Тарих (Фукидид)

[thumb|Ең көне сақталған көшірме — Фукидидтің тарихи еңбегінің қолжазбаларының бірі (лат. Codex C). Ол [Флоренция|Флоренциядағы Лауренциана кітапханасында, белгісі Plut. 69 2, fol. 513v болып тіркелген. Бұл қолжазба Х–XI ғасырлардың басына, дәлірек айтсақ X ғасырдың бірінші жартысына жатқызылған және Фукидидтің *«Пелопоннес соғысының тарихы»* шығармасының ең ерте ұрпақтан жеткен қолжазбаларының бірі саналады]]
**«Пелопоннес соғысының тарихы»** немесе (дәлірек айтқанда) жай ғана **«Тарих»** — Пелопоннес лигасы (жетекшісі — Спарта) мен Делос лигасы (жетекшісі — Афина) арасындағы 431–404 жж. б.з.д. болған Пелопоннес соғысы туралы тарихи баяндау. Бұл еңбек, шамасы, аяқталмаған, өйткені 411 жылдағы сөйлемнің ортасында үзіледі және соғысты толық қамтымайды. Оны ежелгі грек тарихшысы Фукидид жазған, ол соғыс кезінде афиналық қолбасшы да болған. Оның қақтығыс туралы баяндауы кеңінен классикалық шығарма ретінде мойындалады, тарих ғылымындағы ең алғашқы ғылыми еңбектердің бірі және афиналық демократияның негізгі мәтіндерінің бірі ретінде қарастырылады. «Тарих» сегіз кітапқа бөлінген.

«Тарихты» талдау әдетте екі бағыттың біріне жатады. Бір жағынан, Дж. Б. Бьюри сияқты кейбір ғалымдар бұл еңбекті объективті әрі ғылыми тарих туындысы деп санайды. Бьюридің бағасы «Тарихтың» дәстүрлі түсіндірмесін көрсетеді: ол «қатал бейтараптықпен, таза интеллектуалдық көзқараспен жазылған, жалпылама сөздер мен моральдық пайымдаулардан ада, салқын әрі сыншыл» шығарма ретінде сипатталады.

Екінші жағынан, оқырманның қабылдауына негізделген сынмен байланысты неғұрлым заманауи түсіндірулерге сәйкес, «Тарихты» тарихи оқиғалардың объективті жазбасы емес, әдеби шығарма ретінде де оқуға болады. Бұл көзқарас У. Р. Коннордың сөздерінде көрініс табады: ол Фукидидті «материалына жауап беретін, оны іріктеп, шеберлікпен орналастыратын және оның символдық әрі эмоциялық мүмкіндігін дамытатын суреткер» деп сипаттайды.

*«…сондықтан Фукидид өз назарын тек бір ғана ісіне, бір ғана соғысына шоғырландырады; оны соншалықты айқын бейнелеп көрсетеді, әрбір буыны мен әрбір қызметі көзге көрініп, дерлік мөлдір болып кетеді […]; осылайша Пелопоннес соғысы біз үшін барлық соғыстардың соғысына айналады, өйткені Фукидид ішкі байланыстарды ашады және оқиғалардың мәніне терең бойлап, оларды жалпылайды, рухани тұрғыда тереңдетеді, нәтижесінде кездейсоқтық кейін шегініп, типтік құбылыс алға шығады…»</blockquote>

== Құрылымы ==
Фукидидтің «Тарихы» сегіз кітаптан тұрады. Шартты түрде «Археология» деп аталатын бірінші кітап көлемді кіріспені қамтиды — онда Грекияның ең ежелгі тарихына шолу, соғысқа түрткі болған себептер мен оның шынайы себептері баяндалады, сондай-ақ [[Платея шайқасы|Платея шайқасынан]] [[Пелопоннес соғысы|Пелопоннес соғысының]] басталуына дейінгі аралықты қамтитын «Елу жылдық кезең» және Афина мен Спарта арасындағы үзіліс сипатталады. Оқиғаларды баяндауда Фукидид жыл басын наурыз айынан есептейді (бұл [[Ежелгі грек күнтізбесі|афиналық күнтізбемен]] сәйкес келмейді).

Шығарманың негізгі мазмұны кейінгі қарулы қақтығыстарға — [[Архидам соғысы|Архидам соғысына]], тұрақсыз [[Никий бітімі|Никий бітіміне]], қайғылы [[Сицилия жорығы|Сицилия]] [[Сицилия жорығы|жорығына]], [[Декелея соғысы|Декелея]] немесе Иония соғыстарына арналған. Кейбір оқиғалар туралы мәліметтер (мысалы, [[Гела конгрессі]] жөнінде) тек Фукидидте ғана сақталған. Тарихшының еңбегі [[Б.з.д. 411 жылғы Афинадағы төңкеріс|б.з.д. 411 жылғы Афинадағы олигархиялық төңкеріс]] пен [[Афиналық демократия|демократияның]] қалпына келтірілуін сипаттау барысында, оның қайтыс болуына байланысты аяқталмай қалған.

[[Сергей Георгиевич Карпюк|С. Г. Карпюктің]] атап өтуінше, соңғы (сегізінші) кітап [[Шешендік сөз|риторикалық өңдеуден]] өтпеген және көпшілік пікір бойынша Фукидид өмірінің ең соңында жазылған. Баяндау б.з.д. 411 жылдың қысына дейін жеткізілген, ал әрі қарай оны [[Ксенофонт]] «[[Грек тарихы (Ксенофонт)|Грек тарихы]]<nowiki/>» еңбегінде жалғастырған. Сондай-ақ Фукидид еңбегін «[[Оксиринхтік грек тарихы|Оксиринхтік грек тарихының]]<nowiki/>» авторы (мүмкін, [[Кратипп]]) жалғастыруға талпыныс жасаған.

== Шығарманың әдіснамасы, идеологиясы және стилистикасы ==
Фукидид Батыс тарихнамасының дамуына зор үлес қосқан негізгі тұлғалардың бірі ретінде саналады, сондықтан оның әдіснамасы тарихнама саласында кеңінен талданады.

=== Хронология ===
Фукидид — оқиғаларды жыл бойынша тіркейтін қатаң хронологиялық жүйені қолданған алғашқы батыс тарихшыларының бірі. Әр жыл жазғы әскери науқан маусымы мен салыстырмалы түрде тыныш қысқы кезеңге бөлініп қарастырылады. Бұл тәсіл Геродоттың әдісінен айқын ерекшеленеді.

=== Сөздер ===
Фукидид қарастырылып отырған оқиғаны тереңірек ашу үшін ең маңызды әдеби және талдамалық пайдаланылған тәсілдердің бірі — мәтіннің шамамен бестен бір бөлігін алатын [[Монолог|кейіпкерлердің сөздері]] болды. Бұл сөздерді тарихшының өзі құрастырғанымен, ол олардың шынайы мазмұнын жеткізуге тырысты. Қазіргі тарихи әдіске ұзақ бірінші жақтан берілген сөздер жат көрінуі мүмкін, алайда ежелгі грек ауызша мәдениеті жағдайында мұндай сөздер табиғи құбылыс саналған. Оларға шайқас алдындағы қолбасшылардың әскерге арнаған үндеулері, сондай-ақ афиналық және спарталық басшылардың көптеген саяси сөздері мен түрлі тараптар арасындағы пікірталастар жатады. Бұл сөздер шешуші сәттердегі қарама-қарсы ұстанымдарды талдаудың басты құралына айналды, сондай-ақ соғыс әрекеттерінің құрғақ баяндалуымен салыстырғанда әңгімелеуді драмалық сипатқа енгізді. Ең танымалы — Екінші кітапта берілген [[Перикл|Периклдің]] афиналық өмір салтын мадақтайтын [[Периклдің жерлеу сөзі|қабір басындағы сөзі]] және «[[Мелос диалогы]]<nowiki/>» — соңғысы [[Халықаралық қатынастар теориясы|халықаралық қатынастар теориясының]] негіз қалаушы мәтіндерінің бірі саналады, онда «күшті мемлекеттің әлсізге үстемдік ету құқығы дәлелді түрде негізделген».. Соғыс кезінде афиналық қолбасшы болған Фукидид бұл сөздердің кейбірін өзі естіген. Басқаларын ол куәгерлердің айғақтарына сүйене отырып жазған.

Алайда бұл сөздер классикалық зерттеушілер тарапынан күмән туғызады, өйткені Фукидид олардың мазмұнын негізгі ойды айқынырақ көрсету үшін қаншалықты өзгерткені белгісіз. Кейбір сөздер, оның өз айтуынша, «әр жағдайға лайық деп саналатын» мазмұнға сәйкес құрастырылған болуы мүмкін (1.22.1), әрі дыбыс жазу болмаған дәуірде оларды сөзбе-сөз есте сақтау «әрдайым қиын» болған.

Фукидид әдісінің негізінде дереккөздермен ұқыпты жұмыс жатты: өзінің бақылаулары, замандастарының деректері, ресми құжаттар және бұрынғы авторлардың еңбектері. Ол барлық ақпаратты қатаң сыннан өткізіп, барынша шынайылыққа ұмтылды, бұл оны [[Деректану|тарихи сынның]] негізін қалаушы деп санауға мүмкіндік берді. 

=== Бейтараптық ===
Афиналық әрі қақтығысқа қатысушы болғанына қарамастан, Фукидид көбіне соғысқа қатысқан тараптарға қатысты жалпы алғанда [[Сыңаржақтылық|бейтарап]] еңбек жазған тарихшы ретінде бағаланады. Еңбегінің кіріспесінде ол: «Менің еңбегім қазіргі жұрттың талғамына сай жазылған дүние емес, ол мәңгілікке арналды» (1.22.4) деп жазады.

Алайда мұндай көзқарасқа күмән келтіретін ғалымдар да бар. Мысалы, [[Эрнст Бэдиан]] Фукидидтің [[Ежелгі Афина|Афинаға]] айқын жақтас болғанын алға тартады. Осыған ұқсас пікірді ұстанатын өзге зерттеушілер Фукидидтің «Тарихында» жасырын мақсат болған деп санайды, атап айтқанда, [[Гомер]] шығармалары сияқты өткен дәуірдің эпостарына тең келетін туынды жасау. Бұл ұмтылыс оны афиналықтарды қолдайтын бейобъективті дуализм қалыптастыруға итермелеген болуы мүмкін деген пікір бар. Еңбекте қақтығысқа қатысқан кейбір тұлғаларға, мысалы, [[Клеон|Клеонға]] қатысты айқын теріс көзқарас байқалады. Орташа демократиялық көзқарастарды ұстана отырып, Фукидид Периклді идеалдандырды және [[Клеон]] сияқты радикалды көшбасшыларды қатты сынға алды. Кейбір сирек жағдайларды (мысалы, Клеонға берілген сипаттаманы) қоспағанда, ол ашық бағалаулардан бойын аулақ ұстап, оқиғаларды баяндаудағы объективтілігін атап көрсетті және толық бейтараптық көрінісін сақтауға тырысты. Осындай ұстамдылығына қарамастан, Фукидидтің еңбегі бауырластық соғыстың трагедиясын зор күшпен бейнелейді. Фукидид адамның өзгермейтін табиғаты тарихи жағдайлардың қайталануына алып келеді деп сенген, сондықтан да оның «мәңгілік мұра» ретінде жазылған еңбегі ұрпақтарды жағдайларды дұрыс бағалауға үйрететін практикалық мәнге ие.

=== Діннің рөлі ===
Фукидид еңбегінде [[Ежелгі грек мифологиясы|құдайлар]] белсенді рөл атқармайды. Бұл жағынан ол құдайлардың ықпалын жиі атап өтетін Геродоттан және құдайлық қатысуы басым Гомер поэмаларынан түбегейлі ерекшеленеді. Фукидид тарихты адамдардың таңдауы мен әрекеттерінің нәтижесі деп қарастырады.

Сонымен қатар, құдайлардың тікелей әрекеті көрсетілмегенімен, дін мен тақуалық спарталықтардың, ал аз дәрежеде афиналықтардың іс-әрекеттерінде маңызды орын алады. Осылайша, [[Жер сілкіну|жер сілкінісі]] мен [[Тұтылу|күн тұтылуы]] сияқты табиғи құбылыстар діни маңызы бар оқиғалар ретінде қабылданған (1.23.3; 7.50.4).

Фукидид өткенді қайта құрастыру үшін алғаш рет [[Дедуктивті пайымдау|дедуктивтік әдісті]] және салыстыру тәсілін қолданды. [[Геродот|Геродоттан]] айырмашылығы, ол оқиғалардың себептерін түсіндіруде тылсым күштерге жүгінуді жоққа шығарып, күштер тепе-теңдігіне, экономикаға, сыртқы саяси араласуға (бұл жағдайда — [[Ахемен әулеті|Парсы алпауыт мемлекетіне]]), [[Полис (ежелгі қала)|полистер]] ішіндегі саяси күреске және жеке тұлғалардың рөліне негізделген рационалды талдау ұсынды. Оның еңбегінде «тағдыр» [[Ұғым|ұғымы]] кездейсоқ жағдайлардың тоғысуы ретінде түсіндірілді.

=== Мифті рационалдандыру ===
Фукидид еңбегінде құдайлар белсенді рөл атқармаса да, ол [[Ежелгі грек мифологиясы|грек мифологиясына]], әсіресе шығармалары грек мифтік дәстүрінде маңызды орын алатын Гомерге жиі сүйенеді. Фукидид Гомерді ақпарат көзі ретінде жиі атайды, бірақ әрдайым белгілі бір қашықтық сақтайтын ескертпелер қосады, мысалы: «егер мұны жеткілікті дәлел деп есептесек, мұны Гомер көрсетеді» немесе «бұл жағдайда да Гомер поэзиясына сену керек деп ұйғарсақ».

Сонымен бірге, екінші қол деректерге, соның ішінде Гомерге, күмәнмен қарағанына қарамастан, Фукидид ақын эпостарын [[Троя соғысы|Троя соғысына]] қатысты фактілерді болжау үшін пайдаланады. Мысалы, Трояға жіберілген мыңнан астам грек кемесі туралы мәліметті ол поэтикалық әсірелеу деп санағанымен, Гомердің «[[Кемелер тізімі|Кемелер тізімін]]<nowiki/>» грек жауынгерлерінің шамамен санын анықтау үшін қолданады. Кейінірек Фукидид Гомер біріккен грек мемлекеті туралы ешқашан айтпағандықтан, [[Эллинизм|эллиндерге]] дейінгі тайпалар өзара бытыраңқы болған және тиімді жорық ұйымдастыра алмаған деп тұжырымдайды. Тіпті, егер грек көсемдері ресурстарды дұрыс бөлгенде және әскердің едәуір бөлігін азық-түлік іздеуге жібермегенде, Трояны екі есе қысқа мерзімде жаулап алуға болар еді деп пайымдайды.

Фукидид оқырманға Гомерден айырмашылығы, өзі әсірелеуге бейім ақын емес, тарихшы екенін айқын көрсетеді; оның баяндауы «сәттік ләззат» сыйламауы мүмкін, бірақ «оның көздеген мәні деректердің ақиқаттығымен тексеріледі». Осылайша, Гомердің баяндау дәстүрінен өзін алшақ ұстай отырып, Фукидид [[Миф|мифтер]] мен [[Эпос|эпостарды]] белгілі бір деңгейде дерек ретінде мойындағанымен, оларды толық сенімді деп қарастыруға болмайтынын көрсетеді. Өткен оқиғаларды дәл бейнелеу үшін бейтарап әрі эмпирикалық көзқарастағы тарихшы қажет, ал ол — өзі деп есептейді.

== Әсері ==

Фукидидтің «Тарихы» антикалық та, заманауи тарихнамада да орасан зор ықпалға ие болды. Оны автордың көптеген замандастары мен тікелей ізбасарлары зор ықыласпен қабылдады; тіпті көптеген авторлар аяқталмай қалған еңбекті жалғастыруға тырысты. Мысалы, [[Ксенофонт]] өз «[[Грек тарихы (Ксенофонт)|Грек тарихы]]<nowiki/>» еңбегін Фукидидтің шығармасының жалғасы ретінде жазып, баяндауды дәл Фукидид тоқтаған жерден бастайды. Кейінгі антикалық дәуірде Фукидидтің беделі біршама әлсіреді: [[Дионисий Галикарнастік|Галикарнастік Дионисий]] сияқты сыншылар «Тарихты» ауыр, шамадан тыс қатаң деп қабылдады. [[Лукиан]] да оны (басқалармен бірге) өзінің «Шынайы тарихтар» атты [[Сатира|сатирасында]] әжуалайды. [[Томас Вудро Вильсон|Вудро Вильсон]] [[Атлант мұхиты]] арқылы [[Париж бітім конференциясы|Версаль бітім конференциясына]] бара жатқан сапарында «Тарихты» оқыған.

XVII ғасырда ағылшын философы [[Томас Гоббс]] (ол еңбекті өзі ағылшын тіліне аударған) Фукидид туралы былай деп жазған:

<blockquote>*«Көпшілік байқағандай, поэзияда — Гомер, философияда — Аристотель, шешендік өнерде — Демосфен және өзге білім салаларында ежелгі ойшылдар әлі күнге дейін өз үстемдігін сақтап келеді: кейінгі дәуірлерде ешкім олардан асып түскен жоқ, ал кейбірі тіпті жақындай да алған жоқ. Осылардың қатарына біздің Фукидид те әділ түрде қосылады; ол өз еңбегінде бұрынғылардан кем емес кемел шебер, әрі (мен көптеген өзге адамдармен бірге сенетіндей) тарих жазу қабілеті ең жоғары деңгейге жеткен тұлға.»''Фукидидті құдайлардың араласуына сілтеме жасамай, бейтараптыққа ұмтылуы, деректерді мұқият жинауы және себеп-салдарлық байланыстарды талдауы үшін «ғылыми тарихтың» негізін қалаушы деп атайды. Лео Штраус одан саяси реализмнің бастауын көреді; бұл бағыт адамдардың мінез-құлқын және мемлекеттер арасындағы қатынастарды қорқыныш пен жеке мүдде тұрғысынан түсіндіреді. И. Кристолдың (америкалық неоконсерватизмнің негізін қалаушы) айтуынша, Фукидид «неоконсерваторлардың сыртқы саясат жөніндегі сүйікті кітабын» жазған.

Фукидид адамдардың дағдарыс жағдайларындағы (мысалы, індеттер мен соғыстар кезіндегі) әрекеттерін түсіндіру үшін адам табиғатын терең зерттеген деп саналады — сондықтан қазіргі оқиғаларды талдаушылар да «Пелопоннес соғысының тарихына» жиі жүгінеді. АҚШ-тағы Ньюпорт қаласындағы Әскери-теңіз колледжінде, сондай-ақ басқа да америкалық әскери академияларда Фукидидтің тарихи еңбегі міндетті түрде оқылатын шығармалар қатарына кіреді.

## Ескертпелер

## Тағы қараңыз
* Тарих (Геродот)
* Периклдің жерлеу сөзі

## Дереккөздер

Санат:Ежелгі Грекия әдебиеті
Санат:Пелопоннес соғысы
Санат:Соғыс туралы тарихи  кітаптар