open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Макензи өзені

[thumb|right|'''Макензи өзеніндегі''' [Когар дамбасы]]

 
**Макензи** — Канаданың солүстік-батысындағы өзен. Бастауын Үлкен Еріксіздер көлінен алады. Макензи ойпатымен ағып, Солтүстік Мұзды Мұхиттағы Бофорт теңізіне құяды. Ұзындығы 1770 км, Пис-Ривер өзенімен қоса 4250 км. Алабының ауданы (Еріксіздер, Пис-Ривер, Атабаска өзендер жүйелерін қосқанда) 1804 км². Ірі салалары — Лиард, Пис. Қар және жаңбыр суымен толығады. Орташа су ағымы 11 мың м³/с. Қазаннан мамырға дейін мұз құрсанып жатады. Кеме жолының ұзындығы 2200 км. Макензи жағалауындағы ірі елді мекендер: Форт-Провиденс, Форт-Симпсон, Аклавик. Өзен шотландтық көпес А.Макензи есімімен  аталады.



## Дереккөздер


Санат:Канада өзендері
Оразақ

**Оразақ** (шамамен 1700–1780) — қарақалпақ батыры, әрі биі. Оразақ қарақалпақ халқының жеке ел болып қалыптасуында, көршілес қазақ, өзбек және Ресеймен қарым-қатынас жасауда көрнекті рөл атқарған. Әбілқайыр ханмен бір мезгілде Ресейге бодан болуды қалап, орыс елшісі М.Тевкелев арқылы келіссөз жүргізген. 1731 жылы қараша айында Ресей патшасына жазған хатында **“Мен қарақалпақ старшинасы Оразақ батыр қолымды қойып, мөрімді бастым”**, - дейді. 1731 жылы 9 желтоқсанда Қарақалпақ ордасынан Қайыпхан және бас мүфти Мұрат шейх бастаған елшілер М.Тевкелевпен сөйлесуге жіберілді. Ол 1732 жылы 10 ақпанда М.Тевкелевке Хиуа ханымен ұрыс жүргізіп жатқанын хабарлап, одан көмектесуін сұраған. 

1741 жылы поручик Гладышев Сыр бойындағы “Адам-ата” маңында Қарақалпақтың үш белгілі биімен кездескенін және соның бірі Оразақ екенін естелігінде жазған. Ал ағылшын саудагері Гок 1742 жылдың 1 тамызында Оразақ батырдың көмегіне сүйеніп, қамқорлығын көргенін айтады.

## Тағы қараңыз
*Оразақ (ауыл)

## Дереккөздер

Санат:Тарих
Сальмонеллез

thumb|right|200px
**Сальмонеллез** — жұқпалы ішек ауруы. Аурудың қоздырғышы — сальмонелла туысына жататын таяқшалы бактериялар. Бұл бактерияларды алғаш рет 1885 ж. Америка ғалымдары Дж.Смит пен Д.Е. Сальмон обамен ауырған шошқалардан тапқан. Қазіргі кезде 2500-ден астам сальмонелла бактериясы бар. Сальмонеллалар сыртқы ортада қолайлы жағдай туса, көбейе береді. Олар суда 5, ет-шұжық, сары майда 4 айға, сүтте 20 күнге, ірімшікте 1 жылға дейін тіршілігін жоймайды. Малға беретін жемдерде 10 ай, топырақта 18 айға дейін сақталады. Сальмонеллар — негізінен көптеген жабайы және үй жануарларының ішек жолының қалыпты микрофлорасы. Адамдарға Сальмонеллез әр түрлі үй жануарлары мен құстардан жұғады. Ауру, әсіресе, нәрестелер мен қарт адамдарда ауыр өтеді. Ауруды лаб-да арнайы бактериол. (қан, нәжіс, құсық қалдығы, т.б. алынады) және серол. әдіспен (Видаль реакциясы, т.б.) анықтайды. Емі: асқазанды жедел жуып-шаяды, дененің улануын әлсірететін, жоғалтқан тұз-су балансын қалпына келтіретін әр түрлі сұйықтықтарды тамырға құю, витаминдер, бактериофагтар, антибиотиктер (левомицетин, циклофлоксацин, т.б.) қабылдау. Сальмонеллез бен күресу және оның алдын алу үшін сан.-гигиен., ветеринар. және індетке қарсы шаралар кешені жүргізіледі. 

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Биология
Иван Михайлович Ламонов

**ЛАМОНОВ Иван Михайлович** (1945 ж.т., Ақмола облысы. Макин ауданы Пушкино селосы) – техника ғылымының докторы (1996). 
## Өмірбаян
Ламонов Иван Павлодар индустриялық институтын (1973, қазіргі Павлодар мемлекеттік университеті) бітірген. «Целиноэнерго» бірлестігінде инженері, аға инжинер (1973–86), «Целиноэнергоремонт» директоры, Целиноград ауыл шаруашылығы институтында аға оқытушы (1992–95, қазіргі Астана аграрлық университеті), профессор (1997–98) қызметтерін атқарды. «Создание научных основ и разработка комплексов электротехнического оборудования для восстановления и упрочнения деталей в энергетике методом ионно-плазменной обработки» деген тақырыпта доктторлық диссертация қорғады. 
## Еңбектері
30-дан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монография, оқу құралдарының авторы, 2 патенті бар. 1995 ж. «Бирмингемнің алтын алауы» атты халықаралық сыйлыққа ие болды.
## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Ғалымдар
Вайнах

«**Вайнах**» – Батыс Қазақстан облыстық Шешен-ингуш ұлттық мәдени орталығы. 

1995 ж. ақпанда құрылған. Төрағасы – **Р.С. Магомадов**. Орталықтың мақсаты – облыстағы шешендер мен ингуштардың салт-дәстүрін дамытып, көмекке мұқтаж отбасыларына жәрдем жасау. Орталық қайырымдылық іс-шараларын ұйымдастырып, облыстағы балалар үйіне көмек көрсетіп тұрады. Басқа ұлттық-мәдени орталықтармен байланыс орнатып, ұлтаралық татулықты нығайта түсуге өз септігін тигізуде. Орталық мүшелері облыс пен Тараз қаласының қоғамдық өміріне белсене қатысуда.

## Дереккөздер


Санат:Вайнахтар
Санат:Батыс Қазақстан облысы қоғамдық ұйымдары
Тиксотропия

**Тиксотропия** (грек. thіxіs – жанасу және trope – бұрылыс, өзгеру) – механикалық әсер етуден бұзылған дисперсті жүйелердің алғашқы құрылысының қайта қалпына келу қабілеттілігі. Гелдерді, жағылмаларды (мазь), пасталарды, суспензияларды, т.б. коагуляциялы дисперсті қосылыстарды жеткілікті қарқынмен сілкігенде олар бастапқы қоюлық күйлерінен сұйықтық күйге ауысады. Ал мех. әсер тоқтағанда бастапқы қоюлық күйіне қайта ауысады. Қосылыстардың тиксотропты қайта пайда болуы – механикалық қайтымды изотерм. процесс. Осы процесс бірнеше рет қайталана алады. Тиксотропияның кең көлемді түсінігі – тұтқыр аққыш немесе пластик. жүйелер өздерінің физикалық табиғатына тәуелсіз өзгеруінің нәтижесінде бұрынғы қарқынды (анық) тұтқырлықтарының уақытша төмендеуі болады. Тиксотропия материалдары жағылмалар, гелдер, суспензиялар, пасталар алу технологиясында қолданылады.

## Дереккөздер
 

Санат:Гидроаэромеханика
Санат:Материалдар қасиеттері
Чарлстон

ЧАРЛСТОН, чарльстон (ағылш. charleston) — бал биі. Алғаш 1922 ж. АҚШ-тың Оңт. Каролина штатындағы Чарлстон қ-нда (би аты осы қаланың атына байланысты шыққан) негр билері негізінде пайда болған. 2-дүниежүз. соғыс қарсаңында Америка мен Еуропа елдеріне кең тарады. Оның кейбір элементтері жылдам биленетін фокстрот құрамына енді. Муз. өлшемі: . Ырғағы синкопалық. Ч. джаз музыкасының бір түріне жатады. Кейбір композиторлар Ч. жанрын өз туындыларында шығарм-пен пайдаланды. Мыс., кезінде комп. Р.М. Глиэр “Қызыл гүл” балетіне (1927) енгізген. 1960 — 70 ж. ата-әжелердің романтик. биі ретінде дәріптеп, мадақтаған “Битлздың” кейбір композицияларымен байланысты. Ч-ға деген қызығушылық қайта туды.

Санат:Би түрлері
Имре Надь

**Имре Надь**  (7.6.1892, Капошвар – 16.6.1958, Будапешт) – Венгрияның мемлекеттік қайраткері. Шаруа отбасында дүниеге келіп, мектеп бітірген соң, негізінен а. ш. саласында еңбектенді

## Коммунист
Бірінші дүниежүзүлік соғыс кезінде әскер қатарына шақырылып, шығыс майданға жіберілді. Орыстарға тұтқынға түсіп, Ресейдегі лагерьлерде болды. Азамат соғысы жылдары коммунистерге қосылып, Қызыл Әскер қатарында соғысты. Азамат соғысы аяқталғаннан кейін еліне оралды. Имре Надь 1929 жылы ауыл шаруашылығы институтының қызметкері ретінде Мәскеуге келіп, 1944 жылға дейін жұмыс істеді. 1944 жылы Венгрияға қайта оралып, соғыстан кейінгі жаңа үкіметті құруға белсене араласты. 1944 – 48 жылдар аралығында әр түрлі министрлікте қызмет атқарды. 1949 жылы Имре Надь орташа шаруаларды табанды қолдағаны үшін коммунистік үкіметтің құрамнан шығарылады. 1953 – 55 ж. премьер-министр қызметін атқарды, бірақ тәуелсіз саясат жүргізгендіктен бұл қызметтен де шеттетілді. 

## Көтеріліс басшысы
1956 жылы Қазан оқиғаларынан соң Имре Надь КСРО-ға қарсы күштердің басшысына айналып, Венгрия үкіметінің премьер-министрі болды. Сәтсіз аяқталған көтерілістің соңғы күні ол батыс державаларынан кеңес әскерлерінің басып кіруіне қарсы жәрдем беруді сұрады. Көтерілістен соң Румынияға қашуға мәжбүр болды. Румын өкімет орындары оны Венгрияға қайтарып берді. Имре Надь сотталып, соңынан атылды. Имре Надь 1989 жылы Венгрияның Жоғарғы Сотының шешімімен толық ақталды.

## Дереккөздер


Санат:Мажарстан премьер-министрлері
Санат:1892 жылы туғандар
Санат:1958 жылы қайтыс болғандар
Бәтима Зәуірбекова

**Зәуірбекова Бәтима** (29.8. 1946 жылы туған, Мойынқұм ауданы Мойынқұм ауылы) – гобеленші, сәндік-қолданбалы өнер иесі. Қазақстан Республикасы Суретшілер Одағының мүшесі.

Алматы көркемсурет училищесін, Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетін бітірген. Бәтиманың жас кезінен-ақ сурет өнерін таңдауына ауыл-аймаққа атағы шыққан ісмер анасы Бибіханның әсері мол болған. Ал, гобелен өнеріне жол сілтеген ұстазы – Қ. Тыныбеков.

«Астық жинау», «Мелодия» сияқты алғашқы туындылары өткен ғасырдың 70-ші жылдары Мәскеудегі көрмеде көрсетіліп, жоғары бағаға ие болды. Бұл туындыларынан тіршілік тынысы айшық бояулар арқылы көрсетіліп, күнделікті тұрмыс көрінісі, дүниенің жарасымдылығы жан-жақты байқалыс танытты. Гобелен – кілемдердің бояуларының қанықтығы мен тазалығы автордың жан-дүниесінің нәзіктігін, өмірге деген шыншыл көзқарасы мен махаббатын білдіріп тұрады. Сан түрлі құбылыстарды әсерлеуге құрылған гобелендерді тоқумен қатар сурет өнерін жете меңгерген **Зәуірбекова** «Әйгерім» атты еңбегінде түр-түстерді мейлінше құбылтып көрсетсе, «Құнарлылық» деп аталатын суретінде өмірдің сәнін келтіретін әйел-ананы аса жоғары дәріптейді. Шығармашылық ой-қиялын шарықтау шегіне жеткізе отырып дүниеге келтірген «Дала мадоннасы» атты еңбегінде көркемдік көріністерді жинақтап көрсетудің ең жоғары үлгісін байқатады. 
Зәуірбекова көптеген отандық, халықаралық көрмелерге үзбей қатысып аталған еңбектерінен тыс «Көктем», «Жер-ана», «Кешкі Алматы», «Қазақстан кемпірқосағы», «Астық мерекесі», «Береке», «Жас Абай», «Бақыт құстары», «Күй», «Сазгер» сияқты аса ірі, кең ауқымды шығармалары арқылы жоғары бағаланып, сыйлықтар мен лауреаттық атақтарды иеленіп келеді. Оның суреткерлік өнері, тамаша туындылары жайлы шығарылған альбом-кітапта *(авт. Ш.Тоқтабаева)*, Түркияда шығарылған каталогта (1999), «Мелодия» атты деректі фильмде кеңінен сөз болған. **Зәуірбекова** қазақ халқының тұрмыс-тіршілігін өзі таңдаған сара өнер гобелен арқылы кеңінен танытып келе жатқан жаңашыл суреткер, шеберлік пен шынайы талант иесі.

## Дереккөздер


Санат:Мойынқұм ауданында туғандар
Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Қазақстан суретшілері
Эллипсис

**Эллипсис** (, еlleірsіs – сөз тастау, қысқарту, кеміту) — сөйлемнің бір мүшесін алып тастау арқылы құрылған сөз үлгісі. Эллипсис сөйлемнің, ойдың ықшамдылығын, әсерлілігін, өткірлігін арттырады. Эллипсисті сөйлемдердегі түсіп қалған сөздердің мәні белгілі болады.

Мысалы, Өзімдікі дей алмай өз малыңды, Күндіз күлкің бұзылды, түнде – ұйқың (А.Құнанбайұлы); (соңғы сөйлемде бұзылды сөзі түсіріліп тұр).

## Дереккөздер

Санат:Синтаксис
Ермек Жұмабеков

**Ермек Жұмабеков** (05.02.1945 ж.т., Қарағанды облысы Шет ауданы Ақсу-Аюлы а.) – биология ғылымдарының докторы (1995), профессор (1987). ҚР Инженер академиясының корреспондент мүшесі (2003). 

## Өмірбаяны
* Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын (1968, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген.
* Қазақстан ғылым академиясының Ботаника институтында лаборант (1968–69)
* КСРО ҒА Жалпы генетика және цитология институтында аспирант (1969–71), кіші, аға ғылыми қызметкері, лаборатория меңгерушісі (1974–82)
* Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтында ассистент, доцент, декан, ректор қызметтерін атқарды (1982–96).
* Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі бидай істері жөніндегі бас инспектор (1998–99)
* Алматы қорығының директоры (1999–2000)
* Қазақ ұлттық аграрлық университетінде профессор (2001–03)
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Жалпы генетика және цитология институтының директоры (2003–06) қызметтерін атқарды. 2006 жылдан осы институтта лаборатория меңгерушісі.

## Ғылыми еңбектер
* 70-тен астам ғылыми мақаласы жарық көрді.

## Дереккөздер

Санат:5 ақпанда туғандар
Санат:Қазақстан биологтары
Санат:Биология ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері
Санат:Ботаника және фитоинтродукция институты қызметкерлері
Санат:Жалпы генетика және цитология институты қызметкерлері
Санат:Қазақ ауыл шаруашылық институты декандары
Санат:Қазақ ауыл шаруашылық институтының ректорлары
Санат:Жалпы генетика және цитология институтының директорлары
Санат:Қазақ ауыл шаруашылық институтының профессорлары
Санат:Қазақстан Инэенерлік академиясының корреспондент мүшелері
Санат:Шет ауданында туғандар
Нұрберген Қалышұлы мазары

**Нұрберген Қалышұлы мазары** – Маңғыстаудағы сәулет өнері ескерткіші. Сенек ауданының маңындағы қорымда 1900 жылы белгілі халық ұстасы Дүтбай Жандәулетұлы тұрғызған. Ескерткіш шаршы пішінді (5,5*5,5 м), жалпы биіктігі 8,5 м. Сыртқы композициясы текшеленген төменгі бөліктен, цилиндр пошымды барабаннан және дулыға тәрізді күмбезден құрастырылған.  Аталған бөлшектері шебер үйлескендіктен мазар монументті мүсінге ұқсаған. Құрылыс материалы арамен кесуге, шотпен шабуға қолайлы жергілікті жұмсақ тас. Ескерткіштің алдыңғы және артқы бетінің қабырғалары көтеріңкі, жоғарғы жағы парапет сияқты. Бүйір қабырғалары төмендеу, күмбезді жиектей қаланған. Парапеттің сыртқы беті жазық ойынды қуыстар және тапал пилястралар жүйесімен бөлініп, әр түрлі бояулармен нақышталған. Мазарды айналдыра қара бояумен тартқан басқұр (фриз), ұшып бара жатқан құсты бейнелеген өрнектер қаралы қаза символын меңзейді. Мазардың ішкі көрінісі бұған керісінше, гөрхана ұнамды жиһаздалған жаңа отауды елестетеді. Бөлме ортасына сағана орнатылған. Қызыл, сары, көк-жасыл түсті бояулар кесене ішін ғажайып реңге бөлейді. Ескерткіш мемлекет қорғауға алынған.

## Дереккөздер
Төменгі Тұңғыс

**Төменгі Тұңғыс** () – Ресейдің Иркутск облысы мен Эвенк автономиялы округіндегі өзен, Енисейдің оң саласы. Ұзындығы 2989 км, су жиналатын алабы 473 мың км2. Ангара бұйратынан басталып, Орта Сібір таулы үстіртіндегі тау аңғарлары арқылы ағады.

## Жоғарғы ағысы
Жоғарғы ағысында (Илимпея өзенінің сағасына дейін) кең жазықпен ағады; арнасында қайраңдар көп. 
## Төменгі ағысы
Төменгі ағысында көлдер түріндегі, кеңейген (20 – 25 км-ге дейін) жерлері бар. Траптарды кесіп өтерде шоңғалды шатқалмен су құламаларын жасап ағады. 
## Салалары
Негізгі салалары: Кочечум, Непа, Таймура. Қар суымен толығады. Төменгі ағысындағы орташа су ағымы 3420 м3/с. Қазан айында қатып, мамырда мұзы ериді. Суы мамыр – шілдеде тасиды. Су таситын уақытта Тура кентінен кеме жүзеді. Сағасында Туруханск кемежайы орналасқан.
  

  
  
thumb|Төменгі Тунгуска
 thumb|Орналасқан жері
**Ұзындығы** 2989 км 
**Бассейн ауданы** 473 000 км2
**Бассейн** Солтүстік Мұзды Мұхиты
**Бассейн өзені** Енисей
**Су шығыны** 3 680 м2/с


  



## Сілтеме


Санат:Краснояр өлкесі өзендері
Санат:Иркутск облысы өзендері
Сидоров Евгений Григорьевич

**Сидоров Евгений Григорьевич** (23.2.1926 жылы туылган, Шығыс Қазақстан облысы, Семей қаласы) – биология  ғылымдарының докторы (1983), профессор (1998). ҚазМУ-ды (1952, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Зоология институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1952–94), Қазақ балық шаруашылық ғылыми-зерттеу институтында лаборатория меңгерушісі (1994–2000) болды. 2000 жылдан Қазақ ветеринария ғылыми-зерттеу институтында кеңесші қызметін атқарады. «Природные очаговости описторхоза» деген тақырыпта докторлық  диссертация  қорғады. Негізгі ғылыми  еңбектері балық паразитологиясы мәселелеріне арналған. 100-ден астам ғылыми жарияланым мен 1 монографияның авторы.
## Дереккөздер
**[[Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы]]**

Санат:Тұлғалар
Чароит

**Чароит** (Ресейдің Шығыс бөлігіндегі Чара өзенінің алабынан табылуына орай аталған) — қабатты силикаттар тобына жататын минерал. Хим. формуласы: K(Ca,Na)2Sі4O10(F,OH)H2O. Моноклиндік сингонияда кристалданады, кристалдары қысқа бағаналы, агрегаттары тығыз, түйіршікті болып келеді. Түсі күлгін, күлгін қоңыр, кейде ала, әйнекше жарқырайды. Қатт. Моос шкаласы бойынша 6, тығызд. 2,54 г/см3. Табиғатта калийге бай сілтілі интрузиялардың карбонатты тау жыныстары мәрмәртастармен жанасқан жерінде пайда болатын метасоматиттерде кездеседі. Кенорны Алдан өз-нің тармағы саналатын Чара өз-нің орт. телімінде ғана орналасқан. Чароит асыл тас ретінде көп қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Тау жыныстары
Санат:кальций минералдары
Санат:Натрий минералдары
Санат:Калий минералдары
Санат:Силикат минералдар
Александр Антонович Науменко

**НАУМЕНКО Александр Антонович** (20.7.1944 ж.т., Алматы қ.) – ауыл шараушылық  ғылым кандидаты (1979), биология ғылым докторы (1996), проффесор (1998). ҚазМУ-ды (1967, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қазақстан Ғылым Академия-ның Топырақтану институт-тында кіші ғылым қызметкер (1967–1981), Қазақ КСР-і Мемлекеттік жоспарлау кандидаты жанындағы жер бөлімінде аға ғылымы қызметкер (1981–1983) болды. 1983 жылдан ҚазҰУ-да аға оқытушы, доцент, проффесор қызметтерін атқарады.«Физическое состояние пахотных темно-каштановых почв в системе изучения почвенного антропогенеза степей Казахстана» деген тақырыпта докторлық диссертацияны қорғады. 100-ден астам ғылым жарияланым мен 1 монографияның авторы.
Лақса

**Лақса** () – астралылар тұқымдасына жататын екі және көп жылдық шөптесін өсімдіктер. 

## Ботаникалық сипаты
thumb|left|180px|
thumb|left|150px|Шоғырбас гүлшоғыры
* Олардың биіктігі 10 — 150 см.  
* Сабағы тік өседі, жапырақ тақтасының жиектері терең ойықталған, тікенекті, астыңғы жағы жұмсақ, қалың түкті, кей түрі безді түкті келеді. Лақсаның басқа туыстан ерекшелігі — себеті бір ғана гүлден тұрады. Олардың бірнешеуі топтанып сабағы мен бұтақтарының ұшында шоғырбас гүлшоғырын құрайды. Себетінің сыртын 3 — 5 қатардан құралған тікенекті, жарғақты орама жапырақтар қоршайды.  
* Гүлі қос жынысты, түбі түтікше тәрізді біріккен ақ немесе көгілдір түсті, 5 күлтесі, жіпшелері түтікшеге біріккен 5 аталық, аузы қос тілімді аналығы болады. Тостағанша жапырақшасы түрін өзгертіп үлпекке айналған. Ол айдарша жемісінің ұшында сақталған, желмен ұшып кеңірек таралуына жағдай туғызды.  Маусым-шілде айларында гүлдеп, тамыз-қыркүйекте жеміс береді.  
* Жемісі — қақырамайтын қырлы, түкті, айдаршалы тұқымша. Әр тұқымшаның (жемісі) ішінде жалғыз тұқымы болады.

## Өсетін жері мен таралу аймағы
Қазақстанда Шығыс Қазақстан облысының батыс, оңтүстік-батысында және Торғай, Көкшетау, Сыр өңірі, Мойынқұм, Маңғыстау, Ұлытау аймақтарында, Балқаш-Алакөл алабында, Шу-Іле тауларында кеңінен таралған. Құмды, шөлді далаларда, таудың төменгі белдеулері мен тастақты беткейлерінде, тау етектеріндегі шалғындықтар мен бұталардың арасында өсетін 18 түрі бар. 

## Қолданысы, қорғалуы
Лақса — улы өсімдік, мал жемейді. Тұқымында 28%-дай тез кебетін май болады, ол техникада қолданылады. Гүлінен ара бал жинайды. Қазақ лақсасы, Зайсан лақсасы, біркелкі биік лақса — сирек кездесетін өсімдіктер, қорғауға алынып, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. 
 
## Дереккөздер

Санат:Күрделігүлділер
Санат:Қазақстан флорасы
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Қызылкесік

**Қызылкесік** (*Қызылкесек*) — Абай облысы Ақсуат ауданындағы ауыл, Қызылкесік ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Ақсуат ауылынан солтүстік-батысқа қарай 110 км жерде, Тарбағатай тауының батысында.

## Тарихы
Іргесі XX ғасырдың 30-жылдарының басында ауыл шаруашылығын ұжымдастыруға сәйкес қаланды. 1963 жылға дейін өзімен аттас ұжымшар мен ауылдық кеңестің орталығы болды. Одан кейін тың және тыңайған жерлерді игеруге байланысты құрылған “Ленин жолы” қой шаруашылығына бейімделген кеңшардың орталығына айналды. 1996 жылдан мұнда кеңшар негізінде қой өсірумен айналысатын бірнеше шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Ақсуат ауданы елді мекендері
Лобби

## '''Лобби'''
*Лоббизм* — жеке тұлғалардың, саяси субъектілер мен ұйымдардың белгілі бір заң жобаларына, қабылданатын шешімдерге ықпал ету мақсатында жасайтын іс-әрекетін білдіретін ұғым. Лобби ұғымы алғаш рет 1808 ж. АҚШ Конгресінің хаттамаларында пайда болды. Лоббиді АҚШ саясаттанушылары “Конгрестің үшінші палатасы”, “үкіметтің төртінші билігі” деп сипаттады. 1864 ж. лоббистік іс-әрекет арқылы АҚШ Конгресіне қажетті шешім қабылдату мақсатымен сенаторлар дауысын ақшаға сатып алу орын алды. Кейін заңсыз лоббизмнің таралуына орай оны заңдастыру міндеті қойылды. 1946 жылдан АҚШ-та Лоббилік әрекеттер заңға сәйкес деп танылып, қаржылық қадағалауға алынды. Лоббилік әрекеттер мемлекет бюджетті бөлу, қаржыландыру, әр  түрлі  жеңілдіктерді талап етуге бағытталады. Ірілі-ұсақ өндірістік-қаржылық топтар әкімшілік саяси және қаржы технологияларын кеңінен пайдалана отырып, өз мүдделерін лоббистік топтар арқылы қорғай алады.

Лоббистік қызметке саяси және қаржылық технологияларына орай мемлекет билік органдарына ақпарат, құжаттар мен жобалар ұсынуы; парламент комитеттері мен комиссияларының, атқарушы билік органдарының мәселелерді талқылауына қатысуы; белгілі бір адамның мақсат-мүдделерін қорғау мақсатында депутаттармен және мемлекет билік органдарының лауазымды тұлғаларымен ауызша және жазбаша байланыстары, т.б. жатады. Лоббистік ұйымдарға көптеген заңи-құқықтық фирмалар, әр түрлі кеңесші кеңселер және жұртшылықпен байланыс жөніндегі агенттіктер жатады. Қазіргі кезде лоббизм мемлекет билік органдарына ықпал етудің күшті механизміне, саяси жүйенің бейресми ин-тына айналып отыр.

## Дереккөздер
*Ә. Ұали
Серік Есентайұлы Нұрмұратов

**Серік Есентайұлы Нұрмұратов** (5.10.1958 жылы туған, Жалағаш қыстағы) – ғалым, философия ғылымдарының докторы (2000 ж.), профессор (2005 ж.).

Байұлы тайпасының Алтын руының Мәметек бөлімінен шыққан.

*ҚазМУ*-дың (*ҚазҰУ*) философия факультетін (1981 ж.), бітірген. 1981 – 1985 жылдары Шымкент қаласындағы Қазақ химия-технологиялық институтында оқыған. Қазақ КСР ҒА-ның философия және құқық ин-тында (1988–1999 жж.), философия, саясаттану және дінтану ин-тында бөлім бастығы (2000–2012 жж.), осы ин-т директорының орынбасары (2012–2021 жж.) қызметтерін атқарған. 2021 жылдан Философия, саясаттану және дінтану ин-тында философия орт-ның директоры. Ғылыми еңбектерінің негізгі тақырыптары: дін мәселесі, этностың саяси және мәдени өмірі, шығыстық дүниетаным. Оның «Ұлттық болмыс пен ұлттық сана» (1996) атты кітабында қазақ этносының тарихтағы және қазіргі кезеңдегі әлеуметтік-философиялық, психологиялық мәселелері зерделенген. «Рухани құндылықтар әлемі: әлеуметтік-философиялық талдау» (2000) аттыогиялық еңбегінде құндылықтар адам үшін маңызды құбылыстар ретінде қарастырылып, рухани байлық көздері ашып көрсетіледі.200-ден астам ғыл. және ғыл. көпшілік еңбектің, оның ішіңде 16 жеке және ұжымдық монографияның авторы. 20 басылымның ғыл. редакторы. 10 докторант пен аспирантқа жетекшілік еткен. Бірнеше медальмен, төсбелгімен марапатталған.

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Қабидолла Тұрғымбаев ауылы

**Қабидолла Тұрғымбаев ауылы** (1998 жылға дейін — *Шобанкөл*) — Қостанай облысы Әулиекөл ауданы, Диев ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Әулиекөл ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 106 км-дей жерде, Шабанкөл көлінің жағалауында орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы ауыл тұрғындарының саны 1640 адам (822 ер адам және 818 әйел адам) болса, 2009 жылы 482 адамды (232 ер адам және 250 әйел адам) құрады. 

## Тарихы
1996 жылға дейін ауыл Шабанкөл аталды. 1960 – 1996 жылдары асыл тұқымды мал өсіретін кеңшардың орталығы болған. Кеңшар негізінде Тұрғымбаевта “Шабанкөл” ЖШС және 40-қа жуық шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

 

 
Санат:Әулиекөл ауданы елді мекендері
Мамырбек Алтыбаев

**Мамырбек Алтыбаев** (2.1.1940 ж., Түркістан облысы. Төле би ауданы Қызылжалау ауылы) –  техника ғылым докторы (1990), профессор  (1992). Қазақ химия-технология институтын (1961, қазіргі Оңтүстік Қазақстан Мемлекттік Университеті) мен Иваново химия-технология институтының аспирантурасын (1965) бітірген. Қазақ химия-технология институтында оқытушы, аға оқытушы, аға ғылыми қызметкер, доцент, кафедра меңгерушісі, ал 1999 жылдан Оңтүстік Қазақстан Мемлекттік Университетінде проф. қызметтерін атқарады. Мамырбек Алтыбаев 139 ғыл. еңбектің, оның ішінде 1 монографияның, 9 өнертабыстық патентінің авторы.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
*iLike: Энциклопедия: АЛТЫБАЕВ Мамырбек 

Санат:Тұлғалар
Тұрғын үй қоры

**Тұрғын үй қоры** - тұрғын үй-жайлардың, тұрғын үй және тұрғын үйге жатпайтын құрылыстардағы тұрғын үйлерге тиесілі көмекші үй-жайлардың жиынтығы. Тұрғын үй қаласының шамасы тұрғын ауданы мен жалпы аудан бойынша айқындалады. Тұрғын үй қоры тізілімінің деректері бойынша Қазақстанда 2004 жылы 1 қаңтарда Тұрғын үй қаласының жалпы ауданы243,0 млн. м² болған, оның ішінде қалаларда 144,8 млн. м², ауылдық жерлерде 98,2 млн. м². Қазақстан Республикасы Тұрғын үй қаласының 96,8%-ынан астамы (235,3 млн. м²) жеке меншікте және 3,2%-ы (7,7 млн. м²) мемлекеттік меншікте. 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Теңіз Геодезиясы

**Теңіз Геодезиясы** – геодезия  ның теңіздегі ғылыми және қолданбалы геодезиялық міндеттерін шешетін саласы. Негізгі ғылыми мақсаты – жер бедерінің пішінін және теңіздер мен мұхиттардың гравитациялық өрісін анықтау. Қолданбалы геодезиялық шаралар теңіздегі табиғи ресурстарды барлау және пайдалану, гидротехникалық құрылыс салу, геодезиялық байланыстыру және картографиялау, түсірулермен байланысты.

## Дереккөздер
Қазақстан үлттық энциклопедиясы

## Сыртқы сілтемелер:
Геодезия 

Санат:География
Тұрғын үй құқығы

**Тұрғын үй құқығы** - тұрғын үйге деген құқықтың пайда болуы, жүзеге асуы, жойылуы айналасында туындайтын қоғамдық қарым-қатынасты реттейтін құқық саласы. Тұрғын үй құқығы  әр түрлі құқықтық актілерде бекітілген нормаларды жинақтап, бір актіге біріктірілген тұрғын үй заңы арқылы тұрғын үйді меншіктену, пайдалануға беру, жер учаскелеріне үй салу, т.б. қоғамдық қатынастарын реттейді.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Жанқожа батыр ауылы

**Жанқожа батыр ауылы** (1997 жылға дейін — *Жиделі*) — Қызылорда облысы Қазалы ауданындағы ауыл, Арықбалық ауылдық округі орталығы. Ауылға қазақ батыры Жанқожа Нұрмұхамедұлының (1795-1859) есімі берілген.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Әйтеке би кентінен оңтүстік-батысқа қарай 38 км(жолмен) жерде, Сырдария жайылмасының қамыс, құрақ басым өскен шалғынды сортаң топырақты шөлдік белдемінде орналасқан. Облыс орталығынан 430 км, аудан орталығынан 40 км қашықтықта орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1701 адам (868 ер адам және 833 әйел адам) болса, 2009 жылы 1831 адамды (979 ер адам және 852 әйел адам) құрады.  

## Инфрақұрылымы
Жанқожа батыр ауылындағы 1985 жылы типтік жобада салынған 624 орындық №94 мектепте 338 бала білім алады. Бейімделген жобадағы 75 орындық №24 «Жауқазын» балабақшасы бар. Балабақша жасындағы бала саны 103. Мектепке дейінгі тәрбиемен қамтылуы 68,0 пайыз (1-6 жастағы бала-171, 3-6 жастағы бала-103).
1985 жылы типтік жобада салынған мәдениет Үйі және ауылдық кітапхана бар. Кітапханадағы кітап қоры 21639 дана. Оқу залы 18 орындық.
1971 жылы бейімделген жобадағы дәрігерлік амбулатория бар. 2013 жылы дәрігерлік амбулатория құрылысына облыстық бюджеттен 85,1 млн. теңге бөлініп, қазіргі таңда құрылыс жұмыстары жүргізіліп жатыр.
2011 жылы аудандық бюджеттен бөлінген 5,0 млн. теңгеге спорт алаңының құрылысы салынып, пайдалануға берілді.
Жанқожа батыр ауылы «Арал-Сарбұлақ» топтық су торабының желісіне қосылып, халқы ауыз сумен толық қамтылған. 
Ауылда 10 көше бар, ұзындығы 10,7 км. (Материалдар ауыл әкімі Орынбасаров Қайрақбайдың есебінен)
Қазіргі таңда ауылдық емхана пайдалануға берілді. Ауыл мектебі, мәдениет үйі күрделі жөндеуден өткізілді. Ауыл көшелері асфальттанған. Көшелер жарықтандырылған.

## Дереккөздер

Санат:Қазалы ауданы елді мекендері
Модуль өлшем

Модуль (латынша modulos – өлшем) – сәулет өнері ғимараты құрылымын бағдарлау үшін үлгі ретіне алынған өлшем. 

## Тарихы
Көне заманда, б.з.б. 3 ғасырда Сырдария мен Әмудария өзендері аралығында тұрғызылған Қойқырылған, Жанбас, Топыраққала қалаларындағы саз балшықтан жасалған кірпіштердің өлшемі 25х25х10 см болған. 

## Қолданылуы
Модуль әр халықтың құрылыс салу ерекшелігі мен техникалық, композициялық әдісіне байланысты түрлі мөлшерде қолданылады. Онымен ғимарат күмбезінің көлемін, бағана диаметрін, құрылыс материалдарының мөлшерін белгілейді. Қазіргі заманда модуль тікелей ұзындық өлшемі (фут, сажень, метр, сантиметр) рөлін де атқарады. Модуль өлшемі стандарт болғандықтан ғимарат құрылымының үйлесімді, сымбатты салынуына мүмкіндік туғызады. Модульмен алынған құрылым заттары бағана, тіреуіш, төбе, қабырға, т.б. зауытта жасалынады. 20 ғасырдың 2-жартысында сәулет өнерінде ұзындық өлшемі ретінде модульдің рөлі артты. Модульдік өлшем бірлігі 10 см деп алынып, одан іріленген (3 М., 6 М., 12 М., 15 М., 30 М., 60 М.) және бөлшектік модуль өлшемі қалыптасқан.

## Сілтемелер
* сәулет

## Сыртқы сілтемелер
* http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%B4%D1%83%D0%BB%D1%8C 
*http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%B4%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%84%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0
## Дереккөздер
Жасақ (Яса)

thumb
**Жасақ**, Яса — Шыңғыс хан империясының әскери-құқықтық заңдар жинағы. Шамамен Шыңғыс хан ұлы хан тағына отырғаннан кейін (1206) құрастырылған. Жасақ заңы ежелгі түркі қағандары мен 10 — 12 ғасырларда өмір сүрген түркі ұлыстарының әскер құру тәртібі, ел билеу жүйесі және тұрмыс-салт заңдары негізінде пайда болды және Шыңғыс ханның мұрагерлері оны бұлжытпай орындап отырды. Жасақтың 33 заң тармағы мен Шыңғыс хан айтты деген қосымша сөздер сақталған. Жасақ ережелерінде, негізінен, әскерді ұйымдастыру мен басқару, жауынгерлер мен әскербасылар (нояндар) және хандар арасындағы қарым-қатынас мәселелері, сондай-ақ, әкімшілік-құқықтық ережелер баяндалған. 
Шыңғыс хан империясы ыдырағаннан кейін құрылған түркі мемлекеттерінде, соның ішінде Қазақ хандығында Жасақ заңы сақталып қалды. 16 — 18 ғасырларда осы заңның негізінде Қазақ хандығында жаңа заңдар жасалынды;  Қасым ханның қасқа жолы, Есім ханның ескі жолы. Жеті Жарғы.
## Сілтеме
Қазақ энциклопедиясы

Санат: Тарих
Семён Иванович Челюскин

ЧЕЛЮСКИН Семен Иванович (шамамен 1700 — 1760) — орыс поляр зерттеушісі, теңіз офицері. Мәскеу навигация (кеме жүргізу) мектебінде білім алған. 1726 — 43 ж. Балтық флотында қызмет атқарған. 1733 — 43 ж. Ұлы Солт. экспед-на қатысқан. Алдымен А.Прончищев, кейінірек Х.Лаптев отрядтарының құрамында зерттеу жұмыстарымен айналысты. 1741 ж. көктемде Хатанга өз-нен Пясина өз-не дейін құрлықпен жүріп өтіп, Таймыр түбегінің батыс жағасын картаға түсірді. Онан әрі Пясина өз-нің сағасынан Енисейдің сағасына дейін барлап шықты. 1741 — 42 ж. Туруханнан шығып, Хатанга өз-нің сағасына өтті. Бұл жолы Таймыр түбегенің бүкіл солт. жағалауын барлап, құрлықтың солт. нүктесін (7642` с.е.). анықтап, оны “Шығыс-солтүстік” мүйісі деп атады. Кейінірек Еуразияның ең солт. нүктесіне Ч. есімі берілді. Ч. Таймыр түбегінің өзендерін, Таймыр к-н, Ленадан Енисейге дейінгі теңіз жағалауларын, түбекті қоныстаған солт. халықтарының тіршілігі мен тұрмысын зерттеді. Ч-нің Азияның солт. мүйісін ашуы 18 ғ-дың аса ірі геогр. жаңалықтарының қатарына жатады.

Санат: Тұлғалар
Жәкен Қазыбекұлы Омаров

**Жәкен Омаров Қазыбекұлы** (19.5.1974 ж. туған, Отырар ауданы Қожатоғай ауылы) – айтыскер ақын, әнші, термеші, композитор. Шымкент педогогикалық мәдениет институтын мәдени іс-шараларды ұйымдастырушы-педагог мамандығы бойынша бітірген (1995). Шымкент облысы Жастар одағы комитеті мәдениет бөлімінде еңбек жолын бастады. Түркия Республикасы Ыстамбұл қаласындағы ауыл Иасауи атындағы Білім және парасат қоры дін курсын бітірген (1997). Бүгінге дейін осы қордың Алматы қаласында ғы мәдениет бөлімін басқарады. Рухани ұстазы қаласында Сарыбаевтың бапкерлігімен мектеп жасында-ақ республикаға танымал айтыскер ақын атанған О. 1988 – 2001 ж. аралығында өткен К.Омаров, Майлықожа, Қажымұқан, М.Мақатаев мерейтойларына арналған айтыстар, «Студенттер көктемі», «Ұлытау үні» фестивалі, супер-дода,туғанб республикалық. айтыстардың жеңімпазы. республикалық. термешілер байқауының бас жүлдегері. Саз өнері, жазба поэзиясында да өзіндік қолтаңбасы бар О. – көпшілік сүйіп тыңдайтын көп әндердің авторы. О. – «Зікір-Аллаһ, Нұр-Аллаһ» әндерімен қазақ даласына илләһи жанрын (діни әндер) тұңғыш таратушы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
София Шәкірқызы Баймақанова

**София Шәкірқызы Баймақанова** (22.12.1929 жылы туған, қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы Шал ақын ауданы Кеңес ауылы) – медицина ғылым докторы (1993), профессор (1982). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1953, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университетті) бітірген. Семей медицина институтында (1957–1961, қазіргі Семей мемлекеттік медицина академиясы) оқытушы,министрлігінің Онкология және радиология ғылым-зертханалық институтында аға ғылым қызметкер, бөлім меңгерушісі (1961–1983) қызметтерін атқарды. 1983 жылдан Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында кафедра меңгерушісі. Баймақанованың ғылыми-зертхана еңбектерінің негізгі бағыты – мойын мен ас қорыту мүшелерінде кездесетін қатерлі ісіктің эпидемиологиясы және алдын алу жолдарын іздестіруге, емдеу әдістерін жетілдіру мәселесіне арналған. Баймақанова 170-тен астам ғылым еңбектің, оның ішінде 3 монографияның («Гидрохирургическая анатомия общей сонной артерии», 1988; «Ушная рефлексотерапия», 1996; т.б.) авторы.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Естөре Оразақұлы Оразақов

**Естөре Оразақұлы Оразақов** (29 қараша 1909 жыл, қазіргі Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданы Шетпе ауылы – 27 шілде 1986 жыл, Алматы) — қазақ ғалым, хирург-ортопед, медицина ғылымдарының докторы (1969), Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері (1961).

## Өмірбаяны
Қазақ медицина институтын бітірген (1936).

1936 – 1953 жылдары Оңтүстік Қазақстан, Алматы облыстарында дәрігер болды.

1953 – 1980 жылдары Қазақ клиникасы және эксперименттік хирургия ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер, директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары, ғылыми консультант болды.

## Жетістіктері және ғылыми еңбектері
Негізгі ғылыми еңбектері іштен туа біткен ортопедиялық ауруларды емдеу мәселесіне арналған. Естөре Оразақұлы Оразақов республикада балалар ортопедиясының негізін салды. Полиомиелит, жүйке жүйесі ауруларына шалдыққан, жарақаттанған балаларды сауықтыру жүйесін жасап, гипс орнына “Коллосиликат” қоспасын ұсынды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ ғалымдары
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Челюскин мүйісі

**Челюскин мүйісі** — Еуразияның ең солтүстік нүктесі (77°43` с.е. және 104°18` ш.б.) және Таймыр түбегінің солт. шеті. 1932 жылдан Полюстік ст. жұмыс істейді. Мүйіс оны алғаш ашқан (1742), Ұлы Солтүстік экспед-на қатысушы С.И. Челюскиннің құрметіне аталған.

Санат:Кара теңізі мүйістері
Санат:Красноярск өлкесі географиясы
Санат:Жердің экстремалды нүктелері
Есенбике

**Есенбике** — 18 ғасырда өмір сүрген Қаратай батырдың қызы, Олжабай батырдың шешесі. Есенбике кішкентайынан  Айдабол бидің бәйбішесінен туған кенже ұлы Кенжеқозыға атастырылған. Алайда Кенжеқозы жастай өліп, Есенбике Айдабол бидің бәйбішеден туған екінші ұлы Малқозының баласы Толыбайға (басқа құжаттарда Төлебайға) ұзатылады. Мәшҝүр Жүсіп Көпеевтің дерегі бойынша, Толыбай кедей адам болған. Ал Ә.Марғұланның жазуынша, Толыбай 1723 жылы жоңғар шапқыншылығы кезінде оққа ұшып, Есенбике баласы Олжабайды Қаратай батырдың тәрбиесіне беріпті. Аңыз бойынша, Олжабай батыр ең алғаш рет сол нағашы атасы Қаратай батырдың туын ұстап, ұрысқа кіреді. Ел аузында есімінің сақталуына қарағанда, Есенбике Олжабайдың батыр болып қалыптасуына көп әсерін тигізген. 
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы III том 12 тарау

Санат: Әдебиет
Невилл Чемберлен

**Артур Невилл Чемберлен** (18.3.1869. Эджбастон, Бирмингем — 9.11.1940, Хекфилд, Ридинг маңы) — саяси қайраткер, Ұлыбританияның премьер-министрі (1937 — 40). Рагби мектебі мен Бирмингем колледжінде оқыды. Ұзақ уақыт кәсіпкерлікпен айналысқан. 1915 — 16 ж. Бирмингем лорд-мэрі болды. 1916 ж. Ллойд Джордждың әскери кабинетінің құрамына кірді. 1918 ж. консерваторлар партиясының атынан парламент мүшесі болып, 1922 — 23 ж. пошта министрі, 1923 — 29 және 1931 ж. денсаулық сақтау министрі, 1923 — 24, 1931 — 37 ж. қаржы министрі қызметтерін атқарды. 1937 — 40 ж. премьер-министр және консерваторлар партиясының жетекшісі болды. Ч. билігі Ұлыбританияның тоқырау кезеңіне тура келді. Ел дүниежүз. өнеркәсіптік және финанстық орт. болу рөлінен айрылды. Ч. Еуропадағы саяси дағдарыстан шығу үшін Германиямен жақындасу саясатын белсенді түрде жүргізді. 1938 ж. А.Гитлер, Б.Муссолини және Э.Даладьемен бірге Мюнхен келісіміне қол қойып, Германияның Чехословакияны бөлшектеуіне және екінші дүниежүзілік соғыстың тұтануына жол берді. 1939 ж. Ұлыбритания, Франция, КСРО өкілдері арасындағы Германия агрессиясын ауыздықтауға байланысты Мәскеу келісімімен бір мезгілде фаш. Германиямен құпия келіссөз жүргізді. Бірақ Германия Польшаға басып кірісімен, Ұлыбритания 1939 ж. 3 қыркүйекте Германияға соғыс жариялады. 1940 ж. сәуірдегі ағылшын әскерлерінің Норвегия үшін болған соғыстағы сәтсіздіктерінен кейін, Ч. премьер-министр қызметінен кетуге мәжбүр болды.

Санат:Ұлыбритания премьер-министрлері
Көпбай Омаров

**Көпбай Омаров** (3.1.1929, Созақ ауданы Сызған ауылы – 1989, Ташкент) – айтыс ақыны.
Көпбай Омаровтың 2 ұл, 4 қызы бар.
Шымкент қаласындағы  Мұхтар Әуезов атындағы педогогткалық институтын бітірген (1950). Ұстаздық қызметі 1950 жылдан басталып, осы салада үздіксіз 40 жыл еңбек еткен. Берен атындағы орта мектепте өмірінің соңына дейін ұстаздық етті. Бұл мектеп қазір Көпбай Омаров есімімен аталады. 1964 жылы Жамбыл, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан облыстарының ақындары қатысқан айтыста 1-орын алған. Бұдан кейінде талай айтыстардың жеңімпазы болды. Ол нағыз суырыпсалма ақын әрі асқақ үнді әнші. Тайжан, Нартайдәстүрін жалғастырып, жез сырнайға әсем үнін қосқан Көпбай Омаров музыка аспаптарында шебер ойнайтын. Сүгірдің *«Қаратау шертпесі»* мен *«Бозінген»* күйлерін нақышына келтіре орындайтын. Ақын 1989 жылы мамыр айында Өзбекстан мен Қазақстан ақындары арасында өткен айтысқа қатысты.

## Дереккөздер


Санат:1929 жылы туғандар
Санат:Түркістан облысында туғандар
Санат:1989 жылы қайтыс болғандар
Санат:Айтыс ақындары
Наурызым қарағай шұраты

** Наурызым қарағай шұраты** – Торғай қолатында жатқан қарағайлы өңірінде Қостанай облысы Наурызым ауданы жерінде орналасқан. Шұрат батыстан шығысқа қарай 30 км-ге созылған, енді жері 12 км-дей. Солтүстігінде суы тұзды Жарман кені, оңтүстігінде тұщы сулы Үлкен Ақсуат кені жатыр. Топырағы құмдауыт қызыл қоңыр. Онда қарағай шоқтары аралас орманды дала белдеміне тән өсімдіктер өседі.  Наурызым қарағай шұраты Наурызым қорығы аумағына кіреді.

## Сілтемелер
* Қазақстан географиясы
* Кен орындар
* Қостанай
## Дереккөздер


Санат:Орталық Қазақстан
Санат:География
Рахманқұл Қамшыбаев

**Рахманқұл Қамшыбаев Алтынбекұлы** (17.11.1937 жылы туған, Жамбыл облысы Тараз қаласы) – экономика ғылымдарының докторы (1990), профессор (1994). Қазақстан Республикасының Жоғары мектеп ғылыми академиясының академигі (1996). Мәскеу экономика-статистика институтын бітірген (1961). Қазақстан ғылым академиясының Экономика институтында кіші, аға ғылым қызметкер, Қазақстан экономика және жоспарлау институтында бөлім бастығы, директор (1961–89), Алматы саясаттану және басқару институтында проректор (1991–92), Қазақстан Президенті жанындағы Қазақстан менеджмент, экономика және болжау институты директорының орынбасары (1992–94), Қазақ мемлекеті басқару академиясында (қазіргі Қазақ экономика университеті) «Халықаралық экономикалық қатынастар» оқуғылым кешенінің директоры (1994–2000) қызметтерін атқарды. 2000 жылдан осы университетте кафедра меңгерушісі, профессор 190-нан астам ғылым жарияланымның, 5 монографияның авторы.

## Дереккөздер:
Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы

Санат:Қазақстан Республикасының ғылымы
Қылышбай Омаров

**Қылышбай Омаров** (1907 ж.туған, Отырар ауданы) – Социалистік Еңбек Ері (23.7.1948). Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен.

1929 – 41 ж. Шәуілдір ауданының Талапты ұжымшарында шопан, 1941 – 44 ж. Қызыл Армия қатарында екінші дүниежүзілік соғысқа қатысты. 1944 – 57 ж. Талапты ұжымшарында, 1957 – 66 ж. Арыс және Талапты кеңшарында аға шопан болып істеді.

## Дереккөздер


Санат:1907 жылы туғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Отырар ауданында туғандар
Санат:Екінші дүниежүзілік соғыстың қатысушылары
Санат:Шопандар
Мардан

**Мардан** – ежелгі қорым, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Отырар ауданы Қоғам ауылынан солтүстік-батысқа қарай 7 км жерде. 

## Сипаты
1971 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясының обаларды зерттеуші тобы (жетекшісі Б. Нұрмұханбетов) ашқан.
Қорым батыстан шығысқа тізбектеле созылған кішігірім 15 обадан тұрады. Әрбір тізбекте 2-ден 5-ке дейін үйінді бар. Тізбектегі үйінділер аралары өте жақын ұзынша төбешік пішіндес болып келеді. Жекелеген қабір шұңқырлары олардың қосылған жерлерінде әрең байқалатын ойыстарымен және жоғарғы қабатындағы ұсақ төбешіктерімен ерекшеленеді. Қорым үстіндегі ескерткіштер құмдауыт төбешікке тұрғызылған пахсалық қабірлер негізінде жасалған. Бұлар ішкі жағы “ванна” секілді тік бұрышты келеді.
Қыш ыдыстар барлық обаларда кездеседі. Олардан өзге бірнеше көзе, темір пышақ, моншақ, жүзік, тұмар ретінде пайдаланған түрлі хайуанаттар тістері мен сүйектері, қоладан құйылған тау ешкілерінің мүсіндері табылған. Обалардың бірінен ортасында төрт бұрышты тесігі бар 7 монет шықты. Олардың көпшілігі б.з.б. 118 жылы, қалғандары б.з.б. 73-47 жылдары құйылған.
Табылған заттарға қарағанда Мардан қорымына б.з.б. I ғасырдан б.з. II ғасырына дейінгі аралықта өмір сүрген адамдар жерленген. Олар отырықшы болып, жер өңдеумен және мал өсірумен шұғылданған. Заттай мәдениетіне ғұндардың ықпалы байқалады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан обалары
Тұрғын халық есебі

**Тұрғын халық есебі**, халық есебі – 
# қайсыбір аумақтағы тұрғындардың саны туралы деректер жинау; 
# халық туралы мәліметтер алудың нақты түрі.

Мәліметтер жинаудың жиілігі мен сипатына қарай бір жолғы және ағымдағы тұрғын халық есебі түрлеріне бөлінеді. Бір жолғы тұрғын халық есебі – негізінен белгілі бір елді мекенде немесе ауданда белгілі бір уақытта тұратын адамдардың саны туралы мәліметтерді бір рет жинау. Халық санағынан өзгешелігі: мұнда есеп оңайлатылған ережелер бойынша жүргізіледі, тек тұрғындардың жалпы саны туралы мәліметтер ғана жиналады, кейде жасы мен жынысы бойынша бөліп көрсетіледі. Бұл орайда тұрғын халық есебі адамдарға міндетті түрде сұрау салу жолымен емес, көбінесе тұрғындардың белгілі бір тізімдері немесе басқа да құжаттар бойынша жүргізіледі, яғни заңды халық ескеріледі, сөйтіп бір жолғы тұрғын халық есебінің растығы тиісті құжаттардың толықтығы мен дәлдігіне тікелей байланысты болады. Халық есебінің осы бір жолғы түрі қазіргі кезеңде негізінен тұрғындардың жалпы санын бағалау үшін қолданылады.

Ағымдағы тұрғын халық есебі – халықтың қазіргі санын, оның барлық өзгеріп отыратын оқиғаларын (туу, өлу, келу, кету) тіркеу негізінде бағалауға арналған белгілі бір аумақ тұрғындарының белгілі бір тізімдерін жүргізу. Көбінесе экономикалық сипаттамаларды тіркеумен байланысты болып келеді. Кейбір елдерде халықтың тізілімдері немесе автоматтандырылған картотекалар түрінде болады. Мұндай жолмен халықтың құрамы туралы егжей-тегжейлі мәлімет алу мүмкін болмайтындықтан ағымдағы тұрғын халық есебінде тұрақты халық санағын жүргізу қажет болады. Кейде демографиялық оқиғалардың ағымдағы есебін де тұрғын халық есебінің осы ағымдағы түріне жатқызады, оның деректері бойынша халық санағы кезінде жиналған мәліметтер халықтың саны мен құрамының ағымдағы есебі түрінде қаралады.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Тұрғын халық саласындағы ғылыми-зерттеулер жөніндегі халықаралық одақ

**Тұрғын халық саласындағы ғылыми-зерттеулер жөніндегі халықаралық одақ** (ИЮССП; Internatіonal Unіon for the Scіentіfіc Study of Populatіon) – халықаралық бейүкіметтік ұйым. 1928 жылы құрылған. Жеке мүшелік негізінде жасақталады, ИЮССП құрамына 100-ден астам елден 2000-ға жуық ғалым (демографтар, статистиктер, экономистер, социологтар, медиктер, т.б.) кіреді.

Негізі мақсаттары – тұрғын халықтар мәселелерін зерделеуде халықараралық ғылыми ынтымақтастыққа жәрдемдесу. ИЮССП-тің жоғары органы – Бас ассамблея, басқарушы органы – президент басқаратын Кеңес, атқарушы органы – Тұрақты бюросы ИЮССП конференциялар өткізеді, монографияларды, оқу құралдарын, конференция материалдарын жарыққа шығаруды ұйымдастырады. ЭКОСОС пен ЮНЕСКО жанындағы кеңесші орган мәртебесі бар. Жұмыс тілдері – ағылшын, француз, испан тілдері. Штаб-пәтері – Льеж (Бельгия).
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Черненко-Вавилов сәуле шығару

ЧЕРЕНКОВ-ВАВИЛОВ СӘУЛЕ ШЫҒАРУЫ — берілген зат ішінде не белгілі бір ортада жарықтың фазалық жылдамдығынан артық жылдамдықпен қозғалуы кезінде зарядты бөлшектің сәуле шығару құбылысы. Жарықтың фазалық жылдамдығы (и) жарықтың вакуумдегі жылдамдығының (с), ортаның сыну көрсеткішіне (n) қатынасы арқылы анықталады: и=с/n. Сондықтан Ч.-В. с. ш. мына шарт орындалғанда пайда болады: υ>и немесе βn>1, мұндағы υ — зарядты бөлшектің жылдамдығы, β=υ/с. Кез келген материялық бөлшек жарықтың вакуумдегі жылдамдығынан (с) артық жылдамдықпен қозғала алмайды. Бірақ тәжірибелік тәсілдермен жылдамдығы берілген дене ішіндегі жарықтың фазалық жылдамдығынан артық болатын зарядты бөлшектер шығарып алуға болады. Ч.-В. с. ш-н тудырушы бөлшек бірқалыпты қозғалса, онда Черенков-Вавилов сәулесі бастапқы бөлшек траекториясымен θ бұрыш жасай отырып таралады. Берілген орта үшін тұрақты шама болып саналатын бұл бұрыштың мәнін анықтау арқылы, зарядты бөлшектің сол ортадағы қозғалу жылдамдығын (υ) табуға болады: cosθ=с/υҺn. Черенков санауышы осы принципке негізделіп жасалған. Ч.-В. с. ш. құбылысын 1934 ж. П.А. Черенков (1904 — 1990) пен С.И. Вавилов (1891 — 1951) ашқан. Ал мұның теориясын 1937 ж. И.М. Франк пен И.Е. Тамм жасаған.

Санат: Тұлғалар
Санат: Физика
Жаппасбай Нұрсейітов

**Жаппасбай Нұрсейітов** (1923, Тереңөзек ауданы (қазіргі Сырдария ауданы) – 14.4. 1997) – жауынгер, Кеңес Одағының Батыры (10.1.1944). 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында Киев, Харьков қалаларын, Румыния, Венгрияны жаудан азат етуге қатысты. 1944 жылы жерлестері ақша жинап, оның атындағы сүңгуір кеме жасатады. Қазір бұл кеменің қалдықтары Ресейдің Мурманск қаласындағы Солтүстік флоттың әскери-теңіз музейінде сақтаулы. Соғыстан кейін Өзбекстан, Тәжікстанда әртүрлі қызметтер атқарып, еңбек демалысына шығады. 1995 жылы 28 сәуірде «Қызылорда қаласының құрметті азаматы» атағы беріледі. Бірнеше орден, медальдармен марапатталған.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:1923 жылы туғандар
Санат:1997 жылы қайтыс болғандар
Некрополь

**Некрополь** -(грек. nekros – өлі, polіs – қала), көне және жаңа дәуірлердегі бейіттерге байланысты айтылады. 

Екі мағынада қолданылады: 1) адамдар жерленген обалар мен қабір топтары, яғни жалпы зират, қорымдар; 2) отырықшы-қалалық орталықтар төңірегіндегі неғұрлым үлкен зираттар. Некрополь атауына сай келетін зираттар Қара теңіз жағалауларындағы антикалық замандағы грек қалаларының маңында, ерте темір дәуіріндегі және ортағасырлық қала мәдениеті өркендеген өлкелерде көп зерттелген. Ғылыми ақпараттық мөлшері мен құндылығы бойынша, көне ескерткіштердің аса маңызды түрлерінің бірі болып табылады. Қазақстанның батысында Шопан-ата сияқты үлкен Некропольдер, Оңтүстік Қазақстан өңірінде, Сырдың орта ағысындағы қалалық орталықтар төңірегінде шоғырланған көптеген ірі Некропольдер белгілі. Түркістан төңірегінде Сидақ, Шаға, тағы басқа Некропольдер бар, Арыс өзенінің алқабында аса ірі Бөріжар Некрополі орналасқан. Кейде атақты тарихи тұлғалардың қабірі айналасында қалыптасады да, осы адамның атымен аталады. Мәселен, Арыстан баб, Гауһар ана Некропольдері. Түркістан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Е.Смағұлов) кешенді зерттеулер барысында Қожа Ахмет Иасауи кесенесі маңында 3 м тереңдікте жатқан көне Некрополь бар екенін, оның алғашқы Иасы қонысының кезінде қалыптасқанын анықтады. Некропольдерді зерттеу барысында жерлеу құрылыстарының түрлері, жерлеу ғұрпының ерекшеліктері, заттық, рухани мәдениетке байланысты ғылыми құндылығы жоғары мол деректер алынады. Қазіргі күнде қалалық орталықтар міндетті түрде оның маңындағы Некропельдермен байланыстыра отырып зерттеледі. Некропольдер қала мәдениеті мен қалаларды қоныстанудың ерекшеліктерін де көрсетіп бере алады.

## Әдебиет
*Ремпель Л.И., Нек-рополь древнего Тараза, Л., 1957;
*Смагулов Е.А., К реконструкции погребального обряда Южного Казахстана раннесредневековой эпохи
*Новые исследования по археологии Казахстана, А., 2004

## Дереккөздер


Санат:Тарих