Сардиниялықтар

**Сардиниялықтар** (*сарды*, , өз атауы — *сардос*) — Италиядағы халық, Жалпы халқы: 2,5 миллион адам. Олар негізінен Жерорта теңізіндегі ең үлкен аралдардың бірі Сардиния аралында тұрады.

## Тілі
Олар сардин және италян тілдерінде, ал солтүстігінде корсика тіліне жақын  гал­лур­ және сасар диалектілерінде сөйлейді.

## Діні
Сардиниялықтар католик дінін ұстанады.

## Этногенезі
Сардиниялықтардың ата-бабалары, ежелгі египет деректері бойынша «теңіз халықтарының» бірі ретінде белгілі Шардана халқы мұнда, шамамен 3 мың жыл бұрын қоныстанған. Біздің эрамызға дейінгі VI ғасырда Карфагендіктер жағалау және ойпат аймақтарын жаулап алады. Біздің эрамызға дейінгі 238 жылдан бастап Сардиния Римнің бір бөлігі болды, оның аралас халқы ежелгі дереккөздерде сардалар деп аталды.

## Тарихы
Археологиялық қазындылар соңғы палеолит дәуірінен бастап Сардинияға алғашқы қоныстанушылар болғанын растайды. Шамамен б.з.б. VII ғасырда аралда жергілікті тұрғындарды жеке этникалық топ ретінде ерекшелендіретін белгілі бір мәдениет дами бастады. Ол кезде сардиниялықтар саудагерлер ретінде белгілі болды. Негізінен жанартаулық шыныдан жасалған бұйымдарды сатумен айналысты, олар көбінесе құралдар мен найза мен жебе ұштарын жасау үшін негізгі материал болды.
Бұрын сардиниялықтар көшпелі өмір салтын жүргізсе, қарақшылар мен теңізшілер ретінде танымал болса, онда біздің дәуірімізге дейінгі 7-6 ғасырларда халық отырықшы өмір салтына ұмтылды.

Біздің дәуірімізге дейінгі II ғасырдың басында Сардинияға финикиялық саяхатшылар, одан кейін карфагендіктер келді. Аралда құнды кендердің бай кен орындарын тапқаннан кейін, олар сардиниялықтарды бағындыруға тырысты. Біздің дәуірімізге дейінгі 238 жылы және римдіктер екінші Пуни соғысындағы Сардинияны өз империясының провинцияларының біріне айналдырды. 

Біздің дәуіріміздің басында арал мезгіл-мезгіл араб қарақшылары шабуылына ұшырады. Ал 1015 жылы сардиниялықтар олардан қорғалды, өйткені жерлерді Пиза мен Генуя бөліскен болатын. Біраз уақыттан кейін Арал Арагон патшалығына берілді, бұл оған испандықтарға жол ашты. Тек XIX ғасырда Сардиния Біріккен Италияның құрамына кірді.

## Кәсібі
Сардиниялықтардың негізгі дәстүрлі кәсіптері – мал шаруашылығы (қой, ешкі) және егіншілік. 

Қолөнер жақсы дамыған: Сардиния халқының ең танымал халықтық қолөнерінің бірі - қолмен қоржын тоқу. Сардиниялық себеттер сапасы мен ұзақ мерзімділігімен, сондай-ақ жергілікті дәстүрлер мен әдет-ғұрыптарды көрсететін үлгілерімен танымал.
Кесте және тоқыма қолөнері де маңызды орын алады. Шеберлер дәстүрлі киімдер мен интерьер бұйымдарын тігу үшін қолданылатын маталарға таңғажайып өрнектер мен ою-өрнектер жасайды. 
Керамика - Сардиния халқының ертеден келе жатқан тағы бір дәстүрлі қолөнері. Жергілікті қолөнершілер ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан тәсілдер арқылы ыдыс-аяқ, зергерлік бұйымдар мен кәдесыйлар сияқты ғажайып керамикалық бұйымдар жасайды. 
Зергерлік өнері де ерекше назар аударуға тұрарлық. Жергілікті шеберлер асыл металдардан, тастар мен інжу-маржандардан зергерлік бұйымдар жасайды.

Қазіргі кезде қызмет көрсету саласының жұмысшылары, туризм, қаржы және қызмет көрсету саласы, аздаған фермерлер мен малшылар.

## Тұрмыс салты

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Оңтүстікте шаруалар ірі ауылдарда (чентри) тұрады, Солтүстікте хуторлар (стацци) тән.

Жазық аймақтардағы дәстүрлі тұрғын үй - бұл көбінесе кеңейтілген шағын тікбұрышты бір бөлмелі үй, тауда - ағаш балкондары бар екі қабатты тас үй.  Дөңгелек тастан жасалған шопанның үйшіктері (пинетта) бар.

### Дәстүрлі киімдері
нобай|оңға|200px|Дәстүрлі киімдері     
Өзінің болмысын сақтап қалуға бел буған сардиниялықтар мерекелік іс-шараларға, үйлену тойларына және басқа да мерекелерге ұлттық киім киеді. 
Сардиния әйелдерінің ұлттық киімі әдетте ашық түсті өрнекті белдемшеден, кәзекей немесе шалі, ақ кестелі блузкадан және күміс әшекейлерден тұрады. Әйелдер сырға, білезік және алқа сияқты дәстүрлі зергерлік бұйымдарды тағады.

Ерлердің ұлттық киіміне кең шалбар, шапан немесе жилет, биік жағалы жейде және дәстүрлі бас киім кіреді. Сондай-ақ ерлер брошь немесе түйреуіш сияқты күміс аксессуарлармен безендіреді. Ұлттық киім тігетін маталар көбінесе ашық-шашық, өрнекті болып келеді. Маталардағы өрнектер мен дизайн жергілікті дәстүрлерді көрсетеді.

### Дәстүрлі тағамдары
нобай|оңға|200px|Кодула     
Сардиния асханасының негізін аралда өсірілетін табиғи өнімдер құрайды. Тағамдарды дайындауда жергілікті зәйтүндер, жаңа піскен көкөністер, жемістер, бал, ірімшіктер және теңіз өнімдері маңызды рөл атқарады. Сардинияның климаты мен топырағы тамаша шарап, зәйтүн майы және тағамдарға ерекше дәм қосатын түрлі шөптер шығарады.

Порчетта (Porceddu) — ашық отта толығымен қуырылған тауық немесе шошқа. Бұл мерекелердегі ең танымал тағамдардың бірі.
Кулургионес (Culurgiones) — рикота, картоп және жалбыз қосылған дәстүрлі сардиниялық тұшпара. Әдетте томат соусымен немесе маймен бірге беріледі.
Фава (Fregula) — бидай түйіршіктерінен жасалған әдеттегі сардиниялық тағам, әдетте теңіз өнімдерімен немесе етпен бірге беріледі.
Панини Казу Марцу (Pane Carasau) — жұқа, қытырлақ шелпек, дәстүрлі сардиниялық нан өнімі жиі ірімшік пен балмен бірге беріледі.

Сардиния асханасында тәттілер де ерекше орын алады. Мысалы: Сеадас (Seadas) - рикотта мен апельсин дәмі қосылған, бал себілген қуырылған тәтті пирогтар.
Амаретти (Amaretti) - бадам печеньесі жиі кофе немесе десерт шараптарымен бірге беріледі.

### Фольклоры
нобай|оңға|200px|Ортағасырлық фестиваль     
Сардин халқының фольклоры ежелгі құдайларға, батырларға және жаратылыстарға байланысты мифологиялық оқиғаларға бай. Ең танымал мифтердің бірі - алып Циклоп Полифем туралы аңыз, ол бір нұсқа бойынша Одиссеядағы Гомердің шығармаларында бейнеленген. Бұл миф аралдың және оның ежелгі тарихының символына айналды.

Сардин халқының фольклорында дәстүрлі сардиниялық билер мен музыка да маңызды рөл атқарады. Мысалы, «Тарантелла Сарда» биі аралдағы ең танымал билердің бірі. Ол лаута, тамбурин сияқты дәстүрлі музыкалық аспаптардың үнімен орындалады.

Сардиния фольклорында мерекелер мен салт-дәстүрлер де маңызды рөл атқарады. Мысалы, Сант'Эфисио фестивалі аралдағы ең танымал фестивальдердің бірі. Бұл фестиваль кезінде дәстүрлі киімдердегі шерулер, халық әндері мен билері, түрлі діни рәсімдер өтеді. Сардиния ұрпақтан-ұрпаққа ауызша берілетін ертегілер мен наным-сенімдерге де бай. Олардың көпшілігі табиғатқа, теңізге, жануарларға және рухтарға қатысты.

## Дереккөздер

Санат:Италия халықтары
Санат:Роман халықтары