open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жосалы (Қызылорда облысы)

**Жосалы** — Қызылорда облысы Қармақшы ауданындағы кент (1939 жылдан), темір жол стансасы, ауданы және Жосалы кенттік әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы Қызылорда қаласынан солтүстік-батысқа қарай 147 км жерде, Қараөзек өзенінің Сырдарияға құяр тұсындағы қамыс, құрақ аралас әр түрлі шөп өскен өзен аңғарының шалғынды сұр, сұр қоңыр топырақты шөлдік белдемінде орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 18997 адам (9323 ер адам және 9674 әйел адам) болса, 2009 жылы 18983 адамды (9406 ер адам және 9577 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі темір жол станциясы ретінде 1906 жылы қаланған. 1925–1926 жылдары Жосалыда механикалық завод, 350 орындық автобаза салынған. 

## Кәсіпорындары
19 мемлекеттік, 2 қазыналық мекемелер мен кәсіпорындар, 5 акционерлік қоғам, 22 жауапкершілігі шектелген және 4 толымды серіктестіктер, 9 өндірістік кооператив, 81 жеке шаруашылықтар бар. Оларға құрылыс, көлік, сауда, тұрмыс қажетін өтеу кәсіпорындары біріктірілген. Бұдан басқа 2 ұн тартатын, 4 күріш ақтайтын диірмен, т.б. кәсіпорындар жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Кентте мектепке дейінгі 7 балалар мекемесі, 7 жалпы білім беретін мектеп, мұражай, мешіт, мәдениет үйі, стадион мен спорт алаңдары (5), 4 кітапхана, 2 аурухана, емхана, фельдшер-акушерлік және 2 дәрігерлік-амбулаторлық пункт бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль және темір жолдарымен қатынасады.

## Ауыл суреттері

Жосалы станциясы 13.07.2008.jpg |Темір жол вокзалы
Жосалы MG 20220625 161341.jpg|Жосалы
Жосалы IMG 20220625 161750.jpg|Жосалы
Жосалы IMG 20220625 161459.jpg|Жосалы
Жосалы IMG 20220625 161304.jpg |Жосалы


## Дереккөздер

Санат:Қармақшы ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Жосалы (өзен)

**Жосалы** – Торғай алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Қостанай облысы Арқалық қалалық әкімдігіне қарасты аумақта. Ұзындығы 65 км. Ащытасты өзенінің оң саласы.

## Бастауы
Бастауын Арқалық қаласының солтүстігіндегі ұсақ шоқылардың бойындағы бұлақтардан алып, Көктау ауылынан батысқа қарай 1 км жерде Ащытасты өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Жоғарғы ағысында жағасы жайпақ, құмдауытты, төменгі ағысында оң жағасы төбелі-қырқалы (313 м) келеді. Көктемгі қар және жер асты суларымен толығады. Жаз айларында қарасуларға бөлініп қалады. Суы егін және мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Арқалық қалалық әкімдігі өзендері
Санат:Торғай су алабы
Жосалы (тау, Қарағанды облысы)

**Жосалы** – Айыр тауларының батысындағы тау.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы ауданында орналасқан тау. Қарасор көлінен оңтүстік-батысқа қарай 20 км жерде. Абсолюттік биіктігі 871 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 10 км-ге созылып жатыр, енді жері 9 км.

## Геологиялық құрылымы, жер бедері
Кембрий, тас көмір кезеңінің гранитті жыныстарынан түзілген. Беткейі сай-жыралармен қатты тілімденген. Бірнеше бұлақтар орналасқан. Ащысу өзенінің салалары бастау алады. Солтүстік-батысында «Жосалы» санаторийі орналасқан.

## Өсімдігі
Сұр қоңыр топырағында қараған, боз, селеу, аңғарында итмұрын, долана, қайың өседі. Мал жайылымына қолайлы.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Жосалы минералды су көзі

**Жосалы минералды су көзі**, Қарағанды облысы Қарқаралы ауданында, Жосалы тауының солтүстік бөктерінде орналасқан. Су көзі орналасқан алап девонның туфтекті-шөгінді жыныстарынан түзілген. Жер қыртысы жарығынан шығып жатқан судың тәуліктік шығымы 100 – 300 м3 (пайдаланылатын су қоры тәулігіне 190 м3), судың минералдығы 0,4 – 0,5 г/л. Құрамында темір ионы мол (100 – 125 мг/л), аздаған йод, бром, фтор бар. Жосалы минералды су көзінің негізінде денедегі қан қызыл түйіршіктерінің азайып кетуін, асқазан шырыны, басқа да іштегі сырқаттарды емдейтін «Жосалы» санаторийі жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы географиясы
Санат:Қазақстан минералды сулары
Жосалысор

**Жосалысор** – Торғай өзені алабында тұзды тұйық көл. 

## Географиялық орны
Қостанай облысы Жангелді ауданында орналасқан Көкалат ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 30 км жерде, теңіз деңгейінен 123 м биіктікте. 

## Гидрографикасы
Аумағы 5,9 км2, ұзындығы 4,5 км, енді жері 2,2 км, жағалауының ұзындығы 14,6 км. Қарашаның соңында суы қатып, сәуірде ери бастайды. Маңында бірнеше құдықтар кездеседі. Суы ащы, сілтілігі жоғары. Шаруашылыққа жарамсыз.

## Дереккөздер

Санат:Торғай су алабы
Санат:Жангелді ауданы көлдері
Жөкей

**Жөкей** – Есіл алабындағы көл.

## Тарихы
Тайбұғалық. Есенбақты Жүкей бидің құрметіне қойылған.

## Географиялық орны
Ақмола облысының Біржан сал ауданында орналасқан. Щучинск және Степняк қалалары аралығындағы таулы-орманды алқапта, Бүркітті тауының шығыс баурайында жатыр.

## Гидрографикасы
Аумағы 19,3 км2, ұзындығы 5,5 км, ені 4,6 км, тереңдігі 1,5-1,8 м. Көлдің батысы мен оңтүстікі тік, жарқабақты, қалған жағалаулары жазық, жайпақ келген. Суы ащы. Көлге солтүстігінен Сарымсақты өзені құйып, оңтүстік-шығысынан ағып шығады. Суы мол жылдары Қотыркөлге ұласып кетеді. Мал суаруға пайдаланылады, жайылмасы шабындық.

## Дереккөздер

Санат:Біржан сал ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы
Жөке тұқымдасы

**Жөке тұқымдасы** (Tіlіaceae) – қос жарнақты өсімдіктер, ағаштар,бұталар, сирек жартылай бұталар. Негізінен тропиктік және субтропиктік аймақтарда кездесетін 45 туысы, 400-дей түрі белгілі. Жөке тұқымдасының жапырақтары сағақты, кезектесіп орналасқан, жиегі тегіс не ара тісті; гүлі ақ не сары түсті, қос жынысты, кейде дара жынысты болады. Гүлшоғыры жартылай шатырша. Аталығы көп, 5 – 10-нан топталып тұрады, аналығы біреу, көп ұялы. Жәндіктер арқылы тозаңданады. Жемісі – етті немесе құрғақ көп тұқымды қауашақ не бір ұялы, бір тұқымды жаңғақша. Қазақстанда Жөке тұқымдасының 1 туысы бар; қ. Жөке.

## Дереккөздер


Санат:Ағаштар
Санат:Қос жарнақтылар
Жосалы (тау, Алматы облысы)

**Жосалы** – Малайсары жотасының солтүстік-шығысындағы тау. 

## Географиялық орны
Жетісу облысы Көксу ауданында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 945 м. 

## Жер бедері
Солтүстік беткейі Быжы өзенінің арналарымен тілімденген. Солтүстік-батысында Мойынқұм құмымен, батысында Көкшиелі тауымен, оңтүстігінде Достар тауымен шектеседі. Батыс беткейі тіктеу келген.

## Өсімдігі
Қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бетеге, селеу, т.б. өседі. Етегі мал жайылымына қолайлы. Шығысынан Сарыөзек – Үштөбе темір жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Көксу ауданы таулары
Санат:Жетісу Алатауы
Жуанқоңыр

**Жуанқоңыр** – Қызылтас тауының оңтүстік-батысында оқшауланған тау массиві. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Шет ауданы Батыстау ауылының солтүстік-шығысында 10 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1058 м. Шығыстан батысқа қарай ендік бағытта 3 км-ге созылып жатыр, енді жері 1,5 км.

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Солтүстік-батыс беткейі тіктеу келген. Тас көмір кезеңінің гранит, гранодиорит интрузивтері аралас пермь, тас көмір, силур, девон шоғырларынан түзілген. Таудан Бидайық, Қарабидайық, Шерубайнұра өзендерінің салалары бастау алады.

## Өсімдігі
Ашық қоңыр топырақ жамылғысында қайың, көк терек, тал, т.б. астық тұқымдас өсімдіктер өседі. Тау етегі шабындық ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы таулары
Жуанқұм (Қызылорда облысы)

**Жуанқұм** – Қызылқұмның солтүстігіндегі құмды алқап. 

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Қазалы ауданы жерінде орналасқан. 

## Жер бедері
Сырдария өзенінің қазіргі аңғары мен атырауы және Сырдарияның тармағы – Қуаңдарияның ескі арнасы аралығында, оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 80 км-ге созылған, енді жері 20 км, аумағы 1,2 мың км2. Көне аллювийлік шөгінділерден түзілген. Қырқалы-төбелі, ұсақ төбелі құмдар Сырдарияның ежелгі атыраулық жазығын алып жатыр. Жер бедерінің ойпатты жерлерінде жазда кеуіп қалатын көлшіктер кездеседі. Жер асты суы 5 – 20 м тереңдікте жатыр. 

## Өсімдігі
Еркекшөп, сұр жусан және әр түрлі шөпті эфемерлі өсімдіктер (үрме жемісті өлеңшөп, қоңырбас, күйреуік, эфедра, жүзгін) өскен. Қырқалар етегінде ақ сексеуіл тоғайы кездеседі. Жуанқұм жайылым ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысы құмдары
Жуантөбе (тау, Целиноград ауданы)

**Жуантөбе** – Ақмола облысы Целиноград ауданының қиыр оңтүстік-шығысындағы тау. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақмол ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 67 км, Аршалы кентінен оңтүстік-батысқа қарай 20 км жерде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 497 м. Беткейі аз тілімденген. Элювийлі-делювийлі шөгінділер жапқан, девонның жыныстарынан түзілген. Нашар дамыған сортаңдау қоңыр топырағында бетегелі-сұлыбасты-қаулы өсімдіктер өскен.

## Дереккөздер

Санат:Целиноград ауданы таулары
Жуантөбе (тау, Алматы облысы)

**Жуантөбе** – Жетісу Алатауындағы Тоқсанбай жотасының оңтүстігіндегі тау.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Панфилов ауданында орналасқан. Өсек және Бұрхан өзендерінің суайрығы. 

## Геологиялық құрылымы, жер бедері
Абсолюттік биіктігі 1528 м. Жота палеозойдың қатпарлы шөгінділерінен түзілген. Солтүстік беткейі тік, оңтүстігі көлбеулеу келген. 

## Өсімдігі
Топырағы мен өсімдік жамылғысы биіктік белдеуге сәйкес таралған. Етегінде астық тұқымдас шөптер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Панфилов ауданы таулары
Санат:Жетісу Алатауы
Жуантөбе (тау, Абай облысы)

**Жуантөбе** – Қалба жотасының орта тұсындағы тау. 

## Географиялық орны
Абай облысы Жарма ауданының солтүстігінде, Қызылсу өзенінің сол жағалауында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 798 м. 

## Геологиялық құрылымы
Жер қыртысы палеозойдың метаморфталған жыныстарынан түзілген. 

## Жер бедері, өсімдігі
Енсіз келген Жуантөбенің солтүстік беткейі тіктеу келген, оңтүстік беткейі сай-жыралармен тілімденіп, төбелі жазыққа ұласады. Оңтүстік беткейіндегі бірнеше бұлақтан Шар өзенінің саласы Жарлы өзені бастау алады. Етегінде бұта аралас астық тұқымдас шөптесіндер өседі. Таудың етегінде бірнеше қыстаулар бар.

## Дереккөздер

Санат:Жарма ауданы таулары
Жуантөбе (Домбыралы тауы)

**Жуантөбе** – Домбыралы тауының оңтүстік-шығысында орналасқан тау.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Ақкөл ауданы жерінде. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 412 м. Ұзындығы 1 км, ені 0,5 км. Шығыс беткейінен Тасмола өзенінің салалары бастау алады. Батыстан шығысқа қарай созыла орналасқан.

## Өсімдігі
Етегінде бұталы өсімдіктер өскен. Мал шаруашылығына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ақкөл ауданы таулары
Жөтелшай

**Жөтелшай** () – ерінгүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда шалғынды жерлерде, бұталар және аршалы орман арасында, тоғай ішіндегі ашық жерлерде өсетін дәрілік (әріпдәрі) Жөтелшай (B. offіcіnalіs) және жапырақты Жөтелшай (B. folіosa) кездеседі. Биіктігі 50 – 100 см-дей. Шашақ тамырлы, тік өсетін төрт қырлы сабағы болады. Жапырақтары жұмыртқа тәрізді сопақша келген, сыртын қысқа түк жапқан, жиегі иректі. Ірі, қара қошқыл, қызыл, ашық көк, түтік тәрізді тостағанша гүлдері масақ гүлшоғырына топталған. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, шілде – қыркүйекте жемісі піседі. Жемісі – жаңғақша. Әріпдәрінің гүлшоқтарымен бірге шөптерін де дәрілік мақсатта пайдаланады. Одан жасалған дәріні суық тигенде, сал болып ауырғанда, құяң кезінде ішеді.

## Дереккөздер


Санат:Еріндігүлділер
Жуантөбе (тау, Қызылорда облысы)

**Жуантөбе** – Қызылорда облысы Қармақшы ауданында орналасқан тау. Арал қарақұмында. Байқоңыр қаласынан солтүстікке қарай 135 м жерде, құмды алқапта. Абсолюттік биіктігі 136 м.

## Жер бедері
Төбесі доғал, жалпақ төбе. Маңында Айыртабан, Құмқайнар, Боқай, т.б. құдықтар кездеседі. Солтүстігінде биіктігі 118 м болатын Үштағантөбе тауымен шектеседі. 

## Өсімдігі
Сұр топырағында сексеуіл, қарабарақ, жыңғыл өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қармақшы ауданы таулары
Жуа тұқымдасы

**Жуа тұқымдасы** ( немесе Alliaceae) – амариллистер тұқымдасына жататын дара жарнақты, жуашықты көп жылдық өсімдіктер. Жер шарында кең тараған (тек Австралияда кездеспейді), негізінен, Жерорта теңізі аймағында өсетін 30 туысы, 650 түрі белгілі. Жапырақтары тамыр түбінен шығады, пішіндері әр түрлі (таспа, эллипс тәрізді, т.б.). Жуашықтары мен жапырақтарында сүтті шырын (млечный сок) болады. Гүлдері ұсақ, көбінесе ақ, қызғылт және қара қошқыл түсті, олар жапырақсыз гүлсидамының ұшында жетіледі. Жәндіктермен, кейде колибрилермен (құс) тозаңданады. Тұқымынан және вегетативті (өсімді) жолмен көбейеді. Жемісі – қорапша. Тұқымы желмен, омыртқасыз жануарлармен (көбінесе құмырсқалармен), сумен таралады. Жуа тұқымдасына жататын өсімдіктердің барлық органдарында сарымсақ майы болады, бұл өсімдіктерге айрықша дәм және иіс береді. Бұлар бағалы тағамдық, мал азықтық, дәрілік және сәндік өсімдіктер болып саналады.

## Дереккөздер



Санат:Амариллистер
Жусандала (дала)

**Жусандала** – Шу-Іле таулары мен Тауқұм құмды алқабы аралығындағы жазық дала. 

## Географиялық орны
Алматы облысы Балқаш және Жамбыл облысы Мойынқұм аудандары аумағында. 

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Дала Шу-Іле тауларының солтүстік-шығысын бойлай 130 км-ге созылған. Абсолюттік биіктігі 400 – 500 м. Жер бедеріне жазда кеуіп қалатын арналар және сай-жыралармен тілімделген тау алдының делювийлі-пролювийлі жазығы тән. Ол антропоген кезеңінің малтатасты-қиыршықтасты және саз-құмдақты шөгінділерінен түзілген. 

## Климаты
Климаты континенттік. Қаңтардың орташа температурасы –7°С, шілдеде 25°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 250 мм. Жусанды жазда кеуіп қалатын Ақсүйек, Күйеліқара, Ботабұрым, Жалпақши, Тесік, Жыңғылды және Қопалы өзендері кесіп өтіп, Тауқұмға сіңіп кетеді. Сай-жыраларда бұлақтар кездеседі. 

## Топырағы мен өсімдігі
Топырағы сұр, сұр қоңыр, сортаңды және шалғынды-құмдақты. Онда сұр жусан басым қылқан боз, күйреуік, баялыш, қоңырбас, өлеңшөп, арпабас өседі. Анда-санда сексеуіл шоғырлары кездеседі. Жусанда бірнеше елді мекендер (Айдарлы, Көлшеңгел, Тоғыз, Ақсүйек) орналасқан. Жусан арқылы Алматы – Астана автомобиль магистралі өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан далалары
Санат:Алматы облысы географиясы
Санат:Жамбыл облысы географиясы
Жусанды

**Жусанды**, *Жосалы* – Қызылқұм мен Сырдарияның қазіргі атырауы аралығында жатқан батпақты жазық. 

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Қармақшы ауданы жерінде, Сырдарияның төменгі ағысының сол жағалауында, оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 60 км-ге созылып жатыр. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 102 м. Жазық беті сәл ғана тілімденген, Сырдарияның ежелгі Қуаңдария және Ескідариялық арналарын бойлай түзілген. Бетін жоғары антропогеннің құмды-батпақты аллювийлі шөгінділер жапқан. 

## Өсімдігі
Жазықтың шөлді сұр, сұр қоңыр және тақыр келген сортаңды топырағында бұйырғын, тасбұйырғын, теріскен, күйреуік, т.б. сораң шөптер өседі. Қара сексеуіл шоғырлары өседі. Жер бедерінің ойпаңдау жерлерінде және Сырдария өзені бойында құрақ пен айрауық шалғындары кездеседі. Бұл жерлер шабындық саналады. Жусанның біраз бөлігі күріш өсіру үшін жыртылған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазықтары
Санат:Қызылорда облысы географиясы
Жусанжапырақ

**Жусанжапырақ**, зосимия () – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда далалық, шөлді аймақтардың балшықты, құмды, тастақты жерлерінде кездесетін 1 түрі – ащы жусанжапырақ (Z. absіnthіfolіa) бар. Биіктігі 40 см-дей, діңгек тамырлы өсімдік. Сабағы дара, қатпарлы, сырты түкті. Жапырақтарын ұйысқан сұрғылт түсті түк басқан, жиектері қауырсынды тілімденген. Гүлдері сары түсті, көп сәулелі шатырша гүлшоғырына топталған. Сәуір айында гүлдеп, мамыр – маусымда жемістенеді. Жемісі домалақ, қалың түкті, шеті ақшыл.

## Дереккөздер


Санат:Шатыршагүлділер
Жұлдызқұрт

thumb|300px|Жұлдызқұрт
**Жұлдызқұрт** () – *[[көбелектер]]дің дернәсілі.* 

Жұлдызқұрт жұмыртқадан дамиды. Дене тұрқы бірнеше мм-ден (қара күйе көбелегінің Жұлдызқұрты) 12 см-ге дейін (ағаш діңі көбелегінің Жұлдызқұрты) болады. Аузы кеміруге (ересектерінде соруға) бейім. Денесі бас бөлімнен, 3 кеуде және 10 құрсақ сақиналарынан тұрады. Денесінің кеуде бөлімінде 3 жұп аяғы және 5 не 2 жұп (кейде 8) “жалған” аяқтары болады. Жұлдызқұрттардың төменгі ерінінде жұп жібек талшығын бөлетін без орналасқан. Безден бөлінген сұйық ауамен жанасқан кезде жібек талшығын түзеді. Көбісінің денесі түктермен, қылшықтармен жабылған. Жұлдызқұрттар өзінің даму барысында қарқынды қоректене отырып, бірнеше рет (4 – 5 рет) түлеп, қуыршаққа айналады. Даму ұзақтығы бірнеше тәуліктен 2 жылға дейін созылады. Көпшілігі – өсімдік қоректілер; араларында паразит және жыртқыш түрлері де бар. Негізінен Жұлдызқұрттар ауыл шаруашылығының және орман шаруашылығының, бау-бақшаның, егістің зиянкестері (мыс., сұр көбелек, мүр көбелек, жапырақ ширатқыш көбелектердің, т.б. Жұлдызқұрттары). Сонымен қатар тұт, емен, т.б. жібек көбелектерінің Жұлдызқұртының пілләсінен жібек талшықтары алынады.

## Дереккөздер


Санат:Қабыршақ қанаттылар
Санат:Көбелектер
Санат:Құрттар
Жұлдызтүк

**Жұлдызтүк** () – орамжапырақ тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда жартастар мен шатқалды жерлерде өсетін – күрек тәрізді Жұлдызтүк (F. spathulata) бар. Биіктігі 6 – 25 см-дей. Бұтақталып келген сабағының сыртын жұлдыз тәрізді қалың түк жапқан. Сабағының түбіндегі жапырақтары дөңгелек, ал сабақ бойындағысы – ланцет тәрізді, үшкір болады. Қызыл, қызғылт, кейде ақ гүлдері шашақ гүлшоғырына топталған. Сәуір – маусым айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – бұршаққын. Күрек тәрізді Жұлдызтүк – сирек кездесетін түр, Жетісу (Жоңғар) Алатауы, Тарбағатайда өседі, қорғауды қажет етеді.

## Дереккөздер



Санат:Орамжапырақтар
Жұлдызжеміс

**Жұлдызжеміс** () – кербезгүлдер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер туысы. Қазақстанда далалық, шөлді аймақтардың өзен-көл, тоған, арық бойларында, ылғалды, батпақты жерлерде кездесетін 2 түрі (кербезгүлтүсті жұлдызжеміс, ұзын жұлдызжеміс) бар. Олардың биіктігі 30 см, тамыр сабағы қысқа, жуан. Сабағы тік өседі. Тамыр түбіндегі жапырақтары ұзынша немесе қандауыр тәрізді, ал сабақ бойындағылары домалақ болады. Тостағанша жапырақшалары жұмыртқа тәрізді. Гүлдері қос жынысты, аталығы 6, аналығы 6 – 9, ұсақ гүлді сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі жұлдыз тәрізді, тұқымы ұсақ.

## Дереккөздер


Санат:Кербезгүлдер
Жұлдызшөп

**Жұлдызшөп** (Stellarіa) – қалампыр тұқымдасына жататын көп жылдық, кейде бір не екі жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның барлық жерінде өсетін 20 түрі бар, соның ішінде жиі кездесетіні – дымқыл Жұлдызшөп (S.medіa). Оның биіктігі 20 – 40 см-дей, сабағы жіңішке, жерге жайылып өседі. Жапырағы ланцет тәрізді, ұшына қарай сүйірленіп келген. Ұсақ ақ гүлі шашақ гүлшоғырына топталған. Маусым – шілде айларында гүлдейді. Жемісі – қауашақ. Дымқыл Жұлдызшөп – бау-бақшада, көкөніс, отамалы дақылдар егістігінде, тұрғын үйлердің маңында көп өсетін арам шөп. Оны ұсақ мал жақсы жейді.

## Дереккөздер



Санат:Қалампырлар
Жұмағұл (тау, Қарағанды облысы)

**Жұмағұл** – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Егіндібұлақ ауылының оңтүстік-батысына қарай 10 км жерде орналасқан тау. Абсолюттік биіктігі 927 м. Ұзындығы мен ені 1,5 – 2 км. 

## Геологиялық құрылымы
Тас көмір гранитоидтарынан түзілген. 

## Жер бедері
Беткейлері тік құламалы, кей жерлерде түпкі жыныстарының жер бетіне шығуы байқалады. 

## Өсімдігі
Таудың күңгірт қоңыр топырағында қараған, қарағай мен көк терек өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Жұмағұл (тау, Абай облысы)

**Жұмағұл** – Қалба жотасының оңтүстігіндегі тау, Сарыжал тауларының батысында.

## Географиялық орны
Абай облысы Жарма ауданы жерінде орналасқан. Абсолюттiк биіктігі 885 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылған таудың ұзындығы 11 км, енді жері орта тұсында (2,5 км). 

## Жер бедері
Солтүстік-шығыс және оңтүстік-батыс беткейлері тіктеу, қалған беткейлері көлбеу, сай-жыралармен тілімденген.  Таудың батысымен Таңды өзені ағып өтеді.

## Геологиялық құрылымы
Герцин қатпарлығында пайда болған тау палеозойдың метаморфталған тау жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Беткейлерінде бұта аралас бетеге, селеу, айрауық, т.б. шөптесіндер өскен. Баурайы мал жайылымына пайдаланылады.‎

## Дереккөздер

Санат:Жарма ауданы таулары
Жұмай (көл)

**Жұмай** – Теңіз-Қорғалжын ойысында орналасқан көл.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Қорғалжын ауданы Саумалкөл көлінің шығысында, теңіз деңгейінен 322 м биіктікте жатыр. 

## Гдрографикасы
Аумағы 4,2 км2, ұзындығы 6,5 км, ені 1,4 км, жағалау бойының ұзындығы 15,8 км. Ең терең жері 0,8 м. Су массасының көлемі 1,8 млн. м3, жалпы су жиналатын алабы 124 км2. Жағалауы тегіс, батыс жағасында өзімен аттас ауыл орналасқан. Суы тұзды. Қарашада суы қатып, сәуірде ери бастайды. Мал шаруашылығына пайдаланылады. 

Санат:Қорғалжын ауданы көлдері
Санат:Нұра су алабы
Жұмақ тауы

**Жұмақ** – Шыңғыстау жотасының оңтүстік-шығысындағы тау. 

## Географиялық орны
Абай облысының Абай және Аягөз аудандары шекарасында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1119 м. Ендік бағытта созылып жатқан Жұмақтың ұзындығы 3 км, енді жері 2,2 км.

## Геологиялық құрылымы
Жер қыртысы орта және төменгі палеогеннің жанартаутекті шөгінділерінен, құмтас, тақтатас, конгломерат, т.б. жыныстарынан түзілген.   

## Жер бедері
Шығысы мен оңтүстік, оңтүстік-шығыс беткейлері тіктеу келген. Батыс және шығыс беткейлерінен Қыстаубай және Қос өзендері бастау алса, оңтүстік баурайынан Шеттембай өзенінің салалары бастау алады. Көлбеуленіп келген солтүстік бөлігінде Жүрекадыр ауылының Рақымжан қыстауы бар. Таудың оңтүстік шығысында 2,5 км жерде Кенесары атты зират жатыр. 

## Өсімдігі
Жұмақтың сайлы-жыралы келген етегінде бетеге, боз, қылқан боз, т.б. далаға тән өсімдіктер өскен.

## Дереккөздер
 
 
Санат:Абай ауданы (Абай облысы) таулары
Санат:Аягөз ауданы таулары
Жұмақан

**Жұмақан** – Қараүңгір тауларының солтүстігіндегі тау. 

## Географиялық орны
Абай облысы Аягөз ауданындағы Емелтау ауылының шығысында 10 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 838 м. Күрделі пішінді таудың ұзындығы 11 км, енді жері 9,5 км. 

## Жер бедері
Оңтүстік және солтүстік беткейлері тіктеу, қалған беткейлері көлбеу келген. Шығысында қорымды төбелер кездеседі.  Батыс бөлігінде өзімен аттас қыстау жатыр. Солтүстік етегінде Тасқара кеніші бар. Етегі мал жайылымына пайдаланылады. 

## Дереккөздер
 

Санат:Аягөз ауданы таулары
Жұмақ шыбыншы

**Жұмақ шыбыншы** () – торғайтәрізділер отрядына жататын құс. Жұмақ шыбыншы Қытай, Үндістан және Оңтүстік-Шығыс Азия елдеріндегі жалпақ жапырақты ормандарды мекендейді. Қазақстанда Батыс Тянь-Шань мен Қаратаудың жалпақ жапырақты ормандарында кездеседі. Бұл құстың атына сай – түсі ашық, көк түсті құлпырған қара жалтыраған басын үнемі тік тұратын айдары тәждейді. Құрсағы ақ, денесінің қалған жері ашық сары түсті. Салмағы 19 – 22 г, бірақ ұзын құйрығының арқасында (дене тұрқы 32 см) өз пішінінен үлкен болып көрінеді. Ол бұтақтан ұшқан кезде, от тұтанғандай болады. Жыл құсы. Ұясын өзен жағалауына, жапырақты ағаштың салбырап тұрған жіңішке сабағына салады. Ұясы терең тостаған сияқты, қабырғасы бұтақпен өрілген, ондағы 4 – 5 қызғылт жұмыртқаларын аналығы мен аталығы 12 – 13 күнде басып шығарады. Балапандарын осынша уақыт ұяда асырайды. Жұмақ шыбыншы ұшып жүрген жәндіктермен, көбіне өздері сияқты әдемі көбелектермен қоректенеді.

## Дереккөздер


Санат:Торғайтәрізділер
Жұматай

**Жұматай**– Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданындағы қыстау. Қыстау Бақанас өзенінің оң жағалауында, Өркен ауылынан оңтүстікке қарай 14 км жерде орналасқан. Өзенаралық аңғарда жатқандықтан Жұматайдың аумағында шабындыққа жарамды шалғын шөптер өскен. Қыстаудың маңында Бақанас ауылыБақанас ауылының орны және Орта, Райымқан, Шумақан, т.б. қыстаулар орналасқан.
 
## Дереккөздер



Санат:Шығыс Қазақстан облысы қыстаулары
Жұмсақтүк

**Жұмсақтүк** (Malachіum) – қалампыр тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның барлық су қоймаларында, сортаңды жерлер мен бау-бақшаларда, кейде шалғындар мен орман алқаптарында су Жұмсақтүгі (M. aquatіcum) өседі. Биіктігі 10 – 15 см. Сабағы жерге төселіп өседі. Жұмыртқа тәрізді, жіңішке жапырақтары бар. Тостағанша, күлте жапырақшалары – бес-бестен болады. Ақ гүлдері шатырша гүлшоғырына топталған. Маусымнан қыркүйекке дейін гүлдейді. Жемісі – қауашақ. Жұмсақтүкті ұсақ мал жақсы жейді.

## Дереккөздер



Санат:Қалампырлар
Жұмыр бозтүк

**Жұмыр бозтүк** () – астралылар тұқымдасы, бозтүк туысына жататын шала бұта. Қазақстанда Батыс Тянь-Шаньның Қаратау, Қырғыз Алатауыныңтастақты беткейлерінде кездеседі. Биікт. 30 – 60 см, сыртын ақ киіз түкті немесе тықыр, қос үйлі өсімдік жапқан. Сабақтары көп. Жапырақтары ұзынша, отырыңқы, ұзындығы 4,5 см, ені 4 мм-дей. Гүлдері қос жынысты, аналық гүлдері өте көп, жіңішке түтік тәрізді күлтелі; аталық гүлдері қоңырау түтікше тәрізді күлтелі болады. Олар себет гүлшоғырына топталған. Гүлсебеттері сабағының ұшында жетіледі. Тұқымынан сирек вегетативті жолмен де көбейеді. Маусым – шілде айларында гүлдеп, шілде – тамызда жемістенеді. Тұқымы ұзынша, тықыр, бұдырмақ қылтанды айдаршасы бар. Жұмыр бозтүк өте сирек кездесетін түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Күрделігүлділер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Жұмыртқажегілер

**Жұмыртқажегілер**  — жарғақ қанаттылар отрядына жататын паразиттік жәндіктер. Бұлар негізінен хальцидтер () мен проктотрупоидтер () тұқымдастарына жатады. 

Денесінің ұзындығы 1 мм-ден аспайды. Дернәсілдері басқа жәндіктердің жұмыртқасының ішінде өсіп жетіледі. Бір жұмыртқаның ішінде бір не бірнеше дернәсіл болуы мүмкін. Олар 2 – 4 жұмада өсіп-жетіліп, жылына бірнеше ұрпақ береді. Дернәсілдер жұмыртқаның дамып жетілуіне кедергі жасап отырады. Жұмыртқажегілердің кейбір түрлерінің дернәсілдері қозғалмай жатып та өсіп жетіледі. Жұмыртқажегілердің кейбір түрі (трихограмма, теленомустар) зиянкес жәндіктермен биологиялық жолмен күрес жүргізу үшін пайдаланылады. Сондай-ақ Жұмыртқажегілердің қатарына жарғаққанаттылардан басқа энтомофагтар (жәндіктермен қоректенетін организмдер) мен өрмекшілердің пілләларын және шегіртке күбіршектерін залалдайтындар да жатады. Сондықтан да Жұмыртқажегілердің табиғатта маңызы зор.

## Дереккөздер


Санат:Жарғақ қанаттылар
Жоңғар-Балқаш қатпарлы жүйесі

**Жоңғар-Балқаш қатпарлы жүйесі** – каледон қатпарлығының соңынан бастап миогеосинклинальдық жағдайда дамыған Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы ірі тектоникалық құрылым. 

## Орналасуы
Жоңғар-Балқаш қатпарлы жүйесі Іле өзені мен Алакөл ойысының аралығында жота-жота болып Қытай шекарасынан Жетісу (Жоңғар) Алатауы арқылы солтүстік-батыс бағытта Солтүстік Балқаш өңіріне дейін, одан әрі Ақбастау, Ақжал–Ақсораң синклинорийлері мен Кентарлау–Сарқан антиклинорийіне дейін созылып жатыр. Солтүстік-шығысында Жоңғар, Алакөл, ал оңтүстік-батысында Оңтүстік Жоңғар және Текелі–Сайдамнұр жарылу белдемімен шектеледі. 

## Геологиялық құрылымы
Жоңғар-Балқаш қатпарлы жүйесі жоғарғы силур, девон және төменгі тас көмір шөгінділерінен құралған. Орта палеозой дәуірінде болған күшті тектоникалық қозғалыстардың нәтижесінде бұл шөгінді жыныстар бірнеше қатпарлы белдемдер құрған. Геологиялық және геофизикалық деректерге қарағанда Жоңғар-Балқаш қатпарлы жүйесі Орталық Қазақстан қатпарлы жүйесі ядросының үстінде жатыр деп саналады. Жоғарғы палеозойда Жоңғар–Балқаш жүйесінде көптеген қатпарлы құрылымдар мен терең жарылымдар пайда болып, олардың бойымен тас көмір, пермь кезеңдерінде көлемді гранит интрузивтері ығысып шыққан. Осы кезеңде бұл жерге жанартаутекті шөгінді, жанартаутекті жыныстар шөкті, көптеген жыныстар гидротермальдық өзгерістерге ұшырады. 

## Белдемдері
Жонғар-Балқаш қатпарлы жүйесі жарыспалы жарылымдар арқылы төрт белдемге бөлінген: 
* тастау белдемі (Жетісу Алатауының солтүстік-шығыс етегінде орналасқан); 
* Кентарлау–Сарқан белдемі (Жетісу Алатауының солтүстік қыраттарынан, Солтүстік Балқаш өңіріне дейін созылады); 
* Орталық–Жоңғар белдемі (Жетісу Алатауының басты жоталары); 
* Бораттам белдемі (Жетісу Алатауының оңтүстік-шығыс етегінде орналасқан).

## Кендері
Жоңғар-Балқаш қатпарлы жүйесінің табанындағы төменгі палеозой шөгінділерінде полиметалл (Текелі, Көксу, т.б.), диорит-гранодиорит-гранит интрузивтерімен, шөгінді және жанартаутекті жыныстармен байланысты молибден,мыс, полиметалл (Қоңырат, Саяқ, Көксай, Көкзабой, Көктастал, Гүлшат, Борлы, т.б.), пермь граниттерінде сирек металл (Ақшатау, Шығыс Қоңырат, т.б.) кендері, кейбір жоғарғы палеозой ойыстарында тас көмір кездеседі. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан кенді аудандары
Жұмыршақ

**Жұмыршақ** () – орамжапырақ тұқымдасына жататын бір жылдық шөп тектес өсімдік. Сабақтары әр түрлі биіктікте өседі, кейде 50 см-ге дейін жетеді. Сабақтары жеке де, бұтақты болып та келе береді. Төменгі жапырақтары бөлініп тұрады да жоғарылары бүтін болып келеді. Ұсақ гүлдері ұзын шашақ болып жиналып тұрады. Жемісі – үш бұрышты бұршақ тектес. Сәуір айынан бастап күзге дейін гүлдейді. Арам шөп ретінде Қазақстанның барлық жерінде өседі. Дәрі мақсатында өсімдіктің жер бетіндегі бөлігін пайдаланады. Шөбінің құрамында жеңіл ыдырайтын бурсин алкалоиды бар, оны жұмыршақты зерттеушілер 1880 жылы тапқан. Сонымен бірге оның құрамында бурс және бурсинді глюкозды қышқылдар, эфир майы, илік заттар, алма және лимон қышықлдары кездеседі. Халық медицинасында жұмыршақ шөбін ерте заманнан бері қан тоқататын, қан ұйытатын дәрі ретінде пайдаланып келеді. Шындығында ғылыми зерттеулер мен клиникалық тексерулер бұл шөптің қан тоқтатарлық әсері бар екенін дәлелдеуде, және оның препараттары жатырдан қан кеткенде, етеккір көп кеткенде жиі қолданылады. Жұмыршақты басқа да дәрі өсімдіктерімен қоса өкпе туберкулезінің фиброзды-кавернозды(тесілген) формасына, геморройға, жатыр мойнының эрозиясы мен жарасына қарсы қолданады. Өйткені, оның препараттары жатыр бұлшық еттің жиырылуы қасиетін арттырып, шеткері жатқан қан тамырларын кеңейтетіні экспериментті түрде дәлелденген. С.А.Томилин жұмыршықтың қан қысымын төмендететін, сонымен қатар ішек перистальтикасын(қуық мүшелердің жиырылуы) күшейте түсетін қасиеті бар екенін анықтады. Сондықтан оның препаратын гипертониялық ауруларға және ішек атониясына қарсы қолдану ұсынылады. Халық медицинасында сонымен бірге жұмыршақты несеп жүргізетін, жараны жазатын, «қан тазартатын» дәрі ретінде, сондай-ақ ревматизмге, бүйрек құмына, басқа қан құйылғанға, жүрек қатты соққанға, қан түкіргенге, іштің жай және қан аралас өткеніне, ұрығы тоқтамағанға, шыжың ауруына , геморройға, өт тасына, бауырдың қаны тоқтап қалғанда, қуық ауруларына, климактериялвқ кезеңде жатырдан қан кеткенге қарсы қолдынылады.

## Дереккөздер
1↑ "Дәрілік өсімдіктер"/Бас редакторы М.Қожабеков-"Қазақстан" баспасы,1975.



Санат:Орамжапырақтар
Жұмыршөп

**Жұмыршөп**, пикномон () – астралылар тұқымдасына жататын бір не екі жылдық шөптесін монотипті өсімдіктер туысы. Қазақстанда Батыс Тянь-Шаньның тасты беткейлерінде, жол, арық бойларында өсетін 1 түрі – тікенді жұмыршөп (Р. аcarna) бар. Биіктігі 15 – 40 см, сабақтары тік, қырлы бұтақтанған. Жапырақтары тікенді, жиегі тілімденген, өркенге қарама-қарсы орналасады. Гүлдері қызғылт түсті, сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Тұқымы ұсақ, ұзындығы 4 – 5 мм.

## Дереккөздер



Санат:Күрделігүлділер
Санат:Монотипті өсімдіктер
Жұмыскер (қыстау)

**Жұмыскер**– Абай облысы Үржар ауданындағы қыстау. 

Үшбұлақ ауылынан батысқа қарай 2 км жерде, Қарақол өзені салаларының аралығында орналасқан. Сайлы-жыралы келген жер бедерінде құрғақ далаға тән бетеге, селеу, қылқан, боз, көкпек, т.б. шөптесіндер өскен. Мал жайылымына және шабындыққа пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Шығыс Қазақстан облысы қыстаулары
Санат:Үржар ауданы географиясы
Жұпарбас

**Жұпарбас** () – астық тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Еуразия мен Африкада кездесетін 20-ға жуық түрі белгілі. 

Қазақстанда Жетісу (Жоңғар), Іле, Күнгей Алатауларында, Алтай және Тарбағатай тауларында өсетін 2 түрі бар: кәдімгі Жұпарбас (A. odoratum) – биіктігі 10 – 50 см және альпілік Жұпарбас (A. alpіnum) – биіктігі 7 – 30 см. Бұлардың сабақтары жіңішке, жылтыр. Ұзын жапырақтарының сыртын жұмсақ түк басқан. Сары, жасыл гүлдері бір-бірімен қабысып өседі. Гүлдеген кезде жан-жағына жайылып, масақ гүлшоғырын құрайды. Масағында жеміс беретін бір ғана гүлі болады. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – дәнек. Жұпарбастың құрамында кумарин болғандықтан, айналасына жағымды иіс таратады. Құнарлы мал азығы. Жұпарбастың суға тұндырылған тұнбасы тыныс тарылғанда, өкпе туберкулезіне қарсы емдік мақсатта пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Астық тұқымдасы
Жұпаргүл

**Жұпаргүл** () – ерінгүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

Еуропада (негізінен Жерорта теңізі жағалауында) және Батыс Азияда кездесетін 20-дан астам түрі белгілі. Қазақстанда далалық, таулы аймақтардың шалғындарында, орман шеттерінде, бұталар арасында, тасты, тастақты тау беткейлерінде өсетін 2 түрі (киікшөп Жұпаргүл, көкбас Жұпаргүл) бар. Бұлардың биіктігі  30 – 80 см, тік сабақты, сыртын түк жапқан өсімдік. Жапырақтары ұзынша жұмыртқа тәрізді, безді-түкті, жиегі тілімденген. Гүлдері ұсақ, қызғылт немесе қызғылт қошқыл түсті, қалқанды-сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жемістенеді. Жемісі – ашық қоңыр түсті, домалақ жаңғақша. Өсімдіктің құрамында эфир майы, илік заттар және аскорбин қышқылы бар. Кептірілген гүлі мен жапырақтары емдік мақсатта қолданылады. Жапырақтарын дәм-татымдық мақсатта тағамға және арақ-шарап өндірісінде пайдаланады. Балды өсімдіктер. Мал жемейді.

## Дереккөздер

Санат:Еріндігүлділер
Жұпариіс

**Жұпариіс**– Жайық өзенінің сол аңғарында орналасқан қыстау. Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданы Сүттігенді ауылының солтүстігінде 7 км жерде. Оңтүстік-батысында шағын сор көл, шығысында Биғалышеген құдығы орналасқан. Айналасында суы мол, шөбі майса шалғынды жерлер бар. Мал шаруашылығына пайдаланылады.

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Қазақстан табиғаты
Жұпаршөп

**Жұпаршөп** () – сүйсіндер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер туысы.

Негізінен солтүстік жарты шарда кездесетін 50 (кейбір мәліметтерде 200-дей) түрі белгілі. Қазақстанда Алтайда, Тобыл, Есіл өзендерінің бойында қосжапырақты жұпаршөп (P. bіfolіa) өседі. Оның биіктігі  25 – 60 см. Түйнек тамырлы өсімдік. Ұзын жапырақтары гүлсидамының айналасынан өсіп шығады. Ақ, ақшыл жасыл, ұсақ гүлдері тік сабағының бойында орналасады. Түнгі көбелектер арқылы тозаңданады. Тұқымынан көбейеді, тұқымы жел арқылы таралады. Гүлі түнде немесе жаңбыр жауар алдында ашылады, сондықтан Жұпаршөпті түнгі шегіргүл деп те атайды. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жұпаршөп – хош иісті өсімдік, сондықтан сәндік үшін қолдан да өсіріледі.

## Дереккөздер

Санат:Сүйсіндер
Санат:Қазақстан табиғаты
Жүгері сабақ көбелегі

**Жүгері сабақ көбелегі** () – қан көбелек тұқымдасына жататын жәндік, ауыл шаруашылығының зиянкесі. 

Көбінесе жүгеріні, кенепшөпті, тарыны, т.б. өсімдіктерді зақымдайды. 

Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс аудандарында кездеседі. 

Денесінің ұзындығы 13 – 15 мм, қанаттарының өрісі 24 – 32 мм. Ұрғашылары еркектеріне қарағанда ірілеу келеді. Ересек жұлдызқұрттарының ұзындығы 25 мм-ге жетеді. Жылына оңтүстік-шығыс аудандарда бір, ал оңтүстікте 2 – 3 рет көбейеді. Жетілген жұлдызқұрттары қоректенген өсімдігінің сабағының ішінде қыстайды. Көктемде қуыршаққа айналады да, маусымда көбелектер ұшып шығады. Олар кешке және түнде ұшады. Жұмыртқаларын жапырақтың астыңғы бетіне немесе жүгерінің шашақ гүлі мен собығына топтап салады. Жұмыртқадан шыққан жұлдызқұрттың кейінгі дамуы өсімдік сабағының ішінде өтеді. Олар сабақтың ішін үңгіп жеп қоректенеді. Зақымданған өсімдіктердің сабақтары, жүгерінің собығы сынып қалады. Шілде – тамыз айында көбелектер 2-рет көбейеді. Өнімді жинау кезінде жұлдызқұрттар, көбінесе өсімдіктің төм. бөлігіне жиналады. Сондықтан олардың көпшілігі өнімді жинап алғаннан кейін де егістікте қалады. Күресу шаралары: қыстайтын жұлдызқұрттарын жоюға бағытталған агротехникалық шаралар жүргізу керек.

## Дереккөздер

Санат:1796 жылы зерттелген жануарлар
Санат:Қабыршақ қанаттылар
Санат:Еуразия жәндіктері
Санат:Африка жәндіктері
Жүзағаш

**Жүзағаш** — Абай облысы Аягөз ауданы, Тарлаулы ауылдық округі құрамындағы темір жол бекеті.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Аягөз қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 120 км-дей жерде.

     

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Жүзадыр

**Жүзадыр** – Батыс Үстірт кемерінің шығыс бөлігіндегі құдық. Маңғыстау облысы Қарақия ауданының орта тұсында, теңіз деңгейінен 200 м биіктіктегі жазықта орналасқан. Құдық суы кермек татиды. Құдықтан шығысқа қарай 25 км жерде Ақотты (Ақоты) құдығы мен қыстауы орналасқан. Бірнеше қара жол (керуен жолы) өтетін бұл өңірде 1969 – 70 жылдары ядролық сынақ жасалған.

## Атаудың сөзжасамдық сипаты
Атау аналитикалық тәсіл арқылы жасалған. Атау *жүз* (сан есім) және *адыр* (зат есім) сөздерінің бірігуі арқылы жасалған. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан құдықтары
Жүзасу

**Жүзасу** – Жетісу (Жоңғар) Алатауының оңтүстік бөлігіндегі Матай және Дегерес жоталары аралығындағы асу. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 1474 м. Асу арқылы өтетін жол солтүстікте Қоянкөз ауылынан басталып, Матай тауының шығысындағы Қарақасқа өзенінің бас жағына қарай өтеді. Одан әрі жол оңтүстікке, Іле аңғарына қарай кетеді. 

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы асулары
Санат:Жетісу Алатауы
Жұмыртқалы

**Жұмыртқалы** – Ойыл алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Ойыл ауданы жерінде орналасқан. 

## Гидрографикасы, сипаты
Аумағы 3,4 км2, ұзындығы 3,6 км, енді жері 1 км, жағалау бойының ұзындығы 10 км. Суы қарашада қатып, сәуірдің басында ери бастайды. Жаз айларында тартылып қалады. Маңында сор басқан жерлер кездеседі.Көл жағасында құстар ұялап, жұмыртқа салады. Мал жайылымына қолайлы.

Санат:Ойыл ауданы көлдері
Санат:Ойыл су алабы
Жүзімсай

**Жүзімсай** – Түркістан облысы Қазығұрт ауданындағы өзен. Келес өзені алабында.

## Бастауы
Бастауын Қаржантау және Қазығұрт жоталары аралығынан алады.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 20 км. Майбұлақ ауылы маңында Келес өзеніне құяды. Арнасы тар, тау шатқалдарымен Ұясай, Қызылатасай өзендерімен қатар ағады. Суын Көкібел, Майбұлақ ауылдары жүзім шаруашылығына пайдаланады.

## Дереккөздер

Санат:Қазығұрт ауданы өзендері
Санат:Сырдария су алабы
Жүзім тұқымдасы

## Қысқаша мәлімет
Жүзім Тұқымдасы|right|thumb   
**Жүзім тұқымдасы** (Vіtaceae) – қос жарнақты өсімдіктер. 

Көпшілігі ағаш тәрізді қатайған шырмауық. Сирек те болса бұта, аласа ағаш түрінде өсетіндері де бар. Негізінен қоңыржай, тропиктік, субтропиктік аймақтарда өседі. 12 туысқа бірігетін 700-дей түрі белгілі. Жүзім тұқымдасының тамыры жақсы жетілген, ұзындығы 4 – 6 метр. Сабағының үш жағындағы ширатылған мұртшаларымен өсімдікке не арнайы тіреуішке шырмалып өседі. Жапырақтары кезекпен орналасқан, жиектері тілімденіп келеді. Гүлі ұсақ, жасыл түсті. Дара жынысты, кейде қос жынысты түрлері де кездеседі. Желмен немесе жәндіктермен тозаңданады. Жемісі – шырынды не құрғақ жидек. Қазақстанда жүзім туысына жататын 1 түрі: жабайы жүзім өседі.

## Сілтемелер
*Жүзім

## Дереккөздер


Санат:Жүзімдер
Санат:Қос жарнақтылар
Жүк жылқысы

**Жүк жылқысы** – жүк тасымалдау үшін арнайы өсірілетін жылқы тұқымы. Ұзақ уақыт күту, сұрыптау, іріктеу арқылы шығарылған. Жүк тасуға және ауыл шаруашылығында пайдаланылады. Жүк жылқысының ТМД аумағында кеңестік, владимир, орыс, першерон, арден, ал өзге шет елдерде шайр, бретон, т.б. тұқымдары өсіріледі. Арден жылқысы Бельгияда шығарылған. Басы үлкен, мойны қысқа, тұрқы ұзын, кеуделі келеді. Арден жылқысын будандастыру арқылы ауыр салмақты орыс жүк жылқысы шығарылды (1952). Орыс жүк жылқысының өлшемдері: шоқтығына дейінгі биіктігі 147 – 150 см, тұрқы 157 – 162 см, кеуде орамы 184 – 200 см, жіліншік орамы 21 – 22 см, салмағы 700 кг. Жүк жылқысының ең көп тарағаны – барбансон жылқысы. Айғырының шоқтығына дейінгі биіктігі 160 – 167 см, тұрқы 157 – 176 см, кеуде орамы 215 – 220 см, жіліншік орамы 26 – 28 см, салмағы 900 – 1200 кг, күтімді көп қажет ететін жылқы. Қазақстанда кеңестік жүк жылқысының айғыры қазақ жылқысын асылдандыруға қолданылады. Алынған будандар қазақ жылқысынан ірі, орташа салмағы 560 – 590 кг.

## Дереккөздер


Санат:Жылқы тұқымдары
Жүндес мүйізтұмсық

**Жүндес мүйізтұмсық** () – мүйізтұмсық тұқымдасына жататын жойылып кеткен сүтқоректі жануар. Плейстоцен (бұдан 1 млн. жыл бұрын) мамонттармен бірге солтүстік аймақтарда тіршілік еткен. 

Қазақстанның солтүстік аудандарының төрттік кезең шөгінділерінде жиі кездеседі. Жүндес мүйізтұмсық осы кездегі тіршілік ететін мүйізтұмсықтардан ірілеу және терісін қара қоңыр, қалың түк басқан. Маңдайы мен тұмсық сүйектерінде орналасқан екі мүйізі болған. Тұмсығындағы мүйізін (1 м-ге таяу) қыста қарды сырып, шөпті аршуға пайдаланған. Тұмсық сүйектері жалпақ, алдыңғы шеті төмен иіліп келген. Желкесінде өркеш тәрізді майлы төмпешігі болады. Күрек тістері болмаған, ұрт тістері ірі әрі иректері жақсы дамыған. Аяқтары қысқа, жуан келеді. Жүндес мүйізтұмсық орманды жерлердің ашық алаңдарында тіршілік етіп, шөп, ағаш бұтақтарымен қоректенген. Шығыс Сібірдің тоң қабаттарынан мамонттармен, Сібір жылқыларымен бірге жүндес мүйізтұмсықтың сүйектері, тіпті қатып қалған денелері табылған. Жүндес мүйізтұмсықтың сүйектері Батыс Қазақстан, Қостанай, Шығыс Қазақстан, Қарағанды облыстары аумағынан да табылды.
thumb|left

## Дереккөздер


Санат:Мүйізтұмсықтар
Жүзгін

**Жүзгін**, жүзген, дүзген, қандым () – тарандар тұқымдасына жататын ағаш не тармақталған бұталар. 

Солтүстік Африка, Азия және Еуропада кездесетін 80-ге жуық түрі белгілі. Биіктігі 40 см-ден 7 м-ге дейін болады. Жапырағы өте ұсақ, ұзынша ине тәрізді. Гүлі қос жынысты, ақ не қызғылт түсті, хош иісті. Жемісі – қатты қабықты ұсақ жаңғақша. Жүзгіннің негізгі тамырының ұзындығы 1,5 – 2 м, ал көлбей өскен тамырының ұзындығы 12 – 20 м. Жүзгін тұқымынан, атпа тамырларынан өсе береді. Топырақ талғамайды, қуаңшылыққа төзімді; құмда, тасты жерде де өседі. Жүзгіннің 80-ге жуық түрі бар. Қазақстанның шөл, шөлейтті далаларында 30-ға жуық түрі кездеседі. Қызыл жүзгін (Callіgonum aphyllum), елек жүзгін (Callіgonum jucnceum), тікенді жүзгін  (Callіgonum cetosum) кең таралған. Жүзгіннің отындық, жемшөптік маңызы бар, сусымалы құм мен қарды тоқтату үшін де өсіріледі. Жас бұтағы мен жемісін түйе, қой мен ешкі сүйсініп жейді.

**Жүзгін** - жапырақсыз, жасыл өркенді, бунақ-бунақ болып өсетін бұталы өсімдік. Сыр өңірі, Аралдың шығыс бетіндегі шөлді аймақта өсетін жүзгінді түйе малы сүйсініп жейді. Жаз басында гүлдейтін жүзгінді жайылымға зауқын арттырады деп қой мен түйені жаяды. Шөлейт жердің түрғындары жүзгінді баялыш, теріскен, шимен араластыра өріп, арасына құм салып қалап, желде ықтасын, аязда суық өткізбейтін жылы қора соғуға көп пайдаланады. Сондай-ақ жүзгіннен түйенің мұрындығын жасаса, түйе танауын іріңдетіп, қабындырмайды делінеді. Ел аузында «Түйе айтыпты» деген төмендегідей жыр жолдары кездеседі:
:Мұрындыгым дүзгеннен болсын, 
:Төсегім күлден болсын, 
:Бұйдам алалы болсын, 
:Жабуым шималы болсын, 
:Өспегенде немене.

## Дереккөздер


Санат:Таран тұқымдасы
Санат:Бұталар
Жүндібас

**Жүндібас'', эпилазия (Epіlasіa) – күрделігүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. [[Қазақстан]]да шөлді аймақтардың [[құмды]], [[батпақты]], [[тастақты]] жерлерінде өсетін 2 түрі (түктесін **Жүндібас**, шалатүкті **Жүндібас''') бар. Бұлардың биіктігі 5 – 50 см, сабақтары дара немесе бірнешеу, түзу, түкті, кейде жатаған бұтақты, қырлы, тықыр. Жапырақтары ұзынша. Гүлдері боз сары түсті, себет гүлшоғырына топталған. Гүлсебеттері дөңгелек ұзынша, көп кейде дара, сабақ ұшынан жетіледі. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, жемістенеді. Тұқымы қара түсті.

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Қазақстан табиғаты
Жүндіқара

**Жүндіқара**, жаман қасқыржем () – қасқыржемдер тұқымдасының қасқыржем туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Ұлытау, Алтай, Тарбағатай, Жетісу (Жоңғар), Іле Алатауларында өседі. Биіктігі 80 – 100 кейде 150 см-дей. Сабағының төменгі жағы көбінесе тікенді келеді. Жапырақтары қабыршақ тәрізді. Гүлі дара жынысты. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі шар тәрізді, қызыл түсті. **Жүндіқара** – мал азықтық өсімдік. Төрт түлік мал сүйсініп жейді.

## Дереккөздер


Санат:Қасқыржемдер
Санат:Қазақстан табиғаты
Жұлдызшешек

**Жұлдызшешек** () – орамжапырақ тұқымдасына жататын бір, көп жылдық өсімдіктер туысы. Еуропа, Батыс және Орта Азия, Солтүстік және Оңтүстік Африкада кездесетін 55-ке жуық түрі белгілі. Қазақстанда далалық, шөлді, таулы аймақтардың тасты, тастақты беткейлерінде, сор, сортаң, құмды, батпақты жерлер мен өзен жағалауларында өсетін 7 түрі бар. Олардың биіктігі 15 – 70 см, сабақтары түкті, кейде тықыр. Жапырақтары сағақты ұзынша, жиектері тілімденген. Гүлдері қызғылт, ақ немесе күлгін көк түсті. Сәуір – маусымда гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – бұршаққын. Тұқымы қысыңқы, жарғақ қанатты. Жұлдызшешектерді әдемі гүлдері үшін сәндік өсімдік ретінде өсіреді.

## Дереккөздер



Санат:Орамжапырақтар
Жүнжапырақ

**Жүнжапырақ** () – астралылар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда шөлді, таулы аймақтардың төменгі беткейлерінде өсетін 1 түрі – мақтатүсті Жүнжапырақ (L. gossypіnum) бар. Биіктігі 10 – 80 см, сабағы тік, бұтақты, қалың мақта түкті өсімдік. Төменгі жапырақтары сағақты, дөңгелек, сабақ бойындағылары отырыңқы. Гүлдері қос жынысты, сары түсті, себет гүлшоғырына топталған. Тамыз – қазан айларында гүлдеп, жемістенеді. Тұқымдары жалпақ, түкті. 

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Күрделігүлділер
Санат:Қазақстан табиғаты
Жүнжеміс

**Жүнжеміс**(Lachnoloma) – орамжапырақтар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда шөлді, таулы аймақтардың батпақты көлдерінде, сортаңды ойпаңдарда, құмды жерлерде өсетін 1 түрі – **Леман Жүнжемісі** (L. lehmannіі) бар. Биіктігі 10 – 20 (30) см, сабағы қарапайым немесе бұтақты, сыртын қалың, ұзын, жұмсақ түктер жапқан. Жапырақтары қандауыр тәрізді немесе ұзынша келген. Тостағанша жапырақшалары ұзынша жұмыртқа тәрізді, күлтесінің ұзындығы 9 – 10 мм. Гүлдері ақшыл қызғылт түсті, аз гүлді шашақ гүлшоғырына топталған. Сәуір – маусым айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – төрт қырлы бұршаққынша, сыртын қалың түк жапқан. Тұқымы эллипс тәрізді, ұзындығы 3 мм-дей.

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Қазақстан табиғаты
Жүнжең

**Жүнжең** – Ақмола облысы Жақсы ауданының батысындағы тау. Абсолюттік биіктігі 394 м. Дөңгелене келген таудың ұзындығы мен ені 2 км шамасында. Солтүстік, солтүстік-батыс беткейі тіктеу, қалған беткейлері көлбеуленіп далаға ұласып кетеді. Бетеге, боз, селеу, көкпек, т.б. шөптесіндер өскен батыс бөлігімен автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Қазақстан табиғаты
Жүнжүрек

**Жүнжүрек** – Жетісу Алатауының солтүстік-шығысындағы жота.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Алакөл ауданында орналасқан. Лепсі өзенінің жоғарғы ағысының оң жағалауында. Абсолюттік биіктігі 1814 м. Жотадан Шынжылы өзенінің салалары бастау алады.

## Геологиялық құрылымы, жер бедері
Төменгі палеозой қабаттарының кристалдық тақтатас, кварцит, әктас, мәрмәр жыныстарынан түзілген. Биік көтеріңкі жерлерінде палеозой граниттері кездеседі. Жотада Көктөбе асуы, солтүстік етегінде Жүнжүрек асуы орналасқан. Асудан мамыр – қыркүйек айларында автомобиль жолы өтеді. Мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Алакөл ауданы таулары
Санат:Қазақстан жоталары
Санат:Жетісу Алатауы
Жүргеніш

thumb| alt=A.| ''Жүргеніш''.  **Жүргеніш**, клайтония (Claytonіa) – қараоттар тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер туысы. Қазақстанда Алтай, Жетісу (Жоңғар) Алатауының тасты, жартасты беткейлерінде, тастақты және мүкті-қыналы жерлерінде, қарлы мұздықтарда өсетін 1 түрі – Иоан Жүргеніші (С. joanneana) бар. Биіктігі 7 – 25 см, жуан тамырлы өсімдік. Сабағы бірнешеу. Жапырақтары ұзынша, сабақ бойындағылары отырыңқы, қарама-қарсы орналасады. Гүлдері қос жынысты, бір үйлі, боз қызғылт түсті, сабақ ұшында жетіледі. Шашыраңқы шашақ гүлшоғырына топталған. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – көп тұқымды көлденеңінен ашылатын қорапша. Тұқымы қара түсті, құрамында белок көп.

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Қараоттар
Санат:Қазақстан флорасы
Жүрек (тау)

**Жүрек** – Тарбағатай жотасының шығысындағы тау. 

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы Шағаноба қыстауының оңтүстік-шығысында 7,5 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 2541 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылған. Солтүстік-шығысында Сауыр жотасы жатыр. Таудан Керегетас, Шағаноба өзендерінің салалары бастау алады.

## Геологиялық құрылымы
Геологиялық құрылысы герцин тау жасалу кезеңінде пайда болған. Негізінен палеозойлық тақтатас, құмтас, әктас пен базальт құрамды тау жыныстарынан түзілген. Оңтүстік беткейінде сеңгірлі жақпартастар жиі кездеседі.

## Өсімдігі
Солтүстік беткейінің 1100 м-ге дейінгі бөлігінде далалық, 1900 м биіктікке дейін орман ландшафты және альпі шалғыны басым.
 
## Дереккөздер
 

Санат:Зайсан ауданы таулары