open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Масаи

**Масаи** — Кенияның оңтүстігі мен Танзанияның солтүстігіндегі саваннада тұратын жартылай көшпелі африкалық байырғы халық. Масаилар Шығыс Африкадағы ең танымал тайпалардың бірі.
Жалпы саны 1 млн. адамға жуық. Кениядағы саны 660 мың адам, Танзанияда 340 мың адам. (2009, бағалау).

## Тілі
Тілі - масаи тілі. Олардың көпшілігі ағылшын және суахили тілінде сөйлейді.

## Діні
Дәстүрлі нанымдарды ұстанады.

## Тарихы
Олардың ата-бабалары алғаш рет Африканың солтүстігінде пайда болды, кейінірек олар оңтүстікке, Ніл аңғарының бойына қоныс аударды және XV ғасырдың ортасында Солтүстік Кенияға келген деп есептеледі. Олар оңтүстікке қарай жылжып, жолындағы барлық тайпаларды жаулап алды. Сапарының соңында Маасайлар Рифт алқабындағы барлық дерлік жерлерді және Марсабит пен Додома тауларының арасындағы іргелес аумақтарды иеленді. Мұнда олар қоныстанып, мал шаруашылығымен айналысты.

## Кәсібі
Негізгі дәстүрлі кәсіптері - көшпелі мал шаруашылығы (зебу, есектер), ара шаруашылығы, аң аулау, балық аулау. Масаидың арнайы топтары (квави, аруша) егіншілікпен айналысады (элеусина, асқабақ, маис), бірақ бұл беделді емес кәсіп болып саналады.
Сиырлар (жергілікті тұқым зебуға көбірек ұқсайды) масаи өмірінің негізі болып табылады. Жалпы алғанда, бұл халықтың бүкіл жауынгерлік тәжірибесі олардың малдарын қол сұғушылықтан қорғауға тырысады.

## Өмір салты
Масаилар жайылымдық жерлерді иемденетін аумақтық қауымдастықтарға бөлінді. Патрилиндік рулар некедегі және мұрагерліктегі маңыздылығын сақтап қалды. Неке патрилокальды. Көп әйелділік кең таралған, әйелдердің саны рудың байлығына қарай анықталды. Әйелі үшін малмен төлем төленді (бұл маасайлар үшін басты құндылық).

Жас класстарының, инициациялардың дамыған жүйесі болды. 12-17 жастан 25-30 жас аралығындағы үйленбеген жастар жауынгерлер отрядтарын құрады (олар мал баққан, мал ұстау үшін көршілес тайпаларға шапқыншылық жасаған). Қоғамды басқаруды ақсақалдар кеңесі басқарды. Соғыс бастықтары мен лейбондар  (старшындар) маңызды рөл атқарды.

Дәстүрлі қоныстары 20-дан 50-ге дейін үйшіктерден тұратын - *краал*, дуалмен қоршалған. Шөппен жабылған жалпақ шатырлы және бұтақтардан тоқылып балшық пен тезек араластырып сыланған үйшіктері бар.

Дәстүрлі киімдері — былғарыдан жасалған жамылғы мен таңғыш, жауынгерде түйеқұс қауырсындарынан жасалған бас киім, теріден жасалған зергерлік бұйымдар, әйелдерде  — көбінесе моншақтардан жасалған зергерлік бұйымдар. Бастары қырылған, төменгі жақтан екі алдыңғы тіс алынып тасталады, құлақтары тесілген.

Негізгі азығы – сүт және сүт өнімдері, сүтке араласқан қан (сирек жағдайда мал сойылады). Балалар мен үйленген ер адамдар көкөністерді жейді.

## Дереккөздер

 
Санат:Кения халықтары
Санат:Танзания халықтары
Ақсақ құлан (мультфильм)

**«Ақсақ құлан»** — Қазақфильм студиясында шығарылған екінші мультфильм.

Режиссёр мен сценарийші — Әмен Әбжанұлы Қайдаров.

Ізашар туынды сияқты бұл мультфильм де фольклорға негізделген, нақтысын айтқанда «Ақсақ құлан мен Жошы хан» аңызы желісімен түсірілді. 

## Желісі
Дала аңызы бойынша, Шыңғыс ханның үлкен баласы Жошы хан құландарды аулау кезінде мерт болған. Суық хабарды ұлы ханға айтуға ешкімнің де батылы жетпеді. Қаралы хабаршыны қатал өлім жазасы күтіп тұрды. Сонда бір күйші болған жайтты домбыра әуенімен жеткізеді. Бәрін ұққан Шыңғыс хан домбыраның ішіне қорғасын құюды бұйырады. Бірақ домбыра сынбай, бәрімізге белгілі түрге келеді.

## Марапаттары

* 1969 жылы Орта Азия республикалары және Қазақстан киноматографистерінің көрме–сайысында ең таңдаулы мультипликациялық фильм ретінде марапатталды.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Ақсақ құлан күйі
## Сілтемелер
* 
Санат:Қазақфильм мультфильмдері
Санат:1968 жылғы КСРО мультфильмдері
Санат:КСРО қысқаметражды мультфильмдері
Санат:Қазақ ертегілері бойынша мультфильмдер
Санат:Қазақстан мультфильмдері
Ақтепе атырабы

**Ақтепе атырабы** () — Түрікменстанның Дашоғыз уәлаятындағы атырап.

Әкімшілік орталығы — Ақтепе қаласы.

## Тарихы
1937 жылы мамырда орталығы Ақтепе ауылында болған Түрікмен КСР Ташауыз округінің **Ленин ауданы** болып құрылды. 1939 жылы қарашада Ташауыз округі таратылып, Ленин ауданы жаңадан құрылған Ташауыз облысына қосылды.

1963 жылы қаңтарда Ташауыз облысы таратылып, Ленин ауданы Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды. 1970 жылы желтоқсанда аудан қалпына келтірілген Ташауыз облысына берілді. 1992 жылы Ленин ауданы Ақтепе атырабы болып өзгертіліп, Дашоғыз уәлаятының құрамына енді.

2022 жылдың 9 қарашасында Ақтепе атырабына Құрбансұлтан әже атындағы атырап берілді.

## Белгілі тумалары
* Нұрмұхаммед Андалып — XVIII ғасырдағы түрікмен поэзиясының классигі.

## Сілтеме
* Дүниежүзілік тарихи жоба

## Дереккөздер

Санат:Дашоғыз уәлаяты атыраптары
Мары облысы

**Мары облысы** — Түрікмен КСР аумағында 1939-1963 және 1970-1992 жылдары болған әкімшілік бірлік. 1992 жылы облыс аумағында Мары уәлаяты құрылды.

Жер аумағы — 86,8 мың км². Халқы — 771 мың адам (1987 ж.), оның ішінде қала тұрғындары – 31%. Әкімшілік жағынан 10 ауданнан тұрды, оған 4 қала, 16 кент кірді (1987).

Әкімшілік орталығы – Мары қаласы.

Тұран ойпатының оңтүстік-шығысында, Қарақұмның шегінде орналасқан.

## Әкімшілік бөлінісі
Облыс КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1939 жылғы 21 қарашадағы Жарлығымен құрылды.

1939 жылы Мары облысы 9 ауданға: Байрамалы, Уәкілбазар, Йолөтен, Куйбышев, Мары, Сақаршаға, Сталин, Тақтабазар және Түрікменқала бөлінді.

1955 жылы Куйбышев ауданы, екі жылдан кейін Уәкілбазар ауданы таратылды. 1959 жылы жойылған Ашхабад облысынан Киров, Серахс және Тежен аудандары Мары облысына ауыстырылды. 1961 жылы Сталин ауданы Мұрғаб ауданы болып өзгертілді.

1963 жылы 10 қаңтарда облыс таратылды. Сонымен бірге Киров, Сақаршаға, Серахс және Түрікменқала аудандары таратылды. Қалған аудандар республикалық бағыныстылыққа өтті.

1970 жылы 14 желтоқсанда облыс қалпына келтірілгенде Байрамәлі, Йолөтен, Каахка, Мары, Мұрғаб, Сақаршаға, Серахс, Тақтабазар, Тежен және Түрікменқала аудандарына бөлінді. 1973 жылы Каахка, Серахс және Тежен аудандары Ашхабад облысына берілді. 1975 жылы Уәкілбазар ауданы, 1977 жылы Құшқы, 1978 жылы Қарақұм аудандары құрылды. 1988 жылы Парахат ауданы құрылып, Байрамәлі және Құшқы аудандары таратылды.

## Табиғаты
Климаты күрт құбылмалы. Негізгі өзені – Мұрғап. Су қоймалары желісі. Облыс аумағында Бадхыз қорығы бар.

## Тұрғындары
1939 жылы облыста 290,3 мың адам тұрды. Соның ішінде түрікмендер – 69,1%; орыстар – 17,1%; қазақтар – 2,7%; белудждер – 1,7%; украиндар – 1,6%; татарлар – 1,6%; армяндар – 1,4%. 1987 жылға қарай халық саны 771 мың адамға дейін өсті.

## Экономикасы
* Табиғи газ өндірілді (кен орындары: Шатлық, Советабат, Дәулетабат және т.б.), газ құбырлары салынды: Майское — Ашхабад — Безмейін, Шатлық — Хиуа және т.б.
* Мары СЭС
* Азот тыңайтқыштарын өндіру, машина жасау және металл өңдеу. Жеңіл өнеркәсіп (мақта тазалау, мақта, тігін, былғары өнеркәсібі, жүнді бастапқы өңдеуі, кілем тоқу), тамақ өнеркәсібі (оның ішінде ет-сүт, май айыру және май шығару) және басқа да салалар дамыған.
* Негізгі өнеркәсіп орталықтары: Мары, Байрамалы, Йолөтен.
* Суармалы егіншілік (Қарақұм каналы). Ірі мақта егетін аудан. Сондай-ақ бидай, арпа, жүгері, сондай-ақ көкөніс-бақша және мал азығы дақылдарын өсіреді. Жеміс шаруашылығы. Жүзім шаруашылығы. Мал шаруашылығында қаракөл шаруашылығы басым. Жібек шаруашылығы.
* Шипажай — Байрамалы.

## Дереккөздер

Санат:Түрікмен КСР таратылған облыстары
Мерв округі

**Мерв округі** — Түрікмен КСР-нің 1924 жылдың желтоқсанынан 1926 жылдың тамызына дейін болған әкімшілік бөлініс бірлігі. Әкімшілік орталығы — Мерв қаласы.

Округ 1924 жылы Мерв және Тежен уездерін біріктіру арқылы құрылған.

Бастапқыда: Мерв және Теджен деген 2 уезге бөлінді.

1925 жылы қаңтарда уездердің орнына 5 аудан: Байрамәлі, Мерв, Пенде, Серахс, Тежен құрылды. Көп ұзамай Пенде ауданы Тақтабазар ауданы болып өзгертілді. 1926 жылы қаңтарда Жолөтен ауданы құрылды.

1926 жылы тамызда округ таратылып, оның аудандары Түрікмен КСР-нің тікелей бағыныстылығына берілді.

1926 жылғы халық санағы бойынша 265,4 мың адам болды. Соның ішінде түрікмендер – 79,9%; орыстар – 7,5%; белудждер - 3,8%; армяндар – 1,8%; ауғандықтар – 1,5%.

## Әдебиет
* 

Санат:Түрікмен КСР округтері
Болдымсаз атырабы

**Болдымсаз атырабы** () — Түрікменстанның Дашоғыз уәлаятындағы атырап.

## Тарихы
1925 жылы қаңтарда Түрікмен КСР Ташауыз округінің **Порсы ауданы** болып Порсы аудандық шуросының негізінде құрылды.

1930 жылы шілдеде Ташауыз округі таратылып, Порсы ауданы Түрікмен КСР-не тікелей бағынышты болды.

1932 жылы ақпанда аудан қалпына келтірілген Ташауыз округіне берілді.

1935 жылы қарашада Порсы ауданы Калинин ауданы болып өзгертілді.

1939 жылы қарашада Ташауыз округі таратылып, Калинин ауданы жаңадан құрылған Ташауыз облысына берілді.

1963 жылы қаңтарда Ташауыз облысы таратылып, Калинин ауданы Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды.

1970 жылы желтоқсанда аудан қалпына келтірілген Ташауыз облысына берілді.

1992 жылы Калинин ауданы Дашогуз уәлаятының құрамына еніп, **Болдымсаз атырабы** деп өзгертілді.

2022 жылдың 9 қарашасында Болдымсаз атырабына Құбадақ атырабы қосылды.

## Сілтеме
* Дүниежүзілік тарихи жоба

## Дереккөздер

Санат:Дашоғыз уәлаяты атыраптары
Көроғлы атырабы

**Көроғлы атырабы** () — Түрікменстанның Дашоғыз уәлаятындағы атырап.

Әкімшілік орталығы — Көроғлы қаласы.

## Тарихы
1925 жылы қаңтарда Тахта аудандық шуросының негізінде Түрікмен КСР Ташауыз округінің **Тахта ауданы** болып құрылды. 1930 жылы шілдеде Ташауыз округі таратылып, Тахта ауданы Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды.

1932 жылы ақпанда аудан қалпына келтірілген Ташауыз округіне берілді. 1939 жылы қарашада Ташауыз округі таратылып, Тахта ауданы жаңадан құрылған Ташауыз облысына берілді.

1963 жылы қаңтарда Ташауыз облысы таратылып, Тахта ауданы Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды. 1970 жылы желтоқсанда аудан қалпына келтірілген Ташауыз облысына берілді.

1992 жылы Тахта ауданы Тақта атырабы болып өзгертіліп, Дашоғыз уәлаятының құрамына кірді, содан кейін **Көроғлы атырабы** атауын алды.

## Сілтеме
* Дүниежүзілік тарихи жоба

Санат:Дашоғыз уәлаяты атыраптары
Поликарп Куш

**Поликарп Куш** (; 26 қаңтар 1911, Бланкенбург, Германия империясы — 20 наурыз 1993, Даллас, АҚШ) — американдық физик, 1955 жылғы физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты. Жүлденің жартысын «электронның магниттік моментін дәл анықтағаны үшін» алды. Сыйлықтың екінші жартысын Уиллис Юджин Ламб алды.

АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшесі (1956)  .

## Өмірбаяны
Куштың отбасы 1912 жылы АҚШ-қа қоныс аударды. 1936 жылы Куш Иллинойс университетінде *[[Молекула|молекулалардың]] оптикалық [[Спектроскопия|спектроскопиясы]]* саласындағы тақырып бойынша кандидаттық диссертациясын қорғады. 1937 жылы сол университетте ғылыми еңбек жолын бастады.

Ол бөлшектердің магниттік моментін өте дәл анықтай алатын магниттік резонанс әдістерімен жұмыс істеді. Натрий, галлий және индий атомдарындағы электронның магниттік моментін анықтауға арналған кейінгі тәжірибелер теориялық болжанған мәннен ауытқуды көрсетті. Мұның түсіндірмесі, кейінірек тағы бір рет расталды, магниттік моменттегі айырмашылық кванттық механиканы қайта қарауға әкелді.

Куш 1955 жылы физика бойынша Нобель сыйлығын алды.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Храмов Ю. А. Каш Поликарп (Kusch Polykarp) // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — 2-ші бас., өңд. және тол. — М. : Наука, 1983. — Б. 128. — 400 б. — 200 000 дана. 
* КУШ (Kusch), Поликарп // «Наука и техника» электронды кітапханасының сайтындағы өмірбаяны
* Нобель комитетінің сайтынан ақпарат 

Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері
Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)
Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:XX ғасыр физиктері
Санат:АҚШ физиктері
Халықтың қызметшісі (партия)

**«Халық қызметшісі»** (, қысқ.: ХҚ) — Украинадағы либералдық, центристік, еуропашыл саяси партия. 2019 жылғы президенттік және парламенттік сайлаулардан бері елдің билік етуші партиясы болып саналады.

Партия Украина президенті Владимир Зеленскиймен тығыз байланысты және оның бастамасымен құрылған. Атауы Зеленский басты рөлді сомдаған «Халық қызметшісі» атты танымал телехикаядан алынған.  

Партия 2017 жылдың соңында құрылып, бұрын тіркелген «Шешуші өзгерістер партиясы» негізінде 2018 жылғы 31 наурызда ресми түрде қайта тіркелді.   2019 жылғы парламенттік сайлауда ол жалпыұлттық партиялық тізім бойынша 124 мандат және бір мандатты округтерден 130 орын иеленді. 

## Дереккөздер

Санат:Украина саяси партиялары
Мба (халық)

**Мба ** (мбайи, мбае, манга) — Конго Демократиялық Республикасының халқы. Халық саны 60 мыңға жуық адамды құрайды (2010 ж.).

## Тілі
Олар Нигер-Конго макроотбасының мбa тілінде сөйлейді.

## Діні
Дәстүрлі нанымдарды ұстанады.

## Кәсібі
Негізгі дәстүрлі кәсіптері – қолмен атқарылатын егіншілік  (күріш, бұршақ, тамыржемістілер, көкөністер), мал шаруашылығы (ұсақ мал), балық аулау және аңшылық. Дәстүрлі қолөнерден – балқыту және металл өңдеу, керамика, ағаш ою, төсеніш, қоржын тоқу, т.б. сақталған.

## Өмір салты
Рулық жіктелу сақталған. Неке патрилокальды.

Елді мекендері шашыраңқы орналасқан. Дөңгелек пішінді үйшіктер тобын (бұтақтан тоқылған, балшықпен сыланған, төбесі биік конустық, шаруашылық құрылыстары бар) туысқан отбасылар құрайды.

Дәстүрлі тағамдары - өсімдік тектес тағамдар (бәліштер, жармалар, бұқтырылған тағамдар, көкөністер, жемістер), балық.

Музыкалық және би фольклоры бай.

## Дереккөздер

 
Санат:Конго Демократиялық Республикасы халықтары
Руслан Алексеевич Стефанчук

**Руслан Олексійович Стефанчук** (; 29 қазан 1975 жыл, Тернополь) — украиналық саяси қайраткер, құқықтанушы, заң ғылымдарының докторы, профессор, 2021 жылдан бері Верховна Рада төрағасы.

Стефанчук 2019 жылғы Украина парламенті сайлауында «Халық қызметшісі» партиясының мүшесі (партиялық тізімде 2-орын) ретінде Украина парламентіне сайланды. Парламентке сайланғалы бері және төрағалығына дейін Стефанчук Украина президентінің Верховна рададағы өкілі (2019–2021), Верховна Рада төрағасының Бірінші Орынбасары (2019–2021) қызметтерінде болған.

## Өмірбаяны
Руслан Стефанчук 1975 жылғы 29 қазанда Тернополь қаласында, медицина студенттерінің отбасында дүниеге келді. 1997 жылы Хмельницький аймақтық басқару және құқық институтын «құқықтану» мамандығы бойынша және 1999 жылы  (өнеркәсіп секторын басқару) үздік бітірді.

2007–2012 жылдары Верховна Рада депутаты  көмекшісі болды.

Стефанчук — Украина Ұлттық заң ғылымдары академиясының корреспондент-мүшесі, Украинаның еңбек сіңірген ғылым және техника қайраткері (2017).

Стефанчук — Володимир Зеленськийдың 2019 жылғы сайлауалды бағдарламасы авторларының бірі. Зеленскьийдың сайлауалды бағдарламасының нәтижесінде ол 2-айналымында 73% дауыс жинап, Украина президенті болып сайланды.

Зеленський президент ретінде Стефанчукты 21 мамыр күні Украина президентінің Верховна Рададағы өкілі болып тағайындады. Ол қызметін 2021 жылдың 7 қазанына дейін жалғастырды.

2019 жылғы парламент сайлауы нәтижесінде ол «Халықтың қызметшісі» партиясы атынан депутат болып сайланды. Оның інісі  та партия атынан депутат сайланған еді.

2019 жылдың 29 тамызында Стефанчук Верховна Рада төрағасының бірінші орынбасары болып сайланды. Оған халық депутаттарының 330-ы дауыс берген.

2021 жылдың 7 қазанында Верховна Рада Дмитро Разумковты парламент төрағасы қызметінен босатуға дауыс берді. Келесі күні Стефанчук парламент төрағасы болып сайланды, оның тағайындалуын депутаттың 261-і қолдады.

«Право України» («Украина заңы») гәзеті Редакциялық Кеңесінің төрағасы.

## Жеке өмірі
Стефанчуктың екі баласы бар: ұлы Олесь және қызы Злата. Олар заңгер мамандығы бойынша білім алуда, ұлы Украинада, қызы Аустрияның Вена қаласында. Қызы 6 тілде еркін сөйлейді.

## Сын
«Чесно» қозғалысының мәліметі бойынша, Стефанчуктың Киевте үйі жоқ, ол қайын енесінен пәтер жалдағаны үшін бюджеттен өтемақы алады. Стефанчук өтемақы ретінде алынған қаражатты қайтарғанын мәлімдеді.

## Ғылыми дәрежелері және атақтары
* заң ғылымдарының кандидаты (2000);
* доцент (2003-2019);
* заң ғылымдарының докторы (2008);
* профессор (2008 жылдан бері);
* Украина Ұлттық заң ғылымдары академиясының корреспондент мүшесі (2009 жылдан бері);
* Украина Ұлттық заң ғылымдары академиясының белсенді мүшесі (академик, 2020 жылдан бері).

## Дереккөздер

Санат:Украина саясаткерлері
Санат:Украина заңгерлері
Санат:Заң ғылымдарының докторлары
Санат:Верховна рада төрағалары
Уолтер Хаузер Браттейн

**Уолтер Хаусер Браттейн** (; 10 ақпан 1902 — 13 қазан 1987) — американдық физик, 1956 жылы физика бойынша «жартылай өткізгіштер туралы зерттеулері және транзисторлық эффектіні ашқаны үшін» (Уильям Брэдфорд Шокли және Джон Бардинмен бірге) Нобель сыйлығын алған.

## Өмірбаяны
Уолтер Браттейн Қытайдың Амой қаласында Росс Р. Браттейн мен Оттил Хаузердің отбасында дүниеге келген. Вашингтон штатында, АҚШ-та өскен. Ол 1924 жылы Уитман колледжінде бакалавр дәрежесін, 1926 жылы Орегон университетінде магистр дәрежесін алды. 1929 жылы кандидаттық диссертациясын қорғағаннан кейін М. Миннесота университетінде ол Белл зертханаларына жұмысқа барады.

1935 жылы Браттейн Карен Гилморға үйленді. Олардың Уильям Гилмор Браттейн атты ұлы болды. 1958 жылы ол Эмма Миллерге қайта үйленді. 1987 жылы Сиэтлде қайтыс болды.

## Ғылыми қызмет
Браттейн негізінен қатты денелердің беттерінің қасиеттерімен айналысты. Вольфрам туралы алғашқы зерттеулерінен кейін ол кремний және германий сияқты жартылай өткізгіштерде беттік әсерлермен айналысып, оларды түсінуге елеулі үлес қосты. Джон Бардинмен бірге p-n- нүктелік транзисторды әзірледі.

1956 жылы Бардин және Уильям Шоклимен бірге физика бойынша Нобель сыйлығын «жартылай өткізгіштер мен транзисторлық эффектіні ашқаны үшін» алды.

## Марапаттары
* Франклин институтының Стюарт Баллантин медалі, 1952
* Джон Скотт медалі, 1954
* Рихтмайер мемориалдық сыйлығы, 1956
* Физика бойынша Нобель сыйлығы, 1956

## Дереккөздер

## Әдебиет
* Храмов Ю. А. Браттейн Уолтер // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — 2-ші бас, өңд. және тол. — М. : Наука, 1983. — Б. 44. — 400 б. — 200 000 дана. 

## Сілтемелер
* Нобель комитетінің веб-сайтынан ақпарат  2006 жылы 20 маусымда Wayback Machine сайтында мұрағатталған

Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері
Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)
Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:XX ғасыр физиктері
Санат:АҚШ физиктері
Мбете

**Мбете** (*амбамба*, *умбете*) — Габон мен Конго Республикасының шекаралас аймақтарындағы банту тобының халқы.
Жалпы саны 275 мың адам. Габонда – 175 мың, Конгода 100 мың адам.

## Тілі
Тілі - мбете тілі.

## Діні
Дінге сенушілердің діни байланысы: дәстүрлі наным-сенімдер, бір бөлігі католиктер.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсіптері – тропикалық қолмен атқарылатын егіншілік (маниок, ямс, тәтті картоп, жержаңғақ, бұршақ дақылдары, май пальмасы, банан), терушілік, ерлер ағаш кесуде, какао, кола, кофе плантацияларында жұмыс істейді. Қолөнер – керамика, кілемше тоқу, ағаштан ою, ағаштан ғұрыптық маскалар, антропоморфтық фигуралар, музыкалық аспаптар жасау.

## Өмір салты
Негізгі әлеуметтік бірлік - үлкен отбасылық қауымдастық болып табылады.

Елді мекендері ықшам, өзен, жол бойында орналасқан. Тұрғын үйлер төртбұрышты, қабырғалары қаңқалы, шыбықтармен өрілген, төбелері биік, рафия пальма жапырақтарынан жасалған.

Негізгі тағамдары - маниок, ямс, пальма майы мен ащы дәмдеуіштер қосылған банан тағамдары.

## Дереккөздер

 
Санат:Габон халықтары
Санат:Конго Республикасы халықтары
Шабат атырабы

**Шабат атырабы** () — Түрікменстанның Дашоғыз уәлаятындағы атырап.

Әкімшілік орталығы — Шабат қаласы.

## Тарихы
1924 жылдың 27 қазанына дейін Хорезм Халық Социалистік Республикасы (ХХСР) Түрікмен облысындағы 5 аудандық шуроның бірі болды.

1930 жылы шілдеде Ташауыз округі таратылып, Ташауыз ауданы Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды. 1932 жылы ақпанда аудан қалпына келтірілген Ташауыз округіне берілді.

1939 жылы қарашада Ташауыз округі жойылып, Ташауыз ауданы жаңадан құрылған Ташауыз облысына берілді. 1957 жылы 3 қаңтарда аудан орталығы Ташауыз қаласынан Андреевск кентіне көшірілді. 1963 жылы қаңтарда Ташауыз облысы жойылып, Ташауыз ауданы Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды.

1970 жылы желтоқсанда аудан қалпына келтірілген Ташауыз облысына берілді. 1992 жылы Ташауыз ауданы **С.А.Ниязов атындағы атырап** (Сапармұрат Ниязовтың құрметіне) деп өзгертіліп, Дашоғыз уәлаятының құрамына енді.

2022 жылдың 9 қарашасында С.А.Ниязов атындағы атырап **Шабат атырабы** болып өзгертілді.

## Сілтеме
* Дүниежүзілік тарихи жоба

## Дереккөздер

Санат:Дашоғыз уәлаяты атыраптары
Рухубелент атырабы

**Рухубелент атырабы** () — Түрікменстанның Дашоғыз уәлаятындағы атырап.

Атыраптың орталығы – Рухубелент ауылы 2008 жылдың 17 қазанында құрылды. 2007 жылдың сәуір айында Шәсенем тың алқабында құрылған.

Рухубелент ауданында «Шабат» ашық акционерлік қоғамы тауарлы-сүт фермасын жүргізеді.

## Көлік
Аудан арқылы Ашхабад пен Дашоғызды байланыстыратын Қарақұм теміржолы өтеді. Сондай-ақ осында Ашхабад-Дашоғыз автокөлік күрежолы бар.

## Дереккөздер

Санат:Дашоғыз уәлаяты атыраптары
Сапармұрат Түрікменбашы атындағы атырап

**Сапармұрат Түрікменбашы атындағы атырап** () — Түрікменстанның Дашоғыз уәлаятындағы атырап.

Әкімшілік орталығы — Сапармұрат Түрікменбашы атындағы қала.

## Тарихы
1975 жылы ақпанда Түрікмен КСР Ташауыз облысының **Октябрь ауданы** болып құрылған. 1992 жылы Октябрь ауданы Сапармұрат Түрікменбашы атындағы атырап болып өзгертіліп, Дашоғыз уәлаятының құрамына енді.

## Сілтеме
* Дүниежүзілік тарихи жоба

Санат:Дашоғыз уәлаяты атыраптары
Құбадақ атырабы

**Құбадақ атырабы** () — Түрікменстандағы Дашоғыз уәлаятының бұрын болған атырабы.

## Тарихы
1938 жылы желтоқсанда орталығы Телман атындағы ауылда болған Түрікмен КСР Ташауыз округінің **Телман ауданы** болып құрылды.

1939 жылы қарашада Ташауыз округі таратылып, Телман ауданы жаңадан құрылған Ташауыз облысына берілді.

1963 жылы қаңтарда Телман ауданы таратылды.

1975 жылы қарашада Телман ауданы Ташауыз облысының құрамында қалпына келтірілді.

1988 жылы тамызда Телман ауданы қайтадан таратылды.

1992 жылы Телман ауданы Дашоғыз уәлаятының құрамына еніп, **Құбадақ атырабы** болып өзгертілді.

2022 жылдың 9 қарашасында Құбадақ атырабы жойылып, оның аумағы Болдымсаз атырабына берілді.

## Сілтеме
* Дүниежүзілік тарихи жоба

## Дереккөздер

Санат:Түрікменстанның таратылған атыраптары
Санат:Дашоғыз уәлаяты атыраптары
Құрбансұлтан әже атындағы атырап

**Құрбансұлтан әже атындағы атырап** () — Түрікменстандағы Дашоғыз уәлаятының бұрын болған атырабы. Әкімшілік орталығы — Андалып қаласы.

## Тарихы
1925 жылы қаңтарда Түрікмен КСР Ташауыз округінің **Ілиялы ауданы** болып Ілиялы аудандық шуросының негізінде құрылды. 1930 жылы шілдеде Ташауыз округі таратылып, Ілиялы ауданы Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды.

1932 жылы ақпанда аудан қалпына келтірілген Ташауыз округіне берілді. 1939 жылы қарашада Ташауыз округі таратылып, Ілиялы ауданы жаңадан құрылған Ташауыз облысына берілді.

1963 жылдың қаңтарында Ілиялы ауданы таратылды, бірақ 1964 жылдың желтоқсанында қалпына келтірілді. 1970 жылы желтоқсанда аудан қалпына келтірілген Ташауыз облысына берілді.

1992 жылы Ілиялы ауданы **Жыланды атырабы** деп аталып, Дашоғыз уәлаятына, ал 2004 жылы қыркүйекте Құрбансұлтан әже атындағы атырап деп аталды.

2022 жылы 9 қарашада Құрбансұлтан әже атындағы атырап жойылып, оның аумағы Ақтепе атырабына берілді.

## Сілтеме
* Дүниежүзілік тарихи жоба

## Дереккөздер

Санат:Түрікменстанның таратылған атыраптары
Санат:Дашоғыз уәлаяты атыраптары
Ташауыз облысы

**Ташауыз облысы** — Түрікмен КСР аумағында 1939-1963 және 1970-1992 жылдары болған әкімшілік бірлік. 1992 жылы 14 желтоқсанда облыс аумағында Дашхауыз уәлаяты құрылды, кейін атауы Дашоғыз уәлаяты болып өзгертілді.

Жер аумағы — 73,6 мың км². Халқы – 665 мың адам (1987), оның ішінде қала тұрғыны – 31%. Әкімшілік жағынан 8 ауданнан, оған 2 қала, 7 кент кірді (1987).

Әкімшілік орталығы — Ташауыз қаласы.

Тұран ойпатының оңтүстігінде, Қарақұмның шегінде орналасқан.

## Әкімшілік бөлінісі
Облыс КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1939 жылғы 21 қарашадағы Жарлығымен құрылды.

1939 жылы облыс 9 аудан: Андреев, Дарғаната, Ілиялы, Калинин, Көнеүргеніш, Ленин, Тахта, Ташауыз және Телманға бөлінді. 1944 жылы Дарғаната ауданы Шаржоу облысына берілді. 1955 жылы Андреев ауданы таратылды. 1963 жылы 10 қаңтарда облыс таратылды. Сонымен бірге Ілиялы және Телман аудандары да таратылды. Қалған аудандар республикалық бағыныстылыққа берілді.

1970 жылы 14 желтоқсанда облыс қалпына келтірілгенде Ілиялы, Калинин, Көнеүргеніш, Ленин, Тақты және Ташауыз аудандарына бөлінді. 1975 жылы Октябрь және Телман (1988 ж. таратылған) аудандары құрылды.

## Табиғаты
Климаты күрт құбылмалы. Негізгі өзені – Әмудария.

## Тұрғындары
1939 жылы облыста 255,2 мың адам тұрды. Соның ішінде түрікмендер – 56,0%; өзбектер – 26,3%; қазақтар – 10,3%; орыстар – 3,8%; қарақалпақтар – 1,3%. 1987 жылға қарай облыс халқының саны 665 мың адамға дейін өсті.

## Экономикасы
* Өнеркәсіптің жетекші салалары — жеңіл (соның ішінде мақта тазарту) және тамақ (май айырғыш-май шығаратын, ет-сүт, консервілеу) өнеркәсіп салалары болып келеді. Металл өңдеу, құрылыс материалдарын өндіру дамыған.
* Өнеркәсіптік кәсіпорындардың көпшілігі — Ташауыз қаласында орналасқан.
* Ауыл шаруашылығы мақта өсіруге, етті-сүтті мал шаруашылығына және қаракөл қой шаруашылығына маманданған. Суармалы егіншілік. Суару жүйелері:
** Қылышбай
** Шабат
** Совет-Яб
** Ғазауат
** Қыпшақ-Бөзеу
* Егіс алқабының 60 пайыздан астамы мақта. Олар сондай-ақ дәнді дақылдар (Түркімен КСР-нің негізгі күріш егетін аудандары), көкөніс-бақша, мал азықтық дақылдарды өсіреді. Ірі қара, қой, ешкі, жылқы, түйе өсіріледі. Жібек шаруашылығы.

## Дереккөздер

Санат:Түрікмен КСР таратылған облыстары
Андреев ауданы (Түрікмен КСР)

**Андреев ауданы** — Түрікмен КСР-нің 1938 жылдың желтоқсанынан 1955 жылдың желтоқсанына дейін болған әкімшілік бөлініс бірлігі.

## Тарихы
Андреев ауданы 1938 жылы желтоқсанда Ташауыз округінің құрамында құрылды.

1939 жылы қарашада Түрікмен КСР-де облыстық бөлінудің енгізілуіне байланысты Андреев ауданы Ташауыз облысының құрамына енді.

1949 жылы аудан: І Алтмыш, ІІ Алтмыш, Майлыжеңгел, І Розумюой, ІІ Розумбой, Тазабазар, І Хамзашық, ІІ Хамзашық деген 8 ауылдық кеңеске бөлінді.

1955 жылы желтоқсанда Андреев ауданы таратылды.

## Дереккөздер

Санат:Түрікмен КСР таратылған аудандары
Ташауыз округі

**Ташауыз округі** — Түрікмен КСР-нің 1924 жылдың желтоқсанынан 1930 жылдың шілдесіне дейін және 1932 жылдың ақпанынан 1939 жылдың қарашасына дейін болған әкімшілік бөлінісінің бірлігі. Әкімшілік орталығы – Ташауыз қаласы.

## 1924—1930 жылдардағы округ
1924 жылы Хорезм ХСР Түрікмен АО аумағында құрылған.

Бастапқыда 5 аудандық шуроға бөлінді: Ілиялы, Көнеүргеніш, Порсы, Тахта, Ташауыз.

1925 жылы қаңтарда аудандық шуро аудандар болып өзгертілді:
* Ілиялы ауданы
* Көнеүргеніш ауданы
* Порсы ауданы
* Тахта ауданы
* Ташауыз ауданы

Аудан КСРО-ның көптеген округтары сияқты 1930 жылы шілдеде таратылды. Аудандар Түрікмен КСР-нің тікелей бағыныстылығына берілді.

1926 жылғы халық санағы бойынша халық саны 125,4 мың адам болды. Соның ішінде түрікмендер – 62,1%; өзбектер – 34,0%; қазақтар – 1,2%; қарақалпақтар – 1,2%.

## 1932—1939 жылдардағы округ
thumb|right|200px|Түрікмен КСР картасындағы Ташауыз округі (1938)
Округ республиканың шалғай аудандарын басқаруға ыңғайлы болу үшін 1932 жылы ақпанда қайтадан құрылды.

Оның құрамына 5 аудан: Ілиялы, Көнеүргеніш, Порсы, Тахта, Ташауз кірді. 1935 жылы Порсы ауданы Калинин болып өзгертілді. 1937 жылы Ленин ауданы, 1938 жылы Андреев және Телман аудандары құрылды.

1939 жылы қарашада Түрікмен КСР-де облыстық бөлінудің енгізілуіне байланысты жойылды.

## Әдебиет
* 

Санат:Түрікмен КСР округтері
Алтынасыр атырабы

**Алтынасыр атырабы** () — Түрікменстандағы Ахал уәлаятының бұрын болған атырабы.

## Тарихы
Алтынасыр атырабы 2000 жылы Тежен, Кака және Сарахс атыраптарының бөліктерінен құрылды.

2018 жылдың 5 қаңтарында Түрікменстан Парламенті атырапты жойып, оның аумағын Кака атырабына (Мән және Шәж кеңесшіліктері), Сарахс атырабына (Балықшылық кеңесшілігі), Тежен атырабына (Алтынасыр қаласы, Уаһарман, Құрбантұрлы, Дәулетті және Лұқман кеңесшілігі, Ақалтын, Бидайлы және Малдаршылық ауылдары) берді.

## Сілтеме
* Дүниежүзілік тарихи жоба

## Дереккөздер

Санат:Түрікменстанның таратылған атыраптары
Санат:Ахал уәлаяты атыраптары
Дарғаната атырабы

**Дарғаната атырабы** () — Түрікменстанның Лебап уәлаятындағы атырап. Әкімшілік орталығы — Дарғаната қаласы.

## Тарихы
1925 жылы ақпанда Түрікмен КСР Ленин округіне қарасты **Дарғаната ауданы** болып құрылды. 1927 жылы мамырда Ленин округі Шаржүй болып өзгертілді. 1930 жылы қыркүйекте Шаржүй округі таратылып, Дарғаната ауданы Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды.

1939 жылы қарашада Дарғаната ауданы жаңадан құрылған Ташауыз облысына берілді. 1944 жылы наурызда Дарғаната ауданы Шаржау облысына берілді. Ауданды 1939-1945 жылдар аралығында Шасейіт Әмин басқарды

1963 жылдың қаңтарында Дарғаната ауданы таратылды, бірақ 1965 жылдың желтоқсанында Түрікмен КСР-нің тікелей бағынуымен қалпына келтірілді. 1970 жылы желтоқсанда аудан қайтадан қалпына келтірілген Шаржау облысының құрамына енді. 

1992 жылы Дарғаната ауданы Лебап уәлаятының құрамына еніп, бастапқыда **Дарғаната атырабы**, 2003 жылы 14 мамырда **Бірата атырабы** деп аталды. 2017 жылдың 25 қарашасында Бірата атырабы қайтадан Дарғаната болып өзгертілді.

2006 жылдан бастап Бірата ауданының басшысы қызметін бір кездері ауыл шаруашылығы өнеркәсібі министрінің орынбасары болған Жұмабаев Жұмамұрат Дәуренұлы атқарды.

## Дереккөздер

Санат:Лебап уәлаяты атыраптары
Дәнеу атырабы

**Дәнеу атырабы** () — Түрікменстанның Лебап уәлаятындағы атырап. Әкімшілік орталығы — Дәнеу қаласы.

## Тарихы
1925 жылы қаңтарда Түрікмен КСР Ленин округінің **Дейнау ауданы** болып құрылды. 1927 жылы мамырда Ленин округі Шаржүй болып өзгертілді.

1930 жылы қыркүйекте Шаржүй округі таратылып, Дейнау ауданы Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды. 1939 жылы қарашада Дейнау ауданы жаңадан құрылған Шаржоу облысына берілді.

1963 жылы қаңтарда Шаржоу облысы таратылып, Дейнау облысы Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды. 1970 жылы желтоқсанда аудан қайтадан қалпына келтірілген Шаржоу облысының құрамына енді.

1992 жылы Дейнау ауданы Лебап уәлаятының құрамына еніп, бастапқыда **Дәнеу атырабы**, 2001 жылы 18 ақпанда **Қалқыныш атырабы** деп аталды.

2017 жылдың 25 қарашасында Қалқыныш атырабының атауы қайтадан Дәнеу болып өзгертіліп, оның құрамына Түрікменстан Парламенті таратқан Қарашсыздық атырабының аумағы қосылды.

## Әдебиет
* 

## Дереккөздер

Санат:Лебап уәлаяты атыраптары
Александр Гамильтон

**Александр Гамильтон** — Америка Құрама Штаттарының мемлекеттік қайраткері, алғашқы қаржы министрі (1789—95), «негіздеуші әкелердің» бірі.

Тәуелсіздік жолындағы соғыс (1775—1783) кезінде шешендігімен әрі публицистігімен көзге түсті. Гамильтонның құн, ақша, баға мәселесі жөніндегі зерттеулері АҚШ-тың саяси экономиясын ілгері дамытуға ықпал етті.

Ол мықты федералдық үкіметтің, қуатты экономика мен армияның, мануфактуралық өндірістің қолдаушысы болған. Өзі алғашқы екі банктың құрылуына себепші болған.

1789 жылы ол Американың алғашқы саяси партиясы болып саналатын Федералистер партиясының негізін қалады.

## Конституция және «Федералист жазбалары»
1787 жылы Гамильтон Нью-Йорк штатының заң шығару жиналысының депутаты болып сайланды, ол Конституциялық жиналыстарға делегат болып қатысты. Алғашқы ұсыныстардың бірі президенттің билігін өмір бойына жеткізу керек деген ойы болды.

Жаңа Конституцияны жақтайтын эсселер жинағының негізгі авторы болды (Джеймс Мэдисон мен Джон Джеймен бірге). «Федералист жазбаларына» кірген 85 мақаланың ішінен Гамильтон 51-н жазған.

## Қаржы министрі
1789 жылдың мамырында Джордж Уошингтон президент міндетін атқара бастағандықтан, жаңа министрлер кабинетін құруға кірісті. Қаржы министрі лауазымын Александр Гамильтонға ұсынды. 11 қыркүйекте ол алғашқы қаржы министрі болып тағайындалды.

Гамильтон өз күш-жігерін әсіресе мемлекеттік қарыз мәселесін шешуге бағыттады. Сондай-ақ ол кедендік алымдар жүйесін реттеді және Ұлыбританиямен сауда қарым-қатынастарын тиімді қалпына келтірді. 1791 жылы ол мемлекеттік ақша сарайын құру жоспарын ұсынды, АҚШ ақша сарайы келесі жылы құрылды.

[нобай|солға|200px|Александр Гамильтон<br>[АҚШ доллары|10-долларлық банкнотада]]
## Дереккөздер

Санат:АҚШ саясаткерлері
Мбош

**Мбоши** — Конго Республикасында, Конго өзенінің орта ағысында, тропикалық Африкада тұратын халық.
Жалпы саны 270 мың адам.
Олар келесі субэтникалық топтарға бөлінеді: мбоши, мбоко, аква, ангаре, квала, куба.

## Тілі
Тілі - мбоши ​​тілі, Бенуэ-Конго отбасының банту тобына жатады.

## Діні
Дінге сенушілердің көпшілігі христиандықты (католицизм) ұстанады, бірақ кейбіреулері дәстүрлі наным-сенімдерін сақтап қалған.

## Кәсібі
Мбошилердің негізгі кәсібі - тропикалық қолмен атқарылатын егіншілік (маниок, ямс, тәтті картоп, таро, банан), онымен негізінен әйелдер айналысады, батпақты ойпаңдарда тыңайтқыштар қолданылады. Сонымен бірге терушілік (кола жаңғағы, жабайы майлы пальма жемістері), өзен балық аулау, ағаш өңдеуде жұмыс істейді.

## Өмір салты
Негізгі әлеуметтік бірлік - үлкен отбасылық қауымдастық. Туыстық есеп матрилинальды, полигиния дамыған.

Елді мекендері бұрын шашыраңқы орналасса, қазір өзен-жол бойында орналасқан, төртбұрышты, орталық алаңға ішке қарай қараған үйлері бар ықшам ауылдар көбейді. Ауылдарда ерлер үйлері бар. Тұрғын үйлері төртбұрышты, қаңқалық қабырғалары шыбықтармен өрілген, рафия пальма жапырақтарынан жасалған биік төбесі бар.

Дәстүрлі тағамдары – ботқа, маниоктан жасалған қамыр тәрізді пасталар, банан, жеміс-жидек және көкөніс дәмдеуіштері, балық.

Дәстүрлі киімдер сақталмаған. Күрделі шаш үлгілері жиі кездеседі.

## Дереккөздер

 
Санат:Конго Республикасы халықтары
Қазақстан Парламенті Сенатының 8-сайланым депутаттары

8-сайланым Қазақстан Сенатының өкілеттігі 2023 жылғы 29 наурызда оның бірінші сессиясы ашылуымен басталды. Ол 9-сайланым Парламентінің бірінші сессиясына дейін қызметін жалғастырады.

## Депутаттар тізімі

## Ескертпелер

## Дереккөздер

*
Филадельфиялық конвент

нобай|300px|Говард Чендлер Кристи салған суреттегі Конституцияға қол қою сәті
**Филадельфиялық конвент** () — 1787 жылдың 25 мамырынан 17 қыркүйегіне шейін Филадельфия қаласында өткен америкалық депутаттардың жиналыстары.

Бастапқыда 13 штаттың конфедерациялық құрылымын талқылауға бағытталған бұл саяси форум нәтижесінде АҚШ Конституциясының қабылдануына әкелді.

Конвент кейін Индепенденс-холл деп аталып кеткен тарихи маңызы бар ғимаратта өткізілді.

## Делегаттар тізімі
нобай|279x279 нүкте|Филадельфиялық Конвенция кезінде Америка Құрама Штаттарының штаттары, аумақтары және даулы аймақтары
Конвенттің жұмысына 55 делегат қатысты.

13 штаттың ішінен тек Род-Айленд ғана өз делегаттарын ұсынудан бас тартты.

Жиналыстардың төрағасы болып Джордж Уошингтон сайланды.

## Дереккөздер

Санат:АҚШ тарихы
Мбунда

**Мбунда**  (*амбунда*, *мамбунда*) — Ангола, Конго Демократиялық Республикасы және Замбиядағы банту тобының халқы. Жалпы саны 310 мың адам.
Анголада 120 мың, Конго Демократиялық Республикасында 100 мың, Замбияда 90 адам.

## Тілі
Олар нигер-кордофан отбасының Бенуэ-Конго тілдер тобының Мбунда (Чимбунда) тілінде сөйлейді.

## Діні
Дінге сенушілердің діни наным-сенімдері: дәстүрлі сенімдер.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсіптері қолмен атқарылатын егіншілік (тары, құмай, маниок, тәтті картоп, таро, асқабақ, бұршақ дақылдары), мал шаруашылығы (ірі қара және ұсақ мал), аңшылық, балық аулау. Дәстүрлі қолөнерден – кілемше тоқу, ағаш ою (антропоморфтық мүсіншелер, ғұрыптық маскалар) дамыған.

## Өмір салты
Негізгі әлеуметтік бірлік үлкен отбасылық қауымдастық болып табылады.

Елді мекендері жинақы орналасқан. Тұрғын үйлері төртбұрышты, қабырғалардың қаңқасы шыбықтармен өріліп, балшықпен сыланған. Төбесі биік, пирамида тәрізді, шөп пен жапырақтардан жасалған. Биік ағаш қадаларда балшықпен сыланған астық қоймалары, қосалқы құрылыстар бар.

Дәстүрлі тағамдары – шелпек, құмай ботқасы, маниок, ет, сүт.

## Дереккөздер

 
Санат:Ангола халықтары
Санат:Конго Демократиялық Республикасы халықтары
Санат:Замбия халықтары
2024 Жазғы Олимпиада ойындарындағы Қазақстан

Қазақстан 2024 жылғы 26 шілдеден 11 тамызға дейін Парижде өтетін 2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарына қатысады. Бұл посткеңестік дәуірдегі жазғы Олимпиада ойындарында ел құрамасының қатарынан сегізінші рет өнер көрсетуі. 2023 жылдың 28 шілдесінде Қазақстан ресми түрде Париж-2024 олимпиадасына шақырту алды.

## Дереккөздер
Ли Чжэндао

**Ли Чжэндао** (**Ли Цзундао**,  пиньинь *Lǐ Чжэндао* ;; 24 қараша 1926 ж., Шанхай) — қытайлық және американдық физик, 1957 жылғы физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты, Ян Чжэннингпен бірге «элементар бөлшектер саласында маңызды жаңалықтарға әкелген жұптылық заңдарын мұқият зерттегені үшін». Болжалды жұптылықтың бұзылуын Ву Цзяньсюн эксперименталды түрде ашты. Ол сонымен қатар кванттық статистикалық физика саласындағы еңбектердің авторы (Янг және Ли теоремалары).

АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшесі (1964), Папа ғылым академиясының мүшесі (2003), Қытай Ғылым академиясының шетелдік мүшесі (1994).

## Өмірбаяны
солға|нобай|255x255 нүкте| 1956 жыл
Ли отбасы Цзянсудағы Сучжоу қаласынан шыққан. Ли Чжэндао Шанхайда дүниеге келген және орта мектепті сонда бітірген. Одан кейін ол Чжэцзян университетіне түсті, бірақ оның оқуын соғыс басталуы үзіп, соғыстан кейін Ұлттық оңтүстік-батыс біріккен университетінде жалғастырды. 1946 жылы Ли Чикаго университетіне ауысып, Энрико Фермидің жетекшілігімен сол жерден физика ғылымының докторы дәрежесін алды. 1953 жылы Колумбия университетінің (АҚШ) доценті болды. Үш жылдан кейін 29 жасында Колумбия университетінің ең жас профессоры атанды. 2012 жылға дейін факультеттің белсенді мүшесі болды, ал 1984 жылдан бастап университет профессоры болды. Оның Колумбия университетінде математикалық физика бойынша лекциялары КСРО-да жарық көрді.

Америка-қытай қарым-қатынасы қалпына келтірілгеннен кейін көп ұзамай Ли мен оның әйелі Цинь Хуэйцзюнь (秦惠莙; Qín Huìjùn) Қытайға оралды, онда Ли бірқатар дәрістер мен семинарлар оқыды және қытай-америка физиканы тексеру және қолдану комиссиясын (CUSPEA) ұйымдастырды.

1998 жылы Бейжіңде Ли үш жыл бұрын қайтыс болған әйелін еске алу үшін Цинь Хуэйцзюнь және Ли Чжэндао қытай студенттерінің практикалық оқыту қорын немесе «Цзюнь-Чжэн қоры» (秦惠莙—李政道中国大学生见习基金) құрды. Қордың шәкіртақысы Қытайдағы бес университеттің бакалавриат студенттеріне беріледі. Мұндай шәкіртақы алатын студенттер «Цзюнь-Чжэн ғалымдары» (莙政学者) деп аталады.

Цинь мен Ли 1950 жылы үйленді. Олардың — Джеймс пен Стивен атты екі ұлы бар.

Физикадан бос кезінде Ли детективтік романдарды оқығанды ұнатады.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Храмов Ю. А. Ли Тзундао (Lee Tsung-Dao) // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Ред. 2-ші және қосымша бас. — М.: Наука, 1983. — Б.164. – 400 б. — 200 000 дана.
* Нобель комитетінің сайтынан ақпарат
* 
* Колумбия университетіндегі Чжэн Дао Лидің басты беті
* CUSPEA 

Санат:Чикаго университеті түлектері
Санат:Маттеуччи медалінің иегерлері
Санат:Қытай ғылым академиясының шетелдік мүшелері
Санат:Папа ғылым академиясының мүшелері
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері
Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)
Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:АҚШ физиктері
Санат:XX ғасыр физиктері
Олимпиада ойындарындағы бокс

right|150px|border|Бокс
**[[Бокс]]** жекпе-жектері **[[Олимпиада ойындары]]нда** 1904 жылдан бастап өткізіледі.

Содан бері бокс барлық Олимпиадаларда көрсетіліп, тек 1912 жылы Швеция заңдарына байланысты бағдарламаға енбей қалған.

Әйелдер арасындағы жекпе-жектер жалпы бағдарламаға 2012 жылы енгізілді.

## Салмақ дәрежелері
### Ерлер

### Әйелдер

## Медальдар кестесі
2016 жылға қарай медаль жеңіп алған мемлекеттер:

## Қазақстан боксшыларының қатысуы
thumb|right|200px|Боксқа арналған Қазақстанның пошта маркасы
Қазақстан атынан Олимпиада ойындарына 1996 жылы — 8 боксшы, 2000 жылы — 7 боксшы, 2004 жылы — 8 боксшы, 2008 жылы — 10 боксшы, 2012 жылы — 11 боксшы, 2016 жылы — 12 боксшы, 2021 жылы — 9 боксшы, 2024 жылы — 10 боксшы қатысқан.

Әр Олимпиадада жүлделі болып, қазақ боксшылары жалпы есеппен 7 алтын, 8 күміс, 11 қола медаль жеңіп алған:

## Дереккөздер

Санат:Олимпиада ойындарындағы бокс
Менде (халық)

**Менде** (*менде*, *менди*, *коссо*, *косса*, *локко*) — Сьерра-Леоненің ең үлкен халқы. Олар негізінен елдің оңтүстігінде – Джонг, Сева, Моа өзендеріің бойында тұрады. Жалпы саны 1,5 млн. адам (2010, бағалау). Либерияның солтүстік-батысында 40 мыңға жуық адам тұрады.

## Тілі
Манде тілі - манде тілдер отбасының оңтүстік тобына жатады.

## Діні
Дінге сенушілердің діни ағымы: дәстүрлі наным-сенімдер, бір бөлігі – сүнниттік мұсылмандар, протестанттар.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсіптері қолмен атқарылатын егіншілік (ямс, маниок, фонио, жержаңғақ, мақта, күріш, зімбір, қазіргі кезде кофе, какао өсіреді), терушілік (майлы пальма жемістері), ұсақ малдар өсіру, құс өсіру, балық аулау, сауда. Қолөнерден – тоқу, мата бояу, керамика, сабын жасау, тоқу, ағаш ою дамыған. 

## Өмір салты
Әлеуметтік ұйымның негізін ауыл қауымдары (кулоко) және көп балалы отбасылар (мавей) құрайды. Ата — баба ұйымы, өзара көмек қоғамдары (кугбе, бембе), құпия одақтар – еркектерде (Поро, Вунде, Ньяйей) және әйелдерде (Санде, Бунду, Хумой, Кпа) сақталған. Неке патрилокальды.

Дәстүрлі елді мекендер шоғырланып орналасқан. Тұрғын үйлері төртбұрышты немесе дөңгелек пішінді, қабырғалары балшықпен сыланған ағаш сырықтардан жасалған,  конустық төбесі пальма жапырақтарымен жабылған.

Азық-түлік негізінен көкөніс тектес (жарма, дәмді көкөніс дәмдеуіштері мен пальма майы қосылған бұқтырылған тағамдар), ет және балық (оның ішінде кептірілген балық).

Менделерде бай музыкалық және би фольклоры бар.

## Дереккөздер

 
Санат:Сьерра-Леоне халықтары
Санат:Либерия халықтары
Жыланбас асатаяқ

[thumb|right|250px|Жыланбас асатаяқ. [Қазақстан Республикасының Ұлттық мұрағаты|ҚР ҰМ қорынан. Ұзындығы 50,5 см. Ол біртұтас имек ағаштан өңделіп, қоңыр түске боялған. Асатаяқтың қолға ұстайтын тұсынан ары қарай әртүрлі көлемде жеті қола қоңыраулар орнатылған. Бір жақ жанына түрлі өрнектер ойымышталып салынған. Қоңырауларынан дыбыс шығару үшін соғуға арналған мыстан жасалған балғасы бар.]]
**Жыланбас асатаяқ** – соқпалы-сілкімелі музыкалық халық аспабы. 

## Жасалуы
Саз аспабы ұзындығы жарты құлаш көлеміндегі сәл иіңкі келген ағашты өңдеп, оған әртүрлі көлемдегі алдын-ала құйылған жезқола қоңырауды үлкенінен бастап кішісіне қарай ретімен тағып жасаған. Сонымен қатар, бұл аспаптың қосымша соғуға арналған нәзік етіп жасалған арнайы балғасы болады. Осы балғаның көмегімен қоңырауды соққанда, әр қоңыраудың өзінше шығаратын үні болады. Мәселен, үлкен қоңыраудың үні жуан болса, кішірегінен жіңішке үн шығады. Ертеде мұндай саз аспабын халық арасында музыкалық аспап ретінде қолданбай тұрған уақытта діни-бақсылық ғұрыпта, емшілікте жын-перілерді шақыруда пайдаланған. Себебі, халық түсінігінде қоңырау үнінің ерекше қасиеті бар деген сенім болған.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Сарыбаев Б. Қазақтың музыкалық аспаптары. Алматы: Жазушы, 1978; 
* Жәкішева З.С. Қазақтың дәстүрлі музыкалық аспаптары. Алматы: Алматыкітап, 2009; 
* ҚР МОМ – материалдарынан; 
* ОМЭЭ – материалдарынан.

Санат:Қазақтың саз аспаптары
КСРО халық санағы (1970)

**1970 жылғы Бүкілодақтық халық санағы** — 15 қаңтарда таңғы 8-де басталып, 22 қаңтарды қоса алғанда жалғасты. Тұрғындарды санау жергілікті уақыт бойынша қаңтардың 14-інен 15-іне қараған түні сағат 12-де жүргізілді.

1970 жылғы халық санағы бағдарламасы келесі формалардан тұрды:
* 1-үлгі — санақтың тұтас парағы
* 2-үлгі — санақтың таңдамалы парағы
* 3-үлгі — үйде және жеке қосалқы шаруашылықта жұмыс істейтін еңбекке қабілетті жастағы адамдарға арналған сауалнама
* 4-үлгі — халықтың тұрғылықты жерінен жұмыс немесе оқу орнына жылжуын есепке алу бланкі.

Санақтың ұраны – «Бірде-бір елді мекен, бірде-бір тұрғын үй, бірде-бір адам санақтан қалмау керек», «Санақ қызметкерлері! Бүкілодақтық халық санағын дер кезінде, үлгілі түрде өткізейік» деген болатын.

## Ұлттық құрамы
КСРО халқының ұлттық құрамы (1939, 1959, **1970**, 1979, 1989 жылдардағы халық санағына сәйкес)

Санат:КСРО халық санағы
Меру (халық)

**Меру** — Кенияның Меру аймағында тұратын банту тобының халқы.
Саны 1,6 миллионнан астам адамды құрайды. «Меру» атауы тайпаға да, оның тұратын аймағына да қатысты. Олар 7 топшаға бөлінеді: тигания, игембе, именти, миутини, иголи, мвимби, мутамби.

## Тілі
Кикуйю тілінің диалектісінде сөйлейді.

## Діні
Меру дәстүрлі нанымдарды ұстанады, протестанттар мен католиктер де бар.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсіптері қолмен атқарылатын егіншілік (тары, жүгері, бұршақ дақылдары), мал шаруашылығы (ұсақ мал, ірі қара мал негізінен беделді құндылыққа ие). Қолөнерден - керамика (әйелдер кәсібі), темір балқыту және соғу (қару және зергерлік бұйымдар), өсімдік талшықтарын тоқу, тері өңдеу, ағаш ою дамыған.

## Өмір салты
Дәстүрлі қоғамдық ұйым бес жастық тап пен рулық тайпалық бөлініс жүйесіне негізделген.
Ру топтары үш категорияға біріктірілді - «қызыл», «ақ», «қара». Бір жас класынан екіншісіне ауысу (инициация рәсімдерімен бірге) 10-15 жылдан кейін жүзеге асырылды. Полигинияға рұқсат етілген.

Дәстүрлі қоныстары шашыраңқы орналасқан. Тұрғын үйлері дөңгелек, қабырғалары шыбықтармен өрілген сырықтардан жасалған, қаңқасы балшықпен сыланған.

Дәстүрлі киім – үй жануарларының терісінен немесе өсімдік талшықтарынан жасалған тері жамылғы мен алжапқыш.

Дәстүрлі тағам негізінен көкөністер (көкөніс дәмдеуіштері бар ботқа), аз дәрежеде - сүт өнімдері, етті сирек және көбінесе ер адамдар жейді.

Халық ауыз әдебиеті: мифтер (негізінен этногенетикалық), жануарлар ертегілері, мақал-мәтелдер; ғұрыптық әндер мен билер дамыған.

## Дереккөздер

 
Санат:Кения халықтары
Керкі атырабы

**Керкі атырабы** () — Түрікменстанның Лебап уәлаятындағы атырап.

## Тарихы
1925 жылы қаңтарда Түрікмен КСР Керкі округінің **Керкі ауданы** болып құрылды. 1930 жылы қыркүйекте Керкі округі таратылып, Керкі ауданы Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды.

1933 жылы ақпанда Керкі округі қалпына келтіріліп, Керкі ауданы таратылды. 1939 жылы қаңтарда Керкі ауданы қалпына келтірілді. 1939 жылы қарашада Керкі ауданы жаңадан құрылған Шаржау облысына берілді.

1943 жылы желтоқсанда Керкі ауданы жаңадан құрылған Керкі облысына берілді. 1947 жылы қаңтарда Керкі облысы жойылып, Керкі ауданы Шаржау облысына қайтарылды.

1956 жылы 3 қарашада аудан құрамына бұрын облыстық бағыныста болған Керкі қаласы енгізілді. 1959 жылы 4 наурызда Керкі ауданына Қызылаяқ ауданы қосылды.

1963 жылы қаңтарда Шаржау облысы таратылып, Керкі ауданы қайтадан Түрікмен КСР-не тікелей бағынышты болды. 1970 жылдың желтоқсанында аудан қайтадан қалпына келтірілген Шаржау облысының құрамына енді.

1992 жылы Керкі ауданы Лебап уәлаятының құрамына еніп, бастапқыда **Керкі атырабы**, ал 1999 жылы 29 желтоқсанда **Атамұрат атырабы** деп аталды. 2017 жылдың 25 қарашасында Атамұрат атырабының атауы қайтадан Керкі болып өзгертілді.

## Көрікті жерлері
* Астана баба кесенесі (XI—XII ғасыр)

## Сілтеме
* Дүниежүзілік тарихи жоба

## Дереккөздер

Санат:Лебап уәлаяты атыраптары
Life Is a Flower

**«Life Is a Flower»** — Ace of Base атты швед тобының үшінші альбомындағы ән.

АҚШ пен Канадада өлең өзгертілген лирикамен шығып, «Whenever You're Near Me» деген атпен таныстырылды.

Әннің авторы Юнас Берггреннің айтуынша, өз тобының шығарған әндері ішінен бұл ең сүйіктісі болып келеді.

## Чарттар

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* 

Санат:Ace of Base әндері