open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гарм

**Гарм** () — Тәжікстанның орталығындағы қалалық үлгідегі елді мекен. Рашт ауданының әкімшілік орталығы. 2022 жылдың 1-қаңтарындағы жағдай бойынша халық саны шамамен 9000 адамды құрайды.

## Географиялық сипаттама
Ол Хиссар жотасының шығыс сілемдерінде, Сурхоб көлінің солтүстік жағалауында орналасқан. Гарм астанамен 185 шақырым қашықтықта Душанбе-Сары-Таш тас жолы арқылы байланысады.

## Тарихы
Гарм - ежелгі қоныс. Ол біздің заманымыздың 1-мыңжылдығының басынан бастап Ұлы Жібек жолының бір тармағындағы қала ретінде белгілі. Гарм тарихи Қаратегін немесе Черногория аймағының бас қаласы болды және жергілікті тұрғындар ауылшаруашылық өнімдерін керуенмен жеткізілетін тауарларға айырбастайтын үлкен базармен мақтана алды. 17-19 ғасырларда Гарм Бұхара әмірлеріне бағынып, автономиялық бектің астанасы қызметін атқарды. 19 ғасырдың екінші жартысынан бастап ол Ресей империясының құрамына кірді. 1929 жылы Гарм аттас ауданның орталығына айналды, ол он жылдан кейін Гарм облысына айналды. 1955 жылы облыс орталығы Навободқа көшірілді, кейінірек толығымен таратылды. Оның орнына Рашт ауданы пайда болды, онда Гарм тағы да әкімшілік орталыққа айналды. 1990 жылдары ауыл Тәжікстандағы Азамат соғысы кезінде зардап шекті.

## Экономикасы және әлеуметтік нысандары
Гармда анда-санда келетін саяхатшылар мен 60-шы Евромаршрутпен жүретіндерді қабылдайтын қонақ үйлер мен шайханалар бар. Ауылда Рашт ауданындағы С.Айни атындағы мемлекеттік педагогикалық университетінің филиалы жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Рашт ауданы елді мекендері
Ғафуров (Тәжікстан)

**Ғафуров** () — Тәжікстанның Соғды облысындағы қала үлгісіндегі елді мекен. Ғафуров ауданының әкімшілік орталығы. 2022 жылғы жағдай бойынша халық саны 19 300 адамды құрады.

## Географиялық сипаттама
Ол оңтүстігінде Хожанттың оңтүстік-шығысындағы тағы бір ірі қала маңы Чкаловск қаласына шектеседі. Ғафуров Ферғана алқабының батысында орналасқан, онда Сырдария өзеніндегі Қарақұм су қоймасының суы жергілікті ауылшаруашылық жерлерін (негізінен мақта алқаптарын) мол қоректендіреді. Ғафуров арқылы стратегиялық маңызды теміржол желісі өтеді, ол шөл дала мен Ферғана алқабының өзбек қалаларын байланыстырады.

## Тарихы
Ғафуров бұрын Исфисор ауылы ретінде белгілі болған, онда 1930 жылдары теміржол вокзалы салынған. Вокзалдың айналасындағы елді мекен Ленинабад стансасы деп аталды. 1953 жылы ол Советабад деп өзгертілді, бұл атау 1978 жылға дейін сақталды (1963–1964 жылдары үзіліспен, сол кезде Хожант деп аталды). Бүгінде елді мекен Исфисордың тумасы, бұрынғы Тәжік КСР партия жетекшісі және тарихшы Бобожан Гафуровтың құрметіне аталады.

## Экономикасы және әлеуметтік нысандары
Бүгінгі таңда Ғафуровта жергілікті мақта тазалау зауыты, теміржолы және орталық базары бар заманауи мекен. Гафуровтың солтүстігінде көршілес Чкаловскідегі уран байыту зауытының радиоактивті қалдықтары орналасқан, олар қоршаған ортаға қатысты алаңдаушылық тудырып, халықаралық экологиялық ұйымдардың назарын аударып отыр.

Тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары бар. Сондай-ақ, қызмет көрсету және сауда мекемесі, жалпы білім беретін мектептер, музыка мектебі, денсаулық сақтау орталығы, спорт нысаны бар.

## Дереккөздер

Санат:Ғафуров ауданы елді мекендері
Орталық Сулавесидегі жер сілкінісі (2025)

**Орталық Сулавесидегі жер сілкінісі** — 2025 жылғы 17 тамызда Шығыс Индонезия уақыты бойынша 06:38:52-де Индонезияның Орталық Сулавеси провинциясында магнитудасы 5,8 жер сілкінісі тіркелді. Зілзала салдарынан екі адам қаза тауып, кемінде 44 адам жарақат алды.

## Геология
Сулавеси аралы Австралия, Тынық мұхиты, Филиппин және Зонд литосфералық плиталарының түйісу аймағында орналасқан. Орталық Сулавесидің батыс жағалауындағы ең белсенді тектоникалық құрылым — Палу–Коро жылжу жарылысы.

## Жер сілкінісінің сипаттамасы
Орталық Сулавесидегі жер сілкінісінің магнитудасы Mw 5,8 болды. Эпицентрі Посо округінің жағалауына жақын орналасқан, округ орталығынан солтүстік-батысқа қарай 12 км жерде, шамамен 8 км тереңдікте тіркелді. Меркалли шкаласы бойынша жер сілкінісінің сезілу күші Посода VI-деңгейге жетті, ал Шығыс Луву, Солтүстік Луву, Маджене, Мамуджу, Палопо, Полевали-Мандаре және Пасангкаю өңірлерінде IV-деңгей, Тана-Тораджа мен Ваджода III-деңгей ретінде тіркелді. Жергілікті уақыт бойынша сағат 8:00-ге қарай негізгі дүмпуден кейін 57 афтершок тіркелді. Афтершоктардың салдарынан биіктігі 4,8 см болатын шағын цунами байқалды.

## Залал
Жер сілкінісі салдарынан екі адам қаза тауып, тағы 44 адам әртүрлі деңгейдегі жарақат алды. Қаза болғандардың екеуі де, сондай-ақ жараланған 10 адам да Масани ауылындағы қайта жөнделіп жатқан шіркеудің прихожандары еді. Жер сілкінісі кезіндегі дүмпулер нәтижесінде шіркеу жексенбілік қызмет уақытында опырылып түсті.

Барлығы кемінде 254 тұрғын үй зақымданды, олардың 82-сі ауыр күйде деп танылды. Масани ауылындағы шіркеуден бөлек, тағы 14 қоғамдық нысан зардап шекті: мешіт, 10 мектеп, ауыл әкімдігі және ауылдық медицина пункті.

## Дереккөздер

Санат:Индонезиядағы жер сілкіністері
Санат:2025 жылғы Индонезиядағы табиғи апаттар
Санат:2025 жылғы жер сілкіністері
Санат:Табиғат апаттары
Санат:2025 жылғы апаттар
Цитадель қамал қақпасы

**Цитадель қамал қақпасы** —Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің шығыс бөлігінде орналасқан ортағасырлық қорғаныс-архитектуралық құрылыс. Ескерткіштің тарихы ХV–ХІХ ғасырларды қамтиды және Түркістан цитаделінің маңызды бөлігі болып саналады.

## Сипаттамасы
Қақпа цитадельдің солтүстік-шығыс қабырғасынан шығарылған. Ол екі жақтаулы ағаш есіктен тұрады және ою-өрнек элементтерімен безендірілген. Қақпаның екі жағында дөңгелек пішінді мұнаралар орналасқан. Мұнараларға айналма басқыштар арқылы көтеріліп, қорған дуалының үстімен жүруге мүмкіндік болған. Қақпа мен қамал дуалының жоғарғы бөлігінде оқ ататын көздер мен жеті тісті өрнек түріндегі қорғаныс элементтері бар. Қазіргі бейнесінде қақпа 1843–1849 жылдары Қоқандықтар кезеңінде күйген кірпіштен қайта тұрғызылған. Құрылыс барысында әк, құм және саздан дайындалған ерітінді пайдаланылып, арка бөліктері гипспен бекітілген.  

## Тарихи деректер
ХVІІ ғасырдың соңы мен ХVІІІ ғасырдың басында жасалған, ғылымда «Мессершмидт картасы» деп аталатын Түркістан қаласының сызбасында бұл қақпа бейнеленбеген. Ол кезде қаланы қоршаған ор мен алты қақпа (үші оңтүстік-шығыста, үшеуі солтүстік-батыста) болған. Солардың ішінде оңтүстік-шығыстағы Мүсәллә және солтүстік-батыстағы Дарбаза қақпалары белгілі. Цитадель қақпасы алғашқыда ХVІІІ ғасырда қорған қабырғасын ойып салынған нұсқада болған, ал 1843–1849 жылдары Қоқан билігі тұсында толық күйдірілген кірпіштен қайта тұрғызылған.  

## Зерттелуі және қайта қалпына келтіру
1979–1984 жылдары Түркістан қаласының қамал-қорғанында жүргізілген археологиялық зерттеулер нәтижесінде қақпа орны мен құрылыс ерекшеліктері анықталған.  Археологиялық мәліметтерге сүйене отырып, 1979–1980 жылдары қақпа кейінгі ортағасырлық құрылыс мәнерінде қайта қалпына келтірілді.  

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Свод памятников истории и культуры Казахстана, Южно-Казахстанская область. А., 1994. –С. 277. №590.5.
* Цитадель қақпасы. // «Әзірет Сұлтан» энциклопедиясы., І-том. Астана, 2023. 203 б.
* Цитадель қақпасы // «Түркістан энциклопедиясы». Астана, 2023. 203б.

Санат:Түркістан облысы сәулеті
Санат:Түркістан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан кесенелері
Цитадель қамал қабырғасы

**Цитадель қамал қабырғасы** — Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің шығыс жағында орналасқан фортификациялық құрылыс түріне жататын тарихи-археологиялық ескерткіш. Ескерткіштің уақыты — ХVІ–ХІХ ғасырлар.

## Сипаттамасы
Цитадель қамал қабырғасы — Түркістан қаласының ежелгі қорғаныс жүйесінің бір бөлігі. ХVІІІ ғасырдың бас жағындағы Түркістан қаласының фортификациялық құрылысы туралы алғашқы сызбаларда қала ұзын қорған қамалмен қоршалғаны көрсетілген.  Қамал қорғанның үстіңгі бөлігі тісті етіп аяқталған, ал мұнаралары дөңгелек пішіндес болып, бөрене төсемдерімен жабылған.

## Зерттелу тарихы
1947 жылы А.Н. Бернштам жетекшілігіндегі экспедиция Түркістан қаласының цитаделі мен шахарістанының сақталынып қалған қамал қабырғаларының жоспарын түзеді.  1973 жылы ескерткіште алғашқы археологиялық барлау жұмыстары жүргізілді. Т.Н. Сенигова зерттеулерінің нәтижесінде қамал қабырғасының үш құрылыс горизонты анықталған: ХІХ–ХХ ғғ. , ХVІІ–ХVІІІ ғғ. және ХІV–ХVІ ғғ.  А.И. Добромыслов мәліметіне сүйенсек, цитадельді қоршаған қамал ХХ ғасырдың бас жағында қирай бастаған.

## Қалпына келтіру жұмыстары
1978–1979 жылдары реставраторлар А.Н. Марьящев пен Ю.А. Мотов жүргізген археологиялық зерттеулер нәтижесінде қорған қамалының солтүстік-шығыс бөлігі, шығыс мұнарасы және солтүстік-шығыс қақпалары қайта қалпына келтірілді.  ХІХ ғасырдың ІІ жартысынан кейін қамал қабырғалары өзінің қорғаныс қызметін жоғалтып, біртіндеп қирай бастаған. 1980 жылы қабырғалардың фрагменттері қайта қалпына келтірілді.  1998–1999 жылдары Түркістан реставраторлары ескерткішке жөндеу жұмыстарын жүргізген.

## Мемлекеттік қорғау
Ескерткіш 1994 жылғы "Қазақстанның тарихи-мәдени ескерткіштер шежіресі" (Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша) жинағына №590.4 нөмірімен енгізіліп, мемлекет қарауына алынған.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Стена крепостная // Свод памятников истории и культуры Казахстана. Южно-Казахстанская область. А., 1994. –С.277. №590.4.
* Цитадель қамал қабырғасы // «Әзірет Сұлтан» энциклопедиясы, І-том. Түркістан, 2021. 344-345 бб.
* Цитадель қамал қабырғасы // Түркістан өңіріндегі тарихи-мәдени ескерткіштер. А., 2016. 19 б.
* Исследования фортификационных сооружении // Смагулов Е., Григорьев Ф., Итенов А. Очерки истории и археологии средневекового Туркестана. А., 1999. – С.149-165.

Санат:Түркістан облысы сәулеті
Санат:Түркістан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан кесенелері
Даңғара (Тәжікстан)

**Даңғара** () — қалалық үлгідегі елді мекен, Тәжікстанның оңтүстік-батысындағы Хатлон облысындағы Даңғара ауданының орталығы. Даңғара 1994 жылдан бері билікте келе жатқан президент Эмомали Рахмонның туған жері ретінде танымал.  2022 жылдың 1-қаңтарындағы жағдай бойынша халық саны 	24 900 адамды құрайды.

## Географиялық сипаттама
Данғара Тайырсу өзені құрайтын кең тау аңғарында орналасқан. Ол бірнеше Памир-Алай тау жоталарымен қоршалған: солтүстігінде Вахш, оңтүстігінде Теріклітау және батысында Санглок. Даңғарада Бохтар-Күляб желісінде теміржол стансасы бар, ауыл арқылы Душанбе-Күляб тас жолы өтеді және ішкі рейстерге қызмет көрсететін әуежай бар.

## Тарихы
Даңғара Кеңес Одағы кезінде, 1920 жылдардың аяғы мен 1930 жылдардың басында құрылған. Дегенмен, бұл ауданының тау үңгірлерінен палеолит дәуіріндегі адамдардың іздері (30 000 жылдан 16 000 жылға дейінгі) табылған. Даңғара маңындағы Тайырсу алқабында 4000 жылдық, сондай-ақ ежелгі дәуірдегі лагерьлер мен жерлеу орындарының болғандығы туралы дәлелдер де бар. Кеңес Одағы кезінде аймақты ауылшаруашылық оазисіне айналдыру жұмыстары жүргізілді, әсіресе 1950 жылдардың соңында Нұрек су электр станциясының іске қосылуы ықпал етті. Осының арқасында алқапта қарқынды суару мүмкін болды. Сол кезеңде Даңғара қалалық типтегі елді мекенге айналды.

## Экономикасы және әлеуметтік нысандары
Халықтың негізгі кәсібі — ауыл шаруашылығы, оның ішінде мақта өсіру, астық шаруашылығы, бау-бақша шаруашылығы, жүзім шаруашылығы, ара шаруашылығы және жібек құртын өсіру. Сондай-ақ, бұл аймақта былғары өңдеу зауыты, гравюра зауыты, кірпіш зауыты, мақта тазалау зауыты, наубайхана, ұн тарту зауыты және тігін фабрикасы сияқты өнеркәсіптік кәсіпорындар мен нысандар бар. Бірқатар жоғары және орта кәсіптік оқу орындары да жұмыс істейді

## Дереккөздер

Санат:Даңғара ауданы елді мекендері
(255) Оппавия

**(255) Оппавия** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1886 жылы 31 наурызда Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты.

Өз туған қаласының атымен атады. Чехияда орналасқан бұл қала ол кезде Аустрия-Мажарстанның құрамында болды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
Дехмой

**Дехмой** (*Дигмай*, ) — Тәжікстанның Соғды облысы Джаббар-Расулов ​​ауданында орналасқан ауыл.

## Географиялық сипаттама
Ауыл Сырдарияның оңтүстік (сол жақ) жағалауында, Хожанттан оңтүстік-шығысқа қарай 12 шақырым жерде орналасқан. Жақын маңнан Қанибадам-Хауас теміржолы өтеді. Дехмой аласа Рухак тау жотасының батыс беткейінде орналасқан, ал ауыл орналасқан аңғар Сырдариядан ағатын каналдармен кесіліп жатыр.

## Тарихы
Ауылдың атауы «балық аулайтын жер» деп аударылады, бұл өзен мен каналдардағы балықтың көптігін және жергілікті тұрғындардың балық аулау кәсібін білдіреді. Ауылда Дигмай деп аталатын бұлақ болған (бұл ауыл атауының бір нұсқасы), оның емдік қасиеттері бар деп есептелетін, сондай-ақ онда мекендейтін балықтар да болған.

Дехмой маңында Хожанттың қорғаныс шебінің бөлігі болған XVIII ғасырдағы күзет мұнарасының қирандыларын көруге болады. Чамша аймағында 200 жылдан астам жасы бар ежелгі талдар өседі.

## Экономикасы және әлеуметтік нысандары
Бүгінде Дехмойда мүгедектер мен қарттарға арналған үй, балалар, жасөспірімдер және жастарға арналған денсаулық сақтау орталығы, сондай-ақ туберкулез ауруханасы орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Джаббар-Расулов ​​ауданы елді мекендері
(256) Вальпурга

**(256) Вальпурга** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1886 жылы 3 сәуірде Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты.

Англияда VIII ғасырда өмір сүрген әулие Вальпурганың атымен аталды.


Орбита астероида 256.png
Орбита астероида 256 (наклон).png


## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(258) Тихея

**(258) Тихея** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1886 жылы 4 мамырда Карл Лютер Дюссельдорф обсерваториясында ашты.

Ежелгі грек мифологиясындағы бақ әкелетін құдайдың атымен аталды.


Орбита астероида 258.png
Орбита астероида 258 (наклон).png


## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
* (19) Фортуна
Санат:Астероидтар
(259) Алетейя

**(259) Алетейя** — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид.

Оны 1886 жылы 28 маусымда Кристиан Генрих Фридрих Петерс Литчфилд обсерваториясында ашты.

Ежелгі грек мифологиясындағы ақиқат құдайының құрметіне орай аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(260) Губерта

**(260) Губерта** — Кибела тобыдағы ірі астероид.

Оны 1886 жылы 3 қазанда Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты.

Әулие болып саналған Губерт Льеждік есімімен аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(265) Анна

**(265) Анна** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1887 жылы 25 ақпанда Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты.

Аустрия астрономы Эдмунд Вейстің келіні есімімен аталды.


Орбита астероида (265) Анна.png
Орбита астероида (265) Анна (наклон).png


## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(266) Алина

**(266) Алина** — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид.

Оны 1887 жылы 17 мамырда Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты.

Аустрия астрономы Эдмунд Вейстің қызы есімімен аталды.


266 Aline orbit on 01 Jan 2009.png
Орбита астероида (266) Алина (наклон).png


## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(267) Тирза

**(267) Тирза** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1887 жылы 27 мамырда Огюст Шарлуа Ницца обсерваториясында ашты.

Библиядағы кейіпкердің атымен аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(268) Адорея

**(268) Адорея** — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид.

Оны 1887 жылы 8 маусымда Альфонс Борелли Марсель обсерваториясында ашты.

Астероид аты *adorea liba* латынша сөз тіркесінен шыққан, бұл римдіктер пісірген шелпектің бір түрі болды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
Вахдат (Лахш ауданы)

**Вахдат** (, 2008 жылға дейін — *Жырғатал*) — қала үлгісіндегі елді мекен, Тәжікстандағы Лахш ауданының әкімшілік орталығы.

## Географиялық сипаттама
Ауыл Көксу өзенінің Сурхобқа құятын жерінен алыс емес тау аңғарында орналасқан. Алқап Алай жотасының тауларымен қоршалған. Мұнда тәжік-қырғыздар тұрады, олар ауылды өз атымен – Жырғатал деп атайды. Душанбеден солтүстік-шығысқа қарай 225 км қашықтықта.

## Экономикасы және әлеуметтік нысандары
Ауыл тұрғындарының дәстүрлі кәсібі өзен алқаптарында суармалы егіншілік — негізгі салалары: бау-бақша өсіру және картоп өсіру.

Вахдатта орта мектеп, техникалық кәсіптік мектеп, медициналық училище, мектеп-интернат, мұғалімдер даярлайтын колледж, білім беру бөлімі, 2 спорт мектебі, бассейн, 5 мың адамға арналған стадион, кітапхана, мәдени-ойын-сауық мекемесі, мұражай, балабақша, тұтынушыларға қызмет көрсету нүктелері, сауда орталығы, асхана, шайхана, байланыс бөлімі, орталық аурухана, 5 дәріхана бар. 

## Транспорты және туризм
Мұнда ауа райы, әсіресе қыста, қатал, ал жол жиі жабық болады. Сондықтан шағын ұшақтарды: Ан-28, Ан-2 ұшақтары мен тікұшақтарды қабылдайтын әуежай бар, бірақ ол тек күндізгі уақытта, жақсы ауа райында жұмыс істейді. 
Тәжікстанды Алай алқабы арқылы Қырғызстанмен, содан кейін Иркештам арқылы Қытаймен байланыстыратын Душанбе-Сары-Таш тас жолы ауыл арқылы өтеді. Бұл жол E60 еуропалық бағытының бөлігі болып табылады.

Ол сондай-ақ альпинистер, туристер, тау зерттеушілері және гляциологтар үшін транзиттік пункт ретінде қызмет етеді. Мұнда тікұшақпен тау шыңдары мен мұздықтардың жанында орналасқан биік таулы лагерьлерге, соның ішінде Памир, Тәжікстанның ең биік шыңдары - Исмоил Сомони шыңы (7495 метр) және Ленин шыңына (7134 метр) жетуге болады.

## Дереккөздер

Санат:Лахш ауданы елді мекендері
Досты

**Досты** () — қалалық үлгідегі елді мекен, Тәжікстанның Хатлон облысы, Жайхун ауданының әкімшілік орталығы.

## Географиялық сипаттама
Досты ауылы Тәжікстанның оңтүстігінде, Ауғанстанмен шекаралас жерде орналасқан. Ол екі өзен — Пяндж және Вахш арасындағы аумақты алып жатыр. Жақын маңнан Тигровая Балка табиғи қорығы басталып, Пяндж өзенінің артериясынан оңтүстікке қарай, Қашқақұм шөлді аймағы арқылы және одан әрі Ходжа-Козян тау жотасына дейін созылып жатыр.
Қорықтың едәуір аумағын тоғай ормандары алып жатыр, онда жабайы табиғат арасында олардың құнды түрлері, атап айтқанда Бұхара бұғысы кездеседі. 20 ғасырдың ортасына дейін Тұран жолбарыстары мекендеген. Тоғай өсімдіктері жоғары ылғалдылықпен сипатталады. Бұрын жайылмалы ормандар Пянджа мен Вахшадағы су тасқыны нәтижесінде табиғи түрде су басқан. Бірақ олардың ағыны реттелгеннен кейін орманды жерлерді толтыру жасанды түрде жүзеге асырылады.

Ауыл арқылы солтүстік-оңтүстік бағыттағы автомобиль жолы өтеді. Желі учаскесіне қызмет көрсететін теміржол стансасы ауылда орналасқан.

## Тарихы
Кеңес дәуірінде ауыл 20 жылға жуық Молотовабад деп аталды. Топоним Кеңес көсемі Иосиф Сталиннің серіктесі, КСРО Халық комиссары Вячеслав Молотовтың құрметіне берілген. 
1957 жылы Молотовабад ауылы Пяндж ауылы болып, 1963 жылы Досты болып өзгертілді. 2016 жылы Досты ауылы қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесін алды.

## Экономикасы және әлеуметтік нысандары
Агроөнеркәсіптік кәсіпорындардың қатарында эфир майы дақылдары өсірілетін кешен бар. Мұнда ішкі нарықтың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін эфир майлары өндіріледі. Өнімнің бір бөлігі экспортталады. Ауылдың айналасындағы маңызды аумақтар мақта плантацияларына арналған. Бұл дақылға қолайлы климат жыл сайын мол өнім алуға мүмкіндік береді. Плантациялардың бойында картоп өсірілетін егістіктер және шабдалы, анар және құрма сияқты әртүрлі жеміс ағаштары өсетін бақтар бар.

Шағын және орта бизнес логистика, жолаушылар мен жүк тасымалы, сондай-ақ өнеркәсіптік және азық-түлік өнімдерін көтерме және бөлшек саудада сату қызметтерін көрсетеді. Ауыл ішінде заманауи жабдықтармен жабдықталған санаторий-курорт жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Жайхун ауданы елді мекендері
Ақмола мазары

**Ақмола мазары** (XIX ғ.) – Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші.

## Орналасқан жері
Байзақ ауданы Байзақ ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 20-25 км жерде, Талас өзенінің сол жағалауындағы жазықты ашық жерде орналасқан.

## Зерттелуі мен сипаты
1985, 2001 жылдары зерттелген.
Күйдірілмеген кірпіштен соғылған күмбездері жұмсарған, жертөле мен кіреберіс ойықта бұзылулар бар, ішкі қабырғалар шұңқырланып, саз сылақтар түскен. Шу-Тараз алқабына бір күмбезді күйдірілмеген кірпішті мазар түрі дәстүрлі орталықтанған композиция тән жұмырланып келген мазар бастапқыда көлемді кескінделген үш бөлімді құрылымдар – төменгі қабаты сәл шығыңқы, орташа, кішкене қысылған жайма біртіндеп сферикалық күмбезге өткен. Іргетасы жоқ, бір жалды, тікбұрышты жұқа иілгіш кірпішті саз қабатпен қаланған. Жертөле негізіндегі қабырғаның ені 1 м шамасында, мазардың сақталған бөлігінің биіктігі 5,7 м, диаметрі 8,5 м.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Жамбыл облысы сәулеті
Зафарабат (Соғды облысы)

**Зафарабат** () — Тәжікстанның Соғды облысындағы қала үлгісіндегі елді мекен, Зафарабат ауданының әкімшілік орталығы.

## Географиялық сипаттама
Зафарабат — шөл дала табиғи аймағының оңтүстігінде орналасқан. Бұл аймақтағы ең ірі тәжік қонысы, Өзбекстанмен шекарада орналасқан. Халқының жартысы өзбектер. Зафарабат маңызды Хауас теміржол станциясына жақын және Ташкент-Душанбе халықаралық тас жолының бойында орналасқан.

## Тарихы
19 ғасырдың аяғына дейін бұл аймақ іс жүзінде адам тұрмайтын және тіпті мал жаюға да жарамсыз болып саналған. Жаңа ауылшаруашылық жерлерін (негізінен мақта өсіруге арналған) құру үшін каналдардың салынуы шөл даланың қоныстануына және елді мекендердің құрылуына себеп болды. Зафарабат кеңес дәуірінде пайда болды, 1960 жылы ол ауылға, ал 1965 жылы аудан орталығына айналды.

## Экономикасы және әлеуметтік нысандары
Бұл ауылшаруашылық мекенінде, өнеркәсіптік кәсіпорындардың көпшілігі ауылшаруашылық өнімдерін өңдеуге бағытталған. Сондай-ақ гидромелиорация техникумы бар. Зафарабатта қажетті әлеуметтік инфрақұрылым, сауда орны бар, ал үлкен орталық саябақ демалыс аймағы ретінде қызмет етеді.

## Дереккөздер

Санат:Зафарабат ауданы елді мекендері
Әбдірахман Жәми (ауыл)

**Әбдірахман Жәми** () — Тәжікстанның Хатлон облысындағы қала үлгісіндегі елді мекен, Әбдірахман Жәми ауданының әкімшілік орталығы.

## Географиялық сипаттама
Әбдірахман Жәми Хатлон облысының батысында, кең және тығыз қоныстанған Вахш өзенінің аңғарында орналасқан. Облыс орталығынане оңтүстікке қарай 30 шақырым (жолмен), Вахш теміржол стансасынан 12 шақырым, ал Душанбе солтүстікке қарай 72 шақырым жерде орналасқан. 

## Тарихы
Әбдірахман Жәми ауылы классикалық дәуірдің ұлы тәжік философы, мистикі және сопы ақыны Жәмидің (XV ғасыр) есімімен аталған. 2012 жылға дейін ауыл Куйбышевск деп аталды. Ауыл 1930 жылдары, ұжымдастыру кезінде құрылған.

## Экономикасы және әлеуметтік нысандары
Ауыл солтүстік аңғардағы ауылшаруашылық аймағының экономикалық орталығы болып табылады. Халықтың негізгі кәсібі — ауыл шаруашылығы, шағын өндіріс, сауда және қызмет көрсету.

## Дереккөздер

Санат:Әбдірахман Жәми ауданы елді мекендері
Исмаил Самани (ауыл)

**Исмаил Самани** () — Тәжікстанның Хатлон облысындағы қала үлгісіндегі елді мекен, Кушониен ауданының әкімшілік орталығы.

## Географиялық сипаттама
Ол Вахш өзенінің арнасынан созылып жатқан егістіктер мен каналдардың арасында, жазықта орналасқан. Душанбеден оңтүстікке қарай 90 км жерде. Оның ең биік нүктесі теңіз деңгейінен 1232 метр биіктікте және Исмаил Саманиден солтүстік-шығысқа қарай 19,0 км жерде орналасқан.
Орташа температура 18°C. Ең жылы ай - маусым (30°C), ал ең суық ай - қаңтар айы - 4°C. Жылына орташа жауын-шашын мөлшері 460 миллиметр.

## Тарихы
Кеңес дәуірінде ауыл Октябрьск деп аталған, бірақ тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында ол Саманидтер әулетінің негізін қалаушы Әмір Исмаил Саманидің (9 ғасырда өмір сүрген) құрметіне өзгертілді.

## Экономикасы және әлеуметтік нысандары
Исмаил Самани — бұл ауылшаруашылық аймағындағы типтік ауылшаруашылық қонысы. Ауыл шаруашылығымен қатар, тұрғындар сауда және шағын бизнеспен айналысады.

## Дереккөздер

Санат:Кушониен ауданы елді мекендері
Жейран (футбол клубы)

**Жейран** — Қазақстан футбол клубы, базасы Алматы қаласында. 2025 жылы құрылған.

2025 жылы Қазақстан екінші лигасына қатысып, соңғы орында қалды.
## Дереккөздер

Санат:Қазақстан футбол клубтары
Зархок

**Зархок** () — ауыл, Тәжікстанның Соғды облысындағы Исфара ауданының құрамына кіреді.

## Географиялық сипаттама
Соғды облысының шығысында, тәжік-өзбек шекарасында орналасқан. Ол Ферғана ойпатының шетінде, Түркістан жотасының тауларымен қоршалған. Исфара өзені өтетін тар аңғарда, теңіз деңгейінен биіктігі 587 метр орналасқан.

## Тарихы
Зархок - Орталық Азиядағы ең көне қоныстардың бірі. Бұл аймақтағы отырықшы халық 6 мың жыл бұрын пайда болған деп болжануда. Дегенмен, зерттеулер біздің эрамызға дейінгі 2-мыңжылдыққа дейінгі кезеңді көрсетеді. Зархоктан табылған кейбір археологиялық олжалар Эрмитаж жинағына енгізілген. Ежелгі заманда қазіргі қоныстағы Зарқұм ауылы Ұлы Жібек жолында орналасқан. Ғасырлар бойы ауыл бірнеше рет қирады (араб және моңғол жаулап алулары кезінде, сондай-ақ жергілікті азамат соғыстары кезінде). 17-19 ғасырларда Зархок кезектесіп Бұхара әмірлігі мен Қоқан хандығына тиесілі болды, бірақ 19 ғасырдың екінші жартысында ол Ресейдің Ферғана облысының құрамына кірді.

## Экономикасы және әлеуметтік нысандары
Революцияға дейін айналадағы аумақта көмір, мұнай және газ кен орындары табылды, ал 1930 жылдары Зархокта тау-кен өнеркәсібіне қызмет көрсету үшін теміржол салынды. Ауыл экономикасында бидай, қияр, қызанақ, өрік және басқа да дақылдарды өсіру де маңызды рөл атқарады.

Ауылда орта мектеп, жанармай құю станциясы, мешіт, сауда орталығы, медициналық пункт, наубайхана және әскери гарнизон бар. Ауылда 75 жеке шаруашылық жұмыс істейді.

Зархок кеңестік кинорежиссерлер әртүрлі жанрдағы фильмдерде бірнеше рет қолданған ерекше пейзаждарымен ерекшеленеді. Сонымен қатар, ауылда жергілікті Әулие Эшон Бобоның қабірі бар.

## Дереккөздер

Санат:Исфара ауданы елді мекендері
(272) Антония

**(272) Антония** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1888 жылы 4 ақпанда Огюст Шарлуа Ницца обсерваториясында ашты.

Кімнің есімімен аталғаны белгісіз.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(273) Атропа

**(273) Атропа** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1888 жылы 8 наурызда Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты.

Ежелгі грек мифологиясындағы мойралардың бірі атымен аталды.


Орбита астероида 273.png
Орбита астероида 273 (наклон).png


## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(274) Филагория

**(274) Филагория** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1888 жылы 3 сәуірде Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты.

Чехияның Оломоуц қаласындағы демалыс клубының атымен аталды.

thumb|440px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(275) Сапиенция

**(275) Сапиенция** — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид.

Оны 1888 жылы 15 сәуірде Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты.

Салиқалылықты білдіретін латынша сөзбен аталды.

thumb|440px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
Ишқашым

**Ишқашым** () — Тәжікстанның 	Таулы Бадахшан автономиялы облысы Ишқашым ауданындағы ауыл, аудан орталығы. 2010 жылғы халық санағы бойынша ауыл халқы 2900 адамды құрады.

## Географиялық сипаттама
Ишқашым аттас ауданда орналасқан және оның экономикалық және әкімшілік орталығы болып табылады. Ишқашым Ауғанстанмен шекаралас Пяндж өзенінің жағасында созылып жатыр. Шағын ауыл жеке үйлер мен бақша учаскелерімен қоршалған үш көшеден тұрады.

Пяндж өзені бір-біріне қарама-қарсы орналасқан көпірмен қосылған аттас екі елді мекенді бөліп тұратын шекаралық су жолы ретінде қызмет етеді.

## Тарихы
Ишқашым Кеңес Одағы кезінде Тәжікстанда көптеген туристерді тартатын танымал курорттық қала болған. Тәжікстан 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан бері бұл салаға барған сайын назар аударылмай келеді, сондықтан бүгінде туристер аз келеді. Керісінше, Ауғанстан аймағы салыстырмалы түрде қауіпсіз болып саналады.

Ауыл өзінің тарихи құрылымы - IV ғасырға жататын Каахка бекінісімен әйгілі. Аудан орталығынан алыс емес жерде аймақтың әйгілі ыстық бұлақтары орналасқан, олардың минералды құрамы жоғары және су температурасы 60 градус Цельсий. Бұлақтардың құрамы бір-бірінен ерекшеленеді.

## Экономикасы және әлеуметтік нысандары
Жаңа өндіріс орны ашылғаннан кейін, аймақтық бағдарламаға ауданда өсірілген ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта өңдеу бойынша тағы бірнеше қондырғылар салынды. Ауыл ішінде көлік және логистикалық қызметтерді ұсынатын шағын және орта бизнес субъектілері белсенді жұмыс істейді. Қаржы және банк мекемелері, сондай-ақ жылжымайтын мүлік агенттіктері де белсенді жұмыс атқарады.

Білім беру мекемелеріне орта мектептер, мектепке дейінгі даму орталықтары және металл өңдеу, ағаш ұстасы, тігіншілік және гүл өсіру сияқты әртүрлі қолөнер түрлері бойынша оқытуды ұсынатын қоғамдық ұйымдар кіреді.

Мүмкіндікке байланысты, әр сенбі сайын Пяндж аралында ауғандар мен тәжіктер тауар алмасатын базар өткізіледі. Базарда негізінен азық-түлік пен қолөнер бұйымдары сатылады, бірақ қазір Қытай Халық Республикасынан тауарлар, сондай-ақ БҰҰ Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасының гуманитарлық көмегі импортталады.

## Дереккөздер

Санат:Ишқашым ауданы елді мекендері
Қаратағ

**Қаратағ** (Қаратау), () — Тәжікстанның Тұрсынзаде ауданындағы ауыл.

## Географиялық сипаттама
Ғиссар жотасының оңтүстік беткейінде, Қаратағ өзенінің екі жағалауында, Душанбеден батысқа қарай 45 км жерде орналасқан.

## Тарихы
Халықтың басым бөлігі тәжіктер мен өзбектерден тұрады, басқа ұлт өкілдерінің шағын этникалық топтары бар – Ресей монархиясы кезінде орталық Ресей губернияларынан, кейінірек Кеңес Одағы кезінде көршілес республикалардан келген қоныстанушылардың ұрпақтары.

Ауылдың негізін қалаушы – Накшбанди сопылық бауырластықтан шыққан Дахбид ауылының тумасы Ишан Махмад-Ризо-Қожа. 18 ғасырда ол шәкірттерімен бірге Қаратағдария өзенінің маңына қоныстанды, кейінірек Қаратағ ауылы пайда болды. Ол жергілікті жерде қолөнер орталығы ретінде белгілі болды, онда тері илеушілердің, тоқымашылардың, етікшілердің, ұсталардың, тігіншілердің және басқа да қолөнершілердің шағын шеберханалары орналасқан. Ұзақ уақыт бойы бұл аймақ болат пышақтарымен, жүздерімен және былғары бұйымдарымен танымал болды.

19 ғасырда Қаратағ Үндістанмен белсенді сауда жасады. 1870 жылға дейін ол өзінің үкіметтік құрылымдары бар тәуелсіз қоныс болды. Дегенмен, кейінірек ол Ресей мемлекетінің протектораты болған Бұхара әмірлігінің құрамына кірді. ХХ ғасырдың басында Қаратағ жер сілкінісінен айтарлықтай зардап шекті. Уақыт өте келе ол қайта салынып, жаңа ғимараттармен аумағы кеңейтілді. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін ол жас Тәжік Республикасының құрамына кірді.

## Экономикасы және әлеуметтік нысандары
Ең дамыған қолөнердің бірі - тоқымашылық. Ауыл ақсақалдарының айтуынша, Бұхара төңкерісіне дейін Қаратоғта 3 мыңнан астам тоқу шеберханасы жұмыс істеген. Қаратоғ тоқымашылары шығаратын мата «алаша» деп аталған, ал шеберлер оның 20-дан астам түрін тоқыған. 

Бүгінде Қаратағ жергілікті тұрғындар мен қонақтарды өткенін зерттеуге және түсінуге, тарихи және мәдени ескерткіштер аймақтың байлығы мен сұлулығы туралы көбірек білгісі келетін көптеген туристерді тартады.

## Дереккөздер

Санат:Тұрсынзаде ауданы елді мекендері
Калаихум

**Калаихум** немесе *Калаи-Хумб* () — Тәжікстанның Таулы Бадахшан автономиялы облысы Дарваз ауданындағы ауыл.

## Географиялық сипаттама
Ауғанстанмен шекаралас Дарваз жотасының етегіндегі ауыл. Ауыл Хумбоб өзенінің сағасында, оның Пяндж өзеніне құятын жерінде орналасқан. Шығыс Памир тас жолы осы жерден өтеді, ол Душанбеден (370 шақырым қашықтықта) Таулы Бадахшанның орталығы Хорогқа (235 шақырым қашықтықта) апарады. Калаихум маңында Пяндж өзені арқылы Ауғанстан аумағына кіретін көпір бар. 

## Тарихы
Калаихум (Қалай-Хумб) атауы «Хумб өзеніндегі бекініс» деп аударылады. Қазір Дарваз ауданының орталығы болғанымен, ол тек ауылдық елді мекен. Бұрын Калаихум тәжік Дарваз шахының астанасы және Махистон географиялық және тарихи аймағының (сонымен қатар Дарваз деп те аталады) ежелгі орталығы болған. 17 ғасырдан бері белгілі елді мекен Памирге апаратын қақпа және бекініспен қорғалатын тау асуларына баратын жолдағы бекет қызметін атқарды. 1878 жылға қарай Калаихум Бұхара әмірінің әскерімен басып алынды, ал аймақ әмірліктің бекетіне айналды. 1930 жылдан бастап елді мекен Кеңестік Тәжікстанның автономиялық Таулы Бадахшан облысының құрамындағы ауданның орталығы болды.

Калаихум  маңында бірнеше толығымен қираған бекіністер мен қоныстар бар, бірақ Калаихумтағы бекіністің өзі бүгінгі күнге дейін сақталмаған. Дегенмен, кейбір ежелгі тас ғимараттар сақталған. Калаихум саяхатшыларға арналған бірнеше демалыс орындарын ұсынады.

## Экономикасы және әлеуметтік нысандары
Калаихум Таулы Бадахшан автономиялық облысы мен елдің батыс бөлігін байланыстыратын ең маңызды жолдың бойында орналасқан, бұл оған жетуді салыстырмалы түрде жеңілдетеді. Хорог пен Душанбенің ортасында орналасқан Калаихум көптеген саяхатшылар үшін танымал аялдама болып табылады. Осы келушілердің арқасында ауылда көптеген сауда орындары мен мейрамханалар пайда көреді. Сондай-ақ, базар, жанармай құю станциясы және ішкі рейстерге арналған шағын азаматтық әуежай қызмет етеді.

Пяндж өзені арқылы өтетін Рузват көпірі де үлкен маңызға ие, ол ауған және тәжік сауда нарығы үшін ауылға маңызды экономикалық фактор болып табылады.

## Дереккөздер

Санат:Дарваз ауданы елді мекендері
(281) Лукреция

**(281) Лукреция** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1888 жылы 31 қазанда Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты.

Алғашқы астроном әйелдердің бірі болған Каролина Лукреция Гершельдің есімімен аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(286) Иклея

**(286) Иклея** — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид.

Оны 1889 жылы 3 тамызда Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты.

Камиль Фламмарион жазған астрономия тақырыбындағы романның бір кейіпкері атымен аталған.


Орбита астероида 286.png
Орбита астероида 286 (наклон).png


## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(287) Нефтида

**(287) Нефтида** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1889 жылы 25 тамызда Кристиан Генрих Фридрих Петерс Литчфилд обсерваториясында ашты.

Мысыр мифологиясындағы туу мен өлу құдайының құрметіне орай аталды.


Орбита астероида 287.png
Орбита астероида 287 (наклон).png


## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(288) Главка

**(288) Главка** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1890 жылы 20 ақпанда Карл Лютер Дюссельдорф обсерваториясында ашты.

Ежелгі грек мифологиясындағы Ясонның қалыңдығы есімімен аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(289) Ненетта

**(289) Ненетта** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1890 жылы 10 наурызда Огюст Шарлуа Ницца обсерваториясында ашты.

Спектрлік талдау бұл астероидтың оливинге бай екенін аңғартты.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
Балх (Тәжікстан)

**Балх** () — Тәжікстанның Хатлон облысындағы қала үлгісіндегі елді мекен, Жалалиддин Балхи ауданының орталығы.

## Географиялық сипаттама
Хатлон облысының батысында, Вахш өзені аңғарының ортасында, оның салаларының бірінде орналасқан. Жақын жерде Бохтардан Термезге дейінгі теміржол желісі (34 шақырым жерде) және Ауғанстан шекарасына баратын тас жол өтеді.

## Тарихы
Ауыл аумағындағы алғашқы қоныстар 20 000 жылдан астам уақыт бұрын болған. Біздің заманымыздың басында мұнда шағын қоныс болған, ал IV ғасырда қалалық ғимараттар салынып, олар VII ғасырда қайта жаңартылған.
XVIII ғасырдан бастап ол Тугаланг ауылы ретінде белгілі болды.
Аукыл ұжымдастыру жылдарында құрылған, бірақ бастапқыда Кагановичабад деп аталған. Бұл атауды 1957 жылға дейін сақтап келген. 1954 жылы қалалық үлгідегі елді мекенге айналды.
1957 жылы ол Колхозабад деп өзгертілді, ал 2017 жылдың 16 ақпанында Балх атауын алды.

## Экономикасы және әлеуметтік нысандары
Балх — аймақтың ауылшаруашылық орталықтарының бірі, сондықтан халықтың көп бөлігі осы салада жұмыс істейді. Мақта тазалайтын зауыт және сыра қайнату зауыты бар. Жергілікті көрікті жерлердің бірі - заманауи мешіт.

## Дереккөздер

Санат:Жалалиддин Балхи ауданы елді мекендері
Мэри Макэлис

**Мэри Патрисия Макэлис** () — Ирландия президенті қызметін атқарған екінші әйел, сонымен қатар Солтүстік Ирландияда туған алғашқы президент.

Ол — өз алдында президент әйелден кейін орнына келген президент әйел болған тұңғыш тұлға.

Ол Дублин университетінің профессоры болды. 1997 жылы президент Мэри Робинсон қызметін мерзімінен бұрын босатқан соң, оның ізбасары болып сайланды. Ал 2004 жылы ешкім қарсы шықпаған соң екінші мерзімге қайта сайланды.

[thumb|left|200px|[Билл Клинтон және Мэри Макэлис]]
[thumb|left|200px|АҚШ президенті [Барак Обамамен бірге]]

## Дереккөздер

Санат:Ирландия саясаткерлері
Санат:Ирландия президенттері
Санат:Саясаттағы Ирландия әйелдері
(290) Бруна

**(290) Бруна** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1890 жылы 20 наурызда Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты.

Чехиядағы Брно қаласының латынша нұсқасымен аталды.


Орбита астероида 290.png
Орбита астероида 290 (наклон).png


## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(291) Алиса

**(291) Алиса** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1890 жылы 25 сәуірде Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты.

Нақты кімнің есімімен аталғаны белгісіз.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(293) Бразилия

**(293) Бразилия** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1890 жылы 20 мамырда Огюст Шарлуа Ницца обсерваториясында ашты.

Бразилияның құрметіне орай аталды.


Орбита астероида 293.png
Орбита астероида 293 (наклон).png


## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(441) Батильда

**(441) Батильда** — Негізгі белдеудегі металды астероид.

Оны 1898 жылы 8 желтоқсанда Огюст Шарлуа Ницца обсерваториясында ашты.

Кімнің есімімен аталғаны белгісіз.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(442) Айхсфельдия

**(442) Айхсфельдия** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1899 жылы 15 ақпанда Макс Вольф және Фридрих Швассман Гейдельберг обсерваториясында ашты.

Германиядағы Айхсфельд тарихи аймағының атымен аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(444) Гиптида

**(444) Гиптида** — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид.

Оны 1899 жылы 31 наурызда Жером Эжен Коджа Марсель обсерваториясында ашты.

Марсельді қалаған адамның әйелі құрметіне орай аталды.

thumb|440px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (401—500)
Санат:Астероидтар
(296) Фаэтуса

**(296) Фаэтуса** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1890 жылы 19 тамызда Огюст Шарлуа Ницца обсерваториясында ашты.

Гелиос қыздарының бірі атымен аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(440) Феодора

**(440) Феодора** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1898 жылы 13 қазанда Эдвин Фостер Коддингтон Лик обсерваториясында ашты.

Огайо штаты университетіне демеушілік көрсеткен адамның қызы есімімен аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (401—500)
Санат:Астероидтар
Меркалли шкаласы

**Меркалли шкаласы** — жер сілкінісінің қарқындылығын сыртқы белгілеріне, яғни қираулар мен байқалатын әсерлерге сүйене отырып анықтауға арналған шкала. Ол сейсмикалық құралдардан тікелей мәлімет болмаған жағдайда да қолданылады (мысалы, қажетті жабдықтың болмауы кезінде). Меркалли шкаласында қарқындылық деңгейлері рим цифрларымен белгіленеді.

Шкала Джузеппе Меркаллидің құрметіне аталған. Ол бұл әдістеменің негізін 1883 және 1902 жылдары қалады. Кейінірек Чарльз Рихтер шкалаға өзгерістер енгізді, содан кейін ол «Модификацияланған Меркалли шкаласы» (MMI) деп атала бастады. Қазіргі кезде Меркалли шкаласы негізінен АҚШ-та қолданылады.

## Меркалли шкаласының қазіргі нұсқасы

## Сілтемелер
* Меркалли жер сілкінісі қарқындылығы шкаласы
* Білім қоры: Меркалли шкаласы
* Меркалли мен Рихтер шкалаларының арақатынасы

Санат:Сейсмикалық шкалалар
Санат:Сейсмология
Zivert

**Zivert** (толық есімі – **Юлия Дмитриевна Зиверт**, туған күні - 28 қараша 1990, Мәскеу) — ресейлік поп-әнші, 2017 жылдан бастап белгілі болды.

«Чак» атты дебюттік әнді өз YouTube-каналында 2017 жылы таныстырды.

## Альбомдар
;Студия альбомдары
* 2019 — Vinyl #1
* 2021 — Vinyl #2
* 2023 — В мире весёлых
;Мини-альбомдар
* 2018 — Сияй
* 2022 — Zima
;Жинақтар
* 2019 — Life
* 2019 — Зелёные волны
* 2019 — Шарик
* 2019 — Beverly Hills

## Дереккөздер

Санат:Ресей поп-әншілері
Санат:«Золотой граммофон» лауреаттары
Лаккон

**Лаккон** () — Тәжікстанның Соғды облысының Исфара ауданындағы ауыл.

## Географиялық сипаттама
Соғды облысының шығысында, Ферғана алқабының шеткі шетінде, Түркістан жотасының етегінде, көршілес екі мемлекеттің - Өзбекстан мен Қырғызстанның түйіскен жерінде
орналасқан. Исфара ауданының орталығы батысқа қарай 25 шақырым жерде.
Орташа температура 16°C. Ең жылы ай - шілде (32°C), ал ең суық ай - қаңтар -3°C.

## Экономикасы және әлеуметтік нысандары
Аласа таулармен қоршалған аңғардың бұл бөлігі негізінен құрғақ континенталды климатқа ие, бұл суарудың арқасында ауыл шаруашылығын мүмкін етеді. Қазіргі уақытта ауыл шаруашылығы жергілікті тұрғындардың негізгі кәсібі болып табылады. Жақында ғана Лаккондағы негізгі сала озокерит өндіру болды: онда шахта мен карьер жұмыс істеді.

Республикадағы екі ірі психиатриялық аурухананың бірі осында орналасқан, екі мектеп жұмыс істейді.

Лаккон сонымен қатар жақын маңда орналасқан мина алаңдарымен танымал. Олар 2000-2001 жылдары Өзбекстан қарулы күштерімен салынған. Дегенмен, миналанған аумақтар қатаң құпияда сақталады және мина алаңдарының орналасқан жерлері ешқандай белгілермен белгіленбеген. Бұл кейіннен Лаккон тұрғындары арасында құрбандыққа әкелді.

## Дереккөздер

Санат:Исфара ауданы елді мекендері
Рихтер шкаласы

**Рихтер магнитуда шкаласы** жер сілкіністерінің күшін («өлшемін») анықтау үшін қолданылады; ол 1935 жылы америкалық сейсмолог Чарльз Фрэнсис Рихтер ұсынған және «ML» немесе «ML» деп белгіленеді.

thumb|228px|<center>Чарльз Фрэнсис Рихтер</center>

Рихтер жер сілкінісінің күшін (оның эпицентріндегі) бағалау үшін стандартты Вуд—Андерсон сейсмографының инесі тіркейтін тербеліс амплитудасының  (микрометрмен өлшенетін) ондық логарифмін қолдануды ұсынды. Сейсмограф эпицентрден 600 километрден аспайтын қашықтықта орналасуы тиіс. Формула мынадай: M_L = \lg A + f,
мұнда  — эпицентрге дейінгі қашықтыққа байланысты кесте бойынша анықталатын түзету функциясы. Жер сілкінісінің энергиясы шамамен A^{3/2}, шамасына пропорционал, яғни магнитуда 1,0-ге артқан сайын тербеліс амплитудасы 10 есе ұлғаяды, ал бөлінетін энергия шамамен 32 есе көбейеді.

Бұл шкаланың бірқатар маңызды кемшіліктері болды:
* Рихтер өз шкаласын калибрлеу үшін гипоцентрі таяз болатын, Оңтүстік Калифорния аумағындағы кіші және орташа жер сілкіністерін пайдаланған.
* Қолданылған аспаптардың техникалық шектеулеріне байланысты Рихтер шкаласының жоғарғы шегі шамамен 6,8 магнитудамен шектелді.
* Ұсынылған өлшеу әдісі тек қана беткі сейсмикалық толқындарды есепке алды, ал терең ошақты жер сілкіністері кезінде энергияның едәуір бөлігі көлемдік толқындар түрінде бөлінеді.

Келесі бірнеше онжылдық ішінде Рихтер шкаласы жаңа бақылауларға сәйкес нақтыланып, түзетілді. Қазіргі таңда осы шкаладан туындаған бірнеше түрі бар, олардың ең маңыздысы — көлемдік толқындар магнитудасы және беткі толқындар магнитудасы. Алайда көптеген бұқаралық ақпарат құралдары бұл мәндерді әлі де «Рихтер шкаласы» деп атайды.

Аталған барлық шкалалар бастапқы нұсқадағыдай логарифмдік принципке негізделген және өзара шамалас сандық мәндер береді.

## Дереккөздер

Санат:Сейсмикалық шкалалар
Санат:Сейсмология
Судандағы үшінші азамат соғысы

**Судан Қарулы күштері (СҚК) мен Жедел әрекет ету күштері (ЖӘК) арасындағы азаматтық соғыс** — 2023 жылғы 15 сәуірде басталған қарулы қақтығыс. СҚК елдің қазіргі билігі саналатын Уақытша егемендік кеңесінің жағында. ЖӘК — «Джанджавид» жасақтарынан шыққан жартылай әскери құрылым. Қақтығыстың негізгі себебі — ЖӘК-ті армия құрамына қосу мәселесі. Астанада басталған ұрыстар қысқа мерзім ішінде елдің басқа өңірлеріне де тарады.

2025 жылдың күзіне қарай Судан армиясы астана Хартум мен орталық өңірлерді қайтадан өз бақылауына алды, ал Жедел әрекет ету күштері батыс аймаққа шегініп, Дарфур өңіріндегі бес провинцияның төртеуінің әкімшілік орталықтарын бақылауды жалғастырып отырды.

## Алғышарттар
2018 жылғы 19 желтоқсанда Суданда өмір сүру құнының күрт өсуі мен экономикалық жағдайдың нашарлауына байланысты жаппай наразылықтар басталды. 2019 жылғы қаңтарда қарсылықтың негізгі ұраны өзгеріп, наразылық білдірушілер елді 30 жылға жуық басқарған президент Омар әл-Баширдің қызметінен кетуін талап ете бастады.

Осы жағдайдың аясында 11 сәуірде әскери төңкеріс болды: президент тұтқындалып, билікке хунта келді. Мемлекеттің жаңа басшысы болып Абдель Фаттах әл-Бурхан тағайындалып, ол Уақытша әскери кеңесті (кейінірек — Суверендік кеңес) басқарды. Кеңес құрамына азаматтық тұлғалар да, әскери өкілдер де кірді. Алайда екі жыл ішінде бұл орган ел ішінде бұрыннан келе жатқан саяси қайшылықтарды еңсере алмады. Бұған қоса, Кеңес Халықаралық валюта қорынан несие алу үшін қатаң экономикалық реформалар жүргізе бастады, бірақ бұл шаралар халық тарапынан қарсылық тудырды.

2021 жылғы 21 қыркүйекте бұрынғы президент Омар әл-Баширді қолдаушылар мемлекеттік төңкеріс жасауға әрекеттенді, алайда бұл әрекет сәтсіз аяқталды.

## Барысы
2023 жылғы 15 сәуірде ЖӘК бүкіл ел аумағындағы, соның ішінде астана Хартумдағы Судан қарулы күштерінің көптеген базаларына шабуыл жасады. ЖӘК президент сарайын және Хартум халықаралық әуежайын басып алғанын мәлімдеді,  алайда бұл ақпаратты билік өкілдері жоққа шығарды. Судан армиясы елдегі барлық әуежайлардың жабылғанын жариялады, ал Суданның әскери-әуе күштері Хартум қаласындағы ЖӘК позицияларына әуе соққыларын жасады. Қаланың әртүрлі бөліктерінде артиллериялық атыс дауыстары естілді. Сонымен қатар мемлекеттік Sudan TV телерадиокомпаниясының штаб-пәтерінде қақтығыстар болғаны туралы хабарланды. Куәгерлер мен «Аль-Арабия» телеарнасы кейінірек телестанцияның ЖӘК күштерінің бақылауына өткенін хабарлады. Қала аумағында бақылау-өткізу бекеттері орнатылды.

## Дереккөздер
Московский

**Московский** () — Тәжікстанның Хатлон облысындағы қала үлгісіндегі елді мекен, Хамадани ауданының әкімшілік орталығы.

## Географиялық сипаттама
Хатлон облысының оңтүстік бөлігіндегі қалалық үлгідегі елді мекен. Ол Яхсу аңғарының оңтүстігінде, Пяндж өзенінің Яхсу саласы таулардан кең аңғарға шығып, атырау түзетін жерде орналасқан. 

## Тарихы
Бұл елді мекен Кеңес дәуірінде ауылшаруашылық аймағындағы шағын өнеркәсіптік орталық ретінде құрылған. 1965 жылы оған ауыл мәртебесі берілді.

## Экономикасы және әлеуметтік нысандары
Мұнда құрылыс материалдары (асфальт, кірпіш, темірбетон бұйымдары) және консервілер өндірісі өркендеген. Бүгінде ас тұзы белсенді түрде өндіріледі. Московский көлеңкелі көшелерге, шағын базарларға, бақтарға, саябақтарға және каналдар кесіп өтетін көшелерге бай.

Ходжамумин тауы (1334 метр) — ерекше табиғи құрылым және жергілікті көрікті жер. Ол толығымен әртүрлі түсті ең таза тұздан тұрады және әлемдегі ең ірі тұз кен орындарының бірі болып табылады. Таудың етегінде тұз зауыты жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Хамадани ауданы елді мекендері