open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шан (халық)

**Шан** (*тхай ньо*) — Мьянма, Тайланд және Лаостың солтүстік-шығысындағы тай тобының халқы. Жалпы саны 4,6 миллион адам (2017). Басқа қоныстанған елдер: Таиланд – 65 мың адам, Лаос – 15 мың адам.

## Тілі
Тілі - шан тілі, тай-кадай тілдеріне жатады.

## Діні
Шандар буддизмді ұстанады.

## Тарихы
Шандардың ата-бабалары Үндіқытайда біздің дәуірімізге дейінгі 1-мыңжылдықтың соңы – біздің заманымыздың 1-мың жылдығының басында пайда болды. VII ғасырда олар Орталық Мьянма, Солтүстік Сиам және Аракан жағалауында үстемдік еткен XIII ғасырда өркендеген Мьянмаудың алғашқы мемлекеттік құрылымын құрды. XVI-ғасырда Мьянмау бірнеше соғысушы князьдіктерге ыдырап кетті. 

1947 жылы Шань автономиясын (ұлттық Шань мемлекеті) алды. Ел 1962 жылдан бері әскерилердің бақылауында. 2008 жылдың сәуірінде Мьянманың жаңа конституциясын Мемлекеттік кеңес жариялады. Бұл конституцияға сәйкес, Мьянма парламентіндегі орынның төрттен бірі әскерилерге берілген. Бұл өлкенің көтерілісшілері әлі күнге дейін ұлттық автономия мен өздерінің мойындалмаған Шан мемлекеті үшін ұзақ мерзімді күрес жүргізіп келеді.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсібі – егіншілік, (негізгі дақыл – күріш, сонымен қатар жүгері, картоп, бидай, жержаңғақ, шай, қант қамысы, бау-бақша және көкөніс дақылдары), мал шаруашылығы (құс шаруашылығы, ірі қара мал, шошқа, піл, жылқы), балық аулау, аңшылық. Қолөнерден ерлер арасында – ұсталық, зергерлік және лак жасау, қару-жарақ жасау, ағаш және бамбук өңдеу, әйелдер арасында – тоқу, кесте тігу, өру дамыған.

## Тұрмыс салты

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Шан ауылдары үлкен, бірнеше жүздеген үйлер бар. Тұрғын үйлері қадаларға орналасқан, еденнің астында қора немесе шеберхана бар. Үйдің ішінде ошақ бар. Үйлер әдетте екі қабатты, кітапханаға арналған арнайы бөлмелер, діни рәсімдерде қолданылатын музыкалық аспаптар бар.
нобай|оңға|200px|Нам нгяо - шам тағамы 
### Дәстүрлі киімдері
Әйелдер киімі - саронг тәрізді белдемше, жұқа күрте және корсет-бодис, ерлер – белдігі тігілген кең шалбар, күртеше, сәлде. Ерлер білезік киеді, әйелдер білезік, сырғалар, кеудеге арналған әшекейлер тағады. Татуировка жиі кездеседі (айдаһарлар және басқа жануарлар).

### Дәстүрлі тағамдары
Ұлттық тағам , картоп, маринадталған ет.

Шандардың ұлттық тағамы – күріш, әрқашан әртүрлі түрлендірген картоп болды. Ал ет тағамдарының ішінде олар маринадталған етке артықшылық берді.

## Сілтеме

## Дереккөздер

 
Санат:Мьянма халықтары
Санат:Тайланд халықтары
Санат:Лаос халықтары
Шұғыла (Алматы облысы)

**Шұғыла** — Алматы қаласы Наурызбай ауданындағы ықшам аудан. Бұрын Алматы облысы Қарасай ауданы, Таусамалы ауылдық округінің құрамына кірген. КАТО коды — 195239900.

## Халқы
1999 жылы ауыл тұрғындарының саны 82 адамды құрады (40 ер адам және 42 әйел адам). 2009 жылғы халық санағы бойынша ауылда 2489 адам (1221 ер адам және 1268 әйел адам) болған.

## Дереккөздер

Санат:Қарасай ауданының таратылған елді мекендері
Қошқар ауылдық округі

**Қошқар ауылдық округі** — Атырау облысы, Мақат ауданы құрамында болған әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қошқар ауылы кірді. Орталығы – Қошқар ауылы болды.

## Таратылуы
2009 жылы округ орталығы әрі жалғыз елді мекен – Қошқар ауылы таратылғанына байланысты округ те таратылды.

## Халқы
2009 жылғы санақ бойынша округте 428 адам тұрды.

## Дереккөздер

Санат:Мақат ауданының таратылған ауылдық округтері
Шахсевендер

**Шахсевендер** — Иранның солтүстік-батысындағы және Әзербайжанның оңтүстік шығысындаығ түркі халықтары. Жалпы саны 85 мың адам.(2017).
Олар Ардебил және Мешкин шахсевендері болып бөлінеді. Әзірбайжандарға жақын, кейде олардың субэтникалық тобы болып саналады.

## Этногенезі
Этнограф Иван Шопеннің айтуынша, шахсевендер оғыздардың бір тармағына жататын селжұқтардың ұрпақтары болған. Олардың Қашқай халқымен тамыры ортақ.

## Тілі
Әзербайжан тілінің шығыс (мұған) диалектілерінде сөйлейді.

## Діні
Дінге сенушілері - сүнниттік мұсылмандар.

## Тарихы
нобай|оңға|200px|Әзербайжандағы шахсевен әйелі     
Бұл топтың құрылуы 16 ғасырда, шах Аббас I Қызылбастар көсемдері тайпасының ықпалын әлсірету мақсатында Қызылбас тайпалық бірлестігінің мүшелерінен арнайы жасақ құра бастады, жасақ Шахсевендер деп аталды. Аббас I тұсында Шахсевендерге Ардебил мен Мұған, Сава, Казвин аймақтарында үлкен жер иеліктері берілді. 19 ғасырдың аяғында Шахсевеннің көпшілігі отырықшы өмірге көшті. 1905-11 жылдардағы Иран революциясы жылдарында шахсевендердің басшылары монархия жағында болды. 20-30 жылдары Реза шах Пехлевидің елді орталықтандыру саясаты кезінде шахсевендер қарусыздандырылды. 1945-46 жылдардағы ұлттық-демократиялық қозғалыс кезеңінде Иранның солтүстік-батысында шахсевендердің жетекшілері реакцияны қолдады.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсібі – көшпелі мал шаруашылығы (қой, ірі қара, түйе және жылқы). 19 ғасырдың аяғынан бастап отырықшы егіншілікке көшті.

## Тұрмыс салты
Олар тайпалық жіктелуді, исламға дейінгі кейбір әдет-ғұрыптарды (соның ішінде жерлеу рәсімдерін) сақтаған.

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
нобай|оңға|200px|Шахсевен киіз үйі     
Дәстүрлі тұрғын үйлері – шатырлар, лашықтар.

### Дәстүрлі киімдері
Ерлер киімі – ақ немесе көк көйлек, қоңыр мата шалбар, ұзын қынама бел шапан, қозы терісінен бас киім. Қыста жеңі ұзын қой терісін киеді. Әйелдер киімі – көк көйлек, шаровар, жамылғы, жүннен тоқылған шұлықтар, алтын-күміс әшекейлер.

### Дәстүрлі тағамдары
Тағамдары – палау, бұқтырылған ет, қой еті, сүт өнімдері.

## Сілтеме
* 

## Дереккөздер

Санат:Иран этникалық топтары
Санат:Әзербайжан халықтары
Самиғолла Хамзаұлы Уразов

**Самиғолла Хамзаұлы Уразов** (17 қараша 1957, Воротаевка, Сарытау облысы, КСРО) — қазақстандық мемлекет қайраткері, ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты (2012-2016).

## Өмірбаяны
Сарытау облысы Подлесновск (қазіргі — Марксовский) ауданы Воротаевкада дүниеге келді. Сарытау политехникалық институтын инженер-механик мамандығы бойынша бітірді.

Еңбек жолын Сарытау облысы Балаково ауданындағы «Зоркинский» кеңшарында шопан болып бастаған. Институтты бітіргеннен кейін «Зоркинский» кеңшарында экономист болып жұмыс істеді.

1981-1992 жылдары Орал облысы Орда ауданындағы «Жәнібек» автотранспорт экспедиторлық кәсіпорнының бас инженері, директоры, «Орда» кеңшарының бас инженері қызметтерін атқарды.

1992-1996 жылдары Батыс Қазақстан облысы Жәнібек аудандық әкімшілігінің басшысы қызметін атқарған.

1996-2002 жылдары Батыс Қазақстан облыстық филиалының директоры, Астана қаласындағы «Қазақавтожол» РМҚК бас директоры қызметтерін атқарды.

2002-2007 жылдары Көлік инфрақұрылымын дамыту комитетінің Батыс Қазақстан облыстық басқармасының басшысы, Батыс Қазақстан облысының жолаушылар көлігі және автомобиль жолдары департаментінің директоры.

2007-2008 жылдары Батыс Қазақстан облысы Тасқала ауданының әкімі болды.

2008 жылдың 18 сәуірінен 2012 жылдың 14 қаңтарына дейін Орал қаласының әкімі болды.

2012 жылдың қаңтарында партиялық тізім бойынша Қазақстан Парламенті Мәжілісінің бесінші сайланым депутаты, қаржы және бюджет комитетінің мүшесі болып сайланды.

## Марапаттары
* «Ерен еңбегі үшін» медалі
* Қазақстан Республикасының құрметті жол қызметкері
## Дереккөздер

## Сілтеме
*  

Санат:Аманат партиясының мүшелері
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің V шақырылымының депутаттары
Санат:Орал әкімдері
Санат:Жәнібек ауданы тұлғалары
Санат:Тасқала ауданының әкімдері
Санат:Ресей қазақтары
Садырбек мүйісі

**Садырбек**, *Сəдірбек* – Балқаш көлінің оңтүстік бөлігіндегі мүйіс. 

## Географиялық орны
Алматы облысы Балқаш ауданы Қараой ауылының солтүстігінде 64 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Жағалауының теңіз деңгейінен биіктігі 341 м. Көлге сұғына енген мүйістің ұзындығы 2 км-ге созылған, енді жері 1,5 км шамасында. Балқаш көліне мүйістің батысынан Қарабақанас өзені құяды. Сазды-батпақты жазық жағалау бойында қамыс, құрақ шоғырлары өскен. 

## Дереккөздер

Санат:Балқаш көлі мүйістері
Санат:Алматы облысы географиясы
Саржа мүйісі

**Саржа** – Каспий теңізінің шығысында, Бекович-Черкасский шығанағы жағалауындағы мүйіс. 

## Географиялық орны
Маңғыстау облысы Қарақия ауданы Құрық ауылынан батысқа қарай 15 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Мүйістің жер бедері тегіс, жағалау бойы жатық келген. Солтүстігінде Саржақұдық құдығы, шығысында демалыс аймағы орналасқан. Мүйісте балық кəсіпшілігі бар. 

## Дереккөздер

Санат:Каспий теңізі мүйістері
Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Сағындық мүйісі

**Сағындық** – Маңғыстау түбегіндегі мүйіс.

## Географиялық орны
Маңғыстау облысы Түпқараған ауданында орналасқан. 

## Жер бедері
Теңізге доғаша иіліп сұғына жатыр. Жағалауға жақын жер бедері тік жарқабақты кейбір жерлері жартасты келген. Олардың биіктігі 20 м-ге дейін жетеді. Теңіз деңгейінен биік жері 68 м. Жағалауында рифті жартастар су бетіне шығып жатыр. Кеме тұрағына қолайсыз. 

## Дереккөздер

Санат:Каспий теңізі мүйістері
Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Қар қызы

**Қар қызы** терминінің бірнеше мағынасы бар.
## Әдеби туындылар

* Қар қызы — қазақ жазушысы Оралхан Бөкейдің повесі.
* Қар қызы — америкалық жазушы Джек Лондонның романы.
Шина (халық)

**Шина** — Үндістанның солтүстігіндегі Джамму мен Кашмир штатында, сондай-ақ Пәкістанда тұратын халық.
2016 жылы шамамен 644 мың адам тұрды.

## Тілі
Олар үнді-еуропалық отбасының үнді-арий тобының шина тілінде сөйлейді.

## Діні
Сенушілер негізінен мұсылмандар (сунниттер, шииттер, исмаилиттер) және буддистер. Бірақ ежелгі нанымдардың (анимизм, ата-бабаларға табыну), сондай-ақ индуизмнің қалдықтары бар.

## Тарихы
Тарихи деректер бойынша шиналар негізінен құл ретінде пайдаланылды. Үндістанды отарлау кезінде олар Англияға, Францияға, Испанияға, Италияға жіберілді, олар азаптау мен қорлаудан өте тез өлімге душар болды. XIV ғасырға дейін (мұсылмандық олардың аумағына енген кезде) олар жерге тәуелді шаруаларды дамытты, сонымен қатар өте гүлденген княздіктер болды, олардың арасында өзара соғыстар болды, соның нәтижесінде құлдарды құл базарларына орналастыру тәжірибесі тарады. Кашмирдің солтүстік-батысында орналасқан көптеген ауылдарда әлі де бекіністер бар.

## Кәсібі
Олардың көптеген кәсіптері болды, бірақ олардың негізгі кәсібі егіншілік болды. Олар өз алқаптарында дәнді дақылдар, жүзім, көкөністер өсірді. Өз өнімдерін базарларда сатты. Нан сатып алу үшін олар кептірілген көкөністер мен жемістерді нанға ауыстырды.
Таулы аймақтардағы шиналар мал шаруашылығымен, аңшылықпен, алтын өндірумен айналысты. Пәкістан тауларында олар қой, қошқар, сиыр бақты. Олардың негізгі табысы қой мен қошқар болды, олардан жүн қырқылды, киім тігілді. Сиырлардың сүті, еті болды, оны тамаққа пайдаланды.

## Өмір салты
Ауылдық қауымдастық сақталған, отбасы және неке қатынастары шариғат нормаларына негізделген.

## Дереккөздер

 
Санат:Үндістан этникалық топтары
Санат:Пәкістан халықтары
Майкл Янг

**Майкл Уоррен Янг** (; 28 наурыз 1949) — америкалық биолог және генетик, циркадалық ырғақты басқаратын молекулалық механизмдерді ашқаны үшін физиология немесе медицина бойынша Нобель сыйлығының лауреаты (2017) (Джеффри Холл және Майкл Росбашпен бірге). Философия ғылымдарының докторы (1975), атаулы профессор (*Richard and Jeanne Fisher Professor*) және Рокфеллер университетінің академиялық мәселелер жөніндегі вице-президенті, ол сонымен бірге генетика зертханасын басқарады, АҚШ Ұлттық ғылым академиясының (2007) және америкалдық философиялық Қоғам (2018)  мүшесі. Сондай-ақ Америкалық микробиология академиясының мүшесі (2007) және  құрметті мүшесі.

Ол Остиндегі Техас университетін (биология бакалавры, 1971) бітіріп, 1975 жылы генетика ғылымдарының кандидаты дәрежесін алды. Ол  бірге Стэнфорд медицина мектебінің биохимия кафедрасында постдок болды, содан 1978 жылдан бастап Рокфеллер университетінде. Нью-Йорк Ғылым академиясының Президенттік кеңесіне кіреді.

Ол отыз жылдан астам уақытын генетикалық бақыланатын ұйқы мен өңдегі *Drosophila melanogaster* әрекеттерді зерттеуге арнады. Рокфеллер университетінде жұмыс істеген уақытында ол және оның зертханасы циркадтық ырғақтарға жауап беретін ішкі сағаттың реттелуімен байланысты негізгі гендерді анықтау арқылы хронобиологияға елеулі үлес қосты. Янг жеміс сіркелерінің ұйқы циклінің қалыпты жұмыс істеуі үшін қажет «период» ( ) генінің қызметін аша алды. Оның зертханасы сонымен қатар тәуліктік ырғаққа қажетті белоктардың синтезіне жауапты тағы екі геннің, яғни «timeless» (уақытсыз) және «doubletime» (қос уақыт) гендерінің ашылуымен байланысты.

## Марапаттары
* 2006 — Pittendrigh/Aschoff Award,  
* 2009 — Нейрология бойынша Грубер сыйлығы
* 2011 — Луиза Гросс Хорвиц сыйлығы
* 2012 — Гайрднер халықаралық сыйлығы
* 2012 — Мэссри сыйлығы
* 2013 — Уайли сыйлығы
* 2013 — Шао сыйлығы
* 2017 — Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы

Грубер, Хорвиц, Гайрднер, Мэссри, Шао және Уайли сыйлықтары — Нобель сыйлығы сияқты, Джеффри Холл және Майкл Росбашпен бөлісті .

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Физиология немесе медицина бойынша 2017 жылғы Нобель сыйлығы. 
* Джеффри С. Холл, Майкл Росбаш, Майкл В. Янг  
*  

Санат:Халықаралық Гайрднер сыйлығының иегерлері
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері
Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)
Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:АҚШ генетиктері
Санат:Майамиде туғандар
Сарлыбайбұлақ

**Сарлыбайбұлақ** – Тарбағатай жотасының орта бөлігіндегі асу. 

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы, Сарышоқы тауының оңтүстік-батысында 16 км-дей жерде Қытаймен шекаралас орналасқан. 

## Жер бедері
Ең биік жері 2800 м шамасында. Маусым–қазан айлары аралығында салт атты адам өте алады. Асудың солтүстігінен Терісайрық, оңтүстігінен Себете өзендерінің салалары таудың биік жотасынан бастау алады.

## Дереккөздер

Санат:Шығыс Қазақстан облысы асулары
Санат:Қытай асулары
Сарыбұлақ асуы

**Сарыбұлақ** – Күнгей Алатауының орта бөлігіндегі асу. 

## Географиялық орны
Алматы облысы Райымбек ауданы Жалаңаш ауылының оңтүстік-батысында 32 км жерде, Қырғызстанмен шекаралас жерде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 3278 м. Мамыр–қыркүйек айлары аралығында салт атты адам өте алады. Беткейі тік жарқабақты, құлама шатқалды келген. Солтүстігінен Көлсай өзені бастау алады. Тау беткейлерін альпілік жəне субальпілік шалғындар көмкеріп жатыр, одан төменде қарағай, шырша, қайың ормандары өскен. 

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы асулары
Санат:Қырғызстан асулары
Санат:Күнгей Алатау
Сарымсақты (шығанақ)

**Сарымсақты** – Балқаш көлінің солтүстік жағалауындағы шығанақ. 

## Географиялық орны
Жетісу облысы Алакөл ауданы жерінде орналасқан. Шығанақ құрлыққа шамамен 5 км-дей сұғына еніп жатыр. Көлге қараған енді жері 5 км-дей. Жағалау бойы жазық, шығысында қамыс өскен батпақты жер кездеседі. Шығанақтың батысында Майқамыс шығанағы жатыр. Жағалау бойында изен, қияқ, бұйырғын жусан, ши, т.б. шөптесіндер өскен.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы географиясы
Санат:Балқаш көлі шығанақтары
Сарытас шығанағы

**Сарытас** – Каспий теңізінің шығысындағы шығанақ. Маңғыстау шығанағының оңтүстік жалғасы. 

## Географиялық орны
Маңғыстау облысы Түпқараған ауданында, Түпқараған түбегінің солтүстік жағалауында. 

## Сипаты
Доғаша иілген шығанақ құрлыққа шамамен 6–7 км еніп жатыр. Теңізге қараған ені 15–18 км. Жарқабақты батыс жағалауының биіктігі 8 м, орта бөлігінде 3–5 м, шығыс жағалауының биіктігі шамамен 1–1,5 м. Кеме тоқтауға қолайсыз. Суының тереңдігі 4 м. Шығанақтың қиыр батысында Сұлтанапа мүйісі, шығысының түйетайлы жағалауында суы тұзды Төбе құдығы орналасқан. Сондай-ақ жағалау бойында шағын балық артельдері, қыстаулар бар.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Санат:Каспий теңізі шығанақтары
Санат:Қазақстан шығанақтары
Семізкөл

**Семізкөл** – Іле атырауындағы шығанақ. 

## Географиялық орны
Алматы облысы Балқаш ауданы Құйған ауылының оңтүстігінде 1 км жерде орналасқан. 

## Сипаты
Жағалауы теңіз деңгейінен 350 м биіктікте жатыр. Шығанақ құрлыққа 4 км сұғына енген, енді жері 1,5 км, ең терең жері 5 м. Жағалауында қалың қамыс өскен.

## Дереккөздер

Санат:Балқаш көлі шығанақтары
Санат:Алматы облысы географиясы
Сарышаған шығанағы

**Сарышаған** – Балқаш көлінің батыс бөлігіндегі шығанақ. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы аумағында орналасқан. 

## Сипаты
Көлге шыға берісіндегі ені 20 км-ге жетеді. Ауданы 380 км2. Суының ең терең жері 6–7 м. Жағасы көбіне жарлауытты (4 – 6 м), суы таяз, қамыс өседі. Шығанақтың жағалауында өзімен аттас кент орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Балқаш көлі шығанақтары
Санат:Қарағанды облысы географиясы
Солтүстік Ақшығанақ асуы

**Солтүстік Ақшығанақ асуы** – Жетісу Алатауының солтүстігінде, Сарқан жəне Кіші Басқан өзендерінің суайрығындағы асу. 

## Географиялық орны
Жетісу облысы Ақсу ауданында орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 3132 м. Мамыр–қазан айларында салт атты адам өте алады. Батысынан Сарқан, шығысынан Кіші Басқан өзендері таудың биік жоталарындағы мұздықтардан бастау алады. Солтүстік Ақшығанақты оңтүстігіндегі Оңтүстік Ақшығанақ асуымен байланыстырады.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы асулары
Санат:Жетісу Алатауы
Сеперлі

**Сеперлі** – Матай жотасының орта бөлігінен өтетін асу. 

## Географиялық орны
Жетісу облысы Кербұлақ ауданы, Қоянкөз ауылының шығысында 20 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 2257 м. Асудан сəуір–қазан айларында салт атты адам өте алады. Солтүстік беткейіндегі шатқалдан Байғазы өзені бастау алады. 

## Өсімдігі
Биік белдеуінде мойыл, қараған, тобылғы, арша жəне астық тұқымдас шалғын шөптесіндер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы асулары
Санат:Жетісу Алатауы
Саты асуы

**Саты асуы** – Күнгей Алатау жотасының шығыс бөлігіндегі асу.

## Географиялық орны
Қазақстан (Алматы облысы Райымбек ауданы) мен Қырғызстан шекарасында орналасқан. 

## Жер бедері
Биіктігі 3258 м. Асу арқылы Шілік өзені бойындағы Саты елді мекенінен Ыстықкөл қазаншұңқырының шығысындағы Түпелді мекеніне дейін соқпақ жол өтеді. Асумен мамыр–қыркүйек айлары аралығында салт атты адам өте алады.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы асулары
Санат:Қырғызстан асулары
Санат:Күнгей Алатау
Жабайы аңдар

**Жабайы аңдар** – көлемдері, түсі және мекен ету ортасымен ерекшеленетін таңғажайып жануарлар. Олардың кейбіреулері хайуанаттар бағында кездескенімен, негізінде олардың тіршілік аймағы – өздерінің мекен ету ортасы.

## Мекен ету ортасы
"Бейімделу" деп жануарлардың белгілі бір жерде, белгілі бір жолмен мекен ету мүмкіндігін айтамыз. Жануарлар денесінің көлемі, пішіні секілді физикалық тұрғыдан немесе оның денесінің қызмет ету жолына қатысты бейімделуі мүмкін. Қоршаған орта өзгерген сайын сол ортаға бейімделе алмаған жануарлар өліп, тек бейімделген жануарлар ғана тіршілік етеді және көбею мүмкіншілігіне ие болады. Себеебі, тек жаңа ортаға бейімделіп, тіршілігін жалғастырған жануарлардың ғана төлдері сақталады. Жануарлардың мекен ету ортасы әртүрлі факторларға тәуелді. Мұнда ауа райы маңызды орын алады.

## Қоректенуі
Жабайы жануарлардың қоректенуі олардың түріне байланысты. Жабайы жануарлардың қорегі алуан түрлі. Қоректенетін тамағының түріне байланысты сүтқоректілерді – "өсімдікпен қоректенетіндер" және "жануарлармен қоректенетіндер" дер екі топқа бөлуге болады. Мысалы, қасқыр жемтігін үйірімен, сары сілеусіндер қорегін жалғыз аулайды. Бұл жануарлардың иіс сезу, есту және көру қабілеттері жақсы дамыған. Олардың етті сүйектен ажыратуға пайдаланатын өткір азулары мен ұсақ өткір тістері бар. 

## Көбеюі
Жабайы аңдар – экожүйенің құрамдас бөлігі. Табиғаттың стихиялық апаттары немесе адамзат әрекетінің нәтижесінде олардың жойылуы экожүйеге кері әсерін тигізеді және табиға тепе-теңдіктің өзгеруіне алып келеді. Жабайы аңдардың көпшілігі далалар мен орман-тоғайларды тіршілік етеді. Олардың мекен аймағының тарылуы көбеюіне кері әсерін тигізуде.

Санат:Экологиялық терминдер
Санат:Зоология
Санат:Жануарлар
Шуй (халық)

**Шуй** (*суй*, *айсуй*) — Қытайдағы халық, негізінен Гуйчжоу провинциясында және Юньнанның солтүстік-шығысында тұрады. Жалпы саны 406 902 адамды құрайды.(2000 жылғы санақ).

## Тілі
Шуйлар паратай отбасының кам-су тобының тілінде сөйлейді. Шуйлердің көпшілігі қытай, буи және мяо тілінде сөйлейді.

## Діні
Ертеректе шуйлер арасында политеизм мен анимистік нанымдар кең тараған. Цин патшалығының аяғында Шуй халқының аз ғана бөлігі католицизмді қабылдады.

## Этногенезі
Ежелгі байюэ тайпалары шуй халқының арғы атасы болып саналады. Цинь және Хань дәуірінде шуй сиоу тайпасының бір тармағы ретінде дамыды. Таң және Сун дәуірінде дун-шуй тіл тармағының басқа халықтарымен бірге олар жалпы «ляо» атауын алды, ал Мин мен Цин дәуірінде олар «шуйцзя», «шуй» атауларымен аталды.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсібі – қолмен атқарылатын егістік (күріш, жүгері, тәтті картоп, бидай, көкөніс, мақта, кендір, индиго). Ірі қара мал (бұқа, буйвол, жылқы), шошқа, ешкі, құс өсіріледі. Орман шаруашылығы дамыған. Қолөнерден - ұсталық, тас және ағаш өңдеу, ою, өру (ерлер), тоқу, мата бояу, кесте тігу (әйелдер) дамыған.

## Тұрмыс салты
Шуй халқы рулық иерархия, ру үлкені моральдық және отбасылық дауларға қатысты отбасылық мәселелерді талқылау үшін жиын өткізеді. Бір отбасы үйлену тойын немесе жерлеуді өткізгенде, басқа ру мүшелерінің қолдауы болады. Бір рудың өз зираты, тау орманы, шөптері, су көзі, балық тоғаны және өзені болуы мүмкін. Отбасындағы еңбек бөлінісі дәстүрлі, ер адамдар далада, ал әйелдер әдетте үйде жұмыс істейді. Бір тегі бар отбасылар ру болып бірге тұрады, олардың мүшелері ру ережесіне бағынады.
Отбасы шағын, неке патрилокальды, кейде әйелі бірінші бала туғанға дейін ата-анасының үйінде тұрады.
нобай|оңға|300px|Шуй тұрғын үйлері
### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Елді мекендер әдетте тау беткейлерінде шашыраңқы орналасқан. Тұрғын үйлері бір және екі қабатты.

### Дәстүрлі киімдері
Ерлер кең шалбар, күрте, қарттар жағасы жоқ ұзын жеңді халат киеді, әйелдер - шалбар және жағасы жоқ күртеше киеді, көптеген күміс әшекейлер тағады. Бас киімі сәлде.

### Дәстүрлі тағамдары
Тағамның негізі - күріш, сондай-ақ жүгері, тәтті картоп, олар қышқыл және бұрыш тағамдарын жақсы көреді.

## Дереккөздер

 
Санат:Қытай этникалық топтары
Санат:Вьетнам халықтары
Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаттары

thumb|right|'''VII сайланымның құрамы:'''
Жетінші сайланымдағы Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісі депутаттарының тізімі.

## Депутаттар тізімі

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VII шақырылымының депутаттары
Елдос Нұрболұлы Абақанов

**Елдос Нұрболұлы Абақанов** - Қазақстан Республикасы Парламент Мәжілісінің VII сайланымындағы депутаты. Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің Экология мәселелері және табиғат пайдалану комитетінің мүшесі.  

## Өмірбаяны
1988 жылы 7 тамызда Қарағанды облысы, Жезқазған қаласында дүниеге келген. 

2010 жылы Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетін құрылыс бакалавры, 

2011 жылы аталған оқу орнының «Құрылыс материалдары, конструкциялары мен бұйымдарын өндіру» мамандығының магистрі бойынша бітірді. 

2007 жылдың желтоқсанынан 2008 жылдың маусымына дейін Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ Жастар саясаты орталығы жанындағы мемлекеттік органдармен және қоғамдық ұйымдармен жұмыс бөлімінің маманы. 

2009 жылдың шілде айынан бастап құрылыс компанияларында сметашының көмекшісі. 

2011 жылдың ақпан айынан бастап «Қазгидромет» РМК өндірістік - техникалық басқармасының жетекші инженері. 

2012 жылдың ақпан айынан бастап «ТКШ жаңғырту мен дамытудың қазақстандық орталығы» АҚ-нің бас менеджері. 

2015 жылдың сәуір айынан бастап «Жасыл экономика және G-Global-ды дамыту Коалициясы» ЗТБ жобаларінің менеджері. 

2016 жылдан бастап «ҚР энерготиімділік және ресурс үнемдеу қоғамдық палатасы» ЗТБ Басқарма Төрағасы. 

2017 жылғы желтоқсаннан 2021 жылғы қаңтарға дейін «Қазақстанның экологиялық ұйымдарының Қауымдастығы» ЗТБ Басқарма төрағасының орынбасары. 

2021 жылғы қаңтардан бастап VІI сайланған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты, «AMANAT» партиясының партиялық тізімі бойынша сайланды, Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің Экология мәселелері және табиғат пайдалану комитетінің мүшесі Энергия үнемдеу, Жасыл экономика және қоршаған ортаны қорғау мәселелері бойынша Еуропа, Азия, ТМД және АҚШ елдерінде тағылымдамадан және біліктілігін арттырудан өтті. 

## Марапаттары
* «Ерен еңбегі үшін», «Экология саласының үздігі», 
* «Қазақстан Республикасының экология саласының 30 жыл» медальдарымен марапатталған. 

Үйленген, үш баласы бар. 

## Дереккөздер
Талды асуы

**Талды асуы** – Жетісу Алатауының орта бөлігіндегі асу.

## Географиялық орны
Қазақстан мен Қытай шекарасында орналасқан.  

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 3504 м. Батысында Басқан (3941 м), шығысында Қызылауыз (3543 м) асулары орналасқан. Асудың солтүстік баурайынан Ағынықатты өзені бастау алып, Лепсі өзеніне құяды. Оңтүстік баурайынан (Қытай жерінде) Мағат өзені бастау алып, Боротала өзеніне құяды. Асудан мамыр–қараша айларында салт атты адам өте алады.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы асулары
Санат:Қытай асулары
Санат:Жетісу Алатауы
Эудженио Монтале

**Эудженио Монтале** (; 12 қазан 1896 — 12 қыркүйек 1981) — итальяндық ақын, прозаик, әдебиет сыншысы. Өмір бойы сенатор.

## Өмірбаяны
оңға|нобай|265x265 нүкте| Эудженио Монтале және Чезаре Анджелини 1949 ж.
Кәсіпкердің отбасында дүниеге келген. Жас кезінде ол әншілік сабағын алды, опера әншісі болғысы келді. Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан .

1925 жылы ол Бенедетто Кроче құрастырған антифашисттік зиялылардың манифестіне қол қойды. 1920 жылдары Флоренция баспасында, кітапханада жұмыс істеді. 1938 жылы фашистік партияға өтуден бас тартқан соң жұмыстан шығарылды. 1943 жылы оның өлеңдері шетелге (Швейцария) заңсыз шығарылып, басылып шықты.

Соғыстан кейін Әрекет партиясының мүшесі болды. 1948 жылы Миланға көшіп, әдебиет және музыка сыншысы ретінде «Коррьере делла Сера» газетімен жұмыс істеді.

## Мойындау
1967 жылы итальяндық мәдениетке сіңірген еңбегі үшін Монтале өмір бойы сенатор атағын алды, ал 1975 жылы әдебиет бойынша Нобель сыйлығының лауреаты атанды. Гоффредо Петрасси және басқа композиторлар Монтале өлеңдеріне музыка жазды. Композитор Луиджи Даллапиккола өзінің «Үш поэмасында» Джойстың «Қызыма берілген гүл» поэмасында Монталенің аудармасын пайдаланды.

## Өнер туындылары
* Ossi di seppia / Тарбақ аяқ сауыты (1925)
* Le casei / Жағдайлар (1939)
* Finisterre / Финистерре (1943)
* Farfalla di Dinard / Динар көбелек (1956, прозадағы өлеңдер)
* La bufera e altro / Дауыл және басқа (1956)
* Satura / Сатура ( 1971 )
* Mottetti /Мотеттер ( 1973 )
* Quaderno di quattro anni / Төрт жылғы дәптер (1977)

## Дереккөздер

## Әдебиет
** West R.J. Eugenio Montale, poet on the edge. Cambridge: Harvard UP, 1981.
** Gonin J. L’expérience poétique de Eugenio Montale. Toulouse: Presses Universitaires du Mirail, 1996
** Marcenaro G. Eugenio Montale. Milano: B. Mondadori, 1999
** Brook C.J. The expression of the inexpressible in Eugenio Montale’s poetry: metaphor, negation, and silence. Oxford; New York: Oxford UP, 2002
** Sica P. Modernist forms of rejuvenation: Eugenio Montale and T.S. Eliot. Florence: L.S. Olschki, 2003
** Pell G.M. Memorial space, poetic time: the triumph of memory in Eugenio Montale. Leicester: Troubador, 2005

## Сыртқы сілтемелер
* (ол. )
* (фр. )
* (ағылшын) )
* Журнал залындағы бет
* Ферғана сайтындағы бет 
* Вавилон сайтындағы бет

Санат:Әдебиеттен Нобель сыйлығының иегерлері
Шэ

**Шэ** (*шаньха*) — Қытайдың шағын халықтарының бірі, негізінен Фуцзянь, Чжэцзян, Гуандун, Цзянси және Аньхой провинцияларының әртүрлі аудандарында тұрады. Халық саны 700 мың адамды құрайды (2010 ж.).

## Тілі
Шэ тілі қытай-тибет тілдер семьясының мяо-яо тілдер тобына жатады. Шэ тілінің екі диалектісі бар. Бұл ұлттың өкілдері өздерінің арасында шэ тілінде сөйлейді, басқа ұлттармен қарым-қатынаста қытай тілін пайдаланады. Өзіндік ұлттық жазуы жоқ, қытай жазуы қолданылады.

## Діні
Анимистік сенімдер сақталған.

## Шығу тегі
Шығу тегі мен мәдениеті жағынан яоға жақын (кейде олардың тобы ретінде қарастырылады). 1 мыңжылдықтың соңына дейін олар қытай тарихи әдебиетінде мань деген атпен белгілі мяо-яо бірлігінің құрамында болды. Одан бөлініп, олар Миньюэ жергілікті тұрғындарын ығыстырып, Қытайдың оңтүстік-шығысына қоныстанды. Қытайлармен қатты ассимиляцияланған.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі суармалы террассалық егіншілік (күріш, тары), сонымен қатар (буйвол, сиыр, шошқа) өсіреді.
Шэ ұлтының әйелдері өте еңбекқор, олар түрлі-түсті жіптерден тоқу және кесте тігу шеберлері. Олардың өнімдері ашық түстермен және өзіндік ерекшелігімен танымал. Олар тоқыған ашық түсті ленталар, шарфтар және белбеулер өте әдемі. Қыздар әдетте мұндай шарфтар мен түрлі-түсті ленталарды ғашықтарына силайды.

## Тұрмыс салты
Жалпы фамилиялары бар экзогамиялық топтар бар (Лан, Лэй, Чжун, т.б.). Үйлену тойлары қарапайым, бірақ салтанатты өтеді. Бұрынғы заманда шэ мен ханьдар некеге тұруына рұқсат етілмеген. Қазіргі таңда қыз-жігіттер жүрек қалауымен шаңырақ көтереді.

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Шэлар әдетте шағын жинақы қоныстарда, сондай-ақ ханзу қытайларымен іргелес, кейде ханзу қытайлықтарымен бір қоныста тұрады.
Ертеде шэлар ағаш пен бамбуктан жасалған ғимараттарда (оларды ницзян және валяо деп атаған) өмір сүрген. Бүгінде олардың көпшілігі екі-үш қабатты үйлерде тұрады.

### Дәстүрлі киімдері

Ерекшелік ішінара әйелдер киімінде, зергерлік бұйымдарда және шаш үлгісінде сақталады. Дәстүрлі киімдері мен әшекейлері жарқын, түрлі-түсті және өте алуан түрлі. Олардың көйлектері негізінен көк түсті және зығырдан жасалған. Ер адамдар ханьдармен бірдей киінеді. Дегенмен, Фуцзянь провинциясының шығыс бөлігінде және Чжэцзя провинциясының оңтүстік бөлігінде әйелдердің киімдері мен әшекейлері әлі күнге дейін ашық ұлттық бояуға ие.
нобай|оңға|200px|Қытайдағы шэ өкілдерінің қойылымы   
### Дәстүрлі тағамдары
Шэ диетасының негізі күріш пен тәтті картоп болып табылады. Сонымен қатар,олар көкөністер мен гуаду бұршақ пастасын тұтынады.

### Фольклоры
Мыңнан астам тау әндері сақталған. Ай астындағы халық билері мен ғашықтардың ән шырқауы жиі кездеседі. Әдеби мұраларының негізгі бөлігі ән болып табылады. Және олар әрқашан шэ тілінде шырқалады. Оның әдеби мұрасы негізінен ауызша шығармашылық түрінде сақталған. Мереке күндері даладан ән шырқалады. Олар отбасымен және достарымен кездескенде де айтылады.

## Сілтеме
* 

## Дереккөздер

 
Санат:Қытай этникалық топтары
Табылғаты

**Табылғаты**, *Табылғыты* – Күнгей Алатауының шығыс сілеміндегі асу. 

## Географиялық орны
Қазақстан (Алматы облысы Райымбек ауданы) мен Қырғызстанның шекарасында.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 2914 м. Солтүстік етегінен Үлкен Талдыбұлақ, Кеңсу өзендері бастау алады. Батысында Кеңсу, шығысында Тұқымбұлақ асулары орналасқан. Күнгей
Алатаудың солтүстігіндегі Жалаңаш, Тоғызбұлақ ауылдары арқылы Қырғызстандағы Ыстықкөл қазаншұңқырына қарай соқпақ жол өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы асулары
Санат:Қырғызстан асулары
Санат:Күнгей Алатау
Кішкентай ара Майя

**Кішкентай ара Майя** — Balapan арнасында көрсетілетін мультхикая.

## Сипаттамасы
Майя - барлық ара сияқты омартада дүниеге келеді. Алайда, ол дүниеге келген сәтте ара ұясы екі бөлікке бөлінеді. Сондықтан, оны мұғалімі Кассандра тәрбиелейді.

Мұғалім үнемі оған ұядан алысқа кетпеуді ескертеді. Майя омартадан тысқары әлемді зерттегісі келеді. Бір күні ол Кассандраның ескертуіне қарамай,  Вилли атты араның көмегімен ұядан қашып кетеді.

Майя саяхаты кезінде жаңа достар табады. Олармен бірге түрлі кедергілерден шығудың жолын іздейді.
## Дереккөздер
Сәтбаев шыңы

**Сәтбаев шыңы** – Жетісу Алатауының солтүстік жотасының Қора сілеміндегі шың. 

## Географиялық орны
Жетісу облысы Ескелді ауданында орналасқан. 

## Жер бедрі
Абсолюттік биіктігі 4291 м. Шыңбасы – Сеңгір тас, беткейлерін Сəтбаев мұздығы қоршап жатыр. Шыңға 1947 жылы академик Қ.И.Сəтбаев есімі берілген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан шыңдары
Санат:Жетісу Алатауы
Эде (халық)

**Эде** (өз аты - «бамбук қопаларында тұратын адамдар») — Вьетнамдағы Тхыонг тобының халқы. Даклак, Зялай, Контум, Кханхоа және Фуйен провинцияларының таулы аймақтары және Камбоджада тұрады. Саны 270 348 адам.

## Тілі
Аустронезиялық отбасының батыс аустронезия тобының радэ тілінде сөйлейді. 1920 жылдардан бастап жазуы латын тіліне негізделген.

## Діні
Дінге сенушілердің діни наным-сенімдері: дәстүрлі сенімдер.

## Кәсібі
Негізгі дәстүрлі кәсіптері қолмен атқарылатын егіншілік (жүгері, маниок, тәтті картоп, темекі), мал шаруашылығы (буйвол, шошқа, құс шаруашылығы, кейбір топтарда пілдерді қолға үйрету), қолөнер (тоқымашылық, керамика, ұсталық, тоқу), терушілік. Суармалы күріш өсіру аздап дамыған.

## Тұрмыс салты
нобай|солға|200px|Эделердің ұзын үйлері
Көп балалы отбасылар, сорораттық және әмеңгерлік әдет-ғұрыптар сақталған. Ауылдарды (буон) мұрагерлік бойынша басшылар басқарады (попинеа). Сондай-ақ матрилиндік рулар осы уақытқа дейін сақталған.

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Тұрғын үйлері қадалы, ағаштан немесе бамбуктан жасалған, қабырғалары көлбеу және шатырлы. Ұзын үйлер жиі кездеседі.

### Дәстүрлі киімдері
Эде өкілдері, ерлер де, әйелдер де, олардың қолдарымен тігілген дәстүрлі киімдерге ие. Дәстүрлі түрде ерлердің костюмдері қара немесе қою көк түсті. Әйелдер костюмі белдемше мен жейдеден тұрады, белдемше ерекше дизайнға ие.
Көйлек денеге қатты жабысып, беліне дейін түседі. Жеңдері қысқа және салыстырмалы түрде тар, ал киінуге ыңғайлы болу үшін мойын жоғары және кең болуады. Жейде қара-көк түсті, жағасында, жеңдерінде және етегінде жұқа қызыл, ақ және сары жолақтары бар етек жиектері бар.

Ерлер киімі – жиектері шашақ, кестеленген белдігі бар денені орайтын ұзын матадан тұрады. Ерлердің жейделері әйелдердікіне қарағанда кеңірек және ұзынырақ. Жеңдерң ұзын, жейденің артқы жағы алдынан ұзынырақ. Көйлек ортасында тіктөртбұрышты пішіндегі көлденең қатарлы әшекейлер бар. Белге орап, бір ұшын бүйірінен байлап, белді орнына бекітіп, екіншісін алдыңғы жағында бос қалдырады.

### Дәстүрлі тағамдары
Дәстүрлі тағамның негізі көкөніс, ет мереке күндері тұтынылады. Бетел шайнау, темекі шегу кеңінен таралған.

## Дереккөздер

 
Санат:Вьетнам халықтары
Санат:Камбоджа халықтары
Қияқбай Бәкіров

**Қияқбай Бәкіров** (1906 жылы, Жишки ауылы — қайтыс болған жылы белгісіз) — Қазақ КСР, Ақмола облысы, Қорғалжын ауданы, КСРО кеңшарлар министрлігінің «Арықты» ет кеңшарының директоры. Социалистік Еңбек Ері (1948).

## Өмірбаяны
Ұжымдастыру кезінде Ақмола облысы Қорғалжын ауданындағы тұңғыш «Майғақ» ұжымшарын ұйымдастырушылардың бірі болды. Осы ұжымшарда жеті жылдай еңбек етті. 1932 жылы Петропавлда оқып, кейін Ақмола облысындағы «Кеңбидайық» кеңшарында техник-малшы болып жұмыс істеді. 1942 жылдан бастап — Ақмола облысының Шалқар, кейінірек Берсуат кеңшарларының директоры болды.

1944 жылы Ақмола облысындағы «Арықты» кеңшарының директоры болып тағайындалды. Кеңшарды Ақмола облысының озық ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының қатарына шығарды. Төртінші бесжылдықтың алғашқы екі жылының (1946-1950) қорытындысы бойынша екі Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды.

1947 жылы кеңшар Қияқбай Бәкіровтың жетекшілігімен 64 биеден 64 құлынды табынмен өсірді. КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының 1948 жылғы 23 шілдедегі «1947 жылы мал шаруашылығының жоғары өнімділігін алғаны үшін» Жарлығымен Ленин орденімен және «Орақ пен балға» алтын медалмен Социалистік Еңбек Ері атағы берілді.

Сол жарлықпен Социалистік Еңбек Ері атағы кеңшар малшысы Жақан Төлеубаевқа да берілді.

## Әдебиет
* Герои Социалистического Труда — казахстанцы. — Т. 3. — Алма-Ата: Казахстан, 1970.
* *Музалевский М. В.* Герои Социалистического Труда. Биобиблиографический словарь. — М.: РИЦ «Кавалер», 2009. — Т. 3. — 181 с.

## Сілтеме
* Қияқбай Бәкіров «Герои страны» сайтында
Қазақстан КП Ақтөбе облыстық комитеті

**Қазақстан КП Ақтөбе облыстық комитеті** — Қазақ АКСР (1932-1936) және Қазақ КСР (1936-1991) партиялық басқарманың аймақтық органы.

Ақтөбе облысы 1932 жылы 10 наурызда Қазақ АКСР-нің алғашқы 6 облысының бірі болып құрылды. 1936 жылдың 5 желтоқсанынан бастап — Қазақ КСР құрамына кірді. Орталығы — Ақтөбе қаласы.

1962 жылдың 3 мамырынан 1964 жылдың 1 желтоқсанына дейін Орал және Гурьев облыстарымен бірге Қазақ КСР Батыс Қазақстан өлкесінің құрамында болды.

## Облыстық комитеттің бірінші хатшылары
* 06.1932—1934: Шаяхмет Жармұхамедов
* 1934—1936: Әбілқайыр Досов
* 1936—1937: Айтмұхамед Мусин
* 1937—1938: Мақай Жүнісов
* 1938: Төкен Оразұлы
* 1938—1943: Яков Иночкин
* 1943—1944: Мырзахмет Бекжанов
* 1944—1948: Елубай Тайбеков
* 1948—1950: Рымбек Ілиясұлы
* 1950—01.1952/1951: Мұхамедғали Сужиков
* 01.1952 — 04.1955: Жұмабек Тәшенов
* 04.1955—1958: Павел Дельвин
* 1958—1959: Шәкір Қарсыбайұлы
* 1959—1962: Хасан Бектұрғанов
* 1962 — 12.1964 *(ауылдық)*: Хасан Бектұрғанов
* 12.1964—01.1972: Николай Журин
* 01.1972—22.01.1985: Василий Ливенцов
* 22.01.1985—28.03.1989: Юрий Трофимов
* 7.06.1989—7.09.1991: Евгений Золотарев

## Тағы қараңыз
* Облыс әкімі

## Әдебиет
* РСДЖ(б)П, РК(б)П, БК(б)П, КОКП орталық комитеті: Тарихи-өмірбаяндық нұсқаулық / Құрас. Ю. В. Горячев. М., 2005.

Санат:Ақтөбе облысы
Санат:Қазақстан КП аймақтық, облыстық және өлкелік комитеттері
Қоғам қайраткері

**Қоғам қайраткері** — қоғамдық қызметпен, яғни қоғамның саяси, мәдени, кәсіби қажеттіліктерін өз еркімен қамтамасыз ету жөніндегі қызметпен айналысатын адам.

## Сондақ-ақ, қараңыз
* Саясаткер

Санат:Қоғам қайраткерлері
Қызыларбат атырабы

**Қызыларбат атырабы** () — Түрікменстанның Балқан уәлаятындағы атырап. Әкімшілік орталығы – Қызыларбат қаласы.

## Тарихы
1939 жылы қаңтарда орталығы Қызыларбат қаласы болатын Түрікмен КСР-нің Қызыларбат ауданы болып құрылды. 1939 жылы қарашада Қызыларбат ауданы жаңадан құрылған Ашхабад облысына берілді.

1959 жылы мамырда Ашхабад облысы таратылып, аудан Түркімен КСР-не тікелей бағынышты болды. 1973 жылы желтоқсанда аудан Балқан облысына берілді.

1988 жылы Красноводск облысы жойылып, аудан Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды. 1992 жылы Қызыларбат ауданы Балқан уәлаятының құрамына еніп, алдымен **Қызыларбат атырабы**, содан кейін **Сердар атырабы** болып өзгертілді. 2022 жылдың қазан айында **Қызыларбат атырабы** болып қайта аталды.

## Дереккөздер

Санат:Балқан уәлаяты атыраптары
Эйну

**Эйну** (*айну*, *абдал*) — ұйғырлардың субэтникалық тобы, жеке этникалық топ болуы мүмкін. (Қытай, Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы).
Халық саны 30 мыңға жуық.

## Тілі
Эйнулардың көпшілігі ұйғыр тілінде сөйлейді, ал аз бөлігі қытай тілінде сөйлейді. Көптеген ер адамдар күнделікті өмірде эйну немесе айн тілінде сөйлейді - кейбір зерттеушілер оны иран тілінің сөздік қоры басым қарлұқ тобының түркі тілі деп санайды. Сондай-ақ, эйну тілі үнді-еуропалық отбасының батыс ирандық тобы, бірақ ұйғыр тілінен күшті құрылымдық және грамматикалық әсерге ие болды деген пікір бар.

## Діні
Сенушілер – мұсылман-шииттер.

## Тарихы
Эйну терминінің шығу тегі белгісіз. Ұйғырлар және басқа көрші халықтар бұл халықты *абдали* деп атайды, бұл терминді эйнулардың өзі қатты ұнатпайды. Абдал, абдали деп аталатын халық тобы туралы тарихи деректер сириялық және грек авторларының жазбаларында айтылған, біздің заманымыздың 1-мыңжылдығынан байқауға болады. Эйнулар өздерінің ата-бабаларын Ираннан немесе одан да көп батыс аймақтардан шыққан деп санайды, ұйғырлар эйнуларды сығандарға жатқызады.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі - егіншілік, мал шаруашылығы, қолөнер, қайыршылық, әншілік, түрлі қызметтер жиі кездеседі.

## Тұрмыс салты
Бытыраңқы өмір сүретін эйнулар жергілікті халықтан оқшауланған және жиі жек көретін каста болып саналады. Ән, би, музыкалық фольклор өте бай.

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Жергілікті типтегі балшықтан жасалған үйлер тән, бұрын қара жүннен жасалған шатырларда тұрған.

### Дәстүрлі киімдері
Ерлерге арналған киім – ұзын ақ туника тәрізді көйлек, әйелдер – металл әшекейлері бар тігілген белдемше мен жемпір.

### Фольклоры
Баяндау, ән, би, музыкалық фольклор өте бай.

## Дереккөздер

 
Санат:Қытай этникалық топтары
Нұра ауданы (Астана)

**Нұра ауданы** — Астана қаласындағы әкімшілік аудан.
*Аудан 2022 жылдың желтоқсанында құрылған
*Көлемі –  19 336 га

## Атауы
Нұра ауданы деген Қарағанды облысында да болуы, Нұра өзені Астананың бұл жаңа ауданында ақпауы себепті бұл атауға халық қарсы болды. Жаңа аудан территориясында Талдыкөл көлдері болғандықтан халық Талдыкөл ауданы деп атауды ұсынды.

## Әкімдері
* Жүсіп Жұмағұлов (04.2023 — 08.2024)
* Ришат Тұрдыбеков (08.2024 бастап)

## Дереккөздер

Санат:Астана аудандары
Ұзынарал бұғазы

**Ұзынарал** – Балқаш көлінің орта бөлігіндегі бұғаз. 

## Географиялық орны мен сипаты
Сарыесік түбегі (Алматы облысы) мен Балқаш көлінің солтүстік жағалауы (Қарағанды облысы) аралығында орналасқан. Ұзындығы 14 км, ені 4 км.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы географиясы
Санат:Қарағанды облысы географиясы
Санат:Балқаш көлі бұғаздары
Энггандар

**Энггандар** — Индонезиядағы этникалық топ. Суматра жағалауындағы Энгано аралында тұрады.
Жалпы саны – 1000 адам (1999 ж.), жыл сайын азаюда.

## Шығу тегі
Энгано - ең көне суматран тайпаларының бірі. Этникалық жағынан олар Ява мен Суматраның байырғы тұрғындарына жақын, олардан Энганоға көші-қон ағындары болды. Энганоларға ең антропологиялық туысқан халықтар – батактар ​​мен ниастар, ал одан да алыстары – абунгтар мен пубиандықтар.

## Тілі
Аустронезия тілдерінің Батыс Зонд аймағының суматран тармағының энггано тілінде сөйлейді.

## Діні
Дінге сенушілердің діни көзқарастары: сүнниттік мұсылмандар, кейбірі христиандар, дәстүрлі сенімдер.

## Кәсібі
Олар қолмен атқарылатын егіншілікпен (жүгері, маниок, банан, кокос және саго пальмалары), жағалаудағы балық аулаумен айналысады. Тасбақа аулап, тауық өсіреді. Қолөнерден – тоқу, керамика, ағаш ою, бетперде мен алқа жасау, кілемше тоқу және моншақтан жасалған зергерлік бұйымдар жасау, ағаш өңдеу дамыған.

## Тұрмыс салты
Ауылдық қауымдастық сақталған. Қоғамдастықтарды сайланған ауылдық кеңестер басқарады. Отбасы матрилокальды. 

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
нобай|оңға|200px|Энгган әйелдері билеуде     
Энгано елді мекендері шоғырланып орналасқан. Тұрғын үйлер қаңқалы, қадалы, төртбұрышты (бұрын олар дөңгелек болған), қабырғалары мен шатыры қатты жапырақтармен жабылған.

### Дәстүрлі киімдері
Энгано ерлері әртүрлі ұзындықтағы орама маталар *каин* киеді, ал каиннің ұзындығы оның иесінің экономикалық жағдайын көрсетеді. Әйелдер әрқашан ұзын каин киеді. Ерлерге арналған сырт киім – жеңі ұзын және бос жағалы жейде, әйелдерге – жағасыз көйлек.

### Дәстүрлі тағамдары
Энгано тағамының негізін көкөністер құрайды, күріш сырттан келеді.

## Дереккөздер

 
Санат:Индонезия этникалық топтары
Гарриет Бичер-Стоу

thumb|right|200px|
**Гарриет Бичер-Стоу** (14.6.1811, Личфилд — 1.7.1896, Флорида) — американ жазушысы, әлемге әйгілі «Том ағайдың лашығы» (1852) романының авторы. Мұнда ол Америкадағы негрлерді құлданушылықтың не бір сұмдықтарын суреттеген. Бұл романды Некрасов пен Чернышевский орыс тіліне аудартып, 1858 жылы «Современник» журналына бастырды. Революцияшыл демократтар романды крепостниктікке қарсы күресте пайдаланды. Бичер-Стоудың бурж. баспасөздің сатқындығы, әйел теңдігі т.б. туралы басқа да романдары бар.

## Дереккөздер

Санат:АҚШ жазушылары
Аюсай (өзен)

**Аюсай** — Қаскелең алабындағы өзен. Үлкен Алматы өзенінің сол жақ саласы.
## Сипаттамасы
Алматы қаласы аумағымен ағады. Аңғары Іле-Алатауы ұлттық паркі аймағында. Ұзындығы 7 км. Тау арасымен аққандықтан, өзен бойында бірнеше шағын сарқырамалар бар. Ең үлкені алты метр биіктіктен құлайды. Бұл сарқырамаларға жаз мезгілінде ғана баруға болады.
## Атауы
Өзен жағалауынан Тянь-Шань ақ аюы байқалғандықтан, осылай аталады. 1970 жылдары бұл жерден Қар барысы да байқалған.

## Дереккөздер

Санат:Алматы өзендері
Боралдай (Үлкен Алматы саласы)

**Боралдай (Қаскелең алабы)** — Алматы қаласымен ағатын өзен. 
## Сипаттамасы
Ақсай ықшамауданындағы Боралдай жазығы аумағынан басталып, солтүстікке қарай ағады. Қазір бастауының айналасына үйлер салынып кеткен. Қар және жаңбыр суларымен толығады. Байкент ауылы тұсында Үлкен Алматы өзеніне құяды. 
 
Ұзындығы 29 шақырым. Ені 2-3 метр. Аңғарының ені 200-300 м. 

Су шығыны 0,4 м³/с, ең арысы 5 м³/с. 

2011 жылы өзеннің біраз бөлігі (әсіресе тұрғын үйлер арасы) бетондалды. 

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Алматы. Энциклопедия / Бас. ред. М.К.Қозыбаев. — Алматы 1983. 

Санат:Алматы өзендері
Энде (халық)

**Энде** — Индонезиядағы Бима-Сумбан халқы, негізінен Флорес аралының шығысында тұрады. 2000 жылғы есеп бойынша жалпы саны 850 мыңға жуық адамды құрайды.

## Тілі
Тілі - энде тілі, оның екі диалектісі бар.

## Діні
Сенушілердің діни наным-сенімдері: христиандар, бір бөлігі – дәстүрлі нанымдар.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсіптері - қолмен атқарылатын егіншілік (жүгері, күріш, ямс, көкөністер, бұршақ дақылдары). Кейбір жерлерде жасанды суару қолданылады. Ауылшаруашылық құрал-саймандары – кетмен, пышақ, таяқ қазғыш. Буйвол, жылқы, шошқа, құс өсіріледі. Жағалаудағы балық аулайды. Көлденең тоқыма станогында тоқу және өру, аңшылық дамыған.

## Тұрмыс салты
Отбасы шағын, неке моногамды. Неке келісімі патрилокальды, бірақ неке құнын төлегенге дейін әйелі мен балалары ата-анасының отбасында тұрады. Үлкен отбасылық қауымдастықтар тауда тұрады. Туысқандық некеге артықшылық беріледі.

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Ескі ауылдар таулардың ойпаңдары мен баурайларында, жаңалары жағалау аңғарларында орналасқан. Дәстүрлі қоныстары шоғырланып орналасқан, ортасында ғибадатхана мен ата-бабалардың қасиетті орындары бар алаң бар. Тұрғын үйлері - биік төбесі жерге түсетін ұзын қадалы үйлер. Заманауи тұрғын үйлер шағын отбасына арналған.

### Дәстүрлі киімдері
Киім каин және көйлек немесе күртешеден тұрады.

### Дәстүрлі тағамдары
Тағамдары негізінен көкөністер, етті мереке күндері жейді.

## Дереккөздер

 
Санат:Индонезия этникалық топтары
Ташкент облысы

**Ташкент облысы** (**уәлаяты**, ) — Өзбекстан облыстарының бірі, елдің солтүстік-шығыс бөлігінде, Сырдария өзені мен Тәңір тауы арасында орналасқан. Қырғызстанмен, Тәжікстанмен, Сырдария облысымен және Наманған облысымен, сондай-ақ дербес облыс болып табылатын Ташкент қаласымен шектеседі.

Ол 15,250 км² аумақты алып жатыр. Халық саны 2,975,900 (2021) адамға тең. Орталығы — Нұрапшан қаласы.

## Тарихы
Ташкент облысы 1938 жылы 15 қаңтарда Өзбек КСР облыстарының бірі ретінде құрылды.

2017 жылдың 20 шілдесінде облыс орталығы Ташкент қаласынан Нұрапшанға көшірілді. Содан бері Ташкент жеке, еш облысқа кірмейтін қала болып келеді.

## Әкімшілік бөлінісі
thumb|400px|right|Ташкент облысының әкімшілік бөлінісі

## Дереккөздер

Санат:Ташкент облысы
Санат:Өзбекстан облыстары
Жусандала

* Жусандала – көне қамал орны. 
* Жусандала – Шу-Іле таулары мен Тауқұм құмды алқабы аралығындағы жазық дала.
Airalo

**Airalo** — eSIM карталарының маркетплейсі. Ол саяхатшыларға дүние жүзіндегі 200-ден астам елге және аймаққа арналған eSIM карталарын ұсынады. Бұл оларға шетелде лезде интернетке қатынасу мүмкіндігін береді. 2024 жылдың 31 наурызындағы жағдай бойынша, Airalo қолданбасының 10 миллионнан астам пайдаланушысы бар әрі ол App Store және Google Play Store дүкендерінде 53 тілде қолжетімді.

## Тарих
Airalo — 2019 жылы Абрахам Бурак пен Бахадир Оздемир негізін қалаған АҚШ-та орналасқан стартап. Олардың мақсаты — саяхатшыларға eSIM технологиясы арқылы лездік, арзан, жаһандық қосылымға қатынасты беру.

Абрахам мен Бахадир — саяхат кезіндегі қосылым шектеулерін өз көзімен көрген сандық номад кәсіпкерлер. eSIM технологиясы саяхатшыларға арзанырақ және қолжетімдірек баламаны қамтамасыз етуге мүмкіндік берді.

2019 жылы Airalo компаниясы Antler компаниясынан және Sequoia Capital India компаниясының Surge «егіндік» қорынан 1,9 миллион АҚШ доллары «егіндік» қаржыландыруын алды. 2021 жылы ол А сериясындағы қаржыландыру раундында 5 миллион АҚШ долларын құрайтын инвестицияны алды. Ал 2023 жылы B сериясының қаржыландыру раундында 60 миллион АҚШ долларын құрайтын инвестицияны алды. e& Capital, e& компаниясының венчурлық тармағы (БАӘ-да орналасқан оператор Etisalat ретінде көбірек белгілі), раундты мына компаниялардың қатысуымен жүргізді: Antler Elevate стартап «генераторы», Liberty Global, Rakuten Capital, Singtel Innov8, Surge (Peak XV басқаратын ерте кезеңдегі қор, бұрын Sequoia Capital India және SEA ретінде белгілі болған), Orange, T Capital (Deutsche Telecom компаниясының венчурлық тармағы), KPN Ventures, Telefónica Ventures және I2BF Global Ventures.

## Дереккөздер