open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы

**Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы** - көркемдігі жоғары әдеби шығармалар жазған жас қаламгерлерге 1964 жылдан бастап, екі жылда бір рет беріліп келеді. Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаттары: (1964-1990), 
* О.Сүлейменов - "Адамға табын, Жер енді!" поэмасы мен "Нұрлы түндер", "Қылықты түн" өлең кітаптары үшін, 
* Ә.Әлімжанов - "Керуен күнге қарай жол тартты" және "Көгілдір таулар" повестері үшін, 
* С.Ерубаев (марқұм) - "Менің құрдастарым" романы мен "Мәңгілік өмір", "Соғыс туралы" новеллалары, балладалары үшін, 
* Қ.Мырза Әлі -"Арманқанатында", 
* Ж.Нәжмеденов - "Жаңа дәптер" өлеңдер жинағы үшін, 
* Н.Лушникова - "Көңіл-күй"және "Туған жер" өлеңдер жинағы үшін, 
* М.Шаханов - "Танакөз" поэмасы үшін, 
* Т.Айбергенов (марқұм) - "Құмдағы мұнара" өлеңдер жинағы үшін, 
* С.Әшімбаев - "Сын мұраты" әдеби сын кітабы үшін, 
* О.Бөкеев - "Құлыным менің" пьесасы үішін, 
* К.Ахметова - "Сен менің бақытымсың" өлеңдер жинағы үшін, 
* Р.Сейсенбаев - "Өзімді іздеп жүрмін" әңгімелер мен повестер жинағы үшін, 
* Б.Мұқай - "Аққу сазы" повестер жинағы мен "Қош бол, менің ертегім" пьесасы үшін, 
* А.Егеубаев - " Сыр мен сымбат" кітабы мен "Құс жолы" өлеңдер жинағы үшін, 
* Ү.Есдәулетов - "Ақ керуен" кітабы үшін, 
* Б.Қанапьянов - "Дүние сезімі", "Бұтақ" өлендер кітабы және "Сөз соңы" поэмасы үшін, 
* Б.Серікбаев - "Тіршілік ұясы" жыр жинағы үшін, 
* Е.Асқаров–халықтың ауызша шығармғын дамытудағы үлкен үлесі үшін, 
* Е.Раушанов - "Шолпан жұлдыз туғанша" өлеңдер жинағы үшін, 
* Т.Шапай - "Ой түбінде жатқан сөз" кітабы үшін.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Назира Бердалы

**Назира Бердалы** (5.7.1980 жылы туған, Жамбыл облысы Сарыкемер ауылы) - ақын. ҚазҰУ-ды бітірген (2001). Қазір "Қазақстан" ұлттық телеарнасында редактор болып қызмет етеді. Тұңғыш жыр жинағы "Жаңбырлы түн" 2001 жылы жарық көрген.

ҚазҰУ-ні бітірген (2001 жылы). Еңбек жолын "Қазақстан" ұлттық телеарнасында редактор болып бастаған. Қазір "Таңшолпан" шығармашылық бірлестігінің жетекшісі болып қызмет етеді. Өлеңдері республикалық мерзімдік басылым беттерінде, бірнеше ұжымдық жинақтарда жарық көрген. Тұңғыш кітабы "Жаңбырлы түн" (2001).

## Дереккөздер


Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары
Санат:Журналистика
Санат:Тұлғалар
Жеті-сегіз буынды өлеңдер

**Жеті-сегіз буынды өлеңдер** - қазақ поэзиясында ерте кезден өте жиі қолданылып келе жатқан өлең өлшемі. "Майдағы жұрттың іші қар, Бәйшешек қарға өнер ме? Ішінде кімнің оты бар, - Қар жауса да сөнер ме?" (Абай). Жеті буынды тармағы екі бунақтан (4 буын - 3 буын), сегіз буынды тармағы үш бунақтан (3 буын - 2 буын - 3 буын) құралады. Осы екі түрлі тармақтар шумақ ішінде белгілі ретпен топтасады. Мысалы, төрт тармақ, алты тармақ, сегіз тармақ болып келеді. Жырда да осы тармақтар қолданылғанымен, олар еркін араласып, түйдек-түйдек болып (тирада) топтасады. Жеті-сегіз буынды өлеңнің қазақ поэзиясында Абайдан бастап лирикалық  өлеңдерде (тек қысқа нақыл сөз, мақалдарға ғана емес) орныққан ырғақтық өрнегі бар. Бұл өлең өлшемінде сегіз буынды тармақтар екі 4 буынды бунақтан тұрады (4 буын - 4 буын). "Тәңір қосқан жар едің сен, Жар ете алмай кетіп ең. Ол кезімде бала едім мен, Аямасқа бекіп ем" (Абай). Сәкеннің "Аққудың айрылуы", "Анаға жауап", "Сыр сандық" өлеңдері осы өлшеммен жазылған.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Биодеградация

**Биодеградация** - биологиялық агенттердің әсерінен заттектер мен нысандардың өзіндік құрылымы мен қасиетін өзгертуі. Әдетте, пайдалы қасиеттерін жоғалтуын айтады.

## Дереккөздер


Санат:Биологиялық процестер
Әкімәлі Қаржауұлы

**Әкімәлі Қаржауұлы** (1885, Торғай облысы Ақтөбе уезі, Ойсылқара болысы, Сәндібек қопасы - 1932, Өзбекстан) - ақын. 

Ауыл молдасынан сауат ашып, ел арасына таралған қисса-дастандарды оқып, жас кезінен өлең шығарған. Лайық Беркімбайұлына көңіл айтуы, т.б. өлеңдері жеке жинақ болып жарық көрген (Орынбор, 1908).

Патша үкіметінің 1916 ж. маусым жарлығына ілініп, майдан қара жұмысына алынған. 1917 ж. "Қазақ" газетінің 215-санында маусым жарлығына алынған қазақ жастарының тұрмыс-тіршілігі туралы макаласы мен "халқыма хат" дейтін өлеңі жарияланған. Қазан төңкерісінен кейін озі туып-өскен өңірде "Ойсылқара", "Қызыл еңбек" ұжымшарларын ұйымдастыруға қызмет етеді. 1917 - 1932 ж. көптеген өлендері ел ішіне ауызша тарап, кейін Ақтөбе облысы "Кедей" газетінде жарияланады. 1931 ж. кеңестік тәркілеуге ұшырап, 1932 ж. Өзбекстанда қайтыс болады. 1962 ж. ақталған. "Той бастар", "Халқыма хат", "Ұйқыда жатыр қазақ", "Ұмыл, кедей", "Жазғытұрғы көрініс", "Жиырма бес", т.б. өлеңдері бар. Жекелеген өлең толғаулары 1932 - 1997 ж. бірқатар жинақтар мен журналдарда басылған. 1997 ж. Ақтөбе қаласынан "Халқыма хат" дейтін өлеңдер жинағы жарық көрген.
## Шығармалары:
* Ә.Қаржауұлы. Өлеңдері // Қазақ поэзиясының антологиясы. А., 1993; 
* Ә.Қаржауұлы. Халқыма хат. Өлең­дер. Ақтөбе. 1997.

## Дереккөздер


Санат:1885 жылы туғандар
Санат:Ойсылқара болысында туғандар
Санат:1932 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары
Александр Қауенов

**Қауенов Александр** - 
(1952 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданы Қалдығайты ауылы)
айтыскер ақын. Айтысқа 1980 жылдан қатыса бастады. Республикалық және облыстық ақындар айтысында жүлделі орындарды иемденді. Қауеновтың мамандығы — зоотехник. Қаратөбе ауданының Қоскөл ауылында әр түрлі шаруашылық қызметтерді атқарды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан ақындары
Буға пісіргіш

right|thumb|350px
**Буға пісіргіш (пароварка)** — арнайы кастрюль немесе кәдімгі кастрюльге қойылатын тор. Көкөністі және басқа да тағамдарды булап пісіруге қолданылады. Буға пісіргіштің ең ыңғайлысы — оның көлемінің кастрюльдің диаметріне қарай өзгертіп отыруға болатындығы. Кастрюльдің ішіне буға пісіргішті салып, оның аяғы батып тұратындай етіп су құнды да, одан кейін булағышқа көкөністі салып, кастрюльдің қақпағын нығыздап жабады. Котлет пен балықты кастрюльдің түбіне орналастырылған не жиегіне тиіп тұратын сым себетке салып пісіруге болады. Қазіргі кезде сым себеті не металл торлары бар электрлік буға пісіргіш кастрюльдер шығарылады. Мұның жылу көзі қуаты 1000 Вт болатын труба тәрізді электрлі жылытқыш болып табылады. Бұға пісіргіштің сыйымдылығы 4 л, суы 15—17 минутта қайнайды. Оны электр көзіне ішіне су құйылғаннан кейін қосу керек.

## Дереккөздер


Санат:Үй тұрмысы
Санат:Тұрмыс
Фуксия

**Фуксия** — үйге әсемдік үшін өсірілетін қызыл гүлді өсімдік. Ұсақ жапырақтары бір-біріне қарама-қарсы біткен, гүлдері нәзік, тез солғыш, сабағы жіңішке болып келеді. Бақта өсірілетін фуксияның әртүрлі пішінді көптеген түрлері болады (гүлдерінің сабағы қарапайым немесе түкті — ақ, қызыл, көгілдір немесе күлгін, ал гүл қауатағы әдетте қызыл түсті). Фуксия жарық аз түсетін бөлмеде жақсы өседі. Оны жаз айларында көлкітіп не бүркіп суарады да, әр 10 күн сайын қоректендіріп отырады. Ал қыста фуксияны суаруды азайтып, терезеге жақын, салқын жерге орналастырады жылы ауа келмейтіндей етіп батареялы бүркен жауып қояды. Фуксияны гүл жарған кезде орнынан қозғауға болмайды, өйткені гүлі түсіп қалуы мүмкін. Оны көктемде қарашірік пен құм қосылған қара топыраққа ауыстырыл отырғызады. Осы кезде өркенінің 1/3 бөлігін шырнып тастайды. Фуксияны тұқымы және қалемшесінен көбейтеді. Оның бұт ақтарын дұрыс шырпыса шар пішінді әсем ағаш болып шығады.
## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Владлен Константинович Берденников

**Владлен Константинович Берденников**(29.11.1935 жылы туған, Ресей, Нижний Новгород) жазушы, аудармашы, журналист. Қарағанды педагогика институтын (казіргі Қарағанды университеті) бітірген. Алғашкы өлеңі 1952 жылы "Социалистік Қарағанды" газетінде басылған. 1969 жылдан "Простор"
журналында қызмет істеген. А.Жақсыбаевтың, Д.Исабековтың, т.б. шығармаларын орыс тіліне аударған.
## Шығармашылығы
*Кешке карай. Повесть. А., 1975; 
*Татарников. Повесть. А., 1976;
*Күн астындағы мекен. Повесть. А., 1978;
*Жылы топырақ. Роман. А., 1981; 
*Тамырлар. Роман. А., 1983.
## Дереккөздер
Биожойғы

**Биожойғы** (Биоцид;  — өмір, — жоямын (өлтіремін)) — 
# Бүкіл тірі организмді жоюға қабілетті агент, заттек, физикалық әсер; 
# Тірі организмді кең аумақта жою (мысалы, *әскери мақсатта*).

## Дереккөздер


Биоцид

Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Жетітармақ

**Жетітармақ** - қазақ поэзиясында лирикалық өлеңдерде қолданылатын шумақ өрнегі. Мағжанның "Жазғытұрым", "Күзді күні" атты өлеңдерінде, Сәкеннің "Жазғы түнде" атты өлеңінде осы шумақ үлгісі алынған. "Жамылар ымырт, кеш батып, Тыныштанар бертін ел жатып. Басады шық мөп-мөлдір Сұлудың көз жасындай, Сап күміс меруерт тасындай. Жердің жүзі құлпырар әсем аспан да". Мұнда соңғы тармақ келесі шумақтардағы сәйкес тармақпен ұйқасып отырады.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Талатбек Әкімов

**Талатбек Әкімов** (1936, Өз­бекстан, Ташкент облысы жоғары Шыршық ауданы) - әдебиет зерттеуші, филология ғылымының кандидаты (1993). ҚазҰУ-ды бітірген (1967). Ауыл шаруашылығында, Жезқазған геологиялық барлау экспедициясында жұмыс істе­ген. 1968 - 1992 ж. Әдебиет және өнер институты жанындагы "Әуезов үйі" ғылымының-мәдени орталығында кіші ғылыми қызметкер, 1993 жылдан аға ғылымының қызметкер. Әкімов ұзақ жылдар бойы М.Әуезов мұрағатын зерттеумен айналысып келеді. Ұлы жазушы өмірі мен шығармашылығы жайлы елуден астам ғылыми мақалалар мен "даналық мәйегі" зерттеу кітабыныц авторы. М.әуезовтің 20 томдық шыгармалар жинағының, 50 томдық шығармалар жинағының алғашқы 3 томының ғылыми түсініктемелерін жазып, баспаға әзірлеуге қатысты. "М.О. Әуезовтін қолжазба мұрасы" ғылыми сипаттамасы (1977) мен "М.О. Әуезовтің өмірі мен шығармашылығы шежіресі" кітабын (1997) құрастырушылардың бірі.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Биокөрсеткіштік изосызық

**Биокөрсеткіштік изосызық** (*Биоиндикаторная изолиния*) — ортаның ластануының жалпы қосындыларын немесе химиялық бір элементпен ластануын көрсететін биокөрсеткіш — организмдер мен олардың қауымдастықтарының жауапты реакцияларының біртекті нүктелерін қосатын сызық.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Мырзабек Байжанов

**Мырзабек Байжанов** -  Қызыл жырау (1870, қазіргі Түркістан облысы Қызылқұм ауданында - 1945, сонда) - ақын. "Насихат жыр", "Құмырсқа мен шегіртке", "Әмзе хисса", "Екінші сауда", "Әкімгереймен айтыс", "Кәрілік туралы", т.б. шығармалары ел арасына кең тараған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Биокөрсеткіш

**Биокөрсеткіш** (биоиндикатор) - ортаның өзгерістері туралы, соның ішінде, ластануы мен оның мөлшері туралы молімет бере алатын (негізінен, өсімдіктер) бір түрлік дарақ топтары немесе қауымдастығы.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Биокөкжиек

**Биокөкжиек** (Биогоризонт) - биогеоценоздағы, яғни тіршілік экожүйесіндегі әр түрлі қабаттардың іс-әрекеттеріне қарай бөлінуі. Мысалы, өсіп тұрған өсімдіктердің төменгі көлеңкелі қабаты бөлекше биоқабат болса, оның жоғарғы жапырақты белсенді қабаты бөлек биоқабат болып саналады. Мұндай биоқабаттар топырақтарда да кездеседі. Мысалы, қара шырынды, өтпелі, т.б. биоқабаттар.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Қазақстанның халық ақыны

**Қазақстанның халық ақыны**  - айтыс өнерін дамытуға зор еңбек сіңірген және елдің қоғамдық өміріне белсене араласқан айтыскер ақындарға берілетін құрметті атақ. 1948 жылы белгіленген. Бұл атақты республикада алғаш алған ақындар: 
* Т.Көбдіков (1954), 
* К.Әзірбаев (1961), 
* Қ.Жапсарбаев (1961), 
* Ү.Кәрібаев (1961), 
* Ғ.Игенсартов (1962), 
* Н.Ахметбеков (1963), т.б. 1999 жылдан бастап бұл атақты беру тоқтатылған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Өмірсерік Қалдыбаев

**Өмірсерік Қалдыбаев** (1928 жылы туған Түркістан облысы Ленин ауданы) - ақын. 1948 жылдан Қазығұрт мал отарларындағы Қызыл отауда, автоклуб меңгеруші болып жұмыс істеген. Өлеңдері 2-дүниежүзілік соғысы кезінде аудандық газетте жарияланып тұрған. "Қазақстанның 40 жылдығына", "Шөлге шықтым сапарға" өлең арнаулары мен "Ала қоржын", "Жирен айғырдың азыры", "Көк пері ұрғанда", т.б. сықақтары ауыл арасына көп тараған. 1957 жылы Ержанов Бөрібаймен, 1962 жылы Қ.Омаровпен, 1963 жылы Т.Жолдасовпен, 1964 жылы М.Кекеновпен айтысқан.
## Дереккөздер
Биокөрсету

**Биокөрсету** (*Биоиндикация*) - мекендеу ортасының сапасын және табиғи жағдайдағы оның биотасының қалпы бойынша жекелеген сипаттамаларын бағалау.

## Тағы қараңыз
* Биокөрсеткіш

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Биологиялық активті заттек

**Биологиялық активті заттек** (*Биологически активное вещество*) — организмдердің тіршілік процестерін жылдамдататын немесе баяулататын, оның ішінде, қайта қалпына келуі мен өсуіне әсер ететін заттектер. **Биологиялық активті заттек** қатарына фитогормондар, стероидты гормондар (жаңуарлар үшін), т.б. жатады.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау

zh-yue:藥
Бұлдырық еті

**Бұлдырық (еті)**. Оны атып алғаннан кейін, ұшасын қауырсынын жұлмай 1—2 күн сақтап қою керек. Бұлдырық етінің де барлық жабайы құстардың еті сияқты «қышқылтым» дәмі болады. Егер оның ет ін 1 — 21 / 2 сағат суық сүтке салып қойса бұл дәмі аздап кетеді.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Көгедайдың Олімі

**Көгедайдың Өлімі** - тарихи жыр. Халык ақыны, жыршы, ауыз әдебиетін жинаушы Сағидолла Нұралиннен 1964 жылы. Әдебиет және өнер институты ұйымдастырған Семей экспедициясының мүшесі Телмұхамед Қанағатов Зайсан ауданда жазып алған. Жырдың негізгі тақырыбы - ел бірлігін сақтап, адамгершілік, парасаттылық қасиеттерді насихаттау. Шыгармада Алтай, Тарбағатай жеріндегі абақ керей руларының билеушісі Көгедайдың халық алдындағы беделін көре алмаған Тортуыл, Қожамбет руларын басқарған Құлеке (Құрақ) төренің іштарлығы ел арасын бүліндіруге үласып, ақыры Көгедайдың өлімімен, үлкен жанжалмен аяқталғаны әңгіме озегі болып, келісіммен бітіскендігі тілге тиек етіледі. Жыр бақталастық, күндестік атаулының тамырына балта шауып, Көгедай өлімі арқылы елді ынтымақтастыққа шақырады. Жыр толық күйінде жеткен, олең күрылысы 11 буынды кара өлең үлгісімен жазылған. Қолжазбасы Әдебиет және өнер институтының қолжазба және мәтінтану болімінде сақтаулы.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Хакімжанова

* Мәриям Хакімжанова
* Хакімжанова Айгүл	
* Хакімжанова Әлия Нұрматқызы
Мұсабек Байзақұлы

**[[Молда Мұса Байзақұлы|Мұсабек Байзақұлы]]**, Молда Мұса (1849, Оңтүстік Қазақстан облысы Түркістан ауданында Шоқтас ауылында - 1932, сонда) - ақын. Түркістандағы, Қарнақтағы медреселерде оқыған. "Октябрьдің 14 жылдығына", "Ащысай", "Табиғат тамашаларында", "Насихат", "Харакетке жаратқан адамзатты", "Тышқан мен түйе", "Семірген есек" өлеңдері, "Қос сұңқар" термелері, "Опасыз жар", "Сұлу әйел мен молда", "Ұры мен жолбарыс" дастандары бар. Орыс ақыны И.Крылов мысалдарын ("Адамменен аюдың достығы") қазақ тіліне аударған.  Байзақұлының ақындық даңқын мәшһүр еткен оның Манат қызбен айтысы. Екеуі әуелі хат арқылы, соңынан жүзбе-жүз кездесіп, ауызша айтысқан. Ақын Бұдабаймен де айтысқан ("Айтыс", 1-том, 1965). Ақын шығармашылығы туралы "Қазақ әдебиетінің тарихында" (И т, 2-кітап, 1964) мағлұмат беріледі.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қарлыбай Қалжанов

**Қарлыбай Қалжанов** (1916 жылы туған, Қарақалпақ республикасы Қоңырат ауданы) - ақын. "Қобыланды", "Қарасай-Қази", "Асау-Барақ" дастандарын, "Қыз Жібек","Ләйлі-Мәжнүн",т.б.ғашықтық жырларды орындаған. Насихат термелері, толғаулары және "Жуас қоңыр" деп аталатын әні бар. Арнау, сын-сықақ, терме, толғау-жырлары ел арасына кең тараған.
## Дереккөздер


Санат:1916 жылы туғандар
Санат:Қазақ жыраулары
Әкірам Меңліғалымұлы Ғалимов

**Әкірам Меңліғалымұлы Ғалимов** (17.11.1892, Астана - 7.8.1913, Ресей, Челябі облысы Троицк қаласы)- ақын, жазушы, драматург, педагог. 1905 жылы Троицкідегі "Рәсулия" медресесінде оқиды. Медресенің бастауыш бөлімін бітірген соң,Қостанай маңына қоныс аударып, қазақ балаларын оқытқан. 1911 - 13 ж. тұңғыш қазақ журналы "Айқапта" қызмет істеген. Тырнақалды өлеңдері осы басылым беттерінде жарық көрген. Туындыларын татар және қазақ тілдерінде жазған. Қазақ тілінде "Жастық жемістер" (1912) өлеңдер жинағын жариялап, "Бақытсыз сұлу" повесін, татар тілінде "Май мәселесі" (1913) атты сықақ пьесасын жазған. Сонымен қатар "Ақмола", "Шора", т.б. журналдарда көптеген өлең, әңгіме, мақалалары басылып турды. Әкірамның "Замандастарға", "Қыста", татар тілінде жазылған "Бақытсыз сұлу", т.б. шығармалардың авторы. Ағылшын ақыны Джордж Байронның, татар ақыны Ғ. Тоқайдың біркатар өлеңдерін қазақ тіліне аударған.
## Шығармалары:
* Жастық жемістері, Қазан. 1913; 
* Бейшара қыз, "Айқап", 1912, №11; 
* Өкініш, "Айкап", 1911, №10; 
* Қыс, "Айқап", 1912, №1, Троицк.

## Дереккөздер


Санат:1892 жылы туғандар
Санат:Астанада туғандар
Санат:Татар ақындары
Санат:1913 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Татар жазушылары
Биологиялық әралуандылық

thumb
**Биологиялық әралуандылық** — биологиялық түрлердің белгілі бір аумақта, экожүйеде немесе тіпті ғаламшар бетіндегі әралуандылығы. Қазіргі кезде әлемде 2,5 млн-дай түр белгілі, оның 74%-ы тропиктік белдеуде, 24%-ы қоңыржай аймақта болса, тек 2%-ы полярлық белдеуде тараған. Дегенмен, ғалымдардың болжауынша, бұл деректер әлі толық емес. Себебі майда жәндіктер түрлері әлі толық анықталмаған. Түрлердің ішіндегі ең көп тарағаны — жәндіктер, олардың түрлері 1 млн-нан астам. Дегенмен, соңғы жылдардағы әлемдік ғылыми-техникалық үдеудің нөтижесінде адам қоғамының табиғатқа зиянды әсерлерінің көбеюінен түрлер саны жыл сайын азаюда. Қазір дүние жүзінде жыл сайын 1-ден 10-ға дейінгі жануарлар түрі жойылады екен. Ескеретін жағдай, өсімдіктің бір түрінің жойылуы майда жәндіктердің бірнеше түрлерінің жойылуына апарып соғады. Бұл жағдай әлемдегі биологиялық тепе-теңдікті бұзып, көптеген экологиялық келеңсіздікке әкелуі мүмкін. Осыған орай бүкіл әлем қауымдастығы алаңдауда. 1992 жылы Рио-де-Жанейро қаласында Біріккен Ұлттар Ұйымының «Қоршаған орта және даму» конференциясында биологиялық әралуандылық туралы әлемдік Биологиялық әралуандылық конвенциясы қабылданды.

## Дереккөздер

Санат:Экология
Санат:Жер
Санат:Биологиялық әралуандылық
Санат:Биогеография
Санат:Экологиялық терминдер
Қазақстанның халық жазушысы

**Қазақстанның халық жазушысы** – Қазақстан Республикасының әдебиетін дамытуға ерекше үлес қосқан, бұрын әдебиет пен өнер саласында «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» және (немесе) Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атанған тұлғаларға беріледі.

1984 жылы 20 қаңтарда Қазақ КСР-інің халық жазушысы атымен беріле бастады. 1999 жылы аталған құрметті атақ беру тоқтатылды. ҚР Президенті Қ.К. Тоқаевтың 2023 жылы 17 маусымда «Әділетті Қазақстан – Адал азамат» тақырыбында өткен Екінші Ұлттық Құрылтайдың негізгі отырысындағы «Қазақстанның халық жазушысы» құрметті атағын қайтару туралы тапсырмасына сәйкес, «Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградалары туралы» ҚР Заңына тиісті өзгерістер енгізілді.

## Қазақстанның халық жазушысы атағын алғандар
Бұл құрметті атақты  **48 қаламгер** иеленген.

Әбдірахманова Тұрсынхан (1984), Снегин Дмитрий (1984), Мүсірепов Ғабит (1984), Мұстафин Ғабиден (1984), Әбішев Әлжаппар (1985), Тәжібаев Әбділдә (1985), Нұрпейісов Әбдіжәміл (1985), Молдағалиев Жұбан (1985), Бекхожин Қалижан (1986), Ерғалиев Хамит (1986), Хакімжанова Мариям (1986), Әбілев Дихан (1987), Сәмәди Зия (1987), Сәрсенбаев Әбу (1987), Зверев Максим (1987), Қаратаев Мұхамеджан (1987), Нұршайықов  Әзілхан (1990), Мәуленов Сырбай (1990), Ахтанов Тахауи (1992), Сүлейменов Олжас (1992), Шаймерденов Сафуан (1992), Щеголихин Иван (1992), Әлімжанов Әнуар (1992), Кекілбаев Әбіш (1992), Қайырбеков Ғафу (1992), Мұртаза Шерхан (1992), Мұхамеджанов Қалтай (1992), Әлімбаев Мұзафар (1994), Қабдолов Зейнолла (1994), Симашко Морис (1995), Мырза Әлі Қадыр (1995), Молдағалиев Тұманбай (1995), Бақбергенов Сәуірбек (1996), Шаханов Мұхтар (1996), Шаңғытбаев Қуандық (1996), Оңғарсынова Фариза (1996), Жүнісов Сәкен (1996), Мағауин Мұхтар (1996), Жұмаділов Қабдеш (1998), Төлен Әбдік (2023), Смағұл Елубай (2023), Бексұлтан Нұржекеұлы (2023), Софы Сматаев (2023), Ахметжан Аширов (2023), Темірхан Медетбек (2024), Валерий Михайлов (2024), Исрайыл Сапарбай (2024).

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның құрметті атақтары
Санат:Қазақстан әдебиеті
Санат:Қазақстан халық жазушылары
Санат:Әдебиеттегі құрметті атақтар
Көкөніс бұршағы

**Көкөніс бұршағы (бұршақ)**. Барлық жерде өсіріледі. Бұршақ ортасында дәні бар, екі жарма қабықтан тұратын жеміс. Бұршақты асқа пісіп жетілмеген кезінде пайдаланады. Бұл кезде дәмі тәттірек, жемісі шырынды, жарма қабығы мен дәні жұмсақ келеді. Көк бұршақтың құрамында: углевод, белок, клетчатка, В1, В2, РР, С витаминдері, каротин және минерал тұздар бар. Әбден піскенде бүрін ақтық жарма қабығы қатайып кетеді. Оның ішкі жағында пергамент ік жұқа қабықтар ал дәннің құрамындағы қант крахмалға айналады. Көк бұршақты сорпаға, салатқа, гарнирге қолданады, сондай-ақ көк бұршақтың жеке өзінен Де тағам жасайды (майға ніскен), консерв ілейді. Піскен бұршақ дәндерін жарма ретінде сорпаға пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Санат:Тұрмыс
Кәдір Ибрагимов

**Ибрагимов Кәдір** (1908, Алматы облысы Ақсу ауданы Арасан ауылы - 1949) - ақын. 

* Орта дәрежелі білім алып, ұзақ жылдар мектепте мұғалім болған. 
* Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 
## Шығармалары
* "Жастар әні"
* "Мектебім"
* "Бөбек"
* "Домбыра"
* "Ілиясқа"
* "Тың дала"
* "Шолпан"
* "Қора"
* "Ақсуым"
* "Арасан"
* "Сауыншы қарындас" әндері, оларға лайықтап шығарған өлең мәтіндері ел арасына кең тараған.

## Дереккөздер


Санат:1908 жылы туғандар
Санат:Ақсу ауданында туғандар
Санат:1949 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Мінуар Әкімханов

**Мінуар Әкімханов** (17.10.1943) - ақын.

Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан.

ҚазҰУ-ды бітірген. 1970 - 95 ж. Алматы облысы Райымбек ауданындағы "Хан тәңірі" (бұрынғы "Солтүстік шекара") газетінде тіл­ші, бөлім меңгерушісі, 1996 - 97 ж. "Санат" баспасында редакторлық қызмет атқарды. 1998 жылдан "Қазақ елі" газетінде бөлім меңгерушісі болып қызмет істейді. "Тұңғыш" (1978), "Шалқия" (1981), "Жырға сапар" (1984), "Жалғыз арша" (1998), "Айғайтас" (2004) өлең кітаптары жарық көрген. Әдебиеттің әр алуан мәселелері жайында жазған "Жер басып жүргеніңнің өзі - ырыздық" және "Айтып өлген ақында арман бар ма?" атты сыр-сұхбаты сыншы-ғалым З.Серікқалиұлының "Алтын жамбы" (2003) атты кітабына енген.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан ақындары
Биологиялық енжар заттек

**Биологиялық енжар заттек** (Биокосное вещество) — бір мезгілде тірі организмдер мен өлі процестерден түзіліп, тірі және өлі заттектердің занды түрдегі құрылымы болып табылатын заттектер.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Бұрыш (дәм)

**Бұрыш (дәм, татымдық)** . Ас пісіруге қара, ақ, хош иісті қалампыр бұрышы және қызыл бұрыш (ұнтақталған) қолданылады.
* *[[қара бұрыш|Қара және ақ бұрыш]]* — бұрыш тұқымдас тропиктік өсімдіктердің кептірілген жемісі. Қара бұрыш алу үшін жемісті піспеген кезінде ағаш басынан алып кептіреді, ал ақ бұрыш алу үшін жемісті толық піскен кезінде ғана алады. Қара және ақ бұрыш бір-бірінен тек түрі жағынан ғана емес, ащылығы, иісінің өткірлік және дәмділігі жағынан да өзгеше болып келеді: қара бұрыштық дәмі ащы, өте өткір хош иісі бар. Тағам дайындағанда оның жемісін бүтіндей немесе ұнтақталған түрінде пайдалануға болады. Түйір бұрыш сұйық тағамдарға, көкөніс тұздаған кезде, соусқа, ет пен балық пісіргенде немесе бұқтырғанда т. б. пайдаланылады. Бұрышты тамақ дайын болуға жақындаған кезде салу керек. Өйткені көп қайнаған бұрыш қышқылтым дәм береді. Тұздық, фарш дайындауға ұнтақталған қара және ақ бұрыш пайдаланған жөн.
* *Хош иісті қалампыр бұрышы* — мирта тұқымдас тропикалық өсімдіктердің шала піскен жемісі. Сыртқы түрі қара бұрышқа ұқсас, ал түйірі ірі болып келеді. Сыртқы беті жылтыр, қарақоғыр түсті. Қалампыр бұрышты (түйір немесе ұнтақталған күйінде) тұздық ретінде, сұйық тамақтар дайындауға қолданады. Бұрыш беті мұқият жабылған ыдыста, құрғақ жерде жақсы сақталады.
* *Ащы бұршаққынды бұрыш (қызыл)* — алқа тұқымдас көкөніс өсімдіктерінің жемісі. Әсіресе көп тараған сорттары: Украинский, Горкий, Астрахань 147, Маргелан 330. Жіңішке және ұзын бұршақтары өте өткір хош иісімен, тәтті дәмділігімен ерекшеленеді. Қызыл бұрыш жемісін бүтін немесе ұнтақталған күйінде келтіреді. Оны сұйық тамаққа, бұқтырылған етке пайдаланады. Ұнтақталған бұршаққын,ы бұрышты қара бұрыш сияқты тұздық ретінде де қолданылады. Бұрыштық бұршағын құрғақ жерге іліп қойып, қыс бойы сақтауға болады.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Жұлдыз (журнал)

**"Жұлдыз"** — Қазақстанның республикалық әдеби журналы. 

"Шолпан" (1922), "Таң" (1924) журналдарының ізбасары саналады. Алғашқы саны 1928 жылы жарық көрген. Әр жылдары "Жаңа әдебиет" (1928 - 32), "Жыл құсы", "Әдебиет майданы" (1932 - 39), "Майдан" (1941 - 45), "Әдебиет және искусство" (1939 - 41; 1945 - 57) атауымен шығып тұрған. 1957 жылдан "Ж" деген атпен шығады. Жұрналдың қалыптасуына қазақ әдебиетінің классиктері Б.Майлин, I.Жансүгіров, М. Әуезов, С. Мұқанов көп еңбек сіңірді. Алғашқы редакторы - С. Сейфуллин. Журналға Ғ. Мүсірепов, 3.Қабдолов, Ә. Нұрпейісов, С. Мәуленов, Ш. Мұртаза, Б.Тілегенов, М. Мағауин әр жылдары бас редактор болған. Журналдың "проза", "поэзия", "Ислам тағылымы", "әдеби мұра", "зерде", "әдебиеттану", тағы басқа бөлімдерінде қазақ ақын-жазушыларының жаңа шығармалары, өнер туындылары, қазақ халқының тарихы мен мәдениетіне, өнері мен әдебиетіне қатысты мақалалар жарияланады. Қазақстан суретшілерінің шеберханасынан алынған суреттер жеке беттерде беріледі. 

Құрылтайшысы: "Қазақ газеттері" жабық акционерлік қоғамы.

## Тарихы
**«Майдан» (қазіргі «Жұлдыз»)** - Қазақстан жазушылар одағының әдеби және саяси-бүқаралық журналы. 
*1941-1945 жылы аралығында шығып тұрған.

Журнал Қ.Сатыбалдиевтің *«Абай жастық туралы»* (1945, № 2) деген мақаласында ақын өлеңдерінің жастар тәрбиесіндегі атқаратын қызметін талдап, Абайдың ерлікке, адалдыққа үндейтін, ел мүддесін қорғауға шақыратын тұжырымдарын алға тартады. Ал Н. Қ.Жұбанов, І.Кеңесбаев, Сауранбаевтың «Абайдың әлеуметтік көзқарасы» (осында) атты мақаласында ақынның қоғамдық құрылысқа қатысы, ел ішін жайлаған әлеуметтік теңсіздікке қарсы еткір сыны жан-жақты талқыланады. Ақынның әділеттілік, адамгершілік жолындағы Ұлымдыққа, зорлық-зомбылыққа, рулық-тайпалық қоғамға негізделген қанауға қарсы күресін ашып көрсетеді.

Журнал осы санында оқырмандарды ақынның бұрын жарияланбаған *«Домбыраға қол соқпа...», «Ойға түстім, толғандым...»*дегене екі өлеңімен таныстырды.
## Бас редакторлары
* Алғашқы редакторы — С.Сейфуллин.
* Ө.Тұрманжанов (1935—1937),
* М.Тиесов, Ғ.Мұстафин (1940—1948),
* Т.Ахтанов (1953—1954, 1971—1972),
* 3.Қабдолов (1954—1957),
* Ж.Молдағалиев (1958—1962),
* Ә.Нүрпейісов (1962—1964),
* С.Мәуленов (1964—1971),
* Ш.Мұртаза (1972—1975),
* Б.Тілегенов (1975—1988),
* М.Мағауин (1988—2006),
* Т.Медетбек (2006—2008),
* Ұ.Есдәулет (2008-20018)
* Ғ.Жайлыбай.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан журналдары
Санат:Қазақ тілді журналдар
Шайзада Байкенова

**Байкенова Шайзада Мұхамеджанқызы** (15.2.1951 жылы туған, Ақмола облысы Колутон станциясы) - баспагер, суретші, Қазақстан Дизайнерлер одағының мүшесі, баспа және полиграфия ісінің қайраткері (2004). Алматы көркемсурет училищесін (1975), Украина полиграфия институтын (1983) бітірген. "Жазушы" , "Қайнар", т.б. баспаларда көркемдеуші редактор, 1997 - 2001 жылдары баспахана директоры кызметтерін атқарған. 2001 жылдан Қазақстан Суретші-графикашылар қауымдастығының төрайымы, 2002 жылдан "Балалар әдебиеті" баспасының директоры. Бірнеше халықаралық және отандық кітап көрмелері жулдесінің иегері.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1951 жылы туғандар
Бердібек Құржайықұлы

**Бердібек Құржайықұлы**(1940 жылы туған, ҚХР, ШҮАР, Алтай аймағы, Жеменей ауданы) ақын. Өлеңдері жергілікті баспасөзде 1959 жылдан жарияланып келеді.
## Шығармалары
Күре тамыр, Ү, 1992; Қызыл таңба, Ү, 1997.
## Дереккөздер
Изиз Изимов

**Изиз Изимов** (09.01.1929, Алматы облысы Ұйғыр ауданы Ават ауылы - 1995) - ақын. 

ҚазҰПУ-ды бітірген (1952). 1952 - 57 жылдары "Йеңи һаят" редакциясының меңгерушісі, аға редакторы, кейін Шелек ауданы газетінің жауапты хатшысы қызметтерін атқарған. 1958 жылдан педагогикалық жұмысқа ауысып, Алматы облысы Шелек ауданы Байсейіт ауылындағы орта мектепте мұғалім болған. Оның көптеген өлеңдері 1953 жылы шығарылған ұйғыр ақындарының "Өлеңдер" жинағына енген. Өлеңдері орыс және қазақ тілдеріне аударылған. "Тау бөктерінде" (1963), "Ауыл әуендері" (1970), "Көмекшілер" (1974), т.б. жинақтары шықты. Ол орыс қаламгерлері А.С. Пушкиннің "Полтава", А.Н. Некрасовтың "Темір жол" поэмаларын, А.Гайдардың "Тимур және оның командасы" повесін (С.Мансуровпен бірге), қазақ жазушылары М.О. Әуезовтің "Абай жолы" роман-эпопеясын, С.Мұқановтың "Ботагөз" романын (Асамдиновпен бірге), татар ақыны М.Гафуридің таңдамалы өлеңдерін ұйғыр тіліне аударған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Шаңсорғыш

нобай
Шаңсорғыштық жұмыс істейтін негізгі бөлігі— ауа сорғыш агрегат (коллекторлы электр двигательден жетегі бар желдеткіш) болып табылады. Ол агрегат желдеткіш тудыратын ауа ағынының көмегімен ауаны ішке сорып алады. Шаңсорғыш, бұлардың сыртында, бірнеше қондырғысы бар кеңірдек тәріздес иілгіш штангімен жабдықталады. Шаңсорғыштың едендік (еден бойымен қозғайтын), қолға ұстап жүретін, автомобиль тазалайтын және щетка-шаңсорғыш (электр
щетка) сияқты түрлері шығарылады. Едендік шаңсорғыштың тура соратын және құйындата соратын түрлері кең тараған. Тура соратын шаңсорғыш (мыс., «Чайка», «Ракета») шаңды ұсақ қоқымды щетка-қондырғы мен шланг арқылы ауамен бірге сорып алады да, мата сүзгіге жинайды. Тазарған ауа электр двигателін айналып өтеді де, бағытын өзгертпестен желдеткіш пен артқы саңылауы арқылы сыртқа шығады. Құйындата соратын шақырғышта («Вихрь», «Буран», «Урал» т. б.) ауа электр двигателінің төменгі бөлігін айналып өткен кезде қоқым мен шаң-тозаңның ірілерінен, ал мата сүзгіде ұсақ бөлшектерінен арылып, желдеткіш арқылы тысқа шығады. Қолға ұстап жүретін шаңсорғыш әдетте шаңтозаңды тура сорады. Мөлшері, массасы және қуаты жағынан едендік щаңсорғышпен салыстырғанда шағын әрі қондырғысының саны шектеулі болады. Автомобиль тазалауға арналған «Вихрь-авто» және «Шмель-авто» шаңсорғыштары қол шаңсорғышына ұқсас, негізінен жеңіл автомобильдердің сал оны және жүк салғышын тазалауға арналады. Ол автомобиль аккумуляторына қосу арқылы (кернеуі 12 В) жұмыс істейді. Конструкциясына байланысты шаңсорғышқа сүзгі ретінде мата жөне шибарқыт пайдаланылады. Әр пайдаланған сайын сүзгіні шаң-тозаңнан тазартып отыру керек. Шибарқыт сүзгіні жууға болмайды. Сүзгінің электр двигателіне қараған жағының таза болуын қадағалап отыру қажет, әйтпесе, оның шақы жұмыс кезінде бөлмені басып кетуі мүмкін. «Чайка—8», «Аудра», «Урал» шаңсорғыштарында бір рет пайдаланылатын ауыстырмалы қағаз сүзгілер болады. Бөлмені, мебельді, киімді тазалан болғаннан кейін қағаз сүзгіш жаңасымен ауыстырт салады. Қағаз сүзгі пайдалануға ыңғайлы әрі гигиеналық жағынан таза болады. Шаңсорғышты ұзақ пайдаланғанда электр двигателін салқындату үшін 1 сағат сайын 10 минутқа үзіліс жасау керек. Бұл кезде электр желісінен ажыратпаса да болады. 250—300 сағат жұмыс істегеннен кейін шаңсорғыштың көмір щеткалары толығымен істен шығады, оны жаңасымен алмастыру (бір мезгілде электр двигателі якорының коллекторын бензинге матырылған шүберекпен сүртіп шығу) керек. Щетканы алмастыру, коллекторды сүрту әркімнің қолынан келеді, ал күрделі конструкңиялы шаңсорғышты шеберханаға апарған тиімді. Шланг ішінде қоқым жиі тұрып қалады. Пайдалану алдында оны жел айдайтын тесікке қосып тексеру қажет. Оның ішіндегі қоқым бөлмені ластамас үшін шлангінің келесі ұшын шаң сорғыштың сору тесігіне кигізу қажет. Едендік және қолшаңсорғыштары кернеуі 220 В айнымалы тоқ желісінен қоректенеді; тұтыну қуаты 140—600 Вт. Орынды аз алу үшін (әсіресе, шағын пәтерде) оның қоранын «Урал» және «Электросила» шаңсорғыштары сияқты үй ішіндегі жұмсақ мебель тәріздес етіп жасайды.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыстық техника
Биологиялық қорғаныш рең

thumb|right|200px|
thumb|right|200px|
**Биологиялық қорғаныш рең** (Биологическая защитная окраска) — организмдердің кейбір түрлік дарақтарының өзін-өзі қорғау үшін жеуге жарамсыз, улы болып көрінетіндей әр алуан алдамшы реңдерге (түстерге) боялуы. Реңдері бірден көзге түсетін, есте сақталып қалатындай өте ашық, түрлі түсті айқын бояулы. Мысалы, ханқыз қоңызына (қызыл, сары, қоңыр, күрең қызыл, айқын жолақты, т.б.) улы, ащы, сары түсті күйдіргіш сұйықтық бөлетіндіктен құстар еш уақытта жоламайды. Абайсызда құс балапаны бұл қоңызды шоқып қойсы, енді қайтып жақындамайды. Өлексе қоңыз жағымсыз иісті күйдіргіш сұйықтық бөледі, қоңыздың реңі өте айқын қызыл, қара жолақты.

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Мимикрия

Санат:Эволюциялық биология
Шөкшеұлы Байқадам

**Шөкшеұлы Байқадам Бабықов** (1692, Шығыс Қазақстан облысы, Ұлан ауданы Сібе өзінің бойы - 1779, сонда) - ақын. *"Өмір туралы", "Бұл дүние", "Келіндерге", "Тілеуберліге", "Әлиханға", "Насихат өлең", "Не жаман", "Болғанда асыл-асыл, жақсы-жақсы", "Кәрілік", "Қылдың ғой қайран сексен калжыратып"*, т.б. шығармалары бар. Байқадам шығармалары бұрын еш жерде жарияланбаған. Е.Аянбайұлы, К.Байғұттыұлы жинаған өлең, толғаулары, айтыстары Орталық ғылым кітапхана қорында сақтаулы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Аманжол Әлжанов

**Аманжол Әлжанов** (1902, Ақмола облысы Ерейментау ауданы Елтай ауылы - 1981, Павлодар қаласы) - ақын. 

Арғын тайпасы Қанжығалы руынан шыққан.

"Жер бөлісі", "Конфиске", "Байдың келініне", "Екпінді мен жалкаудың айтысы" деген өлеңдерінің авто­ры. 2-дүниежүзілік соғысы жылдары Жезқазғанда жұмысшы болған. Көркемөнерпаздар үйірмесіне басшылық еткен, патриоттық өлең жырлар шығарып айтты. Соғыстан кейінгі жылдары ақындар айтысына қатысты. Бекболат Меркемелиденовпен (1958), Таубай Қирабаевпен (1961), Боламан Қожабаевпен (1962), Желеу Жақыповпен (1965), Темірболат Байділдинмен (1966) айтысты. "Құдіретті елім бар", "Елу жылда ел жаңа", "Ұлы жеңіс", "Сәкеңді еске алу", "Әл-Фараби жерінде", "Сабан той" т.б. өлең-жырлары "тың өлкесі", "қызыл ту" газет­терінде жарияланды.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Жүніс Жұмабаев

**Жұмабаев Жүніс** (1914 жылы туған, Қызылорда облысы Тереңөзек аудандыда - 1971, сонда) - ақын. Жұмабаев өлеңді ауызша да, жазып та шығарган. 1963 жылы Қызылорда қаласында өткен ақындардың областық айтысына қатысқан. "Туған жер", "Анама", "Көктем", "Қарақұм суреттері", "Қорға мен сауысқан" өлеңдері "Пернедегі термелер" (1965) жинағында жарияланған.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Юрий Евгеньевич Ильяшенко

**Юрий Евгеньевич Ильяшенко** (28.07.1924, Ресей, Мәскеу қаласы - 1997) - жазушы, аудармашы. 1947 жылы Қазақстанға көшіп келген. Жамбыл және Шығыс Қазақстан облысы газеттерінде, республикалық радиода, "Простор", "Партийная жизнь Казахстана" журналдарында қызмет атқарған. Қазақ жазушыларының бірқатар шығармаларын орыс тіліне аударған.

**Юрий  Ильяшенко**(1924-1997) - 28 шіддеде Мәскеу қаласында туған. Мәскеу заң институтын бітірген. Соғыстың алғашқы жылдары Ішкі істер халкоматы әскерінің атқыштар батальонына өз еркімен барған. 1942 жылдан қорғаныс зауытында бақылаушы мастер, инженер-сынақшы болып істеген. 1947 жылы Қазақстанға көшіп келген. Жамбыл және Шығыс Қазақстан облыстық газеттерінде, республикалық радиода, «Простор», «Партийная жизнь Казахстана» журналдарында әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі болып істеді.

Алғашқы очеркі 1957 жылы «Простор» журналында басылды.

Қазақ жазушыларының бірқатар шығармаларын орыс тілше аударған. Екі мәрте Кеңес Одағының Батыры Т.Бигелдиновтың «ИЛ» атакует» және «305 рейдов» деген кеңінен мәлім майдандық естелік-тері әдеби жазбасының авторы.
Бірнеше медальмен марапатталған.

## Шығармалары
*Сильные, ловкие, смелые. Очерки. А., ҚМ КӨБ. 1958;
*Хроника села Солдатва. Докумен-тальная повесть. Политиздат. 1960;
*Завидная профессия. Очерки. А., ҚМ КӨБ, 1962;
*Крутые ступени. Повесть. А., «Қазақстан», 1964;
*«ИЛ» атакует. Воспоминания. А., «Жазушы», 1965;
*305 рейдов. Воспоминания. А., «Жазушы», 1967.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Мәскеу қаласы
Санат:1924 жылы туғандар
Әсия Әйіпқызы Беркенова

**Әсия Әйіпқызы Бергенова** (1950 жылы 22 сәуірде Қостанай облысы Әулиекөл ауданында туған) — айтыс ақыны. Қазақстанның халық ақыны (1990). Қостанай қаласының құрметті азаматы (2016). Қазақстан Мәдениет және Білім саласының Үздігі.

## Толығырақ
* Әсия Әйіпқызы Бергенова 1950 жылы 22 сәуірде Қостанай облысы Әулиекөл ауданы Нарынқолда дүниеге келген.
* 1972 жылы Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университетін (бұрынғы Қазақ қыздар педагогикалық институты) бітірген. Жоғарғы білімді педагог.
* 1972 - 1997 жылдары Наурызым, Әулиекөл аудандарында мектепте мұғалім болып жүмыс істеген. 
* Қостанай қаласындағы Мемлекеттік тілді жеделдете үйрету орталығында қызмет істеген.
* Қазіргі таңда А. Байтұрсынов атындағы Қостанай мемлекеттік университетіндегі «Өнер» студиясына жетекшілік етеді.
* 1980 жылдардан бастап айтыс өнерінде.

## Шығармашылығы
* Әсия Әйіпқызы айтысқа өткен ғасырдың 80-ші жылдарынан қатысып келеді. 
* 1982-1983 жылдарда Қостанай облыстық ақындар айтысында
* Алматыда 1984 жылы өткен Кенен Әзірбаевтың 100 жылдығына арналған республикалық айтыста бірінші орынды жеңіп алған ол, бұдан кейінгі жылдарда талай мәрте республикалық айтыстардың жеңімпазы болды. Әсіресе, Абылай ханның 280 жылдығы, әнші Мұхиттың 150 жылдығы, Қажымұқан палуанның 120 жылдығы, Шақшақұлы Жәнібек батырдың 300 жылдығы тойларында оның айтыстағы дара таланты жарқырай көрінді, «Жарасым» атты қыз-жігіттер айтысында Сара атындағы жүлденің иегері атанды.
* Монғолия, Қытай, Өзбекстан, Қарақалпақстан, Ресей және Қазақстан ақындарының арасында өткен халықаралық айтыстың жүлдегері Әсия – Қостанай өңірінде Омар Шипиннен кейін Халық ақыны атағын алған дүлдүл ақын. Қазіргі уақытта Әсия Беркенованың есімі бүкіл жыр сүйер қауымға ғана танылып қоймай, елімізден тыс жерде тұратын қазақтарға да белгілі болып отыр.

## Марапаттары
* Қазақ КСР Халық ағатру ісінің үздігі
* 1990 жылы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің жарлығымен Қазақстанның халық ақыны құрметті атағымен марапатталған
* Қазақстан Республикасының Мәдениет саласының үздігі (құрметті атағы)
* Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері атағының иегері
* 2016 жылы Қазақстан Республикасы тәуелсіздігіне 25 жыл медалі
* 2016 жылы Қостанай қаласының құрметті азаматы құрметті атағымен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Айтыс ақындары
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан халық ақындары
Санат:Қазақстан мәдениет саласының үздіктері
Санат:Қазақстан білім беру ісінің құрметті қызметкерлері
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Рахым Байқошқаров

**Рахым Байқошқаров**  - (1876 Ақмола облысы Есіл ауданында - 1956, сонда) - ақын. Өлеңдері 20 ғасырдың 30-жылдарынан бастап ауданы, облысы газеттерде жарияланып тұрған ("Тойға тарту", "Батырларға жаңа жылдық сәлем", "Социалистік Еңбек Ерлері" т.б.). Өлеңдері "Пернедегі термелер" жинағына енген (1965).
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Биологиялық мамандандыру

**Биологиялық мамандандыру** (*Биологическая специализация*) — жеке бейімделу, организмнің тіршілік етудің өте ерекше тар жағдайына бейімделуі (мысалы, ішек паразиттерін Биологиялық мамандандыру, кейбір тропиктік өсімдіктерді жарғанаттармен тозандандыруды Биологиялық мамандандыру, т.б.).

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Абақан кете Аманжол

**Абақан кете Аманжол** (1846, бұрынғы Сырдария облысы Қазалы уезіне карасты Аққыр болысы - 1916, қазіргі Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы, Қуаңдария ауылы) - ақын.

## Шығармалары
* "Сұлу жар ішпей-жемей көңілге тоқ"

* "Сөз сөйлейін"

* "Ата жолын білейік" атты өлеңдері 

* "Ырысты қыз бен 16 ақынның жұмбақ айтысы" атты шығармалары сақталған.

## Дереккөздер

Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Қазалы ауданында туғандар
Санат:1916 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қармақшы ауданында қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ақындары
Биологиялық мәдениет

**Биологиялық мәдениет** (*Биологическая культура*) — кейбір ғылыми практикалық немесе ағартушылық мақсаттар үшін эксперимент жағдайында алынған организмдер тобы.

## Тағы қараңыз
* Мәдениет

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Бестармақ

**Бестармақ** - қазақ поэзиясында қолданылатын шумақ өрнегі. 

Соңғы тармақ келесі шумақтардағы сәйкес тармақпен үйқасып отырады. М.Мақатаев, Т.Айбергенов, т.б. ақындар бастармақты он бір буынды өлеңде шебер қолданған.

## Дереккөздер
Вафли пісіргіш

thumb|Заманауи вафли пісіргіш
**Вафли пісіргіш** — үйде вафли пісіруге арналған ыдыс. Шарнирмен біріктірілген, сыртқы жағынан қаптамалармен жабылған, екі жарты қалыптан тұрады. Әрбір жарты қалып қуаты 400 Вт электрлі қыздырғыш элементпен қыздырылады.

## Дереккөздер

Санат:Үй тұрмысы
Санат:Тұрмыс
Мүбарак Ісләмұлы Әлиханов

**Мүбарак Ісләмұлы Әлиханов** (шамамен 1884, Семей облысы  Өскемен уезі Себе болысы — 1929, Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы) —қазақ байы, болыс, шежіреші.

Найман тайпасының Саржомарт руынан шыққан. Арғы атасы Тілеуберді Қозыбайұлы Көкпекті округінің аға сұлтаны болған. Бергі атасы Әлихан мен әкесі Ісләм көп жылдар бойы Саржомарт, Себе болысын билеген. Әлиханов жасында орысша сауат ашқан. Ол Тоқтамыс хан жаздырған қазақ шежірелерін жинастырып, “Мүбарак шежіресі” деген атпен құрастырып сақтаған. Әлиханов Қазақстандағы ірі байлардың қатарында отбасымен Қырғызстанға жер аударылды (1928). 1929 жылы еліне жасырын оралып, туған жерінде қайтыс болды. Ұрпақтары Қырғызстанда тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ байлары
Нүркей Қалжанов

**Нүркей Қалжанов ** (1899, бұрынғы Ақмола уезі, Сарытерек болысының 7-ауылы – өлген жылы белгісіз) - ақын. Уездік, губерниялық  мекемелерде қызмет істеп, кейін ауылда есеп-қисап жұмыстарын атқарған. Өлеңді ауыз- екі айтып та, жазып та шығарған. Ел өмірінің жаңалығын жырлаған шығармалары жергілікті газеттерде жарияланып тұрған. Толғау-термелері "Еңбек күйі" (1972), "Шұғыла" (1977) жинақтарында жарияланған.
## Дереккөздер
Абат батыр

**Абат батыр** — «Қырымның қырық батыры» топтамасына енетін эпостық жыр. 

1941 жылы Мұрын жыраудан жазылып алынған. Жыр Батыс Қазақстан өңірінде кеңінен тараған. Жыр ел аузында аңыз, әңгіме түрінде сақталған. Асан қайғының ұлы Абат батырдың елінің бостандығы, тәуелсіздігі үшін соғысы, жекпе-жек шайқаста қарсыласы Қайбар батырды өлтіруі жайында суреттеледі. Жыр толық сақталмаған, бұрын еш жерде жарияланбаған.

Ауыз әдебиеті үлгілерін жинаушы Асайын Хангелдіұлы үзік-үзік күйінде қағазға түсірген нұсқасы Қазақстан Республикасының Орталық ғылыми кітапханасының қорында сақтаулы (830 п.).

## Дереккөздер

Санат:Қазақ жырлары
Санат:Қырымның қырық батыры
Санат:Жырлар
Биологиялық мониторинг

**Биологиялық мониторинг** (**Биологический мониторинг**) — 
# Биологиялық нысандарды бақылау (түрлер саны, олардың жағдайлары, кездейсоқ түрлердің пайда болуы және т.б. 
# Биокөрсеткіштер арқылы бақылау арнайы биосфералық қорықтарда жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Ирония

**Ирония** ( - келемеж,кекесін) - адамға зат пен құбылысқа сырттай жақсы баға берсе де, ішкі мағынасы қарсы келіп, келекеге айналдыратын құбылту (троп) құралы, болмысты жоққа шығарудың бір түрі. Иронияға астарлы сықақ, іштей мазақ жатады (мысалы, қара кісіні "аппағым", пұшық адамды "қоңқағым" деу). Ирония 18 ғасырдың аяғында барынша дамыды. Еуропада - Вольтер, Г.Гейне, Ф.Франс, Б.Шоу, Ресейде Н.В. Гоголь, М.Е. Салтыков-Щедрин, В.В. Маяковский, А.Т. Твардовский, т.б. шығармаларында кеңінен қолданылды. Ирония қазақ әдебиетінде де көп кездеседі. Мысалы, "Айман-Шолпан" жырында Айманның Әлібекті, "Біржан - Сара" айтысында Сараның Жиенқұлды "Мақтауы". Абай иронияны әлеуметтік өмірдегі кемшіліктерді мінеп, шенеуге арнады ("Болыс болдым мінеки", "Қайтсе жеңіл болады жұрт билемек", т.б.). С.Дөнентаев, С.Торайғыров, А.Тоқмағамбетов, О.Әубәкіров, Ш.Смаханұлы, Ғ.Қабышев, С.Адамбеков, т.б. Иронияға толы көптеген шығармалар жазды. М.Әуезовтің, Ғ.Мүсіреповтің, Ғ.Мұстафиннің прозалық туындыларында ирония молынан кездеседі.

**Ирония** — риторикалық тәсіл, көп мағыналы металогиканың түрі. Мақсаты - сұхбаттасқан адамның әңгімесін жоққа
шығару, теріс айналдыру. Мұндай жағдайда әңгіме мен оның
астары сәйкес келмейді. Ирония сөйлемнің логикалық мағынасын өзгертеді және тілден тыс тірлікке де берекесіздік әкеледі, сондықтан ежелден бері ирония өмір сүрудің амалы ретінде пайымдалады. Аристотель "Үлкен этика" деген еңбегінде жорта сөйлеуші өзіндегі барды аз ғып көрсетіп, білген нәрсесін аитпайды дейді. Жорта сөйлеушінің үлгісі ретінде Сократты атауға болады. Ол өзін жорта төмендетіп, жүрттың басын айналдыратын еді, сөйтсе де, оның әңгімелерінде өз-өзін төмендеткен ұсқынсыздықпен қатар Құдайға тән мазмұн болатын. Кьеркегордың айтуынша, сократтық ирония дегеніміз - дағдылы өмір тәртібін жоқққа шығару, себебі ол өзінің идеясына сәйкес емес.
## Дереккөздер


Санат:Әзіл-сықақ
Санат:Эстетика
Әлімқұлов Қалдыбек

**Әлімқұлов Қалдыбек** (1928, Шымкент облысы, Келес ауданы, Абай ауылы - 1982) - ақын. Ел аузындағы қиссажырларды Майлықожаның, Нұралының, Молда Мұсаның өлең-термелерін домбыраға, гармонға қосылып айтып, өзі де өлең шығарған. Өлең-жырлары облысы, аудандық газеттерде жарияланып тұрған. Көп жылдан қызыл отау, автоклуб меңгерушісі болып қызмет еткен. Өмірінің соңғы жылдары аудандық тұрмыс қажетін өтеу мекемесінде қызмет істеген. 1964 жылы Шымкентте облысаралық, 1972 жылы Алматыда республикалық айтыстарға, 1976 жылы Ұзынағашта өткен Жетісу ақындарының айтысына қатысқан. Надежда Лушниковамен айтысы деректі фильмге ("Айтыс" режиссері Т.Дүйсенбаев, 1964) түсірілді. Асылқұл Бұрбаевпен айтысы "Жамбыл және қазіргі халық поэзиясы" (1975) жинағында жарияланды.
## Дереккөздер
Тәшібай Әлмұхамбетов

**Тәшібай Әлмұхамбетов** (15.9.1910, Қостанай облысы Қамышин ауданы "Бестау" кеңшар, - 2.12.1943, Қазан қаласы) - ақын.  Даярлық курсын бітірген (1938). 1932 - 41 ж. Қарсақбай, Жезқазған, Семей қаласында мұғалімдік қызмет атқарған. Алғашкы өлең, әңгіме, очерктері "Қызыл кенші" (Жезқазған), "Екпінді" (Семей), "Қазақ әдебиеті", "Лениншіл жас" (қазіргі "Жас алаш") газеттерінде, "Әдебиет майданы" (қазіргі "Жұлдыз") журналында жария­ланған. "Он алтыншы жыл" (1940), "Тарту" (1940), "Жыр аманаты" (1978) жинақтары жарық көрген. 1941 - 43 ж. "Отан", "Отан үшін", "Қарағай", "Жігітті мақтап не керек", т.б. өлеңдері жауынгерлер ара­сына кең тараған.
нобай
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Қарағанды облысы
Нұрахмет Исин

**Нұрахмет Исин** (1928 жылы туған Қарағанды облысы Нұра ауданы) - ақын. Қарағанды көмір бассейнінің шахтасында шахтер болып жұмыс істеген. Өлеңдері "Қарағанды жұмысшыларының әңгіме-жырлары" (1960), "Ленин деп халық жырлайды" (1969) жинақтарында жарияланған.
## Дереккөздер
Аяз Бетбаев

**Аяз Бетбаев** (1942 жылы туған, Жамбыл облысы Шу ауданы Алга ауылы — 8 сәуір, 2018 жыл) ақын, әнші, Қазақстанның еңбегі сіңген мәдениет қызметкері. Термеші, композитор
## Өмірбаяны
Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.
1970 жылдан Шу ауданы мәдениет бөлімінде автоклуб меңгерушісі болып жұмыс істеген. "Ақ қайың", "Сағыныш", "Махаббат жұлдызы", "Жүлынған гүл" әндері кең тараған. "Жетісу әуендері" күйлер жинағы, "Шу толқындары" кітабы жарық көрген. Мәскеуде өткен 2-ші Бүкілодақтық халық шығармашылығы фестивалінің лауреаты.

## Дереккөздер

## Басқа да фактілер
*Айтыскер ақын Әзімбек Жанқұлиев (1962-2003) Аяз Бетбаевтың шәкірттерінің бірі.
## Cыртқы сілтемелер
Аяз Бетбаевтың ең жаңа әні

Санат:1942 жылы туғандар
Санат:2018 жылы қайтыс болғандар
Санат:8 сәуірде қайтыс болғандар
Санат:Шу ауданында туғандар
Санат:Термешілер
Санат:Ақындар
Мәлік Әлмұратов

**Мәлік Әлмұратов** (1907, Ақтөбе облысы Комсомол ауданы) - ақын, ауыз әдебиетінің нұсқаларын жинаушы. Оқу-ағарту мекемелерінде аудандық ха­лық театрында қызмет істеген. Шығармалары жергілікті газеттерде жарияланған. "Ақбикеш" дастаны, "Қазақстанның 25 жылдығына", "Жеңіс күніне", "Мақтанам", т.б. толғау-жырлары бар.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сағынгерей Зұлхаұлы Байменов

**Сағынгерей Зұлхаұлы Байменов** - (15.2.1947 жылы туған, Астрахан облысы Володар ауданы Мултан селосы) - ақын, аудармашы. Мәскеу полиграфиялық институтін бітірген (1975).

*1965 - 69 жылы мектепте мұғалім.
*1968 - 72 жылы Батыс Сібір, Кавказда әскери тілші. 
*1972 - 74 Қарағанды телерадио редакторы. 
*1974 - 82 жылы "Ленинск смена" (қазіргі "Экспресс" газетінде әдеби қызметкер, бас меңгерушісі, редактордың орынбасары.
*1982 - 84 жылы "Қазақстан" баспасының бас редакторының орынбасары, бас редакторы, 
*1984 - 88 жылы Қазақстан Компартиясы ОК-нің нұсқаушысы, 
*1988 - 90 жылы "Ғылым" баспасының бас редакторы, 1990 - 2003 ж. "Ғылым" баспа-полиграфия бірлестігінің бас редакторы, директоры, қызметтерін атқарған. директоры. Онға жуық жыр жинақтары жарық көрген. Шалкиіз жыраудың жырларын, Ғ.Мустафин мен С.Имашевтің публицистик. шығармаларын орыс тіліне аударған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1947 жылы туғандар