open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Николай Александрович Зверев

**Николай Александрович Зверев** (19.12.1921, Ақмола - 14.03.1991, Шадринск, Қорған облысы) – соғыс ардагері. Кеңес Одағының батыры (1944). 

* 61-Армияның 12-гвардия атқыштар дивизиясы 32-гвардиял атқыштар полк құрамында орталық майданда болды. 
* 1943 жылы 29 қыркүйек күні гвардия сержант Зверев Гомель облысы Глушец тұсында Днепр өзенінен өту кезіндегі шайқаста Зверев ерлік көрсетті. 
* Соғыстан кейін «Қазақауылшармаш» мекемесінде жұмыс жасады (1946 – 58).

Орден, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

* Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза генералам, офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 15 января 1944 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 23 января (№ 4 (264)). — С. 1.

Санат:Астанада туғандар
Санат:Шадринскде қайтыс болғандар
Санат:КСРО сержанттары
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:Кеңес гвардиясы
Санат:Шадринскде жерленгендер
Санат:Тоқмақ тұлғалары
Санат:Ұлы Отан соғысы жаяу әскерлері
Василий Евдокимович Черкасов

**Василий Евдокимович Черкасов** (25.4.1934, *[[Ресей]], [[Алтай өлкесі]], [[Чарышское ауданы]] [[Уст-Пулатинка]] станциясы*) – экономика ғылымдарының докторы (1984), профессор (1985).

ҚазМУ-ды (1960, *қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]*) бітірген. Алматы халық шаруашылық институтында (1963–1974, *қазіргі [[Қазақ экономика университеті]]*) оқытушы, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, Алматы жоғары партия мектебінде кафедра меңгерушісі (1974) қызметтерін атқарды.

Негізгі ғылыми еңбектері қаржы мен несие мәселелеріне арналған.

## Дереккөздер


Санат:25 сәуірде туғандар
Санат:1934 жылы туғандар
Санат:Алтай өлкесінде туғандар
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Экономика ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Анатолий Петрович Звягинцев

**Звягинцев Анатолий Петрович** (1939 жылы туған, Ставрополь өлкесі, Южная Новоалександровка кенті) – еңбек ардагері, механизатор. 
*Социалистік еңбек ері (1971). 
*ауыл шарушылығын механизациялау училищесін бітірген соң (1954) тың жерді игеруге Қазақстанға келген. 
*Қазіргі Егіндікөл ауданындағы «Армавир» кеңшарында трактор, комбайн, машина жүргізушісі болып ұзақ жылдар жұмыс жасаған.
Орден, медальдармен марапатталған.

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Николай Васильевич Зебницкий

**Зебницкий Николай Васильевич** (1919 жылы туған, Красноармейский ауданы Ново-Сухотино ауылы) – соғыс ардагері.
* Кеңес Одағының батыры (1944). 
*1938 жылы Воронеж облысы Борисоглебск қаласындағы (Ресей) үш айлық педагогикалық курсты бітірген. 
*1938 – 40 жылы сонда Масловка стансасындағы №7 мектепте бастауыш сыныпта мұғалім болды. 
*1940 жылы Қызыл әскер қатарына шақырылып, Орлов жаяу әскер уч-щесіне оқуға жіберілді. 
*1941 жылы Батыс майданда неміс фашистеріне қарсы соғысқа қатысты.
Зебницкий соғыс кезінде партизан қозғалысының белсенді мүшесі ретінде көзге түсті.

## Дереккөздер

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:1919 жылы туғандар
Санат:1975 жылы қайтыс болғандар
Палеоазиялық халықтар

**ПАЛЕОАЗИЯЛЫҚ ХАЛЫҚТАР** – тілдері ғылымда белгілі тілдер тобының ешқайсысына жатпайтын, Еуразияның солтүстік аймақтарындағы бірнеше ұсақ халықтардың жалпы атауы. Палеоазиялық халықтарға немесе ежелгі азиялықтарға чукчалар, чувандықтар, коряктар, ительмендер, юкагирлер, нивхтар, кей жағдайларда эскимостар, алеуттер мен айндар жатады. Ғалымдардың көпшілігі шартты түрде Палеоазиялық халықтарды чукот-камчат, эскимос-алеут, юкагир-чуван, енесей секілді негізгі туыстас емес төрт тілдік топқа бөледі.

## Дереккөздер</span>


Санат:Халықтар
Эрвин Андреевич Зейбель

**Зейбель Эрвин Андреевич** (1948 жылы туған, бұрынғы Торғай облысы Қима ауданы Запорожье ауылы) – сәулетші. 
*КСРО Сәулетшілер одағының мүшесі (1986).
*Ақмола ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1973).
*Павлодар облысында  «Казсевсельпроект» мекемесінде (1973 – 76),
*1976 жылдан «Целингипросельхоз» жобалау институтында аға сәулетші, жетекші маман, топ жетекшісі, бас сәулетші, сәулетшілік жобалау шеберханасының бастығы қызметін атқарған. Авторлар ұжымымен Целиноград ауданындағы «Заречный» кеңшарының, Екібастұз кентіндегі құс фабрикакасының (Павлодар облысы), Ақмола қаласындағы балабақша мен тұрғын үйлердің жобаларын жасаған.

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:1948 жылы туғандар
Қаракөз өзені

**Қаракөз** – Қарасай алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы жерімен ағады. 

## Бастауы
Бастауын иен даладағы бұлақтардан алып, Қарасай өзеніне сол жағынан құяды. 

## Гидрологиясы
Орта ағысына дейін сайлы-жыралы өңірмен ағады. Төменгі арнасы кеңейіп жағалауы жайпақ келеді. Алабының басым бөлігінде шөлейт далаға тән бұйырғын, баялыш, жусан, т.б. шөптесіндер өседі. Жаз айларында қарасуларға бөлініп қалады. Бастауында қыстау және Жер атты құдық бар.

## Дереккөздер

Санат:Мойынқұм ауданы өзендері
Шәкизада Пірмақова

**Шәкизада Пірмақова **(1920, Созақ ауданы – 2001,Ордабасы ауданы) – ауыл шаруашылығының маманы. Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің депутаты (1959). 1938 – 59 жылдары Ордабасы ауданының мақта шаруашылығында жұмыс істеген. 1975 жылдары құрметті еңбек демалысына шыққан. 

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Петр Александрович Черкасов

**Петр Александрович Черкасов** (1926, Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданы Ново-Никольский ауылы*) – [[география]] ғылымдарының докторы (1992).

ҚазМУ-ды (1955, *қазіргі ҚазҰУ'') және Қазақстан ғылым академиясы географиялық институтының аспирантурасын (1985) бітірген. ҚР Білім және ғылым министрлігінің география институтында аға, бас ғылым қызметкер (1958–1994), зертхана меңгерушісі (1995) қызметтерін атқарды.

100-ден астам ғылыми жарияланымның, 9 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:1926 жылы туғандар
Санат:Ғабит Мүсірепов ауданында туғандар
Санат:Қазақстан географтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:География ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Қаракөл (көл, Қармақшы ауданы)

**Қаракөл** – Сырдария алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Қармақшы ауданы жерінде, Қызылтам ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 8 км-дей жерде орналасқан. 

## Гидрографикасы
Аумағы 11,8 км2, ұзындығы 10 км, ені 1-2 км, теңіз деңгейінен 98 м биіктікте. Жағалауы түйетайлы. Көлдің батыс бөлігінде шағын арал бар. Суы тұзды. Деңгейі қар суымен толысады. Атырабы – мал жайылымы.

## Дереккөздер

Санат:Қармақшы ауданы көлдері
Санат:Сырдария су алабы
Әбу Пірімқұлов

**Әбу Пірімқұлов **(1896, Қызылқұм ауданы – 1972, сонда) – Социалистік еңбек ері (23.7. 1948). 1929 – 57 жылдары Қоғам ұжымшарында жылқышы, аға жылқышы, 1957 – 58 жылдары Арыс кеңшарында аға жылқышы болып істеді.

Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен.
## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Қаракөл (көл, Арал ауданы)

**Қаракөл** – Қызылорда облысы Арал ауданындағы көл. Бекбауыл ауылынан шығысқа қарай 4 км-дей жерде орналасқан. 

## Гидрографикасы
Аумағы 10,7 км2. Ұзындығы 4,5 км, ені 1,8 км, ең терең жері 10 м. Көлге 32 млн. м3 су жиналады. 

## Жағалау сипаты
Биіктігі 1,5-2,0 м жағалауын қамыс басқан. Жоғары жерінде түйе тікенегі және қуаң жерлерде өсетін өсімдіктер, көл ішінде шалаң шөптер көп кездеседі. Көл түбінде қоңыр түсті, құмды және ұлутас қабыршақтары бар. Суы кермек татиды (3,0 г/л). 

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы көлдері
Татьяна Григорьевна Чернова

**Татьяна Григорьевна Чернова** (20.8.1926, *[[Ресей]], [[Орынбор облысы]] [[Алексеев ауданы (Орынбор облысы)|Алексеев ауданы]] [[Мартыновка]] станциясы*) – медицина ғылымдарының докторы (1976), профессор (1978). 

Куйбышев медицина институтын (1948, *қазіргі [[Самара]]*) бітірген. Тәжік медицина иститутында оқытушы (1959–1976), Қарағанды мемлекеттік медицина институтында (1976–1985, *қазіргі [[Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы]]*) кафедра меңгерушісі қызметін атқарған.

90-нан астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер


Санат:20 тамызда туғандар
Санат:1926 жылы туғандар
Санат:Алексеев ауданында туғандар
Санат:Қазақстан медиктері
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Самара медицина институты түлектері
Санат:Тәжік медицина иституты оқытушылары
Санат:Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы оқытушылары
Владимир Яковлевич Зенин

**Зенин Владимир Яковлевич** (1928, Ресей, Орынбор облысы Пролетар ауданы Троицкий –  1982) – еңбек ардагері. Социалистік еңбек ері (1971). 1942 жылы бұрынғы Фрунзе облысы Петровск ауданы Каганович атындағы ұжымшарда, 1954 жылдан Володар ауданы 92-геологиялық-барлау партиясында шахтер, одан кейін бригадир болып жұмыс істеді. Орден, медальдармен марапатталған.    

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Прекос қойы

**Прекос қойы** ( — ерте, тез жетілетін) — тез жетілгіш, етті-биязы жүнді қой тұқымы. 19 ғ-дың аяғында Францияда рамбулье саулықтарын ағылшынның ұзын жүнді лейстер қошқарларымен будандастыру арқылы шығарылған. Қой тұқымы Еуропаның көптеген елдері мен Солтүстік Африкада өсіріледі. Кеңес Одағына 1926 — 31 ж. Германиядан әкелінген. Прекос қойы ірі, дене бітімі берік, шоқтығының биіктігі қошқарларында 70 — 80, саулықтарында 65 — 70 см болады. Қошқарлары 100 — 110, таңдаулылары 150 кг-ға дейін, саулықтары 55 — 60, таңдаулылары 115 кг-ға дейін салмақ тартады. Ересек қойлардың таза еті 50 — 54%, қошқарлардан 8 — 10 кг, ең іріктеулілерінен 14 кг-ға дейін, саулықтардан 3,8 — 4,2 кг, ең іріктеулілерінен 10 кг-ға дейін жүн қырқылады. Таза жүн шығымдылығы 45 — 50%, талшығының ұзындығы 7,0 — 10 см, жіңішкелігі 58 — 64 сапада (20,6 — 27,0 мкм). Саулықтарының төлшеңдігі 140 — 150%. 6 айлық қозыларының салмағы 40 — 45 кг-ға дейін жетеді. Прекос қойы биязы жүнді қой тұқымдары арасында ет өнімділігі, тез жетілгіштігі және төлшеңдігінің жоғарылығымен, ал жүн өнімділігі мен сапасының салыстырмалы түрде төмендігімен ерекшеленеді. Қазақстанда Прекос қойы тұқымы қазақтың биязы жүнді қойы мен қазақтың арқар-мериносы тұқымдарын шығаруда пайдаланылған.

## Дереккөздер


Санат:Қой тұқымдары
Қаракөл (көл, Шалқар ауданы)

**Қаракөл** – Ырғыз алабындағы тұйық көл. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Шалқар ауданы жерінде, Болғасын өзенінің сағасынан оңтүстік-батыста 16 км жерде орналасқан. 

## Гидрографикасы
Аумағы 10 км2, ұзындығы 7 км, енді жері 2 км-ге жетеді. Жағалауы жайпақ, батысы батпақты. Көлде үлкенді-кішілі 6 арал бар. Суы тұзды. Көл деңгейі қар суымен толысады. Атырабы – жайылым.

## Дереккөздер

Санат:Шалқар ауданы көлдері
Санат:Ырғыз су алабы
Зеренді ауданындағы орталық аурухана

**[[Зеренді ауданы]]ндағы орталық аурухана** – мемлекеттік кәсіпорын. 
*1935 жылы 10 төсек-орынға есеп-теліп салынған. 
*1950 жылы 25 орынға есептелген жаңа ғимарат салынды. 
*1975 жылы халыққа медициналық жәрдем (терапевтік, педиатрлық, акушер-гинеколог, т.б. салада) беруде  жаңа типтегі 100 орынға есептеліп салынған аурухана мен ауысымына 300 адамды қабылдайтын емхана іске қосылды. 
*2005 – 07 жылы ауруханаға  жаңа диагностик. құрылғылымиар: телемедициналық интеграл, 3 жұмыс орнына есептелген рентгенологиялық кешен, УЗИ – сандық флюрографиялық аппараты орнатылды. 
*2007 жылы Зеренді ауыл орталық аурухана Жапония мемлекетінің грантын («Корни трав» бағдарламасы бойынша) жеңіп алған. Бұған перзентханаға құрал жабдықтар, қарқынды терапия палатасы сатып алынды. 
*2007 жылы ҚР-ның бағдарламасына байланысты Зеренді ауыл орталық ауруханасы құрамынан ауданы емхана бөлініп шықты. 

 

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Тұлғалар
Александр Михайлович Чеховских

**Александр Михайлович Чеховских** (1936, *[[Қарағанды облысы]] [[Осакаров ауданы]] [[Ешім]] ауылы*) – техника ғылымдарының докторы (1988), профессор (1991). 

Қарағанды политехникалық институтын (1958, *қазіргі [[Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті]]*) бітірген. ҚР Кен апатынан құтқару ғылыми-зерттеу институтының бас директоры (1992) болды. 2005 жылдан Қарағанды мемлекеттік техникалық университетінде профессор қызметін атқарады.

130-дан астам ғылыми жарияланымның, 3 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:1936 жылы туғандар
Санат:Осакаров ауданында туғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Бақашы әулие

**Бақашы әулие**, Бақашәулие, Бақашы — 18 ғасырдан сақталған қорым, архитекторлық ескерткіш. Атырау облысы Ембі өзенінің төменгі сағасында, Құлсары кентінің солтүстік-шығысына қарай 18 км жерде. 1979—1980 жылдары Қазақстан Мәдениет мин-нің экспедициясы (жетекшісі С.И. Әжіғалиев) зерттеген. Бұл жер ескі Ноғай жолы жайлы деректерде жиі аталады. Ел аузындағы аңыз Бақашы әулие есімін қазақтардың торғауыттарды осы өңірден түре қуған кезінде қалып қойып, бақа жеп күнелткен қалмақ (бір әңгімелерде қазақ) кемпірмен байланыстырады. Қорымда күмбезі бар, шикі кірпіштен тұрғызылған кесене болған. Ол да, бейіттегі көптеген басқа ескерткіштер де 19 ғасырдың ортасында-ақ қираған. 19 ғасырдың 2-жартысында қойылған жиырма шақты құлпытастар мен арқасына қабыршақ өрнек салып өңделген “қойтастар” қазақтың тас өңдеу өнері мен оның тарихын зерттеуге қажетті өте маңызды деректер береді.

## Дереккөздер


Санат:География
Сценарий

**Сценарий** (,  – сахна) – кинофильмнің, теледидар қойылымының композициялық негізі.

## Маңызы
Сценарийде драматургия мен проза тәсілдері қабат игеріледі. Сценарий экрандық қойылым үшін жазылып, образдық жүйе экранда бейнелегенде ғана тәмамдалған, толыққанды сипатқа ие болады. Сценарий сөз өнері жанры ретінде XX ғасырда дамыды. Ол *[[кино]]* және *теледидар* сценарийі болып бөлінеді.

## Киносценарий
Киносценарий XX ғасырдың 20-жылдарында қалыптаса бастады. Алғаш ол мылқау фильмдердегі оқиғалар желісін тізбелеу қызметін атқарған. Кейін кинодраматургияның эстетикалық, шығармалық принциптері түзіліп, әдеби драмалық тұрпаты анықтала түсті. Киносценарий орындалу техникасына, жүзеге асырылу кезеңдеріне, құрылымына байланысты синтетикалық және ұжымдық шығарма болып табылады. Мұнда сөз, музыка, бейнелеу өнерлерінің жанрлық элементтері біріккен. Сценарий жүзеге асу барысында оператор, режиссер, актерлер қатынасады да, сюжеттің бастапқы драматургиялық сипаты күрделілене түседі. Сценарийде автор сөзінің (кадр сыртындағы дауыс), төл сөздің (диалог, монолог), ремарканың (суреттеу, тәптіштеу), әр алуан түсініктемелердің тұтастығы қатаң ескеріледі.

## Кинематография
Кинематографияның бейнелі қалпында жүзеге асуы мен мәтіннің жанрлық табиғатын ұйымдастыру осы 4 құрылымдық компонентке негізделеді. Фильмнің жанрына байланысты (детективті, деректі, тарихи, фантастикалық, т.б) 4 құрылымдық компоненттің бірі алдыңғы қатарға шығады. Мысалы, деректі фильмде комментатор дауысы немесе түсіндірме жазбалар маңызды рөл атқарады. Ойындық фильмдерде бейнелілігі мен айқындығы тұрғысынан алғашқы қатарға кейіпкер әрекеті, монолог, диалог және ремарка шығады. Сценарийлердің көп бөлігі (триллер, модернистік, мистикалық фильмдер сценарийі) арнайы эффектілерден, яғни бейнелілікті толықтырушы (компьютерлік) қалыптардан тұрады.

## Теледидарлық сценарий
Теледидарлық сценарийлер де кеңінен дамып, ішінара жанрлық өзгерістерге ұшыраған. Мысалы, шоу, полемика, КВН, теледраматургия, публицистикалық, саяси, тарихи, деректі бағдарламалар. Теледраматургия айқындық, ақпараттық және бейнелердің түсініктілігі, қысқалық секілді талаптарды қажет етеді. Теледидарлық сценарийде публицистикаға, айқындыққа, технологияға бет бұру, театрланған бағыттар байқалады. Опералық, балеттік, пантомималық сценарийлер *[[либретто]]* деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Сценарийлер
Балғабай Байжігітов

**Балғабай Байжігітов** (1921 жылы туған, Шәуілдір станциясы - 2002) – МҚК қайраткері, генерал-майор.

Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен.

1940 – 1941 жылдары педагогикалық курста оқыды. 1941 – 1942 жылдары мектепте мұғалім болған, 1942 жылы Қызыл Армия қатарына шақырылған. ҚҚХК әскерлерінің темір жолдарды қорғау бөлімінде қызмет атқарды. 1944 – 1946 жылдары 16-шекара полкының застава бастығының орынбасары болды. Соғыстан кейін ҚҚХК-нің әскери-саяси училищесін, Орта Азия университетінің заң факультетін (1958) бітірді. 1958 – 1965 жылдары МҚК Түркістан облысының басқармасында қарсы барлау бөлімінде жауапты қызметтер атқарды. 1965 – 1970 жылдары МҚК Атырау облысының басқармасының бастығы, 1971 жылдан МҚК Ақтөбе облысының басқармасының бастығы болды. 1-дәрежелі Отан соғысы, 2 Қызыл Жұлдыз ордендерімен, бірнеше медальдармен, «КСРО МҚК-нің құрметті қызметкері» белгісімен марапатталған.

## Дереккөздер
Зеренді питомнигі

**Зеренді питомнигі** – балық өсірумен шұғылымиданатын шаруашылық. 
1969 жылы құрылған. Жалпы Аумағы 237 га болатын балықтарды қоңдандыру, өсіру, уылдырық шашу тоғандары, аналық өсіретін, қыстайтын тоғандары болған. Питомниктің тұқы балығын өсіру қуаттылығы 120 т, оның шабақтарын өсіру қуаттылығы 700 мың дана, ақсаха балығы дернәсілінің мөлшері 20 миллион дана болған. Зеренді көл суының деңгейі төмендеуіне байланысты 1979 жылы Зеренді балық шаруашылығы Зеренді питомнигі болып қайта құрылды. Питомниктің қазіргі Аумағы 120 га, қалған бөлігі (150 га) уақытша тоқтатылып қойылды. Шаруашылықтың алғашқы директоры – В.М. Альбуль. Қазір питомникті – В.Н. Уфимцев басқарады.

 

## Пайдаланылған cілтемелер
Пісте

нобай|200px|Атлантикалық пісте. Жетілген ағаштың жалпы көрінісі. Негев шөлі. Израиль
**Пісте** () – анакардиа тұқымдасының бір туысы. Пістенің субтропикте өсетін 20 түрі, оның ішінде Қырым, Кавказда қолдан өсірілетін 1 түрі белгілі. Қазақстанда 1 түрі (Батыс Тянь-Шань, Қырғыз Алатауы, Қаратауда) өседі.

Кәдімгі пісте () — жаңғақ жемісті, қос үйлі, биіктігі 5–7 м, ағаш не бұта. Жапырағы бүтін жиекті, гүл шоғыры сыпыртқы тәрізді, сәуір — мамырда гүлдейді. Жемісі — бір тұқымды, ұзындығы 1–2 см, ені 0,5–1 см, маусым — қыркүйекте піседі. Жемісін жас, кептірген не қуырылған күйінде тағамға пайдаланады. Тұқымы құрамында 60 % май және 23 % белок болады. Майы тамаққа және медицинада қолданылады. Пісте тұқымынан және тамыр атпаларынан өсіріледі.

## Дереккөздер

Санат:Жаңғақтар
Премикстер

**Премикстер** — *микробиологиялық* және *химиялық синтез* нәтижесінде алынған биологиялық белсенді заттардың жұғымды қоспасы. Ол күрделі азықтың қоректік сапасын жақсартады, мал организміне азықтың сіңімділігін арттырады.

 = Дереккөздер==

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Химия
Зерноградское

**Зерноградское** — Ақмола облысы Жарқайың ауданы, Жаңадала ауылдық округі құрамындағы ауыл. Іргесі 1954 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Державинск қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 39 км-дей жерде, Тастыталды өзенінің жағалауында орналасқан. 

## Халқы

Ауылда орта мектеп, байланыс торабы, фельдшерлік пункт бар.

## Дереккөздер
 

Санат:Жарқайың ауданы елді мекендері
Зингер Владимир Иосифович

**Зингер Владимир Иосифович** (1950 жылы туған, Қарағанды қаласы) ─ кәсіпкер.  Целиноград инжылы-құрылыс институтын бітірген. Өндірістік-техникалық бөлімнің механикалық цехында шебер, аға шебер болып жұмыс жасады. Қазір Степногорск қаласындағы «ЗГО» ЖШС-нің президенті.

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Тұлғалар

Санат:1950 жылы туғандар
Арыстан құдығы

**Арыстан** – Арал қарақұмының оңтүстік-шығыс бөлігіндегі құдық. Қарағанды облысы Ұлытау ауданында. Тереңдігі 3 м, су шығымы 300 л/сағ. Солтүстік-шығысында Мойынқұм құмы жатыр.

## Сілтемелер
* Арыс
* Арыснұра
* Арысқұм
## Сыртқы сілтемелер
* Әдеби әлем

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан құдықтары
Златополье

**Златополье** — Ақмола облысы Бурабай ауданындағы ауыл, Златополье ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталық – Щучинск қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 13 км-дей жерде, Құмдыкөл көлінің солтүстік-шығыс жағалауында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1961 жылдан Златополье асыл тұқымды шошқа өсіретін кеңшардың орталық болып келді. Оның негізінде 1997 жылы ауылда бірнеше шаруа қожалықтары құрылған.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана, т.б. мекемелер халыққа қызмет көрсетеді.

## Дереккөздер

Санат:Бурабай ауданы елді мекендері
Шаматай Байжігітов

**Шаматай Байжігітов** (Кентау қаласы) – еңбек және соғыс ардагері. 1945 жылы 24 маусымда Мәскеу қаласындағы Қызыл алаңда өткен Жеңіс парадына қатысушы.

## Сілтеме


Санат: Тұлғалар
Санат: Тарих
Знаменка (Ақмола облысы)

**Знаменка** — Ақмола облысы Есіл ауданындағы ауыл, Знаменка ауылдық әкімдігі орталығы. Іргесі 1954 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Есіл қаласынан солтүстік-батысқа қарай 20 км-дей жерде, Есіл өзенінің сол жағалауында орналасқан.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, дәрігерлік амбулатория, 3 дүкен бар. Знаменка жанынан Петропавл – Жезқазған автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Есіл ауданы (Ақмола облысы) елді мекендері
Қаракөл (көл, Ырғыз ауданы)

**Қаракөл** – Торғай алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы Жайсаңбай ауылының оңтүстік-шығысында, Шалқартеңіз сорының оңтүстігінде орналасқан. Көл теңіз деңгейінен 51,2 м биіктікте жатыр.

## Гидрографикасы
Аумағы 4,7 км2, ұзындығы 3,9 км, енді жері 2,2 км, жағалау бойының ұзындығы 15,5 км. 

## Жағалау сипаты
Қаракөлдің шығысында Құрдым көлі жатыр. Көл жағалауында қамыс, құрақ өскен. Көл табаны тегіс, лайлы. Суы жаз айларында тұзды, кермекті болады. Мал суаруға жарамды. Алабы – жайылым.

## Дереккөздер

Санат:Ырғыз ауданы көлдері
Санат:Торғай су алабы
Леонид Михайлович Чечин

**Леонид Михайлович Чечин** (6 наурыз 1949, Украина, Черновицы қаласы) – физика-математика ғылымдарының докторы (1994), профессор (1997).

## Өмірбаяны
* ҚазМУ-ды (1971, қазіргі ҚазҰУ) және аспирантурасын (1974) бітірген.
* Қазақстан Білім және ғылым министрлігі Астрофизика институтында аға, жетекші ғылыми қызметкер (1975–1995)
* Қазақстан Республикасы Мемлекеттік аттестациялау комитетінде бөлім меңгерушісі (1995–1997)
* Астрофизика институтында бас ғылыми қызметкер (1997–2007) болды.
* 2008 жылдан ҚазҰПУ-да профессор.

## Ғылыми еңбектері

* "Движение тел в классических калибровочных полях" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
* Бірнеше ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер


Санат:6 наурызда туғандар
Санат:1949 жылы туғандар
Санат:Черновицыда туғандар
Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетінің профессорлары
Санат:Қазақстан физиктері
Знамя Родины KZ

«**Знамя Родины KZ**» – Ақмола облысы, Ақкөл ауданы қоғамдық-саяси газеті. 
1931 жылдан орыс тілінде шығады. Бұған дейін «За большевистскую уборку», «Сталинская правда», «Путь к коммунизму», «Заветы Ильича», «Знамя Родины» болып жарық көрген. 
2007 жылдан осы атымен шығады. 

Газеттің бірінші редакторы – 1943 жылы майданда қаза болған *Я.Пинчук. Газетте: Г.Зайцева, М.Витновой, М.Карюк, М.Рабинович, Н.Оноприенко, И.Казакова, М.Мурашко, Б.Қамыспаева *редакторлық жұмыс жасаған. «Знамя Родины KZ» бірнеше мәрте республикалық байқаулардың мақтау грамоталары, дипломдарымен марапатталған. 1997 жылдан алғашқы беті «Болашақ» мемлекеттік тілде басылады. Аптасына 1 рет шығады, тиражы – 4800 дана (2008). 

Бас редакторы – Қ. Нұрсадықов.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Знамя Родины
* Акколь и Аккольский район 

Санат:Ақмола облысы газеттері
Санат:Орыс тілді газеттер
Айзик Вольфович Тонконогий

thumb|right|200px|
**Айзик Вольфович Тонконогий** (*[[21 ақпан]] [[1910 жыл]], [[Украина]], [[Винныця облысы|Винница облысы]] [[Бар (Украина)|Бар]] қаласы*) – техника ғылымдарының докторы (1967), профессор (1968).
 
* 1935 жылы Одесса индустрия институтын бітірген.
* 1935–1945 жылдары Алматы облысы Балқаш жылу электр орталығында бас инженердің орынбасары, Алматы және Балқаш жылу электр орталықтарында бас инженер.
* 1945–1970 жылдары Қазақстан Ғылым академиясының Энергетика институтында (*қазіргі [[Қазақ энергетика ғылыми-зерттеу институты]]*) зертхана меңгерушісі.
* 1970 жылдан Алматы энергетика институтында (*қазіргі [[Алматы энергетика және байланыс институты]]*) кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған
* 28 өнертабыстың иегері.

## Дереккөздер


Санат:21 ақпанда туғандар
Санат:1910 жылы туғандар
Санат:Винница облысында туғандар
Санат:Қазақстан энергетиктері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақ энергетика ғылыми-зерттеу институтының профессорлары
Санат:Қазақстан өнертапқыштары
Николай Емельянович Золин

**Золин Николай Емельянович** (1913 жылы туған, Беларусь, Супиенск ауданы Серноводской стансасы) – еңбек ардагері. Социалистік еңбек ері (1957). 1933 жылы Горск ауыл шаруашылығы институтына түскен. 1937 жылы Буйнак МТС-нда лабароториялық меңгеруші, Краснодар өлкесі Стрелка кеңшарында аға агроном (1952), бұрынғы Көкшетау облысы Рузаев ауданы Урожайный кеңшарында директор (1954) болды. Кейін басқа жаққа көшіп кеткен.  

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Рабат (Түркістан облысы)

**Рабат** (1992 жылға дейін – *Фогелево*) — Түркістан облысы Қазығұрт ауданындағы ауыл, Қарақозы Әбдәлиев ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қазығұрт ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 35 км жерде, Қазығұрт тауының баурайында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1927 жылы артель болып қаланып, 1932 жылдан Күйік кеңшарының орталығы болып, Фогелево ауылы  аталып келді. Оның негізінде Рабатта және округке қарасты Атбұлақ, Еңбекші, Жаңаталап, Амангелді, Қызылдала ауылдарында ӨК, ЖШС, шаруа қожалықтары ұйымдастырылған.

## Инфрақұрылымы
Рабат ауылдық округінде 7 мектеп, 7 мешіт, аурухана, 5 фельдшерлік-акушерлік пункт, 2 кітапхана, 4 клуб жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Қазығұрт ауданы елді мекендері
Евгений Михайлович Золотарев

**Евгений Михайлович Золотарев** (1936 жылы туған, Украина, Полтава облысы Карлов ауданы Халтурин кенті) – еңбек ардагері, қайраткер. Социалистік Еңбек Ері (1972).

## Өмірбаяны
*Полтава ауыл шаруашылығы институтын (1959),
*КОКП ОК жанындағы жоғары партия мектебін (1968) бітірген.
*1961 жылы Подлесный кеңшарында бас мал дәрігері,
*Шортанды ауданы Андреевский кеңшарында директор (1961 – 63),
*Шортанды ауданы ауыл шаруашылығы басқармасының бастығы (1963 – 66),
*Целиноград ауданы халық депутаттары кеңесінің төрағасы (1968 – 70),
*Целиноград ауданы партия комитетінің хатшысы, облысы ауыл шаруашылығы басқармасының бастығы (1970 – 85),
*Қызылорда облысы партия комитетінің 2-хатшысы, облысы халық депутаттары кеңесінің төрағасы (1985 – 89),
*Ақтөбе облысы халық депутаттары кеңесінің төрағасы (1989 – 93) қызметтерін атқарған.

## Марапаттары
Орден, медальдармен марапатталған.
 
## Дереккөздер

Санат:1936 жылы туғандар
Санат:Карлов ауданында туғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Полтава ауыл шаруашылығы институты түлектері
Санат:Целиноград аудандық атқару комитетінің төрағалары
Санат:Қызылорда облыстық атқару комитетінің төрағалары
Санат:Қазақстан КП Ақтөбе облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Бақбақты

**Бақбақты** — Алматы облысы Балқаш ауданындағы ауыл, Бақбақты ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Бақанас ауылының оңтүстік-шығысында 55 км-дей жерде, Іленің оң жағасында орналасқан.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, аурухана, дәрігерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары Бақанаспен және басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Балқаш ауданы елді мекендері
Зубков Григорий Григорьевич

**Зубков Григорий Григорьевич** (1912, Украина, Полтава облысы, Кобеляк ауданы, Дрыжено селосы) – соғыс және еңбек ардагері, механизатор. 
*Социалистік Еңбек Ері (1951). 
*Қима ауданы Авангард кеңшарында трактор бригадасында бригадир (1946 – 59), 
*Қорғалжын ауданы Қарашалғын трактор жөндеу станциясында директор (1959 – 63), 
*1963 жылдан машина ауласының меңгерушісі жұмыстарын атқарған. 

 

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:1912 жылы туғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Украиндар
Оферта

thumb|ашығы оферт
***Оферта*** ( – ұсынамын) – ұсынушы тараптың (оференттің) екінші тарапқа (акцептантқа) заң жүзінде міндеттейтін шартқа кіру тілегін жазбаша, ауызша хабарлауы немесе соған ниет білдіруі. Осы хабарлама шарттарына орай оферта жолданған тарап оны іс-әрекеті, қалыс қалуы немесе ыңғайласпа міндеттеме қабылдауы арқылы өзінің оферентпен байланысқа түсетінін айқын білдіреді. Офертада нақты шарттар баяндалады, *мысалы*, өнімнің құны, өнімді орындау, табыстау мерзімі, өнім үшін және оференттің пікірінше, ықтимал тапсырыскерді немесе сатып алушыны қызықтыратын өзге де ақпарат үшін есеп айырысу тәртібі көрсетіледі. Әдетте, оферта нақты тарапқа жолданады, баспасөзде немесе телехабарда, сондай-ақ сауда-саттықта көпшілікке жария етіледі. Алайда оферта бойынша шарт жасасу міндеттемесі тек оны екінші тарап қабылдап, оферент белгіленген нысанда хабарлама алғанда ғана туындайды. Оферта ықтимал акцептантқа хабарланып, мәлім болған сәттен жарамды деп саналады. Егер ықтимал сатып алушы тарап ұсынылған шарттармен, *мысалы*, шарттағы баға деңгейімен, мерзіммен, тех. сипаттамамен және офертада көрсетілген басқа да көрсеткіштермен келіспейтін болса, онда ол өзі қоятын шарттар негізінде шарт жасасу туралы ыңғайласпа іскерлік ұсыныс (ыңғайласпа оферта) жасайды. Бұл ұсыныс шарттық қатынасқа түсу ұсынысы емес, жай сұрау салу түрінде болады. Оферта тұрлаулы және ерікті оферта түрлеріне бөлінеді. 
**Тұрлаулы оферта** – бір ықтимал сатып алушыға немесе тапсырыскерге табыс етілген жазбаша ұсыныс, онда оферент өзінің ұсынысымен өзін акцептантпен байластыратын мерзімді көрсетеді және басқа акцептантқа осындай ұсыныс жасай алмайды. 
**Тиянақты офертада** белгіленген мерзім ішінде жауап алмау бас тартқанға тең және оферентті өзі жасаған ұсыныстан босатады. Көбінесе тұрақты офертаны жөнелтпестен бұрын оферент акцептантпен оның жекелеген шарттарын келісіп алады. **Ерікті оферта** – бір мезгілде бірнеше акцептантқа жасалатын ұсыныс, онда жауаптың нақты мерзімі белгіленбейді және ол оферентті ешқандай міндеттемемен байланыстырмайды.

## Дереккөздер


Санат:Банк ісі
Санат:Қаржы
Санат:Азаматтық құқық
Арыстан өзені

**Арыстан** – Іленің оң тармағы.

## Географиялық орны
Алматы облысы Балқаш ауданындағы өзен.  

## Бастауы
Іле өзенінің оң жағасында орналасқан Көктал ауылының солтүстік-батысында 15 км жердегі батпақтан басталып, Қарабақанастың тармағы – Нарынға құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 67 км. Суы желтоқсан айының алғашқы онкүндігінде қатып, наурыздың аяғында ериді. Өзен бойына қыста мал жайылады.

## Дереккөздер

Санат:Балқаш ауданы өзендері
Санат:Іле су алабы
Палеоантроптар

**ПАЛЕОАНТРОПТАР** (грек. ***palaіos*** – ертедегі және ***anthropos*** – адам) – ертедегі адамдар деген ұғымды білдіреді. Палеоантроп адамның тарихи дамуының заңды бір кезеңі болып саналады. Палеоантроп қазіргі саналы адамдардың (Homo sapіens) тікелей арғы тегі. Олардың тек қазба қаңқа қалдықтары ғана сақталған. Палеоантропдың қазба қаңқа қалдықтары алғаш рет 1856 ж. Батыс Германияның Дюссель өзенінің Неандерталь аңғарынан табылды;

## Дереккөздер</span>


Санат:Бірінші адамдар
Санат:Тарих
Санат:Тұлғалар
Зиянды заттар

**Зиянды заттар** - 1) адам организмімен жанасуы нәтижесінде өндірістік жарақаттануға әкелетін, кәсіптік ауруларды немесе адам денсаулығында қандай да бір ауытқуларды туғыза алатын химиялық қосылыстар; әдетте, мұндай заттардың тізімін құзырлы мемлекеттік арнаулы мекеме бекітеді; 
2) организмнің өсуіне, дамуына немесе денсаулығына нұқсан келтіретін химиялық заттар. Бұлардың зиянды әсері бірден білінбейді, кейде мұндай ауытқулар ата-анасында байқалмағанымен, келесі ұрпақтарда білінеді. 

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Тұрар Байсариев

**Тұрар Байсариев** (1922 жылы туған, Түлкібас ауданы, Жиынбай ауылы) – айтыскер ақын. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Мамандығы – ұстаз. Ақындар айтысына 1960 жылдардан бастап қатысып келеді. 1991 жылы Семей қаласында өткен Қабанбай батырдың 300 жылдық мерейтойында, оңтүстік өңірінің майталманы, халық ақыны Орынбай Таймановтың 125 жылдық тойында жүлделі орын алған.

Санат:Екінші дүниежүзілік соғыстың қатысушылары
Санат:Айтыс ақындары
Марк Павлович Тонконогов

**Тонконогов** Марк Павлович (1924 жылы туған) – техника ғылымдарының докторы (1969), профессор (1970). 
## Қысқаша өмірбаяны:
1943 жылы Ленинград (Санкт-Петербург) политехника институтын бітірген. 
1953–1954 жылдары Томск политехника институтында оқытушы.
1954–1991 жылдары Қарағанды тау-кен институтында кафедра меңгерушісі.
1991 жылдан Қарағанды мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі қызметін атқарды.

240-тан астам ғылыми жарияланым мен 2 монографияның авторы.
## Дереккөздер:


Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:1924 жылы туғандар
Санат:Профессорлар
Сцинтилляция

**Сцинтилляция** ( – жыпылықтау) – “сцинтиллятор” деп аталатын люминесценциялаушы зат арқылы зарядты бөлшектердің өтуі кезінде байқалатын қысқа мерзімді жарқыл. Сцинтилляция құбылысын алғаш рет 1903 ж. ағылшын физигі У.Крукс (1832 – 1919) күкіртті цинктен (*ZnS*) жасалған экранды β – бөлшектермен сәулелендіру кезінде бақылаған. Сцинтилляцияның пайда болу себебі төмендегіше түсіндіріледі: зарядты бөлшектердің кеміген энергиясы есебінен сцинтиллятор атомдары не молекулалары қозады. Сөйтіп, молекулалардың белгілі бір бөлігінің қозған күйден қалыпты күйге қайта ауысуы кезінде жарқыл пайда болады. Сцинтиллятор ретінде көптеген кристаллофосфорлар (мысалы, күкіртті мырыш, йодты натрий) мен органикалық кристалдар (антрацен, стильбен), кейбір ерітінділер мен пластмассалар пайдаланылады. Сцинтилляция құбылысы (10–4) – (10–9) с-қа созылады. Қазіргі кезде ғылым мен техниканың әр түрлі салаларында бөлшектердің сцинтилляциялық санауыштары кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Мәлика Садыққызы Шабдарбаева

**Мәлика Садыққызы Шабдарбаева** (25.5.1940 жылы туған) – медицина ғылымдарының докторы (1996), профессор (1999).

Семей мемлекеттік медицина институтын (*қазіргі [[Семей мемлекеттік медицина академиясы]]*) бітірген. Осы институтта, Алматы мемлекеттік медицина институтында (*қазіргі [[Қазақ ұлттық медицина университеті]]*) ассистент, Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің Қазақ еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар ғылыми-зерттеу институтында аға ғылым қызметкер болып жұмыс істеді.

200-ден астам ғылыми жарияланым мен 1 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:25 мамырда туғандар
Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Санат:Семей медицина университеті түлектері
Президент резиденциясы

**Президент резиденциясы** , Қазақстан Республикасы Президентінің резиденциясы *[[Ақ Орда (резиденция)|Ақ орда]]*, Астана қаласында Есілдің сол жағалауында 2001 ж. қыркүйек айында салына бастады. Ғимараттың жалпы көлемі 36720 м2. Қазақстан Республикасы Президенті Ақ ордасының ресми тұсаукесері 2004 ж. 24 желтоқсан күні өтті. Ғимарат қазіргі заманғы құрылыстың ең таңдаулы әдістерін қолдана отырып, *монолит құйматастан* салынған. Шатырсүмбіні қоса есептегенде ғимараттың биіктігі 80 м. Қасбеттің қаптамасы қалыңдығы 20 — 40 см болатын италиялық мәрмәрден жасалған. Ғимарат жер бетіндегі 5 және жер астындағы 2 қабаттан тұрады, жер бетіндегі 1-қабаттың биіктігі 10 м, қалған қабаттардың биіктігі 5 м. Жертөле қабаттарында техникалық қызмет, ас үй, асхана және гараж орналасқан. 1-қабатта жалпы ауданы 1800 м2-ты құрайтын, еденіне гранит төселген *салтанатты хол* орналасқан. 2-қабатта қызметтік орынжайлар орналасқан. 3-қабатта киіз үйге ұқсатып жасалған, мәрмәр және гранит таспен өңделген Шығыс залы; сыйлықтар мен сенім грамоталарын тапсыру залы; екі жақты кездесулерге арналған “Алтын зал”; камин залы; қызметтік орынжайлар мен мәжіліс залдары орналасқан. 4-қабатта қызметтік орынжайлар мен мәжіліс залдары; Саммиттің Үлкен залы; кітапхана; кіші Шығыс залы орналасқан. Барлық залдар ерекше мәнермен әрленген, люстралар мен жиһаздар бар. Едендерге түрлі сортты мәрмәр, гранит тастары және көркем паркетпен төселген. Резиденцияны салу барысында әлемдік ірі өндірушілердің озық инженерлік құрал-жабдықтары пайдаланылған.

Алматыдағы Республика алаңының оңтүстік жағын ала орналасқан. Президент резиденциясы 1995 ж. архитекторлар *І.Монтақаев*, *С.Баймағамбетов*, *О.Е. Цой* жобасымен (конструкторы Т.Алпысбаев, дизайншысы Де Шанель, француздың Буиг фирмасы) тұрғызылды. Президент резиденциясының бас кіре берісіндегі салтанатты холл — *бас вестибюль*, Алтын зал, Сенім грамоталары залы, ресми делегацияларды қабылдайтын Күміс залы, Президенттік мәжіліс залы, Камин залы мен қосалқы орынжайдан тұрады. Темір-бетонды қаңқадан тұратын ғимараттың 3 және 4-қабатының арқалықтары металдан жасалса, бұрыш пилондары сырғымалы монолитті керамзит-бетонмен бекемделіп шегенделген. Ғимарат қабырғасының жоғарғы сыртқы бетін ашық түсті жылтыр мәрмәр, төмен жағын гранитпен көмкерген. Терезелеріне қолданған бүктемелі шыны айна айналасындағы қоршаған айшықты әсем ортамен жарасым тауып, ғимараттың ғажайып көркін аша түседі. Республика алаңының құрылымдық элементі ретінде архитектуралық шешім тапқан Президент резиденциясы бұрынғы Президент сарайы және оның қос қапталындағы гүлзарлар мен хауыздары бар кең аллеялармен үйлесім тапқан.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Сәулет өнері
Жеміс-жидек шаруашылығы

**Жеміс-жидек шаруашылығы** — жеміс-жидек дақылдарын өсірумен айналысатын өсімдік шаруашылығының саласы. Жеміс-жидек шаруашылығына көшет (жеміс дақылдарының көшетін өсіру) және жидек (таңқурай, қарақат, бүлдірген, т.б. жидек дақылдарын өсіру) шаруашылығы; шекілдеуікті, сүйекті, субтропиктік (анар, құрма, інжір, т.б.), жаңғақ, шырын жемісті дақылдарды өсіру жатады. Жеміс-жидек шаруашылығы тек көп жылдық өсімдіктерді алдымен көшеттікте өсіріп, оны жеміс бағына немесе көлемді егіс алқабына (плантация) отырғызумен және көптеген жеміс-жидек дақылдарын өсірумен айналысады. Жеміс-жидек шаруашылығы — өсімдік шаруашылығының ертеден келе жатқан салаларының бірі. Алма, алмұрт, анар, шабдалы, өрік, алхорының өсіріліп келе жатқанына 4 мың жылдан асты. Вавилон мен Ассирия (б.з.б. 3 мыңыншы жыл), Қытай мен Үндістан (б.з.б. 2-мыңыншы жыл), Қырым (б.з.б. 700 жыл) бақтары туралы жазбалар қазірге дейін сақталған. Орта ғасырларда жеміс-жидек шаруашылығы Батыс Еуропада, әсіресе, Францияда дамыды. 19 ғасырда Қырымда, Орталық Азияда, Украинада өндірістік бақтар егіліп, жеміс-жидек шаруашылығы тауар өндіру саласына айналды. Жеміс-жидек шаруашылығын дамытуда бақтарды тыңайтқыштармен және пестицидтермен қамтамасыз етудің, өнімді жинау жұмысын механикаландыру деңгейін көтерудің, жемісті өңдеудің, сақтаудың, т.б. маңызы зор.

## Тағы қараңыз
* Жеміс-жидек өсіру
* Жеміс көшеті 
* Жеміс салу мерзімділігі
## Дереккөздер
 

Санат:География
Санат:Ауыл шаруашылығы
Қазақ су шаруашылық құрылыстарын жобалау және зерттеу институты

thumb| right
Су шаруашылығы және жерді мелиорациялау саласындағы жобалау, іздестіру және зерттеу жұмыстарын жүргізетін ғылыми-тәжірибелік мекеме. 

Институт тарихы 1930 жылы 30-қазанда құрылған “Қазсуөндіру” (“Казводпроиз”) атты шағын жобалау-іздестіру мекемесінен басталды. Бірқатар қайта құрулардан соң 1966 жылы Қазақ мемлекеттік су шаруашылық құрылыстарын жобалау жөніндегі институт болып құрылды. Институттың облыс орталықтарында (Алматы, Талдықорған, Семей, Өскемен, Ақтөбе, Атырау, Маңғыстау) орналасқан 7 бөлімшесі бар. 1993 жылға дейін институт Қазақстан су шаруашылық министрлігінің құрамындағы су шаруашылығының құрылыстарын жобалаумен айналысатын мемлекеттік кәсіпорын болды. Елдегі экономикалық қайта құрудан соң институт мемлекеттік емес су шаруашылық кәсіпорнына – өндірістік кооперативке айналды. Институт мелиорация және су шаруашылығын өркендету жолында қызмет етті, іздестіру жұмыстары кешенін, жобаларды инжинерлік-мелиоративтік негіздеу, дренаж (жер құрғату) бойынша тәжірибелік зерттеулер, лабороториялық және матемикалық модельдеу жұмыстарын жүргізді. Институттың жобалары бойынша Қазақстанда дәнді дақылдар, техникалық мал азығын және астық өндіретін аса маңызды суғару алаптары, ірі бөгендер, гидротораптар, каналдар, ауыл шаруашылығына арналған ірі су құбырлары, т.б. жасалды. Олардың ішінде аса ірі (сыйымдылығы 100 млн м3-ден 700 млн м3-ге, биікт. 70 м-ге дейін) су бөгендері (Бөген, Тасөткел, Теріс-Ащыбұлақ, Бартоғай, Күрті, т.б.), суландыруға арналған, су ағымы 50 – 200 м³/с, ұзындығы 50 – 170 км магистральдік каналдар (Үлкен Алматы, Арыс – Түркістан, т.б.) бар. Институт 20 ғ-дың 90-жылдары Қазақстанның экологиялық апат аудандарында (Арал мен Балқаш өңірлерінде) халықты ауыз сумен қамтамасыз ету жобаларымен қарқынды шұғылданды. Жұмыстарының негізгі бағыттары: су қорын кешенді пайдалану және қорғау, жерді мелиорациялау (суландыру, кәріздеу және құрғату жүйелері мен құрылыстары), гидротехникалық құрылыстар [су қоймалары, бөгеттер, су тораптары, сорғы ст-лары, каналдар, тоннельдер, тарнаулар (акведуктар), дюкерлер], ауыл шаруашылығын сумен қамтамасыз ету және жайылымдарды суландыру, табиғатты қорғау шаралары, т.б. Институттың құрылуына және қалыптасуына В.Л. Цинацевич, К.С. Корнев, И.И. Денисенко, Д.Сарықұлов, Б.Ниязов, т.б. мамандар көп еңбек сіңірді. Институтта Қазақстан ғылым академиясының корр. мүшесі Р.Жолаев, техника ғылым докторы Л.Тәжібаев жұмыс істеген. Су шаруашылық нысандарын жобалау және жер мелиорациялауды дамытудағы табыстары үшін институт “Құрмет Белгісі” орденімен марапатталған (1980).

## Дереккөздер


Санат:Су шаруашылығы
Санат:Ғылыми институттар
Премьера

**Премьера** ( — алғашқы) — театр, кино, эстрада, цирк, т.б. өнердегі жаңа немесе қайта жаңартылған бағдарламаның көпшіліктің назарына алғаш ұсынылуы. Бірінші көрсетілетін жаңа қойылымның (опера, спектакль, концерт, балет, т.б.) тұсаукесеріне әдетте белгілі мамандар, өнер сүйер қауым арнайы шақырылуы немесе ақылы қойылым ұйымдастырылуы мүмкін.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Мәдениет
Бақи

thumb| alt=A.

**Бақи** — уақытпен өлшенбейтін мәңгі рух атауы; адам рухының о дүниелік мекені. Бақи “мәңгі” сөзінің синонимі емес, оның ауқымына сиып тұрған о дүние туралы халықтың теология ұғымы. Мысалы, “мәңгі бақи” тіркесі қолданылғанда, “бұл дүниеде және ол дүниеде”, яғни, “екі дүниеде де” деген мағынаны береді. Абайдың терең ғақлияттық мағынасы бар “Өлсе өлер табиғат, адам өлмес” деген өлеңінен Бақидың — адам рухының уақыт өлшемінен тыс мәнділігін білдіретін атау екенін танимыз. “Мені мен менікінің айрылғанын, Өлді деп ат қойыпты өңкей білмес” деген Абай,   Бақи сөзі бұ дүниеден кетіп, о дүниеге ұласқан адам ғұмырының атауы деуімен қатар, рух мәңгілігін мағұлым етеді. “Бақи қоймас фәнидің мінін көрмей” дегенде ғұлама жалған, өткінші дүниенің имандылық таразысы да, түпкі мәні де Бақи екенін аңғартады. Бұл сөз мұсылман діні арқылы араб тілінен енген деп кесіп айту да қиын. Себебі, “Кодекс Куманикус” (11—13 ғасырлар) кітабында “Бағұл-Бақұл” деген сөз бар. Осы сөздің күні бүгінге дейін сақталған мағынасы — қайтыс болар, яки, о дүниеге аттанар шақтағы адамның ақтық сөзі (бақиласып қалу). “Бақидың қызығынан үмітім көп, Фәнидің аз қызығын не қыламын” деген өлең жолдарынан (20 ғасыр қазақ ақындары) аңғаратынымыз тәубаға, таупиыққа келтірер басты ұғым — осы Бақи.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Шаған қорғаны

**Шаған** – ежелгі заманнан қалған тас және топырақ үйінділерінен тұратын 22 қорған. Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданындағы Шаған обасынан 1,5 км жерде. 1909–1910 жылы Г.И.Бокий қорғандардың бірін қаза бастағанда діңге тіреліп, қабырғалары опырылып құлағандықтан жұмыс тоқтатылды. Зерттеу жұмыстарын 1949 жылы Шығыс Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекші С.С.Черников) жалғастырған. Шағаның аумағы 6×60 м, биіктігі 0,3–5 м. Кейбір қорғандар ормен қоршалған. Олардың бірі тастан тұрғызылған, оның ірге тасының шығыс жағында тас бағана болған.

## Сілтемелер
*Аягөз
*Ақсуат
*Археология

## Дереккөздер


Санат:Қорғандар
Мақпир Құрбанұлы Бақиев

**Мақпир Құрбанұлы Бақиев** (20.6.1915, Алматы — 7.2.1986, сонда) — актер, Қазақстанның халық артисі (1971).

Бақиев Ұйғыр музыкасын драма театрының негізін қалаған “Көк көйлектілердің” (ең алғаш сахнаға шыққандар көк көйлекпен жүргендіктен, халық сондай ат берген) бірі. 1935 жылдан бастап ол қоғам өміріне белсене араласып, табиғи дарынын халықтың өнерін дамытуға жұмсаған. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Бақиев ойнаған Әмрэ, Лазым, Лауар (Д. Асимов пен А. Садыровтың “Анарханында”, осы спектакльмен ұйғыр театрының шымылдығы ашылды), Ғарип (И. Саттаров пен В.И. Дьяковтің “Ғарип пен Сәнәмінде”), Таһир (С.Абдулланың “Таһир мен Зуһрасында”), Полат (Ш. Сәлиевтің “Отанға деген махаббатында”), Садыр (А. Мақпировтың “Садыр палуанында”), Қазы (Ю. Мұхлисовтың “Нәсіретдин әпендесінде”), Құлмат  (Қ. Хасанов пен С.Р. Башоянның “Назугумінде”), Дәуіт (Ж. Босақовтың “Иірімінде”), Аскер (Ү. Гаджибековтің “Аршин мал аланында”), Қазы, Ғафур (Х.Н. Хамзаның “Майсараның айласы” мен “Бай мен кедейінде”), Қозы (Ғ. Мүсіреповтің “Қозы Көрпеш — Баян сұлуында”), Есмұрза (М. Кәрімнің “Ай тұтылған түнінде”) сияқты рөлдер шынайы бейнесімен, ұлттық характерімен көрермен назарын аударған. Бақиев өнеріне табиғи шынайылық пен жоғары сахналық мәдениет тән болды.

2-дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1915 жылы туғандар
Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:1986 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан актерлері
Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:Ұйғырлар
Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Тонкопий Михаил Самсонович

**Тонкопий** Михаил Самсонович (1935 жылы туған, Алматы қаласы) – геология-минералогия ғылымының докторы (1989),  профессор (1991). Халықаралық энергетика академиясының академигі.

## Қысқаша өмірбаяны:
1958 жылы Қазақ тау-кен және металлургия институтын (қазіргі Қазақ ұлттық техниналық университеті) бітірген. 
1958–1978  жылдары Қазақ КСР-і Геология министрлігінде аға инженер, бас инженер, геологиялық партия басшысы. 
1978–1983  жылдары Ресей Геология министрлігінде геологиялық партия басшысы.
1983–1989  жылдары *«Оңтүстікқазгеология»* кәсіпорнында телім басшысы болды.
1989 жылдан Қазақ экономикалық университетінде кафедра меңгерушісі қызметін атқарады.

120-дан астам ғылыми жарияланым мен 3 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:1935 жылы туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан геологтары
Санат:Профессорлар
Санат:Академиктер
Преображенка (Абай облысы)

**Преображенка** — Абай облысы Көкпекті ауданындағы ауыл, Қойгелді Аухадиев ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Көкпекті ауылынан шығысқа қарай 32 км жерде орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1960 жылы қаланған. 1966-96 жылдары сүтті ірі қара мал өсіретін ұжымшардың орталығы болды. Ұжымшар негізінде Преображенкада және округтегі ауылдарда өндіріс кешені және шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Ауыл арқылы Көкпекті — Самар — Өскемен автомобиль магистралі өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Көкпекті ауданы елді мекендері
Қаракөлдік

**Қаракөлдік** – Шарын алабындағы өзен (тармақ). 

## Географиялық орны
Алматы облысы Ұйғыр ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 39 км.

## Бастауы
Қаракөлдік Шарын ауылынан төменде өзеннен бөлініп шығып солтүстікке, одан кейін Іле өзенін бойлай батысқа қарай ағып, сол аңғарындағы құмға жетіп сіңіп кетеді. 

## Гидрологиясы
Арнасы мен аңғары жазық, жайпақ. Орта ағысында құм төбелер аралығымен ағады. Арнасында жыл бойы су болады. Алабы шабындық және мал жайылымына, Шарын ауылы тұсында егістікке пайдаланылады. 

## Дереккөздер

Санат:Ұйғыр ауданы өзендері
Санат:Іле су алабы
Арыстанды (өзен, Жамбыл облысы)

**Арыстанды** – Сырдария алабындағы Шаян өзенінің оң саласы.

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Сарысу ауданы Түркістан ауылдық округі жерінен басталып, Түркістан облысы Бәйдібек ауданы арқылы ағады.  Ұзындығы 108 км, су жиналатын алабы 423 км2.

## Бастауы
Қаратаудың солтүстік-батыс беткейінен басталады.

## Гидрологиясы
Бас жағында арнасы тар, әрі тік жарлы болып келеді. Таудан шыға берістегі орташа су ағымының мөлшері 0,64 м3/с-қа жетеді. Қар, жаңбыр және жер асты суларымен толығады. Суы желтоқсанның аяғында қатып, наурыздың басында ериді. Суы егін суғаруға пайдаланылады. Арыстанды өзенінің аңғарын бойлай, батысқа қарай Арыстанды-Қарабас желі соғады.

## Дереккөздер

Санат:Бәйдібек ауданы өзендері
Санат:Сарысу ауданы өзендері
Санат:Сырдария су алабы