open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нұғыман Ыбырайұлы Баяндин

**Нұғыман Ыбырайұлы Баяндин** (12.1.1912, қазіргі Павлодар облысы Баянауыл ауданы Беріктас ауылы – 15.9.1991, Алматы қаласы) – топырақтанушы, ауыл шаруашылығы ғылымының докторы (1973). Ташкент қаласындағы Орта Азия мемлекеттік университетін бітірген (1941) соң Қазақстан ғылым академиясының Топырақтану ин-тында ғыл. еңбек жолын бастаған. Баяндин ғыл. экспедициялар құрамында Қазақстанның бірқатар жерлерін (Ертіс бойы, Семей, Зайсан, Сырдарияның төм. жағы мен Алтай өңірі, т.б.) зерттеу жұмысына қатысты. Ол басқарған ғыл. экспедициялар жұмысының нәтижесінде Қазақстанның осы аймақтары топырағының толық картасы жасалды. Бірқатар пед. ин-ттарында (Қазақ пед. ин-ты, Қазақ қыздар пед. институты, Семей және Шығыс Қазақстан пед. институты) оқытушы және Қазақ  мемл. а. ш. ин-тында доцент (1950–1972) қызметтерін атқарған. Баяндин Қазақстан топырағы жайлы бірқатар ғыл. еңбектердің («Освоение пойменных земель», 1973; «Школьникам о географических открытиях», 1979; т.б.) авторы.
## Сілтеме
* http://library.vkgu.kz/search.php?page=15&catalogue=book&order=&name=%E3%E5%EE%E3%F0&authors=&keywords=
* http://litart.academset.kz/?q=ru/node/77

## Дереккөздер</span>


Санат:Қазақстан ғалымдары
Паралич

**Паралич** ( - әлсіреу) (сал). Нерв жүйесінің зақымдануынан ағзалар қызметінің тоқтап немесе сал болуы. Бұған бет мимика (ым) бұлшық еттерінің салдануын айтуға болады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Қоянкөз

**Қоянкөз** — Жетісу облысы Кербұлақ ауданы, Шанханай ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Сарыөзек ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 21 км-дей, округ орталығы – Шанханай ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 5 км-дей жерде, Дегерес және Матай тауларының солтүстік баурайында.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1951-1997 жылдары қой өсіретін Амангелді атындағы ұжымшардың орталығы болып келді. Оның негізінде 1997 жылдан Қоянкөзде 30-дан аса шаруа қожалығы ұйымдасқан.

## Дереккөздер

Санат:Кербұлақ ауданы елді мекендері
Шадыралытау

**Шадыралытау**, Шодыралы – Сарыарқаның орта бөлігіндегі Сарысу, Құланөтпес өзендерінің суайрығы, ұсақ шоқылы тау. 

## Жер бедері
Орташа биіктігі теңіз деңгейінен 500 — 600 м; абсолюттік биіктігі 650 м. Ендік бағытта доғаша иіліп 45 – 50 км-ге созылып жатыр, ені 15 – 20 км. Тау бастары бұйратты жұмыр, беткейлері сай-жырамен тілімделген. Аңғарларда шалғын, беткейлерінде жусан өседі. Жайылым ретінде пайдаланылады.

## Геологиялық құрылымы
Суайрық бөлігі жоғарғы девонға дейінгі интрузиялық граниттерінен, батыс және шығыс етектері төменгі және орта девон жыныстарынан түзілген.

## Дереккөздер

Санат:Жаңаарқа ауданы таулары
Қояндытау жотасы

**Қояндытау жотасы** – Жетісу Алатауының оңтүстік-батысындағы жота. Алтынемел жотасының шығыс жалғасы. Абсолюттік биіктігі 3459 м (шығысындағы Суаттау тауларында), орташа биіктігі 2500 – 3000 м. Қояндытау жотасын Тамшы асуынан шығысқа қарай шартты түрде Суаттау таулары деп атайды.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Кербұлақ және Панфилов аудандары жерінде орналасқан. Батыстан шығысқа қарай 55 км-ге созылып жатыр, орта тұсындағы енді жері 20 км-ге жетеді.

## Геологиялық құрылымы
Геологиялық тұрғысынан жотаның жер қыртысы палеозойдың эффузивті және гранитті жыныстарынан түзілген. Сондай-ақ тас көмір, пермь дәуірінің шөгінділері де кездеседі.

## Су торабы
Солтүстік беткейінен Кескентерек өзенінің салалары бастау алса, оңтүстік беткейінен Көктерек, Бурақожыр, Қайшы өзендері бастау алады және осы өзендердің арналары тілімденген.

## Өсімдігі
Жота беткейінде биіктігі орташа тау ландшафтысы қалыптасқан. Оңтүстік және солтүстік беткейлерінің етегінің қоңыр және қызғылт қоңыр топырағында дала өсімдіктері өседі. Одан жоғарыда көк терек, ақ терек, қайың аралас жеміс ағаштарынан тұратын сирек орман қалыптасқан. Солтүстігінің 2500 м биіктігінде қарағай шоқтары кездеседі. Одан жоғарыда альпі шалғындары өседі.

## Дереккөздер

Санат:Кербұлақ ауданы таулары
Санат:Панфилов ауданы таулары
Санат:Жетісу Алатауы
Кванттық генератор

***Кванттық генератор*** – еріксіз сәуле шығару құбылысына негізделіп жұмыс істейтін электрмагниттік толқындардың генераторы. Радиодиапазонда жұмыс істейтін кванттық генератор мен кванттық күшейткіш *[[мазер]]*, ал оптикалық диапазонда жұмыс істейтін кванттық генератор *[[лазер]]* деп аталады. Аса жоғары жиілік диапазонында жұмыс істейтін ең алғашқы кванттық генератор *1955 жылы* жасалды. Онда активті орта ретінде аммиак молекулаларының шоғы пайдаланылды. Кейін сутек атомдарының шоғы (21 см) қолданылған кванттық генератор құрастырылды. Радиодиапазонда жұмыс істейтін кванттық генератордың аса маңызды ерекшелігі – оның тербеліс жиілігінің өте жоғары дәрежеде тұрақты болуы (10–13). Сондықтан мұндай кванттық генераторлар жиіліктің кванттық стандарты ретінде пайдаланылады. Оптикалық диапазонда жұмыс істейтін кванттық генераторлар ультракүлгін сәуледен бастап субмиллиметрлік толқынға дейінгі жиілік диапазонында импульстік және үздіксіз режимде жұмыс істейді.

## Дереккөздер:
Шәріп Омарұлы Омаров

**Шәріп Омарұлы Омаров** (10 қыркүйек 1948 жылы Жамбыл облысы, Талас ауданы, Тамды - 29 тамыз 2007 жылы Алматы) — қазақстандық мемлекет және қоғам қайраткері, музыкант. Техника және саяси ғылымдарының канидаты. Дос-Мұқасан ансамблінің негізін қалаушылардың бірі әрі музыканты.

## Өмірбаяны
*Шәріп Шәмілұлы 10 қыркүйек 1948 жылы Жамбыл облысы, Талас ауданы, Тамды ауылында туған. 
*2007 жылдың 29 тамыз күні Алматы қаласында қайтыс болған.

## Білімі
*1965 - 1970  жылдары Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетін бітірген.
*1970 - 1972 жылдары осы оқу орынның асперантурасын бітірген.
*1988 жылы Алматы жоғарғы партия мектебін бітірген.
*1997 жылы Абай атындағы АМУ бітірген.

## Еңбек жолы
* 1970 - 1972 жылдары Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетінің инженері, ассисенті, комсомол комитеті хатшысының орынбасары қызыметтерін атқарған.
* 1972 – 77 жылы Алматы қаласы Совет ауданы комсомол комитетінің хатшысы, Алматы қаласы комсомол комитетінің хатшысы
* 1977 – 85 жылы Алматы қаласы Совет ауданы партия комитетінде бөлім меңгерушісі, Алматы қаласы партия комитетінде бөлім меңгерушісі
* 1985 – 1987 жылы Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің шетелдік туризм КП ОК-інде бөлім меңгерушісі
* 1987 - 1990 жылдары Қазақ КСР Жоғарғы кеңесінің депутаты
* 1988 – 1989 жылы Алматы қаласы партия комитетінің 2-хатшысы
* 1989 – 90 жылы КОКП ОК-нің идеологиялық бөлімінде жауапты ұйымдастырушы
* 1990 – 1991 жылдары Алматы облысы партия комитетінің хатшысы
* 1991 – 1993 жылы ҚР Жастар ісі жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасының орынбасары
* 1993 – 94 жылы мемлекеттік «Қазақстан» телерадио компаниясы төрағасының орынбасары
* 1994 – 95 жылы Алматы қаласы әкімінің орынбасары
* 1996 – 99 жылы ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты, Халықаралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік жөніндегі Комитеттің төрағасы болған. 
*ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты болды.

## Қоғамдық қызыметтері
*ЕХҚҚ Парламентік ассамблиясының мүшесі;
*ТМД Халықаралық Парламенттік Ассамблиясының ішкі саясат комиссиясының төрағасы болды.

## Марапаттары
*1970 жылы КСРОның «Қажырлы еңбегі үшін» медалі;
*1974 жылы «Досмұқасан» ансамблінің құрамында жүргенде Бүкілодақтық Ленин Комсомолы сыйлығының лауреаты;
*1982 жылы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасының иегері;
*Қазақстан Республикасының футболдан еңбек сіңірген жаттықтырушысы (құрметті атағы); 
*1998 жылы «Астана» медалі;
*2001 жылы президент жарлығымен жоғарғы мемлекеттік  марапат «Парасат ордені»  берілді.
*2001 жылы ТМДның Халықаралық парламент ассамблиясының «Достастық» Ордені берілді;
*2005жылы «Қазақстан конститутциясына 10 жыл» медалі;
*АҚШтың Небраск штаты және Линкольн қаласының Құрметті азаматы;
*Техника ғылымының канидаты (ғылыми атағы);
*Саяси ғылымдарының канидаты (ғылыми атағы).

Санат:10 қыркүйекте туғандар
Санат:29 тамызда қайтыс болғандар
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары
Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан музыканттары
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Санат:Дос-Мұқасан ВАА музыканттары
Оян (Батыс Қазақстан облысы)

**Оян** (1993 ж. дейін —  *Мартыново*) — Батыс Қазақстан облысы Тасқала ауданындағы ауыл, Қосшы ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Тасқала ауылынан оңтүстікке қарай 43 км-дей жерде, Киров-Шежін каналының бойындағы құрғақ дала белдемінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 975 адам (480 ер адам және 495 әйел адам) болса, 2009 жылы 635 адамды (316 ер адам және 319 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 538 адамды (289 ер адам және 249 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Ауыл 2000 жылға дейін "Мартынов" деп аталып келген. 1961-1997 жылы қой өсіретін “Степной” кеңшарының орталығы болған. Кеңшар негізінде Оянда және округтегі Жемші, Комсомол, Чебаков ауылдарында 2 ӨК, 50-ден астам ЖШС құрылған.

## Ауыл көшелері
* А. Құнанбаев көшесі
* Ағайынды Нариковтер көшесі
* Б. Саренбаев көшесі
* М. Бабажанов (Комсомольская) көшесі
* М. Мәметова көшесі
* Н. Сәрсенбаев көшесі

## Дереккөздер

Санат:Тасқала ауданы елді мекендері
Роман стилі

**Роман стилі** (, , ), Еуропаның ортағасырлық өнерінде (негізінен Батыс Еуропада), 10 ғасырдан 12 – 13 ғасырларға дейін) дәуірлеген. Ол діни-ақсүйектік идеологияның үстемдік алған кезеңінде дүниеге келді. Негізінен сұсты да қомақты (бекініс құрылыстар) архитектуралық құрылыстардан көрініс тапты: тас монастырьлар кешені, шіркеулер, бекініс қамалдар, қала қабырғалары, тас немесе фахверктен тұрғызылған тұрғын үйлер, т.б. Ғимараттың алдыңғы беті мен порталын, капителін нақыштау ісінде қолданылатын мүсін-ескерткіштер мен фрескалар және миниатюралардың композициясынан діни әңгімелер, аса бай экспрессия мен фольклорлық сипаттағы шартты бейнелеу тәсілдері басым аңғарылады. Құрылысты ою-өрнекпен нақыштау, қалыптау, темір қақтау, көркем оймыш, тоқымашылық дамыды. Көптеген жергілікті мектептер пайда болды. Германия, Франция, Англия, Испания, Скандинавия елдерінде, Чехияда, Польшада роман стиліндегі таңдаулы туындылар дүниеге келді. Италияда проторенессанстың қанат жаюымен байланысты роман стилі ерекше сипат алды. 12 — 13 ғасырларда роман стилін готика ығыстырып шығарды.

## Дереккөздер


Санат:Сәулет өнері
Өбере

**Өбере** – туыстық атау. Өбере қазақ халқының дәстүрлі ата-тек жүйесіндегі шөберенің баласы. Ел арасында немене, туажат, шөпшек деп те аталады.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы, 7том

Санат:Туыстық
Ломбард

[thumb|left| ''[Меняла, Рембрандт, 1627*.]]
*'Ломбард*' — жеке тұлғаларға [[жылжымалы мүлік]] кепілдігімен қысқа мерзімді қарыз беретін мекеме. Тұңғыш рет [[Франция]]да 15 ғасырда [[Ломбардия]]дан шыққан [[италия]]лық [[көпес]]тер құрған. Ломбардқа заттарды (асыл металдан, асыл тастардан жасалған бұйымдарды, кілем, сәндік әшекейлерді, т.б.) кепілге салу туралы шарт ломбардтың кепілзат билетін беруімен рәсімделеді. Ломбард кепілге салынған заттарды бағасының толық сомасында сақтандыруға міндетті. Ломбард қызметкерлері кепілге салынған заттардың жоғалғаны, бүлінгені үшін, мұның тылсым күш салдарынан болғанын дәлелдей алмаса, жауапқа тартылады. Ломбард қызметкерлерінің кепілге салынған заттарды пайдалануға, иеленуге құқы жоқ. Кепілзатпен қамтамасыз етілген [[несие]] сомасы ломбардқа уақытында қайтарылмаған жағдайда ол [[нотариус]]тың атқарушылық жазбасы негізінде кепілзатты сата алады. *Заттарды сақтайтын үй-жайды да'' ломбард деп атайды.

Ұлттық банктің лицензиясы негізінде мына операцияларды жасауға: сақтауға беру, оңай өткізілетін құнды қағаздар мен жылжымалы мүліктер кепілдігі арқылы қысқа мерзімді кредиттер беру; кепілге, есепке, қымбат металдардан жасалған монеталарды сақтауға және сатуға қабылдау мен сатып алу; сейфтік операциялар; меншік құқығын сақтай отырып мүлікті жалға өткізу; заңнама және т.б. талаптарына сәйкес кепілге алынған мүліктерді сатуға құқықты болып саналатын банк болып табылмайтын заңды тұлға.

## Қазақстандағы ломбардтар

Казақстандағы ломбард әрекеттері ҚР ГЗ-нің 328-бабы "Ломбардқа залогталған заттар" арқылы реттеледі, ол 1997 жылғы 29 тамыздан күшіне кірді. 2022 жылға дейін Казақстанда 1300-ден аса ломбард іске қосылды. Бұл сан осы жылдарға қарағанда азайды, құқықтық басқару жаңа жобасын енгізуі үшін үкімет . Осы қауіпсіздік және қызмет сапасы стандарттарын, сондай-ақ есептілік және есеп беру қатынауына қатты талаптар қамтитын, басқару және ломбард әрекеттерінің ашықтандыруына бағытталған осы шаралар. Жаңа нормалар ломбард саласындағы қызмет сапасын жақсартуға үлес етеді деп күтпектейді.

Казақстандағы ломбард нарығын келесі түрлер бойынша бөлу мүмкін:

* жүкері тауарларға залог беру қарыздарын беретін ломбарддар;
* құнды қалжеттерді сақтау қызметтерін, сондай-ақ сейфтік жағдайларды жалға беру қызметтерін ұсынатын ломбарддар;
* лизинг әрекеттерін жүргізетін ломбарддар.

Ломбарддардағы қарыз бойынша пайыздар шынданды қарыз берілген мерзімнен тік линейлікті және қарызды пайдалану мерзімдері бірнеше рет ұзартуға болады.


Санат:Экономика
Санат:Құқық
Санат:Заң
Қоянқұлақ

**Қоянқұлақ** () – айлауыктар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда таудың альпі, субальпі белдеулерінің тастақты беткейлерінде жол жиегінде, егістік алқаптарда, кейде бос қалған жерлерде және бұлақ маңындағы шалғындықта өсетін 4 түрі бар. Олар: ұзын аналық мойынды Қоянқұлақ (Lіndelofіa macrostyla), шымған Қоянқұлақ (Lіndelofіa stylosa), бағаналық Қоянқұлақ (Lіndelofіa tschіmganіca) және жіңішке жапырақты Қоянқұлақ (Lіndelofіa angustіfolіa). Биіктігі 15 – 40 (70) см. Тамыры жуан. Өсімдікті түгелдей қалың, бозғылт түсті түктер басқан. Сабағы жуан, жапырақ тақтасының жиектері тегіс. Сабақтың ұшындағы жапырақтары ұсақ (ұзындығы 4 – 6 см, ені 1 см), олар өркенге кезектесіп орналасады. Гүлдері жартылай шатыр гүлшоғырына топталған. Жеке гүлінде 5 тостағанша, қоңырау тәрізді бір-бірімен кіріккен (біріккен) көк, көгілдір, қызыл түсті 5 күлте, қысқа жіпшелі 5 аталық, екі жеміс жапырақшасынан түзілген аналығы болады. Мамырдан шілдеге дейін гүлдеп, жеміс береді. Жемісі – ұзындығы 5 – 6 мм болатын тікенекті жаңғақша.

## Өсімдік туралы
**Қоянқұлақ** – әрбір мектеп пен балабақшада және жеке үйде де көп өсірілетін гүлдің бірі. Отаны - Африка мен Азияның тропикалық аймақтарынан болғандықтан, жылу сүйгіш, өсімі жай болып келеді. Үй жағдайында өте сирек гүлдейді. Бұл өсімдіктің бар әдемілігі қияқтанып, шымыр орналасқан қатты жапырақтарында. Жапырақтарының түсі сары ала, қара ала, оның тек жасыл және цилиндр секілді иіріліп өсетін түрлері үлкен сәндік қолданыста. Ерекше күтімді көп қажет етпейтіндіктен, көпшіліктің сүйікті гүліне айналды. Үй жағдайында өсірілетін 60-70 шақты түрі болса, соның оншақтысы елімізде кең қолданылады.

## Жарығы:
Мол жарық түсетін, ашық жерде өскенді қалайды. Аздап көлеңкеге де шыдамды. Алажапырақтылары көлеңке жерде жапырағының әдемі түстерін жоғалтады.

## Жылуы:
Қыс кезінде ауа температурасы 14-16°С-дан төмен болмағаны абзал.

## Суғарылуы:
Көктем мен жаз мезгілдерінде топырағы құрғаған уақытта суғарса, қыста сирек суғару керек.

## Ылғалдылығы:
Ылғалдылықты көп қажет етпейді. Ең бастысы, жапырағындағы шаңды дымқыл матамен сүртіп тұрған жөн.

## Қоректендірілуі:
Көктемнен күзге дейінгі аралықта айына бір рет кірпігүлдерге арналған минералды тыңайтқыштармен қоректендіреді. Топырағы құнарлы болса семсер секілді жапырақтары биіктеп өсіп, түсі қанық болады.

## Аурулары:
Көп аурумен ауырмайды. Жиі суғарғаннан тамыры мен жапырағы шіріп кетуі мүмкін.

## Көбейтілуі:
Түбін бөлу, жапырағын қалемшелеу арқылы көбейтеді. Сарыала жапырақты түрлерін қалемшелеп көбейткенде сары түсі жоғалып кетеді. Сондықтан оның түсін сақтап қалу үшін, тек түбін бөліп көбейтеді.

## Қоянқұлақ туралы тақпақ

Жапырақтары қоянның құлағындай,

Көп күтім қажет емес бұған ұдай.

Төзімді гүл ауаның құрғауына,

Қойған жақсы бөлменің күн жағына.

Көлеңке де ол үшін қауіпті емес,

Назар аудар тек ұзақ тұрмауына.

## Сілтемелер
*  Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт 

## Дереккөздер
"Гүлстан" республикалық ғылыми-танмыдық, көпшілік журнал, 2010 жыл ISSN 2078-6727

Санат:Айлауықтар
Өгей шеше

**Өгей шеше** – бұрынғы некеден туған балаларға қатысты әкесінің зайыбы. Өгей шеше де туған анасындай құқықтар мен міндеттерге ие болады. Яғни баланың дұрыс дамып, жетілуіне қамқорлық жасауға міндетті әрі сол мақсатта баланың болашағын анықтауға құқылы. Ал балалар қартайған Өгей шешесін бағуға міндетті.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы, 7том

Санат:Туыстық
Мақсұт Шәкіров

**Мақсұт Төлеуұлы Шәкіров** (1949 жылы туған) – медицина ғылымының докторы. Арғын тайпасы, Қаракесек руының Дүйсенбай бұтағынан шыққан. 

## Қысқаша өмірбаяны:
*1972 жылы Қарағанды мемлекеттік медициналық институтын (қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. 
*1983–1986 жылдары Ауғанстан Республикасында интернационалдық борышын өтеген; 
*1986 жылдан Тері венерологиялық ғылыми-зерттеу институтының директоры. Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің бас дермавенерологы.
250-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. 14 өнертапқыш патентінің иегері.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қарағанды облысы
Санат:1949 жылы туғандар
Мәлік Өрісбайұлы Бәйдібеков

**Мәлік Өрісбайұлы Бәйдібеков** (17.8.1953 жылы туған, Түркістан облысы Қазығұрт ауданы Ұйымшыл ауылы) – мед. ғыл. докт. (1995). Алматы мемл. мед. ин-тын бітірген (1976, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті). 1976–1990 ж. Торғай облысында хирург, уролог, 1990–1994 ж. Шымкент №2 қалалық ауруханада жедел жәрдем бөлімшесінің дәрігері, 1995 жылдан облысы урология бөлімшесінің бас дәрігері. ҚР урологтарының басқарма және облыс хирургтарының ғыл. қоғамы басқармасының мүшесі. 121 ғыл. еңбегі жарияланған.
## Сілтеме
* http://zamana.kz/component/content/article/1-latest-news/3856-kopayel-alu.html

## Дереккөздер</span>


Санат:Қазақстан табиғаты
Бұршақ (айрық)

**Бұршақ**:

* Бұршақ - көгеннің өн бойындағы төл (көбінесе, қозы мен лақ) байлайтын, жүн не қылдан есілген бекітпе ілмешектер.
* Бұршақ (жауын-шашын) - мөлшері 5-тен 55 мм-ге дейін және одан да ірі жұмырланған мұз түйіршіктерінен тұратын атмосфералық жауын-шашын. 
* Бұршақ — бұршақтар тұқымдасына жататын біржылдық және көпжылдық шөптесін өсімдіктердің бір туысы. 
* Бұршақ қоңызы
* Бұршақ тұқымдасы
* Бұршақ дәнділер
* Бұршақбас
* Бұршақ бітесі
* Бұршақ қосқан қышқылтым щи
* Бұршақ салу
* Бұршаққолтық
* Бұршаққынды үрме бұршақ
* Бұршақтастар
* Бұршақты шөптер
* Бұршақтәрізді сиыр жоңышқа
Идеал (математикада)

**Идеал**, *математикада* – негізгі алгебралық ұғымдардың бірі.

Ол алғашқыда иррационал сандарды зерттеуге байланысты пайда болып, кейін математиканың басқа салаларында кеңінен қолданыла бастады. Арифметиканың негізгі теоремасының бірі былай айтылады: кез келген бүтін рационал сан, жай сан (жіктелмейтін) көбейткіштерінің көбейтіндісіне, көбейткіштердің таңбасы мен ретін есепке алмағанда, бір ғана түрде жіктеледі. Мысалы, 24=2·2·2·3 не 24=(-2)·3·(-2)·2, т.б. 19 ғасырда математиктердің алдына, тек бірінші дәрежелі өрістің бүтін сандарын жіктеп қана қоймай, табиғаты күрделі сандарды да көбейткіштерге жіктеу мәселесі қойылды.
Cандар арасындағы бөлінгіштік ұғымын сандармен емес, идеал ұғымымен байланыстырсақ, жіктеудің бір мәнділік заңы бұзылмайтын болады. Қазіргі заманғы алгебрада идеал ұғымын сақина теориясымен байланыстыра отырып анықтайды. Сандар сақинасында идеал идеал сан деп те аталады. Идеал дегеніміз – берілген сандар сақинасында жататын және төмендегі екі шартты қанағаттандыратын сандар (элементтер) жиыны:
:* 1) қосу мен алу амалдарына қарағанда тұйық жиын;
:* 2) соңғы жиынның кез келген саны (элементі) мен сақинаның кез келген элементінің көбейтіндісі осы жиында жатады.

Идеалды (алғашқы “идеал сан”) тұңғыш рет неміс математигі Эрнст Эдуард Куммер (1810 – 1893) енгізген (1847). Куммер оны сандар өрісінің бір түрі үшін ғана анықтай алды. Идеалдың дәлірек және толық теориясын, бір-біріне тәуелсіз, 1871 ж. неміс математигі Р.Дедекинд (1831 – 1916) және 1877 ж. орыс математигі Егор Иванович Золотарев (1847 – 1878) жасады. 20 ғасырдың ортасынан бастап, идеал теориясы жалпы сақина теориясының дамуына байланысты жаңа мазмұн алды.

## Сілтемелер


Санат:Математика
Шайдана

**Шайдана** — Жамбыл облысы Жамбыл ауданындағы ауыл, Қарасу ауылдық округінің құрамында. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Аса ауылынан солтүстікке қарай 7 км-дей, округ орталығы - Ащыбұлақ ауылынан солтүстік-батысқа қарай 1 км-дей жерде, Тасарық өзенінің аңғарындағы шөлейт белдемде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1964-96 жылдары қой өсірумен айналысқан кеңшар бөлімшесінің орталығы болған. Оның негізінде 1997 жылдан Шайданада шаруа қожалықтары жұмыс істейді.  

Шайдана - өз заманында ақылды, үлкен-кішіге құрметті азаматша болған. Мұсылманша оқыған, жетім, жесір кісілерге қайырымдылық жасап отырған, сол кісінің құрметіне бұл ауылға Шайдана атауы берілген.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) елді мекендері
Көбек Шүкірәліұлы

**Көбек Шүкірәліұлы** (1760, Батыс Қазақстан, Жаманқала өңірі – 1825, сонда) – би. Көбек есімі Ресей империясы мен қазақ жүздері қатынастарына қатысты құжаттарда жиі кездеседі. Кіші жүз қазақтарының Ералы сұлтанның озбырлығы жайлы Екатерина  патшайымға 1794 ж. қаңтарда жазған шағым хаттарда оның қолы қойылған. Бір топ қазақ билері 1819 жылдың 27 шілде мен 5 тамыз арасында Орынбор әскери губернаторы П.К. Эссенге хат жазып, сұлтан Арынғазыны Кіші жүз ханы етуге Александр 1-ден сұрауды өтініп, ұсыныс жасайды. Қол қойған билердің арасында жаппас руының старшинасы Көбектің таңбасы сақталған. 1803 ж. Орынбор әскери губернаторы князь Г.С. Волконскийдің тапсыруымен қазақ халқының үш жүзінің саны, тұрақты қоныстары және баратын базары туралы кеңесші старшина Көбектің (Қазан татары Ғалы Шахмұратовпен бірге) жинаған этнографиялық деректерінде қазақ руларының орналасуы мен ол руларды басқаратын билер жайында құнды деректер бар.
## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Санат:Тұлғалар
Қоян өсіру

**ҚОЯН ӨСІРУ**, қоян шаруашылығы мал шаруашылығының бір саласы. Еті, [терітерісі, түбіті үшін өсіріледі. Еті – диеталық тағам, терісі – бағалы шикізат ретінде, түбіті тоқыма өнеркәсібінде қолданылады. Қазақстанда үй қоянының шиншил, ақ алып, сұр алып, күміс түсті, қара-бурыл, веналық көгілдір, мардер, көбелек, рекс, калифорниялық, ангор мамықты, т.б. тұқымдары өсіріледі. Қояндар өсімтал келеді. Әдетте аналығы жылына төрт рет 6 – 12 көжек туады. Ал еті мен терісі үшін өсірілетін шаруашылықтарда ұрғашы қоян 20-ға жуық көжек туады, олардың бір тобынан 40 – 50 кг ет алынады. Ет үшін өсірілетін көжектер 2 – 2,5 айдан кейін салмағы 2 кг-ға жеткенде бөлек бағылады. Түбіт алу үшін өсірілетін шаруашылықтарда әрбір ірі қояннан жылына 350 – 500 г түбіт алынады. 
Қояндар әдетте таза ауада торша ішінде, қораларда және механикаландырылған қораларда өсіріледі. Үй қояндарын өсіруде торша ішінде ұстау жүйесі кең тараған, онда жерден биіктігі 0,5 м жылжымалы және жылжымайтын торшалар болады. Жеке торшалардың көлемі: ұзындығы 100 – 130 см, ені 60 – 70 см, алдыңғы жағының биіктігі 50 – 65 см, артқы жағы 35 – 45 см болады. Қояндар жасына, жынысына қарай бөлек ұсталады. Қоян өсіретін фермаларда бір мезгілде 1000 – 3000 аналық және 240 – 260 аталық қоян ұстауға болады. Мұндай фермаларда қыста орташа температура 14 – 16°С, ылғалдылық 60 – 75%, тор ішіне ауа жіберу жылдамдығы 0,3 м/с болуы керек. 
Қоян көжектер алдында кеудесіндегі және бауырындағы түбіттерін жұлып төсеніш жасайды. Аналығы көжектеген кезде торшада су мен жемі болмаса жаңа туған көжектерін жеп қояды. Көжектер 16 – 20 күнге дейін сүт ішеді, одан кейін өздігінен қоректенуге көшеді. Үлкен қояндарға және 3 айдан асқан көжектерге күніне екі рет, ал қалғандарына күніне үш рет белгілі бір уақытта шөп (қырыққабат, қызылша, сәбіз, т.б. жапырақтары, көкөніс қалдықтары), шырынды жем (сүрлем, бақша өсімдіктері, картоп, капуста, сәбіз, т.б.) және құрама жем (майлы дақылдар тұқымдары), ірі дақылдар (пішен, шөп ұны, ағаш бұтақтары, т.б.), минералды, витаминді қоспалар (сүйек ұны, үшкальцийфосфат, ас тұзы, балық майы, т.б.) беріледі. Жазда әр түрлі шөптермен, қыста ірі дақылдармен және шырынды азықтармен қоректендіреді. Қояндар үшін ең тиімді дақыл – сұлы. Қояндардың күндізгі азық рационына минералды азықтар (0,5 – 1,5 г тұз, 1 – 2 г бор, 0,4 – 1,6 г фосфор) қосылады. Қыста және көктемде витаминдер беріледі. Күніне екі рет таза су беріледі, оның температурасы жазда 18 – 20°С, ал қыста 30 – 35°С болуы керек. Қоян өсіретін фермаларда ауру қояндарды оқшаулап ұстайтын бөлмелер болады. 
Қазіргі уақытта қоян өсірумен көбіне жеке шаруа қожалықтары айналысады. Қазақстанда шаруашылықтың барлық түрлерінде 105,2 мың қоян өсіріледі (2004).

 == Дереккөздер==
*(А. Сәлімгерейұлы)
Серікқали Ердіғалиұлы Бәйменше

**Серікқали Ердіғалиұлы Бәйменше** (1956 жылы туған, Ақтөбе облысы Шалқар ауданы) – филология ғылым докторы (2004), профессор ҚазМУ-ды (1977, қазіргі ҚазҰУ). Ақтөбе облысы газетінде тілші, бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары, Қазақстанның батыс облыстары бойынша «Лениншіл жас» газетінің (қазіргі «Жас алаш») меншікті тілшісі,  ҚазМУ-да аға оқытушы, Қазақстан КП ОК-нің Баспасөз орталығында кеңесші, Қазақ КСР-і Сыртқы істер мин-лігінің ақпарат бөлімінде 2-хатшы (1977–1991),  ҚР Жоғ. Кеңесінің баспасөз қызметінде референт, кеңесші, баспасөз қызметі хатшысының орынбасары (1991–1994), ҚР Жоғ. Кеңесінің баспалық-редакц. бөлімінде (1994–1995), ҚР Парламент Сенаты аппаратында сектор меңгерушісі (1996–2003) қызметтерін атқарды. 2003 жылдан баспалық-редакц. бөлім меңгерушісінің орынбасары. Еуразия ұлттық ун-тінің профессор «Бейімбет Майлиннің белгісіз туындыларының шығармашылық тарихы» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. Б. бірқатар кітаптардың («Қос жүрек», 1990; «Майлының Бейімбеті», 1994; «Бейімбеттің сөзстаны», 1996; «Төртінші билік «тағылымы», 1996; «Тағзым», 1999; «Зергердің зертханасы», 2005). 1 монографияның авторы.
## Сілтеме
* http://www.egemen.kz/?s=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%20%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5&x=11&y=2
* http://to-islam.at.ua/news/9

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Нағашыбай Аманғалиұлы Шайкенов

**Шайкенов Нағашыбай Аманғалиұлы** (6 наурыз 1947, Ресей, Орынбор облысы — 25 наурыз 2000, Алматы) — заңгер-ғалым, мемлекет қайраткері, заң ғылымдарының докторы (1992), профессор.

## Өмірбаяны
Кіші жүздің Жағалбайлы руынан. Свердлов заң институтын (1974) және аспирантурасын (1977) бітірген. Құқық және мемлекет теориясы саласының маманы. 

* 1977 — 1987 жылы Свердлов заң институтының оқытушысы, аға оқытушысы, доценті. 
* 1988 — 1992 жылы КСРО Ғылым Академиясының Урал бөлімшесінің Философия және құқық институтының (Свердловск) аға ғылым қызметкері, 
* 1992 жылы —  ҚР Президенті жанындағы Жоғары экономикалық кеңестің экономикалық кеңесшілер басшысының орынбасары, 
* 1992 — 1993 жылы ҚР Президентінің кеңесшісі, 
* 1993 — 1995 жылы ҚР Әділет министрі, 
* 1995 — 1996 жылы ҚР премьер-министрінің орынбасары, 
* 1996 — 2000 жылы Қазақ мемлекеттік заң университетінің ректоры болып қызмет атқарды. 

Шайкенов Қазақстандағы құқықтық реформаның авторы ретінде танылды. ҚР Тұрақты дамыту жөніндегі ұлттық кеңестің мүшесі (1997 — 1998) болды. 

## Марапаттары

* “Парасат” ордені (1999).
## Сілтемелер
*Заңгер
*Жоғарғы кеңес
*Орынбор
## Дереккөздер


## Шығырмалары
*Основы правовых знаний, М., 1991; 
*Правовое облеспечение интересов личности, Свердловск, 1992;
* Договорное обеспечение бизнеса, ауылы , 1995.

Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Тұлғалар
Роман-эпопея

**Роман-эпопея**, *[[роман]]* жанрының дамуы негізінде кейінгі дәуір әдебиетінде туындаған. Роман-эпопея эпикалық жанрдың кең мүмкіндіктерін танытты. М.Әуезовтің “Абай жолы” роман-эпопеясы қазақ әдебиетінің биік идеялық-көркемдік жетістігі саналады; қ. *[[Эпопея]]*.

## Дереккөздер:
Қоянсүйек

**Қоянсүйек** (Ammodendron) – бұршақ тұқымдасына жататын жапырақ тастайтын бұталар, кейде ағаштар. Қазақстанда 6 түрі өседі. Ең көп тараған түрі – ақшыл Қоянсүйек (Ammodendron argenteum). Биіктігі 30 – 150 см. Жапырағының сағақтары жапырақшаларымен бірдей, ұшы тікенекті, қосалқы жапырақтары үшкір, ұсақ, көбінесе қурап түсіп қалады. Жапырақтары дара, ұзынша, сопақ (ұзындығы 10 – 25 мм), ені 4 – 10 мм, екі беті де жібектей жұмсақ, аппақ, қалың түкті. Гүлі қара күлгін, гүлшоғыры қоңырқай сары түсті. Мамырда гүлдеп, маусым – шілдеде жеміс салады. Бұршағы ұзынша (18 – 20 мм), тықыр, кейде түкті болады. Гүлінен бал аралар бал жинайды, тамырынан өндіріске қажетті бояу, илік заттар алынады. Қоянсүйекті гүлі әдемі болғандықтан әсемдік үшін өсіреді. Сондай-ақ, құм тоқтату үшін пайдаланады.

## Дереккөздер

Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Қойбағар Көбеков

**Қойбағар Көбеков** (18 ғасырда өмір сүрген) – Кіші жүз ханы Әбілқайыр ханның 1726 ж. Санкт-Петербургке жіберген елшісі. 

Бұл елшіліктің алдына Кіші жүз қазақтарын Ресей үкіметінің қолдауына қол жеткізу міндеті қойылды. Көбеков патшалық иемденіп алған жер-суды, Еділ мен Жайық өзендері арасындағы жайылымдарды қайтарып алу, Ресеймен сауда-саттық қатынастарды жолға қою, Жайық казак-орыстары тарапынан төніп тұрған қауіп-қатерге жол бермеу, соғыс тұтқындарын алмастыру сияқты мәселелерді шешуге тиіс болды. Бірақ Көбеков бастаған елшіліктің жұмысы сәтсіз аяқталды.

## Дереккөздер


Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Санат:XVIII ғасыр дипломаттары
Санат:Қазақ хандығы елшілері
Өгізкөз

**Өгізкөз** () – астралылар тұқымдасына жататын бір және көп жылдық өсімдіктер, ішінара бұта түрінде де кездеседі.

Қазақстанда Тобыл, Есіл өзендерінің бойында, Каспий бойы ойпатында, Балқаш – Алакөл ойысында, Мойынқұмда, Шу-Іле таулары мен Батыс Тянь-Шаньда 6 түрі өседі.

Соның ішінде өте сирек кездесетін, қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген бір түрі – **[[Корнух-Троцкий өгізкөзі]]** (A. trotzkіana) бар. Оның биіктігі 10 – 30 см.

Тамыры сүректенген. Сабағы түбінен тармақталып шығады. Жапырақтары сағақты, қосарлана қауырсынды тілімденген, жас жапырақтарының сыртын ақ түсті түк жапқан. Сары түсті дара гүлі себет гүлшоғырына топталып, сабақтың ұшында жетіледі. Тұқымынан көбейеді. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жеміс салады. Жемісі – төрт қырлы тұқымша. Оның қысқа айдаршасы болады. Шабындықтар мен егіс алқаптарында өсетін бояулы Ө-дің (A. tіnctorіa) гүлінен мата бояйтын сары бояу алынады және гүлінің инсектицидті қасиеті бар. Кейбір түрлерін әсемдік үшін өсіреді, араларында арам шөптер де кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Күрделігүлділер
Он оқ бұдун

**Он оқ бодун** (бодун – халық, қауым, тайпа) – Батыс Түрік қағанатындағы негізгі этникалық-саяси ұйытқы – «ән-тайпаның көне түрік тіліндегі аталуы.
## Құрылымы
Он оқ бодунға бес-бес тайпадан тұратын дулу және нушиби одақтары енген. Олардың жері – «ежелгі усун жерінде», яғни Қаратаудың шығысынан Жоңғарияға дейінгі аймақта орналасты. Он оқ бодунның құрамындағы дулулар мен нушибилердің шекаралары Шу өзенінде болды. Шу өзенінен шығысқа қарай алып жатқан қағанат иелігінде дулулар, ал Шудан батысқа қарайғы аймақтарда нушибилер мекендеді. Он оқ бодун атауының шығу тарихы мынадай: 7 ғасырда басына дейін Түрік қағанатында тақ және оны мұрагерлену мәселесі тек қана Ашина әулетінің еншісінде болып келді, ал Батыс Түрік қағанатында 7 ғасырда басынан бастап таққа Ашина әулетінің өкілдері тек дулу немесе нушиби тайпалық одақтарының қолдауымен ғана келе бастайды. Бұл Он оқ бодунның саяси беделін өсіреді.
## Билік
Батыс Түрік қағанатындағы билік үшін күрестер ашиналықтардың саяси-құқықтық ықпалын кемітіп, оларды Он оқ бодунға тәуелді етсе, керісінше Он оқ бодунның бектері мен көсемдерінің рөлін өсіреді. Олар Ышбар Төліс шадты (634 – 639) Батыс Түрік қағанатында реформа жасауға көндіреді. Реформа бойынша дулудың бес тайпасы мен нушибидың бес тайпасының әрқайсысына бір-бірден он бек тағайындалады және ол бектер Ашина әулетінен емес, жергілікті ру-тайпа көсемдері арасынан шығады. Ол бектердің әрқайсысы Ашина әулетінің шадымен, яғни текті ханзада (сұлтан) дәрежесімен теңестіріледі. Әрбір тағайындалған бекке биліктің символы ретінде бір-бір жебеден беріледі де, олардың тайпалары «Он оқ бодун» немесе «Он оқ тайпасы» деген атауға ие болады.
## Сілтемелер
* Он тайпа
* Батыс Түрік қағанаты
* Ашина
## Дереккөздер


Санат:Тайпалар
Гипроуглегормаш

**Гипроуглегормаш**, тау-кен машиналары мен механизмдерін жасау жөніндегі конструкциялық жобалау және эксперименттік ғылыми-зерттеу инcтитуты, 1958 жылы құрылған. Негізгі ғылыми жұмыстарының бағыты: ауыр және еңбекті көп қажет ететін жұмыстарды механикаландыру, көмір өндірудің жаңа техникасын жасау мәселелерін шешу болды. 50–70-жылдары институт жасаған жоба бойынша С.С.Макаровтың КМ типті тазарту комбайны, газ-дренажды СБ бұрғылау станогы, иілгіш-пластиналы КИП-350 конвейері, т. ж. вагондарына көмір тиеуге арналған автоматтандырылған, айналмалы-қозғалмалы итергіштер, көтергіш қоңдырғыларды автоматтандыру жүйелері, «Қарағанды–7/15» үңгілеу комбайны, иілгіш пластиналы П-65 конвейері, шахтаның өздігінен жүретін вагондары, тұз өндіретін комбайндары, маневрлік МУ-25 қоңдырғысы өңдіріске енгізілді. 1978 жылдан сала бойынша рельсті жер асты транспортын, шахта үсті мен оқпан маңы аулаларын, шахталық пневматик. доңғалақты транспорт, тазарту забойларына арналған жеке тіреулер, т.б. құралдарын жасау жөніндегі жетекші ұйым болып саналды. 10 тонна жүк сүйрете алатын, екі жол аралығы 600 мм болатын АРП-10 аккумуляторлық электровозын, шет елдерде өзіне ұқсасы жоқ принципі жаңа жылжымалы құрамы бар екі жол аралығы 900 мм көп бөлікті ПС-3, ПС-5 поездарын, Украинаның Донецк машина жасау зауытымен және кен ісі институтымен бірлесе отырып көмірдің жұқа қабаттарын қазып шығаруға арналған еңбек өнімділігі ауысымына 1000 т болатын ШБ-2 шпиндельді шнекті бұрғылау машинасын, Экон. Өзара Көмек Кеңесіне мүше елдер шахталарын жабдықтау үшін жіберілетін тазарту забойларына арналған гидравликалық жеке тіреулерін жасады. Ғыл.-зерттеулер толық өлшемді стендтерде жүргізіліп, олардың нәтижелері ин-ттың есептеу орт-нда өнделді.
## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Қоянтамақ

**Қоянтамақ** () – ерінгүлділер тұқымдасына жататын жартылай бұталар. Іле, Күнгей Алатаулары мен Батыс Тянь-Шаньнің өзен аңғарларында құрғақ шағыл тастардың арасында өсетін 2 түрі бар. Соның ішінде жиі кездесетін түрі – жіңішке жапырақты Қоянтамақ (Perovskіa angustіfolіa). Биіктігі 1 м-дей. Сабағы түкті (олардың арасында сары түстілері бар), бұтақтанып біткен, түбінен бастап ағашқа айналған. Жапырағы жалпақ, қандауыр тәрізді, қарама-қарсы орналасқан, жиектері ара тісті иректеліп келген. Гүлі аз, ұзындығы 30 см-дей болатын гүлшоғыры сабағының жоғары жағында орналасады. 5 тостағанша жапырақшалары қоңырау тәрізді түтік түзеді, жоғары жағы екі ерінге ұқсас болып келеді. Ақшыл күлгін түсті күлтесінің ұзындығы 1 см-дей. Аталығы – 4, аналығы – біреу. Маусым – шілде айларында гүлдеп, шілде – тамызда жеміс салады. Жемісі – 4 жаңғақша, пішіні жұмыртқа тәрізді, сырты тегіс, қоңыр түсті.

## Түрлері
# *[[Perovskia abrotanoides]]* Kar. – жусан қоянтамақ
# *[[Perovskia angustifolia]]* Kudrjasch. – жіңішке жапырақты қоянтамақ
# *[[Perovskia artemisioides]]* Boiss. – 
# *[[Perovskia atriplicifolia]]* Benth. – 
# *[[Perovskia botschantzevii]]* Kovalevsk & Kochk. – 
# *[[Perovskia × intermedia]]* Lazkov – 
# *[[Perovskia kudrjaschevii]]* Gorschk. & Pjataeva – 
# *[[Perovskia linczevskii]]* Kudrjasch. – 
# *[[Perovskia scrophulariifolia]]* Bunge –
# *[[Perovskia virgata]]* Kudrjasch. –

## Дереккөздер

(Ж. Қожантаева)
 

Санат:Еріндігүлділер
Шамар әулие үңгірі

**Шамар әулие үңгірі** – Алматы облысы Талғар ауданы Талғар тауында. 

## Сипаты
Үңгір 50 — 70 м биіктікте пайда болған саз топырақты терең сай беткейінде орналасқан. Қуыстың ұзындығы 50 м, биіктігі 1,5 м. Кірер аузы тар, орта бөлігі кең, түбі бірнеше тармақты. Еденін төбесінен құлаған тау жыныстарының үйінділері басқан. Үңгірді жарқанаттар мекендейді. Көрікті табиғат қоршаған бұл үңгірдің туристік маңызы бар.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан үңгірлері
Санат:Алматы облысы географиясы
Шамансұр күмбезі

**Шамансұр күмбезі**, Дауытбек кесенесі – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші.

## Орналасқан жері
Жамбыл облысы, Тараз қаласы.

## Сипаты
thumb|right|200px|Дәуітбек (Шамансұр) кесенесі. ХІІІ ғасыр.
XIII ғасырдағы құрылыстың бір түрін құрайтын Шамансұр күмбезі Ескі Тараз рабатында, Қарахан күмбезінің шығыс жағына орналасқан. 

Күмбез моңғол әскерлерінің бірі Ұлығ Білге — Икбалхан Дәуітбек бейітінің үстіне орнатылған. Күмбездің сәулетшісі де, тұрғызушы-құрылысшысы да белгісіз. Мазардың төбесі қос күмбезден тұрады, күйдірілген кірпіштен қаланып, есіктері ою-өрнекпен әшекейленген күмбездер арка арқылы бекітіліп, сырт жағынан есікке тіреледі. Ішкі бөлменің орта шеніне тастан пирамидаға ұқсас сағана қойылған, оған жерленген адамның аты-жөні, өлген уақыты (1262) арабша жазылған. Жазуды 1939 жылы Т. Беленицкий оқыған. 

1982 жылы жөндеуден өтіп, республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің тізіміне енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Тараз ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысы сәулеті
Санат:Қазақстан кесенелері
Ромат фармацевтикалық компаниясы

**“Ромат” фармацевтикалық компаниясы** — фармацевтикалық және медициналық өнеркәсіп орны. 1992 ж. құрылған. Оның құрамына Қазақстан аумағында дәрі-дәрмек, биопрепараттар, полимерлік медициналық бұйымдар өндіретін төрт ірі зауыт: Галенді-фармацевтикалық өндіріс зауыты (жақпамай, шөптен жасалған дәрілер, экологиялық таза өсімдіктер мен минералдық шикізаттардан жасалатын дәрі-дәрмектердің 40-тан астам атауын шығарады), Павлодар фармацевтикалық зауыты, Медициналық препараттар зауыты (пептон — бактериологиялық зерттеулерде пайдаланылады, ВНИИМС — ірімшік жасайтын өнеркәсіп үшін қажетті препарат, холензии, панкреатин, цитохром, адиурекрин, гематоген, инфузиялық ерітінділер: гемодез, хлорлы натрий, глюгицир, ацесоль, холсоль, т.б. барлығы 60-қа жуық атауды шығарады) кіреді. Компания шығаратын дәрі-дәрмек атауы 120-ға жетеді. Кәсіпорынның осы заманғы жабдықпен жарақтандырылған төрт зертханасында, вивариясында бақылау-талдау және зерттеу жұмыстары жүргізіледі.

## Дереккөздер:
Батпақты (Қарағанды облысы)

**Батпақты** — Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы ауыл, Батпақты ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Осакаровка кентінің оңтүстік-шығысында 18 км жерде, қараған, тобылғы аралас боз, селеу, жусан, сораң өскен шөлейтті дала белдемінде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі Батпақсу деген қоныста 1909 жылы қаланған. Жақын темір жол стансасы - Ақтасты (15 км). Бұрынғы В.Пик атындағы кеңшар негізінде сүт, астық өндіретін акционерлік қоғам жұмыс істейді. 

## Инфрақұрылымы
Батпақтыда орта мектеп, клуб, дәрігерлік-амбулаториялық пункт бар. Ауыл арқылы Қарағанды — Астана автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Осакаров ауданы елді мекендері
Өгізтау

**Өгізтау 1, 2** - палеолит заманының тұрақтары. Қарағанды облысы Ақадыр ауданы Өгізтау шатқалы маңында. 1984 ж. Орт. Қазақстан археол. экспед-ның (жетек. Ж.Құрманқұлов) тас дәуірін зерттеумен шұғылданатын отряды (жетек. Ж.Таймағамбетов) тапқан. **Өгізтау 1** тұрағынан 252 тас артефактілер (өзектастар, қырғыштар, екі жағы өңделген құралдар және тас жаңқалары, т.б.) жинастырылған. Кейбіреулерінің сыртқы жағы дефляцияға ұшыраған. Осындай құралдар ескерткіштен солт-ке қарай  600 м жерден де табылған. Екі тұрақтағы тас коллекциясында диск тәрізді өзектастардың, үшбұрышты тас жаңқаларының болуы Өгізтау ескерткіштерін мекен еткен адамдардың тас өңдеу техникасынан хабары мол болғандығын айғақтайды. Өгізтау тұрақтарының материалдары мұнда байырғы адамдар мустье заманынан бастап мекендегенін дәлелдейді.
## Дереккөздер


Санат:Тарих
Идеал кристалл

thumb|right|Кварц кристалы
**Идеал кристалл** – 1) қандай да бір құрылымдық ақаулары (бос қуыстар, қоспа атомдар, дислокация, т.б.) болмайтын, өзінің барлық көлемінде жетілген үш өлшемді периодты торы бар кристалл. “Идеал кристалл” ұғымы кристаллографияда және қатты дене теориясында кеңінен қолданылады. Ал реал (нақты) кристалдардың аздаған мөлшерде ақаулары (торы бар термодинамикалық күйде тұрған) болады. Құрылымы бойынша идеал кристаллға бәрінен де дислокациясы болмайтын кристалдар (Sі, Ge) мен қыл сым, ине тәрізді ұзынша созылған кристалдар жуық келеді; 2) физикалық тұрғыдан жақтары тепе-тең бірдей дамыған, жетілген пішіні бар кристалл.

## Тағы қараңыз
*Кристалдар

## Сілтемелер


Санат:Физика
Кондитер өнімдері

нобай|оңға|280px|Әртүрлі кондитер өнімдері
**Кондитер өнімдері** — әдетте, құрамында қанты көп тағамдық өнімдер. Кондитер өнімдерінің жүздеген түрлері бар. Технологиясына және оған жұмсалатын шикізат түріне қарай негізгі екі топқа (қантты және ұнды) бөлуге болады. Қантты түріне карамель, кәмпит, шоколад, жеміс-жидекті кондитер өнімдері жатады. Ұннан жасалатын кондитер өнімдеріне печенье, пряник, торт, кекс, орама (рулет), вафли, т.б. енеді. Кондитер өнімдері — жоғары калориялы тағам. Мысалы, 100 грамм печеньеде 440 ккал, халуада 570 ккал, шоколад кәмпитте 550 ккал болады. Кондитер өнімдерінің құрамында қант көп (70%-ға дейін) болатындықтан ол ұзақ уақыт сапасын жоғалтпайды. Қағазға оралып та, оралмай да шығарылады. Кейбіреуі пластмасса не металл қораптарға салынады.

Қазақстанда кондитер өнімдерін шығаратын ең ірі кәсіпорындар: “Рахат” ААҚ (Алматы қ.), “Қарағанды кәмпиттері” ААҚ (Қарағанды қ.), “Баян сұлу” ААҚ (Қостанай қ.). Сондай-ақ барлық ірі елді мекендердегі кондитер цехтарында, шағын кондитер кәсіпорындарында дайындалады.

## Кондитер өнімдерінің түрлері
нобай|оңға|Печенье
Барлық кондитер өнімдері қантты немесе ұнды болып бөлінеді. 
* Қантты өнімдерге — карамель, кәмпит, шоколад, мармелад, зефир, драже, шығыс тәттілері; 
* Ұнды өнімдерге — печенье, пряник, торт, кекс, вафли және т.б. жатады.

## Дереккөздер

Санат:Кондитер өнімдері
Ысқақ Көбеков

**Көбеков Ысқақ** (1892, бұрынғы Семей облысы Ақсуат ауданы – 1918) – қоғам қайраткері. 

## Өмірбаяны
Көбеков алғашында Көкпекті ауданындағы 2 сыныптық орыс-қазақ мектебінде оқыған. Прогресшіл-демократия бағыттағы адамдармен араласқаны үшін оқудан шығарылған. Кейін Омбыда оқып, дәрігер мамандығын алып шығады. Омбыда К.Төгісов, М.Әйтпеновтермен бірігіп *“Қазақ еңбекшілерінің одағын”* құрды. Одақ мүшелерімен Зайсан қаласында аймақтық съезд өткізуге ат салысып, съезде хатшылық міндетін атқарды. 

1917 ж. күзде құрылған “Үш жүз” партиясы орталық комитетінің хатшысы болды. Жұмысшы, солдат және шаруа депутаттары Петропавл уездік кеңесінің құрамына сайланды. Кеңес өкіметі орнаған алғашқы кездері осы уездегі қаржы комиссиясының мүшесі, жер бөлімінің бастығы, әскери бөлімнің жауапты қызметкері, мұсылмандар арасындағы жұмыс бөлімінің бастығы, революциялық трибунал жанындағы ерекше тексеру комиссиясының мүшесі болды. Омбы губернаторы атқару комитетінде қызмет істеді. 

1918 ж. наурыз айында тұтқынға алынып, ақ гвардияшылардың қолынан қаза тапты.

## Дереккөздер


Санат:1892 жылы туғандар
Санат:Күршім ауданында туғандар
Санат:1918 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан саясаткерлері
Шамалған (ауыл)

**Шамалған** — Алматы облысы Қарасай ауданындағы ауыл, Шамалған ауылдық округі орталығы. 2010–2017 жылдары Үшқоңыр деп аталған.Бұл Ауылда Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев Туған

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қаскелең қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 8 км-дей жерде, Үшқоңыр тауының етегінде, Шамалған өзені бойында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1910 жылы қаланған. 1961-1997 жылдары көкөніс-сүт өндіретін кеңшардың орталығы болды. Оның негізінде Шамалғанда, Айқым және 2013 жылға дейін Шамалған ауылдық округі құрамында болған Еңбекші, Құмарал, Сауыншы және Үштерек ауылдарында 700-ге жуық шаруа қожалығы, ауыл шаруашылығы бағытындағы 8 ЖШС, “Т.Рысқұлов атындағы университеттің биокомбинаты” ЖАҚ-ы, “Қазтеміржол-жабдықтау”, “Достар”, “Селден қорғау” ЖШС-тері орналасқан. 
Шамалған атауы Алматы облысы әкімдігінің 2010 жылғы 10 ақпандағы N 11 қаулысы және Алматы облыстық маслихатының 2010 жылғы 10 ақпандағы N 28-179 шешімімен Үшқоңыр деп өзгертілген болатын , алайда 2017 жылғы 27 шілдеде Алматы облыстық мәслихаттың VI шақырылымының кезектен тыс XIX сессиясы шешімімен ауылдық округ пен ауылға бұрынғы Шамалған атауы қайтарылды 

## Көпшілік-танымдық орындары
* "Атамекен" тарихи-мәдени орталығы ;
* "Үшқоңыр" спорттық-сауықтыру кешені 

## Дереккөздер
 
 

Санат:Қарасай ауданы елді мекендері
Құртқашаштар тұқымдасы

**Құртқашаштар тұқымдасы** () – дара жарнақтылар класына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Жер бетінде Құртқашаштар тұқымдасының 80 туысы 1800-ге жуық түрі бар. Бұлар тропиктік, субтропиктік және қоңыржай салқын аймақтарда кең тараған, негізінен, Оңтүстік Африка, Жерорта теңізінің маңайы, Батыс және Шығыс Азия, Оңтүстік және Оңтүстік Америкада өседі. Қазақстанда Құртқашаштар тұқымдасының 5 туысқа жататын 36 түрі бар. Бұл тұқымдастың негізгі түрлері Қазақстанның оңтүстік, оңтүстік-шығыс аймақтарында, таулы өлкелерінде кездеседі.

Төрт түрі Қазақстанның эндемиктері (Альберт құртқашашы, Людвиг құртқашашы (І. ludvіgіі), Кушакевич шиқылдағы (Juno huschakewіctіі), Алматы шиқылдағы) болып табылады. Қосжынысты. Гүл серігі тек күлте жапырақшаларынан тұратын гүл тәжі сияқты, ұзын түтікшелі және әр түрлі ішкі және сыртқы 6 бөліктен тұрады. Таспа тәрізді ұзынша тозаңқапты аталықтарының саны — үшеу, кейде 3, жеке-дара немесе бірігіп келеді. 3 ұялы аналық түйіні төмен орналасқан. Жемісі — көп тұқымды, сопақша, шытынағыш қауашақ; тұқымы — негізінен дөңгелек, кейде қырлы-бұрышты, ұрығы шағын, ақуызды.

Жылжымалы немесе түйін түзуші етті тамырсабақты, жапырағы таспа пішінді. Құртқашаштар тұқымдасының басым көпшілігі шаруашылықта әсемдік үшін өсірілетін өсімдіктер ретінде кеңінен пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Құртқашаштар
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Бала би

**Бала би** (1997 жылға дейін — *Талаптан*) — Қызылорда облысы Шиелі ауданындағы ауыл, Талаптан ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Шиелі ауылынан солтүстік-батысқа қарай 31 км жерде. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 3963 адам (2059 ер адам және 1904 әйел адам) болса, 2009 жылы 4071 адамды (2112 ер адам және 1959 әйел адам) құрады. 

## Тарихы
Ауыл 1997 жылға дейін Талаптан деп аталып келген. 1973 – 96 жылдары аралығында қаракөл қойын өсіретін “Қазақстанның 30 жылдығы” атындағы кеңшардың орталығы болған. Кеңшар негізінде Бала биде 2 ЖШС және 5 шаруа қожалығы жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Шиелі ауданы елді мекендері
Ромбоэдр

right|60px
**Ромбоэдр** — барлық жақтары *[[ромб]]* болатын *[[параллелепипед]]*

## Дереккөздер:


Санат:Көпбұрыштар
Ақкүңгір құдық

**Ақкүңгір құдық** – Шошқакөл бұйратының солтүстік-батысындағы құдық. Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданында орналасқан. Теңіз деңгейінен 310 м биіктікте. Маңайынан Жайынды, Атжақсы өзендері ағып өтеді. Қоңыр сортаң топырағында *эфемерлі сұр жусан, баялыш, күйреуік*, т.б. өседі.
## Дереккөздер


Санат:Құдықтар
Шама

**Шама** — мәні математиканың дамуына байланысты жалпыланып отырылған негізгі математикалық ұғымдардың бірі.

# Ұзындық, аудан, салмақ сияқты тағы басқа нақты ұғымдардың жалпылануы нәтижесінде алғашқы шама (скаляр оң шама) ұғымы пайда болды. Шаманың әрбір нақты тегі физикалық денелерді немесе басқа нысандарды салыстырудың белгілі бір әдісіне байланысты; 
# бағытталған шамаларды (мысалы, түзуде қарама-қарсы екі бағыты болатын кесінді, жылдамдық) қарастыру нәтижесінде скаляр шаманың жалпы ұғымы (нақты бір сан арқылы сипатталатын нысанды) пайда болды; 
# скаляр шамалардың жалпылануы нәтижесінде векторлық шамалар (қ. Векторлық есептеу) мен тензорлық шамалар (қ. Тензорлық есептеу) алынды.

## Сілтемелер
*Өлшем
*Бірлік
*Құн

## Дереккөздер


Санат:Математика терминдері
Өгізтіл

**Өгізтіл**, анхуза () – айлауықтар тұқымдасына жататын бір, екі және көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда Жетісу (Жоңғар), Іле және Күнгей Алатауларының тау беткейлерінде, далалы алқаптар мен құмды жерлерде өсетін 3 түрі бар. Олардың биікт. 40 – 100 см. Өсімдіктің сыртын қатты, ұзын қылтанды түктер жапқан. Сабағы жуан, бұтақты, тік өседі. Ұзынша жапырақтары қандауыр тәрізді. Тостағанша жапырақшалары бес тілімді, күлтелері түтікшелі-қоңырау тәрізді. Көгілдір, сары, сиякөк, сирек ақ түсті гүлдері шашақ гүлшоғырына топталған. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, шілде – тамызда жеміс салады. Жаңғақтары жұмыртқа тәрізді, қисық, кедір-бұдырлы, төм. жағында үшкірлеу қыры болады. Бір өсімдік 10 мыңға дейін жаңғақша береді, оларды негізінен құмырсқалар таратады. Ө-дің арасында ара бал жинайтын түрлері де бар.
## Дереккөздер


Санат:Айлауықтар
Шам

**Шам** — жарық күші бірлігінің ескірген атауы. Бірліктердің халықаралық жүйесінде (СИ жүйесі) бұл бірліктің орнына кандела алынады.

## Тағы қараңыз
* Жарық
* От
* СИ жүйесі

## Дереккөздер

Санат:Өлшеу