Светлояр (көл)

**Светлояр** — суға батқан Китеж қаласы туралы аңызбен байланысты көл. Төменгі Новгород Поволжье аймағында, облыс орталығынан солтүстік-шығысқа қарай шамамен 130 км және Воскресенск ауданы Владимирское ауылынан батысқа қарай 1–1,5 км жерде орналасқан. Федералдық маңызы бар табиғат ескерткіші. Воскресенское поветлужье табиғи саябағының аумағында орналасқан. Төменгі Новгород облысы Үкіметінің 2015 жыл 20 қаңтардағы № 17 қаулысымен көл Ресей Федерациясы халықтарының Мәдени мұра объектілерінің (тарихи және мәдени ескерткіштердің) Бірыңғай мемлекеттік тізіліміне «Селовеческий Ландшафть» және «Ландшафтық» кешенінің мәдени мұра объектісі ретінде енгізілді және Владимирское ауылы».

## Сипаттама
Көл Еділдің сол жақ салалары Керженец және Ветлуга өзендерінің арасында орналасқан. Алып жатқан жер аумағы: 0,1483 км². Солтүстік-оңтүстік бағыттағы ұзын осі бар өлшемдері 470×350 м сопақ пішінді және көрші көлдерден үлкен тереңдігімен ерекшеленеді, 33,4 м жетеді. Ең терең жері көлдің оңтүстік бөлігінде, оның түбіндегі ойпаң шұңқыр тәріздес, тік оңтүстік жағалаулардың жалғасы болып табылады. Бұл ойпаттың солтүстігінде түбінде 22—24 м тереңдікте жазық жер бар. Көлдің солтүстік, салыстырмалы түрде таяз бөлігінде оңтүстік бөлігімен салыстырғанда тереңдік айырмашылықтары тегіс. Көл бетінің теңіз деңгейінен биіктігі 109 м. Көлдің жағасы сәл көтерілген, ал көлдің өзі алапта орналасқан; Көлді қоршап тұрған төбелер оңтүстікте ең айқын көрінеді, олар доғаны құрайды. Төбелердің биіктігі теңіз деңгейінен 122—124 м-ге жетеді (көлдің су сызығынан 13-15 м биіктікте), төбелер терең (7—8 м) жыралармен бөлінген. Суы ерекше мөлдір, гидрокарбонатты-кальцийлі, 5 м-ден астам тереңдікте мөлдір. Көл суық және көптеген төменгі бұлақтармен қоректенеді. Жағалаулар аздап батпақты. 0,5 км солтүстік-шығысқа қарай көлді ағынмен байланыстыратын шағын тайыз Люнда өзені ағып жатыр. Кеңес Одағы кезінде жол салу кезінде ішінара бұзылған (оның салдарынан көл батпақты бола бастаған) ағын арқылы көлден ағып кету 1990 жылдары қалпына келтірілді.

Көл алабынің көлемі (көлдің өзі емес) шамамен 1,5 км³, су бетінің ауданы 14,83 га. Төменгі шөгінділердің қалыңдығы шамамен 8 м.

Көл 2008 жылы құрылған «Воскресенское поветлужье» табиғи саябағының (Төменгі Новгород Поветлужье қорғалатын аумақ, облыстық маңызы бар табиғи парк) аумағында орналасқан.

## Зерттеулер
Көлдің шығу тегі туралы көзқарас зерттелгелі бері өзгерді және әлі күнге дейін біржақты шешілген жоқ. Әртүрлі зерттеушілер көлдің мұздық, карсттық, оқпандық, жанартаулық, неотектоникалық, тұзды күмбезді және ғарыштық — метеориттік шығу тегі туралы әр уақытта гипотезаларды алға тартты. XIX ғасырдың аяғында көлдің алғашқы зерттеушісі jрыстың ұлы топырақтанушы ғалымы В. В. Докучаев болған және оның пайда болуының алғашқы нұсқасын ойлап тапты: көл — метеорит кратері. Көлдің жанартаулық шығу тегі туралы алғаш рет XX ғасырдың басында жазушы В.Короленко ұсынған.

XIX ғасырдың аяғында Қазан университетінің студенттері көл жағасында ғылыми зерттеулер жүргізді. Сол кезеңде әуесқой археолог А. П. Поливанов Светлярск төбелерінің бірінде қазба жұмыстарын жүргізіп, тас дәуіріне жататын көне еңбек құралдарының қалдықтарын тапты.

Мәселелердың тұтас кешенін зерттеу мақсатында 1960 жылдардың аяғы мен 1970 жылдардың басында Светлоярда М. М. Бариновтың жетекшілігімен «Литературная газета» қоғамдық кешенді ғылыми экспедициясы жұмыс істеді. 1968 жылы экспедицияның сүңгуірлері құрылды, 1969 жылы көл аймағындағы геоакустикалық зерттеулер көл түбінің рельефінің күрделі құрылымын нақтылады. Орталық шұңқыр бассейні көлдің солтүстігінде кеңейіп, оңтүстік бөлігінде тарылып, тереңдігі сәйкесінше 18—20 және 9—10 м болатын екі су асты террасалары жүйесімен шектеседі. Геологиялық жағынан өте жас бұл көл неотектоникалық процестердің нәтижесінде көп сатылы циклдік-периодты түрде қалыптасқан деген болжам бар. Осыған сүйене отырып, орталық су алабы мыңжылдықта (шамамен 1100—1200 жыл бұрын) тереңдігі 15—17 м болатын шағын көл түрінде қалыптасқан, ал төменгі террасаның суға батуы шамамен 700—800 жыл бұрын болған деген қорытынды жасалды, бұл дәл осыдан шамамен 700—800 жыл бұрын болды (13 жылға сәйкес).

2000 жылдары бірқатар зерттеулер Светлояр мен кейбір көршілес көлдердің шығу тегі туралы метеориттік гипотезаны растайды. 2009 жылы 3,0—3,2 мың жыл бұрын көлдің метеориттердің пайда болуы туралы гипотезаны растайтын далалық зерттеулердің нәтижелері жарияланды.

Көлдің метеориттік пайда болуын келесі фактілер растайды: оның қалыпты пішіні, тереңдігі, қоршаған төбелердің геологиялық құрылымы, түбіндегі шөгінділердің стратиграфиясы, балқыған жыныстардың көптеген сынықтары, импактиттерге ұқсас қара көбік тәрізді шыны массасының домалақ тамшы тәрізді түзілімдері. Светлоярды жасаған аспан денесі солтүстіктен оңтүстікке төмен траектория бойынша Жер бетіне 30-40° бұрыш жасай алды.

## БАҚ туралы ақпарат
1993 жылы «Экран» шығармашылық бірлестігі Төменгі Новгород облысындағы Светлояр көлінің астындағы көрінбейтін «Китеж қаласының» мифологиялық тамыры мен іздеуі туралы «Ұлы және көрінбейтін Китеж туралы хикая» (авторы және режиссері Виктор Кукушкин) фильмін шығарды ация). Фильм 1993 жылы 17 сәуірде Пасха мерекесінде Орталық теледидардың бірінші арнасында Мәскеудегі Епифания соборынан Пасха қызметінің алғашқы телевизиялық көрсетіліміне дейін көрсетілді.

## Әдебиетте
Этнограф және жазушы П. И. Мельников-Печерскийдің XIX ғасырдағы **«**В лесах**»** романында Светлояр пұтқа табынушылықтың жарқын қалдықтары бар халықтық мерекелерді тойлайтын көне орын ретінде сипатталған, «ежелгі тақуалық жанкүйерлерінің» күш-жігерімен көршілес дәуірден келген діндарлар мен ізашарлардың күш-жігерімен жойылған. «Китеж қаласы» аңызымен ауыстырылды:

## Қосымша атаулар

* Төменгі Новгородтың Сормовский ауданындағы Светлоярское көлімен шатастырмау керек. Соңғысы 1970 жылдары зауыт құрылысының нәтижесінде пайда болды және «Светлоярское» (Светлояр емес) деп аталады, бұл оның қайталама сипатын көрсетеді.

## Дереккөздер

Санат:ХТҚО III санаты
Санат:Люнда су алабы
Санат:Төменгі Новгород көлдері
Санат:Ресейдің табиғи ресурстары