open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Эргономика

**Эргономика** ( – жұмыс + nomos – заң) – еңбек құралдары мен үдерістерін оңтайландыру арқылы еңбекке қолайлы жағдай жасау мақсатымен адамды (адамдар тобын) және оның қазіргі заманғы өндірістің еңбек үдерістеріне қатысуын зерделейтін ғылыми пән. “Адам – машина (техника‚ бұйым)”‚ “адам – орта” жүйелеріндегі байланыстарды оңтайлы шешу стратегиясын айқындайды. Адам‚ машина және орта күрделі бүтін ретінде қаралуға тиіс екенін‚ мұнда адам жетекші рөл атқаратынын мойындайды. “Адам – машина – орта” кешенін ұтымды жоспарлап‚ енгізу үшін адам мен машинаның үйлесімділігін ескеретін эргономик. талаптарды қамтамасыз ету керек‚ олар: биофизикалық үйлесімділік – машина‚ басқару органдары және адам (оператор) талап етілетін күш-жігер‚ қуат‚ басқару әрекеттерінің жылдамдығы‚ дәлдігі‚ қарқыны тұрғысынан бір-біріне сай келуге тиіс; антрометрикалық үйлесімділік – адамның антропол. (бойы‚ жасы‚ салмағы‚ т.б.) және физиол. ерекшеліктерін ескере отырып, ұтымды ұйымдастырылған жұмыс орнын жасау; техникалық-эстетикалық үйлесімділік – машинаның тартымдылығын қамтамасыз ету. Эргономикалық талаптар адам мен техника арасындағы атқарымдарды бөлу мен келісуге‚ әрекет үдерістеріне (еңбектің сапасына‚ қауырттығына‚ т.б.)‚ әрекет құралдарына (жұмыс орнының жабдығына‚ басқару органдарына‚ т.б.)‚ әрекет жағдайына (микроахуалға‚ шуылға‚ дірілге‚ т.б.) жатады. Олар техниканы жасап‚ өндіріске енгізудің барлық сатыларында ескерілуге тиіс. Белгіленген талаптарға сай келетін эргономик. көрсеткіштер бұйымның жекелеген түрлерін пайдаланудың қолайлылығы мен қауіпсіздігін сипаттауға мүмкіндік береді‚ еңбектің мазмұнын байытып‚ тартымдылығын жақсартуға‚ өнімділігін арттыруға‚ адамның күш-қуатын‚ денсаулығын жұмыс істеу қабілетін сақтауға септігін тигізеді.

## Дереккөздер


Санат:Экономикалық терминдер
Санат:Ғылыми теориялар
Эребус

**Эребус** (Erebus) – Батыс Антарктидадағы әрекетті жанартау, Росс аралында. Әрекетті кратері (диам. 850 м, тереңд,. 275 м) 3794 м биіктікте орналасқан. Базальттан тұрады. Кальдерінде фуморолдар мен гейзерлер бар. 1908 жылдың шілде – қыркүйек айларында өте күшті атқылауы болды. Эребус жанартауын 1841 ж. полюс зерттеушісі Дж. Росс ашып, өз кемесінің атын берген.
## Дереккөздер


Санат:Антарктида географиясы
Эри (көл)

**Эри** () – Солтүстік Америкадағы Ұлы көлдер жүйесіндегі көл. Гурон және Онтарио көлдерінің аралығында, теңіз деңгейінен 174 м биіктікте орналасқан. Солтүстік жағалауы Канадаға, оңтүстік жағалауы АҚШ-қа қарайды. Аумағы 25,7 мың км². Тереңдігі 64 м. Су деңгейі жазда көтеріліп, қаңтар – ақпан айларында төмендейді. Эриге Детройт өз. құйып, Ниагара өз. ағып шығады. Кеме жүзеді. Сент-Клэр өз. арқылы Гурон көлімен, Ниагара және Уэлленд каналы арқылы Онтарио көлімен жалғасқан; Эри көлі АҚШтың Мичиган, Огайо, Пенсильвания және Нью-Йорк штаттарының және Канаданың Онтарио провинциясының жағалауларын шайып жатыр; Эри канал жүйесі Гудзон өз-мен жалғастырады. Басты порттары: Толидо, Кливленд, Буффало, Эри (АҚШ), Порт-Колборн (Канада). Солт. жағалауында Пойнт-Пили ұлттық саябағы құрылған.

## Дереккөздер

Санат:Эри көлі
Санат:Ниагара су алабы
Санат:Шекаралық көлдер
Эритрин

**Эритрин** (грек. erіtros – қызыл), кобальт түстері – арсенаттар класына жататын минерал. Хим. формуласы: Co3[AsO4]28H2O, құрамы (%-бен): CaO – 37,5, As2O5 – 38,5, H2O – 24,0%. Моноклиндік сингонияда кристалданады. Жеке кристалдары ине, призма, пластинка түрінде, минералдық агрегаттары жұлдыз, шарға ұқсас. Түсі алқызыл, қызыл сұр; қатт. Моос шкаласы бойынша 1,5 – 2,5; тығызд. 2,95 – 3,06 г/см3. Жаралуы гипергендік. Күшәла, кобальт, никель-кобальт кентастарының тотығу белдемдерінде түзіледі.
## Дереккөздер
Эпсомит

**Эпсомит** (Англиядағы Эпсом бұлақтарының суынан табылуына байланысты осылай аталған), рейхардтит, зиландит, күйдіргіш тұз – сульфаттар класына жататын минерал. Хим. формуласы: MgSO47H2O; құрамы (%-бен): MgO – 16,3; SO3 – 32,5; H2O – 51,2; қоспалары: Fe, Nі, Mn. Ромбылық сингонияда кристалданады. Жеке кристалдары қысқа призма, ине, талшық тәрізді масса құрайды. Түсі ақ, сұр, сарғылт, түссіз, кейде мөлдір болады. Жымдастығы жетілген, қатт. Моос шкаласы бойынша 2 – 2,5, тығызд. 1,65 – 1,7 г/см3, суда оңай ериді. Қазба тұз кендерінде, тұзды көлдерде галит, кизерит, мирабилит, гипспен бірге және кентасты кендердің тотығу белдемінде кездеседі. Э. мата тоқу, былғары, қағаз, қант, фармацевтика, т.б. өндіріс салаларында, медицинада қолданылады.

Санат:Химия
Санат:Терминология
Эркер

thumb
**Эркер** (нем. Erker) – сәулет өнерінде ғимарат қабырғасына жоғарыдан төмен шығыңқы орнатылған бүйірлі жолақ. Ол жарты шар пошымды немесе көп қырлы болып келеді де әйнектеледі. Эркер бөлме ауданын кеңейтуге жағдай жасайды. Көбінесе ғимарат-құрылыстардың жоғары қабаттарына орнатылады.

## Дереккөздер
Эрлифт

thumb
**Эрлифт**– компрессормен ауаны ығыстыру арқылы ұңғымадан жерасты суын шығаруға арналған құрылғы. Эрлифттің су тартатын сорғыдан артықшылығы – ұңғыма ішінде кедергі жасайтын бөлшектерінің болмауында; ол тек ұңғымаға ауа жіберетін құбырдан және ауа күшімен суды сыртқа шығаратын құбырдан тұрады. Эрлифтарқылы су шығарған кезде ұңғыманың диаметрі кішкене болса да су мол алынады. Ұңғымадағы суға ауа енгізу үшін құбырлар ұңғыманың ішіне немесе суға ауа кіргізетін жерде бір-біріне жақын орналастырылады. Эрлифт: ауа жинағыш және ауа шығарғыш қозғалтқышы бар компрессордан; компрессордан ұңғымаға ауа кіргізетін құбырдан; араластырғышы бар сукөтергіш құ-быр мен су қабылдағыш бөшкеден тұрады. Оның өнімділігі ұңғымадан алынатын жер асты суының тереңдігі (м) мен ұңғыманың диаметріне (мм) байланысты.
М. Мұхамеджанов

## Дереккөздер
Эскадралық миналы кеме

нобай
**Эскадралық миналы кеме**, Эсминец – қарсыластың ірі кемелері мен сүңгір қайықтарына торпедолық және артиллериялық соққы беруге, өз жағының ірі кемелерін теңізден өтуде және ұрыс кезіндегі қауіпсіздігін қорғауға, миналар қоюға және т.б. міндеттерді орындауға арналған соғыс кемесі. Алғаш рет 1-дүниежүз. соғыс қарсаңында пайда болды, ал 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында көптеген елдердің әскери-теңіз флотындағы ең көп кемелерге айналды. Қазіргі кезде Эскадралық миналы кемелердің салмағы, негізінен 2500 – 4500 т. (АҚШ-та кейбіреулері 8,5 мың т-ға дейін); жылдамд. сағатына 61 – 67 км-ге дейін, калибрі 130 мм-лік 2 – 4 зеңбірекпен, 2 – 4 құбырлы аппаратты торпедалы қарумен, сүңгуір қайықтар мен кемелерге қарсы ракеталы-зенитті қондырғылармен қаруланған; 1 – 2 тікұшақты алып жүре алады, радиолакац., гидроакуст. және т.б. аппараттармен жарақталған.

## Дереккөздер
Эскадрилья

thumb
**Эскадрилья** – Әскери-Әуе Күштерінің бірнеше буынынан немесе жасақтарынан тұратын негізгі тактик. бөлімшесі. Авиацияның түрлеріне қарай Эскадрильяда 9 – 12 ден 18 – 24-ке дейін, тіпті одан да көп әскери ұшақтар (тікұшақтар) болады. Эскадрильяавиац. полктің құрамына кіреді және ол бірнеше буындардан, жасақтардан тұрады. Соғыс немесе әскери жаттығулар кезінде Эскадрилья авиация полк құрамында да, жекелей де әрекет ете алады.
## Дереккөздер


Санат:Әскери ұшақтар 
Санат:Қарулы күштер
Эскадрон

thumb
**Эскадрон** (франц. escadron – үйір, топ) – (франц. escadron – үйір, топ) – 1) атты әскер полктерінің бөлімі. Эскардон әдетте 3 – 4 взводтан және басқару, шаруашылық бөлімшелерінен тұрады. Ол жаяу әскердегі ротаға сәйкес. 20 ғ-дың бас кезінде Эскардонда 120-дан 200-ге дейін атты жауынгер болды. Эскардон Ресейде 18 ғ-дың басында, ал кеңес армиясында 1918 жылдан құрылды; 2) кейбір шет ел армияларындағы сауытты танк әскерлерінің барлау бөлімшелері.
## Дереккөздер
Эскалатор

нобай
**Эскалатор** (, ) — адамдарды бір деңгейден екінші бір деңгейге тасымалдайтын жылжымалы баспалдақ түріндегі көтеру-тасымалдау құрылғысы. Оның баспалдақтары пластикалы шынжырмен тартылатын бағыттаушы жолдағы роликтер үстінде қозғалады. Эскардондың баспалдағы шынжырға топса арқылы бекітіледі. Эскардондың жетегі жоғары жақтағы арнаулы бөлмеге, ал шынжырды тарту құрылғысы төменгі жақтағы арнаулы бөлмеге орнатылады. Ол метрополитенде, көп қабатты қоғамдық үйлерде (дүкен, театр, вокзал) пайдаланылады. Эскардон баспалдығының қозғалу жылдамдығы 0,5 – 1 м/с, көлбеулік бұрышы 30 – 35 қ.

## Дереккөздер

Санат:Қоғамдық көлік
Санат:XX ғасыр өнертабыстары
Эскимос тілі

нобай|300x300 нүкте|Эскимос-алеут тілдерінің Солтүстік Америкада таралуы
**Эскимос тілі** (өзд. атауы инпуит – адам) – эскимос халқының тілі. Эскимос-алеут тілдерінің бір тармағына жатады. Эскимостар шашырай қоныстанған халық болғандықтан, 20 шақты диалектіге бөлінеді. Зерттеушілер бұл диалектілердің бір-бірінен фонет., лексик., граммат. айырмашылықтарын басқа тілге жатқызады. Эскимос тілінде 20 дауыссыз, 4 дауысты дыбыс бар. Граммат. құрылысы жағынан – жалғамалы тіл. Азиялық (Ресейдегі) Эскимос тілі үш жергілікті (чаплин, наукан, сиреник) ерекшелікке бөлінеді. Бұлардың ішінде жазба әдеби тіліне чаплин диалектісі негіз болған. Жазуы 1932 ж. латын графикасына, 1937 жылдан кириллицаға негізделген. 
Әдеб.: Меновщиков Г.А., Грамматика языка азиатских эскимосов, ч. 1, М.–Л., 1962 – 67; Рубцова Е.С., Эскимосско-русский словарь, М., 1971; Вопросы статистики, 2004, ғ1. 
С. Бизақов 
## Дереккөздер


Санат:Эскимос-алеут тілдері
Санат:Эскимостар
Эскорт

thumb
**Эскорт** (франц. escorte – шығарып салушы) – күзету (қалқалау) және еріп жүру үшін тағайындалатын кемелер, ұшақтар тобы, әскери бөлімше. Мемлекет басшыларын және басқа да мемл., әскери қайраткерлерді қошеметтеу үшін мотоциклдер, автомобильдер және жойғыш ұшақтар құрамында Эскорт тағайындалады. Сонымен қатар әскери қызметшілерді жерлеу кезінде құрметті Эскорт қойылады.
## Дереккөздер
Ханс Кристиан Эрстед

нобай|Эрстед
**Эрстед** ( rsted немесе Oersted) Ханс Кристиан (14.8.1777, Лангеланн аралы, Рудкебинг қ., – 9.3.1851) – дат физигі. Копенгаген ун-тінде оқыған (1797 ж. фармацевт дипломын алды, 1799 ж. филос. ғыл. докт. болды). 1806 жылдан осы ун-ттің проф., 1815 жылдан өмірінің ақырына дейін Дат корольдік қоғамының хатшысы, 1829 жылдан Копенгагендегі политех. мектебінің директоры болды. Эрстед химия мен физика саласынан аса маңызды зерттеулер жүргізді. Ол өзі құрастырған пьезометрді пайдалана отырып, сұйықтардың сығылғыштығын зерттеді (1822); хлорлы және металл алюминий алу тәсілін жасады. 1820 ж. электр тогының магнит стрелкасына әсер ететіндігін байқады. Эрстедтің бұл ашқан жаңалығы физиканың жаңа бөлімі – электрмагнетизмді жүйелі түрде зерттеудің негізі болды. Эрстед – бірқатар елдегі ғыл. мекемелер мен қоғамдардың мүшесі, оның ішінде 1830 ж. Санкт-Петербург ғылым академиясының да құрметті мүшесі болып сайланды. 
Ә. Күлімбетов
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:14 тамызда туғандар
Эскадра

thumb
**Эскадра**(франц. escadre — жасақ)
#Теңіз операциясындағы оперативтік-тактикалық міндетті орындау үшін құрылатын әр түрлі әскери кемелердің құрамасы. Қазіргі заманғы Эскадра құрамында әскери кемелер мен сүңгуір қайықтар, линкорлар, крейсерлер, күзет кемелері, ядр. бомбамен, ракеталармен қаруланған тралшылар, жүзбелі базалар мен көмекші кемелер болады. Флоттың жеке құрамын оқытуға, шет елге баруға, басқа да түрлі тапсырмаларды орындауға арналған кеменің құрамасы да “ Эскадра ” деп аталады; 
#Кейбір шет ел армияларында (ГФР, АҚШ) ракета әскерлерінің, әскери-әуе күштерінің құрамалары да “Э” деп аталады. 2 – 3 авиац. топтан (75 – 100 ұшақ) тұрады.
## Дереккөздер
Эскудо

**Эскудо** (испан. еscudo) – (испан. еscudo) – 1) Португалияның, Испанияның, Латын Америкасы елдерінің көне алтын мәнеті; 2) Португалияның ақша өлшемі, 100 сентавоға тең, 2000 жылдан бастап еуроға ауыстырылды.
## Дереккөздер
Эспарцет

**Эспарцет** (Onobrychіs) – бұршақ тұқымдасына жататын бір немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Еуропада, Азияда және Жерорта т. аймағында өсетін 130-дай түрі белгілі. Қазақстанда 8 түрі бар. Ішіндегі ең маңыздысы – құм Эспарцеті (О. arenarіa). Ол республиканың орманды дала, дала, қуаң дала және таулы аймақтарында өсіріледі. Биікт. 60 – 120 см, сабағы тік, қырлы, сыртын түк басқан, кейде жайыла өседі. Тамыры жуан, кіндік тамыры 2 – 3, кейде 10 м тереңдікке кетеді. Күрделі жапырақтары дара қауырсын пішінді, оның ұзындығы 10 – 25 см. Гүлі қызғылт түсті, көп гүлді гүлшоғырына топталған. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, жемістенеді. Айқас тозаңданатын өсімдік. Вегетац. кезеңі орылғанша 50 – 70, тұқымы піскенше 85 – 102 тәулікке созылады. Эспарцет– а. ш. дақылдарының көбінен бұрын егілетін алғы дақыл, шірнелі өсімдік; га-нан 20 – 65 ц пішен, 2 – 8 ц тұқым алынады. 100 кг пішенінде 54 азық өлшемі, 12,6% протеин болады. Аудандастырылған сорттары: Алматы 1, Алматы 2, Гибрид 15, Песчаный 1251, т.б. Негізгі зиянкестері: түйнек бізтұмсығы, жоңышқа қандаласы, эспарцет дәнегі, эспарцет трипсі, эспарцет тұқымжегісі; аурулары: ақұнтақ кеселі, тат, фузариоз, қара теңбілдік.
## Дереккөздер


Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Эстакада

thumb
**Эстакада** ( – қада, арқалық) – жүкті түсіру-тиеу жұмыстарына, көліктің (жаяу адамның) өтуіне, т.б. мақсатқа арналып жер үстіне (су бетіне) темір-бетоннан, болаттан, ағаштан, тастан салынған көпірлік құрылыс. Ол бірнеше тірек пен өткіндік құрылыстан тұрады. Эстакада пайдалану мақсатына, жасалатын материалына және жергілікті жағдайға қарай арқалықты, көсікті, ұстынды, т.б. құрылымды болып дайындалады.
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Транспорт
Эстамп

thumb
**Эстамп** (франц. estampe, ағылш. prіnt, итал. stampa – баспа, таңба) – көркем графиканың қондырғылы шығармасы болып табылатын гравюра немесе литография көшірмесі, суретшінің баспа түрінен көшіріп жасаған мөртаңбасы. Гравюра мен литографиялар эстамптың ең көп тараған түріне жатады. 

Эстамптың фотомех. репродукциядан айырмашылығы сол, ол гравюрашы-шебер немесе литографияшының өзі әзірлеген баспалық пошымнан алынып басылады. Қазақстанда 1950 – 60 ж. В.И. Антощенко-Оленев графиканың көп тараған түрлерінің бірінен саналатын Э. саласында (“Тың жерде”, 1958; Қазақстанның шығармаларына жасаған иллюстрациялары, 1964) қалам тартты. Эстамп арқылы әр түрлі техникада пейзаждар, жанрлық көріністер мен график. циклдер бейнеленді. Эстамптың дамуына Алматы көркемсурет училишесіндегі графика бөлімінің (қазіргі Қазақтың пед. ун-тінің графика ф-тінің) ашылуы көп ықпал етті. ҚР Көркемсурет қоры жанынан арнаулы Эстамп цехы ұйымдастырылды. Аға ұрпақ өкілі Е.М. Сидоркинмен (“С.Сейфуллинді оқығанда”, 1954) қа-тар графикашылар М.Қисамединов (“Махамбет” топтамасы, 1973), Е.С. Бейсембинова (“Көктем”, автопортрет, 1974), И.Исабаев (“Қазақ эпосы”, “Қобыланды батыр”, 1979) және М.Сыздықов (“Туған ел шежіресі” топтамасы, 1983) шығарм-нан да Эстамп елеулі орын алды. Кейіннен осы салаға жас суретшілер Т.Мұқатов (Ы.Шөрековтің “Исатай – Махамбет” кітабына жасаған иллюстрациялары, 1976), Б.Машрапов (І.Ғ. Мырзалиевтің “Жерұйық” кітабына жасаған иллюстрациялары, 1976, офорт), М.Сыздықов (Б.Майтановтың “Абай. Тарих, тұлға, уақыт” кітабына жасаған иллюстрациялары, 2004), т.б. ден қойды.

## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Графика
Санат:Қағаз өнері
Санат:Гравюра
Санат:Эстамп
Эстоппель

**Эстоппель** (ағылш. estoppel – наразылық білдіру құқығынан айыру) – тұлға өзінің дәмелі талабын негіздеу үшін әлдебір фактілерге сүйену құқығынан айырылатын құқықтық қағидат. Халықар. құқықта: Эстоппель – мемлекет өзінің халықар. дәмелі талаптарын негіздеу ретінде әлдебір фактілерге немесе мән-жайларға сүйену құқығынан айырылуы. Эстоппель әдетте мемлекеттердің белгілі бір мәселеге бұрынғы және қазіргі қатынасы арасында айтарлықтай айырмашылықтар болған жағдайда қолданылады. Эстоппельді мемлекеттер арасындағы қатынастарда қолданудың қиындықтарына қарамастан бұл қағидат халықар. сот пен төрелік сот тәжірибесінде пайдаланылады. Эстоппель халықар. қатынастарда қазіргі халықар. құқықтың негізгі қағидаты, ең алдымен барлық мемлекеттердің егеменді теңдігі мен тәуелсіздігі, халықтардың өзін-өзі билеуі, мемлекеттер арасындағы қатынастарда күш қолданамын деп қоқан-лоққы жасауға немесе күш қолдануға тыйым салу қағидаты сақталғанда қолданылуы мүмкін. 
К. Халиқов
## Дереккөздер
Эстуарий

thumb
**Эстуарий** ( – өзен сағасының су басатын бөлігі) – өзеннің теңіз жағасына қарай кеңейген сағалық бөлігі. Эстуарий теңіз деңгейінің көтеріліп, өзен аңғарының төменгі бөлігіне жайылуынан пайда болады. Ол теңіздің толысуы мен қайтуы болатын жағалауларға тән. Амазона, Ніл, Эльба, т.б. өзендер теңізге эстуарий жасап құяды.
## Дереккөздер


Санат:Гидрология
Эсхатология

**Эсхатология** (грек. eschatos – соңғы және logos – ілім, сөз) – дүниенің, адам өмірінің баянсыздығы туралы, ақырзаман мен о дүние туралы діни ілім. Эсхатологияның негізіне ақиқат дінге ортақ бұл дүниенің пәни, жалған екендігі, о дүниенің бақи екендігі, тозақта күнәїәрлардың жазаланатыны және адал құлдардың жұмақта рахатқа кенелетіні туралы діни түсінік алынған. Еуропалық зерттеушілер эсхатологиялық пиғылдардың, әсіресе, әлеум. және саяси дағдарыстар кезінде кеңінен таралатынын (Иудея – б.з. 1 ғ., Германия – 15 – 16 ғ-лар, Англия –16 – 18 ғ-лар, Ресей – 17 ғ. аяғы – 19 ғ. басы, т.б.) дәлелдейді. Қазіргі батыс елдерінде Эсхатология діни футурологияның жетекші тақырыптарының біріне айналған. 

Исламда иманның негізгі шарттарының бірі о дүниенің барлығына сену болғандықтан эсхатологиялық ұғымдарды қазақ мұсылмандығы аясында қазақ әдебиетінен, әсіресе зар заман ақындарының шығарм-нан анық көруге болады. Хақ дін ислам дәстүрінде Эсхатологиялық ұғымдарды насихаттаудың өзіндік дәстүрі бар. Мәселен, ислам дәстүрінде ақырзаманның болатыны, бұл дүниенің мәңгі емес, бақилық о дүние бар екені айтылады. Бірақ ақырзаманның болатын нақты уақытын кесіп айтпай, оның белгілері туралы, яғни адамзаттың азғындауы жайлы сөз қозғайды. Соңғы пайғамбар Мұхаммед (ғ.с.) келгендігін енді пайғамбар келмейтіні, ақырзаманның алдында “алтын ғасыр” немесе “қой үстіне боз торғай жұмыртқалаған” бейбіт заман орнығатыны, адамдардың бәрі мұсылман болатынын айтады. Осы “Алтын ғасырды” орнату үшін дүниеге Махди (ғ.с.) мен Иса пайғамбар қайтып келетіні, ақиқаттың таңы атып, адамдардың жаппай мұсылмандыққа бет бұратынына сенеді. Осындай мамыражай тіршілік орнығып, біраз уақыт өмір сүргесін адамдардың қайтадан азғындап, жер бетінде Құдайды еске алатын бірде-бір адам қалмағанда ақырзаман болады деп сенеді. Ал қазіргі күні қаптап кеткен әр түрлі діни секталарда Эсхатологиялық ұғымдар – ақырзаманның уақытын нақты айтып, сол уақытқа дейін уағыздалып отырған сектаның қатарынан табылмаған адам азап шегуші болады деп насихатталады. Кейде о дүние туралы дәстүрлі діни ұғымдар мүлдем бұрмаланып ұсынылады. Ислам дәстүрі аясындағы қазақ діни ғұламалары мен ақындарының шығарм-на назар аударсақ, олар болашақты болжай отырып, ақырзаманды адамдардың мінез-құлқының азғындауымен байланыстыратынын көреміз.

## Дереккөздер
Эталон

thumb
**Эталон**
( , stalo – үлгі) – ғылым мен техника дамуының белгілі бір кезеңіндегі ең жоғары дәлдік деңгейіне сай өлшеу бірліктерін алу, сақтау және беру үшін қолданылатын үлгі өлшемдері мен өлшеуіш приборлар. Оның *бастапқы, қосалқы, арнаулы, мемлекеттік, куә, салыстыру, [[жұмыс]]тық және көшірме эталон*  деп аталатын түрлері бар. 
***Бастапқы эталон**  бірлікті ең жоғары дәлдікпен алуды қамтамасыз етеді. 
***Қосалқы эталон**  – белгілерінің мәні бастапқы эталонмен анықталатын эталон.
* **Арнаулы эталон**  бірліктің ерекше жағдайдағы дәлдігін қамтамасыз етеді әрі сол жағдай үшін бастапқы эталонды алмастыра алады. 
***Мемлекеттік эталон**  белгілері бір ел үшін негізгі эталон ретінде ресми түрде тағайындалып, бастапқы эталонның не арнаулы эталонның қызметін атқарады. 
***Куә эталон**  – мемлекеттік эталонның сақталу дәрежесін тексеруге және оны бүлінген кезде (не жоғалғанда) алмастыруға арналған қосалқы эталон.
***Салыстыру эталоны** – эталондарды бір-бірімен салыстыруға мүмкіндік жоқ жағдайда, оларды өзара салыстыру үшін пайдаланылатын қосалқы эталон.
***Жұмыстық эталон** бірліктің дәл өлшемін дәлдігі жоғары үлгілік құралға түсіру үшін қолданылады. 
***Көшірме эталон** – бірліктің өлшемін жұмыстық эталонға түсіруге арналған қосалқы эталон; қ. Метрология.
## Дереккөздер


Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Этатизм

**Этатизм** ( – мемлекет) — елдің экономикалық және саяси өміріне мемлекеттің белсене араласуын білдіретін батыс елдерінің саясаттану ғылымындағы тұжырым. Этан  тұжырымы дамушы елдерде де таралған. Этатизм ұғымына сәйкес тек мемлекет қана экон. дамуды ілгері бастыра алады. Ол өндірісті жаңғыртуды қамтамасыз етіп, этн. бытыраңқылықты, трайбализмді және сеператистік бағыттарды жоя алады. Ұлттың бірлігін қамтамасыз етіп, елдің тәуелсіздігін нығайтады.

## Дереккөздер
Этбай

**Этбай** – Африканың солтүстік-шығыс бөлігіндегі таулы өлке. Египет пен Судан жерінде. Қызыл т. жағалауын бойлап Ніл өз-нің атырауынан оңт.-шығыс бағытқа Эфиопия таулы қыратының сілемдеріне дейін созылып жатыр. Ұзындығы 1500 км, орташа биікт. 1000 м, ең биік жері 2259 м (Ода тауы). Кристалды тақтатас пен гнейстен түзілген. Шығысындағы теңіз жағалауына тік, батысындағы Арабия шөліне баспалдақты беткейлер жасап тіреледі. Шығыс беткейлеріне қыста 200 мм-ге жуық ылғал түседі. Аңғарларда сүректі өсімдіктер, ксерофитті астық тұқымдастар өседі, тұрақты су айдындары маңында шағын шұраттар кездеседі. Вади-Ришраш (Египет) Эрковит (Судан). резерваттары құрылған. 
И. Ағажанова
## Дереккөздер
Этиленгликоль

**Этиленгликоль**, ”, этандиол, CH2OH – CH2OH – екі атомды спирт, түссіз, иіссіз сұйық, балқу t –12,3С, қайнау t 197,6С. Этиленгликоль гигроскопты, CH4(OH)22H2O гидратын түзеді. Су, спирт, ацетон, глицерин, пиридин, фурфуролмен кез келген мөлшерде араласады. Ароматты көмірсутектерде, хлороформда, төрт хлорлы көміртекте ерімейді, эфирде аздап ериді. Этиленгликольды тотықтыру арқылы гликол альдегиді, гликол қышқылы, глиоксал қышқылы, қымыздық қышқылдың қоспалары алынады. Этиленгликоль галоген сутек қышқылдарымен әрекеттесіп, галогенгидриндер түзеді. Өнеркәсіпте Этиленгликоль 1,2-дихлоретанды, этиленхлоргидринді гидролиздеу арқылы алынады. Ол пластмасса, жасанды талшық алуда қолданылады, сондай-ақ тоқыма, парфюмерия, темекі, т.б. өнеркәсіп салаларында пайдаланылады. 

## Дереккөздер

Санат:Спирттер
Этилен тотығы

**Этилен Тотығы, Этиленоксид,** (CH2)2O – циклді эфирлер қатарының бірінші мүшесі; эфир иісті, түссіз газ, балқу t –111,7С, қайнау t –10,73С. Су, спирт, эфир, көмірсутек, хлороформ, төрт хлорлы көміртек, ацетонда, т.б. жақсы ериді. Э. т-н алғаш 1859 ж. француз химигі Ш.А. Вюрц этиленхлоргидрин мен күйдіргіш калиді әрекеттестіру арқылы алған. Бұл әдіс өнеркәсіпте қазір де қолданады. Сонымен бірге, Э. т. жаңа әдіс – этиленді катализдік тотықтыру арқылы да алынады. Э. т. реакцияласуға қабілетті су, спирт, т.б. заттармен әрекеттеседі. Ол аммиакпен әрекеттесіп этаноламин, көгерткіш қышқылмен әрекеттесіп этиленциангидрин түзеді. Э. т. этиленгликоль және оның эфирлері этаноламиндер, т.б. заттар синтездеуде маңызды жартылай өнім болып есептеледі. Э. т. – есірткі зат, оның ауадағы мөлш. 0,001 мг/л-ден аспауы қажет.

## Пайдаланған әдебиет


Санат:Химия
Санат:Терминология
Этимологиялық сөздік

**Этимологиялық Сөздік**(грек. etymon – ақиқат, logos –сөз), белгілі бір тілдегі сөздердің шығу төркінін, олардың бастапқы дыбысталу түрі мен мағынасын анықтайды. Сөз тарихы, мағынасы тіл тарихымен, сол тілді жасаушы, қолданушы халық тарихымен, өткендегі тұрмыс-салтымен, мәдени-рухани өмірімен, өзге елдерге қарым-қатынасымен тығыз байланысты. Орыс тілі бойынша А.Преображенский, М.Фасмер, Н.М. Шанский, В.В. Иванов, Т.В. Шанская, т.б. Этимологиялық сөздіктері бар. Түркітануда Этимологиялық сөздіктің тарихы А.Вамберидің “Түркі тілдерінің этимологиялық сөздігі” (Лейпциг, 1878) еңбегінен басталады. 1969 ж. Хельсинкиде шыққан М.Рясяненнің “Түркі сөздерінің этимологиялық сөздік тәжірибесі”, 1972 ж. Лондонда шыққан ағылшын ғалымы Дж. Клосонның “13 ғасырға дейінгі түркі тілдерінің этимологиялық сөздігі”, қазақ тілінің қысқаша Этимологиялық сөздікі (1966), т.б. жарық көрген. Этимологиялық сөздіктің анықтамасы этимологияның 2 түрлі негізіне сүйенеді: 1) ғыл. этимология – сөз төркінін, морфемалардың даму тарихын дәл анықтап, ғыл. негізде түсіндіру; 2) халықтық этимология – кейбір адамдардың жеке сөз мағынасын тұспалдап, топшылау. Этимологиялық сөздіктегі ғыл. этимология 5 түрлі принципке (генеалог., фонет., морфол., семантик., этимол.) сүйенеді. Этимологиялық сөздікте материал түбірлес сөздердің ұясында, солардың бәріне ортақ негіз болған түбірден тараған сөздердің тобына беріледі. Ал кірме сөз болса, қай тілден қандай себеппен кіргені, егер төл сөз болса, сөзжасам процесінің тәртібі беріледі. Этимол. талдаудың мақсаты – сөздің байырғы, алғашқы түрінің, мағынасының тарихи даму, өзгеруін көрсету. Этимологиялық сөздікте қолданылатын этимол. зерттеулердің негізгі әдістері: салыстырмалы-тарихи, семант.-лингвист. география, морфемалық жіктеу тәсілі, т.б. Этимологиялық сөздіктің анықтамалары мен тұжырымдары, зерттеулері сөздің бастапқы түрін қалпына келтіруге, алғашқы уәжді анықтауға қатысты номинация мәселесімен, тіл даму тарихындағы ремектілі құбылыстарды анықтауға этнолингвистикамен, лексикологиямен, тарихи морфологиямен, т.б. тығыз байланысты. Мыс., ағайын сөзі тарихи тұрғыдан аға-іні деген екі сөзден тұрады. Қолқа сөзінің тарихи түбірі ескі түркі тілінде бар, яғни “қол – өтіну, тілеу, сұрау” деген етістік. Көптеген сөздердің мағынасы қолданыс тарихына байланысты өзгеріп кеткен. Осы бағытта қазіргі тілімізде мағынасы түсініксіз немесе тұлғасы о бастағы түрінің өзгеріп кеткен көптеген сөздердің сыры осы қатыста ашылып, сөздердің түп-төркіні, сыры белгілі болды. 
Ж. Манкеева
## Дереккөздер
Этиология

**Этиология** (грек. aіtіa – себеп және logos – ілім) – аурудың пайда болу себептері мен оған қолайлы жағдайларды зерттейтін ілім. Аурудың негізгі себебі ішкі (эндогенді) және сыртқы (экзогенді) жағдайлардан туындайды. Сыртқы Этиологиялық себептерге: түрлі жарақат, температура, атмосф. қысымның өзгеруі, сәуле және электр энергиясының әсері, органик. және органик. емес улар, микробтар, вирустар, зат алмасудың бұзылуы (ашығу, витамин жетіспеушілік, құнарсыз тамақ, т.б.) жатады. Ішкі Этиологиялық себептерге: адам организмі құрылысы ерекшелігі, тұқым қуалайтын аурулар жатады. Соңғы кезде Этиологиялық себептердің қатарына физ., хим., биол., әлеум. және психоәлеум. әрекеттерді жатқызады. Аурулардың пайда болуының негізгі себебі организмнің ерекшелігіне байланысты, ал әр түрлі факторлар белгілі бір аурудың дамуына ғана әсер етеді. Сондықтан Этиология мәселесі сыртқы және ішкі ортамен тығыз байланыстыра отырып, адам организмінде туа және жүре пайда болатын күрделі физиол. өзгерістермен ұштастырыла зерттеледі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Эткен Шай

**Эткен Шай** – ұйғырлардың ұлттық сусыны. Дайындалуы кәдуілгі шайды демдеумен бірдей. Тек сүт қатылған шайға қант орнына тұз қосылады. Бұл адам жанын сергітіп, шөлін қандыру үшін жасалынған. Тұз белгілі бір дәрежеде ғана қосылады. Шайға тұз қосу басқа халықтарда да (қалмақ, т.б.) кездеседі.
Д. Қатран
## Дереккөздер
Этна

thumb
**Этна** (Etna, грек. Αίτνα — лаулаймын) – Еуропадағы ең биік әрекетті жанартау, Италияның Сицилия аралында. Биікт. 3340 м. Салыстырмалы биіктігінің 400 м-лік сүйір конусы бар. Жанартау беткейлерінде 200 м-ден астам бүйірлік кратерлер, көп мөлшерде базальтты және андезитті лавалар қалыптасқан. Осы уақытқа дейін 130 рет атқылағаны белгілі. 1669 ж. ең күшті атқылауда лавалық ағын Катания қ-на жеткен. 800 – 900 м-ге дейін егістік, бау-бақша, жүзімдік алып жатыр, одан жоғарыда жерортатеңіздік бұталар мен орман ағаштары өседі. Туризм дамыған.

## Дереккөздер
Этникалық демография

thumb
**Этникалық демография** – этнография мен демография тоғысындағы ғылыми пән. Халықтың немесе ұлыстың (этностың) өсіп-өнуі ерекшеліктерін, олардың санының серпінін зерделейді. Э. д. өзінің зерттеулерінде негізінен этн. статистиканы, халық санағының материалдарын, арнаулы демогр. және этногр. мәдени-тұрмыстық зерттеу материалдарын, сондай-ақ басқа да ғылымдардың материалдарын, соның ішінде социологияның (әсіресе этн. социологияның), географияның (этногеографияның), психологияның (этнопсихологияның), этн. экологияның, антропологияның, медицинаның (соның ішінде халықтық медицинаның) зерттеулерін қамтиды. Э. д-ның қалыптасуына демогр. мінез-құлықтың көбінесе халықтың әдет-ғұрпымен байланысты екені, көптеген демогр. үдерістерді этногр. материалдарды пайдаланбайынша, демогр.-статист. деректерді белгілі бір ұлысқа байланыстырмайынша мүмкін емес екені септігін тигізді. Бұл әсіресе бала тууды зерттеу кезінде өте маңызды. Э. д. әлемнің түкпір-түкпіріндегі тұрғындардың және жекелеген халықтардың жыныстық толысу жасын, некелік байланысқа дейінгі ғұрпын, еркектер мен әйелдердегі дәстүрлі некелік жасын, неке мен некесіздікке үстем көзқарасты, некелесу шарттары мен оның негізгі нысандарын, отбасының түрлері мен нысандарын, әйелдің отбасындағы және қоғамдағы жағдайын, ерлі-зайыптылар арасындағы дәстүрлі қатынастарды, жыныстық ұятты, некеден тыс жыныстық байланыстарға, некесіз туған балаларға көзқарасты, балаға деген қажетсінуді, перзентсіздікке, баланың аздығына дәстүрлі көзқарасты, т.б. ескереді.
## Дереккөздер

Санат:Этнология
Санат:Демография
Этникалық көші-қон

**Этникалық Көші-Қон** – белгілі бір этникалық топқа (ұлтқа) жататын адамдардың қоныс аударуы. Халықар. ауқымда мұндай Этникалық көші-қон ұлыстың (ұлттың) бір елден екінші елге көшіп кетуі кезінде көрініс табады (мыс., португалдардың Бразилияға қоныс аударуы). Сонымен қатар халықар., ішкі Этникалық көші-қон елдің түкпір-түкпірінде мекендейтін халықтардың әркелкі әлеум.-экон. және мәдени дамуынан (орыстардың Сібірге қоныс аударуы), ұлттық езгіден немесе құқықтық теңсіздігінен, жекелеген халықтар арасындағы қарулы қақтығыстардан, діни қудалаушылықтан, т.б. жағдайлардан туындайды. 20 ғ-дың 2-жартысындағы ең ірі Этникалық көші-қонға еврейлердің Израильге қоныс аударуы, армяндардың Әзірбайжаннан Арменияға және әзербейжандардың Армениядан Әзірбайжанға босып, қоныс аударуы, КСРО тарағаннан кейінгі кезеңдегі орыстардың таяудағы шетелдерден Ресейге, Қазақстаннан немістердің және орыстардың, т.б. халықтардың өздерінің ата-мекендеріне, отандарына көшіп баруын жатқызуға болады (қ. Көші-қон). Алыс қашықтыққа, шетелдік ұлттардың ортасына Этникалық көші-қон. адамдардың негізгі этн. ұйысқан ұясынан ажырауына апарып соқтырады. Басқа халықтармен араласуына себепші болып, олардың арасындағы байланыстарды күшейтеді, этн. үдерістерді дамытады.

## Дереккөздер


Санат:Этнология
Этникалық қауымдастық

**Этникалық қауымдастық**, этнос - бір-бірімен әлеуметтік-экономикалық байланыстағы, өзара түсінікті тілде сөйлейтін адамдар арасындағы белгілі бір аумақта қалыптасады. Олар өмір сүру жолында белгілі бір мәдени тұтастықты сақтайды және өздерін жеке дербес топ ретінде сезінеді. 

Этникалық көші-қон тайпа, халық және ұлт жатады. Оның қалыптасуында ең алдымен аумағы мен тілі маңызды рөл атқарады. Кейде топтасқан сан алуан халықтардан да тұруы мүмкін (мыс., АҚШ, Австралия, Үндістан, т.б.). Этникалық көші-қонтардың қалыптасуында дін, нәсілдік жақындық қосымша рөл атқарады. Этногенез барысында, әсіресе белгілі бір табиғи жағдайлар әсерінен жүргізілген шаруашылық қарекеттер нәтижесінде Этникалық көші-қонтың рухани және заттай мәдениеттері, тұрмысы мен топтық психол. келбеті қалыптасады. Қауымдастық мүшелерінің ортақ таным-түсініктері орнығады. Ортақ сана арасынан ең алдымен қауымдастықтың қалыптасуы жайындағы таным-түсініктері ерекше байқалады. Мұның сыртқы көрінісі тікелей этнониммен байланысады. Қалыптасқан Этникалық көші-қон әлеум. ағза ретінде ұрпақ жалғастығы арқасында сақталып отырылады әрі дамиды, неке, мәдениет, тіл, дәстүр, т.б. арқылы беріледі. Тарихи үрдістер нәтижесінде ол өзгерістерге ұшырауы мүмкін. Этникалық көші-қон теориясы туралы пікір таластар әлі күнге дейін толастаған жоқ. Әсіресе этн. топтарды түрге бөлуде көмескі мәселелер жеткілікті. Әзірге Этникалық көші-қонтың тарихи түрлері – тайпа, халық, ұлт деп есептелінеді. Сондай-ақ белгілі бір жерде (аумақта) тұратын тұтас және әлеум. ұйымы бар Э. қ-тар да, терр. жағынан бөлек-бөлек (әр жерде) Этникалық көші-қондар да кездеседі. 

Аталмыш термин кейде бірнеше халықты, яғни этно-лингвистик. топтарды атау үшін қолданылады (мыс., орыс, украин, поляк, т.б. “славян этникалық қа-уымдастығына”, ал қазақ, қырғыз, түрікмен, т.б. түркі халықтарының Этникалық көші-қон тобына енеді). Сонымен қатар, бір халықтың ішіндегі этногр. топтарды белгілеу үшін де Этникалық көші-қон термині қолданыла береді (мыс., орыс ішінде – поморлар, кержактар; қазақта – үйсін, қыпшақ, т.б.). Бұл айтылған екі жағдайдың екеуі де “этнос” деп аталады.С. Борбасов 

## Дереккөздер

Санат:Этнография терминдері
Этникалық статистика

**Этникалық Статистика** – демографиялық статистиканың халықтың этникалық (ұлттық) құрамы туралы деректерді жинау мен өңдеуді қамтитын бөлімі. Халық санағының деректері Этникалық статистиканың негізгі материалдары болып табылады, олардың бағдарламасында сұралушылардың сана-сезіміне негізделген қай ұлысқа (этносқа) немесе ұлтқа (ата-анасының біреуі немесе екеуі бойынша) жататындығы туралы мәселе, сондай-ақ ана тілі туралы мәселе қамтылады. Этникалық статистикаүшін халықты арнаулы зерттеудің, оның ағымдағы есебінің, т.б. материалдары маңызды рөл атқаруы мүмкін. Кейде Этникалық статистикада ұлыстың сипаттамасымен тығыз байланысты тілдік, діни және нәсілдік статистика да қамтылады.
## Дереккөздер


Санат:Этнология
Этникалық экология

**Этникалық экология** — ғылыми пән. Ол адамдардың немесе олардың қоғамдастықтарының өзара қарым-қатынасы мен өзара ықпалын, соның ішінде этн. ұжымдардың табиғи және әлеум.-мәдени тіршілік жағдайларында олардың тіршілігін қамтамасыз етудегі дәстүрлі жүйелерінің ерекшеліктерін, қалыптасқан этноэкол. өзара байланыстардың адамдардың денсаулығына, этн. топтардың-өсіп-өнуіне ықпалын, олардың табиғи ортаны пайдалану өзгешелігі мен ортаға ықпалын, біршама тәуелсіз этноэкол. жүйелердің, этн. популяцияның қалыптасуы және жұмыс істеуі заңдылықтарын зерделейді. 20 ғ-дың ортасында Дж. Стюардтың (АҚШ) “мәдени экология” жөніндегі еңбегімен байланысты қалыптасты. Стюард пен оның ізбасарлары этн. топтар мен адамдардың басқа да ұжымдарының табиғи ортаға бейімделуі үдерістерін бақылап, оған “мәдениет ошағының”, ең алдымен оның “технологиялық базисінің” ықпалын және мәдениеттің ортаға біршама тәуелсіз басқа да элементтерін зерделеді. 20 ғ-дың 60-жылдары АҚШ-та “экологиялық этнография” дамып, басқа елдердегі зерттеушілерге елеулі ықпал етті. Этникалық экологияның этн. демографиямен байланысы негізінен этн. топтардың тіршілігін қамтамасыз етудің дәстүрлі жүйелерін және әсіресе қоныс аударушылардың жаңа жағдайдағы тіршілікке бейімделуін, мұның өзі олардың ауру-сырқауының құрылымына, өлім-жітімінің көрсеткіштеріне, туу көрсеткіштеріне әсер ететінін зерделеді. Этникалық топтардың табиғатқа қатынасын зерттеу қоршаған ортаны сақтауға да, қиратуға да бағытталған үрдістер мен дәстүрлерді бөліп көрсетуді көздейді. Өйткені мұның демогр. өсіп-өнуге де қатысы бар.
## Дереккөздер

Санат:Этнология
Санат:Экология
Этногенез

thumb
**Этногенез** (грек. ethnos – тайпа, халық және genozіs – шығу, тегі) – әр түрлі қауымдық топтар негізінде жаңа құрамдағы туыстас тайпаның немесе халықтың қалыптасуы.

Этногенез – қандай болса да халықтар тарихының бастамасы. Ол үнемі даму үстінде болады. Бірде оған жаңа этн. топтар қосылып, онымен біте қайнасып, араласып кетсе, енді бірде одан кейбір топтар ерекшеленіп, бөлініп те жатады. Мыс., Қазақстан аумағындағы көптеген түркі тектес көшпелі тайпалар бірігіп, біте қайнасып, араласу нәтижесінде қазақ халқы қалыптасқан (қ. Қазақтар). Этногенез үрдісінің негізгі екі түрі болады: 1) жергілікті бірнеше көне тайпалық топтардың биол. жолмен жаппай араласуы арқылы қалыптасу; 2) жаңа заманда басқа жерге қоныс аударған бірнеше халықтар өкілдерінің тікелей ықпалының нәтижесінде болатын қалыптасу. Осыған орай, отандық тарихнамадағы қазақ халқының қалыптасуына қатысты ой-пікірін айтқан ғалымдарды автохтондық және миграц. бағыттарды қолдаушылар деп екіге бөлген жөн. Қазақ халқының Этногенез үрдісі әр түрлі миграц. жолмен, яғни басқа жерден қоныс аударып келгендердің бір-біріне әсер етуі нәтижесінде қалыптасты деген ғалымдардың (Н.Масанов, Б.Ермұханов, т.б.) ізденістері кездеседі. Бұған қарсы тұжырымдама жасаған зерттеушілер (Ә.Марғұлан, М.Қозыбаев, К.Ақышев, О.Смағұлов, Б.Көмеков, т.б.) қазақ халқының тарихы бірнеше мыңжылдықты қамтитындығын дәлелдейді. Олар Этногенез үрдісін әрдайым кешенді түрде қалыптасатын күрделі үрдіс ретінде қарастырды, әрі өз зерттеулерінде бірнеше ғылымдардың (археология, антропология, лингвистика, этнология, тарих, деректану, т.б.) дерек көздерін пайдалана отырып, қазақ халқының Этногенез жайында салиқалы қорытындылар, дәйекті тұжырымдар жасаған.

## Дереккөздер

Санат:Этнология
Этногеография

**Этногеография** (грек. ethnos – тайпа, geo – жер, grapho – жазамын, сызамын, сурет саламын) — этнология мен география ғылымдарының тоғысындағы ғылым. Этногеография этн. топтардың қалыптасуы мен қоныстану және қоныс аудару заңдылықтарын, олардың шаруашылығы мен тұрмысына, заттай мәдениетіне табиғи ортаның тигізетін әсерін, халықтардың киімдері мен тұрақ-жай ерекшеліктерін зерттейді. Сондай-ақ тарихи дәуірлер мен жыл мезгілдеріне қарай, тұрмыс және жол-қатынас мүмкіндіктерін ғылыми тұрғыдан анықтайды. Этногеография 20 ғасырдың 2-жартысында ғылыми пән ретінде қалыптаса бастады. Өз зерттеулерінде де тарихи пәндердің әдістемесімен қатар, жаратылыстану ғылымдарының әдістерін пайдалана береді. Ежелгі дәуірлердегі көрсетілген сауалдарды шешуде деректанулық талдау кеңінен жүргізіледі.

## Дереккөздер

Санат:Этнология
Этноним

**Этноним** (грек. ethnos – халық, onyma – есім, атау) – ру, тайпа, ел, халық, ұлт атаулары. Көне дәуірлерде Этнонимдердер ұран, ру, таңба ретінде пайдаланылып, ру, тайпа, ұлыс, ел аттарымен, солардың ішінен шыққан рубасылары мен би, ақсақал, батырлардың есімдерімен де аталған, жер-су аттары ретінде де қолданылған. Этнонимдердер дербес мағыналы, көбінесе жинақтау, көптік ұғымдарды білдіретін сөздер. Этнонимдердердің шығу, пайда болу тарихын зерттеуші – этнонимика ономасиологияның бір тармағы болып саналады. Олар әр түрлі граммат. тұлғаларда (-лы, -лі, -лар, -лер, т.б.) қолданылып, атауын тұрақты сақтайды. Мыс., Балталы, Ошақты, Қаңлы, Сіргелі, Төлеңгіт, Дулат, т.б. 
Әдеб.: Ономастика, М., 1969; Попов А.И., Названия народов КСРО, Л., 1973; Жанұзақов Т., Этнонимдердегі көптік жалғау формалары // ҚазКСР ҒА Хабарлары, филол. сер., 1975, №1.Т. Жанұзақов

## Дереккөздер


Санат:Этнология
Этнопсихология

**Этнопсихология** (этнос және психология) — әртүрлі этностардың өзіне тән ұлттық мінезін, этностардың өзіне тән психологиялық ерекшеліктерін зерттейтін пәнаралық ғылым. Этнопсихология — әрбір халықтың рухани әрекетін (миф, фольклор, тіл, дәстүр, салт, әдет-ғұрып, діл, дін, т.б.) сол халықтың психологиясын, сана-сезімін көрсететін негізгі өлшемдер. Этнопсихология жеке ғылым ретінде XIX ғ. ортасында Ресейде, кейінірек Батыс Еуропада (Лазарус, Штейнталь, Вундт т.б.) пайда болды. Қазақ елінде бұл мәселемен Шоқан Уәлиханов т.б. айналысты. Оның еңбектерінде "халық рутаг' дейтін ұғым жиі кездеседі. Мұны "халықтық психология" ұғымының синонимі деуге болады. Этнопсихологияның зерттейтін сан алуан мәселелері (этностереотип, этноцентризм, ұлттық тұрпат, халық рухы, ұлттық намыс, ұлттық сана, дәстүр, салт және т.б.) бар. Этнопсихология міндеттері: әртүрлі халықтар мен мәдениеттер өкілдерінің психикалық ерекшеліктерін, ұлттық дүниетаным ерекшеліктерінің мәселелерін, ұлттық арақатынас ерекшеліктерінің мәселелерін, ұлттық мінез мәселелерін, ұлттық өздік санамен этникалық стереотиптердің міндеттері мен қалыптасу заңдылықтарын, ұлттық қоғамдастықтар мен қоғамның қалыптасу заңдылықтарын зерттейді.

## Дереккөздер


Санат:Жантану
Санат:Медицина
Этнотопонимика

**Этнотопонимика** топонимиканың этнонимнен жасалған тобын зерттейтін сала. Этнонимдерден, яғни ру-тайпа атауларынан жасалған жер-су атаулары (этноойконим, этногидроним, этноороним, т.б.) қоғамдық-әлеум. құрылымы ежелден ру-тайпалық ин-тқа негізделген көшпелі дәстүрдегі, негізінен түркі, орал-алтай халықтарына тән. Қазақстанның топонимдік кеңістігінде күні бүгінге дейін көптеген этнотопонимдер кездеседі. Мыс., Қыпшақ – Ақмола облысындағы Теңіз к-не құятын және Қорғалжын ауданындағы, сондай-ақ Түркістан облысындағы өзен аттары; Үйсінтау – Алматы облысы Райымбек ауданындағы тау аты; Төлеңгіт – Қостанай облысы Меңдіқара ауданындағы елді мекен атауы; Сунақата – Қызылорда облысы Жаңақорған ауданындағы елді мекен атауы, т.б. Қазақ халқының ертеден көшіп-қонған атажұрты, яғни Ұлы жүз, Кіші жүз, Орта жүздің ру-тайпалары мекендеген төл этн. аумақ, этнотопонимикада таңбаланған. Сондықтан Этнотопонимика ұлттық ономастиканың, халқымыздың өткен тарихынан, тұрмыс-тіршілігінен, дүниетанымынан мол дерек беретін, тереңдете зерттеуді қажет ететін саласы.
І. Рысберген 
## Дереккөздер


Санат:Этнология
Этноцид

**Этноцид** (грек. *ethnos* – халық + *caedere* – өлтіру, қыру) — ұлысты, халықты нысаналы түрде қырып-жою немесе олардың ұлыстық-мәдени ерекшеліктерін: тілді, салт-дәстүрді, әдет-ғұрыпты, тарихи зердені, т.б. зорлық-зомбылықпен жою үдерісі. Бұл үдеріс әміршілдік саясат салдарынан әлеум.-мәдени келбетін жоғалтып, басқа өктемшіл ұлтқа этн. тұрғыдан сіңісіп кетуімен және ұлттық көзқамандықпен (нигилизммен) астасып жатыр. Ұлыстарды “шағын” және “үлкен” ұлыстарға бөлуге негізделмейтін демократ., ізгілікті этносаралық қатынастарда Этноцидтің орын алуы мүмкін емес. Қазақстан тарихында Этноцид 20 ғ-дың 20 – 30-жылдары қазақ халқына қарсы жасалған зұлмат ретінде орын алды. 2-дүниежүз. соғыс кезеңінде Этноцид саясаты фаш. Германия тарапынан еврейлерге қарсы қолданылды.
## Дереккөздер


Санат:Этнология
Этолия Одағы

**Этолия Одағы** – Этолия қауымдарының (Ежелгі Грекия) саяси бірлестігі. Б.з.б. 3 ғ-дың 2-жартысында Этолия одағы мықтап нығайды. Оның құрамына Этолиядан басқа Орта Грекиядағы бірсыпыра аймақтар (Фокида, Локрида, аз уақыт Беотия), Солт. Грекияда – Фессалияның бір бөлігі, Оңт-те – Пелопоннестің кейбір қалалары (Тегея, Мантинея, Орхомен) кірді. Одақ федерац. және демокр. негізде құрылды. Оған кірген қауымдар едәуір дәрежеде ішкі автоном. дербестік сақтады, бірақ аса маңызды істерді, әсіресе сыртқы саяси мәселелерді тек одақтық үкімет шешті. Этолияның діни орт. – Терма қ-нда жылына бір рет шақырылатын жалпы жиналыс Этолия одағының жоғ. одақтық органы болды. Әкімш. билік негізінен стратегтің қолында болатын. Б.з.б. 189 ж. Этолия одағы Римге бағынды.
## Дереккөздер


Санат:Ежелгі Грекия
Санат:Саяси ұйымдар
Этрус Жазба Ескерткіштері

**Этрус Жазба Ескерткіштері** – ежелгі заманға тән жазба ескерткіштер. Бұл жазбалар шамамен б.з.б. 7 – 1 ғ-ларда жазылған. Бізге жеткен Этрус жазба ескерткіштерінің саны 11 мыңнан асады. Жазбалар әр түрлі мазмұнда және грек прототипі негізінде жасалған этрус әліпбиімен жазылған. Этрус жазба ескерткіштерінің жазба нұсқалары әр түрлі мемлекеттерден: Этрурияда, Солт. Италияда, Кампанияда, Сицилияда, Сардинияда, сонымен қатар Египетте және Солт. Африкада (Карфагенде) табылған. Этрус жазба ескерткіштерінің барлығы дерлік тақта тастарға жазуы оңнан солға қарай жазылып, сөздердің арасы бөлінбеген. Басқа тілдермен туыстық байланысы әлі анықталған жоқ. Олардың ішіндегі ең бастысы болып табылатын 340 жолдан тұратын Загребтегі (Хорбатия) мумия жамылғысына жазылған жазба. Тағы бір үлкен ескерткіш Берлин мұражайында сақталған белгілі жазбалардың бірі – Марии Капуянскийдің жазбасы. Ол б.з.б. 5 ғ-да жазылған деген болжам бар. Ескерткіште 300-ден астам сөз жазылған. Сонымен қатар кейінірек табылған 120 сөзден тұратын “Перуссиндық баған” деп аталатын ескерткіш. Б.з.б. 6 ғ-дағы қорғасынға құйылып жазылған ескерткіш – Мальяно ескерткіші. Ескерткіштің екі жағында да жазуы бар, мұнда 500-ден астам сөз жазылған. Бұл Фларенцияда сақталған (б.з.б. 5 ғ.). Тағы бір қорғасынға құйылып жазылған жазба Вольтер мұражайында сақтаулы (б.з.б. 3 ғ.), онда 80-нен астам сөз жазылған. Этрус жазба ескерткіштерінің фонет. жүйесінде 20 фонема бар. 4 дауысты (а, е, і, u), 16 дауыссыз және 4 дифтонг (aі, au, eu, uі). Этрус тілінің жазуы Италияда қалыптасқан бірнеше жазуларға, соның ішінде латын жазуына негіз болды. 
Н. Әміржанова
## Дереккөздер
Этнографиялық топ

**Этнографиялық топ** – мәдениеті мен тұрмысында этнографиялық ерекшеліктері бар кейбір халықтар мен ұлттардың жергілікті жеке топтарына байланысты қалыптасқан атау. 

Ұлттар мен халықтардың құрамындағы Этнографиялық топ әр түрлі жағдайларға байланысты қалыптасқан. Кейде халықтың не ұлттың құрамына енген тайпалар негізінде (түрікмендерде) немесе бір ұлттың, не халықтың екінші ұлт өкілдерімен араласуының нәтижесінде (мишарлар, камшадалдар), енді бірде көп уақыт бойы өзгеден оқшау қоныстанып, өзгеше геогр. жағдайда тұратын жергілікті топтар негізінде әр түрлі Этнографиялық топтар қалыптасқан.

## Дереккөздер

Санат:Этнография
Этрустар

**Этрустар** көне тайпа. Б.з.б. 1-мыңжылдықта Апенин түбегінің солт.-батысын мекендеген. Ғалымдардың есептеуінше, Этрустардың этникалық қалыптасу үрдісі б.з.б. 8 ғ. қарсаңында аяқталған. Археологиялық зерттеулер нәтижесінде алынған мәліметтер Этрустарда б.з.б. 7 ғ-дың өзінде-ақ ел экономикасы өркендеп, қоғамдық қатынастарының дамығандығын айқындайды. Далалық жұмыстар барысында Этрустардың молалары, қала-қамалдары аршылған. Кейіннен мұндағы қала-қамалдар аумағы ұлғайып, бірқатары дербес қала-мемлекеттер ретінде әлемге танылды. Б.з.б. 7 ғ-дың соңында өз алдына мемлекет болған 12 қаланың конфедерациясы (Популония, Ветулония, Тарквиния, Цэрэ, Перузия, т.б.) біршама уақыт ішкі-сыртқы саясатты келісіп жүргізеді. Нәтижесінде олардың сауда қатынастары Грекияға, Карфагенге, Орталық Еуропаға дейінгі аймақтарда дамыды. Этрусктардың ықпалы оңтүстікте Кампанияға дейін, солт-те По аңғарына дейін жетті. Этрустардың мәдениеті дамып, ол өркениеттік дәрежеге жетеді. Б.з.б. 6 ғ-да Фельсина (Болонья) қаласының, кейіннен Мельпум (Милан) мен Спина қалаларының негізі қаланды. Бірақ көп ұзамай Этрустерге солт-те кельттермен, оңт-те Риммен соғысуға тура келді. Б.з.б. 4 – 2 ғ-ларда болған соғыстарда олар Римнен жеңіліп, олардың үстемдігін мойындауға мәжбүр болды. Дегенмен Этрустар Рим мәдениетінде өз қолтаңбасын қалдыра білген халықтардың бірі болып табылады. Қазіргі тарих ғылымында олардың қайдан келгендігі, әлемдік өркениетке қандай жетістіктер әкелгендігі жайлы пікірталас әлі де көп. Геродоттың мәліметтеріне қарағанда, Этрустар қазіргі Түркияның батыс жағалауларынан келіп, жергілікті вилланова мәдениетін қалдырған тайпаларды бағындырған да, Италия жерінде өз қалаларын тұрғызған. Ғалымдардың келесі бір тобы вилланова мәдениетінің өкілдері сауданың арқасында шығыс өркениетін қабылдаған деп пайымдайды. Зерттеушілердің басқа бір бөлігі Этрустар Италияға б.з.б. 2-мыңжылдықта шағын топ болып келген деп есептейді. Қалай болғанда да, Италия мәдениетінен Этрустар ерекше орын алады. Мұны сан алуан мағлұматтар қалдырған археол. ескерткіштер де (Марцаботто, Тарквиния, Черветери, т.б.) растайды.
Д. Байғонақов 
## Дереккөздер
Этрус Тілі

**Этрус Тілі** – – Италиядағы көне тілдердің бірі. Жерортатеңіздік тілдер тобына жатады. Б.з. бас кезінде Этрус тілін латын тілі ығыстырған. Этрус тілінде сақталған жазба мұралардың барлығы дерлік грек әліпбиіне ұқсас әріптермен құлпытастарға жазылған жазулар. Олардың ішіндегі ең бастысы Загребтегі (Хорбатия) мумия жамылғысына жазылған қасиетті кітаптан үзінді. Онда 1200 сөз сақталған. Жазу оңнан солға қарай жазылған, сөздердің арасы бөлінбеген. Сондай-ақ финики тілінде жазылған мәтінмен қатар қышқа жазылған 300-дей сөз сақталған. Көне дәуір авторларына қатысты 60-тай глосса (әр түрлі қолжазбаның шетіне жазылған ескерту мен түсініктер) бар. Барлығы 150-дей сөздің мағынасы анықталған. Басқа тілдермен туыстық жақындығы әлі ашылған жоқ. 
Әдеб.: Харсекин А.И., Об этрусском языке, в сб.: Тайны древних письмен, М., 1976.
С. Бизақов
## Дереккөздер
Этюд

thumb
**Этюд** (ағылш. study, нем. studіe, франц. йtude – оқып үйрену, жаттығу) – 

1) бейнелеу өнерінде бір затты меңгеру мақсатымен натурадан орындалатын сурет. Кескіндемелік, мүсіндік, график. 
Этюдтер картина немесе мүсін жасауда көмекшілік қызмет атқарады. 

2) Музыкада – орындаушы шеберлігін арттыру мақсатында қолданылатын әрі ойынның белгілі бір тех. әдісін пайдалануға негізделген аспаптық пьеса. 

М.Клементи, К.Черни, И.Крамердің фортепьяноға, Р.Крейцер мен П.Роденің скрипкаға арналған Этюдтері кеңінен белгілі. Ф.Шопен, Р.Шуман, Ф.Лист, К.А. Дебюсси, А.Г. Рубинштейн, С.В. Рахманинов, А.К. Лядов, А.К. Глазунов, А.С. Аренский, А.Н. Скрябин және С.М. Ляпуновтың фортепьяноға арналған Э-тері аса жоғары бағаланады. 19 ғ-дың ортасынан Этюд жеке шығарма ретінде дами бастады. 3) Театр өнерінде – актерлік өнер техникасын жетілдіріп дамыту мақсатымен жүргізілетін импровизац. сипаттағы жаттығулар. Ол әдетте орындаушыға театр педагогы, болмаса режиссер ұсынған қарапайым немесе күрделі сахналық әрекеттен құралады. Этюдтің жеке не бір топ орындаушыларға да арналуы мүмкін.

## Дереккөздер