open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Айбана (жаза)

**Айбана** - ұрлық істеген айыпкерге салынатын ең ауыр жаза, айып, ұрыға салынатын айыптың ең жоғары түрі. Қазақтардың әдеттік ғұрпында айып түрлері жасаған қылмысына қарай төленіп отырған, сондай- ақ, қазақтардың әдеттік құқықтарындағы мүліктік жауапкершілікті жіктеуге қатысты заң әдебиеттеріндс құн және айып сияқты жауапкершілік пен жазалаудың негізгі екі тобынан бөлек, үшінші тобы «тоғыз» деп көрсетілген. Айбана өтеу үшін адамдар осы тоғыз айыбын еселеп төлеген. Яғни оны қазақтардың құқықтық жүйесіндегі орнына және рөліне қарай мүліктік жауапкершіліктің жеке тобына жатқызуға болады. Осыған қарамастан, жалпы қалыптасқан көзқарасқа сай, тоғызды айыптың бір түріне жатқызған. XVI ғасырдың соңында қазақ мемлекетінің саяси құрылымында, басқару жүйесінде болған үлкен реформалар барысында дүниеге келген, ұлттық мүддеге үйлесетін жаңаша заңдар ережесі - әйгілі «Жеті Жарғы» тұсында ұрлығы әшкереленсе төлейтін айыбы «айбана» деп аталған. Айбана бойынша біреудің түйесін ұрлағаны үшін бір адамды «тұтқын» береді, жылқы ұрлағаны үшін түйе төлеуді міндеттеген. А.Левшиннің 1820 жылы Кіші жүз қазақтарынан жазып алған мәліметтері бойынша ұрлық жасаған адам ұрланған малды (мүлікті) үш тоғыз көлемде қайтаратын болған. Бұл жаза айбана деп аталған. Яғни қылмыскер ұрлаған мал-мүлкіне қоса қасқа тоғыз, орта тоғыз, аяқ тоғыз деп аталатын үш тоғыз айыптың бірін төлейтін. Егер мал ұрласа түйе ұрлығы үшін онымен қоса бір құл, жылқы ұрласа онымен қоса бір түйе, қой ұрласа онымен қоса бір жылқы қайтаратын. Жүз түйе 300 жылқыға, 1000 қойға тең болған. Күрделі институционалдық құрылым ретінде айып мөлшері мен тапшылығына қарай бірнеше түрлерге бөлінеді. Айыптың ең жоғарғы түрі Айбананың мағынасы төмендегідей: «сойыл айбанасы» - сойылға немесе таяққа жыққаны үшін төленетін ақы, «пышақ айбанасы» — қылмысқа арнайы қару ретінде пышақты пайдалағаны үшін төленетін акы болып табылады. Орыс деректері бойынша егер ұры ұрлық істеп жатқан жерінде ұсталып, өзімен бірге қару-жарағы немесе қарапайым сойылы не таяғы болса, бір сойыл айбана төленіп, аты тартылып алынады. Айыптың кең тараған түрлерінің бірі «тоғыз» деп аталады. Оның бірнеше түрлері бар. Сондай-ақ айыптың «ат-тон», «ат-шапан», яғни ат және шапан, «ат-түйе» - ат және түйе, «ат-тай» - ат және тай, «мойнына қосақ-құйрығына тіркеу», «азусыз aт, жиексіз тон», «астарсыз шапан» сияқты түрлері қолданылды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Айбана

**Айбана** сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:
*Айбана (жаза) — ұрлық істеген айыпкерге салынатын ең ауыр жаза, айып, ұрыға салынатын айыптың ең жоғары түрі.
*Айбана (сый кәдесі) — күйеу жігіттің қалыңдығына  ұрын барғанда атасының үйіне апарып беретін сый кәдесі.
Айбана (сый кәдесі)

**Айбана (айып анасы)** — күйеу жігіттің қалыңдығына ұрын барғанда атасының үйіне апарып беретін сый кәдесі. Ә.Диваевтың жазуынша Сыр қазақтарының неке ғұрпында бұл кәде орнына көбіне бір түйе жүрген.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Жасөспірімдер мен жастар біріншіліктері

**Жасөспірімдер мен жастар біріншіліктері**, 1971 жылдан (15-16 жас), 1976 ж. (17- 18 жас) өткізіле бастады. Алғашқы жылдары командалар үш аймаққа бөлініп әр аймақтан 1-2- орын алғандар ғана финалдық ойындарға қатысты. Жоғарғы топта ойнайтын к-далары бар қалалар бүл жарысқа к-да қоюға міндетті болды.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Борис Прокопьевич Казанцев

**Казанцев Борис Прокопьевич** (4.07.1938, Новосибирск қ., РФ), көгалдағы хоккейден КСРО- ның ЕСЖ-сы (1984), допты хоккейден СШ-і (1964), ҚазКСР-інің ЕСЖ-сы (1970). Көгалдағы хоккейден КСРО-ның 9 дүркін (1983- 91), КСРО халықтарының спартакиадасының (1983) ч-ны. КСРО, (1984), Еур. Чемпиондары кубогінің (1983, Амстердам, Голл.) Жеңімпазы. 1988-91 ж. Көгалдағы хоккейден КСРО қүрама к-дасының жаттықтырушысы. К. Допты және көгалдағы хоккейден 2- ЕССЖ-ін, 32 ХДСШ-ін, 20-CLD- ін дайындады.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша көгалдағы хоккейшілер
Санат:КСРО көгалдағы хоккейшілері
Санат:Динамо Алматы КХК ойыншылары
Санат:КСРО көгалдағы хоккей жаттықтырушылары
Қапталдан ойынға қосу

**Қапталдан ойынға қосу**, ойын үстінде доп қапталдағы сызықтан алаңның сыртына шығып кетсе, доп төменгі жағынан түріліп ойынға қосылады. Бұл кезде барлық ойыншылар доптан 4,5 м. қашықтықта тұрулары керек.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Көгалдағы хоккейден құрлықаралық кубок

**Құрлықаралық кубок**, көгалдағы хоккейден оның халықар. бірлестігі 1977 ж. бастап өткізе бастаған жүлде. Осы кубок үшін бәсекеде іріктелген к-далар әлемдік чемпионатына қатысады.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Александр Иванович Мясников

**Мясников Александр Иванович**(8.05.1959, Сызрань қаласы., РФ), ХДСШ-і (1980) КСРО жастар құрамасына 1977 жылдан ересектер құрамасына 1979 қабылданды. КСРО-ның (1987- 79), КСРО Халықтар спартакиадасынын, (1979) ч-ны. Мәскеудегі (1980) XXII Олимпиада ойындардың қола жүлдегері. "Д" (Алм.)-ның ойыншысы.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша допты хоккейшілер
Санат:КСРО допты хоккейшілері
Санат:Динамо Алматы ДХК ойыншылары
Санат:1980 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері
Песков Анатолий Викторович

**Песков Анатолий Викторович** (5.06.1938 Алм. қ-сы.), шаңғыдан СШ-і, көгалдағы хоккейден ҚазКСР-інің ЕССШ-і (1983). Жаттықтырушылық қызметті Өскеменде "Алтай"-"Торпедо" спорт клубында бастады. Респ- лық спорт комитетінде спорт ойындары бөлімінің бастығы, Қазақстан бойынша КСРО спорт комитетінің жаттықтырушысы, ҚазКСР-і құрама командасының бастығы болып қызмет атқарды.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша шайбалы хоккейшілер
Санат:КСРО шайбалы хоккейшілері
Санат:Торпедо Өскемен ХК хоккейшілері
Санат:Алфавит бойынша шаңғышылар
Санат:КСРО шаңғышылары
Игорь Николаевич Рыжков

**Рыжков Игорь Николаевич** (,  — ), Халықаралық Дәрежедегі Спорт Шебері. Спортпен 1972 жылдан бастап айналысты. КСРО-ның жастар 1979 жылы ересектер құрамасына 1980 жылы қабылданды. КСРО-ның cегіз дүркін (1979, 1981-84, 1986-90) және КСРО халықтары спартакиадасының (1979) чемпионы.
## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша көгалдағы хоккейшілер
Санат:КСРО көгалдағы хоккейшілері
Санат:Қазақстан көгалдағы хоккейшілері
Санат:Динамо Алматы КХК ойыншылары
Связист (көгалдағы хоккей)

**"Связист"** 1977 ж. алдымен "Буревестник" деген атпен құрылған көгалдағы хоккейден әйелдер командасы. 1979 жылдан бастап жоғары топта ойнады. Осы командада С. Байкенова, 3. Валуйская, Е. Савинкова сияқты КСРО құрама командасының мүшелері тәрбиеледі.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
ИВХА

**ИВХА**, әйелдер хоккейі ассоциациясының халықар. қауымдастығы 1927 жылы құрылған.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Хелмстің спорттық қоры

**Хелмстің спорттық қоры**, АҚШ-тың көрнекті спорт қайраткері Пол Хелмс 1936 ж. Лос-Анжелесте құрылған спорттық ұйым. Елдің ішінде "ай ішіндегі атлетті", "жылдық үздік спорт- шысын" сондай-ақ ж/атл-дағы, бейсболдағы, футболдағы, баскетболдағы, теннистегі, гольфтагы, жүзудегі, автомобиль жарыстары мен бокстегі ең танымал есімдері анықтайды. Хелмс сыйлығына Африканың, Австралияның, Азияның, Еуропаның, Солт. Және Оңт. Американың таңдаулы спортшылары көбірек иө болуда, ұсынылған кандидатураларды бекітумен арнайы комитет - Хелмс сыйлығы женіндегі Кеңес айналысады. Хелмс спорттық қорының қарауында үлкен және толық кітапхана, сондай-ақ спорт мұражайы бар, онда сирек кездесетін сыйлықтар және спорт мүліктерінің үлгілері бар. 

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Шаналар

**Шаналар**, арнайы соқпақ жолмен шапшаң жүру үшін арналған спорттық жабдық, биіктігі 15 см., ұзындығы 124-150 см. (спортшының бойына байланысты), табандарының ені 45 см-ге дейін, езекше-табаны металл мен ағаштың жасалған. Ш.-ны бір орындық (22 кг.-ға дейін), екі орындық (24 кг.-ға дейін) болып беледі: Спортшы шалқалап жатып шананы экипажда 2 адам болып басқарады; бір орындық үшін-4 рет жүріп өту, екі орындық үшін-2 рет. Жеңімпаз барлык жүріп етулердің уақыт жиынтығы бойынша анықталады. Середен шығу реті жеребе арқылы белгіленіп және әр жүріп етуден кейін алмастырылып отырылады. Бетон немесе ағаштың негізінде мұз жолы жасалады; әрқайсысының ұзындығы 80- 112 м., 11-18 айналым (ең теменгі радиусы - 8 м.), мүз маусымының ені 130-150 см, құлдырау биіктігі 70-120 м.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Айгөлек (халық биі)

**Айгөлек** (*халық биі*) - қазақтың кең таралған халық биі. Кейде ол «Қарақұлақ» деп те аталады. Мал күзету әрекетін бейнелейтін Айгөлек биінің музыкалық өлшемі 2/4. «Айгөлек» әнінің ырғағымен жеке немесе көп қыздар қол ұстасып дөңгелене (толған ай келбеті тәрізді) билейді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат:Қазақ билері
Айғақ

**Айғақ** - дәстүрлі әдет-ғұрып құқығында айыпталушының «ақтығын» немесе «қаралығын» дәлелдейтін фактілер мен заттар немесе куәгер. Айғақтың алғашқы туынды, тура, жанама түрлері болады: қылмысты өз көзімен көрген адамның дәлелдерін екінші біреу арқылы куәға тарту туынды айғақ; тергеудегі істің негізгі сұрақтарына тікелей дәлел болатын фактілер (айыпталушының мойындауы сияқты) тура айғаң; бір-біріне байланысты алғанда ғана дәлел бола алатын фактілер жиынтығы жанама айғақ билер сотында өзіндік ережелермен белгіленеді. Айғақтың көрген айғақ, естіген айғақ деген түрі бар. Айғақ берушіні билер соты кез келген тараптан шақыра алады. Одан сұраққа салу «көрген көз - айғақ, естіген сәз - тайғақ» деген принцип бойынша жүргізіледі.

Болған қылмыстық іс-әрекет туралы білгені мен көрген дерегін бұлжытпай айтып беру мұсылмандық бойынша парыз ретінде Құранды басына қойып ант ете отырып куә береді. Күш көрсету, мәжбүрлеп айғақ тартуға тыйым салынған. Жалған айғақ беруші адамдар жазаланған. Айталық, дәстүрлі сот билігі бойынша, зинақорлық жасады деп айып тағылған кезде төрт куәгердің үшеуі шын, төртіншісі өтірік айғақ болса, онда бәрі бірдей жазаланады. Басқа қылмыстық істерді анықтауда екі айғақ беруші жеткілікті саналған. Естігеннен айғаққа карағанда көрген айғақ жоғары бағаланады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Айғырдың жалын майлау

**Айғырдың жалын майлау** - ежелгі қазақ дәстүрінде жыл сайын жасалатын биебау тойында атқарылатын ғұрып. Жас құлынды алғаш реті құрықтап ұстап, басына ноқта кигізіп желіге байларда биебау басына жиналып, дастарқанға жайғасқан соң ақсақалдар келіп бата-тілек айтады. Үйірдің «иесі» деп саналатын Айғырдың күш-қайраты артып, құлын көбінен еріп, Қамбар ата тұқымы өсе түсуін батаға арқау етеді. Жиналғандарға арасынан малсақ, іске икемді біреуі барып, айғырды шетке қарай ұстап отырғандарға қарай таятады. Бата берген ақсақал алақанына сарымайдан көсіп алып жақындап келіп айғырдың жалына, кекілі мен мандайына жағады.Оның мәні айғырдың жалы күш қуаты мен үй иесінің құт-берекесі айғырдың жалында деген ұғымды білдірсе керек.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Айғырдың кекіліне тоқпақ байлау

**Айғырдың кекіліне тоқпақ байлау** - үйіріндегі құнан-дөненді, кейде байтал, мініс аттарын қуып шайнайтын, тістеуік, қазымыр айғырдың жөнсіз әрекетін шектеу үшін кекіліне көлемді зат байланған. Тоқпақтың көлемі аса үлкен емес: ұзыны екі тұтамға жақын, ені үш-төрт елі келген бір жағы жалпақ жұдырықтай ағаш. Тоқпақты қайыңның тошыны, ағаштың безінен жасайды немесе малдың үлкен сақасының ортасын тесіп тағады. 

Көбінесе, айғырдың арынды, әуселесі мықтылары айғырдан шыққан биелерге де шауып тыным бермей құлынын ағызып түсіріп тастамас үшін де тоқпақ байланады. Осыған байланысты, «асауға - тоқпақ, ұры итке - кескек» деген сөз орамы қалыптасқан. Айғыр бейуаз бойдақ жылқыны қуғанда басын сілкіп, айбат шегеді, сол кезде кекіліне байланған тоқпақ маңдайын ұра бергендіктен басы ауырған айғыр қыңыр-қисық оғаш мінезін доғаратын, шектейтін болады. Сол кезде тоқпақты шешіп тастайды.
Ағашы аз өңір Батыс Қазақстанда тоқпақ ретінде кесек тас байлайды. Кекілден ноқтаға ұқсатып байлаған шылбырға немесе айғырдың кекілін ширатып білтелеп, оган шүберекке түйген тасты байлап қояды. Табылса үлкенірек тесіктасты байлайды. «Ұрыга кескек, асауға тоқпақ» деген мәтел осыған байланысты туған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Айдар (шаш)

**Айдар ** - төбесінің орайындағы тумысынан алынбаған бір шоқ қарын шашы арнайы қалдырылады. Айдар - айбардың және күш-қуаттың белгісі. Баяғы кезде перзент көрмей зарығып жүріп, аяқ астынан ұлды болса, оның төбесіне бір шоқ шаш қойып, оған маржан-моншақ араластырып өріп қоятын салт болды. Кейбір хан ұрпақтары мен байманаптар да жақсы көрген ұлдарының төбелеріне айдар қойды. Айдарлы ұлың, тұлымды қызың бар ма деген фразеологизм осыны аңғартады. Құлдың, күңнің балаларына айдар қойғызбаған. Бұл дәстүрдің де өзіндік мәні бар. Төбесінде айдары бар балаларға үлкен кісілер ерекше назар аударып, ондай бөгенайы бар перзенттерге сүйіспеншілікпен қарай, көрген жерде қастарына шақырып аты-жөнін сұрап, ықылас-баталарын беріп отырады. Жасының ұзақ, денінің сау болуын тілейді. Сонымен, айдарды балаларға «осы балам ел-жұрттың қолдап-қорғауына, үміт-тілегіне ие болса екен» деген жақсы ниетпен ырымдап қояды. Айдар қою түркі, мажарстан қыпшақтары, моңғол, қытай, маньчжур, қалмақ, украин және т.б. халықтарға да тән салт. Қазақтың халық ауыз әдебиетінде айдарлы (ұл), тұлымды (қыз), алтын айдар, шоқ белбеу т.б. фразеологиялық тіркестер жиі кездесуі бұл салттың этномәдени өмірде кеңінен таралғанын көрсетеді. Айдардан немесе тұлымнан зорлап айыру оның иелерінің әуелгі әлеуметтік статусынан айырылғандығын, яғни қорланғандығын бейнелейді. «Тұлымдысын тұл қылды, айдарлысын құл қылды», - деп келетін батырлар жырларында көп кездесетін белгілі сөз орамдары жеңілген жақтың әуселесінің мүлдем әлсірегендігін білдіреді.

Халық айдарлы адам айбарлы көрінеді, оған тіл-көз тимейді деп есептеген. Қойылған айдарды бала жеті жасқа немесе он үш жасқа келгенше тіл-көздің сұғынан сақтайды деп алғызбаған. Халық дәстүрінде кейінгі кезде оң шекеге ерке, ерекше балаға тіл-көз тимесін, сұқтанаған адамның көзі айдарға түсіп алдансын деген сеніммен қояды. Айдар қойған баланың шашын сүндетке отырғызғанда ғана алады.

## Дереккөздер


Санат:Терминология
Санат:Шаш
Санат:Қазақстан мәдениеті
Айдар көбейсін!

**Айдар көбейсін!** - төрт түлік мал өсіп-өнсін, айдайтын мал көбейсін деген мағынадағы магиялық мәнді сөз, бата тілек. Түзде мал айдап бара жатқан адамға жолыққан жан, аман-сәлемнен кейін осындай тілекті қоса айтады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Айдарлы кепеш

**Айдарлы кепеш** (*тақия*) - төбесінде қысқалау жіпке тағылған күлтесі бар және кестеленіп, әшекейленген тақияның түрі. Күйші, сері адамдар киетін айдарлы кепештің әшекейлі күлтесі домбырада ойнаған кезде орындаушымен бірге қозғалып, көз үйіреді, өнер адамының шабытын арттырады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Айкезбе

**Айкезбе** - аспандағы ай толысқан кезде кейбір сезімтал адамдардың өз-өзінен мазасынданып ұйқысы келмей, түн ішінде ұйқысырап тұрып кезіп жүріп кететін аурудың атауы. Айға байланысты халық жадында сақталған наным-сенім бойынша, айкезбе ай толысқан кезде құбыжыққа айналып, ай қайтқанда ол қайтадан қалпына келеді немесе жаңа туған айдың үшінші жаңасында қымбат метал күмістің тәңірісі ретінде адамға күштірек әсер етеді екен деседі. Айкезбе болған адам дағдылы қимыл-әрекеттерді орындайды, түн мезгілінде өзінен-өзі ұйқылы күйінде жүріп кетеді, кейде өзі білмейтін әртүрлі істер істейді. Ондай сырқатты бақсыға ұшықтатып емдеген. Дәстүрлі наным-сенім бойынша адам ай астында иен далада ұйықтап қалған кезде бетіне айдың сәулесі түссе, айдың шалығы тиіп есі ауып, аузы қисайып қалады деп санаған.

## Дереккөздер


Санат:Аурулар
Санат:Терминология
Айқабақ

**Айқабақ** - жамбыдан ауыр, көлемі үлкен ай пішіндес құйылған, сом күміс жүлде-нысананың атауы. Осы атып түсіруге байланысты дәстүрлі спорт түрінің атауына айналды. Бұл жарыстың басты шарты - жүлде-нысананы садақпен атып дәл тигізу. Нысанаға алтын мен күмістен жасалған әртүрлі пошымдағы жүлделер ілінеді.
	
Айқабақ - жыл сайын өткізіліп тұратын үлкен ру-тайпалық немесе қауымдық деңгейдегі садақ ату сайысының ең жоғарғы түрі. Ал, әлгі жүлде-нысана жеңімпазға берілетін ең басты жүлде болды. Қазақ даласында кең таралған бұл ұлттық ойынның көп өңірде, әсіресе, Оңтүстік аймақтарда жиі қолданылатын атауы - алтын қабақ. Кейде қысқарта қабаң ату деп те атайды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Айқай кезең

**Айқай кезең** - қатты айғай жететін жер, «шақырым» сөзінің ескі атауы. Бұрынғы ескі тілде кейде бір шақырым немесе шақырым дегенді бір айқай кезең немесе екі-үш айқай кезең деп те айтатын болған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Айқалып

**Айқалып** - жарты ай бейнесін түсіретін құйма қалып түрі. Мұндай қалыпты көбінесе сырға, шытыра дайындауға қолданған. Сонымен бірге жаулыққа тағатын, жүгенге, ердің қасына орнататын айшық аталатын әшекейлер де айқалыптар арқылы жасалған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Айқас тігу

**Айқас тігу** - инемен тігілетін кестенің ең көп тараған түрі. Өрнек ізімен біркелкі төрт бүрышты етіп, бір жіптің үстінен екінші жіпті айқыш түрінде айқастыра бастырып отырады. Онымен орамал шаршының шетін әшекейлейді. Жетісудың оңтүстігінде оны «орыс кесте» деп те атайды.

Айқас тігудің қосбасарлап, бесбасарлап тігу деген түрлері болады. Қосбасарлап тігу - ол қосу бірінші жіпті көлденең алып, екінші жіпті тік шаншиды. Ол керегекөз тігісіне ұқсас болғанымен, орындалу техникасында өзгешелік бар: тігіннің астындағы жіп шалынып келеді. Оны кесте айшық мәніндегі көркем тігістерге қолданады. Үшбасып (үшбасарлап тігу) тігу - Оны алдымен алғашқы екі жіпті көбейту амалының белгісі түрінде (X) тігіп алады да, соңғы үшінші жіпті соның белінен көлденең басып тігеді. Нәтижесінде, тең алты тармақ пішін шығады. Бұл да көркем тігіске қолданылады. Төрт басып тігу, бесбасарлап тігу - үшбасып тігудің күрделі түрлері X крест түріндегі тігістің үстінен басып тігеді. Екі түрлі жіппен айшықтап тігетін көркем тігіс түрлері.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Айқұлақ

**Айқұлақ** () – қосжақтаулы былқылдақденелілердің өкілі.

Айқұлақ судың түбінде мекендеп, сондағы құмға денесінің доғаланған алдыңғы бөлігімен көміліп жатады. Дене тұрқы он сантиметрдей. Жотасынан майысқақ сіңірмен байланысқан екі жақтаулы бауыр жағынан ашылып - жабылатын бақалшағы болады. Бақалшақтардың арасынан ай не құлақ тәріздес пішіндегі аяқтары көрінетіндіктен айқұлақ деп аталады.

Айқұлақтың бақалшағынан былқылдақ денесі көрінеді, басы жойылып кеткендіктен, денесі тұлға мен аяқтан құралады. Аяғының қасында айқұлақтың аузы көрінеді. Ауыздың екі жағында қармалауыштары және тіл тәрізді аяғының екі қапталында тақташалы желбезектер болады. желбезектерді кірпікшелер қаптап жатады. Сол кірпікшелер қимылдағанда су кіріс симфонынан еніп, шығару сифонынан сыртқа шығады.  Сифондар айқұлақтың артқы жағында бірінің үстінде бірі орналасады. Су астыңғы кіріс сифонымен енгенде, онымен қоса ұсақ жәндіктер де айқұлақтың бақалшағына енеді де,  судың ағынымен аяқтың үстіңгі жағындағы ауызға барып, үлкен тоспаұлуға ұқсас- асқорыту жүйесіне түседі. Айқұлақта бас болмағандықтан, оның тілі, жұтқыншағы жоқ,  сондықтан қорек алдымен өңешке, одан қарынға және ішекке өтеді. Айқұлақтың бауыры жақсы жетілген , оның өзегі қарынға ашылады. 

Айқұлақтың астыңғы сифоны желбезек сифоны деп аталады, өйткені сырттан енген су шапаншадан желбезек арқылы сүзіліп, айқұлақтың тынысалу қызметін атқарады. Жәндіктің желбезектерінде газ алмасады. Айқұлақтың қанайналым жүйесі жүректен және содан таралатын қантамырлардан тұрады. Оның жүрегі жәндіктің арқа жағында орналасады, ал қан ішкі мүшелер аралығындағы саңылауға құйылады, яғни оның қанайналымы- ашық жүйелі.

Айқұлақ бүйрегі арқылы зәр шығарады.

Қосжақтаулы былқылдақденелілер баяу қозғалып, белсенді қоректенбегендіктен, олардың жүйке жүйесі нашар дамыған. Жүйке жүйесі бірімен-бірі жүйке талшықтарымен жалғасатын үш жұп жүйке түйінінен құралады. Бұлардың сезім мүшелері дамымаған. Айқұлақта арнаулы сезім мүшелері болмайды.

Айқұлақ-дара жынысты жәндік, бірақ оның аталығын аналығынан айыру оңай емес. Аталық айқұлақ сперматозоидтарын тікелей суға шашады, су арқылы сперматозоидтер аналықтың кіру сифонымен оның денесіне енеді. Осы арада олар ұрықтанып, жұмыртқадан дернәсіл дамиды. Дернәсілдер шығару сифоны арқылы сыртқа шығады. Олар балықтың денесіне немесе желбезегіне жабысып, сөлімен қоректеніп жетіледі. Біраз уақыттан соң дернәсілдер жас былқылдақденелі жәндікке айналып, иесін тастап, су түбіне түседі. Бұл айқұлақтың даму барысында уақытша паразиттік тіршілік ететінін көрсетеді. 

Басқа қосжақтаулы былқылдақденелілер тәрізді айқұлақ бақалшақтың жақтауларын түйістіргіш бұлшықеті арқылы ашып жабады. Бақалшақ әктен түзіледі, оны меруерт қабаты астарлайды,бірақ айқұлақта серуерт қабаты нашар дамиды, сыртқы мүйіз тәрізді қабатының түсіне байланысты айқұлақ қоңыр жасыл реңді болады. 
## Дереккөздер


Санат:Қосжақтаулылар
Айқышты жүген

**Айқышты жүген** — қайысты бөлмей түйіліп, жасалатын жүгеннің ерекше түрі. Түйіндерінің түйілісіне үш-үштен тойнағы (қарғашасы) бар ай дөңгелек гүл бедерлі металл шытыра салынады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Айнабесін

**Айнабесін** - нағыз бесін, күннің қақ маңдайға келген тұсы, айнабесін - бесін кезінде бесін намазы оқылар шақ. Айнабесін намаздың аталмыш мерзімін басталуын да, шаңқай түс уақытын межелейтін де ұғым болды. Яғни практикалық қолданыстың маңызы да болды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат:Ислам
Айлық жер, айшылық жер

**Айлық жер, айшылық жер** - атпен жүргенде бір ай (30 күн) шамасында жетуге болатын қашықтықты білдіретін халықтық өлшем. Байырғы кезде ең алыс қашықтық эталоны ретінде айшылық жер, айшылық алыс жол жиі қолданылған. Сондай-ақ, ит өлген жер, ит арқасы қиянда деген тұрақты тіркестер субъективті қабылдаумен байланысты бірде айлық жер, бірде күндік жер деген мағынада да қолданыла береді. Күндік жер атауы, шамамен атпен жүргенде 50-60 шақырым болса, түстік жер 15-20 шақырымдай жер.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Айнақап

**Айнақап** (*Айнақалта*) - опа, айна тәрізді сәнденуге қажетті бұйымдарды салып, шымылдыққа іліп қоятын бұйым. Айнақап төртбұрыш пішінді, тұмарша тәрізді қақпағы жабылатын етіп ақ киізден жасалады.

Шаршы пішінді, мөлшері бір-бір қарыс болып келеді. Айнақап бет жағы барқытпен қапталып, онда қызыл түсті жіптен гүл тәрізді өрнекпен кестеленген, шеті қара барқытпен әдіптелген. Қалтаның жиектері мен қақпағы қызыл түсті шығыс матасынан тігілген. Көлемі 30x30 см.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Айналмақ

**Айналмақ** - өз басын басқа біреу жолында құрбандыққа шалатын, ең ақыры амалы таусылған, үміті үзілген адамның сауап үшін жасайтын сирек кездесетін байырғы рәсім. Ш.Уәлихановтың айтуынша, айналмақ рәсімі бойынша өзін құрбандық, садақаға қидым деген адам ауырып жатқан адамды үш рет айналып шығуы керек. Мысалы, жан дегенде жалғызының беті бері қарамайтыны белгілі болып, демі енді үзілер сәтте әкесі, не анасы Жаратқан иеге жалбарынып, «Жалгызымның орнына өзімді ал, басымды оның жолына құрбандыққа шалдым!» деп иманын айтып, Алла тағалаға құрбандық айтып жалбарынады. Дәстүрлі ортада бұл қайғылы адамның ең соңғы іс-әрекеті, ақырғы амал-қимылы.

Қазақ басқа біреудің үйін айналмайды. Айналса, сол үйдің пәлесі жабысады немесе өзіне қонуға тиісті бақ адасады деп ырымдайды. Отырған адамды айналуға балаға да, басқаға да рұқсат етпейді. Олай істесе, әлгі адамның ауруы жабысады, соның салдарынан бақытсыздыққа душар болады деп ырымдайды. Қазақтың адамды айналма, үйді айналма деген тыйым сөзі осы үрдіске байланысты қалыптасса керек.

Қолға құс түсіп қалса, оны да бастан үш рет айналдырып, жөніне жібереді. Бұның астарында ауыруды екінші бip нәрсеге көшіру жатыр. Тарихи жазбаларда Үгедей хан сырқаттанғанда кенже інісі Төле айналмақ рәсімін жасап, соның жолында өзін құрбандыққа шалғаны туралы айтылады. Этнолог Нұрсан Әлімбайдың айтуынша, айналып-толғанғанда жиі қолданылатын «айналайын» сөзі - осы рәсімнің, сондай-ақ, бақсының ауруды айналып емдеу үрдісінің семантикалық контаминацнялық түрленіске түскен когнитивтік бейнесі.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Жорық пеші

**Жорық пеші** - бұл қыс айларында палатканы жылытуға және тағам дайындауға арналған туристік құрал. Ол жұқа темір қаңылтырдан дайындалады, Оның әдеттегі көлемі - 150х 250х 300 мм. 3-4 орындық палаткалардың төбесіне тартылған жіпке ілінеді, ал енді 9-12 орындық палаткаларда арнайы аяқ тірегіне қойылады. Пештің мұржасы алып жүруге ыңғайлы бірнеше бөлімдерден құралады. Пештің жалпылай салмағы 3 кг-нан аспауы керек. Пешке отын жағады. Палатканың ішкі жылулық температурасы 15-20° көлемінде болғаны жақсы. Палатканың астыңғы жағын жылыту мақсатында пешті төменгі жерге орналастырады немесе төменірек іліп қояды.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Валентина Петровна Зобнева

**Валентина Петровна Зобнева** - Қазақстандық велотуризм бойынша бірінші СШ-і. (1979) Қарағанды облысының Шахан ауылындағы балалар үйінде тәрбиеленген. Ең жақсы туристік велосаяхат бойынша бүкілодақтық жарыстардың күміс жүлдегері (1976), Алтай өңіріне жасаған 4-ші категориялы қиындықтағы республикалық жарыстарға қатысқан (1976 ж.). Кавказдағы бүкілодақтық 5-ші категориялы жарыстардың жеңімпазы (1977).

## Дереккөздер


Санат:Туристер
Санат:Алфавит бойынша велошабандоздар
Алексей Алексеевич Иванов

**Алексей Алексеевич Иванов** (19.10.1927-1999), СШ-і (1964) "Қазақстан". туристер базасының аға нұсқаушысы. Аға нұсқаушы, әдіскер, туристік көпсайыстан төреші. "Құрмет белгісі" орденімен марапатталған. Алматы облысының туризм және спорт бірлестігінің Құрмет кітабына есімі жазылған.

## Дереккөздер


Санат:Туристер
Қазақстан туризм бірлестігі

**Қазақстан туризм бірлестігі** 1958 ж. туристік маршруттарды дамыту мақсатында құрылды. Спорттық туризм бірлестігінің негізгі мақсаты туризмді белсенді түрде насихаттау, туристік клубтарды құру, сонымен қатар көптеген өндіріс орындарындағы мекемелері мен ұйымдарындағы туризм клубтарына нақтылы көмек көрсету, жорықтарға дайындықты жақсарту, туризм түрлері бойынша қоғамдық мамандарды дайындау, туристік жарыстар мен байқаулар ұйымдастыру, мектеп оқушылары және жасөспірімдер туризмін дамыту.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Құтқарушылардың кеудеше киімі

**Құтқарушылардың кеудеше киімі** су туризміне арналған жеке сақтандыру құралы; суға оқыс жағдайда құлаған адамды тік қалпында ұстап суға батудан сақтандыратын киім. Жеңсіз кеудеше киімінің кеуде және арқа тұсы көлемінде адамды суға батқызбайтын арнаулы камерасы болады. Құтқару кеудешесін көбінесе капронды маталардан жабық қалталы киім ретінде тігіп, оның астарлы жағына арнаулы резиналы жастықшалар немесе пенопластан жасалған кесектер салынып тігіледі. Топтың соңы, адамның негізгі міндеті топтан бөлініп қалған адамдарды бақылап, олардың адасып кетпеуін қадағалап, қауіпті жағдайларды ескертіп, аяқасты болған жағдайларды жорықты бастап келе жатқан адамға уақытылы айтып отырады. Туристер тобынан қалып қойған адамның хал-жағдайын сұрап, қажет болған жағдайда оған көмек көрсетеді. Таулы жорықтарда тас құлаған жағдайда немесе қар көшкіні болған уақыттары бірден арнайы хабар беріп, туристерді қауіпсіз жерге орналастырып, сақтандыруларына көмек көрсетеді. Туристер соңында келе жатқан адамды көбінесе қайратты, күшті туристер арасынан таңдап алады. Ол қатерлі жағдайларда өз бетімен, әлде басқалардың көмегімен құтқару жұмыстарын қамтамасыз етеді. Ал енді күрделі жол бөлімдерінде туристік жорықты басқарушының өзі осы жұмыстарды өз мойнына алады.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Айналшық

**Айналшық** - мал көтенішегінің сыртқа қараған бөлігі, сыртқы жиегі, ернеуі. Отбасынан айналсоқтап шықпай қояды деп балаларға айналшық жегізбейтін табу-ырым бар. Бір нәрсенің төңірегінен айналсоқтап шықпайтын адамды айналсоқ жегендей деп ұнатпайды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Айналсоқ

**Айналсоқ** - арқанның, шылбырдың, шынжырдың тағы басқа айналған кезде ширықпауын қамтамасыз ететін бүтіндей өз осінде айналып тұратын темір тетік. Оны қысқалау темірден бір ұшын иіп жіп, шылбыр байланатын шығыршық етіп жасайды. Екінші, негізгі тетігі жалпақтап соғылған темірден жасалып, ортасы тесіледі. Айналсоқтың шығыршықталмаған екінші түзу басын сол тесіктен өткізіп, кері шығып кетпеу үшін басын «*қалпақбастап*» тойтарып қояды. Айналсоқ көбінесе ат ноқтасының екі жақтауының түйіскен жеріне, яғни сулығына, иттің қарғыбауы мен шынжырының түйіскен жеріне тағылады. Атты түнде оттауға қойғанда - аяғына шідер салуға болмайтын бәйге аттарын күндіз арқандағанда басындағы ноқтасының айналсоғынан қыл арқанды өткізіп, күрмеп байлайды.
Сондай-ақ, тұрмыста Айналсоқты бөрене сүйрегенде, әрлі-берлі аунап қолайсыз жағдай тудырмас үшін сияқты жағдайда (үгіршікке) қолданады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Айнымал

**Айнымал** - дәмі бұзылған, дұрыс ашымаған татымал қымыз. Дұрыс тазаланбаған, яғни бабымен ысталмаған ыдыста ашытылып, дәмі бұзылған қымызды қазақ айнымал немесе татымал дейді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Айрылыс қазан

**Айрылыс қазан** - ұзақ уақыт қоныстас, ауылдас болған елдің, жұрттың басқа мекенге қоныс аударардың алдында ел-жұртты, ауыл-аймақты шақырып үлестіретін ғұрыптық ас. Ұзақ жылдар бойы тату-тәтті, аралас-құралас ғұмыр кешкен екі елдің белгілі бір тарихи себептермен, әртүрлі оқиғалармен байланысты бір-бірінен айырылысып, ірге аударғаны жөнінде деректер қазақтың байырғы жырларында кездесіп отырады. «Қозы-Көрпеш- Баян-сұлу» жырында Қарабайдың елі: Балталы, бағаналы ел аман бол! Бақалы, балдырғанды көл аман бол! - деп елмен, жер-сумен жылап қоштасады. Қоштасудың арты үлкен аска ұласады. Алтын Орданың ыдырауына байланысты ағайынды қазақ пен ноғай елінің айырылысуы әйгілі қазақ-ноғай айырылған» күйі мен жырын тудырған деседі:
Жылау да жылау мына күй, Жылаған зарлы мынау күй, Қазақ-ноғай айырылды, Қазақ сыртқа қайырылды. Қара Қыпшақ Қобыланды Қара орнынан айырылды. 
Қазақ даласындағы ең үлкен трагедиялық тарихи сюжеттердің бірегейі осы оқиға айырылыс қазан ғұрпымен аяқталады. Осындай деректерге қарағанда, айрылыс қазан осы қазақ ру-тайпаларындағы көне заманнан келе жаткан салт деуге болады. Жетіаталық рулық-қауымдық құрылымның демографиялық мөлшері шектен асып, жайылым жерлер таршылық еткен жағдайда келесі ру-қауым бөлініп шығу рәсімінің белді элементтерінің бірі айрылыс қазан болды. Осы құрылыптас басқа да үрдістерде айырылыс ас, айырылыс табақ, айырылыс көжеге шақыру ғұрпы болған. Көрші қонғанда «ерулік» беріп, қыстай немесе жаздай бірге отырған, сыйласқан отбасылар қоныс аударып бөлінген жағдайда арнап берілетін ас «көже» деп шартты түрде сыпайы аталатыны болмаса, әрдайым сый табақтар тартылады. Аталған ғұрыптық асқа қатысушылар бір-біріне ризашылығын білдіріп, «ұрыспай айрылған, ұялмай қосылар» деп тағы да аман-сау қосылуға өзара тілек білдіріседі. Көрші болған үйлер мен ағайын-туыс мал қамымен қоныс аударып, жайлау өзгертіп көшетін болған кезде ет асылып, барлығы сол қазаннан ас ішеді. Көшетін үй иелері әрбір үйден дәм татады. Бұл - семантикалық мәнді рәсім. Өйткені, қазан береке-бірліктің, «дәм-тұзы жарасқандықтың» символы, ал, бір қазаннан ас ішу береке-бірлікті, татулықты тілеуді бейнелейді. Соңғы кезде түрлі жағдайга байланысты бір ауылда отырған қауымнан бір үй көшіп кетер алдында «айырылысу көжесін» немесе «ажырас аяқ» жасап, оған сол жерде қалып бара жатқан туған-туысқандарын, дос-жарандарын шақыру рәсімі қалыптасты. Оны аталмыш ғұрыптың семантикалық контаминациялық түрленісі деуге болады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Айт намазы

**Айт намазы** — айт күні жамағатпен оқылатын намаз. Екі айт намазы бар. Біреуі Ораза айт намазы, екіншісі Құрбан айт намазы айт намазының уақыты күн шыққаннан кейін қырық бес минут өтісімен басталып, күн төбеге көтерілгенге дейін оқылады. Айт намаздары екі рәқаттан турады және жамағатпен оқылады. Туп-тура таң намазының парызы секілді оқылады, жалғыз айырмашылығы әр рәқатта үш-үштен тәкбір алынады.

## Дереккөздер


Санат:Намаз
Айтақ!

**Айтақ! Айтақ!** - ит қосқанда, яғни бөгде итті қаптыру, оларды таластыру, қыздырып, өшіктіру үшін иесі тарапынан айтылатын сөз. 

Мұндайда иттің атын атаса, оның күші қайтып, мысы басылып, жеңіліске ұшырайды деген сеніммен итінің атын атамауға тырысады.

## Дереккөздер


Санат:Иттер
Айнып туу

**Айнып туу** — мал төлінің қалыптан тыс белгілермен тууы. Қазақ сенімінде «*айнып азып*» туғандар ауру ғана емес, кесепат деп саналған. Бұл құбылысты мал иесінің бағы қайту, жолы болмауынан пайда болды деп ырымдайды. Домаланған пішінді, буындары айырымсыз былқ-сылқ еткен шала-жансар туған «*мес*» пен көзі төбесінде, 5-6 аяқты, екі басты тағы басқа тол туса, пәлекет, кесепат нышанына жорыған. Ондайлар мен ірі қараның (сиыр, бие, інген) егіз төлінің сыңарын өлтіріп, қоралы малдың өріске шығар жолына, немесе тоғыз жолдың торабына көміп тастайды. Немесе реті келген жағдайда егіздің сыңарын білдірмей кездейсоқ біреуге «сыйға» тартып жібереді. Азып туғандар арасынан төлдің артқы тесігі болмауын «*бітеу*» деп атап, одан «долұқ» (толық) аталатын қауға немесе кішігірім қап жасаған. Ертеде көшпелі халықтарда «*бітеу төлді*» жақсылықтың ныша-нына балап, оның терісінен «ырыздық тұлыбын» жасап, ырыс, бақыт тілеу нышанында құттың тұрағы ретінде ыдыс орнына қолданған. Егер түгі жетілмей, қызылшақа болып шала туған қозы, лақ болса ер адамның ескі бас киіміне немесе дорбаға салып, кереге басына іліп қоятын ырым болған. Әр күн өткен сайын керегенің бір басына жылжытып отырғандықтан, есептен жаңылыспаған, әрі төлге жылы болған. Төлдің кіндіктен қуыққа қарай созылған ақ тамырының жыныс мүшелерінің біріне оралып қалуынан пайда болатын қоскіндік ауруын да қазақ айнып туғандар қатарына қосады. Ондайда еркек төлді пішеді, ұрғашы төлде кіндік пен қуық ортасындагы ақ сызықтан бір елі қашықта терісін қиғаштай бір еліге жуық етіп тіліп, тамырды тауып қияды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Айт жануар!

**Айт жануар!** - малды айдағанда дем беру үшін айтылатын магиялық мәнді тіркес. Әсіресе, атпен жүргенде қиын-қыстау тұста, күдір-қия жерлерде қысылған кезде атына дем беру үшін иесі бұл тіркесті дауыстап айтады. Сөйтіп, аттың жүрісін жылдамдатып ширықтырады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Айтиек

**Айтиек** (*Қаусырма тиек*) - шертпелі саз аспаптарында қоңыр үн шығаруға мүмкіндік беретін тетік, аспап бөлшегі. Қысқартып тиек деп те атай береді. Қазақтың байырғы домбырасында шанағын үстіңгі бет қақпақтан жұқа етіп көп жағдайда ең төменгі «ля» дыбысын береді, солайша «ля-ре» бұрауына келтіреді де, құр дыбысқа қосымша обертон дыбыс реңін айтиек көмегімен келтіреді. Ол ішектің тербелісінен үстіңгі қақпақта пайда болған резонанс қаусырылады да, ерекше акустикалық кеңістік пайда болады. Бүгінгі қазақ шеберлері үстіңгі қақпақты барынша жұқартып барып таза тонға гана көл жеткізеді. Мамандардың пайымдауына қарағанда айтиектің екі мүйізінің арасындагы бұрышты (ол бұрыш әдетте 130- 140° болып келеді) азайтып-көбейту арқылы домбыраның тембрін ретке келтіреді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Айтқаның келсін

**Айтқаның келсін** (*Айтқаның ақ болсын!*) - «Айтқаның айнымай келсін, аузыңа май, дегенің болсын» деген мағынада алғыс берген адамға қаратыла қоштау мағынасында айтылатын тілек сөз.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Айттық

**Айттық** - айт күні айттық деп сұраған айттаушы (айтшылаған) адамдарға берілетін сыйлық, кәде. Оны ақшалай да, заттай да беруге болады. Бұл айтты да, дәстүрді де, сұраған адамды да құрметтеудің белгісі болып табылады. Ел ішінде айттықтың айттық сый деген атауы да кездеседі. Сондай-ақ, айттық - айт күндері қыдырып, айтшылап барған үйдің балаларына беретін түрлі ойыншық, ақша, қант, кәмпит сияқты балалар қызығатын заттар. Айттық беру - мерекенің мерейін асырып, тату-тәттілікті, береке-бірлікті нығайтудың, әсіресе балаларды мәз-мейрам етіп қуандырудың дәнекері. Үйге айтшылап сәлем бере келген туыстардың балаларына айттық беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
2012 Жазғы Олимпиада ойындарының жабылу салтанаты

Лондондағы 2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының жабылу салтанаты 2012 жылдың 12 тамызында өтеді. Жабылу салтанатында Борис Джонсонның олимпиадалық туын Лондон мэрі 2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарын өзіне қабылдайтын Рио-де-Жанейро қаласының мэріне табыстауы көрініс табады.

## Тағы қараңыз
* Лондон Олимпиадасына қатысатын Қазақстан спортшылары

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер

* Лондон 2012 жабылу салтанаты

Санат:2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары
Айтұяқ шалу

**Айтұяқ шалу** - Тәңірге жалбарынып, құрбандыққа ерекше нышаны бар жылқы сою. Қазақы этномәдени ортада кез келген жылқыны емес, керісінше айрықша нышаны бар жылқыны құрбандыкка шалу дәстүрі болған. Сондай нышаны бар малды, ай тәңірге құрбандыққа шалғанда, құрбандық қабыл болады деп түсінген. Тіршілігінің түп қазығы төрт түлік малдың тұяғы мен мүйізін табиғаттың өзге құбылыстарына емес, тек айға ғана теңеуі қазақ қауымының айды ерекше құрмет тұтып, одан мал басының амандығын тілеп, табынумен байланысты. Мұндай жағдай олардың тыныс-тіршілігінің әр қырынан байқалады. Мәселен, көшпелілер үшін құрбандықтың ең үлкені айтұяқ және боз қасқа. Өзі ақ, тұяғы ай сықылды жылқы төрт түлік малдың ішінде тәңірлерге, ата-бабалар аруағына бағышталып союға ең лайықты деп саналған және бұл дәстүр сонау сақтар мен ғұндар заманынан жалғасып келе жатыр. «Бекет батыр» жырында итжеккенге айдалған батырды жұбайының іздеп барған соң аман-есен жеткендігінің шүкіршілігі ретінде айтұяқ шалуға бір бие соятындығы айтылады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Айттау

**Айттау** - айт мейрамы күні үй-үйді аралап қыдыру, мерекелеу. Айттаушылар «Айт мүбәрәк болсын! Айт құтты болсын!» деп тілек айтып, о дүниелік болғандарға арнап құран оқып, айт дастарханынан дәм ауыз тиеді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Айуан шұңқыры

**Айуан шұңқыры** - қабір құдығының жергілікті тілдегі атауы - камерасы, қабір шұңқыры. Құдық немесе айуан бір құлаштай терең, ұзындығы адам бойындай етіп қазылады да, оның бір жақ бүйірінен, көбіне батыс жағынан қуыстап, лақат шығарылады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Айуан

**Айуан** - жан-жануарлардың жалпы атауы. Ақыл-ой иесі адамзатқа антиномиялық байланысты қолданылатын ұғым.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Айшық (ислам)

**Айшық** - мұсылман дінінің басты атрибуттарының бірі. Айшық мешіт күмбезінің ұшар басына, мұсылмандар зиратына ай орағына ұқсатып қабір басына қойылатын белгі. Бейіт басында Ай орағына ұқсас белгі қою діни нысанада мұқажырлыкпен байланысты айтылады.

Мұхаммед (с.ғ.с.) пайғамбар өз жақтастарымен Меккеден Мединеге қоныс аударуға мәжбүр болып, түн ортасы ауғаннан кейін таң қараңғысында мүшіріктерден жасырынып, Мединеге бет алады. Бұл кез ескі Айдың таусылып келе жаткан тұсы болатын. Әдетте, ескі Айдың бітер кездегі орағы шығыстан батысқа қарап тұрады. Батысқа қарап бара жатқан Айдың осы фазасы мұсылмандардың діни салт-дәстүрінде белгі ретінде алынып, бейіт басына қойылатын салтқа айналған деп түсіндіреді діни әдебиеттерде. Орыс бодандығы үстем заманда қазақтар арасында өліктерге арнап қойылған ескерткіштерде ай рәмізін орнату отаршылдыққа наразылық, өзіндік қарсылық ретінде діни ғибадат орындары мен зират-бейіттерде қолдану етек алды.

## Дереккөздер


Санат:Ислам сәулет өнері
Санат:Ислам тарихы
Айтұяқ

**Айтұяқ** - жылқы түлігінің әспеттелген поэтикалық атауы, метафоралық образ. Қазақ төрт түлікті аша тұяқты (қой, түйе, сиыр) және Айтұяқ немесе жұмыртүяқ деп үлкен екі топқа бөлген. Жылқыны айтуяқтыға жатқызды.

## Дереккөздер

Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Шана спорты

**Шана спорты**, арнайы жарыс шаналарымен (иіледі, қозғалысты, кертпелі-созылатын белбеулермен) және басқарылатын тұтас темірден жасалған шанамен-арнайы жолда бобслеймен қүлдалап түсу. "Бобслей" деп "орнын сипаттай" биіктіктен шапшаң түсуді де атайды. Адамдар Альпіде тауға шығуды алғаш аша отырып, одан шапшаң түсудің де жолдарын ашты. Осында 1883 жылы 12 наурызда алғаш рет шанамен түсу ұйымдастырылды (Давос Швейцария). Содан төрт жыл өткеннен кейін Германияда спортшы отырмай, ұзыннан түсіп жататын басын алға жіберіп металл шаналар ойлап табылды. Оларды "скелетон" деп атады, ал бір жылдан кейін рульмен және тежегішпен басқарылатын жакты жаңа құрылым пайда болды. Ш. үшін осы үлгілерді бір ғана шебер - швейцариялық ұста Матисс дайындағандығына таң қаласың. Спортшылар шанада болып сере орнынан қолдарымен итеріле сөреден шығады. Ауыр "бабтарды" орнынан жайден-жай қозғай алмайсың. Ағылшыннан аударғанда "боб" сөзі "тербелту" - деген мағынаны білдіреді. Ол бастапқыда "боб" пен қатар жүгіріп, оған екпін алғызып, содан кейін қозғалыс кезінде өзінің отыратын орнына секіріп мінеді. Ш. үшін бастапқыда тау беткейіндегі табиғи жолдар ғана пайдаланылды. Қазіргі уақытта барлық басты жарыстар арнайы жасанды жолдарда өткізіледі. Бұл бұралаңды (15-20 бұрылыстармен) мұзды науа. Бір орындық шаналар үшін ерлер қашықтығы - 1000 м., бір орындық әйелдер және екі орындық шаналар үшін - 700 м. Бобслейдің соқпағы ұзынырақ - 1400-ден 1600 м.-ге дейін. 1923 ж. Халықар. Бобслей және тобоган бірлестігі (федерация) осылардың құрамында ш.с.-ның 4 секциясы құрылды. 1957 жылдан ш.с.-ның халықар. Бірлестігі (ФИЛ) дербес жұмыс істейді. ҚО.о (ЗОЙ) бағдарламасында - 1964 жылдан. Қазіргі бағдарламаларда ерлер және әйелдер арасында бір орындық және ерлер арасында екі орындық шанамен жарысу бар.

## Дереккөздер


Санат:Қысқы спорт
Санат:Техникалық спорт
Элеонора Николаевна Черемисина

**Черемисина Элеонора Николаевна** (10. 01.1961, Алм.), ХДСШ-і, Қазақстанның бірнеше дүркін ч-ны, КСРО командасының мүшесі (1975-82), Еуропа ч-тының қола, Ә-нің 1 кубогінің күміс жүлдегері.

## Дереккөздер


Санат:Спортшылар
Айдау айыр

**Айыр** - қыс маусымында мұзды ойып балык аулағанда бір ойықтан, екінші ойыққа қарай бөреген немесе нәрсе (толығырақ қ. Нәрел) деп те аталатын ұзын сырықты тез жылжытуға арналған ағаш немесе темір сырық. Мұндағы айыр түрін айдау айыр, айдау ағаш деп те атайды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Жарыстарға арналған шаңғылар

**Жарыстарға арналған шаңғылар**, ойлы-қырлы, жазық жерлермен жарыстар өткізуге арналған. Классикалық және коньки тәсілімен жүруге арналған бейімделген жеңіл, жіңішке, орташа, дөңес, серпілмелі.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Слалом шаңғылары

**Слалом шаңғылары**, тау беткейімен құлдырап түсуге, жол бойы күрделі бұрылыстар жасауға ыңғайлы, басы жалпақ, қайқылау, табаны қалың, табан сызықтары шетіне қарай жақындай түседі.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Айыр көмей, жез таңдай

**Айыр көмей, жез таңдай** - қазақы ортадағы аса ділмар, жұрттан озған дегенді білдіретін атау. Қазақтың дәстүрлі мәдениетінде сөздің киесі қонған, әділ би, шешен адамды, әннің, жырдың киесі қонған әнші мен жыршыны айыр көмей, жез таңдай деп атайтын болған. Көшпелі қоғамдағы сан алуан қатынастар барысында түрлі таксономиялық деңгейдегі қауымның, атап айтсақ әр ата, ру, тайпа немесе елдің намысы сынға түскен кездерде олардың атынан сайысқа, жарысқа түсетін айыр кәмей жез таңдай әнші, шешен, сөзуар, ділмарлар жұрттың алдына шығады. Олар сөз сайыстырып қана қоймайды, оларға жүктелетін міндет онан ауқымдырақ: сөз тапқырлығы мен қазақы жора-жосынды қаншалықты білетін, ұстанатын көшелілігі, көрегендігі, білгірлігі, ел мен жердің тарихын, елдік саясаттағы, қазақы моральдық-этикалық нормаларды, әдет-ғұрып заңдарының нормаларына жетік екендігі және т.б. қасиеттері мен ерекшеліктері сын тезіне түседі. Бұл айтылғандарды шешендік сөзбен, ұйқасты өлеңмем шебер өре отырып, қарсыласының осал тұсын, әңгіме дау-дамай тақырыбына ойысса оның ісінің дұрыстығын немесе бурыс екендігін дәлелдей білуі қажет (толығырак қ. Шешен; Дау).

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Туристік шаңғылар

**Туристік шаңғылар**, ауыр жүк көтеріп жүруге жарайды, бас жағы аз ғана қайқайған, қарға қатты батпайды.

## Дереккөздер


Санат:Туризм
Трамплиннен секіруге арналған шаңғылар

**Трамплиннен секіруге арналған шаңғылар**, ұзындығы 210- 215 м. Бас жағы жалпақтау, қалыңдығы 75-80 мм., арт жағының қалыңдығы 75-89 см., салмақты. Тежелеуді төмендету үшін табанындағы сызық таяз.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Балаларға арналған шаңғылар

**Балаларға арналған шаңғылар**, балалардың жас шамасына қарай жасалады, жеңіл, бетжағы әртүрлі боялады, бекіткіштері балалар аяқкиімдерінің көлеміне байланысты. Табанындағы сызығы терең.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Аң аулауға арналған шаңғылар

**Аң аулауға арналған шаңғылар**, көбінесе аңшының таңдауына қарай қолдан жасалынады, жалпақ, табан сызығы терең.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Су шаңғылары

**Су шаңғылары**, жеңіл, көбінесе аралары қуыс, фибропластан жасалады, бас жағы сүйірлеу, ортасы енді.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Шаңғы тренажерлері

**Шаңғы тренажерлері**, жаз айларында жаттығулар өткізуге, шаңғымен жүрудің әдістері мен тәсілдерін, әсіресе екі қолмен жұмыс істеуді жетілдіруге арналған.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Шаңғымен жарысу

**Шаңғымен жарысу**, екі түрлі тәсілмен өтеді: біріншісі, дәстүрлі (классикалық) жарыс түрі, екіншісі коньки (еркін) тәсілімен жүру. 1,5 км.-нен 90 километрлік марафон жарысында дейін бұл екі тәсілдің екеуі де ерлер мен әйелдер де қатысатын аралас эстафеталарда пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Данияр Маратұлы Елеусінов

**Данияр Маратұлы Елеусінов** (1991 жылы 13 наурызда туған, Березино ауылы, Казталов ауданы, Батыс Қазақстан облысы) — қазақстандық әуесқой-боксшы, 2016 жылғы Бразилиядағы Олимпиада ойындарының чемпионы, Азиада-2010 жеңімпазы, 2013 жылғы Алматы қаласында өткен Әуесқой бокстан 69 кг салмақта әлем чемпионы, халықаралық спорт шебері.

* Бірнеше дүркін Қазақстан чемпионы
* 2006 жылы кадеттер арасында әлем чемпионы
* 2008 жылы Мексикада өткен жастар арасында әлем чемпионатының финалисті
* 2009 жылы Қазақстанның Жастар ойындары жеңімпазы.
* 2010 жылы Қазақстан және Гуанчжоуда өткен Азия ойындары чемпионы
* ҚР Кубогы-2012 чемпионы. 
* 2012 жылғы Лондондағы Жазғы Олимпиада ойындарының қатысушысы.

## Отбасы
* Атасы – жас кезінде күресші болған, 43 жыл ұстаздық қызмет атқарған.
* Әкесі - Елеусінов Марат Тәліпұлы (14.01.1961), ҚР еңбек сіңірген жаттықтырушысы, бокс жаттықтырушысы-оқытушысы біліктілігі жоғары.
* Анасы - Ғалия Нұрмұханова (1961 ж.т.) дене шынықтыру мұғалімі, 1984 жылы үйленген, Қазіргі уақытта үй шаруасындағы әйел. 
* Әпкесі - Динара (1984 ж.т.), кәсіби хореограф, сержант, аға нұсқаушы - Ішкі істер министрлігінің Ұлттық ұланының би ансамблі.
* Ағасы - Дәурен (25.05.1986), бокстан тәжірибесі 12 жыл, 2006 жылы студенттер арасында бокстан әлем чемпионы, Қазақстан Республикасының екі дүркін чемпионы, Азия чемпионатының қола жүлдегері, бокстан ҚР спорт шебері. Қазіргі таңда кәсіби боксшы, 2014 жылдан бастап АҚШ, Бруклинде жаттығады, 2010 жылы Балнұр есімді қызға үйленді.
* 2014 жылы  Алина есімді қызға үйленді, ерлі-зайыптылардың 2015 жылдың 27 тамызында Даниэль есімді ұлдары дүние есігін ашты.
* Кіші жүздің Байұлы тайпасы Алаша руынан шыққан.

## Қызықты деректер
* 2015 жылы Елеусінов отбасы Астанада өткен қалалық конкурсында «Мерейлі отбасы-2015» атағын жеңіп алды. 
* Орал қаласында оқушыларға арналған Данияр Елеусінов атына бокс орталығы ашылмақ.
* Олимпиада ойындарында 69 келіге дейінгі салмақта қатысады.
* Олимпиада ойындарында 69 кг-ға дейінгі бокс категориясы шынымен де қазақтың салмағы болды! Осы санаттағы төрт Олимпиада қатарынан тек қазақ боксшылары: Бақтияр Артаев (2004 — Афина), Бақыт Сәрсекбаев (2008 — Пекин), Серік Сәпиев (2012 — Лондон) және Данияр Елеусінов (2016 — Рио-де-Жанейро) чемпион атанды.

## Сілтемелер

Санат:Қазақстан боксшылары
Санат:Бокстан Олимпиада чемпиондары
Санат:Қазақстан Олимпиада чемпиондары
Санат:Бокстан әлем чемпиондары
Санат:2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:Бокстан Азия ойындары чемпиондары
Санат:Қазақстанның Азия ойындары чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Санат:Бокстан қазіргі жеңілмеген әлем чемпиондары
Хальберштадт (аудан)

**Хальберштадт** () — Германия жеріндегі аудан. Аудан орталығы – Хальберштадт қаласы. Аудан Бавария жеріне қарайды. Төменгі Баварияда бағынышты. Жер аумағы 664,92 шаршы км.  Тұрғыны  75 395 адам. Тығыздығы 113 адам/ шаршы км.Ресми коды-15 3 57.

Аудан 21 қауымға бөлінеді.
## Қалалар және қауымдар
# Хальберштадт (39 522)
# Хю (8 592)
;Қауымдар бірлестігі
;Басқару Боде-Хольтемме
# Грос-Квенштедт (1 016)
# Харслебен (2 331)
# Нинхаген (452)
# Шванебек (2 350)
# Вегелебен (3 079)
;Басқару Харцфорланд-Хю
# Аспенштедт (548)
# Атенштедт (437)
# Данштедт (548)
# Лангенштайн (1 945)
# Заргштедт (739)
# Шахдорф-Штрёбек (1 158)
;Басқару Остервик-Фальштайн
# Ауэ-Фалльштайн (5 282)
# Берсель (733)
# Бюне (559)
# Люттгенроде (743)
# Остервик (3 841)
# Роден (486)
# Шауэн (516)
# Вюльпероде (518)

## Сілтемелер
* landkreis-halberstadt.de Официальная страница

Санат:Саксония-Анхальт ауданы