open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Биота

**Биота ** — белгілі бір аумақта тіршілік ететін әр түрлі өсімдіктер мен жануарлардың тарихи қалыптасқан топтары. Биотаның биоценоздан айырмашылығы биота құрамына бір-біріне ешқандай байланысы жоқ түрлер де кіреді (мысалы, аю мен балық, бақа мен жылан, т.б.).  

## Дереккөздер

Санат:Биология
Биотелеметрия

**Биотелеметрия ** (био… және грек. tle — алыс және metr— өлшеу) — түрлі биологиялық құбылыстар мен процестер көрсеткіштерін қашықтан өлшеу тәсілі. Биотелеметрия кезінде зерттелетін организмге (адам немесе жануар) биологиялық немесе физиологиялық процестер (қозғалу, тамыр соғуы, тыныс алуы, т.б.) туралы ақпаратты радио, теледидар және телефон байланысы арқылы білдіретін арнайы датчиктер орнатылады. **Биотелеметрия** тәсілін қолдану зерттеуді үлкен қашықтықтан (мысалы, ғарыштық кемеден немесе зерттелетін объектінің қозғалысы кезінде, спорттық жарыста, жұмыс кезінде) жүргізуге мүмкіндік береді. Аса кішкене радиотаратқыштарды (радио капсулдарды) ішкі органдар (асқазан, ішек) қуысына немесе организм тініне орналастыру арқылы ондағы болып жатқан процестер туралы ақпарат алуға болады.
## Дереккөздер</span>


Санат:Ғылым
Биотехния

**Биотехния ** *(био... және грек. techne — жасай білу, шеберлік)* — жабайы аңдардың санын көбейтіп, оларды қорғаудың жолын іздестіру, аңдардан алынатын өнімнің сапасын жақсарту мақсатында зерттеулер мен іс-тәжірибелік шараларды жүзеге асыратын аң шаруашылығының бір саласы. Биотехниялық шараларға аң аулайтын жерлерге, су тоғандарына мал азықтық дақылдарды өсіру, азық тапшы болғанда жануарларды үстеп қоректендіру, оларды сыртқы ортаның қолайсыз жағдайларынан қорғау (мысалы, жануарларды тасалау мақсатында ағаш, бұта отырғызу, биік сабақты шөп егу, күрке, үйшік, ондатр індері үшін үйме жасау, т.б.), жұқпалы аурулардан сақтандыру (індет ауруларына қарсы вакцина егу), кәсіптік жануарлардың тұқымын асылдандыру үшін селекциялық жетістіктерді іске асыру, саны азайып, жойылып бара жатқан түрлерді қайтадан қалпына келтіру және басқа елдерден құнды жануарларды әкеліп, жерсіндіру жұмыстары жатады. Биотехниялық жұмыстар қорықтарда, аңшылық-қорық шаруашылықтарында, табиғи саябақтарда жүргізіледі. Биотехниялық шаралар агроценозда қалыптасқан табиғи жүйелерге күрт өзгеріс әкелмейді.

## Дереккөздер</span>


Санат:Ғылым
Биотикалық фактор

**Биотикалық фактор**, биогендік фактор — ағзалардың тіршілік әрекетіне байланысты бір-біріне тигізетін сан алуан әсерлері. Биотикалық фактордың абиотикалық фактордан айырмашылығы, мұнда әр түрге жататын азғалар бір-біріне өзара және айналадағы ортаға әсерін тигізеді. Мысалы, жәндіктер өсімдіктерді тозаңдандырады, бір ағза екінші бір ағзаны қорек етеді, микроорганизмдер топырақ құрылымын өзгертеді, т.б. Биотикалық факторлар бір популяция ішіндегі дара бастар арасында да, жеке популяциялар арасында да байқалады. Мысалы, ақ бөкендердің жайылымдардағы өсімдіктерге әсері, ақ бөкендердің өзара әсері немесе қасқырдың ақ бөкенге шабуылы, т.б. Биотикалық фактор түрішілік және түраралық болып ажыратылады. Түрішілік Биотикалық факторға жануарлар, өсімдіктер және микроорганизмдердің өз өсімталдығын арттырудағы әрекеті (демогр. әсер), мекен ететін аумағын қорғаудағы жануарлардың мінез-құлығы (этологиялық әсер), т.б. әсерлер жатады. Түраралық Биотикалық факторға комменсализм (сіңісу), симбиоз (селбестік), нейтрализм (бейтарап селбесу), масылдық (басқа ағза есебінен күн көру), жыртқыштық әсерлер жатады. Биотикалық фактордың қалыпты жағдайдан ерекше ауытқуы ағзалардың қалыптасқан тіршілігіне әсерін тигізбей қоймайды, соның нәтижесінде табиғи тепе-теңдік бұзылады.

## Дереккөздер


Санат:Табиғи құбылыстар
Биотит

**Биотит** — силикаттар класының слюдалар тобына жататын минерал. Химиялық формуласы: K(Mg, Fe)3AlSі3O10(OH,F)2. Француз ғалымы Бионың құрметіне аталған. Моноклиндік сингонияда кристалданады. Кристалдары парақ, жапырақ, қабыршақ, қырлы таяқша, пирамидаға ұқсас болады. Түсі қара, қоңыр, қызғылт қоңыр, қабыршақтарының қалыңы күңгірт, жұқасы мөлдір келеді. Қаттылығы 2,5 — 3, меншікті салмағы 2,7 —3,3 г/см 3. Биотит өте жиі тараған минералдардың бірі. Көптеген магмалық, шөгінді, метаморфтық тау жыныстарын құраушы минералдардың бірі, пегматиттерде ауданы 7 м2-ге дейін жететін ірі парақтар түрінде кездеседі. Электр техникасы бұйымдары өндірісінде қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Силикат минералдар
Санат:Алюминий минералдары
Санат:Темір минералдары
Санат:Магний минералдары
Биоценология

thumb| alt=A.| '''''Биоценология'''''.
**Биоценология ** (биоценоз және  - ғылым) – тірі организмдердің құрылысын, дамуын, табиғатта орналасуын, пайда болу мерзімін, шыққан арғы тегін зерттейтін ғылым; биоценоз туралы ғылым олардың құрамы құрылымы ішкі және биоценотикалық ортасы биотрофикалық және медиопатикалық процестер кауымдастығында іске асады.

«Биоценология» терминін алғаш рет ғылымға неміс ғалымы К.Мебиус 1877 ж. енгізген. Биоценология ғылымында тірі организмдерді 3 топқа бөледі: автотрофты организмдер; гетеротрофты организмдер және сапротрофтар. Биоценология тірі организмдер мен өлі табиғаттың арасындағы биологиялық заңдылықтарды ашады, олардың арасындағы энергия айналымын зерттейді.

## Дереккөздер

Санат:Биология бөлімшелері
Санат:Экология бөлімшелері
Бипан

**Бипан** , паррия (Parrya) – орамжапырақтар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда 18 түрі кездеседі. Олар таулы аймақтардың биік беткейлерінде өседі. Жапырақтары бүтін жиекті немесе қауырсын тілімді. Тостағанша жапырақтары шашыраңқы. Күлтесі ірі, ұзын, күлгін көк, қызғылт не ақ түсті. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – ұзынша бұршаққынша. Тұқымдары әрбір ұяда екі қатарда, сирек бір қатарда орналасады. Олар жалпақ, қанатты, араларында қанатсыздары да болады. Бипанның 4 түрі эндемик түр болып саналады. 

## Дереккөздер

## Сілтеме
* орамжапырақтар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер

Санат:Орамжапырақтар
Көгілдір ақық

thumb|'''Көгілдір ақық'''
**Көгілдір ақық** — фосфаттар класының минералы. Химия формуласы CuAl6[PO4]4Һ(OH)8Һ5H2O. Кристалдары тығыз масса, қабыршық, талшық түрінде кездеседі. Жеке кристалдары қысқа призма пішінді болады. Аспан түстес көгілдір немесе жасыл, жылтырлығы күңгірт, балауыз тәрізді. Қаттылық 5 — 6, морт сынады, сынған жері бұдыр келеді. Меншікті салмақ 2,6 — 2,8 г/см3. Бирюза алюминий оксиді мен фосфаттарға бай дала шпаты бар жыныстар үгінділеріне мысты су әсер еткенде түзіледі. Бирюза — асыл тас ретінде қолданылады. Басты кен орындары — Иранда (Нишапур), Тәжікстанда (Карамазор), Өзбекстанда (Қызылқұм) және Қазақстанда бар.

Оптикалық оңқай; 2u = 40°, Ng=1,65, Nm = 1,62, Np =1,61.

Сингониясы триклиндік; пинакоида пішіндес. Кристалдары
майда, кәбінесе тұтас жұмыр формада кездеседі.

*Жаратылысы. Бирюза үгілуден лимонитпен қатар пайда болады.
Бирюзаның әдемі түрлері (асыл тастары) көркемдікке қолданылады. Нашар түрлері бояуға жұмсалады.
Бирюзит кендері Иранда (Мадан кендері) бар.

## Дереккөздер


Санат:Фосфат минералдар
Санат:Алюминий минералдары
Санат:Мыс минералдары
Бишофит

**Бишофит ** – галогенидтер класына жататын минерал. Минералды ашқан неміс химигі әрі геологы Г.Бишофтың (1792 – 1870) құрметіне осылай аталған. Химия формуласы MgCl2·6H2O, 1%-ға жуық Br қоспасы болады. Моноклиндік сингонияда кристалданып, ине тәрізді майда кристалдар түзеді. Су сіңіргіш қасиетіне байланысты әдетте қатты түрде кездеспейді, қамыр сияқты жұмсақ болады. Түссіз, кейде ақ, шыныдай жылтыр не күңгірт. Қаттылық 1 – 2, меншікті салмағы 1,6 г/см3-ге жуық, ащы, күйік дәмі болады. Бишофит тұзды көлдерде карналлит, галит, т.б. минералдармен бірге тұнады. Бишофит – магний алынатын құнды шикізат, сондай-ақ ол магнийлі цемент өндіруде, отқа төзімді бұйымдар жасауда, медицинада қолданылады. 

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Химия
Санат:Минералдар
Биші орман

****Биші орман** ** – діңі бұралып немесе бір жағына иіле біткен ағаштар өсетін орман. Биші орман жылжыма және термокарст құбылыстар кең тараған аудандарда жиі кездеседі. Қазақстанда мұндай орман Көкшетау маңында бар. 

## Дереккөздер


Санат:Ормандар
Биікжал ұңғымасы

**Биікжал** — (СГ-2) – Атырау облысы Жылыой ауданы, Мұнайлы кенінен 20 км шығыста 1967 жылдан бұрғылана бастаған ұңғыма. Жылыой ауданының оңтүстік-шығыс бөлігіндегі Биікжал тұз күмбезіне орнатылды. Оны бұрғылаудағы мақсат – Биікжал тұз күмбезі мен бүкіл Каспий маңы ойпатының оңтүстік-шығыс бөлігіндегі аумақты қалың тұз қабаттары астында жатқан палеозой шөгінділерінің мұнай мен газ жөніндегі келешегін анықтау. Бұл ұңғыманы бұрғылауға Солтүстік Каспий маңының ернеуі мен оған таяу жерлерде мұнай мен газ бар екендігінің анықталуы. Оңтүстік Жылыой көтерілімінің Биікжал маңындағы палеозой шөгінділерінде көптеген мұнай мен газ белгілерінің табылуы және қолайлы құрылымдар негіз болды. Ұңғыма алаңында жалпы қалыңд. 9 – 10 км палеозой, мезозой және кайнозой шөгінділерінің кешені тараған.Биікжал ұңғымасын бұрғылау арқылы тұз астындағы төменгі пермь, тас көмір, жоғарғы девон шөгінділерінің стратиграфиясы мен заттық құрамын, олардың литологиялық-физиологиялық қасиеттерін, Каспий ойпатының оңтүстік-шығысында осы шөгінділердегі мұнай мен газ мөлшерін, жоғары қысым мен температура жағдайында бұлардың гидрогеологиялық, гидродинамикалық ерекшеліктерін, осы ауданның сейсмикалық толқындарды шағылыстырушы және сындырушы горизонттарды белгілеуге, тұзды шөгінділердің заттық құрамы мен физикалық-химиялық қасиеттерін зерттеуге мүмкіндік туады. Бұл ұңғымаға орнатылған автоматтық аспаптар арқылы жердің терең қабаттарының термикалық режимін, газдың факторларын үздіксіз зерттеп, арнаулы геофизикалық бақылауларды жүргізуге болады.

## Дереккөздер


Санат:Атырау облысы кен орындары
Санат:Мұнай кен орындары
Биіктік белдеулігі

**Биіктік белдеулігі** , тік белдемдік – тау биіктігіне байланысты табиғат құбылыстарының белгілі заңдылықпен өзгеруі. Биіктік артқан сайын күн радиациясы күшейеді, бірақ ауа температурасы (1 км биіктікте 5 – 6°С-қа) мен қысымы (11 – 15 м биіктікте 1 мм-ге) төмендеп, құрамы өзгереді; белгілі бір биіктікке (жауын-шашынның ең көп түсетін белдеуі) дейін ылғалдылық көбейе береді де, одан жоғары қайтадан азая бастайды. Климаттық белдеуге байланысты таудағы топырақ, өсімдік, жануарлар, жиналатын судың мөлшері, тіпті жер бедері, яғни бүкіл ландшафт өзгереді. Таудың ең төменгі белдеуінің ландшафтысы сол тау жатқан ендік бағыттағы белдемге сәйкес болады. Мысалы, Орта Азиядағы таудың етегінде шөлді ландшафт, одан жоғарыда шөбі шүйгін дала, одан әрі орманды белдеу, бұлардан жоғары альпі шалғыны, ең жоғарыда көп жылдық қар мен мұздықтың нивальдық белдеуі жатады. Көптеген жергілікті жағдайларға, тау беткейлерінің экспозициясына және желдердің соғуына байланысты Биіктік белдеулігі әр түрлі биіктікке сәйкес келеді. Биіктік белдеулігі Қазақстан тауларының барлығында дерлік тараған және ол солтүстіктен (Алтайдан) оңтүстікке қарай (Тянь-Шань тауларына дейін) әр түрлі Биіктік белдеулігі құрып отырады. Егер таулық орман белдеуі Алтайда 700 – 900 м биіктікте болса, Жетісу (Жоңғар) Алатауында 900 – 1100 м, Іле Алатауында 1200 м биіктіктен басталады. Қазақстанда Іле өзені аңғарынан (400 м) басталып, Талғар шыңына дейін созылып жатқан Іле Алатауының Биіктік белдеулігінде Жер бетіндегі табиғат белдеулері түгел кездеседі. 200 км-ге созылған табиғаттың ғажап Биіктік белдеулігі үлгісі Р.И. Аболиннің 1930ж. шыққан «Балқаш өңірінің шөл даласынан Хантәңірі қарлы шыңына дейін» атты еңбегінде баяндалған. 

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Табиғи құбылыстар
Бобринский жарқанаты

**Бобринский жарқанаты** () - қолқанаттылар отрядының жалтыртұмсықты жарқанаттар тұқымдасына жатады. Қазақстанда Атырау, Ақтөбе, Қызылорда, Қарағанды облыстарында таралған. Шөлді-шөлейтті аймақтардың құмды, тақырлы, жазық жерлерінде кездеседі. Ескі зираттар мен ғимараттардың қуыстарында мекендейді. Дене тұрқы 46 — 61 мм, салм. 5,5 — 12 г. Қол сүйегінің ұзындығы 32,5 — 37 мм. Арқасы құм түстес сарғыш, бауыры ақшыл келеді. Басқа жарқанаттардан ерекшелігі: түсі ақшыл, ұшу жарғағы мөлдірлеу болады. Түн жәндіктерімен қоректенеді. Жылына бір ғана жарқанат туады. Көбіне жалғыз тіршілік етеді. Қазақстанда қазіргі кезде 70 және 100 бастан тұратын үлкен 2 тобыры ғана белгілі. Жалпы саны бірнеше мыңнан аспайды. Тіршілігі әлі толық зерттелмеген. Сирек кездесетін эндемик түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстаның Қызыл кітабына енгізілген (1996).

## Статус
III-ші санат. Таралуы шектеулі сирек кездесетін түр.

## Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы
Республикамыздан тыс 5 жерді есептемегенде, Қазақстан эндемигі. Біздің елімізде сипатталып жазылған жарқанат.

## Таралуы
Таралу аймағы шағын жарқанат. Ол Арал теңізінің солтүстік және солтүстік-шығыс жағалауында (45-490 с.ш. және 62-69 с.ш.) бөлек-бөлек учаскелерде таралған. Бобринский жарқанаты едәуір Торғай өзенінің төменгі жағында, Ырғыз-Шелқар, Арысқұм, Бетпақдаланың солтүстік-батыс жағында, Сарысу өзенінің  орта ағысында кездеседі.

## Мекендейтін жерлері
Солтүстік шөл дала мен шөлейтті өңірдің оңтүстік жағы. Құмды, сазды, жусанды және жусанды дәнді жерлерді мекендейді.

## Саны
Саны аз түр. Мамандар 4 жыл ішінде еліміздің шөлдерінен 300-дей ғана жарқанатты есепке алған. Қазақстан территориясында Бобринский жарқанатының жалпы саны бірнеше мыңдай деп есептелінеді. Қазірде оның 100 және 70 жарқанаттан тұратын екі колониясы белгілі.

## Негізгі шектеуші факторлар
Анықталған жоқ. Мүмкін, ескі бейіттер мен ғимараттарды бұзу және оларды коллекция үшін жинауда әсер етеді шығар.
Биологиялық ерекшеліктері. Көптеген колониялары су көздеріне жақын орналасынды, ол одан алыстау жерлерде сирек кездеседі. Жіңішке қуыстар мен құрылыстарда мекендейді. Күмбездердің ішіндегі қуыстар олардың негізгі мекендері. Түнгі жол аулауға кеш (21-22 сағ. аралығында) шығады. Қоныстарында өте сақ. Аналықтары туар кезде 6-8-ден жиналып, бір-бірден бала туады. Ол кезде олардың манында бірден ғана ересек еркектері ғана кездесті. Балаларын кеш, маусым айының орта кезінде дүниеге келтіреді.

## Қолда өсіру
Мәлімет жоқ.

## Қабылданған қорғау шаралары
Аулауға тиым салынған.

## Қорғауды керек ететін шаралар
Анықталған жоқ.

## Зерттеу жөніндегі ұсыныстар
Биологиясын зерттеу керек.

## Дереккөздер


Санат:Жарқанаттар
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген сүтқоректілер
Богатырь мұздығы

**Богатырь мұздығы** – Іле Алатауындағы қазаншұңқырлы мұздық.

## Географиялық орны
Алматы облысы, Талғар ауданы жерінде, Шілік өзенінің саласы – оңтүстік-шығыс Талғардан басталатын Жусанды Күнгей жотасы мен оның сілемі – Есік шоқысының аралығында.

## Аумағы
Жалпы ұзындығы 9,1 км, ашық бөлігінің ұзындығы 8,7 км. Мұздықтың ауданы 29,8 км2, морена жапқан бөлігін қоса есептегенде 30,3 км2, көлемі 4,50 км3 (1971 жылы). Ең биік жері 4580 м, етек жағы 3420 м биіктікте. Богатырьдан 3 өзен басталады. Мұздық жылына 7,7 м шегінуде, 1927 – 30 жылдары Богатырь мұздығы 84 м шегінді. Соңғы кездегі бақылаулар да мұздықта шегінуі тоқтамағанын дәлелдеді. Мұздықты тұңғыш рет С.Е.Дмитриев ашып, зерттеген (1909-1910 жылдары). Мұздықтың оңтүстігінде Жусанды Күнгей, солтүстігінде Шокальский мұздықтары жатыр.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
"Ледники Заилийского Алатау"

Санат:Алматы облысы мұздықтары
Санат:Іле Алатауы
Бозай

**Елді мекендер:**

* Бозай – Абай облысы Аягөз ауданындағы ауыл.
* Бозай – Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданындағы ауыл.
* Бозай – Түркістан облысы Келес ауданындағы ауыл.

**Өзен:**

* Бозай – Қараторғай өзенінің сол саласы.
Бозайғыртау

**Бозайғыртау ** – Ақмола облысы, Ерейментау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 23 км жерде орналасқан тау тарамы. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 620 м. Оңтүстік-шығыстан солтүстікке қарай ұзындығы 8 км, ені 3 км доға тәрізді созыла орналасқан. Шығыс беткейі тік жарлы. Тау беткейлері эрозиялық-тектоникалық сай-жыралармен тілімденген. 

## Өсімдігі
Қара қоңыр топырағында боз, бетеге аралас астық тұқымдас өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Ерейментау ауданы таулары
Бозарал

**Бозарал** – Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданындағы Смирнов кентінен оңтүстік-батысқа қарай 16 км жерде, теңіз деңгейінен 127,9 м биіктіктегі қазаншұңқырда жатқан көл

## Гидрографикасы
Аумағы 5,02 км2, ұзындығы 3,8 км, енді жері 1,5 км, жағалауының ұзындығы 11,0 км. Қамысақты, Қарасу‎ және Қамыстысайдың оңтүстік-батысындағы 9 тұщы (Кіші Тораңғыл, Үлкен Тораңғыл, Сарыкөл, Жыланды, Ақсуат, Жолдыөзек, Үлкен Жарма, Питное) көлдерімен бірге  Бозарал су жүйесін құрайды. Қазір Бозарал су жүйесін Иманбұрлық өзенінің суымен жасанды толықтыру жобасы жасалды.

Санат:Аққайың ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы көлдері
Бозащы артезиан алабы

**Бозащы артезиан алабы ** – Бозащы түбегіндегі арынды жер асты суы қалыптасқан аймақ. 

## Тарихы
Артезиандық сулы қабаттар пермь-триас кезеңдерінің іргетасты қыртыстарының үстінде, юра-бор-палеоген кезеңдерінің құмды және құмтасты шөгінділерінде қалыптасқан. 

## Сипаттамасы
Бұл қабаттардың жалпы қалыңдығы Бозащы түбегінің солтүстік-батысынан (1000 м шамасынан) оңтүстікте Маңғыстау таулы ауданына (1500-ден 1800 м-ге дейін), әсіресе, шығыстағы Үстіртке қарай (2000 – 2500 м-ге дейін) ұлғая түседі. Негізгі артезиандық сулы қабат бор қабаттарының орта шенін (альб-сеноман құмды шөгінділерін) алып жатыр. 

Ондағы арынды жер асты суының тереңд. 200 – 500 м-ден 1500 – 2000 м-ге дейін жетеді. Бұрғылау кезінде күшті арынмен атқылап шығатын су жер бетінен 10 – 50 м биіктікке көтеріледі. 

Ұңғымадан шығатын судың мөлшері секундына 10 – 27 л-ге жетеді. Артезиандық судың минералдылығы алаптың оңтүстігінде 2 – 5 г/л болса, солтүстік мен солтүстикте-шығысында 80 – 120 г/л-ге дейін артады. Түбектің үстіңгі жұқа (5 – 30 м) антропогендік құм-сазды теңіз шөгінділерінде грунт суы қалыптасқан. Оның тереңдігі 1 – 10 м-ден, су мөлшері секундына 0,1 – 0,3 л-ден аспайды. Суы негізінен ащы.

## Шаруашылық маңызы
Тұщы сулар түбектің орталық бөлігінде, теңіз бетінен биіктеу жерлердегі құмшағылдар мен құмды теңіз шөгінділерде орналасқан. Бозащы артезиан алабының тұщы және тұзы аздау артезиан, грунт сулары елді мекендерді сумен қамтамасыз етуге, мал жайылымдарын суландыруға, ішінара егістікке пайдаланылады. 

## Дереккөздер


  

Санат:Артезиан алабы
Бозащы мұнай-газ кен орны

**Бозащы мұнай-газ кен орны** — Маңғыстау облысы Ақтау қаласынан солтүстікке қарай 175 км жерде, Каспийдің солтүстік-шығыс жағалауындағы Бозащы түбегінде орналасқан.

## Тарихы
Кен орны сейсмикалық барлау нәтижесінде 1975 жылы анықталған. Бұрғылау жұмыстары 1975-1978 жылдары жүргізілген.

## Иеленушілері
* Buzachi Operating Ltd. (50%  CNPC/50%  Nelson Petroleum Buzachi BV (50%  Лукойл Оверсиз/50%  Sinopec))

## Геологиялық құрылымы
Кен орны антиклинальдық құрылыммен байланысты. Юра мен бор шөгінді жыныстарынан тұратын құрылымның орталық бөлігі тектоникалық жарылымдармен 10 блокқа бөлшектелген. 

## Жатыс сипаты
Қалыңдығы 4,2-20 м кенге бай мұнай-газ шоғырлары юра қабаттарында кездеседі. Коллекторлар құмтас және алевритті жыныстардан құралған, олардың орташа кеуектілігі 26-28%. Мұнайдың бастапқы тәуліктік өнімділігі 3,4-48 м3 болды (газ 25-54 мың м3). 

## Құрамы
Мұнайы ауыр, тығыздығы 0,938 – 0,940 г/см3, күкірті 2%, парафині 1,5%, шайыры 15%. Мұнайдың құрамында ванадий мен никель бар. Газы «құрғақ», құрамында 95,5% метан, 4,5% басқа көмірсутектер бар. Кен орны өндірістік игеруге дайындалған.

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Маңғыстау облысы кен орындары
Бозбас отқұйрық

**Бозбас отқұйрық** () – торғайтәрізділер отрядының сайрауық тұқымдасына жататын сайрағыш құс. Қазақстанда Тянь-Шань мен Жетісу (Жоңғар) Алатауының қылқан жапырақты ормандарында мекендейді. Қанатының ұзындығы 15 – 16 см, салм. 15 – 17 г. Қоразының қанатында ақ дағы бар. Арқа жоны қара, бауыры ақ, ал мекиенінің түсі бозғылт, құйрығы қара болады. Даусы ащы, шырылдақ. Бозбас отқұйрық – жыл құсы. Сәуірде ұшып келіп, ұясын тастың астына, шөптің үйіндісіне, ағаштың түбіне жасырып салады. Жылына 2 рет жұмыртқалайды. Ашық түсті 3 – 5 жұмыртқаны мекиені 2 аптадай басып, балапандарын 10 – 15 күнде қанаттандырады. Ұядағы балапандарыдары тамыз айында түлей бастайды да, ұшқат жидегімен, ал ересектері ұсақ жәндіктермен, өсімдіктердің тұқымдарымен қоректенеді. Қыркүйекте жылы жаққа ұшып кетеді. Бозбас отқұйрық зиянкес жәндіктерді жеп, пайда келтіреді.

## Дереккөздер


Санат:Қызылқұйрықтар
Бозбас пайыз

**Бозбас пайыз** () – торғайтәрізділер отрядының құнақ тұқымдасына жататын сайрағыш құс. Кейде кәдімгі пайыздың (*Carduelis carduelis*) түршесі деп саналады. Қазақстанның шығысы мен оңтүстікіндегі таулы аудандарда, орманды жерлерде кездеседі. Ауыл мен қалалардағы бау-бақшаға, көше бойындағы ағаштарға да қоныстана береді. Өткір, ұзын тұмсығының төңірегінде қызыл жолағы, қанаттарында ашық сары дағы болады. Арқа жағының түсі бозғылт, кеудесіндегі 2 үлкен жолағының түсі қоңыр сұр келеді. Қанаттарының ұзындығы 12 см-дей, салмағы 15 – 23 г. Даусы ашық, үні – әуенді. Ұяларын 2 – 20 м биіктікке, ағаштар мен бұталардың басына салады. 3 – 5 жұмыртқаны мекиендері 12 – 13 күнде басып шығарады. Жылына 2 рет жұмыртқалайды. Бозбас пайыз арамшөптермен, зиянды жәндіктермен қоректену арқылы ауыл шаруашылығына және орман шаруашылықтарында едәуір пайдасын тигізеді. Әсем даусы үшін оны үйде де ұстайды.

## Дереккөздер


Санат:Пайыздар
Бозгүлжапырақ

**Бозгүлжапырақ** () – сүйсіндер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. 

Алтайда, Тарбағатайда, Жетісу (Жоңғар), Іле Алатауларында, Талас Алатауында сирек орманды және ашық жерлерде, тау шалғындарында өсетін түрі жасыл Бозгүлжапырақ (C. vіrіde) бар. Биікт. 10 – 35 см. Топырақ астындағы түйнек тамырлары бірнеше бөлікке тарамдалып, ұштары жіңішкерген.Сабағы қоңырқай түсті. Жұмыртқа, эллипс, қандауыр тәрізді жай жапырақтары (ұзындығы 3 – 8 см, ені 3 – 5 см) сабаққа кезектесіп орналасады. Сарғыш жасыл гүлдері (ұзындығы  2 – 10 см), шашақ кейде масақ гүлшоғырына біріккен. Гүлқоршауында тозаңдану кезінде бейімделген шыбын-шіркей қонатын ернеуі бар. Маусымда гүлдеп, шілдеде жемісі піседі. Жемісі – көп тұқымды қауашақ. Тұқымдары майда, құрамында белок болмайды.

## Дереккөздер


Санат:Сүйсіндер
Санат:Монотипті өсімдіктер
Бозғақ

**Бозғақ ** – Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданы жерімен ағатын өзен. Ұзындығы 50 км.

## Бастауы
Кенжебай-Самай зираты маңына таяу жерден бастап, Жатық жер мекеніндегі құмға сіңіп кетеді.

## Гидрологиясы
Жағасы жарқабақты келген. Орта ағысында аудандары 2,5 және 1 км2-лік 2 көлмен байланысып жатыр. Көктемгі еріген қар және жер асты суларымен толығады. Суы арнасынан асып сәуірде ағады, жазда тартылып қалады. Өзен аңғарында суы тұщы 2 құдық бар, олардың ірісі – Ақкөл, тереңдігі 2 м, су ағымы 200 л/сағ.

## Дереккөздер

Санат:Жаңаарқа ауданы өзендері
Бозизен

**Бозизен ** (Echіnopsіlon) – алабұталар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда Балқаш, Алакөл, Тобыл, Есіл, Ертіс бойында, Жетісу (Жоңғар) Алатауында, Каспий, Арал төңірегінде сор, сортаңды жерлерде өседі. Оның 4 түрі: (иссоп жапырақты Бозизен, көкемарал Бозизен, тарбақ Бозизен, қатаңтүкті Бозизен)  бар. Бұл түрлердің биіктігі 20 – 80 см. Сабақтары тік бұтақты, төменгі бұтақтары сиректеу, жас бұтақшаларының сырты түкті болады. Жапырақтары кезектесіп, кейде қарама-қарсы орналасады, пішіні доғалдау, ұзындығы 0,5 – 2 см, ені 0,5 мм. Гүлдері майда, қос жынысты. Аталығы – 5, аналығы 2, кейде 3 болады. Гүлшоғыры масақ тәріздес. Тұқымы сопақша. Шілде – қыркүйекте гүлдейді. Бозизен қой, түйе, ешкі үшін құнарлы жемшөп.

## Дереккөздер</span>


Санат:Қызылқұйрық тұқымдасы
Бозкілем

thumb| '''Бозкілем'''
**Бозкілем ** (Sedum) – жасаңшөптер тұқымдасына жататын бір және көп жылдық өсімдіктер. 

Еуразияның қоңыржай белдеулерінде өсетін 600-дей түрі белгілі. Қазақстанда шалғындық жерлерде, өзен-көл жағасында, тау беткейлерінде, орман шетінде, егістіктерде, жол бойында, құмды және сортаң жерлерде кездесетін 9 түрі бар. Биіктігі 10 – 60 см. Сабағы тік не жатаған келеді. Жапырағы етжеңді, қалың, қарама-қарсы не кезектесіп орналасады. Сары, ақ не қызыл түсті гүлдері сыпыртқы тәрізді гүлшоғырына топталған. Маусым – қыркүйекте гүлдейді. Бозкілем вегетативті (өсімді) жолмен көбейеді, сонымен қатар тұқым арқылы да жақсы өседі. Жемісі көп тұқымды. **Бозкілем** әсемдік үшін өсірілетін және бал шырынды өсімдік. Кейбір түрлері бау-бақшаларды көгалдандыру үшін де қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Жасаңшөптер
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Бозқасқа

**Бозқасқа ** – Қызбелтаудың солтүстік-шығысы, Торғай қолатының орталық бөлігіндегі тау. 

## Географиялық орны
Қостанай облысы Науырзым ауданы жерінде. Абсолюттік биіктігі 229 м. 

## Жер бедері
Бірнеше сай-жыралармен тілімденген. Шығысында Үлкен Дәмді өзені және Дәмді ауылы орналасқан. Таудың баурайында өзімен аттас бұлақ бар. 

## Өсімдігі
Бозғылт қоңыр топырағында ажырық, ши, жусан, боз, селеу, бетеге өседі.

## Дереккөздер

Санат:Науырзым ауданы таулары
Бозқұдық

**Бозқұдық ** – Азат тауының оңтүстік-шығыс бөлігіндегі құдық. Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданында. 

Тереңдігі 3 м, су шығымы 200 л/сағ. Құдықтың шығысы тақыр, солтүстік-батыс бөлігі тік жартасты келген. Маңайында Көкирек, Бекей құдықтары орналасқан.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Жаңаарқа ауданы географиясы
Бозоба мұнай кен орны

**Бозоба мұнай кен орны** — Ақтөбе облысы Темір ауданыны жерінде орналасқан. 1978 жылы ашылған. 

## Қанығу сипаты, тығыздығы, құрамы
Мұнда 4 мұнай қабаттары анықталды. Мұнайға қаныққан қабаты 1,3-тен 10,2 м-ге дейін, қанығу коэффиценті 0,57-0,6. Тығыздығы 795 кг/м3, күкірті 0,86-1,6%, шайыр және асфальтен 14,6%.

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Ақтөбе облысы кен орындары
Бозой

**Елді мекендер:**

* Бозой – Ақтөбе облысы Шалқар ауданындағы ауыл.
* Бозой – Алматы облысы Жамбыл ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**

* Бозой – қоныс.
* Бозой – үстірт.
Бозой үстірті

**Бозой үстірті ** – Тауқұм құмды алқабының оңтүстігінде, Ащысу және Күрті өзендері аралығында жатқан үстіртті жазық. 

## Географиялық орны
Алматы облысы Жамбыл ауданында орналасқан. Бозой үстіртінің орташа биіктігі 400 – 500 м, солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 45 – 50 км-ге созылып жатыр. Ең биік жері оңтүстігінде (Қазбек тауы, 785 м). 

## Геологиясы, климаты
Үстірт жоғары тас көмір – төменгі пермь жүйелерінің жыныстарынан түзілген. Климаты тым континенттік, қаңтарда ауаның орташа температурасы –10°С, шілдеде 25°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 250 – 300 мм.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) таулары
Санат:Үстірттер
Бозтүк

**Бозтүк** , анафалис () – астралылар тұқымдасына жататын бұташық немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда таудың тасты, тастақты беткейлерінде өсетін 2 түрі (жұмыр бозтүк, түйіншәй бозтүк) бар. Олардың тамырсабағы қатты, сүректенген. Сабағы мықты, боз қабықты, сыртын түк жапқан. Жапырақтарының шеті тегіс, кезектесе орналасады. Гүлдері үш түрлі: біреулерінде гүланалық басым; екіншілері аталық гүлді; үшіншілері қос жынысты жеміссіз гүлдерден тұрады. Себеттері көп гүлді, қалқанша-сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Маусым – шілде айларында гүлдеп, шілде – қыркүйекте жемістенеді. Тұқымдары ұзынша, тықыр немесе бұдырлы, кейде безді.

## Дереккөздер</span>


Санат:Күрделігүлділер
Санат:Қазақстан табиғаты
Бозтікен

**Бозтікен ** (***Acanthophyllum***) – қалампырлар тұқымдасына жататын көп жылдық бұта не шөптесін өсімдіктер туысы. Азияның аридтік аймақтарында өсетін *50-ге жуық* түрі белгілі. Қазақстанда *6 түрі* Торғай қолатында, Бетпақдалада, Мойынқұмда, Қызылқұмда, Зайсан, Балқаш–Алакөл ойыстарында, Арал маңында, Жетісу (Жоңғар), Іле, Күнгей Алатауларында, Шу-Іле тауында, Қаратау мен Маңғыстау өңірлеріндегі далалы жерлерде, тау бөктерінде өседі. Биіктігі *15 – 35 см*, кейде *100 см-дей* болады. Сабағы бұтақты, шоғырланып топтана өседі. Жапырақтары тікенді, сабақта қарама-қарсы орналасады. Сыпыртқы гүлшоғыры бұтақ басына шоқтанған, гүлі қос жынысты, қызғылт не ақ түсті келеді. Мамыр – маусымда гүлдейді. Бозтікеннің кейбір түрлерінің (аққаңбақты, шашақты Бозтікендер) тамырында *30%-ға дейін* сапонин болады. Суға салып езгенде тамыры сабын сияқты көпіреді, сондықтан оны ***«сабын тамыр»*** деп те атайды. Бозтікен – тамақ, тоқыма, тері өңдеу, кондитер, парфюмерия өндірістерінде қолданылады. Ветеринарияда сапонин вакцинасынан қойдың сарып ауруына қарсы қолданылатын дәрі даярланады.

## Дереккөздер</span>


Санат:Қалампырлар
Бозшағыл

**Бозшағыл** () – астық тұқымдасына жататын жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Солтүстік және Оңтүстік жарты шардың тропиктік, субтропиктік, кейде қоңыржай аймақтарында өсетін 25-ке жуық түрі белгілі. Бұлар – неоген кезеңінде тропиктік саванналарда дамып, осы заманға келіп жеткен реликт өсімдіктер. Оның ішінде ең жиі кездесетін түрі – қантияр бозшағыл (B. іschaеmum). Оны халық арасында тарла, қызылот деп те атайды. Қазақстанда таудың құрғақ беткейлерінде, дөңес төбелерде, тегіс далаларда, көбіне қуаң жерлерде өседі. Биіктігі 30 – 80 см. Тамыр сабағы қысқа. Сабағы жіңішке, жалаңаш, жапырағы таспа тәрізді. Гүлшоғыры күлте жапырақшаларының ұшында саусақтана топталған. Маусымда гүлдеп, шілде айында жемістенеді. Тұқымымен де, вегетативті (өсімді) жолмен де көбейеді. Жемісі – дәнек. Бозшағыл – бағалы мал азықтық өсімдік. Гүлденген кезінде оның құрамында 11,3% протеин, 2,2% май, 35,0% клетчатка болады. Өнімд. 6 – 10 ц/га. Бозшағылды шөбі азайып, тақырланған қуаң жерлерді көгалдандырып, жайылым сапасын арттыру үшін де егеді.

## Сілтеме
*Jepson Manual Treatment
*USDA Plants Profile

## Дереккөздер


Санат:Астық тұқымдасы
Санат:Қазақстан табиғаты
Бозшакөл

**Елді мекендер:**

* Бозшакөл – Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігіне қарасты ауыл.

**Көлдер:**
 
* Бозшакөл – Есіл алабындағы көл.
* Бозшакөл – Шідерті алабындағы көл.

**Басқа мағыналар:**

* Бозшакөл – Павлодар қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 125 км жердегі мысты порфир типті ірі кен орны.

Санат:Айрық беттер
Бозшакөл мыс кен орны

**Бозшакөл мыс кен орны** – Павлодар қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 125 км жердегі мысты порфир типті ірі кен орны. Бозшакөл мыс кен орны  ежелгі кен қазбаларының ізімен 1930 жылы Р.А.Борукаев ашқан. 

## Геологиялық құрылымы
Кен орны Бозшакөл антиклинорийінің оңтүстігінде қанатында орналасқан. Оның жаралу тегі төменгі кембрийдің негізгі құрамды жанартаулық жыныстарын кесіп өтетін дайка (сығылма) тәрізді плагиогранит-порфир интрузиясымен байланысты. Мұнда ендік бағыттағы уатылу белдемін бойлай орналасқан екі кен денесі бар.

## Минералдары, құрамы
Басты кен минералдары – пирит, халькопирит, молибденит, магнетит, олар сыйыстырушы жыныстарда ұсақ желі және сеппе түрінде таралған. Тотығу белдемінің тереңдігі 3-40 м. Кен құрамында мыс, молибден, сондай-ақ алтын, күміс, рений, кобальт, т.б. бар. Кентастағы металл мөлшері шамалы болса да қоры мол, ашық әдіспен алуға қолайлы. Кен орны толық барланып, игеруге дайындалған.

## Дереккөздер

Санат:Павлодар облысы кен орындары
Санат:Қазақмыс
Бозшасор (көл, Ақмола облысы)

**Бозшасор** — Нұра өзенінің алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Ақмола облысы Қорғалжын ауданы Үшсарт ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 4 км жерде орналасқан көл.

## Гидрографикасы
Аумағы 5,7 км2, теңіз деңгейінен 334,8 м биіктікте. Ұзындығы 3,2 км, енді жері 3,0 км, жағалау бойының ұзындығы 10,4 км. Шоқылар арасындағы көл қазаншұңқырында жатыр. Көл қар және жер асты суларымен толысады. Суы жаз айларында тартылып қалады.

## Өсімдігі
Жағалауында қамыс, құрақ, жусан, бұталар өседі.

Санат:Қорғалжын ауданы көлдері
Санат:Нұра су алабы
Бозшасор (көл, Павлодар облысы)

**Бозшасор** – Павлодар облысы Май ауданы Теміртау тауының солтүстік-батысындағы көл. 

## Гидрографикасы
Аумағы 4,82 км2, теңіз деңгейінен биіктігі 129,1 м, ұзындығы 2,3 км, енді жері 1,8 км, жағалау бойының ұзындығы 11,4 км. Негізінен қар және жер асты суларымен толысады. Қараша айында суы қатып, сәуірде мұзы ериді. Суы тұзды, кермек, сілтілігі төмен. Жақын маңайдағы шаруашылықтар пайдаланады. 

## Өсімдігі
Жағалауы жайпақ, жусан мен сор өсімдіктері өседі.

Санат:Май ауданы көлдері
Кәдімгі суықторғай

**Кәдімгі суықторғай**, **бозшымшық** () – құнақтар тұқымдасына жататын құс. Дене тұрқы 16 см, салмағы 32 – 34 г; төбесі, қанаты, құйрығы қара, мойнының үсті мен арқасы сұрғылт, бауыры (аталығында) қызғылт, ал аналығында қоңыр, сұр түсті. Бозшымшық Батыс Алтайдың қылқан жапырақты ормандарында кездеседі. Қыстап шығу үшін Орта Азияға, Қырымға, Қазақстанның оңтүстік аудандарына ұшып кетеді. Ағаш басына ұялап, бір жазда екі рет 4 – 7 жұмыртқа салып, оны мекиені 13 – 15 күн басып балапан шығарады. Олар 15 – 16 күнде ұядан ұшады. Бозшымшық әр түрлі ұсақ жәндіктерді, ағаш тұқымын, бүршігін, жас жапырағын жейді. Үні әуезді, сондықтан оны үйде де ұстайды.

## Сілтемелер
* Eurasian Bullfinch videos, photos & sounds Бозшымшық

## Дереккөздер
Бозымбай

**Бозымбай** – Қызылқұмның солтүстігінде, Жаңадария өзені аңғарындағы төбе. 

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Жалағаш ауданы жерінде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 132 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 5 км-ге, ені 2 км-ге созылған. Бозымбайдың батыс, солтүстік, солтүстік-шығыс бөліктері тақыр келген. Оңтүстік тізбекті төбешіктер, сайлы жерлерінде ажырық, жусан, ақ сексеуіл өседі. Маңында Боздақ, Татен, Буровая артезиан құдықтары бар.

## Дереккөздер

Санат:Жалағаш ауданы таулары
Бозінген

**Бозінген** – Қалмаққырылған өзенінің алабында орналасқан өзен. Ұзындығы 45 км.

## Бастауы
Ұлытау облысы Ұлытаудың оңтүстік-батыс беткейіндегі бұлақ суларының қосылуынан түзіліп, Қалмаққырылған өзеніне оң жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Жағасы биік, аңғары кең. Көктемгі еріген қар және жер асты суларымен толығады. 
Сәуірде тасып, жазда қарасуға бөлініп қалады. 3 саласы бар, ең ірісі – Төрткөл. Өзен алабында жайылымдық жерлер мен қыстаулар бар. Суы кермек, мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы өзендері
Бойдана

**Бойдана ** (Trіgonella) – бұршақ тұқымдасына жататын бір және көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Еуразияның қоңыржай белдеулерінде, Африкада, Австралияда өсетін 130-ға жуық түрі белгілі. Қазақстанда батпақты жерлерде, тау беткейлерінде, егістіктерде өсетін 5 түрі бар. Жапырақтары үш салалы қауырсынды, шеті тісті. Гүлдері сары, көкшіл, қызғылт түсті, шатырша гүлшоғырына топталған. Аталығы 9, олар түтікше тәрізді біріккен. Сәуір – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – бір кейде көптұқымды бұршақ. Бойдананың кейбір түрлері бағалы мал азығы, шабындық ретінде де пайдаланылады. Балды өсімдіктер. Бау-бақшада Бойдананы көбінесе дәм-татымдық өсімдік ретінде өсіреді.

## Дереккөздер</span>


Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Бокит

**Бокит** – ванадаттар тобына жататын Қазақстан жерінде табылған минерал. И.И. Боктың есімімен аталған. 1959 жылы Е.А. Анкинович Қаратау ванадий кен орындарынан алғаш тауып, зерттеген. Химиялық формуласы: KAl2Fe6V10+4 [V+520O76]· 30H2O. Майда ине (ұзындығы 0,1 – 0,3 мм) тәрізді бір бағытта қатар орналасқан немесе жан-жаққа сәулеше тарамдалған агрегаттар түзіп, тау жыныстарының жарықтары мен қуыстарын толтырады. Түсі қара, қаттылығы  2,7 – 3,2, меншікті  салмағы 2,97 – 3,10 г/см3. Бокит ванадийлі тақтатастардың үгілу қабаттарында кездеседі.

## Дереккөздер</span>


Санат:Минералдар
Боксит

thumb| '''Боксит'''
**Боксит ** (Францияның Les Baux деген жерінде бірінші рет табылғандықтан осылай аталған) – тау жынысы, алюминий металы алынатын негізгі кентас. Бокситтің хим. құрамы негізінен алюминий гидроксидінен, сондай-ақ темір, кремний, титан, кальций, магний, марганец, фосфор оксидтерінен, т.б. құраушылардан тұрады. Түсі қызыл, қоңыр қызыл, сұр, шұбар; тығыздығы 2,9 – 3,5 г/см3; қаттылығы 6-ға дейін жетеді. Құрылымы яшма, бұршақ тәріздес, оолитті, қуысты, борпылдақ болып келеді. Боксит құрамында диаспор, бемит, гиббсит, гетит, гидрогематит, каолинит, хлориттер, кальцит, галлуазит, т.б. минералдар бар. Бокситтер сілтілік, қышқыл, кейде негізді жыныстардың латериттік үгілу процестерінен көл мен теңіз суларында тұнуынан түзіледі. Бокситтің құрлықтық шөгінділерімен байланысты горизонталь күйде жататын платформалық және теңіз жағасының шөгінділерімен байланысты геосинклинальдық түрлері бар.thumb| '''Боксит'''Олар карбонатты жыныстардың карст шұңқырлары мен түрлі ойыстарда каолинит және шұбар түсті шөгінділерімен бірге кездеседі. Өндіріліп жүрген Бокситтердегі алюминий оксидінің (Аl2O3) мөлшері 28%-дан 60%-ға дейін не одан да жоғары болады. Бокситтен алюминий алу тиімді болу үшін кремнийлік модуль (Аl2O3: SіO2) 2,1 – 2,6-ден кем болмауы керек. Бокситтен бояу, фарфор, шыны абразивтер, қара металлургия флюсі, мұнай тазартатын сорбент алынады. Бокситті пісіріп цемент, электр пештерінде балқытып электркорунд алады. Аз темірлі Бокситтен отқа төзімді бұйымдар жасалады. Дүние жүзі бойынша Б-тің жалпы қоры 120 млрд. т-дан асады, оның 40 – 50%-ы барланып, есепке алынған. Бокситтің дүниежүз. өндірісі жылына 300 млн. т-ға жетеді. Қазақстанда негізгі Боксит кендері Торғай өңірінде (Амангелді бокситті ауданы) орналасқан. Республикадағы Бокситтің болжамдық қоры 1 – 1,5 млрд. т, оның 40 – 45%-ы барлануда. Боксит – кешенді кентас, одан алюминийден басқа Tі, Ғе, Gr, Ga, Nі, Nb және шашыранды элементтер (Ce, La, Y, Yb, Se, т.б.) алынады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Қазақстан табиғаты
Боқтықарын (өзен, Түркістан облысы)

**Боқтықарын ** – Сарысу алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Түркістан облысы Созақ ауданы Бетпақдаланың батыс бөлігімен солтүстіктен оңтүстікке қарай ағады.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 123 км. Суы мол жылдары Ащыкөлге құяды. Қар суымен толығатындықтан, өзеннің көктемде ғана тұрақты ағыны болады, жазда арнасының ойыс жерлерінде қарасуларға бөлініп қалады. Өзен суы мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Созақ ауданы өзендері
Санат:Сарысу су алабы
Болаттау

**Болаттау** – Сарыарқаның оңтүстігіндегі тау. 

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданы жерінде орналасқан. 

## Геологиялық құрылымы мен жер бедері
Девонның интрузивті гранитоидтары мен элювийлі-делювийлі шөгінділерден түзілген. Қырқалы жондары тектоникалық.-эрозиялық ұсақ шоқылардан тұрады. Абсолюттік биіктігі 767 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 30 км-ге созылып жатыр, ені 10 км. Беткейлері көлбеу. Етегінде бұлақтар бар.

## Өсімдігі
Сұр қоңыр топырағында бетеге, селеу, жусан, бұйырғын, тасбұйырғын, баялыш өседі.

## Дереккөздер

Санат:Жаңаарқа ауданы таулары
Болбыр

**Болбыр** () – сукөріктер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Шығыс Қазақстанда Ертіс өзені мен Зайсан көлінде, ағысы баяу су бетінде қалқып немесе судың орта деңгейіне дейін батып өседі. Шоқ Болбыры (**) деген 1 түрі бар. 

*Биіктігі* 50 – 100 см*, сабағы ұзын, су бетінде қалқып тұрады. 
*Қосалқы тамырлары арқылы су түбіне бекінеді. 
*Жапырақтары майда, сағақсыз, таспа пішінді, ұзындығы 2 см-дей. 
*Сабаққа кезектесіп не қарама-қарсы *3 – 5-тен* топталып орналасады. 
*Гүлдері реңсіз, дара жынысты, бір үйлі. 
*Аталық гүлінде 3 тостағанша және 3 күлте жапырақшалары болады. 
*Маусым айында гүлдеп, шілде – тамызда жемісі піседі. Жемісі бұршаққынға ұқсайды. 
*Болбырмен суда тіршілік ететін жәндіктер мен балықтар қоректенеді.       

## Дереккөздер


Санат:Сукөріктер
Болғанмола мұнай кен орны

**Болғанмола мұнай кен орны** — Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданында, Орал қаласынан оңтүстік, оңтүстік-батысқа қарай 240 км жерде орналасқан. 1969 жылы ашылған. Құрылымы Болғанмола дөңбек күмбезінің солтүстік-шығыс бөлігінде. 

## Жатыс сипаты
Өнімді шөгінді қабаты 1828 м тереңдікте кездеседі. Шоғырлар 2000 м тереңдікке дейін жетеді. Биіктігі 1700 м-ді, ал шоғырдың жалпы биіктігі 300 м-ді құрайды. Коллекторы төменгі триастың құмайтты және алевролитті жыныстарынан тұрады. 

## Қанығу сипаты
Кеуектілігі 20%-ға жетеді. Мұнайға қаныққан тиімді қабатының қалыңд. 3 м. Сумен аралас мұнайдың дебиті тәулігіне 7 м3-ді құрайды, тығыздығы 839 кг/м3. 

## Құрамы
Құрамында күкірт (0,13%), парафин (15,4%), шайыр (17%) бар. 200°С температурада буланатын фракцияның мөлшері 17,5%. Кен шоғыры іздестіру-барлау сатысында.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Батыс Қазақстан облысы кен орындары
Боқсық (өзен)

**Боқсық**, *Бақсұқ* – Есіл алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ақмола облысының Бұланды және Астрахан аудандары жерінде.

## Бастауы
Көкшетау қыратынан басталып, Қалқұтан өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 171 км. Су жиналатын алабы 4930 км2. Боқсық жоғарғы ағысында, Капитоновка елді мекеніне дейін Қайрақты болып аталады. Өзен көктемде қар, жазда грунт суларымен толығады. Оның 10-нан астам салалары бар, ірілері: Жолболды, Мәт және Құрғақ өзендері. Жылдық орташа су ағымы 1,97 м3/с. Минералд. көктемде 0,2 – 0,35 г/л, жазда 1,5 – 2,0 г/л. Өзенде бірнеше бөгет бар. Суы шаруашылық қажетіне, жер суғаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Астрахан ауданы өзендері
Санат:Бұланды ауданы өзендері
Санат:Есіл су алабы
Большое (көл, Абай облысы)

**Большое** – Ертіс өзені алабындағы көл.

## Географиялық орны
Абай облысы Бородулиха ауданы Белағаш ауылының шығысында 18 км жерде орналасқан.

## Гидрографикасы
Аумағы 12,3 км2, теңіз деңгейінен 308,8 м биіктікте. Ұзындығы 11,8 км, енді жері 2,4 км, жағалауының ұзындығы 27 км. Су жиналатын алабы 310 км2. Ең терең жері 2,5 м. Негізінен қар және жер асты суымен толысады. Қарашада суы қатып, сәуірде мұзы ериді. Жылдық су көлемінің массасы 18 млн. м3.

## Жағалау сипаты
Көл жағалауында бетеге, боз, селеу, бұталы шөптесіндер өседі. 

## Дереккөздер

 
Санат:Бородулиха ауданы көлдері
Санат:Ертіс су алабы
Большое (көл, Атырау облысы)

**Большое** – Атырау облысы Жылыой ауданы, Прорва метерологиялық стансасынан оңтүстікке қарай 9 км жерде орналасқан көл. 

## Гидрографикасы
Аумағы 9,84 км², теңіз деңгейінен 27,8 м төменде. Ұзындығы 18 км, енді жері 1,3 км, жағалауының ұзындығы 46 км. Көктемгі қар, жауын-шашын суларымен толысады. Қарашада суы қатып, сәуірде мұзы ериді. Суы тұзды. 

## Өсімдігі
Жағалауы жайпақ, жусан мен сор өсімдіктері өседі.

## Дереккөздер

Санат:Жылыой ауданы көлдері
Большое (көл, Қостанай облысы)

**Большое** – Теңіз-Қорғалжын алабындағы көл.

## Географиялық орны
Қостанай облысы Ұзынкөл ауданы, Песчанка ауылынан 1 км шығыста орналасқан көл.

## Гидрографикасы
Теңіз деңгейінен 158,0 м биіктікте. Аумағы 5,13 км2. Ұзындығы 4,1 км, енді жері 2,1 км. Маңында Долбилово, Куриное, Торакөл, т.б. көлдер орналасқан. Негізінен қар суымен толысады. Қарашада суы қатып, сәуірде мұзы ериді.

## Өсімдігі
Тегіс жазықты жағалауларында боз, селеу, қияқ, мажыра, бұталы ағаштардан қайың, қарағай, теректер өседі.

Санат:Ұзынкөл ауданы көлдері
Санат:Нұра су алабы
Большое кривое

**Большое кривое** – Қостанай облысы Ұзынкөл ауданы Пресногорьковка ауылының оңтүстігінде 8 км жердегі көл. 

## Гидрографикасы
Аумағы 4,77 км2, теңіз деңгейінен биіктігі 158 м. Ұзындығы 4,4 км, енді жері 2,6 км, жағалауының ұзындығы 17,3 км. Негізінен қар және жер асты суларымен толысады. Қарашаның басында суы қатып, сәуірдің 2-жартысында ериді. Суы кермек, тұтқыр, аздап сілтілі.

## Жағалау сипаты
Көл жағалауында жусан, бетеге, боз, селеу, бұталы шөптесіндер өседі. 

Санат:Ұзынкөл ауданы көлдері
Бонитет

**Бонитет ** — табиғи қорларды бағалауға, сондай-ақ жануарлар әлемі мен өсімдіктер дүниесін, жерді, топырақты, орманды тиімді пайдаланудың салыстырмалы сипаттамасын бағалауға қолданылатын шартты көрсеткіш. Бағалау табиғат қорларының нақтылы жеке түрлерін есепке алу тұрғысында анықталады. Мысалы, мал Б-і малды тұқымдық және өндірістік топқа бөліп, малдың өнімін арттыру, тұқымдық сапасын жақсартуда жаппай қолданылатын негізгі шаралардың бірі. Орман Бонитеті – орман шаруашылығының өнім көрсеткіші. Бұл отырғызылған ағаштардың жасына қарай, олардың орташа биіктігімен анықталады. Өнім көрсеткіші 1-ден 5-ке дейінгі 5 класқа бөлінеді (бұл жерде аласа ағаштар сапасыз өнім). Ал топырақ Бонитеті – оның құнарлылығын анықтап, ауыл шаруашылығы үшін өте маңызды жер бедерін, ылғалды, микроклиматты, т.б. көрсеткіштерді есепке алады.

## Қосымша
Бонитет — кейбір табиғи ресурстарды (пайдаланатын жерді, топырақты, орманды және тағы да басқалары) ұтымды пайдалану максатында бағалауға қолданылатын хиартты көрсеткіш (балл). Бағалау кезіндегі барлық сәттерде жер бедері, микроклимат, ылғалдылық және табиғаттың жергілікті басқа да ерекшеліктері туралы мәліметтер пайдаланылады. Жерді бонитеттеудің негізіне бағалануы ең маңызды агрономиялық қасиеттері бойынша жүргізілген топырақтың салыстырмалы құнарлылығы алынады.

## Дереккөздер


Санат:Табиғи қорлар
Боралдай қорықшасы

**Боралдай қорықшасы** – республикалық мәні бар мемлекеттік табиғи кешенді қорықша.

## Құрылуы
1967 жылы Түркістан облысының Түлкібас ауданында ашылған. Қорықша Батыс Тянь-Шань өңіріндегі өсімдіктер мен жануарлардың эндемик түрлерін қорғау мақсатында ұйымдастырылған. Қорықшада сирек кездесетін Түркістан аршасы, Согдиан шағаны, алша, т.б. өсімдіктер түрлері өседі. Қорықша жерінде Ақсу-Жабағылы қорығының Қарабастау жеміс-жидектерді аудандастыру телімі орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан қаумалдары
Санат:Түркістан облысы географиясы
Болғасын

**Болғасын ** (Балғасын), *Майлысай* – Ақтөбе облысы Шалқар ауданындағы өзен. 

## Бастауы
Мұғалжар тауының оңтүстігінде Шағырай үстіртінен басталып, Тебез көліне құяды. 

## Гидрологиясы
Ұзындығы 73 км, су жиналатын алабы 1670 км2. Қар суымен толығады. Наурыз – сәуір айларында 15-20 күндей тасиды. Жылдық орташа су ағымы 0,5 л/с. Болғасынға жалпы ұзындығы 10 км-дей 38 сала құяды. Суы мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Шалқар ауданы өзендері
Санат:Ырғыз су алабы
Боқтыбай

**Боқтыбай ** – Мұғалжар тауының оңтүстігіндегі ең биік шоқы (657 м). 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Шалқар ауданы, Біршоғыр станциясынан батысқа қарай 17 км жерде орналасқан. 

## Геологиялық құрылымы
Девон жүйесінің порфирит, туф, алевролиттерінен түзілген. Ұзындығы 7 км, ені 4 км-дей. 

## Жер бедері
Беткейлері тік, етегінде қорымтас үйінділері кездеседі. Сай-жыралармен тілімденген.Тау етегінен Шетырғыз, Қауылжар өзендері бастау алады.

## Өсімдігі
Таудың қызғылт қоңыр топырақты жерінде бетегелі қау, далалық өсімдіктер өседі. Баурайы мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Шалқар ауданы таулары
Боран

**Боран ** — күшті желдің (жылд. 15 м/с-тан астам) әсерінен топырақтың, құмның, қиыршықтастың, қардың ұйтқып соғуы. **Боран** соққан кезде айнала түтеп, ештеңе көрінбей кетеді. Шаруашылыққа орасан зор зиянын тигізеді. Қарлы Боранның Қазақстанда «Арқаның ақ бораны», «ақтүтек», құмды өңірлерде Мойынқұм бораны деп, тауаралық аңғарлар мен жазықтықтағы Боранды Ебі Бораны, Сөгеті Бораны деп атайды. Қазақ атауларында жаяу борасын, суырынды борасын, ақ боран деп те атай береді.

Боран — қатты жел соққандағы және ауа температурасы төмен болған кездегі бұрқасын. Термин, негізінен, Қазақстан мен Сібірдің далалы аудандарында қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Табиғи құбылыстар
Борат тұз кен орны

**Борат тұз кен орны ** – бордың, калийдің және басқа элементтердің табиғи қосындысы. 

## Географиялық орны
Атырау облысы Индер ауданы жерінде орналасқан.

## Құрамы
Өнімді қабаттың заттық құрамы бірқалыпты емес, калийлі, калийлі-магнийлі және борлы тұздардан тұрады. Қатты жыныстағы калий қышқылы 8,5% шамасында, ал шөгінді қабат бойынша калий қышқылының мөлшері 4,54-тен 23,1% аралығында. Қабаттың қалыңдығы бірнеше метрден ондаған метрге дейін ауытқып отырады.  

## Дереккөздер

Санат:Атырау облысы кен орындары
Борацит

‎ **Борацит ** – бораттар тобына жататын минерал. Химиялық формуласы Mg3[B7O12]ОCl. Кристалдары куб немесе октаэдр пішінді. Ұсақ дәнді тұтас (мәрмәрға ұқсас) агрегаттар түзеді. Түсі сұр, сарғылт немесе көгілдір ақ, шыныдай жылтыр. Қаттылығы 7,5; меншікті салмағы 2,95 г/см3. Тұз және борат кендерінде галит, сильвин, ангидрит, гипс және т.б. минералдармен бірге кездеседі. Бор өндірілетін минерал.

## Дереккөздер


Санат:Борат минералдар
Боргөз

**Боргөз ** (Cenolophіum) – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда шалғындардағы өзендердің жайылмаларында өсетін 1 түрі – Фишер Б-і (С. fіscherі) бар. Биікт. 60 см, діңгек тамырлы өсімдік. Сабағы дара, тегіс, жоғарылаған сайын тармақты. Жапырақтары үш рет қауырсынды тілімденген, төмен қарай иілген. Гүлдері ақ түсті, себет гүлшоғырына (15 – 25 гүлді) топталған. Шілде айында гүлдеп, тамызда жемістенеді. Жемісі – домалақ, қырлы.

## Дереккөздер


Санат:Ботаника
Борлы

**Елді мекендер:**

* Борлы – Абай облысы Абай ауданындағы ауыл. 
* ''Борлы'' – Абай облысы Аягөз ауданындағы таратылған ауыл.

**Басқа мағыналар:**

* Борлы – Маңғыстау түбегінің батыс бөлігіндегі құдық.
Борлыкөл

**Борлыкөл ** – Ақмола облысы Ақкөл ауданындағы көл. Ақсу кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 13 км жерде, теңіз деңгейінен 276 м жоғары орналасқан. 

## Гидрографикасы
Аумағы 5,1 км2, ұзындығы 3,5 км, ені 2,5 км, жағалауының ұзындығы 8,9 км. Су жиналатын алабы 157 км2. 

Жағалау сипаты
Жағалауы жазық, түбі лайлы. Жағасында қамыс, құрақ өскен. Қар, жер асты суларымен толысады. Суы ащы, суатқа пайдаланылады. 

## Дереккөздер

Санат:Ақкөл ауданы көлдері