open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Венера (мифология)

thumb|Венера
**Венера** — Ежелгі Рим мифологиясындағы құдайлардың бірі, Юпитер мен Дионаның қызы. Көктем мен бау-бақша, махаббат пен сұлулық тәңірі ретінде қастерленген.

## Дереккөздер


Санат:Рим мифологиясы
Санат:Махаббат пен неке құдайлары
Венера (ғарыштық бағдарлама)

**“Венера”** — Шолпан планетасына 1961 жылдан бастап ұшырылған кеңестік планетааралық ғарыштық аппараттардың (стансалардың) атауы. 

1961 — 83 ж. “Венера ” ғарыштық бағдарламасы бойынша Байқоңыр ғарыш алаңынан барлығы 16 ғарыштық станциялары ұшырылды. Олардың құрамында ғылыми аспаптар, сондай-ақ, борттық аппаратуралар жиынтығы (бағдарлау жүйесі, Күн энергиясымен қоректендіру жүйесі, тежегіш қондырғы, алыс байланыс пен орбита өлшеудің радио жүйесі, т.б.) болды. 
Массасы 643,5 кг алғашқы “Венера-1” ғарыштық аппараты 12.2.1961 ж. ұшырылды. Ол сол жылдың 19 — 20 мамыры аралығында Шолпаннан шамамен 100 мың км қашықтықта өтіп, жасанды Күн серігіне айналды. “Венера -2” ғарыштық аппараты (массасы 963 кг) 12.11. 1965 ж. ұшырылып, 27.2. 1966 ж. Шолпаннан шамамен 24 мың км қашықтықта өтті. Бұдан кейінгі “Венера” ғарыштық аппараттары Шолпан бетіне қонды (“Венера-3”, “Венера-14”) немесе планетаның жасанды серігіне айналды (“Венера-15”, “Венера-16”). 1975 жылдан кейін ұшырылған жаңа типтегі “Венера” станцияларының (“Венера-9” — “Венера-16”) массасы 4,9 — 5,3 т болды. 

“Венера” ғарыштық аппараттарының көмегімен Шолпан атмосферасының химиялық құрамы, қысымы, температурасы, планета бетіндегі желдің жылдамдығы, планета топырағындағы табиғи радиоактивтік элементтің құрамы, планета грунтының тығыздығы, т.б. жөнінде көптеген құнды мәліметтер алынды.

## Дереккөздер


Санат:Ғарыштық бағдарламалар
Санат:Шолпан
Мультипликатор

**Мультипликатор** (латын тілінде *multіplіkator* – көбейтуші) – табыстың өзгеруі инвестициялардың өзгеруіне байланысты екенін көрсететін коэффициент. Мультипликатор идеясын экономика ғылымына алғаш рет 1931 ж. ағылшын экономисі Р.Кан енгізді. Ол инвестицияның халықтың сатып алу қабілеті мен жұмыспен қамтылуын қалай еселейтінін (мультификациялайтынын) көрсетіп берді. Дж. М. Кейнс *“Жұмыспен қамтылудың, пайыздың, ақшаның жалпы теориясы”* (1936) деген еңбегінде мультипликатордың жалпылама түсініктемесін берді. Мультипликатор теориясы бойынша белгілі бір өндіріс аясына жұмсалған шығын басқа өндіріске және жұмыспен қамтылуға ынталандырушылық ықпал етеді. Жалпы ұлттық өнім көлеміндегі бұл оң, өскелең нәтиже мультификациялық нәтиже деп аталады. Мультипликатор инвестиция мөлшері көбейгенде жалпы ұлттық өнімнің өсу көлемін көрсететін сандық коэффициент болып табылады. Мысалы, инвестиция 100 млрд. теңгеге өссе, мұның өзі жалпы ұлттық өнімді 300 млрд. теңгеге өсіреді, демек, мультипликатор=3, егер жалпы ұлттық өнім 200 млрд. теңгеге артса, онда мультипликатор 2-ге тең болады. Кейнстік мультипликатор теориясы шеңберінде үкімет (мемлекеттік тапсырыс), фирмалар, халық жұмсаған ірі көлемдегі шығынның (инвестицияның) оң ықпалы ұлттық өндірістің тиімділігіне және өсуіне игі әсерін тигізетіні негізделді. Кейіннен мультипликациялану (көбею) құбылысы уақыт факторын ескере отырып қарала бастады және мультипликатордың динамикалық серпінді үлгісі пайда болды. Ол бастапқы инвестиция нәтижесінің қайталанып отыратындығын басшылыққа алып жасалды. Жинақ ақша мен инвестиция серпініне талдау жасауда мультипликатор теориясын пайдалану жиынтық сұранымның, жалпы ұлттық өнім көлемінің және халықтың жұмыспен қамтылуының өзгеруіне ықпал етудің нақты тұтқаларын көрсетеді. Бұл теория түрлі бағыттар тарапынан сынға ұшырағанымен, тиімді сұраным тұжырымдамасын, нарықтық экономиканы реттеу қажеттігі мен мүмкіндігін негіздеуде ерекше рөл атқарды. 
Түрлері: *инвестициялық мультипликатор* – күрделі жұмсалымның жиынтық табысқа ықпалы; *ақша мультипликаторы* – ақша-несие жүйесіне салымның көбеюі не азаюы нәтижесінде ақша массасының бір бірлікке шаққанда қанша артатынын не қысқаратынын көрсететін сандық коэффициент; *депозиттік (несиелік) мультипликатор* – банк депозиттеріндегі болмашы өзгерістердің ақша мөлшеріне және банк жүйесі мен несие рыноктарында бір мөлшердегі ақшаның сан рет пайдаланылуы арқылы несие көлеміне жасайтын ықпалы.  

## Пайдаланған әдебиет


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Венгр шығыстану мектебі

**Венгр шығыстану мектебі** — әлемдегі Азия елдерін зерттейтін орталықтардың бірі. 

Түркітану мен Алтайтану саласында венгр ғалымдарының үлесі зор. Олар Ататүрікке тіл саласында реформа жүргізуге үлкен қолғабыс тигізді. Атап айтқанда Қунаш Игнац түрік диалектологиясының сөздігін жасады. Бирток Бела түрік халқының [фольклорлық [музыкасын зерттеудің негізін қалады. Туру Иожер, Дьюла Немет, Лигети Лайоштар әлемдік түркітануда аса ірі тұлғалар болды. Гольдзихер Игнац исламтану, Германиус Дьюла араб әдебиеті мен ислам құқығын зерттеу саласында іргелі еңбек жазған. Г.Лоринц, Ревицки, Эрази секілді венгр ғалымдары парсы ғазалдары мен Омар хайям шығармаларын әр кезеңде ағылшын, венгр тілдеріне аударып, Еуропаға таратты.

## Дереккөздер

Санат:Түркітану
Санат:Ғылыми ұйымдар
Венералық аурулар

**ВЕНЕРАЛЫҚ АУРУЛАР** [лат. venus (venerіs)— ежелгі римдіктердің махаббат құдайы] — негізінен, жыныстық қатынас арқылы берілетін жұқпалы аурулардың жиынтық атауы. Оларға соз, мерез, трихомоноз, хламидиоз сияқты 20 шақты аурулар жатады. “В. а.” терминін 1527 ж. француз ғалымы Ж. де Бетанкур ұсынған. Ежелгі Мысыр, Қытай жазба ескерткіштеріндегі деректер бойынша В. а. б.з-дан 2500 ж. бұрын белгілі болған. Бірақ олардың барлығын бір ғана ауру деп есептеген. Ауру қоздырғыштары ашылып, зерттелгеннен кейін ғана (19 ғ.) В. а. жеке түрлерге жіктелді. В. а-дың таралуына кездейсоқ жыныстық қатынас, жезөкшелік сияқты әлеум. факторлар көп әсер етеді. В. а-мен сырқаттанған кісілер  есепке алынады, міндетті түрде емделеді, емделуден бас тартатын болса, заң бойынша жауапқа тартылады.
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Центрлік күштер

**Центрілік күштер** — материялық нүктенің (дененің) қозғалысы кезінде әсер сызығы әр уақытта күш центрі деп аталатын қозғалмайтын (*тұрақты*) бір нүкте арқылы өтетін күштер. Тартылыс күші, электр зарядтарының арасындағы электрстатик. өзара әсер күші Центрілік күштердің мысалына жатады. Центрілік күштердің әсерінен материялық нүкте жазық траекториямен қозғалады.
## Ciлтемелер :
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Күш
Венерн

**Венерн** (Vnern) — Швецияның оңтүстігіндегі көл.

Аумағы 5,5 мың км². Ұзындығы 140 км шамасында, енді жері 80 км-дей, ең терең жері 100 м. В. көлі 44 м абсолюттік биіктіктегі тектоникалық қазаншұңқырда жатыр. Жағасы жайпақ, қатты тілімделген, аралдары көп. Венернге бірнеше өзендер құйып, одан Гета-Эльв өзені ағып шығады. Айдыны желтоқсан-қаңтарда қатып, сәуірде мұзы ериді.

Оңтүстігінде жатқан Веттерн көлімен және Балтық теңізімен каналдар арқылы жалғасқан. Венернде Стокгольм-Гетеборг кеме қатынасы бар. Көл жағасындағы басты қалалар: Карльстад, Мариестад, Венерсборг.

## Дереккөздер

Санат:Швеция көлдері
Венесуэлалықтар

**Венесуэлалықтар** — Венесуэла Республикасының тұрғын халқы. Жалпы саны 23,6 млн. (1998). В-дың 20%-і ақ нәсілділер, 9%-і зәңгілер, қалған 69%-і араласқандылар, мулаттар, самболар. В. испан тілінің латынамерикалық диалектісінде сөйлейді. Басым көпшілігі христиан дінінің католик ғұрпын ұстанады да, аздаған бөлігі протестанттар мен мормондар. В. испан, баск халықтарының үнді, зәңгі тайпаларымен ассимиляцияға түсуі негізінде қалыптасты. Зәңгілер мен мулаттар теңіз жағалауын мекендесе, араласқандылар (метистер) елдің солт.-батысындағы таулы өңірлерде, самболар Льяноста тұрды. В-дың төрттен бірі а. ш-нда, үштен бірі өнеркәсіпте, кейбірі тұрмыстық қызмет көрсету саласында еңбек етеді. В., әсіресе, араласқандылары пальма жапырағынан, шиден тоқып, өріп түрлі бұйымдар жасап, тері өңдеумен, қыш құмыра жасаумен, әр түрлі кәсіптермен шұғылданады. В-дің ескі қалаларында испан үлгісіндегі үйлер көп кездеседі. Ауылдық жерлерде тұратын шаруалар үйлерін кірпіштен, саз балшықтан тұрғызып, шатырларын жұқа қыш немесе пальма жапырағымен жабады. Көбіне ауладағы бағаналарға орнатылған аспалы торда ұйықтайды. Ұлттық киімдері: ерлер мақта матадан тігілген кең балақты шалбар, жейде, шиден тоқылған сомбреро, жеңіл аяқ киім (сандал) киеді. Әйелдері бастарына жаулық жауып, көйлектерін ұзын да кең етіп тігеді. Ұлттық тағамдары, көбіне, жүгеріден даярланады. Оған “арепа” аталатын тоқаш, масаморра ботқасы, жүгері ұнынан дайындалған альяка тағамы жатады. Чича ішімдігін пайдаланады. Фольклорынан, ұлттық той-мерекелерінен испандықтармен қоса, жергілікті үндіс халқының, африкалықтардың да әсері байқалады. Спорттың көптеген түрімен қатар, бұқа сүзістіріп, қораз төбелестіріп те көңіл көтереді. Ұлттық муз. аспаптары куатроның сүйемелдеуімен гуарачас биін билейді. “Тернера” деп аталатын отбасылық мерекелері бар.
## Дереккөздер


Санат:Венесуэла
Санат:Латын Америка халықтары
Санат:Роман халықтары
Алексей Гаврилович Венецианов

**Венецианов Алексей Гаврилович** (18.2.1780, Ресей, Мәскеу — 16.12.1847, Тверь губ. Поддубье с.) — орыс суретшісі, орыс бейнелеу өнерінде тұрмыстық жанрдың негізін салушылардың бірі, Санкт-Петербург Көркемсурет академиясының акад. (1811).

Жас кезінде жер өлшеуші, кейіннен шенеунік болып қызмет еткен. 12 жыл бойы Эрмитажда көне дәуірдегі көрнекті суретшілердің картиналарын көшірумен шұғылданды. В.Л. Боровиковскийден сабақ алып, оның әсерімен өз әйелінің, қыздарының портреттерін жазды. 1819 ж. суретшілікпен түбегейлі айналысу мақсатымен Тверь губерниясындағы Сафоновка деревнясына көшіп келеді. В-тың шаруалар өмірінен салған алғашқы еңбегі — “Қырман” (1820) картинасындағы еңбек адамын бейнелеуде жасандылық байқалды. Кейінгі “Қызылша тазалау” (1822), “Помещик әйелдің тағы бір таңы” (1823) шығармаларында суретші бұл кемшіліктерінен арылып, деревня өмірін шынайы бейнелей білді. 19 ғ-дың 20 — 30-жылдары — В. шығарм-ның кемелденген шағы. “Егін орағында” (1820), “Захарка” (1825, Третьяков галереясы), “Ұйқыдағы бақташы” (1823 — 24, Орыс музейі) картиналарында суретші еңбек адамдарының тұрмысын, жан сұлулығын, адамгершілік қасиеттерін және табиғат көріністерін шебер суреттеді. В. — 19 ғ-дың 1-жартысында өз өнерін шаруалар тақырыбына арнаған жеке-дара суретші. Ол 19 ғ-дың 2-ширегінде 70-тен астам суретші-шәкірттер тәрбиелеп шығарды. “Венецианов мектебінің түлектері” аталған бұлардың қатарында С.К. Зарянко (1818 — 1870), А.В. Тыранов (1808 — 1859), А.Г. Денисов (1811 — 1834), Е.Ф. Крендовский (1810 — 1853), Л.К. Плахов (1810 — 1881), Г.В. Сорока (1823 — 1864), т.б. бар. В. шәкірттеріне тек қана шындықты жазуды, бір-біріне еліктемей өз мәнерін, өз қолтаңбасын табуды өсиет етті. Бірақ олардың көпшілігі ұстазы көтерілген биікке жете алмады. Әйтсе де В. мектебінің суретшілері орыс бейнелеу өнеріндегі реалистік бағытты ілгері дамытуда үлкен рөл атқарды.

## Дереккөздер


Санат:18 ақпанда туғандар
Санат:1780 жылы туғандар
Санат:16 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:1847 жылы қайтыс болғандар
Санат:XIX ғасырдағы Ресей суретшілері
Санат:Ресей империясы суретші-жанршылары
Санат:Ресей империясы суретші-портретшілері
Санат:Мәскеуде туғандар
Санат:Тверь губерниясында қайтыс болғандар
Санат:Императорлық сурет академиясы академиктері
Санат:Бақытсыз жағдайлар құрбандары
Санат:Көлік оқиғаларынан қайтыс болғандар
Санат:Санкт-Петербург көркемсурет академиясының академиктері
Бұртас

**Бұртас** - Еділдің екі жағалауын (шамамен қазіргі Сызраньнан Волгоградқа дейін) 5 —11 ғасырларда қоныстанған тайпалық құрылым. Бұртастар туралы мәліметтер 10 ғасырда осы өңірге келген араб саяхатшыларының еңбектерінде, ал 13 ғасырдан бастап орыс тіліндегі жазбаларда кездеседі. Олар егін, мал шаруашылығымен, аң терілерін сатумен айналысқан. Бұртастың этникалық құрылымы әлі күнге дейін анықталмаған. 7 ғасырда Бұртас тайпасы Еділ бұлғарлары мен бесенелердің (печенегтердің) шапқыншылығына қарсы он мыңға жуық салт атты әскер шығарған. 7 ғасырдың аяғында Хазар қағанатының билігінде, ал 10 ғасырдың аяғында Киев Русіне тәуелді болған. 14 ғасырда қыпшақтар келгеннен кейін, өздерінің этникалық бейнесін жоғалтқан. Мешерлер мен мордвалар мәдениетінің қалыптасуына Бұртас мәдениеті ықпал етті деген жорамал бар.

## Дереккөздер


Санат:География
Бұршақ (жауын-шашын)

**Бұршақ** — ірілі-ұсақ түйіршік мұз түрінде жауатын атмосфералық жауын-шашын. Жылдың жылы мезгілінде найзағай мен нөсер жаңбыр кезінде бірге түседі. Бұршақ мұз түйіршіктері ауаның тік бағыттағы өте күшті қозғалысы кезінде қалыптасады. Қатты жауған бұршақ шаруашылыққа үлкен зиян келтіреді.

Бұршақ — мөлшері 5-55 мм, кейде одан да үлкен тығыз мұз белшектері түрінде жауатын атмосфералық жауын-шашын. Жылдың жылы  кезінде куатты будақ — жаңбыр бұлттарынан жіңішке (бірнеше км) бірақ ұзын (жүздеген км) жолақта, әдетте, күшті найзағай кезінде жауады. Бүршақ егістіктерге, жүзімдіктерге және т.б. әсіресе көктемде үлкен шығын келтіреді.

Сурет:Granizo.jpg | **Бұршақ**
Сурет:Hail Hagel.jpg | **Бұршақ**
Сурет:Hagelkorn mit Anlagerungsschichten.jpg | **Бұршақ**


## Дереккөздер


Санат:Ауа райы
Санат:Жауын-шашын
Шәркей

**Шәркей**, шақай, шоқай — көннен жасалынған қарабайыр аяқ киім. Оны тау шөгінділерімен жүргенде аңшы, құсшылар және шаруашылықпен айналысатын егіншілер етік сыртынан киген, нәтижесінде ол аяқ киімді тез тозудан сақтаған. Ол шала иленген көн “шылғи“ теріден жасалынады, өкшесі мен қонышы болмайды, табанына киіз ұлтарақ салынады. Теріні аяққа шақтап орап не бүре отырып, қалыптап байпақ басына тарылтып “науалап“ жасайды, бауын өкше жағынан шығарады. Аяқ киімге орналастыруды “Шәркей тарту“ деп атайды. Бұл киімді оңтүстік өңірлерде “шақай“, Арал аймағында “шарық“, Көкшетауда “шәрке“, Семейде “шәркей“, Қостанай мен Ақтөбеде “шабата“ (Орынбор қазақтары жөкеден тоқылған аяқ киімді осылай дейді) деп те атайды. Зерттеушілердің айтуынша жұмыс аяқ киіміне саналатын Ш-дің сұқпай (сәркей), көн шабата, сірі шоқай, қайыс етік, шөпшөр, шепік, мөкі кебіс, т.б. түрлері болған. 
## Сілтемелер
*Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.

Санат: Киім
Санат: Тарих
Цеолиттер

thumb|right|200px|Цеолит минералы
thumb|right|200px|Цеолит минералы
**Цеолиттер** (грек. — *қайнайтын*) — сілтілік және сілтілік жер металдарының сулы алюмосиликаттары түріндегі минералдар. 
## Құрылымы
Құрылымы [(Sі, Al)O4] тетраэдрлерінің қаңқасынан тұрады, бұның теріс зарядтарын Ca, Na, K иондары теңестіреді. Қаңқадағы тетраэдрлер арасындағы байланыстардың беріктігіне қарай Цеолиттер бір (натролит тобындағы минералдар), екі (гейландит тобындағы минералдар), үш өлшемді болып ажыратылады. Бірінші және екінші топ минералдарының пішіні талшық және пластинка тәрізді.

## Физикалық қасиеттер
Цеолиттер түссіз, ақ, жасыл, қызғылт, қоңыр түсті болып келеді. Қатт. Мосс шкаласы бойынша 3,5 — 5,5, тығызд. 2,1 — 2,5 г/см3. Цеолиттер негіз құрамды эффузиялардың суынуынан пайда болған қуыстарда, гидротермалдық процестердің ақырында қалыптасқан түзілімдерде, экзогендік жағдайда алюмосиликаттар мен табиғи шынының өзгеруінен жаралады. Жасанды жолмен алынған Цеолиттердің таңдап адсорбциялау қасиеті болады. Цеолиттерден жоғары сапалы сорбенттер, молек. өлшеуіштер жасалады. Цеолиттер табиғатта кең таралған. Табиғи Цеолиттер суды тазартуға қолданады.

## Дереккөздер


Санат:Минералдар
Бофорт теңізі

**Бофорт теңізі** — Солтүстік мұзды мұхиттың Солтүстік Америка жағасындағы шеткі теңізі. Аляска түбегі (АҚШ) мен Канаданың Арктикалық топаралының батыс аралдары аралығында. Ауд. 481 мың км², ең терең жері 3749 м, орташа тереңдігі 1004 м. Теңіздің көп бөлігі құрлықтық қайраңда жатыр. Мұнда циклондық су айналымы байқалады. Жыл бойы мұз айдыны жауып жатады, тек тамызда оңт. жағасы 4оС-қа дейін жылынып, мұзқұрсаудың жиегі 50 — 100 км солтүстікке шегінеді. Теңізге Канада жерінен Маккензи өзені құяды. Бофорт теңізі ағылшын адмиралы Ф.Бофорттың есімімен аталған.
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Теңіздер
Бұрғылау мұнарасы

**Бұрғылау мұнарасы** - бұрғылау аспабын, кен орнындағы қозғалтқыштарды, сондай-ақ жалғастырма құбырларды түсіруге және көтеруге арналған ұңғыма үстінен орнатылған көтергіш құралым (*әдетте, [[металл]] құралымнан тұрады*). 

Бұрғылау мұнарасы көтеріп-түсіру операцияларын механикаландыруға арналған құралдармен (*[[полиспаст]]*) және бұрғылау құбырларын орнатуға арналған кассетамен жабдықталады. 

Бұрғылау мұнарасының биіктігі 9 м-ден 60 м-ге дейін болады. Бұрғылау мұнарасы қиық пирамида (*мұнара тәрізді*) не пішіні А тәрізді болып жасалады. Басқа орынға көшіру үшін бұрғылау мұнарасы трактормен сүйретіледі не ол жеке тораптарға бөлшектеліп, жаңа орында қайта құрастырылады. 

## Дереккөздер


Санат:Бұрғылау қондырғылары
Бұрғылау балғасы

**Бұрғылау балғасы**, перфоратор — тау жынысы, бетон, кірпіш қаламасы сияқты табиғи және жасанды материалдарда шпурлар (кейде ұңғымалар) бұрғылауға арналған айналма және ұрма-соқ әрекетті машина. Бұрғылау балғасы — негізінен электрлік және пневматикалық машина. Кейде бензинді қозғалтқышпен жабдықталған мотоперфораторлар да қолданылады. Бұрғылау балғасы қолмен атқарылатын Бұрғылау балғасы (массасы 10 — 30 кг, жеңіл, орташа және ауыр), бұрғылау арбасына қондырылған не автоматты түрде жеткізушісі бар бағанаға орнатылған бағаналық Бұрғылау балғасы (массасы 50—70 кг) және жоғары бағытталған шпурларды бұрғылауға арналған телескоптық Бұрғылау балғасы (массасы 30—50 кг) болып ажыратылады. Діріл мен шуылдың зияндылығын азайту үшін Бұрғылау балғасында діріл өшіргіш тұтқалар және тұншықтырғыштар пайдаланылады.                 
## Дереккөздер
Қазақ энцклопедиясы II том
Бұрма (Қарағанды облысы)

**Бұрма** — Қарағанды облысы Шет ауданындағы ауыл, Бұрма ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Бұғылы тауының етегiнде, аудан орталығы Ақсу-Аюлы ауылынан солтүстiк-батысқа қарай 64 км-дей жерде, темiр жол бойында орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1957 жылы қаланған. Округ аумағында өткен ғасырдың 1940-57 жылдары аралығында «Карлаг»-тың бөлімшелері орналасты. 1957-90 жылдары Бұрма кеңшарының және ауылдық кеңестiң орталығы болды. Шаруашылығының мамандандырылған негiзгi бағыттары – көкөнiс өсiру, қосымша саласы – сүттi iрi қара өсiру. Жерiнiң жалпы аумағы 124 мың га. Кеңшар негiзiнде 57 шаруа қожалығы құрылған (2006).

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Округтің елді мекендерінде (Бұрма, Мұхтар ауылдары ) 2 мектеп, отбасылық дәрігерлік амбулатория, ФАП, клуб, кiтапхана бар.  Ауыл басқа елдi мекендермен автомобиль жолдары арқылы байланысады. Ең жақын Сәкен Сейфуллин темір жол бекеті 12 км жерде.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы елді мекендері
Мультипольдық сәулелену

**Мультипольдық сәулелену** – электрлік зарядталған бөлшектер жүйесінің электрлік немесе магниттік моменттерінің өзгерулері кезіндегі электрмагниттік сәуле шығаруы. Шығарылатын фотон иеленетін импульс моментіне сәйкес *дипольдік* (l=1), *квадрупольдік* (l=2), *октупольдік* (l=3), т.б. ажыратылады. Ең қарқынды сәулелену – *электрлік дипольдік* (немесе дипольдік), одан қарқыны азырағы – *магниттік дипольдік* (немесе магниттік) және *электрлік квадрупольдік* (немесе квадрупольдік) сәулеленулер; ал қарқыны одан да азырағы *магниттік квадрупольдік* және *электрлік октупольдік* сәулеленулер болып табылады.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Физика
Муниципалдық қызмет

**Муниципалдық қызмет** – жергілікті өзін-өзі басқару органдарында тұрақты негізде өз өкілеттіктерін орындау жөніндегі кәсіптік қызмет. Муниципалдық қызметтің лауазымдарға қойылатын талаптары муниципалдық құрылымның жарғысымен айқындалады. Жергілікті өзін-өзі басқару органдарындағы лауазымдарда жұмыс істеген уақыт мемлекеттік қызмет туралы заңға сәйкес жеңілдіктер мен кепілдіктер беру үшін есептелетін өтілге (стажға) есептеледі.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Экономика
Ескі Иқан

**Ескі Иқан** — Түркістан облысы Сауран ауданындағы ауыл, Ескі Иқан ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шорнақ ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 45 км-дей жерде, Арыс-Түркістан каналының оң жағалауындағы эфемерлі жусаны басым, баялыш, күйреуік өскен сұр қоңыр және шалғынды сұр топырақты шөлейт белдемде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1963 жылы осы маңда мақта шаруашылығын дамытуға орай 23-партсъезі атындағы кеңшарды құруға байланысты қаланған. Оның негізінде 1997 жылдан Ескі Иқанда мақта шаруашылығымен айналысатын шаруа қожалықтары және бірнеше өндірістік кооперативтер мен серіктестіктер жұмыс істейді. 

## Инфрақұрылымы
2 орта мектеп, кітапхана, клуб, стадион, аурухана, т.б. мекемелер бар. Ескі Иқан арқылы Шымкент-Түркістан автомобиль магистралі өтеді.

## Тағы қараңыз
* Иқан шайқасы

## Дереккөздер

Санат:Сауран ауданы елді мекендері
Ботулизм

**Ботулизм**  - (— колбаса) — жалпы организмнің улануына әкеліп соғатын инфекциялық аурудың ауыр түрі. Аурудың қоздырғышын 1896 ж. голландия ғалымы Э. ван Эрменгем ашқан. Ботулизм Clostrіdіum botulіnum таяқшасы бөліп шығаратын улы затпен (токсин) бүлінген тамақтан жұғады. Б-нің қоздырғышы адамның, жануарлардың және балықтардың ішек жолдарында болады. Топыраққа түскеннен кейін спораға айналып, онда бірнеше жыл бойы сақталады. Ботулизм адамдарға көкөністен, саңырауқұлақтан, еттен, балықтан технологиялық ереже сақталмай дайындалған әр түрлі консервіленген тағамдарды пайдаланғанда жұғады. Ауру белгісі 2 — 12 сағаттан кейін байқала бастайды, адамның басы ауырып, ұйқысы қашады, әлсірейді, лоқсып құсады, жүрегі тоқтап қалғандай болып, аузы құрғап, үнемі шөлдеп тұрады. Сонымен қатар көздің қарашығы ұлғайып, зат қосарланып көрінеді, адамның жұтынуы қиындап, бірте-бірте даусынан айрылады (афония). Ботулизмнің алғашқы белгісі білінісімен науқасты ауруханаға жатқызу керек. Оған жедел түрде Ботулизмге қарсы арнаулы иммунды сарысу егіледі. Мұндай сарысуды науқаспен бірге болып, уланған консервімен тамақтанған басқа адамдарға да егу қажет. Бұл аурудан сақтану үшін азық-түліктерді өңдегенде, тасымалдағанда, сақтағанда, дайындағанда, соның ішінде үйде консервілегенде санитарлық-гигиеналық ережелерді мұқият орындау қажет. 

## Толығырақ...

Ботулизм ауруы-бұл тамақтан уланудың ауыр түрі, уақытында дәрігерге көрінбесе өлімге әкеліп соқтыруы мүмкін. Көбіне үй жағдайында дайындалған қолдан жапқан саңырауқұлақ,баклажан, көкөніс салат,ет , балық консервілерін пайдаланғаннан болады. Белгілері – әлсіздік , іш ауруы , құсудың пайда болуы , көз алды торланып , бұлдырайды, бір нәрсе екеу болып көрінеді , ішкен асы тамақтан өтпей , шашалады , жұтыну қиындайды, даусы қарлығып , мұрын арқылы сөйлейді.
Аурудың алдын алу мақсатында базар , сауда нысандарынан , белгіленбеген сауда орындарынан үй жағдайында дайындалған , қолдан жапқан консервіленген саңырауқұлақ , көкөніс салат , ет , балық өнімдерін сатып алуға болмайды. Консервіленген салаттарды пайдаланған кезде  сақтайтын , пайдаланатын уақыт мерзімін қараңыз , қақпағы күмпиген (бомбаж) салаттарды пайдалаңбаныз . Үй жағдайында ет , балық , саңырауқұлақ консервілемеген дұрыс. Жеміс-жидек , көкөніс консервіленген кезде оларды жақсылап жуып , тазасын  , бүлінбегенін пайдаланыңыз.

## Дереккөздер


«Шалқар» аудандық қоғамдық-саяси газеті

Санат:Жүйке жүйесі аурулары
Санат:Медициналық микробиология
Санат:Тағамнан улану
Санат:Бактериялдық аурулар
Муниципалитет

**Муниципалитет** (*[[неміс тілі]]нде Munіzіpalіtät, өзін-өзі басқару құқығы бар қала*) – Батыс Еуропа мен Американың кейбір елдеріндегі өзін-өзі басқарудың сайланбалы органы. 
* Муниципалитет мэр, бургомистр, тағы басқа басқаратын сайланбалы алқа мен шенеуніктік атқарушы аппараттан құралады. Муниципалитет өзі басқаратын аумақтағы қоғамдық кәсіпорындардың, тұрғын үй қоры мен басқа да дүние-мүліктің меншік иесі бола отырып, мемлекеттік мектептердің, жергілікті полицияның, медициналық, әлеуметтік қамсыздандыру мекемелерінің жұмысын басқарады. 
* Муниципалитеттің негізгі кіріс көзі – халықтан жиналатын жергілікті салықтар. Қаржымен қамтамасыз етілуі жағынан орталық үкіметке тікелей тәуелді болғанына қарамастан, муниципалитеттер – демократиялық маңызды институттардың бірі. Муниципалитетке халықтың әртүрлі әлеуметтік топтарының өкілдері сайланады және олар тұрғындармен тікелей жұмыс жасайды.

**Муниципалитет, муниципия** — 

1) бірқатар елдердегі (мыс., Бразилиядағы муниципия және т.б.) төменгі әкімшілік- аумақтық бірлік; 

2) АҚШ пен Батыс Еуропаның кейбір елдеріндегі жергілікті өзін- өзі басқаратын орган.

Кейбір мемлекеттерде муниципалитет қалалардың болуы мен санына қарамастан белгілі бір деңгейдегі (әдетте 2 немесе 3) Бірыңғай әкімшілік бірлік болып табылады. Осы мемлекеттердің көпшілігінде муниципалитет сайланған органдар басқаратын ең кіші әкімшілік бірлік болып табылады. Бұл жағдайда муниципалитет ұғымы қауым, коммуна және болыс ұғымдарының синонимі болып табылады және орыс тілінде, егер түпнұсқа тілде ұқсас сөз қолданылса ғана қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Саясат
Исағали Шәріпұлы Шәріпов

**Исағали Шәріпов** (15.1.1905, қазіргі Астрахан облысы Марфинск ауданы Долгое ауылы — 24.2. 1976, Мәскеу қаласы) — саяси қайраткер. Астрахан губерния кеңес-партия мектебін (1925), Шығыс халықтары еңбекшілерінің Коммунистік ун-тін (1932) бітірген. 1921 — 1924 ж. Астрахан губерния, Красноярск у-нде кеңес қызметкері, облыстық комсомол к-тінің хатшысы, 1926 — 1929 ж. Астрахан губ. партия к-ті жанындағы қазақ бөлімінің жауапты хатшысы, 1932 — 1934 ж. Оңтүстік Қазақстан облысындағы “Мақтаарал” кеңшарында насихатшылар тобының жетекшісі, 1934 — 1937 ж. Ақмола (қазіргі Астана) қаласындағы Жоғары ауыл шаруашылқ мектебінде бөлім, кафедра меңгерушісі, проректор қызметтерін атқарды. 1938 — 1939 ж. Семей облысы атқару к-тінің төрағасы, 1939 — 1953 ж. Қазақ КСР-і Мин. Кеңесі төрағасының орынбасары әрі 1941 — 1945 ж. және 1956 — 1961 ж. КСРО Мин. Кеңесі жанындағы Қазақ КСР-і Мин. Кеңесінің тұрақты өкілі болды. 1953 ж. Алматы қалалық атқару к-тінің төрағасы, 1954 — 1956 ж. Қазақ республикалық кәсіподақтары кеңесінің төрағасы, 1961 — 1965 ж. Қазақ КСР-і Жоғарғы Кеңесі Төралқасының төрағасы қызметтерінде болып, республиканың жан-жақты дамуында өзіндік рөл атқарды. Шәріпов 1-дәрежелі Отан соғысы, 2 Еңбек Қызыл Ту, “Құрмет белгісі” ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған.

## Сілтемелер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том.

Санат:Тұлғалар
Буын жазуы

**Буын жазуы** — жазудың бір түрі. Буын жазуында таңба буынды белгілейді, яғни сөз құрамындағы әрбір буын графикалық таңбалармен беріледі. Бұған жапон, үнді жазулары жатады. Буын таңбалары әуелде бір буынды сөздерді белгілеген идеограммалардан жасалған.

Буын жазуын таңбаларының фонетиклық мағынасы жағынан үш түрге бөліп қарауға болады: 1) ассиро-вавилон, элам, урарт, сына, майя, дыбыстық корей жазуы. Жазудың бұл жүйелерінде таңбалар кез келген буынды, буынның мына түрлерін белгілейтін болған А (дауысты) +С (дауыссыз), С+А, С+А+С; майя жазуында сөз соңындағы дауыссыздарды да белгілеген; 2) крит-микен, кипр, эфиопия және жапон Буын жазуылары. Мұнда таңбалар тек дара дауыстыларды және дауыссыздардың тіркесі мен белгілі бір дауыстының қосындысын белгілейді; 3) үнді жазуының әр түрлі жүйелері (кхарошти, брахми, т.б.). Бұларда таңбалар жеке-дара дауыстыларды (“а”), дауыссыз бен дауыстының қосындысын (“ка”) белгілейді. Жазудың буын жүйесі шығу тегі жағынан да үш топқа бөлінеді: а) логографиялық жазудың даму барысында жасалған крит, майя, кипр Буын жазуылары; ә) Эфиопия, үнді (брахми, кхарошти, т.б.) Буын жазуылары; б) жапон буын жазуы мен лигатуралы-дыбыстық жазу жүйесі (корейлік кунмун). Буын жазуы оқытуға, үйренуге, қолдануға ыңғайлы болды. Себебі таңбалардың саны аз, ықшам еді (35 — 40-тан бастап 200-ге дейін жетеді). Буын жазуы сөзді, тілді, әсіресе, оның фонетикалық дыбысталуын (фонетикалық транскрипцияға жақын) дәл көрсетуге әрі сөздің граммат. формаларын беруге қолайлы. Біртіндеп қоғамның даму барысында неше түрлі жазулар пайда болды: силлабикалық, әріптік, дыбыстық, финикий, арамей, грек, т.б. Римдіктер грек әліпбиін өз тіліне сәйкестендіріп өңдеді де, латын әліпбиін жасады. Бұл әліпби француз, ағылшын, неміс, швед, чех, поляк, испандықтарға, т.б. тарады. Славян халықтарының кейбіреулері грек әліпбиінің негізінде глаголица және кириллица әліпбиін жасады. Халықтың өсу, даму тарихына, мәдениетіне байланысты оның жазуы да өзгеріп, жетіліп отырады.

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Сандро Боттичелли

**Боттичелли** (; шын аты жөні — Алессандро ди Мариано Филипепи) Сандро (1445, Италия, Флоренция — 17.5.1510, сонда) — италиялық суретші. 1481 — 82 ж. Римде Сикстин капеллаларының фрескаларын салды. Боттичеллидің шығармашылығының негізгі тақырыбы — інжілдік сюжеттер мен көне поэтикалық мифтер. Басты шығармалары: “Юдифьтің Олоферн лагерінен оралуы” (1470, Уффици), “Әулие Себастьян” (1473, Берлин мемл. музейі), “Көктем” (1478 ж.ш.), “Венераның дүниеге келуі” (1483 — 84 ж.ш.), “Джулиано Медичидің портреті” (1475 ж.ш.), т.б. Суретші картиналары нәзік сезім мен қимылға, сазды бояуға құрылған. Інжілдік шығармаларындағы кейіпкерлері момақан келбетімен, қиялшылдығымен ерекшеленеді. Поэтикалық әйел бейнелері нәзік мұңға, әсем ұяңдыққа толы.

## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:1510 жылы қайтыс болғандар
Санат:Италия суретшілері
Санат:Флоренция тұлғалары
Яков Яковлевич Муратов

**Муратов (Малинский) Яков Яковлевич** (17 желтоқсан 1890, Одесса – 26 шілде 1979, Алматы) — орыс актёрі. Қазақстанның халық артисі. (1957), Башқұрт АКСР-інің еңбек сіңген артисі (1946). 1908 жылы Одесса қаласындағы театр студиясын бітірді. М.М. Радин және М.С. Нароков сынды өнер шеберлерінен сабақ алды. 1953–1960 жылдары Қазақстанның Балалар және жасөспірімдер театрының орыс труппасында қызмет етті. Драмалық және комедиялық рөлдерде бірдей өнер көрсетіп, көркемсөз оқумен де шұғылданды. 1930-жылдан бастап киноға түсіп, спектакльдер қойды.

## Дереккөздер

Санат:1890 жылы туғандар
Санат:1979 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан актерлері
Санат:Башқұрттар
Мумия

**Мумия** – жасанды жолмен мүрделердің өз қалпында ұзақ уақыт сақталуы. Ежелгі Египетте жоғары дәрежелі адамдарды және қасиетті деп танылған жануарларды мумиялау кеңінен қолданылған. Мумияны ыстауды Перу, Мексика, Канада топ аралдарының ежелгі тұрғындары жақсы меңгерген. Скифтерде де мумиялау жақсы дамыды. Қазіргі кезде мумиялау *“бальзамдау”* деп те аталады.

**Мумия** — геологияда 20-70%-ы темірдің сусыз тотығынан тұратын, гипс пен алюмоcиликаттарды қоспалар түрінде кіріктіретін минералдық бояулар не табиғи пигменттер; темірдің гидрототықтырын қүйдіру нәтижесінде алынады; құрамындағы темір тотығының мөлшеріне орай, ашық қызыл түстен құңгірт қызыл түске шейінгі аралықгағы реңдерді бере алады; бояулар мен әр түрлі кіреукелер дайындауға кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы


Санат:Тарих
Санат:Геология
Буын шығуы

**Буын шығуы** — буын сүйектерінің өз орнынан қозғалуы. Буын толық және жартылай шығуы мүмкін. Әдетте екі сүйек буын қалтасында бір-бірімен түйісіп, беттесіп тұрады. Кейде баланың буыны іштен шығып тууы, күнделікті өмірде жарақаттанудан және түрлі ауру салдарынан шығуы мүмкін. Буынның іштен шығып тууы, көбінесе, жамбас, иық, шынтақ буынында жиі кездеседі. Ол жамбас, ұршық буынының толық өсіп-жетілмеуіне байланысты және Буын шығуының өте жиі кездесетін түрі оқыс жағдайда жарақаттанудан болады. Буын шығуында оны қоршаған сіңірлер, қалталар, сүйектің түйіскен жеріндегі тері зақымданып, тіпті сүйегінің сынуы да мүмкін. Мұндайда сүйек қана тайып қоймайды, сонымен қатар буынға жақын орналасқан қан тамыры және жүйке талшықтары да зақымдануы мүмкін. Буынның патологиялық шығуы түрлі буын ауруының салдарынан (артрит, полиартрит, жүйке аурулары) болады. Шыққан буынды тек маман дәрігерге көрсетіп емдеу қажет. Шыққан буынды орнына салып, таңғышпен байлау керек. Мезгілінде емделмеген, орнына түспеген буын ескірген шығу деп аталады. Мұндай буын тек операция арқылы қалпына келтіріледі.

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том

Санат:Буындар
Санат:Жарақаттар
Мураяма Ситиро

**Мураяма Ситиро** (1908, *Ибараки префектурасы*) – жапон түркітанушысы. Киото, Дзюнтэндо және Кюсю университеттерінің профессор, Рур университетінің (ГФР) құрметті профессор Мураяма 1942 – 45 ж. Берлин университетінде алтай тілдерін оқып үйренді. Негізгі еңбектері Китасэн аралындағы айн тілдерінің шығу төркінін, олардың моңғол және малайя-полинезия тілдерімен байланысын зерттеуге арналған. Мураяма Моңғолия аумағын мекендеген тайпаларды үш топқа бөледі: моңғол тайпалары, әр түрлі тайпалар және хан тайпалары. Ол қарлұқ, қыпшақ, ұйғыр, наймандарды әр түрлі тайпалар тобына жатқызады. Наймандардың этнонимін, есімдерін, атақтарын, сондай-ақ кейбір тарихи деректерін талдау негізінде аталған тайпалар түркі тілдес деген қорытынды жасаған.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 
*Хаттори С., Изучение тюркских языков в Японии, “Советская тюркология”, 1974
*Муканов М., Этнический состав и расселение казахов Среднего жуза, А., 1974


Санат:Мәдениет
Айюб әулеті

**Айюб әулеті** — Таяу Шығыстағы билеушілер әулеті. Мысырда Фатима әулеті биліктен кеткеннен кейін Айюб ибн Шадидің баласы Салах ад-Дин негізін салған (1170).

Айюб әулетінің ұрпақтары Мысырды (1171 — 1250), Дамаскіні (1186 — 1260), Халебті (1186 — 1260), Хамды (1178 — 1341), Хомсты (1178 — 1262), Месопотамияны (1200 — 45), Оңтүстік Арабстанды (1173 — 1223) биледі. Салах ад-Дин өлген соң іштей бақталастық, мамлүктердің ереуілдері, ішкі экономика байланыстың әлсіздігі салдарынан мемлекет ахуалы бірте-бірте құлдырап, Айюб әулетінің билігі жойылды.

## Сілтемелер
*Қазақ энциклопедиясы, 1-том

Санат: Ислам тарихы
Санат:Мысыр тарихы
Санат:Тунис тарихы
Санат:Таяу Шығыс әулеттері
Санат:Мұсылман әулеттері
Санат:Тарихи мемлекеттер
Церуссит

нобай|Церуссит
thumb|right|100px|Церуссит
**Церуссит** (лат. *cerussa* — бояу), қорғасынның ақ кентасы — карбонаттар класына жататын минерал. 
## Химикалық қасиеттер
Химиялық формуласы: Pb[CO3], құрамы (%): PbO — 83,5%, CO2 — 16,6%, қоспалары: Sr, Zn, Ca, Ag, Fe.

## Физикалық қасиеттер
Ромбылық сингонияда кристалданады. Жеке кристалдары бипирамида, баған, қалақ ине, пластинка, ал минералдық агрегаттары түйірлі, талшықты, тұтас масса түрінде кездеседі. Түссіз, сарғылт, қоңырқай, сұрғылт реңді, ақ, қара, жасыл, көк болады. Қаттылығы Моос шкаласы бойынша 3 — 3,5, морт сынғыш, тығызд. 6 — 6,4 г/см3, катод сәулелері түскенде жасыл, көгілдір жарық шығарады. Қорғасын-мырыш кендерінің тотығу белдемінде галенит есебінен түзіліп смитсонит, англезит, лимонит, азурит, малахит, т.б. минералдармен бірге кездеседі. АҚШ, Австралия, Ұлыбританияда және Ресейде (Байқал сырты, Алтай), Қазақстанда (Қаратау, Сарыарқа) қорғасын-мырыш.

## Дереккөздер


Санат:Карбонат минералдар
Санат:Қорғасын минералдары
Цессионер

**Цессионер** — борышқор, әлеуетті төлеуші, цессиондық несие алушы тарап.
## Ciлтемелер :
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Тұрсын Мырзабекова

**Мурзабекова (Мырзабекова) Тұрсын** (30.12.1914, Алматы – 6.6.1996, сонда) – тарих ғылымының кандидаты (1956), доцент, Қазақ КСР еңбек сіңірген мұғалімі. Қазақ қыздарының арасынан шыққан тұңғыш ректор, Қазақ қыздар педагогикалық институтының алғашқы ректоры. Қазақ педагогикалық институтын бітірген (1933). 1933 – 43 ж. оқытушылық қызметте, 1943 – 45 ж. Шымкент қалалық атқару комитетінде, 1945 – 59 ж. Қазақ қыздар педагогикалық институтында (ректор), 1959 – 78 ж. ҚазМУ-де педагогтік қызмет атқарған. Қазақ қыздар педагогикалық институтында ректор бола жүріп, осында білім алатын қыз балалардың білім, тәрбиесімен қатар олардың тұрмыс-жағдайын реттеу мақсатында жатақхана мен оқу корпустарын салуды, тегін тамақтануды ұйымдастырған. Институтқа Мәскеу, Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) қалаларынан көптеген кітаптар, энциклопедиялар алғызып, кітапхана, химиялық лаборатория ұйымдастыруға атсалысқан. Еңбек Қызыл Ту, “Құрмет белгісі” ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Білім беру
Рагозин қорғанысы

**1. d2-d4 d7-d5 2. c2-c4 e7-e6 3. 3.Кg1-f3 Кg8-f6 4.Кb1-c3 Bf8-b4**  жүрістерімен басталатын  **Рагозин қорғанысы ** — дебют,   жабық бастамалаға жатады.  Әйгілі  кеңестік  шахматшы Вячеслав Рагозиннгың құрметіне аталған.

Қорғаныстың негізгі ойы -  **e6-e5** босататын қозғалысты дайындап, өткізу және орталықпен патша жағындаға флангыде фигуралық ойынды ұйымдастыру.

Григорий Серпердің, Варужан Акопянның, Алексей Александровтың, Татьяна Косинцеваның  және басқа  шахматистшылардың  дебюттік репертуарына кіреді.

## Дереккөздер
*  Рагозин қорғанысы chess.com 

Санат:Жабық дебюттер
Мургаб

**Мургаб**, **Мұрғап** – Ауғанстан мен Түрікменстан мемлекеттері аумағында орналасқан өзен. Ұзындығы 978 км, су жиналатын алабының ауданы 46,9 мың км². Бастауын Гиндукуш тауының Сафедкох (Ферозкох) жотасының баурайынан алып, Түркістан жотасының оңтүстік беткейлерінен ағып өтеді.Түрікменстан жерінде аңғары кеңейіп, солтүстікке қарай суару жүйесіне тарамдалған. Мары қаласының маңында Қарақұм каналымен қиылысады. Салалары: Абикайсор (оң), Кашан, Гушгы (сол). Орташа су ағымы 52 м³/с. Өзен қар, мұз және жер асты суларымен толығады. Наурыз-мамыр айларында су деңгейі көтеріледі, қыста қатпайды. Мургабта 6 бөген салынған. Суы жер суаруға пайдаланылады. Мургаб бойында – Иолотан, Мары, Байрам-Али қалалары бар. Мургаб антикалық замандағы авторлардан бастап тарихи деректерде жиі кездеседі. Көптеген зерттеушілер ежелгі Бактрия мен Маргиана аймақтарын (Әмудария мен Мургаб өзендерінің жағалауы) амюргий-сақтар (хаумаварга-сақтары) мекендеген деп топшылайды.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы


Санат:Ауғанстан
Санат:Алфавит бойынша өзендер
Санат:Түрікменстан
Цессия

**Цессия** ( — табыстау, беру) — өзінің меншікті, құрал-жабдықты, қаражатты иеленуі немесе оларды алуы құқығын басқа адамға ұсыну, табыстау, яғни шарт бойынша талаптан қайту, шегіну жолымен атаулы (есімді) бағалы қағаз бойынша меншік құқығын табыстау; қаржы активі бойынша талап құқықтарын басқа адамға ұсыну. 

Цессияның индоссаменттен негізгі айырмашылықтары: цессия бағалы қағаздың өзіне табыстау қолтаңбасын түсіру түрінде де, сатып алу-сатудың, сыйға тартудың жекелеген шарты нысанында да ресімделуі мүмкін; екі жақты шарт болып табылады, ал индоссамент — бір жақты мәміле; цессия бойынша құқық ішінара немесе уағдаласылған шарттар орындалғанда табысталады, ал индоссамент бойынша бағалы қағаз жөніндегі құқық сөзсіз және толық табысталады; индоссамент атаулы, бланкілі немесе өкілдікті болуы мүмкін, ал цессия тек қана атаулы болады., цессия кезінде талаптан шегінетін тарап (цедент) цессионарийге берілетін құқықтың жүзеге асырылуы үшін емес, оның шынайылығы үшін ғана жауап береді, ал индоссамент кезінде вексель бойынша құқықты табыстаушы (индоссант) индоссат алдында құқықтардың жүзеге асырылуы үшін де, олардың шынайылығы үшін де жауап береді. Цессияның айрықша нысаны — қайта сақтандыру.

## Дереккөздер


Санат:Экономикалық терминдер
Санат:Құнды қағаздар
Санат:Қайта сақтандыру
Бұғаздар туралы Лондон Конвенциялары

**Бұғаздар туралы Лондон Конвенциялары** — Еуропа елдерінің бұғаздарды пайдалану жөніндегі келісімдері. 1839 жылы Египет әмірлігі Францияның қолдауына сүйене отырып, Түркияға қарсы соғыста жеңіске жетті. Бірақ Францияның шығыстағы ықпалының күшеюіне жол белгілері келмеген Еуропа елдері (Ұлыбритания, Ресей, Түркия, Австрия, Пруссия) 1840 жылы 3 (15) шілде күні Лондон конвенциясына қол қойды. Олар Египетке дипломатиялық қысым жасап, басып алған жерлерін дереу Түркияға қайтару жөнінде талап етті. Бұл шартқа келіскісі келмеген Египетке Ұлыбритания мен Австрия соғыс ашып, оны тізе бүгуге мәжбүр етті. Осыдан кейін 1841 жылы 1 (13) шілде күні Ұлыбритания, Франция, Түркия, Ресей, Австрия, Пруссия мемлекеттері 2-Лондон конвенциясын жасады. Бұл келісім бойынша, Босфор және Дорденелл бұғаздары бейбіт кезеңде Түркиядан басқа елдердің соғыс кемелері үшін жабық деп жарияланды. Түрік сұлтанының өзіне дос мемлекеттерге соғыс кемелерін бұғаздан өтуге рұқсат беру құқы сақталынды. 3-Лондон конвенциясына 1871 жылы 1 (13) наурызда қол қойылды. Оған Англия,Ресей, Түркия, Германия, Франция, Австрия-Венгрия, Италия қатынасты. Бұл конвенцияда 1856 жылы Париж трактаты бойынша белгіленген Қара теңіздің бейтараптығы жойылды. Ресей Қара теңізде соғыс флотын ұстауға, теңіз жағалауында әскери құрылыстар салуға ерікті болды. Алдыңғы конвенцияларда көрсетілген бұғаздардан шет ел кемелері өтпейтін болсын деген шешім күшінде қалды.
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Конвенциялар
Бұғақ ауруы

**Бұғақ ауруы** (struma), зоб — қалқанша бездің ұлғаюы. Бұл терминді алғаш рет ғылымға Швейцария дәрігері А. Галлер (1708 — 1777) енгізген. Оның эндемикалық, диффузиялы-токсинді (базедов ауруы), Хасимото (аутоиммунді тиреондит) түрлері бар.Эндемикалық Бұғақ ауруы — қалқанша бездің шамадан тыс ұлғайып кетуі. Бұл суда, топырақта, ауада, адамның ішетін тағамында йодтың аз болуынан пайда болады. Йод мөлшерінің жетіспеушілігінен қалқанша безден гормондар (тироксин, трийодтиронин) да аз бөлінеді. Бұл науқас адамның мінез-құлқында өзгерістердің болуына (мыс., ашуланшақ) алып келеді. Кейде қалқанша бездің шамадан тыс үлкейіп кетуі — науқастың тыныс алуын қиындатып, мойын қан тамырлары мен жүйке талшықтарын қысып тастайды. Диффузиялы-токсинді Бұғақ ауруы — адам қанында қалқанша бездің қызметінің күшеюінен одан бөлінетін гормон мөлшерінің шамадан тыс көбейіп кетуі. Науқас адамның жүрегінің соғысы жиілеп, ентігеді, ұйқысы азайып жүдейді. Адамның ас қорытуы бұзылып, терлегіш келеді. Қолын созғанда, саусақтары дірілдейді. Аурудың ең айқын белгісі — науқастың көздері шарасынан шығып, бадырайып тұрады (экзофтальм). Бұғақ ауруының бұл түрі жас талғамайды, негізінен 30 — 50 жас аралығында жиі кездеседі, көбінесе, әйелдер ауырады. Хасимото Бұғақ ауруы адамның иммундық жүйесінің әлсіреуімен сипатталады. Бұл кезде науқастың организмінде қалқанша без тіндерінің орнына қарсы дене пайда болады. Бұғақ ауруымен ауырған науқас арнайы дәрі-дәрмектерді, йод препараттарын ішіп, дәрігер белгілеген режимді дұрыс сақтау қажет. Қалқанша без шамадан тыс ұлғайып кетсе, хирургиялық операция жасалады.
## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том

Санат:Медицина
Механиканың вариациялық принциптері

**Механиканың принциптері** – механикалық құбылыстардың мейлінше жалпы заңдылықтарын бейнелейтін қағидалар. Механикада осындай бірқатар принциптер қалыптасқан. Ол принциптер вариациялық және вариациялық емес болып ажыратылады.

## Механиканың вариациялық емес принциптері
Механиканың вариациялық емес принциптері күш әсерінен туындайтын жүйе қозғалысының заңдылықтарын тікелей өрнектейді және ол кез келген жүйе үшін орынды болады. Мұндай принциптерге *И.Ньютонның 2-заңы*, Д’Аламбер принципі жатады. Бірақ механиканың вариациялық емес принциптері күш тәрізді таза механикалық ұғым арқылы өрнектелетіндіктен олар тек механика шеңберінде ғана қолданылады.

Мұның үстіне механиканың көптеген есептерінде еркін емес жүйелердің қозғалысы орын ауыстырулары (байланыстармен шектелген) қарастырылады. Мұндай жүйелерге мысалы, сан алуан машиналар мен механизмдер, жер бетіндегі көліктер, т.б. жатады, ал олардың байланыстарына ішпектер (подшипниктер), шарнирлер, тростар, жол не рельс полотнолары жатады.

Осы еркін емес жүйе қозғалысын вариациялық емес принциптер арқылы зерттегенде байланыс әсерінің эффектісін байланыс реакциясы деп аталатын күшпен алмастыруға тура келеді. Алайда бұл реакциялардың шамасы алдын ала белгісіз болғандықтан байланыс реакциясы түріндегі қозғалыс теңдеуіне енетін қосымша белгісіз шамалар есепті шешу процесін қиындатады.

Ал Механиканың вариациялық принциптерінің вариациялық емес принциптен ең негізгі артықшылығы оның көмегімен механикалық жүйенің белгісіз байланыс реакциясы кірмейтін қозғалыс теңдеуін бірден шығарып алуға болады. Бұл принципті пайдалану вариациялық есептеу тәсілдерін қолдануды қажет етеді.
 
## Механиканың вариациялық принцип
Механиканың вариациялық принциптері түріне қарай екіге ажыратылады: жүйенің әрбір уақыт мезетіндегі орны мен қозғалысын анықтайтын Механиканың вариациялық принциптері дифференциалдық деп, ал осы жүйенің шекті уақыт аралығындағы қозғалысын анықтайтын Механиканың вариациялық принциптері интегралдық деп аталады.

### Дифференциалдық принцип
Механиканың вариациялық принциптерінде күш шамасының орнына энергия шамасы енгізіледі. Мұның өзі бұл принципті механикалық емес құбылыстарға да қолдануға мүмкіндік береді. Ықтималды орын ауыстыру принципі мен Даламбер – Лагранж вариациялық принціп негізгі дифференциалдық принцип болып саналады. Сонымен қатар Гаусс және Герц принциптері де осы дифференциалдық принциптер қатарына кіреді.

### Интегралдық принцип
Интегралдық принципке ең аз әсер (стационар) принципі жатады. Мұнда ең кіші мән қабылдайтын физикалық шама ретінде энергия (не жұмыс) алынады.

## Қолданылуы
Механиканың вариациялық принциптері механикалық жүйелердің қозғалыс теңдеулерін мейлінше қарапайым түрде құрастыруға, сондай-ақ осы қозғалыстардың жалпы қасиеттерін зерттеуге қолданылады. Оның негізгі ұғымдары тұтас орта механикасында, термодинамикада, электрдинамикада, кванттық механикада, салыстырмалылық теориясында, т.б. пайдаланылады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Механика
Бұрғыбас

**Бұрғыбас**, кен бұрғылауда — ұңғыма бұрғылау кезінде тау жыныстарын кесіп, опырып, үгіп, күйретіп бұзатын негізгі аспап. Бұрғылау тәсіліне, ұңғыма кенжарының қазылу түріне, тау жыныстарының қаттылығына қарай Бұрғыбас бірнеше түрге бөлінеді. Кенжарды әдетте жаппай және сақина тәрізді етіп бұрғылайды. Жаппай бұрғылауға арналған бұрғы қашау (долото), ал сақиналы кенжармен бұрғылауға қолданылатын аспап **бұрғыбас** (коронка) деп аталады. Олардың түрі, құрылысы, өлшемдері бұрғыланатын тау жыныстарының физикалық-механикалық қасиетіне байланысты. Кенжарды айналдыра бұрғылау үшін “балық құйрық” қашау, крест қашау, тісті доңғалақты (шарошкалы) қашау, найза бұрғы және арнаулы алмас Бұрғыбастар қолданылса, айналсоқ бұрғылауда сына тәрізді және табаны қырланған әр түрлі ұштары бар қашаулар қолданылады. Қашаулардың негізгі диаметрі 46 мм-ден 490 мм-ге, ал шахта оқпанын бұрғылағанда 2 — 5 м-ге жетеді. Материалына және бұрғылау тәсіліне қарай Бұрғыбастар алмасты, қатты қорытпалы, бытыралы болып бөлінеді. Алмас Бұрғыбастардың бір қабатты, қос қабатты, көп қабатты және импрегнирленген түрлері бар. Бір қабатты Бұрғыбастар сапалы әрі ірі алмастармен нақышталып, қаттылығы орташа тау жыныстарын бұрғылауға қолданылады, қатты тау жыныстарын көп қабатты немесе импрегнирленген Бұрғыбастармен бұрғылайды. Геологиялық барлау жұмыстарында диаметрі 36, 46, 59, 76, 93 мм алмас бұрғыбастар пайдаланылады. Қатты қорытпалы Бұрғыбастар ірі кескішті, ұсақ кескішті және өздігінен ұсақталатын болып бөлінеді. Бытыралы Бұрғыбас — бір жағында бұранда қазнаға, екінші жағында бытыра және кенжар жууға қажет сұйық өтетін тілігі бар цилиндр тәрізді аспап. Ол өте қатты тау жыныстарын бұрғылауға пайдаланылады. Бұрғыбастың диаметрі 75, 90, 110, 130, 150 мм, ұзындығы 500 мм, қалыңдығы 7 — 12 мм.
## Дереккөздер
Қазақ энцклопедиясы II том
Нәдия Шәріпова

**Шәріпова** Нәдия Әбдірахманқызы (11.11.1931, Алматы — 11.2.2006, сонда) — әнші (меццо-сопрано), педагог, Қазақстанның халық артисі (1997). Ұлты — татар. 1957 ж. Алматы мемлекеттік консерваториясын бітірген. Шәріпова ән орындауда өзінің жоғары кәсіби шеберлігімен ерекше көзге түсті. Оның репертуарынан қазақ әндерімен (“Ақдариға”, “Айттым сәлем, қаламқас”, “Алқоңыр”, “Ғашығым”, “Қараторғай”, “Майра”, “Назқоңыр”, т.б.) қатар орыс, итальян, т.б. елдердің ескілікті классик. музыкалық туындылары, сондай-ақ халық әндері де елеулі орын алды. Орындаған таңдаулы партиялары қатарында Евфросинья (Д.Б. Кабалевский, “Тарастың отбасы”), Ольга (П.И.Чайковский, “Евгений Онегин”), Орфей (К.В. Глюк, “Орфей мен Эвридика”), Лола (П.Масканьи, “Село намысы”), т.б. бар. Оның есімі республикада камералық-концерттік шығарм-тың үздік үлгілерін шебер орындаушы әрі насихаттаушы ретінде де кең танылды. Шәріпова кезінде радио мен телевизия арқылы Қазақстан композиторларының шығармаларын насихаттау ісіне белсене қатысты.

1958 жылдан педогогялық қызметпен шұғылданған: Алматы мемлекеттік консерваториясының (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) ән кафедрасы бойынша педагог, вокалдық-хор ф-тінің деканы (1976 — 1996), проф. (1981) болып, маман әншілерді тәрбиелеу ісінде аса елеулі еңбек сіңірді. Шәріпованың шәкірттері: Ә.Дінішев, Р.Жұбатұрова, П.К. Кесоглу, А.Yмбетәлиев, Е.Хасанғалиев, Л.В. Дороховская, В.В. Ли, А.Оспанова, Б.Сәмединова, Қ.Шойынбаев, т.б. “Құрмет белгісі” орденімен марапатталған. 
## Сілтемелер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том.

Санат:Тұлғалар
Санат:Тарих