Әли Хаменеи

Ұлы аятолла Сейіт Имам **Әли Хосейни Хаменеи** (, *Ali Hoseyni Xāmene’i*, , 10px оқылуы; 19 сәуір 1939 жыл, Машһад – 28 ақпан 2026 жыл, Тегеран) — ирандық діни қайраткер, саясаткер, 1989 жылдан 2026 жылға дейінгі Иранның екінші Жоғарғы көсемі. Бұрын, 1981–1989 жылдары, ол Иран президенті қызметінде болды. Хаменеи — Иран тарихындағы шаһ Мұхаммед Реза Пехлевиден кейінгі екінші ең ұзақ билік еткен басшы.

Ресми сайтына сүйенсек, Хаменеи Мұхаммед Реза Пехлевидің билігі кезінде үш жылға қуғынға жіберілмес бұрын алты рет тұтқындалған. Ислам төңкерісі барысында шаһты тақтан тайдырғаннан кейін ол 1981 жылғы маусымда қастандық нысанасы болды да, нәтижесінде оң қолы сал болды. Хаменеи 1980 жылдардағы Иран-Ирак соғысы кезінде Иран көшбасшыларының бірі болды және өзі басқаратын қазіргі қуатты революциялық гвардиямен тығыз байланыс орнатты.

Хаменеи 1981 жылдан 1989 жылға дейін Иранның үшінші президенті қызметін атқарды, сол уақытта бірінші жоғарғы көсем Рухолла Хомейнидің жақын одақтасы болды. Өлерінен аз уақыт бұрын Хомейнидің өзі таңдаған мұрагері Хосейн-Әли Монтазеримен келіспеушілік туды, сондықтан да Хомейни қайтыс болған кезде келісілген ізбасар болмады. Сарапшылар кеңесі 50 жастағы Хаменеиді 1989 жылғы 4 маусымда келесі жоғарғы көсем етіп сайлады. Акбар Рафсанджанидің айтуынша, Хаменеи Хомейни өлер алдында өзінің мұрагері етіп таңдаған жалғыз адам болды.

Жоғарғы көсем ретінде Әли Хаменеи елдегі ең ықпалды тұлға еді. Ол — Иранның мемлекет басшысы, оның қарулы күштерінің бас қолбасшысы және экономика, қоршаған орта, сыртқы саясат және басқа да көптеген салаларда үкіметтің негізгі саясаты туралы жарлықтар шығарып, соңғы шешімдерді қабылдайды. Хаменеи елдегі атқарушы, заң шығарушы және сот биліктерін, оған қоса әскерді, БАҚ-ты және полицияны тікелей, не тікелей емес түрде басқарды.

2025 жылы Хаменеи билігіне қарсы бүкілхалықтық наразылық шаралары жүрді. Нәтижесінде олар 2026 жылға дейін созылып, АҚШ пен Израильдің Иранға соққыларына әкелді. Осы соққылардың бірінде 2026 жылғы 28 ақпанда Хаменеи қайтыс болды.

Иранда журналистер, блогерлер және басқалар діни лидер Хаменеиге қарсы пікір айтқаны үшін түрмеге жабылды. Олардың үкімдеріне қамау және түрмеде отыру болған; кейбіреулері қамауда қайтыс та болған.

## Жастық шағы және білімі
нобай|солға|Жасөспірім Әли Хаменеи
Әкесі  — ғұлама, мужтаһид, Нажаф тумасы және анасы — . Сегіз баланың екіншісі болған Әли Хаменеи 1939 жылы Машһадта дүниеге келген. Әли Хаменеидің екі діни қызметкер ағайындысы бар; інісі Хади Хаменеи — газет редакторы және дін қызметкері. Әпкесі Фатима Хосейни Хаменеи 2015 жылы, 89 жасында қайтыс болды. Әкесі ирандық әзербайжан және Хамене тумасы болса, анасы Яздта туған этникалық парсы болған. Оның бірнеше бабасы Тафрештен шыққан да, Тебриз маңындағы Хаменеге көшкен. Хаменеидің арғы атасы Афтаси сейидтерінің ұрпағы Сейіт Хоссейн Тафреши болды, оның тегі шииттердің төртінші имамы Әли ибн Хусейннің немересі Сұлтан Сейіт деген атпен белгілі Сұлтан ул-Улама Ахмадқа дейін жеткен.

### Білімі
Хаменеидің білімі төрт жасында мектепте Құран оқуынан басталды; ол өзінің негізгі және жоғары деңгейлі семинария сабақтарын Машһад хаузасында шейх Хашем Казвини мен Аятолла Милани сияқты тәлімгерлерінің қол астында өткізді. Содан кейін Хаменеи 1957 жылы Нажафқа барды; бірақ әкесі оны сонда қалдырғысы келмегендіктен көп ұзамай Машһадқа оралды. 1958 жылы ол Қомға қоныстанды, онда Сейіт Хосейн Боруджерди мен Рухолла Хомейнидің сабақтарына қатысты. Саясатқа белсенді қатысқан сол заманның басқа да діни қызметкерлері сынды Хаменеи де діннен гөрі саясатты көбірек зерттеді.

## Саяси өмірі және президенттігі
[нобай|солға|[Машһадтағы Ислам төңкерісі кезіндегі Әли Хаменеи]]
[нобай|солға|[Иран-Ирак соғысы кезінде әскери киім киген Әли Хаменеи]]
нобай|солға|Өміріне жасалған қастандығынан кейін ауруханадағы Әли Хаменеи
нобай|солға|Оң қолының сал болғанынан бері Әли Хаменеи сол қолымен амандасып келген.
[нобай|солға|[Тегерандағы Жұма намаздың имамы болған Әли Хаменеи, 1979]]
Хаменеи Ирандағы Ислам төңкерісінің басты тұлғасы және Рухолла Хомейнидің жақын сенімді адамы болды.

Ислам республикасы құрылғанынан бері Хаменеи көптеген мемлекеттік қызметтерді атқарды.

Мұхаммад Саһими оның саяси мансабы Иранның бұрынғы президенті, Хомейнидің сол кездегі сенімді адамы Акбар Рафсанджани Хаменеиді Хомейнидің жақын ортасына әкелген кезде, Иран төңкерісінен кейін басталды деп мәлімдейді. Кейінірек сол кездегі парламент мүшесі болған Хасан Рухани Хаменеиге қорғаныс министрінің орынбасары ретінде уақытша революциялық үкіметтегі алғашқы үлкен лауазымын алуды ұйымдастырды.

Хомейни Хаменеиді 1980 жылы Хосейн-Әли Монтазери қызметінен кеткеннен кейін Тегеран жұма намазының имамы етіп тағайындады. Ол 1979 жылғы шілденің аяғынан 6 қарашаға дейін қысқа уақыт бойы Ұлттық Қорғаныс министрінің орынбасары да болды және Ислам революциясы сақшыларының бақылаушысы болды. Ол парламенттің қорғаныс комиссиясының өкілі ретінде де майдан даласына аттанды.

### 1981 жылғы қастандық
1981 жылы Хаменеи қастандық нысанасы болды, Моджахедин-е Халқ ұйымдастырған бұл қастандық барысында магнитофонға жасырылған бомба жарылған еді.

1981 жылғы 27 маусымда Хаменеи майданнан оралған кезде сенбі күнгі кестесі бойынша Абузар мешітіне барды. Алғашқы намаздан кейін сауалдарын қағаз бетіне түсірген намазхандарға дәріс оқыды. Осы кезде түймені басқан жас жігіт Хаменеидің алдындағы үстелдің үстіне қағаздары бар магнитофонды қойды. Бір минуттан кейін магнитофон ысқыра бастады да, кенет жарылып кетті. Магнитофонның ішкі қабырғасында «Фурқан тобының Ислам республикасына сыйы» деп жазылған еді. Әли Хаменеидің емделуі бірнеше айға созылып, оның қолы, дауыс шымылдығы мен өкпесі ауыр жарақаттанған. Қастандық нәтижесінде Хаменеидің оң қолы сал болды.

### Президенттігі
1981 жылғы 2 қазанда қазан айының басында өткен президенттік сайлауда Хаменеи жалпы дауыстың 95% жинап, президент қызметін атқарған бірінші дін өкілі болды. Бастапқыда Ислам Республикасының негізін қалаушы аятолла Хомейни Иран президенті тек зайырлы білімі бар адам болуы мүмкін деп есептеді (құқықтанушылары Банисадр мен Раджаи сияқты), бірақ Хаменеидің зор танымалдығы мен әскери істерге бейімдігіне байланысты ол көзқарастарын өзгертті. Премьер-министр Мир-Хосейн Мусави болды; Мусавидің әжесі Әли Хаменеи өз жұртының тәтесі еді.

Хаменеи өзінің президенттік инаугурациясында сөйлеген сөзінде «ауытқуды, либерализмді және америкалықтардың ықпалындағы солшылдарды» жоюға уәде берді.

### Иран-Ирак соғысы
Хаменеи 1980 жылдардағы Иран-Ирак соғысы кезінде Иран көшбасшыларының бірі болды және қазір қуатты болған революциялық гвардиямен тығыз байланыс орнатты. Президент ретінде ол әскери, бюджеттік және әкімшілік салаларға терең қызығушылық танытатын адам ретінде белгілі болды.

### Соғыстан кейін
Ирандық күрд оппозициясының жетекшілері Садық Шарафканди, Фаттах Абдоли, Хомайун Ардалан және олардың аудармашысы Нури Дехкорди 1992 жылғы 17 қыркүйекте Берлиндегі Миконос грек мейрамханасында өлтірілді.

1997 жылғы 10 сәуірдегі осы өлтіруге қатысты үкімі бойынша неміс соты Иранның барлау министрі Әли Фаллахианды қамауға алу туралы халықаралық ордер берді, кейін оның өлтірушілік жасаған жоспары Хаменеи мен Рафсанджаниге белгілі болған деген де айып айтылды. Алайда Иран билігі олардың бұл іске қатысы барын үзілді-кесілді жоққа шығарды. Иран парламентінің сол кездегі спикері Әли Акбар Натеғ-Нури бұл шешімді саяси, шындыққа жанаспайтын және дәлелсіз айып деп сипаттады. Бұл үкім 1997 жылғы қарашаға дейін созылған Иран мен бірнеше еуропалық елдердің үкіметтері арасындағы дипломатиялық дағдарысқа әкелді. Айыпкер болған Дараби мен Райел 2007 жылғы 10 желтоқсанда түрмеден босатылып, өз елдеріне депортацияланды.

## Жоғарғы көсем
### Көсемдікке сайлануы
1989 жылы Аятолла Хомейни аятолла Монтазериді өзінің саяси мұрагері ретінде қызметінен босатып, орнына Хаменеиді тағайындады. Хаменеи марджа да, аятолла да болмағандықтан, Сарапшылар кеңесі оған Иранның жаңа Жоғарғы көсемі лауазымын беру үшін конституцияны өзгертуге мәжбүр болды (бұл шешімге бірнеше ұлы аятоллалар қарсы болды).

Хаменеи Хомейни өлімінен кейін ресми түрде оның орнына келді де, 1989 жылғы 4 маусымда Сарапшылар кеңесі оны жаңа Жоғарғы көсем етіп сайлады.

#### Жетекшілік кеңесін жасау ұсынысы
[нобай|оңға|Хоменеидің [Рухолла Хомейни өсиетхатын Сарапшылар кеңесіне оқығаны]]
Алғашында Сарапшылар кеңесінің кейбір мүшелері жетекшілік кеңес құру идеясын ұсынған болатын. Түрлі тізім ұсынылды да, олардың барлығында да Хаменеидің аты аталды. Мысалы, Иранды басқаруға ,  және Хаменеи деген үш мүшеден тұратын кеңес ұсынылды. Рафсанджанидің айтуынша, ол және Хаменеи бұл ұсынысқа қарсы болды, ал аятолла  мен аятолла  оны қолдады. Кеңес ұсынысын қолдаушылар кеңестің болуы қоғамда бірлікті жоғарылатады және кеңестің жұмысына оң әсер етеді деп сенді. Қарсыластар болса, Сот Кеңесіне қатысы бар бір өтіп кеткен жағдайға қарап, жеке басшы тиімдірек болар деп есептеді.

Ибраһим Амини екі тарап ұсынған себептердің қысқаша мазмұнын келтірді. Оның айтуынша, қарсыластар бұл ұсынысты қабылдамады, өйткені i) Ислам фақиһының қамқорлығы туралы дәлелдер тек жеке адамның қамқорлығына қатысты болды және кеңес болған кезде қамқорлықты кімнің атқаратыны белгісіз болатын еді. Кеңестің қамқорлығы хадистер мен ислам фиқһында болған жоқ. ii) Телерадио кеңесі және жоғары сот кеңесі сияқты бұрынғы кеңестік типтегі ұйымдар іс жүзінде сәтті болмады және басшылық кеңес осындай себептермен жақсы жұмыс істей алмайтын еді. iii) Адамдар жеке тұлғаның басшылығына үйренген және көшбасшылар кеңесі олар үшін бейтаныс нәрсе болды. iv) Жеке басшы маңызды шешімдерді қабылдауда және проблема мен дағдарысты шешуде неғұрлым батыл әрекет ете алады. Екінші жағынан, бұл ұсынысты жақтаушылар: i) Ол кезде Хомейниге тең келетін, тіпті одан екі-үш деңгей төмен, адамдардың үмітін ақтай алатындай бірде-бір фақиһ болмаған деп есептеді. ii) Көшбасшылар кеңесі жағдайында, егер олардың кез келгенінде бір салада жетіспеушілік болса, мүшелер бір-біріне «өтемақы» бере алады.

Соңында басшылық кеңесінің ұсынысына 45 мүше қарсы дауыс берсе, 20-дан астам адам қолдап, ұсыныс қабылданбады. Кеңес Көшбасшылық кеңесін құру идеясын қабылдамаған соң, Хаменеи қатысқан 74 мүшенің алпысына ие болып, лауазымға сәтті сайланды. Қалған 14 дауысқа Ұлы Аятолла  ие болған. Хаменеи өзінің лайықсыздығына наразылық білдірді — «менің кандидатурам бәрімізді қан жылатуы керек» дегені де бар және кеңес мужтаһидтерімен пікірталасқа түсті, бірақ сонда да ақыры бұл лауазымды қабылдауға мәжбүр болды.

#### Марджият шарттары
нобай|оңға|Әли Хаменеи, 1987 жыл
нобай|оңға|Әли Хаменеи, 2022 жыл
[нобай|оңға|Әли Хаменеи, [Рухолла Хомейнидің портреті мен Иран туы]]
Хаменеи сол кезде Иран Конституциясы талап ететін марджа болмағандықтан, ол бастапқыда Жоғарғы көсем міндетін атқарушысы ғана аталды. Кейінірек бұл талапты алып тастау үшін конституцияға түзетулер енгізілді және 1989 жылғы 6 тамызда Хаменеиді 64 дауыстың 60 даусымен растау үшін Сарапшылар кеңесі қайта шақырылды. 1989 жылғы 29 сәуірде Конституцияны қайта қарауға жауапты комитет басшысы аятолла  Хомейнидің «марджият критерийлеріне» көзқарасын сұраған хатына жауап беріп, Хомейни былай деді: «Әу бастан-ақ мен ол шартқа қажеттілік жоқ деп сендім. Мәрджәъияттың (фиқһ саласындағы беделі) талаптары үшін құрметті Сарапшылар кеңесі бекіткен тақуа мужтаһид (фақһшы-зиялы) те жеткілікті». 2017—2018 жылғы наразылық шаралары кезінде белгілі болған бір бейнеде Хаменеи кеңестің алдында оның діни тұрғыдан жоғарғы көсем болуға лайық емес екенін айтты. Иран Конституциясы талап еткендей «марджа» емес, худжат әл-ислам болған Хаменеи өзінің тек «салтанатты басшы» болатынын айтты және Акбар Рафсанджаниді өзінің бұл лауазымда «уақытша» болатынына, бір жылдан кейін жоспарланған референдумнан кейін биліктен кететінін сендіргені көрінеді.

### Саяси стратегиясы және философиясы
Хаменеидің дәуірі оның алдындағы дәуірден ерекше болды. Алайда ол Хомейнидің «бір топты екінші топпен теңдестіру, бірде-бір тарап тым көп күшке ие болмайтындығына көз жеткізу» саясатын жалғастырды. Бірақ Хомейнидей харизмасы мен діни беделі болмағандықтан, Хаменеи алдымен қарулы күштердің ішінде жеке желілерін дамытты, одақтас жасады, содан кейін Қом мен Машһадтың негізгі бонядтары мен семинарияларын басқарған кезде, діни қызметкерлер арасында. Отыз жыл бойы Жоғарғы көсем болған Хаменеи «өзіне қызмет ететін және өзін қорғайтын жүйе құра отырып» Иранның негізгі мекемелеріне көптеген өзіне адал адамдарды орналастыра алды. Саид Голкар мен бұрынғы діни қызметкер Меһди Халаджи Хаменеи жүйесін сол институттарды әлсіз ұстау үшін елдің әрбір институты (армия, барлау агенттіктері және т.б.) үшін «параллельді құрылым» жасағанын сипаттайды.

Джон Хопкинс ілгері халықаралық зерттеулер мектебінің қызметкері Уәли Насрдың айтуынша, «[Хаменеи] өзімен бірге президенттік өкілеттіктердің көбін алып, жоғарғы көсемнің кеңсесін Иранның саяси сахнасының құдіретті бақылаушысына [айналдырды]». Насрдың пікірінше, Хаменеи — «әдеттегіден тыс диктатор». Хаменеи тұсындағы шенеуніктер елдің түрлі өкілеттіктеріне, соның ішінде «парламентке, президенттікке, сот жүйесіне, революциялық гвардияға, әскерилерге, барлау қызметтеріне, полиция органдарына, діни элитаға, жұма намаздың жетекшілеріне және бұқаралық ақпарат құралдарының көп бөлігіне», сондай-ақ әртүрлі «үкіметтік емес қорларға, ұйымдарға, кеңестерге, семинарияларға және іскер топтарына» көп ықпал етеді.

Хаменеи Ирандағы экономика, қоршаған орта, сыртқы саясат және басқа да барлық мәселелер бойынша жарлықтар шығарып, соңғы шешімдерді қабылдайды. Хаменеи үнемі президентпен, министрлер кабинетінің мүшелерімен, сот билігінің басшыларымен және өзге де лауазымды тұлғалармен, депутаттармен және басқалармен де кездесіп, оларға не істеу керектігін айтып тұрады. Хаменеи сонымен қатар президент кабинетінің тағайындауларын жұмыстан босатып, қалпына да келтіре алады. Хаменеи шетелдік мәртебелі меймандармен кездеседі, бірақ ол өзі мүлдем шетелге бармайды; оны біреу көргісі келсе, Иранға барғаны жөн. Студент кезінде Нажафтағы уақытынан басқа, Хаменеи президент кезінде Ливияға барып көргені ғана белгілі.

Хаменеи өз сөздерінде 1979 жылғы революцияның көптеген таныс тақырыптарын үнемі атап өтеді: әділет, тәуелсіздік, өзін-өзі қамтамасыз ету, исламдық үкімет және Израиль мен Америка Құрама Штаттарына табанды қарсылық, сонымен бірге демократия және үкіметтің ашықтығы сияқты басқа революциялық идеалдарды да, сирек болсын да, атап өтуден жалықпайды.

Иранда Хаменеи жеке басына табыну мәдениеті бар; жақтастары оны «адамзатқа берілген Құдайдың сыйы» десе, Хаменеиді сынаушылар қудаланады.

#### Мемлекеттік бизнестерді жекешелендіруі
2007 жылы Хаменеи мемлекеттік компанияларды, соның ішінде телефон компаниясын, үш банкті және ондаған шағын мұнай және мұнай-химия кәсіпорындарын жекешелендіруге шақырды. Бірнеше айдан кейін сол кездегі президент Махмұд Ахмадинежадпен және оның министрлерімен, маңызды діни қайраткерлермен, парламент басшысымен және провинция губернаторларымен, мемлекеттік хабар тарату және Иранның сауда палатасының басшыларымен болған теледидарлық кездесуде Хаменеи: «Бірнеше заң қабылдап, бизнесті сатыңыз және уақыт созбаңыз» деді. Хаменеи «бұл саясаттарға дұшпандық танытатындар өз мүдделері мен ықпалын жоғалтатындар» деп ескертті.

### Ұлы аятолла атағы жайлы дау
1994 жылы Ұлы Аятолла Мұхаммед Әли Араки қайтыс болғаннан кейін Қом семинария мұғалімдерінің қоғамы Хаменеиді жаңа марджа деп жариялады. Алайда бірнеше аятолла оны мұндай деп танудан бас тартты. Бұл диссиденттердің кейбірі , Хосейн-Әли Монтазери,  және  болды. Мысалы, 1997 жылы Монтазери «Көшбасшының өкілеттіктеріне күмән келтірді» және кейіннен оның діни мектебінің жабылуы, Қомдағы кеңсесіне шабуыл және үй қамауында болуы туралы түсініктемелері үшін жазаланды.

### Қаржылық активтері
The Daily Telegraph газетінде Дэмиен МакЭлрой мен Аһмад Ваһдат былай деп жазды: «Аятолла үнемшілдік имиджін қалыптастыруды ұнатады, бірақ сонда да Иранның мұнай және қару-жарақ өнеркәсібінен үлкен комиссиялар алып жатады, [Хаменеи] мен ұлының байлығы миллиардтаған долларға жетті деген үнемі мәлімдемелер келіп жатады». Reuters агенттігінің алты айлық тергеуі Хаменеидің шамамен 95 миллиард АҚШ долларын құрайтын «қаржы империясын» бақылайтынын және оны Иран парламенті қадағаламайтынын айтты, бұл — марқұм Иран шаһының болжамды байлығынан әлдеқайда үлкен көрсеткіш. Reuters агенттігінің тергеуіне сүйенсек, Хаменеи билікті күшейту үшін «Имамның бұйрығын орындау штабы» немесе парсы тілінде «» деп аталатын компанияның активтерін пайдаланады. Reuters «Хаменеидің өзін байыту үшін Сетадты басып жатқаны туралы ешқандай дәлел таппады», бірақ ол «шаһ холдингтеріне бәсекелес» Сетад қаражатын саяси мақсатқа пайдаланғанын анықтады — «Сетад оған парламенттен тәуелсіз жұмыс істеуге қаржылық мүмкіндік береді». The Daily Telegraph хабарлауынша, Сетад ақшасы 2013 жылы хабарланғандай, 500-ден астам жұмысшы жұмыс істейтін Хаменеидің Бейт Рахбари кешенін қаржыландыруға жұмсалады. Сетадтың қоғаммен байланыс бөлімінің басшысы Хамид Ваези бұл ақпараттың «шындықтан алыс және дұрыс емес» екенін айтты. Reuters агенттігінің алты айлық тергеуі Сетадтың қаражат көздеріне қатысты «Сетад өз империясын қарапайым ирандықтардың: Вахдат-е-Хаг сияқты діни азшылықтардың өкілдеріне, сондай-ақ шетелде тұратын шиит мұсылмандары, іскер адамдар және басқа да ирандықтарға тиесілі мыңдаған мүлікті жүйелі түрде басып алу негізінде құрғанын көрсетті».

Батыс ақпарат көздерінің теріс пікірлеріне қарамастан, Иранның ресми билігі «Сетадты» ауқымды қайырымдылық қоры ретінде көрсетеді. 2014 жылғы қазанда Ислам Республикасы ақпарат агенттігіне берген сұхбатында Сетад басшысы Мұхаммед Мохбер Сетад бизнесінен түскен пайданың 90%-дан астамы елдің кедей аймақтарындағы инфрақұрылымды жақсартуға, жұмыс орындарын құруға және ұңғымаларды жақсартуға жұмсалатынын айтты. Бұл аймақтардағы адамдардың болуы Иранның рухани көсемі Хаменеидің Иран қоғамына деген басты алаңдаушылығын көрсетеді. Оның айтуынша, Сетад қайырымдылық істерінің 85 пайызы Иранның кедей аймақтарында жүзеге асады. Ол бірнеше жүздеген мектептер, мешіттер мен хусейниялар салынып жатқанын, сондай-ақ алдағы үш жылда жалпы саны 700 мың болатын 350 мыңнан астам жұмыс орнын құруға тікелей және жанама үлес қосқанын атап өтті.

### Пәтуалары
нобай|оңға|Халықаралық Қасиетті Құран жарысына қатысушылардың Хаменеимен кездесуі, маусым 2013
#### Ядролық қаруға қарсы пәтуасы
Хаменеидің Ислам дінінде ядролық қаруды өндіруге, жинақтауға және қолдануға тыйым салынған деген пәтуа шығарғаны хабарланған.

Бұл пәтуа Иран үкіметінің 2005 жылғы тамызда Венада өткен Атом қуаты халықаралық агенттігі (АҚХА) отырысында жасаған ресми мәлімдемесінде келтірілген. Оны халықаралық шенеуніктер кеңінен талқылады да, АҚШ әкімшілігі оны арнайы мойындады.

Бұл пәтуа ислам дәстүріндегі әйелдерді, балаларды және қарттарды еріксіз өлтіре алатын қаруларға тыйым салатын ережелер жиынтығына сәйкес келеді. Алайда бұл пәтуаның шындығына күмән келтіргендер де бар.

#### Өзге де пәтуалары
2010 жылы Хаменеи сахабаларға және Мұхаммедтің әйелдеріне тіл тигізуге тыйым салатын пәтуа шығарды. Пәтуа суннит пен шииттер арасындағы құқықтық, әлеуметтік және саяси келіспеушіліктерді татуластыру үшін шығарылды. 2017 жылы ол әйелдердің қоғамдық орындарда велосипед мінуіне тыйым салатын пәтуа шығарған.

## Өлтірілуі

2025 жылы басталып, 2026 жылға дейін жалғасқан Ирандағы наразылықтар нәтижесінде ақыр соңында елге қарсы АҚШ пен Израиль соққы жасайтын болды. Әскери операция барысында көп ұзамай Хаменеидің өз резиденциясында өлтірілгені хабар болды.

Хаменеидің қызы, күйеу баласы, келіні мен немересімен қатар өлгені хабарланды. 2026 жылғы 8 наурызда Сарапшылар кеңесі Хаменеидің ізбасарын ұлы Моджтаба Хаменеи қылды.

## Ішкі саясаты
нобай|оңға|Хаменеидің халық алдында сөз сөйлегені, қазан 2018
[нобай|оңға|Әли Хаменеидің [Ирандағы президент сайлауы (2017)|2017 жылғы президент сайлауында дауыс беруі]]
Кейбіреулер Хаменеиді елдегі консервативті құрылымның басты тұлғасы ретінде көреді.

2007 жылы Хаменеи үкімет шенеуніктерінен Иранның экономикалық жекешелендіруге бағытталған қадамын тездетуді сұрады. Хаменеи сондай-ақ меншік құқықтарын Әділет министрлігі құрған соттарда қорғауды ұсынды; бұл жаңа қорғаныс жеке инвестицияларға қауіпсіздік шарасын береді және ынталандырады деген үміт болды.

Бұған қоса, Хаменеи ядролық технологияның азаматтық мақсаттағы маңыздылығына сенетінін айтты, «мұнай мен газ қорлары — мәңгі нәрсе емес» деген себеп те берді.

### Президент, парламент және Сарапшылар кеңесін сайлауы
Жоғарғы көсем ретінде Хаменеи Ирандағы сайлауға үлкен ықпал етеді, өйткені Иран Конституциясы оған Сақшылар кеңесі мүшелерінің жартысын және Иранның бас төрешісін тағайындауға мүмкіндік береді. Конституция сондай-ақ Кеңестің лауазымға кандидаттарды мақұлдайтыны немесе олардан бас тартатыны белгіленген. Сонымен бірге, Бас төреші парламент сайлайтын кеңес мүшелерінің қалған жартысын ұсынады. Бұл конституциялық ережелер Хаменеидің кеңеске (үкіметті кім басқаратынын шешетін ұйым) тікелей және жанама ықпал етуіне мүмкіндік береді. Бұл әсер 2004 жылғы парламенттік сайлауда айқын көрінді, онда Сақшылар кеңесі мыңдаған кандидаттарды, соның ішінде 80 қызметтегі шенеуінкті, көптеген реформашыл депутаттарды және Исламдық Иран қатысу майданы партиясының барлық кандидаттарын сайлауға қатысу құқығынан айырды. Одан кейін консерваторлар парламенттегі орындардың шамамен 70 пайызын жеңіп алды. Сайлау бұрынғы президент Мұхаммед Хатами бастаған саяси және әлеуметтік реформалар науқанының аяқталуын білдіретін елдің саяси эволюциясындағы маңызды бетбұрыс кезеңі болды.

2005 жылғы президенттік сайлау кезінде Хаменеидің сыбайлас жемқорлықпен күресудің маңыздылығы, ислам революциясының идеалдарына адал болу, сондай-ақ инженерлік ғылымда оқыған адамдардың жоғары ақыл-ойы мен динамизмі туралы айтқан сөздерін кейбіреулер Махмұд Ахмадинежадтың (жол қозғалысы техникасы бойынша доктор) қолдауы деп түсінді. Сайлаудан кейін және соңғы уақытқа дейін Хаменеи Ахмадинежадты қолдайтынын ашық айтты, екеуінің қарым-қатынасының деңгейіне «реформашыл президент Хатамимен болған қарым-қатынасы ешқашан жетпейді». Хаменеи кейінірек 2009 жылғы Ирандағы президенттік сайлаудың нәтижелерін растайды.

Хаменеи 2009–2010 жылғы Ирандағы сайлау наразылықтарына қарсы нық тұрды және ол дауыс беру нәтижелерін қайта қарастырмайтынын және президент Махмұд Ахмадинежадтың даулы қайта сайлануына байланысты қоғамдық қысымға мойынсұнбайтынын мәлімдеді. Хаменеи «Алланың қалауымен, президенттік сайлау дәл өтті» деп те айтты. 19 маусымда көпшілік алдында сөйлеген сөзінде ол жеңімпаз деп жарияланған Ахмадинежадты қолдайтынын айтты. Ол шетелдік мемлекеттерді, соның ішінде Ұлыбританияны, Израильді және АҚШ-ты сайлау нәтижелеріне қарсы наразылық тудыруға көмектесті деп айыптады. Атап айтқанда, ол бұл елді жауларының «ең зұлымдығы» ретінде Ұлыбританияны ерекше атап өтті. Ол егер батыстық державалар Иранның ішкі істеріне араласса, Иран халқы «темір жұдырықпен» жауап беретінін айтты.

### Ғылым және технология
Әли Хаменеи — Ирандағы ғылыми прогресс қолдаушыларының бірі. Ол — бағаналы жасуша зерттеу мен терапевтік клондауға рұқсат берген тұңғыш Ислам дінбасыларының бірі болған.

## Сыртқы саясаты
[нобай|оңға|Әли Хаменеидің [Ресей президенті Владимир Путинмен кездесуі, 23 қараша 2015]]
[нобай|оңға|Әли Хаменеи мен [Башар әл-Асад]]
[нобай|оңға|Әли Хаменеи мен [Си Цзиньпин, Тегеран, 2016 жыл]]
Хаменеи сыртқы саясат үшін «тікелей жауапкершілікке» ие, бұл саясатты «[Хаменеидің] тікелей қатысуынсыз және мақұлдауынсыз жүргізу мүмкін емес». Оның президенттен тәуелсіз сыртқы саясат тобы бар, ол «оның ішінде екі бұрынғы сыртқы істер министрі бар» және «өз таңдауы бойынша кез келген уақытта процеске араласып, қате саясатты, не шешімді «түзете» алады». Оның сыртқы саясаты Батыспен текетірестен де, келіспеушіліктен де аулақ болатын бағытты бағыттайды делінеді.

Хаменеи Сауд Арабиясының Йеменге басып кіруін сынға алды, Сауд Арабиясын Израильге теңеді.

АҚШ Мемлекеттік хатшысы Майк Помпео Хаменеиді Шыңжаңдағы қайта тәрбиелеу лагерлерін және Қытайдағы ұйғыр мұсылман азшылығына қарсы адам құқықтарын бұзуды сынға алудан бас тартқаны үшін сынады.

Ол Біріккен Араб Әмірліктерін бірнеше рет пайдасыз деп сипаттады.

### Америка Құрама Штаттары және оның сыртқы саясаты туралы ойлары
Америка Құрама Штаттары мен Иран 1980 жылы АҚШ елшілігін басып алып, АҚШ дипломаттары тұтқынға алынған Ирандық кепілдер дағдарысынан бері ресми дипломатиялық қарым-қатынаста болмады. Кәрім Саджадпурдың зерттеуінше, Хаменеидің сөйлеген сөздерінде Америка Құрама Штаттарына табанды қарсылық принципі үнемі айтылады; және Саджадпурдың айтуынша, ол «Рафсанджанидің Америка Құрама Штаттарымен модус вивенди табу әрекеттеріне қарсылық көрсетті». Хаменеидің бірде реформатор президент Мұхаммед Хатамиге «бізге АҚШ жау ретінде ғана керек» дегені де белгілі.

2007 жылғы 14 қыркүйекте Аятолла Әли Хаменеи (Рамазанның 1-жұма намазында) Джордж Буш пен америкалық шенеуніктердің бір күні Американың Иракқа басып кіруі үшін «жауапқа тартылу» үшін халықаралық қылмыстық сотта сотталатынын болжады. Оның айтуынша, АҚШ — Ирактағы қазіргі бытыраңқылықтың басты себебі.

Хаменеи НАТО-ның Ливияға әскери араласуын сынады. 2011 жылғы 21 наурызда Хаменеи Батысты «Ливия мұнайының артынан келді» деп айыптады. Ол сондай-ақ «Иран Ливия үкіметінің өз халқына қарсы әрекетін, адамдарды өлтіру мен қысым жасауды және қалаларын бомбалауына толығымен қарсы шығады... бірақ ол (сондай-ақ) Ливиядағы әскери әрекетті де қолдамайды» деп баса айтты. Хаменеи елді бомбалаудан гөрі делдалдарды жіберуді қолдайтынын мәлімдеді.

2014 жылғы қазанда Хаменеи АҚШ пен Ұлыбритания ИШИМ-ді Иранмен күресу және аймақта «қауіп тудыру» құралы ретінде құрғанын айтты. 2015 жылғы 19 шілдеде Тегерандағы мешітте сөз сөйлеген Хаменеи өз жақтастарына АҚШ-тың аймақтағы саясаты Иранның саяси және діни қозғалысына «180 градус» қарсы екенін айтты. Сөз «Америкаға өлім» және «Израильге өлім» деген ұрандармен аяқталды. Хаменеи 2015 жылғы ядролық келісімге қатысты «Осы келісімнен кейін де тәкаппар АҚШ-қа қатысты саясатымыз өзгермейді» деді.

2022 жылғы наурызда Хаменеи АҚШ-ты Ресей–Украина соғысы төңірегіндегі қақтығысты тудырды деп айыптады.

### 11 қыркүйек терактін сынға алуы
2001 жылғы 11 қыркүйек терактінен кейін Хаменеи лаңкестік актқа қарсы шықты және басқалардың да оны сынға алуына шақырды, алайда өзі Ауғанстанға интервенция жасау идеясын қолдамады. Оның: «Адамдарды жаппай өлтіру — қайғылы жағдай, қай жерде болса да, кінәлілер мен құрбандар кім болса да біз ондаймен келіспейміз».

### Сионизм мен Израиль
[нобай|оңға|[Екінші интифада|Палестина интифадасын қолдау жөніндегі алтыншы халықаралық конференция, Тегеран, 2017]]
Хаменеи — Израиль мемлекеті мен сионизмнің қарсыласы және Израильге қарсы қоқан-лоққы жасауы және антисемиттік риторикасы үшін сынға жиі ұшырап жатады.

2000 жылғы 15 желтоқсанда Хаменеи Израильді «аймақтан алып тастау керектігін» атап кетіп, оны қатерлі ісікке теңестірді және Израильді «құтырған ит» деп 2013 жылы және 2014 жылы келесі жылғы Газа соғысы кезінде жазықсыз адамдарға шабуылы үшін атады. 2014 жылы Хаменеиге тиесілі аккаунт туиттерінде жоя салғаннан басқа Израильден ем жоқ деп жазып та кетті.

2008 жылғы қыркүйекте Тегерандағы жұма намазға арналған уағызында Хаменеи «біз — Израиль халқының досымыз деп айту дұрыс емес, бұл — қисынсыз, мағынасыз, бос сөз», өйткені ол оккупация солар арқылы жүзеге асады деп есептеді. Хаменеи сөйлеген сөзінде: «[Палестина халқының] үйлерін, жерлерін және бизнесін басып алу осы адамдар арқылы жүзеге асырылады. Олар сионистік элементтердің фон актёрлері» деді. «Бізде еврейлер мен христиандармен ешқандай проблемамыз жоқ... бізде Палестина жерін басып алушылармен проблема бар», - деп қосты ол.

### Холокостқа күмәні
[нобай|оңға|Әли Хаменеи [Холокосттың шынымен де болғанына бірнеше рет күмән келтірген, оны «қиял» деген.]]
2014 жылғы 21 наурызда Наурыз мерекесіне арналған таңғы сөйлеген сөзінде Хаменеи Холокостқа күмән келтірді. Ол «Холокост — нақтылығы белгісіз оқиға және егер ол орын алған болса, оның қалай болғаны да белгісіз» деді. Сонымен қатар, ол «Еуропалық елдерде ешкім Холокост туралы айтуға батылы бармайды» (кейбір елдердегі ықтимал құқықтық салдарларға байланысты) деді де, Батыстағы «Холокост туралы сөйлеп, оған күмән келтіру үлкен күнә болып саналатынын» айтып кетті.

2020 жылы Хаменеи туиттерде «Холокостқа күмән келтіру қылмыс болса, Пайғамбарды (с.ғ.с.) қорлауға неге рұқсат етілген?» деп сұрады.

## Адам құқықтары, бостандықтары, наразылықтар, Ислам заңы
Сыншылар Хаменеиді дүние жүзі бойынша қуғынға кеткен 160-қа жуық босқынның өлтірілуін, наразылық білдірушілерді ауыр репрессиялауды, М.Е.К. (Иран халқы муджахидтерінің ұйымы, Моджахедин-е Халқ) жартылай әскерилендірілген тобының он мыңдаған мүшелерін өлтіруді қадағалады және Ирандағы диссидент жазушылар мен зиялыларды адам құқықтарынан айырған деп айыптайды. Дегенмен Хаменеи сөзінше, исламдық ілімдердің негізіндегі адам құқықтары — Батыстың адам құқықтарынан көптеген ғасыр ерте шыққан нәрсе. Ол екіжүзділік үшін Ислам республикасының құқықтарын сынаған батыстық державаларға қарсылық білдіріп, бұл елдер үшінші әлем елдеріндегі адамдарды экономикалық тұрғыдан қыспаққа алып, деспоттар мен диктаторларды қолдайтынын айтты. Батыстың Ирандағы адам құқықтарының бұзылуы туралы шағымдарына жауап ретінде ол Америка әкімшілігінің көптеген қылмыстар жасағанын және сондықтан Ислам Республикасын сынға алуға құқылы емес екенін айтып кеткен.

### Басшылығы кезіндегі наразылық шаралары
[нобай|оңға|Тегерандағы [Ирандағы наразылық шаралары (2022—2023)|Махса Амини наразылық шаралары, 20 қыркүйек 2020]]

Хаменеи билігі кезінде елде бірнеше ірі наразылықтар болды, соның ішінде 1994 жылғы Казвин наразылықтары (әл Арабияның мәліметі бойынша, онда 40-қа жуық адам қаза тауып, 400-ден астам адам жарақат алды), 1999 жылғы ирандық студенттердің наразылықтары, наразылық білдірушілер Хаменеидің суреттерін жыртып, «диктаторға өлім» тілеген 2009 жылғы Ирандағы президенттік сайлауға қарсы наразылықтар, сондай-ақ 2011–2012 Ирандағы наразылықтар мен 2017–2018 жылғы наразылықтарын және т.б..

Махшехр қырғыны кезінде «үкіметтегі жемқорлық, сәтсіздікке ұшыраған институттар, бостандықтардың жоқтығы және Иранның жоғарғы жетекшісі аятолла Әли Хаменеидің репрессиялық билігіне» қарсы наразылықтар кеңейді.

2022 жылғы 16 қыркүйекте ел тарихындағы ең ірі наразылық шаралары және үкімет көрген ең ірі қиындыққа айналған Махса Амини наразылығы орын алды.

2025 жылдан 2026 жылға дейін елде тағы бір наразылық шаралары орын алған. Олар соңында Хаменеидің өліміне әкелді.

### Азшылықтар
Баһаи діндарлары — Ирандағы халқы ең көп діни азшылық, 300,000 адамдай халқы бар бұл дін Иранда қауіпті болып танылған. Оған Иран мен басқа да мемлекеттерде тыйым салынған. Хаменеи Ирандағы баһаилерге қарсы жаңа заңнаманы бекітіп, олардың шетелдегі ықпалын азайтты. Ирандағы Қарулы күштердің қолбасшылық штабы төрағасының ақпарат министрлігіне, революциялық гвардияға және полиция күштеріне жолдаған хатына сәйкес, Хаменеи сондай-ақ қолбасшылық штабына баһаи дінін ұстанатын адамдарды анықтауды, олардың қызметін бақылауға және Баһаи дінінің мүшелері туралы кез келген және барлық ақпаратты жинауға бұйырды.

### Бұқаралық ақпарат құралдарымен қарым-қатынасы
нобай|оңға|Хаменеидің Иран әуе күштерінің алдында сөйлегені, 6 ақпан 2016
2000 жылы Журналистерді қорғау комитеті Хаменеиді «баспасөз және сөз бостандығының он басты жауының бірі» деп атады. Оппозициялық журналистер , ,  және Акбар Ганджи қамауға алынып, тергелді. Иранның Баспасөз заңы «өсек пен өтірік таратуға және басқалардың сөзін бұрмалауға» жол берілмейді.

Оның даулы әрекеттері арасында 2000 жылы Иран парламенті ұсынған елдің баспасөз заңнамасын реформалауды көздейтін заң жобасын қабылдамау және өзі тағайындаған Сақшылар кеңесінің 2004 жылғы Иранның парламент сайлауына мыңдаған парламенттік кандидаттарды сайлау құқығынан айыруы болды.

### Әйел құқығы және ЛГБТ
нобай|оңға|Хаменеи портреттерін ұстаған ирандық әйелдер, 2014
2007 жылғы шілдеде Хаменеи ирандық әйелдер құқығын қорғаушыларды және әйелдерге қатысты кемсітушіліктің барлық нысандарын жою туралы конвенцияны (CEDAW) сынады: «Біздің елде... кейбір белсенді әйелдер мен кейбір ер адамдар ислам ережелерімен ойнауға тырысты.», – деді Хаменеи. «Бұл дұрыс емес». Хаменеи бұл пікірін ирандық әйелдер құқығын қорғаушы Деларам Әлиді Иран соты 34 айға түрмеге қамап, он соққыға жыққаннан кейін екі күн өткен соң жасады.

Хаменеи хиджабтың исламдық тәжірибесін жақтайды. Ол хиджаб әйелдерді құрметтеуге бағытталған деп санайды. Батыстың Ирандағы міндетті хиджабқа қарсылықтарына ол кейбір Батыс елдеріндегі міндетті түрде хиджаб шешуге және университеттерге түсуге ниет білдірген мұсылман әйелдерге жасалған кедергілерге назар аударып жауап береді. Ол одан әрі Батыстағы әйелдер жыныстық зорлық-зомбылықтың жоғары деңгейіне назар аударып, әйелдердің жыныстық тартымдылығын коммерциялық мақсатта кеңінен пайдалану арқылы өз ар-намысын жоғалтты деп дәлелдейді.

Әли Хаменеи гендерлік сегрегациялауды қолдайды. Хаменеи сондай-ақ гендерлік теңдікті «әйелдердің қоғамдағы рөлін бұзу» мақсатын көздеген сионистік қастандық деп көрді.

ЛГБТ мәселелеріне қатысты Хаменеи: «Бүгінгі таңда батыста гомосексуализм — Батыс әлеміндегі басты мәселе. Олар [батыс елдері] оны елемейді. Бірақ шындығы осы: гомосексуализм зиялылар үшін күрделі сынаққа және шешілмейтін мәселеге айналды».

## Өз өмірі
Хаменеи  үйленді, олардың алты баласы болған; төрт ұл (, Моджтаба,  және Мейсам) және екі қыз (Бошра және Хода). Оның ұлдарының бірі Моджтаба Голям-Әли Хаддад-Адельдің қызына үйленді. Оның үлкен ұлы Мұстафа  қызына үйленді. Басқа ұлы, Масуд,  қызына үйленген.

Әли Хаменеидің екі бауыры, Мұхаммед пен Хади Хаменеилер, бар. Оның төрт қыз ағайындысының бірі,  (диссидент Әли Теһранидің әйелі), 1980 жылдары елден қашуға мәжбүр болды.

## Ескертпелер

## Дереккөздер

Санат:Иран аятоллалары
Санат:Ұлы аятоллалар
Санат:Иран билеушілері
Санат:Иран президенттері
Санат:Ислам төңкерісі қайраткерлері
Санат:Сарапшылар кеңесі мүшелері
Санат:XXI ғасыр саясаткерлері
Санат:XX ғасыр саясаткерлері
Санат:Шииттер