open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гистиоциттер

**Гистиоциттер** (*histiocutus*. грек, *histos* — үлпа жөне *kytos* - жасуша) — талшықты борпылдақ дәнекер ұлпа сында кездесетін макрофагтар. Гистиоциттердің цитоплазмасы негіздік бояулармен көкшіл түске (базофилді) боялады. Олар пішіні сопақ, дөңгелек болып өзгеріп отыратын қозғалмалы жасушалар.

Гистиоциттер биологиялық белсенді заттар (интерферон, лизоцим, пироген, қышқылды гидролаза) бөлу арқылы фагоцитоз процесіне қатысады. *Гистиоциттер* — сүйектің қызыл кемігінде болатын діңгекті жасушалардан және олардың туындысы моноциттерден дамып жетіледі.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Саммит

**Саммит** - сыртқы саяси келісімдер жүргізіп, шешімдерге келу үшін мемлекеттердің жоғарғы басшыларының кездесуі.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Ахромат

thumb|right|200px|
thumb|200px|
**Ахромат** (грек. *achromatos* — түссіз, бояусыз) — оптикалык аспаптардағы (бинокльдер, микроскоптар, көру түтіктері т.б.) хроматтық аберрациясы жойылған линзалық тетіктер (окуляр, объектив).
## Дереккөздер


Санат:Линзалар
Санат:Оптикалық құралдар
Сандық әдіс

**Сандық әдіс** - қазіргі математика мен есептеуші техниканың жетістіктерін пайдалана отырып, әлеуметтанулық мәлімет жинақтауда қолданылатын әдістер, тәсілдер, процедуралар жиынтығы. Сапалық талдаулармен тығыз байланыста болады. Саясатта, әлеуметтік басқаруда іс жүзінде әлеуметтанулық білімді қолдана отырып, статистикалық және динамикалық заңдылықтарды терең зерттеуде маңызды рөл атқарады және жылу мен ылғал арасындағы байланыс қатынасын, өсімдік, топырақ, табиғат зоналарының зоналды типін анықтау үшін қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Әлеуметтану
Болат Баймұратов

**Болат Баймұратов** (1936 жылы туған) - режиссер, Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызмектері (1976).

Әуезовтің «Қарагөз», «Еңлік-Кебек», Б. Майлиннің «Жалбыр», А. Шамкеновтің «Адасқан қаз» пьесаларын сахнада қойды. Спектакльдері Мәскеу, Алматы театрларында көрсетілді. Әуезовтің туғанына 70, 80, 90, 100 жыл толуына орай, Қарауылда өткен халық ойындары мен сахналандырылған көріністерді ұйымдастырды.

## Дереккөздер

Санат:1936 жылы туғандар
Санат:Қазақстан режиссёрлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткерлері
Чары Аширов

**Чары Аширов** (1910 ж.т.), түрікмен ақыны. Түрікменстанның халық жазушысы (1970) Әуезовтің 80 жылдық мерейтойын тойлауға қатысып, салтанатты кеште сөз сөйледі. 
: *«Әуезов шығармаларының тәрбиелік мәні аса зор, сондықтан олар Түрікменстанда бірнеше рет басылып шықты. Оларға деген қуштарлық таусылар емес. Оның туындыларында биік гуманизм, адамзаттың болашағына деген сенім ерекше көрініс тапқан»*
деді ойын қорытып.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Агроирригациялық жүйек

[thumb| alt=A.| ''[Агроирригациялық жүйек (Бақша)*.]]
*'Агроирригациялық жүйек''' (Бақша) - егін егілген телім. Шәуілдір аймағынан солтүстікке карай 5 километр жерде. Агроирригациялық жүйек XV-XVII ғасырларда Отырар оазисін мекендеген егіншілікпен айналысатын отырықшы тайпалар қалдырған. 1977 жылы Отырар aрхеологиялық экспедицияның ирригациялық тобы зерттеген. Агроирригациялық жүйек белгілі бір бөлігі тікбұрышты пішінде (12x25 метр). Бөлік жүйектерге бөлініп, ені 3/4 метр және арықтары 1 — 1,5 метрді кұрайды. Онда бақша дақылдары өсірілген. Осындай жүйектерде Орталық Азияда қауын және қарбыз егілгендігі белгілі.
## Дереккөздер
Байсал

**Байсал** (1816-1875), жазушы кейіпкерінің прото¬типі. Руы –Кетібак. Дерек айтушылар 59 жасында өлген еді дейді. Ел аузындағы естеліктерде: «Орынқожа сықылды, имектеу, ұзын, қызыл, қойкөз» десе, тағы бір жерде «Байсал арам кісі емес еді. Қараторы, жіңішке, сұлу кісі»  деген пішіндемелер кездеседі. Орынқожа - Байсалдың ұлы, жазушы оны білетін болған соң, көргендер әдейі онымен салыстырып отыр. 

Абай жас кезінде суға түсіп жүргенде, өтіп бара жатқан Бөжей, Байсалдарды кереді де, алдарынан киініп шығып, сәлем береді. Сонда Байсал: «Сәлемін алып неғыласың антұрғанның баласының» дейді. Бірақ оған қарамай, Бөжей батасын береді. Ал осы бір мезетті жазушы «Абай жолы» романында ауылда емес, Құнанбай, Бөжейлердің Қарқаралыға дауласа барған кезіндегі жағдайлармен байланыстырып көрсетеді. Осындай аздаған өзгерістер болмаса, тұтас алғанда Байсалға қатысты әңгімелердегі мінез, пішін, іс-әрекеттері эпопеяда сол калпында суреттелген.

## Дереккөздер
Проблемалық-бағдарланған программа

**Проблемалық-бағдарланған программа** (Проблемно-ориентированная программа; problem-oriented program) — белгілі бір топтамадағы проблемаларды шешуге арналған программа.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Сарбаздар (ырғыз) көтеріліci

**Сарбаздар (Ырғыз) көтеріліci** — сталиндік-голощекиндік зорлық- зомбылыққа, қуғын-сүргінге қарсы Ақтөбе округінің Ырғыз ауданының шаруаларының бас көтеруі. Көтеріліс 1930 жылы 25 ақпанда басталды. Наразылыққа қатысушылар ақпан айында белгілі діндар Мұқатай Саматовтың мешітінде жиналыс өткізіп, АЛЛАға сыйынып өз орталарынан Қанаев Айжарқынды хан сайлайды. Көтерілісті басу үшін Волга бойы әскери округіне Саратов қаласынан подполковник Евсеев басқарған 8-атты әскер дивизиясының бөлімдері шақыртылды. Орынбор арқылы темір жолмен келіп жеткен, тачанкамен, пулеметтермен және аэропландармен жабдықталған, қаруланған жазалаушылар ен далада көтерілісшілерді қуалай атып, қанға бөктірді. Шешуші шайқас 1930 жылы 9 наурызда Күнқамыс деген жерде болып, онда төңкеріс басшысы хан А.Қанаев және оның 35 серігі мерт болды. Күш тең ұрыстан жөңкіле қашқан салт атты көтерілісшілерді жазалаушылар пулеметпен қудалай атып, қылышпен кескілеп қырды. Бірнеше жүздеген көтерілісшілер құрбан болды. 131 көтерілісші қолға түсті. ПП ОГПУ-дің Ерекше үштігі көтерілісшілерді белсенді түрде жазалады. Жазалау 1930 жылдың шілдесінен 1932 жылдың наурызына дейін созылды. Нәтижесінде барлығы 42 адам ату жазасына кесіліп, 262 адам әр түрлі мерзімге сотталды және жер аударылды.
## Дереккөздер

Санат:Саясат
Байсалды зерттеу қажет

**«Байсалды зерттеу қажет»**, жазушының мақаласы. Орта Азия мен Қазақстан халықтары әдебиетінің очерктерін жасау женінде 1955 ж. Алматыда өткен республикааралық мәслихатта сөйлеген сөзі. Осының негізінде жазылған мақала «Қазақ әдебиеті» газетінің сол жылғы 24 маусымдағы санында жарияланды. Кейін Әуезовтің 20 томдық шығармалар жинағында жарық көрді. Жазушы бұл мәслихатта жарыссезге қаты- сушы ретіңде сейлеп, Орта Азия мен Қазақстан халықтарының казіргі әдебиетін зерттеу меселелері жөнінде ой-ұсыныстарын айтқан. Бұл ретте дәстүр мен жанашылдық проблемасын халықтық дәстүрлерді еркеңцетуге байланысты көтеріп, шеберлікті уйрену мәселесін де ұмытпауды айтады. Реализм әдісін игеру мәселесін сез етіп, шығармалардың ңцеялық мазмұн, заман шындығын суреттеу жағынан реалистік туынды дәрежесіне кетерілуіне септігін тигізетін жайларды әңгімелейді. Біріккен мәслихат жұмысындағы кейбір кемшіліктерге де тоқталып, проблемалык мәселелерді талқылауда жалпы шолу жасау, шығармалардың аттарын тізу- мен шектелу, қазіргі әдебиет мәселелерін айтудан ауытқып, еткен ғасырлар әдебиеті туралы сез қозғау жайларын сынға алады. Жоғары дәрежелі көркем шығарма жазатын «әдебиетшілер үшін, әсіресе жас әдебиетшілер үшін оқу, оқу және оқу керек дер едім» деген аталы пікірімен қоса, «шеберлікті қажымай-талмай үйренбейінше болмайды» деп кеңес береді.
## Дереккөздер
Аш ішек

**Аш ішек** (intestinum jejunum; Латын іntestinum — ішек; jejunum — аш) — адам мен жануарлар ащы ішегінің ілмекгі келген ең ұзын  бөлігі. Ол құрсақ куысындағы ұзын ішек шажырқайына ілініп, көптеген ішек ілмектерін түзеді. ішектің ұзындығы жануарлардың қоректену сипатына тікелей байланысты. Адам мен етпен қоректенетін жыртқыш жануарларда аш ішек — қысқа, талғаусыз жануарларда (мыс. шошқада) — орташа, шөппен қоректенетін жануарларда — ұзын  болып келеді. Мысалы, аш ішектің орташа ұзындығы: итте — 2-7 м, сиырда — 40 м, жылқыда — 20-30 м, қойда — 30 м-ының негізін — кемік сүйек заты құрайды. Кемік сүйек затының сүйектік арқауын, жілік бастарына сырттан түсетін күш бағытгарына сәйкес бір-біріне әртүрлі бұрыштар жасап орналасқан сүйектік тақташалар құрайды. Олардың аралықтарындагы ұяшықтарда организмдегі қан түзілу процесінің орталық мүшесі — сүйектің қызыл кемігі майы болады. Жілік бастарының буын қуысы жағындағы буындық беттері гиалинді шеміршекпен қапталған.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Гистологиялық бояғыштар

**Гистологиялық бояғыштар** (гистологические красители) - адам мен жануарлар мүшелері мен ұлпаларынан алынған гистологиялық препараттардағы жекеленген құрылымдарды анықтау үшін қолданьшатын бояғыш заттар.

*Гистологиялық бояғыштар* — ұлпалар мен мүшелер құрылымдарының боялу сипатына қарай: қышқылдық, негіздік және арнайы бояғыштар болып үш топқа бөлінеді. 
*Қышқылдық бояғыштар* (пикрин қышқылы, эозин, флоксин, азокармин т.б.) — гистологиялық құрылымдарды — қызғылт, негіздік бояғыштар (гематоксилин, сафронин, пиронин, тионин) — көкшіл түске бояйды. Арнайы бояғыштарға май және май тәріздес заттарды анықтайтын бояулар (осмий қышқылы, судан -III) жатады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Ацидофилия

**Ацидофилия** (acidiphilia; лат. acidum — қышқыл; грек, рһііеіп — жақсы көру) — гистологиялық препараттарды дайындау үшін жануарлар организмі мүшелерінен алынған жонынды микроқұрылымдарының физикалық және химиялық қасиеттеріне сәйкес қышқылдық бояулармен боялу қасиеті. Қышқылдық бояуларға эозин, пикрин қышқылы, азокармин, флоксин, конгорот, лихтгрюн, оранж және т.б. қышқылдар мен олардың тұздары жатады. Бұл бояулар мүшелер құрамындағы ұлпалардың, жасушалардың микроскопиялық құрылымдарын бояудың түсіне сәйкес қызыл, қызғылт, сары, қызғылт-сары, жасыл түстерге бояйды.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Гистогенез

**Гистогенез** (*histogenesis*, грек, *histos* — үлпа, *genesis* — даму, түзілу) — ұрық жапырақшаларынан адам мен жануарлар организмдері ұлпаларының эмбриогенездегі қалыптасу және даму кезеңі.

*Эктодермадан* — жүйке ұлпасы, тері эпидермисі және оның туындылары (тері түктері, тер, май, сүт бездері, мүйізтүяқ, тырнақ, майтабан, мүйіз); энтодермадан — ас қорыту және тыныс алу мүшелерінің эпителий қабаттары мен бездері; мезодермадан — нағыз тері қабаты, бұлшықеттер, омыртқа бағанының ұлпалары мен несеп-жыныс мүшелерінің эпителий қабаттары және бездері; мезенхимадан (эмбриондық дәнекер үлпасы) — бірыңғай салалы ет ұлпасы мен барлық тірек-трофикалық (қан, лимфа, борпылдақ және тығыз дәнекер, ретикулалы, май, шеміршек, сүйек ұлпалары) ұлпалар дамиды.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Асықты жілік жүйкесі

**Асықты жілік жүйкесі** (лат. nervus tibialis) - артқы аяқты (адамда — аяқты) жүйкелендіретін (нервтендіретін) шонданай жүйкесінің жалғасы. Шонданай жүйкесі — құйымшақ (сегізкөз) жүйке торабынан шыққаннан соң, жамбас-ортан жілік буынының терең орналасқан бұлшық еттерін жүйкелендіруге тармақтар бөледі де, үлкен шонданай ойығы арқылы жамбас аумағының сыртқы бетіне шығып, асықты жілік және шыбык жүйкелеріне ажырайды. Асықты жілік жүйкесі артқы аяқтың (адамда — аяқтың) артқы бетіне өтіп, латеральды және медиальды плантарлы жіліншік жүйкелеріне ажырайды да, осы аумакты жүйкелендіріп, одан әрі плантарлы бақай (саусақ) жүйкелеріне айналады. Асықты жілік жүйкесі жамбас-ортан жілік және тілерсек буындарының жазғыш, бақай (саусақ) буындарының бүккіш бұлшық еттерін, аталған аумақтардағы сүйектерді, буындарды, теріні жүйкелендіреді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Насирдин Байтеміров

**Байтеміров Насирдин** (1916 жылы туған), қырғыз жазушысы. Балаларға арналған «Ертегілер» кітабы 1948 ж. жарық көрді. Бұдан кейін «Азамат» повесі (1948), «Салтанат» (1949), «Соңғы патрон» (1955), «Жұлдызым» (1958), «Тарих ескерткіші» (1966), «Санта» (1970), «Өмір елегі» (1972) романдары т. б. жарияланды. Әуезовті 30-жылдардын соңынан бастап білген. Әр түрлі жиындарда, конференциялар мен съездерде, Бішкек пен Алматыда ұлы  жазушымен кездесіп, ой-пікір алмасып жүрген. Бұл туралы қолжазба естелігінде жазған және Мұхаңа «Көлде жүрет» деген ұзақ, өлең арнаған. Байтеміровтің көптеген кітаптары Әуезовтің кітапханасында сақталған, солардың біразына автор қолтаңба жазып сыйлаған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Асқын өткізгішті кабельдер

**Асқын өткізгішті кабельдер** (Сверхпроводящие кабели) — 273°С-та криогендік температурадағы кабельдің өшуі өте аз болады. Кейбір жағдайларда осындай кабельді пайдалану керек. Сондай жағдайда кабельді әдейі жасалған құрылғыға салып сақтайды.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Василий Анисимович Бернадский

**Бернадский Василий Анисимович** (1917-1991) - орыс ақыны, журналист.

ГУЛАГ-лагеріндегі көп жылғы қуғындаулардан кейін, Қазақстанда қызмет етіп, өмір сүрген.

«Жаңа өлеңдер» (1965), «Солтүстік ызғары» (1968), «Күз қуанышы» (1975), «Сеулелі қабырға» (1989) т. б. өлеңдер жинағының авторы.

Бірқатар қазақ ақындарының шығармаларын орыс тіліне аударған шебер аудармашы. 1967 ж. 9 желтоқсанда «Вечерняя Алма-Ата» газетінде Әуезовке арнаған «Ол биікті сүйетін» атты өлеңі жарияланды. Ал «Сөзге өлім жоқ» деген мақаласында («Простор», 1964, №1) Әуезовтің адамгершілік қасиеттері жайлы толғана келіп: «Абай Мұхтарға шабыт берді, содан барып ұлы эпос дүниеге келді» деп жазды.

## Дереккөздер


Санат:1917 жылы туғандар
Санат:1991 жылы қайтыс болғандар
Санат:Орыс ақындары
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Әуезовтанушылар
Гүлбараш Байтоғаева

**Гүлбараш Байтоғаева** (1928 жылы туған) - педагог, ғалым. Филология ғылымының кандидаты (1959), доцент (1963).

ҚазМУ-дың филология факультетін (1949), Ұлттық ғылым академиясының аспирантурасын (1957) бітірген.

«Қазақ тіліндегі күрделі анықтауыш сөйлемдер» (1962), «Қазақ және орыс тілдеріндегі күрделі сөйлемдерде салаластырудың сабақтастарға ауысуы» (1968) т.б. ғылыми еңбектері жарық көрді.

«Есте жүрген естелік» («Егемен Қазақстан», 29 маусым, 1996), «Ұмытылмас ұшырасулар» (сонда, 24 қыркүйек, 1996), «Жадымда жүрген жаңғырық» (сонда, 25 қыркүйек, 1996), «Ұлы ұстаз шапағаты» (сонда, 19 қараша, 1996), «Ұлы  ұстазбен ақырғы ұшырасу» (сонда, 10 қыркүйек, 1997), «Мұхаңның мұражайы осылай ашылған» («Жас алаш», 15 наурыз, 1997) т.б. мақалаларында Әуезовтің өмір кезеңдерінен елес беріп, оның теңірегіндегі адамдармен қарым-қатынасы, адамгершілігі, білімпаздығы, жүрегінің кіршіксіз тазалығы сияқты асыл қасиеттері туралы өз пайымдауларын баяңдаған.

Байтоғаеваның осындай естеліктері «Біз және біздің замандастар» атты кітабында қайта жарияланды.

## Дереккөздер


Санат:1928 жылы туғандар
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары
Ғаламдық апат

**Ғаламдық апат** — бірқатар ірге - лес мемлекеттердің аумағын қамтитын апат; мүндай апаттардың болу мерзімі 30-40 жылда бағаланады, оның салдарынан зардап шеккен халық саны 100 мың адамнан асып, экономикалық шығын 100 млрд. доллардан аса болады. Мүндай салдар ірі көлемді техногенді азаматтық және әскери сипаттағы ядролық реакторларда, ядролық циклдегі мекемелерде, атом сүңгуір қайықтарында, химиялық қару сақталатын қоймаларда, қатты эсер ететін улы заттар бар ірі химиялық мекемелерде болған апаттармен байланыстырылады. Ғаламдық залалы бар табиғи апаттарға ірі жер сілкінісін, вулкандар атқылауын, цунами, алапат дауылдарды жатқызуға болады.

## Тағы қараныз
* Биосфера
* Атмосфера
* Ғаламдық қауіпсіздік
* Биологиялық алуан түрлілік конвенциясы
* Ғаламдық мәселелер
* Ғаламдық мәселелер бойынша ғаламдық конвенция
* Бүкіләлемдік кезекшілік институты
## Сыртқы сілтемелер
* Глобальные проблемы
* разоружение Ядерное разоружение
* Глобальная катастрофа

## Дереккөздер


Санат:Футурология
Санат:Экология
Санат:Апаттар
Вакуумдық конденсатор

**Вакуумдық конденсатор** — астарлары вакуумдық аралықпен бөлінген электр конденсаторы; газ тәріздес диэлектригі бар конденсатордың бір түрі. Вакуумдық конденсатордың номиналды сыйымдылығы бірнеше пФ-тан мыңдаған пФ-қа дейін болады. Вакуумдық конденсатор 1—100 МГц жиіліктер диапазонында жұмыс істейтін радиотарату аппаратурасында, сондай-ақ жоғары жиілікті және жоғары вольтты, қуатты электротехникалық құрылғыларда қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Джованни Сартори

**Сартори Джованни** (; 13 мамыр 1924, Флоренция — 4 сәуір 2017, Рим) — итальяндық саясаттанушы, саяси компаративистика, саяси партиялар социологиясы, демократия теориясы, элиталар теориясы саласындағы ірі зерттеушілердің бірі. Дж.Сартори өзінің "Демократиялық теория" атты еңбегінде көп жақтан полиархия тұжырымдамасына ұқсас демократия теориясын ұсынады. Итальяндық ғалым тұжырымдамасының басты белгісі - оның демократиялық жүйелердің тұрақтылық мәселесіне ерекше назар аударатыны. Сарторидің ойынша, демократиялық идеал саяси тәртіптің ең басты деген негіздемелерін бағалаудың дерексіз белгісі қызметін атқара алады, алайда оны шын мәнісінде қолдану әрекеттері айтарлықтай шектеулі болуы қажет. Осы орайда мүлдем парадоксалды жағдай қалыптасады. Демократиялық идеал қоғамдық әрекеттестіктің осы жүйесінің ең жоғары деңгейінде жүзеге асырылуы тиіс. Бірақ демократиялық жүйе орнығып, тұрақтылыққа ие болғаннан соң-ақ идеал екінші орынға шығуы керек.
Демократиялық идеал демократиялық саясаттың шынайы мәселелерін шешуде көмек көрсете алмайды. Керісінше, шынайы мәселелер идеалдың абсолютті талаптарынан көріне бастаған кезде демократияның жойылу қаупі төнеді. Сарторидің пайымдауынша, демократияға ең көп қауіп төндіретін әлдебір "ақсүйектердің" олигархиялық дәмеленулеріне төтеп беруге қабілет- сіздік емес, демократиялық бірыңғай күшті жетекшілердің орнын әлеуметтік- саяси бағыты авторитарлы немесе тоталитарлы сипатқа ие демократиялық емес қауым топтарының басу мүмкіндігі болып табылады.
Сартори саяси партияларды "қоғам мен өкімет арасындағы басты дәнекерші" ретінде қарастырған. Ол қазіргі партиялық жүйелерді партиялық бәсекелестік негізінде 7 түрге бөлген: 
1) бірпартиялық жүйе; 2) гегемон партиясы бар жүйе; 3) басым партиясы бар жүйе; 4) екіпартиялық жүйе; 5) шектелген плюрализм; 6) шектен шыққан плюрализм; 7) бөлшектенген жүйе.

## Марапаттары
 * 2005 — Әлеуметтік ғылымдар Астурия сыйлығының ханзада». лауреаты

## Дереккөздер

Санат:АҚШ философтары
Санат:Италия философтары
Санат:Италия саясаттанушылары
Сақталғыштық, сақталушылық

**Сақталғыштық, сақталушылық** (Живучесть; viability) — жүйенің сыртқы әсерге қарамастан жұмыс қабілетін жоймау қасиеті; есептеу жүйесінің тиімділігі төмендесе де, жұмыс істеу қабілетін жоғалтпай, апаттық сипатты факторларға қарсы тұра алатын, ал шатасу мен жұмыс істемей қалған жағдайларда өзінің негізгі қасиеттерін толық я жартылай сақтай алатын немесе қайта бұрынғы қалпына келтіре алатын қабілеті.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Контактолдар

**Контактолдар ** - электрондық және электротехникалық құрылғыларда жеке элементтер арасында электр түйіспелерін және ток өткізгіш жалғауларды жасауға арналған ток өткізгіш желімдер мен қоймалжыңдар (пасталар).

Контактолдар құрамына ұсақ дисперсті ток өткізгіш толтырғыш (мысалы, Ag,Ni, Pd, Си, металдар нитридтері, техникалық көміртегі ұнтақтары) және байланыстырғыштар (мысалы, эпоксид және кремний органикалық шайырлар, әр түрлі полимерлер) кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Асықты жілік

нобай|
**Асықты жілік** (лат. tibia — асықты жілік) — адамның аяғы мен жануарлардың артқы аяғы сирақ аумағының негізін құрайтын, ұзын қуысты сүйек. Асықты жілік — жоғарғы жілік басынан (проксимальды эпифизден), төменгі жілік басынан (дистальды эпифизден) және эпифиздердің аралығындағы ұзынша келген қуысты жілік денесінен (диафизден) тұрады. Асықты жіліктің проксимальды эпифизі ортан жіліктің дистальды эпифизімен және тобық сүйекпен байланысып, құрылысы жағынан күрделі бірбілікті тобық буынын, ал оның дистальды эпифизі тілерсек сүйектерімен және артқы жіліншіктің проксимальды басымен байланысып, күрделі бірбілікті тілерсек буынын құрайды. Асықты жілік диафизінің сүйектік негізі — тығыз сүйек затынан тұрады. Ал жілік диафизі қуысында жілік майы болады. Жілік эпифиздері сыртынан тығыз сүйек затының жұка қабатымен қапталған, ал жілік басталық жыныс жасушалары: сперматогониялар, біріншілік сперматоциттер, екіншілік сперматоциттер, сперматидалар, сперматозоидтар көбейіп, өсіп жетіледі. Интерстициальды ұлпада топтасып жатқан жасушалар интерстициоциттер деп аталады. Бұларда аталық жыныс гормоны - тестостерон түзіледі. Бөлікшелердегі ирек түқымдық өзекшелер — ен ортасына қарай түзу тұқымдық өзекшелерге айналады. Олар ен ортасында бір-бірімен өзара байланысып ажырап, ен торын жасайды. Жетіліп қалыптасу сатысындағы сперматозоидтарды ен торынан тұқым әкеткіш өзекшілер алып шығып, ен қосымшасы өзегіне өткізеді. Жетілген сперматозоидтар — орташа диаметрі 1 мм ен қосымшасы өзегінде уақытша сакталады.

## Дереккөздер


Санат:Сүйек жүйесі
Санат:Анатомия
Жүйенің сақталушылығы

**Жүйенің сақталушылығы** (Живучесть системы; liveness system) — жүйенің өзіне тағайындалған пайдалы міндеттерін ұзақ уақыт орындау қабілеті. Сақталушылық қабілетін жоғалту жағдайларына тұйыққа тірелу жағдайы және  процестің тұрып қалуы жатады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Атлант (анатомия)

нобай|
**Атлант** (лат. atlas) — пішіні сақина тәрізді бірінші мойын омыртқа (бауыздау омыртқа).

## Дереккөздер

Санат:Сүйек жүйесі
Санат:Биоморфология
Сателлит

**Сателлит** - [лат. *satellites* - жолаушы, жақтас] - көне Римде өзінің қожайынын қорғау үшін бірге жүретін жалданбалы әскер; тәуелді, басқа адамның еркін орындаушы; формалды тәуелсіз, бірақ іс-жүзінде басқаларға тәуелді мемлекет; қандай да бір планета серігі.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Бақтажар

**«Бақтажар»**, қисса. Тәжік-парсы әдебиеті арқылы тараған, оны Әуезов зерттеген, «Абай жолы» романыңда пайдаланған. Эпопеяның жиілік сөздігінде «Бақтажар» деген атау бес рет көрсетілген. Романның «Биікте» деген тарауында («Татьянаның қырдағы әні») көп оқыған, ізденгіш, ұдайы араб, парсы хикаяларын «жадына жиған» жас Ырсайдың Ысқағы туралы мынадай жолдар бар: «Ол білмеген «Жәмшит», «Қаһарман Қатран», «Рүстем дастан», «Бақтажар», «Мың бір түн», «Көр ұғлы сұлтан» әңгімелері жоқ деуге болады».
## Дереккөздер


Санат:Парсы тіліндегі шығармалар
Санат:Мұхтар Әуезов
Әбдіғали Алдажарұлы

**Әбдіғали Алдажарұлы** (1890-1937), әнші, өнерпаз. Ырғызбайдың қара шаңырағының иесі, оның кенже ұлы Жортардың немересі. Атасы Иемберді Жортарұлы аса дәулетті адам болған. Алдажар Иембердіулы 1910 ж. Меккеге қажылық қа барып қайтар жолда қайтыс болған. Сүйегі Медине қаласының зиратына жерленген. Әбдіғали атадан қалған жалғыз ұл болғандықтан, ерке өскен, сал-серілік құрған. Абайдың, Шәкәрімнің, Шәкәрімнің Қабышының, Ағашаяқ Берікболдың әндерін ел арасына кеңінен насихаттаған. Шәкәрім Шақпақтағы шошаласында жалғыз жатқан кезде шығарған әндерін өзі ойлап тапқан сандық (цифрлық ) нотаға түсіріп Әбдіғалиға жолдап отырған. Әбдіғали 1922-28 ж. Шыңғыстау болысының орынбасары, төрағасы болып қызмет істеген. 1928 ж. тәркіге алынып, түрмеге қамалған. 3 айдан кейін абақтыдан босап, Шөптіқақ деген жерде қоныстанады, Семей радиосынан аракідік ән айтып, қымыз сатып күнелтеді. 1931 ж. тағы да қамауға алынып, бір жарым жылдан соң босап шығады. М. Әуезов Әбдіғалидан Әмірдің, Майбасардың, Мұхамеджанның әндерін жазып алып, *«Абай жолы»* эпопеясына пайдаланған. Ұлы суреткер Әбдіғалимен бірге Шыңғысқа келген сайын сауық-сайран құрып, саятқа шығып тұрған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Атреттік фолликул

**Атреттік фолликул** (follculus atreticus; лат. follculus — фолликул, грек, а — жоқ; trema — тесік) — аналық жыныс безі — жұмыртқалықтың фолликулалы аймағында кездесетін ыдырау сатысындағы фолликул.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Жан-Поль Сартр

**Жан-Поль Шарль Эма́р Сартр** (; 21 маусым 1905, Париж, Франция — 15 сәуір 1980, Париж, Франция) — француз философы, публицист, романист және драматург. 

## Биографиясы
II дүниежүзілік соғыс кезінде неміс тұтқынында болған, одан оралған соң қарсылық көрсету қозғалысына қатысты. Соғыстан кейін Альберт Камю, Морис Мерло-Понти және Симона де Бовуармен бірге саяси бағытталған "Les Temps Modernes" журналының негізін қалаған.Сартр отаршылдыққа ашық қарсылық көрсеткен. Ол Батыс және Шығыс лагерлерінің арасында бітімнің орнауын қолдады. АҚШ-тың Вьетнамдағы соғысы кезінде ол Бертран Расселмен бірге әскери қылмыстар бойынша ресми емес Трибунал төрағасы болған. Сартр өмірінің соңғы күніне дейін ғаламдық әділеттілікті қорғаушы, сол үшін күресуші ретінде танымал.

Сурет:Sartre Beauvoir grave.jpg|Сартр Жан-поль жатқан жері
Сурет:Beauvoir Sartre - Che Guevara -1960 - Cuba.jpg|Сартр Жан-поль және Симона де Бовуар, ақпан 1960


## Дереккөздер

Санат:Франция философтары
Санат:Франция драматургтері
Санат:Екінші дүниежүзілік соғыстың қатысушылары
Принтер драйвері

**Принтер драйвері** (Драйвер принтера; printer driver) — қолданбалы программа мен принтер арасында дәнекер программа мәтінінің басылымы.

## Драйверлердің түрлері

Компьютерде орнату мүмкіндігінен басқа, драйверлер принтерлердің ендірілген микробағдарламасында болуы мүмкін және желілік протокол арқылы қол жетімді болуы мүмкін (мысалы, IPP). Принтердің енгізілген микробағдарламасы желілік протокол арқылы жалпы мақсаттағы пішімдегі (мысалы, PDF) басып шығару деректерін қабылдау арқылы компьютерге кез келген драйверді орнату қажеттілігін жоя алады. Басып шығару құбырының әртүрлі кезеңдерін стандарттау бойынша кейбір күш-жігерге қарамастан, принтер интерфейстері әлі де көп меншікті және өндірушіге тән. Демек, драйверлер орындайтын функциялардың сипаты әртүрлі болуы мүмкін. Дегенмен, орындалатын функция негізінде драйверлерді келесідей жіктеуге болады.

### Құрылғыдан тәуелсіз түрлендіргіштер
Бұл драйверлер басып шығару деректерін бір жалпы мақсаттағы пішімнен (мысалы, PDF, DVI т.б.) басқа жалпы мақсаттағы пішімге (мысалы, PS) түрлендіре алады. Мысалы, Ghostscript және т.б.

### Құрылғыға арналған пішімге түрлендіргіштер
Бұл драйверлер басып шығару деректерін бір пішімнен (мысалы, PS) принтердің аппараттық құралы өңдеп, басып шығаруды жасай алатын соңғы құрылғыға арнайы пішімге түрлендіреді. Бұл драйверлер басып шығару тапсырмасын принтерге жеткізудің соңғы кезеңі ретінде әрекет етеді. Бұл драйверлер принтердің микробағдарламасына ендірілген болуы ықтимал.

Өндіруші арнайы пішімдердің мысалдары мыналарды қамтиды:
*Printer Command Language (PCL) (Hewlett-Packard)
*PostScript (PS) (Adobe)
*Ink Jet Printer Data Stream (Kodak)
*Samsung Printer Language
Ultra Fast Rendering (Canon)

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Программалық өнімдердің сақталғыштығы

**Программалық өнімдердің сақталғыштығы** (; ) — машинаның жаңылысу немесе кейбір жабдықтарының істен шығу сәттерінде программалық өнімдердің қалыпты жұмыс істеу қабілетін жоймау қасиетін сипаттайтын сапалық көрсеткіші.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Сауалнама

**Сауалнама** - нақты адамдар тобына сұрақтар қою арқылы алғашқы ақпаратты жинау әдісі. Зерттеушінің респондентпен анкета арқылы жүзеге асырылатын байланысына негізделген эмпирикалық
зерттеуін әлеуметтанулық өлшеу тәсілі.Сауалнама мақсаты - жеке және қоғамдық санадағы құбылыстар немесе қарапайым фактілер, оқиғалар туралы ақпарат алу.
Сауалнама ақпараттың дәлдігі мен жүйелігін қамтамасыз етеді. Бұл әдіс экономикалық тұрғыдан да тиімді, яғни оған шығын, уақыт және құрал аз жұмсалады. Сауалнаманың әртүрлі жолдары бар: қалыпқа түспеген (еркін сұхбат, т.б.) және қалыпты (алдын ала дайындалған сұрақтар көмегімен).
Сауалнама өткізу жиілігіне байланысты бір рет және көп рет болып бөлінеді. Сонымен бірге сауалнама *жазбаша* және *ауызша* деп те бөледі. Сауалнама тиімділігі тұрақты сұхбат алушы және сауалнамаға қатысушылардың болуынан тәуелді. Жалпы сауалнама нәтижелері тек ғалымдарға ғана емес, сонымен бірге өкіметтік және қоғамдық ұйымдар өкілдеріне, жалпы қауымға да белгілі болады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Балағаз Қауменұлы

**Балағаз Қауменұлы** (туған-өлген жылдары белгісіз), «Абай жолында» суреттелген Базаралының ағасы. Бұның да батырға лайық іс-қимылдарымен аты шыққан. Тоқпамбет, Мұсақұл қақтығыстары кезінде ерекше ерлігімен оның аты шығады. Бұларды жазушы романында жеткізе суреттесе, ел аузынан жинаған деректерде былай айтылады: «Жігітек пен Айдос жанжалы. «Балағазға кім шығады» дейді Қажы. Сонда Тұрсынбай «мен шығам» дейді. Әуелі Айдостар аттарын қуып алысады. Тұрсынбай, Балағаз жаяу балта ұстасып жүгіріседі. Бұл оқиға Бөжей қыстауының үстінде, Тоқпамбет жанында болады» . Романда Қараша баласы Абылғазы мен Балағаздың бай ауылдардың жылқысын ұрлағаны, содан Құнанбайдың аңду салуымен ұсталғаны, жер аударылғаны көрсетіледі. Сөйтіп ұрлыққа қатысқандар тобы жер аударылып, Абылғазы, артынан Әділхан қашып құтылады да, Балағаз сол кеткеннен қайтып оралмайды.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Сақталмалы программа ұстанымы

**Сақталмалы программа ұстанымы** () — есептің бастапқы мәліметтері мен нәтижесі сақталатын жадта машиналық программаны қоса сақтау. Бұндай жадқа жедел (жылдам істейтін) деген ат берілген. Сақталмалы программа ұстанымын жүзеге асыру — операцияны тек мәліметтермен ғана емес, керек болған жағдайда машиналық программаның командаларымен де орындауға мүмкіндік береді.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Вакуумдық тозаңдатқыш техника

**Вакуумдық тозаңдатқыш техника** — вакуумде буландырылған немесе тозаңдатылған заттар ағынынан бөлшектерді бағытталған тұндыру әдісімен үлдірлі жабылғыларды баскарып салуға арналған қүрылғылар мен жабдық. Вакуумдық тозаңдатқыш техника ИС жөне ШӨ аспаптарының жұқа үлдірлі элементтерді және резисторларды дайындағанда, ток өткізгіш кабаттарды, конденсаторлық қағазды, металданған қабатты, лазердің оптикалык элементтерінің шағылдырғыш беттерін және т.б. алу үшін пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Атмосфералық бөгеуілдер

right|200px**Атмосфералық  бөгеуілдер**
(Атмосферные помехи; atmospheric
noise) — атмосферада болып жататын
электр процестері мен табиғи жағдайлардан туындайтын бөгеуілдердің
табиғи пайда болуы. Мұндай бөгеуілдердің энергиясы километрлік және
гектометрлік толқындар аумағында
білінеді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Мұздыбек Әбдікәрімов

**Мұздыбек Әбдікәрімов** (1914-1974), актер. ҚазКСР-інің еңбек сіңірген артисі (1944).  Арғын тайпасы Тобықты (Мандар) руынан шыққан. Театр сахнасында көбіне өткір мінезді рөлдерде ойнады. М. Әуезовтің *«[[Еңлік-Кебек|Еңлік - Кебек]]», «Қарақыпшақ Қобыланды», «[[Айман-Шолпан|Айман - Шолпан]]»* драмалары бойынша қойылған спектакльдерде қағілез қойшы бала Жапалдың, қатал да алғыр, әмірші ханның, Көбікті, тапқыр әрі сауықшыл Жарастың жан дүниесін негізінен комедиялық бояуды мол қолдану арқылы аша түсті; ал *«Абай»* романының инсценировкасы негізінде жасалған қойылымда әнші-ақын Біржанның, жарлы-жақыбайлардың көшбасшысы Дәркембайдың сахналық бейнесін реалистік тұрғыда сомдады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан актерлері
Санат:1914 жылы туғандар
Санат:1974 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ақтоғай ауданында (Қарағанды облысы) туғандар
АТФ

**АТФ** (Аденозинүшфосфорқышқылы немесе Аденозинтрифосфат) — **энергетикалық нуклеотид**. Бұл – тірі жасушадағы негізгі энергия көзі. Оның рөлі мен қасиетін толықтай түсіну үшін АТФ молекуласының құрылысын білу керек. Бұл – жалғыз нуклеотид. Ол РНҚ тізбегіндегі нуклеотидтерге ұқсас болу себебі — оның құрамында рибоза атты қант. Азоттық негізі – аденин. Басты айырмашылығы – АТФ-да фосфор қышқылының бір қалдығының орнына рибозаға бірінен соң бірі үш қалдық қосылады, сондықтан «үш фосфат» деп аталған.

АТФ негізгі биологиялық энергия жинақтау қызметін атқаруға фосфор қалдықтарының арасындағы химиялық байланысқа мүмкіндік жасайды. Ол молекуладан «айырылған» кезде энергия бөлінеді. Сонымен бірге бөлінген энергия бұлшықет жиырылуына, зат синтездеу немесе жүйке серпінділігіне сияқты тіршілік үдерістерінде пайдаланылады. Егер жасушада энергия (құнарлы заттардың ыдырау үдерісінде) пайда болса, онда АТФ-ты оңай қалпына келтірудің қайтымды үдерісі жүреді.

АТФ – ағзалардың бүкіл пайдалы энергиясы іс жүзінде сол арқылы «өтетін» зат. Бүкіл тіршілік үдерістері негізіне жататын химиялық реакциялардың жасушада жүзеге асуына жылу, механикалық, өзге де ешқандай энергия түрі пайдаланылмайды. АТФ-ты «жасушалардың энергетикалық нарқы» деп жиі айтатыны сондықтан болса керек. Заттар ыдырау арқылы энергиясын АТФ синтезіне береді. Осыған қоса, ағзамен және жарғақша арқылы биосинтездің, өсудің, бұлшықет жиырылуының, жүйке серпілісінің заттар тасымалдауды және өзге де көптеген тіршілік үдерістері жүреді. Осы үдерістердің барлығына тек АТФ-ның ыдырау энергиясы ғана шығындалады. АТФ-ның бір молекуласы тәулігіне 2-ден 3 мың рет ыдырап, қосыла алады.

Гликолиз процесі кезінде көптеген АТФ молекуласы түзіледі, мұнымен катар АТФ-тің негізгі бөлігі химио-осмос барысы кезінде пайда болады. АТФ молекуласының синтезделуінің осы жолын алпысыншы жылдары *химио-осмос әрекеті* деп атаған. Химио-осмос хлоропластарда фотосинтез кезінде және митохондрияларда жасуша тыныс алғанда
жүреді. Ол екі кезеңнен тұрады:
# Энергияның жиналуы.
# Жиналған энергияны АТФ синтезінде пайдалану.

Химио-осмос кезінде пайдаланылатын энергия — электрлік заряды бар бөлшектер иондардың қатысуына байланысты болатын электро-химиялық энергия. Қарсы зарядталған бөлшектер бірін-бірі тартады. Егер осы бөлшектердің қосылуына кедергі жасалса, электрохимиялық энергия жиналады.

Химио-осмос барысындағы қолданылатын энергия иондардың арасына кедергі келтірсе, электрохимиялық энергия жұмыс атқарады. Хлоропласттар мен митохондрияларда кедергінің рөлін органоидтар ішіндегі жарғақшалар атқарады. Тасымалдаушы молекулалар электрондарды жарғақшаның сыртына жинақтайды да, олардың Н+ ионымен қосылуына кедергі жасайды. Осыған қарамастан Н+ мөлшері көбейген соң АДФ-аза ферментінің шұрықтары (поралары) арқылы өткен Н+ ионының энергиясын пайдаланып, осылай АТФ синтезі үнемі жүріп отырады.

## Дереккөздер

Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Сауда дипломатиясы

**Cауда дипломатиясы** - қазіргі дипломатияның өткір мәселелерінің бірі, ондағы экономикалық мәселелердің, бизнестің, сауданың, қаржының, жаңа технологиялар жөніндегі ақпараттардың рөлін анықтау. Дипломатияның пайда болған алғашқы кезеңінде сауда аса маңызды рөл атқарды.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Нейрофиламенттер

**Нейрофиламенттер** (нейрофиламенты); (neurofilamen- tum, грек, neuron - нейроцит, жүйке жасушасы; filamentum - жіпше, жіп) - нейроциттер (жүйке жасушалары) цитоплазмасында болатын арнайы органеллалар. Олар нейроциттер нейроплазмасындағы нейрофибриллаларды құрайтын жіпшелер бөліктері. Нейрофиламенттер будаларының диаметрі 20-30 нм. Нейрофиламенттер — нейроциттердің денелері мен олардың өсінділерінің қаңқасын құрайды. Нейрофиламенттер нейроплазмадағы күрделі тірек-жиырыу торын, нейроциттің цито-қаңқасын құрап, нейроцит денесі мен өсінділеріндегі заттарды тасымалдауға және жүйке толқынын (импульс) өткізуге қатысады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Айбектөбе

**Айбектөбе** - кене қоныс орны. Көксарай аймағынан батысқа қарай 11 километр, Айбек құдығынан 500 метр жерде. 2004 жылы Отырар мемлекеттік археологиялық қорық музейінің және Шымкент қаласы Археология және этнология ғылыми-зерттеулік орталығының Археологиялық экспедиция зертгеген. Ескерткіш 6 бөліктен құралған. Ең негізгі үлкен төбе (№ 1) ортада, оның солтүстік жағында №7 және №2 төбе бар. №7 төбенің аумағы 42x40 метр, биіктігі 4 метр, №2 төбенің аумағы 32x32 метр, биіктігі 2 метр. №1 төбенің оңтүстігінде №6 төбе (аумағы 20 метр, биіктігі 1 метр) бар. №1 төбенің шығысында №3 (аумағы 34x36 метр, биіктігі 2 метр), №4 (аумағы 40x48 метр, биіктігі 1 метр), №5 (аумағы  62x55 метр, биіктігі 4 метр) төбелер орналасқан №5 төбе үстіне географиялық үш таған белгісі қойылған. №11 төбенің аумағы 18 метр, биіктігі 1 метр. №12 төбе үшінші өзектің бойында орналасқан. Ең шеткі төбе (аумағы  36x40 метр, биіктігі 3x2 метр). № 14 төбе №8,9,10 төбелердің ортасында, биіктігі 25 метр, аумағы 50x60 см аралығында. №13 төбе №8 төбеден солтүстік-батысқа қарай 90 метр жерде. Аумағы 40x35 метр, биіктігі 1 метр жуық. Ескерткіштің көп бөлігін құм басқан, сексеуіл өскен. Ескерткіштің Оңтүстік, Оңтүстік-батыс жағындагы белек-белек терең өзектер — ежелгі су жинайтын қоймаларға ұқсас.
## Дереккөздер
Атриовентрикулалы буда

**Атриовентрикулалы буда** (*fasciculus atrioventricularis*; лат. *fasciculus* – буда, *atrium* – кіреберіс; *ventriculus* – қарынша) — жүректің жүрекшесі мен қарыншасын байланыстырып, олардың ырғақты жиырылу қызметін реттеп тұратын өткізгіш жүрекет жасушалары (кардиомиоциттері) мен жүйке талшықтарының бір-бірімен тығыз байланыста қызмет атқаратын қатар жатқан будасы.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Сақталмалылық

**Сақталмалылық** (Сохраняемость; saved) — объектінің сақтағаннан кейін де және (немесе) тасымалдағаннан кейін де тоқтаусыздық, ұзақ уақыттық, жөндеуге жарамдылық көрсеткіштерінің мәнін сақтау қасиеті.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Барлыбек Сыртанов

**Барлыбек Сыртанов ** (1866, Арасан болысы, Қапал уезі, Жетісу облысы - 26 қазан 1914) — қоғам қайраткері, тіл жанашыры, ағартушы, публицист, түркітанушы, шығыстанушы, болашақ тәуелсіз Қазақстанның алғашқы құқықтық құжатының авторы, Алаш партиясының мүшесі, Әлихан Бөкейханның досы, әрі құрдасы. 

#### Шыққан тегі
Орта жүз, Найман ішінде Матай руының Қаптағай атасынан шыққан.

Әкесі **Сырттан** халыққа беделді адам болған. Оған арнап Жамбыл Жабаев 1881 жылы «Сыртанға» атты өлеңін шығарған. 

Барлыбек Сыртанов Верный қаласындағы ер балалар гимназиясында орта білім алып, 1886 жылы Санкт-Петербург университетінің шығыстану факультетіне оқуға түседі. Ол студенттік шағында сондағы жоғары оқу орындарында оқып жүрген М.Сералин, Б.Қаратаев, А.Теміров, Б.Құлманов секілді қазақ жастарымен бірлесіп, «Жерлестер» атты үйірме құруға атсалысты. Бұл үйірме мүшелері студент жастарға көмек көрсетуді ұйымдастырумен бірге саяси-әлеуметтік мәселелерді қызу талқыға салды. Университетті аяқтағаннан кейін Б.Сыртанов 1891-1894 жылдары Ташкент қаласында Түркістан генерал-губернаторының қазыналық палатасында қызмет етті.

1894 жылы 29 қыркүйекте Жетісу әскери губернаторының бұйрығымен облыстық басқарманың іс жүргізу бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды. Мұның артынша ерекше тапсырмалардың кіші шенеунігі қызметін атқарды. Ол Жетісу облыстық басқармасында қызмет ете жүріп, Ресей шенеуніктерінен жәбір көрген қазақ халқының өкілдеріне көмек көрсетуді өз борышы санады.

1903-1907 жылдары Б.Сыртанов Ресей мен Қытай шекарасының межесін тексеру ісіне атсалысты. Патша өкіметінің орыс шаруаларының Жетісу өңіріне қоныс аударып, жергілікті халықтың мал бағуға, егін егуге жарамды жерлерін тартып алуына наразылық танытты. «Айқап» журналында қазақ халқының әлеуметтік-саяси мәселелеріне қатысты мақалалар жариялады. Сол тұстағы жергілікті халықтың мұң-мұқтажын айқындау, әрі оны шешу жолдарын қарастыру мақсатында жалпықазақ сиезін шақыру мәселесін көтерді. Оның мұндай ұсынысы Серәлі Лапин, Райымжан Мәрсеков, Ж.Сейдалин және Б.Қаратаев секілді қазақ зиялылары тарапынан қолдау тапты.

1910-1913 жылдар аралығында Б.Сыртанов өз тарапынан құпия түрде қазақ өлкесін Ресейдің отары қатарынан шығаруды көздеген Жарғы әзірледі. Бұл Жарғыда қазақ жері Ресей отары емес, доминионы (достастық құрамына енген мемлекет, мысалы, Австралия одағы, (Жаңа Зеландия) болу керектігі көрсетілді.

1914 жылы 26 қазанда ол ауыр науқастан қайтыс болды.

## Дереккөздер

Санат:Верный ер балалар гимназиясы түлектері
Санат:Санкт-Петербург мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Тастанбек Айдарбеков

**Айдарбеков Тастанбек** (1863, Шәуілдір ауылы - 1942, Көктөбе ауылы) — меценат. Өз қаржысына 1910 жылы 3 бөлмелі мектеп салдырған. Кейінірек 2-мектеп тұрғызып, ұстаз-молдаға өз қаражатынан жалақы төлеп тұрған. Әр жылы 15—20 баладан оқытып, халық арасында ислам дінінің өркендеуіне өз үлесін коскан.
## Дереккөздер
Ауа жолдары

**Ауа жолдары** (tractus aerophori; лат. tractus — жол, грек, аеr — ауа; phores — ұстау, көтеру) — қуысында ауа тазаланып, жылынып, су буымен қанығып, өкпенің газ алмасу бөлігіне өтетін түтікше ағзалар жүйесі. Ауа жолдарына — мұрын қуысы, аңқа (жұтқыншақтың ауа жүретін бөлігі), көмекей, кеңірдек, ауатамырлар (бронхтар), ауатамыршалар (бронхиолалар) жатады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Балаларға арнап жаза береміз

**«Балаларға арнап жаза береміз»** («Будем писать для детей»), жазушы М.О.Әуезовің мақаласы. «Ленинская смена» газетінде 1940 ж. 20 қаңтарда «Қазақстанда балалар әдебиетінің тууы» айдарымен жарияланды. Мақалада Әуезов оқырмандар мен жасөспірімдерден балаларға арнап кітап жазуды өтінген хаттардың көп келетінін айта келіп, бұл салада шығармалар тудыру оңай іс емес екеніне айрықша назар аударады. Ол өзінің негізінен екі жанрда - драматургия және проза саласында еңбек ететінін атап көрсетеді. Балаларға кітап жазу үшін жазушыға баланың ой-өрісіне сәйкес ойлай білу, тартымды тіл, бала қабілетіне сай, оны қызықтырар тақырып таба білу талаптары қойылатынын ескертеді. Балалар әдебиетінің стилі мен тақырыбы ғана емес, оның мазмұны жеңіл әрі қызықты шығып, оқырманның бойына адамгершілік, ізгі қасиеттерді еге білетін тәлімгер ұстаз, сенімді дос болуы да аса қажет. Егер бала қиялындағы жеке тұлғаны сомдауға қызмет ете алса ғана, балаларға арналған кітап өзінің негізгі мақсатына жете алады дейді автор. Ол балаларға арналған пьеса жайында ой толғап, Қазақстанда жастар мен балаларға арнапған театрдың жоқтығына қынжылыс, өкініш білдіреді. Мақала соңында автор болашақта Қазақстанда балалар мен жасөспірімдер үшін әдебиет пен мәдениет саласында көптеген игі істер атқарылатынына зор сенім білдіреді.
## Дереккөздер


Санат:Мақалалар
Саясаттағы алдап-арбау

**Саясаттағы алдап-арбау** -қоғамдық және жеке санаға ұйымдастырушыға қажетті саяси ұстанымдарды қалыптастыру мен нақты бағыттағы саяси мінез-құлықты тудыру мақсатындағы ықпал ету. Саяси алдап-арбауда кімнің ресми билік қүрылымдарында, сонымен бірге бұқаралық ақпарат құралдарында ықпалы мол, соның жеңіске жету мүмкіндігі жоғары.
Саяси алдап-арбауды саясаткерлердің азаматтардан қажетті саяси эмоцияларды алу тәсілі деуімізге де болады. Саяси алдап-арбау өтірік алдау арқылы жүзеге асырылады. Ол нәтижелі болу үшін оның объектілері өздерінің мінез-құлқы басқа адамдармен бағытталып отырғанын білмеуі керек. Саяси алдап-арбауда адамдардың санасы түбіндегі ұстанымдар, қағидалар мен олардың білместігі, жеке саяси құбылыстарға талдау жасау дағдыларының жоқтығы пайдаланылады. Ол азаматтардың санасын, олардың ақыл-ойы мен еркін бағындыруға бағытталады.
Саяси алдап-арбаудың БАҚ монополиялық ықпалы жағдайында мүмкіндіктері жоғары болады. БАҚ саяси алдап-арбаудың құралдары өте көп. Мысалы, біржақты насихат, шынайы ақпаратты таратпау.
Қоғамдық санада стереотиптерді қалыптастыруда қарапайым ұстанымдарды қайта-қайта қайталау, қарсыластарға психологиялық қысым көрсету өте үлкен рөл атқарады. Осы арқылы қоғамдық пікірде ресми саясатқа балама "саясат жоқ" үстанымын қалыптастыруға болады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Программа блогы

**Программа** (бағыныңқы программа) **блогы** (Блок программы (подпрограмма); program unit (subprogram) — үлкен программаның құрамды бөлігі. Кейбір жағдайларда бүл бөлік тәуелсіз болуы мүмкін.
Мысалы, Паскаль программасының блогы:

```pascal
program SubProgExample;
    // Описание подпрограммы subprog
    procedure subprog; // Заголовок, включающий имя подпрограммы
    begin // начало тела подпрограммы
      WriteLn('Bye');
    end; // конец тела подпрограммы
  begin
    WriteLn('Hello');
    subprog; // 1-й вызов
    subprog; // 2-й вызов
    subprog; // 3-й вызов
  end.
```

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ащы ішек

thumb|right|200px|
**Аш ішек** (intestinum tenue г. іп- testinum — ішек; tenue — жіңішке) — ас қорыту жүйесіндегі асқорыту процесі қарқынды, жүрек және корытылған қоректік заттардың ішек қабырғасындағы қан және лимфа тамырларына белсенді сорылып сіңірілетін асқорыту жүйесінің ортаңғы бөлігінің түтікше ағзасы. Аш ішек құрсақ қуысында орналасады. Ол өз кезегінде құрылысы мен организмдегі орналасу орындарына байланысты үш бөліктен тұрады. Олар: ұлтабар (күйіс қайтаратын жануарларда — ұлтабар ұшы), аш ішек және мықын ішек. Аш ішектің қабырғасы үш қабықтан: сыртқы — сірлі, ортаңғы — етті, ішкі — кілегейлі қабықтардан құралған. Кілегейлі қабығының ішкі бетінде сору қызметін атқаратын бүрлер және ішектің ішкі бетін астарлайтын бірқабатты призма тәрізді эпителий жасушаларының апикальды жиектерінде, ішектің сору ауданын 30 еседей ұлғайтатын микробүрлер болады. Он екі елі ішектің қуысына бауырдың өт өзегімен — өт, ұйқы безі өзегімен ас қорыту ферменттеріне бай — ұйқы  безінің сөлі келіп құйылады. Аш ішектің ұзындығы жануарлардың қоректену сипатына сәйкес әртүрлі болып келеді. Ең ұзын аш ішек шөп тектес азықпен қоректенетін жануарларда, ең қысқа — етпен қоректенетін жыртқыш аңдарда, ал оның орташа ұзындығы талғаусыз жануарларда (шошқа) болады.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Санат:Анатомия
Ғаламдық ауыл

**Ғаламдық ауыл** - [ағыл. *global village*] - журналистикада, публицистикада қолданылатын, жер бетіндегі өмір сүретін барлық адамның ортақ тағдырмен байланыстылығын алға тартатын ауыспалы мағынадағы астарлы сөз. Әмбебап мәдени бейнелерді тарату, технологияны дамыту (бірінші кезекте, транспорттық, ақпараттық, коммуникациялық), әлемдік сауда және қаржы жүйелерін жетілдіру арқылы адамдарды шынайы ауыл тұрғындарына тән өзара байланысты, өзара тәуелді қалыпқа түсіріп, жүзеге асыруға болады деп есептейді.

## Тағы қараныз
* Журналистика
* Публицистика

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Қоғам
Концерттік студия

**Концерттік студия ()** — музыкалық бағдарламаны сапалы түрде жазуға
арналған арнайы бөлме және оған
көрші орналасып, арасы дыбыс
өткізбейтін тереземен бөлінген
аппараттар бөлмесі. Студиялардың өлшемдері бір әншінің жұмысына жеткілікті бөлме мен толық оркестрды сыйғызатындай әртүрлі болады. Жазылған дыбыс
сапасы талапқа сай болуы үшін
**концерттік студиялар** арнайы жобалар жаcалады және акустикалық материалдармен өңделеді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Балта Бұқарбекұлы

**Балта Бұқарбекұлы** (туған-өлген жыдары белгісіз), ақын. 19 ғасырда Семей облысының Абыралы өнірінде өмір сүрген. Әдебиетте Қаракесек Шаншар дегеннің асында Шөжемен кездескендегі айтысы арқылы белгілі. Тобықтының аға сұлтаны  Құнанбайды, Арғын билері Алшынбайды, Жолшораларды мақтап өлең айтқан. Дәстүрлі әдебиеттану еңбектерінде Балтаға үстем тап өкілдеріне жағынып өлең айтты деген кінә қойылады. 
Балтанын негізгі айтысы - Шөжемен айтысқаны. Алғаш С.Сейфуллин құрастырған «Қазақ әдебиетінің ескі нұсқалары» кітабына (1933,Қызылорда), кейін «Ақын жырлары» (1958), «Айтыс» (1964, 1-том) жинақтарына енді. Әуезов 3 томдық «Айтыс» жинағына жазған алғы сөз-мақаласында Шөже мен Балта айтысына арнайы тоқталған. Бір жиында Шөжеге Кемпірбай, Тезекбай, Қалдыбай, Жамшыбайлар жабылып, Шөженің соқырлығын айтса да, жеңіліп қалады. Алшынбай мен Құнанбайдың таз, соқырлығын айтып салғанда, олар айтысқа Балтаны қосқан. Әуезов «Таяқпен Шөжеден теңдік ала алмайтынын сезген Құнанбай мен Алшынбай: «Мұны сөзбен тұқыртайық» деген оймен Балта ақынды шақырып алып айтыстырады. Ашынып отырған Шөже Балтаға да есе бермейді» дейді. Әуезов айтыс ақыны ретінде Балтаны онша жоғары бағаламайды. Осы пікірді көп томдық «Қазақ әдебиеті тарихының» 1-томының 1-кітабындағы «Айтыс» тарауының «Ақындар айтысы» бөлімінде де қайталайды.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ ақындары
Сақтау

**Сақтау** (Сохранить; save) — мәліметтер тобын жедел жадтан сыртқы жадқа жазу; дайындалған құжаттарды белгілі бір ат қойылған файл түрінде дискіге жазып сақтау командасы. Көптеген программаларда Файл менюнің ішінде Сақтау (Сохранить) командасы бар.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Координатограф

**Координатограф** (Электрондық) — аналитикалық түрде берілген координаталары бойынша, қағазга немесе бүйымның жазық бетіне (мысалы, шыны, металл немесе пластмасса) бейнелердің контурын (мысалы, интегралдык схеманың топологиясы, баспалық платоның элементтерін) салуға арналған кұрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Сақтау аймағы

**Сақтау аймағы** (Область сохранения; save area) — 
*1) басқа программаға қатынау кезінде ортақ регистрлердегі мәліметтерді сақтау мен шақырулар тізбешесін бақылау үшін шақырушы программамен резервтелінетін негізгі жад аймағы; 
*2) жадтың кейбір аймақтарыңдағы ұяшықтар тізбегіне регистрлер нүсқауымен ақпараттар жазу.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника