Булевт анты

**Булевт анты** — бұл Афиналық Буле (Кеңес) құрамына жаңадан кірген кеңесшілердің ант беру рәсімі еді. Бұл ант кеңесші лауазымына кіріспес бұрын, алдыңғы шақырылымдағы Буле тарапынан өткізілетін докимасия (жеке тексеру) рәсімінен кейін қабылданатын.Аристотельдің мәліметіне сәйкес, бұл ант Афинада Клисфен реформасынан кейін сегізінші жылы, яғни б.з.д. 501/0 жылы, архонт Гермокреонттың қызметі кезінде енгізілген.

Клисфеннің реформасының маңызды бөлігі тек мемлекеттік мекемелердің жұмысын ұйымдастыру ғана емес, сонымен қатар Буле мүшелерін таңдау тәртібі болды. Жеребе арқылы кез келген Афина азаматы — мейлі ол ақсүйек-эупатрид болсын, қарапайым құқықты демот болсын — заң шығару органының мүшесі бола алатындықтан, бұл сайлауға қатысты жанжалдардың алдын алды.

Булевт (кеңес мүшесі) қызметіне тағайындалмас бұрын, жеребемен таңдалған демот докимасиядан өтуге тиіс болды. Бұл рәсімде азаматтың қабілеті, заңдар мен қызметтік міндеттерді білуі емес, оның ата-анасына және ата-баба дәстүрлеріне құрметі, әскери қызмет атқарған-атқармағаны, салықтан жалтармағаны секілді мінез-құлқы мен формальды критерийлері (жасы 30-дан асқан, еркін әрі толық құқықты ата-анадан туғаны) бағаланатын.Докимасия жүргізілген кезде ең алдымен мынадай сұрақ қойылады: «Әкең кім және ол қай демге жатады, әкеңнің әкесі кім, шешең кім, нағашы атаң кім және ол қай демге жатады?» Одан кейін одан сұрайды: оның Отбасылық Аполлоны мен Қорғаныш Зевсі бар ма және бұл қасиетті орындар қайда орналасқан; бұдан соң, отбасының қорымдары бар ма және олар қайда орналасқан; соңында, ол ата-анасына қатысты өз борышын орындай ма, салық төлей ме және әскери жорықтарға қатысқан ба деп сұрайды.

Осы сұрақтар қойылғаннан кейін, төраға былай дейді: «Осының бәрін растау үшін куәларды шақыр». Ол куәларды әкелген соң, төраға мынадай сұрақ қояды: «Оны айыптағысы келетін біреу бар ма?» Егер біреу айыптаушы ретінде сөз алса, оған да, қорғаушыға да сөйлеуге мүмкіндік беріледі, содан кейін мәселе дауысқа салынады — Кеңесте қол көтеру арқылы, ал сотта — тастармен дауыс беру арқылы. Егер ешкім айып тағуға ниет білдірмесе, төраға бірден дауыс беруді өткізеді.

— Аристотель, «*[[Афиналық полития (Аристотель)|Афиналық полития]]*», 55. 3.Докимасияны қызмет мерзімі аяқталып келе жатқан Буле өткізді. Кез келген азамат қарсылық білдіріп, болашақ булевтті жарамсыз мінез-құлыққа немесе шыққан тегіне байланысты айыптай алатын. Мұндай жағдайда докимасия сот үрдісіне айналды. Сот шешімі бойынша азамат булевт бола ма, жоқ па — соған нүкте қойылатын. Кейінірек Буленің бұл саладағы өкілеттіктері қысқартылды: қызмет мерзімі аяқталып келе жатқан булевттер соңғы шешім шығармай, істі Гелиеяға тапсыратын болды.

Б.з.д. 501 жылдан бастап булевттер докимасиядан сәтті өткеннен кейін ресми түрде ант беретін болды. Өкінішке қарай, ант мәтіні біздің заманымызға дейін толық жетпеген, бірақ антикалық деректерде оның мазмұны туралы жалпы түсінік сақталған.

Ксенофонт Сократ туралы бір оқиғаны келтіреді: ол буленің эпистаты (төрағасы) болып тұрған кезде, көпшіліктің және ықпалды адамдардың қысымына қарамастан, антты бұзбай, заңды аттамай, дұрыс шешім қабылдаудан бас тартпаған. Бұл оқиға булевттердің антқа беріктігі мен заңға адал болуы қандай маңызды болғанын көрсетеді. Антикалық дереккөздерде тек үзінділер ғана сақталған, соларға сүйене отырып антикатанушылар мәтінді қалпына келтіреді және тиісті қорытындылар жасайды:
* «Бірде, Кеңес (Буле) мүшесі болып, сол лауазымда заңдарға сүйенетіндігі туралы Кеңес мүшелері ант берген соң, ол Халық жиналысына төрағалық етті. Халық Фрасилл мен Эрасинид стратегтерін әріптестерімен бірге, заңға қайшы түрде, бір дауыспен өлім жазасына кескісі келген кезде, Сократ бұл ұсынысты дауысқа салудан бас тартты — халықтың оған деген ашуына, көптеген ықпалды тұлғалардың қауіп-қатерлеріне қарамастан: ол берген антын халыққа әділетсіз түрде жағынудан және өз қауіпсіздігін ойлаудан жоғары қойды».
* «Мен, Кеңес мүшесі бола отырып, мемлекетке барынша жақсы кеңес беруге ант бердім, ал бұл анттың құрамында, атап айтқанда, егер біреу таңдау арқылы Кеңеске кіргендердің Кеңес мүшесі болуға жарамсыз екенін білсе, бұл туралы хабарлауға уәде беріледі».
* «…және мен Афина азаматтарының арасынан ешкімді түрмеге жаппаймын, егер ол үш кепілгер көрсетсе, олар тап сондай мөлшерде салық төлейтін болса, тек мына жағдайларды қоспағанда: егер күдікке ілінген адам сатқындық немесе демократияға қарсы астыртын әрекет үстінде ұсталса, сондай-ақ егер ол адам салық жинауды жалға алып, немесе жалға алушылар үшін кепілгер не салық жинаушы ретінде әрекет етіп, тиісті сомаларды төлемегені анықталса».
* «Онда сіз келесі ант бересіз: ешкімді сотсыз жер аудармаймын, түрмеге жаппаймын, өлім жазасына кеспеймін».
* «Және бұрын болған оқиғаларға байланысты жамандап хабар беруге де, шақыртуға да жол бермеймін, тек қана қуғында жүрген адамдарға қатысты жағдайларды санамағанда».
* «Оған (арнайы орынға) көтерілген соң, сайланғандар адалдықпен және заңдарға сәйкес қызмет атқаруға, міндеттерін орындағаны үшін сыйлық алмауға, ал егер пара алса, алтыннан мүсін арнауға ант береді. Ант берген соң, олар сол жерден Акропольге барады да, сол жерде дәл сондай ант береді, содан кейін ғана өз міндеттерін атқаруға кіріседі.»

## Дереккөздер

Санат:Ежелгі Афина
Санат:Афиналық демократия