open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қазақбай

**Қазақбай** (1850, Батыс Қазақстан облысы – өлген жылы белгісіз) - жыршы, айтыс ақыны. 

Ресей зерттеуші-ғалымы В. Карлсон 1906 жылы 23 наурызда Орал уезі, Жиренқопа болысынан Қазақбай мен Көшелек ақындарды Орынбор архив комиссиясына алдыртып, олардың орындауында күйлер, батырлар жырын тыңдаған. Осы жолы "Көрұғлы", "Қобыланды", "Төрехан", "Алпамыс", "Құбығұл", "Қыз Жібек", "Бекет", "Ербақы", "Бозжігіт", т.б. жырларды орындаған. Бізге ақынның Н.Байғанинмен сөз сайысының қысқаша нұсқасы ғана жеткен. Айтыста Қазақбай кете руынан шыққан байлар мен игі жақсыларды, ал Нұрпейіс шектінің батыр-билерін, өнерпаздарын мадақтаған. "Қобыланды" жырын қарақалпақтар арасына Қазақбай таратқан. 

Ақын туралы Е.Ысмайылов, О.Нұрмағанбетова, Қ.Сыдықов еңбектер жазған.

## Дереккөздер


Санат:1850 жылы туғандар
Санат:Қазақ жыраулары
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Айтыс ақындары
Дыбыс үйлесімі

**Дыбыс үйлесімі** - (Инструментовка) - поэзияда дыбыс үндестігін
пайдалану тәсілі. Фонетикалық және стилистикалық мән-мағынасына
сай, әрбір сөз өлеңге жағымды
тембр, эмоңиялық бояу, нәр қоса
отырады. Аллитерация, ассонанс,
дыбыс қайталаушылық, дыбыс еліктеушілік сияқты тәсілдер дыбыс
үйлесіміне негізделеді. Мысалы, Бас-басына би болған өңкей қиқым, Мінекей, бұзған жоқ па елдің сиқын?
Немесе: Ұрысса орыс, Елге болыс,
Үйден үрген итке үқсап, - деген
Абай өлеңдерінің жолдары аллитерация және дыбыс қайталаушылық
сияқты тәсілдерді қолдану арқасында құлаққа жағымды және ерекше эмоциялық нәр береді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Шығыс Қазақстанның қола дәуірі

Шығыс Қазақстанның кола дәуірі ескерткіштері төрт кезеңге белінеді. Олар:
* Усть-Бөкен	кезеңі (біздің заманымызға дейін XVIII—XVI ғасырлада)
* Қанай кезеңі (біздің заманымызға дейін XV—XIII ғасырлада)
* Кіші-Красноярка кезеңі (біздің заманымызға дейін XIII—IX ғасырлада)
* Трушниково кезеңі (біздің заманымызға дейін IX—VIII ғасырлада)

## Қоныстары
thumb|right|200px|Қола ыдыс
thumb|200px|right|Қола дәуіріндегі құрал-саймандар
Усть-Нарым ауылы жанындағы қоныс Ертіс өзенінің жағасында. Екі үйдің орны қазылып, зерттелді. Үй жердің бетіне салынған. Көлбеу екі қатар сырғауылдардан шатырша етіп үйдің ағаш қабырғасын тұрғызған. Содан соң оның үстіне қамыс, аң терілерін жапқан. Үйдің ортасында тас ошақ болған. Ал осы қоныста зерттелген тағы бір үйдің көлемі үлкен, ұзындығы 11 метр де, ені — 8 метр. Алдыңғы үйдегідей көлбеу бағаналардың ізі жоқ, үй жер бетіне ағаштан қималанып салынған. Тамақ істейтін, үйді жылытатын ошақ үйдің солтүстік бөлігінде орналасқан. Үйдің сыртында аулада тағы бір ошақ болған. Ол ашық жерде орналасқан, оның үстінде жай жаппа сияқты қалқа болған болуы керек. Адамдар бұл ошақты жазда пайдаланған.

Бұл екі үйдің орнынан, күлтөкпелерінен мынадай заттар табылған: сүйек немесе мүйіз заттар — пышақ, біз, тері жұмсартқыш қалақша, жылқының тобығынан жасалған адамға ұқсас бейне, асықтар, т. б. Пышақ малдың жілігінің жарықшағынан жасалса, біз кәріжіліктің қасындағы сүйектен, тері жұмсартқыш ұсқы өгіздің жақ сүйегінен жасалған. Жылқының тобығынан жасалған бейне адамның пошымына келеді. Тастан жасалған заттар: тас келсап, кетпен, дәнүккіш қалып, кең үгітетін балға, жұмыртқа пішімді зат, қайрақ, ұршықтың басы, атқыш тас, тас құты, т. б. заттар. Балшықтан жасалған заттар, әр түрлі ыдыстардың сынақтары. Металл заттардан тек бір қола орақтың сынығы табылды.

Шығыс Қазақстанда зерттелген, сондай-ақ Кіші Красноярка, Трушниково қоныстарындағы, жерлеу орындарынан табылған, қоладан жасалған, тарихи-мәдени құнды заттар: қанжар, білезік, шот, қайла, жебелер, шоқпардың бес емшекті басы (тас), найза ұшы, орақ, балта-шоттар, пышақтар.

Қола дәуірінің соңына қарай тайпалар арасында алыс-беріс күшті дамиды. Шығыс Қазақстандықтар бұл кезде, әсіресе бір жағынан Жетісуды, екінші жағынан Солтүстік Қазақстанды мекендеген тайпалармен тығыз араласқан. Бұл олардың арасында қола, алтын, геометриялық өрнекпен өрнектелген қыш ыдыстар, мал түліктерімен ауыс-түйісінен, айырбасынан көрінеді.

Қола дәуірінде Шығыс Қазақстан жерінде таукен өнеркәсібі және металлургия жақсы дамыды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихы
Детективтік әдебиет

**Детективтік әдебиет** ( - әйгілеу, әшкерелеу) - шытырман оқиғалы қылмысты істерді ашуға құрылған шығарма. Детективтік әдебиет сюжеті жұмбақ қылмыс саларын логикалық пайымдаулар арқылы ашып көрсетуге арналады. Басты кейіпкер ретінде із кесуші заң қызметкерлері немесе тыңшы, барлаушылар мен қылмыскер алынып, алуан түрлі оқиғалар аркылы екі жақтың ашық та астыртын кақтығыстарынан соң қылмыс әшкереленеді. Детективтік әдебиеттің тууы американ жазушысы Э.По (*"Алтын қоңыз"*, *"Мария Роженің сыры"* (1842 - 43, *"Ұрланған хат"*, 1844), ағылшын жазушысы У.Коллинз (*"Ақ киімді әйел"*, *"Киелі тас"*) есімдерімен байланысты. Әлемге әйгілі Шерлок Холмс образын жасаған А.К.Дойл шығармашылығы Детективтік әдебиетті жаңа белеске көтерді. Бұл үлгідегі әдебиеттің айтулы шеберлері - А.Кристи, Ж.Сименон, т.б. Қазақ әдебиетінде Қ.Исабаев ("Ажал құрсауында", "Коменданттың жазбалары"), Қ.Тоқаев ("Түнде атылған оқ") - осы жанрда қалам тартқан.

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет жанрлары
Серік Ғабдуллаұлы

**Серік Ғабдуллаұлы** (17.8. 1937, Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы Шымқора ауылы) - ақын. ҚазҰУ-ды бітірген (1966). 1966-91 ж. Шығыс Қазақстан облысы "Дидар" (бұрынғы "Коммунизм туы") газетінде тілші, 1991 - 95 ж. Шығыс Қазақстан облысы "Қазақ тілі" қоғамының төрағасы, 2001 жылдан Өскеменде шығатын "Ақ Ертіс" журналының бас редак­торы. "Көктем лебі" (топтама 1975), "Бұқтырма сарыны" (1978), "Көк­тем - көкөрім шағым" (1982), "Ақ босаға" (салт-дәстүр танымы, 1993), "Жылдардан жеткен жаңғырық" (1995, очерктер жинағы), "Сөйле, менің жүрегім" (1998), "Алтай асу" (2003), "Ұланғайыр" (2003) жыр жи­нақтары жарық көрген.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қазақ батырлары (газет)

**«Қазақ батырлары»** - қоғамдық-тарихи, археологиялык-этнологиялық газет. Алғашқы саны 1998 жылы 10 қаңтарда жарық көрген. Содан бері айына бір рет 16 бет болып шығады. 

Газет қазақ халқының ерлік дәстүрлерін, хандарын, билерін, шешендері мен көсемдерін, елін жаулардан қорғаған батырлары мен бағландарын, ел шежіресін жазып келеді. Оның тұрақты айдарлары: "Ел қорғаған - ер бабам!", "Кемеңгер туған тұлғалар", "Тайпаларымызды таныстырамыз", "Нөрлі сез - әрлі сөз", "Атыңнан айналайын, әруақтар!", "Қызыл қырғын құрбан- дары", т.б. 

Құрылтайшысы "Мерей" ЖШС. 
Шығарушысы - журналист- жазушы Әбіқұл Ибрагимов.

## Дереккөздер


Санат:1998 жылдан шыға бастаған газеттер
Санат:Қазақстан газеттері
Санат:Қазақ батырлары
Батыр Қуанышев

**Қуанышев Батыр** (9.3. 1954 жылы туған, қазіргі Ақжайық ауданы Тайпақ ауылы) — самбошы, Қазақстанның еңбегісің жаттықтырушысы (1988), халықаралық дәрежедегі төреші (1995)

## Өмірбаяны
* 1975 жылы Орал педагогикалық институтын бітірген.
* 1976 жылдан облыстық спорт мектебінде жаттықтырушы болды.
* 1989 жылдан - Қазақстан Ұлттық күрес және самбо федерациясының мүшесі 
* 1997 жылдан - Азия халықаралық самбо федерациясы атқару комететтінің мүшесі 
* 1995 жылы оның бастамасымен Орал қаласында халықаралық жарыстар өткізіліп, облыста ұлттық күрес және самбо федерациясының бөлімшесі құрылды. Сондай-ақ «Батыр» атты палуандардың спорттық клубы ашылды.
* Қазіргі кезде Қуаныштаев Батыс Қазақстан облысының самбо құрама командасының аға жаттықтырушысы.

## Шәкірттері
Осы кезеңде ол самбодан әлем чемпионы А.Шайхиевті (Нью-Йорк, 1989), Б.Мәмбетовті, сондай-ақ А.Қасымов, М.Оңбағанов, Ә.Қайыров, Т.Хасанғалиев, И.Ерішев, Е.Әлиев, Б.Есендияров және Қ.Есендияров, Қ.Жетпісов сынды даңқты спортшыларды тәрбиеледі

## Марапаттары
Қаратөбе ауданының Құрметті азаматы (1993).

## Дереккөздер

Санат:9 наурызда туғандар
Санат:1954 жылы туғандар
Санат:Ақжайық ауданында туғандар
Санат:Қазақстан самбошылары
Санат:Қазақстан жаттықтырушылары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушылары
Санат:Халықаралық дәрежедегі төрешілер
Санат:Орал педагогикалық институты түлектері
Санат:Қаратөбе ауданының құрметті азаматтары
Дидактикалық поэзия

**Дидактикалық поэзия** ( - үлгі, өнегелі, тағылымды) - үгіт-насихаттық, өсиет сарын - сипатында түзілген, поэзиялық жанрда жазылған шығармалар. 

Атап айтқанда, дидактикалық - философиялық толғаулар, мысалдар, термелер, баталар, қанатты, нақыл сөздер, ғылыми-танымдық немесе қоғамдық-саяси философиялық-әлеуметтік тақырыпта жазылған поэзиялық трактаттар. Дидактикалык мазмұндағы туындыларда халықтық философия, педагогика, мораль, этика мәселелері, гуманистік сарындар баяндалады. Халықтың көркемдік және эстетика түсініктері, сан замандар мен ғасырлар бойы жинақталған білік, ақыл, тәжірибе, әдет-ғүрып, түрмыс-салттағы жарқын дәстүрлер әңгімеленеді. Дидактикалық поэзия үлгілеріне Жүсіп Баласағұнидың *"Құтадғу білігі"*, Ахмет Жүгінекидің *"Ақиқат сыйы"*. Махмұт Қашқаридің *"Диуани лұғат ат-түркі"*, Қожа Ахмет Иасауидің өсиет, үгіт сарындас сөздері жатады. Түркі тілдес халықтардың жазба поэзиясының бастау-бұлағы - оның дәстүрлі ауызша дидактикалык поэзиясы әрі бұл оның мазмұны мен түріне де қыруар өрнектер косқан.

## Дереккөздер


Санат:Поэзия
Басылым

**Басылым** - әдеби шығарманың жарық көрген нұсқасы. Бірнеше рет жарық көрген шығарманың әр басылымның мәтінінде азды-көпті айырма болуы ықтимал. Сондықтан, шығарманы зерттегенде оның алғашқы және кейінгі басылымдарын салыстырады. Бұрынғы басылымдарды білу, салыстыра тексеру, әсіресе, текстологиялық зерттеу жүргізу үшін қажет. Мысалы, Абай шығармаларының 1909 жылы Санкт-Петербургте, 1916 жылы Орынборда, 1922 жылы Ташкентте, 1933 жылы Қызылордада, 1939 - 40, 1945, 1954, 1957, 1977, 1995 жылдары Алматыда шыққан басылымдары бар. Осылардың бірінде жоқ деректі бірінен табуға болады. Немесе, М.Әуезов шығармаларының көптеген жеке басылымдарын былай қойғанда, 12 томдық жинағы, кейінгі 20 томдық, 50 томдық жинақтары бар. Осындай басылымдардың ішінде алғашқы басылымның орны бөлек. Жаңалығы, дәлелді өзгертулері болса, кейінгі басылымдар да өзінше құнды болады. Жазушы шығармаларының ғылыми басылымдары арнайы текстологиялық зерттеулер негізінде дайындалып жарық көреді. Сонымен бірге ғылыми басылымда әртүрлі түсініктемелер, қосымша деректер, материалдар толығырақ қамтылады.

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Санат:Басылымдар
Қазақ елі (газет)

**«Қазақ елі»** - газет. Шет елдерде тұратын қазақтарға арналған басылым. 1995 жылы 20 сәуірден шыға бастаған. Төте араб жазулы "Шалқар" қосымшасы айына екі рет жарық көріп тұрады. 

Сол кездегі қаржыландырушы құрылтайшысы Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы. Кейін Қазақстан Республикасы Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің қарамағына өткен. 1999 жылы Қаржы тапшылығына байланысты газет жабылып, 2000 жылы қайта шыққан. 
"Қазақ  елі" Шет елдердегі қазақтардың тыныс-тіршілігі, ата жұрттың қамқорлығы, оралмандарды орналастыру мәселелерін үзбей көтеріп келеді. 2003 жылдан көші-қон тақырыбы кең камтылады. 

Шет елдердегі қазақтарға арналған алғашқы басылым 1944 жылы жарық көрген "Қазақ елі" журналы 1956 жылы жабылып қалды. Арада 20 жыл өткен соң 1976 жылы "Біздің Отан", кейін "Шалқар" апталық газеті жарық көрді. "Қазақ елі" журналы осы басылымдардың ізбасары болып табылады. 

Құрылтайшысы Дүние жүзі қазақтарының қауымдастығы. 

Бас редакторы журналист, жазушы Бақыт Сарбалаұлы (2003). Таралымы 7000 дана апталық газеті Өзбекстанға, Моңғолияға, Ресейге, Түркияға, Қытайға, т.б. шет елдерге жіберіледі.

## Дереккөздер


Санат:1995 жылдан шыға бастаған газеттер
Санат:Қазақстан газеттері
Кенжеғали Ғабдуллин

**Кенжеғали Ғабдуллин** (Ақтөбе уезі, Әлімбет болысында ту­ған) - ақын, ағартушы, журналист. Қазан қаласындағы Мұхаммедия медресесін бітірін, еліне келгесін іргелес Малбақ қажы ауылында бала оқытқан. Қазақстанда Кеңес өкіметі орнаған соң, "Еңбекші қазақ" газеттерінің ре­дакциясында жұмыс істейді, Актөбе облысы "Кедей" газетінің редакторы, Шымкентте облысы газет қызметкері болған. Қазан баспаханаларынан "Қазақтың қамы" (1912), "Ұран" (1914) өлеңдер жинағын, татар тілі­нен аударған "Ислам негізі" (Қазан, 1911), "Қазақ балаларына жәрдем" (Қазан, 1913), "Өнеге яки номуне" (Қазан, 1913), "Қазақ балаларына жәрдем" (Қазан, 1913) аталатын үш кітабы кезінде қазақ мектептерінде оқу құралы ретінде қолданылды.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Көркемдік Шындық

**Көркемдік Шындық** - өмір шындығын жазушының ой-елегінен өтіп, қорытылып, әдеби шығармаларындағы баяндалған, көркем суретке айналған қалпы. Көркемдік шындық – өмірдегі шындықты кең толғап түсіну, терең сезіну, оған жазушы өз қатынасын білдіру арқылы туады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Көркемдік Уақыт

**Көркемдік Уақыт** - әдеби шығармадағы уақыттың сурепелуі, зейінге алыну, кабылдауының өзгеше сипат-ерекшелігін түсіну үшін Көркемдік уақыт деген ұғым қолданылады. Ол түсінік уақытқа байланысты. Реалды уақыт - бұл уақыттың өмірдегі нақтылы қалпы. Оның басты өзгешелігі - объективтілік сипаты. Реалды уақыт үздіксіз өтіп жатады және үнемі алға, біркелкі жылжиды. Ал енді осы уақыт бар да, оны адамның сезіммен қабылдауы бар. Бұлардың өзі екі түрлі сипат алуы ықтимал. Біздің сезінуімізде уақыт кейде ақырын, кейде жылдам ауысқандай болады. Ал әдебиет шығармасында уақыттың жылжуы уақиғаның сурепелуіне байланысты бірде жедел, бірде баяу болып, кейде тіпті үзіліп кетіп отыруы ықтимал. Ал тағы бірде уақиға аяғынан басталып баяндалса, жазушы уақытты кейін қарай жылжытып көрсетуі де мүмкін. Сонымен әдебиет шығармасында автордың, кейіпкерлер мен оқырмандардың уақытты қабылдау ерекшеліктері ескеріледі. Көркемдік уақыт әдеби шығарманың танымдық мүмкіншіліктерін, әсерліліғін арттыра түседі. Мысалы, "Абай жолы" эпопеясын алсақ, мұнда жарты ғасырға таяу мерзім алынған. Окырман Абаймен алғаш кездескенде, ол 13 жаста болса, кітап аяқталған түста 60-қа таяп, дүниеден қайтады. Осы мерзім кітапта үздіксіз суреттел- мей, кейде жазушы арада бірнеше жылдар өтті деп, бір талай уақытты атап кетіп те отырады. Ал, бірақ кітаптағы көркемдік уақыттың көлемі әлдекайда кең. Ондағы өткен замандағы өмір суреттерін еске алсақ, ескі аңыз-жырдағы оқиғаларды ескерсек, кітаптың уақыттык сыйымдылығы әлдеқайда мол екенін аңғарамыз. Оның үстінде, роман-эпопеяда маңызды тарихи кезең алынып отырғанына және назар аударсақ, әдеби шығармада бейнелі түрде суреттелғен Көркемдік уақыттың қаншалық мағыналы, әсерлі болатынын айқын аңғаруға болады.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Рахметжан Сәрсенбайұлы Малабаев

**Рахметжан Сәрсенбайұлы Малабаев**  (1884, Орал губерниясы Жақсымбай облысы №7 ауылы - 1961, Алматы) - ақын, жазушы, драматург, фольклор жинаушы. Орынбордағы оқытушылар даярлайтын мектепті бітірген (1910). Ұзақ жыл мұғалім болған. Бірқатар өлеңдері мен публицистикалық мақалалары, очерктері "Айқап" журналында, "Қазақ" газетінде жарияланған. 1922 жылы "Тура тиген қарғыс" үш актілі комедиясы. "Ошақ тұтқыны", "Надандық құрбаны", "Шариғат құрбаны", т.б. бір актілі пьесалары жарық көрген. "Аштық құрбаны" повесі 1929 жылы "Жаңа әдебиет" журналында жарияланған. 1934 жылы Ташкентте "Атамандар жорығы" әңгімелер жинағы басылып шыққан. Ауыз әдебиетінің үлгілерін жинаумен айналысқан. Көптеген дастандар, толғау-жырлар, өлең-термелер жинап, 4 қолжазба тігіндісін Әдебиет және өнер институтына тапсырған (1946).
## Дереккөздер
Биосфераның радиоактивтік ластануы

**Биосфераның радиоактивтік ластануы** (*Радиоактивное загрязнение биосферы*) — қоршаған табиғи ортадағы радиоактивтік заттектер құрамының қалыпты деңгейден асып кетуі. Бұл табиғи және антропогеңдік факторлардан болады. **Биосфераның радиоактивтік ластануының** табиғи факторларына ғарыштық сәулелену, литосфераның радиоактивті элементтері; антропогендік факторларына радиоактивтік кендерді өндеу, радионуклидтерді шаруашылықтың әр түрлі салаларында қолдану, АЭС-тегі және кәсіпорындардағы апаттар, ядролық-техникалық қондырғылар, бейбіт мақсаттағы ядролық жарылыстар, ядролық қаружарақты сынау және т.б. жатады. Мысалы, АЭС-те апат кезінде ортаның радионуклидтермен (стронций-90, цезий-137, церий-141, йод-131, рутений-106, т.б.) ластануы бірден артады.

1940—1980 жылдар аралығында дүние жүзінде ядролық қару 1349 рет сыналып, соның салдарынан қоршаған ортаға радионуклидтердің едәуір мөлшері түсті. Арктиканың Жаңа Жер топаралында 1950 жылдардың соңында атмосферада және су астында 90 ядролық жарылыс болды. Бұл топарал маңында радиоактивтік қалдықтары бар 11 мың контейнер суға батырылды. 1960 жылдардан бастап Каспий маңында бейбіт мақсатта (мұнай өңдіруді арттыру, тұзды күмбездерде жер асты қуысын жасау, т.б.) 50-ге жуық жер асты ядролық жарылысы. болды. Қазіргі кезде АТЭНХА моліметтері бойынша дүние жүзінде 430-ға жуық АЭС бар, олардың электрлік қуаты 320 гВт-ты құрайды (дүние жүзінде өндірілетін электр энергиясының 17%-ы). Жұмыс жасап тұрған реакторлар саны Америкада 110. бұрынғы Кеңестер Одағында — 46, Францияда — 55, Англияда — 39, т.б. Алайда атом энергетикасын дамытуда Франция жетекші орын алады. Бұнда электр энергиясының барлык көлемінің 70%-ын АЭС-тер өндіреді (салыстыру ушін Англияда — 21,7%, Америкада — 19%, бұрынғы Кеңестер Одағында — 12,3%). 1986 жылы Чернобыль АЭС-інде болған апат өзінің жалпы зардабы жағынан адамзат тарихында ең ірі экологиялық апат болды. Атмосфераға шығарылған радиоактивтік заттектердің жалпы қосындысы 77 кг болды (Хиросимада атом бомбасының жарылысы кезінде 740 г. радионуклидтер шығарылған болатын). Шығарылған радиоактивтік заттектердін 70%-ы Беларусь аумағына таралды. Гринпис сарапшыларының бағалауынша, бұл апат салдарынан болған шығарынды мөлшері 140 млн кюри құрайды, ластанған аудан 160 мың км² болды. Радиациядан 9 млн-ға жуық адам зардап шекті. Радионуклидтермен Дунай, Днепр, Днестр, Дон, Еділ өзендерінің алаптары және Киев, Каневск, Каховск су бөгендері ластанды.

*Экономикалык шығындар:* шаруашылық айналымынан ауыл шаруашылығына пайдаланылатын 144 мың га жер, 492 мың га орман ұзақ мерзімге шығарылды, тұрғындарды көшіруге көп шығын жұмсалды, т.б. Зардап шеккен аудандарда анемия, жүрек-тамыр, өкпе аурулары бірден көбейіп, жұқпаның бұрқ ете түсуі жиілеп, туу көрсеткіштері кұрт төмендеп кетті. Чернобыль радионуклидтерімен Еуропаның барлық аумағы ластанды.

## Тағы қараңыз
* Ластану
* Антропогендік ластану
* Физикалық ластану
* Бактериялық ластану
* Химиялық ластану
* Сәулелік ластану
* Жалпы ластану
## Дереккөздер


Радиоактивті залалдану

Санат:Биосфера
Санат:Ластану
Қазақ қолжазбалары

"Каспионет" телекомпаниясы, Қазақстан журналистер академиясы құрылды, Еуразия медиа-форумдары, Қазақстан журналистерінің конгрестері, т.б. іс-шаралар өткізілді. Қазақстанның ақпарат құралдары әлемнің түкпір-түкпірінде болып жатқан елеулі оқиғалар туралы толық хабардар етеді. Қазақ жазбалары жеке ғылым саласы ретінде біршама зерттелген. Баспасөздің тарихына, оның жанрлық, стильдік мәселелеріне, қазақ журналистерінің шығармашылық табыстарына арналған іргелі зерттеулер жарық көрді. Қазақ жазбаларының тарихы мен тәжірибесі жеке пән ретінде журналист мамандарын даярлайтын жоғары оқу орындарында оқытылады.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Дилогия

**Дилогия** (di - екі және logos - сөз, әңгіме, баян) - бір-бірімен жалғастырылып, бір идеялық ой-тұжырымдар негізінде жазылған, басты кейіпкерлері ортак, бірақ композициялық тұрғыдан дербес екі шығармадан құралған көркем туынды. Дилогияны құрайтын әр шығармада баяндалатын оқиға тиянақталып, көбінесе, негізгі кейіпкердің өміріндегі белгілі бір кезенді қамтиды. Сондықтан екі шығарманың әр қайсысы өзінше аталып, жеке кітап болып та басыла береді. Әр бөлімнің жеке аттары болғанымен де оның сюжеттік желісінде, композициялық құрылымында тұтастық болады. Алғашқы бөлімдегі кейіпкерлер екіншісінде де әрекет жасап, авторлық идеяны ашуға қызмет етеді. Қазақ әдебиетіндегі Дилогияның тамаша үлгісі Ғ.Мүсіреповтің *"Оянған өлке"* (1953) мен *"Жат қолында"* (1984) романдары. Екі романның да кейіпкерлері ортак, бірақ екеуі де жеке-жеке шығарма. Сондай-ақ, 3.Қабдоловтың *"Ұшкын"* (1956),* "Жалын"* (1963) романдарынан күралған *"Біз жанбасақ"* шығармасы, М.Мағауиннің *"Аласапыран"* (1981, 2- кіт. 1983), Ж.Молдағалиевтің *"Торғай толғауы"* мен *"Сарыарқаның сүйіктісі"* романдары, К,.Мұхамеджановтың *"Бөлтірік бөрік астында"* мен *"Құдағи келіпті"* (1950 - 61) пьесалары Дилогияға жатады.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Қаусылхан Қозыбайұлы

***Қаусылхан Қозыбайұлы*** (1924 ҚХР, ШҰАР, Тарбағатай аймағы Толы ауданы - 1979, Үрімжі қаласы) - ақын, жазушы. Үрімжідегі моңғол-қазақ мектебін бітірген. 1946 - 54 жылы аудармашы, оқытушы. 1954 жылдан "Шыңжаң әдебиет-искусствосы" (қазіргі "Шұғыла") журналында редактор қызметін атқарған. Поэзия, проза, драматургия жанрларында бірнеше еңбектер жазған. Шығармалары қытай, ағылшын, орыс, ұйғыр тілдеріне аударылған.
## Дереккөздер
Ибат Құбашев

Ибат (1918, Жаңақала ауданы — 1988, Тасқала ауданы) - аға шопан, КСРО мемлекеттік сыйлығы лауреаты (1979). Ленинград каласын қорғауға қатысқан. Жеңісті Берлинде қарсы алып, кейін Жапон басқыншыларына да қарсы соғысқан.

3 рет «Қызыл Жүлдыз», Отан соғысы, 2 және 3-ші дәрежелі «Даңқ» ордендерімен, үш мәрте «Ерлігі үшін» медалімен, кейін бейбіт кезендегі еңбегі үшін Еңбек Қызыл ту орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1918 жылы туғандар
Санат:1988 жылы қайтыс болғандар
Қазақ йырлары

**«Қазақ йырлары»** - ноғай және құмық халықтары ауыз әдебиетінде толғау, терме түрінде айтылатын жырлар. "Қанна қазақ йырлары" деп те аталады. Мұндағы "қазақ" сөзі мен этникалық "қазақ" атауының белгілі бір мөлшерде тарихи тамырластығы, туыстығы байқалады. "Қазақ йырларында" әскери-патриоттык сарындар басым орын алады, әрі көтеріңкі рухпен жырланады. Пішіні тирада үлгісінде, буын саны аралас келеді. Қазақтың толғау сөздерінен еш айырмасы жоқ. Тақырыптық, идеялық, образдық жүйелері, ырғағы, ұйқасы, стильдік айшықтары түгел сәйкес келеді. Кейде сөзбе-сөз қайталанатын шығармалар да кездеседі. Қазақ, ноғай, қарақалпақ толғаулары, құмықтың "ойлы йырлары", башқұрттың "қобайыры", қырғыздың "санат- насият ырлары" және ноғай мен құмықтың "Қазақ йырлары" әр түрлі айтуларына қарамастан тарихи-генетикалық тұрғыдан бір жанрға жатады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Әнші ақындар поэзиясы

**Әнші ақындар поэзиясы** - қазақ әдебиетіндегі ерекше дәстүр. 

Әнші ақындар поэзиясының ерекше дамыған кезі - 19 ғасырдың 2-жартысы мен 20 ғасырдың басы. Қазақстанның әр өлкесінен шыққан өнерпаздар халыққа өнер көрсете жүріп, әншілік-өнер мектептерін, орта дәстүрін орнықтырды. Арқадағы Біржан сал мен Ақан сері маңына бір шоғыр талантты топ жиналса, Маңғыстауда "Адайдың жеті қайқысы" деген атпен белгілі сал-серілер - Шолтаман, Тастемір, Досат, Тұрсын, Жылкелді, Әділ, Өскінбай ел аралап өнер көрсетті. Әнші ақындар композиторлық дарынмен бірге тыңдаушысын арбап алатын сазы, құдіретті даусымен жұртшылыққа танылған. Көпшіліктің ықыласына бөленген. Біржанның "Әңгіме сегіз дуан таңырқаған", "Пар келмеген еш әнші тіпті маған", Әсеттің "Әсеттей сал, ән салсаң, аңыратып, Орман, тоғай, өзенді жамыратып", "Әуелетіп ән салса, әнші Әсет, аққумен аспанда тілдеседі" деуі тегіннен тегін шықпаған. Олар қазақ әнінің классик, биікке жетіп, формалық, әуендік жағынан байи түсуіне шексіз үлес қосқан. Арқадағы үлкен әншілік орта Біржан сал, Батыс Қазақстандағы өншілік мектеп Мұхит атымен, Сыр бойындағы гармонмен айтылатын бір мақам дәстүрі Нартаймен байланысты. Әнші ақындар көбіне пәк таза махаббатты, сұлу әйел сипатын жастық шақ, жігіттік арман, ар-намыс бостандығын жырлауға ден қойды. Оған Ақан сері, Біржан сал, Естай, Балуан Шолақ, т.б. ақындардың шығармашылығын айтуға болады. Әйел затының әдемі көрік-келбетін, жан дүниесінің сұлулығын әсерлі жырлаған Ақан серінің "Ақтоқты", "Мақпал", "Перизат", "Ақсаусақ", "Жамал қыз", "Балқадиша", Үкілі Ыбырай әйғілі "Гәккуі", Естайдың "Қорлан", Қайыптың "Ақбөбек", Сауытбектің "Ақбөбек", т.б. махаббат тақырыбына арналған. Әнші ақындар шығармашылығының поэзиямызда өзгеше, арналы болып қалыптасуына қазақ даласындағы тарихи әлеуметтік жағдай ықпалын тигізді. 19 ғасырдағы сан қабатты өзгерістер, ежелгі салт-дәстүрдің, қауым мен қауым, адам мен адам арасындағы қатынастардың басқаша өріс табуы әншілік поэзиямыздың қуаттана дамуына қолайлы жағдай тудырды. Мәди, Жаяу Мұса, Сары Батақұлы, Иманжүсіп, Қанапия, т.б. ақындар өлеңдерінде әлеуметтік теңсіздіктерді сынады. Мәселен, Жаяу Мүсаның "Ақсисасы" - теңсіздікке, зорлықшыл, қиянатшыл үстем топтардың іс-әрекеттеріне деген наразылық пен ызакектің уытты күшін көрсететін әлеуметтік мәні зор туынды. Сол себептерден аталған ақындар шығармашылығы күрескерлік те қасиетімен ерекшеленеді.

## Әдебиеті:
*Жұбанов , Замана бұл-бұлдары. 1963; 
*Ысмайылов Е. Ақындар. 1956;
*Керімов Ш. Әнші ақындар поэзиясындағы дәстүр мен даралық мәселесі. Кандидаттық диссертация. 1991.

## Дереккөздер
Станислав Босович Малоземов

**Станислав Босович Малоземов** (16.10.1950 жылы туған, Қостанай станциясы, Затобольск қыстағы) - жазушы, аудармашы. Қостанай педагогикалық институтін бітірген (1972). "Ленинский путь", "Торгайская новь" газеттерінде, "Ара - Шмель" журналында жауапты қызметтер атқарған. "Роскошный автомобиль" повесі (1984), "He надо меня целовать" әзіл әңгімелер жинағы жарық көрген. Т.Иманбековтің "Үлкен үй" романын орыс тіліне аударған. "Знакомство по объявлению" ұжымдық жинағына әңгімелері енген.
## Дереккөздер


Санат:1950 жылы туғандар
Биосферология

**Биосферология** - биосфера (мегабиосфера, панбиосфера) туралы ғылым. Биосфера функциясының механизмдері мен құрылымын, эволюциясын, пайда болуын зерттейді. **Биосферология** негіздеріне В.И.Вернадский (1863—1945) еңбектері жатады.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Құдайберген Елемісұлы

Құдайберген Елемісүлы, Кенсадақты Құдайберген — белгілі батыр, Исатай-Махамбет қозғалысын жақтап, 1837-1938 жылдары Жайықтың «бүхара бетінде» көтеріліс үйымдастырушылардың бірі. Тегі ақ кете руының Айдар бөлімінен шыққан, әкесі Елемес С.Датұлының көтерілісіне қатысып, ерлігімен даңқы тараған батырлардың бірі. 1838 жылы қыс айларында патша әскері мен Баймағамбет сұлтан жасағы өкшелей қуған Исатайға, оның сарбаздарына пана болып, Тайсойғандағы ауылына қыстатқан. Әмірен, Әумин, Алдамбай, Періште, Шора атты батыр ұлдарын және кете руының жігітгерін ертіп барып, Ақбүлақ соғысында ерлікпен шайқасқан. Сол жылы тұтқынға түскен Құдайбергенның жасы 80-ге таяп қалғандықтан әскери сот дүре соғу жазасын белгілеместен Сібірге жер аудару жөнінде үкім шығарады. Бірақ ол жол жүруге жарамай, Орал түрмесінде қайтыс болады. Құдайбергеннің ұрпақтары қазір Ақтөбе облысының Алға ауданында тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Бәтима Батырбекова

**Бәтима Батырбекова** (5.12.1928, Түркістан облысы Созақ ауданы - 25.3.1987, Алматы) - ақын.

* Түркістан педагогика училищесін (1945), Шымкенттегі екі жылдық мұғалімдер институтын (1947), ҚазҰПУ-ды (1956) бітірген.
* 1941-44 жылдары, 1947 - 62 жылдары, Оңтүстік Қазақстан облысында орта мектеп мұғалімі, оқу ісінің меңгерушісі, директоры, аудандық партия кабинетінің бөлім меңгерушісі, аудандық оқу бөлімінің меңгерушісі
* 1962 - 68 жылдары Алматыда орта мектепте мұғалім, мектеп-интернатта тәрбиеші
* 1968- 83 жылдары Қазақ кеңес энциклопедиясы бас редакциясында ғылыми редактор қызметтерін атқарған.
* Тұңғыш жыр жинағы "Сал-салбілек" 1966 жылы жарық көрген. *"Ашылды гүлдер" (1969), "Жарқыра күнім" (1973), "Қосалқа" (1976), "Әрқашан күн сөнбесін" (1977), "Іңкәрім менің" (1979), "Күміс алқа" (1980), "Мизам-шуақ" (1983), "Аққу арман" (1986)*, т.б. жыр жинақтарының авторы. Ақынның балаларга арналған жырлары "Подарок малышам" (1969) деген атпен орыс тіліне аударылып басылған.

## Дереккөздер


Санат:5 желтоқсанда туғандар
Санат:Созақ ауданында туғандар
Санат:25 наурызда қайтыс болғандар
Санат:1987 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Түркістан педагогикалық училищесі түлектері
Санат:Шымкент екі жылдық мұғалімдер институты түлектері
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері
Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы қызметкерлері
Жүсіп - Зылиха

**"Жүсіп - Зылиха"** - ғашықтық дастан. Негізінен Інжіл мен Құрандағы Жүсіп пайғамбар туралы оқиғаға құрылған. Сюжеті Шығыстың көп ақындарының шығармаларына өзек болған. Оның ауызша нұскаларымен бірге жазба нұсқалары да бар. Дастанның көне қолжазбалары Британия мұражайында және Будлин кітапханасында сақталған. Қазақ халқы арасына "Жүсіп - Зылиха" жыры ерте кезден-ақ кең тараған. Мысалы, Алтын Орда дәуірі әдебиетінің көрнекті өкілі Дүрбек ақын да оғыз-қыпшақ тілінде "Жүсіп - Зылиха" (1409) дастанын жазған. Дастанның 1516 жылы көшірілген ең көне нұсқасы Тұркияның Топқани кітапханасында, ал 1563 жылы көшірілген 2-нұсқасы Париж ұлттық кітанханасының сирек кездесетін қолжазбалар қорында сақтаулы тұр. Дүрбек дастанға Алтын Орда мен Мауераннаһрда 14-15 ғасырларда болған кейбір тарихи оқиғаларды озек еткен. Дастанның негізгі идеясы - ел билеушілер арасындағы тәж бен тақ үшін, байлық пен мансап үшін жиі-жиі болатын қанды соғыстардың, агайын адамдар арасындағы бақталастық пен алауыздықтың, шектен тыс қатыгездіктің зардаптарын көрсету. "Жүсіп - Зылиха" дастанының сюжетін өзге ақындар да нәзира үлгісімен қайта жырлаған. Мысалы, қазақ ақыны Ж.Шайхысыламұлы да осы сюжетті арқау еткен "Жүсіп - Зылиха" қиссасын жазып, оны Қазан баспаларынан бірнеше рет (1898, 1901, 1913) бастырып шығарған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Азия және африка елдері жазушыларының симпо­зиумы

**Азия және африка елдері жазушыларының симпо­зиумы** - халықаралық әдеби форум. 1968 ж. 20 - 24 қыркүйекте ташкент қаласында өткен. Симпозиум екі күрлық жазушылары Ташкент конференциясының 10 жылдығына арналды. Негізгі жұмыс тақырыбы "Әдебиет және қазіргі заман" деп аталып, ол "Жазушының әлеуметтік прогресс және халықтар бостандығы үшін күрес жолындағы рөлі", "Классикалық мұра және қазіргі әдебиет" деген бағытта өтті. Симпозиумға 35 елден, оның ішінде Еуропа, Америка, Австралия және КСРО-дан көрнекті жазушылар қатысты.

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Биоталық әлеует

**Биоталық әлеует** (*Биотический потенциал*) — 
# Түрлердің ортаның қолайсыз факторларына тұқымқуалаушылықпен негізделген қарсылығының деңгейі (оған **Биоталық әлеует**-2) және тірі қалу әлуеті қосылады;
# Тірі организмдердің геометриялық прогрессиядағы сандарын кебейтуінің әлеуеттік қабілеті (мүмкіндігі); 
# Тірі жамылғының күн энергиясын биологиялық айналым барысында өзгерту кабілетінің деңгейі.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Ақыпбеков Өтепберген

**Ақыпбеков Өтепберген** (8.10. 1950 Алматы облысы Қапал ауданы Ақсу ауылы. - 2009, Алматы) - акын. 1973 - 1985 жылдары "Қапал еңбеккерлері" газетінде аға тілші, бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары, "Октябрь туы" (қазіргі "Жерұйық") газетінде жауапты хатшының орынбасары, бөлім меңгерушісі, 1985- 1995 ж. "Қазақ әдебиеті", "Жалын", "Денсаулық", "Жанашыр", "Халық  конгресі" басылымдарында аға тілші, бөлім меңгерушісі, бөлім редакторы, жауапты хатшы, 1995 - 1998 ж. "Казгидромет" агенттігінде, ҚР Парламенті Мәжілісінің аппаратында, ҚР Ұлттық Банкінде, ҚР Әділет министірлігінің басқарма бастығы болып жұмыс істеген. Алғашқы өлеңдері 1973 жылдан жариялана бастады. Балаларға арнап "Доп" (1985), "Футболшы боламын" (1982), "Жарыс" (1985), "Айдын шалқар" (1986), "Жарыстан соң жарыс", "Балабақтың бір күні", "Экологиялық әліппе", "Қырық қыз", "Балдай тәтті әліппе", "Ажарлы Астана", "Қызықты әліппе", "Айдындағы әліппе", "Керек кітап", "Мен таңдайтын мамандық", "Төрт түлік төресі кім?" (1986), "Жылдың төрт мезгілі" (1990), т.б. жыр жинақтары жарық көрген. Литван ақындары Г.Леонардас пен Г.Рамутенің, шешен ақыны А.Ахметукаевтың бір топ өлеңдерін қазақ тіліне аударған. Бірнеше дүркін Қазақстан Жазушылар одағы, Қазақстан ЛКЖО ОК мен "Жалын" баспасының бірлескен дәстүрлі жабық байқауының және республикалық, халықаралық  мүшәйралардың жүлдегері болды.
## Дереккөздер
Қуандық Фазылұлы Жүсіпов

**Қуандық Фазылұлы Жүсіпов** (2.9.1941 жылы туған, Павлодар облысы, Баянауыл ауданы Жаңажол ауылы) - ғалым, филолология ғылымының докторы (1994), профессор. 

## Өмірбаяны
Арғын тайпасының Сүйіндік руы күлік бөлімінен шыққан.
* ҚазҰПИ-ды (1964) бітірген.

* Әдебиет және өнер институты аспирантурасын бітірген (1967). 

* 1968 жылы Семей педагогикалық институтында аға оқытушы
* 1973-95 жылы доцент
* 1995-97 жылы Екібастұз жоғарғы колледжінде кафедра меңгерушісі. 
* 1997 жылдан Павлодар мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі.

## Шығармалары
* «Үлкен өмір»

* «Жоғары кластағылар» атты прозалық, көптеген әдеби сын, зерттеу кітаптарының авторы.

## Дереккөздер

Санат:2 қыркүйекте туғандар
Санат:1941 жылы туғандар
Санат:Баянауыл ауданында туғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақ педагогикалық институты түлектері
Санат:Павлодар мемлекеттік университеті оқытушылары
Қазымбек Арабин

**Қазымбек Арабин** (14 тамыз 1945, ҚХР, ШҰАР, Тарбағатай аймағы, Сауан ауданы Ұлужан мекені, - 28 наурыз 1998, Пекин қаласы) - ақын, аудармашы, баспагер. ҚХР жазушылар одағының мүшесі. Пекии орталық Ұлттар институтының дайындық сыныбын (1965), Пекин педагогикалық Университетінің кытай филол. Кәсібін бітірген (1970). 1970 - 1998 жылдары Пекин орталық Ұлттар баспасында редактор, аға редактор. Көптеген әңгіме, өлең, очерктері әр түрлі басылымдарда қазақ, қытай тілдерінде жарық көрген. "Қайыршақ" (пек., 1984), "Зымыран" өлеңдер жинағы мен "Тобан торы" (пек., 1992) әңгімелер жинағы жарық көрген. Франция ақыны Евгени Потиенің өлеңдер жинағын, Италия жазушысы Жованни Боккаччоның "Он күнгі хикаясының" 2-ші кітабын, Омар Хаямның "Рубайларын" қытай тілінен қазақ тіліне, қытай тіліндегі "Cанган көгіндегі күн" (роман), "Қызыл ту шежіресі" (роман), "Ғарышқа саяхат" кітаптарын қазақ тіліне аударған.
## Дереккөздер
Биоталық қауымдастық

**Биоталық қауымдастық** (Биотическое сообщество) — кеңістіктің қайсы бір табиғи көлемінің шегінде бірге тіршілік ететін автотрофтық және гетеротрофтық организмдердің (кейде олардың біреуінің ғана) жүйесі. Микроорганизмдер (микро-биоценоз), өсімдіктер (фитоценоз), жануарлар (зооценоз) қауымдастығы жеке қарастырылуы мүмкін. Кейде биоценоздың синонимі ретінде түсінуге болады.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Қашаубай

**Қашаубай** — XIX ғасырда өмір сүрген шешен-жырау, өмірбаяны жөнінде жартымды дерек жоқ. Қашаубай жырлары көлемі жағынан ықшам, жинақы, ойға бай, сөздері бейнелі, дидактикалық терме, ақыл, нақыл, мақал-мәтел түрінде келеді. Жырау өмірден түйген, ойларын филос., тебіреніс түрінде толғаған. "*Балдай тәтті болмаңыз*", "*Халық қазанын қайнаттым*" жырлары бар. Қашаубай жырларын Ғұбайдолла Ахметов (1873–1951) мұрағатынан тауып, Орталық ғылыми кітапхана қорына табыс еткен Ф.Ғауатов. Қашаубай шығармалары "Ақберен" (А., 1972), "Өсиетнаме" (А, 1982), "19 ғасырдағы қазақ поэзиясы" (А, 1985) жинақтарына енген.

## Қашаубай жырау сөздері
Су басы бұлақ болса да, Аяғы құяр теңізге. Жақсыдан жаман туса да, Жаманнан жақса туда да, Тартпай қалмас негізге.

Жақсының жақсы біледі, Қадыры мен сымбатын. Жаман қайдан біледі, Арман менен қымбатын?!

Мал бітерге келгенде, Ғашық болған қыздайды. Кетеріне келгенде, Қолға ұстаған мұздай-ды.

Бағың асқан шағыңда, Құзғын салсаң қаз ілер. Бағың тайған шағыңда, Тұйғын салсаң аз ілер.

Қатты қаңтар болмай, Теңіз суы тоңбайды. Қатын шайпау болмай, Ер жалғыз үй қонбайды.

Өтіп кеткен жаңбырды, Жамылшы алып қуар ма? Қас жақсының баласы, Мұншама жаман туар ма?

Қара жерге қар жауар, Қарды көрген бір мұрат.

Балдай тәтті болмаңыз, Жоғаларсың жұтылып. Удай ащы болмаңыз, тастар сені түкіріп.

Халық қазанын қайнаттым, Қолымның кәне қарасы? Ел үшін азап көп көрдім, Етімнің кәне жарасы? Мінезінен белгілі, Жақсы, жаман арасы.

Тіземнен сүріндірсең сүріндір, Тілімнен сүріндірме!

Не қылсаң да тірлікте, Бақыт кілті – бірлікте.

Ұрыс ырысты қашырар, Ынтымақ халықты асырар!

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Биоталық ластану

**Биоталық ластану** (Биотическое (биогенное) загрязнение) — әдетте адамдардың көзқарасы тұрғысынан, белгілі бір жағымсыз биогендік заттектердің (бөлінділердің, өлекселердің және т.б.) бұрын болмаған аумақтарда немесе акваторияларда таралуы.

## Тағы қараңыз
* Биоталық қауымдастық
* Биоталық әлеует
* Биота

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Тұрысбек Сәукетаев

**Тұрысбек Сәукетаев** (14.11.1950 жылы туған, Алтай өлкесі) - жазушы. 
*ҚазҰУ-ды бітірген (1970). 
*1975 - 1989 жылдары "Қазақфильм" киностудиясы аударма фильмдер бірлестігінде қызмет атқарған.
*1989 - 1999 жылдары "Жұлдыз" журналында бөлім меңгерушісі, жауапты хатшысы, бас редакторының орынбасары қызметтерін атқарған. 
## Шығармалары
Сәукетаев "Ұстаз" деп аталатын алғашкы өлеңі 1965 жылы Күршім ауданы "Коммунистік еңбек" газетінде жарияланған. "Сүткенже" (1981), "Айлы түн еді" (1983), "Қайыңдар, аппақ қайыңдар" (1985), "Көлеңкелер патшалығы" (1998) сынды прозалық кітаптары мен "Ай караңғысы", "Желқайық" романдары жарық көрді. С. Ги де Мопасанның новеллаларын, Голда Мерейдің "Менің өмірім" атты ғұмырнамалық повесін, екі жүзге тарта сценарийлерді тәржімалаған. Халықаралық "Алаш" әдеби сыйлығының лауреаты (1999).
## Дереккөздер


Санат:1950 жылы туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Биохимиялық көрсеткіш

**Биохимиялық көрсеткіш** (*Биохимический индикатор*) — ластану көрсеткіші, көрсетуі биохимиялық процестердің организмде немесе организмнен тыс өзгерістері негізінде анықталады. 

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Қазақ қолжазбаларының ғылыми сипаттамасы (жинақ)

**«Қазақ қолжазбаларының ғылыми сипаттамасы»** - 1975-1989 жылдар аралығында жарық көрген 6 томдық ұжымдық ғылыми еңбек. Жинақта Орталық ғылыми кітапхана мен Әдебиет және өнер институтында сақталған қазақ колжазбаларының ғылыми сипаттамасы берілген. "Қазақ қолжазбаларының ғылыми сипаттамасына" енген шығармалардың басым көпшілігі қазақ халқының арғы-бергі өмірінен алынса, біразы шығыс халықтарының шығармаларын қамтиды. Қолжазбалардың жиналуы, басылуы, зерттелуі жайында және олардың авторлары, аудармашылары, көшірушілері, жыршы-жыраулары, жинаушылары туралы мағлұматтар берілген. Ауыз әдебиетін әр жылдары жинаған ғылыми экспедициялардың, географиялық атаулардың, шығармалар тілінің көрсеткіштері мен қай әріпте (араб, латын, кириллица) жазылғандығы көрсетілген.

## Шығармалар

"*Қазақ қолжазбаларының ғылыми сипаттамасының*" 1-томында (1975) "Алпамыс", "Ер Тарғын", "Қамбар", "Қобыланды", "Құламерген", "Қырымның қырық батыры", "Ер Қосай", "Төрехан", т.б. батырлар жырының негізгі нұсқалары қамтылған. 2-томда (1979)"Айман-Шолпан","Бозжігіт", "Ғұлқашима", "Еңлік-Кебек", "Қозы Көрпеш-Баян сұлу", "Қыз Жібек", "Ләйлі-Мәжнүн", "Мақпал-Сегіз", "Сейфүлмәлік", "Шокір-Шокірат", т.б. лиро-эпостық жырларға ғылыми сипаттама берілген. 3-томы (1981) 18 - 19-20 ғасырлардың басында қазақ халқының басынан кешкен оқиғаларды бейнелеген тарихи жырларды қамтиды. Абылай, Ағыбай, Арқалық, Ерден, Есет, Жалаңтөс, Қабанбай, Бөгенбай, Олжабай, Исатай, Махамбет, Жанқожа, Бекет, Сұраншы, Райымбек, Сәтбек, Тәуке, Досан, Иса, Бекболат, Амангелді, т.б. аттарына байланысты туған шығармалар нұсқаларына сипаттама берілген. 4-томында (1985) 15 - 19 ғасырларда өмір сүрген қазақ халқының жүз екі ақынының 322 шығармасының қолжазбасына ғылыми сипаттама жасалған. "Қазақ қолжазбаларының ғылыми сипаттамасының" 5-томында (1986) 20 ғасырдың бас кезінде өмір сүрген 48 ақынның 125 шығармасы қамтылған. Бұл томда 1917 жылға дейінгі кезеңде өмір сүрген, шығармалары қалың жұртқа онша мәлім емес, қолжазба қорларында сақтаулы 478 ақын, жыраудың шығармаларының көрсеткіші бар. 6-том (1989) 1917 жылға дейінгі қазақ ақындарының айтысына арналған. Қолжазба қорларында бар 220-дан астам үлкен айтыстың, 600-дей шағын айтыстың мәтіні қамтылған. Бұл томнан оқырмандар Ақан сері, Әсет, Жанақ, Түбек, Сүйінбай, Орынбай, Майкөт, Мұрат, Кемпірбай, Қашаған, Құлмамбет, Ұлбике, Шөже, Бақтыбай, Біржан, Сара, Жамбыл, Нұрпейіс, Шашубай, т.б. акындардың айтыстары жайында мәлімет ала алады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Санат:Қазақ жырлары
Санат:1975 жылы шыққан кітаптар
Қазақстан Интернет Қауымдастығы

**«Қазақстан Интернет Қауымдастығы»** - Заңды тұлғалар бірлестігі

2009 жылдың мамыр айында бірнеше компаниялар жаңа коммерциялық емес ұйымның құрылтайшысы болды - Заңды тұлғалар бірлестігі «Қазақстан Интернет Қауымдастығы».
Ал 2009 жылдың 3 маусымында ЗТБ «Қазақстан Интернет Қауымдастығы» мемлекеттік органдарда ресми тіркелген болатын.

«Қазақстан Интернет Қауымдастығының» мақсаты:
* Қазақстан нарығындағы интернет-қызметін көрсетуге қатысушыларды мемлекеттік билік органдарына ұсыну;
* Қазақстан нарығындағы интенет қызметін көрсету жетістіктерін халықаралық дәрежеге ұсыну, қазақстандық интернет-компаниялардың халықаралық проектілерде белсенділігіне қолдау көрсету;
* Интернет қызметін көрсету стандарттарын дамыту және құру. 
* Интернет аумағындағы әлеуметтік мәнді ресурстарға мемлекеттік көмек көрсетілуін қамтамасыз ету және қолдау көрсету.
* Қазақстан экономикасының маңызды секторы ретінде интернет-қызметін көрсету саласындағы нарықты дамыту, электрондық бұқаралық ақпараттар құралдары (БАҚ) мен бұқаралық коммуникация құралдарын (БКҚ) қоса. 
* Халықтың электронды технологияға сенімін нығайту, жарнама берушілер мен инвесторларға интенет-қызметін көрсету нарығын тартымды ету;
* Интернет-қызметін көрсету нарығындағы қазақстандық және әлемдік тәжірибені зерттеу және жүйелеу;
* Интернет-сервистерді сертификаттау;
* Интернет тақырыбындағы шолушы және ғылыми-тәжірибелік конференциялар, форумдар, симпозиумдар ұйымдастыру және өткізу. 
* Интернет-қызметін көрсету саласындағы мамандардың іскерлік шеберлігін бір дәрежеде ұстау және жетістіктерін қолдау.

## Сыртқы сілтемелер
* Заңды тұлғалар бірлестігінің «Қазақстан Интернет Қауымдастығының» - Ресми сайты

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан қоғамдық ұйымдары
Санат:Қазақстан интернеті
Санат:2009 жылы құрылған компаниялар
Өмірбай Сәуірбаев

**Өмірбай Сәуірбаев** (17.9.1946, Түркістан облысы Түркістан қаласы - 10.9.1996) - ақын.

1962 жылы оныншы сыныпта оқып жүрген кезінде қатты сырқаттанып, бес жыл бойына төсек тартып жатқан. Осы кезден бастап өлең жаза бастайды. Мектепті де, Шымкент педагогика институтын да сырттай оқып бітірген. Түркістан ауданы мәдениет бөлімінде автоклуб меңгерушісі, С.Ерубаев мұражайының директоры болып қызмет істеген.

## Дереккөздер


Санат:17 қыркүйекте туғандар
Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Түркістанда туғандар
Санат:10 қыркүйекте қайтыс болғандар
Санат:1996 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Сәуле (басылым)

**"Сәуле"** - "Ақ жол" газетіне қосымша 1924 жылы Ташкент қаласында жастарға арналып шыққан әдеби альманах. 

Оның 6 нөмірі жарық көрді. Альманах казак, қырғыз, қарақалпақ жастарын әдебиет нұсқаларымен таныстырды. Махамбет Өтемісұлының "Мұнар күн", "Толарсақтан саз кешіп", Әскер
жиып аттандык", 44 Ау, Қызғыш құс" деген өлеңдерін түңғыш рет жариялады. Сонымен бірге Ығылман Шөрековтің, Нарымбет, Мцрат ақындардың толғау-жырларын, Л.Толстойдын "Жеті қарақшы" әңгімесін жариялады.

## Дереккөздер
Сыр (бояу)

thumb|right|Бояулар
**СЫР, майлы сырлар.** Ішкі және сыртқы жұмыстарға пайдаланылады. Майлы сырлар әр түрлі әрлеу және жөндеу жұмыстарында: сыланған қабырғаларды, ағаш, металды сырлауға көп қолданылады. Сырлы валикпен, бояу жаққышпен немесе пульверизатормен бүркіп жағалы. Сапалы болу үшін екі рет сырлаған жөн. (алғашқы қабаты әбден кепкеннен кейін-екінші рет). Майлы сыр қоюланып қалған жағдайда оны олифамен не майлы лакпен ерітіп, сұйылтып алады. Сырлы еріткішпен ерітпеген жөн, мұндайда сыр жалтырамайды. Түсіне қарай 1 шаршы метр-ге 80 грамнан 160 грамға дейін сыр кетеді. Жауын-шашыннан қорғану үшін және ұзақ сақталуы үшін сырланған жердің бетіне майлы лак жағады. Түсі әр түрлі сырларды араластыруға болады, бірақ дайын майлы сырға құрғақ пигменттер қосуға болмайды, өйткені сыр ірімтіктеп кетеді.

Су эмульсиялы сырлар (эмульсиялы). Сыртқы, сондай-ақ ішкі жұмыстарға қолданылады. Эмульсиялы сырлармен ағашты, сылақты, бетонды, тасты, бұрын майлы сыр не эмаль жағылған бұйымдарды, бір қабат сырланған металл бұйымдарды сырлауға болады. Оларды желім сырдың не лактың үстінен жағуға келмейді. Сыр валикпен, сыр жаққышпен немесе пульверизатормен жағылады. 1 шаршы метрге 20 г сыр кетеді. Сауда орындарына әр түрлі сырлар түседі. Сырлы қажетті түске келтіру үшін бір-біріне араластыруға болады. Мұндай сырлармен сырланған жер сумен оңай жуылады. Сырлау жұмыстары деген мақаланы қараңыз). Эмальды сырлар. (эмальдар). Қолдануға дайын түрінде шығарылады. Эмальмен қапталған жерлер жалтырап, суға, температураның өзгерулеріне төзімді болады. Майлы лактағы, глифталь лактағы, майлы-фенолды лактағы және басқа жалпы тұтынылатын лактағы эмальдар қолданылады. Эмаль белгісінде бірінші цифр оның қандай мақсатқа арналғанын көрсетеді: 1 және 5— сыртқы және ішкі жұмыстар үшін, 2— тек қана ішкі жұмыстар үшін, 0— бір қабат жағу үшін, 00— шпательдеу үшін.

Эмаль мына мөлшерде (1 шаршы метрге грамм есебінен) жұмсалады: ақ—130, бозаң түс — 170, сары—165, қоңыр—80, қызыл—130, сұр —70, қара —65. Майлы эмальдармен бірге нитроэмальдар да (нитролакқа ерітілген) кең тараған. Нитроэмальдың негізгі артықшылығы — тез кебетіндігі (15—30 минут). Эмальды сыр жаққышпен не бүріккіш-пистолетпен жағалы. Металдың беті алдымен біркелкі тегістеледі. Эмальды еріткішпен тым сұйылтып ерітуге болмайды, өйткені мұндайда сыр жалтырамай қалады. Эмальмен сырланған жерлерді кеп-кеннен, кейін арнайы пасталармен жалтыратқан жөн.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Биоценоздар тұрақтылығы

**Биоценоздар тұрақтылығы** (Устойчивость биоценозов) — сыртқы әрекеттерге қарсы тұрып, өзінің құрамын, тіршілігін сақтап қалу қасиеті. Мұндай қасиеттерге кебіне қалыптасып, жетілген биоценоздар тұрақты бола алады.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Тұяқбай Манашұлы

**"Манашұлы Тұяқбай"** - Мұрын жырау жырлаған "Қырымның қырық батыры" эпосының жеке батырлар цикліне жататын батырлық жыры. 

756 жолдан тұратын жырда жау қолынан қаза тапқан Манашы батырдың баласы Тұяқбай бастаған қазақ батырларының бірлесе қимылдап, қалмақтарды жеңуі, ата кегін алуы сөз болады. "Манашұлы Тұяқбай" жырының негізгі идеясы мен тақырыбы - сыртқы жауға қарсы бірлесе күш жұмсап, елін, жерін аман сақтау. Жыр - сол замандағы Ноғайлы билерінің арасында болған алауыздықты сынай отырып, тату болуды үндейтін ұрпақтарды үлгі етеді де, ортақ жауды жеңуге бірлік керек екендігін уағыздайды. Мұрын жырау бұл жырды Қашаған, Нұрым жыраулардан үйренген. 1942 жылы Алматы қаласында Мұрын жырау айтуынан жазып алынған бұл жыр нұсқасы толық, 7-8 буынды жыр үлгісінде құрылған. Жыр композициясы зұлымдықпен ізгілік, ездік пен ерлік сияқты шиеленіскен драмалық сарындарға құрылған, сюжет желісі бай. Мұрын жыраудан жазып алынған жыр нұсқасы "Батырлар жырының" 2-томында (1961), "Қазақ халық әдебиеті" көптомдығының 12-томында (1990) жарияланған. 

Қолжазба нұсқасы Орталық ғылыми кітапхана қорында сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:Жырлар
Батырхан Құсбегин

**Батырхан Құсбегин**  - (15.11. 1936 жылы туған, ҚХР, ШҰАР, Алтай аймағы, Бұрылтоғай ауданы) - жазушы.

## Өмірбаяны
* Үрімжі педагогика мектебін бітірген.
* Үрімші кадрлар мектебін бітірген (1953).
* "Іле халық баспасында" редактор
* "Шыңжаң" газетінде тілші (1953 - 61) қызметтерін атқарған.
* 1962 - 83 жылдары саяси қуғын-сүргінге ұшыраған.

## Шығармалары
* Жан. Эпопея (1-кітаб), Үрімжі, 1987; 
* Жан, Күйтің (2-кітаб), 1991; 
* Жан, (3-4 кітаб), Үрімжі, 1998; 
* Зұқа батыр. Роман. Үрімжі. 1992; 
* Ей адамдар-ай. Үрімжі, 1992; 
* Үш қайық. Пекин, 1990; 
* Сөтеде. Үрімжі, 1986; 
* Абақ шежіресі (Қапас Сейітұлымен бірге), Үрімжі,1996; 
* Бір тәулікте, Үрімжі, 1998.

## Дереккөздер

Санат:15 қарашада туғандар
Санат:1936 жылы туғандар
Санат:Бұрылтоғай ауданында туғандар
Санат:Қазақ жазушылары
Санат:Қытай жазушылары
Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары
Задақан Мыңбай

**Задақан Мыңбай** (1939 жылы туған, ҚХР, ШҰАР, Тарбағатай аймағы, Дәрбілжін ауданы, Қаракемел ауылы) - ақын. Шыңжаң институтын бітірген (1960). 1960- 1980 жылдары солшыл саясат кесірінен айдауда болған. Ақталғаннан кейін 1980 - 1997 жылы ауданы сотта адвокат, 1997 жылдан шығармалар жұмыста. Өлеңдері "Махаббат құрбандары" (Ү., 1982) жинағына енген. "Көкейтесті" (Ү., 1982), "Бетпе-бет" ( 1989), "Дала заңы" ( 1990) өлеңдер жинақтары жарық көрген.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Ванделин Альбертович Мангольд

**Ванделин Альбертович Мангольд** (05.09.1940 жылы туған, Ресей, Одесса облысы Разделян ауданы Покровка селосы)- ақын, филололгия ғылымының кандидаты, доцент. Новосібір педагогикалық институтын бітірген (1967). Көкшетау педагогикалық институтында көп жылдан бері ұстаз. "Алғашқы муза", "Түс" секілді жыр жинақтары жарық көрген. Қазақстан Халық ағарту ісінің үздігі.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Биполюстілік

**Биполюстілік** (*Биполярность*) - түрдің немесе басқа жүйелі категорияның, бір жағынан, солтүстік қоңыржай ендікте, екінші жағынан — оңтүстік жарты шардың қоңыржай ендігіндегі тропиктік және субтропиктік белдемде олардың окілдері жоқта таралуы. Мысалы, сүр дельфин, салпаңқұлақ түлендер, майшабақтық акула, т.б.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау