open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Балапаш Әнесов

**Әнесов Балапаш** (1913 жылы туған, Маңғыстау ауданы Тұщыбек ауылы) – музыка аспаптарын жасаушы шебер. 

Жас кезінен өнермен айналысып, музыкалық аспаптар жасауды үйренген. Ол үскірік, қамыс сырнай, т.б. музыкалық аспаптар жасап, өзі сол аспаптарды құйқылжыта ойнай білген. Әнесов жез, темірден, ағаштан керней де жасаған.

## Дереккөздер
Төлеп батыр Әнетұлы

**Әнетұлы Төлеп, Ер Төлеп** (шамамен 1752–1754, Маңғыстау ойы – 1835, Тұщыбек бұлағы) – аты аңызға айналған батыр, қолбасшы. Оның жеке ерлігі толығырақ сипатталған шығарма Қалнияз Шопықұлының «Ер Қармыс – Ер Төлеп» жыры. Жырда елге жау тигенін естіген 75 жастағы Ер Қармыс Бекболатұлы ер-тоқымсыз, желең көйлекпен басқыншыларды қуғыншы қол жеткенше кідірту үшін атқа қонады. Батырдың жалғыздығын білген жау оны ортаға алып найза ұшына көтереді. Кеудесіндегі найза ұңғысы енген орнын бармағымен бітеп жан сақтап жатқан Ер Қармыс «*Әнеттің ұлы Ер Төлеп, Жауға кегім кетеді деп, Бәйге күрең жетектеп, Шауып келеді ентелеп*», – дегендей артынан қол бастап жеткен Төлепке жау кеткен бағытты сілтейді. Төлеп жекпе-жекте жау батырын жеңіп, жесір мен малды, Қармыс пен елдің кегін қайтарады. Тұрұлы Ермембет бидің Хиуа ханымен сөз қағысындағы: «Біз жауға бүгін барып, ертең өлгенді батыр демейтін жұртпыз. Менің өткенімнің батыры елу рет қол бастап жарақты жауды қайтарған, жауынан бірде-бір меселі қайтпаған 85 жасына қарағанда Алланың ақ ажалымен оң жақтан ақыретке аттанған Әнетұлы Төлеп» деген сөзі Ер Төлептің халық аузындағы мінездемесі. Төлеп ұрыс тактикасында құлпытасына қашалған ер қаруы бес қаруды толық қолдана білгенімен оның «Қол оққа» шеберлігі, ауыр, адырнасы үлектің желке сіңірінің тарамысынан жасалған «Сары садағы» туралы аңыз мол. Төлептің құрама дулығасы, салмағы бір пұттық желең сауыты, ауыр семсері 1949 жылдарға дейін Қаратаудың шығыс шетіндегі «Тамды» бұлағы басында сақталған. Төлеп атын тікелей сақтаған жер-су аттары да аз емес. Қарақия ойпатындағы «Батыр» соры, «Төлеп бұлақ», «Төлептің сартұйығы», «Төлеп шоқысы» аталатын жерлер шепте жүріп, ел баққан, құлан қаққан аңшылығының куәсі болса, үстірттегі «Төлепқазған» барымташыларды құдықшы еткен бітімгерлігінің айғағы. Құлпытасындағы мәлімет «Төлеп ибн Әнет. Руы Адай, Адайдың Бәйімбеті, Райымберді елінің қазағы Төлеп Әнетұлы». Құлпытас суретін алғаш жариялаған ғалым М.Меңдіқұлов (1952). Төлеп батырдың суретін салған Қуанбай Әлиев, кесенесін тұрғызған сәулетші Насуха Ұлықпанов.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ батырлары
Көбейсін Әрменов

**Әрменов Көбейсін** (1917, Маңғыстау ауданы Ортаеспе ауылы – 2004) – соғыс ардагері, ауыл шаруашылығы саласының маманы. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1946 – 2004 ж. ауданы дайындау конторында нұсқаушы болып істеді. 3-дәрежелі Даңқ, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ғалым Бисембіұлы Әріп

**Әріп ғалым Бисембіұлы** (1960 жылы туған, Маңғыстау ауданы Шебір ауылы) – журналист, Қазақстан журналистер одағының мүшесі (1986).

## Өмірбаяны
ҚазМУ-дың (ҚазҰУ) журналистика факультетін бітірген (1982). 

1982 – 1985 жылдары Алматыдағы «Жалын» баспасында редактор болды.

1985 – 1988 жылдары Маңғыстау облысы «Коммунистік жол» газетінде тілші, жауапты хатшы болды.

1988 – 1990 жылдары Ақтаудағы Абай атындағы Мәдениет сарайында нұсқаушы-методист болды.

1990 – 1994 жылдары «Маңғыстау» газетінде тілші, жауапты хатшының бірінші орынбасары, бөлім меңгерушісі болды.

1994 жылдан бастап «Маңғыстау» газетінде бас редактордың бірінші орынбасары.

## Шығармашылығы
 
«Жыл он екі ай», «Жақсы жұмыс», «Көңілді тоқсан», «Қарлығаш», «Абитуриент-77», «Мерейлі мекен», тағы басқа  жинақтарға топтама өлеңдері енген. Өзінің дербес «Жүрегімнің толқындары», «Асау жүрек», «Дүрия-дүние», «Асылдың сынығы», «Каспий трагедиясы»,  «Жұлдыз-ғұмыр», «Рух жанартауы», «Ақын арманы»(азабы), «Төрт толғау»  атты поэзиялық, прозалық, публицистикалық кітаптары жарық көрді. Форт-Шевченко қаласының 160 жылдығына арналған «Жаңарған Ақкетік», Ұлы Жеңістің 60 жылдығына арналған «Отты жылдар жаңғырығы» кітаптарының авторы. «Гармония» атты жыр жинағы ақын Р.Рябцовскаяның көркем аудармасымен (жолма-жол аударған Раушан Әріп)  орыс тілінде басылып шықты. Жазба ақындардың 1990 жылғы Алматыда өткен республикалық тұңғыш Мүшәйрасына Маңғыстау облысынан бірден-бір қатысушы. Әріп журналистер мен ақындар арасындағы облыстық, республикалық бәйгілерде жеңімпаз, жүлдегері.

## Марапаттары
*Маңғыстау облысы әкімі мен облыстық мәслихаттың Құрмет грамотасы. 

*Маңғыстау облысы әкімінің Құрмет грамотасы.

*ҚР Тәуелсіздігінің 10 жылдығы құрметіне мерекелік медалі. 

*ҚР Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің Құрмет грамотасы.

*Қазақстан Жазушылар және Журналистер одақтарының мүшесі.

*ҚР Мәдениет қайраткері.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:Қазақстан журналистері
Дүйсембі Әріпов

**Әріпов Дүйсембі** (1933 жылы туған, Маңғыстау ауданы Тұщықұдық ауылы) – партия, кеңес қызметкері, Қазақстан журналистер одағының мүшесі (1961), Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (1998).

## Өмірбаяны
ҚазМУ-дың (ҚазҰУ) физика-математика факультетін (1956), Алматы жоғары партия мектебін (1972), Алматы малдәрігерлік-зоотехникалық институтын (ҚазҰАУ) бітірген (1972).

1960 – 1975 жылдары Маңғыстау ауданы «Еңбек туы» газетінің партия тұрмысы бөлімінің меңгерушісі, аудандық партия комитетінің нұсқаушысы, ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі, аудандық халықтық бақылау комитетінің төрағасы.

1975 – 1978 жылдары Маңғышлақ облысы партия комитетінің ұйымдық-партиялық жұмыс бөлімінің меңгерушісі.

1978 – 1990 жылдары Бейнеу аудандық партия комитетінің 1-хатшысы болып қызмет атқарған.

1990 – 1993 жылдары Маңғыстау облыстық кеңесі төрағасының орынбасары, облыс әкімінің кеңесшісі, облыстық мәслихат қызметкері болған.

1997 жылы шыққан «Маңғыстау энциклопедиясының» Бас редакторының орынбасары

## Марапаттары мен шығармашылығы
«Жас коммунистер тәрбиесі» (1985), «Маңғыстау – маңғаз мекенім» (2001), «Өркенді өлке, өнегелі өмір» (2002) атты кітаптардың авторы.

Ақтау қаласының құрметті азаматы (2006). «Халықтар достығы» орденімен (1983), Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1982) марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1933 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Қарлығаш Мырзалықызы Әріпова

**Әріпова Қарлығаш Мырзалықызы** (1937 жылы туған, Маңғыстау ауданы Қызан ауылы) – мейірбике. Гурьев (қазіргі Атырау) медецина училищесін бітірген (1954). 1954 – 64 ж. Сартас медпунктінің меңгерушісі, ауданы ауруханада мейірбике, аға мейірбике, 1964 – 66 ж. Алматыда Сызғанов атындағы ардагерлер госпиталінің, республикалық, орталық аурухананың мейірбикесі, кейіннен Бейнеу, Маңғыстау ауданы ауруханаларында аға мейірбике, облысы денсаулық сақтау департаментінде бас маман болды. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен, КСРО Денсаулық сақтау министрлігінің «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» белгісімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Медиктер
Санат:1937 жылы туғандар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Әріпұлы Бисембі

**Әріпұлы Бисембі** (1921 жылы туған, Маңғыстау ауданы Ортаеспе ауылы) – ауыл шаруашылығы саласының қызметкері, Қазақ КСР-і ауылы шаруашылығына еңбек сіңірген қызметкері. Саратов ауылы ш. институтын бітірген. 1940 ж. Тұщықұдық ауылындағы Бірлік күші ұжымшарында бас есепші, 1941 – 43 ж. 2-дүниежүз. соғысына қатысқан. ауылы ш. саласында жарты ғасырдан астам еңбек етіп, ұжымшар төрағасы, кеңшар директоры болды. Кейінгі жылдары Тұщықұдық ауылдық кеңесінің төрағасы қызметін атқарған. «Асулар», «Маңғыстау – маңғаз мекенім», «Ел тарихы және есімдегілер» атты кітаптардың авторы. 2 мәрте Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі», 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Әуезалиев Аяпберген

**Әуезалиев Аяпберген** (1920 жылы туған, Маңғыстау ауданы, Тұщыбек ауылы) – педагог. Ашғабад мақта иіру техникумын бітірген (1940). 1941–1944 жылдары 2-дүниежүзілік соғысқа қатысып, 1944–1960 жылдары Шахта, Тұщыбек мектептерінде мұғалім, 1962–1982 жылдары ауданы оқу бөлімінің инспекторы болды. 1-дәрежелі Отан соғысы орденімен, «Ерлігі үшін» медалімен марапатталған. КСРО «Мектептеріне еңбегі сіңген мұғалім», КСРО «Халық мұғалімі» атақтарының иегері.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Әуеталық (Әбутәліп) Бектұрлыұлы

**Әуеталық (Әбутәліп) Бектұрлыұлы** (туып-өлген жері белгісіз) – 19 ғасырдың 1-жартысында өмір сүрген сынықшы, көріпкел, емші. Әуеталықтың көріпкелдік, емшілік қасиеттері туралы аңызға бергісіз деректер халық арасында күні бүгінге дейін сақталған. Бейіті – Ауызорпа қорымында. Ұрпақтары Шебір, Тұщықұдық ауылдарында тұрады.
## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы тұлғалары
Карсттық шұңқырлар

**Карсттық шұңқырлар** - көп таралған жер бетіндегі карсттық пішіндер. Көбінесе түбі тостаған немесе конус тәрізді тұйық ойыс түрінде болады. Карсттық шұңқырларды беткі сілтіленулік, опырылымдық, гравитациялық жоне сорылымдық деп бөледі. Мөлшері бойынша ең үлкендері (терендігі 15 м-ге дейін) опырылымдық оқпаңдар немесе опырылымдар болып табылады. Карсттық шұңқырлар бірімен- бірі косылып, карсттық ванналар мен қазаншұңқырлар түзеді.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Карсттық сулар

**Карсттық сулар**- карбонтты (әктас, доломит) немесе галогенді (гипс, ангидрит, тастұз) тау жыныстарының еру процестерінің нәтижесінде олардағы жарықтарда, саңылауларда, каналдарда және қуыстарда пайда болған жер асты сулары. Карсттық сулар атмосфералық судың сіңуі мен беткі ағын сулардың сіңірілуінің есебінен пайда болады. Карсттық сулар кебіне өте үлкен, бірақ дебиті (воклюза) күрт өзгеріп түратын көздер құрайды, кейде кішігірім жер асты өзендері мен көлдері қалыптасады. 
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Карсттық үстірт

**Карсттық үстірт** - карсттык тау жыныстарының горизонталь жатысты немесе жылжымалы шөгінділерінен түзілген үстірт типі. Ол атмосфералық судың баяулаған ағынына және грунт суларының көлденең циркуляция зонасының күшті дамуына байланысты карсттық пішіндердің көп болуымен сипатталады. 
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Бааль Инесса Иосифовна

**Бааль Инесса Иосифовна** (1932 жылы туған, Ресей, Саратов қаласы) – педагог. Щучинскпедогогикалық училищесін (1950), Петропавлпедогогикалық институтын (1963) бітірген. 1950 – 73 ж. Көкшетау облысы Қызылту орталау мектебінде мұғалім, директордың оқу ісі жөніндегі  меңгерушісі, 1973 – 2000 ж. Ақтау қаласындағы ғ3 орта мектепте директордың оқу ісі жөніндегі меңгерушісі, директор болды. 2000 жылдан осы мектепте мұғалім. Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің үздігі» (1964), «КСРО «Оқу ісінің үздігі» (1990) белгілерімен, «Еңбекте үздік шыққаны үшін» (1986) медалімен марапатталған.
## Дереккөздер
Дауыл батыр Бабаұлы

**Дауыл батыр Бабаұлы** (туған жылы белгісіз – 1832) – Байұлы тайпасы Адай руының Ескелді бөлімінен шыққан батыр. 1832 жылы үстірт үстінде Хиуа басқыншыларымен болған негізгі шайқаста Адай қолының туын ұстаған. Кескілескен ұрыста Дауыл батыр өлімші болып жараланғанына қарамастан туды жықпай, шабуыл алдында жүреді. Ұрыстың бір арасында Сүйінқара батыр: «*Енді бір шабуылға шыдайсың ба*?» – деп сұрайды. «*Жан шыдаса мен де шыдармын*», – деп жауап береді батыр. Шабуыл сәтті болып, ұрыс аяқталғаннан кейін, аяқ-қолы құрысып қалған, бірақ қолында туы бар ат үстіндегі батырдың жансыз денесін түсіріп алады. Батырға құрмет ретінде Манатаның шығыс жағындағы ата қауымына әкеліп жерлейді. Қазір бұл қауым 1931 жылы сонда жерленген Бабаұлының ағайыны Жұлдызбай атында.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ батырлары
Клиф

[thumb|200px| (Cliffs of Moher, [Ирландия)]]
**Клиф***( тік жар, тік жартас)* — теңіздің, мұхиттың абразиялық жағаларында соқпа толқъшдардың әрекетінен түзілген тік немесе сатылы жарқабақ, жағалық кертпеш. Ол біртіндеп құрлыққа қарай шегініп, абразиялық жағалық террияда көкжиек жақтарын бағдарлауға қолданылады. Магниттік, механикалық (гирокомпас), радиокомпас және астрокомпас, тау компасы деп бөледі.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Жалғас Бисалыұлы Бабаханов

**Жалғас Бисалыұлы Бабаханов** (6 маусым 1960 жыл Түркімен КСР Ташауз облысы
Ленин ауданы, Тазаоба ауылы) - қазақ, бұрынғы Жаңаөзен қаласының әкімі (2000-2009).

## Білімі
* Алматы сәулет-құрылыс институтын (1983) инженер-құрылысшы мамандығы бойынша; 
* Қазақ мемлекеттік университетінің жанындағы Нарық институтының бизнес және менеджмент факультетін (1994) экономист мамандығы бойынша; 
* Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетінің мұнай және газ көн орындарын зерттеу факультетін (2004) инженер-мұнайшы мамандығы бойынша бітірген.
* Қ. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық унивөрситетінің құрметті профессоры (2004 жылдан).

## Өмірбаяны
* 1977 жылдан - Маңғышлақ электр желілері кәсіпорнының электр жөндеушісі (Жаңаөзен қ.). 
* 1978 жылдан - Алматы сәулет-құрылыс институтының студенті. 
* 1983 жылдан - *«Шевченкооблгаз»* өндірістік бірлестігі (Жаңаөзен қ.) газ учаскесінің шебері; 1984 жылдан - аға инженері. 
* 1985 жылдан - *«Маңғышлақмұнай»* өндірістік бірлестігінің Өзен жөндеу-құрылыс басқармасының учаске шебері, учаске жұмысының жетекшісі, аға инженері - ӨТБ бастығы,
аға инженері, бастығы. 
* 1995 жылдан - *«[[Өзенмұнайгаз]]»* өндірістік бірлестігі кен орындарын жайластыру жөніндегі өндірістік бөлімінің бастығы. 
* 1996 жылдың қаңтарынан - Жаңатас қаласы әкімнің орынбасары - мемлекеттік коммуналдық-шаруашылық кәсіпорынның (Жаңаөзөн қ.) директоры. 
* 1999 жылдан - Жаңаөзен қ. әкімінің м.а. 
* 2000 жылдан - Жаңаөзен қаласының әкімі.
* 2009 жылдан бері - Маңғыстау облысының Мемлекеттік сәулет-құрылыс басқармасының бастығы.

2012 жылдың 20 шілдесі Бабаханов "Жанашыр" қоғамдық қоры арқылы "Өзенмұнайгаз" компаниясының қаржысын жымқырды деп, 307-бабы 3-тармағы 3-бөлімі («қызметтік өкілетін асыра пайдалану») бойынша кінәлі деп танылып, 2 жылға сотталды.

## Марапаттары
* *«Құрмет» (2008) ордені; 
* «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі* (2001);
* *«Қазақстан Конституциясына 10 жыл» медалі (2005);
* «Астананың 10 жылдығы» медалі*(2008); 
* ҚР Құрметті құрылысшысы атағы(2010).

## Отбасы
* Әкесі - Бабаханов Бисалы (1927-2000), математика мұғалімі болған. Анасы - Ташқараева Қағаз (1933 ж. т.), зейнеткер.

## Дереккөздер


Санат:6 маусымда туғандар
Санат:1960 жылы туғандар
Санат:Ташауз облысында туғандар
Санат:Жаңаөзен әкімдері
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Астанаға 10 жыл медалінің иегерлері
Бағытай-беніке

**Бағытай-беніке** – Өліқолтық сорының шығысындағы ойыс. 

## Сипаттамасы
Бейнеу ауданы жерінде. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 35 – 38 км-ге созылған, ені 9 – 10 км. Теңіз деңгейінен 58 м төмен жатыр. Шығысында Мыңсуалмас (Маңсуалмас) ойысы, оңтүстігінде Ащытайпақ соры жатыр. Жер қыртысы олигоцен және төрттік жүйе шөгінділерінен түзілген. Сұр және бозғылт сортаң топырағында бұйырғын, тасбұйырғын, жусан басым өскен.

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Құлшынбай Бадырақов

**Бадырақов Құлшынбай** (1891, қазіргі Маңғыстау облысы Қараманды ауылы – өлген жері белгісіз) – ауыл шаруашылық маманы. 1919 – 29 ж. Тельман ауылы шаруашылық артелінде жылқы, 1929 – 59 ж. түйе бағып, мал шаруашылығын өркендетуге ат салысқан. Ленин орденімен (1949) марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Базарбаев Тыныштық

**Базарбаев Тыныштық** (1943 жылы туған, Түрікменстан) – кен инженері. Саратов политехникалық техникумын (1971), Қазақ политехн. институтын (қазіргі ҚазҰТУ) (1985) бітірген. 1965 – 89 ж. Өзен бұрғылау басқармасында есепші, аға инженер, мамандар бөлімінің бастығы, кәсіподақ комитетінің төрағасы, 1989 – 90 ж. Маңғыстау газ өндіру басқармасы бастығының орынбасары, 1990 – 96 ж. Жаңаөзен тігін фабрикасының директоры, Технокөлік басқармасы бастығының орынбасары, 1996 – 2006 ж. «Өзенмұнайгаз» ААҚ тексеру комиссиясының төрағасы, мамандар бөлімінің бастығы. 2006 жылдан «Өзенмұнайгаз» өндірістік фирмасы директорының қоғамдық ұйымдармен жұмысы жөніндегі кеңесшісі қызметін атқарады. «Құрмет белгісі» орденімен марапатталған.
## Дереккөздер
Тоқмағанбет Базарбаев

**Базарбаев Тоқмағанбет** (1946 жылы туған, Түрікменстан) – мұнайшы. ҚазПТИ-ді (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген. 1962 – 81 ж. Өзен геология барлау экспедициясында оператор, машинист, 1981 – 99 ж. Өзен бұрғылау басқармасында бұрғылаушы, ауысым бастығы, еңбек және жалақы бөлімінің бастығы, басқарма бастығының орынбасары, 1999 – 2005 ж. «Желкен» ЖШС-нің бастығы. 2005 жылдан «Өзенмұнайгаз» өндірістік фирмасының орталық материалдық жабдықтау басқармасының бастығы. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен, «КСРО мұнай кәсіпшілігінің үздігі» белгісімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Қызылсу мұзының суы

**Қызылсу мұзының суы** - кызылсу мұздарының процестері мен құбылыстарының дамуына қатысатын су. Оларды қызылсу мұзын түзуші су және еріген кызылсу суы деп бөледі. Қызылсу мұзын түзуші су мұз бетіне құйылады, одан кейін кызылсу мұзына айналады. Оларды табиғи (жер асты, жер үсті және атмосфералық) және техногендік деп бөледі. Еріген қызылсу мұзының суы әсерінен пайда болады. Оларды беткі қызылсу мұзының, астыңғы қызылсу мүзының және ішкі қызылсу мұзының сулары деп бөледі.

## Қызылсу мұзының террасасы

**Қызылсу мұзының террасасы** — 1) кызылсу мұзын түзетін судың катуы кезінде немесе қызылсу мұзының біркелкі ерімеуінен пайда болатын кертпештер; 2) су тасқыны әрекетінің және еритін мұздың бөгегіш әрекетінің нәтижесінде өзен аңғарының қызылсу мұзды телімінде пайда болатын бедердің кертпешті пішіні.

## Қызылсу мұзының төбешігі

**Қызылсу мұзының төбешігі** — мұздықтың бөртуі немесе судың шоғырлана қатуының нәтижесінде түзілген қызылсу мұзы массивінің дөңес бөлігі. Әдетте, қызылсу мұзын түзуші көздердің орналасқан жерлерін және қызылсу мұзындағы үлкен қысымды көрсетеді. Биіктігі 5 м-дей, ұзындығы 100 м-ге дейін болады. Мұз жамылғысымен жүруді қиындатады, көбінесе инженерлік құрылыстардың бұзылуына апарып соғады.

## Қызылсу мұзының ұңғысы

**Қызылсу мұзының ұңғысы** - аяздық үгілу мен еріген кызылсу мұзы суларының эрозиялық әрекеті жылдам байқалатын тік беткейлі аңғары бар қызылсу мұзының бөлшектену тұсы. Ол қызылсу мұзы дамыған жерде беткейлердің шегінуі мен аңғардың кеңеюіне себепші болады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Карсттық цикл

**Карсттық цикл** - карстты атыраптарда жер үсті және жер асты суларының басымырақ болуының әсерінен бедердің даму процесінде карлардың, көлдеулердің, шұңқырлардың және саңылаулардың түзілуінен басталып, карсттық казаншұңқырлар мен ойпаңдардың қалыптасуымен аяқталатын өзгерістердің жиынтығы (америкалық геолог әрі географ У.М. Дейвис бойынша).
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Карта жасау

**Карта жасау** - мынадай жұмыстар түрлерін қамтиды. Карта жасау үшін 
* негіз дайындау; 
* бастапқы картографиялық материалдардан бейнені негізге көшіру; 
* бейнені генерализациялау; 
* генерализацияланған бейнені бекіту.

Негізді дайындау оған беттің жақтаушасын, координаталық торды және тірек пункттерін салудан тұрады. Бұл элементтерді салу кателігі 0,1 мм- ден аспайтын координатографты пайдаланып жасалады.

Бастапқы материалдан бейнені негізге көшіру, әдетте, фоторепродукциялық аппараттың немесе фототрансформатордың көмегімен фотомеханикалық әдіспен жүргізіледі. Аспап көшіру кезінде атқарылатын түрлендіру сипатымен анықталады. Түрлендіру кезінде көбіне фоторепродукциялық аппарат, ал неғұрлым күрделі түрлендіруде фототрансформаторлар пайдаланылады. Ұсақ масштабтағы карталарды жасағанда жиі кездесетін екінші қатардағы және жоғары түрлендірулерді орындау қажет болғанда саңылаулы фототрансформаторлар қолданылады. Пайдаланылатын материалдардың масштабтағы түпнұсқасының фото және жарық көшірмелері тірек пункттері жоне тор бойынша дайындалған негізге құрастырылады, содан соң бейнені генерализаңиялау жасалады.

Генерализацияланған бейне әр түрлі түсті тушьпен бекітіледі. Осы жұмыстар нәтижесінде алынатын құрастырушылық түпнұсқа графикалық безендіру сапасы бойынша одан карта таралымын шығаруға әлі де жарамайды. Жоғары сапалы басылым үшін кажет түпнұсқа келесі кезеңде, картаны басып шығаруға дайындау кезінде жасалады. Соңғы жылдары картография өндірісінде кұрастыру және басып шығаруға дайындау бір мезгілде қатар атқарылатын оте тиімді әдіс кең қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Картография
Қырқалы құмдар

**Қырқалы құмдар** - жіңішке параллель қырқалар түрінде орналасқан және басым желдің бағыты бойынша бағдарланған құм массивтері. Ұзындығы бірнеше км-ге, жартылай өсімдік өскен қырқалардың биіктігі бірнеше метрден 80 м-ге, шөп өспеген қырқалардың биіктігі 200 м- ге дейін жетеді. Желден құмның құйындап қозғалуының, сондай-ақ әр түрлі экспозициядағы беткейлердің әркелкі ысуының салдарынан калыптасады. Орталық Азияның, Аустралияның,Африканың шөлді аудандарында көп кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Байбарақұлы Жарылғап

**Байбарақұлы Жарылғап** (1908, Бейнеу кентінің маңы – 1990, Иран) – жырау. Аталары бай болған. 1929 ж. атасына ас беріп, 1930 ж. зұлмат кезінде Иранға өтіп кетеді. «Атақонысым Маңғыстауды көрсем...» деп армандап жүріп, шет жерде қайтыс болған. Жыраудың «Даусы желдей гулеген», «Сұрқыл заман», «Қаңбақтай жел айдаған», «Аласатқа айтқан сөз», т.б. өлеңдері белгілі.
## Дереккөздер
Байболов Жұма

**Байболов Жұма** (1926 жылы туған, Атырау облысы Мақат кенті) – мұнайшы, ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1979). 1942 ж. мұнай өндіру операторы мектебін бітіргеннен кейін өндірісте оператор, жер асты ұңғымаларын жөндеу мастері болды. 1962 жылдан зейнеткерлікке дейін мұнай саласында үзіліссіз еңбек етіп, Жетібай, Қаражанбас, Доңға, Түбіжік, Қаламқас, Қаратұрын кен орындарын игеруге қатысты. Еңбек Қызыл Ту орденімен (1971), бірнеше медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:1926 жылы туғандар
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Көшер Байбосынов

**Байбосынов Көшер** (1921, Адай уезі, Ақшымырау ауылы – 1995) – соғыс ардагері, шопан. 1942 ж. Ұлы Отан соғысына қатысып, жеңісті Еуропа жерінде қарсы алған. 1945 – 85 ж. «Бозащы», «Ақшымырау» кеңшарларында шопан болып еңбек еткен. Отан соғысы орденімен, «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Көшер Байғазиев

**Байғазиев Көшер** (1957 жылы туған, Маңғыстау ауданы Жыңғылды ауылы) – суретші, мүсінші. Шымкентпедогогикалық институтының көркемсурет факультетін бітірген (1979). 1979 жылдан орта мектептерде мұғалім. Социалистік Еңбек Ері Н.Бейнеуовтің (1984), өлкедегі ағарту ісі көшбасшыларының бірі С.Нұрниязовтың (1987), түбектің шежіре ақсақалы ауылыМендалиевтің (1994) және Адай ревкомының тұңғыш төрағасы Т.Әлниязовтың (1995), Ақтау қаласының орталық ынтымақ алаңындағы ескерткішті сомдаған. Сондай-ақ ол жазушы М.Әбдіхалықовтың кеуде мүсінінің, халық ақыны Қашаған Күржіманұлы кеуде мүсіндерінің авторы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қырылу

**Қырылу**  — өзендер мен көлдерде су жануарларының (негізінен, балықтардың) жаппай қырылуы. Суда еріген оттек мөлшерінің азаюынан (қыста суқойманың қатуының, суды әр түрлі түске айналдыратын балдырлардың қарқынды дамуының салдарынан) немесе суда улы заттардың пайда болуынан (өнеркәсіптің тазартылмаған ақаба суларының шығарылуы, егіс даласынан улы химикаттарды шаю) туындайды.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Орақ Байғалиев

**Байғалиев Орақ** (1948 жылы туған, Маңғыстау ауданы Жыңғылды ауылы) – ақын, педагог.Қазақ мемлекеттік педогогикалық институтын (қазіргі ҚазҰПУ) бітірген (1974). 1974 – 80 ж. Жетібай кентінде мектеп мұғалімі, 1980 – 98 ж. Жетібай технол. көлік басқармасында аға инженер, автоколонна бастығы, Маңғыстау «Ұлутас өндіру және өңдеу» бірлестігінде цех мастері, заңгер, кадрлар бөлімі бастығы, кәсіподақ комитетінің төрағасы болды. 1998 жылдан Жетібай кентіндегі ғ8 орта мектепте мұғалім. «Тұңғыш» (1978), «Сәуір туған шақ» (2007) жыр жинақтарының авторы. Бірқатар өлеңдері Маңғыстау ақындарының антологиясы «Жыр-моншақ» кітабына енген.
## Дереккөздер


Санат:1948 жылы туғандар
Тәнім Түсіпқалиқызы Байдалиева

**Байдалиева Тәнім Түсіпқалиқызы** (1929, бұрынғы Гурьев облысы Жылыой ауданы Қараарна ауылы – 1998) – педагог. Гурьевпедогогикалық институтын (қазіргі Атырау университеті) бітірген (1951). 1954 – 89 ж. Гурьев, Маңғыстау облыстарының мектептерінде мұғалім болды. Еңбек Қызыл Ту (1971), Октябрь революциясы (1976) ордендерімен, Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің озық қызметкері», «Қазақ КСР-ініңеңбек сіңірген мұғалімі» атағының иегері.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері
Санат:1929 жылы туғандар
Санат:Жылыой ауданында туғандар
Санат:1998 жылы қайтыс болғандар
Санат:Атырау мемлекеттік университеті түлектері
Бекберген Байдуллаұлы Байдуллаев

**Байдуллаев Бекберген Байдуллаұлы** (1935, Маңғыстау ауданы Шетпе ауылы) – ғалым, экон. ғылым докт. (2000), ҚарМУ-дың құрметті проф. (2005), Еуразия халықаралық экономика академиясының академигі (2006).

## Өмірбаяны
* ҚазМУ-ды бітірген (1959).
* 1959 – 60 ж. Қарағанды х. ш. материалдық-техникалық жабдықтау бөлімінде аға инженер-экономист 
* Қарағанды политехникалық институтында оқытушы
* 1961 – 72 ж. Свердловск қаласындағы Орал мемлекеттік университетінің аспиранты
* Қарағанды политехникалық институтында аға оқытушы
* 1972 – 78 ж. Қарағанды облысы партия к-тінде жауапты қызметкер
* 1978 – 2000 ж. Е.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінде аға оқытушы, доцент
* 2000 жылдан кафедра меңгерушісі.

## Еңбектері
170-тен аса ғылым еңбектердің, бірнеше кітаптардың авторы.

## Марапаттары
* «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалі
* «Қазақстан Республикасының құрметті білім еңбеккері» (2006) белгісі.

## Дереккөздер

Санат:1935 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Экономика ғылымдарының докторлары
Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің профессорлары
Санат:Еуразия халықаралық экономика академиясы академиктері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті оқытушылары
Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан білім беру ісінің құрметті қызметкерлері
Карталардың шартты белгілері

**Карталардың шартты белгілері** — графикалық белгілер; олар арқылы карталарда заттар мен құбылыстардың тұрған орнын, сонымен қатар олардың сапалық және сандық сипаттамаларын көрсетеді. Ауданы карта масштабында көрсетілген нысандар аудандық шартты белгілерімен бейнеленеді, олар контурдың белгісінен және оны толтырудан тұрады. Контур нысанның тұрған орнын және кескінін, толтырма сапалық сипаттамасын жеткізеді. Тұрқы ұзын, бірақ ені шағын нысандар сызықтық белгілермен бейнеленеді, олар осі бойынша нысандардың дол тұрған орнын көрсетеді, бірақ кейде енін ұлғайтады. Мысалы, 1:1 ООО ООО масштабғағы картада темір жолдың шартты белгісі оның енін 75—100 есе ұлғайтады. Шартты белгілердің ерекше категориясын изосызықтар құрады.

Шартты белгілерге қозғалыс сызығы да жатады, олардың көмегімен қандай да болса құбылыстардың жылжуы көрсетіледі (халықтың көші-қоны, жүк ағындары, ауа массаларының қозғалысы және т.б.). Мөлшері карта масштабында көрсетілмейтін нысандар масштабтан тыс шартты белгілермен бейнеленеді, олар нысандардың тұрған орнын және әр түрлі сипаттамаларын бейнелеуге мүмкіндік береді. Нысандардың тұрған орны шартты белгінің кандай болса да айкын нүктесімен, сапалық ерекшеліктері оның пішінімен, ал сандық айырмашылығы мөлшерімен белгіленеді. Әр түрлі мақсаттағы және масштабтағы карталарда бірдей нысандар аудандық және масштабтан тыс белгілермен белгіленуі мүмкін. Мысалы, елді мекендер топографиялық карталарда аудандык, ал ұсақ масштабты географиялық карталарда, әдетте, масштабтан тыс шартты белгілермен көрсетіледі. Шартты белгілер жасалатын картаның мақсатына және мазмұнына сәйкес жете зерттеледі және оның оқылуын, мазмұнының ұғынылуын едәуір оңайлатады. Шартты белгілерді талдап-белгілеу картографияның бір міндеті болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Бірғали Байекеев

**Байекеев Бірғали** (1953 жылы туған, Маңғыстау ауданы Шайыр ауылы) – журналист, суретші, ақын, сазгер, Қазақстан журналистер одағының мүшесі (1981).

## Өмірбаяны
Бірғали Байекеев 1953 жылы Маңғыстау ауданының Шайыр ауылында туған. Шайыр орта мектебін бітірген. 5 жасынан сурет салумен машықтанған Бірғалидың тырнақалды туындылары ХХ ғасырдың 60 жылдарында балалардың «Балдырған» журналына, «Қазақстан пионері» газеттеріне жариялана бастады. Ең алғашқы жүлдесі 1970 жылы «Лениншіл жас» газеті ұйымдастырған республикалық конкурстың лауреаты атанды.

ҚазМУ-дың (қазіргі ҚазҰУ) журналистика факультетін (1981), Мәскеудегі халық өнері университетін бітірген (1989). 

1972 – 1983 жж. - Маңғыстау ауданы, Бейнеу ауданы газет редакцияларында әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, редактордың орынбасары, «Маңғыстау» облыстық газетінің меншікті тілшісі болды.

## Шығармашылығы
Байекеев қазақ бейнелеу өнеріндегі тұңғыш линогравюрист. Өзінің графика жанрында салған суреттерін жетілдіріп, күрделі сала ксилографияға тән линографюралық туындыларды дүниеге әкелген. Бұл саланы меңгерген қазақ суретшілері некен-саяқ.

Бірғали Байекеев Тобанияз, Құныскерей, Кеңес Одағының Батыры Біләл Қалиевтің толыққанды портреттерін тұңғыш дүниеге келтірді. Ол- орталық басылымдарға суреттерін жариялаған түбектегі тұңғыш қылқалам шебері. «Қарашаңырақ», «Айназар», «Мекенім-Маңғыстау», «Жетіген», «Қандыкөш» және басқа да кітаптарды безендірген.

Байекеев  Маңғыстау ауданының 75 жылдығына арналған «Өскен орда» тарихи-танымдық шолу кітабының (2003) авторы әрі редакторы. Байекеевтің өлең-жырлары «Қызғыш құс» (2003), «Өлкенің өнер күмбезі» (2003), «Ақкетігім-арқауы ән-жырымның» (2006) жинақтарына енген.

## Марапаттары
Бүкілодақтық әуесқой суретшілердің (1982) және бейнелеу (1983) конкурстарында республикалық сатиралық «Ара» журналының бейнелеу өнері конкурсында (1984), республикалық «Парасат» журналының өнертанушыларға арналған талғам жарысында (1990) жүлделі орындарды иеленген.

Қазақстан ЛКЖО ОК-нің Құрмет грамотасының, бірнеше дипломдардың иегері. Бірғали Байекеев 2013 жылы 30 сәуірде "Мәдениет майталманы" медалімен марапатталды. 2014 жылы "Құрметті журналист" атағы берілді.

## Дереккөздер


Санат:1953 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:Қазақстан суретшілері
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан сазгерлері
Иткүшік Байжанов

**Байжанов Иткүшік** (1920, Адай уезі – 1975) – соғыс ардагері, мұнайшы. 1941 – 45 ж. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1946 – 60 ж. Жылыой ауданында мұнай барлаушысы болды. 1960 – 75 ж. Оймаша, Доңға, Ақтас, Тасболат, Қарамандыбас алаңдарынан мұнай көзін алғаш тапқандардың қатарында болды. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл», «КСРО мұнайы мен газына 100 жыл» медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Картаның жеке масштабы

**Картаның жеке масштабы** - жазықтықтағы шексіз кіші кесінді ұзындығының жер эллипсоидіндегі тиісті кесінді ұзындығына қатынасы. Топографиялық карталарда Картаның жеке масштабы іс жүзінде тұрақты болып келеді де, бірге жақын санмен білдіріледі. Ұсақ масштабты карталарда Картаның жеке масштабының бірден ауытқуы едәуір шамаға жетуі мүмкін. Картаның жеке масштабы нүктедегі масштаб деп те аталады. 
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Нұрлыбай Баймағанбетов

**Баймағанбетов Нұрлыбай** (1934 жылы туған, Ембі ауданы Жаңатаң ауылы) – педагог. Гурьев (мұғалімдер) институтын (1954), қазіргі Атырау педагогикалық институтын (1962) бітірген. 1958 – 80 ж. Маңғыстау облысы, Үштаған ауылындағы Ленин атындағы мектепте мұғалім, Жданов, Қарақұм орта мектептерінде директор, 1980 – 2004 ж. Опорный кенттік кеңесінің төрағасы, орта мектепте мұғалім, кенттік музейде ұйымдастырушы болды. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен (1970), Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің үздігі» белгісімен (1976) марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы тұлғалары
Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Картаның негізгі масштабы

**Картаның негізгі масштабы** - Жер эллипсоиді бетін жазықтық бетіне бейнелеу кезіндегі сызықтық элементтердің жалпы кішірею дрежесін көрсететін сан.

Картаның негізгі масштабы карталарда жазылады, мұнда карталардың негізгі масштабтары сақталатын нүктелер немесе картографиялық тордың сызықтары көрсетіледі. Мысалы, картаның негізгі масштабы цилиндрлік проекцияларда екі параллельде немесе экваторда, конустық проекцияларда екі немесе бір параллельде, азимуттық проекцияларда орталық нүктеде немесе бір параллельде сакталады. Бұл нүктелер мен сызықтардан тысқары бейнелеу масштабы карталардың негізгі масштабтарына сәйкес келмейді және іс жүзінде тек топографиялық карталарда ғана тұрақты болады.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Шәкенбай Байназаров

**Шәкенбай Байназаров** - 1930-2002 жылдар аралығында өмір сүрген. 1956 жылы Қазақ медицина институтының емдеу бөлімін бітірген. 1956-1957 жылдары Маңғыстау аудандық туберкулез диспансерінің бас дәрігері, 1957-1964 жылдары Маңғыстау аудандық орталық ауруханасының бас дәрігері, 1964-1982 жылдары "Тұщыбек" санаториінің бас дәрігері, 1982-1991 жыл аралығында аудандық емхана  меңгерушісі болып қызмет атқарған. 1961 жылы "Құрмет белгісі", 1970 жылы "В.И.Лениннің туғанына 100 жыл" мерекелік медальмен, 1978 жылы "Еңбек Қызыл Ту" орденімен наградталған. Жоғарғы категориялы рентгенолог-дәрігер. 1963 жылы "СССР Денсаулық сақтау ісінің озаты" төсбелгісімен марапатталған. 1966 жылы "Қазақ ССР-іне еңбегі сіңген дәрігер" атағы берілген. "Тұщыбек" санаториінің ашылуын ұйымдастырған басшылардың бірі және бірінші бас дәрігері. 1957 жылы Москвада өткен фтизиатр дәрігерлердің 6 съезінің делегаты болды. 2002 жылы "Маңғыстау ауданының құрметті азаматы" атағы берілді.

## Марапаттары

* Еңбек Қызыл Ту

* «Құрмет белгісі» ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1930 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:2002 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Бәкен Жұбаназарұлы Байназаров

**Бәкен Жұбаназарұлы Байназаров** (1954 жылы туған, Маңғыстау ауданы Оңды ауылы) – дәрігер. ҚР «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» (2002).

Ақтөбе мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Батыс Қазақстан медицина академиясы) бітірген (1979). 1979 – 93 ж. ауданы орталық ауруханада дәрігер, бас дәрігердің орынбасары, 1993 жылдан Маңғыстау ауданы аурухананың бас дәрігері. 
ҚР дәрігерлер мен провизорларының 1,2,3 съездерінің делегаты.
1999-2004 ж. аралығында 2-ші сайланған Маңғыстау облыстық мәслихатының депутаты болды.
2009-2012 ж. аралығында Маңғыстау облыстық онкологиялық диспансерінің бас дәрігері, 2012-2014 ж. аралығында Маңғыстау облыстық ЖИТС-ке қарсы күрес орталығы директорының орынбасары, 2014-2017 ж. аралығында Қарақия аудандық орталық ауруханасының бас дәрігері, 2017 жылдан Ақтау қалалық №2 емхананың бөлім меңгерушісі.

Қазақстан Республикасының тәуелсіздігінің 10 жылдық мерекесіне арналған медальмен, Маңғыстау облысының құрылғанына 35, 40 жылдығына арналған мерекелік төсбелгімен, Қазақ Онкология және Радиология институтының 50 жылдық мерекесінің төсбелгісімен, Қазақстан Республикасы экономика және бизнес орталығының 2014 жылғы шешімімен "Мемлекетке еңбегі сіңген қызметкер" орденімен марапатталған. Жоғарғы категориялы дәрігер-ұйымдастырушы. "Маңғыстау ауданының құрметті азаматы" атағы берілген.

"Өмір ағымында", "Туысы бір тұлғалар" атты деректі кітаптардың авторы.

## Дереккөздер

Санат:1954 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:Батыс Қазақстан медицина университеті түлектері
Санат:Қазақстан денсаулық сақтау ісінің үздіктері
Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Маңғыстау ауданының құрметті азаматтары
Сембай Байнекеев

**Байнекеев Сембай** (1903–1973, Маңғыстау ауданы, Көгез бұлағы) – кеме капитаны, қызметкер. Мұғалім Сембай Рюмковтан оқып, сауат ашады. 1920–1958 жылы балықшы, балық қабылдаушы, цех, учаске бастығы, басқарма төрағасы, балық зауытының директоры. Жазушы, ғалым Б. Адамбаевқа Маңғыстауды таныстырып, Адай шежіресін түзіп, қаласы Сыдықовқа, Ғ. Айдаровқа, Б. Өмірбаевқа ғылым құнды деректер берген.

Байұлы тайпасы Адай руы Құнанорыс бөлімінен шыққан.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Тельман Хасанұлы Байниязов

**Байниязов Тельман Хасанұлы** (1938 жылы туған, Атырау облысы Индер ауданы) – мал дәрігері. Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (қазіргі ҚазҰАУ) бітірген (1961). Атырау облысы Передовик ұжымшарында бас маман, ферма меңгерушісі, ауданы ауылы ш. басқармасында бас зоотехник, Гурьев облысы парт. комитетінде ауылы шаруашылығын ұйымдастырушы, 1972 – 73 ж. Ақтау құс фабрикасында директор, 1974 – 97 ж. облысы ауылы шаруашылығы басқармасында бөлім бастығы болды. «Құрмет белгісі» орденімен марапатталған (1966).
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Климаттың өзгеруі

нобай|300px|Соңғы 0,5 млн жылдардағы климаттың өзгеруі<br>''Климат индикаторлары:''<br>''көк түспен'' — мұхиттың деңгейінің өзгеруі,<br>''жасыл түспен'' — <sup>18</sup>O-дің теңіз суларындағы концентрациясы,<br>''сарғылт түспен'' — CO<sub>2</sub>-нің антарктикалық мұздарындағы концентрациясы (сарғылт)<br>''Межелік бірлігі'' — 20 000 жыл.
**Климаттың өзгеруі** — түгелдей жер бетінде немесе оның ірі аймақтарында климат жағдайларының ұзақ бағытты (он жылдан астам) немесе ырғақты (геологиялық уақытта, тарихи уақытта) өзгерулері. Палеогеографиялық зерттеулердің негізінде анықталған геологиялық климаттың өзгерулері Жер тарихында ұзаққа созылған жылы және суық кезеңдердің болғанын дәлелдейді.

Көбінесе метеорологиялық байқаулардың негізінде, сондай-ақ дендрохронологиялық және т.б. әдістермен анықталатын қазіргі Климаттың өзгеруі кейінгі ондаған (кейде жүздеген) жылды қамтиды және циклді сипатта болады. Әр түрлі себептерден туындаған ұзақтығы 11, 35, 80—90 жылдарға созылған, сондай-ақ ғасырдан асқан климаттык ырғақтар (мысалы, 1800—1900 жылдық ырғақтар) және т.б. анықталды. Климаттың Күн активтілігінің ғасырлық және ғасырдан ұзақ өзгерістерімен байланыстары туралы болжамдар да бар. Климаттың өзгерулері әр түрлі дәрежеде табиғи ортаның барлық құрам-бөліктері мен ауыл шаруашылығы өндірісіне әсер етеді. 

Ауа-райының жылынуынан келесі өзгерістер туындауы мүмкін деген болжамдар бар:
*Антарктида мен Гренландияның мұздықтарының еруі.
* Мұздықтар еруі барысында дүниежүзілік мұхит деңгейі 2300 жылдары 2,5 м. жоғарылауы мүмкін,
* Мұздықтардың еруі барысында пайда болған тұщы су мөлшері Гольфстримнің жылу ағысын бұзып Еуропаның суытуына алып келеді.
* Арктика мұздықтарының еруі ақ аюдың өліміне алып келуі мүмкін.
* Ормандарға, көлдерге, қала инфраструктурасына кері әсерін тигізеді.
* Дауылдар, су тасқындары жиілігі өседі.
* Азық-түлікпен қамтамасыз ету нашарлайды.

## Климаттың антропогендік өзгеруі
Климаттың антропогендік өзгеруі — табиғи ортаға антропогендік өсердің (негізінен оның ластануы) артуынан климаттың көрсеткіштердің (ауа температурасы, оның қозғалысының заңдылықтары және т.б.) ұзақ уақыт (10 жылдан артық) өзгеруі. Дәлірек айтқанда, климаттық жүйені салыстырмалы тұрақты күйден шығару кезінде пайда болатын, геофизикалық процестердің (Жерге ғарыштық өсерлерді қосқанда) табиғи жүру барысында теориялық мүмкін шегінен шығып кететін климаттық ауытқу. Мысалы, 1977–1981 жылдары Солтүстік Америкадағы суық қыстар 10 мың жылда бір рет болатын жағдай деп есептеледі.

## Дереккөздер

Санат:География
Санат:Геодезия
Санат:Климат
Санат:Климатология
Мергенғали Ерғалиұлы Байөміров

**Байөміров Мергенғали Ерғалиұлы** (1945 жылы туған) – инженер-механик, техникалық ғылым кандидаты (1975), профессор (1991). Қазақ ауылы шаруашылық институтын (қазіргі ҚазҰАУ) бітірген (1968).Гурьев ауылы шаруашылық техникумының оқытушысы (1968 – 70), Қазақ ауылы шаруашылық институтының ассистенті (1970 – 77), ВАСХНИЛ-дің Шығыс бөлімшесінің ғылым хатшысы (1977 – 78), Ақтау политехникалық институтының аға оқытушысы, доцент, кафедра меңгерушісі, декан қызметтерін атқарған. Ол теориялық механика бойынша оқу құралдарының авторы. Қазақстан Республикасы «Оқу ағарту ісінің үздігі».
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1945 жылы туғандар
Байсал Мырзаболатұлы

**Байсал Мырзаболатұлы** (1755, Бозащы – өлген күні белгісіз, сонда) — Байұлы тайпасы Адай руының Айтумыс-Өрдек бөлімінен шыққан палуан, көріпкел, сәулетші.

## Өмірбаяны
Байсал Бекет-атамен  қатарлас екен. Оғыланды тауынан Бекет-атаның мешітін салмақшы  хабарын қалың елмен бірге Байсал да естіп, мешіттің құрылысына көмектесіп жатқан адамдарға қосылады. Байсал да өзінің Алла дарытқан күшін игілікті іске  аямай жұмсайды. Басқалар біраз жұмыс жасағасын  ауылдарына қайтып кетіп жатқанда ол шаршап-шалдықпастан жұмыс жасай береді. Оның ерен қайратына таң қалмаған адам болмайды. Байсалдың бұл қимылы мен ерекше ынта-ықыласы, әрине, Бекеттің назарында еді. Бір күні Бекет Байсалға: «Ал, Байсал, көп іс тындырдың. Қайратыңда шек жоқ екен. Жасаған қызметіңнің қарымы тек бір Алладан қайтсын!» деп өз ырзашылығын білдіреді. Кенет перзентсіз көңілі мұңды болып жүрген Байсалдың ішін оқып қойғандай: «Замандасыма айтарсың, уайымдамасын. Келер жылы бір перзентті боларсың.  Біреу болса да берегей болар, ұл туса атын «Мыңкісі» деп қоярсың» дейді. Байсал Бекет-атаның ауылынан қуанышта аттанады, келе жары Қарашашты қуантады. Келер жылы Бекет-атаның айтқаны келді. Қарашаш ана 48 жасында ұл перзентті болған. Ұланасыр той жасап, атын Мыңкісі қояды...» Байсалдың баласы Мыңкісі Адайдың 360 әулиелерінің бірі. Байсал Толыбай қорымына жерленген, басында аты-жөні жазылған белгісі бар.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан балуандары
Санат:Қазақстан сәулетшілері
Климаттың континенттілігі

**Климаттың континенттілігі** - құрлықтың ірі массивтерінің атмосфераға күшті әсер етуі жағдайларында қалыптасатын климат ерекшеліктерінің жиынтығы. Бұған 
* теңіз климатымен салыстырғанда ауа температурасының жылдық және тәуліктік амплитудалары;

* тәулік-аралық температураның өзгермелілігі және оның әр түрлі уақыт аралығындағы аномалияларының өзгергіштігі, жазда және күндіз аз ылғалдылық пен бұлттылық, жауын-шашынның тұрақсыздығы мен жалпы азаюы;

* жел жылдамдығының азаюы; 
метеорологиялық элементтердің жылдық жүргісіндегі белгілепген ерекшеліктері, т.б. жатады.

Климаттың континенттілігінің ең маңызды сипаттамасы — континенттіліктің өсуіне карай ауа температурасының жылдық амплитудасы шамасының үлкеюі. Материктің ішіне тереңдей енген сайын Климаттың континенттілігі де артады. Бірақ Климаттың континенттілігінде орынның жағалық сызықтан жай ғана алыстығы емес, онымен бірге теңіздік ауа массаларымен салыстырғанда континенттік ауа массаларының кайталануыньщ маңызы зор. Кейде климаттың континенттілігіне климаттың мұхиттылығы туралы үғым қарама-қарсы қойылады.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Темірхан Бихаұлы Байтов

**Байтов Темірхан Бихаұлы** (1940, Маңғыстау ауданы Таушық ауылы – 2006, сонда) – дәрігер-ғалым, медецина ғылым кандидаты Алматы мемлекеттік медецина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медецина университеті) бітірген (1964). Форт-Шевченко қалалық туберкулезге қарсы диспансердің бас дәрігері, Форт-Шевченкода алғаш ашылған Гурьев медецина училище бөлімшесінің басшысы, Мәскеудегі орталық ғылым-зерт. туберкулез ин-ттарының аспиранты болды. Қарағанды қаласында медицина институтында дәріс оқып, ондаған жылдар Маңғыстау облысы диспансерінің бас дәрігері болды. Жаңаөзенде қалалық диспансер ашуда шалғай жатқан елді мекендердегі тұрғындарды жылжымалы флюрография көлікпен тексеру жұмыстарын жолға қоюда ерекше еңбек сіңірген.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Климаттың тербелісі

**Климаттың тербелісі** - климаттың циклдік немесе квазикезендік (кезендік немесе ырғақты, яғни кезектегі ондаған немесе жүздеген жылдарда) езгерулері. Жанама және жылнамалық деректер бойынша, өткен тарихи кезеңдерде аралығы ондаған және жүздеген жылдарда климаттың тербелістері болып тұрады. Мысалы, ерте орта ғасырларда, XIII ғасырға дейін Солтүстік жарты шардың еуропалық секторында климаттың айтарлықтай жылынуы болған. Оның жаңадан жылынуы, әсіресе жоғары ендіктерде анық байқалады. 
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Климаттың кешенді сипаттамалары

**Климаттың кешенді сипаттамалары** — бір кезеңге жататын екі немесе бірнеше метеорологиялық элемент шамаларының немесе екі не бірнеше метеорологиялық элементтердің функциялары мәндерінің (мысалы, эквиваленттік температураның, гидротермиялық коэффициентінің, желдің термиялық өрнегінің және т.б.) киюласуын көрсететін климат сипаттамалары. 
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Байтілеуов Нұрбаулы

**Байтілеуов Нұрбаулы** (1889, Маңғыстау ауданы Ұланақ ауылы – 1965, Таушық ауылы) – кеңес қызметкері. Үйтолы әулиенің немересі, Байтілеу ишанның баласы. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін Адай уездік заң органында қызметкер, «Тау еңбек» артелін ұйымдастырушы, Таушық көмір тресінде жұмысшы болды. 2-дүниежүз. соғыс жылдарынан зейнеткерлікке шыққанша ауданы тұрмыс қажетін өтеу комб-ның директоры болып, ауданның көркеюіне ерекше үлес қосқан. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен, бірнеше медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер
Нұрлан Байтілеуов

**Байтілеуов Нұрлан** (1894, Маңғыстау ауданы Ұлан ауылы – 1966) – педагог, кеңес қызметкері. Еңбектен қол үзбей жүріп әр түрлі курстарда оқып, білімін жетілдірген. 1922 – 47 ж. Маңғыстау ауданы мектептерінде оқытушы, мектеп директоры, Форт-Шевченко ауданы балалар коммунасының, балалар үйінің директоры, бастауыш партия ұйымының хатшысы, 1947 – 53 ж. Бірлік күш ұжымшарының төрағасы қызметін атқарған. 1933 жылдан «Колхоз жылы» газетінің штаттан тыс тілшісі. Ленин (1948) орденімен, ҚР «Халық ағарту ісінің үздігі» белгісімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Жыланды мүйісі

**Жыланды** – Каспийдің шығыс жағалауындағы мүйіс.

## Орналасқан жері
Маңғыстау түбегінің батыс бөлігінде, Құрық ауылынан (Қарақия ауданы) оңтүстікке қарай 12 км жерде орналасқан. Жыланды мүйісінің солтүстігін ала А.Бекович-Черкасский шығанағы орналасқан.

## Сипаттамасы
Тік жартасты келген мүйіске таяу жерде су асты тастары су үстіне шығып жатыр. 

## Дереккөздер

Санат:Каспий теңізі мүйістері
Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Климаттық факторлар

**Климаттық факторлар** - 
# жер бетіндегі геофизикалық немесе биологиялық процестерге және адамның шаруашылық іс-қимылына әсер ететін климаттың элементтері (мысалы, ауаның қысымы мен температурасы, жауын-шашын мөлшері, желдің жылдамдығы, т.б.); 
# климат түзілу себептері мен жағдайлары, мысалы, Күн радиациясы, атмосфераның жалпы циркуляциясы, жер бетінің сипаты, географиялық ендік, теңіз деңгейінен биіктік, орография, мұз режімі, қар және өсімдік жамылғылары, мұхит ағыстары, мұхиттан алыстығы.  

## Дереккөздер

Санат:Климатология
Шәміл Нұрланұлы Байтілеуов

**Байтілеуов Шәміл Нұрланұлы** (1937, Тұщықұдық ауылы – 1989) – жоғары санатты дәрігер-гинеколог.

## Өмірбаяны
Гурьев (қазіргі Атырау) дәрігерлік училищесін (1957), Ақтөбе мемлекеттік медецина институтын (қазіргі Батыс Қазақстан медецина академиясы) бітірген (1967). 

1957 – 61 ж. Жармыш, Ақшымырау, Шайыр ауылдарында медпункт меңгерушісі, 1967 – 72 ж. Шетпе кентінде акушер-гинеколог, 1972 – 78 ж. Жаңаөзен қ-лық әйелдер босанатын үйдің бас дәрігері, Жаңаөзен қалалық емхана бөлімі бас дәрігерінің орынбасары, 1978 – 90 ж. Ералиев ауданы денсаулық сақтау бөлімінің бас дәрігері. 

## Марапаттары
«В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен, Қазақ КСР-і «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» белгісімен марапатталған (1976).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Байшағырдағы намазхана

**Байшағырдағы намазхана** – жер асты ғимараты. Байшағыр – үстірттегі жер аты. Жаңаөзен қаласынан 320 км, Қарақалпақстанның  Қоңырат қаласынан – 340, Шоманайдан – 350, Шақпақты газ кенішінен 40 км, Бесқалаға баратын күре жол бойында орналасқан. Кезінде 606 м көлемінде салынған қазіргі уақытта құлаған орнында үйінді тастар жатыр. Қасына «*Бекет атаның намаз оқыған жайы*» деген белгі қойылған. Мешіттің алдыңғы бағытында Байжан, арқа жағында ақпан құдықтары бар. Мешіттің батыс жағында бір шақырымдай жерде ескі, құлаған керуен сарайының орны байқалады. Аңыз әнгіме қалай айтылса да арқауында жұмбақ сыр жататыны анық. Мыс., Бекет ата мешіттерін картада нүктелермен белгілеп, түзу сызықтар арқылы бір-бірін қоссақ, тең бүйірлі екі үшбұрыш шығар еді. Олар: «байшағыр» – тобықты – Ақмешіт , «Байшағыр – Оғыланды – Бейнеу» үшбұрыштарына ортақ нүкте «Байшағыр» болады. Ертеден келе жатқан діни сенімдерде «үшбұрыш» мәңгілік белгісі. Бұл мешіттер кездейсоқ емес, Перудегі Наска кесінділері сияқты заңдылықпен салынған. Мыс., мешіттердің орналасуындағы фигураларды цифрлармен белгілесе, Құран Кәрімнің бірінші сүресінің «Барлық мадақ бүкіл ғаламды жаратушы Аллаға тән» деген бірінші аяты шығарылады.
## Дереккөздер