open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бердіхан Екібаев

**Бердіхан Екібаев** (1925, Ақтөбе облысы Ойыл ауданы – 1990) – Ұлы Отан соғысы ардагері, заң қызметкері.

## Өмірбаяны
* Ашғабад заң қызметкерлері мектебін бітірген.
* 1965 жылға дейін Түрікменстанның Ленин ауданы әскери комиссариатында бөлім бастығы
* Ташауыз адвокаттарының облысы коллегиясында төраға
* Красноводск облысы сотында судья болып істеді.
* 1965 – 80 жылы Ақтау қалалық сотының төрағасы
* Өзен ауданы сотының төрағасы
* Форт-Шевченко қалалық прокуроры қызметтерін атқарды.

## Марапаттары
* 2-дәрежелі Отан соғысы ордені
* «Еңбектегі ерлігі үшін» медалі.

## Дереккөздер

Санат:1925 жылы туғандар
Санат:Ойыл ауданында туғандар
Санат:1990 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан судьялары
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Еңбектегі ерлігі үшін медалінің иегерлері
Салалық карталар

**Салалық карталар** - табиғи және әлеуметтік-экономикалық аумақтық жүйелердің кейбір құрамбөліктерін бейнелейтін карталар. Салалық карталар ірі салалар (ауыл шаруашылығы, климат және т.б.) және ұсақ салалар (өсімдік шаруашылығы, мал шаруашылығы, жауын-шашын және т.б.) карталары болып бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Салалық экономикалық аудан

**Салалық экономикалық аудан** — шаруашылықтың бір немесе бірнеше (ілеспе) салаларынан тұратын кәсіпорындардың (мекемелердің) аумақтық тұтас жиынтығы (мысалы, өнеркәсіптік аудан, ауыл шаруашылығы ауданы).
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Қосбай Бітеуов

**Қосбай Бітеуов** (1929 жылы туған, Түпқараған ауданы  Бозащы ауылы) – педагог, аға мұғалім (1982). Гурьев педагогикалық институтын (қазіргі Атырау университі) бітірген (1964). 1952 – 1986 жылдары Таушық, Жыңғылды орта мектептерінде мұғалім, мектеп директоры, ауданы  оқу бөлімінде меңгеруші болды. КСРО «Халық ағарту ісінің үздігі» (1983) белгісімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Салпаң аңғар

**Салпаң аңғар** — өзінен төменде жатқан үлкенірек (бас) аңғардың түбіне кертпештеніп, опырыла орналасқан өзеннің немесе мұздықтың бүйірлік аңғары. Әдетте, Салпаң аңғар таулы аудандарға тән, негізінен, бас аңғардың түбін қарқынды эрозияның қайта-қайта тереңдеп жыруы немесе қуатты мұздықтың аңғар бүйірін жыртуы тоқтаған кезде пайда болады. Сонымен қатар көлдер мен теңіздердің жағаларында эрозия базисінің төмендеуін туғызатын суқоймалар деңгейлерінің тез өзгеруінен және жағаларды соқпа толқындардың қарқынды бұзуы салдарынан да пайда болуы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Салпаң мұздық

**Салпаң мұздық** - беткейдің жоғарғы жағындағы шала түзілген ойыста орналасқан, бірақ ойыстан шыққан шеті жота етегіне жетпей, кертпештеніп тұратын тау мұздығының бір түрі. Беткейдің құлама тік болуына байланысты жиі-жиі опырылып тұрады. Салпаң мұздық өзіне генетикалық жағынан жақын қарлық мұздықтармен бірге аридтік жағдайларда жиі кездеседі. Оларға опырылымдар мен мұздық көшкіндері тон. Беткейдің етегінде қайта туындаған мұздықтан да пайда болуы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Мұздықтар
Санат:География және геодезия
Салыстырмалы әдіс

**Салыстырмалы әдіс** - географиядағы салыстырмалы әдістеме, бір-біріне ұқсас немесе жақын орналасқан, пайда болған кезінен қатарласып келген және құрылымы мен атқарымы бойынша әр түрлі, бірақ салыстыруға болатын, кеңістік пен уақыт ішінде шалғай бірнеше географиялық нысандар процестерінің, қасиеттерінің және жағдайларының ұқсастығы мен айырмашылықтарын табу; бір географиялық нысанның әр түрлі уақыттағы жағдайларын салыстыру. 

Географиялық нысандарды жіктеу (таксондау), жалпылау, бағалау және болжау кезінде негізгі әдістеме есебінде пайдаланылады. Салыстырмалы әдіс арқылы зерттелудегі нысанның жалпы және ерекше белгілері мен қасиеттері анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Географиялық терминдер
Санат:Әдістер
Жанбоз Екібаев

**Жанбоз Екібаев** (1932, Маңғыстау ауданы Таушық ауылы – 1984) – педагог. Атырау педагогикалық институтын бітірген (1960). 1949 – 77 жылы Маңғыстау ауданы мектептерінде мұғалім, Тұрыш мектебінің директоры, 1977 – 84 жылы Бейнеу ауданы мәдениет бөлімінде автоклуб меңгерушісі болды. Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің озық қызметкері» (1965). «Еңбектегі ерлігі үшін» (1964) медалі, «Құрмет белгісі» (1976) орденімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Салыстырмалы ылғалдылық

**Салыстырмалы ылғалдылық** — белгілі бір температурада ауадағы су буларының нақты мөлшерінің (серпімділігінің) осы температурада болуы мүмкін су буы мөлшеріне (қаныққан будың серпімділігіне) пайыз есебімен алынған қатынасы. Салыстырмалы ылғалдылық ауаның су буларымен қанығу мөлшерін көрсетеді. Ауа су буларымен қаныққанда cалыстырмалы ылғалдылық 100% құрайды.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Санат:Геология
Аморфты құрылыс

нобай|
**Аморфты құрылыс** (Строение аморфное) — қатты денелердің құрылымы кристалсыз, атомдары мен молекулалары бейберекет орналасқан және олардың балқу температурасы белгісіз болады.

## Дереккөздер


Санат:Қатты денелер физикасы
Карл Максимович Бэр

**Карл Максимович Бэр, Карл Эрнст** (1792, Эстония, Пийб имениесі, Пайде ауданы  – 1876, Тарту) – орыс жаратылыстанушысы, эмбриология ғылымының негізін салушы, Орыс география қоғамының негізін қалаушылардың бірі.
*Дерпт (Тарту) ун-тін бітірген (1814). 
*1817 жылдан Кеннигсберг университетінде проректор (1917).
*Санкт-Петербург ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1826)
*1828 жылдан академия, құрметті мүшесі (1862) болды. 
*Орыс география қоғамы Б-дің басшылығымен Каспий теңізіне экспедиция ұйымдастырды (1853 – 1957). 
*Бэр Еділ, Жайық өзендері аңғарларында, Маңғыстау түбегінде болды, теңіздің балық қорын анықтады. Экспедицияның зерттеулері нәтижесінде Каспий теңізінің физикалық географиясы жасалды. Теңіз деңгейінің күрт құлдырап бара жатқанын, оның нәтижесінде теңіз жағалауындағы судан босаған жерлерде құмды төбешіктердің пайда болғанын ашты. Кейін олар «Бэр төбешіктері» деп аталды. Еділ өзені жағалауын зерттеп, меридиан (бойлық) бағытта ағатын өзендердің оң жағы тік, яғни аңғарлары асимметриялы болатындығын бірінші болып түсіндірді. Ол ғылымға Бэр заңы болып енді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Саңылаулы проектор

**Саңылаулы проектор** - проекциялаушы сәулелер жарық сезгіш материалға тар саңылау арқылы өтетін проектор. Саңылау камера объективінің фокальдық жазыктығында, жарық сезгіш материалдың алдында орналасқан. Саңылаудың ұзындығы 2,5—5,0 мм, ені 0,5— 1,0 мм. Аэрофотосуретті проекциялау үшін оған координаталық осьтердің бірін бойлай өз жазықтығында ілгерілемелі жүріс береді, сонда проектордың кассетасында орналасқан жарықсезгіш материалға саңылаудың мөлшеріне сәйкес әр сәт сайын элементар аудан проекцияланады. Ал аэрофотосурет үзіліссіз қозғалыста болғандықтан, қозғалыс бағытында ені саңылаудың ұзындығына сәйкес келетін бір маршрут проекцияланады. Егер сканирлеу, мысалы, х осіне параллель маршрутпен жүргізілсе, онда осы жолдың бүкіл ұзындығы бойынша проекцияланғаннан кейін, аэрофотосурет саңылау ұзындығына сай у осінің көлемі бойынша жылжиды және кері бағытта қозғалады, бұл уақытта шектес маршрут проекцияланады. Осылай аэрофотосурет толық проекцияланғанша жалғасады. Мұндай проекциялауды, әдетте, дифференциалды өзгерту деп атайды. Саңылаулы проектор дербес қолданылмайды, оны фотограмметриялық аспаптардың кешенінде немесе құрамдас белік (саңылаулы фототрансформатор) ретінде пайдаланады немесе қажет кезінде қосалқы кұрылғы (стереограф) ретінде қолданады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Арбашық

**Арбашық** (Тележка) — жер бетімен рельссіз жұк тасуға арналған шағын көлік құрылғысы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Аюп Амантұрлиев

**Аюп Амантұрлиев** (*[[1932]], Атырау облысы,  Калинин ауылы*) – Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мұнайшысы. 1949 жылдан Қосшағыл мұнай өндіру бөлімшесінде оператор, Маңғыстау газ өндіру басқармасында аға-оператор қызметтерін атқарды. *«Ерен еңбегі үшін»*  және  2 мәрте Еңбек Қызыл Ту ордендерімен марапатталған. Қазақстанның *«Алтын»* кітабына енгізілген
## Дереккөздер
Амантұрлы қожалақ тамы

**Амантұрлы қожалақ тамы** – *сәулет өнері ескерткіші*. 19 ғасырдың аяқ кезінде Үстірт төскейінің оңтүстік-батыс шетін ала, Қарақалпақстанмен шектес жерге салынған. Жарқұдық (ескі заманнан белгілі жайлау құдықтарының бірі) деген жерде. Қабырғасының ішкі беті оюмен әшекейленген, бір бағанасы оюлы, екінші бағанасы оюсыз болып келген. Мазар салуда сирек кездесетін мұндай әдіс өзінше бір әдемілік түр ретінде қолданылған. Бірақ тасқа салған оюы ағаш оюына ұқсайды. Оюды сызық техникасымен түсіріп, кәдімгі зауыт бояуларымен бояуы, ішкі қабырғаларына қару-жарақ пен үй жабдықтарының суреттерін салуы жаңалық болып табылады. Амантұрлы қожалақ тамының сыртқы беттері де оюлы. Терезелерінің айналасын оюмен әшекейлеп, оған есік секілді түр берген. Тамның осы ерекшеліктері оны басқа ескерткіштерден оқшауландырып тұрады.
## Дереккөздер
Қуантқан Рзаұлы Ванов

**Қуантқан Рзаұлы Ванов**(1953 жылы туған, Маңғыстау ауданы  Жыңғылды ауылы) – педагог. 

*Гурьев педагогикалық институтын (қазіргі Атырау университетін) бітірген (1974). 
*1974 – 2001 жылдары Есір Айшуақұлыы атындағы орта мектепте мұғалім, 
*2001 – 2006 жылы Маңғыстау облысы мұғалімдер білімін жетілдіру институтында әдістемелік-эксперименттік кабинет меңгерушісі, педагогикалық зерттеу орталығының жетекшісі болды. 
*2006 жылдан «Маңғыстау мұғалімі» газетінің бас редакторы. 
*1993 жылы 5-сыныпқа арналған, 
*1994 жылы 6- сыныпқа арналған «*Математика*» оқулықтарының авторы. Қазақ КСР-і «*Халық ағарту ісінің үздігі*» белгісімен (1989) марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сарқылма, құрдым өзендер

**Сарқылма, құрдым өзендер** - карқынды булануы (аридтік климат жағдайында) немесе борпылдақ тау жыныстарына сіңуі салдарынан теңіздерге, көлдерге және басты өзенге жете алмай, ағысы тоқтап қалатын өзендер (Африкадағы Веби-Шебели өзені, Қазақстандағы Шу, Сарысу, Талас, Тоқырау, Бақанас және т.б. өзендер).
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бексұлу Шорақызы Ванова

**Бексұлу Шорақызы Ванова** (1947, Маңғыстау ауданы, Жыңғылды ауылы – 2003) – педагог.

## Өмірбаяны
* Қызылорда мұғалімдер педагогикалық училищесін (1967) бітірген.
* Гурьев педагогикалық институтын (қазіргі Атырау мемлекеттік университеті) бітірген (1976). 
* 1967 – 1974 жылдары Жыңғылды орта мектебінде мұғалім., 
* 1974 – 1994 жылдары Куйбышев, Т.Г. Шевченко, С.Нұрниязұлы атындағы мектептерде мұғалім, директордың оқу-тәрбие ісі жөніндегі орынбасары, мектеп-интернаттың директоры.

## Марапаттары
* «Құрмет белгісі» ордені
* Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің үздігі» белгісі
* Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:Қызылорда мұғалімдер педагогикалық училищесі түлектері
Санат:Атырау мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері
Сатылы бедер

**Сатылы бедер** - құламалы беткейлер арқылы бөлінген, баспалдақты беткейлердің, бірнеше тегістелу беттерінің немесе террасалардың болуымен сипатталатын бедер. Үгілгіштігі әр түрлі тау жыныстарының қат-қабаттарынан түзілген жерлерде, сонымен қатар жер қыртысы блоктарының әркелкі көтерілуінен пайда болады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Кира Васильевна Виноградова

**Кира Васильевна Виноградова**(1929 жылы туған, Ленинград) – Маңғыстау аймағының геологиялық зерттеушілерінің бірі. 
*Мәскеудің Ломоносов атынд. мемл. университетін бітірген. 
*Бүкілодақтық мұнай және газ ғылыми-зерттеу институтында қызметкер. *Полинологиялық тәсіл арқылы Маңғыстау тау жыныстарының жасын анықтап, мұнай мен газ кен орындарын ашуға ат салысқан. *«Маңғыстау мен Батыс Түрікменстанның юра дәуіріндегі мұнай-газ қабаттарының стратиграфиясы мен полинологиясы*» атты тақырыпта кандидаттық диссертация қорғаған (1971). Маңғыстау аймағы туралы халықаралық конференцияларда бірнеше рет баяндама жасаған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сауыс мұз, қонба мұз

[thumb|right|150px|[Мұз]]
**Сауыс мұз, қонба мұз** - мұздықтың қоректену өңірінде бір жылы маусым кезінде еріген қардан түзілген гидрогендік мұз.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Құмар Екібаев

**Құмар Екібаев** (1937 жылы туған, қазіргі Атырау облысы) – ауыл шаруашылығы саласының қызметкері. Атырау ауыл шаруашылық техникумын (1965), Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (қазіргі ҚазҰАУ) бітірген (1969). 1965 жылы Жылыой ауданы «Ембі» кеңшарында техник-механик, 1970 – 92 жылы Бейнеу ауданы «Қарақұм» кеңшарында ферма меңгерушісі болды. 1994 жылдан жеке шаруашылықпен айналысады. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған (1978).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Самиғолла Айдарбайұлы Андарбаев

**Самиғолла Айдарбайұлы Андарбаев** (*[[1906]], [[Бейнеу ауданы]], [[Қарабұлақ Ақшағыл мекені]] – [[1983]]*) –* күйші-домбырашы*, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1967). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Алматы қаласындағы Қазақ мемлекеттік филармониясы мен қазіргі Қазақтың мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрі құрамында (1936 – 68) домбырашы болған; домбырашылық қызметімен қатар Қазақ ауылы  шаруашылық институтындағы халық аспаптар оркестріне (1947 – 82) жетекшілік етті. Осы оркестр ұжымы бұрынғы одақтас республикаларда, шет елдерде өнер көрсетіп, бірқатар байқаулардың жүлдегері атанды. Мәскеу  қаласында өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне (1949, 1958) қатысқан. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1949, 1958) марапатталған. Оның бірнеше күйі қазақ радиосының алтын қорында сақтаулы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Виталий Григорьевич Водовский

**Виталий Григорьевич Водовский** (1915, бұрынғы Гурьев облысы Форт-Шевченко ауданы Баутин кенті – 2004) – партия, кеңес қызметкері, Қазақ КСР-і тамақ өнеркәсібінде еңбегі сіңген қызметкер (1960). 

1929 – 1938 жылдары Баутин балық зауытында балық қабылдаушы, мастер. 1946 – 1974 жалдары сонда директор. Маңғыстау балық аулаушы ұжымшарлар одағының төрағасы, ауданы партия к-тінің хатшысы, кеңес аткомының төрағасы, балық комбинатының директоры.

## Дереккөздер


Санат:1915 жылы туғандар
Санат:Түпқараған ауданында туғандар
Санат:2004 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген тамақ өнеркәсібі қызметкерлері
Санат:Маңғыстау аудандық атқару комитетінің төрағалары
Сауыстар

**Сауыстар** — жазықтар бойымен төмен қарай аққан ерітінділер есебінен қалыптасқан ақпа-минералдар түзілімдері.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Дәрібай Андарбаев

**Дәрібай Андарбаев** (1937 жыл, Бейнеу ауданы, Сам ауылы) – инженер-құрылысшы, аға ғылыми қызметкер, ғылым кандидаты (1966). 

Шымкент химия-технология институтын бітірген (1961). Өнертапқыш, бірнеше патент авторы. 

1961 – 63  жылдары Шымкент химия-технология институтында ассистент, 1963–66 жылдары КСРО Құрылыс материалдар институтына қарасты *«Алматы [[құрылыс материалдары ғылыми-зерттеу және жобалау  институты]]»*нда аспирант, 1966 – 73 жылдары осы институттың аға ғылыми қызметкері, ғылыми-технологиялық информация бөлімінің бастығы, 1973 – 77 жылдары Қазақстан ғылыми-технологиялық құрылыс ақпараттық орталық институтында (*ҚазЦНТИС*) директор, 1977 – 80 жылдары Мемлекеттік құрылыс комитетінде құрылыс басқармасының бастығы, 1980 – 94 жылдары Алматы құрылыс материалдары ғылыми-зерттеу және жобалау институтының аға ғылыми қызметкері, сұйық құрылыс материалдар мен бетон зертханасының меңгерушісі болды.

## Дереккөздер


Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Бейнеу ауданында туғандар
Санат:Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Қазақстан өнертапқыштары
Санат:Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Құрылыс материалдары ғылыми-зерттеу және жобалау институты қызметкерлері
Сақып Екібаева

**Сақып Екібаева** (1911 – 1969) – шопан. Ұлы Отан соғысы жылдарында мал шаруашылығын өркендетуде «Ерен еңбегі үшін» медалімен және Құрмет грамотасымен марапатталған.

 
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сахель

thumb|Сахель
**Сахель** (арабша, шет аймақ) — Солтүстік Африкадағы Сахара шөлінен саваннаға өтетін өтпелі өңір. Ені — 300-500 км, табиғи ландшафтысы тропиктік шөлейтке жатады. Климаты өте құрғак. Қуаңшылық қатарынан бірнеше жыл бойы қайталанғанда, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі тозып, мал қырылып, халық аштыққа ұшырайды.

## Дереккөздер


Санат:Африка географиясы
Тамара Тәтімқызы Екібаева

**Тамара Тәтімқызы Екібаева** (1929, Ақтөбе қаласы – 2002) – педагог. Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мұғалімі (1976). Алматы Қыздар педагогикалық институтын бітірген (1951). Красноводскіде (қазіргі Түрікменбашы), 1966 жылдан Маңғыстау облысы мектептерінде мұғалім. Қазақстан мұғалімдерінің ІІІ съезіне, Ташкентте өткен Бүкілодақтық ғылыми-теориялық конференцияларға қатысқан. Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің үздігі» (1975).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Владимир Дмитриевич Вольховский

**Владимир Дмитриевич Вольховский** (1798, Полтава губерниясы – 1841) – Маңғыстауды зерттеуші, генерал-майор (1831). 
*Мәскеу мемлекеттік университетінің пансионатында тәрбиеленген (1811). Осында А.Грибоедовпен достасады. Император патша селосы лицейінде А.С. Пушкинмен бірге оқып, аталған оқу орнын алтын медальмен бітірді (1817). 
*Бас штабқа қызметке тұрып, поручик (1819) атағын алады. 
*1820 жылы Бұхара экспедициясына қатысып, Орынбор-Бұхара жолын зерттеді, Арынғазы сұлтанмен кездеседі. 
*1824 – 1826 жылдары Орынбор корпусына іссапармен жіберіліп, полк. Ф.Берг экспедициясының ғылыми және әскери барлау ісіне жетекшілік етті. Экспедиция кезінде жолбасшы қазақтардан ауызша сұрап, Маңғыстау, Үстірттің керуен жолдарының бағытын хаттайды. А.О. Дюгамельмен бірге экспедицияның жолын картаға түсіріп, бірнеше шақырымдық карта сурет жасайды. Шолғыншы жасақты бастап, Арал теңізіне барады. 
*1826 жылы 6 наурызда Сарайшықта декабристермен байланыста болғаны үшін тұтқынға алынып, Санкт-Петербургке тергеу комиссиясына жіберіледі. Комиссия оның көтеріліске қатыспағанын, Бұхара, Үстірт сапарларындағы еңбегін ескеріп, Кавказға жібереді. Вольховский Кавказда Бестужев-Марлинскийге, т.б. декабрист достарына көмектеседі. Лермонтовқа қол ұшын береді. Персия шахымен келісім жүргізуге барады. Пушкин Вольховский есімін көптеген шығармаларында ілтипатпен атаған.
## Дереккөздер


Санат:1798 жылы туғандар
Санат:7 наурызда қайтыс болғандар
Санат:1841 жылы қайтыс болғандар
Санат:4 дәрежелі Әулие Владимир орденінің иегерлері
Санат:3 дәрежелі Әулие Владимир орденінің иегерлері
Санат:Қылышты II дәрежелі Әулие Анна орденінің иегерлері
Санат:IV сыныпты Әулие Георгий орденінің иегерлері
Санат:Ержүректігі үшін алтын қаруының иегерлері
Санат:1 дәрежелі Әулие Станислав орденінің иегерлері
Санат:1 дәрежелі Арыстан мен Күн орденінің иегерлері
Санат:Мәскеу университеті пансионының түлектері
Санат:Царское село лицейінің алғашқы түлектері
Санат:Ресей империясы генерал-майорлары
Санат:Кавказ соғысының қатысушылары
Санат:Орыс-парсы соғысының (1826-1828) қатысушылары
Санат:Орыс-түрік соғысының (1828-1829) қатысушылары
Санат:Поляк көтерілісін (1830-1831) жаншуының қатысушылары
Санат:Декабристер
Эворзия

**Эворзия** (lang-la|evorsio — төңкеру, қирату) — арынды өзен арнасында, теңіз жағасы мен мұздықтар түбінде тік құлаған судың түптегі айналуынан болатын оқшау эрозия

## Дереккөздер


Санат:Геология
Сел құбылыстарын картографиялау

**Сел құбылыстарын картографиялау** — сел тараған алаптардың немесе аудандардың орындарын, сондай-ақ сел құбылыстары мен олардың даму жағдайының сипаттарын картада бейнелеу. Далалық зерттеу, аэросурет пен ғарыштық түсірімдерді ажырату және селді қалыптастыратын жағдайларды бағалау әдістерін қолдану арқылы орындалады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Эвпорфирлік құрылым

**Эвпорфирлік құрылым** - фенокристері көзбен анық көрінетін порфирлік құрылым.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Селдің пайда болу зонасы

**Селдің пайда болу зонасы** - өткен селдердің пайда болған ошақтары (сел жыралары мен жырмалары, грунт массасының опырылған телімдері, көлдердің бұзылуы және т.б.) мен әлеуетті сел ошақтарының іздері бар сел алабының бастаулары.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Сельва

thumb|right|250 px|Сельва
**Сельва, сельвас** ( - орман) — мезгіл-мезгіл су басатын ылғалды экваторлық орманның бразилиялық атауы. Негізінен, Оңтүстік Америкадағы Амазонка өзенінің алабында таралған. Ылғалды және ыстық климат жағдайында сан алуан мәңгі жасыл өсімдік түрлері өседі (пальманың 200-дей түрі, гевея, фикус, бамбук, қауын ағашы, түрлі эпифритте және т.б.). Ағаштарды лианалар шырмап жатқандықтан арасынан өту өте қиын.

## Дереккөздер


Санат:Оңтүстік Америка географиясы
Санат:Ормандар
Петр Федорович Анжу

**Петр Федорович Анжу** (*[[1796]], [[Ресей]], Вышний Волочек, – [[1869]], [[Санкт-Петербург]]*) – адмирал. Арктиканы, Азияны (*Үстіртті*) зерттеуші. 1825  жылдары Каспийдің солтүстік-шығыс, Аралдың батыс жағалауын, Үстіртті зерттеуге қатысты. Анжу  Ресей теңіз ведомствосында басшылық қызметінде Каспий, Арал теңіздерін зерттеуді үнемі қолдап, көмек көрсетіп отырды.
## Дереккөздер


Санат:1796 жылы туғандар

Санат:1869 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ресей ғалымдары
Санат:Әскерилер
Свердруп

**Свердруп**- мұхит ағыстары суының шығынын өлшейтін 1 млн м3/с-ке тең бірлік атауы. Мысалы, Гольфстрим ағысының шығыны 90 Свердрупқа жетеді. XX ғасырда норвегиялық мұхиттанушы Х.У. Свердруптың құрметіне аталған.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Сейсмикалық атыраптар (зоналар)

**Сейсмикалық атыраптар (зоналар)** - жер сілкінісі жиі болып тұратын аумақтар. Қазіргі қарқынды тектоникалық қозғалыстар аймақтарындағы ұзына бойы созылған зоналарға, тау жоталары мен тауаралық аймақтарға, терең сулы мұхиттық науаларға және рифтік зоналарға ұштасады. Жер бетінде негізгі сейсмикалық екі зона белгілі: Азиялық-Жерорта теңіздік және Тынық мұхиттық.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Александр Иванович Аносов

**Александр Иванович Аносов** (*[[1946]] жылы туған, [[Ресей]], [[Воронеж облысы]]  Павловск ауданы, Шестаков станциясы* ) – суретші. 1975  жылы Мәскеу  қаласындағы көркемсурет училищесін бітірген. ПГМК мұражай көрме кешенінде (1976 – 84), Маңғыстау облысы  тарихи-өлкетану мұражайында (1984 – 2006), *«Маңғыстаудың тарихи-мәдени мұралары»* жобалау орталығында (2006 жылдан) суретші-дизайншы ретінде жұмыс істейді.
## Дереккөздер


Санат:1946 жылы туғандар
Сейсмикалық карталар

**Сейсмикалық карталар** - Жер сілкінудің сапалық және сандық сипаттамаларын (эпиорталығын, ошақтарының тереңдігін, қарқындылығын және қайталануын) және онымен байланысты құбылыстарды (мысалы, сейсмикалық дислокациясын, цунамилерді) бейнелейтін карталар. Сейсмикалық қауіптіліктің әлеуеттік орташа дәрежелі зонасын, жер қыртысында геологиялық денелердің жатысы мен тереңдігін анықтайтын жасанды қопарылыс арқылы туындайтын серпінді толқындардың таралуын көрсететін карталар да жасалады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Александр Иванович Антипов

**Александр Иванович Антипов** (*[[1824 жыл]] – 06.08.[[1887 жыл]]*) – кен инженері.

* Арал экспедициясын басқарып, көмір іздеген (1850). 
* 1851 – 53  жылдары Маңғыстаудың Орталық Қаратауында, Таушықта көмір қорын зерттеп, *«оны өндірістік мақсатта игеруге болады»* деген қорытынды жасаған. Экспедиция құрамында Т.Шевченко, Б.Залесский, Л.Турно сияқты жер ауып, әскер қызметінде жүрген саяси сенімсіздер де болған. 

## Дереккөздер


Санат:1824 жылы туғандар
Санат:6 тамызда қайтыс болғандар
Санат:1887 жылы қайтыс болғандар
Санат:Польша саясаткерлері
Санат:Ресей инженерлері
Санат:Тау-кен ісі тұлғалары
Сельга

**Сельга**- Карелиядағы, сондай-ақ Финляндияның шығысы мен Эстониядағы қырқа тәрізді бедер түрлерінің жалпы атауы. Кристалдық тау жыныстарынан немесе борпылдақ мұздық шөгінділерінен тұрады. Салыстырмалы биіктіктері ондаған метрге, кейде жүз метрге жетеді. Сельга таралған жерлерде қырқаларда өсетін қарағай орманы мен олардың аралықтарындағы ойпандарды алып жатқан көлдер мен батпақтардан тұратын ерекше ландшафт түрі қалыптасады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Джимкроуизм

**Джимкроуизм** - АҚШ-тың қара нәсілді тұрғындарын бөлектеу мен кемсіту, мәңгі ұмытылмайтындай етудің нәсілшілдік шаралары мен үрдістері.
## Тағы қараныз
* Расизм
* Диксикраттар
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Дискриминация
Санат:Тарих
Сең жүрудің жиілігі

**Сең жүрудің жиілігі** - суқойманың мұзбен жабылу дәрежесі. Сең жүрудің жиілігі он балдық шкала бойынша бағаланады; нөлдік балл арқылы өзендегі мұздың бар-жоғы, бірлік балл арқылы оның мұзбен тұтас жабылуы анықталады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Газ өнеркәсібі

**Газ өнеркәсібі** – табиғи газ кен орындарына барлау жүргізуді, мұнай, көмір мен тақтатастан жасанды газ өндіруді, өңдеуді, газды тасымалдау және оны өнеркәсіп пен коммуналдық-тұрмыстық шаруашылықта пайдалануды қамтитын отын өнеркәсібінің бір саласы. Газ өнеркәсібі әсіресе, АҚШ-та, Канадада, Мексикада ерте кезден дамыған. Англия, Франция, Бельгия, т.б. елдер 18 ғасырдың соңында тас көмірден жасанды газ өндіру ісін жолға қойды. Ресей мен Қазақстанда 20 ғасырдың алғашқы жартысына дейін табиғи газ өндірілген жоқ, тек мұнай кәсіпшіліктерінен аздаған газ алынып тұрды.

Газ - калориясы жоғары, тасымалдануы жеңіл, бағалы химиялық шикізат. Өндірісте пластмасса, химия талшықтарын, синтетикалық каучук, азот тыңайткыштарын алуда қолданылады. 
Газ өндіру (1920 жылында) жекелеген сала ретінде Маңғыстау алабын игер- ген кезде пайда болды. Оның серпіліп, кең көлемде өндірілуі Қарашығанақ кен орнын игеруімен байланысты болды.

Қазіргі кезде республикамызда 100-ге жуық газ қоры барланды. Бірақ оның 2/5 бөлігі Қарашығанақ кен орнының үлесінде. Келесі ірі кен орындарына - Қашаған, Теңіз, Жаңажол жатады. Газдың негізгі қоры көбінесе мұнай-газ кен орындарында мүнаймен бірге кездеседі. Оңтүстігімізде Шу-Сарысу газ алабы біртіндеп колға алынып, игеріле бастады.

*Республикада табиғи газ 1960 жылы «Өзен» (Маңғыстау облысы) кен орнында өндірілді. Қазақстанның газ өнеркәсібі мұнай өңдеу өнеркәсібімен тығыз байланысты. «*Маңғышлақмұнай*», «*Қазақгаз*» кәсіпорындарын өнеркәсіптік мақсатқа пайдалану 1966 жылдан басталды. 
*1973 жылы табиғи және ілеспе газ өңдеумен, газ конденсатын сұйылтатын және құрғақ газ, газ бензинін алумен айналысатын Қазақ газ өңдеу зауыты (Жаңаөзен қ.) іске қосылды.

Қазір Қазақстанда 4 газ өңдеу зауыты істейді Олар: 
*Қазақ газ өңдеу зауыты
*Теңіз газ өңдеу зауыты
*Жаңажол газ өңдеу зауыты
*Қарашығанақ өңдеу кешені.

Қазақстан газ өнеркәсібіне республикалқы аумағы арқылы өтетін Бұхара – Орал – Орта Азия – Мәскеу, Бұхара – Шымкент – Тараз – Бішкек – Алматы магистральды газ құбырлары, сонымен бірге газ пайдалану бірлестігін реттеп отыратын Бозой, Полторацкий және Ақыртөбе жер асты газ сақтау қоймасы кіреді.
Сондай-ақ республикада жекеленген газ құбырларымен газ тасымдалдап, жеткізу жұмыстарын «*Қазтрансгаз*», «*Қазтрансойл*», т.б. компанияларының бөлімшелері атқаруда (2006).
Қазақстан uаз өнеркәсібінің дамуы 1991 жылдан жаңа деңгейге көтерілді. Сол жылы «*Қазақгазөнеркәсіп*» мемлекеттік газ концерні құрылды, кейін ол «*Қазресгаз*» ұлттық газ компаниясы деп аталды. Қазақстан жері газға бай. Каспий, Мойынқұм, Шу – Сарысу ойпаттарында, Қарашығанақ пен Теңізде газдың мол қоры бар. Барланған табиғи газ қоры 4,0 трлн. м3 болса, жасанды газ қоры 1,2 млрд. м3. Қазақстандық Каспий т. секторы мен құрлықтағы газдың жобалық ресурстары табиғи газ бойынша 6 трлн. м3, ал жасанды газ қоры 2,2 млрд. м3.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан экономикасы
Санат:Қазақстан географиясы
Гасан Абдуселимович Гасанбеков

**Гасан Абдуселимович Гасанбеков** (1946 жылы туған, Әзірбайжан, Баку) – спортшы. ҚР дене шынықтыру және спортына еңбегі  сіңген қайраткері.

Волгоград мемлекеттік физкультура және спорт институтын бітірген. 1968 – 1973 жылдары Жаңаөзен қаласы Мұнара монтаждау кеңсесінде слесарь, 1973 жылдан Жаңаөзендегі дене шынықтыру және спорт комитетінің төрағасы.

ҚР Туризм және спорт министерінің Құрмет грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Бакуда туғандар
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген спорт қайраткерлері
Санат:Волгоград мемлекеттік физкультура және спорт институты түлектері
Пелагея Степановна Генералова

**Пелагея Степановна Генералова** (1917, Ресей, Горький облысы – 1994) – педагог. Гурьев (қазіргі Атырау) педагогикалық училищесін бітірген (1937). Ұзақ жылдар Маңғыстау ауданында ұстаздық қызмет еткен. «*В.И. Лениннің туғанына 100 жыл*» (1970) медалімен, ҚР «*Халық ағарту ісінің үздігі*» белгісімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Отари Андреевич Гиголашвили

**Отари Андреевич Гиголашвили** (1932, Грузия – 1972) – хирург-дәрігер, Маңғыстау облысы ауруханасының алғаш іргетасын қалаушылардың бірі, Маңғыстау облысында Денсаулық сақтау ісінің үздік ұйымдастырушысы (2000). Ресейдегі Астрахан медициналық институтын бітірген (1957). Форт-Шевченко ауданы  ауруханада бас дәрігер, хирург, 1964 – 1970 жылдары Ақтау қалалық атқару комитеті денсаулық сақтау бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарып, өлкеде хирургия саласының дамуына елеулі үлес қосқан. ҚР «*Денсаулық сақтау ісінің үздігі*» (1964).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Борис Алексеевич Глуханов

**Борис Алексеевич Глуханов** (1935 жылы туған, Ресей, Вологда облысы Вельск қаласы) – құрылысшы.

Бригадирлер курсын бітірген (1963). 1952 – 1960 жылдары слесарь, з-тта жұмысшы, 1964 – 1975 жылдары Маңғыстау түбегіне келіп, ЖЭС және қаладағы бірқатар ірі құрылыстарды салуға қатысқан.

Еңбек Қызыл Ту (1974) орденімен, «*Ерен еңбегі үшін*» медалімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1935 жылы туғандар
Санат:Вельскде туғандар
Санат:Қазақстан құрылысшылары
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (КСРО) иегерлері
Рубен Арамаисович Григорян

**Рубен Арамаисович Григорян** (1917, Түркия, Карс қаласы Эриван губерния – 1976) – өндіріс істерінің ұйымдастырушысы, Социал Еңбек Ері. 
*Мәскеудің кен институтын бітірген (1940). 
*Машина жасау мин. жүйесінде, стратегиялық маңызды кәсіпорында инженер, кәсіпорын басшысы. 
*ГДР-де (қазіргі ГФР) үш жылдан астам еңбек еткен.
* 1961 жылдан кәсіпорнының бастығы, Каспий аймақтық кен-металлургия комб-ның директоры, құрылыс басқармасының бастығы. 
*Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты, Лениндік және Мемл. сыйлықтардың лауреаты. Григорян Ақтау қаласының құрметті азаматы, оның атында көше бар. Бірнеше орден, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Владимир Сергеевич Гридасов

**Владимир Сергеевич Гридасов** (26.09.1941 жылы туған, Алматы облысы Текелі қаласы) – аппаратшы, Социалистік Еңбек Ері. 

## Өмірбаяны
1969 жылдан Шу тау-кен комбинатында, Каспий аймақтық кен-металлургия комбинатының химия-металлургия зауытында аппаратшы, аппаратшылардың бригадирі болып істеді. 

## Марапаттары
2 мәрте Ленин, Еңбек Қызыл Туы ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:26 қыркүйекте туғандар
Санат:Текеліде туғандар
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Ақтау тұлғалары
Аранжан

**Аранжан** — батыр, палуан. Елді сыртқы жаулардан қорғауда ерлігімен көзге түскен. Досы – күйші Абыл Тілеуұлымен Бесқала ойындағы, Арқадағы елдерді көп аралайды. Абыл *«Аранжанның шалқымасы»* атты күйін батырдың бір сапардағы кесек қимылына арнап шығарған. Аранжан  Жем бойында сапарлап жүргенде кездейсоқ қазаға ұшыраған. Арамжанның күмбез моласы   Солтүстік Үстіртте, Қызылтас қамалының оңтүстік жағына жақын тұста.

## Дереккөздер
Асыл Хадыржанқызы Аренова

**Асыл Хадыржанқызы Аренова** (*[[1971]] жылы туған, [[Алматы]]*) – ғалым, педагог,  ғылым докторы. (2001). Алматы мемлекеттік  университетінің педагогика факультетін (1992), экономика факультетін (1998) бітірген. Еңбек жолын Алматы  қаласындағы орта мектепте мұғалімдіктен бастаған. 1994  жылы Маңғыстау педагогика колледжінде оқытушы, 1995 жылдан АқтМУ-де оқытушы, аға оқытушы, доцент (2004), кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. Аренова  8 монография, 37-ден астам  ғылыми мақалалар мен әдістемелік құралдардың авторы.
## Дереккөздер
Константин Иванович Гусак

**Константин Иванович Гусак** (1843 – 1913) – генерал-губернатор. 
*Констановск әскери училищесін (1862)
*Бас штаб академиясын (1868) бітірген. 
*1876 – 1880 жылдары Кавказ әскери округінде қызметте болды. 
*1873 жылы Хиуа жорығына Маңғыстау отрядының құрамында полк. Скобелевтің көмекшісі болып қатысқан. Осы жорық туралы «**1873 жылғы Хиуа жорығы, кавказ отрядтарының іс қимылдары**» атты еңбек жазған. 
*1876 – 1893 жылдары Түркістан әскери округінде қызметте, Сырдария облысының басшысы, Түркістанның ген.-губернаторы болды. Гусак осы қызметтерде жүріп Сыр өңірінің қазақтары, олардың әдет-ғұрыптары, салттары туралы еңбек жазды. 
*1889 жылы Ресей геогр. қоғамының толық мүшесі болып сайланды. 
*1893 – 1902 жылдары Приамурье генарал-губернаторының көмекшісі, генерал-губернаторы болып тұрғанда Хабаровскіде көркемөнер музейін, реалды училище, кадет корпусын, бастауыш мектептерін ашты.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ғафур би Қалбыұлы

**Ғафур Қалбыұлы** (1827, Маңғыстау өңірі – 1880, Түрікменстан) – би, мәмілегер, Адай көтерілісінің басшыларының бірі. 
* 1866–1867 жылдары Төменгі Адай дистансасын басқарып, Адайлардың Хиуа хандығымен бейбіт қатар өмір сүріп, сауда-саттық жасап тұруы жайында келіссөздер жүргізді.
* 1870 жылы Маңғыстау көтерілісіне қатысып, патша өкіметімен күресте Хиуа ханының көмегіне арқа сүйеуге тырысты. Бірақ Хиуа хандығы әскери көмек көрсетпеді. Көтеріліс жеңіліс тапқан кезде Ғафур көтерілістің басқа басшыларымен бірге Хиуа хандығы жеріне қоныс аударды. 
* 1873 жылы Хиуа хандығын патша өкіметі жаулап алды. Патша өкіметі Ғафурдың Адай руының беделді биі екенін ескеріп, халықты өзіне қарсы қойып алмау үшін оған кешірім жасады. Болыстыққа сайланған Ғафур ел ішінде имандылықты уағыздап, мешіттер салуға басшылық етті. Каспий теңізінен қазақтардың орыстармен бірдей құқықта балық аулау керектігін жергілікті өкімет орындарынан талап етіп, орындаттырды. Маңғыстауға келген әр түрлі ғылыми экспедицияларға қолдау көрсетті.
* 1880 жылы Ашғабадқа іссапармен бара жатқанда кенеттен қайтыс болды. Маңғыстаудағы атамекені Қарашажыға әкеліп жерленген. 
* 1999 жылы Ғафурдың зиратының басына ұрпақтары кесене тұрғызған.

## Дереккөздер

Санат:1827 жылы туғандар
Санат:1887 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ би-шешендері
Рахметолла Ғұбайдуллин

**Рахметолла Ғұбайдуллин** (1931 жылы туған, Гурьев облысы Новобогат ауданы  Бегайдар ауылы – 2001) – заң қызметкері, мемлекеттік кеңесші. 
*1955 жылдан Гурьев облысы прокурорының көмекшісі, аға көмекшісі, тергеу бөлімінің бастығы, Индер ауданының прокуроры, облысы прокурордың орынбасары болып істеді. 
*1973 – 1977 жылдары Маңғыстау обкомының әкімшілік және сауда-қаржы бөлімінің меңгерушісі,
*1977 – 1987 жылдары облыс прокуроры, облыс прокурордың көмекшісі қызметтерін атқарды. *«Халықтар достығы»*, *«Құрмет белгісі»* ордендерімен, медальдармен,* «Қазақ КСР-і прокуратурасының құрметті қызметкері»* белгісімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Марат Ғасреддинұлы Арыстанбаев

**Марат Ғасреддинұлы Арыстанбаев** (*[[1974]], [[Маңғыстау ауданы]], [[Шетпе ауылы]]  – [[2007]]*) – ғалым, филология  ғылым кандидаты. Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетін бітірген (1995). 1996 жылдан АқтМУ-дағы қазақ тілі мен әдебиеті кафедрасында аға оқытушы. Қазақ тіл білімінің стилистика, тіл мәдениеті, терминжасам салалары бойынша  ғылыми мақалалары, *«Мұнайгаз терминдерінің орысша-қазақша сөздігі»* атты кітабы жарық көрген (2007). 
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Арыстанбұға

**Арыстанбұға**,* Арыстан*
#Батыс Үстірттегі Қарақұдық құдығы мен Арыстан орнына жақын жердегі құдық. Уәлінің батысында 16 км жерде. Құмдауытты тепсеңдегі құдықтардың суы кермек. 1852  жылы мұнда 400 адам, 500 жылқы мен 300 түйені сумен қамтамасыз етерліктей тұщы 15 тайыз құдық болған. 
#Мұнай кен орны. 2006 жылдан игеру дайындығы басталып кетті. Алаң ресми түрде Арыстан деп аталады.
## Дереккөздер
Берғали Қуаншалиұлы Ғұбашев

**Берғали Қуаншалиұлы Ғұбашев** (1942 жылы туған, бұрынғы Гурьев облысы Новобогат ауданы ) – педагог. 
*Гурьев педагогикалық институтын (қазіргі Атырау университеті) бітірген (1965). 
*1968 – 1973 жылдары - мұғалім, кәсіптік-техникалық училищеде директордың орынбасары, 
*1973 – 1975 жылдары - Ералиев ауданы партия комитетінің қызметкері, 
*1975 – 1982 жылдары - Жаңаөзен қаласындағы қалалық кәсіптік-техникалық училищеде директордың орынбасары, 
*1982 – 1985 жылдары - қалалық кәсіптік-техникалық училищеде директор болды. 
*1985 жылдан - Ақтау кәсіптік лицейінде директор.
*«*КСРО кәсіптік-техникалық оқу үздігі*» (1982) атағының, Ыбырай Алтынсарин (1992) медалінің, ҚР Білім мин-нің Құрмет грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1942 жылы туғандар
Санат:Атырау облысында туғандар
Санат:Қазақстан педагогтары
Шүкірбай Асанов

**Шүкірбай Асанов** (*[[1940]] – [[1997]], [[Маңғыстау ауданы]],[[Шайыр ауылы]]* ) – комсомол, партия қызметкері. ҚазМУ-ды (*қазіргі ҚазҰУ*) бітірген (1962). 1963 – 1971  жылдары ЛЖКО ауданы комитетінде мектеп бөлімінің меңгерушісі, Маңғыстау ауданы комсомол комитетінің 1-хатшысы, аудандық партия комитеті ұйымдастыру бөлімінің нұсқаушысы, 1972 – 1978  жылдары Форт-Шевченко  қаласы Маңғыстау, Ералиев аудандық партия комитетінің насихат  және  үгіт бөлімінің меңгерушісі, 1978 – 1996  жылдары Ералиев аудандық халықтық бақылау комитетінде басшы, аудандық кеңес төрағасының орынбасары, *«Қазақмұнайгазқұрылыс»* кадр бөлімінің бастығы, *«Маңғыстаумұнайгаз»* АҚ кадр бөлімінің бастығы қызметтерін атқарған.* «Еңбектегі ерлігі үшін», «Еңбекте үздік шыққандығы үшін»* медальдарымен, бірнеше грамоталармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Нәжімеден Бақтығалиұлы Ғұбашов

**Нәжімеден Бақтығалиұлы Ғұбашов** (1962 жылы туған, бұрынғы Гурьев облысы) — теміржолшы. 
*Гурьев темір жолы техникумын (1982), 
*Ташкент темір жол институтын бітірген (1991). 
*1984 жылдан темір жол саласында үзіліссіз еңбек етіп келеді. Еңбек жолын поездар қозғалысын реттеуші болып бастап, кейін поездарды құраушы, Атырау стациясының кезекшісі қызметтерін атқарды. 
*1987–1991 жылдары поезд диспетчері.
*1996–2007 жол станция бастығының жедел жұмыс жүк және коммерциялық жұмыс жөніндегі орынбасары, 1-орынбасары, Маңғыстау және Өзен станцияларының бастығы қызметтерін атқарды. 
*2007 жылдан «*Қазақ темір жолы*» Ұлттық компаниясы АҚ-ның Маңғыстау темір  жол бөлімінің директоры. Облыстық мәслихаттың депутаты.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Асар Берниязұлы

**Асар Берниязұлы** (1870, Маңғыстау облысы, Тобыш ауылы  – 1935, Өзбекстан, Самарқанд қаласы)  – сынықшы, халық емшісі. Ескіше хат таныған ол Маңғыстау топырағында ем қонбайтын: *қамшау, күшіген, құныс, киме қотыр ауруларын* емдік шөптерді пайдаланып жазатын емші болған. Емге жыланның көзін, түрлі емдік шөптерді пайдаланған. Сонымен қатар ер-тұрман, домбыра жасаған. Асардың інісі Өтеулі, балалары: *Жанқұл, Сисенбай, Айдарбай, Қырымқұл,* қыздары: *Ақтиін, Төлек,* немерелері:* Жұбан, Қалнияз, Жаңабай, Нұрбергендерге* сынық салу, емшілік қасиеттері дарыған.

## Дереккөздер
Ғайнадин Ғұзыров

**Ғайнадин Ғұзыров** (1917, бұрынғы Гурьев облысы Қызылқоға ауданы  Тайсойған ауылы – 2004) – соғыс ардагері, педагог. Ұлы Отан соғысы жылдары Сталинград майданында соғысқан. 1944 – 1972 жылдары Маңғыстау ауданы  мектептерінде оқу ісі меңгерушісі, мектеп директоры болды. 1-дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Дала ешкіемері

**Дала ешкіемері** () – кесірткелердің бір түрі, тұрқы 11 – 12 см, салмағы 35 г-дай, арқа қабыршақтары біркелкі, құйрық қабыршақтары қиғаш орналасқан. Арқа жағы сұрғылт не сарғылт сұр, бауыры ақ. Ауа температурасына немесе жүйкесінің қозуына байланысты түсі құбылып тұрады. Шөл және шөлейт жерлерде кеміргіштердің және басқа омыртқалылардың інінде тіршілік етеді. Секіруге де, өрмелеп жүруге де бейім. Екінші жылы жыныстық жағынан жетіледі. Бір маусымда аналығы 3 рет 4 – 18 жұмыртқаны 50 – 60 күндей басады.

## Дереккөздер


Санат:Ешкіемерлер
Тілектес Асқарова

**Тілектес Асқарова** (*[[1945]] жылы туған, [[Маңғыстау ауданы]], Ақтөбе ауылы* ) – дәрігер. Алматы мемлекеттік медицина  институтын (*қазіргі Қазақ ұлттық медицина  университеті*) бітірген (1969). 1969 – 74  жылдары *«Ильич»* кеншарындағы ауыл ауруханасында дәрігер, 1974 – 93  жылдары Жаңаөзен қалалық учаске дәрігері, бөлім меңгерушісі, 1993 – 99  жылдары *«Мұнайшы»* санаторий- профилакторийінің директоры болды. 1999 жылдан санаторий директорының емдеу ісі жөніндегі орынбасары. *«Халықтар достығы»* (1986) орденімен, мерекелік медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1945 жылы туғандар
Таңатар Далабаев

**Таңатар Далабаев** (1936 жылы туған, Маңғыстау ауданы  Қызан ауылы) – бақташы. Қоңырорпа жеті жылдық мектебін бітіргеннен кейін Еңбек ұжымшарында, Сам, Қарақұм жайылымын игерушілер қатарында мал бақташысы болып жұмыс жасаған. «Құрмет белгісі» орденімен марапатталған  (1971).
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Андрей Евгеньевич Астафьев

**Андрей Евгеньевич Астафьев**Маңғыстау энциклопедиясы, Алматы, 1997;(*[[1963]] жылы туған, [[Астрахан облысы]]* ) – археолог. Ростов мемлекеттік  университетін бітірген (1991).  

1987 – 1992  жылдары Маңғыстау облысы  тарихи-өлкетану мұражайында қызметкер,  

1992 – 1995  жылдары Ә.Марғұлан атындағы Археология  институтында  ғылыми қызметкер, 

1997 жылдан Маңғыстау мемлекеттік тарихи-мәдени қорықтың археология бөлімінің меңгерушісі. 

Астафьев  1981 – 2006  жылдары тас заманына тиісті Қосқұдық елді мекенінде, Ақтау қабірінде, Құрық ескерткішінде, Қызылсу, Сенек, соңғы қола дәуіріне тиісті Сақақұдық, Үлкенқұдық қабірлеу кешендерінде, Сұлтан епе жер асты мешітінде, ерте темір заманына қатысты *Бәйті, Түбіжік, Меретсай ескерткіштеріне* жүргізілген археологиялық зерттеу жұмыстарына қатысқан. 20-дан астам  ғылыми еңбектері, мақалалары жарияланған. 
## Дереккөздер


Санат:Ресей археологтары
Санат:1963 жылы туғандар
Сәлімжан Асылханов

**Сәлімжан Асылханов**(*[[1931]] жылы туған, [[Атырау облысы]],  [[Ембі ауданы]],[[Қызылқоға ауылы]]* ) – мұнайшы-инженер. Мәскеу мұнай  институтын бітірген (1951). 1951 – 64  жылдары *«Қазақстанмұнай»* бірлестігінің әр түрлі мұнай кәсіпшіліктерінде мастер, бас инженер, 1964 – 92  жылдары «*Маңғыстаумұнайгаз*» бірлестігінде инженер, техника бөлімінің бастығы қызметтерін атқарған. Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1984). Техника жаңалықтары ескеріліп, КСРО ХШЖК-нің 2 күміс  және  қола медальдары, *«КСРО өнертапқышы»* деген алтын белгісі берілді. 
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Күмістелген тұғыр (жәдігер)

**Күмістелген тұғыр-аңшы құралы**. Отырар руханияты музей-кітапханасына Қ.Әбілов пен Р.Қарақожаев тапсырған. Бүркіт пен ителгіге ар¬налған. Шығыршықты күміс тұғырды жерге қағып бекіткенде, ол өз осінен еркін айналып, қыран құстың аяқ бауына оралып қалуына мүмкіндік бермейді. Музейде сақталған бүркіт тұғырының ұзындығы — 38 см, ені —15 см. Тұғырлар "Қос ирек", "Шұғыла", "Ирек су", "Сыңар мүйіз" өрнектерімен күмісті темірге қақтау арқылы әшекейленген, араб әрпімен "бисмиллаһи-рахманир-рахим. Пірман ұста. 1818 ж." деген жазу сөздері бар.
                                                                                                *А.Жұмашев*
## Дереккөздер
Өришан Дарханұлы

**Өришан Дарханұлы** (шамамен 1863 – 1938) – ақын, сазгер, болыс, би. Маңғыстауда өмір сүрген Дарханұлы – кезінде ескіше оқыған сауатты, адайдың Бәли ауылының болысы болып ел басқарған, елге әділдігімен танылған би. Патша өкіметі тұсында, сонымен қатар кеңес заманында да көп қудалауға түскен. Төңкеріске дейін ол Сібірге жер аударылып, сол жақтан түрмеден жаяу қашып еліне жеткен. Басынан өткерген оқиғалары жөнінде ел аузында аңыздар көп айтылады. Дарханұлының «*Жыр күйі*», «*Қоштасу*» атты күйлері бар.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Көтенарал

**Көтенарал** – Балтакөл ауылдық округі аумағындағы тоғай. 

## Географиялық орны
Түркістан облысы Отырар ауданы, Балтакөл ауылының шығысында, Сырдария өзенінің сол жағалық анғарын бойлай жатыр. 

## Сипаты
Ұзындығы 12 км, енді жері 2,5 км. Өзеннің ескі арнасы мен негізгі арнасы аралығында ұзындығы 3,5 км, ені 400 м болатын өзімен аттас арал орналасқан. Тоғайдың батысында шағын аңғарлық Балтакөл көлі мен қонысы жатыр.

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысы географиясы
Санат:Қазақстан орман шаруашылығы
Әлқуат Дауылбаев

**Әлқуат Дауылбаев** (1927 жылы туған, Маңғыстау ауданы, Сенек ауылы) — зоотехник. 
*1942–1949 жылдары Шевченко ауданы  Фетисов атындағы ұжымшарда шопан, 
*1949–1974 жылдары Шевченко, Маңғыстау ауданы  автоклуб, қызылотау меңгерушісі, 
*1974–1990 жылдары Ералиев атынд. кеңшардың  және  фермаларында ферма басқарушысы болды. 
*«Құрмет белгісі» (1986) ордені, 
*«Еңбектегі үздік шыққаны үшін» (1966), 
*«Еңбектегі ерлігі үшін» медальдарымен және Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1950) марапатталған.

## Шежіре
Адай Батыр – Келімберді – Мұңал Батыр – Бәйімбет – Сабытай Батыр – Жандай – Боққара – Жанбоз – Өтеулі – Тымқара – Жанболат – Есмәмбет – Шаман – Оразмағанбет – Дауылбай – Әлқуат

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Әбу Атшыбаев

**Әбу Атшыбаев**(*[[1925]], [[Атырау облысы]]  [[Қияқ ауылы]]  – [[2004]]*) – мұнайшы, инженер. 
*Мәскеу мұнай институтын (1952), Жоғары партия мектебін (1959) бітірген. 
*1952 – 53  жылдары Құлсары мұнай өндіру кәсіпшілігінде оператор, өндіріс-техника бөлімінің бастығы, 1953 – 55  жылдары Сағыз мұнай өндіру кәсіпшілігінде бас инженер, 1955 – 57  жылдары Қошқар мұнай өндіру кәсіпшілік басқармасында партбюро хатшысы, 1959 – 73  жылдары Қазақстан КП Мақат аудандық  комитетінде 1-хатшы, Атырау облысы  партия мемлекеттік бақылау комитеті төрағасының орынбасары, 1973 – 85  жылдары Маңғыстау облысы  халықтық бақылау комитетінің төрағасы болды. 
*Еңбек Қызыл Ту, *«Құрмет белгісі»* ордендерінің иегері, *«Қазақ жерінің қара алтыны»* (1994) атты кітаптың авторы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Тоқбай Егізтайұлы Дауылбаев

**Тоқбай Егізтайұлы Дауылбаев** (1948 жылы туған, Маңғыстау ауданы  Таушық ауылы) – сауда саласының маманы. 
*Қарағанды кооперативтік институтын (1972), 
*Мәскеудегі Г.П. Плеханов атынд. Ресей экономикалық академиясын (1994) бітірген. 
*1975 – 1989 жылдары Маңғыстау облысы тұтыну одағының көтерме-сауда базасының директоры, облысы еңбек-жинақ кассалары басқармасының, «Өзенмұнайгаз» жұмысшыларды жабдықтау бөлімінің бастығы болды. 
*2004 жылдан Маңғыстау жол-құрылысы материалдар комбинат АҚ-ның директорлар кеңесінің төрағасы, Маңғыстау облысы тұтынушылар одағының басқарма төрағасы. 
*Дауылбаев «Ер Қосай» жинағын шығарды (2007). 
*Қазақ КСР-і «*Сауда ісінің үздігі*» (1987) белгісімен, «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1948 жылы туғандар
Орынбасар Дауылов

**Орынбасар Дауылов**(1884 – 1930) – кеңес, партия қызметкері. 
*Сімберті болысының интернатында оқып, Гурьевтегі екі сыныптық мектепті бітірген (1897). 
*1898 – 1909 жылдары нотариалдық кеңседе көшірмеші, писарь, 
*1909 – 1917 жылдары Красноводск уезі Адай болысында писарь, аудармашы, Красноводскіде қазақ комитетінің төрағасы әрі совдеп мүшесі болған. 
*1917 жылы Красноводскіні ағылшындар басып алған соң тұтқынға алынады. Түрмеден қашып шығып, Иранда эмиграцияда, ол жақтан Форт-Александровскіге келген (1919). Мұнда ревкомда жауапты хатшы, округтік сайлау комиссиясының төрағасы, Форт пен Баутин арасындағы жол құрылысын салуға қатысқан. Т.Әлниязов, Ж.Мыңбаевпен іскер қатынаста болғаны үшін тұтқындалған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қыстаубай Дауылханов

**Қыстаубай Дауылханов** (1936 жылы туған, Маңғыстау ауданы  Шайыр ауылы) – еңбек ардагері, шопан.  1952 – 1996 жылдары «*Правда*», «*Октябрьдің 50 жылдығы», «Қашаған»* кеңшар, ұжымшарларында шопан. «*Ұшқын*» комсомол жастар бригадасының ұстазы болған. Еңбек Қызыл Ту орденімен, *«Еңбектегі ерлігі үшін», «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл»* мерекелік медальдарымен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Құрмет грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Сақтап Дәулетбайұлы

**Сақтап Дәулетбайұлы** (1914, Маңғыстау ауданы  Ортаеспе ауылы – 1987) – соғыс және еңбек ардагері. 
*Орал қаласындағы мал шаруашылығы курсын бітірген (1939). 
*1930 – 1941 жылы Ортаеспе ауылдық кеңесіне қарасты  ауылда балықшы, Голощекин атындағы ұжымшарда бригадир, ферма меңгерушісі, ауданы  жер бөлімінде зоотехник болып істеді. 
*Ұлы Отан соғысына қатысқан. 
*1946 – 1953 жылдары Жыңғылды, Чапаев ұжымшарларында басқарма бастығы, 
*1954 – 1956 жылдары Ленин ұжымшарында мал дәрігері, ферма меңгерушісі, 
*1966 – 1974 жылдары Бейнеу ауданы  тұтынушылыр қоғамында қызмет атқарған. 
*1-дәрежелі Отан соғысы орденімен, «*Ерен еңбегі үшін*» медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар