open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кішкене нарқызыл

**Кішкене нарқызыл** – Сарыбұлаққұм құмының оңтүстігіндегі қоныс. Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы Құйылыс ауылының батысында 27 км жерде орналасқан. 

Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 12 км-ге созылып жатыр, енді жері 4 км. Ырғыз өзенінің аңғарында. Шығысында Үлкен атты қоныс жатыр. Қонысты бойлай Арықбай, т.б. көптеген қыстаулар орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы қоныстары
Санат:Ырғыз ауданы географиясы
Кішкенесор (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Кішкенесор** – Шағалалытеңіз көлінің алабындағы тұзды көл. Қамыстысай аңғарында орналасқан. 

## Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданы Рощинское  ауылынан 9 км жерде; теңіз деңгейінен 124 м биіктікте. 

## Гидрографикасы
Аумағы 7,7 км2, ұзындығы 4,2 км, енді жері 2,5 км, жағалау бойының ұзындығы 10,8 км. Көктемгі еріген қар және жауын-шашын суларымен толысады. Қараша айында суы қатып, сәуірде ериді. 

## Жағалау сипаты
Қазаншұңқыры дөңгелек пішінді, жағалауы тік жарлы келген. Оңтүстік жағалауынан көктемде жылға құяды. Су жиналатын алабы – төбелі-белесті жазық, 40%-ы жыртылған, қалған бөлігінде бетегелі-боз шөп өскен. Жағалауы мал жайылымдық.

Санат:Ертіс су алабы көлдері
Санат:Тайынша ауданы көлдері
Кішкенесор (Ақмола облысы)

**Кішкенесор** – Сілетітеңіз көлінің оңтүстігіндегі тұзды тұйық көл. 

## Географиялық орны
Ақмола облысы Ерейментау ауданы Бестөбе кентінің оңтүстік-шығысында 14 км жерде орналасқан. Сілеті өзені алабында. Теңіз деңгейінен 173,5 м биіктікте.

## Гидрографикасы
Аумағы 4,4 км2, ұзындығы 3,2 км, енді жері 1,7 км, жағалау бойының ұзындығы 15 км. Көл қазаншұңқырының жағалауы жарлауытты, сортаңды-батпақты келген. Жауын-шашын және жер асты суларымен толысады. Қарашаның 2-жартысында суы қатып, сәуірдің 1-онкүндігінде ериді. Алабы мал жайылымы.

Санат:Ерейментау ауданы көлдері
Санат:Сілеті су алабы
Кішкенесортаң

**Кішкенесортаң** – Арал қарақұмының солтүстік-шығысындағы қоныс. Ақтөбе облысы Ырғыз ауданында орналасқан. 

Солтүстігінде Байқұм төбесі, шығысында Кеңшағыл құмы, оңтүстігінде Шәмбет артезиан құдығы, батысында Барғақұм төбесі жатыр. Кішкенесотаң қонысы солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 13 км-ге созылған, енді жері 2–3 км. Теңіз деңгейінен шамамен 95 м биіктікте.Жер бедері құрғақ аңғарларға ұқсас сор немесе көл тізбектерінің ойыстарынан қалыптасқан.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы қоныстары
Санат:Ырғыз ауданы географиясы
Кішкене Табаққалған

**Кішкене Табаққалған** – Табақкеңтатыр аңғарының шығысындағы шоқылы тау. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Ақтоғай ауданында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 661 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 3,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 2,5 км. 

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Беткейі көлбеу, пішіні дөңгелек тәрізді. Силур жүйесінің жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Сортаңды сұр топырақ жамылғысында жусан, баялыш, көкпек, т.б. өседі.

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) таулары
Кішкентай тастемір

**Кішкентай тастемір**– Қалмаққырылған өзеннің төменгі ағысындағы қоныс. Қарағанды облысы Ұлытау ауданы Тастемір төбесінің бойында орналасқан. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта созылып жатыр. Жер бедері белесті-төбешікті және маңындағы Иткеткен артезиан құдығының жылғаларымен тілімденген. Солтүстігінде Киіктөбе төбесі, шығысында Ақсай қонысы, оңтүстік-шығысында Көкбұлақ бұлағы, оңтүстік және оңтүстік-батыс бөліктерінде Мойынқұм құмы орналасқан.

## Сілтемелер


Санат:Қазақстан қоныстары
Санат:Қарағанды облысы географиясы
Кіші айыркөл

**Кіші айыркөл** – Торғай және Өлкейек өзендерінің суайрығындағы сор алқабы. Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы Дүкен ауылының шығысында 17 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 90 м биіктікте жатыр. 

Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 18 км-ге созылған, енді жері 5 км. Көктем айларында Өлкейек өзенінің сағасындағы ұсақ көлшіктерден жылғалар ағып, кіші айыркөл сорына құяды. Сор алқабының басым бөлігі батпақты. Жазда кеуіп, топырағы тұзды сортаңға айналып, құнарсызданады.

## Дереккөздер

Санат:Ырғыз ауданы географиясы
Санат:Сорлар
Кіші Алакөл

**Кіші Алакөл** – Алакөл көлінің оңтүстік-шығысындағы шығанақ. 

## Географиялық орны
Жетісу облысы Алакөл және Абай облысы Үржар аудандарының жерінде орналасқан. 

## Сипаты
Құрлыққа 15 км шамасында еніп жатыр. Шығанақтың енді жері 5 км. Оңтүстікнен Ырғайты өзені құяды. Жағалауы төрттік кезеңнің құмды-сазды топырағынан, қиыршықтасты ұсақ құмдарынан тұрады. Бетінде қамыс, қоға, т.б. өседі.

## Дереккөздер

Санат:Абай облысы географиясы
Санат:Жетісу облысы географиясы
Санат:Алакөл су алабы
Кіші Алматы мұздықтары

**Кіші Алматы мұздықтары** – Іле Алатауының солтүстік беткейінде, Кіші Алматы өзені бастауындағы мұздықтар тобы. Алматы қаласының оңтүстігінде 30 км жерде. Ең биік жері Орджоникидзе шыңы (4410 м). Мұздықты 1902 жылы С.Дмитриев ашқан. 

## Аумағы
Кіші Алматы мұздықтары 12 мұздықтан тұрады; бастылары: Орта Тұйықсу, Игілі Тұйықсу, Молодежный, М.Мәметова, З.Космодемьянская. Жалпы ауданы 11,4 км2, оның 3,86 км2-і фирн алаңы, 4,74 км2-і ашық жатқан мұздық тілі, 2,8 км2-і борпылдақ жыныстармен жабылған. Мұздық көлі 0,39 км3. Беткі мұздықтар жауып жатқан мореналық қабат астында қалыңдығы 100 м-ге жететін көп жылғы тоң мұз жатыр, одан көбіне сел тасқыны бастау алады. Селден қорғану мақсатында Кіші Алматы өзені аңғарында (Медеуде) күрделі тосқауыл (плотина) салынды.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы мұздықтары
Санат:Іле Алатауы
Кіші Арқалы

**Кіші Арқалы** – Арқалы тауларының қиыр оңтүстік-батысындағы оқшауланған тау. 

## Географиялық орны
Абай облысы Үржар ауданында, Емел (Еміл) өзенінің аңғарында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 690 м. Дөңгелек пішінді таудың ұзындығы мен ені 2 – 2,5 км.

## Жер бедері, өсімдігі
Солттүстік беткейі көлбеуленіп Егізқызыл, Кіші Арқалы қыстаулары маңындағы жазыққа ұласып кетеді. Қалған беткейлері біршама тіктеу, сай-жыралармен сәл тілімденген. Еміл өзеніне қарай төмпешікті құм төбелер кездеседі. Беткейлерінде жусан аралас баялыш, көкпек, бетеге, еркек шөп, т.б. өседі.

## Дереккөздер

Санат:Үржар ауданы таулары
Кіші Ачинахкөлсай

**Кіші Ачинахкөлсай** – Іле өзені алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Алматы облысы Ұйғыр ауданы жерімен ағады.

## Бастауы
Кетпен (Ұзынқара) жотасының солтүстік-шығыс беткейінен бастау алады.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 41 км. Жоғарғы ағысында тауаралық тік шатқалдармен ағып, Кіші Диқан ауылының тұсында тармақтарға бөлініп, Іле аңғарындағы құм төбелерге дейін жетеді. Тау басындағы мұз, қарлармен толығады. Жазда төменгі ағысы тартылып, қарасуларға бөлініп қалады. Негізінен мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ұйғыр ауданы өзендері
Санат:Іле су алабы
Кіші Әжболат

**Кіші Әжболат** – Үлкен Әжболат көлі алабындағы ағынды көл. 

## Географиялық орны
Павлодар облысы Успен ауданы Лозовое ауылының оңтүстік-батысында 12 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 93 м биіктікте жатыр. 

## Гидрографикасы
Аумағы 7,7 км2, ұзындығы 4 км, енді жері 2,8 км, жағалау бойының ұзындығы 11 км. Көктемгі еріген қар және жер асты суларымен толысады. Суы тұзды. Жазда су айдыны тартылып, жағалауы батпақты келеді. Қараша айында суы қатып, сәуірде ериді. Жанындағы Құлақсор, Осолодочное көлдерімен тармақтар арқылы жалғасып жатыр. 

Санат:Успен ауданы көлдері
Санат:Ертіс су алабы
Кіші Басқан

**Кіші Басқан**, *Үлкен Теректі* – Лепсі алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Сарқан ауданы жерімен ағады.

## Бастауы
Бастауын Жетісу Алатауының орта тұсындағы Дальний асуынан алып, Үлкен Басқан өзеніне Екіаша ауылы жанында сол жағалық аңғарынан құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 38 км, су жиналатын алабы 379 км2. Үлкен Басқан өзенімен қосылған кезде Екіаша (Покатиловка) ауылының ауданында өзен Басқан өзенін құрайды, одан әрі Лепсі өзеніне құйылады. Кіші Басқан өзенінің 6 саласы бар. Ол Қараңгүрт және Тереңсей бастаулары қосылғаннан кейін пайда болады. Үлкен Басқанның шатқалында тік беткейлер және шырша орманының шағын аралдары бар. Кіші Басқан өзенінің ең үлкен ағыны - Арчевая өзені. Өзен өз бастауын Шумский мұздығының астында теңіз деңгейінен 4442 м биіктікте алады. Жергілікті "сәукеле" мұздығы - қазақ келінінің бас киімінің атауы деп аталады. Кеңес ғалымы, гляциология кеңестік мектебінің негізін қалаушылардың бірі, Арктика мен Антарктика зерттеушісі, Петр Александрович Шумскийдің құрметіне мұздыққа ғалымның есімі берілді. Мұнда қысы жазы қар. Жазда қарлы шыңның көрінісінен ләззат алуға болады. Жоғарғы және орта ағысындағы жағалау бойы тік жартасты келген. Өзен суы көктем айларында тасиды. Төменгі жағалаулық аңғары шабындыққа және мал жайылымына пайдаланылады.

### Кіші Басқан шатқалы
 [Кіші Басқан шатқалы Жоңғар Алатауының (Жетісу) орталық беткейінің солтүстік жотасында орналасқан. Оңтүстіктен солтүстікке бағытталған шатқал жотаның ең биік бөлігінде. Шатқал Жамбыл мұздығынан басталады. Жоңғар Алатауының ең биік үш шыңы Жамбыл мұздығының шығыс бөлігінде орналасқан: Семенов-Тян-Шанский шыңы – 4622 м, Шумский шыңы – 4442 м және Абай шыңы – 4460 м. Мұздықтың батыс бөлігінде Жамбыл шыңы — 4249 м. Жамбыл мұздығының ұзындығы 4,5 км. Мұздықтар 3100-3300 м биіктікке дейін барады. Шатқалда - Шумский шыңының (4442 м) тау жыныстарының тас сынықтарынан күшті ежелгі жер сілкінісінен пайда болған тас үйінділер. Шатқалдағы орман алқабы 1400-ден 2400 метрге дейін өседі. Семенов-Тян-Шанский шыңының ескі атауы - Басқан шыңы. Шыңының биіктігі теңіз деңгейінен 4622 м. Шың Қазақстан Республикасы мен ҚХР Мемлекеттік шекарасында орналасқан. Батыста шыңнан Аманбөктер асуы – теңіз деңгейінен 3933 м, ол Қазақстаннан Қытайдағы Боро-Тала өзеніне  дәліз болып табылады. Жоғарыға алғашқы жорық 1939 жылы в. М. Зиминнің басшылығымен ұйымдастырылды. Шыңды бағындыру мен зерттеудің ресми күні 1959 жылдан 1962 жылға дейінгі күндер болып табылады. Осы кезеңде Б. А. Студениннің, И. И. Ларионовтың және С. С. Абдамбаевтың жетекшілігімен қазақстандық альпинистер 3 экспедиция өткізді.]

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Алматы облысы туризмінің ресми сайты 
* Жоңғар Алатау ұлттық паркінің ресми сайты 
* Жоңғар Алатау

Санат:Сарқан ауданы өзендері
Санат:Іле су алабы
Кіші Берел мұздығы

**Кіші Бергіел**, *Кіші Берел* – Алтайдағы Қатын жотасының оңтүстік беткейіндегі аңғарлық мұздық. Бұқтырма алабындағы Ақ Берел өзенінің бастауында; 3830 м биіктіктен басталады, қарлы жиегі 2810 м-ден өтеді. 

## Аумағы
Ұзындығы 8,3 км. Жалпы аумағы 6,5 км2, көлемі 0,37 км3. Орташа қалыңдығы 80 м. Мұздық жылдан-жылға қысқаруда.

## Дереккөздер

Санат:Шығыс Қазақстан облысы мұздықтары
Санат:Алтай таулары
Кіші Боғда

**Кіші Боғда**, Кіші Бөгде – Тұздықақ сорының оңтүстік-батысын ала орналасқан аласа оқшау қырат. 

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданында, Шонай темір жол стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 22 км жерде. 

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Абсолюттік биіктігі 37,5 м, шығысындағы Тұздықақ сорымен салыстырғандағы биіктігі 45 м. Кіші Боғда палеоген-неогеннің құмтас, әктас, балшық жыныстарынан түзілген. Карст құбылысының әсерінен пайда болған кішігірім үңгірлер мен ұңғыма тәрізді қуыстар жиі кездеседі. Топырағында жусан және сораң шөптер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Бөкей ордасы ауданы таулары
Кіші Борсық

**Кіші Борсық** – Солтүстік Арал маңындағы құмды алқап. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Шалқар және Қызылорда облысының Арал аудандары жерінде. 

## Жер бедері
Кіші Арал теңізінің солтүстігінде 80 км-ге созылған. Ені 10-25 км. Орташа биіктігі 150-170 м, абсолюттік биіктігі 213 м (орта тұсында). Тұран тақтасының синклинальдық иінінде. Әр түрлі бұта және шала бұта басқан құм төбешіктерден, шағыл құмдардан тұрады. Құм шөл белдемінде жатыр. 

## Геологиялық құрылымы
Құмды алқап бор және палеоген тау жыныстарының жел (эол) әрекетінен үгілу нәтижесінде пайда болған. 

## Климаты
Климаты тым континенттік, қысы суық (қаңтардың орташа температурасы –12–15°С), жазы ыстық, құрғақ (шілденің орташа температурасы 25–26°С). Жылдық жауын-шашын мөлшері 150 мм, көктемнің соңы мен жаздың басында жауын көп жауады. Грунт суы 2-40 м тереңдікте кездеседі, көбінесе тұщы. 

## Өсімдігі
Құмайт қоңыр топырағында еркек шөп, жусан, бетеге, жүзгін, т.б. өседі. Құмда қыстаулар, тұщы құдықтар көптеп кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы құмдары
Санат:Қызылорда облысы құмдары
Кіші Бөкен

**Кіші Бөкен** – Ертіс алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Абай облысы Көкпекті ауданы жерінде. Ұзындығы 55 км, су жиналатын алабы 320 км2.

## Бастауы
Кіші Бөкен бастауын Қалба жотасының оңтүстігіндегі Жаңасу тауынан алып, Үлкен Бөкен өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Аңғары тар, жағасы тік жарлы. Жауын-шашын, жер асты суларымен толығады. Жылдық орташа су ағымы 1,32 м3/с. Суы шаруашылық мақсаттарына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ертіс су алабы
Санат:Көкпекті ауданы өзендері
Кіші Бүркітті

**Кіші Бүркітті** – Үлкен Бүркітті тауынан солтүстік-шығысқа қарай 3,5 км жерде. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Бүркітті ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 22 км жерде орналасқан тау. Ең биік жері 1022 м. Батыстан шығысқа қарай 4 км-ге созылып жатыр, ені 2 км.

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Жайпақ төбелі тау тізбектерінен тұрады. Тас көмір жыныстарынан түзілген. Беткейлері сай-сала, жыралармен тілімденген. 

## Өсімдігі
Қызғылт қоңыр топырағында селеу, мысыққұйрық, бетеге, көде өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Кіші Емболат

**Кіші Емболат** – Жайық алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданы жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 50 км, су жиналатын алабы 269 км2.

## Бастауы
Бастауын Жалпы Сырттың оңтүстік беткейінен алып, Балабаново ауылы тұсында Емболат өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Аңғары тар, арнасы тік жарлы. Жауын-шашын, жер асты суларымен толығады.

## Дереккөздер

Санат:Бәйтерек ауданы өзендері
Санат:Жайық су алабы өңірі өзендері
Кіші Жаркөл

**Кіші Жаркөл** – Жарман көлінің солтүстік-шығысындағы көл.

## Географиялық орны
Қостанай облысы Науырзым ауданы Шолақсай ауылының оңтүстік-батысында 12 км жерде орналасқан. Теректі өзені алабында. Теңіз деңгейінен 116 м биіктікте.

## Гидрографикасы, сипаты
Аумағы 3,7 км2, ұзындығы 3,5, енді жері 1,5 км, жағалау бойының ұзындығы 15,4 км, орташа тереңдігі 0,4 м. Жауын-шашын және жер асты суларымен толысады. Кей жылдары суы мол болып, жанындағы Үлкен Жаркөл және т.б. ұсақ көлдермен қосылады. Жазда айдыны тартылып, жағасындағы батпақта қамыс, қоғаөседі. Көл Наурызым қорығы аймағындағы көлдер құрамына кіреді. Су көлдерінің мол болуы көктемде жыл құстарының ұшып келуіне, ұя басуына мүмкіндік береді.

Санат:Науырзым ауданы көлдері
Кіші Кетпен

**Кіші Кетпен** – Кетпен (Ұзынқара) жотасының солтүстік беткейіндегі өзен.

## Географиялық орны
Алматы облысы Ұйғыр ауданы, Кетпен ауылының шығысымен ағады.

## Бастауы
Бастауын таудың солтүстік беткейінен алып, Іле өзеніне 20 км жетпей жерге сіңіп кетеді.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 42 км, су жиналатын алабы 153 км2. Көктем айларында суы тасиды. Суы негізінен егін шарушылығына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ұйғыр ауданы өзендері
Санат:Іле су алабы
Кіші Көкдөнен

**Кіші Көкдөнен** – Қырғыз Алатауының орта бөлігіндегі асу. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданы Құлан ауылының оңтүстік-батысында 30 км жерде орналасқан. Қырғызстанмен шекаралас. Ең биік жері 3589 м.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысы асулары
Санат:Қырғызстан асулары
Санат:Қырғыз Алатауы
Кіші Қалқан тауы

**Кіші Қалқан тауы** – Жетісу Алатауының оңтүстігіндегі Қалқан тауларының бір бөлігі. Іле өзенінің оң аңғарында. Кіші Қалқан тауы Үлкен Қалқан тауының батысында 3 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 956 м. Екі тау аралығында шағын құмды алқап жатыр. 

## Геологиясы, жер бедері
Түзілуі, геологиялық құрылымы және жер бедері жағынан Үлкен Қалқан тауына ұқсас.

## Дереккөздер

Санат:Кербұлақ ауданы таулары
Санат:Жетісу Алатауы
Кіші Қарақуыс

**Кіші Қарақуыс** – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының оңтүстігінде, Көктал өзенінің сол жағалауындағы тау.

## Жер бедері
Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 8 км-ге созылып жатыр, ені 5,5 км. Ең биік жері 1327 м. Күмбез тәріздес жота тау тізбектерінен тұрады. Солтүстік  беткейлері тік, жартасты, оңтүстік  мен солтүстік-батысы көлбеулеу келген. 

## Геологиялық құрылымы
Тас көмір және пермь гранитоидтарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Қызғылт қоңыр топырағында селеу, мысыққұйрық, бетеге, көде, тауаралық аңғарларда тал, терек өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Кіші Қараой

**Кіші Қараой** – Есіл алабындағы тұзды көл.

## Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданының солтүстік бөлігінде орналасқан.

## Гидрографикасы
Теңіз деңгейінен 53,6 м биіктікте. Аумағы 100,8 км2, ұзындығы 12,7 км, ені 12,1 км, жағалау бойының ұзындығы 73,4 км. Көл қазаншұңқыры дөңгелек пішінді, түбі тегіс, біраз бөлігі тұнбалы. Жағалаулары жайпақ, батпақты.

## Өсімдігі
Су жиналатын алабының 80%-ы жыртылған, қалған бөлігінде бетеге, сұлыбас, боз өскен. Жағалауы мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Есіл су алабы көлдері
Санат:Ақжар ауданы көлдері
Кіші қаратау жер асты су алабы

**Кіші қаратау жер асты су алабы**, Жамбыл облысы Сарысу және Талас аудандарының аумағында орналасқан. Жер асты суын алғашқы зерттеулер 1946 – 47 ж. басталған. 1947 – 92 ж. Оң түстік Қазақстан геология басқармасы Кіші Қаратауда фосфор кен орындарының ашылуына байланысты шахталар жүйесіне құйылатын жер асты суының көлемін анықтау және ауыз сумен қамтамасыз ету үшін кең көлемді гидрогеологиялы жұмыстар жүргізді (Т.Айтуаров, М.Жұмағұлов, Р.Ахметов, Р.Айымбетов, т.б.). Жер асты суы кембрий-ордовик кезеңдерінің карстық-жарықшақты әктастарында таралған. Сулы қабаттың қалыңдығы 40 – 300 м. Осы тереңдікке бұрғыланған гидрогеология ұңғымалардан тәулігіне 2,2 – 86,4 мың м3 су шығады. Жер асты суының мол көзі тектоникалық жарылымдарда қалыптасқан. Өзен аңғарларында және тектоникалық жарылымдарда көптеген қайнар бұлақтар (Жылыбұлақ, т.б.) бар. Олардан тәулігіне 4,3 – 34 мың м3 су шығады. Жер асты суы тұщы, минералдары 1,0 г/литрлерден аспайды, химиялық құрамы гидрокарбонатты-кальцийлік түрге жатады. Алапта 10 кен орны жете зерттелген. Оның ішінде Бүркітті, Көктал, Майтөбе, Тамды су кен көздері Қаратау, Жаңатас қалаларын, т.б. елді мекендерді ауыз сумен қамтамасыз етуге пайдаланылуда. Жер асты суының пайдалануға болатын тәуліктік жалпы қоры 216 мың м3 көлемдей деп болжанған.

## Дереккөздер


“Қазақ Энциклопедиясы”, 9-том

Санат:Өзендер
Кіші қаратау кенді ауданы

**КІШІ ҚАРАТАУ КЕНДІ АУДАНЫ**– өзімен аттас антиклинорий құрылымды қамтитын Тараз қ-нан солт.-батысқа қарай созылған кенді өңір. Негізгі кен байлықтары палеозойдың шөгінді қабаттарымен байланысты. Кенді ауданның атын шығарған төм. кембрий жыныстарымен қабаттасқан әйгілі Қаратау ]]фосфорит]] алабы 100 км-ге созылып, 45 кен орнын біріктіреді. Ең ірілері: Ақсай фосфорит кені, Көкжон фосфорит кені, Шолақтау фосфорит кені. Олар Қаратау, Тараз және Шымкент қалаларында орналасқан хим. өндірістердің шикізат базасы болып табылады. КІШІ ҚАРАТАУ КЕНДІ АУДАНЫның жалпы қоры 2 млрд. т-дан астам деп болжанған. Ауданда қазір қоры сарқылған Сүлейменсай, Байжансай сияқты гидротермальды қорғасын-мырыш кен орындары бар. КІШІ ҚАРАТАУ КЕНДІ АУДАНЫнда әктас, доломит, гипс (Бурыл), шақпақтас (Шабақты, Қызыләуіт), целестин (Тұзкөл) көп тараған, аздаған тас көмір қоры да (Бурыл) ұшырайды. Көкжон жотасында кварц-желілі формацияға жататын алтын кендері барланған. Кішігірім вольфрам-молибден, темір-марганец кендері каледон интрузивтерімен байланысты.

## Дереккөздер
Кіші Қаратау қатпарлы белдемі

**Кіші Қаратау қатпарлы белдемі** - Жамбыл және Оңтүстік Қазақстан облыстарының аумағында. Солтүстік-батыс бағытта Үлкен Қаратау қатпарлы белдеміне қатарласа орналасқан. Ұзындығы 150 – 200 км, ені 35 – 40 км.

## Геологиялық құрылымы
Кіші Қаратау аймағы ірі асимметриялық Қаратау антиклинорийінің солтүстік-шығыс қанаты болып қалыптасқан. Қаратау антиклинорийінің ядросы Көкжота (Көкжон) сериясының метаморфталуға шалдыққан тақтатастарынан, солтүстік-шығыс қанаты Қараой мен Тамды серияларының тау жыныстарынан түзілген. Палеозой дәуірінде геосинклинальдық белдеулер жедел дамып қатпарлы тау сілемдері бой түзеген. Кіші Қаратау қатпарлары белдемінің пайда болуы, негізінен, каледон тектогенезімен байланысты герцин циклінде қалыптасуы жалғасқан. Каледон тектоникалық түзілімдерінде солтүстік-батысқа қарай созылған ерте палеозой қатпарлары түзілген. Көкжота сериясының тау жыныстары енді белдеу құрып, солтүстік-батыс бағытта созылған, қатпарлардың қанаттары оңтүстік-шығысқа бағытталған. Қараой мен Тамды серияларының тау жыныстары Көкжота сериясының жыныстарына қатарласа созылған. Олардың изоклиндік қанаттары оңтүстік-шығысқа қарай бағытталған. Тек Кіші Қаратау қатпарлары белдемінің оңтүстік-шығыс шетінде қанаттары тік оңтүстік-батысқа қарай төңкерілген.

## Негізгі жарылымдары
Каледон және герцин тектогенездерінде кіші Қаратау қатпарлары белдемінде бірнеше бойлық бағыттағы ірі жарылымдар орын алған. Бұл жарылымдардың негізгілері: Бас Қаратау жарылымы, Үлкен Қараой, Кіші Қараой және Ақтау жарылымдары. Бас Қаратау жарылымы бойының екі жағындағы блоктар бір-бірінен 500-700 м-ге ысырылған. Каледон тектогенезі кезінде жарылымдар бойымен қышқыл магма еніп граниттер қалыптасқан. Герцин тектоникалық циклінде орта палеозой шөгінділері қатпарланған. Осы кезде ірі дизъюнктивтік жарылымдар орын алды. Герциндік тектогенез нәтижесінде Кіші Қаратау сілемі бірнеше ірі блоктарға бөлінді. Мезозой (триас, юра, бор кезеңдері) және альпі қатпарлықтары циклдерінде герциндік жарылымдар қайта жаңғырып, кіші Қаратау қатпарлары беледемі жалпылама жоғары көтерілуге ұшыраған.

## Дереккөздер

Санат:Геологиялық процестер
Санат:Қатпарлар
Кіші Қатпаған

**Кіші Қатпаған** – Ұлы Жыланшық алабындағы, Жыланшықтүрме қыратының батыс бөлігіндегі тұзды көл. 

## Географиялық орны
Қостанай облысы Амангелді ауданы Рахмет ауылының солтүстік-шығысында 36 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 193 м биіктікте. 

## Гидрографикасы
Аумағы 3,2 км2, ұзындығы 2,2 км, енді жері 2 км, жағалау бойының ұзындығы 8 км. Жағалауы жарлауытты, аз тілімденген. Оңтүстік жағалауынан көктем айларында бұлақтан бастау алатын ұсақ арна құяды. Қараша айының аяғында суы қатып, сәуірде ериді. Жағалауында қамыс, құрақ өседі.

Санат:Торғай су алабы
Санат:Амангелді ауданы көлдері
Кіші Қобда

**Кіші Қобда** – Жайық алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысының Қобда ауданы және Ресей (Орынбор облысы) жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 116 км, су жиналатын алабы 1240 км².

## Бастауы
Бастауын Ресейдегі Сабындыкөл атырабындағы қыратты бұлақтан алып, Жиренқопа ауылы тұсында Қобда өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Ағыны баяу, су деңгейі көктемде 18 – 20 тәуліктей көтеріледі. Жылдық орташа су ағымы 0,44 м³/с. Суында сазан, шортан, қарабалық бар. Егін суғарылады. Жағалауы – жайылым.

## Су тізілімінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Жайық су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Елек. Өзен саласы болмайды, өзен алабы — Жайық (су алабының Ресейдегі бөлігі).

Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ аумағын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша:
* Мемлекеттік су тізіліміндегі су нысанының коды — 12010000912112200009168
* Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 112200916
* Су алабының коды — 12.01.00.009
* ГЗ томының нөмірі — 12
* ГЗ бойынша шығарылуы — 2

## Дереккөздер

Санат:Жайық су алабы өңірі
Санат:Орынбор облысы өзендері
Санат:Шекаралық өзендер
Санат:Қобда ауданы өзендері
Кіші қызылоба

**Кіші қызылоба** – Көшім алабындағы көл.

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданы Бөрік ауылынан солтүстікке қарай 5 км жерде орналасқан. 

## Гидрографикасы
Аумағы 3,5 км2, ұзындығы 3,6 км, ені 1,7 км, жағалау бойының ұзындығы 19,7 км. Жағалауы жарлы келген. Суы ащы. Негізінен жауын-шашын, жер асты суларымен толысады. Суы қарашаның 1-жартысында қатып, сәуірдің ортасында ериді. Жазда құрғап қалады. Жағалауы жайылым ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Жаңақала ауданы көлдері
Санат:Жайық су алабы өңірі
Кішімайлан

**Кішімайлан** – Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы күмбез тәрізді тау. Ауданның батысында, Сілеті өзеннің оң жағалауында орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 352 м, ұзындығы мен ені 600-800 м. Тіктеу келген батыс беткейі Сілеті өзеніне тіреледі, шығысы – көлбеу. 

## Геологиялық құрылымы
Жоғарғы девонның интрузивті тау жыныстарынан түзілген жер қыртысын аллювийлі шөгінділер жапқан. 

## Өсімдігі
Қызғылт қоңыр және шалғынды топырақтарында әр түрлі шөптесінді бетеге, ал кейбір жерлерінде астық тұқымдас шалғынды өсімдіктер өскен. 
 
## Дереккөздер

Санат:Ерейментау ауданы таулары
Кіші Майтөбе

**Кіші Майтөбе** – Қаратал алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Кербұлақ ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 38 км, су жиналатын алабы 261 км2.

## Бастауы
Бастауын Дегерес тауының сол  беткейінен алып, Майтөбе стансасынан төменде Дос өзеніне оң жағалауынан құяды.

## Гидрологиясы
Өзеннің жоғарғы ағысындағы жағалаулары тік жартасты келген. Төменгі ағысы біршама аласа және ашық. Жаз айларында суы тартылып, қарасуларға бөлініп қалады. Аңғары мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Кербұлақ ауданы өзендері
Санат:Қаратал су алабы
Малоубинка

**Малоубинка** — Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданындағы ауыл, Малоубинка ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Глубокое кентінен солтүстік-шығысқа қарай 57 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Глубокое ауданы елді мекендері
Кіші Қоскөл

**Кіші Қоскөл** – Есіл алабындағы көл.

## Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы Антоновка ауылының оңтүстігінде орналасқан. Теңіз деңгейінен 275 м биіктікте.

## Гидрографикасы
Аумағы 9 км2, ұзындығы 4 км, енді жері 2,7 км, жағалау бойының ұзындығы 11 км. Оңтүстік жағалауға жақын бөлігі көктеректі-қайыңды шоқ тоғайлармен көмкерілген, қалған бөлігі ашық, жағасында қамыс, құрақ өседі. Суы тұзды. Көктемгі еріген қар және жер асты суларымен толысады. Қарашада суы қатып, сәуірде ериді. Мал суаруға пайдаланылады.

Санат:Есіл су алабы көлдері
Санат:Айыртау ауданы көлдері
Кіші Қосқопа

**Кіші Қосқопа** – Сарықопа көлінің алабындағы тұзды тұйық көл.

## Географиялық орны
Қостанай облысы Науырзым ауданы жерінде орналасқан. Теңіз деңгейінен 111 м биіктікте. 

## Гидрографикасы
Аумағы 6,8 км 2, ұзындыңы 4 км, енді жері 3 км. Жағалау бойының ұзындығы 11,2 км. Көктемгі еріген қар және жер асты суларымен толысады. Жазда айдынының көп бөлігі тартылып, шалшықты көлге айналады. Суы желтоқсанда қатып, сәуірде ериді.

## Жағалау сипаты
Жағалауында қалың қамыс, құрақ өскен. Көл түбі лайлы. Кейбір бөліктерінде тұз тұнбалары шөккен.  Кейбір жылдары айдынында суы тартылып, батпақты сорға айналады. Жағалауы – шабындық. 

## Дереккөздер

Санат:Науырзым ауданы көлдері
Санат:Сарықопа су алабы
Кіші Өсек

**Кіші Өсек**, *Кіші Үсек* – Іле алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Панфилов ауданы жерімен ағады.

## Бастауы
Бастауын Жетісу Алатауының оңтүстік сілемі Тоқсанбай жотасындағы мұздықтардан алып, Өсек өзеніне сол жағалауынан құяды. Ұзындығы 41 км, су жиналатын алабы 407 км2.

## Гидрологиясы
Аңғары жоғарғы және орта бөлігінде таулық сипатта. Көктемде ағыны қатты, суы мол болады. Су иірімділігі орташа. Жылдық орташа су ағымы 15 м3/с. Төменгі алабы мал жайылымы. Өзен суын ауыз су ретінде пайдалануға болады.

## Дереккөздер

Санат:Іле су алабы
Санат:Панфилов ауданы өзендері
Кіші сүйелжазар

**Кіші сүйелжазар** () – айлауыктар тұқымдасы, сүйелжазар туысына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда тек Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы Бұғыты тауларында кездеседі. Таудың тастақты және қиыршықтасты беткейлері мен төменгі бөлігіндегі жазықтарда өседі. Биіктігі 10 см-дей, бұтақты, сыртын ақ киіз сияқты мамық басқан аласа өсімдік. Жапырақтары ұсақ (ұзындығы 1 см-дей), дөңгелек жұмыртқа тәрізді. Тостағанша жапырақшалары жіңішке қандауыр тәрізді, жемісі түскеннен кейін де сақталып қалады. Күлтелері ұсақ, жіңішке цилиндр тәрізді түтікшелі, ақ түсті. 5 – 10 гүлі бірігіп, шоғырбас гүлшоғырын құрайды. Тұқымынан көбейеді. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – ұзынша жұмыртқа тәрізді, жылтыр жаңғақша. К. с. – өте сирек кездесетін эндемик түр, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Сілтемелер


Санат:Айлауықтар
Кіші сырғанақ

**Кіші Сырғанақ** – Тарбағатай жотасының орта бөлігіндегі асу. 

## Географиялық орны
Абай облысы Үржар ауданында орналасқан. 

## Жер бедері
Ең биік жері теңіз деңгейінен 2400 м шамасында. Асудың солтүстік-батысынан Тебескі, оңтүстік-шығысынан Талдысу өзендерінің салалары бастау алады. Мамыр-қыркүйек айларында салт атты адам өте алады. Беткейлік шайылумен бірге бойлық эрозия әрекеттері күшті дамыған.

## Дереккөздер

Санат:Абай облысы асулары
Кішітақыр

**Кішітақыр** – Шағырай үстіртіндегі қоныс. Ақтөбе облысы Байғанин ауданы Бегімбет ауылының оң түстік-батысында 85 км жерде орналасқан. 

Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 10 км-ге созылып жатыр, енді жері 7 – 8 км. Теңіз деңгейінен шамамен 200 м биіктікте. Үстіртті жазықтағы қоныстың бойынан көктемде Шаған өзенінің саласы ағады. Жазда құрғақ арнаға айналады. Шаған өзеніне құятын батыс бөлігіндегі жыралы жарқабақтардың биіктігі 5 – 6 м. Қоныстың басым бөлігі тақыр келген.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы қоныстары
Санат:Байғанин ауданы географиясы
Кіші Сарыоба

**Кіші Сарыоба** – Есіл алабындағы тұзды көл.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Аршалы ауданында, Сарыоба ауылының оңтүстік-шығысында орналасқан. Теңіз деңгейінен 400 м биіктікте.

## Аумағы
Аумағы 5,2 км2, ұзындығы 3,4 км, енді жері 2 км, жағалау бойының ұзындығы 8,6 км. Орташа тереңдігі 2 м.

## Жер бедері мен гидрографикасы
Көл төбелер қоршаған қазаншұңқырлы ойыста жатыр. Кіші Сарыобаға көктемде кішігірім өзен құяды. Жағасы тік жарлы, биіктікігі 2 – 3 м. Көл айдыны ашық, жағасынан 100 – 150 м жерде су асты өсімдіктері кездеседі. Көктемде деңгейі көтеріліп, орта сулы жылдары тереңдігі 0,4 – 0,5 м-ге, суы мол жылдары 1,0 – 1,2 м-ге жетеді. Мұзының қалыңдығы 0,7 – 0,8 м, қыста 1 м-ге дейін жетеді. Суының минералдылығы жоғары.

Санат:Есіл су алабы
Санат:Аршалы ауданы көлдері
Кіші сепкілгүл

**Кіші сепкілгүл** () – лалагүлдер тұқымдасының сепкілгүл туысына жататын көп жылдық жуашықты өсімдік. 

Қазақстанның сол түстік бөлігіндегі (батысынан шығыс шекарасына дейінгі) жазықтық жерлер мен аласа тауларда кездеседі. Жуашығы шар тәрізді, ақ түсті, сыртында құрғақ қабыршақты жабындысы болмайды, ені 1,5 см-дей. Биіктігі 50 см, сабағында 3 – 7 жіңішке таспа тәрізді жапырақтары кезектесе орналасады. Гүлі дара (сирек екеу), биіктігі 3 см-дей, қоңыр күлгін түсті, бірақ дақтары онша көрінбейді. Тұқымынан көбейеді. Сәуір – май айларында гүлдеп, маусымда жемістенеді. Жемісі – ұзынша келген, үш қырлы қорапша. Өсімдіктің гүлі әдемі болмағанмен, көгалдандыру үшін жиі егіледі.

## Дереккөздер

Санат:Лалагүлдер
Кіші Тобылжан

**Кіші Тобылжан** – Ертіс алабындағы тұзды тұйық көл. 

## Географиялық орны
Павлодар облысы Успен ауданы Равнополь ауылының шығысында 10 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 92 м биіктікте.

## Гидрографикасы
Аумағы 10,9 км2, ұзындығы 7,2 км, енді жері 2,8 км, жағалау бойының ұзындығы 18 км. Жағалауы жайпақ, көбіне сортаңды, оңтүстік батпақты болып келеді. Көктемгі еріген қар және жер асты суларымен толысады. Қараша айының аяғында суы қатып, сәуірде ериді. Түбі лайлы. Көлден кәсіптік маңызы бар ас тұзы алынады. 

## Дереккөздер

Санат:Ертіс су алабы
Санат:Успен ауданы көлдері
Кішітау

**Кішітау** – Ұлытау жотасының оңтүстік-батысындағы тау.

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Ұлытау ауданының орта тұсында, Дулығалы Жыланшық өзенінің бастауында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 793 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 10-12 км-ге созылып жатыр, ені 6- 8 км.

## Геологиялық құрылымы
Протерозой жыныстарынан түзілген.

## Жер бедері
Тау басы тегіс, көлбеу беткейлері қорымтасты. Кішітаудан батысқа қарай Дулығалы жыланшық, оңтүстікке қарай Қумола, шығысқа қарай Жезді өзендері бастау алады.

## Өсімдігі
Беткейлеріндегі аласатаулық сұр топырағында қара жусан, көкпек өседі. Баурайы мал жайылымына қолайлы.
 
## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы таулары
Кіші Үлбі

**Кіші Үлбі** – Ертіс алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысының Алтай, Глубокое аудандары жеріндегі өзен. Ұзындығы 119 км, су жиналатын алабы 2300 км2.

## Бастауы
Үлбі жотасының солтүстік-шығыс бөлігінде Жоғарғы Үлбі бөгенінен басталып, Жаңа Үлбі ауылы тұсында Үлбі өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Аңғары тар, жағасы тік жарлы. Жаңбыр, қар және жер асты суларымен толығады. Жылдық орташа су ағымы 6,45 м3/с.

## Дереккөздер

Санат:Ертіс су алабы
Санат:Алтай ауданы өзендері
Санат:Глубокое ауданы өзендері
Кіші Үлбі бөгені

‎‎
**Кіші Үлбі бөгені** — Шығыс Қазақстан облысы Риддер қаласының оңтүстік-шығыс жағында 35 км жерде орналасқан бөген. 1938 жылы іске қосылған. 

## Гидрологиялық сипаты
Аумағы 6,5 км², ұзындығы 5 км, енді жері 3 км, жағалауының ұзыындығы 40 км, орташа тереңді 13,4 м, шарасының су сыйымдылғы 87,8 млн. м³. Су жиналатын алабы 40,5 км². Энергетика мақсатта салынған.

## Дереккөздер

Санат:Шығыс Қазақстан облысы гидрографиясы
Кіші Тораңғыл

**Кіші Тораңғыл** – Солтүстік Қазақстан облысы Шал ақын ауданындағы көл. Есіл су алабына жатады.

Новопокровка және Белоглинка ауылдары аралығында орналасқан. Теңіз деңгейінен 179,2 м биіктікте. 

## Гидрографикасы
Аумағы 25,5 км2, ұзындығы 6,4 км, ені 5 км, жағалау бойының ұзындығы 18,4 км. Суының көлемі 89 млн. м3, су жиналатын аумағы 970 км2. 

## Жағалау сипаты
Жағалауы құмдақты, тік жарлы келген. Көл түбі негізінен тегіс, тұнбасының қалыңдығы 0,1 – 0,3 м. Суының минералдылығы 2,5-тен 8 г/л-ге дейін. Балдырларға бай (52 түрі кездеседі), олар 4 түрге (көк жасыл, жасыл, диатомды және эвгленді) бөлінеді. Балықтың 19 түрі кездеседі. Көл облыстағы балық аулайтын негізгі нысандардың бірі. Суы түрлі шаруашылықтарға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Шал ақын ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы көлдері
Кіші Шабақты

**Кіші Шабақты** – Ақмола облысының Бурабай ауданындағы ағынсыз тұзды көл. Бурабай ауылының жанында.

## Гидрографикасы
Ауданы 21,4 км2, ұзындығы 13,6 км, енді жері 2,7 км, жағалау бойының ұзындығы 29,2 км, терең жері 6,6 м. Көлдің тасты, саздақты келген солтүстік және батыс жағалауы түйетайлы, оңтүстік-шығысы ұсақ шоқылы төбеге тіреледі. Суы тұзды (2,7 г/л). Мал суаруға пайдаланылады. 

Санат:Бурабай ауданы көлдері
Қабақ

**Қабақ** ( ) – асқабақ тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Ежелден тропиктік, субтропиктік аймақтарда кездеседі. 1 түрі (кейбір деректерде 5 – 6 түрі) белгілі. Қазақстанның оңт-нде жемісі үшін және әсемдік өсімдік ретінде қолдан өсірілетін – кәдімгі Қабақ немесе ожау Қабақ (L. vulgarіs) бар. Буынды сабағы төселмелі немесе шырмалып өседі, ұзындығы 2 – 5 м. Дөңгелек пішінді бұйра жапырақтарының сыртын түкбасқан. Жапырақ қолтығынан дара, түтік тәрізді ақ гүлдері жетіледі. Олар масақ гүлшоғырын құрайды, бір үйлі. Маусым – қыркүйек айларында гүлдеп, тамыз – қарашада жемістенеді. Піскен жеміс қабы қатаң, су өткізбейді, пішіні құмыра, алмұрт, шар, цилиндр, табақ тәрізді болады. Жеміс қабы ыдыс ретінде пайдаланылады, сондай-ақ одан муз. аспаптар, балалардың ойыншығын жасайды. Ал Орта Азияда ежелден қабақтың жемісін кептіріп, шақша (табакерка) жасайды. Тұқымынан жоғары калориялы тағамға қосатын май алынады, жұмсақ, иілгіш сабағынан кәрзеңке және қалпақ тоқиды.

## Дереккөздер


Санат:Асқабақтар
Санат:Көкөніс
Қабанқұлақ (тау, Түркістан облысы)

**Қабанқұлақ** – Бақырлытау тауының солтүстігіндегі төбе. 

## Географиялық орны
Түркістан облысы Созақ ауданы Бақырлы ауылының солтүстігінде 45 км жерде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 185 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 4 км-ге созылып жатыр, енді жері 1,5 км. Оқшауланған төбенің етегі тегіс, жазық келген. Солтүстік бөлігін Шу сағасындағы көл қазаншұңқырлары мен сор алқаптары алып жатыр. Маңында Бұғыжел құдығы мен қоныс орындары бар.

## Дереккөздер

Санат:Созақ ауданы географиясы
Санат:Төбелер
Қабантақыр

**Қабантақыр** – Павлодар облысы Шарбақты ауданы Орловка ауылының солтүстігіндегі тұзды көл. Теңіз деңгейінен 125,1 м биіктікте жатыр. 

## Гидрографикасы
Аумағы 3,3 км2, ұзындығы 2,5 км, енді жері 1,5 км, жағалау бойының ұзындығы 6,8 м. Көлдің су сыйымдылығы 0,8 млн. м3, тереңдігі 0,4 м, су жиналатын алабы 218 км2. 

## Жағалау сипаты
Сопақ пішінді Қабантақыр көл қазаншұңқырында жатыр. Жағалаулары жайпақ, сортаң басқан. Кейбір жерлерінде қамыс шоғырлары кездеседі. Саздақ және құмдақтардан тұратын су жиналатын алабы сәл белесті жазық. Тұзды суы шаруашылыққа жарамсыз. 

Санат:Ертіс су алабы
Санат:Шарбақты ауданы көлдері
Қабыланқыр

**Қабыланқыр** – Үстірттің оңтүстігінде орналасқан үстіртті жазық. 

## Географиялық орны
Қазақстан мен Түрікменстан мемлекеттері аралығында, солтүстік-батыстан оңтүстікке қарай доғаша иіліп 190 км-ге созылып жатыр. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 305 м, енді жері 45 км-ге жетеді. Қазақстан бөлігіндегі абсолюттік биіктігі 229 м (Құлантақыр тауы). Құлантақырдың кемерленіп келген батысын бойлай солтүстіктен оңтүстікке қарай 100 км-ге созылған Гекленқұм (Қарасор) соры жайласқан. Үстірттің жер бедері қиыршықты-сазды келген жазық. 

## Геологиялық құрылымы
Жер қыртысы орта плиоцен дәуірінің әктас, теңіздің сазды-батпақты шөгінділерінен түзілген. 

## Өсімдігі
Сұр, сортаң сұр топырағында қара сексеуіл, тетір, баялыш, бұйырғын, тасбұйырғын, т.б. шөлдің сораң өсімдіктері өседі. Шығысында Қабыланқыр қорығы орналасқан (Түрікменстанда, 570 мың га). Батыс бөлігінің табанында минералдылығы 3 г/л-ден астам тұзды көлшіктер мен қайнар бұлақтар кездеседі. Қорықта қарақұйрық, қарақал, т.б. жануарлар мекендейді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазықтары
Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Санат:Түрікменстан  географиясы
Қабыланқыр кемері

**Қабыланқыр кемері** – Үстірттің оңтүстігінде, Маңғыстау облысы Қарақия ауданында орналасқан. 

## Географиялық орны
Қазақстан мен Түрікменстан шекарасы бойымен ендік бағытта 85 км-ге созылып жатыр. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі орта тұсында 310 м-ге жетеді. Миоценнің қатпарлы құрылымдарынан тұрады. Кемер табанында теңіз деңгейінен 28 м төмен жатқан Қазақсор, Селдепме сорлары бар. Онда шөлдік белдемнің сораң шөптері өседі. Қабыланқыр кемерінің шеткі бөліктерінде Қазақ, Құмсебшен, т.б. құдықтар орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Санат:Түрікменстан географиясы
Санат:Қазақстан кемерлері
Қабылсай

**Елді мекен:**

* Қабылсай – Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігіне қарасты ауыл.

**Өзен:**

* Қабылсай – Арыс алабындағы өзен.
Қабылтау

**Қабылтау** – Тоқсанбай жотасының солтүстік-шығысындағы тау массиві. 

## Географиялық орны
Жетісу облысы Кербұлақ ауданында орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 3900 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 10 км-ге созылған, енді жері 5-6 км. Таудың биік шыңдарында мұздықтар сақталған. Беткейлері тіктеу, терең шатқалдары өзен аңғарларымен тілімденген. 

## Геологиялық құрылымы
Гранит, гранодиорит, әктас және сиениттен түзілген. 

## Өсімдігі
Таудың қызғылт және альпілік шалғынның шымды күлгін топырағында қылқанды және жалпақ жапырақты орман өскен.

## Дереккөздер

Санат:Кербұлақ ауданы таулары
Санат:Жетісу Алатауы
Қабырға (өзен)

**Қабырға** –  Торғай алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Қостанай облысы Жангелді ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 144 км, су жиналатын алабы 3870 км2.

## Бастауы
Тікбұлақ және Ащыбұлақ өзендері құйылысынан басталып, Өлкейек өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Аңғары бас жағында тар, төм. бөлігінде кең, жайпақ өзектерге бөлінеді. Су деңгейі көктемде көтеріледі. Жазда суы тартылып, қарасуларға бөлініп қалады. Жылдық орташа су ағымы сағасында секундына 1,11 м3-ді құрайды. Өзен суы мал суаруға, шабындықты көлтабандатып суландыруға пайдаланады.

## Дереккөздер

Санат:Торғай су алабы
Санат:Жангелді ауданы өзендері
Қабырғатау

**ҚАБЫРҒАТАУ**, Қабырғайтау – Үлкен Борсық құмының шығысындағы қоныс. Ақтөбе облысы Шалқар ауданы Алақозы ауылының сол түстік-шығысында 35 км жерде орналасқан. Сол түстіктен оң түстікке қарай бойлық бағытта 25 км-ге созылған. Енді жері 7 – 9 км. Жонды-қырқалы келген жер бедерінің теңіз деңгейінен биіктігі 263 м. Қоныс бойында Сорқұдық, Қараөлең, т.б. қыстаулар орналасқан. Мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

Санат:Құрылыстар

## Сілтемелер
Қабыршақ

**Қабыршақ** (*squama*) – балықтардың, бауырымен жорғалаушылардың, құстардың және кейбір сүтқоректілердің тері қаңқасының метамерлі қатты тақташықтары (пластинкалары). Қорғаныштық қызмет атқарады. Қабыршақтың пішіні мен құрылысы әр түрлі жүйеленімдік топтарда әр алуан. Қазбадан табылған жақсыздар мен балықтардың Қабыршақты – мезодермадан пайда болған сүйекті тін (дентин, сүйек), жануарлар денесінде диагональ орналасады әрі қорғаныштан басқа тірек-қозғалыс қызметін атқарады. Төменгі сатыдағы омыртқалыларда (дөңгелекауыздылар, балықтар, қосмекенділер) алғашында плакоидты Қабыршақ (шеміршекті балықтарда) пайда болып, сол қабыршақтан құрылысы күрделі сүйекті балықтардың: ганоидты, космоидты және сүйекті қабыршақтары дамиды. Балық Қабыршақтарының барлық түрі де организмнің дамуына сәйкес циклде өседі, яғни жазда, қорегі мол кезде Қабыршақта тез ұлғаяды, ал қыста қорегінің аздығынан Қабыршақ нашар өседі және жылдық сақина пайда болады. Жылдық сақиналар арқылы балықтың жасын анықтауға болады. Саусаққанатты балықтардың Қабыршақына ұқсас сүйекті қабыршақтар кейбір стегоцефалдар мен қазіргі аяқсыз қосмекенділерде (құртша, балықжылан) кездеседі. Бауырымен жорғалаушылардың, құстардың және кейбір сүтқоректілердің мүйізді Қабыршақтары эпидермистің сыртқы қабатынан түзіледі. Мүйізді Қабыршақтар әдетте, түлеу арқылы жаңарып отырады. Бауырымен жорғалаушылардың мүйізді Қабыршақы кейде қайта сүйектенген терімен тұтасып кетеді де денесін түгел жабады (қолтырауын, тасбақа), құстарда – тек аяқтарында, сүтқоректілерде (қалталылар, кеміргіштер, жәндікқоректілер, т.б.) негізінен құйрығында болады. Құстардың қауырсыны мүйізді Қабыршақтың туындысы деп саналады. Сүтқоректілердің филогенезінде мүйізді Қабыршақтың орнында түк пайда болған. Денедегі қалың Қабыршақтың қайталап дамуы сауыттылар (броненосец) мен панголиндерде байқалады.

## Термин аудармасы
Корка( ) — қабыршақ. Жара болған ткань қалпына келе бастағанда пайда болатын морфологиялық түзіліс.

Стоматология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі

## Дереккөздер


Санат:Зоология
Қабыршақты (көл)

**Қабыршақты** – Сарысу өзенінің алабындағы көл.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданы Қызылжар кентінің солтүстік-батысында 8 км жердегі көл. Теңіз деңгейінен 354 м биіктікте жатыр.

## Гидрографикасы
Аумағы 5,8 км2, ұзындығы 4 км, енді жері 2 км, жағалау бойының ұзындығы 14 км, ең терең жері 1,3 м, су жиналатын алабы 916 км2. Қабыршықты көліне солтүстіктен Сарыөзен өзені құяды. 

## Жағалау сипаты
Жағалауы жазық, пішіні доғаша келген. Өзен және жауын-шашын суларымен толысады. Суы қарашада қатып, наурызда ериді. Көл жағасында, қамыс, құрақ, сораң өседі. Алабы шабындық пен жайылымға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Жаңаарқа ауданы көлдері
Санат:Сарысу су алабы
Қабыршақтылар

thumb|Шөл игуанасы
**Қабыршақтылар** (*Squamata*) – бауырымен жорғалаушылар класының бір отряды. 

Бұлар жер шарында кең тараған (тек Антарктидада кездеспейді). Қабыршақтылардың 6600-дей түрі белгілі, олар 3 отряд тармағына (кесіртке, жылан және амфисбендер) бірігеді. Амфисбендер (Amphisbeania) – кесірткелерге жақын жануарлар. Бұлардың 23 туысқа бірігетін 140 түрі бар, негізінен, Оңтүстік және Орта Америкада, Батыс Азияда тіршілік етеді. Қабыршақтылардың дене пішіні әр түрлі мүйізді қабыршақтармен және қалқандармен жабылған. Олардың астында сүйек қатпарлары орналасады. Басының самай сүйегі дамымай қалған (редукцияланған). Үстіңгі жақтың шаршы сүйегі бас сүйек қабымен қозғалмалы түрде байланысқан. Қозғалмалы қабақ кесірткелерге тән, ал жыландардың қабақтары мөлдір, олар бір-бірімен бірігіп кеткен. Аталықтарында көбею мүшелері жұп болады. Қабыршақтылардың жұмыртқаларының жұмсақ жарғақ тәрізді қабығы болады. Қабыршақтылардың биоценоздағы рөлі зор, а. ш-на зиянды жәндіктер мен ұсақ жануарларды жеп пайда келтіреді, уынан дәрілік препараттар алынады.

## Дереккөздер
Қабыршөп

**Қабыршөп** () – кендірлер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

Негізінен Жерорта тeңізі жағалауларында кездесетін 12 түрі белгілі. Қазақстанда таудың тастақты және қиыршықтасты беткейлеріндегі бұталар арасында өсетін 2 түрі (кіші Қабыршөп, түзу Қабыршөп) бар. Соның ішінде жиі кездесетіні – кіші Қабыршөп (V. mіnor). Оның биікт. 25 – 30 см, сабағы жалаңаш, бұтақтанған. Гүлдейтін бұтақтары түзу өседі. Жапырақтары эллипс тәрізді (ұзындығы 3 – 5 см, ені 1,5 – 2,5 см), үшкір, қысқа сағақты. Тостағанша жапырақшалары терең бес бөлікке бөлінген, күлтелері түтік тәрізді, ортаңғы бөлігі аздап кеңейіп келеді, бес қалақты, көк түсті. Дара гүлдері жапырақ қолтығынан шығады. Мамыр айында гүлдеп, шілде – тамызда жеміс салады. Жемісі – бүйіріндегі тігісінен ашылатын қос жапырақша. Тұқымдарының айдаршасы болмайды. Кіші Қабыршөп гүлі әдемі болғандықтан негізінен бақтарда, парктерде мәдени түрде өсіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Кендірлер
Санат:Үй жануарлары
Қабыскөл

**Қабыскөл** – Ойыл алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Атырау облысы Қызылқоға ауданы Ақшілік қыстауының оңтүстік-шығысында 52 км жерде, теңіз деңгейінен 67 м биіктікте жатыр. 

## Гидрографикасы
Ендік бағытта жатқан көлдің аумағы 5,3 км2, ұзындығы 3,8 км, енді жері 1,6 км, жағалау бойының ұзындығы 11 км. Шаруашылыққа жарамсыз. 
## Дереккөздер

Санат:Ойыл су алабы көлдері
Санат:Қызылқоға ауданы көлдері
Қағанақ

thumb|Қағанақ
**  Қағанақ ** ( amnion — сулы қабық, амнион) - эмбриональдық даму кезеңінде ұрықты қаптап жатқан сулы қабық. Қағанақ ұрық денесімен кіндік арқылы байланысып, өзінен сұйық бөлу арқылы ұрықтың айналасында, оның дамуына қолайлы сулы орта түзіп, оны әртүрлі механикалық әсерлерден қорғап, қорғаныс қызметін атқарумен қатар, ұрықты кеуіп кетуден сақтап, оның қоректенуін қамтамасыз етеді. Қағанақ — амниоттарда, яғни адам мен қағанақты омыртқалы жануарларда (құстар мен сүтқоректілерде) жақсы дамыған ұрық қабығы. Құстардың жұмыртқадағы ішбалапандары — эмбриогенездің 16-17 тәуліктерінде қағанақ сұйығын жұтып, қоректік зат ретінде пайдаланады. Қағанақ — ұрық денесінің сыртқы жағындағы эктодерма мен мезодерма спланхнотомының қабырғалық (париетальды) жапырағынан дамып, ұрықты сыртынан қоршай қаптап өскен қағанақ қатпарларының қосылуынан пайда болады. Оның ішкі бетін астарлайтын эктодерма жасушалары қағанақ қуысына сұйық бөледі. Ал қағанақтың сыртқы париетальды мезодерма қабаты несепқабықтың сыртқы висцеральды мезодерма қабатымен бірігіп, қан тамырларының торлары жақсы дамып жетілетін алланто-амнион қабатын құрайды.
## Дереккөздер


Амнион

Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Қағанақсыздар

**ҚАҒАНАҚСЫЗДАР**, анамниялар (Anamnіa) – ұрығының дамуы кезінде арнайы ұрық қабықтары болмайтын төм. сатыдағы омыртқалы жануарлардың жеке тобы. Қағанақсыздарға дөңгелекауыздылар, шеміршекті балықтар және сүйекті балықтар, қосмекенділер жатады. Қағанақсыздарға жататын омыртқалы жануарлардың көпшілік түрлерінің тіршілігі тікелей сулы ортада өтеді. Қағанақсыздардың көпшілік түрлері сырттай ұрықтанады, кейде іштей ұрықтанатын түрлері де кездеседі. Қағанақсыздардың ұрықтанған жұмыртқа клеткалары сулы ортада (кейде ылғалы мол жерлерде) дамиды. Олардың жұмыртқаларында жеткілікті мөлшерде сары уызы болады. Жұмыртқасы біркелкі бөлшектенбей дамиды. Жұмыртқадан сулы ортада тіршілік етуге бейімделген дернәсіл пайда болады. Қағанақсыздардың кейбір түрлерінің (балықтардың) дернәсілдері ересектеріне біршама ұқсас келеді. Ал кейбір түрлерінің (құйрықсыз қосмекенділердің) дернәсілдері күрделі түрленіп барып, ересектеріне айналады. Қағанақсыздардың кей түрлерінде (дөңгелекауыздыларда) үстіңгі және астыңғы жақ сүйектері болмайды. Ал балықтар мен қосмекенділерде жақ сүйектері жақсы дамыған. Қағанақсыздардың барлық түрі омыртқалы жануарлардың салқынқандылар (пойкилотермиялы) тобына жатады.

Санат:Биология

## Сілтемелер
Қағыл

**Қағыл** – Желдіадыр тауларының солтүстік-шығысындағы шоқылы тау.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Нұра ауданы Жанбөбек ауылының оңтүстік-батысында 25 км жерде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 570 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта шамамен 10 км-ге созылған, енді жері 6 км. Беткейлері көлбеуленіп жазыққа ұласады. Солтүстігінде Қашырлы таулары, шығысында Сарыоба, оңтүстігінде Ақтасты, батысында Жидебек таулары орналасқан.

## Өсімдігі
Бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында дала өсімдіктері өседі. Етегі мал жайылымы, шабындық ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы таулары