Ойын приставкасы

**Ойын приставкасы** (қалталық жүйелер туралы айтқанда **ойын консолі** деген дұрыс) — бейнеойындарға арналып құрастырылып, жасалған мамандандырылған электорндық құрылғы. Бейне ақпараттарды шығарушы ретінде көбінесе теледидар немесе компьютер мониторы қолданылады, сондықтан бұндай құрылғыларды *приставка* деп атайды, себебі олар дербес көрсету құрылғысына қосылады.

Бастапқыда ойын приставкалары дербес компьютерлерден бірқатар маңызды белгілер бойынша ерекшеленді – олар негізгі көрсететін құрылғы ретінде теледидарды қолданды және дербес компьютерлерге арналып жасалған модем немесе пернетақта (клавиатура) сияқты көптеген стандартты перифериялық құрылғыларды қолдамады. Осы уақытқа шейін ойын приставкалары басқа приставкаларда қолдамау туралы шарт негізінде тек жеке өзіне арналған ойындарды қосуға мүмкіндік беріп келді.

Бірақ ойын приставкаларының даму сатысы көтерілген сайын, олар мен дербес компьютерлердің арасындағы шек жоғала бастады – кейбір приставкалар пернетақта, қатқыл диск қосуға мүмкіндік беріп, тіпті оларға Linux секілді операциялық жүйелерді қондыруға болады. Кейбір приставкалардың бағдарламалары мен схемалары ашық лицензиялармен таратылуы мүмкін.

Приставкалар тұтынушылардың кең ассортиментін күтуге сәйкес құрастырылған және сатылған – құрылғының бағасы тұрғысынан да, интерфейс пен басқарудың қарапайымдылығы тұрғысынан да; приставкаға арналған аппараттық және бағдарламалық қамтамасыз ету әдетте меншік болып табылады және оларды пайдаланушы оңай ауыстыруға немесе өзгертуге арналмаған. Ойын приставканің бүкіл тарихында әр түрлі елдердің әр түрлі компаниялары оларды әзірлеумен және шығарумен айналысқанымен, нарықта кез келген уақытта тек бірнеше модельдер ғана басымдыққа ие және ірі өндірушілердің бірнешеуі ғана;  2020 жылдардың басында мұндай ірі өндірушілер американдық Microsoft және жапондық Nintendo мен Sony компаниялары болып табылады.

Ойын приставкаларының нарығы кезінде қарапайым теледидарлық ойын жүйелерінен (мыс.: Pong) басталып, қазір қуатты көпфункциялы ойын жүйелеріне айналды.

## Ойын приставкаларының ұрпақтары
Ойын жүйелерінің әртүрлі ұрпақтары аталады. Олардың ең әйгілілері келтірілген.
### 1-ші ұрпақ

Ойын жүйелерінің бірінші ұрпағыны Magnavox Odyssey-ден бастап 1972-1977 жылдар аралығында шығарылған алғашқы ойын жүйелерін қамтиды.  Бұл жүйелер аппараттық деңгейде алдын ала анықталған бір ойыннан немесе бірнеше ауыспалы ойыннан тұратын дискретті транзисторлық құрылғылар болды.  Мұндай алғашқы приставкаларды өндірушілердің саны да, нарықтағы модельдердің саны да ерекше болды;  1975 жылдан бастап Atari Pong консолінің сериясын шығарды, ал Coleco 1976 жылдан бастап Telstar сериясын шығарды.  1976-1977 жылдары екінші ұрпағы приставкалары енгізіле отырып, сатып алушылар ескірген, жоғары мамандандырылған құрылғыларға қызығушылық жоғалтты, ал бірінші ұрпағы приставкаларын өндірушілердің көпшілігі нарықтан кетуге мәжбүр болды.

### 2-ші ұрпақ

Ойын жүйелерінің екінші ұрпағыны ауыстырылатын картридждерді қолдана бастады - ойынның бағдарламалық коды бар тек оқуға арналған жад құрылғылары, сол консольде ойындардың шектеусіз санын іске қосуға мүмкіндік берді.  Бұл бөлу микропроцессорлар мен жедел жадты қолдану арқылы мүмкін болды.  Алғашқы приставка американдық Fairchild Semiconductor компаниясы жасаған Fairchild Channel F (1976) болды.  Atari-ден Atari 2600 (1977) префиксі одан да үлкен жетістікке жетті.  Екінші буында Intellivision (1980) және ColecoVision (1982) сияқты осы типтегі көптеген басқа консольдер шығарылды.  1980 жылы жапондық Nintendo компаниясы Nintendo Game & Watch атты электронды ойын шығарды, ол көптеген қолмен жұмыс істейтін ойын жүйелерінің прототипі болды.

### 3-ші ұрпақ

1983 жылы компьютерлік ойындар индустриясындағы дағдарыс, консольдар мен ойындармен нарықтың шамадан тыс қанықтылығынан, сондай-ақ дербес компьютерлердің бәсекелестігінің күшеюінен жаңа ұрпағынның өзгеруіне әкелді. Үшінші ұрпақынның ең маңызды приставкасы - 8-разрядты микропроцессорлардың қолданылуына байланысты «8-бит» ретінде белгілі -Nintendo жапондық компаниясының Nintendo Entertainment System (1983 жылы) Болды.

Осы уақытта ішінде Sega Master System (1985 жылы) немесе Atari 7800 (1986 жылы) сияқты басқа ұқсас жүйелер шығарылды.

Үшінші ұрпағының приставкалары екінші ұрпағындағы приставкалардан үлкен өңдеу қуатымен, үлкен түс бояғыштарымен және спрайт графикасы мен аппараттық жылжыту сияқты технологияларды қолданумен ерекшеленді.  Мұндай технологиялар қазірдің өзінде кейбір ойын машиналарында қолданылған, бірақ теледидарлық ойындар үшін инновациялық болды;  олардың арқасында консольдарда ойынның жаңа жанрлары пайда болды - платформерлер, сайд-скроллерлер, файтинг.  Ойындарды сақтау мүмкіндігі де жаңаға айналды - мысалы, әріптер мен сандардың құпия сөзі түрінде, тіпті кездейсоқ қатынау мүмкіндігі бар арнайы жад микросхемасында бағдарламалық қамтамасыз ету түрінде, бұл ойындарды әлдеқайда күрделі және ұзағырақ етті.  Үшінші ойын ұрпак жүйелері өте ұзақ өмір сүре бастады - бұл түрдегі консольдер 1990 және 2000 жылдары, соның ішінде Dendy сияқты лицензияланбаған аппараттық клондар түрінде шығарыла берді.

### 4-ші ұрпақ

Үшінші ұрпағындағы «8 биттік» приставкалар «16 биттік» приставкалармен алмастырылды: егер NEC PC Engine (1987) 8-биттік микропроцессор мен он 16 разрядты дисплей контроллерінің комбинациясын қолданса, содан кейін Sega Mega Drive (1988) және Super Nintendo Entertainment System(1990) 16-биттік толыққанды процессорларда жасалған.  16-биттік приставкалардың маңызды ерекшелігі-бейне мен дыбыс үшін бөлек жадты пайдалану.  Мұндай приставкалар көптеген түстерді көрсете алады, дегенмен қол жетімді бояғыш әр түрлі приставкалар үшін әр түрлі болды.  Есептеу қуаты мен жадының өсуі, сондай-ақ бөлек сопроцессорларды қолдану экрандағы көптеген объектілерді басқаруға, параллакс-скроллинг және тереңдік елесін жасайтын Mode 7 сияқты күрделі графикалық режимдерді енгізуге мүмкіндік берді. Сонымен бірге Game Boy (1989), Atari Lynx (1989) немесе Sega Game Gear (1990) сияқты портативті ойын жүйелері дами бастады.

### 5-ші ұрпақ

Ойын жүйелерінің келесі ұрпақтың жабдықтар мен технологиялардың ерекше алуан түрлілігімен сипатталды. Уақыттың көптеген префикстері, Fujitsu және Panasonic 3DO (1993) FM Towns Marty бастап, CD-ROM дискілерін тасымалдағыш ретінде пайдалана бастады: ықшам дискілер айтарлықтай ұзағырақ болғанымен, ұзақ жүктелу уақыты өндірісте өте арзан болды. және уақыт өте келе деректердің үлкен көлемін сақтай алады. Дегенмен, сол жылы Atari Jaguar-да 16-биттік процессор, 32-биттік графикалық процессорлар және CD-сапада дыбысты ойната алатын жеке аудио чип болды. Келесі жылдардағы Sega Saturn және Sony PlayStation (1994) сияқты неғұрлым қуатты консольдерде 32-биттік процессорлар қолданылды, ал Nintendo 64 (1996) 64-биттік процессорларды пайдаланды, бірақ олар жақында сақтау құралы ретінде пайдаланылмады. Мұндай консольдер қазірдің өзінде толық үш өлшемді графика кестесін шығара алды.

Үй консольдерінің жарылғыш дамуымен салыстырғанда, портативті жүйелердің ілгерілеуі, ең алдымен, электрмен жабдықтаудағы қиындықтарға байланысты: жылдың соңына дейін жұмыс істейтін жеткілікті қуат пен жеңіл батареялардың болмауына байланысты айтарлықтай болмады. Nintendo екі AA батареясымен жұмыс істейтін өте танымал Game Boy қалтасын (1996), одан кейін түсті экраны бар Game Boy Color (1998) шығарды. Sega Nomad (1995) төртінші буын Sega Mega Drive үй консолінің портативті нұсқасы болды, бірақ сәтсіз болды; Neo Geo Pocket (1998) немесе WonderSwan (1999) сияқты басқа портативті жүйелер де танымалдылыққа ие болмады.

Virtual Boy жүйесі (1995) Nintendo компаниясының әрбір көзге арналған бөлек монохромды экрандары және механикалық бұрауыш жүйесі бар бас дисплейді пайдаланып коммерциялық приставка жасау әрекеті болды. Бұл жаңашыл, бірақ жетілмеген приставка тұтынушылардың қызығушылығын тудырмады және сатылымдар тез төңкерілді.

### 6-шы ұрпақ

### 7-ші ұрпақ

### 8-ші ұрпақ

### 9-ші ұрпақ

Microsoft пен Sony компаниясының тоғызыншы ұрпақ ойын приставкасы 2020 жылдың қарашасында шығарылды; Sony PlayStation 5 шығарды, Microsoft - екі приставка: қуатты Xbox Series X және әлсіз Xbox Series S. Бұл приставкалар архитектурада алдыңғы ұрпағы приставкаларына ұқсас және олармен кері үйлесімді;  олар дәстүрлі қатты дискілердің орнына қатты күйдегі дискілерді пайдаланады.Nintendo сонымен қатар Nintendo Switch ауыстыратын жаңа ұрпақ приставканы әзірлеп жатыр, бірақ бұл жаңа приставка болашақта белгісіз болады.

## Приставканың құрылымы
Әдетте ойын приставкасы бірнеше негізгі элементтерден құралады:
* **Негізгі блок** – приставканың корпусқа оған қалған элементтер қосылады. Корпустың ішінде аналық плата бар, оның ішінде жедел жады, тек оқуға арналған қойма, орталық процессор және картридж немесе оптикалық диск.
* **Қосымша қуат көзі** – айнымалы ток желісіне қосылады және приставканы тұрақты токпен қамтамасыз етеді.  Кейбір жағдайларда, қоректендіру қондырғысының корпусына салынған.
* **Аудио-бейне кабелі** – сонымен қатар теледидардың антенна ұясына тікелей қосылуға арналған жоғары жиілікті «антенна» кабелі-суретті приставкадан теледидарға жібереді.
* **Ойын контроллері** – енгізу құрылғысы (джойстик (терте), геймпад, руль, пернетақта, тышқан және т.б.), бұл пайдаланушыға экрандағы объектілерді басқаруға мүмкіндік береді.
* **Сақтау құралы** – ойын приставкаларінің көпшілігі әдетте картридж немесе оптикалық диск болып табылатын сыртқы тасушыға жазылған ойындармен жұмыс істейді, сирек иілгіш.
* **Жад картасы** – кейбір приставкаларда файлдар жазылатын алынбалы жад карталары қолданылады, мысалы, ойын күйі («сақтау» деп аталады).

## Ақапарат тасымалдаушы құрылғылардың түрлері

## Дереккөздер

Санат:Компьютерлік ойындар
Санат:Ойын платформалары