open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ұрысқа кіру реті

**Ұрысқа кіру реті** () — күштер мен құралдардың маңдайшеп және тереңдік бойынша жіктеле топтастырылуы. Ол қарсылас қорғанысының тереңіндегі шабуыл кезінде әскерлер ұрыс алаңына жақындағанда, қарсыластың ядролық қаруынан, артиллерия атысынан және авиация соққысынан ойсырамауын қамтамасыз ету, тез маневр жасау мен ұрыстық ретке тез жазылу мақсатында, сондай-ақ зақымданған аймақтан, қираган, бөгетті, өртті аудандардан шапшаң қарқынмен өту үшін колданылады. Ұрысқа кіру реті қарсыластың қорғанысын шабуылдау кезінде оның танкіге қарсы құралдары сенімді жайылған жағдайда қолданьшуы мүмкін. Құраманың (бөлімнің) Ұрысқа кіру реті бөлімнің (бөлімшенің) Ұрысқа кіру ретінен; мотоатқыштар батальонының Ұрысқа кіру реті мандайшеп пен терендік бойынша жіктелген рота лектерінен тұрады. Батальонның Ұрысқа кіру реті желі бойынша — роталар бір желідегі жағдайда; бұрышпен алға — бір рота алдында, екі рота оның қапталдарында кейінірек орналаскан жағдайда; бұрышпен артқа — екі рота бір желіде және бір рота олардың арасында арақашыктықпен кейін орналасқан; оңға немесе солға ығысқан — екі рота бір желіде, ал біреуі оң немесе сол жақ қаптал сыртына ығыса орналасқан болулары мүмкін. Мотоатқыштар батальонына қоса берілген танкілер, әдетте, ротаның алдында жүріп отырады. Командирдің қарауында қалған қорлар және басқа құралдар үшін. Ұрысқа кіру реті орнын батальон командирі анықтайды. Ұрысқа кіру ретіде роталық (взводтық) лектер ара қашықтығы осы бәлімшелердін артық қимылсыз ұрыстық ретке жайылу мүмкіндігін қамтамасыз етуді ескере отырып, жергілікті жердің жағдайына байланысты белгіленеді. Әскерлер Ұрысқа кіру ретіне жорықтық немесе ұрыстык реттен can түзейді. Жаяу әскер ұрыс машиналарындағы (ЖҰМ) (бронетранспортерлердегі) роталардын Ұрысқа кіру реті тікелей рота командирінін бағыныштылығында қалған взводтық лектер мен құралдардан тұрады. Олар басты взвод соңынан немесе рота командирі көрсеткен жерде жүріп отырады. Танк ротасының Ұрысқа кіру реті сондай-ақ взводтық лектерден тұрады және бір желіде, бұрышпен алға (артқа), оң (сол) жаққа ығысқан түрде болуы мүмкін. Ұрысқа кіру ретінде бәлімше командирлері өз бөлімшелерін байқап отыруға және оларды басқаруға ыңғайлы жерге орналасады. Танк және мотоатқыштар бөлімшелері (ЖҰМ және БТР-лердегі) ұрысқа кіру ретіне can түземейді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Еңбек сыйымдылығы

**Еңбек сыйымдылығы** - бір шығарылатын өнімді дайындайтын технологиялық процеске жұмсалынатын жұмыс мөлшері (саны).

Бұйым дайындауының еңбек сыйымдылығы - бұйымды жасайтын технологиялық процестің орындауына жұмсалынатын қосынды жұмыс шығыны.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Басылым номиналы

**Басылым номиналы **- шығару деректерінде және түптеменің артқы ұшпасында (тысының 4-ші жағында) таңбаланған кітаптың, кітапшаның, мерзімді. бейнелік немесе баска басылымдар бір данасының бөлшек сауда бағасы. 
## Дереккөздер


 

Санат:Баспа ісі
Уақыт мөлшері

**Уақыт мөлшері**- белгілі бір жүмысты аткаруға кететін уақыттың реттелген шамасы. 
## Дереккөздер


 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Ұрысқа (шайқасқа) кіргізу шебі

**Ұрысқа (шайқасқа) кіргізу шебі** () — 2-ші эшелон немесе қор ұрыс қимылдарын бастайтын шартты желі. Шешім қабылдау кезінде командир (қолбасшы) бекітеді және ұрыс (операция) барысында анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ұрысқа әзірлік

**Ұрысқа әзірлік** () — белгіленген уақытта әскери қимыл бастауға қабілетті әскерлердің (күштін) жағдайы; ал соғыс уақытында алға қойылған тапсырманы табысты және мезгілінде орындауға әзірлік. Ұрыска әзірлік әскерлердің (күштердің) ұрысқа қабілеттілігімен, командирлердің, штабтардың, саяси ұйымдардың өз міндетгерін дұрыс түсінуімен, алдағы қимылға дер кезінде дайындық жасалуымен, жағдайдағы болуы ықтимал өзгерістерді алдын ала көре білумен анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ұшақ нысана

**Ұшақ нысана** () —	ұшқышсыз ұшақ. Жауынгерлік дайындықта нысана ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ұрысқа кірісуге байлам жасау

**Ұрысқа кірісуге байлам жасау** () — командирдің кезекті ұрыста алға койылған міндеттерді орындауға қажетті күш, құралдар мен тәсілдерді анықтауы. Бөлімше командирі байлам жасауда қай қарсыласты және оны қалай жою керектігін, ұрыс реті құрылымын, қарамағындағылардың ұрыс міндеттерін және қолдау көрсететін бөлімшелер мен олардың бір-біріне көмектесу тәртібін анықтайды. Ұрыска кірісуге бел байлау бөлімшелерді басқару, дайындау, ұрыс жүргізу және оны жан-жақты қамтамасыз ету ісін ұйымдастырудың негізі болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ұрыспен барлау

**Ұрыспен барлау** () — арнайы бөлінген бөлімшелердің шабуылдауы арқылы қарсылас туралы мәліметтер алу; тактикалық барлаудың тәсілі. Әдетте, Ұрыспен барлау қарсылас туралы қажет мәліметтерді басқа тәсілдермен алу мүмкіндігі болмаған жағдайда жүргізіледі. Ұрыспен барлау үшін қимылдары артиллерия атысымен кейде авиациямен сүйемелденетін күшейтілген мотоатқыштар немесе танк батальондары (роталары) және барлау белімшелері тағайындалуы мүмкін. Ұрыспен барлау жүргізілетін алқаптардың командирлері Ұрыспен барлауның барысын және қол жеткізген табысты әрі қарай дамыту дайындығының нәтижелерін бақылайды. Ұрыспен барлау кәптеген мемлекеттердің армияларында кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ұрыстағы бастама

**Ұрыстағы бастама** (;  — басы, бастама) — қалыптаскан жағдай мен үлкен бастықтың жоспарына сәйкес тапсырманы орындаудың ең тиімді жолын табуды өз жауапкершілігіне алып, белсенді әрекеттерімен өздігінен ұмтылушылық. Ұрыстағы бастаманы алып, оны ұстап тұру — жеңіске жетудің маңызды факторы. Әскери өнерді терең білуге және ұрыс қимылдарын жүргізу көзқарастарына негізделеді. Ұрыс бастамасының табысты болуы қалыптасқан жагдайды шебер пайдалануға, белсенді әрекетке, өздігінен қабылдаған шешімді өз жауапкершілігіне алуға дайын болуға байланысты. Бастама көрсету жеке құрамның бойында жоғары адамгершілік жауынгерлік қасиеттердің болуын, әскери борышты терең түсінуді талап етеді және армия жауынгерлерінің негізгі белгісі болып табылады. Оның операциядағы (ұрыстағы) мәні қарулы ұрыстың тәсілдері мен түрлерінің дамуына байланысты үнемі өсіп отырады. Бастама, әсіресе, қойылған міндет жағдайға сәйкес келмеген және үлкен бастықтан жаңа нұсқаулар алуға уакыт болмаған жағдайда аса қажет. Қазіргі ұрыс қимылдарының жоғары динамикалылығы, жағдайдың жиі және кенет өзгеруі, байланыстың бұзылуы мүмкіндігінін көбеюі барлық командирлер мен бастықтардың өздігінен бастама көтеруін қажет етеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ақпарат тасушы

[нобай|[Перфокарта]]
**Ақпарат тасушы** — ақпаратты бекітуге, сактауға, таратуға және пайдалануға арналған материалдык объект (басылым, микроформа, магниттік таспа, оптикалық диск). 
## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Сақтауыш құрылғы
 

Санат:Ақпарат
Білім туралы құжаттарды нострификациялық

**Білім туралы құжаттарды нострификациялық**-баска мемлекеттерде, халыкаралык немесе Қазақстан Республикасында күрылган шегелдік оқу орындарында (олардың филиалдарында) білім алған азаматтарға берілген күжаттардың баламалылығын аныкгау мақсатымен жүрғізілетін ресім. 
## Дереккөздер


 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Ұрыстан шығу

**Ұрыстан шығу** () — әскерлердің қарсыласпен тікелей түйісу шебінен келесі маневрдің еркіндігін қамтамасыз ететіндей қашықтыққа кете бастаумен байланысты ұрыс қимылдары. Аға бастықтың бұйрығымен, көбіне түнде (көрінім шектеулі кезде) әскердің кетуі немесе қайта топтасуы алдында жүргізіледі. Қарсыластың пәрменді әрекеті жағдайында Ұрыстан шығу артиллерия атысымен және авиация соқкыларымен оның неғүрлым қатерлі топтамасын жойғаннан кейін, ал кейде қарсы шабуыл жасап барып жүзеге асырылады. Ұрыстан шығуды бұл үшін арнайы бөлінген бөлімшелер қалқалайды; олар позицияны өздеріне көрсетілген уақытқа дейін не шегінуге бұйрық алғанға дейін ұстап тұрады. қ. Шегіну.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Нотариат

**Нотариат** — даусыз азаматтық құқықтар мен заңдық нысандарды куәландыру жолымен жеке және заңды тұлғалардың мүдделерін заң жүзінде бекітуге бағытталған нотариалдық іс-әрекеттерді орындайтын, заңдық тұрғыда бекітілген органдар жүйесі.
Нотариат пен сот азаматтық іс айналымында заңдылықты алдын ала және істен кейін бақылаудың бірыңғай қызметін жүзеге асырады. Бірақ азаматтық іс жүргізуде құқық туралы дауды қарайтын соттан айырмашылығы, нотариат азаматтық құқықтарды заң жолымен бекітуге және  олардың болашақта бұзылу мүмкіндігін алдын алуға бағытталған қызметтерді орындайды.
## Нотариат қызметі
*мәмілелерді куәландыру;
*мұрагерлік туралы куәлік, құжаттар көшірмесін және  олардан алынған үзінділердің дұрыстығы туралы куәлік;
*азаматтың тірі екендігін куәландыру;
*құжаттардың түсіру уақытын куәландыру;
*жеке және заңды тұлғалардың арыздарын басқа жеке және заңды тұлғаларға табыс ету;
*атқарушы жазбалар жасау;
*құжаттарды сақтауға қабылдау сияқты іс-әрекеттер кіреді.

**Нотариат куәландырған шарт** — мүдделі жақтың өз құқығын дәлелдеуін жеңілдетеді, өйткені шарттың нотариус ресми түрде белгілеп берген мазмұны, мәмілеге қатысушылардың қойған қолдарының ақиқаттылығы, мәміле жасаған жері (орны), уақыты, өзге де жағдайлар нақты және бұлтартқысыз түпқұжат болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Ұрысты (операцияны) жоспарлау

**Ұрысты (операцияны) жоспарлау** () — әскерлердің жауынгерлік міндеттерін орындауының, олардың күш-қуатын қимыл жасау бағыттары бойынша болу мәселелерінің, бірлесе қимылдауларының, жан-жақты қамтамасыз ету мен басқарудың мазмұны мен кезектілігін егжей-тегжейлі белгілеу; ұрысты(операцияны) дайындаудың құрамдас бөлігі. Оны командирдің (қолбасшының) ұрыс (операция) жөніндегі шешімі, жоғарыдағы басшылық пен штаб нұскаулары негізінде штаб жүзеге асырады. Жоспарлау кезінде жағдай жан-жақты бағаланып, сондай-ақ окиғаның даму мүмкіндігі алдын ала болжанады және дәл оперативтік-тактикалық есептер негізге алынады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Культ

**Культ** (латынша *cultus* - құрметтеу, бас ию) — ерекше тылсым күшқе сену бағытында жасалатын қимыл, әдет-ғұрып, салт-жоралар жиынтығы. Культ - орталығы түрлі ғибадат етер заттары бар храм, табынатын үйлер. Көп жағдайда көркем шығарманың классикалық үлгісі де культтік қызмет атқарады. Культтің негізгі түрлері - магия (қоршаған ортаға бір тылсым күштің әсер етуі, арбау); тілек тілеп жалбарыну, шарапат күту (құдайға, рухқа, Аллаға, Аруаққа жалбарыну, т.б.) қасиеттілер культі, православиядағы мәдениет концепциясы діни мәдениеттің негізін құрайды. Адамзат баласына жоғарыдан "Құдайдың бергені" рухани құндылық, сақтаушы мен жаратушының қолында екені білінеді.
## Тағы да көр
* Дін
* Мифология

## Ақпарат бұлағы
* Кравченко А.И., Певцов Е.А. Җәмгыять белеме: 9 сыйныф өчен уку ярдәмлеге./Орысшадан М.А. Хәйруллин ауд.-Қазан: Татарстан Республикасы "Хәтер" баспасы, 2005 жыл. - 223 б. рес. б-н. ISBN 5-94113-205-0

Санат:Психология
Санат:Салт-дәстүрлер
Ноталық басылым

**Ноталық басылым**- көлемінің үлкен бөлігінсіз шығармаларының мәтін немесе мәтінсіз нота жазбалары алатын басылым. 
## Дереккөздер


 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Ұрысты инженерлік тұрғыдан қамтамасыз ету

**Ұрысты инженерлік тұрғыдан қамтамасыз ету** () — бөлімдер мен бөлімшелердің ұрыстагы өзінің міндеттерін сәтті орындауына мүмкіншілік жасайтын және қарсылас әскерінің іс-қимылын қиындататын инженерлік шаралар жиынтығы. Ұрысты инженерлік тұрғыдан қамтамасыз етудің негізгі міндеттері: аймаққа және қарсылас бекінісіне инженерлік барлау жасау; әскери қорғаныс ауданын бекінісі мен аймағын, инженерлік жағынан жабдықтау; бөлімдер мен бөлімшелерді жаппай зақымдайтын қарудан қорғау үшін қолайлы жағдайлар жасау; қозғалыс үшін жолдарды даярлау; өткелдер жасау, бөгеттер құру және одан өту, ұрыста әскерді инженерлік тұрғыдан қамтамасыз ету және оларды қажетті құралдармен жабдыктау. Шабуыл ұрысында инженерлік тұрғыдан қамтамасыз етудің негізгі міндеті танк, мотоатқыш әскер, артиллерия шабуылы үшін қолайлы жағдай жасау және оларды қажетті инженерлік күш құралдармен нығайту болып табылады. Қорғаныс ұрысында инженерлік тұрғыдан қамтамасыз етудің маңызды міндеті әскерді және әскери техниканы жаппай зақымдау қаруынан қорғау талаптарына сәйкес бекініс пен алқаптарды жабдықтау. Инженерлік тұрғыдан қамтамасыз етуде барлық іс-шараларды ұйымдастырушы және оның басшысы жалпы әскери командир болып табылады, ал іс-шаралардың бәрі әскердің барлық түрі арқылы жүзеге асырылады. Ұрысты инженерлік тұрғыдан қамтамасыз етуде инженерлік әскер арнайы дайындықты, инженерлік техниканы қолдануды қажет ететін күрделі міндеттерді орындайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Техникалық шарт

**Техникалық шарт** - өнімге (бұйымға) немесе өмірде бар үлгі-қалыптарға (стандарттарға) және оларға енгізілген толықтыруларға негізделіп жасалған конструкторлық құжаттарға қойылатын талаптардың жиынтығы келтірілген нормативті техникалық құжат.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Нөмірленген каталог

**Нөмірленген каталог**-библиографиялык жазбалар мөлшерлеу-техникалык және техникалық күжаттардың нөмірлері тәртібінде орналасатын кітапханалык каталог. 
## Дереккөздер


 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Ұрыстық барлау шолғыны

**Ұрыстық барлау шолғыны** () — маңдайшеп алдында және батальон немесе ротаның қапталдарында жергілікті жерді және қарсыласты барлау үшін жіберілетін барлау органы. Ұрыстық барлау шолғыны бронетранспортерлердегі мотоатқыштар взводына дейінгі құрамда немесе танк взводы құрамында болады. Ұрыстық барлау шолғыны қарсыласты тез тауып, оның кимыл сипатын, ядролық шабуыл немесе басқа да атыс құралдарының ілгерілеуін (орналасуын) анықтап, өзін жіберген командирге дереу мәлімдеуі қажет. Өз міндеттерін шолғын бақылау және ұрыс арқылы орындайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ұрыстық бұрылыс

**Ұрыстық бұрылыс** () — максималь мүмкін биіктікке көтеріле отырып ұшақтың 180°-қа шұғыл бұрылыс жасауы. Қазіргі заманғы жойғыш ұшақтар ұрыстық бұрылысты орындау кезінде биіктікті 1000 м-ге дейін көбейтеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ұрысты ұйымдастыру

**Ұрысты ұйымдастыру** () — командирлер мен штабтардың бұйрықтарды орындауға қажетті жағдай жасау үшін міндеттерді орындау мен ұрыстық ретті құру, бөлімшелерге ұрыстық әскери міндеттер жүктеу, қоса берілген және қолдаушы құралдардың атыс міндеттерін анықтау, дайындық уакытын анықтау, басқару сигналдарын белгілеу және т.б. шараларды атқаруы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Облыстық кітапхана

**Облыстық кітапхана**- аймактық кітапханаларды үйлестіретін ғылыми-әдістемелік орталық, сондай-ақ, бүкіл облыс кітапханалары үшін кітапханааралык абонемент орталығы болатын облыстық ембебаи ғылыми кітапхана. 
## Дереккөздер


 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Қажу (материалдарда)

thumb|right
**Материалдардың қажуы** - уақыт бойынша циклді өзгеретін кернеулер мен деформациялардың ұзақ әсерінен материалдың механикалық және физикалық қасиеттерінің өзгеруі.

## Тағы қараңыз
*Ескіру

## Дереккөздер


Санат:Механика
Ұрыстық атыс

**Ұрыстық атыс** () — штаттық оқ-дәрілермен штаттық карудан нысаналарға ату; ату дайындығының жоғары формасы, армия мен флоттың жеке құрамын ұрысқа өте ұқсас жағдайларда қаруды қолдануға үйрету. Ол әдетте тактикалық және ұшу-тактикалық жаттығулардағы бөлімшелер (экипаждар, кемелер) үйлесімділігінің соңғы кезеңінде өткізіледі. Ұрыстық атыс үшін ұрыс заряды бар оқ-дәрілер қолданылады. Практикалық атыстар ұрыс зарядтарынсыз, оқ-дәрілермен (практикалық снарядтармен) өткізіледі, мыс., ракеталық, артиллериялық, торпедалық атыстар. Ұрыстық атыстың нәтижесі жойылған нысаналар мөлшеріне қарай бағаланады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жалпылау

**Жалпылау**- 
#ойымыздағы жеке фактілерден оқиғаларға деген ұқсастық; 
#бір ойдан, бір түсініктен, танымнан шығатын және т.б.

**Жалпылау**— клиенттің монологты түрде тәубеге келіп ашқан сырын, психолог кеңесшінің жалпылама түрде қысқаша қайталауы. Жалпылау— талдап қорыту, жұмыс тәжірибесін талдап қорыту, қорыту, жалпы қорытынды. Жалпылау— заттар мен құбылыстардың жалпы қасиеттерін ой (операциясы) арқылы біріктіру тәсілінің бірі. Бұл тәсіл абстракция, дерексіздендіру әрекеттерімен тығыз байланысты. Жалпылау тәсілі әр түрлі деңгейде жүргізіліп, нәрселер мен құбылыстардың бір-бірімен тығыз байланысты екендігін білдіреді. Олардың өзара қарым-қатынасын,
себепті байланысын, даму заңдылықтарын, жалпы және мәнді белгілерін бейнелейтін ой әрекеті. Жалпылау ұғым құрудың да негізгі тәсілінің бірі. Ұғым құруда жалпылау арқылы нәрселердің тобына тән қасиет белгілері аталып, олар сөйлеу әрекеттерімен айқындала түседі. Жалпылау әрекетінің өзіндік сипаты бар. Бастауыш сынып жасындағы балалар нәрселердің мәнді белгілерін өз сөздерімен ажыратып көрсетуде қиналады. Мұндай себеп кеміс балалардың нәрселер мен құбылыстардың мәнді белгілерін олардың сыртқы көрініс белгілерінен нақты ажырата алмай, оларды өз сөздерімен айтып бере алмауы. Тілі жоқ керең балалардың да жалпылау әрекеті мардымсыз болатындығы мәлім. Алайда олардың жалпылау тәсілін меңгеруді сөз арқылы дамытып, тікелей сезімдік танымын өрістетіп отыруға болатындығы күнделікті оқу-тәрбие тәжірибелерін
зерттеулерден белгілі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Санат:Жантану
Санат:Медицина
Ұрыстық жабдықтау пункті

**Ұрыстық жабдықтау пункті** () — қару қабылдау, оқ-дәрі қорларын сақтау, оларды атысқа ішінара дайындау және олармен бөлімшелерді қамтамасыз ету үшін ұрыс қимылдары кезеңінде батальонда (ротада) ұйымдастырылатын ұрыстық жабдықтау пункті. Ұрыстық жабдықтау пунктіне бөлімшелерден жөнделмейтін және артық қару-жарақты, атылған оқсауыттарды кабылдау, байлап-түю және оларды эвакуацияға дайындау жүктеледі. Батальондык (роталық) Ұрыстық жабдықтау пунктін ұйымдастыру туралы шешімді батальон (рота) командирі қабылдайды. Жағдайға байланысты ол Ұрыстық жабдықтау пунктінің құрамын, уақытын және оның жайылу уақытын мен орналасу ретін анықтайды. Батальондық Ұрыстық жабдықтау пунктінің жұмыстарын батальонның қамтамасыз ету взводынын командирі, ал роталық Ұрыстық жабдықтау пунктінің жұмыстарын рота старшинасы басқарады.Ұрыстық жабдықтау пункті оқу-жаттығуларда және полигондар мен атыс алаңдарында ұрыстық және жаттығулық атыстар өткізу кезінде де құрылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Обскурантизм

thumb
**Обскурантизм** - ағартушылыққа, ғылымға, процесске, барлық жаңашылдық пен алдыңғы қатарлыққа реакциялық жаулық қатынас, қараңғылық.

## Дереккөздер


Санат:Философия ғылымы
Санат:Дүниетаным
Санат:Адам қасиеттері
Ұрыстық реттер

**Ұрыстық реттер** () — бөлімдердің, бөлімшелердің, құрамалардың ұрыс жүргізуді күшейтуге арналған құралдарымен орналасуы. Әскердің барлық түрлерінде, ұрыстың әрбір түрінде арнайы Ұрыстық реттер қолданылады. Бір ауданда ұрыс міндетін бірлесе атқаратын әскердін әр түрлі салаларының бірлестіктері, бөлімдер мен бөлімшелері бір ұрыстық ретте сапқа тұрғызылады. Ұрыстық реттер алда тұрған ұрыс қимылдарының жоспарына сай келуге, қойылған жауынгерлік міндеттердің орындалуын қамтамасыз етуге, алынған бағытта күштерді шоғырландырып, ұрыс барысында күштерді арттыруға, үздіксіз бірлесе қимылдау мен әскердің оралымды басқарылуын қамтамасыз етуге тиіс. Ұлы Отан соғысында Ұрыстық реттердің маңызы ұлғайып, оның жаңа элементтері пайда болды: артиллериялық танкіге қарсы резерв, кедергі бөгеттер жасайтын жылжымалы жасақ, танкіге қарсы аудан және басқалар. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін кару-жарақ қатарына жаңа ұрыс құралдарының түсуі — ядролық қару, ракеталық кешендер, ЖҰМ, танкіге карсы басқарылатын ракеталардың, ұрыс тікұшақтары, кару-жарақ пен әскери техниканың барлық түрлерінің ұрыстық қасиеттерінің жақсаруы Ұрыстық реттердін одан әрі дамуына жол ашты.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ұрыстық шоғырлану

**Ұрыстық шоғырлану** () — улағыш заттардың зақымдау әсері білінетін концентрациясы. Улағыш заттардың сипатына және оларды қолданудын мақсаттары мен міндеттеріне байланысты ұрыстық концентрация, әдетте, мг-л арқылы өлшенеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ұрыстың басталуы

**Ұрыстың басталуы** () — ұрыс қимылдарының бастамасы. Қарама-карсы жақтар жақындасқанда, қағида бойынша, қашықтық шегінен ракеталық әскер мен авиацияның соққысынан басталады, сонан соң ұрысқа қалқалаушы және қорғаушы әскерлер, ал сонан соң негізгі күштер кіреді. Әуе шайқасы ұшақтар басқарылатын және өздігінен бағытталатын ракеталар қашықтығына жақындағанда, ал ракеталар жоқ жағдайда, зеңбірек атуының нақты атыс қашықтығына жақындағанда басталады. Әскери-теңіз флотының су үсті кемелері мен қарсылас кемелерінің ұрысы негізгі калибрлі артиллерияның және ракетаның нақты атыс қашықтығына жақындағанда, ал сүңгуірлерге қатысты — торпеда ұшыру қашықтығына жақындағанда басталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Маркетинг кешені

**Маркетинг кешені** - маркетинг құралдарының жиыны, яғни маркетингінің бақылауға болатын өзгермелі факторларының жиыны. Кәсіпорын түрлі құралдар арқылы өзі өндіретін тауарға деген сұранымға ықпал етуге ұмтылады. Мұндай құралдардың (немесе элементтердің) қатарына тауар, баға, сатылатын жер мен сатылу жағдайы, жарнама және ынталандыру жатады.

## Дереккөздер


Санат:Маркетинг
Ұрыстың графиктік құжаттары

**Ұрыстың графиктік құжаттары** () — жергілікті жердің тактикалық мәліметтері қоса жазылған сызбасы. Жергілікті жердің топографиялық картасы, сонымен бірге сұлбалары мен басқа қарапайым сызбалары жүргізілетін немесе құрастырылатын ұрыстың графиктік құжаттарының топографиялық негізі болып саналады. Ұрыстың графиктік құжаттарын жағдай туралы көрнекі және нақты мөліметтер бере отырып мәтіндік құжаттар толықтырады, анықтайды, тіпті кейде орнын ауыстырады. Ұрысты ұйымдасгыру және әскерді басқару кезінде, барлау және ақпарат алу кезінде ұрыстын графиктік құжаттары кеңінен қолданылады. Топографиялық негізіне және құрастыру тәсіліне байланысты ұрыстын графиктік құжаттары карталар, сұлбалар және карточкалар деп бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тұтыну тауарларының маркетингі

**Тұтыну тауарларының маркетингі** - компанияның бүкіл өндірістік-өткізу жүйесін тұтыну өнімінің жаңа үлгілерін жасау үшін соңғы технологиялық жетістіктерді пайдалануға ұйымдастыру, бұл жаңа үлгілер жақсартылған пайдалану сипаттамаларымен ғана ерекшеленбей, сонымен бірге бірқатар реттерде қажетсінудің жаңа түрлерін де қанағаттандырады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Ұшақ зарядкасы

**Ұшақ зарядкасы** () — ұшақты ұшуға дайындау жұмыстарының бір бөлігі. Бұл кезде ұшақтың борт жүйесін сығылған ауамен немесе азотпен, техникалық сұйықтықпен нормаға сәйкес толтыру жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Өндіріс құрал-жабдығының маркетингі

**Өндіріс құрал-жабдығының маркетингі** - өндірістік үдерісте жаңа технологиялық шешімдерді іздестіруге, сондай-ақ, өнеркәсіптік тұтынушының шығынды азайтып, еңбек өнімділігін арттыруына мүмкіндік беретін өндіріс құрал-жабдығының жаңа түрлерін жасауға бағытталған маркетинг.

## Дереккөздер


Санат:Маркетинг
Санат:Өндіріс
Ұшақ курсы

**Ұшақ курсы** () — меридиандардың бірі мен көлденең үшу кезінде ұшақтың бойлық осі арасындағы бұрыш, ол сағат тілінің жүрісі бойынша меридианның солтүстік бөлігінен бастап градуспен өлшенеді. Ұшақ курсы қай меридианнан есептелуіне байланысты компасты, магнитті және акиқат болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бағалы кағаздар маркетингі

**Бағалы кағаздар маркетингі** — тақырыбы бағалы қағаздар болып табылатын әртараптандырылған нысаналы тауар маркетингі. Мақсаты — бағалы кағаздар нарығына нақты қатысушының жайғасымын күшейту жолдарын айқындау. Міндеті: жинақ ақшаны бағалы қағаздармен жасалатын мәмілеге қатысушылардың бәрін қанағаттандыратын бағамен бағалы қағаздарға неғұрлым толық та тез құйылуын қамтама ету. Негізгі атқарымы: нарықтың, оның буындарының жай-күйін, даму келешегін кешенді түрде зерттеу жолымен бағалы қағаздарды сатып алушылардың арасында орын алып отырған және ықтиДал сүранымды анықтау. Бағалы кағаздар маркетингі халықаралық маркетингімен және банк маркетингімен тығыз байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Объектілік

**Объектілік** - 
# адамның өмір сүруіндегі санасы мен бостандығына карамастан оның ақиқаты, заттардың қатынасы мен ерекшелігі; 
# объектілік ақиқатқа сай негізделген алаңсыз, алдын-ала шешілмеген білім мазмұны.
# өмір көріністерін концепцияларға қарамастан шынайы, дұрыс бағалау;
# валидтілік пен сенімділік критерийлеріне ие болуға үміттенетін және орын ауыстырудан еркін білім.

## Дереккөздер

 

Санат:Ғылымтану
Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Санат:Терминология
Маркетингілік қызмет

**Маркетингілік қызмет** - кәсіпорынның (фирманың, кәсіпкердің, т. б.) сұранымды, бағаны, жарнаманы пайдалануға, өндірісті ынталандыруға, сақтау мен тасымалдаудың осы заманғы тәсілдерін, тауарлардың тұтынушыға жетуіне белсенді ықпал жасайтын қызмет көрсетудің техникалық түрлері мен басқа да түрлерін қолдануды жан-жақты зерделеу мен болжауға байланысты қызметі. Кәсіпорын өнімнің (тауардың, бұйымның) нақты түріне және оны тұтынушыларға орай Маркетингілік қызметтің белгілі бір элементтеріне баса назар аударады. Мыс., тұтыну тауарлары үшін бұқаралық ақпарат құралдары арқылы берілетін жарнаманың маңызы зор, ал өндірістік мақсаттағы өнім үшін жөндеу қызметін көрсетуді ұйымдастырудың, босалқы бөлшектермен жабдықтаудың маңызы зор.

## Дереккөздер


Санат:Маркетинг
Қиықжиек

thumb|right
**Қиықжиек** - тетіктің түпкі бетінің немесе буынтығының қиғаштап жонылып өнделген бөлігі.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Маркетингілік зерттеулер

**Маркетингілік зерттеулер** — маркетингінің аса маңызды атқарымы. Маркетингілік зерттеулер нарықты зерттеумен шектелмейді, жаңа тауар идеяларын іздестіруден оны түпкілікті тұтынушының пайдалануына дейінгі бүкіл маркетинг үдерісін қамтиды. Маркетинг қызметінің барлық түрлері мен салалары; тауар, нарық, өнімнің түр-түрі, өткізу мен бөлу арналары, іске асыру өдістері; жарнама, өткізуді ынталандыру, т. б. тиісінше зерттеледі.

## Дереккөздер


Санат:Маркетинг
Міндетті дана

**Міндетті дана** - акпараттық және библиографиялык қызметті камтамасыз ету үшін полиграфия кәсіпорындары мен басып шығаратын үйымдар немесе заңға арнаулы үкімет жарлығына сәйкес мемлекеттік кітап қоймасына, ірі кітапханаларға, акпараттық және библиографиялық орталыктарға корды толыктыру және орталыктанған тіркеу арқылы отандық. 
## Дереккөздер


 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Ұшақ қимылының тактикалық радиусы

**Ұшақ қимылының тактикалық радиусы** () — ұшақтың (тікұшақтың) авиациялық бәлімшенің, бөлімнің, құраманың жанармайдың толық қорымен, жүктелген міндетті орындап, ұшудын белгіленген режимі мен түрін сақтай отырып, жанармайдың кепілдік коры мен жанбайтын калдығын жұмсамай, ұшу аэродромына қайтып оралатындай ұшудың ең үлкен кашықтығы. Іс жүзінде ол ұшақтың ұшу қашықтығының 35-40 пайызына тең. Ұрыс ретінде ұшақтардың санының артуымен ұшақ қимылының тактикалық радиусы кемиді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қоғамдық ғылыми академия

thumb
**Қоғамдық ғылыми академия** - техника және ғылым саласында өтілетін зерттеулер мен оны үйымдастыратын мемлекеттік емес ғылыми ұйым. 
## Дереккөздер

 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Шентемір

thumb|right
thumb|right
**Шентемір** - бұрандалар мен шыбықтар өткізілетін тесіктері бар жалпақ сақина немесе дөңгелек табақ пішінді құбырларды, резервуарларды, біліктерді т.б. бір-біріне жалғастырушы бөлігі. 

Шентемірлкр шақталарға, бекiткiштi әдiске және тығыздағыш бетiнiң формаларына байланысты ерекшеленеді.

## Дереккөздер


Санат:Құбыр жүйесі арматурасы
Таулы жерлердегі артиллерияның қимылы

**Таулы жерлердегі артиллерияның қимылы** — таулы жерлердегі қорғаныс кезінде артиллерия тар аңғарларда, сайларда, асуларда, сондай-ақ көшкін, үйінді, қар көшкінін, тасқын тудыратын, сонымен қатар қарсыластың жылжуы мен маневр жасауын қиындататын объектілерде орналасқан қарсылас әскерлерін атыспен жоюға өте ыңғайлы.

Тауда артиллерияның атыс жүйесін ұйымдастыру кезінде ядролық шабуылдау
құралдарын жою, карсыластың артиллериялық және минаатарлық батареяларын тұмшалау, қарсыластың теріс ылдилардағы, сайлардағы, аңғарлардағы және басқа жасырын тустардағы атыс құралдары мен адам күшін жою, сондай-ақ тірек пункттерінің кіре берісін және олардың аралығын артиллерия атысымен калқалау қарастырылады.

Таулы жерлердегі қорғаныс кезінде артиллерия атыс жүйесі бағыт бойынша, көбінесе атыс маневрімен құралады, өйткені артиллерия бөлімшелерінің маневр жасауы мейлінше шектеулі болады.

Атыс жүйесі инженерлік кедергілердің орналасуымен (орман үйінділері, электрбөгеттері, мина алқаптары) және осы жергілікті жер жағдайларында маңызды мәнге ие болатын табиғи кедергілермен тығыз байланысты болуы керек.

Таулы жерде алғы шөп кіре берісінде, қорғаныс ауданы аралығында, қиыскан жерлер мен қапталдарда, сондай-ақ қорғаныс терендігінде көп қабатты қапталды және айқастыра атуды ұйымдастыру ыңғайлы.

Көп қабаты қапталды және айқастыра атуды жүргізу үшін тура дәлдеу мен атуға бөлінген зеңбіректерді карсыласқа бағытталған ылдиларда биіктік бойынша эшелондап және тау шындарында орналастырылған ТҚБР ұшыру қондырғыларын кең қолданады.

Артиллерияның орын ауыстыруын ұйымдастыру кезінде кәдімгі жағдайларға қарағанда таулы жолдармен жылжу жылдамдығы мейлінше төмен екені есепке алынады.

Таулы жерде алдын ала барлау тобы мен артиллериялық барлау тобынын жұмыс көлемі мейлінше жоғары, сондықтан жүктелген тапсырманы орындау үшін уақыт белгілеу кезінде оны есепке алу керек. Таулы жерлерде жазық жерлердегі сияқты артиллериялық бөлімшелер артиллерияның аға немесе жалпы әскери командирі жүктеген атыс тапсырмаларын орындайды. Бұл кезде нысананы жою үшін атыс жою, титықтату, өртеу мақсаттарында жүргізіледі. Бірақ бұл тапсымаларды орындау кезінде тау бедеріне орай атысты дайындау мен баскару процесінде бірқатар ерекшеліктер болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Маркетинг делдалдары

**Маркетинг делдалдары** — компанияның өз тауарларын клиенттерге жеткізуіне, өткізуіне және олардың арасына таратуына көмектесетін фирмалар. Оларға сауда делдалдары, маркетингілік қызметтер көрсететін агенттіктер мен несие-қаржы мекемелері жатады.

## Дереккөздер


Санат:Маркетинг
Санат:Экономика
Маркетингілік бақылау

**Маркетингілік бақылау** маркетинг жоспарларының іске асырылуын тексеру мақсатымен нәтижелерді бақылау, есептеу, талдау. Үш тұрпатқа бөлінеді: Кәсіпорын жоспарларының орындалуын бақылау, пайдалылықты бақылау - тиімділікті талдау, стратегиялық бақылау — Маркетингті тексеру.

## Дереккөздер


Санат:Маркетинг
Маркет-мейкер

**Маркет-мейкер** - сауданы ұйымдастырушылар нарыққа жіберген саудаға қатысушы. Маркет-мейкердің қызметті жүзеге асыруға лицензиясы болады және ол нақты ұйымдастырылған нарықтың ережелеріне сәйкес базистік активтің немесе құралдың әділ нарықтық құнын қалыптастыруға септігін тигізеді, сөйтіп нарықтың өтемпаздығын арттырады. 1986 жылдан Лондонның қор биржасында бағалы қағаздарды сатуға немесе сатып алуға әрқашан да дайын тұратын, сөйтіп олардың нарығын жасайтыд *"нарық жасаушы"* фирмаларды осылай атайды.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Футеровка

thumb|right
**Футеровка** – пештердің, қазандардың, құбырлардың ішін отқа төзімді кірпішпен қалау; беттердiң болуы мүмкiн механикалық немесе физикалық бұзылулардан қорғауды қамтамасыз етуi үшiн арнайы өңдеу.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Таулы жерлердегі бөлімшелер шеруі

**Таулы жерлердегі бөлімшелер шеруі** — таулы жағдайлардағы шеру — бұл бөлімшелердің техникамен және жаяу ретпен жолдар, сүрлеусоқпақтар, сондай-ақ аңгар, сай және шатқал бойымен, жота қырларымен және тау сілемдерімен, ал кейбір жағдайларда тау беткейлерімен салынған лек жолдары арқылы ұйымдастырылған қозғалысы.

Шеру бөлімшелер қозғалысының негізгі тәсілі болып саналады. Шеру ұрысқа кірісу алдында немесе қарсыласпен қақтығысу қаупінен тыс, ал қозғалыс бағыты бойынша — майданға, майдан бойынша, майданнан тылға карай жүзеге асырылады.

Шеру көбіне түнде немесе көру жағдайы шектелген жағдайларда жасырын іске асырылады, ал ұрыс жағдайларында өз әскерінің терең тылында күндіз де жүргізіледі.

Кез келген жағдайларда бөлімшелер белгіленген ауданға немесе көрсетілген шепке уақытымен, толық құрамда және қойылған тапсырманы орындауға дайын болып келуі керек.

Батальон легінде жүретін — машинадағы бөлімшелер мен танк бөлімшелерінің және өздігінен жүретін артиллериялық кондырғылардың қозғалыс жылдамдығы тапсырмаларына, әскер тығыздығына, жүргізушілер құрамының дайындығына, маршрут сипатына, жыл, тәулік мезгілі мен ауа райы жағдайына байланысты.

Қалыпты шеру кезіндегі орташа жылдамдық түнде — **15—20** км/сағ., күндіз **20-25** км/сағ. болуы мүмкін. Өткелдер, ылдилау, көтерілу және жолы қиын басқа еңірлерден өту кезінде бөлімшелердің қозғалыс жылдамдығы төмендейді.

Бөлімше командирі шеру алдында маршруттың жолы қиын тұстарын зерттеп, оларды жүріп өту ретін аныктайды; машиналардың басқару механизмдері мен жүргізу бөлшектеріне, қару-жарактың жөнділігін тексеруге, жеке құрамның аяқ киімі мен жабдығына, байланыс құралы мен сигналдау жағдайына, ал жүк таситын жануарларды пайдалану кезінде олардың тағалануына, жүгіне, қосалқы құраддарының болуына барынша назар аударады.

Таулы жерлердегі бәлімшелердің орналасуы шоғырлану, бастапқы, құту, демалу және т.б. аудандарда жүргізілуі мүмкін. Әдетте орналасу ауданы табиғи тасалары бар және жаппай жою қаруы мен жоғары дәлдік каруынан бәлімшелерді корғауды қамтамасыз ететін жерлерде тағайындалады.

Бөлімшелер көрсетілген ауданда жергілікті жердің қорғаныс және бүркеніш қасиеттерін қолдана отырып козғалу маршруты бойына орналасады. Ашық жерлердегі машиналардың ара қашыктығы **100-150** м, ал бөлімшелер ара қашықтығы **300-400** м болу керек.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Алғазы балық зауыты

**Алғазы балық зауыты** - Балқаш көлінің Алғазы аралында 1931 ж. ұйымдастырылған кәсіпорын. 1959 ж. Саяқ кеншілер кентінен (Жезқазған облысы) 45 км жерге (Балқаш көлінің теріскей жағалауына) қоныс аударды. Орталығы — Қарақұм кенті. Онда 1050 адам тұрады. Зауыт аулаған балықтарды қабылдаумен, тоңазытумен және өңдеумен шұғылданады. Зауытта тұздау, қақтау, ыстау цехтары жұмыс істейді.

## Дереккөздер
Тахеометриялық топографиялық түсіру

right|200px
**Тахеометриялық топографиялық түсіру** — арнайы тахеометр — теодолиттің (теодолит) және өлшеу райкасының көмегімен іске асырылады.

Тахеометриялық топографиялық түсіру инженерлік **1:500 — 1:5000** масштабында қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Шаруашылық есеп

**Шаруашылық есеп** - белгілі бір істі орындауға жұмсалған шығындардың істің нәтижесіне сәйкес болуын және соның арқасында шығынның орны толтырылып, өндірістің тиімділігін қамтамасыз ету әдісі.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Таулы жерлердегі бөлімшелерді техникалық қамтамасыз ету

**Таулы жерлердегі бөлімшелерді техникалық қамтамасыз ету** — қазіргі кездегі ұрыста танк (мотоатқыш) бөлімшелерін техникалық қамтамасыз етуді ұйымдастыру және жүзеге асыру ұрыс қимылдарының сипаты мен түріне, әскери қимылдар театрының физикалық-географиялық жағдайына байланысты.

Бөлімшенің техникалық құрамы техникалық қамтамасыз етудің басты міндетін жергілікті жердің тактикалық, табиғи-климаттық жағдайын,
жыл, тәулік уақыты және басқа физикалық-географиялық факторлардың қару жарақ пен техниканы пайдалануға, жөндеу-қалпына келтіру органдарының іс-әрекетіне әсер-ықпалын жан-жақты есепке алғанда ғана толық және сапалы орындай алады, сөйтіп қойылған ұрыс тапсырмаларының табысты орындалуына көмектеседі.

Таулы жерлерде мотоатқыштар (танк) бөлімшелерінің қойылған ұрыс тапсырмасын табысты орындауы бөлімше жеке құрамының, оның ішінде экипаждың техникалық дайындығына (есептер, жүргізушілер) және танктехникалық қамтамасыз ету бөлімшесі маман-жөндеушілерінің арнайы тактикалық дайындығына байланысты болады.

Механик-жүргізушілердің техникалық дайындығының түрі мен мазыұны олардың таулы жерлерде машина жүргізе алу және пайдалану тәжірибесімен, сондай-ақ батальонға ұрыска дайындық үшін берілген уақытпен анықталады.

Ұрыстың басталуымен батальонның ұрыстык ретінен кейін батальонның техникалық бақылау пункттері, жөндеу эвакуациялық топтары, сондай-ақ бөлімнің техникалық қамтамасыз ету органдары өз жұмыстарын ұйымдастырды.

Таулы жерлерде ұрыс қимылдарын жүргізу кезінде кейде батальонның техникалық бақылау пунктінен (ТБП) барлық шабуылдаушы машиналарды бақылауға мүмкіндік болмайды. Сондықтан, әр ротаның ұрыстық ретіне техникалық барлау жүргізу үшін роталық ТБП жасау керек.

Қазіргі жағдайда түнгі және көру шектеулі жағдайлардағы ұрыс қимылдарының мәні мен ролі мейлінше өседі.

Бөлімшенің түнгі әрекеттері барлық ұрыс әрекеттері түрлерінен де күрделі болып табылады және ерекше мұқият ұйымдастыру мен техникалық қамтамасыз ету шараларын жүзеге асыруды талап етеді.

Түнгі ұрыс қимылдары барысындағы штаттық және берілген күштер мен техникалық қамтамасыз ету құралдарының жұмыс реті мен міндеттері күндізгі уақыттағы олардың әрекеттеріне ұқсас.

Түнде техникалық қамтамасыз етуді ұйымдастыру кезінде батальон командирінің қару-жарақ жөніндегі орынбасарының ұрыс қимылдары болатын ауданды алдын ала барлауы ерекше маңызды.
Күндізгі уақытта өткізілетін алдын ала барлау кезінде түнде көрінетін бағдарлар, қарсылас қорғанысының алдыңғы шебі, кедергілер мен бөгеттердің болуы мен сипаты, қорғаныс терендігіндегі өңір, онда бұзылған машиналарды жөндейтіндей тасалардың болуы, бөлімшелерді белгілеу реті, жергілікті жерді жарықтандыру, бөлімшелердің қимыл бағытын белгілеу үшін жарық беруші бағдарлар қою, алынған шептер мен олардың қапталдары, ілгерілеу бағыты, істен шыққан машиналарды жарық арқылы белгілеу реті, техникалық бақылау пунктінің орналасатын орны мен ұрыс барысында орын ауыстыру бағыты анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ғабиден Құлахмет

right|thumb
**Ғабиден Құлахмет** (1955 жылдың 14 сәуірі күні дүниеге келген) — ақын, жазушы.

## Өмірбаяны
Ғабиден Құлахмет Шығыс Қазақстан облысы, Аягөз ауданы, Шолпан ауылында 1955 жылдың 14 сәуірі күні дүниеге келген. Ол қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін (1976), Мәскеудегі М.Горький атындағы Әдебиет институтының Жоғары курсын бітірген (1989). 

## Еңбек жолы
Еңбек жолын 1976 жылы *«Жалын»* баспасында редактор болып бастаған. 1987 жылға дейін Қазақ КСР баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекеттік комитетінде, Қазақ теледидарында жауапты қызметтер атқарған. 1989 жылы Алматы қалалық кеңесіне депутат болып сайланды. 1990 — 1992 жылдары Қазақстан Жазушылар одағында, Алматы қалалық *«Қазақ тілі»* қоғамында, Әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-дың *«Қазақ әдебиеті тарихы»* кафедрасының ғылыми тобында жүмыс істейді. 1990 — 1995 жылдары *«Қазақ жастары және бизнес»* бейресми орталығында бас үйлестіруші болып қоғамдық қызмет атқарады. 1996 — 2001 жылдары Қазақстан Жазушылар одағы басқармасы төрағасының орынбасары болды. 

## Өлеңдері мен шығармалары
Бұл кісінің алғашқы өлеңдері 1966 жылдан республикалық баспасөз беттерінде, топтамалары* «Жыл он екі ай»* (1969), *«Көктем тынысы»* (1975) жинақтарында жарияланған. 1979 жылы Мәскеу қаласында өткен жас ақын-жазушылардың Бүкілодақтық VII кеңесіне қатысқан. *«Көзімнің қарасы»* (1978), *«Ақ бастау»* (1980) жыр жинақтары мен *«Үйірі жоқ көкжал»* романы (2001), *«Көл түбіне кеткен ел»* (1989), *«Ұрпағың үзілмесін»* (1991),* «Ердің сыны»* (1994), *«Серінің соңғы сәлемі»* (1998) хикаяларының авторы.

Ғабиден Құлахметтің шығармалары орыс, поляк, моңғол, шешен, украин, белорус тілдерінде жарық көрген.

## Марапаттары
Республикалық *«Жалын»* баспасы ұйымдастырған жабық бәйгенің екі дүркін жүлдегері.Халықаралық *«Алаш»* әдеби сыйлығының лауреаты.

2006
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Шолпан ауылы
Санат:1955 жылы туғандар
Таяу бағдар бойынша тұру нүктесін анықтау

**Таяу бағдар бойынша тұру нүктесін анықтау** — картаны бағдарлап, ондағы және жергілікті жердегі екі-үш таяу жергілікті затты немесе бедер элементтерін түстеп тани білу қажет.

Сонан соң көз мөлшерімен анықталатын қашықтықты түстеп танылған бағдарларға дейін оларға бағыттап, сондай-ақ олардың өзара орналасуын картадағы тұру нүктесінің масштабын есепке ала отырып белгілеу керек.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Таяудағы міндет

**Таяудағы міндет** — бөлімше, бөлім, құрама, бірлестіктің карсыластың атыс құралдарын жою, белгілі бір алқапта (ауданда) оның күшін талқандау және шебін (ауданның объектілерін) басын алу.

Бұлар шабуылдың дамуын және келесі міндетті орындауды қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Хабарландыру

**Хабарландыру** - бірдеңе туралы хабарлау мақсатында газетке, журналға, басылған немесе бір жерге ілініп қойылған мәтін. 
## Дереккөздер


 
 
Жарнама

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Тәлімдеме

**Тәлімдеме**  әр түрлі әскер бөлімдері мен бөлімшелерінің және арнайы әскердің ұрыс әрекеттерін, сондай-ақ атқыш, артиллериялық және басқа қарулардың, аспаптарының, техникалық құралдарының және т.б. жекелеген түрлерінің қолдану тәсілдерін анықтауға арналған құжаттар.

Тәлімдеме Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрлігінің ресми басылымы болып саналады. Мамандығы мен мақсатына байланысты Тәлімдемені бас қолбасшылар, қызмет, бөлім бастықтары мен басқа да басқарушылар іске енгізеді.

Әскери қызметін өтеушілер жарғы секілді Тәлімдеме нұсқауларында орындауға міндетті.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Негіздеу (эпистемология)

**Негіздеме** (, **негіздеу**, кейде **эпистемалық негіздеу**, ) — эпистемологиялық ұғым болып, мәлім сенімге жеткілікті негіздің болуын сипаттайды. Эпистемологтар сенімнің әртүрлі эпистемалық ерекшеліктерін айқындайды, оларға дәйекті негіз (сенімде болудың дұрыс негіздемесі), білім, рационалдық және ықтималдық және басқалары жатады. Еркінірек айтқанда, негіздеме - бұл біреудің рационалды сенім ұстауының негізі, бірақ кейде бұл термин күмән секілді басқа ойтүйіндік позицияларға да қолданылады.

Эпистемологиялық негіздеу туралы пікірталастар көбінесе негіздеменің құрылымына қатысты, соның ішінде фундаменталды негізделген сенімдердің бар-жоқтығын, немесе жалаң байланыстылық сенімдер жүйесін шын деп негіздеуге жеткілікті болатын-болмайтынын қамтиды. Пікірталастың тағы бір негізгі тақырыбы - негіздеме көздері туралы, оған қабылдау тәжірибесі (сезімдік айғақтар), пайым және беделді айғақтар және басқалар кіруі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Логика
Санат:Эпистемология
Санат:Білім
Табыл Құлыяс

**Табыл Құлыяс** (15 желтоқсан 1935 — 18 ақпан 2022) — қазақстандық және кеңестік жазушы, журналист, редактор.

1935 жылы 15 желтоқсанда Ақтөбе облысы, Ойыл ауданы, «Қаракөл» кеңшарында туған. 1978 жылы ҚазМҰУ-ды бітірген. 1950 жылдан бастап республикалық «Пионер» журналы, «Қазақстан пионері» (қазіргі «Ұлан»), «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас Алаш») газеттерінде мақала, өлеңдері шығып тұрды. 1957 жылдан Ойыл аудандық «Еңбек туы», «Жаршы» газеттерінде аймақтық, республикалық басылымдар да очерктері жариялана бастады. «Көкшетау правдасы», Жамбыл облыстық «Еңбек туы» газеттерінде қызмет істеген. 1970 жылы республикалық телерадионың Торғай, Ақмола облыстарындағы меншікті тілшісі, қазақ телевидениесінің насихат редакциясында редактор қызметін атқара жүріп, «Жебе» сатиралық журналын шығарды. Тұңғыш сатиралық кітабы «Кесілген бұрым» 1977 жылы жарық көрді. «Сауда сақал сипағанша», «Қоңыраулы күлкі-грамма», «Жалмауыз», «Құйын», «Ақмылтық» (екі том), «Жегі» сатиралық кітаптары, «Шемен шер», «Дүние дәурен», «Ізет» сияқты очерктері, Жиенғали Тілепбергенов туралы «Аңыз ізімен» романы шықты. ЛКЖО-ның Құрмет грамотасымен, «Тың игергені үшін», «Еңбек ардагері» медальдарымен марапатталған. Б. Қыдырбекұлы атындағы сыйлықтың лауреаты, Ойыл ауданының Құрметті азаматы, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:КСРО жазушылары
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:КСРО журналистері
Санат:Қазақстан редакторлары
Санат:Қазақстан сықақшылары
Санат:Ойыл ауданы тұлғалары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Халықаралық Алаш әдеби сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан жазушылар одағы мүшелері
Тәртіптік билік

**Тәртіптік билік**- әскерлердің жауынгерлік қабілеттілігі мен тұрақты жауынгерлік дайындығының аса маңызды
шарты болып табылатын әскери тәртіп.

Командирлер (бастықтар) күн сайын әскери бөлімдерде, кемелерде және бөлімшелерде заңдардың, әскери жарғылардың, командирлердің (бастықтардың) бұйрықтарының (өкімдерінің) талаптарын қатаң басшылыққа ала отырып, әскери тәртіпті қолдануға міндетті.

Лауазымдары көрсетілмеген командирлер (бастыктар) өздеріне бағынышты әскери қызметшілерге қатысты иеленген лауазымы бойынша көзделген әскери атағына сәйкес мынадай тәртіптік билікті:

*  а) кіші сержант, сержант, 2-дәрежедегі старшина және 1-дәрежедегі старшина — бөлімше командирінің билігін;

*  ә) аға сержант және бас старшина — взвод командирі орынбасарының билігін.

*  б) старшина және бас кеме старшинасы, прапорщик пен мичман, аға прапорщик және аға мичман — рота (команда) старшинасының билігін;

*  в) кіші лейтенант, лейтенант және аға лейтенант — взвод командирінің билігін;

*  г) капитан және капитан-лейтенант — рота (4 рангідегі кеме) командирінің билігін;

*  ғ) майор, подполковник, 3-рангідегі капитан мен 2-рангідегі капитан — батальон (3-рангідегі кеме) командирінін I билігін;

*  д) полковник пен 1-рангідегі капитан — полк (1-рангідегі корбль) командирінің билігін;

*  е) генерал-майор және контр-адмирал — дивизия командирінің билігін;
*  ж) генерал-лейтенант және вице-адмирал — корпус (эскадра) командирінің билігін;

*  з) генерал-полковник және адмирал — Қазақстан Республикасы қарулы күштері түрлері қолбасшысынын билігін;

*  и) армия генералы және Қазақстан Республикасының Маршалы — осы Жарғыдағы билікті толық көлемде пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тізімдеме

**Тізімдеме**- жеке немесе заңды тұлғалардың заттарын, материалдык бағалылықтарын, кұжаттарын, мүліктерін есепке алу немесе пайдалануға тыйым салу мақсатында салатын жазбаша тізім. 
## Дереккөздер


 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Тиімділеу

**Оптимизация** - 
# мүмкін болған варианттардың ең тиімдісін таңдау үрдісі; 
# жүйені, кұрал - жабдықтарды және т.с.с. ең жаксы қалыпқа келтіру. 
## Дереккөздер


 

Санат:Тиімділеу
Санат:Айрық беттер
Алдабергеновтың мемориалдық музейі

[300px|right|thumb|[Нұрмолда Алдабергеновтың мемориалдық музейі]]
**Алдабергеновтың мемориалдық музейі** — 1986 жылы ашылған. Музей орналасқан ғимараттың жалпы ауданы 3978 м2, экспозиция қойылатын орынның көлемі — 9,2 м2, қордағы заттар саны – 3801. Музейдің Қазан рев. қарсаңындағы Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық жағдайы, Кеңес өкіметі кезіндегі, кейінгі әлеуметтік өзгерістер, жаппай ұжымдастыру жылдары, ұжымдық қозғалыстың даму жылдары деп аталатын 5 залы бар. Мұнда өлке тарихына қатысты көптеген құнды материал жиналған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мұражайлары
Мүсілім Құмарбекұлы

right|200px
**Мүсілім Құмарбекұлы** 1939 жылы 10 қаңтарда Шығыс Қазақстан облысы, Ұлан ауданына қарасты Шымқора селосында дүниеге келген. 1964 жылы ҚазМУ-ді бітірген. Сол жылдан бастап Шығыс Қазақстан облыстық «Коммунизм туы» (қазіргі «Дидар») ғазетінде қызмет істеді. Қазір «Ақ Ертіс» — «Иртыш» деген қазақша-орысша шығатын әдеби, мәдени журналда редактордың орынбасары.«Алтайдың ардагері», «Қыз күлкісі», «Асау Ертіс», «Шынар», «Алтайым — алтын бесігім», «Жастық жағалауы» атты кітаптары бар. 2003 жыл «Фолиант» баспасынан «Жар жағасындағы үй» деген повестер жинағы, «Базальт» баспаханасынан «Тауқымет» атты романы жарық көрді.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Ұлан ауданы
Санат:1939 жылы туғандар