open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Балық майы

thumb|Капсуладағы балық майы
**Балық майы** — нәлім балығынан алынады. Балық майы– балық (треска, тағы басқа) бауырынан алынатын сұйық май. Мөлдір қызыл күрең түсті, өзіне тән иісі бар сұйықтық. Құрамында А және D витаминдері көп болғандықтан мешел, авитаминоз, остеомаляция, остеопороз, тыныс алу, асқазан, тері және көз ауруларын емдеуге пайдаланады. Балық майынан таза күйінде сәбилерге ішкізеді, инъекция жасайды, кейде басқа дәрілердің құрамына енгізіледі.

Балық майында адамға керекті витамин заттары көп. Мысалы, балық майында А және Д витаминдері көп болады. Балық майын жас балалар рахитқа шалдықпау үшін береді және сол ауруды емдеу үшін қолданады.

Бала рахитпен ауырса, қаны азайып жүдесе, не болмаса тамағының безi шошынса, онда ол балаға балық майын ішкізуге болады. Сонымен бірге сүйектің сынған жерінің тез бітуі үшін де балық майын пайдаланады. Сондай-ақ, балық майын дененің күйген, үсінген жеріне жағып емдеу үшінде қолданады.

Балық майын бес-алты айлық сәбилерге ішкізуге болады, жарты шай қасықтан бастап бір шай қасыққа дейін күніне екі рет, екі -бес жастағы балаларға екі шай қасық мөлшерімен күніне екі рет ішкізген орынды. Ал он жастан жоғары балаларға ас қасықпен күніне екі-үш рет ішкізеді.

Балық майын аузы жақсы жабылатын ыдысқа құйып, қараңғы және салқын жерде сақтау керек.

## Дереккөздер


Санат:Балық аулау
Санат:Жануарлар майы
Санат:Дәрілер
Ауыз уылуы

**Ауыз уылуы** (стоматит)&nbsp;— ауыздың кілегей қабығының қабынуы.

Оның бірнеше түрі болады. Олар: ауыз кілегей қабығының жай ғана қызаруы; екіншісі&nbsp;— жас балаларда кездесетін&nbsp;— ауыз кілегей қабығының күлбіреуі; үшіншісі&nbsp;— ауыз ойылуы.

Ауыздың кілегей қабығы қатты қабынғанда адамның қызыл иегі қатты ісініп, қанай береді, ұрттың кілегей қабығы қабынғанда тістің батқан ізі көрініп тұрады, сілекей ағады, кейде мүңкіген сасық иіс шығады.

Уылудың екінші түрін ауыздың кілегей қабығына стрептококк немесе стафилококк микробы еніп қоздырады. Мұнда кілегей қабықша мен қызыл иектің әр жері күлдіреп ағарады. Адам тағам шайнаудан қалады, көңілі делсалданып, ашуланшақ келеді, аузынан сілекей ағады, дене қызуы 37,2—37,5 ℃ дейін көтеріледі. Ал аузы ойылған, уылған адамның тістерінің түбі ісініп, сұрғылттанады, қызыл иектері жара болады, жақ астындағы бездер шошиды, тамақ ішуі қиындайды.

### Емі
Дәрігерге көрініп, күніне 5-6 рет риванол немесе марганец қышқылды ерітіндісімен шайып отыру. Бұлар болмаған күнде сода (көмір қышқылды натрий), бура (бор қышқылды натрий) және фурациллин ерітінділерімен де шаюға болады. Ауызды шайғаннан кейін оның кілегей қабығына метилен көгінің 3 % ерітіндісін жағу қажет.

Науқас адамның ішетін асы сұйық не қоймалжың, әрі жылы күйінде, витаминге мол болғаны дұрыс. Кейде пенициллин, стрептомицин сияқты антибиотикті ұзақ ішкенде де ауыз уылуы мүмкін. Бұл жағдайда осы дәрілерді ішуді тоқтатса, аурудың өзінен-өзі қайтуы ғажап емес.

### Халықтық емі
Ошағанның (тікенді өсімдік) гүлін күйдіріп, күлін уылған жерге басады.

Санат:Аурулар
Такэси Китано

**Такеши Китано**&nbsp;— әлемге әйгiлi жапон режиссерi. Ол соңғы он жылдықтың ең үздiк режиссерi саналады.

Көрермен қауымға «Фейерверк», «Сонатина» фильмдерi арқылы аса танымал.

thumb|right|200px|
Такеши Китано Токио қаласында дүниеге келген. Балаң шағында жапон мафиясымен байланысы болған деген де деректер бар. 1971 жылы досы Киеши Канекомен бiрiгiп, «Қос қуақы» сайқымазақ дуэтiн құрады да, екi жыл бойы сенбi сайын қала клубтарында келушiлердiң көңiлiн көтерумен айналысады. Тек бұдан кейiн ғана сайқымазақтықтан телепродюсерлiкке көшiп, 1976 жылы «Ең үздiк дуэт» атағын жеңiп алады.

1983 жылы Нагиса Осиманың «Счастливого рождества, мистер Лоуренс» фильмiне қатысып, үлкен кино әлемiне алғашқы қадамын жасайды. Бұдан кейiн «Крутой коп» фильмiнде тұңғыш рет режиссерлiк қабiлетiн сынға салады. «Қаншалықты жақсы көретiн тағамыңыз болмасын, күнделiктi пайдалансаңыз, түбi бiр тәбетiңiз тартпай қалады. Сол секiлдi бiр-бiрiнен егiздей айнымайтын фильмдер де көрермендердi тез жалықтырады» дейдi даңқты киногер.

Китано Жапониядағы он жылдықтың үздiк фильмi деп танылған «Фейервергiн» 1997 жылы жарыққа шығарды. Кейiн айтылмыш кино Канн және Венеция фестивальдерiнде жоғарғы бағаға ие болды. Фильмнiң басты кейiпкерi&nbsp;— бұрынғы полиция қызметкерi Ниси жапон мафиясының бар құпиясын ашып, жермен-жексен етедi. Режиссер кейiпкерiнiң бойына бар қасиеттi жиып бередi де, нәтижесiнде Вальядолид фестивалiнде «Ең үздiк актер» атағын жеңiп алды.

Бұдан кейiн түсiрген «Кикуджиро» киносы XX ғасырдың соңғы шедеврi саналады.

Санат:18 қаңтарда туғандар
Санат:Токиода туғандар
Санат:XX ғасыр кинорежиссёрлері
Санат:XXI ғасыр кинорежиссёрлері
Санат:Жапония актерлері
Санат:XX ғасыр актерлері
Санат:XXI ғасыр актерлері
Санат:Жапония монтажерлері
Санат:XX ғасыр монтажерлері
Санат:XXI ғасыр монтажерлері
Санат:Құрмет легионы орденінің офицерлері
Санат:Өнер және әдебиет француз орденінің командорлары
Санат:Жапония сценарийшілері
Санат:Лақап есімімен танымал суретшілер
Санат:Лақап есімімен танымал әдебиетшілер
Санат:Лақап есімімен танымал ақындар
Санат:Лақап есімімен танымал әртістер
Тамара Құрманғалиқызы Чувакова

**Тамара Құрманғалиқызы Чувакова** (5 мамыр, 1938) — Қазақстанда неонатология саласын дамытуда ерекше еңбек сiңiрген профессор, медицина ғылымдарының докторы, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері.

## Өмірбаяны
Әкесi Құрманғали, туған ағасы Нығмет Нұрмақов екеуi де халық жауы деген желеумен репрессияға ұшырап, 1938 жылы атылып кеткенде, Тамара апай анасының құрсағында қалыпты.
Бес жасынан бастап әжесiнiң тәрбиесiнде болған оның өмiрi соғыс жылдарындағы және одан кейiнгi қиындықтармен тұспа-тұс келген.
* Осыншама қиындықтарға мойымастан мектептi жақсы тәмамдағаннан кейiн, 1962 жылы Қазақ Мемлекеттiк медицина институтын жемiстi аяқтап, «Ана мен бала денсаулығын қорғау» ғылыми-зерттеу институтының бала физиологиясы, гигиенасы және тәрбиесi бөлiмiнде ғылыми қызметкер болып еңбек жолын бастайды.
* 1969 жылы кандидаттық диссертация қорғайды. Осыдан кейiн «Ана мен бала денсаулығын қорғау» ғылыми-зерттеу институтының жаңа туған және шала туған нәрестелер бөлiмiн басқара жүрiп, күнi толмай туған балалардың орталық жүйке жүйесiнiң гипоксиялық зақымдары мәселелерiмен белсендi айналысады.
* Ол 1978 жылы Алматы Дәрiгерлер бiлiмiн жетiлдiру институтында ашылған неонатология курсының бiрiншi жетекшiсi. Оның жоғарғы кәсiби дәрежеде қызмет етуi арқасында 1980 жылы курс неонатология кафедрасы болып қайта құрылды. Бұрынғы Кеңес Одағында бұндай кафедра бар болғаны бесеу-ақ болатын. Неонатология — шала туған балалар жөнiндегi ғылым деген ұғымды бiлдiредi.
* Тамара Құрманғалиқызы — көптеген жылдар бойы Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінiң штаттан тыс бас неонатологы.
* Алматы қалалық Перинатальдық орталыққа қарасты неонатология кафедрасының меңгерушiсi Тамара Чувакованың ұжымы АҚШ-тың бұрынғы президентi Билл Клинтонның зайыбы Хиллари Клинтон ханымның бастамасымен АҚШ неонатологтарымен бiрiгiп, тәжiрибе алмасу жұмыстарын жүргiзуде.

## Ғылыми еңбектері
* Оның редакциялауымен «Жаңа туған нәрестелердегi гипоксия, асфиксия және босанған уақытта алған бас сүйегi жарақаты» атты ғылыми еңбектер жинағы шыққан.
* «Шала туған балалардағы гемостаз бұзылыстары және оларды ретке келтiру» деген тақырыпта докторлық диссертациясында өте жақсы қорғап шығады.
* Оның жетекшiлiгiмен 12 кандидаттық, 4 докторлық диссертация қорғалды, 250 ғылыми жұмыс жарияланды. Және 2 монография бар.
* 1998 жылы Амстердамда өткен XXII Халықаралық педиатрлар конгресiнде оның ана сүтiн ластаушылар және олардың бала денсаулығына әсерi туралы баяндамасына грант берiлдi. Ғалым-ұстаздың халықаралық дәрежеде көптеген еңбектерi бар.

## Марапаттары
* Профессорға Қазақстан Республикасы Президентiнiң 1998 жылғы 22 қазандағы қаулысымен «Қазақстанның еңбек сiңiрген қайраткері» құрметтi атағы берiлдi.

## Дереккөздер

 

Санат:5 мамырда туғандар
Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Қарағанды хайуанаттар бағы

**Қарағанды хайуанаттар бағы**&nbsp;— Қазақстандағы Қарағанды қаласындағы мемлекеттік хайуанаттар паркі. Қазақстан Республикасының ең алғашқы зоологиялық парктерінің бірі.

## Хайуанаттар бағындағы хайуандар
thumb|солға|200px
thumb|солға|200px
thumb|солға|200px

## Тағы қараңыз
* Батыр (піл)
* Алматы хайуанаттар бағы
* Шымкент хайуанаттар бағы

Санат:Қазақстан хайуанаттар бақтары
II Абдалла ибн Хұсейін

нобай|333x333 нүкте|Абдалла II
**II Абдуллах ибн әл-Хусейн әл-Хашими** () — Иордания патшасы.

1962 жылы 30 қаңтарда дүниеге келген.

Абдалла Екінші король тағына Иорданияны 47 жыл басқарған әкесі Король Хусейн қайтыс болғаннан кейін, 1999 жылы ақпан айында отырды. 

Бастауыш білімді Аммандағы Ислам колледжінде алғаннан соң Англиядағы Әулие Эдмунд мектебінде оқыған Абдалла 1980 жылы Сандхэрстегі (Ұлыбритания) Корольдік әскери академияға түседі. 

Ал 1981 жылы лейтенант әскери шенін алады. Осы кезден бастап оның әскери мансабы басталады. 
Англияда, АҚШ-та білім алған ол Иордания Қарулы Күштерінде жоғары әскери қызметтер атқарған. Абдалла Екінші 1999 жылы 24 қаңтарда Король жарлығымен Тақ мұрагері ретінде жарияланды. 

Үйленген, екі ұлы, екі қызы бар. 

Абдалла Екінші Қазақстанға екі рет сапармен келді.

## Сыртқы сілтемелер
* Сәті түскен сұхбат

Санат:Иордания
Санат:Монархтар
Санат:1962 жылы туғандар
Қызыл қайың

**Қызыл қайың** немесе **қырғыз қайыңы** () – қайыңдар тұқымдасына жататын ағаш. Қызыл қайыңның жалғыз Отаны бар, ол — Қазақстан. Бұл сирек кездесетiн тал әлемнiң өзге бiрде-бiр елiнде өспейдi. Қазақстанның өзiнде Алматы облысындағы Текес пен Байынкөл өзендерi аңғарында ғана тараған.

Бүгiнде қайыңның бұл түрi Қызыл кiтапқа енгiзiлген. Алайда, бұған қарамастан, жыл сайын ағаш ареалы тарылу үстiнде. Қызыл қайыңның тағдыры бүгiнде қыл үстiнде десек те болады. Өйткенi ол — Нарынқол ауылы тұрғындарының негiзгi отын көзiне айналған.
Биіктігі 2 — 4 м, жалпақ жапырағының ұзындығы 3 — 4 (5) см, ені 1,5 — 3 см, қабығы ақшыл-қызғылт түсті. Аналық сырғасы сопақша (ұзындығы 1,8 см-дей, ені 0,7 см). Мамыр айында гүлдейді. Жемісі — қанатты жаңғақ. Әсемдік үшін де өсіріледі. Тау беткейлеріне топырақ эрозиясына қарсы егіледі. Ал Наурызым және Аманқарағай орманында өсетін өте сирек кездесетін Қызыл қайың қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.
	
Ресми дерек көздерiне сүйенсек, соңғы он бес жыл көлемiнде қызыл қайыңның өсу аймағы 15-20 пайызға қысқарған. Айталық, 1990 жылы қайың ареалы 225 гектарды құраса, бүгiнде 180 гектарға әзер жетедi.

**Қызыл қайың**— Алматы облысы Алакөл ауданындағы ауыл, Көлбай ауылдық округінің орталығы. Аудан орталығы — Үшарал қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 5 км жерде, Лепсі өзенінің оң жағалауында. Тұрғыны 1,3 мың адам (2003). Ауыл 1992 жылға дейін “Саратовка” деп аталып келген. 1997 жылға дейін Үйгентас ауданына қарады. 1963 — 97 ж. “Саратов” кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылдан Қаазақстанда ЖШС және бірнеше шаруа қожалығы құрылды.

## Дереккөздер


Санат:Қайың тұқымдасы
Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Сұлтан

**Сұлтан** ( – «билік», «құдіреттілік») — тәуелсіз ақсүйек билеушінің атағы. Құранда Сұлтан сөзі өзінің бастапқы «билік», «құдіреттілік» мағынасында және басқа хадистерде және көркем әдебиеттерде «саяси билік», соның ішінде халифа билігі мәнінде қолданылды.

Сонымен қатар X ғ-да билеушілерді «ұлы мәртебелі» мағынасындағы «Сұлтан» деп атай бастады. Тек Салжұқтар тұсында ғана Сұлтан мәлікпен немесе әмірмен салыстырғанда ең жоғары атаққа айналды. Бұл орайда оны Иран шаһиншаһының атағымен салыстыруға да болады.

**ІІ ғасырдың** алғашқы жартысындағы фикиһтер Сұлтанды мемлекеттік билік
лауазымы деп түсінді. Шамамен жарты ғасыр өткенде әл-Ғазали оны діни басшыға, имамға (халифке) қарама-қарсы бағыттағы ақсүйек басшысы деп жорамалдады. Мұның ақыры кейде ақсүйектік және діни биліктің арасын толық ажырату қажеттігі туралы шешімдер қабылдауға дейін апарды. Сұлтан жоғары атағын халиф қана бере алады деп есептелгенімен оны төмен дәрежедегі билеушілер де иеленіп жүрді. Сондай-ақ, ұлы сопылық шейхтарды да Сұлтандар деп атады.

**XVI ғасырдан** бастап Османдар өз өкіметінің қол астына мұсылман әлемінің бүкіл батыс бөлігін біріктірген кезде, Еуропаның және Азия мен Африканың едәуір бөлігі үшін Сұлтан атағы ең әуелі соларға байланысты айтылды. Сұлтан Қауым басшысы
ретіндегі сүнниттер үшін саяси билік пен діни басшылығы қатар атқарушы тұлға.

Қазақтарда сұлтан деп төре тұқымдыларды атаған, яғни ханның балалары, бауырлары және т.б. Шыңғысх ан ұрпақтары.

Иранда Сұлтан  атағын соңғы рет қабылдаған адам Каджар Ахмет I (1909) болды.

## Дереккөздер


Санат:Билеушілер
Қасым Қайсенов

**Қасым Қайсенов** (23 сәуір 1918, Шығыс Қазақстан облысы, Ұлан ауданы, Асубұлақ ауылы — 30 желтоқсан 2006, Алматы) — Қазақстанның Халық қаһарманы (1995), Халықаралық Фадеев атындағы сыйлықтың лауреаты, көрнекті жазушы, Ұлы Отан соғысының ержүрек батыры, әйгілі партизан, көзі тірісінде аты аңызға айналған халқымыздың қайталанбас біртуар даңқты перзенті. Орта жүз Найман руының Саржомарт тармағынан.

## Өмірбаяны
* 1934 жылы мектеп бітіргеннен кейін Өскемен қаласындағы саяси-ағарту техникумына түсіп, 1938 жылы оны бітірген.
* Павлодар облыстық оқу бөлімінің саяси-ағарту жөніндегі нұсқаушысы болып қызмет атқарып жүргенде әскер қатарына шақырылып, әскери-барлау мектебіне жіберіледі.
* 1941 жылы қараша айында осы мектепті бітірген бойда, Оңтүстік-Батыс майданының штабына жөнелтіліп, сол жерден арнайы тапсырма алып, Украинаның басқыншылар қолында қалған жерінде партизан отрядын құру үшін жау тылына түсіріледі. Ол жерде Қайсенов Чапаев атындағы партизан құрамасының үшінші отрядын басқарады. Одан кейінгі кездерде, 1944 жылдың аяғына дейін Молдавия, Чехословакия, Румыния жеріндегі партизан қозғалыстарына қатысады.
* Отряд командирі болып жүріп, жау тылында жүздеген жорықты басынан өткереді. Соғыс аяқталған соң Отаны Қазақстанға оралып, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Президиумы аппаратында жауапты қызметте болады.
* Жамбыл облысының Жуалы, Свердлов аудандарында атқару комитеттері төрағаларының орынбасары ретінде соғыстан кейінгі ауыл шаруашылығын қалпына келтіру науқанына белсене араласады.
* 1951-1954 жылдары Қазақстан Компартиясы Орталық комитеті жанындағы екі жылдық партия мектебінің аудармашылар бөлімінде оқиды.
* 1953-1972 жылдар аралығында «Жазушы» баспасы директорының орынбасары, Қазақстан жазушылар одағы көркем әдебиетті насихаттау бюросы директоры, «Қайнар» баспасы директорының орынбасары болып қызмет істейді.

## Шығармашылығы
Қайсенов Ұлы Отан соғысының қиын-қыстау кезеңін, жауынгерлердің жанқиярлық ерлігін шынайы суреттеген, оқушы жұртшылыққа кеңінен мәлім көптеген шығармалардың авторы.
* 1954 жылы орыс тілінде «Жас партизандар» атты алғашқы кітабы жарық көрді. Одан кейінгі кездерде 
* «Илько Витряк»
* «Переяслав партизандары»
* «Ажал аузынан»
* «Жау тылындағы бала»
* «Днепрде»
* «Жау тылында»
* «Партизан соқпақтары», тағы басқа әңгіме, очерк, повесть жинақтары оқырман қолына тиді. 
Бұл шығармалары орыс, украин, басқа да көптеген тілдерге аударылған. Кейінгі кездері
* «Елімнің ертеңіне сенемін»
* «Естеліктер мен жазбалар», тағы да басқа кітаптары жарық көрді.

## Марапаттары
* «Богдан Хмельницкий»
* «Отан соғысы»
* «Чехословакия партизаны»
* Украинаның «За заслуга» ордендерімен
* Кеңестер Одағының көптеген орден, медальдарымен марапатталған.
* Қазақстан Жазушылар одағының Бауыржан Момышұлы атындағы әдеби сыйлығының лауреаты.
* Қазақстанның халық қаһарманы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан Халық Қаһармандары
Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Сұлтан (журнал)

**Сұлтан** - ер-азаматтарға арналған қазақ тіліндегі алғашқы және көркем иллюстрациялы журнал.

Журналдың Бас редакторы Әсия Нұрали.

Меншік иесі - “Қызылжар қызы” жауапкершілігі шектеулі серіктестік.

2006 жылдан бастап шығады. 

Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары
Абхазия

**Абхазия** ( [Апсны́],  [Апхазети]) — Үлкен Кавказ жотасының оңтүстік беткейінің солтүстік-батыс бөлігінде, Қара теңіздің солтүстік-шығыс жағалауындағы аймақ. 7 тарихи аймақты қамтиды: Кіші Абхазия, Бзыпын, Гума, Абжуа, Самурзакан, Дал-Сабал, Псху-Аибга.

Іс жүзінде жартылай мойындалған **[[Абхазия Республикасы|Абхазия Республикасының]]** қол астында. БҰҰ құжаттарында Абхазия Грузияның аумағы болып саналады, оның әкімшілік бөлінісіне сәйкес аймақты Абхазия Автономиялық Республикасы алып жатыр.

## Этимологиясы
thumb|350px|Абхазия және Грузия шолу картасында
«*Апхазети*» () термині алғаш рет грузин жылнамаларында пайда болды, ал Абхазия атауы осыдан шықты. Ол Абазгияны және бүкіл Батыс Грузияны белгілеу үшін пайдаланылды. Ерте ортағасырлық ислам дереккөздерінде әдетте Грузия мағынасында қолданылған.

XIX ғасырдың ортасына дейін шетелдік дереккөздердің көпшілігі Абхазияны Абаза елі деп атады, Ресейде - Абеза (кейінірек Обеза), бірақ бірте-бірте бұл экзонимдерді грузин тілінің «апхазети» туындысы болып табылатын орыс топонимі *«Абхазиямен»* алмастырылды. Орыс тілі арқылы бұл атау әлемнің басқа тілдерінің көпшілігіне енді (, , ).

«Аԥсны» [апсны́] – мөлдір этимологиясы бар сөз: «аԥс» [апс] – абхаз тіліндегі «аԥсуаа» [апсуаа] атауының түбірі, ал «ны» – локативті суффикс – апстар (абхаздар) елі.

## Физикалық-географиялық сипаттамалар
thumb|250px|Абхазия картасы
Абхазия Күнгей Кавказдың солтүстік-батыс бөлігінде Псоу және Ингур өзендерінің аралығында орналасқан, оңтүстік-батысында Қара теңіз шайып жатыр. Жағалау сызығының ұзындығы 210 км-ден асады және аздап жырымдалған, кең малтасты жағажайлар жиі кездеседі. Теңіз кеңістігі, субтропикалық өсімдік жамылғысы, толқынды өзендер мен Үлкен Кавказдың шыңдары Абхазияға ерекше сұлулық береді. Солтүстігінде және солтүстік-шығысында Ресеймен (Краснодар өлкесі және Қарашай-Шеркес Республикасы); оңтүстік-шығысында және оңтүстігінде — Грузияның Самегрело және Земо Сванети аймақтарымен шектеседі.

### Жер бедері
[thumb|right|200px|[Гагра жотасы, Мамзышханың беткейлері]]
Аумақтың көп бөлігін (шамамен 75%) солтүстіктен Абхазиямен шектесетін Бас (Водораздельный) жотасының сілемдері: Гагра, Бзыб, Абхаз және Кодор жоталары алып жатыр. Жотаның ең биік нүктесі – Домбай өлген тауы (4048 м). Бас жота арқылы Абхазияға Клухор (2781 м), Марух (2739 м) және басқа асулар бағыттайды. Қазіргі уақытта Абхазиядан Грузия облыстарына өтетін асулар арқылы өтетін жолдар миналанған және қарулы күзеттердің бақылауында, олар арқылы байланыс жүрмейді.

Оңтүстік-шығыстан Колхис ойпаты бірте-бірте тарылып, Абхазияға енеді. Ойпаттың тар жолағы Кодор өзенінің солтүстік-батысындағы жағалауды бойлай созылып жатыр. Таулар мен ойпаттардың арасында қыратты тау етегінің белдеуі бар. Карстық құбылыстар дамыған (Вороня, Абрскила, Анакопиялық үңгірлері және т.б.). Абхазияда Гаградан алыс емес жерде дүние жүзіндегі ең терең карст үңгірі — Крубера-Вороня қуысында (тереңдігі 2080 метр) орналасқан. Гаградан алты шақырым жерде әсем Мамзышха тауы орналасқан.

### Климаты

## Дереккөздер

Санат:Абхазия
Гвинея-Бисау

**Гвинея-Бисау** (), ресми атауы — **Гвинея-Бисау Республикасы** ( ) — Африканың батыс жағалауында орналасқан мемлекет. Сенегалмен және Гвинеямен шектеседі. Аралдык Гвинеясының құрамында Бижагос аралдары кіреді.

Жер аумағы — 36,1 мың шаршы километр. Халқы — 2.08 миллион адам (2023 жылғы шағымдау). Оның 80%-і банту тілінде сөйлейтін баланте, фула, манджак, мандинка, т.б. халықтар. Астанасы — Бисау қаласы. Ресми тілі — португал тілі. Тұрғындарының 60%-ке жуығы пұтқа табынушылар, 35%-і мұсылмандар, қалғандары христиандар. Елді президент басқарады. Заң шығарушы органы — Ұлттық халық жиналысы.

2025 жылғы қарашадағы әскери төңкерістен бері елге Ұлттық қауіпсіздік пен қоғамдық тәртіпті қалпына келтіру жөніндегі Жоғары әскери қолбасшылық басшылық етеді.

## Климаты
Жері, негізінен, жазық дала, мұхит жағалаулары сазды батпақ болып келеді. Климаты экваторлық-муссондық. Жазы жаңбырлы, қараша айындағы орташа температура 24°C, ал шілде айында 26°C. Мәңгі жасыл ормандар мен саванналарда жан-жануарлар мен өсімдіктердің өте көп түрлері кездеседі, аса құнды ағаштар да бар.

## Тарихы
Ежелгі тарихы әлі көп зерттелмеген. IX–XV ғасырлар аралығында Гана, Мали мемлекеттеріне бағынған. 1446 жылдан бастап елге португал отаршылары келе бастады. Олар біртіндеп қамалдар мен сауда орындарын ашып, құл саудасымен айналысты. XVII–XX ғасырларда жергілікті халық дүркін-дүркін көтеріліс жасап, отаршыларға қатты қарсылық көрсетті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін елде ұлт-азаттық қозғалыс қайтадан күшейді. Үкімет 1951 жылы елге «теңіздің арғы бетіндегі провинция» статусын берді. Бірақ азаттық қозғалысы басылу орнына одан әрі өрши түсті. 1963 жылы елде қарулы көтеріліс басталып, кейіннен партизан қозғалысы өрістеді. 1973 жылғы 24 қыркүйекте Гвения-Биссау тәуелсіздігі жарияланды. Келесі жылы Португалия өз әскерлерін елден алып кетуге мәжбүр болды. Банкілер, ірі компаниялар, сыртқы сауда, табиғи қорлар мемлекет меншігіне алынды. Жұмыссыздықтың көбеюі, азық-түліктің жетіспеушілігі салдарынан 1980 жылы әскери төңкеріс орын алды. Қазір елге біртіндеп шет ел капиталы қайтадан ене бастады. Гвинея-Биссау артта қалған елдер қатарына жатады. Бір адамға шаққанда жалпы ұлттық өнім 300 долларға жетер-жетпес. Халықтың 80%-і ауыл шаруашылығында жұмыс істейді. Негізінен, дәнді дақылдар өсіріледі. Өнеркәсіпте, негізінен, ұсақ кәсіпорындар, соңғы кезде балық аулау жақсы дамып келеді. Экономикасының 90%-ке жуығын шетелдіктер қаржыландырады. Негізгі сауда серіктестері: Португалия, Испания, Франция, Швеция, АҚШ пен Сенегал.

## Дереккөздер

*
Габон

**Габон** ( ), толық ресми атауы — **Габон Республикасы** () — Орталық Африкадағы ел болып, Франция елінің бұрынғы отары. Африка континентіндегі ең бай және тұрақты мемлекет болып ессептеледі.  Елордасы— Либревиль қаласы. Халқы 2,2 млн.

## Этимология
«Габон» сөзі португал тілінде Мбе озеннің атауы. Ол «капюшонмен пəлте» мағынасын білдіреді, сондай атау саласының нақты пішіні үшін алынған.

## География
### Географиялық жағдай
Габон Орталық Африканың батысында орналасқан. Ол шығыс пен оңтүстікте Конго Республикасымен шекараласады (шекарасының ұзындығы 1903 км), солтүстігінде Камерунмен (298 км), солтүстік-батысында - Экваторлық Гвинеямен шектеседі.  (350 км), батыста ел  Атлант мұхитының Гвинея шығанағы суларына шығады.

Шекараның жалпы ұзындығы - 2551 км, жағалау сызығының ұзындығы - 885 км. Елдің жағалау сызығын Лопес мүйісі екі бөлікке бөледі. Одан оңтүстікке қарай жағалаулар түзу, тегіс, таяз лагуналар бар. Мүйістен солтүстікке қарай жағалау сызығы анағұрлым күрделі, ыңғайлы шығанақтары бар - сағалары өзендері.

Габонның жалпы ауданы 267,667 км² құрайды. Оның ішінде су беті 10000 км² құрайды (жалпы алаңның 3,7%), ал жер 257 667 км² алып жатыр. Жер қорының басым бөлігін (77%) ормандар алып жатыр, жайылымдар жердің 18% құрайды, ал 2% егістік жерлерге бөлінген

### Табиғи жағдайлар
Габон экваторлық және субэкваторлық белбеулерде орналасқан. Ыстық және ылғалды климатқа байланысты ел аумағының шамамен 80% -ын тығыз мәңгі жасыл ормандар алып жатыр. Жер бедері батыстан көтеріліп, ені батпақты жағалауы бар ойпат 30-200 км, шығысқа қарай биік таулар және тау тізбектері бар.

### Климат
Климат ыстық және ылғалды, солтүстігінде экваторлық -климаттан батысқа және оңтүстікте субэкваторлық климатқа ауысады.

Орташа айлық температура шілдеде +22&nbsp;°C-ден +24&nbsp;°C-ге дейін және сәуірде +25&nbsp;°C-ден + 27&nbsp;°C-ге дейін, ыстық айларда оңтүстік-шығыста +32&nbsp;°C-тан асады. Жауын-шашынның орташа мөлшері жылына 1500-2000 мм, жағалау белдеуінің солтүстігінде 2500-4000 мм дейін.

## Тарихы
Габонның бірінші тұрғындарымен пигмейлер болған. Олар тропикалық ормандарда шағын топтармен өмір сүрген. X-XIII ғасырларда банту тайпалары мұхиттің жағасына көшкен. Габонның шығыс пен оңтүстікте теке тайпасы мекендеген, ал солтүстікте мпонгве тайпасы мекендеген. XIX ғасырда фанг тайпасы келіп, бəрін тықсырып тастаған. Олар ең ірі этникалық бірлестік болып кеткен.

1472 жылы Руй ди Сикейру португалдық кеме капитаны Габон бухтасын тапқан.

XVII-XVIII ғасырларда Еуропадан саудагерлер мұхиттің жағасында  факторияларды салған.

1883 жылы Габонды Франция отарланған.

1960 жылы Габон тәуелсіздік алған. Содан бері Габон Африкадағы ең тұрақты мемлекет боп табылады.

Тәуелсіз Габонның тарихында тек қана үш Президент болған. Бірінші президенті Леон Мба конституция бойынша шексіз өкілеттіктерді алды.

1964 жылы əскери төңкеріс пайда болған, бірақ Франциядан екі рота Мбаның басқаруын қалпына келтірді.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Габон Республикасының ресми сайты 
* Габон Республикасының статистикалық агенттігі 
* «Кругосвет» энциклопедияда ақпарат 
* Габон «Всемирная География» сайтта
* ЦРУ-ның кітабы 

*
Гана

**Гана** () немесе **Гана Республикасы** () — Батыс Африкадағы мемлекет. Ұлттар достастығығы мүшесі. Батысында  Кот-д’Ивуармен, солтүстік-бытысы мен солтүстігінде — Буркина-Фасо, ал шығыстан — Тогомен шектеседі. Оңтүстігін Гвинея шығанағы шайып тұр.

## Халқы
Этникалық құрамы: акан 45,3 %, моле-дагбон 15,2 %, эве 11,7 %, адангме 7,3 %, гуан 4 %, гурма 3,6 %, груси 2,6 %, және т.б. тайпалар (2000 жылғы санақ бойынша).

Тілдер: ресми— ағылшын тілі (жұртының үштен бірі ғаан біледі), ашанти 14,8 %, эве 12,7 %, фанте 9,9 %, борон 4,6 %, дагомба 4,3 %, адангме 4,3 %, және т.б. (2000 жылғы санақ бойынша).

Дін: мәсіхшілік 68,8 % (елуліктер 24,1 %, протестанттар 18,6 %, католиктер 15,1 %, синкретичкалық Афромәсіхшілік шіркеулер мойынсұнатындар 11 %), мұсылмандар 15,9 %, дәстүрлі нанымдар 8,5 %, басқалары 0,7 %, анықталмағандар мен атеистер 6,1 % (2000 жылғы санақ бойынша).

## География
Елдің территориясы-жазық, кей жерлерде таулармен көмкерілген. Жазықтың солтүстігінде орманды Үстірт орналасқан. Елдің шығыс шекарасында мемлекеттің ең биік нүктесі — Афаджато тауы (885 м) бар Того таулары көтеріледі. Эджураның солтүстігінде, нампонг шыңынан жоғары, орман біртіндеп жұқарып, бұталы бұталарға жол береді. Әрі қарай солтүстікте, гамбага жиегінің бойында құнарлы топырақтары бар ашық саванналар орналасқан.

## Дереккөздер

*
Джибути

**Джибути** (), ресми атауы **Джибути Республикасы** () — Африканың солтүстік-шығысында, Африка мүйізінде орналасқан мемлекет. Эфиопиямен, Сомалимен және Эритреямен шектеседі.

## Тарихы
Қазіргі Джибутидің аумағы VII ғ.-да араб сұлтандарының билігіне көшті. XIX ғ.-да аумақты Франция отарлап, мемлекетке ресми түрде Француз Сомали Жағасы атын берді (кейін - афарлар мен иссалардың француздық аумағы).

## Саяси құрылымы
Президенттік республика. Президент үкімет басшысы және Қарулы күштердің Жоғары Бас Қолбасшысы. Заң шығару функциясын 5 жылға сайланатын бір палаталы Ұлттық жиналыс атқарады. Атқарушы билікті президентке бағынышты министрлер Кеңесі атқарады.

## Әкімшілік жіктеу
Ел аумағы 5 аймақтан және 1 қаладан тұрады.

## Экономика
Ел экономикасы көбіне теңізшілікке негізделген. Астанасы Джибути негізі қаланғалы бері Эфиопиямен арадағы негізгі теңіз порты болып табылады.
Экспорт: тері, үй жануары, кофе
Импорт: тағамдар, сусындар, көлік, мұнай өнімдері, электроника. Саудадағы серіктестері - Франция, Эфиопия, Жапония.

## Білімі
15 жастан асқан халықтың сауаттылығы 68% (2003 жылғы есеп). Джибути халқы жас, шамамен 40% 15 жасқа дейінгілер. Тәуелсіздік алғанға дейін халықтың басым бөлігі сауатсыз болса, 1969 жылы республика бойынша 26 бастауыш, 3 орта және 2 техникум болды.

Мектептегі білім тегін. Білім беру шығындары ЖІӨ-нің 3,6% құрады (2018 ж.).

2006 жылы Джибути университеті құрылды, оған дейін студенттер шетелде оқуға мәжбүр болды. Электронды кампус 2014 жылы іске қосылды.

## Халқы
Негізгі этникалық топтары - исса, афар және солтүстік сомалилік тайпалар.

## Дереккөздер

*
Хосе Ортега-и-Гассет

thumb|right|Хосе Ортега-и-Гассет (1948)
**Хосе Ортега-и-Гассет** () — испан философы, мәдениеттанушы (1883—1955).

**Хосе Ортега-и-Гассеттің** *мәдениет философиясы «идеялар мен сенiмдер» туралы iлiмiне негiзделедi және бұл оның философия тарихының өзегiн* құрайды.

Әлеуметтік өмiрдiң және кез келген мәдениеттiң өзегiн танытатын нанымдар жекелiк және ұжымдық болады. Тарихи дaғдapыc дәстүрлi сенiм-нанымдардың құлдырау кезеңiнде болады. Шектен тыс **ритуалдaнған**, өлi мәдениет адамға өмiрде бағдар бола алмайды; ол **идеялар** мен **нормалардан** адам ceнімін жоғалтады.

*Жаңа идеялар мен сенiмдер iздеу дағдарысты кезеңдердi әртүрлi теориялармен, философиялық доктриналармен, дiнбұзарлықпен* толтырады, сонымен қоса көпшiлiктiң «варварлануына» алып келедi. Тарихтың әрбiр шешушi сәттерiнде *саяси сахнада осы варварларға жетекшi болатын «Әрекет адамы»* табылады.

«Көпшiлiк көтерiлiсi» еңбегiнде ол *саяси қозғалыстарды&nbsp;— фашизм, коммунизм&nbsp;— «көпшiлiк қоғамның» және «көпшiлiк адамының» пайда болуымен* байланыстырады. Сонымен қатар ол «Өнердiң адамгершiлiксiзденуi» еңбегiнде қазiргi мәдениеттің дағдарысының әр қырын және **«көпшiлiк мәдениетiнiң»** пайда болуын қарастырады.

Ол үшiн *еуропалық контекстегі испан ойы, философияның болуы анык,талмаған* мәселе болды. Ол испандық болмыстың өзiн драмалык, деп қарастырады. Оның ұлттық дүниетаным ерекшелiктерiнен бастап ipi ақындар  мен суретшiлердiң **портреттерiне** дейiнгi маңызды тақырыптарды қамтитын эсселерi испан мәдени өміріне арналған. Испандық жағдайлар мен еуропалық таным тоғысында артегиандық философиялық метафора пайда болды.

## Дереккөздер

Санат:9 мамырда туғандар
Санат:1883 жылы туғандар
Санат:Мадридте туғандар
Санат:18 қазанда қайтыс болғандар
Санат:1955 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мадридте қайтыс болғандар
Санат:Комплутенседе туғандар
Санат:Испания философтары
Санат:XX ғасыр философтары
Санат:Испания әлеуметтанушылары
Санат:XX ғасыр әлеуметтанушылары
Санат:Испания эссешілері
Санат:XX ғасыр эссешілері
Санат:Марбург университеті түлектері
Санат:Комплутенсе университеті (Мадрид) оқытушылары
Санат:Өмір философтары
Қазақстандағы орыс әдебиеті

**Қазақстандағы орыс әдебиеті**&nbsp;— жалпы орыс әдебиеті мен Қазақстан әдебиеті бөлшектері боп табылады.

19 ғасырдың 2-жартысынан бастап әр түрлi саяси оқиғаларға байланысты қазақ жерiне аяқ басқан өзге ұлт өкiлдерi тұрақтап қала бастады. Олар 20 ғ-дың алғашқы жартысынан қазақ елiндегi саяси-әлеум., мәдени шараларға белсене араласып, өздерiн этник. топтар ретiнде көрсеттi. Әсiресе, Қазақстанға орыстар көптеп қоныс аударды. Олардың арасында әдебиет пен мәдениет өкiлдерi де болды.

Қазақстан жазушылар одағы құрамында 1933 жылдан орыс әдебиетi секциясы жұмыс iстей бастады. И.Шуховтың «Қасiрет белдеуi» (1931; қазақ тiлiнде 1972; ауд. О.Оспанов), «Өшпендiлiк» (алғашқы ред. 1932; қазақ тiлiнде 1935; ауд. X.Есенжанов) сияқты романдары сол кездегi кеңес әдебиетiнiң роман жанрындағы елеулi шығармалары болып саналды.

2-дүниежүз. соғыс жылдары А.Бектiң «Волоколам тас жолы» повесiнде (1943) Б.Момышұлының, И.Панфиловтың, т.б-дың ерлiк бейнелерi жасалды.

Соғыстан кейiн Шуховтың «Күн келбетi» (1950), В.Ванюшиннiң «Тiрек нүктесi» (1952) повестерi жарияланды. Бұлар Қазақстандағы орыс жазушыларының тақырыптық ауқымын кеңейттi. Н.Анов «Ән қанатында» романында (1959) 20 жылдардағы Қазақстанның әлеум.-тарихи жағдайын суреттедi. Онда ұлттық өнердiң қалыптасуы мен дамуы көрсетiлiп, дарынды адамдардың (И.Байзақов, Ә.Қашаубаев, Қ.Мұңайтпасов, А.В. Затаевич, т.б.). бейнелерi жасалды. И.Щеголихиннiң «Қарлы бұрқасын» романы (1961), Г.Черноголовинаның «Жаңбырсыз маусым» повесi мен «Тәуекел аймағы» романы (1981), т.б. шығармалар жазылды. Г.Свиридовтың «Жанкештi сапар» романында (1976) Ә.Жангелдин басқарған отрядтың шөл дала арқылы өткен ерлiк жорығы баяндалады. Жангелдиннiң бейнесi М.Симашконың «Комиссар Жангелдин» романында айқынырақ әрi жан-жақты жасалды, Дм. Снегин «Таңертең және талтүс» дилогиясында (1976, 1982) тарихи тақырып ауқымын кеңейтiп, тарихи тұлғалардың бейнелерiн сомдады, олардың iшiнде О.Жандосовтың бейнесi ерекше орын алады. Симашконың Ы.Алтынсарин туралы «Қоңырау» (1982), орыс халқының тарихы туралы «Семирамида» (1968) романдарын, Ф.Достоевский туралы П. Косенконың «Өмiр үшiн өлiм» деректi повестер топтамасын (1986) оқушылар жылы қабылдады. Снегиннiң I.Жансүгiров, И.Эренбург, А.Твардовский, Вс.Иванов туралы «Қауышқан құшақ» әдеби естелiктерi (1988) жарияланды. Поэзия саласында В. Антонов, А.Елков, Д.Рябуха, Л.Скалковский, Ф.Моргун, В.Смирнов, М.Чистяков сияқты ақындардың жаңа толқыны келiп қосылды.

Республикада тұратын көптеген орыс жазушылары қазақ қаламгерлерiнiң шығармаларын орыс тiлiне аударды.

Санат:Қазақстан әдебиеті
Санат:Орыс әдебиеті
Қазақстандағы корей әдебиеті

**Қазақстандағы корей әдебиеті** — жалпы корей әдебиеті мен Қазақстан әдебиеті бөлшектері боп табылады.
1977 ж. Қазақстан Жазушылар одағында корей әдебиетi секциясы ашылды.

Корей жазушылары өз шығармаларында ежелгi ұлттық әдебиет туындыларын бүгiнгi заман дәстүрiмен шебер ұштастырды. Олардың көрнектi өкiлдерiнiң бiрi — жазушы, ақын Ким Дюн (1900 — 1980) болды. Оның қазақтың батыр қызы Ә.Молдағұловаға арналған «Әлия» атты поэмасы (1969 ж. корей тiлiнде), корей патриоттарының күресiн бейнелеуге арналған «Жүз елу мың вонның iсi» романы жарық көрдi.

1937 жылдан берi республикалық корей театрында корей драматургтерiнiң жүзден астам пьесалары қойылды. Сонымен қатар театр сахнасында қазақ жазушылары М.Әуезовтiң «Қарагөз» және «Қобыланды», Ғ.Мүсiреповтiң «Қозы Көрпеш — Баян сұлу», О.Бодықовтың, Қ.Мұхамеджановтың, т.б. пьесалары корей тiлiнде қойылды.

Қазақстандағы корей жазушыларының шығармалары «Корей өлеңдерi» (1958), «Дала қызғалдағы» (1973), «Сырдария әуендерi» (1975), «Күнбағыстар» (1982) деген атпен ұжымдық жинақ болып шықты. Сондай-ақ, Ким Дюннiң жыр кiтаптары, Ен Сенненнiң шығармалары, корей жазушыларының «Шаттық Отаны» (1988), «Гүлден, дала» (1988), Хан Диннiң пьесалар жинақтары (1988) корей тiлiнде жарық көрдi

Санат:Қазақстан әдебиеті
Санат:Корей әдебиеті
Қазақстандағы неміс әдебиеті

**Қазақстандағы неміс әдебиеті** — жалпы неміс әдебиеті мен Қазақстан әдебиеті бөлшектері боп табылады.

Қазақстандағы немiс ақын-жазушылары да елеулi еңбек еттi. «Фройндшафт» (1966 ж) газетiнiң шығуы, «Қазақстан» баспасында (Алматы) немiс әдебиетi редакциясының құрылуы (1967 ж), Алматыдан немiс тiлiнде радио хабар таратылуы (1958 ж.), сондай-ақ, Қарағандыда немiс тiлiнде телевизиялық хабардың әуе толқынына шығуы, Темiртау қаласында немiс театрының ашылуы (1980) — осылардың бәрi Қазақстандағы немiс ұлты өкiлдерiне жасалған қамқорлық болды.

50 — 60 жылдары Қазақстандағы немiс жазушыларының шығармаларында поэзия жанры ерекше өркендедi. Р.Жакмьеннiң, К.Вельцтiң, И.Варкентиннiң, Н.Ваккердiң, Г.Генкенiң, Д.Левеннiң, Р.Франктiң, Э.Ульмердiң, Р.Лейстiң, Н.Ваккердiң, О.Пладерстiң, т.б. жыр жинақтары, А.Реймгеннiң, В.Клейннiң, Д.Гольманның, А.Дебольскийдiң, Г.Бельгердiң, К.Эрлихтiң, Г.Гольманның прозалық кiтаптары жарық көрдi.

Санат:Қазақстан әдебиеті
Санат:Германия әдебиеті
Қазақстандағы ұйғыр әдебиеті

**Қазақстандағы ұйғыр әдебиеті** — жалпы ұйғыр әдебиеті мен Қазақстан әдебиеті бөлшектері боп табылады.

Қазақстанда ұйғыр тiлiнде алғашқы газеттер, журналдар, альманахтар шықты, ұйғыр ақын-жазушыларының шығармалары жарық көре бастады. 1932 ж. Қазақстан Жазушылар одағы жанынан ұйғыр секциясы ұйымдастырылды. Бұл кезеңде И.Саттировтың, И.Искандеровтың поэзиясы ерекше көзге түстi, драматургтер Ж.Асимов пен А.Садировтың, К.Хасановтың пьесалары қойылды.

Проза жанры жетекшi орын алды. X.Абдуллиннiң З.Сәмәдидiң, Ж.Босақовтың, Т.Тоқтамовтың, М.Зұлпықаровтың, А.Ашировтың, Н.Баратовтың, П.Сәбитованың) повестер жинақтары жарық көрдi. И.Бахтияның, М.Хамраевтың, И.Бахниязовтың, Р.Кадыридiң, А.Ғаниевтiң, М.Абдурахмановтың өлең-поэмалары жарық көрдi.

А.Құнанбаевтың «Өлеңдерi» (1987), С.Мұқановтың «Балуан Шолақ» (1987, ауд. Қ. Тоқтамов). Ғ.Мүсiреповтiң «Кездеспей кеткен бiр бейне» (1987, ауд. З. Сәмәди) шығармалары ұйғыр тiлiнде жарияланды.

20 ғ-дың басынан ұйғыр халқының тарихи отаны Шығыс Түркістаннан  (қазіргі Шыңжаң ұйғыр автоном.ауданы, Қытай) сырт өлкелерде идеялық-тематик. бағдары, көркемдік-эстетик. ерекшеліктері жағынан жаңа әдебиет дами бастады. Бұл әдебиеттің дүниеге келуі, қалыптасу және есу процестері негізінен Қазақстан өмірінде жүзеге асырылған саяси, ағарту, мәдени шаралармен тығыз байланыста өтті. Сондықтан да ұйғыр әдебиетінің басқа халықтар ішінен қазақ әдебиетімен байланысы ерекше орын алады. Көптеген қазақ ақын-жазушыларының шығармалары жас ұйғыр әдебиетшілері үшін шын мәнінде әдеби мектеп болды. Осы тұрғыдан ұйғыр ақындары ең алдымен кемеңгер Абай Құнанбаевтың мұраларынан сусындағаны табиғи құбылыс. Қазақ ақындарын 30-жылдардың өзінде-ақ көп аударған И. Саттаров ұйғыр поэзиясына ұлы Абайдың «Бойы бұлғаң...» өлеңінің түрін кіргізген. Ақын Илья Бахтия шығармашылығында Абай өлеңі түрлерінен оңды пайдаланған жайттар көп бой көрсетеді. «Осылай жазсам деп армандаған ақын- ұстаздар менде де бар. Ол шығыс классиктерінің бірі, қазақ халқының ұлы ақыны Абай! Мен оны жаттап естім», - деп жазды ол кейін. Абай өлеңдері 30-шы жылдардан ұйғыр тіліне аударылып келеді. Қазақ жазба әдебиеті классигінің кейбір өлеңдерін И. Саттаров, Қ. Хасановтар аударып, баспасыз беттерінде ұйғыр оқырмандарымен алғаш таныстырған болатын. Абайдың өлеңдері ұйғыр мектептері үшін шығарылған оқулық кітаптарда тұрақты орын алып келеді. 1972 жылы Абайдың шығармаларының таңдамалы лары Д. Ясеновтың аудармасында, «Көзімнің қарасы» деген атпен жарық керді. 1987 ж. Абайдың өлеңдері мен поэмаларының келемді бір томдығы ұйғыр тілінде басылды. Бұл кітаптарға енген Абай өлеңдерін тәржімалауға көрнекті ұйғыр ақындарынан Һ. Бахниязов, М. Абдрахманов, И. Жалилов, А. Дөләтов, И. Ушуров, Д. Ясеновтар қатысқан.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Санат:Қазақстан әдебиеті
Санат:Ұйғыр әдебиеті
Қарасақал

**Қарасақал**&nbsp;— Алшын тайпасынан тарайтын және Әлімұлы рулық бірлестігіне кіретін алты рудың бірі. Олардың көбі Қызылорда облысында тұрады.
Рудың ұраны "Алдажар". Қарасақал тармақталуы бойынша екіге бөлінеді. Біріншісі Тегенболат, екіншісі Айнық. Тегенболаттан Пұсырман және Шүңгір болып тармақталады. Ал Айнықтан Сарбас болып өз жалғасын табады. Сарбас руынан атақты Қарасақал Ерімбет Көлдейбекұлы жырау шыққан. Шежіресін жалғастырып айтатын болсақ ол мынадай:

Сарбастан – Бақтыберлі, Бұла. 

Бақтыберліден – Медет, Әлібек. 
Медеттен – Маңғытай, Мамыр. 
Maңғытaйдaн – Құндыз, Құдайберген, Асан, Үсен. 
Құдайбергеннен – Еремен, Сұлтанкелді, Мырзакелді. Еременнен – Итемген, Қарымсақ. 
Итемгеннен – Ақша, Бекше, Қабылақ, Жолбарыс Ақшадан – Көлдейбек. Көлдейбектен – Ерімбет 
Мырзакелдіден – Ақжігіт. Сарыбастың екінші баласы Бұладан Назым, Баукен, Ақша.
Ақшадан – Әлқожа, Жанболат, Кенжебай. 
Әлқожадан – Бадан, Базарбай, Бейімбет.
Жанболаттан – Бекберген, Шықберген, Кенжеәлі, Шақа. Кенжеәліден – Бекет, Бекіш, 
Малтай. Бекеттен – Қосаман. Қосаманнан – Шалбай. Шалбайдан – Байту. 
Ақшаның үшінші баласы Кенжебайдан – Құттық. 

Қарасақалдың екінші баласы Тегенболаттан – Пұсырман, Шүңгір Пұсырманнан – Шағай, Алау, Жәдігер, Ноғай, Жансүгір.  
Жансүгірден – Жарас, Байқошқар. Жарастан – Жәнібек, Тоқтай, Бозамбет. 
Жәнібектен – Зілқара, Шөгенбай, Ілияс, Қайыпназар. Тоқтайдан – Дүйсен, Соқыр. 
Бозамбеттен – Меңкебай, Қоснан, Мақаш, Нұрман, Кәрібай. 
Жансүгірдің екінші баласы Байқошқардан – Әлімбет, Ырсымбет Таңбай, Ақылша.
Әлімбеттен – Өтеулі, Құрыш, Қошқарбай. 
Бірсымбеттен – Жантөре, Жанпейіс, Шектібай, Соқыр, Омар. Ақылшыдан – Дуанбай, Жанболат.
Таңбайдан - Баймырза - Шектібай - Қарынбай - Жұрынбай - Қалендер - Жаилхан - Әділет.

Тегенболатын екінші баласы Шүңгірден – Аңдабай, Дасым, Ырсал, Жарболдыдан – Алдияр, Негізқұл, Кебейсін, Сүгір. Алдиярдан – Ерназар, Сағындық, Күшен, Дүйсен. 
Сүгірден – Итқара, Ырсалы, Доңғыбай. Шүңгірдің бесінші баласы Ботаннан – Қожамқұл, 
Күшік Қожамқұлдан – Елгезер, Қонақбай. 
Елгезерден – Торымтай. Қонақбайдан – Атан, Дотан. 
Дотаннан – Қайқожа.

## Тұлғалар
# Ғани Мұратбаев
# Ерімбет Көлдейбекұлы
# Шағырай Мырзагелдіұлы 

Санат:Кіші жүз рулары
Әділбек Әлімжанұлы Басекеев

**Басекеев Әділбек Әлімжанұлы** — Қазақстан Республикасы 
Президентінің «Байқоңыр» ғарыш айлағындағы Өкілі.

1966 жылы Қызылорда облысында туған.

Мәскеу байланыс және информатика техникалық университетін, Мәскеу бизнес және ақпараттық технологиялар университетін бітірген.

Еңбек жолын 1984 жылы Ленинск қаласындағы телеорталықтың электромеханигі қызметінен бастаған.

1993-1995 жылдар аралығында Ленинск қалалық әкімшілігі басшысының 
көмекшісі, Ленинск қалалық жастар ісі, туризм және спорт істері 
жөніндегі басқармасының бастығы.

1995-1999 жылдары — Ленинск қаласы мемлекеттік мүлік және 
жекешелендіру жөніндегі аумақтық комитеттің төрағасы.

1999 жылдан бері Қазақстан Республикасы Премьер-Министрі Кеңсесінің Өңірлік дамыту және кадр жөніндегі бөлімінің бас инспекторы,

2002 жылдан — Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің 
Ұйымдастырушылық-аумақтық бөлімінің мемлекеттік инспекторы.

2004 жылдың қыркүйегінен Қазақстан Республикасы Президентінің «Байқоңыр» ғарыш айлағындағы арнаулы Өкілі болып тағайындалды.

Санат:1966 жылы туғандар
Ерлан Сапарұлы Байжанов

**Ерлан Сапарұлы Байжанов** (8 қазан, 1962, Алматы) — Қазақстан Республикасы Президентінің Баспасөз хатшысы, филология ғылымдарының кандидаты.

## Қысқаша өмірбаяны
* М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетін (1985 ж.) бітірген.
* М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің аспирантурасын (1988 ж.) бітірген. 
* 1989-1990 жж.&nbsp;— С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің аға оқытушысы.
* 1990-1991 жж.&nbsp;— «Советы Казахстана» газеті редакциясының парламенттік шолушысы, бөлім меңгерушісі.
* 1991-1996 жж.&nbsp;— кәсіпкерлік саласында жұмыс істеді.
* 1996 жылдың сәуірінен&nbsp;— СІМ баспасөз қызметінің бірінші хатшысы, СІМ ақпарат және баспасөз бөлімінің меңгерушісі.
* 1997 жылдың қаңтарынан&nbsp;— ҚР Президенті Баспасөз қызметінің сектор меңгерушісі, ҚР Президенті Баспасөз қызметі жетекшісінің орынбасары.
* 2004 жылдың наурызынан&nbsp;— Қазақстан Республикасының Ресейдегі Елшілігінде кеңесші-уәкіл, Ұжымдық қауіпсіздік жөніндегі Шарт ұйымында өкілетті өкіл.
* 2005 жылдың тамызынан&nbsp;— ҚР Мәдениет, ақпарат және спорт бірінші вице-министрі.
* 2006 жылдың ақпанынан&nbsp;— ҚР Президентінің Әкімшілігі Ақпараттық-талдау орталығының меңгерушісі.
* 2007 жылдың ақпанында Қазақстан Республикасы Президентінің Баспасөз хатшысы болып тағайындалды.

## Марапаттары
* «ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл» мерейтойлық медалімен марапатталған.

## Отбасы жағдайы
* Үйленген, үш ұлы бар.

## Дереккөздер


Санат:8 қазанда туғандар
Санат:1962 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары
Санат:Қазақстан вице-министрлері
Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалінің иегерлері
Жұматай Әлиұлы Әлиев

**Әлиев, Жұматай Әлиұлы** — Қазақстан халықы Ассамблеясы Хатшылығының меңгерушісі. 1952 жылдың 20 маусымында Жамбыл облысында дүниеге келген.

Ленинград мемлекеттік университетін, Алматы халық шаруашылығы институтын бітірген, философ, экономист. Философия ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы ӘҒА академигі, ХАА академигі. 

Университетті бітіргеннен кейін Алматы мемлекеттік медицина институтында мұғалім болып еңбек еткен. 

1977-1982 жылдары ҚЛКЖО Алматы қалалық комитетінің нұсқаушысы, ҚЛКЖО Фрунзе аудандық комитетінің екінші хатшысы, ҚКП Алатау аудандық партия комитетінің нұсқаушысы қызметтерін атқарған. 

1982-1983 жж. – Алматы қалалық сүт зауытында аға технолог- инженер, бас инженердің орынбасары. 

1983-1997 жж – Алматы сәулет және құрылыс институтында аға оқытушы, Алматы мал дәрігерлік институтының әлеуметтік-экономика пәндері кафедрасының меңгерушісі, ҚазМАУ гуманитарлық даярлау орталығының басшысы. 

1997-2001 жж. – Орталық Азия университетінің президенті, ректоры. 

2001-2008 жж. – Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің Қазақстан халықтары Ассамблеясы хатшылығының меңгерушісі, Қазақстан халқы Ассамблеясы төрағасының орынбасары. 

2008-2012 жж. – Орталық Азия университетінің қамқоршы кеңесiнің төрағасы, профессор, «Тұрақты Қазақстан» қоғамдық қорының басшысы. 

2012 жылдың қаңтарынан бастап – бесінші сайланған Қазақстан Республикасының Парламенті Мәжілісінің депутаты. Қазақстан халқы Ассамблеясынан сайланған. 

III, II дәрежелі «Барыс» ордендерімен марапатталған. 

Неміс, ағылшын, орыс, қазақ тілдерін біледі. 

Үйленген, балалары және немерелері бар.

## Сілтемелер
Мәжілістің құрамы мен құрылымы, АЛИЕВ Жұматай

Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары
Санат:Жамбыл облысында туғандар
Санат:1952 жылы туғандар
Никарагуа

**Никарагуа Республикасы** ( ) — Орталық Америкада орналасқан мемлекет. Жер аумағы 131,8 мың км². Халқы 4,6 млн (1998). Халқының 70%-ы метистер, 16%-ы еуропалықтар, қалғандары басқа ұлт өкілдері. Ресми тілі – испан тілі. Астанасы – Манагуа қаласы. Әкімшілік жағынан 16 департаментке бөлінеді. Мемлекет басшысы – президент. Жоғарғы заң шығарушы органы – 1 палаталы Ұлттық ассамблея. Никарагуалықтардың көпшілігі христиандар. Ұлттық мейрамы 15 қыркүйек – Тәуелсіздік күні. Ақша бірлігі – алтын кордоба.

Никарагуаның шығыс жағалауы – аллювийлі ойпат. Солтүстік және орталық бөлігін таулы қырат (ең биік жері – 2438 м), батысы мен оңтүстігін тектоникалық ойыс алып жатыр. Батыс Никарагуада Эль-Вьехо (1780), Момтомбо (1258), Ометепе (1556 м) сөнбеген жанартаулар бар. Тектон. ойыста жер сілкінулер болып тұрады. Климаты ылғалды тропиктік-пассаттық (солт.-шығыс жағы) және маусымдық ылғалды субэкваторлық (оңт.-батысы). Жыл бойғы орташа температура 25 – 28°С, таулы аймақта 16 – 22°С. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 1000 – 6500 мм. Жерінің 40%-ын ылғалды тропикті орман мен саванна алып жатыр.

## Тарихы
Ежелгі заманда Никарагуа жерін чибча тілі тобындағы бірнеше тілдерде (никарао, микито, чаротеги) сөйлейтін үндіс тайпалары мекендеген. Еуропалықтардан алғаш Христофор Колумб келді. 1523 ж. испандық отаршылдар Никарагуа аумағын Санто-Доминго аудиенциясына қосты, кейін 1539 ж. Панамаға, 1573 ж. Гватемала генерал-губернаторлығына біріктірді. 1821 ж. Никарагуа өзінің тәуелсіздігін жариялады. 1823 – 38 ж. Орталық Америка құрама провинцияларының біріккен федерациясының құрамында болды. 1838 жылдан дербес мемлекет. 19 ғасырдың 2-жартысында Никарагуа үшін Англия мен АҚШ арасындағы бақталастық күшейіп, 1841 ж. Англия Никарагуаның Кариб жағалауына протектаратын орнатты. 1912 – 33 ж. Никарагуаны АҚШ әскерлері басып алды. 50-жылдары әскерилерге қарсы партизан қозғалысы күшейді. Олар 1961 ж. бірыңғай саяси ұйым – Ұлттық азат етудің сандинистік майданын құрды. 1977 ж. қозғалыстың жаңа кезеңі басталды. 1979 ж. әскерилер биліктен кетуге мәжбүр болды. 1984 ж. тұңғыш рет Никарагуада жалпыға бірдей ерікті сайлау өтті. 1986 ж. жаңа конституция қабылданды. 1990 ж. сайлауда Оппозициялық ұлттық одақ жеңіске жетіп, жаңа үкімет құрылды. 
## Экономикасы
Никарагуа – аграрлы ел. Экономикасы қант құрағын, кофе, мақта өсіруге негізделген. Күріш, фасоль, жүгері, банан, темекі және какао да өсіріледі. Өнеркәсібі ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеуге бағытталған (мақта тазартатын кәсіпорындар, қант, былғары завоты). Экспортқа кофе, мақта, қант, банан, теңіз өнімдерін шығарып, сырттан тұтыну бұйымдары, құрал-жабдықтар, азық-түлік алады. Ұлттық жалпы өнімінің жан басына шаққандағы мөлш. 2370 АҚШ долларына тең. Негізгі сауда серіктестері – АҚШ, Германия, Орталық Америка елдері, Испания, Мексика. Қазақстан мен Никарагуа арасындағы дипломатикалық байланыс алғаш 1994 ж. 6 шілдеде орнады.

## Дереккөздер

*