Джей Ди Вэнстың Мюнхенде сөйлеген сөзі

нобай|АҚШ-тың вице-президенті Джей Ди Вэнс
**Джей Ди Вэнстың Мюнхенде сөйлеген сөзі** (; ) — АҚШ вице-президенті Джей Ди Вэнс 61-ші Мюнхен қауіпсіздік конференциясында сөйлеген сөзінде еуропалық елдердің басшыларын ашық әрі қатал сынға алып, Батыс әлемінің ірге тасы деп саналатын сөз бостандығы мен демократия принциптерінен бас тартып жатқанын айтты. Оның пайымдауынша, бұл тенденция еуропалық мемлекеттердің ішкі тұрақтылығына қауіп төндіріп қана қоймай, трансатлантикалық әріптестік негіздеріне күмән келтіреді.

Бұл сөз АҚШ пен Еуропа арасындағы қарым-қатынастар тарихындағы маңызды сәт ретінде қарастырылды. Бұл АҚШ президенті Дональд Трамп пен Ресей президенті Владимир Путиннің жақында болған телефон әңгімесі аясында ерекше резонансқа ие болды. Көптеген сарапшылар  Вэнстің сөзін «идеологиялық соғыс» жариялау және еуропалық одақтастармен «мәдени текетірестің» бастауы ретінде қарастырды. Баспасөз оны трансатлантикалық қарым-қатынастардағы ондаған жылдар бойы қалыптасқан статус-кводы жойып жіберетін «қошқыл» деп атады. Сөйлеуде әдейі бұрмаланулар мен дәлсіздіктер, сондай-ақ Вэнс тарапынан фактілерді іріктеп беру бар.

Кейбір шенеуніктер Financial Times газетіне бөлмедегі көңіл-күй Путиннің 2007 жылы сөйлеген сөзіндегідей болғанын айтты.

## Тарихы
АҚШ вице-президенті Джей Ди Вэнс Германияның Мюнхен қаласында дәстүрлі түрде өтетін халықаралық қауіпсіздік мәселелеріне арналған жыл сайынғы 61-ші Мюнхен қауіпсіздік конференциясында сөйледі. Бұған дейін конференцияға сенатор ретінде қатысқан Вэнс Дональд Трамптың екінші мерзімі кезінде АҚШ-тың сыртқы саясатындағы өзгерістерден туындаған АҚШ-Еуропа қарым-қатынасындағы шиеленістің күшеюі аясында сөйледі. Оның сөзінде Ресейдің Украинаға басып кіруі, сондай-ақ Румыния мен Германияда болып жатқан саяси және экономикалық дағдарыстар туралы айтылды.

Конференция басталар алдында Трамп Ресей президенті Владимир Путинмен телефон арқылы сөйлесіп, оның барысында тараптар Украинадағы қақтығысты реттеу үшін бейбіт келіссөздерді бастауға келісті. Алайда бұл жоспарлар Еуропада алаңдаушылық тудырды, өйткені Украина мен Еуропа елдері келіссөздер процесіне кірмеді. Бұл Еуропалық Одақтың дағдарысты шешу үшін кез келген келіссөздерге қатысуы қажеттігін атап өткен бірнеше еуропалық елдердің сыртқы істер министрлерінің мәлімдемелеріне әкелді.

## Негізгі тезис

Вэнс сөзінің негізгі түйіні, сарапшылар атап өткендей, еуропалық демократияға төнетін негізгі қауіп-қатер Ресей немесе Қытай сияқты сыртқы мемлекеттерден емес, іштен келеді. Жаппай иммиграция мәселесіне тоқталып, оны Еуропа үшін ең маңызды мәселелердің бірі деп атады. Сондай-ақ Германияның рекордтық жоғары шетелде туылған халқына және Одақтан тыс елдерден Еуропалық Одаққа иммиграцияның өсуіне назар аударды, оның айтуынша, бұл еуропалық көшбасшылардың «саналы шешімдерінің» нәтижесі. Вэнс бұл мәселені бір күн бұрын Мюнхенде болған оқиғамен байланыстырды, онда ауғандық иммигрант демонстрацияға шықты. Еуропалық саясаткерлерді халықтың көші-қонға қатысты алаңдаушылығына барынша сезімтал болуға шақырды.

### Демократиялық институттардың заңдылығы
Вэнс Еуропаның демократиялық институттары мен сөз бостандығына қауіп төніп тұрғанына алаңдаушылық білдірді. Еуропалық саясаткерлерді 2024 жылы тәуелсіз оңшыл кандидат Калин Жоржеску жеңген Румыниядағы президенттік сайлаудың бірінші турының жойылуына сілтеме жасап, «сайлауды болдырмайды» деп тікелей айыптады. Вэнс еуропалық шенеуніктердің сайлау үдерістерінің тұтастығын қамтамасыз ету тәсілін сынға алды. Демократиялық жүйелер сыртқы әсерге төтеп бере алатындай төзімді болуы керектігін атап өтті. Вэнс сайлаудың жойылуын кеңестік дәуірге тән тәжірибемен салыстырды. Егер демократияны басқа елдің цифрлық жарнамасына жұмсалған бірнеше жүз мың доллармен жоюға болатын болса, онда жүйе бастау үшін жеткілікті күшті емес екенін атап өтті. Вэнс сонымен қатар Румыния соттары Еуропалық Одаққа сілтеме жасай отырып, «барлау қызметтерінің әлсіз күдігі мен құрлықтағы көршілерінің үлкен қысымына» негізделген сайлауды жою туралы шешім қабылдағанын айтты.

### Сөз бостандығы
Вэнс еуропалық көшбасшыларды «басқа пікір білдіруі мүмкін немесе Құдай сақтасын, басқа жолмен дауыс беруі мүмкін, немесе одан да сорақысы, сайлауда жеңіске жетуі мүмкін» балама көзқарастарға қарсы «ескі, тамырланған мүдделерді» жасыру үшін «дезинформация және жалған ақпарат сияқты кеңестік дәуірдегі жағымсыз сөздерді» қолданды деп айыптады. Вице-президент сонымен қатар Борнмуттағы түсік жасату клиникасының айналасындағы «қауіпсіз қолжетімділік аймағын» бұзғаны үшін түрмеге жабылған Адам Смит Коннордың мысалын келтіре отырып, Ұлыбритания үкіметін сөз бостандығы туралы «бұзық» заңдары үшін қатты айыптады. Сондай-ақ Швецияның Құранды өртеп жібергені үшін христиандық белсендіні соттауын діни көзқарасты айыптау, полицияның Германиядағы антифеминистік пікірлерді қудалауы және Шотландия үкіметінің Шотландиядағы үйлері қауіпсіз кіру аймақтарында болған адамдарға жіберген ескерту хаттарын айыптады. Үндеу барысында Вэнс демократиялық заңдылық пен халық егемендігінің маңыздылығын атап өтті. Еуропалық көшбасшылар қоғамдық пікірден қорықпай, тіпті қалыптасқан ұстанымдарға қарсы тұрса да, оны қабылдауы керек деп сендірді. Баяндамада Мюнхен қауіпсіздік конференциясының өзіне белгілі бір популистік саяси көшбасшыларды қатысудан шығарып тастағаны үшін нақты сын айтылды.

Американың ішкі саясатына қатысты Вэнс АҚШ-тың бұрынғы президенті Джо Байденді әлеуметтік медиа корпорацияларымен «жалған ақпаратты» цензуралау үшін жұмыс істегені үшін сынға алды, оның ішінде оның COVID-19 Уханьдағы зертханадан ағып кетуі мүмкін деген мәлімдемесі. Вэнс Трамп әкімшілігі Байден әкімшілігінің қарама-қайшы дауыстарды өшіруіне «дәл керісінше әрекет етеді» деп сендірді. Әрі қарай «Егер американдық демократия Грета Тунбергтің ұрысуынан 10 жыл өтсе, сендер Илон Масктан бірнеше ай аман өте аласыңдар» деді Масктың «Германия үшін балама» (AfD) идеясын насихаттағаны үшін сайлауға араласты деген айыптарға сілтеме жасай отырып.

### Еуропалық Одақ — АҚШ қатынастары
Сөз АҚШ пен ЕО қарым-қатынасының бірнеше аспектілерін, соның ішінде қорғаныс шығындары мен қауіпсіздік саласындағы ынтымақтастықты қарастырды. Трамп әкімшілігінің еуропалық қауіпсіздікке адалдығын растай отырып, Вэнс еуропалық қорғаныс жарналарын арттыру қажеттігін атап өтті. Украина мен Ресей арасындағы «ақылға қонымды реттеу» мүмкіндігін ерекше атап өтті. Сондай-ақ Еуропадағы демократиялық принциптерді бұзу туралы бұрынғы мысалдарынан айырмашылығы, Батыстың Ресей мен Украинаға деген көзқарасын «демократияны қорғау» ретінде қарастыратын еуропалық риториканы сынға алды.

## Реакциялар
thumb|Дональд Трамп Вэнстің сөзін жоғары бағалап, Еуропаға қатысты: «Олар сөз бостандығының тамаша құқығын жоғалтып жатыр» деді.|248x248 нүкте
CNN Вэнстің сөзін тыңдаған конференцияға қатысушылардың көпшілігі вице-президенттің сөзін сирек және қарапайым қол шапалақтаумен үзіп, «тастай отырды» деп атап өтті. Вэнс Ресей-Украина қақтығысын қысқаша атап өтті, бұл Трамптың екінші әкімшілігінің бейбіт келіссөздер жоспарлары туралы көбірек білуге ​​үміттенген қатысушылардың көңілін қалдырды.

Аты-жөнін атамаған Шығыс Еуропа өкілі Вэнстің сөзі басқа шенеуніктердің саммит барысында талқылаған жалғыз тақырып екенін айтты. АҚШ мен Еуропалық дипломаттар мен шенеуніктердің кейбірі бұл сөзге алаңдаушылық білдірді, олардың бірі бұл «аузы ашық адамдарға толы бөлмеге» әкелді деп мәлімдеді. Өкілдер палатасының бұрынғы Демократиялық мүшесі Вэнсті Ресейдің сайлауға араласуына жауап бергені үшін Еуропаны айыптап, Вэнс еуропалық сайлауға да кедергі келтірді деп айыптады.

Техас штатының республикашыл сенаторы Джон Корнин бұл сөз еуропалықтардың «Американың пальтоларында тегін жүруі» аяқталғанын түсінді деп үміттенетінін айтты. Аты-жөнін атамаған АҚШ-тың бұрынғы аға дипломаты бұл сөзді Еуропаның ондаған жылдар бойы үйреніп қалған АҚШ пен қарым-қатынас жасамайтынын «ояту қоңырауы» деп сипаттады.

Джей Ди Вэнстің сөзіне түсініктеме бере отырып, Германияның қорғаныс министрі Борис Писториус Вэнстің Еуропаның кейбір бөліктерін авторитарлық режимдермен салыстыруы «қолайсыз» деді. Еуропалық Одақ дипломатиясының басшысы Кая Каллас АҚШ «бізбен күресуге тырысып жатыр» деген сезімде екенін айтты.

Швеция сыртқы істер министрі Мария Мальмер Стенергард Вэнстің Құранды өртеп жібергені туралы айтқаны туралы тікелей түсініктеме беруден бас тартты. 1991 жылдан 1994 жылға дейін Швецияның бұрынғы премьер-министрі Карл Бильдт Вэнстің сөзін «күтілгеннен айтарлықтай нашар» деп атады және Вэнсті [«[Германия] сайлау науқанына](https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282025%29) әсіре оңшыл AfD пайдасына ашық араласты» деп айыптады. Норвегияның премьер-министрі Йонас Гар Стёре Вэнс саммитте қалаған мәселелердің барлығын айта алатынын айтты, бірақ Еуропадағы сөз бостандығының «болжалды» эрозиясының Украина, Ресей және Қытайға қатысты қауіпсіздік мәселелеріне қарағанда маңыздырақ екендігімен келіспейтінін айтты.

*Le Monde* Вэнстің сөзін Еуропаға қарсы «идеологиялық соғыс» жариялау деп атады. *Politico* бұл сөзді саммитке арналған «қиратушы доп» деп сипаттады және Еуропаға мәдениет соғысын әкелді. *[[The Guardian]]* фактісінің жазушылары сөз элементтерін тексеріп, көптеген дәлсіздіктер мен бұрмаланулар туралы хабарлады.

нобай|224x224 нүкте|Шотландияның бірінші министрі Джон Свинни Шотландияға қатысты пікірінде Вэнстің «қателескенін» айтты.

Вэнстің Шотландияда 2024 жылдың қыркүйегінде қабылданған Шотландия үкіметінің Қауіпсіз қол жетімділік аймақтары туралы заңы туралы ескертулеріне жауап ретінде, Шотландия үкіметінің өкілі Вэнстің шағымдарын жоққа шығарып, «адамдар өз үйлерінде намаз оқи алмайтыны туралы хаттар жіберілген жоқ» деп мәлімдеді. Заң жобасын әзірлеуге жауапты Шотландия парламентінің мүшесі Джиллиан Маккей Вэнстің сөздері «нонсенс» деп мәлімдеді және ол «өте нашар хабардар» немесе «оны біле тұра бұрмалаған» деп болжады. Шотландияның бірінші министрі Джон Суинни Вэнстің өз пікірлері туралы «қателескенін» айтты және Вэнс ұсынғандай «мұндай кезде тұрғындарға өз үйлерінде жеке дұға ету туралы хат жіберілген жоқ» деп мәлімдеді.

Консервативтік шолушы Брет Стивенс бұл сөзді екіжүзділік және «масқара» деп атады. Өкіл Александрия Окасио-Кортес X adressing Vance сайтындағы жазбасында "сіз Мюнхенде әлемге өтірік айттыңыз. Егер бұл әкімшілік сіз мәлімдегендей сөз бостандығына сенетін болса, оның жетекшілері Конгрес мүшелеріне олардың конституциялық құқықтарын түсіндіру үшін қылмыстық тергеу жүргіземіз деп қорқытпас еді" деп мәлімдеді. Өкіл Джерри Коннолли сұхбатында: «Трамп пен Илон Маск ФБР агенттерін өз міндеттерін орындауға батылдықпен жұмыстан шығарып жатқанда, Ұлттық қауіпсіздік кеңесінде адалдық сынағынан өтіп жатқанда, ондаған мың федералды қызметкерлерді жұмыстан шығарып жатқан Трамп пен Илон Маск болғанда, еуропалықтарға өз электораттарынан қорқу туралы дәріс беріп жатқанын елестетіп көріңізші, олар оларға терең мемлекеттің бір бөлігі деп санайды және оларға сенім артуға болады». Сенатор Энди Ким «Америка үшін ұялғанын» айтты. Адвокат Джонатан Турли бұл сөзді жоғары бағалады.

Axel Springer Verlag-тің бас атқарушы директоры Матиас Допфнер бұл сөзді «шабыттандырушы хабарлама» ретінде бағалап, көптеген адамдар оны «әдейі дұрыс түсінбегенін» айтты.

## Тағы қараңыз

* Владимир Зеленский мен Дональд Трамптың Ақ үйдегі кездесуі (2025)

## Дереккөздер

Санат:Джей Ди Вэнс
Санат:Дональд Трамптың екінші президенттігі
Санат:Үндеулер
Санат:Мигрантофобия