Словакия

**Словакия** (), ресми атауы — **Словак Республикасы** () — Орталық Еуропадағы мемлекет. Халық саны 5 443 120 адам (желтоқсан 2017 ж.), аумағы 48 845 км². Халық саны бойынша әлемде 112-ші орынды, аумағы бойынша 127-орынды алады.

Астанасы - Братислава. Мемлекеттік тіл - словак тілі.

Унитарлы мемлекет, парламенттік республика. 2020 жылдың қыркүйегіндегі жағдай бойынша Зузана Чапутова президенттікке ие, ал Игорь Матович премьер-министр. 8 жиекке бөлінеді.

Еуропаның орталығында орналасқан. Мұхитқа шыға алмайтын ел. Чехия, Аустрия, Польша, Мажарстан, Украинамен құрлықтық шекарасы бар.

Дінге сенушілердің көпшілігі (халықтың шамамен 70%) католик.

Словакия - НАТО мен ЕО мүшесі. Экономикасы қарқынды дамып келе жатқан индустриалды ел. 2011 жылы ЖІӨ көлемі 127,111 млрд АҚШ долларын құрады (жан басына шаққанда шамамен 23 384 доллар). Ақша бірлігі - еуро.

Елдің тәуелсіздігі 1993 жылы 1 қаңтарда жарияланды. Тарих бойына елдің территориясы VII-ші ғасырдағы Само мемлекетінен XX-шы ғасырда Чехословакияға дейінгі көптеген державалар мен мемлекеттік құрылымдардың құрамына кірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Үшінші рейхке тәуелді Словакия мемлекеті болды, ол 1945 жылы қайтадан Чехословакияның құрамына кірді.

## Этимология
Словакия туралы алғашқы жазбаша ескерту 1586 жылдан басталады. Бұл атау чехтың Slováky сөзінен шыққан; алдыңғы неміс формалары Windischen landen және Windenland (XV ғ.) болды. Slovensko (1791) есімі словактардың ескі этнохоронимінен - ​​ Sloven-нен шыққан, бұл оның шығу тегін XV ғасырға дейін көрсете алады. Бастапқы мағынасы географиялық болды (саяси емес), өйткені Словакия көп ұлтты Мажарстан Патшалығының бөлігі болды және осы кезеңде жеке әкімшілік бірлік құрмады.

## Тарих
нобай|IX ғасырда болған словактардың ата-бабаларының Нитран княздығы

Славяндар Словакия аумағын VI ғасырда, Ұлы көші-қон кезінде қоныстандырды. VII-ші ғасырда Словакия Само мемлекетінің орталығының бөлігі болды; кейінірек Нитра княздігі оның аумағында орналасты. Ұлы Моравия деген атпен белгілі славян мемлекеті IX-шы ғасырда Кирилл мен Мефодийдің келуімен және князь Святопольк I-нің басшылығының кеңеюімен жетті. Сайып келгенде, Словакия XI-XIV ғасырларда Венгрия Корольдігінің құрамына кірді, содан кейін 1918 жылы күйрегенге дейін Австро-Венгрия құрамына кірді. Сол жылы Словакия Чехиямен және Карпат Русімен бірігіп, Чехословакия мемлекеті құрылды.

1919 жылы Венгрия Қызыл Армиясының солтүстігіндегі жорық кезінде Словакия территориясының бір бөлігінде біраз уақытқа дейін Словак Совет Республикасы құрылды.

1938 жылғы Мюнхен келісімінен кейін Чехословакияның күйреуіне байланысты Словакия фашистік Германияның бақылауында болған жеке республика болды. 1944 жылы 29 тамызда Словакия ұлттық көтерілісі басталды, ол екі айдан кейін басылды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Чехословакия қалпына келтіріліп, Варшава пакті ұйымына (ОВД) кірді және 1945 жылдан бастап Шығыс блогының құрамына енді.

Сонымен бірге Словакия Словакиядағы соғыс кезінде пайда болған ұлттық өзін-өзі басқару органдарын - Словакия ұлттық кеңесі мен жергілікті ұлттық комитеттерін сақтап қалды, ал чехтерде ондай органдар болған жоқ (асимметриялық ұлттық-мемлекеттік құрылым деп аталатын). Содан кейін, 1968 жылы қазан айында Федерация туралы Конституциялық заң қабылданды, ол 1969 жылы 1 қаңтарда күшіне енді, оған сәйкес ЧССР (Чехословакия Социалистік Республикасы —ресми түрде Чехословакия 1960 жылдан бастап ресми түрде Чехословакия деп аталған) бөлінді, КСРО және ЮСФР (Югославия Социалистік Федеративтік Республикасы) сияқты, федерацияның құрамына кіретін екі республиканың құрамына кіреді - Чехия және Словакия социалистік республикалары.

1989 жылы бейбіт барқыт төңкерісі кезінде социалистік Чехословакияның аяқталуы Чехословакияның тұтас мемлекет ретінде аяқталуын да білдірді және 1990 жылы наурызда Чехия мен Словакия Федеративтік Республикасының, содан кейін 1993 жылдың 1 қаңтарынан бастап екі бөлек мемлекет құруға алып келді — Словакия және Чехия («бархаттың ыдырауы»). Словакия 2004 жылдың 29 наурызында НАТО-ға мүше болды, 2004 жылдың 1 мамырында Еуропалық Одақ, 2007 жылдың 21 желтоқсанында Шенген аймағына кірді, ал 2009 жылдың 1 қаңтарында Еуро аймағына кірді.

нобай|Словакияның физикалық картасы

2016 жылғы 6 наурызда Словакия Республикасының Ұлттық кеңесіне сайлау келесі нәтижелерді көрсетті:

## Физикалық-географиялық сипаттамалары
нобай|Герлаховски-Штит

Словакияны солтүстіктен және солтүстік-шығыстан Батыс Карпаттың тау жоталары қоршап тұр. Олар елдің ең биік нүктесі орналасқан Биік Татрлар ең биіктерге жетеді - Герлаховский-Штит шыңы (2655 м), Криван және Дюмбьер шыңдары, олардың биіктігі 1850 м асады, Карпаттың оңтүстігі, биіктіктер басым, Дунай оған көптеген өзендер құятын құнарлы аңғарлармен бөлінген. Олардың ең ірілері - Ваг, Нитра және Грон. Словакия аумағының шамамен 80% теңіз деңгейінен 750 м биіктікте орналасқанымен, елде Дунайға жақын Братислава мен Комарно аймағында орналасқан және Дунайдың астық қоймасы болып саналатын құнарлы Орта Дунай ойпаты бар.

### Су ресурстары
Дунай өзені елдің оңтүстік-батыс шекарасын құрайды. Оған оңтүстікке қарай ағатын көптеген Карпат өзендері құяды. Дунайдың салаларының ішіндегі ең ірілері - Ваг, Нитра және Грон. Шығыста Карпат өзендері, мысалы Лаборец, Ториса және Ондава Дунайдың ең ірі саласы Тисса өзенінің бассейніне жатады.

### Климат
Словакияның климаты айқын континенталды сипатқа ие. Қысы суық және құрғақ; жазы жылы және ылғалды. Жауын-шашынның көп мөлшері тауға түседі. Жылдық жауын-шашын тауда 1000 мм-ден асады, ал жазықта 500 мм-ден аз. Братиславада қаңтардың орташа температурасы −1 °C, шілде + 21 °C. Тауда қыс суық, жаз салқын болады.

### Флора мен фауна
Ормандар ел аумағының 40% жуығын алады. Таудың оңтүстік беткейлері жалпақ жапырақты (шамшат пен емен) немесе аралас ормандармен, ал солтүстік беткейлері негізінен шырша мен самырсыннан тұратын қылқан жапырақты ормандармен жабылған. Елде кең жапырақты түрлер (53%), ең алдымен бук (31%) және емен (10%) басым, ал шырша (29%) мен шырша (9%) қылқан жапырақты ағаштар арасында кең таралған. Таулы жерлерде биіктікте альпілік шалғындар бар.

Словакияның таулы ормандарында бұғылар, сілеусіндер, қасқырлар мен аюлар, ал ұсақ жануарлардан - түлкілер, тиіндер, аққалақтар кездеседі.

### Ұлттық парктер
нобай|Ұлттық парк Словак жұмағы

Ұлттық парктер қоршаған ортаны қорғау министрлігі басқаратын ерекше қорғалатын табиғи аумақтар мен учаскелер жүйесінің бөлігі болып табылады. 1949 жылдан 2002 жылға дейін тоғыз ұлттық парк құрылды:
* Велька Фатра,
* Мала Фатра,
* Муранска Планина,
* Төмен Татрлар,
* Пиенины,
* Полонины,
* Словакиялық Карст,
* Словак жұмағы,
* Татрлар.

## Экономикасы
Словакия - дамыған өнеркәсіптік және аграрлық ел. Салыстырмалы түрде дамыған көп салалы ауыл шаруашылығы заманауи материалдық-техникалық база мен инфрақұрылымға негізделген.

2017 жылы орташа жалақы айына 925 еуроны құрады. Братислава облысында 2017 жылғы орташа жалақы айына 1527 еуроны құрады. 2018 жылдың ақпан айындағы жағдай бойынша жұмыссыздық деңгейі 5,88% құрады. 2019 жылдың 1 қаңтарынан бастап ең төменгі жалақы 520 еуроны (брутто) және 430,35 еуроны (нетто) құрайды. Кейтц индексі (елдегі ең төменгі және орташа жалақы арасындағы қатынас) 2019 жылғы жағдай бойынша Словакияда (орта есеппен 1106 еуро және ең төменгі 520 еуро) шамамен 47% құрайды. 2020 жылдың 1 қаңтарынан бастап ең төменгі жалақы 580 еуроны (брутто) және 476,74 еуроны (нетто) құрайды. 2021 жылдың 1 қаңтарынан бастап ең төменгі жалақы 623 еуро (брутто) және 508,44 еуро (нетто) құрайды. Кейтц индексі 57% болады деп болжануда. 2021 жылы Словакия Республикасының Экономикалық және әлеуметтік кеңесі өкілдерінің отырысы 2022 жылға арналған ең төменгі жалақы мөлшері туралы келісім түріндегі нәтиже бермегендіктен. Қолданыстағы «Ең төменгі жалақы туралы» заңға сәйкес формула қолданылады. Оның мөлшері елдегі екі жыл бұрынғы орташа айлық жалақының 57 пайызына (Кейц индексі) сәйкес келеді. 2022 жылдың 1 қаңтарынан бастап ең төменгі жалақы 646 еуро (брутто) және 525,66 еуро (нетто) құрайды. 2023 жылдың 1 қаңтарынан бастап ең төменгі жалақы 700 еуроны (брутто) және 568,97 еуроны (нетто) құрайды.

**Артықшылықтары**: әсіресе Братислава аймағында өндірістің артуы.

### Туризм
Словакияның маңызды туристік әлеуеті бар. Оның табиғаты, таулары, үңгірлері, тау шаңғысы курорттары, құлыптар мен қалашықтары көптеген туристерді тартады. 2006 жылы елге шамамен 1,6 миллион турист келді, Братислава мен Биік Татралар ең танымал бағыт болды. Туристердің көпшілігі Чехиядан (26%), одан кейін Польша (15%) және Германия (11%) болды. Еліміздің көптеген азаматтары шетелге сапар шегеді. Мысалы, 2012 жылы сыртқа шыққан туристік ағын 3017 мың адамды құрады

### Автомобиль өнеркәсібі
1990 жылдардың басында Чехословакия ыдыраған кезде Словакия аумағында автокөлік өндірісі болған жоқ. Братиславада чехиялық «Шкода» автомобильдеріне бөлшектер шығаратын Братислава автомобиль зауыты ғана болды. 1990 жылдардың аяғы мен 2000 жылдардың басында инвестиция тарту саясатының арқасында елде ірі шетелдік ТҰК-лардың автомобиль зауыттарын салуы басталды. Зауыттарды Братиславада Фольксваген (Братислава автомобиль зауытының аумағында), Трнавадағы Peugeot және Зилинада Kia Motors салған. OICA мәліметтері бойынша, 2000 жылы Словакияда 182 000 автокөлік шығарылған. 2005 жылы Словакияда 218 мың автокөлік шығарылды. 2010 жылға қарай зауыттар толық қуатында іске қосылған кезде автомобиль өндірісі 557 мың данаға дейін өсті. Словакия жан басына шаққандағы автокөлік өндірісі бойынша әлемде көшбасшы болды, 5,4 миллион халқы бар, 2011 жылы 640 мыңға жуық автомобиль шығарылды, олардың басым бөлігі Еуропаның басқа елдеріне экспортталды (ел экспортындағы автомобильдердің үлесі 25%-дан асты)

### Сыртқы сауда
Республиканың сыртқы саудасы ЕО елдеріне бағытталған. 2017 жылы негізгі экспорттық сауда серіктестері: Германия 20,7%, Чехия 11,6%, Польша 7,7%, Франция 6,3%, Италия 6,1%, Ұлыбритания 6%, Мажарстан 6%, Аустрия 6%; экспорттың жалпы көлемі 80,57 млрд долларды құрады, ал негізгі позицияларды көлік құралдары мен қосалқы бөлшектер 27%, жабдықтар мен электр тауарлары 20%, металлургиялық машиналар, пештер және ұқсас жабдықтар 12%, шойын мен болат 4% құрады. 2017 жылы негізгі импорттық сауда серіктестері: Германия 19,1%, Чехия 16,3%, Аустрия 10,3%, Польша 6,5%, Мажарстан 6,4%, Оңтүстік Корея 4,5%, Ресей 4,5%; жалпы импорт 77,96 млрд долларды құрады, ал негізгі позициялар машиналар мен жабдықтар 20%, көлік құралдары мен жинақтаушы бұйымдар 14%, энергетикалық жабдықтар 12%, отын 9% болды.

## Қарулы Күштер
Словакия Қарулы Күштері құрлық және әуе күштері, әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлері, шекара әскерлері және азаматтық қорғаныс әскерлерінен тұрады. Армияда 14 000 солдаттар мен офицерлер бар. 2004 жылы Словакия НАТО-ға мүше болды. 2005 жылдың 1 тамызында жалпы әскери міндеттілік жойылып, кәсіби армияға көшу болды. Словакия БҰҰ-ның Ауғанстандағы, Босния және Герцеговинадағы, Косово мен Метохиядағы бітімгершілік миссияларына қатысады.

## Халық
Халқы 5,5 миллион адам. Бүкіл аумақта жеткілікті түрде біркелкі бөлінген. Оңтүстік-батысында халық тығыздығы жоғары, бұл аймақтың жер бедері ауыл шаруашылығына қолайлырақ болғандықтан.

### Словакия халықтары
Словакия тұрғындарының көпшілігі этникалық словактар ​​(2001 жылғы санақ бойынша 85,8%). Мажарлар – ең ірі ұлттық азшылық (9,7%), негізінен елдің оңтүстік және шығыс аймақтарында тұрады. Басқа этникалық топтарға сығандар, чехтер, орыстар, украиндар, немістер, моравтар, поляктар және итальяндықтар кіреді.

### Дін
Жалпы, Словакия өте діндар ел, әсіресе көрші Чехиямен салыстырғанда. Словакия конституциясы дін бостандығына кепілдік береді. Словакия азаматтарының көпшілігі (69%) католиктер; екінші үлкен топқа протестанттар (11%, лютерандар (негізінен словактар) және реформаторлар (негізінен мажарлар)), грек католиктері (4%) және православие (1%) жатады.

### Тілдер
Ресми мемлекеттік тілі – славян тілдері тобына жататын словак тілі. Мажар тілі Словакияның оңтүстігінде бірдей қолданылады, Словакияның заңдары бойынша ол словакиялық венгрлер халықтың 21,7%-дан астамын құрайтын аймақтарда словак тілімен бірге ресми тіл ретінде пайдаланылуы мүмкін.

Словакия тұрғындарының көпшілігінің ана тілі - словак тілі: 2011 жылғы халық санағы бойынша тұрғындардың 78,6% (4 240 453 адам). Халықтың 9,4% (508714 адам) мажар тілін ана тілі деп атаған. Сығандардың туған жері халықтың 2,3% (122 518 адам). Басқа тілдер 1%-дан аз ұпай жинады.

## Мемлекеттік мерекелер
1 қаңтар - Словакия Республикасының құрылған күні,

8 мамыр – нацизмді жеңген күні,

5 шілде - Қасиетті тең елшілер ағайынды Кирилл мен Мефодий күні,

29 тамыз - Словакияның ұлттық көтеріліс күні,

1 қыркүйек - Словакия Республикасының Конституциясы күні,

17 қараша - Тоталитаризммен күрес күні

25 желтоқсан - Рождество,

Көктемде Пасха мемлекеттік мереке болып жарияланды, оның күні католиктік дәстүрлерге сәйкес жыл сайын белгіленеді.

## Минералды ресурстар
thumb|Словакияның топографиялық картасы
Словакияда экономика қажеттілігі үшін қолданылатын мұнай, табиғи газ және қоңыр көмір алынады. Мұнай ішкі энергия қажеттіліктерінің 1%, газ - 3%, ал қоңыр көмір - шамамен 80% қажеттіліктерін жабады. Қалғаны Чехиядан келетін импорттың есебінен өтеледі. Елде уран, көмір және тақтатас газының қоры бар, бірақ қазіргі уақытта олар қымбат болғандықтан, игерілмейді. Елде металл емес материалдардың үлкен қоры бар. Атап айтқанда, магнезит белсенді түрде өндіріліп жатыр, ол экспортталады және әлемдік өндірістің шамамен 6% құрайды. Бұрын Словакияда едәуір мөлшерде алтын, күміс және т.б өндірілген. Қазіргі кезде Ходруша-Хомре аймағында бағалы металдар шамалы мөлшерде өндіріледі.

## Дереккөздер

*