:15 қазанда туғандар
Санат:1809 жылы туғандар
Санат:Ереванда туғандар
Санат:14 сәуірде қайтыс болғандар
Санат:1848 жылы қайтыс болғандар
Санат:Армения жазушылары
Санат:Армян жазушылары
Санат:XIX ғасыр жазушылары
Санат:Хабар-ошарсыз кеткендер
Санат:Армения педагогтары
Санат:Тарихи романдар авторлары
Санат:Армения этнографтары
Санат:Тарту университеті түлектері
Санат:XIX ғасыр этнографтары
Әлихан Төре Сағуни

**Әлихан Төре Сағуни** — (1885, Қырғызстан, Тоқмақ — 1976, Ташкент) — қоғам қайраткері, діни ғұлама, Шыңжаңның үш аймағында құрылғанШығыс Түркістан республикасы уақытша үкіметінің төрағасы (1944 — 46). Ұлты — өзбек. 

Әкесі Әндіжан көтерілісі басшыларының бірі есебінде Ресей отаршылары тарапынан қуғынға ұшыраған. 

Әлихан Төре екі рет Меккеге қажылыққа барып, Сауд АрабиясыныңЖидда қаласында, Бұхарададіни және дәрігерлік білім алды. 1929 жылы Кеңес өкіметі діндарларды қуғындаған кезде Құлжа қаласына көшіп барып, діни насихат жүргізген, мұсылмандарды Шэн-Ши-Сай үкіметінің озбыр саясатына қарсы көтеруге әрекет еткен. 1937 — 41 жылдары Шэн-Ши-Сай үкіметі тұтқында ұстады. 1941 жылы түрмеден шыққан соң, Құлжадағы ең үлкен Байтулла мешітінің бас имамы болды. 1944 жылы 4 сәуірде Шыңжаңда “Құлжа азаттық ұйымы” құрылып, оның төрағасы міндетін атқарды. Сол жылы 12 қарашада Шығыс Түркістан республикасы уақытша үкіметінің төрағалығына сайланды. Әлихан Төре ашық түрікшілдік және исламдық бағыттағы ой-пікірлерімен Шығыс Түркістанның жергілікті халықтарымен Орталық Азиядан келген эммигранттарға ықпал етті. Халықты дін және түрікшілдік идеясы арқылы оятуға тырысып, Шығыс Түркістанның түбегейлі тәуелсіздігін уағыздады. Бірақ Шыңжаңдағы оқиғаларға сырттан түрлі саяси күштердің араласуы ұлт-азаттық қозғалысының мақсат-мүддесін күрделендіріп жіберді. Осындай жағдайда Әлихан Төре Кеңес Одағына кетуге мәжбүр болды (1946).

## Дереккөздер

Санат:1885 жылы туғандар
Санат:1976 жылы қайтыс болғандар
Санат:Өзбектер
Санат:Діни қайраткерлер
Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстардың көсемдері
Адвокат

120px|left
**Адвокат** * (— шақырылған)* — адвокаттар алқасының мүшесі болып табылатын және арнаулы заңда көзделген шеңберде кәсіби құқықтық көмек көрсететін заңгер; кең мағынасында алғанда — қорғаушы. Заңды көмек көрсете отырып, адвокат: заң мәселелері бойынша түсіндірмелер, кеңестер мен жазбаша қорытындылар береді; талап қою арыздарын, шағымдар мен құқықтық сипаттағы басқа да құжаттарды жасайды; анықтау, алдын-ала тергеу органдарында, соттарда, мемлекеттік және т.б. органдар мен ұйымдарда, азаматтық қарым-қатынастарда жеке және заңды тұлғалардың өкілі ретінде қатысады, оларды қорғауды жүзеге асырады. Адвокаттың статусы, адвокаттық қызметпен айналысу тәртібі, кәсіби құқылары мен міндеттері, мінез-құлық нормалары Қазақстан Республикасының “Адвокаттық қызмет туралы” заңында (1997 жылы 5 желтоқсан) көзделген.
нобай|оңға|L'Avocat au placet
Адвокаттар алқасының мүшесі. Жоғары заң білімі, екі жылдан кем емес заң мамандығы бойынша жұмыс өтілі бар және адвокаттық қызметті жүзеге асыру құқына лицензия алған адам.

## Адвокат құпиясы
Адвокат құпиясын: адвокатқа жүгіну фактісі көмек сұрап өтініш жасаған адаммен және басқа да адамдармен жасалған ауызша және жазбаша келіссөздердің мазмұны туралы, көмек сұрап өтініш жасаған адамның мүдделерінде жасалатын әрекеттердің сипаты мен нәтижелері туралы мәліметтер, сондай-ақ, заң көмегін көрсетуге қатысты өзге ақпарат құрайды. Адвокат құпиясына жататын мәліметтерді көмек сұрап өтініш жасаған адамның келісімінсіз жария еткен адвокат заңға сәйкес жауапты болады.

## Адвокатура
Адамның өз құқықтарын, бостандықтарын сотта қорғауға және білікті заң көмегін алуға мемлекет кепілдік берген және Қазақстан Республикасының Конституциясымен баянды етілген құқығын жүзеге асыруға жәрдемдесуге арналған ұйым.
Адвокатура қылмыстық істер бойынша қорғау, азаматтық, әкімшілік, қылмыстық және басқа да істер бойынша өкілдік ету, сондай-ақ азаматтардың құқықтарын, бостандықтары
мен заңды мүдделерін, сондай-ақ заңды тұлғалардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау мен іске асыруға жәрдемдесу мақсатында заңды көмегінің өзге де түрлерін көрсету жөніндегі адвокаттардың қызметін ұйымдастырады.

## Сілтемелер
“Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 1 – том

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Бел, асу

**Бел** — онша биік емес жонда, қырқада, жалда, адырда, т.б. болатын жадағай асу. Биік таулардағы асуға, орташа таулардағы кезеңге қарағанда салыстырмалы биіктігі аласа болады.

## Дереккөздер</span>



Санат:География
Фармация

**Фармация** (грек. pharmakeіa — дәрі, дәріні қолдану) — денсаулық сақтау ісінің халыққа дәрімен көмек көрсетуді іске асыратын бір саласы. Фармацияның теориялық негізіне дәрілік заттарды анықтау, іздеу, оларды зерттеу, дайындау, қалыптау және шығару, сұрыптау, стандарттау, сақтау, тарату және фармациялық қызметті ұйымдастыру жатады. Фармация ұғымы ертеден белгілі. Алғашқы кезде емдейтін адам өсімдік, жануар және минералдық заттардан алынатын дәрілерді өзі дайындап, науқасқа өзі тағайындады. Сондықтан да мұндай емдеулер көп жағдайда әр түрлі әдет-ғұрып және ырым-жоралармен жасалды. Біртіндеп дәрілік шикізаттарды жинайтын, олардан әр түрлі дәрілер жасап, дұрыс сақтап, сататын адамдар шыға бастады. Ежелгі Мысырда оларды фармаки (аурудан жазатын, қауіпсіздік сыйлайтын адам) деп атады. 

*Фармация* өсімдік пен жануардан алынатын шикізаттар, оларды алғаш рет өңдеу кезінде алынатын өнімдер туралы ғылым — фармакогнозиядан және дәрінің әсер ету дәрежесінің дәрі формасына, оны әзірлеу технологиясына қаншалықты тәуелді екенін зерттейтін ғылыми бағыт — биофармациядан тұрады. Ал дәрілік заттардың сапасын нормаға келтіріп, стандарттау жиынтығы фармакопея (грек. pharmakon — дәрі және poіeo — жасаймын) деп аталады. 
*Қазақстанда Фармация* саласындағы ғылыми-тәжірибелік жұмыстар 1951 жылы басталды, олармен қазір Қазақ ұлттық медицина унивеситетінің фармацевтика факультеті, Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтының клиник. Фармакология кафедрасы, республиканың жоғары медициналық оқу орындарындағы арнайы кафедралар шұғылданады. 2006 жылы мәлімет бойынша Қазақстан Республикасында 3228 дәріхана, 1144 дәріханалық пунктер, 2358 дәріханалық киоскілер, 626 дәріханалық қоймалар, 115 фармацевтік өндірістер жұмыс істейді. Республикада фармацевтика жүйесінде 12 мыңнан астам адам қызмет етеді, олардың 5,5 мыңы жоғары дәрежелі мамандар. Фармация саласында еңбек етіп жүрген белгілі ғалымдар: 
Т.А. Арыстанова, К.Үшбаев, К.Ә. Абдуллин, А.О. Төлегенова, Е.Т. Тегісбаев, Р.Д. Ділбарханов, т.б.

## Дереккөздер

Санат:Медицина
Адвокаттар алқасы

## Адвокаттар алқасы
**Адвокаттар алқасы** — арнаулы заңда белгіленген міндеттерді орындау үшін адвокаттық қызметпен айналысуға құқы бар адамдар құратын, коммерциялық емес, кәсіби, өзін-өзі басқаратын және өзін-өзі қаржыландыратын ұйым. Облыстық, респ. маңызы бар қаланың, астананың территориясында адвокаттардың бір ғана алқасы құрылып, жұмыс істеуі мүмкін. Аталған территорияда адвокаттар алқасы болмаған жағдайда, ол [[Қазақстан Республикасы|Қазақстан Республикасының]] “Адвокаттық қызмет туралы” заңының (7-бап) талаптарына сәйкес келетін кемінде он құрылтайшының бастамашылығымен құрылады. Оған мемл. органдардың арнайы рұқсаты талап етілмейді. Адвокаттар алқасының негізгі міндеттері: адвокаттық қызметті жүзеге асыру кезінде алқа мүшелеріне жәрдемдесу, кәсіби көмек көрсету және оларды қорғау; олардың қызметін материалдық-техн. және анықтамалық-ақпараттық тұрғыдан қамтамасыз ету; адвокаттық қызметті жүзеге асыруға кәсіби бақылауды ұйымдастыру; алдын-ала тергеу және сот органдарының белгілеуі бойынша тегін заңды көмек көрсету, қорғау ісін ұйымдастыру. Адвокаттар алқасының жарғысы, жоғары органы (алқа мүшелерінің жалпы жиналысы немесе конференциясы), атқарушы органы (төралқа), бақылаушы органы (тексеру комиссиясы) болады. Адвокаттар алқасы. мүшелерінің құқылары мен міндеттері, тәртіптік жауапкершілігі, т.б. Қазақстан Республикасының “Адвокаттық қызмет туралы” заңында (1997 ж. 5-желт.) көзделген.
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, I том

Санат:Қоғам
Биржалық алым

**Биржалық алым** — биржа комитетінің құнды қағаздарды сатып алушыдан биржа келісімін жасауына берілген құқық үшін жинайтын ақшалай алымы. Әдетте, сату бағасының 2%-і көлемінде алынады.
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Биржалар
Айқындауыш

**Айқындауыш** — айқындайтын сөзінің жетегінде қосарлана айтылып, оның мазмұнын ашып тұратын сөз не сөздер тобы.

Айқындауыш құрылысына қарай үшке бөлінеді:
#***Қосалқы айқындауыш*** — зат есімдердің қосымша сыны ретінде жұмсалатын сөздер. Қ.а. өзара мағыналық байланыстағы екі зат есім тіркесінен жасалады. Тіркестің бірінші сыңары кісі ұғымындағы зат атаулары-жалқы есімдер, екінші сыңары заттың заттық сапасын білдіретін сөздер болады да, айқындауышы айқындауыштық қатынасқа түседі. Мыс.: *"Шора батыр, Әсет әнші, Ерасыл қарт"*. Қ.а. сөзді заттық сапа жағынан айқындап, оған предикативтік реңк береді. Қ.а. қызметінде жұмсалатын сөздердің мағынасы кәсіпке, қасиетке, жас мөлшеріне, туыстық қатынасқа, атақ-дәрежеге, ұлтқа, жынысқа, ұйымға т.б. қатысты сөздер мен эмоциялық мәндегі сөздер болады.
#***Қосарлы айқындауыш*** — өзара мағыналас екі жалпы есімінің бірі зат атауы, екіншісі оның сапасы ретінде тіркесіп, күрделі бір атау жасайтын сөздер: *"әйел-ана, телефон-автомат, инженер-экономист, заңгер-депутат т.б."* Қ.а. әрбір сыңары өзара теңдігін, дербестігін сақтай отырып, мағыналық және грамматикалық жағынан тығыз байланысып, анықтауыштық қатынас негізінде затты жалпы тобынан бөліп алып, ерекшелеп, айқындап көрсетеді. Қ.а. грамматикалық тұлғалар соңғы сөзге жалғанады.
#***Оңашаланған айқындауыш*** — айқындайтын сөзінен соң тұрып, оқшауланып айтылатын, тұтастық дарасы, жалпының нақтылығы және сипаттамасы ретінде жұмсалатын сөздер тіркесі. О.а. айқындайтын сөздерін нақтылай түсу, сипаттау, мінездеу ыңғайында айқындайды да, оның әр қырлы қайталамасы ретінде келеді. Сондықтан о.а. айқындайтын сөзімен мағыналас, тұлғалас болып, оның соңында тұрады. Мыс.:  *"Кеше інімді, Мұратты шығарып салдым", "Сендер, жігіттер жаттап алғансыңдар"*; о.а. *нақ, тек, қана, немесе, әсіресе, тіпті, яғни* деген сөздермен тіркескенде, оқшаулануы күшейеді.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Футуризм

**Футуризм** ( — болашақ) — 20 ғасырдың басындағы Еуропа елдеріндегі негізгі авангардтық ағымдардың бірі. Әсіресе, Италия мен Ресейде кеңінен тарады. Ең әуелі кеңістік өнерінде өріс алған Футуризм идеясы кейіннен әдебиет, театр, музыка, кинематография және өнертану мен әдебиеттану ғылымдарында жалғасын тапты. 
Ф. Маринеттидің *“Футуризм манифесінен”* (1909) кейін италиялық футуризм дәстүрлі мәдениеттен толық қол үзуді көздеді, оның есесіне бірыңғай урбанистік өркениет эстетикасын орнықтыруға, оқиға мен адамдардың көңіл күйі сәт сайын алмасып тұратын техницизмге шалдыққан *“интенсивті өмірді”* өз санасында жаңғыртқан “өзгеше жанр” сезім күйлерін беруге тырысты. Футуризмнің эстетикалық негізін қалаушылар суретшілер У.Боччони мен Дж. Северини, композиторы Б.Прателла, т.б. болды. Осыдан келіп тілдік бейнелеу жаңа үлгілерін (еркін сөз тіркестері, дыбысқа еліктеу) іздестіруге деген қажеттілік туды. Италиялық футуристер эстетикалық агрессиядан және консерваторлық талғамның шектен шыққан өрескелдігінен, тіпті *“дүниені тазартушы”* деген түсінікпен соғыстың өзін әдейі мадақтауға дейін барды. Көп ұзамай бұл ағым Еуропаның басқа да елдеріне (Германия, Франция, Ұлыбритания, Польша, т.б.) тарады. Әсіресе, Ресейде кеңінен қанат жайды. Орыс футуризмі италиялық футуризмнен өзгеше көркемдік қозғалыс сипатында пайда болды. Орыс футуризмі мектептері төмендегідей бөлінді: *“Гиллея”* (кубофутуризм) — В.В. Хлебников, В.В. Маяковский, А.Е. Крушеных, Б.К. Лившин, *“егофутуристер ассоциациясы”* — И.Северянин, К.К. Алинтов, т.б. *“поэзия Мезонині”* — Хрисан П.В.Г. Черченович; *“сентрифуга”* — Б.Л. Пастернак, Н.И. Асеев, т.б. Бұл мектептерге негіз болған жайт: *“Көне атаулының күйреуі сөзсіз”* екенін стихиялы түрде түйсіну (Маяковский), келешектегі *“әлеум. төңкерісті”* өнер туындысы арқылы болжап сезіну және *“жаңа адамның”* дүниеге келуі. Бұлар үшін әдеби шығарм. табиғатқа жалаң еліктеу емес, керісінше сол табиғаттың жалғасы іспетті, сонда табиғаттың өзі адамның ерік күшінің арқасында *“болашақтағы мүлде жаңа темір дүниені”* (К.С. Малевич) тудыратынын сезіну. Осының әсерінен әдеби жанрлар мен стильдердің шартты жүйелері бұзылады да, тіл — табиғаттың бір бөлшегі саналған мифол. “алғашқы бастауға”, фольклорға оралу әрекеті қылаң береді (Хлебников). 

Футуристер жанды әңгіменің орнына, тоник. өлеңдерге ден қойды. Фонет. ырғақтар туындатты, бұған қоса өздерінің сөздік шығарм-нда дара диалект. бейнелі сөздер жасауға құлшынды. Олар өлең графикасының өзіне тәжірибе жасаумен айналысты (“Визуалдық поэзия”), тіпті әдеби тілдің ауқымын кеңейте келіп, “өмір үшін аса қажетті” (Маяковский) сөздерді енгізді. Олардың шығармалары күрделі семантикалық және композиция” ауытқулармен ерекшеленді. Шығармаларында трагик. және комед. лиризмнің өзара контрасттары көзге көрініп тұрды, кейбірінде фантастика мен газеттік кереғарлық басым. Осының бәрі жанр мен стильдің барынша араласып (Маяковский, Хлебников поэмалары мен Северянин, Пастернак, Асеевтың лирикаларында) кетуіне түрткі болды. 
## Дереккөздер


Санат:Футуризм
Мемориал Құрылыстар

**Мемориал Құрылыстар**  – белгілі бір халықтың, қалалардың тарихы мен жеке тұлғалардың еңбегін есте қалдыруға арналып салынған архитектуралық-мүсінді ескерткіштер ансамблі.

Мемориал құрылыстар тарихы өте ертеден бастау алады. 
* Ежелгі Египетте (пирамидалар),
* Грекияда (Салтанатты аркалар),
* Рим империясында (колонналар) мемориал құрылыстардың классикалық түрлері кеңінен қолданылған.
Қазіргі кезде мемориал құрылыстарының классикалық түрлері Еуропаның көптеген қалаларының (Рим, Париж, Ватикан) орталық алаңдарын безендіріп тұр. Мемориал құрылыстар мұсылман елдерінде де кеңінен тараған. 7 – 8 ғасырларда Бағдат халифатында мемориал құрылыстар кеңінен тұрғызыла бастады. Орталық Азияда қарапайым тас қоюдан бастап (қайрақ, балбал тас) орталық мұнаралы (Бұқара, 10 ғасыр, Мервтегі Сұлтан Санжар кесенесі, 12 ғасыр), сондай-ақ орталық және бұрыштық күмбезді (Қашқардағы Ж.Баласағұн және М.Қашқари кесенелері) ескерткіштер кеңінен тараған.

Мемориал құрылыстар Қазақстан аумағында өте көп, олардың бірнеше түрлері кездеседі. Пішімі мен композициясының құрлымына қарай, ежелгі құрылыстар – қорғандар: 
* Беғазы мазары (б.з.б. 16 – 11 ғасырлар);
* Дәндібай мазары (б.з.б. 11 – 9 ғасырлар Қарағанды облысы);
* Шикі кірпіштен қаланған (Баланды – 2 кешені, б.з.б. 4 – 2 ғасырлар, Қызылорда облысы);
* Күйдірілген кірпіштен өрілген (Абат-Байтақ кешені, 14 – 15 ғасырлар, Ақтөбе облысы) және табиғи тастардан қиып орнатқан (Жұбан күмбезі, 19 – 20 ғасырлар, Атырау облысы) кешендерден тұрады.
Қазақстанның батыс облыстарында мемориал құрылыстар архитектура шағын пішімдерден (құлпытас, қойтас, сандықтас, ұштас, қошқар бейнелі тас, т.б.) тұрады. Мемориал құрылыстар тас қорымдар түрінде де (сағана тамдар) кездеседі. Соңғы кезеңде Қазақстанда архитектура мүсінді ірі-ірі мемориал құрылыстар салынды. Олар 
* белгілі тарихи оқиғаларға, (Ерлік даңқы мемориалы, 1970, мүсінші Н.Соболев; архитектор Т. Жәнібеков, Ақтөбе қаласы),
* еңбек жолындағы адамдарға (“Шахтер даңқы” монументі, 1978, мүсінші А.П. Билык, архитектор А.Мальков, Қарағанды қаласы), т.б. орнатылды.

## Дереккөздер



Санат:Сәулет өнері
Әз

**Әз** (арабша — ардақты, бағалы, құнды, жарқын) дәстүрлі қазақ қоғамында ең әділ, ең ардақты қайраткерге берілген атақ. (Әз Жәнібек, Әз Тәуке). 

Ел ішіндегі мейірімді, сыйлы адамдарды да ауызекі әңгімеде осылай атаған.

## Дереккөздер


Санат:Атақтар
Франкфурт мектебі

**Франкфурт мектебі** - XX ғасырсырдың 30-шы жылдарында Майндағы Франкфуртге пайда болып, 40-шы жылдардың соңы мен 70-ші жылдардың басында кеңінен таралған, 60-жылдардағы "марксистік қайта өрлеуде" маңызды рөл атқарған аса ықпалды неомарксистік бағыттардың бірі.

Франкфурт мектебі марксизмді фрейдизммен біріктіруге талпынды. Осы тұрғыда ол "кейінгі капитализмді" сыни талдап, оның "фашизмидтыққа" бір табан жақындығын айқындады. "Авторитарлық жеке тұлға" мәселелеріне теориялық өңдеуде маңызды рөл атқарды. "Жаңа солшылдардың қозғалысын" идеологиялық қалыптастыруға атсалысты. Франкфурт мектебінің аса көрнекті өкілдері: М.Хоркхаймер, Т.Адорно, Г.Маркузе, Э.Фромм, Ю.Хабермас.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Әлмағамбет Оспанұлы

**Әлмағамбет Оспанұлы **(1886, қазіргі Қостанай облысы  Жангелді ауданы  Шилі мекені — 1966, сонда) — ақын, ұстаз, молда. Торғай қаласындаЫ. Алтынсарин ашқан қолөнер мектебінде оқып, 1905 жылы бітірген. 1911 — 16 жылдары Троицкідегі “Расуля” медресесін тамамдаған. 1917 — 23 жылдары өз ауылында “Бостандық” мектебін ашып, А.Байтұрсынов емлесімен сабақ берген. 1925 жылы Торғай уезі мұсылмандары Әлмағамбетті дін басшысы — Мұхтасиб етіп сайлады. Осы қызметі үшін Әлмағамбетті Кеңес өкіметі қуғынға ұшыратып, екі рет тұтқындап (1929, 1931), екеуінде де 10 жылға соттады. Ақталып шыққан соң Ақтөбе облысының Ырғыз, Қостанай облысының Жангелдин, Қарабалық аудандарында мұғалім болып істеді. 1941 жылы “халық жауы” деген жаламен қайтадан 8 жылға сотталып, кейін Маринскіге жер аударылды. 1944 жылы  босап шығып,1961 жылы туған ауылында қайтып оралды. Әлмағабеттің алғашқы өлеңдері “Айқап” журналы мен “Қазақ” газетінде жарияланған. Оның “Қош, Торғай” деген көлемді толғауы, “Жастарға айтар сөз”, “Арақ туралы”, “Жазушыдан ақырғы сөз” деген өлеңдері халық арасына кең тараған өлеңмен жазған шежіресі бар.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ақбұлым

**Ақбұлым** — Жамбыл облысы Жамбыл ауданындағы ауыл, Ақбұлым ауылдық округінің орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Аса ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 28 км-дей жерде, жазық дала белдемінде орналасқан. Жақын теміржол бекеті — Тараз қаласы (5 км жерде). 

## Халқы
 

Бұрынғы ұжымшар негізінде құрылған өндірістік кооперативтер жұмыс істейді. Ауылда мәдениет үйі, мектептер, емхана т.б. мекемелер бар. Ақбұлым арқылы ауыларалық автомобиль жолы өтеді.

Ақбұлым аталуының себебі, Қырғыз Алатауының төменгі сілеміндегі Ақтаудың етегінен шыққан бұлақтан көктемдегі, күздегі будан ауылды ақ бу басып, бұлыңғыр тартып, соған байланысты ауыл "Ақбұлым" атанған.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) елді мекендері
Айқындылық

**Айқындылық** — кез келген мәселеде анықтықты, дәлдікті, ашықтықты білдіретін ұғым.

Айқындылықтың кері мағынасы — құпия. Бүкіл болмыстың білуге мүмкін болатын заңдылықтары осы екі ұғымның арасынан ізделеді. Айқындылық болмыстың сезім арқылы адамның оңай қабылдайтын жағы, болмыстың қарапайым бөлігі, ал оның аса күрделі нәзік бөліктері құпия жағына жатады. Өзінің рухани жетілу дәрежесіне байланысты адамға болмыстың осы екі жағы әр түрлі дәрежеде ашылады.

## Сілтемелер
Әзәзіл

**Әзәзіл** (арабша — азғырушы, арбаушы) — діни әдебиеттегі адамдарды Алланың ақ жолынан тайдырып, күнәға батырушы жіннің бір аты. Құраннан кейін тараған әпсаналарда Ібілістің көктен қуылу тарихы әрқилы баяндалады. Кейбіреуінде оның аты — Әзәзіл немесе әл-Харис екендігі, жерге перілердің бүлікшілігін басу үшін жіберілгендігі айтылады. Бірақ өзінің жеңісіне масаттанған, өзін әлем әлемінің әміршісі сезінген Әзәзіл Алланың билігіне бағынбай кеткен. Құранда кейбір адамдардың ізгілікке сенбей жауыздыққа бейім тұратыны періште жамылған перінің — әзәзілдің ісі деп түсіндіреді. 

## Дереккөздер


Санат:Яһудилық
Санат:Мифология
Анатоль Франс

thumb|right|200px|Анатоль Франс
(Anatole France)
**Франс (France) Анатоль** (шын аты Анатоль Франсуа Тибо) (16.4.1844, Париж қала — 12.10.1924, Сен-Сир-Сюр-Луар) — француз жазушысы, Нобель сыйлығының иегері (1921). Әдеби қызметін қысқа мақалалар, рецензия жазудан бастаған. “Сильвестер Боннардың қылмысы”, “Таис”, “Қазіргі тарих” атты романдар жазған ол өз шығармаларында сол кездегі Франциядағы өмір шындығын бейнеледі. Әдеби сынмен де айналысты, “Эпикур бағы” атты афоризмдер жинағын шығарды. Саяси мәселелерге де араласып, 20 ғасырдың бас кезінде социалистермен жақындасып, “Юманите” газетіне мақалаларын, кейіннен “Ақ тасты үстінде” атты романын жариялады. “Пингвин аралы” романы 1961 ж. қазақ тілінде жарық көрген.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Фарс

**Фарс** (,  — бастаймын; орта ғасырда мистериялық ойындардың комедиялық кіріспемен “басталуына” байланысты шыққан):
# 14 — 16 ғасырларда Батыс Еуропа елдерінде көп тараған халық театрының бір түрі. Фарс көңілді әрі сатиралық бағытқа құрылуымен, өмірді шынайы бейнелеу тәсілінің нақтылығымен ерекшеленеді. Фарс кейіпкерлері, негізінен қалалықтар. лықтар. Ұсақ дворяндар дәрежесіндегі шаруалар да Фарста әжуашылар ретінде көрініс берді. Фарстардағы маска-образдардан (ақымақ еркек, бетпақ әйел, көрсоқыр сот, алдамшы дәрігер, ғалымсымақ, т.б.) әлеуметтік тип жасаудағы алғашқы бетбұрыс бой көрсетті. Фарста буффонада тәсілі кең орын алған. 15 ғасырда “Лохант”, “Патлен адвокат” сияқты француз Фарстары кең тарады. Фарстардағы халық дәстүрі француздың демократиялық бағыттағы актерлік өнерінің өрістеуіне (17 ғасырдың фарсшы актерлері Табарен, Гро-Гильом, Готье-Гаргиль, Тюрлюпен, т.б.), сонымен қатар Ж.Б. Мольер шығарм-на да игі әсер етті. Фарс италиялықтардың дель арте комедиясына негіз болды; Англияда У.Шекспир комедияларында, Испанияда М.Сервантес интермедияларында көрініс тапты; неміс Фарсы (фастнахтшпиль) Г.Сакстың шығармасынан орын алды. 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырда А.Жарри, Б.Брехттің пьесаларында (“Швейк екінші дүниежүзілік соғыста”, 1943) Фарс ішінара көрініс берді. 
# 19 – 20 ғасыларда халықтық дәстүрлерден қол үзген Фарс театрларда тек көңіл көтеру мақсатымен қойылатын, мазмұны тайыз жалаң комедия жанрына айналған.

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Санат:Мәдениет
Қошқармүйіз

## '''Қошқармүйіз'''
**Қошқармүйіз** (Unіo) – тұщы суларда тіршілік ететін қос жақтаулы моллюскілердің бір туысы. Бақалшағының тұрқы 14,5 сантиметрге дейін жетеді, ішкі жағында меруерт қабаты бар. өрықтануы пассивті, яғни, сифоны арқылы сумен ілесіп кірген сперматозоидтармен ұрықтанады. Аналығы ұрықтанған жұмыртқаларын (400 мыңға дейін) желбезектерінде өсіреді. Жұмыртқадан шыққан дернәсілдері (глохидийлер) балықтардың желбезектеріне және тері эпителийінің астына еніп, біраз уақыт паразиттік өмір сүреді. Қошқармүйіздің Еуропада, Кіші Азияда, Африкада, Солтүстік Америкада 20-ға жуық түрі таралған. Қазақстанда Сырдария өзені мен Әмудария (Өзбекстан) өзендерінде, сондай-ақ, түбі, жиегі құмды, тұнық сулы өзендердің, көлдердің, бөгендердің табанындағы құм мен саз балшыққа жартылай көміліп тіршілік етеді. Қозғалысы өте баяу. Қыста тіршілігі бәсеңдейді. Суда оттектің жеткілікті болуын қалайды. Кейбір түрлерін мал азығына пайдалануға болады. Қошқармүйіз бақалшағының ішкі қабатының түсі сәуле түскенде құбылып тұрады. Сондықтан ол меруерт түймелер жасауға, қолөнер бұйымдарының бетін оюлап нақыштауға пайдаланылады.

## Пайдаланған әдебиетттер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:биология
Виктор Федорович Шахматов

**Шахматов Виктор Федорович** (20 Қазан 1903, Ресей, Удмурд Републикасы, Елабуга ауданы — 4 Тамыз 1964, Алматы) — тарих ғылымының кандидаты (1946).

## Қысқаша өмірбаяны:

1927 жылы Семейдегі педогогикалық техникумды бітірген.
1934 жылы Қазақ педогогикалық институтының тарих фаукультетін бітірген. 
1931 жылға дейін ұстаздық қызметте болып, аудан, облыс газеттерде тілші қызметтерін атқарды. 
1935 жылдан бастап Қазақ Мемлекеттік Ұлттық мәдениетті зерттеу институтында, КСРО ғылым академиясының қазақ бөлімшесінің тарих секторында ғылыми қызметкер, сектор меңгерушісі, кейін Ш.Ш.Уәлиханов атындағы Тарих, археология және этнография институтында ежелгі және орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы бөлімінің меңгерушісі болды.

2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Қазақстан тарихының әр түрлі кезеңдері мәселелеріне арналған 80-нен астам ғылыми еңбектің авторы, оның ішінде бірнешe монографиялық зерттеулері де бар. *Қызыл жұлдыз, “Құрмет белгісі”* ордендерімен, көптеген медальдармен марапатталған.

## Шығармалары:
* Внутренняя Орда и восстание Исатая Тайманова,1946.
* Казахская пастбищно — кочевая община (вопросы образования, эволюции и разложения), 1964.

## Дереккөздер:
Белағаш Дала

**Белағаш** – Ертіс өзенінің оң жағалауындағы дала. 

## Географиялық орны
Абай облысының солтүстігінде, оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 100 км-ге созылып жатыр. 

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Ені 30 — 60 км. Абсолюттік биіктігі 225 — 240 м. Шет жағы орта және жоғарғы төрттік кезеңнің шөгінді жыныстарынан, ортасы пермь мен таскөмір кезеңінің интрузивті тау жыныстарынан түзілген. Оңтүстігі биік жарқабақты, солтүстік-шығысқа қарай біртіндеп аласарады. 

## Өсімдігі
Жері қызылқоңыр топырақты. Онда селеу, бетеге, шайқурай, тал, жан-жағын қоршай шоқ қарағай орманы өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан далалары
Санат:Абай облысы географиясы
Айлакерлік

**Айлакерлік** — адамның қимыл-әрекеттеріндегі, мінез-құлқындағы амал-айлалары мен әдіс-тәсілдері.

Айлакерлік адамның ақыл-ойымен, мінезіндегі ерекшеліктерімен төркіндес. Ол кісінің өмір тәжірибесінен, білімі мен дүниетанымдық деңгейіне қарай өрістейді. Айлакерлік адамның өмір тіршілігіне пайдалы ықпал етіп, оның тәжірибесі мен іскерлігін дамытуға әсер ететін болса, ұнамды қасиет деп бағаланады. Мұндай қасиет, әсіресе, соғыста өте пайдалы саналған. Айлакерлік алдау, арбау сияқты тәсілдермен ұштасып, қулық-сұмдық, зұлымдық әрекеттерді де білдіреді. Ал, мінездің жағымсыз ерекшеліктерінің өрістеуіне әсерін тигізетін айлакерліктің мұндай түрі мен тәсілі қоғамға зиянды саналады.

## Сілтемелер


Санат:Адам
Үшарал (қала)

**Үшарал** — Қазақстандағы қала (1984 жылдан), Жетісу облысы Алакөл ауданының орталығы (1928). Іргесі 1871 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Облыс орталығы – Талдықорған қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 281 км-дей жерде, Тентек өзенінің жағалауында орналасқан.

## Халқы
Тұрғыны:
* 15 991 адам (2009);
* 16 234 адам (2010);
* 16 292 адам (2011);
* 16 396 адам (2012);
* 17 620 адам (2013).

## Атауы
Қаланың батыс жақ тұсынан Тентек өзені үш тарамға бөлініп ағатын болғандықтан «Үшарал» атанған.

## Кәсіпорындары
20 ғасырдың 90-жылдарының ортасына дейін қалада қызмет атқарған ауыл шаруашылығы техника бірлестігі, баспахана, нан, тұрмыс қажетін өтеу комбинаттары, орман шаруашылығы, көлік, құрылыс кәсіпорындары, мал дәрігерлік стансасы, т.б. мекемелер мен кәсіпорындар нарықтық экономикаға өтуге байланысты жекешелендірілді. Олардың негізінде АҚ, ЖШС мен шаруа қожалықтары құрылды.

## Географиясы
### Климаты



## Инфрақұрылымы
Аудандық аурухана, емхана, тубдиспансер, санэпидстанса, дәріханалар, 5 орта мектеп, гимназия, музыка, спорт мектептері, ауыл шаруашылық лицейі, 2 балабақша, мәдениет сарайы, халық театры, мешіт, т.б. мекемелер бар.

Қала арқылы республикалық маңызы бар Алматы — Талдықорған — Семей автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы қалалары
Санат:Алакөл ауданы елді мекендері
Санат:Жетісу казак әскерінің елді мекендері
Үшарал мешіті (Жамбыл облысы)

353×265px|нобай|оңға|Үшарал мешітінің кескіні
**Үшарал мешіті**, **Абдулла Ишан мешіті** – Жамбыл облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің қатарына жататын сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Жамбыл облысы Талас ауданындағы Yшарал ауылында орналасқан. 

## Кезеңі
Мешіт 1906 жылы тұрғызылған.

## Тарихи деректер, құрылыс сипаты
ХІХ-ХХ ғасырларда мешіттердің құрылысы медреседе арнайы білім алған адамдарға ғана сеніп тапсырылды. Олардың бірі Абдулпа-ишан Саиди (1836-1914) болды, ол Бұхарада біліп алып, мұсылман дінін оқыту бойынша атақты білімпаз ретінде мойындалып, араб және парсы тілдерінде тақпақтар жазған.
Бұл мешітті тағы да **Үшарал медресе мешіті** деп атайды, оның сәулетшісі – халық шебері Ислам 20 ғасырдың бас кезіндегі көп күмбезді мешіт үлгісінде салған.
Құрылыстың өзінің жоспардағы өлшемдері 12,5x10,2 м, қабырғаларының биіктігі 3,5 м. Басты бөлмесінің барабанында диаметрі 8 м күмбез тағылған.
15 кіші күмбез басқа бөлмелер мен айванды бірдей үлкен аркаларға сүйеніп тұратын үш жақтан жауып тұрады. Кіретін есігінің үстінде ақ сылақта жасаған Құраннан алынған үзінді орналасқан. Залдың оңтүстік батыс қабырғасында діни сентенциялары бар эпиграфтық картушы бар П-тектес көмкерілген михрабты текше қарастырылған.
1948 жылы Қазақстан Министрлігі Кеңесі жанындағы Архитектура істері жөніндегі ресублика басқарма қызметкерлері мен 1977 жылы Қазақ КСР-і Мәдениет министрлігінің “Қазақ жобалау-қалпына келтіру” институтының экспедициясы зерттеді. Үшарал мешіті 1982 жылы республика маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің тізіміне енгізіліп, мемлекет қорғауына алынды.
Ескерткіштің реставрациялық жұмыстары 1985-1986 жылдары және 2003-2004 жылдары жүргізілді.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысы сәулеті
Санат:Талас ауданы мешіттері
Адгезия

right|thumb| alt=A.|270 px|Адгезия
**Адгезия** ( — жабысу) — фагоцитоз процесі кезінде қармалатын заттардың (бактериялардың, қызметін тоқтатқан жасушалардың немесе олардың бөліктерінің) ұлпалар макрофагтары (моноциттер туындылары) мен микрофагтардың (лейкоциттер) плазмолеммаларына жабысуы; плазмалық жарғақшаның химиялық құрамына қарай жасушалардың бір-біріне және түрлі субстраттарға жабысу қасиеті.

Көптеген клеткаларға адгезияны таңдай алу тән ал оларда бұндай тандау мүмкіндігінің жоғалуы немесе оның зақымдануы ісікке бейім жасушаларда метастазалар пайда болуына әкеліп соқтырады. Дененің қатты бөлігі мен оның айналасындағы сұйықтың тығыз байланысыныңәсерінен – биік ағаштардың діңгектеріндегі өткізгіш жүйенің қабырғалары арасында және сұйықтықтың түтіктерімен жылжыйтын көптеген литр судың үздіксіздігі де адгезияға қатысты.

Адгезия кезінде макрофагоциттер және микрофагоциттер мөлдір жалғанаяқшаларының (псевдоподийлерінің) көмегімен қармалатын заттарды ұстап, жұтуға дайындап, өздерінің плазмолеммаларына (қабықшаларына) жабыстырады.

Адгезия (Прилипание, сцепление, притяжение; adhaesio) — жабысу, жымдасу, тартылу; негізінен, бөлшектердің (атомдардың, иондардың, мөлекулалардың) өзара әрекеттесуінен болатын әр түрлі сұйық немесе қатты денелердің жанасатын беттерінің жымдасып бірігуі. Адгезия түйісетін беттердің бірлік ауданына келетін ажырау күшімен немесе жұмысымен өлшенеді. Адгезия электрондық техникада схемалардың элементтерін дәнекерлеуде, диффузиялық пісіруде, жұқа үлдірлерді желімдегенде, тұндырғанда, әр түрлі жабылғылар салғанда маңызды рөл атқарады.

## Дереккөздер

Санат:Физикалық химия
Санат:Физикалық құбылыстар
Санат:Коллоидты химия
Санат:Материалтану
Үшарал мешіті (Алматы облысы)

**Үшарал мешіті** — сәулет өнері ескерткіші. Үшарал мешіті күйдірілген кірпіштен салынған көп күмбезді, тік бұрышты ғимарат. Қазіргі Алматы облысы Алакөл ауданы Үшарал қаласының жерінде 20 ғ-дың бас кезінде бой көтерген. 1945 ж. Қазақ КСР-і Мин. Кеңесі жанындағы Архитектура істері жөніндегі республика басқарманың экспедиуия (жетек. Г.И. Пацевич) зерттеу жұмыстарын жүргізді. Ғимараттың іші жеке-жеке үш бөлмеден тұрады. Үшарал мешіті үш жағынан ашық галереялармен қоршалған. Күмбездердің бір жағы ішкі және сыртқы қабырғаларға, екінші жағы шаршы бағаналарға бекітілген. Үшарал мешітінің ғимараты мемлекет қорғауына алынған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мешіттері
Үшарал мешіті

*Үшарал мешіті (Алматы облысы)
*Үшарал мешіті (Жамбыл облысы)

## Дереккөздер


Санат:Айрық беттер
Аддитивтілік

**Аддитивтілік** латынша аddіtіvus — қосылатын) — бүтін объектіні сипаттайтын шаманың мәні осы объектіні кез (келген әдіспен бөлшектеген кездегі жеке бөліктерді сипаттайтын шамалар мәндерінің қосындысына тең болатын қасиетті білдіретін ұғым. Мысалы, бүтін дененің көлемі оны құрайтын жеке бөліктер көлемдерінің қосындысына тең болса, ондай шама аддитивтілік көлем болады. Сондай-ақ мұндай шамаларға сызықтың ұзындығы, беттің ауданы, физиологиялық дененің массасы т.б. жатады.
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, I том

**Аддитив шамалары** - Е жиынында анықталған және осы жиынының кез келген x1 және х2 нүктелерінде *f(x<sub>1</sub>+x<sub>2</sub>) =f(x<sub>1</sub>)+f(x<sub>2</sub>)* теңдігін	қанағаттандыратын сандық *f(x)* функциясы. Дененің көлемі, беттің ауданы, сызықтың ұзындығы, масса, салмақ мысалдары болады.

## Дереккөздер


Санат:Арифметика
Санат:Физикалық шамалар
Үшарал суару жүйесі

**Үшарал суару жүйесі**, Жетісу облысы Алакөл ауданындағы Тентек өзені негізінде салынып, 1975 ж. пайдалануға берілген. Үшарал қаласынан (15 км жерде) солтүстік-шығысқа қарай Тентек өзеннің таудан шығар маңында орналасқан. Бас су тарту каналы өзеннің оң жағында. Жүйе 40 мың га жерді сумен қамтиды. Бас каналдың Ынталы ауылы маңындағы су өткізу мүмкіндігі 30 м3/с.

## Дереккөздер


Санат:Жетісу
Санат:Қазақстан суару жүйелері
Үшарал (Панфилов ауданы)

**Үшарал** — Жетісу облысы Панфилов ауданындағы ауыл, Үшарал ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жаркент қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 14 км-дей жерде.

## Халқы

## Тарихы
1951-1997 жылдары өзімен аттас жүгері өсіретін ұжымшардың орталығы болды. Оның негізінде Үшаралда және округке қарасты Ақарал, Қызылжиде ауылдарында ӨК және шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Панфилов ауданы елді мекендері
Үшарал (Талас ауданы)

**Үшарал** — Жамбыл облысы Талас ауданындағы ауыл, Үшарал ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қаратау қаласынан солтүстікке қарай 76 км-дей жерде.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1930 жылы асыл тұқымды қаракөл қойын өсіретін “Талас” кеңшарының орталығы ретінде қаланған. Оның негізінде Үшаралда және округке қатысты Арал, Қайыр ауылдарында 1997 жылдан “Үшарал” АҚ және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Талас ауданы елді мекендері
Үшбалық мыс балқыту орны

**Үшбалық мыс балқыту орны**— біздің заманымыздан  2-мыңжылдықтағы мыс балқыту орны. Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы Шығанақ кентінен солтустік-батысқа қарай 23 км жерде орналасқан. 1960 ж. В.И. Волобуев тапқан. Үшбалық мыс балқыту орны маңында 6 мыс кен орындары болған. Мыс балқытуда ертедегі адамдар күйдірілген қыш ыдыстар пайдаланғаны байқалады. Тас құралдарының сынықтары да ұшырасады.

## Сілтемелер

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Өндіріс
Санат:Тарих
Адели жері

**Адели жері** — Антарктида құрлығының шығыс бөлігіндегі мүйіс. Солтүстік жағалауларын Дюрвиль тауының суы шайып жатыр. Мұзының қалыңдығы 2000 м, жағалауға жақын жерлерін [[мұз]] баспаған. Адели жері 1840 жылы Франция экспедициясын бастаған Ж. Дюмон-Дюрвиль ашқан. Мүйістің атауы оның әйелінің атымен аталған.

## Дереккөздер


Санат:Антарктида географиясы
Шахнама-и Омар Хани

**“Шахнама-и Омар Хани”** (“Омар ханның патшалық кітабы”) немесе “Шахнама-и Нусрат-пайам” (“Жеңіс хабарлары жөніндегі патшалық кітабы”) — Қоқан ханы Омар ханның сарай қызметкері әрі ақын Мырза Қаландар Исфарагидің (бүркеніш аты — Мушафир) тарихи шығармасы. Шығармада Қоқан хандығы билеушілерінің Бұхара, Хиуа, Түркістан, т.б. көршілес елдер және аймақтармен қарым-қатынастарының тарихы жайында аса құнды деректер келтірілген. 
## Сілтемелер
* Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.

Санат: Тұлғалар
Санат: Тарих
Конрад Аденауэр

**Конрад Аденауэр** (5.1.1876 — 19.4.1967) — мемлекет қайраткері. 1917 — 33 жылы Кельн қаласыныңның обер-бургомистрі. 1920 — 32 жылы Пруссия мемлекеттік кеңесінің мүшесі және төрағасы. 1949 — 1963 жылы ГФР канцлері.

Аденауэр католиктік “Орталық” партиясы жетекшілерінің бірі болған. Фашистер өкімет басына келген соң ол барлық қызметінен босатылды, 1944 жылғы 20-шілдедегі Гитлерге қарсы наразылық әрекетінен кейін тұтқынға алынды. 1946 жылы “Христиандық-демократиялық одақтың” ағылшын белдеуіндегі төрағасы, ал 1950 — 66 жылы жалпы батысгермандық одақтың төрағасы болды. 1949 — 63 жылы ГФР тарихында “Аденауэр дәуірі” деп аталады. Бұл кезеңде ГФР-дың саяси және әлеуметтік-экономикалық. жүйесінің негізі салынып, ішкі және сыртқы саясатының басты бағыттары белгіленді. Аденауэр ГФР-дың қоғамдық-саяси өмірінде демокр. негіздердің берік орнығуына үлкен үлес қосты. Ол еуропалық интеграцияның дамуына және Германияның Еуропа жүйесінен бөлініп қалмауына күш салды. “Аденауэр дәуірінде” ГФР Батыстың экономикалық қуатты ең жоғары мемлекеттерінің біріне айналды.

## Дереккөздер


Санат:1967 жылы қайтыс болғандар
Санат:Германия федералдық канцлерлері
Шаховское

**Шаховское** — Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданы, Прибрежный ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Бескөл ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 14 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1191 адам (581 ер адам және 610 әйел адам) болса, 2009 жылы 856 адамды (428 ер адам және 428 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1907 жылы қаланған. 20 ғасырдың 30-жылдарының басында ауыл шаруашылығын ұйымдастыруға байланысты ұжымшар орталығына айналды. 1976—1995 жылдары шошқа өсіру бағытындағы Бескөл ауданы ауыл шаруашылық бірлестігінің орталығы болды. 1995 жылы бірлестік таратылып, оның негізінде ұжымдық кәсіпорын мен шаруа қожалықтары құрылды. 

## Дереккөздер

Санат:Қызылжар ауданы елді мекендері
Шахрух

**Шахрух** (21.07.1377, Самарқан — 13.03.1447, Рей) — Әмір Темірдің кіші баласы және мирасқоры, Хорасанның билеушісі (1396 — 1447). 

Әкесі қайтыс болғаннан кейін бірнеше жылға созылған Темір әулеті арасындағы тақ үшін өзара күрес нәтижесінде 1409 жылы Шахрух бұрын Әмір Темірдің қарамағында болған аумақтардың барлығын қол астына біріктірді. Оның тұсында экономикалық қатынастар одан әрі дамып, жер иеленушілік кеңейе түсті (әсіресе сойырғал). Шахрух Әмір Темір құрған мемлекет аумағының біртұтастығын сақтап қалуға тырысты. Бірақ мемлекет іс жүзінде екіге бөлінген еді (Мауераннахр мен Хорасан) Шахрух мемлекеттің негізгі астанасын Самарқандтан Герат қаласына ауыстырды. Ол қайтыс болғаннан кейін орнына Ұлықбек таққа отырды. Бірақ оны көп ұзамай бәсекелестері өлтірді де, Шахрухтың басқа мұрагерлері арасында билік үшін кескілескен күрес басталды. Осыдан кейін көп ұзамай Әмір Темір құрған мемлекет ыдырап кетті.

## Дереккөздер

Санат:21 шілдеде туғандар
Санат:1377 жылы туғандар
Санат:Самарқанда туғандар
Санат:13 наурызда қайтыс болғандар
Санат:1447 жылы қайтыс болғандар
Санат:Рейде қайтыс болғандар
Санат:Темір әулеті
Санат:Орта Азия билеушілері
Санат:Иран билеушілері
Санат:Герат тұлғалары
Санат:Самарқанда жерленгендер
Аденовирустар

**Аденовирустар** (грек. adēn — без және лат. vіrus — у) — құрамында дезоксирибонуклеин қышқылдары (ДНҚ) бар вирустар тұқымдастығы. Оны алғаш 1953 жылы А.У. Роу тамағы ісініп науқастанған баланың аденоиды мен бадамша безінен тапқан. Табиғи жағдайда аденовирустар сүтқоректілер мен құстар денесінде болады. Вириондар (вирустық бөлшектер) 252 белоктық қабықша (капсид) мен ДНҚ-дан тұрады. ДНҚ-сы — қостізбекті, шұбалаңқы. Аденовирустың әсерінен болған аурулар жедел өтеді не ұзаққа созылады. Вирионның жиналатын орны — торша. Аденовирустар кеміргіштер денесінде қатерлі ісік туғыза алады. Аденовирустар негізінен: тыныс жолдары мен көзге жұғады. Балалардың жоғарғы тыныс жолдарының қабынуының 20%-і аденовирустар үлесіне тиеді. Ересектерде созылмалы тонзиллит, бронхит сияқты аурулардың жиі қайталанып өршуі аденовирустардың әсеріне байланысты. Емделу аурудың клиникалық белгілеріне қарай жүргізіледі. Аденовирустарға қарсы егілетін не тікелей әсер ететін дәрі әзірше жоқ.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, I том

Санат:ДНҚ вирустары