Қаражал (қала)

**Қаражал** - Ұлытау облысына қарасты қала (8 маусым, 2022 жылдан).

## Географиялық орны
Атасу аңғарының сол жағында. Жезқазған қаласының шығысында 200 км.

## Бірінші тарихы
Іргесі 1939-1940 жылдарда кен рудасын игеруге байланысты қаланған. 1950 жылдан жұмысшы поселкесі. Халқы 30 мыңнан астам (2005). Экономикасының негізін кен өндіру өнеркәсібі құрайды: Қарағанды металлургия комбинатының шикізат базасы, Атасу рудалы ауданының кен басқармасы осында. Қаланың салынуы мен дамуы Атасу марганец кендерінің игерілуімен тығыз байланысты. 1942 ж. Қ-да Атасу геол. барлау эқспедициясы құрылды. 1956 ж. Қарағандыға Атасу кені тиелген алғашқы эшелон жөнелтілді.

## Инфақұрылымы
Қаражалда кеншілер мәдениет үйі, кинотеатр, бірнеше мектеп, кәсіптіктехникалық училище, аурухана, емхана, стадион т. б. мөдениағарту орындары бар. Қала маңында жоғары сапалы радонды бүлақтар жиі орналасқан.

## Қаланың сапасы
* Қала 1963 жылы құрылды. Қала аумағы 12,3 мың шаршы километрге тең.
* Қала халқының саны 2007 жылғы 1 қаңтарда 19,0 мың адамды құрады.
* Қалалық әкімшілікте 1 кенттік округ бар.
* Есептілік деректер бойынша 2007 жылдың басына қалада тұратын халық санының 
** 70,8%-ы қазақтар, 
** 20,9%-ы орыстар, 
** 1%-ы немістер, 
** 0,9%-ы татарлар, 
** 2,4%-ы украиндер, 
** 0,6%-ы белорустар, 
** 3,4%-ы басқа ұлт өкілдері.
* 2006 жылы халықтың 1000 тұрғынына жалпы коэффициенттер: 
** туылу – 17,79 
** өлім – 11,65 
** табиғи өсім – 6,14 
* Қалада 01.01.07 жылға 155 шаруашылық жүргізуші субъекті тіркелген, оның ішінде 1 ірі, 16 орта, 138 шағын субъектілері.
* Негізгі экономикалық бағыт: металл кендерін шығару. 
* Қаланың негізгі кәсіпорындары: 
** «Жәйрем кен-байыту комбинаты» АҚ (ENRC), 
** АТАСУ КЕН 
** «Өркен» ЖШС (Қарағанды металлургия комбинаты)
* Өндірілетін өнімнің негізгі түрлері:
** - темір кендерін шығару; 
** - түсті металл кендерін шығару. 
* 2006 жылы ауыл шаруашылығы өнімінің айтарлықтай бөлігін мал шаруашылығы құрады.
* 2006 жылғы 1 шілдеге ауыл шаруашылығы өндірушілерінің нақты бары: 4 ауыл шаруашылық кәсіпорыны, 2,7 мың халықтың жеке қосалқы шаруашылығы. Аймақта ауыл шаруашылығы өнімін өндіруге 10,5 мың гектар ауыл шаруашылық жерлері пайдаланылады, оның ішінде 0,05 мың га - егістік алқаптар.
* 2006 жылғы астыққа 44,0 га ауыл шаруашылығы дақылдары егілетін егістік жерлер пайдалынылды, оның ішінде
** картоп - 10,0 га, 
** көкөніс - 34,0 га.
* 2006 жылы 
** 0,2 мың тонна картоп, 
** 0,8 мың тонна көкөніс дақылдары, 
** 1,3 мың тонна ет (тірі салмақта), 
** 7,0 мың тонна сүт; 
** 315,0 мың дана жұмыртқа өндірілді.
* 2007 жылғы 1 қаңтарға 
** ірі қара мал саны 11,6 мың бас; 
** қой мен ешкі – 10,5 мың бас; 
** шошқа – 1,4 мың бас; 
** жылқы – 3,9 мың бас; 
** құс – 7,7 мың бас. 
* Қалада 2006/2007 оқу жылы басына 
** 8 күндізгі жалпы білім беретін мектеп жұмыс істеді, онда 3750 оқушы оқиды, 
** 1 кәсіби-техникалық оқу орнында – 165 оқушы оқиды. 
* Қалада 
** 5 кітапхана, 
** 2 клуб типті мекеме жұмыс атқарады. 
* 2006 жылғы қаланың ірі және орта кәсіпорындар жұмыскерлерінің тізімдік саны 5035 адамды құрады, орташа атаулы еңбекақы - 33130 теңге.
* 2006 жылғы өндірістік өнім көлемі (үй шаруашылық есебінсіз) 7567,1 млн. теңгені құрады.
* Жылдық деректер бойынша 2006 жылы негізгі капиталға инвестициялар 1713,9 млн. теңге сомасында игерілді немесе 2005 жылғы көлемнен 32,7%-ын құрады.
* Кәсіпорындардың өз күштерімен орындаған мердігерлік жұмыстар көлемі 2006 жылы 95,0 млн. теңгені немесе 2005 жылғы көлемнің 279,5 %-н құрады.
* 2006 жылғы бөлшек тауар айналым көлемі (қоғамдық тамақтандыру қызметің есепке алмағанда) 349,6 млн. теңге шамасында құралды, қызмет көрсету көлемі (мемлекеттік басқару қызметінсіз) – 101,8 млн. теңге.

## Екінші тарихы
Бірінші ұлттық ауыл шаруашылық санағының алдын ала қорытындылары бойынша Қаражал-Қарағанды облысындағы облыстық маңызы бар қала. Жаңаарқа ауданының аумағында, Қарағанды-Жезқазған-Қарсақпай теміржолының  Атасу-Қаражал тармағындағы  темір жол стансасы.. Облыс орталығы Қарағанды қаласынан оңтүстік-батысқа қарай  320 км. жерде. Сарыарқаның оңтүстік  бөлігінде, боз жусан, сасыр аралас бетеге, қылқан боз, т.б.шөптесіндер өскен сортаңды сұр, қиыршық топырақты қуаң далада орналасқан. Қаланың іргесі 1939-40 жылдарда  темір-марганец кенін игеруге байланысты қаланған. 1950 жылдан кент, 1963 жылдан қала.1942 жылдан Қаражалда Атасу геологиялық барлау экспедициясы құрылды..1956 жылы Қарағандыға Атасу кені тиелген алғашқы эшелон жөнелтілді. Қаланы құрушы кәсіпорындар болып -  « Жайрем    кен-байыту комбинаты» ААҚ және «Атасу-кен» ААҚ табылады.

## Екінші инфақұрылымы
Қаланың инфрақұрылымында 2 бала бақша, 7 мектеп, қалалық аурухана мен емхана, 9 дәрігерлік амбулатория , 5 кітапхана, кеншілер мәдениет сарайы, кинотеатр, стадион  т.б жұмыс істейді. Қала маңында жоғары сапалы радонды бұлақтар мен шипалы балшық қоры бар.

## Қала басшылары
* Тұрысов Қаратай Тұрысұлы
* Лепихин Александр Федорович
* Щуров Николай Иванович
* Айтбаев Құсайын
* Жанакбаев Зейнүл Омарбекұлы
* Бедаш Иван Иванович
* Мустафин Жұмаш Хасенұлы
* Мурзин Виталий Михайлович
* Кардашин Виктор Романович
* Шабалин Владимир Михайлович
* Дәулеткерімов Әби Дәулеткерімұлы
* Артюшкина Людмила Сергеевна
* Шапошников Владислав Евгеньевич
* Копеев Мұхамбет Жұманазарұлы
* Кенжебаев Аманжан Қонқақұлы
* Ахпанова Гүлбаршин Сауырбекқызы
* Есенов Үсейін Байсынұлы
* Ибрагимов Алтынбек Базарбайұлы
* Қорғамбаев Есенали Құрманалиұлы

## Дереккөздер

Санат:Қаражал (қала)
Санат:Қаражал қалалық әкімдігі елді мекендері