open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Отто Шкорзень

**Отто Скорцени** (**Отто Шкорзень**) (1908 жылғы маусымның 12-сі&nbsp;— 1975 жылғы шілденің 6-сы)&nbsp;— Екінші Дүниежүзілік соғыс кезеңінде Германияның Ваффен-СС-інде штандартенфюрер шенінде қызмет еткен әскери. Шығыс майданда әскери қызмет атқарған соң ол арнайы күштерде қызмет етті. Тұтқынға алынған италиялық диктатор Бенито Муссолиниді азат ету операциясын жүргізді. Ол Гриф операциясына да маңызды үлес қосты, сол операциясы үшін ол соғыстан кейін сотталды да. Бұл арнайы операцияда дұшпанды шатастыру үшін оның әскери киімін киіп, оның қатарына ену тактикасы қолданылды. Сонымен бірге ол Вервольф атты нацистік астыртын ұйым ұйымдастырып, соғыс біткеннен кейін де одақтастарға қарсы партизандық күресті жалғастыра бермек болды. Ол нацистік қылмыскерлерді Испанияға және басқа да елдерге (әсіресе Оңтүстік Америкаға) қашып барып бас сауғалауға көмектесетін *[[ODESSA]]* атты астыртын ұйым да құрды. 1970 жылы Паладин тобын құрды. Ол 1975 жылғы шілденің 6-сында испан диктаторы Франкодан бірнеше ай бұрын қайтыс болды.

## Соғыстан бұрынғы өмірі
Отто Скорцени Венада көптеген өкілдері әскери қызмет атқарған аустриялық орта класс отбасында дүниеге келді. Неміс тілін ана тілі ретінде біліп, француз және ағылшын тілдерін жетік меңгерген. Бірінші Дүнипежүзілік соғыстан кейінгі Аустрия зор экономикалық қиындықтарға ұшырап, Скорценидің отбасы да жоқшылықта өмір сүрді. Жасөспірім Скорцени бір күні әкесіне өзінің ешқашан нағыз сары май жемегенін айтып шағымданыпты. Сонда әкесі: «Бұдан сен ешқандай зиян шеккен жоқсың. Керісінше, үлде мен бүлдеге оранған өмірге жаман үйренбеу саған пайдалы болады»&nbsp;— деп жауап берді. Яғни оның балалық шағында көрген жоқтығы оны шыңдап, оның кейінгі өміріне қатты әсер етті деген сөз http://homepages.ius.edu/RVEST/SkorzenyDr2.htm . Ол Венада 1920 жылдары студент болып жүрген кезінде сайысқа қатты әуестенген. Ол өзі 13 рет жекпе-жекке шыққан, соның 10-шысынан оның сол жақ бетінде терең тыртық қалған.

1931 жылы нацистік партияға мүше болып қабылданып, көп ұзамай нацистердің шабуыл отрядтарына қосылды. Адамдарды тез баурап алатын өте ықпалды тұлға болып, 1938 жылғы наурыздың 12-сіндегі Аустрияның Германияға қосылуын («Аншлүсс») жүзеге асыруға қатысты. Соның кезінде ол Аустрия президенті Микласты бұзақы нацистерден аман алып қалды.

## Шығыс майдан
1939 жылғы Польшаны жаулап алудан кейін сол кездері құрылысшы инженер болып істеп жүрген Скорцени өз еркімен Германияның Әскери Әуе күштеріне қызметке кіруге тілек білдірді, бірақ жасы 30-дан асып кеткендіктен қабылданбады. Содан соң ол «Ваффен-СС» құрамасына өтініш жасады. 1940 жылғы ақпанның 21-інде ол «Лейбштандарте СС Адолф Һитлер» танк құрамасына қабылданып, 1941-42 жылдары Шығыс майданда соғысып, көзге түсті. 1942 жылғы желтоқсанда жараланып, Германияға қайтып оралды. Атқылаудың астында көрсеткен ерлігі үшін Темір айқышпен марапатталды.

## Сыртқы сілтемелер
* 
* Статья г-на Старостина «„Супердиверсант“ Отто Скорцени»

Санат:12 маусымда туғандар
Санат:1908 жылы туғандар
Санат:Аустрияда туғандар
Санат:6 шілдеде қайтыс болғандар
Санат:1975 жылы қайтыс болғандар
Санат:Испанияда қайтыс болғандар
Санат:Германия әскерилері
Сычуань жер сілкінісі (2008)

thumb|Жер сілкініс эпиорталығының картасы
**2008 жылғы Сычуань жер сілкінісі** — мамырдың 12-ші күні таңғы сағат 7-де Қытайдың Сычуань өлкесінде болған жер сілкінісі кезінде он мыңнан астам адам қаза болды, деп хабарлаған болатын Қытай Халық Республикасының азаматтық әкімшілік министрлігінен. Келесі күні «Синьхуа» агенттігі, жергілікті уақыт бойынша 15:10-да 6,1 ұпайлық жер сілкінісі осы өлкеде тағы да қайталанғанын хабарлады.

## Эпиорталығы

Зілзаланың эпиорталығы Алматы қаласының оңтүстік-шығысына қарай 3 мың км қашықтықта, 104° шығыс бойлық пен 30° солтүстік ендікте болған. Алматы қаласындағы Орталық сейсмикалық обсерваторияның кезекші операторы жер асты дүмпуінің күштілігі Рихтер бағанасы бойынша 8.0 балды көрсеткен.

## Салдары
Сілкініс зардабынан  құрбан және  жарақатталған ресми түрде расталған. Жер сілкінісі жұрт енді ұйқыдан оянып, жұмысқа жиналып жатқан уақытта болған. Зілзаладан Сычуань тұрғындары ғана емес, Гансу, Шенси, Юннан, Шанси, Гуйчжоу, Хубейдің өлкелері да қатты зардап шеккен.

«Чайна дейли» үнжариясының хабарына қарағанда, құтқару жұмыстарына ҚХР Мемлекеттік кеңесінің премьері Вын Зәбау басшылық жасап отыр. Құрбан болғандар туралы нақты деректер жоқ, өйткені жер сілкінісінің эпиорталығына жақын орналасқан елді мекендерге баратын жолдарды үйінді басып қалған, өту мүмкін емес көрінеді. Электр желілерінің, байланыс құралдарының істен шығуына байланысты бұл аудандармен байланыс жасау мүмкін емес. «Чайна дейлидің» мәліметіне қарағанда, құтқарушылардан және медицина қызметкерлерінен құрылған жедел жәрдем топтары зардап шегушілерге көмек көрсету үшін кейбір аудандарға парашютпен түсірілмек. Құтқару жұмыстарына әскери тікұшақтар да жұмылдырылған.

Қытайдағы ең күшті жер сілкінісі 1976 жылы Таңшан қаласында болды. Ол кезде 240 мың адам қаза тапқан екен. Адам өлімі жағынан одан кейінгі орынды Сычуань өлкесіндегі зілзала алады.

## Қазақстанда
Сычуань өлкесінде болған осы жолғы жер асты дүмпулері Қазақстан жерінде сезілген жоқ.


Санат:Табиғат апаттары
Санат:Жерсілкініс
Абдус Саттар

**Абдус Саттар** (1906, Бирбхум аумағының Дарака ауылы — 5 қазан, 1985, Дакка) - Бангладештің заңгері және саясаткері, Зияур Рахманды өлтірілуінен кейін президент болып істеген. Зияурдың президент болған кезінде, Абдус Саттар вице-президент болып жүрген. Ұлтшылдардың партиясының ұйымдастырушыларының бірі еді.

## Өмірбаяны
* 1906 жылы Бирбум аумағының Дарака ауылында туған (қазір бұл Үндістанға қарайтын жер).
* Калькутта университетінде саяси ғылымдар және заң бойынша білім алған.

* Фазлул Хұқ басқарған Krishak Praja Партиясының мүшесі. 

* 1941 жылында Калькуттаның сотында істеген. 

* Пәкістанның тәуелсіздігі үшін күресіп, Пәкістан Мұсылман Лигасына мүше болып кірді.
* 1950 жылында Даккаға келіп, «Авами лиг» партиясына кірді. 

* 1970 жылында парламент сайлауы өтті. Зия-үл-Хақ, Пәкістан Халық Партиясы (жетекшісі — Бһутто) және «Авами лиг» арасында жанжал басталады. Соғыс ашылады. 1971 жылының мамыр айында, Абдус Саттар Исламабадқа шақырылып, үйінде тұтқынылады.
* 1973 жылы Саттар Ауғанстан арқылы Бангладешке қашады.
* Муджибур Рахман кезінде үкіметте жұмыс істейді

* Сайем кезінде президенттің кеңесшісі

* Зияур Рахман кезінде вице-президент болып істейді. 

* Зия Зияур Рахман қаза тапқаннан соң, Абдус Саттар ұлтшылдар партиясының жетекшісі және Бангладештің президенті болып істейді. 

* 1982 жылында оны Эршад құлатады. Абдус Саттар абақтыға түседі, бірақ бірнеше айынан кейін босатылады. Партияның жетекшісі — Зияур Рахманның әйелі, Халеда Зия Бегум болып кетеді, президент — Хуссейн Мұхаммед Эршад болып кетеді. 

* Саясатпен айналысуға тоқтаған Саттар 1985 жылының қазанның 5-інде Даккада қайтыс болады.

## Дереккөздер

Санат:1906 жылы туғандар
Санат:Бирбхумде туғандар
Санат:5 қазанда қайтыс болғандар
Санат:1985 жылы қайтыс болғандар
Санат:Даккада қайтыс болғандар
Санат:Бангладеш саясаткерлері
Санат:Бангладеш президенттері
Хуссейн Мұхаммед Эршад

thumb|right|200px|Хуссейн Мұхаммед Эршад
**Хуссейн Мұхаммед Эршад**(бенгалша: হুসেইন মুহাম্মাদ এরশাদ ) (1 ақпан, 1930, Рангпур) - Бангладештің әскери басшысы (1978-82) және президенті (1982-90). Jatiya Партиясын ұйымдастырып, оның басшысы болды.

## Өмірбаяны
* 1950 жылы Дакка Университетін бітірген.
* 1952 жылы Пәкістан әскеріне аттанған.
* 1960 - 1962 жылдардың арасында Читтагонгта Шығыс Бенгал полкының депосының адъютанты.
* 1966 жылы Кветтада (Пәкістан) Басшылар және Қызметкерлер Колледжының курстарын бітірді.
* 1969 жылы 3-ші Бенгал полкының басшысы.
* 1971 жылы 7-ші Бенгал полкының басшысы. Тәуелсіздік үшін соғыс басталғанда, Батыс Пәкістан әскерінде қалады.
* 1973 жылы Бангладештің тәуелсіздігін мойындап, Бангладешке келді. Осында, Эршад Бангладеш Әскерінің Адъютант Генералы болып тағайындалады.
* Муджибур Рахманның өлтірілуінен кейін, Зияур Рахманға бір кезде сеніп, оны қолдап, Зияур Рахманға қарсы болған наразылықтарды басқан. Зияур Рахманның өлтірілуінен кейін, Эршад Зияурды өлтірген Абул Мансурды, содаң кейін Зияур Рахманның орнына келген Абдус Саттарды қолдап, әскер басшысы болып қалған.
* 1982 жылының наурыздың 24-інде Эршад Абдус Саттарды құлатып, өзі билікке келді. Эршад кезінде Ислам Бангладештің ресми діні болып жарияланған. 1987 жылында жерді бөлу жөнінде өзгерістер өткізілген.
Эршадқа қарсы "Авами лиг" және ұлтшылдар партиялары шығады. Кейін басқа саяси күштер де Эршадпен күресіне қосылады. 1990 жылының желтоқсанның 6-сында студенттердің наразы көрсетуі басталды. Бұл оқиға - оппозицияның күресінің жеңісі ретінде саналады.

* 1990 жылы желтоқсанның 6-сында Эршад орнынан кетіп абақтыға отырғызылды.
* Эршад абақтыда отырып 1991 және 1996 жылдарында өткен сайлауларын әділетсіз өтті деп санаған.
* 1997 жылының қаңтар айының 10-ында Эршад абақтыдан босатылды.
* Эршадтың Jatiya партиясы үш фракцияға бөлініп кетті. Бірінің басшысы Эршад болып қалды. 2000 жылғы маусымның 30-ында Эршад өзі басқарған фракцияның басшылығынан кетіп, саясатпен айналысуын доғарды.

## Дереккөздер

Санат:1 ақпанда туғандар
Санат:1930 жылы туғандар
Санат:Рангпурде туғандар
Санат:Бангладеш саясаткерлері
Санат:Бангладеш президенттері
Санат:Бангладеш сыртқы істер министрлері
Яджуддин Ахмед

**Яджуддин Ахмед**(бенгалша: ইয়াজউদ্দিন আহম্মেদ)(1931 ж. ақпанның 1-і) -  2002 жылынан бастап Бангладеш президенті. Мушигандж аумағында 1931 жылында туған.

Мулви Ибраһимның баласы. 1952 жылы Дакка университетінің бакалавриатын, ал 1954 жылы магистратурасын бітірді.Кейін Висконсин-Мэдисон университетінде (АҚШ) M.S. және Ph.D. (доктор) деңгейлеріне ие болды.

Дакка университетінде Биологиялық Ғылымдарының Факультетінде дәріс берген.  1984 жылында Корнэлл университетінде (АҚШ), Техникалық Университетінде(Германия) және Готтинген Университетінде жұмыс істеген (Германия).

Яджуддин Ахмедтың екі әйелден үш баласы бар. Бірінші әйелден - Сьюзен деген қыз және Адам деген ұл бар. Қазіргі әйелден, Әнуара Бегумнан бір Имтаз деген ұл бар.

1991 жылында Яджуддин Ахмед үкіметте кеңесші болып істеген. 90-ыншы жылдарында саясатпен айналысады.

2002 жылында Бангладештің президенті болып кетті.

2006 жылының мамыр айында Сингапурда Яджуддин Ахмедтің жүрегіне операция жасалынған еді.

## Дереккөздер

Санат:1931 жылы туғандар
Санат:Бангладеш саясаткерлері
Санат:Бангладеш президенттері
Фарух Легари

**Фарух Легари**(Сардар Фарук Ахмед Хан Легари, урду: **سردار فاروق احمد خان لغاری**) 
(1940 ж. мамырдың 29-ы), - Пәкістанның президенті (1993 - 1997). 

Пенджабтың Дера Гази Хан аумағының Чот Зарин ауылында дүниеге келген. Саясаткерлердің отбасынан шыққан. Әкесі Сардар Мұхаммед Хан Легари және атасы Науаб Сир Мұхаммед Жамал Хан Легари министрлер еді.

Лахордағы Aitchison College мектебін және Forman Christian College бітіріп Оксфорд университетіне түседі.
Пәкістанға оралғаннан кейін Шығыс Пәкістанда (қазір Баңладеш) қызмет етеді. Әкесі өлгеннен кейін, тайпасының сардары болып кетті.

Зия-үл-Хақтың кезінде бірнеше рет үйінде тұтқындалған еді.

1993 жылының қараша айның 14-інде Пәкістанның президенті болып кетті. 1997 жылының желтоқсан айының 2-сінде орнынан кетті.

70-ыншы жылдардан бастап, Пәкістан халық партиясының мүшесі еді. 2004 жылынан бастап Пәкістан Мұсылман Лигасына көшті. Оның басшысы болып кетті, ұлы - Ауаис оның орынбасары болып кетті. 

Оның үлкен баласы Жамал Легари Сенатқа сайланған еді. Оның қызы - Фарьял Легари Дубайда Шығанақ Болжау Орталығында зерттеуші болым істейді.

Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Пәкістан саясаткерлері
Санат:Пәкістан президенттері
Абдур Рахман Бисуас

**Абдур Рахман Бисуас** (, 1 қыркүйек, 1926, Барисал) — Бангладештің 13-ші президенті.

## Өмірбаяны
* 1991 жылының қазанның 10-ында президент болып сайланды. Ұлтшылдар партиясының мүшесі. Сол кезде үкіметті Ұлтшылдар партиясы құрастырып, мемлекеттің премьер-министрі — партия жетекшісі Халеда Зия Бегум еді. 
* 1996 жылының сайлауында партия парламенттік сайлауында жеңіліп, билікке Авами лиг партиясы келді. 1996 жылының қазанның 9-ында орнынан кетті.

## Дереккөздер

Санат:1 қыркүйекте туғандар
Санат:Барисалда туғандар
Санат:1926 жылы туғандар
Санат:Бангладеш саясаткерлері
Санат:Бангладеш президенттері
Мұхаммед Айюб-хан

**Аюб-хан, Мұхаммед** (урду/пұшту:محمد ايوب خان)
(1907 мамырдың 14-і&nbsp;— 1974 сәуірдің 19-ы)&nbsp;— фельдмаршал, Пәкістанның президенті.

1907 жылы Рианна ауылында Харипур аумағында үнді тілінде сөйлейтін отбасында дүниеге келген. Мир Дад Ханның екінші әйелінен туған баласы еді. Әкесі Үндістандағы Патшаның атшы әскерінде майор еді.

Ауылынан 4 миль қашықтығында орналасқан Сарай Салех мектебін бітірді, содаң кейін Харипур мектебінде оқыған. 1922 жылы Алигарх университетіне түсті, бірақ оны бітірмей-ақ Сандхурст Патшалық Әскери Академиясына түсті. Оны бітіріп британ офицері болып кетті. 14-ші Пенджаб полкының 1-ші батальонында қызмет етті. Екінші дүниежүзілік соғысында Бирма майданында қызмет етті. Кейін Пәкістанның тәуелсіздігі үшін соғысып, әскер басшысы болып кетті.

1951 жылынан бастап Пәкістанның бас әскербасшысы болып істейді. Кейін Қорғаныс министрі болып кетеді.

1958&nbsp;— 1969 жылдарында Пәкістанның президенті болып істейді.

1965 жылында Үндістанмен Ташкент келісіміне қол қойған. Осы оқиғадан кейін Бһутто Аюб-ханға оппозициясына кетті.

1969 жылы орнынан кетеді, орнына Яхья-хан келеді.

1971 жылы соғыс бастағанда, Аюб-хан бұл оқиға жөнінде ешқандай пікірін білдірмеді.

1974 жылы қайтыс болған.

Баласы&nbsp;— Гоһар Аюб-хан Наваз Шарифтың үкіметінде Сыртқы істер министрі болып жүрді, немересі&nbsp;— Омар Аюб-хан қазіргі қаржы министрі болып жүр.

Санат:1907 жылы туғандар
Санат:1974 жылы қайтыс болғандар
Санат:Пәкістан президенттері
Санат:Пәкістан саясаткерлері
Гиробус

**Гиробус**, немесе *жиробус* (юнан (грек) "*γυρος*" — айналым сөзінен және латын omnibus — омнибус сөздерінен құрастырған) — автобустың ерекше түрі, сермердің (маховиктың) айналатын үдерісінде пайда болатын кинетикалық қуатынан қозғалады. Қазіргі таңда гиробустар пайдаланбайды, бірақ гиробустың концепті ғылыми-техникалық іздестіруінің объекті ретінде табылады.

Сермермен (маховикпен) қозғалатын автобустың жобасы, швейцарской Эрликон (Oerlikon) фирмасымен қырықыншы жылдарында ойлап табылған еді. Гиробус  аккумулятор автобусовтарға және троллейбустарға балама ретінде ойлап табылған еді. Осындай көлікті троллейбусты жіберу үшін электр жүйені жүргізу пайдасыз көрінетін маршруттарда пайдалану жоспарланған еді.  

Гиробустың демонстрациялық жүруі 1950 жылында басталған.

1953 жылының қазан айынан бастап 1960 жылына дейін гиробустар Швейцарияда пайдаланған еді. Гиробустың маршруты Ивердон-ле-Бан мен Грандсон коммуналары арасында жүрген. Қазір швейцарида пайдаланатын гиробустардың бір данасы да сақталмаған.

1955 - 1959 жылдары гиробустар Конгода пайдаланған еді, бірақ тез тозғаннан гиробустарды пайдалануы тоқтатылды.

Санат:Қоғамдық көлік
Бангладеш президенттерінің тізімі

thumb|right|200px|Бангладеш Президентінің туы
**Бангладеш президенттерінің толық тізімі** Бангладеш президенті ретінде Бангладештің Тәуелсіздік Декларациясын қабылдағаннан кейін 1971 жылы кеңсеге ант берген адамдарды қамтиды.

## Нөмірлеу
Бангладештің бірінші президенті Шейх Муджибур Рахманнан кейін үкімет өкілдері тарапынан кеңінен танылған және кейінгі президенттер үшін бірыңғай нөмірлеу жүйесі жоқ. Әртүрлі дереккөздер сандарды әртүрлі тәсілдермен есептей алады, олардың саны Президенттің міндеттерін атқару санына қарамастан, , бірнеше терминдер қарастырылғанына, саны санмен немесе жеке тұлғалар санымен саналғандығына қарамастан және басқа да факторлармен есептелуі мүмкін. Мысалы, А.М. Бадруддоза Чоудхури, ол бір ғана мерзімге қызмет еткен болса да, үкіметтің басылымында және баспасөзде Бангладештің 16-шы Президенті, сондай-ақ 15-ші, 13-ші және 11-ші кезектерде сипатталған. and the 11th.

2017 жылы Bdnews24.com жариялаған тізім елдегі сайлау комиссиясының мәлімдемесіне сәйкес келеді және 2013 жылы алғаш рет сайланған президент Абдул Хамидті 2016 жылы президенттің ресми сайтында жарияланған тізімге қайшы келеді. Бангладештегі жоғары комиссия, Сингапур, 2018 жылы оны 22-ші президент ретінде тізеді. Бұрынғы Президенттер туралы, соның ішінде Бангладеш газетінің «Күнделікті жұлдыз» туралы басқа есептері де басқа тізімге сәйкес келмейді.

;Саяси партиясы






## Тағы қараңыз

## Дереккөздер

Санат:Бангладеш президенттері
Санат:Президенттер тізімі
Санат:Бангладеш тізімдері
Энтеровирус-71

**"Энтеровирус-71** () — жұқпалы вирус, әсіресе, балаларды баудай түсіріп, күн сайын өршіп бара жатыр. Enterovіrus-71 (EV71) инфекциясы Қытайдың орталық Аньхуэй провинциясындағы Фуян қаласынан басталған екен. Тіркелген бес мыңға жуық науқастың көп ұзамай 22-сі көз жұмған. Қауіпті ауру 1998 жылы Гонконг аумағында тіркелген болатын. Ол кезде 129106 бала ауырып, оның 78-і қайтыс болған.

## Белгілері мен қасиеттері
Энтеровирустар табиғатта кеңінен таралған, сондықтан одан бойды аулақ ұстау мүмкін емес. Инфекцияға қарсы вакцина жоқ. Вирус бірнеше жылдан кейін, адамдардың иммунитеті жойыла бастаған кезде қайталап соғып отырады. кездегі анықталған адам денсаулығы үшін патогендік болып саналатын стеретиптердің түрлері 80-нен астам, алдағы уақыттарда бұдан да көп болуы мүмкін. Enterovіrus-71 оңайлықпен залалсыздандырылмайды. Полиовирустар көкөністерде, сүт өнімдерінде 37 градус жылылықта 3-4 айға дейін сақталады. Энтеровирус инфекциясын тағамдар арқылы, үй мүліктері арқылы вирусты жұқтырған ауру адамдар таратады. Қан арқылы энеровирустар адамды сал ауруына, энцефалиттік және асептикалық менингитке шалдықтыруы мүмкін. Сондай-ақ плевралгиялық, экзантема, перикардит, миокардит, безгек ауруларын қоздырады. Вирусты жұқтырған адамның алдымен екі бетінде, еріндерінде, тілінде, тамағында ақшыл-қоңыр теңбілдер пайда болады. Екі-үш күн өткеннен кейін теңбіл адамның аяқ-қолдарына, алақанына жайылады. Әдетте дене ыстығы көтеріледі. Инфекция, әсіресе, 6-7 жасқа дейінгі балаларға тез жұғады.

## Таралуы
EV71 инфекциясымен ауырғандардың саны қазір 25 мыңға, ал қайтыс болғандардың саны 34-ке жеткен. Жұқпалы вирус, әсіресе, балаларды баудай түсіріп, күн сайын өршіп бара жатыр. Моңғолияның Денсаулық сақтау министрлігі 100 адамның энтеровирустық инфекцияны жұқтырғанын мәлімдеді

Санат:Инфекциялар
Санат:Вирус
Санат:Аурулар
Билавал Зардари

**Билауал Бһутто Зардари**(урду: **بلاول بھٹو زرداری**)
(21 қыркүйек, 1988 жыл, Карачи)&nbsp;— Пәкістан халық партиясының жетекшісі, премьер-министр болған Бенәзир Бһутто және саясаткер Әсіф Әлі Зардариның баласы, премьер-министр және президент болған Зүлфікар-Әли Бһуттоның немересі.

Карачидағы орта тәлім мектебінде, кейін Исламабадтағы Froebels Халықаралық Мектебінде оқыған. Дубайдағы ұл балаларға арналған Рашид Мектебін бітірген. Қазір Оксфорд университетінде оқиды. Билауалдың таэквондодан қара белбеуі бар.

2007 жылы желтоқсанның 30-ында Пәкістан халық партиясының жетекшісі болды.

## Дереккөздер

Санат:21 қыркүйекте туғандар
Санат:1988 жылы туғандар
Санат:Карачиде туғандар
Санат:Пәкістан саясаткерлері
Санат:Оксфорд университеті түлектері
Палау президенттері

thumb|right|200px|Томас Ременгесау
**Палау президенттерінің тізімі**:

## Дереккөздер

Санат:Палау президенттері
Санат:Президенттер тізімі
Санат:Океания билеушілерінің тізімі
Томас Ременгесау (кішісі)

**Томас Ременгесау (кішісі)** (1956 ж. ақпанның 28, Корор, Палау) - Палаудың президенті. Әкесі - Томас Ременгесау (үлкені) екі рет Палаудың президенті еді (1985), (1988-1989 жж.).

Корорда (Палау) туып, Мичигандағы (АҚШ) Грэнд-Вэлли университетін бітірді. 1984 жылында жасы 28-де Палау Ұлттық Конгрессіне депутат болып сайланды, осылайша Палау тарихында ең жас депутат болып кетті.
1992 жылында вице-президент болып, осы орында екі мерзім істеген. 2000 жылы президент болып сайланып, 2001 жылының қаңтардың 1-інде президент ретінде жұмысыңды бастады. Сайлауда ол Петер Сигуяма деген үміткерді жеңді. 2004 жылында екінші мерзімге президент болып сайланған (бұл кезде Поликарп Базилиус деген үміткерді жеңді).

## Дереккөздер

Санат:1956 жылы туғандар
Санат:Палау президенттері
Санат:26 ақпанда туғандар
Санат:Палау вице-президенттері
Санат:Мемлекеттердің ағымдағы билеушілері
Апан

**Апан** – ұра, ор, жыра, құдық. Көбіне, жауын-шашыннан, табиғат құбылыстарынан пайда болады.

**Апан** -жыртқыш аңдарды алдап түсіру үшін аңшылар қолдан қазған беті бүркелген апан да болады. Табиғи апанды аңшылар аю, қасқыр тәрізді түз тағыларын қамап ұстауға пайдаланған.

## Дереккөздер


Санат:Табиғат
Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Алматы шиқылдағы

**Алматы шиқылдағы** () – құртқашаштар тұқымдасының шиқылдақ туысына жататын көп жылдық жуашықты өсімдік. Iле Алатауының Ұзынағаш, Шамалған маңындағы тау етегінде өте сирек кездеседі. Биіктігі 10-15 см болады, жуашығы жұмыртқа тәрізді келеді. Қысқа сабағын 4-8 орақ сияқты қайырылып келген ұзын жапырақтары жауып тұрады. Сары жасыл түсті 1-3 гүлі бар. Наурыз-сәуір айларында гүлдейді, мамыр-маусымда жеміс береді. Тұқымынан, жуашықтарынан көбейеді. Алматы шиқылдағы-сәндік, әрі сирек кездесетін өсімдік. Сондықтан қорғауға алынып, Қазақстан “Қызыл кітабына” енгізілген.
## Дереккөздер


Санат:Құртқашаштар
Санат:Қазақстан флорасы
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Қазан (қала)

**Қазан** (; ) — Ресей Федерациясындағы қала. Татарстан республикасының астанасы. Еділ өзенінің сол жағасында орналасқан. 13 ғасырдың 2 жартысында іргесі қаланған. Абай есімін түркі тілдес шығыс халықтарына таныстыруда Қазан қаласы елеулі қызмет атқарды. Осында жарық көрген«*Кнәз блан зағифа*» атты қисса кітапта (1897), М. Кәшимовтың «*Сұлу қыз*»деген өлеңдер жинағында (1909) Абайдың бір топ өлеңдері жарияланған. 1922 ж. Б. Күлеевтің бастыруымен «*Абай Құнанбайұғылының өлеңі*» жинағы жарық көрген.

## Халқы
Тұрғыны:
* 1 113 717 адам (2009); 
* 1 100 800 адам (1999).
* 7000 адам (1557).

## Географиялық орны
Мемлекет астанасы Мәскеу қаласынан батысқа қарай 926 км немесе 820 км жерде, Еділ өзенінің жағалауының аңғарында орналасқан.

## Спорт
* Рубин ФК

## Дереккөздер

Санат:Еділ бойындағы қалалар
Санат:Қазан (қала)
Санат:Алтын Орда қалалары
Санат:Ресей республикалары астаналары
Михаил Иванович Есеналиев

**Михаил Иванович Есеналиев** (Есенов Хәким Тілекенұлы, 1928—1999) — Қазақстан дипломаты, саясаткері. Өкілетті және Төтенше Елші дәрежесі, пәлсапа ғылымдарының кандидаты.

## Өмірбаяны

1928 ж. қыркүйектің 15 Питерка ауылында (Сарытау облысы Питерка ауданы) жылқышы отбасында туған.

Сарытау заңгерлік мектебінде сырттай оқып тәмәмданған.

26 жасына дейін Ресейде сот қызметкері болып, 1950 ж. комсомол жұмысына өткен.
 
1951 ж. Мәскеудегі Орталық комсомол мектебінде оқи бастайды. Бітіргеннен соң — Қазақстанда комсомол жұмысында.

1961—64 жж. — Қоғам ғылымдарының академиясы аспирантурасында оқыды. Пәлсападан кандидаттық диссертацияны қорғады.

1964—81 жж. — партиялық жұмыста.

1981 ж. шілдеден — КСР Сырқы істер министрі.

1989 ж. қызметінен зейнетке кетті.

1992 ж. Қазақстан Республикасы Сырқы істер министрлігіне шақырылып, арнаулы тапсырыстар жөніндегі елшісі.

Бес мәрте ҚКСР Жоғарғы кеңесінің депутаты.

## Сыртқы сілтемелер
* Михаил Иванұлы Исиналиев 

Санат:Қазақстан сыртқы істер министрлері
Санат:Философия ғылымдарының кандидаттары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 7-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 8-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 9-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 10-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 11-шақырылымының депутаттары
Сервер

**Сервер** () — файлдар, қалталар және компьютерлердің деректері сияқты деректерге ортақ қатынасуды, сондай-ақ желі пайдаланушыларына электрондық пошта қызметтерін қамтамасыз ететін компьютер.
**Сервер** (мамандандырылған бекет, арнайы процессор) (сервер (специализированная станция, спецпроцессор); server) - 
* есептеу желілері құрамындағы бірнеше компьютерлерге ортақ шалғай құрылғыларды: лазерлік принтерді, дискілерді, модемді пайдалану кезегін тағайындап отыратын негізгі түйінді компьютер. Мұндай серверде нәтижесін бірнеше тұтынушы (клиенттер) пайдаланатын қолданбалы программа да жұмыс атқара береді; 
* басқа программаларға (клиенттерге) қызмет ететін, солардың дұрыс жұмыс істеуін қамтамасыз ететін программа.

## Сервер түрлері
Олардың негізгілері - пошта, веб, прокси, DNS, FTP, Char, мәліметтер базасы, Telnet, SIP, кластер, арнайы, ортақ, бұлтты, кескін, аудио / видео және топтамалық қамтамасыз ету серверлері.[thumb|right|200px|[Флоридадағы Тампа қаласында орналасқан Уикипедия сервері.]]

## Дереккөздер

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Санат:Кеңсе жабдықтары

Санат:Сервер
Қажымұқан

* Қажымұқан – Ақмола облысы Целиноград ауданындағы ауыл.
* Қажымұқан – Түркістан облысы Ордабасы ауданындағы ауыл.
Қытай қазы

**Қытай қазы**, қутұмсық қаз () – қазтәрізділер отрядының үйректер тұқымдасына жататын құс.

## Биологиялық сипаты
left|thumb|Қолға үйретілген қытай қазысын тұмсығындағы нүктесі мен жуан келген құйрық жағымен тануға болады.
* Қанатының ұзындығы 47 см, салмағы 3,5 кг-дай.  
* Басқа қаздардан ерекшелігі – арқасы мен бүйірі ақшыл көлденең жолақты қоңыр-сұр, бауыры – ақ.  
* Мойны ұзын әрі жіңішке және қауырсындарының түсі әр түрлі.  
* Тұмсығы қара, басқа қаздарға қарағанда ұзын. Өсімдіктердің жапырағы, сабағы және тұқымдарымен қоректенеді. 

## Көбеюі
Жағалауларында қамыс пен құрақ, қоға өскен көлдер мен өзендердің биіктеу жағалауына ұя салады. 6 – 7 жұп болып ұшып келіп, бір-бірінен алыс қоныстанады. 3 – 5 (кейде 9) жұмыртқа басып, оны атақаз бен анақаз кезектесіп 30 күндей шайқайды. Балапандары жұмыртқадан шыққан соң қытай қазы су қоймаларының құмды және батпақты жағалауларын мекендейді. 

## Таралу аймағы мен өрісі
Қытай қазы – жыл құсы. Қазақстанда сәуір айында қыстаудан қайтқан мерзімде кездеседі. 

Қытайдың шығысы, Корея мен Жапония аймағын қыстайды. Саны аз, соңғы 30 жылда Қазақстанда тек екі рет – 1967 жылы Қара Ертіс өзеніне жақын жерде бір, 1978 жылыЗайсан ойпатынан он қутұмсық қаз кездескен. Мекендейтін жерлерінің құрғауынан және есепсіз ауланудың нәтижесінде қытай қазының саны жылдан жылға күрт азаюда.

Эвенкілер, сахалар, қытайлар мен басқа Шығыс Азия халықтары бұл қазды өте ертеден қолда өсірген, яғни қытай қазын қытай үй қазының арғы тегі деуге болады. Қолға тез үйренеді. 

Қазіргі уақытта бүкіл Сібірде Торей көлдерінде ғана ұялайды. Бір кездері Қазақстанда Зайсан көлі мен Ертіс өзені жағасында ұялаған, ол ұшып өту кезеңінде Сырдарияда байқалатын. Қалың қамыс-қоғалы, әсіресе таудағы, көлдерде мекендеген. Түрді Линнеус (Linnaeus) 1758 жылы ашқан. Қытай қазы қорғауға алынып, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.

## Дереккөздер
 

Санат:ҚаздарСанат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген құстарСанат:Қазақстан құстары
Кіші аққу

**Кіші аққу** () - негізінен солтүстік жарты шарда (Үндістанды, Оңтүстік-шығыс Азияны алмағанда) мекендейтін кішкене аққу. 

Қазтәрізділерге жатады. Ұялайтын жерлері - тундра мен орманды тундрада саны бұрынғы қалпына келе бастаған түр. Қазақстанның батыс бөлігінен көктем мен күзде 1 мыңдайы ұшып өтеді. Бізде ұяламайды. Санының азаюының негізгі себебі - заңсыз аулау. 1830 жылы Жаррел (Jarrel) ашқан.

## Статусы
5-ші санат. Ұялайтын жерлерде саны қалпына келе жатқан түр. Ресейдің Қызыл кітабына енгізілген (5-ші санат).
## Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы
Палеарктика фаунасындағы туыстың төрт түрінің бірі.
## Таралуы
Евразияның тундрасында ұялайды. Қазақстанда ұшып келу-кету кезінде кездеседі, оңтүстік облыстарда қыстауы мүмкін . Негізгі келу-кету жолы – Қостанай облысының шығыс және оңтүстік аудандарындағы Торғай ойысының суқоймалары . Есіл және Нұра су алаптарының көлдерінде сирек кездеседі . Жеке, ертеректе біршама қозғалыста болған, миграциялық жол Ертіс аңғарымен өтеді . Соңғы жылдары екі рет Алакөл көлдерінде , бір рет – 2007/2008 жылы қыстың басында Алматы маңындағы Сорбұлақ көлінен кездескен. 
## Мекендейтін жерлері
Солтүстік мұзды мұхиттың теңіздеріне құйылатын өзендерінің аңғарлары мен атыраптары, оларға жақын жатқан өзендері мен көлдері бар батпақты тундра. Миграция кезінде Қазақстан территориясында үлкен сәл тұздылау саяз сулы көлдерде тоқтайды, бірақ өтетін құстарды республиканың кез – келген жерінен, әсіресе сулы территориялардан, кездестіруге болады.

## Саны
Сібірдің тундрасында барлығы 20 мыңнан аса кіші аққу мекендейді, олардың ішінде Қазақстан арқылы 1 мыңдай құс ұшып өтеді. 1986 ж. көктемде Торғай өзенінің төменгі сағасында 120, күзде 105 ересек және 77 жас аққулар есепке алынған. Қазірде бұл жерде ұшып келу-кетуде ондаған құстарды кездестіруге болады .

## Негізгі әсер ететін факторлар
Тундраны шаруашылық мақсатта қарқынды игеру, ұялау кезінде мазалау, миграция кезінде және қыстайтын жерлерінде қаскерлік жолмен аулау.

## Биологиялық ерекшеліктері
2-4 жаста жұп құрайды, көбеюге 4-6 жылда кіріседі. 2-5 жұмыртқа болатын ұяны суқоймаларының жағалауларындағы биіктеу жерлері мен қопаларға салады; ұя салуға материал ретінде мүк, қоңырбастың және басқа өсімдіктердің  құрғақ сабақтары. 29-30 күн шайқайды. Балапандарының орташа саны 2,1-3,6. Су және құрлық өсімдіктерімен қоректенеді. Қазақстанда жекеленген құстар мен аздаған топтары көктемде (сәуір) және күзде (қазан) сирек кездеседі.

## Қолда өсіру
Хайуанаттар паркінде көбееді.
## Қабылданған қорғау шаралары
Қазақстанда ұшып келу-кету кезінде Наурызым мен Қорғалжын қорықтарында, Сарықопа мен Торғай қорықшаларында қорғалады.

## Қажетті қорғау шаралары
Торғай өзенінің төменгі сағасында қорық және Арал теңізінің шығыс жағалауы мен Қостанай облысындағы Құсмұрын көлінде қорықшалар ашу. Аңшылар арасында аққуларды қорғау үшін су құстарын далалық жағдайда анықтауға болатын анықтауыштар тарату  арқылы үгіт-насихат жүргізу.
## Зерттеу жөніндегі ұсыныстар
Қорғалатын аймақтарды білу үшін Қазақстанда миграция және қыстау кезеңінде шоғырланатын жерлері мен санын анықтау.

## Дереккөздер


Санат:Аққулар
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген құстар
Санат:Қазақстан құстары
Асан Төлегенұлы Базаев

**Асан Төлегенұлы Базаев** (22 ақпан, 1981 жыл) — қазақ велоспортшысы, «Астана» кәсіпқой клубының мүшесі. 

## Нәтижелері
* 2008 жылғы шосседегі топтық жарыста Қазақстан чемпионы
* 2006 жылы «Алмания туры» көпкүндік бәйгесінің бірінші кезеңдік жарысында мәре сызығын бірінші болып қиып, жеңіске жетті;
* 2004 - Азия уақыттық (time trial) біріншілігі;
* 2004 - Хеллас туры;
* 2003 - GP Tell, 1 кезең

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан велошабандоздары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген спорт шеберлері
Берік Көпешов

**Берік Көпешов** (30 қаңтар 1987 жыл Қызылорда) - Астана велоклубының шабандозы. 

## Жетістіктері
* 2005 жылы Қазақстан жасөспірімдер құрама­сы­ның мүшесі Берік Көпешов Сеулде көрігі қызған “Корея туры” атты көп күндік ала­манды жеңіп алып, артынша Азияның трек жарысында жеңімпаз атанды. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан велошабандоздары
Санат:Астана велоклубы ойыншылары
Сұңқылдақ аққу

**Сұңқылдақ аққу** () - Қазақстанда кең тараған болатын, қазір республиканың Солтүстік, Орталық және Оңтүстік-Шығыс аудандарының 5-6 жерінде көлемді ұяларын жасыруға болатын қалың қамыс - қоғалы ірі көлдерді мекендейді.

Кіші аққудан ірірек келеді: ұзындығы 140-160 см, қанатжайымы - 205-235 см, ал салмағы 8-15 кг болады.

Каспий маңында қыстауға қалған бұл аққудың ең көбі 1983 жылы 400 -дей болған, одан бері саны едәуір кеміді. Оның себебі: ұялауға қолайлы орынды жиі ауыстыруға мәжбүр болуы. Аққудың бұл түрін Линнеус (Linnaeus) 1758 жылы ашты.

Саны кеміп бара жатқан түр. Адам қызметінің әсеріне шыдай алмайды. Қазақстанда кең тараған болатын, кәзір республиканың Солтүстік, Орталық және Оңтүстік-Шығыс аудандарының 5-6 жерінде көлемді ұяларын жасыруға болатын қалың қамыс - қоғалы ірі көлдерді мекендейді. Каспий маңында қыстауға қалған бұл аққудың ең көбі 1983 жылы 400 -дей болған, одан бері саны едәуір кеміді. Оның себебі: ұялауға қолайлы орынды жиі ауыстыруға мәжбүр болуы.


Сурет:whooper1.jpg
Сурет:whoopers_kilfenora2.jpg
Сурет:Whooper Swan.jpg
Сурет:Сұңқылдақ аққу.tif
Cygnus cygnus MHNT.ZOO.2010.11.12.1.jpg |Museum specimen - Iceland


## Дереккөздер


Санат:Аққулар
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген құстар
Санат:Қазақстан құстары
Қазтамақ

**Қазтамақ** - қазтамақ тұқымдасына жататын бір немесе көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда шалғындық жерлерде өзен аңғарында, орманда, тау беткейлерінде өседі, 15 түрі бар.  Биікт.  10-80 см. Сабағы тік, сыртын түк жапқан. Тілімденген жапырақтары қарама-қарсы не кезектесіп орналасады. Қызыл, көкшіл, күлгін, ақ түсті гүлдері, көбінесе шоқталып, кейде жеке дара шығады. Маусым-тамыз айлароында гүлдеп, шілде- қыркүйекте жемістенеді. Жемісі - дәнек. Қазтамақ илік заттарға бай, оның гүлдерінің құрамында, сабағында танин, бояғыш заттар, кальций мен каротин, С дәрумені мен геранин (эфир майы алынады) бар. Қазтамақтың кейбір түрлері: 
орман қазтамағы, шалған қазтамағы, Роберт қазтамағы және сібір қазтамағы - дәрілік өсімдіктер. Қазтамақтың тамырынан немесе кепкен шөбінен
алынған тұнбаны бүйрекке
байланған тасты ерітуге, ревматизм мен радикулитті емдеуге, сондай-ақ, баспамен ауырғанда тамақ шаюға, сүйек сынғанда ванна жасауға, түсе бастаса шашты жууға пайдаланады. Кейбір түрлері әсемдік үшін де өсіріледі.

ҚАЗТАМАҚ (PELARGONIUM ПЕЛАРГОНИЯ (ГЕРАНЬ)) – герань тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік. Негізгі отаны – Оңтүстік Африка. 280-ге жуық түрі белгілі. Сәуірден қазан айына дейін үздіксіз гүлдейтіндіктен, қазтамақ көптеген гүлпаздардың сүйікті гүлі. Гүлпаздар қазтамақты әдемі гүлі үшін ғана емес, сонымен қатар хош иісті  жапырақтары үшін де өсіреді. Жапырақтарының емдік қасиетімен бірге ауа тазарту қасиеті де өте жоғары. Ол ауадағы зиянды микробтарды, стафилакокк бактерияларын жоюға пәрмені бар өсімдік. Қазтамақ  тез өсетін, аса құнарлы топырақты қажет етпейтін, оңай көбейтілетін, күтімі жеңіл гүлдерге жатады.  Мамыр айында аулаға шығарып, гүлзарларға егіп қоюға болады. Күзде қайтадан қазып алып, түбекке отырғызып  үйге кіргізеді. Қараша айында жапырағы сарғайып, түсе бастағанда сабағын тамырдан жоғары 10-15см-дей биіктікте кесіп, жыл сайын  өсімдікті жасартып, жаңартып отыру қажет.
## Жарығы:
Жарық сүйгіш. Жаз айларында аулада күн астында өсіруге болады.

## Жылуы:
Қыста 10ºС  төмен болмағаны абзал.
## Суғарылуы:
Топырағының  беті құрғаңқырағанда суғарып тұру қажет.
## Ылғалдылығы:
Ылғалдандыруды қажет етпейді.
## Қоректендірілуі:
Көктемнен күзге дейін 10-15 күнде гүлдейтін гүлдерге арналған тыңайтқышпен қоректендіріп тұру қажет.
## Аурулары:
Ауруға көп шалдыға бермейді, төзімді өсімдік.
## Көбейтілуі:
Тұқымы, түбін бөлу және сабағын қалемшелеу арқылы көбейтіледі.

## Қызықты дерек
Ең жағымды гүлдердің бірі қазтамақ деп есептелінеді. Қазтамақ тұрған бөлмеде ұрыс-керіс те болмайды, ал бола қалған жағдайда өсімдік адамның жүйке жүйесіне әсер ететін зат бөле бастайды. Содан ұрысып қалғандар тез татуласып кетеді екен. Сондықтан болар, бұл гүлді бұрындары әр үй өсірген.
## Сыртқы сілтемелер
* ITIS Қазтамақ түрлерінің тізімдері 

## Сілтемелер
*  Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт 

## Дереккөздер
"Гүлстан" республикалық ғылыми-танмыдық, көпшілік журнал, 2010 жыл ISSN 2078-6727
Санат:Қазтамақтар
Санат:Гүлдер
Санат:Шөптесін өсімдіктер
Қазтамақ тұқымдасы

**Қазтамақ тұқымдасы** — қос жарнақты өсімдіктердің бір тұқымдасы. Көпшілігі көп жылдық шөптесін өсімдіктер, ішінара бұта немесе шала бұта түрінде де кездеседі, Қазтамақ тұқымдасының негізінде қоңыржай аймақта таралған 10 туысқа жататын 800-дей түрі белгілі, ал Қазақстанда қазтамақ, құтаншөп және биберштейния (қоқтын) туыстарына бірігетін 21 түрі бар. Қазтамақ тұқымдасының сабағы қалың түкті, жиегі тілімденген жапырақтары кезектесіп немесе қарама-қарсы орналасады.  Гүлдері қос-жынысты көпшілігінде оларды  қос қабатты  гүлсерігі қоршап жатады. Тостағаншасы 4-5 түбі біріккен тостағанша жапырақшасынан тұрады. Күлтесі қызыл, көкшіл, күлгін түсті. Аталығы әдетте 10, кейде 5, аналығы біреу. Жемісі - бес тұқымды. Қазтамақ тұқымдасының кейбір түрі парфюмерияда және медицинада қолданылады, араларында арам шөп түрінде өсетіндері де кездеседі, әсемдік үшін де өсіріледі.

## Сыртқы сілтемелер
* Stevens, P. F. (2001 onwards). Angiosperm Phylogeny Website. Version 7, мамыр 2006 [and more or less continuously updated since]. http://www.mobot.org/MOBOT/research/APweb/
*  Sandro Pignatti, Flora d'Italia, Edagricole, Bologna 1982. ISBN 88-506-2449-2

Санат:Қазтамақтар
Қазтәрізділер

**Қазтәрізділер**, жалпақ тұмсықтылар () - су құстары отряды. 

Жер шарында кең тараған (Антарктидада ғана кездеспейді), әсіресе, Оңтүстік Америкада, Африкада, тропиктік аймақтарда және Аустралияда жиі кездеседі. Қазақстанда 16 туысы, 40 түрі бар. Басқа құстардан айырмашылығы: мойны ұзын, құйрығы қысқа, аяғы 4 башайлы, алдыңғы үшеуі жарғақты келеді. Тұмсығы жалпақ, шеті жұқа, ұшында мүйізді түбіртік "тырнақшасы" болады. Кейбір түрлерінде (мыс., бейнарықта) жақ жиегін мүйізді тісшелер көмкереді. Қауырсындары қалың, тығыз, денесінің бауыр жағында мамық көп болады. Құйымшақ безі жақсы дамыған. Көбі суда жақсы жүзеді. Қ. т. сүңгуір құстар, көптеген түрі 40 м тереңдікке дейін сүңги алады, тағы бір ерекшелігі - суыққа (температура - 110˚С-қа дейін) төзімді (қаз бен үйрек). Салқын және қоңыр-жай аймақта кездесетін көп-теген түрі - жыл құсы. Ұя басу үшін наурыз - сәуір айларында ұшып келіп, қазан — қарашада жылы жаққа ұшып кетеді. Каспий теңізінен Жерорта теңізіне дейінгі шалғай аймақтарда қыстайды. Ұясын үй маңындағы жерлерге, таяз су бетіне, ағашқа, інге, кеуекке, жартасқа салады. Ұясына мамық, шөп төсейді. 5 — 20 жұмыртқа салып, оларды 20 — 40 күндей басады. Жыныстық жағынан 2 — 4 жасында жетіледі. Құрақ өркенімен, өсімдік тамырымен, ұсақ балықтармен және омыртқасыз су жәндіктерімен қоректенеді.

Қазтәрізділердің 9 түрі (қызылжемсаулы қарашақаз, қутұмсық, сұңқылдақ аққу, кіші аққу, мәрмәр шүрегей, алакөз сүңгуір, дөңтұмсық тұрпан, қара тұрпан, ақбас үйрек) қорғауға алынып, Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген.

## Дереккөздер



Санат:Су құстары
Қазтабан

**Қазтабан** - раушангүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Бір-екі жылдығы өте сирек кездеседі. Қазақстанның биік таулы аймақтарында орман-тоғай шетінде, далалы жерлер мен шалғындықта, су жағасында өсетін (тек шөлді жерде өспейді) 48 түрі бар. Олардың биікт. 3-70 см. Тамыры жуан, тамырсабағы түйнек тәрізді болады. Сабақтары тік, кейбір түрлерінде төселмелі келеді. Жапырақтары үшқұлақты, саусақ салалы, қауырсын тәрізді күрделі. Ақ, сары, қызыл гүлдері қалқанша - сыпыртқы гүлшоғырын құрайды, кей түрлерінде жеке орналасады. Гүліндегі тостағанша жапырақшалары 5 немесе 4-тен сыртқы және ішкі шеңбер құрып орналасады. Күлте жапырақшаларының саны 5, кейбір түрінде — 4. Аталық саны 10-нан 30-ға дейін, басым көпшілігінде 20. Аталық жіпшелері біз тәрізді жіңішке. Гул табаны дөңес, ойыс келеді. Көктемнен қоңыр күзге дейін гүлдейді. Жемісі - құрғақ келген, көп жаңғақша. Қның шөбінде, әсіресе түйнек тәрізді тамырсабағында илік заттар мол, балауыз, крахмал, қына қышқылы бар. Қ. — дәрілік өсімдік, оның суда дайындалған тұнбасын тырыспаға, ішек түйілгенде және асқазан ауруларына қарсы қолданады. Сондай-ақ, сіңір тартылғанда, тері ауруларына қарсы ванна немесе компресс жасауға болады. Жапырақтары мен жас өркендерін үй құстарына жем ретінде береді.

Санат:Раушангүлділер
Апартеид

thumb|right|250px|Дурбан қаласының маңындағы жағажайдағы ескертпе белгі. Онда үш тілде (ағылшын, африкаанс және зулус) былай деп жазылған: ''«Дурбан жағажай ережелерінің 37-ші бөліміне сәйкес, осы шомылу аумағы тек қана ақ нәсілді қауымның мүшелерінің пайдалануына арналған»'' (1989)
**Апартеид** (африкаансша: *apartheid*&nbsp;— бөлек өмір сүру)&nbsp;— нәсілдік белгілеріне бола байырғы тұрғындарды арнаулы қамаушада, оқшауландырып ұстау арқылы саяси, әлеуметтік-экономикалық және азаматтық құқыларынан айыратын нәсілдік кемсітушіліктің шектен шыққан түрі.

Апартеид саясаты Оңтүстік Африка Республикасында (ОАР) байырғы Африка халықтарына, сондай-ақ елеулі дәрежеде Үндістанның және т.б. елдердің түсті нәсіл өкілдеріне 1980 жылдардың аяғына дейін қолданылып келді. Байырғы халықтардың жүріп-тұру бостандығы шектелді. Бұл тәртіпті бұзу қылмыстық іс ретінде қаралды. Барлық африкандықтардың тең жартысына жуығы өмір сүретін 10 бантустан (резервация) құрылды.

Апартеид саясаты өзге ұлттарды сайлау құқынан айыру, ең төменгі еңбекақы төлеу, жүріп-тұру еркіндігінен айыру, т.с.с. шектеулер қою арқылы көрініс тапты. Бұл саясаттың негізінде адамды нәсіліне, ұлтына қарай жек көру, кемсіту теориясы жатыр.

БҰҰ апартеидті адамзатқа қарсы бағытталған қылмыс, халықаралық құқық принциптерін бұзушылық деп жариялады. Апартеидке жол бермеу және ол үшін жазалау туралы халықаралық конвенция (1973 жылы) қабылданды.

ОАР-дың жаңа өкіметі апартеид саясатынан түбегейлі бас тартты.
## Дереккөздер


Санат:Нәсілшілдік
Апатит

**Апатит** ( - алдаймын, басқа минералдармен жиі шатастырылғандықтан осылай аталып кеткен) - фос-фаттар класына жататын минерал. Химиялық формуласы: Са5[РO4]3(F, Cl, ОН). Гексагонал сингонияда кристалданып, ұзынша, алты қырлы призма тәрізді кристалдар немесе топырақ не конкреция түріндегі ұсақ түйіршік масса құрайды.
Түсі ақ, жасыл, көк, қоңыр, күлгін, кейде түссіз келеді. Жылтырлығы шыны не май тәрізді болады. Қаттылығы 5, морт сынғыш, жымдастығы нашар, менш. салм. 3,2 г/см3. Апатит сілті және қышқыл құрамды магмалық жыныстарда (нефелинді сиениттерде), карбонатиттерде, кристалдық тақтатастарда, әр түрлі шөгінді және гидротермал жыныстарда кездеседі. Апатиттің шөгінді жыныстардағы кара сұр, тасберіш (конкреция) пішіндес түрі фосфорит деп аталады. Апатиттің ірі кендері Кола түбегінде, Байкалда, фосфорит кендері Қаратауда, Ақтөбе облысында орналасқан. Апатит фосфор тыңайтқыштарын өндіруде, фосфор қышқылы мен оның тұздарын алуда, қара және түсті металдар және шыны өндірісінде
қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Кальций минералдары
Санат:Фосфат минералдар
Бөрте

**Бөрте** — (шамамен 1154 — 1230/31) — Шыңғыс ханның жұбайы. Қоңырат тайпасының көсемі Дай (Тай) мырзаның қызы. 

Қият ішіндегі боржіген (бөрітегін) руының батыры Есугей 9 жасар ұлы Теміршіні (болашақ Шыңғыс хан) қоңырат еліне ертіп барып, ежелгі түркілер дәстүрі бойынша Бөртеге құда түсіп қайтады. Көп ұзамай Есугей қайтыс болып, Темірші жетім қалып, көптеген қиыншылықтарды басынан өткізеді. Тек ержеткеннен кейін ғана, шамамен 1178 жылы Бөртені іздеп барып, алып қайтады. Бірақ осы кезде Теміршінің ауылына меркіттер шабуыл жасап, Бөртені тұтқын ретінде алып кетеді. Темірші әкесінің андасы Керей хандығының ханы Тұғырыл (Уән хан) мен жажират руының нояны, өз андасы Жамұқаның көмегімен Бөртені босатып алады. Шыңғыс ханның бірнеше әйелдерінен көптеген балалар тараған. Дегенмен Шыңғыс хан Бөртеден туған 4 ұлын: Жошыны (1182 — 1227), Шағатайды (1183 — 1242), Үгедейді (1185 — 1241), Төлені (1193 — 1256) өз мұрагерлері ретінде таныған. Бөртеден туған 4 ұл мен олардың ұрпақтары Шыңғыс ханның серіктері болып қана қоймай, ол бастаған істі әрі қарай жалғастырушылар ретінде түркі-моңғол халықтары тарихында үлкен із қалдырды.

## Дереккөздер


Санат:1154 жылы туғандар
Санат:Моңғолияда туғандар
Санат:1230 жылы қайтыс болғандар
Санат:Моңғол империясының әйелдері
Санат:Моңғол хандарының зайыптары
Амазон өзені

**Амазон** (, ) — Оңтүстік Америка құрлығында орналасқан, көлемі, су шығыны және ұзындығы бойынша дүние жүзіндегі ең ірі өзен.

## Тарихы
Өзеннің сағасын 1500 жылы испан теңізшісі В.Я. Пинсон ашқан. Өзен арнасымен 1541 жылы алғаш рет испан конкистадоры Ф. де Орельяк саяхат жасаған. Жергілікті тұрғындар оны Парана-Тинга (*Ақ өзен*) және Парана-Туасу (*Ұлы өзен*) деп атайды. 

## Сипаттамасы
Алабының ауданы 7,2 млн. м², ұзындығы Укаяли бастауынан есептегенде 7000 км-ден асады. Амазонның негізгі ағысы экватор мен 5˚ оңт. ендік аралығында, яғни біркелкі әрі аса ылғалданған аймақта (жауын-шашынның жылдық мөлшері 1500—3000 мм) жатыр. Анд тауынан өткен соң, өзен Амазон ойпатына шығып, оң жақтан келген Укаяли өз-мен қосылып Ұлы Амазон өзені басталады. Ол батпақтанған жазықпен, ылғалды экваторлы ормандардың арасымен ағады. Мұхиттан 350 км қашықтықта әлемдегі ең үлкен атырау түзеді (аумағы шамамен 100 000 км²). Өзенге көптеген салалар құяды, олардың 20-ға жуығының ұзындығы 1500—3500 км болады. Укаяли мен Мараньон өзендері қосылған соң, оның арнасының ені 2 км, орта ағысында 5 км, құйылысында 80—150 км-ге жетеді; суының тереңдігі орта ағысында 70 м, Обидус қаласы тұсында 135 м-ге, ал құйылысында 15—45 м-ге дейін барады. 

## Ерекшеліктер
Амазонның салалары бір-бірінен тек мөлшерімен мен сулылығы жөнінен ғана емес, суларының түсімен де ерекшеленеді. Өзеннің гидрологиялық тәртібі өте күрделі әрі ерекше келеді. Алаптары екі жарты шарда орналасқандықтан, жылдың түрлі мезгілдерінде жауын-шашынның аз не көп жаууына байланысты әр түрлі тасқындар болып тұрады. Оңтүстік салалары сулылығының молдығымен ерекшеленеді, сондықтан мамыр, шілде айларында Амазонның ең жоғары деңгейі байқалады. Орташа су шығыны 175 000 м³/с, ал орташа жылдық ағындысының көлемі 5520 км³ шамасында. Әлемдегі өзендердің жалпы жылдық ағындысының 15—17 %-і осы өзеннің үлесіне тиеді. Амазонның өсімдік және жануарлар әлемі өте бай. Балықтардың 2000-ға жуық түрі бар (жер шарының жалпы тұщы су фаунасының ⅓ бөлігі). Өзеннің басты арнасы құйылысынан 4300 км-ге дейін (Понго де Мансериче шатқалына дейін) кеме жүзетін болса, құйылысынан 1690 км қашықтыққа (Манаус қаласынына) дейін үлкен мұхит кемелері жүзе алады. Амазонның энергетикалық мүмкіндігі өте мол (қуаты 280 млн кВт шамасында бағаланады), бірақ ол пайдаланылмайды.

## Галерея

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* 
* 

Санат:Бразилия өзендері
Санат:Колумбия өзендері
Санат:Перу өзендері
Үгедей хан

**Үгедей** (, ) (1186 қазан — 1241 желтоқсанның 11-і) — Шыңғыс ханның үшінші ұлы, Моңғол Ұлысының екінші ұлы ханы (1229—1241), әкесінің мұрагері. Шыңғыс ханның көршілес елдерін жаулап алу саясатын жалғастырған. Батыс Қытайға және Орталық Азия жорықтарына қатынасқан. Жас кезінен әкесінің жорықтарына қатынасты. 1211—15 жылы Солтүстік Қытайға (Цзань империясы), 1218—22 жылы Орта Азияға (Хорезм) жорық кезінде жеке жасақтың басшысы болды. Орта Азия қалаларын қоршауға алу кезінде Шыңғысханның үлкен 2 ұлы Жошы мен Шағатай арасында үнемі дау туа бергендіктен, әкелері Үгедейді бірінші орынға шығарып, 2-ағасын оған бағынуға міндеттеді. Екі ағасына карағанда мінезінің жұмсақтығымен әрі елмен тез тіл табыса алуымен ерекшеленді. Хорезм жорығы аяқталғаннан кейін көп ұзамай Шыңғыс хан Үгедейді өзінің заңды мұрагері етіп тағайындады. Таққа отырғаннан кейін ол әкесінің жорықтарын ары қарай жалғастырды. 1232—34 жылы Үгедей мен Төле басқарған әскерлер Цзань империясын толық талқандап, Солтүстік Қытайды бағындыруды аяқтады. Қытайлармен соғыс аяқталысымен-ақ Үгедей бағынбай кеткен Хорезмнің соңғы билеушісі Жалел әд-Дин сұлтанды жазалау үшін арнайы жасақ аттандырады. Жалел әд-Дин талқандалып, күрдтердің қолынан қазаға ұшырады. Бүл жорықтың нәтижесінде моңғолдар Күрдістан, Әзірбайжан, Кіші Азияның шығыс бөлігін жаулап алды. 1235 жылы өткен құрылтайда батысқа қарай жорық жасауға арнайы шешім қабылданып, әскердің қолбасшылығына Жошы ұлысының билеушісі Бату хан бекітілді. Нәтижесінде, 1236-41 жылы Шығыс Еуропа толығымен моңғол үстемдігін мойындады. Замандастарының айтуынша, Үгедей білімді әрі ақылды адам болған. Ол билік жүргізген кезеңде ел астанасы Қарақорым қаласын салу аяқталды, халық санағы жүргізілді, пошта қызметі ұйымдастырылды.

## Дереккөздер

Санат:1186 жылы туғандар
Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары
Қаңлы (ауыл)

**Қаңлы** — Ресей федерациясының Ставрополь өлкесінде, Минераловод қалалық округтің орналасқан ауыл. 

Ауылда 3 500 адам шамасында тұрады, негізгі халық - ноғайлар мен орыстар. Ежелден бұрын ноғайлар тұратын елді мекен ретінде әйгілі. Бұрынғы атауы - "**Қырық ауыл**", мұның себебі бірнеше ұсақ ауылдардың бір ірі ауылына біріктіруі. Қазір бұл ұсақ ауылдар Қаңлы ауылының бөліктері ретінде сақтаған. Олар: 
***Каншау-авыл**, 
***Крымгерей-авыл**, 
***Кез-авыл**, 
***Баьпий-авыл**, 
***Янакпат**, 
***Эски-авыл**, 
***Шом-авыл**, 
***Эрки-авыл**, 
***Найман-авыл** 

Қаңлы ауылы - Сұркөл өзені Құма өзеніне құйылатын жерінде, Қылыш (Кинжал) тауының аясында орналасқан.
Ауылда орта тәлім мектеп(http://www.kangly-school.ru ), жұма мешіт, ағайынды Шалтумаевтар салынған мешіт бар.
Ноғай әншісі, сазгері Расул Сейітов Қаңлы ауылына бір әнді бағыштаған.

## Дереккөздер

Санат:Минераловод қалалық округтің елді мекендері
Қоясыл

**Қоясұлы** (*ноғайша* **Коясул**, ) - Ресей федерациясының Ставрополь өлкесіндегі Нефтеқұм ауданында орналасқан ауыл. 

Халық саны — 5 мыңға жуық. Ауылда негізінде ноғайлар, аз-кем орыстар да тұрады. Ноғай даласының (*ноғайша* **Ногай шоьли**) батыс бөлігінде орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Нефтекум ауданы елді мекендері