open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мемлекеттік Жер Қоры

**Мемлекеттік Жер Қоры**– мемлекеттің шекарасындағы не оның әкімш.-аумақтық бірлігіндегі жерлер. Қазақстанда жер, оның қойнауы, су, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі, басқа да табиғи ресурстар мемлекет меншігінде (ҚР Конституциясы, 6-бап, 2-тармақ).
Мемлекеттік кәсіпорын

**Мемлекеттік Кәсіпорын** — мүлкі мемлекетке тиесілі және  салымдар, үлестер, акциялар бойынша бөлінбейтін кәсіпорын. Оны құрған кезде жарғылық капитал теңгерімде бөліп көрсетілмейді. Мемлекеттік кәсіпорындардың басшыларын мемлекеттік органдар келісімшартқа сәйкес жалдайды және жұмыстан босатады. Бюджеттік кәсіпорын смета бойынша бюджеттен қаржыландырылады. Мемлекеттік кәсіпорындарға жедел басқару құқығына негізделген кәсіпорындар (қазыналық кәсіпорын, мекеме), шаруашылық жүргізу құқығына негізделген кәсіпорындар жатады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Мемлекеттік дума

**Мемлекеттік Дума** (, кейде қысқартылып ) — Ресей Федерациясы Федералдық жиналысы атты парламентінің төменгі палатасы.

Ресей Думасы қазіргі 8-шақырылымының 450 депутаты 2021 жылғы парламент сайлауы нәтижесінде сайланған, депутаттар арасында 6 түрлі саяси партияның өкілдері бар. Думаның 2016 жылдан бері төрағасы — «Біртұтас Ресей» мүшесі Вячеслав Володин.

## Тарихы
[нобай|солға|[Мәскеудегі Мемлекеттік дума ғимараты]]
*Дума* сөзі Ежелгі Русь заманынан бері әртүрлі кеңесші және өкілді органдарға қатысты қолданылатын (мысалы боярлық дума). Ал *Мемлекеттік Дума* аталатын орган алғаш рет 1905 жылы бүкілресейлік заң шығарушы орган ретінде пайда болды. Ресей империясының Мемлекеттік думасы 1917 жылға дейін қызмет етіп, ақпан төңкерісінен кейін таратылды.

КСРО мен РКФСР-да жоғары заң шығарушы органның функциялары тиісінше КСРО Жоғарғы Кеңесіне (1937–1991) және РКФСР Жоғарғы Кеңесіне (1938–1993), ал 1989 жылдан бастап КСРО халық депутаттарының съезіне және Ресей халық депутаттарының съезіне жүктелді.

1993 жылғы қыркүйек-қазан оқиғаларының бастау нүктесі болған Президент Борис Ельциннің №1400 «Ресей Федерациясындағы конституциялық реформаны кезең-кезеңімен жүргізу туралы» Жарлығы Съезді және Жоғарғы Кеңесті таратып, жаңа парламент жасап, сайлау өткізуді қарастырды. Жоспар бойынша Мемлекеттік Дума осы жаңа парламенттің төменгі палатасы болатын еді.

Одан кейінгі оқиғалардың нәтижесінде 1993 жылы 12 желтоқсанда Ресейдің жаңа Конституциясы қабылданған референдуммен бір мезгілде I-шақырылымдағы Мемлекеттік Думаның сайлауы өтті. Конституция Федералдық Жиналыс палаталарының бірі ретінде Мемлекеттік Думаның мәртебесін қамтамасыз етті.

## Құқығы
Мемлекеттік Думаның Ресей Конституциясында бекітілген құқығы:
* Ресей премьер-министрін тағайындауға келісім беру;
* Ресей Үкіметінің жұмыс нәтижелері туралы, оның ішінде Мемлекеттік Дума көтерген мәселелер бойынша жыл сайынғы есептерін тыңдау;
* Ресей Федерациясының Үкіметіне вотум жасау;
* Ресей Орталық банкі төрағасын қызметке тағайындау және қызметінен босату;
* Есеп палатасы төрағасын және аудиторларының жартысын тағайындау және қызметтен босату;
* Федералдық конституциялық заңға сәйкес әрекет ететін Адам құқықтары жөніндегі уәкілді тағайындау және қызметінен босату;
* Амнистия жариялау;
* Ресей президентіне импичмент жариялау (көпшіліктің үштен екісі қажет).

## Санкциялануы
2022 жылғы Ресейдің Украинаға басып кіруі себебімен 2022 жылдың 24 наурызында Мемлекеттік дума депутаттарының 328-іне және Мемлекеттік Думаның өзіне АҚШ тарапынан санкциялар салынған еді.

## Соңғы сайлау

## Дереккөздер


Санат:Мемлекет бойынша парламенттер
Мемлекеттік құпия

**Мемлекеттік құпия** - ұлттық қауіпсіздікке нұқсан келмес үшін мемлекеттің әскери, экономикалық, ғылыми-техникалық, сыртқы экономикалық, сыртқы саяси, барлау, қарсы барлау және халықаралық құқықтың әлемге ортақ қағидаларына қарсы келмейтін басқа да шараларды сәтті іске асыру мақсатында таралуына шек қоятын және өз қорғауында ұстайтын мәліметтері. Мемлекеттік құпияның құрамдас бөлігі - қызметтік құпия. Ондай құпия түріне жария болуы мен жоғалуы Қазақстанның ұлттық мүддесіне, органдары мен ұйымдарының мүддесіне залал келтіретін не залал келтіруі ықтимал мәліметтер жатады. Мемлекеттік құпияға жататын мәліметтер және олар сақталатын құралдар мемлекет меншігі болып табылады. Жария болу салдарынан келтірілуі ықтимал зиян деңгейі қаншалықты болса, мәлімет те соншалықты деңгейде құпияланады. Мемлекеттік құпия саналатын мәліметтер құпиялық деңгейіне қарай **аса маңызды, өте құпия, құпия** болып бөлінеді. Оларды құпия күйде сақтау мерзімі қаулыда көрсетіледі. Мәліметті құпияға жатқызу тәртібі мен оларды қоршау шаралары арнайы бағдарлама, ереже арқылы жүзеге асырылады. Қазақстанда мемлекеттік құпияға қатысты қылмыстық жауапкершілік ҚР ҚК- нің 165, 166, 172, 173 баптарында белгіленген.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Санат:Саясат
Мемлекеттік тапсырыс

**МемлекеттікТапсырыс**  – кәсіпорынға (мекемеге‚ ұйымға) мемлекеттің атынан нақты өнімді дайындап‚ тұтынушыларға жеткізу‚ өндірістік және бейөндірістік, ғылыми-зертеу және басқа сипаттағы белгілі бір жұмысты орындау жөнінде берілетін тапсырма.

Мемлекеттік тапсырыс бірінші кезектегі қоғамдық қажеттіліктерді қанағаттандыру мақсатын көздейді. Осыған орай кәсіпорындарға өндірістік қуаттарды және әлеуметтік сала объектілерін орталықтандырылған мемлекет күрделі жұмсалым есебінен іске қосу жөнінде мемлекеттік тапсырыс беріледі, сондай-ақ, ең алдымен, *жалпы мемлекеттік әлеуметтік міндеттерді шешу*, *аса маңызды ғылыми-зертеу талдауларын*, *ғылыми-техника бағдарламаларды орындау* және *елдің қорғаныс қабілетін нығайту үшін қажетті өнімнің кейбір түрлерін жеткізу де, ауыл шаруашылык өнімдерін республика қорға жеткізу де* мемлекеттік тапсырыс негізінде орындалады. Халық тұтынатын өнеркәсіп тауарларын өндіру жөніндегі мемлекеттік тапсырыс, әдетте, олардың ерекше әлеуметтік маңызы бар түрлеріне беріледі.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Мемлекет
Санат:Қоғам
Санат:Саясат
Мемлекеттік Сақтандыру

**Мемлекеттік Сақтандыру**  – сақтандыру түрлерінің бірі.

Мұнда мемлекеттік ұйым сақтандырушы ретінде әрекет етеді. Ол сақтандырудың барлық түрлерін жүзеге асыруға мемлекеттік монополия (*әмбебап*)‚ сақтандырудың тек кейбір түрлеріне ғана мемлекет монополиясы болатын немесе сақтандыруға мемлекеттің монополиясы болмайтын (Мемлекеттік сақтандыру акцион.‚ кооп.‚ т.б. сақтандырумен қатарлас жүргізіледі) жағдайда жүзеге асырылады. Мемлекеттік сақтандыруда мүліктік және жеке басты сақтандыру қамтылады‚ ол екі нысанда – *міндетті* және *ерікті* сақтандыру нысандарында орындалады;

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Мемлекет
Санат:Қоғам
Санат:Қаржы
Мемлекеттік стандарт

**Мемлекеттік стандарт**  – елдің құзырлы мемлекеттік органы бекітетін тауарлар мен қызмет түрлерінің стандарты, сондай-ақ стандарттау объектілері нормаларын, ережелерін, оларға қойылатын талаптарды белгілейтін, құзырлы мемлекеттік орган бекіткен нормативтік-техникалық құжат.

Қазақстанда стандарттау мен метрологиялау жүйесі 20 ғасырдың 20-жылдарының ортасынан дами бастады. Ол ұлттық өнімдердің *сапасы* мен *бәсекелестігін арттыру*, *табиғат* және *энергетика ресурстарының шынайы есебін жүргізу* және *айналадағы орта мен халықтың денсаулығын қорғау* міндеттерін шешу мәселелерімен тығыз байланысты болды.

1993 жылы *“Стандарттау және сертификаттау туралы”* және *“Өлшемдер бірлігі туралы”* Қазақстан Республикасының алғашқы заңдарының қабылдануы Қазақстанда мемлекеттік стандарт дамуының жаңа кезеңіне жол ашты. Бұл заңдар 1999 және 2000 жылдары толықтырылды. Осы заңдарға сәйкес Қазақстан Үкіметі стандарттау жұмыстарын реттеудің нормативтік құжаттарын дайындады. Қазақстанның Мемлекеттік стандарт органы 1994 жылдан бері Стандарттау жөніндегі халықараралық ұйымға (ІSO) мүше. Қазақстанның стандарттау жүйесі стандарттау мен сертификаттау жөніндегі ұлттық бағдарламаға негізделген, Қазақстан кәсіпорындары ІSO-ның халықараралық стандарттары бойынша жұмыс істейді. Қазақстан Республикасында мемлекеттік стандартты дайындау үшін жиырмаға жуық техника стандарттау к-ті құрылған. Олар әсіресе *тамақ өнеркәсібі*, *қоршаған ортаны қорғау*, *көмір* және *металлургия өндірістері* сияқты салаларда жұмыс атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Стандарттар
Санат:Өлшеу
Мемуар

**Мемуар**  (французша: *memorіes*, латынша: *memorіa* – еске алу) – авторлардың өздері куә болған тарихи оқиғалар мен қоғам қайраткерлерінің өнегелі өмірлері жайлы көркем естеліктер жазбасы.

Мемуарлық шығармаларға күнделіктер, өмірбаяндық жазбалар жатады. Мемуарда автор өзі куә болып, араласқан дәуір оқиғасына өз көзқарасы тұрғысынан баға беріп, жеке адамның, тарихи тұлғаның тағдырын халық өмірімен тығыз байланыста көрсетеді. Мемуардың очерктен айырмашылығы құжаттық-деректік тұрғыдан неғұрлым нақтылығында әрі көркемдігінде жатыр. Мемуар жанрының туу тарихы ерте дәуірлерден басталады, оның шын мәніндегі жетілу, қалыптасу кезеңдері 18 – 20 ғасырлар еді.

Мемуар жанрының үздік үлгілеріне: 
* А.Герценнің “Көргендер мен ойлары”, 
* С.Сейфуллиннің “Тар жол тайғақ кешуі”, 
* С.Айнидің “Бұхарасы”, 
* С.Мұқановтың “Өмір мектебі”, т.б. жатады.

## Дереккөздер



Санат:Әдебиет
Менгир

**Менгир**  (бретонша *men* – тас, *hіr* – ұзын) – тігінен орнатылған үлкен, өңделмеген тастар түріндегі археологиялық ескерткіш. Неолит және қола дәуірінің мегалиттік ескерткіштері қатарына жатады.  

Алғашқы менгирлер б.з.б. 3-мыңжылдықта пайда болған. Классикалық түрлері Батыс Еуропа елдерінде болғандықтан, еуропа ғалымдардың еңбектерінде кеңінен зерттелді. Негізгі көп тараған жерлері Пиреней түбегі мен Франция, Британия аралы. Менгирлерге жатқызуға болатын жәдігерлер, әлемнің түкпір-түкпірінде, оның ішінде еуразиялық далалық белдеуде кездеседі. Батыс Еуропадағы ежелгі түрлерінің биіктігі 4 – 5 метрден асады, салмағы ондаған, жүздеген тоннаға барады. Францияның Бретань өлкесіндегі менгирлер айрықша көзге түседі. Қазірде өз бейнесін (тұрпатын) сақтап қалған (яғни, тігінен тұрған) менгирлердің әлемдегі ең үлкені осындағы биіктігі 12 м Керлоас менгирі болып табылады. Сонымен қатар, қазір құлап жатқан, бірнеше бөлініп, сынған Морбиган Менгирін ғалымдар биіктігі 20 м, салмағы 350 тонна болған деп топшылайды.

Кейде ескерткіштер төртбұрышты дөңгелек пішінде немесе параллель қатарлар, яғни менгирлер аллеясы түрінде топтала орналасады.
* Менек алқабындағы 1169 тас 11 қатарды құрайды, 
* Кермариода 10 қатарға тізілген 1029 тас ені 100 м, ұзындығы 1120 м тұтас ансамбльді құрайды. 
* Карнак (бұрынғы Бретань өлкесінде) маңындағы менгирлер тобына бірнеше қатарға тізілген 3 мыңға жуық тас кіреді, қатарлардың ұзындығы 4 км-ге барады. 
Әр елдерде жүргізілген қазба жұмыстар менгир маңында күл қабаттары, мал сүйектері, бұйымның кейбір түрлері болатынын көрсетті. Ғалымдар менгирлер ғұрыптық ескерткіштерге жатады деп санайды, өлген ата-бабалар рухын қастерлеумен байланыстырылады.

Қазақстан аумағында Ә.Марғұлан зерттеулері барысында қола дәуірінің менгирлері Орталық Қазақстан жерінде көптеп табылды. Ол өлытау мен Шыңғыстау аралығында шашырай орналасқан 100-ге жуық менгирлер тобын ашты. Ақтоғайдағы Көрпетай тауының маңында орналасқан Қызылшоқы менгирлер тобын ұзындығы 250 м тізбек түріндегі 20 тас құрайды. Тастардың ең үлкендерінің биіктігі 3 – 4 м, жалпақтығы 2,8 – 3 м. 
Оның көрнекті түрлері: 
* Қарқаралы, 
* Қызыларай, 
* Бұғылы, 
* Баянауыл, т.б. 
өлкелерде жиі кездеседі.

## Дереккөздер



Санат:Археология
Менеджер

**Менеджер** (ағылшынша *manager* – басқарушы) – жалдамалы басқарушы, өндірісті ұйымдастырушы маман.

Ол негізінен кәсіпорындағы немесе фирмадағы барлық жұмысты *ұйымдастыру*, *үйлестіру*, *басқару* мәселелерімен айналысады, ұйым алдындағы міндеттердің орындалуына тікелей жауап береді.

Менеджер жан-жақты сауатты болып, ішкі және сыртқы рынокты жақсы білуі керек. Ол үшін рынокқа қандай тауар қажет, көпшілік сұранымына сәйкес қандай өнімдер керек, қай жерде қандай тауарлар өтімді, тауарлар мен өнімді сатып алушы клиенттердің мүмкіндігі мен қаржы жағдайы қандай деген мәселелерді анықтап отырады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Мемлекеттік хатшы

**Мемлекеттік хатшы**  – мемлекеттік дәрежедегі лауазымды тұлға.

Ұлыбританияда қорғаныс істері, ішкі істер және Шотландия істері жөніндегі мемлекеттік хатшы лауазымы бар. Бельгияда мемлекеттік хатшы премьер-министрдің орынбасары болып саналады. Ал АҚШ-та мемлекеттік хатшы конституция бойынша кеңесші орган болып саналғанымен, іс жүзінде сыртқы істер министрінің қызметін атқаратын сыртқы саясат басқармасы – мемлекеттік департаментті басқарады. 

Қазақстанда мемлекеттік хатшы лауазымы Қазақстан Республикасы Президенті қызметке тағайындайтын және қызметтен босататын жоғары лауазымдардың бірі. Ол Қазақстан Республикасы Конституциясы мен заңдарға сәйкес және Қазақстан Республикасы Президентінің тапсырмасы бойынша қызмет атқарады.

## Сілтемелер
* АҚШ Мемлекеттік хатшысы
* Қазақстан Республикасының мемлекеттік хатшысы 

## Дереккөздер


Санат:Лауазымдар
Ментеке

**Ментеке**, *Меңтеке* – Каспий теңізінің солтүстік жағалауын бойлай жатқан шағылды құмды алқап.

## Географиялық орны
Нарын алқабының оңтүстігінде, Атырау облысы Құрманғазы және Исатай аудандары жерінде орналасқан.

## Жер бедері
Батыстан шығысқа қарай 120 км-ге созылып жатыр, ал ені 30 км-ге жетеді. Теңіз деңгейінен 9 – 14 м төмен орналасқан. Салыстырмалы биіктігі 10 – 11 м. Солтүстігі Нарын құмына ұласады. Құм төбелер мен қырқа аралығында құмды жазық, арна тәрізді ойыстар кездеседі. Оңтүстігі сор, сортаңды құмды-саздақты жазыққа ұласады. Жер бетіне жақын жатқан суы минералды (10-нан 50 г/л-ге дейін). 

## Өсімдігі
Ментекеде жусан, жүзгін, бұйырғын, бұталы өсімдіктер өседі. Мал жайылымына пайдаланылады. Құмды алқаптың солтүстік-шығысында (Рүстем құдығы маңында) Бэр төбешіктері кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Атырау облысы құмдары
Меншік

**Меншік** — жеке адамдарға немесе ұжымдарға тиесілі өндіріс құрал-жабдығы мен өнімдері, қаражат.

Меншік құқығы әдетте нақты субъектінің нақты объектіге (*мүлікке*) құқығы сияқты құқықтық құзыретке саяды, олар – *мүлікті иелену құқығы, пайдалану құқығы, билеу құқығы*. 
* Иелену құқығы – затты нақты иеленудің және оны өз иелігінде ұстаудың заңмен берілген мүмкіндігі. 
* Пайдалану құқығы – мүлікті тұтыну, оның игілігін көру, кіріс алу, пайдаға жарату мүмкіндігі. 
* Билік ету құқығы – мүлікке өз қалауынша және өз мүддесі үшін билік ету мүмкіндігі. 
Бұл құқықтық құзыреттер бір-бірімен тығыз байланысты. Меншік *мемлекеттік, ұжымдық, муниципалдық* және *жеке* болып бөлінеді. Меншік құқық нормаларын орнықтырып, жетілдіру арқылы қорғалады. Нарықтық экономикаға өту кезінде жеке меншіктің үлесі артып, мемлекеттік меншіктің үлесі азаяды.

## Дереккөздер

Санат:Құқық терминологиялары
Санат:Меншік
Меңдіғалиев Нұрлан

**Меңдіғалиев Нұрлан** (1961 жылы туған, Алматы) – спортшы.

* Су добынан спорт шебері (1980), 
* Спортқа еңбек сіңірген шебер (1981), 
* 1977 – 1980 жылдары Алматының “Динамо”, 
* 1981 – 1990 жылдары Мәскеудің ЦСК ВМФ командаларының құрамында ойнаған.

Жетістіктері:
* КСРО чемпионы (1981 – 1982). 
* КСРО чемпионатының күміс (1984, 1988) жүлдегері. 
* КСРО чемпионатының қола (1980, 1983, 1985, 1987) жүлдегері. 
* КСРО Кубогінің жеңімпазы (1982). 
* Әлемнің (1982) чемпионы.
* Еуропаның (1985) чемпионы.
* 24-Олимпиялық ойындардың (1988, Оңтүстік-Корея, Сеул қаласы) қола жүлдегері.

## Дереккөздер

 * Қазақ энциклопедиясы
Сейітқали Меңдешұлы Меңдешев

**Сейітқали Меңдешұлы Меңдешев** (16.6.1882 жыл, бұрынғы Ішкі Орданың Қалмақ – Шағыл ауылы – 25.02.1937 жыл, Алматы) – қоғам және мемлекет қайраткері.

## Өмірбаян
Қалмақ төлеңгіт руынан шыққан. 
 
* 1903 жылы Қазан мұғалімдер семинариясын бітіргеннен кейін 13 жыл мұғалім болған. 
* Бірінші орыс революциясы тұсында өңірдегі зиялы қауым өкілдерінен құрылған астыртын ұйымның жетекшісі болып, ағартушылық бағыттағы үгіт-насихат жұмыстарын жүргізумен айналысты. 
* 1916 жылы қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысына қатысқаны үшін тұтқынға алынып, Астрахань түрмесіне қамалды. 
* 1917 жылғы Ақпан революциясынан кейін Ішкі Орда қазақтарының өзін-өзі басқару ұйымдарын құруға атсалысты.
* 1918 жылы Кеңестердің Бөкей губерниясы съезінде губерния атқару комитетінің мүшесі болып сайланды. 
* 1919 жылы шілдеде қазақ өлкесін басқару жөніндегі әскери ревкомның мүшесі және оның төрағасының орынбасары болды. 
* 1920 – 1925 жылдары Қазақ АКСР ОАК-інің төрағасы қызметінде жүріп ашаршылыққа қарсы күресті басқарды, 
* 1921 жылы Қазақстанның солтүстік аймақтарын, 
* 1924 жылы Жетісу және Сырдария облыстарын Қазақ АКСР-іне қосуда үлкен қажыр-қайрат көрсетті. Патша өкіметі кезінде қоныс аударушыларға тартып әперілген шұрайлы жерлерді қазақтарға қайтару керектігі жөнінде мәселе көтерді. Алаш қозғалысы қайраткерлерімен кеңестік билік ымыраға келмеуі керек деп есептеді. 
* 1925 – 1926 жылдары Қазақстан тұтынушылар одағының төрағасы. 
* 1926 – 1930 жылдары РКФСР экономикалық кеңесінің мүшесі. 
* 1930 – 1937 жылдары Қазақ АКСР оқу-ағарту халық комиссары, Қазақ АКСР ХКК жанындағы ғылым жөніндегі комитеттің төрағасы, Қазақ АКСР ХКК жанындағы қорықтар мен тарихи ескерткіштерді қорғау басқармасының бастығы қызметтерін атқарды. 
* Саяси қайраткер ретінде БК(б)П 10 – 16-съездерінің, Коминтерннің 5-конгресінің делегаты; 
* КСРО БОАК-інің ұлт республикаларында жер пайдалану мәселесін шешу жөніндегі комиссияның және конституциялық комиссияның мүшесі (1925 – 26); 
* КСРО БОАК-інің Чувашия кеңестерінің кезекті сайлауын өткізу жөніндегі өкілі (1928 – 1929) болды. 
* 1921 – 26 жылдары РК(б)П Қазоблбюросының, РК(б)П ОК Қазақ бюросының, РК(б)П Қазақ обкомының мүшесі болды. 
* 1937 жылы қуғын-сүргінге ұшырады. Ол мәдени-әлеуметтік салаға әсіресе республикадағы оқу-ағарту ісінің дамуына ерекше көңіл бөлді. 
## Есте сақтау
* Жаңақала ауданындағы орта мектептің бірі
* Алматының бір көшесі Меңдешев есімімен аталады.

## Дереккөздер

Санат:16 маусымда туғандар
Санат:1916 жылы туғандар
Санат:Бөкей ордасы ауданында туғандар
Санат:25 ақпанда қайтыс болғандар
Санат:1938 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстар қатысушылары
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қазақстан премьер-министрлері
Санат:Қазақстан білім министрлері
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар
Меңзеу

**Меңзеу**(*синекдоха*) – бүтіннің орнына бөлшекті, жалпының орнына жалқыны, көптің орнына жекені немесе керісінше ауыстырып қолдану тәсілі.

Жалпыхалықтық сөйлеу тілінде мұндай құбылыстар ұшан теңіз. Мәселен, “*мал-жаның аман ба?*”, “*үй-ішің қалай?*” дегенде *малға* немесе *үй ішіне* қатысты ғана емес, отбасындағы жандардың амандығы түгелдей сұралады. Сондай-ақ елдің бәрі жиылды – “*тайлы-тұяғы қалмай келді*”, қанша балаң бар? – “*қарғаң нешеу?*”, “*мал басы түгел*”, “*бағар көбейсін*” деген секілді сөз қолданыстарында меңзеу көрініс тапқан. Көркем шығармада меңзеудің алуан түрі кездеседі. “*Абайлардай ақын қазақта туа бермейді ғой*” деп айту меңзеуге мысал бола алатынын А. Байтұрсынов көрсетеді. Меңзеудің тағы бір түрі “*Ақылды қара қылды қырыққа бөлмек*” (Абай) немесе “*Толғауы тоқсан қызыл тіл*” деген секілді көптік ұғымды “*қырық*”, “*тоқсан*” ретінде нақтылы сандармен көрсетуімен ерекшеленеді.

Меңзеу - парақтың төменгі жағында орналасқан және мәтін мен меңзеу белгісі-сан нөмірі, не астерискі аркылы байланысқан түсіндіретін немесе анықтама сипатты мәтінінен түратын (библиографиялық сілтеме, ескерту, тоғыспа меңзеуі) басылым аппаратының элементі.
## Дереккөздер


Синекдоха

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
I Меңлі Герей

[thumb|right|200px|I Меңлі Герей (ортасында) ұлы әрі мұрагері [I Мехмет Герей|Мехмет Гереймен (сол жақта) және Османлы сұлтан II Баязитпен (оң жақта) бірге]]
**I Меңлі Герей** (; 1445 – 1515) – Герей әулетінен шыққан Қырым ханы (1467, 1469—1475, 1478—1515). Қырым хандығын құрған Қажы Герейдің алтыншы ұлы.

## Өмірбаяны
Меңлі Герейдің жастық шағы туралы деректің жоқтың қасы, бірақ оның генуялық Кефе колония-қаласында тәрбиеленгені туралы болжамдар бар. Оның генуя диалектісін білгені, поэзия мен тарихқа қызығушылығы белгілі.

## Билік үшін күрес
Қырым хандығының негізін салған Қажы Герей қайтыс болардан бұрын ордада бүлік тудырып, хандық тақты тартып алмақшы болды деген айыппен үлкен ұлы Хайдарды хан болу құқығынан айырады. Қажы Керей қайтыс болғанда тақ мұрагерлігі оның екінші ұлы Нұр Дәулетке бұйырды. 

1466 жылы Меңлі Герей хандықты тартып алды. Бірақ бірнеше айдан кейін Нұрдәулетті жақтайтын ақсүйектердің қарсылығымен тақтан түсті. 

1468 жылы Меңлі Керей Қырымдағы Судак қаласындағы Генуэз бекетінің тұрғындарының көмегімен екінші рет Нұр Дәулетті тақтан түсіріп, ел билігін қолға алды. Бірақ 1475 жылы Нұр Дәулетті жақтайтындар оны тағы да тақтан түсірді және сол жылы ол Түрік әскеріне қолға түсіп, үш жылдан кейін түрік сұлтанның жарлығымен Қырымға оралып, хандық таққа жайғасты. 

Меңлі Герей тұсында Қырым хандығы Алтын Ордадан біржола бөлініп шықты, бірақ 1475 жылдан Осман сұлтандығына вассалдық тәуелділікке түсті. Алтын Ордаға қарсы күресте Меңлі Керей өкіметінің нығаюына Мәскеумен одақтастықтың септігі тиді. Иван ІІІ Алтын Ордаға бағыныштылықтан құтылу үшін қырымдықтарды пайдаланды. Меңлі Керей Польша-Литва мемлекетіне шапқыншылықты жиілетіп, Казимир VІ-нің Руське 1480 жылы жорық жасауына мүмкіндік бермеді. 1502 жылы Меңлі Керей Шейх Ахмед тұсында Алтын Орданы біржола талқандады және Қырым хандығын Алтын орданың заңды мұрагері деп жариялады. Сол жылы Польшамен соғыс жүргізілді, Түркияның Молдавияға қарсы соғысына қатысты. Меңлі Герей өмірінің соңғы кезінде оның балалары орыс жерлеріне бірнеше тонаушылық жорықтар жасады.

Меңлі Герей өз әкесі секілді Бақшасарайда жерленген.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Қырым хандарының тізімі
* Қырым хандығы

Санат:Қырым хандары
Санат:Қырым хандығы
Мерген

**Мерген** – көздеген нысанаға дәл тигізетін шебер атқыш.

Мылтықпен немесе садақпен оқ атып, көздеген затына дәл тигізу – мергендік өнер. Ежелгі және орта ғасырларда садақшылардың ішінде “құралайды көзге атқан” атқыштардан арнаулы әскер тобы – “мергендер тобы” құрылған. Олардың қызметі қазіргі заман әскеріндегі мергендер (снайперлер) тобының қызметі іспетті болды. Мергендердің міндеті жаудың қолбасы, әскербасы, басты батырларын жою, т.б. болды.

***Мысалы***, Кенесары әскерінде мергендерден құрылған ерекше әскери топ болып, оның басшысы “*мергенбасы*” деп аталған. 2-дүниежүзілік соғыс жылдары мергендер даярлауға зор көңіл бөлінді. Олар оптикалық аспабы бар мылтықпен жау әскерін құртуға атсалысты. Қазіргі кезде мергендік – спорттық өнер сайысының бірі.
## Дереккөздер
 

Санат:Әскери іс
Мергенбай жырау

**Мергенбай Жырау** (1831 жылы, қазіргі Қостанай облысы Қарабалық ауданы – 1911, сонда) – жырау, күйші.

Мергенбай Жырау Қостанай, Ақтөбе аймақтарын көп аралап, “*Қобыланды батыр*” жырынан “*Қобыландының Темірланды жеңуі*” және “*Қобыланды батырдың баласы Киікбай*” атты жыр-дастандарды жеткізген. Бұлардың үшеуі де 7 – 8 буынды жыр үлгісімен толықтай жырланған. Жинап, қағаз бетіне түсіруші – Ш.Қалмағамбетұлы.

Бүгінде Мергенбай Жырау жырлаған үлгілер “*Қобыланды батыр*” жырының негізгі нұсқаларының бірі саналады. М.Әуезов, Қ.Жұмалиев, М.Ғабдуллин, Е.Ысмайылов оның жыраулық өнерін жоғары бағалады. Мергенбай Жырау туралы мағлұматтар О.Нұрмағамбетова, Ә.Қоңыратбаев, М.Ғабдуллин, т.б. ғалымдар еңбектерінде кездеседі.

## Дереккөздер

 * Қазақ энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Мергентөбе

**Мергентөбе**– көне бекініс орны.

Түркістан облысы Арыс темір жол станциясынан солтүстік-батысқа қарай 15 км жерде. 1948 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедиция (жетекшісі А.Н. Бернштам) зерттеген. Мекеннің құрылыс жүйелері әбден бұзылып, төбеге айналған орны ғана сақталған. Қазба жүргізу нәтижесінде табылған құты, құман, саптаяқ сияқты қыштан жасалған ыдыстардың сынықтарына қарағанда, Мергентөбе б.з. 1 ғасырнда өмір сүрген қаңлы тайпаларының мекенжайы болған. Олар егін егіп, мал шаруашылығымен айналысқан.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Түркістан облысы
Санат:Қазақстан аумығындағы көне бекіністер
Мерке минералды суы

**Мерке Минералды Суы**– Жамбыл облысы Мерке ауданындағы, Мерке а-нан оңт.-шығысқа қарай 16 км қашықтықтағы жер асты шипалы суы. Ұңғымалардан шығарылған судың температурасы 17 – 23°С. Суы тұщы, минералд. 0,19 – 0,28 г/л. Хим. құрамы хлорлы-гидрокарбонатты, сульфатты натрийлі. Судың құр

Санат:Қазақстан минералды сулары
Меруерт

**Меруерт**, інжу – кейбір моллюскілердің бақалшақтарындағы  шар тәрізді немесе пішіні әр түрлі түзіліс. Түсі ақ, қызғылт немесе сары, кейде қара.
Меруертгүл

**Меруертгүл**, мамыр қынжыгүлі, мамыр інжугүлі, май інжугүлі () – қасқыржемдер тұқымдасының інжугүл туысына жататын көп жылдық өсімдік. Биіктігі 30 см, тамыры ұзындығы Жемісі – қызыл жидек (кейде сары). Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.

## Өсімдік туралы
**Меруертгүлдің** елімізде табиғи өсетін түрі бар. Ол лалагүлдер тұқымдасына жатады. Көгалдандыруда мамырлық меруертүлдің (Convallaria majalis) деген түрі қолданылады. Ол сәуір, мамыр айларында гүлдейді. Гүлдерінің түсі сұрпына қарай ақ немесе қызғылт түсті. Жапырағы жалпақ, ширатылып келеді. Гүлсидамы жапырақтарының ортасынан шығады. Бір гүлсидамында 6-20 дана кішкене қоңырау секілді гүлдері болады. Меруертгүл өте нәзік өсімдік. Оны көгалдандыруда көбінесе топтап егеді. Меруертгүлді тал, теректердің астына, альпі шоқысына немесе көктемгі гүлзардың жиегіне егеді. Гүлдеп болған соң қып-қызыл моншақ тәрізді жеміс салады. Меруертгүлдің барлық бөлігі тұтастай улы болып келеді, соған қарамастан табиғаттағы меруертгүл ерекше қорғауға алынған. Себебі оның көктемгі әдемі гүлімен қатар, жидегі дәрілік мақсатта қолданылады.

## Күтімі
Көп күтімді қажет етпейді. Құнарлы, жеңіл топырақта тез көбейіп, жақсы өседі. Көлеңкеде өскен меруертгүлдің гүлі сабақ басында ұзақ сақталады.

## Көбейтілуі
Меруертгүлді тұқымын себу, қалемшелеу арқылы да көбейтеді. Ең оңай тәсілі ерте көктемде немесе күзде тамыр сабағын бөлу арқылы көбейту.

## Меруертгүл туралы тақпақ

Жапырағы үлкен болса да,

Моншақтай нәзік гүлдері.

Меруертгүл деп аталған

Ұқсаған соң түрлері.

## Сілтемелер
*  Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт 

## Дереккөздер
"Гүлстан" республикалық ғылыми-танмыдық, көпшілік журнал, 2010 жыл ISSN 2078-6727

## Дереккөздер


Санат:Қасқыржемдер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Меруертті Үңгір

**Меруертті Үңгір** - Қазығұрт ауданындағы үңгір. Өгем жотасының солт.-батыс етегінде. Карсты (оқпа) қабатта пайда болған. Құрылысы күрделі, шахта тәрізді. Тас көмір (карбон) кезеңінің әктасты жыныстарынан түзілген. Үңгірдің ұзындығы 32 м, ені 3 м, биіктігі 2–6 м-ге дейін жетеді. Қабырғалары сазды, үнемі дымқылданып тұрады. Үңгір ішіндегі температура 9 – 11С. Бүйірлік камералар мен шытырмандар көп. Туристік маңызы бар.

## Сілтемелер


 

Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Түркістан облысы
Санат:Қазақстан үңгірлері
Мес

**Мес** – теріден жасалған ыдыс. Қымыз, шұбат, айран, іркіт сияқты сүт тағамдарын құяды. Көбінесе ешкінің, бұзаудың бітеудей сыдырылған терісінен жасайды. Оны жасаудың жолы былай: терінің жүнін, шелін алып, иленген соң талдың қабығымен, қынамен бояйды және ыстайды. Ішіндегі сусынды кесе, аяққа құюға ыңғайлы болу үшін местің аузына асықты жіліктің екі басынан кесіп өткізіп  қояды. Мес жолаушылар, көшіп-қонушыларға, бақташыларға сусын құйып алып жүреуге өте ыңғайлы ыдыс. Мес ұлт ұғымында толу, жинау мағынасын білдіреді. Білімдар ақын-этнограф  Мәшһүр-Жүсіп  Көпеев қолжазбаларының жинағын "Мес" деп атаған.

## Сөздің шығу төркіні
Парсы тілінде: мәшк — мес мағынасын бергенімен бұл туынды. Түптей келгенде, парсы тіліндегі «мәшк», қазақ тіліндегі «мес»— ыдысқа тиісті атауды, сол ыдыстың жасалуына себепші болған мал атауынан алынған. Мысалы, парсы тілінде миш — қой, ал Л. Будаговтың көрсетуінше ,«мишь» сөзі парсы тілінде «құйрықты қой» мағынасын бергендігін байқаймыз. Қалай болғанда да парсы тіліндегі «қой» мағынасындағы «миш» сөзі «мес» болып ыдысқа атау қалпына көшкен. Қырғыз тілінде де «меш» қалпында тұлғаланып, қазақ тіліндегі мағынаны меншіктенеді.
 
## Дереккөздер

Санат:Лингвистика
Метагалактика

**Метагалактика** (*мета...* және *Галактика*) – жұлдыздар жүйесінің (галактикалардың) жиынтығы.

Қазіргі кездегі зерттеулер Метагалактиканың тек белгілі бір бөлігіне ғана түсініктеме бере алады. Кейде осы бақыланатын бөлікті Метагалактика деп атайды. Метагалактиканың негізгі құрылымдық бірлігіне құрамында бірнеше мыңдаған галактикалары бар галактикалардың шоғырлары мен топтары жатады. Сонымен қатар жекеленген галактикалар да кездеседі. Галактикалар мен шоғырлар бір бірінен морфологиялық белгілерімен, сәуле шығаруымен, т.б. қатты ерекшеленеді. Кеңістікте галактикалар аралығында галактикааралық газ орын алады; үлкен масштабтағы (LЈ100 Мпк) галактикалар кеңістікте біртекті орташа орналасқан. Метагалактикадағы заттардың орташа тығыздығы 10–26-нен 3Ч10–28 кг/м3-ге дейін. Метагалактиканың негізгі қасиеті оның ұлғаюы болып табылады. Галактикадағы барлық шоғырлар олардың ара қашықтығына пропорционал жылдамдықпен бір-бірінен алшақтайды. 20 ғасырдың 20-жылдары сол кездегі ең ірі телескоптардың көмегімен жұлдыздық табиғаты көпке дейін күмәнді болып келген қылаң тұмандықтардың көбі біздің Галактика тәріздес алып жұлдыздық жүйелер екендігі дәлелденді.

***Мысалы***, біздің Галактика және оған ең жақын он бес галактика шағын шоғырдың мүшелері болып табылады. Орнықты емес Метагалактиканың алғашқы моделін А.Эйнштейннің жалпы салыстырмалық теориясы негізінде 1924 – 26 жылдары кеңес математигі А.А. Фридман жасады.

## Дереккөздер

 * Қазақ энциклопедиясы
Металл еместер

**Бейметалдар** – физикалық және химиялық қасиеттері металдардың қасиеттеріне қарағанда керісінше болатын заттар.

### Жалпы мағлұмат
Элементтердің периодты жүйесіндегі 22 элемент металл еместер қатарына жатады. Кәдімгі жағдайда *He, Ne, Ar, Kr, Xe, Rn, H2, O2, N2, F2, Cl2* – газдар, Br2 – сұйық, ал қалғандары қатты заттар. Олардың атомдары арасында ковалентті байланыстар түзіледі. 
*Металл еместер* түзетін жай заттар металдарға қарағанда жылу мен электр тогын нашар өткізеді және оларға пластикалық қасиеттер тән емес. Электрондық құрылысы жағынан сутек және гелий *s-элементтерге*, ал қалғандары *p-элементтерге* жатады. *Металл еместер* атомдарының иондану энергиясы мен электрон қармағыштығы металл атомдарына қарағанда жоғары, ал салыстырмалы электр терістіктері 2 – 4 аралығында болады. Салыстырмалы электр терістігі ең жоғары элемент – фтор. Сондықтан ол тек тотықтырғыш қасиет қана көрсетеді. Қалған *металл еместердің* тотықтырғыштық қасиеттері олардың периодтық кестедегі орнымен анықталады. 
Периодтарда ол солдан оңға қарай, ал топшаларда жоғарыдан төмен қарай артады. Осыған байланысты әр топтың негізгі топшаларында элементтің атомдық нөмірі артқан сайын олардың металл еместік қасиеттері әлсіреп, металдық қасиеттері күшейе түседі. Бұл периодтарда солдан оңға қарай электр терістіктің және электрон қармағыштығының артуымен, ал негізгі топшаларда жоғарыдан төмен қарай олардың кемуіне байланысты. *Металл еместер* топырақ массасының 84%-ын, өсімдік массасының 98,5%-ын және адам денесінің 97,5%-ын құрайды.

 

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Химия
Металлография

**Металлография** (металл және грек. *grapho* – жазамын) — металл тану ғылымының металдар мен қорытпалардың құрылымын зерттеумен айналысатын саласы.
*Металлография* материалдардың жай көзге байқалатын макроқұрылымы мен микроскоптар арқылы ғана көрінетін микроқұрылымын, сондай-ақ механикалық, электрлік, магниттік, т.б. қасиеттерінің өзгерісіне сәйкес келетін фазалық және құрылымдық ауысу құбылыстарын зерттейді. Металдар мен қорытпалардың құрылымын зерттеу бұлардың қасиеттерінің құрылымдық өзгерістерге тәуелділігін анықтауға және жаңадан алынатын қорытпалардың қасиеттерін алдын ала болжауға мүмкіндік береді. 
## Металлография даму тарихы
*Металлографияның* негізін Ресейдің белгілі ғалымдары *П.П. Аносов* (1799 – 1851) пен *Д.К. Чернов* (1839 – 1921) қалады. Аносов микроскоп жәрдемімен металл құрылымын тұңғыш рет зерттеді. 1868 ж. Чернов болатты белгілі бір температураға дейін қыздырғанда, жылу эффектісін шығарумен қоса болаттың түрленетіндігін анықтады; темірге тән аллотропиялық (кристалл торының өзгеруі) құбылыстың болатынын болжады. Болжау рентгенқұрылымдық талдау нәтижесінде расталды. Металдардың макроқұрылымы тегістеліп жалтыратылған және арнайы реактивтермен өңделіп айқындалған сынамалар бойынша зерттеледі. Реактивтің әсерінен сынаманың бетіндегі (*бұйымның қимасындағы*) сызаттар, ақаулар, бөгде қоспалар мен ірі кристалдық дәндердің пішіні және орналасу ерекшеліктері айқындалады. Жеке фазалар кристалдарының пішіні мен орналасу қалпы, әр түрлі фазалардың салыстырмалы мөлшерлері, шекаралық беттерінің шамасы, т.б. оптикалық микроскоппен айқындалады. Ал микроқұрылымдық ерекшеліктер (өте ұсақ бөлшектер, кристалл торының ақаулары, фазалардың пайда болу ерекшеліктері, реттелген аймақтар мен магниттік домендердің шамасы, пішіні, т.б.) электрондық микроскоппен зерттеледі. Металдардың микроқұрылымын зерттеуге рентген сәулелері және кристалдық торлардың ақауларын байқауға мүмкіндік беретін иондық проекторлар пайдаланылады.

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Металлургия
Санат:Материалтану
Санат:Металтану
Металл Оптикасы

### Металл Оптикасы
**Металл Оптикасы** – металдардың физиканың оптикалық диапазондағы электромагниттік толқындармен өзара әсерлесуін (металдардың электродинамикалық қасиеттері) зерттейтін саласы. Бос электрондардың концентрациясының жоғары болуына байланысты металдарда электромагниттік толқындардың шағылу коэффициенті (R) толқын ұзындығының кең ауқымында жоғарылығымен ерекшеленеді. Металл бетіне түскен электромагниттік толқынмен әсерлесіп, ондағы бос электрондар айнымалы ток тудыруы нәтижесінде олардың электромагниттік толқыннан алған энергиясының көпшілік бөлігі екінші толқын түрінде жинақталып, шағылған толқынды тудырады. Электрондар сіңірген энергияның бір бөлігі әсерлесу арқылы металл торларындағы иондарға беріледі, өткізгіштік токтар сыртқы электрмагниттік өрісті көлегейлейді (*экрандайды*) де, металл ішіндегі толқынды өшіреді (Скин эффект). Металдағы бос электрондар кез келген аз мөлшердегі электрмагниттік энергияны (*hw* – мұндағы *h* Планк тұрақтысы, *w* – сәуле шығару жиілігі) жұтып, металдың (радиожиілік-тегі және инфрақызыл аймақтағы) оптикалық қасиеттеріне айтарлықтай дәрежеде әсерін тигізеді. Ультракүлгін аймақта сәуленің шағылу коэффициенті (R) төмендеп, металл оптикалық қасиеттері жағынан диэлектриктерге жақындайды; жиілігі одан әрі артқанда (рентгендік сәуле аймағы) металдың оптикалық қасиеттері атом ішіндегі электрондардың кванттық қасиеттерімен анықталады. Бұл кезде металдарда диэлектриктердегідей жұту жолақтары пайда болады. Металдағы электрондардың бір-бірімен және ядромен күшті әсерлесуінің арқасында металдың жұту жолақтары диэлектриктердің жұту жолақтарынан әлдеқайда кең болып келеді. Әдетте, металдарда, негізінен, көзге көрінетін спектрдің жақын ультракүлгін аймағында (кейде инфрақызыл аймақта) бірнеше жолақтар байқалады. Металл бетінен шағылған, түсу жазықтығында және оған перпендикуляр жазықтықта поляризацияланған толқындардың фазалары әр түрлі, сондықтан жазық поляризацияланған жарық шағылғаннан кейін эллипстік поляризацияланады. Түсу жазықтығында поляризацияланған электромагниттік толқындардың шағылу коэффициенты металдарда (диэлектриктерден өзгеше) әрқашан R>0 болады. Ауқымды спектрлік аймақта өлшенген металдың оптикалық қасиеттері электрондық өткізгіштік пен ішкі фотоэффектіге қатысатын электрондардың негізгі қасиеттерін анықтауға мүмкіндік береді. *Металл Оптикасы* тұрмыстық қажетке де пайдаланылады. Металл айналар әр түрлі құрылымдарда (приборларда) қолданылады. Оларды құрастырғанда айнаның әр түрлі спектр аймағындағы R, n және параметрлерін алдын-ала білу қажет (*n*, – айнаның сыну және жұту көрсеткіштері).

## Пайдаланылған cілтемелер

Гинзбург В.Л., Мотулевич Г.П., Оптические свойства металлов, “УФН”, 1955; Соколов А.А., Оптические свойства металлов, М., 1961; Борн М., Вольф Э., Основы оптики, ағылш. аудару М., 1970.
Металлогения

## Металлогения
**Металлогения** (металдар және грек. *geneіa* – тегі, тууы, түзілуі) – геологияның кен орындарының қалыптасу және олардың орналасу заңдылықтарын зерттейтін бөлімі. 
### Тарихы
Терминді алғаш рет 1892 ж. француз геологы Л. де Лоне (1860 – 1938) енгізген. *Металлогенияның* дамуына *Л. де Лоне, С.Смирнов, Ю.А. Билибин, И.Магакьян, Қ.Сәтбаев*, т.б. ғалымдар көп еңбек сіңірді. Металлогения жер қыртысының даму тарихындағы магмалық шөгінді жыныстардың жиылу процестері кезінде ірі геологиялық құрылымдарда пайдалы қазындылардың белгілі түрлері түзілуін негізге алады.
### Металлогения ғылымы
Металлогения тектоникамен, петрографиямен, литологиямен, пайдалы қазбалар ілімімен тікелей байланысты болып келеді. Металлогендік зерттеулердің негізгі әдістеріне жеке өңірлерді зерттейтін аймақтық металлогендік (*мыс., [[Алтай]], [[Шу-Іле]], [[Мұғалжар тау]]лары), жекелеген кенді аудандарды зерттеуде қолданылатын кенді бақылаушы факторларды металлогендік талдау (Өспен белдемі) және [[формациялық талдау әдісі]] т.б. жатады. Қазақстан аумағын металлогендік талдауда *С.С. Смирнов, Ю.А. Билибин, Н.Г. Кассин, Қ.Сәтбаев'' атап көрсеткен литогенез, магматизм, тектоника, метаморфизм және кен түзілу процестерінің өзара табиғи және тарихи байланысының идеясын негізге алды. Бұл байланыс өз кезегінде тек геологиялық және кендік түзілімдердің формациялық талдануы нәтижесінде ғана толық ашылады. Сонымен қатар Қазақстан геологтары геосинклинальдық жүйелерде тектоника, магматизм және кен түзілу процестері әрдайым белгілі тәртіппен өтпейтіндігін, жер тарихында өзара өзгешеліктері көп бірнеше металлогендік дәуірлер болғандығын дәлелдеді. Кенді Алтайдың 1940 – 50 ж. металлогендік карталарын жасау арқылы эндогендік минералдануы зерттелді. Алғаш рет “Қазақстан Металлогениясы” атты 11 томдық еңбек басылып шықты. Қазақстанда Металлогениялық зерттеулерді жүзеге асыруға Қазақстан ұлттық Академиясының Қ.И. Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институты жетекшілік етеді. 

## Пайдаланылған cілтемелер


Билибин Ю.А., Металлогенические провинции и металлогенические эпохи, М., 1955; Магакьян И.Г., Металлогения, М., 1974; Металлогения Казахстана. Металлогенические комплексы и закономерности их проявления. А., 1983.
Металлогендік дәуір

**Металлогендік дәуір** — Жер қыртысының даму тарихына сәйкес жүретін, негізгі геотектоникалық (тектоникалық – магмалық) кезеңдерде кентастық қазба байлықтар түзілетін геологиялық мерзім.
## Тарихы
*Металлогендік дәуір* туралы ұғымды алғаш рет 1911 – 1913 жылы француз геологы Л. де Лоне (1860 – 1938) енгізген. *Металлогендік дәуір* геологиялық ұзақ уақытты қамтиды. Жер тарихы дәуірлерінде түрліше литогенез, қатпар түзілу, *тектоникалық-магмалық* процестер және осыларға сәйкес әр түрлі қазба байлықтар тобы мен кен орындарының белгілі генетикалық типтері жаралады.

Архей Металлогендік дәуірде аса күшті метаморфизмге шалынған жыныстарда темірлі кварцит, пигматит кендері; ерте протерозойлық *металлогендік дәуірде* темірдің метаморфогендік кендері, құрамында ураны бар конгломерат, мысты құмтас, хромның, платинаның, мыстың, никельдің магма текті кендері, орта протерозойлық Металлогендік дәуірде бұларға қоса мыстың, қорғасынның, мырыштың колчеданды, уранның гидротермаль кендері кең тараған. 

Ерте рифейлік Металлогендік дәуірде метаморфизмге ұшыраған мысты құмтас, гидротермаль типті алтын, мыс, қалайы вольфрам кендері, каледондық Металлогендік дәуірге базальттық магмамен байланысты темір, титан, хром, платина және мыс пен мырыштың колчедандық, алтынның гидротермаль кендері тән. Герцин Металлогендік дәуірде темірдің, титанның, хромның, платиноидтардың магма текті, темір мен мыстың скарн текті, мырыштың, қорғасынның колчедандық және гидротермальдық, сирек металдардың грейзендік, пегматиттік, гидротермальдық кендері басым келеді. Альпі Металлогендік дәуірде жанартау және гидротермаль текті мыс, мырыш, қорғасын, сирек металдар, сүрме, сынап кендері түзілген. Қазақстанда көптеген металл кендері протерозой, рифей, каледон, герцин Металлогендік дәуірлерінде пайда болған. Бұлардың ішінде полиметалл, сирек металдар кендері түзілген герцин Металлогендік дәуірлері ерекше орын алады.

 

## Пайдаланылған cілтемелер
Металлургия пеші

**Металлургия пеші** — жылуды басқа энергия түрлерінен алып, оны өңделетін затқа беретін, сыртқы ортадан оқшауланған құрылым.

Металлургия пешіне металл бұйымдарды термиялық және химия-термиялық өңдеу үшін (қыздыратын және салқындататын) пайдаланылатын күрделі агрегаттар жатады. Өнеркәсіптік пештердің дымқыл заттарды (*кендерді, шикіқұрамды, концентратты, т.б*.) кептіруге (кептіру пеші), ерітінділерді буландыруға (буландыру пеші), материалдардың агрегаттық күйін өзгертпестен қыздыруға (қыздыру пеші), заттардың механикалық қасиеттерін өзгертуге (күйдіру пеші), металдарды сұйық күйге ауыстыруға, яғни балқытуға арналған (балқыту пеші) түрлері бар. Өңделетін материалдарға жылу беру әдістеріне қарай пештер тікелей жылу бөлетін (жалынды және электр пеші), жанама әдістермен жылу бөлетін (муфель пеші), жылуы өңделетін материалдар ішінде бөлінетін (конвертер пеші) және электр энергиясын пеш ішінде жылуға айналдыратын (индукциялық пеш) пештерге бөлінеді. Бұл пештерден басқа арнайы әдістермен қыздырылатын пештер де (*мыс, плазмалық, оптикалық, гелиопеш, автогенді*, т.б.) бар. Кейбір пештерге оларды жасаушы өнертапқыштардың есімдері берілген (*[[Мартен пеші|Мартен]], [[Ванюков пеші|Ванюков]] пештері*). 

## Дереккөздер

Санат:Металлургиялық пештер
Металогика

**Металогика** (грек. *meta* – кейін) — әр түрлі логикалық теориялардың құрылымы мен қасиеттерін зерттейтін логика саласы.

Металогика дедуктивтік ғылымдардың (әсіресе математиканың) негізін зерттеуге байланысты пайда болған. Металогикада зерттелетін теориялар ретінде логикалық есептеулер алынады. Нәтижесінде формальды дәлелдеулердің әр түрлі теориялары, ұғымдардың анықталуы теориясы, модельдер теориясы, формальданған тілдердегі ақиқаттылық теориясы, т.б. теориялар жасалынады.

Металогика екі бөлімнен тұрады:
* әр түрлі есептеулердің құрылымдық қасиеттерін зерттейтін логикалық синтаксис 
* логикалық есептеулерді түсіндірудің ережелерін, логикалық өрнектердің мәні мен мағынасын зерттейтін логикалық семантика.

Металогиканың жаңа бөлімі болған логикалық семантиканың негізі поляк ғалымы А.Тарский (1902 – 88) мен австриялық Р.Карнап (1891 – 1970) еңбектерінде қаланды. Металогиканың дамуы формальданған тілдердің қасиеттерін құру және Металогиканың негізгі ғылыми нәтижелеріне американдық ғалым А.Черчтың кейбір есептеулер предикаттары үшін мәселе шешудің мүмкін еместігі туралы дәлелі мен *Тарскийдің* қайсыбір есептеулер үшін ақиқаттылықтың предикатын сол есептеулердің құралдарымен түсіндіруге болмайтындығы туралы дәлелі жатады. Металогиканың дамуы формальданған тілдердің құрылымын зерттеумен тығыз байланысты.

## Дереккөздер

Санат:Логика
Метасоматоз

**Метасоматоз** (грек. *meta* – кейін, somatos – дене) – термалдық ерітінділер әсерінен тау жыныстарының химиялық, минералдық құрамының өзгеру процесі. 
Метасоматозда тау жыныстарының көлемі елеулі өзгермейді және олар қатты күйінде қалады, себебі бір минерал екінші минералдың алмастыруы қатар жүреді. Метасоматоз процесі химиялық құраушылардың таралу ерекшелігіне қарай – 
*инфильтрация, диффузия; 
*ерітіндінің химиялық құрамына қарай – калийлі, натрийлі, темірлі, фторлы, т.б.; 
*қалыптасу уақыты бойынша – магмалық кезеңдік, постмагмалық кезеңдік; 
*орны бойынша – автометасоматоздық, 
*жапсарлық даму аумағы бойынша – аймақтық, шенеулік болып ажыратылады. 
Метасоматоз процесінде қалыптасқан тау жыныстары метасоматиттер деп аталады. Олардың құрамында басқа тау жыныстарына тән емес андрадит-гроссулярлы гранаттар, геденбергит-диопсидті пироксендер, топаз, турмалин, корунд, диаспор, алунит, пирофиллит, брейнерит, анкерит, т.б. минералдар кездеседі. Метасоматиттердің бітімі, көбінесе теңбіл, жолақты, ал құрылымы әркелкі түйірлі болып келеді. Метасоматозда химиялық құраушылардың көпшілігі жылжымалы болғандықтан метасоматиттер, көбінесе, бір немесе аз минералды болады. Метасоматозда қалыптасқан тау жыныстарына тән зат – ол белдемді құрылысты болуы. Мұндай ерекшелік термалдық ерітінділердің қоршаған тау жыныстарына енгенде олардың біртіндеп температурасының төмендеуі мен сілтілі-қышқылдығының өзгеруіне байланысты болып келеді. Осыған орай метасоматоз мынандай сатыларға бөлінеді: алғашқы сілтілі, қышқылды және кейінгі сілтілі. Метасоматиттердегі белдемдік сонымен қатар химиялық құраушылардың жылжымалық-салғырттық қасиеттеріне де байланысты болады. Химиялық элементтердің мұндай қасиеттерін олардың иондық радиусы, электр заряды, иондық потенциалы анықтайды. Соған қарай химиялық элементтердің жылжымалылығы жоғары (*K, Na*), орташа (*Ca, Mg, Fe*) және төмен немесе салғырт (*Al, Sі*) болады. Метасоматоздың осындай ерекшеліктеріне және қоршаған тау жыныстарының құрамына байланысты метасоматиттердің минералдық құрамы бойынша көптеген түрлері бар. Олардың ішінде кен орындарының тығыз байланысына қарай кейбіреулері ғана өзінше атау алған. Оларға скарн, альбит, грейзен, кварцит, березит, лиственит, т.б. жатады. Қазақстанда темірдің, алтынның, полиметалдың, вольфрамның, қалайының, басқа да сирек металдардың көптеген ірі метасоматоз кендері белгілі.

## Дереккөздер


Санат:Тау жыныстары
Санат:Химия
Санат:Кристаллография
Метастаз

thumb|right|200px|Метастаз
**Метастаз** ( – орын ауыстыру, ауысу) – ауру тудыратын ісік жасушаларының, т.б. бастапқы (бірінші реттік) зақымданған ошақтан қан не лимфа ағынымен бірге орын ауыстырып таралуы нәтижесінде пайда болатын екінші реттік патологиялық ошақ; қатерлі ісік көзінің (түйінінің) екінші бір жерден өніп-өсуі; қатерсіз ісіктердің, яғни дерттің асқынып, одан әрі қарай дамуы. Қатерлі ісіктің бәрі бірдей Метастаз бермейді. Метастаздың тарамдалып жайылу жылдамдығы да әр түрлі болады. Ісік аймағына тек ісік түскен орган ғана емес, сонымен бірге органнан тыс жатқан лимфа бездері мен лимфа тамырлары да жатады. Дерт ісік аймағында ғана емес, біртіндеп бүкіл организмге жайылуы мүмкін. Мысалы, сүт безіне түскен ісік қолтық бойымен қолтық аймағынан алшақ жатқан тері қабаттарына тарап, қосымша бірнеше ісік көздерінің пайда болуына әсер етеді. Мұны терідегі Метастаздар немесе лимфангит деп атайды. Ісік жасушасының Метастаз беруінің өзіне тән ерекшелігі – организм Метастаздың тез қарқынмен өсуін бақылай алмауының нәтижесінде Метастаздың бастапқы (бірінші) ісік ошағымен қосылып кетуі (Қатерлі ісік).

## Метастаз түрлері
Таралу жолдарына қарай лимфогендік, гематогендік, имплантациялық, аралас Метастаз (сирек) түрлеріне ажыратылады. 
**Лимфогендік Метастаз* – қатерлі ісік жасушаларының ісіктің өсуіне қарай лимфа тамырларына еніп, лимфа ағынымен лимфа түйіндеріне таралуы;
**Гематогендік Метастаз* – ісіктің тікелей капилляр қан тамырларында өсуі; 
**Имплантациялық Метастаз* – кейбір ісіктерді операциямен алып тастау кезінде, ісік жасушаларының басқа органдарға ауысуы.
Организмдегі лимфогендік Метастаздың анатомиялық заңдылықтары мен оның таралу жолдарын анықтау үшін, көптеген зерттеулер жүргізілгенмен, оның пайда болуының биологиялық заңдылығы осы күнге дейін нақты табылған жоқ. Дегенмен гематогендік (қан арқылы тарайтын) Метастаздың (өкпе, бауыр, сүйек, кейбір ішкі органдарда) пайда болу жолдарының механизмін зерттеудің нәтижесінде оның мынадай негізгі сатылары бар екені анықталды: 
# алғашқы ісік түйінінен ісік жасушаларының ажырап, қан тамырларының қабырғасын бойлай отырып, қанға өтуі; 
# ісік жасушаларының қандағы циркуляциясы; 
# ісік жасушаларының қан тамыр қабырғаларына жабысып, қан тамыр ішінде жаңа ісік жасушаларының өсуі; 
# қан тамырлары ішіндегі ісік массасының қан тамырларды жарып шығып, ішкі органдарға жайылуы.
Организмде Метастаздың болуы ісіктің жергілікті өсу фазасынан генерализация (ісіктің өсіп жайылуы) фазасына өтуіне бірден-бір дәлел бола алады. Метастаздың бір ғана түйіннен дамитын жекеше (солитарлы) Метастаз түрі және тарамдалып жайылып кеткен көпше түрі болады. Біріншісін хирургиялық операциямен алып тастайды. Ал екінші түріне кешенді ем (сәулемен емдеу және химиялық терапия) қолданылады. Метастаздың емнен кейін алғашқы 3 жылы қауіпті деп есептелінеді, себебі осы уақыт аралығында Метастаз қайта өршуі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Онкология