open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жаманорқаш

**ЖАМАНОРҚАШ**– Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы Мұғалжар т. ж. ст-ның солт.-шығысында 10 км жердегі жайлау. Үшқаттысай өз-нің бастауында орналасқан. Екі Ағайынды тауының баурайында жазық далалық аймақты қамтиды. Сұр қоңыр, сортаңды топырақ жамылғысында көкпекті, қара жусан, бұйырғын өседі. Батысынан Жем – Шалқар т. ж. өтеді.‎
Жаман Сарысу

**Жаман Сарысу** – Сарысу алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Шет және Ұлытау облысы Жаңаарқа аудандары жерімен ағып өтеді. 

## Бастауы
Сарыарқаның батыс бөлігіндегі Жақсытағылы, Шетшоқы және Байназар тауларының етегінен бастау алып, Көктіңкөлі көлін жарып ағады да Атасу кенті тұсында Сарысу өзеніне сол жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 155 км, су жиналатын алабы 9200 км2. Жауын-шашын және жер асты суларымен толығады. Арнасы жоғары жағында тік жарлы, енсіз келеді, бірте-бірте кеңейіп 100 – 120 м-ге жетеді. Салалары – Құрманақа, Жаманөзек, Қарағанды, Қайрақты, Сұлуайса, т.б. Жылдық орташа су ағымы 0,6 м3/с. Тамыз айынан бастап деңгейі күрт төмендейді. Жайылым суландырылады.‎

## Дереккөздер

Санат:Жаңаарқа ауданы өзендері
Санат:Шет ауданы өзендері
Санат:Сарысу су алабы
Жаман Тағылы

**Жаман Тағылы** – Сарыарқаның ортаңғы бөлігіндегі тау.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Шет ауданы жерінде, Ақадыр кентінен солүстік-батысқа қарай 30 км жерде орналасқан.

## Жер бедері
Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 15 км-ге созылып жатыр, ені 3 км. Ең биік жері 814 м. Беткейлері тегістелген бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады.

## Өсімдігі
Қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, боз, бетеге, қараған, т.б. өседі.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы таулары
Жамантау (Ақтөбе облысы)

**Жамантау** – Мұғалжар тауының солтүстік бөлігіндегі тау. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы Жамбыл ауылының оңтүстік-шығысында 21 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 561 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 8 км-ге созылып жатыр, енді жері 1,5 км. Солтүстік-шығыс беткейі тік, оңтүстік-батысы көлбеу келген. 

## Геологиялық құрылымы
Тау силур, девонның жасыл тасты эффузивті габбро тәрізді интрузивті жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Қоңыр топырақ жамылғысында бетеге, жусан, көде, қараған және бұталы өсімдіктер өседі. Баурайында көптеген бұлақтар мен өзендер бар. Мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Мұғалжар ауданы таулары
Жаман сарытау

**ЖАМАН САРЫТАУ**– Павлодар облысы Баянауыл ауданының оңт-нде орналасқан кішігірім тау. Қарақуыс (764 м) тауының оңт.-батысында, Күркелі (775 м) тауынан солт.-шығысқа қарай 10 км жерде. Биікт. шамамен 600 м-ден аспайды. Бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Шығысынан Сарыөзен өз. ағып өтеді. Қарасу және Еспе өзендерінің бірнеше тармақтары бастау алады. Шығыстан батысқа 2 км-ге созыла орналасқан. Девон мен тас көмірдің ортаңғы және жоғ. гранитоидтарынан түзілген. Күңгірт сары топырақ жамылғысында жусан, бетеге, сұлыбас өседі.‎
Жамансор

**Жамансор** — Атырау облысы Қызылқоға ауданы, Мұқыр ауылдық округі құрамындағы ауыл, темір жол бекеті.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Миялы ауылынан оңтүстікке қарай 120 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 449 адам (240 ер адам және 209 әйел адам) болса, 2009 жылы 443  адамды (218 ер адам және 225 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 448 адамды (230 ер адам және 218 әйел адам) құрады.

## Мәдени-әлеуметтік мекемелері
* Жамансор бастауыш мектебі

## Транспорты
Елді мекен арқылы Атырау-Қандыағаш темір жолы өтеді. 

## Дереккөздер

 

Санат:Қызылқоға ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Жаман Телқара

**Жаман Телқара** – Торғай және Ырғыз өзендерінің алабында орналасқан.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы Телқара өзенінің саласы. Ұзындығы шамамен 40 км.

## Бастауы
Телқара өзеніне оңтүстігінен келіп құяды.

## Гидрологиясы
Суы тұзды. Арнасы тар, тақыр саздақты. Қар, жаңбыр суларымен толығады. Көктемде еріген қар суымен ағады, жазда қарасуларға бөлініп қалады. Өзен бойында Тастыбек, т.б. көптеген қыстаулар мен бұлақтар бар. Мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ырғыз ауданы өзендері
Санат:Ырғыз су алабы
Жамантұз (Ақсу қаласының ауылдық аумағы)

**Жамантұз** — Ертіс өзенінің орта ағысы мен Шідерті өзені аралығындағы тұйық алапта жатқан көл. 

## Географиялық орны
Павлодар облысы Ақсу қалалық әкімдігі аумағына қарасты жерде, Ертіс аңғарының сол жағында, теңіз деңгейінен 123,5 м биіктікте жатыр. 

## Гидрографикасы
Аумағы 5,7 км2, ұзындығы 3,3 км, енді жері 2,6 км. Жауын-шашын және жер асты суларымен толығады. Жағасы жайпақ, батпақты, солтүстік жағалауы көтеріңкі кемерлі келеді. Қараша – сәуір айлары аралығында мұзы қатады. Суы тұзды. Көктемде мал суарылады. Алабы – жайылым.‎

Санат:Ақсу көлдері
Санат:Ертіс су алабы
Жамантұз (Ақтоғай ауданы)

**Жамантұз** — Ертіс алабындағы тұзды тұйық көл. 

## Географиялық орны
Павлодар облысы Ақтоғай ауданында. Барлыбай ауылынан шығысқа қарай 20 км жерде, теңіз деңгейінен 110 м биіктікте жатыр. 

## Гидрографикасы
Аумағы 9,3 км2, ұзындығы 5,3 км, енді жері 3,2 км. Жағалау бойының ұзындығы 15,4 км. Суы қарашада қатып, сәуірдің басында ериді. Көлдің шығысында Қосерін, Аралсор, т.б. тұзды көлдер орналасқан. Жағасында қамыс өседі. Мал суаруға пайдаланылады.‎ 

Санат:Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы) көлдері
Санат:Ертіс су алабы
Жамантұз (Ақмола облысы)

**Жамантұз** — Ақмола облысы Зеренді ауданы, Қанай би ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Зеренді ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 41 км-дей жерде, Жамантұз көлінің оңтүстік-батыс жағалауында орналасқан.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Зеренді ауданы елді мекендері
Жамантұз

Көлдер:
*Жамантұз – Сілеті алабындағы көл. Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданы жерінде.
*Жамантұз – Есіл алабындағы көл. Солтүстік  Қазақстан облысы Тайынша ауданы жерінде.
*Жамантұз – Ертіс өзенінің орта ағысы мен Шідерті өзені аралығындағы тұйық алапта жатқан көл.
*Жамантұз – Ертіс алабындағы тұзды тұйық көл. Павлодар облысы Ақтоғай ауданында. Барлыбай ауылынан шығысқа қарай 20 км жерде.
*Жамантұз – Ақмола облысы Бурабай және Зеренді аудандарының шекарасында, Қылшықты өзенінің сол жағалауында орналасқан тұзды тұйық көл.
*Жамантұз – Павлодар облысы Май ауданында орналасқан тұзды тұйық көл. Ертіс өзені алабында. Малайсары батыр ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 52 км жерде, Түндік өзенінің сол аңғарында.
*Жамантұз – Шалқар көлі алабындағы тұйық көл. Ақтөбе облысы Шалқар ауданы Шалқар қаласынан солтүстік-батысқа қарай 22 км жерде орналасқан.
*Жамантұз – Қостанай облысы Жангелді ауданы Көкалат ауылынан оңтүстікке қарай 17 км жердегі тұйық көл. Торғай өзені алабында.

Ауылдар:
* Жамантұз -  Ақмола облысы Зеренді ауданындағы ауыл.

Санат:Айрық беттер
Жамантұз (Ақтөбе облысы)

**Жамантұз** — Шалқар көлі алабындағы тұйық көл. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Шалқар ауданы Шалқар қаласынан солтүстік-батысқа қарай 22 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 178,7 м биіктікте. 

## Гидрографикасы
Аумағы 5 км2, ұзындығы 3 км, енді жері 2 км, жағалауының ұзындығы 10,5 км. Қар және жер асты суларымен толысады. Суының ең жоғарғы деңгейі сәуірде, төмендегісі қазан айында байқалады. Кей жылдары тартылып қалады. Суы тұзды, сілтілі, кермек. 

## Жағалау сипаты
Жағалауы жайпақ келген. Солтүстік-батыстан Тебез көліне құятын Балғасын өзені ағып өтеді. Жағалауында сор өсімдіктері өседі. Оңтүстік-батысынан Шалқар – Ақтөбе темір жолы өтеді.‎ 

Санат:Шалқар ауданы көлдері
Санат:Шалқар су алабы
Жамантұз (Қостанай облысы)

**Жамантұз** — Қостанай облысы Жангелді ауданы Көкалат ауылынан оңтүстікке қарай 17 км жердегі тұйық көл. Торғай өзені алабында. Теңіз деңгейінен 111 м биіктікте жатыр. 

## Гидрографикасы
Аумағы 4,8 км2, ұзындығы 5,2 км, енді жері 1,2 км, жағалау бойының ұзындығы 12,5 км. Негізінен қар және жаңбыр суларымен толығып, жазда тартылып қалады. Суы ащы. Көл жағалауында қамыс, қоға, жусан, т.б. сор өсімдіктері өседі.‎ 

## Дереккөздер

Санат:Жангелді ауданы көлдері
Санат:Торғай су алабы
Жаманты (өзен)

**Жаманты** – Жетісу облысы Алакөл ауданындағы өзен.

## Бастауы
Бастауын Жетісу Алатауының солтүстік-шығыс сілемі Жабық және Күнгей жоталарынан алып, Көктұма ауылы тұсында Алакөлге құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 51 км, су жиналатын алабы 652 км2. Теңіз деңгейінен 2800 м биіктікте. Мұз жамылғысы желтоқсан айында пайда болады, мұздың еруі мен су тасқыны наурыз айының соңынан сәуірге дейін. Жаманты өзеніне екі ағын құрамдасады, солтүстіктен ағатын Қарабұлақ өзені және ағыстан төмен орналасқан Қызылтал өзені. Қызылтал өзенінің атырабында екі шағын Жасылкөл көлі орналасқан. Шатқалдың сағасында Балқаш-Алакөл қазаншұңқырында петроглифтер (жартас суреттері) бар.

## Гидрологиясы
Қар, жауын-шашын суларымен толығады. Сәуір – маусым айлары аралығында су деңгейі көтеріліп, жылдық ағыстың 80%-ы осы кезде өтеді. Егін суғаруға және шаруашылық қажеттеріне пайдаланылады.

## Сыртқы сілтемелер
* Алматы облысы туризмінің ресми сайты 
* Жоңғар Алатау ұлттық паркінің ресми сайты 

Санат:Алакөл ауданы өзендері
Санат:Алакөл су алабы
Жамантұз (Тайынша ауданы)

**Жамантұз** — Есіл алабындағы көл. Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданы жерінде.

Шағалалы өзенінің салалық аңғарының сол жағында, теңіз деңгейінен 123,2 м биіктікте жатыр. Аумағы 29,6 км², ұзындығы 16,5 км, енді жері 6,4 км. Жағалау бойының ұзындығы 20 км. Жауын-шашын және жер асты суларымен толысады. Көктемде іргелес Кішкенесор көлімен ұласып кетеді. Жағасы жайпақ, оңтүстік жағы батпақты, солтүстік жағы кемерлі. Қараша – сәуір айлары аралығында мұзы қатады. Суы тұзды. Көктемде мал ішуге жарамды. Алабы шабындық, жайылым ретінде пайдаланылады.‎

Санат:Есіл су алабы көлдері
Санат:Тайынша ауданы көлдері
Жамантұз (Май ауданы)

**Жамантұз** — Ертіс өзені алабындағы тұйық көл. 

## Географиялық орны
Павлодар облысы Май ауданында орналасқан. Майтүбек ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 25 км жерде, теңіз деңгейінен 142 м биіктікте жатыр. 

## Гидрографикасы
Аумағы 19,8 км2, ұзындығы 4,8 км, енді жері 3,1 км. Жағалау бойының ұзындығы 20 км. Су деңгейінің жыл бойғы ауытқу мөлшері 0,2 м. Суы қарашаның ортасында қатып, сәуірдің 2-жартысында ериді. Көл маңайында Үлкен Тоғызбай, Қайнама қыстаулары орналасқан. Суы ащы, сілтілігі орташа, мал жайылымына пайдаланылады.‎ 

Санат:Май ауданы көлдері
Санат:Ертіс су алабы
Жаманты минералды суы

**Жаманты минералды суы** – Алматы қаласынан батысқа қарай 135 км жерде орналасқан шипалы су көзі. Алматы облысы Жамбыл ауданы Бесмойнақ ауылының солтүстік-батысындағы Жаманты өзенінің аңғарында, теңіз деңгейінен 1620 м биіктікте. Жергілікті халық оны «Қайнар арасан» деп атайды. 

## Сипаты, құрамы
Бұлақтар Жаманты өзенінің аңғарын кесіп өтетін, беті борпылдақ шөгінді жыныстармен жабылған тектоникалық жарықтардан шығып жатыр. Бұлақтардың жалпы су өнімділігі тәулігіне 235 м3, минералдылығы 0,4 – 0,7 г/л, температурасы – 26,3°. Суының құрамында сульфат, гидрокарбонат, кальций, натрий және денсаулыққа пайдалы микроэлементтер: ортокремний қышқылы (36 – 40 мг/дм3), фтор (3,7 – 5,0 мг/дм3) бар. Жаманты минералды суы аяқ, қол, жүйке, т.б. ауруларды емдеуге пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан минералды сулары
Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) географиясы
Жаманшұбар

**Жаманшұбар**– Мойынқұм құмының оңтүстігіндегі қоныс. Қарағанды облысы Ұлытау ауданында. Теңіз деңгейінен 246 м биіктікте орналасқан. Шығыс бөлігі жазық тақырлы. Батысынан Сарысу өзені ағып өтеді. оңтүстігінде Оңтүстік Қазақстан облысымен 25 км жерде шектеседі.
## Дереккөздер


Санат:Қарағанды облысы қыстаулары
Жаманша

**Жаманша** – Ойыл алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Атырау облысы Қызылқоға ауданы  жерімен ағады. Ұзындығы 73 км.

## Бастауы
Тайсойған құмындағы Жарыпшыққан өзенінен Тайсойған ауылының тұсында бөлініп шығып, Каспий маңы ойпатындағы Бөлекаяқ көліне құяды.

## Гидрологиясы
Жауын-шашын және Ойыл өзені суымен толығады. Табаны кең әрі тегіс, таяз. Арнасының басым бөлігі желдің әсерінен құмға толған. Құм төбелер мен құм шағылдары арнасына өте жақын.

## Дереккөздер

Санат:Қызылқоға ауданы өзендері
Санат:Ойыл су алабы
Жаманшығанақ

**Жаманшығанақ**– Қызылорда облысы Арал ауданындағы жер. Арал теңізіндегі Тұщыбас қолтығының батыс жағында орналасқан. Арал қаласынан 180 км батыста. Климаты континенттік. Қаңтар айының орташа температурасы – 9 – 13°С, шілдеде 25 – 27°С. Жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері 115 – 130 мм. Өсімдік жамылғысы бұталар аралас еркек шөп, жусан, қоянсүйек, жүзгін, эфемерлерден тұрады.
## Дереккөздер


Санат:Арал ауданы географиясы
Жамбайсор

**Жамбайсор** – Көкшетау қыратының шығысындағы тұйық көл. 

## Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданы жерінде орналасқан. Қарасу өзенінің оң жағында, теңіз деңгейінен 225 м биіктікте орналасқан.

## Гидрографикасы
Аумағы 10,7 км2, ұзындығы 6,8 км, енді жері 2,8 км. Жауын-шашын және Қарасу өзенінің жайылма суымен толысады. Жағасы жайпақ, оңтүстік және шығыс жағы биік кемерлі келген. Қараша – сәуір аралығында мұзы қатады. Суы тұзды, мамыр айына дейін мал ішуге жарамды. Алабы – жайылым.

## Дереккөздер

Санат:Уәлиханов ауданы көлдері
Жамбасқұдық

**Жамбасқұдық** – Бала Құндызды өзенінің оң жағалауында, Нұра кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 20 км жерде орналасқан шоқы.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Нұра ауданы жерінде.

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Ең биік жері 511 м. Ұзындығы мен ені 5–6 км. Тас көмір және девон жыныстарынан түзілген, түпкі жыныстарының жер бетіне шығуы жиі кездеседі.

## Өсімдігі
Қызғылт қоңыр сортаң топырағында дала өсімдіктері өседі.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы таулары
Санат:Шоқылар
Жамбыл (тау)

**Жамбыл** – Шу-Іле тауларының солтүстік-батыс бөлігіндегі тау. Абсолюттік биіктігі 972 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 40 – 45 км-ге созылған, ені 10 – 15 км. 

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Таудың жоғарғы жартасты бөлігінің түпкі жыныстары ашық, беткейлері тік құлама болып келеді. Палеозойдың эффузивті шөгінді жыныстарынан түзілген.

## Өсімідгі
Қиыршықтасты сұр қоңыр топырағында боз жусан, бұйырғын, баялыш, күйреуік басым өскен. Өзен арналары бойында тобылғы шоғырлары кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Мойынқұм ауданы таулары
Санат:Іле Алатауы
Жаманты суғару жүйесі

**Жаманты суғару жүйесі** – Алматы облысы Алакөл ауданындағы суғару арнасы. 1983 ж. іске қосылған. 

Секундына 4,3 м3 су өткізеді. Ұзындығы 4,7 км. Бұл жүйе осы өңірдегі шаруашылықтардың 3 мың га жерін суландырады. Бойында 5 гидротехникалық қондырғы бар.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан суару жүйелері
Санат:Алакөл ауданы географиясы
Санат:1983 жылы пайда болғандар
Жамбыл жер асты су кен орны

**Жамбыл жер асты су кен орны** - Қостанай облысы жерінде. 1967 жылы барланып, сол жылы Жамбыл ауылын ауыз сумен қамтамасыз ету мақсатында іске қосылды.

## Геологиялық құрылымы, сипаты
Кен орны аллювийлі шөгінділермен ұштасқан. Сонымен қатар бұл аймақта бақша өсіруге арналған суландырылатын жерлер де орналасқан. Тәуліктік су қорының мөлшері 1700 м2. Жамбыл ауылы Қаратомар су құбырына қосылғаннан кейін Жамбыл жер асты су кенінің жұмысы тоқтатылды.

## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысы кен орындары
Жамбыоба

**Жамбыоба** – Маралды көлінің оңтүстік-батысындағы тұйық көл. 

## Географиялық орны
Павлодар облысы Павлодар ауданы, Ертіс өзені алабында, Жертұмсық ауылының шығысында 22 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 135 м биіктікте жатыр. 

## Гидрографикасы
Аумағы 3 км2, ұзындығы 2,2 км, енді жері 1,8 км, жағалау бойының ұзындығы 7 км. Қар және жер асты суларымен толысады. Қарашада суы қатып, сәуірде ериді. Суы тұзды, сілтілі және кермек. Батысында қарағай ормандары, жағалауындағы бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында боз, селеу, бетеге, т.б. түрлі өсімдіктер өседі.‎ 

Санат:Павлодар ауданы көлдері
Санат:Ертіс су алабы
Жанама (өзен)

**Жанама** – Ертіс алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Абай облысы Жарма ауданы жерімен ағады.  

## Бастауы
Қалба жотасының оңтүстік беткейінен бастау алып, Маршанка қыстауының тұсында Шар өзеніне оң жағынан құяды. 

## Гидрологиясы
Ұзындығы 70 км, су жиналатын алабы 816 км2. Беткейі тік жарлы, жыралармен тілімденген. Суы қарашаның ортасында қатып, сәуірдің басында ериді. Суы ауыл, мал шаруашылығына және тұрмыстық қажеттілікке пайдаланылады.‎

## Дереккөздер

Санат:Жарма ауданы өзендері
Санат:Ертіс су алабы
Жанарқыз

**Жанарқыз** – Зайсан көлінің оңтүстік-батысындағы төбе. 

## Жер бедері
Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы Қара Ертіс аңғарында орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктік 452 м. Пішіні дөңгелек тәрізді келген төбе Бозайғырқұм құмының солтүстік-батысында. Оңтүстігінде Қайнар бұлағы, солтүстігінде Ақтөбе төбесі, шығысында Ақжан құмы орналасқан. 

## Геологиялық құрылымы
Төрттік кезеңінің ортаңғы шөгінділерінен түзілген.

## Өсімдігі
Құмды, шалғынды сұр қоңыр топырақ жамылғысында қарабарақ, жусан, астық тұқымдас өсімдіктер өседі.‎

## Дереккөздер

Санат:Зайсан ауданы таулары
Санат:Төбелер
Жанат тұқымдасы

**Жанат тұқымдасы** () – сүтқоректілер класына жататын жыртқыш аңдар. 

Бұлар негізінен Солтүстік, Орталық және Оңтүстік Америкада, Оңтүстік-Шығыс Азияда тараған. 8 туысы, 15 түрі бар. Көпшілігінің дене тұрқы ұзынша келген (30 – 120 см, ал алып панда – 180 см-дей). Салмағы 1 – 160 кг-ға дейін. Құйрығының ұзындығы 20 – 70 см. Аяқтары қысқа, бес башайлы, тырнақтары жиырылғыш, табанын толық не жартылай басып жүреді. Қылшықты түктері қалың, құйрығы ұзын (алып пандадан басқасы), көпшілігінің қара жолақтары болады. Кейбір түрі ағашқа жақсы өрмелейді. Ал кинкажу құйрығымен жармасып, бар тіршілігін ағаш басында өткізсе, алып панда тек жерде ғана жүреді. Бұлар жәндіктер, бақа, шаян, түрлі кемірушілермен, сондай-ақ жеміс-жидек, шошқа жаңғақ, т.б. өсімдіктермен қоректенеді. Қар түсісімен қысқы ұйқыға кетеді. Жылына бір рет 1 – 8-ден (көбіне 2 – 4) күшік табады. Бір жасында жыныстық жағынан жетіледі. Жанат тұқымдасының терісі бағалы бір түрі – жанат (Procyon lotor) – Қазақстанға 1930 жылдардың аяғында әкелініп, Оңтүстік Қазақстан облысында Піскем өзенінің бойындағы жаңғақты-жидекті орманда жерсіндірілген. Оның дене тұрқы 41 – 60 см, құйрығының ұзындығы 20 – 40 см-дей, салмағы 7 – 8 кг. Басы, көзі үлкен, тұмсығы қысқа. Жүні қалың, сарғылт сұр, қара қошқыл. Күндіз ініне не ағаш қуыстарына паналап, түнде қорегін аулайды. Қысқы ұйқыға жатады. Қорек талғамайды. Түрлі жәндік, өсімдікпен де қоректене береді. Ақпан – наурыз айларында ұйығып, жылына бір рет 2 – 8-ден (көбіне 3 – 6) күшік табады. Түрлі ұсақ кеміргіштермен қоректеніп, ауыл шаруашылығы және орман шаруашылықтарына пайда келтіреді. Жанат бағалы терісі үшін ауланады. Оның терісі өте берік және жылы, одан әйелдерге тон, ұшқыштардың сырт киімі (комбинезон) тігіледі.

## Дереккөздер


Санат:Жанаттар
Жамбыл мұздығы

**Жамбыл мұздығы** – Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік беткейіндегі аңғарлық мұздық. Аңғардың басты бөлігін алып жатыр. Кіші Басқан өзенінің бастауында орналасқан. Мұздықтың тілі 3120 м биіктікте бітеді. Фирн межесі 3600 м биіктікте өтеді.

## Аумағы
Мұздықтың ұзындығы 6 км, ашық бөлігі 5,3 км, ауданы 11,2 км2. Екі тармаққа бөлінген мұздықтар солтүстікке қарай созылған жалпы мұздықтың тілін құрайды. Мұздық аумағы жылына орта есеппен 2,5 м-ге қысқаруда. 1947 жылы мұздыққа альпинистер көтеріліп, оған Жамбыл Жабаев есімі берілген.

## Бақылау жұмыстарының жүргізілуі
1956 жылы ҚазКСР-і Ұлттық ғылым академиясының География секторының (1983 жылдан институт) экспедициясы бақылау жұмыстарын жүргізді (абляция ауданы тілінің беткі биіктігін, оның бітуін өлшеу, мұздың қозғалу жылдамдығын анықтау және т.б.). 1957 жылы, 1959 және 1962-1968 жылдары бақылау жұмыстары қайта жүргізілді. 1966 жылы фототеодолиттік түсіру арқылы толықтырылды.<

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы мұздықтары
Санат:Жетісу Алатауы
Жамбыл шыңы

**Жамбыл шыңы** – Іле Алатауындағы шың. Шыңға 1937 жылы  Е.Колокольников бастаған алматылық альпинистер көтеріліп, оған Жамбыл Жабаев есімін берген.

## Географиялық орны
Алматы облысы Талғар ауданы жерінде. Сол және Орта Талғар өзендерінің суайрығы саналатын Жаңа сілемнің оңтүстік шетінде. Биіктігі 4355 м. 

## Жер бедері
Шың конус тәрізді, басында қар жатады. Шығыс және батыс беткейлерінде шағын мұздықтар кездеседі.

## Дереккөздер
 

Санат:Қазақстан шыңдары
Санат:Іле Алатауы
Жанбазар

**Жанбазар** – Түндік өзені мен оның оң саласы Ащышиөзек өзенінің арасындағы тау. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Егіндібұлақ ауылынан оңтүстікке қарай 30 км жерде орналасқан. 

## Геологиялық құрылымы, жер бедері
Тау ордовик, девон, силур жыныстарынан түзілген. Абсолюттік биіктігі 888 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 15 – 16 км-ге созылып жатыр, ені орталық, солтүстік бөлігінде 4 – 5, оңтүстігінде 7 – 8 км. Беткейлері көлбеу, сай-жыралармен аз тілімденген. Тау етектерінде бұлақтар бар.

## Өсімдігі
Қызғылт қоңыр топырағында бетеге, қызыл жусан, аустрия жусаны, жатаған қарағаш өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Жанбел

**Жанбел**, Қарасу, Қойбас, *Мұқаш* – Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданындағы өзен. Ұзындығы 52 км, су жиналатын алабы 376 км2.

## Бастауы
Маңырақ тауынан басталып, Зайсан көліне құяды.

## Гидрологиясы
Ағын модулі 1 км2-ге 1,5 – 3,0 л/с. Қар, жер асты суларымен толығады. Өзен суы шаруашылық қажетіне пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Зайсан ауданы өзендері
Санат:Ертіс су алабы
Жанбай аралы

**Жанбай** – Каспий теңізінің солтүстік бөлігіндегі арал. 

## Географиялық орны
Атырау облысы Құрманғазы ауданы жерінде. Еділ атырауының шығыс шеткі тармағына қарама-қарсы 17 шақырым жерде орналасқан. Оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай созылып жатқан аралдың ұзындығы 20 шақырым, ені 4 шақырымдай. Аралдың жағалаулық қайраңдары балықтардың ұрық шашуына өте қолайлы.

## Сипаттамасы
Арал жағалаудан 1,5 шақырым жерді алып жатыр. Аумағының ауданы 108 км2. Жер бедері саз батпақты келеді, онда қамыс, құрақ өседі. Батысымен балық аулайтын кемелерге арналған теңіз каналы жүргізілген. Құрлықпен паром арқылы қатынайды. Аралда елді мекен жоқ.

## Дереккөздер

Санат:Каспий теңізі аралдары
Санат:Атырау облысы географиясы
Санат:Қазақстан аралдары
Жанбай (жайлау)

**Жанбай жайлауы**– Каспий теңізінің жағалауында, Жанбай каналының бойында орналасқан жайлау. Атырау облысы Исатай ауданында №14 темір жол станциясынан оңтүстік-шығысқа қарай 12 км жерде. Оңтүстігінде Маслинский түбегі орналасқан. Құмды алқапты солтүстіктен құм шағылдары қоршап жатыр.

## Дереккөздер


Санат:Жайлаулар
Санат:Атырау облысы географиясы
Санат:Исатай ауданы географиясы
Жанғабылсор

**Жанғабылсор** – Жайық алабындағы тұзды тұйық көл.

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданы жерінде орналасқан. Бұлдырты өзенінің төменгі ағысында, Қарақұдық ауылынан батысқа қарай 10 км жерде, теңіз деңгейінен 10 м биіктікте жатыр.

## Гидрографикасы
Аумағы 8,9 км2, ұзындығы 7,6 км, енді жері 2,2 км, жағалау бойының ұзындығы 39 км. Суы қарашада қатып, наурыздың аяғында ери бастайды. Солтүстігінде Бұлдырты өзеніне жетпей құмға сіңіп кетеді. Суы кермек, аздап сілтілі. Мал шаруашылығына пайдаланылады.‎ 

## Дереккөздер

Санат:Сырым ауданы көлдері
Санат:Жайық су алабы өңірі
Жанғыш тақтатас

нобай|
**Жанғыш тақтатас** — органикалық және минералдық заттардан тұратын жұқа қабатты шөгінді тау жынысы.

Суқоймаларының (көл, теңіз, т.б.) түбінде мақтаға ұқсас серне (коллоид) түрінде шөккен органикалық заттар нығыздалып минералдық заттармен араласады. Нәтижесінде, аумағы мыңдаған км²-ге жететін Жанғыш тақтатас түзіледі. Құрамындағы органикалық заттарда көміртек (56 – 82%), сутек (6,8 – 11,5%), азот (5%-ға дейін), күкірт (1,5 – 9%) және оттек болады. Түсі қоңыр, сарғыш қоңыр, сұрғылт. Нақышы жапырақты немесе шомбал. Термиялық өңдеу тәсіліне және органикалық заттардың (керогеннің) құрамына қарай Жанғыш тақтатастан әр түрлі заттар алынады. 200 – 350°С-қа дейін қызған кероген балқыма күйде болады. Оның құрамындағы заттарды еріткіштердің көмегімен ажыратады. Термобитумды 450°С-қа дейін қыздырса, ол ыдырап су, газ және шайыр бөлініп шығады: температурасы көтерілген сайын шайырдан метан мен сутек бөлінеді. Жанғыш тақтатас отын, энергетикалық, химиялық шикізат ретінде пайдаланылады, олардан түрлі битумдар, фармацевтик. шикізат, резина жұмсартқыштарын, зиянды жәндіктерге қарсы қолданылатын улы заттар, т.б. өндіріледі. Жанғыш тақтатасдың күлі аса бағалы тұтқыр зат ретінде құрылыс кірпішін және жылу өткізбейтін материал жасауда пайдаланылады. Қазақстанда Алтайда (Кендірлік), Сарыарқада, Каспий маңында Жанғыш тақтатастың кендері бар.
## Дереккөздер


Санат:Шөгінді тау жыныстары
Санат:Отын
Жандос

**Жандос** – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Егіндібұлақ ауылының солтүстік-шығысында 30 км жерде орналасқан тау. Түндік өзені мен оның Қарасу саласының қосылған жерінен 2-3 км жерде. 

## Жер бедері мен геологиялық құрылымы
Абсолюттік биіктігі 701 м. Ұзындығы мен ені 2–2,5 км. Силур және девон жыныстарынан түзілген. Беткейлері жайпақ, аз тілімденген. Қызғылт қоңыр топырағында әр түрлі дала өсімдіктері өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Жансеңгір

Жаңсеңгір атаулары:

* Жансеңгір – Ерейментау тауларының батысында тұрған оқшау тау.  
* Жансеңгір – Шалқар көлі алабындағы тұзды көл.
Жантай

**Жантай** – Өлкейек өзені алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданы жерімен ағады.

## Бастауы
Жабасақ ауылының солтүстік-шығысындағы бұлақтардан бастау алады. Амангелді ауылының тұсында Толыбай өзеніне оң жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 48 км. Аңғарында Жандай, Сандал, т.б. көптеген қыстаулар бар. Жағасы жайпақ. Қарашаның басында суы қатып, сәуірдің басында ериді. Суы мал суаруға, егін шаруашылығына пайдаланылады.‎

## Дереккөздер

Санат:Әйтеке би ауданы өзендері
Жантау

**Жантау** – Қарағанды облысы Ақтоғай ауданының солтүстігіндегі тау. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 15 км-ге созылған, ені 8 км. Ең биік жері 1217 м.  

## Геологиялық құрылымы
Кембрий жүйесінің жыныстарынан түзілген. 

## Жер бедері
Сай-жыра, аңғарлармен тілімденген бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Бұлақтарға бай, Қараменде, Найманбай өзендері бастау алады.

## Өсімдігі
Қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, сұлыбас, бұталар өседі. 

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) таулары
Жантайсор

**Жантайсор** — Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданы Талшық ауылының оңтүстік-батысында 10 км жерде орналасқан көл. Үлкен Қараой көлінің алабында. Теңіз деңгейінен 85 м биіктікте.

## Гидрографикасы
Аумағы 4 км2, ұзындығы 2,5 км, енді жері 2 км, жағалау бойының ұзындығы 6,8 км. Дөңгелек тұйық көл. Қар және жауын-шашын суларымен толысады. Суы қарашада қатып, сәуір айында ериді.‎ Көл қазаншұңқырының түбі сазды. 

## Жағалау сипаты
Жағалауы негізінен жайпақ. Бетеге, боз, селеу, жусан, т.б. өседі. 

Санат:Ақжар ауданы көлдері
Санат:Ертіс су алабы көлдері
Жанқара

**Жанқара** – Көкшетау тауының оңтүстік-батысындағы шоқы. 

## Географиялық орны
Ақмола облысы Бурабай ауданы Озерное ауылының солтүстік-батысында 4 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 474 м. Солтүстіктен оңтүстік-шығысқа қарай 2,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км. Оқшау келген таудың беткейі жайпақ, қатты тілімденген. 

## Геологиялық құрылымы
Девон, силур кезеңдерінің граниттерінен түзілген. 

## Өсімдігі
Шымды-күлгінді, шалғындық топырақ жамылғысында жусан, бидайық, арпабас, айрауық аралас шөптесіндер, қайың, терек, т.б. бұталы өсімдіктер өседі. Маңайында демалыс үйлері орналасқан. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай Көкшетау – Щучинск темір жолы мен автомобиль жолдары өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Бурабай ауданы таулары
Санат:Шоқылар
Жантезек

**Жантезек**, Қаработа, Сабаз – Алакөл алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Абай облысы Мақаншы ауданы жерімен ағады.

## Бастауы
Тарбағатай тауының орта бөлігіндегі Сұлужотаның оңтүстік беткейінен басталып, Бақты ауылынан 25 км-дей төменде Еміл өзеніне құяды. 

## Гидрологиясы
Ұзындығы 64 км, су жиналатын алабы 1220 км2. Жауын-шашын, жер асты суларымен толығады. Суы егін, бау-бақша суғаруға пайдаланылады.‎

## Дереккөздер

Санат:Мақаншы ауданы өзендері
Санат:Алакөл су алабы
Жануарлар анатомиясы

thumb|Caption text
**Жануарлар анатомиясы** — жануарлар организмдері мүшелер жүйелерінің макроморфологиялық құрылысын салыстырмалы зерттейтін жануарлар морфологиясының үлкен саласы. 

Жануарлардың тұқымдық ерекшелігін – *тұқымдық анатомия*; органдардың орналасуы мен өзара қатынасын – *топографиялық анатомия*; организмнің құрылысын жүйелеуді – *жүйелі анатомия*; жануарлардың дене құрылысы ерекшелігін жасына байланыстыра анықтауды – *жас анатомиясы*; организмнің жыныстық дамуы мен өсуін – *жыныстық анатомия*; жануарлардың жүрген және бір орында тұрған кезіндегі сыртқы пішінін – *мүсіндік анатомия* зерттейді. 

*Салыстырмалы анатомия* әр түрлі типтер мен кластарға жататын жануарлар органдарын салыстыра зерттеп, олардың ұқсастығы мен айырмашылығы болуының заңдылықтарын, жануарлар дүниесінің шығу тегі мен тарихи дамуын анықтайды. 
 
## Даму тарихы
Анатомия жөніндегі алғашқы жазба мәліметтер біздің заманымыздан бұрынғы 6 – 5-ғасырларда Мысырда, Үндістанда, Қытайда, Грекияда хатқа түскен. Мысалы, Гиппократ жануарлардың қаңқасы мен ішкі органдары туралы жазса, Аристотель сүйек қаптың маңызын, жүрек пен қан тамырларының байланысын дұрыс анықтап, жүйкені басқа мүшелерден ажырата білген. Герофил (біздің заманымыздан бұрынғы 304 ж.) өкпе артериясы, жүрек, көз алмасының құрылысын анықтады. Қайта өрлеу дәуірінде Леонардо да Винчи, А.Везалий ғылымға әр түрлі органдар туралы эксперименттік деректер енгізді. 

Жануарлар анатомиясының ғылым ретінде қалыптасуына көптеген ғалымдар өз еңбектерімен үлес қосты. Көне дәуірдегі ғылыми еңбектер негізінен жылқы малының дене құрылысын зерттеуге арналған. Оларға: Д. Руффо (1250 ж.), Леонардо да Винчи (1488 ж.), В. Койтер (1573 ж.), К. Руини (1598 ж.) еңбектерін жатқызуға болады. Үй жануарларының анатомиясы туралы бірінші оқу құралын 1645 жылы итальян ғалымы М.Северино жазған.

Қазақстанда жануарлар анатомиясы саласындағы ғылыми-зерттеу жұмыстары Алматы зоотехниялық-малдәрігерлік институты (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) (1929) мен Алматы медициналық институтының (қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университеті) анатомия кафедраларында (1931) басталды. Қазіргі кезде зерттеулермен Қарағанды, Батыс Қазақстан, Семей, Ақмола медицина академиялары, Қазақ ұлттық университеті, Қазақстан Білім және ғылым министрлігінің бірқатар ғылыми-зерттеу институттары шұғылданады.

## Дереккөздер

Санат:Жануарлар анатомиясы
Жануарлар географиясы

**Жануарлар географиясы** - жануарлардың жеке түрлерінің, туыстары мен тұқымдастарының және тағы басқа таксондық категорияларының таралуын, сондай-ақ әр түрлі аймақтардың фаунасын зерттейтін физикалық география мен зоогеографияның бөлімі.

## Дереккөздер


Санат:Жануарлар
Жануарлар даусы

**Жануарлар даусы**– бір түрге, кейде әр түрге жататын жануарлардың өзара бірін-бірі ажырату және түрлі сезімін білдіру үшін шығаратын дыбыстары. Бұл көптеген жәндіктерге, балықтарға, құйрықсыз қосмекенділерге (құрбақа, бақа), кейбір бауырымен жорғалаушыларға (жармасқылар, хамелеондар, крокодилдер) және барлық құстар мен сүтқоректілерге тән. Жануарлардың дыбыс диапазоны 20 Гц – 20 кГц. Жануарлар даусында тек дыбыс аппараты арқылы пайда болатын дыбыс (шаянтәрізділерде, жәндіктерде) қана емес, балықтың торсылдағымен, жүзу қанатымен, құстың құйрық қауырсынымен, қанатымен, тұмсығымен (қарабауыр бұлдырық, дегелек), аяғындағы не қанатындағы арнайы аппараттарымен (түзу қанатты жәндіктер) шығаратын дыбыстары да болады. Жануарлардың сайрау, қорқу, айбат шегу, ашыққанын, сескенгенін, жұптасу кезінде шығаратын әр түрлі дыбыстары болады. Жарқанаттар мен дельфиндердің дауысы жаңғырық қабылдауда маңызы зор. Кейбір Жануарлар даусы ғалымдар шаруашылыққа зиян келтіретін құстарға, жәндіктерге, т.б. кейбір хайуанаттарға қарсы пайдаланып, бау-бақшаны, егістікті қорғайды. Мысалы, Қазақстан орнитологтары қараторғайдың шығаратын дыбыстарын жазып алып, акустик. әдіспен жүзім бағының зиянкестеріне қарсы қолданады.

## Дереккөздер


Санат:Дыбыс
Жануарларды есепке алу

**ЖАНУАРЛАРДЫ ЕСЕПКЕ АЛУ**– жануарлардың көп тараған жерінде жалпы санын анықтау. Көбінесе халық ш-на маңызы бар пайдалы жануарларды тиімді пайдалану және аулау жоспарын белгілеу үшін олардың жалпы саны есепке алынып отырады. Сондай-ақ зиянды жануарлардың тараған жерлері мен мекендерін анықтап санын есепке алу бұларға қарсы шараларды ұйымдастырудың негізі болып табылады. Әр түрлі жануарлар түрін немесе топтарын есепке алудың бірнеше әдістері бар. Мыс., терісі бағалы және кәсіптік маңызы бар тұяқты аңдардың жалпы санын білу үшін, олардың белгілі бір мекендеген аймақтарында есеп жүргізу кезінде белгілі бағытта келе жатқан (жаяу, көлікпен, машинамен, ұшақпен, тікұшақпен) есепшілер кездескен аңдарды есептеп, олардың жалпы санын есеп жүргізген жер көлеміне бөліп, аңдардың орташа санын табады. Қазақстанда тұяқты жабайы жануарлардың ішіндегі кәсіптік маңызы бар аңның бірі ақ бөкен осындай әдіспен есепке алынады.‎
Жануарлардың қорғаныш бейімділігі

**ЖАНУАРЛАРДЫҢ ҚОРҒАНЫШ БЕЙІМДІЛІГІ**– жеке организмнің тіршілік үшін күресте сақталуына, ұрпақ қалдыруына әсер тигізетін морфол., физиол. және этиол. ерекшеліктері. Морфол. қорғаныш бейімділігі – бүркеніш реңнің барлық түрі, жануарлардың пішіні, жауынан қорғану органдары, т.б. Кейбір организмдердің лимфасы, қаны, терісі улы болуы, жағымсыз иіс (қандала, көптеген қоңыздар, құндыз, т.б.), улы зат шығаруы, денесіне қоректік зат жинап, қысқы-жазғы ұйқыға кетуі – физиол. бейімділігін көрсетеді. Жануарлардың жауынан қашуы, жасырынуы, балаларын қорғауы жауына ұсталып қалған кезде құйрығын, аяғын үзіп кетуі, сондай-ақ қорқытатын дауыс, ысылдау не пішінін өзгертіп айбат шегуі – этиол. бейімділігін көрсетеді.‎
Санат:Жануарлар
Жануарлардың көне атаулары

**ЖАНУАРЛАРДЫҢ КӨНЕ АТАУЛАРЫ**– жануарлардың сирек қолданылатын не ұмытылған атаулары. Қазақ халқының көшпелі өмір салты сан ғасырлар бойы табиғатпен етене танысуына мүмкіндік берді. Осының нәтижесінде жабайы жануарлардың тіршілік тынысын, олардың бір-бірінен айырмашылығын, мекен орнын, пайдасы мен зиянын ажырата білді. «Түз тағысы табиғатпен тілдес» екендігін айқын аңғарып, олардың аталық, аналық және ұрпақтарын жеке атаумен атап, әрқайсысына ерекше мән берген. Кейбір жануарларды киелі, қасиетті деп санаған немесе кесірі тиеді, не киесі ұрады деп есептеген. Мыс., жыланды – қыбыр, ұзынқұрт, түймебас, т.б. деп, ал қасқырды – итқұс, бөрі, ұлыма, т.б. деп атаған. Ежелден қазақ аңшылары мен саяткерлері арасында аңдар төлдеген кезде, құстар жұмыртқалап жатқанда, балықтар уылдырық шашқанда оларды ауламайтын салт-дәстүр қалыптасқан. Мұның өзі түз тағыларына деген үлкен қамқорлықты көрсетеді. Жабайы жануарларды кең байтақ еліміздің әрбір облыстарында жергілікті атаумен атай беру де кездеседі. Мыс., аққуды – ақ шандоз, жираф – керік, мысықтың баласы – шаған, т.б. Бұдан 5 ғ. бұрын жазылған Өтейбойдақ Тілеуқабылұлының «Шипагерлік баян» атты шығармасында кездесетін жануар атаулары да қазіргіден өзгеше. Мыс., тышқан – сумақы, сиыр – маңғаз, барыс – айбар, жылқы – тұлпар, т.б. Қазіргі кезде жануарлардың көне атаулары мүлде ұмытыла бастаған (мыс., жұпар жылан, таутайлақ, маңқұс, құртқа, мәлике, т.б.). Мұндай ұмытылған атауларды пайдалану – тіл байлығымызды молайта түспек.‎
Жануарларды сұрыптау

**Жануарларды сұрыптау** ( – таңдау, сұрыптау) – малдың жаңа тұқымдарын шығару және оларды жақсарту тәсілдері туралы ғылым; зоотехния саласы. 

Бұның мақсаты: малдың өнімділігін және түрлі ауруға төзімділігін арттыру, тіршілік мерзімін ұзартып, қазіргі өндіріс технологиясына бейімдеу. Қазақстанда өнімді аз беретін жергілікті мал тұқымдарын сұрыптау, іріктеу, оларды мол өнімді тұқымдармен будандастыру арқылы малдың жаңа тұқымдарын шығару іске асырылды. Республика селекционерлері тұқым таңдау, жұптастыру, аса бағалы генотиптерді іріктеп, селекцияда пайдалану, алынған тұқымдардың қоршаған ортаға бейімделуі, алыстекті будандастыру мәселелерімен айналысты. 

Қазақтың ақбас сиыры, әулиеата, алатау сиырлары, қазақтың биязы жүнді қойы, оңтүстік қазақ мериносы, солтүстік қазақ мериносы, биязылау жүнді дегерес қойы қазақ арқар-мериносы, кеңес жүндес ешкісі, қостанай, көшім жылқылары, жабы тәріздес қазақ жылқысы, жетісу шошқасы, сонымен қатар үйректің «Медеу» (1983), тауықтың «Алатау» (1985) кростары шығарылды. Сондай-ақ қырдың қызыл, галловей, санта-гертруда сиырларының тұқымын жақсарту әдістері ұсынылды. Айршир, қалмақ сиырларының таңдаулы табындары мен кроссбред қойының отарлары құрылды, биязылау жүнді және құйрықты қой типтері шығарылды. Ж. с. саласындағы жұмыстарға асыл тұқымды мал з-ттары, мемл. тұқым жақсарту ст-лары, т.б. мекемелер қатысады. Ұлттық академиялық агр. зерттеулер орталығына қатысты ғыл.-зерт. ин-ттары бағалы генотиптер табу, оларды пайдалану әдістерін өндіріске енгізу, асылтұқымды айғыр, қошқар, бұқа, теке, қораз тұқымдарын алу үшін жыныстық жұптастыру тәсілін жетілдіру, генотипті мал ш-н интенсивтендіру талаптарына сай келетін жағдайлар іздестіру бағыттарында жүргізіледі.‎

## Дереккөздер

Санат:Мал шаруашылығы
Адам мен жануарлар физиологиясы

**Адам мен жануарлар физиологиясы** ( — *табиғат*,  — *ілім*) — жануарлар организмінің, оның жеке клеткалары, тіндері мен органдарының, қызмет жүйелерінің тіршілігі туралы ғылым. Оның негізгі мақсаты – адамның мұқтажына, талабына сәйкес үй хайуанаттарының тіршілік әрекеттерін зерттеп, олардың өнімділігін, өнімінің сапасын арттыру. Қазақстанда физиол. зерттеулер Алматы зоотех.-малдәрігерлік (қазіргі Қазақ агр. ун-ті) ин-тында (1929), Алматы мемл. медицина (қазіргі Қазақ мемл. медицина ун-ті) ин-тында (1931), ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ-да) (1934) физиология кафедралары ашылғаннан кейін басталды. Сондай-ақ Қазақстан ғылым академиясының Адам және жануарлар физиологиясы ин-ты (1944 жылға дейін КСРО ғылым академиясының Қазақ бөлімшесінің физиология секторы), бірқатар респ. жоғары оқу орындарының тиісті кафедралары шұғылданады.‎

Санат:Жануарлар физиологиясы
Санат:Адам физиологиясы
Жануарлар генетикасы

**Жануарлар генетикасы**(грек. genesіs – шығу, пайда болу, тек) — жануарлардың тұқым қуалаушылық және өзгергіштік қасиеттерін зерттейтін ғылым. Оның негізгі мақсаты – шаруашылыққа тиімді белгілердің тұқым қуалаушылығы мен өзгергіштігінің заңдылықтарын ашу, оларды басқару жолдарын анықтау, жануарлардың адамға қажетті жаңа тұқымдарын өсіріп шығару.

Қазақстанда жануарлар генетикасы саласындағы ғылыми-зертттеу жұмыстары, Эксперименттік биология ғылыми-зерттеу институты, Ұлттық академиялық аграрлық зерттеулер орталығына қарасты бірқатар ғылыми-зертттеу институттары, Қазақ ұлттық аграрлық университетінде жүргізіледі. Республикада қой мен ірі қараның, жылқы мен шошқаның мол өнімді жаңа тұқымдары шығарылды. Малдың селекцияланатын белгілерінің тұқым қуалауы мен өзгергіштігіндегі заңдылықтар ашылып, олардың генетик.-селекциялық өрісі анықталды.

## Дереккөздер


Санат:Генетика
Жануарлар морфологиясы

**Жануарлар морфологиясы** — (грекше morphe-пішін) денесінің пішіні мен құрылысы, олардың жекеше және тарихи эвоюциялық дамуы туралы ғылым.Биология ғылымының үлкен де ең көне саласы. Морфология ғылымының даму тарихы адамзат қоғамдарының, олардағы ғылымдардың, әсіресе, жаратылыстану ғылымдарының даму тарихымен тікелей байланысты. Жануарлар организмі мүшелерінің, олардың құрылымдық бөліктерінің морфологиялық құрылысын зерттеу тарихын ғылыми тұрғыдан үш кезеңге бөледі:

1) ***макроморфологиялық кезең*** — жануарлар организмдерінің құрылысын ғылыми тұрғыдан зерттеудің басталғанына шамамен 2500 жылдай мерзім болды. Осы мерзім ішінде морфологиялық зерттеулермен шұғылданған ғалымдар ешқандай үлкейткіш аспаптарды пайдаланбай-ақ, тек макроморфологиялық зерттеулермен шектелген. Олар өздерінің ғылыми-зерттеу жұмыстарында, жануарлар организмдерінің үлкейткіш аспаптармен қаруланбаған жай көзге көрінетін дене мүшелері мен олардың бөліктерін бір-бірінен ажырату үшін, тек кескіш өткір құралдарды (пышақ, қандауыр т.б.) ғана пайдалана отырып, ғылыми деректер жинақтаған. Аталған мерзім ішінде ғылыми жұмыстармен шұғылданған ғалымдар, өздері жинаған ғылыми мәліметтерді өңдеп және жүйелеп, өз заманының ұлы ғылыми тұлғалары ретінде, сол заманға сай жануарлар организмдерінің құрылысы туралы макроморфологиялық заңдылықтар ашып, кейінгі кезеңдерде дами бастаған морфологияның жаңа салалары — цитология, эмбриология, гистология ілімдерінің іргетасын қалады. Қаруланбаған көзге көрінетін (макроскопиялық) дене мүшелерінің құрылысын зерттеумен және одан алынған ғылыми мәліметтер негізінде ғылыми түжырымдар жасаумен шектелген морфология ғылымының ұзақ даму кезеңін макроморфологиялық немесе макроскопиялық кезең деп те атайды;

2) ***микроскопиялық кезең*** — үлкейткіш линзалар жүйелерінен жасалған оптикалық микроскоптың дүниеге келуі — морфологиялық зерттеулердің ауқымын кеңейтіп, жануарлар организмі мүшелерінің бұрын қаруланбаған көзге көрінбейтін тым майда жаңа құрылымдарының (ұлпалар мен жасушалардың) құрылысын анықтап, терең зерттеуге мүмкіндік берді. Морфологиялық зерттеулерде микроскопты бірін-ші болыл 1625 жылы Стеллутти қолданды;

3) ***электронды микроскопиялық кезең*** электронды микроскопты, Германияда бірінші рет құрастырып, ал оның жетілдірілген моделін 1933 жылы шығарды. Солтүстік Америкада бірінші электронды микроскопты 1932 жылы Торонто университеті физика факультетінің оқымыстылары Пребус, Хилье және Бартон жасаған. 1930 жылдардың ішінде-ақ, электронды микроскоп көптеген ғылыми-зерттеу жұмыстарына пайдаланыла бастады. Биология саласында электронды микроскоп 1946 жылдан бері, ал гистологияда 1950 жылдан бастап кеңінен қолданылып, жануарлар организмі мүшелері мен ұлпалары жасушаларының тым ұсақ та нәзік (субмикроскопиялық) құрылысын зерттеуге толық мүмкіндік берді.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Санат:Морфология
Жануарлар экологиясы

**Жануарлар экологиясы**– экологияның бір саласы. Бұл салада экожүйедегі популяцияның тіршілік ету заңдылықтарын анықтап, жануарлардың қоршаған ортаға бейімделуі зерттеледі. Қоршаған ортада болып жатқан антропогендік факторлар – жануарлар тіршілігін өзгертіп, тіпті кейбір түрлерінің жойылып кетуіне әкеледі. Қоршаған ортаға адамның тигізген іс-әрекетінің нәтижесінде, сондай-ақ технологиялық қалдықтар мен радиоактивтік заттардың, әр түрлі табиғатта болып жатқан апаттардың әсерінен ауа, ландшафт құрамының бұзылуы, топырақтың ластануы – жануарлар әлемі мен өсімдіктер дүниесіне елеулі өзгерістер әкеледі. Мыс., 20 ғ-дың 50-жылдарындағы Қазақстандағы тың және тыңайған жерлерді игеру нәтижесінде сол аймақта тіршілік ететін омыртқасыз жануарлардың 70%-ы жойылып кетті. 20 ғ-дың 60-жылдарынан бастап, Арал теңізінің тартылуына байланысты бағалы балықтар (сазан, қаяз, ақмарқа, т.б.) құрып кетті. 1999 – 2000 ж. Каспий теңізіне өндіріс қалдықтарының төгілуі Каспий итбалығының жаппай қырылуына әкелді. Омыртқалы жануарлардың 136 түрі және омыртқасыз жануарлардың 96 түрі Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген (1996; 2006). Осыған орай жануарлар экологиясы – қазіргі заманның бірден-бір актуальды проблемаларының бірі. Жануарлар экологиясы саласындағы зерттеулермен Қазақстан ғылым академиясының Зоология ғылыми зерттеу институты, ҚазҰУ-дың, Қарағанды, Алматы мемлекеттік университеттерінің, Қазақ мемлекеттік аграрлы университетінің арнайы кафедралары шұғылданады.‎
Жаңаарқа қойы

**Жаңаарқа қойы** – қылшық жүнді қазақы қой тұқымы. 1992 жылы Жезқазған облысы Жаңаарқа ауданының «Жеңіс» асыл тұқымды қой з-тында жергілікті қазақы қой тұқымынан күрделі будандастыру арқылы шығарылған. Қошқарларының тірідей салмағы 95 – 100 кг, саулықтары 60 – 65 кг. Жаңа туған қозылары 3,8 – 4 кг, кейде 5,7 кг тартады. Енесінен айырғанда қозыларының салмағы 39 – 41 кг-ға дейін жетеді. Әр қойдан орта есеппен 2,9 – 3,1 кг жүн қырқылады. Жүні ақ және ақшыл түсті. Әр жүз саулықтан 85 – 90 қозы алынады. Жаңаарқа қойы жаздың аптап ыстығы мен қыстың үскірік аязына шыдамдылығымен ерекшеленеді. Жаңаарқа қойы күтімді көп қажет етпейтін, тез жетілгіш қой. Орталық және Шығыс Қазақстан облыстарының шөлді және шөлейт аудандарында өсіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Қой тұқымдары
Жаңабай (құдық)

**ЖАҢАБАЙ** – Сырдария және Арыс өзендерінің аралығындағы құдық. Түркістан облысы Отырар ауданында. Тереңд. 5 м, су шығымы 600 л/сағ. Оңт-нде Шыбықбел, Минас,т.б. артезиан құдықтары орналасқан. Маңында көптеген қыстаулар бар. Құдық мал суаруға пайдаланылады.‎

## Түсініктемелер

Санат:Қазақстан құдықтары
Жаңажол шоқ орманы

**Жаңажол шоқ орманы** – республикалық мәндегі табиғи ескерткіш. 

## Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданының орман шаруашылығы аумағында орналасқан. 

## Жер бедері, сипаты
Аумағы 9 га. Көне қарағайлы орман Есіл – Тобыл өзендері аралығында, континенттік олигоценнің құмдауытты-алевритті шөгінділер шетінен басталып, орманды далаға ұласады. Жоғарғы тұсында орташа жасы 110 жыл болатын 90-нан 150 жыл жасаған жай қарағай басым. Ағаштардың орташа биіктігі 20 м, діңінің орташа диаметрі 30 см. Механикалық құрамы жеңіл орманның сұрғылт топырағы шірінді қылқан жапырақпен бүркемеленген. Кей жерлерінде шымды астық тұқымдас шөптесін өскен. Орманда бұғы мүгі, имек қырыққұлақ, емдік қырлышөп, дөңгелек жапырақты алмұртшөп, мысықтабан, итбүлдірген өседі. Мұнда қайың мен көк теректің ұсақ жапырақты түрлері де кездеседі. Орман өзіне қолайсыз физикалық-географиялық белдемде орналасқан. Ол Жаңажолдағы қорғалатын табиғат аумағының құрамдас бөлігі болып саналады және республикалық деңгейдегі көрікті қорықша ретінде ерекше қорғауды қажет етеді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан орман шаруашылығы
Санат:Солтүстік Қазақстан облысы географиясы
Жаңақұдық

**Жаңақұдық** — Соркөл қонысының солтүстік-шығысында 15 км жерде орналасқан құдық. Қарағанды облысы Шет ауданында. Тереңдігі 4 м, су шығымы 450 л/сағ. Жанында Тақырқұдық, Қалиқожа құдықтары бар. Бұлақтың бойы мал жайылымына пайдаланылады.‎

Санат:Құдықтар
Жаңасай

**Жаңасай** – Шу алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Қордай ауданында.

## Бастауы
Жетіжол жотасынан бастау алатын өзен.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 35 км. Шу өзеніне Ауқатты ауылының маңынан құяды. Алабының жер бедері таулы жарқабақты. Негізінен қар суымен толығады. Қарашаның аяғында суы қатып, наурызда ериді. Жайылмасы шөбі мол шабындықтар.‎

## Дереккөздер

Санат:Қордай ауданы өзендері
Санат:Шу су алабы
Жаңағали (жайлау)

**Жаңағали** – Атырау облысы, Индер ауданы, Есбол ауылынан батысқа қарай 45 километр жерде орналасқан жайлау. Нарын құмының құм шағылдары мен қырқаларының аралығында жатыр. Шығысынан Бағырлай каналы өтеді. Ақшкола, Тұма, Нәдір қыстауларымен қатар орналасқан. Жусан, жантақ, т.б. шөптесін өсімдіктер өседі. Мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Жайлаулар
Санат:Атырау облысы географиясы
Санат:Индер ауданы географиясы
Жаңаталап мұнай кен орны

**Жаңаталап мұнай кен орны** — Атырау облысы Исатай ауданында  орналасқан. 

Барлау жұмыстары Шығыс Жаңаталап алаңдарына ойысып әрі жалғасып жатқанмен, жалпы кеннің негізгі алаңы 1974 жылы қыркүйек айынан бастап «Ембімұнай» бірлестігінің орталық ғылыми-зерттеу зертханасы жасаған технологиялық бағдарламаға сай игеріле бастады. 

## Геологиялық құрылымы
Тектоникалық тұрғыдан кен орны тұз күмбезді үзілген типті құрылымға жатады. Мұнай мен газдың өнеркәсіптік қоры негізінен солтүстік (орталық алаң) және шығыс (оңтүстік және солтүстік күмбездер) қанаттарға жинақталған. Мұнда 9 мұнайлы қабат барланып анықталған. Солтүстік күмбездегі мұнай апт, неоком және орта юралық қабаттардан табылды. Оңтүстік күмбездегі мұнай көзі апт қабатымен ғана байланысты. Шығыс Жаңаталап тұз күмбезді төбелері жер асты жыныстарының қозғалысынан 4 блокқа бөлінген, өнеркәсіптік мұнай көздері блоктардың шеңберіндегі орта юра шөгінділері қабаттарынан анықталды. 

## Құрамы
Барлық қабаттардың мұнайы ұсақ күкіртті (0,17 – 0,38%), шайырлы (5 – 14%), парафинді (VІІІ және ІX) мұнай түріне жатады.

Санат:Атырау облысы кен орындары
Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Исатай ауданы географиясы
Санат:1974 жылы пайда болғандар
Жаңажол табиғат аумағы

**ЖАҢАЖОЛ ТАБИҒАТ АУМАҒЫ**, Солтүстік Қазақстан облысы Есіл – Тобыл өзендері аралығында орналасқан аймақ. Аумағы 123,7 мың га, оның ішінде 45,3%-ы егістік, 35,7%-ы жайылым, 4,2%-ы орман, 0,8%-ы бұталы өңір, 3,1%-ы батпақ, 9,1%-ы көл, 1,8%-ында құрылыс ғимараттары мен жолдар орналасқан. Жер бедері жонды-төбелі. Жер беті сулары 188 көлден тұрады. Олардың жалпы аумағы 11301 га. Батпақты-көлді жерлері су жәндіктері мен құстарының, су маңындағы жан-жануарлардың дамуына қолайлы. Аймақтың негізгі ортасы – астық дақылдары, т.б. сан түрлі шөптесін өсімдіктері бар құнарлы қара топырақты құрайды. 29 тұқымдасқа жататын биік өсетін өсімдіктің 163 түрі анықталды. Қайыңды және қайыңды-көктеректі ормандар өскен. Жан-жануарлар әлемінде сүтқоректілердің 27 түрі, құстың 130 түрі (15-і Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген) кездеседі.‎
Жаңасу

**Елді мекендер:**

* Жаңасу – Қостанай облысы Алтынсарин ауданындағы ауыл.
* Жаңасу – Солтүстік Қазақстан облысы Шал ақын ауданындағы ауыл.
* Жаңасу – Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданындағы ауыл.

**Өзен:**

* Жаңасу – Ертіс алабындағы өзен.