open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кәдімгі құрқылтай

250px|нобай|оңға|Кәдімгі құрқылтай

**Кәдімгі құрқылтай** () - шымшыққа ұқсас кішкене денелі құс.

## Биологиялық сипаттама
Салмағы - 8—10 г. Жонындағы қауырсындар үлесі - сұрғылт қоңыр және басының екі жағында өзіне тән қара бөртпелері бар. Құрқылтай ұдайы болатын ағаштардың бөрікбасында өзінің бар екенін «тсссии...тсссии» деген назды ызыңмен жиі айқын білдіреді. Қолғап тәрізді ерекше ұяны жыл сайын жаңадан тоқиды, кейде оған сақталған ескі ұялардың мамығы мен тінін пайдаланады. Салындыдағы 7-8 ақ түсті жұмыртқаларды аналығы 12-14 күн басады. Ол қалай болғанда да балапандарды өзі қоректендіреді. Аталық бұл кезде жаңа ұя салу үшін аналыққа жағынады. Бір аналықта бірнеше аталықтардың болуы да (бұл полигамия деп аталады) мүмкін. Балапандар ұядан 23 күн шамасында кетеді де ұяластарымен ұзақ бірге болады. Бәлкім, ұяластар қыстауға ұшып кеткенге дейін бірге болуы да ықтимал.

Қазақстанда құрқылтайлар соңғы рет қазанның 13-інде кездеседі.

## Таралуы
Қазақстанда бұл жайылымдық тоғайлар тұрғыны жеке үлескілерде: Жайық өзенінің алабында өте көп, сондай-ақ Семейдің төменгі жағындағы Ертіс жайылмасында және солтүстік орманды дала бойынша кейбір жерлерде таралған. Қазақстан шегінде, өте таяу болса да Оңтүстік Каспий маңында және Өзбекстанның шекаралас жерлерінде қыстайды.

## Дереккөздер

Санат:Құрқылтайлар
Санат:Жануарлар
Санат:Еуразия құстары
Қарабас құрқылтай

250px|нобай|оңға|Қарабас құрқылтай

**Қарабас құрқылтай** () - кәдімгі құрқылтайға өте ұқсас құс. Айырмашылығы - ақ төбелі қара телпегінің болуы.

## Таралуы
Қазақстанның оңтүстігінде кәдімгі құрқылтайдың орнын басады. Қазақстанға көктемде наурыздың соңында - сәуірде ұшып келіп, күзде қыркүйекте ұшып кетеді. Тәңіртаудың баурайында және Сырдария, Талас Шу өзендерінің шөл жайылмасында орныққан. 

## Өмір сүру дағдысы
Өмір сүру дағдысы басқаларына ұқсас, дегенмен мал шаруашылығы жақсы дамыған өңірде ұясының қабырғасында өсімдіктер үлпегінен басқа қойдың жүні де жабысады.
Ғалымдарға құрқылтайдың үлпектен ұя қабырғасына жапсыратын жіпті қалай дайындайтынын бақылаудың сәті түскен. Құрқылтай үлпекті тұмсығымен тістеп әкелген соң ұя жасалып жатқан тұстан қашығырақ орналасқан жіңішке бұтаққа қонады да, тұмсығындағы үлпекті түсіріп алмай бір аяғымен оны басады. Бұдан соң үлпекті табанынан бөлшектеп, бабына келтіре созады. Құс осылай бабына келтіріп алып, үлпекті табанымен бұтаққа қысады да, табанның астынан үлпекті біртіндеп соза түсіп, жіпті ширату үшін бұтаққа орап, өрмелей бастайды. Жіп дайын болғанда құс ұясына ұшып барады да, енетін ауыздан төменірек (ұшып келіп ұяға бірден енуі сирек кездеседі) жіпті іліп қояды.

## Дереккөздер

Санат:Құрқылтайлар
Санат:Жануарлар
Санат:Еуразия құстары
Кәдімгі қызылқұйрық

250px|нобай|оңға|Кәдімгі қызылқұйрық

**Кәдімгі қызылқұйрық** () - дене мөлшері бойынша да (10-17 г), реңі бойынша да қызылқұйрык, туыстастардың негізгі өкілі. 

## Биологиялық сипаттама
Аталығының жоны - күлгін сұр, бауыры - ашық қызыл- сары: тамағы, бөтегесі және бастың екі жағы - қара; маңдайы, төбесі, және қасы - ақ. Аналығы басқа қызылқұйрықтардың аналықтарына ұқсас. Жоны - қоңырқай, бауыры - қызылсары реңкті күңгірт сұр; құйрығы - қызылсары. Өте орманшыл құс. Бұл - біздегі қызылқұйрықтардың арасындағы жақсы сайрағыш құс. Аталығының бүлкілдете салған әуені бүкіл мамыр бойы таң атқаннан күн батқанға дейін (дәлірек айтқанда 3 сағ. 47 минуттан 20 сағ. 45 минутқа дейін) сағатына 535 әуенге дейінгі жылдамдықпен естіліп тұрады. Іле Ала- тауында өмір сүретін қызылқұйрықтың сайрауынан кәдімгі құралай, орман жадырақ, сұржон содырғы, сарықастардың және басқа қатар мекендейтін құстардың әуенінен үзінділер естіледі.Ұяларын ағаш қуыстарына, шала тесілген ағаш қуыстарына, таушаларға және жарларға, жартас жарықтарына салады. Үй шатырларына ұя салуға әуес. Ұяны аналығы 3-6 күн жасап, салындыдағы 3-6 ашық көгілдір жұмыртқаларды басады. Аталығы тек аналыққа анда-санда қорек тасиды. Жұмыртқаларды басу ұзақтығы 12-13 күн. Балапандарды аталығы мен аналығы ұяда - 14-18 күн, балапандар ұшқан соң тағы 2 апта оларды қоректендіреді. Бұл құстар Қазақстаннан қыркүйекте ұшып кетеді, алайда оңтүстікте оларды қазанның ортасында да кездестіруге болады.

## Таралуы
Қазақстанда Жайық аңғарын бойлай жапырақты ормандарда, Көкшетау көтеріліміндегі қарағайлы ормандарда, Ертіс маңындағы қарағайлы тоғайда, Алтайдағы қайыңды және балқарағайлы ормандарда орнығады. Алматыға таяу Іле Алатауының солтүстік беткейінде шыршалы ормандарында оқшауланып ұялайды. Кешірек, сәуірде ұшып келеді. Іле Алатауының биік тауларындағы ұялау орындарында мамыр ортасында пайда болады.

## Дереккөздер

Санат:Қызылқұйрықтар
Санат:Жануарлар
Санат:Еуразия құстары
Санат:Африка құстары
Қошқыл қызылқұйрық

250px|нобай|оңға|Қошқыл қызылқұйрық

**Қошқыл қызылқұйрық** () - дене мөлшері де, реңі де кәдімгі қызылқұйрыққа өте ұқсас құс. 

## Биологиялық сипаттама
Аталығы денесіндегі қара реңнің көптігімен ерекшеленеді. Өйткені қошқыл қызылқұйрықтың тамағы мен бөтегесі ғана емес денесінің алдыңғы бөлігі де қара түсті болады. Бұлардың аналықтары біріне-бірі ұқсас. Алайда бұл екі құс түрліше өмір сүреді. Қошқыл қызылқұйрық кәдімгі қызылқұйрықтай сайрай алмайды, оның әуені онша үнді де әуезді емес. Ол шуылдаған және шіңкілдеген дауыс шығарады, соған қоса кейбір дауыстары сусымалы тастардың сыбдырын қайталайды.Ұяларын жартас жарықтарына және басқа қуыстарға салады. Жұмыртқалары кәдімгі қызылқүйрықтылардікіндей көк емес, ақ түсті. Салындыдағы 4-5 жұмыртқаны аналығы екі аптаға жуық басады. Балапандарды аталық пен аналық екі аптадай қоректендіреді, балапандар ұядан ұшып кеткеннен кейін де ұзақ жемдейді.

## Таралуы
Қошқыл қызылқұйрық кәдімгі қызылқүйрықтар сияқты орманда емес, тауда тіршілік етеді, оның үстіне Қазақстанда Тәңіртау және Алтайдың биік тауларында басымырақ кездеседі. Қошқыл қызылқұйрықтар Қазақстанда жарты жылға жуық - наурыздың аяғынан қазанға дейін болады. \

## Дереккөздер

Санат:Қызылқұйрықтар
Санат:Жануарлар
Санат:Еуразия құстары
Үлкен қырқылдақ

**Үлкен қырқылдақ** () - Sternidae тұқымдасының құсы, Қазақстандағы қырқылдақтардың ең үлкені.

**Үлкен қырқылдақтар туысы**- жалғыз түрі бар қырқылақ тұқымдастарға жататын құстар туысы.

## Биологиялық сипаттамасы
Өзен қырқылдағынан 6-7 есе ауыр, салмағы 70 г шамасында, қанатының алымы -135 см шамасында. Сырттай қарағанда өзен қырқылдағына өте ұқсас, алайда ашық қызыл тұмсығы едәуір үлкен және аяғы қызыл. Жазықтық көлдерінің жайпақ аралдарында - жиірек, тұзды көлдерде көбірек ұялайды. Өте қауымшыл құс, үлкен шоғыр түзеді. Қиқушыл, содырлау, кез келген қасына шабуыл жасайды. Үлкен қырқылдақтың ұялары - үлкен шұңқыр, онда 1-3, көбінесе 2 шұбар жүмыртқа болады, жұмыртқаларды ата-енелері 3 аптаға жуық босады. Көбінесе жұмыртқадан жарып шыққан балапандар екі күннен соң суға барып, бір айдан кейін қанатына көтеріледі. 

## Таралуы
Негізінде Азия қуаңшылық аудандарының ішкі тұзды суды суқоймаларында мекендейді. Бұдан басқа Солтүстік Америка, Еуропа, Африка, Австралия және Жаңа Зеландияның жағалауларын бойлай шоғырлары кездеседі. Қазақстанда негізінде оңтүстік өңірлерде өмір сүреді, бәлкім барлық жерлерінде кездесуі мүмкін. Мұрда сәуірдің аяғынан қыркүйекке дейін кездеседі. 

## Дереккөздер

Санат:Жануарлар
Санат:Еуразия құстары
Санат:Аустралия құстары
Санат:Африка құстары
Санат:Солтүстік Америка құстары
Санат:Жаңа Зеландия құстары
Кіші қырқылдақ

250px|нобай|оңға|Кіші қырқылдақ

**Кіші қырқылдақ** () - өзен қырқылдаққа өте ұқсас, бірақ одан денесі кішірек құс.

## Биологиялық сипаттама
Салмағы 50 г, қанатының алымы - 0,5 метрден кіші. Тұмсығы және аяғы - сары, маңдайы ақ болғандықтан, ақмаңдай қырқылдақ десе де болады. Басқа су маңы құстары сияқты дауысы ащы - «кирр» деген сықырлаған жеке қиқу шығарады. Басқа қырқылдақтар тәрізді ұсақ балықтармен, сондай-ақ ірі бунақденелілермен қоректенеді. Қорек іздестіріп ұшқан кезде қанатын дірілдетіп, ауада қалықтап тұрып, балық шабақтарын қарайды да, байқай салысымен қанатын қомдап, шүйіледі, олжасын суға иығынан батып аулайды. 
Шоғырлы құс болғанымен үлкен шоғыр түзбейді. Ұялау орындарында өзен қырқылдағы және алуан түрлі балшықшылармен бірге кездеседі. Ұяларына адамның немесе үй хайуанаттарының ізінен түзілген шұңқырларды жиі пайдаланады. Көбеюі өзен қырқылдағына ұқсас.

## Таралуы
Оңтүстік Америкадан басқа дүниенің басқа бөліктерінің барлығында мекендейді. Қазақстанда жаппай ұялайды. Мұнда сәуірден қыркүйектің ортасына дейін болады.

## Дереккөздер

Санат:Шағалалар
Санат:Еуропа құстары
Орман маңқысы

250px|нобай|оңға|Орман маңқы
**Орман маңқы**  () - тауқұдіретке ұқсас, бірақ одан денесі ірілеу маңқы. 

## Биологиялық сипаттама
Орман маңқының жоны - ақшылдау, бауыры - біркелкі түсті үлескісіз көп теңбілді болып келеді. Салмағы - 150 г шамасында. Осы туыстың сан алуан түрлерінен жақсы ажыратылатын құсойнақ типі де көңіл аударады. Жер бетінен шеңбер жасап биіктеп ұшқан құстар қанатын артқа жіберіп, құйрығын тарқатады да төмен қарай көлбей шүйіледі. Тарқатылған құйрық дірілдеп, дырылдаған дыбыс шығарады. Аталық жер бауырлай ұшып, қанатын қайтадан жаяды да, барлығын басынан қайтадан қайталап, қанатын жоғары қағады. Көбінесе бірнеше аталықтар бірден құсойнақ жасайды. Ұясын жерге салады. Салындыдағы 4 жұмыртқаны аналығы басады, балапандарға қанатына көтерілгенге дейін аналық қамқорлық көрсетеді.

## Таралуы
Сібірдің оңтүстігіндегі жапырақты және ақшылқылқанды ормандарында мекендейді. Қазақстанда тек қана Батыс Алтайда ұялайтыны белгілі, Алтайдың басқа бөліктерінде де ұялауы мүмкін. Бұл - Қазақстанда сирек кездесетін құс, өмір сүру дағдысының құпиясы көп, сондай-ақ ол туралы көптеген егжей-тегжейлер бізге белгісіз.

## Дереккөздер

Санат:Тауқұдірет тұқымдастары
Санат:Еуразия құстары
Тау маңқысы

250px|нобай|оңға|Тау маңқы
**Тау маңқы** () - тауқұдірет тұқымдас орташа денелі (130— 150 г) балшықшы құс.

## Биологиялық сипаттама
Тау маңқы - кәдімгі тауқұдіреттен үлкендеу. Оның реңі аздап ақшылдау келеді. Ол үріккен кезде үнсіз ұшып көтеріледі және жан-жағына қатты арбаңдамай, тауқұдіретке қарағанда баяуырақ ұшады. Біздің елде оның ұялау орны тек қана Алтайдан анықталды. Алтайдан екі ұясы және бірнеше рет балапандары табылды. Қазақстанның басқа таулы өңірлерінде, мысалы, Тәңіртауда ол тек қана қыстау үшін қалады. Жалпы алғанда бұл - біздің құстардың ең азырақ зерттелгендердің бірі. Ол әрқашан жалғыз жүреді, сондықтан атауы соған сай берілген. Құсойнақ жасап ұшқанда ызылдаған өзіне тән дыбыс шығарып, шылпылдатады. Алтай тауларындағы ұялау орындарынан сәуірден қазанға дейін кездестіруге болады.

## Таралуы
Орта Азия тауларына Сібірдің оңтүстігінде және Қиыр Шығыста қоныстанатын тау құсы, сондықтан оны «тау маңқысы» деп атайды. 

## Дереккөздер

Санат:Тауқұдірет тұқымдастары
Санат:Жануарлар
Санат:Азия құстары
Мысыр құтаны

**Сарықұйрық** немесе **Мысыр құтаны** () - тропиктер және субтропиктер тұрғыны, бір ғана туыстың (Сарықұйрық құтандар туысы - ) жалғыз өкілі.

## Биологиялық сипаттама
Лимон түстес сары тұмсығы бар кішкене (тұрқы - 50 см шамасында) әдемі құтан. Күйттік жасану кезінде басында, төсінде және арқа бөлігінде қызыл қошқыл түсті ұзарып тарқатылған безендіруші қауырсындар пайда болады. Батпақты жерлерде өмір сүреді, дегенмен ірі тұяқты жануарлардың қатысына тәуелді. Тек қана бунақденелілермен қоректенеді десе де болады. Жайылған жануарлардан үріккен шегіртке тұқымдастарды көбінесе ерекше аулайды. Бұдан басқа, ұйысқан жүннің арасындағы әр алуан бунақденелілерді және кенелерді қопарыстырып, сиырдың және енекелердің (буйвол) арқасына қонақтауды ұнатады. 

## Таралуы
Біздің елде өте сирек кездеседі. Қазақстанда тек қана Каспий маңына ұшып өткенде кездеседі, алайда біздің шекараға тікелей таяу Еділдің сағасында ұялайды. Соңғы онжылдықта Ескі Дүниенің тропиктері мен субтропиктері бойынша күшті таралып мекендеуде, сондай-ақ Америкаға еніп, онда да таралып орнығуда.

## Дереккөздер

Санат:Еуразия құстары
Санат:Солтүстік Америка құстары
Санат:Оңтүстік Америка құстары
Санат:Африка құстары
Джон Голсуорси

**Джон Голсуорси** ( ; 14 тамыз 1867, Кингстон-апон-Темс, Суррей — 31 қаңтар 1933, Лондон) — ағылшын прозашы және драматург, «Форсайт туралы Сага» танымал циклының авторы, әдебиет саласы бойынша Нобель сыйлығының лауреаты (1932).

Джон Голсуорси 14 тамыз 1867 жылы Кингстон-апон-Темс қаласы (Суррей графтығы, қазір Үлкен Лондон құрамына кіреді), ауқатты отбасында дүниеге келген. Харроу элиталық мектебінде адвокаттықты, содан кейін Оксфорд университетінде  оқыды. Голсуори бұл кәсіп өзінікі еместігін сезіп, заңгер мамандығын бастау үшін шетелге сапарға шығып кетіп, ол жерде теңіз тасымалдау отбасы бизнесіне көмектеседі.

Өзінің саяхаты кезінде, Австралиядағы рейсінде оның жақын досы болып кеткен әрі сол кездегі капитанның бірінші көмекшісі Джозеф Конрадамен кездеседі. Дәл сол кезде Голсуорси Конрадқа саяхат туралы өзінің әңгімелерін жариялауды, өзінің екінші әдебиет мансабының бастамашысы болғанын сендіреді.

1905 жылы Голсуорси Аде Пирсонмен (1864—1956) үйленген.

В 1921 жылы Кэтрин Эми Доусон-Скоттпен бірлесе отырып, ПЕН-клубты құрып және оның бірінші басшысы болады. 1929 жылы әдебиетке сіңірген еңбегі үшін Құрмет Орденіне мүше болады.
1932 жылдың қарашасында әдебиет саласы бойынша Голсуорсиге Нобель сыйлығы лайық деп танылды. Ол сол уақытта ми ісігінің нәтижесінде басы қатты ауырып қалады. Әріптес ағылшындық жазушылары оны тек сырттай құттықтады.

Голсуорси 1933 жылдың 31 қаңтарында Лондонда дүниеден озды.

Голсуорси алғашқы кітабы 1897 жылы «Төрт желден бастап» қысқаша әңгімелер жинағы жарық көрді. Одан кейін Джослин романы «өзіндік трагизмде поэтикалы» пікір бойынша Джозеф Конрад тарапынан жоғары бағаланды. Осы екі немесе бірнеше келесі кезектегі жұмыстар Джон Синджон атымен жарыққа шығады. Оның алғашқы «Күміс қорапша» пьесасы 1906 жылы шығып, табысқа жетті. Форсайт туралы трилогияның алғашқы кітабы сол жылы оның артынан «Собственник» романы жарық көрді. Голсуорси сол кезде жазған пьесалары мен романдары, сол уақытта басқа көптеген жазушылар сияқты басты тақырыптарда әлеуметтік және топтық қатынастардың орын алуы артығырақ деп есептейтін еді.
Дегенмен, Голсуорси өзінің романдары арқасында ең танымал болған, айрықша аттас жанұя туралы трилогиясы «Форсайт тулалы Сага» еді. Басқа романдар сияқты бұл романда әлеуметтік таптың тұрмысы, әсіресе орта таптың жоғары қаьаты толығырақ бейнеленген. Өз кейіпкерлеріне сүйіспеншілік болуына қарамастан Голсуорси тұйықтық, көрсеқызарлық, сараңдық және кей-кейде күмәнді моральді принциптерді де көрсетеді. Ол Викториан дәуіріндегі ерте әдебиетті дәріптеп, қоғам идеалдарына күмәнмен қараған Эдвардиандық дәуірдегі жазушыларының бірі болып есептеледі.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Джон Голсуорси
* Джон Голсуорси 
* lib.ru

Санат:Англия жазушылары
Санат:Нобель сыйлығының иегерлері
Тең бүйірлі үшбұрыш

**Теңбүйірлі үшбұрыш**&nbsp;— бұл ұзындықтары бойынша екі қабырғасы тең үшбұрыш. Бүйір қабырғалары деп тең қабырғаларын, ал соңғысын – табаны деп атайды. Анықтамасы бойынша дұрыс үшбұрыш теңбүйірлі болып табылады, алайда кері пікір дұрыс емес, яғни теңбүйірлі үшбұрыш дұрыс үшбұрыш бола алмайды. 

Оның тағы бір керемет қасиеті бар - төбесінен, табанына жалғанған түзу - биссектриса, медиана, не биіктігіне сай келетін жағдайда, ол осылардың бары бола алады. 

## Қасиеттері
* Теңбүйірлі үшбұрыштың тең қабырғаларына қарама-қарсы жатқан бұрыштар өзара тең. Сондай-ақ осы бұрыштардан түсірілген биссектрисалар, медианалар мен биіктіктері тең болады. 
* Теңбүйірлі үшбұрыштың табанына жүргізілген биссектриса, медиана, биіктік пен орта перпендикуляр өзара тең болады. Іштей және сырттай сызылған шеңбердің центрі осы түзулердің бойында жатады.
*a*&nbsp;— теңбүйірлі үшбұрыштың екі тең қабырғасы, *b*&nbsp;— үшінші қабырғасы, *h*&nbsp;— теңбүйірлі үшбұрыштың биіктігі,  *α* мен *β*&nbsp;— сәйкес бұрыштар, *R*&nbsp;— сырттай сызылған шеңбердің, ал *r*&nbsp;— іштей сызылған шеңбердің радиусы болсын.

**Қабырғаларын** келесі жолмен тауып алуға болады:
*  a = 2R \sin \alpha, b = 2R \sin \beta  (синустар теоремасы)

*  a = \frac b {2 \cos \alpha}  (косинустар теоремасының салдары);
*  b = a \sqrt {2 (1 - \cos \beta)}  (косинустар теоремасының салдары);
*  b = 2a \sin \frac \beta 2 ;
*  b = 2a \cos \alpha  (проекциялар туралы теорема).

Іштей сызылған шеңбердің **радиусын** теңбүйірлі үшбұрыштың белгілі параметрлері бойынша алты түрлі жолмен табуға болады:
*r=\frac b2 \sqrt{\frac{2a-b}{2a+b}} 
*r=\frac{bh}{b+\sqrt{4h^2+b^2}}
*r=\frac{h}{1+\frac{a}{\sqrt{a^2-h^2}}}
*r=\frac b2 \operatorname{tg} \left (\frac{\alpha}{2} \right )
*r=a\cdot \cos(\alpha)\cdot \operatorname{tg} \left (\frac{\alpha}{2} \right ) 

**[[Бұрыш|Бұрыштар]]** келесі әдістермен өрнектелуі мүмкін:
*  \alpha = \frac {\pi - \beta} 2; 
*  \beta = \pi - 2\alpha; 
*  \alpha = \arcsin \frac a {2R}, \beta = \arcsin \frac b {2R}  (синустар теоремасы).
* Бұрышты сондай-ақ {\pi} мен  R -сіз де табуға болады.:
y = \cos\alpha =\frac {b}{c}, \arccos y = x 

Теңбүйірлі үшбұрыштың **[[периметр]]ін** келесі екі әдістермен табуға болады:
*  P = 2a + b  (анықтамасы бойынша);
*  P = 2R (2 \sin \alpha + \sin \beta)  (синустар теоремасының салдары).

Үшбұрыштың **[[Фигура ауданы|ауданын]]** табу үшін:
:  S = \frac 1 2 a^2 \sin \beta = \frac 1 2 ab \sin \alpha = \frac {b^2}{4 \tan \frac \beta 2}; 
:  S = \frac 1 2 b \sqrt {\left( a + \frac 1 2 b \right) \left( a - \frac 1 2 b \right)}  .
:  S = \frac 2 1 a \sqrt \beta = \frac 2 1 ab \cos \alpha = \frac {b^1}{2 \sin \frac \beta 1}; 

Санат:Үшбұрыш геометриясы
Санат:Геометрия
Анатолий Галактионович Петрицкий

**Анатолий Петрицкий Галактионович** (1895 — 1964) — совет кескіндемешісі, КСРО халық суретшісі (1944).

1922—24 ж. Вхутемаста (А. Д. Древин мен Н. А. Удальцовадан) оқыды. 1946—50 ж. Киев көркемсурет институтында сабақ берді (1947 жылдан профессор). Театр суретшісі (1914 жылдан) ретінде конструктивиам ықпалында болды. 1930 жылдардың 1-жартысынан бастап костюмдер, театр декорация эскиздерін және қондырғылы картиналар, портреттер, плакаттар жасады.

Еңбектері: «*Мүгедектер*» (1924, Киев, Украин өнері музейі); И. К. Микитенконың «Біздің отанымыздың қыздары» (1933, Харьковтың Революция театры), А. Е. Корнейчуктың «Макар Дубравасы» (1948) мен «Бүргенді тоғайы» (1950, екеуі де Киевтің И. Я. Франко атындағы драма театрында) сияқты спектакльдердің декораңия эскиздері. КСРО Мемлекет сыйлығының лауреаты (1949, 1951). Ленин ордені және басқа 4 орденмен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:КСРО халық суретшілері
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Василий Владимирович Петров

**Василий Владимирович Петров** (8 (19) шілде 1761 жылы, Обоянь, Белгород губерниясы  — 22 шілде (3 тамыз) 1834 жылы, Санкт-Петербург) — орыс физигі әрі электротехнигі, Петербург ғылым академиясының академигі (1809).

Мұғалімдер гимназиясында оқыды. 1788— 91 Я§ Барнаулдағы тау-кен учелищесінде сабақ берді. 1793—1833 ж. Петербургтегі Медицина-хирургия академиясында қызмет істеді. 1802 ж. көптеген (2100) мыс-мырыш элементтерден құралған гальваникалық батарея (вольт бағанасы) жасап, ол арқылы электрлік доға (Петров доғасы) құбылысын ашты. Бұл құбылысты жарықтандыру, электрлік балқыту, металдарды электрлік пісіру т. б. мақсаттарга пайдалану мүмкіншілігін айтты. Петров электр тогының өткізгіштің көлденең қимасына тәуелділігін ашты және өткізгіштерді параллель қосу тәсілін тапты. Электр тоғының химиялық әсерлерін және әр түрлі заттардың электр өткізгіштік қасиетін зерттеді, өткізгіштерді сургуч пен балауыз арқылы оқшаулауды (изоляциялауды) ұсынды. Вакуумдағы әлектр разряды мен люминесценция құбылысын зерттеуге де айтарлықтай үлес қосты. Әр түрлі газды орталарда байқалатын электрлік құбылыстарды зерттеуге арналған приборлар жасады.

## Дереккөздер
Михаил Петрович Петров

**Михаил Петрович Петров** (21 қараша (8) 1905, Монашев ауылы&nbsp;— 29 қазан 1955, Ижевск) — удмурт совет жазушысы. 

1926 жылдан КОКП мүшесі. 
Кедей шаруа отбасында туған. Ұлы Отан соғысына қатысты (1941—45). Соғыстан кейінгі жылдары Удмурт Жазушылар одағының төрағасы болып қызмет атқарды. 

Ауыл тұрмысын бейнелеген «Таң алдында» (1952) повесі, «Көне Мултан» (1954) романы және көптеген поэзиялық шығармалары бар. 

Петров 3 орден және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Удмурт жазушылары
Осип Афанасьевич Петров

**Осип Афанасьевич Петров** (3 (15) қараша 1806, Елисаветград — 28 ақпан (12 наурыз) 1878, Санкт-Петербург) — орыс әншісі (бас), орыстың вокальдық мектебінің негізін салушылардың бірі. 1820 жылдардан провинциялық театрларда, 1830—78 ж. Петербург опера театрында (1860 жылдан Мариин театры деп аталды) қызмет етті. Басты партиялары: Фигаро (Россинидің «Севиль шаштаразысында»), Сусанин, Фарлаф (Глинканың «Иван Сусаний» жәңе «Руслан мен Людмиласында»), Варлаам (Мусоргскийдің «Борис Годуновыңда») т.б. Осиптың орындаушылық өнері көп қырлылығымен әрі қарапайымдылығымен ерекшеленді.

## Дереккөздер

Санат:Ресей әншілері
Энзели

**Энзели**, **Бендер-Энзели** ( — *бандар-е-анзали*) (1925-1980 жылдары қаланың аты **Пехлеви** (Бендер-Пехлеви) болған)— Ирандағы қала, порт, теңіздік курорт. Каспий теңізінің оңтүстік жағалауында. Халқы 110 643 тұрғын (2006 жылдың мәліметі). Маңызды балық аулау орталығы. Балық және ағаш өңдеу, күріш тазалау, темекі кәсіпорындары, кеме верфі бар..

## Туыстас қалалар
*  Ақтау, Қазақстан

## Сыртқы сілтемелер
* Malavan Sport Club Official website
* Anzari Port Special Economic Zone 
* Guilan.net 

## Дереккөздер

Санат:Иран қалалары
Айдарлы балғабас акуласы

**Айдарлы балғабас акула** - балғабас акулалардың ішіндегі ең ірісі.
## Сипаты
Оның басы балға пішіндес, арқасында өткір жүзбеқанаты болады. Кеуде тұсында және жамбас бөлігінде екі жұп жүзбеқанаты бар. Олардың денесінің түсі көбінесе зәйтүн түсіне ұқсас, қола түстес, ал құрсақ бөлігі ашық қоңыр түсті болып келеді. Жас акуланың жүзбеқанаттарының түсі қара болады, бірақ есейе келе ол ақ түске айналады. Олардың көзі мен танауы балға тәрізді, басының екі жағында орналасқан.
## Көбеюі
Айдарлы балғабас акула ұрпағын тірі күйінде туады, буаздық мерзімі - 9-12 ай. Аналық акула ұзындығы 43-50 см болатын 25-30 ұрпағын дүниеге әкеледі. Бұл акуланың ұрпағы дүниеге келгенде шеміршек тәрізді жұмсақ болады. Жас айдарлы балғабас акула басқа акулаларға қарағанда баяу өседі.
## Қорегі
Айдарлы балғабас акула, негізінен, сардина, сельд, скумбрия балықтарымен қоректенеді, ол кейде сегізаяқ тәрізді омыртқасыз балықтарды да қорек етеді.
## Таралуы
Акуланың бұл түрі жағалауға жақын аймақтарда, шағын суларда, сонымен қатар шығанақтарда кездеседі. Басқа жыртқыш жануарлардың жемтігіне айналмас үшін олар жағаға жақын аймақтарды мекендейді. Айдарлы балғабас акуланы дүниежүзіндегі барлық теңізде кездестіруге болады.
## Дереккөздер

Санат:Акулалар
Құмдықбоз

**Құмдықбоз** () – астық тұқымдасының қау туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік.

## Ботаникалық сипаты
* Биіктігі 30-100 см, тамыры шым түзеді.
* Сабағы түксіз, буын асты түкті.
* Жапырағы жіңішке таспа тәрізді, кейде ширатылған, ені 0,5-2 мм. Масақшалары ақшыл, ұзындығы 3-5 см, гүл қаузының төменгі бөлігі түксіз, жоғарғы бөлігі қауырсынды.

## Өсетін жері мен таралу аймағы
Еуропа, Кавказ, Орта Азияда кездеседі. Қазақстанда Ертіс алабы, Ақтөбе облысы, Мойынқұм құмында (Оңтүстік Қазақстан аймағы), Каспий теңізі маңында, Алтай тауларында, Жетісу (Жоңғар), Қырғыз Алатауларының шалғынды жерлерінде, тау бөктерінде өседі. Өте құнарлы мал азығы. 

## Дереккөздер

Санат:Астық тұқымдасы
Санат:Қазақстан флорасы
Уильям Петти

**Уильям Петти** (*Вильям Петти*; ; 1623—1687) — ағылшын экономисті, буржуазиялық классикалық саяси экономияның атасы. Ұсақ қолөнершінің отбасында дүниеге келді. Лейден, Париж және Оксфорд университеттерінде медициналық білім алды. 1647 жылы көшірмелеуіш машинаны ойлап шығарды, 1649 жылы физика докторы дәрежесін алды, ал 1651 жылы анатомия мен музыка профессоры болды. Петтидің ең басты еңбектері: «Салықтар мен алымдар жөніндегі трактат» (1662), «Данышпандарға арналған сөз» (1665), «Ирландияның саяси анатомиясы» (1672) , «Саяси арифметика» (1683) т. б. Петтидің бұрынырақ жазылған еңбектерінде м е р кантелизм идеясының ықпалы басым болды, ал кейінгі еңбектерінде, әсіресе «Ақша жайында бірер сөзінде» (1682) олардың ықпалынан арылды. Меркантелистерден өзгеше Петти байлықтың көзін айналыс саласы емес, өндіріс саласы деп санады. Қоғамның экономикалық дамуын Петти объективті материалдық заңдармен байланыстырды. Петти —құнның еңбек теориясының тұңғыш авторы. Ол құнды жұмсалған еңбекпен анықтады, құн мөлшерінің еңбек өнімділігімен сандық байланысын белгіледі. Петти экономистердің ішінде бірінші болып дифференциал жер рентасы туралы мәселені көтерді. Жер бағасы жөніндегі мәселені де ғылыми тұрғыдан қойды. Петтидің ілімі бүтіндей алғанда сипаттау мағынасында болды, алайда экономикалық құбылыстарды талдау кезінде олардың мәнін ашуға жақындай түседі.

## Дереккөздер

Санат:Экономистер
Санат:Ұлыбритания экономистері
Джон Терри

**Джон Джордж Терри**(; 7 желтоқсан 1980 жылы туған, Лондон, Англия) - ағылшын футболшысы, қорғаушы. Англия құрама командасының 2006-2010 және 2011-2012 жылдарының экс-капитаны. Үш дүркін Англия чемпионы. Терри Чемпиондар Лигасының 2004/2005 және 2007/08 маусымдарының үздік қорғаушысы, 2005 жылдың ойыншысы болып тағайындалды, әлем құрамасына төрт жыл қатар кірген: 2005, 2006, 2007 және 2008 жылдары.

## Өмірбаяны

### Клубтық
1998 жылдан Лондонның "Челси" клубының сапында ойнады. Алғаш рет 2001 жылы 5 желтоқсанда "Чарьлтон Атлетикпен" болған матчта капитан ретінде шықты.

2000 жылы "Ноттингем Форестке" бір жылға жалға берілді де, "көктердің" сапына қайта оралды. 2006 жылы Англия чемпионатындағы  "Редингпен" ойында Терри қақпашы да болған. "Челсидің" қақпашылары бірінен соң бірі (ол кездегі қақпашылары — Чех, Кудичини, Илариу болатын) жараланып, Терри 40-номерлі футболканы киіп, қақпаны күзетіп, гол жібермеді. Айып добын қайтарды. Оған команда басшылары ескерткіш қойса да болады.

Чемпиондар Лигасының 2008 жылғы Мәскеудің "Лужникиіндегі" жаңбырлы финалда пенальтилер сериясы "Челсидің" пайдасына шешілуге шақ қалған сәтте шешуші соққыны тебу Джон Терридің еншісіне бұйырады. Қақпаға енгізсе бітті, Чемпиондар Лигасының тағдыры шешіледі. Бірақ қырсыққанда аяғы допқа тиген сәтте сәл ғана тайып кетеді де, доп қақпа бағанасын солқ еткізеді. Гол болмай қалады. Кубокты "Манчестер Юнайтед" қанжығасына бөктереді. Арада төрт жыл өткенде бәрібір лондондық "көктер" Чемпиондар лигасының биігін бағындырады. Мюнхендегі финалда Терри дисквалификациясына байланысты алаңға шыға алмайды. Сонда да кубокты басынан асыра көтеру Терриге де бұйырыпты.

"Челсидің" сапында 500 жуық матч өткізді. 2016 жылы 31 қаңтарда клубпен келісім-шартын тағы бір жылға ұзартты.

### Ұлттық құрамада
2003-2012 жылдары құрама сапында 78 матч өткізіп, 6 доп енгізген. Алғашқы матчын маусым айында Сербия және Черногорияға қарсы өткізді. 2004 жылғы Еуропа чемпионатында құрама намысын қорғады.

2006 жылғы Әлем чемпионатының іріктеу турниріндегі Польшамен ойында алғаш рет құрама капитандығын атқарды.

2010 жылғы 5 ақпанда жеке өміріндегі біраз кикілжіңдерге байланысты, ол құрама капитандығынан шеттетілді. 2012 жылы 24 қыркүйекте Джон Терри құрама сапындағы карьерасын тәмамдайтынын мәлімдеді.

## Жетістіктері

* Премьер Лига чемпионы: 2005, 2006, 2010, 2014
* Англия кубогының иегері: 2000, 2007, 2009, 2010, 2012
* УЕФА Чемпиондар Лигасының жеңімпазы: 2012,
* УЕФА Еуропа Лигасының жеңімпазы: 2013

## Көрсеткіштері

### Құрамада

## Дереккөздер

Санат:Англия футболшылары
Санат:Челси ФК ойыншылары
Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Астон Вилла ФК ойыншылары
Санат:Ноттингем Форест ФК ойыншылары
Дұрыс үшбұрыш

{4} a^2
|бұрыш=60°
|екі жақты=
|қасиеттері=
}}
**Дұрыс** (немесе **тең қабырғалы**) **үшбұрыш** — бұл үш қабырғасы бар дұрыс көпбұрыш, дұрыс көпбұрыштардың ішіндегі алғашқысы. Дұрыс үшбұрыштың барлық қабырғалары өзара тең, ал барлық бұрыштары 60° тең. Тең қабырғалы үшбұрышта биіктігі үшбұрыштың биссектрисасы және медианасы болып табылады.

## Қасиеттері
thumb|left|Дұрыс үшбұрыш.
thumb|right|Дұрыс тетраэдрдің бүйір жақтары – дұрыс үшбұрыш.
 — дұрыс үшбұрыштың қабырғасы,  — сырттай сызылған шеңбердің радиусы,  — іштей сызылған шеңбердің радиусы.
* Дұрыс үшбұрышқа іштей сызылған шеңбердің радиусын қабырғасы арқылы өрнектеу:
: r = \frac{\sqrt 3}{6} a  

* Дұрыс үшбұрышқа сырттай сызылған шеңбердің радиусын қабырғасы арқылы өрнектеу:
: R = \frac{\sqrt 3}{3} a 

* Дұрыс үшбұрыштың периметрі:
: P = 3a = 3 \sqrt 3 R = 6 \sqrt 3 r

* Дұрыс үшбұрыштың биіктігі, медианасы және биссектрисасы:
: h = m = l = \frac{\sqrt 3}{2} a

* Дұрыс үшбұрыштың ауданы келесі формуламен есептеледі:
: S = \frac{\sqrt 3}{4} a^2 = \frac{3 \sqrt 3}{4} R^2 = 3 \sqrt 3 r^2

* Сырттай сызылған шеңбердің радиусы іштей сызылған шеңбердің екі есесіне тең:
: R = 2r

Санат:Үшбұрыш геометриясы
3
Виндзор әулеті

**Виндзор әулеті** () — Ұлыбритания Патшалығының билік басындағы патша әулеті.

Виндзорлар үйін 1917 жылдың 17 шілдесінде Бірінші дүниежүзілік соғыс негізінде неміс атаулы Саксен-Кобург-Гота әулетін ығыстыру мақсатында V Джордж құрған. «Виндзор» атауы британ монархиясының басты резиденцияларының бірі — Виндзор сарайын меңзейді.

## Виндзор әулетінен шыққан монархтар
* 1910—1936: V Джордж
* 1936—1936: VIII Эдуард
* 1936—1952: VI Джордж
* 1952—2022: II Елизабет
* 2022 бастап: III Чарльз

Таққа мұрагер — III Чарльзтің үлкен ұлы — ханзада Уильям.

## Тағы қараңыз
* Британ монархиясы
* Британ монархтарының тізімі

## Сыртқы сілтемелер
* Ресми сайт 
* Виндзорлар 
* Виндзор әулетінің шежіресі
Сыртдән итжүзім

**Сыртыдән итжүзім** () - асқабақ тұқымдасы итжүзім туысына жататын сабағы жерге жайылып өсетін, көп жылдық, шөп тектес өсімдік.

## Ботаникалық сипаты
thumb|left|150px|
* Тамыры - ірі, әрі жуан, сыртқы жағы сары, сыдырап қарағанда ішкі жағы ақ түсті. Тамырының жоғарғы жағынан шығатын, ұзындығы 4 метрге дейін жететін жіңішке сабақтары кішкене жіпшелері арқылы басқа өсімдіктерге орала өсіп кете барады.
* Өсімдіктің жер үстіндегі бөлігінің барлық жерлерінде де кішкене тікенектері бар.
* Жапырақтары кезектесіп жарыса орналасқан, жұмыртқа тәрізді, сағақтары ұзын, 5-7 салалы, түп жағында ойығы бар.
* Гүлдері бір жынысты, бір үйлі, ашық жасыл, кейде сары түсті болып келеді. Аналық гүлдерінің гүл сабағы қысқа, Сабағына өрмелей көтерілген аталық гүлдердің гүл сағақтары ұзын, өсімдіктің жоғарғы жағына орналасқан аналық гүлдерге қарағанда ол ірілеу. Гүл тостағаншаларының қалақшалары да, гүл жапырақшалары да бас-бестен.
* Жемісі - дөңгелек, қара етті жидек. Жаз айларында гүлдейді.

## Өсетін жері
Сыртыдән итжүзім - ылғалды жерлерде, бұталардың арасында, өзендердің жағасында, таулы беткейлерде, ормандардың шеттерінде, үй маңындағы шарбақтардың түбінде өседі.

## Құрамы
Құрамында улы гликозидтер, илік заттар, органикалық қышқылдар, сапониндер бар.

## Емдік қасиеті мен қолданысы
Дәрі жасау үшін өсімдіктің тамырын гүлдегенге дейін қазып, жинап алады. Тамырынан жасалған дәрілердің ауырған жерлерді тыныштандыратын, қан тоқтататын, несеп айдайтын, жарақаттардың жазылуын тездететін, іш жүргізетін, жөтелді басатын қасиеттері бар. Халық медицинасында буындар сырқырағанда, бұлшық еттер қабынып ауырғанда, жатырдан қан кеткенде және құяң ауруын емдеу үшін пайдаланылады. А.К. Форманян аттамалы ақшөптің гипертониялық ауруларды емдеуде жақсы әсер ететінің байқаған. Аттамалы ақшөппен теріні ақ таңдақтардан, меңдерден, бөрткеннен тазартады, сондай-ақ ісіктер мен қанталанған жерлерді жұмсартады. Сол сияқты Кавказда, Орта Азияда кездесетін аттамалы ақшөптің "адам-тамыр" деп аталатын екінші бір түрі де қасиеті жағынан осыған ұқсас. Мұның бастапқысынан айырмашылығы өте шырынды, тамыры жұмсақ және қызыл болады. Бұл тамырды Арменияда ревматизмді емдеу үшін дене сыртына қолданады. Аттамалы ақшөп улы өсімдік болғандықтан оны абайлап ұстап, сақтықпен пайдаланған жөн. 

## Сақтық шарасы
Өсімдіктің тамыры улы, одан жасалған дәрілерді дәрігердің бақылауынсыз  қолданса, адамды уландыруы мүмкін. Ондай жағдайда аурудың іші түйнейді және басы ауырады, құсады, қан аралас іші өтеді, бұлшық еттері жиырылып, денесі тырысады, бүйрегі қабынады, орталық жүйке жүйесі істен шығады.

## Дереккөздер

Санат:Асқабақтар
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Санат:Қазақстан флорасы
Қашқар хандығы

**Қашқар хандығы** - Шығыс Түркістандағы мемлекет, Шыңжаң өлкесінде 1864 жылғы мұсылман халықтардың көтерілісі кезінде құрылған. Астанасы - Үрімші шахары. Мемлекеті Лотай хан басқарды, ал қалалардың тізгінін яншайлар ұстады. Қашқар хандығында тұрақты әскер болған жоқ, әр қаланың өз жасағы болды. Дегенмен, ол Шыңжаңдағы ең күшті саяси одақ еді. Қашқардағы саяси жағдайдың тұрақсыздығы нәтижесінде 1864-1866 жылдары Қашқар хандығының билігіне Оңтүстік Тянь-Шаньнің Тұрфаннан бастап Токсун мен Қарашарға дейінгі қалалары қарады. 1866 жылы дүнгендер жергілікті қазақтардың қолдауымен Цин елінің өкілдерін Тарбағатай өлкесінен қуып шықты. Сол жылы Қашқар хандығы Хами шахарын басып алды, содан соң бірнеше бөлік жасақтарын көрші Іле өлкесіне жергілікті ұйғыр-тараншылармен билікке таласып жатқан дүнгендерге көмекке жібереді. 1867 жылы Қашқар хандығы өз шекарасын едәуір ұлғайтты. Алайда Цин империясы Шыңжаңдағы және оған шекаралас Шэньси мен Ганьсу аумақтарын- дағы өз билігін қайта орнатуға тырысты. 1867 жылы жазалаушылар Шэньси аймағындағы көтнрілісті басып тастады.Екінші жағынан Қашқар хандығына 1867 жылы Қашқарды басып алып,Йеттишаар(Жетіқала,ірі қалалардың санына солай аталған)ұйғыр мемлекетін құрған Жақып бек қысым жасады. Келесі жылы Қашқар хандығының  әскері Жақып бектің қарамағындағы жерге басып кірді.

Санат:Дүнген тарихы
Охос-дель-Саладо

**Охос-дель-Саладо** ( — «күн көздер») — Оңтүстік Америкада  биіктігі бойынша Аконкагуадан кейінгі екінші Жер шарындағы ең биік жанартаулардың бірі. 

Аргентина мен Чили шекарасы маңында, ең биік нүктесі Аргентина аумағында орналасқан. Биіктігі 6 893 метрді құрайды. Жанартаудың батысынан бастап Тынық мұхитына дейін Атакама шөлі жатыр. Шығыс баурайындағы кратерінде әлемдегі ең биік жерде — 6390 метр биіктікте орналасқан көл бар. 

Жанартау сөнген деп есептелінеді, өйткені оны бақылаған уақыттарда ешқандай атқылау тіркелмеген. Бірақ 1937, 1956 және 1993 жылдары су буымен, күл жай атқылаған. 

Жанартау 1937 жылы поляк альпинистері Юстин Войжнис пен Ян Щепаньскийлер бағындырған. Жанартауды бағындыру кезінде альпинистер ертедегі инктердің құрбандық шалатын орындарының іздері табылған. Осыған орай Охос-дель-Саладо жанартауы инктер үшін киелі болған деген тұжырым бар. 

2007 жылы 21 сәуірде чили спортшысы Гонсало Браво Судзуки Самурай (Suzuki SJ) дамытылған көлігінде жанартаудың 6 688 метр биіктігіне  дейін көтеріліп, әлемдік рекорд орнатты.

## Дереккөздер

Санат:Аргентина таулары
Санат:Аргентина жанартаулары
Санат:Чили таулары
Санат:Чили жанартаулары
Санат:Жанартаулар
Шырмауық барқытжапырақ

**Шырмауық барқытжапырақ**, **шырмауық будра** () – ерінгүлділер тұқымдасы, барқытжапырақ туысына жататын көп жылдық, шөп тектес өсімдік.

## Ботаникалық сипаты
thumb|left|180px| 
* Биіктігі 90 см-ге дейін жетеді.
* Көлбеу өскен, жатаған сабақтарынан тік көтеріле шыққан бұталары бар. 
* Төменгі жағындағы жапырақтары бүйрек секілді, әрі дөңгелек, жоғарғы жағындағы жапырақтары - жүрек тәрізді. Жапырақтарының сағақтары ұзын, жұпталып өседі.
* Гүлдері жоғарғы жапырақтарының қуысына орналасқан, көк түсті, гүл жапырақшалары бесеу. Мамыр-маусым айларында гүлдейді.

## Өсетін жері мен таралу аймағы
Еуропада, Азияның қоңыржай белдеулерінде таралған. Қазақстанда солтүстік-шығыс аудандарда бақтардың, ормандардың ішінде, бұталардың арасында, егістік жерлер мен шабындықтарда, өзен жағалауларында өседі.

## Емдік қасиеті мен қолданысы
Құрамында эфир майы, илік заттар, шайыр, аскорбин қышқылы бар. Өсімдіктің иісі жалбыздың иісіне ұқсайды. Жапырағын ерте көктемде гүлдей бастағанда жинайды. 

Халық медицинасында шырмауық будраны қақырық түсіретін дәрі ретінде, жалпы қабынуға қарсы және асқазан, бауыр, бүйрек, қуық ауруларын емдеу үшін де пайдаланылады. Сонымен қатар сыртқы жараларды, тері ауруларын емдеу үшін де қолданады.

## Дереккөздер

Санат:Еріндігүлділер
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Санат:Қазақстан флорасы
I Виллем

**I Уиллем** (, , ; 24 тамыз 1772 – 12 желтоқсан 1843) — 1815 жылдың 16 наурызы мен 1840 жылдың 7 қазаны аралығында билік құрған Нидерландтардың алғашқы патшасы.
Солтүстік Америкадағы Әлемдік мұра нысандары

**Солтүстік Америкадағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысадарының тізімі.**

Кестеде нысандар  Әлемдік мұра нысандары тізіміне кіру уақыты бойынша орналасқан.

Санат:Әлемдік мұра
Оңтүстік Америкадағы Әлемдік мұра нысандары

**Оңтүстік Америкадағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысадарының тізімі.**

Кестеде нысандар  Әлемдік мұра нысандары тізіміне кірген хронология бойынша орналасқан.

Санат:Әлемдік мұра
Катюша

[thumb|upright|Ресейдегі [Рудня қаласындағы «Катюша» монументі]]
thumb|upright|БМ-13 «Катюша»
**Катюша** — 1941-1945 жылдары Ұлы Отан соғысы кезінде дүниеге келген далалық реактивті артиллерияның  оқпансыз жүйесіне берілген бейресми атау.

Мұндай құрылғыларды КСРО қарулы күштері екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көп пайдаланды. Лақаб атаудың танымал болғаны соншалық, ауыз екі тілде автокөлік жолында жүретін түйдек-түйдек  оқ ататын реактивті жүйені де соғыстан кейін солай атап кеткен. Мысалы, БМ-14 және БМ-21 «Град» кұрылғылары да «Катюша» деп аталатын.

Түйдектете ататын көп ұңғылы зеңбірек жасау өткен ғасырдың 20-жылдарынан басталады. Бірақ 1936 жылға дейін ешбір ел түйдектете ататын мықты қару жасауды жолға қоя алмады.

Кеңес елі бұған 1940 жылдары қол жеткізді. Жүк машинасының үстіне орналастырылған, сегізден екі қатар етіп қойылған он алты ұңғыдан атылған реактивті  снарядтар түскен аумағы түгелімен өртеп, жойып жіберетін құдыретті күшке ие болды. 

Олар бір түйдектете атқанда 12 га жерді өртеп жіберетін. Оған БМ- 13 (Катюша) деген ат берілген. Кейіннен «БМ-30», «М-30» ар, «М-31» деген жетілдірілген, ататын снарядтары да қуатты, түйдектете ататын қондырғылар пайда болды. 

Бұған қарсы немістер 1937 жылы түйдектете ататын он бес ұңғылы миномет ойлап шығарды. 1941 жылдың 22 маусымында немістер Кеңес әскеріне осы қарумен соққы берген болаты. 

Кеңес әскерлері «БМ-13» минометін «Катюша» деп «еркелетсе», немістердің минометін «Ванюша» деп атады. Кеңес әскері алғаш рет 1941 жылдың 14 шілдесінде «Орша» стансасында «Катюшамен» немістерге соққы берді.

Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Артиллерия
Кәдімгі көкек

**Кәдімгі көкек** () - Көкектәрізділер отрядының Көкектер тұқымдасына жататын құс.

## Биологиялық сипаттамасы
Кәдімгі көкектің денесі өте үлкен болмаса да (бар болғаны 100 грамм шамасында) ұзын құйрығы және жабын қауырсындарының тығыздығынан едәуір ірі болып көрінеді. Көкектің реңі (бүкіл жабын қауырсының сұр реңкі және көлденең жолақты дәл сондай құйрығы болғандықтан) қырғиға ұқсас болады да, ұсақ торғайларды үркітеді. Аналықтары және көкектер жабын қауырсындарының реңкі көбінесе қызыл-сары болып келеді. Аналығы тамылжыта бүлкілдетіп, қарқылдаған дауысы шығады.

Ұя салмайды, құстың бұл түріне ұяшыл масылдық қасиеті тән. Әрбір аналықтың маманданған шағын торты түрлері бар - аналықтар ұя иесі жұмыртқасының мөлшері және реңіне ұқсас жұмыртқа туады. Көкек ұя иесінің жұмыртқа салуға даярлаған немесе жұмыртқасы бар ұясын тауып алып, оған өз жұмыртқасын салады. 

Жұмыртқаны жарып шыққан қызыл - шақа және соқыр балапан инстинктивті қимыл жасайды - ұя қабырғасына аяғын тіреп, ұядағы өзінен басқаларды (ұя иесінің жұмыртқасын немесе балапандарын) сыртқа теуіп шығарады. Ұяда жалғыз қалған көкектің балапаны барлық қамқорлықты асырап алған аталық пен аналықтарға жүктейді. Көкектің балапаны көбінесе тез өсіп, өзінің асыраушысынан да үлкен болып кетеді де, ересек құсқа балапанның арқасына қонып, асыранды балапанның шырылдаған үлкен аузына кезектегі қорек үлесін тықпалайды.

Көкектің аналығы жаз бойы бөтен ұяға 12 жұмыртқаға дейін астыртын қалдырып кетеді. Көкектер көбінесе бунақденелілермен қоректенеді, өзге құстар қабыл алмайтын, тіпті түкті жұлдызқұрттарды да жейді. Қазақстанға кешеуілдеп - сәуірдің ең соңында ұшып келіп, қыркүйектің соңына дейін ұшып кетеді.

## Таралуы
Үндістанды қоспағанда Еуропада, Африканың үлкен бөлігінде орын тепкен. Қазақстанда мүлде сусыз және тіршіліксіз шөлден басқа жерлердің барлығында өмір сүреді.

## Дереккөздер

Санат:Көкектәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Санат:Африка құстары
Қашыртқы канал

**Қашыртқы канал** — артық суды мелиорациялау аумағынан тысқа ағызу үшін салынатын, қашыртқы желінің құрамындағы канал. Жер құрғату аумағынан жер беті және жер асты суларын жинап, канал арқылы басқа жаққа бұрып әкету, суғармалы жердің еңіс жағындағы артық суды су жинағыш каналға қосу үшін пайдаланады. Суғармалы жүйесінде тұрақты каналдардың аяғында салынады және суды су жинау каналына ағызады. Құрғату-ылғандандыру жүйелерінде қашыртқы канал қызметін әр түрлі мақсаттағы құрғату каналдары немесе бас каналдарға шығарылған алаңдардың төменгі шекарасында орналасқан жабық коллекторлар атқарады. Коллектор сағаларынды жабқыштары бар құдықтар қазылады. Қашыртқы канал қызметін, сонымен бірге қия беткейдегі каналдар да (қия беткейдегі су ұстағыш каналдар) атқарады. Олар беткеймен құрғатылған массивтің жоғарғы топография шекарасымен, тасындылардың шөгуін болдырмайтын еңістікпен және бас каналға немесе тікелей су қабылдағышқа шығатын батпақтанған жайылмалардың жоғарғы шекарасымен жер асты суларын ұстайтын су ұстағыш каналдарға қазылады.

## Дереккөздер

Санат:Каналдар
Көк кептер

**Көк кептер** () - Кептертәрізділер отрядының Кептерлер тұқымдасының баршаға белгілі және таныс кең таралған кептер. 

## Биологиялық сипаттамасы
Орташа денелі (240-360 грамм), қанатының алымы - 60-70 см, басқа кептерлерден айырмашылығы; белі- ақ жіне қанатында екі көлденең қоқшыл жолақ болады. Дәл осы түр барлық мәдени формалар мен қолтұқымдардың ата тегі болып саналады. 

## Таралуы
thumb|right|200px|Қаладағы көк кептерлер.
Көк кептер баяғыдан бері Солтүстік Африкада, Еуропаның оңтүстік бөліктерінде және Азияда ұялап келген. Алайда адам қолға үйреткен соң Еуразияға анағұрлым кең таралып кетті, енді оның табиғи қоныстанған жерін, жабайыланған үй кептерлерін қайда өмір сүретінін айтудың өзі қиынға соқты.

Қазақстанның оңтүстік жартысында шыңдарды, тау шатқалдарын, өзен жыраларын мекендейді. Әр түрлі өсімдік дәнімен қоректенеді.

Көк кептер бастапқыда жартастарда және өзендердің жарында өмір сүрді, ал енді құрылыстардағы әр алуан қуыстарды пайдаланады. Отырықшы құс болғандықтан, жылыстамайды. Салындыда екі ақ түсті жұмыртқа болады. Жұмыртқаларды аналығы мен аталығы 17 күндей басады. Балапандар ұядан бір ай мөлшерінде немесе одан да көп мерзімде ұшады.

## Дереккөздер

Санат:Жануарлар
Санат:Еуразия құстары
Санат:Африка құстары
Санат:Кептертәрізділер
IPhone 6

**iPhone 6 және iPhone 6 Plus** - Apple компаниясының сенсорлі смартфондары, iOS 8 операциялық жүйесінде жұмыс істейді, 2014 жылдың 9 қыркүйек күні ұсынып, осы айдың 21-інде сатыла бастады. iPhone 5, 5s,   5с-тің  мұрагерлері. Оған бұрын шығарылған смартфондарға қарағанда: iPhone 6 дисплейі 4.7 дюймге дейін, ал iPhone 6 Plus 5.5 дюймге дейін үлкейтілді, ені 6.9 мм және 7.1 мм-ге дейін сәйкесінше азайды. Осы смартфондар өзімен iPhone-ның 8 тұқымын көрсетеді.

## Тарихы
Жаңа iPhone туралы аңдатпаның алдында көп мәліметтер мен жаңалықтар пайда бола бастады. 28 тамыз күні компания аңдатпаға шақыруларды жіберді.

2014 жылдың 9 қыркүйегінде Apple компаниясының басшысы Тим Кук жаңа модельдерін ұсынды.
12 қыркүйек күні алдын ала тапсырыс басталағанда, бірінші тәулікте осы аппаратқа 4 млн-ға жуық тапсырыс жасалды және сатудың алғашқы үш күнінде 10 млн-нан астам смартфондар сатылды - осылайша компания өз тарихында ең үздік нәтижелерге жетті.

## Мінездемелер
Ең маңызды өзгерістер дизайнде: бұрыштар дөңгелек пішінді бола бастады, аккумулятор кнопкасы бүйір жағына орналастырды(бұрын үстінде болған'').

Смартфондардың өлшемдері:iPhone 6 - 138,1×67×6,9 мм, салмағы 129 гр.;  iPhone 6 Plus - 158,1×77,8×7,1 мм, салмағы 172 гр.

Екі смартфон Apple A8 микропроцессорды 1 ГБ ОЗУ LPDDR3  және М8 сопроцессорды қолданады.
Камерасы 8 мегапиксель, сенсоры мен объективі жаңартылды. 1080p бейнематериалдарды(HD) түсіруге болады.

## Бағдарламалық жасақтама
iPhone 6-ның екі смартфондарында да - iOS 8 операциялық жүйесі орнатылған. Үлкен экранмен оңай істеу үшін «Reachability» ымы іске қосылды: Home кнопкасын екі рет басқанда, экранның үстіңгі бөлігі астыңға жилжиды.

## Дереккөздер



Санат:iPhone
Виктория сарқырамасы

**Виктория сарқырамасы** () — оңтүстік Африкадағы Замбези өзеніндегі сарқырама. Замбияның және Зимбабвенің шекарасында орналасқан. 

## Сипаттамасы
Сарқыраманың ені – шамамен 1800 метр, биіктігі – 120 метр.

Шотландық зерттеуші Дэвид Ливингстон 1855 жылы сарқырамада болған, оны Виктория ханымының атына қойды. Осы жердің тұрғылықты халқының арасында сарқырама  *"күркіреуік түтін"* деген атпен белгілі.

Виктория сарқырамасы оңтүстік Африканың басты көрікті орындарының бірі болып табылады, ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұрасына жатады. Замбиядағы *"Күркіреуік түтін"* ("Mosi – oa–м Tunya") және "*Сарқырама Виктория*" деген екі ұлттық парктың ортасында жатыр.

Виктория - әлемдегі биіктігі 100 метрден, ұзындығы 1 километрден асатын жалғыз сарқырама.

## Тарихы
Ең ескі ғылымға сүйенсек,виктория сарқырамасының жанында орналасқан халық тұрғындары аңшылар болған, сол халық тілінде бұл сарқырама Shongwe деп аталды, *Amanza Thunqayo, Mosi - oa - Tunua *("Күркіреуік түтін").

Ең бірінші сарқыраманы Еуропалықтардан көрген  Дэвид Ливингстон болып саналады. Ол сарқырама туралы былай деген екен:  "Ешкім Англияда көргенді ешнәрсемен салыстыра алмайды. Еуропалықтар бұндай сарқыраманы көрмеген. Бұл жер өте көрікті,."

Сарқыраманың ерте сипаттамаларын португалдық *Пинто*, чех зерттеушісі *Эмиль Холуб*, британдық суретші *Томас Бейнес*, Викторияның бірінші сақталған  суреттің авторы болып табылады. 

## Галерея

File:Victoria Falls aerial view September 2003.jpg
File:Victoria_Falls_2012.jpg
File:Victoria_Falls_gorge1.jpg
File:Lunar Rainbow 2 - Double Rainbow Victoria Falls - Calvin Bradshaw 2.jpg

## Сілтемелер
* 
* 
* 

Санат:Әлемдік мұра
Санат:Замбия сарқырамалары
Санат:Зимбабве сарқырамалары
Жерар Пике

**Жерард Пике-и-Бернабеу** (, 2 ақпан 1987 жыл, Барселона, Испания) — Испаниялық футболшы, қорғаушы шебінде ойнаған. Карьерасының басым көпшілігін Барселона футбол клубында өткізді. Пике өзінің қорғаныс шегінде жақсы ойнауымен және қорғаушы үшін жақсы жылдамдығы арқасында танымал.

## Карьерасы
Жерард Пике Барселона футбол академиясының түлегі, ол осы академияға 1997 жылы түсті. Ал 2004 жылы, осы қорғаушымен «Манчестер Юнайтед» футбол клубы қызығушылығын білдіріп, оны сатып алды. Соның арқасында ол Англияға көшті. 2006/07 жылғы маусымды "Сарагосада" өткізді. Бірақ 2008 жылы жазда ол өзі туған қаласына қайта келді және Барселона футбол клубында өз өнерін көрсете бастады.

"Барселонада" ойнаған алғашқы маусымда клубпен бірге мүмкін болған жүлделердің бәрін ұтты, сондай-ақ маусымның үздік жас футболшысы атанды.

2010 жылы әлем чемпионы, 2012 жылы Еуропа чемпионы атанды.

2022 жылы қараша айында футболдық карьерасын аяқтады.

## Жетістіктері

### Командалық
**Испания құрамасы**

* Әлем чемпионы: 2010
* Еуропа чемпионы: 2012

**«Манчестер Юнайтед»**

* Англия чемпионы: 2007/08
* Англия суперкубогы: 2007
* Англия Лига кубогы: 2005/06
* Чемпиондар Лигасы: 2007/08

**«Барселона»**

* Испания чемпионы **(8)**: 2008/09, 2009/10, 2010/11, 2012/13, 2014/15, 2015/16, 2017/18, 2018/19
* Испания кубогы **(6)** : 2008/09, 2011/12, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/18, 2020/21
* Испания суперкубогы **(6)**: 2009, 2010, 2011, 2013, 2016, 2018
* Чемпиондар Лигасы **(3)**: 2008/09, 2010/11, 2014/15
* УЕФА Суперкубогы **(3)**: 2009, 2011, 2015
* Клубтар әлем чемпионаты **(3)**: 2009, 2011, 2015

### Жеке

* Испанияның үздік жас футболшысы: 2008/09
* Испания чемпионатының үздік қорғаушысы: 2009/10
* ФИФА символикалық құрамы **(4)**: 2010, 2011, 2012, 2016
* УЕФА символикалық құрамы **(5)**: 2010, 2011, 2012, 2015, 2016
* Чемпиондар Лигасының символикалық құрамы **(2)**: 2009/10, 2010/11
* Еуропа чемпионатының символикалық құрамы: 2012

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі
Санат:Испания футболшылары
Санат:Барселона ФК ойыншылары
Санат:Футболдан әлем чемпиондары Санат:Испания Ұлттық футбол құрамасының ойыншыларыСанат:Манчестер Юнайтед ФК ойыншыларыСанат:Футболдан Еуропа чемпиондары
Санат:Реал Сарагоса ФК ойыншылары
Пешавар

**Пешавар** (; *Pekhawar/ Peshawar*; *[[Хиндко тілі|хиндко]]*: پِشور, *Pishor*;  ) — Пәкістандағы қала, станциясы Солтүстік-Батыс Шекаралық провинциясының әкімшілік  орталығы. Бара өңірінің (Кабулдың саласы) бойында. Халқы 3,6 млн. адам ( 2010 ж)..Ауданының сауда орталығы. Мата тоқу (әсіресе жібек маталар), металл өңдеу өнеркәсіп орындары, университетер бар.

## Дереккөздер

Санат:Пәкістан