open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шарықты

**Шарықты** – Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы тау. Аудан орталығы – Ерейментау қаласының солтүстік-батысында 7 – 8 км, Шарықты өзенінен шығысқа қарай 3 – 4 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 392 м. Тау солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзындығы 6,5 – 7 км-ге, ені 1,5 – 2 км-ге созыла орналасқан. Төбесі төбешіктермен тілімделген. Беткейі көлбеуленген. 

## Геологиялық құрылымы
Делювийлі-пролювийлі шөгінділерден түзілген девон жыныстарымен жабылған. 

## Өсімдігі
Қара қоңыр топырағында қараған, сұлыбас, қаулы өсімдіктері өскен.

## Дереккөздер

Санат:Ерейментау ауданы таулары
Іні

**Іні** – туыстық атау. І. бауырлас ер адамдардың жас жағынан кішісі. Дәстүрлі қазақ қоғамында жасы кіші адамды барлық жасы үлкен адамдар І., інішек дейді. 

## Пайдаланылған cілтемелер


﻿
Санат:Туыстық
Санат:Ерлер
Ақсай (Ақмола облысы)

**Ақсай** — Ақмола облысы Есіл ауданындағы ауыл, Ақсай ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Есіл қаласынан оңтүстікке қарай 2 км-дей жерде. Іргесі 1954 жылы қаланды.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, дәрігерлік пункт, кітапхана, кафе, наубайхана, 4  дүкен, 18 шаруа қожалығы бар. Ауыл жанынан республикалық маңызы бар Астана — Санкт-Петербург автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Есіл ауданы (Ақмола облысы) елді мекендері
Төлеу Шаханов

**Шаханов Төлеу**, Т.Иргайлин.(25.12.1942, Ақмола облысы, Еркіншілік ауданы Бестөбе кеніші - 25.4.1994) -
ақын, жазушы, аудармашы. ҚазҰУ-ды бітірген (1963). Аудандағы "Знамя", "Еңбек туы" газеттерінде корректор, аудармашы, әдеби Қызметкер болып қызмет істеген. Арғын тайпасы Қанжығалы руынан шыққан. "Социалистік Қазақстан" (қазіргі "Егемен Қазақстан"), "Ленинская смена","Семиречье", "Қазақ әдебиеті", "Жалын" баспаларында редактор, "Қазақфильм" киностудиясында алқа мүшесі болып қызмет атқарған. Фантастика жанрында қазақ тілінде "Көгілдір мұнаралар" (повестер мен әңгімелер), "Жоғалған жауһар" (повесть) атты кітаптары жарық көрді. К.Әзірбаевтың, Н.Ахметбектің, Д.Қанатбаевтың өлеңдері мен поэмаларын орыс тіліне аударған. Ол аударған венгр жазушысы Крянгенің "Өжет әтеш", М.Светловтың "Мальчик-Кибальчиш" спектакльдері республикалық балалар қуыршақ театры сахнасында қойылып жүр. "Еңбектегі ерлігі үшін" медалімен марапатталған.

## Шығырмалары
Бәйге. Өлеңдер. 1966;
Шуақты күн. Өлеңдер. А., 1968; Білесің бе, бұларды? Өлеңдер. А., 1972; Қос шапқыншы. Өлеңдер мен поэма.1974.
## Дереккөздер


бас әріп
Кеңшілік Ағытайұлы Мырзабеков

**Кеңшілік Ағытайұлы Мырзабеков** (6 маусым 1946; Жәнібек Тархан ауылы, Жангелді ауданы, Қостанай облысы – 30 қаңтар 1989, Алматы) – ақын. ҚазМУ-дың журналистика факултетін бітірген (1976). 1966 – 1989 жылы Қостанай облысы “Коммунизм таңы” (қазіргі “Қостанай таңы”), “Лениншіл Жас” (қазіргі “Жас Алаш”), Алматы облысы  “Жетісу”, “Социалистік Қазақстан” (қазіргі “Егемен Қазақстан”) газеттерінде, “Жазушы” баспасында, “Мәдениет және тұрмыс” (қазіргі “Парасат”) журналында қызмет атқарды. Ақынның алғашқы жинағы “Іңкәр дүние” 1972 жылы баспадан шықты. Оның “Сәруар” (1980), “Революция перзенттері” (1980), “Қасиетті қас қағым” (1985), “Дәуір – дастан” (1988), “Ауыл мен астана” (1994) атты өлеңдер жинағы жарық көрген. Ақын өлеңдерінде туған жерге деген сүйіспеншілік пен өмірге іңкәрлік, лирика сан түрлі толғаныстар басым. “Балалық шақ балладалары” атты жыр жинағы зерттеушілер тарапынан жоғары бағаланды (1987). Ол Е.Евтушенконың “Менің шешем және нейтрон бомбасы”, “Фуку” атты поэмаларын қазақ тіліне аударды (1989). Сондай-ақ ақынның “Іңкәр дүние” (1990), “Бір мысқал” (1996), “Жолға салдым көшімді (2002), “Менің мұңым – махаббат” (2003) атты жыр жинақтары мен “Тың туралы толғау” (1987) секілді мақалалар, очерктер жинағы бар. Мырзабеков жайында “Қайран Кеңшілік!” атты естелік кітап жарыққа шықты (1996).

2006 жылы Алматы қаласында Кеңшілік Мырзабековтың құрметіне көшенің аты берілген.

## Дереккөздер
*Кеңшілік Мырзабековке арналған сайт 

## Дереккөздер


Санат:Ақындар
Пеллагра

**Пеллагра** ( — бұжыр тері) — *витамин жетіспеушіліктен болатын ауру.* Адам организмінде РР витамині (*никотин қышқылы*) жетіспесе, Пеллагра ауруына ұшырайды. Сондай-ақ бұл аурудың пайда болуына организмде РР витаминінің алмасуына қажетті триптофан (амин қышқылы) мен рибофлавиннің (В2 – витамині) аз болуы да әсер етеді.

## Аурудың белгісі
*дерматит (теріде, әсіресе бет және мойын терісінің бөртуі), 
*диарея (ауыз қуысы мен ішектің шырышты қабаттарында, асқазанда сөл бөліну мен ас қорыту процесінің бұзылуынан іштің тоқтамауы) 
*деменция (психиканың бұзылуы, полиневрит ауруына шалдығу) түрінде байқалады.

## Емі
Емдеу авитаминозға себеп болған факторларды жоюдан басталады. Дәрі ретінде никотинамид қолданылады — ниациннің метаболизм өнімінің белсенді түрі. Никотинамидтің қолдану жиілігі мен дозасы науқастың жағдайына байланысты. Емдік диета — жоғары белокты (жануарлық шығу тегі) рацион, оңай сіңірілетін никотин қышқылы мен триптофанға бай. 

КСРО дәрігері Лев Александрович Зильбер пеллаграға қарсы балдырдан жасалған ашытқы препаратын әзірлеген.

## Тағы қараңыз
* Квашиоркор
* Құрқұлақ

## Дереккөздер

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Гиповитаминоз
Жылымды

**Жылымды** — Ақмола облысы Зеренді ауданы, Бұлақ ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Зеренді ауылынан солтүстік-батысқа қарай 52 км-де жерде. 

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Фельдшерлік-акушерлік пункт, мектеп, ауыл шаруашылығы кәсіпорындары орналасқан. Жылымды арқылы Көкшетау – Қостанай автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Зеренді ауданы елді мекендері
Асанхан Андақұлұлы Шаханов

**Шаханов Асанхан Андақұлұлы** (1964 жылы туған, Қызылорда қаласы) – ғалым, экономика ғылымының докторы (2001), профессор Жамбыл гидромелиоративтіr-құрылыс институтының Қызылорда бөлімшесін (1986), Мәскеу мемлекеттік агроинжинерлік университетінің аспирантурасын (1995) бітірген. Қызылорда агроөнеркәсіп өндірісі инженерлері институтында ғылыми қызметкер, оқытушы (1991 – 92); Қызылорда мемлекеттік университетінде аға ғылыми қызметкер, механика факультетінің деканы (2002 – 04), Агроинж. институтының директоры (2004 – 06). 2007 жылдан Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінің ғылыми істер жөніндегі проректоры. Біріккен халықаралық ірі жобаларды жасауға қатысады.

## Дереккөздер
Іңкәрдария

**Іңкәрдария** — Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы ауыл, Іңкәрдария ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Тереңөзек ауылынан оңтүстікке қарай 55 км жерде, Тораңғылсай өзенінің сол жағалық аңғарында орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1096 адам (588 ер адам және 508 әйел адам) болса, 2009 жылы 1059 адамды (561 ер адам және 498 әйел адам) құрады. 

## Тарихы
Ауыл 1963–1996 жылдары қаракөл қойын өсіретін өзімен аттас кеңшардың орталығы болған. Кеңшар негізінде ЖШС жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Сырдария ауданы (Қызылорда облысы) елді мекендері
Скетч

**Скетч** ( — нобай) — кейіпкерлері аз, комедиялық және сатиралық мазмұнға жеңіл құрылған, шағын бір актілі пьеса.
 

Скетчте күлкілі жағдай, қызық сюжет, тапқырлық сөз үлкен орын алады. Скетч әдетте эстрадада, цирк аренасында, миниатюралық театрларда қойылады. 

Қазақ әдебиетінде Б.Майлин, Ғ.Мұстафин, т.б. жазушылар скетчтер жазған.

## Дереккөздер

Санат:Драматургия
Санат:Скетчтер
Санат:Эстрада
Ақсораң тауы

**Ақсораң** – Ақмола облысы Ерейментау ауданы Ерейментау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 6 км жерде орналасқан тау. 

## Жер бедері
Абсолюттік биктігі 586 м. Тау оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай созылып жатыр. 

## Геологиялық құрылымы
Палеогеннің тау жыныстарынан түзілген. Беткейі көлбеу келген, көп тілімденген. 

## Өсімдігі
Шалғынды сортаңдау топырағында бидайық, қара бас, шалғын аралас әртүрлі шөптесін өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Ерейментау ауданы таулары
Жыланды (Ақмола облысы)

**Жыланды** — Ақмола облысы Сандықтау ауданы, Весёлов ауылдық округі құрамындағы ауыл. Іргесі 1915 жылы қаланған.

## Географиялық орны
[thumb|left|180px|Жыланды тауы мен [Жыланды (өзен, Ақмола облысы)|Жыланды өзені]]
[thumb|right|150px|Жыланды тауы мен [Жыланды (өзен, Ақмола облысы)|Жыланды өзені]]
Аудан орталығы – Балкашино ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 27 км-дей жерде, Жыланды өзенінің оң жақ аңғарында орналасқан.  

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, медициналық пункт, тойхана, дүкендер бар. 8 шаруа қожалығы жұмыс істейді. 

## Дереккөздер

Санат:Сандықтау ауданы елді мекендері
Скерцо

thumb|right|200px|Соната Солнца. Скерцо.1907.

**Скерцо** (, дәлме-дәл — әзіл) — 
# әзіл-қалжың сипаттағы мәтіндерге жазылған бір дауысты вокалдық пьеса. 
# Жылдам екпінде, ойнақы сипатта жазылған, ырғағы мен әуені еркін алмасып отыратын аспаптық пьеса. 

Скерцо көбіне аспаптық сюита құрамына енеді; ал 18 ғасырдың соңында симфонияның, сонатаның, квартеттің, т.б. құрамына қосыла бастады. Өлшемі 3/4 немесе 3/8. Скерцоның классикалық түрін Л.В. Бетховен қалыптастырды және оны сонаталық-симфониялық топтамаларына енгізді. Сондай-ақ Скерцо жеке аспаптарға да арналып жазылды. 

Скерцо қазақ музыкасында 1930 жылдан пайда бола бастады. Мысалы, М.А. Штейнбергтің “Түрксібі” (1933) мен А.А. Зильбердің “Жаңарған Қазақстан” (1938) симфонияларының 3-бөлімдері; В.В. Великановтың скрипка мен фортепьяно үшін жазылған скерцосы (1964); Е.Рахмадиевтің труба мен оркестрге арналған скерцосы (1966); М.Сағатовтың труба мен фортепьяно үшін жазылған скерцосы (1965). Скерцо жанрында елеулі еңбек еткен композиторлар — Е.Г. Брусиловский, Қ.Қожамияров, Ғ.Жұбанова, С.Мұхамеджанов, т.б.

## Дереккөздер

Санат:Музыкалық нұсқалар
Санат:Музыка жанрлары
Маастрихт шарты

**Маастрихт шарты**– Еуропа қоғамдастығын (ЕІ) құру туралы шарт. 
## Толығырақ
1993 жылы 1 қарашада күшіне енді. Ол Еуропа мемлекеттерінің валюталарды біріктіру саласындағы көп жылғы күш-жігерінің қисынды жалғасы болды және 1989 жылғы наурыздан жұмыс істеген Еуропалық валюта жүйесіне сүйенді. 1985 жылы ЕІ-ға мүше елдер бірыңғай еур. акт қабылдады, онда 1992 жылдың аяғына дейін тауарлардың, көрсетілетін қызметтердің, капиталдардың, жұмыс күшінің бірыңғай нарығын құру көзделді. Оны қалыптастыру толымды валюталық одақ құрғанда тиімді нәтиже беретінін көрсетті, олар 1988 жылы шілдедегі Еуро кеңесте экон. және валюталық одақты кезең-кезеңмен қалыптастыру жоспарын әзірлеу туралы шешім қабылдады. Одақ туралы шартты әзірлеу үшін үкіметаралық конференция шақырылды, ол бірыңғай валютаны енгізу және бірыңғай банк құру үшін қажетті өзгерістер енгізуге өкілеттігі бар бірден-бір орган болды. ЕІ-да өткен пікірсайыстарға орай валюталық-экономикалық одақ туралы шартты әзірлеу жұмысымен қатар саяси одақ туралы шарт жасасу үшін екінші үкіметаралық конференция шақыру ұйғарылды. Нәтижесінде Маастрихте (*[[Нидерланд]]*) 1991 жылы 9 – 11 желтоқсанда, 1992 жылы 7 ақпанда Еуропа қоғамдастығын құру туралы Шарт қабылданды. Маастрихт шарты  Еуропа экон. қоғамдастығын құру туралы 1957 жылы Рим шартына енгізілген түзетулер мен толықтырулар болып табылады. Атап айтқанда, Рим шартының едәуір бөлігі “редакцияланды” және “Еуропа экономикалық қоғамдастығы” деген термин барлық жерде “Еуропа қоғамдастығы” деген терминмен ауыстырылды. Әйтсе де Маастрихт шарты бекітілуіне байланысты ЕІ 1993 жылы 1 қарашадан бастап ресми түрде Еуро Одақ деп аталғанымен, “қоғамдастық” деген термин бұрынғыша сақталып келе жатқанын айта кету керек. 
## Үш тірек
Еуро Одақ Маастрихт шартына сәйкес үш “тірекке” сүйенеді. Олар: экономикалық және валюталық одақ (*ұлттан тыс реттеу нышандары да бар*); жалпы сыртқы саясат пен қауіпсіздік саласындағы саясат (*үкіметаралық ынтымақтастық тетігіне негізделеді*); ішкі істер мен әділет мәселелеріндегі үйлестірушілік. 1996 – 97 жылдары Амстердамда (*[[Амстердам]] шарты, 1997 жылы 2 қазанда қол қойылды, 1999 жылы 1 мамырдан күшіне енді*) және 2000 жылы Ниццеде (*[[Ницце шарты]], 2001 жылы 26 ақпанда қол қойылды*) өткен үкіметаралық конференцияларда ЕІ-ның құрылымына қосымша өзгерістер енгізілді.

## Сілтемелер
* Еуропа  
* Одақ
* Валюта
* Қазақстан

## Дереккөздер


Санат:Одақтар
Санат:Экономика
Жібек жолы (Ақмола облысы)

**Жібек жолы** (2007 ж. дейін — *Александровка*) — Ақмола облысы Аршалы ауданындағы кент. Жібек жолы ауылдық округінің бұрынғы орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Аршалы кентінен солтүстік-батысқа қарай 45 км, Астана қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 25 км жерде, Есіл өзенінің жағалауында орналасқан.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
2 орта мектеп, кітапхана, клуб, дәрігерлік амбулатория, дәріхана, қонақ үй кешені, ТЖО, монша, дүкендер, кафе, жылы-жай шаруашылығы, қалбыр (консерві) цехы, 3 наубайхана, жанармай стансасы бар. Ауыл арқылы республикалық маңызы бар Алматы – Қостанай автомобиль жолы, 5 км жерден Қарағанды – Петропавл темір жол желісі өтеді. Ең жақын темір жол стансасы – Бабатай (15 км).

## Дереккөздер

Санат:Аршалы ауданы елді мекендері
Іңкәрқала

**Іңкәрқала** (б.д.д. ІV-ІІ ғғ.) – Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштер тізіміне енген археологиялық ескерткіш, ежелгі елді мекен орны. 

## Орналасқан жері
Қармақшы ауданы, Көмекбаев ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 88,5 км жерде орналасқан. 

## Сипаты
Ежелгі елді мекен 1958 жылы Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясымен (жетекшісі С. П. Толстов) зерттелген. Қалашық шаршы пішінді, аумағының өлшемдері – 35х35 м. Қаланың сыртқы көрінісі тік төртбұрышты, айналдыра биіктігі 1,5-1,7 м келетін дуалмен қоршалған. Дарбазасы оңтүстік жағындағы дуалдың ортасына салынған. Қазба барысында табылған көзелердің сынықтарына қарағанда, қала тұрғындары б.д.д. ІV-ІІ ғасырларда өмір сүрген. Олар суғармалы егін шаруашылығымен және мал өсірумен айналысқан.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Скибин мен Трошин елшілігі

**Скибин мен Трошин елшілігі** —Ресейдің 1694 жылы Тобольскіден қазақ ордасына жіберген елшілігі. 1691 жылы Тәуке ханның Сібір әкімшілігіне жіберген Келдей бастаған елшіліктің адамдары Тобольскіде, 1692 ж. Сібір әкімш-нің Тәуке ханға жіберген Андрей Неприасов бастаған елшілігі Түркістанда кепілдікте болды. 1693 ж. қазан айында Тәуке хан Келдейді босату мақсатымен Тобольскіге Толыбай Аталықовты жіберді. Тобольскіге келген бұл елшілікке жауап ретінде Келдей мен оның адамдарын Сібір әкімшілігін босатып, олармен бірге Феодор Скибин мен Микайл Трошин бастаған елшілікті аттандырды. Бұл елшілікке Түркістанда кепілдікте отырған Неприасов елшілігінің адамдарын босатып алып қайту және саяси келіссөздер жүргізу жүктелді. Алайда Тәуке хан патшалық Ресейдің бұл елшілігін де кепілдікке ұстауды жөн санап, кері қайтуларына рұқсат етпеді. Неприасов кепілдікте ұсталып отырған кезінде қайтыс болуына байланысты Скибин мен Трошин Бұхар әмірлігіне қашып барды. Ол жерден 1697 ж.Тобольскіге оралды. Скибин мен Трошин оралған соң Сібір әкімшіліктеріне қазақ ордасы жайлы жазба мәліметтерін тапсырды. Онда қазақ ордасындағы әлеуметтік-экономикалық жағдай және қалалар туралы мол материал бар.

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Тарих
Скин-эффект

**Скин-эффект** ( — тері, қабық,  - эффект), беттік эффект — электрмагниттік толқындардың өткізгіш ортаға тереңдеп енуіне байланысты өшуі. Соның салдарынан, мысалы, өткізгіштің көлденең қимасындағы айнымалы ток немесе магнит өткізгіштің көлденең қимасындағы айнымалы магнит ағыны біркелкі таралмай, негізінен беттік қабатта орналасады. Көбінесе **Скин-эффект** қажетсіз құбылыс болып саналады. Күшті Скин-эффект кезінде өткізгіштегі айнымалы ток негізінен оның беттік қабаты арқылы өтеді де, өткізгіштің көлденең қимасы толық пайдаланылмайды. Өткізгіштің кедергісі мен қуаттың шығынын арттырады. Екінші жағынан скин-эффект іс жүзінде де қолданыс табады. Электро-магнитті экрандардың жұмысы, болат бұйымдарды беттік шынықтыру скин-эффект құбылысына негізделген.

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Физика
Николай Иванович Забелкин

**Забелкин Николай Иванович** (1921 жылы туған, Володар ауданы Восточное ауылы) – соғыс ардагері. 
*Кеңес Одағының батыры (1944). 
*1941 жылы өз еркімен соғысқа аттанды. 
*1943 жылы гвардия лейтенанты З. Днепродзержинск қаласының маңында Днепр өзенінен өту кезіндегі шайқаста ерлік көрсеткен.
Сол жылы 58-гв. Қызыл Тулы Днепропетровск полкіне басшылық етті. Вена және Будапешт қаласыларын азат етуге қатысты. Соғыс аяқталған кейін Мәскеудегі халықаралық қатынастар институтын бітіріп, Социялистік елдердің «Жаңалықтар» баспасөз агенттігінде аға редактор болып жұмыс жасады.

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Ұлы Отан соғысы артиллеристері
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Юрий Петрович Галишников

**Юрий Петрович Галишников**  (10.6.1939 ж.т., Ресей, Красноярск өлкесі, Минусинск қ.) – тех. ғылым доктыры (1980), проф. (1988). Томск политех. институтын бітірген (1961). Қарағанды политех. институтында оқытушы (1967–1972, қазіргі Қарағанды мемл. тех. ун-ті), декан (1983), Павлодар индустрия институтының ректоры (1984–87), 1988 жылдан Челябинск политех. институтында профессор қызметтерін атқарады. Оның ғылым жұмысының бағыты – магниттік гидродинамика әдістемесінің мәселелері.

ИПЦ «Учебная техника» — лауреат Международной выставки-ярмарки «WORLDDIDAC–2000 RUSSIA, УЧЕБНАЯ ТЕХНИКА–2000», выставки-ярмарки на совещании проректоров вузов России в Московском государственном институте стали и сплавов (2004), Всероссийского форума «Образовательная среда–2005», VIII Межрегиональной специализированной выставки «Образование от А до Я», «Российского образовательного форума–2006».
## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Ақсу (өзен, Ақмола облысы)

**Ақсу** – Ақмола облысы Ақкөл ауданындағы өзен. Ұзындығы 82 км, су жиналатын алабы 1220 км2.

## Бастауы
Бастауын Жарлыкөл көлінен алып, Алтайсор көліне құяды. 

## Гидрологиясы
Аңғары аз тілімденген. Арнасының ені кей жерлерде 200-400 м, жағасының биіктігі 1-1,8 м. Ағысы баяу, су деңгейі көктемде 10-15 күндей көтеріледі. Ақсу кентінде өзен бойына 3 бөген салынған. Өзен суы егіс, мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ақкөл ауданы өзендері
Санат:Сілеті су алабы
Ақсу (Біржан сал ауданы)

**Ақсу** (2004 ж. дейін – *Советское*) — Ақмола облысы Біржан сал ауданындағы ауыл, Ақсу ауылдық әкімдігі орталығы. Іргесі 1961 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Степняк қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 109 км-дей жерде.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт, дүкендер бар.

## Дереккөздер

Санат:Біржан сал ауданы елді мекендері
Рақымжан Омарұлы Шаяхметов

**Шаяхметов Рақымжан Омарұлы** (1916, қазіргі Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы) – партия және қоғам қайраткері. Арғын тайпасы, Қаракесек руының Сарым бұтағынан шыққан.
Алматы малдәрігерлік институтын бітірген (1939). Семей, Павлодар облыстарында малдәрігері болып жұмыс жасаған (1939 – 1942). Павлодар, Қызылорда, Ақмола, Батыс Қазақстан, Ақтөбе облыстарында партия жұмыстарында (1947 – 64), Целиноград облысы атқару комитетінің төрағасы (1965 – 80) қызметтерін атқарған. Октябрь Революциясы, 2 мәрте Еңбек Қызыл Ту орденімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Шығыс Қазақстан облыстық атқару комитетінің төрағалары
Неотомизм

200px|thumb
**Неотомизм**
– Фома Аквинскийдің іліміне негізделген католик шіркеуінің философиялық қағидасы, қазіргі заманғы философияның басты бағыттарының бірі.

Неотомизмді папа Лев ХІІІ (1879) христиандық қағидаларға сәйкес келетін бірден-бір ақиқат философия ретінде мойындады. 1889 жылы Неотомизмнің халықаралық орталығы – Жоғары философия институты (Лувен, Бельгия) құрылды. Неотомизм католик дінін ұстаушы елдерде (Франция, Италия, Германия, АҚШ, Латын Америкасы) кең тараған.

Негізгі өкілдері – Ж.Маритен (Франция), И. де Фриз, И.Лотц (Германия), Ван Стеенберген (Бельгия), Г.Веттер (Австрия), т.б. Неотомистік ілімнің негізін “философия – дін ілімінің қызметшісі” деген қағида құрайды.

Неотомизм – қазіргі объективті идеализмнің діни формасы. Неотомистер ең жоғары шындық ретінде “*таза болмысты*” мойындайды, ол – рухани, құдайлық бастау. Олар үшін онтологияның негізгі категориялары “*құдай*” мен “*әлем*”.

Құдай барлығының алғашқы себебі және түпкі мақсаты. Ол әлемді жоқ нәрседен жаратқан, ал әлем Құдайдың мақсатына бағынышты. Құдайда мән мен болмыс сәйкес келеді, керісінше, құдай жаратқан әлемде, оның көп түрлі жаратылыстарында мән мен болмыс бір-біріне сәйкес келмейді. Неотомистер қазіргі жаратылыстану ілімі теорияларын діни тұрғыдан түсіндіреді. Кейбір томистер Құдайдың бар екендігін “космологиялық дәлелдеулер” арқылы түсіндірсе, басқалары адам мәселесін бірінші орынға қояды.

Бұл жерде адам мәселесі этик. тұрғыдан түсіндіріледі. Неотомизмнің әлеуметтік философиясы тұрғысынан діннен арылу толыққанды адамның өмір сүруіне қауіп төндіреді, оны моральдық азғындауға әкеледі, сондықтан қоғамның дұрыс, табиғи дамуына дін мен шіркеудің тигізетін рөлі зор. Соңғы кездері діни философия адам мәнінің гуманистік бастауларын, бейбітшілік пен адамзат бауырластығы үшін күресін жандандырып, жақсы бастамалар көтеріп келеді.
## Сілтемелер
*Католицизм
*Философия
*Құдай

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Санат:Философия
Завада Владимир Григорьевич

**Завада Владимир Григорьевич**  (1925 – 1989) – кеңес және партия қызметкері. Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Жоғары партия мектебін бітірген. Зеренді ауданы Раздольный кеңшарында директор (1974 – 85), Келлер ауданы халықтық бақылау комитетінің төрағасы, ауданы партия комитетінің 2-хатшысы, Көкшетау ауыл шаруашылығы басқармасының бастығы болды. Ленин ордені және медальдармен марапатталған

 

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Тұлғалар
Ірбіт

thumbІРБІТ, Үрбіт (Ирбит) – Ресей Федерациясы, Свердлов облысындағы қала, темір жол стансасы. Халқы 48,2 мың (2003). Ирбит өз-нің Ниц өз-не құятын жерінде орналасқан. Мотоциклдер, агрегат, тех. шыны, кірпіш, дәрі-дәрмектер шығаратын з-ттар, тігін ф-касы, орман өнеркәсібінің кәсіпорындары жұмыс істейді. І-те драма театры, өлкетану мұражайы, ипподром (1903) бар. Негізі 1631 ж. слобода ретінде қаланған. 1643 ж. І-те жәрмеңке ашылып, 1775 ж. қала мәртебесі берілді. І. 17 ғ-дың ортасынан 19 ғ-дың соңына дейінгі аралықта Ресейдің еур. бөлігі мен Сібірдегі аса ірі сауда орт. болды. Жәрмеңкеде қымбат бағалы аң терілері көп сатылған. 1643 – 1929 ж. аралығында І-те жыл сайын жәрмеңке өткізіліп тұрды. Ол тауар айналымының көлемі бойынша Ресейде Нижегород жәрмеңкесінен кейін екінші орынды иеленді. Қазақтар І. жәрмеңкесіне үнемі қатысып, мал және мал ш. өнімдерін астыққа, азық-түлікке, қолөнер және фабрика бұйымдарына айырбастаған. 19 ғ-дың 70 – 80-жылдары І. жәрмеңкесіндегі сауда айналымының көлемі 60 млн. сомды құрады. 
.

## Пайдаланылған cілтемелер
Әдеб.: Географический энциклопедический словарь, М., 2003
Н. Әшіров



## [[Санат: Тарих]]

﻿
Сергей Петрович Терехин

**Терехин** Сергей Петрович (1947 жылы туған, Ақмола облысы Зеренді ауданы Айдабол ауылы) – медицина ғылымының докторы (1992), профессор (1994). Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі. *[[Қарағанды]] мемлекеттік [[медицина]] институтын* (1971, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген.
Осы оқу орнында ассистент, доцент, кафедра меңгерушісі, декан, оқу-тәрбие ісі жөніндегі проректоры (1971–2004). 2004 жылдан тәрбие ісі жөніндегі 1-проректор қызметін атқарады. 1991 жылы *«Медико-биологическое обоснование применения витаминов для оздоравления и повышения работоспособности шахтеров и металлургов»* тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 180-нен астам ғылыми жарияланым мен 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер:


Санат:Қарағанды облысы
Санат:Тұлғалар

Санат:1947 жылы туғандар
Зағи Әбақова

**Зағи Әбақова** (1879 – 1970) – еңбек ардагері, шопан. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Қорғалжын ауданы Сталин ұжымшарының Жөкей бөлімшесінде бір отар қойды шығынсыз бағып-күткен. Еңбектегі жетістіктері үшін Еңбек Қызыл Ту, 2-дәрежелі ]]Отан соғысы]] ордендерімен марапатталған. ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің депутаттығына сайланған.

 

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Тұлғалар
Қышабас

**Қышабас**, сурепка () – орамжапырақ тұқымдасына жататын екі не көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда орманды шалғындар мен егістік жерлерде, өзендер мен көл жағалауларында, кейде тау беткейлерінде өсетін 4 түрі бар. Соның ішінде жиі кездесетіні – кәдімгі қышабас (B. vulgarіs). Оның биіктігі 30 – 70 сантиметр, төм. жапырағы лира тәрізді, 2 – 4-тен топтанып өседі, жоғарғылары тұтас болады. Сары түсті гүлдері шашақ гүлдеріне топталған. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі – қос жақтаулы, төртқырлы бұршаққын. Тұқымының құрамындағы 25 – 36%-дай шала кепкен май әсерінен бұл өсімдік улы болып келеді. Оны үй жануарлары мен құстар жемейді. Кавказда кей түрлерінің жапырағы салат ретінде дастарқан мәзіріне кіреді. Шірнелі өсімдік, гүлімен жібек маталарды сары түске бояйды.

## Дереккөздер</span>


Санат:Орамжапырақтар
Көкен Шәкеев

**Шәкеев Көкен** (1924-1999 жж) — Қазақстанның халық ақыны, Қазақстанның ақын және жыршылар қоғамының президенті, көптеген республикалық айтыстардың жүлдегері. 2-дүниежүзлік соғыстың ардагері.

1924 жылы 16 наурызда Көкшетау облысы,  Рузаев ауданы Сарыадыр ауылында кедей шаруа Дәулетбаев Шәкейдің  отбасында дүниеге келген. 6 ағайынды және 2 әпкесімен тәрбиеленген. 1932 жылы  мектепке барып, 9 сыныпты бітіріп, колхозда жұмыс істей бастады.  1943 жылы ақпанда әскер қатарына шақырылды. Мемлекеттік наградаларымен  «Ерлігі үшін», «Әскери қызметі үшін», «Германияны жеңгені үшін» медальдармен    марапатталған . Әскерден демобилизациядан кейін 1947 жылы туған Сарыадыр ауылына оралып, 1950 жылдың желтоқсанына дейін колхоздың есепшісі, 1950 жылдан бастап Рузаев аудандық денсаулық сақтау бөлімінің бас бухгалтері болып, 1967 жылға дейін жұмыс істеді. 1969 жылдан – Көкшетау аудандық ауыл шаруашылығы басқармасының аға экономист-ревизоры болған.   Жұбайы Шәкеева Даржан Рамазанқызы  (1929 ж.т) екеуі алты бала, және 2 жиен-немере тәрбиелеген. 

10 жасында ән айта бастаған оның музыкаға деген сүйіспеншілігін бала кезінен есімі ауылдан тысқары жерлерге танымал анасы Ажар сіңірген. Анасы халық ақыны ретінде танылған. Халық ақыны Шәкен Отызбаевтың,   анасының әндерін тыңдап, халық айтысына, дастандарына тәнті болған. 

13 жасынан лирикалық және поэтикалық шығармашылықпен айналысып, айтыстарға қатысқан. Көкен Шәкеевтің шығармашылығында ақындық суырып салу өнерінің толық ашылған тұсы 60-70-ші жылдар. Отыздан астам айтыстарға қатысады. Халық жадында оның СарбасАқтаевпен, Әбікен Сарыбаевпен, Бүркіт Бекмағамбетовпен және басқа да сөз сайыстары сақталып қалды. Олардың көпшілігінде жүлделі орындарға ие болды.1987 жылы Көкен Шәкеевке «Қазақстанның халық ақыны» деген құрметті атақ берілді. Ол Көкше топырағында мұндай құрметті атаққа ие болған тұңғыш ақын.  1990 ж  Қазақстанның ақын және жыршылар қоғамының президенті тағайындалған. Көкен Шәкеев   асқақ әнші, айтыскер ақын Мұса Асайыновпен, көрнекті ақын Еркеш Ибраһиммен тізе қоса жүріп, Көкшетау өңірінде суырып салма айтыс өнерін өркендетуге, оның өрісін кеңейтуге баға жетпес үлес қосқан тұлға. Халқымыздың өшіп бара жатқан айтыс өнерін қайта,жандандырып, оған қоса, талай қисса-дастандарды нақышына келтіре жырлаған Көкен Шәкеев жас ақындарды шеберлікке баулып, жетілдіруді өзіне парыз санап, 1988 жылы Көкшетаудаақындар мектебін ашады.Медальдармен марапатталған. «Қабанбай батыр» және «Бөгембай батыр» эпосын айтып, таратушы, насихаттаушы, сақтаушы. 1999 ж. 22 желтоқсан айында 75 жасында өмірден озды,  Көкшетау қаласында жерленген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ақындары
Санат:1924 жылы туғандар
Санат:Ақмола облысында туғандар
Санат:2000 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Айтыс ақындары
Санат:Қазақ жыраулары
Задоринка

**Задоринка** – Аршалы ауданында құрылған халық ансамблі. Жетекшісі – Р.А. Бәйдешова. Ансамбль ұжымы дайындық жұмыстарын Ижевск мәдениет үйінде жүргізеді. Ансамбльдің демеушісі «Ижевск» өндірістік кооперативінің бас директоры, Социалистік еңбек ері И.Д. Жангуразов. Задоринка – аудандық, облыстық, республикалық байқаулардың жеңімпазы, лауреаты.

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Қазақстан музыкалық ұжымдары
Пемза

**Пемза** (лат. pumex — кеуекті) — шыны тәріздес жанартаулық тау жынысы. Пемза жанартау атқылау кезінде булар мен газдарға бай қышқыл лаваның (60 — 73% SіO2) кеуектеніп, тез қатаюынан түзіледі. Түсі сұрғылт, ақ, сары, қара; қаттылығы 5 — 6,5, тығыздығы 2 — 2,3 г/см3. Химиялық инертті, отқа төзімді. Өндірісте құрылыс материалы, химия өнеркәсібінде сүзгі ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том

Санат:Тау жыныстары
Қыша майы

**Қыша майы**, қыша өсімдігінің тұқымынан алынады, сұйық, сары түсті. Қату t –80°С-тан –170°C-қа  дейін, иод саны 92 – 123, сабындану саны 170 – 184. Суда ерімейді, органик. еріткіштерде (төмен спирттерден басқа) ериді, тотығуға, ұзақ уақыт сақтауға төзімді. Құрамында организмге өте пайдалы 0,5% стеарин, 0,2%  пальмитин, 22 – 30% олейн, тағы басқа қышқылдар бар. Оны қыша тұқымын сығу арқылы алады. Қыша майы нан пісіру, кондитер,  консерві және сабын өндірісінде кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер</span>


Санат:Өсімдік майлары
Ұзақбай Тастанбекұлы Шәкеев

**Шәкеев Ұзақбай Тастанбекұлы** (1953 жылы туған) – қызметкер. «Қаражон» ЖШС-нің директоры (1991). Тұқым өсіруші агрономнан шаруашылықтық бастығына дейінгі еңбек жолынан өткен. Кәсіпорынның материалдық-техника базасын нығайтуға,  әлеуметтік  жағдайына, жастармен жұмыс, спортты дамытуға, қайырымдылық көмек көрсетуге, ауылды көгалдандыру мен тазалау жұмыстарына көп көңіл бөледі. Осы жылдар ішінде құрылыс цехы, 40 трактор мен автомобильдерге арналған жылы тұрақ, бір бөлмелі 10 пәтер, монша салынып, қолдануға берілген. «Құрмет» орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Станислав Николаевич Зайцев

**Зайцев Станислав Николаевич** (1914 жылы туған,  Украина, Хмельницкий облысы) – еңбек ардагері, құрылысшы. Социалистік еңбек ері (1971), Қазақстанның еңбек сіңірген құрылысшысы (1967). Еңбек жолын 1931 жылы Хмельницкий облысындағы құрылыс мекемелерінде сылақшы, сырлаушы, қалаушы болып бастаған. 1939 жылдан Ақмола облысы «Целинтяжстрой» тресінде еңбек етеді. 1974 жылы зейнеткерлікке шықты. 
Ордендер, медальдармен марапатталған.

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Ірге

thumb**Ірге** – үйдің не құрылыстың сыртқы қабырғасының төменгі бөлігі. Ол граниттен, құм тастан, тығыз бетоннан, т.б. дымқыл тартпайтын, су өткізбейтін материалдардан жасалады. Қазақ халқы киіз үй шеңберінің төменгі бөлігін І. деп атайды. Сондай-ақ үйдің артқы жағын да І. деп атаған. Суықта І-ге ши, “ірге“ киіз тұтса, аптап ыстықта туырлық етегін белдеу арқанға қыстырып, түріп қойған. Дәстүрлі қазақ қоғамында үйге І-ден кірген жыланның басына ақ құйып, кері шығарып жіберген. Қазақтың отбасылық-неке ғұрпында әмеңгерлік бойынша қайтыс болған күйеуінің туыстарына барғысы келмей, бас еркін сұраған әйелді ақсақалдар “іргеден шығару“ салтымен шығарып салған. Мұндай жағдайда әйел күйеуінің мүлкінен үлес алмайды, тек өзімен келген жасауын ғана алады. 

## Пайдаланылған cілтемелер==﻿
Б. Хинаят


## [[Санат: Тарих]]

Санат:Киіз үй
Скиф плитасы

**Скиф плитасы** (скиф тайпасының атымен аталған) — берік шөгінді тыспен қапталған, байкалдық, кей жерде герциндік негіздегі платформалы аймақ. Скиф плитасының жер бедерінде жазықтар (Солтүстік Кавказ, далалы Қырым) басым. Іргетасы қатпарларға жиналған тақтатасты-әктасты қатқабатта, тысы юралық, бор, палеогендік (құмтас, құм, әктас, әксаз, саз) теңіздік шөгінді қатқабаттарында, сонымен қатар неогендік және антропогендік құрлықтық түзілімдерде шоғырланған. Скиф плитасы солтүстігінде Шығыс Еуропа платформасымен, оңтүстігінде Таулы Қырым, Керчь түбегімен, Солтүстік Кавказ қатпарлы құрылымдарымен шектелген.

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:География
Николай Иванович Зайцев

**Зайцев Николай Иванович** (1917, Красноармейск ауданы Октябрьское ауыл – 1944) – соғыс ардагері. Кеңес Одағының батыры (1944). 1936 жылдан Қызыл әскер құрамында болып, Екінші дүниежүзілік соғысқа 1942 жылдан қатысты. Майданда аға лейтенант, 9-гвардия авиациялық полктің 3-авиациялық эскадрильясында командирдің орынбасары болды. Зайцев жаудың 2 көлік кемесін және 1 танкерін жойып, ерлік жасаған.

## Дереккөздер

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:1917 жылы туғандар
Санат:1944 жылы қайтыс болғандар
Қандөз

**Қандөз** (1997 жылға дейін — **Түркістан**) — Қызылорда облысы Жаңақорған ауданындағы ауыл, Қандөз ауылдық округі орталығы. 1997 жылға дейін "Түркістан" деп аталып келген. 

## Халқы
Тұрғыны 1149 адам (2009 жылдың мәліметі). Код КАТО —  434047100.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Жаңақорған кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 88 км жерде, бұйырғын, тасбұйырғын, күйреуік, т.б. сораң шөптер өскен Сыр бойының қуаң жазығында орналасқан. 

## Тарихы
1964 – 97 жылдары қаракөл қойын өсіретін Түркістан кеңшарының орталығы болған. Оның негізінде Қандөзде және округке қарасты *Қалғансыр*, Қашқанкөл ауылдарында шаруа қожалықтары жұмыс істейді. 
Қазақтың тұңғыш елшісі Нәзір Төреқұловтың туған жері.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Викимапияда

Санат:Жаңақорған ауданы елді мекендері
Александра Алексеевна Зайцева

**Зайцева Александра Алексеевна** (1900, Краснодар өлкесі, Николаевская станицасы – 1981, Шортанды кенті) – агроном-топырақтанушы, 
*ауыл шаруашылығы ғылым кандидаты. (1959). 
*Лениндік сыйлық лауреаты (1972). 
*К.А.Тимирязев атындағы Мәскеу ауыл шаруашылығы академиясын бітірген (1929). 
*Осы академияда лаборант (1929 – 31), 
*Каучук алу институтында аға ғылым қызметкер (1931 – 34), 
*Бүкілодақтық өсімдік шаруашылық институтында аға ғылым қызметкер (1934 – 37), 
*Ярославл мемлекеттік сұрыптау стансында аға ғылым қызметкер (1937 – 38), 
*Қарағанды облысы Долинка ауыл тәжірибе стансында бөлім меңгерушісі (1938 – 59), 
*агротопырақтану бөлімінің меңгерушісі, топырақ құнарлылығын арттыру лабараториясында аға ғылым қызметкер (1959 – 80) болып жұмыс жасады.
Зайцева – 10 монографияның авторы.

## Пайдаланылған cілтемелер
Магазиндеу

**Магазиндеу** (*франц. magazіn – қойма*), гидротехникада – жер асты суының қорын қолдан толықтыру тәсілі.
## Толығырақ
Ол жер беті суы қорының бір бөлігін тұрақты түрде немесе мезгіл-мезгіл жер астындағы су тұтқыш қабатқа түсіруге негізделген. Алғашқы магазиндеу жүйелері – кәріздер Орталық Азия,Әзірбайжан,Иранда ерте кезден қолданылған. Қоры сарқылған жер асты суларын жер бетінен арнайы қазылған канал, галерея және өзен бойына қойылған аласа бөгеттер арқылы толықтыру тәсілдері 19 ғасырдың басында Шотландиядағы Глазго, Франциядағы Тулуза қалаларын сумен жабдықтау үшін қолданыла бастады. Кейінірек мұндай техникалық шаралар басқа да Еуропа елдерінде қолға алынды. Қазіргі уақытта қолдан жасалған жер асты суының қоры әлемдік су пайдалану көрсеткішінің 30%-ына жетеді. Қазақстанда магазиндеудің қарапайым әдістері Сарыарқаның бірқатар өзен аңғарларындағы (*[[Шерубайнұра]],[[Жәмші]],[[Талдысай]]*) жер асты суы қорын толықтыру үшін қолданылады. Бұл су қорлары Орталық Қазақстан кеніштері мен кенттерін ауыз сумен қамтамасыз ету үшін пайдаланылады.
## Сілтемелер
* Қор  
* Еуропа
* Канал
* Қазақстан
## Дереккөздер


Санат:Гидротехника
Ирбис Болун Жабғы Хан

**Ирбис Болун Жабғы Хан** (*Төлестегін, Сы-Жабғу хан, Шили*) – 631 – 633 жылы Батыс Түрік қағанатының төртінші ханы, Ашина әулетінің өкілі, Істеми ханның ұрпағы. Шығу тегі: Істеми хан-*Қара Шор Түрік-Янч Саух хан-Тон Жабғу-Ирбис Болун Жабғы хан*. Түрік қағанатындағы 630 жылы **Нушиби** тайпаларының көтерілісі нәтижесінде, билікке төңкеріс арқылы келген *Сібір* хан Алтай тауы жағына қарай қашады да, көтерілістің жетекшілерінің бірі – *Нишу* таққа *Тон Жабғы* ханның мұрагері Төлестегінді 631 жылы отырғызады. Төлестегін жаңа титул – И. Б. Ж. х. деген атқа ие болады. Жаңа хан күдікшіл, секемшіл, ешкімге сенбейтін менмен және өркөкірек болғандықтан оны халық «Сы Жабғы хан» – «Қиянатшыл хан» деп атайды. Деректерде **Ирбис Болун Жабғы** ханның бір ғана соғысы туралы айтылады. Ол қағанаттың шығыстағы шекарасын қалпына келтіру үшін сеяньто тайпаларына жасаған жорығы жеңіліспен аяқталады. Ханның мінезіне шыдамаған *Нишу* ордадан қашып кетеді. Жергілікті бектер арасында хан ешқандай қолдау таппайды. 633 жылы *Ирбис Болтун Жабғы* хан азғантай ғана әскерімен орданы тастап, *Құндыз* бен *Балх* жағына қашып кетеді. Сол жылы *Балх* қағанатын қоршайды, бірақ алғашқы шайқастың бірінде-ақ қаза табады. *Нушиби* тайпаларының бектері *Қарашардан* *Нишуды* шақырып, 633 жылы батыс Түрік қағанатының тағына отырғызады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* ВЕЛИКИЙ ТЮРКСКИЙ КАГАНАТ
* Древние тюрки 

Санат:Тарих
Іргелі

**Іргелі** — Алматы облысы Қарасай ауданындағы ауыл, Іргелі ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қаскелең қаласынан шығысқа қарай 12 км-дей жерде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1996 жылға дейін “Прямой путь” деп аталған. 1959-1997 жылдары Қазақ машина сынау станциясының ғылыми-зерттеу институты тәжірибе шаруашылығының орталығы болды. Оның негізінде Іргеліде және округке қарасты Кемертоған және Көксай ауылдарында бірнеше өндірістік кооперативтері және 800-ден астам жеке шаруашылықтар жұмыс істейді. Іргелі арқылы Алматы – Шымкент автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Қарасай ауданы елді мекендері
Ақсуат (өзен)

**Ақсуат** – Ақмола облысы Ақкөл ауданындағы өзен. Ұзындығы 25 км, су жиналатын алабы 480 км2. Жылдық орташа су ағымы 6,6 млн. м3. 

## Бастауы
Бастауын Домбыралы тауынан алып, Итемген көліне құяды. 

## Гидрологиясы
Өзен аңғары мен су жиналатын алабы карбонатты қара топырақтан тұрады. Жағалауының кейбір бөлігінде қайың ормандары кездеседі. Жаз айларында қарасуларға бөлініп қалады. Жалғызқарағай ауылында тұсында бойына бөген салынған (көлемі 155 мың м3). Суы шаруашылық қажеттіліктеріне пайдаланылады. 

## Дереккөздер

Санат:Ақкөл ауданы өзендері
Желтау (қырат)

**Желтау** – Сарыарқаның солтүстік-шығыс бөлігіндегі қырат. 

## Географиялық орны
Қарағанды, Павлодар облыстарының шекарасында ендік бағытта жатқан ұзындығы 25-30 км, ені 5-8 км. Абсолюттік биіктігі 940 м. 

## Геологиялық құрылымы
Төменгі девонның эффузивтерінен (пирокласт, құмтас, конгломерат) түзілген. 

## Жер бедері
Сай-жыралармен қатты тілімденген оңтүстік беткейі көлбеу. Солтүстік кішігірім көлдерге тіреледі. Таудың батыс жағынан Қарқаралы — Баянауыл автомобиль жолы өтеді. 

## Өсімдігі
Беткейлерінде бетеге, селеу, сай-жыраларда қараған, итмұрын, тобылғы өседі. Мал жайылымы ретінде пайдаланылады. 

## Дереккөздер

Санат:Баянауыл ауданы таулары
Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Іргетас

thumb
**Іргетас**, *фундамент* ( – негіз) — ғимараттың немесе құрылыстың түсірілген салмақты жердің негізгі қабатына беретін ғимараттың немесе құрылыстың жер не су астындағы бөлігі, ғимараттың топыраққа түсіретін салмағын көтеріп тұратын жер асты немесе су астындағы бөлігі.

Әдетте іргетас темір-бетоннан, бетоннан жасалып, таспалы (қабырға және тіреу астына); тақта түрінде тұтас; иілгіш және қатты; монолитті және құрама болып ажыратылады. Іргетас түрі құрылыс алаңының геол. және гидрогеол. жағдайларына байланысты таңдалады.

[thumb| [Үйлердің таяз іргетасы мен биік ғимараттардың терең іргетасы]]

## Дереккөздер

Санат:Сәулет элементтері
Санат:Құрылыс
Арқалық (тау, Алматы облысы)

**Арқалық** – Шаған тауының батысында орналасқан тау.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Кербұлақ және Көксу аудандарының шекарасында.  Абсолюттік биіктігі 1411 м. 

## Жер бедері
Тау солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылған. Беткейлері көлбеу, сай-жыра, өзен аңғарларымен тілімденген. Солтүстік және шығыс бөктерінен Быжы, оңтүстік-батысынан Қылқамыс өзендері ағып өтеді. Барлық беткейінде көне тау жыныстары жер бетіне шығып жатыр.

## Өсімдігі
Таудың баурайындағы карбонатты қызғылт сұр топырағында жусан, боз, селеу, қылқұрт, қозықұлақ өседі. 

## Дереккөздер

Санат:Кербұлақ ауданы таулары
Санат:Көксу ауданы таулары
Пенде

**Пенде**, пендешілік (парс. бәнде — құл; басыбайлы, тәуелді) — Құдайдың құлы, оның алдындағы әлсіз жаратылыс; адамға тән нәпсі талабына тәуелділік. Пендешілік адамның сезім ырқына беріліп, тән талабына еруімен байланысты осалдығын көрсетеді. Пендн әлсіздігінің бір себебі оның материалдық дүниеге нәпсі қалауына байлаулылығында. Оның пендешілік табиғаты материалдық қажеттілікті қанағаттандыруға мұқтаж. Адамның атақ-даңққа құмарлығы да пендешілік қасиеті ретінде белгілі болса, осыған түрткі болатын Пендн бойындағы менмендік оның нәпсілік табиғатына байланысты. Адам пендешіліктен арылуы үшін өзінің пенделік әлсіздігін мойындап, өз бойындағы нәпсілік қасиеттерімен күресуге ұмтылғаны абзал.

## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Склероз

200px|thumb|Склероз
**Склероз** ( — қатаю ) — адам, жануарлар органдары мен тіндерінің дәнекер тінге айналып қатаюы. 

Органдар склерозға шалдыққанда оның паренхимасындағы орган тіршілігіне өте қажетті элементтер өледі де, олардың орнын қатайған, құрамында амилоид, гиалин заттары мол дәнекер тін басады. Органдарда пайда болған дәнекер тіндер бара-бара бүріседі, органдардың қалыпты пішінін өзгертеді. Мысалы, нефросклероз — дәнекер тіндердің ұлғайып өсуінен бүйректің қатайып бүрісуі. Мұндай жағдай бүйректің ұсақ артерияларының атеросклерозға шалдығуынан және гипертон. аурулардың асқынуынан болады. Бүйрек қабынуынан нефросклероз болатын кезінде бүйректе  процестер байқалып, тіндер тығыздалып, бүріседі. Науқас адам тез шаршайды, салмағы кемиді, терісі бозарады. Несепке белок, кейде қан араласады, несептің меншікті салмағы кемиді, қан қысымы көтеріледі, басы ауырады, беті, буыны, кейде бүкіл денесі ісінеді. Созылмалы қабынудың салдарынан бауыр сырты қатаяды да, көлемі кішірейеді (қ. Цирроз). Жүрек етінің склерозға ұшырауынан кардиосклероз, ал қан тамырлары склерозға шалдыққанда атеросклероз аурулары пайда болады.

## Дереккөздер

Санат:Дәнекер тін
Санат:Патологиялық анатомия
Санат:Патогистология
Неофашизм

**Неофашизм**
– 2-дүниежүзілік соғыстан кейін таратылған фашистік ұйымдардың саяси және идеялық бағытын жалғастырушы қазіргі заманғы оңшыл-радикалдық қозғалыс.

Азия мен Африкада отарлық жүйенің ыдырауына байланысты Батыс Еуропадағы бұрынғы метрополияларға отар елдерден иммигранттар ағылды. Олардың көбеюіне байланысты Еуропада 1960 – 1980 жылдары оңшыл-радикал бағыттағы ұйымдар көптеп құрылып, Неофашизм күшейді. 1991 жылы КСРО тарағаннан кейін халық тұрмысының күрт нашарлауы, жұмыссыздық және Кавказ бен Орталық Азиядағы ұлтаралық жанжалдар нәтижесінде Ресейде де “*орыс ұлтының*” мүддесін бәрінен жоғары қоятын радикал партиялар мен қозғалыстар тез күшейе бастады. Неофашизмге қоғамның демократиялануы және қатал заңға бағынуы ғана тосқауыл бола алады.
## Сілтемелер
*Фашистер
*Фашизм
*Италиядағы фашизм
## Дереккөздер


Санат:Национализм
Санат:Фашизм
Санат:Саяси идеологиялар
Санат:Неофашизм
Сколиоз

200px|thumb| S - тәрізді
**Сколиоз** (,  — қисық, қисайған) — омыртқаның бір бүйірге қарай қисаюы. Сколиоздың туылғаннан болатын және жүре пайда болатын түрлері бар. Туылғаннан болатын сколиоз омыртқа, қабырға мен жауырынның және төс сүйегінің әр түрлі себептерден дұрыс дамымауынан болады. Сколиоздың бұл түрі нәресте туғаннан кейін немесе алғашқы қадамын жасағанда, кейбір балаларда аурудың белгілері 5 — 6 немесе 12 — 14 жаста байқалады. Жүре пайда болатын сколиоздың себебіне қарай рахиттік, статик., неврогендік және үйреншікті (идиопатик.) түрлері болады. Рахиттік сколиоз негізінен рахит ауруына шалдыққан балаларда кездеседі. Мұндай балалардың сүйектерінің жұмсару себебі олардың ерте отырып, жұмсақ төсекте жатуына байланысты болады. Статикалық сколиоз омыртқаға түсетін күштің бірқалыпты болмауынан дамиды. (мысалы, скрипкашылар, тігіншілер, т.б.). Неврогендік сколиоз полиемиелитпен ауырған балаларда кездеседі. Үйреншікті сколиоз арқа, жауырын, бұлшық еттерінің қалыпты дамымауынан болады. Омыртқа бойында орналасқан бұлшық еттердің әлсіз болуы омырқаға түскен әр түрлі күштердің әсерінен омыртқаның біртіндеп бір бүйірге қарай қисаюына әкеледі. Бұл мектеп жасындағы балаларда жиі кездеседі. Сондай-ақ сколиоздың бөлшектенген (омыртқаның тек бір бөлегінің қисаюы); тұтас (омыртқаның толықтай қисаюы); сыртқы пішініне қарай: біржақты және S тәрізді түрлері ажыратылады. Сколиозды емдемес бұрын сколиоздың түрі мен омыртқаның қисаю дәрежесі; ауру адамның жасы мен оның қосымша сырқаттары; диагноздың қойылу мерзімі, т.б. жағдайлар мұқият ескеріледі. Емі: консервативті әдіс бойынша — арқа, жауырын тұсындағы бұлшық еттерді арнайы гимнастика, массаж, дәрі-дәрмек, әр түрлі корсеттерді пайдаланып нығайту; хирургиялық әдіс бойынша — консервативті ем нәтиже бермеген жағдайда, ауто-гомотранспланттарды қолданып, омыртқаны бір қалыпта бекіту үшін операция жасау.



thumb|140px|right| Хирургиялық жолмен орнатылған корсет, рентген суреті


thumb|192px|right| Рентген суретінде хирургиялық жолмен орнатылған металдық конструкция, 12 - омыртқадан 2 ге шейін орнатылған


[thumb|right|126px| Қисаю бұрышын [Cobb әдісімен өлшеу ]]



## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Биология
Мырзакент

**Мырзакент** – Түркістан облысы Мақтаарал ауданындағы кент, аудан және Мырзакент кенттік әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы – Түркістан қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 403 км жерде орналасқан, Достық (Мырзашөл) каналының бойында. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1910 жылы Мырзашөлді суландырумен айналысқан орыс жер қазушаларының қонысы болып қаланған. Әр жылдары Гавриленко, Славянский, Славянка ауылы деп аталған. 1930–97 жылдары Мақтаарал ауданының орталығы болып келді. 1958–90 жылдары жібек құртын өсіру питомнигі құрылып, жібек шаруашылығы дамып, піллә өндірілді. 1967–93 жылдары Славянка кенті болып аталды. Кентте ірі мақта өңдеуші кәсіпорындар, «Мырзакент» АҚ, ауыл шаруашылығы энергетика, құрылыс мекемелері жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
6 орта мектеп, 1 гимназия, 1 президенттік лингвистикалық мектеп, 36 бала бақша, мәдениет үйі, кітапхана, «Сырдария» университеті, Мырзакент көпсалалы колледжі, емхана, кинотеатр, стадион бар.

## Дереккөздер

Санат:Мақтаарал ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Іргешөп

thumb**Іргешөп**(Spergularіa) – қалампыр тұқымдасына жататын бір немесе екі жылдық шөптесін өсімдік. Дүние жүзіндегі сортаңды топырақты аймақтарында өсетін 30-ға жуық түрі белгілі. Қазақстанның барлық жазықты жерлерінде өсетін 4 түрі бар. Олардың биікт. 5 – 20 см. Сабақтары бұтақтанған, сыртын безді түк басқан. Жапырақтарының пішіні жартылай цилиндр тәрізді, оларды ортасына дейін өсетін үшбұрышты бөбешік жапырақтары орап жатады. Тостағанша, күлте жапырақшаларының саны бесеу. Гүлі қызғылт не ақ түсті, қос жынысты. Аталығының саны 2 – 5, аналық мойны – үшеу. Ұсақ гүлдері шашақ гүлшоғырына топталған. Мамыр айынан бастап, қыркүйекке дейін гүлдеп, жеміс салады. Жемісі – үш жақтаулы қорапша. Тұқымы қанатсыз кейде қанаты болады.

## Пайдаланылған cілтемелер
Б. Қасенова


Санат:Қалампырлар
Скоморохтар

thumb|right|200px|Лубок скорохы
**Скоморохтар** — орта ғасырда өмір сүрген орыс кезбе актерлері. 

Олар шетінен әнші, биші, музыкашы болумен бірге драмалық және сөз аралас музыкалық шығармалардың орындаушысы да кейде авторы да болған. Скоморохтар өнері 11 ғ-дың ортасына таяу (мысалы, Киевтегі София соборының фрескаларындағы суреттер, 1037) пайда болып, 15 — 17 ғасырларда шырқау биікке көтерілді. Ал 18 ғасырда бірте-бірте жойыла бастаған Скоморохтар өнерінің кейбір дәстүрлері балаған мен қуыршақ театрларында бой көрсетті. Скоморохтар репертуарынан әлеуметтік сатиралар, драмалық көріністер мен күлдіргі өлеңдер орын алды. Бұлар негізінен музыкалық аспаптардың (бубен, волынка, домра) сүйемелімен орындалған. Көшеде, алаңда өнер көрсеткен скоморохтар көрермендермен тікелей қарым-қатынаста болып, оларды өздерінің ойын-сауығына тартып отырды. 16 — 17 ғасырларда “топ” құрған скоморохтардың саны 70 — 100 адамға дейін жетті. 

Шіркеу мен әкімшілік орындары оларды қуғынға ұшыратты. 1648 және 1657 ж. Скоморохтар сауығына тыйым салу туралы арнайы жарлықтар жарияланды. Скоморохтар сауығы қазақтың қу-қушікештеріне, қырғыздың қуудулдарына, өзбектің қызықшыларына және тәжіктің масқарампаздарына жақын болды.

## Дереккөздер

Санат:Кезбе әртістер
Санат:Ресей империясы театры
Санат:Ресей театры
Санат:Орыс халық шығармашылығы
Санат:Ескірген мамандықтар
Санат:Сайқымазақтар
Александр Мефодьевич Шевченко

**Шевченко Александр Мефодьевич** (1934, Ресей, Иркутск қаласы – 1991) – қызметкер. Жолымбет кенішіндегі кен шеберлері әулетінің өкілі. Иркутск тау-кен институтын бітірген соң жолдамамен Қазақстанға «Қазақалтын» тресіне жұмысқа жіберіледі. 1957 жылдан қарапайым жұмыстан «Қазалтын» кен байыту комбинатының директорына дейінгі еңбек жолынан өткен. 2 мәрте Еңбек Қызыл Ту орденімен, медальдармен, мақтау қағаздарымен марапатталған.

## Дереккөздер