open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пешитта

**Пешитта** (не **Пышитта**) — мәсіхшілердің Киелі кітабының сүрияни тіліндегі жалпы қабылданған аудармасы. Сүрияни тілінде бұл сөз *қарапайым* немесе *жалпы* деген мағынаны білдіріп, оның қарапайым тілмен жазылғанына немесе жалпы жұртшылық тарапынан қабылданғанына меңзейді.

Пешиттаның Көне келісімі көне еврей тілінен шамамен 2 ғ. аударылған. Пешиттаның басында кейбір күмәнді кітаптарды қамтыған Жаңа келісімі 5-ші ғасырдың басында стандартқа айналып, өзінен бұрынғы екі басқа сурияни аудармаларын ығыстырып шығарды.

## Пешитта сөзі
[left|thumb|[Мысырдан шығу 13:14-16 үзіндісі. Суреттегі мәтін 464 жылы Диярбақырда көшіріліп жазылған.]]
«Пешитта» сөзі сүрияни тіліндегі **' (ܡܦܩܬܐ ܦܫܝܛܬܐ), дегеннен алынған, сөзбе-сөз бұл «қарапайым аударма» дегенді білдіреді. Бірақ осы сөз тіркесін **' деп, яғни «жалпы тараған» (яғни, халықтың арасында) деп те аударуға болады. Пешиттаның тілі сүрияни тілі деп аталады, ол арами тілінің шығыс тармағының диалектілерінің жиынтығы. Ол сүрияни әліпбиімен жазылады (осында сол жазудың үлгісі келтірілген).

## Сыртқы сілтемелер
* Лейдендегі Пешитта зерттеу институты.
* Жаңа келісімнің құрамының қалыптасуы .
* Яһуди энциклопедиясы: Киелі кітап аудармалары
* Арами Пешиттасы, Пешитта — Жаңа келісімнің түпнұсқасы деген ойды дәлелдеуге тырысатын сайт.

Санат:Аударма
Санат:Киелі кітап аудармалары
Рихард Вагнер

210px|thumb|Рихард Вагнер.**Уилһелм Рихард Вагнер** ,   (1813 ж. 22 мамыр, Лейпциг, Германия - 1883 ж. 13 ақпан, Венеция, Италия) — неміс композиторы, дирижері, музыка теорияшысы және жазушысы. Ол ең алдымен өзінің опералары (кейінірек олар музыкалық драма деп аталып кетті) арқылы белгілі. Вагнердің басқа ұлы опералық композиторлардан айырмашылығы, ол шығармаларының сценарийі мен либреттосын өзі жазған.

Вагнердің шығармалары, әсіресе оның шығармашылық еңбегінің соңғы бөлігінде жазылғандары контрапункттік текстурасымен, бай хроматизмімен, гармонияларымен, оркестрлеулерімен және лейтмотивтердің (белгілі бір кейіпкерлер, орындар немесе сюжеттің бұрылуларымен байланыстырылған музыкалық тақырыптар) кең қолдануымен ерекшеленеді. Вагнердің енгізген басқа да көптеген жаңалықтары еуропалық классикалық музыканың дамуына зор әсер етті.

Ол музыкалық ойға өзінің «жан-жақты өнер туындысы» атты тәлімі арқылы үлкен үлес қосты. Бұл әсіресе оның төрт операдан тұратын Нибелунгтардың сақинасы (1876) атты циклынан көрінеді. Вагнер тіпті өзінің ойларын толық жүзеге асыра алу үшін Байройт қаласында өзінің жеке операсын да ашты.right|200px|alt=сиямен жазылған колы

## Өмірбаяны
Уилһелм Рихард Вагнер отбасының кенже баласы болды, оның бес әпкесі мен үш ағасы болды. Оның әкесі Карл Фридриһ Вагнер (1770-1813) полицияда қызмет еткен, атасы кеден қызметкері болған. Болашақ композитор дүниеге келгеннен кейін алты ай өткен соң, әкесі қайтыс болып жесір әйелі Йоханна Розина Вагнер  (нем. Johanna Rosina Wagner, 1774-1848) және тоғыз бала дерлік қаражатсыз қалды. Өмір сүру үшін  әкесінің зейнеткерлігіне өмір сүрді. Өгей әкесі актер Лүдвиг Гейердің әсерінен (нем. *Ludwig Geyer*)  (1779—1821) Ричард Вагнер, Әулие Николай мектебінде білім алды (1828—1830) содан кейін Сент-Томас мектебінде (1830-1831). 1828 жылдан бастап ол Кристиан Готлиб Мюллердің басшылығымен үйлесімінде, содан кейін Әулие Томас Теодор Вайнлиг шіркеуінің канторында композицияны зерттей бастады. 1831 жылы ол Лейпциг университетінде музыка оқуға кірісті. 1842 жылдары ол Магдебург театрында хормейстер болып жұмыс істеді.

1864 жылы Бавария королі  II Лүдвиг оған ие болып, оның қарыздарын төлеп, оны одан әрі қолдады. Мюнхенге көшіп, "Нюрнберг шеберлері" комикалық операсын және "Нибелунг сақинасының"  "Зигфрид" және  "құдайлардың өлімі" операсының соңғы екі бөлігін аяқтады.

Байройтта жерленген. Палазцо Вендрамин-Калерджиде қазір оған арналған мұражай бар.

## Некесі және балалары
Бірінші жұбайы-Кристина Вильгельмина ("Минна") Планер (1809-1866), театр актрисасы. Балалары болған жоқ.

Екінші әйелі- Франческа Гаетана Косима Лист (1837-1930), композитор Ференц Листтің қызы. Вагнермен 1870 жылы некеге тұрды. Үш баласы болды:

# Изольда Жозефа Людовика (1865—1919).
# Ева Мария (1867—1942)
# Зигфрид (1869—1930)

Санат:Германия сазгерлері
Санат:Романтизм
Санат:Неміс дирижерлары
Санат:Германия жазушылары
Санат:1848 жылғы революцияға қатысқандар
Санат:1813 жылы туғандар
Санат:1883 жылы қайтыс болғандар
Санат:22 мамырда туғандар
Әскер

right|230px
**Әскер** ( - әскәр, парсыша ләшкәр – сарбаз, жауынгер, жасақ, қол) – мемлекеттің Қарулы Күші, армия немесе оның бөлігі. Қазақ халқында әскердің түріне, құрамына және ерекшелігіне байланысты *[[атты әскер]], жаяу әскер, [[ондық]], [[жүздік]], [[мыңдық]], [[түмен]] , [[жасақ]], [[қосын]], [[қол]], [[лек]], аламан, [[оң қанат]], сол қанат, [[шеру]], [[сап]], [[шеп]]*, тағы басқа дәстүрлі әскери атаулар қолданылған. 

Сондай-ақ *әскердің* сарбаз, жауынгер мағынасындағы *[[батыр]] (баhадүр), аламан, [[сыпай]] (сипаh), [[шора]], [[шерік]], [[жасауыл]], сарбаз, жауынгер*, тағы басқа жарыспалы атаулары болған. Ал дәстүрлі лауазымдар *[[онбасы]], [[жүзбасы]], [[жүзбегі]], [[мыңбасы]], [[мыңбегі]], [[түменбасы]], [[аға]] (аға батыр), [[тархан]], [[қолбасы]], [[батырбасы]], [[сардар]], [[бек]], [[беглербегі]], [[әмір]], [[әмір-әл-умара]]*, тағы басқа деп аталады.

## Дереккөздер


## Сыртқы Сілтемелер

Санат:Қарулы күштер
Септуагинта

thumb|200px|right|Септуагинта: Ватикан кодексінің («Codex Vaticanus») мәтінінің бір бағанасы.

**Септуагинта** — көне еврей тіліндегі Киелі кітаптың койне грек тіліне аудармасының атауы. Ол кейде қысқартылып «LXX» деп аталады. Бұл аударма бөлім-бөлім болып б.з.д. 3-1-ші ғасырларда Алексндрия қаласында жасалған. Септуагинтаға Еврей Киелі кітабына кірмейтін кейбір басқа да жазбалар кіреді.

Септуагинта — Еврей Киелі кітабының еврей тілінен Ескендір Зұлқарнайынның (б.з.д. 356-323 жж.) заманынан бері Жерорта теңізінің шығыс бөлігінің ортақ тіліне айналған грек тіліне жасалған бірнеше аудармаларының ең ежелгісі. «Септуагинта» сөзінің мағынасы «жетпіс» деген сөзді білдіреді, олай аталу себебі, аңыз бойынша, осы еврейшеден грекшеге аударманы ІІ-ші Птолемей Филадельфостың кезінде (б.з.д. 285–246 жж.) жетпіс еврей ғалымы жасаған.

Көптеген протестант Киелі кітаптарында яһуди Киелі кітабының үлгісімен Септуагинтадағы қосымша кітаптар шығарылып тасталған. Рим католик Киелі кітаптарында солардың кейбіреулері сақталып қалған, ал Шығыс ортодокс шіркеуі Септуагинтадағы жазбадардың бәрін қабылдайды.

Септугинта көне замандарда өте жоғары бағаланған, Филон мен Йосефус Септугинта аударылғанда, оның аудармашыларын Құдайдың өзі жетелеп отырған деген пікір ұстанған. Көне латын аудармасымен бірге Септуагинта Киелі кітаптың көне славян тілі, сүрияни тілі (бірақ Пешиттаның емес), көне армян тілі, көне гүржі тілі және копт тіліндегі аудармалардың негізі болып табылады. Септугинтаның (LXX) мәсіхшілер үшін де маңызы зор, себебі Жаңа келісімде және елшілік әкелердің шығармаларында содан көптеген үзінділер келтіріледі. Яһудилер 2-ші ғасырдан бері Септугинтаны қолдануды мүлдем тоқтатқан болса да, қазіргі кезде ғалымдар тарапынан оған деген қызығушылық біршама жандануда. Өлі теңіз кітаптарының кейбіреулері масореттік мәтіннен басқа мәтінге негізделгенін көрсетеді. Көп жағдайда осы жаңадан табылған еврейше мәтіндер Септуагинтаға көбірек ұқсас болып отырады. LXX-тың сақталып отырған ең көне қолжазбалары (Ватикан және Синай кодекстері) 4-ға жатады.

## Кітаптарының кестесі

## Сілтемелер

## Тағы қараңыз
* Альфред Ральфс — Септуагинтаның кең тараған нұсқасының редакторы.
* Құжаттық болжам — көне еврей тіліндегі Таураттың құрастырылу тарихын зерттейді.
* Құмыранда табылған Танах — Өлі теңіздің маңындағы үңгірлерден табылған кітаптар LXX-тың куәгерлері бола алады.

## Сыртқы сілтемелер
### Жалпы

* Септуагинта институты 
* Септуагинтаның толық грамматикалық талдауы

Санат:Аударма
Санат:Киелі кітап аудармалары
Герман филологиясы

:*Бұл мақала осы пәннің тарихына бағышталған. Тілдердің өздері туралы мақаланы мынадан қараңыз: [[Герман тілдері]].*

**Герман филологиясы** — герман тілдерін өзара салыстыру жағынан немесе тарихи тұрғыдан зерттеумен айналысатын тілтанудың саласы.

Герман тілдерінің тарихы туралы зерттеулер тілдің ертеректегі құжаттары табыла бастаған 15-ші — 16-шы ғасырлардан бастап жүргізіле бастады. Бір жағынан бұл сол кездері ұлтшылдықтың пайда болуымен байланысты болса, екінші жағынан жалпы қызығудың латын, грек тілдерінен халықтық тілдерге қарай ауысуы себепті болды. Соның нәтижесінде, мысалы, Адам ата герман тілінде сөйлеген деген жорамалдар пайда болды. 1603 жылы Мельхиор Голдьаст орта жоғарғы неміс тіліндегі өлеңдер және оларды тілтану тұрғысынан түсіндіретін комментарий шығарды. Кейінірек ол көне жоғарғы неміс тілінде жазылған бенедиктин монахтарының ережелер жинағын да сондай кітап етіп шығарды. Англиядағы Коттонның өз жинағындағы қолжазбаларды зерттеуі көне ағылшын тілінің зерттеулерінің бастамасы болды.

17-ші ғасырда жүргізілген тілтанушылық зерттеулердің басты бағыты сөздіктер құрастыру болды (классикалық тілдер болсын, халықтың сөйлейтін тілдері болсын). 

Герман филологиясы толыққанды академиялық зерттеу бағыты ретінде 19-шы ғасырдың басында қалыптасты. Оның қалыптасуына Якоб Гримм секілді тілтанушылар үлес қосты. 19-шы ғасырда өмір сүрген маңызды ғалымдардың арасынан Һенри Суитті және Маттиас Лексерді атауға болады.

Қазіргі университеттердің ұйымдасу ерекшеліктеріне байланысты герман филологиясы бойынша зерттеулер ортағасырлық ағылшын, ортағасырлық неміс тілі мен мәдениетін зерттеулерімен байданысты жүргізіледі. Тек аздаған университеттер ғана салыстырмалы герман тілтануын жеке сала ретінде жүргізе алады.


Санат:Лингвистика
Вандал тілі

**Вандал тілі** — Гот тіліне жақын болған деп жорамалданатын 6-шы ғасырда жоқ болған герман тілі. Вандалдар, һасдингілер және сидингілер тайпалары басқа герман және герман-емес халықтырмен бірге (визиготтар, аландар және суевтер) солтүстік Португалия мен оңтүстік Испанияға басып кіріп, сонда қоныстанып алды. Содан соң 429 жылы әрі қарай солтүстік Африкаға қоныс аударды.

Very little is known about the Vandalic language beyond that it was East Germanic, closely related to Gothic. A small number of personal names of Vandalic origin in Испанша are known. 
Вандал тілі туралы оның гот тіліне жақын шығыс герман тілі екендігі ғана белгілі. Испан тілінде вандал тілінен қалған бірнеше жеке есімдер ғана белгілі.

Санат:Өлі тілдер
Санат:Шығыс герман тілдері
Алатау

**Елді мекендер:**

* Алатау – Алматы қаласының құрамындағы шағын аудан.
* Алатау – Алматы облысындағы қала.
* Алатау – Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы ауыл.
* Алатау – Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданындағы ауыл.
* Алатау – Түркістан облысы Төле би ауданындағы ауыл.

**Таулар:**

* Алатау таулары – Орталық Азия мемлекеттері мен Ресей Федерациясының Сібірдегі тау жоталарының жалпы атауы. 
*  Жетісу Алатауы – Тянь-Шаньдағы тау жотасы. 
*  Күнгей Алатау – Тянь-Шаньдағы тау жотасы.
*  Қырғыз Алатауы – Қырғызстандағы таулы жота.
*  Талас Алатауы – Тянь-Шаньның батыс сілеміндегі жота.
*  Іле Алатауы – Тянь-Шань тау жүйесінің солтүстігіндегі жота.
* Алатау – Ақтолағай жонының оңтүстігіндегі тау.
* Алатау – Мұңлы тауының оңтүстік-батысындағы тау.

**Басқа мағыналар:** 

* Алатау округі
* Алатау батыр
* Алатау сиыржоңышқасы
* Алатау сиыры
* Алатау бөденешөбі
* Алатау (кинотеатр, Алматы)
* Alatau (телеарна)
Шығыс герман тілдері

**Шығыс герман тілдері** — герман тілдерінің ішіндегі қазір сөйленбейтін («өлі») тілдер шоғыры. Жазба ескерткіштері сақталған жалғыз шығыс герман тілі — гот тілі, басқа тілдердің осы шығыс герман тілдерінің тармағына жататындығы тек жорамал ғана. Ол тілдер: вандал тілі, бургунд тіліжәне қырым гот тілі.

Иорданес, Прокопиус, Давел Диакон және басқалардың жазбаларына, тілтанушылық сипаттарына (қ. гот тілі), жер-су аттарына және археологиялық айғақтарға сүйене отырып, шығыс герман тілдерінде сөйлеушілер шамамен б.з.б. 600 – ca б.з.б. 300 жылдары Скандинавия түбегінен Одер және Висла өзендерінің аралығына қоныс аударған. Скандинавиялықтардың Померания мен солтүстік Польшаға ІІІ-ші кезеңнен бастап жасаған әсерінің қомақты болғаны сонша, кейде бұл аймақ Нордик қола дәуірінің мәдениетіне жатқызылады (Dabrowski 1989:73).

Археологиялық және жер-су аттарының айғақтары бойынша, бургундтар қазіргі Даниядағы Борнһольм аралынан шыққан (Көне норвег тілінде: *Borgundarholm*). 

Солтүстік герман тайпаларына туыстас шығыс герман тайпалары (вандалдар, бургундтар, готтар, ругтар және т.б.) Скандинавиядан көшіп шығып, Ельба өзенінің шығыс бөлігіне қоныс аударған.

## Тағы қараңыз
*Батыс герман тілдері
*Солтүстік герман тілдері
*Герман етістігі
*Шығыс герман күшті етістігі

## Түсініктер және сілтемелер

## Сілтемелер
*Dabrowski, J. (1989) Nordische Kreis und Kulturen Polnischer Gebiete. *Die Bronzezeit im Ostseegebiet. Ein Rapport der Kgl. Schwedischen Akademie der Literatur, Geschichte und Altertumsforschung über das Julita-Symposium 1986*. Ed Ambrosiani, B. Kungl. Vitterhets Historie och Antikvitets Akademien. Konferenser 22. Stockholm. ISBN 91-7402-203-2
*Demougeot, E. *La formation de l'Europe et les invasions barbares*, Paris: Editions Montaigne, 1969–74.
*Kaliff, Anders. 2001. *Gothic Connections. Contacts between eastern Scandinavia and the southern Baltic coast 1000 BCE &ndash; 500 CE*. 
* Musset, L. *Les invasions: les vagues germanique*, Paris: Presses universitaires de France, 1965.
* Nordgren, I. 2004. *Well Spring of The Goths. About the Gothic Peoples in the Nordic Countries and on the Continent*.

Санат:Герман тілдері
Қотыр қайың

**Қотыр қайың** немесе **Сүйелді қайың** () - синонимы:   -  қайың тұқымдасына жататын ағаш.

## Таралуы
Қайыңдар тұқымдасының  Солтүстік жарты шарда кеңінен таралаған. Бұрынғы КСРО-ның  Европалық бөлігінде Батыс Сібірде, Батыс Европада, Жерорта теңізі аймағы Балканда, солт Африкада, Алдыңғы және Орталық Азияда кездеседі. Қазақстан-ның жазық даласында: мысалы  жалпы сырт сілемдері, Тобыл-Есіл, Ертіс, Семей, Көкшетау, Мұғалжар, Ембі, Батыс және Шығыс Сарыарқа жотасы, Зайсан, Алтай, Тарбағатай, Жетісу Алатауы, Қырғыз Алатауы, Батыс Тянь-Шань т.б. 15 түрі өседі. Ең көп тараған түрі – Сүйелді қайың  ().

## Биологиялық сипаттамасы
Өмір сүру ұзақтығы - 100-150 жыл.  Ол көктемде ерте бүршік жарып, кеш жапырақ түсіретіндігімен ерекшеленеді.

Ағаштың  биіктігі 20 (кейде 30) м-дей, діңінің диам. 60 – 80 см-ге дейін, қабығы ақ түсті. 
Жапырағы сағақты, жиегі ара тісті, тілімденген, кезектесіп орналасады. 
Аталық гүл шоғы сырға тәрізді, бұтағының ұшында жетіледі. Аналық гүл шоғының жасыл түсті сырғалары, аталық сырғасына қарағанда едәуір қысқа болады, олар көктемде ағаш бүрінен дамиды. Қайың ағашы бір мезгілде жапырақ жарып, гүлдейді. 
Жемісі – ұсақ жаңғақша (оның ұзындығы 1,5 – 4 мм). Тұқымы тамыз – қыркүйекте піседі. 
thumb|left| Отто Вильгельм Томенің  ''Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz'' кітабынан сурет, 1885|180px

## Қолдануы
* Қайыңның  бүршігі мен жапырағында, гүлі мен діңінің қабығында  және ағашы мен шырынында  емдік қасиеттер бар. Оның бүршіктері мен жапырақтарының құрамында эфир майы, қара май, флавоноидтар, сапониндер мен С дәрумені бар. 
Медицинада бүршігі мен жапырағын бүйрек ауруларына қарсы ем ретінде қолданады.
* Қайың – ақ түсті қабығымен ерекшеленетін әдемі ағаш, оларды  елді мекендерді көгалдандыру, әсемдік үшін саябақтарда көшеттерінен немесе тұқымынан қолдан өсіреді. 
* Қайың ағашының бұтағы мен діңі берік, әрі шымыр. Сүрегі құрылыста және жиһаз жасау үшін, жас жапырағы мен бүрі және оның діңінде өсетін қайың қара саңырауқұлағы (чага) медицинада және парфюмерияда пайдаланылады. 
* Қайың қабығын тіліп, одан ағатын шырынды ішуге болады. Қайың шырынында 20%-дай қант, кальций оксиді және хош иісті заттар бар. Оны несеп жүргізетін, ішек құртын түсіретін, қан тазартатын дәрі ретінде пайдаланады. 
* Сүйелді қайыңды егіс қорғайтын орман алқабы үшін отырғызады. 
* Жанғыштық қасиеті жоғары болғандықтан, отын ретінде пайдаланады.
 
## Күтімі
Көп күтімді қажет етпейді. Жас көшетін алғашқы жылдары түзулеп өсірсе, діңі тік әрі әдемі болып өседі.

Қалемшелеу арқылы оңай көбейтіледі. 

## Қайың туралы өлең жолдары
Бүршігі мен қабығы – ем, шырыны бар,
Қасиетін қайыңның ұғыныңдар.
Теңеп оны сыланған сұлу қызға,
Сусын жасап ішеді шырынын бал.

## Галерея

Сурет:Sauerland-Winterimpression.jpg|
Сурет:Betula pendula subsp Fontqueri textura del tronco.jpg|
Сурет:Winter male catkins of European birch.jpg|
Сурет:Brosen betula2.jpg|


## Сілтемелер
*  Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт 
* 
* ''Берёза повислая'' на сайте www.ecosystema.ru
* ''Берёза повислая'' на сайте USDA NRCS

## Дереккөздер


Санат:Ағаштар
Санат:Еуразия флорасы
Герман тілдері

**Герман тілдері** — Үндіеуропалық тілдер шоғырының бір тармағын құрайтын өзара туыстас тілдер тобы. Осы тілдердің ортақ «ата-тілі» — б.з.б. 1-ші мыңжылдықтың орта бөлігінде солтүстік Еуропада қолданыста болған протогерман тілі. Протогерман тілі мен одан өрбіп шыққан тілдердің барлығына бірегей тілдік ерекшеліктер тән, солардың ішіндегі ең танымалы — Гримм заңы деген атпен белгілі дауыссыздардың өзгерісі. Солтүстік Еуропаны мекендеген герман тайпалары ІІ-ші ғасырдан бастап римдіктермен шекаралас аймақтарда қоныстана бастаған кезден бері герман тілдерінің ең алғашқы түрлері де тарихқа енді.

Ағылшын және неміс тілдері ең көп тараған герман тілдері болып табылады, оларда ана тілі ретінде сөйлейтіндердің саны тиісінше шамамен 400 және 100 миллион адамды құрайды. Бұл топқа басқа да ірі тілдер жатады: сөйлеушілер саны 23 миллион голланд тілі, 16 миллион адам сөйлейтін африкаанс тілі, ал солтүстік герман тілдеріне жататын төрт тіл: норвег, швед, исланд және фарер тілдерінде сөйлеушілердің жалпы саны — 20 миллион адам. SIL ұйымы құрастыратын *Ethnologue* тізімінде 53 түрлі герман тілдері келтірілген.

нобай|Герман тілдері

## Сипаттамалары
Герман тілдеріне төмендегі бірқатар қасиеттер тән:
# Үнді-Еуропалық шақ және аспектжүйесінің қарапайымданып, осы шақ және өткен шақ (кейде ол претерит деп аталады) болып өзгеруі.
# Етістіктердің үлкен тобының өткен шағы жалғау (/d/ немесе /t/) жалғануы арқылы жасалады. Бұндай етістіктерді герман әлсіз етістіктері деп аталады. Қалған етістіктердің өткен шағы оның негізіндегі дауысты дыбысты өзгерту арқылы жасалады. Олар герман күшті етістіктері деп аталады.
# Күшті және әлсіз сын есім дегендерді қолдануы. Яғни зат есімнің анықтылығына байланысты сын есімдердің жалғауларының өзгеріп отыруы.
# «Гримм заңы» деген атпен белгілі дауыссыздардың өзгеру құбылысы (Жоғары неміс тіліндегі дауыссыздар одан әрі өзгерді, бірақ оның себебі басқа, Жоғарғы неміс дауыссыздарының өзгеруі. Әсіресе: прото үнді-еуропалық тілдегі және басқа үнді-еуропалық тілдермен салыстырғанда п-ның ф-ға айналуы: padre (итал)- father(ағылшын)-p'hter(прото үнд-еур)).
# Шығу тегін басқа Үнді-Еуропа тілдеріндегі сөздермен байланыстыру қиын, бірақ герман тілдерінің ішінде кең тараған бірқатар сөздердің болуы. Герман субстраты туралы жорамал дегенді де қараңыз.
# Сөздердің екпінінің түбірге түсуі, одан кейін сөздің бірінші буынына түсуі.

Герман тілдерінің арасындағы айырмашылықтар басқа тіл шоғырларындағы, мысалы роман немесе славян тілдерінің ішіндегі тілдердің арасындағы айырмашылықтардан әлдеқайда көп. Тілдерде жалпы байқалатын аналитизмге деген үрдіс бойынша герман тілдерін де екі топқа бөлуге болады. Неміс, голланд, әсіресе исланд тілдеріндегі аналитизм деңгейі әлсіз, ал ағылшын, швед және африкаанс сияқты тілдерде аналитизм мейлінше күшті дамыған.

## Жазуы


Санат:Үнді-Еуропа тілдері
Тілдер
Готхольд Эфраим Лессинг

thumb|Готтһольд Ефраим Лессинг (1771)
**Готтһольд Ефраим Лессинг** ( 1729 жылғы қаңтардың 22-сі – 1781 жылғы ақпанның 15-і) —неміс жазушысы, пәлсапашысы, драматургі және өнертанушысы, Ағарту дәуірінің ең көрнекті өкілдерінің бірі. Оның пьесалары мен басқа еңбектері неміс әдебиетінің дамуына қомақты ықпал жасады.

## Өмірбаяны
Лессинг Саксония аймағындағы Каменц атты кішкене қалашықта дүниеге келді. Оның әкесі діни қызметкер және құдайтанушылық еңбектердің ауторы болған. 1737 жылдан бастап Каменцтегі латын мектебінде, 1741 жылдан бастап Майссендегі «Әулие Афра» мектебінде оқығаннан кейін ол Ляйпциг университетінде құдайтану және дәрігерлікті оқыды (1746-1748).

1748-1760 жылдары ол Ляйпциг пен Берлинде тұрып, Фоссише Цайтунг газетінде және басқа жерлерде шолушы және редактор ретінде қызмет атқарды. 1752жылы ол Виттенберг университетінде магистрлік дәрежесін алды. 1760-1765 жылдары ол генерал фон Тауентциеннің жеке хатшысы болып жұмыс істеді. 1765 жылы ол Берлинге қайтып оралып, екі жылдан кейін, 1767 жылы Һамбургтегі неміс ұлттық театрында драматург және кеңесші болып жұмыс істеу үшін кетіп қалды. Сол жерде ол өзінің болашақ жұбайы Ева Көнигті кездестірді.

thumb|Вольфенбүттелдегі үйі

1770 жылы Лессинг Вольфенбүттелдегі герцог Аугустың кітапханасында кітапханашы болып орналасты. Оның сондағы жұмысы көптеген саяхат-сапарлармен үзіліп отырды. Мысалы, ол 1775 жылы Леопольд ханзадамен бірге Италияға сапар шекті.

1776 жылы ол жесір болған Ева Көнигке үйленді. Ол 1778 жылы бір ұл босанып, қайтыс болды. Бала да көп ұзамай көз жұмды.

1781 жылғы ақпанның 15-інде Лессинг 52 жасында Брауншвайг қаласындағы шарап саудагері Анготтың үйіне сапар шеккенде қайтыс болды.

## Сыртқы сілтемелер

* 
* Лессингтің ғаламтордағы еңбектері (немісше)

Санат:Ағарту дәуірі философтары
Санат:Германия драматургтері
Санат:Германия жазушылары
Санат:Германия философтары
Санат:Неміс ақындары
Санат:Лейпциг университеті түлектері
Санат:1729 жылы туғандар
Санат:1781 жылы қайтыс болғандар
Жәнібек Нығметұлы Сауранбаев

**Жанбек Нығметұлы Сауранбаев** (5 мамыр, 1940 жыл- 24 ақпан 2016) - волейболдан әлем кубогының иегері, Еуропа және КСРО чемпионы, Еуропа чемпиондары кубогының екі мәрте иегері.
## Өмірбаяны
Әкесі Нығмет Сауранбаев - қазақ филология саласы бойынша тұңғыш ғылым докторы, академик, кезінде орысша-қазақша сөздікті құрастырып, жарыққа шығарған білікті маман. Кейіннен Қаз ССР Ұлттық ғылыми академиясының вице-президенті болды. Анасы Мария Иосифовна - шет тілдер институтының түлегі. 
* 1963 жылы Одақтың жастар құрамасы қатарына қабылданды. 
* Келесі жылы ерлер командасына шақырылды. КСРО құрамасы сапында көптеген жарыстарда олжаға кенелді. 
* 1965 жылы Түркияда Еуропа чемпионы атанды.
* 1966 жылы Польшада әлем кубогын иеленді. 
* Финляндия мен Мажарстанда өткен Дүниежүзілік универсиадада топ жарды. 
* Жанбек бес жыл бойы КСРО құрамасының дәнекері (связующий) болды. Және де аталмыш мемлекеттің бас командасына қабылданған Қазақстанның тұңғыш волейболшысы. КСРО-ның ұлтаралық саясаты салдарынан Сауранбаев 1964 және 1968 жылдардағы Олимпиядаға жіберілмеді.
* 1968 жылы КСРО құрамасынан кеткеннен кейін барлық күш-жігерін «Буревестниктің» өсіп-өрлеуі үшін жұмсады. Сол маусымды Сауранбаев командасы екінші орынмен қорытынды. Ал 1969 жылы Одақ чемпионы атанып, одан кейін қатарынан екі рет Еуропа чемпионы кубогын олжалады.
* 1988 жылдан бастап, осы күнге дейін Қаныш Сәтпаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетінің дене шынықтыру кафедрасының меңгерушісі.

## Дереккөздер

Санат:5 мамырда туғандар
Санат:1940 жылы туғандар
Санат:2016 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан волейболшылары
Санат:КСРО волейболшылары
Санат:КСРО-ның еңбек сіңірген спорт шеберлері
Санат:Волейболдан Еуропа чемпиондары
Санат:Волейболдан КСРО чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша волейболшылар
Шығыс қызарды

«**Шығыс қызарды**» () — 1960-шы жылдары Қытай Халық Республикасының бейресми әнұраны болған өлең. Өлеңнің сөзі солтүстік Шанси аймағының тұрғыны Ли Йоюанға телініп жүр, әні жергілікті халық өлеңіне негізделген. Ол осы өлеңді таңертең шығыстың қызарып, күннің көтеріліп бара жатқанын көргенде шабыттанып жазған деген әңгіме бар.

Бұл өлең барлық қалалар мен ауылдарда дыбыс зорайтқыштар арқылы таңертеңнен кешке дейін ойнатылған. Теле-радиохабарлар әдетте «Шығыс қызардымен» басталып, «Интернационал» әнұранымен аяқталып отырған. Оқушы-студенттер әр күні алғашқы сабағын осы өлеңді айтып барып бастауға міндетті болған. Мәдени төңкеріс кезінде Қытайдың ресми әнұраны Еріктілер маршының ауторы Тан Һан қуғын-сүргінге ұшырағандықтан, ресми әнұран орындалмайтын.

«**Шығыс қызарды**» деп коммунизмді, әсіресе маоизмді насихаттайтын «ән мен би жыры» да аталады. Ол Қытайда 1960-шы жылдардың басында шығарылып, 1965 жылы операның киноға түсірілген түрі де дайындалды. Онда Мау Зыдоңның жетекшілігіндегі Қытай коммунистік партиясының тарихы баяндалады. Операны қазір де копмакт-дискі мен бейнетаспада табуға болады.

1970-ші жылдардың екінші жартысында Дың Шаопиннің билік басына келуімен байланысты бұл өлеңнің Мәдени төңкеріспен байланысы күшті болғандықтан сирек орындалатын болды. Қазіргі Қытайда ол Маоның жеке басына табынуын еске түсіретін өлең ретінде қарастырылады. Әнұран ретінде онда не коммунистік партия, не Мау төраға туралы сөз қозғалмайтын Еріктілер маршы қайтадан қолданылып жүр.

**«Дуңфаң һуң»** («Шыңыс қызарды» немесе «Қызыл Шығыс» дегеннің қытайшасы) деп Қытайдың жер серіктерінің бір түрі аталған. Қытайдың ғарышқа ұшырған алғашқы жер серігі Dong Fang Hong 1 ұшырылған кезде оның ішіндегі арнайы радиоқұрылғы әуе толқындарына «Шығыс қызарды» әнұранын шығарып отырған.

**

## Қытайша сөздері
:   东方红，太阳升，
:   中国出了个毛泽东。
:   他为人民谋幸福，
:   呼尔嗨哟，他是人民大救星！

:   毛主席，爱人民，
:   他是我们的带路人，
:   为了建设新中国，
:   呼尔嗨哟，领导我们向前进！

:   共产党，像太阳，
:   照到哪里哪里亮。
:   哪里有了共产党，
:   呼尔嗨哟，哪里人民得解放！

## Пинійн
:Dōngfāng hóng, tàiyáng shēng,
:Zhōngguó chū liǎo ge Máo Zédōng,
:Tā wèi rénmín móu xìngfú,
:Hū ěr hei yo, tā shì rénmín dà jiù xīng!

:Máo zhǔxí, ài rénmín,
:Tā shì wǒmén de dài lù rén
:Wèi liǎo jiànshè xīn Zhōngguó,
:Hū ěr hei yo, lǐngdǎo wǒmén xiàng qiánjìn!

:Gòngchǎndǎng, xiàng tàiyáng,
:Zhào dào nǎlǐ nǎlǐ liàng,
:Nǎlǐ yǒu liao Gòngchǎndǎng,
:Hū ěr hei yo, nǎlǐ rénmín dé jiěfàng!

## Өлеңнің мағынасы
:Шығыс қызарды, күн көтерілді.
:Қытайда бір Мау Зыдоң пайда болды.
:Ол халықтың бақытын ойлайды,
:Еһһһе-һе, ол халықтың ұлы құтқарушысы.

:Мау төраға халықты сүйеді,
:Ол біздің жол сілтеушіміз,
:Жаңа Қытайды салу үшін,
:Еһһһе-һе,  ол бізді алға жетелейді!

:Коммунистік партия күн сияқты,
:Қайда нұрын түсірсе, сонда жарық.
:Коммунистік партия қайда болса,
:Еһһһе-һе, сол жерде халық азат болады!

## Сыртқы сілтемелер
* Таңғы күн

## Тағы қараңыз
*Коммунистік партия болмағанда жаңа Қытай жа болмас еді
*Һуңлаовай

Санат:Қытайдағы мәдени төңкеріс
Шәуешек

[thumb|290px|right|Орыс суретшісі [Верещагин, Василий Васильевич|Василий Васильевич Верещагинның «Шәуешектегі театрдың қирандылары» (1869-70) атты суреті.]]
**Шәуешек** (, , ; пинйін: Tǎchéng&nbsp;— Тачең)&nbsp;— Қытайдың Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы‎ндағы қала. Шәуешек округі () Іле Қазақ автономиялық облысына кіреді. Бұрынғы кездері бұл қала мен оның округі Ресейде **Тарбағатай** (ұйғырша:) деп аталған.

## Географиясы
Шыңжаңның солтүстістік бөлігінде, Тарбағатай жотасының етегінде орналасқан.

Қаланың батысында, оны Шығыс Қазақстан облысымен байланыстыратын жолдың бойында, одан 17 шақырым қашықтықта «Бакту» (巴克图) шекаралық бақылау-өткізу бекеті орналасқан. Оның Қазақстан жағы «Бақты» деп аталады.

## Халқы
Бүкіл Шәуешек округінің ауданы 98 824 шаршы километрді құрайды, тұрғындарының саны 892 397 жан (2000). 2000 жылғы санақ бойынша округтің ұлттық құрамы төмендегідей болған:

Шәуешек қаласының өзінде 1994 жылы бағаланғандай 56 400 адам тұрған.

Даурлар мен сібелер Шәуешек округіне Қиыр Шығыстан 1764 жылдары Қытайдың батыс шекарасын бекіту мақсатымен көшірілген.

Шәуешектегі Православ шіркеуі Мәдени төңкеріс кезінде қиратылған болатын, енді жергілікті орыс қауымдастығының серкелері оны қайта тұрғызуға жергілікті билік орындарынан көмек сұрауда.

## Экономикасы

## Тарихы
19-шы ғасырда бұл қала Ресей мен Қытайдың арасындағы маңызды сауда-саттық орталығы болған.

1865 жылы дүңген көтерілісінің кезінде қала қатты қираған.

## Сілтемелер
* Г.Е. Грум-Гржимайло, Тарбагатайский округ (ЭСБЕ, около 1898 ж.)
*  М.А. Чертыков, "Тарбагатайские кыргызы" 


Санат:Қытай қалалары
Нерчинск келісімі

**Нерчинск келісімі** (, қытайша: 尼布楚 條約, Pinyin: Níbùchǔ tiáoyuē) — Ресей мен Цинь империясының арасында жасалған алғашқы келісім. Бұл келісімге 1689 жылғы тамыздың 27-сінде қол қойылды. Бұл келісімнің жасалуының себебі — Приамурье аймағы үшін болған Ресей-Мәнжу шекара қақтығыстары болды. Қол қоюшылар — Чиң императорының атынан Соңғотү, орыс патшалары І-ші Петр және V-ші Иванның атынан — Федор Головин болды.

Осы келісім бойынша, Ресей Жапон теңізіне шығу үшін өзіне жер алмайтын болып міндеттелді және Қытайда орнаған Чиң мемлекетімен сауда-саттық қатынастарын орнатты. Орыстың Қытай мен Ресейдің арасындағы даудың себебі болған Албазин бекінісінің тұрғындары шығарылып, бекіністің өзі қиратылуға тиісті болды. Екі елдің арасындағы шекара Становой жотасы мен Аргун өзені бойынша орнатылды.

Келіссөздердің басы-қасында болған екі иезуит — Жан-Франсуа Гербильон және Томас Перейра келісімді үш тілге — орыс, мәнжу және латын тілдеріне аударды, бірақ олардың арасында елеулі айырмашылықтар болды. Келісімнің ресми қытайша аудармасы болған жоқ. 1727 жылы Кяхта келісімі деген жаңа келісім жасалды, ол бойынша Кяхта қаласы керуен саудасына ашылып, екі империяның арасындағы шекаралар одан әрі айқындалды. 

Екі келісімнің шарттары 1858 жылғы Айгун келісімі мен 1860 жылғы Пекин келісімінің шарттары бойынша Ресейдің пайдасына өзгертілді. Ресей-Қытай шекарасы өзінің қазіргі қалпына келді.

## Сілтемелер




## Сыртқы сілтемелер
* Ресей-Қытай шекарасы: қазіргі жағдайы 

Санат:Маншың тарихы
Санат:1689 жылғы оқиғалар
Нерчинск келісімі
Нерчинск келісімі
Санат:Халықаралық конвенциялар
Ким Ир Сен

**Ким Іль-суң** (* , Ким Ильсо́н*) (*[[1912]] жылғы сәуірдің 15 – [[1994]] жылғы шілденің 8*) — Солтүстік Кореяның 1948 жылдың басында негізі қаланғаннан бастап 1994 жылы қайтыс болғанға дейін жетекшісі болған саясаткер және әскери қолбасшы. Ол 1948 жылдан 1972 жылға дейін сол елдің бас министрі, 1972 жылдан 1994 жылы қайтыс болғанына дейін елдің президенті қызметтерін атқарды. Сонымен бірге ол Корея Жұмысшы партиясының Бас хатшысы болып қызмет атқарды. Солтүстік Кореяның  жетекшісі ретінде ол елдің бағытын марксизм-ленинизм идеологиясынан өзі дамытып шығарған *«Чучхе»* бағытына өзгертіп, өзінің жеке басына табынуды орнатты. Солтүстік Кореяда оған ресми түрде *«Ұлы Көсем» («Видеһан сурйоң» 위대한 수령)* деген атақ берілген, ал елдің конституциясында ол *«Республиканың Мәңгі Президенті»* деп аталған. Оның туған және қайтыс болған күндері Корей Халық Демократиялық Республикасында жұмыс істемейтін күн болып белгіленген.

## Балалық және жастық шағы
Ир Сеннің өмірбаяны аңыз бен түсініксіз жайттарға толы. Сондықтан оның шынайы өмірбаянын білу оңай емес.
Ким Сон Чжудің айтуынша, Ким Ир Сен 1912 жылы 15 сәуірде Пхеньянға жақын маңдағы *"Намни" (қазіргі Мангёндэ)* қыстағында дүниеге келген. Әкесі Ким Хён Чжик ауыл мектебінде мұғалім болған. Анасының аты — Кан Бан Сок. Олардың отбасысы зиялы адамдардан тұрғандықтан, сол уақыттың бас қа зиялылары секілді қарапайым, тұрмыстық жағдайы аздап нашарлау болған.
1964 жылы Жапонияда шыққан бір кітапта оны Чхинчжондағы анасының үйінде дүниеге келіп, Мангёндэ ауылында өскен дейді.

## Кимнің есімі және тұлғасы
Ол 2 мәрте КХДР Батыры (*[[1953]], [[1977]]*), КХДР Еңбек Ері (*[[1956]]*) атақтарын алды. Кеңес Одағы оны *[[1972]]* жылы Ленин орденімен марапаттады.

## Еңбектері
Ким Іль-суң көптеген кітап болып басылыпжарыққа шыққан еңбектердің авторы болып табылады. Оның еңбектері Корея Жұмысшы партиясының баспасында жарыққа шығады, солардың арасында *«Ким Іль-суңның еңбектерінің толық жинағы»* және *«Ким Іль-суңның таңдамалы еңбектерінің жинағы»* деген екі жинақты атауға болады. Оларға Жаңа жыл қарсаңында және басқа да түрлі жағдайларда сөйлеген сөздері де кіргізілген.

## Тағы қараңыз
* Қырғиқабақ соғысы
* Пролетариат диктатурасы

## Дереккөздер


Санат:Антиревизионистер
Санат:Коммунистік жетекшілер
Санат:КХДР саясаткерлері
Амфитеатр

thumb|right|200px|Римдегі Арле амфитеатрінң ішкі көрінісі
**Амфитеатр** – түрлі ойындар мен сайыстарды тамашалауға арнап, Көне Рим жұрты салған алып құрылыстар. Мұнда тағы аңдарды қуу, талату, гладиаторлар сайыстары өткізіліп тұрған. Амфитеатрдың ортасында дөңгелек майдан алаңы бар, көрермендердің орындары тұйық шеңберленіп келеді де, сатылай көтеріле береді. Амфитеатрдың бізге жеткен түрлері Римнен (Колизей), Веронадан, Помпейден, Арле мен Нимнен және Рим империясының (қазіргі Италияның), т.б. қалаларынан кездеседі. Қазіргі ұғымда амфитеатр - көрермендер залындағы партерден кейінгі орындар.
thumb|200px|Колизей|left

**Амфитеатр** — геоморфологияда — беткейлердің жарты шеңберленіп тұйықталуы. Пайда болуы жағынан мұздықтық (цирктер, карлар, морена шеттерінің белдері), жылжымалы (жылжымалы массаның үзілген шұңқыры) немесе жанартаулық (кальдерлер) болып бөлінеді.

**Амфитеатр** (грек. атрһі — екі жақтан, айнала; theatron — ойын-сауық көрсетілетін орын)— Ежелгі Грекия театрларында шоқылар баурайына жартылай шеңбер сияқты айналдыра салынған көрермендер орны. Ежелгі Римде — гладиаторлық шайқастарға және тағы аңдарды қуып ұстауға арналған үсті ашық ғимарат, мұнда көрермендер орны ортадағы сопақша аренаны қоршалай сатылап орналасқан.

## Дереккөздер


Санат:Ғимараттар мен құрылыстар
Санат:Ежелгі Рим
Амфиболит

thumb|Амфиболит
**Амфиболит** – қоңырқай реңді (қоңыр, қара қошқыл, қою жасыл), жік-жапсарлы немесе шомбал нақышты метаморфтық тау жынысы. Минералдық құрамы негізді мүйізталшықтан және орта плагиооклаздардан тұрады; онда аздар гранат, эпидот, биотит, диопсит, т.б. минералдар ұшырасады. Амфиболит орта және негізді құрамды магмалық жыныстардан, кейбір шөгінді жыныстардың метаморфтануы нәтижесінде қалыптасады. Қара түсті амфиболиттер әшекей және қаптама тастар ретінде жиі қолданылады.

Санат:Геология
Амнезия

**Амнезия** ( – ұмытшақтық, есінен айрылу) еске түсіру және есте сақтау қабілетінің жоғалуы нәтижесінде адам жадының нашарлауы немесе жойылуы. Амнезия *үдемелі амнезия*, *бекімелі амнезия*, *ретроградтық амнезия* және *антероградтық амнезия* болып бөлінеді.
*Үдемелі амнезияға шалдыққан адам көргенін тез ұмытып қалады. Бірте-бірте алдында болған жағдайларды да ұмытып, зердесінен біржолата шығарады. Мұндай сырқат ессіз күй, терең ұйқыға кету (сопор), паталогиялық маскүнемдік  салдарынан болады.
*Бекімелі амнезияға ұшыраған адам жаңалықтарды сол бойда қабылдай алмайды. Бірақ бұрынғы және кейінгі зердесі сақталады. Ол, көбінесе, Корсаков психозы, иіс газымен улану, бастан жарақаттану салдарынан болады. 
*Ретрогадтық амнезия психикалық ауру кезінде пайда болады. Онда адам не істегенін ұмытып қалады. 
*Ал антеретроградтық амнезияға шалдыққан адам аурудан кейінгі жағдайды ұмытады.

Амнезияның соңғы  екі түрі көбінесе қабаттаса жүреді.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Санат:Аурулар
Санат:Психикалық процестер
Аметист

**Аметист** (грек) – минерал, кварцтың күлгін, көгілдір күлгін мөлдір түрі. Қысқа призмалы жеке кристалдар немесе топталып друза түрінде кездеседі. Түсі құрамындағы темір қоспасына және қыздыру температурасына байланысты өзгереді. Төменгі температуралы гидротермальды желілерде түзіледі. Аметистің әсем бояулы ірі кристалдары асыл тасқа жатады, зергерлік істе қолданылады. Жасанды **аметист** алу өндірісі де жақсы дамыған.
## Географиясы
Аметист Бразилия, Уругвай, Оңтүстік Корея, Ресей, және Үндістанда өндіріледі.
thumb|Музейдегі аметист кесегі|thumb

## Cілтемелер
* 
* 

## Сілтеме


* http://mineral.galleries.com/minerals/gemstone/amethyst/amethyst.htm 
* http://mindat.org/min-198.html
* http://gemstone.org/gem-by-gem/english/amethyst.html

Санат:Геология
Ағартушылық дәуірі

**Ағартушылық дәуірі** () — 18-19 ғасырларда дамыған идеялық ағым. Оның өкілдері ізгілік, әділеттілік идеялары мен ғылыми таным-білім негіздерін тарату жолдары арқылы қоғам кемшіліктерін түзетуге, оның талғам-талаптарын, саясатын, тұрмысын өзгертуге күш салды. Ағартушылар қатарында 
* Вольтер, 
* Руссо, 
* Монтескье, 
* Гердер, 
* Лессиң, 
* Шиллер, 
* Гете, 
* Десницкий, Козельский, 
т.б. болды. Олар өз уағыздарын, қоғамның барлық топтары мен жіктеріне, әсіресе, билік иелеріне бағыштады. Қоғамдағы кертартпа көріністердің бәрі адамдардың надандығынан, олардың өз табиғатын өзі түсінбеуінен деп білді. Ағартушылық шіркеулік идеология ықпалына, діни догматтарға, схоластикалық ой-ағымдарына қарсы болды. Ағартушылар қоғам дамуындағы сананың айқындаушы рөлі туралы түсініктерге ден қойды. Ағартушылық 18 ғасырдағы әлеуметтік көзқарастардың қалыптасуына едәуір ықпал етті. Шығыс елдерінде бұл ағым біршама өзіндік сипатта өркен жайды.

## Қазақ ағартушылары
* Абай Құнанбайұлы
* Ыбырай Алтынсарин
* Шоқан Уәлиханов
## Дереккөздер

Санат:Философия тарихы
Санат:Тарихи кезеңдер
Санат:Ағарту
Санат:Батыс мәдениеті
Санат:Прогресс
Амнистия

**Амнистия** немесе **рақымшылық** (грекше αμνηστια – кешіру) — адамдардың белгісіз бір тобын мемлекет басшысының немесе өкіметтің жоғары өкілетті органының шешімімен қылмыстық жазадан босату.

Амнистия жалпы (қылмыстық кодекстің белгілі бір баптары бойынша сотталған немесе қылмыстық жауапкершілікке тартылған барлық адамдар үшін) немесе ішінара (рақымшылық ету) болуы мүмкін. Амнистия актісімен кейде сотталу фактісі алынып тасталады. Қазақстанда айыптау үкімі заңды күшіне енген жеке адамға қатысты рақымшылық ету актісін Қазақстан президенті шығарады. Амнистия актісі аса ауыр қылмыс жасаған адамдарға, кісі өлтіргендер мен жазаны өтеу кезеңінде тәртіп бұзған адамдарға қолданылмайды.

Қылмыс жасаған адамды жазалаудан толық, немесе ішінара азат ету не болмаса сотпен тағайындалған жазаны барынша жеңіл жазамен ауыстыру. Бұл сонымен қатар жазасын өтеп келген адамдардан сотталғандығын алып тастау. Рақымшылық құқы әдетте елдің ең жоғарғы өкілетті органы мен (немесе) Президенті арқылы танылады. Казақстанда Рақымшылық туралы актіні Республиканың Парламенті шығарады.

## Тағы қараңыз
* Саяси рақымшылық

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Үфі

**Үфі** (, ) — Ресейдегі қала, Башқұртстан Республикасының астанасы.

## Тарихы
1574 жылы Қазанның атаманы Михаил Нагой басқаратын казак орыстардың күшімен салынған. Үфі қамалының салынуы - орыстардың Ноғай ордасымен 1571 жылының келісімді бұзуы еді. Башқұрт тарихшылардың пікірі бойынша Үфінің орнында бұрынғы заманда ежелгі қала болған. 1708 жылынан бастап Үфі Қазан губерниясының құрамына кіреді. 1728 жылы Үфі провинция орталығына айналды. 1744-1781 жылдары Орынбор губерниясының құрамында. 1781 жылдың желтоқсан айында Үфі тағы да провинция орталығы болды. 1796 жылдары Орынбор губерниясының құрамына кіреді. 1802 жылы губернатор тұратын қалаға айналды.
1865 жылынан бастап Үфі губерниясының орталығына айналады. 1918 жылының қыркүйектің 23-ші жұлдызында Үфі қаласында Бүкілресейлік Уақытша Үкімет ұйымдастырылған. 1919 жылы ол Омбы қаласына көшеді. 1919 жылы Башқұрт Аутономиялық Кеңес Социалистік Республикасы құрастырылған. 1922 жылының маусым айында Үфі губерниясы мен Башқұрт АКСР біріктірілген. Үфі қаласы аутономиялық Башқұртстанның астанасы болды.

## Жағрафиясы
Үфі қаласы Ақеділ өзенінің жағасында, Үфі мен Дем өзендері құйылатын жеінде, Оңтүстік Орал тауларынан батысқа қарай 100 шақырым қашықтықда орналасқан. Қала қоңыржай климат белдеуінің орманды дала аумағында орналасқан. Жазы жылы, қыс суық және ұзақ. Көлемі - 753,7 шаршы шақырым. Ірі көлік торабы, маңызды ғылыми және өнеркәсіп орталығы. Үфі Екатеринбург уақыты сағат белдеуінде орналасқан. Гринвич сағат белдеуімен салыстырғанда, қысқы кезде +5 сағатты, жазғы кезде +6 сағатты қосу керек.

## Халық саны
Үфі қаласының халық саны 1 023 000 (2007 жылғы мәлімет). Ресейдің үлкен қалаларының арасында Үфі 11 орын алады. Халықтың 45,5% еркектер, 54,5% әйелдер. Қалалықтардың 15,6% кәмелетке жетпеген балалар, 65,8% жұмыс істеуге қабілетті ересектер, 18,6% қарт адамдар. Жұрттың жарымы - орыстар (50,5%), қалғандары - татарлар мен башқұрттар. Соңғы жылдарында халық саны көбейеді. Мұның негізгі себебі татарлар мен башқұрттардың ауыл аумағынан астанасына келуі.

## Бауырлас қалалары
*  Анкара, Түркия
*  Һалле, Германия
*  Шэньян, Қытай

## Сыртқы сілтемелер


Санат:Башқұртстанның аудандар орталықтары
Санат:1574 жылы құрылған елді мекендер
Санат:Ресей республикалары елордалары
Санат:Башқұртстан қалалары
Брюссель

**Брюссель** ( ,  ) — Бельгияның ең ірі қаласы және астанасы, әрі Еуропа одағының әкімшілік орталығы. Брюссель 10 ғасырдағы Чарлмагненің немересі негізін қалаған бекініс қалашығынан  миллионнан астам тұрғыны бар ірі қалаға айналды.

Текст мәтініне байланысты Брюссель сөзі Брюссель-Астаналық аймағының Брюссель қаласы деп аталатын (176,545 тұрғыны бар) мағынаны, Брюссель-Астаналық Аймақ (2017 жыл 1 ақпанына сәйкес 1,067,162 тұрғыны бар) мағынасын, немесе, Брюссель метрополитен (астаналық) аймағын (2,100,000-ден 2,700,000-ге дейін тұрғыны бар) білдіруі мүмкін. 

Брюссель іс жүзінде ЕуроОдақ астанасы болып есептеледі.
thumb|Bilingual signs in Brussels
[150px|thumb|left|[Manneken Pis Брусселдегі ең танымал ескерткіш]]
Ресми түрде Брюссель екі тілді болып есептеледі: француз және голлан тілді.

## Бауырлас қалалар
*  Akhisar, Түркия
*  Atlanta, АҚШ
*  Берлин, Германия
*  Beijing, Қытай
*  Монреал, Канада 
*  Макау
*  Мадрид, Испания
*  Washington, D.C., АҚШ
*  Kiev, Украина
*  Бреда, Нидерланд
*  Прага, Чехия
*  Ljubljana, Словения

## Дереккөздер

Санат:Бельгия коммуналары
Санат:Еуропа елордалары
Санат:Брюссель
Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров

**Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров** (шын есімі **Жақсылық Үшкемпірұлы Әмірәлиев**)  6 мамыр 1951 жыл Дихан ауылы, Свердловск ауданы, Жамбыл облысы  – 2  тамыз 2020) — грек-рим күресінің палуаны, спорт шебері (1971), Халықаралық спорт шебері (1975), Еңбек сіңірген спорт шебері (1980), алтын медальге иеленген қазақтан шыққан тұңғыш Олимпиада чемпионы (Мәскеу, 1980), Әлем чемпионы (1981), әлем кубогының күміс жүлдегері (1982), екі дүркін Кеңес Одағының чемпионы (1975, 1980), Қазақ КСР еңбек сіңірген жаттықтырушысы.

## Биографиясы
Дулат тайпасының Шымыр руының Бестерек бөлімінен.
* 1980 жылы ХХІІ Олимпиада ойындарында Мәскеуде жеңіске ие болды. Бірнеше рет Грек-рим күресінен КСРО біріншілігінің жеңімпазы, КСРО халықтарының VI жазғы спартакиадасының жеңімпазы, 
* 1981 жылы әлем чемпионы, 
* 1982 жылы әлем кубогінің күміс жеңімпазы,
* 1974-1984 жылдар Қазақ КСР мемлекеттік спорт комитетінде нұсқаушы. 
* 1984 жылы Красноярск қаласында жалауын көтерген КСРО кубогында 33 жастағы Жақсылық Үшкемпіровты үлкен спорттан шығарып салу рәсімі жоғары деңгейде ұйымдастырылды.
* 1984-1993 жылдар республикалық кәсіподақ комитетінің спорт мектебінің директоры. 
* 1993 жылдан «Жақсылық» спорт клубының директоры.

## Марапаттары
Жақсылық Үшкемпіров спорттағы жетістіктері үшін «Құрмет белгісі» орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған .

## Отбасы
Анасы – Күнтөре Әміралиева.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысында туғандар
Санат:Қазақстанның Еңбек Ерлері
Санат:КСРО-ның Олимпиада чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша балуандар
Санат:КСРО балуандары
Санат:Күрестен Олимпиада чемпиондары
Санат:1980 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Алтынбек Қоразбайұлы Қоразбаев

**Алтынбек Қоразбайұлы Қоразбаев** (1 ақпан 1948 жыл, Меркі ауданы, Жамбыл облысы) — кеңестік және қазақстандық композитор мен әнші, Қазақстан халық әртісі, Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының иегері, Қырғызстанның Халық әртісі.

## Өмірбаяны
Үшінші сыныпта оқып жүргенінде Бескемпір ағасы Қоразбаевқа сегіз ішекті мандолинді қаладан әкеп берді. Оның өзі де орыстың әлде бір частушкаларын, әндерін шебер орындайтын. Оның тағы да бір серігі гармошка болды. Ол он екі жасынан бастап гармошканы қайда барса, сонда алып жүретін әдет шығарды. Осылай Қоразбаев қос музыкалық аспапты игеріп ән салу өнеріне алғаш қадам басты.

Ағасы Бескемпір Қоразбаевты Жамбылдағы мәдени ағарту училищесіне он бес жасында оқуға тапсырады. Училищенің директоры Қырғызбай Айнағұлов еді. Осында Қоразбаев пианиноны ойнауды үйренсе, ұстазы Әбілахат Төлешов домбыраны тартуды үйретті. Енді ол төрт музыкалық аспапты ойнауды игерді. Қоразбаев, әсіресе, күй тартуға құмарлана түсті. Әрине Құрманғазының «Сары арқасы», «Адай» күйлері қай қазақтың делебесін қоздырмаған. Сол жылдары Алтынбек баянда ойнауды да игерді.

Алтынбектің ұстаздарының кейбіреулері оны Мәскеу немесе Ленинград музыкалық жоғары оқу орындарына баруға үгіттейді. Училищені сол жылдары Шора Теміров басқарды. Шора Теміров Алтынбекті жетелеп әкеліп консерваторияның дирижерлік бөліміне оқуға орналастырады. Мұндағы ұстазы — Алдаберген Мырзабеков. Ұстаз Алтынбекті оқып жүрген кезінде-ақ, Құрманғазы атындағы оркестрге өткізеді. Сонда ол 1973 жылға дейін домбырашы болады. Алтынбек оркестр құрамында Финляндия, Қазақстан мен Ресейдің біраз қалаларына, елді мекендеріне барып өнерін көрсете бастайды. Оның есінде әсіресе Қазақстан халық әртісі Ғарифолла Құрманғалиевпен бірге Гурьев облысына 1972 жылы баруы өнерінің бір белесі болып танылады. Сол жылдары ол Кененнің «Бозторғайын» «Базар-Назарын» және «Қайран жастық» әндерін орындаған.

1973 жылдан Жамбыл облыстық «Алатау» эстрадалық ансамблінің көркемдік жетекшісі, сонан соң облыстық филармония директоры болып істеді. Халық сүйіп тыңдайтын «Қара кемпір», «Қара шал», «Шашбаулым», «Сырғалым», «Аяулы Таразым», «ата», «Сағындым  атамды» әндерінің авторы.

## Марапаттары
[нобай|оңға|Қоразбаевтың домбырасы, [Домбыра күніне орай Орталық Мемлекеттік Мұражай көрмесі, 2025 жылғы шілде]]

Мәдениет саласындағы жоғары жетістіктері үшін Қоразбаевқа 
* Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы
* «Қазақ КСРның Еңбек сіңірген артисі»
* 1993 жылы «Қазақстан халық әртісі»	
* 1994 жылы «Қырғызстан Республикасының халық артисі» құрметті атақтары
* 2004 жылы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығы
* 2010 жылы Парасат ордені
* 2016 жылы елбасының қолынан ІІІ дәрежелі Барыс ордені
* 2021 жылы 1 дәрежелі Барыс ордені берілді.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Алтынбек Қоразбаевтың «нағашылары» көбейдi 

Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:Қырғызстан халық әртістері
Санат:КСРО сазгерлері
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:КСРО музыка педагогтары
Санат:Қазақстан музыка педагогтары
Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері
Санат:Қазақстан академиялық музыканттары
Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Плутон (ергежейлі ғаламшар)

**Плутон** (таңбалары:  және ) &mdash; Күн жүйесінің сыртқы жағында айналатын ергежейлі ғаламшар.

Күн мен Плутонның арасындағы қашықтық 7 миллиард 307 миллион шақырымға сәйкес. Күннен алыс болғаннан Плутонның бетіндегі температура -270 дәрежеге Цельсий бойынща сәйкес.

Плутон Күнді 248 жылда бір рет айналады, яки Плутонның жылы ұзақ.

Плутон жоғарғы ғаламшарларының тобына кіреді, ал оның физиологиялық ерекшелері бойынша оны Жер тобы ғаламшарларының бірі деуге болады. Плутонның диаметрі небәрі 3000 шақырым. Күшті телескопқа қарап фотосурет түсіргенде, Плутон сол суреттерінде кішкентай жұлдыз сияқты көрінеді.

Уранның қозғалысын байқап, ғалымдар жаңа дененің орбитасы мен көрінетін орбитасының айырмашылығын көріп, Нептунның ар жағында тағы бір ғаламшар бар екенің түсінді. 1930 жылының ақпан айының 18 жұлдызында жас астроном Клайд Томбо АҚШ-тың Лоуэлл обсерваториясында зерртеу жасап, Плутонды ашқан.

Ғаламшардың атауы көне гректердің "өлім әміршісі" Аидтың атына сәкес, латын тілінде Аидты "Плутон" деп атаған.
нобай|солға|Плутон басқа планеталарға қатысты
нобай|солға|Плутонның шағын жерсеріктері

1 мамыр 1930 жыл Обсерватория Pluto планетасының атауын тапсырды. 2006 жылғы 24 тамыз. Эрис табылғаннан кейінгі уақыттарда Плуто Күн Жүйесінің кәдімгі планетасы деп саналып, күллі планеталар санатына ауыстырылды.

## Дереккөздер

Санат:Күн жүйесі ғаламшарлары
Санат:Ергежейлі ғаламшарлар
Санат:Күн жүйесі ғаламшарлары
Миссионерлік

**Миссионерлiк** – дiни ұйымдардың iлiмдерiн таратуға арналған дiни және саяси қызмет. Миссионерлiк ұйымдардың шоқындыру саясаты Африка және Азия халықтары арасында қарқындап, мақсатты түрде жүргiзiлiп отыр. Миссионерлiк ұйымдарға бiрқатар елдердiң мемлекеттiк құрылымдары, қайырымдылық қорлары, үкiметтiк емес ұйымдар, қаржылық топтар материалдық және моральдық тұрғыдан көмектесiп, ортақтаса жұмыс жасайды. Миссионерлер баратын ел халқының дiнiн, тарихын, әдет-ғұрпын, дiлi мен психологиясын зерттеп бiлiп барады.

Көптеген миссионерлер жергiлiктi халық басым елдi мекендерде тұрып, сол халықтың тiлiн, әдет-ғұрпын, мiнез-құлықтарын өз қызметтерiн табысты атқару үшiн жетерлiктей деңгейде зерттеп, үйренедi. Елiмiзде протестанттық және неопротестанттық шiркеулердiң миссионерлiк қызметтерi халқымыздың дiни бiрлiгi мен ынтымақты өмiрiне керi әсерiн тигiзедi.

Жұмыссыздар, өмiрден өз орнын таппағандар, рухани iзденiсте жүргендер, жеке басы және отбасындағы психологиялық қиындықтарға төзе алмағандар, Ислам дiнiн терең бiлмейтiндер, әсiресе жастар миссионерлердiң үгiт-насихатына тез iлiгедi. 

Санат:Дін