open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әлеуметтік факт

**Әлеуметтік факт** – қоғамдық өмірдің әртүрлі сфераларына немесе белгілі бір әлеуметтік процесстерге тән біртекті оқиғалар жиынтығы немесе бір реттік қоғамдық маңызы зор оқиға.
Сырттан көрінуі, мәжбүрлеу және болмай қоймайтындығы секілді қасиеттері бар күрделі ұғым. Оны Э.Дюркгеймнің ұжымдық ар-ұят пен ұжымдық өкілдік жөніндегі тұжырымдамаларының аясында түсіну керек. Әлеуметтік факт ұжым болып жасалады, сондықтан діни де, ресми нормалардан, практикалардан туындайтын қимыл тәсілдері. Нормалар мен мекемелер — қатаң пошымдағы Әлеуметтік фактінің мысалдары. Олар топ ұжымболып қабылдаған, орныққан, сондықтан адамға танылып, сіңірілетін тәртіптер. Олар ұжым болып өзірленетіндіктен инсаниятты болып табылады, сондықтан адамның қылықтарың тізгіндеп отырады. Әлеуметтану үшін қызықты проблема — міңсіз өкілдік пен материалдық қоғамдық ұйымдардың және олардың құрамдас әрекеттерінің арасындағы айырмашылық, мысалы, ұжым болып мақұлдаған нормалар мен шын практика арасындағы айырмашылық.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Жүсіпбек Алтайбаев

**Жүсіпбек Алтайбаев** (23.08.1911, Шет ауданы - 1987) - сықақшы. 
Лақап аты — Ш. Тарпанбаев.

Арғын тайпасы, Қаракесек руының Керней бұтағынан шыққан.

* 1933 — 1971 жылдары «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас Алаш») газетінің Қарағанды облысындағы тілшісі, жауапты хатшысы, редакторы, «Қазақстан пионері» (қазіргі «Ұлан») газетінің жауапты хатшысы, «Вожатый» журналының редакторы, «Комсомол» баласының Бас редакторы, «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінің жауапты хатшы-сы, Талдықорған облысы «Сталиншіл» (кейін «Жерұйық»), Семей облысы «Екпінді» (қазіргі «Семей таңы») газеттерінің редакторы, ҚазТАГ-тың директоры, Қазақстан Журналистер одағының жауапты хатшысы, ҚР Телевизия және радиохабары жөніндегі мемлекеттік комитеті төрағасының орынбасары, сатиралық «Ара» — «Шмель» журналының Бас редакторы болды.
* Баспасөзде 1938 жылдан көріне бастады. 1965 жылы алғашқы сатиралық жинағы «Нақ-нақ» жарық көрді. Кейін «Сыпырғыш» (1969), «Ұят-ай» (1973), «Түлек» (1977), «Бұзаулы сиырға арзан домбыра» (1978), т.б. фельетон, сықақ, әңгіме, повестер жинақтары басыдды.
* Аударма саласында: Н.Гогольдің «Диканька хуторы маңындағы кештер», И.Тургеневтің «Қарсақша», М.Горькийдің «Фома Гордеев», Р.Джованьолидің «Спартак», И.Ильф пен Е.Петровтың «Алтын баспақ», «Он екі орындық» романдарын аударды.
* 3 мәрте «Құрмет Белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* «Қазақстан» күнтізбесі
* Қарағанды қаласының «Күнгей» және «Қалалық әуежай» шағын аудандарындағы атауы жоқ көшелерге атау беру 
* САТИРА САРБАЗЫ Ж.Алтайбаев 
* Предложение по присвоению названия 19-й улице мкр. «Кунгей» - имени ЖУСУПБЕКА АЛТАЙБАЕВА 

Санат:23 тамызда туғандар
Санат:1911 жылы туғандар
Санат:Шет ауданында туғандар
Санат:1987 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан сықақшылары
Санат:Қазақстан аудармашылары
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Феноменологиялық әлеуметтану

**Феноменологиялық әлеуметтану** (А. Шюц, П. Бергер, Т. Лукман) - күнделікті әлеуметтік қарым-қатынастарды және олардың әлеуметтік өмірінің бастауындағы рөлін зерттеуге негізделген, әлеуметтік тәсілдер.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Су текелері

**Су текелері** () - қуысмүйізділер кіші тұқымдасы.

## Сипаттама
Дене ұзындығы 125-220 см-шоқтығының биіктігі 70-130 см. Мүйіздері тік немесе лиротәрізді - жуанданған білезік тәрізді жерлері байқалады. Ортаңғы тұяқтары ұзын - үшкірленген. Жалы бар. Африканың саванналары - орман алаңдары- су қоймалары маңымен сазды жерлерін мекендейді. Личи түрі ХТҚО-ның Қызыл кітабында.

## Түрлері
Су текелеріне екі туыс жатады:
* Су текелері (*Kobus*)
** упемба личисі (*Kobus anselli*)
** кәдімгі су текесі (*Kobus ellipsiprymnus*)
** нил личисі (*Kobus megaceros*)
** личи (*Kobus leche*)
** коб (*Kobus kob*)
** пуку (*Kobus vardonii*)
* Редункалар (*Redunca*)
** кәдімгі редунка (*Redunca redunca*)
** үлкен редунка (*Redunca arundinum*)
** тау редункасы (*Redunca fulvorufula*)

## Дереккөздер

Санат:Қуысмүйізділер
Санат:Африка сүтқоректілері
Газқанығулық

**Газқанығулық**. Тау жыныстарының өз бойындағы газ мөлшерімен сипатталатын жинауыштық қабілеті.Газқанығулық қойнаулық жағдайдағы тау жынысының газбен 
тоғытылатын барша қуыстары көлемінің сол жыныс болмысындағы бүкіл қуыстары көлеміне қатынасымен өлшенеді. Газқанығулық газ кендерінің геологиялық қорын анықтайды, бұл шама төмендегі қарапайым  теңдеу көмегімен есептеледі: аг = 1 мқ. ас.; мұнда аг — газқанығулық, мқ — мұнай қанығулық, ас — с қанығулық.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Физикализм

**Физикализм** - әлеуметтану өз қорытындысында қазіргі физика ғылымында өңделген, концептуалдық схеманы қолдануы тиіс деген нанымға көз жеткізу.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Лепрома

thumb|right|200px|Лепрома(тілінде)
**Лепрома** (*Leproma* -  алапес іңбесі) - түйіні, лепрома. Лепрада терінің емізікше қабатында дамитын қабыну сіңбесі инфильтраты). Терісі түлеген түйін бейнесінде көрінеді. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Пиджин

**Пиджин** (ағыл. бұрмаланған business- іс сөзінен)- тілдің табиғи сөйлеушілерінің ешқайсысына ана тілі болмайтын, шектеулі қатынас қызметін атқаратын, барлық деңгейлерде ықшамдалған, табиғи жолмен жасалған тіл (тілдердің конвергентті дамуы). Пиджин тіл аралас тұрғындардың ортасында этносаралық қатынас құралы ретінде пайдаланылады. Пиджин және пиджинденген тіл түрлерінің 50 шақтысы белгілі. Олар Оңтүстік-Шығыс Азияда, Океанияда, Африкада, аз мөлшерде - Америкада таралған. Пиджин басым көпшілігі ағылшын тілі негізінде жасалған. Кейінгі кезде Пиджин pidgin-English, сабир т.б. тілдермен бірге «трасянка», «суржик» дегендерді жатқызады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Филантропия

**Филантропия** - мұқтаж тұлғаларға (жеке тұлғалар, ұйымдар мемлекеттік институттарға, мемлекеттерге) материалдық көмек көрсетуге бағытталған іс-әрекет.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Тұрдыбек Алшынбаев

**Тұрдыбек Алшынбаев** - 1936 жылы 25 сәуір де Қытай Халық Республикасының Тарбағатай аймағындағы Шәуешек қаласында дүниеге келген. Шыңжаң мұғалімдер институтын бітірген (1962). 1955- 1958 жылдары Шәуешек қаласындағы орта мектепте мұғалім, 1962— 1965 жылдары Семей облысында жұмысшы, 1965—1988 жж. аудандық «Жаңа өмір», «Қазақстан пионері» (қазіргі «Ұлан») газеттерінде бөлім меңгерушісі, «Жалын» баспасында редактор, аға редактор, «Біздің Отан» (қазіргі «Шалқар») газетінде жауапты хатшы қызметтерін атқарған. 1988 жылдан шығармашылық жұмыста.

Алғашқы әңгімелері 1965 жылдан жариялана бастады. «Өткел» (1977), «Жалбыз иісі» (1980), «Асуда-асу бел еді» (1987) атты әңгімелер мент жинақтары жарық көрді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ жазушылары
Филогенез

lang=ru|300px|thumb|Филогенетикалық ағаш
**Филогенез** немесе **филогения** (көне грек. φῦλον, phylon — тайпа, нәсіл мен көне грек. γενετικός, genetikos — туылумен байланысты), — организмдердің тарихи дамуы. Биологияда филогенез биологиялық түрдің уақыт бойынша дамуын қарастырады. Биологиялық классификация филогенезге негізделген, бірақ ағзалардың филогенетикалық көрсетілімінен методологиялық көрсетілімі ерекшеленуі мүмкін.

Филогенез эволюцияны генетикалық сызық - ата-анасынан ұрпаққа дейінгі ағзалар уақыттар өте келе тармақталып бөлінетін процесс ретінде қарастырады және оның жеке тармақтары сол немесе белгілі бір өзгереді немесе жойылып кетеді.

Филогенетикалық ағаштың тармақталуы туралы қазіргі білім алдымен Карл Линнейдің барлық табиғаттың (соның ішінде жансыз) «Табиғи жүйенің» көрінісі ретінде тұжырымдалған тірі организмдердің жіктелуін жасау арқылы алынды. Кейіннен мұндай «Табиғи жүйенің» жоқтығы анықталды және жануарлар мен өсімдіктерде көрсетіп, қабылданған Карл Линнидің осы жүйесі - филогения, яғни биологиялық эволюцияның нәтижесі.

## Тағы қараңыз
*Онтогенез
*Филогенетика
*Эволюция

## Әдебиет
*Иванов А. В. *Происхождение многоклеточных животных*. — Л., 1968
*Рауп Д., Стэнли С. Основы палеонтологии. — М., 1974
*Северцов А. Н. *Морфологические закономерности эволюции.* — М. — Л., 1939
*Северцов А. Н. *Главные направления эволюционного процесса,* 3 изд. — М., 1967
*Тахтаджян А. Л. *Происхождение и расселение цветковых растений.* — Л., 1970
*Федотов Д. М. *Эволюция и филогения беспозвоночных животных.* — М., 1966
*Шмальгаузен И. И. *Проблемы дарвинизма*, 2 изд. — Л., 1960
*Юдин К. А. *О понятии «признак» и уровнях развития систематики животных* // «Тр. Зоологического института», 1974, т. 53

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Автокоагуляция

**Автокоагуляция** - сыртқы әсерсіз өздігінен өтетін коагуляция.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Су саршаяндары

**Су саршаяндары** қандалар тұқымдасына жатады.

## Сипаттама
Ұзындығы 15-50 мм- денесінін құйрығында ұзын тыныс түтікшесі орналасқан. Алдыңғы аяқтары ұстауға бейімделген. 200-дей түрі белгілі; ТМД-да-5түрі кездеседі. Қалың өсімдік жапқан немесе баяу ағынды суларды мекендейді. Жүзе алмайды. Жыртқыштар, ұсақ су жануарлары мен балық өсіру шаруашылықтарының зиянкестері. ТМД-да кәдімгі су саршаяны - *(Nepa cinerea)* мен ранатра - *(Ranatra linearis)* таралған.

## Дереккөздер



Санат:Жартылай қатты қанаттылар
Лептоменингит

**Лептоменингит** (*Leptomeningitis* - мидың жұмсақ қабығының қабынуы) -  Мидың жұмсақ қабығының қабынуы. Тамырлы қабық пен жұмсақ ми қабығының бірдей қабынғанын көрсететін жинама ұғым. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Автол

**Автол** ( - автомобиль майы) — карбюратор қозғалтқыштарын майлайтын мотор майларының атауы. Автол  мұнай концентраттарын және майлы дистилляттарды қышқылдық жанасу мен селективті тазарту әдісімен алынады. Оларды тұтқырлығы мен тазалау әдістеріне қарай жіктейді. Күкірт қышқылдық тазалау әдісімен 5 түрі алынады. Автол-6 автомобиль қозғалтқыштарын қысқы уақытта, автол-10 автомобиль қозғалтқыштарын жазғы уақытта, автол-18 трактор қозғалтқыштарын жаз кезінде майлау үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Антифрикцион материалдар
Өмір философиясы

**Өмip философиясы** — 19-20 ғасыр шекарасында Германия мен Францияда пайда болған, буржуазиялық философияның субъективті-идеалистік бағыты, кең мағынада өмірдің мақсаты, мәні туралы мәселелерді қарастыратын философия. 

Иррационалстік бағыт ретінде Германияда (Шопенгауэр, Ницше, Дильтей, Зиммель) және Францияда (Бергсон) 19- 20 ғасырлар аралығында пайда болды. Олар классикалық рационализмге қарсы тұрды. Философияның бастауы ретінде «өмір» ұғымын пайдаланады.

Өмір философиясы барлық тіршілік иелеріне рухқа, не материяға ұқсамайтын, бірақ түйсік сезімі арқылы тануға болатын өмір көрінісінің формасы және әлдеқандай бір алғашқы реальдық ретінде қарастырады. Бұл философияның пайда болуына биология немесе психология сияқты ғылымдарының жедел дамуы әсер етті. Өмір философиясындағы басты ұғым - өмірдің мәні мен мағынасын алуан түрлі, оны қай позициядан, қалай түсіндіруге байланысты. Мұндағы «өмір» ұғымы бәрінен бұрын тірі организм өмір сүріунің шарты ретіне биология-натуралисттік мағынасында қолданады. Сонымен қатар, «өмір» - дүниенің абсолюттік шектік негізі болып табылады. Ол материя мен санаға қарағанда белсенді, көп мағыналы әрі мәнгі қозғалыста болады. Оны сезімдік немесе ақыл ой сатылары арқылы емес, тек түйсікпен ғана тануға болады, әрі діни толғаныстармен топшаланады. Өмір философиясы ішкі логикасы жағынан екі салаға бөлінеді:
#) Өмірді тек биология жағынан қарастырып, түсіндіріп биологиядық қасиеттерді шындық өмірдің барлық түрлеріне телиді.Бұл конспекция өмір философиясының **психологиялық** варианты деп аталады.
#) Өмірді рухани күштердің иррационалдық құбылуы ерік және ішкі толғыныс формасында қарастырады.
Сонымен бірге өмір философиясының мәдениет философиясы немесе «тарихи» нұсқа деп аталатын түрі де бар. Бұл қағиданы жақтаушылар өмірді « ішкі » жағынан талдап түсіндіре отырып, тікелей ішкі толғаныстарға жүгінеді. Өмірдің мәнін адам жан дүниесі мен психологиялық тәжірбиелері арқылы емес, мәдени тарихи тәжірібиелер арқылы түсіндіріледі. 

Өмір философиясының жекеленген нұсқалардың принциптік айырмашылықтарға қарамастан, оның әр түрлі концепцияларының ортақ негізі бар. Ол - **қаншылдық** пен **позитивизм** ықпалына байланысты 19 ғ-дың соңы мен 20 ғ-дың басында кең тарап, үстем болған мотодологизмге қарсы күрес жүргізу. 

Қазіргі таңда, Өмір философиясы экзистенцириализм мен персонализмге ұстанып отыр.

## Дереккөздер

Санат:Өмір философиясы
Санат:Романтизм
Пиктограмма

***Пиктограмма*** (- бейнеленген +  - жазба, жазу) - белгілі бір мағлұматты қарапайым графикалық түрде бейнелейтін кескіндер. Оларға нысанмен үйлесімділік және мазмұнның танылуы тән. Толқынды сызықтар - судың белгісі, жарты айдың кескіні - айдың белгісі, садақты адам - аңшы белгісі, яғни кескінделген таңба белгілі нысан немесе оқиғаның мазмұнды сипатын танытады.

Пиктограмма фонетикалық жазу таңбаларына қарағанда кез келген тілде оқылу мүмкіндігімен ерекшеленеді. Пиктограмманың екі түрі бар: бейнеленуші нысанмен немесе ұғыммен ұксастығы сақталған бейне, яғни иконалық пиктограмма және мағлұмат мазмұнынан сыртқы ұксастығын жоғалтқан символикалық пиктограмма. Пиктограмма ақпараттың барлық құрамдық элементтері қамтылған күрделі бір таңбадан тұрады, сонымен қатар хабарлар жүйесін жеткізуде жекелеген кадрлар түріндегі суреттердің тізбекті бірізділігінен түзіледі.

Пиктограммадан қытай немесе жапон сияқты жазбалар дамып шыққан деген деректер бар.

Пиктограммалар жаһандану заманында үлкен маңызға ие болып келе жатыр. Себебі олар ақпаратты қандай да болмасын тілге тәуелсіз және жылдам жеткізеді, әрі қауіптен сақтандыру мақсатында ролі ерекше.


File:Toilet women.svg|Әйелдер
File:Rettungsweg-Links.svg|Апаттық шығаберіс
File:Hazard T.svg|Улы
File:Logo iso radiation.svg|Радиоактивті
File:Pictgram running man.svg|Жүгіруші
File:Biohazard.svg|Биологиялық қауіпті
File:Wheelchair symbol.svg|Мүгедектерге арналған
File:Aeropuerto.svg|Әуежай


## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Санат:Лингвистика
Флит-стрит

**Флит-стрит** - 1. ағылшын газеттері мен баспа редакциялары орналасқан Лондондағы көше; 2. ағылшын буржуазиялық баспасөзінің аты.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Жинақтаушы қор

**Жинақтаушы қор** - өндірістің техникалық жетілуі мен кеңейуі (өндірісті жинақ), өндірістік емес тағайындаудың негізгі қорларын ұлғайту және жұмысшыларды қосымша өндіріске тарту үшін қолданылатын тәсілдер қорының өсуі, сондай-ақ, сақтандыру қорлары мен қоғамдық резервтерді құру үшін қолданылатын ұлттық табыс бөлігі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Судағы газ мөлшері

**Судағы газ мөлшері**. Қойнауқаттық суда еріген газдың көлемдік бірліктермен өлшенетін мөлшер(см3/л, л/л, м3/м3) . Синонимдері — судың газбен қанығуы; судың газдың факторы

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Автолизатор

**Автолизатор** - ашытатын автолизат дайындауға арналған құралғы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Куфа жазуы

**Куфа жазуы** (Евфрат өзені бойындағы Куфа қаласының атауынан шыққан) - араб жазуының бір түрі.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Түк кенелері

**Түк кенелері** - акариформдық кенелер отряды тұқымдастары.

## Сипаттама
Денесі 0,1-0,7 мм. 300-дей түрі белгілі - ТМД-да 50 түрі таралған. Ұсақ сүтқоректілердің дене сыртындағы тоғышарлары. Жүн арасында тіршілік етеді. Жүнге жабысып - түк фолликуласынан сөл мен қанды сорып қоректенеді. Қышыма қотыр тәрізді ауру туғызады. Түк кенелері май бездерінде тіршілік ететін без кенелеріне жақын.

## Дереккөздер


Санат:Кенелер
Қаржыдық капитал

**Қаржыдық капитал** - банктік және өндірістік монополиялардың бірігуінің нәтижесінде пайда болған капитал.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Автокатализ

**Автокатализ** — реакцияның жылдамдығын өз өнімдерімен тездететін процесс. Автооршу реакциясының жылдамдығы бастапқы кезде өршіткілер (катализатор) болатын өнім мөлшерінің көбеюіне байланысты біршама ұлғаяды, ал одан кейін әрекеттесетін заттардың азаюына байланысты төмендейді. Агрегаттық күйлердің өзгеріп, басқа күйге ену процесі де автооршуге жатады. Бұл термин бастапқы әрекеттесуші заттардың бірі өршіткіш болған жағдайда да қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Катализ
Формалды әлеуметтану

**Формалды әлеуметтану** - әлеуметтанудағы теориялық қатынас жүйелі біріктірудің ауыспалы мазмұнында негіз болып жатқан әмбебап қайталанатын әлеуметтік формаларға көңіл аудару (Г. Зиммель).

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Автопротолиз

**Автопротолиз** - молекуласына сутек атомы кіретін кез келген еріткіштің полюстігіне орай протон молекулаларының бірінен екіншісіне ауысып, өздігінен он және теріс иондарға ыдырау процесі; оны өзіндік иондану деп те атайды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Вольфарт шыбыны

**Вольфарт шыбыны** () – саркофагид тұқымдасының шыбыны.

Денесі 9-14 мм түсі - күлгін-сұрғылт, мұрттары мен аяқтары қара. Оңтүстік Еуропа, Солтүстік Африка, Орталық және Солтүстік Азияда таралған. Шыбын табиғатта өсімдіктерде - өлекселерде кездеседі, қора-жайға жоламайды. Тірі табатын шыбындар. Ұрғашылары ұзындығы 1 мм. 120-200 балаңқұрттарын жануарлар, кейде адамның дене жарақаттарына (құлағына, көзіне, аузына, танау тесігіне( салады. Балаңқұрттар бұл жерден маңдай, мұрын қуыстарына еніп өте ауыр миаз ауруын туғызады. Балаңқұрттар дамуын 3-5 тәулікте аяқтап (18 мм дейін жетеді) жерге түсіп қуыршақтанады. Бір жылда 6 рет тұқым береді. Көбінесе миазбен төл аурады. Зақымданған жануар жарасында жүзге тақау балаңқұрт болуы мүмкін. Әлсіреген жануарлар миаздан кейде өледі.

## Дереккөздер


Санат:Қосқанаттылар
Фритредерлік саясат

**Фритредерлік саясат** - мемлекеттік жеке кәсіпорындық қызметке араласпауын және сауда бостандығын талапететін өндірістік буржуазияның экономикалық теория мен саясатындағы бағыт.
Фритредерлік-ішкі рынокқа шетел капиталы мен қызметтерді енгізуді қолдайтын мемлекеттің еркін сауда саясаты. Фритредерлік ХVІІІ ғасырда Ұлыбританияда пайда болды. Еркін сауданы бірінші болып жақтаған Н. Барбон болды, кейіннен А. Смит, Д. Рикардо, А. Маршалл ашық қолдады. 
Еркін сауданы жақтаушылардың аргументтері: 
* Фритредерлік еркін саудаға қатысушы елдердің тұрмыс деңгейі мен сапасын көтереді. 
* Фритредерлік бəсекенің дамуына жағдайлар жасап, отандық өндірушілердің жаңа, сапалы тауарлар өндіруге ынтасын көтереді. 
* Фритредерлік жаңа рыноктардың дамуына мүмкіндік тудырады. 
* Фритредерлік өндірістік ресурстардың елдер арасында оңтайлы бөлінуін қамтамасыз етеді. Протекционистер жəне фритредерліктердің көзқарастарын салыстыра келе, мынадай тұжырым жасауға болады: протекционистер қысқа мерзімді мүдделерді көздейді, фритредерліктер ұзақ мерзімді мақсаттарға негізделеді. Алайда нақты елге протекционизм тиімді, ал фритредерлік зиян деп немесе, керісінше айтуға болмайды. Итальян экономисі В. Парето айтқандай: «Қандай да бір елдің белгілі бір уақыт мерзімінде өзінің экономикалық жəне əлеуметтік жағдайын біле отырып, ол елге сол уақытта қандай саясаттың қажет екенін анықтап алуы қажет – протекционистік пе, əлде еркін сауда ма?».

## Дереккөздер

Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Ұлттық азат ету майданы

**Ұлттық азат ету майданы** - революциялық-демократиялық майданының - елдің алға басу күшінің саясаттық ұйымының құрама бөлігі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Мұнайдағы газ мөлшері

**Мұнайдағы газ мөлшері** . Қойнаулық мұнай тексермесінен газды мүмкіншілігінше көбірек арылтқан жағдайда алынатын газдық фактор. Көп жағдайда мұнайдағы газ мөлшері қойнаулық мұнай тексермесін бір рет қана газдан арылтқан жағдайдағы газдық фактор шамасына тең деп алынады. Мұнайдағы газ мөлшері бірнеше бірліктерден 500 м3/м3 шамасына дейін өзгеруі ықтимал. Мұнайдағы газ мөлшері 500 м3/м3 шамасынан артық мұнайлар өздерінің сындарлы жағдайына таяу деп есептелінеді. Мұнайдағы газ мөлшері мұнайдағы еріген табиғи газ мөлшерін сипаттайды, бұл көрсеткіш сол мұнайдың тұтқырлығына және көлемдік коэффициентіне қатты  әсер етеді.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Автоэмаль

**Автоэмаль** — автомобильдерді бояуға арналған эмаль.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Вай жазуы

right|400px
**Вай жазуы** - манде тілдерінің бірі ваи (Либерия және Сьерра- Леоне) тілінің буындық жазуы. 1833 жылы пайда болды, латын және араб тілдерімен таныс болған Момолу Дувалу Букеле құрастырған, бірақ ваи жазуының қазіргі жазулармен ұқсастығы жоқ. Ваи жазуында буындық сипаттағы 212 белгі бар, жазу бағыты солдан оңға қарай.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Саяси идеология функциялары

**Саяси идеология функциялары** - әлеуметтік даму мақсаттары мен міндеттерін, оларға жету әдістері мен құралдарын анықтау, осының негізінде халықтың жаппай саяси санасын баулап алу.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Дыбыстық-әріптік жазу

**Дыбыстық-әріптік жазу** - әдетте, сөз құрамында айтылатын тіл дыбыстарының жазба тілде қағаз бетіне жазылуы және соған орай оқылуы үшін олардың белгілі бір таңбалармен белгіленуі шарт. Тіл дыбыстары жазуда белгілі бір графикалық таңба-әріптермен таңбаланады. Бірінен кейін бірі рет-ретімен орналасқан әріптердің жиынтығы әліпби деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Іргелі жазу

**Іргелі жазу** - Рим империясы кезеңіндегі (біздің дәуірімізге дейінгі I ғасыр - біздің дәуірімізге 5 ғасыры) латынша жазудың суреті.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Шкалалар

**Шкалалар** - сұрау, бақылау немесе құжаттарды талдау үрдісінде жинақталатын әлеуметтік ақпаратты бағалауға арналған инструменттің өлшемдік бөлігі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы

zh-classical:天平
Шкалалау

**Шкалалау** - эмпирикалық салыстыруларды салыстырулары бар сандық шкалада бейнелеу. Өлшеу әдісінің долбарланған ортақ мәдени
мәндерді немесе ортақ әлеуметтік тәсілдерді бақылауға негізделген пошымы. Бұл әдісті қолданудың бір ортақ әлеуметтанушылық тәсілі— әлеуметтік бедел немесе әлеуметтік жағдай
өлшемдері кәсіптік шкалалау аркылы өзірлеу әрекеті болып табылады, мысалы, Хоуш - Голд-топтың кәсіптік бедел шкаласында дәл солай. Алайда, әлеуметтануда шкалалау әдістері
тегінде кісінің қатынастары мен сипатты белтілерін өлшеуде бәрінен жиі қолданылады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Шенеуніктік

**Шенеуніктік** - басқару саласында қызмет етіп, сол үшін жалақы алатын, мемлекеттік ұйымдар қызметкерлерінен тұратын әлеуметтік топ.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Консонант жазу

**Консонант жазу** ( (consanantis) - дауыссыз дыбыс) — дауыссыз дыбыстардың негізінде жазылған жазу, дауыстылар оқушының тіл грамматикасын білуінің негізінде анықталады; Консонант жазу сөз дыбыстарын бейнелейтін буын жазуынан жазуға өткен, алфавитке апаратын жазу. Консонант жазу – көне еврей, классикалық араб және т.б. тілдерге тән болып табылады. Консонант жазу диахронды және синхронды бейнеленуі мүмкін. Дауыссыз фонемалар саны әр тілде әр түрлі болады: орыс тілінде - 6 есе, испан тілінде 4 есе, ағылшын тілінде 2 есе, француз тілінде 1,25 есе дауысты дыбыстардан көп, ал дат тілінде керісінше, дауыстылар саны көп болады. Дауыссыздардың фонетикалық өзгергіштігі сол тілдегі фонетикалық корреляттарға байланысты болады.Лингвистикалық түсіндірме сөздік Салқынбай Е., Абақан Е.

## Дереккөздер

Санат:Лингвистика
Штрейкбрехерлер

thumb|200px
**Штрейкбрехерлер** - жұмысшылар ортасы немесе басқа халық қабаттарының еңбек етушілер ынтымақтылығын бұзатын және ереуілдерге қатысуда немесе кәсіпкерлердің өндірістегі ереуілдердің орнына жұмыс істеуге тартылатын тұлғалар.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Құзғын

**Құзғын** () - торғайлар отряды қарға тұқымдасына жататын құс. Торғай тәрізділердің ең ірісі.

## Биологиялық сипаты
* Дене тұрқы 60-65 см, салмағы 0,8-1,5 кг-ға жетеді.
* Түсі қара болады, бірақ көк не жасыл түсті металл сияқты жылтырап құбылып тұрады.
* Тұмсығы өте жуан және бөтегесіндегі қауырсындары ұзын, қандауыр пішінді келген.
* Сирақтары ұзын, аяқтары біркелкі қара түсті, тырнағы өткір.

## Таралуы аймағы мен өрісі
Еуразияда, Солтүстік Америкада, Солтүстік және Орталық Африкада сирек таралған. ТМД-да орманды аймақтардың солтүстігінен шөлдала мен таулы жерлерге дейін кездеседі. Өзен жағалауларындағы жарларды, жартастарды, биік ағаштарды мекендейді. 
Ұшқан кезде қанаттарын сирек қағады, көбіне қалықтап ұшады. 4000 биіктікке дейін көтеріледі.

Ересектері ұя салған жерінде қыстайды, ал жас құзғындар үлкен топ құрып, қолайлы орындарға көшіп, үнемі қоныс ауыстырып отырады.

## Көбеюі
Жұптары тұрақты. Қазақстанның оңтүстік аумағында ақпанның алғашқы жартысында, солтүстік аймағында наурыз айында ұя салады. 4-6-дан жұмыртқалайды, жұмыртқалары көгілдір жасыл, қошқыл секпілді болады. Мекиені жұмыртқасын 19-21 күндей басып, балапан шығарады. 
 
## Қоректенуі
Құзғындар жем талғамайды, көбінесе өлексемен қоректенеді. Зиянды кемірушілермен, өлекселермен қоректеніп, табиғатты тазартып пайда келтіреді.

## Дереккөздер


Санат:Қарғалар
Төртінші билік

**Төртінші билік** - өз ықпал ету күші биліктің басқа тармақтары - заң шығару шы, атқарушы және сот биліктерімен бір қатарға шыққан баспа, радио, теледидар, бейне және ұнтаспа жазу құралдары мен оларды ойнатудың бейнелі атауы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Буындық (силлабикалық) жазу

**Буындық (силлабикалық) жазу**  - буынға белгілері сай келетін фонографияның алуан түрлі көрінісі.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Унциальды жазу

right|200px
**Унциальды жазу** (uncialis - ұзындығы бойынша бір унцияға (1/12 рим фунты) тең) - ірі бірдей әріптерімен, үшкір бұрыштарымен және үзікті желілері болмайтын сызықтарымен ерекшеленетін орта ғасырлық грек және латын қолжазбалары жазуының ерекше түрі.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Қара жүздіктер

thumb|right
**Қара жүздіктер** - үкіметтің қолдауымен пайда болған және полициямен бірлесе отырып революциялық жұмысшыларға, демократиялық интеллигенцияға және олардың ұйымдарына бандиттік шабуыл жасау және оларды ойсырату үшін құрылған «қара жүздіктер» деп аталатын 1905- 1907жж. Ресейдегі шектен тыс монархиялық мазмұндағы әскери ұйымдардық қатысушылары.

## Дереккөздер

Санат:Ресей империясы идеологиялары
Санат:Контрреволюционизм
Санат:Протофашизм ұйымдары
Қара пантералар

**Қара пантералар** - АҚШ- тағы солрадикалды қаранәсілділер партиясы. Ол қаранәсілділердің азаматтық құқықтарын жүзеге асыру және өмір шарттарын жақсарту ұранын ұсынды.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Саясаттың адамзаттық өлшеуі

**Саясаттың адамзаттық өлшеуі** - халықаралық және ішкі саясаттың маңызды критерийі. Адам құқықтарын сыйлау арқылы тұлғаның жоғары құндылығы қалыптасады, бұл қоғамның экономикалық және әлеуметтік тұрғыдан салауатты дамуының адамдық белгісі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Жеке немесе арнайы теориялар

**Жеке немесе арнайы теориялар** - әдетте әлеуметтік үрдістердің ресмиленген, логикалық ыңғайландырылған және нақты үлгілері.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Жеткізу өресі

**Жеткізу өресі** - мазмұн өресімен қатар, тілдің екі автономды өресінің бірі және мазмұн өрісін өрнектеу дыбыстық және графикалық (белгілік) қызмет етеді. Дыбыстық жүйе адамның айту және есту қабілетіне сәйкес келуге тиіс. Жеткізу өресі мен мазмұн өресі арасында нақты (семиотикалық) асимметрия бар.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Мазмұн өресі

**Мазмұн өресі** ( - жауық, тегіс) - ой жеткізу өресімен қатар, тілдің екі автономды (жеке) өресінің бірі. Мазмұн өресі әрі адам ойының құрылысына, әрі тілден тәуелсіз (тілден өзге) шындыққа сәйкес келуге тиіс тілдің мағыналық жағын көрсетеді. Ой жеткізу өресі  мен  мазмұн өресі арасында нақты (семиотикалық) асимметрия бар.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Омар Қаймолдаұлы Хаймульдин

**Омар Қаймолда (Қаймолдин Омар, Хазірет Ғұмар)** (1903 жыл, Кіндікті, Дағанды болысы — 2.07.2011 жыл, Алматы қаласы)- 1903 жылы (паспортта 1910) Дағанды болысының Бақанас өзенінің бойындағы Кіндікті деген өлкеде дүниеге келген. 

Абақ Керей тайпасының Жастабан руынан шыққан.
* Әкесі Қаймолда 1919 жылы ақтармен соғысып жараланып қаза табады, Кіндіктіде жерленген. Шешесі Момсары 1934 жылы Алматыда қайтыс болған. 
* Омардың сегіз жасында әкесі ауылдағы ғұлама Өтелбай Кәріпұлының медресесіне оқуға береді. 

* Онда бір жылын өте жақсы бітіріп, педагогикалық техникумға түсіп, оны 4 жылда үздік бітіріп шығады. 

* 1922 жылы Алматыға келіп ҚазПИ-дің жаратылыстану факультетіне оқуға түседі. ҚазПИ-де оқып жүргенде  әртүрлі қоғамдық саяси ұйымдарға белсене қатысып, М. Жұмабаев, Ж. Аймауытов, Т. Жүргенов, Ұ. Құлымбетов сияқты зиялы адамдармен кездесіп сұхбаттасып жүреді. 

* 1927 жылы ҚазПИ-ді үздік бітіріп, Санкт-Петербургке жолдамамен барып атақты ғалым Павловтың аспирантурасына түседі. Аспирантурада жүргенде генеалогия туралы кітап жазып шығарады. 

* Аспирантурада бір жыл оқығаннан кейін, 1933 жылы Алматыға Жүргенов шақырып алады. Омарға Алматыда ғылыми зерттеулік педогогика институтын құруды жүктейді. Бір жылдың ішінде институттың жарғысын, бағдарламасын, бөлімдерінің құрылымын жазып, сол институтты басқарады. 

* 1934 жылдан бастап НКВД соңына түсе бастайды - ұлтшылсың, байдың тұқымысын, қазақтың ұлт көсемдерін (Ахмет Байтұрсынұлы, Ә. Бөкейханов, М. Жұмабаев, Ж. Аймауытов, Шәкәрім) қолдайсың, - деп кінә тағады.

* 1935 жылы қаладан кетуге мәжбүр болып, Үржардағы техникумда 2 жыл сабақ береді. 

* 1937 жылы Алматыға қайтып келіп, Ы. Алтынсарин атындағы ғылыми-зерттеу педагогикалық институтында жұмыс істеп жүргенде, күзде НКВД-мен ұсталып, тергеледі. 

* 1938 жылы 9 қарашада 58.10-58.11 бабымен сот үкімі шығарылып, 10 жылға бас бостандығынан айырылады.

## Дереккөздер

Санат:1903 жылы туғандар
Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:2011 жылы қайтыс болғандар
Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Қара көйлектілер

**Қара көйлектілер** - 20 ғасырдан бастап Италияда орын алған фашистік ойрандау отрядтарының бастапқы қатысушылары.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Финикий жазуы

Финик жазуыright|200px
**Финик жазуы** - өлі семит тілдерінің бірі (ханааней-аморей тобы). Квазиалфавиттік желілік консонантты жазу. Шамамен б.з.д. ІІ-ғ. Финикияда пайда болған. Финик жазуы шығу тегі жағынан иероглифтік буындық жазу болуы да мүмкін деген жорамал бар, алайда аталмыш жазу әлі құпия түрінде қалып отыр. Финик жазуы финикиялықтармен көршілес Сирия- Палестина аймағын мекендеген халықтар да пайдаланған; Финик жазуы арамей жүйесі арқылы араб жазуының арғы тегіне жатқызады. Ол Орталық Азия мен Үнді халықтары жазуларының шығу тегі болып саналады. Гректер финик жазуын өздерінше өзгертіп пайдаланған, одан соң римдіктер де қолданған. Барлық еуропалық жазу жүйесінің (латын, грек, кирилл, кельт жазулары) және қазір өлі тілдер қатарына жататын Кіші Азия əліпбилерінің арғы тегі - Финик жазуы.

## Дереккөздер


Финикия жазуы

Санат:Лингвистика
Чартизм

**Чартизм** - XIX ғасырдың 30-50 жылдарындағы халықаралық жұмысшы қозғалысы тарихындағы Англия пролетариатының көпшілік, саяси дайындалған бірінші революциялық қозғалысы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Централизм

**Централизм** - жергілікті мекемелердің (органдар) жоғарыға бағыну принципіне негізделген, басқару (ұйымдастыу) жүйесі, мұнда барлық жүйелер бір орталықтан басқарылады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
БҰҰ-ның қарусыздандыру орталығы

**БҰҰ-ның қарусыздандыру орталығы** - қарусыздандыру комитетіне сонмен қатар БҰҰ Бас Ассамблеясының бірінші комитетіне, БҰҰ қаруландыру комиссиясына және басқа Ассамблеяның көмекші органдарына әртүрлі конференцияларға техникалық қызмет көрсетеді.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Құндылықты бағдарлар

**Құндылықты бағдарлар** - жеке қатынас немесе азаматтардың бағалы көріністерінін тәртіп нормалары ретінде нақты құндылықтар таңдауы, саяси мәдениеттің функционалды механизмдері және саяси менталитеттің қалыптасу ерекшеліктері, тағы басқа.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Бағыныңқылық

**Бағыныңқылық** - грамматикалық тұрғыдан қалыптасқан: а) сөз тіркестері элементтері арасындағы; ә) бағыңқы сабақтас сөйлем сыңарлары арасындағы грамматикалық жағынан тиянақталған байланыс. Бағыныңқылық сөз тіркестері компоненттері арасындағы байланыс ретінде бір (тәуелді) сөздің екінші бір (негізгі, басыңқы) сөзге грамматикалық жағынан тәуелділігі ретінде айқындалады. Бағыныңқылық бұлай қабылдау орыс тілінде: согласование мен управление, қазақ тілінде изафет пен меңгеруге сәйкес келеді. Бағыныңқылық бағыныңкы сабақтас құрмалас сейлемдер сыңарларының арасындағы байланыс ретінде сабақтастырушы жалғаулықтар мен жалғаулық шылаулар арқылы беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Астарлы мәтін (ой)

**Астарлы мәтін (ой)** - эксплицитті жеткізілген баяндаудан туындайтын жеткізілмеген (айтылмаған) мағыналар ағыны. Астарлы мәтін - мәтінді талдап түсіндіру нәтижесінде пайда болатын категория. Астарлы мәтін мәтіннің өз ішінде дами отырып, тікелей берілген ой үрдісімен салыстырғанда жаңа нәрсе болып табылады. Мұндай кезде пайда болатын көп мағыналық пен мағыналар тұрақсыздығы контекстің көмегі арқылы ажыратылады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Маймақ үйректер

**Маймақ үйректер** () - үйректер тұқымдасы.

## Сипаттама
Орташа ұзындығы 57 см. Жыныстық диморфиз болуы шұғыл көрсетілген, еркектерінің ерекшеліктері бастары жасыл түсті.

## Таралуы
Поляр шеңберінде 4 түрі таралған, оның бәрі ТМД-да бекітілген: кәдімгі гага, оңтүстіктен Балтық және Солтүстік теңіздеріне дейін жетеді; гага гребенушка, Ескекті гага, көзілдірікті гага, сібірдің солтүстік-шығыс жағалауында орналасқан Сібірлік немесе стеллерлік гага, Жаңа Жерден Беринг бұғазысына дейін таралған. Теңіз жағалауларында мекен етеді.

Гагаларды қорғауға ТМД-да, Баренц, Ақ және Балтық теңіздерінде қорықтар бар.

## Қоректенуі
Жиекте су тасыған кезде олар суға сүңгіп тамақтарын табады, (былқылдақденелілер мен кішкентай шаяндар).

## Көбеюі
Қыста қатпайтын теңіз аймақтарын қоныстайды. Ұрғашысы жұмыртқаны басып балапандар шығарады. Ұясына молырақ мамық төсейді, себебі ол кәсіптік орын ретінде.
 
## Дереккөздер

Санат:Қазтәрізділер
Санат:Үйректер
Санат:1819 жылы зерттелген жануарлар
Поздне

**Поздне** - бұл анықтама тілдің ежелгі кезеңдегі дамуына жатқызылады. Кеш латын тілінің классикалық латын тіліне қатынасы.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Түрлі-түсті кітаптар

**Түрлі-түсті кітаптар** - «ақ», «қызыл», «көк» және т.б. кітаптар - кейбір тематикалық құжаттар және материалдар жиынтықтарының ортақ арнайы әдебиетте қабылданған атауы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Хвостизм

**Хвостизм** - оппортунистік идеология және оқиғалар соңында жүру тактикасы, жұмыс қозғалысындағы алдыңғы қатарлы теориялар мен партиялардың рөлін терістейтін қозғалыстың стихиялық, кейін қалған элементтеріне бейімделу.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Өлім көрсеткіші

**Өлім көрсеткіші ** (*Letalis* -өлім) - Уақыттың бір бөлігінде белгілі бір аурудан өлген адамның санын сол аурумен ауыратындардың санына қатынасын көрсетегін статистикалық көрсеткіш. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Харизма рутинизациясы

**Харизма рутинизациясы** - ұжымдық қозғалыстың кристалдандыру, мойындау және институцияландыру сатылары бар ұйымдық құрылымның дамуы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Денсаулық әлеуеті

**Денсаулық әлеуеті**  — адам денсаулығының қол жетуі мүмкін шекті дорежесі. Денсаулық әлеуеметі өз денсаулығы мен басқалардын денсаулығына қамқорлық жасауға қабілеттілікпен, шешім кабылдауға және өз өмірін бақылауда ұстауға қабілеттілігімен, сондай- ақ, белгілі бір адам мүше болып табылатын коғамның осы қоғамға мүше барлык адамдардың денсаулығының жақсы болуын қамтамасыз ететіндей жағдай жасауға қабілеттілігімен анықталады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Құндылықты-рационалды мінез-құлық

**Құндылықты-рационалды мінез-құлық** - адамгершілік және діни идеалдарға деген сенім немесе саналы бағдарларға негізделген әрекет (М. Вебер термині).

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Өріс (лингвистика)

**Өріс** - тілдік единицалардың жиынтығы, мазмұн ортақтығымен бірігіп, белгіленуші құбылыстардың ұғымдық, заттық немесе функционалды ұқсастығын көрсетеді. Семантикалык, синтагматикалық, синтаксистік өріс, ассоциативті өріс болып ажыратылады. Семантикалык өріс үшін: а) Өріс барлық единицаларды біріктіретін және ортақ мағыналы (архилексема) лексемамен берілетін ортақ семантикалык белгінің болуы, мысалы, қимыл етістіктердің лексемамен берілетін ортақ семантикалық белгісінің болуы, мысалы, қимыл етістіктердің семантикалық өріс (орыс тілінде: идти, ехать, бежать, плыть, лететь; қазақ тілінде: жүру, жүгіру, жүзу, ұшу т.б); ә) «кеңістікте қозғалу» белгісі; б) единицаларды бір-бірінен ажырататын жекелеген (дифференциалды) белгілердің, мысалы, «қозғалу тәсілі» семасы болуы тән синтагматикалық өріс элементтеріне оның компоненттерінің семантикалық тіркесу қасиеті тән, мысалы, орыс тілінде: петь - песня, лечить- больной; қазақ тілінде: емдеу - ауру - синтаксистік өріс. Туындаған сөйлемнің элементтер моделі төңірегінде оның көптеген сөйлем модификациялары мен синонимдік вариацияларының жүйеленуі болып табылады, мысалы орыс тілінде: Разговор только о причинах аварии - Разговаривали только о причинах аварии (Ю. Щербак); қазақ тілінде: Балаларым үшін өмір сүремін - өмір сүруім балаларым үшін т.б. Ассоциативті өріс негізінен психолингвистикада зерттеледі, ассоциатив сөздердің стимул- сөздердің төңірегінде бірігуі ретінде түсініледі. Ассоциатив сөздердің түрлі информантта жиналуы орталықтың айтарлықтай деңгейін көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Семантикалық өріс

**Семантикалық өріс** - лексикалық мағынасында жалпы белгісі бар (жалпы семасы) және ақиқаттың бір үзігімен салғастырылатын түрлі сөз таптарының сөздерін біріктіретін ең ірі лексика-семантикалық парадигма.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Ливедо

**Ливедо** ( *Livedo*, *livere* - көкшіл түсті бояу) - Реңі мен суреті әр түрлі терінің көкшіл түсі. Ол гиперемия күйіндегі тамырлардың көрініп тұратын тор сияқты суретінен тұрады. Гиперемия артериолдар эндотелиінің пролиферациясы нәтижесінде туындайды, ал пролиферация тамыр өзегінің бітелуіне келіп соқтырады. Ливедо коллагеноздарда, мерезде, басқа да созылмалы қабынуларда бас сүйегі жарақатынан кейін, терінің алқындаған не қызған жерлерінің үстінде кездеседі. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Артикулдау функциясы

**Артикулдау функциясы** - әлеуметтік эмоциялар мен үміттердің белгілі бір саяси талаптарға ұласуы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Функционалды-семантикалық өріс

**Функционалды-семантикалық өріс** - белгілі бір тілдің әр деңгейлік (морфологиялық, синтаксистік, сөзжасамдық және аралас лексика-синтаксистік т.б.) ортақ қызметі және белгілі бір семантикалық категория (Тілдік категория) негізінде өзара ықпалдас құралдарының жүйесі. Аспектуалдық, темпоралдық, локативтік және басқа Функционалды-семантик өріс тілдік категориялардың түрлері болып есептелінеді. Функционалды-семантик өpic құрамына негізгі категориялар санатында грамматикалық бірліктер, кластар, категориялармен бірге олардың қолданыс ортасындағы сол семантикалық категорияға жататын элементтер де кіреді. Функционалды-семантик өріс ұгымына грамматикалық бірліктердің формадан мағынаға қарай ғана бағытта емес, керісінше бағытта зерттелуі қамтылады. Функционалды-семантик өріс құрылымына орталық пен шеткі бөліктердің арақатынасы тән. Берілген семантикалық категорияға неғұрлым бейімделген тілдік бірлік Функционалды-семантик өріс орталығы (ядросы) болып табылады (Ф. Данеш және басқалары). Функционалды-семантик өpic құрылымдық түрлері көп: бірорталықты, көпорталықты, диффузиялық т.б. Қандай да болмасын тілдің функционалды-семантик өріс жүйесі функционалды грамматика зертеулерінің аймағында сипатталады. Грамматикадағы «өріс» ұғымы кеңес дәуіріндегі тілтану ғылымы зерттеулерінде 60-70-жж. бастап енгізіле бастады. Қазіргі кезде тіл ғылымында функционалды-семантик өpic теориясы «жүйе» және «орта» сияқты т.б. ұғымдармен байланысады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Полисемия

***Полисемия*** ( - көп + *sema* - таңба) - сөздің екі немесе бірнеше мағынаға ие болуы. Полисемия екі түрлі: грамматикалық полисемия және лексикалық. Полисемия сөздің қандай мағынада айтылуы сол сөздің басқа әр түрлі сөздермен тіркесіп келуі арқылы, белгілі бір контексте, нақтылы жағдайда, әңгіменің жалпы тақырыбына байланысты жүзеге асады. Мысалы, орыс тілінде: поле - ржаное поле, футболисты на поле, поля шляпы. Сөздің негізгі (басты, тура) мағынасы мен оның туынды (қосалқы, ауыспалы) мағыналарын өзара ажырату барысында оның негізгі мағынасы контекстке тікелей бағынышты болмайды, өйткені ол ешқандай контекстке байланысты болмай-ақ, сол сөз айтылған кезде сөйлеушінің ойына бірден келетін мағына болып табылады. Сөз мағыналарының арасындағы семантикалық өзара байланыс олардың арасында ортақ мән беретін элементтердің, яғни семаның рөлі арқылы көрінеді.
**Көп мағыналылық ** – сөздің екі немесе одан да көп мағынаға ие болуы. Тілдің байлығы мен даму дәрежесі сөздік құрамдағы сөздердің саны көп болуымен ғана өлшеніп қоймайды, сонымен бірге ондағы сөздердің К. м. байлығымен де ерекшеленеді. Сөздердің сапа жағынан дамығандығын көрсететін бірден-бір белгі – К. м. Бұл, негізінде, сөздік қордағы сөздерге тән қасиет. Сөздік қордағы сөздер ең алғашқы пайда болған кезде аз мағыналы болғандығы байқалады. Кейін олар бұрынғы мағынасының үстіне жаңадан тағы бір немесе бірнеше қосымша туынды мағыналарға ие болған. Мыс., “қанат” алғашында құстар мен шыбын-шіркейлердің ұшып-қонатын дене мүшесін білдірген. Онан кейін балықтың жүзу мүшесін, киіз үйдің керегелерін (алты қанат ақ орда), арба-шананың үстін кеңейту үшін салынған ағашты (қанаты жоқ шанаға шөп аз сияды), ұшақтың қанаты және белгілі бір нәрсенің орналасқан шебі, екі жағы (футбол алаңының оң жақ, сол жақ қанаттары, т.б.) мағыналарын білдіріп, көп мағыналы сөзге айналды. Адам санасындағы белгілі бір зат туралы түсінік басқа бір затпен де ұқсастырылып, байланысып тұрады. Соның нәтижесінде екі заттың екі сапасында, яки атқаратын қызметінде жалпы ұқсастық пайда болады. Сол ұқсастықтың негізінде адамдар ұқсас келген екі, не бірнеше затты бір атаумен айтатын болған. Мыс., “судың асты” мағынасындағы “түп” сөзінің қазіргі қазақ тілінде мынадай мағыналары бар: 1. Бір заттың төменгі, ішкі қабаты (ыдыстың түбі). 2. Өсімдіктің жер астындағы бөлігі (томардың түбін қопардық). 3. Өсіп тұрған немесе қазып алынған өсімдік (бес түп отырғыздық). 4. Түкпірдегі, шеткі (түп бөлмеде отыр). 5. Адамның шыққан тегі, арғы заты (“Мен сол керей ішіне сіңген аз атаның баласы едім, түбім қызай”. М.Әуезов). 6. Бір нәрсенің жаны, қасы (Мәскеу түбінде фашистер талқан болды). Сөздердің семантик. құрылысы неғұрлым күрделі әрі бай болса, соғұрлым олардың тілдегі атқаратын қызметі де күшейе бермек. Әсіресе, көп мағыналы сөздер сөздік құрамындағы синонимдердің көбеюіне үлкен ықпал етеді.
## Дереккөздер


Санат:Лексикология
Санат:Семантика
Лимфангиома

thumb|right|200px
**Лимфангиома** (*Lymphangioma* - лимфа тамырларының ісігі) - Лимфа тамырларынан дамитын қатерсіз ісік. Лимфангиоманың капиллярлық, каверналық, кисталық түрлерін ажыратады. 
## Дереккөздер


Санат:Лимфа жүйесі
Санат:Аурулар
Полуустав

right|200px
**Полуустав** - уставтың орнына келген, Кириллица жазуының түрі. Полуустав пайда болуы жазу үрдісін жеделдету қажеттілігімен түсіндіріледі. Полуустав пергаментке және қағазға жазылған. Ресейде полуустав XIV ғ. соңғы ширегінде тарады. Полуустав әріптерінің кескінделуі геометриялық қатаңдықты сақтамайды.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Сөйлеудің пайда болуы

**Сөйлеудің пайда болуы** - 1. психолингвистикада және психологияда кездесетін сөйлеу ниетінен (интенциядан) мәтінге (дыбысталатын немесе жазбаша) көшу процестерінің жиынтығы. Сөйлеудің пайда болуы айтылатын сөйлемелік мазмұнның бағдарлауынан бастап, оны тілдік рәсімдеуге дейінгі операцияларды қамтитын фазалық құрылымға ие; 2. эксперименталдық фонетикада - тілдің мағыналы бірліктерін (морфа, сөз, сөйлем) білдіретін дыбыстық сабақтастықтың құрылуы.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Септеулік

**Септеулік** – функциялық тұрғыдан предлогпен тепе-тең, атауыш сөздерден кейін тұратын көмекші сөздер. 

Септеулік септік жалғаумен берілетін тұлғаның грамматикалық мағынасын толықтырады және нақтылайды. Қазақ тілінде септеулік алуан түрлі мағынада кеңінен танылған: күн сайын, үйге қарай, кешке таман, бала туралы, өмір бойы.

Септеулік шылаулар белгілі бір септік тұлғадағы толық мағыналы сөздермен тіркесіп келіп, оған мезгілдік, мекендік, амалдық, себептік, мақсаттық сияқты үстеме мән береді.

Септеулік шылаулар екі түрлі қызмет атқарады:

# Өзі шылауында жұмсалған сөзге қосымша мән үстеп, оны екінші сөзбен байланыстырып, сөз тіркесін құрайды. Мысалы, ел *үшін* тер төгу*;* үйге *қарай* аяңдау*;* туған жер *жайлы* толғану, Бауыржан *сынды* батыр*,* жүз *қаралы* жылқы, сабақтан *соң* келу, т.б.
# Екі сөйлемді сабақтастыра байланыстырады. Мысалы, Күн бұлттанған *сайын,* Тілек жас төлдерін ойлай бастады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Лимфоцитофтиз

**Липогранулема** (*Lipogranuloma* - май гранулемалары) - липогранулема. Майлы дәрілерді парентеральды егуге байланысты немесе майлы тканьдер некрозының аймағында пайда болатын созылмалы қабыну түйіні. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Постфикс

**Постфикс** (- кейін + fixus - бекітілген)- аффикс, сөзде немесе сөз формасында түбірден кейін жалғанады, орыс тілінде: дет-ский; қазақ тілінде: оқу-шы-лар-ымыз-ға; неміс тілінде: Das Kind-die Kinder.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Потенсив

**Потенсив** ( - күш, мүмкіндік, қуат)- синтаксема, потенциалды, қалаулы болуы мүмкін және қажетті қимылды немесе күйді атайды. Орыс тілінде: Павел был охоч до песен, плясок и нарядов; қазақ тілінде: Оншалык әңгімелесуге әзір тілі жетпейді (Қ. Әбдіқадыров).

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Жартылай өлең

**Жартылай өлең** - әрбір екінші метрикалық мүшелердің бірі - кейде өлең құрайды. Бұл термин кейде қателікпен екі мүшелердің арасына қойылатын цезураны атайды; бұл жөнінде французша «жартылай өлеңдегі цезура» деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Полногласие

**Полногласие** - шығыс славян тілдеріндегі (орыс, украин және белорус) фонетикалық құбылыс. Ол түбір морфемалардағы оро, ере, оло сияқты тіркестердің бар болуымен сипатталады. Мысалы, қазіргі орыс тілінде сторона, борода, берег, дерево, золото. Бұл құбылыс шығыс славян тілдеріне VIII-IX ғғ. еніп, даму сатысына ие болған және орыс, украин, белорус тілдерінің лексика-фонетикалық ерекшелігі бола бастады. Оған қарама-қарсы қойылатын батыс және оңтүстік славяндар тілі болды.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Липодистрофия

**Липодистрофия** (*Lipodystrophia* - май алмасуының бұзылуы) - Тері асты май шел қабатының көлемінің азаюы (Липодистрофия атрофиялық түрі) немесе көлемінің ұлғаюы (Липодистрофия гипертрофиялық түрі), жалпы немесе шектелген болып бөлінеді. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Екпіннің жоғалуы

**Екпіннің жоғалуы** (дезакценуация)- сөздің белгілі жағдайларында екпіннің жоғалуы; мысалы, француз тілінде, егер екпін сөздің акырғы буынына түссе және топты аяқтаса, онда екпін жоғалады, топтың ортасына жылжиды.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Транспозицияланған ережелері

**Транспозицияланған ережелері** — өзара түрленулерінің негізі болып табылатын ядролық және тудырушы модельдің арақатысы мен фразалардың арасындағы символды айтылған морфосинтаксистік сәйкестер.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Предикативтілік

**Предикативтілік** ( - баяндауыш) - сөйлемге тән синтаксистік категория. Ол сөйлемнің шындыққа қатысын білдіреді. Сөйлемде сол арқылы ойды қалыптастыру және хабарлау құралы етеді. Предикативтілік модалдылық, шақ, жақ, сияқты синтаксистік категорияларда көрініс табады. Қазақ тілінде: Әдемі қыз және Қыз - әдемі деген конструкциялардың екіншілерінде ғана предикативтілік сипатталады. Онда нақты модалдылық. Осы шақ көрінісі, 3-жақ берілген.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Тегіс киттер

**Тегіс киттер** () — мұртты киттер тұқымдасы.

Ұзындығы, 5-21 м-ге дейін. Іші тегіс немесе жатық қатпарсыз. Мойын омыртқалары қосылған. Мұрттарының тақтайшасы жіңішке, ұзын, серпімді. Алдыңғы екі тақтайшасының екі қатары тұтаспайды, тақтайша шашақтары жіңішке, түктілі, (өте ұсақ шаяндарды сүзу үшін). Су атпасы 2-ге бөлінеді.

2 туысы, 4 түрі бар: гренландық кит және оңтүстік киттер (3 түр). Сүттенуі 1 жылдай. Саны аз. Бірінші 2 түрі ХТҚО және КСРО Қызыл кітабына еңгізілген.
thumb|left|200px|Гренландық кит

## Дереккөздер
Аяқталған предикация

**Аяқталған предикация** (пікір) (- сөз сөйлеу) - белгілі бір шындықты құптайтын не құптамай пікірді білдіретін аяқталған сөйлем.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика