open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Артерия-веналық жалғама

**Артерия-веналық жалғама** ( — ;  —  — артерия-веналық;  — жалғама) — микроайналым арнасы тамырларының (артериолалардың, венулалардың, капиллярлардың) қатысуынсыз, артериялар мен веналардың тікелей жалғасуы. Артериялар мен веналарды тікелей өзара жалғастыратын тамырлар: шумақша тамырлар және түйықтағыш артериялар болып екі түрге бөлінеді. Бұлардың құрылысы бір-біріне ұқсамайды. Шумақша тамырлардың қабырғаларында эластинді жарғақ болмайды. Олардың қабырғасы тек екі қабаттан: ішкі эндотелийден және сыртқы жүйке ұштарына бай эпителий ұлпасы тәрізді түрөзгерісіне ұшыраған қалың етті қабаттан тұрады. Шумақша тамырлардың арнасы бір немесе бірнеше жұқақабырғалы веналарға ашылады. Бұлардың қабырғаларында сезімтал жүйке ұштары (барорецепторлар мен хеморецепторлар) көптеп орналасады. Бұған қоса шумақша тамырлардың қабырғалары қан тамырларының қызметіне ықпалын тигізетін белсенді химиялық заттарды да бөледі. Артерия-веналық жалғама қызметін атқаратын тамырлардың екінші түрі — иректеліп келген түйықтағыш артериялар. Бұлардың ішкі қабығы — интимада үзынынан орналасқан, тым жақсы жетілген ет миоциттерінің қабаты болады. Осы ет қабатының жиырылуы немесе босаңсуы нәтижесінде түйықтағыш артериялардың арналары кеңейіп-тарылып, кейде тіптен толық қысылып, бітеліп те қалуы ықтимал. Олардың арналары толық ашылған кезде қан артериялардан тікелей веналарға ағып өтіп, артериялардағы қан қысымының төмендеуіне және жүрекке баратын вена қанының аз да болса оттегпен қанығуына ықпалын тигізеді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Ресурсты пайдалану

**Ресурсты пайдалану** (Использование ресурса; resource utilization) — 1) ресурс белгілі бір тапсырмаға бөлінетін нақты уақыт аралығы; 2) ресурс шынымен пайдаланылатын нақты уақыт кезеңі.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Артқы ми

**Артқы ми** (metencephalon;  — артқы, *enkephalon* — ми) — мишық пен ми көпірінен құралған ми бөлімі.

Мишық () адам мен жануарлар денесінің кеңістіктегі тепе-тендігін сақтау жөне дене мүшелерінің қимыл-қозғалыстарын үйлестіруші (координация) орталықтары орналасқан, пішіні шар тәріздес ми бөлігі. Ол сыртындағы үзынынан өтетін екі бүйірлік сай арқылы ортаңғы — құртша және екі бүйірдегі мишық жартышарларынан тұрады. Мишық сыртқы мишық қыртысынан (сүр зат) және ішкі мишықтың ақ затынан құралған. Ми көпірі () сопақша ми мен ортаңғы ми аралығында көлденеңінен орналасқан, пішіні буылтық келген ми бөлігі. Ми көпірі мишықтың ортаңғы аяқшаларымен тікелей жалғасады. Ми көпірі — үлкен ми және мишық қыртыстарынан келетін орталықтан тепкіш (эфферентті) өткізгіш жолдарын төменгі ми бөліктерімен жалғастырады. Ми көпірінің екі бүйірінен ми жүйкелерінің бесінші жүбы — үшкіл жүйке шығады.
## Дереккөздер


Санат:Бас миы
Ретроспективті ақпарат

**Ретроспективті ақпарат** (Ретроспективная информация; retrospective information) — пайдаланушыға ретроспективті іздестіру нәтижесінде берілген оқиғалар мен құжаттар туралы ақпарат.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Реттелген жиым

**Реттелген жиым** (Упорядоченный массив; sorted array) — элементтері реттелген жиым. Егер олар сандық болса, онда элементтер өседі немесе кемиді, ал символдық болса, онда элементтер лексикалық графикалық ретпен орналасады.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Артқы сілекей бөлу орталығы

**Артқы сілекей бөлу орталығы** () - сопақша мидың сұр затында, ми жүйкелерінің IX жұбы - тілжұтқыншақ жүйкесінің ядросы маңында орналасады. Орталықтың нейроциттері аксондарынан түзілген түйінадцы (преганглионды) жүйке талшықтары тілжұтқыншақ жүйкесі құрамында мидан шығып, жырымдалған тесік маңындағы құлақтық ганглий () нейроциттерінің дендриттерінде аяқталады. Қүлақтық ганглий нейроциттерінің аксондарынан түзілген түйінсоңы (постганглионды) жүйке талшықтары — құлақтүбі (шықшыт), ұрт және ерін сілекей бездерін жүйкелендіреді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Реттелмеген қателік, қайталанбайтын қателік

**Реттелмеген қателік, қайталанбайтын қателік** (Нерегулярная ошибка, неповторяющаяся ошибка) болжамдалмайтын аралықтарда кездесетін қателік.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Артрология

**Артрология** ( — буын,  — ілім) — буындар мен олардағы түрлі ауруларды зерттейтін медицина және ветеринария бөлімдері.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Артқы қуыс вена

**Артқы (адамда — төменгі) қуыс вена** () — вена қанын адамда дененің төменгі, ал жануарларда — артқы бөлігінен жинайды. Аталмыш вена 5-ші бел омыртқаның тұсынан басталады. Ол құрсақ қолқасының оң жағымен алдыңғы (адамда — жоғарғы) бағытта бауырға жетіп, оның доғал жиегінде вена батыңқысын қалдырады. Одан кейін, ол диафрагманың сіңірлі орталығындағы тесік арқылы көкірек қуысына өтіп, жүректің оң жүрекшесіне қүяды. Артқы қуыс венаны түзуге дененің артқы (төменгі) бөлігінен вена қанын жинайтын бірнеше веналар, атап айтқанда, жалпы мықын, ішкі мықын және сыртқы мықын веналары қатысады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Артқы аяқ қаңқасы

**Артқы аяқ қаңқасы** (;  — қаңқа,  - аяқ,  - жамбас, - жануарлардың артқы аяқтарының сүйектерінен тұрады. Артқы аяқ қаңқасы өз кезегінде екі бөлімнен: жамбас белдеуінің қаңқасы мен еркін қозғалатын бөлім қаңқасынан құралған. Барлық жануарларда артқы аяқ жамбас белдеуінің қаңқасын (): жамбас сүйек (тазовая кость — ) құрайды. Ол өз кезегінде бір-бірімен тұтаса байланысқан мықын сүйектен (подвздошная кость — ), шонданай сүйектен (седалищная кость — ) және шат сүйектен (лонная кость — ) тұрады. Артқы аяқ еркін қозғалатын бөлімінің қаңқасы () өз кезегінде үш бөліктен: жоғарғы (проксимальды) бөліктен, ортаңғы бөліктен және төменгі (дистальды) беліктен құралған. Проксимальды бөліктің (stylopodium) қаңқасын - ортан жілік (бедренная кость — ), ортаңғы бөліктің () қаңқасын — сирақ сүйектері, дистальды бөліктің () қаңқасын — артқы аяқ басының сүйектері құрайды. Сирақ сүйектеріне (кости голени — ): асықты жілік (болыная берцовая кость — ) және шыбық сүйек (малая берцовая кость — ) жатады. Артқы аяқ дистальды бөлігінің қаңқасын — артқы аяқ басының қаңқасы (скелет стопы — ) деп атайды. Ол өз кезегінде үш қатар орналасқан бөліктерден: жоғарғы қатардағы — негізгі бөліктен (), ортаңғы қатардағы — аралық бөліктен (), төменгі қатардағы — соңғы бөліктен () құралған. Негізгі бөліктің қаңқасын — тілерсек сүйектері (кости заплюсны — ), аралық боліктің қаңқасын — артқы жіліншік сүйектері (кости плюсны — ), соңғы бөліктің қаңқасын - бақай (башпай) сүйектері (кости пальцев — ) құрайды. Тұяқты жануарларда бақай сүйектері үш бунақтан (фалангадан): жоғарғы бунақ — тұсамыс сүйектен (путовая кость — ), ортаңғы бунақ — топай сүйектен (венечная  кость — ), төменгі бунақ — тұяқ сүйектен (копытная кость, копытцевая кость — ) құрайды. Итте төменгі бунақ сүйегі — тырнақ сүйек (когтевая кость — ) деп аталады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Реттеу қатынасы

**Реттеу қатынасы** (Отношение упорядочение; ordering relation) — сорттау кезінде — реттелетін жиым элементтері қанағаттандыруы тиіс қатынас. Егер а реттеу нышаны болса, онда келесі нұсқалар болуы мүмкін: а  а — кемуі бойынша, а = а — өспеуі бойынша.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Реттік жоғалу, теріс толып кету

**Реттік жоғалу, теріс толып кету** (Исчезновение порядка, отрицательное переполнение) — арифметикалық операцияның нәтижесі өзі сақталуы қажет жадтың ұяшығында да көрінбейтін өте аз шама болып табылатын кезде туындайтын жағдай.    

Санат: Математика
Санат: Алгебра
Реттік жоғалудың ерекше жағдайы

**Реттік жоғалудың ерекше жағдайы** (Особый случай изчезновения порядка) — жылжымалы нүктелі арифметикадағы сипаттамалардың нөлдік мәні.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Архаллаксис

**Архаллаксис** (;  - бастапқы, алғашқы;  — өзгеріс) — организмде немесе оның мүшелерінде эмбриондық дамудың бастапқы сатыларында пайда болып қалыптасқан құрылымдық өзгерістер. Бүл өзгерістер ұрық организмінің тұрақты белгілері ретінде қалыптасып, ұрпақтан ұрпаққа беріледі. Архаллаксис — филэмбриогенездің бір түрі. Филэмбриогенез теориясын А.Н. Северцов ашқан.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Реттік модификатор

**Реттік модификатор** (Модификатор порядка) — Ассемблер тілінде — жылжымалы нүктелі пішімде ұсынылған сан ретін нұсқайтын мәлімет.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Архентерон

**Архентерон** (archenteron;  — бастапқы, алғашқы;  — ішек) — ұрықтық даму кезеңіндеғі ғаструлану процесі  нәтижесінде бластуладан пайда болған қосқабатгы ұрық жапырақшаларының арасындағы ғаструла қуысы. Қар. Гастроцель.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Аспермия

**Аспермия** - бөлінген шәует құрамында сперматозоидтардың болмауы. Адам мен еркек жануарлар бедеулігінің себебі.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Ассимиляция (биология)

**Ассимиляция** ( - сіңіру) — адам мен жануарлар ұлпалары мен жасушаларының құрылымдық бөліктерін түзу және жаңарту бағытында тірі организмде жүретін химиялық процестердің жиынтығы; ағза құрамына және тіршілік әрекетіне қажетті анаболизм; қарапайым құрылымды заттардан құрылымы күрделірек заттекті полисахаридтер; нуклеин қышқылы; ақуыз т.б. синтездеу процессі.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Морфология
Санат:Ғылым
Санат:Биология
Астар (intimus)

thumb|left| e - Астарthumb|right|Tunica intima - Астар**Астар** (;  — ішкі, астар) - қан (артериялар, веналар, артериолалар, венулалар, капиллярлар) және лимфа (лимфа капиллярлары, әкелгіш және әкеткіш лимфа тамырлары, лимфа өзектері) тамырларының ішкі қабығы. Артериялар астары, яғни интимасы үш қабаттан: ішкі — эндотелий қабатынан, ортаңғы — эндотелийасты қабатынан және сыртқы — ішкі эластинді жарғақтан құралған. Ал қалған тамырлардың (веналардың, артериолалардың, венулалардың, капиллярлардың, лимфа тамырларының) интимасы тек екі қабаттан тұрады. Оларда ішкі эластинді жарғақ болмайды. Лимфа капиллярлары мен жіңішке лимфа тамырлары интимасында, эндотелий мен эндотелийасты  қабаттарының шекарасында негіздік жарғақ болмайды. Веналар мен лимфа тамырларының интимасында тек жүрекке қарай ашылатын қалташа қақпақшалар (клапандар) болады.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Әбділхамит Жүндібаев

**Жүндібаев Әбділхамит** (белгісіз - 1924).Талантты журналист, шебер аудармашы Әбділхамит Жүндібаев (кейде Ғабділхамит) - Ақтөбе облысы, Қобда ауданының Талсай ауылында туған Алаш орданың белгілі қайраткері.

Бала кезінде Орынбордағы уездік орыс-қазақ мектебін бітіріп (1906), сондағы екі жылдық мұғалімдер мектебіне қабылданады. Бұл мектепті 1909 жылы бітіреді. Сөйтіп, мұғалімдік мамандық алған Жүндібаев Әбділхамит алғашында Ақтөбе уезінде ауылда мүғалім болып қызмет атқарады. Ол өз мамандығын сүйеді, мұғалімдік қызметтің мән-маңызын, халыққа тигізер пайдасын жақсы біледі, бірақ заманның талабын да есінен шығармайды. Жай ғана мұғалім болып, балаларға білім беру арқылы ұлтты ояту мақсатына жете алмайтынын да түсінеді.
Жүндібаев Әбділхамит ауылда мұғалімдік қызмет атқарып жүрсе де, ел ішіндегі ірі мәселелерге назар аударып, ұлттың болашағы туралы ойлайды. Қазақ халқын заманның қыспағынан құтқарудың жолын іздейді. А.Байтұрсынұлы редакторлық еткен «Қазақ» газетіне Ресейдің отаршылық саясатына қарсы үн көтерген мақалалар жазды. Қоғамның түйіні шиеленген мәселелеріне талдау жасайды. Сөйте жүріп ойы ұшталып, топшысы бекиді. Өзін саяси күреске осылай дайындаған Ә.Жүндібаев 1917 жылғы «ақпан төңкерісінен» кейін жалпықазақ съездерін шақыруға атсалысады. Бұл кезде ол елдің ықыласына бөленген, жұрт үміт күткен қайраткер ретінде таныла бастайды. Алаш орданың Торғай облыстық бөлімшесінің құрылуына көп күш салады. Алаш  партиясын құру туралы бағдарламаға қол қойған жеті саяси қайраткердің бірі болды.
1917-1919 жылдары Торғайдағы алашордашылардың қатарында М.Дулатов , М.Есполов, А.Кенжин, С.Қаратілеуов т.б. қайраткерлермен бірге саяси қызметке араласады. Алаш  милициясын жасақтаудың маңыздылығын жете түсінеді. Милиция жасақтау ісінде ол өзінің толысқан саяси қайраткер екенін көрсетеді.

Алаш орда таратылған соң ол қазақ халқының жуық арада тәуелсіздік ала алмайтынын, енді саяси күрестің нәтиже бермейтінін жақсы біледі. Сөйтіп, халықтың рухын сақтап қалу жолында күресуді жөн көреді. Кеңес үкіметі тұсында баспасөз саласында жұмыс істейді. Ол қоғамдық саяси әдебиеттерді аудару ісімен шұғылданады. Сөйтіп, әлеуметтік саяси мәдениеттің өсуіне, қазақ тіліндегі саяси терминдердің қалыптасуына ықпал етуді мақсат етеді.
Адамның өмірі шекті болғанмен, сол шекті өмірінде ұтымды қимылдап, өнімді жұмыс істейтін адамдар болады. Жүндібаев Әбділхамит - дәл сондай адамдардың бірі. Ол 1924 жылы аурудан қайтыс болады.

## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Санат:Тұлғалар
Төлеген Иманғазиев

Алаш орданың батыс бөлігінде саяси қызметтер мен педагогикалық қызметтерді коса атқарған қоғам қайраткері Иманғазиев Төлеген еді. Ол Орал облысы ілбішін уезі Жақсыбай болысы Айтқали ауылында туған. Әкесі Орал - Жымпиты - Ойылды жалғастыратын күре жолдың бойында дең ұстаған лаушы, дәулетті адам болыпты. Дең ұстаған адамның үйіне елдің игі жақсылары коп келеді, сондықтан Төлеген жастайынан төңіректің төрт бұрышынан хабар алып, көзі ашық болып ержетеді. Ол 1887 жылы Гурьев уезіне қарасты Есбол ауылында екі сыныптық болыстық мектебін, онан соң 1890 жылы Орал қаласындағы екі сыныптық орыс-қазақ мектебін бітіреді.

1890-1894 жылдар аралығында Орынборда орыс-қазақ мұғалімдер мектебінде оқып, мектепті алтын медальмен бітіреді.
Оқуын аяқтаған соң 1894-1896 жылдары Торғай облысындағы Әулиекөл болыстық орыс-қазақ мектебінде, Алшынбай ауылында, 1896- 1904 жылдары Орынбор орыс-қазақ мұғалімдер мектебінде, 1904-1917 жылдар арасында ел ішінде мұғалім болады. 1904 жылы Жымпиты уезі Соналы болысының басқарушысы болып сайланады. 1917 жылғы ақпан төңкерісінен кейін өзін- өзі басқару жүйесін құру ісімен шұғылданады. Батыс Алаш орданың оқу-білім комитетіне мүше болып қабылданады. 1918 жылы Қара төбеде өткен үшінші Орал облыстық қазақ съезінің делегаты болады. Алаш  милициясының Ойылдағы мектебінде мұғалім болып, Алаш  әскерлерін тәрбиелеумен айналысады. 1929- 1937 жылдары Жақсыбай орта мектебінде мұғалім болады.

1937 жылы бұрын болыс болғаны және Алаш орда үкіметіне қызмет еткені үшін «Панисламизмді насихаттаушы, белсенді Алаш ордашыл» деген айыппен тұтқындалып, 1938 жылы 15 ақпанда Орал түрмесінде атылады.
## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Санат:Тұлғалар
Нұрғали Ипмағамбетов

**Ипмағамбетов Нұрғали** (1883 жылы Орал облысы, Орал уезі Қараоба болысының Төлектөбе ауылында (қазіргі Теректі ауылы) - 1922 жылы) - әскери дәрігер. Әкесі Ипмағамбет орта шаруалы адам болған. Өзі 1896 жылы Қараоба болыстық төрт сыныпты орыс-қазақ мектебін бітірген. Кейін Орал реалды әскер мектебіне түсіп, 1905 жылы алтын медальмен бітірді. Бүдан кейін Санкт-Петербург әскери медицина академиясына түседі де, оны 1911 жылы тәмамдайды. 1911- 1913 жылдары Термез қаласында дәрігер, Түркістан атқыштар дивизиясының 113 полкінде аға дәрігер болып істеген. Сол кезде «медицина қызметінің подполковнигі» әскери атағына жетеді. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Кавказ майданына жіберіледі. 1916 жылы майдандағы орыс армиясының бас хирургі болып тағайындалады. Сол жылы күзде «медицина полковнигі» шенін алады. Ұлт үшін қызмет істеймін деген кісіге қашан да орай табылады. 
Н.Ипмағамбетов майданда дәрігер болып жүрген кезінде қазақ жастарына «денсаулығы жарамсыз» деген анықтама беріп, елге қайтуы үшін жол ашып отырады. Бұл үлкен ерлік еді. Алайда көзсіз ерлік білінбей қалмақ емес, 1917 жылы сау адамға денсаулығы жарамсыз деп әскер қатарынан босатқаны үшін тұтқындалып, Сібірге жер аударылады.

Ақпан төңкерісінен кейін Сібір елге келіп, Алаш  қозғалысына араласады. 1917 жылы шілдеде Ойылда өткен екінші Орал облыстық қазақ съезіне Қараоба болысынан делегат болып қатысады. Сол съезде Орал уездік жер басқармасының мүшесі болып қабылданады. 1917 жылы шілдеде өткен бірінші жалпықазақ съезінде Алаш  партиясы атынан Бүкіл ресейлік құрылтай жиналысына депутаттыққа кандидат болып ұсынылады. 1917 жылы екінші жалпықазақ съезіне Орал обылысынан делегат болып қатынасады. Съезде Алаш  автономиясын дереу жариялауды жақтап дауыс берді. 1918 жылы қаңтарда Қара төбеде өткен үшінші Орал облысы қазақтарының съезіне қатысады. Сол жолы «Ақжол» ұйымына кіреді. Съезден соң Орал қаласына келіп, Орал облысындағы солдат, жұмысшы, шаруа және қазақ депутаттарының құрылтай съезіне қатысады. 1918 жылы Ақтөбе майданында Зиновьев басқарған қызыл армия жеңіске жеткен соң Оралға келеді. Сол жылы тамызда жергілікті қазақ атқару комитеттері мен Алаш  партиясы атынан Самарадағы құрылтай жиналысы комитетіне мүше болып кірген 11 алаш қайраткерінің бірі болған. Комуч пен Сібір атқару комитетінің 1918 жылы қыркүйекте Уфада өткен мәжілісіне қатысады. 1919 жылы РК(б)П тарапынан өтуге арыз береді. Содан бастап коммунистер қатарында болады. Сол жылы желтоқсанда Орал облысы Денсаулық сақтау бөлімі меңгерушісінің орынбасары болып тағайындалады. 1920 жылы Орал губерниялық ревкомының құрамына кіреді. 1922 жылы қайтыс болады.

## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Асперматизм

**Асперматизм** ( — жоқ,  — тұқым, шәует) - шәуетсіздік, жыныстық қатынас кезінде шәуеттің бөнбеуі. Адам мен еркек жануарлар бедеулігінің себебі.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Ережеп Итбаев

**Итбаев Ережеп** (1885-1936) - Алаш қозғалысының қайраткері, өз заманының көзі ашық азаматы, қазақ халқының күрескер, талантты ұлдарының бірі. Қараби руынан шыққан.
## Өмірбаяны

Жасында Омбыда гимназияда оқыған. Зерттеушілердің деректеріне қарағанда, кейін Томск университетіне оқуға түседі. Онда қандай мамандықта оқығаны белгісіз. Оның үстіне, оқуын аяқтамай университеттен шығып кеткен. Итбаев Ережеп университеттен шыққанмен, білімге деген ынтасын жоғалтпай ізденеді. Оқығанын көкірегіне тоқи білетін азамат өзі ізденіп, өмірден мол білім жинайды. Орыс тілін жақсы меңгереді. Соның арқасында әлеуметтік жұмыстарға араласады. 1897-1898 жылдары Қарқаралы, Кереку уездерінің жер мәселесін зерттеуге шыққан экспедицияның құрамында болады.

1900-1917 жылдар арасында Қарқаралы уезі бастығының кеңсесінде, Ақмола округтік сотында аудармашы болады. Орыс тіліне жетік азамат аудармашы бола жүріп патша үкіметінің отаршыл саясатының сырын және жергілікті патша ұлықтарының пиғылын жақсы түсінсе керек, 1917 жылы өз еркімен жұмыстан кетеді. Оның не мақсатпен жұмыстан кеткенін үкімет жұмысынан босай салысымен, Алаш орда қозғалысына қатысуынан білуге болады. Халыктың басын қосып, Алаш туы астына топтастыру үшін 1917 жылы сәуір-мамыр айларында Ақмола облысында тұратын қазақтардың съезін ұйымдастырады, бүл съезді өзі басқарады. Ұлттың бірлігі, болашағы үшін күресуге бел бұған Итбаев Ережеп Алаш орданың Ақмола облыстық комитетінде белсенді қызметтер атқарды. Тыңғылықты да тиянақты жұмыстары арқылы халық алдында, Алаш орда үкіметі алдында өзінің адал ниетін, берік ұстанымын танытады. Бүкіл ресейлік құрылтай жиналысына Алаш партиясының Омбы қалалық ұйымынан ұсынылады. Ол қашан да өзіне жүктелген міндетті адал орындап отырды.

Томск қаласында 1917 жылы қазанның 8-15 күндері аралығында жалпы-сібірлік съезд өткенде Итбаев Ережеп Ә.Бөкейхан, М.Тынышбаев, Х.Ғаббасов, С.Досжановтармен бірге қазақ халқының өкілі болып қатысады. Сол жолы Сібір кеңесінің құрамына қабылданады. 1917 жылы желтоқсанның 5-13 күндері аралығында Орынборда жалпықазақ съезіне қатысып, Алаш автономиясының халық кеңесіне кандидат болып сайланады.
Итбаев Ережептің кейінгі өмірі туралы дерек жоқ.

## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы мүшелері
Санат:Алаш Орда қайраткерлері
Санат:1885 жылы туғандар
Санат:1936 жылы қайтыс болғандар
Санат:Омбы гимназиясы түлектері
Ысқақ Кемпірбаев

**Кемпірбаев Ысқақ** 1899 жылы бұрынғы Семей облысы Абыралы ауданы 2-ауылда туған. Қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Абыралы ауданында 1931 жылы болған шаруалар көтерілісінің басшысы. 1918 жылы Семейдегі Алаш  әскери жасағына өз еркімен жазылып, қатардағы жауынгер ретінде қызмет еткен. Кеңес үкіметі жылдарында Ы.Кемпірбаев Абыралы аудандық дайындау мекемесінің 2,4- ауылдарындағы агент қызметін атқарды. Шаруа қожалықтарын жаппай ұжымдастыру жылдарындағы зорлық-зомбылыққа Ы.Кемпірбаев үнемі наразылық білдіріп отырды. Елдің бар малы тәркіленіп, халық ашаршылыққа душар болғанда өкіметтің Абыралы ауданына түсірген ет тапсыру жоспарына наразы болған аудан шаруалары жаппай толқып, оның арты 1931 жылы ақпанда көтеріліске ұласады. Абыралы ауданының Томар, Аққора (қазіргі Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы «Еңбек», «Прогресс» ауылдары), Жорға, т.б. жерлерінде 300-ден астам шаруа бірігіп, үкіметке бағынбай көтеріліске шығады. Көтеріліс басшысы Кемпіров үкімет алдына зорлық-зомбылықты тоқтату, елден тартып алынған малды қайтару, етке тапсырылған мал өтемақысын төлеу талаптарын қояды. 1931 жылы 15 ақпанда көтерілісті басуға келген аудандық ОГПУ бастығы А.Жамалетдинов, оның орынбасары А.Каигорцев пен аудандағы өзге де басшы қызметкерлерден тұратын 20 адамдық қарулы отрядты көтерілісшілер қоршап алып, ұзақ атыстан соң бәрін қолға түсіреді. 1931 жылы қарашада көтеріліс басшысы Ы.Кемпірбаев серіктестерімен бірге ОГПУ үштігінің үкімі бойынша Семей түрмесінде атылды.
Қазақстан тарихы. Энциклопедиялық анықтамалық.
## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Санат:Тұлғалар
Аспандияр Кенжин

**Аспандияр Кенжин** (1887, Гурьев уезі, Рәкөш ауылы — 1938) — Алаш  партиясының Батыс Қазақстандағы белсенді мүшелерінің бірі. 

## Өмірбаяны
1897- 1902 жылдары Есбол ауылында мектепте, Гурьев қаласындағы екі сыныптық орыс-қазақ мектебінде оқыған, 1902-1906 жылдары Орынбордағы орыс-қазақ мұғалімдер мектебін бітірген. Оқып жүрген кезінен бастап жаңашыл, халықшылдық бағыт ұстанады. 1907-1917 жылдары Орал губерниясында оқытушы болып жұмыс істейді.

«Қазақ» газетінің жұмысына белсене араласты, газетті қолдау үшін «Азамат» серіктестігіне кірі тартады. 1917 жылдың басында оқытушылықпен қатар Елек тұтынушылар қоғамы басқарма төрағасы, Елек азаматтық атқару комитетінің хатшысы болып, Қарашығанақ болысында ұйымдастыру комитетінің төрағасы т. б. қоғамдық жұмыстар атқарады.

* 1917 жылы уақытша үкімет тарапынан Торғай облысы бойынша коммиссар болып тағайындалады. А.Байтүрсынүлының пікірімен ол батыс майданда қызмет көрсететін Ресей земствосының және Минск комитетіндегі бұратаналар бөлімінің меңгерушілігіне ұсынылады. Онда барған соң, тыл жұмысынан босаған қазақ жігіттерін елге қайтару ісімен шұғылданады.
* 1917 жылы Ә.Бокейхан, Ж.Сейдалин, М.Дулатов тармен бірге қазақ съездерінде қарау үшін «Қазақтарға, жаңарған Россияның ерікті азаматтарына» атты үндеуді әзірлеп жариялауға қатысады. Петроградқа келіп, Ресей мұсылмандары мәжілістеріне қатысып, мұсылман бюросын құруды, мұсылмандар съезін шақыруды қолдайды.
* 1917 жылы мамыр, шілде айларында майдандағы қазақ жігіттерімен бірге елге оралады. Оралға келген соң «Еркін дала» ұйымын құруға ұйытқы болады. Ә.Бөкейханды бірінші жалпықазақ съезіне делегаттыққа ұсынған 43 адамның бірі осы А.Кенжин болған.
* 1917 жылы Орынборда өткен бірінші жалпықазақ съезінде Бүкіл ресейлік  құрылтай жиналысына депутаттыққа кандидат болып 81 адам сайланады. Солардың бірі А.Кенжин еді. Сол жолы Петроградтағы оқу комиссиясына қазақ атынан өкіл болып тағайындалады. Екінші жалпықазақ сиезінде Алаш орда үкіметінің уақытша ұлт кеңесі мүшесінің орынбасары болып сайланады.
* 1918 жылы Қаратөбеде өткш үшінші Орал облысы қазақтарының съезін ұйымдастырушылардың бірі болады.
* 1918 жылғы ақпаннан қазан айына дейін Темір уездік жер басқармасының төрағасы болады. Қараша айында Торғайға келіп, Алаш орда әскери кеңесіне мүше болып, әскерге адам жинауға қатысып, комиссия төрағасы болады.
* 1919 жылы Торғай қаласына келіп, Амангелді Иманов басқарған Қызыл армия отрядына қосылып, отрядтың шаруашылық бөлімін басқарады. Кейін кеңес үкіметінде жауапты қызметтер істейді.
* 1936 жылы Орынборда НКВД облыстық басқармасы тарапынан ұсталып, 1938 жылы 26 ақпанда атылады.

## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Дәулетше Күсепқалиев

thumb|right|200px|Дәулетше Күсепқалиев
**Дәулетше Күсепқалиев** (1870, Екатеринослав уезі, Старосербск қаласы -1944) - Батыс Алаш орданың белгілі қайраткері . Тегі - төре, Нұралы ханның ұрпағы.

Бала кезінде Болыстық орыс-қазақ мектебін бітіріп, Мәскеу императорлық университетінің медицина факультетіне түседі. 
* 1900 жылы университетті үздік нәтижемен бітіреді. Сол жылы Орал облысы ілбішін уезіне, Қарағаш, Өлеңті, Жымпиты, Қалдығайты болыстарында дәрігерлік қызмет атқарады.
* 1903 жылы Орал облысының Есбол, Қарабау, Тайсойған, Қызылқоға болыстарында дәрігерлік қызмет атқарады.
* 1912 жылдан бастап Жымпиты земстволық ауруханасына меңгеруші болады. Дәрігерлік қызметін ықыласымен атқара жүріп, халыққа пайдалы істер істейді. Жымпиты земстволық ауруханасында меңгеруші болып жүрген жылдары ауруханада жүйке ауруын емдейтін бөлімше және перзентхана ашуды ұйымдастырады. Сонымен қатар Қазақстанда алғаш обаға қарсы зертхана ашқан.
* 1915-1916 жылдары сауда, кәсіпкерлік ісінің дамуы үшін елеулі еңбек етті. Нар тұқымын жетілдірумен шұғылданды. Несиемен жұмыс істейтін шаруашылықтардың құрылуына, несие беретін ұйымдардың қалыптасуына жетекші болады. Ақпан төңкерісінен кейін әлеуметтік жұмыстарға араласады.
* 1917 жылы 10 наурызда Жайық сырты қазақтары өкілдерінің жиналысында облыстық комитетке мүше болды. Сол жылы сәуірде өткен бірінші Орал облысы қазақтарының съезінде Орал облысы қазақ комитетіне мүше болды.
* 1917 жылы екінші жалпықазақ съезінің хатшысы болды. Онда Алаш автономиясын кешіктірмей жариялауды жақтап дауыс береді. 1918 жылы Жайық сырты облыстық басқармасының мүшесі болады. Сол жылы мамырда Жымпитыда өткен төртінші Орал облыстық қазақ съезінде съез төрағасының орынбасары міндетін атқарады.
* 1918 жылы «Ойыл уәлаятының» Уақытша үкіметі кеңесіне мүше болады. Батыс Алаш орда таратылған соң кеңес үкіметінің қарауында қызмет атқарады. Бұл кезде ол өз мамандығы бойынша жұмыстар істейді. Қоғамдық жұмыстарға белсенді болмаса да, тәжірибелі маман ретінде оған Қазревкомның денсаулық сақтау бөлімі санитарлық-эпидемиологиялық қосалқы бөлімінің меңгерушісі, Тайпақ дәрігерлік бөлімінің меңгерушісі секілді жауапты жұмыстар жүктеледі.
* 1928 жылы «жартылай феодал және бұрынғы Алаш орда қайраткері» ретінде ұсталып, Жетісуға жер аударылады.
* 1934-1940 жылдары Қаскелең, Келес аудандарында, Семей облысы Абай ауданы ауруханасында бас дәрігер қызметін атқарады.
* 1944 жылы қайтыс болады.

## Дереккөздер


Санат:1870 жылы туғандар
Санат:Старосербскде туғандар
Санат:1944 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мәскеу императорлық университеті түлектері
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Алаш Орда қайраткерлері
Санат:КСРО-да қуғындалғандар
Санат:Төрелер
Сейдәзім Қадырбаев

нобай|Сол жақтан екінші тұрған – Сейдәзім Қадырбаев
**Сейдәзім Қадырбаев** (1885, қазіргі Жангелді ауданы, Қостанай облысы– 1938, Воронеж, Ресей Федерациясы) – қазақ қоғам қайраткері, заңгер, Алаш қозғалысының Торғай өлкесіндегі мүшесі. 

## Өмірбаяны
1885 жылы қазіргі Қостанай облысының Жангелді ауданында туған. Торғайдағы орыс-қазақ мектебін бітірген. Көп оқымаса да, тумысынан зерек С.Қадырбаев көп білімді өмірдің өзінен үйренеді. Қызмет істей жүріп өздігін ізденіп, білімін толықтырады.

1913-1918 жылдар аралығында Орынборда сот кеңселерінде ұсақ қызметкер болып істейді. Сөйте жүріп көп нәрсені көкірекке түйеді, талай әлеуметтік істердің сырын түсінеді. Ең соңында халық үшін қызмет істеп, ел алдындағы азаматтық борышын ақтауға бел буады. Сәті түскенде, сол кезде Алаш  қозғалысы жұмыс істей бастайды да, қазаққа қызмет етем деген ізгі ниетті азаматтардың талабын қайтармай, үмітін ұштап, өз қатарына тартады.
С.Қадырбаев 1918 жылы Алаш орданың Торғайдағы әскери бөлімінің мүшесі болып кабылданады. Ол екі жыл бойы алашордашылар қатарында күрес жүргізеді.

1919 жылы Амангелді Имановтың өліміне себеп болған Торғайдағы кикілжіңдерге байланысты айыпталады. Тағылған айып дәлелденбей, көп кешікпей босатылады. Одан кейін де Алаш орда үкіметінде қызмет атқарады. Алаш орда таратылып, кеңес үкіметі орнағанда кеңшілікке ие болғандардың қатарында Қадырбаев та болса керек. Ол 1920 жылы Қазақ автономиялық кеңестік соңиалистік республикасы Әділет халық комиссариатының заң шығару бөліміне жұмысқа алынады. 1929 жылға дейін осы мекемеде жауапты қызметтер атқарады.
Кеңес жұмысын қанша тиянақты істесе де, өкімет оның бір кездегі алашордашыл болғанын кешіре алмайды. Алаш ордаға қатысу кеңес үкіметі үшін өте ауыр қылмыс жасағанмен тең еді. Халықтар достығын ауыздан тастамайтын үкімет халықтардың теңдікке ұмтылған азаматтарын аяусыз жаншып отырған. 

1929 жылы Алаш партиясына қатысқаны үшін Сейдәзім Қадырбаев тағы айыпталып, тұтқынға алынады. Аса ауыр айып тағылып, 1930 жылы Воронеж қаласына жер аударылады. Кейін үкімет оны босатады. Еліне келіп, біраз уақыт жұрт арасында жүреді. 1938 жылы Қадырбаев кайта қамауға алынып, ату жазасына кесілді.

## Естеліктер
Міржақып Дулатұлының қызы Гүлнәрдің **«Арыстың бірі – Сейдәзім»** атты естелігінде Қадырбаевтың әкесі Міржақыппен мүдделес, ұлт ұстазы Ахаңмен ақылдас болғандығы жайында нақты айтылады:«…Сейдәзім аға 1913-1918 жылдары Орынборда заң саласында ірі басшылық қызметтер атқарды. Ол сондағы «Қазақ» газетінің бас редакторы Ахмет Байтұрсыновпен аға-інідей сыйласты. Ал, менің әкем Міржақыппен екеуі жастайынан бірге өскен, бірге оқыған, саналы ғұмырында сыйлас, мүдделес болған жандар еді. Түйдей құрдас әрі жерлес, бір-бірінің қадіріне сондай жетік олар туыстан бетер сыйласатын»

## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы

Санат:Торғай облысында (Ресей империясы) туғандар
Санат:Алаш қозғалысының мүшелері
Санат:Алаш зиялылары
Санат:Заңгерлер
Алпысбай Қалменов

250px|thumb|right|Алпысбай Қалменов. Санкт-Петербург , 1906 ж.
200px|thumb|right|Мемлекеттік Думаның мүшелері: Алпысбай Қалменов және Ахмет Бірімжанов. Санкт-Петербург , 1906 ж. 
**Алпысбай Қалменов**(1869, Темір уезі, Орал облысы — 1937, Мәскеу) — Алаш қозғалысының белсенді қайраткері, Мемлекеттік Дума депутаты 
## Өмірбаяны

Қалменов Алпысбай 1869 жылы Орал облысы, Темір уезінде туған. Бала кезінде ауыл молдасынан сауатын ашқан. Кейін Орынбор гимназиясында оқып, орыс тілін жетік меңгереді. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында қазақ қоғамында оқу білімнің қадірі күшті болады. Сондықтан қолы жеткен ата-ана баласының білім жолына түсуіне ықпал етеді. Соның арқасында қазақ арасынан оқымыстылар көп шыққан. Олар қазақ зиялылары дуге лайық қауым болып, өздерінің ел алдындағы міндеттерін адал атқарды. А.Қалменов та білім жолына түсіп, кейін университет бітірген. Алайда оның қандай университетте қандай мамандық бойынша білім алғаны туралы нақты дерек жоқ. Жастық, жігіттік шағын XIX ғасырда өткізген Алпысбай XX ғасырға жігіт ағасы болып толысқан шағында жетті. Соған орай, XX ғасыр басындағы әлеуметтік-қоғамдық жұмыстарға көбірек араласады.

1906 жылы ашылған Ресейдің 1-Мемлекеттік Думасына Бөкей ордасынан депутат болып сайланған. Думада «Еңбек тобы» функциясында болды. Орданы басқару жөніндегі уақытша кеңесте кеңесші болды.

1910 жылдардан кейін қазақ халқының басын қосып, тәуелсіз ел болу жолындағы идея күшейген кезде Қалменов те ұлттың алға басар зиялы тобының қатарынан табылды. Оралда, Орынборда, Жымпитыда өткен қазақ съездерінің бөріне де қатысады. Сол сиездерде Алаш орда көсемдерінің бастамасын қолдап отырады. Х.Досмүхамедүлымен бірге жұмыс істейді. Өзінің туа біткен ұлтшылдығының арқасында Батыс Алаш орда қозғалысының жетекшілерінің біріне айналады.

Алаш орда таратылған соң кеңес үкіметінің қызметінде болды, онда да халқы үшін адал қызмет істеу ұстанымынан айнымаған. Ұзақ жылдар Мәскеу, Киев қалаларында жұмыс істейді. Кеңес үкіметі банктерінде жауапты қызмет атқарады.

1937 жылы қуғын-сүргінге ұшыраған.

## Дереккөздер


Санат:Ресей Мемлекеттік Думасының депутаттары
Сәлімгерей Қаратілеуов

Көрнекті Алаш  қайраткері, Батыс Алаш орданың белсенді мүшесі **Сәлімгерей Алпанұлы  Қаратілеуов** 1887 жылы Орал облысы, Гурьев уезінде туған.
Жасынан білімге құштар болды. Қазан төңкерісіне дейін Саратов қаласы маңындағы Марийнск ауылшаруашылық мектебін бітірді. Кейін Саратов ауылшаруашылық институтында оқыған. Ауылшаруашылық саласы бойынша мол білім алған қазақтың тұңғыш агрономдарының бірі.

Әлімұлы тайпасының Шекті руының Шүрен бөлімінен шыққан.

1917 жылы Ақпан төңкерісінен кейін Оралда қызмет атқара жүріп, уақытша облыстық қазақ комитеттерін құруға атсалысады. іскер, алғырлығымен козге түседі, ел алдында беделге ие болады. 1917 жылы сәуірде өткен бірінші Орал облысы қазақ съезінде Орал облысы қазақ комитетінің мүшесі болып қабылданды.Съез шешімімен бұрынғы бюрократтық басқару жүйесін халықтық басқару жүйесіне ауыстыру жолындағы күреске атсалысады. Екінші Орал облыстық қазақ съезінде облыстық қазақ комитеті мүшелерінің жиналысында жергілікті қазақ басқармасын сайлаушылардың қүрамына кірді. 1917 жылы шілдеде өткен бірінші жалпықазақ съезінде Орал облысынан Бүкіл ресейлік құрылтай жиналысына депутаттыққа кандидат болып белгіленді. Облыстық жер басқармасының мүшесі болды. Қаратөбеде өткен екінші Орал облыстық қазақ съезінде Х.Досмүхамедүлына қарсы топтың құрамында болып, «Ақ жол» ұйымына кіреді. 1918 жылы Мұстафа Шоқайды Темір, Жұрын арқылы Жымпитыға өткізу ісін ұйымдастырған. Кенжинмсн бірге Алаш орданың Торғай бөлімшесіне келіп, Алаш орда үкіметінің орталық комитетіндегі әскери кеңеске мүше болады. Алаш орда әскеріне елден адам жинау комиссиясының құрамында жұмыс істейді. 4-Торғай Алаш  полкі құрамында отряд басқарды. Қостанай, Торғай далаларындағы ұрыстарға қатысады. 1919 жылы көктемде Торғай қаласындағы Амангелді Иманов басқарған Қызыл армия мен Алаш  әскерлерінің бірлескен отрядына қатысады.

1920 жылдың басында Орал қаласына келіп, кеңес қызметіне кіреді. Ол кеңес үкіметінің жергілікті жерлердегі ұйымдарын құру ісінде аса белсенді болды. 1920 жылы Орал губкомының құрамына еніп, жер басқармасының меңгерушілігіне тағайындалды.

1927 жылы Өлкелік партия комитеті бюросының шешімімен мемлекеттік жоспарлау комитеті, су-мақта шаруашылық секциясының меңгерушісі болады. 1928 жылдан бастап Темір ауылшаруашылық тәжірибе стансасының директоры болады. 1929 жылы НКВД қамауға алады. 1937 жылы қазақша ән айтқаны үшін «Алаш орда әнін шырқаушы ұлтшыл» деген айыппен тұтқындалып, 1938 жылы ақпанда атылады.
## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Санат:Тұлғалар
Есенғали Қасаболатов

**Есенғали Қасаболатов**  (Орал облысы, Калмыков уезі, Құрайлы болысының № 8 ауылында (қазіргі Ақжайық ауданы Антоновка ауылы) - 26.02.1938, Алматы) - Алаш  қайраткері, дәрігер.

* Е.Қасаболатов 1901 жылы Калмыковтағы орыс-қазақ мектебін бітіреді. Сол кезден бастап орыс тілін игеруге ден қояды және оны өте жетік меңгереді.
* 1909 жылы Орал реалдық әскери мектебін бітіреді. Бірақ ол әскери мамандықты місе тұтпайды.
* Мектеп бітірген соң білімін жалғастыру мақсатымен ғылым жолын қуып, Саратов университетінің медицина факультетіне оқуға түседі. 1915 жылы университетті өте жақсы нәтижемен бітіріп шығады.
* Елге келген соң Калмыков уезінің Жылықоныс деген ауылында дәрігер болып жұмыс істейді. Дәрігерлік қызметін атқара жүріп қоғамдық жұмыстарға араласады.
* 1918 жылы «Ақжол» саяси үйымының төрағасы болды.
* Кеңес үкіметі орнаған кезде Қасаболатов да кеңес қызметінде болады. 1920 жылы Орал губерниясында денсаулық сақтау бөлімінің меңгерушісі және Орал губерниялык төңкерістік комитетінің төрағасы болады, НКВД-да жүмыс істейді. Осы кезден бастап ол басшылық міндеттер атқара жүріп, саяси қызметке араласады.
* 1925 жылы Қазақ автономиялық кеңестік социалистік республикасы түтынушылар кооперациясының төрағасы болып, 1928 жылға дейін сол мекемені басқарады.
* 1930 жылы Астрахан қаласында РК(б)П ауылдық комитетінің хатшысы болып сайланып, бір жылдай жұмыс істейді. 
* Кейін қызметі өрлеп Астрахан округі Атқару комитеті төрағасының орынбасары болады.
* 1931 жылы Алматы медициналық институтының директоры болып тағайындалады.
* Бұл жүмыстан босаған соң, 1933 жылы Алматы облысындағы «Қызылқайың» кеңшарының директоры болып екі жыл қызмет істейді.
* 1936 жылы Қазақ КСР Денсаулық сақтау халық комиссариатының экономисі, жоспарлау бөлімінің меңгерушісі қызметіне дейін көтеріледі.
* Бұдан кейін «Главнефть» тресті өлкелік кеңсе басқарушысының екінші орынбасары болады.
* «Нефтьорг» қоғамының Қазақстандағы өкілінің орынбасары болады.
Осындай лауазымды жүмыстар атқарған Е.Қасаболатов кеңес үкіметіне бәрібір жақпайды. Жақпағанда оның іскерлігі емес, халыққа қамқор, ұлтына жанашыр пиғылы ұнамайды. 1937 жылдың 29 тамызында Алматы қаласында тұтқынға алынып, 1938 жылы 26 ақпанда ату жазасына кесілді.

## Дереккөздер


Санат:Ақжайық ауданында туғандар
Санат:26 ақпанда қайтыс болғандар
Санат:1938 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Орал реалдық әскери мектебі түлектері
Санат:Саратов мемлекеттік медицина университеті түлектері
Санат:Орал губерниялық революциялық комитетінің төрағалары
Санат:Қазақстан революционерлері
Санат:Қазақ ұлттық медицина университетінің ректорлары
Санат:КСРО-да қуғындалғандар
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар
Иса Қашқынбаев

**Иса (Ғайса) Таумышұлы Қашқынбаев** (15 қыркүйек 1891, №3 ауыл, Құрайлы болысы, Ілбішін уезі, Орал облысы - 12 мамыр 1948, Ташкент) — Алаш орданың белгілі қайраткері. Тегі – Байұлына жататын Тана руы.

1903 жылы Қарасу Шалқар облыстық орыс-қазақ мектебінде, одан соң Орал реалдық әскери мектебінде оқыған. Оны 1910 жылы бітіреді. 1912 жылы. Қазан университетінің медицина факультетіне оқуға түседі. Ол университетте өте жақсы оқиды. 1917 жылы Қазан университетін өте жақсын әтижемен бітіріп шығады.

И.Қашқынбаев - қазақтан шыққан тұңғыш дәрігерлердің бірі. Сондықтан ол дәрігер ретінде де халқына көп қызмет көрсетіп, игілікті істер атқарар еді. Заманы оған басқа міндет жүктеді. 1917 жылы Орал облыстық жер басқармасында бөлім меңгерушісі қызметіне тағайындалады. Жас та болса Қашқынбаев Иса лауазымды қызметке іліге сала жұрттың көзіне көріне бастайды. Оның біліктілігі, іскерлігі, кесек мінезді адами болмысы ерекше болады.

## Жетістіктері
1917 жылы желтоқсанда өткен екінші жалпы қазақ съездіне ол Орал облысы қазақтары атынан қатысып, саяси жиынға жиналғандардың ыстық ықыласына ие болады. Съезд И.Қашқынбаевты Алаш орданың ұлт кеңесіне мүшелікке кандидат етіп сайлайды. Оның үстіне ұлт кеңесінің орынбасары қызметін тапсырады. Ал Жымпитыда өткен төртінші Орал облыстық қазақ съездінде «Ойыл уәлаятының» уақытша үкіметіне мүше болып қабылданады. 1920 жылғы 21 маусымда Қазақ РК (б) П облыстық комитеті арнайы мәжіліс ашып, И.Қашқынбаевқа «Қоғам үшін қауіпті адам» деген айып тағады. Осыған байланысты Заволжье әскери округіне жіберу жөнінде шешім қабылдайды. Алайда, Қазақ орталық атқару комитеті ара түсіп, оны Заволжьеге жібермей қалады. Дегенмен И.Қашқынбаевтың енді туған жерде қалмайтыны анық еді. Қазақ РК (б) П облыстық комитеті оны Ташкент қаласына жібереді.

Х. Досмұхамедовпен бірге (1920 ж. ақпан айының басыңда) Орынбор арқылы Мөскеуге жөнелтілді. Маусым айында кеңес басшылығына табыс етілген Батыс Алашорда үкіметінің қызметі туралы мөлімдемені өзірлегендердің бірі. Сол жылғы 3-маусымдағы БОАК қаулысымен Қазөсревком қызметіне үсынылды.

Ташкентке барысымен тілеулес жолдастарымен бірігіп мұсылмандардың өлкелік фельдшерлік мектебін ұйымдастыру ісіне кіріседі. 1930 жылы Ташкент университетінің аспиранттары М.Әуезов, Қ. Кемеңгеров «Қазақ ұлтшылдарының кері төңкерістік ұйымының Ташкенттегі астыртын бөлімшесіне мүше болды» деген айыппен университеттен шығарылып, тұтқындалады. Солармен бірге И.Қашқынбаев та Ташкенттен этаппен айдалып, Алматы түрмесіне жабылады. Абақтыдан 1932 жылы шықты.

1938 жылы 23 сәуірде «Контрреволюциялық ұйымға қатысты» деген айыппен тағы да қылмыстық жауапкершілікке тартылды. Бірақ айыптаушылар бүл қылмысын дәлелдей алмай, 1939 жылы 1 желтоқсанда түрмеден босатады.

Соғыс жылдарында көшіріліп әкелінген госпитальдарға жетекшілік етеді. Сталинград және Украина майдандарындағы ерлігі үшін «Қызыл жұлдыз» орденімен марапатталады. Соғыстан кейін Ташкентте Семашко атындағы Курортология ғылыми-зерттеу институтында қызмет етті.
1948 жылы 12 мамыр күні Ташкентте қайтыс болған.

## Дереккөздер

Санат:Алаш Орда қайраткерлері
Санат:Қазан университеті түлектері
Ахметжан Шыбағаров

Алаш  қозғалысының қайраткері Қозыбағаров Ахметжан 1879 жылы 1 мамырда қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданында туған. Семейдегі ауылшаруашылық мектеп-интернатын бітіргеннен кейін 1901-1906 жылдары Омбыдағы фельдшерлік мектепте оқыған. 1906-1918 жылдар аралығында Семейдегі губерниялық ауруханада фельдшер қызметін атқарды. 1917-1919 жылдары Алаш  партиясының жергілікті ұйымдарын құруға атсалысып, 1918 жылы Алаш  Орданың Семей облыстық кеңесіне мүше болды.

1921-1922 жылдар аралығында Шыңғыстауда Арқат дәрігерлік бөлімшесін басқарып, өз қаржысына емхана салдырды. 1935-1937 жылдары Алматы кірпіш зауытының емханасында меңгеруші болды.

1937 жылдың 25 тамызында Алматыда тұтқындалып, Семей абақтысына жабылып, ату жазасына кесілді.
## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Семен Петрович Бабаевский

**Семен Петрович Бабаевский** (1909 - өлген жылы белгісіз), орыс жазушысы. «Алтын жұлдызды жігіт» (1-2-кітабы, 1947-1948), оның жалғасы «Жер бетіндегі жарық» (1-2-кітабы, 1949-1950) романдары  үшін 1949, 1950, 1951 жылдары  КСРО Мемлекеттік сыйлықтарының лауреаты болды. Бабаевскийдің есімі мен оның «Алтын жулдызды жігіт», «Жер бетіндегі жарық»романдары  Әуезовтің  «Кейбір ұлт жазушыларының романдары туралы» мақаласында аталады. Жазушы  сол кезде жарық көрген бірнеше шығармаларды атап, Бабаевскийдің екі романының социалистік деревняның Отан соғысынан кейінгі хал-жайларын суреттеуге арналғанын, шеберлік жағынан алғанда шұбалаңқылау екенін айтқан. Сонымен қатар бұл шығармалар еңбек процесін көрсету жөнінде, колхоз деревнясы жайында жазылған жақсы романдардың бірі Бабаевский романынан біз қажымайталмай, белгілі мақсатпен үдетілген еңбекті көреміз. Осы қарқынды еңбек романның бір кітабынан екінші кітабына үштасып, басты кейіпкерлердің қажырлы күресіне айналады. Бабаевский совет прозасында бірінші болып, бүкіл елімізде мал шаруашылығымен шұғылданатын, оған қолма-қол басшылық ететін адамдардың алдына үлкен проблемалы мәселе қойды деп, Әуезов жазушының суреткерлігіне әділ баға берген.

## Дереккөздер


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1909 жылы туғандар
Реттік толып кетудің ерекше жағдайы

**Реттік толып кетудің ерекше жағдайы** Рефераттық ақпарат (*; *) — құжаттардың қорытынды мазмұны мен қажетті тізімді ұсынатын ақпарат.

## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Референциалық тұтастық

нобай|Референциалық тұтастықтың бұзылу мысалы
**Референциалық тұтастық** (Референциальная целостность) — мәліметтердің хабарламалық базасындағы ақпараттың тұтастық ережесі. Ереже мәліметтер базасының алуан түрлі қатынастарының өзара байланысын жасақтайды.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Рефлекстік қатынас

**Рефлекстік қатынас** (Рефлексивное отношение; reflexive relafion) — А жиынында R бинарлық қатынас, ол сондай, кез келген as А үшін aRa орын болады.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Математикалық қатынастар
Ризограф

**Ризограф** — аз тиражды басылымдарды дайындауға арналған полиграфиялық жабдық. Ол басылымды кәдімгі баспаханада басып шығару тиімсіз болған жағдайларда ғана қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Түрки аруз

**Түрки аруз** - *[[араби аруз]]* уәзінінің ықпалымен түркі тілді халықтар әдебиетіне араб-парсы сөздерінің енуі нәтижесінде қалыптасқан өлең өлшемі.

* Арабтар жаулап алған жерлерде ислам дінінің таралып, мұсылман идеологиясының үстемдік етуімен бірге араби аруз уәзіні күшпен енгізілді. 
* Ажам жұрты деп кемсітіп аталынатын Хорасан, Орта Азия, Шығыс Түркістан, Еділ бойы халықтары мен қазақ жеріне де ислам дінінің енуімен бірге жергілікті халықтардың әдебиетінде парсиаруз және түрки аруз уәзіні қалыптасты. 
* Түрки аруз елең өлшемінің тұңғыш үлгісі Жүсіп Баласағұнидің *«Құтадғу білік»* (1070) дастаны. Түрки аруз уәзінінің ықпалы негізінен отырықшы өмір салтын ұстанған, араб-парсы тілінің сездік қоры кеңінен енген өзбек, ұйғыр, татар, әзірбайжан халықтарының әдебиетінде басым болды. Ал, көшпелі өмір салтын ұстанған қазақ халқының сездік қорына араб-парсы тілінің диалектілері аздап енгені болмаса, түрки аруз уәзіні рухани әдеби құбылысқа айнала алмады. Шығыс әдебиетінің айтулы өкілдері Иассауи, Сопы Аллаяр, Әлішер Науаи, Бабыр шығармаларымен таныс болған Абай соларға еліктеп, түрки аруз ұйқасы өлшемінде *«Иузи - раушан, көзі - гәуһар»*, *«Фзули, Шәмси, Сәйхали»* өлеңдерін жазған. Абай шығыс классиктеріне қол артқан балаң шағында олардың өлең ернегіне бағынышты қалпын танытса да, *«Әлифби»* елеңінде Науаимен ақындық енер тартысында шеберлік жарыстырып, ұстаздарының шығармаларын талғам елегінен өткізіп, ізденімпаздық қалып танытады.

## Дереккөздер


Санат:Өлеңдер
Санат:Араб тіліндегі әдебиет
Фрустрация

**Фрустрация** - [  ] - алға қойған мақсаттарына жете алмаған, жоспарлары күл-талқан болып күйреген адам басынан өткеретін уайым, үрей билеген психологиялық жай-күй. Дегеніне жете алмаған, діттеген мақсатын орындай алмаған саясат субъектілері **фрустрация** жағдайын кешуі мүмкін.Мақсатқа жету жолында жеңу мүмкін емес (немесе субъективті қабылданатын) қиыншылықтардан объективті негізде туындайтын жүріс-тұрыс пен уайым ретінде танылатын адамның психикалық қалпы.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Рөлдік фрейм

**Рөлдӏк фрейм** (Ролевой фрейм; role frame) — слоттардың атаулары ретінде рөл атауларын пайдаланатын фрейм. Рөл атауларының жиынтығы барлық фреймге тиесілі мағынаны анықтайды.

## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Рұқсат беру

**Рұқсат беру** (Разрешение; allow) - кейбір құрылғыны немесе міндетті ішінара активтендіру. Егер бірнеше құрылғы өзара параллель жалғастырылса, онда ішінара активтендіру бөлінген сызық бойынша белгілі бір сигналды немесе жалпы сызық не шина бойынша сигналдар үйлесімін беретін ажырату әрекеті арқылы жүзеге асады. Мұндай руқсаттың нәтижесінде тандап алынған құрылғы келесі сигналдарды алатын қалып-күйге ауыстырылады.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Рұқсат етілмейтін операция

**Рұқсат етілмейтін операция** (Недопустимая операция; illegal operation) — берілген программалау тілінде немесе нақты компьютердің машиналық тілінде қарастырылмаған операция.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника