open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Онаяқты шаянтәрізділер

Онаяқты шаянтәрізділер көбірек танымал, оларға асшаяндар, шаяндар таңқы шаяндар, тақуа шаяндар жатады. Олардың бес жұп көкірек аяқтары алға жылжуға лайықталған, бірінші жұбы көбінесе жемін ұстауға және қорғануға пайдаланатындықтан, қуатты қысқыштары бар. Басын жауып, көкірек бөлігінің үстінде күлапараға ұқсап тұратын сауыты "карапакс" деп аталады. Қатты сауыт созыла алмайды да, жануардығ өсуіне кедергі жасайды. Сондықтан шаянтәрізділер анда санда ескі жамылғысын тастап отырады. Жаңа сауыты қатайғанға дейін олар мүлдем дәрменсіз күйде. Онаяқты шаянтәрізділердің көбі- бентостық жануарлар, суға жүзуге салмақтары тым ауырлық етеді. 
## Асшаяндар
Асшаяндар болса,жорғалай да алады, жылдам жүзеді, ал қажет кезінде имек қарнымен серпіле, ыршып секіре алады. Бір қызығы, асшаяндардың көптеген түрлері өз өмірлерін еркек болып бастайды да, 15 жасқа жеткенде кезекті түлеуден кейін ұрғашыға айналып кетеді.Ұрықтанған уылдырықты олар жүзгіш аяқтарымен демеп ұстап, құрсағының астына алып жүреді.
## Омарлар, қысқашсыз және тақуа шаяндар

Омарлар-теңіздің ірі шаяндары,өзен шаянына сырттай ұқсас,бірақ салмағы 20 келіге жетеді. Қысқашсыз шаяндардың омардан айырмашылығы қысқаштары жоқ, олар тропиктік және субтропиктік теңіздердің таяз суларында кездеседі. Үшкір тікен жапқан ұзын антенна-мұрттары олар,а тек қана сезіну мүшесі ғана емес, қорғаныс құралы да болады. Тақуа шаяндардың құрсағы хитинді сауытпен қапталмаған, сондықтан олар қорғану үшін құрсақаяқты моллюскілердің босаған қабыршақтарына орналасып алады.
Шаяндар қабыршақты өздерімен алып жүреді, ал қауіп төнген сәтте оның ішіне толық жасырынып қалады. Өсе келе ескі қабыршақтың орнына үлкенірек жаңасын алады. Шаян арқалап жүрген қабыршақтарғакөбінесе актиниялар немесе губкалар қоныстанып алады да, шаянға қосымша бүркеме және қорғаныс болады. Тақуа шаян пәтерін ауыстырған кезде өз тұрғындарын да жаңа қабыршаққа ауыстырып алады.
## Карапакс және камчат таңқы шаяны
Карапакс біршама жалпақ, ал құрсағы соның астына қысылған онаяқты шаянтәрзділерді  таңқы шаян (краб) деп атайды. Олардың арасында бентостық түрлері де бар, ал кейбір таңқы шаяндар іс жүзінде құрлық жануарына айналып кеткен, тек олардың дернәсілдері ғана теңізде дамиды. Камчат таңқы шаяны - шаянтәрізділердің еі әйгілі кәсіптік түрі, тек оның атауы онша дәл емес, себебі ол тақуа шаяндар тобына жатады да, жалпақ карапакс ғана таңқы шаянға ұқсайды. Камчат таңқы шаянының еркектерінің салмағы 8 келіге жетеді, ал аяқтарын созғанда 1,5 см болады. Бірақ олар баяу өседі, он жасында ғана жыныстық жағынан жетіледі. Бұл шаянтәрізділер Камчатка жағалауынан өте көп мөлшерде ауланады. 

## Қызықты деректер
Қысқашсыз шаяндар үлкен-үлкен шоғыр болып топтаса тіршілік етеді, олардың кейбір түрлеріне маусымдық өрістеу тән. Бұл кезде олар су ұзын сап түзей жылжып, әрбіреуі алдындағы шаянның құрсағына мұрттарын тигізіп жүреді.
## Дерек көздер
*Балалар энциклопедиясы,РОСМЭН,Су астындағы тіршілік

Санат:Онаяқты шаяндар
Офиуралар мен теңіз лалагүлдері

## Офиуралар
Офиуралар теңіз жұлдыздарына сырттай ұқсас, бірақ олардың жұқа, ұзындығы 50 см жететін бунақты тармақтары орталық дөңгелектенген жақсы дараланған әрі ирелеңдеген жыланға ұқсайды. Бұл жануарлардың жыланқұйрық деген екінші атауы осыдан шыққан. Офиуралар да теңіз жұлдыздары сияқты регенерация қабілетіне ие:олардың тармақтары оңай бөлініп түсіп, жыртқыштың жеміне айналады, содан кейін қаитадан орнына өсіп шығады. Офиуралар су түбін тармақтарымен тіміскілеп, жеуге жарамдының бәрін аузына апарып, ұсақ жануарларды (ұсақ шаяндар, полихеттер, моллюскілер, инетерілілердің қабыршақтары) және алуан түрлі органикалық қалдықтарды қорек етеді. Бұл инетерілер бұлшықетті тармақтарынық көмегімег су түбінде біршама жақсы жылжиды әрі ыршып секіре де алады. Горгонаның басы тәрізді кейбір офиуралардың тармақтары өте жиі таралып, бейнелері көзге оғаш түседі. Горгонанығ басы тармақтарын жоғары көтеріңкіреп, судан тағам қалдықтарын аулау арқылы қоректенеді.Офиуралардың бір бөлігі тастардың астына, рифтердің саңылауларына және балдырлардың арасына тығыладығ ал кейбіреулері су түбіне көміле алады. Офиуралар таяз суларда да, 8 мың м асатын тереңдіде мекен етеді, олардың тереі судағы түрлерінің жарық шығару қабылеті бар. Офиуралар су түбінің кейбір тұстарына көптеп  шоғырланып алып, түктері жыбырлағанкілем сияқты көрінеді.

## Теңіз лалагүлдері
Теңіз лалагүлдерінің денесі тостағанша  тәрізді, одан ішінде өзектері бар қармауыш-тармақтар тарайды. Олардың жақсы дамыған, әктасты пластиналардан тұратын қаңқасы бар. Пластиналар бұлшықеттің көмегімен бірігеді, бұл сабағы мен тармақтарына қозғалғыштық пен икемділік таратады.
Тармақтардың бастапқы саны- бесеу, бірақ теңіз лалагүлдерінің көпшілігінің әрбір тармағы өз алдына тармақталады, сондықтан олар қауырсын тәрізді көрінеді, ал ең ұшындағы тармақтарының жалпы саныекі жүзге жетуі мүмкін. Теңіз жұлдыхдары жабысқақ өсінділері бар тармақтарының көмегімен судан тамақ қалдықтарын аулайды, қалдықтар өзектер арқылы ауыз тесігіне түседі (бұлардың ауызы төменге емес, жоғарыға қарап тұрады). Сабақты лалагүлдер ғажайып гүлдерге ұқсап, сабағының үстінде отырады да, бір орынға бекіген күйде тіршілік етеді. Ересек сабақсыз лалагүлдердің сабақтары жойылып кетеді. Олар субстратқа ұшында тырнақшалары бар көптеген өсінділері арқылы жабысады, соны бойлай баяу жылжи алады немесе ажырап шығып, тармақтарын сермей отырып әудем жерді жүзіп өте алады.

## Қызықты деректер
Теңіз лалагүлдерінің - инетерілілердің ең ежелгі класы. Аз қозғалатын теңіз -лалагүлдерінің қазіргі түрлерінің сабағының ұзындығы 75-90 см жетеді, ал олардың қазба өкілдері ұзындығы 21 метрге жететін нағыз алып болған. 
## Дерек көздер
*Балалар энциклопедиясы,РОСМЭН,Су астындағы тіршілік

Санат:Тікентерілілер‎
Құртқашаш тасжапырақ

**Құртқашаш тасжапырақ** (Құртқашаштар тұқымдасы) – құмды, шөлді, шөлейт аймақтарда, Каспийден Балқаш-Алакөл ойпаттарына, Қаратаудан Жоңғар Алатауына дейін кездеседі. Жусанды-бетегелі далаларда, сексеуіл шіліктерінде, тоғайларда, қиыршық тасты беткейлерде, тау етегінде өседі. Жапырағы жіп тәрізді өте жіңішке (2 мм), ұзындығы 40 см-ге дейін, өзіне тән ерекшелігі өте тығыз түп, қою сабақтанған бұтақтар. Сәуір-мамыр кезінде гүлдейді, маусым-қыркүйекте жеміс береді. Жемістері үлкен сопақ, үш қырлы қауашақ. Тұқым саны көп, үлкен (5 мм айналасында) созыңқы, қара қошқыл түсті. Мәдени түрде өсірілмейді. 

## Дереккөздер

Санат:Құртқашаштар
Санат:Қазақстан флорасы
Сёити Итикава

**Итикава Сёити** (20. 3. 1892—15. 3. 1945) — Жапония жұмысшы қозғалы-сының қайраткері. Васэда ун-тінің әдебиет ф-тін бітірген (1916). Жұмысшылар қозгалысына белсене қатысты. Жапопия Компартиясы (ЖКП) құ-рылганнан кейін (1922) оның қатары-на кірді. 1922 ж. сентябрьден «Мусан кайкю» жургта.тының редакторы бол-ды. 1923 ж. түрлгеге жабылды. 1924 ж. майда «Марксусюгпп («Марксизм») журналыя құрды. 1928 ж. жазда ЖКП-пың өкілі ретінде Компютерннің 6 конгресіне қатысты, Коминтерн Аткомының мүшесі больш сайяанды. Жапонттяға қайтып оралгапнан кейін ЖКП ОК-ін басқарды. 1929 ж. 16 апрельде тұткынға алынды. 1931 жылгы шонь — нюльдегі сотта ЖКП-нід лро-граммасьі мен тактпкасыя қорғап сөз сөйледі. Өмтрлік түрмеге отыру жа-засьпта кесілді, Коминтерпшң 7 кон-гресі (1935І И-ды сырттап Атком мүшесі етіп сайлады. Мияги түрмесінде азаптан өлтірілді.
 

## Дереккөздер
Сукірне

**Сукірне** (Гидрозоль) - су десперсиялық ортасы ретінде болатын кірне. Коллоид су ертіндісінде болса *гидрофильді* және *гидрофобты* болып бөлінеді. 
*Гидрофильді* коллоид өз сыртына судың молекулаларын адсорбциялайды. Мысалы желім, крахмал, ақуыз, кремний қышқылы, қола, тағы басқа заттардың молекулаларын адсорбцияламайды. Мысалы, алтын, күміс сияқты металдар, сульфидтердің кірнелері.
Кірнедегі коллоид бөлшектері үздіксіз диффузиялық қозғалыста болады. Бұл қозғалыс нәтижесінде бөлшектер түйіседі, одан бірігісіп бұрынғысынан үлкенірек агрегат түзіп, салмағы ауырлағандықтан тұнбаға түсуі мүмкін. Іс жүзінде бұл байқалмайды, өйткені оңтайлы жағдайда коллоид жүйесі ұзақ уақыт өзгеріссіз тұрады.
Коллоид бөлшектер әдетте электролитті ортада түзіледі. Олар өз сыртына электролиттен иондарды адсорбциялайды, соның салдарынан өздері де электр зарядты болады. Коллоид бөлшектерінің заряды аттас болғандықтан біріге алмайды және ірірек агрегаттар түзбейді. Зарядталған коллоид бөлшектерімен бірге ерітіндіде қарсы зарядты иондар - *қарсы иондар* болады.

=Дереккөздер:=

С.К.Мырзалиева "Химия" (Балаларға арналан энциклопедиялық анықтамалық Алматы 2012ж.)
Термос

thumb|300px|Термостар
**Термос** — бұл жылу өткізбейтін немесе сақтайтын, жоғары немесе төмен температурадағы азық-түлікті ұзақ уақытқа дейін сақтай алатын, күнделікті өмірде қолданылатын ыдыс-аяқтың бір түрі. Дьюар ыдысының өзге түрі болып саналады. Термос азық-түлікті тек сақтау үшін емес, сонымен қатар олардың даярлауына да қолданылуы мүмкін, мысалы, қышқыл сүтті тағамдарды термос арқылы ашытады.

## Тарихы
1903 жылы шыны бұйымдарда өндіруші, берлиндік Рейнгольд Бургер 1892 жылы шыққан Дьюар ыдысын жетілдірді. Дьюар ыдысын күнделікті өмірде ыңғайлы қолдануы үшін ол ыдыстың конструкциясына металлдан жасалған тұрқы, тығын мен қақпақ-стаканды қосты. Сонымен қатар Рейнгольд Бургер сауыттың ішкі қабырғасын ұстап тұратын жүйені өңдеді. Бұл өнертабыс үшін ол  DE170057 неміс патентін алды. Сұраным 1903 жылы 30 қыркүйек күні берілді. Жаңа өнертабыстың сауда таңбасының ең жақсы аты үшін байқау өткізілді. Байқауды Thermos ( — ыстық) атын ұсынған, Мюнхен қаласының тұрғыны ұтып алды. Бургер бірдей атты Тhermos-Gesellschaft m.b.H. (Тhermos GmbH) фирмасын ашты. Фирма термостардың өндірісімен айналасты. 1904 жылдың наурызынан бастап сауда таңбасы саудалық мақсаттарда пайдалана бастады.

Дьюар ыдысы патенттелмеді. Өйткені оның ойлап шағарушысы Джеймс Дьюар өз өнерртабысы коммерциялық жетістік болмайды деп ойлады. Сол үшін ол Рейнгольд Бургерге сотқа бергенде, оның талаптары қанағатталмады. 1906 жылы 23 қазан күні Рейнгольд Бургер сұраным беріп, ал 1907 жылы 3 желтоқсанда ол U.S. Patent 872 795 АҚШ патентін алды. Ойлап шығарушы ретінде патентте Рейнгольд Бургер аты жазылып тұрды. Джеймса Дьюардың аты аталмады. Американдық фирма American Thermos Bottle Company патенттің иесі болды. Сонымен қатар термостың өндірілуіне тағы да екі компанияға құқықтар сатылды, канадалық компания Canadian Thermos Bottle және британиялық Thermos Limited. Қазіргі уақыытта патенттің мерзімі өтіп кетті. Thermos атын қолдануға қытайлық Thermos L.L.C. компаниясында құқықтары бар.

thumb|160px|Дьюар ыдысы 
## Конструкциясы
Термостың негізгі бөлшегі бұл - сауыт (Дьюар ыдысы). Сауыт көбінсе шыныдан немесе екі қабырғалы, таттанбайтын болаттан жасалады. Жылуөткізгіштікті және сауыт пен қоршаған орта арасындағы конвекцияны азайту үшін қабырғалар арасынан ауа сорылып алынады, вакуум пайда болады. Жылу бөлінуін азайту үшін сауыттың бетін шағылыстыратын, айналы материалмен қаптайды. Термостың сыртқы қабаты пластмассадан немесе металлдан жасалады. Металл сауыт термостың корпусы да болып саналады.

## Дереккөздер
ГОСТ Р 51968-2002. Термостар.

Санат:Ыдыстар
Санат:Шай
Хирургия және емдеу роботтары

thumb|"Да Винчи" хирургиялық роботы
Роботтар бүгінде барлық салада қолданылады. Олар адамның қолынан келетін барлық жұмысты орындай алады. Медициналық қызметкерлер мен хирургтер роботтарды емдеуше көмектесу үшін падалана бастады. 1985 жылы алғаш рет роботтың көмегімен миға операция жасалып, ол сәтті аяқталды. 1988 жылы Англияда хирургиялық робот простатит ауруымен ауыратын адамға ота жасауға пайдаланылды.
*«Да Винчи» - хирургтерге  инвазивті жолмен күрделі оталар жасауға мүмкүндік беретін хирургиялық робот болып табылады. Бұл робот хирургтке ептілікпен, дәлдікпен және бақылаумен қамтамасыз етеді. Ол Америка мен Еуропаның 300-ден астам ауруханасында пайдаланылады. 2005 жылдың маусымында АҚШ-тың Нью-Йорк қаласындағы бір аураханада «Пенелопа» деп аталатын операциялық робот ісікті алып тастау операциясына қатыстырылды. Роботтардың хирургия мен медициналық терапияда пайдаланылуы аса таңсық болмаса да, әлі де сирек қолданылады. Мұның себебі - роботтардың бағасының аса қымбат болуында. Мұнымен қоса, олар көп күтім мен техникалық қызметті қажет етеді. Оның үстіне дәрігерлер және медбикелер мұндай роботтарды пайдалануға біршама жаттығулары тиіс. Хирургиялық роботты басқару үшін хирург- дәрігер басқару тетігінің жанында отырады.
## Қызықты деректер
*Сингапур ғалымдары ми хирургиясы үшін «Гексапод» атты алты аяқты робот жасап шығарды.
*Адамның қатысуынсыз, робот өткізген алғашқы ота 2006 жылдың мамырында Италияда болған.

## Дереккөздер


Санат:Роботтық техника
Әлеуметтік роботтар

300px|thumb|Робот-шаңсорғыш Electrolux Trilobite 2.0
**Әлеуметтік роботтар**- әлеуметтік ережелерді орындай отырып адамдармен байланыс жасайтын және сөйлесетін робот болып табылады. «Людобот»- ойын- сауық және қарым- қатынас  жасауға арналған әлеуметтік робот. «Sony» компаниясы шығарған «Аибо» роботының табысынан кейін, 2000 жылдардан бастап үй роботтары жалпы мәдениетке дендеп кірді. Бірнеше өндіруші компания робот- шаңсорғыш ойлап шығарды. Үй роботтарының ішінде ең атақтысы да – 2003 жылдың соңына дейін 570 000 данасы сатылып үлгерген робот- шаңсорғыштар. «Квази», «Леонардо» және «Кисмет» - әйгілі ойыншық роботтар. «Квази» көпшілікке 2006 жылы таныстырылды. Үй роботы- тұрмыстық жұмыстар үшін пайдаланылатын робот. Үй роботтарының көптеген түрлері бар.
## Қызықты деректер
Ғылыми фантастика жазушысы- Айзек Азимов әлеуметтік роботтарға арналған, құрамына төмендегідей шарттар кіретін нақты заңдарды ұсынды.
*Робот адамға зиян келтірмеуі және өзінің әрекетсіздігімен адамға қандай да бір зақымның келуіне жол бермеуі керек.
*Робот адамның бірінші заңға қайшы келмейтін барлық бұйрықтарына бағынуға тиіс.
*Робот бірінші және екінші заңдарға қайшы болмайтындай етіп өзін қорғауға міндетті.

## Дереккөздер


Санат:Роботтық техника
Дальтонның атомистік теориясы

**Дальтонның атомистік теориясы** (Атомистическая теория Дальтона) - 1808 жылы Дальтон атом туралы келесі тұжырымдамаларды ұсынды:
#Барлық зат өте кішкене бөлшектерден - атомдардан тұрады.
# Жай заттар (элементтер) одан әрі бөлінбейтін, біріне-бірі ұқсас, басқалардан айырмашылығы бар, жай атомдардан, ал күрделі заттар (қосылыстар) "күрделі атомдардан" тұрады. "Күрделі атомдар" реакция кезінде жай заттардың атомдарына ажырайды.
# "Күрделі атомдар" әр түрлі жай атомдардың азғана санына құралады. Мысалы, екі жай заттың (А және В) атомдары қосылып күрделі зат бере алады, ол "күрделі атомдардың" құрамы: АВ, А2В, АВ2 т.б. болуы мүмкін, демек, екі элемент арасында бірнеше қосылыс түзілуі мүмкін.
# "Күрделі атомның" салмағы оны құраушы жай атомдардың массаларының қосындысына тең. Атомдардың массасы оларды сипаттаушы қасиетінің бірі, сондықтан атомдардың салыстырмалы массасын білу қажет.

=Дереккөздер:=

С.К.Мырзалиева "Химия" (Балаларға арналған энциклопедиялық анықтамалық Алматы 2012ж.)
Порей пиязы

**Порей пиязы**  () – амариллистер тұқымдасының жуа туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік.

100 г порей пиязында – 47 ккал бар. Порей пиязының құрамында каротин, фосфор, кальций мен A, E, B1, B2, C дәрумендері бар.

## Сарп ауруында және ол ғана емес
Порей пиязы сарп ауруын емдеу кезінде қолданылады, несеп айдағыш әсер береді және сүт шығуын күшейтеді. Құрамындағы мол мөлшердегі минералды тұздардың арқасында бай қоректік қасиеттерге ие.

Құрамындағы дәрумендерінің арқасында оны асқорыту жүйесінің қиыншылықтары кезінде қолдануға кеңес беріледі. Тазартқыш әсер береді, сондықтан тамақтан улану жағдайларында қолданылады. Суық тиген кезде көмектеседі, ағзаның төзімділігіне жақсы әсер етеді және онда бағалы эфир майлары бар. Тамаша антисептик болып табылады.

## Порей пиязының ежелгі әуесқойлары
Порей пиязы, тіпті, ежелгі уақытта да белгілі болған, және, қатты әрі ащы дауысы үшін дәл сол көкөніске міндетті деп сенген Нерон мен Аристотель күнделікті қолданған дейді-міс. Суық тиюмен күресуде жуа пайдалы

## Порей пиязының күні
1 наурызда әулие Давид күні тойланады, ол Уэльс жебеушісі болып табылады, ал оның белгісі порей пиязы болып табылады. Порей пиязы Уэльс тұрғындары үшін ержүректілік белгісі болып саналады, ол саксондықтармен болған тарихи шайқастардан кейін пайда болған, ол кезде жауынгерлер жетістікке жету үшін өз сауыттарында порей пиязын алып жүрген. Осы күні Уэльс тұрғындары осы көкөніске ерекше марапат көрсетеді – көбінесе порей пиязы бар тағамдарды пайдаланады және, тіпті, оны әшекей үшін де қолданады. Порей пиязы салаттарға, сорпалар мен етке тамаша қоспа болып табылады – ол бұқтырылған, пісірілген немесе буланған болуы мүмкін.

## Порей пиязының танымалдылығы
Порей пиязы Голландияда ең үлкен танымалдылыққа ие. Күнделікті қолданылады, ал фирмалық голландиялық тағамның бірі бұқтырылған порей пиязы болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Амариллистер
Санат:Көкөністер
Ойын- сауық роботтары

[thumb|left|200px|Мария роботының ескерткіші [Германия]]
**Ойын- сауық роботтары.**Ойын- сауық мәдениетінде роботтар көптен бері қолданылуда. 1923 жылдан бері роботтар жұртшылыққа сахналық қойылымдар, телидар бағдарламалары, фильмдер, т.б арқылы ерекше  кейіпкерлер ұсынып келеді, олар адамдардың көңілін көтеруге үлес қосуда. 1920 жылдары чехословакиялық жазушы – Карл Чапек « Росумдық әмбебап роботтар» деп аталатын ғылыми- фантастикалық пьесасын жазды. Ал 1921 жылы сол пьесасы арқылы әлемдегі ең алғашқы роботты көрерменге паш етті. Киноэкранда пайда болған алғашқы роботтың есімі- **Мария**. 
*1927 жылы  австромерикалық кинорежиссер – Фриц Ланг « Метраполис» атты фильм түсірді. Мария – сол фильмдегі қарапайым, қайырымды қыз. Ал робот- Мария- қатігез, бәрін бүлдіруге бейім. Фильмде робот пен адам арасындағы жағымды және жағымсыз образдардың айқасы бейнеленеді. 
Адымдап жүретін «Джойбот» роботы өз ырғағымен  билейді, адаммен еркін әзілдесіп әңгімелесе алатындай біршама сөздік қоры бар. Сондай- ақ робот өздігінше иіліп, кедергіден секіріп өте алады.

## Дереккөздер


Санат:Роботтық техника
Бадам (өсімдік)

**Бадам**  (, бұрын — *Prunus amygdalus* немесе *Amygdalus communis*)  - раушангүлділер тұқымдасына жататын жеміс (бадам жаңғағы) ағашы не әсемдік үшін өсірілетін бұта.

## Таралуы
Ауа райы бір қалыпты жылы болатын және субтропиктік аймақта, Орта Азия мен Монголияда, Қытайдың орталық таулы аудандарында бадамның 40-қа жуық жабайы түрі өседі. КСРО-да мұның 16 түрі бар, оның екеуі жеміс үшін өсіріледі.

## Биологиялық сипаттамасы
thumb|left|190px
Бадам - жылу мен жарық сүйгіш әсемдік, қуаңшылық пен аязға да төземдінің өзі қыста 26-27°С суыққа тәзеді, ал шырын жүрген кезде гүл жаратын бүрі 19°С суықта тіршілігің  тоқтатады. Сондай-ақ гүл жаруы аяқталар кездегі 2°С, ал жеміс салар кездегі 1°С суықтық бадамның одан әрі өсуіне зор зиян тигізеді.  Далалық Бадам ерте гүлдейтін бұта,әсемдік үшін өсіріледі. Қарапайым бадамның биіктігі 6-10 м,жемісі тәтті не қышқылтым, дәнінде 72 % майы бар. Дәні тағам өнеркәсібінде, майы дәрі дайындау үшін пайдаланылады. Бадамды тұқымынан өсіруге не вегетативтік жолмен  көбейтуге болады. Оны бақта қатар аралығын 6Х9, ңайтқыш шашылып, топырағы өнделеді, өсімдік зиянкестері мен кеселіне қарсы шаралар жүргізіледі. Бадамның көп тараған сорттары: Десертный, Ялтинский, Никитинский-62, Лангедок (Оңт. Франциядан әкелінді), Дрейк, Нонпарель (Калифорниядан әкелінді), Никитский урожайный, Чуянгинский - 51, Р.Консайский-565.

## Синонимдар
* 
* 
* 
* 

## Өндіруі

## Дереккөздер

* 

Санат:Раушангүлділер
Орталық (Жамбыл ауданы)

**Орталық** — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы, Троицк ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2024 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Пресновка ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 32 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 492 адам (252 ер адам және 240 әйел адам) болса, 2009 жылы 215 адамды (121 ер адам және 94 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) таратылған елді мекендері
Исланд минимумы

**Исланд минимумы** — Атлант мұхитының солт. бөлігі тұсындағы қысымы төмен атмосфералық аймақ. Ол Гренландия мен Еуропа аралығында. негізінен Исландия аралында маңында, күшті циклондардың жиі қапталануының нәтижесінде пайда болады; орталығы үнемі ауытқып отырады: қыста көбінесе Исландия мен Оңт. Гренландия аралығында болады, кейде Варенц теңізіне қарай ауысады: жазда Дат бұғазы тұсында және Гренландияның батыс жағалауында байқалады. Орталық бөлігіндегі қысымы қаңтарда 996 мб-ден төмен июньде одан көн жоғары. Жоғарылаған сайын И. м. Солт. Американдық өте суық солтүстік-шығыс жағына қарай ауытқи береді.
## Дереккөздер
Атқамінер тойы

Бала 4-5 жасқа толғанша әкесі оған тай – құнан арнап, ер тоқым, қамшы, жүген даярлап қояды. Атқамінер тойы көбіне жаз айларында болады. Ел жиналғаннан кейін баланы өзіне арнаған тай немесе құнанына мінгізіп, қуаныш қылады. Тойда айтылатын тілектер, берілетін **бата жыр түрінде болады:**
 Ақ тілеік, ақ тілек,Атқа тоқым сал, тілек.Жасыңнан малды баға біл,Атқа жақсы шаба біл.Өнеге, өнер таба біл,Аймағыңа жаға біл.Тең құрбыңның алды бол,Мінеки, атқа міндің –Ашылды жол. 
*Атқамінер тойы баланың ержеткені, өскені, азамат болғандығының белгісі болып саналған. Бұл той балаға да үлкен жауапкершілік артып, сана- сезімнің оянуына, тез есеюіне әсер еткен.

## Дереккөздер
Николай Николаевич Красовский

thumb|Красовский Николай Николаевич
**Красовский Николай Николаевич**  (07.09.1924 жылы туған, Свердловск) – механика мен басқару процестері саласындағы совет ғалымы, КСРО ғылым академиясының академигі. 1954 жылдан КОКП мүшесі. Урал политехyникалық институтын бітірген (1949). 1957 жылдан осы институттың, 1959 жылдан Урал университетінің профессоры. 1970 жылдан КСРО ғылым академиясының математика және механика институтының директоры. Негізгі еңбектері қозғалыстың орнықтылық теориясы мен басқару жүйесінің динамикасына арналған. Ол Ляпуновтың функциялар методын жетілдірді.
## Дереккөздер


Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары
Санат:1924 жылы туғандар
Санат:Екатеринбургте туғандар
Рихард Мартин Вильштеттер

**(13.08.1872-03.08.1942)**
Неміс химик-органик. 1894 жылы Мюнхен университетін бітірген (философия докторы). 1894-1905 және 1916-1925 жылдары осы университеттің оқытушысы (1902 жылдан бастап профессор болған), 1905-1912 жылдары - Цюрих Жоғары техникалық мектебінде, 1912-1915 жылдары Берлинде Кайзер Вильгельмнің химия институтының директоры болып жұмыс істеген. 1925 жылдан бастап Мюнхенде өз үйіндегі зертханасында зерттеулер жүргізген. 1939 жылы Цюрихке эмиграцияға жөнелді.
Негізгі еңбектері табиғи қосылыстардың химиясы мен биохимиясына жатады. 1897 жылы кокаинның  құрылысын анықтады.
1898 жылы тропилиден құрылысын анықтап, 1901 жылы осы көмірсутекті синтездеген. 1901-1905 жылдары тропин тобының алкалоидтерінің өзара айналымын зерттеген, экгонин құрылымын анықтаған, тропидиннен тропин aлған, тропиннің формуласын тапқан, тропинионды синтезедеген. 1905 жылы гранат алкалоидін - псевдопельтьеринді зерттеген.
1907-1910 жылдары алғаш рет А.Штольмен бірге кристалдық хлорофилді бөліп, хлорофилл α формуласын және оның жеке фрагменттерінің құрылысын анықтаған. 1907 жылы циклобутанды, 1910 жылы циклооктенді және 1911 жылы циклооктатетраенді синтездеген. Хинондарды, хинониминдерді, пиронның туындыларын, цикді 4- және 8- мүшелі көмірсутектерді түйіндес қос байланыстар мен қосылыстардың түсі арасындағы байланысты анықтау мақсатында зерттеген. 1904 жылы               о-бензохинонды алу тәсілін жетілдірген. 1813 жылы қанның қызыл пигментін бөліп оның табиғатын анықтаған. Көптеген гүлдер мен жемістердің бояғыш заттарын бөліп зерттеген, ең маңызды антоциандарды - пеларгонидинді, дельфининді, цианидинді синтездеген. 1918 жылдан бастап ферменттерді зерттеген; амилазаны, пероксидазаны, сахарозаны, липазаны бөліп алған. Г.Эйлер-Хельпинмен бірге 1922 жылы ферменттердің бөлшектері химиялық активті топпен коллоидты тасығыштан құралған деген түсінікті енгізді. Кокаиннің 18-сатылы синтезі туралы 1923 жылы жариялады. 1929 жылы целлюлоза гидролизін жүргізіп, жеке полисахаридтерін бөлді. Гемиеннің құрылысын зерттеген.
1924-1926 жылдары неміс химия қоғамының президенті болған. Бірқатар ғылым академиялары мен ғылыми қоғамдарының мүшесі болған. 1929 жылдан КСРО ғылым академиясының құрметті мүшесі, 1915 жылы Нобель сыйлығының лауреаты болған.

=Дереккөздер:=

С.К.Мырзалиева "Химия" (Балаларға арналған энциклопедиялық анықтамалық Алматы 2012ж.)
Тізбекті қамшы

Тізбекті зымыран кейбір азиялық елдерде әскери ойындарда пайдаланылды. Әсіресе қытайлықтар дәстүрлі үші әскери өнеріне қосымша ретінде қолданады. Ол бірнеше металл біліктен құрылады. Олардың ұшы бір-біріне жалғасып, тізбек құрады. Әдетте, қамшының бір ұшында металдан жасалған найза болады, екінші ұшында металдан бекітілген тұтқасы бар. Тізбекті қамшыға жалғанған жалау оның көркін ашады және қамшы әуеде қалықтап ұшқанда ысқырған дыбыс шығарады. Пайдаланушы өзін кездейсоқ ұрып алса да, жалаудың арқасында зақымдану мүмкіндігі азаяды.
## Дереккөздер
1100 қызықты деректер.
Краснознаменка ауданы

**Краснознаменка ауданы** – Целиноград облысының оңтүстік-батыс жағындағы әкімшілік аудан. Ол 1970 жылы Атбасар мен Қорғалжын аудандарын шағындауға байланысты құрылды. Жері 7,1 мың км². Халқы 16,4 мың (1973). Ауданда 11 сельсовет бар. Орталығы – Краснознаменка селосы. Краснознаменка ауданы Сарыарқаның орталық бөлігіндегі Есіл мен Теңіз көлінің аралығындағы су айырықта. Жері негізінен жарық, тек оның орталық бөлігі сайлы-жыралы, белесті. Пайдалы қазындылардан гипс, кұм, гипсті саз кездеседі. Климаты тым континенттік. Қысы суық, жазы ыстық.. 1973 жылы Краснознаменка ауданында білім беретін 22 мектеп, 1 ауылдық жастар мектебі, 5 кино қондырғы бар аудандық мәдениет үйі мен клуб, 29 кітапхана, 5 учаскелік аурухана мен емхана, 14 фельдшерлік-акушерлік пункт, 15 балалар бақшасы болды. 
## Дереккөздер
Леманн күшаласы

**Леманн күшаласы** немесе **Ит күшаласы** () — шаяноттар тұқымдасына жататын Күшала туысының саны қысқарып бара жатқан, сирек кездесетін түр. 

Құмды шөлде, орманды тау етегінде, аласа таулардың тастақты беткейлерінде, Қазақстанның оңтүстігіде, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан және Жамбыл облысында өседі. Бұл сыртқы түрі ерекше көп жылдық, жер шарының троптиктік және субтропиктік аймақтарына тән тұқымдасқа жатады. Біздің еліміздің тұрғындарының көпшілігі бұл тұқымдар өкілдерін, жекелей алғанда аппақ үлкен гүлді оранжереялық, бөлмелік өсімдіктер ретінде біледі. Ыстыққа, құрғақшылық жағдайына жақсы бейімделген.

Жылдың көп мезгілін түйнек күйінде өткізеді. Жер үсті өркені басқа эфемероидтарға ұқсап тек ерте көктемде наурыздың соңы сәуірде өсіп-өнеді. Гүлдеп болып және жемісі піскен соң (мамыр-маусымның басы) толығымен тіршілігін жояды. Тек шар тәрізді түйнегі келесі жылғы ұрпақ беретін өркені қалады. Жапырағы жалпақ қандауырша секілді, биік сабақты. Гүлдеуші сабағы 20-40 см. Гүлдер саны көп, өте ұсақ, дара жынысты, гүлсерігі жоқ, бір түйін аналық гүлдер сабақтың төменгі жағында орналасқан. Сабақ ортасында жеміс бермейтін гүлдері бар.
Тозаңдану шыбын арқылы айқас тозаңданады. Гүлшоғырының 3 шағында болатын жағымсыз иіс пен ашық түсті жамылғы оларды еліктіреді.

## Дереккөздер


Санат:Шаяноттар
Санат:Қазақстан флорасы
Леонид Борисович Красин

thumb|Красин Леонид Борисович
**Красин Леонид Борисович** (партиялық бүркеншік аты – Винтер, Зимин, Иогансен, Никитич, Николаев) (15.07.1870, Курган, - 24.11.1926, Лондон) – партия қайраткері. 1890 жылдан Компартия мүшесі. Санкт-Петербург технология институтында қып жүріп, 1890 жылдан М. И. Бруснев үйірмесінің белсенді мүшесі болды. 1891 жылы Н. В. Шелгуновт жерлеу ереуіліне қатысқаны үшін институттан шығарылып, Санкт-Петербургтен қуылды. 1895 жылы 3 жылға Иркутскіге жер аударылды. 1897-1900 жылдары Харьков технология институтында оқыды. 1900-1904 жылдары Бакуде инженер болып істеді, В. З. Кецховелимен бірге құпия «Нина» басцаханасын ұйымдастырды. 1920-1923 жылдары Англияда полномочиелі және сауда өкілі, сыртқы сауда халкомы қызметін қоса атқарды. 1924 жылы Францияда, 1925 жылдан Англияда полномочиелі өкіл. БК(б)П 13-(1924) және 14-(1925) съездеінде ОК мүшелігіне сайланды. Қызыл алаңға жерленді.
## Дереккөздер
Петр Николаевич Краснов

**Краснов Петр Николаевич** (22.09.1869 – 17.01.1947) – Рессей контррев. Басшыларының бірі, генерал-лейтенант (1917). Павловск әскери училищесін (1888), офицерік атты әскер мектебін бітірген. Гвардиялық казак-орыс бөлімдерінде қызмет етті. 1-дүние жүздік соғыста казак-орыс бригадасын және дивизиясын басқарды. 1917 жылы Корнилов бүлігіне қатысты. 1917 жылы тамыз-қазан 3-атты әскер корпусының командирі. 1918 жылы мамырда Дон әскерлерінің атаманы болып сайланды. 1919 жылы қаңтарда генерал А. И. Деникиннің басшылығын мойындады. 1919 жылы ақпанда отставкаға шағап, Германияға кетті. 1940-1945 жылдары Ұлы Отан соғысы кезінде гитлершілерге фмигрантар мен сатқындардан казак-орыс бөлімдерін құруға көмектесті. Совет әскерлерінің қолына түсіп, КСРО Жоғарғы соты Әскери коллегиясының үкімі бойынша дарға асылды.
## Дереккөздер
Исланд сагалары

**Исланд сагалары** — ежелгі Исландия халық эпосыпдағы прозалық шығармалар. Авторлары белгісіз И. с. мазлұныпа қарай бірнеше топқі бөлінеді. Оның ішінде ерекше орьн алатыны — рулық сагалар. Кейіпкер лері асқақ ойлы, батыр, феод.-христи андық үстемдікке әлі мойып бұрма ған, тәуелсіз болып келеді. Рулық Исланд сагаларының басқа түрінен ерекшелігі мифтік оқиғаларға құрылған шығарма лардай қиялға тізгін бермейді, әңгіме нақты өмірден алынады. Рулық сагаларға «Ньял туралы сага», «Эгиль ту ралы сага», «Греттир туралы сага т. б. жатады. И. с-ның екінші тобы -корольдар туралы сагалар. Мұнда Норвегпяның тарихы мен оны басқар-ған корольдар туралы баяндалады. Оның ішіндегі ең кұндысы—12 ғ-ға дейінгі Норвегия тарпхын баяндай-тып «Хеймскрингла» атты сага (1230). И. с-ның үшіпші тобына хрошшалық тәртіпте баяндалатын Исландия ешіскоптары мен көсемдері туралы шығармалар жатады. Епископ туралы сагалар 1200—1350 ж. жазылып, көбіне онда діни-моральдык та-қырыптар қамтылды. И. с-ндағы қалыптаскан реалистік дәстүр 14 ғ-дан бастап кеми түсті. Себебі бұл кезде рулық қоғам ыдырап, шетел үстемдігі орналған еді.
 

## Дереккөздер
Пётр Ананьевич Красиков

**Красиков Петр Ананьевич** (партиялық бүркеншік аты – Игнат, Павлович) (17.10.1870, Красноярск, - 20.08.1939, Железнозодск) – совет мемлекет және партия қайраткері. 1892 жылдан Компартия мүiесі. 1891 жылы Санкт-Петербург университетінің физика-математика факультетінде, кейін заң факультетінде оқыды. 1892 жыды Санкт-Петербургте революция қазметке араласты. Сол жылы Швейцарияға кетіп, онда «Еңбекті азат ету» тобымен байланыс жасады. 1893 жылы Петропавл қамалына қамалып, кейін Красноярскіге жер аударылды. 1897 жылы айдауда жүріп В. И. Ленинмен танысты. 1900 жылы айдаудан босанып, Псковке келді, мұнда искрашыл топта істеді, лениндік «Искраның» агенті болды. 1924 жылдан КСРО Жоғарғы Сотының прокуроры. 1933-1938 жылы КСРО Жоғарғы Соты председателінен орынбасары. КСРО Конституциясын жасау жөніндегі комиссия (1936) мүшесі.
Фальката

Фальката – рим дәуіріне дейінгі Хиспанияда (Пиреней түбегі, қазіргі Испания мен Португалия) қолданылған қылыш түрі. Оны гректердің кописіне немесе непалдықтардың кукриіне ұқсатуға болады. «Фальката» термині бертін келе пайда болған. Оны 1872 жылы Фернандо Фульгосио латынның орақ тәрізді қылыш сөзіне ұқсастырып алған деген дерек бар. Фалькатаның бір жақ жүзі ұшталған, өткір болады. Ол ұшына қарай көтеріліп барып, сүйірлене аяқталады. Осындай пішіннің арқасында фальката қарсыласты балта секілді қарқынмен ұруға мүмкіндік береді.
## Дереккөздер
1100 қызықты деректер.
Кондрат Крапива

**Крапива Кондрат** (лақап аты; шын аты-жөні – Кондрат Кондратьевич Атрахович; 05.03.1896; Минск уезі, Низк деревнясы) – белорус совет жазушысы, БССР Халық жазушысы (1956), БССР ғылым академиясының академиі (1950) және вице-президенті (1956). 1941 жылдан КПСС мүшесі. Крапиваның алғашқы сықақ өлеңдері 1922 жылы жарық көрді. Ол белорус әдебиетінің сатира жанрын дамытуға көп үлес қосты. Крапиванің драматургия саласындағы еңбегі зор. «Достықтың ақыры» (1934) , «Ең соңынан кім күлсе» (1939, КСРО Мемлекет сыйлығы, 1941), т.б. көптеген драма шығармалары еңінен мәлім. Крапива Кондрат – көрнекті ғалым. Белорус-орыс лингвогеография саласындағы ғылми жұмыстары үшін КСРО Мемлекет сыйлығын (1971) алды. 3 мәрте Ленин орденімен, Октябрь Революциясы орденімен және басқа 3 орденмен, медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Иван Николаевич Крамской

thumb|Крамской Иван Николаевич
thumb|left|200px|Иван Николаевич Крамской
thumb|200 px|И. Н. Крамскойдың мазараты
**Крамской Иван Николаевич** (08.06.1837, Острогожск, қазіргі Воронеж облысы, - 05.04.1887, Санкт-Петербург) – орыс кескіндемешісі әрі көркемсурет сыншысы. 1860-1880 жылы орыс көркем өнеріндегі демократия қозғалыстың идеялық көсемі. 1857 – 1863 жылы Санкт-Петербург Көркемсурет академиясында оқыды. Студент кезінде академиялық кертартпалыққа қарсы болып, «он төртіктер бүлігін» ұйыдастырды. 1863 жылы Көркемсурет академиясын тастап, Суретшілер бірлестігі болып құрылған топты басқарды. Передвижниктер серіктігінің құрылуына белсене араласып (1870), кейіннен оның идеялы бастаушысына айналды. Крамскойдың эстетикалық сын көзқарасы орыс демократия өнерінің дамуына үлкен әсер етті.
## Дереккөздер
Герман Иванович Гесс

**(7.08.1802-12.12.1850)**
Орыс химигі. Санкт-Петербург ғылым академиясының академигі, 1825 жылы Дернт университетін бітірген (медицина докторы). 1825 жылы Стокгольм университетінде білімін жетілдірген. 1830 жылдан бастап Санкт-Петербург университетінің, 1832-1849 жылдары Санкт-Петербург тау институтының профессоры болған. Термохимияның негізін салушылардың бірі. 1840 жылы *[[реакция]]лардың жылу эффектілерінің шамасы химиялық ынтықтылықтың өлшемі болуы мүмкін* деген қағиданы ұсынды.
1840 жылы термохимияның негізгі заңын ашты - жылу көлемінің тұрақтылық заңы, ол бойынша реакцияның жылу эффектісі үрдістің сатылар санына тәуелді емес, ол тек әрекеттесуші заттардың бастапқы және соңғы күйіне байланысты (Гесс заңы). 1840 жылы бейтарап тұзды ерітінділерді араластырғанда жылу эффектісі болмайтынын анықтаған (термобейтараптық заң). Кез-келген күшті қышқылды күшті негізбен бейтараптағанда бірдей жылу мөлшері бөлінетінін көрсетті.
1830-1834 жылдары төрт жаңа минерал ашты - вертит, уваровит, гидроборацит және фольбортит, олардың құрамын анықтады. Қасиетін алғаш рет зерттеген күміс теллуридінен теллурды алудың жаңа тәсілін ұсынды. Оның құрметіне күміс теллуриді *гессит* деп аталынған. Жеті қайтара басылынғын *"Таза химияның негіздері"* оқулығының авторы (1831), 1849 жылы ең алғаш Ресейде химиялық элементтердің жүйелеуін ұсынған. 1837 жылы қант қышқылын ашты.

=Пайдалаған әдебиет:=

С.К.Мырзалиева "Химия" (Балаларға арналған энциклопедиялық анықтамалық Алматы 2012ж.)

Санат:Ресей империясы химиктері
Александр Григорьевич Крамов

thumb|Крамов Александр Григорьевич
**Крамов Александр Григорьевич** (04.01.1885, Киев, - 17.05.1951, Харьков) – орыс кеңес актері , режиссер, КСРО халық артисі (1944). 1908 жылы Киев университетінің заң факультетін бітірді. 1909-0933 жылы Херсон, Самара, Санкт-Петербург, Москва театрларында қызмет етті. 1933 жылдан Харьковтың орыс драма театрында актер әрі режиссер; 1947 жылдан Харьковтың театр институтында педагок қызметпен (1948 жылдан профессор) шұғылданды. 1-және 2-сайланған УКСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты. Еңбек Қызыл Ту орденімен, медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:1880 жылы туғандар
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Шөптесін кеуел

**Шөптесін кеуел** (Кеуелдер тұқымдасы) — тропиктік және субтропиктік белдеуде тараған, кеуелдер тұқымдасының Қазақстандағы жалғыз өкілі. Ал Қазақстанда тек шөлді аймақтарда, сазды, қиыршық тасты, құмды және сортаң топырақта кездеседі. 18-20 м-лік тамырының арқасында ыстыққа төзімді, көп жылдық өсімдік. Көп сабақты, төсемелі ұзындығы 2 м-ге дейін, қысқа сағақты, дөңгеленген жылтыр тақталы, кезектесе орналасқан. Гүлдері үлкен, диаметрі 4-8 см. Желектері үлкен, тостағаншаның санымен бірдей (төртеу). Мамыр-маусымда гүлдейді, шілде-тамызда піседі. Гүлдері тек кешке қарай ашады. Кешке ашылған гүл ертеңгісін сағат 10-11-де гүлдеуі аяқталады. Осылай бір гүл бір тәуліктен аз өмір сүреді. 
Тамырын жібекті қою жасылға бояу мақсатында қолданады. Маринадталған жемісі мен бүршігі қоспа ретінде етке Кавказда, Жапонияда және т.б. жерлерде қосылады. 
## Дереккөздер

Санат:Кеуелдер
Санат:Қазақстан флорасы
Краков университеті

thumb|220px| Collegium Novum
thumb|220px| left| Краков Университеті

150px|Ягеллон университеті

**Краков Университеті**, Ягеллон университеті – Польшаның ежелгі университеттерінің бірі. 1364 жылы Ұлы Казимир негізін қалаған, 1400 жылы Владислав Ягайло (аты осыдан туған) Париж университетінің үлгісімен қайта құрған. Краков Университетінің оқу және ғылыми өмірінің гүлдену шағы – 15 ғасырдың соңы мен 16 ғасырдың бас кезі. Университеттің теология, заң, медицина, еркін ғылымдар факуьтеттері болды. Бұл кезеңдерде Краков Университеті математика, жаратылыс тану ғылымдары саласында елеулі табыстарға жетті. Краков Университетінде Польаның көрнекті ғалымдары мен жазушы, ақындары оқыды және сабақ берді (матем. В. Брудзевский, Н. Коперник, астроном Я. Снядецкий). 16 ғасырдың орта кезінен бастап Краков Университетінде оқу діни схоластикалық сыпат алды. Краков Университет кітапханасының 1 млн-нан астам дана кітап қоры бар. 
## Дереккөздер

Санат: Университеттер
Краков Республикасы

thumb|Краков Республикасы
**Краков Республикасы** – Вена конгресінің (1814 – 1815) шешімімен 1815 жылы құрылды. Краков Республиканың құрамына (көлемі 1 мың км², халқы 96 мың адам, 1815) Краковтан басқа үш елді мекен және 244 деревня енді. «Қамқоршы» мемлекеттер (Ресей, Австрия және Прусия) 1815 жылы Краков Республиканың конституциясын белгілеп (1818 және 1833 жылдары өзгертілді), помещиктер мен ірі көпестердің үстемдігін жария етті. Шын мәнінде Краков Республикасында билік «Қамқоршы» Мемлекеттер президенттерінің қолында болды. Краков Республикасында эмигрант полык көтерілісшіерінің шоғырагуы және астыртын патриоттық ұйымдардың қызметі оны 1836-1841 жылы Австрия әскерлерінің оккупациялауына сылтау болды. Краков көтерілісі басылған кейін (1846 жылы 6 қараша) Краков Республикасы жойылып, оның жері Австрияға қосылды.
## Дереккөздер
Бізтұмсық дельфин

**Бізтұмсық дельфин**- кішкентай кит тәрізді дельфин. 
## Биологиялық сипаттамасы
Тұмсығы құстың тұмсығына ұқсайды, арқасында орақ сияқты жүзу қанаты бар. Бұл дельфиннің тісі өте өткір. Маңдайының жоғарғы жағында жалғыз танау тесігі бар. Топтасып өмір сүруге бейімделген. Бізтұмсық дельфиндердің бір тобында 2-3 мыңға дейін дельфин болады.  Бізтұмсық дельфин балықты көбінесе судың бетінде аулайды. Негізгі қорегі- балық пен кальмар. Суық сулардан гөрі, жылы суда тіршілік еткенді ұнатады. Су бетінде 6 м биіктікке дейін шорши алады.
## Таралуы
Дельфиннің бұл түрін  Тынық және Атлант мұхиттарынан жиі кездестіруге болады. 
## Мәліметтер
*Ұзындығы- шамамен 1,67м. Ал салмағы 635 кг-ға жуық. 
*Тәулігіне 15 келіге дейін тамақ жейді. Денесі жұмсақ. 
*Сағатына шамамен 35 шақырым жүзе алады. 
*Аналық бізтұмсық дельфиннің буаздық кезеңі бір жыл. Баласын 18 ай емізеді. Жаңа туған бізтұмсық дельфиннің ұзындығы 1 метр шамасында болады.

## Дереккөздер


Санат:Дельфиндер
Өсімдіктердің тіршілік формалары

## Өсімдіктердің тіршілік формалары
Тіршілік форма (экобиоморфа) дегеніміз — формалар түзетін процестің (эволюциялық морфогенездің) ең қарапайым бірлігі (квант). Дәлірек айтқанда тіршілік форма дегеніміз — өсімдіктің сыртқы түрі, ол жекелеген өсімдіктің сыртқы ортаның әртүрлі жағдайына бейімделушілігін көрсетеді. Тіршілік формасының морфофизиологиялық оқшаулануы, генетикалық кодтың бақылауымен жүреді. Тек осы генетикалық кодтың қызметінің нашарлауына байланысты, сонымен бірге химиялық әсердің немесе сөулелердің өсерінің шамадан тыс күшті болуына байланысты түзілетін мутацияның, рекомбинацияның (қайта түзілудің), полиподияның негізіңде өсім-діктерде серпінді өзгерістер (скачкообразные изменение) жүреді.
Тіршілік формалар туралы білім морфологияның үлкен бөлімін қүрайды. Алғашқы рет бұл ұғым ғылыми термин ретінде «Өсімдіктердің экологиялық географиясының негізін салған Е.Вармингтің (1894 ж.) жұмыстарыңда кездеседі.
1903 ж. Дания ғалымы К.Раункиер, сол кездегі белгілі ғылыми мөліметтерді қорытындылай отырып, тіршілік формасының классификациясын жасаған. К.Раункиердің классификациясы жылдың қолайсыз мезгілінде өсімдіктің қайта көктеуге арналған бүршіктерінің орналасуы мен қорғану тәсілдеріне негізделген. Бұл кітапта ол қысқартылып беріліп отыр
фанерофиттер (Рһ) — өсімдіктің қайта көктеуге арналған бүршіктері жердің бетінен 25 см биіктіктен жоғары орналасады;
хамефиттер (Сһ) — өсімдіктің қайта көктеуге арналған бүршіктері төмен орналасады (жердің бетінен 25 см биіктіктен төмен орналасады);
гемикриптофиттер (Н) — өсімдіктің қайта көктеуге арналған бүршіктері, жердің бетінің деңгейімен бірдей орналасады және оларды өсімдіктің қурап түскен қалдықтары немесе топырақтың жоғарғы қабаты жауып, қорғап тұрады;
криптофиттер (К) — өсімдіктің қайта көктеуге арналған бүршіктері жердің немесе судың астыңда орналасады;
терофиттер (Т) — біржылдық өсімдіктер, жылдың қолайсыз мерзімін, тұқым күйінде басынан өткізеді.
Бұл классификация басқа классификациялардан құрылысының таңқаларлықтай қарапайымдылығымен және жүйелілігімен айқын ажыратылады. Оның физиологиялық аспекті — өсімдіктің жылдың тыныштық кезеңіне реакциясы; морфологиялық аспекті — өсімдіктің қайта көктеуге арналған бүршіктерінің жердің бетіне қарай орналасуы мен олардың жылдың қолайсыз мезгілінде қорғану тәсілдері. К.Раункиердің классификациясы жан-жақты (универсальды), ол жер шарының барлық экологиялық-географиялық аудандарында таралған барлық тіршілік формаларын қамтиды. Сонымен бірге бұл система нақтылы, жақсы жүйеге келтірілген систематикалық топтардың: туыстың, туыстардың топтарының, немесе тұқымдастардың деңгейінде негізге алынады. К.Раункиердің системасы жабық тұқымдылардың тіршілік формаларын классификациялап қана қоймайды, сонымен бірге олардың ағаштан бастап, шөптесін өсімдіктерге дейінгі экологиясын көрсетеді. И.Джеффридің, А.Н.Красновтың, сонымен бірге Э.Сината

## Дереккөздер
 
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Гүлді өсімдіктер
Санат:Улы өсімдіктер
Құтлымбет Көштаев

**Көштаев Құтлымбет** (т.-ө. ж. белгісіз) – Кіші жүз ханы Әбілқайырдың 1730 жылы патшаға жіберген елшісі. Көштаев Құтлымбет және осы елшіліктің құрамындағы Сейітқұл Құндағұлов патшаға Кіші жүз ханының арнайы хатын тапсырды. Мұнда Әбілқайыр хан Кіші жүз бен Орта жүз қазақтары Россияның қол астына қарауға дайын деп сенім білдірген. Өйткені сол кездегі қазақ-башқұрт  билеушілері арасындағы қарым-қатынастар едәуір дәрежеде шиеленіскен болатын. Сондықтан да Әбілқайыр патша үкіметінің жәрдемімен қазақ-башқұрт арасындағы жағдайды өз пайдасына шегуге тырысқан. Бұл елшілік ең алдымен патша үкіметінен қазақ жерлерін сыртқы шабуылдан қорғауды өтінген. Олар сонымен қатар патша үкіметі қазақтарды өз қарамағына алса, жасақ беруге дайын екендіктерін білдірді. Ақыры 1731 жылы 19 ақпанда патша үкіметі қазақтарды Россияның қол астына алатындықтары жөніндегі грамотаны қазақ елшілігіне тапсырды. 
## Дереккөздер
Көпсайыс

**Көпсайыс** – спорт жарыстарының бір түрі. Көпсайыста адамның жан-жақты шынығуына әсерін тигізетін спорттың бірнеше түрі біріктірілген. Ертеде дүние жүзілік олимпиадалық ойындардың программасында жүгіруді, ұзындыққа секіруді, диск, найза лақтыруды және күресті біріктіретін бессайыс болған. Қазіргі көпсайыс бір спорт түрін (коньки, шаңғы, гимнастика) біріктіретін біртекті, әр спорт түрлерін (жеңіл атлетикалық көпсайыс, ГТО комплексі) біріктіретін әртекті болып екіге бөлінеді. Мысалы, коньки көпсайысы ерлер үшін: бірінші күн 500, 1500 м, екінші күн 1000, 10 000 м, әйелдер үшін: бірінші күн 500, 1500 м, екінші күн 1000, 3000 м, спринтерлік көпсайыс ерлер мен әйелдер үшін 500 және 1000 м-ге екі күн қатарымен өтеді. 
## Дереккөздер


Санат:Спорт түрлері
Гетеротрофты өсімдіктер

**Гетеротрофты өсімдіктер** деп, органикалық заттарды, органикалық емес заттардан синтездеуге қабілеті жетпейтін өсімдіктерді айтамыз. Бұларға дробянкалардың басым көпшілігі, саңырауқұлақтар және миксомицеттер жатады.

Олар тірі организмдердің есебінен (паразиттер) дайын органикалық заттармен немесе өлі организмдердің қалдықтарымен (сапрофиттер) қорек-тенеді. Паразиттер өсімдіктерге, жануарларға және адамдарға ауру таратады, ал сапрофиттер жануарлар мен өсімдіктердің қалдықтарын шірітіп, минералды затқа айналдырады. Сапрофиттерді нан пісіргенде шарап, айран, сыра ашытқаңда және басқада тағамдар жасағанда пайдаланады. Бұлардан басқа хлоропластарын түгелдей, немесе жартылай жоғалтып, органикалық заттармен қорек-тенуге — паразитизмге көшкен жоғарғы сатыдағы өсімдіктердің тобы бар (арамсояу — повелика — Сшсиіа туысы, 218-сурет; сұңғыла — заразиха — ОгоЬапсһе туысы; шыршашөп —подъельник з туысы жөне т.б.). Автотрофты регрестің әртүрлі сатысында және гетеротрофтыға ауысудың әртүрлі деңгейінде насекомдармен қоректенетін өсімдіктер түр. Олардың жапырақтары насекомдарды ұстағыш аппараттарға айналған (шықшөп — росянка — Огозега туысы; шыбын ұстағыш шөп — мухоловка туысы; непентес туысы).

## Дереккөздер
 
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Гүлді өсімдіктер
Санат:Улы өсімдіктер
Автотрофты өсімдіктер

**Автотрофты өсімдіктер** деп, өзінің вегетативтік денесін түзуге қажетті органикалық заттарды, органикалық емес заттардан (судан, газдан, топырақтың минералдық заттарынан) өздері синтездейтін өсімдіктерді айтады.

Оларға органикалық заттарды күннің энергиясын пайдалана отырып өздері синтездейтін жасыл өсімдіктер (жоғарғы сатыдағы өсімдіктердің басым көпшілігі мен балдырлар) мен хлорофилі болмайтын (судың және топырақтың бактериялары), органикалық заттарды синтездеуге күкірттің газды қоспасын (сероводород), сутегін және басқа газдарды тотықтан-дырғанда босап шығатын (хемосинтез) химиялық энергияны пайдаланатын немесе органикалық заттарды бактерио-хлорофиллдің және бактериопурпуриннің пигменттерінің көмегімен, ауаға оттегін бөліп шығармай-ақ (фоторедукция) синтездейтін өсімдіктерді жатқызады.

## Әдебиеттер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

## Дереккөздер

Санат:Гүлді өсімдіктер
Санат:Улы өсімдіктер
FIM-92 Stinger

нобай|FIM-92A Stinger
**FIM - 92 «Стингер»** () - америкалық тасымалды зенитті-зымыран кешені. Ол төмен ұшатын әуе нысандарын шабуылдауға арналған. Зымыран кешенін америкалық «Дженерал Динамикс» компаниясы жасап шығарған. Зенитті зымыран кешенінің 260 данасы 1979-шы жылдың ортасында дайындалды, осыдан кейін оны өндіруші компания 2250 дана шығаруға тапсырыс алды. АҚШ ол үшін 105 доллар жұмсады. 1981-ші жылы зымыран қарулы күштер қатарына алынды. «Стингер» тасымалды зенитті-зымыран кешені – 30 мемлекеттің әскери қаруы саналатын кең тараған құрылғы.
## Дереккөздер
1100 қызықты деректер.

Санат:Зымырандар
Бастапқы үңгірлер

thumb|250px|Үңгір
thumb|250px|left|Үңгір
[thumb|250px|Катерлох үңгірі [Австрия.]]
thumb|200px|left|Мұз үңгірі
**Бастапқы үңгірлер**. Кейбір үңгірлер тау жыныстарымен бір мезгілде пайда болған. Олар бастапқы үңгірлер деп аталады. Жыныс түзілген кезде үңгір кеңістігі бос болып қалады. Бастапқы үңгірлерге – лава, көпіршік, туф және риф үңгірлері жатады. Лава туннельдері жанартау белсенділігінің арқасында пайда болады. Олар ең көп таралған бастапқы үңгірлер болып табылады. Лавалық үңгірлер жанартау белсенділігінің арқасында пайда болатын бастапқы үңгірлерге жатады. Әктасты туф үңгірлері - әктасты туф немесе кальций карбонатының қоспасынан пайда болатын алғашқы үңгірлер болып табылады. Риф үңгірлері ішінде немесе губкалы рифтердің ішінде рифтердің өсуімен түзіледі. 
## Қызықты деректер
* Аса маңызды лава туннельдері Гавай аралдарынан табылды.
* Гавайдағы Олаа үңгірлер жүйесі болып табылатын Казумура – АҚШ-тағы ең терең үңгір. 
* Ең үлкен лавалық үңгір Эфиопия мемлекетіндегі Фантало тауынан табылған. 
## Дереккөздер

Санат: Табиғат
Санат: Үңгірлер
Әскери тоқпақ

thumb|right|200px|
**Әскери тоқпақ** – бір-біріне тығыз жанасқан екі (кейде үш) қатты таяқтан құралған қару. Бұл қарудың көптеген түрі ауыл шаруашылығынғы үшін пайдаланылатын астық соғыстын тоқпақтан туындайды. Әскери тоқпақтың ағаш тұтқасы мен оған біріктірілген ұзын ағаш сабы болады. Саптың басына металдан жасалған үшкірлі қырлары бар, дөңгелек тоқпақ ілінеді. Еуропада екі сапты әскери тоқпақтар ортағасырлық халық көтерілісі кезінде қолданылған. Әдетте, бұл қаруды қарапайым әскери қызыметтегілер де қолына ұстап шығатын.

## Дереккөздер

Санат:Қарулар