open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тілдік бірліктер

**Тілдік бірліктер** — тілдік жүйеде әртүрлі мағынаға және қызметке ие болатын бірліктер. Тілдік бірліктер тілдік жүйенің белгілі деңгейін қалыптастырады: фонема-фонемалық, морфема-морфемалық, сөз-лексикалық деңгейдің бірліктері болады. Тілдік бірліктер терминін кең мағынасында тілдің зерттеу объектісіне қатысты әртүрлі мәселелерді қамтитын белгілеуші ретінде де түсінуге болады. Тілдік бірліктер жай және күрделі болып бөлінеді. Жай Тілдік бірліктер мүлде бөлінбейді (фонема, морфема), күрделі Тілдік бірліктер. тек ездері енетін тілдік деңгейде ғана белінбейді (күрделі және туынды сөз, сөйлем т. б.). Күрделі Тілдік бірліктер басқа тілдік деңгейлерде құрамындағы сыңарларға белініп кетеді (Мысалы, сөз — морфемаларға, сөйлем — сөзге). Әлемдік тіл білімі теориясында қалыптасқан әртүрлі мектептер мен бағыттар Тілдік бірліктер ге әртүрлі анықтама береді (Д. Джоунз, Л. В. Щерба, Н. С. Трубецкой, Л. Блумфильд, Бодуэн де Крутенэ т. б.). Қазақ тілі білімінде Т. б. тілдік ярустарда зерттелгенімен, оның жалпы заңдылықтары мен ерекшеліктері айқындала қойған жоқ. Тілдік бірліктер жалпы сипатта парадигматикалық, синтагматикалық және иерархиялық қатынастарда айқындалады.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Жабысқақтық

**Жабысқақтық** (орысша клейкость) — басу бояуының (қағазбен, (басқа
да басу материалдарымен) арақатынасын, басу машинасының бояу
аппаратында бояу қабаттарын цилиндрге және басу формасына 
резина біліктеріне берілуін айқындайтын маңызды басу-техникалық
қасиеті.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Бәрия Бадыққызы Жахина

**Бәрия Бадыққызы Жахина** (27. 1. 1956 жылы туған, Көкшетау облысы, Уәлиханов ауданы, Қызылоба ауылы) — тіл білімі маманы, педагогика ғылымдарының кандидаты (1996). 

Абай атындағы Қазақ педагогика институтын бітірген (1978). 1978—1988 жылдары мектепте мұғалім, 1989 жылдан Ш. Уәлиханов атындағы педагогика институтта аға оқытушы. 

Филология ғылымдарының докторы, профессор Н. Орапбаеваның жетекшілігімен "5-класта лексиканы оқытумен байланысты тіл дамытудың әдістемесі" деген тақырыпта кандидаттық диссертацияны қорғады.

## Дереккөздер


Санат:27 қаңтарда туғандар
Санат:1956 жылы туғандар
Санат:Уәлиханов ауданында туғандар
Санат:Педагогика ғылымдарының кандидаттары
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері
Санат:Қазақ тілін зерттеушілер
Тентек (шахта)

**Тентек**, шахта. 1996 жылдан «Миталл-Стил
Теміртау» АҚ көмір департаменті қарамағында.
Шахтинск қаласында орналасқан. 1964 жылдан бастап құрлысы жүргізілді, 1979 жылдан пайдалануға берідді.
Жобалық қуаты—жылына 4 млн т көмір. Шахта
алаңының ұзыны—8000-6500м,құлама бойынша
2100-1300м, Тентек ойпаңыньң солтүстік-шығыс қанатында орналасқан.Өнім 3 қабаттан өндіріледі,
олардың жартысы жарылып бұзылғандықтан,күрделенген. Шахта алаңы—терендігі 356-1372 м,
қимасы 28,3м2,диаметрі 6-4,5 м,4 оқпанмен(бас
көлбеу оқпан көмірді қырға шығару үшін,үш тік
оқпан қосалқы)ашылған. Шахта көмір мен газдың кенеттен атылуынан қауіпті. Проходка забойлары
қопарылыс қауіпсіздігінің ағымдағы болжамын
жасай отырып қопарылысқа қарсы шараларды
орындау арқылы жүргізіледі.Д қабатын ұқсатуда
дегазация жасалады. Шахта-лава» жүйесі қолданылады. Лава 2 ОКП 7 ОК механикалық кешенімен, SL-300(Германия)комбайнымен жарақтанған.Кен қазбаларын дайындауда ГПКС,КСП-
32 комбайндары пайдаланылады. Көмір тасымалдау толық конвейерленген. Жыл сайын 1 млн тонна
және одан артық көмір өндіріледі. 2002 жылдан қазан
айында №2 учаске үжымы Костенко,Күзембаев
және «Саран» шахталарының өкілдерімен бірге
31 жұмыс күні ішінде бір лавадан 412030 тонна
көмір өндіріп, рекордты нәтижеге кол жеткізді.Д.
қабатындағы лаваның алынатын қалындығы 3,9м, лава ұзыңдығы 195 м бодды. ОКП механикалық кешені
«Қаркенмаш»АҚ жасалған. 2ЛКР1000 ленталы
конвейерлері(шығарған РГТО зауыты)пайдаланылады. Барлығы№ 2 учаске 2002жылдан 1137 мың
тонна көмір өндірді.

## Дереккөздер


Санат:Қарағанды облысы кәсіпорындары
Санат:Шахтинск
Санат:АрселорМиттал Теміртау
Санат:Қазақстан шахталары
Тілдердің морфологиялық-типологиялық топтастырылуы

**Тілдердің морфологиялық-типологиялық топтастырылуы** — тілдердің құрылымдық ұқсастықтары мен айырмашылықтарына қарай жіктелуі. Тілдер морфологиялық тұрғыдан бірнеше типтерге бөлінеді.
# Аттлютинативті /флективті тип. Олардың негізгі белгілері: Аттлютинативті тип: морфемалардың түйісуінде, дәнекерлесуінде фонетик. сәйкестіктің болуы; грамматика тұлғалар жағынан да түбірдің дыбыстық-фонетикика құрылымының сақталуы; грамматикалық керсеткіштердің біркелкілігі және бірқалыптылығы; септеу және жіктеу жүйелерінің фонетикалық және семантикалық тұрғыдан бірізділігі, әр басқа нұсқаларының болмауы және т.б. Флективті тип: морфемапардың түйісуінде, дәнекерлесуінде фонетикалық ерекшеліктердің болуы; грамматика мағынаны беру, жеткізу процесінде түбірдің фонетик. өзгерістерге ұшырауы; әр түрлі түбір сәздер топтары үшін грамматика керсеткіштердің бір қалыпты еместігі, септеу және жіктеу жүйелерінің фонетик. және семантикалық тұрғыдан әр алуандық; бірнеше мағына бере алатын грамматика керсеткіштердің болуы және т. б. 
# Аналитикалық/синтетикалық тип. Аналитикалық тип: синтаксистік қатынастардың сөздердің орын тәртібі, көмекші сөздер мен интонация арқылыберілуі. Синтетикалық тип: синтаксистік қатынастардың атауыш сөздердің түрленуі арқылыберілуі; бүндағы ең басты граммат. тәсілдер — аффиксация және ішкі флексия. 
# Даралаушы тип: сөз топтарының нысандық жіктерінің айқын еместігі, сөздердің өзгеріп, түрлене бермейтіндігі. Бұл тип үшін негізгі синтаксистік тәсіл—қабысу. Синтаксистік қатынастар сөздердің орын тәртібі, көмекші сөздер және интонация арқылыберіледі. Сөз тудырудың ең басты тәсілі ретінде сөз біріктіру амалы қолданылады.
# Бірлестіріп жүйелеуші тип: етістік баяндауыштың құрамына сабақты етістіктің сондай-ақ сейлемнің өзге де мүшелерінің енгізілуі, етістіктің бір мезгілде екі немесе одан да көп сөйлем мүшелерімен қиыса байланысуы.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Тілдердің генеалогиялық топтастырылуы

**Тілдердің генеалогиялық топтастырылуы** — тілдердің туыстығына, шығу тегіне, тарихи даму жайларының ортақтылығына қарай таптастыру. Дыбыстық, лексикалық, грамматикалық жүйелерінде жақындық, ұқсастық бар тілдерді туыс тілдер деп атайды. Бұдан тіл мен нәсіл бір нәрсе емес деген түжырымды аңғаруға болады; бір нәсілге жататын халықтар туыстық жақындық байланысы жоқ әр түрлі топтағы тілде сөйлеуі мүмкін. Тілдерді туыстық тұрғыдан топтастыру XIX ғ. басында туып, қалыптасқан (қ. Салыстырмалы-тарихи әдіс). Генеалогиялық топтастыру бойынша тілдер алдымен ірі-ірі семьяларға, семьялар жеке топтарға, топтар жеке-жеке тілдерге бөлінеді. Ірі семья мен топ 60 шақты. Бастылары үндіеуропа, кавказ, семит-хамит, банту, бантоид, орал, алтай, қытай-тибет, мон-кхмер, мунда, дравид семьялары, хаус, сонгаи, манде, гвиней, судан, палеоазия, эксимосалеут, американ үндістері тілдері т. б. (қ. Дүние жүзі тілдері.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Теңіз ауданы

**Теңіз ауданы** — 1977-1988, 1990-1997 жылдары Целиноград, кейіннен Қарағанды облысы құрамында болған аудан.

## Тарихы
1977 жылы 15 ақпанда Целиноград облысы Қорғалжын ауданындағы 7 ауылдық кеңестің (Аршаты, Баршын, XXII партсъезд, Қызылсай, Сарыөзен, Соналы, Талдысай) негізінде құрылды. Орталығы Баршын ауылы болды.

1982 жылы 28 қаңтарда Қызылсай ауылдық кеңесі Қорғалжын ауданына қайтарылды.

1982 жылы 11 қарашада Баршын ауылдық кеңесі Отарбай ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 15 шақырымдай жерде пайда болған елді мекенге Құланөтпес атауы берілді. Ал 31 желтоқсанда орталығы Құланөтпес ауылында орналасқан Құланөтпес ауылдық кеңесі құрылды.

1985 жылы 18 шілдеде Шұбаркөл көмір кенішінің игерілуіне байланысты аудан Қарағанды облысына берілді.

1988 жылы 20 шілдеде аудан таратылды. Аршаты, Сарыөзен, Соналы, Талдысай ауылдық кеңестері Нұра ауданына, Баршын, XXII партсъезд, Құланөтпес ауылдық кеңестері Целиноград облысы Қорғалжын ауданына берілді.

1990 жылы 13 қыркүйекте Теңіз ауданы бұрынғы аумағында қайтадан ашылды. Құрамында 7 ауылдық кеңес (7 кеңшар) болды.

1992 жылы 21 ақпанда «Шұбаркөл» көмір кеніші жанындағы елді мекен жұмысшы кенті санатына жатқызылып, Шұбаркөл атауы берілді.

1992 жылы 24 қыркүйекте XХII партсъезд атындағы ауылдық кеңес Қарақойын ауылдық кеңесі болып өзгертілді.

1997 жылы 23 мамырда қайтадан таратылып, жері тұтастай Нұра ауданына қосылды.

## Әкімшілік бөлінісі
1986 жылғы мәлімет бойынша аудан құрамында 7 ауылдық кеңес пен 23 елді мекен болған:

## Халқы

## Дереккөздер


Санат:Қазақстанның 1997 жылы таратылған аудандары
Теректі (Ұлытау облысы)

**Теректі** — Ұлытау облысы Жезқазған қаласына қарайтын Кеңгір ауылдық округі құрамындағы темір жол бекеті.

## Географиялық орны
Жезқазған қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 64 км-дей жерде, 1939 жылдан іске қосылған темір жол бойында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 582 адам (292 ер адам және 290 әйел адам) болса, 2009 жылы 462 адамды (240 ер адам және 222 әйел адам) құрады.  

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 295 адамды (163 ер адам және 132 әйел адам) құрады.

132 оқушы оқитын орта мектеп, пошта байланысы бар. Тұрғындар темір жолдан басқа егін егіп, мал өсіру мен айналысады. Орталық Қазақстан өңіріндегі тасқа бейнелеу өнерінің көне ескерткіші Теректі Әулие темір жолы стансасынан 20 км жерде.

## Дереккөздер

Санат:Жезқазған қалалық әкімдігі елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Бидайық (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Бидайық** — Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданындағы ауыл, Бидайық ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Кішкенекөл ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 49 км-дей жерде, Ертіс жазығының орталық бөлігінде, селеу шөп өскен сортаң қара топырақты дала белдемінде орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1277 адам (653 ер адам және 624 әйел адам) болса, 2009 жылы 1216 адамды (607 ер адам және 609 әйел адам) құрады.

## Тарихы
1954 жылы тың және тыңайған жерді игеруге байланысты ұйымдастырылған "Бидайық" астық кеңшарының орталығы болды. 1990 жылы оның негізінде өндірістік кооперативтар мен шаруа қожалықтары құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, аурухана бар. Бидайық арқылы Көкшетау — Омбы автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Уәлиханов ауданы елді мекендері
Бидайық (Абай облысы)

**Бидайық** — Абай облысы Аягөз ауданындағы ауыл, Бидайық ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Аягөз қаласынан батысқа қарай 142 км жерде, Бақанас өзенінің сол жағалауында, бұта аралас бетеге, қылқан, боз, селеу, жусан өскен шөлейт белдемде орналасқан. 

Бұрынғы Сарықамыс қой өсіру кеңшары негізінде *“Шығанша”* серіктестігі жұмыс істейді. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, дәрігерлік-амбулаториялық пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы елді мекендері
Бидайық ауылдық округі

* Бидайық ауылдық округі – Абай облысы Аягөз ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Бидайық ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Бидайық ауылдық округі – Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданындағы әкімшілік бірлік.
Ғалия Еркінқызы Жексембаева

***Ғалия Еркінқызы Жексембаева*** (3. 12. 1958 жылы туған, Алматы облысы, Қарасай ауданы, Горный Гигант ауылы) — тіл білімі маманы, филология ғылымдарының кандидаты (1992). 

Абай атындағы ҚазПИ-дің филология факультетін бітірген (1980). 1980—1982 жылдары Торғай облысы, Амангелді ауданы орта мектебінде қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі. 1982-1986 жылдары ҚазПИ-дің аспиранты. 1986—1989 жылдары осы институттың қазақ тілі кафедрасының лаборанты. 1989—1993 жылдары осы кафедрада оқытушы. 1993 жылдан Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінің жалпы тіл білімі және қазақ тілі тарихы кафедрасының оқытушысы. 

Профессор Ғ. Қалиевтің жетекшілігімен "Қазақ тіліндегі кірме сөздердің сөзжасам қызметі" деген тақырыпта кандидаттық диссертацияны қорғады. 16 ғылыми мақаласы жарық көрді.

## Дереккөздер


Санат:3 желтоқсанда туғандар
Санат:1958 жылы туғандар
Санат:Қарасай ауданында туғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақ тілін зерттеушілер
Санат:Профессорлар
Хошиісті көмірсутектер (арендер)

Негізінен бензолды ядро (6 көміртек атомынан тұратын шығыршықтала тұйықталған жүйе) құрайтын циклдік көмірсутектердің бірі; бірциклдік және көпциклдік хошиісті көмірсутектер белгілі; соңғы жағдайда көмірсутектер екі, үш немесе одан көп хошиісті ядролардан тұратын болады (мысалы, нафталин, антрацен, перилен т.с.с.).

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Сара Тотықызы Түсеева

Сара Тотықызы  Түсеева (1. 8. 1941 жылы т„ Семей қ.) —тіл білімі маманы, филологиялық ғылым кандидаты (1981). Абай атындағы ҚазПИ-ді бітірген (1964). 1967—1975 жылы Семей педогокикалық институтында оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі. 1975-1983 жылы Қазақ а. ш. институтында оқытушы. 1983 жылдан қазіргі уақытқа дейін Қазақ қыздар педогокикалық институтында оқытушы, кафедра меңгерушісі, доцент болып жұмыс істейді. Қазақ тілді студенттерге орыс тілі сабағында орыс текстерімен жұмыс істеуде тілін дамыту женінде кандидат диссиртация қорғады. 20 шақты ғылым мақала авторы.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан филологтары
Санат:1941 жылы туғандар
Жалмауыз

Бұл күндегі түсінігімізде — тажал, обыр, қомағай, сұм, жексұрын мағыналарын береді. *«Сорлы жалмауыз, қайдан табақтас болып едің, бір жапырақ жегізбедің ғой»*... (Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин). Дәл осы тұлғалас сөзді ертедегі түркі жазба ескерткіштерінің ішінен М. Қашқари сөздігінен табамыз, *йамла* — жинау, тазалау, сүрту мағынасында қолданылған. Кейін бұл етістік метатеза құбылысына ұшырап, *«йалма»* тұлғасына дейін өзгерген. Уақыт өткен сайын тұлғасы ғана емес, мағынасы да ауыса түскен. Дәлірек айтқанда, қазіргі түркі тілдерінің кейбіреуінде жинау, тазалау, сүрту құралдарыньщ атауы қалпында кездестіреміз. Мысалы, алтай, телеуіт тілдерінде *«йалмур»*, ал Баравин татарларында *«йалмаур»* тұлғасындағы сөздер біздегі *«сыпырғыш»* мағынасына ие. Әсіресе, соңғы *«йалмаур»* сөзі қазақ тілінде *«жалмауыз»* тұлғасына дейін өзгеруге бейім. Түркі тілдерінде *«р»* мен *«з»* дыбыстарының біріне бірі сәйкесіп қолданыла беретіндігі белгілі құбылыс. Ал қазақ тіліндегі мағынасы — ұқсату нәтижесінен пайда болған. Маңайында түк қалдырмай, жып-жылмағай етіп, сыпырып-сиырып, тазалап отыратын құбжық іспеттес жан иесін *«йалмаурға»* (жалмауыз), бізше — сыпырғыштан басқа (өз кезінде) не нәрсемен салыстыру мүмкін. Сөйтіп, жалмауыздың тұңғыш мағынасы — жинау, сүрту болса, кейін ол зат атауына көшіп, қазақ тілінде одан әрі ауыспалы мағынаға ие бола түскен.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Банах кеңістігі

**Банах кеңістігі** - толық нормаланған векторлық кеңістік. Бұл кеңістікті В-кеңістік деп те атайды. 1904-1918 жылдары Д. Гильберт, М. Фреше және Ф. Ристің математикалық талдауға енгізген функциялық кеңістіктері негізінде Банах кеңістігі теориясы қалыптасты. Осы кеңістіктерде алғашқы рет күшті және әлсіз жинақтылық, компактылық, сызықтық функционал, сызықтық операторлар т.б. іргелі ұғымдар зерттелді. Функционалдық кеңістіктерді 1922 жылы бастап өзі еңгізген аксиомалар негізінде жүйелі түрде зерттеп, терең мағыналы нәтижелерге келген С. Банахтың есіміне байланысты мұндай кеңістіктер Банах кеңістігі деп аталды. Мысалдар. Математикалық талдауда жиі кездесетін  - белгілі бір шарттарды қанағаттандыратын функциялар немесе сандар тізбектерінен тұратын жиындар.

## Дереккөздер


Санат:Функционалдық талдау
Жалпы, жаяу-жалпы(лы)

Әдетте, көліксіз, өз аяғымен жүруді *«жаяу-жалпы»* немесе *«жаяу-жалпылы»* қос сөзі арқылы жеткізе береміз. *«Жөнелдім жауды қуып содан былай, Ел қалды жаяу-жалпы шулай-шулай»* (Байзақов). *«Көшеден не құба жоннан салт атты, жаяу-жалпылы адам көрсек, үйге тығыламыз...»* (Т. Оразов, Қаныш.).

Қос сөздің екінші сыңары—*«жалпы»* (жалпылы), сырт көзге, күнде қолданылып жүргендіктен мағына жағынан түсініксіздік тудырмайды. Бірақ оның алғашқы мағынасы неге нұсқайды, қос сөз құрамына қайдаң, қалайша келіп киліккендігін әркім біле бермесе керек. Егер түркі тілдерімен туыстас саналып жүрген моңғол, тунгус-маньчжур тобындағы тілдер дерегіне зер салсақ, *«жалпы»* (жалпылы) сөзінің алғашқы мағынасына жол табамыз. моңғол тілінде *явган* — жаяу; қалмақтарда *«жаяу»* мағынасын—*«йовһн»* сөзі береді. Ал тунгус-маньчжур тобындағы эвенкі, солон, нанай, маньчжур тілдерінде *«жаяу»* мағынасын түсіндіруде —*«йавкан»*, *«йауван»*, *«йафқа»*, *«йафаған»* дыбыстық тұлғалары қолданылады. Сөздің алғашқы тұлғасы бір буынды және мағынасының өзгеше болғандығын да осы топтағы тілдер дерегінен білеміз. моңғолдарда *яв* — жүр, кет қалмақ тілінде *йовх* — жүру; Маньчжур тілінде *«жүр, кет»* мағынасын беретін сөз бұлардан да гөрі қысқара түсіп, *«йо»* тұлғасында көрінеді. Демек, *«жаяу»* мағынасын беріп отырған *«явган»* немесе *«йафаған»* сөздерінің алғашқы тұлғасы *«йо»*, ал мағынасы *«жүру, кету»* етістіктерінен туындағанын көрдік. Тіліміздегі *«жаяу-жалпы»* қос сөзінің екінші сыңары моңғол, маньчжур тілдеріндегі *«явган»*, *«йафаған»* сөздерінің дыбыстық өзгеріске түскен түрі деуден басқа жол жоқ. Мұндағы дыбыс өзгерістері тілдерге тиісті заңдылық бойынша жүргізілген. Біріншіден, түркі тілдеріне тән *«л»* дыбысы келіп қиліккен; екіншіден *«в»*, *«ф»* дыбыстары қазақ тілінде *«п»* дыбысына айналған да, ең соңында, қазақ тілі өзіне тән жұрнақтардың бірін (*-лы*) қосқан. Сонда өзгеріс жолы былай болмақ: *яв (ган) // йаф(аған)>яв // йаф>я(л)в // йа(л)ф>ялп // //йалп>йалп>жалпы( + лы) >жалпы немесе жалпылы*. Бұл жерде басқа тілдерде сөз басында келетін *«й»* дыбысы казақтарда *«ж»* болып келетінін де ескердік. Түйіндей айтқанда, *«жаяу-жалпы»* қос сөзі мағына жағынан *«жаяу»* сөзін қайталау екен де, оны тұлғалық өзгеріске түсіріп тұрған моңғол, тунгус-маньчжур тілдерінің өте ертеден сақталған әсерінің ізі деп білеміз.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Бэр кластары

**Бэр кластары** - шектік белгілерінің реттік саны бойынша индуктивті анықталатын нақты функциялар үйірі. Функцияларды осылай кластарға жіктеуді Р. Бэр (R. Ваіге, 1899) ұсынған болатын. Осы әдіспен кластарға жіктелген функциялар Бэр класындағы функциялар деп аталады. Бэрдің нөлдік H0 класы деп барлық үзіліссіз f:A→R, функциялары аталады. Мұндағы A - метрикалық кеңістік. Бэрдің H1 бірінші класы А кеңістігінің барлық нүктелерінде жинақталатын үзіліссіз функциялар тізбегінің шегі болагын, f:A→R, үзілісті функциялар жиыны. Жалпы, Нm класы Н, і=0,1,2,...,т-1, кластарының бір де біреуіне енбейтін және f(x)=\lim_{n\rightarrow\infin}f_n(x) түрінде анықталатын функциялар жиыны. Мұндағы барлық fn(x) Hm-1 класының элементтері. Трансфинит λ саны үшін Нλ Бэр кластары да қарастырылады. Бұл жағдайда Бэр кластары Нλ трансфиниттік индукция арқылы анықталады: егер α-дан кіші барлық β үшін (α, β трансфинит сандар) Hβ анықталса, онда Нλ,  Нβ кластарының бірде біреуіне енбейтін және f(x)=\lim_{n\rightarrow\infin}f_n(x)теңдігі арқылы анықталатын функциялар жиыны. Мұндағы Hβ, βn

Санат:Математикалық талдау
Вейерштарасс белгісі

**Вейерштарастың бірқалыпты жинақталу белгісі** - берілген функциялық қатарды сандық қатармен салыстыру арқылы анықталатын, функциялық қатардың бірқалыпты жинақталу белгісі (К. Вейештрасс, 1895): егер Е жиында анықталған, нақты немесе кешен функциялардан құрылған \sum_{n=1}^\infin(u_n(x)) қатары үшін, мүшелері Е жиынында |иn(х)|≤аn, п = 1, 2,..., теңсіздіктерін қанағаттандыратын жинақты \sum_{n=1}^\infin(a_n(x)) сандық қатары табылса, онда функциялық қатар Е жиынында бірқалыпты жинақталады.

## Дереккөздер


Санат:Математикалық талдау
Тармақталу нүктесі

**Тармақталу нүктесі** - Көпмәнді аналитикалық функцияның тармақталу нүктесі деп, центірі осы нүктеде жатқан, радиусы қандай да болмасын кішкене шеңбердің бойымен берілген функцияның мәнін үзіліссіз өзгертіп жалғастыра орағытқанда, осы функцияның алғашқы мәнінен басқа мәніне келтірегін, кешен жазықтықтың нүктесі аталады. Осы жакдайда, функция қабылдайтын әр түрлі мәндер саны ақырлы (мысалы, \sqrt[n]{z} функциясы үшін 0 нүктесі), немесе ақырсыз (мысалы, ***Ln z = ln р + іφ*** функциясы үшін 0 мен ∞ нүктелері) болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Жарақ

Кейде мұны *«қару-жарақ»* қос сөзінің құрамыңда да жиі ұшыратамыз. Жеке тұрғанда да, қос сөзбен келгенде де берер мағынасы — қару, құрал; жауға қарсы қолданылатын әртүрлі құрал-сайман. *«Жауды жайқар жарақ сай, Табанмен таптап басамыз»* (Жамбыл).

Шын мәнісінде *«жарақ»* жалпы атау емес, белгілі бір құралға меншіктелген сөз екендігін ертедегі түркі жазба ескерткіштеріне назар аударғанда білеміз, *йарақ*
немесе *йарық* — батырлар киетін сауыт. Кейбір тіл деректеріне қарағанда *«қару»* сөзінің де жаугершілік кезінде қолданылатын белгілі бір құралға тән екендігін байқау қиын емес. Ертедегі жазба ескерткіште қарвы йа—  иіліп жасалған садақ, жақ. Осы тұлғалас сөздің ауыс мағынасын моңғол тілінен табамыз: *харвуул* — садақ оғы. Сөйтіп, тіл деректерінің көрсетуінше, *«қарудың»* да, *«жарақтың»* да өздері иемденген заттары болғандығы анықталды. Кейін келе қоғам және сонымен бірге тіл дамуыңың нәтижесінде ескі атаулар жалпылық мағына беруге көшкендігін аңғарамыз.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Жарасу

Етістік тұлғасындағы бұл сөздің қазіргі мағынасы — ажарын кіргізу, көрік беру, әдемі көрсету. *«Оның омырауындағы алтын жұлдызы да сол батырдың тұлғасына қона кетіп, жарасып тұр»* (С. Мәуленов, Жер нәрі).

Тілімізде *«жарасу»* етістігінің *«келісу, тату түру»* сияқты да мағынасы барлығын ескертеміз. Ал біздің төркінін іздестірмегіміз — алғашқы мағынасы. *«Жарас»* тұлғасы түркі тілдеріне өте ертеден тән екендігі және оның бірі — сын есім, екіншісі — етістік сияқты екі түрлі мағынасы болғандығын жазба ескерткіш деректері анықтайды. Біз сөз етіп отырған *«жарасу»* етістігінің алғашқы мағынасы сын есім не содан туындаған зат есім болғандығы байқалады *йараш* —
сүйкімділік, сұлулық. Кейде осы сөз сол кездердің езінде *«көрік»* тұлғасымен тіркесе қос сез тудырғанын да көреміз: *керк-йараш* — сұлулық, әсемдік.

Қазіргі қазақ тілінде *«жарас»* сөзінің дәл бұл мағыналары сақталмаған. Алайда, кейбір түркі тілдерінде оның сын есімдік мағыналары осы күнге дейін қолданылады. Туваларда *чараш* — сұлу, ал *чараш кижи* — сұлу кісі деген ұғымдарды береді. Немесе хакас тілінде *чараш* — сұлу, сүйкімді. Бұл тілдердегі *«чараш»* тұлғасы қазақ тілінде *«жарас»* қалпына дейін өзгеру заңдылығын түсіндіру артық болар. Осы деректерге қарағанда, қазіргі етістік мағынасында қолданылып жүрген тіліміздегі *«жарасу»* сөзінің алғашқы мағынасы — *«сұлу»*, *«көркем»* сияқты ұғымдарда қолданылған сын есім деуге болады.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Жәлем

**Жәлем, әлем-жәлем**. Қос сөздің алғашқы сыңары туралы сөз қозғамауға да болар еді. Өйткені оның мағынасы ертеден жұртқа мәлім. Әрісі Дулат, берісі қазақ
кеңес жазушыларының шығармаларынан табуға болады. Қазіргі түсіндірме сөздікте де мағынасы анық көрсетілген: *«Аттың үстінде тақтай тоқым, кекілін кертіп маңдайына әлем байлаған»* (I. Жансүгіров).

Алайда, сөздің түпкі төркіні түркі тілдері емес екендігі аңғарылады. Қ. Мұсаевтың көрсетуінше түркі тобына жататын қарайым тілінде *«әлем»* тұлғалас сөз *«жалау»* мағынасында қолданылады. Сөз төркіні араб тілі: *аләм* — орамал (жоқтау айтқан әйелдер қолданатын). Екінші сыңары —*«жәлем»* тұлғалас сөз татар тілінен ұшырасады. *Сәләмә* — жалба-жұлба, ескі-құсқы, жыртық. Біздің ойымызша, татар тіліндегі бұл тұлға араб тіліндегі *«аләм»*-ның дыбыстық әрі мағыналық өзгеріске ұшыраған түрі болса керек. Татар тілі арқылы арабтың *«аләмі»*-мен бірге, оның татарлар өзгерткен *«сәләмә»*-сі қазақтарға қоса жайылып, тағы тіл талқысына тап болу нәтижесінде *«әлем-жәлем»* пайда болған. Ескерте кететін нәрсе —*«аләм»* сөзінің, біз көрсеткен,
*«орамал»* ұғымы араб тілінің өзінде ауыспалы мағына деуге тура келеді. Өйткені араб тілінде *«аләмның»* түпкі мағынасы — ренжіту, азап көрсету екендігі байқалады. Демек, түркі тілдеріне араб тілінен *«орамал»* мағынасын беретін *«аләм»* тұлғасы өткен де, бұл тұлғаға түркі тілдерінің әрқайсысы өзінше мағына берген.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Аналитикалық функцияның тармағы

**Аналитикалық функцияның тармағы** - берілген аналитикалық	функцияның, жинақталу радиусы r>0 болатын **∏(a, z) =** \sum_{k=0}^\infin c_\nu(z-a)^\nu дәрежелік қатары ретінде анықталған элементінің кешен С жазықтығында берілген D аймағына, енетін барлық жолдар бойынша аналитикалық жалғастарының нәтижесі.

Сонымен, aналитикалық функцияның тармағы ∏(a, z) элементі және D аймағы арқылы анықталады. Есептеу барысында тек қана бірмәнді, немесе регулярлы аналитикалық функцияның тармағы қолданылады. Толық аналитикалық функцияның анықталу аймағына енетін кез келген D аймағы үшін аналитикалық функцияның тармағы бар бола бермейді. Мысалы, нақты өстің теріс бағыты бойынша қиылған G=C/{z=x:-∞

Санат:Математика
Жекей

Қазіргі тұрғыдан қарасақ, тілімізде өте сирек қолданылатын сөз. Сондықтан да болар *«жекей»* сөзінің қара басын 1959—1961 жылдары баспадан шыққан екі
томдық *«Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі»* мен осы күндерде қолданылып жүрген орфографиялық сөздікте де кездестірмедік. Тек он томдық түсіндірме сөздігімізде:

*«жекей»* сөзіне *«сәнді, әсем ()»* сияқты түсінік берілген де, мысал ретінде *«Үш ғасыр жырлайды»* кітабынан мына екі жол өлең берілген:

*«Жем жейді қара арғымақ түрт дегенде, Аяғын жекей басар, қық дегенде...»*  Осындағы *«жекей»* сөзінің мағынасына, сөздік жасаушы авторлардың бірі, түсінікті нақты біле тұрып емес, сөйлемдегі тіркеске қарап, долбарлау, тұспалдаумен бергендігі байқалады. Шамасы, басқа көркем әдебиеттерден *«жекейі»* сөзін қамтыған сөйлем кездеспеген болса керек. Қазақта әрқайсымыз білетін *«сұржекей»* деген халық әні бар. Бұл әннің сөзі —*«Мінгенім дәйім менің сұржекейім... Алдында сұржекеймен бір кетейін...»* болып келеді. Міне осы елеңде *«сұржекей»* біріккен сөзінің құрамында *«жекей»* кездеседі. Сөйлем мағыналарына зер сала қараған адамға *«сұржекей»* сөзі атқа және оның түсімен байланысты қолданылып тұрғаны күмән келтірмесе керек. Бір ғажабы осы *«сұржекей»* сөзі он томдық түсіндірме сөздік пен орфографиялық сөздіктен тыс қалған. Оның себебін түсіндіру біздің міндетіміз емес. Алайда, көне сөз болса да тілімізде оның өмір сүргеніне келтірілген мысалдар дәлел болады. *«сұржекей»* сөзінің алғашқы буыны —*«сұр»* қазіргі тілімізде қолданылады әрі мағынасы да белгілі. Ал *«жекей»* сөзінің мағынасы, шыққан тегі бізге беймәлім. Егер халық өлеңіндегі *«сұржекейге»* көңіл бөлсек, түсіндірме сөздік керсеткендей *«сәнді, әсем»* емес, аттың түр-түсін білдіретін мағынада көрініп тұр. *«Жекей»* сөзінің жылқының түсімен байланысты қолданылғанын дәлелдерлік кейбір тілдік деректер жоқ емес. Тунгус-маньчжур тобындағы тілдердің бірінде: *джэкэ* — мал түсіне байланысты атау  деген мағына беретіндігі жазылған. *«Жекей»* сөзіне дыбыс құрамы әрі мағынасы жақын сөзді түркі тілдері ішінен, якут тілінен табамыз. Онда *«дьүһүй»* немесе' *«дьүһун»* тұлғалары біздегі *«түр,
түс»* деген мағыналарда айтылады. Мысалы, якуттарда *«күөх дьүһун»* тіркесі біздегі *«жасыл түс»* ұғымын береді. Якуттардағы *«дь»* біздегі *«ж»*
дыбысы орнына қолданылатынын ескерсек, *«дьүһүй»* тұлғасының *«жекей»* қалпына дейін өзгеруі өте заңды құбылыс. Көрсетілген деректер *«жекей»* сөзі өте ерте кездерден қазақтарға да тән болған және малдың әсіресе, жылқы түсін аңғартқан. Жоғарыда келтірген халық әніндегі сөзді қазіргі түсінігімізше айтсақ, *«Мінгенім дәйім менің сұр түсті атым»* болар еді. Әрине, бұл жерде *«ат»* сөзін түсіріп айтса да, түсінікке нұқсан келмейтіні белгілі. Осыған қарағанда, *«жекей»* сөзі ертеден түркі, тунгус-маньчжур тобындағы тілдерге тән және ортақ сөз болғандығына шүбә туғызуға болмайтындығын байқаймыз.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Жеңсік

Түсіндірме сөздікте бұл сөздің бір мағынасына берілген анықтама — әуес, құмар, таңсык. *«Біз алып келген жидені жеңсік көріп, үлкендер де қаузайды»* (Ө. Қанахин, Жер бас.). Өз тарапымыздан қоса кететін жайт — бұл сөз *«ас»*, *«тамақ»* сөздерімен жиі тіркесіп, *«жеңсік ас»*, *«жеңсік тамақ»* болып та айтыла береді. Осыған қарағанда мұның өзі тамақпен байланысты. Соның сапасын анықтарлық сын есім қызметін атқарған ба деп қаласың. Осы болжамымызды кейбір түркі тілдерінің дерегі қуаттай түседі. Мысалы, тува тілінде *«чемзиг»* тұлғасы біздің тіліміздегі *«нәрлі»*, *«дәмді»* мағыналарында қолданылады. *«Чемзиг»* тұлғасы қазақтар қолданысында *«жеңсік»* қалпына дейін өзгеріп, көбіне тұрақты тіркестерде сақталған. Сонымен бірге кейін келе *«әуес, таңсық»* сияқты мағыналарды да қосып алған.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Жаңғалақ

Екі томдық түсіндірме сөздікте мұның мағынасын істің байыбына бармайтын алаңғасар, жеңілтек, ұшқалақ қалпында көрсеткен. Бірақ мысал келтірілмеген. Он томдық түсіндірме сөздікке ілінбей қалған.

Тұлғасы сәйкес, мағынасы жақын сөзді маньчжур тілінен кездестіреміз. Онда чаңғали — әлсіз (тез шаршағыш), төзімсіз, қалжыраған мағыналарында қолданылады. Бұл көрсетілген, маньчжур тіліндегі *«чаңғали»* сезінің мағынасы — тұңғыш мағына
еместігі байқалады. *«Әлсіздік»*, *«төзімсіздік»* белгілі бір заттың жетіспеуінің нәтижесі сияқты. Өйткені Моңғол тобындағы тілдерде мынадай сөздерді кездестіреміз. Моңғол тілінде *цангах*- шөлдеу, шөлден қиналу, дымы құру; қалмақтарда: *цанһлһн* — шөлдеу; бурятша: *санга* — шөлден қалжырау. Шыдамсыздық, төзімсіздік әр кез *«жеңілтек»*, *«ұшқалақ»* қимылдар тудыратыны да белгілі. Төліміздегі *«жаңғалақ»* сөзінің төркінін осылардан шығаруға да
болады. Алайда, қазіргі Моңғол тілінде *«цанхлах»* тұлғасына *«қорқу, үрку, шошу...»* іспеттес мағыналары тән. Тіліміздегі *«жаңғалақ»* сөзі және оның мағынасын осы сөзбен байланыстыру әлдеқайда ойға қонымды. Сөйтіп, тіліміздегі *«жаңғалақ»* сәл-кем мағына өзгерісіне душар болған Моңғол тіліндегі *«цанхлах»* сөзінің дыбыстық өзгеріске түскен түрі деуге болады.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Жаңсақ

Қазіргі қазақ тілінде бүл сөз — жаңылыс, теріс, қате деген ұғымдарды меншіктенеді. *«Дегені рас, жалғаны жаңсағы жоқ»* (Мұхтар Омарханұлы Әуезов).

Сөз төркіні түркі тілдері екендігін ертедегі жазба ескерткіштер және қазіргі түркі тілдері деректері анықтайды, *йаңша* — мылжыңдау, көп сөйлеу; *йаңшақ* — мылжың, көп сейлейтін адам. Дәл осы мағынада, дыбыс құрамы жағынан да сәйкес сөз тува тілінде кездеседі, *чалчаачы* — мылжың адам. Егер қазақ тіліндегі *«мылжыңды»* ертедегі түркі тіліндегідей *«жаңсақшы»* деп айтсақ, мына тува тіліндегі сөз дыбыстық құрам жағынан көп ерекшеленбейді. Тіпті моңғол тілінде де осы тұлғалас *«чалчаа»* немесе *«яншаа»* сөздері біздегі *«мылжың»* мағынасында қолданылатынын ескерсек, *«жақсақ»* сөзінің алғашқы мағынасы түркі, моңғол тобындағы тілдерге ортақ болғандығы анықтала түседі. *«Жаңсақ»* сөзінің қазақ тіліндегі казіргі мағынасы —
туынды, ауыспалы мағына деп топшылаймыз. Өйткені көп сөйлеген адамның сөзінің ішінде дұрысынан гөрі жаңылыс, теріс, қатесі басым болатыны шындыққа жақын.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Жолы болу

Қазіргі түсінік бойынша — сапарың оң болсын деген тілек мағынасын білдіретіні белгілі: *«Жолаушылардың біреуі Дәмешті көріп, жолың болсын дегендей қолын бұлғайды»* (3. Шашкин, Теміртау).

Ой елегінен өткізе, санаға салып саралай түссек, осы тіркестегі *«жол»* тұлғасының ертедегі мағынасы басқа болмады ма екен дегендейсің. Өйткені сапарға, жолға шығып бара жатқаны белгілі адамға, *«жолың болсын»* деген тура бата онша орынды көрінбейді. Жолы түсіп, жолы болғалы тұрған шақта дәл мұндай тілек олқы, сондықтан да бұл тіркестегі *«жол»* тура мағынасында болуы мүмкін емес.

Ой толқуын тұрақтандыру үшін басқа тіл деректерін қарастырғанда якут тілінен мынаны байқаймыз: *дьол* - бақыт, сәт, игілік. Якут тіліндегі —*«дь»*, қазақ тілінде *«ж»* болатынын жоғарыда ескерткенбіз. Тіпті моңғол мен тунгус-маньчжур тобындағы тілдердің өзінен —*«зол»*, *«цол»* сөздерінін, *«бақыт»*, *«сәт»* мағыналарында да қолданылатыны көрінеді. Туыс тілдердің мына деректеріне табан тіресек, *«жолы болу»* тіркесіміздің ерте кездердегі мағынасы — *«бақыты болу»*, *«сәті болу»* дегенді ұғындырса керек. Кейінгі дәуірлерде түркі тіліне тән *«игілік»*, *«сәт»* мағынасындағы *«жол»* сөзін парсы тілінен енген *«бақыт»* сияқты сөздер ығыстырған деуге тура келеді.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Өзара бірмәнді сәйкестік

**Өзара бірмәнді сәйкестік** немесе **биекция** - берілген екі жиынның бірінші жиынның әрбір элементіне екінші жиынның бірден бір элементін, бірінші жиынның өзара тең емес элементтеріне екінші жиынның өзара тең болмайтын элементтерін және екінші жиынның әрбір элементіне бірінші элементін сәйкестіндіретін бейнелеу. Өзара бірмәнді сәйкестік симметриялық (өзара бірмәнді сәйкестік кері сәйкестік өзара бірмәнді сәйкестік болады) және транзитивтік (өзара бірмәнді сәйкестік суперпозициясы өзара бірмәнді сәйкестік болады) қасиеттері тән.
## Анықтама

f:X\to Y функциясы егер:
# X жиынының әр түрлі элементін Y әр түрлі элементіне аударса (инъективтілік). Яғни,
#* \forall x_1\in X,\;\forall x_2\in X\;(f(x_1)=f(x_2)\Rightarrow x_1=x_2).
# Y жиынының кез келген элементінің түпкі бейнесі болса (сюръективтілік). Яғни
#* \forall y\in Y,\;\exists x\in X\;f(x)=y

орындалса **биекция** деп аталады (және f:X\leftrightarrow Y белгіленеді)
## Дереккөздер


Санат:Жиындар теориясы
Санат:Функциялар
Сыртқы нүкте

**Сыртқы нүкте** - метрикалық кеңістіктегі жиынның сыртқы нүкте деп осы жиынға өзінің қандайда болмасын бір маңайымен бірге енбейтін нүктені айтады.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Ішкі нүкте

**Ішкі нүкте** - Метрикалық кеңістіктегі жиынның ішкі нүкте деп осы жиынға өзінің қандайда болмасын бір маңайымен енетін нүктені айтады.
## Анықтама
T топологиясы, және M \subseteq X болатын X топологиялық кеңістік болсын. x\in M нүктесі M жиынының ішкі нүктесі сонда тек сонда, егер x\in S және S\subseteq M болатындай S\in T ашық жиыны болса.

## Дереккөздер


Санат:Метрикалық геометрия
Санат:Топология
Жиынның ішкі жағы

**Жиынның ішкі жағы** метрикалық кеңістіктегі - жиынның ішкі жағы деп осы жиынның барлық ішкі нүктелер жиыны аталады.

## Дереккөздер


Санат:Жиындар теориясы
Өспелі тізбек

**Өспелі тізбек** – xn индексінің барлық n=1,2,... мәндерінде xnn+1 теңсіздігін қанағаттандыратын тізбек. Мұндай тізбекті қатаң өспелі деп те атайды. «Өспелі тізбек» термины п-нің барлық мәндерінде n≤xn+1 теңсіздігін қанағаттандыратын тізбекке де қолданылады. Мұндай тізбектер кемімейтін деп те аталады. Үстінен шенелген кемімейтін тізбектің ақырлы шегі бар болады, ал кез келген үстінен шенелмеген кемімейтін тізбектің +∞ - ке тең ақырсыз шегі болады.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Барлық жерде тығыз жиын

**Барлық жерде тығыз жиын** - метрикалық X жиынының [А]=Х шартын қанағаттандыратын А жиыны, мұндағы [A] - А жиынының тұйықталуы.

## Дереккөздер


Санат:Жиындар теориясы
Монотонды функция

**Өспелі функция** - Е жиынында анықталған f(x) функциясы үшін x12, x1\inE, x2\inE теңсіздігін қанағаттандыратын аргументтерінің барлық мәндерінде f(x1)2)  теңсіздігі орындалатын функция. Осындай функцияны қатаң өспелі деп те атайды, ал «өспелі функция» термині аргументінің осы мәндері үшін (x1)≤f(x2) теңсіздігін қанағаттандыратын функция үшін де қолданылады. Мұндай функция кемімейтін деп те аталады.
## Анықтамалар

f:M \subset \R \to \R функциясы берілсін. Онда

:: Егер \forall x,y\in M,\; x > y \Rightarrow f(x) \ge f(y) болса 
* f функциясы M жиынында **өспелі**.
:: \forall x,y\in M,\; x > y \Rightarrow f(x) > f(y) болса
* f функциясы M жиынында **қатаң өспелі**.
:: \forall x,y\in M,\; x > y \Rightarrow f(x) \le f(y) болса
* f функциясы M жиынында **кемімелі**.
:: \forall x,y\in M,\; x > y \Rightarrow f(x)  болса 
* f функциясы M жиынында **қатаң кемімелі**.

(Қатаң) өспелі немесе кемімелі функция (қатаң) монотонды деп аталады.
## Дереккөздер


Санат:Функциялар
Санат:Математикалық талдау
Жете реттелген жиын

**Жете реттелген жиын** - төменеде келтірілген шарттарын қанағаттандыратын, ≤ бинарлық қатнасы анықталған Р жиыны: 
# Р жиынының кез келген екі элементі ≤ бинарлық қатнаста болады; 
# егер х ≤ у және у ≤ х болса, онда х = у; 
# егер х ≤ у және у ≤ z болса, онда х ≤ z; 
# Р жиынының кез келген бос емес X ішжиыны үшін осы ішжиынының барлық х элементтері a ≤ х теңсіздігін қанағаттандыратын a элементі бар болады. 
Сонымен, жете реттелген жиын минималдық шартын қанағаттындыратын сызықты реттелген жиын. Жете реттелген жиын туралы ұғымды Г. Кантор еңгізген болатын (1883 жылы). Жете реттелген жиын қарапайым мысалы - табиғи реттелген натурал сандар жиыны.

## Дереккөздер


Санат:Жиындар теориясы
Дөңес жиын

**Дөңес дене** - евклидтік немесе топологиялық векторлық кеңістіктегі ішкі нүктелері бар тұйық (ақырлы немесе ақырсыз) дөңес жиын.
right|thumb|Дөңес жиын.
right|thumb|Дөңес емес жиын.
## Анықтама
A — \mathbb{R} нақты сандар өрісіндегі аффиндік кеңістік немесе векторлық кеңістік болсын.

K\subset A жиыны егер оның кез келген екі x,\;y\in K нүктелерімен бірге x пен y нүктелерін A кеңістігінде қосатын xy кесіндісінің барлық нүктелері де K жиынына кірсе — «дөңес» деп аталады.
Бұл кесіндіні былай жазуға болады
: \bigcup\limits_{t\in[0;\;1]}\{x+t\cdot\overrightarrow{xy}\}.
## Дереккөздер


Санат:Дөңес геометрия
Гипербет

**Гипербет** - үш өлшемді кеңістікте қалыптасқан бет туралы ұғымның п-өлшемді кеңістікте жалпылануы. Гипербет өлшемі қоршаушы кеңістіктің өлшемінен бірге кем болады.

## Дереккөздер


Санат:Топология
Сыптығыр функция

**Сыптығыр функция** - аргументінің әрбір мәні сыптығыр нүкте болатын функция. Сыптығыр функция үзілісті болуы да мүмкін. Егер сыптығыр функция интервалда үзіліссіз болса, онда оның дифференциалданатын нүктелер жиыны осы интервалда тығыз және континуум қуатты болады. Сандар өсінде үзіліссіз, сыптығыр, бірақта осы өстің барлық жерінде дерлік дифференциалданбайтын функциялар бар. Сыптығыр функция әрбір төңіректік экстремум нүктелерінде туындысы бар болады, сондықтан сыптығыр функция үшін дифференциалды қисаптаудың негізгі теоремалары орындалады. Олар: Ролль, Лагранж, Коши, Дарбу т.б. теоремалар.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Сыптығыр кеңістік

**Сыптығыр кеңістік** -  ||x||=1 сферасының әрбір х нүктесінде, түйіндес X* кеңістігінің f(x)=||x||=1 теңдігін қанағаттандыратын бірден-бір f(x) функционалы бар болатын, нормаланған X кеңістігі.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Дөңес тізбек

**Дөңес тізбек** - 2аn≤an-1+n+1, n=1,2,…(*) шартын канағаттандыратын, {аn}∞n=0 нақты сандар тізбегі. Егер Δan=an-an+1, Δ2an=Δan-Δan+1 деп алсақ, онда (*) шарты мына түрде жазылады: Δ2an≥0, n=1,2,…(*) шартының геометриялық мағынасы: төбeлері (хОу) жазықтығының (п,аn нүктелерінде болатын сынық сызық дөңес болады. Егер {аn}∞n=0 тізбегі дөңес болса, онда: 
# бұл тізбек өспелі, демек ақырлы шегі бар болады; 
# \lim_{n\rightarrow\infin}(n\delta a_0)=0;
# \sum_{n=0}^\infin (n+1)\delta^2a_n=a_0-\lim_{n\rightarrow\infin}a_n.

## Дереккөздер


Санат:Тізбектер мен қатарлар
Жосық

Түсіндірме сөздік бойынша, бұл сөздің мағынасы — ырым, салт, жөн, ыңғай, заң, ереже, қылық, мінез. *«Сатым бетіне қараса, жөн жоқ, жосық жоқ... ыржиады»* (Ж. Нәжімеденов, Ақ шағыл).

Кейде *«жөн»* сөзімен тіркесе қолданып, *«жөн-жосық»* қос сезінің құрамында да кездеседі. Түркі тілдерінің ішінде мағынасы әрі тұлғасы бұған жуық сөздер жоқ емес. Қырғыз тілінде: *жосун* — тәртіп, ереже, тува тілінде *езу* — дәстүр, башқұртша *йосок* — тәртіп мағыналарын береді. Сөз төркіні моңғол тілі деуге тура келеді. моңғол тілінде: *е* — әдет, салт, дәстүр.  Бурят тілінің кейбір говорларында: *йосо* — дәстүр. моңғол тіліндегі осы сөздің басқа да, *«тәртіпсіз»* сияқты мағыналары қазақ тілінен сол қалпында орын алғандығын *«жосықсыз»* сөзінен де аңғару
қиын емес. *«Тәртіпсіз»* мағынасының орнына кейде *«жосықсыз»* сөзі қолданылып, тиісті мағына иелене алады. моңғолдың *«ес»* сөзі түркі тілдері ішінде қазақ, қырғыз, башқұрт, туваларға ауысып, *«дәстүр»* мағынасын меншіктенген.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Дөңес бет

**Дөңес бет** – Е3 кеңістігіндегі дөңес дененің шекарасындағы аймақ (байланысты ашық жиын). Дөңес дененің барлық шекарасы толық дөнес бет деп аталады. Егер дене ақырлы болса, онда толық дөнес бет тұйық деп аталады. Егер дене ақырсыз болса, онда толық дөңес бет ақырсыз деп аталады. Акырсыз дөңес бет жазықтыққа немесе дөңгелек цилиндрге гомеоморфты болады.

## Дереккөздер


Санат:Дөңес талдау
Жұрқа

**Жұрқа, жүн-жұрқа**. Қазақ тілінің он томдық түсіндірме сөздігінде жүн-жұрқа — тері-терсек, жүн т. б. деп түсіндірілсе, осындай сөздіктің 1959 жылы шыққан бірінші томында — жүн сияқты бұйымдар, солардың қал-дықтары деп ұғындырылған. Біздің ойымызша, соңғы түсінік *«жүн-жұрқа»* мағынасына орайлас көрінеді. Өйткені *«тері-терсек»* сияқтылар *«жүн-жұрқа»* ішіне кіре қоймаса керек. Осы ойымыз, *«жүн-жүрқа»* қос сөзіндегі *«жұрқа»* сыңарының төркінін анықтау үстінде, дұрысқа саятын сияқты. Якут тілінде *«ньырға»* тұлғасы — жан-жануарлар үстіндегі түк, қылшықтың, жалпы айтқанда, жүннің сиректігін аңғарту үшін қолданылады. Осы ұғымды еске алсақ, *«жүн-жүрқа»* қос сөзін түсініктірек болсын десек, *«жүн — сирек жүн»* қалпында айтуға да болады. Демек, *«жұрқа»*— тек жүнмен байланысты ғана қолданылатын қос сөз сыңары. Якут тіліндегі *«ньырға»* қазақ тілінде *«жұрқа»* болуы тағы да түркі тілдеріндегі дыбыс сәйкестіктерінен туған. Мысалы, біздегі *«жалпаю»* етістігі якут тілінде *«ньалбай»* қалпында айтыла береді.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Жұрым

**Жұрым**, жұрым берсін. Бұл тұрақты тіркес көбіне қарттардың жастарға арнап айтқан жақсы тілектерінде жиі қолданылады. Ертедегі түркі тайпаларының қолданылуында жеке мағынаға ие болған және жиі айтылған кейбір сөздер кейінірек араб, иран сөздерінің тілімізге сыналап кіріп,
қалыптасуынан ығысып шығып, тек тұрақты тіркестерде ғана сақталғандығы байқалады. Осындай сөздің бірі — *«жұрым»*. Алтай тілінің солтүстік диалектісінің бірінде, дәлірек айтсақ, куманды-кижи тілінде *«дьүрүм»* немесе *«чүрим»* тұлғасындағы сөз қазіргі тіліміздегі *«өмір»*, *«тіршілік»* мағынасында қолданылады. Бұл жерде *«жұрым»* сөзінің мағынасын түсіндіруде біз қолданып отырған *«өмір»*— араб тілінен екендігі әркімге де түсінікті. Сейтіп, *«жұрым берсін»* дегеніміз *«өмір берсін»* дегенмен барабар.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Жүнжу

Азып-тозу, жүдеу, еңсесі түсу, берекесі кету тәрізді мағыналарда қолданылатын сөз. *«Жігіт... күрт сынып, жүнжіп кетті»* (Ә. Тарази, Үлкен ауыл). Ертедегі түркі жазба ескерткіштеріндегі сөздерден тұлғасын әрі мағынасын көп өзгеріске душар етпей, сақталған сөздердің бірі деуге болады. М. Қашқари сөздігінде *йунчы* — нашарлуа, қапы қалу; ал *йунчыг* — әлсіз, жарамсыз, арық мағыналарына мезгейді. *«Қажыған, шаршаған»* мағыналарында *«йунчі»* тұлғасында қазіргі кездегі Тобол татарлары тілінен де ұшыратамыз. Біздің байқауымызша *«жүнжу»* етістігінің алғашқы мағынасы —*«қапы қалу»*
дегенді ұғындырған сияқты. Ал қалған мағыналар соның салдарынан туындаған деуге болады. М. Қашқари сөздігінде кездесетін *«ер йучыды»* (*ер қапы қалды*) мысал біздің осы жорамалымызды онша теріске шығара қоймайды. Өйткені, *«нашарлау, әлсіз, жарамсыз болудың»* бәрі өмірде қапы қалудың нәтижесі болмақ.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Жыға танымау

Орфографиялық сөздікте болмаса да, қазіргі түсіндірме сөздікте — дәл кім екенін жақсы танымау мағынасын беретіндігі көрсетілген. Тіркестегі
*«жыға»* сөзі қазіргі қазақ тілінде жеке, дербес қолданылмайды. Алайда, басқа түркі тілдерінде, оның ішінде якут тілінде *«жыға»* сөзімен тұлғалас *«ыга»* жеке тұрып — күшті, ете мықты сияқты үстеу мағыналарын береді. *«Жыға»* сөзімен *«ыга»* тұлғасын салыстыра қарауда, тілдегі тағы бір заңдылықты еске салмаса болмайды. Якут тілінде бізбен ортақ кейбір сөздердің бастапқы дыбысы түсіріліп айтылады. Мысалы, қазақша *«сегіз»*, якут тілінде *«ағыс»* тұлғасында ұшырасады. *«Жыға танымау»* тіркесінің мағынасы, дәлірек айтсақ, *«мықты танымау»*, *«өте танымау»* болады екен: *«Есжан..., мені
жыға танымады»* (А. Ханкелдин, Өткен күн).
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Жылмай ағу

Түсіндірме сөздікте — ішке ас тұрмау, бойына жұқпау мағынасында көрінеді. *«Бойларына жұқпай, жылмай ағып жатыр»* (Р. Тоқтаров, Ертіс.).

Тіліміздегі *«жылмай»* сөзінің алғашқы мағынасы тіпті басқаша болғандығын кейбір түркі тілдері, қала берді моңғол тобындағы тілдер дерегі анықтайды. Якут тілінде *ньылба* — түсік. Якут тіліндегі бұл мағынаны өткен ғасырдағы Э. Пекарский сөздігі де толықтырады. *«Түсік»* сөзінің мағынасы әрбір қазаққа мәлім. Дегенмен аныктай түссек, хайуан не адам бойындағы ұрықтың мезгілсіз түсуі. Якут тіліндегі *«нь»* дыбысы орнына қазақтарда
кейде *«ж»* қолданылатынын тағы ескертеміз (*ньимигир* — жымқыру т. б.). Ал моңғол тілінде *«түсік»* мағынасы — *зулбадас*, ал *«түсік түсу»*—*зулбах* сөздерімен беріледі. Осылардағы *«зулба»*—тұлғасы жағынан біздегі *«жылмайдан»* алшақ еместігі көрініп тұр. Қазақ тіліндегі *«жылмай»* түсінігі — ұқсату, сәйкестендіруден пайда болған туынды мағына нәтижесі. Ішкен асты асқазан үлгіртпесе бойға сіңбейді. Ал бойға сіңбеген тамақ бапталмай, сыртқа мезгілсіз шығатыны мәлім. Демек, ішкен дәм түсікке сәйкес. Сұйық зат түспейді, осы себептен де *«жылмай»* сөзіне *«ағу»* етістігінің
қосарлануы да заңды.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Жым-жырт

Кейде *«тып-тыныш»* сөзінің синонимі ретінде осылай да қолдана береміз. *«Жұрт құлаққа ұрған танадай жым-жырт болды»* (Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов, Тула толқын.).

Қос сөздің алғашқы сыңары *«жым»* туралы *«жым-жылас»* мағынасын" талдағанда баяндағанбыз. Ендігі мәселе екінші сыңары —*«жырт»*-тың тарихы жөнінде.
Мұның өзі кейбір қос сөздердегідей мағынасыз дүние емес екендігі басқа бір түркі тіліне назар аударғанда анықталады. Тува тілінде *«тыныштық»* мағынасында айтылатын *«оожум»* сөзімен бірге, соған синоним ретінде *«ыржым»* да қолданылады. Алғашқы *«оожум»* біздегі *«жым»* сөзімен тұлғалас екендігі көрініп тұр. Ал екінші *«ыржымға»* қазақ тілінде сәйкес сөз табу қиын. Алайда ерте кездерде бұл тұлғалас сөздің түркі тілдерінде болғандығына тува тілінде кездесуі куә. Тілде қатар тұрған дыбыстардың орын алмастыру (метатеза) заңдылығы бар. Осыны тілге тиек етсек, тува тіліндегі *«ыржым»* қазақ тілінде *«ыжрым»* тұлғасына айнала отырып, соқғы *«м»* орнына *«т»* дыбысын қосып алып *«ыжырт»* тұлғасына дейін жеткен. Одан әрі қос сөз құрағанда өзімен мағыналас *«жыммен»* тіркесе келіп — *«жым-ыжырт»* түріне түскен деуге болады. Кейін келе екінші сөздің басындағы *«ы»* түсіріліп, *«жым-жырт»*
күйінде *«тыныш-тыныш»* мағынасын иеленген.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Жуас

Момын, момақан, тыныш мағынасындағы сөз осылай дыбысталады. *«Қасымыздағы бақылаушылар дәл сол кезде жуас болды...»* (Сәкен Сейфуллин, Tap жол.).

Қырғыз тілінде бұл мағынадағы сөз *«жоош»* қалпында айтылады. Сібір, Алтай төңірегіндегі түркі тілдерінде мұндай сөз кездеспейді. Оларда
бұл мағынадағы сөз басқаша дыбысталады. Байқауымызша, сөз төркіні жүйесі басқа тілден сияқты. Қазақ тіліне ауысқан араб, парсы сөздерінің тізімін берген атворлар (Н. Ондасынов, Е. Бекмұхаметов) еңбегінен де бұл сөз сырт қалған. Солай бола тұрса да *«жуас»* сөзін парсы тілінен ауысқан деуге тура келеді. Ол тілде: *йәваш* — ақырын, тыныш мағыналарында қолданылатындығы көрсетілген. Осы сөз қазақ тіліне ауысқанда *«жуас»*, қырғыздарға көшкенде *«жоош»* қалпына дейін дыбыстық өзгеріске түскенде, мағынасы сол қалпында қалған деуге болады: *йәваш> йүуaш>жуаш> жуас*.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Екатерина Федоровна Терещенко

**Екатерина Федоровна Терещенко** (1928 жылы туған),
көкеніс өсіруші,Социалдық Еңбек Ері(1971),ҚазКСР
а.ш-ның еңбек сінірген қызметкері(1970).

Еңбек жолын 1947 жылында Қостанай облысында агроном болып бастады.

1950-1953 жылдарында Куйбышев подшипник зауыттында жұмыс істеді; Қарағанды облысына тың және
тыңайған жерлерді игеруге жіберілді.

1954-1962 жылдарында «Березняки» кендірында звено жетекшісі,1962-1981 жылдарында М.И.Калинин атыңдағы қаласыдың көкөніс өсірушілер бригадирі.8-бес жылдықта(1966-1970)а.ш-н дамытуда жөғары көрсеткіштерге жетіп, мемлекетке егін өнімдерін сату жөніндегі тапсырмалары мен социалдық міндеттемелерін мерзімінен
бұрын орындады. КОКП 25-съезінің делегаты.
9-сайл.ҚазКСР Жоғары Кеңесінің депутаты(1975).
Ленин ордені және Еңбек Қызьл Ту орденімен
марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Терісаққан (Ұлытау облысы)

**Терісаққан** — Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы ауыл, Терісаққан ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ұлытау ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 122 км-дей жерде.  
 
## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 635 адам (315 ер адам және 320 әйел адам) болса, 2009 жылы 300 адамды (157 ер адам және 143 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 295 адамды (160 ер адам және 135 әйел адам) құрады.

## Тарихы
«Терісаққан» кеңшары 1976 жылы құрылды. Жерінің жалпы ауданы 103,2 мың га. Шаруашылықтың мамандандырылған негізгі бағыты — егін шаруашылығы болды. 44 шаруа қожалығы құрылған (2006).

## Инфақұрылымы
Округтің елді мекендерінде мектеп, ФАП, басқа да мәдени қызмет көрсету нысандары бар. Ауыл басқа елді мекендермен автомобиль жолдары арқылы байланысады. Ең жақын Арқалық темір жол стансасы 70 км-дей жерде.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы елді мекендері