open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жоғары сатыдағы өсімдіктер

**Жоғары сатыдағы өсімдіктер** – өсімдіктер әлемінің негізгі екі тобының бірі. Екінші тобы – төменгі сатыдағы өсімдіктер. Жоғары сатыдағы өсімдіктерді ұрықты өсімдіктер (Embryobіonta, Emlryophyta), өркенді, жапырақ сабақты өсімдіктер (Cormophyta, Cormobіonta), түтікті (теломды) өсімдіктер (Telomophyta, Telomobіonta) деп те атайды.

Жер шарында Жоғары сатыдағы өсімдіктердің 300 мыңдай түрі белгілі. Жоғары сатыдағы өсімдіктерге: риниофиттер, мүктәрізділер, плаунтәрізділер, қырықбуынтәрізділер, қырықжапырақтәріздестер, ашық және жабық тұқымды (гүлді) өсімдіктер жатады.

Жоғары сатыдағы өсімдіктердің төменгі  сатыдағы өсімдіктерден айырмашылығы – құрылысы күрделі, көп клеткалы, қоршаған орта жағдайына бейімделген организмдер. Жынысты (гаметофит) да, жыныссыз (спорофит) да көбейе алады. Спорофиттерінде қозғалмайтын спора түзілетін көп клеткалы спорангийлер дамиды, гаметофиттерінде көп клеткалы жыныс мүшелері дамиды, бірақ кейбір ашық тұқымдыларда (гнетум, вельвичия туыстары) және барлық гүлді өсімдіктерде эволюциялық даму жолында гаметангийлері жойылып кеткен. Аналық гамета (жұмыртқа) біреу және ол қозғалмайды, зиготадан көп клеткалы ұрық дамиды. Оның алғашқы даму кезеңі гаметофит ішінде өтеді. Жоғары сатыдағы өсімдіктер дің спорофиті негізінен жапырақ, сабақ, тамырға бөлінеді. Кейбір түрлерінде арнайы ксилема (әр түрлі клеткалардан құралған өткізгіш ұлпа) және флоэма (органик. заттарды өткізетін түтікше-талшықты күрделі ұлпа) дамиды, бірақ бұлар өсімдіктердің кейбір тобында жойылып кеткен. Кутикулалы (сірқабық) эпидермисі (жабын ұлпасы), лептесіктері болады, көбінің стелалары (өткізгіш жүйесіндегі арқау цилиндр) бар.

Жоғары сатыдағы өсімдіктердің арғы тегі теңіз балдырлары деп есептелінеді. Олардың құрлыққа бейімделуінің нәтижесінде, өздерін сумен қамтамасыз ететін, гаметангийларын кебуден сақтайтын, жынысты жолмен көбейе алатын бейімді мүшелері пайда болған. Сондықтан құрлықта өсіп-өнетін тұқымды өсімдіктердің жынысты көбеюінің сумен байланысы болмайды. Ал Жоғары сатыдағы өсімдіктердің қарапайым тобы қырықбуын, мүк және қырықжапырақтәрізділердің даму кезеңдері тек суда өтетін болғандықтан, олардың сперматозоидтері, гаметофиттері сусыз қозғала алмайды. Жоғары сатыдағы өсімдіктердің ең ертедегі қазба қалдықтары силур кезеңінен сақталған. Бұлардың көптеген түрлерінің медицинада, өндірісте маңызы зор.

## Дереккөздер:
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Жоғары сатыдағы өсімдіктер
Құрқылтайлар

**Құрқылтайлар** () – торғайтәрізділер отрядының бір туысы. Дене тұрқы 7,3 – 10 мм, салмағы 9 грамм. Еуропа мен Азияда 51° солтүстік ендікке дейін тараған, ұясын қыл, жүн, өсімдік талшықтарынан тоқып, сілекейімен желімдеп, екі бүйірінен кіріп-шығатын тесік қалдырып, екі бұтақтың түйіскен жеріне не жуан бұтаққа салады. 6 – 7, кейде 8 – 10 жұмыртқа салып, 12 – 14 күнде балапан шығарады. Ұяны қоразы салады, жұмыртқаны мекиені басады. Қазақстанда 3 түрі кездеседі. Кәдімгі құрқылтай Еділ-Жайық алқабында, Елек бойында орман, тоғайлы жерде көп, Талас-Шу, Балқаш-Алакөл алқабында өте сирек кездеседі. Қамыс құрқылтайы Арал теңізі, Сырдария, Шыршық, Балқаш-Алакөл алқабында жиегіне қамыс өскен өзен, көлдерде ұялайды. Қарабас құрқылтай Сырдария, Шу, Талас өзендерінің тоғайлы, тораңғылы алқабында өте көп. Іле, Талас Алатауларында 1500 – 1700 м биіктікке дейін мекендейді. Түрлі насекомдарды көп құртатындықтан орман мен баққа пайдалы.

## Дереккөздер
Жиренкөл

**Жиренкөл** – Қобда өзені алабында орналасқан көл. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Қобда ауданы Жиренқопа ауылынан оңтүстікке қарай 7 км жерде.

## Гидрографикасы, сипаты
Ұзындығы 3,5 км, енді жері 3,5 км, жағалау бойының ұзындығы 10 км. Суы қарашада қатып, сәуірде ериді. Суы тұщы. Батысынан Итқырған өзені келіп құяды. Жағалауы жайпақ, бірнеше мал шаруашылығы қоныстанған.

## Дереккөздер

Санат:Қобда ауданы көлдері
Санат:Елек су алабы
Лесхан Сманов

**Сманов Лесхан** (30.3.1949 жылы туған, Түркістан облысы Отырар ауданы Отырар ауылы) – педагогика ғылымдарының докторы(2000). Шымкент педагогика институтын (1973, қазіргі Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті) бітірген. Түркістан облысы Бөген ауданындағы орта мектепте мұғалім, директор (1973–1981), Шымкент педагогика институтында аға оқытушы (1981–1993), Халықараралық қазақ-түрік университетінің Шымкент бөлімшесінде декан (1993–1999) болды. 1999 жылдан проректор қызметін атқарады. 53 ғылыми жарияланымның, 2 монографияның авторы.
## Дереккөздер
**[[Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы]]**

Санат:Тұлғалар
Санат:1949 жылы туғандар
Белқарағай ауылдық округі

**Белқарағай ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданындағы әкімшілік бірлік. Бұрын *Медведка ауылдық округі* деп аталған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Белқарағай, Өрнек, Согорное, Топқайың ауылдары кіреді. Орталығы – Белқарағай ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Катонқарағай ауданы ауылдық округтері
Асубұлақ кенттік әкімдігі

**Асубұлақ кенттік әкімдігі** — Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Асубұлақ, Белогорский кенттері кіреді. Орталығы — Асубұлақ кенті. 

## Тарихы
2013 жылы таратылған Белогор кенттік әкімдігіне қарасты 2 елді мекен қосылды. Сол жылы *Төменгі Тайынты* ауылы таратылды.

## Дереккөздер

Санат:Ұлан ауданы ауылдық округтері
Бейсенбай Кенжебаев

**Бейсенбай Кенжебаев** (4 қазан 1904, Бөген ауылы, Ордабасы ауданы, Түркістан облысы – 17 шілде 1987, Алматы) – ғалым, филология ғылымының докторы (1959), профессор (1961).

## Өмірбаяны
1925 жылы - Мәскеудегі Шығыс еңбекшілері коммунистік университетін, Әдебиет институтының 2-курсын, 1942 жылы - ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген.

«Жас қайрат», «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас алаш», 1923–28), «Кеңес туы» (1929–30), «Оңтүстік Қазақстан» (1932–33), «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан», 1928–29, 1931–32, 1933–35), т.б. газет-журналдарда бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары, редактор, 1938–1941 - «КСРО Жоғарғы Кеңесінің Ведомостарында» аудармашы, 1941–1944 - Қазақстан мемлекеттік біріккен баспасының бас редакторы болып қызмет істеген. 1961 - жылдан ҚазМУ-да кафедра меңгерушісі. 1975–1987 жылдары осы университетте профессор болды.

*«XX ғасырдың бас кезіндегі қазақтың демократ жазушылары (монография бойынша)»* деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Кенжебаев – қазақ әдебиетінің мәселелеріне, қазақ баспасөзінің тарихына арналған іргелі еңбектердің, Абай, С.Торайғыров, Жамбыл Жабаев, М.Сералин, М.О.Әуезов, С.Шәріповтің өмірі мен шығармалары туралы зерттеулердің авторы. Жоғары оқу орындары студенттеріне арналған «XX ғасыр басындағы қазақ әдебиеті» оқулығын, «Ертедегі қазақ әдебиеті хрестоматиясын» (1967) жариялады. Ауыз әдебиеті үлгілерін жинау, жүйелеу, зерттеумен айналысты. Кеңестік кезеңде коммунистік идеологияға орай, қазақ әдебиетінің тарихы Бұқар жыраудан (XIX ғ.) басталады деген жаңсақ пікірді теріске шығарып, оның Орхон-Енисей жазбаларынан басталатындығын ғылыми тұрғыдан дәлелдеді.

## Атақты шәкірттері
*Мырзатай Жолдасбеков
*Мұқтар Мағауин
*Рымғали Нұрғали
*Алма Қыраубаева
*Құлбек Ергөбек
*Қабиболла Сыдиықұлы
*Жанғара Дәдебаев

## Еңбектері
**«Көне әдебиет туралы»* (1969), 
**«Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері»* (1973) атты еңбектерін жазды. 
**«Қазақ әдебиеті тарихы»* (1948) кітабының фольклорға қатысты тарауларын жазып, 
**«Жамбыл Жабаев – қазақ халқының жыршысы»* (1955), 
**«Біржан сал мен Сараның айтысқаны»* (1955), т.б. зерттеулерін жариялады. 
**«Тымпи»* (1943, 1981), 
**«Көңіл ашар»* (1971) сатиралық фольклор мұраларын бастырды.

Кенжебаев – көркем проза (*«Асау жүрек»*, 1928) және аударма саласында да (*[[Ги де Мопассан|Г.Мопассан]], [[Эрнест Хемингуэй|Э.Хемингуэй]], Лу Синь, Я.Гашек, [[Антон Павлович Чехов|А.П.Чехов]]*, т.б. жазушылардың әңгімелері) еңбек етті. *[[Александр Сергеевич Пушкин|А.С.Пушкин]]* шығармаларының қазақша библиографиялық көрсеткішін (М.М.Фетисовпен бірге) жасады. Бірнеше орденмен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан әдебиеттанушылары
Санат:КСРО әдебиеттанушылары
Санат:Қазақстан аудармашылары
Санат:КСРО аудармашылары
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:КСРО журналистері
Санат:Қазақстан редакторлары
Санат:КСРО редакторлары
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:КСРО педагогтары
Санат:Философия ғылымдарының докторлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары
Айбалдырған

**Айбалдырған** () – шатыршагүлділер тұқымдасының аюбалдырған туысына жататын, екі жылдық, биік сабақты, шөп текті өсімдік. Оның биіктігі 1-2 метрдей болады. Тамыры жуан, қысқа, көптеген қосалқы тамырлары болады. Сабақтары жұмыр да жуан, әрі түзу, арасы қуыс болып келеді. Кезекті жапырақтары ірі де қалың қынапты және екі-үш түкті қабығы бар. Гүлдері ақшыл немесе сары, жасыл, кішігірім шатыр сияқты болып тұрады. Өсімдік май айынан қыркүйекке дейін гүлдейді. Ол көбінесе КСРО-ның Еуропалық бөлігі мен Батыс Сібірдің орманында және орманды далаларында өседі.
## Химиялық құрамы
Айбалдырғанның тамыры мен тамыр сабағында шайыр (6 пайызға дейін), эфир майы (1 пайызға дейін), балауыз, илік және ащы заттар, валериан, ангелико, сіркесу қышқылдары, крахмал, қант бар. Миуасында май (20 пайызға дейін) болады.
## Қолдануы
Дәрі мақсатында тамыры мен тамыр сабағы пайдаланылады. Халық медицинасында оны ішек-қарын ауруларына қарсы, несеп жүргізетін және қақырық түсіретін дәрі ретінде қолданылған. Сонымен қатар метеоризм, спастикалық колитте (ішек ауруы) көкемаралға қосып қайнатынды жасап ішеді. Айбалдырғанды басқа да шөптермен қосып, ет, қарын сөлінің, панкреатиндік сөлдің бөлінуін жақсартатын дәрі ретінде қолданады. Оның өттегі, асқазандағы, ішектегі шырын бөлінуді күшейтетін, диурезді жақсартып, жүрек қан тамырлары мен нерв жүйесін қоздыратын қасиеті бар. Кейбір шетелдерде айбалдырғанның тек тамыры мен тамыр сабағын ғана емес, сонымен бірге миуасын да, шөбін де тер және жел шығаратын хош иісті дәрі ретінде пайдаланылады. Оның миуасы мен тамырында болатын фурокумариндер қатерлі ісікке қарсы қолданылатын келешегі бар дәрі ретінде зерттеліп жатыр.
## Дереккөздер
1↑"Дәрілік өсімдіктер"/Бас редакторы М.Қожабеков-"Қазақстан" баспасы,1975.

Санат:Шатыршагүлділер
Аққала ауылдық округі

**Аққала ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы, Самар ауданындағы әкімшілік бірлік. 1998 жылға дейін *Чкалов*, 2017 жылға дейін *Белый ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Аққала, Жаңажол, Қараөткел, Қойтас ауылдары кіреді. Орталығы – Аққала ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Самар ауданы ауылдық округтері
Белоусов кенттік әкімдігі

**Белоусов кенттік әкімдігі** — Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Белокаменка, Новомихайловка, Планидовка ауылдары кіреді. Орталығы — Белоусовка кенті.

## Дереккөздер

Санат:Глубокое ауданы ауылдық округтері
Қазыбай Қараұлы Бозымов

**Қазыбай Қараұлы Бозымов** *(16 ақпан 1949 жылы, [[Қызылорда облысы]], [[Арал ауданы]], [[Сексеуіл станциясы]]нда туған)* – ауыл шаруашылығы ғылымының докторы *(1994 жылы)*, профессор *(1996 жылы)*. Батыс Қазақстан ауыл шаруашылығы институтын *(1976 жылы)*, Орынбор қаласындағы Бүкілодақтық май және ірімшік өндіру өнеркәсібі ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын *(1981 жылы)* бітірген. *1976–79 жылдары* Батыс Қазақстан облысы ауыл шаруашылығы институтының ассистенті, доценті *(1981–87 жылдары)*, партия комитетінің хатшысы *(1987–90 жылдары)*, оқу ісі жөніндегі проректор *(1990–96 жылдары)* қызметтерін атқарған. *1996 жылдан* Батыс Қазақстан аграрлық-техника университетінің 1-проректоры. Бозымов 90-нан астам ғылыми еңбектің, 4 монографияның авторы. .

## Шығармалары

1. "Түйе шаруашылығы", Чапаев, 1993;

2. "Казахская белоголовая порода скота", Алматы, 1994;

3. "Повышение продуктивности мясных пород КРС", Уральск, 1996.

## Сілтемелер
1. "Су тасқынынан зардап шеккендерге көмек" мақала

2. "ЖАҚСЫЛЫҚҚА ЖАНЫ ҚҰШТАР" Бозымов туралы мақала

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Спектакль

thumb| |right
**Спектакль** (, лат. spectaculum – ойын-сауық) – театр өнерінің туындысы. Осы заманғы театрда  режиссер-қоюшының басшылығы арқылы театр ұжымы күшімен (актерлер, суретші, композитор, т.б.) жүзеге асырылады. Спектакльді әзірлеп, қою процесі ең әуелі қалың көрермендер қауымының рухани талабы мен эстетикалық талғамына және театр ұжымының шығармашылық мүмкіншілігі мен ұстанған мақсат-мұратына орай пьесаны таңдау жұмысынан басталады. Осыдан кейін пьесаны сахнаға қоюшы-режиссердің актерлермен жұмыс істеуі, болашақ сахналық туындыға қажетті декорация жасау-жиїаздар мен музыкалық шығармамен эмоциялық жағынан байытып, көркемдеу ісімен айналысатын театр суретшісі, композитор, балетмейстер, дирижер, т.б. шығармашылық қызметкерлермен тығыз байланыста жұмыс істеу процесі де қатар жүргізіліп отырады. Спектакль алғашқы сәттен-ақ театр сахнасына қоюға таңдалып алынған пьеса мазмұнын айқындайтын идеялық түпкі ой-мақсатқа негізделеді. Сахналық туындылар жанрына қарай драмматикалық және музыкалық спектакльдерге бөлінеді. Мысалы, драмматикалық спектакльдің негізі пьеса болса, музыкалық спектакль опера либреттосы немесе балет сценарийіне құрылады. Театр шығармашылығының ерекшелігіне байланысты әрбір спектакль қаншама алдын ала ұқыпты дайындалғанымен ол бір-біріне ұқсамайтын әрі қайталанбайтын сахналық туынды болып қалады; қараныз Театр, Режиссерлік өнер.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Жұрнақ

***Жұрнақ*** – *жалғанған сөзінен жаңа сөз тудыратын немесе [[сөз]]ді түрлендіретін қосымша.* Қазақ тіліндегі жұрнақ мағынасы мен қызметіне қарай екіге бөлінеді: 
# сөз тудыратын жұрнақтар өзі жалғанған сөзінен жаңа сөз тудырады. Мысалы, “жылқы-шы”, “біл-ім”, “жасы-қ”, “таға-ла”; 
# сөз түрлендіретін жұрнақтар өзі жалғанған сөзіне үстеме мағына қосып, сөздің тұлғасын өзгертеді. Мысалы, “көк-шіл”, “көк(г)-ірек”, “сары-лау”, “сары-рақ”, “жаз-ып”, “жаз-ғалы”. Жұрнақтар сөзге белгілі бір жүйеде рет-ретімен жалғанады.
  Түбірге тете сөз тудыратын жұрнақтар, одан кейін сөз түрлендіретін жұрнақтар, бұлардан соң жалғаулар орналасады. Жұрнақтар түбірге де, туынды сөзге де жалғанады (“бас-шы”, “басшы-лық”, “ұйы-м”, “ұйым-дас-тыр-у-шы”). Жұрнақ құрамы мен қолданылу ерекшеліктеріне қарай да бірнеше топқа жіктеледі. Мысалы, жалаң, құранды, көп мағыналы, дара мағыналы, омонимдес, синонимдес, көне, жаңа, т.б. жұрнақтар. Шығу тарихы жағынан кейбір жұрнақтар жеке сөздердің көмекші морфемаға айналуынан пайда болған. Мысалы, “баратын”, “келетін” деген сөздердің құрамындағы “-тын/-тін” жұрнағы “тұрған” деген сөздің өзгеріске ұшырап, ықшамдалуынан (“бара тұрған – баратын, “келе тұрған – келетін”) жасалған. Жұрнақтардың бір тобы өзі жалғанған сөздердің мағынасын, түбірдің грамматикалық сипатын өзгертуі жағынан сөзжасам қосымшаларына жақын да, бір тобы жалғауларға жақын. Сондықтан олардың бір түрі модификациялық жұрнақтар, екінші түрі таза грамматикалық жұрнақтар деп қарастырылып жүр. Модификациялық жұрнақ жаңа мағыналы сөз тудырмағанмен, түбірге қосымша грамматикалық мағына үстеумен бірге түбір сөздің лексикалық мағынасына семантикалық реңк қосады. Қазақ тілінде модификациялық жұрнақтарға зат есімнің реңдік мәнді жұрнақтары, сын есімнің шырай жұрнақтары, реттік сан есім жұрнақтары, етістіктің етіс, күшейтпелі етістік, болымсыз етістік жұрнақтары жатады. Ал грамматикалық немесе категориялық жұрнақтар өзі жалғанған түбірге таза грамматикалық мағына үстеп, белгілі бір сөз табындағы түрленуінің көрсеткіші болады. Мысалы, есімше, көсемше, рай, шақ тұлғалары етістіктің түрлену көрсеткіштері болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Санат:Білім беру
Санат:Морфология (лингвистика)
Аюлы (тау, Ақмола облысы)

**Аюлы** – Ақмола облысы Аршалы ауданындағы шоқы, табиғат ескерткіші. Константиновка ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Абсолюттік биіктігі 795 м. 

## Өсімдігі
Беткейінде қайың-теректі шоқ орман өскен. Орманда итмұрын, ұшқат, т.б. бұталар, дәрілік өсімдіктерден сиырсілекей, сәлбен, т.б. бар. Сонымен қоса жанаргүл, реликті өсімдіктерден арша, екі сабақты қылша, жартас қарақаты, т.б. кездеседі. Маңайдағы елді мекендер тұрғындарының демалыс орны саналады.

## Дереккөздер

Санат:Аршалы ауданы таулары
Санат:Қазақстан шоқылары
Белтерек ауылдық округі

**Белтерек ауылдық округі** – Абай облысы Жарма ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Белтерек, Балықтыкөл, Сегізінші Наурыз ауылдары кіреді. Орталығы – Белтерек ауылы. Округ құрамында болған ''Қарашоқы'' ауылы 2017 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Жарма ауданы ауылдық округтері
Келешек Және К

**«Келешек Және К»** – агроөндірістік кәсіпорын, жауапкершілігі шектеулі серіктестік. Тараз қаласында орналасқан, 1999 жылы бұрынғы қалалық сүт з-ты негізінде құрылған. Серіктестік сүт өңдеуге және сүт өнімдерін өндіруге маманданған. Өндірістік алаңдары – 16,4 мың м2. Тәулігіне 3,5 – 4 т сүт өңделеді. 

## Пайдалған әдебиет


Санат: Өнiмдер
Серік Әкпенұлы Аяғанов

thumb|right|200px|Серік Ақпенұлы Аяғанов

**Серік Әкпенұлы Аяғанов** (10 сәуір 1952 ж.т., Біржан сал ауданы Степняк қ.) — ғалым, медицина ғылымдарының кандидаты (1999), докторы (2003), ҚР Парламенті Сенатының депутаты (2005).

Әкесі - Аяғанов Ақпен (1906-1958), ҰОС  қатысқан, жол шебері болған. Анасы - Аяғанова Бәтен (1912-1991), үй шаруасымен айналысқан.

* Қарағанды мемлекеттік медицина институтының емдеу факультетін бітірген (1975), дәрігер.
* Көкшетау экономика және менеджмент институтын (2005) бітірген. 
* 1975 жылдан - Қарағанды қалалық №3 ауруханасының дәрігер-интерні. 
* 1976 жылдан - Ленин аудандық ауруханасының хирург-дәрігері. 
* 1981 жылдан - Ленин аудандық ауруханасының бас дәрігері. 
* 1987 жылдан - Көкшетау облыстық денсаулық сақтау бөлімінің бас хирургі. 
* 1992 жылдан - Ақмола облыстық ауруханасының бас дәрігері. 
* 2005 жылдың желтоқсан айынан бері -  ҚР Парламенті Сенатының депутаты, Әлеуметтік-мәдени даму комитетінің хатшысы.
* 2011 жылдан бастап Ақмола облыстық ауруханасының бас дәрігері болып қызмет атқарады

## Ғылыми жұмысы
* Докторлық диссертациясының тақырыбы: «Асциттіксиндромды шағын инвазивтік технологияларды қолдану арқылы анықтау және кешенді хирургиялық емдеу». 
* «Құрсақ аймағының және іш  қуысының ауруларын видеоэндоскопиялық зерттеу» (Санкт-Петербург қаласы, 2001)
* «Бауыр және ет шығару жолдарының хирургиясы женіндегі жетекші оқу құралы» (Санкт-Петербург қаласы, 2003) оқу құралдарының, 30 жарияланымның авторы.

## Қоғамдық қызметі
* Ақмола облыстық мәслихатының депутаты (1999-2005).
* Ақмола облысынан сайланған Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаты болды (2005-2011).

## Марапаттары
* ҚР Денсаулық сақтау ісінің үздігі (2002). 
* Кәсіподақтар қозғалысының үздігі (2002).
* «Құрмет» орденімен (2002);
* «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001)
* «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005)
* «Қазақстан Парламентіне 10 жыл» (2006)
* «Астананың 10 жылдығы» (2008) медальдарымен марапатталған.
## Басқа да мәліметтер
* *Әскери атағы* - медицина қызметінің запастағы капитаны.
* *Үйленген*. Жұбайы - Аяғанова Сәуле Ахметжанқызы (1955 жылы туған), мейірбике. ¥лдары - Ербол (1978 жылы туған), Петропавл  қаласында банк бас қармасының орынбасары; Ерлан (1983 жылы туған), Ақмола облысы ауруханасының дәрігер-нейрохирургі.

## Дереккөздер

Санат:10 сәуірде туғандар
Санат:1952 жылы туғандар
Санат:Степнякта туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Санат:Қазақстан денсаулық сақтау ісінің үздіктері
Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Астанаға 10 жыл медалінің иегерлері
Сәдуақас Аяндықов

**Сәдуақас Аяндықов** (1890, Атбасар ауданы — 1970, К.Маркс ұжымшары) — еңбек ардагері, Социалистік еңбек ері (1948). 

## Өмірбаяны
* Еңбек жолын қой бағудан бастаған. 

* 1930 ж. ұжымшарға кірген, қойшы, жылқы фермасының меңгерушісі болып жұмыс істеген. 

* 2-дүниежүз. соғысы жылдары Кеңес Армия қорына 115 жылқы өткізген. 

* 1957 жылдан зейнеткер.

## Марапаттары
* Социалистік еңбек ері (1948)

* Орден, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

* Музалевский М. В. Герои Социалистического Труда. Биобиблиографический словарь. — М.: РИЦ «Кавалер», 2009. — Т. 3. — 181 с.

Санат:1890 жылы туғандар
Санат:Атбасар ауданында туғандар
Санат:1970 жылы қайтыс болғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Бестерек ауылдық округі

**Бестерек ауылдық округі** – Абай облысы Үржар ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Бестерек, Қазымбет, Қабанбай ауылдары кіреді. Орталығы – Бестерек ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Үржар ауданы ауылдық округтері
Лора Мақсұтқызы Нәрікбаева

**Лора Мақсұтқызы Нәрікбаева** (30.5.1964 жылы туған, Алматы облысы Талдықорған қаласы) – педагогикалық ғылым докторы (2008). Алматы мемлекеттік консерваториясын (1990, қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) және ҚазПИ-дің (2001, қазіргі ҚазҰПУ) аспирантурасын бітірген. Талдықорған педагогикалық университетінде оқытушы (1990–1997, Жетісу мемлекеттік университеті), Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінде стажер-зерттеуші (1997–1998) болды. 1999 жылдан  ҚазҰПУ-да доцент қызметін атқарады. Негізгі ғылыми еңбектері дарынды балалар мен жастарды жан-жақты тәрбиелеудің психология-педагогикалық мәселелеріне арналған. «Развитие 
профессиональной одаренности будущего специалиста в высшей педагогической школе» тақырыбында докторлық диссертация қорғады.

## Дереккөздер </span>


Санат:Тұлғалар
Келіншектас

thumb|right|Мерке өңіріндегі әйел мүсіні
**Келіншектас** – әдет-ғұрып, діни сенімдерге байланысты тастан мүсінделген адам пішіні, балбал тастардың бір түрі. Ежелгі түркілер *«блбл»* деп аталған тас мүсіндерді өздерінің қайтыс болған атақты адамдарының басына тұрғызған. Қазақтардың басында кимешек, күндік таққандары обаларда көптеп кездеседі. Бұған қарағанда түркілер әйел адамдардың бейітіне де Қазақтар қойған сияқты. Келіншектас Моңғол жерінен Карпат тауына дейінгі аралықта Еуропа мен Азия аралығындағы жазықта, Қырым, Cолтүстік Кавказ далаларында кездеседі. Археология зерттеулерге қарағанда Келіншектастардың төрт түрі бар: 1) қола дәуірі кезіндегі Келіншектастар; биікт. 2 – 4 м; 2) сақ-сармат кезіндегі Келіншектастар; 3) 6 – 7 ғ-лардағы түркілердің Келіншектастары; 4) 11 – 12 ғасырлардағы қыпшақтар дәуіріндегі Келіншектастар. Тас мүсіндер Қазақстанның көп аймағында ұшырасады. Балбалдың кемпіртас деген де түрі бар.
## Шығармалары
Марғұлан Ә.Х., Ұлытау жеріндегі тас мүсіндер 
Ежелгі мәдениет куәлары, А., 1966.

## Пайдалған әдебиет


Санат:Қазақстан ескерткіштері
Биғаш ауылдық округі

**Биғаш ауылдық округі** – Абай облысы Көкпекті ауданындағы әкімшілік бірлік. 1998 жылға дейін *Петропавл ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Биғаш, Егінбұлақ ауылдары кіреді. Орталығы – Биғаш ауылы. Округ құрамында болған ''Қарғалы'' ауылы 2017 жылы, ''Комсомол'' ауылы 2019 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Көкпекті ауданы ауылдық округтері
Мұқан Тұңғышбайұлы Кенжебаев

**Мұқан Тұңғышбайұлы Кенжебаев** (11.5.1927 жылы туған, Қызылорда қаласы)
*1983 - тарих ғылымының докторы, 
*1987 - профессор. 
*1948 - Қызылорда педагогикалық институтын (қазіргі Қызылорда мемлекеттік университеті) бітірген.
*1948-1974 - Қызылорда педагогикалық институтында оқытушы, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі,
*1974-1985 - Тарих ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер, 
*1985 - Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технология институтының Алматы бөлімшесінде кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды.

Негізгі ғылыми еңбектері Қазақстан ауыл шаруашылығындағы партия басшылығы мәселелеріне арналған. *«[[Құрмет Белгісі]]»* орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Келдімұрат ауылдық округі

**Келдімұрат ауылдық округі** – Абай облысы Мақаншы ауданындағы әкімшілік бірлік. 2011 жылға дейін *Благодарный ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Келдімұрат, Қызыл Жұлдыз ауылдары кіреді. Орталығы – Келдімұрат ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Мақаншы ауданы ауылдық округтері
Көкшетау тауы

[thumb|right|300px|[Бурабай]]
**Көкшетау** – Сарыарқаның солтүстігінде, Көкшетау қыратының солтүстік-шығыс бөлігінде оқшау орналасқан, жақпартасты, орманды көлді тау.

## Жер бедері
Оңтүстіктен солтүстікке қарай 20 км-ге доғаша иіле созылып жатыр, ені 5 км-дей. Ең биік жері – Көкше шоқысы (947 м). Ақылбай кезеңі Көкшетауды екіге бөледі: солтүстігінде Көкше, Бура, Жеке-Батыр, оңтүстігінде Айыртөбе (Седловатка), Шортан шоқылары бар. Тектоникалық жарықтардан, граниттің үгіліп мүжілуінен, денудаттанудан беткейлері көп тілімделген. Соның салдарынан гранит ашылымдары сан алуан қат-қабат тастардан, ғажайып мүсіндерден, қираған мұнара тәріздес тастардан тұратын аласа таулы жартасты бедер құрайды. Қылшықты өзені осы таудан бастау алады.

## Геологиялық құрылымы
Тау девон, силур кезеңі граниттерінен түзілген.

## Өсімдігі
Тау беткейлерінің шымды күлгін топырағында қарағай, қайың, терек, әр түрлі бұта, тау етегіндегі аңғарлардың шалғындық топырағында бидайық, арпабас, бұтақты бидайық, айрауық аралас әр түрлі шөптер өседі.

## Емделу, демалыс орындары
Көкшетауда Бурабай, Оқжетпес, Щучинск, т.б. санаторийлер, көптеген демалыс үйлері, оқушылар лагерьлері орналасқан.
## Дереккөздер


Санат:Бурабай ауданы таулары
Спектрлік приборлар

thumb| |right|
Спектрлік құралдар – оптикалық диапазондағы электрмагниттік сәулелердің спектрлік құрамын зерттеуге, сәуле көздерінің және онымен әсерлескен нысандардың спектрлік сипаттамаларын талдауға, спектрлік талдау үшін пайдаланылатын құралдар. Спектрлік құралдар пайдаланылу мақсатына, сәулені спектрге ажырату және тіркеу тәсілдеріне, толқын диапазонына, т.б. сипаттамаларына сәйкес бөлінеді. Қарапайым спектрлік құралдарға жарық сүзгі жатады. Спектрлік құралдардағы спектрді талдау белгілі толқын ұзындықтарына сәйкес келетін сызықтардың энергиясын өлшеуге тіреледі. Өлшеу әдістеріне қарай спектрлік құралдар көзбен бақыланатын спектроскоптар, фотопластинкаға түсіруге негізделген спектрографтар және камера объективінің фокустық жазықтығында орналасқан саңылаудан шыққан сәуле ағынын өлшеуге арналған спектрометрлер болып бөлінеді. Соңғы кезде ажырату қабілеті өте жоғары, қос сәулелі, бір немесе көп каналды (яғни бірнеше спектрлік сызықтар энергиясын бір мезгілде жеке-жеке өлшеуге арналған) спектрофотометрлер мен өнеркәсіптік мақсаттағы спектрлік талдау үшін қолданылатын күрделі фотоэлектрлік құрылғылар – квантметрлер пайда болды. Қазіргі кезде мұндай квантметрлердің бір мезгілде 80 каналмен жұмыс істейтін түрлері бар.

=Пайдаланған сілтеме=
Ханкелді Махмұтұлы Әбжан

**ӘБЖАН Ханкелді Махмұтұлы** (1953) — *ғалым, тарих ғыл. докт. (1992), проф. Қазақ мемл. ун-тінің (қазіргі ҚазҰУ) тарих ф-тін бітірген* (1976). Целиноград инж.-құрылыс ин-тында (1976 — 77), *ҚазМУ-де ассистент *(1977-79). ҚР Ұлттық ғылым академиясының Ш.Уәлиханов  атынд. тарих және этнология ин-тында (1979 — 93), Абай атынд. ун-тте кафедра меңгерушісі (1993 — 99) болды.  1999 жылдан Л.Н. Гумилев атынд. ЕҰУ-де  гуманитарлық ғыл. орт-ның кафедра меңгерушісі, директордың орынбасары қызметін атқарған. 200-дей ғыл. мақаланың, бірнеше монографияның авторы.

## Сыртқы сілтеме
* Саяси бюро
## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Қазақстан тарихшылары
Әсет Кемпірбеков

**Кемпірбеков Әсет** (23 мамыр 1923 жылы туған, Жамбыл облысы, Жамбыл ауданы Қаракемер ауылы) — еңбек және соғыс ардагері. 

Дулат тайпасының Жаныс руынан.

1942 жылы әскер қатарына шақырылып, Бішкектегі әскери училищеде оқыды. 1944 жылы кіші лейтенант дәрежесінде соғыс майданына аттанды. 1-Белорусс майданы құрамында болып Польшаны азат етуге, Одер өз-н алуға, Померания – Шнейдемюль операциясына, Берлинді алуға қатысты. Көрсеткен ерлігі үшін оған жоғарғы Бас Қолбасшы И.В. Сталиннің бұйрығымен алғыс жарияланды. Рейхстагты шабуылдау кезінде ауыр жарақат алды. Ол басқарған взвод Рейхстагқа ту тігуді қамтамасыз етті. Рейхстагты алуға атсалысқаны үшін Кеңес Одағының батыры атағына ұсынылды. Бірақ оған Мәскеу 1-дәрежелі Отан соғысы орденін берумен шектелді. 

1962 жылы Шымкент педагогикалық институтын бітірді. 1947–1964 жылы орта мектеп мұғалімі, оқу ісі меңгерушісі, 1964–1983 жылы Қаракемер орта мектебінің директоры. *«Варшаваны азат еткені үшін»*, *«Берлинді алғаны үшін»*, «1941–1945 жылдары Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медальдарымен марапатталған. Кемпірбеков есімі *«Герой штурма Рейхстага»* атты кітапқа енгізілген.
## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Жас Алаш 

Санат:1923 жылы туғандар
Санат:Жамбыл облысында туғандар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Қазақ батырлары
Санат:Жамбыл облысы тұлғалары
Бобров ауылдық округі (Шығыс Қазақстан облысы)

**Бобров ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Бобровка, Солнечное ауылдары кіреді. Орталығы – Бобровка ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Глубокое ауданы ауылдық округтері
Сағындық Жүнісұлы Кенжебаев

**Сағындық Жүнісұлы Кенжебаев** (15.5.1924 жылы туған, Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Бесоба ауылы)
*1985 - философия ғылымының докторы,
*1987 - профессор.
*1950 - Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан.
*1957-1958 - Қазақстан ЛКЖО ОК-нің 2-хатшысы,
*1958-1960 - 1-хатшысы,
*1960-1962 - Ақтөбе обкомының хатшысы,
*1962-1965 - СОКП ОК жанындағы Қоғамдық ғылыми академиясының аспиранты,
*1967-1976 - Қазақ КСР-і Жоғары және арнаулы орта білім министрінің орынбасары,
*1976 - жылдан Алматы педагогикалық шет тілдер институтында (қазіргі Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті) проректор, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды.
Оның ғылыми-зерттеу еңбектері ұлт қатынастары, еңбекші бұқараның шығармашылығы мәселесіне арналған. 
150 ғылыми, оқу-педагогикалық және публицистикалық жарияланымның авторы. 
Қазақ КСР-і Жоғарғы Кеңесінің депутаты. *Еңбек Қызыл Ту*, *1-дәрежелі Отан соғысы ордендері*мен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1924 жылы туғандар
Санат:Қарағанды облысында туғандар
Санат:Қазақ ғалымдары
Санат:Философтар
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Божығұр ауылдық округі

**Божығұр ауылдық округі** – Абай облысы Жарма ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Салқынтөбе, Қаражал, Үкілі ауылдары кіреді. Орталығы – Салқынтөбе ауылы. 

## Дереккөздер

Санат:Жарма ауданы ауылдық округтері
Бозанбай ауылдық округі

**Бозанбай ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданындағы әкімшілік бірлік. 1998 жылға дейін *Крупский ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Алғабас, Бозанбай ауылдары кіреді. Орталығы – Бозанбай ауылы. 2019 жылы ''Ақжартас'', ''Қызылсу'' ауылдары таратылды.

## Дереккөздер

Санат:Ұлан ауданы ауылдық округтері
Бесқарағай ауылдық округі

**Бесқарағай ауылдық округі** – Абай облысы Бесқарағай ауданындағы әкімшілік бірлік. 2007 жылға дейін *Большая Владимировка ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – Бесқарағай ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Бесқарағай ауданы ауылдық округтері
Үлбі кенттік әкімдігі

**Үлбі кенттік әкімдігі** – Шығыс Қазақстан облысы Риддер қалалық әкімдігі аумағында болған бірлік, 2013 жылы таратылған. Құрамына Үлбі кенті, Бутаково, Лениногор орманшар, Лесное (Лениногор демалыс үйі) ауылдары, Үлбіқұрылыс темір жол стансасы кірді. *Тишинский* ауылы мен *71-километр темір жол айрығы* 2009 жылы таратылған. Тұрғыны 6408 адам (2009). Орталығы – Үлбі кенті болды.

## Дереккөздер

Санат:Риддер қалалық әкімдігінің таратылған ауылдық округтері
Төлеу Кенжебаев

**Төлеу Кенжебаев** (1941 жылы туған, қазіргі Жамбыл облысы Байзақ ауданы Аймантөбе ауылы).

## Мансабы
*1992 жылы педагогикалық ғылымының докторы 
*1994 жыл жылы профессор.
*1963 жыл жылы Шымкент педагогикалық институтын (қазіргі Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті) және ҚазПИ жылы дің (қазіргі ҚазҰПУ) аспирантурасын бітірген. 
*1966 жыл -1968 жыл жылдары Қазақ су шаруашылығы ғылыми жылы зерттеу институтында кіші ғылыми қызметкер,
*1968 жыл - 1978 жыл жылдары Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технология институтында ассистент, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі,
*1978 жыл - 1998 жыл жылдары декан, профессор қызметтерін атқарды.
*1998 жыл - жылдан Тараз университетінде кафедра меңгерушісі. 
Кенжебаев қазақ, орыс, ағылшын тілдерінде жазылған 130-ға жуық ғылыми жарияланымның авторы.
## Дереккөздер

Санат:1941 жылы туғандар
Санат:Жамбыл облысында туғандар
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Қазақтың қысқаша тарихы мен шежіресі

**Қазақтың қысқаша тарихы мен шежіресі** – тарихи-деректемелік жинақ. 1963 жылы Пекинде қытай тілінде жарық көрген. 

1958 жылы Қытай мемлекеті аз санды ұлттар істері күшті ұйымдастырған *“Аз санды ұлттардың қоғамдық тарихын тексеріп-зерттеу экспедициясының”* нәтижесінде жазылған. Кітаптың төрттен бір бөлігінде қазақ тарихына шолу жасалған. Қалған бөлігі Шыңжаңдағы қазақтардың социалисттік дәуірдегі тұрмысына арналған. Кітап соңында қосымша материал ретінде Шыңжаңдағы қазақтардың рулық шежіресі берілген. Бұл кітап тікелей маркстік-лениндік таптық көзқарас тұрғысынан жазылған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тарихы
Санат:1963 жылы шыққан кітаптар
Санат:Қытайша кітаптар
Боран ауылдық округі

**Боран ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Марқакөл ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Боран, Жаңаауыл, Жиделі, Игілік, Қазақстан ауылдары кіреді. Орталығы – Боран ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Марқакөл ауданы ауылдық округтері
Ушанов ауылдық округі

**Ушанов ауылдық округі** — Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Каменный Карьер, Степное, Ушаново ауылдары кіреді. Орталығы – Ушаново ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Глубокое ауданы ауылдық округтері
Жердің сәуле шығаруы

**Жердің сәуле шығаруы** — Жер бетінің сәуле шығаруы. Жер бетінің температурасы Күнмен, жұлдыздармен салыстырғанда төмен болғандықтан, ол спектрдің көзге көрінбейтін аймағындағы инфрақызыл сәулеге жататын, ұзындығы 3 мкм-ден 80 мкм-ге дейінгі электрмагниттік толқындарды шығарып тұрады. Жер беті өзінен жылу бөліп шығаратындықтан суиды. Жер бетінен бөлініп шығатын сәуле ағыны жоғары қарай бағытталады және ол атмосфераны қыздыра отырып, сонда түгелдей тұтылады. Атмосфера жер бетіне қарай, толқын ұзындығы соған шамалас, сәуле (атмосфераның қарсы сәуле шығаруы) шығарады. Бұл сәуле жер беті жоғалтқан жылудың белгілі бір бөлігінің орнын толтырады. Жердің сәуле шығаруы мен атмосфераның қарсы сәуле шығаруының айырмасы әсерлік сәуле шығару деп аталады. Ашық түнде қарсы сәуле шығарып, әсерлік сәуле шығару көбейеді. Сол себептен Жер беті, ал мұның салдарынан ауаның төм. қабаты салқындайды. Мұндай жағдайда тұман болу не шық түсуі, ал көктем мен күзде үсік жүруі мүмкін. Бұған керісінше бұлтты түнде бұлттардың сәуле шығаруы нәтижесінде қарсы сәуле шығару көбейеді, ал әсерлік сәуле шығару және жер бетінің салқындауы азаяды. Жер беті күндіз қарсы сәуле шығару процесіне қосымша Күн радиациясын да қабылдайды. Күн ұзақ болатын кезде бұл екеуінің қосындысы Жердің сәуле шығаруынан асып кетеді де, жер беті қызады. Жердің сәуле шығаруы — Жер беті мен атмосферадағы жылулық режимді анықтайтын аса маңызды факторлардың бірі. Жердің сәуле шығаруын метеорологияның бір тармағы — актинометрия зерттейді; 
 
## Тағы қараңыз
Актинометрия
## Сыртқы сілтемелер
Жердің сәуле шығаруы және адам денсаулығы
## Дереккөздер
 

Санат:Астрономия
Бородулиха ауылдық округі

**Бородулиха ауылдық округі** – Абай облысы Бородулиха ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Бородулиха, Барышовка, Знаменка, Поднебесное, Успенка ауылдары кіреді. Орталығы – Бородулиха ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Бородулиха ауданы ауылдық округтері
Әбуов

**ӘБУОВ** Қасқырбай Әбуұлы (1936 ж.т., Арықбалық ауданы Қаракөл а.)  —  *партия және кеңес қызметкері. Көкшетау қ-ның Құрметті азаматы*. Целиноград а.ш. ин-тын, **КОКП ОК ** жанындағы Жоғ. партия мектебін бітірген. Еңбек жолын 1955 ж. Рузаев ауданында меңгеруші болып бастаған.  Чистополь ауданы партия к-тінің кадр бөлімінде есепші, жалпы бөлім меңгерушісі, Чистополь ауданы партия к-тінің 2-хатшы, Чистополь партия к-тінде нұсқаушы, ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі  қызметтерін атқарған (1957 — 67). Арықбалық ауданы  партия к-тінде хатшы , 2-хатшы *(1967 — 73), Еңбекшілдер ауданы партия  к-тінің 1-хатшысы  (1973 — 85),  Көкшетау облысы әлеум. қамсыздандыру бөлімінің меңгерушісі (1985 — 86) қызметтерін атқарған*. 1986 жылдан Көкшетау облысы халықтық бақылау к-ті төрағасының орынбасары. Көкшетау облысы халық депутаттары кеңесінің депутаты болып сайланған. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендері, медальдармен марапатталған.
**ӘБУОВ** Қуаныш Қабиденұлы (1946 ж.т., қазіргі Айыртау ауданы Жұмысшы а.) — *ғалым, экон. ғыл. канд. (1974), проф. (1991).* Целиноград а. ш. (қазіргі Ақмола агр. ун-ті) ин-тын бітірген (1967). **«Сырымбет»** кеңшарында инженер (1967 — 70), Целиноград а. ш. ин-тында аспирант (1970 — 73). С. Сейфуллин атынд. Ақмола агр. ун-тінде аға оқытушы (1973 — 74), кафедра меңгерушісі, проректор (1974 — 80),  ф-т деканы (1980 — 89) болды. 1989 жылдан кафедра меңгерушісі. Ә. 150-ден астам ғыл. еңбектің, 8 монография мен оқулықтың авторы. Медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"
Усть-Таловка кенттік әкімдігі

**Усть-Таловка кенттік әкімдігі** – Шығыс Қазақстан облысы, Шемонаиха ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Берёзовка, Заречное, Половинка ауылдары кіреді. Орталығы – Усть-Таловка кенті.

## Дереккөздер

Санат:Шемонаиха ауданы ауылдық округтері
Галина Ильясовна Бойко

**Галина Ильясовна Бойко** - (1943 жылы, Татарстан Республикасында туған) – химия ғылымының докторы (1992 жылы), профессор. Қазақ Мемлекеттік Университетті (1967 жылы, қазіргі Қазақ Ұлттық Университеті) бітірген. 1978–89 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының Химия ғылымдары институтының аға ғылыми қызметкері, 1990–92 жылдары жетекші ғылыми қызметкері, 1993 жылдан бас ғылыми қызметкері болып жұмыс істейді. Бойко 180-нен астам ғылыми еңбек пен 16 авторлық куәлік, 6 патенттің авторы.

## Сілтемелер
1. "Бойко Галина Ильясовна"

## Дереккөздер</span>


Санат:1943 жылы туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан химиктері
Санат:Профессорлар
Тұрғысын ауылдық округі

**Тұрғысын ауылдық округі** — Шығыс Қазақстан облысы Алтай ауданындағы бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Тұрғысын ауылы кіреді. Орталығы — Тұрғысын ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Алтай ауданы ауылдық округтері
Біржан ауылдық округі

**Біржан ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданындағы әкімшілік бірлік. 1998 жылға дейін *Ақарал ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақарал, Біржан, Қуаныш ауылдары кіреді. Орталығы – Біржан ауылы.

## Дереккөздер

  

Санат:Зайсан ауданы ауылдық округтері
Тұғыл ауылдық округі

**Тұғыл ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Байтоғас, Тұғыл ауылдары кіреді. Орталығы – Тұғыл ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Тарбағатай ауданы ауылдық округтері
Кристалдану

thumb|right|250px|Лимон қышқылының кристалдану уақыт аралығы
thumb|250px|Судың кристалдануы
**Кристалдану** – кристалдардың булардан, ерітінділерден, балқымалардан, қатты күйдегі (аморфты және басқа кристалдық күйдегі) заттардан, электролиз процесі кезінде электролиттерден (электрлік кристалдану), сондай-ақ химиялық реакциядан пайда болуы. Кристалдану үшін алғашқы (аналық) ортаның термодинамикалық тепе-теңдігі бұзылуы, яғни ерітіндінің немесе будың аса құрғауы, балқыманың асқын суынуы және т.б. жағдайлар орындалуы тиіс. Кристалдануға қажетті аса құрғау немесе аса суыну температураның, концентрацияның, қысымның, фазааралық электр потенциалының тепе-теңдік мәндерінен ауытқуымен сипатталады.

**Кристалдану** – заттың аса суыған (құрғаған) аналық ортасынан еркін энергиясы төмен кристалдық күйге фазалық ауысуы. Бұл ауысу кезінде артық жылу кристалданудың жасырын жылуы түрінде бөлінеді. Осы жылудың бір бөлігі механикалық жұмысқа айналып, өсетін кристалл үстіне қойылған жүкті көтеріп, ондаған кгс/см2 қысымға шыдауы мүмкін. Жасырын жылудың бөлінуі балқыманы қыздырып, аса суынуды азайтады да, кристалдануды баяулатады. Нәтижесінде заттың қалыптасуы аяқталады немесе температурасы, қысымы және концентрациясы тепе-теңдік күйге көшеді. Аса суытылған орта кристалданбай, ұзақ уақыт орнықсыз күйде болуы мүмкін. Нашар суытылған булардан, ерітінділерден және балқымалардан пішіні көп жақты кристалдар алынады.** Кристалдану процесі** кристалл ұрықтарының түзілуі және әрбір ұрықтың әрі қарай өсуі деп аталатын екі кезеңнен тұрады. Кристалдану нәтижесінде минералдар пайда болады.

**Кристалдану** – металлургияда, шалаөткізгішті, оптикалық, пьезоэлектрлік, т.б. материалдарды алудың негізі. Ол химияда, тамақ, медицина өнеркәсіптерінде, тыңайтқыш, тұз, қант, т.б. өндіруде кеңінен пайдаланылады.

**Кристалдану сызаттары** (Трещина кристаллизационная) — жік аумағында қыздыру, суыту жылдамдығының өзара алшақты болуынан жікте кристаллиттер аралығында сызаттану, тұтастығының бұзылуы орын алады.

## Тағы караныз:
* Кристалл
* Кристаллография

## Дереккөздер


Санат:Фазалық өтулер
Санат:Қатты денелер физикасы
Санат:Минералогия
Жапай Мүтәлләпұлы Әбутәліпов

**Жапай Мүтәлләпұлы Әбутәліпов** (4 желтоқсан 1939, Зеренді ауданы Қызылсая а. — 6 қаңтар 2016, Көкшетау, Қазақстан) — *қоғам қайраткері. Қазақ мемл. а.ш. ин-тын (1963), Алматы жоғары партия мектебін (1979) бітірген.* 1963 ж. еңбек жолын *«Целинауылтехника»* бірлестігінде аға инженер болып бастады. Көкшетау ауданындағы *Молодежный ұжымшарында механик*, бас инженер болып жұмыс істеді. Қазіргі Сейфуллин атынд. ұжымшарда  директор (1970 — 75). Көкшетау ауданы а. ш. басқармасының бастығы, Көкшетау облысы а.ш. басқармасы бастығының 1-орынбасары (1975 — 85). (1985 — 97),  Көкшетау және Целиноград облыстарында басшылық қызметтерінде (1990 — 94 ж.) Көкшетау облысы к-тінің бірінші хатшысы, 1997 ж. облыстық ардагерлер кеңесінің төрағасы болды. *Еңбек Қызыл Ту ордені, медальдармен марапатталған.*

## Сыртқы сілтеме
* ХАЛЫҚ ҚАҺАРМАНЫНЫҢ ҚҰТТЫҚТАУЫ 
## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Көкшетау облысының әкімдері
Бірлікшіл ауылдық округі

**Бірлікшіл ауылдық округі** – Абай облысы Жарма ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Сұлусары, Шымылдық ауылдары кіреді. Орталығы – Сұлусары ауылы. Округ құрамында болған ''Қазаншұңқыр'', ''Қойтас'' ауылдары 2013 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Жарма ауданы ауылдық округтері
Төсқайың ауылдық округі

**Төсқайың ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Марқакөл ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Балықтыбұлақ, Бұғымүйіз, Төсқайың, Ұрынқай, Шағанатты ауылдары кіреді. Орталығы – Төсқайың ауылы. Округ құрамында болған *[[Жоғарғы Еловка]]* ауылы 2007 жылы, *[[Қарағайлыбұлақ]]* ауылы 2014 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Марқакөл ауданы ауылдық округтері
Вавилон ауылдық округі

**Вавилон ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Горкуново, Камышинка, Кенюхово, Пруггерово, Сугатовка ауылдары кіреді. Орталығы – Камышинка ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Шемонаиха ауданы ауылдық округтері
Әбілқайыров

**ӘБІЛҚАЙЫРОВ Есен Әбілқайырұлы** (1925, қазіргі Ақкөл ауданы — 1995) — *қайраткер. 2-дүниежүз. соғысына қатысқан*. Алматы малдәрігерлік ин-тын (1952), Мәскеу қ-ндағы Жоғары партия мектебін (1962) бітірген. Еңбек жолын Амангелді кеңшарында есепші болып бастаған (1941 — 43). Солтүстік Қазақстан облысы Булаево кентінде  ауданар. лаб-ның меңгерушісі (1952 — 54). Торғай облысы, Қыйма ауданы партия к-тінің хатшысы (1958 — 60), Ерейментау ауданы партия к-тінде 2-хатшы (1962 — 64). Қорғалжын ұжымшарында аға малдәрігер (1964 — 65). Алексеевский ауданы малдәрігерлік лаб-ның меңгерушісі, бас мемл. инспекторы, аудандық қой ш-ның бас маманы, ауданы еңбекпен қамтамасыз ету бөлімінің меңгерушісі қызметтерін атқарған (1965 — 91). Қызыл Ту, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендері, медальдарымен марапатталған.
**ӘБІЛҚАЙЫРОВ Армия Әбілқайырұлы** (1942 ж.т., Көкшетау облысы Володар ауданы Шүкірлік а.) — қайраткер. Ардагерлер кеңесінің төрағасы. Қазақ  мемл. а.ш. ин-тын бітірген (1967). *Чистополь* ауданы а.ш. басқармасында бас агроном (1967 — 69), ЛКСМ Чистополь ауданы комсомол к-тінің 1 хатшысы (1969 — 73), Жоғары партия мектебінің тыңдаушысы (1973 — 75). Еңбекшілдер ауданы Халық депутаттар кеңесі төрағасының орынбасары (1975 — 80), Келлер ауданы партия к-тінің хатшысы, 2 хатшы (1980 — 85), Уәлиханов ауданы партия к-тінде 1 хатшы (1985 — 90), Уәлиханов ауданы халық депутаттары кеңесінің төрағасы (1990 — 93), Айыртау ауданы әкімш. басшысы (1993 — 95), Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданының әкімі (1995 — 2004), Солтүстік Қазақстан облысы а.ш. департаментінің бастығы (2004 — 06). «Құрмет белгісі», Парасат ордендері, медальдармен марапатталған. Айыртау ауданының Құрметті азаматы. 
## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Веселов ауылдық округі

* Весёлов ауылдық округі – Ақмола облысы Сандықтау ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Веселов ауылдық округі – Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданындағы әкімшілік бірлік.
Айзада Нәубетиярова

**Айзада Нәубетиярова** (20.2.1930 жылы туған, Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданы Қарабұтақ ауылы)  
1976 - медицина ғылым докторы
1985 - профессор болды
1978 - ҚР Денсаулық сақтау ісінің үздігі
1955 - Алматы мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті)бітірген
1966 - Мәскеу қаландағы Орта білім жетілдіру институтының аспирантурасын  бітірген
1955–1963   Ақтөбе облысы Хромтау қаласында денсаулық сақтау бөлімінің меңгерушісі, медицина-санитарлық бөлімнің бас дәрігері
1966-1982  Қазақ туберкулез ғылыми-зерттеу инститында аға ғылым қызметкер, бөлім меңгерушісі, директордың ғылым-техникалық жұмыстар жөніндегі орынбасары
1982–2009 Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында кафедра меңгерушісі қызметін атқарды

2010 жылы "Әйтеке би ауданының құрметті азаматы" атанды.
 
## Ғылыми еңбектер
* **“Туберкулез легких, вызванный микробактериями бычьего типа (клинико-экспериментальное исследование)” ([[1975]])**
* 120-дан астам ғылыми жарияланымның, 2 монографияның авторы.

## Марапаттар
* Еңбек Қызыл Ту орденімен (1979)

## Дереккөздер </span>
Мағзи Әбілқасымов

**ӘБІЛҚАСЫМОВ Мағзи Әбілқасымұлы** (1926, Зеренді ауданы Елтай а. — 2001) — *еңбек және соғыс ардагері. Көкшетау қ-ның Құрметті азаматы (1974).* Көкшетау қ-ндағы №3 орта мектептің 7 сыныбын бітірген Ә., 1943 ж. қалаға көшіріліп келген *Подолск тігін машинасы з-тындағы ФЗО-ға оқуға жіберіледі*. Еңбек жолын электромонтер болып бастаған ол Приборшығару з-тында басқару щитінің аға кезекшісі, аға және ауысым және шебері дәрежесіне дейін көтерілді. Ерен еңбегі үшін, 3-дәрежелі  **«Еңбек Даңқы»** ордені, медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Коряк таулы қыраты

нобай|Коряк таулы қыраты
**Коряк таулы қыраты** – Азияның Тынық мұхит жағалауының солтүстігінде, Камчатка түбегі мен Анадыр ойпатының аралығында жатқан таулы өлке. 

Ресейдің Камчатка және Магадан облыстары жерінде. Ұзындығы 880 км, ені 200 – 250 км. Кайнозой қатпарлығында пайда болған антиклинорий. Мезозой мен кайнозойдың шөгінді және жанартау жыныстарынан түзілген. Антиклинальдардың ядроларында палеозойдың кристалдық тақтатас, әктас, және кварциттері жер бетіне шығады. Қатпарлы құрылымдарды жас жарылымдар және лықсымалар күрделендірген. Коряк таулы қыраты антиклиналь жоталардан, ірі депрессиялардан, жанартау үстірттерінен және таулы үстірттерден тұрады. Орта тұсындағы Орталық Коряк тау массивінен (Ледяная тауы, 2562 м) жан-жағына қарай көптеген жоталар мен терең аңғарлар тарайды. Жоталардың орташа биіктігі 1000 – 1500 м. Жеке шыңдары 2000 м-ге дейін барады. Коряк таулы қыраты субарктикалық климаттық белдеуде. Климаты өте ылғалды, қоңыржай салқын, ауа температурасы төмен. Қысы ұзақ. Қаңтардың орташа температурасы шығыс жағалауда –12 – 15С, батыста –20 – 24С. Жазы салқын, тұманды, жауын-шашынды. Ең жылы айдың орташа температурасы 8 – 9С. Жылдық жауын-шашын теңіз жағалауында 350 – 450 мм, тау қыратының шығыс беткейінде 700 мм-ден асады. Қыратта 282 мұздық бар. Көп жерін суық тау шөлі мен тау тундрасы қамтиды. Таулардың 200 – 400 м биіктікке дейінгі төм. беткейінде жатаған самырсын, қандыағаш және қайың таралған. Өзен аңғарларында терек, тал және балқарағай кездеседі. Табиғат байлықтары аз зерттелген. Бұғы жайылымына кең пайдаланылады.
## Пайдаланған әдебиет
Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Санат:География
Тоқтамыс ауылдық округі

**Тоқтамыс ауылдық округі** – Абай облысы Абай ауданындағы әкімшілік бірлік. 1998 жылға дейін *Сарғалдақ ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – Тоқтамыс ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Абай облысы) ауылдық округтері