open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Лирикалық шегініс

**Лирикалық шегініс** - әдеби шығармадағы көркемдік тәсіл. Оқиға желісін кенет үзіп, өзі жайлы немесе оқиғадан тыс жайтты баяндау. Мұның негізгі оқиғаға тікелей қатысы бола қоймайды. Дегенмен бұл әдістің де өзінше ұтымдылық жағы бар. Дастандар мен өлеңмен жазылған роман, повестерде кездесетін бұл әдіс шығарма мазмұнын тартымды етіп, құндылығын арттыра түседі. Мысалы, Пушкиннің **"Руслан және Людмила"** поэмасында ескі аңыздың оқиғасын баяндай отырып, ақын арасында бүгінгі өмір немесе тіпті әдеби сын жайлы жеке пікірлерін қыстырып айта кетіп отырады. Осы тәсілді Абай да қолданған. Ол "Масғұт" поэмасында Бағдатта ерте заманда болған деп айтылатын бір-екі аңыз-оқиғаны баяндай отырып, арасында: "Ақыл-ой, ар-намыс жоқ еш адамда, Өлген мола, туған жер жібермейді. Әйтпесе, тұрмас едім осы маңда", - деп өскен ортасын, өз көңіл күйін сөз етіп кетеді.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Әбен Мұхамедияров

**Әбен Мұхамедияров** (1904, Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы - 13 қазан 1970, Шымкент қаласы) - актер, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1958).

## Өмірбаяны
Сахналық жолын көркемөнерпаздар үйірмесінен бастады.

1926 және 1934 - 1938 ж. қазіргі Қазақ академиялық драма театрының труппасында ойнады.

1938- 1968 жылы Түркістан облысы қазақ драма театрында қызмет етті.

## Шығармашылығы
Негізгі рольдері: Майқан, Көтібар, Есен (М.Әуезовтің "Түнгі сарын", "Айман - Шолпан" және "Еңлік - Кебегінде"), Амангелді, Қодар (Ғ.Мүсіреповтің осы аттас пьесасы мен "Қозы Көрпеш - Баян сұлуында"), Телғара (Ә.Тәжібаевтың "Жалғыз ағаш орман емесінде"), Дудукин (А.Н. Островскийдің "Жазықсыз жапа шеккендерінде").

1954 жылдан киноға түскен. Досан ("Шабандоз қызда", 1955), Құнанбай ("Бұл Шұғылада болған едіде", 1955), Бұлаибай ("Біз осында тұрамызда", 1957), Омар ("Шоқан Уәлихановта", 1957).

## Дереккөздер
Камера(Көлік)

**Камера**- арнайы мақсаттағы
жабық көлем.

## Акустикалық камера

Өніммен, мысалы, автомобильмен
шығарылатын ішкі және сыртқы
шуды өлшеуге арналған камера.

## Дымқылдық камерасы

Жабылғылар мен материалдардың
дымқылдықта шыдамдылығын сынауға 
арналған камера.

## Шуы басылған камера

Еркін ашық кеңістік жағдайларына
жақын жағдайларда акустикалық
өлшемдерге арналған камера.

## Климаттық камера

Әртүрлі табиғи-климатты аймақтарға
сәйкес жағдайларда өнімдерді сынауға 
арналған камера.

## Бояу камерасы

Гидрофильтрмен және сорғыш ауа тазартқыш 
жүйемен, бояу құрылғылармен жабдықталған, 
өнімдерді бояуға арналған камера.

## Қалтқылы камерасы

Жанармайдың деңгейін қалтқымен
реттелуі бар шашыратушыларға
келетін жанармайды сақтауға арналған 
карбюратордағы камера.

## Серіппе-пневматикалық

Камера - тежегіш камера, оның
пневматикалық бөлшегі доңғалақтың 
тежегіш механизмдерін іске
қосу үшін жұмыс тежегіш жүйесінің 
құрамында пайдаланылады, ал
серіппе аккумулятор - сол тежегіш
механизмдерді қысылған ауаның
жол болу кезінде, қорлық тежегіш 
жүйелердің немесе тұратын
жүйелер кұрамында іске қосу үшін
пайдаланылады.

## Реверберациялық камерасы

Акустикалық камера.Оның барлық нүктелерінде дыбыстық 
қысым бірдей, бұл қоршайтын
беттерден дыбыстың толықтау шағылысуымен жетіледі.

## Жану камерасы

Газ түріндегі, сұйық немесе қатты отынды 
жандыруға арналған, жылу
қозғауышындағы кеңістік.

## Араластыру камерасы

Диффузор мен дроссель жапқыш
арасында ауалы келте құбырдың
бөлігі, мұнда жанатын қоспа жасалынады.

## Тежегіш камерасы

Диафрагма арқылы қысылған ауадан
көлік кұралының тежеу механизмнің 
жазылатын жұдырық иіне күшті беретін камера.

## Шинаның камерасы

Шинаға қойылатын және ауамен
толтырылатын, су өткізбейтін резеңке қабық.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Мұхаметжан Өтебайұлы

**Өтебайұлы Мұхаметжан**  (1870, Қостанай облысы, Наурызым ауданы -1956, сонда) - әнші-композитор, Оңтүстік Қазақстан әншілік өнер мектебінің ірі өкілдерінің бірі. Жасында Троицк, Қараөткел, Атбасар жәрмеңкелерінде ән салып, өнер жарыстырған. Халық арасына кең тараған "Бәтжан қыз", "Мұхамеджанның хиләуі", "Көтерме", "Жайлау", "Итүрген", "Назқоңыр", "Жиырма бес" атты  құрылысы күрделі, ырғағы қиын асқақ әндердің авторы. Мұхаметжан әндерінің шығу тарихы толық сақталған. 1972 ж. Әдебиет және өнер институтын Мұхаметжан әндерінің біразын баспадан шығарды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сайқымазақ

**Сайқымазақ** - ескілікті жәрмеңке мен балаған ойын-сауықтарындағы күлдіргі кейіпкер. Ол литургиялық драмалар мен миракльдер (негізінен, күлкілі интермедияларда) және шіркеу мен мектеп театры ойын-сауықтарының қатысушысы ретінде бой көрсетті. Әсіресе 16-18 ғасырлардағы драматургияда (Англия, Франция, т.б.) кең етек алды. Сайқымазақтың негізгі атқарар қызметі жоғары тап өкілдері секілді пьеса кейіпкерлерінің көңілін аулап, күлдіріп отыру болып табылады. Сайқымазақ рольдерін орындаушылардың киімі ашық түсті, алабажақ матадан тігіп, оған қоңырау мен әртүрлі сылдырмақтар тағатын болған. Сайқымазақты кейіпкер ретінде У.Шекспир (тарихи шежірелерінде), сондай-ақ, П.Кальдерон, т.б. драматургтер өз шығармаларына енгізіп отырды.

## Дереккөздер


Санат:Театр
Санат:Өнер
Иінді біліктің соңы

**Иінді біліктің соңы** - маховикті бекітуге арналған иінді біліктің артқы тегіс бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Хубал

**Хубал** - ежелгі араб Тәңірі, кинан бірлестігі мен оның отырықшы тармағы - құрайштықтар мен Мекке қаласының қорғаушысы.
Шындыққа саятын аңыздарға қарағанда,
Хубалды кинаншылар Солтүстік Арабиядан алған. Меккеде оның пішінсіз тас және ахық
сыралғы (статуэтка) түріндегі сынып қалған оң қолы алтыннан қайта жасалған
мүсіншесі болған. Мұның соңғысы әл-Қағбаға қойылып, ондағы ең басты тәңірі
саналған Хубал әл-лат, әл-Уаза мен Манат
құдай-аналардың ері, найзағай мен жауын тәңірі болған. Оның мүсіншесі жанында жебемен бал ашқан. Меккеліктердің
мұсылмандармен күресі кезінде Хубал Аллаһқа
қарсы қойылды, ал Құранда бұл жайында дерек жоқ. Мекке алынғанда Хубалдың мүсіншесі
Қағбадан шығарылып, құртылған.

## Дереккөздер


Санат:Ислам
Қауіп пен үміт

**Қауіп пен үміт** (хауф уа рижа) - Аллаһтың затынан қорқу, басқаша айтқанда ғашықтың сүйіктісін ренжітіп алмауынан қорқуы сияқты. Ариф пен әулиелердің қорқынышы осындай қорқыныш. Қарапайым халық тозаққа кіруден, жәннәтке кіре алмаймыз ба деп қорқады. Қауіп - Аллаһтың халықты құлшылыққа, жақсы игілікті істерге шақыру үшін қолданылатын «қамшылы» сияқты. Сопылық терминологияда қауіптің қарама-қарсы теріс мағынасы үміт (рижа) - Аллаһтан үміт үзбеуді білдіреді. Адамның Аллаһтың сыйы мен құрметіне бөленуін үміт етуін рижа дейді.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Хусуф намазы

**Хусуф намазы** - Ай тұтылған кезде
әркім үйінде құпия немесе жария түрінде
екі немесе төрт рәкат намаз оқиды. Әбу
Ханифа бойынша, мешітте жамағатпен
оқу сүннетте жоқ. Оқыса, артық болмайды. Ай түнде тұтылатындықтан жамағайын мешітке жиналуы қиындық тудырады.

## Дереккөздер


Санат:Ислам
Саймақ

**Саймақ** (туған-өлген жылы белгісіз) — шамамен 18 ғасырда өмір сүрген қазақ халық күйшісі. Ел арасында белгілі "Саймақтың сары өзені" деп аталатын аңыз-күйдің авторы. Бұл күйді ол сыбызғыда орындаған.

## Дереккөздер

Санат:Күйшілер
Әл-Худайбийа

**әл-Худайбийа** - 628 жылы наурызда меккеліктер мен Мұхаммедтің (салла-л-лаһу алейһи уаа сәллам) келісімге келген жері, Меккенің «киелі өңірінің» (әл-харам) батыс шекарасындағы Джиддаға барар жолда орналасқан. Мұсылман дәстүрі бойынша Мұхаммед (салла-л-лаһу алейһи уаа сәллам) өзінің 1400 яки 1600 серігімен қажылыққа бармақшы болады. Алайда меккеліктер мұны Меккеге басып кірудің сылтауы деп ұғып, оның жолын бөгейді. Мұхаммед (салла-л-лаһу алейһи уаа сәллам) олармен Осман ибн Аффан арқылы келіссөз жүргізеді, алаңда жағдай ушығып кетуге жақындайды. Сондай сәттің бірінде, Османнан хабар болмай, оны өлтірді деген қауесет тараған мезгілде, алдағы қырғын қантөгісті
сезген Мұхаммед (салла-л-лаһу алейһи уаа сәллам) өз серіктерінің «Аллаһтың қалауымен» (байа ар-ридуан) бұған шын берілгендіктері туралы ант беруін талап етеді. Ант бергендердің бәрі қалған
мұсылмандарға қарағанда ерекше құрметке ие болды, ал осы оқиға өткен жердегі ағаш әулие ағашқа айналды. Осы келісім-шарт арқасында меккеліктер мен мұсылмандардың арасында он жылға созылған татулық орнады.

## Дереккөздер


Санат:Ислам тарихы
Санат:628 жыл
Әл-Худжуири

**әл-Худжуири**, **Әбу-л-Хасан Әли б. Осман әл - Ғазнауи әл-Жуллаби** (туған жылы белгісіз - 1072/77 жылы шамамен өлген) - парсы әдебиетіндегі тұңғыш сопылық еңбектердің авторы. Бұл еңбекте сопылардың тарихы мен болмысы, дүниетанымы мен тәжірибесі жүйелі түрде баяндалған.
Ол Әбу-л-Фадл Мұхаммед б. әл-Хасан әл-Хутталани және Әбу-л-Абабс Ахмад б. Мұхаммед аш-Шаккани сынды ірі дін ғұламаларынан дәріс алды. әл-Худжуири өмірінің дейін кезбе-дәруіштікпен еткізді, мұсылман елдерін Ферғанадан Хузистанға,. Үндістаннан Сирияға дейін шарлады. Ол өмірінің соңғы кұндерін Лахорда өткізіп, сонда өзінің бізге жеткен жалғыз еңбегі (он шығармасынан) - «Кашф әл-махд-жуб ли-абрар әл-кулубты» жазды. Бұл шығарманы жазу барысында әл-Худжуири мистицизм жөнінде араб тілінде жазылған жиырмаға тарта еңбекті пайдаланды.
әл-Худжуири суфизм ережелері жүйесін бар қырынан танытуды өз алдына мақсат етіп
қояды, оның доктринасын методика түрде баяндап және саралай береді. Кез-келген
мәселені талдағанда ол өзінен бұрынғы авторлардың пікірін келтіре отырып, өз
түйінін ең соңында айтады, болжамдарын өз өмір тәжірибесінен алған мысалдармен
толықтырып отырады. Кашф әл-махджуб парсы сопылық әдебиетіне үлкен ықпалын
тигізді. Бұл еңбекке Аттар (Тазкират әл-әулийа) мен Жәмидің (Нафахат әл-унс)
және басқа авторлардың сілтеме жасағанын аңғаруға болады.

## Дереккөздер


Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:1072 жылы қайтыс болғандар
Санат:Парсы тұлғалары
Санат:Сопылық әдебиет
Лиро-эпостық жырлар

thumb|right|200px
**Лиро-эпостық жырлар** немесе **ғашықтық жырлар** — оқиға желісі бірін-бірі құлай сүйген екі жас арасындағы махаббатқа құрылған лирикалық әрі эпикалық шығарма. Көпшілігінің оқиғасы сүйгеніне қосылуды аңсаған, жастарға ескі салт-сана қарсы тұрып, мерт қылумен аяқталады.

**Лиро-эпостық жырларларда** халықтың тұрмыс-салты, әдет-ғұрпы, наным-сенімі, көңіл-күйі көбірек суреттеледі. Оларда реалистік және романтикалық көріністер сабақтаса келіп, реалистік әдіс басым жатады. лиро-эпостық жырларда кейіпкерлер батырлар емес, карапайым адамдар. Екі жастың бір-біріне деген сүйіспешілігін жырлайтын эпостарда, негізінен, махаббат отына жанған қыз бен жігіттің қосыла алмай, трагедияға ұшыраған тағдыры баяндалады. Әдетте, олардың бақытына кедергі болатын нәрсе ата-аналардың қарсылығы немесе қызға ғашық басқа жігіттің жауыздығы, иә болмаса екі рудың араздығы болып көрсетіледі.

Ғашықтық жырлар көркем фольклордың даму барысында батырлық эпостан кештеу қалыптасқан, бірақ бұл қаһармандық жыр мүлде өшіп, оның орнына романдық эпос келді деген сөз емес. Эпостың бұл екі түрі көп уақыт бірге , бір-бірімен байланыса, қатарласа дамыған. Ұқсастықтары да аз емес. Олардың жалпы поэтикалық сипаты ұқсас. Айталық, сюжеттік құрылымдардың бір типті болып келуі, образдар жүйесіндегі біркелкілік, өлең құрылысы мен бейнелеуіш құралдардың біртектілігі секілді белгілер эпостың екі түрінде де кездеседі. Ғашыктык жырлар  көп вариантты болып келеді Оның себебі көп замандар бүл жырлар ауыздан-ауызға тарап, біреуден біреу жаттап алу арқылы кейінгі ұрпаққа жетіп баспаға іліккен.

## Қазақ лиро-эпостық жырлардың түрлері
Қазақ Лиро-эпостық жырлары негізінен екі түрге бөлінеді: 
# Қазақ әдебиетінің төл туындылары - "Қозы Көрпеш – Баян Сұлу", "Қыз Жібек", "Айман-Шолпан"; "Күлше қыз", "Құл мен қыз", "Мақпал қыз", "Есім - Зылиха"
# Шығыс әдебиеті негізінде назира гөйлік дәстүрде жазылған қиссалар "Мұңлық - Зарлық", "Сейфілмәлік", "Бозжігіт", "Таһир - Зуһра", "Жүсіп - Зылиха", "Шәкір - Шәкірат", т.б.

**Лиро-эпостық жырларында** тұрмыс-салт жырларының айтыс, жоқтау, жар-жар, жұбату, жұмбақ айтыс, қоштасу, сыңсу сияқты түрлері өте жиі кездеседі. Қазан төңкерісіне дейін Лиро-эпостық жырларын жинап, жариялауда орыс ориенталистері В.В.Радлов, И.Н.Березин, Г.Потанин, т.б. көп еңбек сіңірді. Лиро-эпостық жырларды С.Сейфуллин, М.Әуезов, С.Мұқанов, Қ.Жұмалиев, Ы.Дүйсенбаев, Ә.Қоңыратбаев, М.С.Сильченко, Н.С.Смирнова, М.Ғабдуллин, т.б. ғылыми тұрғыда зерттеп, еңбектер жазған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Санат:Жырлар
Санат:Әдебиеттану
Ор (Көлік)

**Ор** - жер асты суларын және шалағай 
суды кетіруге арналған жолдың қасында 
орналасатын ор.

## Қарау оры
Көлік құралдарын астынан қарап, 
техникалық күтім
жасау үшін жабдыкталған ор.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Азот оксидтері

**Азоттың осксидтері**— азоттың оттекпен қосылыстары. Азот 
тотығы (монооксид), NO — түссіз газ; қайнау t — 151,8oС, балқу t — 163,6С; қосып алу, тотығу реакцияларына бейім. Азоттың шала тотығы (гемиоксид), N2O — түссіз газ; қайнау t — 89,5oС, балқу t — 102,4oС. Сумен, қышқылмен, сілті ерітінділерімен әрекеттеспейді, тотықпайды. Медицинада наркоз (“шаттандырғыш газ”) ретінде пайдаланады. Азоттың қос тотығы (диоксид), NO2 — қоңыр түсті газ, қайнау t — 21,15oC, балқу t — 11,2oС. Ол азот қышқылын өндіру үшін және сұйық ракета отыны мен қопарылғыш заттардың тотықтырғышы ретінде пайдаланылады. 
Азотты ангидрид, N2O3 — қоңыр қызғылт түсті газ, қайнау t — 13,5oC; балқу t — 102oС; сумен азотты қышқыл (HNO2), сілтілермен нитриттер түзеді. Азот ангидриді, N2O5 — түссіз кристалл, сумен қосылып азот қышқылын (HNO3) түзеді. Жалпы азот оксидтері — физиологиялық актив заттар. Сондықтан ағза үшін зиянды.
Азот әр түрлі оксидтер түзеді:
::N2O, NO, N2O3, NO2, N2O5

N(I) және N(II) оксидтері тұз түзбейтін оксидтер, қалғандары қышқылдық оксидтер.

## Азот (II) оксиді
### Физикалық қасиеттері
Азот (II) оксиді - түссіз, иіссіз, оңай тотығып, азот (IV) оксидіне айналатын газ.

### Алынуы
*Tабиғатта* найзағай отында мына реакция жүреді:

::N2 + О2 = 2NО; құрылымдық формуласы: N = 0

*Өндірісте* аммиакты тотықтыру арқылы алады:

::4NH3 + 5O2 = 6Н2O

*Зертханада*:

::3Cu + 8HNO3 = 3Cu(NO3)2 + 2NO↑ + 4Н2O

## Азот (IV) оксиді
### Физикалық қасиеттері
Азот (IV) оксиді NO2 - улы, қоңыр түсті, оңай димерленіп (N2О4) кететін газ. Суда жақсы ериді.

::2NО2↔N2О4+Q

### Алынуы
*Өндірісте* азот (II) оксидін тотықтыру арқылы азот (IV) оксиді алынады:

::2NО + О2 = 2NО2

*Зертханада*:

::Cu + 4HNО3 = Cu(NО3)2 + 2NО2↑ + 2H2О

Оның құрылымдық формуласы: О = N = О

## Химиялық қасиеттері

::1) 3NО2 + Н2О = 2HNО3 + NO 
::2NО2 + H2О = HNО2 + HNО3

Азот (IV) оксиді сумен әрекеттескенде екі түрлі қышқыл түзіледі: азотты және азот қышқылдары.

::2)2NО2 + 2NaOH → NaNО3 + NaNО2 + Н2О

Сілтімен әрекеттескенде осы қышқылдардың тұздары - нитрит, нитрат түзіледі.

Азот (IV) оксиді оттегінің қатысында сумен әрекеттесіп, азот қышқылын береді:

::4NО2 + О2 + 2Н2О = 4HNО3.

## Дереккөздер


Санат:Азот қосылыстары
Санат:Оксидтер
Жырашық

## Бөлу жырашық

Тең бұрыштық жылдамдықтардың топсасының 
шанышқысындағы шұңқыр, сонда домалақ орнатылады;
бөлу оршығымен бірге екінші шанышқыда шарнирдың секторсыз
жағында домалақтың орналасуын
қамсыздандырады.

## Бедердің жырашығы

Шинаның жолмен жақсы түйісуіне
арналған сурет пен шошақтарды
жасайтын қаптаманың бедеріндегі
шұңқыр.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Шинаның жүріске төзімділік шамасы

**Шинаның жүріске төзімділік шамасы** - пайдалану шартына сәйкес көлік құралының шинасының жөндеусіз жүрген жол қашықтығы.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Жүрісті баяулатқыш

**Жүрісті баяулатқыш** - тракторға өте төмен жылдамдығын алуға арналған беріліс қорабындағы қосымша төмендеткіш редуктор.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Салон

**Салон** (,  - зал) - 
*Қабылдау бөлмесі, қонақтар бөлмесі, қоғамдык бөлме; 
*Зиялылардың белгілі бір кісінің үйіне іріктеліп өткізетін саяси, өдеби-көркем үйірмелері. 
*Көркем' бүйымдар дүкені, зат-мүліктерді таныстыру залы, т.б. Батыс Еуропа елдерінде замани өнерді насихаттайтын мерзімдік көрмелерді де Салон деп атайды. 1737 - 1848 жылдары Луврде өткізілетін шаршы Салондарға байланысты "Салон" атауы келіп шықты. 18 ғасырдағы буржуазиялық төңкерісіне дейін Салонда тек Көркемсурет академиялары мүшелерінің жұмыстары ғана койылды. 19 ғасырдан "салондық өнер" термині тек сыртқы сұлулыкты бейнелеуге әуес беймазмүндыкты білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Мекемелер
Храповик

**Храповик** - бір бағытта айналуға мүмкіндік беретін көбінесе тісті механизм түріндегі құрал.
## Иінді біліктің храповигі
**Иінді біліктің храповигі** - оталдыру тұтқасы арқылы иінді біліктің айналуын қамтамасыз ететін храповик.


Санат:Транспорт
Құптан намазы

**Құптан** немесе **Иша намазы**.

## Оқылу реті
*Құптан намазының* алдымен төрт рәкат сүннеті оқылады. Бұл — намаздыгер намазының төрт рәкат сүннетіндей мүәккад болмаған сүннет. Айна-қатесіз намаздыгердің төрт рәкат сүннеті секілді оқылады. Осыдан кейінгі оқылатын төрт рәкат Құптан парызы да дәл бесін және намаздыгер парыз намаздары секілді оқылады. Айырмашылығы Құптан намазына ниет етіледі. Осыдан кейін оқылатын екі рәкат сүннет бамдат намазының екі рәкат сүннеті секілді оқылады. Бұл жерде тек ниет өзгереді. Жеке оқыған адам құптанның алғашқы екі рәкатын жария оқи алады.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Санат:Намаз
Людмила Лунина

**Лунина Людмила** (17.09.1946 жылы туған, Ресей, Вильнюс қаласы) - ақын.
* Мәскеудегі Тарих және архив институтын бітірген (1971). 
* Ұзақ жылдар Қарағанды қаласындағы университетте оқытушы болған. Көптеген ұжымдық жинақтарға өлеңдері енген. 
* **"Түнгі от", "Бір түрлі түс", "Ел жаны"** атты жыр жинақтары жарық көрген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Белдіктің цапфасы

**Белдіктің цапфасы** - доңғалақ күпшегінің подшипнигін орнатуга арналған топсалы белдіктің, белдік арқалығының немесе белдік картерінің арнайы бөлігі.
## Бұрылу жұдырығының цапфасы
**Бұрылу жұдырығының цапфасы** - бұрылу жұдырығының мойынтірек киіліп тұрған бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Шынжыр

thumb|right|150px|
thumb|right|200px|
**Шынжыр** — бір-біріне ілмектелген шығыршықтар тізбегі.

## Мысалдары
**Велосипед шынжыры* - велосипедтің жетекші доңғалағындағы қолданатын тұйық контур түрінде металдың тізбектей жалғанған бір-бірімен топса арқылы жалғаскан буындардан тұратын икемді құрылым;
**Сырғанауға қарсы шынжыр* - автомобиль өтімділігін артыру үшін жетекші доңғалаққа кигізілген тұйық құрылым;
*Шынжыр табан 

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Фирка

**Фирка** (көпше фирак, мияла, тайфа, синф ұғымдарының баламасы) – белгілі бір қағиданың немесе бірнеше мәселелер бойынша бірдей пікірдегі адамдардың тобы, мектеп, қауым. Фирка ұғымы мұсылман ғақлияшыларының еңбектерінде айтылатын барлық қауымдарда бірдей пайдаланылады. Ол қауымдардың жүйелеріндегі әдістер мен айырмашылықтар әр қилы болғанымен, олардың түпкі қағидалары бір-біріне ортақ. Мұхаммед (с.а.у.) мұсылман қауымы 73 (немесе 72) қауымға бөлініп кететінін білген деседі. Мұсылман ғақлиялары ондай пікірлестер тобын діни-саяси топтастығына, діни мектептестігіне, қауымдастығына қарамастан бір атаумен Фирка деп атаған. Оларға бұл атаудың мағынасын керегінше кеңейтіп те, тарылтып та пайдалануға, кейде жалпылық, кейде жалқылық, кейде даралық мағына беруге, сөйтіп бір кезде Мұхаммедтің өзі білген жікшілдікті жүйелеуге қолайлы жағдай туғызады.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Санат:Тарих
Хадд

**Хадд** - («тоқтату» «жол бермеу») - Құран мен суннада адамгершілікке, қоғамдық тәртіпке жат саналатын күпірлік, зинақорлық, жала жабу, маскүнемдік, біреуді әдейі мас қылу, құмар ойындар, сауда тәртібін бұзу, біреудің дүниесін алдап алу сияқты қылмысты істерге қарсы істелетін айып жаза. Жеке адамның мүддесіне залалсыз, заңға қайшы қылмыстарға бағытталғандықтан хадд міндетті түрде орындалуы керек. Ондай істе кешірім жасауға жол берілмейді. Қазылық билік бойынша 40-тан 100-ге дейін дүре соғылуы тиіс. Оның үстіне енді қайта істеместей тәубеге келтіру үшін айып салынады. Жаза өтелген соң тәубеге келу және күнәсін ақтап алу шартты. Хаддты өтеу тәртібі, қанша дүре соғылатыны жазалы адамның денсаулығына байланысты белгіленеді. Қайткен күнде де, дүре адамның денсаулығына зиян келтірмейтіндей болуы керек. Жазалау үстінде мерт болған адамға қордан оның мұрагеріне құн (дийа) төлеуге міндетті. Xадд мешіттен басқа кез-келген қоғамдық орында қадидың не оның өкілінің қатысуымен өтелу керек. Жазалау кезінде әйелдің денесін бүркел қояды да, еркекке соғылған дүренің күші әлсіремейтіндей етіп киім кигізіледі. Осман құқығы бойынша Xадд орнына ақшалай ірі айып төлеп құтылуға болады.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Санат:Тарих
Магиялық поэзия

**Магиялық [[поэзия]]** ( - абыз, сиқыршы) (өз кезегінде грек тіліне парсы тілінен сіңген сөз) - әр түрлі құбылыстарға табиғаттан тыс күштер арқылы әсер етуге болады дейтін наным-сенімнен туған сиқырлау, дуалау мақсатымен айтылатын ғұрып өлеңдері. Мысалы, қазақ фольклорындағы бәдік, арбау-байлау өлендері, бақсы сарыны, т.б. **Магиялық поэзия** жанрларына жатады.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Санат:Поэзия
Фосфор оксидтері(V)

Фосфор екі түрлі оксид түзеді: Р2O3 және Р2O5

Фосфордың оксидтері димерленген күйінде жүреді, яғни Р4О6, Р4О10

### Алынуы
фосфорды жағу арқылы:

::4Р + 3О2 = 2Р2О3 (оттегі жетіспегенде)
::4Р + 5О2 = 2Р2О5→Р4О10 (оттегі артық болғанда)

### Химиялық қасиеттері
Фосфор (V) оксиді - қышқылдық оксид, су тартқыш, ақ қопсыған ұнтақ.

1) сумен әрекеттесіп қышқыл түзеді

::Р2О5 + Н2О = 2НРО3 метафосфор қышқылы 
::Р2О5 + ЗН2О = 2Н3РО4 ортофосфор қышқылы

2) негізбен әрекеттесіп тұз бен су түзеді

::Р2О5 + 6NaOH = 2Na3PО4+ ЗН2О натрий ортофосфаты

3) негіздік оксидпен тұз түзіледі

::Р2О5 + ЗСаО = Са3(РО4)2 кальций ортофосфаты

### Қолданылуы
Р2О5 - су тартқыштығы (гигроскопиялық) жоғары болғандықтан газдарды құрғату үшін қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Фосфор қосылыстары
Санат:Оксидтер
Мақсұтбек Майшекин

**Майшекин Мақсұтбек** – ақын, драматург. Қазақстан Республикасының еңбек сіңген өнер қайраткері (1961). "Бәрінен де сен сұлу" әнінің мәтін авторы. 
* 1920–1941 жылдар кеңес мекемелерінде түрлі қызметте еңбек еткен. 
* 1941–1962 жылдар Қазақ радиосында редактор қызметтерін атқарған. 
### Еңбектері
"Жылдар жемісі" (1957), "Көркемөнер шеберлері" (1959), "Жүсіпбек Елебеков" (1964), "Жаяу Мүса" (1966), "Портреттер" (1969), "Қалибек Қуанышбаев" (1972) очерк-кітапшаларының, 100-ге жуық ән мәтіндерінің ("Біздің ән", "Шаттық әні", "Жастар", "Кең дала", "Орденді Қазақстан", "Тыңға сапар", "Бәрінен де сен сұлу", т.б.) авторы. **Майшекин** ұлттық музыкалық мәдениетін насихаттауға елеулі үлес қосқан ақын.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Хайбар

**Хайбар** - Мединенің солтүстік жағындағы б.з. VI ғ-да болған алқап. Ол егін жайлы, құрма, сулы-нулы тоғайлы бірнеше алқаптан құралған. Оны диқан-яһудилер мен иудаизмге сиынған арабтар мекендеген. Мұхаммед мың жарым кісілік жасақпен бір жарым ай шабуылдан, алқапты өз қол астына қаратады. Сол соғыстан кейінгі жасалған келісім-шартта Xайбар күнінен бағындырылғандықтан мұсылмандардың әскери олжасы деп танылды. Алқаптың бестен бірі әскери жасақ басшысы Мұхаммед (с.а.у.) әулетіне, қалған жері сол жорыққа қатысқан жауынгерлерге таратылып берілген. Жерді жергілікті тұрғындар өңдеп, түскен өнімнің тең жартысын мұсылмандарға беруге міндеттенеді. Деректер бұл бөліс жайында әр түрлі мәліметтер келтіріледі. Келісім-шарт диқан-яһудилердің болашақ жағдайларын толық ашпады. Жерді өңдеушілер жер несі болып қала ма, жоқ па - ол арасының басы ашылмаған. Кейінгі мұсылман заңгерлері келісім-шартты қайтадан талдап, Мұхаммед (с.а.у.) жергілікті тұрғындарды жерді жалға алушылар деп тапты. Пайғамбар (с.а.у.) өлген соң қызы Фатима мұрагер ретінде Хайбардан түсетін әкесінің сыбағасын өзі алуға тырысты. Оған Халиф Әбу Бәкір келіспеді. Хадистің айтуынша, «Мұхаммедтің мұрагері жоқ», - дегенді тілге тиек етті. Сондықтан оның меншігі қауымдық меншік деп табылып, қайырымдылық мақсатқа жұмсалуы керек деп саналды. Бірақ, Хайбардан түсетін пайданың белгілі бір мөлшерін Пайғамбар (с.а.у.) әулетіне беріп тұруға келісілді. 641 ж. халифа Омар Мединеде яһудилердің солтүстік Хиджаздан Сирияға қоныс аударатынын хабарлады. Соның нәтижесінде, хайбарлықтарға да өз мекенін тастауға тура келді. Сондықтан оларға ешқандай ақы төленбеді. Соған қарап, оларды мұсылмандардың біреудің меншігін уақытша пайдаланып отырған жалгерлер деп танығанын, егер келісім-шартты бұзса, еңбектері үшін ешқандай төлем төленбейді деп санағанын аңғару қиын емес. Яһудилерді жер аударғанда Омар Мұхаммедтің өлер алдында «Араб түбегінде екі дін: Ислам мен иудаизм қатар өмір сүруге тиісті емес» - деген өсиетіне сүйенеді. Ол алқапты түгелімен бір кезде оны жаулап алуға қатысқан жауынгерлердің әулеттеріне бөліп береді. Хайбардағы әскери жеңіс Мұхаммедтің (с.а.у.) болашақ жеңістеріне жол ашып берді.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Санат:Тарих
Марина Борисқызы Әлбекова

**Марина Борисқызы Әлбекова** -
1969 жылы 13 қыркүйекте Гурьев облысы Мақат ауданы
Доссор кентінде туған. Қазақ.

Алматы халық шаруашылығы институтының инженерлікэкономикалық факультетін (1990) экономист мамандығы
бойынша бітірген.

Қазақ, орыс және неміс (сөздікпен) тілдерін біледі.

1990 жылдан - Шевченко қалалық халыққа білім беру бөлімі жоспарлау бөлімінің экономисі. 1991 жылдың қыркүйегінен - Шевченко қалалық қаржы бөлімінің бас маманы.

1992 жылдан - Маңғыстау облыстық қаржы басқармасы
бюджет бөлімінің бас маманы, 2000 жылдан - бөлімінің
бастығы. 2003 жылдан - Маңғыстау облыстық мәслихаты
3-ші шақырылымы тексеру комиссиясының бастығы. 2005
жылдан - Маңғыстау облысы Қаржы департаментінің директоры.
2008 жылдан бері - Маңғыстау облысы Қаржы басқармасының бастығы.

Маңғыстау облыстық мәслихаты 3-шақырылымының депутаты (2003-2005).

Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев,
Дж. Сорос.

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - *«Экономикасы
тұрақты, ұлтаралық келісім, тұрақтылық сақталатын,
халқының және мемлекеттің тұрмыс жағдайы өскелең
өркендеуші республика»*.

Хоббиі - таңдаулы тамақтар дайындау.

Сүйіп оқитын әдебиеті - классика.

Тұрмыс құрған. Жұбайы - Әлбеков Асқар Тілеуұлы
(1966 ж.т.). Ұлы - Әлішер (2000 ж.т.).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Фосфор қышқылы

Фосфор қышқылы (ортофосфор қышқылы) H3PO4, мол. м. 97,995; түссіз гигроскопиялық кристаллдар (а=0,5762 нм, b=0,4831 нм, с=1,1569 нм,  =95,31°); ауада жайылады; балқу темп. 42,5°С; тығ. 1,88 г/см3; ΔH0обр.-1283 кДж/моль; Балқыған күйде асқынсалқындауға қабілетті; 150C-та қою майлы сұйықтық, -121 0C-та шынытәріздес масса түзеді.
Фосфор қышқылы суда кез келген қатынаста араласады. Сұйытылған сулы ерітінділердің қышқыл дәмі бар.

## Алынуы
Фосфор (V) оксидін суда еріту арқылы

::Р2О5 + ЗН2О = 2Н3РО4

Фосфоритке концентрлі қышқылмен әрекет ету арқылы

::Са3(РО4)2 + 3H2SО4(конц) = 2Н3РО4+ 3CaSО4

Фосфор қышқылы үш түрлі тұз түзеді: 
NaH2PО4 - натрий дигидрофосфаты; Na2HPО4 - натрий гидрофосфаты; Na3PО4 - натрий фосфаты.

Фосфор қышқылының Na, К тұздары - ортофосфаттары, гидро- және дигидрофосфаттары суда жақсы ериді.

## Химиялық қасиеттері
Фосфор қышқылы тотықтырғыш қасиет көрсетпейді, қышқылдарға тән барлық реакцияларға түседі.

1) активті металдармен сутек бөле әрекеттеседі:

::2Н3РО4 + ЗСа = Са3(РО4)2+ ЗН2↑

2) негіздік оксидтермен тұз бен су түзеді:

::2Н3РО4 + 3MgO = Mg3(PО4)2+ ЗН2О

3) негіздермен тұз бен су түзе әрекеттеседі:

::Н3РО4 + 3NaOH = Na3PО4 + 3H2О

4) әлсіз қышқылдардың тұздарымен әрекеттеседі;

::2H3PО4 + 3Na2S = 2Na3PО4 + 3H2S↑

жаңа тұз және жаңа қышқыл түзеді.

Фосфор қышқылының қалдығына (РО43-) сапалық реакция жасау үшін күміс ионы (Ag+) қолданылады.

::Н3РО4+ 3AgNО3 = Ag3PО4↓+ 3HNО3
::(РО43-+ 3Ag+→ Ag3PО4↓

## Қолданылуы
:Н3РО4→фосфаттар→тыңайтқыш.
Фосфор қышқылы тірі ағзалардың өмір сүруіне қажетті органикалық фосфорлы қосылыстар күйінде көптеп кездеседі (АТФ; глюжкозофосфат).

## Дереккөздер


Санат:Бейорганикалық қышқылдар
Санат:Оттегі қосылыстары
Санат:Фосфор қосылыстары
Хайдарийа

**Хайдарийа** - орта ғасырда және жаңа замандағы Иран мен оған шектес жатқан елдерді қамтыған сопылық және шииттік үш топтың ортақ атауы. 

XI ғ-дың аяғында Хорасанда пайда болған және оның негізін қалаушы шейх Кутб әд-дин Хайдар Зауаидің (1221 ж.ө.) атын иеленген сопылық топ. Дәстүр бойынша ол Орта Азиядан шыққан түрік және каландарийа ілімінің кейбір қағидаларын мақұлдаған Қожа Ахмет Иасауидің (1166 ж.ө.) орта азиялық мистицизм мектебінің жолын қуушы. Ол өзінің жолын ұстанушылардан жанқиярлықты және ұзақ мерзімге созылған сопылықты талап етті: қолға, аяққа темір білезік, мойынға алқа, құлаққа сырға, қолдың саусақтарына сақина салып жүруді енгізген де сол болатын. Алғашқыда Хайдарийа Сирия Кіші Азия мен Үндістанға кіретін аймаққа тез тарады. Басқа бір атауы - мирхайдари XVI ғ-дың аяғы XV ғ-дың бас кезінде Иранда пайда болып, бүкіл елге кең тараған шииттік бауырластық. Мұның негізін қалаушы эпоним Сұлтан Мир Хайдар Тунидің (Тебризде 1427 ж.ө.) ата тегі Мұса әл-Казим имамнан тарайды. Ол Бакуде туған, имамилік шиизмнің идеясын насихаттай жүріп, көп елдерді аралаған, Тун қаласына (Хорасан) қоныс тепкен. XV ғ-дың 10-жылдары Тебризге келіп, осында шиизмді жақтаушы Қара Йусуф (1389 - 1420) пен Ескендір б. Йусуфтің (1420 - 1438), Қара Қойлының қолдауына ие болды. Хайдарийа қалалар мен ірі елді мекендердегі қолөнершілердің, көпестер мен саудагерлердің тарапынан қолдау тапты. Сөйтіп олардың әрқайсысы сайланбалы басшы жетекшілік ететін біртұтас қауымды құрады және бір-бірімен көршілес аудандарда шоғырланып өмір сүрді. Олар дін ілімінің нәзік қырларына онша мән бермеу имамит түсінігіндегі шиизм бағытын ұстанды және алғашқы үш халифа мен Пайғамбарлық серіктерін балағаттады. XV ғ-дың 60 жылдары Анатолияда, Сирияда және Азербайжанда көшіп-қонып жүрген түркі тайпаларының бір бөлігінің арасында пайда болған «әсіре» шииттер қауымы. Бұлар өздерін мүридтер және сафауийа сопылық әскери-діни орденінің бесінші пири мүршиді Хайдар б. Джунайдтың жолын қуушылар деп есептеді. Ол орденді 1469 - 88 ж. басқарды. Оны жасаушылар қызылбас атанды. Хайдарийа Әлиді Құдай немесе Құдайдан тараған ақиқат, ал шейх Хайдарды Әлидің ісін алға апарушы деп есептеді. Олар жанның көшіп жүретініне, мүршидтердің күнәйі кешіретініне, Құранның жасалғанына және Мұхаммед (с.а.у.) қайтыс болғаннан кейінгі Омейялықтар тұсында оның мүлдем бұрмаланғанына кәміл сенді.

## Дереккөздер


Санат:Сопылық
Санат:Ислам Азияда
Бағдат Байшалұлы Әлиев

**Бағдат Байшалұлы Әлиев** (10 қазан, 1958 жыл, Алматы облысы Жамбыл ауданының Рославль ауылында туған) - Жамбыл аудандық мәслихатының хатшысы.

## Өмірбаяны
* Еңбек Қызыл Ту орденді Қазақ ауылшаруашылық институтының агрономия факультетін бітірген (1986), ғалым- агроном.
* 1975 жылдың тамызынан - Дегерес жылқы зауытының аға шопаны (Алматы облысы Жамбыл ауданының Дегерес ауылы).
* 1977 жылдың мамырынан - Кеңес Әскерінің қатарында қызметте.
* 1979 жылдың мамырынан - Дегерес аулының бастауыш комсомол ұйымының хатшысы.
* 1984 жылдың қарашасынан - Алматы облысы Жамбыл аудандық комсомол комитетінің хатшысы.
* 1985 жылдың қарашасынан - Дегерес жылқы зауытының агрономы.
* 1988 жылдың сәуірінен - Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтының ғылыми ұйымдастырушысы (Алматы облысы Қаскелең ауданының КИЗ ауылы).
* 1991 жылдың ақпанынан - Дегерес жылқы зауытының бастауыш партия ұйымының хатшысы.
* 1991 жылдың маусымынан - Халық депутаттары аудандық кеңесінің аға референті, аппарат жетекшісі, Алматы облысы Жамбыл ауданы әкімінің көмекшісі.
* 1992 жылдың мамырынан - Алматы облысы Жамбыл аудандық ауыл шаруашылық басқармасының бастығы, Жамбыл ауданы әкімінің орынбасары.
* 1994 жылдың қаңтарынан - «Ақтерек» қой шаруашылығының директоры.
* 1996 жылдың мамырынан - Алматы облысы Жамбыл аудандық жер комитетінің төрағасы.
* 1998 жылдың маусымынан - «Сұңқар» АШӨК төрағасы.
* 2002 жылдың желтоқсанынан - Алматы облысының әкімі аппаратының еңбек және әлеуметтік қорғау департаментінің мемлекеттік инспекторы.
* 2003 жылдың қаңтарынан - Алматы облысы Жамбыл ауданының «Отан» партиясы төрағасының орынбасары.
* 2004 жылдың қарашасынан - Жамбыл аудандық мәслихатының хатшысы.
* 2009 жылдың сәуірінен бері - Алматы облыстық Ауыл шаруашылық басқармасының бастығы.

## Қоғамдық қызметі

Жамбыл аудандық мәслихатының 3-ші және 4-ші шақырылым депутаты (2004, 2006).

## Марапаттары
* «Қазақстан Конституциясына 10 жыл»
* «Қазақстан Парламентіне 10 жыл»
* «Астанаға 10 жыл» медальдарымен;
* белсенді қызметі үшін «Нұр Отан» ХДП төс белгісімен марапатталған.
* ҚР Президентінің алғыс хатымен ескерліген.

## Отбасы
* Әкесі - Әлиев Байшал (1900-1996). Анасы - Әлиева Сара (1913-2000).
* Үйленген. Жұбайы - Әлиева Гүлмира Етекбайқызы, Алматы облысы Жамбыл ауданының Бердіқұлов атындағы ОМ мұғалімі. * Қыздары - Советбекова (Әлиева) Айсұлу, Әлиева Самал, Әлиева Назым;
* Ұлы - Әлиев Ділмұхамед.

## Дереккөздер

Санат:10 қазанда туғандар
Санат:1958 жылы туғандар
Санат:Жамбыл ауданында (Алматы облысы) туғандар
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері
Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) мәслихатының хатшылары
Санат:Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Астанаға 10 жыл медалінің иегерлері
Ербол Шымкентбайұлы Әлиқұлов

**Ербол Шымкентбайұлы Әлиқұлов** (01.01.1974, Шымкент облысы, «Киров» қалалық кентін) - Экономика ғылымдарының кандидаты (2007).. Қазақ.

Әкесі - Әлиқұлов Шымкентбай, марқұм, Түркістан облысы әскери комиссариат бастығы болған. Анасы - Әбдірайымова Аманкүл, зейнеткер.

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің психология факультетін (1996) психология оқытушысы мамандығы бойынша; әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің экономика және философия факультетін (2007) заң ғылымдары бакалавры
мамандығы бойынша бітірген.

Кандидаттық диссертациясының тақырыбы: *«[[Алматы]] қаласының үлгісінде логистикалық жүйелерді отын-энергетикалық кешенде дамыту динамикасы»*.

*«[[Нұр Отан]]»* ХДП мүшесі (2005 жылдан).

1991 жылдан - әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің студенті. 1996 жылдан - Бауыржан Момышұлы атындағы Республикалық қайырымдылық қорының *«[[Кәусар бұлақ]]»* баспасы директорының орынбасары. 1998 жылдан - *«Асфар»* ЖШС жарнама-полиграфиялық компаниясының директоры (Алматы қ.). 2002 жылдың ақпанынан - Алматы қаласы Түрксіб ауданының әкімі аппаратының нарықтық қатынастарды дамыту бөлімінің бас маманы м.а., 2002 жылдың мамырынан - бас маманы; 2003 жылдан - отын-энергетика бөлімінің бастығы.
2005 жылдан - Алматы қ. Түрксіб ауданы әкімінің орынбасары. 2006 жылдың ақпанынан - Алматы қ. Алмалы ауданы әкімі көмекшісінің м.а., 2006 жылдың мамырынан көмекші-кеңесшісі, 2006 жылдың шілдесінен - әкімнің орынбасары.
2009 жылдың маусымынан бері - Алматы қаласы Жетісу ауданының әкімі.

Әскери атағы - капитан.

Үйленген. Жұбайы - Әліқұлова Зарина Ықыласбекқызы (1981 ж. т.), балалар дәрігері. 
Ұлдары - Әліқұл Бекназар (2000 ж. т.), Әліқұл Нұрмұхамед (2008 ж. т.); 
қызы - Әліқұл Ақбота (2004 ж. т.).

## Дереккөздер


Санат:1 қаңтарда туғандар
Санат:1974 жылы туғандар
Санат:Түркістан облысында туғандар
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Экономика ғылымдарының кандидаттары
Санат:Аманат партиясының мүшелері
Санат:Жетісу ауданының әкімдері
Санат:Қазақстан капитандары
Хаксар

**Хаксар** - XVIII ғ-дың аяқ шенінде бөлініп шыққан сопы бауырластығының және хайдарийа мен каландарийа бауырластар қоғамының, сондай-ақ ниматаллахийаның жолын қуушылардың дербес тармағы. XV ғ-дың орта шенінде Солтүстік Үндістанда Джалал әд-Дин Хұсайни негізін қалаған. Қарапайым халық арасында өрбіген шииттік бауырластық өзінің рухани силсиласын Хаксар дәстүріне сәйкес Мұхаммедтің шәкірті болып саналатын Сұлтан-Махмұд Патили арқылы тарайтын Әли б. Әбу Талиб пен Мұхаммедке барып тіреледі. Бауырластықта әдеби дәстүр болмағандықтан Хаксардың ертеректегі тарихы белгісіз. Бізге дейін жеткен қолжазбалар мен өсиет сөздер катехизистік үлгідегі Рисала-йи тарика-йи факр-и хаксарға біріктірілген. Оларда Хаксардың жекелеген тармақтарының негізін қалаушылардың өмірбаяндары берілген. Хаксар ілімінде эклектизм тым басым. Онда Хаксарды соның алдындағы бауырластықтар мен солардың тармақтарының бірі деп қарайтындардың көзқарасы айқын аңғарылады. Хаксар қандай да бір дербес теориялық доктрина жасап қалдырған жоқ. Хаксардың бауырластық басшысы Кутб әдетте мұрагерліктен тысқары да тағайындала берді. Бауырластықтың толық мүшелеріне басшылық жасауға рұқсат алған Хаксар мүшесі Пир-и иршад сол маңайды мекен етуші Хаксар басшысы. Ол сондай-ақ, жергілікті жердегі бауырластық кутбының орынбасарлары - халифа атағына ие бола алады. Халиф - орынбасар, Хаксарды ұстанушы тұрғындар басшысының көмекшісі. Дәруіш - түрлі арнаулар мен жоралғыларды бастан кешкен бауырластықтың толық мүшесі. Тәліп - Хаксарға кіруге тілек білдіруші бауырластық мүшесі. Хаксардың дәстүріне сәйкес, мүрид өзінің міндетіне орай 20 шартқа, ал мүршид пен пир-и далил 41 шарттың талабына жауап беруге тиіс. Қабылдау рәсімі екі аралығы 40 күннен аспайтын екі кезеңде өткізіледі. Бауырластықтың өздеріне қойған атауы тарика-йа алауийа-йи хаксар-и хусай-ни-йи джалали.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Санат:Тарих
Хырс

**Хырс** - құмарлық, ұмтылу, шектен тыс
қалау мағынасында; сопылықта бір нәрсені
иемдену жолында бүкіл жолдарды, кез келген әдісті (шариғатқа сай ма, сай емес пе -
қарамастан) қолдану. Мұратқа жетуде адал-арам деместен ұмтылу дегенді білдіреді.
Бұл захидтердің (аскеттердің) жолы. Таза
сопылық, таза жолдармен хаққа ұласуды
талап етеді.

## Дереккөздер


Санат:Илам
Қуантқан Мырзабекұлы Әлімов

**Қуантқан Мырзабекұлы Әлімов** - Ақтөбе қаласы əкімінің орынбасары.

## Білімі
Алматы халық шаруашылық институтын (1986) экономист мамандығы бойынша; Свердловск жоғары партия мектебін (1990) саясаттанушы мамандығы бойынша бітірген.

## Өмірбаяны
1955 жылы 24 қыркүйекте Ақтөбе облысы Ырғыз ауданының Ырғыз ауылында туған. Қазақ.Қазақ жәнө орыс тілдерін біледі. *«[[Нұр Отан|Аманат]]<nowiki/>»* ХДП мүшесі (2003 жылдан).

1975 жылдан - Ырғыз аудандық қаржы бөлімінің бюджет жөніндегі инспекторы. 

1979 жылдан - мемлекеттік кіріс және бюджет жөніндегі инспекцияның бастығы - Ырғыз аудандық қаржы бөлімі меңгерушісінің орынбасары. 

1985 жылдан - Ырғыз аудандық партия комитеті жалпы бөлімінің нұсқаушысы, меңгерушісі. 1986 жылдан - ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі. 

1990 жылдан - Ақтөбе
облыстық Салық инспекциясының бас мемлекеттік салы инспекторы. 

1991 жылдан - Ақтөбе қалалық әлеуметтік қамтамасыз ету басқармасының меңгерушісі.

1992 жылдан - Ақтөбе қаласы бойынша Мемлекеттік қаржы бақылауы комитетінің бөлімше бастығы. 

1998 жылдан - Ақтөбе облыстық қазынашылық басқармасының денсаулық сақтау мекемелерін тексеру бөлімінің бастығы. 

1999 жылдан - Ақтөбе қаласы әкімінің кеңесшісі, әкімінің орынбасары. 

2002 жылдан - Ақтөбе облыстық қаржы басқармасы бастығының орынбасары. 
2003 жылдан - Ақтөбе облысы Ойыл ауданының әкімі.

2006 жылдан бері - Ақтөбе облыстық Экономика және бюджеттік жоспарлау басқармасының бастығы.

## Марапаттары мен атақтары

* *«[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалі|Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл]]»* (2002),
* «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005) медальдарымен, 
* ҚР Құрмет грамотасымен (2005) марапатталған.

Әскери атағы - аға лейтенант.

## Жеке өмірі
Діни көзқарасы - ислам. Хоббиі - аңшылық, балық аулау. Сүйіп оқитын әдебиеті - тарихи шығармалар.

## Отбасы
Әкесі - Әлімов Мырзабек. Анасы - Әлімова Жұмасия.

Үйленген. Жұбайы - Әлімова Зәуреш Асылбайқызы
(1958 ж. т.). Қыздары - Әлімова Гүлзия Қуантқанқызы
(1983 ж.т.), Мырзабекова Гүлназия Қуантқанқызы
(1993 ж. т.).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Ойыл ауданының әкімдері
Азамат Кемеңгерұлы Әмрин

**Азамат Кемеңгерұлы Әмрин** (25 сәуір 1973 жыл, Солтүстік Қазақстан облысы) — қазақстандық саясаткер, экономист және қаржыгер, 2025 жылдан бері қызметтегі Ұлттық экономика министрінің бірінші орынбасары. 2008–2011 жылдары Әмрин Шал ақын ауданының әкімі.

## Өмірбаяны
1973 жылы 25 сәуірде Әмрин Солтүстік Қазақстан облысының Совет ауданындағы Полтавка ауылында дүниеге келді. Арғын тайпасының Атығай руынан шыққан.

Әмрин мансабын 1989 жылы Солтүстік Қазақстан облысының Мәскеу ауданындағы Корнеевский кеңшарында (совхоз) жұмысшы, комбайншы көмекшісі болып бастады.

1996 жылы ол Ақмола ауылшаруашылық институтын экономист-менеджер мамандығы бойынша аяқтап, Астанаға келгеннен кейін 1 жыл Сары-Арқа агроөнеркәсіптік кешенінде экономист-менеджер болып еңбектенді.

Бұдан бастап Әмрин Солтүстік Қазақстан облысы бойынша салық комитетінде қызмет етті.

1997—1999 жылдары ол СҚО бойынша салық басқармасында аға салық инспекторы болса, 1999 жылдан 2000 жылға дейін СҚО бойынша салық комитетінің мәжбүрлеп өндіру басқармасының бөлім бастығы болды.

2000 жылдан 2002 жылға дейін Әмрин Мамлют ауданы бойынша салық комитеті төрағасының орынбасары еді. 2002—2004 жылдары ол — Шал ақын ауданы бойынша салық комитетінің төрағасы.

2004 жылдан 2008 жылға дейін ол СҚО бойынша Салық комитеті төрағасының орынбасары болды.

2008 жылы Әмрин Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университетін құқықтану мамандығы бойынша аяқтап СҚО әкімінің қаулысымен Шал ақын ауданының әкімі болып тағайындалды.

2011 жылы ол лауазымынан босатылып, СҚО бойынша Қаржы басқармасының басшысы болып тағайындалды. 2011 жылғы шілдеде ол ұрлық және жалғандық жасады деген күдікке ілінгендіктен лауазымынан уақытша шеттетілді.

Енді Әмриннің мансабы Экономика министрлігінде бой көтерді.

2013 жылы ол Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігі Салық және кеден саясаты департаменті директорының орынбасары болса, 2015 жылы директоры болып тағайындалды.

5 жыл бойы салық және кеден саясаты департаментінің директоры болып, 2020 жылғы қазанда Әмрин Үкімет бұйрығымен Ұлттық экономика министрінің орынбасары болып тағайындалса, 2025 жылғы ақпанда Ұлттық экономика министрінің бірінші орынбасары болып тағайындалды.

## Марапаттары мен атақтары
Әмриннің марапаттары мен атақтары:
* ІІІ дәрежелі Еуразиялық Одақты құруға сіңірген еңбегі үшін медалі (2015);
* Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл медалі (2016);
* Үздік мемлекеттік қызметші төсбелгісі (2017);
* І дәрежелі Еуразиялық Одақты құруға сіңірген еңбегі үшін медалі (2019);
* Қазақстан Конституциясына 25 жыл медалі (2020);
* Құрмет ордені (2021).

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан вице-министрлері
Санат:Қазақстан аудандарының әкімдері
Санат:Сейфуллин атындағы қазақ агротехникалық университеті түлектері
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Қазақстан лейтенанттары
Николай Яковлевич Денинг

**Николай Яковлевич Денинг** 1951 жылы 23 шілдеде Солтүстік Қазақстан облысы Ленин ауданының Тонкошуровка аулында туған. Неміс. 
## Хронологиясы
*Целиноград ауылшаруашылық институтының экономика факультетін бітірген (1972), ауыл шаруашылығындағы бухгалтерлік есеп жөніндегі экономист. 
*«Нұр Отан» ХДП мүшесі (2004 жылдан).
*1968 жылдан - Целиноград ауылшаруашылық институтының студенті. 
*1972 жылдан - Кеңес Әскерінің қатарында қызметте. 
*1974 жылдан - Көкшетау облысы Келлер ауданының «Коммунизмге жол» ұжымшарының бас экономисі. 
*1975 жылдан - Көкшетау облысы Көкшетау ауданының «Күсеп» кеңшарының бас экономисі. 
*1980 жылдан - Көкшетау облысының Қызыл ту аудандық ауыл шаруашылық басқармасының жоспар-экономикалық бөлім бастығы, басқарма бастығының орынбасары. 
*1985 жылдан - Көкшетау облысы Қызыл ту ауданының «Херсон» кеңшарының директоры. 
*1990 жылдан - Көкшетау облысы Қазақстан Компартиясының Келлер аудандық комитетінің бірінші хатшысы. 
*1991 жылдан - Көкшетау облысы Келлер аудандық Халық депутаттары кеңесінің төрағасы. 
*1992 жылдан - Көкшетау облысы Келлер аудандық әкімшілік басшысы. 
*1995 жылдан - Көкшетау облысының Келлер ауданының әкімі. 
*1997 жылдан - Щучье ауданы әкімінің орынбасары, 
*1998 жылдан - әкімнің бірінші орынбасары, Солтүстік Қазақстан облысының ауыл шаруашылық департаментінің бастығы (1999 жылдан - Ақмола облысы). 
*1999 жылдан - Ақмола облысы Степногорск қаласының әкімі.
*2004 жылдан бері - Рудный Қаласының әкімі.
## Жетістіктері
*ҚР Президенті жанындағы ¥лттық кеңестің мүшесі.
*«Қүрмет» (2003), III дәрежелі «Барыс» ордендерімен; 
*«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001),
*«Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005), 
*«Қазақстан Парламентіне 10 жыл» (2006), 
*«Астананың 10 жылдығы» (2008) медальдарымен марапатталған.

Әскери атағы - запастағы подполковник. Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Өз елінің
патриоттары - жоғары білімді, жоғары білікті және сау-салауатты азаматтары бар әлемдегі құрметті, экономикалық дамыған, саяси тұрақтанған, егемөн, тәуелсіз мемлекет». Хоббиі - музыка; аккордеонда, баянда ойнау. Сүйіп оқитын әдебиеті - тарихи романдар, жылнама. 
## Семья
Үйленген. Жұбайы - Денинг Валентина Федоровна (1951 жылы туған). Ұлы - Денинг Виталий Николаевич (1972 жылы туған); Қыздары - Денинг Светлана Николаевна (1975 жылы туғае), Денинг Елена Николаевна (1988 жылы туған).

## Дереккөздер


Санат:1951 жылы туғандар
Санат:Рудный әкімдері
Ерболат Құдүриұлы Әуезов

**Ерболат Құдүриұлы Әуезов** (23.12.1952 жыл, Алматы облысы, Ұйғыр ауданы, Кетпен ауылы) - тарихшы. Қазақ.

## Білімі
* С.М. Киров атындағы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің тарих факультетін бітірген (1979), тарихшы.

## Өмірбаяны
* 1979 жылдан - «Қазақ қалпына келтіру» ғылыми-зерттеу өндірістік шеберханасының ғылыми қызметкері, аға ғылыми қызметкері.
* 1981 жылдан - «Қазжобақалпынакелтіру» институтының аға ғылыми қызметкері.
* 1985 жылдан - ҚазКСР Орталық мемлекеттік мұражайының бөлім меңгерушісі, директорының орынбасары.
* 1992 жылдан - Алматы қаласы ҚІІБ жанындағы милиция әлеуметтік көмегі қорының директоры.
* 1998 жылдан - «Аян» ЖШС директоры.
* 2002 жылдан - Алматы қаласы Тарих мұражайының директоры.
* 2010 жылдан бері - Алматы]қаласы Мәдениет басқармасы бастығының орынбасары.

## Шығармалары

* «Алматы» энциклопедиясы (2009)
* «Алматының сәулеттік хроникасы» (2010)
* «Жетісудың ортағасырлық астаналары» кітаптары
* жоғары сыныптарға арналған «Алматы қаласының тарихы» оқу құралы (2010)
* сондай-ақ көптеген мақалалардың авторы.
* «Алматы тарихы» кітабының (Екі томдық, 2006-2009) тең авторы.

## Марапаттары

Қазақстанның Еңбек сіңірген қайраткері.

## Отбасы
Үйленген. Жұбайы - Әуезова Роза Тоқтасынқызы. 
Қыздары - Нәйла, Әмина, Әлия.

## Дереккөздер


Санат:23 желтоқсанда туғандар
Санат:1952 жылы туғандар
Санат:Ұйғыр ауданында туғандар
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Хақиқат

**Хақиқат** - сопылық ілімді хақиқат, ал фикһ ілімінде шариғат дейді. Хақиқат пен шариғат тұтас. Хақиқатсыз (мән-мағынасыз) шариғат қабылданбайды, ал шариғатсыз Хақиқат батыл (бұзық). Сопылардың түсінігінде Аллаһқа ұласу жолында шариғат, тариқат, Хақиқат және мағрифат сияқты төрт мәртебе бар. Бұл мәртебелердің үшіншісі де Хақиқат Шариғат жалпыға берілетін ілім. Ал тариқат дидар талаптарға, үшінші Хақиқатты тек таңдаулыларға, мағрифат таңдаулылардың таңдаулысына берілетін ілім.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Санат:Тарих
Чиштийа

**Чиштийа**() - сопылық (сунниттік) бауырластық, Шығыс Хорасанда пайда болып,
XII - XIII ғ. қарсаңында Үндістанда қалыптасқан. Діни бастауын Әли б. Әбу Талиб,
одан кейін Ибраһим б. Адһам (776 жылы өлген)
мен Хасан әл-Басридан (728 жылы өлген) алады,
12 ана бауырластығына жатады. Чиштийаның
негізін салушы - Әбу Исхах аш-Шами
қожа (1097 ж. а). Ол месопотам сопылық
мектебінің жолын ұстаушы, Ирактан
Чишт қыстағына қоныс аударып, сонда
мінажатхана ашқан. Чиштийа ілімі ерте кездегі
шейхылар (малфузат) әңгімесі жазбаларында баяндалған. Онда байлық жинауды
теріске шығарды; адам Аллаһқа жалбарына жүріп, өз қорегін еңбекпен табуы керек;
бұл жолды ұстаған адам қарапайым
адамдардың өз еркімен берген қайыр-
садақасын алуға тиіс деп білді, қайыршылыққа тиым саяды. Сопының Құдаша
қызметі - аш-жалаңашты тамақтандыру,
азап шеккендерге қол ұшын беру және
кедей-кепшікке көмектесу. Биліктің тұқым
қуалау жолы Чиштийада жоққа шығарылды, ол
тікелей тағайындау немесе сайлау арқылы
жүзеге асырылды. XIV ғ-дың ІІ-жартысынан бұл тәсіл өкіметпен карым-қатынасқа
түспеу принципі секілді жойылды. Чиштийа
темекі, құмарлық шөбін тарту, ішімдік
ішуге тиым саяды.
Чиштийаны ұстаушы үш кезеңді (шариғат, тариқат, хакиқат) бастан өткереді, онда жолаушы (салик) 44 тыныстан (макамат) өтіп, 15
күйде (ахуал) болады. Инициация екі кезеңнен (қабыл алу және бағыштау) тұрады.
Бағыштау - қабыл алудан кейін, 1000
күнге созылды. Чиштийада жеке және топтасып
зікір салу, қырық күн ораза тұту рәсімдері
орындалды. Чиштийа мүшесінің айрықша киімі
- төрт сайлы, биік киіз қалпақ болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Ислам