open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Банан

250px|thumb|Кавендиш сорты
thumbnail|right|250px|Банан
[thumbnail|right|250px|Пісіп тұрған банандар ([Вьетнам)]]
**Банан** () — Банан тұқымдас жемістерінің жалпылай атауы. Көбіне *Musa acuminata*, *Musa paradisiaca*, *Musa balbisiana*, *Musa fehi*, *Musa troglodytarum* биологиялық түрлерінің жемістері. Сондай-ақ, банан деп  *Ensete ventricosum*  түрінің жемісін айтады. 

## Ботаникалық сипаттамасы
Банан жемістердің ботаникалық жіктеуі бойынша жидек болып есептеледі. Бананның дәндері көп, сыртқы қабаты қалың болады. Ауыл шаруашылығында мәдени сұрыпты тұқымдар түрлерінің жемістерінде дәндер болмайды. 

Орташа ұзындығы 15 см, диаметрінде 3-4 см болады. 

Жемістер 300 данаға дейін шоғырланып өсіп, жалпы салмағы 50—60 кг-ға  дейін жетеді.

Банан ағаш дақылдарына ұқсас аласа сидамды, биіктігі 1,5 — 8 м-ге дейін, жапырақтары өте үлкен — ұзындығы 1,5 — 3 м, ені 0,6 — 1 м. Гүлі дара және қос жынысты, жемісі — қабығы қалың жидек. Тропиктік және субтропиктік Африкада, Азия және Австралияда бананның 60 — 70 түрі бар. Банан вегетативтік жолмен көбейеді, мәдени сұрыптары тұқым байламайды. Банан тәтті және крахмалды болып екі топқа бөлінеді. 95 кг жемісі жас кезінде пайдаланылатындары тәтті сұрыптарына жатады. Жемістері тәтті, дәмді. Өнімділігі жоғары: бір сабақта жалпы салмағы 50 — 60 кг 300-дей жеміс өседі. Ол тропиктік аудандардың халқы үшін бағалы тағам, әрі шетелге шығарылатын өнім. Жер жүзіндегі жеміс дақылдарының ішінде жалпы өнімі бойынша банан екінші орын алады (жылына 55 — 60 млн. т). Жемісінің құнары бидаймен тең келеді, құрамында 22 — 25% көмірсулар, 14 — 22% қант, 5 — 8% крахмал, 1 — 1,5% ақуыз, 0,5% май, сонымен қатар минералды тұздар, А, В, С, Р витаминдері бар.Банан жемістерін жас күйінде және кептіріп те жеуге болады, одан банан ұны, консерві, мармелад, шәрбат, шарап дайындалады. 

## Дереккөздер


Санат:Банан тұқымдасы
Санат:Жеміс
Малайсары батыр

**Малайсары**  (шамамен 1700–1756) — Орта жүздің батыры әрі биі. Арғын ішіндегі бәсентиін руынан шыққан. Әкесі Тоқтауыл — батыр, балуан, анасы Мөлдір — қалмақ қызы, қарындасы Гауһар (Қабанбай батырдың әйелі) — ерлігі аңызға айналған қаһарман қыз. Малайсары Абылай ханның сұлтан кезінен сенімді серігі болған. Шоқан Уәлихановтың жазуына қарағанда, Абылай хан Малайсарының батырлығын, ақылы мен қайратын жоғары бағалаған. Малайсары Ресейдің қоластына кіруге қарсы болған. Қазақ-қалмақ соғысын тоқтатып, екі хандық арасында бейбіт бітім жасау саясатын ұстанды. Ол жоңғарларға қазақтың елшісі болып барған. Қазіргі Павлодар облысы Май ауданындағы Малайсарының туған жеріне, Жоңғар Алатауының батыс сілеміндегі тауға Малайсары есімі берілген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:Қазақ батырлары
Ибанагтар

thumb|right|Ибанаг ұлттық биі
**Ибанагтар**, *кагаяндықтар* (өзд. атауы ибанаг – *өзен адамдары*) – халық.

Филиппиннің Лусон аралының орталық бөлігін, Кагаян өзенінің бойын мекендейді. Антропологиялық жағынан Ибанагтар зәңгі нәсілінің өтпелі оңтүстік-азиялық нәсіліне жатады. Австронезиялық тілдер шоғырының филиппин тобына жататын ибанаг тілінде сөйлейді. Ибанагтар христиан дінінің католик тармағын ұстанады. Негізгі кәсіптері – суармалы егін шаруашалығы. Күріш, картоп, абака, камотес, көкөніс өсіреді. Тоқымашылық, өрме, қыш-құмыра жасау қолөнері дамыған. Ибанагтардың мәдениеті Филиппиндегі басқа халықтарға да ұқсас. Әйелдер де, ерлер де ұзын шаш жібереді. Бойтұмар мен әшекейлер тағады. Ибанагтар өздерінің дәстүрлі әдет-ғұрпын сақтаған.

## Халқы
Жалпы саны – 400 мыңнан астам адам (1997).

## Сілтемелер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Халықтар
Құлахмет Дүйсенұлы Қалменов

**Құлахмет Дүйсенұлы Қалменов** (1926 ж.) – құқық қорғау органының қызметкері (1970), заң ғылымдарының кандидаты. 

ҚазКСР Ішкі істер министрлігінің 1 жылдық курсын (1945), Мәскеу жоғары офицерлік мектебін (1950) бітірген. 1945 – 48 жылдары Шымкент (Оңтүстік Қазақстан) облыстық ішкі істер басқармасында тергеуші болып істеді. 1950 – 53 жылдары Қазақ КСР ішкі істер министрлігінің аппаратында жауапты қызметтер атқарды, 1953 – 68 жылдары Шымкент облыстық ішкі істер басқармасы бастығының орынбасары, басқарма бастығы, Жамбыл облыстық ішкі істер басқармасының бастығы, 1968 – 80 жылдары Оңтүстік Қазақстан облысы ішкі істер басқармасының бастығы, 1980 – 87 жылдары Ішкі істер минстірлігінің арнаулы мектебінің бастығы болды. Қызыл Жұлдыз орденімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1926 жылы туғандар
Санат:Қазақстан заңгерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:Қазақстан құқық қорғау қызметкерлері
Мақыш Қалтайұлы

**Мақыш Қалтайұлы**(1869, қазіргі Астана қаласының маңында туған — 1916, сонда дүние салған) — ағартушы, ақын. Ақмола медресесінде араб, парсы тілдерін үйреніп, дін ілімін меңгерген. Кейін Троицк қаласындағы “Расуля” медресесіне оқуға түсіп, біраз жыл “услу жәдид” әдісімен бала оқытқан. Меккеге барып, қажы атанған. Білімдарлығымен, ақындығымен танылып, “мәшһүр” деген атқа ие болды. Қазан қаласынан Мақыштың “Қалтайұлының қазақ ахуалынан бахыс еткен манзумасы” (1907 ж. татар тілінде, 1909 — 10 жылы қазақ тілінде), “Біраз ғибрат сөз” (1910), “Қазақтың айнасы” (1910), “Насихат қазақия” (1911), “Бар оқиға” (1912), “Тура жол” (1912) атты өлең кітаптары басылып шықты. Өлеңдерінде ақын өз дәуірінің қоғамдық-әлеуметтік жағдайын,  қазақтың хал-ахуалын, әдет-ғұрпын жырлап, өнер-білімге, мәдениетке үндеді. Оның қоғамға, дүниеге көзқарасы жағынан діни-ағартушылық пікірі басым болды. “Қазақ әкімдері”, “Ишандар хақында”, “Қожалар хақында” өлеңдерінде кейбір дүмше молдаларды сынаса, “Жастар хақында”, “Қарттан қашу”, “Жасқа жақындасу”, т.б. өлеңдерінде жастардың әр түрлі мінез-құлықтары сөз болады. Ағартушылық бағыттағы идеялары “ұылым үйрену парыздылығы”, “Орысша оқу керектігі”, “Басқа жұрттар қандай халде?”, т.б. өлеңдерінде айқын көрінеді. Мақыш аудармамен де айналысып, З.Каримидің “Айна” (1913), Ұ.Рашидидің “Сақ уа сұқ халдері” (1913) атты кітаптарын қазақ тіліне аударған. Сондай-ақ “Тұрмыш” атты қолжазба журнал да шығарған. Өзінің саяси-қоғамдық, ағартушылық ойларын баспасөз беттерінде жариялап тұрды. “Жолсыз газеттеріміздің бірі”, “Газетаның керектігі хақында” атты мақалалары жарияланған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қали Байжанов

**Қали Байжанов** (1877, қазіргі Павлодар облысы Баянауыл ауданы — 27.9.1966, Қарағанды) — әнші, Қазақстанның халық артисі (1945). Байжановтың әншілік дарыны ерте оянып, ауыл арасында “әнші бала” атанған. 

Арғын тайпасы Сүйіндік руы Ақбура бөлімінен шыққан.

Ата-анасынан ерте айырылып, жоқшылық көріп өскен. Он бесінде кірешілерге ілесіп Қоянды жәрмеңкесіне барған жас әнші талай әншілер мен күйшілердің өнерін тамашалайды. Біржан салдың ән салғанын көріп, Жаяу Мұсаның өз ауызынан *“Хау-лау”, “Гауһар қыз”, “Сапар”* және *“Ақ сиса”* әнін үйренеді. Байжанов ұлы Абайдың алдында да ән салған. Кемеңгер ақын жас әншінің өнеріне риза болған. Байжановтың әншілік жолына бағыт-бағдар беріп баулыған, өзіндік ән айту мәнерін қалыптастырған Арқа еліне атағы жайылған Жарылғапберді Жұмабайұлы болды. Байжанов Қозыкенің *“Топайкөк”*, Шама Нұрұлының *“Шама”*, Ақан серінің *“Сырымбет”, “Құлагер”*, Біржан салдың *“Жанбота”*, Бүркітбайдың *“Ақбет”* әндерімен қоса *“Ардақ”*, т.б. халық әндерін де асқан шеберлікпен орындаған. Мәскеуде өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысқан (1936). 1932 жылдан өмірінің соңына дейін Қарағанды радиокомитетінде хор артисі және әнші болып қызмет атқарды. Әншілер З. Жұбатова, Ж. Қартабаева, М. Ержанов, Ж. Елебеков, Қ. Лекеров, М. Толыбаев, Р. Ыбыраев,  т.б. Байжановтың ән айту өнерінен көп тағылым алған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Шортан

thumb|Шортан
**Шортан** () — албырттар отрядының өзі аттас тұқымдасына жататын балық; ірі жыртқыш, шортан тәрізділер отрядының бір тұқымы. Қазақстанның барлық табиғи су айдындарында кездеседі. Дене пішіні жебе тәрізді, ұсақ қабыршақтар жапқан, ұзындығы 1,1 м-ге, салмағы 16 кг-ға жетеді, арқа қанаты аналь (құйрықасты) қанатының деңгейінде, басы жалпақ, ұзын жақтарының астыңғысы үстіңгісінен ілгері ұмсынған. Аузы үлкен, онда көптеген тістері бар, тістерінің өткір қырлары артқа қарай иілген, сондықтан оның аузына түскен жемтігі аузынан кері шыға алмайды. Түсі өзі тіршілік ететін ортасына байланысты құбылып отырады, бүйірінде көлденең жолақты ірі қоңыр түсті дақтары болады.

thumb|Esox lucius
Шортандар 3 – 5 жасында жыныстық жағынан жетіледі. Сәуір – мамыр айларында тайыз өзендерге, су температурасы 4 – 12°С болғанда уылдырығын (балықтың мөлшеріне қарай 17,5 – 270 мыңдай, диаметрі 3 мм-дей) шашады. Ауа райына қарай, жалпы көбею мерзімі 2,5 айға созылуы мүмкін. Шортан – жыртқыш балық, қорегін шөп арасында жасырынып тұрып, атылып барып ұстайды. Шабақтары майда омыртқасыздармен қоректенеді, ұзындығы 5 см-ге жеткенде жыртқыштыққа көшеді. Бұлар кәсіптік маңызы бар балықтар, дәмді еті үшін көп ауланады.
## Тағы қараңыз
*Шортан тәрізділер

Тағамға жастай, тұздап та пайдаланылады және консерві дайындалады.

## Дереккөздер


Санат:Шортантәрізділер
Сортаң топырақ

thumb| |right|
Сортаң топырақ, қоңыржай орманды дала, дала, құрғақ дала және шөлді дала белдемдерінде кездеседі. Сортаң топырақтың құрамында хлоридтер, сульфаттар, натрий, кальций, магний карбонаттары көп болады. Сор топырақтар мен Сортаң топырақты шатастыруға болмайды, олардың айырмашылығы Сортаң топырақтың беткі қабатында суға тез еритін тұздар жоқ, ондай тұздар кезінде бұл топырақтарда болған. Табиғи жағдайлардың өзгеруімен топырақ бетіндегі суға тез ерігіш тұздар топырақ бетінен жуылып-шайылып, топырақтың төменгі қабаттарына кеткен. Осы шайылу кезінде тұздар құрамындағы натрий катионы топырақтың сіңіру кешеніне қаныққанша сіңіп қалған. Құрғақ кезде бұл топырақтар қатты қатып, өңдеуге мүмкіндік бермесе, ылғал тиген кезде нағыз балшықты қабатқа айналып, су өткізбейді. Осы жайсыз физикалық қасиеттерінің нәтижесінде мұнда өсімдіктер өсіп, өнім бермейді. Сортаң топырақ сорлардың (күшті тұзданған), сортаңдардың (неғұрлым аз тұзданған) негізін құрайды. Сортаң топырқты қолдан жақсартпайынша оларды ауыл шаруашылығына пайдалану тиімсіз. 
thumb| |right|Қазақстанда сортаң топырақ өте кең тараған, негізінен терістік және орталық белдемдерде белдемдік топырақтармен араласып, кешенді түрде орналасқан.

=Пайдаланған сілтеме=
Банг-Кауп Вилли

**Банг-Кауп** Вилли (9.8. 1869, Германия, Везель қаласы — 8.10.1934, Драмштадт қаласы) — немістің көрнекті түркологы. Бельгиядағы Лувен унивеситетін бітірген. 1895 — 1914 жылдары Лувен университетінде ағылшын филологиясының профессоры. Түркологиядағы сабақ беруді 1917 жылы Франкфуртте бастады. 1918 жылдан өмірінің ақырына дейін Берлин унивеситетінде түркология профессоры болды. Банг-Кауптің ғылыми еңбектері (91 монография мен мақалалар жинағы және 29 рецензия) түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасына, руна және көне жазба ескерткіштеріне, түркі  диалектологиясы мен лексикасына арналған.

## Дереккөздер



Санат:Түркітанушылар
Әбдіржан Қалыбаев

**Әбдіржан Қалыбаев** (1935 жылы туған, Арал ауданы, Ұялы ауылы) – партия және шаруашылық қызметкері. ҚазМУ-ды, Алматы жоғары партия мектебін бітірген.

* 1957 – 65 жылдары Сырдария ауданындағы санақ мекемесінде инспектор, аға экономист, облыстық ауыл шаруашылық басқармасында аға экономист, облыстық өндірістік және ауыл шаруашылық өнімдерін дайындау басқармасында аға экономист, «Ауылқұрылыс» СМУ-нда аға инженер, жоспарлау бөлімінің бастығы қызметтерін атқарды. 
* 1966 – 78 жылдары облыстық парткомда нұсқаушы, қалалық парткомда хатшы болды. 
* 1978 – 92 жылдары Қызылорда қалалық аткомы төрағасының 1-орынбасары, облыстық жоспарлау комиссиясының төрағасы, бас жоспарлау экономикалық басқармасының бастығы, Қызылорда қалалық аткомының төрағасы, 
* 1992 – 94 жылдары Қызылорда қалалық әкімдігінің басқарушысы, қала әкімі. 
* 1994 жылы Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты. 
* 1995 жылы облыс әкімінің көмекшісі.

«Құрмет белгісі» орденімен, медальдармен және 2 рет Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1935 жылы туғандар
Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:Қызылорда әкімдері
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Зар Заман

**Зар заман** – Қазақ әдебиетіндегі кезең атауы. Аталған кезең Ресей империясының отарлау саясаты салдарынан Қазақ хандығындағы бұрынғы ел басқару жүйесінің жойылып, халықтың саяси, экономикалық және рухани езгіге ұшыраған тарихи уақытты сипаттайды.  Алғаш Шортанбай Қанайұлы осы кезеңнің ауыртпалықтары туралы “Зар заман” атты зарлы толғау шығарып, ол ел ішінде кең таралды. Бұдан кейін басқа да ақындар осы тақырыпқа көптеген өлең-жырлар шығарды. Оларды қазақ әдебиетінде "Зар Заман ақындары" деп атайды 

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Зар Заман ақындары

## Сыртқы сілтемелер
*   Шортанбай Қанайұлы. Дастандар, толғаулар  
*  Шортанбай Қанайұлы өмірі мен шығармашылығы туралы зерттеулер мен мақалалар
*   М. Әуезов. Зар заман ақындары

Санат:Қазақ әдебиеті
Байкенже (Қызылорда облысы)

**Байкенже** — Қызылорда облысы Жаңақорған ауданындағы ауыл, Байкенже ауылдық округі әкімшілік орталығы. 

## Халқы
Тұрғыны 763 адам (2009 жылдың мәліметі). Код КАТО — 434037100.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жаңақорған кентінен батысқа қарай отыз бес киломметр жерде, Сырдария өзенінің сол жағалық аңғарында орналасқан.

## Тарихы
Ауыл 1962-96 жылдары бау-бақша өсірумен айналысатын «Алмалы» кеңшарының орталығы болған. Кеңшар негізінде Байкенжеде және округке қарасты Билібай ауылында шаруа қожалықтары жұмыс істейді
 
## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Викимапияда

Санат:Жаңақорған ауданы елді мекендері
Поляризатор

**Поляризатор** — табиғи сәулелерден толық немесе жартылай полярланған оптикалық сәулелер алуға арналған құрылғы. Поляризатор — күрделі поляризациялық қондырғылардың ең қарапайым поляризациялағыш элементі болып саналады. *Сызықтық поляризаторларға* жазық полярланған, дөңгелек поляризацияланған жарық беретін оптикалық анизотропты поляризациялағыш призмалар мен поляроидтардың немесе керекті спектр аймағында мөлдір изотропты пластинкалардың оптикалық жиынтығы жатады. Кез келген поляризаторды полярланған сәулелердің қасиеттерін зерттейтін анализатор ретінде пайдалануға болады.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Физика
Мақпал (Ақмола облысы)

**Мақпал** — Ақмола облысы Біржан сал ауданы, Макинка ауылдық округі құрамындағы ауыл. Іргесі 1929 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Степняк қаласынан оңтүстікке қарай 24 км-дей, облыс орталығы – Көкшетау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 112 км-дей жерде орналасқан.

## Халқы

Орта мектеп бар. Жақын темір жол станциясы – Макинка (30 км).

## Дереккөздер

Санат:Біржан сал ауданы елді мекендері
Шортанбай (ауыл)

**Шортанбай** — Атырау облысы Құрманғазы ауданындағы ауыл, Шортанбай ауылдық округінің орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы Құрманғазы ауылынан батысқа қарай 51 км жерде, Еділ тарамдары – Қиғаш пен Теплая өзендерінің қиылысқан жеріндегі аралда орналасқан.

Қазір Шортанбайда балық зауыты, мәдени-тұрмыстық мекемелер жұмыс істейді.

## Тарихы
Шортанбай ауылы негізінен сонау XVIII ғасырдан бастап балық аулаумен айналысқан. Сондықтан болса керек осы өңірдің атын сол кездегі өзенге сыймай жататын балықтардың ең өтімді әрі сапалы түрі шортанның түрімен атап, Шортанбай есімін берген.
Іргесі 1910 ж. қаланған. 1918 ж. мұнда балық аулау және өңдеу серіктестігі құрылып, ол 1923 ж. Волга (Еділ) – Каспий мемлекеттік балық тресінің, 1932 ж. Орал – Каспий балық кәсіпшілігінің құрамына енген. 1939 – 96 ж. Гурьев балық кәсіпшілігінің Шортанбай балық зауыты қосалқы шаруашылығының орталығы болған.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1395 адам (675 ер адам және 720 әйел адам) болса, 2009 жылы 1411 адамды (679 ер адам және 732 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1135 адамды (544 ер адам және 591 әйел адам) құрады.

## Әлеуметтік және мәдени нысандары
* Шортанбай орта мектебі — 1934 жылы ашылды. 1963 жылдан бастап сегізжылдық, ал 1966 жылдан бастап орта мектеп болып құрылды. Жаңа мектеп үйі 2004 жылы пайдалануға берілді.
* «Нұрсәт» бөбекжай-балабақшасы
* Шортанбай ауылдық мәдениет үйі

## Елді мекендегі көшелер
* Әбу Сәрсенбаев көшесі
* Бауыржан Момышұлы көшесі
* Жеңістің 40 жылдығы көшесі
* Мәжит Қадыров көшесі

## Дереккөздер

Санат:Құрманғазы ауданы елді мекендері
Бауыржан Жексенбекұлы Хамимолда

**Бауыржан Жексенбекұлы Хамимолда** (1952 жылы туған, Алматы облысы, Ақсу ауданы, Матай станциясы) — кеңестік және қазақстандық ғалым, техника ғылымдарының докторы (2001), профессор (2003).

## Өмірбаяны
* Қазақ политехникалық институтын (1975, *қазіргі [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|Қазақ ұлттық техникалық университеті]]*) бітірген.
* Қарағанды политехникалық институтының аспирантурасын (1984) бітірген. 
* Қарағанды металлургия комбинатында цех бастығы (1975–1977)
* Қарағанды мемлекеттік университетінде оқытушы, аға оқытушы, доцент, профессор (1977–2002) болған. 
* 2002 жылдан оқу және тәрбие ісі жөніндегі проректор қызметін атқарады.

## Ғылыми еңбектері

* 2000 жылы *«Повышение полноты и эффективности разработки наклонных и пологих рудных залежей»* тақырыбында докторлық диссертация қорғады.
* 70-тен астам ғылыми жарияланым мен 3 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:1952 жылы туғандар
Санат:Ақсу ауданында туғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің профессорлары
Мақатаев Мейман

**Мақатаев Мейман** (1887, Қарағайлы ауылы – 1984) – шахтер. 

Руы — Уақ.

Социалистiк Еңбек Ері (1948). 1930 – 32 жылдары ұжымшарда, 1937 жылы Жолымбет кенішінде, Ленин атындағы ұжымшардың жылқы фермасында жылқышы, бригадир болып жұмыс істеді. Ленин орденімен, Бүкілодақтық ауыл шаруашылығы көрмесінің қола медалімен және 1-дәрежелі дипломымен марапатталған (1953).
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Иберия таулары

**Иберия таулары** – Испанияда, Пиреней түбегінің солтүстік-шығысындағы тау жоталары.

Ең биік шыңы – Монкайо тауы (2313 м), ұзындығы 440 км, ені 250 км. Мезозойдың әктасынан, кварцитінен, құмтасынан түзілген. Иберия таулары анағұрлым биік солтүстік-батыс (Сьерра де ла Деманда, Сьерра дель Монкайо) және аласа, карст жиі кездесетін оңтүстік-шығыс (Сьерра де Гудар, т.б.) тау сілемдерінен тұрады. Таулардан Пиреней түбегінің ең ұзын өзені – Тахо өзені бастау алады. Жерортатеңіздік бұта тектес өсімдік, солтүстік-батысында емен, қылқан жапырақты орман өседі. Темір кені бар.

## Сілтемелер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Испания таулары
Болат Әбішұлы Байтанаев

**Болат Әбішұлы Байтанаев** (20.2.1944, Түркістан облысы Отырар ауданы Шәуілдір ауылы – 20.8. 1998, Шымкент қаласы) – әдебиеттанушы, филология ғылымдарының докторы (1995), профессор (1996).

## Өмірбаяны
* Шымкент педагогика институтын (1967, қазіргі Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті) бітірген.
* ҚазПИ-дің (1972, қазіргі ҚазҰПУ) аспирантурасын бітірген.
* Шымкент педагогика мәдениет институтында аға оқытушы (1967–1969), педагогика институтында кафедра меңгерушісі (1976–1978)
* Қарағанды мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі, декан, аға ғылыми қызметкер (1978–1981)
* Шымкент педагогика институтында (1981–1988) қызметтер атқарған.
* 1996 жылдан өмірінің соңына дейін Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінде декан, кафедра меңгерушісі, профессор.

## Ғылыми жұмыстары
* 1994 жылы «Қазақ романының көркемдік құрамындағы ауызша-ақындық дәстүрлер» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.
* 50-ден астам ғылым жарияланымның авторы.

## Дереккөздер

Санат:20 ақпанда туғандар
Санат:1944 жылы туғандар
Санат:Шәуілдірде туғандар
Санат:20 тамызда қайтыс болғандар
Санат:1998 жылы қайтыс болғандар
Санат:Шымкентте қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан әдебиеттанушылары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері
Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің профессорлары
Сапар Байжанов

**Сапар Байжанов** (*19.2. [[1930]], қазіргі  [[Жамбыл облысы]] [[Жамбыл ауданы]] [[Шайқорық]] ауылы — 4.5.[[1999]], [[Алматы]]*) — Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітірген (1952). 1950-1958 жылдары *«Лениншіл жас» (қазіргі «Жас Алаш»)* газетінің әдеби қызметкері, жұмысшы жастар бөлімінің меңгерушісі, редактор дың орынбасары болып істеді. 1958—1965 жылдары «Мәдениет және тұрмыс» (*қазіргі «Парасат»*) журналының жауапты хатшысы, редактордың орынбасары, Бас редактор, 1965— 1973 жылдары Қазақстан КП ОК аппаратына жауапты қызметте, 1973— 1983 жылдары *«Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан»)* газетінің редакторы, 1983—1994 жылдары ҚР Бас Мұрағат басқармасының бастығы болған.  Әр жылдары жарияланған *“Жаңа леп”, “Құрыш зергерлері”, “Ақ маржан”,  “Сұңқар көңіл самғайды”*, тағы басқа туындылары Байжановтың жазушы-журналист ретіндегі қаламгерлік қарымын танытты.
## Жетістіктері

* Филология ғылымының кандидаты (1974), Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. Халықтар Достығы,* «Құрмет Белгісі»* ордендерімен, көптеген медальдармен марапатталған.

*Ол жайында «Өмірге өкпесі жоқ адам» атты естеліктер жинағы шыққан (2000).
*2000 жылы 14 сәуірде Алматыдағы No162 қазақ мектебіне Сапар Байжанов есімі берілді.
*Алматыдағы көшелердің біріне оның есімі берілді.

## Отбасы
Балалары:

* Байжанов Ұлан Сапарұлы (1958 жылы туған) – Қазақстан Республикасы Мемлекеттік кірістер министрінің орынбасары.
* Ерлан Сапарұлы Байжанов (1962 жылы туған) – қазақстандық саясаткер.
* Байжанов Нұрлан Сапарұлы (1959 жылы туған) – қаржыгер.
* Назим Сапарова (1964 жылы туған) – журналист, жазушы.

## Шығармалары
**Замандас туралы толғау. А., [[1973]]; 
**Архив-айғақ. А., 1988; 
**Абай және архив. А., [[1995]]; 
**Қажыға барған қазақтар (Қ.Исабаевпен бірігіп жазған). А., «Ана тілі», 1996; 
*''Алакөбеде оят мәні. Роман. «Жазушы», 2000.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Жамбыл облысы тұлғалары
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:1930 жылы туғандар
Максимовка

* Максимовка – Ақмола облысы Сандықтау ауданындағы ауыл.
* ''Максимовка'' – Павлодар облысы Павлодар ауданындағы таратылған ауыл.
Бандаж

thumb|Бандаж
**Бандаж** (франц. bandage — белбеу, таңғыш) — 

# медицинада — ішкі органдарды демеп тұратын арнайы белбеу. Ол пайдалануына байланысты — профилактикалық **бандаж** (босанғанға дейінгі, босанғаннан кейінгі), емдік бандаж және жарық бандажы деген түрлерге ажыратылады. Босанғанға дейінгі бандаж — бүйірінен түймеленетін, кеңдеу етіп қатты матадан тігілген белдік. Ол әйелдің құрсақ еті созылған жағдайда және ұрықтың жатырда қалыпты орналасуын сақтау үшін қолданылады. Босанғаннан кейінгі бандажды босанған әйелдің құрсақ бұлшық еттері қатты созылып, құрсақ шандыры төмен түскен жағдайда киеді. Бұны 3 айға дейін ғана киюге болады. Сондай-ақ, асқазан, ішек-қарын, бүйрек, жатыр, т.б. орнынан ауытқыған жағдайда емдік бандажын, көк етте, шапта, т.б. жарық пайда болғанда, осы органдардың еті созылмау үшін жарық бандажын пайдаланады; 
# техникада — машиналар мен құралымдар бөлшектерінің беріктігін ұлғайтып, тозудан сақтау үшін оларға кигізілетін металл сақина не белбеу. Темір жол вагондары мен локомотив, трамвай дөңгелектеріне қолданылатын бандаж мәнерленген сақина түрінде көміртекті болаттан прокаттау әдісімен жасалып, дөңгелекке ыстық күйінде кигізіледі. Үйкеліс салдарынан жұқара бастаған бандаж жаңартылып отырылады. 

## Дереккөздер



Санат:Медицина
Бидайық (құс)

**Бидайық** () — сұңқарлар тұқымдасына жататын жыртқыш құс.

Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Алматы, Шығыс Қазақстан облыстарының таулы аудандарында кездеседі. Таулы-тасты жерлерді, жарлар мен құздарды мекен етеді.

Шәулісінің (қоразының) қанатының ұзындығы 27 — 30 см, салмағы 330 — 350 г, ұябасары шәулісіне қарағанда ірілеу. Арқасы көлденең жолақты сұр, ал бауыры күрең, қызғылт күрең түсті келеді. Төсінде дөңгелек дақтары бар. Бидайықтың лашыннан ерекшелігі: төбесі жирен, көзінің астында ұзынша келген қос қара “мұртшасының” шеті күрең түсті болады. Ұясын биік, тік жартастарға салады, басқа құстардың ұяларын да пайдалана береді. Бидайық оңтүстікте — отырықшы, ал шығыста — жыл құсы. Олар бір рет жұптасып, наурыздың ортасында шәулісі мен ұябасары 1 — 4 жұмыртқаны 30 — 33 күндей кезектесіп басады. Балапандары 1,5 айда ұядан ұшады. Құстарды (*бозторғай, кептер, бұлдырық, кекілік, кейде жарқанатты*) қорек етеді. Жемтігін ұшып жүріп ұстайды. Тіршілігі әлі толық зерттелмеген.

Бидайық Ақсу-Жабағылы, Алматы қорықтарында қорғалады. Алматы хайуанатттар паркінде бидайықтың 2 жұбы тіршілік етеді. Бидайық сирек кездесетін құс болғандықтан, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген (1996).

## Дереккөздер


Санат:Сұңқарлар
Санат:Жыртқыш құстар
Санат:Азия құстары
Санат:Африка құстары
Санат:1829 жылы зерттелген жануарлар
Бексұлтан Байкенжеев

**Бексұлтан Байкенжеев** (7.11.1949, Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы Қосүйеңкі ауылы – 10.5.1993, Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы Қосүйеңкі ауылы) – сазгер әнші. Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері. Қазақстан Білім беру ісінің үздігі. М.Көкеновтің шәкірті.

## Өмірбаяны
* Қызылорда педагогикалық институтын (Қорқыт Ата] атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті) бітірген (1972).
* 1972 жылдан аудандық Әлшекей күйші атындағы өнер мектебінің директоры болып қызмет істеген.

## Шығармашылығы
Жүз елуге жуық ән жазған. Тұңғыш:
* «Ақбаян»
* «Жеңешем»
* «Күлімдеші»
* «Еркелеші
* Ермегім» әндерін белгілі әншілер З.Қойшыбаева, М.Ералиева, В.Қармысова, Л.Төлешева, Б.Маханбетова, тағы да басқалар орындаған.
* «Сырдария»
* «Ақшолпаным»
* «Ақ гүлім»
* «Нағашым»
* «Гүлденген Жаңақорған»
* «Құда болып жүрейік», тағы басқа әндері халық арасында кеңінен танымал.

## Ән жинақтары
Байкежеевтің бір топ әндері ән жинақтарына енген.
* «Ақбаян» (1984)
* «Ақ гүлім» (1992)
* «Сағынып жүрші» (1994) деген жеке әндер жинағы жарық көрген.

## Гастрольдік сапарлары
«Сыр сұлуы» және «Нұргүл» ансамбльдері құрамында көптеген елдерде өнер көрсеткен.

## Жетістіктері
* Халық шығармашылығы Бүкілодақтық фестивальдарының лауреаты атанды.

## Есте сақтау
* Байкежеев атымен көше аталған.
* Жаңақорған аудандық мәдениет үйі жанынан өнер мектебі ашылды.
* Екі жылда бір рет сазгерлердің Байкежеевке бағытталған облыстық фестивалі өткізіліп тұрады.

## Дереккөздер

Санат:7 қарашада туғандар
Санат:1949 жылы туғандар
Санат:Жаңақорған ауданында туғандар
Санат:10 мамырда қайтыс болғандар
Санат:1993 жылы қайтыс болғандар
Санат:Жаңақорған ауданында қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Қазақстан әншілері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткерлері
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Санат:Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті түлектері
Байқадам Ақайдарұлы

**Байқадам Ақайдарұлы** (шамамен 1792, Жалағаш өңірі – 1855, Қорқыт қорымы) – батыр. Сәрке батырдың немересі. Қоқандықтарға қарсы күресіп, елін, жерін қорғаған. 1829 жылы «Күміс қорғандағы» шайқасқа қатысқан. 1836 жылы Сырдария өзенінің Хиуа мен Қоқан шекарасына көпір салдырған. 

## Дереккөздер
Иберлер

**Иберлер** (латынша *Hіberes*) – ежелгі тайпа.

Ең алғаш Шығыс және Оңтүстік Испанияны қоныстанып, кейін (б.з.б. 7 – 3 ғасырларда) бүкіл Пиреней түбегі мен Оңтүстік-Батыс Галлияға тараған. Ежелгі заман авторлары олардың ішіндегі ең көбі әрі жауынгері деп турдетан, кельтибер, лузитан, кантабр, астур, галлаик тайпаларын атайды. Ибер мәдениетінің маңызды орталығы – түбектің турдетандар қоныстанған оңтүстік бөлігі (қазіргі Андалусия). Негізгі кәсіптері егіншілік пен мал шаруашылығы болған. Сондай-ақ, тоқыма, көзе жасау қолөнерін, металл өңдеуді білген. Б.з.б. 3 ғасырдың аяғы мен 2 ғасырдың басында кейбір дамыған тайпалар шақа ақша соққан. Иберлердің жазуы да болған (әсіресе, турдетандар). Иберлер рулық қоғамның ыдырау сатысында болған деп болжанады. Иберлер қала бекіністер (Нумация, Сеговия, Контребия, т.б.) төңірегінде бірлескен. Тайпаны әскери көсем басқарған, ақсақалдар кеңесі болған, халық жиналыстарында тайпалар мен қауымдар өздерінің әскери көсемдерін, елшілерін сайлаған. Сауданың дамуына, Карфаген мемлекетінің, Ежелгі Грекия мен Рим империясының ықпалымен Иберлердің рулық қоғамының ыдырауы оңтүстік-шығыс аудандарда жиіледі. Олар Пиреней түбегінің табиғи байлығына қызыққан шапқыншылармен ғасырлар бойы күресіп келді. Август билігі тұсында Рим империясы Иберлерді жаулап алды, Иберлер (баск тайпасынан басқалары) отаршылармен араласып кетті.

## Сілтемелер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Халықтар
Макинск гранит кен орны

**Макинск гранит кен орны** – Ақмола облысы Макинск қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 4 км жерде орналасқан. Геологиялық барлау жұмыстарын 1964 жылы «Центр-казгеология» Целиноград геологиялық барлау экспедициясы жүргізді. 1964 жылдан Ақмола облысы агроөнеркәсібіне қарасты Макинск қиыршық тас карьері кен өндіреді. 

## Геологиялық құрылымы
Кен орнының геологиялық құрылымын девондық интрузивті циклдің екінші негізгі фазасына жататын граниттер мен гранит-порфир түрінде берілген кендер құрайды. 

## Жатыс сипаты
Аршылып алынатын кеннің қалыңдығы 0,1 м-ден 3 м-ге (орташа 1,3 м) дейін жетеді. Қазба орнының шығыс бөлігінің өнімді қабатында кен гранит-порфирлер, батысында ірі микротүйіршікті граниттер түрінде кездеседі. Граниттің беріктік шегі 1043 кг/см2-ден 2150 кг/см2 (орташа 1605 кг/см2) аралығында ауытқиды. Аязға төзімділік маркасы МР-50, мүжілуге төзімділігі  И-45, соққыға төзімділігі У-50. Алынған гранит кендері «3000» маркалы бетон, тоқпақ тастар дайындау үшін, жолдардың төменгі қабатына төсеніш ретінде қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Ақмола облысы кен орындары
Нұрғали Нығметұлы Хамитов

thumb|right|200px
**Нұрғали Нығметұлы Хамитов**  (*[[20 қыркүйек]] [[1936 жыл]]ы туған, [[Алматы облысы]] [[Панфилов ауданы]] [[Жаркент]] қаласы*) - экономика ғылымдарының докторы (1994), профессор (1995).

## Өмірбаяны
* Алматы халық шаруашылығы институтын (1965, *қазіргі [[Қазақ экономика университеті]]*) бітірген.
* Алматы облысында банкте, қаржы бөлімінде (1959-1964)
* *«[[Казгипропищепром]]»* институтында аға экономист (1964–1997)
* Қазақстан ғылым академиясының Экономика институтында ғылыми қызметкер (1967–1996)
* 1996 жылдан Қазақ экономика университетінде кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 

## Ғылыми еңбектері
* *«Экономический механизм инновационного процесса в основном звене производства»* тақырыбында докторлық диссертация қорғады.
* 100-ден астам ғылыми жарияланым мен 16 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:20 қыркүйекте туғандар
Санат:1936 жылы туғандар
Санат:Жаркентте туғандар
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Экономика ғылымдарының докторлары
Санат:Экономика институтының профессорлары
Ахмет Қалықов

**Ахмет Қалықов** (1926 жылы туған, Сырдария ауданы Жеріктал қонысы – 2006) – еңбек ардагері, Социалисттік Еңбек Ері.

Найман тайпасы Бағаналы руының Бабас бөлімінен шыққан.

Еңбекке 15 жасынан араласқан. 1941 – 59 жылдары қазіргі Түркістан облысы "Көксу" кеңшарында шопан болып жұмыс істеген. 1959 жылы Қызылорда облысы Сырдария ауданы «Комсомол» кеңшарына көшіп келді. 1962 жылдан "Қараөзек" кеңшарында қой шаруашылығы бригадасының бригадирі. 1965 жылы әр 100 саулықтан 185-тен қозы, әр қойдан 3,1 кг жүн, елтірінің 82%-ын бірінші сортпен өткізгені үшін Социалистік еңбек ері атағы берілді. «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Халыков Ахмет, Ел қаһармандары 

Санат:1926 жылы туғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Қуаныш Шәкірұлы Баймағамбетов

**Қуаныш Шәкірұлы Баймағамбетов**(*[[1895]], [[Қызылорда облысы]], [[Сырдария ауданы]], Аманкелді атындағы кеңшар-[[1973]]*)- ақын.

Ерте сауатын ашқан. Темір жол жұмысшысы (1919—1925), бастауыш мектеп мұғалімі (1925 — 1945), кітапхана меңгерушісі (1945—1960) болып істеген.

## Шығармашылығы
* *«Мәрия — Мағауия»* дастаны 1926 жылы *«Әйел теңдігі»* журналында басылды.
* *«Ақындар шашуы»* (1927),
* *«Ленин»* (1928) жинақтарында өлеңдері шықты.
* 1929 жылы «Кедей жыры» деген атпен өлеңдерінің жинағы жарық көрді. 
* *«Аңламас батырдың оқиғасы», 
* «Сағит пен Сағат»,
* «Қаңғыбас Сандыбадтың ертегісі»*, тағы басқа дастандарында ерлікті, достықты, махаббатты жырлайды. 

Иса Байзақовпен (1925), Айтбай Дүйсенбаевпен (1957) айтыстары бар. Ауыз әдебиетінің үлгілерін, Сыр бойы ақындарының, Отан соғысы жауынгерлерінің өлеңдерін жинауға көп еңбек сіңірді.

## Дереккөздер


Санат:1895 жылы туғандар
Санат:Сырдария ауданында (Қызылорда облысы) туғандар
Санат:1973 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Айтыс ақындары
Макинск құйма-механикалық зауыты

«Макинск құйма-механикалық зауыты», жауапкершілігі шектеулі серіктестік. 2004 жылы «Мәтен» ЖШС негізінде, автомобиль және ауыл шаруашылығы машиналарына, станоктарға, темір жол көлігіне қосалқы бөлшектер жасап шығаратын «Макинск құйма-механикалық зауыты» ЖШС кәсіпорны құрылды. Кәсіпорын отандық өнім өндірушілер ассоциациясының мүшесі болып табылады.
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы
Сор топырақ

thumb| |right
**Сор топырақ -** орманды дала, дала, шөлейт және шөлді аймақтардағы құрғақ климат жағдайында топырақтың тұздануы нәтижесінде қалыптасады. Құрамында суға тез еритін тұздар көлемі 1%-дан артық болады. Сор топырақ 2 типке бөлінеді: автоморфтық сор топырақ жер бетіне ежелгі тұзданған жыныстардың шығуынан қалыптасады, құрамында тез еритін тұздардың көлемі 0,5 – 1%-ды құрайды (сульфаттар, хлоридтер), гидроморфтық сор топырақ минералданған топырақ – жер қыртысы суларының жер бетіне жақын орналасуы, олардағы тұздардың булануы барысында жоғарғы горизонтта 6 – 8%, одан да көп мөлшерде тұздардың жиналуы жағдайында дамиды. Қолдан суарған кезде жер асты ағысы жоқ немесе ағысы өте нашар жерлерде көп ұзамай жер асты ыза сулары пайда болып, олардың деңгейі жоғары көтеріліп, бетіне жақындап, буланып, топырақ бетінде мол тұздар қалдырады. Бұл жағдайды топырақтың екінші сорлануы, яғни жерді суарумен байланысты сорлану деп атайды. Құрамында тұзы мол сор топырақ немесе тұзы аздау сорланған топырақтар онда өсетін өсімдіктер үшін өте зиянды. Сор топырақта тұздардың деңгейі жоғары болса, өсімдіктер өнімі соғұрлым төмен болады. Сондықтан суармалы егіншілік жағдайында топырақтың сорлануымен күресу – басты мәселелердің бірі. Жер асты ағысы нашар алқаптарда сорланған топырақтарды тұщы сумен шайып, ыза суларды қолдан қазылған кәрізді-коллекторлы жүйелер арқылы басқа жаққа ағызу қажет. Жалпы сор топырақ өзінше белдем түзбейтін, белдемаралық топырақтарға жатады. Сор топырақтарды қолдан жақсартпайынша, оларды ауыл шаруашылына пайдалану тиімсіз. Орталық Африкада, Австралияда, Солтүстік Америкада, Каспий жағалауларындағы ойпаттарда, Солтүстік Қырымда, Орталық Азияда, Қазақстанда таралған. Сор топырақтарға қопсытқаннан кейін дәнді дақылдар мен көкөніс, мақта, қой және түйе жайылымына арналған шөп өсіреді.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Камал Баймаханов

**Баймаханов Камал** (1914 жылы туған, қазіргі Сырдария ауданы Қараөзек ауылы) – дәрігер. Ауыл молдасынан сауатын ашқан. 1935 жылы Қызылорда қаласындағы дәрігерлік курсты (1936), Алматы мемлекеттік медицина институтын (С.Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицинилақ университеті) (1941) бітірген. Тереңөзек (Сырдария) ауданының денсаулық сақтау бөлімін басқарған (1941 – 44). 1944 – 47 жылы Қызылорда облысы, 1947 – 55 жылы Алматы денсаулық сақтау бөлімінің бастығы. 1955 – 76 жылы Денсаулық сақтау министрлігінде (Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі.) бөлім бастығы және 20 жыл бойы бас эпидемиолог қызметін атқарды. Баймаханов бірнеше орден, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Тұлғалар
Жол құрылыс машиналары

нобай|
нобай|
**Жол құрылыс машиналары** — автомобиль жолдарын салуға, оны күтіп ұстауға және жөндеуге арналған машиналар. Олар cондай-ақ техникалық жолдар, гидротехникалық, азаматтық, өнеркәсіптік, аэродром, т.б. құрылыстарды салу үшін де пайдаланылады. Жол салудағы даярлық жұмыстарға ағаш жыққыш, бұта отағыш, топырақ қопсытқыш, тамыр жұлғыш, тас жинағыш, т.б. машиналар қолданылады. Топырақты қазу, тасымалдау, үю, т.б. жер жұмыстары скрепер, бульдозер, автогрейдер, т.б. жер қазғыш машиналар көмегімен жүргізіледі. Грунтты, жол негізін және жол жамылғысын тығыздауға жол тығыздағыштар, вибрациялық  және пневматикалық таптағыштар, т.б. қолданылса, жол негізін төсеу және жол жамылғысын орналастыру үшін битум тасығыш, гудронаторлар, цемент тасығыш, топырақ араластырғыш, бетон қоспасын араластырғыш, қиыршықтастарды үлестіріп  жайғыш, асфальт төсегіш, бетон төсегіш, т.б. машиналар пайдаланылады. Жолды жөндеу және оны пайдалану жұмыстары бетон бұзғыш, қар тазалағыш, жол жуғыш, т.б. машиналары арқылы атқарылады. 

## Дереккөздер

Санат: Көлік және коммуникация
Бердіқұл Қалымбетов

**Қалымбетов Бердіқұл** (15.3.1920, Сырдария ауданы – 16.2.1978, Алматы) – ғалым, ботаник-миколог, фитопатолог. Саңырауқұлақтарды зерттеген тұңғыш қазақ маманы, биология ғылымдарының докторы (1963), профессор (1967).

Орта Азия мемлекеттік университетін (Ташкент қаласы) бітірген (1949). Қазақстанда микроскопиялық паразитті саңырауқұлақтардың биологиясын зерттеу мектебін қалыптастырған. 1953 – 78 жылдары Қазақстан ғылым академиясының Ботаника институтында споралы өсімдіктер биологиясы зертханасының аға ғылыми қызметкері, меңгерушісі (1968 – 78), сонымен бірге, 1955 – 57 жылдары Алматы ботаника бағының (қазіргі Бас ботаникалық бақ) директоры, 1970 – 78 жылдары Қазақ ауыл шаруашылық институтының (ҚазҰАУ) фитопатология кафедрасының меңгерушісі болды. Негізгі ғылыми еңбектері микология мәселелеріне (Қазақстан мен Түрікменстан микофлорасына) арналған. Қалымбетов саңырауқұлақтың ғылымға беймәлім 50-ден аса түрін ашқан. 2-дәрежелі Отан соғысы, 2 мәрте Қызыл Жұлдыз ордендерімен марапатталған.

### Дереккөздер

Санат:Қазақстан ботаниктері
Санат:1920 жылы туғандар
Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:1978 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан микологтары
Санат:Профессорлар
Санат:Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Валерий Анатольевич Хан

**Валерий Анатольевич Хан** (13 тамыз 1951 жылы туған, Ақмола облысы Аршалы ауданы Анар станциясы) – техника ғылымдарының кандидаты (1980), экономика ғылымдарының докторы (2000).

## Өмірбаяны
* Мәскеу полиграфия институтын бітірген (1974). 
* Осы институтта инженер-технолог (1974–1980), аспирант (1980)
* Қазақстан ғылым академиясының жүйесінде ғылыми қызметкер (1983–2003) болды.
* 2005 жылдан ҚазҰПУ-да профессор қызметін атқарады.

## Ғылыми еңбектері
* *«Функционирование и развитие науки в условиях рынка: методология и практика прогнозирования»* тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 
* 100-ден астам ғылыми жарияланым мен 7 монографияның авторы.

## Дереккөздер

Санат:13 тамызда туғандар
Санат:1951 жылы туғандар
Санат:Аршалы ауданында туғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Техника ғылымдарының кандидаттары
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Экономика ғылымдарының докторлары
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетінің профессорлары
Макинка

**Макинка** — Ақмола облысы Біржан сал ауданындағы ауыл, Макинка ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Степняк қаласынан оңтүстікке қарай 30 км-дей жерде.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1875 жылы қаланған. 1961 жылдан шошқа өсіретін кеңшардың орталығы болып келді. Макинкада жөндеу шеберханасы, нан зауыты, шұжық және алкогольсіз сусын шығаратын цехтар, балалар туберкулезін емдейтін санаторий бар. Ең жақын темір жол станциясы – Макинск (20 км).

## Дереккөздер

Санат:Біржан сал ауданы елді мекендері
Серік Сәрсенғалиұлы Оспанов

Серік Сәрсенғалиұлы **Оспанов**(1939 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы Есенсай ауылы) – *физика-математикалық ғылым докторы* (**1997**), профессор (**1998**).
***1961** - ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген соң осы университетте аға лаборант
***1961-1966**  стажер-ізденуші
***1966-1977** аға оқытушы
***1977-1991** доцент
***1991–1993, 1993–1996** Қазақстан Республикасы Экономика және нарық қатынастары ғылым-зертеу институты директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары
***1996-1997** ҚазҰУ-да доцент болып жұмыс істеді.
***1997 жылдан** профессор қызметін атқарады.
## Ғылыми еңбектер
1996 ж. «Разработка метода эффективной генерации стационарных решений для задач дискретной оптимизации в экономических системах» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 40-тан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы.. 
## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Василий Филиппович Макарин

**Макарин** Василий Филиппович (1906, Сандықтау ауданы Быстримовка ауылы – 1978, Алматы) – еңбек ардагері.Социалистiк Еңбек Ері (1957), ұжымшар құрылысын ұйымдастырушы. Великан ұжымшарының төрағасы (1929 – 32), Сандықтау МТС-ы директорының орынбасары (1933), Балкашино, Алексеев ауданы партия кттерінің хатшысы (1939), Атбасар ауданы партия комитетінің 1-хатшысы (1952–64) болып жұмыс істеді. 4-шақырылған ҚазКСР Жоғары Кеңесінің депутаты. КСРО орден, медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Сортөбе

**Сортөбе**, (Шортөбе) — Жамбыл облысы, Қордай аудандағы ауыл, Сортөбе ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қордай ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 47 км-дей жерде, Шу өзенінің оң жағалауындағы төбелі-жонды келген тау алды жазығында орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1998 жылға дейін "Шортөбе" деп аталып келген. Іргесі 1930 жылы қызылша өсіретін “Коммунистік” ұжымшарының орталығы ретінде қаланған. Оның негізінде 1997 жылдан бастап Сортөбеде 2 ӨК және 50-ден астам шаруа қожалығы құрылды. 

## Инфрақұрылымы
2 орта, 1 орталау мектеп, отбасылық-дәрігерлік амбулатория бар.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Қордай ауданы елді мекендері
Майшұқыр

**Майшұқыр** — Ақмола облысы Қорғалжын ауданындағы ауыл, Майшұқыр ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қорғалжын кентінен солтүстік-батысқа қарай 17 км-дей, Майшұқыр көлінің оңтүстік жағасында орналасқан.

## Халқы

Дүкен, мектеп, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт, монша бар.

## Дереккөздер

Санат:Қорғалжын ауданы елді мекендері
Күлән Жантемірқызы Қалымбетова

**Қалымбетова Күлән Жантемірқызы** (22.4.1957 жылы туған, Қазалы ауданы Бекарыстан би ауылы) – әнші, артист. Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1998 ж.).

Қызылорда қаласындағы М.Мәметова атындағы қыздар педагогикалық училищесінің бастауыш  мектеп мұғалімі мамандығы бойынша бітірген. 1977 жылы "Мелиоратор" сарайына көркемдік жетекші болып қызметке орналасқан. 1978 жылы қаңтар айында облыстық "Өмірімді әнмен өрнектейміз" атты байқауға қатысып, сол жылы облыстық филармонияның әншісі қызметіне шақырту алады.

Бірнеше облыстық байқаулардың жеңімпазы. 1992 жылғы тұңғыш Ш.Қалдаяқов атындағы Республикалық байқаудың лауреаты, 1993-1994 жылдары Алматы қаласында өткен "Қарқара" жәрмеңкесіне қатысқан. Сонымен бірге Өзбекстанның Бұқара, Самархан, Новаии, сонымен қоса Тәжікстан, Түркіменстан, Қырғызстан елдерінде гастролдік сапарда болған.

1998 жылы 13 мамырда Елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаевтың қолынан "Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі" атағын алды.
2002 жылы Қызылорда мемлекеттік университетінің музыка бөлімін үздік дипломмен бітіріп шықты. 2002 жылдың қорытындысымен халықтың сүйікті әншісі номинациясына ие болды.
Қалымбетованың репертуарында «Сәулем-ай», «Керім-ау айдай», «Әттең тонның келтесі-ай», «Күміс құмған», «Қайдасың», «Ана туралы жыр», «Ақ бантик», т.б. кең тараған әндер мен Қызылорда өңіріне танымал сазгерлер: Н.Алғашбаев, Л.Әбдіхалықова, Г.Даукенова, М.Сыздықовтардың шығармалары енген. Бірнеше медальмен марапатталған. Қызылорда қаласының құрметті азаматы.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* КҮЛӘН ҚАЛЫМБЕТОВА 

Санат:1957 жылы туғандар
Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:Қазақстан әншілері
Санат:Қазақстан актрисалары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Сарышығанақ (көл)

**Сарышағанақ** – Еділ-Жайық алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданы, Бостандық ауылынан шығысқа қарай 8 км жерде орналасқан. Ауданы 19,0 км2. 

## Жағалау сипаты
Көлді Қараөзен жарып ағады. Жағалауы көбіне жайпақ, солтүстік жыралармен тілімделген. Суы тұщы, жаздың соңында минералдылығы артып, жағалауы сортаңданады. Жағаларында қамыс өседі, суында балық бар. Алабын жайылымға пайдаланады.

## Дереккөздер

Санат:Казталов ауданы көлдері
Санат:Жайық су алабы өңірі
Майсор (Ақмола облысы)

**Майсор** – Сілеті өзені алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Ақмола облысы Ерейментау ауданында, Бестөбе кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 36 км жерде, теңіз деңгейінен 180,0 м биіктікте орналасқан. 

## Гидрографикасы
Аумағы 3,7 км2, ұзындығы 3,9 км, енді жері 2,2 км, жағалау бойының ұзындығы 9,7 км. Майсорға жаз айларында кеуіп қалатын 4 жылға келіп құяды. Көктемгі қар және грунт суларымен толығады.

## Жағалау сипаты
Батыс және оңтүстік жағалауы батпақты, қамыс, құрақ өседі.  Суы тұзды, мал суаруға жарамсыз. 

Санат:Ерейментау ауданы көлдері
Санат:Сілеті су алабы
Бандунг конференциясы

[thumb|[Бандунг Конференциясы]]
**Бандунг Конференциясы**, Үндістан, Индонезия, Пәкстан, Бирма (Мьянма), Шри Ланка басшыларының ұсынысымен 1955 жылы 18 — 24 сәуірде Бандунгте (Индонезия) өткен Азия мен Африка елдерінің форумы. Аталмыш мемлекеттерден басқа Бандунг Конференциясына Алтын Жаға, Ауғанстан, ВДР, Жапония, Египет, Ирак, Иран, Иордания, Йемен, Камбоджа, ҚХР, Лаос, Либерия, Ливан, Ливия, Непал, Оңтүстік Вьетнам, Сауд Арабиясы, Сирия, Судан, Тайланд, Түркия, Филиппин, Эфиопия және бейресми түрде Алжир, Марокко, Тунис, Оңтүстік Африка Одағы өкілдері қатысты. Алғаш рет екі құрлықтағы тәуелсіз мемлекеттер өздеріне тікелей байланысты мәселелерді талқылап, тиісті шешімдер қабылдады. Конференция барлық елдерді соғысқа жол бермеуге, ядролық қаруды жоюға, мемлекеттер арасындағы қатынастарды панча шила принциптеріне сүйене отырып дамытуға және ынтымақтасуға шақырды. Отаршылдықты түбірімен жою жөніндегі пікірталаста Түркия, Пәкстан, Филиппин өкілдері тарапынан Кеңес Одағындағы одақтас республикалар (Украина, Орталық Азия,Балтық елдері) тағдырына назар аударылды. Индонезия президенті Сукарноның “қандай түрде болсын, отаршылдық — масқара, оның көзін құрту қажет” деген пікірі Бандунг Конференциясы шешімдеріне енді. Бандунг Конференциясында жаңадан пайда болған дамушы елдердің өз тағдырын өзі шешуге құқылы екендігі әлемге жария етілді, Азия және Африка халықтарының экон. және мәдени дамуы жолдары белгіленді. Конференция отаршылдыққа қарсы күресте және бейбітшілікті нығайтуда оң рөл атқарды. 

## Дереккөздер


*Сукарно А., Индонезия обвиняет, М., 1961;
*Неру Дж., Внешняя политика Индии, М.,
*1965; История дипломатии, т. 5, кн. 1, М., 1974.

Санат:Халықаралық саясат
Майлысор (Ерейментау ауданы)

**Майлысор** — Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы көл. 

## Гидрографикасы
Аумағы 420 га, тереңдігі 1,5 м. Суы тұзды. Әктас кенінің өндірілуіне байланысты Майлысор көлі кеуіп кеткен.

Санат:Ерейментау ауданы көлдері
Майлан

**Майлау** – Ақмола облысы Ерейментау ауданының батысындағы тау. Ауданның Целиноград ауданымен шектесетін жерінде орналасқан. Ерейментау қаласынан батысқа қарай 75 км, Веренка ауылынан батысқа қарай 35 – 37 км жерде. 

## Жер бдері
Абсолюттік биіктігі 404 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 2 км-ге созылып жатыр, енді жері 1,5 км. Сілеті өзеніне қарай түсетін солтүстік және батыс беткейлері тіктеу. 

## Геологиялық құрылымы
Ордовиктің тау жыныстарынан түзілген жер қыртысын элювийлі-делювийлі шөгінділер жапқан. 

## Өсімдігі
Нашар дамыған қызғылт қоңыр топырағында қараған, сұлыбасты қылқан, боз аралас шөптесіндер өскен.
 
## Дереккөздер
 

Санат:Ерейментау ауданы таулары