open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Арал қаракөзі

**Қаракөз**, Арал қаракөзі (Abramіs safa aralensіs) – тұқы тұқымдасына жататын балық. Abramіs safa түрінің түр тармағы. Қаракөз Қара, Каспий, Арал теңіздеріннің су алаптарында таралған. Ал Қаракөз түр тармағы – Арал теңізінің су алабында – Сырдария мен оның көлдерінде тіршілік етеді. Бұрын тамыз – қыркүйек айларында жайылымы Арал т. болатын. Ұзындығы 28 см, салм. 420 г-дай. Пішіні тыранға ұқсас, одан айырмашылығы – қабыршағы үлкен, құйрықасты (аналь) қанаты ұзындау болады. 7 – 8 жыл өмір сүреді. Жыныстық жағынан 3 жасында жетіледі, ұзындығы 15 – 17 см-дей болғанда толады. Уылдырығын (көлеміне қарай 2,2 – 33,5 мыңдай) су температурасы 12 – 16°С-қа жеткенде өзен арнасына қатты ағысты құмды-тасты, құмды-сазды, сазды жерлерге шашады. Қорегі – бүйірімен жүзушілер, бақалшақты шаяндар, қос жақтаулы моллюскілер, мизидтер, әр түрлі дернәсілдер, детриттер (өлекселер). Арал Қ-і Арал т-нің экол. жағдайына байланысты саны кеміп келеді. Бұрын еті жақсы бағаланатын, кейінгі кезде ол майдаланып, кәсіптік маңызын жоғалтқан.

## Дереккөздер


Санат:Балықтар
Санат:Арал теңізі
Қаракөл (көл, Қарағанды облысы)

**Қаракөл** – Қарағанды облысы Осакаров ауданының орталық бөлігіндегі тұйық көл. 

## Гидрографикасы
Аумағы 7,2 км2. Теңіз деңгейінен 512,3 м биіктікте. Ұзындығы 4,6 км, енді жері 2,3 км, жағалау бойының ұзындығы 12,5 км, ең терең жері 3 м. Қар, жауын-шашын және грунт суларымен толысады. Суы қарашада қатып, сәуірдің 2-жартысында ериді. Суы тұщы, сәл сілтілі, мал және бау-бақша суғарылады.

## Дереккөздер

Санат:Осакаров ауданы көлдері
Қаракөл (көл, Жамбыл облысы)

**Қаракөл** – Шу алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы Ұланбел ауылының шығысында 23 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 262 м биіктікте жатыр. 

## Гидрографикасы
Аумағы 3,8 км2, ұзындығы 3,2 км, енді жері 1 км, жағалау бойының ұзындығы 20,5 км. Көктемгі еріген қар, жауын-шашын және жер асты суларымен толысады.

## Жағалау сипаты
Жағалауы сор батпақты, күрделі тілімденген, түбі лайлы. Солтүгінде Лебяжье, оңтүстігінде Қамқалы, т.б. маңында көптеген ұсақ көлдер бар. Суы ащы, суатқа пайдаланылады. 

## Дереккөздер

Санат:Мойынқұм ауданы көлдері
Санат:Шу су алабы
Қаракөл (өзен)

**Қаракөл** – Есіл алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ақмола облысының Есіл ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 92 км, су жиналатын алабы 1620 км2.

## Бастауы
Ақмола облысының батысындағы белесті жазық даладан басталып, Бұзылық ауылының тұсында Есілге құяды.

## Гидрологиясы
Жалпы құламасы 76 м. Аңғары айқын қалыптасқан, ені жоғарғы ағысында 1 км, ортаңғы және төменгі ағысында 1,5 – 2,5 км. Жоғарғы бөлігінде оң жағалауы, ортаңғы және төменгі бөлігінде сол жағалауы тік жарлы келеді. Жайылмасы тек төменгі ағысында қалыптасқан. Ені 300 – 600 м-ге жететін жайылмасы тек су деңгейі қатты көтерілгенде ғана көлдейді. Арнасының ені 80 – 100 м, биіктігі 5 – 11 м, бастауына қарай жыраларға ұласады. Көп жылдық орташа су ағымы Бұзылық ауылы тұсында 0,71 м3/с. Тасынды ағындысы жылына (жылдық су шығыны) 4150 м³. Минералдылығы көктемгі су тасқыны кезінде 100 – 150 мг/л, ал жазда және қыста 250 – 300 мг/л. Суы егін суғаруға кеңінен пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Есіл ауданы (Ақмола облысы) өзендері
Санат:Ертіс су алабы
Қаракөл (шоқы)

**Қаракөл** – Бұғылы тауларының солтүстік-батысындағы шоқы. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Шет ауданы Мұхтар аулының солтүстік-батысында 52 км жерде орналасқан. Сатық-Қараөзек және Қосбақ өзендерінің аралығында. Абсолюттік биіктігі 572 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 7 км шамасында созылған, енді жері 4 км. 

## Жер бедері
Ұсақ шоқылардың беткейлері еңістеніп жазыққа ұласады. Шоқының түпкі жыныстары жалаңаштанған. 

## Өсімдігі
Делювийлі-пролювийлі жазықтарындағы бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында бетеге, боз, селеу, сұлыбас, бұталар өседі.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы таулары
Қаракөл елтірісі

thumb|right|200px

**Қаракөл**, *қаракөл елтірісі* – туғаннан кейін 2 – 3 күн ішінде сойылған қозы терісі.

Елтірі қойдың қаракөл, соколов, решетилов сияқты арнайы тұқымдарының қозыларынан ғана алынады. Ең сапалы және көп өндірілетіні – қаракөл елтірісі.

Енесінен буаздығының 135 – 140-күндері, мерзімінен бұрын, шала туған қозының елтірісі қаракүлше, жылбысқы деп аталады және жоғары бағаланады. Елтірінің шелі жұқа әрі берік. Осыған байланысты елтіріден тігілген киім жеңіл болады, ұзақ киіледі. Сапасы мен құндылығы түсіне, түгінің бұйралығына, мөлшеріне байланысты. Түсі, көбінесе қара (мөлдір қарадан солғын қараға дейін), көк (ашық көктен қара көкке дейін), кейде сұр, қоңыр, қызғылт, ақ болады. Елтірінің толқын бұйралысы жоғары бағаланады. Елтірі бұйра гүлінің жалпақтығына қарай ұсақ бұйра гүлді (ені 4,5 мм-ге дейін), орташа бұйра гүлді (ені 4,5 – 7 мм), ірі бұйра гүлді (7 мм-ден артық) болып бөлінеді. Орташа бұйра гүлді елтірі жоғары бағаланады.

Қаракөл елтірісін өндірумен республикада Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда, Жамбыл, Батыс Қазақстан, Маңғыстау облыстарының қой шаруашылықтары айналысады. Елтіріден бөрік, ішік, т.б. тігіледі, жаға жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Қой шаруашылығы
Санат:Былғары
Санат:Жеңіл өнеркәсіп өнімдері
Қаракүйе саңырауқұлақтар

**Қаракүйе саңырауқұлақтары** — базидиомицеттер класына жататын саңырауқұлақтардың бір тобы; өсімдіктерде қаракүйе ауруын таратады. Жер бетінде өте кең тараған. Арктикадан тропиктік аймақтарға дейін кездеседі. Бұрын табиғаты белгісіз болып келген бұл ауру қоздырғыштардың микроскопиялық саңырауқұлақтарға жататынын 19 ғ-дың 2-жартысында француз ғалымы А. де Бари (1831–1888) анықтаған. 40 тұқымдасқа жататын 1000-ға тарта түрлерден тұрады. Қаракүйе саңырауқұлақтары – облигатты паразиттер (оттектің қатысынсыз дамитындар), өсімдіктің түріне қарай барлық органдарын зақымдайды. Өсімдік тамырында сирек кездеседі. Зақымдалған орган отқа күйгендей қара немесе қара қоңыр тартып, күйе сияқты тозаңданып тұрады. Аурудың аты осы сыртқы көрінісіне қарай қойылған. Зақымдалған өсімдік органының қап-қара болып тозаңданып тұруы – ондағы ауру қоздырғыш саңырауқұлақ спораларының (хламидоспоралар, телиоспоралар) жиынтығына байланысты. Осы споралары арқылы вегетация кезінде саңырауқұлақ ауырған өсімдіктен сау өсімдікке жұғады. Дәндермен бірге қамбада қыстап шығады. Споралар шашылып ауаның ағынымен таралады. Қаракүйе саңырауқұлақтары, әсіресе, дәнді дақылдарға өте көп зиян келтіреді, масақта дән жойылып оның орнына саңырауқұлақтың хламидоспоралары пайда болады. Тиісті күрес шараларын қолданбаса өнімнің 25 – 40%-ын жояды, қалған өнімнің сапасын төмендетеді. Бұл аурудың ауыл шаруашылық дақылдарына өте зиянды түрлеріне бидайдың қатты (Tіlletіa carіes), тозаңды (Ustіlago trіtіcі), сабақ (Urocystіs trіtіcі), қаракүйелері; қарабидайдың масақ (Tіlletіa secalіs), сабақ (Urocystіs occulta) қаракүйелері; арпаның қатты (Tіlletіa hordeі), тозаңды (Ustіlago hordeі); жүгерінің ісікті (Ustіlago zeae) қаракүйелері жатады. Күрес шаралары: ауруға төзімді дақыл сорттарын өндіріске енгізу; тұқымдық дәнді хим. препараттармен дәрілеу; ыстық сумен зарарсыздандыру, ауруға шалдыққан егінді тұқымдық егістен бөлек жинау, т.б.

## Дереккөздер


Санат:Саңырауқұлақтар
Санат:Базидиомицеттер
Санат:Өсімдік аурулары
Қарақамыс (шығанақ)

**Қарақамыс** – Балқаш көлінің батысындағы шығанақ. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы аумағында орналасқан. 

## Сипаты
Құрлыққа 8 шақырым сұғына еніп жатыр, ені 10 шақырым, тереңдігі 5 м. Түбі сазды, кей жері тастақты. Солтүстік және оңтүстік жағасы жарқабақты, төменгі девонның порфирит, кварцит, т.б. жыныстарынан түзілген. Құм саздақты батыс жағалауы өзімен аттас сорға ұласады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысы географиясы
Санат:Балқаш көлі шығанақтары
Айбас-қайбас

**Айбас — Қайбас**  — Каспий маңы ойпатындағы шалғынды жазық сор. Ол Батыс Қазақстан облысы Орда ауданындағы Нарын құмының солтүстік жағын, шағын Берішарал өзен мен Аралсор көлі аралығын алып жатыр. Ұзындығы 20 км, ені 10 км, абсолют биіктігі 45 м. Төрттік кезеңнің құмдақты және құмды шөгінділерінен түзілген. Оның шалғынды қызыл қоңыр және бозғылт қызыл қоңыр сортаңды топырағында жусан, қоңырбасты, көкпек тағы басқа өсімдіктер өседі.
## Дереккөздер


Санат:Батыс Қазақстан облысы
Айбикешақпақ

**Айбикешақпақ** – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының солтүстік-шығыс шетін ала орналасқан шоқы. 

## Жер бедері, сипаты
Абсолюттік биіктігі 608 м. Ұзындығы мен ені бірдей 5-6 км. Беткейлері аз тілімделген, солтүстік-шығысы едәуір тік, жартасты келеді. Топырағы қызыл коңыр. Дала өсімдіктері мен аң-құстары көп тараған.

## Геологиялық құрылымы
Негізінен кембрий жыныстарынан түзілген.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Санат:Шоқылар
Айгүл тауы

**Айгүл ** — Алматы облысы Кербұлақ ауданындағы тау. Арқарлы асуының оңтүстік-шығысында шамамен 10 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1275 м.

## Дереккөздер

Санат:Кербұлақ ауданы таулары
Азынабай-тайпақ каналы

**Азынабай-тайпақ каналы ** – Батыс Қазақстан облысының Ақжайық ауданындағы жасанды су жүйесі. 

## Гидрологиялық сипаты
Ұзындығы 32,3 км, арнасындағы ағынды су мөлшері 13 м3/с. Бойында мал суаратын 6 тоған, су реттегіш 3 қақпа және 3 көпір салынған. Арна арқылы аудан аумағында 0,4 мың га көлтабандық жайылым суғарылады.

## Дереккөздер

Санат:Батыс Қазақстан облысы каналдары
Айғыз

**Айғыз** (туған - қайтыс болған  жылы белгісіз) — Құнанбайдың Күңке (Әйбөбек) мен Ұлжаннан кейінгі үшінші әйелі. Басқа әйелдеріне қарағанда, Ұлжан мен Айғыздың ауыл-үй, қонысы бір болып, балалары араласып, бірге өседі. Құнанбайдың шешесі Зере өз қалауымен осылардың қолында тұрған. Әуезовтің ел аузынан жинаған деректерінде мынадай жолдар кездеседі:

«Абайдың екі шешесінің бірі - Айғыз (бұл адамның сұлуы болған), Қажы: «Көкшені Бақанасқа, бұл өзенге Мамайды салам». Онда Сүйіндік болыс, Жуантаяқты да көшіреді, бұның аулын көшірмейді. Соны көшіріп келе жатып бір сұлу қыз көреді, қыз - Айғыз, соны алады. Абайдың екі шешесі содан» 

Сондықтан жеңгелері екі шешені тел еміп өсті деп, Абайды «*Телқара*» атандырған. Жазушы «Абай жолы» эпопеясында Айғыздың шынайы, әсем тұлғасын жасаған.

## Дереккөздер
Айғыр

**Айғыр**жылқының жыныс қуаты жетілген еркегі. 

Мінезіне, түр-түсіне қарай қойылған атаулары өте көп: 
*шақар айғыр
*желқуық айғыр (мінезі)
*құр айғыр
*шу асау айғыр (бұрын қолға ұсталған-ұсталмағаны)
*сәурік (үйірге түспеген)
*шалқұйрық
*құбақай (түсі), т.б.

Ертеде айғырды тек сыртқы мүсіні мен ата-енесінің ерекшелігіне қарай бағалаған. 
Жыныс қуаты жетілген, піштірілмеген жылқы тынышсыз болады, секірмейді. Сондықтан үйірге салатын айғырдан басқа жылқылар піштіріледі.

Еркек жылқының жыныс қабілеті 1,5 жасында (тай) жетілгенімен, оны 3 жасқа (дөнен) толмай үйірге салуға болмайды. 
Жас айғырдың үйірінде 10 – 15, толысқан айғырдың үйірінде 20 – 25, сақа айғырдың үйірінде 12 – 15 биеден болады. Бұл әдістің артықшылығы – айғыр үнемі үйірде болады да, бие дер кезінде тоқтайды, кемшілігі – айғырдың жыныс қуаты үнемді пайдаланылмайды, тіпті оның күші үздігуі де ғажап емес.

Айғыр қолдан ұрықтандыру үшін де пайдаланылады. Бір айғырдың ұрығы 150 – 200 биеге жетеді және ішкі жыныс мүшесінде кемшілігі бар (жатыры қисық, т.б.) биелер Айғыр қосқанда үнемі қысыр қалатын болса, бұл әдісті қолданғанда құлындайды.

Ғылымның дамуына байланысты үйірге салынатын айғыр жан-жақты зерттеліп, тексеруден өткізіледі. 
Осы ерекшеліктерге қарай айғырды бағып-күту әдістері де сан алуан.

Айғыр (жеребец) - жыныстық қуаты толық жетілген жылқының еркегі. Биеден гөрі А. ірі, салмағы да едәуір ауыр,
шоқтығы биік, кеудесі кең омыраулы, мойны жуан, басы үлкен, сүйегі ауыр әрі берік, терісі қалың келеді. Тұқымына қарай еркек кұлынының жыныс қабілеті 8-9 айлығында жетілгенмен, шағылысуға алғашқы рет 3-4 жасында қосылады.
Шағылыстыруға түскен А. үйірге тегіне, дене бітіміне, өнімділігіне, ұрпағының сапасына карап тандап қосу арқылы өсіріліп отырған жылқы тұқымын асылдандыруға болады. Үйірдегі бие саны айғырдың жасына және шағылыстыру
тәсіліне байланысы өзгереді. Қолдан шағылыстырғанда 5-14 жасар А. бір маусымда - 35-40, 15 жастан асқандары - 20-30, ал алғашқы шағылысқа түскен жас 3-4 жасар А. - 15-20 биеге
дейін ұрыктандыра алады. Үйірге түскен ересек А-ға - 20-25, ал жас және сақайған А.-ға - 12-15 биеден бөлінеді. Қолдан ұрықтандырғанда бір А. ұрығымен бір маусымда 300 биеге дейін ұрықтандыруға болады. Тұқымдық А. шаруашылықтың бағытына қарай (мініс, жегіс, спорт не ет өндіру) тандалады. Осы ерекшеліктеріне байланысты А. бағып-күту әдістері де өзгешеленеді

## Дереккөздер


Санат:Иппология
Айғыржал (тау, Алматы облысы)

**Айғыржал** – Қаратау жотасының оңтүстік-батысында орналасқан тау.

## Географиялық орны
Алматы облысы Райымбек ауданындағы тау. Абсолюттiк биіктігі 2475 м. 

## Жер бедері
Тау етегінен ірілі-ұсақты бірнеше өзендер бастау алады. Беткейлері жайпақтау келген.

## Дереккөздер

 
Санат:Райымбек ауданы таулары
Айғыржал (Абай облысы)

**Айғыржал** — Абай облысы Аягөз ауданы, Аягөз қалалық әкімдігі құрамындағы темір жол бекеті.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Аягөз қаласынан солтүстікке қарай 31 км-дей жерде.

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Айғыржал (тау, Қарқаралы ауданы)

**Айғыржал** – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының шығыс шетін ала Егіндібұлақ ауылының шығысына қарай 50 км жерде орналасқан тау. Абсолюттiк биіктігі 761 м. Ұзындығы 2 км, енді жері 1 км. 

## Жер бедері, геологиясы
Солтүстік беткейі тік, түпкі жыныстары жалаңаштанған тас көмір дәуірінің гранитоидтарынан түзілген.

## Өсімдігі
Қызғылт қоңыр топырағында бетеге, қызғылт көде өседі, шоқ-шоқ қараған кездеседі. 

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Айғыржал (тау, Ақмола облысы)

**Айғыржал** – Өлеңті өзенінің сол жағалауында орналасқан тау. 

## Географиялық орны
Ақмола облысы Ерейментау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 40 км жерде. Абсолюттк биіктігі 440 м. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай ұзындығы 9 – 10 км, ені 2 – 3 км доға тәріздес созыла орналасқан. 

## Геологиялық құрылымы
Эрозия-тектоникалық ыдырау нәтижесінде түзілген аласа таулар қатарына жатады. 

## Жер бедері
Шығысы, батысы мен оңтүстігі жазық, солтүстігі тік жарлы келген. Солтүстік беткейінің баурайында Қызылсор тұзды көлі жатыр.

## Дереккөздер

 
Санат:Ерейментау ауданы таулары
Аиздар тұқымдасы

**Аиздар тұқымдасы** (Aіzoaceae) – бір жылдық шөптесін өсімдіктер. 
Негізінен Оңтүстік Африка аймағында өседі. 
Қазақстанда 1 туысы шоғыршақ бар. 
Аиздар тұқымдасына жататын өсімдіктердің жапырақтары таспа тәрізді, сабақтың буынына шоғырланып сағақсыз орналасады. 
Гүлдер пішіні дұрыс, қос жынысты, тостағанша жапырақшалары 5 бөлікке бөлінген, күлтелері болмайды. 
Ұсақ гүлдері сабағының ұшында, шатырша гүлшоғырына топталған. 
Аталығының саны 5 – 20, көбінесе шоқ-шоқ болып өседі. Жатыны 3 – 5 ұялы.

Маусым – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді.
Жемісі 3 – 5 жақтаулы қауашақ. 
## Дереккөздер


Санат:Қос жарнақтылар
Айғай

**Айғай** – шоқы, Қарағанды облысы Осакаров ауданының шығысын ала, Шоқай ауылынан оңтүстік-батысқа таман 5 км, аудан орталығы – Осакаровка кентінен оңтүстік-шығысқа таман 26 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Солтүстік-батыс беткейі тіктеу келген. Абсолюттік биіктігі 686 м. Протерозой жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Карбонатты қара топырағында бетеге, қызғылт көде, тал-шілік өседі. Жайпақ баурайлары мен етегі жыртылған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан шоқылары
Санат:Осакаров ауданы таулары
Айғыржал (тау, Жаңаарқа ауданы)

**Айғыржал** – Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданының солтүстігіндегі тау массиві. Жаңаарқа кентінен солтүстік-батысқа қарай 30 км-ге созылып жатыр, ені 7 км. Ең биік жері 803 м (Омарбек).

## Геологиялық құрылымы
Тау массиві тас көмір жүйесі мен протерозойдың гранитті интрузивтерінен түзілген. 

## Жер бедері
Беткейлері жайдақ, тегіс болып келеді. Солтүстік беткейінен Құланөтпес өзені, оңтүстігінен Сарысу өзенінің салалары бастау алады. 

## Өсімдігі
Қызғылт қоңыр топырағында жусан, боз, бетеге, бұталар өседі. Беткейлері жайылымдыққа, шабындыққа кеңінен пайдаланылады.

## Дереккөздер

 
Санат:Жаңаарқа ауданы таулары
Айғыркөл

**Айғыркөл** – Атырау облысы Қызылқоға ауданы Қарабау кентінен оңтүстікке қарай 19 км жерде орналасқан көл.

## Гидрографикасы
Аумағы 16,1 км2. Ұзындығы 5,1 км, ені 1,7 км. Суы тұщы. Көлді Жарыпшыққан өзені кесіп өтеді. Табан балық өседі. Қараша айының аяғында мұзы қатып, сәуір айының бас кезінде ериді.

## Дереккөздер

Санат:Қызылқоға ауданы көлдері
Санат:Ойыл су алабы
Айғыркөмген

**Айғыркөмген ** – Павлодар облысы Май ауданындағы тау. Төресор көлінің оңтүстік-батысында, Қарқаралы ауданының (Қарағанды облысы) шекарасында. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 456 м. Маңында бірнеше ұсақ көлдер бар.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Санат:Май ауданы таулары
Айғыр (құм)

**Айғыр құмы ** – Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданындағы құмды алқап.  

## Жер бедері
Құмды алқап Нарындағы Аймекен қонысын шектеп жатқан Қаратоқай құмына ұласады. Ұзындығы 7 – 8 км, ені 2 – 3 км, шағыл жоталарының биіктігі 2 – 5 м-ге жетеді.

## Дереккөздер

Санат:Батыс Қазақстан облысы құмдары
Айғыршағыл

**Айғыршағыл ** – Атырау облысы. Қызылқоға ауданындағы қыстау. Тасшағыл ауылының солтүстік-шығысында 16 км жерде. Қаттыкөл, Аппақкөл көлдері аралығында орналасқан.

## Дереккөздер


Санат:Қыстаулар
Санат:Атырау облысы қыстаулары
Санат:Қызылқоға ауданы географиясы
Айдар

**Айдар ** сөзінің бірнеше мағынасы бар:

**Елді мекендер:**
* Айдар – Жетісу облысы Қаратал ауданындағы ауыл.
* Айдар – Қостанай облысы Арқалық қалалық әкімдігі құрамында болған ауыл, 2014 жылы таратылған.

**Басқа мағыналар:**
* Айдар қазақтарда ер адамдар есімі
* Айдар — Батыс Қазақстан облысындағы көл аты.
* Айдар — төбесінің орайындағы тумысынан алынбаған бір шоқ қарын шашы арнайы қалдырылады.
* Айдар – сандықтың құлып салатын кекіл темірі.
* Айдар (сөздің мағыналары)
Айдаргүл

**Айдаргүл ** (*Alcea*) – құлқайырлар тұқымдасына жататын екі немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Дүние жүзінде Жерорта теңізі жағалауында, Орта және Орталық Азияда тараған 60-қа жуық түрі белгілі. Қазақстанда далалық, шөлдік, шалғындық, тасты, тастақты, құмды, егістік жерлерде өсетін 4 түрі бар. Жиі кездесетін түрі – жалаңгүл (*nudіflora*). Биіктігі 50 – 200 см, сабағы тік, кейде иіле өседі. Гүлдері ірі (30 см), қос жынысты, саусақ салалы гүлшоғырына топталған. Тостағаншасы 5 жапырақты, қара қызылдан ақ түске дейін өзгеріп тұратын күлтесінің жоғарғы жағы ойма, төменгі жағы тырнақша тәрізді созылған. Мамыр – қазан айларында гүлдеп, шілде – қазанда жемістенеді. Жемісі бөлшекті, 18 – 40 жемісшеден тұрады. Тұқымы бүйрек пішіндес. Айдаргүл – мал азықтық, дәрілік, әсемдік өсімдік. Гүлінен ара бал жинайды. Сабағынан алынатын талшықты қап, жіп, арқан жасауға пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Құлқайырлар
Айдарлы

**Айдарлы:**

**Елді мекендер:**

* Айдарлы – Ақмола облысы Ақкөл ауданындағы ауыл.
* Айдарлы – Ақмола облысы Зеренді ауданындағы ауыл.
* Айдарлы – Алматы облысы Жамбыл ауданындағы ауыл.
* Айдарлы – Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы ауыл.
* Айдарлы – Жетісу облысы Панфилов ауданындағы ауыл.
* Айдарлы – Қостанай облысы Қарасу ауданындағы ауыл.
* Айдарлы – Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы ауыл.

**Таулар:**

* Айдарлы – Ақмола облысы Бұланды ауданындағы шоқы.
* Айдарлы – Ерейментау тауының солтүстік тарамдары.
Айжан

**Айжан ** сөзінің бірнеше мағынасы бар:
* Айжан – қазақтарда әйел есімі, ай және жан деген сөз тіркесінен шыққан
* Айжан — Қостанай облысындағы көл
Айкене құмы

**Айкене құмы ** – Жамбыл облысының батыс бөлігіндегі құмды алқап. Қаратау жоталарының солтүстік-шығыс жағындағы Талас өзенінің төменгі салалары мен Мойынқұм құмының аралығында орналасқан. Ұзындығы 80 км-ге жуық, ені 35 км, жалпы аумағы 3200 км². Құм алқабының оңтүстік жатаған жонды, солт. төбелі болып келеді. Климаты тым континенттік. Қаңтардағы ауаның температурасы –8 – 10°С, шілдеде 25 – 27°С. Жауын-шашынның орташа мөлшері жылына 150 – 200 мм. Негізінен сексеуіл, жүзгін, эфедра, жусан, ал сортаң жерлерінде қара сексеуіл, күйреуік өседі. Айкене құмы мал жайылымы үшін пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Жамбыл облысы құмды алқаптары
Айдархан бөгені

**Айдархан бөгені ** — Қараөзеннің төменгі сағасындағы бөген. 

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысының Казталов және Жаңақала аудандары жерінде орналасқан. 1974 жылы іске қосылды. 

## Гидрологиялық сипаты
Аумағы — 55,7 км², ұзындығы — 21,0 км, енді жері — 4,5 км, орташа тереңдігі — 0,95 м, ең терең жері — 9,1 м. Суының көлемі — 52,3 млн м³. Су жиналатын алабы — 12&nbsp;700 км². Бөген суымен 14,6 мың га жер көлдете суғарылады.

## Дереккөздер

 
Санат:Батыс Қазақстан облысы гидрографиясы
Айкинит

**Айкинит ** – сульфидтер класына жататын минерал. Қорғасын мен мыстың висмут сульфиді, химиялық формуласы: *PbCuBіS3*, ромбылық сингонияда кристалданады, кристалдары призма, ине тәрізді. Түсі қара, сұр, металдай жылтыр, жымдастығы тым шала. Полиметалл және алтын кендеріндегі гидротермальдық кварц-сульфид желілерінде кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Минералдар
Айқайың

**Айқайың** () — орамжапырақ тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы.

## Жалпы мәліметтер
Еуразияның және Солтүстік Африканың қоңыржай белдеулерінде өсетін 30-дан астам түрі белгілі. Қазақстанның Атырау, Жамбыл, Қарағанды, Қызылорда, Қостанай, Оңтүстік Қазақстан, Шығыс Қазақстан, Алматы облыстарындағы тау беткейлерінде, өзен аңғарларында, құмды, сортаң жерлерде өседі.

## Қазақстанда тарауы
Алматы облысының тау беткейлерінде, өзен аңғарларында, құмды, сортаң жерлерде өседі. Сондай-ақ Қазақстанның басқа аймақтарындада кездеседі. Ең көп тараған түрі — Түркістан Айқайыңы, Африка Айқайыңы, тағы басқа Биіктігі 5-40 см, сабақтары түбінен тарамдалған. Жапырағы сопақша, бүтін жиекті, кейде ойық, бедерлі келеді. Гүлдері күлгін қызғылт түсті, қалың гүл шоғырына топтасқан. Наурыз-мамыр айларында гүлдейді. Наурыз-шілдеде жеміс береді. Жемісі — қысқа, жуан сағақты бұршаққын. Тұқымы бір не қос қатарлы орналасады. Айқайың — құнарлы мал азығы. Оны халық медицинасында да пайдаланады.

Елімізде Айқайыңның 9 түрі бар, оның ішінде ең көп тарағандары: Түркістан Айқайыңы, түкті Айқайың, жеміс Айқайыңы, Aфрика Айқайыңы. Олардың биіктігі 5 – 40 см, сабақтары түбінен тарамдалған. Жапырағы сопақша бүтін жиекті, кейде ойық, тісті келеді. Гүлдері күлгін қызғылт түсті, қалың гүлшоғырына топталған. Наурыз – мамыр айларында гүлдеп, шілдеде жеміс береді. Жемісі – қысқа, жуан сағақты бұршаққын. Тұқымы бір не қос қатарлы орналасады. Айқайың – құнарлы мал азығы. Оны халық медицинасында да пайдаланады.

## Дереккөздер

Санат:Орамжапырақтар
Айқоныс

**Айқоныс**, *Айқамыс* – Тобыл алабындағы көл.

## Географиялық орны
Қостанай облысы Денисов ауданы Шұңқыркөл ауылының оңтүстік-шығысында орналасқан.

## Гидрографикасы
Аумағы 7,3 км2, теңіз деңгейінен 228 м биіктікте жатыр. Ұзындығы 3,7 км, енді жері 2,7 км, жағалауының ұзындығы 11,1 км. Негізінен еріген қар суымен толысады. Қуаң жылдары суы аздап тартылады. Суы тұзды кермек, сілтілігі төмен. Жағалауы жайпақ, боз, селеу, жусан өседі.

Санат:Денисов ауданы көлдері
Санат:Тобыл су алабы
Айлауық

**Айлауық ** () – айлауыктар тұқымдасына жататын екі немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер, кейде бұта; өсімдіктер туысы. Дүние жүзінде Жерорта теңізі маңында, Батыс және Орта Азияда, Батыс Қытайда өсетін 150-дей түрі белгілі. Қазақстанда 10 түрі анықталған, топырақ талғамайды, тастақты, сортаңды жерлерде де өсе береді. Жиі кездесетін түрі – гмелина Айлауығы (Onosma gmelіnі). Биіктігі *20 – 50 см*, сабақтары бірнешеу, бұталы, түкті. Жапырақтары ұзын, *15 см*-дей. Тостағаншасы 5 бөлек жапырақшалы, күлтесі ақ, сары, қызғылт не көгілдір түсті, ернеуі 5 бөлікке тілімденген, сыртын тікен тәрізді қатты түк басқан. Аталығы 5, аналығы біреу. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, тамызда жемістенеді. Жемісі – жаңғақша.

Айлауық – халық медицинасында дәрілік өсімдік, кейде бал арасы үшін қолдан өсіріледі. Аналық айлауық (Onosma stamіneum) деген түрі Солтүстік Үстіртте өте сирек кездесетін түр болғандықтан қорғауға алынып, Маңғыстау облысының «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Айлауықтар
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Айлауықтар тұқымдасы

**Айлауықтар тұқымдасы ** (лат. *Boragіnaceae*) – бір, екі немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер. 

100-ге жуық туысы, 2000-дай түрі бар. Қазақстанда айлауықтар тұқымдасының 40 туысы, 130-дай түрі кездеседі. Сабағы цилиндр тәрізді, оған жай жапырақтары кезектесіп орналасады. Жапырағының сыртын қалың түк басқан. Гүлшоғыры бұйра, кейде қос бұйра. Толық жетілгенде жазылып, шашақ гүлшоғырына ұқсайды. Әрбір гүлінің 5 тостағанша және 5 күлте жапырақтарының негізі кірігіп, түтік түзеді. Аталығы 5, аналығы біреу болады, ол екі жеміс жапырағынан тұрады. Алдымен екі ұялы, кейін жалған пердемен бөлініп төрт ұялы, әр ұясында бірден тұқым бүршігі жетіледі. Жемісі – 4 жаңғақша. Жемістері гүл қасы жапырақшаларының қасаңданып кеуіп кеткен түкті өсінділері арқылы мал жүніне жабысып таралады. Айлауықтар тұқымдасы негізінен бал беретін және бағалы дәрілік өсімдіктер. Оның көптеген түрінің гүлінен ара бал жинайды. Бояғыштар жасау үшін де пайдаланылады. Мал сүйсініп жемейді.

## Дереккөздер


Санат:Айлауықтар
Аймекен

**Аймекен ** – Нарын құмының оңтүстік-батысындағы Қаратоқай және Мешітқұм құм шағылдарының арасындағы алаңқай қоныс. Батыс Қазақстан облысының Бөкей ордасы ауданында. 

Ұзындығы *7 – 8 км*, ені *2 – 3 км*, шағын құм төбелерінің биіктігі *2 – 5 м*-ге жетеді. Жердің аймекен аталуы Аймекен қыздың оқиғасына байланысты шыққан деген аңыз бар.

## Дереккөздер


Санат:Батыс Қазақстан облысы қоныстары
Санат:Бөкей ордасы ауданы географиясы
Аймекен жер асты суы алабы

**Аймекен жер асты суы алабы** , Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданындағы Орда ауылынан *32 км* жерде. Сулы қабаттар аумағы *297 км²*. Суы *0,9 – 0,7 м* тереңдік аралығында кездеседі. Суды жер бетіне шығаратын арнаулы қондырғылар бар. Әр ұңғымадан секундына *4,0 – 6,6 дм<sup>3</sup>* шамасында тұщы су алынады. Суын негізінен ауданның алапқа жақын орналасқан елді мекендері пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Су алабтары
Аймыр

**Аймыр** , *фимбристилис* (*Fіmbrіstylіs*) – қияқөлеңдер тұқымдасына жататын бір жылдық сирек көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Негізінен ылғалды және батпақты, құрғақ тастақты жерлер мен саваннада өсетін 300-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанның оңтүстік аймақтарындағы батпақты жерлерде, ылғалды құмдарда, өзен жағалауларында, күрішті алқаптарда 2 түрі кездеседі. Олардың биіктігі *5 – 45 см*, сабақтары тік, кейде шоғырланып өседі. Жапырақтары ұзын, сабақ түбіне топталған. Гүлдері қос жынысты, аталығы көбінесе 3, аналық мойны 2, кейде аналық аузынан тұрады. Масақтары шатыршалы гүлшоғырына топталған. Шілде – қыркүйек айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – жаңғақша, оның пішіні домалақ не сопақша болады. Аймырлар негізінен көптеген мәдени дақылдардың арамшөбі болып саналады. Кейбір түрін арқан есуге пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Қияқөлеңдер тұқымдастары
Айнабұлақ

**Елді мекендер:**
* Айнабұлақ – Абай облысы Жаңасемей ауданындағы ауыл.
* Айнабұлақ – Батыс Қазақстан облысы Тасқала ауданындағы ауыл.
* Айнабұлақ – Жетісу облысы Көксу ауданындағы ауыл.
* Айнабұлақ – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы, Абай ауылдық округі құрамындағы ауыл.
* Айнабұлақ – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы, Балқантау ауылдық округі құрамындағы ауыл.
* Айнабұлақ – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы, Темірші ауылдық округі құрамындағы ауыл.
* Айнабұлақ – Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданындағы ауыл.
* Айнабұлақ – Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**
* Айнабұлақ – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы бұлақ.
Айнабұлақ су құбыры

**Айнабұлақ су құбыры ** – Алматы облысының Көксу ауданындағы су құбыры. Ұзындығы *7,8 км*, диаметрі *200 мм*. Ол Түрксіб т. ж. салынуына байланысты Айнабұлақ т. ж. ст. тұрғындарын ауыз сумен және паровоздарын сумен қамтамасыз ету мақсатында салынған. Су айдағыш 2 сорғының қуатымен биік мұнараға көтерілген су (*165 м³/сағ.*) үйді-үйге тарайды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан су құбырлары
Айнакөл (көл)

**Айнакөл** – Қостанай облысы Жангелді ауданындағы көл. Торғай өзенінің оң жағалық жайылмасында, Ақшығанақ ауылының оңтүстік-батысында 18 км жерде орналасқан. 

## Гидрографикасы
Көлдің аумағы 4,3 км2, ұзындығы 2,8 км, ені 2,0 км, жағалау бойының ұзындығы 8,4 км. Жағалауының біраз бөлігін қамыс басқан. Торғай өзенінің бір тармағы арқылы Айнакөл көлі өзенмен байланысады. Жағалауы мен аңғары шабындыққа пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Жангелді ауданы көлдері
Санат:Торғай су алабы
Айнақ

**Айнақ ** – Ертіс алабындағы көл.

## Географиялық орны
Павлодар облысы Успен ауданы Екатеринославка ауылынан 4 км оңтүстік-шығыста орналасқан көл. Теңіз деңгейінен 98,8 м биіктікте. 

## Гидрографикасы
Аумағы 8,3 км2, ұзындығы 6,6 км, ені 2,9 км. Жағалық сызығы 21,0 км. Түбі лайлы. Суы ащы. 

Санат:Успен ауданы көлдері
Санат:Ертіс су алабы
Айнымас

**Айнымас ** – Атырау облысы Жылыой ауданындағы құдық. Майкөмген ауылының солтүстік-шығысында *10 км* жерде. Тереңдігі *2 м*, су шығымы *120 л/сағ*. Құдықтың солтүстік-шығысында үлкен аймақты Мибұлақ соры алып жатыр.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Атырау облысы географиясы
Айован

**Айован** (*Trachyspermum*), ажгон — шатырша гүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер. Африка мен Азияда 20-дан астам түрі белгілі.

Қазақстанда *асханалық* айован (*T.ammі*) аталатын түрі өседі. Ол суармалы егіншілікпен айналысатын оңтүстік аудандарда кездеседі, арық жағаларында жақсы өседі. Биіктігі *35-60 см*, тамыры жұмыр, жіңішке, 1 м тереңдікке дейін кетеді. Сабағы қуыс, сыртынан қырлы, түксіз келеді. Жапырағы жұмыртқа пішінді, сұрғылт түсті, жиегі үш рет қауырсынша тілімделген, тілшелерінің ені *5 мм*-ге жуық. Төменгі жапырақтары сағақты болады. Гүлдері ұсақ, ақ түсті, шатырша гүлшоғырына топтасқан. Мамыр айында гүлдеп, маусымда жеміс береді. Жемісі жұмыртқа тәрізді қабысқан. Айованды Үндістан мен Африка халықтары ежелден дәм-татымдық зат ретінде әртүрлі тағамдарға пайдаланады. Елімізде айованды қолдан өсіру қолға алынған.

## Дереккөздер


Санат:Шатыршагүлділер
Айпан

**Айпан ** – Маңғыстау түбегіндегі Ақтау жотасының солтүстігіндегі Жетікүп, Кеңсай аңғарларында орналасқан тау.  

## Географиялық орны
Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы жерінде. Оңтүстік-батысқа қарай доғаша иілген таудың ұзындығы 5 км.

## Геологиялық орны
Жер қыртысы әктастан түзілген. 

## Жер бедері
Оңтүстік беткейі жарлауытты келген. Батыс беткейінен қиялап шығатын соқпақ жол тау басына шығады. Таудың үсті тегіс, етегіндегі Қабақтыда Маната арқылы Хиуаға баратын ежелгі керуен жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау ауданы таулары
Айрақты

**Айрақты**, **Жаманайрақты** – Батыс Үстірт кемерінің қиыр солтүстік-батысы және Өліқолтық сорының түйіскен жеріндегі тау. 

## Географиялық орны
Маңғыстау ауданындағы Шетпе ауылының солтүстік-батыс жағында орналасқан Иір ойындағы оқшау тау. Абсолюттік биіктігі  – 148 м. 1931 жылға дейін өзімен аттас айлақ және елді мекен болған. Қазан төңкерісіне дейін Айрақтыдан Қоңырат қаласына (Қарақалпақстан) дейін тұрақты сауда керуені қатынап тұрған. Қазақстандағы ірі ас тұзы және мирабилит тұздарының кен орны ретінде белгілі. 

## Сипаттамасы
Айрақтының жан-жағы – құз жартас, оңтүстік жағында бір ғана шығар жолы бар, үсті тақтайдай тегіс, жауын-қар сулары сақталатын тастақтары мол. Оның үңгірлерінде сақталған шимайлы суреттер кезінде Алан Медоевтің зерттеу объектісіне айналды. Бұл жердің етегі су жолының бастау алар жері, Г.С.Карелиннің 1832 жылы мұнай белгісін аңғарған мекені. Қатал табиғатына орай ол Жаманайрақты аталып, қазіргі карталарда солай көрсетіліп жүр. Айрақты – малмен қоса егіншілікті, балық аулауды кәсіп еткен қазақтардың мекені. 

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау ауданы таулары
Айрантақыр мұнай кен орны

**Айрантақыр мұнай кен орны** — Маңғыстау облысы Жетібай кентінен солтүстікке қарай 20 км жерде орналасқан. 20 ғасырдың 60-жылдары аумақтық геология-геофизикалық зерттеу нәтижесінде барланып, кен орны 1989 жылы ашылған.

## Геологиялық құрылымы
Тектоникалық тұрғыдан кен сыйыстырушы құрылым амплитудасы 30 м, бұрғыланған жыныстардың қалыңдығы 2700 м. Өнімді қабат орта юраның аален ярусына 2429 – 2449 м тереңдікте, мұнай иірімі қабаттық, мұнай су жапсары 2279 м-лік белгіде жатыр. Коллектор құмтастардан құралған ашық, ашық кеуектілігі 16%, өткізгіштігі 0,021 мкм2, Иірім қалыңдығы 50 м-дей, сазды жыныстармен бүркелген. Коллектордың жалпы қалыңдығы 20,4 м, тиімді және мұнайға қаныққан қабаты 7,4 м. Температурасы 99°С, бастапқы қабаттық қысымы 27,48 МПа.

## Құрамы
Мұнайы жеңіл, тығыздығы 850 кг/м3, күкірті аз (0,08%), парафинділігі жоғары (18,5%), 1,7% асфальтен және 9,8% силикагелді шайыры бар. Мұнай құрамындағы еріген газдар ауыр, этанды. Кен 1991 жылдан бері игерілуде.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Маңғыстау облысы кен орындары
Айрауық

**Айрауық** () – астық тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы.
Оңтүстік және Солтүстік жарты шарда да кең тараған, *150-ден* аса түрі белгілі. Қазақстанда Алтай, Тарбағатай, Жетісу (Жоңғар) Алатауы, Іле Алатауы және Күнгей Алатауында кездесетін *16 түрі* бар. Көп тараған түрі – Құрғақ айрауық (С. epіgeіos) топырақты жерлерде өсетін шалғындық өсімдік. Сабағы тік, биіктігі *80 – 150 см*, жатаған, тамырсабақты өсімдік. Жапырақтары ұзын, жалпақ болады. үлсыпыртқысы тығыз, ұсақ тікенді, бұташықтанған. Масақтары шоғырлана орналасқан. Маусым – тамыз айларында гүлдейді, гүлі дара, қос жынысты. Гүлдегенге дейін шабылған шөпте қоректік заттар көп сақталады, кейін қатайып, қоректік маңызы кемиді де, мал нашар жейді, гектарынан 20 – 80 центнер өнім береді. Сабағында талшық көп болғандықтан қағаз жасау үшін пайдалануға болады. Еркек айрауық (C. gіgantea) Балқаш – Алакөл алабында ғана өсетін эндемик түр. Биіктігі *150 – 180 см.* Сабағы жуан, жапырақсыз болады. Ұзын масақтары шоғырлана орналасады. Жайылымда мал нашар жейді. Сабанынан шыпта төсеніш тоқылады.

**Өлеңшөп**, немесе айрауықтар — астық тұқымдастардың жабайы өсетін бір туысы, көпжылдық шөп өсімдігі, биіктігі 0,5—1 метрге дейін болады. Барлық түрлері — 150. Мұның бұрынғы КСРО-да есетіні 50 шамалы. Негізгі түрлері: батөлең, ақөлең, қандауыр өлең, сазөлең, Лангсдорф өлеңі т. б. Өлеңшөп малға онша жұғымды болмайды, өйткені оның құрамында небәрі 5 проценттей ғана ақуыз бар.

## Дереккөздер


Санат:Астық тұқымдасы
Айрат

**Айрат** , (*Eversmanіa*) – бұршақ тұқымдасына жататын бұта; өсімдіктер туысы. Қазақстанда 1 түрі – сәлтікенді Айрат бар. Ол Еділ өзенінің төм. жағындағы құмды жерлерде, жусанды, сораңды, балшықты шөлдерде өседі. Биіктігі 1*2 – 60 с*м. Жапырақтары қысқа сағақты, ұзындығы *3 – 8 см*, екі жағы түкті. Гүлдері қысқа, *1 – 2 мм*. Тостағаншасы сопақша, ұзындығы *30 – 50 мм*, ені *4 – 5 мм*, күлтесі күрең қызыл түсті. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Жемісі – бұршақ, имектеу келген, тықыр. Тұқымы ірі, домалақ, ашық түсті.

## Дереккөздер


Санат:Ботаника
Айршир сиыры

thumb| alt=A.| Айршир сиыры
**Айршир сиыры** – сиырдың сүтті тұқымы. 18 ғасырда Шотландияда жергілікті сиырларды алғашқыда тисватер, шортгорн, кейін альдерней, джерсі, гернсей және голланд бұқаларымен будандастыру арқылы шығарылған. 1862 жылдан жеке сиыр тұқымы болып есептелінеді. Айршир сиырының шоқтығына дейінгі биіктігі *120 – 122 см*, қиғаш өлшегендегі тұрқы *142 – 150 см*, кеуде орамы *180 – 190 см*, жіліншік орамы *17 – 19 с*м келеді. Түсі қызыл ала, тұмсығы сүйірлеу, мүйізі жіңішке. 4000 кг шамасында (аса сүттілері *11000 кг*-ға дейін) сүт береді, сүтінің майлылығы *4,2 – 4,5%*. Айршир сиыры бірқатар елдерде жерсіндірілген. Қазақстанға 20 ғасырдың 50-жылдары әкелінген. Алматы облысында өсіріледі. Айршир сиыры тез өсіп-жетіледі, жергілікті жерге жақсы бейімделеді. 18 – 22 жасқа дейін сүт береді. Айршир сиырының еттілігі орташа. Жаңа туған бұзауларының салмағы *28 – 30 к*г-ға жетеді, олар тәулігіне 700 – *800 г* салмақ қосады. Бұқаларының орташа салмағы *700 – 800 кг* болады. Айршир сиырының бұқаларын басқа сүтті, етті сиырлармен будандастыру арқылы жаңа тұқым шығару жұмыстары жүргізілуде.

## Дереккөздер


Санат:Сиыр тұқымдары
Айталы

**Айталы** , *Айтелі* – Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданындағы қыстау. Көкқамыс ауылының солтүстік-шығысында *22 км* жерде орналасқан. Оңтүстік-батысын тұзды сор алып жатыр.

## Дереккөздер


Санат:Батыс Қазақстан облысы қыстаулары
Айтман

**Айтман ** – Маңғыстау облысы Қарақия ауданындағы құдық. Үстірт жазығының батыс бөлігінде, Қарабауыр жонының оңтүстік-шығысында орналасқан. Тереңдігі *11* м, су шығымы *100 л/сағ.*

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы құдықтары
Айтуар

**Елді мекен:**

* Айтуар – Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданындағы ауыл.

**Өзен:**

* Айтуар – Байқоңыр алабындағы өзен. Қарағанды облысы Ұлытау ауданы жерімен ағады.
Айтілес

**Айтілес ** – Қарағанды облысы Абай ауданындағы құдық. Бұғылы таулары мен Нұра – Сарысу каналы аралығында, Шахтинск қаласынан оңтүстік-батыста шамамен *52 км* жерде орналасқан. Тереңд. *2 м*, су шығымы *20 л/сағ*.

## Дереккөздер


Санат:Қарағанды облысы құдықтары
Айуантөбе

**Айуантөбе** – Қаратау жотасының орталық бөлігіндегі тау.

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Сарысу ауданы жерінде орналасқан тау. Абсолюттік биіктігі 1024 м.

## Геологиялық құрылымы
Жер қыртысы, негізінен, протерозойдың тақтатас пен құмтастарынан түзілген. 

## Жер бедері
Тау үсті тегістеу келген. Оңтүстік, оңтүстік-батысы көлбеуленіп жазыққа ұласып кетеді. Солтүстік беткейлері шамалы тілімденген жартасты келеді. 

## Өсімдігі
Айуантөбенің етегінде шөлді ландшафт түзілген. Онда селеу, боз, кейбір жерлерінде ши, жусан өседі. Етегі жыл бойы мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Сарысу ауданы таулары
Айырқызыл

[thumb|right|150px|Айырқызыл алқабынды өсетін шөп ([еркек шөп)]]

**Айырқызыл ** – Торғай қолатының оңтүстік-батысындағы құмды алқап.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы Ырғыз ауылынан батысқа қарай орналасқан.

## Жер бедері
Теңіз деңгейінен 130 м биік. Ұзындығы 32 км, ені 14 км. Жалпы аумағы 284 км2. 

## Өсімдігі
Жүзген, құмыршық, ақ селеу, еркек шөп, ақжусан, жиде, т.б. шөптер өседі. Айырқызыл жыл бойғы мал жайылымы.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы құмдары
Айыраша

**Айыраша ** (*Erіosynaphe*) – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер туысы. Қазақстанда шөлді, далалық аймақтарда өсетін 1 түрі – ұзынжапырақ Айыраша (Erіosynaphe longіfolіa) бар. Биіктігі *50 – 60 см*, тамыры жуан, сабағы жеке дара. Жапырақтары тамырына шоқтана өседі. Гүлдері ұсақ, жасыл сары түсті. Гүлшатыршалары әр түрлі, төменгісі ірі, жемісті, 10 – 15 салалы, жоғарғылары ұсақ. Маусым айында гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Жемісі ұзынша, домалақ (ұзындығы 8, ені 4 мм-дей). Піскен жемісінің өзекшелері байқалмайды.

## Дереккөздер


Санат:Гүлдер
Айыртарақ

**Айыртарақ** , триходесма () – айлауыктар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін не бұташық өсімдіктер туысы. Қазақстанда Қаратау, Батыс Тянь-Шань, Қырғыз Алатауында өсетін 1 түрі – ақбас А. (Т. іncanum) бар. Биікт. 30(50) – 100 см. Тамырсабағы тармақталған, бұтақты, сабақтары тік кейде жатаған болады, киіз сияқты түк басқан. Жапырақтары ұзынша-қандауыр тәрізді. Тостағаншасы жұмыртқа-қоңырау тәрізді, күлтесі көкшіл түсті. Аталығы отырыңқы, аналық мойны ұзын, гүлдері сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, шілде – тамызда жемістенеді. Жемісі – көкшіл қоңыр түсті жаңғақша.

## Суреттер


Image:Trichodesma zeylanicum flower.jpg|*T. zeylanicum*
File:Trichodesma indicum (Chhota Kalpa) in Bhongir, AP W IMG 2963.jpg|*[[Trichodesma indicum]]* in Bhuvanagiri, AndhraPradesh.
File:Trichodesma indicum (Chhota Kalpa) in Bhongir, AP W IMG 2962.jpg|*[[Trichodesma indicum]]* in Bhuvanagiri, AndhraPradesh.
File:Trichodesma indicum in Hyderabad, AP W IMG 7916.jpg|*[[Trichodesma indicum]]* in  Hyderabad, India.
Image:Trichodesma indicum in Hyderabad, AP W IMG 7917.jpg|*[[Trichodesma indicum]]* in  Hyderabad, India.
Image:Trichodesma indicum in Hyderabad, AP W2 IMG 7916.jpg|*[[Trichodesma indicum]]* in  Hyderabad, India.


## Дереккөздер


Санат:Айлауықтар
Айыртау (тау, Шет ауданы)

**Айыртау** – Қарағанды облысы Шет ауданы Мойынты кентінің оңтүстік-батысында 27 км жерде. 

## Жер бедері
Солтүстіктен оңтүстікке 5 км-ге созылып жатыр. Ені 3-4 км. Ең биік жері 836 м. Оқшауланған тау массивінен тұрады.

## Геологиялық құрылымы
Девон жүйесінің теменгі және ортаңғы бөлігінің жыныстарынан түзілген.

## Өсімдігі
Сортандау қоңыр топырақ жамылғысында жусан, сұлыбас, боз, тобылғы, арша өседі. Баурайы мал жайылымдық.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы таулары
Айыртау (тау, Солтүстік Қазақстан облысы)

**Айыртау** – Солтүстік Қазақстан облысының Айыртау ауданындағы Имантау және Шалқар көлдері аралығында орналасқан тау. Ұзындығы 25 км.

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Айыртау көл қазаншұңқырлары, өзен аңғарлары мен сайлар бөліп жатқан бірнеше шоқылар мен төбелерден тұрады. Ең биік жері 555 м. Силур граниттерінен түзілген, бетін плиоцен шөгінділері жауып жатыр. 

## Өсімдігі
Сұр топырағында қарағай, қайың, қараған, тобылғы және түрлі шөптер өседі. Тау ішінде суы тұщы шағын көлдер бар.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы таулары
Айыртау (Шығыс Қазақстан облысы)

**Айыртау** (2007 жылға дейін – *Завидное*) — Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданындағы ауыл, Айыртау ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қасым Қайсенов кентінен оңтүстік-батысқа қарай 20 км-дей жерде, Ұлан өзенінің сол жағалауында, Қалба тауының солтүстік баурайындағы орманды-шоқылы дала белдемінде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1914 жылы  қаланған. 1930 жылдың басында ұжымшар орталығы, 1954 жылдан “Передовой” астық кеңшарының орталығы болды. 1997 жылдан кеңшар негізінде 29 шаруа қожалықтары мен 2 серіктестік ұйымдастырылды. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, дәрігерлік амбулатория бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер
 

Санат:Ұлан ауданы елді мекендері
Айыртам

**Айыртам ** – Ақтөбе облысы Байғанин ауданындағы қыстау. 

## Географиялық орны
Оймауыт ауылының оңтүстік-шығысында 6 км жерде орналасқан. 

## Құдық пен Жануарлар мен Топырақтары
Маңында Төртқұдық, Шатай құдықтары бар. Шығысында Қараоба төбесі жатыр. Тақыр және сұрғылт қоңыр топырағында эфемерлі сұр жусан, баялыш, күйреуік, бұйырғын өседі. Жануарлардан қоян, қарақұйрық, қасқыр, т.б. кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Ақтөбе облысы қыстаулары
Айыркезең

**Айыркезең ** – Алматы облысы, Кербұлақ ауданы Сатылы асуының солтүстік-шығысындағы асу. Арасан, Көксу өзендерінің аңғарында орналасқан. Асудан маусым – қыркүйек айларында жаяу және салт атты адам өте алады.

## Дереккөздер


Санат:Алматы облысы асулары
Айыртау белгі тасы

**Айыртау белгі тасы** , Қарағанды облысы Ұлытау ауданындағы Ұлытау ауылына жақын, Айыртау етегінде орналасқан. 1992 жылы Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің Ұлт және мәдениет мәселелері жөніндегі комитетінің Жезқазған – Ұлытау өңірінде өткізілген көшпелі мәжілісіне қатысушылар қойған белгі тас. Оған «қазақ халқының бірлік тұтастығын паш ететін оқиғалардың ескерткіші ретінде қойылды» деп жазылған. Сол белгі тас басында;
*1993 жылы Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың қатысуымен жиын өткізілді. Осы жерде 2005 жылы *«Қазақстан мемлекеттігінің тұтастығы мен халықтар бірлігі»* монумент]і бой көтерді.

## Дереккөздер

 

Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Қарағанды облысы
Аквамарин

**Аквамарин** , "*зәберзат*" – силикаттар класына жататын минерал, берилийдің зергерлік өнерде қолданылатын асыл түрі. Түсі құрамындағы темір қоспасына байланысты болады. Аквамариннің кристалдары көгілдір, көгілдір жасыл, жасыл көк, сұрғылт көгілдір болып келеді. Аквамарин гранит, гнейс, грейзен, кристалдың тақтатастар мен кварц желілерінде кездеседі. Ірі кристалдарды сирек түзейді. Салмағы *110,5 кг*, ұзындығы *49,5 см*. Ең ірі кристалы Бразилияда өндірілген. Аквамаринге кристалда түрліше құбылатын дихроиттік қасиет тән.

## Дереккөздер


Санат:Бериллий
Аквариум балықтары

**Аквариум балықтары ** – үйдегі, хайуанаттар паркі мен ғылыми мекемелердегі арнайы ыдыста – аквариумда өсірілетін балықтар тобы. Аквариум балықтары табиғи жағдайда тропиктік және субтропиктік (Африка, Америка, Австралия, Оңтүстік-Батыс Африка) тұщы су қоймаларында, ал кейбіреулері ащылау суда және теңізде мекендейді. Олар – таңғажайып түрімен, ашық түрлі түсті бояуларымен және мөлшерінің (массасының) кішілігімен ерекшеленеді. Олардың дене тұрқы 1,5 – 30 см болады, кейде 1 м-ге жетеді. Шабақтарын тірі табатын (мысалы: гамбузия, гуппилер, семсерқұйрық, маллинезия) түрлері бар.Аквариум балықтарының жүздеген түрі кездеседі. Олардың көбі сүйекті балықтар (мысалы: майшабақ, мормиро, тұқы, саргоно, алабұға, кефаль, тағы басқа). Ең кең тараған түрлері – гуппилер, семсерқұйрық, сотқар балық, горамиллер, хромис, скалярия, жайыншалар, барбус, кардинал, алтын балық, комета, шілтеқұйрық, құбылмалы балық, тағы басқа Қазақстанның өзен-суларында тіршілік ететін сазан ,майшабақ ,шортан ,алабұға ,мөңке, қызыл қанат шабақтарды, тағы басқа аквариумда ұстауға болады. Аквариум балықтарын гибридтеу жұмыстарының нәтижесінде балықтардың көптеген жаңа тұқымдары шығарылды, соның негізінде генетикалық зерттеулер жүргізілді.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том

Санат:Балықтар
Аквариум өсімдіктері

200px|thumb|Эхинодорус
**Аквариум өсімдіктері ** – аквариумда арнайы өсірілетін өсімдіктер. А. ө. сәндік үшін ғана қызмет етпейді, ол сонымен бірге суды оттекпен қанықтырады. Жарық жақсы түсетін аквариумдардың тең жарымына өсімдік отырғызуға болады. Аквариум үшін түсі де, формасы да әр түрлі өсімдіктер іріктелініп алынады. Жапырағының түсі қоңыр жасыл, қызыл және қоңыр болып келетін ірі өсімдіктерді әдетте аквариумның бұрыш-бұрышына, ал ашық жасыл жапырақты өсімдіктерді жарық жақсы түсетін ортаңғы бөлегіне орналастырады. Аквариумның бөлмеге қараған қабырғасына іргелей өрнек жапырақты ұсақ өсімдіктер отырғызса, көзге әдемі көрінеді.

Санат:Аквариум өсімдіктері
Актинолит

**Актинолит** (грекше *аktіs* — сәуле және *lіtho*s — тас) — силикаттар класының амфиболдар тобына жататын минерал. Химиялық формуласы: Ca2(Mg, Fe)5[Sі4O11]2(OH)2. Агрегатының шоқ сәулеше тарамдалған бейнесіне байланысты осылай аталған. Кристалдары моноклиндтік сингонияда, ұзын призма, ине тәрізді болып түзеледі. Түсі жасыл, шыныдай жылтыр, қаттылығы 5,5-6,0, меншікті салмағы 3,1-3,3 г/см3.

Түрлері (құрылымына қарай):

* нефрит;
* биссолит;
* амиант (*амфиболды асбест*);
* смарагдит.

Актинолит негізінен кристалды тақтастар арасында кездеседі. Ол амфибол асбестің басты құрамдас бөлігі болып саналады. Одан отқа және қышқылға төзімді материалдар жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Темір минералдары
Санат:Кальций минералдары
Санат:Магний минералдары
Акцессор минералдар

**Акцессор минералдар**,* акцессориялар* (латынша *accessorіus* — қосымша) — тау жыныстары құрамында өте аз (мөлшері 1 пайыздан аспайды) тараған минералдар. Акцессор минералдар тау жыныстарын құрайтын минералдар құрамында  сирек және кентасты элементтердің минералдық шашырауы мен шоғырлануының ерекше түрі болып табылады.

Акцессор минералдары:
* апатит;
* циркон;
* турмалин;
* танталит;
* анартастар;
* ортит;
* титанит;
* флюорит;
* топаз;
* магнетит;
* ильменит;
* пирит;
* рутил;
* монацит;
* сфен.

Тау жыныстары бұзылғанда акцессор минералдар әдетте тотығу белдемінде жиналады, кейде өндірістік маңызы бар кендер түзеді. Әсіресе, сирек металды акцессор минералдардың (*тантал-ниобаттар*) маңызы зор. Сонымен бірге, олар стратиграфиялық және петрографиялық корреляттауда, тау жыныстарының жасын анықтау үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Минералдар
Санат:Геология
Ақаба сулар

**Ақаба сулар** — тұрмыстық қоқыстар және өндірістік қалдықтармен ластанып, елді мекендер аумағынан арнаулы канал жүйелері арқылы сыртқа шығарылатын сулар.

Ол тұрмыстық (*мысалы: аурухана, асхана, монша, жеке пәтерлерден тағы басқа шығарылған сулар*), өндірістік (мысалы: кен байлықтарын өндіру кезінде жер астынан айдап шығарылған, жылу агрегаттарын суыту кезінде пайдаланылған тағы басқа сулар) және атмосфералық (жаңбыр және қар мен мұздан еріген тағы басқа сулар) болып бөлінеді. Қоршаған табиғи ортаны ластайтын болғандықтан мұндай суларды дер кезінде тазарту қажет. Ақаба суларды тазарту механикалық (судағы тез тұнатын немесе су бетіне қалқып шығатын заттарды техникалық құралдармен арылту, ол үшін көбіне қиыршық тасты, құмды сүзгіні пайдаланады), биологиялық (микроорганизмдердің көмегімен органикалық заттарды суда жақсы еритін минералды не қарапайым затқа дейін ыдырату), физикалы-химиялық (ақаба суды ластағыш заттардан коагуляция, адсорбция және хлорлау арқылы тазарту) сияқты әдістермен жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Қоқыстар