open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сал-сері

**Сал-сері** — дәстүрлі қазақ қоғамында ерекше өнерпаздықпен байланысты ұғым. Сал сөзінің этимологиясы серіктес жігіттерімен ауылға таяғанда әдейі аттан құлап, ауыл қыздары үйге көтеріп алып кіргенше сал болған адамша тырп етпей жата беретін іс-әрекеттен туындаған. Сал айрықша киімдерімен ерекшеленген. Зерттеуші Ә.Диваев “Салдың үстіне киген киімі халық кимеген түрден болады. Егер ол киген киімді халық кисе, оны кимей, қарақұрым киізден киім қылып киеді екен” дейді. Ел аузында салдардың паң жүрісі, тәкаппар мінездері, киім киістері, сән-салтанаты туралы аңыз-әңгімелер көп. Мысалы, Жетісу өңірінде “Дәурен салдың белбеуіндей” деген теңеу қалыптасқан. Ол Ілені кешіп өткенде белбеуінің бір ұшы арғы жағада екінші ұшы бергі жағада қалады екен деген аңыз бар. Арқадан шыққан Қаспақ сал атын шәйі шүберекпен тұсаса, кей салдардың аттарына шөп орнына мейіз, су орнына бие сүтін беретінін ел аңыз қылып айтады. Қазақ халқының ежелгі салттарының бірі — салдық салыстыру. Бәсекеге түскен салдардың іс-әрекет, қылықтары басқа адамдар үшін ақылға сыйымсыз, ерсі көрінуі мүмкін. Бәсеке кезінде астындағы атын әп-сәтте бауыздап тастау, т.б. іс-әрекеттер орындалған. Салдық салыстыру кезінде кісілік, жомарттық, мәрттік, т.б. өнер түрлері сыналған. Мысалы, К.Әзірбаевтан жазып алынған Дәурен мен Қырмызы салдардың бәсекесін айтуға болады. Салдар сайқымазақ, қу-әзілкештер секілді елді күлдіріп, думандатып жүрген. Салдар сияқты серілер де қымбат матадан киім киіп, арғымақ ат мініп, бүркіт баптап, құс салып, қасындағы жігіт-желеңімен ел аралаған. Бірақ салдарға тән ерсі мінез, аттан құлау, елден ерекше күлкілі киімдер кию тәрізді іс-әрекеттер жасамаған. Серілер таза, етек-жеңі жинақы киінген, кербез, паң мінездерімен оқшауланып, жомарттық, алғырлық, білімдарлық қасиеттерімен ерекшеленген, өнер жолына беріліп, сауық құрып, аңшылық-саятшылықпен айналысқан. Серілер репертуары салдардікінен едәуір аз болған, олар лирикалық әндер, мақтау өлеңдер шығарып, айтыстарға түскен. Серілерді сал типінің негізінде өткен ғасырда қалыптасқан өнер иелерінің жаңа түрі деуге болады. Сал-серілер топтаса жүріп, ауыл-ауылды аралаған, ақын, әнші, балуан, т.б. өнерпаз серіктері қатар жүрген. Серілердің бірдей ат мінуі, біртектес киім киюі, салдардың елден ерек, алабажақ киімі, басындағы үкісі де көшпелі дала әртістеріндей әсер қалдырған. Сал-серілердің іс-қимылы халықтық драма өнеріндегі ойын-сауықтың бір түрі қызметін атқарды. Сал-серілер ақын, композитор, әнші болумен қатар әртістік, бишілік, сиқыршылық, т.б. қасиеттерді бойына жинақтаған өнерпаздар еді. А.Жұбановтың, Ә.Тәжібаевтың естеліктерінде Шашубай Қошқарбайұлы туралы “ат үстінде тұрып баянмен ән салғанда бет-аузын адам танымастай өзгертіп, бас терісін жүгіртіп ойнатқанда қалпағы төбесінде мөңкитін, таяғын сиқыршыдай ойнататын” дейді. Аяғына үлкен сырық  байлап өнер көрсеткені үшін “ағашаяқ” деген атқа ие болған Берікбол 6 — 7 түйені қатар қойып, бір жағынан екінші жағына секіріп түсетін болған. Ол қолына ағаш алып, керулі арқанның үстімен жүгірген, шапқан аттың үстінде төбесімен тұрып билеу, шалқалап жерден аузымен тақия алу сияқты цирк ойындарын шебер орындаған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мәдениеті
Санат:Тарих
Жамбыл ауылдық округі (Қостанай ауданы)

**Жамбыл ауылдық округі** – Қостанай облысы Қостанай ауданындағы әкімшілік бірлік. 1998 жылға дейін *Притобол ауылдық округі* деп аталған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жамбыл, Алтын дала, Сәмір ауылдары кіреді. Орталығы – Жамбыл ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2983 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қостанай ауданы ауылдық округтері
Салт айтысы

**Салт айтысы** — айтыстың ежелгі түрі. Салт айтысы халықтың әдет-ғұрпы мен сенім-нанымына, күн көріс кәсібіне байланысты қалыптасқан. Салт айтысы белгілі бір әдет-ғұрып негізінде топпен орындалатындықтан, өлең мәтіні жұрттың бәрі жатқа білетіндей жеңіл, аса қарапайым болып көбіне тұрақты қайталаулар негізінде айтылады (“Алып келген базардан қара насыр”, “Қызыл қыршын, замандас, қызыл қыршын”, т.б.). Бәдік пен жар-жар өлеңдері бертін келе өз жанынан өлең шығаратын өнерпаздардың жеке дара айтысына, әзіл қағысуына жол салды. Мұның ең көп тараған түрі — қыз бен жігіт айтысы, ол ұзату тойы мен сан түрлі бас қосу, ойын-сауық үстінде жастардың сыпайы әзіл-қалжыңына құрылып, дәстүрлі бір-бір ауыз өлеңмен қысқа қайырылып отырады. Қыз бен жігіт қайымдасулары бір жағының жасырған жұмбағын екінші жақтың талдап шешуімен, жұмбақты ойдағыдай шешкен жігітке қыздың жол-жора беруімен (орамал, сақина, жүзік, т.б.) аяқталады. Салт айтысының дін, табиғат сыры мен өмірлік мәселелерді жұмбақтауға құрылған түрлері де кездеседі (қ. *[[Жұмбақ айтыс]]*). Енді бір кең тараған түрі — үй-іші тұрмысы мен шаруашылыққа байланысты туған айтыстар. Мұнда да күнделікті өмір құбылыстары сөз болады (“Атасы мен келіні”, “Әкесі мен баласы”, “Нұрбайдың Әзірейіл аларда үй-ішімен қоштасқаны”, т.б.) Салт айтысы кемелдене келе жеке ақын жазған айтыстың жаңа түрінің  қалыптасуына жол салды. Мұнда лирикалық кейіпкерге айналған ақын айтыстың диалогқа құрылған тек сыртқы түрін ғана қалдырады да, сол арқылы өзінің сезім күйі мен айтар ойын ұтымды бейнелейді. Бұл үлгілердің бір тобы сүйгенімен қосыла алмай, арманда кеткен жастардың қабір басындағы диалогына құрылған. Олар бұл дүниеде іске аспаған ой-арманы мен өкініш-мұңын, өмірге деген наразылығын жырға қосады (“Ақбала мен Боздақ”, “Аймаңдай мен Бабас”, т.б.). Енді бірі халықтың күнкөріс, тіршілігімен байланысты туындаса (“Төрт түлік малдың айтысы”, “Салпық пен ат”, “Ыдырыс пен тайлақ”, т.б.), келесі бір тобы үлгі-насихат, білім-танымдық сипатқа ие (“Шәкірт пен жалқаулық”, “Қара шекпен мен қасқыр”, т.б.).

## Дереккөздер:
Шақпақ ата мешіті

thumb|right|300px|Шақпақ ата жер асты мешіті мен қорымы. XIV ғасыр – XX ғасырдың басы. Батыс көрінісі.
thumb|300px|Шақпақ ата мешіті
thumb|right|300px|Шақпақ ата жер асты мешіті. XIV ғ. Орталық күмбезді залдың ішкі көрінісі.
**Шақпақ ата мешіті** – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген діни сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Маңғыстау облысы Түпқараған ауданындағы Таушық ауылынан батысқа қарай 25 км жердегі қорымда орналасқан.

## Тарихы
Жартастан қашап салынған Шақпақ ата мешітінің құрылысын зерттеуші ғалымдар Г.Ц. Медоев 9-10 ғасырларға, ал С. Әжіғалиев 12-13 ғасырлардағы сәулет өнері ескерткішіне жатқызады.

## Сипаты
Мешіттің орталық күмбезі бөлмені басып өтетін ұзын түзара, оның екі қапталында қоржын үй орналасқан. Орталық намаз оқитын бөлме залының (5,0х4,5 м) төрт бұрышынан жұмыр бағаналар қашалып, олардың арасы сәнді дарбазамен байланыстырылған. Залдың төбесінен күмбез ойылып, одан цилиндр тәрізді ойынды (биіктігі 1,55 м) шығарылған. Ойынды сырттағы шаршы жобадағы павильонмен жалғасады. Павильон орталық бөлмеге жарық түсіріп тұрған ойындыны жауын-шашыннан қорғаумен қатар, бақылау мұнарасы қызметін де атқарған. Қос қапталындағы бөлмелердің солтүстік жағындағысы жолаушылар аялдайтын ханака (сәкісі бар) болуы ықтимал. Ал оңтүстік жағындағы бөлменің төргі қабырғасында михраб, оның екі жағынан шағын екі бөлме ойылған. Мешіттің қабырғаларында арнайы жасалған өрнек белгілері байқалмайды, тек әр жерінде тайыз қашалған қуыстар бар. Негізгі әшекей-өрнек бас кіре берістің тақтасы мен босаға қабырғаларын нақыштауға (жануарлар, қару-жарақ, салт атты адам суреттері, жазулар, тағы басқа) жұмсалған. Осы қорымда жер астынан тұрғызылған Шақпақ ата мешітінен басқа 10 — 19 ғасырлар аралығында іргесі қаланған сағанатам, құлпытас, сағана-қойтас сияқты көптеген діни ескерткіштер де сақталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ескерткіштері
Санат:Маңғыстау облысы мешіттері
Санат:Маңғыстау облысы сәулеті
Санат:Маңғыстау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Уақас би

**Уақас би**, Оқас би (туған жылы белгісіз – 1492) — Ноғай ордасының билеушісі, Едігенің немересі. 15 ғасырда Шығыс Дешті Қыпшақтың саяси өмірінде көрнекті рөл атқарған. Әбілхайырдың билікке келуіне көмектесті және оған одақтас болды. Ол бұл одақты Үлкен (Алтын) Орда хандарымен болған күресте өз ұлысының тәуелсіздігін сақтауға пайдаланды. Уақас би біраз уақыт Шайбани әулетінің екінші бір билеушісі Мұстафа ханның Әбілхайырға қарсы күресін қолдады. Дегенмен ол Әбілхайырдың Моғолстанға жорығында Сығанақ, Аққорған, Аркук, Үзгент және Созақ қалаларын алуға қатысты. Сол еңбегі үшін 1446 жылы Үзгент қаласын сыйға алды. Әбілхайырдың өлімінен кейін оның баласы Шейх Хайдар ханға қарсы шықты. Шейх Хайдар қайтыс болып, баласы Мұхаммед Шайбани билікке келісімен Үлкен (Алтын) Орда билеушісі Ахмет хан, Ибақ хан және Уақас би өзара одақтасып, жаңа билеушіні Дешті Қыпшаққа тастап, Түркістанға кетуге мәжбүр болды. Уақас би өзінің туысқаны Қожастың қолынан қаза тапқан.

## Дереккөздер
Салтанат (би ансамблі)

**«Салтанат»** — Қазақстан Республикасының мемлекеттік би ансамблі, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер ұжымы (1967). 1955 жылдан Қазақтың мемлекеттік ән-би ансамблінің негізінде ұйымдастырылып, 1989 жылдан «Салтанат» би ансамблі болып қайта құрылған. 

1996 жылдан ансамбльдің көркемдік жетекшісі әрі бас балетмейстері Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері Гүлсәуле Орымбаева. «Салтанат» өнерпаздары қазақ билері, классикалық, басқа да ұлттардың би техникасын жетік игерген. Оның репертуарында 70-ке жуық би қойылымдары бар. «Салтанат» би ансамблінің концерттік бағдарламасын республиканың түкпір-түкпірінде, сондай-ақ шетел (АҚШ, Ұлыбритания, Франция, Болгария, Италия, Түркия, Қытай, Ресей және тағы басқа) көрермендері тамашалаған. 1998 жылы Пусан қаласында (Оңтүстік Корея) өткен 19 елдің өнерпаздары қатысқан дүниежүзілік би фестивалінде «Салтанат» ансамблі лауреат атанды. «Салтанат» ансамблінің құрамында Б. Бектаев, Т. Потапова, Э. Дәрменова, А. Омарова, М. Мельник, «Алматы-2000» фестивалінің «Гранд при» жүлдесінің иегері А. Нұрбабанова, Шара Жиенқұлова атындағы республикалық конкурстың лауреаты А. Есекеев, Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері Рамазан Бапов, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері Н. Ножкин сынды би өнерінің шеберлері бар.

## Тарихы
Қазақ КСР халық әртісі, Украина КСР еңбегі сіңген әртісі Лидия Чернышева басшылығымен ең алғаш 1955 жылы Қазақ КСР ән-би ансамблі ашылды. Ұжым Алматы және Киев консерваторияларының, Ленинград және Алматы музыкалық училищелерінің жас түлектерінен құрылды.

Мәскеу қаласында өткен студенттер мен жастардың Дүниежүзілік фестивалінің жеңімпазы және Дүниежүзілік фестивалінің лауреаты атанған «Салтанат» ән-би ансамблі бүкіл Кеңес Одағына концерт беріп, әлемнің көптеген елінде гастрольдік сапарға шықты.

1989 жылы Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің Қаулысымен Қазақ КСР ән және би ансамблі «ҚР «Салтанат» мемлекеттік би ансамблі» болып қайта құрылды.

## Көркемдік жетекшілері
* Лидия Чернышева
* Шара Жиенқұлова
* Е. Усин
* А. Бекбосынова
* Зәуірбек Райбаев
* Гүлсәуле Орымбаева
* Қуанышбек Төлеген

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан музыкалық ұжымдары
Санат:1955 жылы пайда болғандар
Уақыт нормасы

**Уақыт нормасы** – жұмыс уақыты шығынының тәртіптелген шамасы. Ол тиісті біліктілігі бар бір жұмыскердің немесе жұмыскерлер тобының (бригаданың) белгілі бір ұйымдық-техникалық және табиғат-климат жағдайында өнімнің (жұмыстың) бір өлшемін орындау үшін белгіленеді. Адам-минут‚ адам-сағат‚ адам-күн есебімен айқындалады.
## Сілтемелер
Қайрат Тұрысбекұлы Мыңбаев

**Қайрат Тұрысбекұлы Мыңбаев** (24.4.1953 жылы, Алматы қаласы) – физика-математика ғылымдарының докторы (1991), профессор (2000). ҚазМУ-ды (1975, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Математика және механика институтында (1975–93), Бразилияның жоғары оқу орындарында оқытушы (1993–2000) қызметтерін атқарды. 2000 жылдан Қазақстан менеджмент, экономика және болжау институтында профессор 40-тан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы.
## Дереккөздер


## Cілтемелер
* ҚазҰУ
* механика
* физика-математика

Санат:Қазақстан ғалымдары
Раушан Қажыкенқызы Білиева

**Раушан Қажыкенқызы Білиева** *(28 тамыз 1936 жылы, қазіргі [[Ақмола облысы]], [[Бурабай ауданы]], [[Щучинск|Щучинск қаласында]] туған)*  – биология ғылымының докторы *(1991 жылы)*, профессор *(2009 жылы)*. Мәскеу қаласындағы Ауыл шаруашылық академиясын *(1960 жылы)* және КСРО Ғылым Академиясының Биохимия ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын *(1964 жылы)* бітірген. ҚР Ұлттық Ғылым Академиясының Микробиология және вирусология ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметтер атқарады. Білиева 150-ден астам ғылыми жарияланымның авторы, 15 авторлық куәлігі бар.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Жаркөл ауылдық округі

* Жаркөл ауылдық округі – Қостанай облысы Жангелді ауданындағы әкімшілік бірлік.
Уақыттық айырмашылық

**Уақыттық айырмашылық**– есепті кезеңдегі бухгалтерлік және салық салынатын табыстың арасындағы айырма, ол кіріс пен шығыстың бірсыпыра баптары салық салынатын табысқа енгізілген кезеңнің бухгалтерлік табысқа енгізілетін кезеңмен сәйкес келмеуі себепті пайда болады. Мысалы‚ бағалы қағаздарды өткізуден келтірілген залалды өтеудің әр түрлі тәсілдерін қолдануда пайда болатын айырмашылық; күмәнді борыштардың сомасын есептен шығарудан пайда болатын айырмашылық. Уақыттық айырмашылық есепте сомадан түсетін салық тиімділігін анықтау және көрсету арқылы есепке алынады, бұл тиімділік мерзімді ұзартуға немесе аванс ретінде төлеуге жататын төлем болып табылады. Уақыттық айырмашылықты есептеген кезде абсолют шамалар ғана емес‚ сонымен бірге айырмашылық белгісі де (– немесе +) маңызға ие болады. Уақыттық айырмашылықтан алынатын салық тиімділігі және дебет сальдосы ретінде де‚ кредит сальдосы ретінде де болуы мүмкін. Дебет сальдосы есептелген салық төлемінің бухгалтерлік есепте табыс салығы бойынша шығыс ретінде танылмайтынын айғақтайды және мерзімінен бұрын төленуге тиіс салық төлемі ретінде қарастырылады. Кредит сальдосы есептелген салық төлемінің мерзімі ұзартылуға тиіс табыс салығы бойынша шығыс ретінде танылатынын айғақтайды, өйткені салық заңдары бойынша ол уақыттық айырмашылықты жойғаннан кейін танылатын болады.
## Сілтемелер
Кіші Алматы

thumb|right|200px|Кіші Алматы өзенінің Алматы қаласы ішіндегі ағысы
**Кіші Алматы өзені** () — Іле алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Алматы қаласы арқылы ағатын өзен.  Ұзындығы 125 км, су жиналатын алабы 710 км². 
Іле Алатауының солтүстік беткейінде көптеген алшақтықтар мен трактаттардан тұратын қырлы кіші алматы шатқалы орналасқан. Шатқал көптеген шыңдарды қамтиды. Сондай-ақ, шатқалда әлемнің барлық алмаларының ұрпақтары болып табылатын жабайы Сиверстің алма ағаштары өседі.

## Бастауы
Іле Алатауындағы Тұйықсу мұздығынан басталып, Жетіген тау жолы айырылымының солтүстік-батысында 10 км жерде Қаскелең өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Аңғары тар, тік жарлы. Басты салалары: Күйгенсай, Сарысай, Қазақ. Жылдық орташа су ағымы Бұтақты сағасынан төмендеу жерде 2,26 м3/с. Қаладағы бау-бақшаны суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Алматы өзендері
Санат:Іле су алабы
Санат:Қаскелең салалары
Уақыт бюджеті

**Уақыт бюджеті** – қызметкердің‚ оның отбасы мүшелерінің немесе халықтың жекелеген тобының уақытты (тәулікті‚ аптаны‚ айды‚ жылды) пайдалану түрлеріне қарай оның жұмсалуын бөлу. Мұнда жұмыс уақыты – нақты істелген жұмыс уақыты‚ ауысымды қабылдау және өткізу уақыты‚ бос тұру және өнімсіз шығын уақыты‚ жұмыста тәртіптелген үзіліс уақыты және жұмыстан тыс уақыт – үй еңбегі уақыты‚ жұмысқа жету және одан қайту уақыты‚ бос уақыт (белсенді тынығу‚ оқу уақыты) физиол. қажеттіліктерді қанағаттандыру (ұйықтау‚ тамақтану) уақыты және өзге де жұмсалған уақыт шығындары қамтылады. Оған жасалған талдау халықтың еңбегін‚ тұрмысы мен демалысын ұйымдастыру жөніндегі шараларды әзірлеу үшін пайдаланылады.
## Сілтемелер
Салт-дәстүр

**Салт-дәстүр** — әр ұлттың, халықтың діні мен сеніміне, тұрмыс-тіршілігіне, ұлттық құрылым ерекшелігіне сәйкес ғасырлар бойы жинақталып, өмірдің өзі туғызған ғұрыптардың жиынтығы; қауым мен қоғамда қалыптасқан мінез-құлықтың үлгілері. Күнделікті қолданыста бір мәдени топты екіншісінен айыратын және бейресми жолмен реттейтін қабылданған мінез-кұлық ережесіне немесе әлеуметтік әрекеттерді жөнге келтіретін терминге жатады.

Салт-дәстүр ұлт үшін өмір, қоғам заңы болып негізделіп, сана, тағылым, тәрбие, тіршілік ережесі ретінде ел зердесіне рухани байлық — өнеге тәжірибесін құраған. Бұл талаптар мен ережелерді халық бұлжытпай орындаумен бірге оны құрметтемеген, сақтамаған адамдарды сол заң негізінде жазалап та отырған. Өткен заманда қазақ қоғамы үшін салт-дәстүр бұлжымас заң рөлін атқарды. Мысалы, той, наурыз көже, қыз ұзату, қонағасы, шашу, ерулік ата салты болып саналады. Салт-дәстүрдің ел арасындағы тәлімдік, тәрбиелік, халықтық мәні зор. Халықтың атадан балаға көшіп, дамып отыратын тарихи әлеуметтік, мәдени-тұрмыстық, кәсіптік, салт-сана, мінез-құлық, тәлім-тәрбие және рухани іс-әрекетінің көрінісі дәстүр арқылы танылады. Салт-дәстүр байлығы — мәдениеттің байлығы. Мысалы, ата-ананы, үлкенді құрметтеу, байғазы, көрімдік, сүйінші, кәде сұрау, сәлем беру, ат тергеу, құрдастық қалжың, т.б. салт-дәстүрге жатады. Қазақ халқы салт-дәстүрге бай. Әдет-ғұрып, ишара, ырым, тыйым, дағды бәрі  осы салт-дәстүр көрінісі.

**Салт-дәстүр мәселесі** 

Қазіргі таңда салт-дәстүр мәселесі алғашқы орындарды тіреп тұр. Қазақ халқында көптеген салт-дәстүрлер мен ырымдар бар. Бірақ, өкінішке орай адамдардың көбі ырым мен салт- дәстүрді шатастырады екен. Ата-баба өсиеті болып келе жатқан салт-дәстүрлердің өзіндік ерекшеліктері болса, ырым-жырымдар арнайы тыйымдар үшін қолданылған. Дана халықтың өзі жасаған осы әдет-ғұрып пен жөн-жосықты біліп, үйрену және өмірде қолдану – ағайынды адастырмас сара жол. Мұны отбасында ата-ана, мектепте ұстаз, көпшілік ортада ақсақалдар жастарға үйретіп, айтып отырса, ұтарымыз көп болар еді.

## Дереккөздер

Санат:Саясат әлеуметтануы
Санат:Салт-дәстүрлер
Магниттік гидродинамика

## '''Магниттік гидродинамика'''
Магниттік гидродинамика — электр тогын жақсы өткізетін сұйықтықтар мен газдардың магнит өрісіндегі қозғалысын зерттейтін ғылым. Гидродинамика мен классикалық электрдинамика заңдарының ұштасуы нәтижесінде дамыған. Магниттік гидродинамикалық нысандар қатарына плазма (кейде Магниттік гидродинамиканы плазма физикасының бөлімі ретінде қарастырады), сұйық металдар және электролиттер жатады. Магниттік гидродинамика саласындағы алғашқы зерттеулерді М.Фарадей (1791 — 1867) жүргізді. Бірақ өз алдына 20 ғ-дың 20-жылдарында астрофизика мен геофизиканың сұраныстарына байланысты дербес ғылым саласы болып дами бастады. Магниттік гидродинамиканың негізгі қағидаларын 1940 жылдары швед физигі Х.Альфвен (1908 ж. т.) тұжырымдады. Ол магнит өрісіндегі өткізгіш ортаның өзіне тән толқындық қозғалысы (Альфвен толқындары деп аталған) болатындығын теория жүзінде дәлелдеді. Альф-венге Магниттік гидродинамиканы жасаған еңбектері үшін Нобель сыйлғы берілді (1970). Магниттік гидродинамиканың онан әрі дамуына 1950 жылдардың бас кезіндегі термоядролық синтезді басқару мәселесін зерттеу бағдарламасы (КСРО, АҚШ, Англия) көп әсерін тигізді. Осы кезден бастап Магниттік гидродинамиканың техникада қолданылатын салалары да (МГД сорғысы, МГД генераторы, МГД сепараторы, плазмалық күшейткіштер, плазмалық қозғалтқыштар, т.б.) жедел дами бастады. Магниттік гидродинамиканың негізіне физика заңдарының екі тобы жатады: 
*гидродинамика теңдеулері 
*электр-магниттік өріс теңдеулері (Максвелл теңдеулері). 
Жалпы жағдайда Магниттік гидродинамика теңдеулері сызықты теңдеулер қатарына жатпайды. Ол өте күрделі жолмен шешіледі. Бірақ практикалық есептерде, көбіне кейбір нақтылы режиммен шектелуге тура келеді. Бұл режимнің баламасы ретінде аса қажетті параметр — магниттік Рейнольдс саны деп аталатын өлшемсіз шама қолданылады:
**Rm=LV/m=4LV/c2**
*L — ортаның ағысына тән мөлшер
*V — ағысқа тән жылдамдық
*m=c2/4 — магниттік тұтқырлық
* — ортаның электр өткізгіштігі. 
Rm>1''' болғанда әр түрлі эффектілер орын алады. Бұл жағдай Магниттік гидродинамикада зерттелетін гео- және астрофизика құбылыстарда, ыстық плазмада (мыс., термоядролық) байқалады. Мұндай ортадағы ағыс ондағы магнит өрісіне елеулі әсер етеді. Осы әсердің салдарынан магнит өрісінің тоңазуы деп аталатын өте маңызды эффектілер пайда болады.

## Пайдаланған әдебиет
*Қазақ энциклопедиясы
Уақытша қызметкерлер

**Уақытша қызметкерлер** – белгілі бір мерзімге жұмысқа қабылданған адамдар. Бұл мерзім екі айдан аспауға‚ ал уақытша жұмыста жоқ‚ жұмыс орны сақталатын адамдардың орнына қабылданған адамдар үшін – төрт айға дейінгі мерзім болуға тиіс. Қызметте уақытша жоқ қызметкерлердің орнына адамдар осы қызметкерлердің сырқаттануына‚ демалысына‚ ұзақ іссапарда жүруіне және басқа жағдайларға байланысты алынады. Уақытша қызметкерлер мен жылдың алты айдан аспайтын белгілі бір маусымына (көкөніс пен жеміс-жидекті ұқсату‚ қант өндіру‚ т.б.) қабылданған маусымдық қызметкерлерді ажырата білу керек.
## Сілтемелер
Аманбек Мұхашов

**Аманбек Мұхашов** (27.8.1939 жылы туған, Сарысу ауданы Саудакент ауылы) – дипломат. 

Мәскеу энергетика институтын бітірген (1962). 1976 – 79 жылдары Алматы Жоғары партия мектебі, 1962 – 65 жылдары Алматы ауыр машина жасау зауытында инженер-электрик, одан комсомол комитетінің хатшысы болып қызмет істеді. 1965 – 71 жылдары Қазақстан ЛКЖО ОК-нің нұсқаушысы, Алматы қаласындағы Калинин ауданы комсомол комитетінің бірінші хатшысы болды. 1971 – 81 жылдары Калинин ауданы аткомы төрағасының орынбасары, төрағасы, 1981 – 87 жылдары Алматы қалалық партия комитетінің бөлім меңгерушісі, Алматы қалалық атқару комитеті төрағасының орынбасары, 1987 – 89 жылдары Алматы ауыр машина жасау зауытында шебер, өндірістік бөлім бастығы, 1989 – 91 жылдары халықаралық антиядролық «Невада-Семей» қозғалысы аткомының директоры, 1991 – 94 жылдары Қазақстан кәсіподақтарының «Еңбек» акционерлік қоғамы басқармасының төрағасы, 1994 – 96 жылдары Қазақстан Республикасы Үкіметі Аппаратында Аймақтық даму бөлімі меңгерушісінің орынбасары, сектор меңгерушісі, 1996 – 2000 жылдары Италиядағы ҚР Елшілігінің кеңесшісі қызметінде болды. 2000 жылы ҚР Үкіметі Аппаратында Аймақтық даму бөлімінің бас инспекторы болып тағайындалды. ҚР Үкіметі жанындағы Діни бірлестіктермен байланыс жөніндегі Кеңес хатшылығының меңгерушісі. Бірнеше медальдармен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының грамотасымен (1968), Жоғ. Кеңестің «Құрмет» грамотасымен (1970) марапатталған.

## Сілтемелер


Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Саудакентте туғандар
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Даңқ орденінің иегері

**Даңқ орденінің иегері** – *атақты Кеңес Армиясының Отан үшін ерлік*, қаһармандық көрсеткен қатардағы жауынгерлері, сержанттары, ал авиацияда кіші лейтенанттар марапатталды. Ол КСРО Жоғарғы Кеңесі Төрағасының 1943 жылғы 8 қарашадағы Жарлығымен белгіленген. 2-дүниежүзілік соғыс кезінде (1941 – 1945) көрсеткен ерліктері үшін кеңес жауынгерлері арасынан 868 мың адам 3-дәрежелі, 46 мың адам 2-дәрежелі Данқ орденімен марапатталды. Ал ***'2532 адам*** Даңқ орденінің  толық иегері атанды. Олардың ішінде 142 қазақстандық бар. Түркістан облысы бойынша 10 адам Даңқ орденінің иегері Олар: Безделов В.В., Бишовец И.Н., Благов П.С., Величко А.И., Кульков Н.И., Қалтаев Қ., Потапов А.С., Садықов Б., Саламатов М.З., Тұрдымұратов К..

## Дереккөздер


Санат:Даңқ орденінің иегерлері
Салт етістік

***Салт етістік*** — табыс септікті сөзді қажет етпей, түрлі қосымшалы сөздермен тіркесіп келетін етістік түрі. Салт және сабақты етістіктердің тұлғалық жағынан айырмасы жоқ, негізгі ерекшелік етістіктің ішкі мағыналық құрылымында. Етістіктің салт не сабақты болуы мағыналарының нысанға бағытталуына байланысты болғандықтан, Салт етістік сабақты етістікке, керісінше, сабақты етістік салт етістікке айнала алады. Салт етістікті сабақтыға айналдыруда *-тыр, -тір, -дыр, -дір, -ғыз, -гіз, -қыз, -кіз, -ыр, -ір, -т* секілді өзгелік етіс жұрнақтары (ағаш өсті — ағашты өсір; орындықта тұр — орындықты тұрғыз, т.б.), ал сабақты етістікті салт етістікке айналдыратын *-ыл, -іл, -л, -н* тәрізді ырықсыз, өздік етіс жұрнақтары (сабақты оқы — сабақ оқылды; кітапты ал — кітап алынды, т.б.) үлкен рөл атқарады. Зерттеушілер мұндай қосымшаларды сөзжасам қосымшалары дейді, ал салт және сабақтылық белгіні етістіктің полисемдік немесе омонимдік сипатын ажырататын шарт ретінде ұсынады. Яғни бірдей айтылатын етістіктер әр уақытта тек салт не тек сабақты мәнде болса, онда ол көп мағыналы етістік те, бірде салт, бірде сабақты болса, омоним ретінде танылады. Салт және сабақтылық қасиет түбір етістікке ғана емес, туынды, күрделі етістіктерге де тән. 
 
## Дереккөздер:


Санат:Қазақ тілі
Санат:Лингвистика
Санат:Етістік
Жітіқара қалалық әкімдігі

**Жітіқара қалалық әкімдігі** – Қостанай облысы Жітіқара ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жітіқара қаласы кіреді. Орталығы – Жітіқара қаласы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 33587 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жітіқара ауданы ауылдық округтері
Санат:Қостанай облысы қалалық әкімдіктері
Салтов-Маяцк мәдениеті

Салтов-Маяцк мәдениеті  **— 8 — 10 ғасырларда [[Дон]]  алқаптары мен [[Азов]] жағалауларын мекендеген түркі тілдес [[халық]]тардан қалған [[археология]]лық ескерткіштер жиынтығы. Ғылымда [[Хазар қағандығы]]ның құрамына енген бақташы, егінші тайпалардың [[мәдениет]]і ретінде белгілі. [[Салтов]] қорымы мен [[Маяцк]] қаласының деректері бойынша 200-ден астам ескерткіштері белгілі. Алғашқы жәдігерлері 20 ғасырдың басында танылғанымен, шешуші қорытындылар 1930 — 50 ж. жүргізілген зерттеулер бойынша жасалды. Ғылыми зерттеулер мен пайымдауларда [[М.И. Артомонов]], [[П.А. Раппопорт]], [[С.А. Плетнева]] еңбектерінің маңызы зор. Әсіресе [[Саркел]] ([[орыс]] жылнамаларында [[Белая Вежа]] деп те аталады) күшейтілген ірі қамал жазба деректерде біршама жақсы сипатталған. [[Археология]]лық қазбалар барысында [[Дон]]дағы сол жағалаулық [[Цимлян]] қалашығының осы [[Сар]]кел екендігі дәлелденді. Бұл тамаша ескерткіш қысқаша зерттеулерден соң [[Цимлян]] [[су]] қоймасының астында кетті. [[Мәдениет]]ті жасаушылардың арасында [[Хазар қағандығы]]ның негізгі халқын құраған түркі тайпаларынан басқа [[славян]], алан этникалық топтары да болған. Қалаларда билеушілер тұрған бекіністі құрылыстармен қатар қарапайым [[халық]] мекендеген шағын үйлердің екі түрі анықталды. Бұлардың бір бөлігін ағаштан тұрғызылып, балшықпен сыланған [[киіз үй]] пішіндес дөңгелек, сопақша үйлер құраса, екінші бөлігіне [[төртбұрыш]] пішіндес, екі қанатты шатырмен жабылған жертөлелер жатады. Халқы негізінен [[мал шаруашылығы]]мен, [[егіншілік]]пен айналысқан. Қала тұрғындары арасында [[қолөнер]] кәсіптері ([[ұсталық]], [[зергерлік]], [[құмыра жасау]], т.б.) жақсы дамыған. Ішкі саудамен қатар, [[Қырым]], [[Кавказ]], [[Орта Азия]], [[Византия]] елдерімен екі арадағы [[сауда]]-[[экономика]]лық байланыс өркендеген. Қазба жұмыстар барысында адам мүрделері төбесі күмбезді келген жерлеу камерасына, яғни, катакомбаға қойылып, оның алдындағы еңістеп түсетін ұзын дәліз-дромосқа көбіне ат жерленетіні анықталды. Қабірлерден алынған заттай деректер қатарында қару мен тұрмыстық бұйым түрлері ([[жебе]]лер, [[пышақ]]тар, [[қайрақ]]тар, т.б.), әшекейлер, қыш ыдыстар бар.**

## Дереккөздер:
Юрий Викторович Перуанский

**Юрий Викторович Перуанский** (1928 жылы туған, Ресей, Орынбор қ.) – *биология ғылымының докторы* (**1968**), *профессор* (**1978**). 
***1950** Чкалов мемлекеттік педагогика институтын бітірген. 
***1950-1953** Мектепте мұғалім 
***1953-1955** Чкалов мемлекеттік педагогика инситутында ассистент, Бүкілодақтық өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу инситутында аспирант, 
***1955–1958, 1967–1970** аға ғылыми қызметкер 
***1958-1959** КСРО Ғылым Академиясының Биология инситутында кіші ғылым қызметкер 
***1959-1967** КСРО Ауыл шаруашылығы мин-лігінде аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі 
***1970-1974** Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтында лаборатория меңгерушісі 
***1994**  жетекші ғыл. қызметкер болып жұмыс атқарған.
## Ғылыми еңбектер
**1967 ж.** «К биохимии ржавчинных грибов и их взаимодействия с растениями-хозяевами» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 300-ге жуық ғыл. жарияланым мен 2 монографияның авторы.

Санат:Тұлғалар
Санат:Биология
Жүсіп Мүтәліпов

**Жүсіп Мүтәліпов** (25.7.1949 жылғы, Солтүстік Қазақстан облысы қазіргі Уәлиханов ауданы Нагоркое ауылы) – философия ғылымдарының докторы (2004), профессор (2006). ҚазМУ-ды (1971, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. ҚР Гуманитарлық ғылым академиясының корреспондент мүшесі (2005). 1983 жылдан ҚазПИ-де (қазіргі ҚазҰПУ) оқытушы, профессор қызметтерін атқарады. Негізгі ғылыми еңбектері мәдениет философиясы, филос. антропология, дінтану, ғылыми философиясы мен тарихы, мәдениеттану саласына арналған. «Шығыс пен Батыс өркениеттері сұхбатындағы қазақ мәдениеті» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. 120-дан астам ғыл. жарияланымның авторы.
## Дереккөздер


## Cілтемелер
* философия
* профессор
* корреспондент

Санат:Қазақстан ғалымдары
Шақпақ тас

**Шақпақ тас**, кремень — әр түрлі кремнийлі тау жыныстарының қазақша жалпы атауы. Шақпақ тас соққанда ұшқын шығаратындықтан ерте кезде от тұтатуға пайдаланған. Бітімі тығыз, қатты, сынуы мүйіз тәрізді. Түсі қара, қара сұр, сұр, құрамы жағынан кварц-халцедонды, опал-халцедонды, аса ұсақ түйірлі және нәзік талшықты келеді. Негізінен карбонатты, кейде шөгінділер арасында кездеседі. Шақпақ тастан дәл өлшейтін таразылардың, өлшеу аспаптарының бөлшектері жасалады. Құрамында 98 — 99 SіO2 бар. Одан кристалдық кремний карбиді өндіріледі. Шақпақ тас Шыңғыстауда, Мұғалжарда, Балқаштың батысында, Атасуда, тағы басқа көптеген жерлерде кездеседі. 

## Сілтемелер
*Кремень
*Кремний
*Тас
## Пайдаланылған әдебиеттер


Санат:Тау жыныстары
Мандолина

thumb|Мандолина
**Мандолина** — шертіп ойнайтын шекті музыкалық аспап. 16 — 17 ғасырларда Италияда пайда болған. Мойны қысқа, шанағы жалпақ не болмаса жұмыр етіп жасалатын 2 түрі бар. Мандолинаның 8 шегі екі-екіден жұпталып 4 шек құрайды. Әр жұп шек бір дыбысқа (унисон) келтіріп бұралады. Құлақ күйі скрипка аспабындай квинта бұрауына түседі. Сондықтан Мандолина ноталары скрипка кілтінде жазылады. Бұл аспаптың үні анықта жарқын естіледі. Саусаққа плектр киіп не медиаторды қысып ұстап шертіп ойнайды. Кілең Мандолинадан құрылған оркестр — неаполитан оркестрі деп аталады. Осы аспапқа арналып жазылған Л.Бетховен, А.Вивальди, т.б. композиторлардың туындылары бар. Мандолина Қазақстанда 20 ғасырдың бас кезінде тарады. Қазіргі кезде ұлт аспаптар оркестрі мен жеке орындауда кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Саз аспаптары
Санат:Алфавит бойынша музыкалық аспаптар
Салуин

**Салуин**, Салуэн (тибет. Наг-Чу, қыт. Нуцзян) — Қытай мен Мьянма жеріндегі өзен; ішінара Мьянма мен Таиланд мемлекеттері аралығындағы шекара бойымен ағады. Ұзындығы 3200 км-дей, су жиналатын алабы 325 мың км². Бастауын Тибеттегі Тангла жотасындағы мұздықтардан алады. Юньнань және Шань таулы қыраттарында шоңғалдар мен су құламаларын жасап, терең (1500 — 3000 м-ге дейін) шатқалмен, төменгі ағысында — жағалық жазықпен ағады. Екі тармақтана Андаман теңізіне құяды. Сағасында орташа жылдық су ағымы 6700 м3/с. Суы жазда тасып, деңгейінің маусымдық ауытқуы 15 — 20 м-ден асады. Өзенмен ағаш ағызылады. Төменгі ағысындағы 120 км-дей қашықтықта кеме қатынайды. Сағасында Моламьяйн (Мьянма) теңіз порты орналасқан.

## Дереккөздер:
Шақпақтас көмір кен орны

**Шақпақтас көмір кені** — Жамбыл облысы Шақпақ темір жол станциясынан солтүстікке қарай 13 км, ал Бауыржан Момышұлы кентінен солтүстік-батысқа қарай 23 км жерде орналасқан. Кен орны 1877 жылдан белгілі, ол туралы алғашқы мәліметті В.Н. Вебер (1917) қалдырған. 

## Геологиялық құрылымы
Кен орнының геологиялық құрылысына палеозой, юра және төрттік түзілімдері қатысады. Палеозой тау жыныстарының бетін үйлесімсіз жапқан юралық түзілімдер шақпақ, тас көмір және күркіреу шоғырларынан тұрады. 

## Жатыс сипаты
Төрттік түзілімдердің қалыңдығы  20-100 м. 1939 жылы бұрғылау жұмыстары нәтижесінде ҚҚ, ҚҚҚ және ҚV кен телімдері ашылып, шахта салынған. Ондағы қабат қалыңдығы (0,2 — 0,8 м) мардымсыз болғандықтан шахта жабылып қалған. Шақпақ шоғырының көмірі газды, лапылдап жанады. Көмірдің С1 категориясы бойынша қоры 1,265 млн. т, ал С2-де 70 млн. тонна болады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысы кен орындары
Санат:Қазақстан көмір кен орындары
Уақытша Сібір үкіметі

**Уақытша Сібір үкіметі**, Томск қаласында 1918 жылы 27 қаңтарда кеңестік билікке қарсы облыстық дума жиналысында құрылған. 

Оған негізінен эсерлер (социал-революционерлер) партиясының мүшелері енді. Бастапқы кезде Уақытша Сібір үкіметі мүшелері арасында ауызбірлік болмады. Соның салдарынан П.Я. Дербер бастаған үкімет мүшелерінің бір тобы Харбинге, кейіннен Владивостокқа қоныс аударды. Уақытша Сібір үкіметінің тез арада қаладағы билікті өз қолына алуға жасаған әрекеті нәтижелі болмады. 1918 жылы мамырда чехословак корпусының бүлігі нәтижесінде Томскіде кеңестік билік құлатылды. Осыны пайдаланған Уақытша Сібір үкіметі мүшелері 1 маусымда Томскідегі билікті өз қолдарына алып, Уақытша Сібір үкіметінің Батыс Сібірлік комиссариатының құрылғандығын жариялады. Бұл комиссариат көп ұзамай Омбыға көшіп келді. 23 маусымда Уақытша Сібір үкіметінің Томскіде қалған тобы П.В. Вологодский басқарған үкіметтің жаңа құрамы құрылғандығын хабарлады. Уақытша Сібір үкіметінің Владивостоктағы Дербер басқарған негізгі тобы қаланы 29 маусымда ақ чехтар басып алысымен өздерін “Сібірдегі орталық үкімет” деп жариялады. Алашорда үкіметі Томскідегі Вологодский басқарған Уақытша Сібір үкіметімен және оның Омбыдағы комиссариатымен байланыс орнатып, кеңестік билікке қарсы бірлесе күресуге әрекеттенді. Уақытша Сібір үкіметі Алашорда үкіметін өзіне бағындыруды көздеді. Бұл өз кезегінде екі үкімет арасындағы байланысты әлсірете түсті. 

Уақытша Сібір үкіметі шілдеде “Сібірдегі ұлттардың мәдени автономиясының шекарасы туралы негізгі ереже” атты қаулысын жариялады. Бұл қаулы бойынша Сібірдегі ұлттарға мәдени автономия берілетін болды. Мәдени автономия идеясына Сібірдегі орыс емес халықтардың қайраткерлері қолдау танытпай, ұлттық аумақтық автономия идеясын жақтады. Уақытша Сібір үкіметі 1918 жылы 3 қарашада Сібір аумағындағы өкімет билігін Уфа директориясына беру туралы декларация қабылдады.

## Дереккөздер

Санат:Ресей тарихы
Санат:1918 жыл
Магниттік динамика

## '''Магниттік динамика'''
Магниттік динамика, магнетодинамика — үздіксіз өзгеріп отыратын өрістегі магниттелу процестерін қарастыратын магнетизм туралы ілімнің саласы. Қазіргі кезде ғылыми әдебиеттерде “Магниттік динамика” термині өте сирек қолданылады.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы
Златоуст ауылдық әкімдігі

**Златоуст ауылдық әкімдігі** – Қостанай облысы Сарыкөл ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Златоуст ауылы кіреді. Орталығы – Златоуст ауылы. Округ құрамында болған *[[Күнтимес]]* ауылы 2019 жылы таратылған соң, Златоуст ауылдық округі ауылдық әкімдік болып қайта құрылды.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1262 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Сарыкөл ауданы ауылдық округтері
Салханов Дәулет Қамарұлы

**Дәулет Қамарұлы Салханов** (4.4.1949 ж. туған, Семей қаласы) — әскери қайраткер, генерал-майор (1993). Ішкі әскерлердің Саратов әскери училищесін (1969), Мәскеудегі әскери академияны (1979) бітірген. 1969 — 92 ж. Қазақ КСР-і және Қырғыз КСР-і ІІМ-нде взвод, рота, полк командирі болды, әскерлерді басқару штабында қызмет істеді. Орта Азия және Қазақстан бойынша оперативті әскери бөлім штабын, әскерлердің шұғыл әскери тобын, дивизияны басқарды. 1992 жылдан ҚР Ішкі әскерлер қолбасшысының бірінші орынбасары — ішкі әскерлер штабының бастығы болды. 2-дәрежелі “Айбын” орденімен, көптеген медальмен марапатталған. 

## Дереккөздер:


Санат:Тұлғалар
Вера Филипповна Петрова

**Вера Филипповна Петрова** (15.1.1950 жылы туған, Ресей, Вологодский облысы Белозерск қ.) – *философия ғылымының докторы* (**1992**), 
***1970** професор Мәскеу мемлекетітік университетін бітірген
***1976**  жылдан ҚазПИ-де (қазіргі ҚазҰПУ) *оқытушы*, *доцент*, *профессор* қызметін атқарады.
## Ғылыми еңбектер
Ғылыми еңбектерінің негізгі бағыты саясат және білім философиясы мәселелеріне арналған. «***Становление и сущность феномена демократий***» тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. 30-дан астам ғылыми жарияланым мен 1 монографияның авторы.
## Дереккөздер</span>


Санат:1950 жылы туғандар
Шақпатас

**Шақпатас** — ірі сынықты, болбыр шөгінді тау жынысы. Сынықтары қырлы, ірілігі 1 — 10 см аралығында. Шақпатастар негізінен кайнозой шөгінділерінің арасында кездеседі. Жаратылысы жағынан элювийлік, делювийлік, кейде тасқындық және мұздықтық болып келеді. Оларды құрылыс материалы ретінде жол салуда кеңінен пайдаланады.
## Сілтемелер
*Пышақ
*Кайнозой
*Мезозой
## Дереккөздер


Санат:Шөгінді тау жыныстары
Қаруды қастерлеу

[right|thumb|140px|[Қарулар]]
**Қаруды қастерлеу** – батырлық этикасы. Орта ғасырларда жауынгерлер қаруды қасиетті санап, оған сыйынған. Әр қаруға жеке ат қойған. Қаруда батырдың жаны болады деп сенген. Сондықтан, қаруды қадірсіз іске жұмсамаған. Батырлар ер қаруы – бес қаруды шеберлігіне, күшіне қарай түгел немесе үш-төрттен асынған. Әскери өнердің талабы бойынша бес қаруды түгел қолдануды үйренуге міндетті болған. 

## Сілтемелер
*қару
*бес қару

## Дереккөздер</span>


	

Санат:Қарулар
Салық декларациясы

**Салық декларациясы** немесе **Салық мағлұмдамасы** — салық төлеушінің салық агентінің Салық кодексінде белгіленген тәртіпке сәйкес салық органдарына берілген жазбаша мәлімдемесі немесе электрондық құжаты. Онда салық салу объектілері мен салық салуға байланысты объектілер, сондай-ақ салық міндеттемелерін есептеу және салықтар мен бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді есептеу мен төлеуге байланысты басқа да деректер туралы мәліметтер болуға тиіс. Мағлұмдамада салық төлеуші табыстың, мүліктің, т.б. мөлшерін, қажетті салық шегерімдерін, жеңілдіктер мен шегермелерді көрсетеді және әрбір салық кезеңі аяқталған бойда өзінің тіркелген жеріндегі салық органдарына берілетін салық сомасын есептейді. Мағлұмдамадағы деректер саналы түрде бұрмаланған жағдайда заңи және экономикалық жауапқа тартылады.

Салық декларациясы компанияның соңғы өндіріс кезеңіндегі табысын егжей тегжейлі баяндайды. Ол өндіріс шығындары мен құнын шығарып тастағандағы сатылым нәтижесінде алынған сомадан бастап, таза пайда көрсеткіштерімен аяқталады.
## Құрылымы
Табыстар жөніндегі декларация мына құрылымдардан тұрады:
#*Өтім* -  жалпы түскен ақша. 
#*СТӨҚ* - сатылған тауарларды өндіру құны 
#*ЭП* өндіруге пайдаланылған материалдар мен жұмыс күшінің құны. 

СТӨҚ қоймадағы ЭП-ның сатылған ЭП санына көбейтілген орта құны. 

Жалпы пайда - өтімнің СТӨҚ-дан азайтындысы.

Маркетинг - компанияның соңғы кезеңдегі маркетингке жұмсаған ақша мөлшері.

Амортизация - фабриканың ескірген құрал жабдықтарын жөндеуге және ауыстыруға бөлінген ақша мөлшері.

Ғылыми зерттеу жұмыстары - капитал қосу компанияларға өнімді жақсартуға және сатып алушыларға, бәсекелестердің бұйымдарынан гөрі ұнамды зат жасауға жағдай туғызады.

Өндірісті ықшамдау жұмысы - шығындар келесі кезеңдегі жұмыспен қамтылу деңгейінің азаюымен байланысты жұмыстан шығарылған әр жұмысшыға он  доллар құрайды.

Қоймадағы тауарлар бағасы - сақтандыру және қоймада қалуға байланысты басқа шығындарды өтеуге бір ЭП -нің қоймада қалуына бір доллар.Аталған төлем кезеңінің басынан соңына дейін қоймада қалатын әр бірлікке қолданылды.

Банк проценті - кредитті пайдаланғаны үшін банк  белгілейтін жылдық проценттің төрттен бірі.

Салыққа дейінгі пайда - жалпы пайдадан маркетингтің, амортизацияның, ҒЗЖ және банк процентінің мөлшерінің азайтындысы. 

Салық - үкіметке төленетн түсім салығы.

Таза пайда - салыққа дейінгі пайдадан салықтың азайытындысы.

Проценттегі өтім - табыс жөніндегі лекларация көрсеткіштерің әрқайсысының өнім мөлшеріне прценттік қатынасы.

## Дереккөздер:


Санат:Салық құқығы
Санат:Құжаттар
Магниттік диэлектриктер

## '''Магниттік диэлектриктер'''
Магниттік диэлектриктер — магниттік ұнтақ (ферромагнетиктер және ферримагнетиктерден жасалған) пен диэлектрлік байланыстырғыштың (бакелит, полистрол, резина, тальк, шайырлар, сұйық шыны, т.б.) конгломераты болып табылатын композициялық магниттік материалдар; макрокөлемде байланыстырғыштың мөлшері мен типіне тәуелді өте жоғары кедергісі бар заттар. Магниттік диэлектриктер магнит жұмсақ және қатты магниттік материалдар болып ажыратылады. Магниттік жұмсақ Магниттік диэлектриктерді, негізінен карбонилді темір (бірнеше МГц-тен 100 МГц-ке дейінгі жиіліктер үшін), альсифер (0,7 МГц-ке дейін) немесе молибдендік пермаллой (0,3 МГц-ке дейін) ұнтақтарынан жаныштау (престеу) әдісімен алады; оларды 104 — 108 Гц жиіліктерде жұмыс істейтін радиотехника қондырғылардың дросселдерін, сүзгілерін, индуктивті орамалардың өзекшелерін дайындауда қолданады. Магниттік қатты Магниттік диэлектриктер  альни (Fe — Nі — Al — Cu), альнико (Fe — Nі — Al — Co), ферриттер қорытпаларының ұнтақтары негізінде дайындалады. Осындай Магниттік диэлектриктердің коэрцитивтік күші массивті магнит материалдарға қарағанда ондаған пайызға, ал қалдық индукциясы 2 еседей төмен болады. Магниттік диэлектриктер өлшеуіш приборлар жасауда (тұрақты магниттер, ағытпалы қосылғыштардың эластикалық герметизаторлары, т.б.) қолданылады.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы
Ильичёв ауылдық округі

**Ильичёв ауылдық округі** – Қостанай облысы Қарасу ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Комсомольское, Қызкеткен, Новосёловка ауылдары кіреді. Орталығы – Комсомольское ауылы.

## Тарихы
2019 жылы Новосёлов ауылдық округі таратылып, Ильичёв ауылдық округіне қосылды. 2023 жылы ''Құндызды'' ауылы таратылды.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1465 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қарасу ауданы ауылдық округтері
Диқан Дарқанбаев

**Диқан Дарқанбаев** (15.7. 1937 ж. т., Қазығұрт ауданы Қақпақ ауылы) – белгілі шопан. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1980) ж.

Сайрам ауыл шаруашылық бір жылдық курсын зоотехника мамандығы бойынша бітірді (1956). 1956 – 1957 ж. Созақ ауданы Энгельс кеңшарында қой ұрықтандырушы болды. 1961 – 1997 ж. әскери қызметін өтеп келгеннен бері «Қызылтаң» ұжымшарында шопан болып еңбек етуде. Қой басын көбейту, оның өнімділігін арттыру бағытында сіңірген еңбегі мол.

«Құрмет белгісі» (1976), Еңбек Қызыл Ту (1981) ордендерімен марапатталған. 
Қазығұрт ауданының құрметті азаматы (1988)..

## Дереккөздер


Санат:15 шілдеде туғандар
Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Қазығұрт ауданында туғандар
Санат:Шопандар
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 10-шақырылымының депутаттары
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Қазығұрт ауданының құрметті азаматтары
Петр Гаврилович Орлов

**Петр Гаврилович Орлов**(17.10.1934 жылы туған, Ресей, Ростов облысы Новошахтинск қаласы) – техника ғылымының докторы (1981), профессор (1982), ҚР-інің еңбек сіңірген өнертапқышы.
## Оқу жолы

Алтай ауылы шаруашылық институты (1956) мен Алтай политехника институтын (1965) бітірген.
## Жұмыс жолы

Алтай ауылы шаруашылық институтында ассистент (1956–1958), Барнаул қаласындағы мех. престеу зауытында конструктор, техника есептеу бюросының бастығы (1958–1965), Алматы қаласындағы станок құрылысы зауытында лаборатория бастығы (1965–1969), Қазақ политехника институтында доцент, кафедра меңгерушісі (1969–1987, қазіргі Қазақ ұлттық техника университеті), Қазақ көлік және коммуникация академиясында профессор, кафедра меңгерушісі (1987–1996) болды. 1996 жылдан осы академияда профессор қызметін атқарады. Оның негізгі ғылыми еңбектері табақ металл штамптау автоматымен көп позициялы штамптау және кривошипті престің детальдары мен түйіндерін конструкциялау мәселелеріне, қалдықсыз және қалдығы аз технологияға, детальдардың беріктігін лазерлік және плазмалық жолмен арттыру проблемасына арналған.
## Ғылыми еңбектер

120-дан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 3 монографияның авторы. 6 өнертабыстың иегері.

## Дереккөздер </span>


Санат:Тұлғалар
Салық жеңілдігі

**Салық жеңілдігі** — салық төлеушілердің кейбір санаттарына басқаға қарағанда салықты аз мөлшерде төлеу мүмкіндігінің берілуі. Салық жеңілдігі қолданыстағы заңнамаға сәйкес беріледі. Салық жеңілдігін мемлекет: ғылыми-техникалық прогресті ынталандыру, өндірістің келешегі зор салаларының дамуын жеделдету; экологиялық талаптарды сақтау қажеттігіне байланысты кәсіпорынға түсетін туынды қаржы ауыртпалығын жеңілдету; қоғамның ауқаты төмен жіктерін әлеуметтік қорғау; белгілі бір демографиялық саясатты жүргізу мақсаттарына пайдаланады. Қазақстан Республикасының Салық кодексінде жеке сипаттағы салық жеңілдігін беруге тыйым салынған; салық жеңілдігін беру кезінде іскерлік және өндірістік қызметті көтермелеу көзделеді; салық жеңілдігі өтеулі, мерзімді және мәлімделмелі сипатта болады. Cалық жеңілдігін беру нысандары: салық негізін немесе салық сомасын азайту, салық мөлшерін төмендету; салық несиесін қамтитын мақсатты салық жеңілдігі маңызды салық жеңілдігінің бірі — салық салынбайтын минимум (салық объектісінің салықтан босатылатын ең төменгі мөлшері). Салық несиесі — кәсіпорынның инвестициялық жобаны іске асыруына, мемлекеттік билік тарапынан ұсынылатын белгілі бір талаптарды іске асыруға байланысты салық төлемінің мерзімін ұзартатын жеңілдік. Салық қызметімен немесе мемлекеттік әкімшілікпен несие келісімін жасасу нысанында беріледі; онда салық несиесінің мөлшері мен оны беру мерзімі, оның қайтарылу шарттары, несие бойынша пайыз мөлшерлемесінің көлемі келісіледі. 

## Дереккөздер:
Шақшақ

**Шақшақ** — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре деректері бойынша Орта жүздегі арғын тайпасының момынынан тарайды. 
Шақшақтан Бақай, Көшей, Жүзей, Ақназар, Есназар, Томай аталары өрбітіледі. Кейбір шежірелерде Шақшақ руы бес атадан тұрады делінген. 19 ғасырдағы орыс дерек көздеріне қарағанда Шақшақтың басым көпшілігі Торғайдың төменгі ағысы және Ілкейек өзендері алқаптарын қыстап, жазда Тобыл өзені мен оның тармағы Алабұға және Әйет өзендері атыраптарында көшіп-қонып жүрген. Демографиялық деректер оларды алты мың отбасы деп көрсетеді. Ал мыңнан астам тағы бір бөлігі Павлодар, Қостанай уездерін қоныстанған. 
Шақшақ руының өкілдері жоңғарларға қарсы соғыста аты шыққан. Ел арасында Шақшақ Жәнібек және тағы басқа батырлар туралы әңгімелер көп кездеседі. 
Қазан төңкерісіне дейін негізінен мал өсіріп, егін еккен. Ұраны — Ақжол.

## Тұлғалар
Аманжол, Шақшақ, Қарабас, Қошқар, Дүзей, Тұрлығұл, Жәнібек, Дәуітбай, Жауғашар, Мұса, Шеген, Қазыбек, Бірімжан, Дәуренбек, Қорғанбек, Оспан хан, Қасымхан Алтынсары, Ахмет Байтұрсынов, Ахмет Бірімжанов, Ғазымбек Бірімжанов, Әлмұхаммед Оспанұлы, Ілияс Бәйменов, Нұрхан Ахметбеков, Батырбек Бірімжанов, Қайнекей Жармағанбетов, Молдахмет Кенбаев, Әбдірашит Бектемісов, Сырбай Мәуленов, Сұлтан Баймағанбетов, ағайынды Мақсұт пен Махмут Омаровтар, Махмұт Спанұлы, Кенжеғали Сағадиев, Қойшан Сейітқасымов, Ансаған Қонқабаев, Асқар Байжұманов, Бекет Махмутов, Сабыржан Шүкіров, Ерболат Төлегенов, Ғалым Байназаров, Кеңшілік Мырзабеков, Серікбай Оспанов, Серік Тұрғынбеков
## Сілтемелер
*Алаша
*Орта жүз
*Найман
## Дереккөздер


Санат:Шежіре
Санат:Қазақ рулары
Магниттік ендік

## '''Магниттік ендік'''
Магниттік ендік — () — tg =1/2 tgJ (мұндағы J — *магниттік еңкею*) теңдеуі бойынша анықталатын бұрыштық шама. Магниттік ендік магнит экваторда 0Ә-тан 90Ә-қа дейін Солтүстіктегі және тиісінше Оңтүстіктегі *магниттік [[полюс]]терде* өзгереді. Магниттік ендік ұғымы магнитосфера физикасына қатысты барлық зерттеулерде, әсіресе, жер бетіндегі магниттілігі іргелес жатқан нүктелердегі геофизикалық құбылыстарды талдауда қолданылады.

## Пайдаланған әдебиет
*Қазақ энциклопедиясы
Клавдия Григорьевна Петрова

**Клавдия Григорьевна Петрова** (6.11.1916 жылы тулған, Ресей, Саратов облысы Вольск ауданы) – *медицина ғылымының докторы* (**1978**), *профессор* (**1980**). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан.
***1939** Саратов мемлекеттік медицина институтын бітірген.
***1979** жылдан Қарағанды мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) *кафедра меңгерушісі* қызметін атқарған.
## Ғылыми еңбектер
100-ден астам ғыл. еңбектің, оның ішінде 6 методикалық нұскаудын және оку-методикалық қоралдарының авторы.1974 ж. «***Этнологический аспект нефритов у детей***» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. Нефриты у детей (1979); Классификация гломерулонефрита (1974).Негізгі ғылыми  еңбектері балалар нефрологиясы мәселелеріне арналған. 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Денсаулық
Қараағашты

**Қараағашты** (2018 жылға дейін – *Максим Горький*) — Түркістан облысы Түлкібас ауданы, Майлыкент ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Тұрар Рысқұлов ауылының шығыс жақ іргесінде, Арыс өзенінің бойында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1957 жылы құрылған «Победа» сүт ұжымшарының бөлімшесі болып, 2018 жылға дейін М.Горький ауылы аталып келді. 

## Инфрақұрылымы
Орталау мектеп, дәрігерлік пункт, т. б. мекемелер бар.

## Дереккөздер

Санат:Түлкібас ауданы елді мекендері