open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Өзен жүйесі

**Өзен жүйесі** – суы бір-біріне қосылып, теңізге немесе көлге бір сағамен құятын негізгі өзен мен оның салаларының жиынтығы. Өзенге тікелей құятын негізгі бірінші қатардағы сала, өз кезегінде оның саласы екінші қатардағы сала деп аталады. Өзен жүйесі – гидрография желісінің бір бөлігі. Мысалы, Объ өзені Ертіс, Есіл, Тобыл, т.б. салаларымен бірге ірі өзен жүйесін құрайды.

## Дереккөздер


Санат:Өзен
Санат:Су шаруашылығы
Шұқырой бөгені

‎
**Шұқырой бөгені** — Қызылорда облысы Жаңақорған ауданындағы табиғи арналық бөген. 1940 жылы ежелгі арналық қазаншұңқыр бойына бөгет салынуына байланысты пайда болған. 

## Гидрологиялық смпаты
Бөгенде көктемде және суы мол жылдары ғана толық деңгейлі су жиналады. Ұзындығы 1,8 – 2 км, ені 12 – 18 метрге жетеді. Бөгет тұсындағы тереңдегі 6 – 7 м. Суын жергілікті шаруашылықтар пайдаланады.

## Дереккөздер

 
Санат:Қызылорда облысы гидрографиясы
Тұйық алап

**Тұйық алап** - тұйық аймақтардағы көл немесе өзен алаптары. Тұйық алапқа құрлықтың ішкі бөлігіндегі, әсіресе шөл, шөлейт өңірлердегі көл алаптары жатады. Мысалы, Арал-Каспий алабындағы Сырдария мен Әмудария, Балқаш-Алакөл алабындағы Іле, Қаратал, Лепсі, Аякөз, Үржар өзендері. 

## Дереккөздер


Санат:Су шаруашылығы
Жаңаталап (Сайрам ауданы)

**Жаңаталап** — Түркістан облысы Сайрам ауданындағы таратылған ауыл, бұрынғы Жаңаталап ауылдық округі орталығы. 2014 жылы Шымкент қаласының құрамына енген. Қазіргі уақытта Шымкент қаласының Тұран ауданындағы тұрғын үй массиві.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Ақсукенттен батысқа қарай 28 км жерде, Бадам өзенінің сол жағалауындағы бұта аралас баялыш, көде, айрауық өскен сұр, қоңыр топырақты шөлейт белдемде орналасқан.

## Халқы
Тұрғыны:
* 1,8 мың адам (1999);
* 5,0 мың адам (2009).

## Тарихы
Іргесі 1950 жылы көкөніс пен бау-бақша өсіруге маманданған кеңшар құруға байланысты қаланды.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, аурухана, мәдениет үйі, клуб, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Сайрам ауданының таратылған елді мекендері
Балқаш кенді ауданы

[thumb|[Балқаш өнеркәсіп орталығы]]
**Балқаш кенді ауданы** - Қазақстанның Сарыарқадағы аса маңызды, көп металды кенді аймақтарының бірі. Ол Балқаш көлінің солтүстік және солтүстік-батыс жағында, негізінен, мыс пен сирек металдар шоғырланған үлкен өңірді алып жатыр. 

## Геологиялық құрылымы
Кенді ауданда каледон тектогенезінде басталып, негізінен герцин тектогенезінде қалыптасқан күрделі тектоникалық құрылымдар, палеозой эрасында (девон-карбон) түзілген шөгінді және жанартау текті қышқыл жыныстар, геологиялық жасы мен құрамы әр түрлі интрузиялар (гранодиорит, гранит) шоғырланған. Молибденді мыс кендері — көне жанартаулар орнында қалыптасқан жоғары карбон гранодиориттерінде, сирек металдар — пермь граниттерінде, ал кейбір мыс, полиметалл, темір кендері — скарндерде кездеседі.

## Аймақтың кен орындары
Аймақта жүздеген үлкенді-кішілі кен орындары бар, олардың бастылары: Қоңырат, Қарабас, Борлы, Соқырқой (Сu, Мо), Саяқ]], Тесіктас, Қараоба (сирек металдар), Қаратас (Сu, Мо, Fe), Көкбозой, Гүлшат (полиметалл), т.б. Бұл кендер әр түрлі генетикалық типке жатады. Кен орындарының біразы ғана игерілген, олар Орталық Қазақстанның түсті металлургия өндірісін минералды шикізатпен қамтамасыз етеді, қалғандары түрлі дәрежеде барлану, зерттелу сатысында немесе экономикалық себептермен игерілуі кейінге қалдырылған. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан кенді аудандары
Шұқырсай

**Шұқырсай** — Түркістан облысы Келес ауданы, Біртілек ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Абай ауылынан солтүстік-батысқа қарай 1 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Келес ауданы елді мекендері
Тұйықсу шыңы

**Тұйықсу шыңы** – Іле Алатауындағы шың. Абсолюттік биіктігі 4220 м. 

## Жер бедері
Күшті бүлініске ұшыраған граниттерден түзілген. Солтүстік беткейінде өзімен аттас аңғарлық мұздық (Тұйықсу мұздығы) жатыр. Оңтүстігінде Тұйықсу асуы орналасқан. Шыңның төмен етегіндегі Мыңжылқы тауаралық аңғарынан Кіші Алматы өзені бастау алады.

## Дереккөздер
 

Санат:Қазақстан шыңдары
Санат:Іле Алатауы
Забеловка

**Забеловка** — Қостанай облысы Жітіқара ауданындағы ауыл, Забелов ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жітіқара қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 12 км-дей жерде, Тобыл өзенінің сол саласы – Желқуар өзенінің жағалауында, қара топырақты дала белдемінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 2097 адам (1080 ер адам және 1017 әйел адам) болса, 2009 жылы 2158 адамды (943 ер адам және 1215 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі XX ғасырдың бас кезінде қаланған. 1930 жылдан бастап тың игеру науқанына дейін ұжымшар орталығы болды. 1951 жылы мұнда ауылдық кәсіптік мектеп ашылды. 1954 жылы Жітіқара қаласын көкөніс және сүтпен қамтамасыз ету мақсатында ұйымдастырылған “Пригородный” көкөніс-сүт бағытындағы кеңшардың орталығына айналды. 1996 жылдан кейін кеңшар негізінде шаруа (фермер) қожалықтары мен өндірістік кооператив құрылды.

## Инфрақұрылымы
Кәсіптік-техникалық мектеп, орта мектеп, клуб, кітапхана, аурухана, байланыс пункті бар. Ауылдың батыс жағында, Желқуар өзеніне үлкен бөген салынған. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Жітіқара ауданы елді мекендері
Тұйықсу мұздығы

**Тұйықсу мұздығы** – Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі аңғарлық мұздық. Кіші Алматы өзенінің бастауында, оншақты глетчерден тұратын мұздықтар (Молодежный, Туристер мұздығы, Маяковский, т.б.) мен асулар (З.Космодемьянская, Орджоникидзе, Маяковский, Партизан, т.б.) қоршап жатыр. 

## Жер бедері
Пішіні таға тәріздес келген мұздық оңтүстіктен солтүстікке қарай 3,5 км-ге созылған, енді жері 1,5 км-ге жетеді, төменгі бөлігінде жіңішкеріп (мұздық тілі) 0,3 – 0,5 км ғана болады. Ашық жатқан бөлігінің ауданы 3,1 км2. Соңғы он жыл ішінде орташа қар сызығы 3040 м биіктіктен өткен. Мұздықтың көлемі 150 млн. м3. 20 ғасырдың 60-жылдарынан бастап аумағы жылына орта есеппен 10 м-ге шегініп келеді. Кішірею нәтижесінде соңғы морена мен мұздық тілі аралығында еріген мұздан жаз айларында шағын көлшіктер пайда болады. Мұздықтың еріген суы төмен Мыңжылқы аңғарына жиналып, Кіші Алматы өзенінің бастауын құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы мұздықтары
Санат:Іле Алатауы
Найля Сафиқызы Үмбеталина

**Найля Сафиқызы Үмбеталина** (1945 ж. т., Шымкент) – ғалым, медикалық ғылым докторы (1996), профессор (1996). ҚарМИ-ді бітірген (1968). 1968 – 1970 ж. Қарағанды медициналық институтында терапия факультетінің зерттеушісі, 1970 – 1973 ж. Мәскеудегі дәрігерлер ғылым-зерттеуші университетінде аспирант, 1973 – 1983 ж. ҚазММИ-да  ассистент, 1983 – 1996 ж. шығыс терапиялық бөлімінде доцент, 1996 жылдан Қарағанды мемлекеттік медицина академиясында госпитальдік терапия кафедрасының меңгерушісі. 80 ғыл. еңбегі, 1 монографиясы, 8 әдістемелік жұмысы бар.

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Балқаш маңы қорықшасы

[thumb|Балқаш маңы қорықшасының мүшесі - [кесіртке]]
**Балқаш маңы қорықшасы** – сирек кездесетін, әрі жойылып бара жатқан жануарларды қорғау мақсатында Алматы облысының Балқаш ауданында 1967 жылы құрылған мемлекеттік зоологиялық қорықша. 

## Жер бедері
Жер көлемі 503 мың га. Іле өзенінің атырауы мен Тауқұм шөлінің дөңесті алқабындағы тоғайлы қамысты, шалғынды, сортаңды, құмды алқаптарды қамтиды. Қорықша жерінде жидемен аралас өскен тораңғы тоғайы, ақ және қара сексеуіл, бұйырғын, жүзгін бұталары өседі. Қорықшаның жер бедері жануарлар үшін өте қолайлы. 

## Фаунасы
Су құстарының 200-ден астам, балықтың 30-ға жуық түрі бар. Сүтқоректілерден — қабан, ондатра, сабаншы, құстардан қырғауыл, т.б., бауырымен жорғалаушылардан — шұбар батбат кесіртке, т.б. кездеседі. Балқаш қорықшасындағы бірқатар аң-құстар (қарақұйрық, шұбар күзен, аққұйрықты субүркіт, ақбас үйрек, бүркіт, сұңқұлдақ аққу, жалбағай] т.б.) мен өсімдіктер (Мейер шоқгүлі, тауқұм сасыры, т.б.) Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан қаумалдары
Санат:Алматы облысы географиясы
Тұйық тізбекті қосылыстар

**Тұйық тізбекті қосылыстар**, циклді қосылыстар – молекулаларында үш және одан да көп атомдар өзара байланысып, бір немесе бірнеше сақина (цикл) түзетін заттар. 

Тұйық тізбекті қосылыстар органикалық химияда кең таралған. 
Ең көп тарағаны 5 немесе 6 буындық сақиналар. Себебі олардың түзілуі жеңіл және сақинада кернеу болмайды.

Сақина түзетін атомдардың табиғатына байланысты. 
Тұйық тізбекті қосылыстар бірнеше топтарға жіктеледі: 
* изотұйықтізбекті немесе карботізбекті (а – циклопропан мен ә – циклопентан), 
* ароматтық (б – бензол), 
* гетеротұйықтізбекті.

Гетеротұйықтізбекті қосылыстардың сақинасында көміртек және бір немесе бірнеше басқа элементатом| атомдары (оттек, азот, күкірт) болады. Мысалы, в – этилен оксидінде оттек, г – пиридин мен тетразолда азот, ғ – тиофенде күкірт.

Сақина саны екі немесе одан да көп болса, олар бір-бірінен оқшауланған, ортақ бір атомы немесе екі атомы ортақ болып келеді. Мысалы, д – стильбен, е – дифенил, ж – спиран, з – нафталин, и – декамин, ал к – [кетанан|кетанандарда бір сақина екіншісінің ішіне еніп орналасады.

## Дереккөздер

Санат:Химиялық қосылыстар
Тұқымдас

thumb|right|200px|Таксономиялық санат

**Тұқымдас** () – биологиялық жүйеленімдегі таксономиялық категория.

Тұқымдас туыстығы жақын, тегі бір туыстарды біріктіреді. Мысалы, тал тұқымдасына тал, терек; ал тиін тұқымдасына тиін, сарышұнақ, т.б. жатады. Бірқатар тұқымдастың құрамына бірнеше жүздеген туыстар (күрделігүлділердің 1 мыңнан аса, аламандардың 100-ден аса туысы бар) кіреді. Сонымен қатар құрамында бір ғана туыс болатын тұқымдастар да кездеседі. Мысалы, анар тұқымдасының өзі аттас бір ғана туысы бар. Тұқымдастың латын атауы ботаникада, микологияда және бактериологияда – aceae; зоология мен вирусологияда іdea-мен аяқталады. Ірі тұқымдастар тұқымдас тармағына бөлінеді (онда oіdae және іnae жалғаулары жалғанады). Туыстығы жақын тұқымдастар отрядқа (зоологияда), қатарға (ботаникада біріктіріледі.

Тұқымдас (familia) - биологиялық жүйелеудегі таксономиялық категория. Ортак шығу тегі жақын туыстарды біріктіреді. Жақын тұқымдастарды қатарға біріктіреді, кейде өтпелі топтарға, тұқымдас үсті, отряд асты және т.б. біріктіреді.

## Дереккөздер

Санат:Таксономиялық санаттар
Санат:Тұқымдар
Тұқым дәрілеу

**Тұқым дәрілеу** - себілетін (отырғызылатын) материалды ішкі және сыртқы өсімдік ауруларынан, егістікке себілген тұқымды және көктеп шыққан өскінді топырақ зиянкестері мен ауру таратушы микроорганизмдерден қорғау үшін химикалық заттармен зарарсыздандыру. Жүйелі тұқым дәрілеу кезінде бірқатар зиянкестер мен ауру қоздырғыштары жойылады. Тұқым дәрілеу сонымен қатар тұқымның өнгіштігін, көктеп шығуын тездетеді. Тұқым дәрілеу құрғақ, жартылай құрғақ, сулы, ылғалды болып бөлінеді. Құрғақ тұқым дәрілеуде ұнтақ түріндегі Пестицидтермен дәрілейді. Жартылай құрғақ тұқым дәрілеуде тұқым пестицидтің судағы ерітіндісімен өңделеді (1 т тұқымға 20 – 30 л дәрі бүркіп, дәрі бойына сіңгенше бетін жауып қояды). Сулы тұқым дәрілеуде ұнтақтың сулы ерітіндісін бүркіп шашады да, бұқтырғаннан кейін кептіреді. Ылғалды тұқым дәрілеуде тұқымдық дәнді дәрілеуші машиналарда сұйық дәрілермен өңдейді. Ауыл шаруашылық дақылдарының тұқымы себілгенге дейін әр түрлі мерзімде дәріленеді. Ең тиімдісі тұқымды себерден, көшетті отырғызардан 2 – 3 ай бұрын немесе одан да ертерек дәрілеу. Тұқым дәрілеу үшін тұрғын жайлар мен мал қораларынан, ішуге жарамды су көздерінен 200 м қашықтықта болатын ашық немесе төбесі жабылған алаңқай алынады. Тұқым дәрілеумен айналысатын жұмысшыларға арнайы киім беріліп, олар қауіпсіздік техникасын сақтауы керек.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Биология
Абдолла Үсенов

**Абдолла Үсенов** (18.07.1924, Түркістан темір жолы стансасы, қазіргі Түркістан қаласы – 7.12.1943, Украина) – әскери қайраткер. Кеңес Одағының Батыры (1944).

Соғысқа дейін Түркістан вагон жөндеу депосының цех механигі болды. 1942 ж. Қызыл Армия қатарына шақырылды. 112-Рыльск-Коростень атқыштар дивизиясының құрамында Украина жерін жаудан азат ету үшін кескілескен шайқаста асқан ерлік көрсетті. Ол фашистің 8 танкісіне қарсы шығып, оны ілгері бастырмай, ерлікпен қаза тапты. Нивки селосына жерленді. Сол жерде батырға обелиск орнатылды.

КСРО Жоғарғы кеңесі Президиумының жарлығымен 1944 жылы Оңтүстік Украина майданында ерлік көрсетіп, қаза тапқан қатардағы жауынгер Абдулла Үсеновке Кеңес   Одағының Батыры атағы және Ленин Ордені берілді.
 Қазір Теке ауылы А.Үсенов атымен аталады.
Цитрин

right|thumb|200px|Цитрин
**Цитрин** (франц. *cіtrіn* — сары) — кварцтың мөлдір және жартылай мөлдір сәуле өткізгіш түрі. 
* **Хим. формуласы: SіO<sub>2</sub>**.
Түсінің сары, ашық сары, қызғылт сары, т.б. болуы O2, Fe3+ иондарының Al3+ ионымен алмасуына байланысты. Табиғатта гидротермалды түзілімдерде және шөгінді тау жыныстары мен пегматиттерде кездеседі. Цитриннің таза және ірі кристалдары 
*Бразилияда, 
*Мадагаскарда, 
*Испанияда, 
*Польшада өндіріледі. Ол құнды зергерлік материал болып табылады. 
Қрі кристалдарының салмағы 1150 каратқа дейін жетеді.

## Дереккөздер


Санат:Мөлдір заттар
Насыр Фазылов

**Насыр Фазылов** (1929 ж. т., Түркістан ауданы) – жазушы. Ташкент қаласындағы Орта Азия мемлекеттік университетін бітірген (1954). Бұдан соң «Гүлхан», «Шарх юлдузи» журналдарында, «Еш гвардия» және Ғ.Ғұлам атындағы баспаларда қызмет атқарған. Алғашқы кітабы 1959 ж. жарық көрді. «Ағыстар», «Робинзондар», «Құс қанатымен», «Қархат», «Көркем иірімдері», «Дидар», «Бір-ақ атар тәпенше», т.б. кітаптары бар. «Ұстаздың аясында» атты кітабы үшін Өзбекстан Мемлекеттік сыйлығын алған. Халықараралық «Алаш», «Ел құрметі» сыйлықтарының иегері. Аудармамен көп шұғылданған. Қазақ  жазушыларының отыздан астам кітабын өзбек тіліне аударды.

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Шұңғыма

thumb|right|300px|Мұхит шұңғымасының схемасы
thumb|right|300px|Пуэрто-Рико шұңғымасы (8385м)
**Шұңғыма**, **мұхит шұңғымасы**, **тереңсулы шұңғымалар** – мұхит шарасының тереңдегі 5000 метрден астам ұзынша әрі жіңішке келген ойыңқы бөлігі. 

Шұңғыма ұзындығы бірнеше мың км-ге, ені – ондаған және жүздеген км-ге жетеді. Дүниежүзілік мұхиттағы ең терең шұңғыма – Тынық мұхиттағы Мариана шұңғымасы (тереңдегі 11022 м). Тереңдігі 7 км-ден асатын Тынық мұхитында 12, Атлант мұхитында 3 шұңғыма бар. Әдетте, шұңғыма аралдар доғасының мұхиттық жағына орналасады, мысалы, Алеут, Курил-Камчатка, Филиппин шұңғымалары және құрлық жағалауларының су асты жоталарының баурайымен ұзына бойына созылады (құр-лық пен мұхит аралығындағы өтпелі аймақта), мысалы, Анд тауларының батыс баурайындағы Перу және Чили шұңғымалары. Геологиялық тұрғыдан қазіргі геосинклиналдық құрылымдарды құрайды. Әдетте шұңғыма жоғарғы сейсмикалық және жанартаулық аумақтарымен ерекшелінеді. Шұңғыма табаны тегіс, шөгінді жыныстар (борпылдақ шөгінділер жабындысының қалыңдығы 2 – 3 км-ге жетеді) жапқан, беткейі тіктеу 5. Өзіне тән эндемик фаунасы таралған.

## Дереккөздер

Санат:Мұхиттану
Санат:Тектоника
Шұнақ

**Шұнақ** – Сарыарқаның оңтүстігіндегі тау.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Шет ауданы Мойынты темір жолы стансасынан батысқа қарай 35 км жерде орналасқан. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 30 км-ге созылып жатыр, ені 10 – 12 км, абсолюттік биіктігі 1111 м.

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Сай, шатқалдармен тілімделген бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Бұлақтар (Тасбұлақ, Үйбұлақ) бар. Алтыуайт, Боялысай өзендері бастау алады. Девон жүйесінің төмендегі және орта бөлімдері жыныстарынан түзілген.

## Өсімдігі
Қоңыр топырақ жамылғысында жусан, сұлыбас, боз, бұта өскен. Жайылымдыққа және қыстауға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы таулары
Тұқылар

**Тұқылар** (*Cyprіnіdae*) – тұқытәрізділер отрядының бір тұқымдасы.

Тұщы суда тіршілік етеді, араларында өткінші түрлері де кездеседі. Жер шарында кең тараған (тек Оңтүстік Америка мен Мадагаскарда кездеспейді), 19 ғасырдың аяғында Австралияда жерсіндірілген. 270 туысы, 1500-дан астам түрі белгілі. Қазақстанның барлық су айдындарында кездесетін 33 туысы, 90-ға жуық түрі бар. Уылдырығын негізінен су түбіндегі шөпке шашады, араларында тасқа немесе құмға шашатындары да кездеседі. Тұқылар – кәсіптік маңызы бар балықтар (қаракөз, сазан, тыран, оңғақ, шемей, т.б.). Сондай-ақ балық тоғандарында жақсы өсіріледі және жерсіндіруге бейім келеді (тұқы, табан, ақ амур, дөңмаңдай, т.б.). Қазақстанда күтім, шортантәрізді ақмарқа, арал қаязы, түркістан қаязы, шу сүйрік аққанаты, көкбас – өте сирек кездесетін балықтар, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.
## Тұщы су балықтары
ТМД теңіздері мен өзен-көлдерінде 120 түрі белгілі. Уылдырығын өсімдіктерге, топыраққа, суға шашады. Тұқы балықтар, (қаракөз, табан, сазан, оңғақ балық т.б.) кәсіпшілік балықтар түрі болса, тұқы, мөңке, дөңмаңдай көбейту мен жерсіңдіру балықтары.

## Дереккөздер

Санат:Тұқылар
Әбдірахман Молдабекұлы Омбаев

**Әбдірахман Молданазарұлы Омбаев** (01.01.1949 ж.т., Түркістан облысы, Отырар ауданы, Қара-Қоңыр елді мекені, Ақтам ауылы) – ғалым, ауыл шаруашылығы ғылымының докторы (1991), профессор (1994), Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері (1996). Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген (1971). 1971 – 2002 ж. Қазақ қаракөл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында (Шымкент қаласы) аға лаборанттан бастап, директорлық қызметтерді атқарды (1994 – 2002). 2002 жылдан Оңтүстік-Батыс ауыл шаруашылық ғылыми-өндірістік орталығының (Шымкент қаласында) директоры.

## Шығармашылық мұрасы
Омбаевтың негізгі ғылыми еңбегі қаракөл қойы тұқымдарының жаңа зертханалық типтерін шығарып, олардың гендік қорын сақтауға арналған. Ол қаракөл қойы қозысының ұрықтық кезеңінен өсіп-жетілу кезеңіне дейінгі аралықта  болатын биологиялық заңдылықтарды анықтап, қаракөлше елтірісін өндіру технологиясын зерттеді. Оның басшылығымен ақ түсті қаракөлше өндіру тәсілі тұңғыш рет ғылыми тұрғыдан дәлелденіп, оған сипаттама берілді. Қаракөл шаруашылығында алғашқылардың бірі болып қозыларды енесінен ерте бөлу технологиясын зерттеді, түрлі-түсті және әр типтегі қаракөл елтірісінің сорттылығындағы қаракөл қошқарларының әсерін зерттеп, ғылыми деректер алды. Омбаев шамшырақ түсті қарақалпақ сұр қозыларының әлімтау (1995), күміс түсті бұхар сұрының байырқұм (1996), қола түсті сұрхандария сұрының тартоғай (1997), қара қаракөл қойының созақ зертханалық типтерінің авторы. Кетпен құйрықты атырау қой тұқымының (1998), көк қаракөл қойының темір (1995), сырдария (1997), қара қаракөл қойының төлдегіш қожатоғай (1997) типтерін шығаруға қатысты. Қазақстан Мемлекеттік сыйлық лауреаты (2005). Омбаевтың еңбектері: Қаракөлше елтірісін өндіру технологиясы, А., 2003; Селекционно-генетические аспекты развития смушковых пород овец в Казахстане. Сборник “Научное наследие П.Н. Кулешова и современное развитие зоотехнической науки и практики животноводства”, М., 2005, с. 147 – 151.
## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Тұқым қуалайтын аурулар

**Тұқым қуалайтын аурулар** - ата-аналарынан ұрпақтарына берілетін аурулар. Тұқым қуалайтын аурулар гендік, хромосомалық және геногеномдық мутациялардың әсерінен генетикалық материалдың өзгеруіне байланысты қалыптасады.

Генетикалық жіктеу бойынша тұқым қуалайтын аурулар: 
* моногендік; 
* хромосомалық;
* мультифакторлық (полигендік) болып бөлінеді.

** Моногенді аурулар ** генетикалық ақпарат жазылған құрылымдық гендердің мутацияға ұшырауынан туындайды. Бұл аурулардың ұрпақтарға берілуі Г.Мендельдің тұқым қуалау заңдылықтарына сәйкес жүретіндіктен мендельденуші тұқым қуалайтын ауру деп аталады. Моногенді түрі аутосом.-доминантты (арахнодактилия, брахидактилия, полидактилия, т.б. дерттер), аутосом.-рецессивті (екі, кейде үш немере ағайынды некелескен адамдар арасында жиі кездеседі; агаммаглобулинемия, алкаптонурия, т.б. дерттер) және жыныстық Х- және У-хромосомалармен тіркескен (генге байланысты еркек ауырады, ал ауруды әйел адам тасымалдайды; гемофилия, т.б. дерттер) тұқым қуалайтын аурулар болып бөлінеді.

**Хромосомалық аурулар** геномдық (хромосомалар санының өзгеруі) және хромосомалық (хромосомалар құрылысының өзгеруі) мутацияларға байланысты қалыптасады. Жиі кездесетін хромосома ауруларының қатарына трисомиялар жатады. Бұл кезде хромосома жұптарының бірінде қосымша 3-хросома пайда болады. Мысалы, Даун ауруында аутосом. 21-жұп бойынша трисомия болса, Патау синдромында 13-жұпта, Эдварс синдромында 18-жұбында болады. Гаметогенезде мейоздық бөлінудің бұзылуына байланысты әйелдерде жыныстық Х – хромосомалардың біреуі болмаса, Шерешевский-Тернер синдромы, керісінше бір хромосом артық болса – трипло-Х (ер адамдарда Клайнфельтер) синдромының қалыптасуына әкеледі. Жасы 35-тен асқан әйелдердің бала көтеруінде нәрестелердің хромосом. аурумен туу қауіптілігі жоғары болады.

** [[Мультифакторлық аурулар]]** бірнеше геннің мутацияға ұшырауы мен өзара әрекеттесу нәтижесінде, ауруға бейімделуі артқан кезде және қоршаған орта факторларының әсеріне байланысты туындайды.

Мұндай ауруларға 
* подагра; 
* қант диабеті;
* гипертония;
* асқазан және ішектің ойық жарасы; 
* атеросклероз; 
* жүректің ишемия ауруы, т.б. жатады.

Тұқым қуалайтын аурулардың бұл түрінің пайда болу себебі әлі толықтай анықталған жоқ. Тұқым қуалайтын ауруларды клиникалық жіктеу патологиялық өзгерістерге ұшыраған органдар мен жүйелер бойынша жүргізіледі. Мысалы, жүйке және эндокриндік жүйенің, қан айналым жүйесінің, бауырдың, бүйректің, терінің, т.б. органдардың тұқым қуалайтын аурулары деп жіктеледі. Республикада тұқым қуалайтын ауруларды анықтау, емдеу жұмыстарымен неврология, терапия, хирургия клиникалар мен ауруханалар айналысады.

## Дереккөздер


Санат:Тұқым қуалайтын аурулар
Еру жылуы

**Еру жылуы** — заттың бір молі ерігенде бөлінетін не сіңірілетін жылу мөлшері. 

Еру жылуы заттың агрегаттық күйіне тәуелді. Газдар, мыс, аммиак, хлорсутек, т.б. ерігенде жылу бөлінеді. Ал қатты заттар ерігенде кристалдық торды бұзу үшін энергия жұмсалып, сырттан жылу сіңіріледі (эндотермиялық процесс). Кристалдық тордан үзіліп шыққан бөлшектер еріткішпен әрекеттескенде жылу бөлінеді (экзотермиялық процесс). Ерігенде жылу сіңірілсе Еру жылуының мәні теріс, ал бөлінсе оң болады. Еру жылуын калориметрия әдісімен анықтайды.

## Дереккөздер

Санат: Физика
Шұңқыр (асу)

**Шұңқыр** – Қырғыз Алатауының батыс бөлігіндегі асу. 

## Географиялық орны
(Қазақстан) (Жамбыл облысы) және Қырғызстан шекарасында орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 3085 м. Құлан ауылынан шыққан жол Шұңқыр өзенінің бастауы арқылы таудың оңтүстік беткейінен асып, Талас өзені бойындағы Өзгеріс, Шатбазар елді мекендеріне тіреледі.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысы асулары
Санат:Қырғызстан асулары
Санат:Қырғыз Алатауы
Дәркембай Шоқпарұлы

**Дәркембай (Дәркенбай) Шоқпарұлы** (23.5.1946, Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы Ақши ауылы. – 20.5.2006, Алматы; Ақши ауылдың маңындағы Ошақбайда жерленді) – қолөнер шебері, педагог, этнодизайншы, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (1998).

Шапырашты руынан шыққан.

## Мәдениет саласындағы қызметі
Қолөнер шебері, ұстаның отбасында дүниеге келген. Жастайынан ұсталық өнерге әуес болып өсті. 1972 жылы ҚазПИ-дің (ҚазҰПУ) көркемсурет-графика ф-тін бітірген. 1972 – 82 жылы Алматы қаласындағы Республикалық қолөнер мұражайында, “Қазреставрация” бірлестігінде бас суретші-реставратор ретінде қызмет атқарды. **Шоқпарұлы** қазақтың ұлттық қолөнері бұйым-заттарын қайта жаңғыртып, осы заманға орай сәнді етіп жасауда көп ізденіп, нәтижесінде ағаш, сүйек, металл, тері, жүн, киіз, мата, ши, қамыс, тас, қыш, шыны, т.б. материалдардан неше түрлі сәнді қолөнері бұйымдарын (мысалы, сандық, 1972; жан торсық, 1975; қымыз ыдыс-аяқтары, 1983; ер-тұрман, 1985) жасады.
Шебердің қолынан туған әдемі бұйым-заттар (алқа, білезік, шолпы, т.б.) халықтың ежелден келе жатқан қолданбалы өнер туындыларының озық үлгілерін қайта тірілтті. **Шоқпарұлы** халықтың музыкалық аспаптарын (дабыл, 1975; шертер, 1978; дауылпаз, 1979; домбыра, 1982) жасауда да өзінің эстетикалық талғампаздығын танытумен бірге нағыз ұсталық өнердің ісмері екенін дәлелдеді.

Шоқпарұлының есімі Алматы облысында тұрғызылған бірқатар ескерткіштердің (мысалы, А.Розыбақиев, 1977, Еңбекшіқазақ ауданы; Құланаян Құлмамбет, 1998, Еңбекшіқазақ ауданы, Түрген ауылы; Мұхтар Әуезов, 2000, Есік қаласы; т.б.) авторы ретінде де белгілі. 1981 жылы Алматы қаласында ашылған халық музыка аспаптары мұражайының бұйымдарын жинау мен толықтыру жұмысына да белсене ат салысты. Шоқпарұлының қолымен жасалған әр алуан музыкалық аспаптар кезінде “Адырна”, “Алтынай”, “Сазген”, т.б. ансамбльдерде кеңінен пайдаланылды. Қазақ ұлттық өнер академиясында оқытушы, доцент, профессор, металл мен ағашты көркемдеп өңдеу кафедрасының меңгерушісі болып, педагогикалық қызметпен де айналысқан. Ол 1996 жылы туған ауылында “Асыл” атты қолөнер шеберхана-мектебін (оның қорында 5 мыңға жуық экспонат бар) ұйымдастырды.

**Шоқпарұлы** Қазақстан Ленин комсомолы сыйлықтың лауреаты (1982).
## Шығармашылығы
**Шоқпарұлы** халықтың қолданбалы өнері, оның шығу тегі мен атаулары, этнографиясына байланысты мерзімді басылымдарда көптеген ғылыми-танымдық мақалалар, сондай-ақ кітаптар мен әдістемелік-оқу құралдарын (“Өрім өру”, 1994; “Домбыра жасау”, 1996; “Бесікке бөлеу – бабалар дәстүрі”, 2001, т.б.) жазды.Д

## Дереккөздер

Санат:23 мамырда туғандар
Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Еңбекшіқазақ ауданында туғандар
Санат:20 мамырда қайтыс болғандар
Санат:2006 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Қазақстан дизайнерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері
Жоқтау кинофильм

**“ЖОҚТАУ” кинофильмі** – “Қазақфильм” киностудиясы түсірген (1989 – 1990 жылдары) жеті бөлімнен тұратын толықметражды деректі фильм. Сценарий авторлары С.Әзимов пен Ю.Резников, режисер С.Әзимов. Операторлары – Б.Әлімбаев, В.Парфенов. Фильмге Арал апаты мен сол аймақта ғұмыр кешіп жатқан адамдар өмірі арқау болған. Жер мен ел мұңы ортақ сарынға айналып, Арал апаты ондағы адамдар тағдырымен көркемдік тұрғыдан шеңдестіріле, шебер ұштастырылған. Фильмнің лейтмотиві ретінде кішкентай баланы жерлеу оқиғасы алынған. Бала тағдыры Арал-ана тағдырымен бір жіпке байланғаны фильм идеясынан анық байқалады. Екеуі де (теңіз де, бала да) – экология апаттың құрбаны. Бұған құрғақта қайырлап қалған кемелер қосылып, теңіз айдынының қаншалықты тарылғанын көрерменнің көз алдына елестетіп өтеді. Сөйтіп, апат құрбандарын – бір кездегі кең айдынды теңізді, ондағы шалқыған өмірді, күні кеше жүгіріп жүрген баланы жоқтау – бәрі бір жоқтауға ұласып, фильмдегі өзекті ойға айналған. Арал өңірі тұрғындарымен жүргізілген сұхбатта көпшіліктің көзқарасы, пікірі, таным-талғамы ашылып, қалыптасқан жағдайға олардың көзімен баға беріледі. Сол арқылы фильмнің көрерменге жеткізетін түпкі ойы, діттеген мақсаты айқындала түседі. Ол – Арал теңізі жаны ашымастық пен жауапсыздықтың құрбаны болғандығын нақты деректер мен құжаттарға сүйеніп және нақтылы адамдар образдары арқылы ашып көрсету. Фильмге режисер О.Әбішевтің Арал туралы фильмінің кадрлары пайдаланылған. Фильм “Қазақстандық кино келбеті” байқауының бас жүлдесін жеңіп алды (1991). Сондай-ақ, Францияда, т. б. шет елдерде көрсетіліп, жоғары бағаға ие болды. 

## Сілтеме
Қазақ энциклопедиясы

Санат:кинофильм
Әлібек Файзоллаұлы

**Әлібек Файзоллаұлы** – журналист, жазушы. Қазіргі ҚазҰТУ-ды бітірген (1977). «Байжансай» кенішінде кен мастері, учаске бастығы болып жұмыс істеді. 1980 ж. кеніштің кәсіподақ комитетті төрағалығына, 1985 ж. халық депутаттары кенттік кеңесінің төрағалығына сайланды. 1987 – 1992 ж. «Кітап жаршысы» газетінің редакторы, «Ұлан» газеті бас редакторының орынбасары, 1992 – 1996 ж. Шымкент қалалық және облыстық әкімшілігінің жауапты қызметкері, 1996 – 1998 ж. «Фемида» журналы бас редакторының орынбасары, «Қазақстан заңдары» (қазіргі «Заң») журналының бас редакторы қызметін атқарды. 2002 жылдан «Заң» газеті және «Заң» журналы бас редакторының бірінші орынбасары. «Қатыбезер», «Екі алма», «Ескі сурет», «Көрші үйдің жарығы», «Бақыт туралы сөз», «Ең ұзақ түн» атты прозалық кітаптардың авторы. «Тастанды» атты драмалық туындысы Ж.Шанин атындағы облыстық сазды-драма театрында сахналанды.
## Дереккөздер
Шоқсары

**Шоқсары** () – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын бір не көп жылдық шөптесін өсімдік. 

Қазақстанда Жетісу (Жоңғар), Іле, Күнгей Алатаулары, Тарбағатай, Қарқаралы, Семейдің қарағайлы ормандарында кездеседі. Шоқсарының қылқан жапырақты орманның шетінде, ашық жерлерінде, бұталардың арасында, өзен жағасында, таудың альпі, субальпі белдеулерінің тастақты беткейлерінде өсетін 7 түрі (*[[сары шоқсары]]*, *[[үшсәулелі шоқсары]]*, *[[көпжүйкелі шоқсары]]*, *[[көпгүлді шоқсары]]*, *[[Крылов шоқсарысы]]*, *[[Тянь-Шань шоқсарысы]]* және *[[ұзын шоқсары]]*) бар. Олардың биіктігі 10 – 120 см. Тамыр жүйесі – кіндік, тамырсабақты түрлері де кездеседі. Тамырсабақтан бірнеше сабақтары дамиды. Сабағы жұмыр, көп қырлы, тік өсіп, ұшына жақындағанда бұтақтанып жан-жағына жайылады. Жапырақтары түксіз (жылтыр), көкшіл сұр түсті, тақтасы тегіс жиекті, пішіндері сабаққа орналасуына қарай алуан түрлі. Гүлдері ұсақ, онда 5 тостағанша жапырақша, сары, күрең қызыл, қоңыр түсті, жиектері ішке қарай сәл бүгілген 5 күлте, 5 аталық, жатыны 2 ұялы 1 аналық болады. Гүлдері шатырша гүлшоғырына топталған. Әр шатыры 3 – 16 сәулелі. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, шілде – қыркүйекте жеміс салады. Жемісі – көп қырлы, ұзындығы 3 – 5 мм жаңғақша. *Сары шоқсары* – дәрілік өсімдік.

## Дереккөздер

Санат:Шатыршагүлділер
Фирдоуси (ауыл)

**Фирдоуси** — Түркістан облысы Мақтаарал ауданы, Жаңажол ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Мырзакент кентінен оңтүстік-батысқа қарай 2 км-дей жерде. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1938 жылы қаланып «Искра» артелі, кейіннен ұжымшарға айналды. 1970 жылы ірілендірілген «Новый путь» мақта кеңшарының бөлімшесі болып келді.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, фельдшер-акушерлік пункт жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Мақтаарал ауданы елді мекендері
Цикл

***Цикл*** ( — дөңгелек)  
# *[[термодинамика]]дағы цикл* — дөңгелек процесті кейде осылай атайды; 
# *техникадағы цикл* — периодты түрде қайталанып отыратын құбылыстар жүйесіндегі процестердің жиынтығы; затты белгіленген бір ретпен әсер етіп өзгерткенде алғашкы жағдайына қайта оралып мезгіл- мезгілімен қайталанып тұратын үрдістің жиынтығы.

*Мысалы, қозғалтқыш* циклі — (піспекті не басқа түрінде) периодты түрде қайталанып отыратын процестердің реті. График түрінде қозғалтқыш Циклі (идеал күйдегі) тұйық фигура болады (қ. Жылу циклдері, Карно циклі). Ал кернеу Циклі бұйымға не үлгіге (төзімділігін сынау кезінде) белгіленген режимде жүктемемен әсер еткенде толық бір период ішіндегі болатын кернеу өзгерісінің жиынтығы.

### Циклдер

**Кернеулер циклі.* Кернеулердің бір реттегі өзгеруі, бір периоды айнымалы кернеулер мөндерінің жиынтығы.

**Кернеулердің асимметриялық циклі* деп асимметриялық коэффициенті *r = +1* болатын циклді атайды.

**Кернеулердің пульстік циклі* деп бір кернеуі нөлге тең және *r = 0* болатын циклді атайды.

**Кернеулердің симметриялық циклі*. Ең жоғары және ең аз кернеулер мәні бойынша тең, бағыты бойынша қарама-қарсы: *σ<sub>max</sub> = -σ<sub>min</sub>* және *r = -1* болатын цикл.

## Дереккөздер


Санат:Құбылыстар
Илья Григорьевич Боров

**Боров** Илья Григорьевич (5.5.1899, Украина, Кременчуг қаласы — 27.5.1961, Қырғызстан,Бішкек) — режиссер, Қазақстанның халық артисі (1936). 1919 — 22 ж Киевтің театр студиясында оқыған. 1926 ж Мәскеудегі Жоғары театр шеберханасын бітіріп, 1926 — 35 ж Иваново — Вознесенск облысында Кәсіподақ жұмысшы театрында режиссер, 1935 — 37 ж Қазақ драма театрының көркемдік жетекшісі болған. Кейін Ижевск, Барнаул, Тула театрларында қызмет еткен. 1952 ж Қырғыз драма театрына ауысқан. Қазақ драма театрының сахнасында ол қойған Н.Ф. Погодиннің “Ақсүйектері”, Н.В. Гогольдің “Ревизоры” (1936), М.Әуезовтің “Алма бағындасы”, Боров Майлин мен Ғ.Мүсіреповтің “Амангелдісі” (екеуі де 1937) спектакльдері кезінде көрермендер көңілінен шығып, жоғары баға алған. Қырғыз драма театрында еңбек еткен жылдары А.М.Горькийдің “Егор Булычов және басқалар” (1953), Боров Рахмановтың “Жүрек сырлары” (1954), А.Көбегеновтің “Болат пен Тынар” және “Қарағай бұлақ” (1956, 1959), Т. Әбдімомыновтың “Әшірбай” (1957), т.б. спектакльдерін қойған.

## Дереккөздер




Санат:Тұлғалар
Ақкөз Қосанұлы

**Ақкөз Батыр Қосанұлы** (1859 — 1921) — 1916 жылғы Меркі (Әулие-Ата уезі) қазақтары ұлт-азаттық көтерілісінің жетекшісі.

Ұлы жүз Дулаттың Ботбай руынан (Қарағай болысы). Бұзау аулынан шығып, Меркі, Құлан өңірінің 7 болыс елін көтеріліске бастады. Орынбасары болып Досмайыл батыр, хатшы және діни басшысы болып Өмірзақ молда сайланды. 1916 жылы 29-30 тамыз күндері найза, шоқпар, айбалта,сойылмен қаруланған 1500-2000 сарбаз Меркіге шабуыл жасады. Ташкенттен Әулие-Ата — Пішкек арасындағы көтерілісті басу үшін жіберілген жазалаушы отряд оларды қырғынға ұшыратты. Меркіде жазалаушылардың үлкен әскери лагері орналасты. Көтерілісшілер Меркіден Пішкекке, Әулие-Атаға тартылған телефон сымдарын қиып, бағаналарын қиратты. Қыркүйек айының ақырында көтерілісшілер жеңіліс тапты. Ақкөз батырды ұстап, Әулие-Атаға әкеп түрмеге жапты. Абақтыдан қазан төңкерісінен кейін босап шықты. 1919 жылы Новотроицк (қазіргі Төле би ауданы) базарында орыс отаршылдарының бұзақылары өлімші етіп сабап, сегіз қабырғасын сындырды. Ақкөз батыр екі жыл төсек тартып көз жұмды. 

## Дереккөздер

*Қазақ Энциклопедиясы

Санат:Тарих
Жоқтау ән

**Жоқтау ән** – жоқтау жырлары айтылатын мұңды әуені, 7 – 8 буынды өлең шумағынан тұрады. Жоқтау үлгісінде айтылатын Жамбылдың “Алғадайы”, Кенен Әзірбаевтың “Базар-Назары” – ежелгі халықтық жоқтаулардың үлгісімен жасалған туындылар. А.Қоразбаевтың “Сағындым Кенен атамды”, Қ.Құрманғалиевтің “Шәмші аға”, т.б. әндер Жоқтау әнінің қазіргі заманғы қазақ музыкасында да жаңаша мазмұнда дами түскенінің көрінісі іспетті. 
## Сілтеме
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Музыка, ән
Валентина Ивановна Фоменко

**Валентина Ивановна Фоменко** (1939 жылы туған, Қырғыз КСР-і, Ош облысы) – дәрігер, Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің депутаты (1980). 

Ош қаласындағы орта мектепті бітіріп, Жалалабад облысының Майлысай қаласындағы құрылыс мекемесінде еңбек жолын бастады. 1960 жылы Иркутск қаласындағы дәрігерлік институтқа түсті. 1966 жылдан зейнеткерлікке шыққанға дейін Төле би ауданы Георгиевка аулындағы орталығы ауруханада дәрігер-инфекционист болып еңбек етті.

## Дереккөздер

Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Ош облысында туғандар
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Наряд

**Наряд**, өкімхат – 1) белгілі бір жұмысты орындауға,  өнімді (материалдарды, дайын бұйымдарды, т.б) жөнелтуге берілетін құжат, өкімхат. Пішіні мен мазмұнына қарай ажыратылады. Мысалы, кешенді бригадаға жұмыстарды орындауға берілген Нарядта (есеп-наряд) кәсіпорынның деректемелері, бөлімнің шифрі және жұмсалатын шығын, бригаданың атауы (бригадирдің аты-жөні), есептесу кезеңі, жұмыстың орындалу шарттары мен сипаттамасы, жоспарлы тапсырманың, кешенді өндірім нормасының және нарядтың есебі беріледі, күнделікті орындалған жұмыстың көлемі көрсетіледі, ал есептесу кезеңі аяқталғаннан кейін бригаданың әрбір мүшесіне төленетін жалақы есептеледі; 2) ерекше тапсырма бойынша орындалатын қызмет бабындағы міндеттерді орындаушы адамдар тобы, сондай-ақ осы міндеттердің өзі (мысалы, полиция Наряды, әскери бөлімнің тәуліктік Наряды).

## Сілтемелер
* Баб  
* Өкімхат  
* Полиция
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Сергей Пантелеевич Филиппенко

**Сергей Пантелеевич Филиппенко** (1913, Ресей, Төменгі Волга өлкесі, Фитино селосы – 1958, Түлкібас ауданы) – Социалистік Еңбек Ері (28.3.1948). 1931 – 41 ж. Арыс және Түлкібас ауданы "Сельхозснаб" бөлімшесінің меңгерушісі, ұшымшар төрағасы, Түлкібас ауданы еңбекшілер Кеңесі атқару комитетті төрағасының орынбасары. 1941 – 1945 ж. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысты. 1946 – 1958 ж. аудандық ұжымшарларда басқарма төрағасының орынбасары, төрағасы қызметтерін атқарды.  Ленин, 2-дәрежелі Отан соғысы, Қызыл жұлдыз ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат: Тұлғалар

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:1913 жылы туғандар
Санат:1958 жылы қайтыс болғандар
Алим Хакимов

**Алим Хакимов** (12.5.1919 жылы туған, бұрынғы Бостандық ауданы) – соғыс және еңбек ардагері. Кеңес Одағының Батыры (27.2.1945). Ұлты – тәжік. 1939 жылы Қызыл Армия қатарына шақырылды. Әскери училищені бітіріп, Қызыл тулы, Суворов орденді 143-Конотоп – Коростенск атқыштар дивизиясының батальон командирі болды. 1945 жылы 15 қаңтарда Варшава түбіндегі Стара деревнясында майор Х-тың батальоны жаудың қорғаныс шебін бұзып, Висла өзеннен бірінші болып өтті. Жауынгерлер 12 сағат бойы жаудың 15 қарсы шабуылына тойтарыс беріп, оларды үлкен шығынға ұшыратты. 1950 жылы запасқа шықты. Ташкент қаласында жауапты қызметтер атқарды. Ленин, 2 Қызыл Ту, Александр Невский, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, көптеген медальдармен марапатталған.

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Тұқытәрізділер

250px|right
**Тұқытәрізділер** () — нағыз сүйекті балықтар отряды.

Бор кезеңінен белгілі. Тұқытәрізділер Солтүстік және Оңтүстік Америка, Еуропа, Азия, Африка және Аустралия мен Мадагаскар суларын мекендейді. Дене мөлшері 5 см-ден 1,7 м-ге дейін жетеді. Басқа отряд өкілдерінен айырмашылығы – “еламан” сүйегі – Веберов аппараты (Тұқытәрізділердің торсылдағын ішкі құлаққа жалғастыратын сүйекшелер жүйесі) болады. 3- және 4-омыртқалары өспей қалған. Бұлар ашықторсылдақтылар – торсылдағы ішекпен жалғасқан. Денесін циклоидты қабыршақ жапқан (араларында жалаңаш не сүйекті тікенектермен жабылған түрлері де кездеседі).

Тұқытәрізділер 3 отряд тармағына: 
# харакцинотектестер (16 тұқымдасты);
# гимнототектестер (4 тұқымдасты);
# тұқытектестер (6 тұқымдасты) біріктіреді.

Қазақстанда тұқытектестердің (Cyprnoіdeі) өкілдері кездеседі, олар негізінен тұщы суларда тіршілік етеді. Бұлардың жақтарында (астыңғы-үстіңгі) тістері болмайды, оның есесіне желбезек доғаларының соңғысы (5-сі) шайнайтын жұтқыншақ тісіне айналған. Торсылдағы 2 немесе онан да көп бөлімшелерден тұрады. Отряд тармағының 6 тұқымдасының 1800-дей түрі бар. Қазақстанда 3 тұқымдасы: чукучандар (Catostomіdae, 70 түрі бар, үлкенауызды буффало деген түрі Қапшағай су қоймасынан ұсталған), тұқылар және шырма-балықтар кездеседі. Тұқытәрізділердің кәсіптік маңызы зор, әуесқойлық жолмен көп ауланады, тоған балық ш. мен оның басқа да балықты қолдан өсіру салаларында және аквариумда өсіріледі. Сондай-ақ жерсіндіру үшін маңызды нысандар болып саналады.

Тұқытәрізділердің 66 түрі мен түр тармақтары қорғауға алынып, Халықар. табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Дереккөздер
Ақпа жұлдыздар

**Ақпа жұлдыздар**, метеорлар — ғарыштық денелер бөлшектерінен (метеор денелер) аспанда байқалатын жарық құбылысы. Ақпа жұлдыздар өте үлкен жылдамдықпен (13-70 км/с) атмосфераға еніп, Жерге жетпей шашырап кетеді. Жарығы мен түсі оның метеорлық бөлшектерінің көлемі мен массасына, сондай-ақ Ақпа жұлдыздардың Жерге қатысты салыстырмалы жылдамдығына байланысты болады. Ақпа жұлдыздар Жер бетінен 50-130 км биіктікте байқалады және оның жарқылы 3-5 секундта өтеді. Жылына 75 млн Ақпа жұлдыздар байқалады. Химиялық және спектрлік талдау нәтижесінде Ақпа жұлдыздар метеориттерінен ғылымға белгілі химиялық элементтердің барлығы дерлік табылған.

## Дереккөздер

Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Әбділлақ Халиолла

**Әбділлақ Халиолла** (1949 ж. т., Түркістан ауданы Бабайқорған ауыл) – ғалым, ауыл шаруашылығы ғылым докторы (1995), профессор (1999). Халықаралық экология академиясының академигі. Қазақ мемлекеттук аграрлық университеттін бітірген (1972). 1972 – 1975 ж. Алматы облысы Талғар ауданы мал дәрігері, 1975 – 86 ж. Қазақтың малдәрігерлік ғылым-зерттуші институттында аспирант, ғылым қызметкер, аға ғылым қызметкер, бөлім меңгерушісі болды. 1986 ж. Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институттына ауысты. 1991 ж. Қ.А. Иасауи атындағы Халықараралық қазақ-түрік университеттіне жұмысқа шақырылып, биология кафедрасының доценті, меңгерушісі, деканның орынбасары, университет президентінің кеңесшісі қызметтерін атқарды. 1999 жылдан Экология кафедрасының меңгерушісі. 100-ден астам ғылым еңбектері, оның ішінде «Токсоплазма экологиясы мен иммунологиясы» атты монографиясы, 17 ғыл. әдістемеліктері мен 5 оқулығы бар. «Иасауи университеті», «Түркістан үні» тәуелсіз газеттерінің редакторы. «Қисық бастықтың қияметі», «Ережесіз ерегіс» атты кітаптардың авторы.

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары
Циклоида

right|thumb|200px|Циклоида
**Циклоида** (грек. *Kykloeіdes* — дөңгелек тәріздес, домалақ) — жазық трансценденттік қисық сызық, түзу сызық бойымен сырғанамай, дөңгелей қозғалатын дөңгелектің берілген нүктесінің сызатын траекториясы. 
right|thumb|200px|Циклоида
*: x = rt - r \sin t,
*: y = r - r \cos t.
*: x=r \arccos \frac {r-y}{r} - \sqrt{2ry-y^2}
*: \left(\frac{dy}{dx}\right)^2 = \frac{2r-y}{y}.
Циклоиданың параметрлік теңдеулері мынадай түрде жазылады: ,  Мұнда r — дөңгелектің радиусы, а — М нүктесінен дөңгелектің центріне дейінгі қашықтық, t — дөңгелектің бұрылу бұрышы. a=r болғанда (М нүктесі дөңгелектің бойында орналасқан) қарапайым Циклоида (m қисық сызығы), а

Санат: Математика
Санат: Геометрия
Жоқтау күйлер

**Жоқтау күйлер** – қайтыс болған адамдарға, жер-су, қимас доспен қоштасу тақырыбына арналған музыкалық шығармалар; күй жанрының бір түрі. Домбыра, қобыз, сыбызғы, т.б. аспаптарда орындалады. Жоқтау күйлернің байырғы үлгілері ауыз әдебиетіндегі аңыз-әңгімелердің мазмұнымен сабақтас келеді. Мысалы, “Жетім қыз” күйіндегі қыздың ағасын, “Қалипа-Қалыш” күйіндегі Дәлбек батырдың сүйген қызы Қалышты жоқтауы. Жоқтау күйлернің қазақ халқының ұлттық музыкалық мәдениетіндегі күй жанрының бір түрі ретінде қалыптасуына 1723 – 1729 жылдардағы жоңғар шапқыншылығы, “Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама” кезеңі үлкен әсер етті. Жоқтау күйлер, негізінен, қоштасу, сыңсу, естірту, көңіл айту, жұбату, т.б. әдет-ғұрыптық ән-әуендер стилімен сабақтас. Ертедегі жоқтау күйлер қобыз бен сыбызғыда орындалса, 18 ғасырдан бастап, көбінесе, домбырада тартылған. Дәулеткерейдің “Салық өлгені” (1871), Салауаткерейдің “Салауат күйі” домбырада, ал аңызға айналған Қорқыт ата күйлері, Ықыластың “Ерден күйі” қобызда орындалатын жоқтау күйлернің үздік үлгілері болып саналады. 19 ғасырдағы Сейтектің “Заман-ай” мен “Он алтыншы жылы”, Байсеркенің “Баламның өліміне” күйі, Қазанғаптың “Жұртта қалғаны”, сондай-ақ халық күйлері – “Сарыөзен”, “Жетім”, “Бозінген”, т.б. жоқтау күйлерне жатады. Жоқтау күйлер қайғылы сарында болғанымен, олардың отансүйгіштік рухы басым, оптимистік әуені мол.

## Сілтеме
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Музыка, күй, мәдение
Желдету оқпаны

**Желдету оқпаны** — жер асты кен қазбалары мен шахталарды таза ауамен қамтамасыз етуге арналып салынған құрылыс. Қауіпсіздік ережесі бойынша шахта оқпандарының саны екеуден кем болмауы шарт. Желдету оқпаны ауа ағысының бағытына қарай екіге бөлінеді: ауа беретін оқпан арқылы жоғарыдан таза ауа жер асты кен қазбаларына беріледі; ауа шығаратын оқпан арқылы лас ауа жоғарыға шығады. Желдету оқпаны кейде адамдарды, тау жыныстарын, бекіту материалдарын көтеріп-түсіруге де пайдаланылады. Арнайы көтеріп түсіруге жабдықталмаған желдету оқпанындағы ауа жылдамдығы 15 м/с-ке дейін жетеді, ал адам тасымалдайтын желдету оқпанындағы ауа жылдамдығы 8 м/с-тан аспауы керек. Желдету оқпаны, негізінен, дөңгелек пішінді, бекітпесіз диаметрі 4 — 7 м. Бекітпесі бетоннан жасалады. Кей жағдайда қимасы — тік бұрыш пішінді. Тік бұрыштарының қабырғасы ағаш бекітпемен бекітіледі. Желдету оқпанының аузында желдетпе арнасымен жалғасатын ойық салынады. Көмекші желдету оқпанында сығылған ауа және су құбырлары, кабель жүргізіледі.

## Дереккөздер
 

Санат:Физика
Санат:Механика
Тұқытістітәрізділер

**Тұқытістітәрізділер** (*Cyprіnodontіformes*) – сүйекті балықтардың бір отряды. Қазба қалдықтары олигоценнен белгілі. Тропиктік және субтропиктік белдеулердің тұщы, тұзды суларында тіршілік ететін 9 тұқымдасы, 400-ден артық түрі бар (тек Австралияда кездеспейді). Кейбір соқыркөзділер тұқымдасының өкілдері – Солтүстік Американың карсты үңгірлерін, ал *Cyprіnodon macularіs* деген түрі ыстық су көздерін (су темп-расы 50С-қа шейін) мекендейді. Сыртқы тұрқы тұқытәрізділерге ұқсас. Дене мөлш. 2 – 30 см. Желбезек пердесі 4 – 8 сәулелі. Жабықторсылдақтылар. Жүзбеқанаттарында тікенекті сәулелер болмайды. Арқа жүзбе қанаты – біреу. Жақтарында тістері болады. Су омыртқасыздарымен қоректенеді. Тұқытістітәрізділердің көпшілік түрі – аквариумдік балықтар. Қазақстанда медака мен гамбузия Сырдария, Шу, Балқаш су алаптарында жерсіндірілген. Тұқытістітәрізділердің 35 түрі сирек кездеседі, сондықтан Халықараралық табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” енгізілген. 
## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 8 том

Санат:Тұқытістітәрізділер
Ершовка (Қостанай облысы)

**Ершовка** — Қостанай облысы Ұзынкөл ауданындағы ауыл, Ершов ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Ұзынкөл ауылынан батысқа қарай 15 км-дей жерде, Ақкөл көлінің жағасындағы орманды-дала белдемінде орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы ауыл тұрғындарының саны 1399 адам (715 ер адам және 684 әйел адам) болса, 2009 жылы 1363 адамды (669 ер адам және 694 әйел адам) құрады. 

## Тарихы
Іргесі 20 ғасырдың басында қаланған. 30-жылдардың басында ауыл шаруашылығын ұжымдастыруға сәйкес Петр Ефимов деп аталған ұжымшардың орталығы болды. 1957 жылы тың жерлерді игеруге байланысты мұнда ұжымшар негізінде “Ершовский” астық кеңшары, 1997 жылы оның негізінде шаруа (фермер) қожалықтары құрылды. 

Ершовкада Ұзынкөл орман шаруашылығы, орта мектеп, клуб және дәрігерлік пункт бар. Есіл өзенінен су құбыры тартылған. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. 

## Дереккөздер

Санат:Ұзынкөл ауданы елді мекендері
Жоқшылық

**Жоқшылық** – адамдардың әлеуметтік-тұрмыстық жағдайларының ең төменгі сатыларының бірі, кедейліктің шектен шыққан түрі. Жоқшылықтың жеке адамға немесе отбасына, қоғамдағы елеулі әлеуметтік топқа қатысты түрі де болады. Бірінші жағдайдағы жоқшылық, көбінесе, сол жеке адамның немесе отбасының дәрменсіздігінен (адамның немесе отбасы мүшелерінің еңбекке, табыс табуға қабілетсіздігі, кембағалдығы, жалқаулығы, моральдік азғындауға ұшырауы, т.б.) туындайды. Экономикалық жағынан дамыған, адамдарды әлеуметтік қорғау жүйелері қалыптасқан елдердің өзінде де жоқшылық зардабына ұшыраған адамдар мен отбасылардың кездесуі осы жағдайға байланысты. Мұндай адамдар мен отбасыларға материалдық көмек беріп, психологиялық сауықтыру шараларын тиісті мемлекеттік мекемелер, қоғамдық ұйымдар т.б. жүзеге асырады. Ал әлеуметтік сілкіністер мен дүрбелеңдер салдарынан елдегі өндіріс орындарының көпшілігі тоқырап, мемлекет өз халқын азық-түлік, киім-кешек, т.б. күнделікті қолданысқа қажетті заттармен қамтамасыз ету мүмкіндігінен айрылған жағдайда белгілі бір әлеуметтік топтарға тән жоқшылық пайда болады. Жоқшылықтың бұл түрі күшейген тұста қоғамда қылмыс (ұрлық, тонау, кісі өлтіру, т.б.) өрши түсіп, қабылданған мемлекеттік заң нормалары аяқ асты болып, жаппай заңсыздық белең алады. Қоғамдағы саяси-әлеуметтік, экономикалық дағдарыстың күшеюі, бір жағынан, жоқшылықтың әлеуметтік түрінің пайда болуын туғызса, екінші жағынан, жоқшылықтың мұндай түрі өзін тудырған қоғамдық ахуалға қарсы әлеуметтік жарылыс туғызып, қалыптасқан жағдайды өзгертуге ықпал етеді. Сондықтан жоқшылықтың әлеуметтік түрі кез келген қоғам үшін қауіпті әлеум. құбылыс ретінде бағаланады.
## Сілтеме
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Салт-дәстүрлер
Ермек Бегалыұлы Абасов

**Ермек Бегалыұлы Абасов** (16 наурыз 1971 жылы туған) – ҚР Парламенті мәжілісінің депутаты, инженер. Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ Ұлттық техникалық университетін бітірген. Мәжілістің қаржы және бюджет комитетінің мүшесі. «Шымкент тауар биржасы» мекемесінің президенті..
## Сілтемелер


Санат:ҚР Парламенті мәжілісінің депутаттары
Бор магнетоны

**Бор магнетоны** — магниттік моменттің атомдық және ядролық физикада, қатты дене физикасында, элементар бөлшектерде, т.б. қабылданған өлшеу бірлігі. Бор магнетоны бос электронның магниттік моментіне тең. Оның сандық мәні: μB = 927,400915(26)×10−23 эрг/Гс;, мұндағы е — электр зарядының абсолют шамасы, m — электрон массасы, ћ — Планк тұрақтысы, c — вакуумдағы жарық жылдамдығы.
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том