open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Зюйд

**Зюйд** – Каспий теңізінің солтүстігіндегі арал.

## Орналасуы
Атырау облысы Құрманғазы ауданы және Ресейдің Астрахан облысымен шектеседі. 

## Сипаттамасы
Жағалаудан 2,7 км оңтүстік-шығыста орналасқан. Жер бедері жазық келген аралдың ұзындығы 9,7 км, енді жері 2,6 км. Аралдың жағалауларын қамыс, құрақ, қоға басқан. Зюйдке жақын Соменок, Сомовий, Дальний аралдары жатыр.

## Дереккөздер

Санат:Каспий теңізі аралдары
Санат:Атырау облысы географиясы
Санат:Қазақстан аралдары
Иберия

Иберия сөзі мынадай мағыналар беруі мүмкін:

*Өсімдік - Иберия

*Испания мен португалия орналасқан Иберия түбегі.

*Кавказ аумағында құрылған Иберия патшалығы
Иваншай

**Иваншай** ()  – күреңоттар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда 2 түрі бар. Жиі кездесетін – жалпақ жапырақ иваншай (chmaenerium). Алтай, Тарбағатай, Жетісу (Жоңғар), Іле және Күнгей Алатауларының альпілік белдеулері мен тау өзендерінің жағалауларында өседі. Биікт. 50 см-дей, тамырсабақты өсімдік. Жапырағы қалыңдау, қияқты әрі сабақты болады. Жоғарғы жапырағы ірі (ұзындығы 3,5 см, ені 1,5 см) болып кезектесе орналасса, төмендегілері қарама-қарсы орналасқан. Гүлшоғыры қалың емес, ірі (диаметрі 3 см-ге дейін), тостағанша жапырақшалары қызыл күрең, ал күлтелері ашық қызғылт немесе күлгін түсті. Аталығы – 8, оның төртеуі ұзындау, күлгін түсті қысқа сағатындағы сопақтау түйіні төрт бөлікті аналығымен қосылып аяқталады. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жемісі піседі. Жемісі – төрт жармалы қорапша тәрізді собық. Жалпақ жапырақты Иваншайдың ұзын айдарлы, түк тәрізді тұқымдары жануарлар мен жел арқылы таралады. Олар топырақта өзінің өнгіштік қасиетін ұзақ уақыт сақтаумен бірге алыс жерлерге таралып кетеді. Өсімдіктің жемістері халық медицинасында жарақат пен күйікті емдеуге қолданылады.

## Дереккөздер
 
## Сыртқы сілтеме
*Иван-чай узколистный - Chamaenerion angustifolium

Санат:Күреңоттар
Санат:Қазақстан табиғаты
Зымыран (құс)

**Зымыран** () – көкқарғатәрізділер отрядына жататын Зымырандар тұқымдасына жататын Зымырандар туысынын құсы. Дене тұрқы 10 – 45 см, қанатының ұзындығы 8 см-дей, салмағы 27 – 38 г. Аталығының мөлшері аналығынан ірілеу болады. Денесінің жоғарғы бөлігі қара көк түсті, басында қара және көгілдір түсті көлденең жолақтар анық көрінеді. Тамағы мен мойнының айналасы ақ, жемсауы көгілдір, бауыры жирен түсті. Тұмсығы қара, аяқтары қызыл болады. Негізінен ұсақ балықтарды жейді, одан басқа ұсақ жәндіктермен, әсіресе, инеліктердің дернәсілдерімен қоректенеді. Зымыран – жыл құсы. Ұяларын ағаштың қуысына, індерге салады. Жылына кейбір түрлері 2 – 3 мәрте көбеюге қатысады. 2 – 7 жұмыртқа салып, оны аталығы мен аналығы 21 күндей кезектесіп басады. Балапандарын тек аналығы жемдейді. Зиянды жәндіктерді жеп пайда да келтіреді.
## Сипаттамасы
Зымыран - жоны металл жылтырлы, көк жасыл, бауыры қызғылтсары, тамағы ақ, кішкене денелі (35 г шамасында ) құс. Оңтүстік Еуропа, Африка, Оңтүстік Азияда қоныстанады. Қазақстанда бірінен-бірі алшақ екі алқапта: Сырдариядан Алтайға дейінгі оңтүстік- шығыста  және Жайық алабында ұялайды. Ағаш-бұталы өсімдіктері бар өзендер мен көлдерді бойлай орнығады. Ұясы тереңдігі бір метрге дейін жететін інде орналасады.

Ұя бөлігі деп аталатын іннің кеңдеу жерінде аналығы домалақтау келген төрт-он ақ жөмыртқалар тауып, оларды басады. Жұмыртқадан үш аптадан кейін қызылшақа балапандар шығады. Балапандарды аталық және аналық төрт аптаға жуық ұяда қоректендіреді. Ейде алаш балапандар өргізген соң сол ұя бөлігінде екінші ет жұмыртқалап, балапан өргізеді. Сәуірдің соңында- мамырдың басында ұшяп келіп, қазанның ортасына дейін ұшып кетеді, ал кейбіреулері Қазақстанның оңтүстігінде қыстап қалады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*Alcedinidae

Санат:Көкқарғатәрізділер
Изенді (көл)

**Изенді** – Мұзбел қыратының оңтүстігіндегі тұйық көл.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Нұра ауданы Изенді ауылының оңтүстігінде 2 км жерде орналасқан. Құланөтпес өзені аңғарында.

## Аумағы
Аумағы 5,7 км2, ұзындығы 4,6 км, енді жері 1,8 км, жағалауының ұзындығы 11 км, ең терең жері 7 м, суының көлемі 1,9 млн м3. Су жиналатын алабы 127 км2.

## Жер бедері
Көл жағалауы көбіне тегіс, жайпақ келген. Жағалауы шалғынды, кей жері сор, сортаңды. Оңтүстік бөлігін қамыс құрағы су айдынының көп бөлігін алып жатыр. Шөгінді тұнбаның қалыңдығы 0,2 – 0,3 м.

## Гидрографикасы
Негізінен атмосфералық жауын-шашынмен толысады. Солтүстігінен көлге құятын өзен саласы жазда құрғап қалады. Судың минералдылығы 1,2-ден 8,0 г/л-ге дейін ауытқиды. Суы кермекті. Көктемде суы мал суаруға пайдаланылады. Жағалауы шабындық.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы көлдері
Зығыр тұқымдасы

**Зығыр тұқымдасы**(*Lіnaceae*) – көп жылдық шөптесін өсімдік. Жер бетінде (негізінен Солтүстік жарты шарда) кең тараған. 10 туысы, 250 түрі белгілі. Қазақстанда 1 туысы – зығыр өседі. Зығыр тұқымдасының биіктігі 20 – 120 (150) см. Жапырақтарының шеті тұтас, қандауыр тәріздес, кезектесе орналасады. Гүлдері ұсақ, қос жынысты, 5 ұялы, көкшіл, сары, күлгін, қызғылт, ақ түсті болады. Тостағанша, күлте жапырақшалары қабаттаса, кейде бұралып орналасқан. Аталығы 4 – 5, оның жіпшелері бірігіп сақина құрайды. Өздігінен тозаңданады. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, шілде – қазанда жемістенеді. Жемісі – қауашақ, кейде сүйекті жаңғақ. Тұқымы жалпақ, сырты жылтыр келеді. Зығыр тұқымдасының тұқымынан 42 – 45% май алынады, ол тағам және дәрі жасау үшін, көбінесе техникалық мақсатқа (лак, олиф, су өтпейтін маталар алу үшін) пайдаланылады. Зығыр талшығынан тоқылған маталар жоғары бағаланады. Зығыр тұқымдасының майынан қалған күнжарасынан малдың сүтін көбейтетін бағалы мал азығы алынады. Кейбір түрлері (мысалы, көп жылдық зығыр және ала тостаған жапырақты зығыр) әсемдік үшін өсіріледі.

## Дереккөздер
 
## Сыртқы сілтеме
*Льновые (Linaceae) - семена растений 

Санат:Зығырлар
Санат:Қазақстан табиғаты
Изен

## Ботаникалық сипаттамасы.
**Изен** (Kochia) – алабұталар тұқымдасынажататын бір немесе көп жылдық бұташық өсімдіктер туысы.

Сабағының биіктігі 10 – 100 см, гүлдері гүлжапырақсыз, қос жынысты, 5 мүшелі, 2 – 4-тен топталып жапырақ қолтығына орналасқан, кейде жеке жапырақты, масақты гүлшоғын құрайды. Аталығы – бесеу. Қазақстанда кең тараған түрі: *жатаған Изен* (K. prostrata) және *сыпыртқы Изен* (K. scoparia). Бұлар қуаңшылыққа төзімді, биіктігі 10 – 75 см, сабағы қара қоңыр қабықты бұташықтар. Тамыры жусан, діңгекті келеді. Сабақтары көп, қалың жапырағының сыртын түк басқан. Солғын жасыл, жіңішке гүлі қос жынысты болады. Тамыз – қыркүйекте гүлдеп, қазан айында жемістенеді. Тұқымы – сопақша дән. Изен  бағалы жайылымдық, кейде шалғындық жоғары өнімді өсімдік. 1 га-дан 6,2 – 9,8 ц пішен түседі.

Изен – тамыры мықты жетілген, көп жылдық, жабайы бұршақша тәріздес, алабота тұқымына жататын өсімдік. Ол құрғақшылыққа және сортаң жерге өте төзімді келеді оның сабағы қызғылт түсті, жапырақтары өте ұсақ, гүлі реңсіз болады.
## Табиғатта таралуы.
Жер шарына кең тараған Солтүстік Америкада, Еуропа, Азия және Австралияда кездесетін 80-ге жуық түрінің Қазақстанда 9 түрі кездеседі. Сор, сортаң, тасты, құмды дала мен шөлдерде өседі. 
Бұл өсімдік республикамыздың шөл және шөлейт аймақтарында өседі. Жамбыл, Алматы, Талдықорған облыстарының құмды жерлерінде жиі кездеседі.
Дәрілік шикізат ретінде жаз, күз кезінде сабақтары орылып алынады. Орылған шөп көлеңкеде кептіріліп, құрғақ жерде сақталады.

## Химиялық құрамы.
Гүлдеген кезде құрамында 8,4 – 17,3% протеин, 24,2 – 37,9% жасұнық, 3,5 – 4,3% май болады. Жемісі мен тұқымында 34,9% протеин, 8,2% май, 16,3% жасұнық бар.
Изеннің жапырағы мен сабағында нәруіз, көмірсулар, минералды және дәреумен заттар, май бар.
## Қолданылуы.
Изеннің кейбір түрлері (K. prostrata) әсемдік өсімдік ретінде өсіріледі. Жас өскіні тағамға, емге, сыпырғыш жасауға пайдаланылады.

Мал дәрігерлігі практикасында асқазан – ішек органдарының жұмысын жақсартады, малдың азыққа деген тәбетін арттырады.
Оның құрамындағы белоктың мөлшері күз, қыс айларында жаздағымен салыстырғанда көп болады. Изен шөбі қыс айларында қойға, жылқыға таптырмайтын азық. Сондықтан туралған изен шөбі көктем кезінде арықтаған, әлсіреген саулықтарға жемге араластырылып беріледі. Оны жеген қойдың асқорытуы жақсарып, тез оңалады.
Изен шөбінен тұнба және қайнатпа жасап әлсіз, арықтаған бұзауларға, қозыларға ішкізуге болады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*Kochia
*Прутняк веничный - Kochia scoparia - Описание таксона - Плантариум
Санат:Қызылқұйрық тұқымдасы
Изоспоралар

**Изоспоралар**(Isospora) – қарапайымдылардың бір туысы. Табиғатта кең тараған, 200-ден астам түрі белгілі. Жыртқыш омыртқалылар мен омыртқасыздардың ішек эпителий клеткаларында паразитті тіршілік етеді. Изоспоралар ооциста (тығыз қабықпен қапталған зигота) арқылы дамиды. Ооцистада екі спора пайда болып, олардан төрт споразоидтар түзіледі. Осындай ооцисталар сау жануардың ішегіне түскенде, оның қалың қабықшасы ішек сөлдерінің әсерінен жарылып, иесінің ішек клеткаларында даму циклін бастайды. Кокцидиоз ауруын таратушылар. Бұл аурумен адамдар да ауырады. Адамның ішегінде Изоспоралардың – Isospora belli деген түрі ғана паразитті тіршілік етеді.

## Дереккөздер
 
## Сыртқы сілтеме
*Isospora
*Изоспора

Санат:Биология
Изосызықтар

**Изосызықтар***(изо... және сызық)* – белгілі бір шамалардың бірдей мәндері арқылы өтетін географиялық картадағы, графиктердегі, тік қималардағы сызықтар. Мәндеріне қарай олар бірнешеге бөлінеді. Мысалы, карталардың бетінде белгілі бір уақытта болатын қысымы бірдей нүктелерді қосатын сызықтарды изобаралар дейді.

Сол сияқты карталардағы суқоймалардың (теңіз, көл, өзен, бөген, т.б.) бірдей тереңдік нүктелерін қосатын сызықтарды изобаталар десе, тәулік, ай, жыл ішінде жауатын атомсфералық жауын-шашын мөлшерінің бірдей нүктелерін қосатын сызықтарды изогиеталар, орташа бір кезеңдегі (жыл, ай) ауаның, судың және топырақтың бірдей температуралы нүктелерін қосатын сызықтарды изотермдер десе, картадағы, сұлбадағы кез келген табиғи құбылыстың (найзағай, өзеннің мұздан арылуы, т.б.) басталу уақытының бірдей нүктелерін қосатын сызықтарды изохроналар дейді. Кейде мәні бірдей, бірақ екі көрсеткіштен тұратын сызықтар да болады. Мысалы, картадағы магниттік қисаюдың сызығын және желдің бір бағыттағы нүктелерін қосатын сызықты да изогондар деп атайды.

Сонымен қатар теңіз деңгейінен біркелкі биіктіктегі нүктелерді қосатын сызықтарды изогипстер дейді.

Карта жасау мен топография өндірісінде және карта бетінде бұл сызықтар горизонталдар деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Санат:Геодезия

be-x-old:Ізалінія
Интродукция

**Интродукция**(лат. introductio – енгізу) – белгілі бір аймаққа бұдан бұрын кездеспеген өсімдік түрлерін, сорттарын немесе жануарлар тұқымдарын жерсіндіру; түрдің өзінің табиғи ареалынан басқа жерлерге таралуы. Адам тіршілік әрекетінде Интродукция тәсілдерін ежелден қолданып келеді. Өсімдіктер Интродукциясы терминін 1855 жылы ғылымға алғаш рет Швейцария ботанигі А.Декандоль (1806 – 1893) енгізді. Ал орыс ғалымы Н.И. Вавилов Интродукцияны өзінің «Мәдени өсімдіктердің пайда болу орталықтары» атты теориясы негізінде одан әрі дамытты. Табиғи жабайы өсімдіктерді қолдан өсіруде де Интродукция ұғымына саяды. Адамның тікелей сұрыптау, жерсіндіру, тағы басқа әрекеттері нәтижесінде өсімдіктер түрлері табиғи пайда болған орталықтарынан басқа жерлерге таралады, мәденилендіріледі. Қазіргі пайдаланылып жүрген ауыл шаруашылығы дақылдары, жеміс-жидек, тағы басқа өсімдіктер Интродукция жолымен шығарылған. Интродукция нәтижесінде түрдің ареалы кеңейеді, кейбір түрлердің өздері шыққан табиғи орталықтарымен байланысы үзіледі. Мысалы, кофе ағашының отаны Эфиопия болғанымен, ол қазір, негізінен, Латын Америкасында өсіріледі, ал арахистің ең көп өсірілетін жері Аргентина болғанымен, оның пайда болу тегі экваторлық Африкада. Қазақстанда әсемдік өсімдіктердің 2000-нан астам түрі, формасы және сорты интродукцияланған. Бас ботаникалық бақтағы өсімдіктің 5,5 мыңдай түрлері мен сорттары, формалары басқа жерлерден әкеліп жерсіндірілген. Алтай, Маңғыстау, Қарағанды, Жезқазған, Іле ботаникалық бақтарында да осындай көптеген өсімдіктер түрлері интродукцияланған. Қазақстанның елді мекендерін көгалдандыру мақсатында және бақтарда өсіру үшін жергілікті флорада кездеспейтін Канада шыршасы, скумпия, жасмин, Жапон айвасы, Амур барқытшөбі, сиреннің түрлері мен сорттары, тағы басқа кеңінен пайдаланылады. Интродукциялық мәліметтер ғылыми экспедициялар арқылы, сондай-ақ түрдің биологиялық ерекшеліктерін ғылыми тұрғыда зерттеу нәтижесінде жинақталады.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтеме
*Интродукция

Санат:Экология
Ирекгул

**Ирекгүл**, каллиантемум (Callianthemum) – сарғалдақтар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда Алтайдың, Жетісу (Жоңғар) және Іле Алатауларының, Тарбағатайдың, Батыс Тянь-Шаньның альпілік шалғындарында, тау беткейлері мен мореналық шөгінділерінде, жылғалардың жағасында кездесетін 3 түрі (Алатау Ирекгүлі, саян Ирекгүлі және тасжапырақ Ирекгүлі) бар. Бұлардың биіктігі 4 – 35 см, жуан тамырлары бар. Сабақтары жіңішке, 1 – 2 гүлді, жапырақтарынан ұзын келеді. Тамыр түбі жапырақтары жұмыртқа тәрізді, қауырсынды, жалпақ сағақты. Тостағанша жапырақтары 5, күлтелерінің саны 5 – 15. Гүлдері ірі, ақ немесе қызғылт, күлгін түсті, аталығының саны көп. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі шар тәрізді, сырты қыртысты, кейде қысқа мұртшасы болады. Ирекгүлдің гүлдері әдемі болғандықтан сәндік үшін өсіріледі.

## Дереккөздер
 
## Сыртқы сілтеме
*Рутовник

Санат:Сарғалдақтар тұқымдасы
Санат:Қазақстан табиғаты
Ирекжапырақ

**Ирекжапырақ**, иконниковия (Ikonnikovia) – қорғасыншөптер тұқымдасына жататын көп жылдық бұта. 

Қазақстанда Іле Алатауының бөктерлері мен Кетпен (Ұзынқара) жотасының етегіндегі тасты шатқалдарда кездесетін 1 түрі – Кауфман ирекжапырағы (Ikonnikovia kaufmanniana) бар. Оның биіктігі 15-60 см, тамыры жуан. Қысқарған сабағы алдыңғы жылғы жапырақ сағақтарының қалдығымен жабылған. Етжең, қалың, қауырсын тәрізді иректелген жапырақтары тамыр түбінен шығады. Күлгін, қызғылт түсті гүлдері бір-бірімен тығыз орналасып, сабақ ұшында ірі шашақ гүлшоғырын құрайды. Тұқымынан көбейеді. 
Мамыр-маусым айларында гүлдеп (15-17 күндей), маусым-шілдеде жемістенеді. Жемісі ұзынша жіңішке, кішкентай дөңгелек қақпағы арқылы ашылады. Мәдени түр ретінде ашық грунтта 20-ғасырдың аяғынан бастап егіле бастады. Қазақстанда негізінен Бас ботаникалық бақта мәдени түрде өсіріледі. 

Кауфман Ирекжапырағы – өте әдемі, сирек кездесетін эндемик түр. Жылдан-жылға таралу аймағы азайып бара жатқандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер
 

## Сыртқы сілтеме
*Иконниковия Кауфмана

Санат:Қорғасыншөптер
Санат:Шегегүлдің монотипті түрлері
Иректіс

**Иректіс**, берула () – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық батпақ өсімдіктері. 

Қазақстанда Іле, Күнгей Алатаулары мен Батыс Тянь-Шаньдағы Қаратаудың өзен-көл, жылғалар мен арықтардың жағалауларында өсетін 1 түрі – *түзу Иректіс* (В. erecta) бар. Оның биіктігі 50 – 60 см, тамыры шашақталған, сабағының іші қуыс, сырты жіңішке тілімденген. Жапырақтары негізінен судың ішінде жатады, су бетіне шыққандарының сағақтары әлсіз, ұзынша немесе қауырсынды тілімденіп келеді. Тостағанша жапырақшаларының жіңішке тісшелері анық көрінеді, күлтелері ақ түсті, пішіндері жұмыртқа тәрізді. Гүлдері 15 – 20-дан топталып, шатырша гүлшоғырын құрайды. Шілде айында гүлдеп, тамызда жемістенеді. Жемісі домалақ, ұзындығы 2 мм-дей болады

## Түрлері
# *[[Berula bracteata]]* (Roxb.) Spalik & S.R.Downie
# *[[Berula burchellii]]* (Hook.f.) Spalik & S.R.Downie
# *[[Berula erecta]]* (Huds.) Coville – түзу иректіс 
# *[[Berula imbricata]]* (Schinz) Spalik & S.R.Downie
# *[[Berula repanda]]* (Welw. ex Hiern) Spalik & S.R.Downie

## Дереккөздер
 

## Сыртқы сілтеме
*Берула - семена растений

Санат:Шатыршагүлділер
Санат:Тұщы су өсімдіктері
Итарқа (тау)

**Итарқа** – Баянауыл тауларының оңтүстік-шығысындағы тау.

## Географиялық орны
Павлодар облысы Баянауыл ауданы Жүсіпбек Аймауытов ауылының солтүстік-батысында 4 км-дей жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 471 метр. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 17 км-ге, енді жері 7 км-ге созылып жатыр. 

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Беткейі көлбеу келген. Тау силур мен девон кезеңдерінен, кристалды гранит, тақтатас жыныстарынан түзілген. Аймақ магнитті аномалиялық ауданға жатады. Батысында бірнеше ұсақ көлдер бар. Таудан Еспе және Қарасу өзендерінің салалары бастау алады.

## Өсімдігі
Тауалды қоңыр топырағында жусан, сұлыбас, боз, селеу, бетеге өседі.

## Дереккөздер

Санат:Баянауыл ауданы таулары
Итауыз (қыстау)

**Итауыз**– Ақжол тауының солтүстігіндегі қыстау. Қарағанды облысы Ұлытау ауданы Жезді кентінің солтүстік-батысынан 11 км жерде орналасқан. Қыстау Бала Жезді және Үлкен Жезді өзендерінің аңғарында, жонды-белесті ойпатта жатыр. Маңында Талдысай, Қарабұлақ қыстаулары бар. Ұсақ шоқылардың бойынан бұлақтар бастау алады. Балажезді өзенінен мал суаруға арналған су айдағыш станциясы орналасқан. Өңір мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Қыстаулар
Имантау (көл)

**Имантау** — Сарыарқадағы Имантау тауының солтүстік-шығысындағы көл. 

## Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданында солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылып жатыр. 

## Гидрографикасы
Аумағы 49 км2, ұзындығы 13,1 км, енді жері 4,8 км. Орташа тереңдігі 5,7 м, ең терең жері 10 м-дей. Су жиналатын алабы 483 мың км2. Суы гидрокарбонатты, минералдану мөлшері 780–840 мг/л.

## Жағалау сипаты

Имантаудың оңтүстік жағалауында қарағай, қайың аралас орман өседі. Оңтүстік-батыс жағасы биік, тік жарлы. Басқа жағалары жайпақ. Көлдің солтүстік-батыс бөлігін көлге сұғына енген мүйіс оқшаулайды. Орта бөлігінде тасты арал бар. Түбі оңтүстік-шығысында тастақ, солтүстігінде сазды-құмды, қалған бөлігінде лай батпақты. Көл жағалауында қоға аралас қамыс қопасы өседі.  Көлге бірнеше жылға келіп құяды. Оңтүстік-шығысынан Иманбұрлық өзені ағып шығады. Мал суаруға, т.б. шаруашылықтарға пайдаланылады, көлден балық ауланады (торта, аққайран, алабұға, шортан, күміс түсті және сарғыш мөңке).

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы көлдері
Инские белки

**Инские белки**, Иня таулары – Алтай тауларының Тікирек және Қоржынтау жоталары аралығындағы тау.

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданы жерінде, Ресейдің Алтай өлкесімен шектесетін тұсында орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 2232 м. Таудың солтүстік және оңтүстік беткейлері тік, жартасты келген. Шығыс бөлігі батысына қарағанда биіктеу. Оңтүстік беткейлерінен Белопорожная Уба(Ақ Үбі), солтүстігінен (Ресей аумағынан) Иня өзендері бастау алады.

## Геологиялық құрылымы
Жер қыртысы негізінен палеозой шөгінділері мен метаморфты жыныстардан түзілген.

## Өсімдігі мен жануарлар дүниесі
Беткейлері мен тау шатқалдарында қарағай, майқарағай, самырсын өседі. Төмендегі қайың, терек өскен орман алқабында итмұрын, қарақат, алаңқайларда кәдімгі тарғақ шөп, қоңырбас, т.б. шөптесіндер өседі. Жануарлардан аю, құну, марал, таутеке; құстардан саңырау құр, шіл, тоқылдақ, ұлар, т.б. мекендейді.

## Дереккөздер

Санат:Ресей таулары
Санат:Алтай
Санат:Глубокое ауданы таулары
Санат:Алтай өлкесі географиясы
Итбас (тау, Төретай таулары)

**Итбас** – Төретай таулары мен Балқаш көлінің аралығындағы оқшауланған тау.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы Ащыөзек қонысынан солтүстікке қарай 25 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 612 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 2,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 2 км.

## Жер бедері
Беткейлері көлбеу, түпкі жыныстары жалаңаштанған. Маңында Тесіктас бұлағы, Қызылқұдық құдығы орналасқан.

## Геологиялық құрылымы
Силур жүйесінің төменгі кезеңінің тау жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Сұр қоңыр, тақыр типтес сортаңды топырақ жамылғысында эфемерлі сұр жусан, күйреуік, баялыш, бұйырғын өседі.  Тау етегі мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер
 

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) таулары
Итжон (төбе)

**Итжон** – Сексеуілдідала даласының солтүстігіндегі төбе. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы Ақбақай ауылының оңтүстігінде 41 км жерде. Жамбыл тауының аңғарында орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 336 м. Маңында Қояндыөзекқұдық, Жыңғылдыбұлақ, Шиелібастау бұлақтары, Серікбай құдығы бар. Шөгінді малтатастардан, құм мен саздақтан түзілген. 

## Өсімдігі
Белесті құмды жалдар мен ойыстардың аралығында шөлді табиғатқа бейімделген сексеуіл, күйреуік, баялыш, сарсазан, теріскен, жүзгін, жыңғылбас, т.б. өседі.

## Дереккөздер

Санат:Мойынқұм ауданы таулары
Санат:Төбелер
Итмұрын (төбе)

**Итмұрын** – Шу өзені мен Мойынқұм құмының аралығындағы төбе. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Сарысу ауданы Жайлаукөл ауылының шығысында 3 км жерде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 276 м. Итмұрын төбесі солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта созылып жатыр. Ұзындығы 2 км, енді жері 1 км. Маңында көптеген тұзды көлдер, солтүстігінде Жиделі қонысы, оңтүстігінде Қарақаңлы бұлағы орналасқан.

## Геологиялық құрылымы
Аллювийлі жазықтағы шөгінділер төменгі төрттік кезеңінің жыныстарынан түзілген.

## Дереккөздер

  
Санат:Сарысу ауданы таулары
Санат:Төбелер
Итмұрын (қоныс)

**Итмұрын**– Қойтас тауының солтүстік-шығысындағы қоныс орны. Ақмола облысы Ерейментау ауданында орналасқан. 

Өлеңті және Тінеке өзендерінің аңғарында. Қоныстың бойында Құмдыкөл, Қоңқа, т.б. көптеген көлдер бар. Оңтүстік-шығысында өзімен аттас жайлау орналасқан. Итмұрын Павлодар облысымен шекаралас жатыр.

## Дереккөздер

Санат:Ақмола облысы қоныстары
Санат:Ерейментау ауданы географиясы
Иірдің ойы

**Иірдің ойы** – Маңғыстаудағы Айрақты тауының солтүстік етегіндегі ойпаң. 

## Жер бедері
Солтүстік-батысы белесті жал, солтүстігінде Ақтау жотасы, оңтүстігінде-шығысы адырлы жал. Беткей ағысы ойпаңға тоғысып көктемде көл түзіледі. Жазда көлдің кепкен орнына өлі шөп қалың шығады. Иірдің ойында ертеде тары егілген, маңында мал қыстаулары көптеп кездеседі. Жер атауы су иіріліп, көп жатуына байланысты Иірдің ойы деп аталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ойпаттары
Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Иіркөл (көл)

**Иіркөл** – Ырғыз өзені алабындағы тұйық көл. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданы жерінде орналасқан. Ақкөл ауылының оңтүстігінде 40 км жерде орналасқан. 

## Гидрографикасы
Аумағы 4 км2, ұзындығы 3 км, енді жері 1 км, жағалау бойының ұзындығы 17 км. Жағасын қамыс кұрақтары басқан. Көл көктемгі жауын-шашын және жер асты суларымен толысып, жазда тартылып қалады.‎ 

Санат:Әйтеке би ауданы көлдері
Санат:Ырғыз су алабы
Калий сульфаты

thumb|right|Калий сульфаты
**Калий сульфаты**, күкірт қышқыл калий, K2SO<sub>4</sub> – калий қосылысы, тыңайтқыш зат. 

Ұнтақ тәріздес, ылғал сіңірмейтін түссіз кристалл зат, құрамында 45 – 48%-дай К2О болады. Тығыздығы 2,66 г/см3; балқу t 1074&nbsp;°C; қайнау t 2000°С; суда жақсы (20°С-та 100 г суда 11,1 г К. с.) ериді. Калий Сульфаты табиғи сульфаттар – шенит, глазерит, леонит, лангбейнит, полигалит тәрізді минералдардың құрамына кіреді. Калий Сульфатын осы минералдардан химиялық жолмен өңдеп не көміртекпен тотықсыздандырып алады. Ауыл шаруашылық дақылдары (әсіресе, картоп, темекі, зығыр, жүзім, т.б. хлорға сезімтал өсімдіктер) егілетін топырақтың барлық түріне, егіс алдында, егіс кезінде негізгі тыңайтқыш ретінде қолданылады және үстеп қоректендіріледі. 

## Дереккөздер

Санат:Калий қосылыстары
Санат:Тыңайтқыштар
Калий тұздарының кендері

**КАЛИЙ ТҰЗДАРЫНЫҢ КЕНДЕРІ**, калий тұздары – суда оңай еритін калий не калий-магний минералдарының шөгінді түрінде түзілген хемогендік тау жыныстары. Олардың басты минералдары: сильвин (KCl; 52,44% K), карналлит (KCl·MgCl2·6H2O; 35,8%К), кайнит ([KMg [SO4]Cl·3H2O](https://kk.wikipedia.org/wiki/KMg_%5BSO4%5DCl%C2%B73H2O); 14,07% K), полигалит ([K2MgCa2 [SO4]4·2H2O](https://kk.wikipedia.org/wiki/K2MgCa2_%5BSO4%5D4%C2%B72H2O); 12,97% K), лангбейнит ([K2Mg2[SO4]3](https://kk.wikipedia.org/wiki/K2Mg2%5BSO4%5D3); 18,84% K), қосымша минералдары: леонит, шенит, сингенит. Калий тұздарының кендері құрғақ және жылы климат жағдайларында галитке қаныққан су бассейндерінен бөлініп, калийге байыған сулардағы тұздықтың булану нәтижесінде түзіледі. Қалыңдығы ондаған, жүздеген метрге жететін қабат және линза түріндегі калий тұздары тас тұздарының арасында кездеседі. Құрамында тұзы бар тау жыныстары деформацияға шалынғанда, тұз антиклиньдары, брахисинклиньдары, штоктары пайда болады. Мұндай жағдайлар девон, пермь, неоген кезеңдерінде орын алған. Калий тұздары металлургияда, медицинада, пиротехникада, шыны, сабын, бояу өндірісінде, тері илеуде, химия өндірісінде қолданылады. Қазақстанда Калий тұздарының кендері Атырау (Индер) және Ақтөбе (Жилянское) облыстарында бар.

## Сілтемелер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Химия
Калий тыңайтқыштары

**КАЛИЙ ТЫҢАЙТҚЫШТАРЫ**– өсімдік қорегі ретінде қолданылатын құрамында калийі бар минералды заттар. Калий тыңайтқыштары табиғи калий тұздарынан алынады. Алғашқы калий тұздарының ірі кен орны 19 ғ-дың 40-жылдары Штасфуртта (Германия) табылды. Кейінірек Франция, Канада, АҚШ-та калий тұздары ашылды, хлорлы калий, калий селитрасы, калий сульфаты және т.б. өндіріле бастады. Калий тыңайтқыштары суда жақсы ериді, өсімдіктер тез сіңіреді, түрлі ауруға төзімділігін күшейтеді және дақылдар өнімділігін арттырады. Картоп, қант қызылшасын, көкөніс, темекі дақылдарына Калий тыңайтқыштары көбірек қажет. Калий картоп құрамында крахмалдың, тамыр-түйнекті дақылдарда қанттың, жемшөпте протеин мөлшерін арттырады. Калий тыңайтқыштарын топырақтың құрамына, тыңайтылатын дақылдардың биологиялық ерекшеліктеріне, тыңайтқыштардың химиялық қасиеттеріне байланысты әр түрлі мөлшерде шашады. Негізгі тыңайтқыш ретінде күзде не көктемде жер жырту не культиваторлау кезінде қолданады. Қант қызылшасын, картоп, жүгері және кейбір көкөніс дақылдарын Калий тыңайтқыштарымен үстеп қоректендіреді. Бұл кезде Калий тыңайтқыштарын азот және фосфор тыңайтқыштарымен бірге қатар аралықтарына 10 – 12 см тереңдікке (20 – 30 кг/га К2О) шашады. Қазақстанның Батыс Қазақстан облысы/Батыс Қазақстан облысында, Қаратауда, т.б. жерлерде Калий тыңайтқыштарының мол табиғи қорлары бар. 

## Сілтемелер


Санат:Калий
Санат:Тыңайтқыштар
Калий хлориді

нобай|250x250 нүкте|Калий хлориді
**Калий хлориді**, хлорлы калий, KCl – калий қосылысы, тыңайтқыш. Түйіршіктелген немесе ұнтақ тәрізді, түссіз кристалды зат. Тығыздығы 1,989 г/см3; балқу t 790°C; қайнау t 1500°С шамасы. Суда ериді, құрамында 60 – 62,6% К2О болады. Табиғатта таза күйінде сильвин, біріккен тұздары сильвинит, карналлит минералдары түрінде кездеседі. Калий хлоридін сильвиниттегі натрий хлоридінен байыту әдісімен бөліп алады. Негізінен ол калий тыңайтқыштарын және күйдіргіш калий, калий тұздарын алуда қолданылады. Ауыл шаруашылық дақылдары егілетін топырақтың барлық түріне негізгі тыңайтқыш және үстеп қоректендіру үшін қолданылады.

## Сілтемелер


Санат:Хлоридтер
Санат:Калий қосылыстары
Санат:Тыңайтқыштар
Санат:Тағам қоспалары
Калий цианиді

thumb
**Калий цианиді**, цианды калий, KCN – цианды сутек қышқылының калий тұзы. Түссіз кристалды зат, тығыздығы 1,56 г/см3; балқу t 634,5°С; суда, спиртте ериді. Судағы ерітіндісі гидролиз әсерінен сілтілік реакция көрсетеді. Ылғал күйіндегі Калий цианиді көмір қышқыл газының әсерінен ыдырайды. Калий цианидін цианды сутек қышқылын күйдіргіш калиймен бейтараптау арқылы, сондай-ақ көмір мен калий карбонатының қоспасын кальций цианидімен әрекеттестіре алады. Калий цианиді кентас құрамынан алтын, күміс өндіруде және алтын жалатуда пайдаланылады. Өте улы зат.

## Сілтемелер


Санат:Калий қосылыстары
Санат:Цианидтер
Қалмақша (өзен)

**Калмачиха**, **Қалмақша** – Бұқтырма өзені алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 35 км, су жиналатын алабы 412 км2.

## Бастауы
Бастауын Қатын және Оңтүстік Алтай жоталарының тауаралық аңғарындағы шағын көлдерден алып, ендік бағытта Бергіел (Берел) ауылының шығысында 7 км жерде Бұқтырма өзеніне оң жағалауынан құяды.

## Гидрологиясы
Жалпы ұзындығы 105 км болатын 35 саласы бар. Калмачиханың алабында жалпы аумағы 4,74 км2 болатын 70-ке жуық шағын көлдер орналасқан. Жоғарғы және төменгі ағысы тау шатқалдарымен өтеді. Орта ағысының жайылмасы бар. Аңғары мен жағалау бойын орман көмкеріп жатыр. Суы қазан айының соңғы онкүндігінде қатып, мамыр айының 1-онкүндігінде ериді. Жайылмасы шабындыққа және мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ертіс су алабы
Санат:Катонқарағай ауданы өзендері
Кальций қосылыстары

**Кальций қосылыстары** — кальций элементі түзетін тұрақты химимиялық қосылыстар. Калций қосылыстары негізінен екі топқа бөлінеді: кальцийдің органикалық қосылыстары және кальцийдің бейорганикалық қосылыстары. Кальцийдің органикалық қосылыстарының негізгі түрлері Ca(R)Hal және CaR2; Олар Циглер-Натта катализаторларының құрамына кіреді. 

Мысалы, Ca(H4Hg)J және Ca(CPh3)Hal – полимерлеу процесінің бастаушылары. Кальцийдің бейорганикалық қосылыстарына – кальцийдің галогенидтері, оксиді мен гидроксиді, карбиді, силикаттары, сульфаты, фосфаттары, алюминаттары, бораттары, вольфраматтары, гипохлориді, нитраты, карбонаты, цианамиді, т.б. жатады. Кальций галогенидтері (CaHal2) – түссіз кристалдар. Кальций хлоридін (CaCl2) кальцийді және оның қорытпасын алу, газдар мен сұйықтарды кептіру, бетонның қатаюын тездету үшін қолданады. Оның сулы ерітіндісі – суытқыш агент, антифриз, аэродромның ұшу жолдары мен темір жол рельстерін мұздан сақтау үшін, аллергиялық ауруларға және қан тоқтатуға қажет дәрілік зат ретінде қолданылады. Кальций бромидінің (CaBr2) концентрлі ерітінділері ауаны суыту және конденсациялауда жылу тасымалдағыш ретінде, бұрғылау ерітінділерінде қолданылады. Кальций фториді (CaF2) – арнаулы шынылар мен эмальдардың, қыштардың құрамдас бөліктері, оптикалық және лазерлік материал, HF алудағы шикізат. Кальций оксиді (CaO) сөндірілмеген әк – сумен қарқынды әрекеттесіп кальций гидроксидін Ca(OH)2 (сөндірілген әкті) түзеді. 

Кальций оксидін 900 – 1000°С-та күйдіріп алады, CaNO3-ті ыдыратып ерекше таза CaO алуға болады. CaO хлорлы әк, сода, кальций карбидін, гидроксидін алуға қолданылады. Ca(OH)2 байланыстырғыш материал, қант өндірісінде тазартқыш ретінде, топырақтың қышқылдығын азайту үшін, суды жұмсарту үшін, шыны өндірісінде шихтаның құрауышы ретінде қолданылады. Кальций карбиді (CaC2) – түссіз кристалл, кейде түсі ашық қоңырдан қараға дейін болады. Оны кальций оксидін (CaO) доғалық пештерде көміртекпен тотықсыздандырып алады. Кальций карбиді кальций цианамиді мен ацетилен өндіру үшін қолданылады. Кальций силикаттары: метилсиликат CaSіO3, пиросиликат Ca3Sі2O7 ортосиликат Ca2SіO4, сондай-ақ 30-ға жуық қышқыл және негіздік гидраттары бар. Олар жалпы гидросиликаттар деп аталады. 

Гидросиликаттар – силикаттық бетонның цементтеуші құраушысы. Силикаттар қыш өнеркәсібінде, отқа төзімді заттарды, кәрлен, жылтыратпа өндіруде шихтаның құрауышы, лак-бояу материалдарының толтырғыштары ретінде пайдаланылады. Кальций фосфаттары фосфорит, апатит, гидроксилапатит сияқты минералдардың, сүйектің құрамында болады. Ортофосфаттар Ca3(PO4)2 мал мен құстарды қоректендіруге қолданылады. 

Ca3(PO4)2 ұнтағы қышқыл топырақтарға тыңайтқыш ретінде, қант өнеркәсібінде қолданылады. Суперфосфаттар фосфор тыңайтқышы ретінде, ал дигидрофосфаттар Ca(H2PO4)2 нан жабуда қамырға қосылады. Полифосфат Ca(PO3)2 оптикалық шынылар өндірісінде пайдаланылады. Кальций гипохлориді Ca(ClO)2 – түссіз кристалл. Ол маталар мен қағазды ағарту үшін, газсыздандыру үшін, залалсыздандыратын зат ретінде қолданылады.

## Сілтемелер

## Сыртқы сілтемелер
Химиялық қосылыстар

Санат:Кальций қосылыстары
Кальций сульфаты

**Кальций сульфаты** — күкірт қышқылының кальций тұзы. Табиғатта дигидрат CaSO4•2H2O (гипс) түрінде және сусыз ангидрит күйінде кездеседі.

## Физикалық қасиеттері
left|thumb|Ерігіштігінің температурадан тәуелділігі
Сусыз кальций сульфаты — түссіз суда нашар еритін кристалды зат. Гипсті 100°С-қа дейін қыздырғанда, жартылай гидратқа немесе алебастрға CaSO4•½H2O айналады. Оны суға илесе қатып, қайта гипске айналады.

## Қолданылуы
Кальций сульфаты құрылыста және медицинада қолданылады. 1300°С температурада күйдірілген гипс, ангидрит цементтеуші ерітінділер жасауда пайдаланылады. 1970 жж. дейін Уайтхэвенде (Камбрия, Ұлыбритания) күкірт қышқылы ангидриттен өндірілді:
:: \mathsf{CaSO_4 + SiO_2 \rightarrow CaSiO_3 + SO_3 \uparrow}

## Дереккөздер

Санат:Кальций қосылыстары
Санат:Сульфаттар
Санат:Тағам қоспалары
Кальцит

px400|thumb|Кальцит
**Кальцит** — карбонаттар класының минералы. Химиялық формуласы CaCO3, құрамында аздаған Mg, Fe, Mn, Zn, Cо, Sr, Ba қоспалары болады. Тригональдық сингонияда кристалданады, жеке кристалдары ромбоэдр, скаленоэдр, қалақ пішінді масса құрап, тығыз және түйірлі, талшық, топырақ тәрізді масса және сталактит, сталагмит түрінде кездеседі. Қаттылығы 3, меншікті салмағы 2,8 г/см3, шыныдай жылтыр, морт сынғыш; түссіз, ақ және қоспаларына байланысты түсі өзгереді. Кальциттің Исландия шпаты
, мәрмәр ониксі, атлас шпаты деген түрлері бар. Кальций гидротермальдық, метасоматикалық, жанартаулық тау жыныстарының қуыстары мен жарықтарында, карбонатиттерде, ультранегізді жыныстардың үгілу қыртысында, әктас, бор, мергель, мәрмәр құрамында кездеседі. Ол флотация әдісімен байытылады. Кальций құрылыста, металлургияда, химия өнеркәсібінде, электртехникада, т.б. салаларда қолданылады. Мәрмәр ониксі әшекейлік бұйымдар жасауда, ақаусыз мөлдір Исландия шпатының кристалдары оптикалық приборларда қолданылады.

## Кальциттену
тау жынысытар құрамындағы кейбір минералдардың әр түрлі қосалқы процестер әсерінен кальцитпен алмасуы немесе тау жынысытағы ұралар мен жарыктардың жаңадан қалыптасқан кальцит минералымен дәнекерленуі.

Кальцитті сыртқы белгілерімен қатар оған HC1 тамызып
ажыратады, сонда онан СО2 газы «қайнап» шығады.
Жаратылысы. Қальцит бірнеше түрлі геологиялық жағдайларда пайда болады.
# Кальцит магмалық жыныстар арасында өте сирек кездеседі.
# Гидротермалық кальцит едәуір көп тараған. Ол минерал желілерінің кейінгі кристалдану кездерінде пайда болады.
# Кальцит экзогендік жағдайларда: а) салқын су ерітінділерінде, б) теңіз шөгінділерінде, в) метаморфизм жағдайында көп кездеседі.

* Қолданылуы. Кальциттің мөлдір кристалды (исланд шпаты)
түрлері оптикада, құлпырма «ақтана» түрлері зергерлік-көркемдік істерде, мрамор скульптура ісінде, электротехникада т. б., бор жазуға, бояуға, құрылысқа, ізбестастар түрлі құрылыс ісінде, металлургияда, химиялық өндірістерде қолданылады.

* Кендері. Кальцит Кеңес Одағында Орта Азияда (Заревшан-Гиссар аудандарында), Уралда, Белгород ауданында, Қырымда, Кавказда т. б. кездеседі.
Шет елдерде ол Исландияда, Италияда (Каррара кені), Грекияда т. б. бар.

## Дереккөздер

Санат:Карбонат минералдар
Кальчуга

**Кальчуга** – Қалба жотасының шығыс бөлігіндегі тау.

## Географиялық орны
Абай облысы Көкпекті ауданында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1377 м. Күрделі пішінді таудың ұзындығы 11 км, енді жері 9 км. 

## Геологиялық құрылымы
Жер қыртысы палеозой жыныстарынан түзілген. 

## Жер бедері
Беткейлері тіктеу, жартасты және қатты тілімденген. Шатқалдарынан Лайлы, Жуандық, Көпірлі, Қайыңды өзендері  бастау  алады. Кальчуганың солтүстігінде 10 км жерде Қайындышоқ атты орман алқабы жатыр.

## Дереккөздер
 
 
Санат:Көкпекті ауданы таулары
Камбий

**Камбий** (*cambium* - айырбасу, ауысу) — құрылым ұлпасындағы жасушаның бірқатарлы қабаты және де бұл қабатта галотұқымды, екібөлікті өсімдіктердің сабақтары мен тамырларында қосымша, ксилема және флоэма элементтері жиналады, әрі мұрыншаның жуандап өсуін қамтамасыз етеді. Камбий прокамбиден түзіледі. Кейбір бір бөліктілер мен қырыққұлақ тұқымдастарында да кездеседі.

Камбий сүрек пен тін арасында бірқатар қабат түзеді. Камбий өсімдік сабағында прокамбийден, тамырында көп бөлігі сүрек пен тін арасындағы негізгі паренхиманың клеткаларынан, біраз бөлігі кейде перициклден дамиды. Камбийдің ұзынша келген ұршық тәрізді немесе қысқалау келген клеткалары бірінің үстіне бірі текшеленіп жатады. Камбийдің жас клеткаларының біразы сабақ қабағына, қалғаны сүрек жағына қарай ығысып отырады. Сондықтан қарағай, емен, үйеңкінің қабығы бірнеше сантиметр болса, сүрегі бұдан қалың болады. Ағаш өсімдіктерінің Камбийі көктемде күшті дамып, бұл кезде оның сүрек жағына бөлген клеткалары ірі болады. Күзге қарай Камбий клеткаларының өсуі баяулап, түзген клеткалары ұсақ келеді. Қыста клеткалар түзілмейді, жылдық қабат пайда болады. Камбий әсерінен өсімдік сабағы жуандайды.

## Дереккөздер


Санат:Өсімдік ұлпалары
Каменка газконденсат кен орны

**Каменка газ конденсат кен орны** – Батыс Қазақстан облысы Тасқала ауданы аумағында, Орал қаласынан батысқа қарай 75 км жерде орналасқан. 1986 жылы ашылған. 

## Жатыс сипаты
Кен орны төменгі қазан қабатындағы Калинов шоғырының тұзаралық қабатының карбонатты жыныстарында (156 – 180 м). Газды, аздап конденсат бар. Шоғырлары қабатты-күмбезді, қабатты. Шоғыр қоры 2662 м-де анықталған. Жабындысы қазан қабатының тұзды қабатынан тұрады. Коллекторы кеуекті және кеуекті-жарықшақты типке жатады. Орташа кеуектігі 5,7 – 12,6%, орташа өткізгіштігі 156 фм2. Бастапқы қабат қысымы 2700 м-де 45,4 МПа, қабаттық температурасы 78°С. Газдың бастапқы қысымы тәулігіне 6,4 – 1280 мың м33. 

## Құрамы
Газдағы конденсаттың мөлшері орта есеппен 40 г/м3, тығыздығы 760 – 790 кг/м3. Газ құрамында метан (87%), этан (1,2%), пропан (0,6 – 0,8%), бутан (0,19 – 0,28%) кездеседі. 

## Дереккөздер

Санат:Батыс Қазақстан облысы кен орындары
Каменная (тау, Ақтөбе облысы)

**Каменная** – Ақтөбе облысы Қобда ауданы Жаңаталап ауылының оңтүстік-батысында 22 км жердегі шоқылы тау. Терісаққан өзенінің аңғарында. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 259 м. Беткейі көлбеу, пішіні доға тәрізді келген. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 2 км-ге созылған, енді жері 600 м шамасында. Бор жүйесінің шөгінділерінен құралған. 

## Өсімдігі
Бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бетеге аралас дала өсімдіктері өседі. Етегі шабындық.

## Дереккөздер

Санат:Қобда ауданы таулары
Тастыкөл

**Тастыкөл**, *Каменное озеро* – Қостанай облысы Қостанай ауданы Заречное ауылының шығысында 3 км жерде орналасқан ботаникалық қорықша. 

## Сипаты
Табиғаттың бірегейі саналатын бұл жер суықты сүйгіш (бореалды) флораның қорғанышы саналады. Плиоценнің соңы, төрттік кезеңнің басында қалыптасқан «Каменное озеро» Тобыл өзенінің жағалаулық ескі арнасын алып жатыр. Ауданы 100 га. 

## Флорасы
Қорғалатын өсімдік типтеріне көлдің солтүстік террасалы беткейлеріндегі қайың шоқ ормандары жатады. «Мас орман» деп аталатын бұл шоқ орманда салпыншақ қайың мен көктерек басым өскен. Орманның төселмесінен тікенекті раушан, қара жемісті ырғай, алқызыл долана, қара қарақат және кәдімгі мойыл құрайды. Орман алаңқайларында даланың кәдімгі бұталары: бояу бекіш, талбұршақ, даланың сары қарағаны өседі. Сирек кездесетін өсімдіктерге: орман қырықбуыны, сепкілгүл, өзгермелі сайсағыз, хош иісті қырлышөп жатады. Кейде сирек болса да сынықша цистоптерикс, кәдімгі түйеқұсшөп пен таға кездеседі. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан қаумалдары
Санат:Қостанай облысы географиясы
Каменское плато (шипажай)

**«КАМЕНСКОЕ ПЛАТО»**– таудың таза ауасы және қымызбен емдейтін санаторий. Іле Алатауының беткейінде, Алматы қ-нан 10 км, теңіз деңгейінен 1360 м биіктікте орналасқан. Жаз айларының орташа температурасы 18,1 – 20°С, қыста –2,7 – 4,4°С, құрғақ; ең суық айы – желтоқсан (–24,5°С). Алғашқыда демалыс үйі болып құрылып, 1932 ж. өкпе туберкулезін емдейтін санаторийге айналды. Қазір санаторий Алматы қалалық әкімш-не қарайды. Жыл бойы жұмыс істейді, бір мезгілде 150 адам емделеді (2008). 1971 жылдан бастап 75 орындық урол., гинекол. бөлімдер ашылған. «К. п.» санаторийіндегі негізгі ем: қымыз, климаттық факторлар (тау бөктеріндегі шыршалы орман, шипалы таза ауа, сұлу табиғат), сондай-ақ физиотерапия, гелиотерапия тәсілдері қолданылады. Жақсы жабдықталған рентген кабинеттері, лабораториялар бар. Санаторийде өкпеге операция да жасайды.‎

Санат:Қазақстан шипажайлары
Каннибализм (мағына)

**Каннибализм** сөзі мынадай мағыналар білдіреді:
* **[[Каннибализм]]** — адам денесін адамдардың жеуі.
* **[[Каннибализм (зоология)]]** — ішкі түрлердегі жыртқыштық.

## Тағы қараңыз

* Өрмекшілер каннибализмі
Канычин тармағы

**КАНЫЧИН ТАРМАҒЫ**– Атырау облысы Құрманғазы ауданы теңіз жағалауы бойындағы тармақ. Қиғаш өзенінің теңіздегі жалғасы саналады. Ең тар жері 2,5 км. Жағалаулары жырымдалған, шығанақ, бұғаздар көп. Қиғаш өзенінің сағасында тоғай өскен.

## Сілтемелер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Каолинит

**Каолинит**– силикаттар класындағы сазды минерал. Химиялық формуласы Al4[Sі4O10](OH)8. Қытайдағы фарфор сазы өндірілетін Коо-Лин тауының атымен аталған. Түсі таза күйінде ақ, көкшіл, қоспаларына қарай – қызыл, қара, ашық жасыл. Қатты 1 – 3, менш. салм. 2,6 г/см3. Каолинит топырақ құрамында, үгілу қабаттарында, ылғалды климат жағдайында континенттік су алаптары түбінде түзілген көмірлі тау жыныс қабаттарында кездеседі. Каолиниттің диккит және накрит деген полиморфтық түрлері бар. Бұл минералдарды 650 – 800°С-қа дейін қыздырғанда толығымен судан арылады. Каолинит керамика өндірісінде, фарфор мен фаянс, металлургияда шамот кірпішін, бұрғылау ерітіндісін дайындауға, құрылыста, қағаз өндірісінде, алюминий тотығын алуда қолданылады.

Каолинит негізінен алюмосиликатты таужыныстардың морылуынан және төмен температуралы метасоматозда пайда болады.

## Суреттер

File:Zinkenite-Kaolinite-224940.jpg|
File:Kaolinite-Leucite-70404.jpg|
File:Zinkenite-Kaolinite-263844.jpg|


## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Химиялық қосылыстар
* Химиялық элеметтер

Санат:Силикат минералдар
Санат:Алюминий минералдары
Қырыққабат ақ көбелегі

**Капуста ақ көбелегі**(*Pіerіs brassіcae*) – капустаның және капуста тұқымдас өсімдіктердің зиянкесі. Ақ көбелектер тұқымдасына жатады. Қазақстанда кең таралған. Қанаты жайылғандағы ұзындығы 55 – 60 мм, қанатының үстіңгі жағы ақ, астыңғы жағы жасыл түсті, сарғыш, алдыңғы қанаттарының жоғарғы бұрышында орақ тәріздес қара жолақ және екі қара нүктесі бар. Жылына 2 – 4 ұрпақ беріп көбейеді. Қуыршақтары қыстайды, сәуір – мамырда көбелек шығады. Жұмыртқаларын топтап (15 – 200) капуста жапырағының астыңғы бетіне салады. Капуста ақ көбелегі 1-ұрпақтың жұмыртқаларын арамшөптердің жапырағына салады, ал келесі ұрпақтарын егістіктегі екпе айқыш гүлдер тұқымдасы өсімдіктерінің жапырақтарына салады. Жұмыртқадан жаңа шыққан жұлдызқұрттар (ұзындығы 40 – 45 мм) бастапқы кезде шоғырланып капуста жапырағымен, кейінірек өсімдік бойымен өрмелеп жан-жаққа таралып, дараланып қоректенеді. Қырыққабат ақкөбелегінің жұлдызқұрты өскен кезде, ағашқа, дуалға немесе үйдің қабырғасына өрмелеп шығады. Осы жерде оның сыртқы жамылғысы түсіп, қуыршаққа айналады. Қуыршақтан шыққан көбелектің кішкене жұмсақ қанаттары болады.  Ол қанаттары қатайып, жазылғанша бірнеше сағат бір жерде отырады.

Зақымданған өсімдіктің өсуі төмендеп, алатын өнім азаяды. Күресу шаралары: егіс даласын өсімдік қалдықтарынан тазарту, арамшөптерді құрту, биологиялық және химиялық күрес шараларын қолдану.


(MHNT) Pieris brassicae - Ste.Foy d'Aigrefeuille Haute-Garonne France - male dorsal.jpg|*Pieris brassicae* ♂ 
(MHNT) Pieris brassicae - Ste.Foy d'Aigrefeuille Haute Garonne France - male ventral.jpg|*Pieris brassicae* ♂  △
(MHNT) Pieris brassicae - Foret de Bouconne, France - female dorsal.jpg|*Pieris brassicae* ♀  
(MHNT) Pieris brassicae - Foret de Bouconne, France - female ventral.jpg|*Pieris brassicae*  ♀ △ 

## Дереккөздер


Санат:Қабыршақ қанаттылар
Санат:Қазақстан табиғаты
Қырыққабат бітесі

**Қырыққабат бітесі** () – теңқанаттылар отрядының бітелер тұқымдасына жататын жәндік. 

Партеногенез жолымен дамитын қанатсыз аналығының ұзындығы 1,9 – 2,3 мм, пішіні жұмыртқа тәріздес көк жасыл сұр түсті. Қанатты аналығының ұзындығы 2,15 мм, басы мен кеудесі қоңыр, құрсағы сарғыш көк. Орамжапырақтар тұқымдасы дақылдарын, әсіресе, қырыққабатты көп зақымдайды. Қырыққабат бітесінің көбіне жұмыртқасы ғана қыстап шығады, ал Кавказдың субтропиктік аудандарында, Орта Азияның кейбір жерлерінде аналығы мен дернәсілі қыстайды. Көктемде жұмыртқадан дернәсіл шығып, одан қанатсыз аналық қырыққабат бітесі жетеді. Бұлар орамжапырақты арамшөптерде, тұқымдық қырыққабаттарда тіршілік етеді. Күзде жыныстық ұрпақ – аналық және қанатты аталық Қырыққабат бітесі жетіледі. Ол екеуі бір-бірімен ұрықтанып, аналық Қырыққабат бітесі қырыққабат өзегіне не арамшөптерге 2 – 4 жұмыртқа салады. Қырыққабат бітесі қырыққабаттың шырын сөлінен қоректенеді, оның жапырақтарын бүрістіріп, өсуін тоқтады. Күрес шаралары: топырақты терең жыртып, арамшөптерді құрту. Түрлі инсектицидтер шашу.‎

## Дереккөздер


Санат:Жартылай қатты қанаттылар
Каменные ворота

**Каменные ворота**, Тасқақпа – Сайқан жотасының қиыр шығысындағы асу. 

## Географиялық орны
Қазақстан (Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы) мен Қытай шекарасы аралығында орналасқан. 

## Жер бедері
Теңіз деңгейінен 1469 м биіктікте. Шығыс етегіндегі шатқалдан Ұласты өзені ағып өтеді. Асудан салт атты адам наурыз – қазан айларында өте алады.
	
## Дереккөздер

Санат:Шығыс Қазақстан облысы асулары
Санат:Қытай асулары
Қырыққабат шыбыны

**қырыққабат шыбыны**– гүл шыбындары тұқымдасына жататын жәндік. Қырыққабат пен Қырыққабат тұқымдасы өсімдіктерінің қауіпті зиянкесі. Көктемгі қырыққабат шыбыны (Delіa brassіcae) және жазғы қырыққабат шыбыны (Delіa scaralіs) деп аталатын түрлері белгілі. Қазақстанда шыбынның екі түрі де кең таралған. Көктемгі қырыққабат шыбыны ашық сұр түсті, ұзындығы 6 – 6,5 мм, жылына 1 – 4 ұрпақ беріп өсіп-өнеді, сәуір – мыр]] айларында ұшып шығады. Жұмыртқаларын өсімдіктің тамыр мойнына немесе сабақтың түбіне таяу, топырақ бетіне әр жерге 13 – 15-тен топтап салады. Жұмыртқадан шыққан дернәсілдер қырыққабат тамырының бетіне немесе тамырына, сабағының тамырға жақын бөлігіне еніп қоректеніп, өсімдікті зақымдайды. Жазғы қырыққабат шыбыны көктемгі шыбыннан ірілеу, ұзындығы 7,5 – 8 мм, жылына бір ұрпақ беріп өсіп-өнеді. Шыбынның ұшып шығуы маусым – шілде айларында басталады. Жұмыртқаларын қырыққабат сабағына жақын топырақ арасына топтап салады. Дернәсілдері өсімдіктің тамыры мен көсеусабағын (тамыр қалдықтарын) зақымдайды. Зиянкестің екі түрінің де қуыршақтары топырақ ішінде қыстайды. қырыққабат шыбыныдары зақымдаған өсімдіктердің өсуі нашарлайды немесе тамырлары шіріп кетеді. қырыққабат шыбыны, әсіресе, көшеттерге өте қауіпті. Күресу шаралары: ауыл шаруашылығы дақылдарын өсіргенде агротехникалық шараларды дұрыс қолдану, егістікті инсектицидтермен өңдеу.

## Дереккөздер


Санат:Қосқанаттылар
Карбонатиттік кендер

**Карбонатиттік кендер**– ультранегізді-сілтілі магмалық тау жыныстарымен (карбонатиттер) байланысты түзілген және оларда шоғырланған кен орындары тобы. Карбонититтік кендер негізгі 6 формацияға бөлінеді: 
*1) перовскитті титан-магнетитті гипербазиттер арасындағы орташа қорлы линза, желі, белдем пішінді кендер. Олардан темір, титан, тантал, ниобий, сирек жер элементтері өндіріледі; 
*2) уртиттер мен ийолиттер арасында алюминий өндірілетін шикізат – нефелинді жыныстар шоғырланады. Кен денелері пішінсіз немесе желі түрінде болады. Қоры орташа; 
*3) апатит-магнетит-форстерит құрамды жыныстардан темір, фосфор, тантал, ниобий, цирконий, уран алынады. Кен денелері шток, штокверк, белдем пішінді. Қоры орташа; 
*4) флогопитті скарн кендері өте ірі, жоғары сапалы, кен денелері белдем, желі, линза пішіндес болады. Олардан флогопит, вермикулит және фосфор өндіріледі; 
*5) гатчеттолитті-пирохлорлы кальцитті карбонатиттер
арасындағы кен денелері белдем, штокверк, түтік пішіндес. Мұнда ниобийдің аса ірі және жоғары сапалы кендері кездеседі. Сондай-ақ тантал, фосфор, уран, торий, цирконий өндіріледі; 
*6) колумбитті бастнезитті-анкеритті карбонатиттер салаланған белдемдер, штокверк, желі тәрізді кен денелерін құрайды. Олардан ниобий мен цезий тобы элементтері және торий, [молибден[[, [мыс алынады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*Химиялық қосылыстар

Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Химия
Санат:Геология
Каменный Карьер

**Каменный Карьер** — Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданы, Ушанов ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Глубокое кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 40 км жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Глубокое ауданы елді мекендері