open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шың

**Шың** — тау жотасының, массивінің немесе жеке тау басының ең биік жері. Шың сүйір немесе жайпақ пішінді болады. 

Көбіне өсімдіксіз жалаңаш болады және маңына көп жылдық қар және мұз шоғырланады. Мысалы, дүние жүзіндегі ең биік шың – Джомолунгманың (Эверест) биіктігі 8848 м, Қазақстанның ең биік жері Хан Тәңірінің биіктігі 6995 м, Іле Алатауындағы Талғар шыңының биіктігі 4973 м.
[thumb|300px|[Шың]]

## Дереккөздер

Санат:Таулы шыңдар
Шынытұз

**Шынытұз**, Шынтұз – Қабырға өзені алабындағы ағынсыз көл. 

## Географиялық орны
Қостанай облысы Жангелді ауданы жерінде, Бабас тауынан шығыста 8 км жерде орналасқан. 

## Гидрографикасы
Ауданы 9,40 км2, су жиналатын алабы 136 км2. Көл арналық қазаншұңқырда, беткейі көлбеу. Жауын-шашын суымен толығады. Көктемде қар ерігенде оңтүстігінен шағын жылға құяды. Суы тұзды. Алабы – жайылым.

## Дереккөздер

Санат:Жангелді ауданы көлдері
Нәлім

**Нәлім** () — трескатәрізділер отрядына жататын балық. 

Қазақстанда Ертіс өзені су алабы мен Жайық өзенінің жоғарғы ағысында кездеседі. Дене тұрқы 30 см-ден 1 м-ге дейін, салмағы 10 – 12 кг (32 кг болатын Нәлім де ұсталған). Денесі ұзынша, 2 арқа жүзу қанаты, жалғыз құйрық асты (аналь) қанаты, иегінің астында дара мұртшасы бар. Қанаттарында тікенекті талшықтары болмайды. Жыныстық жағынан 1 – 3 жасында жетіледі. Уылдырығын (орташа есеппен 300 – 400 мыңдай) қыста (су температурасы 0С шамасында) батпақты және тасты жерлерге шашады. Қорегі әр түрлі (эврифагтар), ересектері тек балықтармен (алабұға, таутан, торта, т.б.) қоректенеді.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер

* Experts to discuss reintroduction of Burbot to UK 
* Lota lota'' Burbot 

Санат:Трескатәрізділер
Циркуляр

**Циркуляр** (нем. *Zіrkular*, лат. *cіrcularіs* — шеңберлі) — 
# тікелей пошталық жарнама әдісімен жіберілетін немесе журналдарға, газеттерге салынатын жарнамалық кітапша; 
# қарауындағы мекемелерге немесе бағынышты лауазымды адамдарға жолданатын жазбаша өкім.

Санат:Баспа сөз
Санат:Терминология
Бетқайнар

**Бетқайнар** — Жамбыл облысының Қордай ауданындағы ауыл, Бетқайнар ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Қордай ауылынан солтүстік-батысқа қарай 25 км-дей жерде, Шу өзенінің оң жағасында, Бішкек — Шу автомобиль жолы қиып өтетін тұста орналасқан. Ауыл жері бозғылт және қоңыр топырақты. Жусан, астық тұқымдас шөптер, эфемерлі өсімдіктер өседі.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1901 жылы қаланған. 1996 жылға дейін "Көкқайнар" қант қызылшасын өсіретін кеңшар орталығы болды. Оның негізінде қазір шаруа қожалықтары мен өндірістік кооперативтер жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Мәдени-ағарту, денсаулық сақтау мекемелері бар.

## Дереккөздер

Санат:Қордай ауданы елді мекендері
Тұрысбек Маманұлы

**Тұрысбек Маманұлы** (1844, бұрынғы Жетісу облысы Қапал уезі, Ақтасты мекені – 1904, сонда) – қазақ кәсіпкері, Алаш жақтаушысы, зиялысы. Маман Қалқабайұлы, байдың тұңғыш ұлы. Қапал қаласындағы *Якобия* медресесінде білім алған. Жастайынан татар, орыс тілдерін білген орыс-татар саудагерлерімен араласып, сауда-саттықпен айналысқан. 

## Өмірбаяны
* Орта Азия қалаларындағы базарларға мал айдап апарып, күнделікті тұрмысқа қажетті бұйымдарға айырбастаған.
* Жетісу өңірінде – Қапал, Тасбөгет, Ақсу, Саркент, Лепсі елді мекендерінде дүкен ашып, байыған. 
* 1873 жылы ол Арасан болысының басқарушылығына сайланған соң Қарасу мен Сүттіген өзендерінің аралығындағы жазыққа қала сала бастады.
* Көкқия тауының бұлақтарын бұрып, Қараағаш атанған қала ортасынан тоған байлатты, сортаң жазықты көк жасыл шұратқа айналдырды. Бұл жер Қытайға, Құлжа мен Үрімшіге баратын сауда жолы болғандықтан керуен сарайын салдырды.
* 1878 жылы ол қажылық сапармен Меккеге барып келген соң Қараағашта мешіт және медресе салуға кірісті. 
* 1899 жылы ашылған медреседе оқу араб тілінде жүргізіліп, жергілікті балалар мұсылмандық шарттарынан (әптиек, мұхтасар, аллаяр, т.б.) дәріс алды.
* 1895 жылы Тұрысбек екінші рет қажылық сапармен Меккеге барып келді.
* 1904 жылы науқастанып, қайтыс болған Тұрысбектің ісін інісі Сейітбаттал қажы жалғастырып, Қапал өңірінде оқу-ағарту жұмысын жандандырды; қ. *“Мамания”* мектебі.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы
*Мамания, тарихи деректер, естеліктер… (құраст. Ж.Қалиұлы), А., 1999.

Санат:Тұлғалар
Еркебұлан Саламатұлы

**Мүсіреп Еркебұлан Саламатұлы**  (5.5.1946 жылы туған, Қостанай облысы Қарабалық ауданы Тастыөзек ауылы) – музыкант, мәдениет саласының білікті ұйымдастырушысы, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2003). Мүсіреп Алматы қаласындағы П.И. Чайковский атындағы музыка училищесін (1972), Ленинградтағы (Санкт-Петербург) мәдениет-кәсіподағы мектебін (1980) бітірген. Шығарм. еңбек жолын Құрманғазы атынд. мемл. оркестр құрамында музыкант болып (1972 – 76) бастады. 1983 – 86 ж. ҚазКСР кәсіподақ білім беру мәдениет үйінің директоры, 1987 – 88 жылдары “Гүлдер” ансамблінің директоры және көркемдік жетекшісі, 1988 – 91 жылдары “Қазақконцерт” бірлестігінің нұсқаушы-директоры қызметтерін атқарды. 1994 жылдан Құрманғазы атындағы мемлекеттік академия халық аспаптары оркестрінің директоры. Ол оркестрдің ұлттық музыка өнерін өркендетудегі қызметіне мол үлес қосты. Мүсіреп басшылығымен оркестр ұжымы Қазақстанның облыстарын түгел аралап, Ресей, Қырғызстан, Түркия, Қытай, Үндістан, Италия, тағы басқа шет елдерде өнер сапарымен болды.

## Дереккөздер



Санат:Тарих

Санат:1946 жылы туғандар
Балтабек қажы кесенесі

**Балтабек қажы кесенесі** — 20 ғасырдың басынан сақталған сәулет өнері ескерткіші. 
*Қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Таскескен ауданының оңтүстік-батысынан батысқа қарай 33 км жерде, Ай өзінінің оң жағалауындағы тегіс қыратта орналасқан. Балтабек Байсұлтанұлы - қажы, әрі белгілі бай болған. 
*1920 жылы Кеңес органдарының үкімімен атылған. 
*Кесенені 1991 жылы Алматы архитектура және құрылыс институтының экспедициясы (*жетекшісі Е. Бәйтенов*) зерттеген. Шикі кірпіштен тұрғызылған зәулім кесене диаметрі 9,30 м, биікт. 16,1 м. 10 шақырым жерден анық көрінеді. Кесене бір бөлмелі, он алты қырлы тұғыры кірпіші ішке қарай шығарыла қаланған биік күмбезбен жабылған. 
*Күмбезде алты қатар ағаш таяқшалар бірге өрілген. Күмбездің ішкі жағы нақты параболикалық пішінде көрінеді. Оңтүстік-шығыс бөліктегі кіретін ойық кірпіші сыналанып қаланған параболикалық аркамен жабылған, төбедегі темір жарты айдың тіреуі бұған қарама-қарсы қуыспен тұспа-тұс тұр. Елеусіздеу қырлары байқалғанмен, бөлме жобасын дөңгелек деуге болады. Құрылыс тас тұғырға салынған. 
*Кесене негізі қасбетінде күрекше тәрізді, негіз бен күмбез арасындағы белдеу жұқа тақтаймен бөлінген, кіретін ойықтың жоғарғы жағы мен оның екі жақ қабырғасында мәнерлеп қалаудың ізі байқалады. Ішкі жағында кесененің тек төменгі бөлігі сыланған, кіретін ойықтың екі жағындағы сылақтың үстінен ірі әріпті арабша жазудың жұқанақтары көрінеді. Балтабек қажы кесенесі Қазақстанда шикі кірпіштен тұрғызылған кесенелердің ең биігі, көлемі мен формасы жағынан да ерекше. Кесененің оңтүстік-шығыс жағында шағын қорым, ал оңтүстік-батысында кезінде кірпіш дайындаған үлкен шұңқыр сақталған.

## Дереккөздер


Санат:Сәулет өнері
Санат:Қазақстан кесенелері
Жұмабай Мыңбайұлы Оразбақов

**Жұмабай Мыңбайұлы Оразбақов** (7.7.1913, қазіргі Сырдария ауданы – 27.8.1987, сонда) – еңбек ардагері. 1933 – 38 жылдары Сырдария ауданы «Сталин» ұжымшарының төрағасы, ауданы атқару комитетінің жауапты хатшысы, 1938 – 41 жылдары ауданы жер бөлімінің бастығы, 1941 – 42 жылдары ауданы атқару комитетінің нұсқаушысы, 1942 – 46 жылдары Шиелі ауданы жер бөлімінің бастығы қызметтерінде болған. 1946 – 73 жылдары Сырдария және Шиелі аудандарының ауыл шаруашылық салаларында қызмет істеген. Оразбақов «Құрмет белгісі» (1945, 1951) орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Есімі КСРО-ның *Құрмет кітабына* жазылған (1946).
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Мұхамадеев

**Мұхамадеев** Тахир Минниболатұлы (1953 жылы туған, Петропавл қаласы) – полковник, тарих ғылымының кандидаты (2006). ҚР білім беру ісінің құрметті қызметкері. Харьков жоғары әскери-командалық училищесін (1975), Мәскеудегі Ф.Э. Дзержинский атындағы Жоғары әскери академияны (1986) бітірген. КСРО және Қазақстан Қарулы Күштерінің стратег. мақсаттағы зымыран әскерлері құрамында 34 жыл қызмет атқарған, оның ішінде 7 жыл ядролық зымыран полкінің командирі болды. Ядролық қару жойылып, ракеталық полк таратылғаннан кейін ҚР-ның әскери білім беру жүйесінде қызмет етіп, М.Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің әскери кафедрасы меңгерушісінің 1-орынбасары, Ұлттық Қорғаныс университетінде факультет деканы болды. ҚР Қарулы Күштері қатарынан босатылғаннан кейін де Мұхамадеев Көкшетау қаласындағы білім беру жүйесінде жұмысын жалғастырып, «Арна» колледжінің директоры, Гуманит.-педагогикалық институттың ректоры болды. 2007 жылдан А.Мырзахметов атындағы Көкшетау университетінің 1-проректоры. 3-дәрежелі «За службу Родине в Вооруженных Силах СССР» орденімен, КСРО және ҚР-ның 10 медалімен марапатталған.

## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Шыңбұлақ

**Шыңбұлақ**, *Шымбұлақ* (1993 жылға дейін – *Братское*) — Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы ауыл, Жетітөбе ауылдық округінің құрамында.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Бауыржан Момышұлы ауылынан солтүстік-батысқа қарай 12 км-дей, округ орталығы - Кәріқорған ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 6 км-дей жерде, Теріс өзені жағалауында, Қаратау сілемдерінің күнгей бетіне орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1961-96 жылдары сүт өндіретін ұжымшар бөлімшесінің орталығы болған. Оның негізінде шаруа қожалықтары жұмыс істейді. 

## Атау тарихы
Переселендердің ықпалымен "Братск селосына" айналған. Кейін "Қызыл жұлдыз" ауылының тұрғындары көшіп келуіне байланысты елді мекеннің көлемі ұлғая түсті. Теріс өзенінің солтүстік жағына қоныстанған бұл ауыл іргесіндегі таза бастаудың ерекшелігіне орай "Шымбұлақ" аталып кеткен. Ауылға 1991 жылы тарихи атауы қайтарылды.

Бұл ауылдан бір үйдің атақты үш перзенті: ауыл шаруашылығы ғылымының докторы, ауыл шаруашылығы ғылымдары Академиясының академигі Бауыржан Қойбақов, заң ғылымдарының докторы, Ұлттық қауіпсіздік комитетінің генерал-майоры Сейітжан Мелдебекұлы Қойбақов, техника ғылымдарының докторы, профессор Сейітхан Қойбақов, самбодан Азия чемпионы Сәркен Жартыбаев шыққан.

## Дереккөздер

Санат:Жуалы ауданы елді мекендері
Неметбай Мешіті

**Неметбай Мешіті** – Тараз қаласындағы архитектуралық ескерткіш. 1887 ж. Әулиеата тұрғыны Неметбай салдырған, авторы белгісіз. Мешіт жалпы ауданы 26,908 м үш үлкен бөлмеден тұрады, бөлменің екеуіне бір есіктен кіреді, үшінші бөлме өзгелеріне қарағанда көлемдірек, есігі де бөлек. Мешіттің іргесі тастан қаланып, ортасына саз балшық толтырылған каркас қабырға тұрғызылған. Төбесі төрт қырлы әшекейлі бөренелермен жабылып, үстіне жіңішке ағаштар төселген, бөренелерді 4,25 м биік тіреулер ұстап тұр. Мешіттің ішкі еңсесі әр түрлі көгеріс және геометриялық өрнектермен әшекейленген.

## Дереккөздер


Санат:Тараз мешіттері
Шомыр

**Шомыр** (Raphanus satіvus) – орамжапырақ тұқымдасына жататын екі жылдық өсімдік; крестгүлділер тұқымдасына жататын, суыққа төзімді өсімдік.

Бірінші жылы жапырағы өсіп, тамыр жемісі жетіледі, екінші жылы гүлдеп, тұқым береді. Гүл шоғыры – шашақ, айқас тозаңданады. Жемісі – қауашақ. **Шомыр** шалғаммен және жабайы шомырмен жақсы будандасады. Шомыр – суыққа төзімді, ылғалды көп қажет ететін өсімдік. ТМД елдерінің барлық аймақтарында өсіріледі. Оның тамыржемісінде 1,58% қант, 1,92% белок, 1,55% клетчатка, 1,07% күл, сондай-ақ С витамині (8,3 – 29,0 мг%) және ферменттер болады. Тамыр жемісі жас күйінде тағамға, кейде дәрі жасауға пайдаланылады.

Шомырдың ерте және кеш (күзде) пісетін сорттары бар. Шомырдың ең жақсы сорттарына: *грайворон* (тамыржемісі сопақша, ақ), *қысқы қара шомыр* (тамыржемісі домалақ, сырты қара, іші ақ), *қысқы ақ шомыр* (тамыржемісі ақ, дәмі ащы), *дүнгендік жергілікті сорт* (тамыржемісі жұмыр немесе сопақшалау, дәмі ашқылтым), т.б. жатады. **Шомыр** егісінің 1 га-нан 200 – 300 ц (кейде 450 – 500 ц) өнім жиналады.

## Дереккөздер


Санат:Орамжапырақтар
Мұрат Бәкірұлы Майлыбаев

**Мұрат Бәкірұлы** (27.12.1906, Ташкент облысы Янгиюль ауданы Рамадан кенті – 26.3.1992, Алматы) – мақта өсірудің білгір маманы, ауыл шаруашылығы ғылымының кандидаты (1957),Республиканың еңбек сіңірген  агрономы. Ташкент мемлекеттік университетін (1926), Орта Азия мақта институтын бітірген (1933). 1933–36 ж. Мақтаарал тәжірибе стансасында ғылыми қызметкер, директордың орынбасары болып еңбек етті. Осы жылдары тәжірибе стансасында шитті мақтадан мол өнім алынды (кейбір бөлімшелерде гектарынан 100 центнерден асты). Осындай жоғарғы көрсеткіштері үшін Мұрат Берікұлы 1939 жылы Егін шаруашылығы жөніндегі халық комиссариатына (Наркомземге) Мақта басқармасының бас агрономы қызметіне шақырылды. 1942 жылы Оңтүстік-батыс өндірістік басқармасының бастығы, Қазақ КСР Техникалық дақылдар министрлігі алқасының мүшесі болып тағайындалды. 1945–73 жылдары Қазақ КСР Министірлік Кеңесінің ауыл шаруашылығы тобының бастығы, ғылыми басқармасының егін шаруашылығы бөлімінің бастығы, мемлекеттік жоспарлау комитеті жанындағы экономика және ауыл шаруашылығы ұйымдастыру институтының бөлім меңгерушісі болып жұмыс істеді. Мұрат Берікұлы мақтаның өнімділігін арттыруға көп еңбек сіңірді. Мысалы 50-жылдары ол ұсынған технология бойынша бірде бір рет суарылмай өсірілген мақтаның гектарынан 55 ц өнім алынды. Мұрат Берікұлы шитті мақта өсіруде ғылыми әдістерді кеңінен пайдаланған және топырақ, шөп алқабының мақта өніміне әсерін зерттеген ғалым-агроном.  
## Марапаттаулары
*«Қызыл жұлдыз» орденімен (1944)
*«Тың жерлерді игергені үшін» медалімен (1954)
*ХШЖК Кіші Алтын медалімен (1956)
*Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасы

## Сілтемелер
Шыңғали Орманұлы

**Шыңғали Орманұлы** (т.-ө. ж. б.) – сұлтан, Жәңгір ханның немере ағасы. 

Ресей мемлекетінің қазақ елінің дәстүрлі хан билігін шектеу саясатына қарсы шыққаны үшін Уфаға жер аударылған. Таққа отырғаннан кейін Жәңгір 1825 ж. Шыңғали сұлтанды елге қайтарып, Қамыс-Самар, Қараөзен, Сарыөзен аралығынан 700 мың десятина жер беріп, жергілікті рулардың билеушісі етіп тағайындаған. Кейіннен байбақты руларынан түскен арыздарды тексерген шекаралық комиссия Шыңғали сұлтанның халық есебінен байып, наразылықты өршітіп отырғанын анықтады. Комиссия Жәңгір ханнан Шыңғалиға бөліп берген жерін халыққа қайтаруды талап етті. Осыдан кейін Шыңғали сұлтан өзіне қарсы бас көтерген рулардың көсемдеріне айналған Исатай және Махамбетпен өштесіп, арты бітіспес дауға айналды. Тастөбеде болған шайқаста Шыңғали сұлтанды “Исатай сарбаздарына қарсы хан әскерлерінің қолбасшысы ретінде жеке ерлік көрсетті” деп, полковник Геке атап көрсеткен. Кейінгі тағдыры жөнінде жазба деректер сақталмаған. 

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы, 9 т.

Санат:Қазақ сұлтандары
Ағайын

**АҒАЙЫН** — туыстық жақындықты білдіретін ұғым; Бауырлас адамдар. “Туысы бірдің — уысы бір” деп бірігіп, ынтымақтасып өмір сүреді, ұсақ-түйек дау-шар, өкпе-назды елемеуге тырысады. Қазақта “Ағайын тату болса — ат көп, абысын тату болса — ас көп” деген мақалдың философиялық мағынасы осыдан шыққан. АҒАЙЫНдықты сезінудің ел бірлігі мен ұлт тұтастығын сақтауда рөлі айрықша.
## Дереккөздер
*Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Туыстық қатынастар
Қымбат Мұстафина

**Қымбат Мұстафина** (1945 жылы туған, Біржан сал ауданы Құдықағаш ауылы) — қоғам қайраткері, өңірді дамытуға елеулі еңбек сіңірген. Новосибир сауда институтын бітірген (1969). Целиноград облысы сауда басқармасы бастығының 1-орынбасары, Көкшетау облысы сауда басқармасының бастығы (1985)  қызметтерін атқарды. Осы кезеңдерде Көкшетау облысы сауда басқармасы республика бойынша 7 рет 1-орынды жеңіп алды да, Құрмет туы осы басқармада мәңгілікке қалдырылды. 

Көкшетау қаласында республикалық «Озық тәжірибе мектебі» ұйымдастырылды. Көкшетау қаласында тұңғыш рет «Ынтымақ» сауда-коммерциялық фирмасын ашты (1992). Көкшетау облысы әкімінің орынбасары (1997), Көкшетау қалалық маслихатының соңғы екі шақырылымының депутаты, соңғы шақырылған мәслихаттың хатшысы (2006) болып сайланды. «Құрмет» орденімен (2003), «Тың жерді иегруге қатысқаны үшін», «Еңбектегі ерлігі үшін», «ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл», «ҚР Конституциясының 10 жылдығы», «Астана қаласының 10 жылдығы», «Сауда ісінің үздігі» медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Санат:1945 жылы туғандар
Үй (өзен)

**Үй** – Тобыл алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Қазақстанда Қостанай облысы Қарабалық ауданындағы жерімен ағады. Ұзындығы 462 км. Су жиналатын алабы 34400 км2 (оның 5500 км2-і Қазақстанда).

## Бастауы
Бастауы Башқұртстан (Ресейден) жеріндегі Азнашево селосы тұсынан (Орал тауының шығыс беткейі) басталып, Қаражар ауылынан 10 км жоғары Тобыл өзеніне құяды. Қостанай облысы жеріндегі ұзындығы 235 км.

## Гидрографикасы
Ең ұзын саласы - Тоғызақ өзеннің оң жағалауы бұйратты жазық. Үй өңіріндегі жердің жартысынан артығы егістік. Аңғарының ені Новоукраинка ауылына дейін 1,8 — 3,0 км, қалған бөлігінде 4 — 6 км. Жайылмасы бас жағында 60 — 80 м, төменгі ағысында 2,0 — 3,2 км. Жауын-шашын суымен толысады. Суы көктемде, жазда тұщы, сәл кермек,  ауыз суға жарамды. Минералдылығы көктемгі су тасу кезеңінде 200 — 400 мг/л-ден жазда 600 — 700 мг/л-ге, қыста 1200 — 1400 мг/л-ге дейін өзгереді. Арнасынан су жыл бойы ағады. Жылдық орташа су өтімі Троицк қаласының тұсында секундына 11,0 м3. Суының орташа көп жылдық лайлылығы жоғарғы ағысынан 30 — 50 г/м3-ден төменгі ағысында 100 — 200 г/м3-ге дейін өзгереді. Суы егін, мал суаруға, елді мекендер тұрғындарының қажеттігіне пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Башқұртстан өзендері
Санат:Челябі облысы өзендері
Санат:Қорған облысы өзендері
Санат:Қарабалық ауданы өзендері
Санат:Тобыл су алабы
Аға

1.**Аға** — орта ғасырдағы түркі мемлекеттеріндегі әскери атақ. 15-17 ғасырларда Түркия янычарлар корпусының қолбасшылары аға деп аталған. Ауыз әдебиетінің деректері мұндай қолбасылық дәреже осы кезде қалыптасқан Ноғайлы Ордасында, Қырым хандығында, Қазақ хандығында да болғанын көрсетеді. Қазақ тілінде “қол ағалық” сөз тіркесі аға сөзінің әскербасы мағынасын көрсетеді. Биік әскери дәрежені көрсететін аға сөзі шығыста хан сарайларындағы “есік ағасы”, “есік ағасыбасы”, “шора ағасы” дәрежелерінде де сақталған. Өзінің толғауында айтылғандай Доспамбет жырау Аймадетұлы аға дәрежесіндегі әскербасы болған. аға дәрежесі әмір, бек дәрежесімен тең болғанға ұқсайды. Кейін аға сөзі жалпы басшы, жетекші, ақылшы мағынасында қолданыла бастады. Мысалы, “елағасы”, “отағасы” деген сөздерде.

2.Адамның жас жағынан үлкен бауыры, ер адам. Кез келген жасы үлкен ақылшы, жетекші ер адамдарды да аға деп атай береді.

3.Қызмет, шен, лауазым дәрежесін көрсететін ұғым (аға лейтенант, аға ғылыми қызметкер, аға сұлтан т. б.).

4.Аға - бірге туған, туысқан, ағайынды, аталас, рулас ер адамдардың патролиния (әке) жағынан жасы үлкені. Ана жағынан (матрилиния) туысса, бұл атауға *нағашы* сөзі қосылып, *нағашы аға* деп айтылады. Аға ұғымы жалпылама мәнде жұмсалғанмен, оны айтушы «эго» бірге туган аға, туысқан аға, аталас аға, рулас аға дегендерді ретімен қандық жағынан алыс-жақындығына қарай ажыратады. Сондай-ақ дәстүрлі ортада туыстық байланысы болмаса да өзінен жасы үлкен ер адамның барлығын аға тұту моральдық- этикалық нормалардың қатарынан орын алған.

Дәстүрлі қазақ қоғамында елеулі орын алатын аға мен іні сыйластығы - этностың қорғаныс механизмінің қалыпты, әрі ырғақты қызмет атқаруын қамтамасыз ететін әдеп нормалары және моральдық құндылықтар қатарында ағаның жөні де, жолы да үлкен деп есептеледі. Қазақ тәрбиесінде інінің қашан да өзінен жасы үлкен ағасын сыйлап, ақылын тыңдап, әдепті ілтипатты, ізетті болуы талап етіледі. Ағасы болса інісіне көмектесіп, қамқорлық көрсетіп жүреді. Ағалы-інілі адамдардың арасындағы қатынастың мұндай әлеуметтік ерекше мәні **'ағасы бардың жағасы бар, ағa бардың тынысы бар;'' ''Үлкен тұрып кіші сөйлегеннен без, аға тұрып, [[іні]] сөйлегеннен без**'; **'Ағаға қарап іні өсер, апаға қарап сіңілі өсер**'; **'ағаның үйі ақжайлау**'; **'Жеңім жаман болса да, жағам жақсы, өзім жаман болсам да, ағам жақсы**'; **'Көп ақымақтың ағасы болғанша, бір ақылдының інісі бол**' т.б. мақал-мәтелдерден де аңғарылады. Бұл мақалдар туысқандар арасындағы өнегелі қарым-қатынасты, үлкенді-кішілі адамдардың өзара сыйластығы, қайырымдылық пен адалдығының нормалары тәрізді. аға - жасы кішілер үшін айбар, қорған, сүйеніш әрі мақтаныш. Қазақта өзінен үлкен деп сыйлап, құрметтеуге байланысты аға тұтты деп айту қалыптасқан. Әдеп (этикет) бойынша өзінің туған ағасына немесе ағасымен тұстас, жақсы көретін адамын құрметтеу мәнінде *аға, ағажан, ағажай, ағатай* сияқты атауыш қаратпалар қолданылады. Сондай-ақ, әпкелерінің, тіпті шешесінің де отбасылық үрдісте қалыптасқан ахуал бойынша аға атап кететін жайт, және ағаны *тәте* деп те атайтын жергілікті ерекшеліктер ұшырасады.

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Аға-хан

Санат:Ерлер
Санат:Туыстық
Санат:Атақтар
Байдүйсен Оразов

**Байдүйсен Оразов** (1911 жылы  туған, қазіргі Шиелі ауданы – ...) – еңбек және соғыс ардагері. 

Арғын тайпасының Тарақты руынан шыққан.

Еңбек жолын ауыл шаруашылығын ұйымдастыру кезінде бастаған. 1938 жылы Оразов Керделі ауылдық кеңесі атқару комитетінің төрағасы болып сайланды. 1963 жылы ұжымшар, кейіннен ауылдық Кеңес атқару комитетінің төрағасы қызметтерін атқарды. 1963 жылы *Ы. Жақаевтың* шақыруына үн қосып, Шиелі ауданындағы «Коммунизм» ұжымшарында күріш өсіретін звено жетекшісі болуға тілек білдірді. 1964 жылы 25 га күріш егістігінің әр гектарынан 45 ц-ден, кейінгі жылдары 55 ц-ден өнім алды. 1967 жылы 19 сәуірде Оразовқа *Социологиялық Еңбек Ері* атағы берілді.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Аға мирек

**АҒА МИРЕК** — парсы кескіндемешісі, сүйектен бұйым жасайтын зергер. 16 ғасырда Шығыс елдеріне кең тараған тебриз мектебінің өкілі. Қолтаңбасының әсемдігімен, нәзік нақышымен ерекшеленеді. А.Мирек 1539 — 1543 жылдары Низамидің “Хамса” қолжазбасын (Британ мұражайы) безендірген шеберлердің бірі.
## Дереккөздер
*Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Аға Мұхаммед Шаһ Қажар

thumb|right|200px|

**Аға Мұхаммед Шаһ Қажар** (1741 — 14 маусым 1797, Шуша) — қажарлар әулетінің негізін салған Иран шахы (1796 — 97). 

18 ғасырдың 80 жылдарынан бастап қажарлардың зендтерге қарсы күресін басқарды. Бұл күрес 1794 жылдың аяқ шенінде каджарлардың жеңісімен аяқталды. Аға Мұхаммед Шах Қажар өз қарсыластарын аяусыз басып-жаншып, кейде күшпен, кейде айламен бүкіл Иран жерін өзіне қаратып алды. Аға Мұхаммед Шах Қажар армиясы 1795 жылы Грузияға басып кіріп, Тбилисиді талқандады. Грузиядан оралған соң 1796 жылы Иран шахы болып сайланып, Грузияға қайта шабуыл жасау үшін дайындала бастады. Көп ұзамай Грузияға екінші рет аттанды. Бірақ бұл жорығы сәтсіз болып, 1797 жылы Шушада өз қызметшілерінің қолынан қаза табады.

## Дереккөздер

Санат:1741 жылы туғандар
Санат:17 маусымда қайтыс болғандар
Санат:1797 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қажар әулеті
Санат:Иран билеушілері
Санат:Оғыз түріктері
Санат:Өлтірілген билеушілер
Нәпсі

**Нәпсі** – барша тірі табиғатқа ортақ қасиет, тіршілік негізі. 

Тіршілік иесінің барлығы оның нәпсі арқылы айқындалады. Нәпсі ассимиляция және диссимиляция процестері арқылы көрінеді, оның үстіне Нәпсінің органикикалық әлемде онтологиялық және әрекеттік, қаракеттік (бейімделу, сақтану, т.б.) сапалық қасиеттері бар. Нәпсінің онтологиялық сипаты табиғи заңдылық ретінде көрінеді, ол – тіршілік иесінің қоректенуі мен ұрпақ қалдыру дәстүрі. Адамның Нәпсісі күрделі, бірақ реттелген, сұрыпталған білімдік, технологиялық негізге түскен, сонымен бірге өзінің табиғи мәнісінен бұрмаланған. Адам Нәпсі тойымсыз, себебі оның табиғатында құмарлық бар. Нәпсіні меңгеру мақсатында әлемде діни саналар қалыптасып, өркениеттік тәрбие жүйесі Нәпсіні ауыздықтауға бағытталған. Сопылық дүниетанымдағы тәубе, қанағат, шүкіршілік ұғымдары Нәпсімен үндес. Өзінің Нәпсісін меңгерген адамдарды – тақуалар деп атаған. Бірақ тақуалық жол ауыр, оған әркімнің қуаты жетпейді. Сопылықтың шариат, тариқат деген сатылары Нәпсіні меңгеруге негізделген, себебі Нәпсі – адамның жалған ғұмырындағы қуаты, болмысы. Саясат саласында Нәпсі харизма арқылы көрінеді, оның асқынған түрлері диктаторлық, т.б. секілді мемлекеттің анайы формаларында көрініс табады. Нәпсіні жырға қоспаған ақын, оны бейнелемеген суретші өте аз болар. Бұл тақырып бүгінгі өркениеттік үрдісте кеңінен өріс алған. Нәпсі болмысын рухтандыру, Нәпсіні “бұқаралық мәдениетке” айналдырмау, Нәпсіні меңгеру – өркениеттік сананың басты арнасы.

## Нәпсінің түрлері
**Нафсул 'аммара** - бұйырушы нафсы немесе пенделік жан, бұл тәнді қанағаттандыруға, әрдайым төменгі дәрежедегі шахуаттарға итермелейтін, рухты ақиқаттан алыс, қалың перделермен тұмшалан, оның ішкі басиретін өшіретін күштің көзі.

**Нафс-ул лаууама** - бұл нафс жасаған жамандықтарын сезінетін, ғафлетте екендігіне өкінетін, әрдайым өзін-өзі сынайтын, қалбтің нұрынан хабар ала бастаған рух. Жамандыкты жаман екендігін біле тұрса да әрі қарай жалғастыруда. Бұған іштей өкініш білдіреді.

**Нафс-ул мулхима** - бұл нафс жақсы мен жаманды ажырату қабілетіне ие, шабытқа бөленген жан. Аллаһтың көмегі арқасында одан басқа нәрселерден алыстап, құдайлық шабыттарды ала бастайды.

**Нафс-ул мутма'инна** - қалбтің нұрымен сомдалып, жаман мінез, әдеттерден арылып, көркем ахлақ несіне айналған рух, тыныштанған жан. Толық иман дәрежесіне ие.

**Нафс-ур радиййа** - бұл халдегі рух өз қалауымен емес, тек қана Аллаһтың қалауын басты нысан ретінде таниды. Риза мақамына ұласқан, нәпсіден толық арылған, кемелдіктің фана (Тәңірде еру, Онда «жоқ» болу) мақамына қарай беттеген рух, қанағаттанған жан.* Хаққ ал йақин* мәртебесіне жеткен адам.

**Нафс-ул мардиййа** - өз-өзіне разы болған рух, түсініскен жан. Терең ойлы, рақымды, жомарт, адамды тек Аллаһ үшін сүйетін, өзін-өзі меңгерген, Аллаһтың құтына қауышқан, рухани шабыты арқылы Оның сипаттарын танып, көре алатын адам.

**Нафс-ул камила** - кемелдікке жеткен, басқаларды да кемелдікке жеткізе алатын адамның рухы.

## Дереккөздер


Санат:Ислам терминдері
Санат:Сопылық
Санат:Сопылық терминдері
Санат:Ислам философиясы
Аға Реза

**АҒА РЕЗА** (16 ғасырдың 2-жартысы мен 17 ғасырдың басы — анық 1816 жылы кейін) — парсы миниатюрашысы. Ирандағы Қашанқаласынан шыққан Али Асғар Мавлянның ұлы. Алғашында Мешхед қаласында, 1858 — 1600 жылдары Исфаһанда Аббас І шаһтың сарайында тұрған. Сурет салудың графикалық үлгісін миниатюрада қолданды. АҒА РЕЗА әсіресе портрет жасау өнерінде шеберлік танытты. Оның шығармаларын Дублиндегі (Ирландия) Честер Бити кітапханасынан (“Шаһнамаға” жасаған иллюстрация, қолы қойылмаған), Париждегі Ұлттық кітапханадан (12 миниатюрасы бар, біреуіне қолы қойылған) және жеке коллекциялардан кездестіруге болады.
## Дереккөздер
*Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Оразымбет Есентайұлы

**Оразымбет Есентайлақұлы** (1870, қазіргі Қармақшы ауданы Көмекбаев ауылы – 1933, Жалағаш ауданы) – халық ақыны. Ауыл молдасынан оқып, сауатын ашқан және дін жолын жақсы игерген. Жасынан өлең шығара бастаған. Өзінің аталасы Балқы Базардың шәкірті. Ол *Қарасақал Ерімбет, Кете Жүсіп, Шораяқтың Омары, Тұрмағамбет Ізтілеуұлы* сынды саңлақтармен үзеңгілес болып, *Сыр сүлейі* атанды. Оразымбет Есентайлақұлы шығармалары ел арасына ерте тарай бастаған. Оның қолжазбасынан ел аузында сақталған «Құдай-ау, болсам деймін ақылға бай», «Балқы Базар туралы толғау», «Бұл хатқа құлағың сал Берден інім», т.б. өлеңдері белгілі.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Әдебиет
Санат:Қазақ ақындары
Ағартушылық

нобай
# **Ағартушылық ** () — қоғамдық-саяси ағым. Оның өкілдері ізгілік, әділеттілік идеялары мен ғылыми таным-білім негіздерін тарату жолдары арқылы қоғам кемшіліктерін түзетуге, оның талғам-талаптарын, саясатын, тұрмысын өзгертуге күш салды. Ағартушылар қатарында Вольтер, Руссо, Монтескье, Гёрдер, Лессинг, Шиллер, Гёте, Десницкий, Козельский т.б. болды. Олар өз уағыздарын қоғамның барлық топтары мен жіктеріне, әсіресе билік иелеріне бағыштады. Қоғамдағы кертартпа көріністердің бәрі адамдардың надандығынан, олардың өз табиғатын өзі түсінбеуінен деп білді. Ағартушылық шіркеулік идеология ықпалына, діни догматтарға, схоластик. ой ағымдарына қарсы болды. Ағартушылар қоғам дамуындағы сананың айқындаушы рөлі туралы түсініктерге ден қойды. Ағартушылық 18 ғасырда әлеуметтік көзқарастардың қалыптасуына едәуір ықпал етті. Шығыс елдерінде бұл ағым біршама өзіндік сипатта өркен жайды. қ. Абай, Алтынсарин.

# **Ағартушылық** - *XVIII-XIX ғғ*. дамыған идеялық ағым. Бұл ағымның өкілдері ізгілік, әділеттілік идеялары арқылы қоғам кемшіліктерін, саясатты түзетуге күш салды. Негізгі өкілдері Вольтер, Руссо, Монтескье және т.б. Басты идеяларын қоғамның барлық топтары мен жіктеріне, билік өкілдеріне бағыштады. Қоғамдағы кертартпа көріністердің бәрі адамдардың надандығынан, олардың өздерін бағалай білмеуінен деп түсіндірді. Ағартушылық шіркеулік идеология ықпалына, діни наным-сенімдерге қарсы болды. Ағартушылар сол қоғамда әлеуметтік көзқарастардың қайта қалыптасуына ықпал жасады. Шығыс елдеріндегі ағартушылықтың өзіндік сипаты бар.

## Дереккөздер


Санат:Саяси идеологиялар
Орыс археологиялық қоғамының шығыс бөлімшесі

thumb|В.Бартольд
**Орыс археологиялық қоғамының шығыс бөлімшесі** – 19 ғасырдың ортасында Санкт-Петербург қаласында құрылған ғылұйым.
Оның құрамына негiзiнен орыстың белгiлi шығыстанушы ғалымдары ендi. Қоғам өзiнiң «Хабарлар» («Известия»), «Жазбалар» («Записки», 1887–1921), «Еңбектер» (1855–1898) сияқты ғыл. басылымдарын жариялап тұрды. Бұл басылымдарда жарық көрген орыс шығыстанушыларының Қазақстан тарихы жөнiндегi еңбектерi өз маңызын осы күнге шейiн жойған жоқ. **19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың бас кезiнде** қоғамның ғыл. басылымдарының әрбiр санында қазақ халқының тарихы, этнологиясы, ауыз әдебиетi жөнiндегi сыни-библиография очерктер, мақалалар, хабарлар жарияланып тұрды. '''1885 ж.''' ақпанда Орыс археологиялық қоғамының шығыс бөлімшесінiң меңгерушiсi болып В.Р.Розен сайланды. Ол қоғамның қызметiн жандандыру мақсатында жаңа баспа органы «***Императорлық орыс археологиялық қоғамы шығыс бөлiмшесiнiң жазбаларын***» («Записки восточного отделения императорского русского археологического общества») ашып, өмiрiнiң соңына дейiн осы басылымның редакторы болды. Онда жарияланған мақалалар тек қана археология емес, шығыстанудың барлық салаларын қамтыды. Қоғамның әр түрлi басылымдарында орыс шығыстанушы ғалымдары  В.В.Бартольд, И.Н.Березин, В.В.Вельяминов-Зернов, Н.И.Веселовский, т.б. зерттеушiлердің Қазақстан тарихы жөнiндегi ондаған мақалалары жарық көрдi. **1908–1918 ж.** аралығында Орыс археологиялық қоғамының шығыс бөлімшесінiң меңгерушiсi белгiлi орыс археологы әрi шығыстанушысы Веселовский болды. Орыс археологиялық қоғамының шығыс бөлімшесі Түркiстан археология әуесқойлары үйiрмесiнiң жұмысына көңiл бөлiп отырды. Үйiрме мүшелерiнiң археол. қазбалар нәтижесiнде тапқан ескерткiштерi мен жаңалықтары жөнiнде хабарлар жарияланып тұрды. Орыс археологиялық қоғамының шығыс бөлімшесі Ресей шығыстанушыларының үлкен мектебiн қалыптастырды.. 
## Дереккөздер


## Қосымша мәлімет
*Орта ғасырлық Қазақстан тарихы мәселелері XIX ғ. 

Санат:Тарих
Балталы

**Балталы** — Орта жүз құрамындағы Найман тайпасының руы.

 
## Бөлінетін тармақтары үш шегір,үш шөпшек.
*Қаншегір
*Мардан
*Арғымақ
*Құли
*Бегіс
*Сары

## Алқаптары
Тарихи деректерде, аңыздарда БАЛТАЛЫ -БАҒАНАЛЫ қатар айтылады. Ерте заманнан Сарыарқа, Ұлытау, Кішітау, Мыстауы, Жезтау, Жауыр деген жерлерді мекендеген. “Қозы Көрпеш” жырындағы Қозы батыр Балталы бағаналы  бірлігі жолында күрескен. Қосымша БАЛТАЛЫЛАР Қызылорда Шиелі Жаңақорған Екпінді Тереңөзек Шымкент Темірлан Ленгер Түркістан Созақ ЖУантөбе Түлкібас Алматы Астана т.б жерлерде мекендейді 

## Ұраны мен таңбасы
**Ұраны — Едіге!, Қаптағай!; таңбасы — [[Балта]].**

## Тұлғалар
# Едіге Танашұлы
# Орынбай Бертағыұлы
# Төребай Есқожаұлы
# Молдахмет Дабылұлы
# Мұрат Абдуламитұлы Әбенов

## Дереккөздер


Санат:Шежіре
Ағатай батыр

**Ағатай батыр** (туған, өлген жылы белгісіз) — Тәуке ханның Қазақ хандығының тәуелсіздігі мен бүтіндігін сақтау жолындағы саясатын белсенді қолдаған қайраткер. Алшын тайпасының Байұлы тармағының Беріш руының Жайық аймағынан шыққан. Тарих беттеріне сүйенсек, XVI ғасырда өмір сүрген. 1836 — 38 жылдардағы отаршылдыққа қарсы Алшын көтерілісінің басшысы Исатай Тайманұлының арғы атасы. Сарайшық қаласын жаулау барысында ерлігімен көзге түсіп, кейінен есімі Беріш руының ұранына айналған. Оның саналы ғұмыры Еділ қалмақтарымен соғыста өтті. Ресей бодандығын қабылдаған қалмақтардың Кіші жүзге шабуылы 18 ғасырдың 1-ширегінде күшейе түсті. Ресей билеушілері қалмақ ханы Аюке жасақтарының күшімен қазақ хандығын әлсіретуді көздесе, қалмақтар Ресейге арқа сүйеп, Кіші жүз қазақтарын өзіне тәуелді еткісі келді. Ұзақ жылдар бойы олар Еділдегі қалмақ хандығының жерін шығысқа қарай ұлғайту ниетінен бас тартпады. Түстіктегі Хиуа хандығы да Кіші жүз жерін Ресеймен бөлісер оңтайлы жағдайды күтіп отырған. 18 ғасырдың 1-ширегінде көрші елдердің басқыншылық ниетін жақсы түсінген Тәуке хан Түркістан қаласы маңына 80 мың жасақ ұстады. Осы әскери күштің құрамында Ағатай батырдың 10 мыңға жуық қолы болды. Қанжығалы Бөгенбайдың әкесі Ақша батырдың қол астындағы сегіз қолбасшының бірі болған. Ағатай батырдың Түркебай, Айболат, Қуат, Атабас, Боқай, Жәнібек, Серікпен есімді ұлдары болған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ батырлары
Шонай

**Шонай** – Қарқаралы орманды-таулы алабының оңтүстігіндегі тау. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы жерінде. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 8 км-ге созылып жатыр. Ені 5 км.

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Ең биік жері 1001 м. Кейінгі карбон–пермь гранитоидтарынан және оларды көмкерген элювийлі-делювийлі шөгінділерден түзілген. 

## Өсімдігі
Қиыршықтасты қызыл қоңыр топырағында сұлыбас, боз, шілік, т.б. өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Ағартқыш заттар

**Ағартқыш заттар** — мақта мен маталарды, жібекті, жүнді, теріні, жасанды және синтетикалық талшықтарды, пластикалық заттарды, лактарды, сабынды, балауызды, майларды, азық-түлік заттарын т.б. ағартуға пайдаланылатын әртүрлі органикалық және бейорганикалық қосылыстар. 

Ағартқыш заттар түсті бұйымдардың бояуларын ажарландырып жарқырату үшін, фотографияда, жуғыш заттар өндіруде, қағаз, мата, косметикалық заттар, сондай-ақ тағам өндірісінде кеңінен қолданылады. Ағартқыш заттар қатарына оттектің және галогендердің асқын қосылыстары, бейорганикалық қосылыстар, минералдар, әртүрлі ароматты және гетероциклді заттар кіреді. Ағартқыш заттар бояулармен салыстырғанда аз мөлшерде (0,001 — 0,1%) жұмсалады. Пайдалану мақсатына сәйкес ағартқыш заттар талшықтарға жұққыш, сәулеге, жууға, жоғары температураға, химиялық әсерге шыдамды болуы керек. Өндірісте ағартқыш заттар әртүрлі тауарлық атпен шығарылады.

## Дереккөздер

Санат:Химия
Ағаш ат

**Ағаш ат** — Қазақстанның оңтүстік-батыс өңірлерінде, қарақалпақтарда қайтыс болған кісіні салып көтеретін табыт. Ғалымдар мұны ежелгі көшпенділердің — сақ, ғұн, түркі, қыпшақ т.б. тайпалардың қайтыс болған адам о дүниеге ат мініп барады деген наныммен атымен жерлеу ғұрпының өзгерген түрі деп пайымдайды зерттеушілер. Қазақтың: “Сөйлеп қал тіршілікте қызыл тілім, жаны жоқ ағаш атқа мінбей тұрып” — деген мәтелі осы салттан шыққан.
## Дереккөздер
*Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Табыттар
Ағаш аяқ

**Ағаш аяқ** — екі аяққа таңып алып, жерден едәуір биік көтеріліп жүруге, билеуге болатын ұзын сырық, қада, бақан. 

Қалаған мөлшерде ұзартуға, қысқартуға болады. Ерте замандардан белгілі. Еуропа, Азия, Африканың кейбір елдерінің тұрғындары батпақты жерлерден Ағаш аяққа мініп өтетін болған. Кейін сауық-сайран құралына айналған. 20 ғасыр басындағы Қазақстан жәрмеңкелерінде (Қарқаралы, Атбасар) ағаш аяқпен билейтін атақты өнерпаздар шыққан. Қазақ той-мерекелерінде ағаш аяқпен билеп, жарысып ойын көрсету салты әлі де бар.

## Тағы қараңыз
* Ағашаяқ

## Дереккөздер


Санат:Цирк жанрлары
Мұсатай Жақсымбетұлы

**Мұсатай күйші** (1901 – 1977, Зеренді ауданы Қызылқайнар ауылы) –  ақын, этнограф. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Бар ғұмырын халық ауыз әдебиетінің шығармаларын жинауға арнаған. Осы мақсатпен Атбасарға, Қалқұтанға және басқа да жерлерге жиі барып тұрған.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Тәттімбет Қазанғапұлы

Санат:1901 жылы туғандар
Санат:1977 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ақмола облысында туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан этнографтары
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Ақан-сері — Ақтоты операсы

**“Ақан сері — Ақтоты”** — опера (Автор С.Мұхамеджанов, либрет. авторы Ғабит Мүсірепов, режиссер Б.Омаров, дирижері В.Рутгер, суретші Г.Исмайылова). 

Беташар қойылымы 23.1.1982 жылы Алматыдағы Абай атындағы Қазақ академиялық Опера және балет театрында  өтті. Алғашқы қойылымында басты партияларды Қазақстанның еңбек сіңірген артистері Х.Қалиламбекова мен К.Мыржықбаев орындады.

“Ақан сері —Ақтоқты” — лирика-психологиялық туынды. Оған 19 ғасырда өмір сүрген әнші-композитор Ақан Сері Қорамсаұлының өмірі мен шығармашылық жолы арқау болған. Операны айшықтай түсетін нақты белгілер — шығарманың өн бойына ұласып жатқан сұлу саз, ұлттық құнарлы тіл және сюжеттегі лирикалық арқаудың шымырлығы. Драмалық екі желі қатар өрбіп отырады. Олар —Ақан мен Ақтоқтының сүйіспеншілік сезімі, Ақанның Науан қазіретпен айқасы. Осыдан келіп операда бір-біріне қайшы образдардың екі тобы туындаған. Ақан мен Ақтоқтының лирикалық бейнелері барынша жақсы ашылған. Олардың партиялары вокальдық тынысының кеңдігімен, поэтикалық асқақтығымен, әуезділігімен ерекшеленеді. Халықтық ән өнері мен кәсіпқой шығармашылықтың терең астасып жатқанын аңғару қиын емес. Мұхаметжанов музыкасының Ақан әндерімен әуен-ырғақ жағынан тамырласып, сері шығармашылығының ішкі құпиясын дөп басуы операның көркемдік құнын асқақтата түседі. Бас қаһарман характерінің сан қырлылығымен ерекшеленеді. Вокальдық партиялар мен оркестрлік топтың интонациялық ауқымында Ақанның жан дүниесі жарқын көрінген. Қомақты жеке нөмірлерде — кіріспедегі әнде, 1-актының монологында, 2-актідегі Ариоза мен балладада, 3-актідегі арияда тағы басқа көріністерде Ақан сері образы жан-жақты ашылады. Операның лирикалық бағыты Ақтоқтының музыкалық бейнесін тереңдете түседі. Жанды образ сәт сайын биіктеп іштей дамып, бірте-бірте толысып, көрнекті тұлғаға айналады. Мөлдір сезімнен ұшқан атқан махаббат қоғамдық-әлеуметтік мәнге ие болады. Соңы ерлік драмасымен аяқталады. Операда хордың да өзіндік орны бар. Халықтық музыка(ән-күй) дәстүрінің айшықты беттерін толықтыратын бұл опера композитор Мұхамеджановтың классикалық еңбегі.

## Дереккөздер

Санат:Қазақша опералар
Назаролла Жүндібайұлы

**АҒАШАЯҚ СЕРІ** (шын аты-жөні *Назаролла Жүндібайұлы*; 1818, бұрынғы Семей губерниясы, Өскемен уезді, Делбегетей болысы, Сапақ ауылы — 1898, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Жарма ауданы, Саттық қыстағы) – әнші, ақын, желаяқ-өнерпаз, сал-сері, балуан, батыр. Найман ішінде Матай руының Құдас бұтағынан шыққан.

right|300px|thumb|Ескерткіш Ағашаяқ серінің ұрпақтарынан

Жастайынан қолына домбыра ұстап, өлең айтқан, серілік құрған. 18 жасында әнші, ақын, сері, балуан деген атаққа ие болды. Екі бақанмен аттылы адаммен жарысқа түсуі оны ел ішінде АҒАШАЯҚ атандырады. АҒАШАЯҚ алақанымен аузын қақпақылдай отырып, түрлі аң-құстың әуеніне салған, осыған қоса бет-әлпетін құбылтып, неше алуан күлдіргі ойындар көрсеткен. “Беташар”, “Билерге”, “Баласы Жүндібайдың атым Назар” т.б. мысқыл өлеңдерінде әділетсіз атқамінерлерді шенесе, “Атандым өзім Назар Ағашаяқ”, “Жарқылдадым жас күнде”, “Кәрілік” секілді өлеңдерінде көңіл күйін, өмірден көріп-түйгенін тақпақ, нақыл сөздер арқылы білдіреді. Оның “Қара жорға”, “Ау, жаным, Жәнікей-ау”, “Сары өзен” әндері ел ішіне кең тараған. АҒАШАЯҚ өлеңдері Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының Әдебиет және өнер институтының қолазбалар орталығында сақтаулы.

## Дереккөздер
*Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Николай Кабиров Шамсутдинович

Николай Шамсутдинович Кабиров (25.2.1931 ж. т., Башқортостан, Уфа қ.) – инженер-механик, облыстың құрметті азаматы. Қазақ химия-технология институтын (1965), Алматы жоғары партия мектебін (1981) бітірген. Еңбек жолын *«[[Ащысайполиметалл]]»* комбинатында бастаған. 1956 – 1999 жылдары Кентау қаласындағы *«[[Ащысайполиметалл]]»* комбинатында слесарь, Кентау қалалық комсомол комитетінің 1-хатшысы, халықтық бақылау комиетінің төрағасы, қалалық партия комитетінің 1-хатшысы, облыстық атқару комитеті төрағасының орынбасары, «*Шарапат*» қайырымдылық қорының президенті, соғыс және еңбек ардагерлері кеңесінің төрағасы қызметтерін атқарды. Еңбек Қызыл Ту (1976), «Халықтар дос¬тығы» (1981), «Октябрь революциясы» (1986), «Құрмет белгісі» (2001) ордендерімен марапатталған.
*Ғ. Талас *
## Сілтемелер


Санат:Тұлғалар
Санат:Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Төңкеріс (Сарыағаш ауданы)

**Төңкеріс** — Түркістан облысы Сарыағаш ауданы, Жартытөбе ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Сарыағаш қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 6 км-дей жерде.

## Халқы

## Тарихы
Көкөніс, сүт өндіретін кеңшардың бөлімшесі болған. Оның негізінде шаруа қожалықтары ұйымдастырылған.

## Инфрақұрылымы
Негізгі мектеп, дәрігерлік пункт, т.б. мекемелер бар.

## Дереккөздер

Санат:Сарыағаш ауданы елді мекендері
Ағаш құралымдар

**АҒАШ ҚҰРАЛЫМДАР** — түгелдей немесе дені ағаш материалдан жасалатын құрылыс құралымдар (арқалықтар, фермалар, аркалар, рамалар, күмбездер т.б.). АҒАШ ҚҰРАЛЫМДАР  бөлшектері бір-бірімен қашап қиюластыру, сыналар, нагельдер (ағаштан немесе темірден жасалынған цилиндр тәріздес өзекше), болттар, металл бекіткіштер қағу, сондай-ақ желімдеу арқылы байланыстырылады. АҒАШ ҚҰРАЛЫМДАРдың артықшылықтары: жергілікті материалдарды пайдалану мүмкіндігі мол, химиялық залалды әсерлерге төзімді, әрі тасымалдауға қолайлы. Кемшіліктері — шіруге бейім және өртке оңай шалынғыш келеді. АҒАШ ҚҰРАЛЫМДАР өнеркәсіптік, қоғамдық, ауыл шаруашылығына т.б. қатысты ғимараттардың төбесін жабуға, сондай-ақ көпірлер, эстакадалар салуға, электр тогын жеткізу желілерінің бағаналарына т.б. қолданылады. АҒАШ ҚҰРАЛЫМДАРдың ашық ауада пайдалануға арналған бөлшектерін антисептикалық қоспаға шылайды. Қазіргі құрылыстарда негізінен желімді АҒАШ ҚҰРАЛЫМДАР пайдаланылады.
## Дереккөздер
*Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Құрылыс
Аралбай Ордабаев

**Аралбай Ордабаев** (17.11. 1949, Сырдария ауданы, Абай кеңшары – 26.8.1998, Қызылорда қаласы) – суретші, *[[Қазақстан]] суретшілер Одағының* мүшесі (1990). Алматы көркемурет училищесін бітірген (1973). 1973 – 98 жылдары *[[Қызылорда]] суретшілер Одағы* шеберханасында қызмет істеді. Ордабаев қазақ бейнелеу өнерінде өзіндік қолтаңба қалдырды. Туындылары облыс, республика музейлерінде сақталған. 
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Қуат Маратұлы Баймырзаев

**Қуат Маратұлы Баймырзаев** (4 тамыз 1965, Алматы облысы Жамбыл ауданы Бірлік ауылы) – география ғылым докторы (2001). ҚазМУ-ды (1989, қазіргі ҚазҰУ) және аспирантурасын (1996) бітірген. Осы университет ректорының көмекшісі, проректоры (1991–2000), декан (2001), 2002 жылдан Қостанай мемлекеттік университетінің ректоры болды. «Экономико-географические проблемы рационального природопользования в Центрально-Казахстанском регионе» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Баймырзаев 50-ден астам ғыл. еңбектің авторы.

## Шығармалары
Платежи и пользование природными ресурсами, А., 1997; Экономический механизм природопользования, А., 2001. 
## Сыртқы сілтемелер
* http://www.republika.kz/?p=9412
* http://biografia.kz/famous/2307/photo/1408 
## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"
Балташылық

thumb|Балташылық
**Балташылық** — ағаш ұсталығы кәсібі. Онымен айналысатын адамды балташы не ағаш ұстасы дейді. Ол құрылыс, ауыл шаруашылығы, үй шаруасы, т.б.  салалардағы ағашқа қатысты жұмыстардың бәрін атқара береді. 

## Дереккөздер



Санат:Мамандықтар
Төңкеріс (Алматы облысы)

**Төңкеріс** — Алматы облысы Талғар ауданы, Панфилов ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Талғар қаласынан солтүстікке қарай 22 км-дей жерде, Іле аңғарының жазық бөлігінде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1932-1996 жылдары сүт өндіруге маманданған П.Томаровский атындағы кеңшардың бөлімшесі болған. Оның негізінде Төңкерісте шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Талғар ауданы елді мекендері
Мұсайынов

**Мұсайынов** Шәймерден (1897, Астрахан ауданы Новочеркасское ауылы– 1978) – шопан, Социалистiк Еңбек Ері (1948). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Соғысқа дейін қой фермасының бригадирі болып жұмыс істеген. Әскер қатарынан оралған соң туған ауылында аға шопан болып, өте жоғары еңбек көрсеткіштеріне қол жеткізген. 1958 жылы зейнеткерлік демалысқа шыққан.
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Ақарал (Жамбыл облысы)

**Ақарал** — Жамбыл облысының Меркі ауданындағы ауыл, Ақарал ауылдық округінің орталығы.  

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Меркі ауылының оңтүстік-шығысында 7 км-дей жерде, жусан, еркек шөп аралас өскен шөлейтті белдемде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Колхоздастыру кезінде 1929 жылы артель болып ұйымдасты. 1932 жылы "Краснооктярь" колхозы болып құрылды. 1958 жылы "Сұрат" колхозына біріктіріліп, "Киров" колхозы атанды. 1962 жылы "Краснооктябрь" "Кировтан" бөлініп, Қызылша кеңшарының 3-бөлімшесі болып құрылды. Бұл ауыл қызылша тұқымын өсірумен айналысты. 1969 жылы "Краснооктябрь" жүзім кеңшары болып қайта құрылды.

## Инфрақұрылымы
Ақаралда бұрынғы шаруашылық негізінде ұйымдасқан өндірістік кооперативтер жұмыс істейді. Орта мектеп, емхана, клуб тағы басқа мекемелер бар. Ақарал арқылы Тараз — Қордай көлік жолы өтеді. 

## Дереккөздер

Санат:Меркі ауданы елді мекендері
Өмірсерік Мұсабаев

**Мұсабаев** Өмірсерік Қайыржанұлы (1947 жылы туған, бұрынғы Еркіншілік ауданы Благодатное ауылы) – облыстық мәслихаттың хатшысы (2008). Алматы халық ш. институтын бітірген (1978). 1963 – 65 жылдары Ерейментау ауданы Фрунзе кеңшарында ағаш жонғыш болып жұмыс істеген. 1965 – 70 жылдары техникумда оқыған және Кеңес армиясы қатарында әскери борышын өтеген. 1970 – 75 жылдары Ерейментау ауданы атқару комитетінде нұсқаушы, ауданы комсомол комитетінде бөлім меңгерушісі, ауданы партия комитетінде нұсқаушы, 1975 жылдары Ерейментау ауданы Қазақстан кеңшарында партия ұйымының хатшысы, 1982 жылы осы ауданы атқару комитеті  төрағасының орынбасары, 1-орынбасары, 1992 жылы Ерейментау ауданы әкімшілігі басшысының 1-орынбасары, 1995 – 2008 жылдары Ерейментау және Сандықтау аудандарының әкімі қызметтерін атқарған. «Құрмет» орденімен (2002), «Ең-бектегі ерлігі үшін» және т.б. мерекелік медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар

Санат:1947 жылы туғандар