open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ахмет хан (Ұлы Орда)

**Ахмет** немесе **Ахмат**, Еуропада  **Ahmed bin  Küchük** атымен белгілі (Urdu;Persian;Араб тілі: احمد خان بن کوچک) (туған жылы белгісіз — 6.1.1481) — Ұлы Орда ханы (1459 — 1481). Кіші Мұхаммед ханның ұлы. 

Ахмет — Бату хан құрған ұлы мемл-тің тұтастығын сақтап, оның ыдырауына жол бермеуге, орыс кінәздіктерін бағынышта ұстауға көп күш салған. 1460 жылы Алтын Ордаға тәуелділіктен құтылуға ұмтылып, салық төлеуден бас тартқан Мәскеу кінәздігіне жорық жасады. Дешті Қыпшақтағы “көшпелі өзбектер” мемл-нің соңғы ханы Шейх Хайдарды Ноғай мырзалары мен Сібір хандығының көмегіне сүйене отырып талқандады. 1471 жылы Литва кінәздігінің Керей есімді елшісін қабылдап, Иван ІІІ-ке қарсы одақ құрады. 1472 жылы Ахмет ханның әскері Мәскеудің Алексин қақпасына жетіп, қаланы өртеді. 1477 жылы Мәскеумен одақтасқан Қырым хандығын жеңіп, оның тағына Жәнібек ханды отырғызды. 1480 жылы қазан айында Ахмет ханның әскері Ока өзенінің сағасы Уграға келіп тоқтады. А. хан алғашында өзеннің қатқан кезінде мұздан өтіп, шабуыл жасауға әзірленгенімен, қараша айының ортасында әскерін кері қайтарады. Осы оқиғадан кейін Мәскеу Алтын Ордаға тәуелділіктерін мойындамады. Ахмет хан Сібір ханы Ибақпен соғыста ұрыс даласында қаза тапты. Оның ұлдары хан тағына отырғанымен, Алтын Орданың құлдырауын тоқтата алмады.

## Дереккөздер


Санат:Алтын Орда хандары
Санат:Туған жылы белгісіздер
Сайлаубай Омарұлы Байсанов

**Сайлаубай Омарұлы Байсанов** (1950 жылы туған) – техника ғылымдарының докторы (2002), профессор (2003).

*Мәскеу болат және қорытпа институтын бітірген (1974). Химия-металлургия институтында инженер, кіші, аға ғылым қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1974–1993) болды. [1994 жылдан институт директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары қызметтерін атқарады. «Закономерности фазовых равновесий в металлургических системах и разработка на их основы эффективных технологий выплавки ферросплавов» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Байсанов 200-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 3 монографияның («Становление и развитие маргенцовой отрасли Казахстана», 2002; «Освоение технологии электротермической выплавки ферросиликоалюминия», 2000; «Производство ферросиликоалюминия», 2003) авторы. ҚР Мемлекеттік сыйлық лауреаты (2001).
* 1979 жылдан - Химия металлургия институтының кіші ғылыми қызметкері, аға ғылыми қызметкері, 1985жылдан –металлургиялық балқымалар зертханасының меңгерушісі. 1994 жылдан бері - Ж. Әбішев атындағы Химия металлургия институты директорының ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары. Диссертациялық кеңес мүшесі (2003 жылдан). «ҚС МШКО ҰО» ғылыми-техникалық кеңесінің мүшесі, Республикалық мақсаттық ғылыми-техникалық бағдарламалардың қара металлургия проблемалары женіндегі сараптау комисиясының төрағасы ( 1993 - 1998 ,1999 - 2003 , 2004 -200ГП)
* Ғылым, техника және білім саласындағы ҚР Мемлекеттік сыйлығының ( 2001 ) , академик Е.А. Бекетов атындағы Минералдық ресурстар академиясы сыйлығының (2007) лауреаты.

## Сыртқы сілтемелер
* http://www.avestnik.kz/?p=9533
* http://www.kazpravda.kz/rus/nauka/iz_nauchnih_laboratorij_na_mirovoj_rinok.html

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:1950 жылы туғандар
Қорыту

**Қорыту** – қорытпа алу процесі; Қорыту металлургияда шикізаттарды (домналық қорыту), металл шикіқұрамдарын (мартендік қорыту) балқыту арқылы металл өндіру немесе балқыған металға әр түрлі қоспалар қосу арқылы жүзеге асырылады. Балқыту процесі отбақырашты (ти-гельді), жалынды, индукциялы және электр пештерінде жүргізіледі. Кен Қорыту және тазалау процестері тотықсыздандырғыш қорыту, көрікпен қорыту, тұндыра қорыту, шарпыма қорыту, пиритті қорыту, шахталық қорыту, пирометаллургиялық қорыту, т.б. болып бөлінеді. Беріктігі жоғары шойындар вагранкада қорытылады. Болат құймалар дайындау үшін тотықтандыру және тотықсыздандыру арқылы балқытатын қышқылды электрлік доғалы пештерде, мәнерлеп құюға арналған көміртекті және қоспалы болаттарды балқытатын электрлік доғалы пештерде, қышқылға және отқа төзімді көп қоспасы бар болаттарды балқыту арналған индукциялық пештерде, болатты балқыту мартен пештерде, шамалы қоспалы құралымдық болаттарды балқытып мәнерлеп құюға арналған қышқылды пештерінде, Қорытудың дуплекс және триплекс процестері, яғни екі не үш қайтара қорытылатын болаттар мартен пештерінде балқытылады. Мұндай пештерде түсті металдар мен олардың қорытпалары да қорытылады. Деформацияланғыш магнийлі қорытпалар үшін шарпыма және тигельді индукциялық пештер пайдаланылады. Алюминийлі қорытпалар Қорыту дуплексті процесс сұлбасы бойынша индукциялық пештерде балқытылған металды сүзіп әрі тазалап басқа пешке құю тәсілімен жүргізіледі. Мыс-сульфидті кендер қазақстандық ғалымдар ұсынған – циклондық қорыту әдісі бойынша өңделеді. Циклондық қорыту әйнек массасын, ұнтақ әктас, т.б. материалдар алуға да пайдаланылады. Вакуумдық қорыту тез буланбайтын металдардан (алдын ала газдан арылту мақсатында) құймалар алу үшін пайдаланылады. 
## Пайдаланған әдебиетттер</span>


Санат:География
Шоңөрікті

**Шоңөрікті** – Күнгей Алатаудың шығыс бөлігіндегі асу. 

## Географиялық орны
Қазақстан (Алматы облысы) мен Қырғызстан шекарасында. 

## Жер бедері
Биіктігі 3888 м. Күнгей Алатаудың солтүстік беткейіндегі Шілік өзеннің саласы – Үлкен Өрікті өзенінің аңғарымен жүретін соқпақ жол арқылы оңтүстік беткейіндегі Шоңөрікті өзенінің бастауына асады; одан әрі соқпақ Ыстықкөл жағалауына барады. Асудың батысында Бұрғансу, шығысында Ортаөрікті асулары жатыр.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы асулары
Санат:Қырғызстан асулары
Санат:Күнгей Алатау
Аша (Түркістан облысы)

**Аша** (2007 жылға дейін – *Максим Горький*) — Түркістан облысы Сауран ауданы, Шорнақ ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шорнақ ауылының оңтүстік-батыс іргесінде.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1952–96 жылдары мақта өсіретін ұжымшардың бөлімшесі болды. Мақта, жеміс-жидек, астық өндіретін шаруа қожалықтары жұмыс істейді. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт бар. Аша ауылы арқылы Орынбор-Ташкент темір жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Сауран ауданы елді мекендері
Василий Яковлевич Шестаков

**Василий Яковлевич Шестаков** (1900, Түлкібас ауданы Т.Рысқұлов ауылы – 1978, сонда) – Социалистік Еңбек Ері (28.3.1948).

1930 – 1942 жылдары Победа ауыл шарушылығы артелінде жұмысшы, егіс бригадасының бригадирі, 1942 – 1945 жылдары 2-дүниежүзілік соғысқа қатысты. 1945 жылдан егіс бригадасының бригадирі, басқарма төрағасының орынбасары болып қызмет істеді.

Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1900 жылы туғандар
Санат:Тұрар Рысқұловта туғандар
Санат:1978 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тұрар Рысқұловта қайтыс болғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Орақша

**Орақша**(*Spіrorhynchus*) – орамжапырақ тұқымдасына жататын бір жылдық өсімдік. Қазақстанның құмды, далалы аймақтары мен шөлді жерлерінде өсетін бір түрі – құмды  орақша (S. sabulosus) бар. *Оның биіктігі 15 – 40 см*. Сабағы түбінен бұтақталған, тықыр болады. Отырыңқы жапырақтары кезектесіп орналасқан, шеттері ойық келеді. Гүлдері шашақ гүлшоғырына топталған. Күлте жапырақшалары ақ түсті, онда күлгін түске боялған жүйкелері анық көрінеді. Сәуір – маусым айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі – бұршаққын, оның *орақ не спираль* тәрізді иілген тұмсығы болады. Сыртын тегіс, аздаған түк жапқан. 

## Дереккөздер


Санат:Биология
Бағлан Жиенәліұлы Қарашолақов

**Бағлан Жиенәліұлы Қарашолақов** (10.9.1949 жылы туыл5ан, Мойынқұм ауданы Жамбыл ауылы) – Меркі ауданының әкімі.

Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.

Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтын бітірген (1979). 1968 – 79 жылы Жамбыл атында5ы кеңшарда құрылысшы, 1979 – 84 жылдары Фурманов ауылындағы жылжымалы механикаландырылған колоннаның бас инженері, бастығы, 1984 – 85 жылы Мойынқұм аудан атқару комитеті төрағасының орынбасары, 1985 – 92 жылдары Қуанышбаев атынд. кеңшардың директоры, 1992 – 95 жылдары Мойынқұм аудан әкімшілігінің басшысы, 1995 – 97 жылы аудан әкімі, 1997 –2001 жылы Жамбыл облысы тәртіп сақтау кеңесінің төрағасы, 2001 жылы сәуірден Меркі аудан әкімі. «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалімен марапатталған.
## Дереккөздер
“Тараз энциклопедиясы”

Санат:Тұлғалар
Ысқақ Құлыншақұлы

**Ысқақ Құлыншақұлы**(1880, қазіргі Түркістан облысы Созақ ауданы Жартытөбе а. – 1919, сонда) – айтыс ақыны. Әкесі Құлыншақ ақынның жолын қуып, көптеген ақындармен айтысқа түскен, терме, жыр айтқан. Өлеңді домбыраға, қылқобызға қосып айтатын өнерпаз болған. Оның 1906 ж. Әулиеата жерінде ошақты руынан шыққан ақын қыз Қадишамен айтысы 1942 ж. шыққан “Айтыс” жинағында, “Айтыс” кітабының 1-томында (1965) басылды.

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Тарих
Налобино

**Налобино** — Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы ауыл, Налобин ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Бескөл ауылынан солтүстік-батысқа қарай 53 км-дей жерде. 

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1308 адам (600 ер адам және 708 әйел адам) болса, 2009 жылы 938 адамды (439 ер адам және 499 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1760 жылы қаланған. Тың және тыңайған жерлерді игеруге байланысты 1954 жылы астық өсіретін кеңшар құрылды. Оның негізінде 1996 жылдан ЖШС және бірнеше шаруа қожалығы жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Қызылжар ауданы елді мекендері
Кәсіптік білім

**Кәсіби білім беру** - өнеркәсіп, ғылым, техника және мәдениеттің әртүрлі салалары үшін жоғары, орта және төменгі білікті мамандар даярлау оқу орны.

## Кәсіптік білім
**Кәсіптік даярлық**, **кадрларды кәсіптік даярлау** – білім беру жүйесінің маңызды саласы; мамандар мен жұмысшыларға кәсіптік білім беру, оларды мамандыққа даярлау, қайта оқыту және олардың біліктілігін көтеру. Бастауыш кәсіптік білім беру ісі негізгі жалпы білім беру базасы негізінде кәсіптік мектептер мен кәсіптік лицейлерде жүзеге асырылады және ол еңбек қызметінің түрлі бағыттары бойынша білікті жұмыскерлерді (жұмысшыларды, қызметшілерді) даярлауға бағытталған. Кәсіптік мектепте оқу мерзімі *2 – 3 жыл*, кәсіптік лицейде – *3 жыл*, ал ерекше маңызды кәсіптер және бірегей жабдықтарға күтім жасауға байланысты кәсіптер бойынша – *4 жыл*. Сондай-ақ, тікелей өндірісте, оқу-өндірістік комбинаттарда, оқу орталықтарында, курстарда және жұмысшылар мен қызметшілерді даярлайтын басқа да оқу-өндірістік құрылымдарда да кадрлар кәсіпке даярланады. Орта кәсіптік білім оқушыларға  колледждер мен училищелерде беріледі, мұнда кәсіптік білім беру ісі арнаулы орта білім берумен ұштастырыла жүргізіледі және ол орта кәсіптік білімі бар мамандарды даярлауға бағытталған. Колледжде оқу мерзімі – *3 – 4 жыл*. Жалпы орта білімі бар, сондай-ақ, сабақтас мамандықтар бойынша бастауыш кәсіптік білімі бар азаматтар колледждерде қысқартылған, жеделдетілген бағдарламалар бойынша орта кәсіптік білім алады. Колледждерде тиісті лицензиясы болғанда ғана бастауыш кәсіптік білім беру бағдарламалары іске асырылады.

Экономиканың нарыққа бағдарланып қайта құрылуына байланысты мамандардың біліктілік деңгейіне, олардың кәсіптік ілкімділігіне, ептілігі мен шеберлігіне, бастамашылдығына жоғары талаптар қойылып отыр. Осыған орай кәсіптік білім беру жүйесіне ерекше назар аударылып, дағдарысқа қарсы күрес барысында оған экономикада жүргізілетін құрылымдық өзгерістерді қамтамасыз ететін, нарықтық сауаттылықты енгізетін *[[“қуатты фактор рөлі”]]* жүктелуде. 1999 ж. колледждердің мемлекеттік қазыналық кәсіпорындар қатарына жатқызылуына байланысты олар ақылы оқытуға көшті, олардың тек кейбіреулері ғана  мемлекттік тапсырыс бойынша жұмыс істейді. Бұл тапсырысты тиісті  мемлекттік органдар білікті жұмысшылар мен қызметшілерді даярлаудың  мемлекттік бюджет есебінен іске асырылатын жоспары ретінде белгілейді. Қазіргі кезде колледждерде оқушыларға конкурстық негізде  мемлекттік  гранттар мен несиелер беру жолымен мамандар даярлаудың тетігі әзірленіп, тәжірибеге енгізілуде.

## Қолданылған әдебиеттер
Қазақ энциклопедиясы, 4-том


Санат:Білім алу деңгейлері
Бағыбек Құндақбайұлы

**Бағыбек Құндақбайұлы ** (1926 жылы 10 қазанда Қызылорда облысы, Сырдария ауданы, Сұлутөбе қыстағы) - театртанушы, педагог, өнертану ғылымдарының докторы (1996), профессор (1989). Ресей Табиғаттану академиясы Еуразия өнертану бөлімшесінің академигі (1996).

## Өмірбаян
1955 жылы Ташкенттің А.Н.Островский атындағы театр-көркемсурет институтының театртану факультетін бітірген. 

1955 —1956 жылдары Қазақстанның балалар мен жасөспірімдер театрында әдебиет бөлімінің меңгерушісі, 1956—1958 жылдары Жамбыл қаласындағы республикалық мәдени-ағарту училищесінде өнер тарихының оқытушысы болған. 1958 жылдан М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында қызмет етіп келеді. Қазір осы институттың бөлім меңгерушісі. Мәскеудегі А.В.Луначарский атындағы Мемлекеттік театр өнері институтының аспирантурасын (1963) бітірген. Өнертану ғылымының докторы, профессор.

Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. Ресей жаратылыстану академиясының «Евразия зерттеу» бөлімшесінің академигі, Шоқан Уәлиханов атындағы сыйлықтың иегері, «Құрмет» орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған.
М.Кәрімнің «Айгүл елінде», Б.Жәкиевтің «Ертең жаңа жыл», «Бәрі де ойыннан шықты», И.Экренің «Сау басыма — сақина», «Майор Тоот және басқалар», Лев Устиновтың «Таза жүрек» пьесаларын қазақ тіліне аударған.
Қазақша, орысша мәдениет пен өнер терминологиялық сөздігінің жетекшісі әрі авторларының бірі. ІІІ томдық «Қазақ өнерінің тарихы», монографиясының театр бөлімін жазған.

## Шығармалары
* Қазақтың академиялық драма театрында қырық жыл. (К.Нүрпейісовпен бірге). А., «Жазушы», 1966;
* Режиссер және спектакль. А., «Жазушы», 1971; 
* Қызылорда театрында 25 жыл. А., «Жазушы», 1976; 
* Путь театра. А., «Жазушы», 1976; 
* Уақыт және театр. А., «Өнер», 1981; 
* Бел белестер. А., «Өнер», 1987; 
* Мұхтар Әуезов және театр. А., «Ғылым», 1997; 
* Заман және театр. А., «Өнер», 2001; 
* Театр туралы толғаныстар. А., «Өнер», 2006; 
* Қазақ театры ның тарихы. («Тұңғыш талпыныс», «Алғашқы адым», «Театр туған да», «Театр шежіресі») тарау лары. А., «Ғылым», I том. 1975, ІІ том. («Бүгінгі күн тақырыбы театр сахнасында», «Комедиялық спектакпьдер», «Эпостық спектакльдер», «Тарихи революциялық спектакльдер», «Қорытынды», «Репертуар» тараулары. 1978). ; 
* Алты томдық «История Советского драматического театра». М., 1966-1971; 
* Жиырма-отызыншы жылдардағы Қазақ әдебиеті. А., «Ғылым», 1997; 
* Он томдық «Қазақ әдебиеті тарихының 7-8-9 томдары». А., «Қазақпарат», 2004-2005; 
* Шернияз. А., «Өнер», 1990; Восхождения. А., «Жалын», 1977.

## Дереккөздер


Санат:10 қазанда туғандар
Санат:1926 жылы туғандар
Санат:Сырдария ауданында (Қызылорда облысы) туғандар
Санат:Қазақстан өнертанушылары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Өнертану докторлары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Санат:Қазақстан аудармашылары
Бағлан Қамзақызы Жұмабекова

**Бағлан Қамзақызы Жұмабекова ** (1955 жылы т.) – медицина ғылымдарының докторы (2004), профессор (2005).

## Өмірбаяны
* Қарағанды мемлекеттік медицина институтын бітірген (1978).
* Қазақ кардиология ғылыми-зерттеу институтында кіші ғылыми қызметкері (1979–81, Алматы қ.)
* Қазақстан ғылым академиясының Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкері, ассистент, доцент (1984–99) қызметтерін атқарды. 
* 1999 жылдан Қарағанды мемлекеттік медицина академиясында кәсіби аурулар курсының меңгерушісі.

## Еңбектері
* 105 ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер

Санат:1955 жылы туғандар
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Қарағанды медицина университеті түлектері
Санат:Қарағанды мемлекеттік медицина академиясының профессорлары
Бауырмалдық

thumb|
**Бауырмалдық** — адам бойындағы туысқандық, ағайыншылық қарым-қатынасқа адалдықты білдіретін ұғым. Бауырмалдық - туыс адамдардың арасындағы жақсы көру сезімін, бір-біріне деген мейірімділігін, жанашырлығын, қамқорлығын білдіретін құнды қасиет. Сондай-ақ, бауырмалдық тек туыстық негізде ғана көрінетін қасиет емес, ол кісінің адамгершілік, имандылық қасиеттерін айқындайтын мінез-құлықтың жағымды белгісі. Өзгені бауырына тарта білу, әр адамды жақын санап, қамқорлық көрсету сияқты ізгілік белгілері адамдар арасындағы өзара сыйластықты, бірін-бірі құрметтеу, жақын тұту сезімдерін қалыптастырады. Адамдарды тіліне, дініне, ұлтына бөлмей, кез-келген жағдайда оларға көмектесуге дайын тұру, қол ұшын беру қасиеті де бауырмалдықтың белгісі болып табылады (қ. Бауырластық). Бауырмалдықтың салдары адамның не халықтың өзіне зиянды болмас үшін ол тәуелсіздік, ұлттық мүдде, ұлттық намыс сияқты ұлы құндылықтармен астаса көрініс табуы керек.

## Дереккөздер
Шопан ата

**Шопан ата** — қой түлігі мен шопанның пірі. Зерттеушілердің пікірінше шамамен 13–14 ғасырларда өмір сүрген және Қожа Ахмет Иасауи тариқатының басшыларының бірі болған. Жалпы ислам дүниесінде әрбір кәсіптің киелілігін, абыройлығын әйгілеп, ол кәсіптердің бастауында тұрған рухани ұстаз, қасиетті пірге құрмет көрсету дәстүрі бар. Сондай-ақ дәстүрлі қазақ мұсылмандығында да қазақтың ата кәсібі малшылыққа байланысты пір тұтылатын қасиетті есімдер бар. Солардың бірі Шопан ата Ол Иасауи тариқаты дәстүрінің ұстазы ретінде тарихи тұлға болса да халық жадында шопандық кәсіптің пірі ретінде аңыздық тұлға болып сақталды. Халық арасында Шопан ата туралы аңыз әңгімелер көптеп таралып, қой түлігінің қасиеттерін дәріптеген және сол кәсіптің иесі пірден қолдау, желеп-жебеу тілеп, мұсылмандық дәстүрмен рухани жалғастыққа ұмтылған.

## Дереккөздер

Санат:Дін
Санат:Ислам
Құлтансор

**Құлтансор** – Нұра алабындағы тұйық көл.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Нұра ауданы жерінде, Есенгелді ауылынан батысқа қарай 22 км, теңіз деңгейінен 416 м биіктікте орналасқан.

## Гидрографикасы
Ауданы 14,1 км2 (көктемде 16,0 км2-ге ұлғаяды), ұзындығы 5,7 км, ендірек жері 3 км. Жағалау сызығының ұзындығы 33,5 км, орташа тереңдігі 0,4 м (ең терең жері 1 м). Су жиналатын алабы 134 км2. Суы тұзды. Қарашаның аяғында мұз қатып, сәуірдің 2-жартысында ериді. Негізінен көктемгі қар суымен толығады.

## Жағалау сипаты
Жағалауы екі террасадан, жиі тілімденген түбектер мен шығанақтардан тұрады. Көлде 8 арал бар, түбі тегіс, лай. Жағалауында бетеге, жусан, қараған, жыңғыл өседі. Көлде аққу, қаз, үйрек, т.б. құстар ұя салады. Кейінгі жылдары көл суы тартылып, таязданып келеді. Жауын-шашын аз жылдары құрғап қалады немесе шалшық суға айналады.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы көлдері
Санат:Нұра су алабы
Недзвецкий Владимир Ефимович

**Недзвецкий Владимир Ефимович ** (1856, Могилев губернаторы – 1918,Верный қаласы) – өлкетанушы, Жетісу облысы мұражайының негізін қалаушы. 1882 жылы Қазан университетінің заң факультетін бітірген. Студент кезінде саяси қозғалысқа қатысқаны үшін ішкі Ресейден Сібірге жер аударылып, 1882 – 84 жылы Омбыдағы Батыс Сібір Бас басқармасында қызмет атқарды. Г.Колпаковскийдің кеңесімен 1884 жылы Жетісу облысына ауысып, сонда тұрақтап қалған. 1884 – 1901 жылы Жетісу облысы басқармасында және Верный уездінің бітімші сотында қызмет атқарып, 1901 – 18 жылы облыстың статистикалық кенестің хатшысы болды. Недзвецкий өлке тарихы мен мәдени өмірінен құнды деректер жинаған. Әсіресе оның “Жетісу облысының 1905 жылғы естелік кітапшасы және адрес-календары” атты еңбегі сол кездегі өлкенің қоғамдық-мәдени өмірі, әлеуметтік, экономикалық тұрмысы жайында мол мағлұмат береді. Недзвецкийдің басшылығымен 1916 жылы ұлт-азаттық қозғалысына қатысушылардың қару-жарақтары Жетісу облысы мұражайына алынды.Жетісуда Кеңес өкіметі орнағаннан кейін ол патша әкімшілігінің шенеунігі ретінде қызметтен шеттетілді. Іле Алатауында ғана өсетін, өте сирек кездесетін кекіренің және алманың (Недзвецкий алмасы) бір түрі Недзвецкий есімімен аталады.

## Сілтемелер
* Жетісу  
* Недзвецкий алмасы  
* Верный
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ысқақ

**Ысқақ** немесе **Исхақ** () — ислам пайғамбары, Ибраһимның баласы. Құранда Ибраһимға Аллаһтың рақымы түсіп, қартайған шағында оның дінге берік, кіршіксіз өмірі үшін ұл сыйлағандығы айтылады. Ұлының дүниеге келетінін қарапайым жолаушылар болып келіп, оның қонақжай дастарқанынан дәм татқан періштелер хабарлайды. 

Аллаһтың Ибраһимға *«зейінді ұл»* сыйлағаны, ал бұдан соң ол түсінде Аллаһтың ұлын кұрбандыққа шалуын талап етіп, аян бергендігі айтылады. 
Ибраһим мұны орындауға дайын болатын. Бірақ, Аллаһ Тағала пендесінің адалдығына көзі жеткен соң райынан қайтады. Аллаһ өз үмбетін осылай сынаған еді.

## Дереккөздер


Санат:Ислам пайғамбарлары
Балық сөзі

**Балық** — Орхон-Енисей  жазуларында кездесетін, қала, кент деген мағынадағы сөз, 6—7 ғасырлардағы қалаларға қойылған ат. 

Қолданылған кезі 6—15 ғасырлар арасы. Іле-балық  — осы күнгі Іле өз-нің аяқ шенінде, Бесбалық Хан Тәңірі тауының солтүстік жағында, Үрімжіге көрші тұрған Гушен  қаласының  қасында болған, ал Ханбалық — Шыңғыс хан империясы дәуіріндегі Пекин қаласының аты. Шу бойындағы  Баласағұн қаласының аты — Құбабалық  (Құбалық)  — әдемі қала дегенді білдіреді. Солтүстік Ауғанстандағы Балх қаласы да осы сөзбен байланысты болуы мүмкін. Ертеректе оны бактриялықтар астана етсе, кейін Кушан патшалығы, ғазнеуиліктер, салжұқтар, Темір ұрпақтары, Бұхар хандары астана етті.

## Дереккөздер


Санат:Филология
Түсіпбектегі Махабат Рымқұлұлы

**Түсіпбектегі Махабат Рымқұлұлы** (5.1.1931 ж.т., Қарағанды облысы Шет ауданы Ақсу-Аюлы а.) – техника ғылымының докторы (1991), профессор (1994). Халықаралық техника кибернетика академиясының корресподент мүшесі (1992). Алматы тау-кен және металлургия институтында (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) оқып, Мәскеу жоғары техника училищесін бітірген (1955). Новосибирск қаласындағы №92 зауытта инженер-конструктор (1955–57); 1957 жылдан Алматы қаласында Халық шаруалар кеңесінде инженер, «Металлист» зауытында бас инженер, Қазақ жергілікті өнеркәсіп ғылыми зерттеу институтында директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары, Қазақ политехникалық институтында (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университетінде) инженер, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі болды (1964–96). Негізгі ғылыми-зертеулері машина жасау саласындағы автоматтандыру мәселелеріне арналған. ҚР Мемлекетік сыйлық лауреаты (2001).

## Дереккөздер
Қазақстан ұлттық энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Анатолий Иванович Ненашев

**Анатолий Иванович Ненашев** (5.01.1903, Тамбов - 28.09.1967, Алматы) – театр суретшісі, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері (1954).

## Өмірбаяны
* Тамбов көркемсурет училищесінде оқыған. 
* 1930 жылдан Алматы қалысында тұрып, шығармашылық қызметпен айналысты. 
* Қазақ муз. театрының (қазіргі Қазақтың мемлекеттік академия опера және балет театры) бас суретшісі болды (1933 – 65).

## Еңбектері
Оның эскиздері бойынша театрда қойылған 
* И.В. Коцык пен М.Әуезовтің “Айман – Шолпан” (1938, 1943)
* Е.Г. Брусиловскийдің “Қыз Жібек” (1934, 1945, 1955; опера декорациясының макеті үшін Париж қаласында ұйымдастырылған Бүкіл дүниежүзілік. өнер көрмесінің алтын медалі берілді, 1937)
* “Жалбыр” (1935)
* “Ер Тарғын” (1937, 1954) 
* “Дударай” (1953, 1957)
* М.Төлебаевтың “Біржан – Сара” (1946, 1957; КСРО Мемлекеттік сыйлығы, 1949)
* Дж. Вердидің “Аида” (1948)
* Н.А. Римский-Корсаковтың “Патша қалыңдығы” (1952, 1957)
* Ю.С. Мейтустың “Жас гвардия” (1955)
* П.И. Чайковскийдің “Қарғаның мәткесі”
* Т.Н. Хренниковтың “Дауылда”
* І.Қожамияровтың “Назугум” (үшеуі де 1956)
* Дж.Россинидің “Севиль шаштаразы” (1957) спектакльдеріне арналған киімдер мен декорация эскизін жасады. 
Поэзияға толы түр-түс сәнділігі, ықшамдылық пен ашық бейнелі шешім Ненашевтің суреткерлік шығармасына тән сипаты Қазақтың мемлекеттік академия драма театрында қойылған Әуезовтың “Тас түлек”, Ғ.Мүсіреповтың “Қозы Көрпеш – Баян сұлу” (1953), Әуезов пен Л.С. Соболевтың “Абай” (1962), А.С. Пушкиннің “Шағын трагедиялар”, Ш.Айтматовтың “Ана – Жер-Ана” (екеуі де 1964; Мемлекеттік сыйлығына, 1966), тағы басқа спектакльдерді көркемдеді.

## Марапаттары
“Құрмет белгісі” орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:5 қаңтарда туғандар
Санат:1903 жылы туғандар
Санат:Тамбовта туғандар
Санат:28 қыркүйекте қайтыс болғандар
Санат:1967 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан театр суретшілері
Санат:Тамбов көркемсурет училищесі түлектері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Сталиндік сыйлықтың иегерлері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Су бүргесі

**Су бүргелері**, дафния (Daphnіa) – бұтақмұртты шаянтәрізділер туысы. Тұщы су айдындарында планктонды тіршілік етеді. Дүние жүзінде 26 түрі, Қазақстанда 4 түрі aнықталған. Денесі мөлдір, жұқа карапакс қабатты, ұзындығы 1 – 3 мм. Aнтеннулары қысқа, аналықтарында тұрақты, ал аталықтарында қозғалмалы болады. Ұзын, екі бұтақты антеннулары арқылы секіріп қозғалады (аты осыған байланысты қойылған). Су бүргелерінің басқа бұтақмұртты шаяндардан гетерогониялық даму жолдары арқылы ерекшеленеді. Аналықтары партеногенетикалық жолмен жаздың басында, ал аталықтары күзде жетіледі. Су бүргелеріне цикломорфоз (тіршілігінің жыл мезгіліне қарай өзгеруі) тән. Мысалы, бас пішінінің домалақ болуы – төмен температураға, сүйір болуы – жоғары температураға байланысты. Су бүргелерімен омыртқасыздар, балық шабақтары қоректенеді.

## Дереккөздер

Санат:Желбезекаяқты шаянтәрізділер
Тайбағар Тұрланұлы

**Тайбағар Тұрланұлы** (1827, Алматы облысы Жамбыл ауданы Қазыбек бек темір жол станциясы – 1881, сонда) – би, Ұлы жүз шапырашты руының әжіке тармағынан шыққан. Ақын, әншілердің қамқоршысы болған. 

Ол өзінің сыралғы досы, атақты әнші Дәуренсал Құдабайұлына араша түсіп, бар малын құн өтеміне төлеу арқылы өлім жазасынан аман алып қалғаны ұшін ел ішінде “мырза” атанған. Тайбағардың шешендігі мен әділеттілігін Сүйінбай жоғары бағалаған. Ол Тезек төремен айтысында: “…менің бауырым – Тұрланның жалғыз ұлы, Мықты болсаң жеңіп көр Тайбағарды” деуі Тайбағардың шешен адам болғанын білдіреді. Аягөзде өткен құн дауында Қанай батырды өлім жазасынан алып қалған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:1827 жылы туғандар
Санат:1881 жылы қайтыс болғандар
Усмадияр Мақанов

**Усмадияр Мақанов** (1939 жылы туған, Сарыағаш ауданы) – ғалым, химия ғылымдарының докторы (1987), профессор (1989). Ташкент политехникалық институтын бітірген (1958). 1963–64 жылдары Бішкек, Алматы кәсіпорындарында инженер-технолог болып қызмет атқарды. 1964–67 жылдары аспирантурада оқыды. 1969 жылы ҚазПТИ-дың жалпы химия кафедрасында аға оқытушы, доцент болған. Ал 1976 жылы жалпы химия кафедрасының меңгерушісі болды. 1981–83 жылы еңбек жолын Мәскеу мемлекеттік университетінде жалғастырған. 110-нан астам ғылыми және 4 авторлық еңбектері бар. 

## Сілтемелер
Мойылды санаторий

**Мойылды** – балшықпен емдейтін бальнеологиялық санаторий. Павлодар облысы Мойылды көшесінің жағалауында, теңіз деңгейінен 135 м биіктікте орналасқан. Алматы темір жолының Павлодар станциясынан 17 км (автобус қатынайды) қашықтықта. 1922 жылы ашылған. 350 орны бар (2004). Жыл бойы жұмыс істейді. Климаты континенттік, яғни жазы ыстық, қысы суық. Қаңтар айының орташа температурасы –18С , ал шілдеде 21С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 250 мм шамасында. Ем ретінде әлсіз сульфитті минералдығы жоғары (1 л суда 250 г минерал, ал рН көрсеткіші 7,4) шөгінді балшық, Мойылды көшесінен алынатын ащы тұзды рапа (сульфат-хлорид, натрий-магний аралас) ванна (былау) ретінде пайдаланылады, минералды суын ішеді. Санаторий сүйек-бұлшық ет (артритті, полиартритті, артрозті, остеохондрозды, радикулитті, т.б.), жүйке жүйесі (невралгия, неврит, невропатия, т.б.), ерлердің жыныс органдарының (простатит, т.б.) және гинекология (созылмалы метроэндометрит, бедеулік, т.б.) ауруларын емдеуге арналған. Сондай-ақ, функционалдық диагностика қою, физиотерапия, массаж, емдік дене шынықтыру және стоматол. кабинеттер бар.
Ж. Абылаев

## Сілтемелер
*Павлодар
*Санаторий

## Дереккөздер
Самарқан көтерілісі

**Самарқан көтерілісі** — патшалық Ресейдің саясатына қарсы Самарқанд қ-нда болған көтеріліс. Түркістан генерал-губернаторлығы құрылғаннан соң өлке генерал-губернаторы К.П. Кауфманның басшылығымен орыс әскерлері Бұхар әмірлігіне қарасты жерлерді жаулауға кірісті. Озық үлгідегі қару-жарақпен жасақталған орыс әскерлеріне Бұхар әмірі Мұзаффар тегеурінді қарсылық көрсете алмауы себепті, 1868 жылы 2 мамырда Самарқанд қаласы шайқассыз орыс әскерлерінің қолына өтті. Бұл хабар өлке халқы арасында тез тарап, Орталық Азиядағы түркі-мұсылман халықтарының қасиетті орны саналатын Самарқандты орыстардан азат етуге деген наразылық күшейте түсті. Самарқанд төңірегінде жергілікті халықтан жасақтар құрылды. Нұратада Сыздық сұлтан бастаған 2000 қазақ жігіттерінен құрылған жасақ та Самарқандты азат етуге қатысатындықтарын білдірді. Кауфман Самарқандта 650 адамнан тұратын гарнизонды қалдырып, қалған әскерімен халық жасақтарына тойтарыс беруге аттанды. Осындай сәтте, 21 мамыр күні Самарқанд тұрғындары көтеріліске шығып, орыс гарнизонын қаладан қуып шығуға әрекеттенді. Орыс гарнизоны әлсіз қаруланған көтерілісшілерден  қаладағы қамалға тығылып аман қалды. Губернатор көтерілістің басталғанын естісімен Самарқандқа оралып, оларды аяусыз жазалады. Бұл көтеріліс Түркістан халқының азаттық күресінің онан әрі өрістеуіне ықпал етті.

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Тарих
Зуһд

**Зуһд**, *Зухд* (арабша *мән бермеу, көңіл бөлмеу, бас тарту* ) – сопылық ілімдегі бастапқы әрі негізгі құндылықтардың бірі.

Зухдтың үш талабы бар:
:* 1) дүние жолында қол жеткізген табыстарға малданып қуанбау, жоғалтқан нәрселер үшін де опынып, өкінбеу;
:* 2) мақтағанға қуанбау, даттағанға қорланбау;
:* 3) Алла тағалаға құлшылық етуді және онымен жырақ қалып бірге болуды басты мақсат етіп алу.
Зухд жолын ұстану – дүниеқұмарлыққа, құлқынның қалауына ерік бермей, нәпсіні тежеу, фәни дүниенің рахатын тәрк ету; харам мен күдікті нәрселерге, тіпті дінде рұқсат етілген мубах және халал нәрселерге де аса сақтықпен қарау; мансап, атақ, дәрежеге көңіл аудармай, одан аулақ болу; Алла тағаладан басқа барлық нәрседен бас тарту. Алайда зухд дүниені түгелдей керексіз қылып, тәрк ету емес. Ол хақ тағаланың үйі – жүректі таза ұстау. Алла ризалығы үшін өмір сүру, оның берген сыйы мен нығметіне шүкірлік ету, қысылып тарыққан шақта азға қанағат қылып, сабырлы болу. Зухд жолын ұстанған кісі заҺид деп аталады. Сопылар әуелгіде өздерін заҺидтер деп атады. Алғашқы заҺидтер – Хасан әл-Басри (ө.ж. 728 ж.), Абу Хашим әл-Суфи (ө.ж. 767 ж.), Даууд әл-Таии (ө.ж. 766 ж.), ИбраҺим бин АдҺам (ө.ж. 777 ж.) және т.б. Ханбалшылар мәзҺабының негізін салушы, 4 ұлы исламның бірі Ахмад ибн Ханбал (780 – 855) “Китаб ал-зуҺд” деген кітап жазған. Осыдан зухдтың тек сопылар ғана емес, факих ғалымдар арасында да қолдау тапқанын көреміз.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Санат:Сопылық
Байбарақ Құдайқұлұлы

**Байбарақ Құдайқұлұлы** (шамамен 18 ғасырдың басы) — батыр. Кіші жүздің алаша руынан. Ел арасындағы аңыздарға қарағанда Байбарақ Құдайқұлұлы қалмақтардың бір шапқыншылығы кезінде қолға түсіп, жастайынан тұтқындықты басынан өткізген. Кейін қалмақтарға қарсы жорықтарұйымдастыруға қатысқан. Қалмақ батырын жекпе-жек шайқаста жеңіп, есімі Алаша руының ұранына айналған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ батырлары
Тұрар Мұратбекұлы Лаумулин

**Тұрар Мұратбекұлы Лаумулин** (24.3.1932 ж.т., Алматы қаласы) – тау кен инжинері-геологы, геологиялық-минералдар ғылымының докторы (1979), профессор (1992). ҚР-ның еңбек сіңірген ғылым қайраткері. Қазақ тау-кен және металлургия институтын (1957, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының геология ғылымдар институтында аға лаборант, инжинер, кіші., аға ғылым қызметкер, ғалым-хатшы (1957–69), институттың ғылым жөніндегі директорының орынбасары (1971–74), аға ғылым қызметкер, лаборатория меңгерушісі, институт директорының орынбасары (1975–87) болып жұмыс істеді, 1997 жылдан бас ғылым қызметкер. «Структурно-генетические условия формирования редкометального орудения Казахстана» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 
## Еңбектері
Лаумулиннің ғылыми еңбектері кентас өрісінің құрылымын зерттеу және аймақтық металлогения мәселелеріне арналған. 160-тан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 10 монографияның авторы. 
## Пайдаланылан әдебиеттер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қазақстан ғалымдары
Тәржіма Шаһнама

**Тәржіма Шаһнама** – Фердоуси “Шаһнамасының” түркіше аудармасы. Аударған – Хұсейін Хасан Мұхаммед әл-Хорезми. Ол сұлтан Чемнің жұмсауымен Мысырға барып, онда “Шаһнаманы” аударған, еңбекті Кансух Гури сұлтанға тарту еткен. Аударманың қолжазбасы 1511 жылдың наурыз айында Каирде жазылып біткен. Поляк түркітанушысы А.Зайончковский “Тәржіма Шаһнама” 1965 ж. Варшавада бастырып шығарған. Бұл басылған нұсқада араб әліпбиімен жазылған “Шаһнаманың” фотокөшірмесі және мәтіннің латынша транскрипциясы бар. Зерттеуші Ә.Құрышжанұлы еңбек жайында “Ескерткіш ескі осман тілінің тарихы үшін аса бағалы мұра бола тұра, көне қыпшақ тілі мен Алтын Орда, Хорезм халықтарының мәдени тарихы үшін де маңызы аз емес” дейді. Қолжазба Түркиядағы Топқапы сарайында сақтаулы.
## Сілтемелер


Санат:Тарихи еңбектер
Мирное

**Елді мекендер:**

* Мирное – Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданындағы ауыл.
* Мирное – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы ауыл.
* Мирное – Қостанай облысы Арқалық қаласына қарасты ауыл.
* Мирное – Қостанай облысы Бейімбет Майлин ауданындағы ауыл.
* Мирное – Қостанай облысы Фёдоров ауданындағы ауыл.
* Мирное – Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданындағы ауыл.
* ''Мирное'' – Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданындағы таратылған ауыл.
* Мирное – Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданындағы ауыл.
Самарқаулық

**Самарқаулық**— адам бойындағы жігерсіздікті білдіретін ұғым. Іс-әрекетке ынтасыздық, қайратсыздық Самарқаулықтың белгілері болып табылады. Самарқаулыққа салынған адамның көңіл-күйіндегі өзгерістер, ішкі қалауы сыртқа анық, ашық білінбейді, оған қайғы мен қуаныш та әсер етпеуі мүмкін. Мұндай құлықсыз күйге жалқаулыққа бой алдырған, көпшілікпен араласпайтын адам ұшырайды. Самарқаулықтан арылу үшін адам өз ерік-жігерін жинап, мақсатты түрде әрекеттенуі қажет.

## Пайдаланылған cілтемелер


## 
##
Недзвецкий алмасы

**Недзвецкий алмасы** (malus nіedzwetzkyana) – раушангүл тұқымдасының алма туысына жататын ағаш. Қаратауда, Талас Алатауының сілемдерінде кездеседі. Биіктігі 5 – 8 м. Бұтақ шоғыры тармақталып өскен, ағаш діңінің түсі қоңыр не қызыл. Жапырақтары эллипс тәрізді, саусақ салалы тілімденген, шеті ара тісті иректелген. Гүлдері қанық қошқыл қызыл түсті. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, шілде – қыркүйекте жеміс салады. Жемісі қанық қызыл түсті, етті, шырынды, тәтті. Недзвецкий алмасы– өте сирек кездесетін өсімдік болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Сілтемелер
* Недзвецкий Владимир Ефимович  
* Өсімдіктер  
* Алматы
## Дереккөздер


Санат:Раушангүлділер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Санат:Алма
Серік Қалиев

**Серік Қалиев** (16 тамыз 1961 жыл, Жамбыл облысы, Жамбыл ауданы Амангелді ауылы - 27 сәуір 2023 жыл) — айтыс ақыны. 

1978—1983 жылдары жоғары оқу орнында (ЖГМҚИ) оқыған. 1983-1995 жылдары облыстық, республикалық ақындар айтыстарына қатысып, жүлделі орындарды иеленген. Өлеңдері 1987 жылы жас ақындардың «Қарлығаш» ұжымдық жинағына («Жалын» ) енген.

## Шығармалары
* Отыз тістен шыққан сөз. Тараз, «Щит», 1998; 
* Ақ моншақ. Тараз. «Щит», 1998; 
* Жұлдыз сезім. Тараз. «Салық тәртібі», 1998; 
* Өлеңдер мен әңгімелер. А., «Атамұра», 1999; 
* Егіздің сыңары. А., «Толғанай», 2000; 
* Ашық хат. А., «Нұрлы әлем», 2003.
* Болашаққа хат. Жүздесу. Алматы. "Таугуль-Принт" 2014;

## Дереккөздер

Санат:16 тамызда туғандар
Санат:Жамбыл ауданында (Жамбыл облысы) туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Айтыс ақындары
Шиебөрі

**Шибөрі**, **шүйбөрі**  немесе **африкалық ит** () – ит тұқымдасына жататын жыртқыш сүт қоректі. 

Дене тұрқы 71 – 82 см, бойы 45 – 50 см, құйрығының ұзындығы 22 – 23 см, салмағы 7 – 13 кг, пішіні қасқырға ұқсас, бірақ одан екі есе кіші, түсі жирен сұрғылт. Орталық Африкадан бастап Орта Шығыс, Еуропаның оңтүстік-шығысында таралған. Кавказ, кейде Молдавияда, Орта Азияда, Сырдарияның орта тұсынан (Арыс өзені]] құятын сағадан) оңтүстікке қарай кездеседі. Шиебөрі өзен, көл бойындағы тоғайлы, қамысты жерді мекендейді, кейде шөлде, тау бауырында, ел мекеніне жақын жерде де кездеседі. Жемін (қоян көжегі, тышқан, кесіртке, жылан, бақа, жәндіктер, жануар өлексесі, әр түрлі жеміс, қарбыз, қауын, т.б.) аулауға ымыртта шығады, кейде күндіз де қорек іздейді. Қаңтардың ортасынан ақпанның аяғына дейін ұйығады, 60 – 62 күн көтеріп 4 – 6, кейде 8 күшік туады. Жыныстық жағынан қаншығы бір жасында, қабыланы екі жасында жетіледі. Кәсіптік маңызы онша емес, аң, құс шаруашылығына зиян келтіретін жерде ауланады.

## Мінез-құлықтары
Шибөрілер үйірлер деп аталатын топтарда өмір сүреді. Бір үйір ата-аналар жұбы мен олардың балаларынан тұрады. Олар бірге тұрып, бірге шабуылға шығады. Отбасы, әдетте, күндіз үңгірлерде немесе ағаш бұтақтарының арасында жапырақтардың астында жасырынып жатып, түнде қорек іздеп шығады. Шибөрілердің ата-анасы бірге күшіктерін өсіруге қатысады.

## Шибөрінің түрлері
Шибөрілердің үш түрі бар, олар: алтын шибөрі, қара жонды шибөрі және кәдімгі шибөрі.

## Дереккөздер

Санат:Қасқырлар
Он шақырымдық алқап

**Он шақырымдық алқап** – Қазақ хандығының иелігінен патша үкіметінің пайдасына кесіп алынған жер (18 ғ-дың 20 – 50-жылдары). Бүкіл Сібір шебінің өн бойындағы (1500 км) Он шақырымдық аумақ Ресей мемлекетінің қарамағына берілді. Бұл алқап құнарлы, қолайлы жайылымдары бар жерлермен өтті. Мұндай жағдай Орынбор шебінде де орын алды. Жайық шебі кеңейтіліп, қазақтардың өз иеліктерінде өзеннің оң жағасына еркін өтуіне тыйым салынып, шығыстағы Үй шебі Новоишим шебімен қосылуға тиіс болды, ол Сібір редуты арқылы Ертіс шебімен байланысып жатты.
## Шептер мен бекіністер
Төменгі Үй дистанциясына 1743 жылы негізі қаланған Троицк бекінісі енді. Бекініс бекеттерін жалғастыру жөніндегі нысаналы шаралар аяқталғаннан кейін Орынбор, Новоишим, Ертіс, Сібір, Үй шептері Қазақстанның солтүстік-батыс және солтүстік-шығыс аймақтарын қоршап, Оралдың, Сібірдің, Алтайдың шектес жерлерін де қамтыды. Сөйтіп, Жайықтың сағасынан Өскемен бекінісіне дейін ұзындығы 3,5 мың км болатын, негізінен казактар қоныстандырылған бекіністер мен форпостардың тұтас шебі қалыптастырылды. Осы жұмыстардың жүргізілуіне байланысты қазақтардың көшіп жүретін қоныстары шамамен 70 мың км² кесіп тасталған болып шықты. 
## Көтерілісшілерге қолданылған жаза
Мұндай саясатқа қарсы шыққан көшпелілерге ойдан шығарылған айыптаулар тағылып, алыс жерлерге жер аударылды. Он шақырымдық аумақ саясатының іске асырылуы патша үкіметінің қазақ жерлерін отарлай бастауының негізі болды.
## Сілтемелер
* Бекіністер
* Көтерілістер
* Шептер
## Дереккөздер


	

Санат:Ресей империясы саясаты
Жұмағазин Жаңабай Дербесінұлы

**Жұмағазин Жаңабай Дербесінұлы** (01.01.1955 ж.т., Ақтөбе облысы Қобда ауданы Көк а.) – медицина ғылымдарының докторы (1996). Ақтөбе мемлекеттік медицина институтын (1982, қазіргі Батыс Қазақстан мед. академиясы) бітірген. Ақтөбе қаласында дәрігер (1982–88), Ақтөбе мемлекеттік медицина институтының ординаторы, ассистенті (1989–96) болды. 1996 жылдан кафедра меңгерушісі. Қуыққа операция жасау туралы өнертабыстық ұсынысы тәжірибеге (1994) енгізілген. 41 жарияланымы бар.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Қос (баспана)

**Қос** – уақытша баспана. Ол шөп шабу, егін салу, егін жинау, мал бағу кезінде көшіп-қонуға ыңғайлы, тігуі, жиюы оңай болғандықтан көбіне шаруашылық жұмыстарына пайдаланылады. Қос екі керегенің басын қосу немесе бірнеше сырғауыл, бақан, сырық басын біріктіріп байлау арқылы жасалады. Дәстүрлі мал шаруашылығында қышылардың қысқы Қос үш қанат керегеден тігілген. Ортасында от жағатын орны, төбесінде түндігі болған. Жорыққа, алыс сапарға, аңға шыққанда, көші-қон кезінде тігілген.

## Дереккөздер


Санат:Ауыл шаруашылығы
Санат:Қазақ мәдениеті
Санат:Тұрмыс
Қоңырқожа Қожықов

**Қоңырқожа Қожықов** (1880, Ақмешіт – 1938, Алматы) – қоғам қайраткері, ағартушы, ғалым. 

Қорасан қожа руынан шыққан. Қазақ-орыс мектебін, Ташкент мұғалімдер семинариясын бітірген (1900). Сырдария губерниясында мектеп инспекторы, қазақ-орыс училищесінің меңгерушісі, Түркістан, Перовск, Әндіжан қалаларындағы мектептерде оқытушы болды. 1912 жылы Орынборда  жазған «Әліппе» оқулығы және Шәді Жәңгірұлы мен Қалиасқар Қасымовпен бірігіп шығарған «Русие патшалығында Романов нәсілінен хукимранлик қылған патшалардың тарихлары» (орысшасы – «Историческая поэма царствования Дома Романовых на киргизском языке») атты дастаны жарық көрді. Патша өкіметінің 1907 жылғы 3 маусымдағы жарлығына сәйкес қазақтар мен Түркістан өлкесінің өзге де жергілікті халықтарының Мемлекеттік Дума жұмысынан шеттетілуін нағыз әділетсіздік деп бағалап, ол жарлықтың күшін жою жолында ұйымдастырылған іс-шараларға қатысты, 1917 жылғы Ақпан революциясынан кейін Ферғана өңіріндегі қазақтардың мүддесін қорғайтын «Көшпенді» атты ұйым құрып, оған жетекшілік етті. 1917 жылы тамызда өткен Түркістан өлкесі қазақтарының съезінде Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына депутаттыққа кандидат ретінде ұсынылды. Осы автономияның Уақытша кеңесінің мүшесі болып сайланды. Кеңес өкіметі орнағаннан кейінгі кезеңде М.Шоқай секілді қайраткерлермен астыртын байланыста болды. 1922 жылы Әулиеатада уездік жер басқармасында істеді. Жетісу өңіріне жиі экспедицияға шығып, көне қорғандар мен ескерткіштерді зерттеумен айналысты. Орхон жазуы, Қозы Көрпеш – Баян сұлу, Келіншектас, Ақтас мазарлары туралы ғыл. еңбектер жариялады. Араб, парсы, шағатай тілдерін жете меңгерген ол осы тілдердегі тарихи және әдеби шығармаларды қазақшаға аударды. 1936 жылы Қазақ КСР-інің мемлекеттік көпшілік кітапханасына (ҚР Ұлттық кітапханасы) Сүлеймен Бақырғанидің «Хикмет Хазірет Сұлтан әл-ғарифин» атты қолжазба кітабын тапсырды. 1935 – 36 жылы жарық көрген екі томдық «Қазақтың өткендегі тарихы туралы деректер мен материалдар» атты жинақты құрастырушылардың бірі. 1938 жылы халық жауы ретінде тұтқындалып, ату жазасына кесілді. 1957 жылы 23 желтоқсанда ақталды. 
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы III том 12 тарау

Санат:Қазақстан ғалымдары
Сонет

thumb| |right
**Сонет** ( – шағын ән) – әр шумағы тұрақты өлшемнен тұратын, 14 тармақтан құралған өлең түрі. 

Өлең құрылымы күрделі болып келеді, тармақтар екі рет төрт-төрттен, екі рет үштен топтасады. Яғни, 4 жолдық (катрен) 2 шумақ, 3 жолдық (терцет) 2 шумақ. Ұйқасы 4 жолдық шумақта, көбіне абаб, абба түрінде, 3 жолдық шумақта әр түрлі болып келеді. Алғашқы 4 тармақта айтылған ой одан кейінгі 4 тармақта өрістеп, кейінгі 2 қатар келетін 3 тармақтарда түйінделіп, тиянақтап бітіру тәсілі жиі кездеседі. Сонетте ұйқастар өрнегіне, үйлес сөздердің әуезді келіп, сыңғырлап айтылуына да назар аударылады. 

Сонеттің алғашқы нұсқалары 13 ғасырда Италияда “сицилиялық мектепте” пайда болған, біртіндеп неміс, ағылшын, испан, француз,  орыс поэзиясына тараған. Данте, Ф.Петрарка (Лаура туралы 317 сонет), т.б. ақындар бұл өлең өрнегін қалыптастырып, жетілдіре түсті. 16 ғасырда сонет жанрын Испания мен Португалияда Х.Боски Альмогаверо, Л.Камоэнсу, Лопе де Вега дамытты. Францияда К.Мародан бастап, П.Ронсарға дейінгі көптеген ақындар, Англияда Г.Серри, Т.Уайет, У.Шекспир сынды қаламгерлер сонет жанрының өркендей түсуіне өз үлестерін қосты. 17 ғасырда Германияда сонет жанры кең қанат жайып, М.Опиц, П.Флеминт, Гете, т.б. қаламгерлер сонет үлгісін қолданды. Орыс әдебиетінде В.К. Традиаковский, А.П. Сумороковтар бұл салаға алғаш қалам тартты. А.С. Пушкин, М.Ю. Лермонтов секілді ақындар да сонет жазды. Қазақ әдебиетіне сонет жанры алғаш аудармалар арқылы келді. В.Шекспир сонеттерін тәржімалауда Х.Ерғалиев айрықша шеберлік танытты. Қ.Аманжоловтың “Құрдас туралы” сонетінен бастап қазақ поэзиясында Е.Әукебаев (“Келсеңші тез, келер болсаң”, “Туған жер”), К.Салықов (“Прометейге”, “Шоқанға”, “Ақан серіге”, “Абайға”, “Ақын Сараға”, “Бауыржанға”, “Немерем Арманға”), И.Оразбаев (“Көзсіз сүю, ессіз сүю”), т.б. ақындар сонет жанрында жыр туындатты. 

Қазақ әдебиетіндегі сонет жанры екі мектеп дәстүрін ұстана отырып дамыды. Біріншісі – сицилия мектебі: 4 жолдан екі катрен және 4 жолды бір терцет, 3 жолды бір терцет. Бұл бағыт қазақ әдебиетінде Салықов шығармаларында көрініс тапты. Екіншісі – ағылшын мектебі, мұнда сонет құрылымы 4 жолды үш катреннен және 2 жолды терцеттен тұрады. Ерғалиев Шекспир сонеттерін ағылшын мектебінің дәстүрінде аударған.

Әдеб.: Словарь литературоведческих терминов, М., 1974; Садықова А., Қазақ поэзиясындағы сонет жанрының қалыптасуы, А., 1999; Литературная энциклопедия терминов и понятии, М., 2001.

## Дереккөздер
Тәркі дүние

**Тәркі дүние** – адамның бұл дүниелік қызықтардан бас тарту ниеті. Тәркі дүниенің басты себебі ақиқат әлем бар деген сенім және ақиқат әлемге ынтызарлықпен бұл дүниедегі өткінші игіліктерге қанағаттанбау. Тәркі дүние ниеті адамның белгілі бір рухани дәрежені иеленуімен үйлесімде жүзеге асырыла бастаса, оған ниет еткен адам қоғаммен санаса отырып, шын мәніндегі ақиқатқа ғашықтықтан ішкі ізденіспен дүниеден бас тартуы мүмкін. Ал, егер ақиқат мақсатсыз, тек Тәркі дүниенің сыртқы формасын ғана қабылдап, өзін қоғамнан оқшаулап, тақуа ретінде көрсету үшін ғана дүниені тәркі етушілерді ғалымдар көбінесе сөккен. Исламдағы Тәркі дүние дүниеден безу емес, қоғам мүшесі ретінде өмір сүре отырып, дүниеге жүректі байламау деп білген.

## Сілтемелер


Санат:Терминология
Фрида Андреевна Шмакова

**Фрида Андреевна Шмакова** (1927 ж. т., Ресей, Мәскеу облысы, Павлово-Посад қаласы) – Социал Еңбек Ері (8.6.1947). 1941 – 1961 ж. Мақтаарал кеңшарында тракторшы, мақта жинау машинасының механик-жүргізушісі, трактор-егіс бригадасының бригадирі, 1961 жылдан Павлово-Посад қаласындағы жібек тоқу фабрикасында тоқымашы болып істеді. 

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат: Тұлғалар
Санат: Ауыл шаруашылығы
Самар (ауыл)

**Самар** — Шығыс Қазақстан облысы Самар ауданындағы ауыл, Самар ауданы мен Самар ауылдық округінің орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы Лайлы өзенінің жағасында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1906-10 жылдары қаланып, алғашқы атауы Самар губерниясынан қоныс аударғандарға байланысты "Самарка" деп аталып, кейін 1964 жылы "Самарское" деп өзгертілді. 1928–1930 және 1935–1997 жылдары таратылған Самар ауданының орталығы болған. 1997 жылға дейін сүт өндіретін ұжымшардың орталығы болып, ұжымшар негізінде шаруа қожалықтары құрылды. Ауылда машина-трактор жөндеу шеберханасы, байланыс бөлімшесі, дүкендер жұмыс істейді. 2022 жылдан қайта құрылған Самар ауданының орталығы.

## Инфрақұрылымы
Кәсіптік-техникалық мектеп, 3 орта мектеп, мәдениет үйі, балалар бақшасы, аудандық маңызы бар аурухана, автовокзал, т.б. бар. 

## Дереккөздер

 

Санат:Самар ауданы елді мекендері
Ысқақ Баб

**Ысқақ баб, Исхақ ат-Түрік** (т.-ө.ж.б.) - *«[[Насабнама]]»* нұсқаларындағы деректерге қарағанда, Қожа Ахмет Иасауидің он үшінші атасы; Түркістан жеріне алғаш ислам дінінің мубаййдийа ағымын әкелушілердің бірі. «Насабнама» нұсқаларындағы шежірелерге қарағанда, Ысқақ баб Мұхаммед ибн ал-Ханафия әулетінен шыққан. Бірақ ан-Наубахтидің *«[[Шиалар]]»* кітабы мен ибн ан-Надимнің (X ғ.) «ал-Фихрист» атты кітабындағы деректерге қарағанда, ол Али ибн Абу Талибтің әйелі, пайғамбарымыздың қызы Фатимадан туған ұлы әл-Хүсайын эулетінен шыққан. VIII ғ-дың бірінші жартысында Хорасанда болған шиалар көтерілісін бастаушы Иахийа ибн Зайдтың ұлы. Ысқақ баб туралы Мхұаммед ибн әл-Ханафия әулетінен шыққан деген аңыз бен шежіренің пайда болуы Ысқақ бабтың ұстанған қайсанийамубаййдийа ағымына байланысты. Өйткені қайсанийлер деп алғашында Мүхаммед ибн әл-Ханафия имаматын жақтаушыларды айтқан. Ысқақ бабтың өзі де рухани жағынан өзін Мүхаммед ибн әл-Ханафия ұрпағымын деп есептеген.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Санат:Тарих
Бауыршы

**Бауыршы** — ханның сарайындағы бас аспаз. Көне жазбаларда бағурчи “аспаз” деген мағынаны білдіретін сөз. Түркі тілдеріндегі бағыр, бауыр(ет мағынасында) деген сөзге “шы” жұрнағын жалғау арқылы жасалса керек. Кейбір ғалымдардың пікірінше, бауыршы сөзінің мәні түркі-моңғол халықтарындағы басқа бір қызмет атауы - бәкавулмен (қ. Бақауыл) төркіндес. Наймандар, кейбір басқа да тайпалар бауыршы мен бақауылдың орнына құнсат, құнджат (қысат, қычат) атауын қолданған. Бауыршы ханның асханасында тағам әзірлеуге немесе оны хан дастарқанына әкелуге басшылық еткен. Ханға қастандық жасалмас үшін бауыршы қызметіне аса сенімді адамдар тағайындалған. Бас аспаз қызметін Шыңғыс ханның өзі қаған лауазымын қабылдағаннан кейін тағайындаған. Кейін ол бауыршы аталып кеткен. Бауыршы қызметі Шыңғыс хан империясында, кейіннен түркі-моңғол мемлекеттерінде кең тарады. 

## Дереккөздер