open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кендір талшығы

**Кендір талшығы**– кендір тұқымдас өсімдік талшықтарынан алынатын зат. Кендір талшығы кендір паясынан алынады да, сапасына (ұзындығына, жуандығына және түсіне) қарай бөлініп, түту машинасына жіберіледі. Түту нәтижесінде тал-тал ұзын талшықтарымен қатар шатысқан қысқа талшықтар да алынады. Ұзын талшықтардан жіп иіру үшін түтілген кендір алдымен дестелеуіш машинадан, сонан соң 3 – 4 таспа машинасынан, ең соңында созу машинасынан өткізіліп шүйкеленеді. Қысқа талшықтардан жіп иіру үшін олар алдын ала көпсітіліп әрі тазартылып, білікті түту машинасының көмегімен таспаланады. Кендір талшығын иірудің сулап иіру және құрғақтай иіру деп аталатын түрлері бар. Сулап иіру әдісі бойынша шүйке созылар алдында ішіне су құйылған ыдыс арқылы батырылып өткенде, талшық бойындағы желімдік заттар жұмсарып, созылу мүмкіндігі артады. Ұзын және қысқа талшықтардан сулап иірілген жіп дастарқан және мата тоқу үшін өріс және арқау есебінде пайдаланылады. Құрғақтай иірілген талшықтан желкендік мата, брезент, т.б. қалың материалдар тоқылады.

## Дереккөздер:



Санат:Кендірлер
Сақталу заңдары

**Сақталу заңдары** — кез келген процесте немесе олардың белгілі класында кейбір физикалық шамалардың сан мәндерінің уақытқа байланысты өзгермейтіндігін тұжырымдайтын физикалық заңдылықтар. Кез келген оқшауланған физикалық жүйе үшін орындалатын маңызды сақталу заңдарына энергияның, импульстің, қозғалыс мөлшері моментінің, электр зарядының сақталу заңдары жатады. Жалпы сақталу заңдарымен бірге физикалық жүйелер мен құбылыстардың тек шектеулі кластары үшін ғана орындалатын сақталу заңдары да болады. Салыстырмалықтың арнайы теориясында масса мен энергияның сақталу заңдары қайта қаралып біріктірілді. Сақталу заңдары физикалық жүйелердің симметриялық қасиеттерімен тығыз байланысты. Егер жүйенің симметриялық қасиеті белгілі болса, онда ол үшін сақталу заңдарын немесе керісінше сақталу заңдары белгілі болса, жүйенің симметриялық қасиеттерін анықтауға болады.
Энергия сақталу заңы — Энергия деп материяның түрліше қозғалыс түрлерінің, оның ішінде механикалық қозғалыстың біртұтас өлшем мөлшері аталады. Энергияның сақталу заңы табиғаттың универсал заңы болып табылады: *энергия жоқтан пайда болмайды және ол жоғалмайды; ол бір түрден екінші түрге өте алады;* материяның әр түрлері - затпен өріс арасында энергия алмасу мүмкін болады.

## Дереккөздер

Санат:Сақталу заңдары
Құсмұрын кен өрісі

**Құсмұрын кен өрісі** – Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданындағы Баршатас ауылынан батысқа қарай 110 км жерде орналасқан алтын-мыс полиметалл кен орындарының шоғыры. Кен өрісін 1938 жылы А.Машанов және геолог Р.Мұхаметжанова мыс минералдары (малахит, азурит, хризоколла, т.б) бар барит желілерінің жер бетіне шығып жатқан сынықтары мен ұнтақтары арқылы ашты. 

## Геологиялық құрылымы
Түзілуі бойынша Орал мен Алтайдың колчеданды кентастарына ұқсас бұл кендер Ақбастау антиклинорийінің оңтүстік-батыс қанаты мен солтүстік Балқаш синклинорийінің ұштасқан жерінде, ордовиктің жанартаутекті-шөгінді жыныстарында қалыптасқан. Ақбастау кенін сыйыстырушы жыныстар тектоникалық қозғалыстарға байланысты меридиандық бағыттағы тақтатастану процестері әсеріне шалынған. Құсмұрында сульфидті және колчеданды кентастардан құралған екі кен қабаты бар. Кентастардың кейбір бөлігі бүтіндей сульфидтерден құралады, ал кейде олар тарамдалған және сеппелі күйде кездеседі.

## Минералдары, құрамы
Негізгі кездесетін минералдары: пирит, сфалерит, галенит, борнит, ковеллин, т.б. Олардан мыс, мырыш, қорғасын, алтын, күміс күкірт, барий, т.б. алуға болады. Сондай-ақ Құсмұрында бұларға қоса сирек элементтерден селен, теллур, кобальт, таллий, т.б., ал Ақбастауда молибден, кадмий, сүрме, күшәла, галлий кездеседі. Кендердегі тотығу белдемінің тереңдігі 15-40 м-ге дейін жетеді. Құсмұрынның тотыққан кентастары түгел барланған. Оның кені карьер қазу әдісімен өндіріледі. Бұл кендерден алтын мен күміс алынады.

## Дереккөздер

Санат:Шығыс Қазақстан облысы кен орындары
Қызасу

**Қызасу** — Тарбағатай жотасындағы асу. Биіктігі 2050 м. Тарбағатай жотасының оңтүстігіндегі Үржар өзенінің саласы Қусақ өзенінің бастауынан жотаның солтүстігіндегі Қарабұғының жоғары арнасына Қызасу арқылы соқпақ жол асады. Асудан салт атпен өтуге болады.

## Дереккөздер
Кендір тұқымдасы

**Кендір тұқымдасы**(**) – қос жарнақты, құрамында сүт түсті ақшыл шырыны бар өсімдік. Негізінен, ағаш, бұта және шырмауықтар. Тропиктік және субтропиктік аймақтарда өседі. 

*Жер шарында 200 туысқа бірігетін 2 мыңнан астам түрі кездеседі. Кендір тұқымдасының гүлдері қос жынысты, 5 бөлікке бөлінген қоңырау тәрізді, шашақ гүлшоғырына топталған. 
*Жәндіктер арқылы тозаңданып, жел арқылы таралады. Қазақстанның барлық аймақтарында *(тек биік тауда кездеспейді)* өсетін: қабыршөп (*Vіnca*) және кендір туыстары бар. 
*Кендір тұқымдасына жататын өсімдіктердің шаруашылық маңызы зор. 
*Бұл өсімдіктерден: каучук (*[[ландольфия]]*), бағалы ағаш сүрегі *([[альстония]])*, тері илеуге қолданылатын илік заттар (*[[кебрачо]] – Aspіdosperma)*, бояуыш заттар (райтия – Wrіghіa), эфир майы (*[[аликсия]]*) алынады. Кейбір түрінің жемістерін тағам (*карисса*) ретінде пайдаланады; строфант, раувольфия – дәрілік өсімдіктер;талгүл (*Nerіum*), қабыршөп – гүлдері әдемі болғандықтан әсемдік үшін өсіріледі, емдік мақсатта сабағын, жапырағы мен гүлін пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Кендірлер
Жәмила Ыдырысқызы Намазбаева

**Жәмила Ыдырысқызы Намазбаева** (18.8.1942 жылы, Павлодар облысы Шарбақты ауданы Галкино ауылында туылғын) – психология ғылымдарының докторы (1986), профессор (1987). Халықаралық жоғары мектеп (1995), Халықарлық педагогика және әлеуметтік ғылымдар академияларының академигі (1996). Мәскеу мемлекеттік педагогика институтын (1967) және КСРО Педагогика ғылым акдемиясының аспирантурасын (1970) бітірген. Қазақ педагогика ғылым академиясында кіші аға, ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1971–76), қазіргі Қазақ ұлттық педагогикалық университетінде декан (1976–82), Психология ғылымы кеңесінің төрайымы (1997–2002) болды. 2007 жылдан Қазақ ұлттық педагогикалық университетінде Психология ғылыми-зертеу институтының директоры қызметін атқарады. «Оқушылар тұлғасының дамуы» тақырыбында докторантуралық диссертация қорғады. Бірнеше ғылыми жарияланымның авторы.
## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Университеттің ең үздік мұғалімі, 2006
*Мәскеу
*Психология

Санат:Ғылым
Айсары ауылдық округі (Қостанай облысы)

**Айсары ауылдық округі** – Қостанай облысы Қостанай ауданындағы  әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Айсары, Қостомар, Половниковка, Степное ауылдары кіреді. Орталығы – Айсары ауылы.

## Тарихы
2017 жылы Половников ауылдық округінің құрамында болған ''Жақсылық'' ауылы таратылып, Половников ауылдық округі ауылдық әкімдік болып қайта құрылды. 2018 жылы Глазунов ауылдық округі **Айсары ауылдық округі** болып өзгертілді. 2019 жылы округ құрамына Половников ауылы қосылды.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2885 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қостанай ауданы ауылдық округтері
Кен екшеу

**Кен екшеу**– кенді екшеуіш арқылы бөлшектерінің ірілігіне қарай сұрыптау процесі. Байыту технологиясының ерекшелігіне және кеннің құрамына, т.б. сәйкес Кен екшеу процесі өз бетімен екшелеу, әзірлік екшеу және қосымша екшеу болып ажыратылады. Өз бетімен екшелеу шикізаттан тұтынушыларға тікелей жіберілетін дайын өнім (көмір, кентас, т.б.) бөліп алу мақсатында қолданылады. Әзірлік екшеу процесі кен байыту фабрикакаларында байытылатын және бөлшектелетін шикізаттарды ірілігіне қарай іріктеу үшін қажет. Бұл әдіс әдетте сирек, әрі шашыранды асыл металдарға пайдаланылатын гравитациялық байыту процестерінің алдында және Қазақстанның көптеген байыту фабрикакаларында бірінші және екінші кезектегі бөлшектеу сатыларының алдында қолданылады. Қосымша екшеу әдісі шикізатты алдын ала ірілігін тексеру мақсаты үшін қолданылады. Кейде кен салмақ айырмашылығы негізінде де құраушыларға жіктеледі.

## Дереккөздер:
Горняцк кенттік әкімдігі

**Горняцк кенттік әкімдігі** – Қостанай облысы Рудный қалалық әкімдігіне қарасты әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Горняцкий кенті, Перцевка ауылы кіреді. Орталығы – Горняцкий кенті.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша әкімдіктегі халық саны 1964 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Рудный қалалық әкімдігі ауылдық округтері
Қызбелтау

**Қызбелтау**, *Қызылбелтау* — Торғай қолаты мен Торғай үстірті аралығындағы дөңес таулар тізбегі.

## Географиялық орны, жер бедері
Қостанай облысы Науырзым және Жангелді аудандары жерінде, бойлық бағытта 60 км-ге созылып жатыр, енді жері 15 км-ге жетеді. Абсолюттік биіктігі 232 м, салыстырмалы биіктігі 60-80 м. Беткейлері жыра-сайлармен қатты тілімделген. Онда бұлақтар, қайнар көздер көптеп кездеседі. Шығыс және оңтүстік етектері құлама жарқабақтанып, Торғай қақпасына тіреледі. Солтүстігінде жазық келген Қарт қонысы, оңтүстігінде Сарықопа көлдері жатыр.

## Геологиялық құрылымы
Қызбелтау жоғары олигоцен мен миоцен дәуірлерінің сазды, қарбонатты жыныстарынан түзілген; дөң бетін палеогеннің теңіздік шөгінділері жапқан.

## Өсімдігі
Тау беткейлерінде бетеге, жусан, селеу өседі. Мал жайылымына қолайлы.

## Дереккөздер

Санат:Жангелді ауданы таулары
Санат:Науырзым ауданы таулары
Қыз бен жігіт айтысы

300 × 202px|нобай|оңға|Қыз бен жігіт айтысы
**Қыз бен жігіт айтысы** — айтыстың бір түрі. Бұл айтыстың басқа айтыстардан негізгі айырмашылығы — айтысқа түскен қыз бен жігіт арасында әзіл-қалжың, сондай-ақ әлеуметтік жағдай көбірек сөз болады. Қыз бен жігіттің өнер жарысы кейде қайымдасу не жұмбақтасу түрінде болады. Мысалы, Әсет пен Ырысжанның, Ұлбике мен Күдерінің айтыстары жұмбақ айтыстың озық үлгілеріне жатады. Сара Біржанмен айтысқанда “Тамағым жас баланың білегіндей, Иығым тік сандалдың тірегіндей, Бет алдым қоңыр қаздың кеудесіндей, Тал бойым жолбарыстың жүрегіндей”, — деп айтыс өнерінің көркемдік деңгейі жоғары болатынын дәлелдей түседі . Сүйінбай — Күнбала, Ұлбике — Күдері, Біржан — Сара, Әсет — Ырысжан, Жамбыл — Салиқа, Омарқұл — Тәбия, Ләтипа — Кенен, Әжек — Шәріпжамал, Мұсабек пен Манат, т.б. айтыстар Қыз бен жігіт айтысының шынайы үлгілері.

## Дереккөздер


Санат:Айтыс
Дәмді ауылдық округі

**Дәмді ауылдық округі** – Қостанай облысы Науырзым ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Дәмді, Мереке, Қайғы ауылдары кіреді. Орталығы – Дәмді ауылы.

## Тарихы
2008 жылы *Қарақұдық* ауылы таратылды. 2013 жылы таратылған Мереке ауылдық округінің Мереке, Қайғы ауылдары қосылды.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1245 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Науырзым ауданы ауылдық округтері
Кенере

**Кенере** – үй қабырғасының шатырмен жанасар жеріндегі біршама шығыңқы үстіңгі шеті. Кенере әуелде қабырғаны шатырдан аққан жаңбыр, қар суынан қорғау үшін жасалған. Қазіргі кезде, негізінен, үй қасбетіне архитектуралық сән беру қызметін атқарады. Қабырғадан 300 мм-дей шығып тұратын кенерені бірінен-бірін сәл асыра қалайды. Бұдан гөрі шығыңқы кенерені бетоннан, керамикалық қуыс блоктардан жасайды. Бұлар зауыттарда алдын ала дайындалатындықтан, құрылыстағы жұмыс жеңілдейді, әрі әдемі етіп жасауға мүмкіндік бар. Өрт қаупінен аулақ болу үшін көп қабатты үйлерге ағаш кенере жасалмайды, ал керамикалық блоктар қымбат, сондықтан көбінесе, кенере темір-бетоннан жасалып жүр. Қшкі кенерені бөлме ішіне көрік берерліктей етіп әк-алебастр сылақпен әрлеп жасайды.

## Дереккөздер
Құрманғали Мұхаметқалиұлы Малаев

thumb|right|200px|Құрманғали Малаев жасаған күбі
**Құрманғали Мұхаметқалиұлы Малаев** (4.3.1938, Алматы) — суретші, қолөнер шебері. 

Алматы көркемсурет училищесін, Мәскеу технологиялық институтының қолданбалы өнер факултетін бітірген. 

Малаевтың қайың, үйеңкі, алма ағашынан жасаған күбі, ағаш ожау, өрнекті ағаш шара, оюлы тостаған, той табақ, оюлы әбдіре, сандық сияқты үй жиһаздары мен мөлтек жазулы қыш құмыра, сондай-ақ алтын алқа, күміс сырға, сақина, жүзік, білезік, қапсырма сынды қолөнер, т.б. зергерлік бұйымдары қанық бояулы ұлттық нақышымен, дәстүрлі философиялық, көркемдік эстетикалық танымды білдіретін тарихи сабақтастығымен ерекшеленеді. Малаев жасаған бұйымдар Алматыдағы Орталық мұражай, Өнер мұражайы, Әскерилер үйі, Астана қаласындағы Президент мәдениет орталығы алтын қорынан орын алған.

## Дереккөздер


Санат:4 наурызда туғандар
Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан суретшілері
Санат:Алматы сәндік және қолданбалы өнер колледжі түлектері
Санат:Мәскеу технологиялық институты түлектері
Санат:Қазақстан зергерлері
Автопансионат

**Автопансионат** (француз тілінде pension — тұрғындар түгелдей қамқорлықта болатын орын) — автотуристтердің тынығуына және оларға қызмет көрсетуге арналған ғимараттар кешені (мейманхана, автомобильдерді техникалық күтімге алатын станция, жабық гараждар, жанармай пункті) және жабдықталған аумақтар (тұрақтар, тексеру орындары мен эстакадалар және т.б.). Автопансионат - көбіне бірінші және екінші санаттағы автомобиль жолдарында салынады.
## Дереккөздер


Санат:Туризм
Санат:Ғимараттар мен құрылыстар
Автосалон

thumb|Автосалон
**Автосалон** — автомобильдердің жаңа модельдерімен таныстыратын көрме (немесе оның бөлімі).

## Дереккөздер
Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі

Санат:Терминология
Малай

**Малай** — дәулетті адамдардың үй жұмыстарын атқаратын адам. Малай ұғымы мал-мүлікке жеке меншік күшеюімен байланысты қазақ тарихында ертеден қалыптасқан. Малайды кей жағдайда егін мен мал шаруашылығына да пайдаланған.
## Дереккөздер
Автосервис

**Автосервис** (ағылшын тілінде service — қызмет) — автомобильдер жөндеу арқылы халыққа қызмет ететін мекемелер.

## Дереккөздер
Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі

Санат:Терминология
Кенесары

**Кенесары** — Ақмола облысы Бурабай ауданындағы ауыл, Кенесары ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Щучинск қаласынан солтүстік-батысқа қарай 25 км-дей жерде, Қылшықты өзенінің сол жағалауындағы әр түрлі астық тұқымдас шөптер өскен қиыршық тасты қара топырақты дала белдемінде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесін 1879 жылы "Хан" ауылы орнына қаланған. 1957 жылдан "Жамантұз" астық шаруашылығы, 1976 жылдан "Жамантұз" ет өндіру бағытындағы кеңшардың орталығы болып келді. Оның негізінде ЖШС, шаруа қожалықтары құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, 2 клуб, кітапхана, фельдшер-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен темір жол және автомобиль жолдары арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Бурабай ауданы елді мекендері
Өндіргіш күштер

**Өндіргіш күштер** — қоғамдық өндіріс үдерісінің материалдық-заттай және адами факторларының жиынтығы. Өндіргіш күштер табиғат заттары мен күштеріне адамның белсенді қатынасын, табиғат байлықтарын тану, игеру, түрлендіру, дамыту және пайдалану дәрежесін білдіреді және жетекші өндіріс тәсілдерінің бірі болып табылады. Ең басты өндіргіш күштер – адам, өндіріске қатысушылар. Нақ осы адамның күш-жігерімен табиғат пен қоғам дамуының заңдары игеріледі, еңбек құралдары дамытылып, жетілдіріледі, жаңа машиналар, технология үдерістер, материалдар жасалады, өндірісті ұйымдастырудың неғұрлым дамыған нысандары дүниеге келеді. Материалдық-заттай факторлардың ішінде еңбек құралдарын дамыту өндіргіш күштерді жетілдірудің тарихи үдерісінде жетекші рөл атқарады.

## Өндіргіш күштерді орналастыру
Өндіргіш күштерді орналастыру – 1) өндірістің заттай құрамбөліктері мен еңбек ресурстарының географиялық таралуы. Өндіргіш күштерді орналастыру өндірістің басым әдісімен, құрал-жабдықтарға меншіктің түрімен, аумақтық еңбек бөлінісінің ерекшеліктерімен, жеке аудандардың табиғи, экономикалық, әлеуметтік жағдайларымен, нақты өндіріс пен салалардың орналасу факторларымен анықталады; 2) өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, құрылыс кәсіпорындары мен өндірістік инфрақұрылым және еңбек ресурстарының орналасуы жөніндегі процестер мен әрекеттердің жиынтығы. Бұл мәнінде "Өндіргіш күштерді орналастыру" ұғымы қоғамдық өндірісті аумақтық орналастыру ұғымына ұқсас деуге болады.

Өндіргіш күштерді орналастыру факторлары[өңдеу]

Өндіргіш күштерді орналастыру факторлары – пайдаланылу кезінде орналастарылған нысан мен аумақ арасында өзара қатынас байқалатын және ең соңында, таңдалған критерийлер мен қойылған мақсаттарға сай нысанның оңтайлы оқшаулануын анықтайтын әр мәнді ресурстардың жиынтығы. Өндіргіш күштерді орналастыру факторлары ұғымын: өндірісті орналастыру факторлары және халықты қоныстандыру факторлары деп екі туынды ұғымға белуге болады

## Өндіргіш күштердің орналасу түрлері
Өндіргіш күштердің орналасу түрлері – құрылымдық элементтерінің мөлшерлілігімен, сырт пішінімен, тығыздығымен және өзара байланыста орналасуымен сипатталатын экономикалық-географиялық түзілімдер; бұл сипаттары түзілімнің қызметтік сипаттарымен тығыз байланыста болады.

## Дереккөздер


Санат:Экономикалық теория
Санат:Марксизм
Санат:Қоғам
Авторлар ұжымы

**Авторлар ұжымы** - ғылыми, әдеби және т.б. зияткерлік еңбектердің авторлық құрамы.

## Дереккөздер
Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі

Санат:Терминология
Кенесары хан ұрпақтары

**Кенесары хан ұрпақтары**– Кенесары хан әулетінің шежіресі. Кенесары ханның бәйбішесі Күнімжан ханымнан (арғын руының қызы) үш ұл туады: Жапар, Тайшық, Ахмет. Екінші әйелі Жаңыл ханымнан 5 ұл туады: Құмар (кейбір деректерде Омар), Әбубәкір, Құсман (Осман), Сыдық, Жақшы (Жегей) (бұл мәліметтер Әзімхан Кенесариннің отбасылық архивінен алынған). Кенесарының үлкен ұлы Жапар Ресей империясы әскерлерімен болған соғыста тұтқынға түсіп, көп жыл айдауда болады. Ақырында Бекет батырмен бірге тұтқыннан қашып келеді. Денсаулығы нашарлағандықтан көп кешікпей қайтыс болады. Кенесарының ұлы Сыдық (кейде Сыздық) сұлтан (1839 – 1910) әке жолын қуып, Ресей империясына қарсы күресті. Тайшық пен Ахмет сұлтандар амалсыз патша үкіметіне барып қызметке тұрады. Қоқандықтармен болған бір соғыста Тайшық сұлтан қатты жарақаттанып, қайтыс болады. Ахмет сұлтан алғашында Шу бойындағы қазақ, қырғыз елдерін Қоқан шапқыншылығынан қорғап тұрады. Шымкент уезі ашылған соң Ахмет сұлтан онда уезд басшысынан үшінші жәрдемшісі болып тағайындалып, осы жұмыста 20 жыл істейді. Қазақ руларымен патша әкімш. арасындағы қатынастарды реттеп тұрады. Ахмет сұлтан 46 жасында қайтыс болды. Ахмет сұлтанның ұлдары Смайыл, Ыбырай, Мұқан, Әзімжан, Шірінхан. 
Ахмет сұлтанның ұлдарының ішінде ең белгілісі Әзімхан Кенесарин (1878 – 37) Алашорда партиясын құрушылардың қатарында болған, саяси қуғын-сүргін құрбаны. 1996 ж. толығымен ақталды. 
Әзімханның ұлдары: Натай, Мұхамедхан, Мадияр, Тәуке, қыздары: Хамида, Напуса, Аян, Баян. КСРО-ға еңбек сіңірген геолог, геология-минерал ғылымдарының докторы, гидрогеолог, Өзбекстан ғылым академиясының корреспондент мүшесі Натай Әзімханұлы Кенесарин кезінде бабасының атын алып жүргені үшін қуғындалып, Қазақстаннан қоныс аударуға мәжбүр болған. 
Кенесарының Әбубәкір атты ұлының шөбересі, ұстаз әрі домбырашы, өнер қайраткері Файзолла Үрімізов пен жиендері арасынан Кеңес Одағының Батыры Александр Гаврилович Моисеевский сынды генерал шықты.

## Дереккөздер:



Санат:Кенесары хан
Санат:Төрелер
Сақтауға беру

**Сақтауға беру** — шарт бойынша бір тараптың берген затын екінші тараптың сақтауға және сол күйінде қайтаруға міндеттенуі. Заң бойынша сақталуға тиісті зат берілген сәтте сақтауға беру шарты жасалған болып танылады. Тараптар өзара келісіммен өзгеше талаптар белгілеуі мүмкін.

## Дереккөздер:
Автостанция

**Автостанция** жүк автостанциясы және жолаушылар автостанциясы болып екіге бөлінеді. Жүк автостанциясы — жалпы пайдаланудағы автошаруашылықтың жылжымалы құрамымен қалааралық тұрақты жүк тасымалын жүзеге асыратын көлік ұйымы. Олар жүкті жөнелтуші не қабылдаушы пункттер болып табылатын ірі қалаларда орналастырылады. Жолаушы автостанциясы — автожолдарда жолаушыларға қызмет көрсетуге арналып салынады. Жолаушыларға арналған ғимараттан және оларды автобустардан түсіретін және мінгізетін перроннан тұрады.

## Дереккөздер
Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі

Санат:Көлік инфрақұрылымы
Қызжүзім

**Қызжүзім** (Parthenocіssus) — жүзім тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік. Шыққан жері Солтүстік Америка. Қазақстанның Алматы, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда облыстарында кездеседі. Бақтарда, үй, балабақша, мектеп ауласында сәндік үшін баулық **Қызжүзім** (Р. іnserta) мен бесжапырақты Қызжүзім (Р. quіnquefolіa) түрлері қолдан өсіріледі. Биіктігі 3 м-дей.

Басқа өсімдікке мұртшалары арқылы жабысып шырмалады. Мұртшалары 3-тен 8-ге дейін тарамдалған. Әр тарамының ұшында дөңгеленіп кеңейген емізікшелері болады. Олар арқылы жартас, үй, қоршаулардың қабырғаларына жабысып өрмелеп өседі. Өркендегі мұртшалардың қарама-қарсысына жай және саусақ салалы (түріне байланысты) ұзын сағақты жапырақтары орналасады.

Саусақ салалы күрделі жапырағы 3 немесе 5 жапырақшалы келеді. Гүлі қос жынысты, жеке гүлі 5 тостағанша жапырақшадан, 5 күлтеден, 3 — 5 аталықтан, 2 жеміс жапырақшасынан түзілген аналықтан тұрады. Гүлдері сабағының ұшынан дамиды. Маусым айынан тамызға дейін гүлдейді. Жемісі — 1 — 3 тұқымды көк немесе қара қошқыл түсті жидек.

## Дереккөздер


Санат:Жүзімдер
Жұмабек Кенжалин

**Жұмабек Кенжалин** - (30 желтоқсанда 1954 жылы Қазақ КСР Қостанай облысы, — 24 шілдеде 2017 жылы Қазақстан Алматыhttps://baq.kz/kk/news/kogam/kazak_gazetteri_zhshs_bas_direktorizhumabek_kenzhalinomirden_ozdi20170724_100600), - журналист. 

Арғын тайпасы Тоқал Арғын руының Төлек бөлімінен шыққан.

1971 жылы Торғай облысы Арқалық ауданындағы Қайыңды орта мектебін бітірген соң, әскер қатарында қызмет етті, шаруашылықтарда жұмыс істеді.

1981 жылы Қазақ Мемлекеттік университетін тамамдаған соң, «Социалистік Қазақстан» («Егемен Қазақстан») газетінде тілші, бөлім меңгерушісі, 1986— 1988 жылдары «Білім және еңбек» («Зерде») журналында жауапты хатшы, бас редактордың міндетін атқарушы болды. 1990 жылдан «Халық кеңесі» газеті бас редакторының орынбасары, бірінші орынбасары, ал 1994 жылдың қаңтарына дейін осы басылымның бас редакторы қызметін атқарды. 1996—1997 жылдары «Ақиқат» журналының бас редакторы, 1997 — 1999 жылдары «Қазақ әдебиеті» газетінің бас редакторы қызметін атқарды.

1999 — 2006 жылдары «Қазақ газеттері» жабық акционерлік қоғамының президенті, «Қазақ газеттері» ЖШС-нің Бас директоры, «Ана тілі» газетінің Бас редакторы, 2006 — 2009 жылдары «Ақиқат» журналының Бас редакторы, 2009 жылдың ақпанынан «Қазақ газеттері» ЖШС-нің Бас директоры — редакторлар кеңесінің төрағасы.

Шығармалары республикалық мерзімді басылым беттерінде жарияланып жүр. «Желкілдеп өскен құрақтай», (1988, «Өнер»), «Шындықты шырақ етіп ұстаңыз» (1998, «Қазақстан»), «Ұлт рухын ұлықтаған ұрпақпыз» (2005, «Өлке») деп аталатын деректі әңгімелер мен эсселер кітаптарының авторы.

Қазақстан журналистер одағы сыйлығының лауреаты (1984), Қазақстан Республикасы Президент сыйлығының лауреаты (2006), ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің «Мәдениет қайраткері» белгісімен марапатталған (2004). Қазақстан Журналистер Академиясының толық мүшесі — академигі (2001).

## Өмірбаяны
(30 желтоқанда 1954 жылы Қазақ КСР Қостанай облысы, Амангелді ауданындағы Жданов атындағы колхозы дүниеге келген) - журналист.

## Дереккөздер

Санат:1954 жылы туғандар
Санат:30 желтоқсанда туғандар
Санат:Амангелді ауданында туғандар
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері
Санат:2017 жылы қайтыс болғандар
Санат:24 шілдеде қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Автотиеуіш

нобай|
**Автотиеуіш** — сусымалы және дара даналы жүктерді тиейтін, түсіретін, оларды бір орыннан екінші орынға көтеріп тасымалдайтын, жүктерді дестелеп жинайтын, өздігінен жүретін, көтергіш көліктік машина. Әр алуан алып-салмалы жұмыс құралдарымен (шөміш, айыр қармаушы және т.б.) жабдықталады.

**Автотиеуіш** - жүкті түсіріп-көтеруге арналған жабдықтары ауыстырылатын, негізінен автомобильдің агрегаттарынан жасапган, жүктерді шағын қашықтыкка тасымалдайтын, өздігінен қозғалатын доңғалақты көліктік құрал.

## Тағы қараңыз
* Айырлы тиегіш
## Дереккөздер

Санат:Машиналар
Сақтық қоры

**Сақтық қоры** — тосын жағдайдан пайда болатын шығынды жабу, залалдың орнын толтыру, уақытша қиындықтарды жою, қандай да бір төтенше оқиғалар болған жағдайда қалыпты қызметті қалпына келтіру үшін жасақталатын ақшалай және заттай қаражат қоры.

## Дереккөздер:
Кенжалы Ырғызбайұлы

**Кенжалы Ырғызбайұлы** (1823, Семей өңірі, Тарбағатай тауының шығыс жақ қойнауы – өлген жылы белгісіз) — би. Әкесі Ырғызбайды ел-жұрт көріпкел әулие, абыз, шипагер емші ретінде аса қадір тұтқан. Ырғызбайдың әкесі Доналы да сондай қасиеті бар кісі болса керек. Кенжалы аталары тәрізді шешендік өнерге, билік ісіне жастайынан араласады. Әкесі Ырғызбай абызға еріп жүріп, талай дау-дамай, жер, жесір дауларын шешуге қатысқан.

## Дереккөздер:



Санат:Қазақ би-шешендері
Досқали Құрманұлы Найманов

**Досқали Құрманұлы Найманов** (9.10.1941 жылы, Қызылорда облысы қазіргі Сырдария ауданында туған) – ауыл шаруашылық ғылымдарының докторы (1999). Кострома ауыл шаруышылық институтын бітірген (1968). Қостанай мемлекеттік университетінде доцент (1978– 99); 1999 жылдан декан қызметін атқарады. Ғылыми еңбектерінің негізгі бағыты Солтүстік Қазақстан облысында мал шаруашылығының өнімділігін арттыру мәселелеріне арналған.
## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Солтүстік Қазақстан
*Кострома
*Қостанай мемлекеттік университеті

Санат:Ғылым
Автотұрақ

thumb|Чикагодағы автотұрақ
**Автотұрақ**— автомобиль қоятын арнаулы орын; үлкен қалаларда, елді мекендерде автомобильдерді тұрақтандыратын орын. Жүк немесе жеңіл автомобильдерге арналған орындар. Мұндай автотұрақтарға автомобильдер уақытша немесе ұзақ уақытқа қойылады. Автомобильдердің сақталуына осы тұрақтардың иелері жауапты болады.

## Дереккөздер
Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі

Санат:Транспорт
Санат:Жол қозғалысын ұйымдастыру
Әнуарбек Сандыбаев

**Әнуарбек Сандыбаев** (1.1. 1916 жылы туған, Қызылорда облысы Қазалы станциясы) – Жамбыл облысының құрметті азаматы. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Қазақ ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1938).  

## Өмірбаяны
1947 – 76 жылы Жамбыл облыстық партия комитетінің нұсқаушысы, Талас, Свердлов, Жуалы, Жамбыл ауданыда аудандық атқару комитетінің төрағасы, аудандық партия комитеттерінің екінші, бірінші хатшысы болып істеді. Кейін – көкөніс-жеміс тресінің директоры, облыстық орман шаруашылығы басқармасының бастығы.
## Жетістіктері
Қызыл Жұлдыз, Отан соғысы, Құрмет белгісі, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, медальдармен марапатталған. 
## Сілтемелер
* Қызылорда
* Қызыл Ту

## Дереккөздер


	

Санат:Тұлғалар
Қызғыш

**Қызғыш** () — татреңтәрізділер отрядына жататын құс. 

Қазақстанның барлық өңірінде кездеседі (шөлді жерлерде тіршілік етпейді). Дене тұрқы 30 см-дей, салмағы 200 г. Жон арқасы мен жемсауы қара қоңыр, бауыры ақ түсті. Желкесінде жіңішке қауырсындардан тұратын айдары бар. Қызғыш — жыл құсы. Наурыз — сәуірде ұшып келіп, су маңындағы  шалғынға және батпақты жерлерге құрғақ шөп төсеп, шұқырлап ұя салады. Қошқыл дақты 4 жұмыртқасын мекиені мен қоразы кезектесіп шайқап, 24 — 29 күнде балапан шығарады. Сондықтан “Қызғыштай қору” деген сөз тіркесі осыған байланысты шыққан. Қазан — қараша айларында қыстау үшін Азияның оңтүстігінене ұшып кетеді. Қызғыштар жәндіктермен және олардың дернәсілдерімен, жауын құртымен, ұсақ қоңыздармен қоректенеді.
## Сипаттамасы
Қышғыш-жоны қан қызыл жарқылды қошқыл металдай жалтырыған жасыл реңді, біршама ірі денелі (180-250г, қанатының алымы- 72 см шанасында ) балшықшы құс. Қанаты дөңгеленген жиекті, күлгін жарқылды  тұтас қара теңді болып келеді. Бастың екі жағы және мойнының сырт жағы- ақ, тамағының алдынғы бөлігі, бастың беткі бөлігі және бөтегесі - қара. Бауыры, қапталдары және қолтық ойындысы-ақ. Құйрықүсті және құйрықасты сары түсті. Құйрығы ақ, құйрық ұшы қара жолақпен көмкерілген. Басында жіңішке қара айдары болады. Аналығы аталығына ұқсас, алайда қанаттары едәуір жалпақ және тамағы мен бөтегесі ақ қауырсынды болып келеді.

## Мекені

Қызғыш Еуразияда кеңінен орын тепкен. Қазақстанда сусыз кең жазира шөлден басқа жерлердің барлығына таралған. Ылғалды биотопты ұнатады. Сиретілген топпен ұялайды. Бұл ұжымдаса тыныштық сақтауға септігін тигізеді. Аздап тыныштық бұзылса, қызғыштар, « қыз-ғы, қыз-ғы» деп шу көтереді, бұл дыбыс құс атауын білдіреді. Жерді шұңқырлап, аздаған құрғақ шөп төсеп, тұя жасайды. Салындыдағы 4 қошқыл секпілді жұмыртқаларды ата-енелері 4 аптаға жуық басады. Бұдан соң ата-енелер балапандарға қамқорлық жасап, қанаттанғанша қорғайдым және өргізеді. Бұдан соң қызғыштар топқа жиналады. Кейде өте үлкен топ түзіп, қыстауға кеткенге дейін жылыстайды. 
Бунақденелілермен және солардың дернәсілдерімен, тіпті басқа да жәндіктермен қоректенеді. Ақпанның ортасынан-ақ Қазақстанда пайда болып, қазан-қарашада ұшып кетеді. Республиканың қиыр оңтүстігінде жалғыз–жарымы қыстап та қалады.

## Дереккөздер

Санат:Татреңтәрізділер
Тобылғысор

**Тобылғысор** – Ертіс алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Павлодар облысы Ақтоғай ауданы жерінде, Жалаулы көлінің шығысына қарай 40 км жерде. Көл теңіз деңгейінен 91,3 м биіктікте орналасқан.

## Гидрографикасы
Ауданы 32,3 км2, ұзындығы 21,0 км, енді жері 3,5 км, жағалық сызығы 55 км. Су жиналатын алабы 110 км2. Су мол жылдары маңындағы Мыңшұңқыр, Шағынсор, т.б. көлдермен қосылып кетеді. Өте қуаң жылдары құрғап қалады. Жауын-шашын, қар суымен толығады.

## Жағалау сипаты
Құмды, саздақты жағалауы жазық. Суы тұзды, ащы, тек көктем мен жаз басында ғана мал суарылады. Алабы жайылым.

## Дереккөздер
 

Санат:Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы) көлдері
Санат:Ертіс су алабы
Равиль Тәжіқараұлы Шырдабаев

**Равиль Тәжіқараұлы Шырдабаев** (26.5.1940, Атырау облысы Мақат ауданы Доссор кенті) – экономика ғылымының докторы.

Байұлы тайпасының Таз руынан шыққан.

Мәскеу мұнай химиясы және газ өнеркәсібі институтын (1961), КОКП ОК жанындағы жоғары партия мектебін (1975) бітірген. Атырау, Жаңаөзен қалалықлық партия комитеттерінің 1-хатшысы, Махамбет аудандық партия комитетінің 1-хатшысы (1975–1993), «Теңізшевройл» қазақ-американ біріккен кәсіпорнының директоры, Қазақстан мұнай және газ өнеркәсібі министрі (1993–1994), Атырау облысының әкімі (1994–1998) болды. 1999 жылдан дипломатиялық жұмыстар атқарады. 20-дан астам ғылыми жарияланымның авторы. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен марапатталған.

Санат:Қазақстанның Украинадағы елшілері
Санат:Қазақстан мұнай және газ министрлері
Санат:Атырау облысының әкімдері
Санат:Қазақстанның Молдовадағы елшілері
Санат:БЛКЖО функционерлері
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 11-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 10-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің III шақырылымының депутаттары
Өндіріс бағасы

**Өндіріс бағасы** – құнның түрленген нысаны. Ол тауар бағасы тауардың құнымен айқындалатын тауарлы өндіріс жағдайында тауардың нарықтық бағасына негізделеді. 

## Дереккөздер


Санат:Өндіріс факторлары
Санат:Экономикалық көрсеткіштер
Сал

**Сал** — 1) су жолдарымен жүк тасу үшін бір-біріне байланыстырылған бөренелер. Салды әдетте кемемен сүйретеді, кейде ол өзен ағысының күшімен де жылжиды. Сал өзен, көл және теңіз салы болып бөлінеді. 2) Суда қалқығыш заттардан, оларды өзара байланыстыра отырып жоғарғы бетіне тақтай қағылып жасалған платформа. Мұның көмегімен су арқылы адам және жүк тасылады. Ол сырықтың, ескектің немесе желкеннің жәрдемімен қозғалады. Мұндай салды дайындау үшін бөренелер, қамыс бумалары пайдаланылады.

3)Ертеректе әдемі киініп жүретін, ойын-сауықшыл, өлеңші, әнші адамды осылай атаған. 

«*Кайдасың сал боп өткен бойдақ күнім?*» (С. Асанов, Алматым.).

Сөздің алғашқы түлғасы мен мағынасын ертеден келе жатқан көне түркі тілдерінің бірі — якут тілінен кездестіреміз: «*джалы*»— қазіргі біздің тіліміздегі «*еркін білу*», «*өз еркімен жүріп түрушы*» сияқты мағынаны білдіреді. «*Сал*» атағына ие болған адамдар әр кезде ешкімге тәуелді болмай, өз ойы, еркімен жүретінін ескерсек, якут тіліндегі деректің шындыққа жақындығына әрі шүбәсыздығына сенім мол. Осылайша, өз еркімен жүріп-түратын, өнерлі адамдар «*сал*» аталған. Шындығына келгенде бұл сөздің алғашқы мағынасы өнермен ғана байланысты емес, адам еркіндігі, бостандығынан туғандығын айыру қиынға соқпаса керек.
## Дереккөздер:
Малай Қарабасұлы

**Малай Қарабасұлы** (шамамен 1724 — 1794) — батыр. Албан тайпасындағы Аққыстық руының Майасар тармағынан шыққан. Әкесі Қарабас Хангелді батыр жасағының құрамында Аңырақай шайқасына (1730) қатысқан. Райымбек, Әжібай, Өтеген, Саурық батырлармен бірге Малай Жетісу өлкесін жаудан азат ету шайқастарына қатысып, ерлігімен көзге түсті. 1747 жылы маусым айында Бұғыты мен Аласа тауларының арасындағы Көкпек жазығында жоңғарлармен болған шайқасқа қатысты. Малай Қулық тауының оңтүстік сілемдерінің бірінде (қазіргі Райымбек ауданындағы Жаалулы елді мекеніне жақын жерде) күші басым жаумен шайқаста қаза тапты. Малай қаза тапқан жерге ескерткіш кешен орнатылған (1994).

## Дереккөздер
Абылай Рысбайұлы Сансызбай

**Абылай Рысбайұлы Сансызбай** (1958 жылы туған, Мойынқұм ауданы туған) – ғалым, ветеринария ғылыми докторы (1993), профессор (1997).
## Өмірбаяны
Қазақстан ауыл шаруашылығы ғылыми академиясының корреспондент-мүшесі. 1980 – 81 жылы Қазақстан ветеринария институтында кіші ғылыми қызметкер, 1981 – 85 жылы Мәскеудегі КСРО ҒА экспериментальды ветеринария институтында аспирант, 1985 – 89 жылы Қазақстан ҒА ветеринария институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, зертхана меңгерушісі, 1990 – 93 жылы Мәскеудегі экспериментальды ветеринария институтында докторант, 1994 – 97 жылы Қазақстан ҒА ветеринария институты директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары, 1997 жылы осы институттың . 1 ғылым докторы мен 3 ғылым кандидатын тәрбиелеп шығарған. 90 ғылыми еңбек, 1 монография авторы, 6 авторлық куәліктің иегері. 
## Шығармалары
Способ лечения больных мытом лошадей. Авторское свидетельство ғ1755436, 1992; Временное наставление по применению изатэтония при мыте лошадей, Утв. ГУВ МСХ РФ. 1993.
## Сілтемелер
* Монография
* Ауыл шаруашылығы
* Ветеринария
## Дереккөздер


	

Санат:1958 жылы туғандар
Санат:Профессорлар
Өндірістік автоматтандыру

**Өндірістік автоматтандыру** – машиналық өндірістің дамуы барысында бұрын адам атқарып келген басқару және бақылау жұмыстарын приборлар мен автомат құрылғыларға жүктеу процесі. 

Өндірістік автоматтандыру – осы заманғы өндірісті дамытудың негізі әрі техникалық прогрестің ең басты бағыты. Өндірістік автоматтандырудың жарым-жартылай, кешенді және толықтай автоматтандырылған түрлері бар. Өндірісті жарым-жартылай автоматтандыру өте күрделі әрі тез өтетін процестерді адамның тікелей басқаруы мүмкін болмайтын жағдайларда пайдаланылады. Басқару жұмыстарын автоматтандыру өндірісті жарым-жартылай автоматтандыруға жатады. Өндірістік автоматтандыру процесі кезеңінде телім, цех, зауыт, электр станциялар өзара бір-бірімен байланысқан автоматты кешен ретінде жұмыс істейді. Кешенді автоматтандыру кәсіпорынның, шаруашылықтың, қызметтің негізгі өндірістік жұмыстарын түгелдей қамтиды. Адам бұл жағдайда жалпылама бақылау жұмыстарымен ғана айналысады. Өндірісті толықтай автоматтандыру өндірісті басқару мен бақылау жұмыстарын түгелдей автоматтандырылған жүйелерге жүктейді. Бұл процесс – автоматтандырудың ең жоғары сатысы. Өндірісті толықтай автоматтандыру іске қосылатын өндіріс рентабельді, жұмыс ырғағы ылғи бір қалыпты және әр түрлі ауытқуларды алдын ала болжап, есепке алу мүмкін болатын жағдайларда, сондай-ақ адамға қауіпті және денсаулығына зиянды өндірістерде іске асырылады. Өндірістік автоматтандырудың негізі басқарылушы нысанның заңдылықтарын тиімді түрде зерттеу әдістерін жасау, басқару әдістерінің экономиялық тиімділігін анықтау және автоматтандыру құралдарын жасаудың инжинерлік әдістерін табу секілді мәселелерден құралады. Белгілі мақсатқа жету үшін таңдалып алынған тиімді басқару әдістері мен оны іске асыратын техникалық құралдар автоматтандырылған басқару жүйесін (АБЖ) құрады. Осы заманғы АБЖ-ның құрамына сигналдар тудыру құрылғылары, логикалық және математикалық өңдеулерден өткен ақпаратты қабылдау және қайтарып беру, белгілі болған ақпараттарды адамға хабарлау, басқару сигналдарын тудыру және жұмыстық құрылғылар кіреді.

## Принциптері
Өндірістік процесті ұйымдастырудың әрбір кәсіпорында және оның кез-келген бөлімшесінде ғарышта және барлық негізгі, қосалқы және қызмет көрсету процестерінде ұтымды үйлесім болып табылады. Бұл комбинацияның ерекшеліктері мен әдістері әртүрлі еңбек жағдайларында әртүрлі, бірақ жалпы принциптер бар
* мамандандыру
* пропорционалдылық
* параллельділік
* минимум үзілістер
* ырғақтылық
* күрделі өндіріс процестерін оңайларымен алмастыру

## Дереккөздер


Санат:Өндіріс
Кенжәлі

* Кенжәлі (ауыл) – Ақтөбе облысы Темір ауданындағы ауыл.
* Кенжәлі (өзен) – Ойыл алабындағы өзен.
 

Санат:Айрық беттер
Тобылғытүс

**Тобылғытүс**  ()  – раушангүлділер тұқымдасына жататын монотипті өсімдіктер тегі. Тектің жалғыз биологиялық түрі - Орта Азияда өсетін эндемик - **Шренк тобылғытүсі** (), бұта. Синонимы - .

## Таралуы
Қазақстанда аласа таулардың етегіндегі сайларда, құмды жерлердегі қиыршық тасты топырақтарда тоғай құрып өседі. Бетпақдаланың орталық және батыс бөлігінде, Қаратаудың оңтүстігінде ғана кездеседі. Бұл біздің Республикамыздағы ежелгі өсімдіктердің бірі, 30 млн жылдан кем емес (палеоген кезеңі), ол уақытта құрғақ сирек ормандарда және бұталы далаларда кеңінен таралған.Біздің уақытқа дейін тоблығытүс екі шектелген учаскелердн Бетпақдалада және Қаратау тауларында (Жамбыл, Қарағанды, Оңтүстік Қазақстан обылыстарында) кездеседі.Бұл түр ежелгі заманнан қалған жұрнақ болып табылады. Тек Орталық Америкада бұл түрдің бір ғана туысы хамебатирия туысы бар. Бетпақдала шөлінде тастақты топырақтарда, тақырлардың шетінде тобылғытүс онша үлкен емес шіліктер құрайды. 

## Ботаникалық сипаттамасы
Биіктігі 70 – 250 см, қалың бөрік басы (крона) бар және жіңішке, жұмсақ бұтақтарын сұрғылт сары түсті қабық жапқан. Ұзынша, жұп қауырсынды жапырақтарының ұзындығы 2 – 13, ені 1,5 – 10 мм. Гүлі қызғылт түсті, хош иісті, шашақ гүлшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Маусым айында гүлдеп, шілде – тамызда жеміс салады. Тұқымбүршігі екеу, онда бір-бірден тұқымы болады. Шренк Тобылғытүсі – сәндік өсімдік, оның әдемі сүрегі әсемдік (сувенир) заттар жасау үшін қолданылады. Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Дереккөздер


## Дереккөздер


Санат:Раушангүлділер
Санат:Қызыл кітаптар
Салақтық

**Салақтық** — тазалық сақтамаушылық, ұқыпсыздық. Түп тамыры еріншектіктен бастау алады. Себебі бойды және айналаны таза ұстап, ұқыпты жүру үшін еңбектенуге, сергек жүруге тура келеді. Бұл қарекеттер табанды болуды талап етіп, жүйкеге салмақ түсіреді. Қазақ халқы *“Олақтан салақ жаман”* деп салақтықты ең жаман қасиеттердің қатарына жатқызған. Салақтық адамның өзіне ғана емес, онымен бірге айналасындағы басқа адамдарға да кесірін тигізеді.

## Дереккөздер:


Санат:Адам қасиеттері
Кенже Матақұлы

**Кенже Матақұлы** (17 ғасыр, Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы, Темірші ауылы – өлген жылы белгісіз) — би.

Орта жүз құрамындағы Найман тайпасы Матай руынан Ол кейін Бір аталық болып кеткен. Әкесі Матақ жоңғар шапқыншылығы кезінде ел қорғауға қатысқан. Кенже де әке жолын қуып, жас кезінде мергендікпен, батырлықпен көзге түскен. Орта жастан асқан соң шешендік өнерге бейімделіп, билік құра бастайды. Шешендік тапқырлығы, әділ билігі арқасында ел құрметіне ие болады. Халық арасында “Кенженің беделі әрдайым үстем, ешкім оның айтқанын екі етпейді” деген сөз сақталған.

## Дереккөздер:



Санат:Қазақ би-шешендері
Әбдірахман Батырбекұлы Найзабеков

**Әбдірахман Батырбекұлы Найзабеков** (1957 жылы) – техника ғылымдарының докторы (2001), профессор (2003). Қарағанды металлургия комбинаты жанындағы жоғары техникалық оқу орнын бітірген (1980). «Қызыл Ту» өндірістік бірлестігінде шебер, жоғары техникалық оқу орнында оқытушы, стажер-зерттеуші, кіші ғылыми қызметкер (1980–87), оқытушы, доцент, деканның орынбасары, проректордың орынбасары, проректор (1988–98) болған. 1998 жылдан Қарағанды металлургия институтының ректоры қызметін атқарады. «Разработка научных и технологических основ повышения эффективности процессов ковки при знакопеременных деформациях» тақырыбында докторантуралық диссертация қорғады. 200-ден астам ғылыми жарияланымның, 2 монографияның авторы.
## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Қарағанды облыстық мәслихаты 
*Қызыл Ту
*Қарағанды

Санат:Ғылым
Владимир Яковлевич Санталов

**Владимир Яковлевич Санталов** (1936 жылы туған, Тараз қаласы) – суретші. Фрунзе қаласындағы (қазіргі Бішкек) суретшілер училищесін бітірген (1963). 2000 жылдан Қазақстан Республикасы суретшілер одағының мүшесі. Ол «Көне Тараз» тақырыбына жазылған көптеген еңбектердің авторы. Осы шығармалары Тараз қаласының 2000 жылдығына орай 2002 жылы Париж қаласында өткен көрмеге қойылды. Жеке еңбектері АҚШ, Жапония, Италия, Германия, Румыния елдері азаматтарының жинақтарынан орын алған. «Көне Тараз», «Орта ғасыр қабырғасында», «Тараз көшесі» тәрізді еңбектері бағалы өнер туындылары. Санталов кескіндеме, майлы бояу (живопись), графика жанрымен шұғылданады.
## Сілтемелер
* Суретші
* Тараз
* Графика
## Дереккөздер
Кенжебай (өзен)

**Кенжебай**, *Кенжебайсай* – Сарысу алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ұлытау облысының Жаңаарқа ауданындағы өзен. Ұзындығы 76 км, су жиналатын алабы 1620 км2 . 

## Бастауы
Бастауын Бестау (486 м) тауының оңтүстігіндегі бұлақтардан алып, Кенжебайсамай ауылынан төменде тартылып қалады. 

## Гидрологиясы
Арнасы тар, қар және жер асты суымен тоығады. Өзен арнасымен көктемде 5 – 10 күн су ағып, жазда иірімдерге бөлініп тартылып қалады. Кенжебай өзенінің алабы – қысқы мал жайылымы.

## Дереккөздер

Санат:Жаңаарқа ауданы өзендері
Санат:Сарысу су алабы
Жәпек батыр ауылы

**Жәпек батыр ауылы** — Алматы облысы Іле ауданы, Ащыбұлақ ауылдық округі құрамындағы  ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Өтеген батыр ауылынан батысқа қарай 10 км-дей жерде, Үлкен Алматы өзенінің бойындағы Бірінші мамыр тоғандары бойында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1948 жылы Түймебаев атындағы жеміс-жүзім кеңшарының құрылуына байланысты қаланған. 1999 жылға дейін “*12 Декабрь*” ауылы аталып келді. Кеңшар негізінде 1997 жылдан өндірістік кооператив, серіктестіктер мен шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кинотеатр, фельдш.-акушерлік және дәрігерлік-амбулаторлық пункттер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолыарқылы қатынасады.
 
## Дереккөздер

Санат:Іле ауданы елді мекендері
Салалас құрмалас сөйлем

**Салалас құрмалас сөйлем** — құрамындағы жай сөйлемдері салаласа байланысқан құрмаластың түрі. Салалас құрмалас сөйлем баяндауыштары тиянақты тұлғада келіп, бір-бірімен тең дәрежеде байланысады. Салалас құрмалас сөйлемнің жай сөйлемдері өзара мағыналық тұтастықта болып, интонация (жалғаулықсыз) және жалғаулық шылаулар арқылы байланысады. Жалғаулықсыз (іргелес байланысқан) салалас мезгілдес, себептес, қарсылықты, түсіндірмелі, шартты, салыстырмалы түрлерге жіктеледі. Салалас құрамындағы жай сөйлемдерді бір-бірімен байланыстыратын жалғаулық шылауларға қатысты салалас құрмалас сөйлемдер бірнеше топқа бөлінеді: мезгілдес (Мысалы, Құнанбай Ұлжанның қасына барды да, Мәкіш бен Абайдың жүзіне қарады (М.Әуезов)), себептес (Оның бұл сөзді не үшін егіле айтқанын Тайман сезген жоқ, өйткені ол Сәуленің өзінің болашақ келіні екенін білмейтін-ді (Ә.Әбішев)), қарсылықты (Алыстан әлдекімдердің күбірлеген дауысы естіледі, бірақ қай жақтан естілетінін шамалай алмаймын (С.Мұқанов)), талғаулықты (Бұл істің шындығын не көзімен көрген айтар немесе құлағымен есіткен айтар (Ә.Әбішев)), кезектес (Нұрғали біресе Тәкеге қарап кіжінеді, біресе Аманға қарап мүләйімсиді (Ғ.Мұстафин)).

## Дереккөздер

Санат:Қазақ тілі
Санат:Синтаксис
Санат:Лингвистика
Кенжебек оқиғасы

**“Кенжебек оқиғасы”** (1932) – қытай қазақтарының бір тобы басынан кешірген қанды қырғын. Алтай аймағының Шіңгіл ауданына келген Қытай ұлығы Ма Дарын Моңғолияға барып мал сатып әкелгендердің мал-мүлкін қазынаға жидырып, өздерін түрмеге қамаған. “Өкімет салығын төлемей, қарсыласты” деген желеумен кейбір азаматтардың басын кесіп, төбеге, ағаш басына ілдірді. Бұған бұқара қатты кектенді. Ел ашуынан сескенген Ма Дарын көмек-күш әкелуге төрт адамды қос-қос атпен Құмылға аттандырды. Жол тосқан қазақтар олардың ат, мылтықтарын олжаға алды. Халық бірігіп, Шіңгіл ауданының әкімшілігіне шабуыл жасады, ондағы қару-жарақтарды тартып әкетті. Ма Дарын Тұрпанға қашты. Ол жақтан қалың қол жинап, қайтып келе жатқан Ма Дарынның кәрінен шошынған 600 жүз үй 1932 ж. қазан айында Моңғолияның Бұлғын деген жеріне қашып өтті. 1933 ж. көктемде Моңғолия өкіметі оларды Қалқа өңіріне қарай әкетпек болып, Кенжебек деген полковникті 40 солдатпен шығарды. Олар елді жарты айда Ұландабадан асырып, Көкбешір деген жерге жеткізді. Моңғолия өкіметінің де, оның қызыл офицері Кенжебектің де қатыгез жау екеніне көзі жеткен ел Кенжебекті ұстап байлап алады да, Алтайға қарай қайта көшеді. Моңғолия әскерлері көшкен елді өкшелей қуады. Атыс, адам шығыны болады. Осы кезде ашынған біреу байлаулы Кенжебекті өлтіреді. Қалың ел күн-түн демей үдере көшіп, атамекендеріне оралады. Моңғолия өкіметі Кенжебекті іздестіреді. Істің мән-жайын білген соң жіберген қалың әскер Шағанғол өзенінің бойында отырған қазақтарды қырып салады. Сосын елді әскери ұшақпен бомбылап қанды қырғын жасайды. Осы оқиға “Кенжебек оқиғасы” немесе ”Жалғыз аэроплан қырғыны” деп аталып кеткен.

## Дереккөздер:
Реза Шаһ Пехлеви

thumb|'''Реза Шах Пехлеви'''
**Реза Шах Пехлеви** (16.3. 1878, Иран, Мазендеран — 26.7.1944, Оңтүстік Африка Республикасы, Йоханнесбург қ.) — Иран шахы (1925 — 41), Пехлеви әулетінің негізін салушы. 1921 ж. 21 ақпанда әскери төңкерісті ұйымдастыруға қатысты. 1921 — 23 ж. әскери министр, 1923 — 25 ж. премьер-министр болды. 1925 ж. 12 желтоқсанда Құрылтай жиналысы оны Иран шахы етіп жариялады. Мемлекет билігін орталықтандыру шараларын жүзеге асырған ол Иранның экон., саяси-мәдени, оқу-ағарту саласына, сот пен әскерге реформалар жүргізді. Оның тұсында елдегі демокр. партиялар мен ұйымдар қатал жазаланды. 30-жылдардың орта шенінен бастап фаш. Германиямен жақындасты. 1941 ж. Кеңес өкіметі мен Ұлыбритания әскерлері Иран аумағына кіргізілгеннен кейін биліктен бас тартып, шетелге кетуге мәжбүр болды. Оның орнына үлкен ұлы Мохаммед Реза келді.
## Дереккөздер


* Политическая история государств Азии и Африки, М., 1996.
## Толықтыру

Санат:Тұлғалар
Кенжекөл

**Кенжекөл** — Павлодар облысы Павлодар қалалық әкімдігіне қарасты ауыл, Кенжекөл ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Павлодар қаласынан оңтүстікке қарай 6 км-дей жерде, Ертіс өзенінің оң жағалауында орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1970 жылы КСРО-ның 50 жылдығы атындағы асыл тұқымды қой кеңшарын және Павлодар кеңшар-техникумын ұйымдастыруға байланысты қаланды. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, фельдшер-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль және темір жол арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Павлодар қалалық әкімдігі елді мекендері