Қырым татарларының ұлттық киімі

**Қырым татарларының ұлттық киімі** — Қырым татарларының ұлттық киімдері. Ол дәстүрлі түрде табиғи маталарды, қолмен кестелеуді, әртүрлі әшекейлерді және зергерлік бұйымдарды қамтиды. Қырым татарларының костюмінің маңызды ерекшелігі қоршаған ортамен үйлесімділігі.

## Тарихы
Ежелгі гректер, скифтер мен сарматтар, хазарлар мен печенегтер, славяндар, итальяндықтар, ноғайлар, половецтер, түріктер және басқа да халықтар Қырым түбегі халқының тарихы мен мәдениетінде өзіндік із қалдырды.
нобай|оңға|200px|Тау және оңтүстік жағалаудағы Қырым татарлары     
Көптеген ғасырлар бойы дамып келе жатқан Қырым татарларының дәстүрлі киімі мәдени мұраның бірегей нысаны болып табылады. Ол әрқашан халықтың дәуірін, рухани құндылықтарын, наным-сенімдерін, тұрмыс-тіршілігін, әдет-ғұрпын көрсетті. Сонымен қатар, киімді безендіретін дәстүрлі кесте мәдени-генетикалық кодты енгізді.
Өз жазбаларының арқасында отандық және шетелдік саяхатшылар, осы кезеңдегі Қырым татарларының дәстүрлі мәдениетін сипаттайтын, оның ажырамас бөлігі-халық костюмі туралы көптеген мәліметтер қалдырды.

Дәстүрлі Қырым татарларының ұлттық киімдері туралы алғашқы ескертулердің бірін Литва Ұлы Герцогтігінің Қырым хандығындағы елшісі, XVI ғасырдағы мемуарист-этнограф Михалон Литвин жазбаларында былай деді: «Татарлардың бүктемелері жоқ ұзын тондары бар, мінуге және соғысуға ыңғайлы, жеңіл. Олардың ақ ұшты киіз қалпақтары  биіктігі мен жылтырлығы қалың қауымға қорқынышты көрініс береді және жауларды қорқытады ...» 

XVII ғасырдағы француз әскери инженері және картограф Гийом Левассер де Боплан Қырым татарларының киімдері туралы былай деп жазды:  «Татар көйлегі денесін белден ½ фут төмен жауып тұрған қысқа мақта жейдеден, кейде матадан және түрлі-түсті қағаздан тігілген шалбарлардан тұрады. Ең батылдар жүн шекмен киеді, ал оның үстіне түлкі немесе бұлғын жүнінен  жасалған кафтан киеді, басына жүннен жасалған қалпақпен, аяғына өкшесі жоқ қызыл сафян етік киеді...»

XVIII ғасырдың екінші жартысындағы ғалым, энциклопедист, табиғат зерттеушісі және саяхатшысы Питер Саймон Паллас түбектің жазық бөлігіндегі қырым татарларының киімдеріндегі айырмашылықтарды байқады. Оның айтуынша, жастардың үлкендерге қарағанда, сырт киімінің жеңі қысқа және жырық болған, үлкендердікі жабық. Сондай-ақ аяқ киім, ерлердің бас киімдері, әйелдер киімдері сипатталды.

Сонымен, зерттеушілер берген сипаттамалармен таныса отырып, біз өткен дәуірдің мәдениетінің, бай дәстүрінің, халқының тұрмыс-тіршілігінің мұраларының бір бөлігі болып табылатын сол кезеңдегі қырым татарларының ерекше және өзіндік дәстүрлі киімін көре аламыз.

## Ерлер киімі

## Әйелдер киімі
Қырым татарларының әйелдер костюмі мерекелік және күнделікті болып бөлінеді. Үйлену тойы немесе салтанатты костюмдер көбінесе жібек және барқыт сияқты қымбат маталарды қамтиды. Бұл костюм дәстүрлі түрде жеңдер мен кеудеге кестелермен бай безендірілген және ұсақ моншақтар қолданылады. Әйелдердің күнделікті киімі, әдетте, қымбат емес маталардан тігілген кең көйлек пен халат-көйлектен тұратын. Күнделікті киімдер шағын әшекейлермен безендірілген. Көйлектің үстіне алжапқыштар тағылды. Басына кейде әшекейлі ақ орамал байланған. Қолдар жеңге тігілген «элькъапык» деп аталатын манжеттермен жасырылған. Көйлектің астына шалбар киген.
нобай|оңға|300px|Бақшасарай ауданындағы Қырым татарлары     
Қырым татарларының әйел киімінің төменгі көйлегі «ич кольмек» немесе «ич тюб» деп аталады, ол кең кесілген және мақта матадан тігілген. Жейденің үстіне киетін, белі кесілген шапан тәрізді көйлекті «чабулу антер» деп атайды. Сыртқы көйлегі қалың матадан тігілген. Алдыңғы жағы кестемен, жиектері мен тігістері жібек ленталармен безендірілген. Жеңі кесіліп, түбіне қарай тарылтады. Ішінен тігістер қиғаш жиекпен кесілген.
Көйлек астында «думан» немесе «тоқума шалбар» киді. Кейде шароварлар «тончукъ» деп аталатын кестеленген қысқа жилетпен біріктірілді. Суық мезгілде сырт киімінің астына «зыбын» деген жылы кеудеше, аяғына «сарылы чорап» деп аталатын ұзын жүн шұлық киген.

Қырым татарлар әйелдерінің ең маңызды бас киімдерінің қатарына геометриялық ою-өрнегі бар «марама» орамалы жатады. Кесілген жерлер шілтер немесе шашақтармен жиектелген. Мараманы тұрмыстағы әйелдер немесе жасы үлкен әйелдер киген. Жас қыздар «фырланта» немесе «шербенти» деп аталатын орамал таққан. Оның жиегіне жіңішке жібек жіптерден кесте тігілген.
Салттық жамылғы ретінде «фередже» деп аталатын ақ матадан тігілген қалың жамылғы қызмет етті. Бұл шығыс бурканың бір нұсқасы, бүкіл денені жабатын, көзге арналған кесілген сызығы бар сырт киім. Кейде фередже ұзындығы 5-7 метрге дейін жетеді. 
Күнделікті өмірде қырым татарларының әйелдері «баш-явлукъ» деп аталатын қарапайым ақ орамал таққан.

Қырым татар әйелдерінің аяқ киімі бірнеше түрлі стильде келеді, олардың әрқайсысының мақсаты ауа-райына байланысты: етік немесе хром етік - оларды қыста үй ішінде киеді. Алтын және күміспен кестеленген үш саусақтары бар папучи жазда қолданылады. Бұлардың барлығы қара, сары және қызыл сафьян былғарыдан жасалған аяқ киімдер.

Қырымда әйелдер «папучи» (арты ашық жұмсақ сафьян тәпішкесі), аласа өкшелі «терлик» - жартылай жабық туфли, «емени» туфлиі (Қырымда түрік сәнінің әсерінен пайда болған), «мәсі» етік, «катыр» көше туфлиі (төмен өкшесі бар), былғары үсті бар «налын» ағаш сандалдар.

## Дереккөздер

Санат:Қырым татарлары мәдениеті
Санат:Ұлттық киімдер
Санат:Қырым татарлары