open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бердіқожа батыр (жыр)

**Бердіқожа батыр**– тарихи дастан.

Дастанда жеке үй болып жырақта өмір сүрген Бердіқожа батырдың ерлік істері баяндалған. Жырда қалмақтарға қарсы соғысқа аттанып бара жатқан, тарихта есімдері мәлім Қабанбай, Бөгенбай, Боранбай, Барақ және т.б. батырлар жайлы да айтылады. Туынды он бір буынды қара өлеңге құрылған, ішінара қара сөз де ұшырасады. Қолжазба нұсқасы Әдебиет және өнер институтының Қолжазбалар орталығында сақтаулы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ жырлары
Санат:Тарихи дастандар
Сейдахмет Бердіқұлов

**Сейдахмет Бердіқұлов** (9 мамыр, 1933 жыл, Алматы облысы, Жамбыл ауданы Қарақастек қыстағы – 1994, Алматы) – жазушы, журналист. 
Лақап аты — Саид Ахмад.

Қазақстандағы спорт жұлдыздарының табыстарын насихаттауға еңбек сіңірді. 

Шапырашты руынан шыққан.

## Хронологиясы
* 1956 жылы ҚазМУ-дің журналистика факультетін бітірген. 
* 1965 — 1970 жылдары «*Қазақстан пионерінің*» редакторы, 
* 1970 — 1986 жылдары «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас алаш») газетінің редакторы, 
* 1986 — 1994 жылдары «*Жалын», «Балауса»* баспаларының директоры болды.

## Шығармалары

* «Сол орамал жоғалмайды». А., «Жазушы», 1965; 
* «Жүрек ұйықтауды білмейді» . А., «Жазушы»(1966),
* «Жұмыр жерде теңбіл доп». А., «Жазушы» (1968),

* «Егеулі найза». А., «Жазушы», 1969; 

* «Аспаннан шұға жауған күн». А., «Жазушы» (1975),

* «Мұңайып оянған қала». А., «Жазушы», 1979; 
* «Үшінші подъезд» . Повестер, әңгімелер. А., «Жазушы» (1980); 
* «Пердесіз көңіл». А., «Жазушы», 1983; 
* «Арбаған мәні бір сиқыр». А., «Жалын», 1987; 
* Немістің Гельмут деген миллионерінің арнайы келіп, Әуезовті көре алмағанына қапа болғанын суреттеген «Миллионер өкінген түн» атты туындысын жазды («Қазақ әдебиеті», 1987, 5 қыркуйек).

* «Таңдамалы». Екі томдық. А., «Жазушы», 1991.
* «Ғажайып дәптер» әңгімесінде ұлы жазушының 1910 ж. Семейде оқып жүрген кезінен сыр шертеді. Әуезовтің ұқыптылығы мен білімділігін жас жеткіншектерге үлгі етіп ұсынады («Балдырған», 1962, №9; «Ана тілі», хрестоматия, 2-сынып, А., «Атамұра» баспасы, 1998, 130-132-беттер).

## Дереккөздер

Санат:9 мамырда туғандар
Санат:1933 жылы туғандар
Санат:Жамбыл ауданында (Алматы облысы) туғандар
Санат:1994 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Спорт журналистері
Санат:КСРО жазушылары
Санат:КСРО журналистері
Санат:Алфавит бойынша журналистер
Берен

**Берен** — жебенің бір түрі. Ауыз әдебиетіндегі деректерде бұл оқты батырлар қарсыласының сауытына басқа оқ өтпегенде қолданған. Береннің ұшы үшкір болып, қырланып соғылған;

 
**Берен** — атқанда жарылмас үшін оқпаны асыл болаттан соғылып жасалған көне мылтықтың ауыз әдебиетінде кездесетін бір атауы. Береннің болаттан соғылғанын мылтықтың оқпанындағы өрнегінен айырады.

**Берен** ,берен сауыт, береңгілі сауыт -сауыттың бір түрі, болат темірлі сауыт деген ұғымды білдіреді. Тері, матаға болат, темір тақталарды шегелеп, қатарлап бекіту арқылы жасалған. Сақ, сармат, түркі әскерлерінің бір бөлігі осындай сауыт киген жауынгерлерден құралган. Үлкен темір тақталар иілуге мүмкіндік бермейтін болғандықтан берен кеу- деше түрінде тұтас жасалынып, бастан сыпырыла шешіліп киілген, баумен байланған. Іштен шегеленгендіктен болат тақталардың ара-жігі ашылмай, денеге қару өткізбейтін берік болган. Шығыстан ауысқан бұл сауыт түрін Еуропада «бригандина» деп атаган. Кейде береннің иықтары мен етегін аң терілерімен жиектеген. Сауыттың тысына қымбат, әдемі маталар қапталғандықтан аса сәнді көрініп, көбінесе, хандар, қолбасшылар киген. Беренді негізінен, жұқалау кіреуке, қат- тама сауыттардың сыртынан киген. «Айбынды ерлер көп өтті, Кіреуке киген, беренмен» (Ақтамберді) деген жырдағы берен осы отты қару пайда болып, ауыр қаруланған атты әскер таратылғаннан кейін, берен де қолданыстан шығып қалды.

## Дереккөздер</span>


Санат:Қарулар
Берендейлер

**Берендилер** — түркі тектес көшпелі тайпа. Орыс жылнамаларында 1097 жылдан 12 ғасырдың аяғына дейін  болғандығы айтылады. 11 ғасырдың екінші жартысында Оңтүстік Русь даласында, әсіресе, Киев Русі мен Переяслав князьдігіне жақын жерлерді, Рось өзенінің бойын қоныстанған. 1146 ж. қарақалпақтар тайпалық құрылымы құрылып, оған өзге түркі тайпаларымен бірге берендилер де кірген. 12 ғасырда берендилер араларынан князьдер шығып, қалалар салынған. Киев князьдері берендилердің атты әскерлерін қыпшақтарға қарсы және князьдер арасындағы дау-жанжалдарды шешуге пайдаланған. 13 ғасырдың басында Бату әскерлері Киев Русіне шабуыл жасауына байланысты, берендилердің бір бөлігі Болгария мен Мажарстанға (Венгрияға) қоныс аударып, қалғандары Алтын Орда халқына сіңіп кеткен.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тарих
Берен Кежім

**Берен Кежім** – ат сауытының бір түрі. Тері не мата астарға, жабуға жалпақ-жалпақ болат тақташаларды қайыспен не шегемен бекітіп жасалатын берен кежім аттың мойнын, кеудесін, сауырын, бүйірін жауып тұратын бірнеше бөліктерден құралады. Бұл сауыт бөліктері бір-біріне баумен, ілгекпен жалғанады. Хандар мен атақты батырлардың атына арналған берен кежінің астына қалың матадан жабу салынып, етегі шашақпен әшекейленеді. Петроглифтерде осындай сауыт кигізілген ат үстіндегі батырлар бейнелерін кездестіруге болады;

## Дереккөздер</span>


Санат:Қарулар
Бериллий

thumb|left|100px|Бериллий ''Ве''
**Бериллий** (лат. *Beryllіum*; **Be**) — элементтердің периодтық жүйесінің ІІ тобындағы хииялық. элемент, атомдық нөмірі 4, атомдық массасы 9,0122, жеңіл, ашық сұр түсті металл. Тұрақты бір изотопы (9Ве) бар. 1798 ж. берилл минералынан француз химигі Л. Воклен тапты.  

Металл күйінде алғаш рет неміс химигі Р. Влер алды. Бериллий алюминийден жеңілірек, тығыздығы 1,816 г/см3, балқу температурасы 12840С, қайнау температурасы 24500С, химиялық қосылыстарында 2 валентті, беткі қабаты тотығып, қорғауыш қабыршақ түзілетіндіктен ауада өзгермейді. 8000С-тан жоғары температурада қыздырғанда жылдам тотығады; қышқылдарда да, сілтілерде де ериді. 

Сілтілерде еріп бериллаттар деп аталатын тұздар түзеді (мысалы, натрий бериллаты — Na2BeO2). Бериллий галогендер, оттек, күкірт және азотпен тікелей қосылып, оттекпен оксид (BeO), азотпен нитрид (BeN2), көміртекпен карбид (Be2C), күкіртпен сульфид (BeS) қосылыстарын түзеді. Бериллий оксиді — ақ түсті, қиын балқитын зат, сумен оңай қосылып, бериллий гидроксидін [Be(OH)2] түзеді, бұл — амфотерлі әлсіз негіз, қышқыл мен сілтілерде ериді. 

Бериллий алуда қолданылатын негізгі шикізат — берилл және гельвин минералдары. Металл бериллий хлорлы бериллийді балқытып электролиздеу арқылы алынады. Сонымен қатар, бериллий металын магниймен BеF2 қосылысын тотықсыздандырып алады, магнийдің артық мөлшерін вакуумда қайта айдап бөледі, алынған бериллий әрі қарай дистилдеу әдісімен тазартылады. Бериллийді құймаларға араластырғанда қаттылығы артады, бұл бағалы қасиеті бұрыннан белгілі болса да, оны қолдану тек 20 ғасырдың 40-жылдарында басталды. 

Баяу балқитын металдардың бериллидтері — авиация және ракета жасауда аса қажетті зат. Рентген сәулелері бериллийден жақсы өтетін болғандықтан, одан рентген трубкаларының терезелерін дайындайды. Бериллий әр түрлі құймалар және коррозияға берік болат алуда, электротехникада, атом реакторларын жасауда кең түрде қолданылады. Қазақстанда бериллий Өскемендегі титан-магний комбинатында өндіріледі. 

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер

Санат:Химиялық элементтер
Беркежар

**Беркежар**(туған өлген жылдары белгісіз) — Шыңғыс ханның немересі, Жошының  төртінші ұлы. Берке хан екеуі бір анадан туған. Беркежар хандық билік құрмағанымен, 13 ғасырдағы Алтын Орда тарихында үлкен рөл атқарды. Ол 1229 ж. 28 қаңтар мен 26 ақпан аралығында Үгедейді ұлы хан етіп сайлау салтанатына Орда Ежен, Бату, Берке, Шибан, Танғұт, Тұқа Темірмен бірге Жошы ұлысы атынан қатынасады. 1268 ж. Алтын Орда ханы Менгу Темірдің (1266 — 80) тапсырмасымен, Қайдуға жәрдемдесу мақсатында шағатайлық Барақ ханға қарсы 50 мың әскермен аттанып, жеңіске жетеді. Шағатай мен Үгедей ұрпақтары арасындағы алауыздықтарды ретке келтіріп, 1269 ж. Талас өзені бойында өткен Құрылтайды ұйымдастырушылардың бірі болды. Беркежардың Кокчи (Көкші) және Ису Бұқа атты 2 ұлы, олардан бес немересі болған.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тарих
Марк Исаакович Беркович

**Марк Исаакович Беркович** (30 қаңтар 1914 жыл, Украина, Одесса — 12 наурыз 1986 жыл, Алматы) — кинооператор, кинорежиссер, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1978).

## Өмірбаяны
* Бүкілодақтық кинематография институтын бітірген (1937).
* 1937 — 1956 ж. “Мосфильм” мен “Моснаучфильм”, ал 1956 — 1986 ж. “Қазақфильм” студияларында қызмет етті. 

## Фильмдері, еңбектері және марапаттары
Ш. Аймановпен шығармашылық бірлікте болып, ол қойған *“[[Біз осында тұрамыз]]”* (1957), *“Біздің сүйікті дәрігер”* (1958), *“Бір ауданда”* (1960), *“[[Әнші ауыл]]”* (1961), *“[[Алдаркөсе]]”* (1965), *“[[Тақиялы періште]]”* (1968), *“[[Найзатас баурайында]]”* (1969) фильмдерін, сондай-ақ, *“[[Асау Ертіс жағасында]]”* (1956, режиссер Е.Е. Арон), *“Ән қанаты”* (1966, реж. Ә.Мәмбетов) атты көркем фильмдерді түсірді.

Беркович — *“Бес жылдан кейін”* (1962), *“Мұқанның қайта тууы”* (1970), *“[[Алматы]]”*, *“[[Алғашқы гүлдер]]”*, *“Жаңа жылыңызбен”* (1971), *“Шәкен Айманов”* (1974), *“Түсті металлургия”* (1979), *“Обелиск”*, *“Жаңа алаң”* (1982), т.б. ғылыми-көпшілік және хроникалық-деректі ленталардың түсірушісі және қоюшысы. “Аяқталмаған өмір киноленталары” (1985) атты естелік-кітаптың авторы. 

2-дәрежелі Отан соғысы орденімен және медальдермен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:30 қаңтарда туғандар
Санат:12 наурызда қайтыс болғандар
Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Илья Николаевич Березин

нобай
**Илья Николаевич Березин** (1818-1896) - орыс ғалымы, шығыс зерттеуші, профессор. 

Петербург университетінің профессоры. Ол «Шығыс тарихшыларының кітапханасы» атты жинақ шығарып, оған Рашид ад-Дин, Мұхаммед Шайбани, Қадырғали Жалаири, Әбілғазы еңбектерінің орыс тіліндегі аудармасын енгізген. «Шығыс елдеріне саяхат» деген еңбегі, «Орысша энциклопедиялық сездігі» жарық көрген. Ғалым Алтын Орда тарихымен айналысып, Жошы ұлысы хандарының жарлықтарын зерттеген. Князь В. А. Кудашев кешіріп алған Абай қолжазбасы осы кісі арқылы Петербургтағы Орыс географиялық қоғамына келіп түскен. Ол өлеңдер авторы Абай екенін біле қоймаса да оларды жоғары бағалап, «Географиялық қоғам жазбалары» журналында бастыру мақсатымен атақты ғалымдар П. П. Семенов-Тян-Шанский мен П. М. Мелиоранскийді таныстырған. Березиннің қолында бұл қолжазбамен қатар Абайдың кадет корпусыңда оқитын інісі Халиуллаға жазған хаты, әкесі Құнанбайдың атынан жазған хаттары және ақын ауылының молдасы Ғабитханның хаттары да болған. Бүл аса құнды құжаттар қазір С.-Петербургтегі Күншығыс халықтарын зерттейтін ин-ттың кітапханасында Сақтаулы.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* http://mirslovarei.com/content_his/berezin-ilja-nikolaevich-13343.html
* http://dic.academic.ru/dic.nsf/biograf2/1426
* http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=615356

Санат:1896 жылы қайтыс болғандар
Санат:1818 жылы туғандар
Санат:Ресей ғалымдары
Санат:Ресей шығыстанушылары
Санат:Профессорлар
Березовка полиметалл кен орны

**Березовка полиметалл кен орны** - Шығыс Қазақстан облысында. Ежелгі кен қазбаларының орнында 1730 жылы ашылған. 

## Құрамы
Березовка полиметалл кен орнында мырыш, мыс және қорғасын басым, сонымен қатар алтын, күміс кездеседі. 

## Дереккөздер
 

Санат:Шығыс Қазақстан облысы кен орындары
Санат:Полиметалл кендері
Хұсайын Иманғалиұлы Берқалиев

**Берқалиев Хұсайын Иманғалиұлы**(15.8.1951 жылы туған, Атырау) — әскери қызметкер, генерал-майор (1997). Алматы жоғары командалық шекара училищесі (1972), КСРО жоғары шекаралық әскери-саяси училищесі курстарын (1974), Әскери-саяси академияны (1988) бітірген. Шығыс шекара округінде шекаралық застава бастығының саяси жұмыс бойынша орынбасары, шекаралық отряд бастығы болып қызмет атқарған. 1980 — 82 ж. Ауғанстанда әскери қызметте болды. 1997 жылдан ҚР Шекара әскерлері қолбасшысының орынбасары. Бірнеше жауынгерлік ордендермен және медальдермен марапатталған.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар

Санат:1951 жылы туғандар
Бершінтөбе (көне қала)

**Бершінтөбе** — көне қаланың орны. Түркістан қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 20 — 25 км жерде, Қаратаудың оңтүстік жағында орналасқан. 1970 ж. Отырар археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Байпақов) зерттеген. Қала жұртының ұзындығы солтүстіктен оңтүстікке қарай 80 м, ені 40 м. Солтүстік жағындағы орталық қорғанның аумағы 30 м2, биіктігі 4 м. Қазба жұмысы жүргізілмеген. Бетінен қыш көзелердің, құмыра тұтқасының сынықтары табылған. Тұтқада *+* таңбасы және өн бойында өрнектер бар. Бұлардың жасалу үлгілеріне қарағанда, қала тұрғындары 4 — 6 ғасырларда өмір сүрген.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан көне қалалары
Беріктас (қорым)

**Беріктас** – көне дәуірлерден сақталған ірі қорымдар тобы, Алматы облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Жамбыл ауданы Беріктас ауылы маңында орналасқан.

## Сипаты
Қорымдарды Жетісу археологиялық экспедициясы (К. Ақышев, М. Хабдулин) зерттеген.
Беріктас бір-бірінен 10 км жерде орналасқан 12 қорымнан тұрады. Қорымдар топырақтан үйілген үлкен обалардан (диаметрі 42 м, биіктігі 5 м) тұрады. Обалар іргесіне айнала ірі тастардан шеңбер жасалған, орта тұсындағы қабір үстінде кіші үйінді тұрғызылған (диаметрі 12 м, биіктігі 2,5 м), үсті бір қабат таспен жабылған. Төртбұрышты келген қабірдің аумағы 3,7-2,2 м, тереңдігі 2,5 м. Қабірге солтүстік-батыстан жер асты жолы жүргізілген. Ол дәліз түрінде қазылған, толық ұзындығы 8 м, ені 1 м, биіктігі бас жағында 1 м, ал қабірге түйісетін тұста 1,8 м. Қабірдің батыс бөлігі бұрын тоналып, бүлінген, ал шығыс бөлігінен екі адам мүрдесі табылды. Бірі басымен оңтүстікке қаратылып қойылған. Батысқа қаратылып, ағаш зембілге жерленген екіншісінің аяқ сүйектері ғана сақталған. Бұлардың жанынан үш қыш құмыра, қола айна, темір пышақ және сүйек жебе ұштары табылды. Обалар б.з.б. I – б.з. II ғасырларға, ғұн дәуірінің аса маңызды ескерткіштерінің қатарына жатады.

## Әдебиет
* Хабдулина М.К. Хунские могильники на пути миграции на запад (комплексные  обшества  Центральной Евразии в III–I тысячилетие до н.э.), Материалы конференции, Челябинск, 1990.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан обалары
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Бескөл (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Бескөл** — Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы ауыл, аудан және Бескөл ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы – Петропавл қаласының оңтүстігіне қарай 8 км-дей жерде, Есіл өзенінің оң жағасында орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1938 жылы Петропавл МТС-ның орталығы ретінде қаланды. Атауы маңындағы көлдерге байланысты қойылған. 1967 жылдан аудан орталығы.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 7495 адам (3684 ер адам және 3811 әйел адам) болса, 2009 жылы 8805 адамды (4217 ер адам және 4588 әйел адам) құрады.

## Кәсіпорындары мен инфрақұрылымы
Бескөлде құс фабрикасы, жылжымалы механикаландырылған колонна, “Романтик” акционерлік қоғамы, “Молсервис” консорциумы, аудандық баспахана, тұрмыс қажетін өтеу комбинаты, Солтүстік Қазақстан мал шаруашылығының ғылыми-зерттеулер институтының бөлімшесі, орта мектеп, мәдениет үйі, аурухана, емхана, санитарлық-эпидемиологиялық станса бар. Бескөл арқылы Петропавл—Көкшетау, Петропавл—Новоишим автомобиль жолдары өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Қызылжар ауданы елді мекендері
Халел Абдулхакұлы Беспаев

**Беспаев Халел Абдулхакұлы** (12 ақпан 1933 жылы, Шығыс Қазақстан облысы, Көкпекті ауылында туған)'' — ғалым, геология-минералдары ғылымының докторы (1984 жылы), профессор (1994 жылы). Қазақ тау-кен металлургия институтын (қазіргі Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген (1955 жылы). “Казолово” кен басқармасында аға геолог (1955 — 57 жылдары), Алтай кен-металлургия ғылыми-зерттеулер институтында (қазіргі Геология ғылымдар институтының Алтай бөлімі, Өскемен қаласы) ғылыми қызметкер (1957—64 жылдары), Қазақстан ғылым академиясы Өндіргіш күштерді зерттеу кеңесінің ғылыми хатшысы (1964 — 65 жылдары), төрағасының орынбасары (1966—69 жылдары), Қазақстан Ғылым Академиясы Президиумының академия-хатшысының орынбасары (1965 — 66 жылдары), Геология ғылымының институтының ғылымдар хатшысы (1969 — 71 жылдары), осы институттың лаборатория меңгерушісі (1971—95 жылдары) болып қызмет атқарды. 
1995 жылдан Геология ғылымдар институтының директоры. 2001 жылдың қаңтарынан Қазақстан Ғылым Академияның Қаныш Сатпаев атындығы Геология Ғылымы Институтындағы лаборатория бастығы. 120-дан астам ғылыми басылымның авторы. Негізгі ғылыми жұмыстары кен орындарының геологиясына, металлогенияға арнаған. Ол Қазақстандағы кен орындарының пайда болуының геологиялық жағдайларын, кен элементтерінің таралу заңдылықтарын зерттеген. Риддер-Сокол кен орнында қосымша алтын қорын ашып, геологиялық-барлау жұмыстарын жүргізді (1997 жылдары). Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1995 жылдары).

## Дереккөздер</span>


Санат:1933 жылы туғандар
Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:Қазақ ғалымдары
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан геологтары
Санат:Профессорлар
Вениамин Федорович Беспалов

**Беспалов Вениамин Федорович** (26.3.1906, Ресей, Сызрань қаласы — 8.10.1983, Алматы) — ғалым, геология-минералдар ғылымының докторы (1969), Қазақстанның еңбек сіңірген геолог-барлаушысы (1976).

Қазақ кен-металлургия институтын (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген (1948). 
*1931 — 41 ж. Орталық және Оңтүстік Қазақстанда геологиялық картаға түсіру партиясының бастығы болды. 
*1941 — 43 ж. Ұлы Отан соғысына қатысты, 
*1943 — 55 ж. Қазақстан геология басқармаларының барлау, геологиялық картаға түсіру партияларында жұмыс істеді. 
*1955 — 68 ж. ҚазМУ-дің, Қазақ политехникалық институтының доценті, 
*1968 — 83 ж. Геология ғылымдар институтының тектоника секторының меңгерушісі болған.

Ғылыми еңбектері аймақтың геология мен тектоника мәселелеріне арналған. Беспаланов Орталық Қазақстандағы прекембрий мен төменгі палеозой құрылымдарының ара жігін көрсетті, бірінші вольфрамит кен орнын ашты. Қазақстанның көптеген аймақтарының геология карталарының авторы және редакторы.

Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1982). Еңбек Қызыл Ту орденімен, көптеген медальдермен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:26 наурызда туғандар
Санат:1906 жылы туғандар
Санат:Сызраньда туғандар
Санат:8 қазанда қайтыс болғандар
Санат:1983 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Геология-минералогия ғылымдарының докторлары
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:КСРО геологтары
Санат:Қазақстан геологтары
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті оқытушылары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген геолог-барлаушылары
Бессайыс

**Бессайыс**, қазіргі бессайыс — спорттық жарыстың бір түрі. Оның бағдарламасына спорттың бірнеше түрлері енеді: атпен кедергілерден өту (конкур), семсерлесу, пистолетпен ату (25 метрден), еркін жүзу (300 м), жеңіл атлетикалық кросс (4000 м). 

Жарысқа қатысушылардың орны спорттың әр түрінен алған ұпайларының қосындысына байланысты есептеледі. Бессайыс ертедегі Грекияда өткен Олимпия ойындарының бағдарламасына еніп, пентатлон деп аталған. Ол жүгіруден, ұзындыққа секіруден, найза серпуден, диск лақтырудан және күрестен тұрған. Қазіргі Олимпия ойындарының бағдарламасына 1912 ж. енді, дүние жүзі чемпионаттары 1949 жылдан өтіп келеді.

Қазақстанда бессайыс 1955 жылдан дами бастады. 1961 ж. КСРО чемпионатында қазақстандық Б.Сариев пен В. Минеев алғашқы медальдерді жеңіп алды. В. Минеев Токио Олимпиясының чемпионы болды (1964).

КСРО халықтарының 4-спартакиадасында (1967) Қазақстан құрамасы (К.Савитцкий, В.С. Сариев, В. Сватенко) қола, 5-спартакиадада (1971) (В.Сватенко, Ю.Тогобецкий, В.Монахов) күміс, 7-Спартакиадада (Т. Досымбетов, Б.Сычев, Е. Бессонов) қола жүлдегер атанды. 
КСРО құрама командасының сапында 1970 ж. Францияда өткен жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионатында Ю. Тогобецкий мен В. Монахов, 1994 ж. Жапонияда өткен 12-Азия ойындарында А. Парыгин, Д.Тюрин, О. Ребровтар чемпион атанды. 
1996 ж. А. Парыгин Атланта Олимпиясының (АҚШ) чемпионы болды.

## Дереккөздер


Санат:Бессайыс
Бестас

**Бес тас** сөзінің бірнеше мағынасы бар:

* Бес тас —дәстүрлі қазақ ойыны
* Бестас ескерткіші
Бестөбе

**Елді мекендер:**

* Бестөбе – Ақмола облысы  Степногорск қалалық әкімдігіне бағынышты кент.
* Бестөбе – Қостанай облысы Қамысты ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**

* Бестөбе – орта палеолит дәуірінде ақық қазып алынған орын.
Бесшоқы (ежелгі кеніш)

**Бесшоқы** — ежелгі кеніш. Қарағанды облысы Шет ауданы жерінде, Қарқаралыдан оңтүстік-батысқа қарай 140 км жерде.

19 ғасырдың соңынан бастап *А.Сборовский, Г.Д. Романовский, В.С. Реутовский, А.И. Левшин, Е. Бекмұхаметов*, т.б. мұндағы екі кен орнының біреуін толығырақ зерттеді. Алғаш қола дәуірінің (б.з.б. 2-мыңжылдық) тайпалары игергендігі анықталған. Сол дәуірдегі кеншілер қазған терең ұра-шұңқырлар  сақталған.

Бесшоқы кенішіндегі металдар қоспасын ең алғаш 1816 ж. Алтай тау-кен аймағының Батыс Сібір экспедициясы (жетекшісі И.П. Шангин) зерттеп, толық сипаттама береді. Мұнда ақшыл қорғасынның, күмісті-қорғасынды охраның, малахит пен мыс лазурларының қорлары бар екені белгілі болады.

Бесшоқы 19 ғасырдың ортасында С. Поповтың иелігінде болып, “Царице—Мариинский” кеніші деп аталады. Бұл кен орнынан 1853 — 67 ж. 44000 пұт күмісті-қорғасынды кен, 1000 пұт мыс кені, 1887 — 90 ж. 15775 пұт күмісті-қорғасынды және 23235 пұт мыс кені алынған. Кен Қарқаралыдан 90 км жердегі Благодатно-Стефановский зауытында, кейін 1886 ж. Қарқаралыдан 1,8 км жерде ашылған Козьмо-Демьяновский зayытында қорытылған. 1988 ж. Бесшоқының өзінде зауыт салынып, сол жылдың өзінде 904 пұт күмісті-қорғасынды кен балқытылған. Бесшоқы кені Алтай, Орал зayыттарына да сатылған. Тек 1904 ж. Орал зауыттарына 28 500 пұт кен сатылған. Бесшоқы деп аталатын көне дәуірден қалған екінші кен орны Қарағанды облысының Ақтоғай ауданында.
## Дереккөздер</span>


Санат:География
Бета-Бөлшектер

**Бета-бөлшектер**, β–бөлшектер — бета-ыдырау кезінде атом ядросынан бөлініп шығатын электрондар мен позитрондар. Бета-бөлшектер электрондар болса β– түрінде, ал позитрондар болса β+ түрінде белгіленеді.
Бета-бөлшектер - қ. Бета-сәулелер.

## Дереккөздер</span>


Санат:Физика
Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Бетатрон

**Бетатрон** — циклді электрон үдеткіш. Мұнда электронды үдете қозғалту айнымалы магнит өрісінің әсерінен индукцияланған құйынды электр өрісі арқылы жүзеге асырылады.  1922 ж. Дж. Слепян құйынды магниттік өрісті пайдаланатын үдеткішке патент алған. Алғашқы іс жүзінде қолданылатын бетатронды 1940 ж. американ физигі Дональд Керст (1911 – ?) ойлап тапқан.

## Дереккөздер

Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Беттер Теориясы

**Беттер Теориясы** — дифференциалдық геометрияның беттің қасиетін зерттейтін саласы. Классикалық беттер теориясында беттің қозғалыс кезінде өзгермейтін қасиеттері қарастырылады. Оның негізгі есептерінің бірі — беттегі өлшеулер. Беттегі өлшеулердің көмегімен алынған фактілер жиынтығы беттің ішкі геометриясын құрайды. Сызықтың ұзындығы, екі бағыттың арасындағы бұрыш, облыстың ауданы, сондай-ақ, геодезиялық сызық, геодезиялық сызықтың қисықтығы, т.б. ұғымдар беттің ішкі геометриясының ұғымдарына жатады. 

Ішкі геометрия беттегі сызық доғасы дифференциалының квадратын (ds2) өрнектейтін: ds2=Edu2+2Fdud+Gd2 беттің бірінші квадраттық формасы арқылы анықталады. Өйткені, егер E=E(u,), F=F(u,), G=G(u,) функциялары белгілі болса, онда u = u(t),  = (t) сызықтарының ішкі теңдеулерін біле және ds-ті интегралдай отырып, осы сызықтың (ds) ұзындығын анықтауға болады. Беттегі нүктенің жақын аймағының кеңістіктегі құрылуы беттің екінші квадраттық формасы: 2h = Ldu2 + 2Mdud+Nd2 арқылы зерттеледі. Екі форманың да коэффициенттері u мен -ның регулярлы функциялары болып есептеледі. Беттің кеңістікте орналасуы бас, орта және толық (не гаусстық) қисықтық деп аталатын түсініктермен зерттеледі. Толық қисықтыққа сәйкес келетін беттің нүктелері эллипстік, гиперболалық және параболалық болып бөлінеді. Соңғы кезде беттің классикалық теориясымен қатар, беттегі нүктенің жақын аймағын ғана емес, бетті тұтас қарастыратын теория да дамып келеді. Бұл теорияда регулярлы беттер де, ұшы не қыры бар беттер де зерттеледі.  

## Пайдаланылған әдебиет</span>


санат:геометрия
Биатлон

thumb| alt=A.|Биатлондағы оқ ату кезеңі
**Биатлон** (лат. би... және грек. thlon — сайысу) — қысқы, сонымен қатар жазғы спорт түрі, белгілі бір қашықтық сайын шаңғы үстінде мылтықпен нысанаға оқ ата отырып, шаңғымен жарысу. Биатлоннан 1958 жылдан дүние жүзі чемпионаты, 1960 жылдан қысқы Олимпиялық ойындардың бағдарламасы бойынша жарыстар өтеді. Халықаралық биатлон федерациясы 1948 ж. құрылған, 60 мемлекеттің өкілдерін біріктіреді (1998). Қазақстанда биатлон 20 ғасырдың 60-жылдарынан бастап дами бастады. Республика биатлоншылары Азия чемпионаты мен 12-, 13-Азия ойындарында жүлделі орындар алды.

## Биатлон түрлері
Қысқы биатлонның кейбір нұсқаларында винтовка орнына садақ қолданылса, басқаларында тіпті аңшы мылтығы және аңшы шаңғысы пайдаланылады.

Биатлонның қысқы емес, яғни жазғы түрі келесі комбинациялардан тұрады: 
* жүгіру және оқ ату (кросс-биатлон)
* шаңғы-роллерлермен жарысу және оқ ату (шаңғы-роллерлік биатлон)
* тау велосипеді, яғни маунтин-байктармен жарысу және оқ ату (маунтин-байк биатлоны)

Барша биатлон түрлерінен тек «классикалық» қысқы биатлон және жазғы биатлон (бүкіл үш нұсқасы) Халықаралық биатлон федерациясы жетекшілігі астында.

## Дереккөздер</span>


Санат:Қысқы спорт
Санат:Жазғы спорт
Бигер

**"Бигер"**, Бегір — ежелгі түркі жазуы. Бұл жазу Моңғолиядағы Гоби-Алтай аймағының Бегір сұмынан 17 км жердегі “Хар-аарат” деген жартаста жазылған. Оны алғаш рет 1969 ж. моңғол-кеңес экспедициясы тапқан. Осы экспедиция құрамында жүрген моңғол ғалымы М.Шинэхуу осы 4 бөлек кіші жазуды оқып, моңғол, қазақ, манжұр тілдерімен салыстыра аударған. Бегір жазуы мынадай: “1uіrlar yol arturda balael edіktez klg nі yort men bіtіp” “ұшырасқандар жолы артты (көбейді), ел жұрт көмек етпеді, көлік жортты, мен жазып” деп сөзбе-сөз аударған. Жартасқа бәдізделген төрт бөлек жазу өзара байланысты болуы да мүмкін, тіпті өзара ешбір қатыссыз жазылған болуы да әбден ықтимал. 

## Пайдаланылған әдебиет</span>


санат:тарих
Фрунзе Бижанұлы Бижанов

**Бижанов Фрунзе Бижанұлы** *(18 маусым 1932 жылы, [[Қарақалпақстан|Қарақалпақстан Республикасы]], [[Қыпшақ ауданы]] [[Киров атындағы ұжымшар]] туған — 18 сәуір 1999 жылы, [[Алматы]] қаласында  қайтыс болған)* — ғалым, химия ғылымдарының докторы *(1977 жылы)*, профессор *(1981 жылы)*, Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері *(1991 жылы)*. Қазық Мемлекеттік Университетті  *(1955 жылы)* және оның аспирантурасын *(1961 жылы)* бітірген. 
**1962 — 64 жылдары* Қазақ химия-технология институтында (Шымкент қаласы) лаборатория меңгерушісі, 
**1969 — 71 жылдары* Органикалық катализ және электрохимия институтында аға ғылыми қызметкер болды. 
**1971 жылы* катализдік синтез лабораториясын ұйымдастырған. 
**1972 жылдан* осы лабораторияның меңгерушісі. Негізгі ғылыми еңбектері органикалық қосылыстардың (спирттер, алифатты қатарлар нитрильдері, бояғыш заттар, т.б. алуда қолданылатын жартылай өнімдердің) нәзік катализдік синтезіне арналған. Бижанов сутегі қысымымен гидрогендеу реакциясының кинетикасы мен механизмін зерттеуге арналған жаңа әдістер ұсынды.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Бикеш

**Бикеш**  — бойжеткен қызға берілетін сыпайы атау.

## Дереккөздер</span>


Санат:Әйел‎
Биллион

**Биллион** (франц. bіllіon), не миллиард (франц. mіllіard) — мың миллион, яғни 109 түріндегі сан. Кейбір елдерде (Англия, Германия) биллион деп 1012 санын атайды.

## Дереккөздер</span>


Санат:Математика
Билікөл

**Билікөл** — Шу-Талас алабындағы көл.

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Тараз қаласының солтүстік-батысында 70 км жерде, Қаратаудың солтүстік беткейіндегі тектоникалық ойыста орналасқан. Абсолюттік биіктігі 438 м.

## Гидрографикасы
Аумағы 85 км², ұзындығы 18 км, ені 7,5 км-ге дейін, ең терең жері 8 м. Жауын-шашын мол жылдары су көлемі 182 млн. м³-ге жетеді. Суы тұщы. Билікөлге Аса өзені шығыс жағынан құйып, солтүстігінен ағып шығады.

## Жағалау сипаты, су байлығы
Жайпақ құм жағалауында қоға аралас қамыс өседі. Көлде сазан, шабақ, табан балық, ақ амур, майшабақ, т.б. бар. Көл суын төңіректегі шаруашылықтар егіс суаруға пайдаланады.

## Дереккөздер

Санат:Жуалы ауданы көлдері
Санат:Аса су алабы көлдері
Альвин Эрнестович Бимбоэс

**Альвин Эрнестович Бимбоэс** (1878 жыл, Германия, Кобург — 1942 жыл, Ленинград) — экономист-ғалым, социолог, журналист, қазақ халқының музыкалық шығармаларын жинастырушы. 

* Мюнхен, Гейдельберг университеттерінде, Карлсруэ қаласындағы политехникалық институтта және Берлиндегі коммерциялық институтта оқыған. 
* 1911 жылдан Ресейде тұрған. 
* 1919 — 22 жылдары Ақмолада тұрып, Көкшетау ауданы саяси бөлімінде нұсқаушы болып қызмет атқарған. 

## Музыкалық зерттеулері
Қызмет бабымен Ақмола губерниясында жүргенде 100-ге тарта қазақтың халық әндерін жазып алған. Олардың арасында Абайдың «Сегіз аяқ», «Татьянаның хаты», лирикалық «Жиырма бес», «Қыз Бикен», т.б. әндері бар. Ақмолада тұңғыш балалар музыка мектебін ашқан. Фортепьяноның, хордың, симфониялық оркестрдің сүйемелдеуімен айтуға бірнеше дауыс ырғақтарын өңдеген. Оның 25-і «Музыкалық этнография» жинағына енген. Бимбоэс композиторлар А.К. Глазунов, А.В. Затаевичтермен кездесіп, хат жазысып тұрған. Оларға өзі жазып алған әндердің аудармасы мен өңделген нұсқасы жазылған қолжазбаларын, өзі салған суреттерін берген. Өмірінің соңына дейін Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) қаласындағы КСРО Қаржы халық комиссариатының жанындағы Экономикалық зерттеулер институтында, әр түрлі басылымдар редакциясында қызмет істеген.

## Дереккөздер

Санат:1878 жылы туғандар
Санат:Баварияда туғандар
Санат:1942 жылы қайтыс болғандар
Санат:Санкт-Петербургте қайтыс болғандар
Санат:КСРО пианистері
Санат:КСРО этнографтары
Санат:Ленинград блокадасы құрбандары
Санат:Қазақстан музыкатанушылары
Бименбет Есенәліұлы

**Бименбет Есенәліұлы**, Бала би (шамамен 1817, Қызылорда облысы Шиелі ауданы — 1887) — би, шешен. Бала би әкесі Есенәліден он үш жасында жетім қалып, әкесінің інісі Арғынбайдың атын ерттеп, қасына ереді. Сөйтіп жүріп Арғынбай бидің тәлімін алады.

Шыққан тегі Орта жүз құрамындағы Қыпшақ ішіндегі Бұлтың  руынан.

Жастайында әр қилы даудың шешімін айтып көзге түседі. Содан Бала би атанып кеткен екен. Датқа атанған уақытта өзінің дана билігімен, айттырмас шешендігімен халық санасын байытып, ұстамды да ұтымды сөзімен ерекшеленеді.

## Бала би өмірінен мысалдар

*Бименбет бидің қоғамдық қызметін кезінде ақын Н. Бекежанов жырға қосқан. Досбол датқадан жасы үлкен, замандасы. Даудағы сөзді Бименбет бастап, Досбол түйіндеп отырған. Бименбет би қартайған шағында халқын жинап, төрт сұрақ береді де, ешкім таба алмаған соң:
::“Жерден ауыр дегенім — ақыл, білім;
::Судан терең дегенім — оқу, ғылым;
::Оттан ыстық дегенім — фәни жалған, адамның өмірі;
::Көктен биік дегенім — тәкәппардың көңілі” деп, жауабын өзі айтады.

*Досбол мен Бала би бір үйде түстеніп отырса керек. Үй иелері түстікке күріш бұқтырып, үстіне сары май салып әкеліп қояды. Бала би сонда сары майды өз жағына қарай жақындатуды ойлап:
- Досеке жасымыздан бірге өскен егіз едік. Атам өлді - келмедің, шешем өлді - келмедің, - деп күрішті бетіне өзіне қарай екі жол тартып қояды. Жолдасының қулығын сезе қойған Досбол: Рас-ау, мен сені ұмытайын деп жүр деймісің. Жүргіншілік көп. Ел іші былай ұйқы-тұйқы болған кез ғой, - деп сары май күрішті араластырып жіберіпті.

*Жақсы дос қандай болады дегенде Бала би айтыпты:
Екі жақсы дос болса,                                    Іздегені дес болмас,

Біріне бірі өш болмас,                                 Бұлақсыз сай тасқынмен көл болмас,

Бақ қонбайтын жігітке,                               Жаманның қанша айтқаны ем болмас.
## Дереккөздер

Санат:1817 жылы туғандар
Санат:Шиелі ауданында туғандар
Санат:1887 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ би-шешендері
Лариса Әмірқызы Бимендина

**Бимендина Лариса Әмірқызы** (14 қаңтар 1942 жылы, Ақмола облысы, Алексеевка ауылында туған) — ғалым, химия ғылымдарының докторы (1990 жылы), профессор (1994 жылы). Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген (1965 жылы). 
*1967 — 99 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының Химия ғылымдары институтында аспирант, кіші, аға, бас ғылыми қызметкер, ғылыми хатшы болды. Ғылыми зерттеулері полимерлердің физикалық химиясына арналған. Бимендина суда еритін және ісінетін полимерлердің, полиэлектролиттердің қасиеттерін анықтап, олардың әр түрлі қосылыстар кластарымен (беттік активтік заттар, металл иондары, бояулар, т.б.) әрекеттесуін зерттеді. 
*1975 — 83 жылдар аралығында жүргізілген “Суда ерігіш полимерлер және олардың комплекстері” атты кешенді еңбегі үшін 1986 жылы Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы берілген.

## Сілтемелер

1. "ПОЛИМЕР-ПОЛИМЕРНЫЕ КОМПЛЕКСЫ"

2. МАГИСТЕРСКАЯ ДИССЕРТАЦИЯ

## Дереккөздер


Санат:1942 жылы туғандар
Санат:Зеренді ауданында туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан химиктері
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Мұса Сүлейменұлы Бесбаев

**Мұса Сүлейменұлы Бесбаев** (3 наурыз 1928 жылы, қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Бөкей ордасы ауданы, Шоңғай ауылында туған) – қоғам қайраткері, тарих ғылымының докторы (1983 жылы), профессор (1984 жылы). Қазақ Мемлекеттік Университетті (1950 жылы, қазіргі Қазақ Ұлттық Университеті) бітірген.  1953–69 жылдары Алматы Зоотехника-Малдәрігерлік институтында және КСРО ІІМ-нің жоғары мектебінде (Алматы қаласы) доцент, 1969–84 жылдары Қазақстан КП ОК-нің жауапты қызметкері. 1984–87 жылдары Целиноград педагогика институтының (қазіргі Еуразия ұлттық университеті) ректоры, 1987 жылы Алматы жоғары партия мектебі|Алматы жоғары партия мектебінің профессор қызметтерін атқарған. 1987 жылдан Қазақ Еңбек және Әлеуметтік Қатынастар Академиясының ректоры. «Деятельность коммунистической партии Казахстана по интернационалисткому воспитанию трудящихся в условиях развитого социализма» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Ғылыми еңбектері ұлт саясатының мәселелерін зерттеуге арналған. 100-ден аса ғылыми еңбегі жарық көрген. «Құрмет Белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған.   Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері *(2003 жылы)*.

## Сілтемелер
http://www.zhetysu.almaty.kz/page.php?page_id=497&lang=3 Алматы Қаласы Жетісу Ауданы Әкімі Аппаратының Сайты

## Дереккөздер


 

Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Биогенетикалық заң

[thumb| alt=A.| ''[Геккельдің болжамы бойынша ұрықтың дамуы*.]]
*'Биогенетикалық заң''' — табиғаттағы әрбір тірі организмнің жеке дамуы (онтогенез) кезінде сол түр эволюциясының (филогенезінің) аса маңызды кезеңдерін қысқаша және жылдам қайталап өту заңдылығы.

## Ашылуы

Мұндай заңдылықты 1864 ж. неміс эмбриологы Ф. Мюллер (1821 — 1897) және 1866 ж. неміс ғалымы Э. Геккель (1834 — 1919) өз зерттеулерінде дәлелдеп берген.

Биогенетикалық заң онтогенездік пен филогенездік дамудың арасында болатын өзара тығыз байланыстылыққа негізделген.

19 ғасырда Санкт-Петербургтық академик К.Бэр бір типке жататын көптеген жануарлар ұрығының дамуында бір-біріне ұқсас белгілердің болатындығын анықтаған.

1910 ж. орыс ғалымы А.Н. Северцов (1866 —1936) биогенетикалық заңды тағы да нақтылай түсіп, онтогенез кезінде филогенездік дамудың барлық сатысы түгелдей қайталанбайды, тек олардың ұрықтарының даму сатысы ғана тез арада қайталанады деген қорытынды жасады. Мұны ғылымда А.Н. Северцовтың филэмбриогенез теориясы деп атайды. Мысалы, желілілер (хордалылар) типіне жататын балықтардың, қосмекенділердің, бауырымен жорғалаушылардың, құстардың, сүтқоректілердің (осы класқа жататын адамның да) ұрықтарының алғашқы даму сатысында біріне-бірі ұқсас белгілері (дене тұрқының ұзынша болуы, хорданың, жүйке түтігінің, желбезек саңылауларының пайда болуы, т.б.) қалыптасады. Бұл олардың арғы ата-тектерінің туыстық жақын екендігіне дәлел бола алады.

Э. Геккель барлық көп клеткалы жануарлардың арғы ата-тектері қазіргі гидраға ұқсас жануарлар болған деген қорытынды жасаған, өйткені олардың бәрінің даму кезеңінде гаструла сатысы болатындығы анықталған. Онтогенездік даму кезінде тұқым қуалайтын өзгергіштік белгілер пайда болады да, филогенездік дамуға негіз болады.

Биогенетикалық заңның қағидаларының дұрыс екендігін орыс ғалымдары А.О. Ковалевский (1840 — 1901), И.И.Шмальгаузен (1884 — 1963) зерттеулері дәлелдей түсті. Оның негізгі қағидаларын палеонтологиялық, салыстырмалы анатомиялық, эмбриологиялық, соңғы кездегі биохимиялық, генетикалық, т.б. зерттеулер де дәлелдеді. Биогенетикалық заң қағидалары организмдердің өзара туыстық жақындығын анықтауға және эволюциялық процестердің даму бағыттарын дұрыс түсіндіруге негіз болды.

## Дереккөздер</span>


Санат:Биология
Биогеохимия

**Биогеохимия** — биосферада ағзалардың қатысуымен жүретін геохимиялық процестерді зерттейтін ғылым саласы, геохимияның бір бөлімі. Тірі ағза өз тіршілігінде түрлі химиялық элементтерді бойына сіңіреді, ал ол өлген соң бұл элементтер ыдырайды, шашырайды немесе белгілі бір орынға шоғырланады. Жер бетінде тірі азғалар біркелкі тарамаған, кейбір тіршілік ортасында олардың белгілі бір тобы көп жиылады. Бұған мұхиттар мен теңіздердегі планктон, құрлықтағы қалың орман мен шалғындар, ылғалы мол қара топырақты жерлердегі шірінді мен шымтезек, халықтың бір жерде тығыз, бір жерде сирек орналасуы мысал болады.

Тірі заттың негізгі массасы — өсімдіктерде. Олар жерге түсетін күн энергиясының 1%-ке жуығын сіңіреді. Биогеохимиялық процестердің қарқыны ағзалардың шапшаң көбеюіне байланысты. Тірі дене құрамының негізгі массасы химиялық элементтердің аз ғана тобынан құралады. Бұларға биосфера жағдайында оңай қозғалып, тез қосылыстар түзуші: CO2, NH3 сияқты газдар, су, H+, OH-, NО3- — SО32-, PО43-, Na+, K+ иондары, т.б. жатады. Организмдер тіршілік ортасында белгілі бір элементтер тобының химиялық қосылыстарын ғана сұрыптап сіңіру арқылы геохимиялық функция атқарады. Олардың қаңқасын құруға кальций оксиді қатысады. Организмдердің тікелей қатысуымен диатомит, әктас, көмір, мұнай пайда болады. Жасыл өсімдіктер фотосинтезінен оттек бөлінеді. Микроорганизмдер темір, марганец, т.б. элементтер қосылыстарының тотығуына да қатысып, оларды тұндырады, сульфаттарды тотықсыздандырып, күкірттің биогендік кендерін түзеді. Тірі организм геохимиялық процестердің сипатын, элементтердің шоғырлану ортасын өзгертіп отырады. Тіршілік ортасы азғалар құрамына да әсер етеді, ал азғалар химиялық элементтердің биогендік шашырауына (миграциясына) себепші болады, олардың (көміртектің, оттектің) изотоптық құрамын да өзгертеді. Адамның атмосфера, биосфера және жер қыртысының изотоптық құрамына тигізетін әсері ұдайы артып келеді.
## Дереккөздер</span>


Санат:Химия
Биомеханика

**Биомеханика** (био... және механика) — адам мен жануарлар қозғалысының заңдылықтарын, сондай-ақ, организмге сыртқы ортаның әр түрлі механикалық факторларының (жылдамдық, үдеу, тартылыс күші, т.б.) әсерін зерттейтін биологияның бір саласы. Биомеханика тірі тіндер, органдар және бүкіл организмнің механикалық қасиеттерін, оларда байқалатын механикалық құбылыстарды (адам мен жануарлардың іс-әрекетін, тыныс алуын, қан айналысын, қан тамырлары мен бұлшық еттердің серпімділік қасиеттерін, сүйектердің, буындардың, байламдардың беріктігін, т.б.) зерттейді.

Биомеханика құпияларын зерттеудің тарихы 13 ғасырдан Леонардо да Винчиден басталады. Ол адамның қозғалысын анатомия және механика тұрғысынан зерттеген. Бұл саланың дамуына Ресей ғалымдары И.М. Сеченовтің, П.Ф. Лесгафттың, Н.А. Бернштейннің зерттеулері зор ықпал етті. Қазақстанда биомеханикалық зерттеулер академик Б.А. Домбровский мен академик Ф. Мұхамедғалиевтің жұмыстарынан басталады.

20 ғасырдың ортасында биомеханика тыныс алу, қан айналу, қозғалыс-қимыл биомеханикасы болып 3 салаға бөлінді: 
*тыныс алу биомеханикасы тыныс алу мүшелері (өкпе, көкірек қуысы) қимылының динамикасын зерттейді; 
*қан айналу биомеханикасы жүрек пен қан тамырларының серпімділік қасиетін, қан ағыны заңдылықтарын, жүрек жұмысын зерттейді; 
*қозғалыс-қимыл биомеханикасы анатомия және теориялық механика негізінде қимыл мүшелерінің құрылымдық ерекшеліктерін, дененің қозғалу заңдылықтарын, буын қимылдарын қамтамасыз ететін бұлшық ет күшінің әсерін, дене массасының дене бөліктеріне таралу заңдылықтарын зерттейді.

Биомеханика саласындағы зерттеулердің еңбек пен спорт физиологиясы, ғарыштық биологиялық, ортопедия салаларын дамыту, жасанды тыныс алу, қан айналу аппараттарын жасау, бионика принциптеріне негізделген роботтар мен манипуляторлар құрастыру үшін маңызы зор.

## Дереккөздер</span>


Санат:Биология
Био

**Био**… ( — тіршілік, өмір) — күрделі сөздің бір бөлігі; тіршілік құбылыстарына байланысты сөздерде (мысалы, биофизика), «биологиялық» деген мағынадағы күрделі сөздерде (мысалы, биоиндикатор) кездеседі.
* Биология
* Биоинформатика
* Биофизика
* Биохимия
* Биоэнергетика
* Биогеоценоз
* Биография
Биосинтез

thumb| right | ''Биосинтез''. 
**Биосинтез** (био... және  — қосылыс) — тірі ағзаларда ферменттердің (биокатализаторлардың) әсерімен қарапайым қосылыстардан (CO2, H2O, NH3) органикалық күрделі заттардың (ақуыз, нуклеин қышқылдары, полисахаридтер) синтезделуі; ағзалардағы биокатализаторлар, ферменттер әсерінен қарапайым заттардан күрделі органикалық қосылыстардың түзілуі.

Биосинтез жүру үшін барлық (бактериялардан басқа) жасыл өсімдіктер мен цианобактерияларда фотосинтез процесі арқылы жиналатын Күн сәулесінің энергиясы қажет. Әрбір қарапайым ағза көп клеткалы ағзаның әрбір клеткасындағыдай өзіне қажетті затты синтездеп алады. Клеткадағы биосинтез жүру жағдайы оның генетикалық аппаратында сақталған тұқым қуалаушылық қасиетіне байланысты болады. Организмнен тысқары өтетін биосинтез микроағзалардың қатысуымен антибиотиктер, гормондар, витаминдер, амин қышқылдары және ақуыздар алудың өнеркәсіптік әдісі ретінде кеңінен қолданылады. Жер шарындағы барлық өсімдіктер жылына 580 млрд. т (оның ішінде мұхиттарда 270 млрд. т) органикалық заттар түзеді. Ол үшін өсімдіктер ауадан 650 млрд. т көмірқышқыл газын, топырақтан 5 млрд. т азот, 1 млрд.т фосфор және 10 — 15 млрд. т минералдық заттарды сіңіріп, атмосфераға 350 млрд. т оттекті бөліп шығарады. Өсімдіктер түзетін органик. заттардың арқасында жер бетіндегі тіршілік тоқтамай жүре береді.

## Дереккөздер</span>


Санат:Метаболизм
Санат:Органикалық синтез
Биоэлектрлік химия

**Биоэлектрлік химия** — тірі организмдегі электрлі химиялық құбылыстарды зерттейтін ғылым саласы. Зерттеу объектісі — тірі организмдердің клеткалары мен тіндерінде жүретін биология процестер негізінде пайда болатын биоэлектрлік потенциал.

Биоэлектрлік химия Италия ғалымы Л. Гальванидің тәжірибелерінің негізінде қаланған *(1791 жылы)*. Ол қандай болмасын тірі организмдердің клеткаларында, тіндерінде электрлік күштің бар екенін алғаш дәлелдеді. Жүйке жүйесімен импульс жүрген кезде, фотосинтезде, энергия қабылдағанда және түрленгенде иондар мен электрондар алмасады, осының себебінен клетканың ішкі бөлігі мен қоршаған ортада мембраналық потенциал пайда болады. Осы потенциал ақпарат алмасуын, тотығу-тотықсыздану процестерін, т.б. реттейді. Электрохимия әдістер (полярография, потенциометрия, т.б.) осы процестерде алмасатын электрондар санын анықтауға, биохимия реакцияның кинетикасын, биоактивтік қосылыстардың адсорбтануын, сыртқы электр өрісінің клеткаларға әсерін, тіндердің өсуін және қалпына келуін зерттеуге мүмкіндік береді. Организмдегі биоэлектрлік потенциалды зерттеу арқылы организмдерде жүретін физикалық-биохимиялық және физиологиялық процестерді білуге мүмкіндік туады. Биоэлектрлік химия әдістері медициналық клиникаларда әр түрлі ауруларды анықтауға пайдаланады (электрокардиография, электромиография, т.б.).

## Дереккөздер


Санат:Химиялық процестер
Биоэнергетика

**Биоэнергетика**, биологиялық энергетика — тірі организмдердегі энергияның бір түрден екінші түрге айналу заңдылықтарының молекулалық негіздерін және механизмін зерттейтін ғылым. Биоэнергетика биологиялық тіршілік құбылыстарын энергетиклық тұрғыдан талдайды, бұл үшін физика және химия ғылымдар әдістерін пайдаланады. Биоэнергетиканың зерттеулері, негізінен, термодинамика заңдылықтарына сүйенгенмен, Биоэнергетика мен анорганиклық заттардың энергетикасы арасында айырмашылық бар. Клеткада болатын процесстер біркелкі температурада, көлемде және қысым жағдайында өтеді, сондықтан да организмдегі жылу бірден айналысқа түспейді. Эволюциялық даму нәтижесінде организмдерде бос энергияны жылуға айналдырмай, бір түрден екінші түрге тікелей айналдыру қасиеті пайда болды. Энергияның аздаған бөлігі құрамында фосфор қышқылының қалдықтары бар макроэргикалық қосылыстардың (фотосинтез, хемосинтез және биология тотығу нәтижесінде пайда болатын тірі организмдерде энергияға бай органиклық қосылыстар) химия энергиясына айналады; ал химикалық энергия тұрақты температура жағдайында биологиялық синтезге пайдаланылады. Аталған қосылыстардың ішіндегі ең маңыздысы — аденозин үшфосфор қышқылы (АТФ). Ол синтезделгенде (АТФ + Н2О - АДФ + фосфат) қоршаған ортаның биоэнергиясы  F шамасына кемиді. Бұл жасуша жағдайында F = 50 кДж/моль немесе 1200 кал/моль, яғни басқа көптеген гидролиздеу реакцияларында босайтын энергия мөлшерінен анағұрлым артық. Осындай артық энергия босатып, ыдырайтын байланысты макроэргикалық байланыс деп атайды.  Ерекше жағдайларда клетка энергиясына АТФ-тен басқа да макроэргикалық фосфорлы қосылыстар — гуанин-, цитозин-, уридин-, тимидин үш фосфаттар немесе креатинфосфаттар қатысады. Биосферадағы тіршілік үшін қажетті энергияның негізгі және бірден-бір қайнар көзі — Күн сәулесі. Оның 1 — 2%-ін жасыл өсімдіктер мен құрамында пигменті бар бактериялар пайдаланып, органикалық заттарды синтездейді, яғни Күн сәулесінің электрмагниттік энергиясы химияның энергияға айналып, органиклық заттардың құрамында болады; қара Фотосинтез.

## Дереккөздер</span>

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Көп мәндi терминдер
Биссектриса

**Биссектриса** (лат. bіs — екі қайтара, екі рет және seco — қиып өтемін, бөлемін) — бұрыштың төбесі арқылы өтетін және оны қақ бөлетін түзу сызық. Биссектрисаның әрбір нүктесі бұрыш қабырғаларынан бірдей қашықтықта жатады, яғни бұрыштың биссектрисасы оның симметрия осі болады. Үшбұрыштың бір бұрышының төбесінен оған қарсы жатқан қабырғаға дейін жүргізілген түзу сызық кесіндісі үшбұрыштың биссектрисасы деп аталады. Үшбұрыштың биссектрисалары бір нүктеде — осы үшбұрышқа іштей сызылған дөңгелектің центрінде қиылысады.  

Төмендегі формулаларды қорыту үшін Стюарт теоремасын пайдалануға болады.
: l_c = {\sqrt{ab(a+b+c)(a+b-c)}\over{a+b}}
=\frac\sqrt{4abp(p-c)}{a+b}
: l_c = \sqrt{ab-a_lb_l}
: l_c = \frac {2ab\cos\frac{\gamma}{2}}{a+b}
: l_c = \frac {h_c}{\cos \frac {\alpha-\beta}{2}}
мұндағы:
* l_c — c қабырғасына түсірілген биссектриса ұзындығы,
* a, b, c — сәйкесінше A, B, C төбелеріне қарсы жатқан қабырғалар ұзындықтары,
* p — Үшбұрыш периметры,
* a_l, b_l — l_c бисскетрисасы c қабырғасын бөлгендегі кесінділері,
* \alpha, \beta, \gamma — сәйкесінше A, B, C төбелеріндегі ішкі бұраыштары,
* h_c — c қабырғасына түсірілген үшбұрыш биіктігі .
## Дереккөздер</span>

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Үшбұрыш геометриясы
Санат:Планиметрия
Санат:Бұрыштар
Бишік

**Бишік** — қамшыдан ұзын, ұшына қарай бірте-бірте жіңішкере беретін, мал қайыруға қолайлы, қайыстан өрілген, сабы бар құрал. Бишік өрімі араларын металл шығыршықпен қосатындай, бірнеше бөлік етіп өрілуі де мүмкін. Кейде оны соп қамшы деп те атайды. Ұшына екі-үш қарыс қайыс таспа не іріктелген бірнеше тал жылқы қылы жалғанып өрілген Бишікті айналдыра үйіріп, оқыс сілкіп қалғанда, шарт еткен дыбыс шығады. Бишіктің сабы өрімнен үш есе қысқа болуы шарт. Сабына шикі таспадан шырмауық оралады. Бишікті ертеде ұрыс қаруы ретінде де қолданған.

## Тағы қараңыз
* Қамшы

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат:Қарулар