open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тоқберген Саботаұлы

**Саботаұлы Тоқберген** (1793, Қызылорда облысы, Тереңөзек ауданы (қазіргі Сырдария ауданы) – 1865, Талас ауданы, Үшарал ауылы) – белгілі би, датқа. Жас кезінде Қоқан ханына қызмет етіп, датқа атанған. Бұқара қаласында Ұлбике ақынның Күдері қожамен айтысын ұйымдастырған. Кейіннен ханның зорлықтарына қарсы шыққан қазақтардың 1821 және 1848 ж. болған көтерілістерін ұйымдастырушылардың бірі болған. 1853 ж. орыс генералы Перовский Ақмешітті алғаннан кейін біржолата Ресейге қосылуды жақтаған. 1858 ж. Қоқан ханының зекетшісі Мырзабиді жасақтарымен қоса өлтіргеннен кейін қуғын-сүргіннен қашып, Арқа жақты паналаған. 1864 ж. генерал Черняев Әулиеата мен Шымкентті басып алғаннан кейін өз қоластындағы рулардың Сыр бойынан Талас өңіріне көшуін ұйымдастырған. Тараз қаласында Тоқберген атындағы көше бар. 
*Ә. Садықбеков*

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Тарих
Құрманқұл Тоқтағұлов

**Құрманқұл Тоқтағұлов** (24.9. 1950 ж. туған, Қордай ауданы) – қоғам қайраткері. Орынбор ауыл шаруашылық институтын (1973), Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Қазақ менеджмент, экономика және болжау институтын (1993) бітірген. 1973 – 1981 ж. Красногор техникумында агроном, аудандық ауыл шаруашылық басқармасында, «Жаңатұрмыс» кеңшарында аға агроном, 1981 – 1995 ж. ауданы партия комитетінде, облысы партия комитетінде нұсқаушы, бөлім меңгерушісі, Жуалы ауданы атқару комитеті төрағасының, әкімінің орынбасары, 1995 – 1996 ж. облыс ауыл шаруашылық департаментінің бастығы, 1996 – 1998 ж. облыс әкімінің орынбасары қызметтерін атқарған. 1998 жылдан облыс көші-қон және демография басқармасының бастығы. 
*Ж. Нұралиев* 

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Саясат
Орта Азия мен Қазақстандағы он алтыншы жылғы котерілістер

**Орта Азия мен Қазақстандағы он алтыншы жылғы котерілістер** – құжаттар жинағы. Редакциясын басқарған А.В. Пястковский. **1960 жылы** *Кеңес Соцолисттік Республика Одағы Ғылым Академиясы* баспасында орыс тілінде жарық көрген. Бұл еңбек КСРО ҒА Тарих институтының, Қазақ КСР-і ҒА Тарих, археология және этнография институтының, Қырғыз Кеңес Соцолисттік Республика Одағы Ғылым Академиясы Тарих институтының, Түрікмен Кеңес Соцолисттік Республикасі Тарих, археология және этнография институтының, Өзбек КСР-і Тарих және археология институтының, КСРО Бас архив басқармасының қатысуымен шығарылған. 
## Кітап бөлімдері
Кітап **10 бөлімнен** тұрады: *1) “Бұратаналарды майданның тыл жұмыстарына шақыру және патша әкімшілігінің қосымша жарлықтары”; 2) “Орта Азиядағы көтеріліс” (бүкіл Түркістан генерал-губернаторлығына қатысты шолу құжаттары); 3) “Самарқанд облысындағы көтеріліс” (Өзбекстан, Солтүстік Тәжікстан, Оңтүстік Қырғызстанның бір бөлігі); 4) “Ферғана облысындағы көтеріліс” (Өзбекстан және Оңтүстік Қырғызстан); 5) “Сырдария облысындағы көтеріліс” (Өзбекстан, Қазақстан, Қарақалпақстан, Солтүстік Қырғызстанның бір бөлігі); 6) “Жетісу облысындағы көтеріліс” (Қазақстан және Солтүстік Қырғызстан); 7) “Закаспий облысындағы көтеріліс” (Түрікменстан, Қазақстанның бір бөлігі); 8) “Ақмола, Семей және Орал облыстарындағы көтеріліс”; 9) “Торғай облысындағы көтеріліс”; 10) “Көтерілісті басып-жаншу*. Патша өкіметінің қуғын-сүргіні. **Буржуазияшыл-ұлтшыл элементтердің** көтерілістегі рөлі. Жинақ соңында **“Ескертпелер мен көрсеткіштер”** деген қосымша *терминолиялық сөздік* берілген.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Төлемісова Клара Ахмедияқызы

**Төлемісова Клара Ахмедияқызы** (5 Тамыз 1937, Ақмола облысы Макинск қаласы – 6 Сәуір 2004, Алматы қаласы) – биология ғылымының докторы (1989), (1993), Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының академигі (1993).

## Қысқаша өмірбаяны:
1959 жылы ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 
1960–1963 жылдары Қарағанды медициналық училищесінде оқытушы, оқу істері жөніндегі меңгерушісі.
1963–1993 жылдары Қазақстан Ғылым академиясының Микробиология және вирусология институтында аспирант, кіші, аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі, директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары. 
1993–2003 жылдары Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының Ұлттық аграрлық зерттеулер академиясы орталықтарында академик-хатшы қызметтерін атқарды. 
2003 жылдан өмірінің соңына дейін Азық-түлік өндірісі және қайта өңдеу ғылыми-өндірістік орталығының бас ғылыми қызметкері болып жұмыс істеген.

## Еңбектері:
«Микробиологические основы создания и использования биопрепаратов для защиты растений» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 300-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. 23 өнертабыстың иегері.

## Дереккөздер:


Санат:1937 жылы туғандар
Санат:2004 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан биологтары
Балаларды қорғау

thumb| alt=A.
thumb| alt=A.

**Балаларды қорғау** — балаларды әлеуметтік-экономикалық және құқықтық қорғаудың халықаралық және отандық жүйелері. Балаларды қорғаудың халықаралық күні 1949 жылы қарашада Әйелдердің халықаралық демократия федерациясы кеңесінің сессиясында қабылданған. 1950 жылдан бастап маусымның 1-Дүниежүзілік балаларды қорғау күні болып атап өтіледі. БҰҰ-ның Бас Ассамблеясы 1989 жылы Бала құқықтары жөнінде конвенция қабылдады. Ондағы басты мәселелер: балаларды (2—18 жас) соғыс қаупінен қорғау, денсаулығын сақтау, демократия негізде тәрбие, білім беруді жүзеге асыру идеялары. Осы конвенция негізінде ҚР Конституциясында Балаларды қорғаудың құқықтық негізін бекіту, отбасын қолдау, аналарды қамтамасыздандыру, ерекше қиын жағдайға душар болған балаларды қамқорлыққа алу шараларын жүзеге асыру міндеттелген. Қазақстанда балалар құқығын қорғау, жетім балаларды қамқорлыққа алу ісінде “Бөбек” қоры жемісті жұмыстар атқарды. Алматы қаласында Ана мен бала денсаулығын қорғаудың республика ғылым-зерттеушілер орталығы жұмыс істейді (қазіргі Ана мен бала ғылыми-зерттеу орталығы). Қазақстанда көп балалы және аз қамтамасыз етілген отбасы балаларына, ақыл-есі кеміс, жетім, ата-анасының қарауынсыз қалған балаларға, соқыр және нашар көретін балаларға, психикалық, интеллектуалдық дамуы тежелген балаларға, саңырау балаларға арналған арнаулы мектеп-интернаттар жұмыс істейді. Бұл арнаулы мекемелер тәрбиеленушілердің өз кемшіліктерінің орнын толтыру дағдыларын қалыптастырып, әлеуметтік бейімделуін қамтамасыз етеді. Оларды тәуелсіз өмір сүруге, еңбек етуге даярлайды. Арнаулы мектеп-интернатты бітірушілер жалпы білім беретін бағдарлама негізінде білім алып, белгіленген үлгідегі куәлік алады.

## Дереккөздер


Санат:Қоғам
Жұлдыздар қауымдастығы

нобай|330px|
**Жұлдыздар қауымдастығы** немесе **жұлдыздар ассоциациясы** — белгілі бір типке не спектрлік класқа жататын шашыраңқы жұлдыздар тобы. 

Қазіргі кезде бізге OB-қауымдастығы мен T-қауымдастығы белгілі болып отыр.

OB-қауымдастығына О, ВО, В1 және В2 спектрлік кластарының ыстық алып жұлдыздары мен асқын алып жұлдыздары жатады. ОВ-қауымдастығында материяның өте тығыз аймағы болмайды. Бұл оның шашыраңқы және шар тәрізді жұлдыздар шоғырынан өзгешелігі болып есептеледі. ОВ-қауымдастығы Галактиканың қазіргі дәуірдегі жұлдыздар пайда болатын аймағы деп саналады. 20 ғасырдың 70-жылдарының басына дейін Галактикада ашылған ОВ-қауымдастығының саны 82-ге жетті. Олардың барлығы да 3,5 кпк-тен жақын қашықтықта (оның ішінде жартысы 1,5 кпк-тен қашықтықта) орналасқан. Галактикадағы ОВ-қауымдастығының жалпы саны 4000 болуы мүмкін деп есептелінеді. 

Т-қауымдастығының құрамына Т Торпақ типіндегі айнымалы жұлдыздар енеді. Т-қауымдастығының мөлшері (бірнеше ондаған пк) ОВ-қауымдастығына қарағанда кіші болып келеді. Олардың құрамында, әдетте, бірден бірнеше онға дейінгі Т Торпақ типті жұлдыздар болады. Тек Ориондағы Т-қауымдастығы бұдан ерекше болып келеді, ондағы нысандар саны 220-ға жетеді. 20 ғасырдың 70-жылдарының басында 30-ға жуық Т-қауымдастығы ашылды. Олардың барлығы да 0,5 пк-тен жақын қашықтықта орналасқан. Бұдан Галактикадағы Т-қауымдастығының саны ОВ-қауымдастығының санынан едәуір көп деп қорытынды жасауға болады. Кейбір ОВ-қауымдастығында Т Торпақ типіндегі жұлдыздар тобы да табылған. Сондықтан мұндай түзілістер әрі ОВ-қауымдастығы, әрі Т-қауымдастығы болып саналады. Жұлдыздар қауымдастығын тұңғыш рет академик В.А. Амбарцумян ашқан (1947). Жұлдыздар қауымдастығының жұлдыздардың Галактикада пайда болу ошағы ретінде ашылуы жұлдыздар мен жұлдыздар жүйелерінің дамуын зерттеудегі маңызды кезең болды.  

## Дереккөздер

Санат: Астрономия
Иван Александрович Фигуровский

**Иван Александрович Фигуровский**(24.8.1889, Ресей, Красноярск қаласы – 6.12.1982, Петропавл қаласы) – филология ғылымының докторы (1967), профессор (1967). 
*2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 
*Иркутск университетін (1926) бітірген. 
*ҚазПИ-де ассистент (1930–32, қазіргі ҚазҰПУ), Астрахан педагогикалық институтында оқытушы (1932-36), Петропавл педагогикалық институтында профессор *(1975–82) болып қызмет атқарған. 
*Негізгі ғылыми еңбектері тіл білімі мәселелеріне арналған.

## Дереккөздер:</span>


Санат:Тұлғалар
Нұрлан Орынбасарұлы Дулатбеков

**Нұрлан Орынбасарұлы Дулатбеков** (1962 жылы туған, Қарағанды облысы, Шет ауданы, Ақсу-Аюлы ауылы) – заң ғылымының докторы (2003), профессор (2004).

Қарағанды мемлекеттік университетін бітірген (1984). 1984–1995 ж. Қарағанды мемлекеттік техникалық университетінде оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, 1996 жылдан Қарағанды қаласындағы «Болашақ» институтының ректоры (2007 жылдан «Болашақ» университеті). 100-ден астам ғылыми мақаласы бар.

Арғын тайпасы, Қаракесек руының Қояншытағай бұтағынан шыққан.

## Дереккөздер


Санат:1962 жылы туғандар
Санат:Ақсу-Аюлыда туғандар
Санат:Қазақстан заңгерлері
Санат:Заң ғылымдарының докторлары
Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті оқытушылары
Санат:Болашақ университетінің (Қарағанды) ректорлары
Санат:Болашақ университетінің (Қарағанды) профессорлары
Санат:Қарағанды облыстық мәслихатының хатшылары
Санат:Аманат партиясының мүшелері
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VI шақырылымының депутаттары
Балалар киносы

thumb| alt=A.
**Балалар киносы** — балалар мен жасөспірімдерге арналған көркем, мультипликациялық, хроникалық-деректі және ғылым-көпшілік фильмдердің жалпы атауы. “Қазақфильм” киностудиясының балаларға арналған көптеген фильмдері бүкілодақтық, халықаралық фестивальдерде жүлде алып, жоғары бағаға ие болды.Олардың қатарында: “Менің атым Қожа” (1963, режиссер А. Қарсақбаев; 1967 жылы Каннда өткен халықаралық кинофестивальде ынталандыру дипломына ие болды), “Қызыл тас заставасы маңында” (1969, режиссер Ш.Е. Бейсенбаев; 1983 жылы Каунаста өткен спорт фильмдерінің бүкілодақтық кинофестивалінде 2-дәрежелі диплом және лауреат атағын алды), “Шоқ пен Шер” (телевизиялық фильм, 1971, режиссер Қ. Қасымбеков; 1972 жылы Монте-Карлода өткен телевизиялық фильмдердің халықар. кинофестивалінде “Күміс намфа” сыйлығын алды), “Орман аңызы” (1972, режиссер Н.С. Жантөрин, Цой Гук Ин; 1974 жылы Бакуде өткен бүкілодақтық кинофестивальде “Әскери-патриоттық тақырыпты игергені үшін” сыйлығын алды), “Көксерек” (1973, режиссер Т. Өкеев; Баку кинофестивалінде 1-сыйлыққа ие болды), “Алпамыс мектепке барады” (1976, режиссер А. Қарсақбаев; 1977 жылы Ригада өткен бүкілодақтық 10-кинофестивальдің бас жүлдесін алды), “Балалық шақтың кермек дәмі” (1983, режиссер А. Қарсақбаев), “Сүйрік” (1984, режиссер А.Н. Әлпиев; 1985 жылы Мәскеуде өткен халықаралық кинофестивальдің күміс жүлдесі және Португалияның Томара қаласында өткен балалар мен жасөспірімдерге арналған фильмдердің халықаралық кинофестивалінде 2-жүлдеге ие болды), “Ауылым көк жотаның бөктерінде” (1985, режиссер А.К. Сүлеева; Алматыда өткен бүкілодақтық кинофестивальде 1-сыйлық алды), т.б. бар.

## Дереккөздер


Санат:Кино жанрлары
Сұлтан Сүйінішәлин

**Сұлтан Сүйінішәлин** (Хансұлтан) (1905, қазіргі Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы – 1941) – қайраткер, саяси қуғын-сүргін құрбаны. 

Ленинградтағы (қазіргі Санкт-Петербург) Бүкілодақтық коммунистік университетін (1932) бітірген. 

1921 – 23 жылдары почташы, Шалқар қалалық милиция қызметкері, Ақтөбе партия-кеңес мектебінің тыңдаушысы, 1923-26 жылдары БЛКЖО Шалқар уездік комитеті саяси-ағарту бөлімінің меңгерушісі, хатшысы, 1926-27 жылдары БЛКЖО Қарсақпай уездік комитетінің хатшысы, 1928-29 жылдары Қостанай округтік комитетінде тарату бөлімінің меңгеруші, БК(б)П Қостанай округтік көшпелі партия мектебінің жетекшісі, үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі болды. 

1929-1932 жылдары Ленинградта оқиды. 

1932-33 жылдары БК(б)П "Прибалхашстрой" аудандық комитеті мәдениет және насихат бөлімінің меңгерушісі. 1933 жылдың сәуір-мамырында Алматы облысы комитетінің насихат секторының меңгерушісі, 1933-37 жылдары БК(б)П Риддер қалалық комитетінде мәдениет және насихат бөлімінің меңгерушісі, хатшысының орынбасары, 2-хатшы, Қазақстан К(б)П ОК-нің бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарған. 1937 жылдың желтоқсанынан 1938 жылдың маусымына дейін Қазақ КСР-і халық ағарту халық комиссары. 

1938 жылы тұтқындалып, 1940 жылы сотталған. Жазасын КСРО ІІХК Сугурман колониясында өтеп жүргенде қайтыс болды. 1955 жылы қыркүйекте ақталған. 

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Беймәлім деректің бір тіні 

Санат:1905 жылы туғандар
Санат:Ырғыз ауданында туғандар
Санат:1941 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан білім министрлері
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері
Жұлдыздар шоғыры

**Жұлдыздар шоғыры** – *шығу тегі бірдей, жасы мен химиялық құрамы жағынан бір-бірімен қарайлас және өзара тартылыс күші арқылы байланысқан [[жұлдыз]]дар тобы.* Жұлдыздар шоғырының диаметір бірнеше парсектен 150 парсекке дейін жетеді. Жұлдыздар шоғыры, тарихи тұрғыда, шашыраңқы Жұлдыздар шоғыры және шар тәрізді Жұлдыздар шоғыры болып екі топқа ажыратылады. Шашыраңқы Жұлдыздар шоғыры ондаған, кейде жүздеген (сиректеу мыңдаған) жұлдыздардан құралса, шар тәрізді Жұлдыздар шоғыры он және жүз мыңдаған жұлдыздардан құралған. Шашыраңқы Жұлдыздар шоғырына Үркер, Бесік, Гиадтар, т.б. шоқжұлдыздары, ал шар тәрізді Жұлдыздар шоғырына Тазылар шоқжұлдызындағы М3 шоғыры, Геркулес шоқжұлдызындағы М13 шоғыры жатады. Шашыраңқы Жұлдыздар шоғыры біздің Галактикадағы Құс жолының симметрия жазықтығында, яғни галактикалық жазықтықта (Күнмен салыстырғандағы орташа жылд. 20 км/с), шар тәрізді Жұлдыздар шоғыры орталығы біздің Галактиканың орталығынде жатқан сфералық көлемге (Күнге қатысты орташа жылдамдығы 170 км/с) тарала орналасқан. Герцшпрунг – Ресселл диаграммасын немесе “жұлдыздық шама – түс көрсеткіші” диаграммасын зерттеу арқылы Жұлдыздар шоғырының эволюциясы жөнінде маңызды деректер алуға болады.

## Сілтеме


Санат:Астрономия
Қазақтың дәстүрлі қару-жарақ жасау өнері

**Қазақтың дәстүрлі қару-жарақ жасау өнері** – қазақтың ұлттық қол өнерінің бір саласы. Бұл өнер саласында ғасырлар бойы көптеген технологиялық әдістер мен тәсілдер дамып, мол тәжірибе жинақталып, сапалы қару-жарақ заттарын жасауда қойылатын талаптарға сәйкес қажетті материалдар түрлері сұрыпталған. Қазақ шеберлерінің қару-жарақ жасауға қолданған материалдары – мал ш-нан алынатын өнімдер және Қазақстан аумағында өндірілетін шикізаттар мен табиғи материалдар болған. Олар – тері, сүйек, мүйіз, тарамыс, қара және түсті металдар – темір, шойын, болат, алтын, күміс, қорғасын, мыс және оның қорытпалары, асыл тастар. Жауынгерлік қару-жарақтарға қойылатын талаптарға байланысты бұл табиғи және өндіріс материалдары физикалық қасиеттері мен оларды өңдеу технологиясына сәйкес қарулардың бөліктерін жасауға пайдаланылды. Материалдың физикалық қасиеттерін жетік білу арқылы оларды өңдеудің көптеген тәсілдерін тауып, оларды жетік игеру қазақ қарушыларына әскери тәжірибе талаптарын толық қанағаттандыратын, жақсы деңгейде жасалған жауынгерлік қару-жарақ заттарын жасауға мүмкіндік берді. Дәстүрлі қару-жарақ жасау технологиясының негізгі үш кезеңі бар: 1) қару-жарақ бөліктерін дайындау; 2) дайын болған қару-жарақ бөліктерін өңдеу; 3) қару-жарақтың бөліктерін беріктеу; 4) қару-жарақты әшекейлеу. Бұл әр технологиялық кезеңнің өзіндік бірнеше әдіс-тәсілдері болды. Қару-жарақ бөліктерін дайындау әдістеріне соғу, құю, қалыптау сияқты технологиялық әдістер жатады. Құйылып, соғылып жасалған қару-жарақтың негізгі бөліктері суару, шыңдау, таптау, қайрау, егеу тәсілдерімен өңделді. Қарудың кейбір бөліктері берік болуы үшін әр түрлі материалдармен қынау, буу, орау, қаптау тәсілдерімен беріктеліп, дымқылдан, кебуден сақтау үшін сырлау, бояу, майға суару тәсілдері арқылы қорғау жабындарымен қапталады. Қару-жарақ заттары қолданылуына, оны қолданатын адамның әлеуметтік дәрежесіне, эстетикалық талғамына сәйкес әр түрлі әдістермен көркемделіп, әшекейленді. Қару-жарақты көркемдеудің негізгі әдістері: алтынмен, күміспен қақтау, булау (жалату) әдістері, баспалау тәсілі, сірке салу, қарала жүргізу, көгілдір тыныке жүргізу, асыл тастан көз салу. Кейде маржан, меруерттерден де көздер салынды. Теріден жасалған қару-жарақ заттары бедерлі ою-өрнекпен әшекейленді. Қару-жарақ, негізінен, ою-өрнек арқылы әшекейлендірілді. Дәстүрлі қару-жарақта қолданылатын ою-өрнектер бірнеше қызмет атқарды. Бірінші – магиялық қызметі, қарудың сес арттырып, иесін қарсыласының қаруынан қорғау. Екінші – коммуникациялық қызметі, жауынгердің әлеуметтік статусының айыру белгісі, жалпы этноайыру белгісі болу. Үшінші – эстетикалық қызметі, әсемдік қару-жараққа көркемдік сипат беру. Әскери қарулардың соғыс сипатының өзгеруіне байланысты дәстүрлі қару-жарақ қолданыстан шықты да, оған сұраныстың жоғалуымен бірге, қазақтың бұл дәстүрлі өнері дамымай қалды, оның бүгінге тек жұрнағы ғана жетіп отыр.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан өнері
Санат:Қарулар
Оқу бағдарламасы

**Оқу бағдарламасы** – оқу пәнінен берілетін білім мен игерілетін дағдылардың мазмұны мен көлемін және оқу жылындағы орнын белгілейтін құжат. Оқу бағдарламасының түсінік хатында оқу пәнін оқытудың мақсаты, бағдарламаның құрылымы, оқу материалының жүйесі, оқытудың әдістері мен ұйымдастыру формаларының ерекшеліктері көрсетіледі, сыныптағы және сыныптан тыс оқыту жұмыстарының басқа пәндермен байланыстылығы анықталады. Оқу бағдарламасы мына қағидалар негізінде жасалады: жас ұрпақтар үшін бағдарлама мазмұнының тәрбиелік мәні болуы, оқыту мазмұнының ғылыми тұрғыда келуі, оқу материалының оқушылардың жас ерекшеліктеріне және білім дәрежесіне сай жасалуы, оқылатын объективті дүние құбылыстары мен оқу пәндерінің арасындағы табиғи жалғастықты бейнелейтін өзара байланыс ескеріледі.
## Дереккөздер


Санат:Оқу әдістемелері
Мәнтай Сыздықов

**Мәнтай Сыздықов** (15.7.1915 жыл, қазіргі Ақмола облысы Аршалы ауданы – 20.8.1975 жыл, Алматы) – актер, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген артисті (1945). 

* 1938 жылы Мәскеудегі Мемлекеттік театр өнері институтының актерлер даярлайтын қазақ студиясын бітірген. 
* Сол жылдан өмірінің соңына дейін Қазақтың мемлекеттік академия драма театрының құрамында қызмет етті. 

* Алғашқы ойнаған ролі – Н.Ф. Погодиннің “Мылтықты адам” драмасындағы Захар Захарыч. 
* Бұдан кейін әр алуан рөлдерді орындап, өзінің өткір мінезді актер екенін байқатты. Негізгі ойнаған рөлдері: 
* Долгов (М.Әуезов 
* Л.С. Соболев, “Абай”)
* Жантық, Есен (М.Әуезов
* “Айман – Шолпан” мен “Еңлік – Кебек”
* Алдаберген (Т.Ахтанов, “Сәуле”)
* Панфилов (Әуезов пен Ә.Әбішев, “Намыс гвардиясы”)
* Сәрсен (І.Мұхамеджанов, “Құдағи келіпті”), т.б. 

* 1942 жылдан киноға да түскен: 
* Нарымбет (“Абай әні”, 1945), т.б. 
* 1958 жылы Мәскеу қаласында өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты. Қазақтың мемлекеттік академия драма театры құрамында гастрольдік сапармен Бішкек, Қазан, Уфа және Нүкіс қалаларында өнер көрсеткен. 
* 1942 жылдан Алматы театр училищесінде және Қазақтың мемлекеттік академия драма театры студиясында педагогикалық қызметпен шұғылданды.  
* “Құрмет белгісі” орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:15 шілдеде туғандар
Санат:1915 жылы туғандар
Санат:Аршалы ауданында туғандар
Санат:20 тамызда қайтыс болғандар
Санат:1975 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан актерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Оқу жоспары

**Оқу жоспары** – оқу орындарында оқу пәндерінің құрамын, оқу жылы бойынша өту тәртібі мен бірізділігін, әр оқу пәніне берілетін уақыт мөлшерін және оқу жылының құрылымын белгілейтін құжат. Оқу жоспары оқу орнының мақсат-міндетіне сай жасалады. Оқу жоспарында көрсетілген білім бағыты мен сипаты оқу бағдарламалары мен оқулықтарда айқындалады.

## Дереккөздер


Санат:Білім беру
Маржинализм

**Маржинализм** — экономикалық теория. М. шекті өнімділік, шекті шығын, шекті пайдалылық табыстылықтың кему заңдарын, сұраныс пен ұсыныс заңдарын басшылыққа алады. 
**1870 — 80 ж.** тарихи экон. ілімде **“маржиналистік төңкеріс”** дәуірі деп аталады. Шекті, маржиналдық тәсілді **Австрия мектебінің негізін қалаушылар**: К.Менгер (1840 — 1921), Ф.Визер (1851 — 1926), О.Бәм-Баверк (1851 — 1919) игіліктердің пайдалылығын зерттеуде тұңғыш рет қолданды. Жаңа класс. теорияны жасаушылар шекті талдауды тауар, көрсетілетін қызмет бағасының құралуын, бәсекелі рыноктегі өндіріс факторларын зерделеу үшін пайдаланды. Мұндағы **өзекті мәселе** — **кемел бәсеке экономикасының тепе-теңдігін сақтау идеясы**. Экономиканы сипаттауға микроэкон. көзқарас осы теорияның айрықша белгісі болып табылады. М. теориясында құндылықтың субъективтік сияқты ұғымдарғa негізделеді, шекті пайдалылықтың, өнімділіктің теориясы, шекті пайдалылық теориясы, жарасымды экономикалық теория, т.б. тұжырымдалады.

 
## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы", 6 том
## Сілтемелер
Юрий Александрович Синявский

**Синявский Юрий Александрович** (11.11.1951 жылы туған, Алматы облысы, Қарасай ауданы, Ақсай ауылы) – биология ғылымдарының докторы (1998), профессор (1998).

Киров атындағы Қазақ Мемлекеттік Университеті (1974, қазіргі Әл-Фараби Қазақ Ұлттық Университеті) бітірген. Қазақ Тағамтану академиясында зертхана меңгерушісі (1976–1998) болды. 1998 жылдан вице-президенті қызметін атқарады. Негізгі ғылыми бағыты – арнайы және көпшілік тұтынатын медициналық-биологиялық қасиеттері бар емдік-профилактикалық өнімдерді құрастыруға арналған. 330-дан астам ғылыми жарияланымның, 5 монографияның авторы. 30 патенттің иегері. Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (2001).

## Дереккөздер

Санат:1951 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан биологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Амангелді Дүйсекеев

**Амангелді Дүйсекеев** (1942 жылы туған, Қызылорда облысы, Қазалы қаласы) – медицина ғылымының докторы (1995), Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2002). 

Алматы мемлекеттік медицина институтын (1959, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. Алматы қаласындағы №1 (1961–81) және №2 (1981–84) ауруханаларында дәрігер, бас дәрігер, Алматы қаласының денсаулық сақтау басқармасының бастығы (1985–91), Республикалық балалар ауруханасының бас дәрігері (1991–92), Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің орынбасары (1992–97), 1997 жылдан Денсаулық сақтау департаментінің директоры, облыстық денсаулық сақтау басқармасының бастығы міндетін атқарады.

## Дереккөздер</span>
Балалар музыкасы

thumb| alt=A.
thumb| alt=A.

**Балалар музыкасы** — балалардың орындауына және тыңдауына арналған музыка. Балалар музыкасы нақтылығымен, бейнелі мазмұнымен, қарапайымдылығымен, айқындылығымен ерекшеленеді. Балаларға арналған музыканың негізіне халық ертегілері, табиғат, жан-жануарлар әлемі арқау болады. Балалар музыкасы ән, хор, аспаптық пьеса, оркестрлік шығарма, сахналық-музыка туынды болып бөлінеді. Балалар музыкасы балалардың орындаушылық мүмкіндігіне сай шығарылады. Мысалы, әннің дауыс диапазоны, дыбыс шығару ерекшелігі, дикциясы; аспаптық шығармада орындау техникасының қарапайымдылығы ескеріледі. Аспаптық Балалар музыкасына фольклорға бейімдеу, биге еліктелген, бейнелі әуен тән. Балалар музыкасы ертеден белгілі (Ежелгі Грекияда). Орта ғасырдағы Балалар музыкасы шпильмандар (кезбе музыканттар) өнерімен байланысты. Балаларға арналған пед—музыка шығармалар жасауға   18—19 ғасырлардың классик-композиторлары И.С. Бах (“Шағын прелюдиялар мен фугалар”), И. Гайдн (“Балалар симфониясы”), В. Моцарт, Л. Бетховен, Р. Шуман, П.И. Чайковский, т.б. үлкен үлес қосқан. 20 ғасырда Балалар музыкасы жанрлық, әсерлілік жағынан байыды. Б. Барток, С.М. Майкапара, С. Прокофьевтің шығармалары үлкен беделге ие болды. Фортепьянолық циклдармен қоса балалар операсы, балеті, кантаталар, оркестрлік шығармалар дүниеге келді. Балалар музыкасы Қазақстан композиторларының шығарм-нан айтарлықтай орын алады. Бұл салада композиторлар А. Затаевич, Б. Ерзакович, А. Жұбанов, Л. Хамиди, Д. Мацуцин еңбек етті. Е.Г. Брусиловcкий балаларға арнап фортепьянолық пьесалар, М. Төлебаев “Жастық шақ” хор сюитасын жазды. Олардан кейін балаларға арнайы А.В. Бычков “Жалаңаш король”, Ж. Дастенов “Қаңбақ шал”, Т. Мұхамеджанов “Алдар көсе” операларын, А.Серкебаев “Маугли менің бауырым” атты рок-опера-балет, С.Н. Кибирова “Үш торай” балеті мен фортепьяно үшін жазылған “Балалар альбомы” пьесалар циклын, Т. Қажығалиев “Бақытты балалық шақ”, В.А. Новиков симф. оркестрге арнап “Ойыншықтар” сюитасын, Ж. Тұрсынбаев “Жайлауда” атты хор-кантатасын жазды. Балалар музыкасының дамуы балалардың орындаушылық шеберлігінің, музыка білімінің жүйелі өсуіне, жалпы мәдениеттің көтерілуіне тікелей байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Музыка жанрлары
Санат:Балалық
Мұхтар Бәкенұлы Сыздықов

**Мұхтар Бәкенұлы Сыздықов** (7 қаңтар 1958 жылы туған, Павлодар облысы Аққулы ауданы Қызылқоғам ауылы) – графикашы.

## Өмірбаяны
* Алматы қаласындағы көркемсурет училищесін (1977) 
* Санкт-Петербург қаласындағы Көркемсурет академиясын (1983, профессор В.А. Ветрогонскийдің жетекшілігімен) бітірген. 
* 1983 жылдан Алматы қаласындағы жоғары оқу орындарында педагогикалық қызметпен айналысады. 
## Шығармашылығы
* 1980 жылдан шығармалары көрмелерге (8 халықаралық, 7 бүкілодақтық, 22 республикалық) қатысып келеді. 
* 1995 жылы Москва қаласының Қырым Валындағы Сурет галереясы өз қорына Сыздықовтың графикалық триптихын (“Жас суретшінің өмір дүниесі”, 1987)
* 1996 жылы ҚР-і Мемлекеттік өнер мұражайы 5 литографиясын қабылдап алды. 
* 1980 жылдардан иллюстрациялар жасап, кітаптарды (Б.Майтановтың “Абай. Тарих, тұлға, уақыт” атты кітабы, 2004) безендірді. 
Ол графикашы ретінде өз еңбектерінде жеке адамның образы арқылы халық мәдениеті мен дәстүрін ашып жеткізу және насихаттау ісіне ұмтылады. Графикалық еңбектері: 
* “Туған ел шежіресі” (1983, ҚР-і Мемлекеттік өнер мұражайы)
* “Мұхтар Әуезов портреті” (ҚР-і Орталық мұражайы қорында)
* “ҚР-і Президенті Н.Назарбаевтың зайыбымен портреті” (ҚР-і Президентінің жеке қоры)
* “Шебер портреті”
* “Ақын портреті” (Астана қаласындағы Президенттің “Ақорда” сарайы), т.б.; 
оның көптеген графикалық еңбектері шетелдік (АҚШ, Англия, Германия, Ресей, Түркия, Франция, Югославия) жеке қорларында сақтаулы.

## Дереккөздер

Санат:7 қаңтарда туғандар
Санат:1958 жылы туғандар
Санат:Аққулы ауданында туғандар
Санат:Қазақстан суретшілері
Оразғали Кендайұлы Дүйсемәлиев

**Оразғали Кендайұлы Дүйсемәлиев** (1930 жылы туған, Атырау облысы, Құрманғазы ауданы, Морской ауылы) – техника ғылымының докторы (1989), профессор (1994). 

Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) политехникалық институтын (1954) бітірген. Жамбыл механика зауытытында мастер, цех бастығы (1954–56), Қазақстан Ғылым Академиясының Физика және техника институтында аға лаборант, кіші ғылыми қызметкер (1956–58), КСРО Ғылым Академиясының Металлургия институтында аспирант (1958–61), Қазақстан Ғылым Академиясының Ядролық физика институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1962–66), ҚазПИ-де (қазіргі ҚазҰПУ) доцент, декан, профессор (1966–90), Қазақ ұлттық техникалық университетінде кафедра меңгерушісі, профессор (1990–96) қызметтерін атқарады. Дүйсемәлиев 170 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 5 монография, 10 авторлық куәлік пен 4 мемлекеттік патенттің авторы.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Сәлім Хуснутдинұлы Душманов

**Сәлім Хуснутдинұлы Душманов** (1938 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы, қазіргі Бөрілі ауданы, Орал ауылы) – медицина ғылымының докторы (1992), профессор (1993). 

Ақтөбе мемлекеттік медицина институтын (1966, қазіргі Батыс Қазақстан медицина академиясы) бітірген. Батыс Қазақстан облысы ауруханаларында хирург, Тайпақ ауданы орталық ауруханасының бас дәрігері (1968–81) болған. Орал педагогика институтында кафедра меңгерушісі, аға оқытушы (1981–92), 1992 жылдан Батыс Қазақстан медицина академиясында қызмет етеді. Негізгі ғылыми жұмыстары әлеуметтік гигиена, денсаулық сақтау ісін ұйымдастырып, басқару мәселелерін зерттеуге арналған.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Гүлзипа Сыздықова

**Гүлзипа (Күлзипа) Сыздықова** (1 қаңтар 1914 жыл, қазіргі Қарағанды облысы Қарқаралы қаласы – 30 қыркүйек 1985 жыл, Алматы) – актриса, әнші, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген артисті (1966).

## Өмірбаяны
* 1933 – 36 жылдары қазіргі Қазақтың мемлекеттік академия драма театрының студиясында оқыған. Оқып жүрген кезінен бастап осы театрдың спектакльдеріне де қатысты. 
* 1936 жылы Мәскеу қаласында өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысқан. 
* 1957 жылдан киноға түскен.

## Ойнаған рөлдері
Алғашқы ойнаған рөлі – М.Әуезовтің “Түнгі сарын” драмасындағы Топай (1935). Бұдан кейін: Меңсұлу (Ш.Хұсайынов, “Алдар Көсе”), Сайра (І.Қуанышбаев пен Хұсайынов, “Шаншарлар”), Күнікей (Ғ.Мүсірепов, “Қозы Көрпеш – Баян сұлу”), Фатима (А.Қаһар, “Ауру тістер”; І.Мұхамеджанов, “Құдағи келіпті”), Жер-ана, Жаңыл (Ш.Т. Айтматов, “Ана – Жер-ана” мен “Аңсаған менің әнімсің”), т.б. тұлғаларды сомдады. Ол Шүкір (Мұхамеджанов, “Бөлтірік бөрік астында”), Ұмсынай, Халима (Ә.Тәжібаев, “Жалғыз ағаш орман емес” пен “Той боларда”), Балжан (Мүсірепов, “Сең қайтер едің”), Қарақатын (Ә.Нұрпейісов, “Қан мен тер”) рөлдерін ойнап, көрермендерге эпизодтық рөлдердің шебер орындаушысы ретінде танылды.

## Дереккөздер

Санат:1 қаңтарда туғандар
Санат:30 қыркүйекте қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан әншілері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Ахан Дүйсембаев

**Ахан Дүйсембаев** (1939 жылы туған, Қарағанды қаласы) – экономика ғылымының докторы (1990), профессор (1993), Еуразия халықаралық экономика академиясының академигі (2000).ҚазМУ-ды бітірген (1964). Қарағанды қаласы көмір өнеркәсібі кәсіпорындарында экономист, аға экономист (1964–68) қызметтерін атқарған. Қарағанды мемлекеттік техника университетінде доцент, кафедра меңгерушісі, декан (1972–98), 1998 жылдан Көпсалалы гуманитарлық-техника университетінің ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры, кафедра меңгерушісі. 230-дан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 8 монографияның авторы.

## Дереккөздер</span>
Жүзу

**Жүзу **, спорттық жүзу – спорт түрлерінің бірі. 

Спорттық жүзу жарыстары еркін (кроль), брасс, баттерфляй, шалқалап жүзу, тағы да басқа тәсілдерімен 50 метрден 1500 метр қашықтық аралығында өткізіледі. Сондай-ақ жүзудің қолданбалы, су астында жүзу, синхронды (көркемдік) жүзу т.б. түрлері болады. жүзудің тұрмыстық, емдік, ойын түрлері де бар. 
### Халықаралық жүзу федерациясы
Халықаралық жүзу федерациясы (ФИНА) 1908 жылы құрылған. 1991 жылы оның құрамына 128 ел кірді. Олимпиялық ойындар 1896 жылдан бері, дүниежүзілік чемпионаттар 1973 жылдан бері, еуропалық чемпионаттар 1926 жылдан бері өткізіліп келеді. Дене шынықтырудың бір түрі ретінде жүзумен адамдар ежелгі дәуірден бастап айналыса бастаған. Біздің жыл санауымыздың басында Римде суы жылытылатын 50x20, 100x50 метрлік үй ішіндегі бассейндер салынған. ХVІ ғасырдың басында жүзу спорттық сипат алды. Алғашқы жарыс 1515 жылы Венецияда өткізілді. КСРО-ның 1947 жылы Халықаралық жүзу федерациясына мүше болуы, 1952 жылдан бастап Олимпия ойындарына қатысуы жүзу спортының Кеңес Одағында, оның ішінде Қазақстанда да жедел дамуына ықпал етті.
 
Қазақстанда жүзу спортының дамуы Алматыда Дене тәрбиесі институтының (қазіргі Қазақ мемлекеттік спорт және туризм академиясы) ашылуымен тікелей байланысты болды. Оның түлектері 1946 жылы Бүкілодақтық жоғары оқу орындары арасындағы жарысқа қатысты. 1947 жылы алғаш рет жүзуден республикалық біріншілік ұйымдастырылып (Тастақ тоғанында), оған Алматы, Атырау, Орал қалалары жүзгіштері қатысты. Сол жылы Қазақстан тұңғыш рет КСРО біріншілігінде бәсекеге түсті. 1948 жылы Алматыдағы Мәдениет және демалыс саябағында студенттердің күшімен 27 метрлік ашық бассейн жасалды, онда екінші республикалық біріншілік өтті. Ю.Кабин, В.Минаев, Б.Елқондиевтер бірнеше рет Қазақстанның чемпионы атанды. Құрамына қазақстандық Г.Николаев енген КСРО жүзгіштері ХVІ-ші Олимпия ойындарында (Мельбурн, 1956) 4x200 метрлік эстафетада Кеңес Одағына алғашқы қола медальді әкелді. 1957 жылы Қарағандыда тұңғыш жабық бассейн іске қосылды. Тәуелсіз Қазақстан дербес қатысқан Барселонада өткен 25-Олимпия ойындарына (1992) 7 жүзгіш, ал Сиднейде өткен 27-Олимпияға (2000) 8 жүзгіш қосты. Олардың бәрі дерлік Азия құрлығының үздіктері аталды. Жүзу адам ағзасына тигізетін пайдалы әсері жағынан басқа спортқа қарағанда ерекше орын алады. Жүзумен тұрақты шұғылданған адамның бұлшық еті үйлесімді жетіледі, жүйке тамыры нығаяды, денедегі зат алмасу, тыныс алу мен қан айналу жүйесінің қызметі жақсарады.

## Тағы қараңыз
* Баттерфляй
* Брасс
* Еркін жүзу
* Кроль
* Шалқалап жүзу

## Дереккөздер


Санат:Жүзу
Сыйақы

**Сыйақы** – 1) уәждеме теориясы шеңберінде адамға құнды болып көрінуі мүмкін нәрселер; 2) алынған несие, лизингіге алынған мүлік үшін төлемақы, алынған депозиттер бойынша және борышқорлық бағалы қағаздар бойынша төлемақы; 3) кәсіпорын, ұйым (мекеме) қызметкерлерінің еңбегіне қосымша ақы төлеу. Бір жылғы жұмыс қорытындысы бойынша Сыйақы, еңбек сіңірген жылдар үшін Сыйақы түрлері мен басқа да түрлерге бөлінеді. Бір жылғы жұмыс қорытындысы бойынша Сыйақы Қазақстан Республикасындағы еңбек туралы ҚР заңына сәйкес кәсіпорында қолданылатын еңбек ақы жүйесіне қосымша ретінде белгіленеді. Бұл Сыйақыны алуға кәсіпорын штатында тұрған және толық күнтізбелік жыл бойына істеген қызметкерлер құқылы.

## Сілтемелер
* Свифт  
* Спот  
* СВОТ
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Сыртқы сауда мәмілесі

**Cыртқы сауда мәмілесі ** – тауарлардың‚ көрсетілетін қызметтердің экспортымен және импортымен‚ шығармашылық қызмет нәтижелерімен немесе оларды пайдалану құқығымен байланысты мәміле‚ мұнда шетелдік жеке немесе заңды тұлға қатысушылардың бірі болып табылады. Сатып алу-сату шарты мұндай мәміленің негізгі құжаты болып табылады және оның нысаны мен қол қою тәртібі тиісті заңдармен айқындалады. Cыртқы сауда мәмілесі жазбаша нысанда жасалады және оған өкілетті адамдар қол қояды. Оның нысаны мен қол қою тәртібі бұзылса‚ жарамсыз деп танылады. Бұл аукциондар мен биржаларда‚ шетелдік сақтандыру оперцияларында жасалған мәмілелерге қолданылмайды. Кәсіпорындар (ұйымдар‚ бірлестіктер‚ фирмалар) лицензиялануға тиіс тауарлармен байланысты сыртқы экономикалық қызметтің барлық түрлерін (тікелей өндірістік‚ ғылыми-техникалық байланыстар‚ жағалау маңындағы және шекара өңіріндегі сауда) орындау кезінде мәмілеге қол қойып‚ тауардың кімге тиесілі екені туралы сертификат (құжат) табыс еткен жағдайда бұған уәкілетті органдардан лицензия алғаннан кейін ғана экспортшы (делдал) өнімді шет елге жөнелтеді.

## Сілтемелер
* Свифт  
* Спот  
* СВОТ
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Рахмет Батырбаева

**Батырбаева Рахмет** (1921, Қызылорда қалалық әкімдігіне қарасты Қызылжарма ауылы – 25.10.1992, Қызылорда қаласы) – ақын. Жасынан ән-жырға құмар болып, қисса-дастандастандарды жаттап өседі. Т.Ізтілеуовті пір тұтқан. 2-дүниежүзіндегі соғысқа қатысқан. Өлең жазумен 1950 жылдардан айналыса бастаған. Алғашқы өлеңдері «Сыр бойы» газетінде «Шұғыла» (1977), «Жайқоңыр» (1984) жинақтарында жарық көрген. Оның «Ажал құрсауында», «От кешу», «Үзілмеген үміт», «Достық баспалдақтары» атты ұсақ-жырлары бар. «Бұқарбай батыр» дастаны (1991) жарияланған. Қызылорда қалалық әкімдігіне қарасты Қызылжар ауылы Батырбаев есімімен аталады.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
	

Санат:Тұлғалар
Сыйға тарту

**Сыйға тарту** – бір тұлғаның өзіне тиесілі мүліктік құндылықтарды екінші бір тұлғаның меншігіне қайтарусыз беруі. Шартпен (сыйға тарту шартымен) ресімделеді және нотариуста тіркеледі. Сыйға тарту заңды тұлғаның атына ресімделсе, сыйдың құны оның негізгі қызметке жатпайтын қызметінен түскен табысы болып табылады және оған салық салынуға тиіс, сондай-ақ заңды тұлға мүлікті жеке тұлғаға сыйға тартса да, операция осылай бағаланады. Егер Сыйға тарту жеке тұлғалардың арасында ресімделсе, онда сыйдың құны салық салынатын табыстың құрамына енгізілмейді.

## Сілтемелер
* Свифт  
* Спот  
* СВОТ
* Сыйақы

## Дереккөздер


Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Сюрвейер

**Сюрвейер** (ағылшынның surveyor) – сақтандыруға қабылданатын мүлікті және сақтандыру басталғаннан кейін сақтандырылған мүлікті тексеретін сарапшы. Сюрвейер көбінесе теңіз сақтандыруында және жүктерді сақтандыруда әрекет етеді. Олар сақтандырушылармен, кеме иелерімен, жүк иелерімен, кеме жалдаушылармен және басқа мүдделі тұлғалармен шарт жасасу негізінде өзара іс-қимылда болады. Сюрвейер қорытындысы негізінде сақтандырушы белгілі бір нысанды сақтандыру мүмкіндігі туралы, сақтандыру шарты бойынша тарифтік мөлшерлеменің шамасы туралы шешім қабылдайды. Сюрвейер атқарымына сақтандыру уақиғасы басталғанда мүліктің зақымдану дәрежесін айқындау, апаттық сертификаттар толтыру міндеті де кіруі мүмкін.

## Сілтемелер
* Сейітов  
* Сақтандыру  
* Экономика
## Дереккөздер
  

Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Сайд Мақсұтұлы Баязитов

**Саид Баязитов** (*[[1929]], [[Қызылорда облысы]] [[Сырдария ауданы]]-[[1981]]*)- жазушы.

Ұлты татар болғанмен, шығармаларын қазақ тілінде жазды. 1953 жылы Н.В.Гоголь атындағы Қызылорда педагогика институтын бітірген. 1953 — 1957 жылдары орта мектепте қазақ тілі мен әдебиетінің мүғалімі, 1957 — 1961 жылдары Қазақстан Жазушылар одағының Қызылордадағы облысаралық бөлімшесінің әдеби кеңесшісі, 1961 — 1963 жылдары Мәскеудегі Жоғары әдебиет курсының тыңдаушысы болған.
## Еңбегі
* 1954 жылы Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасынан балаларға арналған *«Күтпеген кездесу»* деген алғашқы әңгімелер жинағы жарық көрді. 
* *«Арал Робинзондары»* (1956), 
* *«Бала-қалам»* (1959) әңгімелері,
* 1960 жылы ересектерге арналған *«Тюльпандар гүл шашқанда»* әңгімелері,
* *«Хрусталь алқалар»* (1965),
* *«Айдарлыдағы кездесу»* (1967) атты повестері,
* *«Алтын кілт»* әңгімелер жинағы (1976) шыққан.

## Дереккөздер


Санат:1929 жылы туғандар
Санат:Сырдария ауданында (Қызылорда облысы) туғандар
Санат:1981 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Татар жазушылары
Сы Жабғу Сы Шегу хан

**Сы Жабғу Сы Шегу хан** (туған жылы белгісіз – 631) – Батыс Түрікқағандығы ның билеушісі (630 – 631). 

Ол 630 жылы Алтай өңіріне қашып кеткен бұрынғы билеуші Мохэдуді өлтіріп, өзін билеуші деп жариялаған. Қағандықтағы өзара қырқысты тоқтатуға күш салып, теле тайпасындағы бүлікті басуға әскер аттандырды. Бірақ оның жіберген әскері телелерден жеңіліс тапты. Қол астындағы аймақтардың билеушілеріне сенімсіздік танытып, Или атты жергілікті билеушіні өлтіртті. Бұл өз кезегінде Сы Жабғуға қарсыластардың көбеюіне әсер етті. Нушибилердің Муби Дагань атты билеушісі көп әскер жинап, Сы Жабғудың ордасына аттанып, оны тұтқынға алмақшы болды. Сы Жабғу Муби Даганьға қарсылық көрсете алмай, қаңлылардың иелігіне барып паналап, сол жақта қайтыс болды. Муби Дагань кезінде Сы Жабғудан қысым көріп, Харашар деген жерге қашып кеткен Нишуды шақыртып, оған қағандық билігін тапсырды.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Парагульгов Халит Хадисович

**Парагульгов Халит Хадисович** (1938 жылы туған, Чешенстан, При-городный ауданы  Ахки-Юрт село) – геология-минералдық ғылым докторы (1995).  **1965 жылы** Қазақ политехникалық институтын ( қазіргі Қазақ ұлттық технкалық университеті) бітірген.   **1965–1968 жылдары** «Маңғышлақмұнайбарлау» тресінде аға геолог  болды.   **1969 жылдары** жылдан Қазақстан Ғылым Академиясының Геология ғылымдар институтында аға инженер, кіші, аға, жетекші, бас ғылым қызметкер болып жұмыс істеді. 
## Ғылыми жұмыстар
«*Эволюция и нефтегазоносность осадочных бассейнов Восточного Казахстана*» тақырыбында доктор диссертация қорғады. 40-тан астам ғылыми жарияланымның авторы.. 
## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Палыгорскит

**ПАЛЫГОРСКИТ**, тау терісі, аттапульгит – силикаттар класының минералы. Химикалық формуласы: **Mg2Al2[Sі8O20](OH)28H2O**. Түсі *сұр, қоңыр* реңді *ақ*; қаттылығы 2 – 2,5, тығыздығы 2,0 – 2,3 г/см3, жеке кесектері оңай майысады, суды өзіне көп сіңіреді, балқытқанда сүт тәрізді көбікті шыныға айналады. Моноклиндік немесе ромбылық сингонияда кристалданып, жеке кристалдары нәзік талшық типтес кристалл түзеді. Палыгорскит магнийге бай тау жыныстарының үгілу аймағында жаралып, шөгінді тау жыныстарда қабатталып жиылады. Жылу және дыбыс өткізбейтін материал жасауда, улағыш химикаттар мен тыңайтқыш өндірісінде қоспа ретінде қолданылады.

## Пайдаланылған әдебиет</span>


Санат:Минералдар
Бәйгеқұм

**Бәйгеқұм** — Қызылорда облысы Шиелі ауданындағы ауыл, темір жол стансасы, Бәйгеқұм ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шиелі ауылынан солтүстік-батысқа қарай 28 км жерде, Сырдария өзенінің оң жағалауында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 2235 адам (1152 ер адам және 1083 әйел адам) болса, 2009 жылы 2652 адамды (1344 ер адам және 1308 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Ауыл 1978 – 96 жылы көкөніс-бақша өсіру бағытындағы өзімен аттас кеңшардың орталығы болған. Кеңшар негізінде Бәйгеқұмда ЖШС жұмыс істейді. Бәйгеқұм арқылы Шымкент – Қызылорда темір жолы өтеді.

## Ауыл суреттері

Байгекум. Общий вид.jpg |Бәйгеқұм
Бәйгеқұм ауылы.jpg|Бәйгеқұм
Аул Байгекум.jpg |Бәйгеқұм


## Дереккөздер

Санат:Шиелі ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Жұлын

**Жұлын** (medulla spіnalіs) — адам мен омыртқалы жануарлардың омыртқа жотасының ішінде орналасқан орталық жүйке жүйесінің бір бөлігі.

Жұлын алғаш бассүйексіздерде (ланцетниктерде) жүйке түтігі ретінде пайда болған. Қосмекенділерде аяғының пайда болуына байланысты мойын және бел тұсы жуандап, жұлын жүйкелері иық және жамбас белдеуінде жүйке торларын құрайды. Омыртқа жотасының екі жағында орналасқан симпатикалық жүйке жүйесі жақсы дамыған. Бауырымен жорғалаушыларда олардың тіршілігіне байланысты алдыңғы ми сыңарлары сұр затының үстіңгі қабаты ми қабығына айналған. Жұлын құрылысы күрделеніп ұзара бастайды. Құстардың жұлынының бір ұшы мишықпен, екінші ұшы вестибулалық аппаратпен байланысқан. Ал сүтқоректілердің онтогенезінде жұлын күрделенген пирамидалық жүйемен дамиды. Жұлын өзінің жоғарғы және төменгі өткізгіш жолдарын орталық жүйке жүйесімен жалғастырып, барлығын бір орталыққа бағындырады. Бұл жұлын құрылысы мен қызметінің эволюциясының дамуы барысында күрделене түскенін көрсетеді. Жұлынның пирамидалық жүйесінің дамуы – адам тәрізді маймылдарда, әсіресе, адамда ең жоғарғы шегіне жеткен. Жұлын адамда ауыз омыртқаның жоғарғы тұсынан басталып, 1-, 2-бел омыртқаларына дейін жетеді; 8 мойын, 12 кеуде, 5 бел, 5 сегізкөз және 1 – 3 құйымшақ бунақтарынан (сегменттерінен) тұрады. Ересек адамда жұлынның ұзындығы 41–45 см-дей, салмағы 26–28 г-дай, қалыңдығы 1 см-дей. Жұлын сырты өрмек тәрізді жұмсақ және қатты қабықтармен жабылған. Қабық арасындағы қуыста жұлын сұйығы бар. Қатты қабық әр жерінен сүйекпен жалғасады. Жұлынның ортасын бойлай жатқан сұйықтыққа толы өзек сұр заттан тұрады. Сұр заттың көлденең қимасы “Н” әрпі немесе қанатын жайған көбелек пішінді болып көрінеді. Сұр заттың сыртында ақ зат болады. Бұлар, негізінен, жүйке талшықтары мен нейроглиядан түзіледі. Жүйке талшықтары орталық жүйке жүйесіне баратын және одан шығатын импульстерді өткізеді. Жұлын, негізінен, рефлекторлық және өткізгіштік қызмет атқарады.


 Image:Gray663.png|Артқы бас мидің диограммасы
 Image:Gray664.png|Артқы бас миі мен кеуде деңгейімен қосылған жері
 Image:Gray666.png|Артқы бас миінің әр түрлі деңгейдегі қосылуы
 Image:Rabbitspinalcord100x1.jpg|Артқы бас мидің қоянмен қосылуы
 Image:Sus barbatus 01 - Sagittal Section of Vertebral Column - sharp focus.jpg|Шошқаның бас миінің мойын омыртқалары


## Сілтеме


Санат:Медицина
Санат:Жүйке жүйесі
Палитра

**Палитра** ( – жұқа тақтайша) –

* 1) тік бұрышты немесе доға пішіндегі, суретшінің сол қолының бас бармағына киетін тесігі бар жұқа тақташа. Ағаштан, фарфордан, темірден жасалады. Палитраны суретші бояу езу үшін пайдаланып, өз көңіліндегі бояу реңін табу үшін оның бетінде бірнеше бояу түстерін араластырады. Суретшінің шеберлігіне орай Палитрада бояу реңдері пайда болады. “Палитрасы бай суретші” деген теңеу алуан түсті бояу үйлесімін тудырушыны меңзейді.

* 2) Белгілі бір суретшіге немесе картинаға тән бояу түрлерінің үйлесім табуы.

## Дереккөздер</span>


Санат:Суретшілер
Болатхан Құлжанұлы Тайжан

**Болатхан Құлжанұлы Тайжан** (8 наурыз 1941 жыл, Павлодар – 20 ақпан 2007, Алматы) – мемлекет қайраткері, дипломат, Төтенше және Өкілетті Елші. Мәскеу мемлекеттік халықаралық қатынастар институтын (1966) және КСРО ҒА жанындағы Мәскеу халықаралық экономикалық қатынастар институтының аспирантурасын (1970) бітірген. 

## Өмірбаяны
1970 – 74 жылдары Қазақ КСР-і ғылым академиясының экономика институтында кіші ғылыми қызметкер, 1974 – 75 жылдары Қазақ КСР-і Сыртқы істер министрінде бас хатшы, 1975 – 80 жылдары Йемен Араб Республикасындағы КСРО елшілігінде 2-хатшы, 1980 – 85 жылдары Қазақстан КП ОК-де, Қазақ КСР-і СІМ-нде жауапты қызметкер, 1985 – 89 жылдары Йемен Халық Демократиялық Республикасында бас консул, кеңесші, 1989 – 93 жылдары Қазақ КСР-і СІМ-нде жауапы қызметкер, ҚР сыртқы экономикалық қатынастар министрінің 1-орынбасары, 1993 – 99 жылдары Қазақстанның Египеттегі Төтенше және өкілетті елшісі және қосымша Марокко, Тунис,Алжир, Иордания,Сирия,Ливия елдеріндегі Төтенше және өкілетті елшісі, 1996 – 99 жылдары Ислам Конференциясы ұйымындағы ҚР-ның тұрақты өкілі, 1999 – 2001 жылдары Қазақстанның Малайзиядағы Төтенше және өкілетті елшісі болды. 2003 – 05 жылдары “Нұр Отан” партиясы төрағасының кеңесшісі, 2005 жылдан өмірінің соңына дейін ұлттық-патриоттық “Ұлт тағдыры – ел тағдыры” қозғалысының төрағасы болды. Тайжан Қазақстанның сыртқы саясатын қалыптастыруда үлкен рөл атқарды және зиялы қазақ азаматы ретінде елдегі қоғамдық қозғалыстарға белсене араласты.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қазақстан дипломаттары
Санат:Қазақстанның Мысырдағы елшілері
Санат:Қазақстанның Мароккодағы елшілері
Санат:Қазақстанның Тунистегі елшілері
Санат:Қазақстанның Алжирдегі елшілері
Санат:Қазақстанның Иорданиядағы елшілері
Санат:Қазақстанның Сириядағы елшілері
Санат:Қазақстанның Ливиядағы елшілері
Санат:Қазақстанның Малайзиядағы елшілері
Санат:Кеңсай зиратында жерленгендер
Санат:Мәскеу мемлекеттік халықаралық қатынастар институты түлектері
Паравян Арарат Вартозарович

**Паравян Арарат Вартозарович** (6.5.1903, Армения, Кировакан маңы – 10.3.1984, Алматы) – биология ғылымының докторы (1960).**1931 жылы** Әзірбайжан ауыл шаруашылығы институтын бітірген.**1937 жылы** Ленинград (Санкт-Петербург) жаратылыстану институтының аспирантурасын бітірген. **1943** жылдан КСРО Ғылым Академиясының Қазақ бөлімшесінде.  **1956–1961 жылдары** Бас ботаника бағында аға ғылым қызметкер, Ботаника стационар директоры (Түркістан облысы), Ботаника институты директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары. **1961– 1967 жылдары** лаборатория меңгерушісі  болды. Негізгі еңбектері өсімдіктерді жерсіндіру мәселелері-не арналған.. 
## Дереккөздер
Юрий Васильевич Бирючков

**Юрий Васильевич Бирючков** *(15 мамыр 1929 жылы, [[Ресей]], [[Астрахан]] қаласында туған)* – хирург, медицина ғылымның докторы *(1971 жылы)*. Астрахан медицины институтының емдеу факультетін бітірген *(1956 жылы)*. Норильск, Мәскеу, Новосибирск қалаларында дәрігер. Ақтөбе медицина институтының ассистенті, доценті, кафедра меңгерушісі *(1956–70 жылдары)*, ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры *(1973–98 жылдары)*, профессор болды. *«Бас сүйегінің ашық сынықтарында мидың жарақатының бастапқы және ерте диагноз қою, емдеу»* деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 18 өнертапқыштық, үш жаңашылдық ұсыныстары бар. 170 ғылыми еңбегі  жарияланған.

## Шығармалары
1. "Әскери хирургия бойынша дәрістер", Алматы, 1994.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар