Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі

**Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі** (1995—2022 жылдары *ҚР Мемлекеттік хатшысы*) — Қазақстан Республикасының Президенті қызметке тағайындайтын және қызметтен босататын Қазақстан Республикасының лауазымды тұлғасы. 

Мемлекеттік кеңесші өз қызметін Қазақстан Республикасы Президентінің тікелей басшылығымен жүзеге асырады, оған есеп береді және бақылауында болады: Президентке ішкі саясат саласы бойынша стратегиялық ұсыныстарды әзірлейді; Президенттің тапсырмасы бойынша ел ішінде және халықаралық қатынастарда оның мүддесін білдіреді; әлеуметтік-гуманитарлық сала қызметін үйлестіреді; Президент жанындағы Стратегиялық зерттеулер институтының, әртүрлі мемлекеттік комиссиялардың жұмысына жетекшілік етеді. Мемлекеттік кеңесшінің қызметін ұйымдық-құқықтық, ақпараттық-талдау жағынан қамтамасыз етуді Президент Әкімшілігі жүзеге асырады.

Лауазымды 2026 жылғы конституциялық референдумда жаңа Конституция жобасы мақұлданған жағдайда жою жоспарланған, оның орнына Вице-президент лауазымы енгізілмек.

## Тарихы
Мемлекеттік хатшы лауазымы 1995 жылы жаңа Конституция қабылдануына байланысты жойылған Вице-президент лауазымының орнына енгізілді. Вице-президенттің қызметі жойылғанға дейін өкілеттіктері тұрақсыз болды: экономикалық реформаларды әзірлеуден бастап Президентпен және Премьермен арақатынасына қарай тұтастай протоколдық шаралармен айналысты. Мемлекеттік хатшының мәртебесі де мезгіл-мезгіл өзгеріп отырды.
 
1996 жылғы наурызда Республиканың бірінші мемлекеттік хатшысы Ахметжан Есімов болды. Мемлекеттік хатшыға үлкен өкілеттіктер — Ұлттық банк, Есеп комитеті, ҰҚК, яғни Президентке тікелей бағынатын мемлекеттік органдардың жұмысын үйлестіру және Үкіметке белгілі бір бақылау жасау тапсырылды. Бірақ Есімов бұл өкілеттіктерді ерекше пайдалана алмады. Оған қоса Президент жанындағы көптеген комиссиялар мен кеңестерге басшылық жасау тапсырылды.

1996 жылғы қазанда Есімов Үкіметке бірінші вице-премьер болып ауысып, оның орнына халық жазушысы Әбіш Кекілбаев тағайындалды. Әбіш Кекілбаевтың тұсында Мемлекеттік хатшының атқаратын қызметі таза протоколдық және идеологиялық функцияларға өзгертілді: Президенттің саясатын түсіндіріп, елшілердің сенім грамоталарын қабылдап, түрлі комиссиялар мен кеңестерге төрағалық етті.

2002 жылы Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметі отставкаға кетіп, бұрынғы үкімет басшысы Мемлекеттік хатшы — Сыртқы істер министрі болып тағайындалды. Мемлекеттік хатшы Тоқаев протоколдық функцияларды сақтай отырып, сыртқы саяси блокты қарамағына алды. 2003 жылы ол Иманғали Тасмағамбетов үкіметі отставкаға кеткенге дейін істеді: Тоқаев жай ғана министр болып қалды да, ал Тасмағамбетов Мемлекеттік хатшы болып тағайындалды. Иманғали Нұрғалиұлына тек протоколдық және қоғамдық өкілеттіктер аздық етіп, саяси талдауды ала бастады. Бірақ ол бұл қызметте ұзақ уақыт жұмыс істемей, Президент Әкімшілігіне ауысты.

2004 жылы Мемлекеттік хатшы Оралбай Әбдікәрімов болды, оның тұсында функционал түпкілікті бекітілді: Президент саясатын насихаттау және қоғамдық-саяси жүктеме. Одан кейінгі барлық Мемлекеттік хатшылар осы функциялардың барлығын атқарды.

2007-2012 жылдары Мемлекеттік хатшы болған Қанат Саудабаев Қазақстанның ЕҚЫҰ-ға төрағалық етуі кезінде Мемлекеттік хатшылықты 2009-2011 жылдары Сыртқы істер министрі қызметімен ұштастырды.

2022 жылғы Конституцияға түзетулер нәтижесінде Мемлекеттік хатшы лауазымының атауы Мемлекеттік кеңесші болып өзгертілді.

2026 жылы Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Ұлттық құрылтайдың V отырысында Вице-президент лауазымын қайта енгізуді, сонымен бірге Мемлекеттік кеңесші лауазымын қысқартуды ұсынды. Осылайша 2026 жылғы конституциялық референдумда жаңа Конституция жобасы мақұлданған жағдайда Мемлекеттік кеңесші лауазымын жою жоспарланған.

## Мемлекеттік кеңесші өкілеттігі
:*Қазақстан Республикасының Президентіне ішкі саясат саласы бойынша стратегиялық ұсыныстарды тұжырымдайды;
:* Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша:
::Қазақстан Республикасының Парламентімен және оның палаталарымен, басқа да мемлекеттік органдармен, саяси партиялармен және өзге де қоғамдық бірлестіктерімен қарым-қатынастарда; халықаралық қатынастарда оның мүдделерін білдіреді;

:* әлеуметтік-гуманитарлық сала: білім, ғылым, мәдениет және спорт мәселелері бойынша қызметті үйлестіреді;

:*Мемлекет басшысының жанындағы консультативтік-кеңесші органдардың: 
::*Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі комиссияның, 
::*Мемлекеттік наградалар жөніндегі комиссияның, 
::*Азаматтық мәселелері жөніндегі комиссияның,
::*Мемлекеттік рәміздер мен ведомстволық және оларға теңестірілген өзге де наградалар геральдикасы жөніндегі республикалық комиссияның, 
::*Шетелде кадрлар даярлау жөніндегі республикалық комиссияның, 
::*Қазақстан Республикасының әл-Фараби атындағы ғылым мен техника саласындағы мемлекеттік сыйлығын беру жөніндегі комиссияның,
::*Қазақстан Республикасының Абай атындағы әдебиет пен өнер саласындағы мемлекеттік сыйлығын беру жөніндегі комиссияның,
::*Қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасын іске асыру жөніндегі ұлттық комиссияның,
::*Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі мемлекеттік комиссияның,
::*Ұлттық құрылтайдың және Жастар саясаты жөніндегі кеңестің қызметін үйлестіреді;

:*Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Қазақстанның стратегиялық зерттеулер институтының қызметіне жетекшілік етеді, қоғамдық даму саласындағы мемлекеттік талдамалық құрылымдардың жұмысын үйлестіреді;

:*"Тәуелсіздік ұрпақтары" грантын тағайындау жөніндегі жұмысты үйлестіреді;
:*Қазақстан Республикасының Президентінің тапсырмаларына сәйкес өзге де өкілеттіктерді жүзеге асырады.

## Өкілеттігін іске асыру
:*өкімдер шығаруға;
:* өзінің құзыретіне кіретін мәселелер бойынша орталық және жергілікті атқарушы органдарға тапсырмалар беруге;
:*Қазақстан Республикасы Үкіметінің, Мемлекет басшысының жанындағы консультативтік-кеңесші органдардың отырыстарына қатысуға;
:*өз құзыретіне жататын мәселелер бойынша мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалардан қажетті ақпаратты, құжаттар мен басқа да материалдарды сұратуға және алуға;
:*өзінің құзыретіне кіретін мәселелер бойынша Қазақстан Республикасы Президенті актілерінің жобаларын әзірлеу, сондай-ақ Мемлекет басшысы алға қойған өзге де міндеттерді шешу үшін ведомствоаралық жұмыс топтарын құруға құқылы.

Мемлекеттік кеңесші қызметінің құқықтық негізін Қазақстан Республикасының Конституциясы, заңдары, Қазақстан Республикасы Президентінің өзге де актілері құрайды.

## Қызметте болған адамдар

### Қазақстанның мемлекеттік кеңесшілері (1990—1995)
Мемлекеттік кеңесші лауазымы алғаш рет Қазақ КСР-нің 1990 жылғы 20 қарашадағы Заңына сәйкес пайда болды. Ол бұрынғы Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары лауазымының орнына енгізілді. 1991 жылы 25 маусымда Қазақ КСР-нің Заңымен Премьер-министр орынбасары лауазымы қайта енгізілді, бірақ мемлекеттік кеңесші лауазымы жойылған жоқ. Лауазым 1995 жылғы Конституциялық реформадан кейін жойылды.

## Cілтеме
*Қазақстан Республикасы Мемлекеттік хатшысының мәртебесі мен өкілеттіктері туралы ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ПРЕЗИДЕНТІНІҢ ЖАРЛЫҒЫ, 2007 жылғы 13 тамыз N 379

## Дереккөздер

* http://www.akorda.kz/kz/secretary_of_state/on_the_status_and_authorities_of_secretary_of_state/decree_of_the_president_of_the_republic_of_kazakhstan 

Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігі