open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аббас Жарасбайұлы

**Аббас (Аппаз) Жарасбайұлы** (шамамен 1825–1830, бұрынғы (Перовск уезі, Қараөзек болыстығы – 1922, Арқа өңірі) – белгілі би. Әкесі Бекназар 1800 жылы Сыр өңіріне келіп, тұрақтап қалған. Байұлы  тайпасының, Жаппас руының белгілі биі болған. Аббас 1868–1688 жылдары құрылған Қараөзек болысын басқарды. 1888 жылдан би әрі қазы болып, ел билігіне араласқан. Би хақында «Дала уәлаяты» газетінде, «Айтыс» кітабының 2-томында (1965), Кіші жүз шежіресінде, «Тереңөзек тарихында», Аббас - Асқар Тоқмағамбетовтың «Жыр күмбезі» (1975) романында кеңінен сипатталған. Орталығы мемлекет мұрағаттың қорында біршама деректер (4 қор, 1 тізбе, 4070 іс) бар.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:1825 жылы туғандар
Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:1922 жылы қайтыс болғандар
Шади

**Шади**, Молла Шади (туған-өлген жылы белгісіз) — ортағасырлық тарихшы, жыршы, “Фатхнама” авторының өмірі жайында жазба деректерде мағлұматтар жоққа тән. Тек қана Бабырдың естелігінде Шади жыршының баласы Гулям Шадидің ән шығаратыны жөнінде еске алынып, оның тамаша нахшылары мен сауттары бар екені айтылады. Мұхаммед Шайбани хан оны Қазан ханы Мұхаммед Аминге жіберіп, содан қайтып оралмады делінген. Бабырдың айтуынша Гулям Шади Шади-бачаның інісі. 15 ғасырдың соңы мен 16 ғасырдың бас кезінде Шади есімді әкелі-балалы үш адам болған. Тарихшылар үш Шадидің өнеріне, әлеуметтік ісіне қарап “Фатхнаманың” авторы Гулям Шади деген қорытындыға келген. Мұның басты дәлелі Гулям Шади Мұхаммед Шайбанидің сарайында қызмет еткен, ал шығарма сол әулеттің тарихын баяндайды.
## Әдебиет
*Материалы по истории казахских ханств 15 — 18 веков, ауылы -А., 1969; 
*Захир ад-Дин Мухаммед Бабыр, Бабырнама, ауылы , 1993.

## Сілтемелер
*Шайбани
*Орта ғасыр
*Фатхнама
## Дереккөздер


Санат:Тарихшылар
Айдар (көл)

**Айдар** – Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданы Жетікөл ауылынан 15 км оңтүстік-батыста орналасқан көл. 

## Гидрографикасы
Аумағы 2,5 км2, ұзындығы 2,1 км, жағалауының ұзындығы 7,0 км. Қар, жауын-шашын және Бұлдырты өзенінің суымен толысады. 

Жағалауы жазық. Қамыс, құрақ өскен. Қарашада қатып, сәуірдің ортасында мұзы түседі. Суы ащы. Жағалауы жайылым ретінде пайдаланылады.

Санат:Сырым ауданы көлдері
Санат:Жайық су алабы көлдері
Платиндық металдар

**Платиндық металдар**, платиноидтар — элементтердің периодтық жүйесінің VІІІ тобының екінші және үшінші триадасында орналасқан алты рутений (Ru), родий (Rh), палладий (Pd), осмий (Os), иридий (Іr), платина (Pt) химиялық элемент. Алтын және күміспен бірге асыл металдар тобын құрайды. Платиндық металдардың жер қыртысындағы салмақ мөлшері 5љ10-7%. Табиғатта саф күйінде, сульфидті минералдарда кездеседі. Қиын балқитын, тығыздығы үлкен, күміс түстес ақ жылтыр металдар, тотығу дәрежесі +2-ден +6-ға дейін. Химиялық қасиеттері ұқсас, белсенділігі төмен. Қыздырғанда оттекпен (RuO4, OsO4, т.б.), аса қатты қыздырғанда галогендермен қосылыс түзеді. Платиндық металдар балқыған күйде көптеген металдармен араласып, қатты ерітінділер және кешенді қосылыстар түзуге бейім келеді. Платиндық металдарды кенді байытып, аффинаж арқылы оларды шоғырландырып, реагенттердің көмегімен біртіндеп бөліп алады. Осы әдіспен Қазақстанда түсті металдар өндірісінің қалдықтарынан платиндық металдар алынады. Платиндық металдар катализатор ретінде, химиялық арнаулы ыдыстар, зергерлік бұйымдар жасауда қолданылады. 
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Айдарлы (тау, Бұланды ауданы)

**Айдарлы** – Ақмола облысы Бұланды ауданы Никольское ауылынан шығысқа қарай 6 – 6,5 км жерде орналасқан биік төбе. Абсолюттік биіктігі 432 м, ұзындығы мен ені 1 – 1,5 км. Айдарлының солтүстігінде Қарашілік тоғайы, батысқа қарай 2 км жерде Есенбек көлі орналасқан. 

## Жер бедері, өсімдігі
Беткейі жазық, аз тілімденген. Карбонатты қара топырағында шөптесін өсімдіктер өскен.

## Дереккөздер

 
Санат:Бұланды ауданы таулары
Клирингілік қызмет

**Клирингілік қызмет** – 
# бағалы қағаздармен, шет ел валютасымен (валюталық клиринг), басқа да қаржы активтерімен жасалатын операциялардан, сондай-ақ банкаралық төлемдерді (банк клирингі) оңтайландыру кезінде және пластикалық карталармен қолма-қол ақшасыз есеп айырысу кезінде туындайтын қарсы талаптар мен міндеттемелерді өзара есепке алумен байланысты қызмет; 
# бағалы қағаздар нарығында мәмілелер бойынша өзара міндеттемелерді айқындаумен, оларды өзара есепке алумен, және мұндай мәмілелердің ілеспе түрде және уақтылы орындалуын бақылаумен айналысатын кәсіпқойлық қызмет түрлерінің бірі. Клиригілік қызметті лицензияланатын клирингілік ұйым (клирингілік палата) жүзеге асырады. Ол клирингіге қатысушыларға (бағалы қағаздармен жасалатын мәміле тараптарына) міндетті және қосымша қызметтер көрсетеді.

## Сілтемелер
*Клирингтік орталықтың қызметі

## Дереккөздер


Санат:Құнды қағаздар нарығы
Санат:Қызмет көрсету саласы
Нұртаза Абдрахманов

**Нұртаза Абдрахманов** (21 мамыр, 1948, Сырдария ауданы Бірқазан ауылы) – физика-матемитика ғылымының кандидаты (1985), профессор (1996). 

## Өмірбаяны
* Қызылорда педагогика институтын бітірген.
* Киев мемлекеттік университетінің аспирантурасын (1985) бітірген. 
* 1973 жылға дейін Сырдария ауданы мектептерінде мұғалім
* 1973 – 85 ж. қазіргі Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінде аға зертханашы, аға оқытушысы
* 1991 – 99 ж. Қызылорда гуманитарлық университетінің проректоры
* 1999 – 2001 ж. кафедра меңгерушісі
* 2001 жылдан осы университеттің физика-матемитика факультетінің деканы қызметтерін атқарған.

## Ғылыми еңбектері
Абдырахмановтың негізгі ғылыми еңбегі «Табиғи плазмалық ортақ зерттеуге арналған. 
* 80-нен аса ғылыми еңбегімен қоса «Физические процессы происходящих в плазме метеорных следов» (1994) атты монографиясы жарық көрген. 

## Жетістіктері
* ҚР білім беру ісінің үздігі.

## Дереккөздер

Санат:21 мамырда туғандар
Санат:1948 жылы туғандар
Санат:Сырдария ауданында (Қызылорда облысы) туғандар
Санат:Физика-математика ғылымдарының кандидаттары
Санат:Қазақстан физиктері
Санат:Қызылорда гуманитарлық университетінің профессорлары
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Санат:Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті түлектері
Айдын (көл)

**Айдын көлі** – Талас өзенінің төменгі ағысы алабында орналасқан тұйық көл. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Сарысу ауданы жерінде,  Ақжар, Жылқыбай көлдерінің солтүстігінде, теңіз деңгейінен 305,0 м биіктікте жатыр. 

## Гидрографикасы
Аумағы 7,0 км2, ұзындығы 5,8 км, енді жері 2,9 км, жағалау бойының ұзындығы 23,0 км. Жағалауы жазық, қамыс, құрақ өскен. Суы тұзды. Негізінен жауын-шашын суымен толысады. Көктемгі жауын-шашын кезінде көршілес жатқан көлдермен ұласып кетеді. Жағалауы – мал жайылымы.

## Дереккөздер

Санат:Сарысу ауданы көлдері
Айдын тоғаны

**Айдын тоғаны** – Жамбыл облысы Сарысу ауданында орналасқан тоған. Талас өзенінің төменгі ағысында және осы өзеннің суымен толығады, сыйымдылығы *17 млн. м3*. Тоған суымен аудан шаруашылықтарының егістігі мен жайылымы суғарылады.

## Дереккөздер


Санат:Жамбыл облысы тоғандары
Клиент

**Клиент** (латынша *clіens*, италянша *clіente* – тапсырыс беруші) – 
# тұрақты сатып алушы немесе тапсырыс беруші, тұрақты келермен, аларман; 
# несие мекемесінің‚ сауда ұйымының, өнеркәсіп орнының, адвокаттың‚ тағы басқалар көрсететін қызметін пайдаланушы тұлға; 
# өз ісін жүргізуді басқа біреуге (адвокатқа, нотариусқа, тағы басқаларға) тапсырған адам; 
# нарықтық қатынастарда тауарлық шот, тағы басқа бойынша сауда өкілеттігі бар жеке тұлға; 
# өз атынан және өзінің есебінен басқа тұлғаның, мысалы, шот ашу және шот қызметінің көрсетілуі және операция жүргізу үшін банкінің, базалық (базистік) активті немесе туынды қаржы құралдарын сатып алу немесе сату үшін ұйымдасқан немесе ұйымдаспаған нарыққа қатысушының кәсіпқойлық қызмет көрсетуіне жүгінуші тұлға.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
*Клиент
*Клиент

Санат:Сауда
Әбді Бошанұлы Тұрсынбаев

**Тұрсынбаев Әбді Бошанұлы** (20.08.1910, Түркістан облысы Түркістан қаласы – 4.04.1999, Алматы қаласы) – тарих ғылымының докторы (1957), профессор (1958). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген қайраткері (1970).

## Қысқаша өмірбаяны:
1928–1931 жылдары Алматы мал-дәрігерлік техникумында; 
1931–1932 жылдары Ташкент жоспарлау-экономикалық институтында оқыған. 
1937 жылы Мәскеу мемлекеттік экономикалық институтын бітірген; 
1937–1943 жылдары Семей педогогикалық институтында проректор, қазіргі Атырау мұғалімдер институтында ректор, орта мектепте директор;
1945–1948 жылдары Қазақ мемлекеттік қыздар педогогикалық институтында (қазіргі Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университеті) кафедра меңгерушісі; 
1948–1954 жылдары Алматы заң институтында кафедра меңгерушісі; 
1956–1967 жылдары ҚазҰУ-да кафедра меңгерушісі; 
1967–1977 жылдары Қазақ КСР-і *«Білім»* қоғамы басқармасының төрағасы қызметтерін атқарған.

1957 жылы *«Қазақстанда колхоз құрылысының жеңуі»* тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 2 рет *Еңбек Қызыл Ту*, Қазан революциясы ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер:


Санат:1910 жылы туғандар
Санат:Түркістанда туғандар
Санат:1999 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ғалымдары
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Тұтқыр

**Тұтқыр** – қазан ұстағанда қолға киетін киіз дорба, қолғап. Ол киізден немесе қалың матадан жасалады.
## Дереккөздер


Санат:Қолөнер
Шайбалы хоккей

thumb|Хоккей матчы
thumb|Хоккей қақпасы
thumb| alt=A.|Хоккей қақпашысы
**Шайбалы хоккей** шайбамен мұз үстінде ойналатын командалық спорт ойыны. Шайбалы хоккейдің отаны — Канада. Канаданың табиғат жағдайы қазіргі хоккейдің дамуына үлкен әсер етті. 1879 жылы Монреаль университетінің студенттері хоккей ережесін жазды.

## Тарихы
1908 жылы Шайбалы хоккейден бірінші халықаралық турнир Францияда өтті әрі сол жылы халықаралық лига құрылды. 1910 жылы Шайбалы хоккейден Еуропа чемпионаты өтті. 1924 жылы қысқы олимпиялық ойындар бағдарламасына енгізіліп, 1930 жылдан әлем чемпионаты өткізіле бастады. Шайбалы хоккей командасы 17 — 20 адамнан құралады, бірақ бір мезгілде әр командадан 6 адам ойнайды, ойыншы ауыстыруға шектеу жоқ. Қазақстанда Шайбалы хоккей 1950 жылдан басталды. Алғашқы респуб. чемпионат Алматыда өтті. Оған республиканың 6 командасы қатысты. Өскемен хоккейшілері бірінші болып еліміздің аймақтық біріншілігіне (1958) жеңімпаз атанып, КСРО халықтарының қысқы спартакиадасына (1962), РКФСР біріншілігіне (1963), “Б” (1963) және (1965) “А” класының ойындарына қатысты. Тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан құрама командасы қысқы Азия ойындарында 2 рет чемпион атанды (1996, Нагано, Жапония, 1998, Конгвон, Оңтүстік Корея), қыздар құрама командасы қысқы Азия ойындарының чемпионы (2002, Бусан, Оңтүстік Корея). Б.В. Александров, В.Н. Беляев, С.В. Дроздов, тағы басқа сынды мамандар Шайбалы хоккейдің республикамызда дамуына көп үлес қосты.

## Ойын ережелері
Шайбалы хоккей ойналатын мұз айдынының Ұзындығы 51 — 61 м, ені 24 — 30 м, айнала шетінің биіктігі 1,10 — 1,22 м етіп қоршалған алаң. Алаңның дәл ортасынан қызыл сызық (ені 30 см), әр қақпадан 18 м қашықтықтан көк сызық тартылады. Қызыл сызық алаңды екіге, көк сызық үшке бөледі. Көк сызықпен бөлінген алаңының екі шеткісін қорғаныс алаңы, ортаңғысын орталық алаң дейді. Қақпа сызығының дәл ортасына ені 183 см, биіктігі 122 см қақпа қойылады. Ойын үш кезеңде (әр кезең 20 мин.) өтеді.

## Сілтемелер
* Хоккей шөпте
* Биатлон
* Барыс командасы
* Ак Барс командасы
* Салават Юлаев
* Динамо

## Дереккөздер


*
Айжан (көл)

**Айжан ** – Қостанай облысы Ұзынкөл ауданының солтүстік-шығысындағы көл. Теңіз деңгейінен 156,0 м биіктікте орналасқан. 

## Гидрографикасы
Аумағы 14,27 км2. Ұзындығы 5,9 км, ені 3,3 км. Суы ащы. Жағалауы жайпақ. Су деңгейі көктемде көтеріліп, шілде – тамыз айларында төмендейді. Қуаңшылық жылдары құрғап қалады. Қарашаның ортасында суы қатып, сәуірдің 2-жартысында мұзы ериді. Суы тек мал суаруға жарамды.

## Дереккөздер

Санат:Ұзынкөл ауданы көлдері
Тұт тұқымдасы

**Тұт тұқымдасы** (Moraceae) – қосжарнақты өсімдіктер; құрамында сүтті шырыны бар ағаш, бұта, кейде шөптер.

Негізінен тропиктік және субтропиктік аймақтарда кездесетін 80 туысы, 1,5 мыңдай түрі (кейбір мәліметтерде 50 туысы, 1000 түрі) бар.

Жапырақтарында бөбешік жапырақшалары болады, көпшілік түрінде олар өркенге кезектесіп орналасады. Гүлдері ұсақ, дара жынысты, күрделі гүлшоғырына топталған. Жемісі – сүйекше, біріккен жеміс (көп жағдайда гүлсерігі мен гүлтұғыры бірігіп өсіп кетеді).

Тұт тұқымдасының кейбір түрінің (інжір, сикомор, нан ағашы) жемісі жеуге жарамды; тұт ағашы жібек құртының қорегі болып саналады; сикомор, бруссонетия, хлорофорадан өте бағалы құрылыс материалдары, ал фикустан каучук алынады. Сондай-ақ сүт ағашынан (Brosіmum galactodendron) алынатын сүт шырыны тағам ретінде пайдаланылады.

Көпшілік түрі сәндік үшін өсіріледі, араларында улы түрі де кездеседі. Мыс., анчар ағашы (оның сүтті шырыны улы болғандықтан жергілікті тұрғындар аң аулауға шыққанда садақ жебесінің ұшына жағады).

## Дереккөздер


Санат:Тұттар
Шайбани әулеті

**Шaйбани әулеті** (өз. *Shayboniylar*) — өзбек билеушілері (1500 – 98). Шaйбани әулеті Шыңғыс ханның тұңғышы Жошының бесінші ұлы Шайбаннан тарайды. Әулеттің негізін салушы Әбілхайыр ханның немересі, шаһ Будақ сұлтанның баласы Мұхаммед Шайбани хан Дешті Қыпшақ даласы үшін болған соғыста қазақ және ноғай билеушілерінен жеңілгеннен кейін 1500 жылы Мәуереннаһр мен Хорасанды басып алып, өз билігін орнатты. Бірақ 1510 жылы Иран шаһы Сефеви әулетінен шыққан I Ысмайыл оны Мерв түбінде талқандады. Шайбани ханның мұрагері Күшкүнжі хан (1510 – 30) өліп, оның ұлы Әбу Саидтың (1530 – 33) билігінен кейін мемлекет басына немересі Ұбайдолла хан (1533 — 39) келді. 

Шaйбани әулетінің билеушілері өздерін Темір әулетінің мұрагерлері деп есептеді. 

Әулеттің ең көрнекті өкілі Абдулла хан  болды. Оның қаза табуы және баласы Абд әл Мүминнің өлтірілуімен Шайбани әулеті биліктен кетті. Оның соңғы өкілі Пір Мұхаммед ҚҚ-нің өзі де билік үшін қырқысу соғысында қаза тапты. 1599 жылы билікке Аштархан әулеті келді. Бұл Жошының Орда деген баласынан тарайтын және шешесі жағынан Шайбани әулетімен байланысатын жаңа өзбек әулеті еді.

## Сілтемелер
*Моғолстан
*Ақ орда
*Мұхаммед Шайбани
## Дереккөздер

## Әдебиет
*Босфорт КӨЛІЭ. Мусульманские династии, М., 1971.

Санат:Өзбекстан тарихы
Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары
Санат:Шайбани әулеті
Жүйе (геология)

## Қысқаша сипаттама

**Жүйе**, геологиялық жүйе – геологиялық кезең мезгілінде жиылған, ішінде түрлі жануарлар (фауна) мен өсімдіктердің (флора) қазба қалдықтары бар тау жыныстарының жиынтығы; жалпы геохронологиялық шкаланың негізгі бөлінімі. Геологиялық Жүйе Жер қыртысы мен органик. әлемнің дамуының белгілі бір сатысын межелейді. Жүйе геологиялық ярустарға бөлінеді, бірнеше геологиялық Жүйені геологиялық топқа (қ. Эратема) біріктіреді. Геологиялық Жүйенің аттары және олардың тетелестігі 1881 жылы Халықаралық геологиялық конгрестің 2-сессиясында бекітілді. Қазір кембрий, ордовик, силур, девон, карбон, пермь, триас, юра, бор, палеоген, неоген, антропоген сияқты геологиялық Жүйелер бар.

## Сілтемелер
*Кембрий кезеңі
*Ордовик кезеңі
*Силур кезеңі
*Девон кезеңі
*карбон
*Пермь жүйесі
*Триас кезеңі
*Юра кезеңі
*Бор кезеңі
*Палеоген кезеңі
*Неоген кезеңі
*антропоген

## Дереккөздер


Санат:Геологиялық кезеңдер
Жүйеден тыс бірліктер

## Қысқаша мәлімет
**Жүйеден Тыс Бірліктер** – физикалық шамалардың қазіргі бар бірліктер жүйесінің ешқайсысына енбейтін бірліктері. Олар тәуелсіз бірліктер (басқа бірліктердің көмегінсіз анықталатын бірліктер, мысалы, Цельсий градусы, бел) және еркін таңдап алынған бірліктер (бірақ кейбір басқа бірліктер арқылы өрнектелетін бірліктер, мысалы, атмосфера, ат күші, жарық жылы, парсек) болып ажыратылады.

## Сілтемелер
*парсек
*атмосфера
*Цельсий градусы

## Дереккөздер


Санат:Физика
Шайбани мемлекеті

**Шайбани мемлекеті**, Шейбани мемлекеті — Орталық Азиядағы ортағасырлық мемлекет (1500 — 1598). Орталығы алғашында Самарқанд, 1560 жылдан Бұхара қаласы болды. Шайбани мемлекетінің құрылуы бұрын Дешті Қыпшақта тұрған көшпелі өзбек тайпаларынан шыққан Мұхаммед Шайбани ханның Мауераннахрды жаулап алуымен тығыз байланысты. Шайбани мемлекеті Каспий т-нен Тянь-Шаньға, Сырдариядан Орталығы Ауғанстанға дейінгі аумақты қамтыды. 1510 жылы Иран шахы, Сефеви әулетінен шыққан Исмаил Қ. Шайбани ханды талқандағаннан кейін Шайбани әулеті екі өзбек мемлекетіне бөлінді. Бірі — Мауераннахрдағы Шайбани мемлекеті де, екіншісі — оған тәуелді емес Хиуа хандығы (орталығы Үргеніш, кейіннен Хиуа) болды. Темір әулетінің бұрынғы хорасандық иелігі Иранға қарады. Көшпелі өзбектердің Дешті Қыпшақтан Мауераннахрға ауысуы нәтижесінде Шайбани әулеті қазіргі қазақ даласындағы ықпалынан айрылып, далалық жерлерде қазақ хандарының билігі орнады. Көшпелі өзбектердің отырықшы халықтың арасынан қоныс тебуі егіншіліктің біршама құлдырауына және суландыру құрылыстары жұмысының бұзылуына әкеп соқтырды. Жерді сыйға тарту, мұрагерлік жолмен меншіктену құқығы кең тарады. Шайбани мемлекетінде ірі жер иеленушілер, сопы шейхтары мен үлкен вакуфтарды иемденген мұсылман дінбасылары болды. Жердің бір бөлігі хан меншігі болып есептелді. Бұл жерді пайдаланған шаруалардан салық — харадж алынды. Барлық өзбектерді өз қол астына біріктірген Абдолла ханның тұсында Шайбани мемлекетінің гүлденген кезі болды. Ресей, Қазақ хандығы, Сібір хандығы мен Үндістандағы Ұлы Моғолдармен қатынас орнатылды. Бірақ үздіксіз әскери жорықтар мен билеуші топтардың арасындағы тартыстардың қолөнер мен саудаға тигізген зиянды зардабы зор болды. Шайбани мемлекетінің тұсында Мауераннахр мен Хорасанның түркі тілдес халқына “өзбектер” деген этнонимі бекіді. Абдолла хан тұсында мемлекет астанасы Бұхара болды да, кейінгі деректерде Шайбани мемлекеті Бұхар хандығы деп аталды. Бұхара қаласы ірі мәдени орталыққа айналды. XVI ғасырда Шайбани мемлекетінде белгілі ақын-жазушылар Хожа Хасан Нисари, Зайниддин Уасифи, Камал әд-Дин Бинаи, Абдурахман Мушфики, т.б. өмір сүрді. Шайбани мемлекетіне арналған Бинаидың “Шайбанинама”, “Футухат-и хани”, Мұхаммед Салихтың “Шайбанинама”, Хондемирдің “Хабиб-ас-сияр” тәрізді тарихи шығармалары да осы XVI ғасырда жазылды. 

## Сілтемелер
*Шайбани әулеті
*Шайбани хан
*Қазақ хандығы
## Дереккөздер


## Әдебиет
*Ахмедов Б.А., Государство кочевых узбеков, М., 1965; 
*История народов Узбекистана, т. 2, Таш., 1993.

Санат:Орталық Азия тарихы
Санат:Азияның тарихи мемлекеттері
Санат:Шайбани әулеті
Плаун

**Плаун** (Lycopodіum) — плаунтәрізділер класына жататын мәңгі жасыл шөптесін өсімдіктер. Көпшілік түрлері Солтүстік жарты шарда кездеседі. Қазақстанда орманды жерлер мен қара топырақты аймақтардағы шоқ ормандарда, қылқан жапырақты ормандарда өсетін 5 түрі бар. Олардың ішінде жиі кездесетіні — шоқпарбас Плаун (Lycopodіum clavatum). Сабағы төселмелі, ұзындығы 150 см-дей, көп бұтақтары осы сабақтарынан өседі, олардың ұшында споралары жетіледі. Жапырақтары жіңішке, таспа немесе ланцет тәрізді, масақшалары көп, ұзын, тығыз орналасқан, спорангийлі спорофиллалары бар. Споралары арқылы немесе вегетативті түрде көбейеді. Споралары көп, ұнтақталған ұсақ, май сияқты, сары сұр түсті. Олар шілде — тамыз айларында пісіп жетіледі. Плаун спорасының құрамында 50%-ға дейін кеппейтін май (олеин, стеарин, пальмитин, арахин), қышқылдар, алкалоидтар, клаветин, клаватоксин, никотин бар. Плаундар — улы өсімдіктер, олардың спораларын (ликоподийларын) медицинада, ветеринарияда дәрілік препараттар алу үшін пайдаланады. Алтай мен Жетісу (Жоңғар) Алатауында ғана өсетін, өте сирек кездесетін — таңдамалы  Плаун (L. selago) қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VII том

Санат:Плаунтәрізділер
Экологиялық саясат

[thumb| alt=A.| ''[Арал теңізі''.]]

Экологиялық саясат - экологиялық жағдайды және елдің табиғи ресурстарын ұтымды жұмсауды қамтамасыз етуді басқару мақсатында мемлекетпен қабылданған арнайы саяси, экономикалық, заңнамалық және өзге де шаралардың жүйесі.
Мемлекеттік экологиялық саясаттың мақсаты - экономиканың, қоғамның, табиғаттың үйлесімді, тепе-теңдікте дамуын қамтамасыз ету. Экологиялық саясаттың жалпы мемлекеттік саясаттың құрамдас бөлігіне айналуы (әскери, мәдени, әлеуметтік, ғылыми-техникалық, ақпараттық және т.б. сияқты) дамыған елдерде 1970-1980-шы жылдары жүзеге асты және ол экология саласында дағдарысты құбылыстардың артуымен байланысты болды.
Кез келген мемлекеттің экологиялық саясатының негізін ресми қабылданған экологиялық мәселелерді шешудің жал¬пы тұжырымдамасы құрайды. Бұл тұжырымдама тікелей мемлекеттік экологиялық саясаттың сипатын және билік органдарының елдің әлеуметтік-экономикалық дамуы кешенінің экологиялық қырларына тәсілін айқындайды.

## Негізгі принңиптері
Экологиялық саясаттың негізгі принңиптері, міндеттері және шаралары заң¬намалық актілер, "қоршаған ортаны қорғау туралы заң", үкімет бағдарламалары және т.б. анықталады.
## Cаясаттың жүзеге асырылуына маңызды ықпал ететін жағдайлар
Экологиялық саясаттың жүзеге асырылуына маңызды ықпал ететін жағдайлар:
*нақтылы мемлекеттің аумағындағы экологиялық мәселелердің ұшығуы; 
*эко¬логиялық жағдайлардың ушығуынан туындайтын әлеуметтік-экологиялық мәселелердің сипаты; 
*экожүйе қызметінің бірқатар аса маңызды мәселелерін шешуде ғылыми екіүштылықтың болуы; ресурстық, оның ішінде қаржылық шектеулер; 
*ресурс жинақтаушы және табиғатты қозғаушы технологиялардың, оның ішінде, қалдықтарды жою мен қайта өңдеу мәселелерінің нақ¬тылы шешілу деңгейі; 
*өндірістің эко¬номикалық тиімділігі және экологиялық таза өнімнің бәсекеге қабілеггілігі; 
*халықтың әлеуметтік жауабы; 
*халықаралық міндеттемелер.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Роберт Седракович Кочарян

**Кочарян Роберт Седракович** (31.8.1954 жылы туған, Степанакерт қаласы) – саяси қайраткер, Армян республикасының президенті. 

Ереван политехникалық институтының электотехникалық факультетін бітірген (1982). Әзірбайжан КСР-і құрамында болған Таулы Қарабах автономиялы облысының комсомол және партия ұйымдарында әр түрлі қызметтер атқарды. 1989 – 90 ж. Армения Жоғары Кеңесінің депутаты болып сайланып, 1991 ж. Таулы Қарабах өлкесін Арменияға қосу жөніндегі Арцах қозғалысының саяси көсемдерінің бірі болды. *“Крунк”* комитетінің мүшесі болып, ол тарағаннан кейін *“Миацум”* ұйымын құрып, соны басқарды. 1992 ж. тамызда Әзірбайжан әскері өлкенің жартысын басып алғанда Кочарян заңсыз құрылған Таулы Қарабах республикасының (ТҚР) мемлекеттік қорғаныс комитетінің төрағасы және премьер-министрі қызметін атқарды. 1994 ж. 24 желтоқсанда жалпыхалықтық сайлау нәтижесіне сай ТҚР Жоғары Кеңесінің қаулысымен Кочарян ТҚР-дың президенті болып сайланды. 1997 ж. 20 наурызда Кочарян Армения республикасының премьер-министрі болып тағайындалды. 1998 ж. 30 наурызда кезектен тыс президенттік сайлауда Кочарян Армения республикасының президенті болып сайланды. 2003 ж. 5 наурызда Кочарян президенттікке қайта сайланды.

## Сілтемелер

* Арменияның Президентық ресми сайт 
* Биография
*Кочарян Роберт Седракович

## Дереккөздер


Санат:Армения президенттері
Санат:1954 жылы туғандар
Санат:Армения премьер-министрлері
Тұрғынбаева Ботагүл Алтайқызы

**Тұрғынбаева Ботагүл Алтайқызы** (1 Қаңтар 1953 жылы туған, Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы Бірлік ауылы) – педогогика ғылымының докторы (2006). Қазақстан Республикасы Оқу ісінің үздігі (1995), Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің үздігі (2005).

## Қысқаша өмірбаяны:
1978 жылы Жамбыл педогогикалық институтын (қазіргі Тараз мемлекеттік университеті) бітірген; 
1972–1981 жылдары Жамбыл облысындағы мектепте мұғалім, директордың оқу-тәрбие ісі жөніндегі орынбасары; 
1981–1983 жылдары Алматы облысы Жамбыл ауданы оқу бөлімінде әдіскер; 
1983–1986 жылдары Алматы облысы мұғалімдер біліктілігін жетілдіру институтында әдіскер, кабинет меңгерушісі, Білім беру жүйесіндегі басшы және ғылыми-педогогикалық мамандардың біліктілігін арттыратын республикалық институтта әдіскер, кабинет меңгерушісі, доцент, кафедра меңгерушісі болды. 
2008 жылдан ҚазҰПУ-да кафедра меңгерушісі қызметін атқарады.

60-тан астам ғылыми жарияланымның, 1 монографияның авторы.

## Дереккөздер:
Маралтамыр

**Маралтамыр**, **Шайжапырақ** немесе **Укекіре** () – астралылар тұқымдасына жататын көпжылдық көген тамырлы өсімдіктер тегі. Қазақстанның альпілік, субальпілік шалғындарында, сор, сортаң жерлерде, құрғақ өзен арнасында, тастақты өзен жағалауларында өсетін 5 түрі бар. 

Бұлардың биіктігі 6 — 100, кейде 180 см-дей болады. Сабағы бұтақтанбаған, жіңішке қырлы болып келген, жоғарғы жағы бірнеше жерден бунақталып жуандаған. Жапырақтары бүтін жиекті, кезектесіп орналасқан, кейде қауырсын тәрізді тілімделген. Гүлі қос жынысты, қан қызыл күлгін, сирек сары түсті. Гүлшоғыры — себет, жеке-жеке сабақ ұшында орналасқан. 
Жанама тамырлары арқылы тез көбейетін арамшөп. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, тамыз айында жеміс салады. Жемісі – тұқымша. Укекіре – улы өсімдік (гүлдеген кезде), онымен жылқы қатты уланады.

## Түрлері
Өсімдіктердің кең таралған жерлері - Солтүстік Африка, Азия, және Еуропа.

Жылтырақ шайжапырақ (R. nіtіdum) — республика флорасындағы эндемик түрдің бірі; Маралшөп тамыры (R. carthamoіdes) — дәрілік, тағамдық және мал азықтық өсімдікөлі Қаратау шайжапырағы (R. karatavіcum) — өте сирек кездесетін, жойылып бара жатқан түрлер болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

;Түрлері 
# *[[Rhaponticum acaule]]* (L.) DC.
# *[[Rhaponticum aulieatense]]* Iljin*
# *[[Rhaponticum australe]]* (Gaudich.) 
# *[[Rhaponticum berardioides]]* (Batt.) Dobignard  
# *[[Rhaponticum canariense]]* DC.
# *[[Маралшөп тамыры|Rhaponticum carthamoides]]* (Willd.) Iljin* - Маралшөп тамыры
# *[[Rhaponticum centauroides]]* (L.) O.Bolòs 
# *[[Rhaponticum coniferum]]* (L.) Greuter 
# *[[Rhaponticum cossonianum]]* (Ball) Greuter
# *[[Rhaponticum exaltatum]]* (Willk.) Greuter 
# *[[Rhaponticum heleniifolium]]* Godr. & Gren.
# *[[Rhaponticum hierroi]]* (Eren.) Kangay 
# *[[Rhaponticum insigne]]* (Boiss.) Wagenitz 
# *[[Rhaponticum integrifolium]]* C.Winkl.* 
# *[[Rhapontikum karatavicum]]* Iljin* - Қаратау шайжапырағы
# *[[Rhaponticum longifolium]]* (Hoffmanns. & Link) Dittrich 
# *[[Rhaponticum lyratum]]* C.Winkl. ex Iljin* 
# *[[Rhaponticum namanganicum]]* Iljin* 
# *[[Rhaponticum nanum]]* Lipsky* 
# *[[Rhaponticum nitidum]]* Fisch.* - Жылтырақ шайжапырақ 
# *[[Rhaponticum orientale]]* (Serg.)  Peshkova
# *[[Rhaponticum pulchrum]]* Fisch. & C.A.Mey. 
# *[[Жатаған укекіре|Rhaponticum repens]] * - Жатаған укекіре
# *[[Rhaponticum scariosum]]* Lam. 
# *[[Rhaponticum serratuloides]]* (Georgi) Bobrov

## Дереккөздер


Санат:Күрделігүлділер
Айман шатқалы

**Айман шатқалы** – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының оңтүстік шетін ала орналасқан шатқал. Шатқалды Шоқабай, Қусақ өзендері және жазда тартылып қалатын арналар кесіп өтеді. 

## Жер бедері
Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 25-30 км-ге созылып жатыр, ені 5 км. Теңіз деңгейінен 770 – 830 м биіктікте. 

## Геологиялық құрылымы
Делювийлі-пролювийлі шөгінділер жауып жатқан тас көмір жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Ашық қызыл қоңыр топырақты өңірінде бетеге, селеу, бітік шалғын өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы географиясы
Санат:Қазақстан шатқалдары
Сандыбай Режепұлы Боранбаев

**Сандыбай Режепұлы Боранбаев** *(15 қазан 1960 жылы, қазіргі [[Түркістан облысы]], [[Төле би ауданы]], [[Қаратөбе ауылы]]нда туған)* – филология ғылымының докторы *(2008 жылы)*. Қазақ Мемлекеттік Университеттің филология факултетін *(1987 жылы, қазіргі Қазақ Ұлттық Университеті)*, Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институтының аспирантурасын *(1991–94 жылдары, қазіргі Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті)* бітірген. *1987–89 жылдары* Талдықорған қалалық комсомол комитетінде қызметкер, Талдықорған педагогика институтының оқытушысы *(1989–91 жылдары)*, Халықаралық қазақ-түрік университеті Шымкент бөлімшесінің аға оқытушысы *(1994–99 жылдары)*, Қазақ еңбек және әлеуметтік қатынастар академиясы Шымкент бөлімшесінің оқу ісі жөніндегі проректоры *(1999–2002 жылдары)*, Халықаралық қазақ-түрік университетінің доценті *(2002–2004 жылдары)* қызметтерін атқарды. *2004 жылдан* Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік унверситетінде кафедра меңгерушісі қызметінде. *«Ескі қыпшақ тілі мен қазақ тілінің генетикалық сабақтастығы»* атты тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 50-ден астам ғылыми мақала, 2 монографияның авторы.

## Сілтемелер

1. «Боранбаев Сандыбай Режепұлы» 

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Шайқас

**Шайқас** соғыс операциясының құрамдас бөлігі, ұрыс қимылдарының түрі. Жалпы мақсатпен бірлестірілген, белгілі бір әскер топтарымен (күштерімен) жүргізілетін және ортақ тапсырманы орындауға бағытталған неғұрлым маңызды және қауырт ұрыстық соққылардың жиынтығы. 19 ғасырға дейін әскери қарулы күштер қазіргі кездегіден әлдеқайда аз санды болғандықтан, шешуші соғыс қимылдары белгілі бір аймақта жүргізіліп, кейде бір Шайқастың өзі армияның ғана емес, тіпті мемлекеттің тағдырын шешетін еді. Жаңа жағдайда Шайқас бірнеше ұрыстар мен айқастардың жиынтығын білдіру үшін қолданылады. Мысалы, 1813 жылғы Лейпциг маңындағы халықтар шайқасы. Соғыс компаниясының, кейде тіпті соғыстың тағдыры шешілген неғұрлым ірі Шайқастар шешуші арпалыс делінеді. 19 ғасырдың орта кезінен бастап әскери терминге “операция” деген сөз қосылды. Шайқас, “Ұрыс” және “операция” деген ұғымдар синоним ретінде қолданылады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде екі жақтың ірі стратегия әскери топтарының күресі Шайқас делінді. Бұл Шайқастардың шешуші күштері болып майдандар бірлестігі (жаудың армиялар тобы) есептелді. Ұлы Отан соғысы кезіндегі айрықша ірі Шайқастар: Мәскеу шайқасы (1941 — 42), Сталинград шайқасы (1942 — 43), Курск шайқасы (1943), Ленинград шайқасы (1941 — 44), тағы басқа Шайқастың ұзақтығы 1,5 айдан (Курск шайқасы) алты айға (Сталинград шайқасы), тіпті үш жылға (Ленинград шайқасы) дейін созылған кездері болды. Операция шеңберінде барлық алғышеп бойынша немесе жеке бағытта бір уақытта не кезекпен жүзеге асырылатын бірнеше Шайқас болуы мүмкін. Шайқас жалпы әскерлік, әуе, әуе шабуылына қарсы және теңіз Шайқастары болып бөлінеді. Әскери іс-қимылдың мақсаты мен түрлері бойынша Шайқас шабуылды (оның ішінде қарсы) және қорғанысты болуы мүмкін. Қазіргі заманғы Шайқасқа батыл іс-әрекеттер мен табандылық, үлкен ауқымдылық және барынша оралымдылық тән. Соғыс өнерінде “операция” ұғымы пайда болғанша Шайқас армия іс-әрекетінің негізгі түрі болып саналған. 

## Сілтемелер
*Соғыс
*Шабуыл
*Қару
## Дереккөздер


Санат:Соғыс
Плацента

**Плацента** (лат. placenta грек. plakus — жұқа нан) — жоғары сатыдағы сүтқоректі жануарлардың аналық ағзасында ұрықтың даму кезінде пайда болып, жатыр мен ұрықты байланыстырып тұратын арнайы мүше. Плацентаны жануарларда “шуы” деп те атайды. Плацента арқылы аналық ағза мен ұрықтың арасындағы зат пен газ алмасу процесі жүзеге асады. Плацентаның түзілуі ұрықтың имплантациясы деп аталады. Плацента арқылы ұрық аналық ағзаның қанынан оттек пен қоректік затты алып, оған ыдырау өнімдері мен көмірқышқыл газын бөледі. Плацента ұрыққа қажетті заттардың түсуін белсенді түрде реттеп, дәнекерлік қызмет те атқарады. Плацентадан аналық ағзаға әсер ететін гормондар (гонадотропин, соматомаммотропин, т.б.),ацетилхолин, т.б. заттар түзіледі. Плацента ұрықтың сыртқы қабатындағы хорион қабықшасы мен жатыр қабырғасының қосылуынан түзіледі. Оның бірнеше түрлері (*диффузиялы Плацента, дискоидальды Плацента, табақшалы Плацента, бөлініп түсетін Плацента және бөлініп түспейтін Плацента*) бар. Ұрықтың дамуының бастапқы кезеңінде хорион қабығының барлық бетінен бірінші реттік, ал кейінгі даму кезеңінде екінші реттік бүрлер түзіледі де, жатырдың кілегейлі қабығына кіріге өседі. Екінші реттік бүрлер ұрық қапшығымен немесе аллантоис қабығындағы қантамырлармен байланысады. Осыған орай Плацента сарыуызды және аллантоисты деп те бөлінеді. Біріншісі кейбір акулаларға, қосмекенділерге, ал екіншісі бауырымен жорғалаушыларға тән. Гүлді өсімдіктерде тұқымбүршіктің жатырға бекитін жерін де Плацента деп атайды.  
## Тағы қараңыз
* Бала жолдасы
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Шайқурай

**Шайқурай** () – шайқурай тұқымдасына жататын бір және көп жылдық өсімдіктер. Дүние жүзінде қоңыржай, субтропиктік және тропиктік аймақтарда өсетін 300 — 400-дей түрі кездеседі. Қазақстанда шабындықта, қыратты жерлерде, өзен-көл жағалауларында, қиыршық тасты тау баурайында және орман шетінде өсетін 7 түрі бар. Көбінесе сарыбас Шайқурай (Н. perforatum) мен бұдырлы Шайқурай (Н. scabrum) жиі кездеседі. Бұлардың биіктігі 30 — 70 (кейде 100 — 120) см. Сабағы түзу, жапырақтары майда, онда нүкте тәрізді көптеген тесіктері болады, олар шоқталып немесе қарама-қарсы орналасады. Гүлдері майда, қос жынысты, сары түсті, жеке-жеке не шатыршаға ұқсап топтанған. Жәндіктер арқылы тозаңданады. Маусым — шілде айларында гүлдеп, тамызда жеміс салады. Жемісі — көп дәнді қорапшауыл шаруашылығы — дәрілік өсімдік, оның құрамында илік заттар, эфир майы, церилді спирт, каротин, С витамині, никотин қышқылы және гиперицин бояғыш заты бар. Дәрілік мақсатқа өсімдіктің жер үстіндегі бөлігін пайдаланады. Шайқурайды тыныс органдары ауруларына, бауырға тас байланғанда, іш өткенде, қуықтың қызметі бұзылғанда, әйелдердің жыныс аурулары кезінде, кейбір қа-быну процестерінде, іріңді ісіктерге, жараға, шиқанға қарсы пайдаланады. Халық медицинасында Шайқурайды қан тоқтату, қарын ауруларын, қан аралас іш өтуді емдеу үшін қолданады. Соңғы кезде ғалымдар Шайқурайдан алынған препараттардың кейбір аурулардың вирустарына (мысалы, тұмау, жүре пайда болатын иммундық тапшылық синдромы) қарсы жақсы әсер ететінін анықтады. Шайқурайдан шай қайнатып ішеді, ол жүйкені тыныштандырады және кейбір түрлерін бальзам алуға пайдаланады. 

## Галерея

Hypericum calycinum - Bauer.jpg|*Hypericum calycinum*
Hypericum coris4.jpg|*Hypericum coris*
Hypericum elegans0.jpg|*Hypericum elegans*
Hypericum-erectum-Gemo.JPG|*Hypericum erectum*
Hypericum-hircinum-flowers.JPG|*Hypericum hircinum*
Hypericum spp Sturm59.jpg|*Hypericum humifusum*
Hypericum kalmianum2.jpg|*Hypericum kalmianum*
Hypericum pulchrum by Danny S. - 001.jpg|*Hypericum pulchrum*
Hypericum quadrangulum0.jpg|*Hypericum quadrangulum*
Hypericum olympicum Liberec 1.jpg|*Hypericum olympicum*


## Дереккөздер

Санат:Шайқурайлар
Плеврит

**Плеврит** — өкпеқап (плевра) қуысында сұйықтықтың жиналуы. Плевра — көкіректің ішкі бетін астарлап жататын сірі қабық. Плевриттің пайда болуына өкпе қабынуының және лимфа бездерінің асқынуы, ревматизм, әр түрлі ісік және аллергиялық аурулар немесе көкірек қуысының жарақаттары әсер етеді. Плевриттің жұқпалы түрінің қоздырғыштары: стафилококк, пневмококк, туберкулез таяқшалары, эхинококк, т.б. Плевритті шартты түрде құрғақ (фибринозды) және іріңдік (экссудативті) деп бөледі. Құрғақ Плеврит кезінде сірлі қабық ісініп, қалыңдайды да қабыну процесі басталады. Ал іріңдік Плевритте плевра қуысы қан, ірің аралас сұйықтыққа толып кетеді. Адамда туберкулезді Плеврит жиі кездеседі. Плевриттің бұл түрі өкпеде немесе лимфа түйіндерінде басталып, кейін өкпені түгел қабындырады. Науқастың дене қызуы көтеріліп, құрғақ жөтел пайда болады. Аурудың өтуіне қарай жедел және созылмалы түрлерге ажыратылады. Жедел Плеврит кезінде адам дел-салданып, әлі кетеді, тыныс алғанда кеудесі шаншиды, ентігеді, жөтеледі, қанның құрамы өзгереді. Кей жағдайда сірлі қабықта пайда болған ірің бір жерге жиналып, сырты қабықпен қапталады да, сау тіннен оқшауланады. Бұл кезде ауру ұзаққа созылуы мүмкін. Инфаркті Плеврит сирек кездеседі. Бұл инфарктіден кейін 8 — 10 күннен кейін дамиды, бұны Дресслер синдромы деп те атайды. Ауруды рентгенографиялық, томографиялық зерттеулер арқылы анықтайды. Емі: алдымен аурудың этиологиясын анықтау керек. Соған байланысты антибиотиктер беріледі. Сондай-ақ, плевра қуысына жиналған сұйықтықты сорып алады.

Плевриттің пайда болу себебіне байланысты оны алдын алуға болады. Мысалы, пневмонияны ерте емдеу плевра сұйықтығының жиналуына жол бермейді. Жүрек, өкпе немесе бүйрек аурулары үшін негізгі ауруды емдеу сұйықтықтың жиналуын болдырмауға көмектеседі. Сондай-ақ ауруды ерте кезеңде анықтау және науқасқа шұғыл медициналық көмек көрсету үшін медициналық тексеруден өткені дұрыс. 

## Дереккөздер

Санат:Аурулар
Шарафи Есмұханұлы Әлжанов

**Шарафи Есмұханұлы Әлжанов**(19.2.1901, Көкшетау, қазіргі Ақмола облысы – 1938, Алматы қаласы) – қоғам қайраткері, ғалым-педагогокилық Шортандыдағы (Көкшетау) бастауыш училищені (1918),Мәскеу педагогикалық академиясының аспирантурасын (1932) бітірген. 1932–1938 жылы ҚазПИ-де кафедра меңгерушісі, Қазақ АКСР-і Оқу-ағарту халық комиссариатының Мектептер жөніндегі ғылым-зертеу институтының директоры болды. Әлжанов ұлттық маман даярлау мен педагогикалық ғылымы мәселелеріне арнап 20-дан астам ғылыми еңбек жазды. Педагогикалық саласындағы әдебиеттер мен халық ағарту ісі жайлы жетекші материалдарды қазақ тіліне аудару үшін қажетті терминология жасау мәселесімен шұғылданды. Өз еңбектерінде – бастауыш, орта және жоғары мектептердің Қазақстан дамуына сәйкес мақсат-міндетін, ұйымдастыру мен басқару мәселелерін ғылым негізде қарастырды. Оқу-тәрбие әдістемелерін жетілдіруді жан-жақты зерттеді,білім мен тәрбие арасында өзара байланыстылықтың қажеттігін педагогика, психология ғылымдары негізінде дәлелдеді. Әлжанов «халық жауы» деген жаламен ұсталып, КСРО Жоғары соты әскери коллегиясы жылжымалы сессиясының 10.11.1938 жылы үкімімен атылды. КСРО Жоғары соты әскери алқасының 30.7.1959 жылы шешімімен ақталды.
## Сыртқы сілтемелер
* http://kmib.ucoz.kz/publ/biblioteka/biblioteka/spisok_znamenatelnykh_dat/11-1-0-240

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Логикалық элементтер

## Логикалық элементтер
Логикалық элементтер — логика алгебрасы ережелеріне сәйкес кіріс сигналдарымен қарапайым логикалық операцияларды (функцияларды) жүзеге асыратын электрондық құрылғылар. Осындай операцияларға логикалық қосу — '''дизъюнкция''' (“немесе”), көбейту — '''конъюнкция''' (“және”), терістеу — '''инвертирлеу''' (“емес”) жатады. Қарапайым Логикалық элементтердің шартты белгілері суретте көрсетілген. Ақпараттық сигналдар ретінде электр кернеуі немесе тогының дискреттік мәндері (деңгейлері) қолданылады. Мысалы:

*0 — төмен деңгейге, 1 — жоғары деңгейге сәйкес келеді. 

Логикалық элементтер функционалдық белгіленуі, ақпарат беру әдісі, сұлбатех. шешімі және пайдаланылатын электрондық құралдары  бойынша ажыратылады. Күрделі Логикалық элементтер қарапайым операциялар орындайтын элементтерді біріктіру арқылы жасалады. Мысалы:

*“немесе” — “емес”, “және — емес”, “немесе — және — емес”, т.б. 

Құрылымдық түрде Логикалық элементтер жекеленген (дискретті) құраушылардан немесе интегралдық сұлба (ИС) түріндешала өткізгіш, гибридті, үлдірлі (пленкалы), т.б. орындалуы мүмкін. Қазіргі дербес компьютерлерде жоғары дәрежелі интеграциясы бар ИС-дағы Логикалық элементтер жүйелері қолданылады. Логикалық элементтер компьютерлердің, цифрлық автоматтардың элементтік негізін қалайды.

## Пайдаланған әдебиет
*Цифровая и вычислительная  техника, М.,1991
*Нұрманов М.Ш., Құрманов А.Т., Жанғозин Ә.Ж., Электроника және микросхемотехника, А., 2000
Айнабұлақ бұлағы

**Айнабұлақ**  – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы бұлақ. Тасшоқы ауылының солтүстік-шығысында орналасқан. Теңіз деңгейінен шамамен *600 м* биіктікте жатыр. Бұлақ жанынан автомобиль жолы өтеді.

**Айнабұлақ**  – Алматы облысы Көксу ауданындағы бұлақ. Достар тауының оңтүстік-шығысында, өзімен аттас ауылдың жанында орналасқан. Бұлақ жанынан мемлекеттік маңызы бар Алматы – Өскемен автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Қазақстан бұлақтары
Жүйелі әдіс

## Қысқаша мәлімет
**Жүйелі Әдіс** – әлеуметтік тәжірибе мен ғылыми таным методологиясындағы қандай да бір нысанды белгілі бір жүйе ретінде қарастыратын әдіс. Жүйелі Әдіс принциптері нақтылы ғылымдардағы ұқсас мәселелерді дайын үлгімен зерттеуге және оларды зерттеу үшін тиімді бағытты алдын ала анықтауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар арнаулы зерттеулерді күрделі нысандардың тұтастығы мен оны қамтамасыз ететін тетіктердің, сондай-ақ, олардың құрамдас бөліктерінің көптүрлі типтік байланыстарының кейпін теориялық тұрғыдан дұрыс анықтауға бағыттайды. 20 ғасырдан бастап Жүйелі Әдіс ғылыми танымда жетекші орын ала бастады. Оның ғылыми қолданысқа енуінің алғышарттары, ең алдымен, ғылымның алдына жаңа күрделі нысандарды зерттеу міндеттерінің қойылуымен байланысты болды. 20 ғасырдың 1-ші жартысында әлеуметтік тәжірибеде де ірі кешенді мәселелердің шешімін табу күн тәртібіне қойылды (мысалы, аймақтарды әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан кешенді түрде дамыту, қазіргі заманғы өндірістерді жасақтау, қалаларды дамыту, қоршаған ортаны қорғау шаралары, т.б.) Ғылыми-тәжірибелік міндеттердің өзгеруі Жүйелі Әдістің негізгі идеяларын пайдаланатын жалпы және арнаулы ғылыми тұжырымдамалардың пайда болуымен қатар жүрді. Жүйелі Әдіс принциптерінің жаңа ғылыми білім мен тәжірибеде таралуымен қатар 20 ғасырдың ортасынан бастап бұл принциптерді методологиялық тұрғыдан жүйелеу басталды. Бастапқы методологиялық зерттеулер жалпы жүйелер теориясын түзу міндетімен шектелді. Алайда бұл бағыттағы зерттеулердің дамуы жалпы жүйелер теориясын жасау міндетінің шеңберінен асып түсті. Осы бағыттағы ғылыми-зерттеулердің кең көлемді методологиялық бағдарын белгілеу үшін 20 ғасырдың 70-жылдарынан бастап “Жүйелі Әдіс” термині қолданысқа енгізіліп, ғылыми айналымда берік орнықты. Жүйелі Әдіс қасаң методологиялық тұжырымдама емес. Жүйелі Әдістің принциптері бұрынғы, ескірген дәстүрлі пәндерді қайта зерделеп, алға жаңа міндеттер қою және оларды шешу жолдарын белгілеуге мүмкіндік берді, белгілі бір пәнге құрылымдық және типологиялық сипаттама бере отырып, оны жаңаша зерттеуге, тиімді зерттеу бағдарламаларын жасауға көмектесті. Жүйелі Әдіс бұрынғымен салыстырғанда әлдеқайда кең көлемдегі ғылыми жаңалықтар ашуға жәрдемдесті (мыс., В.И. Вернадский тұжырымдамасындағы биосфера ұғымы, қазіргі заманғы экологиядағы биогеоценоз ұғымы, экономикалық басқарудың тиімді тәсілдері, т.б.). Жүйелі Әдіс қазіргі заманғы ғылымның өзге де методологиялық бағыттарымен тығыз байланыста дамуда. Бұл ретте Жүйелі Әдіс құрылымдық және құрылымдық-функциональді талдаумен көптеген мәселелер бойынша тығыз байланысты. Оларды тек қана құрылым мен функция ұғымдары ғана емес, сондай-ақ нысанның көптүрлі типтік байланыстарын зерделеу міндеті де жақындастырады. Жүйелі Әдіс принциптері биология, экология, психология, кибернетика, техника, экономика, басқару, т.б. салаларда қолданылады.

## Сілтемелер
*биология
*экология
*психология
*кибернетика
*техника
*экономика

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Жер пайдалану құқығы

**Жер пайдалану құқығы** — жеке немесе заңды тұлғаның мемлекеттік меншіктегі жер учаскесін ақылы және ақысыз негізде мерзімсіз (тұрақты) немесе белгілі мерзім шегінде (уақытша) иелену және пайдалану құқығы. Жер пайдалану құқығының субъектілері болып азаматтар мен заңды тұлғалар есептеледі. Қазақстан Республикасының “Жер туралы” Заңына (2001) сәйкес олар төмендегі топтарға бөлінеді:1) мемлекеттік және мемлекеттік емес жер пайдаланушылар; 2) осы елдің азаматтары және азаматтығы жоқ адамдар; 3) тұрақты және уақытша жер пайдаланушылар; 4) бастапқы және кейінгі жер пайдаланушылар; 5) жеке және заңды тұлғалар.
Тұрақты Жер пайдалану құқығы тек қана мемлекеттік жер пайдаланушыларға беріледі, ол ешқандай мерзіммен шектелмейді. Оларға кондоминимум объектілеріндегі мүліктерді шаруашылық жүргізу құқығымен немесе оралымды басқару құқығымен иеленетін, ауыл шаруашылығы және орман шаруашылығы өндірісін жүзеге асыратын, қорғалатын табиғи аумақтар жерінде жер пайдалануды жүзеге асыратын заңды тұлғалар жатады. Уақытша Жер пайдалану құқығын қысқа мерзімді (5 жылға дейін) және ұзақ мерзімді (5 жылдан 49 жылға дейін) болып бөлінеді. Уақытша Жер пайдалану құқығын беру мерзімдері жердің нысаналы мақсатын ескере отырып тағайындалады. Мемлекеттік емес жер пайдаланушыларға Жер пайдалану құқығын беру жер учаскесін жалға беру шартының немесе өтеусіз уақытша жер пайдалану шартының негізінде жүргізіледі. Жер пайдалану құқығын беру, Жер пайдалану құқығын тапсыру, Жер пайдалану құқығының әмбебап құқықтық мирасқорлық тәртібімен (мұраға қалдыру, заңды тұлғаны қайта ұйымдастыру) ауысуы арқылы Жер пайдалану құқығы пайда болады. Жер пайдалану құқығынан айыру азаматтық құқықтық мәмілелер (сатып алу, сату, сыйға тарту, айырбастау, т.б.) негізінде жүзеге асырылады. Жер пайдалану құқығын белгілі бір мерзімге басқа тұлғаға тапсыру жалдау немесе жерді өтеусіз уақытша пайдалану шартының негізінде жүргізіледі. Жалдау — бастапқы жер пайдаланушы өзінің Жер пайдалану құқығын иелігінен шығармай, өзіне тиісті учаскені өкілетті органға хабарлай отырып, басқа тұлғаға уақытша пайдалануға беретін жағдайда, ал өтеусіз уақытша пайдалану — келісімшарт негізінде пайда болады. Кейінгі жер пайдаланушының өз құқықтарын басқа жер пайдаланушыларға беру құқығы жоқ, ол уақытша жер пайдаланушы болып есептеледі. Шетелдіктердің, азаматтығы жоқ адамдардың және шетелдік заңды тұлғалардың, шет ел тұлғалары қатысатын біріккен кәсіпорындардың жер учаскесін жалға алуына болады, бірақ олардың ауыл шаруашылығы мақсатындағы жер учаскелерін кейінгі жер пайдаланушыға беруге құқығы жоқ. 

## Сыртқы сілтемелер
Бір жылдан астам мерзімге жерді пайдалануға құқығы
## Дереккөздер
 

Санат:Құқық
Логикалық эмпиризм

## '''Логикалық эмпиризм'''
Логикалық эмпиризм — логикалық позитивизмнің 1930 жылдары кеңінен таралған атауы. Бұл бағытты ұстанушылар 20 ғасырдың 50-жылдары  логикалық позитивизмнің бірқатар түпкілікті принциптерінен — верификационизмнен, ғылымның теория тілінің бақылау тіліне ауысуы тұжырымдамасынан, т.б. бас тартуға мәжбүр болды.  1960 жылдары постпозитивизмнің ықпалымен жеке бағыт ретінде жойылды.

## Дереккөздер
*А. Сағиқызы

Санат:Логикалық позитивизм
Санат:Неопозитивизм
Экологиялық сақтандыру

thumb|150px|alt=A.
thumb|150px|alt=A.

**Экологиялық сақтандыру** – кәсіпорындарды, мекемелерді, ұйымдарды, сондай-ақ азаматтарды, олардың меншік объектілерін және табысын экологиялық және дүлей қасіреттен, түрлі апаттардан сақтандыру. Экологиялық сақтандыру қорлары экология және табиғат апаттары мен өндірістік апаттарды болжауға, болдырмауға, олардың зардаптарын жоюға пайдаланылады. Экологиялық сақтандыру және қорларды пайдалану тәртібін ҚР Үкіметі белгілейді.

**Экологиялық сақтандыру**
# Қоршаған орта мен адамдарға келтірілген залал үшін төленетін ақшалай қаржыны жарна ретінде жинақтау үшін ұйымдастырылған (қауіпсіздік) қорды жасақтау мен пайдалану шараларының жүйесі. Белгілі бір төтенше окиғалар болған жағдайда да осындай ақша төлемдері төленеді. Экологиялық сақтандырудың ерікті немесе міндетті (мемлекетгік) түрлері болады; 
# Экологиялық тұрғыдан қауіпті объекгілерде апат немесе алапат болған жағдайда оның иелері осы жерде жұмыс істейтін немесе байланысты адамдарды (жеке немесе заңды тұлғаларды) қауіпсіздендіруге тиісті.

Қазақстан Республикасының "Қоршаған ортаны қорғау туралы" заңында Экологиялық сақтандыруға мынадай сипаттама берілген: 
1. Экологиялық сақтандыру қоршаған ортаны ластаудың және табиғи ресурстарды ұтымды пайдаланбаудың салдарынан белгілі бір сақтандыру оқиғалары болған жағдайда сақтанушылар өздеріне сақтандырушылар төлейтін сақтандыру төлемдерінен құралатын ақша қорлары есебінен, сондай-ақ зандармен тыйым салынбаған өзге де көздерден сақтандыру өтемдерін төлеу арқылы заңды тұлғалар мен азаматтарды (сақтандырылған) мүліктік жағынан қорғау жөніндегі қатынас болып табылады. 
2. Шаруашылық және өзге де қызметтің экологиялық жағынан қауіпті түрлерімен айналысатын заңды тұлғалар мен азаматтар міндетті түрде экологиялық сактандырылуға тиіс. Міндетті сақтандыру шарты сактандырудың осы түріне лицензиясы бар сақтандырушымен ғана жасалуы мүмкін. 
3. Ерікті экологиялық сактандыру занды тұлғалар мен азаматтардың өз еркін біддіруі бойынша жүзеге асырылады. Еркін экологиялық сақтандырудың түрлері, шарттары мен тәртібі сақтанушылар мен сақтандырушылардың арасындағы келісімдермен белгіленеді".

## Дереккөздер

Санат:Экология
Санат:Сақтандыру