open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фридрих Август Кекуле

thumb|Фридрих Август Кекуле
**Фридрих Август Кекуле** (, 1829 жыл 7 қыркүйек, Дармштадт — 1896 жыл 13 шілде, Бонн) — неміс химик-органигі.

## Өмірбаяны
1856-1858 жылдары Гейдельберг университетінің приват-доценті. 1858 жылдан Гент университетінің (Бельгия), 1865 жылдан Бонн университетінің профессоры. *Неміс химия қоғамының президенті* (1886). Кекуле 1854 жылы тиосірке қышқылын, 1856 жылы гликоль қышқылын алды. 1872 жылы Нидерланд химигі *А.Франшимонмен* (1844-1919) бірге үшфенилметан және антрахинон алған. Оның негізгі жұмыстары теориялық химия саласына арналған. 1854 жылы ол алғаш рет күкірт пен оттектің қос валенттілігін (қос негізділігін) болжап айтты. Неміс химигі *Г. Кольбемен* бір мезгілде көміртектің төрт валентті элемент екенін анықтады. Ол кейінгі жылдары *көп атомды радикалдар теориясын* толықтырды. *А. М. Бутлеровтың* химиялық құрылыс теориясын ароматты қосылыстарға қолдануға болатынын дәлелдеді. Бензолдың жай және қос байланыстары алмасатын циклдік формуласын ұсынды (1865).

## Дереккөздер

Санат:Профессорлар
Санат:1829 жылы туғандар
Санат:1896 жылы қайтыс болғандар
Санат:Германия химиктері
Урхо Калева Кекконен

**Урхо Калева Кекконен** (, 1900 жыл 3 қыркүйек, Пиелавеси - 1986 жыл 31 тамыз, Хельсинки) - Финляндияның мемлекет және саяси қайраткері.

## Өмірбаяны
1926 жылы Хельсинки университетінің заң факультетін бітірді; заң ғылымдарының докторы, 1936 жылдан парламент депутаты. 1956 жылға дейін *Аграрлық одақ партиясы* жетекшілерінің бірі. 1936-1937, 1944-1946 жылдары юстиция, 1937-1939 жылдары ішкі істер министрі. 1946-1947 жылдары парламент төрағасының орынбасары, 1948-1950 жылдары парламент төрағасы, 1950-1956 жылдары премьер-министр. 1956 жылдан Финляндия республикасының президенті. КСРО-ға бірнеше рет сапар шекті. КСРО мен Финляндия арасындағы достық қарым-қатынасты жақтады.

## Дереккөздер


Санат:1900 жылы туғандар
Санат:1986 жылы қайтыс болғандар
Санат:Финляндия президенттері
Санат:Финляндия премьер-министрлері
Санат:Финляндия сыртқы істер министрлері
Санат:Финляндия әділет министрлері
Санат:Финляндия ішкі істер министрлері
Хармаш-Кёрёш

**Хармаш-Кёрёш** - Венгрия және Румыния жеріндегі өзен. Тисаның ірі солжақ саласы. Бихор тауынан Кришул-Негру және Металич тауынан Кришул-Алб бастауларынан басталып, орта және төменгі ағыстарында каналды және шлюзді арнамен Орта Дунай ойпаты үстімен ағып отырып, Чонград қаласы түбінде Тиса өзеніне құяды. Ұзындығы 500 км, алабы 27 537 *км<sup>2</sup>*. Су деңгейі  жаңбыр және қар суына байланысты   көктемде көтеріліп, жаз бен күзде төмендейді. Орташа су шығыны сағасында 105 *м<sup>3</sup>/сек*. Хармаш-Кёрёшке Хортобадь-Бреттьо құрғаиу каналы құяды. Кеме жүзеді.

## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша өзендер
Ахнаф Ибраһимұлы Харисов

**Ахнаф Ибраһимұлы Харисов** - башқұрт совет жазушысы, әдебиет зерттеушісі. 1944 жылдан КПСС мүшесі. Башқұрттың ғылымға еңбек сіңірген  қайраткері, филологиялық ғылымдар докторы, профессор. Шаруа отбасында туған. 
## Қызмет жолы
Башқұр мемлекеттік педогоикалық  институтының тіл-әдебиет факултитетін бітірген. Ұлы Отан соғысы жылдары Ахнаф  Совет Армиясы қатарында болды. 1948-1951 ж. Башқұртстан Жазушылар одағы басқармасының председателі, 1952 жылдан КСРО Ғалымдар Академиясының  Башқұр филиалы тарих, тіл және әдебиет институтында  ғылыми-әкімшілік қызметтер атқарды. *"Әдебиет теориясы", "Әдеби көріністер", "Башқұр халықтарының әдеби мұрасы"* атты күрделі еңбектер жарияланды.  Ахнаф - орта мектепке арналған башқұрт әдебиеті оқулықтарының авторы. 

## Дереккөздер

Санат:КСРО тұлғалары
Хари

**Хари**, Джамби - үлкен зонд архипелагының Суматра аралығындағы өзен. Ұзындығы 600 *км*, алабының ауданы 40 ың *км<sup>2</sup>*. Барисан жотасының шығыс беткейінен басталып, Оңтүстік Қытай теңізінің Берхала бұғазына құяды. Жоғарғы ағысы таулы, орта ағысы жазық, төмен ағысы кең кең көлемдегі батпақты өңірдің үстімен өтеді. Ірі салалары - Тебо, Табир, Тембеси.

## Дереккөздер

Санат:Өзендер
Лука Никифорович Харитонов

**Лука Никифорович Харитонов** - якут совет тіл маманы, филолгиялық ғылымдар докторы, профессор, Якут және РСФСР-дің еңбек сіңірген ғылым қайраткері, Якут АССР-інің еңбек сіңірген мұғалімі. 
## Қызмет жолы
1922 ж. якут педогогикалық  техникумын, 1926 ж. Н.К.Крупская атындағы Коммунистік тәрбие академиясын  бітірді. 1926-1936 ж. Якутияда оқу-ағарту саласында қызмет істеді. 1936-1939 ж. КСРО Ғалымдар Академиясының Тіл және жвзбвлвр институты аспирантурасында оқыды, 1939-1948 ж. Якут мемлекеттік педогогикалық  институты филология кафедрасының, 1948-1972 ж. КСРО Ғалымдар Академиясы Якут филиалының Тіл, әдебиет және тарих институтында якут тілі  мен әдебиеті  секторының  меңгерушісі болды. 
## Атқарған еңбектері
Луканың ғылыми-зерттеу еңбектері, негізінен якут тілінің грамматикасы, орфографиясы және тарихы, лексикологиясы мен лексикографиясы жайында жазылған. Лука мектеп пен жоғарғы оқу орындарына арналған  якут тілі оқулықтарының авторы, *орысша-якутша, якутша-орысша* сөздіктерді құрастырушылардың бірі және олардың редакторы болды.
 

## Дереккөздер

Санат:КСРО тұлғалары
Санат:Тұлғалар
Қызыл кендір

**Қызыл кендір** () – кендірлер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік. 
## Биологиялық сипаттамасы
Биіктігі 120 см, сабағы тік, түксіз, қызыл қоңыр. Бұтақтары қарама-қарсы орналасқан. Жапырағы таспа тәрізді, ұзындығы 2-6 см, ені 5-20 мм. Гүлі сабақ, бұтақ басына шоғырланған. Гүл шоғы сыпыртқыға топтанған. Тостағаншасының ұзындығы 2 мм, көк түсті. Күлтесі алқызыл, ұзындығы 6-8 мм. Тұқымы уақ, сопақша, желайдары бар. 
## Өсу аймағы мен таралуы
Қызыл кендір өзен аңғарында, көл жиегінде, сирек те болса сортаң жерде өседі. Орта Азияда, Батыс Сібір мен Шығыс Сібірде, Моңғолияда, Қытайда таралған. Қазақстанда биік тау бөктерінен басқа барлық аймақта кездеседі.

## Қолданылуы
Қызыл кендір талшықтары *тоқыма өндірісінде* қолданылады, жіп, арқан есіледі. Шырынында, жапырақ паренхимасында 2-7% каучук болады. 

## Дереккөздер



Санат:Кендірлер
Персей

**Персе́й** () — ежелгі грек мифологиясының батыры, аргоссалық акрисия патшаның қызы Даная мен Зевстің баласы. Горгона Медуза құбыжығының жеңімпазы, Андромеда патшайымының құқарушысы. «Илиадада» (XIV 320) ол туралы айтылған.

## Туылуы
Аргостың патшасы Акрисий, оракулдан оның қызы Данаяның баласынан, яғни немересінен ажал табатыны туралы естіді. Тағдырынан қашуын қалап, Акрисий өзінің қызын мыстан жасалған мұнараға қамап қояды, ал басқа нұсқасы бойынша, қола мен тастан жасалған бөлмеге қамайды. Бірақ, Данаяны жақсы көріп қалған жайатқыш Зевс, алтын жаңбыр сияқты бөлмесіне кіреді. Осыдан кейін Даная Персейді туады. Қорқып қалған Акрисий, қызы мен немересін жәшікке салып және оны жақсылап тұрып жамап қоюға бұйрық беріп, жәшікті теңізге тастайды.

Жәшік толқындар арқылы, Серифос аралдарының жағасына келгенде Даная мен Персей құтақарылды.

## Саяхат
Персей алғашында серфиялық ақсүйек Диктистің үйінде тәрбиеленді. Сосын, Полидект патшаның, Диктистің ағасының бұйрығымен, Горгона Медузасының басын алып келуге жібереді. Горгона Медуза – бір көз қарасымен адамды тасқа айналдыратын құбыжық. 

Афина мен Гермес Персейге көмектесті. Нимфалар оған бас киіммен аяқ киімдер сыйлады. Немесе Гермес бас киім мен аяқ киім сыйлады, ал Гефест гауһар орақ берді. Немесе, Гермес оған қылыш берді. Персей Герместің бос бауыры болды, тағы да Аидтан дулыға алды.

## Дереккөздер
Ханс Криститан Хансен

**Ханс Криститан Хансен** - дат мемлекттік және саяси қайраткері. 1929 -1937 ж. "Дания ауыл-аудан жастар ұйымында" - жауапты қызметтерде болды. 1939-1941 және 1945-1953 ж, ауыл-аудандық партияның секретары, 1955 ж. ақпаннан оның председателі болып істеді. 1936 жылдан парламент мүшесі. 1953-1955 ж. сыртқы істер-министр, 1958 жылға дейін  сыртқы істер министрі қызметін қоса атқарды. 

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Леонид Игнатьевич Хан

**Леонид Игнатьевич Хан** - агроном-экономист, совхоз өндірісінің көрнекті ұйымдастырушысы. Сoциал Еңбек Ері. 1959 жылдан КПСС мүшесі.

## Қызмет жылдары
1945-1952 ж. Ташкент облысының колхоздарында түрлі қызметте болды. Ташкент ауыл шаруашылығы техникумын, К.А.Тимирязев атындағы ауыл шаруашылық академиясының экономика факультетін бітірген. Ол жамбыл облысының *"Қордай"* астық совхозында бас агроном, 1954 жылдан *"Көкқайнар"* қызылша совхозының  директоры. 

## Дереккөздер

Санат:КСРО тұлғалары
Санат:Тұлғалар
Иәркандий Хамушахун

## Иәркандий Хамушахун
**Иәркандий Хамушахун** - ұйғыр ақыны. Әл-ауқатты отбасында туған. Ақсу уәлаятында басшы қызметін атқарып, ағарту жұмысына көп көңіл бөлді. Ә.Фирдаусидің *"Шаһнамасын"* ұйғыр тіліне қара сөзбен аударды. Кейін бұл аударма Ташкент, Қашғар,Қашмир қалаларында *"Шаһнама туркий"* деген атпен жарияланған. Иәркандийдің өмірі мен шығармашылығы толық зерттелмеген.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Қызыл алма

**Қызыл алма** немесе **[[Недзвецкий алмасы]]** (Malus niedzwetzkyana) - раушангүлділер тұқымдасының алма туысына жататын ағаш.
## Биологиялық сипаттамасы
Биіктігі 5-8 м, қабығы қоңыр, қызыл. Жас шыбықтары қызыл-қоңыр, кейде қара болады, майда түкті. Жапырағының ұзындығы 7-10 см, ені 3-6 см, жиегі тілімді, тығыз, қызғылт, астыңғы беті түкті. Жапырақ сағағы қызыл. Гүлі қоңыр-қызыл, қоңыр-сары. Жемісі күлгін-қызыл. Тұқымы қара-қоңыр болып келеді.

## Өсу аймағы мен таралуы
Қызыл алмалар таулы ормандарда өседі. Батыс Қытайда, Орта Азияда таралған. Қазақстанда Қаратау, Батыс Тянь-Шаньда кездеседі. Оңтүстік Қазақстанда қолдан өсіріледі.  

## Дереккөздер

Санат:Раушангүлділер
Қызықшы

**Қызықшы**, **масқарапаз** - өзбек халық театрының актері. 
## Театр туралы
Ол туралы деректер *орта ғасыр әдебиетінде* кездеседі. *Қызықшылар ойыны* импровизацияға негізделіп, үстем тап өкілдерін сынаумен болды; көріністе би мен музыка пайдаланылды. XIX-XX ғасырдың басында кең өріс алды. *Қызықшылар театрының* дәстүрі *өзбек кеңес театр өнерінің*, әсіресе *ұлттық музыкалық-драма жанрының* өркендеуіне игі әсер етті. Олардың сауығы қазақ елінде кең таралған қулардың өнеріне жақын болды.

## Дереккөздер



Санат:Театрлар
Санат:Мәдениет
Хам

**Хам** - діни мифология бойынша Нұх пайғамбардың үш баласының бірі. Әкесі Нұхты мазақ еткені үшін құдай Хамды бүкіл ұрпағымен құл болып өт деп қарғапты. Інжуде шығу тегі және тілдері әр түрлі көптеген халықтар Хамның ұрпақтары деп аталады: кушиттер, хананейлер, пунтилер, хеттер, вавилондықтар және т.б. Хам туралы аңызды Яһуди абыздары және құл иеленушілер құлдықты ақтау үшін  пайдаланды. Ауыспалы мағынада Хам арсыз, дөрекі мінезді адамды бейнелейді.

## Дереккөздер
Хамар-Дабан жотасы

thumb|right|200px|Хамар-Дабан жотасы
**Һамар Дабаан жотасы** - Байқал көлінің оңтүстік және оңтүстік-шығыс жағалауындағы тау жотасы, негізінен Бурят жерінде орналасқан. 

Ұзындығы 350 км, биіктігі 2370 м. Гнейс кристалды тақта тас, базальттан түзілген. Солтүстік беткейі - қайыңды-балқарағайлы орман. 2000 м-ден жоғарыда таулық тундра өсімдіктері өседі.

## Дереккөздер

Санат:Азия таулары
Санат:Хамар-Дабан
Санат:Бурятия таулары
Санат:Иркутск облысы таулары
Санат:Бурятия табиғаты
Такаси Хара

**Такаси Хара** (2 қыркүйек 1856 жыл - 4 қараша 1921 жыл)- жапон саяси қайраткері. 1900-1901 ж. қатынас жолдар, 1906-1908, 1911-1912 және 1913-1914 ж. ішкі істер министрі. 1914 ж. Сэйюкай партиясының президенті болып сайланды. 1918 ж. Жапониядағы алғашқы парламенттік партиялық үкіметті басқарды. Такаси үкіметі  Қытайға қарсы агрессиялық қимыл жасау саясатын қолдады.

## Дереккөздер

Санат:Жапония тұлғалары
Санат:Тұлғалар
Кецай Кеккетын

**Кецай Кеккетын** (1918 жыл, Камчатка облысы, Тигиль ауданы - 1943 жыл) - коряк жазушысы.
## Өмірі
Ленинградтағы *Солтүстік халықтары институтына* түсіп оқыған, өз елінде жаңа әліпби жасау Комитетінің инструкторы қызметін атқарды. Ол *Эвныто туралы әңгімесіне* өз әкесінің өмірін негіз етіп алған. Бұдан кеңестік құрылысқа белсене қатысқан күрескердің бейнесі көрінеді. Бұл әңгіме «Коряк» (1936) 1958 жылы орыс тілінде жарияланды. *«Хоялхот» повесінде ([[1939]])* кулак қысымынан жәбір көрген жігіт пен қыздың революцияға дейінгі тағдыры туралы болады. *«Соңғы айқас» ([[1936]]) повесінде* Сібір халықтарына тән кәсіптік ерекшеліктер суреттелінеді. Ол *А.С.Пушкин, А.П.Чехов т.б. шығармаларын* коряк тіліне аударып, мектеп оқулықтарына енгізді. Ұлы Отан соғысына қатысып, ерлікпен қаза тапты. 

## Дереккөздер



Санат:Жазушылар
Санат:1918 жылы туғандар
Санат:1943 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тұлғалар
Франсиско Кеведо-и-Вильегас

**Франсиско Кеведо-и-Вильегас** (1580 жыл 26 қыркүйек, Мадрид - 1645 жыл 8 қыркүйек, Вильянуэва-де-лос-Ифантес) - испандық сатирик жазушы.
## Өмірі
Дворян отбасында туған. Жан-жақты білім алған. Кеведо-и-Вильегас көзқарасы мен шығармашылығына Испания мәдениетінің Қайта өркендеу дәуіріндегі дағдарысы әсер етті. Ол өзінің *«Түс көру» ([[1627]])* сықақ өлеңдерінде қоғамдағы жағымсыз қылықтарды аяусыз әшкереледі. *«Дон Паблос алаяқтың өмір тарихы» ([[1926]])* сияқты роман да жазды.

## Дереккөздер



Санат:Жазушылар
Санат:1580 жылы туғандар
Санат:1645 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тұлғалар
Кезнар

**Кезнар** - лөк пен маядан туған будан. 
## Маңызы
Кезнар түйе тұқымын жақсартуға қолданылады. Оның жүні, сүті, өнімі маядан кем болады. Алайда, шаруашылық мақсатта шөлге төзімді және мықты болып келеді. Кезнар деп аталуының себебі - оның өркешінің алдыңғы жағында сәл кезеті болады. Кезнарға лөк шөгерілсе, одан *кердері нар* туады, бұл тұлғасы, шаруашылық қасиеті тұрғысынан аруанаға жақын. Қазақстанның Атырау облысында көп  өсіріледі.

## Дереккөздер



Санат:Үй жануарлары
Санат:Ауыл шаруашылығы
Санат:Мәдениет
Әлім Хакимов

**Әлім Хакимов** - Совет Одағының Батыры. КПСС мүшесі.

Қызыл Армия қатарына 1939 жылы шақырылды. Әскери училищені бітірген. 1945 ж. 15 қаңтарда БАУЫРЫМ ТУБЕК АТЫН ЖАЗСАЙ ЖӘНЕ ДЕ СТАРА ДЕГЕН ДЕРЖАВА ҚАТЕ ЕМЕС ПЕ?  түбегіндегі Стара державсында майор Әлім Хакимовтың батальоны жаудың қорғаныс шебін бұзып, Висла өзенін бірінші болып өтті. Батальон 12 сағат бойы жаудың 15 шабуылына қарсы тойтарыс беріп, оларды үлкен шығынға ұшыратты. Қызыл тулы, Суворов орденді  *№ 143 Конотоп-Коростеньск атқыштар дивизиясының* батальон командирі, майор.

## Дереккөздер

Санат:КСРО тұлғалары
Санат:Тұлғалар
Альпинарий

thumb|right|300px|
**Альпинарий** немесе **Альпы тас төбешігі** — шағын тау ландшафт түрінде тастар мен өсімдіктерді ұштастырып жасалған гүлзар.

Көбіне бұл гүлзар түрінде альпы және субальпы белбеуінде өсетін литофит-өсімдіктер отырғызылады. Әдетте альпинарий ортасына немесе бір жақ ажанына ірі тас орнатады, оның маңына кішірек тастар, ал тастар арасына - гүлдерді отырғызады.

Әсіресе кішкене су бойындағы альпинарий көрікті болып келеді. Өсімдіктердің тауда өсетін табиғи түрлерін таңдап алған дұрыс. Альпинарийді қиыршық тас төселіп кәрізделген жерге жасап, оның үстіне шымтезек, ірі құм және аздаған қиыршық тас немесе құмтас араластырылған шым топырақ тас төсеп тастау керек. Негізінен кілем іспетті келетін, жатаған өсетін немесе аласа және орташа, әдемі гүл жаратын, яки жапырағы әдемі өсімдіктерді бөлек-бөлек етіп егіп тастайды. Аз мөлшерде биік өсімдіктерді де егуге болады. Альпинарийге ең жақсысы - бәйшешек, зағыпыран, жатаған құртқашаш, жуа, мускар, нарцис, көкнәр еккен дұрыс. 

## Дереккөздер

Санат:Бағбаншылық
Санат:Ландшафт дизайны
Санат:Өсімдік шаруашылығы
Жер орбитасы

Жер орбитасы|350px|thumb
Жер орбитасының формасы эллипс тәрізді. Ол күн төңірегіндегі тұспалды тегістік арқылы жүріп өтеді, оны *орбиталдық жазықтық* деп атайды. Жер орбитасының ұзындығы 940 миллион км құрайды, ал Жердің жылдамдығы секундына 30 км - ге тең. Қаңтар айында Жер Күнге біршама жақындайды, ал шілдеде барынша алыстай түсе

## Температура
Континенталдық жер қыртысы төменгі қабатының температурасы Цельсий бойынша шамамен 1000 градусқа тең. Ядроның үстіңгі қабатының температурасы Цельсий бойынша 3700 - ден 4300- ге дейінгі градусты құрайды, ал ядроның ішіндегі температура шамамен 7000 градусқа тең, яғни Күннің бетіндегіден де жоғары.

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Астрономия
Дарвин будандары

thumb|250px|right|Апельдорн сорты (1951)
**Дарвин будандары** (, ) — Дарвин қызғалдақтары () және Фостер қызғалтағының будандыру нәтижесі 

Бойы биік өсетін (70 см-ге дейін), түсі айқын, бокал пішіндес үлкен гүлі бар өсімдік. Негізінен қызыл сары, ақшыл сары, аралас түстілері де болады. Ерекшелігі - едәуір мерзімде гүлдейді, көбею коэффициенті жоғары және ерте көктей алады. 

## Сорттары
* Апельдорн - қызыл жирен;
* Дипломат - қып-қызыл;
* Оксфорд - қошқыл қызыл;
* Парад - алқызыл

## Дереккөздер

Санат:Лалагүлдер
Санат:Қызғалдақтар
Санат:Будандар
Модибо Кейта

**Модибо Кейта** (; 1915 жыл 5 маусым — 1977 жыл) - Мали Республикасының мемлекет және саяси қайраткері.
## Өмірі
Мамандығы - мұғалім. Мали халқының ұлт-азаттық күресіне белсене қатысқаны үшін француз үкімет органдары қуғынға салды. 1946 жылы *Африка демократиялық бірлестігін* құруға және оның *Франция Суданындағы секциясы - Судан Одағы партиясының* негізін қалауға ат салысты. 1947-1968 жылдары *Судан Одағы партиясының* бас хатшысы. 1956 жылы Бамако қаласының әкімі және француз ұлттық жиналысының депутаты. 1959 жылы *Мали Федерациялық Республика* болып жарияланғаннан кейін Кейта үкімет басына келді. 1960 жылы 22 қыркүйектен Мали Республикасының президенті әрі премьер-министрі болды. 1968 жылғы қарашадағы әскери төңкерістің салдарынан үкімет басынан кетті.

## Дереккөздер



Санат:Саясаткерлер
Санат:Президенттер
Санат:1915 жылы туғандар
Санат:1977 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тұлғалар
Құяш

**Құяш**, **Құяс** - ежелгі заманғы қаланың орны.
## Қала туралы деректер
Құяш қаласы жөніндегі алғашқы деректер Махмұд Қашқаридің еңбектерінде көп кездеседі. Оның анықтауынша, бұл қала Барсханның сырт жағында, түріктер мен шігілдер мекендеген жерде орналасқан. Джувейни бұл қаланы Алмалықтың жанындағы мекен деп жазды. Ал, басқа бір деректер бойынша Құяш Іле өзенінің оңтүстігінде, Құлжа өлкесінде. Құяш қаласы моңғол заманында Шағатай ұлысының астанасы болды.

## Дереккөздер



Санат:Көне қалалар
Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Мәдениет
Қызамық тұқымдасы

**Қызамық тұқымдасы** (Vacciniaceae) - қос жарнақты, мәңгі жасыл не жапырағын тастап отыратын бұта. 
## Биологиялық сипаттамасы
Сабағы тік, кейде төселмелі, бүтін жиекті жапырағы кезекті орналасқан. Гүлі қос жынысты, күлтесі, тостағаншасы 4-5 жапырақшалы, аналығы төмен жатынды, 4-5 ұялы. Жемісі - көп тұқымды жидек, сирек те болса қуашақ. 
## Өсу аймағы мен таралуы
Тропиктерде, субтропиктерде өседі. Иран, Ирак, Скандинавия, Жапонияда, Солтүстік Америкада, Кіші Азияда, Жерорта теңізі аймағында таралған 35 туыс, 800 түрі, Кавказ, Батыс Сібір мен Шығыс Сібірде, Моңғолияда 2 туыс, 9 түрі бар. Қазақстанда Тобыл, Мұғалжар алқабында, Ақмола облысы мен Ақтөбе облысында, Алтай, Тарбағатайда 2 туыс, 5 түрі кездеседі.

## Кәсіптік маңызы
Жемісінде сахароза, глюкоза, фруктоза, лимон қышқылы, С витамині бар, шырын алынады. Шарап жасауда, кондитер өнеркәсібінде, тосап жасауда, медицинада асқазан бұзылғанда дәрі ретінде қолданылады. Әсемдік үшін де өсіріледі.

## Дереккөздер



Санат:Бұталар
Санат:Ботаника
Санат:Биология
Құтлық қаған жазуы

**Құтлық қаған жазуы** - Моңғолияның Орхон өзені бойындағы көне заманғы жазба ескерткіш. Түркологиялық әдебиеттерде табылған орнына қарай *Онгин ескерткіші* деп те аталады.

## Құтлық қаған жазуы

Жазу екінші түрік қағандығын орнатып, 692 жылы қайтыс болған Құтлық қағанға арналған. 12 негізгі және 4 қосымша жолдан тұрады. 1891 жылы Н.Я.Ядринцев Құтлық қаған жазуын тапқан, В.В.Радлов оның тұңғыш аудармасын жасап, баспаға шығарды. Бұдан кейін де аударғандар: Х.Н.Оркун, С.Е.Малов, Г.Глаузон. Жазуда Құтлық қағанның, Білге қаған және Күлтегіннің әр түрлі жорықтары баяндалады. Тұңғыш түркі қағандығын орнатқан Бумын қаған жөнінде кейбір деректер кездеседі: «». Мұнда орхон ескерткіштерінде кездеспейтін кейбір таңбалар ұшырасатындықтан, В.В.Радлов Құтлық қаған жазуын Орхон-Енесай жазбалары аралығындағы жазуға жатқызады.

## Дереккөздер


Санат:Орхон-Енисей дазба ескерткіштері
Санат:Моңғолиядағы археология
Санат:Құтлық қаған
Қызыл жүзген

thumb|290px|Қызыл жүзген бұтасы
**Қызыл жүзген** (Қызыл жүзгін Calligonum aphyllum) - жүзген туысына жататын бұта. 
## Биологиялық сипаттамасы
Биіктігі 1-2 м, қабығы қызыл не күрең. Жапырағы ұсақ, ұзындығы 1,5-3 мм. Қолтық гүлдері 2-ден гүл сидамына орналасқан. Жемісі - домалақ, ұзындығы 16-20 мм, ені 15-18 мм жаңғақша. 
## Өсу аймағы мен таралуы
Қызыл жүзген құм, шағылда өседі. Кавказ, Батыс Сібірде, Орта Азияда, Қазақстанда Батыс Қазақстан облысында, Атырау облысында, Ақтөбе облысында, Қызылорда облысында, Бетпақдала, Мойынқұм, Қызылқұмда, Зайсан алқабында кездеседі.

## Маңызы
Қызыл жүзген құм бекітеді, бір жылдық жас бұтақтарын қой, түйе жейді. Ара гүлінен бал жинайды, илік заттар алынады, отын ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Таран тұқымдасы
Молла Шакир

## Молла Шакир
**Молла Шакир**(1805 жылы Кучар қаласында дүниеге келген) – ұйғыр ақыны. 
## Өмір жолы
Молла Шакирдің өмірі мен шығармашылығы жөнінде деректер сақталмаған.Оның бір ғана **«Зәпәрнама»** («Жеңіс кітабы») атты дастаны табылды.Онда ұйғыр халқының *Маньчжур басқыншылығына* қарсы өз тәуелсіздігі үшін ерлік күресін суреттеген. Дастанның көшірме нұсқасы *Үрімжі қаласында*сақтаулы.1957 жылы ықшамдалған нұсқасы баспа бетінде жарияланды.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:1805 жылы туғандар
Тео Джеймс

**Тео Джеймс** (); туған кезіндегі есімі: **Теодор Питер Джеймс Киннэйрд Таптиклис** (); 16 желтоқсан 1984 жылы, Оксфорд, Англия) — британдық кино және телевизия актері.

## Өмірбаян
Тео Джеймс Оксфордта, Ұлыбританияда дүниеге келді. Джейн Мартин мен Филипп Таптиклистің бесінші және ең кенже баласы. Ноттингем университетін философиядан дәреже алып бітірді. Актерлік шеберлікті Бристоль театр мектебінде үйренді ().

Джеймс телевизияда 2010 жылы «Құмар бике» телесериалына түсіп, өз дебютін жасайды. Сонымен қатар, ол «Даунтон аббаттығы» телесериалының бірінші маусымының үшінші сериясына түсті. Сол жылы ол «Сен құпиялы бейтанысты кездестіресің» атты танымал кинода өзінің алғашқы рөлін ойнады.

2011 жылы Джеймс өзінің алғашқы басты рөлін британдық «Бедлам» телесериалында және «Басқа әлем: ояну» франшизасында Дэвид атты қансорғыштың рөлін ойнады. Энтони Хемингуэйдің «Қызыл құйрықтар» фильміне түсті. 

2015 жылдың көктеміне «Басқа әлем: келесі ұрпақ» франшизасының бесінші бөлімін түсіру жоспарланған.  

2013 жылы экрандарға «Жолы болғыш» телесериалы шықты. Онда Тео бас кейіпкер Уолер Кларктың рөлін ойнады. Алайда, алғашқы маусымнан кейін, телесериал тоқтатылды. 

Сол 2013 жылы Теоның Вероника Роттың «Дивергент» атты трилогиясында басты рөл ойнайтындығы жарияланды. Фильмнің өзі әлемдік прокатқа 2014 жылдың 21 наурызында шықты. Фильмнің алғашқы бөлімі шыққаннан кейін Теоның «Дивергент»-тің екінші бөлігі «Инсургент»-те де Фордың рөлін ойнайтындығы белгілі болды. Фильм түсірілімі 2014 жылдың 27 мамырында Атланта қаласында басталып, сол жылдың 7 қыркүйегінде аяқталды. «Инсургент» фильмінің алғашқы көрсетілімі 2015 жылдың 20 наурызында басталды.

Сонымен қатар, 2014 жылы Тео түскен «Лондон жазықтары» және «Фрэнни» фильмдері шықты. 

Тео «Shere Khan» тобының вокалшысы және гитаристі болған, бірақ 2012 жылдың 21 қараша күні, топ Facebook желісінде өздерінің қызметінін тоқтататынын жариялады

## Қызықты деректер
* Тео — отбасында кенже бала. Оның екі үлкен ағасы және екі үлкен әпкесі бар.
* Оның атасы — грек, әкесі — жаңазеландық, ал анасы — шотландық.
* Теоның ата-анасы ол үшін шабыт көзі.
* Тео драма мектебіне, тыңдалымға өзінің қызымен барған. Бірақ қызының орнына мектепке Теоның өзі түскен.
* «Bristol Old Vic School» мектебінде Антония Томаспен оқыған.
* Егер ол актер болмаса, музыкамен айналысар еді.
* Фортепианода, гитарада, баянда және саксофонда ойнай алады.
* «Shere Khan» тобына дейін, «Makora» тобында вокалшы болған.
* Дайвингпен және жүзумен айналысқанды жақсы көреді. Жарлардан секіргенді ұнатады.
* Балет, чечётка және джаз жанрларында билей алады.
* Индиана Джонс пен Харрисон Фордтың жанкүйері.
* Джими Хендрикстің  концертіне баруды қалайды.
* «Cheetos» чипстерін ұнатады. Сүйікті сусыны – шай.
* «Манчестер Юнайтед» футбол командасының жанкүйері.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*
Татьяна Самойлова Евгеньевна

**Татьяна Самойлова Евгеньевна**(04.05.1934 жылы туған, Ленинград) - орыс кеңес киноактрисасы, РСФСР - дің еңбек сіңірген артисі (1963). 
## Өмірі
1958 жылы Мәскеудегі Б.В.Щукин атындағы театр училищесін бітірді. 1956 жылдан киноға түскен. "Тырналар ұшып барады" фильміндегі (1957) Вероника ролі оның есімін көпшілікке танытты. Осы рөлі үшін Каннда өткен 11 - Халықаралық кинофестивальдың сыйлығына ие болды. Басқа рольдері : Таня ("Жіберілмеген хатта",1960), Кеңес барлаушысы ("Альба Регияда",1961), Соня ("Олар Шығысқа сапар шектіде", 1964), Анна Каренина (осы аттас фильмде , 1968) т.б. 1964 жылы Қазақстанда өткен орыс әдебиеті мен өнерінің он күндігіне қатысты. 
## Сыйлықтары
"Құрмет белігісі" орденімен марапатталған.
## Қолданылған әдебиет
*Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 10 бет

Санат:1934 жылы туғандар
Санат:Тұлғалар
Самырсын қарағай

**Самырсын қарағай** - жаңғағы жеуге жарамды қарағайдың бірнеше түрі. Қылқан жапырағы бес - бестен қысқа өркеніне топтанған ағаш.

## Биологиялық сипаттамасы
Бүрі қақырамайды, 2 - жылы пісіп жетіледі, түгелдей түседі. Дәні ірі, үлпілдек қанатсыз (кейде түсіп қалатын қанатты), сырты қатты қабықты. КСРО - де Сібір самырсын қарағайы өсті. Бұның биіктігі 35 метр (кейде 1,5-2 метр) диаметрі 1,8 метрге дейін, бөрік басы қомақты сүйір. Қылқанның ұзындығы 6-13 сантиметр, 3 қырлы, көкшіл түсті, 3 - 5 жылда түсіп қалады. Дәні қара қоңыр, ұзындығы 10 - 14 мм, ені 6-10мм, 5- 6 жасында көп жаңғақ шығады.
## Қолданылуы және таралуы
Еуропа бөлігінің солтүстік - шығысында Вычегда өзенінен бастап Батыс және Шығыс Сібірде шырша, майқарағай т.б. орман ағаштарымен аралас не жеке орман түріне тауда, жазық жерде өседі. Самырсын қарағай 500 жыл тіршілік етеді, 20 - 70 жасынан 250 жылға дейін жеміс береді, дәнінен самырсын майы алынады. Орал, Батыс Сібір, Якутияда жаңғағы көп жиналады. Қиыр Шығыста, Солтүстік - Шығыс Қытайда, Кореяда корея не маньчжур самырсын қарағайы таралған. Бұл биіктігі 30 - 40 метр, диаметрі 1,5-2 метр ағаш. Тау беткейлерінде майқарағай, үйеңкі, жөкемен бірге өседі. Самырсын қарағай тобына самырсын стланник, еуропа қарағайы, италия қарағайы жатады. Самырсын қарағайын кейде самырсын деп қате атайды. Самырсын құрылыста ағаш бұйымдарын жасауға пайдаланылады. 
## Қолданылған әдебиет
*Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 12 бет

Санат:Қылқан жапырақтылар
Муавия I ибн Әбу Суфьян

**Муавия I ибн Әбу Суфьян**( 603 жылы,Мекке-680 жылы,Дамаск)– *Омейя әулетін* құрушы әрі оның бірінші халифі.*Абу Суфьянның* баласы.Халифаттың астанасын Дамаскқа көшірген.

## Өмірбаяны
Күрейіш тайпасының ақсүйектерінен шыққан. 639 жылдан бастап Сирияның мирасқор әмірі. Муавия тұсында Омейя халифатының астанасы Дамаск болды.

Сыртқы келбеті өте әдемі болған:ұзын бойлы,шымыр денелі,ақ түсті терімен.Үлкен көздер оған қаталдық пен жауыздықты беріп тұрды.

## Дереккөздер

Санат:Халифаттар
Дүйсенбай Нысанғалиұлы Игісінтегі

***Дүйсенбай Нысанғалиұлы Игісінтегі***  — Ұлы Отан соғысының ардагері, полковник. 

## Өмірбаяны
### Балалық шағы
Дүйсенбай Нысанғалиұлы 1925 жылы қыркүйектің 20-жұлдызында Атырау облысы Қызылқоға ауданы "Үш оба" атты жерде дүниеге келген. Отбасысында он бір адам болған: әкесі Нысанғали Игісінұлы, анасы Набия Нұрниязқызы және апа-ағалары. Бірақ, бауырларының көпшілігі жас кезінде қайтыс болған. Оның жақсы тәрбие алып, көптеген биік шыңдарды бағындыруында әжесінің рөлі зор болды. 
### Соғыс жылдарында
1943 жылы қаңтар айында Горы селосында колхоз басқармасы оны 18-ге толған әскер қатарына жібереді. Сол соғыста жүріп артеллирист-миномётчик қызметін атқарады. Соғыс жағдайында жүріп, 4 айлық кіші лейтенанттар даярлайтын курстан өтіп, миномет взводының командирі болады. 1944 жылы сәуір айының аяғында Днестр өзенінің жағасында немістердің зеңбіректен атқылаған оғының астында қалып, үш жерінен жарақат алады. Алайда, Одесса қаласының госпиталында бір ай емделіп жазылғандықтан қайта соғыс аланыңа жіберіледі. Содан 1944 жылы үшінші Украина фронты немістерге шабуылға шығып, Молдавия, Румыния, Болгария, Венгрия, Югославия, Австрия елдерін немістерден азат етіп, 1945 жылы 9 мамыр Жеңіс күнін Австрияның Грац атты қаласын алумен соғысты аяқтайды.

### Соғыстан кейінгі өмірі
1945-1946 жылдары Болгария елінде тұрады. 1946 жылы шілде айында Украинаға келіп, Одесса қаласында әскерден босап, ауылына оралады. 1947 жылы ішкі істер органына жұмысқа кіріп, әскери шенін қайта алады. 1947-1952 жылдар аралығында Кулагин селосында тұрады. Дү.Игісінтегі1955-1961 жылдары қазіргі Махамбет ауданында мемлекет қауіпсіздігі органдарында жұмыс атқарады. 1962-1970 жылдары Гурьев (қазіргі Атырау) қаласында №32 колонияда командир отрядын басқарады. 

1963-67 жылдары ішкі істер басқармасының қолдауымен Алматы жоғары мектебін сырттай оқып бітіреді. Одан 1975-78 жылдар арасында №66 колония бастығына жоғарылатылып, сол мекемеден ауру қыспаққа алғасын зейнеткерлікке шығып кетеді. 1978-1986 жылдар аралығында №21 мектепте, облыстық кәсіпорындар кеңесінде қызмет атқарады. Д.Игісінтегі 2014 жылы 13-ақпанда о дүниеге аттанып кетеді. 

### Марапаттары
Жойқын майданда өзінің білгірлігімен, жауынгерлік тапқырлығымен көзге түскен ол "Қызыл жұлдыз" орденімен марапатталады. Сонымен қатар, "Гвардиялық белгі", "I дәрежелі Отан соғысы" ордендері мен 25-ке тарта ерлік істеріне берілген медальдар мен төсбелгілерге ие болады.

## Дереккөздер

Санат:20 қыркүйекте туғандар
Санат:1925 жылы туғандар
Санат:Қызылқоға ауданында туғандар
Санат:13 ақпанда қайтыс болғандар
Санат:2014 жылы қайтыс болғандар
Санат:Атырау облысында қайтыс болғандар
Санат:Ұлы Отан соғысы артиллеристері
Санат:КСРО полковниктері
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Находка

**Находка** - Ресей Федерациясының Приморье өлкесіндегі қала. Жапон теңізінің жағалауындағы теңіз порты.

## Сипаттама
Халқы 156 442.Приморье халық санының көрсеткіші бойынша 3-ші орында.Алғашқы рет 1864  жылы Находка посты ретінде салынған қала болатын. 

Сурет:Amerikanka Village location.jpg|Американка ауылы
Сурет:Nakhodka from West.jpg|Находканың табиғаты
Сурет:Town Hall in Nakhodka.JPG|Әкімшілік орталық
Сурет:Central Square in Nakhodka.JPG|Оратлық алаң
Сурет:Kamenka Embankment.jpg|Жағалау


## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Официальный сайт Находкинского городского округа 

Санат:Ресей қалалары
Владимир Андреевич Светличный

**Владимир Андреевич Светличный** (04.07.1927 жылы туған, Федоровский хуторы, Қазіргі Краснодар өлкесі, Новокубань ауданы) - жаңашыл-механизатор.

## Өмірі
Социалды Еңбек Ері (1961), РСФСР- дің еңбек сіңірген механизаторы (1962). 1962  жылдан  КПСС мүшесі. Ол Кубань институтын (1970) бітірген,1943 және 1949 - 55 жылы тракторшы, 1956 - 58 жылы совхозда комбайншы, 1944 - 48 жылы Кеңес әскері қатарында, 1958 - 1959 жылы Кубань трактор және машиналарын сынау ғылыми зерттеу институында комбайншы - сынаушы болды. 1959 жылдан механикаландырылған звено бастығы. Ғалымдармен бірлесе отырып, звено коллективі жаңа технологияны өндіріске енгізіп, қант қызылшасының әр гектарынан 434 ц өнім жинап, әр центнерге жұмсалатын еңбек шығынын 8 - 10 есе кемітті. Осының нәтижесінде тәжірибе шаруашылығы қант қызылшасының әр гектарынан орта есеппен 800 сомнан таза табыс түсірді. Жаңа технологияны өндіріске енгізуде авторлық куәлігі бар. Ол 1968 жылдан Краснодар өлкесі "Полтавский" күріш зауытының директоры. 6 - сайлау КСРО Жоғары Кеңесінің депутаты. КПСС 23 - съезінің делегаты.

## Сыйлықтары
Еңбек Қызыл Ту орденімен, медальдармен және Бүкіл одақтық Халық шаруашылығы жетістіктері көрмесінің Үлкен алтын, қола медальдарымен мараппаталды.

## Дереккөздер

Санат:1927 жылы туғандар
Құс тұмсығы

**Құс тұмсығы** - *жоғарғы және төменгі жақ сүйектердің* ұзарып өсуінен пайда болған мүше. 

Сыртқы мүйіз қабықпен қапталған. Өмір бойы өсетін мүйіз қабық үнемі мүжіліп тозады және белгілі маусымда түлеп түседі (құр). Құс ұрығы тұмсығының үстіңгі жағында өткір өсінді пайда болады да, балапан жұмыртқаны осы өсінді көмегімен жарып шығады. *Құс тұмсығының* пішіні, мөлшері құстың тіршілік жағдайына байланысты *(жемін ұстауға, жеуге, ін қазуға, ағаш тесуге, кеміруге, ұя салуға, қауырсынын тазартуға т.б.)* әр қилы болады. Жыртқыш құстар тұмсығы мықты, шомбал және өткір, ал ағаш қабығы астындағы жәндіктермен қоректенетін құстар тұмсығы ұзын, өткір келеді. 

## Дереккөздер



Санат:Орнитология
Санат:Биология
Сюй Жунмао

**Сюй Жунмао** (, , қыт. дəст. 許榮茂, жең. 许荣茂; 1950) — қытайлық кəсіпкер, Шанхайдағы ең ірі құрылыс компаниясы «Shimao Property Holdings» компаниясының негізін салушы, «Shimao Group»-тың иегері. Сюй Жунмаода 2009 жылдық ақпараттар бойынша жеке қаражаты 3,85 млрд АҚШ долларына дейін жетті.

## Өмірбаяны
Сюй Жунмао Фуцзянь елді мекенінде туып-өскен. Ол сегіз баланың ең үлкені болды. Мектепті аяқтағаннан кейін, Қытайдағы Мəдени революция кезінде оны ауылға дəрігер ретінде қызмет етуге жіберді. 1970-жылдары Сюй Жунмао Гонконгқа көшіп, тігін фабрикасында қызмет етті.

1988 жылы Сюй Жунмао 1.2 миллиард юаньды туған қаласындағы тігін өнеркəсібіне жұмсауға уəде беріп, алайда, оның орнына қонақүй салады. Дəл сол кезеңде Қытайда жекеменшік қонақүй салуға рұқсат берілмесе, қонақ үйдің құрылысы аяқталғанда билік саясаты өзгерді. Осылайша, Сюй Жунмао Қытайдағы алғашқы үшжұлдызды қонақүйдің иесі атанды.  Осыдан кейін ол өз қаржысын Фуцзянь қаласында тұрғын үй жəне демалыс аймақтарын салуға жұмсайды.

1990-жылдары, бағаның жаппай көтерілуі алдында оның кəсібі Бейжің мен Шанхайға дейін таралады.

2000-жылдары Сюй Жунмао қоғамдық компанияларды иелену арқылы өз кəсібін кеңейтеді. Осылайша, «Shimao Holdings» , «Shimao International» жəне «Shimao Property» компаниялары пайда болды.

2008 жылдың 14-қыркүйегінде Сюй Жунмао «Ньюкасл Юнайтед» ағылшын футбол клубын иеленуге ниет білдірген.

## Дереккөздер

Санат:1950 жылы туғандар
Санат:Тұлғалар
Алаеддин Құсшы

**Алаеддин Құсшы** (т.ж.б. - 1474 жыл) - Орта Азияның көрнекті астрономы әрі математигі. 
## Еңбек жолы
Ұлықбек негізін қалаған астрономиялық мектептің өкілі. Құсшы Самарқан қаласында туған. Ол Ұлықбек обсерваториясының жұмысына белсене қатысып, *«Гурган астрономиялық кестелерін»* жасасқан, Ұлықбек өлтірілгеннен кейін, Ыстамбұлға кетіп, Ұлықбек мектебінің ғылыми еңбектерін аман сақтап қалған. Құсшының негізгі еңбектері: *«Ұлықбек кестелеріне түсініктеме», «Астрономия туралы трактат», «Мұхаммедия»* арифметика, алгебра және геометрия ғылымдарына қатысты мәселелер қарастырылады. Бұл еңбек математика жөніндегі *медресе оқулығы* ретінде Орта Азияда кеңінен тараған.

## Дереккөздер



Санат:Математиктер
Құс сапты аяқ

**Құс сапты аяқ** - бүркітке жем беретін ыдыс.

Бүркітті семірту, түлекке отырғызу үшін оған етті жұлғызып жегізбей, турап *құс сапты аяққа* салып береді. Құс сапты аяқты қайың безінен, аршадан жасайды. Әдетте оның сыртқы түрі *қысқа сапты ожау іспеттес,* ішкі қуысы сопақша, сабында бүлдіргесі болады.

## Дереккөздер



Санат:Ыдыстар
Кәрім Хакимов

**Кәрім Хакимов** - партия совет қызметкері. 

1911 ж. "саяси сенімсіздігі" үшін Канибадам шахтасынан қуылады. 1-дүние жүзілік  соғыс кезінде патша әскеріне барудан бас тартып, Орынбор губерниясындағы Қуандық деген жерге жұмысқа орналасады. 1917 ж. мүнде патша өкіметіне қарсы жұмысшылар арасында үгіт жүргізгені үшін қудаланып, Томскіге келеді. Онда большивевиктермен ниеттес болады.

## Қызмет жолы
1917 ж. ақпан революциясынан кейін туған жеріне қайтып оралып, революциялық жұмысқа белсене араласты. Азамат соғысы жылдарында Ақтөбе майданындағы батальон басқарды, Марток, Қараторғай, Жайсаң және Ақбұлақ  ауылдарындағы ұрыстарға қатынасты. Орынбор азат етілген соң губерния халық ағарту комиссары, 1-Привольже бригадасы саяси бөлім бастығының орынбасары. 1919 ж. Түркістан компартиясы ОК-нің секретары әрі 1921 ж. Иранның Мешхед қаласында совет елінің бас консулы, 1924 ж. Хиджазда, қазіргі Сауд Арабиясында КСРО-ның толық праволы өкілі, 1932 -1935 ж. Қызыл профессура интитутының тыңдаушысы. Оны бітірген осң қайтадан Суд Арабиясына жұмысқа жіберледі.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Құс синуситі

**Құс синуситі** - құс танауының және танау кілегей қабығының қабынуы.
## Ауру себептері мен салдарлары
Бұл ауруға барлық құстар, әсіресе балапандар көп шалдығады. Ауру құстың тоңуынан, қораның ылғалдылығынан болады. Құс танауынан аққан сұйық қабыршықтанып кеуіп, тыныс алу жолдары бітеледі, тыныс алуы қиындап, мұрны шуылдап, мойнын созып, аузын ашады. Құстың көзі былшықтанып, көзінің алды ісінеді. Уақытылы емдемесе балапан тұншығып өледі.

## Емі
Ауру құстың танауына 1-2%-тік протаргол ерітіндісін немесе 2%-тік бор қышқылын тамызады. 30%-тік альбуцит не антибиотиктер - пенициллин, террамицин ерітінділерін де пайдаланады. Құсты, балапанды, құрғақ, жылы қорада ұстау *Құс синуситі ауруынан* сақтайды.

## Дереккөздер



Санат:Орнитология
Санат:Биология
Густав Хайнеман

**Густав Хайнеман** (; 23 шілде 1899 жылы, Швельм, Рейн-Вестфалий — 7 шілде 1976 жылы, Эссен) — немецкий саясаткері, Германияның федералды президенті (1969-1974 жылдары).

## Қызмет жолы
Заң және экономикалық білім алған. 1945 ж. Христиандық-демократиялық одақ партиясына кірді. 1949 ж. канцлер К.Аденауэр Густавты ішкі  істер министрі етіп та,айындады. Елді милитарландыру бағытына келіспей, Густав Хайнеман 1950 ж. үкіметтен, 1952 ж. ХДО-дан шықты. 1957 ж. Германия ауылдық партиясыныа кірді. 1966-1969 ж. коалициялық үкіметте ХДО юмтиция министрі болды. 1969-1974 ж. ГФР-дің президенті.

## Дереккөздер

Санат:Германия президенттері
Санат:Германия ішкі істер министрлері
Санат:Германия әділет министрлері
Хайдар Амуоглы

**Хайдар Амуоглы** - Иранның  жұмысшы және коммунистік қозғалысының қайраткері. 
## Қызмет жолы
1898 ж. Ресей ауылдық жұмысшы партиясына кірді. 1903 ж. Иранға қоныс аударды. Мещхед қаласында кейін Тегеранның электр станцияларында жұмыс істеді. Тегеранда  алғашқы ауылдық үйірме құрды. Иран революциясына белсене қатысты. Ресейдегі 1917 жылғы Ақпан революциясынан кейін  Петроградқа келді. Иран коммунтистік партиясы ОК-тің бас секретары етіп сайланды. Гилян республикасының кейбір коммунистерінің  солшыл қателіктеріне  қарсы батыл күрес жүргізді. Гилян  республикасының сыртқы ічтер жөніндегі комиссары болды.

## Дереккөздер

Санат:Иран тұлғалары
Санат:Тұлғалар
Эдвин Хаббл

**Эдвин Пауэлл Хаббл** (, 20 қараша 1889, Маршфилд, штат Миссури — 28 қыркүйек 1953, Сан-Марино, штат Калифорния) — америкалық астроном, Вашингтондағы Ұлттық  *Ғалымдар Академиясының* мүшесі. 
## Еңбек жолы
Негізгі ғылыми еңбектері галактикаларды зерттеуге арналған. Ол тұмандықтарды галактикалық және галактикадан тыс тумандықтар деп классификациялауды ұсынды. Бізге жақын галактикадан тыс тұмандықтардың жұлдыздық табиғаты бар екендігін, яғни олардың  біздің Галактикаға ұқсас екендігін дәлелдеді. Галактикалардың спектріндегі *қызыл ығысудың* галактикалардың ара қашықтығына пропорционал екендігін көрсетті.

1920 жылдардың басында Хаббл кейбір жұлдыздардың біз орналасқан Құс Жолы галактикасынан тыс жатқанын дәлелдеген. Бұл жаңалық сол уақыттағы ғалам тек Құс Жолынан ғана тұрады деген тұжырымның дұрыстығы туралы дау туғызды. Ғалым, сондай-ақ, галактикалардың қызыл ығысуын зерттеді, нәтижесінде Хаббл заңы дүниеге келді. 1983 жылғы Үлкен ғарыштық телескоптың атауы, астрономияға үлкен үлес қосқан Эдвин Хабблдың құрметіне Хаббл телескопы болып өзгертілді. Телескоп 1990 жылы іске қосылды және 2014 жылға дейін қызмет етеді деп есептелуде.

## Дереккөздер

Санат:Америка астрономдары
Санат:Тұлғалар
Хильдинг Хагберг

** Хильдинг Хагберг** - швед жұмысшы қозғалысының қайраткері.

## Өмір жолы
Халық мектебін бітірді. 1912-1929 ж. Кируна қаласындағы темір кені руднигінде  жұмыс істеді. 1914-1917 ж. Швеция ауылдық партиясының мүшесі. 1917 жылғы мамыр айынан Швеция коммунистік партиясының мүшесі. Кируна қаласындағы  Швеция жастары комунистік одағы округтық комитетін басқарды, ал 1924-1928 ж. сонда ШКП-нің  ұйымыныа басшылық етті. 1930-1967 ж. ШКП ОК-нің, 1933-1967 ж. ШКП ОК Саяси бюросының мүшесі. 1943-1945 ж. ШКП-нің орталық органы *"Nydag"* газетінің саяси редакторы. 1949-1950 ж. ШКП-нің председателі міндетінатқарды, ал 1951 ж. оның председатлі болып сайланды. 1933-1964 ж. риксдаг депутаты. Коммунистік және жұмысшы партияларының халықтар кеңестеріне ШКП делегациясын басқарып келді.

## Дереккөздер

Санат:Швеция тұлғалары
Санат:Тұлғалар
Механикалық энергияның сақталу заңы

**Анықтамасы:**
Дененің потенциалдық және кинетикалық энергияларының қосындысы механикалық энергия деп аталады.
нобай|энергия
**Мысалдар:**
Аспандағы ұшақтың Жермен салыстырғандағы потенциалдық энергиясы да, кинетикалық энергиясы да бар.
Жерге құлаған доптың кері көтерілуін, энергияның бір түрден екінші түрге айналуымен ғана түсіндіруге болады.
Тербеліп тұрған маятникте энергияның бір түрі екіншісіне ауысып отырады.
Садақты тартқан кезде садақ кермесінің потенциалдық энергиясы ұшқан жебенің кинетикалық энергиясына айналады.
Механикалық энергияның сақталу заңы:
Тұйық жүйені құрайтын денелер арасында тек қана ауырлық күші F=mg немесе серпімділік күші F=kx әрекет ететін болса, онда тұйық жүйенің толық энергиясы тұрақты сақталады.1
**Қолданылуы:**
Күрделі есептерді шешуді жеңілдетеді
Техникада әр түрлі тетіктердің қозғалысын есептеуде
Астрономияда аспан денелерінің (жұлдыздардың, планеталардың) қозғалыстарын алдын ала болжауда
Ғарыштануда зымырандардың, ғарыш кемелері мен серіктердің (спутниктердің) қозғалыс траекторияларын анықтауда.
Фридль Фюренберг

**Фридль Фюренберг** - Аустрия және халықаралық қозғалыс қайраткері. 

1918 ж. ауылдық партияға кірді, 1919 жылдан Аустрия компартиясының мүшесі. 1924 ж. АКП ОК-нің мүшесі болып сайланды. 1926-1932 ж. жастардың коммунистік интернационалы Аткомының фашистік Германияны окупациялаған жылдары Фридль ВКП-нің фашизмге қарсы күресін және елдің ұлттық тәуелсіздігі жолындағы күресті ұйымдастырушылардың бірі болды.

## Дереккөздер

Санат:16 мамырда туғандар
Санат:Төменгі Аустрия жерінде туғандар
Санат:27 сәуірде қайтыс болғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:Аустрия саясаткерлері
Санат:Аустрия социал-демократтары
Санат:Аустрия коммунистік партиясы мүшелері
Санат:Аустриядан КСРО-ға қоныс аударғандар
Санат:Венада жерленгендер
Санат:КСРО-дан саяси баспана алғандар
Санат:Антифашистер
Фуэрос

**Фуэрос** *(испанша fueros жне португалша foraes, негізгі мағынасы - құқық, жеңілдік, латынша forum - сот)* - орта ғасырларда Пиреней түбегіндегі мемлекеттерде: 

1) Корльдықтың қол астындағы адамдарға арналған жалпы сипаттағы заңдар жинағы. Алғашқы Фуэрос 13 ғасырда пайда болды;

2) Жеке профенциялардың, сословиелердің немесе отбасылардың феодалдық еріктілігі туралы хартиялар ;

3) Муниципалдық Фуэрос - қалалық  жіне ауылдық қауымдардың құқықтарын, жеңілдіктері мен міндеттерін белгілеген сыйлық қағаз.

 

## Дереккөздер
Такэо Фукуда

**Такэо Фукуда**(1905-1995)- жапон саяси және мемлекет қайраткері. Помещик отбасында туған.

## Қызмет жолы
1929 ж. Токио университетінің заң факультетін бітіргеннен кейін, 20 жылдан астам финанс министрлігі жүйесінде жұмыс істеді. 1952 жылдан жапон парламенті өкілдер палатысының  мүшесі болды. 1959-1960 ж. егіншілік және орман шарушалығы  министрі, *1965-1966*, *1968-1971* және *1973-1974* ж. финанс минситрі, *1971-1972* ж. сыртқы істер министрі, 1974-1976 ж. премьер министрдің орынбасары. *1955* ж. Либерал-демократиялық партияны ұйымдастыруға белсене ат салысты. Әр түрлі партиялық жауапты қызметтер, оның ішінде екі рет ЛДП бас секретары қызметін атқарды. *1976* жылғы желтоқсаннан ЛДП председателі және Жапонияның премьер министрі атанды.

## Дереккөздер

Санат:Жапония саясаткерлері
Санат:Тұлғалар
Рабатка

[thumb|250px|3 өсімдіктен жасалған екіжақты рабатка. [Тур (қала)|Тур, Франция]]
**Рабатка** () — төртбұрышты ұзынша гүлзар, ландшафты дизайнның элементі.

Көбіне рабатка жүйек, жол бойына, оның бір жақ жиегіне немесе қос қапталына орналастырылады. Ені 1.5 метрге дейін, ұзындығы әдетте 10 метрге дейін болады. Рабатка гүлдеу мерзіміне орай үйлестіріліп, өсімдіктердің бірнеше түрінен жасалады.

Миксбордер немесе ландшафтық гүлзар геометриялық сурет құрамайтындай етіп, еркін орналастырылған көпжылдық өсімдіктерден жасалады. Мұндай аралас гүлзарда әр мезгілде гүлдейтін өсімдіктерді отырғызу көзделеді, сонда ол ұзақ уақыт бойына үздіксіз гүлдеп тұрады.

## Дереккөздер

Санат:Өсімдік шаруашылығы
Санат:Ландшафт дизайны
Құртқа Сұлтанқожаұлы

**Құртқа Сұлтанқожаұлы** (1770 (кей деректе 1771 т.ж.)- 1906) - Жетісу және көршілес қырғыз еліне аты кең тараған халық емшісі   
## Шығу тегі
Ұлы жүз Шапырашты тайпасы Шыбыл руының Байыс деген атасынан.

## Өмірі
Құртқа *араб-парсыша* оқыған. Ол ауыр науқастарды емдеп жазып, күрделі операциялар жасай білген.  Түрлі шөптерден дәрі жасай алған. Қазақ-қоқан соғыстарында жара болғандарды емдеп, операция жасап, сүйектегі оқты алған. Құртқа өте ұзақ жасап, 136 жыл өмір сүрген.

## Дереккөздер


Санат:Халық емшілері
Санат:Қазақ емшілері
Гай Транквилл Светоний

thumb|right|200px|Гай Транквилл Светоний
**Гай Транквилл Светоний**  (; б.з.б. 70 жылдар шамасы - 122 жылдан кейін) — Рим тарихшысы және жазушысы, энциклопедияшы, б.з.б. 119 - 122 жылы император Адриан тұсында хатшы болып, оның мұрағаттарында жұмыс істеуге мүмкіншілік алды. 

Светоний көптеген еңбектердің авторы. Оның бізге жеткен  "Он екі Цезарьдың өмірі" (8 кітап) деген кітаптары Цезарьдан Домицианға дейінгі рим императорларының өміріне, ал "Грамматикалар мен риторлар" туралы үлкен еңбегі (оның бір бөлімі ғана бізге жеткен) рим әдебиетінің атақты қайраткерлеріне арналған. Бұл шығармалар - тарихи құнды деректеме

## Дереккөздер

Санат:Ежелгі Рим жазушылары
Санат:Ежелгі Рим тарихшылары
Виталий Иванович Севастьянов

**Виталий Иванович Севастьянов** (8 шілде 1935 жыл, Красноуральск, Свердловск облысы – 5 сәуір 2010 жыл, Мәскеу) — Кеңес Одағының ұшқыш-космонавты, 2 рет Кеңес Одағының Батыры атағын алған (1970; 1975), көптеген медалдар мен сыйлықтардың иегері. 

## Өмірі
1963 жылдан КПСС мүшесі. Мәскеудегі С.Орджоникидзе атындағы авиация институтын бітірген (1959). Технология ғылымының кандидаты (1965). 1967 жылға дейін конструкторлық бюрода жұмыс істеді. 1967 жылы космонавтар отрядына қабылданды. 1970 жылы  1-19 маусымда А.Г.Николаевпен бірге бортинженер ретінде "Союз - 9" кораблімен Жерді айнала ұшты. 

Космонавтар космоста 424 сағат 59 минут болды. 1975 жылы 24 мамырда П.И.Климукпен бірге бортинженер ретінде "Союз - 18" кораблімен космосқа ұшты. "Союз - 18" кораблі 1975 жылы 26 мамырда "Салют - 4" орбиталық ғылыми станциасымен (1974 жылы 26 желтоқсаннан бастап Жерді айнала ұшып жүрген) түйістірілді. Сөйтіп космонавтар "Салют - 4" ғылыми станциасына ауысып, онда әр түрлі ғылыми - зерттеулер жүргізді. Космонавтар осы жолғы ретте космоста 63 тәулікке жуық уақыт болып, жерге 1975 жылы 26 шілдеде қонды. Севастьянов Халықаралық астронавтика академиясының толық мүшесі

## Дереккөздер

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:КСРО ғарышкерлері
Санат:КСРО-ның еңбек сіңірген спорт шеберлері
Санат:КОКП мүшелері
Құрсай (өзен)

**Құрсай**, *Құрусай*, *Ташанақ* – Сырдария алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Түркістан облысы Бәйдібек және Сауран ауданы жерімен ағады.

## Бастауы
Құрсай өзені Қаратаудың оңтүстік беткейінен басталып Шоқтас ауылының батысында тартылып қалады. Су мол кезде аққан арналары Шаға ауылына дейін жалғасып, Шағаөзен арнасына қосылады.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 67 км, су жиналатын алқабы 325 км2. Аңғары кең, арнасы тік жарлы. Жауын-шашын, жер асты суымен қоректенеді. Мал мен бау-бақша суарылып, балық ауланады. Алабы - жайылым мен шабындық.

## Дереккөздер

Санат:Бәйдібек ауданы өзендері
Санат:Сырдария су алабы
Санат:Сауран ауданы өзендері
Андрей Борисович Северный

**Андрей Борисович Северный**(28.04.1913 жылы туған,Тула) - кеңес астрофизигі, КСРО ғылым академиясының академигі (1968;1958 жылдан корреспондент мүшесі), Социалды Ееңбек Ері (1973). 
## Өмірі
1941 жылдан КПСС мүшесі. Мәскеу университетін бітірген (1935). 1938-46 жылдары П.К.Штернберг атындағы мемлекеттік астрономия институтында жұмыс істеді. КСРО ғылым академиясының Қырым астрофизика обсерваториясында 1946 жылдан ғылыми қызметкер, 1952 жылдан оның директоры. Северныйдың негізгі ғылыми еңбектері теориялық астрофизика мен Күн физикасына арналған.
## Ғылыми еңбектері мен зерттеулері
Ол күннің оталуы мен локальды магнит өрістерінің құрылымы арасында байланыс болатындығын ашты. Оталудың күрделі құрылысын және Күн құрамында кейбір сирек элементтердің болатындығын зерттеді. Күннің жалпы магнит өрісі ретсіз орналасқан локальды магнит өрістерінің қосындысына тең екендігін дәлелдеді. Қарапайым  жұлдыздардың әлсіз магнит өрісі болатындығын байқады. Халықаралық астрономиялық одақтың вице - президенті (1964 - 70 ). 
## Сыйлықтары
КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1952). Ленин орденімен, 2 рет Қазан Революциясы орденімен т.б. 3 орден және медальдармен мараппатлған. 
## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 95 бет

Санат:1913 жылы туғандар
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Социалистік еңбек ерлері