open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Асылар

**Асылар** – *Асилар*, (исседондар) – ежелгі Қазақстандағы сақ тайпасы. Геродоттың жазба дерегі бойынша, А. қазақ даласын мекендеген үлкен тайпа болған. Батыста кіші Қаратаудың жарқабақты жотасы арқылы арыс тайпасымен шектесіп, жазықтағы Асы өз-нің аңғарынан бастап шығысқа қарай Талас, Шу, Іле өзендерінің аңғарларынан тарбағатай мен Алтайға дейінгі аралықты мекендеген. Оңтүстігін Тәңіртау шектеген. Жазға салым Сарыарқаны жайлап, суық түскенде Ыстықкөлдің айналасындағы жайлы мекендерді қыстаған. А-дың негізгі мекені – Жетісу. Мал бағып,егін салып, тау-кен өндірісімен айналысқан. Қазіргі Алматы обл-ның Райымбек ауд. жеріндегі байырғы Тұйық, Қордайдағы ежелгі Жайсаң мен Шатырқұл кеніштерін алғаш А-лар қазған. Өндірілген мыс, қола, алтын, күмістен қару-жарақ, еңбек құралдарын, зергерлік бұйымдарын жасаған. Қазіргі Ақсу – Аюлы төңірегіндегі Беғазы (А.бектерінің) тұрақтары олардың б.з.б. 10-7 ғ-ларда дамыған мәдениеті болғанын көрсетеді. *(қ.Беғазы – Дәндібай мәдениеті)* А.-дың қола, алғашқы темір замандарындағы археол.жәдігерлері Балқаш өңірінен, Атасу-Қаражал ауд-нан көптеп табылған. А. көршілері арыстармен бірге Жезқазған кенді ауданында да кәсіпшілік еткен. Археологтар Алматының шығыс жағындағы Шілік, Асы өз-нің бойынан бұл тайпаның ертедегі қоныстарын тапты. Саты а-ның жанындағы А. қоныстарының бірінен табылған қола жүзіктегі бедер тайпа құрамындағы бір ру көсемінің белгісі болғанын айғақтайды. Диам. 2 см жүзіктің бетінде бүк түсіп жатқан барыс бейнеленген. Бұйымның жасалған уақыты б.з.б. 6 – 5 ғ-лар деп танылды. А. тайпасы б.з.б. 5 – 4 ғ-ларда Үйсін мемлекетінің құрамына кірген. Тарихи деректер бойынша, б.з.б. 2 ғ-да Үйсіндердің А-лар мен арыстардан жасақталған жауынгерлері бактриялықтарды тас-талқан етіп жеңген. А-дың аты Жамбыл обл-ның шығысындағы Асы өз-дерінің атауы ретінде сақталған. 

## Дереккөздер
Қазаөстан тарихы

Санат:Рулар
Атабек

**Атабек** (түрік. – атабег) — орта ғасырлардағы лауазым. Атабек атауы түркі халықтарының тарихында үш түрлі мағынада қолданылған: 
# салжұқ сұлтандарының мирасқорларын тәрбиелеуші әрі олардың қамқоршысы; 
# 12 – 13 ғ-да Таяу және Орта Шығыс елдерінде феод. князьдіктің княздықтың басшысы. 
# Мысырдағы мамлюктер билігі тұсындағы әскер басы.

## Дереккөздер

Санат:Лауазымдар
Атай

**Атай** (т.ө.ж.б.) - ақын, 15 ғ-да өмір сүрген. Ежелгі Сайрамда дүниеге келген. Өз заманында оқыған, терең білімді адам ретінде аты мәшһүр болған. Атай орта ғасырлардағы Шығыс елдерінің қалаларында оның ішінде Самарқанда да біраз тұрып, қызмет атқарған. Бізге ақынның "Диуан" деп аталатын өлеңдер жинағы жеткен. Бұл жинақтың түпнұсқасы Санкт-Петербургтегі Ресей Ғылым Академиясының Шығыстану институтында сақтаулы. Ақынның махаббат, табиғат, сұлулықты мадақтайтын ғазалдары өзбек тіліне аударылып, бірнеше рет жарық көрді. Атай шығармалары, қазақ әдебиетіне тіл жағынан да түр жағынан да жақын. Қазақ ауыз әдебиетінде ерте қалыптасқан "айтыс", "жар-жар" сияқты өлең түрлерін дамытқан.

## Дереккөздер


Санат:Өзбек ақындары
Санат:Қазақстан ақындары
Аталық

**Аталық** – хан ордасында тақ мұрагеріне әскери тәрбие беретін және оқытатын жоғары мәртебелі адам. Өзі тәрбиелеген ханзада билікке жеткен соң оның кеңесшісі қызметін атқарған. 

Ауызша деректерге қарағанда аталық көбінесе нағашы жұртынан немесе тағайынан таңдалған керінеді. Аталықтың қызметі хан тағының мұрагеріне билік технологиясын және әскери өнерді үйретумен шектелген жоқ. Құрбанғалн Халидидің мәліметіне қарағанда, оның бнлік құзыры қатардағы уәзірден жоғары болған. Тіпті, оның жарлыққа хан құқығындай мөр қоюға да құзыры болды. Демек, аталық ханның аса ықпалды жақын кеңесшілерінің бірі болса керек. Өкінішке орай, қазақ хандарына қатысты аталмыш тұлға жөнінде деректер жоқтың қасы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери шендер
Атамұра

**Атамұра** сөзінің бірнеше мағынасы бар:
* Ата мұра
* Атамұра баспасы
* Атамұра көшесі (Астана)
Атей

**Атей**(б.з.б. 429 жыл — б.з.б. 339 жыл) – скиф (сақ) патшасы. Б.з.б. IV ғ-дың 40-жылдары Азау (Азов) т-нен Дунай өз-не дейінгі жерді алып жатқан Скиф патшалығын құрған. Македония патшасы Филипп ІІ-мен соғыста қаза тапқан.
Санат:Скифтер
Санат:Сақтар
Атланттар

**Атланттар** ( – көтеруші) — Еуропа сәулет өнерінде колонна, бағана, пилястра орнына қолданылатын, ғимараттардың төбелерін, балкондарын, маңдайшаларын тіреп тұратын ер адамның мүсіні.

## Шығу тегі
Бірінші мұндай мүсін Агриджентодағы Зевстің ғибадатханасында орнатылған. 

## Дереккөздер
Атлах

**Атлах** — орта ғасырдағы жазба деректерде кездесетін қала атауы. Атлах маңында 751 – 752 ж. қытай және араб әскерлері арасында шайқас болған. Әл-Мақдиси мен ибн Хаукал жазбаларында (10 ғ.) Атлахты Испиджаб маңындағы қала деп атайды.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан көне қалалары
Атсыз

**Атсыз**, *Ғазы Ала әд-Дин Баха әд-Дин Әбу-л-Мұзаффар Хусам Әмір әл-Муминин Атсыз* (*[[1095]]/[[1097|97]] – [[1156]]*) – Хорезм билеушісі (1127/28 – 56). 
*Салжұқ сұлтаны Санжардың (1118 – 57) вассалы ретінде таққа отырған. 
*Кейбір деректерде 29 жасында Хорезмшах атанды делінеді. Санжармен бірге бірнеше жорықтарға қатысып, салжұқ әскерінің сол қанатын басқарды. Атсыз  дербестікке ұмтылып, салжұқтардың иелігіндегі Жент  қаласын  және  Маңғыстауды басып алды. Салжұқтармен күресте ол Бағдат халифатының қолдауына сүйенді. Толығымен дербестікке қол жеткізбегенімен Хорезмге көршілес жатқан көшпелілерді бағындырып, сол арқылы әскери қуатын нығайтқан ол *«іс жүзінде тәуелсіз мемлекеттің негізін салды»*. 
## Дереккөздер
Аттан

**Аттан** сөзінің бірнеше мағынасы бар:
* Аттан (ұран) — қазақтарда жау шапқандағы халықты көтеру ұраны
* Аттан— ядролық сынаққа қарсы бұқаралық қозғалысты ұйымдастыру мақсатымен құрылған қоғамдық ұйым.

## Дереккөздер


Санат:Айрық беттер
Атташе

**Атташе** *( — сөзбе-сөз: *бекітілген*)* 
# кіші дипломатиялық ранг;
# елшіліктер мен миссиялардағы дипломатиялық құрамның жауапты адамы; 
# басқа бір ведомствоның (дипломатиялық емес) өкілі, елшілікке немесе миссияға белгілі бір маман ретінде жіберілетін адам (мысалы, әскери атташе, сауда атташесі, пресс-атташе).

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Атилла мен Ұлы Леоның кездескені

**Атилла мен Ұлы Леоның кездескені** — Қайта өрлеу дәуірінің аса көрнекті өкілі Рафаэль Санти (1483 — 1527) салған әйгілі сурет-фреска.

Фреска Ватикандағы Елиодар залының бір қабырғасын безендіріп тұр.

Суреттің сюжеті бойынша, 452 жылы рим папасы Лео І ғұн тайпаларының көсемі Аттиланы Қасиетті Рим қаласына кіруден бас тартуға көндірген кезі дәріптеліп көрсетілген. Алайда, тарихи шындық — Аттила Римді алудан өз еркімен бас тартқан. Рим қаласын одан бұрын вестготтар мен вандалдар бірнеше рет тонаған еді. Ұлы қолбасшы олардың жолын қайталағысы келмеген.

Санат:Суреттер
Аттракцион

**Аттракцион** (- қызықтыру) - 1) цирк бағдарламасының қызықты да әсерлі
нөмірі. 2) Демалыс паркіндегі әр
түрлі ойын-сауық құрылыстарының
(әткеншек, алтыбақан, тир, т.б.)
жалпы атауы.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Атшабар

**Атшабар** - дәстүрлі ортадағы лауазым атауы. Ертеде ханның, ұлықтың, би мен болыстың үкім- жарлығын халыққа жеткізетін хабаршы адамды атшабар деп аталған. Қоғамдық-саяси өзгерістерге байланысты XIX ғасырда орыс әкімшілігі қазақтан шыққан атшабарларды алыс қашықтықтағы қалалар арасына (Орынбор, Ташкент, Семей, Омбы т.б.) бекет (пошта) қызметіне жұмсаған. Сонымен қатар, қазақтар даласына жаңа мизамдағы әкімшілік-билік жүйесінің қалыптасуы кезеңінде билік тарапынан сайланған шенеуніктерге қызмет еткен жәрдемші, хабар жеткізетін адамды атшабар деп атау орын алған. Бұл лауазымның осы кезеңдегі кең таралған тағы бір атауы - шабарман.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат:Лауазымдар
Санат: Әскери іс
Атыз

**Атыз**– 1) егістікті суару немесе артық ылғалды шығару үшін тартылатын қарық; 2) ылғалды көп қажет ететін дақылдардың (күріш, т.б.) егіс танабын бөлу жүйесі. 
Бұл жағдайда су тартатын бас арық (жаппа) арқылы А. толығымен суғарылады. Бас арыққа қарама-қарсы, тереңдігі кемінде 0,7 м қашыртқы қарық қазылады. Ол арқылы артық су немесе ақаба су егістіктен шығарылады.
## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Атыраубалық

**Атыраубалық** — балық аулаумен және оны өңдеумен шұғылданатын Қазақстандағы ең ірі кәсіпорын. “Лицпромстрой” цехы (1931), Гурьев балық консерві комбинаты (1933) негізінде құрылған. 1958 ж. Гурьев өндірістік балық өнеркәсібі басқармасы болып аталды. 1976 ж. ірі бірлестікке айналды. Құрамында: Атырау кеме жөндеу зауыты, Шортанбай балық зауыты, сондай-ақ балық зауыты автобазасы, машина мелиорация ст-сы, материалдық-тех. жабдықтау және өткізу мекемесі, 9 цех (құтылау, өндірістік уылдырық-балық, қабылдау-тасымал т.б.) және 9 балық аулау серіктестігі бар. Өндірістік цехтары қайта жабдықталып, кеңейтілген. Жаңа уылдырық цехы, айлақ жолы салынып, қуатты крандар орнатылды. 9 жүзбелі уылдырық зауыты жұмыс істейді. Мұнда уылдырық пен балық өнімдерін шығаратын автоматты және кешенді механикаландырылған желілер бар. Өнімнің жаңа түрлерін шығару игерілген. Бекіре балығынан құтыланған өнімнің бірнеше түрі шығарылады. Бірлестікте шығарылған жалпы өнім  соңғы елу жылда (1948 — 98) 11 есе өсті. 1992 ж. кәсіпорын акционерлік қоғамға айналып, бірлестік акциясының 40 проценттен астамын Кавске (Швейцария) және Ковинреке (Германия) фирмалары иеленді (1998). 1997 ж. “Ракушка” кентінде Қазақстанда алғаш рет, жылына 3 млн. бекіре тұқымдас балық шабақтарын өсіретін зауыт іске қосылды. Бат. Еуропа, Таяу Шығыс т.б. елдерге өз өнімдерін шығарады.

## Дереккөздер


Санат:Атырау компаниялары
Ауа

**Ауа** — жер атмосферасын құрайтын табиғи газдар қоспасы: азот (78,09%), оттек (20,95%), инертті газдар (0,94%), көмірқышқыл газ (0,03%). Тығыздығы 1,2928 г/л, суда ерігіштігі 29,18 см3/л. Ауа – адамның, жануар мен өсімдіктер әлемінің тіршілік ететін ортасы.   Ауаның құрамында басқа инертті газдардың, сутектің, азот оксидтерінің, көміртек оксидтерінің, аммиактың, метанның, күкіртті газдың және тағы да басқалары мөлшері бар. Жердің ендігіне байланысты ауадағы су буының орташа мөлшері 0,2-ден 2,6%-ға дейін барады. Ауа массасының 4/5-іне жуығы тропосферада шоғырланады; атмосфераның жоғары қабаттарында гелий мен сутек басым болады.

## Ауаның құрамы
Ауаның құрамында оттегі бар екендігін 1774 жылы француз ғалымы А. Лавузье анықтаған.
right|300px|thumb

Ауаның сапалық құрамын анықтау үшін мынадай тәжірибе жасайық. Кристалдандырғышқа су құйып алып, судың бетінде қалқып жүретін пенопластка жіңішке шырақ (парафиннен жасалған) орнатып, оны жағып суға саламыз да, шырақты сыртында 5 бөлікке бөлінген белгісі бар, цилиндрмен жабамыз. Біраздан кейін су цилиндр бойымен оның көлемінің 1/5 бөлігіне көтерілгенін байқаймыз. Бұдан шығатын қорытынды - ауаның көлемі бойынша 20%-ы оттегі, ол шырақтың жануына жұмсалды (13- сурет).

Ауада оттегіден басқа жануды қолдамайтын азот ~78%, ~1 % бекзат газдар (неон, гелий, аргон, т. б.) және ~ 1% басқа айнымалы ластаушы газдар бар. Мr(O2) = 32 г/моль, Mr(N2) = 28 г/моль болса, Мауа= 32 • 22% + 28 • 78% ≈ 29.

Ауадағы оттегінің мөлшері техногендік факторлардың әсерінен азайып отырады, ол механикалық және химиялық жолмен жүреді.

Механикалық әсерлер: газ, шаң күйіндегі химиялық заттар. Химиялық өндіріс орындары шоғырланған аймақтарда (Өскемен, Тараз, Шымкент, Қарағанды, Хромтау, Текелі, Павлодар, т.б.) экологиялық мәселелер ушығып отыр, ал үлкен қалаларда бұл мәселе автокөліктер әсерінен шиеленісуде.

Жергілікті жерлерде өндірістік әсерлердің, әр түрлі болғандығынан ластаушы газдардың құрамы әр түрлі болады (жылу электр станциялары (ЖЭС), зауыттардың, автокөліктердің газдары). Олардың шамасы біразға дейін қоршаған ортаға зиян тигізе қоймайды, заттардың осы мөлшері зиянсыз шамасының шегі (ЗШШ) деп аталады.

## Жану және баяу тотығу
Кейбір заттар оттегімен баяу әрекеттеседі, реакция барысында жарық бөлінбейді, жылу біртіндеп бөлінеді. Мұндай үдеріс баяу тотығу деп аталады. Мысалы, қордаланған көңнің шіруі, темір бұйымның тоттануы, қоймадағы астық өнімдерінің қызуы, т.б. Жану үдерістері халық шаруашылығында жылу энергиясын өндіру үшін пайдаланылады.

Жану басталу үшін мынадай жағдайлар жасау керек:
#Жанатын затты тұтану температурасына дейін қыздыру.
#Оттегінің ағысы үнемі келіп тұруы.

Ал жанудың аяқталу шарттары бұған керісінше:
#Жану температурасын төмендету, яғни салқындату (су бүрку, топырақ немесе құм шашу).
#Оттегінің ағынын тоқтату. Жанып жатқан отты ауыр заттармен жабу. Өз бетімен басқаруға көнбей жүретін жану өрт деп аталады. Оның орманға тигізетін зияны өте үлкен, экономикалық зияны да бар.

## Дереккөздер

Санат:Газдар
Санат:Жер атмосферасы
Санат:Ауа
Аудит

**Аудит**() – кәсіпорындардың, фирмалардың, ұйымдардың, мекемелердің, бірлестіктер мен акционерлік қоғамдардың қаржылық-шаруашылық қызметтеріне білікті талдау жасау. 
Аудит (Audit) — 1) жүйенің басқару элементтерін тексеру; 
2) қорғанышқа қатысы бар маңызды оқиғаларды табу және тіркеу мүмкіндігі. Операциялық жүйенің қорғаныш жүйесі осы қимылды орындаған процесті тіркеу үшін қорғаныштың ұқсастырғышын қолданады.

Экономикалық субъектілердің бухгалтерлік(қаржылық) есебін, төлеу-есептесу құжаттамаларын, салық декларациялары мен басқа да қаржылық міндеттемелерін, сонымен қатар қаржылық есепті жасау бойынша, бухгалтерлік есепті жүргізу және есепке қою бойынша ұсыныстарды жасайтын; активтермен пассивтерге бағалау жасап, сондай-ақ қаржылық, салықтық, банкілік және басқада шаруашылық заңнамалар негізінде тәуелсіз түрде ведомстводан тыс шарттық негізде жүзеге асыру бойынша жұмыс істейтін аудиторлардың (аудиторлық ұйымдардың) кәсіпкерлік қызмет түрі. Бұдан басқа, аудитор кәсіпорынға олардың салық органдары мен төрелік соттарда мүдделерін қорғау бойынша көмек көрсетуі мүмкін.

## Аудитор
Аудиторлық, ұйымның қызметкері. Біліктілік комиссиясы аттестаттаған, «аудитор» біліктілігін беру туралы біліктілік куәлігін алған жеке тұлға. Аудитор бір аудиторлық ұйымға ғана қатысушы бола алады.

## Аудиторлық ұйым
Шарттық негізде кәсіпорындармен жылдық бухгалтерлік есепті қуаттау мен тексеруді жүзеге асыратын тәуелсіз бақылаушы-ревизиялық ұйым. Тексеру барысында аудиторлық фирма: бухгалтерлік есептің жағдайын және оның ұсынылатын талаптарға сәйкес болуын, қаржылық-шаруашылық мәселелер бойынша қолданыстағы заңнамаларды, құрылтайшылық және басқа құжаттардың ережелерін, бухгалтерлік есеп мәліметтерінің нақты жағдайға сәйкес келуін сақтауға бақылау жасап, төлеу-есептесу құжаттамаларын, салық декларациялары мен басқа да қаржылық міндеттемелерді тексеруді жүзеге асырады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Санат:Құқық
Санат:Заң
Аула

**Аула**- 1) тұрғын үй, мекеме,
кәсіпорын, оқу корпусы, т.б. құрылыстардың төңірегіндегі 
қоршалған алаң. Онда коммуналдық, тұрмыстық, т.б. құрылыстар болады.
Ауланы тас кірпіш, балшық қалап
немесе шойын, темірмен, тақтамен,
шыбықтан қоршайды. Кейінгі
кездері темір-бетон қоршау кең
қолданылады;2) Мал жататын
ықтасын, кейде шарбақ деп те
аталады. Мұның төрт түрі бар: тас
аулы, шеген аула, (көбіне мал жеген пішен қалдығынан жасалады), қамыс
аула, және шарбақ аула, (ұзын не қысқа
талдан тоқылады).

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Аурухана

[thumb|right|Аурухана — [Бразилия]]
**Аурухана** – науқастар жатып емделетін мекеме.

Қазақстанда алғашқы Аурухана 1832 ж. қазіргі Батыс Қазақстан облысы Орда кентінде ашылған. Аурухананың қалалық жерлерде республикалық, облыстық, қалалық, клиникалық түрлері, ал ауылдық жерлерде бөлімшелік, аудандық, орталық түрлері бар.

Санат:Денсаулық сақтау
Санат:Емделу
Аусыл

**Аусыл** - жылқыдан басқа түліктің барлығында кездесетін қатерлі індет түрі. Ол туралы көне жазба деректерде («Қорқыт ата» кітабында) айтылады. Аусыл болған малдың көзі жасаурап, аузынан сілекей ағады, күлдіреуіктер шығып, жұқа терілі жерге дейін өршіп, тутасып, іріңді суға айналады, от пен судан қалады. Екі- үш күннен кейін күлдіреген тілін салбыратып, сілекейін тоқтаусыз шұбырта бастайды, күйістен қалады.

Аусылды емдеудің дәстүрлі шаралары көп: оны асқындырмас үшін тұзды, сорлы көлдерге шомылдырады, күлдіреген бөрткен жараға сортаң балшық тартады, ыстық қарамай құяды немесе қуырған қара тұзға қара күйе, тотияйын, арша көмірінің ұнтағын араласты- рып аузын қан аққанша үйкелеп ысады. Ал оңтүстіктегі қазақтар тілдің астындағы көк тамыр мен таңдайды жуан бізбен шабақтап қанататын болған. Аяғына шыққан аусыл жарасына «қотыр майын» (карбол қышқылын қазақ арасындағы атауы) жағады. Аусылдың түйеде «қағын» және «теңге» деген түрі бар. «Теңге» тиген малдың тілінде дөңгелек, қызыл жаралар пайда болып, жұтқыншаққа қарай шабады. Ондайда мал аузын тұз араласқан шайырмен () ысқылап, сиырдың шикі сүтін тамызады. Түйе аусылы Торғай облысының Ақтөбе, Николаевск уездерінде жиірек, Ырғыз бен Торғайда аз кездесетін себебін жергілікті қазақтар соңғы уезд аумағында ащы оттың басым екендігімен байланыстырған. Аусылдан сақтану үшін ауырған сиыр сілекейін ыдысқа жинап алып, сумен сұйылтып, жас торпақтардың аузына жағу арқылы індет зілін жеңілдетуге жағдай жасайды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат:Медицина
Аушадияр

**Аушадияр** — тұрмыс-салт дәстүр қазіргі кезде ұмтылған көне дәстүр. Кейбір нұсқалары 20 ғасырдың 80-жылдарынан бастап қана баспа беттерін көре бастады. Ақыл-насихат айту арқылы айтушы өзінің ақындық нанымын да, салт-дәстүрден қапшалықты хабардар екенін де танытады. Сондықтан көлемі айтушының қарым-қабілеті мен көңіл ауанына қарай өзгеріп отырады. Жырда бірден бастап, 25-ке, 50-ге дейін санап отырып, насихат айтылады (100-ге дейін жетуі де мүмкін). “Бақтиярдың қырық бұтағының” бірі — “Ақылды Ақым” қиссасындағы (“Қазақ қисалары”, 1-том, 1985 ж. Пекин) мағлұматқа қарағанда, аушадияр — өте ерте пайда болған жырлар жанры. “Қан болған алты арысты Азат-Бақыт, Талай жыл сонан бері өтті уақыт” деп басталатын дастанда Азат-Бақыттан Бақтияр, одан Алтай, Аушадияр туады. Алтай батыр болып, Алтай тауы соның атында қалған. Аушадияр аса әділ патша болған, халық жиын-тойды, мерекелерді соған арнаған өлеңмен ашуды дәстүрге айналдырған. Алғаш 100 шумақ мадақ айтқан ақын Есенгелді дейді. Тағы бір нұсқа да: 

“Аушадияр-хан екен,Халқына сыйлы жан екен
Әу, бисмилла, бір десем—Жаратқан жалғыз Хан екен.
Қисапсыз тірлік болмаған,Бұл да бір үлкен мән екен.
Ғалам саны жалғанда .Он сегіз мыңға дәл екен.
Екі десек, мысалға,
Егіз туған бала екен.
Құдай қосып, отасқан
Ерлі-зайып жан екен.
Аушадияр түк емес —
Жүзге дейін сан екен”... — деген анықтама айтылады. Аушадияр есімі шумақтың алғашқы жолында қайталанып отырады да (Аушадияр — бір болар... Аушадияр— екі дер...) онан әрі ақыл, өсиет, тағылымды сөздер айтылады. Жаратқан Алланың, әділ пашаның әмірін бұзба, ата-ананың үкімін орында дейді, кәсіпті дәріптейді. Қарапайым, тұрмыстық сөздерге құралғандықтан тез жатталады. Шыққан уақыты жағынан қарағанда, Аушадияр термеден ертерек туған деуге болады. Үгітті, үлгілі сөз, насихат толғаудың оңайлау түрі ретінде туып, дами келе, терме жанрының дүниеге келуіне түрткі болуы — зерттей түсуді қажет ететін мәселе.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология

Санат:Фольклор
Ауылнай

**Ауылнай** — кіші әкімшілік қызметкер. “Сібір қазақтары туралы жарлығы” (1822) бойынша енгізілген ең төменгі әкімшілік лауазым. Ресми атауы — ауыл старшыны. 1891 жылы “Ақмола, Семей, Жетісу, Орал және Торғай облыстарын басқару туралы ереже” бойынша ауылнайлар сайлаушылар съезінде ашық дауыспен 3 жылға сайланған. Болысқа бағынған. Оны уезд бастығы бекіткен. Ауылнай әдетте, жұртына сыйлы, ауқатты адамдар арасынан қойылған. Атқаратын міндеттері: ауылдастарының шаруашылығын басқару, маусымдық көшіп-қонуды ұйымдастыру, ел ішіндегі дау-жанжалдарды шешу, халықтан алым-салық жинау, болыстық сайлауға қатысушы адамдарды шақыру т.б. Ауылнай лауазымы Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында жойылды. Алайда ауылдық кеңестің төрағалары ауызекі тілде “ауылнай” аталып келді.

## Дереккөздер

Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Афония

**Афония**(грекше а – сыз, сіз, емес, қосымшасы және phōnē – дыбыс) – дауыстың жоғалуы, сыбырлап қалу. Афонияны кәдімгі (ауруға байланысты) және функционалдық (психогендік, истериялық) деп екіге бөледі. 
* Кәдімгі (көмейлік) афония жоғары тыныс жолдарына салқын тиюден, тұмаурату, не көмей параличіне, ісіктерге байланысты дыбыс сіңірлерінің жиырылып тербелуіне кедергі туудан пайда болады. Афония  — дифтерия (күл) ауруының негізгі белгілерінің де бірі. 
* Функционалдық афония жүйке жүйесі дерттерімен ауыратын адамдар  ларингит ауруына  шалдыққанда пайда болады. Кей жағдайда афонияның функционалдық түрі қатты шошыну, қорқу сияқты психикаға ауыртпалық түскенде ұшырасады. Ол дауыстың тосыннан жоғалып, сыбырлап қалумен сипатталады. Афонияны емдеу оның пайда болу себептеріне қарай әр түрлі болады, кейде сендіру, эмоциялық психотерапия, гипноз т.б. тәсілдер көмектеседі.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Ауру белгілері
Ахсан әт-тақасим фи мағрифат әл-ақалим

**Ахсан Ат-Тақасим Фи Марифат Әл-Ақалим** -    (“Аймақтар жөнінде мағлұмат беретін таңдаулы тарау”) — Шамс әд-Дин Әбу Абдоллах Мухаммед әл-Мұқаддасидің тарихи-географиялық шығармасы. Шамамен 986 жылы жазылған. Классик. үлгіде жазылған бұл шығармада автордың тікелей өзі куә болған оқиғалар баяндалады. Еңбек 2 бөлімнен тұрады. Жалпы географиялық, өмірбаяндық мағлұматтар қамтылған кіріспеден соң 7 климатқа бөлінген Жер бетіне, 14 облыс-климатқа бөлінген ислам елдеріне жалпылама сипаттама жасалады. Қалалар мен елді мекендердің топографиясы нақты көрсетіліп, ондағы халықтардың саны, этникалық құрамы, тілі, діні, тұрмыс-тіршілігі, әдет-ғұрпы жөнінде мәліметтер беріледі. Әр елдің экон. жағдайы кең түрде қарастырылады: ауыл шаруашылығы, оның ішінде мал шаруашылығы, пайдалы қазбалары, кен  орындары, сауда қатынасы, салық жүйесі егжей-тегжейлі баяндалған. Оңтүстік Қазақстандағы халықтар, олардың тайпалық құрамы жөнінде құнды деректер келтірілген.
## Дереккөздер


Санат:Шығарма
Тарихтардың таңдаулысы

**Ахсан Ат-Тауарих** (“Тарихтардың таңдаулысы”) — Хасан бек Румлудың тарихи шығармасы. Парсы тілінде жазылған 12 томдық бұл еңбектің тек соңғы екі томы ғана сақталған. Еңбектің 11 томын Науаи 1970 жылы Иранда, ал қысқартылған 12-томын Ч. Седдом ағылшын тілінде Үндістанда бастырып шығарды. 12-томында қазақ тарихы жөнінде құнды деректер бар. Мұрындық, Қасым, Хақназар хандар, Мұхаммед Шайбани ханның қазақтарға жорығы (1510) туралы мәліметтер келтірілген. Шығармадағы қазақтар мен оларға көршілес елдердің өзара қарым-қатынасы туралы деректер Абдаллах хан ІІ таққа отырғанға дейінгі Шайбани әулетінің үстемдігі жөнінде кеңірек мағлұматтар береді. Шығарманың 16 ғасырдың2-жартысындағы саяси-әскери жағдайларды түсіну үшін пайдасы зор.

## Дереккөздер


Санат:Парсы тіліндегі шығармалар
Санат:Қазақстан тарихы
Ахун

**Ахун** () — 1. мұсылмандық діни лауазым. 2. баулушы, ұстаз. 
# 18 ғасырдың екінші жартысынан бастап қазақ даласында қолданылған діни лауазым. Орта Азияны билеген Бұхар хандығының тұсында ислам ғұламаларының ең жоғарғы лауазымы болды. 1860 жылы Л.Толстойдың қабылдауында болған қазақ мүфтиі Уәйіс ғұламаның екінші лауазымы — Ахун Мүфтидің шариғат негізінде айтылған фатуасы Ахунның келісімінсіз жүзеге асырылмаған. Қазіргі кезде Ахун деген діни лауазымның орнына наиб мүфти лауазымы ендірілген.
# халықтың діни сауатын ашып, діни ғұрыптық қызметті атқаратын дін оқымыстысы, мұсылман ғұламасына берілетін атақ. Қазақ дәстүрлі қоғамында Ахун Алла разылығы үшін халықтың діни сұранысына лайықты қызмет атқарған, уағыз-насихат айтып, халыққа дін ақиқатын түсіндірген. Олар ауыл балаларының діни сауатын ашып, сондай-ақ шариғаттың шарттарын, құлшылық ғибадаттың жөн-жосығын үйреткен. Қоғам өміріндегі әр түрлі *жиын-тойларда, жаназа, астарда* діни ғұрыптық қызмет атқарған. Ахун  әдетте белгілі бір діни ғұлама ұстаздардан, атақты медреселерден ілім алған оқымыстылар болған, халыққа діни ағартушылық қызмет жасағандықтан өзінің білімдерін үнемі жетілдіріп отырған.

## Атақты ахундар
*Қалжан ахун
*Жұмағали ахун
*Жиенғали ахун

## Дереккөздер


Санат:Ислам
Санат:Атақтар
Ацетон

thumb|200px
thumb|150px
**Ацетон**, диметилкетон, CH3COCH3 – иісі бар, түссіз, жанғыш сұйық зат. Балқу  t – 94,9°С, қайнау t 56,2°С. Су, спирт, күрделі эфир, түрлі май, бензин және органик. еріткіштермен кез келген мөлшерде араласады. Сілті қатысында галогендермен әрекеттесіп йодоформ, хл.
**Ацетон** — жалыны түссіз, өзіне тән иісі бар мөлдір сұйық зат. Көптеген органикалық заттарды жақсы ерітеді. Эмаль, лакті (оның ішінде тырнаққа жағылған лакті де) ерітуге, қатты заттардың бетіне жұғып қалған майлы бояулар мен киімге жұққан майлы дақтарды кетіруге пайдаланылады. (Дацты кетіру мақаласын қараңыз). Ацетон ацетат талшықтарды да ерітетін болғандықтан, одан тоқылған маталарды тазарту үшін, алдымен сол матаның кішкене бөлігіне әсерін байқап алған дұрыс. 1 Ацетат маталар ацетонның әсерінен еріп кетуі немесе қаудырлап күйіп қалуы мүмкін. Ацетон өрт қаупін туғызатындықтан, оны оттан алыс ұстау керек.

## Дереккөздер

Санат:Тұрмыс
Аша

thumb	
**Аша**— қару орнына қолданылған, болаттан екі айыр етіп соғылған құрал. Онымен қарсы шапқан жауды шаншыған. Сабы көбінесе қайыңнан жасалады. Тармағының арасы 10, ұзындығы 30 — 40 см. Көшпелі елдерде қару ретінде сирек қолданылған.  Қазақстанның    кейбір аймақтарында айырды да “Аша” деп атайды.

## Айыр
Аша, айыр- кемдегенде бір жағында ұзартылған, қатар орналасқан екі бөлігі бар тетік. Айыр - шөп, сабан сияқты мал азығын жинап көтеру үшін қолданылатын құрал. Айырдың ағаш және темірден жасалатын түрлері болады. Ағаш айыр екі не үш ашалы талдың сабағы мен бұтақтарын аршып, кептіру арқылы жасалады. Аша бұтақтарды жас кезінде бір бағытта сәл иіп, араларын жақындатып кергіш ағашқа таңып қояды. Әбден кепкен тал кергішке таңылған қалпын сақтап қалады. Одан соң оның қабығын аршып, ашаларын ұштап, сабын майдалап өңдейді. Темір айырдың басы заводта темірден құйып жасалады. Ол үш не төрт аша болады. Оның ұңғысына ағаш сап сұғып, шегемен бекітеді. Ағаш сап ұстауға ыңғайлы әрі қолды қажамайтындай болуы үшін мұқият жонып, жақсылап тегістейді.

## Артқы доңғалақ ашасы
**Артқы доңғалақ ашасы**- алдыңғы бөлігі қаңқаға топсалы бекітілген, мотоциклдің артқы доңғалағын бекітуге арналған маятникті аша.

## Қардандық топса ашасы
**Қардандық топса ашасы** - қардандық білікте бекітілетін қардандық топсаның бөлігі.

## Жүктеу ашасы
**Жүктеу ашасы** - аккумуляторлық батареяның климмаларындағы электр кернеуінің жүктемесін анықтауға арналған аспап.

## Алдыңғы доңғалақ ашасы
**Алдыңғы доңғалақ ашасы** - мотоциклдің немесе велосипедтің алдыңғы басқарылатын доңғалағына бекітілетін аша.

## Берілістерді ауыстырыіі салу ашасы
**Берілістерді ауыстырыіі салу ашасы**- берілістерді ауыстырып салу иіннің кемегімен муфтаны немесе тісті дөңгелекті жылжытатын ашалы иін.

## Дереккөздер


 

Санат:Құралдар
Санат:Әскери іс
Санат:Көлік бөлшектері
Ахмет сұлтан

**Ахмет сұлтан** (XV ғасырдың II-жартысы — 03.1509) — сұлтан. Жәнібек ханның немересі, Жаныш сұлтанның ұлы. 1507 — 1508 жылы 50 мың әскермен Мауереннахрдың Самарқан, Бұхара аймағына жорық жасады. Бұхара аймағындағы Куфин өңірінен мол олжамен оралды. Бұл жорыққа Мауераннахр билеушісі Мұхаммед Шайбани ханның 1505 — 1506 жылы қазақтармен сауда-саттықты үзу туралы жарлығы мен Түркістан, Хорезм қалаларындағы қазақ саудагерлерін тонау туралы бұйрығы түрткі болған. 1509 жылы Мұхаммед Шайбани ханның қазақтарға қарсы жасаған үшінші жорығының алғашқы соққысы Жәніш сұлтан ұлысына бағытталды. Тұтқиылдан болған шабуылға қазақ ұлысы табандылықпен қарсылық көрсетті.  Жау әскерінің күші басым болып, қазақ ұлысы талқандалды. Ахмет Сұлтан сол шайқаста қаза тапты.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ сұлтандары
Әбдірәшит Рахымұлы Ахметов

**Ахметов Әбдірәшит Рахымұлы** (07.04.1924, Қарағанды  облысы Ақадыр ауданы) — ғалым, тарих  ғылым докторы (1970), профессор,  Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері. 

Арғын тайпасы Қаракесек руының Кәрсөн бұтағынан шыққан. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Қазақстан Мемлекеттік Университетін бітірген (1949). Осы университетте кафедра меңгерушісі, оқытушы қызметтерін атқарды. 1980 — 1986 жылы Қазақстан  Компартиясы ОК жанындағы партия тарихы институтынының — СОКП ОК жанындағы МЛИ филиалының директоры болды. Ахметов республика кәсіподақтарының тарихы, Кеңес дәуіріндегі  Қазақстанның өнеркәсіп жұмысшыларының жағдайын, олардың өнедірістік және әлеум. белсенділігін зерттеді. Осы тақырыпқа байланысты 200-ге тарта ғылым еңбек жариялады. 31 ғылым кандидатын даярлады.
## Шығармалыры:
Славный путь рабочего класса Казахстана (А.Байшин, А.Рахимовпен бірге), А.-А., 1960; Профсоюзы Советского Казахстана: краткий исторический очерк (М. Кузьмин-Закс, А. Рахимовпен бірге) М., 1961; Рабочий класс Казахстана в борьбе за коммунизм, А.-А., 1970.
## Дереккөздер


Санат:1924 жылы туғандар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Шет ауданында туғандар
Ашамай

**Ашамай** — баланы атқа мінуге үйрету үшін қолданылатын ердің қарапайым түрі. Ашамайдың ер сияқты екі қасы (алдыңғы және артқы), екі қапталы, оқпаны болады. Үзеңгінің орнына тепкіншек қолданылады. Тепкіншек тебінгіге жапсыра тігілген, шағын киіз қоржын. Сәнді болу үшін оның беті кестеленіп, шүберекпен астарланады. Ашамайдың тағы бір құрамды бөлігі — қолтырмаш, Ашамайдың алдыңғы, артқы қасына бала қолтығының астынан байлайтын ағаш. Қазақта бала үш жасқа толысымен, атқа ашамай салып, мінгізіп үйрете бастайды. Түйеге, жылқыға жүк артуға пайдаланылатын ыңыршақты да кейде “Ашамай” деп атайды.

Ашамай - нар және қоспақ түйелер ерттелетін ағаштан жасалған ыңыршақ тәрізді әбзел. Түйенің жалғыз өркешіне ауырлық түспес үшін қомының үстіне салады. Оны сом ағаштан жасайды: төрт жақтау дайындап, оны оң, солды етіп басын бір-біріне қашап, екі- екіден айқастырады да, олардың арасына төрт шабақты колденеңінен откізіп қояды. Шабақтары ұзындау, жарты құлаштай, яғни нар түйенің оркешінің ұзындығымен шамалас болады. Нардың арқасына қондырған кезде Ашамайдың алқымы жазьшың екі шабағын қаба отырып, еркештің ұшына тимей, ердің оқпаны тәрізденіп ашық тұрады. Артылған жүктің салмағы ашамайға, оның ауыртпалығы жазының шыбығына, ондағы салмақ жабдықпен калыңдатылған күйде түйенің жонына көлбей түсіп, тегіс бөлініп, арқаға ауыртпалық түсірмейді, жараламайды.

## Тағы қараңыз
*Ашамайға мінгізу

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат:Ер-тұрман
Ащысай (Кентау қалалық әкімдігі)

**Ащысай** — Түркістан облысы Кентау қалалық әкімдігі аумағындағы ауыл, Ащысай ауылдық әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Кентау қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 30 км-дей жерде, Қаратаудың беткейіндегі Көкқиясай өзенінің басталар жерінде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1932 жылы қорғасын-мырыш кен орнын игеруге байланысты Ащысай елді мекені құрылды. 10 мыңға дейін тұрғыны бар ауылда, Ахполиметалл зауыты жұмысын бастады. 1929 жылы Ащысай полиметалл комбинаты, 1966 жылы Ащысай металлургия зауыты жұмыс істей бастады. 1938 жылдан бастап кент болған.  1990 жылдардың ортасында шахталар мен зауыттар жабылды.

Кентауға апаратын теміржол бар еді, қазір бөлшектелген.

## Инфрақұрылымы
2 мектеп, аурухана, мәдениет үйі, т.б. мекемелер жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Кентау қалалық әкімдігі елді мекендері
Ащысай полиметалл комбинаты

**Ащысай полиметалл комбинаты** – Қазақстанның түсті металлургия саласындағы ірі кәсіпорындарының бірі. 

Оңтүстік Қазақстандағы ертедегі Тұрлан (қазіргі Ащысай) қорғасын-мырыш кені негізінде құрылған. Бұл кен орны 16 ғасырдан белгілі болғанымен, тек 19 ғасырдың 60-жылдарынан бастап пайдаланыла бастады. 
* 1917 жылғы төңкеріске дейінгі 50 жыл ішінде мұнда небәрі 500 т қорғасын өндірілген. Кенді игеру төңкерістен кейін өрістей түсті. 
* 1935 ж. Ащысай кеніші салынып, пайдалануға берілді. 
* 1941 ж. Мырғалымсай кен орны игеріліп, Ұлы Отан соғысы жылдары Одақ бойынша өндірілген қорғасынның жартысынан астамын берді. 
* 1953 жылдан бастап Мырғалымсайда барит өндіру қолға алынып, 
* 1964 жылдан барит қоспасы шығарылады. Комбинат негізінде Западная (1958), Скоповая (1963) шахталары, кейінірек Кентау кен байыту фабрикасы, Мырыш зауыты іске қосылды.

Ащысай полиметалл комбинатының кеншілері көлденең кен қазбасынан шапшаң кен өндіру бойынша дүниежүзілік рекорд жасаған (1984 – 65). Ащысай полиметалл комбинаты құрамында 4 кеніш, 3 байыту фабрикасы, металлургия т.б. көмекші цехтар бар.

## Дереккөздер


Санат:Оңтүстік Қазақстан кәсіпорындары
Ащысу

**Негізгі ұғым:**
* **Ащысу** — термин, ішімдік, арақ түрлерінің тұспалдап айтатын атауы. Қазақы ортаға «Жез ауыз желдендірер» деген айдарға ие болған алкогольдік ішімдіктер сонау XIX ғасырда орыс отаршылдығының салдары ретінде пайда болды. Аталмыш фразеологизм осы жағымсыз қылыққа деген қазақы ортаның қарсылығын бейнелейді. Ащысу жындысу, тентексу сондай-ақ ақмойын, көкмойын деп те аталады.
* **Ащы су** — минералдану дәрежесі 1—36 г/л (г/кг) аралығындағы су. 

Сондай-ақ, **ащысу** сөзі келесі мағыналарды білдіреді:

**Өзендер:**

* Ащысу - Алматы облысы Жамбыл, Қарасай аудандары арқылы ағатын өзен. 
* Ащысу - Қарағанды облысы Бұқар жырау, Павлодар облысының Баянауыл ауданы арқылы ағатын өзен.
* Ащысу - Ертіс алабындағы өзен. 
* Ащысу – Нұра өзенінің оң саласы.
* Ащысу – Мойынты өзенінің саласы.
**Бөген:**
* Ащысу — Қарағанды облысы, Ащысу өзенінің бойындағы бөген.

**Елді мекендер:**
* Ащысу – Алматы облысы  Жамбыл ауданындағы ауыл.
* Ащысу – Қарағанды облысы  Бұқар жырау ауданындағы ауыл.
Ащытамыр

**Ащытамыр** () – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. 

Қазақстанда культиасов, тянь-шань, попов түрлері бар. Соның ішінде Попов А-ы Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. Қазақстанда Қаратау өңірінде, Батыс Тянь-Шаньда өседі. Биікт. 20 – 100 см-дей, сабағы тік бұтақты, жапырақтары күрделі қауырсынды келеді. Гүлшоғыры – күрделі шатырша. Гүлдері майда, 5 тостағанша жапырағының кейде қысқа тістері болады. 5 күлте жапырақшалары ішке қайырылған, түсі ақ, жасылдау. Пішіндері жұмыртқа тәрізді. Аталығы 5, аналығы біреу. Екі ұялы, әр ұясында екі тұқымбүршігі жетіледі, оның тек біреуі ғана тұқымға айналады. Тұқымынан көбейеді. Тамыз айында гүлдеп, қыркүйекте жеміс береді. Жемісі – бүйірінен қысыңқы екі тұқымша. А-дың Қазақстанда 3 түрі: культиасов, тянь-шань, попов А-ы бар. Соның ішінде Попов А-ы (S.popovіі) – тек қана Өгем жотасында сирек кездесетін эндемик түр. Оның жылдан-жылға таралу ареалы азайып бара жатқандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Шатыршагүлділер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Ащытастысор

**Ащытастысор** – Қостанай облысы Жангелді ауданындағы ащы көл. Торғай, Жыланшық өзендерінің аралығында, теңіз деңгейінен 140 м биіктікте жатыр. 

## Гидрографикасы
Аумағы 48,9 км2. Ұзындығы 13,3 км, ені 5,8 км. Жауын-шашын мол жылы толысып отырады. Жағалауы жазық. Қарашаның аяғында суы қатып, наурыздың аяғында ериді.

## Дереккөздер
 

Санат:Жангелді ауданы көлдері
Санат:Торғай су алабы
Аэро

**Аэро** ( — ауа) — ауаға қатысты күрделі сөздердің бөлігі, терминдердің түбірі.

* **[[Windows Aero]]** — Microsoft Windows Vista мен Windows 7 операциялық жүйелеріндегі графикалық пайдаланушы интерфейсі
* **[[.aero]]** — авиатранспорттық компаниялар үшін жоғарғы деңгейлі домен
* **[[AERO (альбом)|AERO]]** — Жан Мишель Жардың 2004 жылы шыққан альбомы
* **Аэро** — Фаэтон жанармай құю бекеті жүйесінің сауда маркасы
Ащыөзек (БҚО)

**Ащыөзек** – Еділ мен Жайық аралығындағы өзен.

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Жәнібек және Казталов аудандары жерінде. Ұзындығы 258 км, су жиналатын алабының аумағы 7150 км2.

## Бастауы
Жәнібек ауданындағы Байдуков ауылының оңтүстік-шығысына қарай 3,5 км жерден басталып, Казталов ауданындағы Аралсор ауылының маңындағы Жалпақсор көліне құяды.

## Гидрологиясы
7 саласы бар. Алабында жалпы су көлемі 0,67 млн/м3 болатын шағын тоғандар салынған. Басты салалары Шерімбетсай, Берішарал. Сағасындағы жылдық орташа су ағымы 2,04 м3/с. Аңғары айқын емес, жайпақ беткейлі. Өзен қайраңдармен кезектесіп отыратын иірім (қарасу) тізбегінен тұрады. Қар суымен толығады. Қараша – сәуір айлары аралығында қатып жатады.  Суы жайылмадағы шабындықты көлдетіп суғаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Еділ су алабы өңірі өзендері
Санат:Жайық су алабы өңірі өзендері
Санат:Жәнібек ауданы өзендері
Санат:Казталов ауданы өзендері
Ашу

**Ашу** :

* **[[Ашушаңдық|Ашу]]** – ыза, кейіс, реніш, араздық түрінде көрініс беретін адам мінезі мен көңіл-күйінің жағдайы. Өзіне әсер еткен қолайсыз нәрселерге жауап ретінде ашулы, ызалы, кекті, қаһарлы түрде көрінеді.
* **[[Ашыту|Ашу]]** – органикалық заттардың ферментті тотығу-тотықсыздану процесі. 
* **Ашу** (Брожение) — органикалық заттардың, негізінен, көмірсулардың фотографияда және т.б. жерлерде  қолданылады.
 
## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Айрық беттер
Аэровокзал

**Аэровокзал**(грек. ar – ауа және ағылш. Vauxhall – көңіл көтеретін орын) – әуе көлігі жолаушыларына қызмет көрсететін ғимарат, аэропорт кешенінің құрамдас бөлігі. Құрамына маңындағы алаң, перрон, тех. қызмет көрсету үйлері, борт тағамдарын дайындайтын цех, қонақүй, б 
Санат:Бекеттер
Аэродинамика

[нобай|[Траектория]]

**Аэродинамика** ( – ауа және  – күш) — ауаның (газдардың) қозғалыс заңдарын және онда қозғалатын денелердің бетіне әсер ететін күштерді зерттейтін динамиканың бөлімі. 

Авиация, космостық-ракета, артиллерия және басқа техникаларды жоспарлау кезінде кеңінен қолданылады. Аэродинамика теориялық (газ қозғалысының зандылығын және оның денеге ықпал етуін зерделейді) және эксперименттік (газ қозғалысын және оның айнала ағу денелерімен, атап айтқанда, аэродинамикалық трубалар мәделдеріндегі немесе ұшу аппараттарында өзара әрекетін зерттейді) болып бөлінеді. Аэродинамиканың негізгі мақсаты — қозғалыстағы денеге газ әсер ету кезінде пайда болатын күш пен жағдайды, ұшу аппараттарының аэродинамикалық сипатқа ие болуын зерделеу.

Аэродинамика жеке ғылым ретінде 20 ғасырдың бас кезінде авиацияның дамуына байланысты қалыптасты. Аэродинамикада жылдамдығы дыбыс жылдамдығынан төмен (340 м/с-тан төмен) қозғалыстар қарастырылады. Сондықтан ол ұшу аппараттарын, қалақты машиналарды, т.б. жасаудың теория негізі болып табылады. Аэродинамиканың негізгі шешетін мәселесі – аэродинамикалық көтеруші күшті жоғарылату, аэродинамикалық кедергіні азайту жолдарын іздестіру. Аэродинамика теориясы аэромеханикалық теңдеулер түрінде дәлелденеді. Аэродинамиканың тәжірибелік әдістері арқылы (мысалы, аэродинамикалық құбырда сынау) ұқсастық теориясына сүйене отырып ұшу аппараттарына әсер ететін аэродинамик. күштер (алдымен кішірейтілген модельді сынау арқылы) анықталады. Ал авиациялық емес аэродинамикада (Өнеркәсіптік аэродинамика) жел қозғалтқышы, ауа ағынды аппараттар (эжекторлар), желдеткіш техникасы (ауа кондиционерлері), жер көлігінің (автомобильдер, поездар) қозғалысына байланысты пайда болатын аэродинамикалық күштер, сондай-ақ үйлер мен ғимараттарға желдің әсері, т.б. қарастырылады.

## Аэродинамикалық күштер
[нобай||[Прандтль—Глоерт Эффектісі]]
Аэродинамикалық күштер — ауада не газды ортада қозғалушы денеге әсер ететін күштер. Ауадан ауыр ұшатын аппараттардың ұшуы ауа ағысының кезінде пайда болатын осы күштерді пайдалануға негізделген. Аэродинамикалық күштердің көлемі ауа ағысының жылдамдығына, ауа тығыздығына, дененің бітіміне, жоғары сыртқы беттің жай-күйіне байланысты.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* АЭРОДИНАМИКА | Онлайн Энциклопедия Кругосвет 
* Аэродинамика. Часть 1. Основы теории. Аэродинамика профиля и крыла ... 
* Аэродинамика

Санат:Аэродинамика
Аюка хан

**Аюка хан**, кейде **Аюке хан** (қалм. *Аюши хан*, орыс. *Аюка хан*, 1642 – 1724) – Еділ қалмақтарының төртінші бас тайшысы (1672-1698), тұңғыш қалмақ ханы (1699-1724). Моншақтың үлкен ұлы әрі мирасқоры, Шукур-Дайчиннің немересі.

## Өмірбаяны

Болашақ қалмақ ханы балалық шағын Жоңғарияда өткізген. Туған кезіндегі есімі "Аюши" еді (ұзақ өмір буддасы Амитаюсаның қысқартылған аты), алайда орыс тарихына Аюка ретінде енді. 1654 жылы атасы Дайчинмен Еділдің бойына жетті. 1672 жылы әкесі Моншақтың өлімінен кейін туыстарының көмегімен Қалмақ ордасының бас тайшысы атанды. 

Аюка Еділ қалмақтарын біріктіріп, өз иеліктерінің аумағын біраз кеңейтті. Жоңғариядан көшіп келген бір топ торғауыттар Аюканың билігін мойындап, Қалмақ ұлысының санын арттырды. 

1670 жылы қазақ жерiне басып кiрген. 1673 жылы ақпанда Ресей патшасының қол астына кiргендiгi жөнiнде ант бередi. Орыс әскеріне арқа сүйеп, түрік сұлтанына, Солтүстік Кавказ тұрғындарына, Қазақ, Түрікмен, Хиуа хандықтарына қарсы жорықтар жасады. Аюкенiң атты әскерi Қырым соғысында орыстар жағында болады. 1681 жылы орыс әкiмшiлiгi оған дуанбасы атағын бередi. 1682-1683 жылдары Аюкенiң әскерi Ресей үстемдiгiне қарсы көтерiлген башқұрт көтерiлiсшiлерiн қырғынға ұшыратады. 1696 жылы орыс әскерiмен бiрге Азау(Азов) қамалын алады. Сенiмдi қызметi үшiн Петр I оған алтын қылыш тарту еткен. 

1690 жылы Далай лама қалмақ тайшысы Аюкаға хандық титул мен мөрді ұсынды.

Еділдің төменгі ағысындағы билігін нығайту мақсатында ресей билігі Аюканының және оның одақтастары болған дербет тайшылары мен нойондарының әскерін Астрахан (1705-1706), Булавин (1707-1709) көтерілістерінде, Солтүстік соғыс (1700-1721) барысында кеңінен қолданды. 

Аюке таққа мұрагерi етiп ұлдарының кенжесi Серен Дондукты қалдырған.

## Галерея

## Әдебиет

* *Тепкеев В. Т.* Аюка-хан и его время / Отв. ред. А.Н. Команджаев. Элиста: КалмНЦ РАН, 2018. – 359 с.
* Аюка // Русский биографический словарь : в 25 томах. — СПб., 1900. — Т. 2: Алексинский — Бестужев-Рюмин. — С. 366—368.
* К. Д. Э. Аюки // Энциклопедический лексикон: В 17 т. — СПб.: Тип. А. Плюшара, 1835. — Т. III: АРА—АФО. — С. 524—527.
* *Лари Илишкин,* Знаменитые калмыки прошлого, Элиста, 2010, стр. 8 — 14
* *Цюрюмов А. В.* Калмыцкое ханство в составе России: проблемы политических взаимоотношений. — Элиста: Джангар, 2007.
* *Шовунов К. П.* «Очерки военной истории калмыков (17-19 вв.)».
* Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х

Санат:Қалмақ хандары
Аэростатика

thumb|180px
**Аэростатика**(... және στατός – орнықты тұрған, қозғалмайтын) – гидроаэромеханиканың газдың (ауаның) тепе-теңдік шарттарын және онда қозғалған қатты денеге тыныштық қалыпта тұрған газдың тигізетін әсерін зерттейтін бөлімі.

**Аэростатика** - газдардың тепе-теңдік шартын және козғалмайтын газдардың өзінде орналасқан қатты денеге әсерін зерттейтін аэромеханика бөлімі.
## Дереккөздер


Санат:Аэродинамика
Аяққамыр

**Аяққамыр** – орта ғасырлардан сақталған көне қала. 

Қарағанды облысы Жезқазған қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 70 км жерде, Жезді өзенінің сол жағасында. Шаршы пішіндес (60 х 60 м), биіктігі 1 м аласа төбе түрінде сақталған. 3 жағы ормен, оңтүстік-шығыс 4 жағына ұзын топырақ жалдар.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Қарағанды облысы қоныстары
Аяққап

thumb|Аяққап
**Аяққап** - ертеде көшкен үйдің ыдыс-аяқ салатын киіз қабы. Көннен жасалатын, ыдыстар салынатын қоржын. Төрт бұрыштан тігіледі де, аузын жауып тұратын ілгекті қақпағы болады. Қақпақтан беті шұға, барқыт тәрізді матамен өрнектеліп, жиегі түрлі шашақпен әшекейленеді. Аяққап түйеге немесе арбаға тиелген жүктің үстіндегі шаңыраққа байланады да, үй тігілгенде өрешеге, қазан-аяқ жаққа таяу керегенің басына ілімді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мәдениеті
Санат:Киіз үй
Аян

**Аян**, **аян беру** – адамның ұйықтап жатып, Түс (физиология) көру кезінде оны не күтіп тұрғанын, болмаса қандай әрекеттер жасауы қажет екенін таныс не бейтаныс бейнелердің тікелей немесе әр түрлі ишараттар арқылы сездіріп, білдіруі.
## Дереккөздер


Санат:Психология
Аэрология

**Аэрология**(аэро... және ...логия) – метеорологияның атмосферадағы физикалық құбылыстарды және оларды зерттеу әдістерін қарастыратын бөлімі;
метеорологияның бір бөлімі. Ол құбылыстар сипаты туралы ақпаратты өздігінен жазып алып, жерге радио арқылы жіберетін арнайы автоматты аспаптарды ұшыруға (өздігінен, ұшақпен, зымыранмен, кейде метеорологиялық жер серігімен) негізделген.

## Дереккөздер


Санат:Метереология
Санат:Атмосфералық физика
Бүркітбай Ғелманұлы Аяған

**Бүркітбай Ғелманұлы Аяған** (20.11.1954 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы Ақтас ауылы) – тарихшы, тарих ғылымдарының докторы (1996 жылы), профессор, Қазақстан Республикасының Ұлттық Кеңесінің мүшесі, Қазақ Білім академиясының академигі (2006 жылы).  Арғын тайпасы Қарауыл руынан шыққан.

1979 жылы Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтын бітірген. 1979 – 90 жылдары Қазақ педагогикалық институтында комсомол ұйымының хатшысы, оқытушы, 1990 жылы Қазақ КСРі Жоғарғы білім министрігінде жетекші ғылыми қызметкер, 1990 – 96 жылдары Президент әкімшілік мен Министр Каб-нің баспасөз қызметінің кеңесшісі, сектор меңгерушісі, ішкі саясат бөлімі меңгерушісінің орынбасары қызметтерін атқарды. 1996 – 98 жылдары Қазақ заң университеттінің сыртқы байланыстар орталығының директоры, 1998 – 2003 жылдары Алматы қалалық ақпарат пен қоғамдық келісім басқармасының бастығы болды. 2003-2009 жылдары “Қазақ энциклопедиясының” бас директоры міндетін атқарған. 

## Еңбектері
Негізгі ғылыми еңбектері Қазақстан Республикасының қазіргі заманғы (қоғамның әлеуметтік құрылымының эволюциясы, саяси өзгерістер, халықтың демографиялық құрылымындағы өзгерістер) тарихи мәселелерін зерттеуге арналған. “Қазақстан мемлекеті: қоғамдық жүйелердің эволюциясы” (1994 жылы), “Кеңестік социализмнің шарықтау шегі мен батуы. Қазақстан полигоны” (1999 жылы), “Қызылдар мен қаралар”, т.б. кітаптардың, көптеген ғылыми мақалалардың авторы. Мектеп оқушылары мен жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған оқулықтарды жазуға қатысты (жалпы білім беретін орта мектептің 11 сыныбына арналған “Қазақстан тарихы” (1993 жылы), 9 сыныпқа арналған “Қазіргі заманғы Қазақстан тарихы” (2005 жылы), жоғары оқу орындарына арналған “Социология негіздері” (1993 жылы) оқулықтары, т.б.). Жапонияда, Түркия, Ресей, Германия мен Малайзияда болған ғылыми симпозиумдарға қатысқан. Баспа және полиграфия ісінің қайраткері, “Қазақстан Республикасы тәуелсіздігінің 10 жылдығы”, “Ерен еңбегі үшін” медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:20 қарашада туғандар
Санат:1954 жылы туғандар
Санат:Есіл ауданында (Солтүстік Қазақстан облысы) туғандар
Санат:Тарих ғылымдарының докторлары
Санат:Еңбекте үздік шыққаны үшін медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті оқытушылары
Әбдіғаппар Жанбосынұлы

thumb|right|200px|Әбдіғаппар Жанбосынұлы 1918 жылы
**Әбдіғаппар Жанбосынұлы** (1870; бұрынғы Торғай облысы Торғай у. Қараторғай облысы — 21.11.1919, сонда) қазақ халқының — 1916 — 17 жылдардағы ұлт-азаттық қозғалыстың Торғай даласындағы басшысы. 

Тілеулі батырдың ұрпағы. Арғы атасы Нияз би — Абылай ханның сенімді серігі, әкесі Жанбосын (1847 — 95) көп жылдар болыс болған. Анасы — Алуа Ақтасқызы (1840 — 1934) (Ақтас — Ахмет Байтұрсынұлының әкесінің ағасы). Әбдіғапар ауылында бастауыш мектеп ашқан. Ағаштан ою ойған шебер болған, суармалы егіншілікпен айналысқан, ақыл-парасатымен ел ағасы атанған. 1916 жылдың жазында Қараторғай болысының, кейін бүкіл Торғай уезінің көтерілісшілері Әбдіғапар маңына топтасты. Сол жылғы 21 қарашада Жалдама өз. бойында 13 болыс ел өкілдерінің құрылтайы Әбдіғапарды хан көтеріп, Кенесары қолбасшыларының бірі Иман батырдың немересі Амангелдіні Сардарбек етіп сайлады. Әбдіғапар ел билігін соғыс жағдайына бейімделген дала демократиясы негізінде қайта құрды. Алдымен Әбдіғапар өзін хан деп атамай, әмір деп есептеді. Ол өзі басқарған Торғай елін бүкіл қазақтың тәуелсіз мемлекеті құрылғанға дейін метрополияның билігін мойындамайтын, жаугершілік заманда уақытша өмір сүруге құқылы автон. аймақ деп санады. Әбдіғапар көтерілісшілерді 20 адамнан тұратын халық өкілдерінің кеңесі арқылы басқарды. Бұл кеңес әскери, әкімш., шаруашылық мәселелерін шешетін басшы орталық болды. Жергілікті жерлерде Әбдіғапардың жарлығымен елбегілер сайланды. Көтерілісті жақтаған болыстар өз орындарында қалдырылды. Көтерілісшілер ежелгі шығыс дәстүрімен ондық, жүздік, мыңдықтарға жіктелді. Әбдіғапар жасақтаған әскери құрылым империяның қарулы күштеріне аса тегеурінді қарсылық көрсетті. Оның қоластына Қазақстанның көптеген аймақтарынан көтерілісшілер жасақтары келіп қосылды. Сөйтіп Торғай өлкесі Қазақстандағы 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыстың ең ірі орталығына айналды. Әбдіғапар Кеңестердің Торғай облысы І-съезіне (Орынбор, 1918 ж. наурыз) қатысып, кейін Кеңес үкіметінің саясатын жүргізуден бас тартты. Қызыләскерлер қолынан Зәуре қаласында қаза тапты. Ұрпақтары *“хан тұқымы”* ретінде аяусыз қуғынға ұшырады.

## Дереккөздер

Санат:1870 жылы туғандар
Санат:Қараторғай болысында туғандар
Санат:1919 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстардың көсемдері