open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әндіжан (құдық)

**Әндіжан** — Қызылқұмның солтүстік бөлігіндегі құдық. Қызылорда облысы Шиелі ауданында орналасқан. Тереңдігі 34 м, су шығымы 500 л/сағ. Маңайындағы төбешікті құмда ақ сексеуіл, жүзгін, жусан өседі.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қызылорда облысы географиясы
Санат:Құдықтар
Әңгірен

**Әңгірен** – Ертіс алабындағы көл.

## Географиялық орны
Павлодар облысы Баянауыл ауданы, Майқайың кентінен солтүстік-батысқа қарай 10 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 204,9 м биіктікте. 

## Гидрографикасы
Аумағы 7,7 км2, ұзындығы 4,0 км, енді жері 2,9 км. Жағалау бойының ұзындығы 18,0 км. Оңтүстік-батысынан Қарасу өзені келіп құяды. 

## Жағалау сипаты
Қоңыр қызыл және шалғынды топырағында жусан, боз, селеу, қозықұлақ, қылқұрт, т.б. шөптесіндер өседі. Жағасы жазық келген. Мал жайылымына пайдаланылады. Екібастұз – Майқайың автомобиль жолы өтеді. 

## Дереккөздер

Санат:Баянауыл ауданы көлдері
Санат:Ертіс су алабы
Әректікен

**Әректікен** – айлау тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер. Облыста бір ғана түрі – бұдыр Әректікен кездеседі. Биік. 20 – 50 см, сортаң жерлер мен құрғақ жыраларда өседі. Жапырақтарының жиегі тілімделіп, ұзынша, сопақтау келеді. Гүлдері әр жапырақтың түбіне жеке орналасады. Күлтесі көкшіл, немесе ақшыл түсті болады. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жеміс береді.
## Дереккөздер


Санат:Күрделігүлділер
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Санат:Еуразия флорасы
Әрем

**Әрем** () – ерінгүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін (бұта түрі де бар) өсімдіктер туысы. Еуропаның қоңыржай белдеулерінде өсетін 100-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанда 13 түрі бар. Олар таулы аймақтарда, кейде далалы алқаптарда кездеседі. Биіктігі 20 – 150 см-дей. Төрт қырлы сабақтары тік өседі. Жұмыртқа немесе үшбұрыш тәрізді жапырақтары сабағының қырына қарама-қарсы орналасады. Қос бұйра (дихазий), гүлшоғыры жапырақ қойнауында жетіледі. Гүлдері қызғылт, кейде сары түсті. 5 тостағанша жапырағының жоғары бөлігі ірі ойықты, тісті келеді, 5 күлте жапырағының жоғары бөлігі екі ерін түзеді. Аталығы 4, күлте жапырағының астында орналасады, 2 ұялы, аналығы – біреу, 2 жеміс жапырағынан тұрады. Жоғары жатыны 4 ұялы, әр ұясында бір тұқым бүршігі болады. Мамыр – шілде айларында гүлдейді, маусым – тамызда жеміс береді. Жемісі – 4 жаңғақша. Әремдер – шірнелі өсімдіктер.

## Дереккөздер:
Қазақстан энциклопедия 1-том

Санат:Еріндігүлділер
Әсем барылдауық қоңыз

**Әсем барылдауық қоңыз** , хош иісті барылдауық қоңыз () – барылдауық қоңыздар тұқымдасына жатады. 

Қазақстанда Алтайдан Батыс Тянь-Шаньға дейінгі таулы аудандарда, Іле мен Сырдария өзендерінің тоғайлы ормандарында кездеседі. Денесінің ұзындығы 24 – 33 мм, басы, денесінің алдыңғы бөлігі қара көк, қанаты құлпырған жасыл түсті болып келеді. Мұртшалары, ауыз бөлігі, аяғы қара түсті. Қанатының үстінде терең сайлы қатарлар мен жіңішке томпақ аралықтар орналасқан. Қоңыздың ересектері мамыр – қыркүйек айларында белсенді болады. Көктемнің аяғы, жаздың басында аналығы жұмыртқа салады, дернәсілдері мен қуыршақтары екі айдай дамиды. Жылына 2 – 3 рет ұрпақ береді. Тамыз – қыркүйекте жас қоңыздар шығады. Топырақ, көң арасында қыстап шыққан қоңыздар 2 жыл тіршілік етеді. Қоңыздар мен олардың дернәсілдері – жыртқыштар, олар жібек көбелегінің жұлдызқұрттарын жеп пайда келтіреді. Ә. б. қ-дың саны жылдан-жылға азаюда, қазір олар Іле Алатауы жотасының Түрген мен Қаскелең сайлары, Шолақ тауларында сирек кездесетіндіктен қорғауға алынып, Қазақстанның және Алматы облысының «Қызыл кітабына» енгізілген. 

## Дереккөздер

Санат:Қатты қанаттылар
Санат:Қазақстан табиғаты
Әсемгүл

**Әсемгүл ** (Hyalea) – күрделігүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда кәдімгі әсемгүл (H. pulchella) түрі кездеседі. Ол Торғай үстіртінде, Зайсан қазаншұңқырында, Маңғыстау түбегінде,Балқаш – Алакөл ойысында, Жетісу (Жоңғар), Іле, Күнгей Алатауларында, Қаратауда өседі. Биіктігі 70 – 80 см болады. Бұтақты келеді. Оған бүтін жиекті, ұзынша жапырақтары кезек орналасады. Қызғылт, кейде ақ түсті гүлдері себет гүлшоғырына топталған. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, жеміс береді.

## Дереккөздер:
Қазақстан энциклопедия 1-том

  

Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Күрделігүлділер
Әсем сарықас

**Әсем сарықас**, **әсем сайрауық** () – торғайтәрізділер отряды, сандуғаштар тұқымдасына жататын әдемі құс. Ол Сахалинді, Шығыс Сібірдің оңтүстік бөлігі мен Солтүстік-Шығыс Алтайды, Қытайды, Гималай, Тибет, Гиндукуш таулары аралығын мекендейді. Қанатының ұзындығы 47 – 58 мм, салмағы 5 – 6 г. Арқасы, басы, тұмсығы, бауыры күрең, қоңыр жасыл, сарғыш түсті келеді, басының орта бөлігінен құйрығының ұшына дейін сары жолағы болады. Әсем сайрауық негізінен ұсақ жәндіктермен қоректенеді. Тіршілігі әлі толық зерттелмеген. Әсем сайрауық – жыл құсы. Оңтүстік Қытай, Үндіқытай, Бирма және Солтүстік Үндістанда қыстайды. Әсем сарықасты Алтай өңірінде «жылпылдақ торғай» деп те атайды.

## Дереккөздер


Санат:Сарықастар
Әсем шымшық

**Әсем шымшық** () – торғайтәрізділер отряды, шөжелер тұқымдасына жататын құс. Қазақстанда мекендейтін шымшықтардың ең кішкентайы. Тянь-Шань мен Жетісу (Жоңғар) Алатауында тараған. Арша мен шырша өскен орман-тоғайларды мекендейді. Қанатының ұзындығы 4,5 – 5,5 см, салмағы 6 – 9 г. Денесінің түсі көгілдір көк, күлгін, қызғылт, басы күрең келеді. Ұябасарының түсі сәл көмескілеу болады. Даусы сыңғырлаған. Жазда теңіз деңгейінен 2400 – 3000 м биіктікте мекендесе, ал қыста 800 – 1000 м-ге дейін төмен түседі. Әсем шымшық – отырықшы құс. Көктемде жұптасып, қыс түсе қос-қостан, топталып тіршілік етеді. Ағаш қабығы мен өз мамығынан жасалған шар тәрізді ұясын арша мен шырша бұтақтарының арасына салады. Оның түбіне мамық қауырсындарын төсейді. Ұяға қызғылт теңбілді ақ түсті 5 – 8 жұмыртқа салып, 14 – 17 күнде кезектесіп басып, балапандарын шығарады. Шөжелері жәндіктердің жұлдызқұрттарымен, масамен, шыбын-шіркейлермен, ал ересектері түрлі жәндіктермен, өсімдік тұқымдарымен, жемістерімен қоректенеді. Әсем шымшық – әсемдік үшін және сайрағыш құс ретінде қолда да ұсталады, жәндіктерді жойып, орманға пайда тигізетін құс. Әсем шымшықтың саны аз болғандықтан қорғауға алынып, Алматы облысының «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Торғайтәрізділер
Әспет

**Әспет ** – Қостанай облысы Жангелді ауданы Көкалаат а-ның оңт-нде 25 км жерде орналасқан құдық. Тереңд. 2 м, су шығымы 50 л/сағ. Оңт-нде Ащытастысор көлі жатыр. Батысынан Қабырға, Торғай өзендері ағып өтеді. Құдық маңындағы бозғылт сұр және сортаңды қоңыр топырағында қара жусан, көкпек, жалманқұлақ, бұйырғын шөптесіндері өседі.

Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Жангелді ауданы географиясы
Әсіреп

**Әсіреп ** – Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданы Қарақамыс а-ның оңт.-шығысында 8 км жердегі жайлау. Қарақамыс көлінің жанында орналасқан. Сортаңды қызғылт топырағында көкшұнақ бетеге, боз, селеу өседі. Көлдің жағасы батпақты, қамысты келген.  

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Жайлаулар
Әтеп

**Әтеп** , сирения () – орамжапырақ тұқымдасына жататын екі жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда құмды, құмайтты жерлерде, далалық шалғындықтарда және таулардың тастақты белдеулерінде өсетін 4 түрі бар. Олардың биікт. 30 – 90 см, сабағы тік өседі. Жапырақтары ұзынша, сыртын түк жапқан. Тостағанша жапырақшалары тік, бүйірінен қапшыққа ұқсас, желектері сары түсті. Аталығы бос жатады. Мамыр – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – қысқа бұршаққынша, 4 қырлы, қақпақшасы қайықша тәрізді. Тұқымы әрбір ұяда екеуден орналасады.  

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Орамжапырақтар
Санат:Қазақстан табиғаты
Әуезов шыңы

**Әуезов шыңы** , Алматы облысы Талғар ауданы, Іле Алатауы жоталарының тоғысқан жерлерінде орналасқан.Абсолют биіктігі 4200  м. Шыңның солтүстік-батысқа қарай созылып жатқан сілемі Ақсай мен Мыңжылқы өзендерінің аңғарларын бөліп тұр. Шыңға алғаш рет 1949 жылы В.Н. Колодяж бастаған альпинистер тобы көтерілген.  

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Әуелбек керамзит шикізат кен орны

**Әуелбек керамзит шикізат кен орны** - Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданы жерінде орналасқан, 1957 –1962 жылдары барлау жүргізілген. 1962 жылдан бастап Саран темір-бетон бұйымдары зауыты пайдалануда. 

## Геологиялық құрылымы
Өнім беретін қабаттары төменгі тас көмірдің тығыз алевролиттерінен тұрады. Олар бетон бұйымдары арасына жылуды ұстап тұруы үшін толтырылатын ұсақ керамзит дайындау үшін қолданылады.  

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Әукелбек

**Әукелбек** – Ақмола облысы Атбасар ауданындағы көл. Сарыкемпір өзенінің сағасынан оңтүстік-батысқа қарай 3,5 км, Бала Көкпекті өзенінің сағасынан солтүстікке қарай 5 км жерде, теңіз деңгейінен 316 м биіктікте орналасқан.

## Гидрографикасы
Аумағы 6,3 км2. Ұзындығы 1,7 км, енді жері 1,1 км. Жағалау сызығының ұзындығы 7,4 км. Көл жағалауы жазық, түбі лайлы. Жауын-шашын, жер асты суларымен толысады. Кей жылдары құрғап қалады. Суы тұщы. Жағалауында бұталар өседі. 

Санат:Атбасар ауданы көлдері
Әулиеата аққаңбағы

**Әулиеата аққаңбағы**(Gypsophіla aulіeatensіs) — қалампыр тұқымдасына жататын аққаңбақ туысының бір түрі, көп жылдық шөптесін өсімдік. Қаратау адырлары мен Мойынқұмның тастақты, балшықты жерлерінде өседі. Шоғырлана өскен сабағының биіктігі 40 — 50 см. Жапырақтары ұзынша, үшкір болады, ерте түседі. Гүлдері ақ түсті келеді. Тұқымынан көбейеді. Шілде — тамыз айларында гүлдейді, тамыз — қыркүйекте жеміс береді. жеміс қорапшасы домалақ, тұқымы ұсақ болады. Әулиеата аққаібағы — сирек кездесетін өсімдік, қорғауға алынып,  Қазақстанның    “Қызыл кітабына” енгізілген.
## Cілтеме


Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Әулиеата саржауы

**Әулиеата саржауы ** () – астралылар тұқымдасына жататын саржау туысының бір түрі. Ол Қаратау мен Батыс Тянь-Шаньның қиыршық тасты беткейлерінде, жартастарында, орта белдеуінде өседі. Биіктігі 20—40 см болады. Көп сабақты, сабағы түп жағынан сүректеніп, тармақталып өседі. Сағақты жапырақтары ұзынша, қауырсынданып тілімденген. Гүлсебеті дара гүлді, күлтесі ақ-қызыл түсті болады. Тұқымынан көбейеді. Мамыр—маусым айларында гүлдейді. Әулиеата саржауы — өте сирек кездесетін сәндік өсімдік. Ақсу-Жабағылы қорығында қорғауға алынған. Таралу аймағының жылдан-жылға азаюына байланысты,  Қазақстанның    “Қызыл кітабына” енгізілген.
## Дереккөздер


Санат:Күрделігүлділер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Әулиебұлақ

**Әулиебұлақ** , Әулие қыз бұлағы – Шығыс Қазақстан облысы. Аягөз ауданы. Баршатас елді мекенінен батысқа қарай 110 км жерде, Жорға тауының солтүстік беткейінен ағып шығып жатқан шипалы қайнарлар. Таудың кварцит және порфирит жыныстарының тектоник. жарылым бойымен жер бетіне шыққан үш бұлақ қосылып (ағын мөлш. 0,17 л/с), жылға болып ағып жатады. Суы мөлдір, дәмі қышқылтым (рН=3), температурасы 6 – 9°С, минералд. 0,7 – 0,9 г/л, хим. құрамы сульфатты магнийлі. Суында темір (90 – 100 мг/л), алюминий (15 мг/л), мыс (4,3 мг/л), т.б. бар. Бұлақ суынан көмір қышқыл газы шығады. Ә-тың суы хим. құрамы жағынан Карелиядағы Ресейде) әйгілі «Марциалдық су» курортының шипалы бұлақтарына өте ұқсас. Ә. суын қан толықтыру, қан айналымын жақсарту мақсатында пайдалануға болады.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан бұлақтары
Әулиекөл (көл)

**Әулиекөл** – Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігіне қарасты Қаражар ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 2 км жерде орналасқан көл. 

## Гидрографикасы
Аумағы 7,5 км2. Теңіз деңгейінен 126,0 м биіктікте жатыр. Ұзындығы 3,7 км, ені 2,9 км, жағалау бойының ұзындығы 11,4 км.

## Жағалау сипаты
Көлге оңтүстік-батыстан Өлеңті өзені құяды. Маңайында Есенсор, ірілі-ұсақты көлдер бар. Жағалауындағы сор батпақта жусан, боз селеу, қозықұлақ, қылқұрт, т.б. шөптесіндер өседі. 

Санат:Екібастұз көлдері
Санат:Ертіс су алабы көлдері
Әулиекөл ауданы

**Әулиекөл ауданы ** — Қостанай облысының орталық бөлігіндегі әкімшілік аудан, құрғақ дала белдемінде орналасқан. Жерінің аумағы — 11,1 мың км². Орталығы — Әулиекөл ауылы. Аудан 1928 жылы **Семиозёр ауданы** болып құрылған, 1997 жылдан Әулиекөл ауданы деп аталады.

## Географиялық орны
Солтүстігінде Қостанай, Алтынсарин, батысында Бейімбет Майлин, Қамысты, шығысында Қарасу, оңтүстігінде Науырзым аудандарымен шектеседі.

## Жер бедері
Аудан жерінің көпшілік бөлігін жазықтық және қазаншұңқырлы-көлді өңір алып жатыр. Аудан аумағы оңтүстік-батысында Торғай Үстіртімен (абсолют биіктігі — 250 м), шығысында Торғай қолатымен (абсолют биіктігі — 103–115 м) шектеседі. Кен  байлықтарынан: қоңыр көмір, көмір, отқа төзімді саз, боксит кездеседі. Климаты шұғыл континенттік — қысы суық, жазы ыстық. Қаңтар айындағы орташа температурасы — 18–19°С, шілдеде — 21–22°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері — 260–280 мм. Топырағы қара, қара қызғылт, қоңыр, құмдақ болып келеді. Селеу, көкпек, жусан, т.б. шөп өседі. Ауданның шығысында Басаман, Аманқарағай орман алқабы бар. Жабайы жануарлардан: қасқыр, түлкі, қоян, сарышұнақ, орманды өңірінде тиін, елік, бұлан; құстардан: шіл, қарақұр, бүркіт, кезқұйрық, қаз, үйрек, аққу, тырна, қызғыш, тауқұдірет, шымшық, бозторғай, т.б. мекендейді.

## Су торабы
Жер беті суларын ауданның Солтүстік-батыс бөлігі мен Торғай қолатындағы көлдер, Обаған өзенінің жоғарғы салалары, Шилі өзені құрайды. Көлдері: Құсмұрын, Шилі, Қарасор, Аласор, Сұлукөл, Шұбанкөл, т.б.

## Халқы

Тұрғындар саны – 42 178 адам (2019). Ұлттық құрамы: қазақтар – 51,05%, орыстар – 30,78%, украиндар – 7,41%, немістер – 3,14%, татарлар – 2,11%, шешендер – 1,49%, беларустар – 1,17%, башқұрттар – 0,33%, әзербайжандар – 0,28%, басқа ұлт өкілдері – 2,23%.

## Әкімшілік бөлінісі
33 елді мекен 3 ауылдық, 1 кенттік әкімдік пен 9 ауылдық округке біріктірілген:

## Ірі елді мекендері

## Шаруашылығы
Ауданда май, сыра, нан, құрама азық заводтары, шағын тігін және жиғаз фабрикалары, құрылыс-монтаж кәсіпорындары мен тұрмыс қажетін өтеу комбинаттары, баспахана, жол құрылыс кәсіпорыны, автобаза бар. Әулиекөл ауданы негізінен ауыл шаруашылығымен айналысады. Ауыл шаруашылығына жарамды жер аумағы — 1,1 млн га (1997), оның ішінде: 447,8 мың га егістік, 17,7 мың га шабындық, 501,4 мың га мал жайылымы бар. Ауданда негізінен қой, сиыр, жылқы, шошқа өсіріледі, астық, жемшөп, көкөніс, картоп, т.б. егіледі.

## Дереккөздер

Санат:Әулиекөл ауданы
Әулиекөл сиыры

**Әулиекөл сиыры ** — сиырдың етті тұқымы. Ол қазақтың ақбас сиыры тұқымын абердин-ангус және шароле тұқымдарымен күрделі түлетпе будандастыру жолымен алынған. Әулиекөл сиыры тез жетілгіш, жергілікті жағдайларға тез бейімделеді. Қыста жүні қалың өседі, қатал ауа райына жақсы көнбіс келеді. Түсі — ақшыл сұр. Бұқалары — 900 — 1125 кг, сауын сиырлары — 500 — 700 кг ет береді. Бордақыланған 15 айлық өгізшелерінің тірідей салм. 450 кг болады.  Қазақстанның Солтүстік аудандарында өсіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Сиыр тұқымдары
Әулиемола

**Әулиемола ** – Құмжарған құмының солтүстігіндегі тау. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданында орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 320 м. Беткейі көлбеу келген. 

## Өсімдігі
Сұр бозғылт және қызғылт сортаң топырағында жусан, еркек шөп, түрлі жұлдызшөптер өседі. 
 
## Дереккөздер

Санат:Мұғалжар ауданы таулары
Әулиеоба

**Әулиеоба ** – Үлкен Қарақамыс көлінің солт.-шығысындағы батпақ. Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданында орналасқан. Көлді-аллювийлі жазықтағы топырағы батпақты келген. 

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Әулиетас (үңгір)

**Әулиетас** – үңгір. 

## Географиялық орны
Жетісу облысы Сарқан ауданы жерінде. Лепсі кентінен солтүстікке қарай 20 км жерде Балқаш көлінің жағасында орналасқан. 

## Сипаты
Аумағы 75 м2. Үңгірдің кіре берістегі бөлмесінен кейін, тағы да кішірек екі бөлмесі бар. Екінші бөлмеге еңбектеп кіруге болады. Оның төбесіндегі 5 – 6 м қалың тастан еденіне сәуле түседі, тамшы тамады. Әулиетасты жергілікті тұрғындар қасиетті, киелі орын санайды. Балқаш көлінде демалушылар да осы орынға тәу етіп, шапағат-шипа тілейді. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан үңгірлері
Санат:Жетісу облысы географиясы
Әулиетөбе

**Әулиетөбе** – Қарағанды облысы Осакаров ауданының шығыс бөлігінде, Молодёжный кентінен солтүстік-шығысқа қарай 10 км жерде, Ертіс-Қарағанды каналының оң жағалауындағы шоқы. 

## Жер бедері мен геологиялық құрылымы
Ең биік жері 571 м. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 3,5 км-ге созылып жатыр, ені 2,5 км. Тас көмір жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Қызғылт қоңыр топырағында жусан, бетеге, қызыл селеу, сұлыбас, қозықұлақ, т.б. өседі.  

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан шоқылары
Санат:Осакаров ауданы таулары
Әулиетұма

**Әулиетұма ** – бұлақ көзі. Алматы облысы Ақсу ауданы Қапал а. арқылы өтетін Қапал өз-нің іргесіне орналасқан. Қайнаған қазанға ұқсас шұңқыр суының көз, тері, асқазан ауруларын емдеуге шипалық қасиеті бар. Жергілікті тұрғындар тұма басындағы ағашқа орамал байлап, түбіне тиын тастап тәу етеді. Халық арасында бұлақ киелі орын саналады. 

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Табиғат
Әулиешоқы (тау, Шығыс Қазақстан облысы)

**Әулиешоқы**, *Томарашы* – Қалба жотасының солтүстігінде Қызылсу өзені аңғарындағы тау. 

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданында орналасқан. Абсолюттiк биіктігі 791 м. Беткейі жонды-қырқалы келген. 

## Өсімдігі
Таудың қара, қызғылт топырағында бұталы өсімдіктермен қатар сұлыбас, боз, селеу, бетеге өседі.

## Дереккөздер
 
 
Санат:Ұлан ауданы таулары
Әулиешоқы (тау, Қарағанды облысы)

**Әулиешоқы** – Қарағанды облысы Шет ауданы жерінде, Ақшатау ауылының шығыс жағындағы тау. Солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатыр, ұзындығы 8 км, ені 3 км. 

## Жер бедері
Солтүстігі және шығыс беткейлері тегіс, жұмыр оқшауланған ұсақ шоқлы. Ең биік жері 926 м. Шығыс тау етегінде қорым тастар мол жиналған. 

## Геологиялық құрылымы
Силур жүйесінің жоғарғы бөлімі жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Нашар дамыған қоңыр топырақ жамылғысында жусан, сұлыбас, бетеге, бұта өседі. Жазғы, қысқы мал жайылымына пайдаланылады.   

## Дереккөздер
 

Санат:Шет ауданы таулары
Үлкен әупілдек

**Үлкен әупілдек** () – Ескекаяқты құстар отрядының құтан тұқымдасының Әупілдек немесе *Көлбұқалар туысына* жататын құс. 

Өзен-көл жағасын, қалың қамыс арасын мекендейді. Түсі сарғылт, маңдайы, төбесі және желкесі қара қоңыр, көзінің алды жасыл сары түсті болады. Қанатының ұзындығы 320 – 350 мм, салмағы 900 г-ға дейін жетеді. Жемін аулауға түнде шығады, бақа, итшабақ, ұсақ балықтармен және су жәндіктерімен қоректенеді. Көбейер кезде ғана жұптасып, басқа уақытта жеке тіршілік етеді. 2 – 3 қоңырқай жұмыртқасын қамыс-қопа ішіндегі ұясына салады. Балапандары екі айлығында ұшады. Әупілдек – жыл құсы. Наурыз – сәуірде Қазақстанға ұшып келіп, қазан айында жылы жаққа қоныс аударады. Әупілдек жемсауына су толтырып алып, қайта шығарғанда ерекше дыбыс естіледі, аты соған байланысты аталған.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы


Санат:Ескекаяқты құстар
Әшірит

thumb|ӘШІРИТ**Әшірит** , диоптаз, мысты зүмірет – силикаттар класының минералы. Хим. формуласы: CuSіO3·H2O. Қазақстанның Алтынтөбе кенішінен ірі кристалдарын өндіріп, 1780 ж. Ресей орталығына жеткізген қазақ көпесі Әшірдің есімімен аталған. Кристалдары қысқа сүйір бағана тәрізді болып келеді. Друзалары жиі кездеседі. Түсі зүміреттей жасыл, шыныдай жылтыр, мөлдір. Қаттылығы 5,0, меншікті салмағы 3,28 – 3,35 г/см3. Мыс кендерінің үгілу-тотығу қабаттарында малахит, каламин, т.б. минералдармен бірге түзіледі. Хим. әсерге төзімді және қатты болғандықтан алтын кенқайраңдарында да кездеседі. Зергерлік бұйымдар жасауға пайдаланылады.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Минералдар
Әшір суғару жүйесі

**Әшір суғару жүйесі** , 1930 ж. Алматы облысы Панфилов ауданында іске қосылды. Бурақожыр өзенінің суын 2000 га егістік жерге шығарады. Жүйенің жалпы ұзындығы 5,9 км, құрамына 11 гидротех. қондырғы және бас тоған кіреді. 

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қазақстан суару жүйелері
Баба (жайлау)

**Баба ** – Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданы Жусандыой а-ның оңт.-батысында 25 км жердегі жайлау. Солт.-шығысында Сабын көлі жатыр. Шалғынды сұрғылт қоңыр топырағында түрлі жұлдызшөптер, жусан, еркек шөп өседі. Жазғытұры мал жайылымына пайдаланылады. 

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Жайлаулар
Бабалы

**Бабалы ** – Әулие тауының оңтүстік-шығысындағы тау. 

## Географиялық орны
Павлодар облысы Баянауыл ауданында орналасқан. Абсолюттiк биіктігі 528 м. 

## Жер бедері
Дөңгелек пішінді таудың шығысынан Түндік өзені ағып өтеді.

## Өсімдігі
Бозғылт топырағында бұта аралас сұлыбас, боз, селеу, т.б. шөптесіндер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Баянауыл ауданы таулары
Бабаң

**Бабаң**, *Берекетті* – Шерубайнұраның оң саласы.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Шет ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 42 км, су жиналатын алабы 831 км².

## Бастауы
Айыртаудың шығысынан басталып, Шерубайнұра өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Қар, жер асты суларымен толығады. Ұзындығы 10 км-ден аспайтын 4 саласы бар. Сәуір – мамыр айларында тасиды. Жер суландыруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы өзендері
Санат:Нұра су алабы
Бабатай (өзен)

**Бабатай ** – Ойыл алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Қобда, Ойыл аудандарының жерімен ағады. Ұзындығы 59 км, су жиналатын алабы 856 км².

## Бастауы
Әбді тауының шығыс беткейінен басталып, Бабатай аулының тұсында Ойыл өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
27 саласы бар. Өзен қар, жауын-шашын, жер асты суларымен толығады. Желтоқсанның 1-онкүндігінде суы қатып, сәуірдің басында мұзы ериді. Жайылымдарды көлдетіп суғаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ойыл су алабы өзендері
Санат:Қобда ауданы өзендері
Санат:Ойыл ауданы өзендері
Аюоты

**Аюоты** , брахиактис (Brachyactіs) – күрделігүлділер тұқымдасына жататын бір немесе екі жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда ылғалды, сазды, көбінесе тұзды топырақты жерлерде, өзен-көл жағалауларындағы шалғындарда өсетін 1 түрі – кірпікшелі А. (В. cіlіate) бар. Биікт. 2 – 60 см, жіңішке тамырлы. Сабағының төм. бөлігі қызғылт, жоғ. бұтақтарын бытыраңқы түктер жапқан. Жапырақтары жіңішке, ұзын кейде қауырсынды. Себеттері көп гүлді, шеткілері аналық гүлді, түзсіз, түтікшелі. Табақшагүлдері гүлтәжілерінен қысқа, қос жынысты, 5 тықыр тісті. Тамыз – қазан айларында гүлдеп, жемістенеді. Тұқымдары ұсақ, қоңыр түсті, түкті.   

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Ботаника
Санат:Биология
Бабатоған

**Бабатоған** – Алматы облысындағы Шілік өзенінің Қапшағай су қоймасына құяр тұсындағы төрттік кезеңнің шөгінділерінен түзілген жазық. 

## Жер бедері
Ұзындығы 15–18 км, ені 5–7 км. Теңіз деңгейінен 495–510 м биікте жатыр. Қапшағайға жақын ойысты жерлерінің сортаң тартқан шалғынды топырағында қамыс, ортасының дөңесті сортаңдау топырағында ши мен жусан араласқан сирек тоғайлар мен бұта шоғырлары өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазықтары
Санат:Алматы облысы географиясы
Ащысай (өзен, Ырғыз ауданы)

**Ащысай** – Шалқар алабындағы Ырғыз өзенінің оң саласы.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 93 км, су жиналатын алабы 1150 км2.

## Бастауы
Мұғалжар тауының шығыс беткейінен басталып Ырғыз өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Арнасы тар, жиегі тік жарлы. Қар, жауын, жер асты суларымен толығады. Жаздың ыстық айларында құрғап қалады. Қарашаның басында суы қатып, наурыздың аяғында мұзы ериді. Көктем, күз айларында өзен аңғарына мал жайылады.

## Дереккөздер

Санат:Шалқар су алабы
Санат:Ырғыз ауданы өзендері
Бабелян суландыру жүйесі

**Бабелян суландыру жүйесі ** – Алматы облысы Панфилов ауданында Іле өзенінің суын а. ш-на тиімді пайдалану мақсатымен 1968 ж. салынған суландыру жүйесі. Аумағы 10 мың га-дан астам жердегі жүгері, көкөніс, бақша дақылдары мен шабындықтар суғарылады. Су өзен арнасынан ылдиға қарай өздігінен ағады, бас қондырғыдан жүйеге секундына 12,5 м3 су құйылады.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Табиғат
Бабықбұрлық

**Бабықбұрлық** – Есіл алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданындағы өзен. Ұзындығы 84 км, су жиналатын алабы 1 320 км2.

## Бастауы
Көкшетау қыратының солтүстік бөлігінен басталып, Рухловка ауылының оңтүстігінде Аққанбұрлық өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Өзеннің 8 саласы бар. Қар, жауын-шашын суларымен толығады. Қараша айының басында қатып, сәуірдің аяғында мұзы ериді.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы өзендері
Санат:Есіл су алабы
Багарджик

**Бағаржық, Багарджик** – Түпқараған түбегінің солтүстік бөлігіндегі мүйіс. 

## Географиялық орны
Маңғыстау облысы Түпқараған ауданы жерінде орналасқан.

## Сипаты
Маңғыстау шығанағының жағалауында орналасқан. Жағалауының биіктігі 28 м. Беткейі тік жарлы келген. Солтүстігінде Подгорный, Новый аралдары бар.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Санат:Мүйістер
Бағатай-беніке

**Бағатай-беніке ** – Каспий маңы ойпаты Өліқолтық сорының шығысындағы ойыс. 

## Географиялық орны
Маңғыстау облысы Бейнеу ауданы жерінде. 

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 35 – 38 км-ге созылған, ені 9 – 10 км. Теңіз деңгейінен 57 м төмен жатыр. Олигоцен және төрттік жүйе шөгінділерінен түзілген. 

## Өсімдігі
Сұр және бозғылт сортаң топырағында бұйырғын, тасбұйырғын, жусан басым өскен.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ойпаттары
Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Бағырлайсай

**Бағырлайсай ** – Жайық алабындағы өзен, Жайықтың оң жақ тармағы.

## Географиялық орны
Атырау облысының Махамбет ауданы арқылы өтеді. Ұзындығы 132 км, су жиналатын алабы 904 км².

## Бастауы
Ақжайық ауылы тұсында Жайықтан бөлініп шығады да оңтүстік-батысқа қарай ағып, Жалтыр көліне құяды.

## Гидрологиясы
Жауын-шашын және Жайықтың жайылма суымен толығады. Аңғары кең, оң жағасы тік жарлы. Желтоқсан — сәуір айларында бетіне мұз қатады. Суы тұщы. Жайылмасында шабындық алқаптар бар.

## Дереккөздер

Санат:Махамбет ауданы өзендері
Санат:Жайық су алабы өңірі өзендері
Бадам

**Елді мекендер:**

* Бадам – Түркістан облысы Сайрам ауданы, Бадам ауылдық округі құрамындағы ауыл. 
* Бадам – Түркістан облысы Сайрам ауданы, Қаратөбе ауылдық округі құрамындағы ауыл.  
* Бадам – Түркістан облысы Ордабасы ауданындағы ауыл.
* Бадам – Түркістан облысы Ордабасы ауданы, Бадам өзенінің бойында орналасқан станция. 

**Басқа мағыналар:**

* Бадам – Арыс алабындағы өзен.
* Бадам (өсімдік) – раушан гүлдер тұқымдасына жататын жеміс ағашы.
* Бадам – Түркістан облысы Төле би ауданында, Бадам, Тоғыз, Сайрамсу өзендерінің тоғысқан жерінде орналасқан бөген.
* Бадам барит кен орны – Шымкент қаласының оңтүстік-шығысында, Бадам өзені бойында орналасқан кен орны.
* Бадам қорымы – Бадам өзенінің сол жағалауында сүйірлене көзге түсетін археологиялық ескерткіш.
Бадам барит кен орны

thumb|120 px|Кен байлықтары
**Бадам барит кен орны** - Түркістан облысы Шымкент қаласының оңтүстік-шығысында, Бадам өзені бойында орналасқан кен орны. 1926 жылы ашылған. Онда 20 ғасырдың 60-жылдары барлау, шикізат сапасын бағалау жұмыстары жүргізілген. 210 м-ге дейінгі тереңдіктегі барит қоры есептелген. 

## Геологиялық құрылымы
Бадам барит кен орны Шатқал-Құрама құрылымдық-фациялық алабының солтүстік бөлігін алып жатыр. Ол төменгі карбон қабатының андезитті порфириттерінің шөгінді жыныстармен түйіскен тұсын қамтиды. 

## Жатыс сипаты, құрамы
Ұзындығы 270 м-ге, қалыңдығы 0,5-4 м-ге жететін қабатаралық линза, желі, ұя түріндегі кентас денелері  бойлық бағытта созылған.  Оларды қоршаған жыныстар кварцтенген, бариттенген, флюориттенген күйде кездеседі. Сондықтан құрамы жағынан кентас баритті, флюоритті, кварцты-баритті болып ажыратылады. Бадам барит кентасында 19,6- 55% барит, 1,3-35% флюорит бар. Олардың әрқайсысынан дербес концентрат алуға болады. Алынған барит негізінен бұрғылау ісіне қажетті ауыр ерітінді дайындауға қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысы кен орындары
Бадам бөгені

‎‎
**Бадам бөгені** — Түркістан облысының Төле би ауданы жерінде, Бадам, Тоғыз, Сайрамсу өзендерінің тоғысқан жерінде орналасқан. Төле би, Сайрам аудандары жерін суландыру мақсатында 1974 жылы іске қосылған. 

## Гидрологиялық сипаты
Аумағы 4,75 км², көлемі 59,0 млн м³, ең терең жері 42,6 м. Топырақтан үйіліп жасалған бөгетінің биіктігі 42 м, ені 10 м. Диаметрі 1,2 м, өнімділігі 13,0 м³/с қос құбыр арқылы су ағыны реттеледі.

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысы гидрографиясы
Бадан

**Шағыр ** (Bergenіa) – тасжарғандар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Негізінен Азияда өсетін 10 түрі белгілі. Қазақстанда 2 түрі кездеседі. Соның бірі – етжапырақ Б. немесе шағыршай (В. crassіfolіa). Алтайда кең тараған. Тамырсабағы жуан, жерге төселіп өседі. Сабағы жапырақсыз. Қалың, ірі, жүрек пішінді жапырағы сабақ түбін айнала қоршай орналасқан. Қызыл гүлдері қалқанша гүлшоғырына топтасады. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, тамызда жемістенеді. Жемісі – қорапша, іш жағынан ашылады. Тұқымдары көп. Тамырында илік заттар көп болғандықтан тері илеуге, ал өсімдік құрамындағы глюкозидтерді фотосурет шығаруға қолданады. Жапырағын қайнатып шай орнына ішеді, тұнбасынан қара, қоңыр бояу алынады. Б-ның екінші түрі – угам баданы өте сирек кездеседі, қорғауға алынған. Шағыр тікен – биіктігі 0,5 – 1,5 метрге дейі жететін, екі жылдық шөп тектес өсімдік. Ол ауыл шаруашылығына көп зиян келтіретін арам шөп болып саналады.

https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Тасжарғандар
Санат:Қазақстан табиғаты
Бадана

thumb|right|200px|
**Бадана** (), пиязшық, жуашық – өсімдіктің топырақ астындағы өркені. Лалагүл және амариллис тұқымдастары сияқты дара жарнақты өсімдіктер де болады. Бадананың пішіні әр түрлі келеді, оның дамып жетілмеген ішкі сабағында (түбіршегінде) бір немесе бірнеше вегетативті (өсу) және генеративті (гүл) бүршіктері болады. Жапырақтары түссіз, қабаттасқан сыртқы қабығы құрғап, қатайып қабыршаққа айналған. Бұл қабық ішкі шырынды қабыршақтарды кебуден және зақымданудан қорғайды. Бадананың жапыраққа ұласар тұсы – жалған сабақ немесе мойынша деп аталады. Ол піскен кезде солып, қурап қалады. Бадананың түбіршегінен тамыр сабақ өседі де, кішкене бүршік шығарып, тамырланады. Бадана кейбір өсімдіктердің гүлшоғырларында (пиязда, астық тұқымдастарында) немесе жер бетіндегі өркеніндегі жапырақ қойнауында (тісшөпте, лалагүлділерде) орналасады. Бадана бір немесе бірнеше жылда (жауқазында, нәркесте) жетіледі. Өсімдіктердің Баданасында су және басқа да қоректік заттар жиналады. Бадана арқылы олар көбейеді.

Көкөніс 6 айдан асса, кейде собықты деп те аталынады. Ол консервілеу және кулинарияда пайдалану үшін өсіріледі. Тағам ретінде пайдаланылатын көкөніс баданасы піспей тұрып — собықтану сатысында жиналады. Бұл кезде олар әлжуаз (собығы иілген кезде тез сынады), ірі талшықсыз әрі пергаментті қабықсыз келеді. Дәні онша жетілмейді, көлемі бидай дәніндей ғана болады. Бадана собығының құрамында белок, крахмал, қант, 20 мг процент С витамині бар. Бадананың бұршақ собықты сорты құрылымы мен сапасы жағынан көкөністік, жартылай көкөністік және аршымалы болып бөлінеді. Көкөністік бадана сорттарының (мысалы, Юбилейная 287, талшықсыз Сакса 615, Триумф сахарный 764) бұршақ-собықтарында пергаментті қабық пен ірі талшықтар болмайды. Жартылай көкөністік бадана сорттары (мысалы, Шедрая) ірі талшықты келеді. Тамақ үшін жас бұршақ-собықтары пайдаланылады. Аршымалы бадана сорттарының (мысалы, Грибовская) бұршағы қатты, етсіз, талшықтары көп болады. Піскен кезде бүршақтары жарылып кетеді. Бадана собықтарының өсіп-жетілуіне қарай маусым айының аяғынан тамыз айына дейін жиналады. Әдетте бадана бір тәуліктен артық сақталмайды (өйткені собықтары тез пісіп, қатайып және кеуіл кетеді). Төменгі температурада (0оС шамасындай) және ауаның жоғары салыстырмалы ылғалдылығында (90% шамасындай) 5—7 тәулікке дейін сақталады.

## Дереккөздер
\

Санат:Өсімдіктер морфологиясы
Баданалы өсімдіктер

**Баданалы өсімдіктер ** – баданалары (жуашықтары) арқылы өсіп-өнетін лала гүлділер мен амариллистер тұқымдасына жататын өсімдіктер тобы. Баданалы өсімдіктер гүлдеп тұқым бергеннен кейін, баданалары жетіледі де, сабағы, жапырақтары қурап, тамырлары солып қалады. Күзге қарай, жаңбыр жауа бастаған кезде, баданаларында жаңа тамыр, гүл жебесі дами бастайды. Сол күйінде қыстай сақталып, жазғытұрым қар кетісімен жер бетіне өсіп шығады. Баданалы өсімдіктер (жуаның 108, қазжуаның 37, қызғалдақтың 32 түрі)  Қазақстанның    барлық жерінде өседі. Алматы, Жамбыл, Шығыс Қазақстан және Оңтүстік Қазақстан облыстарының таулы жерлерінде, шалғындарда, орман алаңдарында жуа, қазжуа, лалагүл, қызғалдақ көп кездеседі. Сондай-ақ Баданалы өсімдіктердің көптеген түрі Алматы, Қарағанды, Жезқазған, Лениногор, Бақанас, Ақтау қалаларындағы ботаникалық бақтарда өсіріледі. 

## Дереккөздер


Санат:Биология
Бажы

**Бажы ** – Қаратау жотасының солтүстік-батыс сілеміндегі асу.

## Географиялық орны
Түркістан облысы Созақ ауданында.

## Жер бедері
Теңіз деңгейінен 930 м биіктікте жатыр. Асудан сәуір-қазан айлары аралығында өтуге болады. Бажының солтүстік беткейінен Сүйіндік, оңтүстігінен Жамантас (Үшөзен) өзендері бастау алады.

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысы асулары
Санат:Тәңір тауы
Базальт

‎thumb|left|Базальт
**Базальт ** – қоңырқай түсті эффузивті магмалық тау жынысы. Құрамындағы кремний диоксидінің (SіО2) мөлшері бойынша (42 – 55%) негізді жыныстарға жатады. Базальттың жер қойнауында кристалданған тектесі – габбро. Негізді плагиоклаз (әдетте лабродор немесе битовнит), авгит, оливин минералдарынан тұрады, кейде магнетит және ильменит минералдары кездеседі. Базальт мұхит түбін, құрлықтардағы платформалық құрылымдардың ауқымды аймақтарын (ауданы мыңдаған шаршы км-мен өлшенетін трапп бүркемелері) көмкеріп жатады, қатпарлы құрылымды өңірлерде де жиі ұшырасады. Базальт бетон өндірісінде, құнды құрылыс және безендіру материалдары ретінде қолданылады.

## Дереккөздер
 

Санат:Магмалық тау жыныстары
Базарбай каналы

**Базарбай каналы** – Талас өзенінен бастау алып Жамбыл облысы, Байзақ ауданындағы Түймекент, Суханбаев, Амангелді, Үшбұлақ елді мекендеріндегі егістіктерді ылғалдандыру үшін пайланылатын өздігінен ағатын канал. 

## Гидрологиялық сипаты
Ұзындығы арықтарын қоса есептегенде 120 (өз ұзындығы 39,6) км. Талас өзеніндегі бөгеттен басталатын бұл канал Базарбай-Төрекелді су жүйесіне кіреді. Канал 11 м³/с су өткізеді. Аумағы 6600 га-дан астам жерді суғаруға пайдаланылады. Каналдың бау-бақша мен егін шығымдылығын арттыруда маңызы зор. 

## Тарихи дерек
Канал 1864 жылы қазылған. Жергілікті халық Базарбай тоғаны деп атаған. Базарбай Байзақтың ағасы, Бәйтеректің тұңғыш ұлы. Ертеде Күнбасұлы Мәмбет бабадан 6 ұл болған. Оның бірі - Бәйтерек. Ол кісінің бір ұлынан бала болмаған екен. Ол Базарбай еді. Базарбай ағайындарын жинап, кеңес құрып: "Менде артта қалар ұрпақ болмады, мен өз атымды қалдыру үшін тоған қазамын" деген. Сосын ағайындары адам жинап, тоған қаздырған, ел аузында "Базарбай" деген ат қалған. 

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысы каналдары
Базидиялы саңырауқұлақтар

**Базидиялы саңырауқұлақтар** , базидиомицеттер (Вasіdіomycetes) – айрықша көбею мүшесі – базидиялары бар жоғарғы сатыдағы саңырауқұлақ класы. Жер шарында кең тараған, 3 класс тармағы, 18 қатары, 30 мыңнан астам түрі белгілі. Қазақстанда 2 мыңнан астам түрі кездеседі. Б. с-дың жетілген базидиясының (грек. basіdіon – тірек) әрқайсысы бір клеткадан тұратын 4 спорасы (базидиоспоралары) болады. Өсе бастаған әрбір базидиоспорадан алғашқы гаплоидты мицелий өседі. Сондықтан Б. с-дың көбінде бір немесе бірнеше мицелийдің клеткалары өзара қосылады. Диплоидты мицелийден әдетте жеміс денесі дамиды. Б. с-дың ішінде көптеген түрі жеуге жарамды (ақ саңырауқұлақ, қозықұйрық, т.б.), улы түрлері (мухомор, шайтан саңырауқұлағы, т.б.), құрылыс ағаштарын шірітіп, ұнтаққа айналдырып жіберетін үй саңырауқұлақтары, а. ш. дақылдарын зақымдайтын түрлері де бар. Кейбір түрлері антибиотик түзеді.
## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қазақстан табиғаты
Базыгүрлі

**Базыгүрлі ** – Кендірліқиясай үстіртінің солт.-шығыс бөлігіндегі құдық. 

## Сипаттамасы
Маңғыстау облысы Қарақия ауданында. Тереңд. 18 м, су шығымы 100 л/сағ. Құдықтың оңт.-батысында өзімен аттас ойыс бар. Солт.-шығысында Сұлутөрткөл тауы орналасқан. Тақыр және қоңыр сұр топырағында сұр жусан, баялыш, күйреуік, эфемерлі өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Базыгүрлі-жазыгүрлі

**Базыгүрлі-жазыгүрлі** – Маңғыстау түбегінің оңтүстігінде қатар жатқан ойыстар. 

## Географиялық орны
Маңғыстау облысы Қарақия ауданы жерінде орналасқан. 

## Жер бедері
Базыгүрлі ойысының аумағы 40 км2 шамасында, ұзындығы 12 км, ені 2,5 км, теңіз деңгейінен 4 м төмен жатыр. Жазыгүрлі ойысының аумағы 63 км2, ұзындығы  15 км, ені 6,0 км-дей, теңіз деңгейінен 6 м төменде жатыр. Ойыстар неогеннің саз балшықты жыныстарынан, сарматтың бақалшақты әктастарынан түзілген. Табаны тегіс, сор батпақ. Кей жерлерінде құдықтардың (орпалардың) іздері сақталған. Батыс беткейлерінен басқа жерлері жарқабақты, батысы баспалдақ тәрізді. Жарқабақтарының (кемерлерінің) биіктігі 80 – 90 м-ге жетеді. Кемерлер басында Жаздыгүрлі, Базыгүрлі құдықтары орналасқан. 

## Өсімдігі
Өсімдіктерден негізінен бұйырғын, күйреуік, ащы жусан, жарқабақ беткейлері мен сай-салаларда көктемде әр түрлі астық тұқымдас эндемик өсімдіктер өседі. Полковник Ф.Берг экспедициясының жолбасшылары Қосым Тигенов пен Нарынбай Исслин 1825 ж. 9 ақпанындағы көрсетілімдерінде Базыгүрлі ойысы туралы «Ойыс табанындағы қалың сексеуіл ішінде барыс бар. Қыр асып түсіп шығатын жолы қолайлы, жайылымы мен отыны мол, құдықтары сулы» – дейді. Қазір құдық сулары ащы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ойпаттары
Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Байбақ

**Байбақ** , пентанема(Рentanema) – орамжапырақтар тұқымдасына жататын бұташық өсімдіктер туысы. Қазақстанда Қаратау мен Батыс Тянь-Шаньның тасты, тастақты беткейлерінде, жартас жарыншақтарында өсетін 1 түрі – Альберт-РегельБ. (Р. albertoregelіa) бар. Биікт. 10 – 25 см. Тамырсабағы ағаштанған. Сабағы көп, жіңішке, имек келген. Сыртын қалың түк басқан. Жапырақтары дөңгелек ұзынша, екі жағы да түкті. Боз сарғыш түсті гүлдері себет гүлшоғырына топталған. Маусым – шілде айында гүлдеп, шілде – тамызда жемістенеді. Тұқымы ұсақ, қоңыр түсті.
## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қазақстан табиғаты
Байбала

**Байбала** – Жетісу облысы Алакөл ауданы Сасықкөл көлінің оңтүстік бөлігіндегі көл.

## Гидрографикасы
Теңіз деңгейінен 350 м биіктікте орналасқан. Аумағы 5,1 км2. Жанында Байбол, Қошқаркөл (Ұялы) көлдері жатыр. Көл өзен суымен толысып отырады.  

## Өсімдігі
Жағасындағы шалғынды сұр қоңыр топырағында сұр жусан, баялыш, күйреуік және сортаңды жерлерде қамыс өседі. Желтоқсанда қатып, наурыз – сәуірде мұзы ериді. Суы кермек, тұтқыр, аздап сілтілі келеді.

## Дереккөздер

Санат:Алакөл ауданы көлдері
Санат:Алакөл су алабы
Байболат

**Байболат ** – Дариялықтақыр жазығының солт.-батыс бөлігіндегі құдық. Қызылорда облоблысы Жалағаш ауданында. Тереңд. 4 м, су шығымы 1000 л/сағ. Құдықтың солт.-шығысында Қараойсор тоғайы, солт.-батысында Шақша тауы, оңт-нде Балғынбай төбесі орналасқан. Тақыр құмдақты топырағында қара сексеуіл, еркек шөп, жусан, бұйырғын, т.б. өседі.
## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қазақстан құдықтары
Байбота

**Байбота** — Саумалкөл көлінің шығысындағы тұзды көл.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Қорғалжын ауданында. Теңіз деңгейінен 316,5 м биіктікте. 

## Гидрографикасы
Аумағы 5 км 2, ұзындығы 3,3 км, енді жері 2,2 км, жағалау бойының ұзындығы 8,6 км. Қар және жер асты суларымен толысады. Қарашада қатып, сәуірде мұзы ериді. Суы тұзды, сілтілі және кермек.

## Өсімдігі
Батпақты жағалауларындағы қызғылт қоңыр топырағында жусан, бетеге, ажырық, боз, селеу өседі. 

## Дереккөздер

Санат:Қорғалжын ауданы көлдері
Санат:Нұра су алабы
Байғұлы

**Байғұлы ** – Ақмола облысы Ерейментау қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 15 км жерде орналасқан тау. Абсолюттiк биіктігі 507 м. Солтүстіктен оңтүстік-шығысқа қарай ұзындығы 8 км, ені 4 км доғаша созыла орналасқан. 

## Жер бедері мен геологиясы
Беткейлері жазық, сай-жыралармен тілімденген. Батыс беткейінің баурайында көлдер бар. Байғұлы девондық граниттер мен гранодиориттерден түзілген. 

## Өсімдігі
Қара қоңыр топырағында қау, бетеге, т.б. астық тұқымдас өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

 
Санат:Ерейментау ауданы таулары
Байғұтты

**Байғұтты ** – Жайық өзенінің аңғарында, Итмұрынкөл, Рахмансор көлдерінің оңт-нде орналасқан сор. Сор солт.-батыстан оңт.-шығысқа қарай 13 км-ге, енді жері 3 км-ге созылып жатыр. Солт., солт.-шығыс бөліктеріндегі батпақта қамыс, қоға өседі. Оңт., оңт.-батыс бөліктері жазық келген.
## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Сорлар
Санат:Батыс Қазақстан облысы географиясы
Байғыз

**Байғыз** () — жапалақтәрізділер отрядына жататын Нақтылы жапалақ тұқымдасы Байғыздар туысының құсы. 

## Таралуы
Қазақстанның солтүстігі мен солтүстік-шығысынан басқа жерлердің бәрінде мекендейді, әсіресе, Үстіртте, Маңғыстауда, Арал, Балқаш жағалауында, Қаратауда, Алтайда жиі кездеседі. Республикамызда байғыздан басқа, орман байғызы (*Aegolius funereus*), байғызша (*Glaucidium passerinum*) деген түрлері бар. 

## Биологиялық сипаты
Байғыздың қоразы қанатының ұзындығы 153—172 мм, салмағы 154—157 г, мекиенінің денесі ірілеу, қанатының ұзындығы 157—175 мм, салмағы 195—260 граммдай болады. Арқасы қоңыр теңбілді, бауыры ақшыл тарғыл, тұмсығы сүйір, имекті келеді. Жарқабақтардағы індер мен жартастағы үңгірлерге ұя жасап, оған 4—6 ақ жұмыртқа салады. Оны мекиені бір айға жуық басады, балапандарын 35—40 күнде ұядан ұшырады. 

## Қорегі
Байғыз — отырықшы құс. Олар майда кеміргіштермен, торғай тәрізді құстармен, ұсақ жәндіктермен қоректенетіндіктен, ауыл шаруашылығына пайда келтіреді. Алайда қазақ халқының дәстүрлі ұғымында байғыздың шақыруы жаман ырымға баланып, бұл құсқа қатысты әр түрлі аңыздар пайда болған.

## Дереккөздер

Санат:Жапалақтәрізділер
Байдәулет

**Байдәулет ** – Қарағанды облысы Абай ауданының шығысындағы тау. Спасск елді мекенінің оңтүстік-батыс жағында 5 – 6 км жерде орналасқан. Ең биік жері 815 м.

## Жер бедері
Солтүстік-батыс беткейі құламалы жартасты, оңтүстік-шығысы жайпақ келген. Солтүстігінен Көкөзек өзені, оңтүстігінен Бауырөзек өзені бастау алады. 

## Геологиялық құрылымы
Тау элювийлі-делювийлі шөгінділер жауып жатқан ордовиктің гранитоидты жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Қызғылт қоңыр және сортаң топырағында бетеге, көде, тобылғы өседі. Етегінде көптеген бұлақтар бар.

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Қарағанды облысы) таулары
Байелі

**Байелі ** – Арал қарақұмының оңтүстігінде Қызылорда облысы Қазалы ауданында орналасқан құдық. Тереңдігі 10 м, су шығымы 300 л/сағ. Құдықтың солтүстік-батысы ірілі-ұсақты төбешіктер, оңтүстігі мен шығыс бөлігі тегіс жазық келген. Құмды, сортаң қоңыр топырағында жүзгін, жусан, баялыш, күйреуік, сексеуіл, т.б. өседі.
## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қазақстан құдықтары
Байжансай қорғасын кен орны

**Байжансай қорғасын кен орны** — Түркістан облысы Бәйдібек ауданында орналасқан. Кен орны алғаш 1904 жылы орыс зерттеушілері В.Н. Вебер мен М.М.Бронниковтың мәліметінен белгілі болған. Геология барлау жұмыстары 1930 жылы басталған. 

## Геологиялық құрылымы
Байжансай қорғасын кенінің геология құрылымына шөгінді тау жыныстары кіреді. Кен Ақсұран синклиналі мен оны қиып өтетін Байжансай жарылымы бойында девон-карбон кезеңдерінде түзілген. Литологиялық-петрографиялық құрамында қызыл түсті құмтас, ұсақ малтатасты конгломерат, алевролит (Түлкібас қабаты) және карбонат шөгінділер кездеседі. 

## Жатыс сипаты, құрамы
Негізгі кен денелері шоғырланған конгломерат, құмтас пен әктастан тұратын қабаттың қалыңдығы 200-250 м. Кентастар негізінен галениттен, аз мөлшерде пирит пен сфалериттен тұрады. Олар жыныс массасында түйіршікті, сызықша, брекчия тәрізді және тұтас сульфид құрылымды болып таралған. Кен денесінің ұзындығы жоғарғы горизонттарда 340 м, тереңдеген сайын 150 метрге дейін азаяды, қалыңдығы 0,5-3 м, кей жерлерде 11 метрге жетеді. Байжансай қорғасын кен орны — Шымкент қорғасын зауытының шикізат көзі.

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысы кен орындары
Санат:Қазақстанның мыс кен орындары‎
Байжарықкөл

**Байжарықкөл ** – Қостанай облысы Қостанай ауданы Бирюковский қонысының солтүстік-шығысында 8 км жердегі көл. Теңіз деңгейінен 178 м биіктікте орналасқан. 

## Гидрографикасы
Аумағы 5,4 км2, ұзындығы 4,1 км, енді жері 1,6 км, жағалау бойының ұзындығы 11,6 км. Қар және жер асты суларымен толысады. Қарашада суы қатып, сәуірде ериді. Жағалауы мал жайылымына пайдаланылады. 

Санат:Қостанай ауданы көлдері
Байқара

**Байқара**, Бұрма – Нұра өзені алабында.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Шет ауданы жерімен өтеді. Шерубайнұра өзенінің сол саласы. Ұзындығы 40 км, су жиналатын алабы 661 км2.

## Бастауы
Бастауын Қосшоқы тауынан алып, Шерубайнұра өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Жағалауы жазық, арнасы құмды, малтатасты келеді. Жер асты, қар суларымен толығады. Орташа су ағымы 0,4 м3/с. Өзен суы егін, мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы өзендері
Санат:Нұра су алабы
Байқат

**Байқат ** – Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданы Құмқұдық ауылының оңтүстік-шығысында 17 км жерде орналасқан төбе. 

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 259 м. Төбе батыстан шығысқа қарай ендік бағытта созылған. Солтүстік-батысында Шалқар-Қарашатау соры жатыр.

## Өсімдігі
Карбонатты қоңыр топырағында көкшұнақ, бетеге, боз, селеу, т.б. өседі.

## Дереккөздер

Санат:Әйтеке би ауданы таулары
Байқошқар

**Байқошқар** — Абай облысы Аягөз ауданындағы ауыл, Байқошқар ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Аягөз қаласынан солтүстік-батысқа қарай 210 км-дей жерде, Байқошқар өзенінің Бақанас өзеніне құяр тұсында орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы елді мекендері
Баймана

thumb| alt=A.| ''Баймана''.

**Баймана** () – орамжапырақ тұқымдасына жататын бір, екі немесе көп жылдық өсімдіктер. 

Баймана Қазақстанның Ертіс өзенінің бойында, Семей өңірінің Зайсан көлесінде, Балқаш—Алакөл ойысында, Алтай, Тарбағатай, Батыс Тяньшаньда, Жетісу (Жоңғар), Іле, Күнгей Алатауларының ормандарында, бұталар арасында, өзен-көл жағаларында өседі. Қазақстанда 7 түрі бар, соның ішінде ең көп кездесетіні — шіңк етер Баймана (C. іmpatіens). Ол — екі жылдық өсімдік. Биіктігі 20 — 50 см. Сабағы жалаң, жұмыр, жоғары жағы қырлы, көп жапырақты болып келеді. Жапырағы түкті, ұзындығы 4—9 см, ені 2—4 см-дей болады. Гүлжелектері ақ түсті, шашақ гүлшоғырына топталған. Маусым — шілде айларында гүлдейді. Баймананы мал сүйсініп жейді, кейбір түрлері тағам ретінде де пайдаланылады. Сондай-ақ, медицинада шемен, жүйке сырқатын, сары ауруды емдеуге қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Орамжапырақтар
Байменей

**Байменей ** – Іле алабындағы өзен

## Географиялық орны
Алматы облысы Балқаш ауданындағы өзен.  Ұзындығы 56 км.

## Бастауы
Сегізбай-Қамыс шым батпағынан басталып, Саламбай көліне (аумағы 1км²) құяды.

## Гидрологиясы
Өзен арнасы құмды, жағалауы жазық. Жайылмасында қалың қамыс өседі. Қараша айының аяғында қатып, наурыздың аяғында мұзы ериді. Балығы көп, көктемде құс ұялайды.

## Дереккөздер

Санат:Балқаш ауданы өзендері
Санат:Іле су алабы
Баймұрын

**Баймұрын ** – Мойынқұм құмының солтүстігінде, Бетпақдала жазығындағы құдық. Жамбыл облысы Сарысу ауданынданда. 
*Тереңдігі 14 м, су шығымы 650 л/сағ. 
*Құдықтың батысында Көкшетау тауы, шығысында Қазанғап төбесі орналасқан. Солтүстігі тегіс тақырлы келген.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан құдықтары
Байназар (тау)

**Байназар ** – Жақсы Тағылы және Қызылтас таулары аралығындағы тау. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Шет ауданында орналасқан. Абсолюттiк биіктігі 1053 м. Таудан Қарағанды, Қарабидайық өзендері бастау алады. Маңайында Сасықбұлақ, Орташоқы қыстаулары бар. Батысынан Қарағанды – Балқаш автомобиль жолы өтеді.

## Өсімдігі
Таудың қоңыр қызғылт топырағында бұта, боз, селеу, қозықұлақ өседі.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы таулары
Байсары

**Байсары** – Оңтүстік Үстіртке таяу, Жосалы асуының оңтүстік-шығысындағы жота. 

## Жер бедері
Батыстан шығысқа қарай 17-18 км-ге созылған, ені 6-8 км. Үсті тегіс, күйреуік, бұйырғын басым өскен. Жан-жағы құлама шың. Солтүстік-шығыс шетінде тік түсетін жол аузында Байсары деп аталатын қыстау бар. Табанында жауын, қар сулары түсетін тас қақтар кездеседі. Байсарының солтүстік-шығысқа қараған шетінде үстіңгі беткейден төрт бұрышты етіп қашап жасалған бөлме бар. Ол құрылыс аяқталмай қалған мешіт делінеді.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау ауданы таулары
Байназар вольфрам кен орны

**Байназар вольфрам кен орны** - Қарағанды облысы Шет ауданы Ақадыр темір жол стансасының солтүстік-шығысында орналасқан. 1944 жылы ашылып, 1958 жылға дейін барланған.

## Геологиялық құрылымы
Гидротермаль текті бұл кен кварц желілі, грейзенді формацияға жатады. Кентасты кварц желілері мен кварц порфирлерінің дайкалары силур жүйесінің шөгінді жыныстары мен тас көмір жүйесінің төменгі бөлімінің шөгінді эффузивті жыныстарын қиып өтеді, ал 350-400 м тереңдікте гранитпорфирлердің интрузиясы бары анықталды.

## Минералдары
Басты кентас минералдарынан пирит, вольфрамит, молибденит, висмутин, халькопирит, сфалерит, галенит кездеседі. Вольфрам мөлшері жағынан кентасы аз, жалпы қоры жағынан орташа кендер қатарына жатады.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары