open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қараш (Байұлы)

**Қараш** — Кіші жүздің Байұлы бірлестігі Адай тайпасының құрамындағы ру. Қараш өскен ауыл. Қараштан – Елтезер, Өтеп, Жәдік (Балуан Қараш аталады). 
* Елтөзерден – Меңдібай, Жайлы, Елібақ. Меңдібайдан – Тойғұлы, Шақан. Жайлыдан – Әйтімбет, Көшімбет. Елібақтан – Толыбай, Кенжебай, Жәнібек. Өтептен Ақсақал, одан Бақатай. Бақатайдан – Орыс, Азынағұл, Жұмағұл. Жәдіктен (Балуан Қараш) – Қалматай, Ошыртқы, Өжет. Қалматайдан – Төлеген, Тоқшара, Атағұл. Ошыртқыдан – Құттықадам, Бұйраш. Кердеріден – Жәнібек, Тыныбек. Адайдың ұраны – Бекет, таңбасы – жебе.

## Дереккөздер

Санат:Шежіре
Санат:Қазақ рулары
Санат:Кіші жүз рулары
Сессия

**Сессия** (латынша sessіo — мәжіліс) — 1) парламент қызметінің негізгі ұйымдастырушылық-құқықтық нысаны. Парламент өз құқықтары мен міндеттерін осы С. кезінде жүзеге асырады. Ұлттық конституцияда, парламент регламентінде бекітілетін С. ашу, өткізу және аяқтау жолы мен тәртібі әр түрлі болып келеді. Бір елде С-ның ашылуы үшін мемлекет не үкімет басшысының арнайы актісі керек емес (Германия), енді бір елде С. сондай акті арқылы ашылады (Австрия, Ұлыбритания). Ұлыбританияда С. жылына бір рет ашылып, 7 айға созылады, Үндістанда жылына 3 — 4 рет ашылады. Кезекті және кезектен тыс (төтенше), көктемдік және күздік С-лар болады. Германия құқығында С. ұғымы жоқ, С. қажетіне орай пленарлық мәжілісте палата өкілдерінің бастамасымен ашылады ; 2) оқу кезеңінің соңындағы сынақ, емтихан алынатын уақыт.
## Дереккөздер



Санат:Лингвистика
Мінбар Адамбаев

**Адамбаев Мінбар** (1920, Маңғыстау ауданы, Жыңғылды ауылында туып – 2001, сонда көз жұмды) – ауыл шаруашылығы саласының қызметкері. Еңбек жолын ұжымшарда жұмысшы болып бастаған. 
* 1941 – 1943 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысып, Украина, Беларусь майдандарында болды. Адамбаев өз ғұмырын облыстың аул шаруашылығын өркендетуге арнады. Осы салада жарты ғасырдан астам еңбек етті.
* 1944 – 1952 жылдары ферма меңгерушісі, ұжымшар басқармасының төрағасы.
* 1952 – 1956 жылдары Маңғыстау облысы (бұрынғы Гурьев облысы) жылқы тұқымын асылдандыру мекемесінің  қызметін атқарды. Бірнеше медальдармен, 1-дәрежелі Отан соғысы (1985) орденімен марапатталған.
 
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1920 жылы туғандар
Санат:2001 жылы қайтыс болғандар
Сетон-Уотсон Хью

**Сетон-Уотсон Хью** (1916) — ағылшын тарихшысы, Лондон университеттінің профессоры Кеңес Одағы тарихы бойынша жазылған зерттеу еңбектердің авторы. Оксфорд, Колумбия, Индиана, Вашингтон, Стенфорд (АҚШ) және Австралия ұлттық ун-ттерінде оқытушылық қызмет атқарған. “Кеңес отаршылдығы немесе жаңа империализм” тұжырымдамасын қалыптастырды. КСРО-ны империалистік мемлекет, ал ортаазиялық республикаларды отар ел ретінде қарастырды.
## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Сеченов Иван Михайлович

thumb|'''Сеченов Иван Михайлович'''
**Сеченов Иван Михайлович** [1.(13).8.1829, Төменгі Новгород облысы Теплый Стан Сеченов Иван Михайлович — 2.(15).11.1905, Ресей, Мәскеу қаласы] — ойшыл материалист, орыс физиологиялық мектебінің іргесін қалаушы. Ол табиғаттанудың негізгі қағидаларын ғылыми тұрғыдан зерттеп, оның психологиялық ішкі мәнін ашты. Мәскеу университетін бітірген соң (1856), медициналық-хирургиялық академияға проффессор болып тағайындалды (1860), академияда Ресейдегі тұңғыш физиология лабораториясын ұйымдастырды. Бұдан кейін Новороссийск, Петербург, Мәскеу университеттерінде қызмет етті. Сеченовтің философиялық көзқарасы орыс төңкерісшіл-демократтарының ықпалымен қалыптасты. Петербург академиясының корр. мүшесі (1869), құрметті академик (1904). Сеченов ағза мен қоршаған ортаның тығыз байланысынан туатын өздігінен реттеу процестерінің мәнін ашты; бас ми орталығының ағза қимыл әрекеттерінің белсенділігіне тікелей әсерін тәжірибе арқылы анықтап берді. Орт. тежелуші жүйкелердің бүкіл ағзадағы қимыл-әрекеттерінің қызметін бағалап қана қоймай, оларды басқарып отыратынын дәлелдеді. Оның классик. “Бас миының рефлекстері” атты еңбегінде (1866) саналы және санасыз әрекеттердің негізінде рефлекс жататынын дәлелдеді. Сеченовтің рефлекс жөніндегі теориясының агностицизм мен субъективизмге қарсы күрестегі мәні зор. Сеченовтің аты Мәскеу медицина институтына  (1955), КСРО ғылым академиясының Эвол. физиология және биохимиялық институтына берілді (1956).

## Медицинаға қосқан үлесі
**Иван Михайлович Сеченов**ты физиологияның атасы деп санайды. Қанда еріген газды алғаш рет зерттеген ғалым. Орталық жүйке жүйесіндегі тежелу үдерісін ашқан. 1863 жылы «Ми рефлекстері» еңбегін жарыққа шығарды.

## Дереккөздер



Санат:Биология
Санат:Ғылым
Марс (планетааралық автомат стансалары)

**Марс'' — [[Марс]] планетасын және планетааралық кеңістікті зерттеуге арналған кеңестік планетааралық автомат станциялар. 


Массасы ''893,5 кг,'' ұзындығы ''3,3 м'', диам. ''1,1 м'', ең алғашқы “М.-1” автомат ст. **1962 жылғы 1 қарашада** ұшырылды. <br>
Оның борты екі бөліктен тұрады: 
* орбиталық
* планеталық

**Орбиталық бөлігінде** Марс планетасына қарай ұшуды қамтамасыз ететін аппаратуралар, ал **планеталық бөлігінде** Марс планетасын жақын аралықтан зерттеуге арналған приборлар топтастырылды. 

“М.-1” автомат ст. ғарыш кеңістігін зерттеу, планетааралық қашықтықтағы радио байланысты тексеру, планетаны суретке түсіру жұмыстарын жүргізді ([[Күн]]нен 1 — 1,24 а. б. қашықтықта). **1971 ж.** “М.-2” (**19 мамырда**) және “М.-3” (**28 мамырда**) автомат ст-лары ұшырылды. Бұлардың салм. ''4650 кг'', құрылысы “М.-1”-ден өзгеше жасалды. Оларда орбиталық бөлік және планета бетіне қондырылатын аппаратуралар болды. **1971 ж. 27 қарашада** ұшырылған “М.-2” автомат ст-ның траекториясы Марс бетінен ''1380 км'' қашықтықта өтті. **1971 ж. 2-желтоқсанда** “М.-3” ст-нан планетаға қонатын аппарат бөлініп шығып, Марстың оңт. жарты шарына барып түсті; планета бетінің кескін сигналын бере бастады. “М.-2”, “М.-3” ст-лары ''8 айдан астам уақыт'' Марс серігінің орбитасынан зерттеу жұмыстарын жүргізді. **1973 ж.**Марс планетасына бағыттап 4 автомат ст. ұшырылды. “М.-4” пен “М.-5” Марстан'' 2200 км'' қашықтықтан ұшып өтті. “М.-6” мен “М.-7” **1974 ж. наурыз айының алғашқы жартысында** Марс планетасының аймағына жетті. “М.-6” автомат ст-ның қону аппараты **12 наурызда** планетаға қонды.** 1962 — 74 ж. аралығында барлығы 7 “М.” ұшырылды.** Олардың көмегімен'' [[Жер]] және Марс орбиталарының аралығындағы ғарыштық кеңістіктің физ. қасиеттері туралы жаңа мәліметтер алынды; Марс атмосферасының құрылымы, топырағының хим. құрамы мен физ.-мех. қасиеттері зерттелді''. Автоматты ст-лардан алынған суреттер арқылы планетаның оптик. сығылуын, рельефтің профилін салу, Марстың түрлі-түсті кескінін алуға мүмкіндік туды. Кейбір автоматты ст-ларға кеңестік ғыл. аппаратуралармен қатар француз ғыл. аппаратуралары орнатылды. “М.” сериялы ғарыштық аппараттарды ұшыру “Молния” және “[[Протон зымыран-тасығышы|Протон]]” атты ракета тасығыштар көмегімен жүзеге асырылды. **2003 ж. 30 желтоқсанда** Европалық ғарыш агенттігінің Марс Экспресс ст. “Beegle-2” робот-биологты М. планетасына жеткізді. Марста тіршілік бар ма деген сұраққа жауап іздеген робот-биолог технол. есептеулердегі жіберілген қателіктерге байланысты істен шықты. **2004 жылдың басында''' АҚШ Аэронавтика және ғарыш кеңістігін зерттеу жөніндегі ұлттық басқармасы (NASA) жіберген “Оппротунит” және “Сприт” марсоходтары Марс планетасына қонып, Жерге Марс туралы қажетті деректерді жібере бастады.  

## Дереккөздер

Санат:Марс
Санат:Ғарыш станциялары
Машиналар мен механизмдер теориясы

**Машиналар мен механизмдер теориясы** — машиналар мен механизмдерді жобалау және зерттеу әдістері жөніндегі ғылым. 

Машиналар мен механизмдердің жалпы теориясынан басқа жеке машина түрлеріне арналған теориялар да бар. Мыс., а. ш.* машиналарының теориясы, металл кескіш станоктар теориясы, автомобиль теориясы, т.б.* Бұл теориялар М. мен м. т. негізінде нақты машина түрлерін жобалау әрі зерттеу, сондай-ақ машиналар орындайтын технол. процестерді зерттеу және бұл машиналарды жасау мен пайдалану сияқты мәселелерді қарастырады. М. мен м. т-н белгілі бір механизмдерге (мыс., *тісті беріліс, жұдырықшалы механизмдер теориясы, топсалы механизмдер теориясы т.б.*) немесе машиналар мен механизмдерге арнап топтастыруға болады. М. мен м. т. жөнінде **1969 ж.** Халықар. ұйым құрылды. Республикада бұндай зерттеулер **20 ғ-дың 50 жылдарында басталды**. Зерттеу жұмыстары Қазақстан ұА-ның Матем. және мех. ин-тында, ҚазөУ-де, Қаз өАУ-де, Алматы энергетика және байланыс, Қарағанды политех. ин-ттарында, т.б. жоғары оқу орындары мен ғыл.- зерттеу ин-ттарында жүргізілді. Бір контурлы жоғары класты механизмдер (ЖКМ) теориясы жасалды, көп контурлы ЖКМ-нің құрылымдық, кинематик. және күштік анализі мен синтезінің сандық тәсілдері тұжырымдалды (Ө.Жолдасбековтің жетекшілігімен). Құрамында жоғары класты Ассур тобын қамтитын принциптік жаңа механизмдер жасалды (жүк көтергіш, тиеу-түсіру механизмдері, манипуляторлар, т.б.). Манипуляц. роботтарды координаттық-параметрлік басқару тәсілдерінің негізі тұжырымдалды (Ж.Байкөншеков, М.Молдабеков, т.б.). Тұтас электр өткізгіш ортаның көмегімен статик. модельдеу принципін қолдана отырып, жоғары класты механизмдердің кинематик. анализі мен метрик. синтезі табылды (А.Т. Лукьянов, Р.Г. Шақаев). Тоқыма станогі буындарының динамикасы мен беріктігін есептеудің теор. және тәжірибелік тәсілдері зерттелді, сондай- ақ олардың жеке буындарының құралымы жетілдіріліп, жаңа механизмдер жасалды (Ғ.Уәлиев). Қуысы ішінара сұйықпен толтырылған роторлық жүйелердің қозғалыс теңдеуін шешудің аналит. сандық тәсілдері тұжырымдалды (Е.Р. Рақымов). Машина мен механизмнің өздігінен орнықпалы тетігінің біртұтас құрылымдық, кинематик. және динамик. теориясы жасақталды (Р. Наурызбаев). Динамика саласынан толқынды және тік эвольвенттік тісті берілістер (Х.Р. Қазыханов), қозғалысты айналдыру тәсілімен рычагті мезанизмдердің анализі және синтезі (К.С. Иванов), серпімді тұйық контурлы механизмдердің (И.С. Бобович, В.М. Костюченко), кен машиналарының динамикасы мен беріктігін есептеудің теор. және тәжірибелік тәсілдері (Д.Н. Ешуткин), т.б. зерттеліп, өндіріске енгізілді.
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том

## Дереккөздер

 
Санат:Машина
Нұритдин Ажиков

## Ажиков Нұритдин
**Ажиков Нұритдин** (1920 жылы Маңғыстау ауданы, Шебір ауылында туды) – Ұлы Отан соғысы ардагері. Майдандағы ерлігі үшін "Қызыл жұлдыз" орденімен марапатталған. 
 
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1920 жылы туғандар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Қайып Азанбаев

** Азанбаев Қайып** (1939 жылы Маңғыстау ауданы, Тұщықұдық ауылында туды) – мұнайшы.
* 1971 жылы Саратов политехника техникумын бітірген. 
* 1961 – 1964 жылдары Жетібай, Теңге, Өзен кен орындарында мұнайшы.
* 1973 – 1976 жылдары  «Маңғыстаумұнайгаз» барлау экспедициясының РИТС-1-де партия ұйымының хатшысы.
* 1995 – 98 жылдары «Маңғыстаумұнайгаз» АҚ-ның Жетібай кен орнында оператор, технолог болды. Геологиялық барлау саласында Түпқараған түбегінің, Түбіжік, Жаңбыршы, Бозащы түбегінің, Қызан, Қошақ кен орындарының, Жетібай, Қарамандыбас, Асар, Тасболат, Қаламқас, Қаражамбас, Өліқолтық, Терешкова, Айыршағыл, Арыстан, Солт. Үстірт, Ақсексеуіл алаңдарын бұрғылап, мұнай мен газ кен орындарын ашуға тікелей ат салысты. Көп жылдар бойы геологиялық барлау, бұрғылау және мұнай алаңдарын ашудағы еңбегі үшін «КСРО Жер қойнауын барлау үздігі», «Геология, мұнай-газ барлау саласындағы еңбегі үшін» ескерткіш-белгісі, «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалі, КСРО Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған.
## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Ізтұр Азмағамбетов

** Азмағамбетов Ізтұр** (1928 жылы Маңғыстау ауданы, Түпқараған ауылында туды) – жылқышы. 
* 1945 – 1983 жылдары өзінің туған ауылында жылқышы болды. 
* 1975 – 1978 жылдары КСРО халық ш-н дамытуға қол жеткізген ерекше табыстары үшін КСРО халық шаруашылығы жетістіктері көрмесі Бас басқармасының 1 күміс және 2 қола, «Еңбектегі ерлігі үшін» медалімен марапатталған (1992). 
 
## Дереккөздер


Санат:1928 жылы туғандар
Сефевид әулеті

thumb|right|200px|Сефевид әулетінің туы, 1576 - 1666 жж арасы
**Сефевид Әулеті** — Ирандағы қызылбастар мемлекетін билеушілер (1502–1736). Сефеви Әулеті мемлекетін 16 ғасырдың басында Иран мен Әзірбайжанның түркі тілді тайпалары Ақ-Қоюнлу мемлекеті мен оның одақтастарын жеңгеннен кейін құрды.

Мемлекет атауы оның тұңғыш билеушісі шах Исмаил І-нің мұсылман дінінің сопылық бағытын ұстанған Ардабели шейхы Сефи әд-Дин ұрпақтарының бірі болғандығымен байланысты. Алайда Сефеви Әулеті билеушілерінің негізгі күші түркі тілдес тайпалар шииттердің 12 имамының құрметіне бастарына 12 қызыл жолақты шалма орағандықтан, бұл мемлекет тарихи шығармаларда көбінесе қызылбастар мемлекеті деп аталды.

Сефеви Әулеті мемлекетінің құрамына Иран, Әзірбайжан, Арменияның бір бөлігі, қазіргі Ауғанстан жерінің дені, кей кездерде Ирак жерлері енді. Сефеви Әулетінің белгілі өкілдері — Исмаил І, Тахмасп І (1524–1576), Аббас І (1587–1629).

Сефеви Әулеті мемлекетінің орт. алғашында Тебриз (1555 жылға дейін), 1555–1597 (1598) жылдары Казвини, 1597–1598 жылдан Исфаһан) болды.

Исмаил шах құзырындағылардың көпшілігі сүннит болғандығына қарамастан, мемлекеттік дін ретінде исламның шиит тармағына жататын Сефевид ағымын ұстанды. 
[thumb|left|200px|Қасиетті қызыл қалпақ киген Қызылбас (Сефевид) сарбазының киімі (Саадабад (Sa'dabad) сарайы, [Тегеран)]]
Сефеви Әулеті көп жылдар бойы Осман сұлтандығы мен Орта Азия хандарына қарсы соғыс жүргізді. Тахмасп І-ден кейін басталған өзара тартыстар іс жүзінде мемлекеттің әлсіреуіне әкеліп соқты. Осман сұлтандығы Сефеви Әулеті мемлекетінің солт.-батыс аймақтарын, ал өзбек хандары Хорасанды жаулап алды, Аббас шах тұсында Сефеви Әулеті мемлекеті түрлі реформалар (салық, әкімшілік, әскери, т.б.) жүргізудің нәтижесінде нығайып, экономикасы біршама көтерілді. Аббас түріктер мен өзбектерге қарсы соғыста бірнеше рет жеңіске жетіп, Әзірбайжанды, Хорасанды, уақытша Иракты қайтарып алды. Сефеви Әулеті Ресей және басқа да елдермен дипломатиялық, сауда қатынастарын жүргізді.

XVIII ғасырдың басында тақ таласы мен халық наразылығы Сефеви Әулетінің саяси жағдайын әлсіретті. Көтеріліске шыққан ауған тайпалары 1722 жылы Исфаһанды жаулап алып, Осман сұлтандығы Сыртқы Кавказ және Иранда өз үстемдігін орнатты. Тахмасп шах ІІ (1722–1732) Сефеви Әулеті мемлекетінің Каспий маңындағы аймақтарын Ресейге беруге мәжбүр болды. Қалыптасқан ахуалды сәтті пайдаланған Сефеви Әулетінің қолбасшысы Нәдір шах Афшар Сефеви Әулетін биліктен кетіріп, өзінің жеке билігін орнатты.

Орта ғасырлық тарихи шығармаларда Сефеви Әулеті мемлекетінің 16–17 ғасырларда Қазақ хандығымен қарым-қатынасы жайлы деректер бар. Қазақтың батырлар жырында да қызылбастармен болған соғыстар жиі айтылады.

## Дереккөздер



Санат:Иран тарихы
Санат:Армения тарихы
Санат:Тәжікстан тарихы
Санат:Ауғанстан тарихы
Санат:Әзербайжан тарихы
Санат:Ислам тарихы
Санат:Сефевид әулеті
Азот түк зауыты

**Азот түк зауыты** – Ақтау қаласында орналасқан кәсіпорын. Қазақстандағы аммиакты және аммиак селитрасын өндіретін жалғыз өндіруші зауыт.

## Тарихы
Азот түк зауыты 1969 жылы пайдалануға берілген.

## Зауыт құрамы
73 ғимараттан тұратын алаңының аумағы 1,15 миллион. м2. Зауыт аммиакты, көмірқышқыл газын, жеңіл азот қышқылын, аммиакты селитра өнімдерін шығарады. Құрамына аммиак, азот қышқылы және күрделі минералды тыңайтқыштар өндірістері, сонымен қатар қосымша цехтар мен қызметтер (энергия цехы, бақылап-өлшейтін құралдар және автоматика цехы, жабдықтарды орталықтандырып жөндеу цехы, көлік жөндеу, су дайындайтын цехтар) кіреді. 

Аммиак цехы 1978 жылы іске қосылды. 4,5, мың т сұйық аммиакты сақтауға арналған ыдыс бар. Цех жылына 200,0 мың т аммиак өндіре алады. 

Жеңіл азот қышқылы өндірісі нитрозды газды каталитикалық тотықтандыру әдісі арқылы жеңіл (47,5%) азот қышқылын шығарады. Оның жылдық өнімі 220,0 мың т-ға жетеді. 

Күрделі минералды тыңайтқыштар өндірісі негізінен түйіршікті минералды тыңайтқыштарды – аммиакты селитра, нитроальмофос, нитрофос, аммофос, диаммонийфосфат өндіреді.

Энергетикалық цех алынған өнімдерді химиялық тазартылған сумен, айналмалы сумен, тазартылған газ конденсатымен, тұздалмаған дистиллятпен қамтамасыз етеді. 

Орталық зауыт зертханасы негізгі көрсеткіштердің сақталуына бақылау жүргізсе, бақылау-өлшеу құралдары мен автоматикалық цехы бақылау-өлшеу құралдары мен аппараттарын монтаждау, дайындау және жөндеумен айналысады.

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы
Санат:Қазақстан зауыттары
Боран Айбатыров

**Боран Айбатыров ** (1922 – 1986, Маңғыстау ауданы) – соғыс ардагері.

## Өмірбаяны
1941 – 45 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысқан. 

Соғыстан кейін Түрікменстанның «Равно» қой кеңшарында малшы болып жұмыс жасады. 

1966 ж. туған жері Маңғыстауға оралып, «Маңғыстау» кеңшарында ұзақ жылдар а. ш. саласында еңбек етіп, 1982 ж. зейнеткерлікке шықты.

## Марапаттары
Днепр, Беларусь майдандарындағы шайқастарда көрсеткен ерен ерлігі үшін «Жауынгерлік Қызыл Ту», 3-дәрежелі Даңқ, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, бірнеше мерекелік медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Жауынгерлік Қызыл Ту орденінің иегерлері
Санат:Даңқ орденінің иегерлері
Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Серпімділік

thumb
**Серпімділік** — материалдың серпімділік деформаңиясынан деформациялану қасиеті; дененің жүктеме күштер мен әсерлердің ықпалынан ішкі күштер туындауына байланысты деформациялану және оны қоздырған жүктеме күштері мен әсерлердің әрекеті тоқтағаннан соң өзінің бастапқы пішіні мен көлемін (қатты денелер) немесе тек көлемін (сұйық және газ тәрізді денелер) толық қалпына келтіру қасиеті.;дененің өлшемдері мен пішінін сыртқы күш әсерін алып тастағаннан кейін қайтадан қалпына келтіре алу қабілеті

Абсолютті икемділік - бұл нақты әлемді идеализациялау, тіпті кішігірім деформацияларда да аз материалдар толығымен серпімді болып қалады. Инженерлік жұмыста материалдардың икемділігі материал параметрлерінің екі түрімен өлшенеді:

# Серпімділік модулі белгілі бір деформация деңгейіне жету үшін қолданылуы керек механикалық кернеуді (аудан бірлігіне шаққандағы күш мөлшерін) көрсетеді. Модуль Паскальмен (Па) немесе шаршы дюймге фунт күшпен өлшенеді (psi немесе lbf/in2). Жоғары модуль әдетте материалды деформациялау қиынырақ екенін көрсетеді.
# Серпімділік шегі- бұл максималды кернеу, содан кейін материал серпімді сияқты әрекет етпейді және материалдың пластикалық (қайтымсыз) деформациясы болады. Кернеу жойылғаннан кейін материал қалдық деформацияны сақтайды.

Екі материалдың салыстырмалы серпімділігін сипаттау үшін модуль де, серпімділік шегі де қарастырылуы керек. Резеңке әдетте төмен модульге ие және әдетте қатты созылады (оның серпімділік шегі жоғары), сондықтан күнделікті қолданудағы металдарға қарағанда икемділікті көрсетеді. Егер сіз бірдей серпімділік шегі бар екі резеңке материалды алсаңыз, онда төменгі модулі бар адам серпімді болып көрінеді.

## Жалпылау
Жасанды серпімділік дегеніміз-механикалық қасиеттерімен материалдардың серпімділігімен ерекшеленбейтін, бірақ заттың болуына емес, басқалардың, мысалы, электромеханикалық, физикалық қасиеттер әсерінен болатын шама.

## Дереккөздер

Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Механика
Асылбек Сүйеуханұлы Айдаров

**Асылбек Сүйеуханұлы Айдаров** (1940 жылы Маңғыстау облысы Құрық ауылында туған) — журналист, мұғалім. ҚР Білім беру ісінің Үздігі. Қазақстан журналистер одағының мүшесі (1972 жылдан). Жаңаөзен қаласының құрметті азаматы (2000). Қазақстанның Құрметті журналисті.

## Толығырақ
* Айдаров Сүйеуханұлы 1940 жылы Маңғыстау облысы Құрық (Ералиев) кентінде балықшылар отбасында дүниеге келген.
* 1964 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің (бұрынғы Киров атындағы мемлекеттік университет) филология  факультетін бітірген.
* Марксизм-ленинизм университетін бітірген.
* 1964 - 1970 жылдары Ералиев (Құрық) ауданында мектеп мұғалімі және директоры;
* 1970 - 1976 жылдары «Жаңарған Маңғыстау» газетінде редактордың орынбасары, қалалық халыққа білім беру бөлімінде инспектор, «Коммунистік жол» газетінде тілші, 
* 1976 - 1990 жылдары Қызылсай ауылындағы мектепте директор, Жаңаөзен қалалық партия комитетітінің үгіт-насихат бөлімінің және қалалық халыққа білім беру бөлімінің меңгерушісі. 
* 1990 - 2010 жылдары «Жаңаөзен» газетінің бас редакторы.
* 2010 жылы еңбек демалысына шыққан.
* Жаңаөзен қаласы әкімі жанындағы қалалық Ардагерлер Кеңесінің төрағасы.
* Құрық, Жаңаөзен қалалық  Кеңесі мен Маңғыстау облыстық Мәслихатының депутаттығына сайланған. 
* «Ауылға Сүгір  келді  деп...» және «Мен Есенғали Шайырың» атты кітаптарды құрастырушы, «Жаңаөзен –мұнайшылар астанасы», «Жаңарған Жаңаөзен», «Өткен күннің белгілері», «Қарашаңырақ Қызылсай», « Қуанғали Сарбөпеұлы» атты  кітаптардың  авторы.

## Марапаттары
* КСРОның жоғарғы мемлекеттік марапаты "Құрмет белігісі" Орденімен марапатталған.
* КСРОның "Еңбек ардагері", "Ерен еңбегі үшін Лениннің туғанына 100 жыл" және "КСРО халыққа білім беру ісінің үздігі" медалдарымен марапатталған.
* 2000 жылы Жаңаөзен қаласының Құрметті азаматы (атағы);
* 2001 жылы "Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл" медалі
* 2005 жылы "Қазақстан Республикасының конститутциясына 10 жыл" медалі
* 2008 жылы "Астанаға 10 жыл" медалі
* Елбасының жарлығымен "Ерен еңбегі үшін медалі" мен марапатталған.
* Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті - елбасының жеке алғыс хатымен екі мәрте марапатталған.
* Қазақстан Республикасы Ақпарат және коммуникациялар министрлігінің құрмет грамотасы;
* Қазақстан Республикасының Мәдениет министрлігінің құрмет грамотасы;
* Қазақстанның Құрметті журналисті атағының иегері.
* "Жаңаөзен мұнайына 40 жыл" медалі;
* Қазақстан журналистер одағының дипломанты.
* Маңғыстау облысы және Жаңаөзен қаласы әкімдігінің Құрмет Грамоталары мен Алғыс хаттарының иегері.

Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Санат:Қазақстанның құрметті журналисттері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері
Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Жоламан Айдарбаев

**Жоламан Айдарбаев** (1944 жыл, Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданы, Шетпе ауылы) — журналист. Қазақстан журналистер одағының мүшесі (1970).

## Өмірбаяны
* ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1967). 
* 1967 – 69 жылдары Атырау облысы Мақат ауданы «Мұнайшы» газетінде жауапты хатшы
* 1969 – 75 жылдары «Жаңарған Маңғыстау» газетінде бөлім меңгерушісі
* «Коммунистік жол» газетінде аға әдеби қызметкер
* 1975 – 78 жылдары қалалық партия комитетінде нұсқаушы
* 1978 – 90 жылдары кәсіподақ төрағасы
* Мұнайлы ауданы атқару комитетінде нұсқаушы
* Геофизика мекемесінде кадр бөлімінің бастығы
* 1990 жылдан «Жаңаөзен» газеті редакторының орынбасары қызметтерін атқарған.

## Шығармалары
* «Тоғысқан тағдырлар түбегі» (1985)
* «Жол айрығы» (1990), «Тұтқындар» (2003) кітаптарының авторы.

## Марапаттары
* «В.И. Лениннің 100 жылдығы» медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1944 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Лениннің 100 жылдығы орденінің иегерлері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Айдар ишан Шайхыисламұлы

**Айдар Шайхысламұлы** (1848–1922) — ишан, ұста.

## Шежіре
Адай Батыр – Келімберді – Мұңал Батыр – Жаулы – Жары – Назар – Тастемір – Ақәділ – Баймұханбет – Шайхыслам (Шайхыислам) – Айдар

## Өмірбаяны
Жасынан діни жолды ұстанған адам. Бұхара қаласындағы медреседе оқып, діни жоғары білім алған. 

Тұщықұдық жерінде мешіт салып, шәкірттер оқытқан, 

Қарақалпақстанда Мәткәрімді пір тұтқан, соған қол берген, діни жоғары білімді деп танылып шатырхат (диплом) алған. Маңғыстау өңірінде Айдар ишан атағымен танылып, құрметке бөленді. Елге имандылық қасиеттерін таратып, балаларға діни білім берумен қатар көрік ұстаған ұста да болған. 

## Естелік
Қазіргі уақытта жеті серке терісінен жасалған көрігі, ұсталық құрал-саймандары ишан ұрпақтарында сақтаулы. Айдар ишан салдырған мешіттің орны «Тұщықұдық» кеңшарының орталығында сақталған.

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы тұлғалары
Коллагендік аурулар

**Коллагендік аурулар**, коллагеноздар – дәнекер тінінің (ұлпасының) морфологиялық өзгеруіне байланысты пайда болатын аурулар тобы. Коллаген талшықтарының ісіну процесін “Коллагендік аурулар” деп атау жөнінде американ ғалымы П.Клемперер ұсыныс жасаған (1942). Коллагендік ауруларға ревматизм, қызыл жегі, склеродермия (терінің кейбір жерінің қатайып, бұжырлануы), дерматомиазит (бұлшық ет пен терінің қабынуы), түйінді периартериит (артерияның сыртқы қабығының қабынуы) аурулары жатады. Бұл аурулардың басталуы, қозуы, кейбір белгілері, кейін байқалатын зардаптары бір-біріне ұқсас. Науқас адамның денесі қызып, ауру өршіп, организмнің басқа органдарына, буынға, терінің сірі қабатына, өкпеге, жүрекке, бүйрекке және жүйке жүйесіне әсер етеді. Терінің сыртында, көбінесе, бетте, алақанда, табанда көлемі әр түрлі қызамықтар шығады. Тізе буыны ісіп, қатты ауырады. Барлық Коллагендік ауруларды анықтауда аутоантиденелерді табудың үлкен маңызы бар. Бұл әдіс клиникалық зерттеулерде кең қолданылады. Жалпы иммунолдық ауытқулардың ішінде мукопротеидтер мен қан сарысуындағы гамма глобулиннің, кейбір амин қышқылдарының көбірек болатыны, сүйек майында, лимфа түйіндерінде плазмоциттер мен ритикулярлы клеткалардың саны өсетіні, ревматизм тудыратын органдарға жағымсыз түрлі аутоантиденелер пайда болатыны байқалған. Антиденелер тромбоцитке, лейкоцитке, эритроциттерге, т.б. қарсы да түзіледі. 
Коллагендік аурулардың жалпы белгілері ұқсас болғанымен пайда болу себептері әр түрлі. Ал кейбіреулерінің себептері әлі анықталмаған. Көбіне Коллагендік ауруларды туғызатын жұқпалы және аллергиялық аурулар. Кейбір ғалымдар антибиотиктер мен сульфамидты, т.б. дәрілерді көп ішуден де Коллагендік аурулар пайда болады деп есептейді. Эндокриндік бездер қызметінің бұзылуынан да пайда болуы мүмкін. Мысалы, дерматомиозит ауруы жасөспірім қыздарда, әсіресе, бірінші етеккір келу мерзімінде байқалады. Қызыл жегі жас әйелдің тұңғыш жүкті болғанында пайда болуы мүмкін. Коллагендік ауруларын кортикостериодты және гормондық препараттармен емдейді. 
## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Санат:Медицина
Тергеу Айдарханов

**Тергеу Айдарханұлы Айдарханов** (1941 жылы Маңғыстау облысы, Түпқараған ауданы, Таушық ауылында дүниеге келген) – Мұнайлы, Қарақия аудандық партия комитеттерінің 1-хатшысы.

## Өмірбаяны
1948-1958 жылдары Шахта орта мектебінде оқып, 1963 жылы тау кен инженер-геологы мамандығымен Қазақ Кенметаллургия - политехникалық институтын (қазіргі ҚазҰТУ) бітіріп, "Маңғышлақмұнайгазбарлау" тресінде мамандығы бойынша жұмыс атқарды.

1963-1973 жылдары аға геолог басқарушысы болып Қарамандыбас, Тасболат, Шығыс Жетібай, Ақтас кен орындарында және Жетібай мұнай барлау экспедициясында геологиялық техник, инженер және аға геолог ретінде "Маңғышлақ мұнайбарлау" тресінде жұмыс жасаған.

1971-1973 жылдары Оңтүстік Маңғышлақ мұнай барлау экспедициясында бас геолог болып жұмыс жасады.

1973 жылы партия жұмысына шықырылып, 1978 жылы өндірістік көлік бөлімінің бастығы, партия комитетінің хатшысы, Ералиев ауданының партия комитетінің екінші хатшысы қызметін атқарды.

1978-1980 жылдары Қазақстан Компартиясы Маңғышлақ облыстық партия комитетінің ұйымдық-партиялық жұмыстар бөлімінің меңгерушісі болды.

1980-1983 жылдары Мұнайлы ауданы партия комитетінің бірінші хатшысы болған.

1989 жылы Ералиев ауданының партия комитетінің бірінші хатшысы болып жұмыс жасады.

1989-1994 жылдар аралығында "Тау-кен металлургия" комбинантында директордың орынбасары, "Каскор" акционерлік компаниясында вице-президент болып жұмыс атқарған.

1994-1999 жылдары Маңғыстау облыстық мәслихатының депутаты және хатшысы болып сайланады.

1999-2001 жылдар аралығында Маңғыстау облысында жылжымайтын мүлік орталығының директоры болып қызмет атқарса, 2001-2005 жылдар кезеңінде "Маңғыстаумұнайгаз" АҚ ЖШС-нің директорының кеңесшісі және персоналды басқару бөлімінің бас маман  қызметін атқарды.

2005 жылдан бастап Қазақстан халқы Ассамблеясы мен Маңғыстау облысының әкімі жанындағы ардагерлер кеңесінің мүшесі, қазіргі уақытқа дейін "Тасболат Ойл Корпорейшн" ЖШС-да геология кеңесшісі.

## Марапаттары
1983-1985 жылдары Мәскеу қ-ғы қоғамдық ғылымдар академиясының тыңдаушысы, саясаткер дипломын алды және ол 1971 жылы В.И.Лениннің туғанына 100 жыл толуына орай "Ерен еңбегі үшін" медалімен, кейін "Астана" медалімен марапатталды. Сонымен қатар, "Қазақстан мұнайына 100 жыл" медалімен, Маңғыстау облысы әкімінің, Мәслихаттың "Құрмет грамотасымен", ҚР Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың "Алғыс хатымен", "Қарақия ауданының Құрметті азаматы" атағымен, "Маңғыстаугеологияға - 50 жыл" және "Құрмет медалімен" марапатталған.

"Қазақстанның егемендігінің 10 жылы", "Жетібай, Өзен мұнайына 40 жыл" естелік белгілері бар.

## Дереккөздер

Санат:1941 жылы туғандар
Санат:Түпқараған ауданында туғандар
Санат:Мұнайлы аудандық партия комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Қарақия аудандық партия комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Маңғыстау облыстық мәслихатының хатшылары
Санат:Еңбектегі ерлігі үшін медалінің иегерлері
Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Коллаген

**Коллаген** (грек. kolla – желім және ген) – склеропротеидтер тобына жататын фибриллалы белок, жануарлардың дәнекер ұлпасының коллаген талшықтарының бір бөлігі. Коллагеннің молекуласы (ұзындығы 0,3 мкм , қалыңд. 0,015 мкм ) спираль тәрізді үш полипептидтік тізбектен тұрады. Толық жетілген талшықтардың Коллагені су мен органикалық еріткіштерде ерімейді, оны ерітуге 10%-ке дейінгі сілті ерітіндісі қолданылады. Толық жетілмеген талшықтардың Коллагенін (проколлаген немесе тропоколлаген) әлсіз қышқылда ерітуге болады. Коллаген жануарларда барлық ақуыздың үш бөлігіндей болғандықтан, ол дәнекер ұлпасының тарамыс, сіңір, шеміршек, тері, сүйек, балық қабыршағының маңызды құрамдас бөлігі, негізгі тірегі. Адам мен жануарлардың дәнекер тінінің (ұлпасының) талшығын коллаген талшықтары деп атайды. Оның негізі коллаген ақуызынан тұрады. Коллаген талшығының жуанд. 1 – 12 мкм, ал диам. 0,3 – 0,5 мкм, тармақталған фибрилла жіпшелерінен тұрады. Ал фибриллалар жуанд. 0,04 мкм  микрофибриллалардан құралады. Коллаген талшығында проколлаген не тропоколлаген молекуласы микрофибриллалардың ұзына бойына қара, ашық түсті болып кезектесіп орналасады. Коллаген талшықтарының серпімділігі нашар, олар шеміршекте болса – хондриондық, сүйектен табылса – оссейндік талшықтар деп аталады. Коллаген типті ақуыздар сүтқоректілердің терісінен (ретикулин), көздің шыны тәрізді денесінен (витрозин), сүйекті және шеміршекті балықтардың, маржандардың, губкалардың тінінен (спонгин, горгонин, антипатин) алынған. Өсімдіктерде Коллаген кездеспейді. Илік заттар Коллагеннің химиялық және физикалық, сондай-ақ, бактериялық әсерлерге беріктігін арттырады, тері илеу осы қасиетке негізделген. Көптеген бактерия уларының қауіпті әрекеті, организмдегі тіршілік үшін маңызы зор қосылыстардың бүлінуі коллагеноза ферментінің әрекетіне байланысты. Дәнекер ұлпаның (Коллаген талшықтарының) морфолгиялық белгілерінің өзгеруіне байланысты пайда болатын сырқаттарды коллагеноздар деп атайды (қараңыз ).

## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Санат:Ақуыздар
Коллапс

**Коллапс** (лат. collapsus – әлсіреген, құлаған) 
# медицинада  — артерия және вена қан тамырларында қан қысымының күрт төмендеуінен болатын тамыр ауруы. Коллапс мида орналасқан қан тамырларының қызметін бақылап, реттейтін орталық жүйке жүйесі жұмысының әлсіреуінен пайда болады. Соның нәтижесінде адам организміндегі көптеген қан тамырларындағы қан көлемінің тұрақтылығы бұзылады, яғни адамның ішкі құрылысында орналасқан қан тамырлары қанға толып, көлемі ұлғайса, керісінше, ми, бұлшық ет, тері қан тамырларындағы қан мөлшері кенет төмендеп кетеді. Коллапс қан тамырларынан көп мөлшерде қан кеткенде (қансырау), микроб токсиндерінің және әр түрлі улы заттардың қан тамырлары қызметін реттейтін орталыққа теріс әсерінің нәтижесінде, көп жағдайда әр түрлі жұқпалы ауруларда, сондай-ақ, адам организмі уланған жағдайларда байқалады. Коллапстың клиникалық белгілері ауру адамның тері қабатының бозаруымен, көгеруімен, тамыр соғуының (пульс) әлсіреуімен, қан қысымының төмендеуімен сипатталады. Сондай-ақ, бұл кезде науқас адамның басы айналады, естен танып, денесін суық тер басады, бет пішіні өзгеріп, қол-аяғы мұздайды. Коллапстың ең ауыр түрі – артериялық қан қысымының күрт төмен түсіп кетуі. Бұл жағдай кейде науқасты өлім халіне соқтыруы мүмкін. Коллапс анықталған жағдайда ауру адамға дереу дәрігер шақыруы керек. Алғашқы көмек ретінде төсекке жатқызып, сырт киімін шешіп, бөлмені желдетіп, дұрыс демалуын қадағалаған жөн. Егер ауру адам есінен танбаса, ыстық шай, кофе ішкізу қажет;
# Гравитациялық коллапс  —  астрономияда тартылыс  күші әсерінен болатын апатты құбылыс 

## Дереккөздер
Аманөткел ауылдық округі

**Аманөткел ауылдық округі** – Қызылорда облысы Арал ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Аманөткел, Аққұлақ, Ақшатау, Хан ауылдары кіреді. Орталығы – Аманөткел ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 2360 адамды (1204 ер адам және 1156 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы ауылдық округтері
Абай ауылдық округі (Келес ауданы)

**Абай ауылдық округі** — Түркістан облысы Келес ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Абай ауылы кіреді. Орталығы – Абай ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Келес ауданы ауылдық округтері
Шетпе ауылдық округі

**Шетпе ауылдық округі** — Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – Шетпе ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 16762 адамды (8424 ер адам және 8338 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

 

Санат:Маңғыстау ауданы ауылдық округтері
Майшабақтәрізділер

** Майшабақтәрізділер** () — сүйекті балықтар класының нағыз сүйекті балықтар тобының отряды. Қазба қалдықтары жоғарғы юра кезеңінен белгілі. Құрылысы қарапайым, морфологиясы мен биологиясы әр түрлі. Майшабақтәрізділердің денесінің екі бүйірі қысыңқы, оған циклоидты қабыршықтары бос бекігендіктен оңай алынады. Бүйір сызығы жоқ, бірақ желбезек қақпақшасында сейсмосенсорлы өзекшелері жақсы жетілген. Құрсақ жүзбе қанаттары кеуде жүзбе қанаттарынан әлдеқайда кейін орналасқан. Жүзбе қанаттарында тікенек талшықтар болмайды. Желбезек жарғақтары тамағына бекімеген — жаға тәрізді. Жақ сүйектерінде тістері болады. Майшабақтәрізділердің ішінде теңізде, тұщы суда тіршілік ететіндері және өрістегіш түрлері де кездеседі. Отрядта 3 тұқымдас бар: 
*майшабақтар (Clupeіdae)
*анчоустар (Engraulіdae)
*дорабтар (Chіrocentrіdae).

Алдыңғы екеуінің өкілдері майда (ұзындығы 5 — 45 см, салм. бірнеше г-нан 1,2 кг-ға дейін), ал дорабтар ірі (ұзындығы 3,7 м-дей). Олар топтанып жүретін пелагик. балықтар; 300-дей түрі бар. Майшабақтар мен анчоустардың көпшілік түрінің дүние жүзінде кәсіптік маңызы зор. Бірақ жыл сайын, әр түрлі себептерден (тіршілік жағдайының өзгеруі, әсіресе, өткінші түрлер үшін, шамадан тыс артық аулау, т.б.), олардың саны бірте-бірте азаюда. Қазақстан суларында майшабақтар тұқымдасының 11 түр мен түр тармақтары тіршілік етеді. Бұлардың 10-ы Каспийде тіршілік ететін жергілікті балықтар, ал Балтық майшабағы (салака) Аралға жерсіндірілген. 1980 жылға дейін Каспий майшабақтарының кәсіптік маңызы үлкен болатын, қазіргі уақытта негізінен килькалар мен тюлькалар ауланады. Еділ майшабағы өте сирек кездеседі.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы
*Джумалиев М.К., Биоразнообразие животного мира (хордовые), ч. 1. А., 2002;
*Митрофанов И.В. и др., Аннотированный четырехязычный словарь названий рыб Казахстана, 2 изд., А., 2003.

Санат:Майшабақтәрізділер
Коллаж

**Коллаж** (франц. collage – жапсыру, желімдеу) – 1) бейнелеу өнеріндегі техникалық әдіс, кубизм, футуризм суретшілерінің шығармашылық ізденісі кезінде пайда болған бейнелеу өнерінің бір тәсілі. Бұл өнер ағымдары суретшілері қиялына байланысты кез келген өзіне ұнаған заттарды кескіндемесіне пайдаланған. Мысалы, суретшілер түрлі матаның, қағаз, газеттің қиындыларын, әйнек, түйме, фольга, ағаш қалдықтарын, т.б. пайдаланып (жапсырып, желімдеп), шығармшылық жетістіктерге жеткен. Кейіннен Коллаж көркемдеу-безендіру саласында қолданылатын болды. Сонымен қатар Коллаж балалар шығармашылығында кең қолдау тапқан өнерге айналды. Олардың ой-өрісінің шыңдалуына үлкен әсер етті. Коллажды алғаш дамытқандардың ішінде суретші Пикассоның үлесі зор болды; 2) 20 ғсырда музыкада орын алған тәсілді – шығармаға өзге композиторлар туындыларынан стильдік тұрғыда бөтен фрагменттерді енгізуді де Коллаж деп атайды; 3) полиграфиялық безендіру ісінде әр түрлі фотосуреттерді біріктіріп, қажетті мазмұндағы әсерлі сурет жасау тәсілі.
## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Санат:Өнер
Шайыр ауылдық округі

**Шайыр ауылдық округі ** — Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Шайыр, Тасмұрын, Тиген ауылдары кіреді. Орталығы – Шайыр ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1565 адамды (768 ер адам және 797 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

 

Санат:Маңғыстау ауданы ауылдық округтері
Тұрыш ауылдық әкімдігі

**Тұрыш ауылдық әкімдігі** – Маңғыстау облысының Бейнеу ауданындағы әкімшілік бірлік. 2017 жылға дейін *Тұрыш ауылдық округі* деп аталған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы — Тұрыш ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 686 адамды (354 ер адам және 332 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

 

Санат:Бейнеу ауданы ауылдық округтері
Таушық

**Таушық** — Маңғыстау облысы Түпқараған ауданындағы ауыл, Таушық ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы Форт-Шевченко қаласынан шығысқа қарай 120 км жерде, Ақтау-Қаражанбас-Қаламқас жолына 8 км батысқа қарай орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 20 ғасырдың 30-жылдарының басында қаланған. 

## Өнеркәсібі және ауыл шаруашылығы
Ауыл мағында көмір кен орны бар. Соның негізінде мұнда 1932-39 жылдары “Тау еңбек” көмір өндіретін артель жұмыс істеді. 1939-46 жылдары  “Маңғышлақ көмір тресі” орналасты. 2- дүниежүзілік соғыс жылдарында мұнда көмір өндірілді. 1993 жылдан тас көмір қайтадан өндіріле бастады. Таушықта бұрынғы “Жаңажол” түйе кеңшарының негізінде шұбат өндірумен айналысатын шаруа қожалығы құрылды. Шығыс жағынан 4 км жерден Ақтау – Қаражанбас – Қаламқас мұнай құбыры өтеді және мұнай айдау стансасы орналасқан. 

## Көрікті орындар
Таушық округі аумағында “Дәніспан”, “Итолы”, “Шақпақ-Ата”, т.б. көпке танымал қорымдар мен тарихи ескерткіштер бар.

## Инфрақұрылымы
Ауылда  «Таушық ауыл шаруашылығы» ЖШС, мешіт, 1 орта мектеп, ауылдық емхана, балабақша, мәдениет үйі, кітапхана,  «Қазпошта» АҚ-ның ауылдық бөлімшесі, байланыс бөлімі, 12 сауда нүктесі,  орталық базар, полиция бөлімшесі, тігін шеберханасы,  мейрамхана, 34 шаруа қожалығы қызмет істейді.

## Дереккөздер

Санат:Түпқараған ауданы елді мекендері
Сыңғырлау

**Сыңғырлау** — Маңғыстау облысы Бейнеу ауданындағы ауыл.

## Географиясы
Аудан орталығы Бейнеу ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 23 км жерде орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1983 жылы қаракөл қойын өсіретін кеңшар ұйымдастыруға байланысты қаланған. 1996 жылы кеңшар негізінде шаруа қожалықтары құрылды.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Ауылда орта мектеп, клуб, фельдшаруашылық-акушерлік пункт, АТС, байланыс үйі, сауда орындары жұмыс істейді. Сыңғырлауда аудандық суару жүйесінің бөлімшесі, ұлутас және қиыршықтас карьерлері орналасқан. Ауылдан шығысқа қарай 4 км жерде «Орта Азия – Орталық» газ құбыры өтеді.Маңғыстау энциклопедиясы, Алматы, 1997;.

## Тарихи ескерткіштер
Ауыл маңында Көркембай мешіті, Омар-Тұр, Қосарқан, Аманжол, Шаған, Иманбай, Бегем, Қосмағамбет, Мейір, т.б. тарихи-мәдени ескерткіштер бар.

## Дереккөздер

Санат:Бейнеу ауданы елді мекендері
Сенек ауылдық округі

**Сенек ауылдық округі** — Маңғыстау облысы Қарақия ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Сенек, Аққұдық ауылдары кіреді. Орталығы - Сенек ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1819 адамды (928 ер адам және 891 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

 

Санат:Қарақия ауданы ауылдық округтері
Коллектор

250 px|thumb

**Коллектор** (лат. collector – жинаушы), 1) электрмашина Коллекторы – электр машинасының зәкірімен (роторымен) біртұтас жасалған жиілік түрлендіргіш механикалық құрылғы (қараңыз ); 2) шала өткізгішті приборлардағы Коллектор – базадан заряд тасушылардың басым бөлігі жиналатын шала өткізгіш прибордың (биполярлы транзистор, т.б.) бір бөлігі; 3) жер құрғатудағы Коллектор – құрғату тораптарының реттегіш бөлігінен суларды қабылдап алып, оларды құрғатылатын атыраптан сыртқа алып кететін су ағызу құбыры немесе арна; 4) канализациялық Коллектор – канализация жүйелеріндегі сарқынды суларды жинағыш канализация тораптарының бір бөлігі; 5) байланыс кабельдерін (кабельдік Коллектор) және түрлі бағытқа су, газ және т.б. (жалпы Коллектор) тасымалдағыш құбырларды төсеуге арналған жер асты галереясы; 6) кейбір техикалық қондырғылардың құрамдас бөліктері (мысалы, іштен жану қозғалтқыштарының шығару және кіргізу Коллекторлары).

## Дереккөздер


Санат:Физика
Сопиев Тұрған Құрбанұлы

‘‘‘Сопиев Тұрған Құрбанұлы’’’ (2.2.1942 жылы туған, Алматы облысы, Панфилов ауданы, Диханқайрат ауылы) – медицина  ғылымдарының докторы(1985), профессор(1986). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1965, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. 1965 жылдан осы университетте ассистент, доцент қызметін атқарды. Қазіргі кезде  профессор. Негізгі ғылыми еңбектері тіс ауруларын емдеу мәселелеріне арналған. 300-ден астам ғылыми  жарияланымның, 11 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сам ауылдық округі

**Сам ауылдық округі** – Маңғыстау облысының Бейнеу ауданындағы әкімшілік бірлік. 2016 жылы Ноғайты ауылдық округі таратылып, округпен біріктірілді.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Сам, Ноғайты ауылдары кіреді. Орталығы - Сам ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 701 адамды (354 ер адам және 347 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

 

Санат:Бейнеу ауданы ауылдық округтері
Маңғыстау ауылдық округі

**Маңғыстау ауылдық округі** – Маңғыстау облысы Мұнайлы ауданы аумағындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – Маңғыстау ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 33141 адамды (16685 ер адам және 16456 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Мұнайлы ауданы ауылдық округтері
Коллизия

**Коллизия** (лат. collіsіo – қақтығыс) – қарама-қарсы мүдделер мен күштердің, көзқарастардың қақтығысы. “Коллизия” термині әдебиет пен өнер туындыларындағы тартыстың, сезім арпалысының шебер бейнеленуін көрсету үшін де қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Қызылсай ауылдық округі

* Қызылсай ауылдық округі – Ақмола облысы Жақсы ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Қызылсай ауылдық округі – Ақмола облысы Қорғалжын ауданындағы әкімшілік бірлік.    
* Қызылсай ауылдық округі – Маңғыстау облысы Жаңаөзен қалалық әкімдігі аумағындағы бірлік.
Қызылөзен ауылдық округі

**Қызылөзен ауылдық округі** – Маңғыстау облысы, Түпқараған ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – Қызылөзен ауылы. Округ құрамында болған *Қаңға* ауылы 2005 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 909 адамды (478 ер адам және 431 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Түпқараған ауданы ауылдық округтері
Қызылтөбе ауылдық округі

**Қызылтөбе ауылдық округі** – Маңғыстау облысы Мұнайлы ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қызылтөбе, Бірлік ауылдары кіреді. Орталығы – Қызылтөбе ауылы.

## Инфрақұрылымы
Қызылтөбе селолық округі бойынша №2, №6 жалпы білім беру  орта мектептері, дарынды балаларға арналған Қызылтөбе лицейі және 7 мектепке дейінгі тәрбие беру орталықтары бар. Ауылдық округі тұрғындарына 3 бастапқы медициналық санитарлық көмек көрсету орталығы, 1 фельдшерлік-акушерлік пункт қызмет көрсетуде.

## Ауыл шаруашылығы
2016 жылы ауылдық округ аумағында мал, ауылшаруашылығымен шұғылданатын шаруа қожалықтарының саны 34- ті құрады. Мал басын көбейту мақсатында атқарылған жұмыстарының нәтижесі: сиыр- 203 (2015 жылы - 208), қой-ешкі  2010 (2015 жылы - 5011), жылқы  985 (2015 жылы - 925), түйе  970 (2015 жылы - 1276).

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 25290 адамды (12758 ер адам және 12532 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Мұнайлы ауданы ауылдық округтері
Құрық ауылдық округі

**Құрық ауылдық округі** — Маңғыстау облысы, Қарақия ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы — Құрық ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 8118 адамды құрады.

## Дереккөздер

 

Санат:Қарақия ауданы ауылдық округтері
Игорь Святославович Соседов

**Соседов Игорь Святославович** (6.11.1920, Ресей, Омбы облысы, Черлак ауданы, Черлак селосы– 9.8.2006, Алматы қаласы) – география  ғылымдарның докторы(1969). Қазақстан ғылым академиясының Энергетика институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1946–1958), География секторында аға ғылыми қызметкер, топ жетекшісі (1958–1965), Гидрогеология және гидрофизика институтында сектор меңгерушісі, аға ғылыми қызметкер (1966–1984) болды. 1985 жылдан География институтында ғылыми кеңесші қызметін атқарған. 1967 жылы «Исследование баланса снеговой влаги на горных склонах» тақырыбында докторлық диссертация  қорғады. Негізгі ғылыми еңбектері гидрография, су қорларын, су балансын зерттеуге және гидрофизика мәселелеріне арналған. 60-тан астам ғылыми жарияланымның, 7 монографияның авторы.

## Шығармалары
1 - Соседов, Игорь Святославович - Исследование баланса влаги на горных склонах в Заилийском Алатау. - Алма-Ата: Наука, 1967. - 198 с.
## Сілтемелер

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қызан ауылдық әкімдігі

**Қызан ауылдық әкімдігі** — Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданындағы әкімшілік бірлік. Ауылдық округ ретінде Маңғыстау ауданы әкімінің 13.07.1999 ж. №98 шешімі бойынша құрылған. 2016 жылы Қызан ауылдық әкімдігі болып қайта құрылды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы — Қызан ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1929 адамды (999 ер адам және 930 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

 

Санат:Маңғыстау ауданы ауылдық округтері
Айжан қыз

**Айжан қыз** (туған - өлген жылы белгісіз) – күйші-домбырашы. 

Адайдың Қосай атасынан туған күйші қыз өз заманында композитор Құрманғазымен кездесіп, күй тартысқан әрі осы кездесуде орындаған «Адай» («Адай қыз») күйін Айжан қыз шығарған деген деректер халық аузында сақталған. Айжан қыз 1875 жылы патша өкіметінің отаршылдық саясатына мойынсұнбаған елмен бірге басқа жаққа көшіп кеткен. Оның «Айжан қыз» және «Шашбау қақбай» атты күйлері бар. Айжан қыз – адайдың күйшілік мектебін қалыптастырушылардың бірі.

## Тағы қараңыз
*Құрманғазы Сағырбайұлы

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Жармыш ауылдық округі

**Жармыш ауылдық округі** — Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Тарихы
Ауылдық округ Маңғыстау ауданы әкімінің 1993 жылғы №43 шешімі бойынша құрылған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – Жармыш ауылы. Округ құрамында болған *Өгізөреулі* ауылы 2005 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1984 адамды (1017 ер адам және 967 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау ауданы ауылдық округтері
Жыңғылды ауылдық әкімдігі

**Жыңғылды ауылдық әкімдігі** — Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданындағы әкімшілік бірлік. 2016 жылға дейін *Жыңғылды ауылдық округі* деп аталған.

## Тарихы
Жыңғылды селосы 1928 жылы селолық кеңес болып құрылған. 1992 жылы округ селолық әкімшілік болып қайта құрылды. 2007 жылы округ құрамындағы Тұщыбек, №15 бекет ауылдары Отпан ауылдық округі болып бөлініп шықты.

## Әкімшілік құрамы
Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы — Жыңғылды ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 2820 адамды (1472 ер адам және 1348 әйел адам) құрады.

## Тарихи ескерткіштер
Округ аумағында Уәлі, Құнан ата, Айдар Қарабас қорымдары бар.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау ауданы ауылдық округтері
Есет ауылдық әкімдігі

**Есет ауылдық әкімдігі** — Маңғыстау облысы Бейнеу ауданындағы әкімшілік бірлік. 2017 жылға дейін *Есет ауылдық округі* деп аталған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы — Есет ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 771 адамды (399 ер адам және 372 әйел адам) құрады.

Округке қарасты 5 шаруа қожалығы бар. Қазіргі таңда 210-сиыр, 152-түйе, 231-жылқы 4521-қой мен ешкі бар.

## Дереккөздер

 

Санат:Бейнеу ауданы ауылдық округтері