open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гүлбаршын Өскенбаева

**Гүлбаршын Өскенбаева**  – 1940 жылы туған, Алматы облысы Жамбыл ауданы Жамбыл мәдени-ағарту училищесінің театр бөлімін бітірген. 1964 жылдан Жамбыл облыстық қазақ драма театрында актриса болып еңбек етеді.
## Рөлдері
Өскенбаева республикада тұңғыш сахналанған М.Шолоховтың «Тынық Дон» эпопеясындағы басты рөл – Аксиньяны, М.Әуезовтің «Қаракөзінде» Қаракөз, «Еңлік – Кебегінде» Еңлік, «Айман – Шолпанында» Айман, В. Шекспирдің «Гамлетінде» Гертруда, Ғ.Мүсіреповтің «Ақан сері – Ақтоқтысында» Ақтоқты, Ш. Айтматовтың «Ана-Жер – Анасында» Әлиман, М.Кәрімнің «Ай тұтылған түнінде» Зүбаржат т.б. барлығы 60-қа жуық рөлдерде ойнап, шеберлік танытты.  
## Жетістіктері
Ол өзінің өзгелерге ұқсай бермейтін сыршылдығымен, нәзіктігімен, ішкі жан дүниесіндегі иірімдерді көрермендерге көрсете алатын қабілеттігімен көзге түскен актриса. Өскенбаева сахнаға шыққанда өзі сомдап тұрған кейіпкердің көрермендер ойында қалуына ерекше мән беретін, алыстан ойлайтын алғыр талант иесі. 1976 жылы Қазақ ССР-і Жоғарғы Кеңесінің «Құрмет» грамотасымен марапатталды. 1986 жылы «Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген артісі» атағына ие болды.
## Сілтемелер
* Драма
* Театр
* Жамбыл облысы
## Дереккөздер


	

Санат:Мәдениет
Известия казахского краевого комитета российской коммунистической партии (большевиков)

“**Известия казахского краевого комитета российской коммунистической партии (большевиков)**” – РК(б)П Қазақ өлкелік комитетінің журналы.

1920 жылы қыркүйекте ашылған “*Известия Киргизского (Казахского) областного бюро РК(б)П и Оренбургского Тургайского губернского комитета РК(б)П*” журналының жалғасы ретінде 1925 жылы мамыр-қыркүйекте әуелі Орынборда (1-саны), соңынан Қызылордада шығып тұрды. Барлығы 5 саны жарық көрді. Таралымы 1500 дана болды. Партия органдарының қаулы-қарарлары, губерния, уездік және бастауыш партия ұйымдарының жұмыстары жөнінде материалдар басылды.

## Сілтемелер


Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары
Николай Яковлевич Коншин

**Николай Яковлевич Коншин** – орыс этнографы, өлкетанушы, тарихшы. Ол студенттер арасында революциялық қозғалысқа қатысқаны үшін тұтқынға алынып, Зайсанға жер аударылды. Кейін Семейге қоныс аударып, қазақ халқының тұрмыс-салты, әдет-ғұрпы мен ауыз әдебиеті үлгілерін зерттеумен айналысты. Коншин Орыс географиялық қоғамы Семей бөлімшесінің құрылуына (1902 жылы 31 наурызда ашылды) негіз болған Семей облысы статистикалық комитеттінің жанынан ұйымдастырылған өлкетанушылар үйірмесіне жетекшілік етті. Коншин статистикалық комитеттің хатшысы қызметінде жүріп, қазақ даласының әлеуметтік-экономикалық өмірі, табиғи байлығына, тарихы мен географиясына, археологиясына қатысты бай материалдар жинады.

## Еңбектері
1897 жылы Коншиннің жетекшілік етуімен Семей облысында халық санағы жүргізілді. Бұл жөнінде ол өзінің *«Ресей империясы тұрғындары арасында жүргізілген алғашқы жалпы халық санағы»* деген еңбегінде толығырақ жазған. Коншин архив материалдары мен статистикалық мәліметтерге сүйеніп, Семей облысының тарихына, ондағы тұрғындардың әлеуметтік-экономикалық жағдайына, қазақтардың отырықшылыққа көшуіне, бұл өңірдегі көші-қон ісіне қатысты очерктер жариялады. Коншиннің қазақтардың тұрмыс-тіршілігіне байланысты материалдар жинау мақсатында жасаған бірнеше экспедициясының нәтижесінде *«Семей облысы қазақтарының экономикалық өмірі туралы очеркі»* (1901) жарық көрді. Бұл еңбегінде қазақтар мен орыстардың Ертіс аңғары мен Семей өңіріне келіп қоныстануы, т.б. туралы баяндалады. Коншин 1890 жылы Абай Құнанбаевпен танысып, тығыз қарым-қатынаста болған. Коншиннің *«Қазақ жұты туралы жазбалары», «Шұғышаққа сапар», «Земство және қазақтар», «Қазақ жер құрылысының жаңа жобасы», «Дала өлкесіндегі қоныс аударушылар үшін қауіп-қатерлер»*, т.б. еңбектері жарық көрген. Коншин *«Семей облысының естелік кітаптарының»* редакторы (1897–1902) болды. Орыс географиялық қоғамы Батыс Сібір бөлімінің Семей бөлімшесін ұйымдастыруда көп еңбек сіңірді, сол бөлімшеге жетекшілік етті. Семей облысынан Мемлекеттік думаға депутат болып сайланған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Шәріпбай Кенжаев

**Шәріпбай Кенжаев**(*1918, [[Бостандық ауданы (Өзбекстан)|Бостандық ауданы]], Піскем қыстағы – 2004, [[Сарыағаш ауданы]] [[Құркелес]] ауылы*) – *[[Социалистік Еңбек Ері]]* (1948). 
*1928 – 1939 жылдары Сұлтанов атындағы ауыл шаруашылық артелінде колхозшы
*1939 – 1941 жылдары Кеңес Армиясы қатарында
*1942 жылы сол ауыл шаруашылық артелінде жұмысшы, кейін аға жылқышы
*1948 – 1955 жылдары Карл Маркс атындағы ұшымшарда ферма меңгерушісі
*1956 жылдан Сарыағаш ауданы Карл Маркс атындағы мақта кеңшарында жұмысшы болды. 
*Озат жылқышыға КСРО Жоғары Кеңесі Президумы 1948 жылы 23 шілдедегі Жарлығымен Социалистік Еңбек Ері атағы берілді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Орта мектеп

**Орта мектеп** — жалпы не арнаулы орта білім беретін оқу орны. Орта ғасырлардағы еуропалық Орта мектептерде діни және «жеті салалық классикалық өнер» атты білім түрлері сатылана оқытылды. Қайта өрлеу дәуірінде қоғам дамуының жаңа талаптарына сәйкес түрлі типтегі гимназия, колледж, пансионаттар мен арнаулы (әскери) училищелер пайда болды. Орта ғасырлардағы Орта Азия елдерінде, оның ішінде қазақ даласында медреселер кең тарады. Олар **мешіттер** жанында болды, ал қалалардағы ірі оқу орындары дербес жұмыс істеді. Медреселерде діни және дүнияуи пәндер оқытылды. Медресе *ұстаздары жекелеген шәкірттерді бейімділігі мен қабілетіне орай жеке-дара баулып, дінтану, философия, математика, астрономия, медицина*, т.б. ғылым салаларын тереңдете оқытты. Ресей отарына айналғаннан кейін Қазақстанда *медреселермен қатар орыс, орыс-қазақ және қазақ мектептері мен училещелері ашыла* бастады. *1917 жылы Қазақстанда 17 Орта мектеп– 4 реалдық училеще, 4 ерлер және 9 қыздар гимназиясы жұмыс істеді. Оларда қазақтан 139 ұл, 76 қыз бала* оқыды. Кеңес өкіметі құрылған соң Орта мектептер **9 жылдық бірыңғай еңбек мектебі** болып қайта құрылды. Сонымен қатар Орта мектептің жаңа түрі – **жұмысшы факультеттері** дүниеге келді. 1932 – 33 оқу жылынан бастап Орта мектеп онжылдыққа айналды. КСРО-дағы Орта мектептер қатарын дүниежүзілік соғыс жылдары жұмысшы және шаруа жастары мектептері толықтыра түсті. Соғыстан кейінгі жылдары жалпы білім беретін *еңбек политехникалық мектептері, жалпы және арнаулы орта білім беретін техникумдар мен училещелер* құрылды. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезеңде жалпы орта білім Орта мектептерде *бастауыш, негізгі және жоғары сатылар бойынша, кәсіптік мектептер (лицейлер) мен колледждерде күндізгі және кешкі оқыту түрінде* беріледі. Кәсіптік мектептер мен колледждерде кәсіби біліммен қатар *жалпы орта мектептің жоғары сатысының бағдарламасы да* оқытылады.

## Дереккөздер


Мектеп

Санат:Тарих
Бақытжан Бейсенбекұлы Әнәпияев

**Бақытжан Бейсенбекұлы Әнәпияев** (2.4.1963 жылы, Жамбыл облысы, Сарысу ауданында туған) – биология ғылымдарының докторы (2001).

## Өмірбаяны
* ҚазМУ-дың (1987, қазіргі ҚазҰУ) биология факультетін бітірген.
* Қазақ ұлттық тағамтану академиясында (1980) қызметкер.
* Ботаника институтында (1983) ғылыми қызметкер.
* ҚазМУ-дың биология факультетінде (1984) ғылыми қызметкер.
* Өсімдіктердің биологиясы және биотехнологиясы институтында (1997) жұмыс істеді.

## Ғылыми еңбектері
Әнәпияевтің ғылыми жұмысы астық тұқымдас дақылдарының гаплоидтық биотехнологиясын және оның экономика тиімділігін зерттеу мәселелеріне арналған. Әсіресе, бидайдың гаплоидтық биотехнологиясын жан-жақты зерттеу нәтижесінде бидайдың жоғары өнімді сорты алынды.
* Әнәпиев 130-дан астам ғылыми мақала, монография («Культура микроспор и гаплоидная биотехнология пшеницы», А., 2001), патенттердің авторы.

## Дереккөздер

Санат:2 сәуірде туғандар
Санат:1963 жылы туғандар
Санат:Қазақстан биологтары
Санат:Биология ғылымдарының докторлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Александр Андреевич Корабельников

**Александр Андреевич Корабельников** (1949, Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы Ильинка ауылы) – әскери ғылымының докторы (1992), профессор (1993). 
*1970 - Ташкент жоғары жалпы әскери командалық училищесін, 
*1980 - әскери академиясын бітірген. 
*1970–1977 жылдары Орта Азия әскери округінде взвод, рота, батальон командирі, кейін әскери академияда аға ғылыми қызметкер, ғылыми-зерттеу лабораториясының бастығы қызметін атқарған. 
*1994 жылдан Ресей Қарулы күштері Жалпы әскери академиясында кафедра бастығының орынбасары.

Бірнеше әскери-теориялық еңбектері үшін белгілі Ресей әскери теоретигі А.А.Свечин сыйлығы берілген.

## Дереккөздер
Әшірәлі Кенжеұлы

**Әшірәлі Кенжеұлы** (6 желтоқсан 1946 жыл, қазіргі Түркістан облысы Келес ауданы Көлтоған ауылы - 19 қыркүйек 2001 жыл, Алматы) — актер. Қазақстанның халық әртісі (1998 жылы). Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ академиялық драма театрының актері (1968-2001 жылдары). 
 
## Жалпы мәліметтер
Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) бітірген (1969). Өнер жолын 1968 жылы Қазақ академия драма театры сахнасынан бастады. Ол Қозы (Ғ.Мүсіреповтің "Қозы-Көрпеш -Баян сұлуында"), Алшағыр, Көлбар, Кеңгірбай (М.Әуезовтің "Қара қышлақ Кобыланды", "Айман - Шолпаны", "Еңлік - Кебегінде", Абай (Б.Римованың "Абай -Әйгерімінде"), Демесін, Айтөре (Д.Исабековтің "Кішкентай ауылы" мен "Ескі үйдегі екі кездесуінде"), Қайырбай(С.Балғабаевтың"Ғашықсыз ғасырында"), Мард (Шахимар-деннің "Томирисінде"), Құнанбай (И.Сапарбайдың "Абай - Әйгерімінде"), Гарпагон (Ж.Мольердің "Сараңында"), т.б. рольдерді шебер орындады.

## Жеке өмірі
Қаңлы тайпасы Сары Қаңлы руы Миям  тармағынан шыққан. 

Жары: Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ академиялық драма театрының актрисасы. Қазақстанның халық артисі. «Парасат» және «Құрмет» Ордендерінің иегері Торғын Жылқышықызы Тасыбекова.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары
Баварлар

thumb|Баварлар ұлттық киімі**Баварлар** (нем. Bayern, лат. ) — герман тайпасы. Қазіргі Германиядағы Бавария жерін және оның Оңтүстік мен шығыс өңірлерін мекендейді. Баварлар 480 — 550 жылы Рим провинциялары Реция, Норика жеріне келіп қоныстанған. Негізінен роман тектілерден (маркомандардан) құралған. Баварлар аты алғаш 6 ғасырдағы остгот тарихшылары Кассиодардың “Готтар тарихы” мен Йорданның “Геттердің шығу тегі мен әрекеттерінде” аталады. Бабырнама 6 ғасырда дербес герцогтық құрады. 591 жылы Баварлар мемлекеті Франк мемлекетіне тәуелді болады, кейін оның құрамына енеді (788). 7 ғасырдан бастап франктер Баварлар арасына христиан дінін тарата бастайды. 10 ғасырдыңбасында герцогтық болып қайта құрылды. 10—13 ғасырлардың аяғында Баварлар герцогтығы ыдырады да, герцог Альбрех ІV тұсында (1467—1508) қайта бірікті. Баварлар отыз жылдық соғысқа (1618 — 1648) араласты. 17 ғасырда князьдық қалыптасты. Испан мұрагерлігі (1701 — 1714) мен Австрия мұрагерлігі үшін болған (1740—1748) соғыстарда Францияны жақтап, ал 18 ғасырдыңаяғында Францияға қарсы соғыстарға қатысты. 1806 жылы корольдық болып құрылып, Рейн одағына кірді. Наполеон соғыстары кезінде Баварлар жері Солтүстік-батысқа қарай біршама кеңіді. 19 ғасырда Баварларда нарықтық қатынастар қалыптаса бастады. 1871 жылы Баварлар Герман империясына қосылды. Германияда 1918 жылғы Қараша революциясы нәтижесінде Баварларда Республикасы үкімет құрылды. Кеңес Одағының араласуымен 1919 жылы сәуірде коммунистер басқарған Бавар кеңес республикасы құрылды. Бірақ ол герман өкіметі тарапынан тез жаншылды да, сол жылы Веймар конституциясына сәйкес Баварлар Герман Республикасының құрамына енді; қаласының Немістер.

## Дереккөздер


Санат:Герман тайпалары
Санат:Бавария
Ортасу

**Ортасу** – Іле алабындағы құрғақ арна. Алматы облысы Балқаш ауданы жерімен ағады. Ұзындығы **184 км**. Шетбақанастың сол тармағы  Сарыесік түбегі тұсында Балқаш коліне құяды. Арнада көктемде ғана қар суынан болатын ағын жазда тартылып қалады. Әрқайсысының *ұзындығы 10 км-ге жетпейтін 9 саласы* бар. Өзен алабын Балқаш ауданының тұрғындары (қыста, күзде, көктемде) мал жайылымына пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:География
Жаялық

thumb
thumb
**Жаялық** — жас сәбиді орайтын жұмсақ мата. Жаялықпен сәбидің денесі оралып, қол-аяғы таңылады және ол үнемі ауыстырылып таза ұсталады.
## Сілтеме
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Бесік жабдықтары
Кебекбай Байтарұлы

**Кебекбай Байтарұлы** (1821, Жамбыл облысы, Қордай ауданы, Мәтібұлақ басы – 1908, сонда) — би, шешен. Ұлы жүз құрамындағы Дулат тайпасының Жаныс руынан.

Кебекбай шешен – әрбір іске әділ билік айтқан кісі. Ол кезінде *[[Тезек төре, Ескелді, Балпық, Тәнеке билер, Бәйтік, Төрекелді, Анатай батырларға]]* жөн-жосық, тоқтам айтқан  би. Осы күнге дейін Кебекбай айтыпты деген сөз ел арасында көп..
## Дереккөздер

Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:1821 жылы туғандар
Санат:1908 жылы қайтыс болғандар
Валентина Степановна Корнилова

**Валентина Степановна Корнилова** (29 қаңтар 1908, Қазан, Татарстан – 1988, Алматы) – биология ғылымының докторы (1963), профессор (1964).

1930 - Қазан университетін бітірген. 1935-1964 - ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) оқытушы, доцент, профессор, 1964-1984 - кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған.

*«Основные этапы развития Кайнозойских флор в Казахстане»* деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми еңбектері ботаника, палеоботаника мәселелеріне арналған. *«Құрмет Белгісі»* орденімен және медалдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Биология ғылымдарының докторлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары
Санат:Қазан университеті түлектері
Алтынбек Жолдасұлы Кенжеков

A. Кенжеков|right|thumb
**Алтынбек Жолдасұлы Кенжеков** (13 маусым 1941, Отырар ауданы Шәуілдір ауылы – 27 желтоқсан 2001, Алматы) – актер, Қазақстанның еңбек сіңірген артісі (1991), Қазақстанның халық артісі (1996). 

## Өмірбаяны
* Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) бітірген (1964). 

* 1959 жылдан Қазақ балалар мен жасөспірімдер театрының артисі болды. 

## Рольдері
Кенжеков осы театр сахнасында жүзден аса рөл ойнады. 
Жәрдем, Ғани Мұратбаев (Ш.Хұсайыновтың «’’Жартасы’’» мен «’’Алғашқы ұшқындарында’’»),
*  Диуана (М.Кәрімнің «’’Ай тұтылған түнінде’’»). 
* Нұрбек, Нарбек (Б.Мұқайдың «’’Қош бол, менің ертегім’’», «’’Заманақырында’’»)
* Гамлет (У.Шекспирдің осы аттас трагедиясында)
* Шоқан (С.Мұқановтың «’’Қашқар қызында’’»)
* Сәкен Сейфуллин (Қ.Сатыбалдиннің «’’Ұзақ жолында’’»)
* Жуан-Жуан (Ш.Айтматовтың «’’Жан азабында’’»)
* Мұрат, Жамбыл (С.Жүнісовтің «’’Қызым, саған айтамын’’» мен «’’Жамбылдың даңғыл, тарғыл жолдарында’’»)
* Ақылбек (Б.Жәкиевтің «’’Әке тағдырында’’»), т.б. рөлдері актердің шығармашылық мүмкіндігінің молдығын көрсетті.

## Режиссерлік еңбегі
Ол режиссерлік жұмыспен де айналысып:
* Ж.Тәшенов пен И.Саввиннің «’’Беу, қыздар-ай’’»
* М.Хасеновтің «’’Пай-пай, жас жұбайлар-ай’’»
* Ә.Әбішевтің «’’Атыңнан айналайын, Мәди’’»
* Т.Ахтановтың «’’Махаббат мұңы’’»
* О.Бөкеевтің «’’Мен сізден қорқамын’’»
* Ш.Мұртазаның «’’Жетім бұрыш’’»
* Д.Исабековтің «’’Анасын аңсаған қыз’’»
* Жәкиевтің «’’Әке тағдыры’’», т.б. спектакльдерді қойып, көрермендер көңілінен шықты. 

Кенжековтің кино саласы дамуына да қосқан үлесі мол. Ол киноэкранда жасаған, ойнаған оншақты рөлдермен қатар, орысша фильмдерді қазақшалауда (2000-ға жуық фильм) көп еңбек сіңірген.

## Марапаттары
* «’’Құрмет’’» орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:13 маусымда туғандар
Санат:Шәуілдірде туғандар
Санат:1941 жылы туғандар
Санат:27 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:2001 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан театр актерлері
Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері
Санат:Қазақстан театр режиссёрлері
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген əртістері
Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері
Санат:Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры әртістері
Жеңіс Жүнісбекқызы Қожантаева

**Қожантаева Жеңіс Жүнісбекқызы**  (17.4.1943 ж.т., Қызылорда облысы Шиелі ауданы Шиелі кенті) –биология  ғылыми докторы (1994), профессор (1996). Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институттын (қазіргі Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетті) бітірген (1965). Осы институтта оқытушы, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, декан (1965–2000) қызметтерін атқарды. 2000 жылдан профессор Ғылым еңбектері паразитті саңырауқұлақтардың биология ерекшеліктерін зерттеуге арналған. Қ. 7–9 сыныптарға арналған «Биология» оқулығы авторларының бірі (2003–05). 70-тен астам ғыл. жарияланымның, 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Кентау қалалық әкімдігі

**Кентау қалалық әкімдігі** – Түркістан облысындағы әкімшілік бірлік. 2018 жылы Түркістан қалалық әкімдігінің құрамынан қосылған 12 ауылдық округ 2021 жылдың 12 наурызында жаңадан құрылған Сауран ауданы құрамына өтті. Әкімдік орталығы – Кентау қаласы.

## Әкімшілік құрамы
Кентау қалалық әкімдігіне 1 ауылдық округ пен 3 ауылдық әкімшілік кіреді:

## Шаруашылығы (2003 жылғы мәлімет)
*Л. Алиева*
2003 жылы қалалық әкімдігінің кәсіпорындары 2041,8 млн. теңгеге өнеркәсіп өнімін өндірді: барит кені – 32,5 мың тонна, баритті концентраты – 16,2 мың тонна, 13 бірлік – экскаватор, 434,7 мың кВт трансформаторлар шығарды. Кентау қалалық әкімдігінің ауыл шаруашылық саласы Қарнақ ауылының аймағында орналасқан. Барлығы 178 агроқұрылым бар, оның 8-і ӨК, 2-і ЖШС, 166 шаруа қожалығы. Ауыл шаруашылық жалпы өнімінде: көкөніс дақылдарының (47,4%), картоп (14,1%) және ет өндірудің (10,5%) үлес салмағы басым. Кентау қалалық әкімдігі аумағында 8 аурухана, 4 емхана, 1 дәрігерлік амбулатория, «Ыбырайым», «Медцентр» ЖШС жұмыс істейді. Білім беру, мәдениет саласында 22 орта мектеп, балалар шығармашылық үйі, С.Байтереков атындағы музыка мектебінің бөлімшесі, Балалар көркемсурет мектебі, 7 кітапхана, 3 ауылдық клуб жұмыс істейді..

## Дереккөздер

Санат:Кентау қалалық әкімдігі
Көйлек

250 px|thumb

**Көйлек** – әйелдерге арналған киімнің бір түрі (Қазақстанның кейбір аймақтарында ерлер жейдесін де Көйлек деп атайды). Қыздар мен әйелдер Көйлегін бүрмелі, тік етек, қос етек, үш етек, көп қатарлы деген бірнеше түрге бөледі. Қос етек Көйлек бір етектің үстіне бір қатпар етек қосылып тігіледі. Көп етек Көйлекке екі, үш етек қосып тіккен. Кең етекке ештеме қоспай тігіледі. Тік етек, кең етекті Көйлекті қарт әжелер, бүрмелі Көйлекті көбінде орта жастағы әйелдер, қатарма, таспа жүгірткен бүрмелі, қос етек Көйлекті жас келіншектер мен қыз балалар, етегі үш қатпардан көп қатарма қатпарлы Көйлекті жаңа түскен келіншектер мен бойжеткен қыздар киеді. Етегінің қатпарына сай жеңіне де қатпар түсіріледі. Тана, шытырма, жармалармен сәнделеді. Көйлектер тігілген матасының түріне, мақсатына (күнделікті киілетін Көйлек, жиын-тойға арналған “кештік” Көйлек, т.б.) байланысты да бөлінеді.
## Дереккөздер

;
 
, Ата кәсіп, А., 2001.

Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Санат:Киім
Орта сызық

**Орта сызық** – 1) үшбұрыштың Орта сызықты – үшбұрыштың екі қабырғасының ортасын қосатын кесінді (үшінші қабырғасы табаны деп аталады). Үшбұрыштың Орта сызықты табанына параллель және оның жартысына тең; Орта сызық  арқылы бөлінген **үшбұрыш бөліктерінің ауданы** 1:3 қатынасындай болады; 2) трапецияның Орта сызықты – оның бүйір қабырғаларының ортасын қосатын кесінді. Ол трапецияның *табандарына параллель және олардың қосындыларының жартысына* тең. 

## Дереккөздер


Санат:Үшбұрыш геометриясы
Кентау шұғыласы

**«Кентау шұғыласы» газеті**, **«Кентау» газеті** – Түркістан облысындағы тұңғыш басылымдардың бірі.

1927 жылы құрылған Ащысай кеніндегі еңбек пен жұмысшылар өмірін насихаттайтын басылым ретінде 1933 жылы қараша айында «’’Қаратау кеншілері’’» – «’’Горняки Каратау’’» газеті ашылды. Соғыс жылдары әрбір жетінші оқты шығарған Ащысай кеніндегі еңбекшілер ерлігі осы басылымда жарияланып отырды. Соғыстан кейін газет Ащысай полиметалл комбинаты парткомының органына айналды. 1956 жылы мамырда басылымның аты «’’Кентау правдасы’’» – «’’Кентауская правда’’» болып өзгеріп, оған И.Шүлембаев, Т.Қорабаев, М.Сосунов, А.Олейниковтар редактор болды. Еліміз тәуелсіздік алғаннан бері ҚР Журналистер одағының мүшесі, «Оңтүстік Қазақстанның 2002 жылғы таңдаулы журналисі» Ағия Қуандыққызы Беркімбаева басқарып келеді.

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысы газеттері
Санат:Қазақ тілді газеттер
Санат:Кентау
Көк

**Көк** – иі қанбаған,шылғи қайыстан тілінген таспа. Оны, көбінесе, ірі қараның (өгіз, түйе) жон терісінен дайындайды. Мұндай мықты Көкті кереге сағанағын бір-бірімен тізіп бекіту үшін қолданады. Ол үшін Көк қайыс ұшын жарып тіледі де, оған жіңішке таспаланып тілінген екінші ұшын өткізіп, тесілген 2 сағынан көздерге өткізіп, арғы ұшын тұйықтап түйіп, кепілдеп тастайды. Көк кепкен соң қатайып берік болады. Кереге торларының биіктігін сол Көктермен есептейді. Көкке кей жерлерде түгі жидітілген жылқы терісін де қолданады. Кезінде Көкпен батырлар сауытын, ат кежімі, қалқан қатарлы қару-жарақ бөлшектерін қосып, өзара берік ұстастырған.
## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Түйе жарыс

thumb|right

**Түйе жарыс** — халықтың ертеден келе жатқан спорт ойындарының бір түрі. Жарысқа қосылатын түйелері іріктеліп алынып, күн ілгері жаратылып, бапталады. Түйе жарысы да ат жарысына ұқсас ерекше бір спорт түрі. Түйе жарыс ат жарысына қарағанда неғұрлым қысқа қашықтықта өткізіледі. Дегенмен бабына келіп, әбден жараған түйелер кейбір, анау-мынау аттарға жеткізбейтін болған. Ондай түйелерді ертеде «желмая» деп те атаған. Түйе жарысқа негізінен жігіттер қатынасады. Жарысатын жердің қашықтығын жарысты ұйымдастырушылар, төрешілер белгілейді. Жарыс болатын жерге күн ілгері белгі қойылады, сол жерге дейін бір төреші ере барады. Жарыс төрешінің берген белгісі бойынша басталады. Озып келген түйешіге күн ілгері белгіленген сыйлық беріледі.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Клара Жантөреқызы Қожахметова

**Қожахметова Клара Жантөреқызы** (11.3.1951 ж.т., Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау аудан Ащысай а.) – педагогикалық ғылым докторы (1999), профессор (2000). Халықаралық педагогикалқ академиясының толық мүшесі (2002). 

Орал педагогика институттын (1974, қазіргі Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті) және ҚазПИ-дің (1989, қазіргі ҚазҰПУ) аспирантурасын бітірген.Батыс Қазақстан облысында (1974–81) және Алматы қалаласында (1981–83) орта мектепте мұғалім, директордың орынбасары, Республика Мұғалімдер білімін жетілдіру ин-тында әдіскер, кафедра меңгерушісі (1983–2002), Қазақ білім академиясында тәрбие мәселелері ин-тының директоры (2003–05) қызметтерін атқарды. 2005 жылдан Қазақ мемллекеттік қыздар педагогика университеттінде проректор. 

Сорос-Қазақстан қоры грантының (2000) және Ы.Алтынсарин атынд. сыйл. (2006) лауреаты.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қызылорда облыстық мемлекеттік архиві

**Қызылорда облыстық мемлекеттік архиві**— ғылыми-құжаттық мекеме. 1928 ж. ұйымдастырылған. Алғашқы кезде округтік, 1931 ж. қалалық архив болды, 1938 жылдан қазіргі атауымен аталып келеді. Архивте облыстық, уездік-қалалық кеңестер мен атқару комитеттерінің 1917 жылдан бергі тарихи құжаттары жинақталған. Облыс өңіріндегі азамат соғысының барысы, алғашқы ұжымшарлар мен кеңшарлардың, МТС, тұңғыш мұғалімдер одағының, “Қосшы” одағының құрылуы, жергілікті өнеркәсіптің, балық шаруашылығының дамуы, күріш өсіру технологиясын меңгеру, атақты күрішшілер Ы.Жақаев, М.С. Кимнің еңбектері, мал шаруашылығын дамыту, оқу ағарту, денсаулық сақтау, мәдениет басқармаларының, Қызылорда қаласы астана болып тұрған кездегі (1925 — 29) оқу орындарының құжаттары сақталған.  анықтамалық әдебиеті 800-ден, құжат саны 136 мыңнан асады. Құрамында 2 бөлімшесі, 7 аударма архиві бар.

## Дереккөздер
Қазақстан энциклопедиясы

Санат:Қазақстан мұрағаттары
Санат:Қызылорда облысы
Кентау трансформатор зауыты

**«Кентау трансформатор зауыты» Акционерлік Қоғамы**, (**«Кентау трансформатор зауыты» AҚ**) – республика бойынша трансформатор жасайтын бірден бір зауыт. Іргесі 1959 жылы қаланған. Зауыт негізінен электрмеханикалық жабдықтар жасайды. Теміржол автобұғаттауышын, ОМ 1,25/6 – 10 және ОМ 0,63/6 – 10 электрленген орталыққа қуат беретін трансформаторлар, жиынтық трансформатор бекеттерін, НТМИ-10 типті өлшеуіш трансформаторларын, ОМП 4/6 – 10, ОМП 10/6 – 10 газ желісін катодтық қорғау құрылысына қуат беретін трансформаторлар, мұнай-газ желісін қорғауға арналған тиристорлы өзгерткіштер, қалалардағы электр кабельдерін қорғайтын қуаты 10 кВт, доғалы реакторлар және бір фазалық құрғақ өлшеуіш трансформаторлар шығарады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан машинажасау мекемелері
Санат:Кентау
Моисей Израилевич Корсунский

thumb| alt=A.| ''Моисей Израилевич Корсунский''.**Моисей Израилевич Корсунский** (19.4.1903, Ресей, Ростов қаласы – 6.10.1976, Алматы қаласы) – физика-математика ғылымының докторы (1945), профессор (1944), Қазақстан ҒА-ның академигі (1962). 
*1926 - Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) политехникалық институтын бітірген. 
*1926-1928 - Ленинград Физика-техникалық институтының аспирантурасында оқыған. Т
*1929-1934 - Омбы Сібір физика-техникалық институтында лаборатория жетекшісі,
*1934-1938 - Украинадағы Харьков фармацевтика институтында кафедра меңгерушісі, Украина физика-техникалық институтында бөлім бастығы, 
*1952-1962 - Харьков авиация институтында кафедра меңгерушісі, Харьков политехникалық институтында профессор қызметтерін атқарған. 
*1962-1976 - Қазақстан ғылым академиясының ядролық физика институтында бөлім меңгерушісі болды.

Негізгі ғылыми еңбектері ядролық физикаға, қатты дене физикасына, шала өткізгіштер физикасына арналған. Ол – рентген сәулелерін және оның көмегімен заттың құрылысын, сондай-ақ ядролық изомерия құбылысын алғаш зерттеушілердің бірі. Оның көптеген ғылыми еңбектері зарядталған бөлшектерді фокустау әдісіне арналған. Шала өткізгіштердің фотоэлектрлік қасиетін зерттеу нәтижесінде олардағы аномалды фотоөткізгіштік құбылысын ашты.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Көкалат

**Көкалат** — Қостанай облысы Жангелді ауданындағы ауыл, Албарбөгет ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Торғай ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 64 км-дей жерде, Торғай өзенінің Қабырға атты тармағының сол жағасында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 679 адам (346 ер адам және 333 әйел адам) болса, 2009 жылы 540 адамды (272 ер адам және 268 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Iргесі 20 ғасырдың 20-жылдарындағы ауыл шаруашылығын ұжымдастыру кезінде қаланған. Алғашында Албарбөгет ұжымшарының орталығы болып келді. 1960 жылы  Торғай даласында тың жерлерді игеру кезінде “Еңбек” қой кеңшарының орталығына айналды. 1997 жылы оның негізінде ұжымдық шаруашылық құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

 

Санат:Жангелді ауданы елді мекендері
Известия русского географического общества

“**Известия русского географического общества**” – байырғы географиялық ғылыми журналдардың бірі.

Орыс географиялық қоғамының 1846 жылдан шыққан “Запискаларына” қосымша ретінде “Географические известия” деген атпен 1848 жылдан шыға бастады. “Вестник Географического общества” (1851 – 60), “Известия Русского географического общества” (1865 – 1925), “Известия Государственного географического общества” (1925 – 40), “Известия Всесоюзного географического общества” (1940 – 1994) деген аттармен шықты. 1994 жылдан “Известия русского географического общества” аталды. Журнал географиялық ғылымдардың теориялық, әдістемелік, методологиялық, т.б. мәселелері, КСРО мен шет елдердің жеке аймақтарының физикалық, экономикалық географиясы, географиялық жаңа ашулар туралы әр түрлі материалдар жариялады. Географиялық қоғамның филиалдары мен бөлімшелерінің жұмысы туралы жазады. Жылына 6 рет шығады.

## Сілтемелер


## Сыртқы сілтемелер
*Орыс географиялық қоғамы

Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары
Орта Сібір таулы үстірті

**Орта Сібір таулы үстірті** — Солтүстік Азияның орта бөлігіндегі физика-географиялық аймақ. Шығыс Сібірде, Ресейдің Красноярск өлкесі, Иркутск облыстары мен Саха (Якутия) жерінде. Солтүстігнде Солтүстік Сібір ойпаты, шығысында Орта Якут ойпаты, Лена өзені, оңтүстігінде Шығыс Саян жотасы, Байкал алды, Байкал сыртымен шектеседі. Жерінің аумағы 4 млн. км². Сібір платформасына сәйкес келеді. Үстірттер (Вилюй, Тунгус, т.б.) мен бұйраттардан (Енисей, Ангара, т.б.) тұрады. Орташа биіктігі 500 – 900 м. Ең биік жері Путорана үстіртінде (1701 м) көпжылдық тоң кең тараған. Климаты тым континенттік. Қаңтарда жылдық орташа температурасы –18°С, ең төменгісі –65 – 68°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 200 – 500 мм, Путоранада 700 – 800 мм. Ірі өзендері: Тунгуска, Ангара, Хатанга, т.б. Негізінен балқарағай, қарағай ормандары, солтүстігінде тундра, оңтүстігінде орманды дала алқаптары тараған. Кен байлықтарынан: көмір, темір, мыс, никель кентасы, алтын, алмас, графит, тас тұзы, табиғи газдың мол қоры бар.

## Дереккөздер


Санат:Сібір
Санат:Ресей географиясы
Қожахметұлы Кеңес

**Қожахметұлы Кеңесбай**  (1.8.1938 ж.т., Алматы облысы Ұйғыр ауданы Сүмбе а.) – тарих ғылым докторы (1997), профессор (1999). 

Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан.

Гуманитарлық (1990) және Жаратылыстану (1991) ғылым академияларының академия ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері (2001, 2009). ҚазМУ-ды (1961, қазіргі ҚазҰУ) және аспирантурасын (1967) бітірген. Мәскеу мемлекеттік университетті жанындағы Азия мен Африка елдері институттында (1964–65), Каир университеттінде (1966–67) стажер, ассистент, аға оқытушы, доцент, декан (1963–84); 1984–2003 жылдан кафедра меңгерушісі болып қызмет атқарды. 2003 жылдан профессор «Азия және Африка халықтары ынтымақтастық ұйымының қарулы ұлт-азаттық күрестерін қолдауы (1955–1975)» тақырыбында доктор диссертация қорғады. 10 томдық ҚазҰУ-да шығыстану ф-тін ашуға ат салысқан ғалымдардың бірі. «Қазақстан» ұлттық энциклопедиясының ғыл. кеңесшісі. 100-ден астам ғылым жарияланымның, 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер</span>


Санат:Қазақстан тарихшылары
Багамдықтар

**Багамдықтар** — Кариб теңізіндегі Багам аралдарының халқы. Халық саны 250 мың (1990). 85%-і қара нәсілділер мен мулаттар.

## Тілі
Багамдықтар ағылшын тілінде сөйлейді (креол ерекшеліктерімен).

## Діні
Сенушілер арасында англикандар басым, баптистер, пресвитериандар, методистер    бар, 20%-дан астамы католиктер, африкалық культтердің қалдықтары сақталған.

## Тарихы
Багамдықтардың түп аталары Африка тайпаларынан шыққан; оларды 17—19 ғасырларда ағылшындар осы аралға әкелген. Аралдардың өзге халықтары ағылшындар (негізінен, 17—18 ғасырларда қоныс аударғандардың ұрпақтары), гректер, т.б.

Қазір Багам аралдары деп аталатын аралдарға адамдардың ең ерте келуі біздің заманымыздың бірінші мыңжылдығында болды. Аралдардың алғашқы тұрғындары лукаяндар болды, аравакан ​​тілінде сөйлейтін тайно халқы, олар Кариб теңізінің басқа аралдарынан шамамен 500 және 800 жылдар аралығында келген.
Ең алғашқы тұрақты еуропалық қоныс 1648 жылы Элеватерде болды. 18 ғасырдағы құл саудасы кезінде көптеген африкалықтар Багам аралдарына ақысыз жұмыс үшін құл жұмысшылары ретінде әкелінді. Олардың ұрпақтары қазір Багам халқының 85% құрайды. Багам аралдары 1973 жылы 10 шілдеде Ұлыбританиядан тәуелсіздік алды.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі – туристерге қызмет көрсету. Сонымен қатар мұнай өңдеумен, тұз, балық және теңіз өнімдерін өндірумен айналысады. Көкөністер мен жемістер өсіріледі.

## Тұрмыс салты
Багам аралдары екі тапқа бөлінеді: жоғарғы тапқа саясаткерлер, бизнесмендер және басқа да ауқатты адамдар, әдетте ақ немесе ақшыл түсті адамдар кіреді. Орта тапқа бизнесмендер де кіреді, бірақ төменгі деңгейде мемлекеттік қызметшілер, негізінен қара нәсілділер мен азиялықтар. Жоғарғы таптың адамдары жақсы киімдерімен, үлкен қалалардағы үйлерімен көзге түседі. Әйелдер заң бойынша ерлермен тең деп саналады, бірақ ер адамдар басқару қызметтерінде және көбінесе әйелдеріне қарағанда көбірек жалақы алады. Әйелдер негізінен мұғалім, дәрігер болып жұмыс істейді. 

Багамдықтар ыстыққа төтеп беру үшін ашық киім пайдаланады. Әйелдер көйлек, ерлер жеңіл матадан жасалған шалбар, жейде, шорт киеді. Ресми шаралар мен шіркеулерде олар аяқтары мен қолдарын жасыратын киім киеді. 

Багам аралдарының тағамдарына - теңіз өнімдері, балық, ұлулар, теңіз шаяндары, крабтар, сондай-ақ тропикалық жемістер, күріш, бұршақ және шошқа еті кіреді. Дәмдеуіштерге чили (ащы бұрыш), лайм, қызанақ, пияз, сарымсақ, имбирь, даршын, ом және кокос жаңғағын пайдаланады.
Аралдарда сусындардан ром негізіндегі сусындар танымал.

## Дереккөздер

 
Санат:Америка халықтары
Александр Фидахметович Әубәкіров

**Александр Фидахметович Әубәкіров**(1936 жылы туған, Алматы қаласы) – заң ғылымның докторы (1986) профессор (1993). ҚазМУ-ды (1958, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1958–1960 жылы Қазақ сот сараптамасы ғылыми-зертеу институтында кіші ғылыми қызметкер (Алматы қаласы), 1960–1961 жылы Қазақ физкультура институтында кинофотолаборатория меңгерушісі, 1961 жылы Қазақ сот сараптамасы ғылыми-зертеу инстиутында аға ғылыми қызметкер, ғылыми жұмыс жөніндегі директордың орынбасары, директоры, сот сараптамасының бас маманы. 107-ден аса ғылыми еңбектің, 3 монографияның, 10 оқу құралының авторы.
## Шығармалар:
* Теория и практика моделирования в криминалистических исследованиях, А-А., 1984; 
* Лазеры в криминалистике и судебных экспертизах, 1986.
## Сыртқы сілтемелер
* http://www.nomad.su/?a=20-201104120020 
* http://forum.zakon.kz/index.php?showtopic=132445
* http://www.izvestia.kz/node/7688
* http://determiner.ru/dictionary/864/word/%C0%D3%C1%C0%CA%C8%D0%CE%C2+%C0%EB%E5%EA%F1%E0%ED%E4%F0+%D4%E8%E4%E0%F5%EC%E5%F2%EE%E2%E8%F7

## Дереккөздер


Санат:1936 жылы туғандар
Санат:Қазақ ғалымдары
Сағымбай Қабашұлы Қозыбаев

**Қозыбаев Сағымбай Қабашұлы** (15.7.1944 ж.т., Қостанай облысы Меңдіқара ауданы Жаңатұрмыс а.) – тарих ғылым докторы (1988), профессор (1989). ҚР Саясаттану ғылым академиясының академик (1997). Ленинград (қазіргіСанкт-Петербург) мемлекеттік университеттін бітірген (1970). Қазақстан мемлекеттік теле-радио жүйесінде кіші редактор, 
бас редактордың орынбасары, Бүкілодақтық радионың Қазақстандағы меншікті тілшісі (1970–74), ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) аға оқытушы, доцент, деканның орынбасары, декан, (1974–81); 1981 жылдан кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 2001 жылдан Қазақстан журналистика академиясының президенті. «Партийное руководство средствами массовой информации: история, опыт, проблемы, перспективы» тақырыбында доктор диссертация қорғады. 350-ден астам ғыл. жарияланымның, 19 монографияның авторы.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Багам аралдары

**Багам аралдары** (), толық ресми атауы — **Багам аралдары достастығы** () — Атлант мұхитындағы Флорида түбегінің Оңтүстік-шығыс жағалауынан Кубаның шығыс жағалауына дейінгі аумақта жатқан 700-ден астам аралдарды қамтитын мемлекет. 

Жерінің аумағы 13,9 мың км². Халқы 276 мың (1995), 85%-і зәңгілер мен мулаттар, 15%-і ақ нәсілділер. Астанасы — Нассо қаласының мемлекеттік  тілі — ағылшын тілі. Негізгі діні — протестанттық. Британия достастығына енеді. Багам аралдарының билеушісі Ұлыбритания королевасы болып есептеледі де, елді оның өкілі —  генерал-губернатор басқарады. Үкімет басшысы — премьер-министр. Заң шығару билігін сенат пен өкілдер палатасынан тұратын парламент жүргізеді. Ең ірі аралдары: Андрос, Үлкен Абако, Үлкен Багам. Жер бедері жазық. Теңіз деңгейінен орташа биіктігі 60 м. Климаты тропиктік, пассаттық. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлш. 1100 — 1600 мм. Қыс айларының орташа температурасы 19ӘС, жаздағы орташа температура 31оС. Шілдеден қазан айына дейін дауылдар болып тұрады. Топырағы қызыл қоңыр және қызғылт сары. Аралдардың басым көпшілігін тропиктік ормандар алып жатыр.

## Тарихы
Багам аралдарын 1492 жылы Христофор Колумб ашқан. Аралдарда 17 ғасырдың 70-жылдарында ағылшын қоныстары пайда бола бастады. 1783 жылдан бастап Англияның отарына айналды. 2-дүниежүзүлік соғыс жылдарында АҚШ Багам аралдарында бірқатар соғыс базаларын орнатты. Багам аралдары 1973 жылы 10 шілдеден бастап дербес мемлекет болып есептеледі. Багам аралдары БҰҰ-на, Американ мемлекеттері ұйымына мүше болып табылады.

## Экономикасы
Экономикасының негізін туризм (60%-і), қаржы операциялары және сауда құрайды. Мұнай өңдеу, цемент, дәрі-дәрмек өндіру салалары бар. Ананас, цитрус, кокос пальмасы, қант құрағы өсіріледі. Теңізден лангуст, устрица, теңіз тасбақасы ауланады. 80%-ке жуық тауарлар шеттен келеді. Негізгі сауда серіктестері — АҚШ, Жапония. Багам аралдары дүние жүзіне әйгілі демалыс орны болып табылады.

## Дереккөздер

*
Оразғали Бурабаев

**Оразғали Бурабаев** (1898, бұрынғы Сырдария облысы, Қазалы уезі, Заңғар болысы, 1938) – қайраткер, саяси қуғын-сүргін құрбаны. 1933 жылы Мәскеудегі Бүкілодақтық жоспарлау академиясын бітірген. 1918 – 19 жылдары Қазалыда балалар коммунасының нұсқаушысы, Ырғызда земство басқармасының көшірушісі болды. 1919 – 20 жылдары 2-Қостанай қазақ атты әскер полкінің құрамында болды, кейіннен Орынбор қаласындағы атты әскер командирлерін даярлайтын курста оқыды. 1921 – 22 жылдары 16-дүнген полкінде қызмет етті. 1922 – 24 жылдары Ташкент қаласында Түркістан облысы партия коммитетінің нұсқаушысы, Қарақалпақ облысы коммитетінде бөлім меңгерушісі, Қазалы уездік атқару коммитеті төрағасының орынбасары, 1924 – 26 жылдары Ташкентте мемлекеттік мүлік және жерге орналастыру бөлімдерінің меңгерушісі, Әулиеата уездік атқару коммитетінің төрағасы болды. 1927 – 29 жылдары Қазақ ет өнімдері басқарамасының төрағасы, Көкшетау округтік атқару коммитетінің төрағасы, Петропавл округтік атқару коммитеті төрағасының орынбасары, 1929 – 30 жылдары Ақмолада “Қарағандыкөмір” тресті басқарушысының орынбасары, 1933 жылдың тамызынан 1934 жылдың ақпанына дейін Қазақ АКСР-і егін шаруашылығы халық комиссарының орынбасары, 1934 – 36 жылдары Түркістан облысы жер басқармасының бастығы, 1936 жылдың тамызынан 1937 жылдың қазанына дейін Қазақ КСР-і әділет халық комиссары қызметтерін атқарды. 1937 жылы қазанда тұтқындалып, ату жазасына кесілді. 1959 жылы қаңтарда ақталды.

## Дереккөздер
 

Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері
Ортатау

**Ортатау** – Жетісу (Жоңғар) Алатауының оңтүстігіндегі тау. Суаттау жотасынан Қайшы қонысы арқылы бөлінген. Оңтүстік-шығысында Долантау тауымен жалғасады. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 2033 м. Ұзындығы 25 км,  енді жері 7 км. Қайшы қонысына қараған беткейі өте тік жарлы. Оңтүстігіндегі беткейлері көлбеу. Біртіндеп төмендей келе (1300 м-ге дейін) Долантау беткейлеріне қарай қайтадан жоғарылайды. Шығысының тауаралық аңғары арқылы Борохудзир (Бурақожыр), оңтүстігінде Ұзынсу өзені ағып жатыр. 

## Геологиялық құрылымы
Палеозойдың II жартысында герцин тау жасалу кезеңінде пайда болған. Геологиялық жыныстары көбінесе метаморфтық құмдауыттан, кристалды тақтатастан, туфтан тұрады. Беткейлерінде пролювийлік-делювийлік тау жыныстары кездеседі. Беткі жабынында плейстоцен кезеңінің кремнийлі-сазды тақтатастары, саздар мен малтатастар кең тараған. 

## Климаты
Климаты қоңыржай белдеудің тұран континенттік облысына жатады. Қаңтардың жылдық орташа температурасы –12 – 160С, шілдеде 16-240С, жылдық жауын-шашын мөлшері 400 – 600 мм. Етегінде құрғақшылық айқын сезіледі. 

## Топырағы, өсімдігі
Беткейлері қызғылт қоңыр топырақты, 1000 м-ден жоғарыда қара топырақ басталады. Өсімдік жамылғысы солтүстік-тяньшаньдік типке жатады. Негізінен жусан мен бетеге, биік жерлерінде селеу, қара топырақты белдеуінде тау шалғыны өседі, жемісті бұталар да кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Панфилов ауданы таулары
Санат:Жетісу Алатауы
Өтеген батыр ескерткіші

**Өтеген батыр ескерткіші** – қазақ халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы күресінде қол бастаған батыры Өтеген Өтеғұлұлына қойылған ескерткіш. 1999 жылы батырдың 300 жылдығына орай Қордай атындағы Мәдениет сарайы алдына қойылған. Оның мүсіншісі – Д.Жолшиев, архитекторы – М.Ким. Ескерткіш биіктігі 7 м болатын іргетастың үстіне қойылған. Мыстан жасалған мүсіннің биіктігі 4,1 м.
## Сілтемелер
* Батыр
* Жоңғар
* Мүсін
## Дереккөздер


	

Санат:Қазақстан мүсіндері
Ілияс Манашұлы Қозыбаев

**Ілияс Манашұлы Қозыбаев** (24 қараша, 1957, Қостанай қ.) – тарих ғылымдарының докторы (1992), профессор (1993). 

## Өмірбаяны
* ҚазМУ-ды (1980, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 

* Алматы халық шаруашылығы институтында стажер-ізденуші (1980–82, қазіргі Қазақ экономикалық университеті)

* Қазақстан КП ОК-нің Партия тарихы институтында кіші ғылыми қызметкер (1982–90)

* ҚазҰУ-да доцент (1990–92)

* ҚР Жоғары аттестациялық комитетінде бөлім меңгерушісі (1992–93)

* Қазақ Мемлекеттік басқару академиясында профессор (1993–97, қазіргі Қазақ экономикалық университеті)

* Түркия мен Беларусьтегі ҚР елшілігінде 1-хатшы (1997–99)

* ҚР Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінде комитет төрағасының орынбасары (2001–02)

* Венгрияда және Ресейдегі ҚР елшіліктерінде 1-хатшы (2002–06) қызметтерін атқарды. 

* 2006 жылдан Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтында бас ғылыми қызметкер. 

## Ғылыми еңбектері

* «Историография Казахстана XX века» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 
* «Историография Казахстана. 40–80-е жж. XX в.», 1992; 

* «Дипломатия Казахстана. Страницы истории», 2001; т.б.) атты кітаптардың авторы. 

## Отбасы

* Үйленген. Жұбайы - Телеуғазина Назгүл (1972 ж. т.), үй шаруасымен айналысады.

* Қыздары Ақбота (1986 ж. т.), Ақерке (1991 ж. т.); 

* Ұлдары - Алмa (1995 ж. т.), Әмір (2003 ж. т.).

## Дереккөздер


Санат:24 қарашада туғандар
Санат:1957 жылы туғандар
Санат:Қостанайда туғандар
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Тарих ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақ экономика университеті профессорлары
Багирмилер

**Багирмилер** (өз атауы — *бармаге*) — Чад Республикасындағы халық. Туыстас халықтармен (кука, бонго, бака, кенга, т.б.) бірге Шари өзені бойын қоныстанған. Жалпы саны 70 мың адам (2005), 15 мыңға жуығы Суданда тұрады.

## Тілі
Ніл-Сахара тілдері тобы шари-ніл бөлігінің орталық Судан бұтағына жататын багирми тілінде сөйлейді. Қазіргі кезде бұл тіл екінші тіл ретінде қолданылып, бірінші тілдің орнын араб тілі алды.

## Діні
Кейбір ұлт өкілдері ислам дінін ұстанса, басқалары дәстүрлі наным-сенімдерін ұстанады.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі — егіншілік (тары, сорго, жүгері, күнжіт, арахис, т.б. өсіреді), мал шаруышылығымен және балық аулаумен айналысады. Багирмилер ұсталары ертеден-ақ темір мен мыс балқытып, оны өңдей білген. Қолөнері дамыған. Ұсталар мен былғарышылар әулеті бар.

## Өмір салты
Дәстүрлі қоғамдық ұйымның негізін ауыл қауымы құрайды, рулық тектілер мен көсемдер сақталған.

Тұрғын үйлері ағаш қабырғалармен қоршалған. Үйлері дөңгелек, шатыры конус тәрізді. Қабырғалар іші геометриялық өрнектермен боялған. Саздан жасалған бөтелке түріне ұқсас астық қоймалары бар.

Дәстүрлі киімі – кестемен әшекейленген *бубу*. 

Азық-түліктерінде тары ботқасы мен сүт басым.

## Дереккөздер


 
Санат:Чад халықтары
Санат:Судан халықтары
Түйеқұстәрізділер

**Түйеқұстәрізділер** () – қырсыз төсті құстар тобының бір отряды .

Түйеқұстәрізділердің қаңқа қалдықтары миоцен дәуірінен Солтүстік Африкадан, Оңтүстік Еуропадан, Кіші және Оңтүстік-Шығыс Азиядан табылған. Ғылыми деректер бойынша 7 – 12 түрі тіршілік еткен. Қазіргі кезде 1 ғана түрі – түйеқұс () белгілі. Бұл осы күнгі тіршілік ететін құстардың ішіндегі ең ірісі. Биіктігі 2,7 м, салмағы 130 кг-нан асады. Африканың саванна және шөлейтті аймақтарында таралған. Қысқа аралықта, әсіресе қауіп төнгенде 72 км/сағатқа дейін шапшаң жүгіре алады.. Қауырсындары денесін біркелкі жауып жатады, оның желпуіштерінде ілмекшелері болмайтындықтан, жеке-жеке шашақталып тұрады. Қораздарының қанат қауырсындарының ұшы мен құйрық қауырсыны ақ, қалған жері қара, мекиендерінде – қоңыр сұр түсті болады. Басы мен мойнын мамық жапқан.

Түйеқұстәрізділердің аяқтары ұзын әрі өте мықты. Сирақтары мен жіліншіктерінде қауырсын болмайды. Сүйек ішіндегі ауа қуысы нашар жетілген, құйрық (шонданай) безі болмайды, ішегі ұзын, етті қарыны қалың. Жер бетіндегі екі саусағы бар бірден бір құс. Түйеқұстәрізділер топтанып жүреді, 3 – 5 жасында жыныстық жағынан жетіледі. Полигамды, бірнеше мекиені жұмыртқаларын бірігіп, жер бетінен ойыстап, шұңқыр етіп қазған бір ұяға салады. Жұмыртқасы ірі, оның салмағы 1,5 кг-ға жетеді, оны түнде қоразы, күндіз мекиені басады. Балапандар 6 – 7 аптадан кейін шығып, 6 – 8 айда ересек құсқа айналады.

Қазіргі кезде түйеқұстарды көптеген елдерде арнайы фермаларда өсіреді. Қазақстанда алғаш рет Қостанай облысындағы Қарабатыр шаруа қожалығында қолдан өсіріле бастады. Қазір мұндай арнайы фермалар Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданның Есік елді мекенінде, Шымкент қаласының маңында бар. Түйеқұстәрізділердің еті, жұмыртқасы және қауырсындары өте қымбат бағаланады.

## Дереккөздері




Санат:Құстар
Санат:Жануарлар
Жаяу жарыс

**Жаяу жарыс** — жер шарының көптеген халықтары арасында, оның ішінде қазақ халқында ерте заманнан кең тараған жарыс түрі. Көне шежірелерде сақ, оғыз, қыпшақ тайпалары сарбаздарының жаяу жарысатындығы жайлы мәліметтер бар. Олардың бірі — 12 ғасырда өмір сүрген тарихшы Низам әл-Мүлік өзінің “Сиасатнаме” атты еңбегінде көне түркілер арасында Жаяу жарыстың кең тарағанын жазады. Қазақ халқының ауыз әдебиетінде (“Ер Төстік”, “Күн астындағы Күнекей қыз”, т.б.) Жаяу жарыс жақсы суреттелген. Жаяу жарыс ежелгі мысыр, латын, эллин елдерінде кең тараған, ерте дүниедегі олимпиялық ойындардың бағдарламасына енген.

Наурыз мерекесінде ұлттық ойындардың ішінде әйел-еркек жаяу жарысы қызықты өтеді. Бұл жарыс алдында күні бұрын әр топ адамдары өз араларынан ең жүйрік деген қыз-келіншектері мен жас жігіттерін дайындайды. Сонымен қатар жарыс алдында топ басшыларыпың өзара келісімдерімен арнайы төрешілер тобы кұрылып, солардын, шешімінде озып келген жүйріктерге арнайы кымбат бағалы сыйлықтар белгіленеді. Ойын тәртібі бойынша жүйріктерді ынталандыру үшін әр қашықтық бойынша берілетін сыйлықтарды міндетті түрде алдын-ала хабарлайды. Осы кезде жүйріктер кашықтық, мөлшерін өздері қалайды.

## Ойын тәртібі
Бұл жарысты жүргізер алдында басқарушы адам күні бұрын белгіленген жерге жүйріктерді ертіп апарады. Қаз қатар тұрғызады да, қолын көтеріп тұрып, бір кезде төмен сілтегенде дайындалып тұрған желаяқтар бірден ілгері ұмтылады. Жарыс кезінде «мыңнан жүйрік шығады» дегендей, ең жүйрігі бірден оқшаулана бастайды. Егер оның өкпесі өшіп тез шаршаса, оның артындағы денсаулығы зор жүйріктердің біреуі  бәрінен бұрын көмбеге тақай бастайды. Ол тақай бергенде жүйрікке өз тобының адамдары бар дауысымен «жарайсың, жүйрігім!» деп аяғайға басады. Ал көмбеге жеткен кезде оны кұшақтап, жоғары көтеріп, зор қошамет білдіреді. Кей жарыстарда екі адам бірдей келуі мүмкін. Ол кезде төрешілер тобы әртүрлі дәлелдемелер аркылы топтар арасындағы дау-жанжалды басады. Ойын соңында бүкіл жұрт алдында жүйріктерді ортаға шығарып әр кашықтық бойынша бәйге сыйлығын тапсырады. Мұндай жарыстарда екінші, үшінші болып келгендерге де белгіленген сыйлықтар беріледі. (Халык дәстүрі бойынша әйел-еркек жаяу жарысы 100—500, 1000, 2000 метр қашықтықта
өткізіледі).

## Дереккөздер

Санат:Жүгіру
Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Байболат Абайұлы Әубәкіров

**Байболат Абайұлы Әубәкіров**  (5 қаңтар 1955 жыл, Павлодар облысы, Екібастұз ауданы, Екібастұз ауылы) - экономист, ғалым, қоғам қайраткері..  

Арғын тайпасы Қанжығалы руынан шыққан.

Қарағанды мемлекеттік университетін бітірген (1983). Экономика ғылымының докторы. Тақырыбы "Қазақ зағиптар қоғамы" қоғамдық бірлестігіндегі оқу-өндірістік кәсіп-орындарың нарық жағдайына бейімдеу". Халықаралық Ақпараттандыру академиясының академигі (1995). 
Еңбек жолын 1977 жылы "Қазақ зағиптар қоғамы" бірлестігінің Алматыдағы №3 оқу өндірістік кәсіпорнында бастаған. 1981-1983 жылдары "ҚЗҚ" қоғамдық бірлестігінің Шудағы оқу-өндірістік кәсіпорынының директоры, 1983 жылы "ҚЗҚ" қоғамдық бірлестігі Орталық басқармасының төрағасы қызметіне сайланады. 
Байболат Әубәкіров зағип жандардың қосымша еңбек ортасына бейімделуіне теориялық және тәжірибелік аспектілерді ғылыми тұрғыдан зерттей келіп, 100 баспа табақ ғылыми жұмыстарын жарыққа шығарды. 4 монография, 17 брошюра және көптеген мақалалары бар. Ол өзінің ғылыми көзқарасы мен зерттеу нәтижелері жөнінде халықаралық, республикалық ғылыми тәжірибелік конференцияларда баяндама жасады. Әзірбайжан зағиптар қоғамының Құрметті мүшесі, 2007 жылы Еуропа Зағиптар одағының "Зағиптарды оңалту және еңбекке баулу" комиссиясының мүшесі. "Ауылым" әні Астананың тұсаукесер рәсімінде спорттық композиция ретінде қолданылған. "Ер Қазақ", "Астана" және т.б. әндері теледидардан беріліп, радиодан айтылған. Кейбір әндері ән конкурсына қатысып, жүлделі орындарға ие болған. Әубәкіровтің әндері республикамыздағы телевидение және радионың Алтын қорында сақтаулы. "Құрмет" орденінің иегері (2004), Астананың 10 жылдық мерейтойына арналған медальмен марапатталған (2008). Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген экономисі.

## Дереккөздер
  

Санат: Журналистика