open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жеміс салу мерзімділігі

**Жеміс салу мерзімділігі** — жеміс ағаштарында генерациялық кезеңдік болуына байланысты өнімді, аз өнімді және өнімсіз жылдардың алмасып келуі. Өсімдіктердің жеміс салуының алғы шарты — генерациялық бүршіктердің дифференциясы мен олардың орналасуы болып табылады. Шекілдеуікті дақылдарда айқын мерзімділіктің болу себебі өсу мерзімдерінің, жемістердің дамуының және генерациялық бүршіктерінің дифференциясының біркелкілігі болып табылады. Жеміс ағаштары жеміс салу мерзімділігіне ауысқанда бүршіктер мен гүлдер температураның төмендігінен, түрлі аурулар мен зиянкестердің зақым келтіруінен, өсімдіктің шамадан тыс өнім беру әсерінен әлсіреп, жаппай қурай бастайды. Сонымен қатар жеміс салу мерзімділігінің ретсіз болуына ағаштардың генетик. қасиеті, мыс., гүлдер мен түйіндердің шамадан тыс шоғырланып орналасуы да әсер етеді. Жеміс салу мерзімділігіне бейімділік алма ағашында көбірек, алмұртта азырақ, ал сүйекті дақылдарда тіпті аз байқалады. Алманың барлық сорттарында өнім жоғары жылдары генерациялық бүршіктер аз болады. Ағаштардың жеміс беруі өте жоғары болған жылдары өнімді жинауда, тасымалдауда, сақтауда және өңдеуде қиындықтар туады. Сондықтан гүлдер мен түйіндерді химиялық, т.б. тәсілдермен сиретіп, өсімдіктің ылғалдылық және қоректік режимін жақсартатын әдістерді қолдану қажет. Сонда жеміс ағаштарының жыл сайын бірқалыпты жеміс салуына жағдай туады. Ал ағаштың жасы ұлғайған сайын бұтақтарын кесіп отыру қажет. Бұл өсуді қалпына келтіреді және генерациялық бүршіктердің шамадан тыс орналасуын азайтады. Бақты дұрыс орналастыру да өте маңызды. Әрбір аумақта ағаш саны жеткілікті жағдайда шекілдеуікті жемістерден жыл сайын тұрақты өнім алуға болады.
## Тағы қараңыз
* Жеміс-жидек шаруашылығы
* Жеміс көшеті 
* Жеміс-жидек өсіру
## Дереккөздер
 

Санат:География
Санат:Ауыл шаруашылығы
Жеміс шыбыны

**Жеміс шыбыны** (Drosophіlіdae) — қос қанаттылар отрядына жататын жәндіктердің бір тұқымдасы. Қазақстанның барлық жерінде кездеседі. Денесінің ұзындығы 1,5 — 4 мм. Дернәсілдері бұзыла бастаған жеміс қалдықтарында, өсімдік шірінділерінде, ағаш шырынында, саңырауқұлақтарда, т.б. өсімдік текті заттарда (8 — 10 күнде) дамып жетіледі. Жеміс шыбынының генетика, физиология, цитология ғылымында тәжірибелік зерттеулер жүргізуде маңызы зор. Тұқым қуалау заңдылықтарын зерттеуге пайдаланылады; қ. *[[Дрозофила]]*.

## Тағы қараңыз
* Жеміс-жидек шаруашылығы
* Жеміс жегілер
* Жеміс күйесі
## Дереккөздер
 

Санат:Шыбындар
Санат:Қосқанаттылар
Жеміс шірігі

**Жеміс шірігі**, монилиоз — жеміс ағаштарының ауруы. Бұл ауруды Monіlіa туысына жататын саңырауқұлақтар тудырады. Ауру жемістің солуымен, шіруімен сипатталады. Алма мен алмұрттың жеміс шірігін Monіlіa fructіgena саңырауқұлағы тудырады. Жеміс шірігін тудыратын саңырауқұлақтар өсімдік механикалық зақымданғанда ұлпасына өтіп дамиды. Жемісте алдымен дөңгелек, қоңырқай сұр дақтар пайда болады. Жеміс шірігі 1 — 2 аптаның ішінде бүкіл жемісті қамтиды. Қарайған жемістер кейде ағаш басында қалып қояды. Ауа райы ылғалды кезде ауруға шалдыққан жемісте ауру қоздырғышының мицеллиі мен спораларынан тұратын, шеңбер бойына орналасқан сарғылт күлгін өңез пайда болады. Бұл — монилиозды шіріктің басқа жеміс шіріктерінен негізгі айырмашылығы. Сонымен қатар сүйек жемісті және шекілдеуік дақылдардың жеміс шірігі кең таралған. Сүйек жемісті дақылдардың жеміс шірігі (қоздырғышы Monіlіa cіnerea) — өрік, шабдалы, алхоры, шие, қызыл шиелердің зиянды аурулары. Қыста сақтау кезінде алма мен алмұрт жемістері Penіcіllum саңырауқұлағы қоздыратын ойыс шірікке жиі шалдығады. Бұл кезде жемісте кішкене дөңгелек ойыс дақтар пайда болады. Жеміс дәмі жағымсыз болып, жеуге жарамайды. Сонымен қатар жемістер бактериялар қоздыратын сулы шірікке шалдығады. Жеміс шіріп, қоймалжың сұйыққа айналады. Сайда орналасқан, тығыз отырғызылған, бөрікбасы қалың бақша ағаштары ауруға көп шалдығады. Сондықтан жеміс ағаштарын мезгілімен кесіп, фунгицидтермен бүркіп, ауру бұтақтарын алып тастап, жемістерін зақымдамай жинау қажет.
## Тағы қараңыз
* Жеміс-жидек шаруашылығы

## Дереккөздер
 

Санат:Биология
Санат:Жеміс ағаштарының аурулары
Женева көлі

**Женева көлі**, Леман — Швейцария мен Франция жеріндегі көл. Батыс Альпі мен Юра тауларының арасындағы ойыста, теңіз деңгейінен 372 м биіктікте жатыр. Женева көлі Альпідегі көлдердің ең үлкені. Ауданы 582 км², ұзындығы 72 км, ең енді тұсы 14 км, тереңдігі 310 м, суының көлемі 89 км3. Батысы адырлы тау етегімен, шығысы құзды таулармен қоршалған. Жағасы биік тік жар. Көбінесе, мұздық және қар суымен толығады. Көл арқылы Рона өзені өтеді. Суы қыста қатпайды. Көлде балықтың 26 түрі бар. Женева көлі өте көрікті, жағалауының климаты жұмсақ, жылы, халық тығыз қоныстанған. Кеме жүзеді. Көл жағасында әлемге әйгілі Женева, Лозанна, т.б. қалалар мен курорттар орналасқан. Туризм дамыған.

Санат:Швейцария көлдері
Санат:Франция көлдері
Санат:Женева көлі
Санат:Шекаралық көлдер
Жентектас

**Жентектас**, гравелит — шөгінді тау жынысы; тығыздалып қатайған қиыршақ тас. Жентектас құрамындағы қиыршық тас ірілігі 2 — 10 мм. Жентектас қабаттары өткен геологиялық дәуірлерде Жер қыртысының тік бағытта қозғалыста болғандығын, көне жыныс қабаттарының мүжіліп жер беті суларымен жуылып-шайылғандығын, саяз сулы бассейнде шөккендігін көрсетеді. Жентектас құрылыс материалы ретінде пайдаланылады. 

## Тағы қараңыз
* Женттас
## Дереккөздер
 

Санат:Шөгінді тау жыныстары
Санат:Құрылыс материалдары
Женттас

**Женттас**, брекчия (итал. breccіa — сынық) — шөгінді тау жынысы; әр түрлі жыныстардың сынықтарының кесектелуінен (цементтелуінен) пайда болады. Женттас кесектерінің ірілігіне қарай жақпартасты (ірілігі 1 м-ден асатын), дөңбектасты (10 — 100 см) және малтатасты (1 — 10 см) болады. Кесектердің арасын құм, алеврит түйірлері, сазды, кремнийлі, карбонатты, темір гидроксидті материалдар толтырады. Олар түзілу тегіне қарай шөгінді, карсты, химиялық, жанартаулық және тектоникалық болып бөлінеді. Женттастың кейбір түрлері кен орындарын іздеу белгісі болып табылады. 

## Тағы қараңыз
* Жентектас
## Дереккөздер
 

Санат:Шөгінді тау жыныстары
Жеңге

**Жеңге**— туыстық атау; ағаның әйелі. Бірге туған бауырлардың жасы үлкенінің әйелі іні-қарындастарына жеңге болады. Қазақ халқының дәстүрінде жақын болмаса да, өзінен үлкеннің әйелін жеңге деп атай береді. Кейде жеңгенің қайны, қайынсіңлілерінен жасы кіші болуы да мүмкін. Жасы үлкендер үшін *[[келін]]*, кішілері үшін “ жеңге” аталатын бұл адамның ауыл, үй, тәлім-тәрбие үшін орны ерекше. Ол, әсіресе, өзінен кіші қайнылары мен қайынсіңлілері үшін әзіл-қалжыңы араласа жүретін сүйкімді де сыйлы адам. Жеңге дастарқан басында бұлардан төмен отырады. Абысындардың кішісі үлкенін, жасы кіші, туыстығы жақын ер адамдар жеңгесін жеңеше деп атайды. 

## Дереккөздер
 

Санат:Туыстық
Санат:Әйелдер
Жеңгетайлық

**Жеңгетайлық**— 

1) қазақ халқының дәстүрлі әдет-ғұрпындағы қыз бен жігіттің арасына дәнекерлік жасайтын іс-әрекет. Бір-бірін ұнатып, отбасы құруға дайындалып жүрген жастардың арасында жеңгетайлық жасауды қыздың немесе жігіттің жеңгелері атқарады. Кей уақытта бұл қызметті олардың өзге жақын адамдары да көрсетуі мүмкін. Екі жас қосылған жағдайда жеңгетайлық жасаушы сый-сыяпат алып, түрлі құрметке бөленеді. Алайда біреудің отбасына нұқсан келтіре отырып, зинақорлық жасау мақсатында жеңгетайлық ету де кездеспей қалмаған. Мұндай жағдайда қылмысы дәлелденген зинақорлық жасаушы өлім жазасына дейін кесіліп, оған көмектесіп, жеңгетайлық қызмет атқарушы адам ел алдында масқараланатын болған2) жезөкшелікпен айналысуға арналған топтар мен арнаулы орындарды ұйымдастырып, зинақорлық жасаушы адамдарды өзара кездестіретін, сол арқылы пайда табуды көздейтін қылмыстық іс-әрекет. Күш қолдану немесе күш қолданбақшы болып қорқыту, тәуелді жағдайын пайдалану, бопсалау, мүлкін жою, не алдау жолымен жезөкшелікпен айналысуға мәжбүрлеу арқылы жеңгетайлық жасау — ауыр қылмыстар қатарына жатқызылады. Қазақстанда осындай жолмен жеңгетайлық жасаушы азаматтар Қылмыстық кодекстің 270- және 271-баптары бойынша қылмыстық жауапкершілікке тартылады; . 

## Дереккөздер


Санат:Қылмыстық іс-әрекеттер
Санат:Салт-дәстүрлер
Александр Әліпқанұлы Жеңсікбаев

**Александр Әліпқанұлы Жеңсікбаев** — ғалым, физика-математика ғылымдарының докторы (1981), професор (1982), ҚР Ұлттық ғылым академиясының коррeспонденттік мүшесі (1995).

## Қысқаша өмірбаяны

1970 - Днепропетровск мемлекеттік университетін;
1973 - аспирантурасын бітірген;
1973 — 74 ж. сонда ассистент;
1974 — 76 ж. ҚазМУ-де аға оқытушы;
1976 — 81 доцент;
1981 — 94 және 1997 —98 кафедра меңгерушісі ; 
1994 — 97 ж. Қазақстан Республикасы Ішкі істер министірлігінің Алматы жоғары техника училищесі бастығының орынбасары; 
1997 — 2000 ж. Қазақстан Республикасы Жоғары аттестациялық комиссиясының төрағасы болды.
## Еңбектері
Негізгі ғылыми еңбектері функциялар теориясы мен функционалдық талдау (анализ) саласына арналған. Александр Әліпқанұлы Жеңсікбаев жүргізген зерттеулердің нәтижесінде үздіксіз және дифференциалданатын функциялардың жуықтауы интерполяциялық сплайн арқылы дәл бағаланды. Соболев класындағы функциялардың өте тиімді квадратуралық формуласы жөніндегі белгілі Колмогоров-Никольский есебі шешілді. Сплайндар үшін алгебраның негізгі теоремасы дәлелденді. Дәл және дәл емес ақпараттар бойынша көп айнымалылы функциялардың әр түрлі кластары үшін операторларды қалпына келтірудің тиімді тәсілдері алынды. Ленин комсомолы сыйлық лауреаты (1978). “Құрмет Белгісі” орденімен марапатталған.  
## Шығармалары
* Моносплайны минимальной нормы и наилучшие квадратурные формулы
* “Успехи математических наук”, 1981, т. 36, №4 (220); 
* Сплайн-аппроксимация и оптимальное восстановление операторов, Математический сборник”, 1993, т. 184, №12.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Қазақстан физиктері
Санат:Профессорлар
Жең ұшынан жалғасу

**"Жең ұшынан жалғасу"**' — жұртқа дабыра етпей өз мақсаттарына, мүдделеріне сай жасырын келісу. Ертеректе базардың ішінде сатушы мен алушыны кездестіріп, мәмілеге келтіруші адамды делдал деп атаған. Сатушы мен алушыны келісімге келтіру үшін делдал олардың жеңінің ішінен қол сұғып жіберіп, саусақтарды ұстап, бүгіп-жазу арқылы түрлі ишара білдіріп, айтатын санын сатушыға да, алушыға да көрсетпей келістіреді. Міне, осыны *"жең ұшынан жалғасу"* деп атаған. Кейін дәстүрлі қазақ қоғамындағы жесір дауы, жер дауы кезінде, екі жақтың беделді билері мен ақсақалдары өзара астыртын бітімге келіп, өздеріне тиісті үлесін алған соң, істі дабырайтпай тындыра салатын болған. Мұны да *"жең ұшынан жалғасу"* деп атап, ымыраға келтіруші, бітістіруші адамдар пайда тапқан.

Барлығының әркім үшін және әркімнің барлығы үшін жауапкершілігі; қазіргі кезде, әдетте жағымсыз істерде өзара бүркеуді белгілеу үшін қызмет етеді.
## Дереккөздер


Санат:Қылмыс
Санат:Сауда
Жеңілдіктер

**Жеңілдіктер** — қоғамдағы кейбір әлеуметтік топтардың, жеке азаматтардың көпшілікке арналған заңды міндеттердің кейбіреуінен ішінара босатылуы, не оларға мемлекет тарапынан түрлі артықшылықтардың берілуі. 
Көпшілікке арналған заңды міндеттердің кейбіреуінен ішінара босатылуы азаматтардың лауазымдық қызметіне, істейтін жұмыстарының кәсіптік ерекшелігіне, кейбір заң актілері мен үкімет қаулыларымен берілген артықшылықтарға байланысты болуы мүмкін. Мысалы, әскери, ағарту, ішкі істер саласы қызметкерлеріне берілетін жеңілдіктер осыған жатады. Тұрған жерінің табиғат жағдайларына, істейтін қызметінің кәсіптік ерекшеліктеріне байланысты жеңілдіктер беру азаматтардың еңбекақысына үстеме ақы қосу немесе кейбір тұрмыстық-коммуналдық өтемдерден босату арқылы жүргізіледі. Көп балалы отбасылар үшін егер еңбекақы мөлшері әр адамға есептегенде тиісті мөлшерден аз болған уақытта қосымша *[[жәрдемақы]]* тағайындалады. Істейтін қызметінің кәсіптік ерекшеліктері ескерілген кезде ол үшін кезекті еңбек демалысының мерзімі ұзартылуы, арнайы сауықтыру орындарына жолдама берілуі, зейнеткерлікке ерте шығатын жас мөлшері белгіленуі мүмкін. Жеңілдіктер уақытша және тұрақты болып бөлінеді. Жеңілдіктер беру мен оны тоқтату жергілікті басқару органдарының шешімімен үкімет қаулылары мен заң актілеріне сәйкес жүзеге асырылады. Жеңілдіктер беру арқылы мемлекет азаматтардың әлеуметтік тұрмыстық жағдайларына көңіл бөліп, оны үнемі жақсартып отырады.

Азаматтар немесе ұйымдар мен аймақтардың белгілі бір тобына, бекітілген тәртіптерді, міндеттерді орындаудан ішінара босату немесе оларды орындау жағдайын жеңілдетуге берілетін артықшылықтар, қосымша құқықтар. Мұндай артықшылықтар салықтарды (салық жеңілдіктері) төлеуден, басқа міндетті төлемдерді аударудан (мысалы, қоғамдық көлікте тегін жүру), барлығы үшін жалпы міндетті орындаудан және т.б. толық немесе ішінара босату нысанына ие болуы мүмкін. Мекенжайлық (атаулы) жеңілдіктер мемлекеттік органдардың шешімдері бойынша нақты адамдарға немесе ұйымдарға беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Құқық
Санат:Заң
Жеңіл металдар

**Жеңіл металдар** — тығыздығы 8 г/см3-тен аз болатын металдар. Оларға литий, бериллий, натрий, магний, алюминий, калий, кальций, титан, рубидий, стронций, цезий, барий жатады. Жер бетінде көп таралған. Олардың қосылыстары онша улы емес. Алюминий, магний, титан, бериллий, литий жеңіл құймалар алу үшін қолданылады. 

## Дереккөздер


Санат:Жеңіл металдар
Жеңіл музыка

**Жеңіл музыка** — тыңдаушы қауым жеңіл түсінетін, ойын-сауық мақсатына арналған музыкалық шығарма. Оның ерекше белгілері — әуенінің түсініктілігі мен есте тез сақталуында әрі мазмұны мен формасының қарапайымдылығында. Жеңіл музыка, әдетте, ойнақы, көңілді, айқын ырғақты болып келеді. Жеңіл музыка, негізінен, би музыкаларының әр алуан жанрын — марштар мен шағын увертюраларды, сюиталар мен рапсодияларды, оперетталар мен балеттердің тақырыбына жазылған попурри, фантазияларды, эстрадалық әндер мен романстардың кейбір түрлерін қамтиды. Жеңіл музыка қазіргі заман музыкасында кең орын алады. Оның негізгі бір саласы — *[[джаз]]*. Қазіргі композиторлар осы жанрдың көркем дәстүрін дамыту жолында еңбек етіп келеді. 1958 жылдан жеңіл музыканың халықаралық фестивальдары өткізіліп тұрады. 

## Дереккөздер
 

Санат:Музыка жанрлары
Митохондриялық аурулар

**Митохондриялық аурулар** - митохондрияльды немесе тұқым қуалаушы метаболикалық аурулар - патологиялық жағдайдың кеңейтілген тобы митохондрияның генетикалық, құрылымдық, биохимиялық дефектісімен шақырылған, және митохондрияның немесе ядроның паталогиясымен, әсіресе митохондрияның ең маңызды фосфорланудың қышқылдану функциясының жетіспеушілігімен байланысты. Осындай мтДНҚ құрылымының бұзылуы адамдарда аналық тізбек арқылы көптеген ауруларға алып келетіндігі анықталды. мтДНҚ-ның ядролық ДНҚ-ға қарағанда эволюциялық өзгергіштігінің көрсеткіші (10-20 есе) жоғары. Бұл мтДНҚ-ның басты ерекшеліктерінің бірі болып табылады және де адам геномында мтДНҚ мутацияларының бекіту жиілігінің үлкендігін және клиникалық полиморфизм мен мультижүйелілікті айқын көрсетеді. OXPHOS (Oxidative phosphorylation) тобына жататын аурулардың 200-ден аса нозологиялық түрлері саналады, науқастарды мүгедектіктің жоғары көрсеткіштеріне әкеліп соқтыратын негізінен шартты ауыр туындайтын ағыммен өтетін аурулармен сипатталады.
Бүгінгі таңда белгілі OXPHOS синдромдары мутациялардың төмендегі типтерімен белгілі:
1) полипептидті тізбекті кодтаушы гендердегі нуклеотидтердің ауысуы (миссенс мутациия); 
2) тРНҚ-ны кодтаушы гендердегі нуклеотидтердің ауысуы;
3) мтДНҚ-ғы делециялар және қосымшалар;
4) мтДНҚ  көшірмелерінің санын өзгертетін мутациялар.
 митохондрия геномындағы мутациялармен шартты тудыратын: Кирнс-Сейр синдромы, Лебер синдромы (тұқым қуалайтын көз жүйке атрофиясы),  синдром MERRF (Myoclonic Epilepsy with Ragged Red Fibres – жыртылған бұлшықетті/қызыл талшықты миоклониялы эпилепсиясы) және де басқа аурулар.
М.а. ДНК-диагностикасының этаптары:
Митохондрияның тыныс алу тізбегінің ауруларының диагнозың анықтау үшін бірнеше этаптан тұратын молекулалық диагностикасы жүргізіледі.
1-ші этап. Аурудың митохондриялық табиғатын анықтау үшін жан-жақты клиника-генеалогиялық және лабораторлы-инструментальді талдаулар жүргізіледі.
2-ші этап. Бұл этапта нүктелік мутациялардың әсерінен пайда болған клиникалық синдромдар анықталады (мысалы, MERRF синдромындағы белгілі мутациялары: 8344 жағдайындағы адениннің гуанинге (A→G) және 8356 жағдайында тиминнің цитозинге (Т→С) алмасуы.
3-ші этап. Аурудың идентификация жасалмаған мутацияларына (тұлға  бұлшықет биопсиясы) жүргізіледі (негізінен төртбасты немесе дельта пішінді). Ұлпалы митохондриялық энцефалопатиясында патологиялық үрдісінің басты «көздеуі» болып табылады.
4-ші этап. Толық мтДНҚ тізбегіне секвенирлену жүргізу. мтДНҚ белгілі мутациясын анықтауға негізделген.

Санат:Биология
Томас Мор

**Томас Мор** (, кейде ; 7 ақпан 1478, Лондон – 6 шілде 1535, Лондон) — ағылшын гуманисі, утопиялық социализмнің негізін салушылардың бірі. 1529–1532 жылы Англияда мемлекеттік жоғары қызметте болды. Папаны жақтап, корольге қарсы болғаны үшін Мор корольдің бұйрығы бойынша дарға асылды.

Мор көптеген моральдық-философиялық трактаттар қалдырған. Өзінің “Утопия” (1516) деген негізгі шығармасында жеке меншікке негізделген қоғамды, өз тұсындағы әлеуметтік-саяси қатынастарды сынға алып, қоғамдық меншікке негізделген қоғамдық құрылысты суреттеді. Қоғамдағы кемшіліктердің негізі жеке меншікте, ал оның өмір сүру негізі – адамдардың теріс әрекеті, менмендік, мансапқорлық дейді.

Ол алғаш рет өндірісті қоғамдастыру идеясын дәйекті түрде баяндап, оны еңбекті ұйымдастыру және бөлісу идеяларымен байланыстырды. Бостандыққа негізделген қиялдағы “Утопия” мемлекетінің негізгі шаруашылық ұясы – отбасы қолөнер өндірісіне негізделген. Ондағы адамдар демократиялық басқару, еңбектің теңдігі жағдайында өмір сүреді. Адамдар күніне 6 сағат жұмыс істеп, қалған уақытында ғылым, өнермен шұғылданады.

Адамның жан-жақты дамуына, оқуды еңбекпен ұштастыруға үлкен мән берілген. Мор жаңа қоғамға өтуді бейбіт жолмен іске асыруды армандады. Оның “Утопиядағы” қиялдары утопия социализмнің бастамасы болды. Мордың “Утопиясы” кейінгі реформаторларға, басқа да утопия социализмнің өкілдеріне зор әсер етті.

## Дереккөздер

Санат:Саясат
Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Санат:1478 жылы туғандар
Санат:1535 жылы қайтыс болғандар
Николай Коперник

**Николай Коперник** (; ; ; 19 ақпан 1473, Польша, Торунь – 24 мамыр 1543, Фромборк) — дүниенің гелиоцентрлік жүйесін жасаушы поляк және неміс астрономы, математигі, механигі, экономисті, канонигі.

## Өмірбаяны
Краков университетінде оқып, 24 жасында каноник (діни қызмет) болып сайланды. Италия мемлекетінде астрономия, философия, заң, медицина, т.б. ғылым салалары бойынша білімін жетілдірді. 1504 жылы отанына қайтып оралып, ғылыми және саяси жұмыстарға белсене араласты. Коперник Италияда, кейін өз елінде жүргізген ұзақ зерттеулері мен бақылаулары негізінде 1500 жыл бойы ғылымда үстемдік етіп келген Әлем жөніндегі Птолемей іліміне (геоцентрлік жүйе) сын көзімен қарап, оған қарсы пайымдаулар мен қорытындыларға келеді. Птолемей жүйесі бойынша Әлем кіндігі ретінде қозғалмайтын Жер қабылданса, Коперник жүйесінде Әлем кіндігі ретінде Күн алынады. Коперниктің бұл еңбегі ғылымдағы үлкен төңкеріс болды. Коперник зерттеулерінің үлкен өмірлік мәні бар.Николай Коперник жасаған аспан денелерінің қозғалыс таблицалары Птоломей  таблицаларынан әлдеқайда дәлірек болды. Ал бұл сол кездегі теңіз саяхатшылары үшін аса маңызды болатын.Себебі,ашық теңізде олар тек жұлдыздарға қарап бағыт ұстаған.Коперник бұл жаңалықтарын өзінің “Аспан сфераларының айналуы” атты кітабында баяндайды. Осы кітаптағы кейбір кемшіліктер кейін Иоганн Кеплер мен Исаак Ньютонның еңбектерінде түзетіліп, толықтырылды. Бұл діншілдердің аспан, Жер жайлы қате қағидаларына қатты соққы болып тиді. Сондықтан да 1616 жылы инквизиция үкімі бойынша Коперниктің кітабы “қара тізімге” алынып, оны пайдалануға қатаң тыйым салынды. Бұл тыйым тек 1822 жылы ғана күшін жойды. 

## Дереккөздер

Санат:Поляк астрономдары
Санат:Польша ғалымдары
Санат:1473 жылы туғандар
Санат:1543 жылы қайтыс болғандар
Санат:Математиктер
Сталинизм

**Сталинизм** - КСРО-да Сталин үстемдігі кезеңіндегі қоғамдық қатынастар мен саяси билік жүйесі. II дүниежүзілік соғыстан кейін Сталинизм Кеңес одағынан қысымшылық көрген басқа елдерде де қалыптасты.
Сталинизмге тән белгілер:
экономикалық салада - жылдам индустрияландыру мен ауыл шаруашылығындағы күштеп ұжымдастыру, бюрократиялық жоспарлау, өндірісті басқарудан еңбекшілерді аластату;
әлеуметтік салада - тұрғындардың басым көпшілігінің өмір сүру деңгейінің төмен болуы, тікелей емес қанауға негізделген әлеуметтік жіктелудің ұлғаюы;
саяси салада - іс-жүзінде демократияның болмауы, тоталитарлық мемлекеттік лаңкестік жүйесін орнату, жетекші мемлекеттік органдарға демократиялық сайлауды қамтамасыз ететін саяси тетіктердің болмауы;
ұлттық қатынастар саласында - ұлыдержавалық шовинизмнің оянуы, КСРО-да іс-жүзінде унитарлық мемлекеттік биліктің орнауы;
рухани салада - мәдени сан алуандылықты жою, әлеуметтік шығармашылық бостандыққа жол бермеу, жеке басқа табынушылықты орнату;
идеологиялық салада - әлеуметтік демагогия;
саяси теория саласында - Сталинизм ешқандай жаңа теорияны қалыптастырған жоқ, тек социализмнің жеке бір елде жеңуі және оны құру барысында таптық күрестің күшейетіндігі туралы теорияны негіздеді.
1953 жылы Сталин қайтыс болғаннан кейін, КСРО мен Шығыс Еуропа елдерінде Сталинизм жаппай лаңкестік пен жеке басқа табынушылық сияқты салдарлары жойылды.
## Дереккөздер


Санат:Коммунизм
Санат:Тоталитаризм
Радиацияның әсерінен туындайтын геном тұрақсыздығы

**Радиацияның әсерінен туындайтын геном тұрақсыздығы** (РӘТГТ) – сәулелендіруден өткен жасушалар ұрпақтарында  көптеген генетикалық өзгерістердің de novo туындауы. Радиацияның әсерінен туындайтын геном тұрақсыздығы бірнеше ұрпаққа беріледі, сондай-ақ, бастапқы ұрпақтар жасушаларында байқалатын генетикалық өзгерістер сәулелендіруден өткен жасушаларда пайда болған өзгерістерінен ерекшеленуі мүмкін. Осы күнге дейін есептеліп келген сәулелендіру кезінде жасушада пайда болатын жасушалардың қырылуы, мутациялар, хромосомалық аберрациялар және ісіктердің тасымалдануы сияқты, ДНҚ-ның алғашқы құрылымының қайтымсыз зақымдалуының нәтижесі болып табылатын иондаушы радиацияның ағзаға кері әсерінен пайда болатын  осындай биологиялық өзгерістер нәтижесі болып саналатын. Бірақ бұған қарама-қарсы нәтижелер алынған сәулелендіруден кейін тірі қалған жасушалардың бір бөлігі түрі өзгерген ұрпақ беруі мүмкін, бұдан бірнеше ұрпақтар бойы жиілігі жоғары хромосомалық аберрациялар мен гендік мутациялар пайда болуы мүмкін, кейбір жағдайда апоптоз арқылы жасушалардың көптеп қырылуына әкеліп соғады және т.б. Бұл кешеуілденген радиация әсерінің байқалуы радиация әсерінен туындайтын геном тұрақсыздығы (РӘТГТ) деген  атпен мәлім. Геном тұрақсыздығының ең негізгі туындыларының бірі болып генотоксикалық агенттердің әсерінен пайда болатын цитогенетикалық өзгерістер болып табылады. Аумағы радионуклидтермен ластанған аймақта тұратын адамдарға цитогенетикалық зерттеу жүргізгенде алғашқыда пайда болған тұрақсыз аберрациялардың уақыт өте келе біртіндеп жойылатындығы мәлім. Сондықтан кейінгі кезде кешеуілді сәулелендіруден кейін пайда болатын тұрақты хромосомалық аберрацияларды зерттеу қарқынды дамуда. Осы типтегі аберрацияларды тұрақсыз аберрациялармен салыстырғанда, ағзада ұзақ уақыт бойы сақталуы мүмкін. Сондай-ақ, уақыт өтсе де бұл аберрациялардың орташа жиілігі мүлдем өзгермейді және екінші рет тексерген жағдайда да сол деңгейде сақталады. Бірақ ең қауіптісі осы келешек ұрпақтарға тұрақсыз күйдің берілу мүмкіндігі, ұрпақтар жасушаларында ол қазіргі кезде «геном тұрақсыздығы» деген атпен белгілі молекулалық-генетикалық өзгерістердің қалыптасуына әкеліп соғады. Сол сияқты, адамдардың бірінші буынындағы ұрпағының дене жасушаларында да цитогенетикалық өзгерістер жиілігі жоғары болды ұрпағы пайда болмай тұрып радиация әсеріне ұшыраған. Яғни ата-аналарының гаметалары генотоксикалық әсерге ұшыраған болса, олардың балалары жоғары мутациялық және канцерогендік қауіпті  топқа жатады. Сондай-ақ, РӘТГТ-ға жасушалардың белсенділік жауап түзу қасиетін жоғалту және қосымша сәулелендіруге сезгіштікті жоғарлату қасиеті де жатады.

## Дереккөздер


Санат: Биология
Санат: Аурулар
Жануарлар жүнінің табиғи бояуы

**Жануарлар жүнінің табиғи бояуы** - жүннің табиғи бояуы (жануардың түсі, реңі) оның жүн талшықтарында бояғыш заттардың – табиғи пигментердің, эумеланин мен феомеланиннің болуына байланысты. Бұл пигменттер күн сәулесі спектрінің көк-жасыл бөлігін сары-қызыл бөлігіне қарағанда қарқындырақ сіңіреді. Егер жүн талшықтарында эумаланин мөлшері көп болса, ол қара болып көрінеді.  Эумаланин мөлшері азырақ болса, ол қоңыр түстің әр түрлі реңдеріне боялады. Егер жүн талшықтарының негізгі пигменті феомаланин болса, ол жирен-қызыл түсті болып көрінеді, кейде осы түстерді эумаланин құрамды қоңыр түстің кейбір реңдерінен айыру қиынға түседі. Жүннің түсі тек пигменттердің болуымен ғана анықталмайды, сонымен қатар түс пигменттің түріне, мөлшеріне, әр бір жеке жүн талшығының  бойында таралуына (пигмент бір жерге ошақтанып жинақталады да,  олардың арасында бос түссіз аймақтар қалады немесе ұсақ дәндер түрінде бүкіл талшық бойына бірдей таралады) және жүн жамылғысында таралу ерекшелігіне (қара және ақ талшықтар аралас) тәуелді. Пигмент мөлшері 0,4-0,8 мкм болатын қатты (берік) ұсақ бөлшектер түрінде арнайы маманданған жасушалар- меланоциттерде түзіледі. Меланоциттер шаш (жүн талшығы) фолликулының пиязшықтарында орналасады.

Санат: Химия
Чигорин нұсқасы

Чигорин нұсқасы  — дебют, келесі жүрістермен басталады:
**1. d2-d4 d7-d5 2. Kb1-c3**

Ақтар е2-е4 өтуіне және тез дамуына  ұмтылады.

## Нұсқалары
**2. … Kg8-f6** — негізгі жалғасы. Басқа варианттарда ақтар басымдылық алады.
* **3. Cc1-g5** —Рихтер шабуылы.
* **3. e2-e4** — Блэкмар-Димер гамбиты

Санат:Жабық  дебюттер
Брейер гамбиты

**Брейер гамбиты** — шахмат дебют, келесі жүріспен басталады: 
**1.е4 е5 2.f4 ef 3.Фf3**.  

Д.&nbsp;Брейермен ұсынылған (1917).  ашық  бастамаларға жатады.  Осы заманғы шахмат практикасында сирек кездеседі, өйткені қаралар белсенді контройын алуы мүмкін  : 
**3. ... Кc6 4.с3 Kf6 5.d4 d5**. 
Мүмкін  3. ... d5  де (3... Фh4+ 4.g3 fg 5.hg Фf6 6. Кс3 Ф:f3 7.К:f3 тен соң ақтарда пешка үшін қауіпті ынта орын алады) 4.ed Kf6 5.Сb5+ c6 6.dc К:с6 , сонда ақтарға қорғану керек. 

## Әдебиет
* 

Санат:Ашық  дебюттер
Санат:Гамбиттер
Санат:Патшалық  гамбит
Еңбек өнімі

**Еңбек өнімі** — материалдық-заттық  (материалдық өнім), рухани ақпараттық (ақыл-ой еңбегінің өнімі) формадағы не орындалған жұмыс пен атқарған қызмет түріндегі адам еңбегінің, шаруашылық әрекеттің нәтижесі. Өндіріс процесі кезінде белгілі бір мұқтаждыққа байланысты өңдеуден өткен еңбек заттары өз формасын өзгертіп, еңбек өніміне айналады. Е. ө. өндіріс құрал-жабдығына (қ. Еңбек құрал-жабдығы) және тұтыну заттарына бөлінеді. Өндіріс құрал-жабдықтары (машиналар, металл, отын т.б.) өндірісте тұтынылады, ал тұтыну заттары (тамақ өнімі, киім, т.б.) жеке тұтынуға жатады. Е. ө. тауар өндірісі жағдайында рынокқа арнап сату үшін өндіріледі.

Санат:Еңбек
Мәдина Есмалайқызы Ерәлиева

thumb|Мәдина Ерәлиева
**Мәдина Есмалайқызы Ералиева** (2 тамыз 1954, Қызылорда облысы Қазалы ауданы — 27 қараша 2000, Қызылорда облысының Майлыбас қиылысы маңындағы Арал-Ташкент тас жолында жол апатынан қайтыс болды) — кеңестік және қазақ эстрадасының  халық әншісі, мұғалім. Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген әртісі (1990), Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген әртісі (1991).

## Өмірбаяны
* Әлімұлы тайпасының Төртқара руынан.
* 1974 жылы Қызылорда қаласындағы "Мәншүк Мәметова атындағы педагогикалық училищесінің" музыка бөлімін бітірген.
* 1978 жылы Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтының музыка факультетін бітірген.
* 1978 — 1984 ж.Әдебиет және өнер институтында қызмет істеді.
* 1985 жылдан өмірінің соңына дейін Алматы облысы филармониясының жетекші әншісі болды. Нәзік те сыршыл үн, өзіндік мәнерімен халықтың сүйікті әншісіне айналды. Оның орындауындағы “Ай-қарагөз”, “Ақбаян”, “Жылқы ішінде ала жүр”, т.б. көптеген халық әндері мен “Кіресің жиі түсіме” (Қ.Құрманәлиев), “Сағым жылдар” (Б.Байкенжеев, М.Дәукенова) сияқты қазіргі қазақ композиторларының әндері Ералиеваның өзіне ғана тән әншілік мәнерімен, өзіндік орындау ерекшелігімен, нақыш-бояуымен халық жадында қалды. Ералиева халқымыздың ұлттық ән өнерін насихаттауға елеулі үлес қосты.

## Жанұясы:
* Әкесі - Ерәлі Есмалай. Тарих пәнінің оқытушысы болып, біраз жылдар ұстаздық еткен.
* Анасы - Ыбырайқызы Дариға, 1932 жылы дүниеге келген. Тігіншілік өнерімен айналысқан кісі.
* Мәдина 8 сыныпта оқып жүрген сәтінде, анасы өкпе ауруынан көз жұмған болатын. 
* Жалғыз сіңілісі - Ералиева Сағира (1962 ж.)
* 1981 жылы режиссер - Атабаев Болатпен отау құрып, 1982 жылы өмірге Әрсен атты тұңғыш, әрі жалғыз баланы әкелген.

## Марапаттары:
* Дүниежүзілік жастар мен студенттер фестивалінің лауреаты.
* Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген әртісі.
* Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген әртісі.

## Еске алу кеші:
* 2014 жылы 27 мамырда Қазақстан Республикасы Ұлттық кітапханасының Үлкен залында эстрада әншісі, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі Мәдина Ералиеваның 60 жылдығына арналған еске алу кеші өтеді. Бұл туралы Ұлттық кітапхананың баспасөз қызметі хабарлады.
«2014 жылғы 27 мамырда сағат 15.00-де Үлкен залда эстрада әншісі, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі Мәдина Ералиеваның 60 жылдығына арналған еске алу кеші өтеді. Іс-шара Қазақстан Республикасы Ұлттық кітапханасының Көркемөнер бөлімінің жанынан құрылған «Інжу-маржан» клубының аясында өткізілуде. Іс-шара аясында Мәдина Ералиеваның өмірі мен шығармашылығы туралы «Қазақтық Агаяны» кітап-иллюстрациялық көрмесі ұйымдастырылады », - деді ақпарат көзі.
Кешке туыстары мен достары, танымал қазақстандық суретшілер, Алматы кітапханаларының қызметкерлері мен оқырмандары қатысты. 

## Дереккөздер:

Санат:2 тамызда туғандар
Санат:1954 жылы туғандар
Санат:Қазалы ауданында туғандар
Санат:27 қарашада қайтыс болғандар
Санат:2000 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазалы ауданында қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:КСРО әншілері
Санат:Қазақстан әншілері
Санат:Автокөлік апатынан қайтыс болғандар
Санат:Сопрано
Ергени

**Ергени** , Ергене — Ресейдің Волгоград, Ростов облыстары мен Қалмақ Республикасы аумағында орналасқан қырат. өз. 350 км, ені 20 — 50 км, абсолютiк биіктігі 221 м. Саз, әктас, құмтас аралас шөгінділерден түзілген. Шығыс беткейі тік жар, батысы көлбеу келген. Жусан, боз, бетеге, шығыс беткейіндегі жыраларда тал, емен, шегіршін, көктерек өседі.

Санат:Ресей географиясы
Ерден батыр (хикая)

**Ерден батыр** — хикая. 

Ерден (Ерден Сандыбайұлы) деген батыр жігіттің ерлік істері, шешендігі баяндалады. Шығарма жеті әңгімеден турады. Алғашқы екі әңгіме Ерден батырдың қалай батыр атанып, найзагерлікпен көзге түскенін сиппаттаса, үшінші әңгімеде батырдың Қоқан хандығын шабуы, төртінші әңгімеде Сағымсары деген атының дауы, бесінші әңгімеде Ерден батырдың Дүтбай батырды абақтыдан босатып алуы, алтыншы әңгімеде батырдың Аққошқармен ерегісі және губернатордан айыпсыз құтылуы, жетінші әңгімеде батырдың атақты Шорманның алдында сыннан өтіп аға сұлтан, болыс болуы суреттеледі. 

Қара сөзбен баяндалған бұл хикаяны жазушы С. Шәріпов ауыз әдебиетін жинаушы жезқазғандық Ә. Наурызбаевтан жазып алып, "Жаңа әдебиет" журналының 1929 жылы №1 санында жариялаған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан әдебиеті
Женева конвенциялары

**Женева конвенциялары** — соғыс кезінде бейбіт халықты қорғау және әскер мен соғыс тұтқындарын ұстап тұру туралы көп жақты келісімдер. Оларға: “Соғысушы армиялар құрамындағы жаралылар мен аурулардың жағдайын жақсарту туралы” (1864 ж. жасалып, 1906, 1929, 1949 ж. қайта қаралған); “Теңіз қарулы күштері құрамындағы кеме күйреуінің нәтижесінде жараланғандар мен аурулардың жағдайын жақсарту туралы” (1949 ж. жасалып, 1907 жылы Гаага конвенциясын ауыстырған); “Соғыс тұтқындарын ұстау тәртібі туралы” (1929 ж. бекітіліп, 1949 ж. қайта қаралған); “Соғыс кезінде бейбіт халықты қорғау туралы” конвенциялар жатады. Женева конвенциялары соғысушы елдерді соғыс майданында қарсы жақтың ауру немесе жаралы болған әскери адамдарына олардың жынысына, нәсіліне, ұлтына, саяси немесе діни сеніміне қарамастан қажетті көмек көрсетуге және соғыс тұтқындары туралы мәліметтерді тиісті мемлекеттерге хабарлауды міндеттейді. Соғыс майданындағы дәрігерлерге, санитарлық ұйымдар мен олардың қызметкерлеріне, жаралылар мен ауруларды таситын көлікке шабуыл жасауға тыйым салады, жаралылармен бірге қолға түскен санитарлық қызметкерлер соғыс тұтқыны болып есептелмейді. “Бейбіт халықты қорғау туралы” конвенция бойынша басып алған жерлерде халыққа зорлық-зомбылық жасауға тыйым салынады, керісінше, сол жердің халқын азық-түлікпен және дәрі-дәрмекпен қамтамасыз ету жүктеледі. Жауласушы мемлекеттер өздерінің армиясын осы конвенциялармен таныстыруға және орындатуға міндетті. 

## Дереккөздер
 

Санат:Швейцария тарихы
Санат:Халықаралық конвенциялар
Санат:Женева
Әбубәкір Ерекешов

**Әбубәкір Ерекешов** (10 қараша 1946 жылы туған, Қызылорда облысы, Арал ауданы, Көзжетпес ауылы) — ғалым, медицина ғылымдарының докторы (2001). 

Алматы мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген (1970). 1972 — 74 ж. Алматыдағы 1-қалалық балалар ауруханасында хирург, бас дәрігер (1988 — 91), 1974 — 88 ж. облыстық балалар ауруханасында хирург, бөлім меңгерушісі (1977 — 85), бас хирург (1985 — 88), 1991 — 95 ж. Қазақ ұлттық медицина университетінде ассистент, доцент болып жұмыс жасады. 1995 жылдан Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау агенттігіне қарасты Дәрігерлердің білімін жетілдіру институтында курс меңгерушісі. Негізгі ғылыми еңбектері балалар травматологиясына арналған. Ерекешов иық сүйектері (тоқпан жілік, асық жілік), қол-аяқ сүйектері зақымданған балаларды, ұршығы шығып кеткен (іштен туа біткен) нәрестелерді, бауырда болатын жылауық құртты, перитонитті хирургиялық жолмен емдеу тәсілдерін және жедел қабыну салдарынан болатын өкпенің тесілуін алдын алатын жаңа хирургиялық емдеу жолдарын ұсынды. Қазақстан Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1999).

## Дереккөздер


Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Манарбек Ержанов

**Манарбек Ержанов** (8 наурыз 1901 жылы Ақтоғай ауылы, Ақтоғай ауданы, Қарағанды облысы — 14 қараша 1966 жылы, Алматы) — әнші, композитор, күйші, актер.

## Жетістіктері
* Қазақстанның халық артисі (1938); 
* Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1936) 
* Қазақстан композиторлар одағының ең алғашқы мүшелерінің бірі (1942).

## Отбасы
Әкесі күйші, зергер, ұста болған. Анасы Нақбала да әншілігімен ауыл арасына танылған. Болашақ өнер иесінің музыкаға деген құмарлығы анасының ықпалы арқылы ерте оянады. Арғын тайпасы Тобықты руының Дадан бұтағынан шыққан.
Ержановты музыка әлеміне жетелеп, оның әсем сазын көкірегіне ұялата білген ұстазы — әнші әрі күйші Күсенбай. Бұдан кейін Манарбектің әншілік шеберлігін ұштауда Шашубай Қошқарбайұлы мен Әміре Қашаубаев игі әсер етті. 16 — 17 жасында-ақ Ержанов Біржан сал, Ақан сері, Жарылғапберді, Естай, Шашубай әндерін айтып, ауыл арасындағы айтыстарға қатысып, ел аузына іліккен. 

## Өнер жолы
1928 жылы Қазақ драма театрына қабылданып, алғашқы актерлерінің бірі болды. Осы театрда қойылған спектакльдерде ойнап, сан қырлы бейнелерді сомдады. 1931 — 32 жылдары Риддердегі жұмысшы жастар театрында қызмет етті. 1934 жылы Алматы музыкалық театрында (қазіргі Қазақ опера және балет театры) өнер көрсетті. И.В. Коцыктың “Айман—Шолпан” спектакліндегі Жарас, Ахмет Жұбанов пен Латиф Хамидидің “Абайындағы” Әзім, М.Төлебаевтың “Біржан — Сарасындағы” Естай, т.б. рөлдері оның әншілік әрі артистік талантын кең танытып, даңққа бөледі. 1936 жылы Мәскеуде өткен Қазақ өнері мен әдебиетінің онкүндігінде Е.Г. Брусиловскийдің опералары — “Қыз Жібектегі” Шегенің, “Ер Тарғындағы” Сақанның, “Жалбырдағы” Елеместің рөлін ойнап, көрермендердің ерекше ықыласына бөленді. Ол 1953 жылдан өмірінің ақырына дейін Қазақ филармониясында жеке дауыстағы әнші болып, халықтық ән өнерінде кең орын алатын терме, желдірмелерді, кең тынысты әндерді (“Ардақ”, “Ағашаяқ”, “Смет”, “Топайкөк”, “Жанбота”, “Балқадиша”, “Ақ қайың”, “Толыбай”, “Хорлан”, “Ақ сиса”, т.б.) нақышына келтіре орындады. Сөйтіп, ұлттық өнердегі Арқа әні дәстүрінде өз мектебін қалыптастырды. 

## Композиторлық қыры
Ержанов композитор ретінде де халыққа кең танымал. Оның “Жетісу”, “Астанада”, “Батыр жорығы”, “Күсенбай”, “ҙрнек”, “Шалқар көл”, “Аққу көлі” **күйлері**, **хорға арналған** “Партизан жорығы”, “28 гвардияшы-панфиловшылар”, “Жастар тойы”, “Жастар әні”, “Бейбітшілік маршы” атты **шығармалары**, “Паровоз”, “Амангелді”, “Бақыт жыры”, “Қуанамын”, “Қойшының әні”, “Әнші Біржанға”, “Сайра, бұлбұл”, “Шегенің термесі”, т.б. **әндері** бар. Музыкалық жинақтары жарық көрді. 

## Марапаттары
Еңбек Қызыл Ту, “Құрмет белгісі” ордендерімен, медальдермен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:КСРО опера әншілері
Санат:Қазақстан опера әншілері
Санат:Сазгерлер
Санат:КСРО сазгерлері
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Күйшілер
Санат:Тенорлар
Борис Гиршевич Ерзакович

thumb|right
**Борис Гиршевич Ерзакович** (5 қазан 1908 жыл, Астана — 2 мамыр 1997 жыл, Алматы) — музыка зерттеушісі, композитор, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1945), Қазақстан Ұлтыық Академиясының корреспонденция мүшесі (1967), өнертану ғылымдарының докторы (1966), профессор (1970).

## Өмірбаяны
* Алматы консерваториясын бітірген (1949). 
* Еңбек жолын 1931 жылы Қазақ радиосының музыка редакторы қызметінен бастаған Ерзакович қазақ халық музыкасын жинап, зерттеумен айналысты. 
* 1938 — 43 жылдары Қазақстан Халық комиссарлары кеңесі жанындағы өнер істері басқармасында музыка бөлімін басқарды. 
* 1945 — 58 жылдары Қазақстан Ұлттық Академиясы өнертану секторының меңгерушісі
* 1961 — 68 жылдары Әдебиет және өнер институтында бөлім меңгерушісі
* 1968 — 86 жылдары осы институтта музыка бөлімінің меңгерушісі болды.

## Өнертану саласындағы еңбегі
Ерзакович — қазақ музыка өнерінің тарихы туралы іргелі еңбектердің авторы. Ғалымның зерттеуінде қазақ музыка мәдениетінің барлық түрі мен бағыты (фольклоры, халық композиторларының шығармалары, Қазақстанның кәсіби музыкасы, қазақ музыкасының басқа ұлт өнерімен байланысы, т.б.) қамтылған. Ол 20-дан астам монографиялар мен кітапшалар, 200-дей мақалалар мен очерктер, Абайдың және халықтық кәсіби әнші-композиторлар, Біржан сал, Ақан сері, Үкілі Ыбырай, Балуан Шолақ және басқалардың шығармаларын қамтитын 12 музыкалық-этнографиялық жинақтар жазды. Ерзакович ғылыми-зерттеу жұмыстарын композиторлық-шығармалық және ұстаздық-педагогтік қызметтерімен ұштастырды. Кәсіби музыка жанрларын дамытуға үлес қосып, вариациялар, фортепианолық пьесалар, симфониялық поэмалар мен увертюралар, сонаталар, ән, романстар мен хорлар жазды. 200-ге жуық халық әндерін түрлі оркестр, ансамбльдер мен жеке дауысқа лайықтап нотаға түсірді. “Амангелді”, “Мылтықты адам”, “Абай”, “Алма бағында”, “Шоқан Уәлиханов” сияқты спектакльдерге музыка жазды.

## Марапаттары
* Еңбек Қызыл Ту
* “Құрмет белгісі” ордендерімен, медальдермен марапатталған.

## Сыртқы сілтемелер
* Ерзакович Борис Гиршевич

## Дереккөздер


Санат:5 қазанда туғандар
Санат:1908 жылы туғандар
Санат:Астанада туғандар
Санат:2 мамырда қайтыс болғандар
Санат:1997 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Қазақстан музыкатанушылары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Санат:Өнертану докторлары
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Ерзен хан

**Ерзен хан** (Ибисан) — Ақ Орданың ханы. Сасы Бұқа ханның ұлы, Алтын Ордалық Қызыр ханның інісі.

## Басқаруы
Стэнли Лэн-Пульдің дерегі бойынша, Ерзен хан 1315—1320 жылдары хандық құрған, Натанзидің мәліметтеріне сүйенген Гаффари, Хайдар Разилер оны 1320 — 1344 жылдары 25 жыл билік еткен деп көрсетеді. Ерзен хан Жошының үлкен ұлы Орда Еженнің ұрпағы. Орда Ежен — Сартақтай— Қоныша — Баян — Сасы Бұқа — Ерзен хан. Сасы Бұқа қайтыс болғаннан кейін Алтын Орда ханы Өзбектің жарлығымен Ерзен хан әкесінің орнына отырады. Натанзи Ерзен хан жөнінде былай деп жазады: “Ақылды, турашыл, діншіл және білімге құштар болды. Азғана жылда беделі Өзбек ханның дәрежесіне дейін жетті, бірақ оған бағыныштылығын сақтады. Отырар, Сауран, Жент, Баршынкенттегі көптеген медреселерді, ханакаларды, мешіттерді, т.б. қайырымдылық үйлерін салдырды. Әділдігі мен мейірімділігі арқасында ол бүкіл Түркістан өңірін гүлдендірді. Әлділер әлсіздерге қысымшылық жасамады, жастар жасы ұлғайғандарға сый-құрмет көрсетуден ауытқымады. Ерзен хан билік еткен тұстағы ұлт қауіпсіздігі мен гүлденуін ешкім түсінде де көрмеді”. Ерзен хан бір деректер бойынша, 1320 жылы, ал басқа бір мәліметтерде 1345 жылы қайтыс болған деп көрсетіледі. Ол Сығанақ қаласында жерленген. Хайдар Рази Ерзен ханның Мүбәрак қожа мен Шымтай атты екі ұлы болғанын айтады. Ерзен ханнан соң таққа Мүбәрак қожа отырды.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз

Санат:Орда Ежен әулеті
Санат:Ақ Орда хандары
Санат:XIV ғасыр
Ер Көкше

**Ер Көкше** - тарихи жыр. 

Дастанның бірнеше нұсқасы бар. Ертеректе Ертіс бойынан жазылын алынғандары - В.В. Радлов пен Мәшһүр Жүсіп Көпеев нұсқалары. Жырда Ер Көкше мен Ер Қосай сияқты батырлардың елін сыртқы жаудан қорғауға жанын құрбан еткен ерлігі дәріптеледі. "Ер Көкше" жырының нұсқалары Орт. ғыл. кітапхана қорында сақтаулы. Одан басқа Каспий өңірінде Мұрын жырау, Сырдария, Арал бойында Хангелді Асайын, Бейсен Сарманов айтқан нұсқалары бар. Ақын К.Көшкіншіұлы жырлаган нұсқасы Түркістан маңына кеңінен мәлім. Каспий өңірінен Түркістан аймағына дейін тараған нұсқасында Орманбет хан өліп, он сан ноғай жұрты бөлінген кездегі Көкше батыр ерлігі суреттеледі. Бұл жырдың Мұрын жырау жырлаған нұсқасы жарық көрген (1990).

## Дереккөздер


<

Санат:Қазақ жырлары
Санат:Жырлар
Серік Жексембекұлы Еркімбеков

**Серік Жексембекұлы Еркімбеков** (3.4.1958 жылы туған, Алматы) — композитор, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (1996).

* Алматы консерваториясын бітірген (1981).
* Қазақстан Композиторлар одағында кеңесші, аға кеңесші, шығармалық секциясының меңгерушісі болып қызметтер атқарған.
* 1998 жылдан Қазақстан Композиторлар одағы басқармасының төрағасы, Алматы консерваториясында кафедра меңгерушісі. 
## Шығармашылығы

* “Мәңгілік алау” балетінің
* оркестр мен фортепианоға арналған концерттің
* органға арналған “Шығыс аспаны” музыкасының
* скрипкашылар мен фортепианоға арналған концерттік дуэттің
* “Шолпы”, “Тас аруақ” хореогр. билерінің
* “Жұлдыздар аңыздары” аспаптық сюитасының
* бірқатар романстар мен әндердің авторы. 
* “Дананың мұңы” (Абайдың 150 жылдық мерейтойына арналған; 1995; режиссер Б.Преображенский)
* “Заманақыр” (авторы О.Сүлейменов, Б.Мұқай; режиссер Р.Сейтметов)
* “Анасын аңсаған қыз” (авторы Д.Исабеков)
* “Миғұла терісі үстіндегі сот” (авт. М.Шаханов, Ш.Айтматов), т.б. спектакльдерге
* “Андрей Первозванныйдың ордені” (режиссер А.Головинский, 2000) фильміне музыкалар жазған.

## Дереккөздер


Санат:3 сәуірде туғандар
Санат:1958 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Еркін жол ұзындығы

**Еркін жол өзындыұы** , орташа еркін жол ұзындығы () — бөлшектердің өзі тәрізді басқа бөлшектермен тетелес екі соқтығысуы арасында жүріп өткен жолы. Соқтығысу түріне (серпімді, серпімсіз, т.б.) байланысты Е. ж. ұ. түрліше болып келеді. “Е. ж. ұ. ” ұғымы алғаш рет газдың кинетикалық теориясында қолданылды. Егер бірқалыпты және түзусызықты қозғалған газ молекуласы 1 с ішінде өзінің жылдамдығына () тең жол жүре отырып,  рет серпімді соқтығысса, онда орташа Е. ж. ұ. былай анықталады: =/=1/(n), мұндағы n — бірлік көлемдегі молекула саны (газ тығыздығы),  — молекулалардың эффективтік қимасы. Қалыпты жағдайда газ молекулаларының Е. ж. ұ. () шамамен 10–5 см болады. Е. ж. ұ. тұтқырлық, жылу өткізгіштік, диффузия, электр өткізгіштік тәрізді тасымалдау процестеріне байланысты есептерді шешкенде кеңінен қолданылады. Зарядталған бөлшектердің (электрондар мен иондардың) Е. ж. ұ-н қарастырғанда тиімді қима ұғымының мәні болмайды. ҙйткені иондар (электрондар) атомдармен (молекулалармен) қашықтан да әсерлесе береді.

Санат:Статистикалық физика
Еркін тербеліс

thumb
**Еркін тербеліс** , меншікті тербеліс — механикалық, электрлік, т.б. жүйелердің сыртқы әсерсіз, алғашқы берілген энергия (потенциалдық не кинетикалық) есебінен болатын тербелісі. Нақты жүйелердің еркін тербелісі, энергия шашырайтындықтан, әрқашан өшетін тербеліске жатады. Ал сызықтық жүйелердің еркін тербелісі қалыпты тербелістердің суперпозициясы болып есептеледі.

**Меншікті Тербеліс**, еркін тербеліс, сыртқы күштің әсерінсіз, кез келген тербелмелі жүйеде өтеді.

Меншікті тербелістің сипаты, негізінен жүйенің меншікті параметрлері (мысалы, масса, индуктивтілік, сыйымдылық, серпімділік) арқылы анықталады. Нақты жүйелерде энергияның шашырауы салдарынан меншікті тербелістер әрқашан өшетін тербелістерге, ал шығын көбірек болған жағдайда олар периодсыз тербелістерге айналады. Сызықтық жүйедегі меншікті тербеліс қалыпты тербелістердің суперпозициясы болып табылады;

## Дереккөздер


Санат:Тербеліс
Санат:Физикалық процестер
Еркін түсу үдеуі

**Еркін түсу үдеуі** , ауырлық күші үдеуі — еркін материялық нүктенің ауырлық күші әсерінен алатын үдеуі. Мұндай үдеумен кез келген дене ауасыз кеңістікте Жер бетіне таяу биіктіктен құлаған кезде қозғалады. Е. т. ү., ауырлық күші тәрізді, геогр. ендікке (\phi) және теңіз деңгейінен биіктікке (һ) тәуелді. Оның өлшем бірлігі: м/с2 немесе Н/кг. Е. т. ү-н жуықтап мына формула бойынша есептеуге болады: 
: g=9{,}780327\left[1+0{,}0053024\,\sin^2(\phi) - 0{,}0000058\,\sin^2(2\phi)\right] - 3,086\cdot 10^{-6}\,h,

Алматы қ. ендігінде еркін түсу үдеуі g=9,78 м/с2.

Санат:Физикалық тұрақтылар
Санат:Гравитация
Ерлік

**Ерлік** — бірнеше мағыналы сөз:
* адам бойындағы батылдықты, батырлықты, ұстамдылықты, табандылықты, қайсарлықты, өжеттікті білдіретін ұғым. Ерлік істеген сәтте адам өзіне өлім қаупі төнсе де тайынбай, рухын жоғары ұстайды. Басына түскен ауыртпалықты мойымай көтеріп, мұны негізгі борышым деп есептейді. Ерлік, көбінесе, қоғамдық мәні бар істерде көрінеді. Сондықтан да ол адамның азаматтық қасиеттерінің негізгі көрсеткіштерінің бірі. Ерлік қоғамдық мәнді мақсаттарды алға қойып, қабылданған шешімді жүзеге асыру барысында айқын көрінеді;

қ. Батылдық; Батырлық.

* Қазақ ерлер есімі

## Дереккөздер

Санат:Адам қасиеттері
Санат:Мораль
Ерназар (Жамбыл облысы)

**Ерназар** — Жамбыл облысы Жамбыл ауданындағы ауыл, Ерназар ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Аса ауылынан солтүстік-батысқа қарай 28 км жерде, баялыш, сұр жусан, көкпек басым өскен сұр қоңыр және шалғынды сұр топырақты шөлейтті жазық аңғарда орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1954 жылы осы маңда ірі қой кеңшарын құруға байланысты қаланды. 1954-97 жылдары “Қызыл Октябрь” қой кеңшарының орталығы болып келді. Оның негізінде 1997 жылдан шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Ерназар атауы кісі есімінен шыққан. 

## Ауыл маңы табиғаты
Бөгеткөл - ауылдың маңында қолдан жасалған көл. Ол қар, жаңбыр суларынан жиналып көктемде аумағы ұлғайса, жаз айларында тартылып, тереңдігі 2-3 м-ге дейін таязданып кетеді.

Айтақ каналы егістікті суландырады. (Канал қаздырған кісі аты).

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) елді мекендері
Ертілеу

**Ертілеу ** (туған-өлген жылдары белгісіз, Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданы) — 19 ғасырда өмір сүрген қиссашыл ақын. Заман, өмір құбылыстары жайлы өлең, жырлар толғаған. Ауруға шалдығып, жастай қайтыс болған. Өлер алдында елін, жерін қимай қоштасқан өлеңі ел арасына кең тараған. Бұл өлеңнің бірнеше нұсқасы Әдебиет және өнер институтының қолжазбалар қорында сақтаулы.
## Дереккөздер


Санат:XIX ғасырдағы қазақ ақындары