open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бекен Исабаев

**Бекен Исабаев** (1930 жылы туған) - педагог. Бөрілідегі Әуезовтің мұражай-үйін ұйымдастырушы. 1987 жылы мұражай меңгерушісі, 1995 жылдан ғылыми қызметкер.

## Еңбектері
Құнанбай, Абай, Мұхтар туралы тарихи деректерді хатқа түсірген, жер мен ел тарихының білгірі. Исабаевтың құнды әрі нақты дерекке кұрылған жазбалары Абайдың Семейдегі мемлекеттік мұражай-қорығының колжазба корында сақтаулы. «Абай» жене «Мұхтар Әуезов» энциклопедияларына пайдаланылған біраз деректер, Әуезовтің шежіресі осы Бекен қарияның жазба корынан алынды. «Ұлылар мекені» (2001) атты көлемді естілігі, «Абай жерінің тарихы», «Абай елінің тарихы», «Мұхтар Әуезовтің ата шежіресі» атты жазбалары «Семей таңы», «Алматы ақшамы» (1995) газеттерінде, «Жұлдыз» журналында (1995, № 8) жарияланды.

Бөрілідегі Әуезовтің мұражай-үйінің тақырыптық жоспары мен таныстыру көрсеткіштерінің авторы. Жазушының туғанына 100 жыл толуы мерекесіне орай, Әуезовтің әкесі Омархан мен анасы Нұржамалдың жерленген жерін тауып, басына күмбез орнатуға тікелей жетекшілік етті. Әуезовтің өміріне катысты көптеген деректер жинастырды және «Абай жолы» роман-эпопеясында суреттелген жерлерді картаға түсірді.

## Дереккөздер

Санат:1930 жылы туғандар
Санат:Мұхтар Әуезов
Санат:Абай Құнанбайұлы жобасының мақалалары
Керімбай датқа

**Керімбай датқа** (1844–1846 жылдар шамасында туған – өлген жылы белгісіз) Билік кұрған елі, мекен-жайы Түркістан облысы Түлкібас пен Сайрам ауданының Қайнар бұлақ, Шақпақ, Састөбе ауылдары. Шыққан тегі - ұлы жүздің Дулат тайпасы, оның ішінде Сыйқым, оның Шуылдақ тармағынан.

Керімбай датқаның бұл ғұмырнамасына тағы бір қосымша дерек бар. Оны КСРО Журналистер одағының мүшесі "Жалын" баспасы директорының бұрынғы орынбасары байырғы журналист, дербес зейнеткер Керімбай Боранбаев бізге былай айтып берген-ді:
:- Мен туғанда - дейді ол - атақты Керімбай би Ташкентке кетіп бара жатып біздің үйге түсіпті. Әкем байғұс қалбалақтап, тағы бір қойын сойып, биді күтіп алыпты. Керімбай би шілдехананы өзі басқарыпты. Таң бозарып атқанша ол шешендік дана сөздер, жыр-толғаулар айтып жиналған жұртты дән риза етіпті. Жөргекте жатқан маран ат қояр кезде көпшілік ортасынан біреу тұрып:
:- Нәрестенің аты өзінің Рысбай, Рыстанбек, Айнабек аталарына ұйқастырып қояйык, - депті.
Сонда әкем Боранбай:
:- "Құтты конақ келсе, қой егіз табады", - деген - Құдай айдап еліміздің атақты биі Керекең шілдехана үстінен түсті. Би ағамыздың құрметіне баламның атын Керімбай қойсаңдар - деймін. Осы балам Керекеңдей ел басы көсем, шешен болар ма екен, кәне аумин деңдер? - деп қолын жайыпты. Көпшілік сөйтіп әкемнің өтінішін қолдап, менің атымды "Керімбай" қойыпты. Бұл 1926 - барыс жылы екен. Ол кезде Керімбай бидің жасы 80-нен асқан шағы болса керек. Демек, сонда Керімбай датқаның туған жылы 1844–1846 жылдар шамасында боп шығады.

Қариялардың айтуына қарағанда Керімбай бидің кезінде айтан билік шешендік сөздері, мақал, нақыл термелері, өзінің замандастары Сапақ, Қасымбек, Көлбай, Досбай, Шойбек, т.б. би шешен, датқалармен кеңестері, сөз сайыстары аз болмағанға ұқсайды. Бірак, олардың көбісі хатқа түспеген, ел жадында сақталғандары да бүгінде ұмытыла бастаған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Балдақ илейтін машина

**Балдақ илейтін машина** (Машина кольцераскатная) — консоль қысушы және орталық аунақшалардан түратын машина.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Қазақ комитеттері

**Қазақ комитеттері** - ұлт-азаттық қозғалыстың ақпан революциясынан кейінгі кезеңдегі даму нәтижесі, оның өзінің түпкі, негізгі мақсаты - мемелекеттік еркіндікке ұмтылысының табиғи көрінісі, ұлттық мемлекет болуға жасаған алғашқы қадамын 11 наурызда облыстық Қазақ комитеттері Семейде (төрағасы Р.Мәрсеков) және Омбыда (төрағасы Е.Итбаев), ал осы айдың соңына қарай Алматыда (төрағасы И.Жайнақов) жұмыс жасай бастайды. 

Наурыз айының ортасына қарай Торғай облыстық Азаматтық комитеті құрылып, оның қүрамына енгендердің арасында А.Байтұрсынұлы, Н.Бегімбетов, С.Кәдірбаев және М.Тұнғаншин бар еді.

Жаңа қалыптасқан саяси жағдайда қазақ қоғамының бастаушы саяси күшіне айналған қазақ демократиялық интеллигенциясына күн тәртібінде тұрған өзекті мәселелерді жалпы ұлттық деңгейде жинақтап, белгілі бір тұжырымдарға келіп, бүкілресейлік Құрылтай жиналысына, келе жатқан түбегейлі өзгерістерге даярлық жасау керек еді. Мұндай жұмысты іске асырудың тиімді құралы түрлі деңгейде жиналыстар, сиездер өткізу болатын. «Қазақ» газеті 1917 жылғы 9 наурыздағы санында жол қатынасының ауырлығы мен уақыттың тығыздығына байланысты тез арада жалпы қазақ сиезін шақыру мүмкін еместігін айтып, «әуелі, қазіргі болған өзгерістердің мақсат, мағынасын түсіну үшін, екінші, учредительное собраниеге лайық адамдар» белгілсу мақсатында алдымен облыстық немесе облысаралық сиездер өткізуді ұсынып, оған болыс басына ең аз болғанда екі адамнан өкіл жіберу керектігін білдіреді. Жаңа құрылған Қазақ комитеттері наурыз айынан бастап-ақ ол сиездерді өткізуғе дайындық жасай бастайды.

## Дереккөздер

Санат:Алаш қозғалысы
Жалпы географиялық кеңістіктік өзара әрекет

**Жалпы географиялық кеңістіктік өзара әрекет** (*Общегеографическое пространственное взаимодействие*) - географиялық кеңістіктегі нысандар мен кұбылыстардың арасындағы өзара әрекеттестік (*зат, [[энергия]], [[ақпарат алмасу]] түрінде, тағы басқа*). Әр түрлі кеңістіктік өзара әрекеттестіктің қарқындылығы көптеген географиялық түсілімдердің (географиялық ландшафтылардың, аумақтық-өндірістік кешендердің, қоныстану өрістерінің, тағы басқа) пайда болуы мен даму ерекшеліктеріне себепші болады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Иса Ақынбеков

**Иса Ақынбеков** (1896, Мұрынқарақтауының Қамырлықұдық мекені — 1937) — коғам қайраткері, саяси қуғын- сүргін құрбаны.

Қоңырат тайпасының Құлшығаш руынан шыққан.

1919—1922 жылы Арыс қалалық партия ұйымының, 1922—1924 жылы Арыс қалалық аткомының төрағасы, 1924-1926 жылы Шымкент қалалық басқару комитетінің хатшысы, 1926—1928 жылы Ақтөбе БК(б)П, 1928-1929 жылы Қостанай БК(б)П нұсқаушысы, 1930—1932 жылы Қарабалық ауданы комитетінің, 1932—1935 жылы Талдықорған қалалық басқару комитетінің, 1936—1937 жылы Ақтебе химия комбинатында партия комитетінің хатшысы кызметтерін атқарған. 1937 жылы 6 желтоқсанда "халық жауы" деген жаламен ұсталған. 1958 жылы 15 мамырда Ақтөбе облысы сотының шешімімен акталған. Ұрпақтары Аққұм аулында тұрады.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Жабынды эпителий

**Жабынды эпителий** (покровный эпителий); (epithelium superficiale; лат. ері — үстінде, thele — емізікше; super- ficialis — беткей, жабынды) — теріні сыртынан қаптап, дене қуыстарын, түтікше мүшелердің ішкі бетін астарлап, қоршаған орта мен организмнің арасындағы зат алмасуды қамтамасыз етіп, қорғаныс, тітіркеніс, заттарды сору, сіңіру және бөліп сыртқа шығару қызметтерін іс жүзіне асыратын ұлпа. Қар. Жабынды ұлпа. 
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Сетл

**Сетл** (setl) — теориялық-жиындық операцияларға бейімделген, процедуралық типке жатпайтын программалау тілі; аса жоғары деңгейдегі тілге жатқызылады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Кешенді қызметі бар сандық желі

*Кешенді қызметі бар сандық желі* - CCITT [MKKTT] стандарттары бекіткен стандарттық көп мақсатты интерфейстердің шектеулі жиынтығын ("пайдаланушы-желі") пайдалану жолымен пайдаланушылар қол жеткізетін барлық қызметтер үшін алмаспайтын сандық байланыс ұсынатын жалпы пайдалану желісі немесе жеке желі. Халықаралық деңгейде қабылданған стандарттар интерфейстері арқылы кешеңді қызметі бар сандық ISDN желісінің шегінде арналарды немесе дестелерді жалғай отырып, сандық байланысты қамтамасыз етеді.

Ұлттық және халықаралық сандық байланысты ұсыну үшін басқа ISDN-дермен қосылу да қамтамасыз етіледі. Кешенді қызметі бар сандық желі енді қызметі бар сандық желінің базалық жылдамдық интерфейсі [Integrated Services Digital Network Basic Rate Interface [ISDN— BRI|| және кешенді қызметі бар сандық желінің бірінші реттік жылдамдық интерфейсі [Integrated Services Digital Network Primary Rate Interfice ISDN—PRI.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Апертуралық бұрмалану

**Апертуралық бұрмалану** (Апертурное искажение) — электронды-сәулелік құралдардың электрондық сәулесінің көлденең қимасы ауданына байланысты туындайтын бұрмаланулар. Мысалы, фотокатодтағы потенциалы әр түрлі екі нүктені электрондық сәуле бірден қамтыса, онда сол екі нүктенің потенциалдары өзара теңеседі, теңесу тоғы пайдалы сигнал жасауға қатыспайды.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Магниттік өтімділік

right|250px**Магниттік өтімділік** абсолют — \mu, салыстырмалы  — сыртқы магнит өрісінен заттың әсерленуін (реакция алуын) сипаттайтын физикалық шама. Абсолют Магниттік өтімділік Магнит өрісінің  {B}  магниттік индукция векторы мен  {H}  кернеулік векторлары арасындағы пропорционалдық коэффициент ретінде енгізіледі: \vec{B} = \mu\vec{H}. СИ жүйесінде салыстырмалы Магниттік өтімділікнің абсолют Магниттік өтімділікне қатьшасы магнит тұрақтысы \mu_{0}- ға тең ( \mu_{0}  = -4 \pi  *  10−7  Г/м ); \mu_{r} = \frac{\mu}{\mu_{0}} . Диамагнетиктер үшін \mu \lessapprox 1, парамагнетиктер мен ферромагнетиктер үшін \mu \gtrapprox 1 болып, 10^4 дейін жетуі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Санат:Электродинамика
Айдын (монография)

**«Айдын»** - монография. Авторы - Р. Нұрғали. 1985 жылы «Өнер» баспасынан жарық көрген. Қазақ драматургиясының жанр жүйесін зерделеуге арналған.

Негізгі нысана - Әуезовтің драмалық туындылары. Кітап үш тараудан тұрады. Зерттеуші («Трагедия») жазушының трагедиялық шығармаларын жан-жақты талдап:
* «*[[Еңлік — Кебек (пьеса)|Еңлік-Кебек]]ті*» эпикалық трагедияға
* «*Бәйбіше-тоқал*» 
* «*[[Қарагөз (трагедия)|Қарагөз]]ді*» адамгершілік-тұрмыстық трагедияға
* «Абайды» тарихи трагедияға жатқызады.

Демек ол трагедияны үш түрге жіктеген. Автор қазіргі әдеби процеске сүйене отырып, қазақ комедиясын екіге бөлген: 
* сатиралық комедия («*Айман-Шолпан*»), 
* лирикалық комедия («*Алма бағында*»)
Ғалым қазақ драмасын үш салаға топтастырған: 
* қаһармандық драма («*Тунгі сарын*»), 
* саяси-әлеуметтік драма («*Октябрь үшін*», «*Тартыс*», «**Тас түлек**», «**Шекарада**», «**Алуа**», «**Асыл нәсілдер**»)
* ғұмырнамалық драма («**Бекет**»). 
Зерттеу еңбегінде автор Әуезовтің эпостық дәстүрлер мен әлемдік драматургия сабақтарын шебер ұштастыра білуі арқылы қайталанбас, классикалық драмалар тудырғанын ғылыми тұрғыдан сенімді дәлелдеген. Көлемі 21,6 баспа табақ, таралымы мың дана.

## Дереккөздер


Санат:Монографиялар
Санат:Өнер баспасының кітаптары
Санат:1985 жылы шыққан кітаптар
Ежелгі егістік алқабы

**Ежелгі егістік алқабы** - бұрынғы "Овцевод "кеңшарынан солтүстікке қарай 5 км жерде. 1974 ж. Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедицияның тобы (жетек. В.Грошев) зерттеген. Агроирригация жүйелеу қалдықтары Тектұрмас және Бөрі ойнақ қала жұрттарының арасында сақталған. Көпшілігі 24x12 м пішінді тікбұрышты келген. Ұзыннан қарағанда ені 3—4 м жүйектерге бөлінген. Олардың ені 25 см және теренд. 8—10 см арықтар бөлігі сақталған. Бақша қалдықтары болуы ықтимал.
## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Апостериорлық ықтималдық

**Апостериорлық (кері) ықтималдық** (Апостериорная вероятность) — қабылданған сигнал (S) кеңістігіне байланысты оны берілген хабардың белгілі бір ақпаратына (X.) жатады деп қабылданған шешім ықтималдығы. Бұл ықтималдық басқа ақпараттарға жататын ықтималдықтан жоғары болу керек. Априорлық ықтималдық белгісіз болғанда оның ең нашар таралуының орташа тәуелділіктің ең үлкен мәніне әкелетін жағдайда шешілуін минимакстық өлшем дейді.

## Дереккөздер


Санат:Баестық статистика
Планарлы-эпитаксиалдық технология

**Планарлы-эпитаксиалдық технология**  — Планарлы-эпитаксиалдық технологияның
қуатты транзисторлар жасауда қолданылатын түрі. Мұнда монокристалл
төсеніштің құрылымын қайталайтын
жұқа Si — эпитаксиалдық қабатты
төсеніш үстіне эпитаксиалдық өсіру
операциясы бар. Эпитаксиалдық
қабат пен төсеніштің легирлену
деңгейі және өткізгіштік типі әр
түрлі болуы мүмкін.

Планарлы-эпитаксиалдық технология транзисторлар құрылымын
қалыптастыру және элементтерін
оқшаулау түрлеріне байланысты
бірнеше нұсқаларға бөлінеді. Элементтері толық диэлектрлік оқшауланған ИС-ды *диэлектриктегі [[кремний]]* құрылымы негізінде жасайды.
Мұндай құрылым поликристаллы Si
пластина ішінен ойып-өңдеумен
ойықтар жасап, олардың қабырғаларына SiO2 үлдірлерін жалатып,
сосын осы ойықтарды монокристаллы n+ - Si-ді жергілікті эпитаксиалды өсірумен толтыру нәтижесінде жасалады. Сөйтіп, жан-жағынан
диэлектрикпен (SiO2 ) қоршалған
және жоғары омды диэлектрик болып
табылатын поликремнийге батырылған п+ - аймақтары пайда болады.

ИС элементтерін комбинациялы
оқшаулаған кезде олардың астын
төсеніш жағынан кері ығысған р — п
өткелдерімен, ал қабырға жақтарын
диэлектрикпен оқшаулау арқылы
эпитаксиалдық қабатты жергілікті
өтпелі тотықтармен оқшауласа, онда
бұл изопланарлық технология. Ал
енді эпитаксиалдық қабатта V-тәрізді
каналдарды ойып өңдеумен, сосын
оларды жоғары омды поликремниймен толтыру жолымен оқшауласа, бұл полипланарлық технологияға жатады.

Оқшаулаудың келесі VIP технологиясында ( — поликристаллы кремнийі
бар V-тәрізді жыралармен оқшаулау)
ИС элементтерін қалыптастырылган
Транзисторлық құрылым  қабаттарынан тұратын элементтер арасыңдағы
эпитаксиалдық қабатты тігінен
анизатроптың ойып-өңдеу жолымен
оқшаулайды, осыдан кейін пайда
болған V-тәрізді жыралары бар
бедерді SiO2 мен Si3N4 жұқа  оқшаулағыш қабаттарымен жабады да,
жыраларды поликремниймен толтырады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Балқымайтын электрод

**Балқымайтын электрод** (Электрод неплавящийся) — баяу балқитын материалдан жасалған пісіру процесінде қолданылатын электрод. Электрдоғасы баяу балқитын электрод пен пісірілетін бүйым аралығында жалындатылады. Пісірілген жік қалыптастыру үшін қосымша металл қолданылады. Пісіру процесінде электродтың қарышталуы өте төмен. Оқшаулаушы газ ортасында қолданьш электрдоғалы пісіруде плазмалык кесу, тозаңдатып қаптастыру, т.б. пісірудің арнайы төсілдерінде қолданылады. Балқымайтын электродтар, баяу балқитын элементтер: көміртек, графит, цирконий,гафний, вольфрамнан жасалады.Вольфрам электродтар кең таралған.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Жалаңаш сезімтал жүйке ұштары

**Жалаңаш сезімтал жүйке ұштары** (свободные чувствительные нервные окончания) — сезімтал нейроциттер дендриттерінің ешқандай қабықпен қапталмаған жалаңаш соңғы тармақтары, яғни сезімтал рецепторлар. Олар көбіне эпителий және дәнекер ұлпаларында кездеседі. Аталмыш рецепторлар, әсіресе, сиырдың және қойдың қаңсарлары мен жьшқы ерінінің эпидермистері эпителиоциттерінің аралықтарында, тері түктері фолликулдарының айналасындағы дәнекер ұлпасында коптеп орналасады. Жалаңаш сезімтал жүйке ұштары — өздері жүйкелендіретін құрылымдарды сыртынан шырмай қаптап жатады. Олардың пішіндері жекеленген тармақтар, шумақ немесе ілмек тәрізді болып келеді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Ақындар мектебі

**"Ақындар мектебі"** - 2005 жылы құрылған. Айтыс өнеріне ден қойған жастардың басын қосады.

Үйірме мүшелері қазақтың бұрыннан белгілі жыр дүлдүлдерімен қатар аудан аумағынан республикаға танымал Т.Әбуова, З.Калауова, Ә.Қалыбекова, Б.Шойбеков, М .Есжанова, А.Жаппарқулова, т.б. айтыс ақындарының шеберлігі, ерекшелігі жайлы дәріс алып, өздері де ауданы, облыстық, республикалық, халықаралық сайыстарға қатысу үшін даярлықтан өтеді. Оларға республикаға танымал ақын Ә.Қалыбекова жетекшілік етеді.

## Дереккөздер
Аппаратуралық шуылдар

**Аппаратуралық шуылдар** (Аппаратурные шумы) — радиоэлектрондық аппаратураның, негізінен, кіріс тізбектерінде (күшейткіштерде, сүзгілерде) пайда болатын және пайдалы сигналдарды қабылдауға, бақылауға немесе өлшеуге кедергі жасайтын әр түрлі бөгеуілдерді тудыратын жүйелі емес электр тербелістері. Аппаратуралық шуылдардың негізгі себептері электрондық құрылғы тізбектері элементтеріндегі электр зарядтарының флуктуациясы, нашар түйіспелер болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Нау шешен

**Нау шешен**. Көктемнін бір күнінде Нау шешеннің лақтайын деп тұрған бір ешкісі ұшты-күйлі жоғалады. Ол іздестіріп жүріп ұрыны табады. Ұры: ешкінің орнына бір ешкі ал десе, Нау көнбепті. Ұры: екі ешкі ал дейді. Ол көнбепті. Екеуі ханға барыпты. Хан үш ешкі төлесін депті. Нау алмайды. Хан - төрт ешкі берсін, ал - депті. Нау тағы алмапты. Сонда хан түрып:
:- Не қылғаның мынау, ешкінің несі бар еді, сонша, - деп сұрапты. Сонда Нау:
::- Ешкімнің іші толған лақ еді,
::Саусам сүті бұлақ еді,
::Қап-қап құрты бар еді.
::Қарын-қарын майы бар еді,
::Сойсам терісі бұтыма қап еді.
::Мүйізі пышағыма сап еді...
деп шұбырта жөнеліпті.
:- Е, жағың қарысқыр, мақтауын келістірдің. Енді ешкінің төлеуін айтшы? - депті хан.
::- Төлеуіне төрт ешкі,
::Айыбына алты ешкі,
::Өзімен он ешкі,
::Билік ақысы бір ат...
депті Нау. Сонда хан күліп:
:- Бір ат, он ешкі бер де, мына пәледен құтыл, - депті ұрыға. "Нау кұрымай, дау құрымас" деген сөз содан қалыпты.

## Дереккөздер
Изоклинальдық аңғар

**Изоклинальдық аңғар**- қатпар қанаттарының бірінде түзіліп, оны бойлай орналасқан өзен аңғары. Аңғардың екі бірдей беткейіндегі тау жыныстарының (тақташа) құламалары бір жаққа қарай және шамамен бірдей жаққа қарай немесе шамамен бірдей бұрышта болады. 
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Сенімділік факторы

**Сенімділік факторы** (фактор уверенности; certainty factor) — білімдер базаларында — базаны пайдаланушының фактінің ақиқаттығына (айнымалыньің мәніне) сенімділігінің деңгейін анықтайтын сан (әдетте, 0 мен 100 аралығында) және  ол сан логикалық қорытындыны қалыптастыруға пайдаланылады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Дестелік жалғау

**Дестелік жалғау** () —
"Дестелер" деп аталатын, әрқайсысы
бағыттаудың, реттік пайда болуының,
қатені тексерудің өзіндік басқару
ақпаратымен қамтамасыз етілген
дискреттік деректер конверттері мен
пайдаланушының бағытталатын ақпарат пен сегментгелетін деректер тарату әдісі. Дестелік жалғау дестені тарату уақыты ішіңңе
ғана арнаны иеленуге мүмкіндік
береді. Тарату аяқталғаннан соң арна
басқа дестелерді тарату үшін босайды.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Сенімділік

**Сенімділік**  — компьютердегі белгілі бір қызмет атқаратын блоктың берілген уақыт кезеңі ішінде нақты жағдайда талап етілген жұмысты орындау қабілеті. Құрылғының тоқтаусыз жұмыс істеу мүмкіндігі, оның орташа тоқтамай жұмыс істеу уақыты, істен шыққан жағдайда қайта қалпына келтірудің орташа уақыты сенімділік көрсеткіштеріне жатады.

**Сенімділік** - объектінің уақытқа қарай берілген шектерде шартты функцияларды орындау тәсілдерін белгілі режімдер мен қолдану  жағдайларында, техникалық қызмет көрсету, жөндеу, сақтау, көлік тасымалдау; қалтықсыз жұмыс істеу, ұзақ мерзімділік, жөндеуге жарамдылық, 
сақтаушылық қасиеті.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Аралас кері байланысты жүйе

**Аралас кері байланысты жүйе** (Система со смешанной обратной связью). Аралас кері байланыс жүйесі — ақпараттық кері байланыс жүйесі мен шешуші кері байланыс жүйесінің жетістіктерін толық пайдалануға бағытталған жүйе. Мысалы, аралас кері байланыс жүйесін қолданғанда ақпараттық кері байланыс жүйесіндегідей кері байланыс арнасында кодалық комбинацияның бұзылу себебіне байланысты ақпаратты қайталап беру болмайды. Аралас кері байланыс жүйесін пайдалану шешуші кері байланыс жүйесіндегі кері байланыс жолымен берілетін қайталауды сұрайтын сигналдың бұзылуынан сақтайды. Кері байланыс арнасындағы кодалық комбинациялық және қайталауды сұрайтын сигналдың бұзылу ықтималдығы өте аз болады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Жалпы географиялық кешен

**Жалпы географиялық кешен** (  - байланыс, тіркестік) — заттардың, энергияның, ақпараттың алмасуы бойынша олардың құрамдас элементтерінің жоғары деңгейде байланыстылығымен ерекшеленетін және осыған сәйкес оқшау тұрған, кешенмен байланысы жоқ элементтермен салыстырғанда қоршаған ортаға қатынасы жөнінде айтарлықтай тұрақты болып келетін геожүйе (мысалы, табиғи аумақтық кешен, аумақтық-өндірістік кешен және тағы басқа).

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Клистрон

**Клистрон** (грек, *klyzo* - соққылау) — резонанстық тербеліс жүйелерінін (көлемдік резонаторлардың) *АЖЖ* электр өрісімен электрондық ағынды жылдамдығы бойынша модуляциялауға, электрондарды топтауға негізделіп топталған электрондардың кинетикалық энергиясын АЖЖ тербелістер энергиясына айналдыратын электровакуумдық АЖЖ-ті аспап.

*Клистрон* АЖЖ тербелістерді күшейтуге, сондай-ақ қоздыруға арналған.
Клистрондар: ұшып өтуші жөне шағылыстырушы клистрондар деп бөлінеді. 
*Біріншісі — қуаты жоғары күшейткіш ретінде, 
*Екіншісі — қуаты төмен генератор және гетеродин ретінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Балқымалы электрод

**Балқымалы электрод** — пісіруге арналған металмен біртектес қаптамасыз жалаң сым электрод. 

Бұлар электрод және жік қалыптастырушы қосымша металл болып табылады. Флюс қабатының астында механизацияланған пісіру тәсілінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Метал өңдеу
Изоклинальдық жота

**Изоклинальдық жота**.  - бір жағына бір ғана бұрыш жасап еңістенген шөгінді тау жыныстарының тақташаларынан түзілген тау жотасы
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Араластырғыш диод

**Араластырғыш диод** (Смесительный диод) — жоғары жиілікті сигналдарды аралық жиілік сигналына түрлендіруге арналған шалаөткізгіш диод. Сигнал және кернеу Араластырғыш диодқа арнайы генератор-гетеродиннен келіп түседі. Диодтың вольтамперлік сипаттамасы сызықты емес болғандықтан, аралық жиіліктегі сигналды әрі карай күшейту осы аралық жиілікте іске асырылады. Араластырғыш диодтың негізгі көрсеткіші түрлендіру шығындары, ол диодтың кірісіндегі өте жоғары жиіліктегі сигнал қуатының аралық жиіліктегі қуатына қатынасының логарифміне тең, Дб-мен беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Қарқаралы уездік жиылысы

**Қарқаралы уездік жиылысы** 1917 жылдың ақпан айында өтіп, негізінен, оқу мәселесін көтерді. Атап айтқанда, ауылнай басына бір мектеп ашу, бай мен кедей балалары аралас оқу, өз күшімен оқи алмайтын балаларға жәрдем ету т.б.
## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Аралық муфта

**Аралық муфта** (Промежуточная муфта; intermediate muff) — ішінде сыртқы магистральдар жүйе бөлігін, сыртқы төсеу кабельдерін, құрылыс ұзындықтарын тұтастандыратын құрылғы. Әдетте, жиектері доғалданған цилиндр немесе параллелепипед түрінде болады. Беріктендіретін жабындардың үздіксіздігін қалпына келтіретін элементтер және талшықтар мен сәулежолдар ұзындығының технологиялық қорын тұтаспаларды төсеуге арналған ұйымдастырғыштармен қамтамасыз етеді. Механикалық, жылулық және басқа тәсілдермен тұмшаланады. Енгізудің санына және орналасуына байланысты тура, тұйық, тармақталған және өтпелі деп бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Жалғама

**Жалғама** (анастомоз); (лат. anastomosis — жалғама) - жануарлар организміндегі магистральды қан тамырлары бүйірлік тармақтарының өзара жалғасып байланысуы. Жалғама — құрьшысы мен жалғану сипатына байланысты артерия доғалары, артерия торлары, ғажап торлар, тамырлар өрімдері, артериола- венулалық жалғама болып бірнеше түрге бөлінеді. Артерия доғалары бір мүшені қоректендіретін бірнеше артериолаларды өзара доға тәрізді біріктіреді. Қан тамырлары соңғы тармақтарының өзара байланысып торлануын артерия торлары деп атайды. Ал екі артерия немесе вена тамырлары аралығындағы капиллярлар торын "ғажап тор" дейді. Ғажап торлар бауырда (вена капиллярларының торы) және бүйректе (артерия капиллярларының торы) кездеседі. Дене мүшелерінің әртүрлі жазықтық деңгейінде орналасқан қан тамырларының байланысып жалтасуынан тамырлар торабы түзіледі. Артериолалар мен венулалардың капиллярларға тарамдалмай, тікелей өзара байланысуынан артериола-венулалық жалғама пайда болады. Жалғама неғізінен қозғалмалы мүшелерде (қарын, ішек т.б.), аяқтар буындарында, тұлғада жақсы байқалады. Жалғама денедегі қан қысымын реттеумен қатар, айналма тармақтар түзіп, мүшелердің қанмен толық деңгейде жабдықталуын қамтамасыз етеді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Білекке-білек

**Білекке-білек** — жазушының әңгімесі. Әуезов 1933 ж. Жуалы ауданына (қазіргі Түлкібас ауданы, Шұқырбұлақ ауылы) келгенде, аудан орталығы Ванновка (қазіргі атауы - Тұрар Рысқұлов) ауылында Жұмағұл Жұмаділовпен танысып, достасады. Жұмағұл жазушыға арнап Ақсу-Жабағылы қорығына киіз үй тіктіріп, арнайы күтеді. Ай бойы осы жерден Жуалы ауданына қарасты ұжымшарлардың бәрін аралап, сол кезеңнің өмір тынысын көзімен кереді, кісілермен әңгіме-дүкен құрып, болашақ шығармаларына қажет дерек кездерін жинастырып, кісілердің сөйлеу ерекшелігіне ден қойып, берін қойын дептеріне жазып отырған. Автор әңгімеде ұжымшар адамдарының (Мақпал, Айша, Несібелі, Қожық) бір мақсаттағы тілек бірлігін, ауызбірлігін еңбекте шындалған саналылық деп түсіндіреді. Әр ұжымшарда жүріп, бастары ойда жоқта енді ғана қосылып отырса да, бәрі іштей білекке-білек, тілекке-тілек қосқан адамдар ретінде суреттеледі. Жазушы осылай жаңа адам бейнелерін жайма-шуақ күйде, жарқын кескінде суреттейді, Жазушы қай туындысы болса да, оны жазбас бұрын шығарма негізіне өмірде нақты болған шындықты алу үшін ұзақ іздену, зерттеу арқылы керген-білгендерін ой сарабына салып, көңілге ұялатып, қажеттілерін ғана екшеп, қағазға түсірген. «Білекке-білек» әңгімесі де өмірге осылайша келген. «Жолдан» деп аталатын қойын дәптеріндегі (М°457-папка) асығыс түскен деректер осыны делелдейді. Қойын дептерге түскен, жазушы аралап танысқан 33 ұжымшар, ондағы 14 жер, су, мекен атаулары, жүзбе-жүз кездесіп, әңгіме- лескен 40-тан астам кісінің сөзі мен тағдыры «Білекке-білек» жене «Іздер» атты әңгімелерінің желісіне арқау болған. Мысалы, «Ж-ныһ сөзі» дегені, осы әңгімедегі Жақыптың әрекеті арқылы берілетін керіністер - Жұмағұл Жұмаділовтың бейнесі екенін кереміз. Әңгіме алғаш рет жазушының 1934 ж. «Социалды түлік», 1935 ж. «Тастүлек» жинақтарында, кейін 5 томдық (М., 1956, орыс тілінде), 12 томдық (1967), 20 томдық (1979) шығармалар жинағында жарияланды.

## Дереккөздер

Санат:Мұхтар Әуезов шығармалары
Детекторлау

**Детекторлау** — модуляцияланған жоғары
(тасымалдаушы) жиіліктегі тербелістен төмен жиіліктегі тербелісті бөліп
алу процесі. Детекторлау тасымалдаушы
жиіліктегі тербелістің модуляциялану
(амплитудалық, жиіліктік, фазалық)
түріне қарай сигналды біржақты
өткізетін немесе сызықтық емес
өткізгіштік сипаттағы электрондық
құралдар (құрылғылар) арқылы
жүзеге асырылады.

## Қосымша
Радиоқабылдағыштың антеннасында барлық радиотаратқыштан, найзағайдың разрядынан, электрлік аспаптар мен электрлік қозғалтқыштар жұмыс істегенде шығатын ұшқындық разрядтан келетін электромагниттік толқындар жоғары жиілікті әлсіз индукциялық токты қоздырады. Сондықтан да белгілі бір радиохабарды ғана тыңдау үшін тізбекке тербелмелі контурды қосу арқылы қажетті жиіліктегі толқынды бөліп алады.

0л тербелмелі контурдағы конденсатордың сыйымдылығын өзгертіп, контурдың меншікті тербеліс жиілігі антеннадағы козған еріксіз тербелістердің жиілігіне сәйкестендірілу арқылы, яғни резонанс нәтижесінде жүзеге асырылады. Жоғары жиілікті модуляцияланған электромагнит толқынды қабылдағыш антенна ұстаған соң, дыбыс жиілігіндей тербелістерді күрделі сигналдан бөліп алу керек. Демодуляцияны немесе детекторлеуді жүзеге асыратын құрылғы ретінде біржақты өткізгіштік қасиеті бар — детектор қолданылады. Детектордың рөлін жартылай өткізгішті диод немесе транзистор да атқара алады.

Ең қарапайым радиоқабылдағыш немесе детекторлы радиоқабылдағыштың жұмыс істеу принципін қарастырайық. Жоғары жиілікті модуляцияланған тербелістер антеннадан 1 резонанстық контур 2 арқылы детекторға 3 келіп түседі (3.23-сурет). Детектор тізбегінде графигі 3.24-суретте көрсетілген амплитудалары әр түрлі қысқа мерзімді импульстер тізбегі түрінде электр тогы туады. Осындай импульстер тізбегін дыбыс жиілігіндей айнымалы токқа түрлендіру үшін конденсатор 4 пен резисторды 5 пайдаланады. Әрбір жарты период сайын жоғары жиілікті ток импульсі конденсаторды зарядтайды. Ал импульстер арасында конденсатор резистор арқылы разрядталады. Конденсатордың сыйымдылығы және резистордың кедергісі
дұрыс таңдалынып алынса, онда резистор  арқылы дәл таратқыш станциядағы дыбыс жиілігіндей айнымалы ток өтеді. Дыбыстағышта немесе телефон мембранасында берілген дыбыстар қайталанады.

## Дереккөздер



Санат:Физика

Санат:Электроника
Жалпы гистология

**Жалпы гистология** (общая гистология) — адам мен жануарлар организмдері ұлпалары құрылысының жалпы заңдылықтарымен қатар, жеке ұлпалар топтарының құрылыс ерекшеліктерін зерттейтін гистологияның бөлімі.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Арналарды уақыт бойынша бөлетін көпстанциялы қатынау

**Арналарды уақыт бойынша бөлетін көпстанциялы қатынау** (Многостанционный доступ с временным разделением каналов; TDMA).

1. Бұл қатынау әдісінде барлық абоненттерге ақпаратты тасушы бір жиілікте, бірақ
араларына қорғайтын аралықтар енгізілген, әр түрлі уақыт интервалдарында таратылады.

2. D — AMPS байланыстың сандық ұялы жүйе стандартының жаңа атауы ( I S — 136).

3) V SAT желісінің жұмыс режімі. Бұл жұмыс режімінде станциялардың жиыны арналарды уақыт режімінде жерсеріктік ретранслятордың жалпы арнасына динамикалық қатынауды бір уақытта алады. TDMA режімінің артықшылықтарына орталық станцияның болмауы және қосу уақытынның (ДАМА-мен салыстырғанда) аз болуы, ал негізгі кемшілігіне оны жүзеге асырудың киындығы жатады, өйткені кез келген жер станциясы минималды трафик болса да, мәліметтерді топтық ағынның жылдамдығына тең болатын максималды жылдамдықпен таратып қабылдауы керек.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Артық қысым

**Артық қысым** (Избыточное давление). Кабель қабықтарының ішін ылғалдан қорғау үшін оны артық қысымда ұстайды. Кабель қабығы зақымданған жағдайда артық қысымда ұстау, зақымданған жерді іздеп табуға да жәрдемдеседі. Байланыс кабелін артық қысымда ұстау үшін кабель байланыс жолын тұйық секторларға (18, 20, 24, 40 км) бөледі. Тұйық сектордағы кабельдің шетіне, күшейткішке кірер алдына газ өткізбейтін муфта қойылады. Артық қысымды барлық уақытта бір шамада ұстау үшін одан шық қан газдың орны автоматты түрде немесе белгілі бір мерзімде толтырылып тұрады. Қысылған газ жоғарғы қысымдағы газ ұстағыш баллонда немесе компрессорлық қондырғылардан алынады. Олардағы қысым 0,45 ... 1,1 кГс/см2.  Кабель қабығының тесілген жерін анықтау үшін газ концентрациясы азайған жерге қарай жылжып отыратын көрсеткіш газ пайдаланылады (фреон — 22-дифторхлорметан). Байланыс кабелін артық қысымда ұстау құрылғысы жоғары қысымды баллоннан, жоғары қысымды құрғатқыш камерадан, кері клапанды редуктордан, төмен қысымдағы құрғатқыш камерадан, пневматикалық сигнализатордан, ылғал көрсеткіштен, ротометр мен манометр блоктарынан тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Планарлы-эпитаксиалдық транзистор

**Планарлы-эпитаксиалдық транзистор**  — бір немесе бірнеше аймақтары эпитаксия
арқылы жасалған планарлық транзистор. Биполярлық Планарлы-эпитаксиалдық транзистор жасау
үшін ШӨ пластинада (мысалы, р-типті өткізгіштігі бар кремнийден)
кірмелер диффузиясы арқылы коллектордың кедергісі аз (n+-типті)
аймақты қалыптастыру керек. Базалық (р-типті) және эмиттерлік
(n+-типті) аймақтарды қалыңдығы
7—10 мкм эпитаксиаль қабатта
(n+-типті) кірмелер диффузиясы арқылы алады. Оны бастапқы ШӨ пластина үстінде өсіреді. Өрістік Планарлы-эпитаксиалдық транзисторды жасау үшін ШӨ пластина
(p-типті өткізгіштігі бар және үлестік
кедергісі ~106 - 108 Ом • см) үстінде
эпитаксиалдық өсіру арқылы қалыңдығы жуықпен 0,1—0,5 мкм және
электрондар конңентрациясы
5 • 1016 - 3 • 1017 см3 болатын канал
(n+-типті) жасайды.

*Планарлы-эпитаксиалдық транзистордың* жаппасын жаңа эпитаксиалдық қабатты
жалған өсірумен немесе кірмелер
диффузиясымен қалыптастырады.
Құйма және бастау эпитаксиаль
қабаты бар омдық түйіспелер болып
табылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Детекторлық радиоқабылдағыш

thumb|200px
**Детекторлық радиоқабылдағыш** — антеннадан, туралаушы
тербелмелі контурдан, кристалдық
детектордан және құлаққа ілетін телефонная тұратын қарапайым радиоқабылдағыш. Шамның (XX ғасырдың 40—50 жылдары), одан кейін транзисторлық қабылдағыштардың шығуына
байланысты детекторлы қабылдағыш
өз мәнін толық жоғалтқан.

## Дереккөздер


Детекторлы қабылдағыш

Санат:Электроника
Аса жылдам интегралдық схема

**Аса жылдам интегралдық схема** (АЖИС) (Сверхскоростная интегральная схема) — шапшаңдығы оның құрамына кіретін логикалық элементтердің шамамен 1 не және одан кем ажырап-қосылу уақытымен не шамамен 1ГГц ажырап-қосылу жиілігімен, не шамамен бірнеше Гбит/с2 АЖИС-ға келіп түсетін ақпаратты алмасу жылдамдығымен сипатталатын сандық интегралдық схема.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Изоклиндер

**Изоклиндер***(изо... және [[грек тілі|грекше]]: kolos — еңкейтемін)* - географиялық картадағы магниттік қисаюдың бірдей мәндерінің нүктелерін косатын сызықтар.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Пластикалық массалар

**Пластикалық массалар** *(Пластмассалар, пластиктер; пластические массы)* — синтетикалық полимерлер негізіндегі заттар. Агрессивті ортаға берік, тығыздығы аз(1900—1400 кг/м3), механикалық
өңдеуге оңай көнетін материалдар.
Пластикалық массалар қасиеттерінің әр түрлілігі
олардың электрондық аспап жасауда
кең қолданылуына жол ашты. Мысалы, полимид негізіндегі стеклопластиктерден 300°С-ка дейінгі температурада жұмыс істейтін монтаждық
платоларды жасайды.

Металл және
күйе толтырылған Пластикалық массаларды (электр
өткізгіш пластмассалар) магниттік
экрандар мен магниттік таспаларды,
баспалық платоның, резисторлардың,
конденсаторлардың жалғаушы шықпаларын жасауда қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Балқыту шойын шөміші

**Балқыту шойын шөміші** (Ковш плавильный чугунный) — материалы шойыннан жасалып, отқа төзімді кірпіштермен астарланған, индукциялық пештерде металл балқытуға арналған технологиялық ыдыс.
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Изоколдар

**Изоколдар** *(изо... және [[грек тілі|грекше]]: kolos - шытынаған)* - картографиялық проекцияларды таңдау кезінде бірдей қателердің критерийі болып табылатын жәе кей кезде қате шамаларын көрсету үшін жүргізілетін сызықтар.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Жалпы органеллалар

**Жалпы органеллалар** (общие органеллы) – адам мен жануарлар организмдерінің барлық жасушаларында болатын және олар үшін маңызды қызметтер атқаратын тұрақты құрылымдар. Жалпы органеллалар құрылысына байланысты: жарғақты органеллалар (митохондриялар, эндоплазмалық тор, Гольджи кешені, лизосомалар, пероксисомалар) және жарғақсыз органеллалар (рибосомалар, микротүтікшелер, центросома центриольдері, негіздік денешіктер, біліктік жіпшелер, микрожіпшелер, микрофиламенттер) болып екі топқа бөлінеді. Жарғақты органеллалар торша гиалоплазмасынан қосқабаттанған немесе жалаңқабат биологиялық жарғақтармен оқшауланып бөлініп тұрады. Олардың әрқайсысының өздеріне тән құрылысы болады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Пластиналарды бөлу

**Пластиналарды бөлу** — шалаөткізгіш аспаптар мен ИС-ды жасау үшін
шалаөткізгіш пластиналарды микрокристалдарға, чиптарга кесіп бөлетін
технологиялық операция. Өнеркәсіптік өндірісте, негізінен, Пластиналарды бөлудің
механикалық әдістері қолданылады:
пластиналарды алмаз дискілермен,
сыммен, кескішпен, алмаз қырнағышпен (скрайбирлеу) бөліп кеседі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Балқыту шөміші

**Балқыту шөміші** (Ковш плавильный) — индукциялық пештерде металл балқытуға арналған құю ыдысы. Ондай ыдыстар балқыту пеші мен шөмішінің қызметін қоса атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Металлургия
Санат:Машина жасау
Балқыту шарты

**Балқыту шарты** (Условие плавки) — қорытпаның балқу температурасынан 30—50°С жоғары температурада балқуы. Химиялық қүрамына сәйкес қорытпаның өзіне тән түске ие болуы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Асқын өткізгішті интегралдық схема

**Асқын өткізгішті интегралдық схема** (Сверхпроводниковая интегральная схема) — активті элементтері және аралық қосылыстары асқын өткізгішті материалдардан жасалған интегралдық схемалар класы. Олар монокристалл кремний төсенішіндегі асқын өткізгішті зат ретінде ниобийді (Т = 9,2К) пайдаланып, интегралдық жұқа үлдірлі технологиямен жасалады. Асқын өткізгішті интегралдық схема есептеу техникасында, ақпаратты өлшеу жүйелерінде аспап жасау үшін қолданыла бастады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Лев Борисович Ерзаков

**Лев Борисович Ерзаков** (8.12.1936, Алматы қаласы - 18.9.1993, сонда) — ғалым, археолог, тарих ғылымдарының кандидаты (1966). 
1959 ж. Қазақ мемлекеттік университетін; 
1965 ж. Ленинград (Санкт-Петербург) КСРО FA Археология институтының аспирантурасын бітірген. 
1959 ж. Еңбек жолын Қазақстан ҒА Ш.Уәлиханов атындағы тарих, археология жоне этнография институтында лаборант болып бастап, институтта түрлі ғылыми қызметтер атқарған.
1966—68 Жетісу археологиялық экспедицияның; 
1969— 86 Отырар, кейіннен Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедицияның  құрамында болып, Оңтүстік Қазақстанның 10—18 ғ-ларындағы қала модениетін зерттеумен шұғылданған. Одақгық археологиялық ғылыми-зерттеу экспедицяларының (Пенжикент, Астрахан, т.б.) жұмыстарына қатысқан. Қазақстанда, соның ішінде Отырар шұраттарында 20 жылдай зерттеу жүргізген Лев Борисович Ерзаков 70-тен аса ғылыми жұмыстар жариялаған.

Негізгі ғылыми бағыты: Қазақстан мен Орта Азиядағы кейінгі ортағасырлық урбанизация; моңғолдар, Темір әулеті мен қазақтар тұсындағы қала модениетінің дамуы; ортағасырлық кала топографиясы мен сәулет өнері; тұрғын жайлар жоспары; қолөнердің дамуы; сауда мен ақша қатынасы. Лев Борисович Ерзаков - Отырар қала жұртын әлемге танытқан, Оңтүстік Қазақстанда кала мәдениетінің жоғарғы деңгейде дамығандығын ғылыми тұрғыдан далелдеген археологтардың бірі болып табылады.

Шығармалары: Древний Отрар, А.-А, 1972, (телавт.); Древние города Казахстана, А.-А., 1982, (телавт.); Отрар XIII- XV вв., А.-А., 1987, (телавт.).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Балқытып қаптастыру

**Балқытып қаптастыру** (Наплавление) — бүйым бетіне балқытып қаптастырып, арнайы қабат қалыптастыру. Негізгі металл белгілі терендікте балқытылады да оған балқытылған қаптастырылатын материал араласып, біртүтас үстіңгі қабат қалыптастырылады. Нөтижесінде, бүйымның үстіңгі бетінде ерекше қасиетті, мысалы, үйкеліске, тозуға төзімді, жегідеге түрақты, т.б. қабат қалыптасады. Балқытып қаптастыру тозған тетіктерді қалпына келтіру және бүйымның үстіңгі бетіне арнайы қасиет беру үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Изонефтер

**Изонефтер***(изо... және [[грек тілі|грекше]]: nephos — бұлт)* - географиялык картадағы бұлттылығы бірдей нүктелерді қосатын сызықтар. 
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Платинотрон

thumb|Платинотрон **Платинотрон** ( - кеңейтемін және трон) — АЖЖ электромагниттік тербелістерді қоздыру
және кең жолақты күшейтуге арналған магнетрон тәріздес кері
толқын аспабы. 1949 ж. американ
инженері У. Браун ойлап тапқан.
Күшейту режімінде жұмыс істейтін
Платинотрон әдетте *[[амплитрон]]* деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Балласт

**Балласт** (голл. ballast ) 
# темір жолдарда шпалды бекітуге жұмсалатын үсақ тас, топырақ үйінділері;
# Балласт теңізде кемені ауытқытпай ұстайтын арнаулы ауыр жүк. Балласт әуеде ұшу аппаратының ұшу биіктігін реттейтін жүк. Балласт көтеру механизмдерінің, мысалы, экскаватор жебесi жүк көтергенде ауып кетпеуі үшін қойылатын ауыр бетон плитасы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Изопикналар

**Изопикналар** *(изо... және [[грек тілі|грекше]]: pyknos - тығыз)* - теңіздің гидрологиялық қималарындағы судың бірдей тығыздықтарының сызықтары.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Изопектиктер

**Изопектиктер** *(изо... және [[грек тілі|грекше]]: pektos - қатқан)* - географиялық картадағы су қатуы мерзімінің изосызықтары.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Изосейстер

**Изосейстер** *(изо... жоне грек. зеісіоз — тербеліске келтірілген)* — географиялык картадағы жер сілкінудің күші бірдей болған нүктелерді қосатын сызықтар.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Жамбас бүйрек

**Жамбас бүйрек** (метанефрос); (metanephros, грек, meta—артқы, nephros — бүйрек) - эмбриондық даму кезеңінде 31-32-дене сегменттерінің тұсында жамбас қуысында қалыптасатын тұрақты бүйрек. Жамбас бүйрек зәр түзу және зәр шығару бөлімдерінен құралған.. Зәр түзу бөлімін бүйрек түтікшелері — нефрондар құрайды. Ал зәр шығару бөлімі аралық бүйректің шығару өзегі соңғы бөлігінен түзілген несепағардан тұрады. Несепағардан бүйрек тостағаншасы, бүйрек сабақшасы, бүйрек түбегі жетіледі. Жамбас бүйрек — омыртқалы жануарлардың бауырымен жорғалаушылар, құстар және сүтқоректілер кластары өкілдерінде тұрақты қызмет атұқаратын негізгі бөлу мүшесі.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Изостера

**Изостера** *(изо... және [[грек тілі|грекше]]: stera - көлем)* - географиялық картадағы ауаның тиісті көлемінің бірдей мәндегі нүктелерінің сызықтары.
## Дереккөздер


Санат:Географиялық терминдер
Жалпы цитология

**Жалпы цитология** (общая цитология) — жасуша құрылымдарының құрылысы мен қызметінің жалпы принциптерін зерттейтін цитологияның бөлімі.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Изоплеттер

**Изоплеттер** *([[грек тілі|грекше]]: isopleths - сан жағынан бірдей)* - диаграммадағы екі ауыспалының функңиясын графикалық түрде көрсететін сызықтар (мыс., тереңдік пен жыл маусымына байланысты топырақ температурасы).

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Плюмбикон

**Плюмбикон** ( - қорғасын) — нысанасы қалайы диоксидінің мөлдір қабатына жалатылған
қорғасын тотығының қабатынан тұратын электрондық-сәулелік құрал. Құрылымы және жұмыс істеу
принципі бойынша видиконға жақын.
Бірақ техникалық сипаттамаларының ұтымдылығы бұл құралды түрлі түсті
теледидардың негізгі беру құралы
ретінде пайдалануға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Изосызықтар тәсілі

**Изосызықтар тәсілі**  - кеңістіктегі үздіксіз және біртіндеп өзгеретін құбылыстардың - жер бетінің биіктігін, ауа температурасын, жауын-шашын мөлшерін және т.б. шамасын (немесе қарқындылығын) картаға түсіру үшін қолданылатын бейнелеу тәсілі.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Лейла Наурызбайқызы Ақбаева

**Лейла Наурызбайқызы Ақбаева** *([[1966]] жылы туған*), ғалым, философ, педагог. Философия ғылымының кандидаты (1994), доцент. Қазақстан Жастар одағы сыйлығының лауреаты (1994). *«[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] шығармаларындағы адамтану мәселелері»* атты монографиясында (1993) жеке адамның қоғамдағы еркіндігі, шығармашылық еркіндік жөнінде Әуезов айтқан пікірлерді дәйектеме ретінде пайдаланып, өз тұжырымдарымен байланыстырған.* «Әуезов туындыларындағы фольклор эстетикасы»* деген мақаласында ұлы жазушының халық ауыз әдебиетіне қатысты көз қарастары мен ой-пікірлерін талдап қарастырған (*«Қазақ тілі мен әдебиеті», 2003, №10, 51-56-беттер*).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Арнаны келістіру

**Арнаны келістіру** (Согласование канала; channel negotiation) — SETUP (орнату) хабарында арнаны бірегейлеудің ақпараттық элементінде ұсынылған арна; SETUP хабарын алатын жалғауыш үшін және ең соңында, SETUP хабарын жіберуші жалғауыш үшін басқа арна болып саналуға "келісу" процесі "келістіру жақсырақ" деп кодталған жағдайда ғана қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Изотахалар

**Изотахалар** *(изо... және [[грек тілі|грекше]]: tachos  жылдамдық)* — географиялық картадағы желдің, ағыстың және т.б. жылдамдығының бірдей мәнді нүктелерін қосатын сызықтар.

## Дереккөздер

Санат:Изосызықтар
Санат:Гидрология
Санат:Гидроаэромеханика
Санат:Метеорология
Плезихронды сандық сапалы тарам

**Плезихронды сандық сапалы тарам** - Мәліметтерді
жоғары жылдамдықты плезихронды
(синхрондыққа жақын) таратудың
концепциясы 80-жылдардың басында
жасалынады. Қазіргі уақытта сатылы
тарамды жылдамдықтардың үш қатары аса кең таралған, бұл жылдамдықтардың негізінде жылдамдығы
64 кбит/с DSO сандық арна салынған.
Еуропада 2,048 мбит/с жылдамдық,
ал АҚШ-та 1,544 Мбит/с жылдамдық
таңдалған.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Басқару бағдарламасы

**Басқару бағдарламасы** ('') — берілген алгоритм функцияларына сәйкес бағдарламалау тіліндегі бұйрықтар жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Бөгеуілге орнықтылық

**Бөгеуілге орнықтылық**
(Помехоустойчивость) — қандай да
болмасын электрондық схеманың
сыртқы немесе ішкі бөгеуіл жасайтын
өсерлерге қарамай, орнықты жұмыс
істеуі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Изотермдер

**Изотермдер** *(изо... жоне [[грек тілі|грекше]]: therme — жылылық, ыстық)* - географиялық картадағы бір сәттегі немесе орташа бір кезендегі (жыл, ай бойғы) ауаның, судың және топырақтың бірдей температуралы нүктелерін қосатын сызықтар.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Құлатай Ақбердин

**Құлатай Ақбердин** (*[[1905]]-[[1964]]*), Абайдың немере інісі, педагог, кеңес қызметкері. Семей мұғалімдер гимназиясында оқыған. Жастайынан Абай ауылында өскен. Әуезовпен балалық шағынан бастап таныс болған. Алғашқы *[[Еңлік — Кебек (пьеса)|«Еңлік-Кебек»]]* пьесасының киіз үйде сахнаға қойылғанын көрген куәлардың бірі, кейіннен ол жазушының «Еңлік-Кебек», «Бәйбіше-тоқал», «Қарагөз» пьесаларын Семейдегі көркемөнерпаздар үйірмесінде сахнаға шығаруға атсалысты. Әуезов туралы «Найзағай астында», «Жас Әуезовтің өмірінен көріністер» («Простор», 1963, №6), «Мұхтар Әуезовтің жастық шағы» («Простор», 1966, №2) атты естеліктер жазды. Ол «М. Ауэзов в воспоминаниях современников» (1972, 1997), «Біздің Мұхтар» (1975), «Мұхтар Әуезов туралы естеліктер» (1997) атты жинақтарда қазақ, орыс тілдерінде жарияланды. «Абайдың рухани мұрагерлерінің ішінде асқан талант иесі, қымбатты да ұмытылмас Мұхтардың орны белекше» деп тебірене жазған («Біздің Мүхтар», А., 1976, 358-360-беттер).

## Дереккөздер


Санат:1905 жылы туғандар
Санат:1964 жылы қайтыс болғандар
Санат:Абай энциклопедиясы
Санат:Мұхтар Әуезов
Баспақ қалып

**Баспақ қалып** (Пресс-форма) — пластмассадан жөне басқа материалдардан бүйымдар жасауға қолданатын күрал.
## Түрлері
Фрикциялы бұрандалы баспақ (Прессы фрикционные винтовые) — 1) айналу біліғіне бекітілген фрикциялы дискілер көмегімен жетек жүзеге асырылатын баспақ; 2) жетек айналу білігіне бекітілғен фрикциялы дискілер көмегімен жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Баспақты номинал күш

**Баспақты номинал күш** (Усилие пресса номинальное) — баспақтың стандарттық өлшемдік қатары жасалған негізгі күштің параметрі.
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ил

**Ил, иль** (түр: *il – ел*) — Түркиядағы негізгі әкімшілік-аудандық бірлік.
## Дереккөздер


Санат:Әкімшілік бөліну
Санат:Түркия
Позистор

**Позистор**  — он және (рези) стор] — температуралық
шкаласында кедергінің үлкен оң
мәнді температуралық коэффициентінің (КТК) бөлігі бар терморезистор.

Позисторда температураның шектелген
аралығында теріс КТК- і бар терморезисторларға қарағанда бұл коэффициент шамамен бір ретке жоғары
болып, 30—50%-ға жетуі мүмкін.
Позисторды сегнетоэлектриктер болып
табылатын, BаТі03 қатты ерітінділері, легирленген, сирек ұшырасатын
жер элементтері Ві, Nb, Sb негізіндегі
поликристалл ШӨ материалдардан
жасайды.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Изохрондар

**Изохрондар** *(изо... және [[грек тілі|грекше]]: chronos — уақыт)* — географиялық картадағы, сұлбадағы кез келген табиғи құбылыстың (мыс., найзағай, өзеннің мұздан аршылуы, т.б.) басталу уақытының бірдей нүктелерін қосатын сызықтар.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Пневматикалық пошта

**Пневматикалық пошта** — ішінде
қысылған ауа көмегімен шағын
контейнерлер (патрондар) қозғалатын құбырлар жүйесі. Контейнерлер (патрондар) ішіне жіберілуге
тиісті құжаттар салынады. Ішкі
құжат айналымы үлкен мекемелерде,
өндіріс орындарында, мысалы, ірі
почталарда, телеграфтарда, вокзалдарда қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Аймақтану, білім арттыру (мақала)

**«Аймақтану, білім арттыру»** — Мұхтар Әуезовтің мақаласы. 
*«*Жаңа мектеп*» журналының 1929 жылы 11-санында жарияланған. 
*Жазушының шығармалар жинағының 50 томдық толық басылымының 3-томында (1998) қайта басылды.

Мақаланың соңына «*Мұхтар*» деп қол қойған. Негізінде «*Аймақтану, білім арттыру*» деген тақырып журналдың жаңа айдары болса керек. Автор «*Бөлім мақсаты*» деген тақырыпша қойған. Онда бөлімнің алдына қойған міндеттері айтылады. Өнер мен білім туралы мақалаларды алдағы уақытта осы айдармен жариялап тұратынын хабарлайды. Содан кейін «*Жаратылыстағы дағдылық*» атты мақала берілген. Мұнда жаратылыстану ілімінің негізгі қағидалары, табиғаттың тылсым заңдары, жыл мезгілдерінің ауысу себептері, оған жан-жануардың бейімделуі баяндалады. Ал «*Өлкетану туралы*» атты екінші мақала:

«Әрбір мәдениетті қоғам өзінің жұмысын ғылым негізіне құрып жүргізуге ұмтылады... Қоғам тұрмысын құру үшін алдымен сол қоғамның мән-жайын, айналасындағы табиғаттың мәдени қалпын жақсы білу керек. Басқа шартқа да, жергілікті мәдениетті де, өлкені де үзбестен, ұдайымен арымай-талмай аудара карап, ақтара тексеріп зерттеуге тура келеді.»

## Дереккөздер


Санат:Мұхтар Әуезов мақалалары