Туласи

**Туласи** (санск. तुलसी, IAST: tulasī) немесе жұқа түсті насыбайгүл (лат. Ocimum tenuiflorum) немесе қасиетті насыбайгүл (лат. Ocimum sanctum) - Яснотковтар тұқымдасының бұтасы (лат. Lamiaceae). Ол тамақ дайындауда (ағылшын тіліндегі "тулсиден" алынған калька бар) және емдік мақсатта, әсіресе аюрведиялық медицинада кеңінен қолданылады. Индуизмнің бірқатар дәстүрлерінде, атап айтқанда вайшнавизмде қасиетті өсімдік ретінде құрметтеледі, онда туласи өсімдік формасын қабылдаған Лакшмидің (кришнаизм — Радха дәстүрлерінде) бейнесі ретінде табынады. Тулси жапырақтары салттық тәжірибеде күнделікті қолданылады. Туласи бұтақтарынан вайшнавалардың қасиетті атрибуты болып табылатын моншақтар (кантималдар) және розарий (жапа-мала) тартылады. Санскрит тілінен аударғанда "туласи" сөзі "теңдесі жоқ" дегенді білдіреді.

## Биологиялық сипаттамасы
Туласи - Үндістаннан шыққан көпжылдық шөптесін өсімдік немесе бұта; ол сондай-ақ біржылдық ретінде өсіріледі. Жапырақтары жасыл немесе күлгін түсті, қысқа петиолат, сопақша-жұмыртқа тәрізді, сирек тістелген, ұзындығы бес сантиметрге дейін. Сабағы, жапырақтары мен тостағандары түктермен жабылған. Гүлдер екі ерінді, күлгін реңктері бар ақ түсті, жалған шиыршықтарға жиналған.

Үндістанда туласидің екі түрі бар — шяма-туласи немесе Кришна-туласи деп аталатын қараңғы және жеңіл Рама-туласи. Шяма-туласи медицинада және діни ғибадатта кеңінен қолданылады.

Туласидің туысы хош иісті насыбайгүл (Ocimum basilicum) кейде қасиетті насыбайгүл деп қате аталады, бірақ оларды хош иісі мен дәмі бойынша ажыратуға болады. Туласидің жапырақтары түктермен жабылған, ал тәтті насыбайгүлдің жапырақтары толығымен тегіс; туласидің тәтті насыбайгүлге тән күшті мия немесе анис хош иісі жоқ,[2] және қалампырға ұқсас дәмі бар.

## Аюрведадағы туласи
Аюрведиялық медицинада туласи мыңдаған жылдар бойы үлкен емдік күші бар негізгі дәрілік өсімдіктердің бірі ретінде қолданылған. Туласиді Чарака Аюрведаның "чарака-самхита" деп аталатын негізгі мәтінінде сипаттайды және "Риг-ведада" да айтылған. Туласи адаптогендік қасиеттерге ие, дене функцияларын үйлестіреді және стрессті жеңуге көмектеседі деп саналады. Туласи күшті хош иіске, тұтқыр дәмге ие және өмір сүру ұзақтығын ұзартуға қабілетті "эликсир" болып саналады.

Туласиден жасалған дәрі-дәрмектер суық тиюді, бас ауруын, асқазан ауруларын, қабынуды, уланудың әртүрлі түрлерін және безгекті емдеу үшін қолданылады. Емдік мақсатта туласи әртүрлі тәсілдермен қолданылады: шөп шайы ретінде, кептірілген ұнтақ ретінде, жаңа жапырақтар сияқты немесе Ги араласқан. Карпура-туласиден алынған эфир майы медициналық мақсатта және косметикада қолданылады. Үндістанда дәнді зиянды жәндіктерден қорғау үшін оны кептірілген туласи жапырақтарымен араластыратын ғасырлар бойы қалыптасқан тәжірибе бар.

Зерттеулер көрсеткендей, туласи құрамында эвгенолдың көп мөлшері бар (1-гидрокси-2-метокси-4-аллил-бензен), сондықтан анальгетикалық қасиеттері бар.Туласи қант диабетін емдеуде де пайдалы, өйткені ол қандағы глюкозаны төмендету қабілетіне ие. Зерттеулер сонымен қатар туласидің холестеринді төмендететінін және антиоксидант қасиеттері арқылы қандағы глюкоза деңгейіне жақсы әсер ететінін көрсетті.

Туласи сонымен қатар радиациялық аурудан және катарактадан қорғайды. Вайшнавизмнің көптеген ізбасарлары туласиді өзінің қасиетті мәртебесін құрметтеу үшін медициналық мақсатта пайдаланбайды. Осыған қарамастан, туласи бүкіл Үндістанда медициналық мақсатта кеңінен қолданылады. Көптеген индустар Аюрведаның ежелгі білімімен қатар, туласи сияқты қасиетті өсімдіктердің емдік қасиеттері Құдайдың сыйы деп санайды және оларды медицинада Ризашылық пен Құрмет белгісі ретінде қолдануға болады.

Шри-Ланкада туласи мадуру-тала деп аталады және жәндіктерге қарсы құрал ретінде қолданылады.

## Дереккөздер