Дрезден

**Дрезден** () — Германия Федеративтік Республикасының Саксония федералды жерінде орналасқан қала. Эльба өзенінің бойында орналасқан. Чехия шекарасынан жиырма киломерт қашықтықта жатыр. Елдегі ірі өнеркәсіптік, әрі транспорттық орталық болып табылады. Тұрғындар саны 512 234 адамды құрайды.

Қала 19 округтен тұрады, олар өз кезегінде аудандарға бөлінеді. Қала орталығы Альтштадт (ескі қала) - Эльба өзенінің сол жағалауында орналасқан. Қазіргі кезде екінші дүние жүзілік соғыстан кейін толығымен қалпына келтірілген. Өзеннің оң жағалауында Нойштадт, Лошвиц, Пишен сияқты аудандар орын тепкен. Қаланың сол жағалауында Котта, Блазевиц, Плауэн аудандары орталыққа жақын жатыр.

Неміс әдебиетінде Дрезден «Эльбадағы Флоренция» (нем. Elb-Florenz) атауына ие, алайда шетелде бұл шаһар өзінің барокко стиліндегі сәулет ескерткіштері, кескін өнер туындыларымен әйгілі.

## Тарихы
Қазіргі Дрезден аумағында неолит дәуірінде, шамамен б.з.д. 7500 жылы сызықтық қыш мәдениетінің тайпалары мекендеген. Қаланың орталық ретінде дамуы кейінірек, герман халықтарының шығысқа қарай кеңеюі кезінде, Кен тауларының минералды кен орындарына жақын орналасуы және Мейсен Маргравиатының нығаюының арқасында басталды.

Қала атауының сорб тамыры бар: «Дреждани» сөзі «орман тұрғыны» немесе «ойпатты орман тұрғыны» деп аударылады. Дрезден ақырында Саксонияның астанасына айналды, ал XVII ғасырдан бастап Еуропаның мәдениет пен өнердің негізгі орталықтарының біріне айналды.

### Орта ғасырларда
нобай|Дрезденнің 1529 жылғы көрінісі.
1697 жылы Польша королі  Август I билік құрған саксондық сайлаушы Фридрих Август I билік құрған кезде Дрезден еуропалық мәдениеттің, технологияның және өнердің жетекші орталықтарының біріне айналды. Билеуші ​​қалаға Еуропаның ең үздік сәулетшілерін, суретшілерін және музыканттарын белсенді түрде тартты.

II Август және оның мұрагері Фридрих Август II билік құрған кезде барокко дәуіріндегі Дрезденнің негізгі келбеті қалыптасты. Осы кезеңде Цвингер, Жапон сарайы, Пиллниц сарайы және Ташенберг сарайы сияқты шедеврлер, сондай-ақ католиктік Хофкирхе және лютерандық Фрауэнкирхе сияқты танымал шіркеулер салынды. Қалада жасыл қойма (Grünes Gewölbe), математикалық және физикалық салон және бірегей фарфор коллекциясы сияқты бай коллекциялар болды. Польшамен байланысты нығайту үшін Дрезденді Познань, Торунь және Варшавамен байланыстыратын дамыған пошта желісі құрылды.

### XIX ғасырда
нобай|Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде кең көлемде қирағанға дейінгі 1890 жылдардағы Дрезденнің суреті. Көрнекті орындарға Дрезден Фрауэнкирхесі, Август көпірі және католиктік Хофкирхе кірді.
нобай|1849 жылы Дрездендегі мамыр көтерілісі.
1806 жылы Наполеонның қолдауымен Дрезден ресми түрде жаңадан құрылған Саксония Корольдігінің астанасы болды. Наполеон соғыстары кезінде қала стратегиялық бекініс ретінде қызмет етті, ал 1813 жылы 27 тамызда осында ірі шайқас болып, онда француз әскерлері жеңіске жетті. Соғыстар аяқталғаннан кейін, 1815 жылы Вена конгресі Саксонияның Герман конфедерациясына кіруін қамтамасыз етті.

Дрезден 1848-1849 жылдардағы революциялық оқиғалардың эпицентрлерінің біріне айналды. Мамыр көтерілісі кезінде студенттер, жұмысшылар және демократтар коалициясы уақытша үкімет құруға тырысты, нәтижесінде қанды көше шайқастары мен опера театры қирады. Ақырында, көтеріліс Пруссия және Саксон әскерлерімен басылды, 150-ден астам адам қаза тапты, ал қаладан уақытша қашып кеткен король Фридрих Август II бақылауды қайта қолға алды.

1852 жылға қарай Дрезден халқы 100 000-ға жетті, бұл оның Германия конфедерациясындағы ең ірі қалалардың бірі ретіндегі мәртебесін нығайтты.

Осы кезеңде қала 1831, 1848 және 1863 жылдардағы көтерілістерден кейін отанынан қашуға мәжбүр болған поляк зиялы және саяси элитасы үшін маңызды баспанаға айналды. Атақты эмигранттардың қатарында композитор Фредерик Шопен, генерал Юзеф Бем және өзінің әйгілі «Дзядида Дзад» драмасының үшінші бөлігін жазған жазушы Адам Мицкевич болды.

1871 жылы Германия біріккеннен кейін Дрезден Герман империясының құрамына кіріп, ірі экономикалық орталыққа айналды. Қала өнеркәсіп секторын белсенді түрде дамытты: автомобиль жасау, медициналық жабдықтар өндірісі және тамақ өнеркәсібі гүлденді, ал банк секторы да күшейе түсті.

1871 жылы салынған ірі әскери нысан Альбертштадт қала инфрақұрылымының маңызды бөлігіне айналды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында бұл гарнизон 20 000 әскерді орналастыруға арналған. Соғысаралық кезеңде (1918–1934) шектеулі пайдаланылғанына қарамастан, кешен кейінірек толығымен қалпына келтіріліп, Германияның Екінші дүниежүзілік соғысқа дайындық жұмыстарында пайдаланылды.

### XX ғасырда
нобай|Қасиетті Крест шіркеуі бар Ескі базар алаңы, шамамен 1900 ж.
XX ғасырдың басында Дрезден ірі өнеркәсіптік орталық ретіндегі мәртебесін нығайтты, әсіресе фотозертханалар мен темекі өндірісін дамытуымен танымал болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс қалаға тікелей зиян келтірмеді, бірақ тұрғындарына айтарлықтай адам шығыны әкелді.

1918 жылдан 1934 жылға дейін Дрезден алғашқы Саксония Еркін Мемлекетінің астанасы болды және Веймар Республикасының ең маңызды мәдени және экономикалық орталықтарының бірі болды. 1933 жылға дейін қала еуропалық модернизмнің негізгі орталықтарының бірі ретіндегі орнын сақтап, заманауи өнердегі эксперименттер аренасына айналды.

### Екінші дүниежүзілік соғыс
1933 жылы нацистердің билікке келуімен Дрезден мәдениет пен келіспеушілікке қарсы қуғын-сүргін алаңына айналды. Алғашқы әрекеттердің бірі кітаптарды көпшілік алдында өртеу болды: штурмовиктерді Веттинер алаңында жүргізді, ал неміс студенттер одағы оларды Бисмарк бағанында өртеді.

Қаланың еврей халқы ерекше қатыгез қуғын-сүргінге ұшырады. 1933 жылы қауымдастықта 6000-нан астам адам болды (шамамен 7100 адам еврей ретінде қудаланды), бірақ соғыстың соңына қарай Дрезденде тек 41 адам ғана тірі қалды. Бұл апатты құлдырау мәжбүрлі эмиграцияны, содан кейін жаппай депортация мен кісі өлтіруді қамтитын тұрақты саясаттың нәтижесі болды. 1938 жылдың қарашасында, Кристаллнахт кезінде, Семпер синагогасы қиратылды.

Осы жағдайда тірі қалу сирек болды. Аман қалғандардың бірі филолог Виктор Клемперер болды. Еврей емес әйелінің арқасында ол депортациядан құтылды, ал кейінірек, өзі күнделіктерінде атап өткендей, 1945 жылы Дрезденнің бомбалануы оларды өлім лагерлеріндегі өлімнен құтқарды.

1939 жылдың қыркүйегінде Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуымен Дрезден кең ауқымды саяси қуғын-сүргін алаңына айналды. Мюнхен алаңындағы сот ғимаратында нацистер 1300-ден астам адамды — қарсыласу белсенділерінен бастап, шетелдік радио хабарларын тыңдау сияқты «мемлекетке қарсы әрекеттер» үшін айыпталған қарапайым азаматтарға дейін өлім жазасына кесті. Тағы 4000 тұтқынның жоспарланған өлім жазасына кесілуі тек қаланың бомбалануы арқылы болдырылмады, бұл түрме инфрақұрылымын қиратты.

Қала сонымен қатар мәжбүрлі еңбек желісіне айналдырылды. Дрезденде әскери тұтқындарға арналған кіші лагерь (Шталаг IV-A) және Флоссенбюрг концлагерінің жеті кіші лагері болды, олар арқылы шамамен 3600 адам, негізінен поляктар, еврейлер және кеңес азаматтары өтті. 1945 жылдың сәуірінде одақтастар жақындаған кезде, тірі қалған тұтқындар Саксонияның тереңіне және басып алынған Чехословакияға өлім шерулеріне мәжбүр болды. Көпшілігі қашып құтылды, бірақ кейбір тұтқындар қашуға тырысып жатқанда немесе шерулер кезінде қаза тапты.

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Дрезден 127 зауыты мен ірі шеберханалары бар маңызды көлік және өнеркәсіптік орталық болды. Неміс қолбасшылығы оны кеңес әскерлерінің алға жылжуын тежеу ​​үшін қорғаныс бекінісі ретінде белгіледі. Бұл инфрақұрылымның маңызды бөлігі Альбертштадт, король Альберттің есімімен аталған үлкен әскери кешен болды, дегенмен ол жаппай бомбалау шабуылдарының негізгі нысанасы болған жоқ.

Соғыстың соңына қарай қала гуманитарлық дағдарысқа тап болды: Дрезден 600 000 босқын үшін баспанаға айналды, жалпы халық саны 1,2 миллионға жетті. 1944 және 1945 жылдар аралығында Дрезденге одақтастардың жеті әуе шабуылы жасалды.

### Отты бомбалануы
нобай|Дрезден бомбалаудан кейін.
нобай|Дрезден, 1945 жылғы қалалық әкімдіктен көрініс, қираудын көрінісі.
1945 жылдың 13-15 ақпаны аралығында британдық және американдық ұшақтардың Дрезденді бомбалауы Екінші дүниежүзілік соғыстың ең даулы тарауларының бірі болып қала береді. 13-14 ақпан түні 773 британдық Ланкастер бомбалаушы ұшағы қалаға шамамен 2660 тонна өртегіш және жоғары жарылғыш бомбалар тастап, теміржол тораптарын нысанаға алды. Нәтижесінде қала орталығы толығымен дерлік қирады.

Құрбандар саны ұзақ уақыт бойы манипуляция нысанасы болды. Нацистік үгіт-насихат белсенді түрде 200 000 қаза тапты деген мәлімдемелерді таратты, бірақ бұл сандар өте асыра көрсетілген. Бес жылдық мұқият зерттеулерден кейін 2010 жылы жарияланған Дрезденнің арнайы тарихи комиссиясының ресми есебінде қаза тапқандардың нақты саны 22 500-ден 25 000-ға дейін деп көрсетілген.

Одақтастар бұл операцияны әскери және өнеркәсіптік нысананы заңды түрде бомбалау деп сипаттады. Бірнеше зерттеушілер ақпан айындағы шабуылдардың шамадан тыс болғанын алға тартты. Бомбалаудан негізінен әйелдер мен балалар қаза тапты. Альбертштадт гарнизоны нақты нысана болған жоқ.

### Соғыстан кейінгі кезең
нобай|Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қираған протестант реформаторы Мартин Лютердің мүсіні.
нобай|ГДР кезеңіндегі Дрездендегі Прагерштрассе, Интер қонақ үйі (1980 жылдың қазан айы)
Соғыстан кейін Дрезден кеңестік оккупация аймағына кірді. Қалаға оралған неміс фотографы Ричард Петер қираудың салдарын құжаттай бастады. Оның «Ратуша мұнарасынан Дрезденнің көрінісі» атты фотосуреті соғыстан кейінгі Германияның символдарының біріне айналды, 1949 жылы оның «Дрезден - фотографиялық айыптау» кітабында жарияланғаннан кейін кеңінен танылды.

Соғыстан кейін қираудың ауқымы кең болды, сондықтан Дрезденді тазарту үшін уақытша тар табанды теміржол салынды. Бұл жүйе жеті желіден және әрқайсысы әйелдің атымен аталған 40 локомотивтен тұрды. Жұмысты 5000 жұмысшы атқарды, дегенмен жолдардың уақытша сипаты көбінесе пойыздардың рельстен шығып кетуіне әкелді. Бұл пойыздар 1958 жылға дейін пайдаланылды, ал соңғы ресми қоқыс шығару тобы тек 1977 жылы таратылды.

1955 және 1958 жылдар аралығында Кеңес Одағы соғыстан кейін Дрезденнен әкелінген өнер қазыналарының едәуір бөлігін қайтарды. Бұл қалпына келтірілген ғимараттарда мемлекеттік көркемсурет коллекцияларын ашуға және 1960 жылдың өзінде уақытша көрмелер ұйымдастыруға мүмкіндік берді. 1980 жылдары соғыс кезінде көп зақымдалмаған, бірақ социалистік билік жылдарында тозығы жеткен Сыртқы Нойштадт ауданы қиратылу қаупі төнді. Тозығы жеткеніне қарамастан, аудан тұрғындардың жаппай наразылықтарының арқасында сақталып қалды.

Дрезден Шығыс Германиядағы дамыған ғылыми-зерттеу инфрақұрылымы бар ірі өнеркәсіптік орталыққа айналды. 1952 жылдан 1990 жылға дейін ол Дрезден ауданының (Безирк Дрезден) орталығы болды. Қаланың көптеген маңызды тарихи ғимараттары, соның ішінде Земперопер және Цвингер сарайы қайта салынды, дегенмен қала билігі қаланың үлкен бөліктерін «социалистік модернистік» стильде қайта салуды таңдады, бұл ішінара экономикалық себептермен және қаланың Саксонияның корольдік астанасы және неміс буржуазиясының тірегі ретіндегі өткенінен бас тарту үшін болды.

1985 жылдан 1990 жылға дейін болашақ Ресей президенті Владимир Путин Дрезденде КГБ-да қызмет етіп, КГБ-ның аға байланыс офицері Лазарь Матвеевтің қолында жұмыс істеді. 1989 жылы 3 қазанда («Дрезден шайқасы» деп аталатын) Прагадан шығыс неміс босқындарын тасымалдайтын пойыздар колоннасы Дрезден арқылы Германия Федеративтік Республикасына бара жатты. Жергілікті белсенділер мен тұрғындар Германия Демократиялық Республикасында кең тараған азаматтық бағынбау қозғалысына қосылып, демонстрациялар ұйымдастырып, коммунистік үкіметті құлатуды талап етті.

## Географиясы
Алып жатқан жер аумағы 328,3 км² шамасында.
## Халқы
Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 512458 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).

### Атақты тұрғындары

## Өнеркәсібі
Дрезден экономикасы арнайы оптикалыжәне медициналық құрал-жабдықтар, компьютер, музыка аспаптары, машина жасау қондырғылары мен құралдары секілді жоғары-технологиялық тауар шығаруға негізделген.Сонымен қатар қалада орналасқан порттың үлесі зор. Дрезден жанында жатқан Фрайталь қаласында 1872 жылдан бері істеп келе жатқан «Дрезден фарфор мануфактурасы » (нем. Die Sächsische Porzellan-Manufaktur Dresden GmbH)  әйгілі дрездендік фарфор өндіреді. Қаланың атақты кәсіпорындарының бірі заманауи процессор шығаратын AMD мен Infineon концерндерінің біріккен фабрикасы болып табылады.

Сонымен қатар, қалада Фольксвагеннің аса қымбат автокөліктерін(VW Phaeton) жинау зауыты орналасқан.

## Оқу орындары

## Тарихи ескерткіштері

### Көрнекті орындары

* Дрездендік қамал-резиденция
* Цвингер (XVIII ғасыр)
* Эльбы жағалауы
* Неміс гигиена мұражайы
* Көлік мұражайы
* Земпер операсы
* Фрауэнкирхе
* Эльба қамалдары
* Хофкирхе католик шіркеуі

## Тағы қараңыз
* Германия қалаларының тізімі

## Суреттері

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Ресми сайты

Санат:Саксония елді мекендері