open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Беріш

**Беріш** — **[[Алшын]]** тайпасынан тарайтын 18 рудың бірі. **[[Алшын]]** тайпасының Байұлы рулар бірлестігінен тарайды.

## Тарихы
Кіші жүздің Байұлының ішіндегі адам саны ең көп ру - Беріш. Б.Кеппенің (1851 жыл) мәліметі бойынша Бөкей Ордасының өзінде ғана Беріш руы 3 600 отбасын құраған. (Әр отбасы шамамен 5 адамнан) Орташа есеппен сонда адам саны 18 000-ға жеткен. Бұл ру жөнінде ең алғашқы 1748 жылғы Тевкелев құрған Кіші жүз қазақтарының ру-тайпалық құрамы деген еңбектерінде айтылады. Сол сияқты Беріш руы 1829 жылы шенеулік Ларионовтың берген рапортында, Левшиннің жазған руларының тізімінде де берілген. Беріш руы 9 жікке бөлінеді: Жайық, Есенқұл, Қаратоқай, Күлкеш, Бегіс, Есен, Жаңбыршы, Себек, Бесқасқа.

Шежіре бойынша, Кіші жүздегі Байұлы бірлестігі құрамына енеді. *[[Есенқұл]], [[Қаратоқай]], Жайық, [[Жаңбыршы]], [[Себек]], [[Бегіс]], Есен, Құлкеш* аталарына таратылады. Беріш тайпалық бірлестігінің құрамына енген аталардың тарихы әріден басталады. Мәселен, Беріш тайпасының ең іргелі руы — Жайық. Ол өз есімін не Жайық өзеніне берген, не есімін Жайық өзенінен алған. Ал Жайық өзені болса, ол б.з. 2 ғасырынан бастап белгілі.
 
*Беріш этнонимі 10 ғасырда парсы тілінде жазылған авторы белгісіз *“Худуд әл-Әлем”* деген жағырапиялық еңбекте де кездеседі. Онда “Мерке — елді мекен, онда қарлықтар тұрады, оған саудагерлер де қатынайды. Бұл екі елді мекеннің аралығын үш қарлық тайпасы қоныстанған, олардың есімі бистан, хайм, бириш” деп жазылған.
*Академик Ә. Марғұлан “Қазақтың жыр-аңыздары” атты кітабында 10 ғасырда Хазар хандығы негізінен екі тайпадан құрылған: бірі — Хазароғлы, екіншісі — Берішоғлы деп көрсетеді.
*Ал 11–12 ғасырлардағы орыс жылнамаларында половецтердің (қыпшақтардың) қатарында Буршевич ұрпақтары болғаны туралы айтылады.
*Араб, парсы саяхатшылары оларды Буржоғлы деп көрсеткен.

Оңтүстік орыс даласында Бурчевичер ең ұлы ордалардың бірі болып, Русь-Қыпшақ даласы арасындағы барлық саяси оқиғаларға белсене араласқан. Бұл кездегі Беріштердің ханы атақты қолбасшы Боняк болған. Орданың орналасқан мекені Днепр өзенінің сол жақ сағасы. Деректерде 10–11 ғасырлар аралығында Беріштердің Батыс тарапқа үнемі жылжи отырып, Днепрге жеткені аңғарылады. Днепрдегі Беріш ордасы 1245–1300 жылдар аралығында Алтын Орданың әскербасы Ноғайдың қарамағында болды. 1300 жылы Ноғай өлгеннен кейін Алтын Ордадан шеттей бастаған оның жұрты ханның жарлығымен Еділ-Жайық арасына көшірілді. Ноғайлы ұлысының құрамында Беріштер де болды. Ноғайлы ыдыраған соң, 16–18 ғасырлар арасында Беріштер Кіші жүз қауымымен аралас-құралас түстікте Бұхардан бастап терістікте Мұғалжар тауына дейінгі жерлерді жайлаған. 17 ғасырдың 30-жылдарында олар Еділ-Жайыққа ентелеген торғауыт қалмақтарына қарсы күрес жүргізген. Мұғалжардан қалмақты Есет батыр өткізбеген. Беріш қауымынан Есетке ілесе ел қорғаған батырлары Ағатай, одан кейінгі дәуірлерде Жаубасар, Есболай, Итемген, Қара, Саржала батыр, Құлбарақ, Исатай мен Махамбет, сондай-ақ, Есет Қараұлы, Мұрат Мөңкеұлы сынды ақын-жыраулар шықты. Беріш тайпасының ұраны — *Ағатай*, таңбасы — *жебе (<)*.
## Тұлғалар

## Дереккөздер

Санат:Кіші жүз рулары
UNIX

thumb|Юникc шежіресі
**UNIX** (Юникс) — көп амалды, бірнеше қолданушыларға арналған операциялық жүйе. Оны 1970 жылы алғашқы телефонды ойлап тапқан Bell Labs компаниясында Кен Томсон мен Денис Риччи бірлесе жазып шыққан. Ең басында компанияның ішкі қызметтерін қанағаттандыру мақсатында шығарылған. Кейін кең танымалдыққа ие болып Solaris, SunOS, GNU/Linux сияқты операциялық жүйлерге негіз болып, операциялық жүйе тарихына орасан зор үлес қосты. Оның басты ерекшелігі – бір уақытта еш қиындықсыз бірнеше қолданушылар жұмыс жасай алатын.

## Сыртқы сілттемелер


Санат:Ақпараттану
Санат:Операциялық жүйелер
Санат:Амалдық жүйелер
Үйшік

**Үйшік** — Атырау қаласының лақап атауы. Қызыл балық аулау үшін Жайық өзенінде салынған шарбақтан аталған. Бұл сөздің түпкі негізі *учуг*. 
*Учуг* дегеніміз су астына тартқан решеткалар. Оны сымнан да, жиі талдан да, қамыстан да тоқып, мықтап бекітіп тастайды. Осы учугтар Жайық өзенінде өткен ғасырдың орта кезіне дейін 150 жыл бойына тұрған.

## Түсініктеме


Санат:Лақап атаулар
Санат:Атырау
Қарбыз

**Қарбыз** (Cіtrullus) – асқабақ тұқымдасына жататын бір немесе көпжылдық өсімдік. Ең көп тараған бақша дақылдарының бірі.

Дүниежүзінде 500-ден аса асханалық Қарбыз сорттары өсіріледі. Жабайы түрі Африкада, Иранда, Орта Азияда, Ауғанстанда кездеседі. Қазақстанда Қызылорда, Түркістан, Жамбыл, Шығыс Қазақстан, Батыс Қазақстан, Ақтөбе, Алматы облыстарында көбірек өсіріледі. Топырақтың ылғалдылығы мен ауа райының әртүрлі болуына байланысты бұл облыстарда өсірілетін сорттары да әртүрлі болады. Барлық аудандастырылған сорттары мәдени түрінен шыққан.

Тамыры тармақты. Жапырақтары ірі, гүлдері ақсары түсті, сабағы төселмелі, ұзындығы 2 – 3 м-дей болады. Гүлі дара жынысты, бір үйлі, кейде екі үйлі. Түсі ақ, ала, қоңыр жасыл жолақты. Жемісі тәтті шырынды қызыл, қызғылт, күрең қызыл, сирегірек ақ және сарғыш болады. Тағамдық Қарбыздың салмағы 0,6 – 16 кг, құрамында 11% қант, витамин, т.б. заттар бар. Қарбыз – жылу сүйгіш, ыстыққа және құрғақшылыққа төзімді өсімдік, бірақ үсікке төзімсіз. Негізінен, өңделіп тыңайтылған жердің топырағында жақсы өседі. Мал азықтық Қарбыздың салмағы 10 – 15 кг. Құрамында 2 – 3% қант болады.

Қарбыздың жабайы өсетін, асханалық және азықтық үш түрі белгілі. Осыған орай Қазақстанда ерте пісетін *Қырым жеңімпазы* – 395; орташа пісетін *Княжин*, тұтасжапырақты, *Стокс* 647/649, *Багаев – Мурашка* 747/749; кеш пісетін *Дилноз* сорттары кеңінен аудандастырылған. Қарбыз егілетін жер күзде 25 – 27 см тереңдікте жыртылады да, ерте көктемде тырмаланып, екі рет қопсытылады. Шопағын 6 – 8 см тереңдікке егеді, 9 – 12 рет суарады.

Емдік мақсатқа Қарбыздың шырынды бөлігі мен қабығын және дәндерін пайдаланады. Қарбыздың тәтті бөлігі мен шырыны шөл басады, несеп жүргізеді. Дәндерінің қан тоқтататын және ішек құртын түсіретін қасиеті бар. Халық медицинасында Қарбыздың жемісін шемен мен сары ауруға қарсы қолданады.

* **Қарбыз тосабы.** Тосапқа пісуі жеткен қалың қабықты **қарбыздар** қолайлы. Жуып, тіліктерге тіледі, дәнді қызыл етін, қабығын алып тастайды. Қалған "етін" тот баспайтын пышақпен жалпақтығын 4,5-5 см, ұзындығын 2,5—3 см етіп турап, қайнап тұрған суда 5—8 минут ұстайды да, суық сумен салқындатады. Ыстық шырын құйып, 6—7 сағат тұндырады. Бірінші рет баяу отқа қойып, 2—3 минут қайнатады да, оттан түсіреді. 5—6 сағат тұндырады; екінші рет баяу отқа қойып, бірнеше минут қайнатады да, оттан алады. Сөйтіп 10—12 сағат тұндырады: үшінші рет дайын болғанша қайнатады да, оттан түсірмес бұрын ванилин мен лимон қышқылын қосады. Банкаларға ыстықтай құйып, қақпағын жабады.

## Галерея

Pasteque.jpg|Қарбыз
البطيخ الأحمر.JPG|Фермадағы қарбыз
Water melon.jpg|Қарбыз
Watermelon seedless.jpg|Тұқымсыз қарбыз
Citrullus lanatus.jpg|Сары қарбыз. Қарапайым қарбыз бен жабайы сары қарбыздың гибриді
Square watermelon.jpg|Текше қарбыз. Токио, Жапония
Citrullus lanatus ies.jpg|Тұқымдары


## Дереккөздер

Санат:Асқабақтар
Санат:Жеміс
Қауын

thumb|right|250px|Қауын
**Қауын** (Cucumіs melo) – асқабақ тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Қауын жабайы түрде Оңтүстік-Батыс Азия мен Африкада өседі. Бұдан 2 мың жыл бұрын Қауынды Кіші және Орта Азия жерінде мәдени дақыл ретінде өсіре бастаған. Жапырағы ірі, кезектесіп орналасқан, жіңішке сабағы буындарға тарамданып жер бетіне төселіп өседі. Гүлі сары, дара жынысты, қос жынысты түрі де кездеседі. Жемісі – көп тұқымды, жемісінің түсі де, пішіні де сортына байланысты әртүрлі болады, салмағы 200 г-нан 16 кг-ға дейін. Қауынның жемісінің құрамында 4,5 – 18% қант, 0,6% белок, С, РР дәрумендері, каротин болады. Қауын жәндіктер арқылы тозаңданады да, гүл жатыны түйнекке айналып жеміс салады. Қауын 25 – 300С температурада жақсы өседі, температура 150С-қа төмендесе өсуі баяулайды да, 3 – 50С-та үсікке шалдығады. Құрғақшылыққа төзімді, саздақ, құмайт, құмды жерлерде жақсы өседі. Пісу кезінде суарса немесе жаңбыр жауып топырақта ылғал шамадан тыс көп болса дәмі кемиді, кейде шіріп те кетеді. Қауын сорттары мен түрлеріне қарай әңгелек, әміре, т.б. топтарға бөлінеді. Қауынды тіліп кептіріп қауынқақ жасайды, қауынқұрт қайнатады, тосап, мармелад, т.б. дайындайды. Қазақстанның оңтүстігіндегі суармалы жерлерде гектарынан 300 – 400 ц өнім алынады. Себер алдында шопағын 6 – 7 тәулік күнге жайып, не 4 – 6 сағат 50 – 60 0С температурада қолдан қыздырады. Топырақ температурасы 12 – 140С-қа жеткенде егеді. Қауынның Қазақстанда аудандастырылған сорттары: "Іле", "Ашық сары", "Бұхара" – 944, "Іші қызыл" – 189, "Қалайсан", 1940 жылы Қызылорда облысының диқандары шығарған – "әңгелек", ерте пісетін – "Ақ дәмбілше", орта мерзімде пісетін – "Колхозшы" 749/753, кеш пісетін – "Қара күләбі", "торлама" т.б. түрлері бар. Қауын өсіру, оның тұқымын жақсарту жұмысымен Қазақ картоп және көкөніс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты шұғылданады.

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Қауынға жанышқан сок
* Қауынқақ

Санат:Асқабақтар
Санат:Жеміс
Асқабақ

**Асқабақ** — асқабақтар тұқымдасына жататын бір және көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Асқабақтың отаны Солтүстік және Оңтүстік Америка. Ол жерлерде Асқабақ б.з.б. 3 мың жыл бұрын егіле бастаған.

Асқабақтың 20 түрі белгілі. Қазақстанда Асқабақтың кәдімгі Асқабақ (С. реро), мускатты (С. moschata) және ірі Асқабақ (С. maxіma) деген түрлері мен «Волгалық сұр-92», «Мозолеевская-10», «Қашғарлық-1644» сорттары өсіріледі. Кәдімгі Асқабақтың қатарына кәді мен патиссон жатады.

Асқабақ сабағының ұзындығы 2 – 10 м, жұмыр, түкті, бұтақты, жайыла өседі. Жапырағы – ірі, ұзынша қалемшелі, бүйрек пішіндес. Гүлі – қос жынысты, ірі, сарғыш түсті. Тарамдалған мұртшалары жанындағы өсімдіктерге оралады. Жемісі – жалған жидек, ірі, пішіні – дөңгелек, сопақша, түсі әр түрлі болады. Шырыны жұмсақ дәмді. Ірі жемісті Асқабақтың салмағы 40 – 50 кг-ға дейін тартады. Асқабақ жемісінің құрамында 15 – 18% құрғақ заттар, 8 – 10% сахароза, аскорбин қышқылы, каротин, тиамин, рибофлавин, т.б. болады. Дәнінде 20 – 40% май бар. Асқабақтың асханалық сорттарын піскен, қуырылған күйінде тамаққа пайдаланады. Мал азықтық түрінен сүрлем дайындалады.
нобай|солға
## Дереккөздер


Санат:Асқабақтар
Санат:Көкөністер
Қытай тілінің транскрипциясы

**Қытай тілінің транскрипциясы** — қытай жазуынан (пін-іннан) қазақ әліппесімен транскрипция жасау жүйесі.

Негізін архимандрит Палладий (П. И. Кафаров) 19 ғ. аяғында жасаған. Қазақша бір қалыпты немесе ресми жүйе жоқ. Төменгі кестелерде Қытайдағы қазақтар тәжірибесі көрсетілген. (араб жазуы негізіндегі төте жазу бойынша).

## [[Пін-ін]]ді [[қазақ әліппесі]]не көшіру

## Тағы қараңыз
* Поливанов системасы
* Палладий системасы

## Сырқы сілтемелер

Санат:Қытай тілі
1 (айрық)

**1** мен **бір** әртүрлі мағынада қолданылады.

## Сан немесе жыл есебінде
* 1 (сан)
* 1 — жыл (БЗ)
* 1 (ЗБ — жыл
* 1 жж. — онжылдық (БЗ)
* 1 жж. ЗБ — онжылдық
* 1 ғ. — ғасыр (БЗ)
* 1 ғ. ЗБ — ғасыр

## Атауларда
* 1-ый канал — Ресейдегі теледидар арнасы 
* 1-ші арна Еуразия — Қазақстандағы теледидар арнасы
Қаңтар

**Қаңтар** (лат. Januarius) — қазіргі Григориан күнтізбесіндегі 1-ші келетін януар айына сай қазақша атауы.

Ежелгі қазақ күнтізбесінің 11-ші айы. Қазіргі санмен қаңтардың 14 — ақпанның 13.

[солға|200px|[Жаңа жыл мейрамына арналған марка]]
## Түсініктемелер


## Тағы қараңыз
* Қазақ күнтізбесі
* Григориан күнтізбесі

Санат:Қаңтар
Ақпан

**Ақпан** — қазіргі Григориан күнтізбесіндегі 2-ші келетін феурал айына сай қазақша атауы.

Қазақ халқының азаматтық күнтізбесіндегі 12-ай, 30 күндік, қаңтардан соң, наурыздан бұрын келеді. Ақпан аты “Ақ ықпа” (боран) сөзінен шыққан. Ауа райының қатал болатынына қарай ақ басқын мен ақ ықпа екі ағайынды деп те аталған. Ақпан ескі санат бойынша 2 Ақпаннан 3-наурызға, ал жаңа санат бойынша 14 Ақпаннан 16-наурызға дейінгі аралық. Ақпан — Григорий күнтізбесінің 2-айы, қыстың 3-айы. Бұл айды ежелгі түркілер “Кічік ай”, хакастар “Кічік қырлас ай” дейді.

## Аталып өтілетін күндер
солға|120px|
* 1 ақпан — азаматтық авиация жұмыскерлері күні
* 2 ақпан — ұлттық баспа күні

## Түсініктемелер

## Тағы қараңыз
* Қазақ күнтізбесі
* Григориан күнтізбесі

Санат:Айлар
Санат:Ақпан
Наурыз

**Наурыз** — Григориан күнтізбесіндегі үшінші айы. Наурызда 31 күн. Солтүстік жарты шарында Наурыз айында көктем басталады.
## Этимологиясы
Наурыз, март (парсыша «нау» (жаңа) және «рыз» (күн) – Жаңа жылдың бірінші күні деген мағынаға ие. Ол – күнтізбелік жылдың үшінші айы (31 тәулік), көктемнің басы. Қазақтар бұл мейрамды Әз-Наурыз мейрамы деп те атайды. Халықтың ежелгі наным-сенімінде наурыздың алғашқы үш күнінде жер-көкті жарып ерекше дыбыс (гуіл) естіледі. Мұны тек қана жұмақтан шыққан қой, сол арқылы оны бағып жүрген қойшы ғана естиді. Бұл күні бүкіл табиғатқа, тіршілік иесіне, өсімдік, жан – жануарға ерекше сезім, қуат, қасиет нұры құйылады. Сол себепті, халқымыз «Әз болмай, мәз болмайды» деген.

## Тарих
Наурыз — түркі тайпаларының мүшел есебі бойынша жыл басы саналатын бірінші ай, ойын-сауық және наурызкөже жасау мерекесі. Бұл күні қазақтарда наурыз жырын айтып, наурыз мерекесін өткізеді. 1917 жылғы қазан төңкерісінен кейін қүрылған Кеңес өкіметі бұл мерекені діни кертартпа рәсім деп тауып, 1926 жылдан ресми тойлауға тыйым салды. Тек елімізде демократиялық ағым бел ала бастаған 1988 жылдан бүкілхалықтық мейрам ретінде атап өтілетін болды. Абай «*Біраз сөз қазақтың қайдан шыққаны туралы*» деген тарихи мақаласында Наурыз тарихын көшпелі халықтардың сонау «*хибаги*», «*хүзағи*» деп аталған заманға дейін апарып: «*Ол күнде Наурыз деген бір жазғытұрым мейрамы болып, наурызнама қыламыз деп, тамаша қылады екен. Сол күнін «Ұлыстың Ұлы күні» дейді екен*», - деп жазады. Ақын Наурыз тойын дінге жанастырмай, кектем мерекесі екенін ашық жазады да, «*Ұлыстың Ұлы күні*» деген сөздің өз заманында алғашқы мәнін өзгертіп, Құрбан айтқа байланысты айтыла бастағанын ескертеді.

## Наурыздағы мейрамдар

Stamps of Kazakhstan, 2013-36.jpg|Алғыс айту күні
Stamp of Kazakhstan 622-627.jpg|Халықаралық әйелдер күні
Stamp of Kazakhstan kz611.jpg|Наурыз мейрамы


## Дереккөздер

http://www.info-tses.kz/red/article.php?article=52851 

## Тағы қараңыз
* Қазақ күнтізбесі
* Григориан күнтізбесі
Бесқонақ

**Бесқонақ** — байырғы қазақ күнтізбесінде қолданылып келген, жыл айларынан тыс алынатын бес күн. Нақты астрономиялық жылдың ұзақтығы бүтін күн санымен өрнектелмейді. Ол жуық түрде 365,24 тәулік (яғни 365 күн 6 сағат) деп есептеледі. Тәуліктің ширегін жыл сайын күнтізбеге енгізіп отыру қолайсыз. Сондықтан қазіргі қолданылып жүрген Григорий күнтізбесінде бұл ширектерден 4 жылда 1 күн құралатындығы ескеріліп, әрбір 4 жылдың алдыңғы үшеуі 365 күннен, төртіншісі 366 күн болып алынған. Ал әрқайсысы 30 күндік 12 айдан тұратын қазақ күнтізбесінде 360 күн болды. Жыл толық болу үшін оған 5 (кібісе жылдары 6) күн қосу керек. Аптаға толмайтын осы 5 күнді қазақ халқы «Бесқонақ» деп атаған. Айлардан тыс алынатын мұндай күндер басқа халықтарда да болған. Мысалы, б.з.д. 4-мыңжылдықта Мысырда 360 күннен кейін қосылатын 5 күнді құдайлар атымен (Осирис, Гор, Сет, Исида және Нефтида) атаған. Ежелгі парсы күнтізбесінде қосалқы 5 күн *«фәнджи»* немесе *«андаргах»* («ұрланып кіретін» не «кетікті толтыратын») деп аталған. Фәнджи парсылардың 8- және 9-айының аралығына қойылған. Ежелгі Соғдыда мен Хорезм күнтізбелерінде де қосалқы күндер болған. Байырғы қазақ күнтізбесінде «Бесқонақ» үнемі жыл аяғына қосылып отырған. Қазіргі күнтізбе бойынша «Бесқонақ» жыл сайын 17 наурыздан (кібісе жылдары 16 наурыздан) 21 наурызға дейінгі аралыққа келіп отырады.

## Тағы қараңыз
* Қазақ күнтізбесі
* Наурыз мейрамы

## Дереккөздер

Санат:Қазақ күнтізбесі
Сөз табы

**Сөз табы** деп жалпы лексика-грамматикалық сипаттары мен белгілері бәріне бірдей ортақ болып келетін сөздердің тобын атаймыз.

left|Сөз топтары мен таптарының схемасы




Қазіргі қазақ тіліндегі сөздер мынадай 9 сөз табына бөлінеді:
* Зат есім (*бет, қол*)
* Сын есім (*қызыл*, *биік*)
* Сан есім (*бір*, *жүз*)
* Есімдік (*мен*, *сен*)
* Етістік (*бару*, *жазу*)
* Үстеу (*тез*, *таза*)
* Шылау (*үшін*, *туралы*)
* Еліктеу сөз (*күмп*, *тарс-тұрс*, *ыржың-ыржың*)
* Одағай (*алақай*, *тәйт*, *құрау-құрау*)

## Әдебиет
* А. Ысқақов, Қазіргі қазақ тілі, 1974 ж.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ тілі
Санат:Сөз таптары
Әбдірәхім Шаңбаев

**Әбдірәхім Шаңбаев**  (****) — көрнекті ақын, журналист (1930-1985).

## Өмірбаяны
1930 ж. Тарбағатай аймағының Шәуешек ауданындағы Абдыра деген жерде малшы отбасында дүниеге келген.

1937 ж. әкесі оны жаңаша бастауыш мектепке беріп, 1946 ж. дейін орталық мектепте оқыды.

1948 ж. бастап қоғамдық қызметтерге араласады. 

1953 ж. Қытай коммунистік партиясына мүше болады.
 
Қоғам табалдырығын аттағаннан кейін Әбең оқу-ағарту шебінде және басқа да қоғамдық қызметтерде болады.

1955 ж. «Шинжяң газетіне» орналасады.

Онан кейін соң «Іле газеті» қазақ редакциясында тілші, редактор, редакция бөлімінің орынбасар бастығы болып өмірінің соңына дейін қызмет істеп келді.

1979 ж. Қытай жазушылар одағы Шинжяң бөлімшесінің мүшелігіне қабылданды.

Соңғы тыныша дейін ақпарат саласы мен әдебиет бау-бақшасына адал терін аямай төккен ақын ұзақ аурудан айыға алмай

1985 ж. 23 мамыр күні Құлжа қаласында қайтыс болды.

## Шығармалары

Санат:Қазақ ақындары

Санат:Қытай қазақтары
Санат:1930 жылы туғандар
Санат:1985 жылы қайтыс болғандар
Кәдірәлі Есболатұлы

**Кәдірәлі Есболат ұлы** (1932, Күнес ауданы)  — ақын.

## Өмірбаяны
* 1944 ж. ауылдық бастауыш мектепті бітіргеннен кейін, тұрмыс тақсыреті салдарынан оқи алмайды. 
* 1948 ж. 1951 ж. дейін аудандық орталау мектепте оқып, оқу тауысқан соң сол мектепте оқытушы болады. 
* 1960 ж. бері ақпарат саласында қызмет істеп келеді. 
* 1950-ші жылдардың бас шенінде әдебиет табалдырығынан аттағаннан бастап, бір талай әңгіме, очерк, фельетон және өлеңдер жазды.

## Дереккөздер

Санат:1932 жылы туғандар
Санат:Күнес ауданында туғандар
Санат:Қытай ақындары
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Қытай қазақтары
Сәулет Төлегенұлы

**Сәулет Төлеген ұлы** (1936, Құлжа ауданы)  — ақын.

## Өмірбаяны
* 1936 ж. Құлжа ауданында туған. 
* 1952 жылдан - 1956 жылға дейін Іле білім жұртында оқиды. 
* Одан соң Құлжа қазақ мектебінде мұғалім болады. 
* 1960 ж. бастап «Жаңа жазу газеті», «Іле газеті» редакцияларында істейді. 
* 1980 жж «Іле жастары» журналы, «Іле өрендері» газеті редакцияларында қызмет істейді.

## Дереккөздер

Санат:1936 жылы туғандар
Санат:Құлжа ауданында туғандар
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Қытай қазақтары
Қызыр Мамырбекұлы

thumb|right|200px|Қызыр Мамырбекұлы
**Қызыр Мамырбекұлы** ) (1893 - 1931) — қазақ ақыны

## Шығармалары
thumb|right|200px|Қызыр Мамырбекұлының қол жазбасы: «Салиха-Сәмен»_дастаны 1-беті.
* Сәлиха - Сәмен ()

«Сәлиха-Сәмен» әсілінде ғашықтық дастан. 1946 жылы алғаш жарияланатын кезде авторы Әсет Найманбайұлы делініп, арада біраз дау туған екен. Ал оны Қызыр Мамырбекұлы жазған деушілер де көп болған. Авторы кім болса ол болсын, жергілікті халықтың аңызы бойынша оқиға осы Шіңгіл жерінде болған деседі. Жұрт соның куәсі етіп, Сәлиха мен Сәмен бекінген «Жаятас» деген жерді көрсетеді. Дастан - қосыла алмаған екі ғашықтың трагедисымен аяқталады.

## Дереккөздер

Санат:1893 жылы туғандар
Санат:1931 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ақындары
Септік жалғау

***Септік жалғаулары*** () арқылы есімдер сөйлемдегі етістіктермен де, шылау сөздермен де, есімдер өзді-өздері де жалғасып әр алуан қарым-қатынасқа түседі.

Мысалы:
:*Еңбектен* еңбек шығады, *еңбек* туады,
:*Еңбекті* еңбек ақтап, *еңбек* жуады.
:*Еңбек* етіп күшті туған ерлер
:*Еңбекке* ерте тұра бекін буады.
:*Еңбекте* еңбек еткен ерлерім бар,
:*Еңбекке* сіңірген көп түрлерің бар,
:*Еңбегім* өзгерген жоқ, өз орнында,
:*Еңбекпен* ерік алатын жерлерім бар (И. Б.).
Бұл мысалда 13 мәртебе ұшырасатын *еңбек* сөзі түрлі-түрлі қосымшалар қосылып, әр алуан формада қолданылып тұр. Егер  жетінші жолдың басындағы *еңбегім* дегеннен басқаларының қосымшаларын алып тастасақ, сөйлемдегі сөздердің байланысы бұзылып не қиыспай қалады, не сөйлемдердің мағыналары өзгеріп кетеді.

Бұл қосымшалар сөйлемдегі сөздерді бірі-бірімен жалғастырып, септестіріп тұр. Осындай қосымшаларды **септік жалғаулары** дейміз. Сөздердің жалғауларды қабылдап өзгерту жүйесін **сөздердің септелуі** деп немесе септеу деп атайды.

**Септік жалғауының мағыналары:**

1. Атау септігі заттың атауын білдіретін, сөйлемде бастауыш қызметін атқаратын негізгі септік.

2.	Ілік септігі  бір заттың екінші затқа тәуелді екенін (Қайраттың кітабы) немесе қатысты екенін (алма ағашы) білдіреді.

3.	Барыс септігі қимылдың бағытын, мақсатын білдіреді. Мысалы, Мұса Алматыға (бағыт) кетті. Мұса Алматыға кітап алуға (мақсат) кетті.

4.	Табыс септігі  объектіні білдіреді. Мысалы, Мен сөмкені алдым.

5.	Жатыс септігі  мекендік, мезгілдік мағына береді. Мысалы, Омар қалада (мекен) тұрады. Оспан жазда (мезгіл) келеді.

6.	Шығыс септігі іс-қимылдың шыққан орнын, мезгілін, себебін білдіреді. Мысалы, Мен әкемнен алма алдым.

7.	Көмектес септігі іс-қимылдың орындалу амалын және ортақтасу қатынасын білдіреді. Мысалы, Мен атпен келдім. Мен әкеммен сөйлестім.

## Тағы қараңыз
* Септеулік шылаулар
* Септеу
* Септік
* Септік жалғауларының тізілісі
* Грамматика
* Морфология
* Қазақ тілі

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Санат:Морфология (лингвистика)
Күрделі зат есім

**Күрделі зат есімдерге** кемінде екі я онан да астам түбір морфемадан құралған зат есімдер жатады. Ондай зат есімдер қазіргі қазақ тілінде төрт түрлі:
#Біріккен зат есімдер, 
#Қосарланған зат есімдер, 
#Тіркес (құрама) зат есімдер, 
#Қысқарған зат есімдер.

## Біріккен зат есімдер

Біріккен зат есімдерге кемінде екі түбір морфемадан бірігу арқылы жасалған зат есімдер жатады.
:Мысалы: *бәйтерек, бәйшешек, белбеу, көкпар, қайнаға, қолбасы, қолқанат* т. б.

## Қосарланған зат есімдер

Қосарланған зат есімдерге екі түбір морфемадан қосарланып жасалған зат есімдер жатады. 
:Мысалы: *абысын-ажын, ақыл-айла, ас-су, ата-ана, бала-шаға, әл-қуат, ел-жұрт, жігіт-желең, жауын-шашын, ой-пікір, ой-қыр, отын-су, тері-терсек, ұрыс-керіс, шай-су* т. б.

## Тіркес зат есімдер

Тіркес (құрама) зат есімдерге кемінде екі я онан астам түбір сөздерден әр қилы жолмен тіркесу арқылы жасалған зат есімдер жатады. 
:Мысалы: *ауыл шаруашылығы, балалар бақшасы, кәсіп одағы, күн тәртібі, қоғамдық еңбек, сары май* т. б.

## Қысқарған зат есімдер

Қысқарған зат есімдерге бірнеше сөзден құралып қысқарған зат есімдер жатады. 
:Мысалы: *ҚР, БҰҰ, ҚазМҰУ, пединститут, см, мм, га, Кб, Мб* т. б.

## Тағы қараңыз
*Зат есім

## Әдебиет
*А. Ысқақов, Қазіргі қазақ тілі, 1974 ж.

Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Санат:Сөз таптары
Сөз тіркесі

**Сөз тіркесі** деп толық мағыналы екі я бірнеше сөздің бір-біріне тұлғалық әрі мағыналық жағынан бағына байланысуын атаймыз.

:Мысалы: *Қайрат балаларға Досанмен болған әңгіменің мән-жайын баяндады* деген сөйлемдегі сөздер мына сияқты тіркестерден құралған:
:#*Қайрат балаларға*; 
:#*балаларға Досанмен;* 
:#Досанмен болған;
:#*болған әңгіменің*;
:#*әңгіменің мән-жайын*;
:#*мән-жайын баяндады.*

Мұнда әрбір сөз өзін керек қылған, қажет етіп тұрған сөзбен ғана байланысқан. Сөздердің мағыналық байланысын сұрау қою арқылы табамыз.

## Сөз тіркесінің айырықша белгілері

1.	Ең кемі толық  мағыналы екі сөзден тұрады

2.	Өзара грамматикалық тәсілдер арқылы бірі екіншісіне бағына (сабақтаса) байланысады.

3.	Зат, құбылыс жайында кеңірек, нақтылы түсінік береді.

**Сөз тіркесінің екі түрі бар**: есімді сөз тіркесі және етістікті сөз тіркесі.

## Сөздердің байланысу тәсілдері
Сөздер өзара тіркескенде, бір-бірімен әр түрлі тәсілдер арқылы байланысады:
#Сөздер өзара **қосымшалар арқылы**, әсіресе **жалғаулар арқылы**, байланысады. Мысалы, *Ол келді, Астанаға келді * деген тіркестердеге сөздер өзара жіктік, септік жалғауы арқылы байланысқан.
#Сөздер бір-бірімен септеулік **шылаулар арқылы** байланысады. Мысалы, *Оқу үшін келді* тіркесі шылау арқылы байланысқан.
#Сөздер өзара ешбір **жалғаусыз, шылаусыз**, түбір тұлғаларында тұрып байланысады. Мысалы, *жақсы дәрігер* сөзі жалғаусыз байланысып тұр
#Сөздердің арасындағы мағыналық байланыс кейде **дауыс ырғағы** арқылы де беріледі. Мысалы, *Айдын-дәрігер* деген сөздер дауыс ырғағы арқылы байланысып тұр. 

Сөз тіркесіндегі сөздердің қосымшалар арқылы байланысуы **синтетикалық** байланыс, орын тәртібі, интонация, шылаулар арқылы байланысуы **аналитикалық** байланыс болады.

## Сөздердің байланысу түрлері
Қазақ тілінде сөздердің байланысы бес түрге бөлінеді: олар - **қиысу, меңгеру, матасу, қабысу** және **жанасу**.

### Қиысу
Қиысу деп сөзбен сөздің жіктік жалғаулары арқылы және жіктелу ретімен байланысқан түрін айтамыз.
:Мысалы:

Бірінші мысалдағы 3-жақтың арнаулы жіктік жалғауы жоқ, сөздер тек жіктелу ретімен байланысқан, сонымен қатар олардың арасында кідіріс болады, жазуда сызықша қоямыз.

### Меңгеру
**Меңгеру** деп сөздің ілік септігінен басқа септік жалғаулары арқылы байланысуын атаймыз.
:Мысалы: *Уикипедияны өңдеу; үлкенді сыйлау; балтамен ағашты жару, суды төкті, ағасына берді.*

### Матасу
**Матасу** - сөздердің ілік септігі мен тәуелдік жалғаулары арқылы байланысуын матаса байланысу тәсілі
:Мысалы: *мектеп үйі, ауылдың малы, баланың үйі, біздің гүліміз*.

### Қабысу
**Қабысу** - сөздердің бір-бірімен ешбір жалғаусыз, шылаусыз, тек іргелес тұру арқылы байланысу түрі.
:Мысалы: *қызық кітап, ақ жаға, алтын сағат, қара қалам, алтын сағат, әдемі қыз.*

### Жанасу
**Жанасу** деп алдыңғы сөздің соңғы сөзбен шылаулар арқылы немесе ешбір жалғаусыз, түбір тұлғаларында тұрып, орын жағынан бірде іргелес, бірде алшақ байланысуы аталады.
:Мысалы: *шарықтап ұшу, шарықтап көкке ұшу, кеше болды, сол арқылы білдім.*

## Дереккөздер

Санат:Синтаксис
Бастауыш

**Бастауыш** деп сөйлемде атау септік тұлғасында тұрып, ойдың иесі болатын тұрлаулы сөйлем мүшесін атаймыз.

Бастауыш *кім? не? кімдер? нелер? кімім? нем? кімің? нең? кімі? несі? қайсысы? қаншасы? нешеуі?* деген сұраулардың біріне жауап береді.

## Бастауыш болатын сөз таптары
Сөйлемде бастауыш әр түрлі сөз табынан бола береді:
#Зат есімнен болады.
#Есімдіктен болады.
#:Мысалы: ***Бұл''' - менің келешектен күткен үмітім. '''Күн''' жылынды. ''
#[[Сан есім]]нен болады.
#:Мысалы: ***Алты** екіге бөлінеді. **Үшеуі** сыртқа шықты.''
#Заттық мағынада қолданылып, атау тұлғада тұрған [[сын есім]], [[есімше]] және [[етістік|тұйық етістік]] сөйлемде бастауыш бола алады:
#:Мысалы: ***Жақсы*** (сын есім) '' - көпке ортақ'' (мақал). ***Оқыған*** (есімше)'' білер әр сөзді.'' ([[Абай]]). ***Отанды қорғау*** (тұйық етістік) - ''абыройлы іс.''
#Заттық мағынаға ие болып, бастауыштың сұрауына жауап беретін [[үстеу]], [[одағай]], [[шылау]] сөздер де бастауыш бола алады. Бірақ бұлар сөйлемде өте сирек кездеседі.
#:Мысалы: ''Жалқаудың **ертеңі** бітпес'' (мақал). ''Сенің **опырмайың** қашан қалады? **Және** - жалғаулық шылауы.''

== Дара бастауыш ==
Дара бастауыш - жеке бір сөзбен айтылған бастауыш. Мысалы: **Біз** алғашқыда өз көзімізге өзіміз сенбедік. **Жігіттер** аттарын жетектеп, бұлақ басына жақындай берді. 

== Күрделі бастауыш ==
Күрделі бастауыш деп екі я бірнеше сөздің тізбегінен жасалып, бір-ақ ұғымды білдіретін бастауышты атайды.

Күрделі бастауыш мына сияқты жолдармен жасалады:
#Екі я бірнеше сөздердің тіркесінен құралған зат атауы.
#:Мысалы: ***[[Каспий теңізі]]*' - әлемдегі ең үлкен көл боп саналады*
#Қос сөз түріндегі зат есімдер:
#:Мысалы: ***Әке-шешем** жасымда асырады, бақты, адам қылды.*
#Ашық я жасырын түрдегі [[ілік септік|ілік жалғаулы]] зат есім мен көмекші есімдердің тізбегі.
#:Мысалы: ***Үй іші** енді тып-тыныш.*
#Сын есім тіркесі
#:Мысалы: *Үш **салт алтты** тіл қатыспай жүріп келеді.*
#Кейде зат есім мен есімшеден, [[зат есім]] мен [[сын есім|сын есімнен]] құралған сөз тізбектері күрделі бастауыш болады.
#:Мысалы: ***Білегі жуан** бірді жығады, **білімі толық** мыңды жығады* (мақал).
#Тұлғасына қарай күрделі және бөлшек сан есімдер де сөйлемде күрделі бастауыш бола береді.
#:Мысалы: ***Жиырма бес** маған тағы қайтып келді.''

## Бастауыштан кейін қойылатын сызықша

Осындай жағдайларда бастауыштан кейін сызықша қойылады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Санат:Синтаксис
Баяндауыш

**Баяндауыш** деп сөйлемде бастауыштың қимылын, ісін, жай-күйін, кім, не екенін білдіріп тұратын тұрлаулы сөйлем мүшесін атаймыз. *Баяндауышсыз сөйлем *'құрылмайды**!''

Баяндауыштар көбінесе сөйлемнің соңында тұрады да, ''не істейді? не болды? не етеді? қайтеді? қандай? қанша? кім? не?'' деген сұрауларға жауап береді.

== Баяндауыш болатын сөз таптары ==
Баяндауыш болатын сөз таптары:
# [[Етістік]]тер мына тұлғаларда айтылып, баяндауыш болады:
#* ашық райдағы етістіктер
#*: Мысалы: ''Мен бір аса маңызды жұмыспен келіп **отырмын.*** Ауыл мәдениеті '''өсіп келеді'''.
#* бұйрық және қалау райларындағы етістіктер
#*: Мысалы: ''Ғылым таппай '''мақтанба***. *Кел балалар *'оқылық***. ''Ол сағат жетіге шейін '''қайтса игі еді'''.''
#* [[тұйық етістік]]<nowiki/> [[атау септік|атау]] түрі мен [[жатыс септік|жатыс]] жалғаулы түрі
#*: Мысалы: ''Дұрыс жазуға үйренудің бір жолы — кітапты көп '''оқу'''.''
#* [[Есімше|есімшелер]]
#*: Мысалы: ''Аяңшыл ат '''арымас.***
# Есім сөздер (зат есім, сын есім, сан есім) және есімдіктер ешқандай жалғаусыз да, көптік, тәуелдік, жіктік жалғаулары және жатыс септік жалғауы қосылып та баяндауыш болып келе береді
#: Мысалы: *Ердің сыншысы — *'елі. **Екі жерде екі - **төрт.**
# Мезгіл және мекен [[үстеу]]лері (''ілгері, кейін, жоғары, төмен, ертең, кеш, былтыр, күндіз'' т. б.) атау тұлғада, кейбіреулері жатыс септікте тұрып та баяндауыш болып келе береді
#: Мысалы: ''Киноға баруға уақыт тым **кеш.**''

== Дара және күрделі баяндауыш ==
Дара баяндауыш — жеке бір сөзден болған баяндауыш. Мысалы: Олар күтпеген жерден **келді**.

Күрделі баяндауыш деп екі я одан да көп сөздерден құралып, бір-ақ ұғымды білдіретін баяндауышты атайды. Мысалы: Ауыл мәдениетті **өсіп келеді*'.

Күрделі баяндауыштар келесі жолдармен жасалады:
# Күрделі етістіктен
# Есім сөздер мен [[көмекші етістік]]<nowiki/>тердің тізбегінен жасалады
# [[Ілік септік]]<nowiki/>[[Ілік септік|тегі]] есім сөздер мен көмекші есімдердің тіркесуі арқылы жасалады
# Күрделі [[Сан есім|сан есімнен]] болады
# Есім сөздер мен мөлшер, өлшемнің бірлігін білдіретін сөздердің тіркесінен болады
# *Жоқ, бар, тиіс, жөн, керек, қажет'' сияқты сөздер мен көмекші етістіктер тіркесіп келіп те, күрделі баяндауыш жасайды
# Қалыптасқан тұрақты сөз тізбектерінен (идиомалардан) да жасалады.

## Дереккөздер

## Әдебиет
* С. Аманжолов, Қазақ тілі грамматикасы, 1966 жыл

Санат:Қазақ тілі
Санат:Синтаксис
Пысықтауыш

**Пысықтауыш**  деп сөйлемде іс-әрекеттің жай-күйін, сын-сипатын, мөлшерін, мезгіл-мекенін, себеп-мақсатын білдіретін тұрлаусыз мүшені атаймыз. 

Пысықтауыштардың сұраулары: *қашан? қайда? (қалай қарай?) қайдан? қалай? қайтіп? не себептен? неліктен? кім үшін? не үшін? не істеуге? не қылуға? не мақсатпен? не арқылы? кім арқылы? ненің арқасында? кімнің арқасында? не сайын? кім сайын? қанша? қанша уақыт? неше рет?*

## Пысықтауыштың түрлері
Пысықтауыш құрамына қарай үшке бөлінеді:

# Дара пысықтауыш – бір сөзден тұратын пысықтауыш. Мысалы: *Лавада* жұмыс *қызу* жүріп жатыр. Ол сұраққа *ойланбастан* жауап берді.
# Күрделі пысықтауыш — күрделі сөз, тұрақты тіркес және үйірлі мүшеден жасалатын пысықтауыш. Мысалы: Мерей *жымын-жымын етіп* сахнаға шықты.
# Үйірлі пысықтауыш – үйірлі сөздерден тұратын пысықтауыш. Мысалы: *Уақытым барда* сабаққа дайындалсам деймін.

Пысықтауыш мағыналық жағынан алты түрге бөлінеді:

# мезгіл пысықтауыш;
# мекен пысықтауыш;
# мақсат пысықтауыш;
# амал пысықтауыш;
# себеп пысықтауыш;
# мөлшер пысықтауыш.

## Пысықтауыш болатын сөз таптары
Пысықтауыш болатын сөз таптары:
#Үстеуден болады. Мысалы: Ол **ілгері** басты. **Кеше**  күн суық олды. 
#Сын есімнен болады. 
#Сан есімнен болады. мысалы: Ол **екі** сөйлемейтін. 
#Көсемшелер сөйлемде *қайтіп? қалай? не мақсатпен?* деген сұрақтарға жауап берсе, пысықтауыш болады. Мысалы: Шешесі баласының жүзіне **мейірлене** қарады. Қыз енді **айқайлап** сөйледі.
#Барыс, жатыс, шығыс және көмектес септіктерінде тұрған сөздер мекен, бет алыс-бағыт, сын-қимыл мағыналарын білдіріп, *қайда? қайдан? қашан? қалай?* деген сұрауларға жауап берсе, пысықтауыш болады. Мысалы: Бүгін мал біткен **аулағыраққа** өрістеген. Балалапандардың даусы **таяудан** естіледі.
#Мезгілге байланысты зат есімдер тәуелдік жалғау я шылау тіркесу арқылы, кейде оларсыз да, басқа сөздермен бірігіп те пысықтауыш болады:
#*барыс септіктегі кейбір сөздерден кейін *шейін (дейін), бола, қарай, таман* сияқты шылаулардың бірі тіркесіп пысықтауыш болады.
#*кейбір шығыс септіктегі сөздердің соңынан *соң, кейін, ары, бері, қарай, бұрын* сияқты шылаулардың бірі тіркесіп, пысықтауыш болады.
#*кейбір көмектес септіктегі сөздердің соңынан *бірге, қабат, қатар* сияқты шылаулардың бірі тіркесіп, пысықтауыш болады
#*кейбір сөздерге *арқылы, арқасында, үшін, сайын* шылаулары тіркесіп келіп, пысықтауыш жасайды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ тілі
Санат:Синтаксис
Анықтауыш

**Анықтауыш** деп сөйлемде негізінде зат есімнен болған мүшенің сын, сапа, сан, мөлшер және меншіктік жағынан сипаттайтын тұрлаусыз мүшені айтады.

Анықтауыштар ***қандай? қай? қайдағы? (недегі?) қашанғы? ненің? қанша? неше? қайткен? не еткен?*** деген сұраулардың біріне жауап береді. Ол ирек сызықпен белгіленеді.

## Анықтауыш болатын сөз таптары
Анықтауыш болатын сөз таптары:
#Негізгі, туынды сын есімдер анықтауыш болады:
#:Мысалы: ***Ақ сары''' ат доп болып ішін тартқан.'' Олар '''шалғай''' ауылдарды аралады.
#[[Зат есім]]нен болады: 
#:Мысалы: ***Қой** қораның алдында электр моторының дүбірін естіді.'' **Өзен** бойында **қора-қора** қой жайылып жүр. 
#[[Сан есім]]нен болады: 
#:Мысалы: **Оныншы** сыныпта бұл тақырыпты өткен едік. 
#[[Есімдік]]тен болады:
#:Мысалы: ''Оспан мына **қимылға** тіпті сүйсініп кетті.'' **Кейбі**р аңдар ертемен азықтануға шығады.
#[[Етістік]]тің есімше түрінен болады:
#:Мысалы: ***Оқыған*' кітаптарым мені іске бастады.* *'Айтқан** сөзің дәл келсе, саған сыйлығым бар. 
#[[Ілік септік]] жалғауы жалғанған сөздер анықтауыштың қызметін атқарады 
Мысалы: ***Көптің*' ісінде береке бар. **Талаптанғанның** еңбегі жанады.*

== Анықтауыштың түрлері ==
Қандай, қай, қайсы, қайдағы сұрақтарына жауап беріп тұратын анықтауыш *'сапалық**, ал ілік септігінде тұрғаны **иелік анықтауыш** деп аталады. Бір ғана сөзден тұратын анықтауыш **дара анықтауыш** деп аталса, екі не оданда көп сөз тіркесімен келетін анықтауыш **күрделі анықтауыш''' деп аталады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Санат:Синтаксис
Толықтауыш

**Толықтауыш** деп сөйлемде негізінде атау мен іліктен басқа септіктің бірінде тұрып, бір мүшені, іс-оқиғаны заттық мағына жағынан толықтыратын тұрлаусыз мүшені атаймыз.Толықтауыш *кімді? нені? кімге? неге? кімнен? неден? кімде? неде? кіммен? немен? кім (не) туралы? кім (не) жөнінде? не тақырыпты?* деген сұрауларға жауап береді.

## Толықтауыш түрлері
Мазмұны мен тұлғасы жағынан толықтауыш екі түрлі болады: 
#тура толықтауыш; 
#жанама толықтауыш.
**Тура толықтауыш**  табыс септігіндегі сөзден жасалып, ол үнемі сабақты етістіктен жасалған мүшелермен көбінесе жақын тұрып байланысады да, соларды толықтырады, оларсыз қолданылмайды. Тура толықтауыштың сұрақтары: **кімді?** **нені?** **кімін?** **несін?** Мысалы, Мына *кітапты* дүкеннен алдым. 

**Жанама толықтауыш** салт етістіктен болған сөйлем мүшелерін табыс септігінен басқа септіктерде (барыс, жатыс, шығыс, көмектес) тұрып толықтырады және сөйлемнің кез келген жерінде тұрып байланыса береді. Мысалы, Жанат 
*Жантасқа* ұзақ әңгіме айтты.

## Толықтауыш болатын сөз таптары
Толықтауыш болатын сөз таптары:
#Зат есімнен болады
#Зат есім орнына қолданылған немесе заттық мағынаға ие болған есімдік, сан есім, сын есім, есімше, тұйық етістік, үстеу сөздерден болады.
#**Туралы, жөнінде, жайында** деген шылаулардың бірімен тіркесіп келген сөздер етістіктен болған мүшенің алдында келсе, толықтауыш болады.
Толықтауыш та дара, күрделі және үйірлі болып келеді.

## Әдебиет
*С.  Аманжолов, Қазақ тілі грамматикасы, 1966 ж.

Санат:Қазақ тілі
Санат:Синтаксис
Жіктік жалғау

**Жіктік жалғау** - баяндауышқа ғана тән жалғау. Жіктік жалғау тек қана синтаксистік қызмет атқарады. 

Жіктеу категориясы - қазіргі қазақ тілінде тек етістікке ғана тән қасиет емес, баяндауыш болып қызмет атқара алатын өзге де сөз таптарына, соның ішінде есімдерге де тән қасиет. 

## Жалғану жүйесі мен формалары
Қазақ тіліндегі сөздер төмендегідей төрт топқа бөлініп, төрт үлгі бойынша жіктеледі:

### Бірінші топ
Бірінші топқа *отыр, тұр, жүр, жатыр* етістіктері, есімшелер, зат есімдер, сын есімдер, сан есімдер, есімдіктер, үстеулер жатады;
:Үлгілер:

### Екінші топ
Екінші топқа **-а, -е, -й** (*бара, келе, сөйлей*) формалы және **-п, -ып, -іп** (*қарап, айтып, келіп*) формалары көсемшелер жатады; олар екінші үлгі бойынша жіктеледі.

### Үшінші топ
Үшінші топқа етістіктің жедел өткен шақ формасы (*бар-ды, кел-ді*), мен шартты рай формасы (*барса, келсе*) жатады; бұлар үшінші үлгі бойынша жіктеледі.

### Төртінші топ
Төртінші топқа етістіктің бұйрық рай формасы (*бар, кел*) жатады да, төртінші үлгі бойынша жіктеледі.

## Әдебиет
*А. Ысқақов, "Қазіргі қазақ тілі", 1974 ж.

Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Санат:Морфология
Сөз түбірі

**[[Сөз түбірі]]**,**Түбір морфема** — сөздің әрі қарай бөлшектеуге келмейтін ең түпкі негізі. Бұл түпкі негіз сөздің құрылысының да, мағынасының да негізгі ұйтқысы болып есептелінеді. Өйткені түбір морфема сөздің негізгі лексикалық мағынасын білдіреді. Түбір морфема қатыспаса, қосымша морфеманың бір де біреуі яки бірнешеуі қосылып та ешқандай мағынаны білдіре алмайды. 

Түбір морфема өздігінен жеке тұрып семантикалық жағынан да, қызметі жағынан да дербес сөз бола алады. Мұндай жағдайда түбір морфеманың мағынасы мен сөздің мағынасы бірдей болып шыға береді. Мысалы, *бас, тіл, жол, кел, жүр* морфемаларын алсақ, олардың әрқайсысы әрі түбір морфема, әрі жеке сөз бола алады.

Санат:Лингвистика
Санат:Морфология (лингвистика)
Фарер аралдары

**Фарер аралдары**&nbsp;— Еуропада орналасқан аралды ел. Исландияның шығысында, Норвегияның батысында жайғасқан. Данияға бағынатын автономия. Фарер аралдары — Атлант мұхитының солтүстік-шығыс бөлігінде, Норвег теңізінде орналасқан аралдар тобы. Жалпы ауд. 1,4 мың км² болатын 34 аралдан тұрады, оның 18-іне адамдар қоныстанған. Аралдар жанартаулар әрекеттерінен пайда болып, туф және базальт тау жыныстарынан түзілген. Жер бедері мұздықтардың әсерінен қалыптасқан. Ең биік жері 882 м (Слаттаратиндур тауы). Фарер аралдары өзара терең әрі тар бұғаздар мен фьордтар арқылы бөлінген. Фарер аралдарының теңіздік субарктикалық ылғалды климатына жылы Солтүстік Атлант ағысының әсері зор. Суы балыққа бай. Теңіз құстарының түрі көп, жағалауларында құс базары ұшырасады. Жерінде қалың шалғынды, шымтезекті батпақтар кең таралған. Фарер аралдары 1380 жылдан Дания корольдығының құрамында, ал 1948 жылдан Данияның автоном. облысын құрайды, әкімшілік жағынан 8 ауданға бөлінген. Халқы 46 мың адам. Әкімшілік орталық — Торсхавн (Стреймой аралында). Экономикасының басты салалары — балық және қой ш. жатады. Жағалауында мұнай өндіріледі. Фарер аралдарында викингтер дәуірінен қалған ескерткіштер сақталған.
 
## Сыртқы сілтемелер
* Official site 
* Official tourist site
* Flick photo set

Санат:Фарер аралдары
Санат:Фарер архипелагы аралдары
Аланд аралдары

thumb|left|270px|Ғарыштан түсірілген сурет
thumb|270px|left|Аланд аралдарының топографиялық картасы
thumb|left|270px|Аланд аралдары
**Аланд аралдары**  (&nbsp;— *Оланд*, , *Ахвенанмаа* - *«алабұға елі»*)&nbsp;— Балтық теңізінде орналысқан архипелаг, Скандинавия елдерінің бірі. Финляндия құрамындағы автономия болып табылады. Халық саны - 28 501 (2012 ж.). Провинцияның жалғыз қаласы әрі астанасы - Мариехамн (11 мың тұрғын 2008 жылы).

Ресми тілі - Швед тілі: 91,2&nbsp;% халық үшін - бұл ана тілі, тұрғындардың &nbsp; 5&nbsp;% үшін ана тілі Фин тілі; басқа тілдердің үлесі - 3,8&nbsp;%.

Валютасы - еуро. Ақша айналуында швед кронасы да бірдей пайдаланады.

## Географиясы
Архипелаг Балтық теңізінің Ботник шығанағында орналасқан. Шығысында Финляндияның құрлық аймағынан Архипелаг теңізінің шхераларымен бөлінген. Батысында және солтүстік-батысында Швециядан Сёдра-Кваркен бұғазымен бөлінген.

Солтүстіктен оңтүстікке қарай архипелагтың ұзындығы - 130&nbsp;км. Архипелаг 6757 аралдардан құралған, олардың ішінде 60-сы - елді мекен. Әлемдегі ең үлкен архипелаг болып саналады. Жалпы аумағы - 1552 км²,оның ішінде 27 км² аумағын өзендер мен көлдер алады. Архипелагтың ең ірі аралы - Аланд аралы, аумағы - 685 км². Архипелагтың ең биік жері - Оррдальсклинт белесі, биіктігі 129&nbsp;м.

Кейбір ірі аралдары (аумағы 5 км²-ден көп):

## Климаты
Климаты қоңыржайлы, солтүстік елдерінің арасында күн көзін көбірек көретін аймақ болып есептеледі. Мұздар қаңтардың ортасында қатады да сәуірдің ортасы-мамырдың басында ериді. Қаңтардың орта  температурасы - —4 °С, шілдеде 15 °С; жауын-шашын мөлшер - 550&nbsp;мм в год. Аралдарда бірнеше табиғи қорықтар бар.

## Әкімшілік бөлінуі
thumb|left|Аланд аралдарының әкімшілік бөлінуі

## Дереккөздер

Санат:Аланд аралдары
Етіс

**Етіс** (**етіс категориясы**) деп амалдың (істің) субъекті мен объектіге қатысын, сондай-ақ, керісінше субъекті мен объектінің амалға (іске) қатысын білдіретін формалардың жүйесін айтамыз.
Етістер - етістіктен етістік тудыратын, өздерінше морфологиялық және синтаксистік сипаттары басқашалау болып келетін, бір алуан жұрнақтардың жүйесі.

Етістерді етістіктің өзге категорияларынан ерекшелендіріп тұратын сипаттары мынадай:
#*ол онан жөн сұрады;* 
#*олар бір-бірінен жөн сұра<u>с</u>ты;*
#*ол одан жөн сұра<u>т</u>ты;*
#*онан жөн сұра<u>л</u>ды;*
#*ол өзі сұра<u>н</u>ды*
деген сөйлемдердегі етістіктерін (*сұра, сұрас, сұрат, сұрал, сұран*) бір-бірімен салыстырғанда, олар бір түбірден өрбіген түбірлес негіздер екені айқындалады. Осы бес түрлі негіздің соңғы төртеуі *сұра* түбірінен тиісті жұрнақтар арқылы (**-с, -т, -л, -н**) туып, бір-бірінен ерекшеленіп тұр; осы формаларына қарай (түпкі лексикалық мағынасы бір бола тұрса да), олардың семантикалық мәндерінде де бір-бірінен айырмашылық бар.

Етістер жұрнақтарының түрлеріне, мағыналары мен қызметтеріне қарай, төмендегідей төрт түрге бөлінеді:
#Ортақ етіс: **-с /-ыс/ -іс.** Мысалы: жаз-ыс-ты, бөл-іс-ті, оқы-с-ты, жер қазыс-ты, телефон арқылы сөйле-с-ті.
#Өзгелік етіс: **-т/-ыт/-іт / -тыр/-тір/-дыр/-дір / -қыз/-ғыз/-кіз/-гіз/ -ыр/-ір/ -сет.** Мысалы: жаз-дыр айт-қыз, бар-ғыз, жаса-т,оқы-т, ал-дыр, айт-қыз, көр-сет.
#Ырықсыз етіс: **-л/-ыл/-іл/ -н/-ын/-ін<sup>1</sup>.** Мысалы: аудар-ыл-ды, ал-ын-ды, шөп шаб-ыл-ды, киім іл-ін-ді, өлең айт-ыл-ды.
#Өздік етіс: **-н / -ын / -ін.** Мысалы: жу-ын-ды, ки-ін-ді, тара-н-ды. 

1. Түбір "л" әрпімен аяқталғанда қолданылады.

## Әдебиет
*А. Ысқақов, "Қазіргі қазақ тілі", 1974 ж.

Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Санат:Морфология
Санат:Етістіктің грамматикалық категориялары
Лихтенштейн

**Лихтенштейн кінәздігі** ( ) — Орталық Еуропада oрналасқан ел. Швейцария аралының шығысында және Аустрияның батысында жайғасқан.

Елордасы - Вадус. Шығыста Аустриямен шектеседі, ал батыста Швейцариямен шектеседі, оның аумағы толығымен осы мемлекеттердің аумақтарымен қоршалған. Үкімет нысаны - дуалистік монархия. Жоғарғы сот - Жоғарғы сот (Оберстер Геричцхоф), апелляциялық соттар - 1 жоғарғы сот (Обергеричт), бірінші сатыдағы соттар - Ленгерхехт, әкімшілік соттар - әкімшілік соттар, конституциялық қадағалау органы - Жоғарғы Сот (Staatsgerichtshof), Әділет соттары (Verwaltungsgerichtshof). Халқы-38 423 адам.

## Әкімшілік бөлінісі

Лихтенштейн тарихи қалыптасқан екі әкімшілік бөліктен тұрады: орталығы Вадус қаласында орналасқан Оберланд (Жоғарғы Лихтенштейн) және орталығы Шелленберг қаласында орналасқан Унтерланд (Төменгі Лихтенштейн).

Лихтенштейн кінәздігі 11 муниципалды ауданға (ұйымдастыққа) бөлінген. Аудандар екі немесе бір ауылдан тұрады. Елде нақты қалалар жоқ. Бес ұйымдастық Төменгі Лихтенштейн сайлау аймағы шегінде, қалған алтауы Жоғарғы Лихтенштейнге жатады.

## Дереккөздер

## Сілтемелер

*
Ахмеди Ысқақұлы Ысқақов

**Ысқақов Ахмеди Ысқақұлы** (1910—1996) — тілтанушы, филология ғылымдарының докторы (1965), профессор (1968), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының мүше-корреспонденті (1972), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1957).

## Өмірбаяны
Арғын тайпасы Қаракесек руы Байбөрі бөлімінен шыққан.

Алматы педагогикалық институтын бітірген (1940).

КСРО ғылым академиясының КСРО халықтарының тілі мен жазуы институтының аспиранты (1940—1941), ҚазПИ (1941-1942), содан кейін Педагогикалық және оқытушылық институты директорының орынбасары және оқутышысы (1942-1947), Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтында кафедра меңгерушісі (1947-1951), ҚазССР ғылым академиясының Тіл және әдебиет институтының директоры (1951-1953), ҚазМҚПИ кафедра меңгерушісі (1953-1955), ҚазССР ағарту министрлігі Педагогикалық ғылымдар ғылыми-зерттеу институтының директоры (1955-1961), 1961 ж. бастап ҚазССР ғылым академиясының Тілтану институтында бөлім меңгерушісі.

## Ғылыми қызметі
Зерттеу бағыттары: қазақ тілтануының тарихы мен қазіргі жағдайы, грамматика (морфология), сөз таптарының теориясы және сұрыпталуы, лексика және лексикография, оқыту методикасы. Бұл кісінің бастауымен он томдық «Қазақ тілінің сөздігі» мен «Абай шығармаларының сөздігі» құрастырылған. Ысқақовтың жалпы редакциясын басқаруымен «Абай тілі сөздігі»( 1968) жарық көрді. Оның «Абай және қазақ әдеби тілі» деген мақаласында («Абай тағылымы».-А., 1986) ақынның қазақ әдеби тілін дамыту тарихында алатын орнына, әдеби тілді бірыңғай ізге түсіріп қалыптастырудағы айрықша еңбегіне, ақын тілінің мәдениеті, сөз қолдану шеберлігіне жан-жақты талдау жасалған.

Монографиялар, оқулықтар, жинақ ішіндегі бөлімдер; қазақ тілтануы, педагогика, халық білімі тарихының сауалдарына қатысты мақала топтамалары сияқты 200-ден астам ғылыми еңбектің ауторы.

Орден, медалдермен марапатталған.

## Еңбектері
Негізгі ғылыми еңбектері:
* сөздің морфологиялық құрамы мен қазіргі қазақ тіліндегі атаушы есімдер. Алматы, 1964
** Морфологическая структура слова и именные части речи в современном казахском языке. Алма-Ата, 1964.
* Қазақ тілінің грамматикасы: (Морфология). Алматы, 1967. 1 том, (авторлас)
** Грамматика казахского языка: (Морфология). Алма-Ата, 1967. Т. 1 (соавтор).
* Қазіргі қазақ тілі: (Морфология). Алматы, 1964, 1974.

## Дерккөздер


Санат:1910 жылы туғандар
Санат:Қазақстан тілтанушылары
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Абай Құнанбайұлы жобасының мақалалары
Арай категориясы

**Арай категориясы** - сөйлеуші лебізінің я сөйлеуші пікірінің ақиқат шындыққа қатысын білдіретін тілдегі тиісті фонетикалық, лексикалық, грамматикалық тәсілдер және олар арқылы берілу жүйесі.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Грамматика
Облыс орталығы

**Облыс орталығы**&nbsp;— Қазақстанда облыстың әкімшілігі орналасқан қала. Ағымда барлығы облыс әкімшілігіне бағынады.

*Абай облысы— Семей
*Ақмола облысы&nbsp;— Көкшетау
*Ақтөбе облысы&nbsp;— Ақтөбе
*Алматы облысы&nbsp;— Қонаев
*Атырау облысы&nbsp;— Атырау
*Батыс Қазақстан облысы&nbsp;— Орал
*Жамбыл облысы&nbsp;— Тараз
*Жетісу облысы — Талдықорған
*Қарағанды облысы&nbsp;— Қарағанды
*Қостанай облысы&nbsp;— Қостанай
*Қызылорда облысы&nbsp;— Қызылорда
*Маңғыстау облысы&nbsp;— Ақтау
*Павлодар облысы&nbsp;— Павлодар
*Солтүстік Қазақстан облысы&nbsp;— Петропавл
*Түркістан облысы&nbsp;— Түркістан
*Ұлытау облысы — Жезқазған
*Шығыс Қазақстан облысы&nbsp;— Өскемен

Санат:Қазақстан әкімшілік бөлінісі
Байұлы

**Байұлы** — **[[Алшын]]** тайпасынан тарайтын рулар бірлестігі. Шежіре бойынша, Алшын тайпасынан тарайды және Кіші жүз құрамына кіреді. 

Байұлы рулар бірлестігі мен ежелгі байырқу тайпасы арасында еш байланыс жоқ.   

Ноғай ордасы ыдыраған кезде алшын, алтыауыл, жембойлық ноғайлының басты жұртының бірі тамалармен бірге қазақ хандығының құрамына енген Байұлы жайлы деректер 18 ғасырдың 1-жартысынан бастап орыс әкімшілігінің құжаттарында жиі ұшыраса бастады. Оны 12 ата Байұлы (қайсыбір тізімдерде 13 ата) деп көрсетеді. Байұлы құрамына Шеркеш, Ысық, Алтын, Есентемір, Байбақты, Беріш, Адай, Жаппас, Тана, Алаша, Масқар, Таз, Қызылқұрт рулары енеді.

## Дереккөздер


Санат:Кіші жүз
Санат:Қазақ рулары