open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Махаметжан Абдуллаев

**Махаметжан Абдуллаев** (20.12.1936 жылы туған, Алматы облысы, Ұйғыр ауданы, Кетпен ауылы) — ғалым, ауыл шаруашылық ғылымының докторы (1994). Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын бітірген. 1967-1969 ж. Қазақтың мал өсіру ҒЗИ-ның Мыңбаев атындағы тәжірибе шаруашылығында инженер-механик, 1969-1983 ж. Қазақ мемлекеттік аграрлық университетінде жаңа технология бөлімінің ғылыми қызметкері, 1983 жылдан қой өсіру технологиясы бөлімінің меңгерушісі. 90-нан аса ғылыми еңбегі, соның ішінде 3 монографиясы жарияланған. Негізгі жұмыстары қой шаруашылығындағы технол. үдерістерді кешенді түрде механикаландырудың теориялық және практикалық мәселелеріне арналған. Бірнеше медальмен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:1936 жылы туғандар
Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:Ұйғырлар
Мақпал үңгірі

**Мақпал үңгірі** – Түркістан облысы Қазығұрт ауданындағы үңгір. 

## Сипаты
Әктасты қабатта пайда болған. Өгем өзенінің жоғарғы ағысындағы Мақпал шатқалының орта тұсында. Үңгір аузы арка тәрізді, биіктігі 3 м, ені 4 м, ұзындығы 25 м. Қабырғалары үнемі дымқылданып тұрады. Табаны сазды. Төбесіне мүк өседі. Мақпал үңгірі толық зерттелмеген. Туристік маңызы бар.

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысы географиясы
Санат:Қазақстан үңгірлері
Адыр (Ақмола облысы)

**Адыр** —  Ақмола облысы Атбасар ауданы, Мариновка ауылдық округi құрамындағы ауыл, темір жол бекеті.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Атбасар қаласынан шығысқа қарай 48 км, Астана қаласынан солтүстік-батысқа қарай 250 км жерде орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1939 жылы қаланған.

## Халқы

 
Ауылда элеватор, орта мектеп, дәрігерлік пункт, дүкендер, кітапхана бар. 2-дүниежүзілік соғыстың құрбандарына арналып ескерткіш орнатылған. Ауыл жанынан Алматы — Астана — Қостанай — Екатеринбург темір жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Атбасар ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Жұмағали Задан Тасқалиұлы

**Жұмағали Задан Тасқалиұлы** (12.04.1936 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданың Ноғайбай ауылында) – филология ғылымдарының докторы(2000), профессор(2000). ҚазПИ-ді (*[[1961]], қазіргі ҚазҰПУ*) бітірген. Қарағанды педагогикалық институтында (*қазіргі Қарағанды мемлекеттік университетті*) аға оқытушы, кафедра меңгерушісі (1965–95). 1996 жылдан Қарағанды мемлекеттік университетінде доцент, профессор қызметін атқарады. 100-ден астам ғылыми жарияланымның, 5 монографияның авторы.

## Шығармалар
Өршіл гуманизм өнегесі, 1977; Дауылды жылдар шежіресі, 1987; Қоркыт ата кітабы, 1987; Қазақ эпосы, 1987, Шындық және көркем әдебиет, 1993; Уақыт және әдебиет, 1999.
## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы


Санат:Қазақстан әдебиеті
Санат:Тұлғалар
Қарсы шұғыла

**Қарсы шұғыла** – түнде аспанның Күнге қарама-қарсы жақ бөлігінде әлсіз жарқыл түрінде бұлдырап көрінетін физикалық құбылыс. Ол айсыз, қараңғы түнде, Құс жолынан шалғай проекцияланғанда ғана көрінеді (наурыз–сәуір және қыркүйек–қазан айларында). Әдетте, қарсы шұғыла эллипс пішінді келеді, оның үлкен осі эклиптика бойымен бағытталады; орташа бұрыштық өлшемдері (6–8°) (10–13°). 

Күн активтілігі периодының максимумында қарсы шұғыла пішіні жиі өзгереді, эклиптика бойындағы ұзындығы 30–40°-қа дейін жетеді. Тропиктік ендіктерде, Кавказ бен Орталық Азияда айқын көрінеді. Бұлдырап көмескі көрінетіндіктен бұл құбылыс нашар бақыланатын астрономиялық нысандар қатарына жатады. Оның жарықтылығы түнгі аспанның жарықтылығынан 10–15%-ға ғана артық, ал Құс жолы жарығынан аз. Қарсы шұғыла құбылысы 1804 ж. ашылған, екінші рет 1856 ж. байқалған. 

Швед астрономы Г. Гюльден (1841—1896) және америкалық астроном Ф. Мультон (19 ғ-дың соңында) Қарсы шұғыланы Жерден 1,5 млн. км қашықтықта орналасқан (либрация нүктесі деп аталатын) метеорлық бөлшектердің шоғыры деп санаған. 

Қазақстан ғалымдары В. Г. Фесенков және т.б. алғаш рет қарсы шұғыланы фотографиялық және спектрофотометриялық тәсілдермен зерттеп, оның сырын анықтауға елеулі үлес қосты. Қарсы шұғыланың табиғатын Жердің газды заттан түзілген «құйрығы» ретінде түсіндіретін болжам бар. Қарсы шұғыланың табиғаты туралы түпкілікті көзқарас әлі күнге дейін қалыптаспаған.

## Дереккөздер


Санат:Физикалық құбылыс
Шоғыр ақмамық

**Шоғыр ақмамық** () – астық тұқымдасының ақмамық туысына көп жылдық шөптесін өсімдік. Биіктігі 30 –60 см, түсі сұр жасыл, тамыры селдір, шым түзеді. Сабағы түксіз, беті тегіс, тік өседі, жіңішке түп жағы бадана тәрізді толықтау, солғын жапырақты. Сабақ жапырақтары қысқа, жіңішке, жалпақ не сәл ширақты, беті бұдырлы, ені 0,8 – 1,3 мм. Жылтыр, жасыл не күлгін түсті сыпыртқысы шашыраңқы, ұзын 10 – 20 см, 4 – 8 гүлді, ұзын 5 – 6 мм дара-дара масақты, мамыр – маусымда гүлдейді. Орта Азияда, Балқаш-Алакөл атырабында, Түркістан маңында, Іле Алатауында, Шу – Іле тауында, Қаратауда таралған.

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат:Астық тұқымдасы
Тасбөгет бөгеті

thumb|right|200px|Тасбөгет бөгеті (1956)
**Тасбөгет бөгеті** —  Қызылорда қалалық әкімдігі аумағында, Тасбөгет кентінің жанында орналасқан. Сырдария өзенінің арнасына салынған. Құрылысы 1946 жылы басталып, 1956 жылы аяқталды.

## Гидрологиялық сипаты
thumb|right|200px|Тасбөгет бөгеті
Бөгеттің су өткізгіштігі 1750 м³/с. Тасбөгет бөгетінен су алатын Сол жағалық каналдың су өткізгіштігі 226 м³/с. Оң жағалық каналдікі 110 м³/с, жалпы көлемі 2096 м³/с. Апатты деңгейі 129,37 м, қалыпты тірек тұратын деңгейі 128,80 м.
Бөгет суы төменгі арынды типке жатады. Сол жағалық алқапта 89,6 мың га, Оң жағалық алқапта 8,7 мың га жер суарылады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан гидротехникалық құрылғылары
Санат:Қызылорда облысы гидрографиясы
Мұрат Тұрарұлы Лаумулин

**Мұрат Тұрарұлы Лаумулин** (7 қаңтар 1959, Алматы — 11 шілде 2023) — тарих ғылым кандидат (1990), саясаттану ғылым докторы (2003), доцент. ҚазМУ-ды (1982, қазіргі ҚазҰУ) бітірген соң осы университетте оқытушы (1982–85), Қазақстан ғылым академиясының тарих, археология және этнология институтында ғылыми қызметкер (1985–87), КСРО ғылым академиясының тарих институтында аспирант (1987–90), ҚР Ұлттық ғылым академиясының тарих және этнология институты (1990–93) мен Шығыстану институтында аға ғылыми қызметкер, Қазақстан Президенті жанындағы Стратегиялық зерттеулер институтында жетекші ғылым қызметкер (1992–97), институт директорының орынбасары (2002–03). Германиядағы ҚР Елшілігінде кеңесші (1998–2002) болды. 2003 жылдан «Инвестициялар тиімділігін зерттеу агенттігі» ЖШС-де аналитикалық ортаның жетекшісінің орынбасары қызметін атқарады. «Индустриальное развитие Казахстана в освещении зарубежной историографии (1945–1985 жж.)» деген тақырыпта кандидаттық және «Геополитика в Центральной Азии и безопасность Республики Казахстан» деген тақырыпта доктолық диссертация қорғады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары
Санат:Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті түлектері
Оңалбек ата кесенесі

**Оңалбек ата кесенесі** – Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткішітері тізіміне енген ортағасырлық сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Шалқар ауданы, Талдықұм ауы­лы­нан оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 15 км жерде, Балғасын қорымында орналасқан.

## Сипаты
Кесене шекті руынан шыққан әулие Оңалбек атаның құрметіне тұрғызылған. Сыртқы және ішкі жағынан қарағанда күмбезді-діңгекті құрылыс жобасы (9,5х10 м және 5,5х6 м) шаршыланып келеді; жалпы биіктігі 8,8 м. Кесене қабырғасы қалың, үш өлшемді кірпішпен (6х15х32 см, 6х22х32 см және 6х27х27 см) қаланған. Оңалбек ата кесенесі шамамен XVII-XVIII ғасырларда қабырғалары сапалы күйдірілген кірпішпен өрілген далалық сәулет өнерінің таңдаулы үлгілерінің бірінен саналады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Ақтөбе облысы сәулеті
Санат:Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Жүсіп Хисымов

**Хисымов Жүсіп** (13.8.1938 жылы туған, Атырау облысы Исатай ауданы Жанбай ауылы) — журналист, Қазақстан дене тәрбиесіне еңбегі сіңген қайраткері (1988). Қазақстанның еңбегі сіңген жаттықтырушысы (1990), ҚР дойбы федерациясының президенті (2000). Қазақстан Республикасының құрметті спорт қайраткері (2004). Журналистер одағының мүшесі (1980), халықаралық спорт журналистері қауымдастығының (AҚPS) мүшесі. ҚазМУ-ды бітірген (1982). Республикалық “Теміржолшы” (1958 — 63), “Жас алаш” (1967 — 68), Атырау облысы “Коммунистік еңбек” (1969 — 70) газеттерінде әдеби қызметкер, Атырау облысы “Қайрат” ерікті спорт қоғамында бапкер (1970 — 72), Балықшы ауданы “Қайрат” ерікті спорт қоғамының төрағасы (1972 — 79), республикалық “Спорт” газетінде әдеби қызметкер (1980 — 91) және бөлім меңгерушісі (1991 — 96), Қазақ радиосында аға редактор (1996 — 99), “Спорт” газетінің Батыс өңіріндегі меншікті тілшісі (2000 — 03) және бас редактордың бірінші орынбасары (2003 — 05) қызметтерін атқарған. Шахмат есептерін құрастырудан өткен халықаралық байқаудың жүлдегері (1963), дойбыдан ұлттық дәрежедегі төреші (1969), шахматтан ұлттық дәрежедегі төреші (1970). С.Бердіқұлов атындағы сыйлықтың лауреаты (1997).

**Шығармалары** "От Монтевидео до Сеула и Токио" (2002), "Кубок мира по футболу" (2003), "Алтын тұғыр" (2004), "Саңлақтар" (2005)

## Сілтемелер


Санат:Тұлғалар
Мирный (Жамбыл облысы)

**Мирный** — Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы ауыл (бұрынғы кент), Мирный ауылдық әкімдігі орталығы..

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Мойынқұм ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 84 км-дей жерде.

## Халқы

## Тарихы
Кеңес үкіметі кезінде мұнда уран кенін өндіріп келген құпия қала болған. Мирныйда 21 геологиялық - барлау экспедициясы орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Мойынқұм ауданы елді мекендері
Бекарыс Шойбеков

**Бекарыс Шойбеков** (14.4. 1976 жылы туған, Отырар ауданы) – айтыскер ақын.
Шойбеков – айтыскер ақын, Мемлекеттік «Дарын» сыйлығының иегері . Ол 1976 жылдың 14-сәуірінде Оңтүстік Қазақстан облысы, Отырар ауданы, Отырар ауылында дүниеге келген. 1993 жылы Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетіне оқуға түсіп оны 1997 жылы оқуын тәмәмдайды. Еңбек жолын 1999-2003 жылдары Қ.А.Ясауи атындағы университетінде аударма орталығында аудармашы болып бастайды. 2003-2006 жылдары Халықаралық қатынастар бөлімінің басшылығына тағайындалады. 2006-2009 жылдары Қ.А.Ясауи атындағы ХҚТУ-нің Түркология ҒЗИ-ның ғылыми қызметкері болса, 2009-2015 жылдары «Өнер мектебі» МКҚК-ның директоры болып қызмет етті. 2015 жылдан бастап Түркістан қаласы әкімдігінің Білім бөлімінің басшылығында. Бекарыс Ақсақалұлы Жамбылдың 150 жылдығына арналған халықараралық айтыстың, Қабанбай батырдың 300 жылдығына арналған республикалық айтыстың, Шымкент қаласында өткен республика Наурыз айтысы, Н.Оңдасыновтың 100 жылдығына арналған республика айтыстарының бас жүлдегері атанған елімізге аты мәшһүр айтыскер ақын. Бекарыс Ақсақалұлы 2001 жылы ҚР «Тәуелсіздігіне 10 жыл», 2011 жылы «ҚР Тәуелсідігіне 20 жыл» мерекелік медалдарымен, 2012 жылы «Облысқа сіңірген еңбегі үшін» медалімен марапатталған. Ол Отырар ауданы мен Түркістан қаласының «Құрметті азаматы», ҚР Мәдениет қайраткері, Мемлекеттік «Дарын»
сыйлығының иегері.

## Өмірбаяны
* Халықаралық қазақ-түрік университетін (1997), осы университеттің магистратурасын (1999), аспирантурасын (2002) бітірген.
* 1988 жылдан облыстық, аймақтық, республикалық, халықаралық айтыстарға қатысып келеді.
* Дүниежүзілік жас түрік жазушылары одағының Қазақстандағы өкілі.
* Қазір Халықаралық қазақ-түрік университетінің Халықаралық қатынастар бөлімінің бастығы.

## Жетістіктері

* Жамбылдың 150 жылдығына арналған халықараралық айтыс
* Қабанбай батырдың 300 жылдығына арналған республика айтыс
* Ташкент және Түркістан қалаларында өткен Түркістанның 1500 жылдығына арналған халықараралық айтыстар
* **«Ұлытау үні»** фестивалі
* 2004 ж. Шымкент қаласында өткен республика Наурыз айтысы
* Н.Оңдасыновтың 100 жылдығына арналған республика айтыстың бас жүлдегері.

## Марапаттары
* «Қазақстанның тәуелсіздігіне 10 жыл» мерекелік медалі
* Отырар ауданының құрметті азаматы
* Оңтүстік Қазақстан облысының 2004 жылғы ең үздік ақыны.

## Дереккөздер

Санат:14 сәуірде туғандар
Санат:1976 жылы туғандар
Санат:Отырар ауданында туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Айтыс ақындары
Санат:Халықаралық қазақ-түрік университеті түлектері
Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Отырар ауданының құрметті азаматтары
Құндыкөл

**Құндыкөл** — Павлодар облысы Баянауыл ауданындағы ауыл, Құндыкөл ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Баянауыл ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 43 км-дей жерде, шоқылы құрғақ дала белдемінде орналасқан. Ауыл 1996 жылға дейін "Алексеевка" деп аталды. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1957 жылы тың және тыңайған жерлерді игеру науқанына сәйкес “Алексеевский” қой кеңшарының құрылуы негізінде қаланды. 1997 жылдан кеңшар негізінде бірнеше шаруа қожалықтары құрылған. Олар қой мен басқа да мал бастарын өсірумен айналысады. Құндыкөлде машина-трактор жөндеу шеберханасы, т.б. әлеуметтік-ағарту мекемелері жұмыс істейді. 

## Дереккөздер

Санат:Баянауыл ауданы елді мекендері
Тіршілік әлемі

**Тіршілік әлемі**. Жануарлар мен өсімдіктердің дамуындағы басқа эралардан мезозойдың басты өзгешелігі мұнда бауырымен жорғалаушылар мен ашық тұқымды өсімдіктер кеңінен таралды. Құрлықта қылқан жапырақты өсімдіктер (қарағай, самырсын), гинкго, саговниктер, беннетиттер және қырыққұлақтар кең тарады.
* **[[Палеозой]]дағы** тіршілік еткен жануарлар триас кезеңінде де өмір сүрді.
* **[[Пермь]]** кезеңінде жыртқыштар мен котилозаврлар жойылып, олардың орнына бауырымен жорғалаушылардың жаңа топтары — динозаврлар мен сүтқоректілердің алғашқы өкілдері тіршілік ете бастады.

Пермь теңіздерінде тас көмірдегі омыртқасыздар өз тіршіліктерін жалғастырды. Омыртқалылардың дамуында ілгерілеу байқалды. Балықтар көбейіп, тұщы су балықтары да кездесті. Қосмекенділердің дамуы өркендеп, жыртқыш жорғалаушылармен қатар өсімдік қоректі котилозаврлар өмір сүрді. П. жерінің соңында палеозой организмдерінің жаппай жойылуы орын алды. Ылғалды климатқа байланысты тұқымды папоротниктер, кордаиттер, мүктер тез тарады.
[thumb| alt=A.| ''[Юра кезеңіндегі табиғат*.]]
----*'Юра** кезеңінде балықтар, әсіресе бауырымен жорғалаушылар айрықша дамыды. Осы кезеңде алғашқы құстар ([[археоптерикс]]), қазір жойылып кеткен сүтқоректілер өкілі — [[пантотерий]]лер пайда болды. ''[[Бор]]'' кезеңінің басында өсімдіктердің эволюция даму сатысы: [[мезофит]]тен, ал соңында [[кайнофит]]тен өткен. Сондай-ақ өсімдік жамылғысын негізінен жабық тұқымды өсімдіктер құрады. [[Мезозой]]дан [[кайнозой]] эрасына өтер тұста органикалық әлем үлкен өзгерістерге ұшырады. Осы аралықта [[динозаврлар]] және басқа да жануарлар  қатары, өсімдіктер жойылды. Мұны ғылымда “''ұлы мезозойлық қырылу''” деп атайды.

----**Кен байлықтары** П. ж. – Жер тарихында құрғақ кезеңдердің бірі болғанына қарамастан ірі тұз кен орындарымен қатар көмір кен орындарының да түзіле бастауымен сипатталады (**26,8%**-ы). Көмірлі қабаттар, негізінен, бастапқы пермь дәуірінде қалыптасқан. Дүниежүзілік [[көмір кен орындары]]ның (''Печора'', ''Таймыр'', ''Минусинск'', ''Кузнецк'', ''Тунгус'', т.б.) және газ қорына бай ''Шебелин'' (Украина), ''Вуктыл'' (Коми), ''Гронинген'' ([[Нидерланд]]), Хьюстон ([[АҚШ]]), т.б. кен орындары П. ж-нде қалыптасты.[[Сурет:Coal.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Көмір]]''.]]
<br />[[Калий]] тұздарының дүниежүзілік қорының басым бөлігі де П. ж-нде түзілді. Оларға Верхнекамск ([[Орал]] бойы), [[Каспий]] т. жағалауындағы, Германиядағы, Делавердегі (АҚШ), т.б. кен орындары жатады. П. ж-нде астұз кен орындары да қалыптасты, олардың ішіндегі **ең ірісі*' – *Донбасстың солтүстікдегі Артемовск кен орны*. <br />П. ж-нде түзілген кентасты пайдалы қазба кен орындарының қатарына *Мансфельд мыс кен орны* ([[Германия]]), *Балқаштағы Қоңырат мыс-молибден кен орны*, *Корнуолл қалайы кен орны* ([[Англия]]), *Мұрынтау алтын кен орны* ([[Өзбекстан]]), *Хайдаркен'' (Қырғызстан) сынап кен орындары, т.б. жатады.

## Дереккөздер</span>


Санат:География
Қали Жүніс моншасы

thumb|right|250px|Қали Жүніс моншасы
**Қали Жүніс моншасы** – Жамбыл облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің қала құрылыс және сәулет түріне жататын тарихи нысан.

## Орналасқан жері
Тараз қаласы, Байзақ батыр және Қазыбек би көшелерінің қиылысы. 

## Орнатылған кезеңі
XIX	ғасырдың соңы, XX ғасырдың басы.

## Тарихи дерек, құрылыс сипаты
Монша Әулие-Ата қаласының тұрғыны – алғашқы меценат Қали Жүніс Маюсуповтың қаражаттарына салынған деп саналады. Әңгімелерге сүйенсек, Қали Жүніс Маюсупов өзінің инабаттылығымен, дархандығымен және кішіпейілділігімен аты шыққан ежелгі Тараздың меценат-көпестерінің бірі болған. Ол бұхар шеберлерінің қолмен жасайтын таңғажайып заттары туралы естіп, дәл сондай моншаны өз қаласында да салмақ болды. Монша құрылысы кезінде шығыс орта ғасырлық моншаларының сәулет композицияларының және жылыту жүйелерінің қағидалары пайдаланылған. Моншаның ішкі көрінісі фреска жазбасымен безендірілген. Жазба нақышы – геометриялық.
Қаланың көне тарихи орталығында тұрғын үйлердің қоршауында орналасқан монша бір қабатты, төбесінде үлкен әрі көлемді күмбездері бар. Беталды кіре беріс жағы Байзақ батыр көшесіне бағытталған. Күйген кірпіштен ортаазиялық ескі дәстүрлі әдіс қолданылып, тік қабырғалары жабық келіп, төбесіне күмбездер орналастырылған. 1986 жылы қалпына келтірілген монша бұрын ғылыми әдебиетте жазылып көрсетілмей келген. Моншаның бетәлпет жағы кірпіштермен өрнектеліп, қуыс аралықтары жылтыр етіп сыланған. 

Монша құрылысы – кіре беріс бөлмеден, вестибюльден, демалатын бөлмеден, жуынатын орыннан, массаж жасалатын бүйірдегі бөлмелерден, жылыту бөлмесінен, ыстық және суық су сақталатын ыдысы бар орындармен байланысатын қуыстардан; ыстық және суық су сақталатын үлкен резервуардан, қабырғаға жапсырыла орналасқан су ысыту қазанынан, ауласында құдығы бар тех. сектордан; жуынатын үш бөлмесі, олардан сыртқа шығып кететін арнайы есігі бар шағын пайдалану секторынан тұратын етіп жоспарланған. Моншаның құрылымы төбені жабудың аспалы – күмбездік әдіс жүйесі арқылы шешілген. Жарық беру мен желдеткіш күмбезде қарама-қарсы орналасқан тесіктер мен үй қабырғаларының арасындағы кішкене қуыстар арқылы жүзеге асырылады. Үй көне дәстүр бойынша еденнің астынан қыздыратын каналдардың қалталары арқылы жылытылады.
Құрылыстың жалпы ауданы 450 шаршы метр. Қабырғаларының биіктігі – 3 м, қалыңдығы – 0,8 м. Кейбір бөлмелердің күмбезіне дейінгі биіктігі шамамен 5-6 м-ді құрайды.
Ғимарат алғаш рет 1986 жылы реставрацияланған. 2001 жылы Тараздың мерейтойына қарсы Жамбылдық "Казреставрация" мамандары ғимаратты қайта қалпына келтіріп, ол қайтадан бұрынғы келбетті күйіне келді. Құрылыстың күмбездері толығымен қалпына келтірілді. Бүгінгі күні бұл бірегей кешен мұражай нысанына және туристтер үшін өте қызықты орынға айналды.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысы сәулеті
Жол жүрісі қауіпсіздігі

**Жол жүрісі қауіпсіздігі** – жол жүрісіне қатысушылардың жол-көлік оқиғаларынан және олардың зардаптарынан қорғалу деңгейін көрсететін жол жүрісінің жай-күйі. Жол жүрісі қауіпсіздігін қамтамасыз етуге байланысты қатынастар Қазақстан Республикасының “Жол жүрісі қауіпсіздігі туралы” Заңымен және Ішкі істер министрінің нормативтік актілерімен реттеледі. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі бойынша жол жүрісі және көлік құралдарын пайдалану ережелерін бұзу көлікпен жүру және оны пайдалану қауіпсіздігіне қарсы жасалған қылмыс болып табылады.

## Сілтеме
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Жол қозғалысы
Бечуандар

**Бечуандар** (өздік атауы — тсвана чуана) — Ботсвананың банту тобына кіретін байырғы халқы. Лимпопо өзенінің жоғарғы ағысы бойын және Оңтүстік Африка Республикасын, Оңтүстік Родезиямен шекаралас жерлерде қоныстанған. Саны — 3,9 млн. Ботсванада —830 мың, ЮАР-да — 316 мың, Зимбабведе — 25 мың адам тұрады (1997). Зәңгі расасына жатады. Суто, тсонга топтарына жақын. Сетсвана (сечуана), ағылшын тілдерінде  сөйлейді. Жазуы латын графикасына негізделген. Халқының 62%-і христиан дінін ұстанады. Пұтқа табынушылық та сақталған. 15—16 ғасырларда Оңтүстік Африкаға қоныс аударған бантулар оның түпкі тұрғындары — бушмендерді ығыстырып, кейін бечуан, тсван тайпаларының негізін құрап, суто (нгуни) тайпалық құрылымына кірген. Ал 19 ғасырда тсван, бечуан халқы болып қалыптасты. Дәстүрлі кәсіптері — егін, мал шаруашылығы (сиыр өсіру), аң аулау. Тайпаларға бөліну, жерді қауымдасып пайдалану дәстүрі сақталған. Төбесі шөппен жабылған, сұлбасы жеңіл ағаштан жасалып балшықпен сыланған дөңгелек үйлерде тұрады. Ұлттық киімдері: мықындарына белбеу тағып, оған алжапқыш байлайды. Көбіне сүт, жеміс-жидек, ет тағамдарын пайдаланады. Ойып өрнек салу, ши тоқу, аң терілерін илеп төсеніш жасау сияқты қолөнері, әдеби-музыкалық фольклоры жақсы дамыған.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тарих
Марал Ысқақбай

**Ысқақбай Марал** (1938 жылы туған, Жамбыл облысы, Қордай ауданы, Сұлутөр ауылы) – сыншы, жазушы, Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері (1998). 

Дулат тайпасының Жаныс руынан.
## Білімі
* ҚазМУ-дың филологиялық факультетін бітірген (1965). 
## Еңбек жолы
* 1964 – 71 ж. Алматы облысының Жамбыл ауданында мұғалім, оқу бөлімінің меңгерушісі, мектеп директоры қызметтерін атқарған. 
* 1971 – 1973 ж. “Қазақ Совет энциклопедиясының” Бас редакциясында, 
* 1973 – 1976 ж. Қазақ КСР-і Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемл. к-тінде редактор
* 1976 – 1977 ж. “Қазақ кітап” бірлестігінде бас редактор болып істеген. 
* 1977 – 1984 ж. Қазақстан Компартиясы ОК-де жауапты қызмет атқарды.
* 1984 ж. Қазақстан Жазушылар одағының хатшысы қызметіне сайланып
* 1985 – 86 ж. Мектеп” баспасында
* 1986 – 1988 ж. “Жазушы” баспасында директор, 
* 1991 – 1997 ж. ҚР-ның Авторлық құқық жөніндегі мемлекеттік агенттігінің төрағасы
* 1997 жылдан “Қазақстан авторлары қоғамы” қоғамдық бірлестігінің төрағасы болып істейді. 
## Шығармалары
“Сұлутөрдің бөктері” (1975),  “Ұят туралы аңыз” (1980), “Начало лето” (1982), “Жойқын төбе” (1984), “Мои соседи” (1985), “Көңіл жұбанышы” (1988), “Пенде ғұмыр” (1991), “Шығарма шырайы – шындық” (1994), “Ғашық боп көрмеген келіншек” (1996) деп аталатын прозалық, “Мүйізді Өтеген” (1999), “Баба ұраны” (2003) атты сыни, зерттеу кітаптары жарық көрген. Сонымен қатар  “Женщина, не влюблявшаяся ни разу, разу” (2004), “Аударма”, “Жаныс” (шежіре кітап) (2004), т.б. кітаптардың авторы. 2006 ж. бес томдық шығармалар жинағы шықты. 
Концептуалды ойлы прозаның өкілі ретінде белгілі. Шығармалары сюжеттік тосындығымен, символға, аллегорияға бейімділігімен ерекшеленеді. Оның шығармалары бойынша “Қырық қыздың ауылы”, “Қияндағы қыстау” секілді телеқойылымдар, “Тамшы” көркем фильмі жасалған. 
4 кітабы орыс тіліне аударылып, жекелеген туындылары беларусь, қырғыз, мари, якут, т.б. тілдерге тәржімаланған.  
## Марапаттары
Құрмет орденімен, “Еңбектегі ерлігі үшін”, “Қазақстан Республикасы тәуелсіздігіне 10 жыл” медальдарымен, Құрмет грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Қордай ауданында туғандар
Санат:Қазақстан әдебиет сыншылары
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткерлері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қазақстан жазушылар одағы мүшелері
Санат:Жазушы баспасы директорлары
Санат:Мектеп баспасы директорлары
Санат:Қазақстан авторлары қоғамының төарағалары
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Санат:Еңбектегі ерлігі үшін медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалінің иегерлері
Неель нүктесі

**Неель нүктесі** (Кюридің антиферромагниттік нүктесі), Тн – антиферромагниттің парамагнитке айналатын (ІІ текті фазалық өту) температурасы. Тн маңайында антиферромагниттің физикалық қасиеттерінің температураға тәуелділігі айрықша байқалады. Неель нүктесі француз физигі Луи Неельдің (1904 – 2000) құрметіне аталған.

## Дереккөздер


Санат:Магнетизм
Санат:Температура
Лобнор

**Лобнор** (“лоб” — тибетше *лайлы*, “нор”— моңғолша *көл*) — Қытайдың батысындағы тұйық көл. Тарим немесе Қашғар қазаншұңқырының ең аласа бөлігінде, теңіз деңгейінен шамамен 780 м биіктікте орналасқан. 
## Географиясы
Көлдің географиялық орны, мөлшері, пішіні, тереңдігі және тұздылығы оған құятын Тарим және Көншедария өзендері сағасының өзгерісіне тікелей байланысты. Бұл өзендер сағасын құм басуына қарай бағытын өзгертіп, кейде Лобнорға құяды, ал кейде құмға сіңіп кетеді. Қайсы өзеннің құюына байланысты көл солтүстікке немесе оңтүстікке таман ығысады немесе бірнеше ұсақ көлдерге бөлшектеніп кетеді, кей жылдары мүлдем тартылып қалады. 
## Тарихы
Көлді тұңғыш рет 1876 жылы Николай Михайлович Пржевальский зерттеген. 

Лобнор өңірінде Қытайдың ядролық қаруды сынайтын алаңдарының бірі орналасқан.
## Дереккөздер

## Сілтемелер
* 

Санат:Қытай көлдері
Лобнорлар

## '''Лобнорлар'''
Лобнорлар — Қытайдың Шыңжаң өйғыр автономиялы ауданындағы түркі тілдес халық. Лобнор көлініңнің батысын мекендейді. Лобнор тілінде сөйлеушілер шамамен екі мыңдай ғана адам. Кейбір ғалымдардың Лобнорларды жеке этносқа жатқызғанына қарамастан, көпшілік зерттеушілер оларды ұйғырлардың бір бөлігі деп есептейді. Қазіргі таңда Лобнорлар өздерін ұйғыр халқының өкіліміз деп санайды. Діні, тіршілік еткен ортасы бір болғандықтан, олардың тілі мен салт-дәстүріндегі ерекшеліктер азайып, бір этносқа топтасқаны байқалады. Лобнорлардың сырт кескін-келбетінде ұйғырларға қарағанда монголоидтық белгі басымдау. Ислам дінінің сүннит тармағын ұстанады. Көп салалы шаруашылықпен айналысады.

## '''Дереккөздер'''
*С. Бизақов

Санат:География
Шойтөбе (көне қала)

**Шойтөбе** – ортағасырлық қалашық. Түркістан облысы Түркістан қаласынан оңтүстікке қарай 8 км жерде орналасқан. 1947 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н.Бернштам), 1986 жылы Тарих, археология және этнология институтының экспедициясы (жетекшісі К.Байпақов) зерттеген. Жобасы тік бұрышты ескерткіштің ауданы 360×200 м, биіктігі 3 м, солтүстік-батыс бұрышында орналасқан цитадельдің орны сопақша төбе түрінде тұр. Оның диаметрі 200 м, биіктігі 12 м. Қалашықты қоршаған қорғаныс қабырғасы мен оның бойында болған мұнаралардың орындары 1,5 м биіктікте сақталған. Қабырғаның сыртында орналасқан рабаттың (қорған) аумағы 25 га жерді алып жатыр. Қазба кезінде табылған заттар бұл жерде адамдар б.з. алғашқы ғасырынан мекендей бастағанын көрсетеді.

## Сипаты
«Шойтөбе» атауы «Шой» деген Оғыз тайпасының атынан шыққан. Түркістан оазисінде Оғыз тайпаларының атымен аталатын қалалар бірнешеу, олар – Қарнұқ-Қарнақ; Қараджук-Қарашық; Байындур-Байылдыр; Қайы-Уранқай; Оқлы-Оқшы; Тәкин-Теке; Шой-Шойтөбе, Шойтөбе І, ІІ және Шоймола мазараты. Көрші аудандарда да оғыздарға қатысты қалалар жетерлік, олар Жавулдур-Шәуілдір; Мүрде-Мүрде; Қазғұрт-Қазығұрт; Тұрбатлы-Тұрбат және т.б.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан көне қалалары
Сұлтан Қалиұлы

** ҚАЛИҰЛЫ Сұлтан  ** (1.5.1943 ж.т., Жамбыл ауданы Сеңгірбай а.) – ақын.Қазақстан Жазушылар Одағының, Журналистер Одағының мүшесі. 

Дулат тайпасының Жаныс руынан.

Жамбыл қаласында Абай атынд. пед. уч-щені (1961), қазіргі әл-Фараби атынд. Қазақ ұлттық ун-тін (1967) бітірген. Шу, Жамбыл ауданы орта мектептің мұғалімі, 1967 – 73 ж.Қазақ радиосының музыка, балалар редакцияларында редактор, аға редактор, 1979 – 91 ж. респ. «Балдырған» журналында жауапты хатшы. 1991 ж. респ. «Ұлан» газетінің бас редакторы. Қалиұлы балалар поэзиясы, сатира жанрында еңбек етеді. «Сыныққа сылтау» (1967), «Өлеңдер» (1968), «Дүрбі» (1970), «Қасиетті тақия» (1972), «Сәлем саған, мектебім» (1975), «Кішкентай астрономдар» (1977), «Теміртесер» (1979), «Бақыт деген не?» (1980), «Мен мектепке барамын» (1982), «Әйт, шу, тұлпарым» (1986), «Қандай болып өсемін» (1994) өлең жинақтары жарыққа шықса, «Салам, сага, мектебім» қырғыз тілінде (1983), «Скачи, мой аргамак» кітабы орыс тілінде (1989) жарық көрген. Бұлардан өзге «Төлебай Әжімов» (1973), «Баспалдақ» (1984) прозалық жинақтары да бар. С.Маршак, С.Михалков,Р.Гамзатов, Р.Киплинг, Бақытжан Момышұлы, Я.Колас, А.Барто, Я.Бжелва, А.Ж. Родари, Я.Аким,Б.Заходер, Қ.Мұхаммади, Қ.Тәңірқұлиев, Б.Асанәлиев, Т.Самудинов, А.Рахмад,Ш.Биккол, т.б. шығармаларын қазақшаға аударды.

## Дереккөздер



“Қазақ Энциклопедиясы”, 9-том
Жұмағалиев Таумыш

**Жұмағалиев Таумыш** (1918 жылы туған, Атырау облысы Қызылқоға ауданы Көздіқара ауылы) – геология-минералдар ғылымдарының кандидаты (1955). Қазақ тау-кен металлургия институтын бітірген (1945). *Қазақ КСР*-інің еңбек сіңірген геолог-барлаушысы (1967). Атырау өңіріндегі мұнай-газ өндірісін ұйымдастырушылардың бірі. Ескене кәсіпшілігінің бас геологы (1945–47), Мұнай инcтитутында ғылым қызметкері, лаборатория меңгерушісі, директордың орынбасары (1947–68), Батыс Қазақстан геология басқармасының бастығы (1968–72), Геология барлау институтының директоры (1972–85) қызметтерін атқарды. 140-тан астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 5 монографияның авторы. Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлылығының (1976) лауреаты. Халықтар достығы орденімен марапатталған. 

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Санат:1918 жылы туғандар
Мария Матвеевна Ременцова

**Мария Матвеевна Ременцова**  (12.10.1922 ж.т., Қостанай облысы Урицкий ауданы Сорочинское с.) – биологиялық ғылыми доктор (1963), профессор (1966). Қазақ мемлекеттік медицина институтын (1944, қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университеті ) бітірген. Осы институтта доцент (1951–1955), Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау министрлігінің  Өлкелік патология ғылыми зерттеу институтында бөлім меңгерушісі (1955–72), 1972 жылдан Қазақ эпидемиология, микробиология және жұқпалы аурулар ғылыми зертеу институтында бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарған. Оның ғылыми еңбектері негізінен антропозоноздар эпидемиологиясына арналған. Ременцова бруцеллез бен сальмонеллез – табиғи ошақты аурулар екенін дәлелдеп, оларға қарсы қолданылатын шаралар жүйесін (КСРО ғылым академиясының И.И.Мечников атындағы сыйл., 1973) ұсынды. 2 өнертабыстың иегері.

Санат:Тұлғалар
Бешпент

**Бешпент** — киіп жүруге жеңіл тыс киім, келте шапан. Оны кейде бешмет деп те атайды. Шұға, мауыты тәрізді матадан тігіліп, астар мен екі араға жұқалап жүн, мақта салынып, сырылады. Бешпенттің тік жағалы, қайырма жағалы түрлері бар. Қынама белі 2 — 3 түймемен қаусырылады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мәдениеті
Санат:Киім
Хитин

right|thumb|330px|Хитин молекуласының құрылымдық формуласы
**Хитин** — омыртқасыз жануарлардың тіректік полисахариді (буынаяқтылардың сыртқы қаңқасының негізін құрайды) және саңырауқұлақтар мен кейбір жасыл балдырлардың жасуша қабырғаларының құрамдас бөлігі. Хитиннің түзу сызықты (тармақталмаған) полимерлері N-ацетил-D-глюкозамин қалдықтарымен, Ґ-1,4-гликозидті байланыстарымен жалғанған. Бұлар буынаяқтылардың кутикуласында белоктар, пигменттер және кальций тұздарымен қосылып, күрделі кешендер түзеді. Омыртқасыз жануарлардың тек кутикуласында ғана емес, сондай-ақ өзге қаңқалық құрылымдарында да кездесе береді. Хитин молекулалары, целлюлоза молекулалары тәрізді молекуладан жоғары (жоғары дәрежеде реттелген) құрылымдар түзеді, сондықтан суда ерімейді. Хитиназа және лизоцим ферменттерінің әсерінен ыдырайды. Организмдердің Хитинді биолгиялық синтездеуге қабілеттілігі — маңызды биохимиялық белгі болып саналады.
## Сілтемелер


Санат:Полисахаридтер
Санат:Биополимерлер
Әлімжан Қайратұлы Молдағалиев

**Молдағалиев** Әлімжан Қайратұлы (1971 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы Егіндіағаш ауылы) – Республика киокушинкай каратэ-до Федерациясының президенті, ҚР-ның спорт шебері (2002), Қазақстанның еңбегін сіңірген жаттықтырушысы (2005). Көкшетау университетін бітірген (2000). Қазақстан (1996, Алматы), Азия (2000, 2002, Ақтау) чемпионаттарының жеңімпазы. Жастар арасында үш әлем чемпионын жаттықтырған (Ш.Қасымов, А.Такенов, Д.Мәжитханов). 1995 жылдан Көкшетау қаласындағы балалар мен жасөспірімдер спорт мектебінде жаттықтырушы-мұғалім, 2003 жылдан Көкшетау қалалық 3-, 4-шақырылған Мәслихатының депутаты. Молдағалиевке *«Үздік жаттықтырушы»* атағы берілген (2005).
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Байсейіт батыр

**Байсейіт Батыр** — тарихи жыр. Халық ақыны С.Керімбекұлы жырлаған. Ел аузындағы бұл жыр бұрын еш жерде жарияланбаған. Жырдың негізгі арқауы – қазақ пен қырғыз арасындағы жанжалды тоқтатып, ортақ жауға қарсы бірлесіп күресу. Басты кейіпкер Байсейіт батыр екі халықты татуластыруға бар күш-жігерін салып қазақ, қырғыз батырларын бітімге келтіреді. Жырда Байсейіттің қапылыста қаза табуы, қазақтың Сұраншы, Ағыбай, Сыздық, Сыпатай сынды батырларының қол жинап, жауға қарсы күш біріктіруі әсерлі баяндалады. 

Байсейіт батыр Ұлы жүздің Албан руынан шыққан. 

Сонымен бірге тарихи деректердің жаңылыс берілуі де кездеседі. «Байсейіт Батыр» жыры 1941 жылы жазылып алынған, өлең құрылысы толық 11 буынды қара өлең үлгісі. Жырдың Т.Байбағышев жырлаған нұсқасы да бар, бірақ онда тарихи шындық мүлдем бұрмаланған. Екі нұсқа да Қазақстан Ғылыми Академиясының Орталық ғылым кітапхана қорында сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Мақсары

230*300|thumb|Мақсары
**Мақсары** (**[[мақсыр]]** лат. Carthamnus) – күрделігүлділер тұқымдасына жататын шөптесін өсімдік, майлы дақыл. Негізгі отаны – Эфиопия мен Ауғанстан. Сабағы тік, бұтақты келеді, түксіз, биіктігі 90 см-ге дейін өседі. Жапырақтары сопақша, шеттері тікенектеу болады. Гүл шоғыры – себет, бір өсімдікте 5–6-дан 30–50-ге дейін себет болады. Гүлдері сары немесе қызғылт-сары түтік тәрізді. Тұқымы пісіп-жетілген кезде жерге төгілмейді. 1000 ұрығының салмағы 20–50 г. Мақсары жылу сүйгіш, шөлге өте төзімді. Өсу мерзімі 90–150 күн. Айқас тозаңданады (жәндіктер және жер арқылы), өздігінен тозаңдануы да мүмкін. Топырақ талғамайды. 1 гектарға 6–10 кг тұқымды 5–6 см тереңдікте, жүйек аралығын 45–60 см етіп себеді. Әр гектардан 8 ц-ге дейін өнім алынады. Мақсары тұқымынан 25–35%, дәнінен 46–60% май, гүлінен бояу алынады. Мақсарыдан алынатын май сапасы жағынан күнбағыс майынан кем емес. Тамаққа және маргарин жасау үшін қолданылады. Күнжарасы – құнарлы мал азығы, 10 кг күнжарасында 55 мал азықтық өлшем бар. Ауыл шаруашылығында тыңайтқыш және отын ретінде де қолдануға болады. Мақсары сүрлемге қосылады, тұқымы құстарға жақсы азық болып табылады. Тұқымы пісіп жетілгенде комбайнмен жиналады. Қатты әрі көп тікенекті болып келетіндіктен Мақсарыны кейде егістік алқапқа мал түспес үшін айналдыра 10 — 15 м жерге егіп отырады. Үндістанда, Түркияда, Иранда, Қытайда, Өзбекстанда өседі. Облыстың Қазығұрт, Бәйдібек, Сайрам, Төле би аудандарында өсіріледі.
## Дереккөздер


 

Санат:Күрделігүлділер
Әбдеш Сәрсенұлы Қалмырзаев

**Әбдеш Сәрсенұлы Қалмырзаев** (20.5.1939, Сарысу ауданы Саудакент - 2012, Алматы) – қоғам қайраткері, ғалым, философия ғылымдарының докторы (1990), профессор (1991).

Қазіргі Әл-Фараби атындағы ҚазМУ-дің журналистика факультетін (1961), КОКП ОК жанындағы қоғамдық ғылымдар академиясын (1981) бітірген. 1961-85 жылдары «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газеті редакциясында әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, Қазақстан КП ОК-інде үгіт және насихат бөлімінің нұсқаушысы, бөлім меңгерушісінің орынбасары, 1985-90 жылдары Көкшетау облысы партия комитетінің хатшысы, 1990-94 жылдары Алматы саясаттану және басқару жоғары мектебінің ректоры, 1994 жылдан «Мысль» журналының бас редакторы. Қалмырзаев «Құрмет белгісі» (1976), «Достық» (1998) ордендерімен және «Қазақстан Республикасы тәуелсіздігіне 10 жыл» медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Жамбыл облысында туғандар
Санат:2012 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан философтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Достық орденінің иегерлері
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Владимир Михайлович Бехтерев

thumb| alt=A.| ''Бехтерев В.М.''.
**Бехтерев Владимир Михайлович** [20.1(1.2).1857, Ресей, Вятск губерниясы Сорал ауылы — 24.12.1927, Мәскеу] — орыс ғалымы, медицина ғылымдарының докторы (1881), профессор (1894). 

Санкт-Петербург медицина-хирургия академиясын бітірген (1878). 
* 1885 ж. Қазанда невропатологтар мен психиаторлар қоғамын және 1893 ж. “Неврологический вестник” журналын ұйымдастырды. Осы жылдан бастап Санкт-Петербургтегі Әскери-медициналық академияның, 
* 1897 жылдан әйелдер медицина институтының профессоры болды. 
* 1908 —18 ж. Санкт-Петербургте Психоневрология институтын, 1918 жылдан Ми жүйесі институтын (қазіргі В.М. Бехтерев атындағы Мемлекеттік рефлексологиялық институт) басқарды.

Бехтерев — рефлексологияның (рефлекстер туралы ғылым) негізін салушы ғалым. 600-ден астам ғылыми еңбегі бар. 1890 жылдары Бехтеревтің ғылымға қосқан ең үлкен жаңалығы — *ми жүйесі туралы морфологиялық зерттеуі* болды. Ол ми жүйесі мен жұлынның өткізгіштік жолдарын; адамның кеңістікте тепе-теңдік қасиетін сақтауы мен дұрыс бағдарлауының анатомия-физиология негізін және көру төмпешігінің (таламустың) қызметін; ғылымға белгісіз болып келген ми жүйесінің құрылымдарын анықтады. Сондай-ақ, адам мен жануарлардың байланыс-қозғалтқыш рефлексінің әдістемесін жасады. Бехтерев жас балалардың мінез-құлықтарындағы өзгерістер мен олардың жыныстық жетілу ерекшеліктерін зерттеді. Ол алғаш рет асқынған маскүнемдікті гипнозбен емдеуді ұсынған. Жүйке ауруларын тудыратын рефлекстер мен синдромдарын (белгілі бір ауруға жатпайтын бірнеше ауру белгілерінің қатар кездесуін) анықтап, сол ауруларды емдеу жолдарын көрсетті. Бехтеревтің медицинада ашқан аурулары оның есімімен аталады (мысалы, “Бехтерев ауруы”), ал жүйке ауруларын емдеуге осы күнге дейін қолданып жүрген *“Бехтерев ішірткісінің”* маңызы зор.

## Дереккөздер


Санат:1 ақпанда туғандар
Санат:1857 жылы туғандар
Санат:Вятск губерниясында туғандар
Санат:24 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:1927 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:Императорлық медиктік-хирургиялық академиясы оқытушылары
Санат:Императорлық Қазан университетінің профессорлары
Санат:Императорлық медиктік-хирургиялық академиясы түлектері
Санат:Ресей империясы медицина докторлары
Санат:Ресей империясы психологтары
Санат:КСРО психологтары
Санат:Ресей империясы психиатрлары
Санат:КСРО психиатрлары
Санат:Ресей империясы неврологтары
Санат:КСРО неврологтары
Санат:Ресей империясы физиологтары
Санат:КСРО физиологтары
Санат:Тұлғатанушылар
Санат:Әдебиетшілер мүйісінде жерленгендер
Санат:Вятск гимназиясы түлектері
Санат:Құпия кеңесшілер
Санат:Ресей гипнотизерлері
Санат:Бейлис ісі
Санат:Владимир Бехтерев
Субъект және объект

**Субъект Және Объект** (лат. subjectum – бастауыш және objektum – пән, нысан.) – философиялық категориялар. Субъект және объект алғашында заттың қасиетін, күйін, әрекетін білдіретін субстанция түсінігімен мәндес ұғым болды. Философия тарихында Субъект және объект ұғымының мағынасы түбегейлі өзгеріп, онтологиялық ауқымнан шығып, гносеологиялық мәнге ауысты. Антикалық және ортағасырлық дәуірлерде субъект және объект “субъект – предикат” категориялық жұбы ретінде қолданылса, жаңа дәуірде субъект және объект “субъект – объект” гносеологиялық категориялық жұбы аясында қарастырылып, “субъект” – танушы сана ретінде, “объект” – танылуға тиісті болмыс ретінде ұғынылды. Қазір субъект танымдық, гносеологиялық мәні бар, санаға, ерік-жігерге, танымдық белсенділікке ие жеке тұлға немесе әлеуметік топтың атауы. Оның танымдық немесе басқа белсенді әрекеті бағытталған нысан – объект болады. Таным теориясын осы екі ұғымның қарама-қайшылығы арқылы алғаш негіздеген Декарт болды. И.Кант субъект және объектінің ұғымдық ауқымын кеңейтіп, ішкі ұйымдасу заңдылықтарының жүйесін айқындады. Гегель субъест және  объектінің гносеологиялық, онтологиялық өлшемдерін үйлестіріп, тарихи сипат дарытты. Гегель бойынша шын мәніндегі субъект және объект – өзін танымның субъектісі, сонымен қатар объектісі ретінде көрсететін – абсолют болып табылады. Объект онтологиялық мәнде болмыстық белсенділіктің орталығы болса, гносеологиялық мәнде субъектінің белсенділігі бағытталған нысаны.
### Пайдаланған сілтемелер


Санат:Философия
Юкатан бұғазы

**Юкатан бұғазы** — Юкатан түбегі мен Куба аралы аралығында. Кариб теңізінен Мексика шығанағымен жалғастырады. Ұзындығы 55 км, ені 200 км, кеме жүзетін бөлігінің ең терең жері 1269 м (Куба аралына таяу жерде). Юкатан бұғазы арқылы Кариб теңізінен Мексика шығанағына қарай бүкіл жыл бойына Гольфстрим ағысын тудыратын қуатты су толқындары өтіп отырады. 

Санат:Кариб теңізі бұғаздары
Санат:Солтүстік Америка бұғаздары
Санат:Куба бұғаздары
Қосағал

**Қосағал** — Қостанай облысы Әулиекөл ауданы, Диев ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Әулиекөл ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 94 км-дей жерде. 

## Тарихы
Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру жылдары (1928 – 30) ұжымшар мен ауылдық кеңестің орталығы болды. Тың жерлерді игеруге байланысты 1960 жылы астық кеңшарының орталығына айналды. 1997 жылдан кейін кеңшар негізінде мұнда 5 ЖШС, 39 шаруа қожалығы ұйымдастырылды. 

## Халқы
1999 жылы ауыл тұрғындарының саны 1364 адам (677 ер адам және 687 әйел адам) болса, 2009 жылы 425 адамды (228 ер адам және 197 әйел адам) құрады. 

## Дереккөздер

Санат:Әулиекөл ауданы елді мекендері
Кен байлықтары

**Кен байлықтары**. Триас кезеңінде ірі газ кен орындары Алжир Сахарасында, Канаданың арктикалық бөлігінде, ал мұнай шоғырлары Тиман-Печора ойпатында, Вилюй өзені алабында, Австралия мен Аляскада түзілді; Солтүстікүстік Қазақстандағы мору қыртысында каолин саздары қалыптасты. Осы кезеңде қалыптасқан шөгінді уран кендері де экономикалық жағынан үлкен маңызға ие. Мысалы, никель, кобальт, темір және графит кендерінің түзілуіне Орта Сібірдегі трапп формациялары өз әсерін тигізді. Алтын, күміс, қорғасын, мырыш, мыс, қалайы кен орындары Австралияның шығыс жағалауында жиі кездеседі. Көмір жиналу көлемі бойынша юра кезеңі соңғы палеозой мен соңғы бор, палеогеннен кейінгі үшінші орынды иемденеді. Юра түзілімдерінде көмірдің дүниежүзі қорының 16 пайызы шоғырланған. Көмірлі қат-қабаттар әлемнің барлық жерінде кездеседі. Мысалы, Қазақстанның  барлық аймақтарында көмір кен орындары бар. Олардың арасынан Майкөбен, Обаған, Шұбаркөл, тағы басқа ірі алаптарды атауға болады. Жер шарының көптеген алқаптарында бұл кезде мұнайлы-газды Сауд Арабиясы (Гхавар мен Мезелидж), Кавказ маңы, Орта Азия, Маңғыстау, Солтүстік Каспий төңірегі, Батыс Сібір, Солтүстік теңіз маңы], газды және газды-конденсатты (Баренцев теңізі) кен орындары түзілді. Жерорта теңізі мен Тынық мұхит қозғалмалы белдеулерінде қалайы, молибден, вольфрам, алтын, күміс және полиметалл кен орындары қалыптасқан. Бор кезеңіндегі құрлық түзілімдерінде көмірдің дүниежүзі қорының 20 пайызынан астамы шоғырланған. Олардың ең ірілеріне Лена, Зырянов, Солтүстік Америка (батысында) көмір алаптары жатады. Біршама ірі боксит кен орындары Торғай ойысында, Енисей бұйратында, Оңтүстік Оралда, Украина қалқанында және Жерорта теңізі алабында (Франция, Грекия, Испания, Түркия, Иран) орналасқан. Оолитті темір кендері Батыс Сібірдің оңтүстік-шығысында көп шоғырланған. Фосфорит қабаттары, өте ірі фосфорит шоғырлары Шығыс Еуропа платформасы аумағынан көп ұшырысады. Сондай-ақ осы кезеңде түзілген жер шарындағы өте ірі фосфорит белдеулерінің бірі Мароккодан Сирияға дейін созылып жатыр. Түрікменстан мен Солтүстік Америка тұз шоғырлары лагуна түзілімдерінен қалыптасты. Жазба бордың ірі қорлары Солтүстік Америка мен Шығыс Еуропа платформаларынан барланған. Батыс Сібірде, Орталық Азияның батысында, Ливияда, Кувейтте, Нигерияда, Габонда, Канада, Мексика шығанағында мұнайлы және газды горизонттар орналасқан. Тынық мұхит белдеуінің полиметалл және алтын кен орындары осындағы қышқылды интрузиялармен байланыста дамыды. Бордың кимберлит түтікшелерінде Оңтүстік Африка мен Үндістанның алмасты кен орындары шоғырланған.

## Дереккөздер</span>


Санат:География
Тәркілеу

**Тәркілеу**, конфискация ( — мүлікті қазынаға тәркілеу) — сотталушының меншігіндегі мүлікті мемлекет меншігіне мәжбүрлі түрде өтеусіз алу. Тәркілеу пайдакүнемдік пиғылда қылмыс жасағандарға қосымша жаза ретінде тағайындалады. Жеке тұтынуға арналған және сотталушының асырауындағы адамға қажетті мүлік тәркіленбейді. Қылмыстық атқару заңнамасына сәйкес күнделікті тіршілікке қажетті (киім, азық-түлік, т.б.) дүниелер Тәркілеуге жатпайды. Тәркілеу сотталушының жеке меншігіне және ортақ меншіктегі үлесіне бағытталады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Жазалар
Ысқақбек Мононұлы

**Ысқақбек Мононұлы** (1902, Қашқар аймағы, Ұлықшат ауданы – 27.8.1949) – Қытайдағы Үш аймақ төңкерісі басшыларының бірі, Қытайдағы қырғыздардан шыққан көрнекті саяси-әскери қайраткер, ген.-лейтенант (1946). Бала кезінде Қырғызстанда орта мектепте, әскери мектепте оқыған. 1934 ж. Ұлықшатта қырғыз атты әскерін ұйымдастырып, Қашқар, Атуш және Ұлықшат аудандарының қоғамдық қауіпсіздігін басқарды. Кейіннен әскері таратылып, Ұлықшат ауданы ішкі істер басқармасының бастығы болды. 1937 ж. Мамұт, Ма Хушаньдар қарулы көтеріліс жасаған кезде Ы. өз жасағын құрып, көмекке келген Кеңес Одағы әскерлерімен бірге көтерілісшілерді талқандады. Содан соң Қашқар, Хотан, Ақсу, Тасқорған өңірлерінің шекара қорғанысын басқарды, 1941 ж. Құлжадағы Іле аймақтық “Қазақ-қырғыз мәдениетін дамыту қауымдастығының” төрағасы болды. 1942 ж. өлкелік үкіметтің оны тұтқындамақшы болғанын біліп, жасырын Кеңес Одағына өтіп кетті. 1944 ж. Тасқорған ауданына оралып, жергілікті басшылармен бірлесе отырып “Азаттық ұйымын” және партизандар қосынын ұйымдастырды. 1945 ж. маусымда Гоминьдан әскерлерінің астық тасыған машиналарына шабуыл жасап, көтеріліс бастады. Қарашада әскерімен Қырғызстан жері арқылы Құлжаға барып, ондағы көтерілісшілермен Гоминьданның Айранбақтағы қамалын алуға қатысты және Гоминьданның Құлжаға көмекке келген әскерлеріне шабуыл жасады. 1946 ж. сәуірде Шығыс Түркістан Республикасы Уақытша үкіметінің Ұлттық армиясы құрылғанда 1-атты әскер бөлімінің командирі болып тағайындалып, ген.-майор дәрежесі берілді. Шілде айында уақытша үкіметтің мүшесі болды. Қыркүйек айында Ұлттық армияның Орта бағыттағы соғыс операциясына қолбасшылық жасап, Жың ауданындағы Гоминьданның күшті әскери күшін талқандады. Осы еңбегі үшін ген.-лейтенант дәрежесіне көтеріліп, бес адамдық Ең жоғ. әскери кеңестің мүшесі әрі оңт. бағыттағы ұрыс қимылдарына жауапты болды. 1947 ж. Тасқорған ауданына барып, Тянь-Шаньның оңт-ндегі партизандарды ұйымдастырып, “Ысқақбек ротасын” құрды. Наурыз айында “Азаттық” орденімен марапатталды, маусым айында Ұлттық армияның бас қолбасшысы болып тағайындалды. Үш аймақ үкіметі Шыңжаң өлкелік үкіметімен “Он бір бітімге” қол қойып, өлкелік коалиц. үкімет құрылғанда өлкелік үкіметтің мүшесі, Қорғаныс штабы бастығының орынбасары болды. 1947 ж. ақпанда Алтай аймағында әскерімен Оспан батырға қарсы соғысты. 1948 ж. “Шыңжаңдағы бейбітшілік пен демократияны қорғау одағы” құрылғанда Орт. ұйымдастыру к-тінің мүшесі болып сайланды. 1949 ж. 27 тамызда Қытай Коммунистік партиясы ОК-нің шақыруы бойынша Қытай халықтық саяси кеңесінің мәжілісіне қатысу үшін, Үш аймақ төңкерісі басшыларымен бірге Кеңес Одағы ұшағымен Алматыдан Бейжіңге ұшып, Иркутск қаласынан өтіп Байкал маңына барғанда үшақ тауға соғылып, ішіндегі адамдар қаза тапты. Ы-тің сүйегі Құлжа қаласына әкеліп жерленген.

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Тарих
Құрманбай Алтайұлы Шойынбаев

**Құрманбай Алтайұлы Шойынбаев** (1952жылы туған, Сайрам ауданы Қызылту ауыл) – әнші. Дулат тайпасы Сиқым руынан шыққан.

Қазақстан Республикасының халық артисі (1992). 1973 жылында Шымкент қаласындағы әл-Фараби атындағы мәдениет институтын бітіріп, музыка теориясы мен вокал кафедрасында жұмысқа қалады. 1977 жылында Жетісай мәдениет техникумында, 1981 – 1986 жылдарында әл-Фараби атындағы мәдениет институтында ұстаздық қызмет атқарады. 1986 – 1991 жылдарында Құрманғазы атындағы консерваторияны бітіреді. 1972 жылында облысы «Достық» ансамблінің құрамына алынды.  1973 жылнда республика «Саяси әндер» байқауының лауреаты, 1991 жылында 5-республика әншілер байқауының жүлдегері болды, Халықар. Ш.Қалдаяқов атындағы ән-фестивалінің бас жүлдесін алды. М.Әуезов атындағы облысы мемлекеттік университетінің Музыкалық әдістемелік және хор дирижері кафедрасында қызмет етеді.
2007 жылдан бері - Шәмші Қалдаяқов атындағы Оңтүстік Қазақстан облыстық филармониясының қазақ халық аспаптары оркестрінің әртісі. қазақстанның Еңбек сіңірген әртісі (1992). Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев. Ұлдары - Бекжан (1976 жылы туған), Бауыржан (1986 жылы туған); қызы -Ақерке (1978 жылы туған).

## Дереккөздер


Санат:9 тамызда туғандар
Санат:1952 жылы туғандар
Санат:Сайрам ауданында туғандар
Санат:Қазақстан опера әншілері
Санат:ХХ ғасыр опера әншілері
Санат:Қазақстан музыка педагогтары
Санат:ХХ ғасыр музыка педогогтары
Санат:Құрмет орденінің (Қазақстан) иегерлері
Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері
Санат:М. Сапарбаев атындағы Оңтүстік Қазақстан гуманитарлық институты түлектері
Санат:М. Сапарбаев атындағы Оңтүстік Қазақстан гуманитарлық институты оқытушылары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Санат:Қазақстан тенорлары