open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кәдірбек Сауырұлы Сегізбаев

**Кәдірбек Сауырұлы Сегізбаев**(1.5.1941 жылы туған Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы Жарсу ауылы) - жазушы.

*ҚазҰУ-ды бітірген (1967).
*1967 - 1977 жылдары "Лениншіл жас" (қазіргі "Жас Алап") газетінде. 
*"Білім және еңбек" (казіргі "Зерде") журналында кызмет істеген. 
*1977 - 1986 жылдары "Жалын" альманағы бас редакторының орынбасары, 
*1986 - 1993 жылдары Қазақ Совет энциклопеднясында бөлім меңгерушісі, 
*1993 - 1995 жылдары "Санат" баспасынын бас редакторы қызметтерін атқарған. 
*1995 жылдан "Атамүра" баспасының бас редакторы. Алғашқы әңгімелері республикалық баспасөздерде 1968 жылдары жариялана бастады. 
## Шығармалары
Бір топ әңгімелері орыс тілінде кітап болып шықты. Орыстың белгілі жазушысы А.Лихановтың "Менің генералым" атты романын, М.Дрючкованың "Ақ ханша" атты ертегілерін, поляк ғалымы Б.Залескийдің "Қазақ сахарасына саяхат" кітабын қазақ тіліне аударған. "Жап-жасыл әлем" повесі "Жалын" баспасы ұйымдастырған жабық бәйгеде бірінші жүлдеге ие болған (1981).
## Шығармалары
*Ашылмаған сыр. Әңгімелер. А., 1972; 
*Ашылмаған сыр. А., 1972;
*Қойнаудағы ауыл. Повестер мен әңгімелер. А., 1975; 
*Өреңге өскен гүл. А., 1976; 
*Жылдың ең қысқа күндері. А., 1978; 
*Люди дальных дорог. А-А., 1981;
*Біз қалада тұрамыз. А., 1983; 
*Жер ортасы А., 1991; 
*Жылдың ең қысқа күндері. Повестер мен әңгімелер. А., 1978; 
*Этот зеленый, зеленый мир. Повести и рассказы. А-А., 1984; 
*Жол. Роман, повесть. А., 1986;
*Беласқан. Роман, повестер. А., 2001.
## Дереккөздер


Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Зайсан ауданында туғандар
Санат:1941 жылы туғандар
Болжамдау

**Болжамдау** (*Прогнозирование*) сондай-ақ қарастырылып отырған құбылыстың немесе объектінің шеңберінде болу мүмкін өзгерістердің болашақтағы дамуына байланысты белгілі бір пікір түюге мүмкіндік туғызатын ойлау тосілдерінің жиынтығы.

## Тағы қараңыз
* Болжам

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Елеукен Хамидоллаұлы Ғабдыров

**Елеукен Хамидоллаұлы Ғабдыров**(25.12.1912, Атырау облысы Индер ауданы - 16.10.1989, Алматы) - ғалым, филология ғылымының докторы (1968). ҚазҰУ-ды бітірген (1944). 1944 - 62 ж. ҚазҰУ- да оқытушы, аға оқытушы, доцент, филология факультетінің деканы, 1962 - 87 ж. Әдебиет және өнер институтында бөлім меңгерушісі, аға ғылымы қызметкер, Қазақстандағы орыс әдебиеті бөлімі­нің меңгерушісі қызметтерін атқар­ған. 1987 жылдан осы институтың ғылыми кеңесшісі. Ғабдыров 60-тан аса ғылыми-зерттеу еңбектерінің авторы.
## Шығармалары:
* Шабыт қайнары, А., 1978;
* М.Горький и қазахская советская лите­ратура. А-А., 1966;
* Русские советские писатели и Қазақстан, А-А., 1970;
* О на­циональном и интернациональном в со­ветской литературе, А-А., 1978;
* Писатель и действительность, А-А., 1984.
## Дереккөздер


Санат:1912 жылы туғандар
Санат:Атырау облысында туғандар
Санат:1898 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ғалымдары
Санат:Орыс әдебиеті
Сырбүріккіш

**Сырбүріккіш (электрлі)** Металдан, пластмассадан, ағаштан және басқа материалдардан жасалған бұйымдардың жалпақ және бедерлі беттерін сырлауға немесе лактауға (жұмыс көлемі шағын болған жағдайда), сондай-ақ үй-жайларды әр түрлі сұйықтармен және экстрактылармен ылғалдандыруға және бүркуге арналған.

## Сипаттама
Cырбүріккіш соплосы бар насостан, электр вибратордан (насосты іске қосатын) және сұйықтық құйылатын құтыдан тұрады. Насос пен вибратор пластамасса корпусқа орнатылған, оның төменгі жағынан бұрандамен құты бекітіледі; сырбүріккішті іске қосқанда және ажыратқанда, тапанша сияқты ұстағыш тұтқаға орнатылған кнопканы басады.

## Іске қосу
Приборды іске қосқанда насос әуелі құтыдан сұйықтықты сорып алады да, оны соплоның тесігі арқылы күшпен қысып шығарады; сонда сұйықтық соплодан шыққанда бүркіліп, оның өте ұсақ тамшыларынан «жалын» түзіледі. Сұйықтыңтың аз не көп шығуы және жалынның ені прибордың корпусына орнатылған бүрку тұтқасын айналдыру арқылы реттеледі.

## Қолданылуы
Сырбүріккішпен істелген жұмыстың тиімділігі мен лак-сыр қаптамның сапасы көбіне-көп бүркілетін сұйықтықтың таза болуына және тұтқырлығына байланысты, сондықтан да сырлы не лакты қолданар алдында әбден араластырып, одан кейін металл яки дәке сүзгіден өткізіп алу керек.Сұйықтықтың тұтқырлығын анықтаудың қарапайым әдісі—тамшының тамуын қадағалау; соңғы тамшылар өте сұйық болмауы керек. Су мен еріткіштердің тұтқырлығы болмашы ғана, сондықтан оларды қосымша өңдемей(сұйылтпай) қолдана беруге болады.Бүріккіш согогоға немесе насосқа қоқым тұрып қалса, оның тесігін тазалап, одан кейін құтыны, насосты бөлек алып, еріткішпен мұқият жуу керек.

## Қуаттылығы
Прибор 220 В айнымалы ток желісіне қосуға арналған; тұтынатын қуаты 90 Вт.

## Дереккөздер


Санат:Үй тұрмысы
Санат:Тұрмыс
Баян (дастан)

**Баян** — тарихи дастан. Халық ақыны Көшен Елеуов 1939 жылы жазып, 1947 жылы қайта өңдеген. Дастанда Баян өңірінде болған 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс суреттеледі.

Шығармада бас кейіпкер - халық және осы наразылықты ұйымдастырушы ержүрек жігіттердің көтеріліс кезіндегі қам-қарекеті мен жазалаушы әскерге қарсы батыл іс-қимылдарын тізбектеп, суреттеп жырлау арқылы ұлт-азаттық күрес дәуірінің шындығы айқын көрсетіледі.

Дастан 15 тарауға бөлінген де, әр тарауға қойылған тақырып (“Баянның екі сыры”, “Болыс үйінде”, “Малшының сезімі”, “Тұңғыш төбелес”, “Аттаныс” және т.б.) сол тақырыпқа сай нақты сюжеттік оқиғаны өрбітеді, бір оқиға желісі екінші оқиға кезеңіне ауысқанда жырдың жалпы сюжет өрісінің дамуы қызықты да тартымды болып отырады. Дастанның өзіне тән сюжеттік, композициялық ерекшелігі бар: шығарманың соңғы бөлімінде көтерілістен кейінгі ел өмірінің екінші бір тың бейнесі айқын көрініп, жас ұрпақтың жаңа өмір орнатудағы айшықты істері сөз етіледі. Шығарма бұрын еш жерде жарияланбаған, өлең құрылысы он бір буынды қара өлең үлгісімен жазылған. Дастанның қолжазба нұсқасы Қазақстан Ғылым Академиясының Орталық ғылыми кітапханасы қорында сақтаулы тұр.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ дастандары
Санат:Тарихи шығармалар
Санат:1939 жылғы туындылар
Санат:1916 жыл оқиғалары
Санат:Баянауыл ауданы тарихы
Диуан

**Диуан** (парсы - жазып алу, кітап) - шығыс классикалык әдебиетіндегі бір немесе бірнеше ақынның шығармаларын қамтитын жинақтың атауы. Диуандағы шығармалар жанр бойынша, әліпбилік тәртіппен орналасады. Шығыс поэзиясында дастандар, поэмалар хамса боп бестен біріктірілсе, Диуанға, негізінен, көлемі шағын көркем шығармалар - ғазалдар, сонымен бірге қасидалар, мұхаммастар, мусаддастар, алты-тармақ, мусаббалар (жетітармақ, қыталар) (үздіктер), рубай, мәснәуилер кірген. Шығыстың белгілі шайырларында бір немесе бірнеше Диуан болған. Мыс., Әлішер Науаидың (1441 - 1501) *"Чар Диуан"* (төрт диуан) атты шығармалар жинағы болған. Әрқайсысының жеке такырыбы, аты болған. Олар: *"Балалық шақтың базарлары", "Бозбала шақтың маржандары", "Орта жастың ғажайыптары", "Қарттықтың қасиетті кеңестері"*. Сөйтіп, *"Чар Диуан"* акынның бүкіл өмірін камтып шығады. Батыс әдебиетінде бұл үлгіде жасалған В.Гетенің әйгілі шығармасы - *"Батыс-шығыс диуаны"*. "Диуан" сөзі *"кітап"* деген мағынаны білдіріп, басқа да жинақтарға қолданылған. Махмұт Қашқари үш томдық түсіндірме сөздігін "Диуани лұғат ат-түрк" деп атаса, Қожа Ахмет Иасауи хикметтер жинағын *"[[Диуани хикмет]]"* деп атаған.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Нұрдәулет Бәбиханұлы Ақыш

**Нұрдәулет Бәбиханұлы Ақыш** (15 маусым 1950 жылы Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы Маңырақ ауылы) — Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының бас ғылыми қызметкері, жазушы, әдебиеттанушы.

## Өмірбаяны
* Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетті бітірген (1973).
* 1976 - 1979 ж. "Мектеп", "Жалын" кітап баспаларында редактор
* 1980 - 1984 ж. "Қазақ әдебиеті" газетінде аға тілші
* 1984 - 1986 ж. "Жұлдыз" журналында әдеби қызметкер
* 1986 - 1987 ж. "Қазақфильм" киностудиясында сценарист
* 1987 - 1990 ж. "Қазақстан мұғалімі" газетінде бөлім меңгерушісі
* 1990 - 1992 ж. "Халық кеңесі" газетінде парламент шолушысы, алқа мүшесі
* "Заң газеті" бас редакторының орынбасары
* "Балауса" баспасының бас редакторы
* "Білім - Образование" журналының бас редакторы қызметтерін атқарды. 
* Қазір Әдебиет және Өнер Институтында ғылым қызметкер.

## Шығармалары
* "Үндемейтін ұл" (1982)
* "Қияннан келген көгершін" (1984)
* "Сынық домбыраның сазы" (1985)
* "Таң алдындағы дабыл" (1987)
* "Жатақхана қыздары" (1990)
* "Ұры қыздың тағдыры" (2001)
* А.Алтынбек Қоразбайұлы Қоразбаев туралы "Алтынбектің балалық шағы" (2003)
* "Балалар елін бағындыру" (2005) атты көркем шығармалар жинағы 
* "Зұлмат кезең қазақ прозасында" монографиясы (2005) жарық көрген. 
Балаларға да арналған: 
* "Жұмбақ іздер"
* "Әбдіреден шыққан қылыш"
* "Қиырдан келген көгершін"
* "Киелі көлдің қарақшылары"
* "Бейуақытта жанған от", т.б. шығармалары бар.

## Жетістіктері
Жазушының "Жұмбақ іздер" (1977), "Таң алдындағы дабыл" (1985), "Батпақты тоғай басында" (1986), "Киелі көлдің қарақшылары" 1987 шығармалары кезінде "Жалын" баспасының жабық байқауында жүлделерге ие болған.

## Дереккөздер

Санат:15 маусымда туғандар
Санат:1950 жылы туғандар
Санат:Тарбағатай ауданында туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан философтары
Санат:Философия ғылымдарының кандидаттары
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері
Ілияс Манкин

**Ілияс Манкин** (13.01.1880, Қарағанды облысы Нұра өзені бойындағы Ботақара деген жерде - 13.10.1950, Қарағанды қаласы) - халық ақыны. Мұсылманша сауат ашқан. Ақындық жолға түсуіне себепші болған нағашысы Соңтуған ақын. "Қобыланды", "Алпамыс", "Қыз Жібек" қиссаларын жаттап, жиын-тойларда айтатын болған. 1900 жылы Спасск мыс зауытында, Қарағанды шахтасында жұмыс істеген. Өлеңдері "Қарағанды пролетариаты" (кейіннен "Советтік Қарағанды") газетінде жарияланған. "Нұра бойын жағалап", "Қайысты қабырғасы жұмысшының", "Көмір ері", "Қимылда кеншілер", "Алтынды Қарағанды даңқың артты" шығармаларының, "Қуат қашқын", "Лұқпан хакімнің өсиеті", "Кара соқырдың жорығы", "Бекболат" дастандарының авторы. Манкиннің өмірі мен шығармашылығы жайында "Қазақ әдебиетінің тарихында" (І-т., 2-кіт., А, 1964) Б.Ысқақов жан-жақты зерттеп жазған.
	
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Биосфералық деңгей

thumb|Биосфера
Биосфера - тірі ағзалар орналасқан жер қабығы. Бұл ғаламшардағы тіршілік жаратылымының ең жоғары деңгейі. 

Мұнда тірі ағзалардың тіршілік әрекетіне байланысты заттар мен энергия өзгеру айналымы жүреді. Нақты тіршілік деңгейі мен биологиялық ғылым арасында да айқын шектеу болмағанымен, тірі табиғаттағы тіршіліктің жаратылу деңгейін шартты түрде былай межелеп бөлуге болады:

::::::::::::**Тіршіліктің жаратылу деңгейлері**

## Дереккөздер


Санат:Биосфера
Зубдат әл-асар

**"Зубдат әл-асар"** ("Жылнамалар қаймағы") - орта ғасырлық тарихи шығарма. Толық атауы - "Тарих-изубдатәл-асар"("Жылнамалар қаймағы аталған тарих"). Авторы - Абдаллаһ бин Мұхаммед бин Әли Насралдаһи, қысқаша Абдаллаһ Балхи. 

Ол Балх қаласының білімді адамдарының бірі болған. "Зубдат әл-асар" Мұхаммед сұлтанның жеке тапсырмасымен 1525 жылдан кейін шағатай тілінде жазылған. Қолжазба еңбегің 3 нұсқасы Санкт-Петербургте, Ташкентте (бұл екі қолжазба да тақырыпсыз), Лондонда сақталған. Шығармада дүниенің жаратылысынан бастап, Сүйінішқожа хан қайтыс болған 1925 жылға дейінгі автордың өзі білген Шайбани әулетінің тарихына қатысты оқиғалар баяндалады. 

"Зубдат әл-асар" ғылымының айналымға енгізген В.В. Бартольдтың айтуынша, шығарма "Тамам ат-тауарих" деп те аталады. "Зубдат әл-асар" Шамс әд-Дин Әбу Абдоллах Мүхаммед әл-Мұқаддаси, Әбу Жафар Мұхаммед Ат-Табари, Ала Әд-Дин Ата Мәлік Жуайни, Рашид әд-Дин, Абд әр-Раззақ Самарқанди, тағы басқалардың еңбектері пайдаланылған. Шығарманың Шайбани әулетіне арналған тарауында қазақ халқының тарихына қатысты деректер кездеседі. Автор өзі баяндаған оқиғалардың куәсі болған.

## Дереккөздер


Санат:Тарихи шығармалар
Құдайғұл Құдайбердіұлы

**Құдайғұл Құдайбердіұлы** - батыр, шамамен XVIII ғасыры соңы мен XVIII ғасыры басында өмір сүрген. Құдайғұл жасынан ерлік көрсетіп, маңына ел жинаған. Орта жүзбен де байланысы болып, Арғын руының қызына үйленген. Одан туған Кебек деген ұлы ер жетіп, «нағашы жұртымды көремін» деген соң Құдайғұл жолдастарымен жолға шығады. Сол сапарда қалмақтан зәбір керген бір қазақ ауылын бұлар айласын асырып, жаудан аман алып қалады. Риза болған ауыл қариялары «таңдаған қызынды ал» деген. Содан Құдайғұл ауыл биінің үш қызының кенжесі Қарлығашқа үйленген. Одан туған үш ұлдың бірі — ейгілі Байбарақ батыр. Құдайғұлның ұрпақтары Шыңғырлау, Сырым, Жаңақала, Казталов, Бекей ордасы, Құрманғазы (Атырау облысы) ауданында тұрады. Батырдың бір баласы Малбасар Шыңғырлау ауданының Алмаз ауылы маңына жерленген. Құдайғұл өмірі туралы деректер аз.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Дия Ахметұлы

**Дия Ахметұлы, Дияқажы, шын аты - Мұхамедия** (1.3.1871, Қарағанды облысы Шет ауданы, бұрынғы Ақшатау болысы (Семей облысы)  - 13.6.1931, Қарқаралы қ.) - ақын. 

Арғын тайпасы, Қаракесек руының Керней бұтағынан шыққан. Есімі мен шығармалары ел есінде сақталып келген. Кеңес дәуірі кезінде Дияның көзқарастары саясатқа сәйкес келмегендіктен әдебиет тарихына енбей қалған. Жоңғар шапқыншылығынан елі мен жерін қорғаған Жарылғап батырдың ұрпағы. 

Оқу жолындағы ізденісін ауыл молдасынан бастап, Уфадағы медресені тәмамдаумен аяқтайды. Стамбул қаласында болып, кітапханасындағы мол мұралармен танысады. Дия арнаулар мен толғаулар шығарып, айтыстарға қатысқан. Арнаулары мысқылға, кекесінге құрылған, *"Бабасқа", "Түсетайға", "Сапарғалиға"* деген өлеңдерінде жеке адамдардың кескіп-кейпін бейнелесе, *"Ағайынға", "Туған жер"* толғауларында елдің тыныс-тіршілігін шыншылдықпен суреттейді. Бабас ақынмен айтысы (1923) өткір тілмен, шындықты бетке айтқан турашылдығымен ерекшеленеді. Дия өз өлеңдерінде ауыз әдебиетінің шағын жырларын (қоштасу, жоқтау, т.б.) байытуға мол үлес қоса білді.

## Дереккөздер

* https://ru.calameo.com/books/002357137191c26711e61

Санат:1 наурызда туғандар
Санат:1871 жылы туғандар
Санат:Шет ауданында туғандар
Санат:13 маусымда қайтыс болғандар
Санат:1931 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қарқаралыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Айтыс ақындары
Борығу

**Борығу** (Выпревание) — жеткілікті мөлшерде тоңазымаған жерге қардың мол түсуі кезінде ұзақ уақыт қарқынды тыныс алу мен қосалқы қоректік заттектерді айтарлықтай жоғалту нәтижесінде өсімдіктердің үсіп кетуі.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Дию

**Дию, жін, пері** ( **', singular  ''[[Парсы тілі|парсы]] - жын, [[пері]]) - [[миф]]тік кейіпкер. 

Денелі, күшті, сиқырлы жан иесі түрінде бейнеленеді. Иесінің (бақсының, т.б.) қалауынша таңғажайып істер істейді-мыс. Дию, көбінесе, [[ертегі]]лердің [[кейіпкер]]і түрінде жиі кездеседі. Қазақ халқының қиял-ғажайып ертегілерінде Дию кейде Дәу деп те аталады.

==Исламға дейінгі жіндер==

Таяу Шығыс өңіріндегі археологиялық қазбалардан тас және басқа заттардағы суреттерде кездеседі.

==Исламда==

===Жіндер Інжілде===
Жін () Жанн ( **') Мажнун ( **') және **' () сөздері аудармаларды кездеседі **таныс жан** немесе אוב (ob) Жанн және **пері**  (*daimónion*) for **.

## Дереккөздер


Санат:Араб мифологиясындағы мифтік жаратылыстар
Құли Бекесұлы

Құли Бекесұлы(1902, Қаратөбе ауданы, Шөптікөл ауылы 14.10.1985,сонда) — емші, көріпкел. Құлидың атасы Аққұл, әкесі Бекес те — иман болған, әулие атанған адамдар. Оған ақыл-есі ауысқан, басы ауыратын адамдар келіп емделген, бала көтермей жүрген келіншектер қаралған. Кез келген науқасты сырқат-кеселінен айықтыратын қасиеті болған. Құлидың емшілік қасиеті кейінгі ұрпақтарына да дарыған. Қазір қызы Дәметкен ауруларды қарайды. Құлидың күмбезделген зираты бар, бұрынғы «Шептікел» кеңшарының 1-фермасы аумағындағы қорымда.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Биоэкология

thumb|'''Биоэкология'''
**Биоэкология** - тірі организмдер және олардың мекен-жайларымен қарым-қатынастары туралы ғылым. Бұл терминдерді 1865 жылы неміс ғалымы Э.Геккель (1834—1919) енгізді. Э.Геккелдің түсінігі бойынша, биологиялық ғылым. Дегенмен кейінгі кездері экологияның қолдану шеңбері кеңеюде. Бірақ оның негізгі биологиялық ғылым екенін ұмытпау керек.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Ғалым Қанапияұлы

**Ғалым Қанапияұлы** (1 қаңтар 1938, Алтай аймағы, Қытай — 24 ақпан 2000) — жазушы, ақын. ҚХР Жазушылар Одағының мүшесі.  

Шыңжаң университетін бітірген (1958). 1958—1976 жылдары Пекин ұлттар институтында оқытушы, 1976—1989 жылдары Шыңжаң халық баспасында редак­тор қызметтерін атқарған. «Көкигім» (1980), «Жолшыбай» (1978) атты өлең жинақтары мен «Бұрқасын» үш томдық трилогиясы жарық көрген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ақындары
Санат:КСРО ақындары
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:XX ғасыр ақындары
Санат:XX ғасыр жазушылары
Ғани Саржанұлы

**Ғани Саржанұлы** (9.6.1930, ҚХР, ШҰАР, Тарбағатай аймағы, Толы ауданы) - ақын, жазушы. ҚХР Жазушылар одағының мүшесі. 1945- 48 ж. Үш аймақ төңкерісіне қатысып, әскерде болған. 1948 - 56 ж. Толы ауданында мұғалім болып жұмыс істеген. 1956 жылдан "Шыңжаң" газетінің қазақ тіліндегі басылымында тілші, редактор.
## Шығармалары:
* Көресі. Роман. Пекин, 1989; 
* Қайтауыл Роман. Ү., 1991; 
* Сонар. Өлен­дер жинағы, Пекин, 1982; 
* Медальды азамат. Очерктер жинағы, Ү., 1981; 
* Қарауыл Әңгімелер жинағы, Күйтің. 1988.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Хасен Досайбаев

**Хасен Досайбаев** (1900, Алматы облысы Жамбыл ауданы - 1945, сонда) - ақын. Отан соғысына қатысқан. Патриоттық өлеңдері майдан газеттерінде басылған. *"Жаз", "Жер мен еңбек", "Еңбек үлгісі", "Адал еңбек", "Болат пен дене", "Мұғалім", "Пушкинге", "Фрунзе туралы қойшының өлеңі"*, т.б. өлендері облыстық газеттерде, жинақтарда ("Халық ақындарының өлеңдері", 1937; "Ел жүрегі", 1937; "Ленин-Сталин туралы жырлар", 1949) жарияланған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ұлықпан Сейсекенұлы

**Ұлықпан Сейсекенұлы** (11.9.1947 жылы туған, Атырау облысы Жылыой ауданы Күлсары ауданы) - ақын. Жамбыл технологиялық институтын бітірген (1970). 
*1973 - 1974 жылдары Атырау облысы Жылыой ауданы комсомол комитетінің ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі,
*1974 - 1987 жылдары Жылыой ауданы ішкі істер бөлімінің тергеушісі, бөлімше бастығы қызметтерін атқарған.
## Шығармалары
"Атырау айдыны" (1982), "Теңіз" (1984), "Ақ бесігім - кең Жылыой" (1985), "Адамзат, Жер-Анаңа табын енді", "Теңіз" (1996), т.б. кітаптары жарық көрген.
## Дереккөздер


Санат:1947 жылы туғандар
Құлымбет Көштайұлы

Құлымбет Көштайұлы(туған — өлген жылы белігісіз) Кіші жүз ханы Әбілқайырдың Петербургке жіберген елшісі. Құлымбет 1730 жылы Әбілқайырдың тапсырмасымен орыс патшасына ханның өз қарауындағы 40 мың қазақпен Ресейдің қол астына кіріісі келетіні жөнінде ықыласын жеткізіп барды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Абдукерим Ғаниев

**Абдукерим Ғаниев** (10.1.1937, Алматы облысы Жаркент ауданы Шолақай ауылы) - ақын. Қазақстан Жазушы­лар Одағының мүшесі (1970). ҚазҰУ- ды бітірген (1959). 
*1959- 1964 ж. Еңбекшіқазақ және Қарасай ауданындағы орта мектептерде мұғалім, 
*1964 -66 ж. Алматыдағы "Комму­низм туғи" газетінде қызмет ат­қарған. 
*1966 - 74 ж. Қазақ радиосы­ның шет елдерге радио хабарларын тарату бас редакциясында редак­тор, 
*1974 - 87 ж. аға редактор қызметтерін атқарған. 
*1953 ж. Пан­филов ауданы "Колхозчилар авази" газетінде өлеңдері жарияланған.
 
## Шығармалары:
Алғашқы өлеңдер жинағы "Жастық сезімдері" 1962 ж. жарық көрген. "Баһадур" атты эпикалық поэма жазған. Кейбір шығармалары "Шынар ағаштары", "Ұйғыр ақындарының дауысы", "Ұйғыр ақындары" сияқты поэзиялық топтамаларға енген." Ағалар жолы", "Қазақстан", "Жер туралы декрет", "Армандарым", "Ақиқат", "Жауынгер монологі", "Ой адамы бәрінен биік", "Ана жұртым Шолақай" кітаптарының авторы. "Отан махаббаты"( 1968), "Қасиетті сурет" (1971), "Аталар жолы" (1978), "Жарайсың, ұлым" (1982), "Жетісу жүлдыздары" жинағы басылып шық­қан (орыс тілінде, 1987). Қазақстан Жоғары Кеңесі құрмет грамотасымен марапатталған (1987).

## Дереккөздер

Санат:Панфилов ауданында туғандар
Санат:Қазақ жазушылары
Санат:Қазақстан әдебиеті
Санат:Қазақстан жазушылар одағы мүшелері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қазақстан ұйғырлары
Тәбия Қаражанова

**Тәбия Қаражанова** (1900 жылы туған,
Алматы облысы Қаскелең ауданы Жандосов ауылы) - ақын. Жасынан айтысқа
қатысқан. 1916 жылы жайлауда өткен
бір тойда ауылдасы Омарқұлмен
айтысып, бұл айтыс кейін төңірекке
тарап кеткен. Оны 1936 жылы Тәбияның өз
аузынан жазып алған - Керімбеков
Саяділ. Бұл айтыс жинақтарында
жарияланды ("Айтыс", 1942, 1965).
Тәбия мен Қыдырбай айтысы да жинақтарда басылды.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сәду Қайырлапов

**Сәду Қайырлапов** (1910, Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданында Бозашы мекені, - 1970, сонда) - ақын. Маңғыстау, Атырау атырабын, Түрікменстан жерін аралап, "Қырымның қырық батыры" цикліндегі жырларды, Абыл, Қашаған, Елубай, Нұрпейіс, Сәттіғұл толғауларын айтып таратқан. 2-дүниежүзілік соғысы жылдарында патриоттық шығармаларымен танылған. Өлеңдері аударды, облысттық газеттерде жарияланып тұрған. "Мереке", "Ел қалаған ұлдарыма", "Бір дауыспен", "Өндірісті шолақтау", "Өзгерген өңір", "Ел байлығы", "Ұлы Лении данамыз", т.б. Толғаулары ел арасына кең тараған.
## Дереккөздер
Ғаппар Біләлұлы

**Ғаппар Біләлұлы** (7.10.1938, ҚХР, Тарбағатай аймағы, Майль мекені) - жазушы. ҚХР Жазушылар одағының мүшесі, ШҰАР әдеби сыйлығының иегері. Тарбағатай аймақтық педагогикалық мектебін бітірген (1955). Әр түрлі қызметтер атқарған. Шығармалары 1957 жылдан басылымдарда жарық көрген.
## Шығармалары:
*Қалжуыр. Ү., 1983; Өлең-дастандар (Ахметжан Берікбаевпен бірге) Пекин, 1985; 
*Жүректің жарлығымен. Роман. Пекин, 1990; 
*Бидайық, Ү., 1992.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қайырма

**Қайырма** () - өлеңнің әр тармағынан кейін қайталанып отыратын қосымша тармақтар, түйінді мағынасы бар сөздер. Көбінесе әнмен айтылатын өлеңде қайырманың алуан түрлі нұсқалары қолданылады. Қайырма - халық ауыз әдебиеті туындыларында кездесетін көне композициялық тәсіл. Ырғақтың өрнегі жағынан алдыңғы өлең шумақтарына қарағанда ықшамды келіп, қысқа қайырылады. Ән өлеңде негізгі әннен өзгерек жеңіл әуенмен айтылады.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Құндызшөп

**Құндызшөп** () — сарғалдақтар тұқымдасына жататын көпжылдық өсімдік. 

## Биологиялық сипаттамасы
Гүлдену және жемістену кезінде әсем болып келеді. Жапырағынан алынған сіріңдінің бактерия жойғыш қасиеті бар. Өсімдік жас кезінде улы. Тамыр бойындағы жапырақтар гүлденгеннен кейін ашылады. Ірі қоңыраугүлдері күлгін не көк түсті болып келеді. Тұқымынан көбейеді. Тұқымының ұзынша жіңішке түгі болады. Наурыз-мамырда гүлдеп, мамыр-маусымда жеміс береді, кейде тамыз-қыркүйекте қайта гүлдейді. Ешкі тауы етегінде, Қараағаш қойнауында, т.б. жерлерде өседі. Халық медицинасында, мал дәрігерлігінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Сарғалдақтар тұқымдасы
Бұзылған жерлер

**Бұзылған жерлер** (*Земли нарушенные*) — өзінің шаруашылықтық құндылығын жоғалтқан немесе топырақ және өсімдік жамылғыларының, гидрологиялық режімінің бұзылуына, сондай-ақ адамның өндірістік әрекеттерінің нәтижесінде техногенді жер бедерінің түзілуіне байланысты қоршаған ортаға қолайсыз ықпал ету көзі болып саналатын жерлер.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Досжан Қожбанұлы

**Досжан Қожбанұлы** (1832, Атырау облысы Исатай ауданы, Кетешағыл ауылы - 1909, Исатай ауданы, Хамит Ерғалиев ауылы) -төкпе ақын.  

Кіші жүз Жетіру тайпасының Тама руынан шыққандықтан *"Тама Досжан"* атанған. Xамит Ерғалиевтің атасы. Арабша сауаты болғанымен өлең, толғауларын көне жыраулар дәстүрімен ауызша шығарып, кейін хатқа түсіріп отырған. Досжанның *"Ей, жақсылар, жақсылар", "Даңғалға", "Мұқашқаұлы Жәмілжанның қазасын естіртуі"* дейтін өлең, толғаулары бар. *"Ал, ием, ақ сұңкар құс қолыңда"* деп басталатын толғауы Қазан қаласындағы ун-ті кітапханасының сирек кездесетін қолжазбалар қорында сақталған. Бірқатар өлең, толғаулары *"ХІХ ғасырдың қазақ поэзиясы"* (Алматы, 1985), жинағында, Ө.Әлімгереевтің "Мақаш әкім" (Ганюшкин, 1992) кітабында жарық көрген. Досжан өлең, толғауларында заман халі, өмір мәні, тіршілік сәні, өтпелі дәурен, кісілік қасиет туралы келелі ойлар айтады. Бейнелі де, әсерлі сөздерден, ақындық арынмен тебіріне толғайды.

## Дереккөздер


Санат:1832 жылы туғандар
Санат:Исатай ауданында туғандар
Санат:1909 жылы қайтыс болғандар
Санат:Исатай ауданында қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ақындары
Ғаяр қатын

**"Ғаяр қатын"** - дастан. 7-8 буынды жыр үлгісі түрінде, кейде 11 буынды болып келетін қара өлең үлгісінде құрылған. Жырды халық ақыны С.Керімбеков Қозыбағар де­ген ақыннан 1935 ж. жазып алған. "Ғаяр қатын" дастанының сюжеті - Шығыс және Батыс әдебиеттеріне ерте дәуірде кеңінен тараған көне үнді фольклорынан бастау алады. Дас­танның қазақ халқының арасына тараған үлгісінің негізгі тақырыбына - теріс жолмен баюды көздеген аяр әйелдің күйеуімен бірігіп істеген түрлі істері, елді арбап, алдауы негіз болады. Дастанның қазақ әдебиетінде қалыптасқан үлгісінің сюжеті - көне үнді фольклорындағы және әлем әдебиетіне тараған нұсқасынан көп алшақ кетпеген. Дегенмен шығыс халықтары әдебиетінде "Ғаяр қатын" дастанының қарасөз түрінде келіп, новеллалық, хикаяттық формада кездесетін үлгісі де бар. "Ғаяр қатын" көптомдық "Қазақ халық әдебиеті" жинағының 13-томында (1990) жарияланған. Толық қолжазба нұсқа­сы Орталық ғылыми кітапхана қорында сақтаулы.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Бөген сыйымдылығы

thumb|250px|Бөген
**Бөген сыйымдылығы** (*Емкость водохранилища*) — текше метр мен текше километр өлшеміндегі суқойманың көлемі; 
* **Пайдалы бөген сыйымдылығы** — қалыпты тежеме көтерілімдік деңгейі мен жобалық деңгей арасыңдағы су мөлшері.

## Тағы қараңыз
* Бөген

## Дереккөздер


Санат:Су қоймалары
Бейбіт (ақын)

**Бейбіт** - (туған өлген жылдары белгісіз, бұрынғы Қостанай уезі, Дамбар болысы, Қарабалық ауылы - сонда) - ақын. 

X. Досмұхамедұлының "Қазақ халық әдебиеті" атты зерттеуінде (1928) оның есімі XIX ғасырдағы белгілі қазақ ақындары қатарында аталады. 

## Шығармалары
* "Түкейге"
* "Хамзаға"
* "Шұбардан көшуші едік..." өлеңдері.

Өске Торқаұлымен айтысы сақталған. Бейбіт мұрасының бір бөлігі Орталық ғылыми кітапхана қорында сақтаулы.

## Дереккөздер

Санат:Қарабалық ауданында туғандар
Санат:Қарабалық ауданында қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ақындары
Сейфілмәлік-Бәдіғұлжамал

**Сейфілмәлік-Бәдіғұлжамал** - оқиғасы "Мың бір түннен" алынып, ел арасына кең тараған ғашықтық дастан. Тұңғыш рет 1807 жылы "Сейфүлмәлік" деген такырыппен шағатай тілінде жарияланды. Осы кітаптан кейін қазақ арасына кең тараған жырдың
екі нұсқасы он шақты рет басылып шықты. 
*1870 жылы В.В. Радлов жинағында басылған нұсқа, оны Лк.Шайхысыламұлы қайта жырлап, 1903, 1908 жылдары Қазан қаласында бастырған. Радлов жинағындағы және Жүсіпбек бастырған нұсқаның тілі таза, араб-парсы сөздері аз, көп сөзділік, қайталау кездеспейтін көркем туынды. 
*"Қисса-и-Сейфулмәлік", "Қисса-и Ғабдулмалик деген әр түрлі тақырыппен 7 - 8 рет Қазан қаласында басылып шыққан Ақыт Ұлымжыұлы Карымсаков нұскасы. Қазақ арасына мол тараған жырдың композициясы сәтті құрылған әрі көркем жазылған. "Сейфілмәлік-Бәдіғұлжамал" дастаны шығыс сюжетіне құрылса да, қазақ халқының ауыз әдебиетімен орайласып, үйлесіп кеткен шығарма. Дастан "Ғашыкнаме" жинағына енді (1979).
## Дереккөздер
Мәлікриян Рабиғұлмүлік Қыз Жәмила

**"Мәлікриян Рабиғұлмүлік Қыз Жәмила"** - шығыстық сарындағы ғашықтық дастан. Шығыс Қазақстан облысы Шар ауданында тұрған ақын Тұлымхан Төлеубайұлының жырлауынан ауыз әдебиетін жинаушы Күсембек Байғұттыұлы жазып алған. Дастан сюжеті арабтың "Мың бір түн" ертегісінен өлеңге түсірілген, "Сейфүлмәлік" ғашықтық дастанына ұқсас келеді. Мәлікриян  деген патшаның баласы Рабиғұлмүліктің ғашықтық жолдағы кездескен қиындықтарды жеңіп, Жәмила қызға қосылғандығы жайлы сыр шертеді. Бұл дастан мазмұны осы Шар ауданында тұрған ақын Телібай Манабаев жырлаған "Жәмила" дастанына ұқсас болғанымен тілі, стилі басқаша. Күсембек нұсқасы толық, 11 бір буынды қара өлең үлгісіне құрылған. Қолжазба нұсқасы Орталық ғылыми кітапхананың қолжазба қорында сақтаулы.
## Дереккөздер
Асан Тәжиев

**Асан Тәжиев** (1907, Түркістан облысы, Бәйдібек ауданы — 1976, Түркістан облысы, Бәйдібек ауданы) — ақын. Өлеңді жазып та, ауызша айтып та шығаруға машықтанған. Ауылда ағарту саласында қызмет істеген. Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан. "Жауынгер батыр ерлерім", "Харьков азат етілді", "Отан үшін", т.б. майданда шығарылған өлеңдерін қарулас жолдастарының арасында айтып жүрген. Соғыстан кейін "Жас шопандарға", "Балаларыма", "Орыс тілі - ана тілі", т.б. арнау жырлары, "Жақсы мен жаман", "Молда мен қарға", т.б. мысал өлеңдері аударған газеттерде басылды. Біраз өлеңі "Шұғыла" жинағында (1977) жарияланған.
## Дереккөздер


Санат:1907 жылы туғандар
Санат:Бәйдібек ауданында туғандар
Санат:1976 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ақындары
Досжан Темірбайұлы

**Досжан Темірбайұлы** (т.ө.ж.б. 19 ғ., қазіргі Батыс Қазақстан облысы Жаңақала маңы) - қазақтың ақиық акыны. Кіші жүз Байұлы ішінде Алаша руынан тарайды. 

Ел арасында *"Қарабура Досжан"* атаған. Тоқсан жасап дүние салған. Досжанның *"Жетеді бір уыс түз бір қауымға", "Көшек төренің Салық, Шәріп деген балалары оқудан келгенде айтқаны", "Ай не болар күннен соң"*, т.б. өлең, толғаулары Орталық ғылыми кітапхананың колжазба қорында (484, 364 бумалар) сақтаулы. 
Досжан шығармалары - өмірдің мәні мен жарастығы хақында ойлы түйіндер, әсерлі толғаныстар болып келеді.

## Дереккөздер


Санат:Жаңақалада туғандар
Санат:Қазақ ақындары
Досжан Сексенбайұлы

**Досжан Сексенбайұлы** (1838, қазіргі Атырау облысы Махамбет ауданы - 1874, Атырау қ.) - ақын. Шыққан тегі - Кіші жүз, Байұлының Есентемір руы. 

Ел ішінде *"Есентемір Досжан"* атанған. Досжанның ақындығымен елге ерте танылған. Өмірінің соңғы жылдарында ел әкімдерінің көз қырына ілініп, жаламен ұсталады, отыз алты жасында патша түрмесінде қаза болды. Түрмеде тез ағашына байлаулы жатып айтқан *"Даусым, саған не болды?"* деген ұзақ толғауы ел арасына кең тараған. Досжан толғауы *"Атаман"* (1926), *"Ақберен"* (1972), *"XIX ғасырдағы қазақ поэзиясы"* (1985) жинақтарында жарияланған. Досжан ақын бұл толғауында өнер адамының озбырлықка, әділетсіз заманға қарсылығын айқын бейнелеген.

## Дереккөздер


Санат:1838 жылы туғандар
Санат:Махамбет ауданында туғандар
Санат:1874 жылы қайтыс болғандар
Санат:Атырауда қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Ресей империясында қуғындалғандар
Санат:Абақтыда қайтыс болғандар
Ер Бегіс

**"Бегіс батыр"**, **"Ер Бегіс"**- *"[[Қырымның қырық батыры]]"* топтамасына енетін жыр. Көлемі - 848 жол. 1942 жылы Алматыда Мұрын жыраудан М.Хакімжанова жазып алып, бастырып шығарған. 

Жырда Сүйініш батырдың зарыққанда көрген баласы Бегіс батырдың елін қалмақтардан қорғау жолындағы ерлік істері баяндалады. Жыр нұсқасы толық, құрылысы 7-8 буынды. "Батырлар жырының" 3-томында (1964), "Қазақ халық әдебиеті" көп томдығының 11-томында (1989) жарияланған.

## Дереккөздер


Санат:Қырымның қырық батыры
Санат:Қазақ жырлары
Санат:Мұрын жырау
Санат:Жырлар
Айтбай Досжанов

**Айтбай Досжанов** (1873, Жезқазған облысы Ұлытау ауданы Қарадыр а. - 1958, сонда) - ақын. Зергерлік, ұсталық кәсіппен айналысқан. Алғашқы өлеңдері Жезқазғандағы *"Қызыл кенші"* газетінде жарияланды. Кейін осы газетте *"Менің жырым", "Жаңа заң"* атты толғаулары, басқа да өлең-жырлары жарық көрген. Замандастары Тайжан, Иманжан, Болман ақындармен кездесіп, өнер сынасқан.
## Дереккөздер
Қашқынбай Қожамбетұлы

***Қашқынбай Қожамбетұлы*** (1830, Нарын құмы, Майтөбе мекені, қазіргі Атырау облысы - 1870 жылы шамамен Өзбекстан, Хорезм өңірі) - акын. Кіші жүз Байұлының Таз руынан шыққан. Қашқынбайдың ел аузында "*Әуелі сөз сөйлейін жүрген жайдан", "Айналайын, Ыбыраш", "Сәлем айт барсаң, шырақ, біздің елге", "[[Дүния]]ның қызығы", "Ыбыраш, адал туған бір бала едің*", т.б. толғаулары сақталған. *"Сахара салқын, самал, самиян жел, жақсы еді жаз жайлауға Ойылымыз", "Көп кешер деген сөз бар сынық арба", "Мың қарға тие ала ма бір сұңқарға, он жабы сатсам жетпес бір тұлпарға"*, т.б. туындылардың авторы. Қашқынбай ақындығын Қарасақал Ерімбет ерекше бағалаған. Ақын өлең, толғаулары "*Ақберен*" (А., 1972), "*Бес ғасыр жырлайды*" (1984, II т., 1989, 1-т.) жинақтарында жарияланған. Шығармалары К. Сыдиықовтың "*Ақын, жыраулар*" (1974) кітабында талданған.
## Дереккөздер
Орынкүл Орманқызы Тәжиева

**Орынкүл Орманқызы Тәжиева**
(3.6.1943 жылы туған, Түркістан облысы Сарыағаш ауданы Абай ауылы) - жазушы.

Шанышқылы тайпасының Тініке руынан шыққан.  

Шымкент қаласындағы медициналық училищені,
ҚазҰУ-ды бітірген (1969). Аудандық ауруханада дәрігер болып қызмет атқарған. Республикалық "Лениншіл жас"
(қазіргі "Жас Алаш") газетінде, одан
соң "Қазақстан" баспасында кіші редактор болып істеген. 1972 жылы Келес
ауданында "Мақташы" газетінде алдымен
бөлім меңгерушісі, онан соң жауапты хатшы, 1985 жылы Келес ауданында партия
комитетінде үгіт және насихат бөлімінің
нұсқаушысы, аудан орталығындағы
№3 балабақша меңгерушісі болып
жұмыс істеген.
## Шығармашылығы:
Жеті Қыз. Повесть. А., 1968;
Қара қолғап. Әңгімелер. А., 1970;
Менің ауылымның адамдары. Очерктер. А.,1972; 
Алтын жазулы алқа. Әңгімелер.А., 1981;
Шоқ жұлдызды Домалақ ана.Роман. А., 1991;
Сырғалылар әулетінің құпия қазынасы. Роман. 1993.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Зұфар Нұрсапаұлы Сейітжан

**Зұфар Нұрсапаұлы Сейітжан** (27.5.1941 жылы туған, Шығыс Түркістан, Тарбағатай аймағы, Толы ауданы) - фольклортанушы ғалым, филология
ғылым докторы (2000), профессор (2001). КазҰУ-ды бітірген (1965). 1965 - 1975 жылдары Шығыс Қазақстан облысы Таскескен ауданындағы Ы.Алтынсарин атындағы орта мектепте мұғалім, 1975 - 1991 жылдары Әдебнет және өнер институтында ғылыми кызметкер болып жұмыс істеген. 1992 жылы КазҰУ-да филология факультетінің доценті, профессор Ш.Уәлиханов атындағы сыйлық иегері (1990). "Рауан" (1978), "Таңшолпан" (1988), "Тау самалы" (1993) жыр кітаптары және фольклорлық желі негізінде "Эпостық батырлар" (2001), "Салт-дәстүр" (2001) балаларға арналған кітаптары бар. Сондай-ақ, "Тарихи эпос" (1994), "Шетелдегі қазақ әдебиеті" (1995), "Шыңжаң қазақ әдебиеті (1999),"Халық әдебиеті" (2002), "Ақыт ақын" (2002),
"Эпостағы өмір өрнектері" (2004), т.б. монографиялары мен оқу құралдары жарық көрген.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Досқожа жырау

**Досқожа** (1801 - 1866) - жырау. 

Оның есімі *"[[Кенесары хан|Кенесары]] қонысынан ауғанда Досқожаның айтқаны"* деген жырымен елге мәлім болган. Жыр ата мекенін тастап ауа көшкен елдің туып өскен жерін қимай жылап айрылысқан қоштасуын бейнелейді. Жырда Сарыарқаның жасыл орманы, көгілдір таулары, көк үйірім көлдері мен өзендері көркем тілмен суреттеледі.

## Дереккөздер


Санат:1801 жылы туғандар
Санат:1866 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ жыраулары
Бұзылусыз даму

**Бұзылусыз даму** (*Развитие без разрушения*) — БҰҰ-ның Қоршаған орта жөніндегі бағдарламасына (ЮНЕП) сәйкес 1970 жылдардың ортасында ұсынған тұжырымдамасы. Оның орнына экодаму тұжырымдамасы келді, содан соң, әсіресе, Рио-де-Жанейро қаласында 1992 жылдың маусым айында өткен БҰҰ-ның қоршаған орта жөне оны дамытуға байланысты конференңиясынан кейін қабылданған тұрақты даму тұжырымдамасы кең қолдау тапты.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Санат:Бұзылу
Санат:Ластану
Мәлік-Хасен

**"Мәлік-Хасен"** - қазақ халқының арасына кең тараған шығыс дастаны. Дастанның түп-төркіні арабтың "Мың бір түн" ертегісінен келген, ел аузында ертеден-ақ ауызша да, жазба түрінде де мол тараумен қатар Қазан қаласында "Қисса-и-Мәлік Хасен" деген тақырыппен жеке кітап болып (1883, 1890,1896, 1898, 1909,1912,1916 жылдары) басылып шыққан. Дастанда Махмұт ханның түсінде көрген ғажайып құсты әкелуге аттанған үш ұлы Асан, Үсен, Хасеннің жолға шығуы, осы жолда қызғаншақ, озбыр екі ағасы Асан мен Үсеннің әрекеттеріне Хасеннің тапқырлық, өжеттік, ерлік, адалдық әрекеттері қарама-қарсы қойылып, суреттелген. Қиын да қатерлі жолда Хасеннің батылдығы (Самұрық құстың балапандарын айдаһардан құтқаруы), тапқырлығы (құс болып жүрген Нұрғызайымды Ғайнижамалдың тұтқынынан құтқарғаны) шебер бейнеленген. Дастан қазақ халқының ауыз әдебиеті нұсқаларымен үндесіп жатқандығымен және адамгершілік абзал қасиеттерді дәріптеумен құнды.
## Дереккөздер


Санат:Мың бір түн
Санат:Қазақстан әдебиеті
Шорбану Қонақбайқызы Бейсенова

**Шорбану Қонақбайқызы Бейсенова** - (14.10.1947 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы) - жазушы. ҚазҰУ-ды бітірген (1969). 1968- 80 жылдары "Парасат" **(бұрынғы "Мәдениет және тұрмыс")** журналында әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, 1980 - 97 жылдары "Қазақстан әйелдері" журналында бөлім меңгерушісі болып қызмет істеген. Қазір ҚР Мәдениет, ақпарат және спорт министрлігі Ақпарат және мұрағат кабинетінің бас маманы, "Қазақ әдебиеті" газетінің "Кітап әлемі" қосымшасының редакторы. Алғашқы әңгімелері "Дидар" (бұрынғы "Коммунизм туы") газетінде, "Қазақстан әйелдері" журналында жарияланған. *"Тойға келген келіншек" (1980), "Топжарған қыздар" (1985), "Сезімтал жүрек" (1988), "Тағылымды тағдырлар" (2002),* т.б. кітаптары жарық көрген.
Украин жазушысы Дроздың "Ең ұзақ күн" (1978) әңгімесін, Е.Ермаковтың "Мен он алтыдамын" повесін (1980), Х.К. Андерсеннің ертегілерін (1984) қазақ тіліне аударған. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған (1985). Халықаралық "Алаш" әдеби сыйлық берілді (2000).

**Шығармалары**: 
* *Тойға келген келіншек. Әнгімелер жинағы. Алматы, 1980;
* *Қызғалдақтар. Ұжымдық жинақ - "Зағипа" повесі. Алматы, 1985;
* *Қазақ ауылы. Ұжымдық жинақ - "Темірқазық" әңгімесі. Алматы, 1985;
* *Сезімтал жүрек. Повесть және әңгімелер. Алматы, 1988;
* ''Тағылымды тағдырлар. Астана.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1947 жылы туғандар
Шолпанқұл Сейітов

**Шолпанқұл Сейітов** (1900, Жамбыл облысы Красногор ауданы Ораза - 1943) - ақын. Әкесі Сейіт өлең-әнге құмар сауықшыл кісі болған.Шопанқүл да жасынан әйгілі әнші ақын Кененге ілесіп, содан үлгі алады. 1932 - 1941 жылдары әр түрлі салада еңбек етіп, кейін ауылдық кеңестің төрағасы болады. Кенен Әзірбаевтың "Сағындым-ау, Шолпанқұл" деген белгілі әні осы жауынгер ақынға арналған. Бірсыпыра өлеңдері "Жыр-аманат" жинағына (құрастырған - К.Сейдеханов) енген. Құрмет грамотасымен марапатталған.
## Дереккөздер
Көркем өнер

**Көркем өнер** - қоғамдық сананың көркемдік ойлау тәсіліне негізделетін үлкен бір саласы, өмір құбылыстарын бейнелеп көрсету құралы. Шығарм. өнердің сан алуан түрі (сурет, бейнелеу өнерінен бастап, ән, музыка, сәулет өнері, ою-өрнек, өлең, қара сөз) Көркем өнер дүниесіне жатады. Сан салалы жанрда жасалып тұрғанымен, олардың бәрі, айналып келгенде, дүниені эстетик. жолмен, әдеміні сезіну арқасында пайда болған нәрселер. Көркем өнер адамның екінші өмірі, сезім дүниесінің көркем бейнелер арқылы табиғи жаратылыстан тыс өзгеше өмір сүруі. Мүның бәрі, түйсік, түсінік көркемдік ойлау қабілетінен тумак. Дүниені көркемдік жолмен танып, оның бейнесін келтіруге ұмтылу әріден, көне заманнан басталатыны анық. Ауыз әдебиеті туындылары мен тастағы таңбалар осыны дәлелдейді. Көркем өнердің барлық салаларына ортақ сипат дүниені, өмір құбылыстарын жинақтап, типтік дәрежеге көтере, сонымен бірге нақтылы қалпында бейнелеп көрсету болса, әр саладағы бейнелеу құралы, бейнелеу тәсілдері өзінше бөлек болып келетінін айту қажет. Айталық, сурет өнерінде бейнелеу құралы - бояу, түрлі түсті бояулардың мағыналық мол мүмкіндіктері. Ал музыка, ән-күй шығармаларында өмір шындығы дыбыстық әуезділігі, әннің, мелодияның ой-сезімді жеткізудегі мәнділігі арқылы көрінеді. Көркем әдебиетте өмір құбылыстары, ай- тылған ой-сезім сөзбен мүсінделеді, сөздің мағыналық байлығы, өсерлілігі аркылы жеткізіледі. Әрбір өнер саласының өз тілі, өз бейнелеу тәсілдері бар. Сонымен қатар кейбір тәсілдер, жанрлық түрлер бірнеше өнер саласына ортақ болып та келеді. Түгелдей алғанда Көркем өнердің барлық салалары тамырлас, түп негізі бір, қазіргі дәуірде де бір-бірімен жалғаса дамып келеді.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Мәлике Ғұмарқызы Ғұмарова

**Мәлике Ғұмарқызы Ғұмарова** (20.12.1918, бұрынғы Орал облысы Орда ауданы Орда қаласы - 1994, Алма­ты) - фольклортанушы-ғалым, текстология маманы, филология ғылымының қандидаты (1953). ҚазҰПУ-ды бітірген (1941).
1941 - 1942 ж.орта мектепте мұғалім, 1942 - 43 ж. қазақ киностудиясында ассистент, режиссер, 1943 - 87 ж. ҚР FA Тіл және әдебиет институты текстология-қолжазба бөлімінің кіші, аға ғылыми қызметкері болып жұмыс істеген.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ағзалардың жеке дамуы

## Онтогенез
thumb|250px
Бүкіл онтогенез үдерісін 2 үлкен кезеңге бөлуге болады:
# *[[Эмбриогенез]]* - ұрықтың дамуы (немесе көптеген омыртқасыздар, балықтар және қосмекенділер дернәсілінің сатылары).
# *[[Постэмбриогенез]]* - туу соңынан даму, яғни дернәсілдік немесе ұрықтық сатылардан соң даму.

## Ұрықтың даму сатылары
1. Ең алдымен аталық жыныс жасушасы аналық жыныс жасушасына сперматозоидпен  қосылып зигота түзеді . Одан соң даму сатылары жүреді.

2. Ұрықтану өте салысымен зигота
дамуының алғашқы сатысы басталады. Бұл саты бластула (өсу) сатысы деп
аталады. Осы саты кезінде қарқынды
бөліну - митоз өтеді. Жасушалардың
тез бөлінетіні соншалық, қысқа интерфаза сатысында өсіп те үлгере алмайды. Бластула сатысында ұрық ұсақ
жасушалар түрінде топтасып, бластомерлер деп аталады. Бұл «*жасуша түйірлерінің*» пішіні, жасушалар
мөлшері, жасушаның орналасуы тірі мақұлықтардың түріне байланысты сан алуан болып келеді. Бластула - бұл жасушалары ерекшеленіп үлгермеген көпжасушалы ұрық.Бұл кезеңде ағзада жыныс мүшесі дамиды.
Сондықтан *[[бластула]] бір қабатты ұрық* деп аталады.

3. *[[Гаструла]] - ұрық дамуының екінші сатысы*. Бұл кезенде көптеген
маңызды оқиғалар өтеді, яғни жасушалардың жіктелуі - ұрық жапырақшалары; гаструла (қарын) қуысы, желілену (омыртқалыларда)
және жүйке тақташалары пайда болады. Біз үшін ең маңызды окиға -
ұрық жапырақшаларының - жасушалардың ерекшеленген, жіктелген
қабаттарының пайда болып қалыптасуы. Ұрықтың ертерек даму сатысы - эктодерма және ішкісі - энтодерма. Сондықтан гаструланы қосқабатты ұрық немесе ұрық дамуының екі қабатты сатысы деп атайды.
Даму барысында үшінші ұрық жапырақшасы - мезодерма жекеленіп
шығады. Сөйтіп гаструланың кейінгі сатысы үшқабатты болады.

4. *[[Нейрула]]* (жүйкелік) - ұрықтың тек желілілерге ғана тән гаструладан кейінгі сатысы. Бұл кезеңде жүйке тақташасынан жүйке
түтігі қалыптасады. Жүйке түтігінен ми және жұлын дамиды.

## Дереккөздер
Бұташық

**Бұташық** (Кустарничек) — діңі анық байқалмайтын (қаражидек, мүкжидек, итбүлдірген және т.б.), өркендері күшті бұтақталған тырбық (биіктігі 5—60 см) көпжылдык өсімдік. Тундраның өсімдік жамылғысында басым, кейде қылқан жапырақты ормандарда, биік тауларда тұтас белдеу кұрайды.

## Бұташықтар

Image:Vaccinium_myrtillus_02.JPG|Қаражидек
Image:Vaccinium_vitis-idaea_20060824_001.jpg|Итбүлдірген
Image:VacciniumOxycoccos.jpg|Мүкжидек
Image:Calluna_vulgaris_1.jpg|Аршагүл
Image:Andromeda-polifolia-flowering.JPG|Аққайрақ
Image:Empetrum_nigrum_a1.jpg|Сужидек


## Дереккөздер

Санат:Өсімдіктер
Темір Бейісұлы Бейісов

**Темір Бейісұлы Бейісов** - (1911, Батыс Қазақстан облысы Қамыссамар ауылы - 12.4.1995, Орал қаласы) - ғалым, филология ғылымының кандидаты (1953). Орал педагогика техникум (1932), Саратов педагогика институтын (1937) бітірген. 1932 - 33 жылдары облысы оқу бөлімінде бөлім меңгерушісі, партия қызметкерлері мектебінде оқытушы, 1937 - 39 жылдары Шымкент мұғалімдер институтында аға оқытушы, 1941 - 42 жылдары Орал қаласында орта мектепте мұғалім, оқу бөлімінің меңгерушісі. 1942 жылы облысы оқу бөлімінің инспекторы, 1942 - 45 жылдары Фурманов ауданындағы орта мектепте оқу ісінің меңгерушісі, директоры болған. 1945 - 54 жылдары Орал педагогика институтында аға оқытушы, сырттай оқу бөлімі директорының орынбасары, 1954 жылдан зейнеткерлікке шыққанша оқу ісі жөніндегі проректоры қызметін атқарған.

**Шығармалары**: 
* Шевченко в Казахстане. Алма-Ата, 1952; 
* Некоторые вопросы горьковских традиции в современной казахской литературе. Алматы, 1953.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Саттар Сейітхазин

**Саттар Сейітхазин** (12.1.1927, Солтүстік Қазақстан облысы Көкшетау ауданы Қарағай ауылы - 5.3.1999) - ақын, аудармашы

Карағанды қаласындағы Окытушылар институтын (1947) Мәскеудегі Әдебиет инстиутын бітірген (1956).

1947 - 1951 жылдары Көкшетау облысындағы орта мектепте мұғалім.

1951 - 1956 жылдары Алматыға келіп, "Оқу құралдар баспасында" (казіргі "Мектеп баспасы) редактор, аға редактор, Қазақстан Мәдениет министрінде референт, "Қазақ әдебиеті" газетінде тілші қызметтерін атқарған,

1956 - 1977 жылдары Мәскеуден оралғаннан кейін Қазақстан жазушылар одағында кеңесші, Қарағанды телевидениесінде аға редактор, Қазақ телевидениесінде аға және бас редактор, "Жазушы" баспасының поэзия редакциясында аға редактор қызметтерін атқарған.

1977 жылы шығармалық жұмысқа бірыңғай ауысқан. 

Сейітхазиннің "Тарих" атты алғашқы өлеңі 1947 жылы "Советтік Қарағанды" газетінде жарияланған. Сейітхазиннің көптеген өлеңдері орыс, алтай, қарақалпақ, поляк, т.б. тілдерге аударылған. А.Адаровтың, С.Даниловтың, Н.Дамдиновтың, т.б. орыс ақындарының өлең-жырларын қазақ тіліне аударған.

## Шығармалары
*Жүрек сыйы. Өлеңдер. А., 1953;
*Алғашқы сапар Поэма. А., 1955;
*Беркуты. Поэма и стихи. М., 1958;
*Хадиша. Повесть. А., 1973;
*Тереңдегі теңіздер.Өлеңдер. А., 1974;
*Қоңыр жер. Өлеңдер мен поэмалар. А., 1983;
*Аққу тамақ.Өлеңдер мен поэма. А., 1984;
*Кең жазира. Өлеңдер, поэмалар. А., 1986;
*Окжетпес. Өлеңдер. А., 1999.
## Дереккөздер


Санат:1927 жылы туғандар
Санат:1999 жылы қайтыс болғандар 
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан аудармашылары
Тұрлыбек Ілиясұлы Мәмесейіт

**Тұрлыбек Ілиясұлы Мәмесейіт** (17.02.1949 жылы туған, ҚХР, Іле ауданы Құлжа қаласы) - жазушы, сыншы. ҚазҰУ-ды бітірген (1975). 1975 - 1977 жылдары облысы "Жетісу" газетінде, Республикалық кітап палатасында, 1977 - 1995 жылдары "Жазушы" баспасында редактор, редакция меңгерушісі, 1996 - 1998 жылдары "Өнер" баспасының бас редакторы, 1998 - 1999 жылдары "Рауан" баспасында жетекші редактор, 1999 - 2001 жылдары "Атамұра" корпорациясында қызмет істеген. 2001 жылдан "Елорда" баспасында редактор. Сын мақалалары баспасөз беттерінде 1973 жылдан жарияланып келеді. Алғашқы әңгімесі жас жазушылардың "Арман қанатында" жинағына енген. "Тоғысқан толқын", "Зерделілік айнасы" сын кітаптарының, "Беторамал", "Түсіме тау кіреді", "Бесік пен несіп", "Плач охотника", "Әулиешоқы", т.б. повестер мен әңгімелер жинақтарының, "Таңжарық" романы мен "Қанқұйлы жарық" повесінің авторы. Кейбір шығармалары қырғыз, түрікмен, орыс, қытай тілдеріне аударылған. "Тауда өскен ұл" повесі "Жалын" баспасы ұйымдастырған жабық бәйгенің жүлдегері (1986). 2000 жылы "Әулиешоқы" атты повестер жинағы үшін Халықараралық "Алаш" әдеби сыйлығы берілген.
## Дереккөздер


Санат:1949 жылы туғандар
Жақан Сыздықов

**Жақан Сыздықов** (10 мамыр 1901, Қарлығаш ауылы, Көкшетау уезі, Ақмола облысы - 23 қазан 1977, Алматы) — ақын, аудармашы.

Арғын тайпасының Атығай руынан шыққан.
1920 - 21 жылдары Көкшетаудағы қызыл мұғалімдер курсында оқыған. 1922 - 26 жылы Көкшетау уезінде азық-түлік кызметінде қызмет атқарған. 1926 - 29 жылы Ақмола губерниясының "Бостандық туы" газетінің жауапты хатшысы және редактордың орынбасары, "Қызыл Түркістан", "Оңтүстік Қазақстан", "Сталин жолы" (қазіргі "Жетісу") газеттерінің жауапты хатшысы, 1936 - 60 жылы Қазақ мемлекетін көркем әдебиет баспасында, Қазақстан Жазушылар одағында, Қазақстан Министірлер Кеңесі жанындағы телевизия және радиохабарларын тарату жөніндегі комитетте жүмыс істеген.

Шығармалары 1924 жылдан жариялана бастады. "Еңбек жемістері" (1929), "Табыс" (1932), "Найзағай" (1932), "Қызғалдақ" (1932), "Толқын" (1934),"Биік шыңда"(1935),т.б.өлең кітаптары басылып шықты. "Әлі қарттың әңгімесі" (1927), "Майкөл тамы" (1927), "Қос қыран" (1948) поэмаларының авторы. Ақынның шығармалары "Өлеңдер жинағы" (1937), "Шаттық үні" (1938) кітаптарына енген. "Арыс тарихы" (1932), "Маймыл ертегісі" (1933) (мұны парсы ақыны Әділқасым Jla-хутиден аударған), "Алмас" (1950), "Меруерт тау" (1953) дастандары халық ауыз әдебиетінің үлгілері, аңыз әңгімелер негізінде жазылды. "Түркия түнегінде"(1950), "Лақтырылған бөбек" (1954), "Ел бар сонау алыста" (1956), т.б. өлең-жырлары "Патрис Лумумба" (1961) дастаны, "Таңдамалы шығармалар" (1961, 1971, 1978), "Өмір лебі" (1964), "Асулар" (1968) атты өлеңдер мен поэмалар жинақтары басылып шықты. Орыс жазушысы Л.Н. Толстойдың "Арылу" (1955) романын, грузин халқының "Арсен туралы аңыз" дастанын, татар жазушысы Ғ.Ибрагимовтың "Қазақ қыз" (1960) романы мен "Алма шұбар" (1961) повесін, Ғ.Тоқайдың өлеңдері мен поэмаларын (1952) қазақ тіліне аударған. Ақынның бір топ өлеңдері мен поэмалары орыс тіліне аударылып, "Соколиное племя" (1958) деген атпен басылып шықты. Бірсыпыра өлеңдері өзбек, ұйғыр, татар.башқұрт, түрікмен, тәжік, қарақалпақ тілдеріне аударылды.

## Дереккөздер

Санат:Ақмола облысында туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Қазақстан аудармашылары
Санат:Орыс тілінен аудармашылар
Санат:Парсы тілінен аудармашылар
Санат:Татар тілінен аудармашылар
Санат:Ақын-өлеңшілер
Санат:КСРО ақындары
Санат:КСРО аудармашылары