open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Несрин Сипахи

**Несрин Акчан Сипахи** (29 қараша 1934 жылы, Ешилькёй) — түрік тіліндегі музыкаға маманданған түрік әншісі. Түркияның мемлекеттік әртісі (1998).

## Өмірі
Несрин Сипахи 1934 жылы 29 қарашада Түркияның Ыстанбұл қаласының Бакыркёй ауданында дүниеге келген.

Оның ата-анасы қырымдық болған. Екі ағасы Нихат пен Четин театр актерлері болған. Бакиркёй орта мектебін бітірген. 1950 жылы қысқа некеден кейін ол 1957 жылы 23 қаңтарда Хасан Алдемир Сипахимен отбасын құрды. Екі ұлы бар: Юнус Эмре 1957 жылы және Кандемир 1968 жылы дүниеге келген.

## Музыкалық мансабы
Жасөспірім кезінде ол музыкаға қызығушылық танытып бастаған. Ол алғашында батыс музыкасын орындағанымен, кейін түрік музыкасымен айналысып бастады. 1953 жылы Несрин сол кездегі басты музыкалық оқу орталығы саналған Анкара радиосына қосылды.

1960 жылы Несрин Сипахи Анкарада сахналаушы болып жұмыс істей бастады. Түркиядағы концерттерінен кейін көптеген шет елдерде де өнер көрсетті.

1971 жылдан бастап Кеңес Одағына гастрольдік сапарында ол түрік, әзірбайжан, орыс және армян тілдерінде ән шырқады.

Несрине Сипахи АҚШ, Германия, Франция, Канада, Австралия, Марокко, Тунис, Сирия, Египет, Испания және Кипрде өнер көрсетті . Ол төрт жүзге жуық сингл шығарды. 1974 жылы ол Фенербахче ФК үшін «Yasha Fenerbahçe» («Live Live Fenerbahçe») жекпе-жек әнін, «Y Viva España» мұқабасын  шығарды.

Актриса ретінде Несрин Сипахи «Жүрегімдегі алаяқ» 1965 жылғы фильге түскен.
## Марапаттары
Несриннің бірнеше алтын жазбалары бар.

1998 жылы Түркияның мемлекеттік әртісі атағын алды.

2017 жылы ол Президенттік кешендегі салтанатты рәсімде арнайы марапатқа ие болып, марапатын Режеп Тайып Ердоғанның қолынан алды.
## Дискография
1970 жылдан бастап ол LP және CD шығарды:

* 1970 — *La Chanson D’Amour En Turquie*
* 1970 — «Суат Сайн»
* 1970 — *Ve İkinci Dünyası*
* 1970 — Добавить «Юсуф Nalkesen’in Eserleri»
* 1970 — Добавить"Nesrin Sipahi"
* 1970 — *Avni Anıl'ın Eserleri*
* 1971 — *Bir Bahar Akşamı*
* 1972 — *Türk Sanat Müziğinden Seçmeler*
* 1973 — *Ve Türk Sanat Müziğinin 12 Pırlantası*
* 1973 — «Осман Нихат Акинин Сечме Эсерлери»
* 1983 — *Aşk Mevsime Bakma*z
* 1991 — «Несрин сипахи и Ансамбль Кудси Эргунер-Шарки (Love Songs Of Istanbul)»
* 2009 — «Несрин Сипахиден Тюркюлер»

## Сілтемелер

* Сиыт Осман // dailymotion.com
* Несрин Сипахи - Biyografya.com сайтында
* Қырым татарларының әншісі Несрин Сипахи 80 жасқа толды // наурыз 2007 ж
* (14) Әнші Несрин Сипахи - Қырым татар ларк - YouTube
* (14) Несрин Сипахи - тақырып - YouTube

## Дереккөздер
Санат:Түркия әншілері
Сабри Улькер

**Сабри Улькер** (; 1920 – 2012 ж. 12 маусым) — әлемге әйгілі тәттілер мен сусындар өндіретін Ülker компаниясының негізін қалаған түрік кондитері.

## Өмірбаяны
Сабри Улькер Алушта Қырым маңында Корбек ауылында қырым татарларының отбасында дүниеге келген. 1929 жылы оның отбасы Түркияға біржолата қоныс аударады.

1944 жылы Сабри Улькер ағасы Асиммен бірге ауданы 100 м2 шағын наубайхана сатып алып, күлше пісіре бастайды. 1974 жылы Улькер күлшелері әлемдік нарыққа шықты. Дәл осы жерден табысты кәсіпкер және меценат, діндар мұсылман және YILDIZ холдингінің құрметті президенті Сабри Улькердің өрлеуі басталды.

2000 жылдан бастап холдинг ісін ұлы Мұрат басқарады. Түркияның ең бай адамдарының бірі болған Сабри Улькер өмірінің соңғы жылдарында тек қайырымдылық және әлеуметтік жобалармен айналысқан. Ол жаңа кітапханалар ашуға, мектептерге компьютерлер сатып алуға және түрік студенттеріне көмектесуге ақша салды. Сабри Улькер 2012 жылы 12 маусымда 92 жасында дүниеден өтті. Сабри Улькер Ыстанбұлда жерленді, оның жерлеу рәсіміне Түркия президенті Режеп Тайып Ердоған, Ыстанбұл губернаторы Хусейн Авни Мутлу, Ыстанбұл мэрі Кадир Топбаш, Түркия үкіметінің бірнеше министрлері, сондай-ақ басқа да бірқатар көрнекті түрік саясаткерлері қатысты. Қырым татар халқы мәжілісінің төрағасы Мұстафа Джемилев атақты кондитерлік магнаттың дүниеден өтуіне қатысты:

Сабри Улькердің компаниясына қатысты барлық құқықтар оның ұлы Мұрат Улькерге мұраға қалды. Сабри Улькер көзі тірісінде-ақ «шоколад патшасы» атанған.

## Дереккөздер

Санат:Түркия кәсіпкерлері
Санат:Түркия кондитерлері
Мұрат Улькер

**Мұрат Улькер** (; 21 наурыз 1959 ж.) — қырым татарларынан шыққан түрік кәсіпкері, кондитер, орталық және шығыс Еуропадағы, Таяу Шығыс пен Африкадағы ең ірі азық-түлік компаниясы Yıldız холдингінің басқарма төрағасы. Yıldız құрамында Godiva Chocolatier, Pladis және Sok сияқты компаниялар бар. 2018 жылы Улькер 4,8 миллиард долларды құрайтын жеке байлығымен Түркиядағы ең бай кәсіпкер атанды.

## Өмірбаяны

### Алғашқы жылдары және білімі
Мұрат Улькер 1959 жылы 21 наурызда Түркияның Ыстанбұл қаласында «шоколад патшасы» Сабри Улькер мен оның әйелі Гюзиде Иманның отбасында дүниеге келген. Ыстанбұлдағы Эркека Лизеси орта мектебінде оқып, Босфор университетін іскерлік басқару мамандығы бойынша бітірген. 1982 жылы Америка нан пісіру институтында (AIB) және Германияның кондитерлік өнеркәсібінің Орталық техникалық мектебінде (Zentralfachschule der Deutschen Süßwarenwirtschaft, ZDS) шетелде оқыды. Содан соң АҚШ-тағы Continental Baking компаниясында тағылымдамадан өтті. Улькер сонымен қатар Халықаралық атқарушы қызмет корпусының түрлі жобаларына қатысқан.

### Yıldız холдингтегі мансабы
1984 жылы Улькер Yıldız холдингінің құрамына кіретін  Ülker компаниясына бақылау координаторы ретінде қосылды. Одан кейінгі жылдары бас директордың кәсіпорындар бойынша көмекшісі, кейін бас директор қызметін атқарды. 2000 жылы Улькер Yıldız холдингінің атқарушы директоры болды, ал 2008 жылы ол бас директор қызметін атқарды. Оның төрағалығымен Yıldız кәсібін кеңейтіп, бірнеше сатып алулар жасады, соның ішінде 2008 жылы GODIVA Chocolatier және 2014 жылы United Biscuits бар. 2016 жылы Yıldız өзінің үш брендін біріктіретін pladis атты жаңа жаһандық ұйымды құрды: Ülker, United Biscuits және DeMet's Candy Company.

### Қайырымдылықпен айналысуы
2009 жылы Улькер отбасы азық-түлік тұтыну саласында қоғамдық денсаулықты нығайтуға бағытталған Сабри Улькер қорын құрды.

2014 жылы Улькер отбасы 24 млн. доллар Гарвард университетінің пайдасына жұмсады. 10 жыл бойына тараған қаржыландыру Т.Х. Чан атындағы қоғамдық денсаулық сақтау мектебінде «Сабри Улькер» қоректік заттар, генетикалық және метаболикалық зерттеулер орталығын құру үшін берілді. Орталық қант диабеті және жүрек-қан тамырлары аурулары бар адамдарға көмектесу үшін созылмалы және күрделі ауруларға бағытталған.

Улькер 1993 жылы «Улькер» баскетбол клубын құруға атсалысты. Клуб алты рет Президент кубогын, үш рет Түркия кубогын жеңіп алған. Сондай-ақ Улькер Еуролига Кубогы мен Корач Кубогының ширек финалына дейін жетті. Улькер Фенербахче Шүкрү Сарачоглу стадионының атау құқығын он жыл бойы сатып алды. Сондай-ақ Улькер спорт аренасына демеушілік жасады. Кәсіпкер бұрын басқа футбол клубтарын қолдаған, бірақ кейін демеушілік қызметін тоқтатқан.

2014 жылы Улькердің қаражатына әкесі мен атасы, осы мешіттің соңғы имамы Девлет-қажы Ислам шыққан ауылдағы Корбек Джами собор мешіті қалпына келтірілді.

Мұрат Улькер – өнер коллекционері. 2012 жылы оның қолдауымен Ыстанбұлда қазіргі түрік суретшілерінің жұмыстарының көрмесі өтті.

### Жеке өмірі
Мұрат Улькер үйленген, үш баласы бар, қазіргі таңда Ыстанбұлда тұрады.

## Дереккөздер

Санат:Түркия кәсіпкерлері
Санат:Түркия кондитерлері
Олимпиада ойындарындағы гимнастика

нобай|Спорттық гимнастикаға арналған Қазақстанның пошта маркасы
Спорттық гимнастика сайыстары барлық **[[Олимпиада ойындары]]нда** өткізілді. Алайда алғашқыда сайыстар ерлер арасында ғана өтті, ал әйелдер арасындағы сайыстар тек 1928 жылы бағдарламаға кірді. Соңғы өткен Олимпиадада спорттық гимнастикадан 14 медаль комплектісі сарапқа салынды.

Көркем гимнастика сайыстары 1984 жылдан бастап өткізіле бастады. Олар тек әйелдер арасында өтеді.

Батутта секіру Олимпиада бағдарламасына 2000 жылы енгізілді.

## Сайыстар
### [[Сурет:Gymnastics (artistic) pictogram.svg|25px|]] Спорттық гимнастика
#### Ерлер

Сондай-ақ ерлер арасында бұрын келесі сайыс түрлері өткізілген еді: арқан бойымен өрмелеу (1896, 1904, 1924, 1932), командалар арасындағы керме (1896), командалар арасындағы қоссырық (1896), жеті снаряд (1904), тоғыз снаряд (1904), ұршықпен ойнау (1904), командалар арасындағы еркін жүйе (1912, 1920), командалар арасындағы швед жүйесі (1912, 1920), кесе-көлденең қойылған ат (1924), үндістер ұршығы (1932), акробатикалық жүріс (1932).

#### Әйелдер

Сондай-ақ әйел командалары арасында 1952, 1956 жылдары затпен жаттығулар сайысы өтті.

### [[Сурет:Gymnastics (rhythmic) pictogram.svg|25px|]] Көркем гимнастика

### [[Сурет:Gymnastics (trampoline) pictogram.svg|25px|]] Батутта секіру


## Қазақстан атлеттерінің қатысуы
Қазақстан атынан Олимпиада ойындарына 1996 жылы — 3 спорт гимнасты, 2000 жылы — 2, 2004 жылы — 1, 2012 жылы — 2, 2021 жылы — 1, 2024 жылы — 2 спорт гимнасты қатысқан.

Көркем гимнастикаға 2004 жылдан бастап әр Олимпиадаға 1 гимнаст қыз барып қайтады. Батутта секіруге алғашқы қазақстандық 2016 жылы қатысқан.

Бұл спорт түрінен алғашқы медаль 2024 жылы қоржынға түсті:

## Тағы қараңыз
* Гимнастикадан әлем чемпионаты

Санат:Олимпиада ойындарындағы гимнастика
Марсты терраформалау

[alt=A series of four illustrations of a planet, each successive one featuring more liquid water, vegetation, clouds, and atmospheric haze|нобай|Суретшінің [Марс|Марсты терраформалаудағы консепциясы]]
**Марсты терраформалау** (терраформинг) – планеталық деңгейдегі инженерлік жобалар мен басқа да Марсты тіршілік етуге қолайлы планетаға айналдыруға қатысты жобалардың жиынтығын қамтитын гипотетикалық процедура. Бұл процесс әртүрлі ресурстарды қажет ететін бастамалар арқылы планетаның қазіргі климатын, атмосферасын және бетін өзгертуді, сондай-ақ жаңа экологиялық жүйені немесе жүйелерді орнатуды қамтиды. 

Басқа ғарыштық нысандарды емес, Марсты таңдаудың себептері ол ғаламшар бетінде судың болуы және ғаламшардың бір кездері Жерге ұқсас тығыз атмосфераға ие болғанын көрсететін геологиялық тарихында жатыр. Десе де, Марсты толық терраформалауға кері әсерін тигізетін жағдайлар ретінде – ғаламшардың гравитациясының төмендігі, лас топырағы, Жерге қарағанда жарықтың төмен деңгейі және магнит өрісінің болмауы деп айтуға болады.

Ғалымдар мен сарапшылар қазіргі технология планетаны өмір сүруге жарамды ете алады ма деген сұраққа дауласып жатады. Терраформалауға қарсылық білдіру себептеріне этикалық алаңдаушылықтар мен мұны жүзеге асыруға қатысты шығындар жатады. Ал керісінше ғаламшарды терраформалауды қолдайтындардың айтулары бойынша Марсты терраформалаудың басты себептеріне Жердегі сарқылып бара жатқан ресурстар туралы алаңдаушылықтарды азайту мен басқа ғаламшарларда колония құру арқылы адамдардың жойылып кетуінің алдын алу жатады.

## Адамдарға пайдасы мен кері әсері
нобай|Гипотетикалық Марс базасында өсетін өсімдіктердің иллюстрациясыАдам санының өсуі, Жердегі ресурстардың сарқылуы, және мүмкін болатын Ақыр Заманның болуына байланысты альтернативті шешім адамзатқа Жерден басқа да Марс, Ай сынды ғарыштық нысандарға колонияларды салуды талап етуі мүмкін. Ғарышта колониялар құру Күн жүйесінің энергетикалық және материалдық ресурстарын жинауды барынша ұлғайтады әрі жеңілдетеді. 
нобай|Терраформаланған Марстың иллюстрациясы
Марс – Күн жүйесіндегі басқа планеталардың ішінде Жерге ең ұқсасы. Ғалымдар Марс ғаламшарының геологиясын зерттей отыра планетаның бұрындары Жерге ұқсас екендігін анықтады. Мысалы, Марстың атмосферасы бұрындары қалың әрі демалуға қолайлы деседі. Сондай-ақ ғалымдар ғаламшар бетінде жүздеген миллион жылдар бойы планетарлық атмосфераның диссипациясы, немесе оңай сөзбен айтқанда ғаламшар бетінің кеуіп кетуі, арқылы жоғалған су қоры мол болған деп болжайды. 

Егер Марста жатғаламшарлық өмір бар болатын болса, онда терраформалау кезінде жойып жіберуіміздің мүмкіндігі Марсты терраформалаудың кері әсері ретінде қарастырылады.

## Дереккөздер

Санат:Марс
Санат:Ғаламшар
Санат:Ғылыми жоба
Санат:Гипотетикалық жоба
Санат:Марсты терраформалау
Якуп Сатар

**Якуп Сатар** (11 наурыз 1898 жыл, Қырым, Ресей империясы – 2 сәуір 2008 жыл, Эскишехир, Түркия) — Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңғы түрік ардагері.

## Өмірбаяны
Якуп Сатар 1898 жылы 11 наурызда Қырымда дүниеге келген. 1915 жылы Осман армиясына қосылды. Алғашқы әскери дайындық курсында оған неміс нұсқаушылары химиялық шабуыл жасау әдістерін үйретті. 1917 жылы 23 ақпанда шабуыл аяқталғаннан кейін Кутаны британ әскерлері басып алды. Соғыс біткенше тұтқында болды. 1919–1923 жылдары Түркияның азаттық соғысына қатысты.

Өмірден өтерден аз уақыт бұрын ол Эскишехир қаласындағы әскери емханада емделді. 2008 жылы 2 сәуірде 110 жасында дүниеден өтті.

## Естелік
2007 жылы Якуп Сатар, Өмер Куюк және Вейсел Тұранның естеліктері негізінде «Соңғы кездесу» () деректі фильмі түсірілді.

## Дереккөздер

Санат:Түркия ардагерлері
Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі

Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі Түркістан облысы әкімдігінің 2023 жылғы 12 сәуірдегі
№ 58 қаулысымен бекітілген. 

## Бәйдібек ауданы

## Ордабасы ауданы

## Отырар ауданы

## Сайрам ауданы

## Сарыағаш ауданы

## Сауран ауданы

## Созақ ауданы

## Төле би ауданы

## Түлкібас ауданы

## Шардара ауданы

## Арыс қаласы

## Түркістан қаласы

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғимараттары мен құрылыстары
Санат:Түркістан облысының тарихи орындары
Санат:Түркістан облысы
Шериф Мардин

**Шериф Мардин** (1927, Ыстанбұл – 6 қыркүйек 2017 ж.) – түрік әлеуметтанушысы.

## Өмірбаяны
Шериф Мардин 1927 жылы Ыстанбұлда дүниеге келген. Әкесі түрік дипломаты —Шемсеттин Мардин.

1944 жылы Мардин АҚШ мектебінен білім алды. 1948 жылы Стэнфорд университетінде саясаттану мамандығы бойынша өнер бакалавры дәрежесін алды. 1950 жылы Шериф Мардин Джонс Хопкинс университетінде халықаралық қатынастар бойынша өнер магистрі дәрежесін алды. 1958 жылы Стэнфорд университетінде саясаттану ғылымдарының кандидаты дәрежесін алды. 1962 жылы Мардиннің диссертациясын Принстон университетінің баспасы басып шығарды.

Мардиннің ғылыми мансабы 1954 жылы Анкара университетінің саясаттану факультетінде жұмыс істеуден басталып, 1956 жылға дейін жұмыс істеді. Одан кейін 1958 – 1961 жылдар аралығы Мардин Принстон университетінің шығыстану кафедрасында жұмыс істеді. Бір жыл (1960 – 1961) Мардин Таяу Шығыс университетінде — Гарвард университетінде  жұмыс істеді. 1961 жылы Шериф Мардин Түркияға оралып, Анкара университетінің саясаттану факультетінде жұмыс жасай бастады. 1964 жылы доцент, 1969 жылы толық профессор болды. Мардин 1973 жылға дейін Анкара университетінде жұмыс істеді. 1973 жылдан 1991 жылға дейін Босфор университетінің саясаттану кафедрасында сабақ берді. 1999 жылдан бастап Сабанжы университетінің өнер және әлеуметтік ғылымдар факультетінде сабақ берді.

Сонымен қатар, Мардин бірқатар мекемелерге, соның ішінде Лос-Анджелестегі Калифорния университетіне, Берклидегі Калифорния университетіне, Колумбия университетіне және Сиракуз университетіне дәріс оқуға шақырылған.

Бірқатар кітаптары жарық көрді.

* *Religion and Social Change in Modern Turkey: The Case of Bediuzzaman Said Nursi*, Албания, НЬЮ-ЙОРК: Нью-Йорк Мемлекеттік Университетінің Баспасы, 1989 ж.

* *The Genesis of Young Ottoman Thought: A Study in the Modernization of Turkish Political Ideas*, Сиракуз, НЬЮ-ЙОРК: Сиракуз Университетінің Баспасы, шілде 2000 ж.
* *Laicism in Turkey*, Ыстанбұл: Конрад Аденауэр Қорының Баспасөзі, Наурыз 2003 ж.
* *Center and periphery in the Ottoman Empire*, Нью-Йорк: Сиракуз Университетінің Баспасы 2005 ж.
* *The nature of nation in the late Ottoman Empire*, Лейден: ISIM 2005ж.
* *Religion, society, and modernity in Turkey*, Сиракуза, НЬЮ-ЙОРК: Сиракуз Университетінің Баспасы, шілде 2006 ж.

## Дереккөздер

Санат:Түркия әлеуметтанушылары
Ахмет Ихсан Кырымлы

**Ахмет Ихсан Кырымлы** (; 23 сәуір 1920 ж. – 11 желтоқсан 2011 ж.) — түрік дәрігері, саясаткер, ақын және Қырым татар тектес қайырымдылық жасаушы, Түркия Министрлер Кабинетінің мүшесі, Түркияның Ұлы Ұлттық жиналысының төрт дүркін мүшесі және 1987-2011 жылдары Түркиядағы Қырым татар қауымдастығының президенті. Ахмет Ихсан Кырымлы атындағы әдеби байқау бар.

Медициналық туризм, термалды туризм, балаларды сауықтыру және отбасын жоспарлау мәселелері бойынша ғылыми еңбектердің авторы. Сондай-ақ өлеңдер мен естеліктер кітабын жазған.

## Өмірбаяны
Ахмет Ихсан Кырымлы Түркияға қоныс аударған қырым татарларының отбасында дүниеге келген. Оның арғы атасы Бақшасарайдағы жамағаттың мүфтиі болған.

1947 жылы Ыстанбұл университетінің медицина факультетін бітірген. Лондонда тағылымдамадан өткен. Ол АҚШ-тың кейбір ауруханаларында дәрігер болып жұмыс істеді. Ол доктор Зухал Чичек Кырымлыға үйленді және ерлі-зайыптылардың екі баласы болды.

## Саяси қызметі
Ахмет Ихсан Кырымлы алты жыл Әділет партиясы төрағасының орынбасары болды, сонымен қатар 1962-1976 жылдар аралығында партияның басқарма мүшесі болды. 1961 жылдан 1977 жылға дейін Ұлы Ұлттық Мәжілістің депутаты болды. Түркияның туризм министрі қызметін атқарған. 1980 жылдың 12 қыркүйегінде Кенан Эврен басқарған төңкерістен кейін ұлтшыл-демократиялық партияның негізін қалаушылардың бірі болды. Ұлттық қауіпсіздік және сыртқы істер комиссиясының мүшесі, Ұлттық денсаулық комиссиясының төрағасы және Түрік Қызыл Жарты Айы төрағасының орынбасары қызметтерін атқарған.

## Қайырымдылық қызметі
Қырым татарларының жер аударылғаны туралы біліп, Англия мен АҚШ-та бірнеше лекциялар оқыды. Ол сондай-ақ 1960 және 1970 жылдардағы Дүниежүзілік антикоммунистік лига конференцияларында көптеген пікірталастарға жетекшілік етті. 1987 жылы саяси мансабын аяқтағаннан кейін ол бар өмірін қайырымдылыққа арнады. Ол 1987-2011 жылдары Түркиядағы Қырым татар қауымының президенті, сондай-ақ болгар, әзірбайжан және қырым түріктері федерациясының президенті болды. Ахмет Ихсан Кырымлының әдеби байқауы бар.

## Марапаттары

* ІІІ дәрежелі «Құрмет белгісі» ордені ( 2004 жылғы 2 наурыз, Украина ) — *Украина мен Түркия Республикасының гуманитарлық саладағы ынтымақтастығын дамытуға қосқан елеулі жеке үлесі, Украинадағы қырым татарларын орналастыруға практикалық көмек көрсеткені үшін*.
* Қырым инженерлік-педагогикалық университетінің құрметті профессоры, 2000 ж.

## Сілтеме

* Доктор Ахмет Ихсан Кырымлы кім?

## Дереккөз
Айбек Рахатұлы Оралбай

**Айбек Рахатұлы Оралбай** (11 маусым 2000 жыл, Алматы) — қазақстандық әуесқой боксшы, Әлем чемпионы (2025),  Азия чемпионатының жеңімпазы (2022). Бокстан Қазақстан ұлттық құрамасының капитаны. 

2025 жылғы Ливерпульде өткен әлем чемпионатында ең ауыр салмақтағы тұңғыш қазақстандық чемпион атанды. 

## Мансабы
2018 жылы Будапештте өткен жастар арасындағы әлем чемпионатында күміс медаль еншіледі. 

2018 жылы Аргентина астанасы Буэнос-Айрес қаласында өткен жастар арасындағы Олимпиада ойындарында алтын медаль еншіледі. 

### Әлем чемпионаты (2021),  Белград

### Азия чемпионаты (2022),  Амман

### Әлем чемпионаты (2023),  Ташкент

### Азия чемпионаты (2024),  Чиангмай

### Жазғы Олимпиада ойындары  (2024)
Айбек Оралбай 2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарына қатысып, ширек-финалына дейін өнер көрсетті. 

### Әлем кубогы World Boxing 2025,  Астана

### Әлем чемпионаты (2025),  Ливерпуль

## Жеке өмірі
Айбек Оралбайдың егіз бауыры Нұрбек Оралбай да әуесқой бокспен айналысады.

## Марапаттары
Құрмет ордені (2025)

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан боксшылары
Санат:Бокстан Азия чемпиондары
Санат:Бокстан әлем чемпиондары
Летсиле Тебого

**Летсиле Тебого** (; 7 маусым 2003 жыл, Канье, Ботсвана) — ботсваналық жеңіл атлет, қысқа қашықтықта жүгіруші. 2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпионы. Ботсванадан шыққан тұңғыш Олимпиада чемпионы.

2023 жылы Бужапеште өткен әлем чемпионатында күміс және қола медаль иеленді.

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* Профилі

Санат:Алфавит бойынша жеңіл атлеттер
Санат:Ботсвана жеңіл атлеттері
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Санат:Ботсвана Олимпиада чемпиондары
Санат:Жеңіл атлетикадан Олимпиада чемпиондары
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Хоан Гарсия

**Хоан Гарсия Понс** (; 4 мамыр 2001, Сальен) — испаниялық футболшы, "Эспаньол" клубының қақпашысы. 2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпионы.

## Дереккөздер

Санат:Испания футболшылары
Санат:Эспаньол ФК ойыншылары
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:Футболдан Олимпиада чемпиондары
Санат:Испания Олимпиада чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Молли О’Каллаган

**Молли О’Каллаган** (; 2 сәуір 2004 Квинсленд) — аустралиялық жүзгіш, Бес дүркін Олимпиада чемпионы (2020, 2024), сегіз дүркін әлем чемпионы (2022, 2023), бес дүркін Достастық ойындарының чемпионы (2022).

2024 жылы Парижде өткен Олимпиада ойындарында ол Аустралия құрамасы сапында 4х100 және 4х200 метрге еркін стильде эстафетада, сондай-ақ 200 метрге еркін жүзуде алтын жеңіп алды. 100 метр қашықтықта еркін стильде күтпеген жерден 4-орын ғана қалды.

## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша жүзушілер
Санат:Аустралия жүзушілері
Санат:Аустралия Олимпиада чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Санат:Жүзуден әлем чемпиондары
Санат:Жүзуден Олимпиада чемпиондары
Санат:2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері
Кейли Маккиоун

**Кайли Маккеун** (ағылш.  *Kaylee Rochelle McKeown*; 12 шілде 2001, Редклифф , Квинсленд) — аустралиялық жүзуші , 2020 және 2024 жылдардағы төрт дүркін Олимпиада чемпионы, 4 дүркін әлем чемпионы.

Санат:Алфавит бойынша жүзушілер
Санат:Аустралия жүзушілері
Санат:Аустралия Олимпиада чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Санат:Жүзуден әлем чемпиондары
Санат:Жүзуден Олимпиада чемпиондары
Санат:2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері
Эмма Маккеон

**Эмма Дженнифер Маккеон** (ағылш. *Emma Jennifer McKeon*;  24 мамыр 1994, Вуллонгонг, Оңтүстік Жаңа Уэльс) — аустралиялық жүзуші, алты дүркін Олимпиада чемпионы (2016, 2020, 2024), бес дүркін әлем чемпионы. Олимпиада ойындарында жалпы 20 медаль ұтқан.

Санат:Алфавит бойынша жүзушілер
Санат:Аустралия жүзушілері
Санат:Аустралия Олимпиада чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Санат:Жүзуден әлем чемпиондары
Санат:Жүзуден Олимпиада чемпиондары
Санат:2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Санат:2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері
Санат:2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері
Мег Харрис

**Мег Харри**с (^ 7 наурыз 2002, Жаңа Оңтүстік Уэльс) — аустралиялық жүзуші,  4×100 метрге еркін стильде эстафетада әлем рекордсмені. 2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарында өнер көрсетті, онда ол 4×100 метрге еркін стильде жүгіруде алтын медаль және 4×200 метрлік еркін стильде эстафетада қола медаль жеңіп алды, сонымен қатар 2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарында алтын медаль жеңіп алды. 4×100 метрлік еркін стильде эстафетада.

Сондай-ақ Харрис 2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарында 50 м қашықтыққа еркін жүзуде жеке күміс жүлдеге ие болды.

Санат:Алфавит бойынша жүзушілер
Санат:Аустралия жүзушілері
Санат:Аустралия Олимпиада чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Санат:Жүзуден әлем чемпиондары
Санат:Жүзуден Олимпиада чемпиондары
Санат:2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Санат:2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері
Мұнарбек Сейітбек Ұлы

**Мұнарбек Сейітбек Ұлы** (1 қаңтар 1996, Ош, Қырғызстан) — қырғызстандық боксшы, 2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегері. Олимпиада финалына шыққан қырғызстандық тұңғыш боксшы.

## Өмірбаяны
Ош қаласында туған. Ол бокспен сегіз жасында айналыса бастады. Ош мемлекеттік университетінің дене шынықтыру факультетін бітірген.

54 кг салмақ дәрежесінде 2012 жылғы Қырғызстан жастар чемпионатының жеңімпазы 

2017 жылдан Қырғызстан құрамасының мүшесі.

2023 жылы әлем чемпионатында қола жүлде иеленді. Жыл соңында Қырғызстанның үздік спортшысы атанды.

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* https://olympics.com/ru/athletes/munarbek-seiitbek-uulu
* https://boxrec.com/ru/boxer/893243

Санат:Қырғызстан боксшылары
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Мартин Фукса

**Мартин Фукса** (чех. *Martin Fuksa*; 30 сәуір 1993, Нимбурк, Чехия) — чехиялық ескекші, конэ есуден 2024 жылғы Жазғы Олимпиада чемпионы. 2015, 2017 жылдары әлем чемпионы атанды. 10 дүркін Еуропа чемпионы.

2016 жылы да Жазғы Олимпиадаға қатысты.

Санат:Алфавит бойынша байдарка және каноэ ескекшілері
Санат:Чехия байдарка және каноэ ескекшілері
Санат:Байдарка және каноэ есуден әлем чемпиондары
Санат:Байдарка және каноэ есуден Еуропа чемпиондары
Санат:Байдарка және каноэ есуден Олимпиада чемпиондары
Санат:Чехия Олимпиада чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Евгений Степанович Золотой

**Евгений Степанович Золотой** (9 қыркүйек 1999 жыл, Могилев облысы) — беларусьтік ескекші, академиялық есуден 2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегері. 
## Дереккөздер

## Сілтемелер

* https://olympics.com/ru/paris-2024/athlete/yauheni-zalaty_1538160

Санат:алфавит бойынша академиялық ескекшілер
Санат:Беларусь академиялық ескекшілері
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Виктор Аксельсен

**Виктор Аксельсен** (дат. *Viktor Axelsen*; 4 қаңтар 1994, Оденсе) — даниялық бадминтоншы, 2020, 2024 жылдарғы Олимпиада чемпионы. Екі дүркін әлем чемпионы (2017, 2022).

2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегері.

Санат:Алфавит бойынша бадминтоншылар
Санат:Дания бадминтоншылары
Санат:Дания Олимпиада чемпиондары
Санат:Бадминтоннан Олимпиада чемпиондары
Санат:Бадминтоннан әлем чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Санат:2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері
Джорджия Тейлор-Браун

**Джорджия Тейлор-Браун** (ағыл. *Georgia Taylor-Brown*; 15 наурыз 1994, Манчестер) — британиялық триатлоншы, Әлем чемпионы, 2018 және 2019 триатлон әлемдік сериясының қола жүлдегері. Джорджия Тейлор-Браун Лидсте тұрады және Лидс триатлон орталығында жаттығады. Ол Манчестерде дүниеге келген. Токиодағы Олимпиада ойындарының чемпионы және күміс жүлдегері.

Санат:Алфавит бойынша триатлоншылар
Санат:Англия триатлоншылары
Санат:Триатлоннан Олимпиада чемпионы
Санат:Ұлыбритания Олимпиада чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Санат:2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері
Киган Палмер

**Киган Палмер** (ағыл. *Keegan Palmer*; 13 наурыз 2003, Сан-Диего, Калифорния) — аустралиялық скейтбордингші, екі дүркін Олимпиада чемпионы (2020, 2024). 
Палмер АҚШ-та туған, бірақ 13 жасынан бері Аустралияда тұрады.

Санат:Алфавит бойынша скейтбордшылар
Санат:Аустралия скейтбордшылары
Санат:Скейтбордтан Олимпиада чемпиондары
Санат:Аустралия Олимпиада чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Санат:2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Трю Ариса

**Трю Ариса** (ағыл. *Arisa Trew*; 12 мамыр 2010, Квинсленд, Аустралия) — аустралиялық скейтбордингші, 2024 жылғы Олимпиада чемпионы. 

Санат:Алфавит бойынша скейтбордшылар
Санат:Аустралия скейтбордшылары
Санат:Скейтбордтан Олимпиада чемпиондары
Санат:Аустралия Олимпиада чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Иржи Беран

**Иржи Беран** (, 18 қаңтар 1982 жыл, Прага) — чехиялық семсерші, 2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегері.
## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша семсершілер
Санат:Чехия семсершілері
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері
Мехди Букамир

**Мехди Букамир** (; 22 қаңтар 2004, Бельгия) — бельгиялық және марокколық футболшы, Бельгяның бірнеше жастағы құрамында ойнады. Бірақ 2023 жылы Марокко Олимпиада құрамасында ойнауға шешім қабылдады.

## Дереккөздер

Санат:Бельгия футболшылары
Санат:Марокко футболшылары
Санат:Шарлеруа ФК ойыншылары
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері
Осмар Ольвера

**Осмар Ольвера Ибарра** (; 5 маусым 2004 жыл, Мехико) — мексикалық суға секіруші, 2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс және қола жүлдегері, әлем чемпионы.

Санат:Алфавит бойынша суға секірушілер
Санат:Суға секіруден әлем чемпиондары
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Санат:Мексика суға секірушілері
Чэнь Юйси

**Чэнь Юйси** (қытайша: 陈芋汐) — қытайлық суға секіруші, 2020, 2024 жылғы Жазғы Олимпиада чемпионы, алты дүркін әлем чемпионы, 2022 жылғы Азия ойындарының чемпионы.

Санат:Алфавит бойынша суға секірушілер
Санат:Қытай суға секірушілері
Санат:Суға секіруден әлем чемпиондары
Санат:Суға секіруден Олимпиада чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Санат:Қытай Олимпиада чемпиондары
Санат:2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Санат:Суға секіруден Азия ойындары чемпиондары
Санат:Қытайдың Азия ойындары чемпиондары
Никлас Ларсен

**Никлас Ларсен** (; 22 наурыз 1997 жыл, Слагельсе, Дания) — даниялық велошабандоз, 2016 жылғы Еуропа чемпионы. 2016, 2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегері, 2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегері.

Санат:2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері
Санат:Алфавит бойынша велошабандоздар
Санат:Дания велошабандоздары
Санат:Веложарыстан Еуропа чемпиондары
Санат:2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері
Синносукэ Ока

**Синносукэ Ока** (; 31 қазан 2003, Жапония) — жапониялық гимнаст, ұш дүркін Жазғы Олимпиада чемпионы, 2023 жылғы әлем чемпионы.

Санат:Алфавит бойынша гимнасттар
Санат:Жапония гимнасттары
Санат:Жапония Олимпиада чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері
Санат:Гимнастикадан Азия чемпиондары
Санат:Гимнастикадан Олимпиада чемпиондары
Флоран Маноду

**Флора́н Маноду́** (; 12 қараша 1990, Вийербан, Франция) — франциялық жүзуші, 2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпионы. Төрт дүркін әлем чемпионы.

Санат:Алфавит бойынша жүзушілер
Санат:Франция жүзушілері
Санат:Франция Олимпиада чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Санат:Жүзуден Олимпиада чемпиондары
Санат:Жүзуден әлем чемпиондары
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері
Санат:2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Санат:2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Санат:2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Никола Йович

**Никола Йович** (; 9 маусым 2003, Лестер, Англия) — сербиялық баскетболшы, 2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегері. 2023 жылғы әлем чемпионатының күміс жүлдегері. 

## Сілтемелер

* https://www.adidasngt.com/u18/news/latest/i/bf7parulhswpmf6l/belgrade-angt-mvp-jovic-values-being-a-leader
* https://www.eurobasket.com/player.asp?PlayerID=470504

Санат:Алфавит бойынша баскетболшылар
Санат:Сербия баскетболшылары
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері
Ребека Андраде

**Ребека Родригес де Андраде** (; 8 мамыр 1999, Сан-Паулу, Бразилия) — бразилиялық гимнаст, екі дүркін Олимпиада чемпионы (2020. 2024), үш дүркін әлем чемпионы.

Санат:Алфавит бойынша гимнасттар
Санат:Бразилия гимнасттары
Санат:Бразилия Олимпиада чемпиондары
Санат:Гимнастикадан Олимпиада чемпиондары
Санат:Гимнастикадан әлем чемпиондары
Санат:2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Биргит Фишер

**Биргит Фишер** (; 25 ақпан 1962 жыл, Потсдам) — ГДР-лік және германиялық байдарка ескекшісі. Сегіз дүркін Олимпиада чемпионы (1980, 1988 (екі рет), 1992, 1996, 2000 (екі рет), 2004), 26 дүркін әлем чемпионы. 

Сеул-1988, Сидней-2000 олимпиадаларынан соң екі рет спортпен қоштасты, бірақ қайта оралды. 

Ағасы Франк Фишер де ескекші.

2004 жылы Германияда жыл сплртшысы атанды

Санат:Алфавит бойынша байдарка және каноэ ескекшілері
Санат:ГДР байдарка және каноэ ескекшілері
Санат:ГДР Олимпиада чемпиондары
Санат:Германия Олимпиада чемпиондары
Санат:Байдарка және каноэ есуден Олимпиада чемпиондары
Санат:Байдарка және каноэ есуден әлем чемпиондары
Санат:1980 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:1988 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:1992 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:1996 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:2000 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:2004 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:1988 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Санат:1992 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Санат:1996 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Санат:2000 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Санат:2004 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Франк Фишер

**Франк Фишер** (; 1960 жыл, Бранденбург) — ГДР-лік байдарка ескекшісі.

1983, 1985, 1986 жылдары әлем чемпионы атанды.

1984 жылы Лос Анжелестегі Жазғы Олимпиада ойындарына қатысуы тиіс еді. Бірақ социалистік елдердің бойкот жасауына байланысты, Фишер Олимпиадада өнер көрсете алмады.

Санат:Алфавит бойынша байдарка және каноэ ескекшілері
Санат:ГДР байдарка және каноэ ескекшілері
Санат:Байдарка және каноэ есуден әлем чемпиондары
Райан Мерфи

**Райан Мерфи** (; 2 шілде 1995, Флорида) — америкалық жүзгіш, бес дүркін Жазғы Олимпиада ойындарының чемпионы. 11 дүркін әлем чемпионы. 

## Рекордтары

## Сілтемелер

* https://www.usaswimming.org 

Санат:алфавит бойынша жүзушілер
Санат:АҚШ жүзушілері
Санат:Жүзуден әлем чемпиондары
Санат:Жүзуден Олимпиада чемпиондары
Санат:АҚШ-тың Олимпиада чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Санат:2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Санат:2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері
Чан Яни

**Чан Яни** (昌雅妮, Chāng Yǎnī; 7 желтоқсан 2001) — қытайлық суға секіруші, 2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының алтын және қола жүлдегері. бес дүркін әлем, екі дүркін Азия ойындарының чемпионы.

Санат:алфавит бойынша суға секірушілер
Санат:Қытай суға секірушілері
Санат:Суға секіруден әлем чемпиондары
Санат:Суға секіруден Азия ойындары чемпиондары
Санат:Қытайдың Азия ойындары чемпиондары
Санат:Суға секіруден Олимпиада чемпиондары
Санат:Қытай Олимпиада чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері
Узур Даниярович Джузупбеков

**Узур Данияр улуу Джузупбеков** (12 сәуір 1996, Бішкек) — қырғызстандық боксшы, 2019 жылғы Азия чемпионы, 2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегері.

2020 жылғы Олимпиадаға қатысты.

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* Профилі

Санат:Алфавит бойынша боксшылар
Санат:Қырғызстан боксшылары
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері
Санат:Бокстан Азия чемпиондары
Мэттью Ричардс

**Мэттью Ричардс** (ағылш. *Matthew Richards;* 17 желтоқсан 2002, Англия) — британиялық жүзуші, еркін стильде жүзуден екі дүркін әлем чемпионы және екі дүркін Олимпиада чемпионы.

## Жүлделері

## Сілтемелер

* https://www.olympedia.org/athletes/143200

Санат:Алфавит бойынша жүзушілер
Санат:Англия жүзушілері
Санат:Жүзуден әлем чемпиондары
Санат:Жүзуден Олимпиада чемпиондары
Санат:Ұлыбритания Олимпиада чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Санат:2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Хулуси Бехчет

**Хулуси Бехчет** ( ; 20 ақпан 1889 ж., Ыстанбұл – 8 наурыз 1948 ж., Ыстанбұл) — түрік дерматологы, оның атымен Адамантиадис-Бехчет ауруы аталды; 1910 жылы Ыстанбұлдағы Гюльхане медициналық академиясын бітірген; 1914 жылы Киркларелидегі әскери аурухананың бас дәрігерінің орынбасары болып тағайындалды.

## Өмірбаяны
Хулуси Бехчет 1889 жылы 20 ақпанда Ыстанбұлда дүниеге келген. 1910 жылы Ыстанбұлдағы Гюьлхане медициналық академиясын бітіріп, академиядағы дерматологиялық клиникада жұмыс істей бастады. 1914 жылы шілдеде ол Киркларелидегі әскери ауруханаға тағайындап, бас дәрігердің орынбасары болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Эдирнедегі әскери ауруханада дерматолог болып жұмыс істеді, ал соғыстың соңында – 1918 жылдың тамызынан бастап – Будапештте және Берлиндегі Шарите клиникасында жұмыс істеді. 1919 жылы қазанда Осман империясына оралды.

Біраз уақыт өз клиникасында жұмыс істегеннен кейін, 1923 жылы Бехчет жыныстық жолмен берілетін ауруларға маманданған Хаской ауруханасының бас дәрігері болып тағайындалды; алты ай ішінде Гураба ауруханасының дерматологиялық клиникасының аға дәрігері болды. 1933 жылғы университет реформасынан кейін ол дерматология және мерез кафедрасының профессоры болып тағайындалды. Даңқ оған кейінірек «Бехчет ауруы» деп аталатын ауру бойынша жұмысына байланысты келді (1947 жылы Женевада өткен медициналық конгрессте). 1939 жылы Ыстанбұл университетінің медицина факультетінің профессоры болды; 1948 жылы 8 наурызда қайтыс болды.

## Жұмыстары

* Behçet H, Hodara M. Etude histologique expérimentale sur le sublimé appliqué sur la peau normale. Keçecian Matb., Istanbul, 1921.
* Behçet H, Hodara M. Recherches sur la pathogénie de la dermatose produites par les poussiéres d’orge altérées. Istanbul, 1921.
* Behçet H, Hodara M. Un cas de iodide noduleuse, pustuleuse, ecthymateuse et vegétante ou ioderma tubéerosum. Istanbul, 1921.
* Behçet H. Emrazı Cildiyede Laboratuarın Kıymet ve Ehemmiyeti. Istanbul, 1922.
* Behçet H. Halep veya Şark Çıbanlarının Diatermi ile Tedavisi. Orhaniye Matb., Istanbul. 1922.
* Behçet H. Frengi tedavisi hakkında beynelmilel anketlerim. 1923.
* Behçet H. Wassermann Hakkında Noktai Nazar ve Frengi Tedavisinde Düşünceler. Istanbul, 1924.
* Behçet H. Frengi iptidai karhası ve hurdebini teşhisi. 1926.
* Behçet H. Halep veya Şark Çıbanlarının Diatermi ile Tedavisi. Kader Matb., Istanbul. 1926.
* Behçet H, Hodara M, Süreyya. Memleketimizde Arpa Uyuzlarının Menşei Hakkında Etüdler. Istanbul, 1927.
* Behçet H. Frengi Niçin Ayıp Görülür, Frengiyi Neden Gizli Tutmak Adet Olmuştur. Tabiatta Ayıp Denilen Hastalık Var mıdır?, Belediye Basımevi, Istanbul, 1935.
* Behçet H. Frengi Dersleri. Istanbul, Akşam Matbaası, 1936.
* Behçet H. Frengi tarihi ve geçirdiği devirler. Üniv. Haft. Ist. Üniv. Yayın., No : 47, Ist. 1937.
* Behçet H. Klinikte ve Pratikte Frengi Teşhisi ve Benzeri Deri Hastalıkları. Istanbul, Kenan Basımevi, 1940.

## Дереккөздер

Санат:Түркия дәрігерлері

Санат:Түркия ғалымдары
Карпат Кемаль

**Карпат Кемаль** (; 15 ақпан 1923 – 20 ақпан 2019) — түрік тарихшысы.

## Өмірбаяны
Румынияда Қырым татарларының отбасында дүниеге келген. Әкесі Хашим саудагер әрі имам, анасы Зүбейде үй шаруасындағы әйел болған. Әкесі Кемаль жас кезінде қайтыс болды.

Ол Межидиядағы педагогикалық лицейде оқыды, бірақ әкесі қайтыс болғаннан кейін Ыстанбұлға көшіп, Хайдарпаша лицейін бітірді. Содан кейін Ыстанбұл университетіне түсіп, оны 1948 жылы заңгер бакалавр дәрежесімен бітірді. Университетті бітіргеннен кейін ол АҚШ-қа көшіп, 1950 жылы Вашингтон университетінде магистр дәрежесін алды.

1952–1953 жылдары БҰҰ хатшылығында, 1954–1955 жылдары түрік армиясында қызмет етті. Ол 1957 жылы Нью-Йорк университетінде PhD дәрежесін алды, содан кейін АҚШ пен Түркияның бірнеше университеттерінде тарих пәнінен сабақ берді.

Бірқатар кәсіптік бірлестіктер мен қоғамдардың мүшесі болды. Ол «International Journal of Turkish Studies», «The Central Asian Survey» және «Journal of Muslim Minority Affairs» ғылыми журналдарының редакторы болды.

2019 жылы 20 ақпанда Висконсин штатында қайтыс болды. Фатих мешітінде жерленген.

Ульянова И.Н. атындағы Чуваш университетінің құрметті докторы.

2019 жылы «Қырым татар халқына сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісімен марапатталды.

## Таңдаулы басылымдары

* Элиталар мен дін: Осман империясынан Түркия Республикасына дейін (Times, 2010);
* Гекеконду: ауылдық көші-қон және урбанизация (Кембридж университетінің баспасы; 2009);
* Исламды саясаттандыру (Оксфорд университетінің баспасы, 2001);
* Осман империясының өткені және қазіргі Түркия (Брилл, 2000);
* Қазіргі Таяу Шығыстағы саяси және әлеуметтік ой (Praeger, 1968);
* Түркия саясаты: көппартиялық жүйеге көшу (Принстон университетінің баспасы, 1959);
* Жапония мен Түркиядағы саяси модернизация (Принстон университетінің баспасы, 1964);
* Осман мемлекетіндегі ұлтшылдықтың әлеуметтік негіздерін зерттеу (Принстон Университеті, 1973);
* Түркиядағы әлеуметтік өзгерістер және саясат (Брилл Лейден, 1973);
* Өтпелі кезеңдегі Түркияның сыртқы саясаты (Брилл Лейден, 1975).

## Дереккөздер

Санат:Түркия тарихшылары
Ұлытау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі

Ұлытау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі Қарағанды облысының әкімдігінің 2020 жылғы 17 қарашадағы № 73/01 қаулысымен бекітілген.

## Жаңаарқа ауданы

## Ұлытау ауданы

## Жезқазған қаласы

## Сәтбаев қаласы

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғимараттары мен құрылыстары
Санат:Ұлытау облысының тарихи орындары
Санат:Ұлытау облысы
Юэяцюань

thumb|2023 жылында көл мен павильон
**Юэяцюань** (, пінин: *Yuèyáquán*) — Дунхуан шұратіндегі жарты ай тәрізді көл, Дунхуан қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 5 км жерде (Ганьсу провинциясы, Қытай).

1960 жылы жүргізілген өлшемдерге сәйкес, көлдің орташа тереңдігі ол кезде 4-тен 5 м-ге дейін, ең тереңдігі 7,5 м-ге дейін болды. 1990 жылдардың басында көлдің беті небәрі 5500 м², ал орташа тереңдігі 0,9 м (ең көбі 1,3 м) дейін қысқарды. Жергілікті билік көлді сумен толтыруды көздегенімен, қаржы тапшылығы бұл жоспарлардың жүзеге асуына кедергі болды.

Көл мен оның айналасындағы шөл туристер арасында өте танымал.

## Тарихы
нобай|солға|
Көл өз атауын Цин династиясы кезінде алды. Саяхатшылар мен миссионерлер Милдред Кейбл мен Франческа Френч 20 ғасырдың басында аймақтағы саяхаттары кезінде, алған әсерлерін өздерінің «Гоби шөлі» кітабында былай деп жазды: «Біздің айналамызда көптеген биік құм төбелерінің қабаттарын көрдік. Ізденісіміздің дұрыстығына біз қазірдің өзінде күмәндандық, бірақ соңғы жотадан асып, оның шекарасында жатқан жерге қарағанымызда, көл мен оның сұлулығын көрдік.

Шаңдар Юэйцюань көлін құмды дауыл мен желден қорғайды. Осындай табиғи «қорғауға» қарамастан, планетаның ең құрғақ жерлерінің бірінде орналасқан бұл табиғи аттракцион жойылып кету қаупінде тұр. 1960 жылдары көлдің тереңдігі төрт-бес метрге дейін, ең терең жерінде жеті метрге дейін жеткен. Ал 1990 жылдардың басында – небәрі 90 см таяздау Гоби шөлінің экожүйесін бүлдіріп, Юэяцюань көлін қоректендіретін жер асты суларының ағысының бағыты бұзылған Даң өзеніне бөгет салынды. Екінші себеп, Дунхуан қаласының тұрғындарының көбеюімен байланысты. Ауыз суға деген қажеттілік артты, негізгі көзі жер асты сулары.

2006 жылы Қытай билігі экологтармен бірлесе отырып, осындай бірегей көлді қалпына келтіру жоспарын жасаған. Олар оның толық тайыздануының алдын алды: ұңғымаларды бұрғылауға және кез келген ауылшаруашылық қызметіне тыйым салу тиімді болып шықты.

Юэйцюань көлі — ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұрасы. Туристерге түйелермен немесе джиптермен турлар ұсынылады.

## Галерея

Сурет:Crescent_lake_june_2006-yw.png|Көл жане оның жағасындағы павильоны 2006 жылдыӊ маусымында. Көлден қалғаны оң жақтан көрінеді.
Сурет:Monsichelsee-05.JPG|Гүлденген Юэяцюань көлі
Сурет:Mondsichelsee.JPG|Дунхуангі Юэяцюань (2009)
Сурет:Dunhuang_Gisela_Brantl_04.JPG|Жақын жердегі күмнан көлдің көрінісі
Сурет:Sunset_Crescent_Lake.jpg|Күннің батуы
Сурет:Crescent_Spring.JPG|Көктемде


## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Қытай жарты ай көлін сақтайды Мұрағат көшірмесі 
* Дунхуандағы Crescent Lake Мұрағат көшірмесі 
* CCTV《Жаңалықтарға шолу. Crescent Lake》 Мұрағат көшірмесі 
* Жаңалықтар: Дунхуан жарты ай көлінің су деңгейі көтерілуде Мұрағат көшірмесі 

Санат:Қытай тарихы
Неджип Хаблемитоглу

**Неджип Хаблемитоглу** (; 28 ноября 1954 ж.) — түрік ғалымы, тарихшы. Ол 2002 жылы үйінің алдында өлтірілген. Қастандық жасаушылар әлі табылған жоқ.

## Өмірбаяны
1977 жылы Хаблемитоглу Анкара университетінің саясаттану факультетінің баспасөз және журналистика мектебін бітірді. 1977–1978 жылдар аралығы *«Dilde, Fikirde, İşde Birlik»* (). Біраз уақыт бірқатар ұйымдарда баспасөз кеңесшісі болып жұмыс істеді, кейін Анкара университетінде Ататүрік реформаларының тарихы бойынша магистр және доктор дәрежесін алды.

Ол профессор доктор Ченгюль Хаблемитоглумен отбасын құрды және олардан Осман империясының батысы мен солтүстіктегі ең шалғай бекіністерінің атымен аталған Канидже және Уйвар есімді екі қызы болды.

## Ғылыми қызметі
Хаблемитоглу Анкара университетінде Ататүрік туралы дәріс оқыды.

### Қырым татарларын зерттеу
Оның алғашқы жарияланған жұмысы «Yuzbinlerin Surgunu» атты мақалалар сериясы болды () 1970 жылдары түріктің *Akşam* газетінде жарияланған. Бұл мақалалар кейін сол атаумен кітап болып басылып шықты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде КСРО билігінің Қырым татарларын депортациялауына бүкіл әлемнің, соның ішінде түркі әлемінің үнсіздігін ескерсек, Хаблемитоглуның қырғи-қабақ соғыс кезінде жазған мақалалары осы саяси мәселеге әлемнің назарын аударуға батыл әрекеті болды. Ол 1970 жылдардың басында *«Бірлік»* журналын шығара отырып, Қырым татарлары және басқа да түркі мәселелері бойынша жұмысын жалғастырды.

Кейінірек ол терең қызығушылық танытқан Ресейдегі түркі халықтарының тарихына арналған «Arlık Rusyası'nda Türk Kongreleri (1905-1917)» () кітапты шығарды. Жұбайы Ченгюль Хаблемитоглумен бірге Қырым татарларының тарихы туралы «Шефика Гаспирали және Ресейдегі Түрік әйелдерінің әрекеті (1893-1920)» кітабын жазды. Доктор Неджип Хаблемитоглу сонымен қатар Қырым және Қырым татарлары тақырыбына көптеген мақалалар жазды, көбісі Түркияның Анкара қаласында айына екі рет шығатын *Қырым* татарлары журналында жарияланған.

## Соңғы жылдары
оңға|нобай| Хаблемитоглының бейіті

Хаблемитоглу өмірінің соңғы жылдарында Гюлен қозғалысын әшкерелеуге көп көңіл бөлді. «Köstebek» атты кітабында бұл қозғалысты қазіргі билікке балама басқа ұйым құрған лаңкестік ұйым деп жазды. Ол кітап басылмай тұрып бес күн бұрын өлтірілді. Ол кітабының кіріспесінің соңғы бөлігінде былай деп жазған:Барлық ұлтшылдарды тым кеш болмай тұрып Фетуллахшы қауіпке қарсы бірлесіп әрекет етуге шақырамын, Фетуллахшы бөлімшелердің барлау қызметтерін тазарту үшін қоғамдық пікір қалыптастыруға шақырамын...Хаблемитоглу оның қастандық жасаушылардың құрбаны болуы мүмкін екенін білсе керек, өйткені оның қыздары шабуыл жасаған жағдайда не істеу керектігін сұраған.

Шабуыл болған күні ол азық-түлік сатып алу үшін үйден шыққан. Бақылау камералары мен түбіртектерге қарағанда, ол дүкеннен жергілікті уақыт бойынша сағат 20:05-те шығып кеткен. Бірнеше минуттан кейін ол үйге қайтып келе жатқанда өлтірілді.

Хаблемитоглу 2002 жылы 21 желтоқсанда Анкарадағы Каршыяка зиратында жерленді.

## Дереккөздер

Санат:Түркия тарихшылары