open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Автомобиль жолы

нобай|300px|
нобай|300px|
**Автомобиль жолы** — автомобиль көлігінің жүруіне арнап салынған жол.

Автомобиль қозғалысының жиілігіне байланысты техникалық топтастыруға сәйкес aвтомобиль жолы 5 категорияға бөлінеді. I категориялы aвтомобиль жолында автомобиль жылдамдығы сағатына *150 км* болса, *V* категориялы автомобиль жолында жылдамдық сағатына *60 км*. Автомобиль жолы бойында жол белгілері, қызмет көрсету ғимараттары (*[[автовокзал]], [[май құю стансалары]], [[мотель]]дер және басқалары*) болады. Біздің елімізде aвтомобиль жолының жалпы *мемлекеттік, республикалық, облыс, жергілікті, шаруашылық* түрлері бар. Қазақстанда табиғи ресурстар мен ірі экономикалық орталықтар бір-бірінен алшақ болғандықтан жүк көп тасылады, яғни жол-көлік кешенінің жұмысына басқа елдерге қарағанда көбірек тәуелді. Елімізде пайдаланатын aвтомобиль жолдарының ұзындығы *87,337 мың км*, соның *17,67 мың км* республикалық маңызы бар жолдар (93%-іне асфальт төселген), *69,667 мың км* жергілікті жолдар (*57%-іне [[асфальт]] төселген*). Үш мыңнан астам көпірлер мен жол өткелдері бар. Олардың 90%-і темір құйматастан құйылған. Автомобиль жолдары мен жол бойындағы қызмет көрсету ғимараттарының күтімі оны пайдаланушылардың төлейтін төлемдерінен, бензин мен дизель отынын сатудан түскен алымдардан, ақыны мемлекеттік жолдардан жүргені үшін төленетін төлемдерден құралатын жол қоры есебінен жүргізіледі. ҚР-ның жол қоры *5296439 мың* теңге (1998).

**Қазақстанның басты даңғыл жолдары:**

* Алматы-Астана-Қостанай;
* Алматы-Петропавл;
* Алматы-Талдықорған;
* Алматы-Шымкент;
* Қызылорда-Ақтөбе-Орал қала жолдары.

Өзбекстан мен Түркіменстан арқылы Иранның, Түркияның, Пәкістанның теңіз порттарына шығатын халықаралық бағыттардағы автомобиль жолы.

## Дереккөздер


Санат:Жолдардың түрлері
Санат:Автожолдар
Радиолокациялық нысаналардың жіктелуі

**Радиолокациялық нысаналардың жіктелуі** — нысаналар белгілерінін бейнелеу сипатына және карқындылығына, өзгерісіне қарай экранда бақыланатын радиолокациялық станциялардың белгілерінің бейнелеуіне қарай радиолокациялық нысаналарды табу, тану және оны бөлу.

Көп жағдайда радиолокациялық нысаналар мына белгілеріне қарай топталады: су бетіндегі, әуедегі, жердегі, үлкен, орташа, кіші; кеңістікте тарауына қарай — (жердегі, су бетіндегі, жаңбыр, қар, бұлт және т.б.) жай, тез қозғалатын, жалғыз, топтық, жалған локациялық нысаналар.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ракетаны интернационалды басқару

**Ракетаны интернационалды басқару**  — алдын ала белгіленген траектория мен ракета ұшуын қамтамасыз ететін навигацияның интернационалдық кұралдарын қолдануға негізделген баллистикалық ракеталарды дербес басқару жүйелерінің бірі.

Ракетаны интернационалды басқару мен ұшу аппараттарының интернационалды навигацияларының ұстанымы ракетада (немесе басқа қозғалатын объектіде) орнатылған акселерометрлердің көмегімен өлшеуге, ракетаны жылдамдатуға, ұшып өткен жолы мен координатын, жылдамдығын өлшеу нәтижелерін бағдарламада көрсетілген шамамен салыстыра есептеуге негізделеді.

Берілген және алынған координат сәйкес келмеген жағдайда автоұшқышқа қателерді жою туралы белгі беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Алмат Исәділ

**Алмат Исәділ** 1976 жылы 20 желтоқсанда Алматы қаласында туған. 1994 жылы Алматы облысы, Райымбек ауданы, Кеген ауылындағы орыс мектебін, 2000 жылы ҚазМҰУ-дың журналистика факультетінің сырттай оқу бөлімін тамамдаған. Еңбек жолын өзі оқыған мектепте ұстаздық етуден (1994—1996) бастап, кейін Алматыдағы республикалық оқушылар сарайында жұмыс істеді. 1998 — 2001 жылдары «Алматы ақшамы» газетінде журналист, жауапты хатшы, «Елорда» баспасында редактор болып жұмыс істеген.2002 жылдан бері республикалық «Қазақ әдебиеті» газе-тінде бөлім меңгерушісі, «Әдебиет айдыны» газетінде бас редактордың орынбасары қызметтерінде болды.  «Алаш айнасы» газетінде бөлім редакторы. 2014 жылдан Қазақ ауылшаруашылық институтының баспасөз қызметі бөлімінің жетекшісі болып жұмыс істеуде.

Өлеңдері республикалық басылымдарда жарияланып жүр. Орыс тілінде де шығармалар жазып, аударма ісімен шұғылданып келеді. «Жас қазақ ақындарының антологиясына» топтамасы енген. Алматы қаласында өткен студент жастардың бірқатар мүшәйраларының жүлдегері. Астана қаласында 2001—2002 жылдары өткен IV және V Халықаралық «Шабыт» фестивалінің «Әдеби шығарма» номинациясы бойынша дипломанты. «Отырар кітапханасы» сериясымен «Жолдар, жолдар» атты өлеңдер жинағы жарық көрген. 

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Алматыда туғандар
Санат:1976 жылы туғандар
Изим Искәндеров

right|thumb
**Изим Искәндеров** -(1906-1970) Алматы облысы, Ұйғыр ауданы, Ават селосында туған. Ол 1920 жылға дейін өз ауылында, кейін Алматы және Ташкент қатарында оқыды. Көп жыл мұғалім болды, баспасөз органдарында, Қазақстан Жазушылар одағында жұмыс істеді.

Жыр жолында жемісті еңбек етіп, көптеген шығармалар жазды.

Ақынның жеті жинағы және «Ұйғыр қызы», «Хан тәңірі», «Гудок» поэмалары жарық көрді. Аудармамен де айналысқан. Татар ақыны Ғабдолла Тоқай, қазақ ақыны Тайыр Жароков, т.б. ақындар шығармашылығын ұйғыр тіліне аударуға атсалысты.

«Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мүғалімі» атағы берілген.
## Дереккөздер


Санат:1970 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Алматы облысы тұлғалары
Санат:1906 жылы туғандар
Іле ұшқаты

**Іле ұшқаты** () – ұшқаттар тұқымдасына жататын бұта. Іле өзенінің аңғарында кездеседі. Биіктігі 1,5 м-ге жетеді. Ескі бұталары сұр, қатпарлы қабықты; жас өркендері алқызыл сұр түсті, барқыт тәрізді түк басқан. Жапырақтары сопақтау, қандауыр пішінді, орташа ұзындығы 2,5 см, ені 5-7 мм. Гүлсидамы орташа жапырақ қолтығынан шығады, күлтесі сарғыш түсті, түбек тәрізді, ұзындығы 10 мм. Мамыр-маусымда гүлдеп, маусым-шілдеде жеміс салады. Жемісі қара көк түсті, шар тәрізді, ұзындығы 6-7 мм. Сәндік үшін өсіріледі. Сирек кездесетін эндемик. Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген.

**Іле ұшқаты** (Lonіctra іlіensіs) – ұшқат туысына жататын бұта. Қазақстанда Іле өз-нің атырабындағы тау етектерінде, өзен аңғарындағы терек-тал өскен ормандар мен бұталы тоғайлардың арасында кездеседі. Биікт. 1,5 м-дей, сабағы жіңішке, өте көп қатты бұтақты. Жапырақтары жіңішке, пішіні қандауыр тәрізді, ұзындығы 2,5 см, ені 5 – 7 мм. Гүлі сары түсті, қос жынысты, олар масақ гүлшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, маусым – шілдеде жеміс салады. Жемісі – қара көк түсті, шар тәрізді дәнек. Өте әдемі өсімдік, сәндік үшін өсіріледі. І. ұ. өте сирек кездеседі, жылдан жылға таралу аймағы азаюда, сондықтан қорғауға алынып, Іле өңірінің эндемигі ретінде Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Дереккөздер

Әдеб.: Красная книга Казахстана, ч. 2, А.-А., 1981.
Р. Закирова

Санат:Ұшқаттар
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Санат:Жетісу
Қазбек Исмагилов

right|thumb
**Қазбек Исмагилов** 1934 жылы 1 қаңтарда Башқұртстандағы Карамалы селосында туған. 1957 жылы Свердловск қаласындағы Тау-кен институтын тамамдаған. Төрт жылдай Орал мен Донбаста шахтада жұмыс істеген. 1961 жылдан Тәжікстанда, Қазақстанның көптеген облыс орталықтарында СЭС салуға қатысқан. 1980—1983 жылдыры Алматыдағы құрылыстарда, Үлкен Алматы каналында да қызмет істеген.

1968 жылдан сықақ әңгімелер жаза бастаған. Алғашқы туындылары «Ара — Шмель» журналында жарық көрді. 1982 жылы «Литера-турная газетада» жарияланған «Золотой теленок» атты бәйгенің иегері болды.
## Шығармалары
*Большой пөре-күр. А., «Жазушы», 1978; 
*В зеркале обратного вида. А., «Жалын», 1980; 
*Козорный папаша. А., «Жазушы», 1982; 
*Роскошный автомобиль. А., «Жазушы», 1984.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Башқұртстан
Санат:1934 жылы туғандар
Апудома

**Апудома** (*Apudoma* - апуд- жүйелі ісік, апудома) —  Апуд жүйесі клеткаларынан туындайтын ісік. Апуд жүйесінің торлары ( ішектің кілегей қабығындағы Кульчицский клеткалары, калқанша бездің С-клеткалары және т.б.) биогендік аминдер түзейді және олардан карбоксил тобын бөліп шығарады. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Радиолокациялық қорғаныш

**Радиолокациялық қорғаныш**  — қарсыластар тарапынан радиолокациялық кедергілер болған жағдайда радиоқұралдардың тұрақты түрде жұмыс жасауын
қамтамасыз етуге байланысты ұйымдастыру-тактикалық шаралар жиынтығы.

Мұндай  шараларға  мыналар жатады: қарсыластардың радиолокациялық кедергі таратқыштарына барлау жасау және жою; әр түрлі жиілікте жұмыс жасайтын бір мақсатқа арналған радиостанцияларды қолдану; радиостанциялардың бекітілген жұмыс тәртібін қатаң сақтау; радиостанцияларды қарсылас барлауынан бүркемелеу.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Сәуле Ілиясқызы Адамбекова

**Сәуле Ілиясқызы Адамбекова** (6.2.1959 жылы туған, Талғар қаласы) - ғалым, педагогика ғылымдарының докторы (2002).

* 1976 ж. Алматы қаласындағы № 119 мектепті бітірді.
* 1980 ж. Қазақтың дене тәрбиесі институтын бітірді. 
* 1980-1983, 1991-1997 ж. Алматы қаласындағы № 1 республикалық олимпиада резервтерін дайындайтын училище комсомол комитетінің хатшысы
* № 3 училище директорының орынбасары
* 1983-1991 ж. республикалық Оқушылар сарайында аға әдіскер
* 1997-2000 ж. Ыбырай Алтынсарин атындағы Қазақ білім академиясында зертхана меңгерушісі болды. 
* 2001 жылдан ҚР Білім және ғылым министрлігі Ұлттық ғылыми-практикалық дене тәрбиесі орталығында зертхана жетекшісі қызметінде.

Бірқатар халықаралық конференциялар мен конгрестерге қатысып, дене тәрбиесі маңызы жөнінде баяндамалар жасады. 70-тен аса ғылыми-методикалық еңбектің авторы.

## Дереккөздер


Санат:6 ақпанда туғандар
Санат:1959 жылы туғандар
Санат:Талғарда туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары
Ораз Исмаилов

**Ораз Исмаилов** (24 маусым 1940 жыл, Алматы облысы Ескелді ауданы Шұбар ауылы) - драматург.

* 1962 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетіне түскен. Сол кезде «Дәуаға» деген тырнақалды тұңғыш новелласын жазады. 
* Аудандық «Жетісу шүғыласы» газеті редакторының орынбасары
* республикалық телерадиокомитеттің Талдықорған облысындағы меншікті тілшісі қызметтерін атқарады.
* 2004 жылдан Қазақ гуманитарлық Заң университетінде ректордың кеңесшісі әрі айрықша тапсырмалар жөніндегі көмекшісі.

«Жетісуым-жаннатым менің» атты драмасы, «Тарланбоз», «Ел жүрегіндегі Ескелді» атты пьесалары театрларда табысты қойылған.
## Шығармалары
* Әке сыры. А., «Жалын», 1982; 
* Шаңды жол. А., «Жалын», 1985; 
* Қанша қыз. А., «Жалын», 1991; 
* Ескелді би. «Үштөбе», 1992; 
* Қабан жырау. Талдықорған.1993; 
* Балпық әулие. Талдықорған. 1994; 
* Орақты батыр. Талдықорған. 1995; 
* Бабалар сөзі - даналық көзі. А., «Білім», 1996; 
* Шұбар ата - Жолбарыс. Талдықорған, 1997; 
* Қаратәуіп және оның шөбе-ресі. Талдықорған, 1998; 
* Әлем тарихындағы жалайырлар. А., «Дәуір», 1999; 
* Бақтыбай. А., «Шартарап», 2000; 
* Қараның ханы - Байтүрбай. А., «Шартарап», 2001; 
* Бақыттың қиын баспалдақтары. А., «Атамұра», 2004, Данагөй. А., «Атамүра», 2006; 
* Трудные ступени счастья. А., «Атамура», 2006; Бабамыз Балп ық әулие. А., «Атамүра», 2007; 
* Жыр атасы - Қабан жырау. А., «Атамүра», 2007; 
* Алтынемел аясында, А., «Атамұра», 2007.

## Дереккөздер

Санат:24 маусымда туғандар
Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Ескелді ауданында туғандар
Санат:Қазақстан драматургтері
Рабик Изимұлы Исмаилов

right|thumb
**Рабик Исмаилов** (2 қыркүйек 1934 жыл, Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы Шелек ауылы) - жазушы, әдебиеттанушы, филиология ғылымдарының кандидаты.

* Ташкенттегі Орта Азия мемлекеттік университетінің шығыс факультетін бітірген.
* 1960—1963 жылдары «Мектеп» баласына қызметке ауысып, корректордан бас редакторға дейін көтеріледі. 
* 1973 жылы «Ұйғыр драматургиясының дамуы мен қалыптасу» тақырыбына кандидаттық диссертация қорғайды. 
* 1992—1997 жылдары республикалық ұйғыр мәдениет қоғамын басқарды. 
* Бүгінгі таңда ұйғыр мектептерінің мәселері жөніндегі үйлестіру орталығының төрағасы.

## Шығармалары
* «Ұйғыр әдебиетін үйренудің кейбір мәселелері» (1966)
* «Іздену жолында» (1976)
* «Заман және қаһарман» (1987)
* «Уйгурская драматургия от «Анархана» до...» атты монографиялар
* 2 жинақтың
* ұйғыр әдебиеті, мәдениеті және қазіргі дәуірдің өзекті проблемаларын сөз еткен 200-ден астам мақалалар, очерктер
* 9 және 11 сыныпқа арналған «Ұйғыр әдебиетінің» авторы. 
* Тарих, география, педагогика, философия, экономика саласындағы оқулықтарды ұйғыр тіліне аударды.

## Марапаттары
* Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне Құрмет Грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:2 қыркүйекте туғандар
Санат:1934 жылы туғандар
Санат:Еңбекшіқазақ ауданында туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан ұйғырлары
Санат:Қазақстан әдебиеттанушылары
Санат:Қазақстан филологтары
Ірі жапырақты пахифиссиденс

**Ірі жапырақты пахифиссиденс** (**) — тұқымдасына жататын өсімдік. Іле Алатауында (Түрген, Тескенсу өзенінің шатқалында), Жетісу (Жоңғар) Алатауында (*[[Қаратал (өзен, Балқаш алабы)|Қаратал]] өзені*) кездеседі. Су астындағы таста, өзендер мен жылғалардың жағасында өседі. Сабағының ұзындығы 10 (20) см, қызыл қоңыр түсті дамыған ризондтары бар сабағы жапырақ қолтығынан шоғырланып тармақталады. Жапырақшалары бір жерге жиылған, ұзындығы *3,4-3,9 мм, ені 0,6-0,7 мм,* қандауыр пішінді, доғал. Өсінділері жапырақтың қынап бөлігінен кіші; жүйкесі жапырақ төбесіне жетпей аяқталады. Өте сирек кездесетіндіктен Қазақстанның *"Қызыл кітабына"* енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Санат:Мүктәрізділер
Төлеужан Исмаилов

right|thumb
**Төлеужан Исмаилов**(1932-1972) - Шығыс Қазақстан облысының Абыралы ауданындағы Аққора ауылында  дүниеге келген. Сондағы орта мектепті, 1951 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін тамамдаған. Қазақтың көркем әдебиет баспасында, Қазақстан Жазушылар одағы басқармасында әдеби кеңесші, «Қызыл ту» (Кереку), «Ленин туы» (Қызылжар) облыстық газеттерінің редакцияларында әрқилы қызметтер атқарған. Біраз уақыт «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас Алаш») газетінде де еңбек етті. Өмірінің соңғы жылдарында туған ауылында ауыр дертпен арпалысты. 1951 — 1961 жылдары аралығында «Есіл», «Дала министрі», « Жылқышы » «Үгітші», "Қойлар" поэмаларын, қырықтан астам өлең, отыздай астам сатира жазған.А.С.Пушкиннің «Батыс славяндар жырларын», М.Ю.Лермонтовтың «Мцыри» поэмасын, В.В.Маяковскийдің бірнеше өлеңдерің Т.Драйзердің «Америка трагедиясын» аударған.
## Шығармалары
*Әлдекімге бір шапалақ. Өлеңдер мен сатиралар. А., ҚЦКӘБ, 1958; 
*Есіл. Поэма. А., ҚМ КӨБ, 1959; 
*Сырымды аттам. Өлеңдер мен поэмалар. А., «Жазушы», 1984.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қайнар ауылы
Санат:1932 жылы туғандар
Ажар кәсіпорны

"Ажар" — әр түрлі тігін бұйымдарын: костюмдер, көйлек-шалбар, жұмыс киімдерін шығаратын кәсіпорын. 1933 ж. Талдықорған қаласында күнделікті тұтыным тауарлары мен үй шаруашылығына қажетті бұйымдар өндіретін "*Красный Октябрь*" өнеркәсіптік артелі ретінде құрылды. Ұлы Отан соғысы жылдарында өндіріс көлемі ұлғайтылып, майдандағы әскерлерге киім тікті. Соғыстан кейін мұнда тері-былғары бұйымдарын, химиялық өнімдер шығаратын, сондай-ақ май, ұн өндіретін цехтар, шаштараз, суретке түсіру бөлімдері ашылды. Артельдің аты кейін бірнеше рет өзгерді: 1961 ж. "*Қазақстанға-40 жыл*", 1961 ж. "*СОКП 25 съезі атындағы тігін фабрикасы*" аталып, ірілендірілді. Кәсіпорын 1972 ж. 5 қабатты жаңа ғимаратқа орналасты. 1970-1980 ж. ол Қазақстандағы мектеп оқушыларына арналған костюм тігетін бірден-бір жеңіл өнеркәсіп орнына айналды. 1992 ж. фабрика жекешелендіріліп, "Ажар" ұжымдық кәсіпорны болды. Осы кезеңде кәсіпорынның Алматы, Сарқант, Жаркент қаласында, Қоғалы, Қарабұлақ, тағы басқа кенттерде филиалдары ашылды.

## Дереккөздер


Санат:Кәсіпорындар
Ірі ақжапырақ

**Ірі ақжапырақ** () – астралылар жататын көп жылдық өсімдік. Іле Алатауында, Шу-Іле тауларында кездеседі. Биіктігі 40 см-ге жетеді. Тамыры жуан, қалың түкті. Сабағы әдетте тік, сирек тармақталған. Жапырақтары қалың жасыл түсті, жұмыртқа пішінді, ірі, қатты, бүтін жиекті. Дегелек жапырағы қысқа сағағына жиналған. Себеті ірі, біреу ғана, ұзындығы 4 см; жапырақшалары көп, қандауыртікен тәрізді. Күлтесі алқызыл түсті, ұзындығы 3-4 см. Маусым-шілдеде гүлдеп, шілде-тамызда жеміс салады. Жемісі — дәнек, ұзындығы 7-9 мм; айдаршасы ақ түсті, ұзындығы 20 мм. Тұқымынан көбейеді. Сирек кездесетін, эндемик және реликт түр. Сәндік үшін өсіріледі. Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Күрделігүлділер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Сая Исабаев

**Сая Исабаев (Исса)** — қазақ мұғалім және журналист. Қазақстан Республикасы Жазушылар одағының мүшесі.

## Өмірбаян
1956 жылы 9 тамызда Семей облысы, Жарма ауданы, Георгиевка ауылда туған. Семей педагогика институтын бітірген. Мектепте мұғалім болған. Алғашқы әңгімесі аудандық газетте 1984 жылы жарияланған. 1986 жылы «Жігер» жастар творчестволық фестиваліне қатысқан.  

«Иртыш» облыстық газетінде, «Советы Казахстана» газетінде жауапты қызметтер атқарған. «Простор» журналы бас редакторының орынбасары болды. 

1986 жылы «Жігер» Жастар шығармашылық фестиваліне қатысқан.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазушылары
Юлдаш Абдықадырұлы Азаматов

**Юлдаш Абдықадырұлы Азаматов** (8.6.1947 жылы туған, Панфилов ауданы, Жаркент қалысы) — жазушы, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі (2001). 1971 ж. ҚазМУ-ді бітірді. 1971-1987 ж. "*Ұйғыр авази*" газетінде тілші, бөлім меңгерушісі, бас редактордың орынбасары, облыс партия комитетінде жауапты қызметте болды. 1987 жылдан "*Ұйғыр аваз*и" газетінің бас редакторы. Орыс, қазақ жазушыларының бірқатар шығармаларын ұйғыр тіліне тәржімалаған. Әр жылдарда "*Жоғалған пышақ*", "*Жәдігер атай*", "*Үміт*", тағы басқа прозалық кітаптары жарық көрген. Қазақстан Журналистер одағы сыйлық лауреаты.

## Жетістіктері:
Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты, Қазақстан халықтары ассамблеясының, Қазақстан жазушылар одағы басқармасының мүшесі. ҚР Журналистика Академиясының академигі (2001). Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің «Мәдениет қайраткері» белгісімен (2007), «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл», «Ерен еңбегі үшін» медальдарымен марапатталған. Панфилов ауданының Құрметті азаматы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1947 жылы туғандар
Азат (Алматы облысы)

**Азат** — Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы, Рахат ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Есік қаласының батысына қарай 12 км жерде, Азат тауының солтүстік бөктерінде, Іле Алатауының қоңыржай ылғалды агроклиматтық белдемінде жатыр.

 
## Тарихы
1964-1997 жылдары сүт өндіретін Ильич атындағы ұжымшардың орталығы болды. Оның негізінде Азатта 1997 жылдан шаруа қожалықтары құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Ауылда орта мектеп, мәдениет, денсаулық сақтау, тағы басқа мекемелер бар. Азат арқылы Алматы-Есік автокөлік жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Еңбекшіқазақ ауданы елді мекендері
Ясенов Долқұн

**Ясенов Долқұн**, Үчқұн — ақын, жазушы, 1938 жылы, 25 сәуір Шығыс Түркістанның, Сүйдін қаласында дүниеге келген. 1956 жылы Үрімші қаласындағы филология факультетін бітірген. Сол жылы Ташкенттегі Орта Азия мемлекеттік университетінің журналистика факультетіне окуға түседі. 1961 жылы аталған университетті бітіpiп,

Шығыс Түркістанға оралады да, СУАР Жазушылар одағының «Тарым» журналында бөлім меңгерушісі болып жұмыс істейді. 1963 жылдан 1968 жылға дейін «ревизионист» ретінде Құмыл облысының Карамучка селосында айдауда болады. 1968 жылы Отанын тастап, жасырын түрде Қазақстанға келуге мәжбүр болады. Алматыда «Коммунизм туғи» (казіргі «Уйғур авази») газетінің редакциясында аға әдеби қызметкер, кейін адебиет және өнер бөлімінің меңгерушісі қызметін аткарды. 1999 жылы «Йеңи һаят» тәуелсіз газетінің Бас редакторы болды.

## Шығармашылығы:
«Гүлнардың досы» (1971), «Tacтағы гүл» (1973), «Соқпақтар» (1976), «Өмір қоңыраулары» (1979), «Жер әуені» («Зов земли») (1982), «Туған жердің мейірі» (1986), «Жиектер» («Горизонты»,1988) сынды көптеген поэтикалық кітаптардың авторы. Бұлардан басқа оның қаламынан «Саадат», «Кәріз туралы повесть», «Соңғы сәтте», «Абдулла Розыбақиев», «Үнсіз өлім», «Сиқырлы аса», «Отан және жыр», «Туған жер қадірі», «Шөлдеу», «Керуен

жолы» сияқты лиро-эпикалық шығармалар туған. Өлеңдері өзбек тілінде («Отанға махаббат»), қара-қалпақ тілінде («Өмір қоңырауы») жеке кітап болып шыққан және қазақ, орыс, украин, түрік, авар тілдеріне аударылған. 

Абайдың таңдамалы өлеңдерін ұйғыр тіліне аударып, «Көзімнің карасы» деген атпен жеке кітап етіп шығарған (1972). О.Сулейменов, Ж.Молдағалиев, М.Шахановтың және басқа қазақ ақындарының өлеңдерін аударған. Сонымен бірге  Пушкиннің, Лермонтовтың, Твардовскийдің, Р. Гамзатовтың, Қ.Кулиевтін, С.Шипачевтің, Э.Вахидовтың, А.Ариповтың, басқа да бауырлас халықтар ақындарының өлеңдерін ұйғыр тілінде сөйлеткен.

1983 жылы «Жер әуені» атты поэмалар жинағы үшін Казақстан Жазушылар одағының Ілияс Жансүгіров атыдағы сыйлығына ие болды. 2003 жылы Халықаралық Нобель сыйлығының 100 жылдығына орай мерекелік алтын медальмен марапатталған. 1998 жылы Халықаралық ғылыми ағарту, өнер жане индустрия академиясының академигі болып сайланды (АҚШ, Калифорния).

## Әдебиет
# Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл
Иван Калашников

right|thumb
**Иван Калашников** (1915-1981) 21 қыркүйекте Ресейдің Челябі облысы, Брединск ауданы, Румынск поселкесінде туған.

Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін 1948 жылы бітірген.
Қазақстан Жазушылар одағы орыс әдебиеті секциясының кеңесшісі, «Большевик Казахстана» журналы редакциясының жауапты хатшысы, Қазақтың мемлекеттік баспасының редакторы, Қазақ радиосының редакторы болып қызмет атқарған.

Иван Федоровичтің алғашқы өлеңдері 1934 жылы жариялайды.
## Шығармалары
*Молодость. Стихи. А.,«Казогиз»,1938; 
*Возвращение. Стихи. А., ҚМКӘБ, 1958; 
*Левитан. Поәмы. А., ҚМКӘБ, 1962; 
*Мышка-Мишка. Стихи.А., «Жазушы», 1966; 
*Илийская степь. Стихи. А., «Жазушы», 1972; 
*Зимняя сказка. Стихи. А., «Жазушы», 1972; 
*Воробейка - Воробей». Стихи. А., «Жазушы», 1974; 
*Левитан. Поэма. А., «Жазушы», 1983.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары

Санат:1915 жылы туғандар
Тауфик Каримов

right|thumb
**Тауфик Каримов** - 1958 жылы 1 ақпанда Атырау қаласында туған. 1979 жылы Атырау педагогикалық институтын, 1991 жылы Алматыдағы Саясаттану және басқару институтын, 1995 жылы Атырау қаласындағы Мұнай және газ институтын тамамдаған.

Әр жылдарда Атырау қаласындағы N213 Кәсіптік техникалық училищеде оқытушы, Халықаралық жастар туризмң бюросында референт, нұсқаушы, бөлім меңгерушісі, төраға, Гурьев қалалық Комитетінде нұсқаушы, бөлім меңгерушісі, Мемлекеттік ішкі экономикалық компаниясында эксперт, Атырау облыстық әкімі аппаратының жетекшісі, «Қазақстанкаспийшельф» АҚ вице-президенті, Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің бас инспекторы болып қызметтер атқарған. Қазір Ақтау қаласында «Каспий» Ұлттық Компаниясы АҚ басқармасы төрағасының бірінші орынбасары. Республикалық «Нұр Отан» партиясы Саяси Кеңесінің мүшесі. Х.Досмүхамедов атындағы университет Құрметті профессоры. Қазақстан халықтары Ассамблеясының мүшесі, «Қазақстандағы татар, башқұрт мәдени орталығы Ассоциациясының» Президенті. АҚШ-тың Туссон қаласының Құрметті азаматы.

«... и все цвета радуги» (2000), «КаШагзіз» (2003), «Где ты, моя Родина, боль моя, и свет?...» (2003), «Армысың, менің жанұям ...» (2005), «Облака плывут...» (2006) сияқты прозалық, публицистикалық кітаптардың авторы. Бірнеше медаль, ордендермен, Құрмет грамоталарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Атырауда туғандар
Санат:1958 жылы туғандар
Санат:Башқұрттар
Санат:Қазақстан мұнайшылары
Айтжан Айдарбеков

**Айтжан Айдарбеков** (1.1.1937, Жамбыл ауданы, Таран (қаз. Б.Қыдырбекұлы атындағы) ауылы — 30.6.2001, Алматы қаласы) — актер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1984). 1956 ж. Алматы қаласындағы № 12 мектепті, 1958 ж. опера және балет театрының хор студиясын бітірді. 1958-1963 ж. Абай атындағы опера және балет театрының солисі болды. 1967 ж. Құрманғазы атындағы консерваторияның актерлер даярлайтын бөлімін бітіріп, М.Әуезов атындағы академия драма театрына қабылданды. 1969 жылдан өмірінің соңына дейін Ғ.Мүсірепов атындағы балалар мен жасөспірімдер театрында еңбек етті. Ол Әуезовтің "Жас Абайында" Майбасар, С.Мұқановтың "Мөлдір махаббатында" Текебай, Б.Майлиннің "Шұғасында" Шоқпарбай, У.Шекспирдің "Гамлетінде" Полонин, Б.Мұқаевтың "Қош бол, менің ертегімде" Әли қарт, Ә.Тауасаровтың "Аса құрметті ИКС-інде" Бақай, тағы басқа бейнелерді сәтті сомдады. Бірқатар көркем фильмдерге түсті.

## Дереккөздер


Санат:1937 жылы туғандар
Санат:2001 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан актерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Айдарлы (тау, Ерейментау ауданы)

**'

**Айдарлы''' – Ерейментау тауының солтүстік тарамдары. 

## Географиялық орны
Ақмола облысы Ерейментау қаласынан солтүстікке қарай 5 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 454 м. Ұзындығы солтүстіктен оңтүстікке қарай 6-7 км-ге, ені 3,5-4 км-ге созыла орналасқан. 

## Геологиялық құрылымы
Беткейлері негізінен жазық келеді. Девон тау жыныстарынан құралған.

## Дереккөздер

Санат:Ерейментау ауданы таулары
Грамматикалық категория

**Грамматикалық категория** (   әріп, жазу,  пікір айту, пайымдау ) — мағынасы біртиптес грамматикалық тұлғалардын бір-бірінен өзгеше жүйесі. 

Бұл жүйеде категорияландыратын белгі басты қызмет атқарады. Мысалы: шақ, жақ, етіс т. б. категориялардын жинақты мағыналары соларға сай тұлғалар жүйесін қалыптастыратын категориялық белгі болып тұр. Грамматикалық категорияны анықтауда мағыналық тұрғыдан қарап, оны бірінші қатарға шығару кең тараған. Шынында, грамматикалық категорияның ен басты белгісі мағынасы мен тұлғасының бірлігі болып табылады. Одан грамматикалық категорияның екі жақты сипаты көрінеді.

Грамматикалық категория морфологиялық және синтаксистік болып бөлінеді. Морфологиялық категорияларға етіс, түр, шақ, жақ, рай, септік т. б. жатады. Бұл категориялардың жүйелі түрлері сөздердін ірі грамматикалық топтарын (сөз таптарын) жасайды. Тілдерде грамматикалық категориялардың саны бірдей емес. Мысалы, қазақ тілінде орыс тіліндегідей **вид, род** категориялары жоқ.

Синтаксистік категориялар тұлғалардың сөз тіркесі мен сөйлем құрамында тіркесу қабілетіне қарай жіктеледі. Грамматикалық категория ұғымы негізінен морфологиялық материал негізінде қалыптасқан да, ал синтаксистік материал негізінде жетімсіз талданған, Грамматикалық категория ұғымының синтаксиске қатысты қолдану шегі әлі айқын емес деген пікір бар.
Грамматикалық категория ұғымына байланысты әлем тілдері бір-бірінен:

# Грамматикалық категорияның саны мен құрамына карай;
# Бір грамматикалық категорияның ішіндегі қарама-қарсы тұрған мүшелер санына қарай (мысалы, септік жалғаулары орыс тілінде — 6, қазақ тілінде — 7, кейбір дағыстан тілдерінде 40-ка дейін);
# Белгілі бір категориялардың қандай сөз таптарына кіретініне қарай жіктеледі.

Грамматикалық құрылыстың тілдік бірлігі (единица) деген ұғым грамматикалық категориямен тікелей байланысты. Бұл мәселе жөнінде тіл білімінде әр түрлі көзқарас бар. Бірқатар ғалымдар грамматикалық құрылыстың тілдік бірлігі (единицасы) морфема деп, енді бірсыпырасы — сөз деп пайымдайды. Ал, A.M.Пешковский, Л. В. Щерба, В. В. Виноградов, А. И. Смирникий еңбектерінде грамматикалық құрылыстын бірлігі грамматикалық категориялар деген пікір қалыптаскан.

## Тағы қараныз:
* Графика
* Графема
* Граммема
* Грамматика
* Дактилография
* Грамматикалық форма
* Грамматикалық мағына
* Грамматология

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Грамматикалық мағына

**Грамматикалық мағына** () — тілде қалыпты сипаты бар (стандартты) сөздер тобы мен сөз тұлғаларына, синтаксистік құрылымдарға тән жинақты, дерексіз тілдік мағына. Морфология саласында сөз таптарының жалпы мағыналары болсын немесе сөз тұлғалары мен сөздердің жеке мағыналары болсын морфологиялық категориялар дәрежесін сақтай отырып, бір-бірінен өзгеше болады. Синтаксис саласында Грамматикалық мағына предикативтіліктен, сондай-ак сөз тіркестері мен сөйлем компоненттерінің әр түрлі қатынасын білдіретін дерексіз грамматикалық құрылымдардан көрінеді. Мысалы: семантикалық субъект пен объектінің мағынасы, құрмалас сөйлемдердің шылау арқылы байланысы т. б. **Грамматикалық мағынаға** сөз таптарында қалыптаскан жалпы сөзжасамдық мағыналарда жатады. **Грамматикалық мағына** сөздерге немесе сөздердің белгілі топтарына ғана тән, дерексіздігі әлсіз лексикалық мағыналардан өзгеше.
**Грамматикалық мағыналар** жүйесі болмыстағы заггар мен құбылыстардың және олардың өзара байланыстары мен қатынастары туралы ұғымдардың дерексізденуі аркылы қалыптасады. Мысалы, қимыл ұғымы етістіктің жалпы мағынасымен бірге неғұрлым шағын категориялық мағыналарының (шақ, жақ, етіс) дерексізденуінен туады.

**Грамматикалық мағына** референциялық (синтаксистік емес) және Реляциялық (синтаксистік) болып бөлінеді. Референциялық мағына тілден тыс болмыстағы заттар мен кұбылыстардың касиеттерін білдіреді, мысалы, көлемдік, мөлшерлік, қимыл-әрекеттік сияқты мағыналар. Ал реляциялық мағына сөз тіркесі мен сөйлем құрамындағы байланысты білдіреді.

## Тағы қараңыз:
* Графика 
* Графема 
* Граммема 
* Грамматика
* Дактилография
* Грамматикалық форма
* Грамматология
* Грамматикалық категория

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Айдарлы (Алматы облысы)

**Айдарлы** — Алматы облысы Жамбыл ауданындағы ауыл, Айдарлы ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Ұзынағаш ауылынан солтүстік-батысқа қарай 130 км жерде, Бозой үстіртінде, Тасқатын каналының жағалауындағы эфемер тәрізді шөптесін аралас боз жусан, баялыш, күйреуік өскен сұр, қошқыл сұр топырақты шөлді жазықта орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1964-1997 жылдары қой өсіретін "*Айдарлы*" кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде Айдарлыда және округке қарасты Шилібастау ауылында 1997 жылы 23 шаруа қожалығы құрылды. 

## Инфрақұрылмы
Орта мектеп, фельдшерлік-акушерлік пункт, тағы басқа мекемелер бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. 

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) елді мекендері
Жәнібек Кәрібозин

right|thumb
**Жәнібек Кәрібозин** (1933-1984) - 15 мамырда Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Дегерес ауылында дүниеге келген. Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультеті бітірген соң, «Балдырған», «Пионер» журналдарында қызмет атқарған.

1953 жылы «Қазақстан пионері» (қазіргі «Ұлан») газетінде «Еркіннің бәтеңкесі» атты тұңғыш өлеңі жарық көрді. Жамбыл, Күрті (Алматы облысы) аудандарында ұзақ жылдар әдебиет пәнінің мұғалімң, мектеп директорының оқу ісі жөніндегі орынбасары, мектеп директоры қызметтерінде болған.

Балаларға арналған өлеңдермен қатар, «Кербақбай», «Қолқанат», «Қарабек пен қарақшы», т.б. пьесалар жазды.
## Шығармалары
*Бәйшешек. Өлеңдер. А., ҚМ КӨБ, 1959; 
*Менің шеберханам. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1975; 
*Біздің Бөкен қайда екен? Өлеңдер мен поэмалар. А., «Жазушы», 1970; 
*Біздің ауыл балалары. Өлеңдер, ертегілер. А., «Жалын», 1976; 
*Тампайдың хикаялары. А., ҚМКӘБ, 1963; 
*Бір шоқ гүл. Өлеңдер. А., 1972; 
*Біздің ауыл балалары. Өлеңдер, ертегілер. А., «Жалын», 1984.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Дегерес ауылы
Санат:1933 жылы туғандар
Аманғазы Кәріпжанәулеті

**Аманғазы Кәріпжанәулеті** — 1964 жылы бұрынғы Семей облысы, Ақсуат ауданы, Қызылкесік ауылында туған. Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті журналистика факультетінде оқыған. Желтоқсан оқиғасына байланысты оқудан және комсомол қатарынан шығарылып, қауіпсіздік комитетінің тергеуіне алынады. 1992 жылы журналистика факультетін тамамдайды. 1993 жылдан республикалық «Қазақ әдебиеті» газетінде тілші, 1995 жылдан қазақ теледидарында редактор қызметін атқарыл келді. Өлеңдері республикалық газет-журналдар мен Қытай Халық республикасында шығатын «Шұғыла» журналында жарияланып келеді. «Жаралы Желтоқсан» («Жалын», 1995) жыр жинағының авторы.

Қазақстан Жастар одағы сыйлығының лауреаты. Шақшақ Жәнібекке арналып Қазақстан Жазушылар одағында өткен жыр мүшәйрасының бас жүлдесін, Бұқар жырауға арналған республикалық жыраулар байқауының үшінші жүлдесін және бірнеше ақындар айтысының жүлделі орындарын иеленген. Сазгерлер байқауы, «Жігер», «Жігіттің сүлтаны», «Студенттер көктемі» сияқты фестивальдерге қатысқан. 1995 жылдан теледидар саласында суырыпсалма ақындардың өлеңмен жүргізілетін «Қазақ деген ақын халық», сондай-ақ мақал-мәтел, жұмбақ, жаңылтпаш, өзге ұлттардың қазақша өнері сияқты әдебиет пен мәдениеттің тағы да көптеген саласына арналған жанрлық сайыстардың басын біріктірген авторлық бағдарламаларын жарыққа шығарды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ ақындары
Санат:1964 жылы туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Тарбағатай ауданында туғандар
Айдарлы (Жетісу облысы)

**Айдарлы** — Жетісу облысы Панфилов ауданындағы ауыл, Айдарлы ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Жаркент қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 40 км-дей жерде, Іле өзенінің оң жағалауынан 8 км-дей қашықтықта, өзеннің алювийлі-делювийлі жазығындағы қуаң агроклиматтық белдемде жатыр.

## Халқы

## Тарихы
1943-1997 жылдары қой өсірумен шұғылданатын *Гвардия* кеңшарының орталығы болды. Оның негізіңде Айдарлыда 1997 жылдан шаруа қожалықтары құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, фельдшерлік-акушерлік пункт, мәдениет үйі, тағы басқа мәдени мекемелер бар. Ауыл тұрғындары баска елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Панфилов ауданы елді мекендері
Махмет Бүркітбайұлы Айдарханов

**Махмет Бүркітбайұлы Айдарханов** (12.1.1948 жылы туған, Алматы қаласы) - ғалым, физика-математика ғылымдарының докторы (1992), профессор (1997). 1971 ж. ҚазМУ-ді, 1977 ж. КСРО Ғылым академиясы Есептеу орталығының аспирантурасын (1992 ж. — докторантурасын) бітірген. 1971 жылдан Қазақстан Ғылым академиясы математика және механика институттында қызмет істеді. Қазір ҰҒА Информатика және басқару проблемалары институттының директоры. Негізгі ғылыми жұмыстары образдарды тану және жіктелімін жасау мәселелерін зерттеуге арналған. 80-нен аса ғылыми еңбегі, соның ішінде 4 монографиясы жарияланған. Оның жетекшілігімен 2 ғылым докторы және 5 ғылым кандаты даярланды. Сондай-ақ, математика-ақпараттану саласындағы ғылыми-зерттеу бағдарламаларын ұйымдастырып, бірнеше ғылыми-шығарм. кеңестерге басшылық етеді.

## Дереккөздер


Санат:1948 жылы туғандар
Өмір Кәріпұлы

right|thumb
**Өмір Кәріпұлы** - 1940 жылы 5 мамыр да Қарағанды облысы, Жаңарқа ауданының Құмдауыт ауылында дүниеге келген. ҚарПИ-дің филология факультетін бітірген. Ауыл мектептерінде жиырма жыл ұстаздық қызмет атқарған. 1980 жылдан бері Ақадыр ауданында тұрады. Аудандық «Ақадыр таңы» газетінде журналистік мектептен өтті. Аудандық «Қазақ тілі» қоғамын басқарған. 1997—2003 жылдары аудандық «Заман» газетінде қызмет атқарды. Арғын тайпасы, Тарақты руынан шыққан.

Проза жанрында «Сарыбел сазы» (1977 ), «Атасының баласы» (1980), «Есік тоған» (1985), «Бұрқақ» (1991), «Тайталас» (2001), «Серілер мен перілер» (2003) кітаптарын ұсынды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қарағанды облысы
Санат:Шет ауданы тұлғалары
Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Жаңаарқа ауданында туғандар
Шәміл-дүр

thumbthumb
thumb
**Шәміл-дүр** - жазғы кинотеатр. Негізі 1984 ж. қаланып, 2004 ж. 1 мамырдан осы өлкеде аты аңызға айналған ғашық жандар (кейбір аңызда — бауырлар) — Шәміл және Дүрияның құрметіне орай "Ш-Д" деп аталады. 

Алғаш рет Отырардың тарихи орындары жөнінде деректі киножурнал және "Қыз жібек" фильмі көрсетілді. "Ш-Д." мамандары Қазақстан және шетел кинорежиссерлерінің көркем және деректі фильм дерін елге көрсетіп, халық арасында салауатты өмір салты мен ұлттық құндылықтарды, тарихты насихаттайды, көпшілікке арналған мәдени, мерекелік іс шараларын ұйымдастырады. Айналасына 5000-ға жуық ағаш көшеттері отырғызылған, кинотеатр — 200 орындық.
## Шәуілдір ауыл, ауданы==.
**Шәуілдір ауыл, ауданы.** (1934), аудандық округ орталығы. Облыс орталығы — Шымкент қ-нан солтүстік-батысқа қарай 142 км, Арыс о. мен Д.Алтынбеков атындағы канал бойында орналасқан. Тұрғыны 8,9 мың адам (2004). Отырар руханияты мұражай Кітаханасы ұйымдастырылған. Мәдениет сарайы, 9 кітапхана, 2 мешіт, "Ақ барыс" спортзалы, "Шомт-Дур"кинотеатры, "Жұлдыз", "Жібек жолы", "Төребек" мейрамханалары, "Контекст" макта пункті, Шәуілдір СЭС-сы, 3 орта, саз, спорт мектептері, "Балдырған" балабақшасы, ауданы. аурухана бар. Шәуілдірде 27 ОК, 75 шаруа қожалығы, 8 тұрмыстық қызмет көрсету, 3 сауда орны, нан, өсімдік майын шығару цехы, т.б. мекемелер жұмыс істейді. Шәуілдірден 8 км жерде көне Отырар қ. және Арыстанбаб мешіті орналасқан. Ауылда Оңтүстік Қазақстан кешенді археология экспедиция базасы негізінде құрылған Отырар мемлекет археология қорық-музейі жұмыс істейді.	
## Шәуілдір Ауылдық Округі
**Шәуілдір Ауылдық Округі**— ауданның шығысында орналасқан әкімшілігі бөлік. Жер аумағы 752,9 км². Округке аудан орталығы — Шәуілдір а. қарайды. Тұрғындар саны 8,85 мың адам (2004). Округ аумағы Арыс өзенінің оң жағалық аңғарының жазығын алып жатыр. Аумақ арқылы Арыс өзенінен бірнеше арықтар (каналдар) жүргізілген. Ең ірісі — Алтынбеков кана-лы. Округте 454 агроқұрылым жұмыс істейді. Ішкі өндірілген өнім 266,0 млн теңгені кұрады, яғни бір адамға шыққанда 301,0 мың теңге болды (2004).

## Дереккөздер
Шейх Ахмет Түркістани

**Шейх Ахмет Түркістани**, шейх Ахмет бин Пір Ахмет Түркістани (15—16 г.) — хаттат. Сауатын Түркістан медреселерінің бірінен ашып, Самарқандта оқуын жалғастырған. Одан кейін Гератта білім алған. 1508 ж. Hyp ад-Дин Абд ар-Рахман бин Ахмед Джамшидің (1414-1492) "Шауаһид ан-Нубууа ли-тақуйат йақин аһл әлфутуууа"—"Зиялы кісілердің (діни) сенімін (нанымын) нығайтудағы (Мухаммед) пайғамбардың елшілік миссиясының куәлігі" атты шығармасын көшірген. Өзгеріске ұшырамай, сол күйінше жеткен бүл туынды қазір Ташкенттің Қолжазба институтының қорында сақтаулы.
## Дереккөздер
Луиза торты

**Луиза торты** — XIX ғ. мен XX ғ. басындағы неміс аспаздарыньщ өнімі, Наполеонмен күресте патриотгық ерлік көрсеткен Пруссия ханшасының атымен аталған. Торттың үш қабатын құрайтын май қосылған қант қамырынан, миндаль қамырынан және миренга массасынан даярланады. Торт бетіне крем жағылып, цукат немесе мармеладпен безендіріледі. Барлығының үстінен қант пен шие арағынан дайындалған глазурь құйылып, меренгамен безендіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Десерт
Лют

**Лют** — жағымсыз иіс бөлмейтін, тағам дәмін бұзбайтын материалдар. Олардың көмегімен тағам даярланатын ыдысты тұмшалап жабу. Көбінесе қамыр қолданылады. Лют жасау үшін боялмаған мақта мата немесе кенеп матасымен ыдысты жауып, байлайды да, үстінен қамыр қабатын жағады.

## Дереккөздер
Льезон

[right|thumb| alt=A.|250 px|["Льезон"]]

**Льезон**  — льезондайтын өнім ретінде жұмыртқа ақуызы немесе бұлғанған бүтін жұмыртқа, желатин, трагант, гуммиарабик, агар-агар, крахмалдар болып табылады. Оларды әр түрлі өнімдерге жеке тәсілдермен қосады. Мысалы, жұмыртқа ақуызы (немесе бүтін жұмыртқа) "қатты көбік" күйіне дейін бұлғанады да, содан соң ақырын аз порциямен негізгі тағам өнімі массасына құйылады. Желе түзуші заттар (желатин, гуммиарабик және басқалар) алдымен, суық суда ерітіледі, содан соң сүзіледі, негізгі тағам өнімімен араластырып, ақырын баяу отта 40—50°С температураға дейін қыздырады да, содан кейін суытады. Крахмалды аз мөлшердегі суда ерітіп, содан кейін қайнап жатқан негізгі өнімге 1—2 мин-қа қоюланғанша араластыра отырып құяды. Осы әр түрлі операциялар бір сөзбен льезон жасау дегенді біддіреді.

## Дереккөздер
Мадера

[right|thumb| alt=A.|170 px|["Мадера"]]

**Мадера** — Мадейра аралының атымен аталған ақ немесе қызғылт жүзім сорттарынан дайындалынған күшті шарап түрі. Осы атпен аталатын көптеген шарап түрлері бар. Нағыз мадера Португалияның Мадейра атты аралында өсірілетін жүзімнен дайындалынатын табиғи десертті шарап. Алғашқы 5—6 жылда ағаш бөшкелерде, содан кейін 25— 40 жыл аралығында шыны бөтелкелерде сақталынады. Бұл кезде бөтелке бетіне әк тәріздес тығыз түнба жабысады, ал шарап таза және ерекше дәмге ие болады. Мадера шарабының ерекшелігіне оны жылытылатын қоймаларда сақталынуы жатады. Мадераның құрғақ, қызыл және ликер төріздес түрлері болған. Қазіргі кезде осы атгас шараптар жай портвейн тәрізді шарап түріне айналды. Жүзім езіндісі мен суслосын ашытып кейін үстіне спирт қосады. Шарапты ұзақ мерзімде сақтау үшін оны қыздыру процесін мадеризация деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Шараптар
Майонез

thumb|Майонез
**Майонез** — тазартылған сұйық өсімдік майын, жұмыртқаның сары уызын, сүт порошогін және ерекше дәм мен иіс беретін (қыша, сірке суы, тұз, қант, дәмдеуіш пен дәмдік қоспалар) әр түрлі қоспалар қосып жасайды. Майонезді әр түрлі салқын тағамдарға (көкөніс, балық, ет тағамдары) тұздық ретінде пайдаланады. Майонезді көбінесе сұйық ыстық тағамдардың дәмін келтіруге, бифштекс қуыруға және басқа да кулинариялық қажеттері пайдаланады. Майонез тәбет ашады. Өнеркәсіп орындары майонездің алуан түрін шығарады. Негізгілері — асханалық және қышқылтым майонездер.

### Асханалық майонез
Асханалық майонез — Провансаль және Сүт майонездері. Құрамында 67% май және 25%-тен аспайтын су, аздап тіл үйіретін нәзік қышқыл дәмі бар. Әуесқойлық майонезде 47% май және 45—45,5% су болады. Өзіне тән иісі мен дәмін келтіру  үшін кейбір майонезге әр түрлі дәмдік қоспалар қосады: Көктем майонезіне — укропты эфир майын, «Бұрыш қосылған» майонезге — үгітілген қара бұрыш пен қара бұрыш экстрактын, Ароматты майонезге — петрушка, аскөк және балдыркөк экстрактын, Кавказ майонезіне — қара және қызыл бұрыш, сунельдер т.б. қосады.

### Қышқылтым майонез
Қышқылтым майонезге құрамында томат пастасы, қызыл, ащы және тәтті бұрышы бар Огонек майонезі, Южный соусы қосылатын Южный майонезі жатады. Мерекелік майонезінің ерекше дәмі мен иісі болады. Оған қызыл және қара бұрыш, сарымсақ, кориандр, жаңғақ және басқа демдеу іштер қосады. Майонез суға және кейбір сүт өнімдеріне жақсы араласады. Майонездің майлылығын азайтыл та пайдаланады. Қайнаған су, сүт не қаймақ қосып, сыйымдылығы 200 г құтыдағы майонезге 1—2 қасық асханалық сірке суын қосып, кей жағдайда қышқылтым майонез жасайды. Балық және ет тағамдарына қосылатын майонезге 1—2 ас қасық (дәміне қарай) үгітілген желпек қосуға болады. Майонез темір қақпақтармен мықтап жабылатын, сыйымдылығы 200—500 г шыны ыдыстарға, полимер мөлдір пленкалардың арнайы түрлерінен жасалған 100 грамдық пакеттерге, сондай-ақ 50 грамнан 100 грамға дейінгі алюминий сықпаларға салынып шығарылады. Асханалық провансаль майонездерін З°С-дан 7°С-ға дейінгі температурада 30 күн, 7—14°С температурада 20 күнге дейін және 14—18°С температурада 10 күнге дейін сақтауға болады. Ал қоспалар қосылған сүттен жасалған және әуесқойлық майонездердің сақтау мерзімі олардан 1,5—2 есе кем. Қақпағы мықтап жабылған ыдыста майонез өзінің сапасын ұзағырақ сақтайды.
Майонез бұзыла бастағанда, бетінде күңгірт қабат пайда болады..

## Дереккөздер


Санат:Соустар
Макарондар

right|thumb| alt=A.|200 px|Макарондар

**Макарондар** — түтікше тәрізді етіп ашымаған қамырдан дайындалып кептірілген тамақ өнімі. Жіп тәрізді макарон түрлерін спагетти немесе вермишель деп (ұзындығына байланысты) атайды. Макарондар алғашқыда Венецияда жасалынған. Бұлардан Италияда тағамның көптеген түрлерін томат соусы немесе пармезан сырын қосып дайындайды. Макаронның көптеген түрлері бар: 1. Тортеллини. 2. Семини де мело. 3. Орекиетте. 4. Фарфа-летте. 5. Люмаке. 6. Капелли д'Анжело. 7. Пенне. 8. Паппардел-ле. 9. Феделини. 10. Спагетти 11. Феттучине. 12. Тальятел-ле. 13. Аннеллини. 14. Коншлье. 15. Каппеллетти. 16. Диталини. 17. Фузилли. 18. Ротелле. 19. Феттучине верде. 20. Пенне регате. 21. Стеллине. 22. Фарфалле. 23. Равиоли. 24. Ригатони. 25. Каннеллони. 26. Маникотти. 27. Макарони. 28. Мецца цита. 29. Цита. 30. Лазаньи.

## Дереккөздер


Санат:Макарондар
Макизуши

[thumb|[Уылдырықтан жасалған макизуши]]
**Макизуши** ( - орама суши) — балық еті мен күріш немесе күріш пен көкөністер (мысалы, 4 немесе 6 бөлікке бөлінген, теңіз қырыққабатына оралған күріш пен қиярды — каппамаки дейді) орамалаған суши түрі.

Суши мейрамханаларынан басқа, суши көбінесе бенто дүкендерінде және басқа дүкендерде, сондай-ақ үйде жасалады. Жиі қолданылатын ингредиенттерге тунец, қияр, асшаян, тамагояки, тунец, канпьо, кальмар, шисо, маринадталған шалғам және натто жатады.

## Дереккөздер


Санат:Жапон асханасы
Макрель

right|thumb| alt=A.|200 px|Скумбрия

**Макрель** — скумбрияның саудалық аты. Еті өте дәмді және жұмсақ болады. Тағамға бірден қолданған жөн. Ең дәмді макрель — ұнға немесе ең жақсысы жұмыртқаға немесе қамырға жақсылап аунатылып қуырылған макрель.

## Дереккөздер


Санат:Балықтар
Майоран

right|thumb| alt=A.|120 px|Майоран
**Майоран** — көп жылдық шөп немесе жартылай бұта тәрізді өсімдік. 4—6 түрі бар. Гүлдемей тұрғанда кесілген көгі дәмдеуіш ретінде қолданылады. Майоран өте жағымды хош иісті болады жөне ет тағамдарына салынады. Оны кейде шұжық жасауда қолданады.

## Дереккөздер


Санат:Еріндігүлділер
Майшабақ

**Майшабақ** () – тұздап консервіленген сапасы жоғары әрі дәмді өнім беретін балықтар түріне жатады. 

Майшабақ етінің құрамындағы майы жыл бойында өзгеріп отырады: күзге қарай балық семіріп, оның етіндегі майдың мөлшері 20-дан 30%-ға дейін жетеді, ал көктемде уылдырық шашарда не бары 4% болады.

## Дереккөздер


Санат:Майшабақтәрізділер
Макрурус

[right|thumb| alt=A.|200 px|["Макрурус"]]
**Макрурус** — теңіз суының терең жерін мекендейтін балық. Орташа салмағы 200 грамм. Оның қабыршағы өте ірі және тікенекті болады, сондықтан сауда орындарына тікенегінен тазартып, басы мен құйрығын кесіп алынып беріледі. Еті ақшыл қызғылт хош иісті, дәмді. Етінен түрлі дәмді тағамдар жасауға болады.

## Дереккөздер
Серіппе

thumb|right

***Серіппе*** - жүктеме әсерінен серпімді деформациялануы нәтижесінде уақытша энергия жинау үшін арналған бөлшек; iркiлу және механикалық энергияны жұту үшiн қолайлы серпiмдi элемент. Серiппе (болат, пластмасса, ағаш) тiптi биiк берiк және серпiмдi қасиеттер жеткiлiктi болатын кез келген материалдан iстеп шығара алады.
* *Қалып серіппесі* - тежеуіш механизмінің тарту серіппесі, тежегіш механизмін ажыратканда бастапқы калпына келтіреді.
* *Тіркестің қысқыш серіппесі* - фрикциялы тіркестің жетекші және жетектегі бөліктерін беттестіріп қысатын серппе.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Санат:Механика
Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Серіппелі таразы

thumb|right
**Серіппелі таразы** - серіппенің серпімді деформациялануын тудыратын күшке байланысты дене салмағын өлшейтін құрал.

Серiппеге нұсқағышты бекiтедi. Демек, серiппеге күш-жiгер жұмсамаған өлшелетiн жүк iлiп қоймағанша, ол қысылған күйiнде болады. Серiппе ауырлық күшінiң әсерiнен шұбалаңқы болады, сәйкесiнше нұсқағыш шәкiл бойынша қозғалады. Нұсқағыштың орналасу негiзiнде өлшенетiн жүктiң массасын бiлуге болады.

## Дереккөздер


Санат:Механика
Серіппелі маятник

thumb|right
**Серіппелі маятник** - серіппенің серпімділік күшінің әсерінен түзу сызықты тербеліс жасайтын дене; бекiткен серіппе, серпiмдiлiк коэффициентi k (қаттылықпен), мен массасы m жүгi болатын механикалық жүйе.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Дискрет шама

**Дискрет шама** - мәндері ақырлы немесе санақты жиын құрайтын шамалар.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Жұмыс қабілеттілігі

**Жұмыс қабілеттілігі** – қарастырылып отырған уақыт мезетінде негізгі параметрлері қойылған техникалық талаптары шегінде орналасқандағы бұйымның қалпы.
Ақау - бұл жұмыс қабiлеттiлiгнiң бұзылуы.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Марешаль

**Марешаль** — мал және құс етінің ең маңызды, шырынды жерлері қолданылатын тағамдарға қойылған ат. Мысалы, тауық марешалі дегеніміз — тағамда тауықтың төс еті бар екенін көрсе

## Дереккөздер


теді.
Мамалыга

[right|thumb| alt=A.|180 px|["Мамалыга"]]
нобай|Мамалыга
**Мамалыга** — жүгері ұнынан дайындалған қою ботқа. Молдавандардың ұлттық асы болып есептелінеді. Қазанда арнаулы араластырғышпен ерекше тәсілмен дайындалынады. Дәмі, тұтқырлығы және сыртқы түрі бойынша басқа ботқалардан ерекше болады. Арнаулы жіппен немесе ағаш пышақпен кесіледі.

## Дереккөздер


Санат:Тағамдар
Механикалық тепе-теңдік

**Механикалық жүйенің тепе-теңдік күйі** – алынған санақ жүйесіне қарағанда түсірілген күштің әсерінен барлық нүктелері тыныштықта қалатын механикалық жүйенің күйін айтады. Тепе-теңдік механикалық жүйе қозғалысының ерекше жағдайы.
Дене тепе-тең күйде таңдаулы есеп жүйесiнде (нөлге тең болдың жылдамдығының векторы) тыныштықта болады немесе тура бiр қалыпты қозғалыста немесе қатысты үдеусiз айналады.

## Орнықты тепе-теңдік
Орнықты тепе-теңдік - орнықты тепе-теңдік күйі потенциалдық энергияның ең аз шамасына сәйкес келеді. Жүйені осы орнықты тепе-теңдік күйінен өте аз шамаға ауытқытқан кезде пайда болатын күш, сол жүйені бастапқы қалпына келтіруге әсер етеді.

## Дереккөздер


Санат:Механика