open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Манних реакциясы

**Манних реакциясы** — енолданатын карбонил қосылыстарын аминометилдеудің әдісі. Реакция нәтижесінде β-аминокарбонилдік қосылыс — Манних негізі — түзіледі. 

Реакция 1912 жылы Карл Маннихтың формальдегид пен екінші реттік аминдердің кетондарға (алғашында — антипирин) әсерін зерттеу кезінде табылған. 

: 500x500 нүкте

Қазіргі уақытта Манних реакциясы тек карбонилді қосылыстарды аминметилдеу үшін ғана емес, сонымен қатар әр түрлі С-нуклеофилдерді — алифатты нитро қосылыстар, ацетилендер, α-алкилпиридиндер, фенолдар, электронға бай гетероциклді қосылыстарды да аминометилдеу үшін қолданылады. Сонымен қатар, аминоалкилдеу энолданбайтын алдегидтер мен екіншілік аминдердің көмегімен де, имин тұздардың әсерімен де жүреді.

## Механизм
Классикалық нұсқада Манних реакциясы үш компоненттің — кетон, формальдегид пен екіншілік аминнің — қышқылдық ортада конденсациясы болып табылады. 

Формальдегид пен аминнің әрекеттесуі α-метилоламин тұзын түзеді. Ол өз кезеігінде суды депротондап, күшті электрофиль болып табылатын диалкилметиленеиминиум тұзының түзілуіне алып келеді: 

: 600x600 нүкте

Ал кетон болса қышқылды ортада енолизация арқылы нуклеофиль енол түзеді: 

: 500x500 нүкте

Кейін нуклеофиль енол электрофиль имин ионды (диалкилметиленеиминиум ион) шабуылдайды: 

: 650x650 нүкте

## Дереккөздер

Санат:Конденсация реакциялары
Нұрмұхан Жантөрин атындағы филармония

**Атырау облыстық филармониясы** Қазақ КСР министрлер Кеңесінің 1966 жылғы 15 сәуірдегі № 256 арнайы қаулысына сәйкес ашылды. Облыстық филармония 1966 жылғы маусым айында өзінің жұмысын бастады. Нұрмұхан Жантөрин атындағы облыстық филармония қырық жылдан астам уақыт халыққа қызмет көрсетіп келеді. Гастрольдік сапарлармен Қазақстан Республикасының барлық облыстарында, Ресейде, Монғолияда, Өзбекстанда, Түркіменстанда болып мыңдаған көрермендерге  өнер  көрсетті. 
thumb|right|200px|Нұрмұхан Жантөрин атындағы филармония
Филармонияның құрамында 3 эстрадалық ансамбль, 2 қуыршақ театры және музыкалық лекторий жұмыс істейді. Олардың қатарынан «Атырау-Жайық» эстрада ансамблін ерекше атауға болады.

2001 жыл сәуір айынан бастап Атырау  облыстық Нұрмұхан Жантөрин атындағы филармония жанынан құрылған 5-12 жас аралығындағы музыкаға қабілеті бар ер балалар қабылданды.

«Дарын» ер балалар хоры өзінің тұсау кесер концертін 2001 жылдың қыркүйек айында және «Бөбек» қорының 10 жылдығына орай қайрымдылық концертін 2002 жылдың сәуір  айында  қойды.

2003 жылы Ақтөбе қаласында өткен аймақтық фестифальға қатысып, мамыр айының 18-ші мен 25-ші жұлдыз аралығында Түркияда (Анталия қаласында) өткен Халықаралық фестивальға қатысып, «Дарын» ер балалар хоры лауреат атағына ие болды.

2006 жылы Қалалық білім бөлімі ұйымдастырған «Атадан туған аруақты ер» атты қалалық білім сайысында «Дарын» ер балалар хоры  өз өнерлерін көрсетті.  Осы жылдың маусым айында «Аджип ККО» біріккен кәсіпорынның демеушілік көмегі негізінде «Дарын» ер балалар хоры Греция Мемлекеті Крит аралында  өткен  «Бегущая по волном» фестиваліне қатысып, жүлдемен оралды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мәдениет мекемелері
Санат:Атырау мәдениеті
Санат:Музыкалық ұжымдар
Атырау облыстық өнер мұражайы

**Атырау облыстық** Шаймардан Сариев атындағы көркемсурет және қолданбалы сәндік өнер мұражай ата-баба мұрасын бағалай білетін, Отанымыздың тарихы мен мәдениеті туралы  азаматтарды тәрбиелеуде маңызды орын алады.

Өнер музейінің тарихы 1977 жылдан басталады. Сол жылдары Атырау суретшілерінің туындыларын сақтайтын, кішігірім мекеме болып ашылған.
Мұражай Облыс әкімдігінің 1992 жылғы шешіміне сәйкес ашылды. 1999 жылы музейге дербес ғимарат беру туралы шешім қабылданды. Ал 2005 жылы музейге Атыраулық суретші, Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының мүшесі Ш. Сариевтың есімі берілді. Сонымен қатар, 2000 жылдардың басынан бастап мұражайда көркемсурет студиясы ашылды. Студияда ересектер де, балалар да оқиды.

Көрмедегі жәдігерлер арасында көзге ерекше түскен суретші С. Кәрібайдың 1996 жылы салынған «Атырау қаласының көрінісі» туындысы. Жалпы бұл туынды авангардтық стильде орындалған. Құстың қанаттары қызыл балықтардың құйрықтарымен бірлесе көрсетіліп, тіршіліктің бір-бірімен тығыз байланыстылығын байқатады. 

Мұражайда Қазақстанның түкпір-түкпірінен келген суретшілер: А. Қастеев, В. Антощенко-Оленев, С. Мамбеев, А. Сыдыханов, А. Жантасов және басқа да көптеген талантты авторлардың қолөнер, графика және картиналары қойылған. Халықаралық «Шабыт» фестивалінің жеңімпаздары - Р. Слекенов пен Е. Жұмабаеваның суреттерін ерекше атап өткен жөн.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мұражайлары
Деформациялық жік

нобай|Көпірдегі деформациялық жік орыны**Деформациялық жік** — мүмкін болатын деформация орындарында конструкция бөлшектеріне түсетін жүктемені азайтуға арналған жік. Мұндай деформация ауа температурасының құбылуынан, сейсмикалық жағдайлардан, жер беткейіне түсетін жауын-шашынның  ықпалынан және қауіпті салмақ түсіретін басқа да әсерлерден  пайда болады. Деформациялық жік ғимаратқа, құрылысқа серпімділік қасиет береді. Бітеулеу мақсатында тығыз оқшаулау материалымен толтырылады. 

Мақсатына қарай келесі деформациялық жіктері қолданылады: температуралық, компенсациялық, шөгінді, антисейсмикалық және шөгу. 

Температуралық жіктер құрылысты жер деңгейінен шатырға дейін қоса алғанда іргетасын қозғамай бөледі. Аз деңгейде температуралық тербелісті бастан кешіреді, соның салдарынан айтарлықтай деформацияға ұшырамайды. Температуралық жіктер арасындағы қашықтық қабырға материалына және құрылыс ауданындағы есептелген қысқы температураға байланысты қабылданады.

Ғимараттың жеке бөліктері әртүрлі қабат болуы мүмкін. Бұл жағдайда ғимараттың , құрылыстың әр бөлігінде орналасқан қаланған түптеріне түсетін салмақ әртүрлі болады. Топыраққа, құрылыс түбіне теңбе-тең түспеген деформация ғимараттың , құрылыстың қабырғаларына және ғимараттың, құрылыстың басқа да конструкцияларында жарықшақтардың пайда болуына әкеледі. Бірдей қабаттағы айтарлықтай ұзақтыққа созылған ғимараттарда да шөгінді жарықшақтар пайда болады. Ғимараттарда, құрылыстарда қауіпті деформация болуының алдын алу үшін құрылыста шөгінді жіктер жасалынады. Бұл жіктердің температуралық жіктерден айырмашылығы ғимараттарды олардың іргетасын есепке ала отырып биіктігі бойынша кеседі.

Санат:Құрылыс
Санат:Құрылыс үрдісінің технологиясы
Қызылқоға (газет)

**Қызылқоға аудандық** «Қызылқоға» газетінің тарихы өткен дәуірде жатыр. Газеттің тұңғыш саны 1953 жылдың 31 қаңтарында оқырмандардың қолына тиді. «Сталин туы» деген атпен аптасына бір рет, екі бет болып шыққан газет арада өткен жылдары «Социалды еңбек», «Коммунизм туы» аталды. 1989 жылдан бері «Қызылқоға» деген атауға ие.
Алғашқы редактор Әлімбай Жанғазиевтен соң Теңдік Жауыров, Төлеубай Ысқақов, Ізни Нұрқасымов, Жолдығали Бақытов, Нұрлан Қабылов, Лес Жолдиевтер редакторлық қызметті жалғастырды. Олардың барлығы да аудан басылымын жоғары деңгейге көтерді деуге толық негіз бар. 

Бүгінгі «Қызылқоға» газеті дарынды қаламгерлерді қанаттандырып, қияға ұшырды. Мереке Құлкенов, Мақсот Ізімов, Шолпан Ұғыбаева, Төлеген Жаңабаев, Әнуарбек Қосанов, Серік Жанғалиев, Қайрош Қабдешов, Әбілхан Төлеуішов, Мақат Хайруллин, Серік Қаражановтар «Қызылқоға» газетінен түлеп ұшқан түлектер.
Нарықтың өтпелі кезеңінде газет жұмысы тоқтап қалды. Осы аралықта (1999ж-2002ж) жергілікті басылым «Таң» газеті Атырау облыстық «Полиграфия» өндірістік бірлестігінде, «Құрылысшы-А» ЖШС-нің демеушілігімен «Қызылқоға белестері» деген атпен жекеменшік үнпарақ болып «Ақ Жайық» ЖШС-нің баспаханасында басылып шықты. 

2002 жылдан бастап «Қызылқоға» газеті болып қайта шыға бастады. Төрт беттік болып шыққан газет 900 данамен «Ақ Жайық» ЖШС-нің баспаханасында басылды. 2003 жылы 1700 данамен басылып шыққан аудандық газет ақпан айынан бастап сегіз беттік болып шықты.

Қазіргі таңда «Атырау-Ақпарат» ЖШС-не қарасты аудандық газеттің материалдық-техникалық базасы жақсарып, басылым 16 бетпен ауданның барлық ауылдық округтеріне, өзге облыстар мен қалаларға таралады.

## Дереккөздер

Санат:Атырау облысы газеттері
Санат:Қазақ тілді газеттер
Одаққа кіру күні бойынша АҚШ штаттарының тізімі

Бұл одаққа кіру күні бойынша АҚШ штаттарының тізімі.

4 шілде 1776 жылы Он үш колониялар тәуелсіздік декларациясына қол қойып, ресми түрде Ұлыбритания билігінен шықты. Осы әрекеттерден кейін **[[Америка Құрама Штаттары]]** мен АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс пайда болды. Солтүстік және Орталық Америкадағы басқа британдық колониялар (қазіргі Канаданың аумағындағы бес колония, Кариб теңізінің аралдарында орналасқан сегіз колония және Бермуд аралдары бұл төңкеріске қатыспай, британ билігіне адалдығын сақтады.

1788 жылдың маусым айының соңында Мэриленд, Оңтүстік Каролина, Нью-Гэмпшир штаттары тоғыз колонияны ратификациялауға қанағаттандыратын талаптарына келісімін берді. Осыдан кейін Конституциякүшіне енді.

## АҚШ штаттарының тізімі

## Тағы қараңыз

* АҚШ штаттарының тізімі

## Дереккөздер

Санат:АҚШ тарихы
Санат:АҚШ штаттары тізімі
Мақат тынысы (газет)

Мақат ауданының «Мақат тынысы» газетінің тұңғыш нөмірі 2001 жылдың 22 маусымында жарық көрді. Аудандық қоғамдық-саяси газеті мәртебесіне ие бұл басылым сол жылдың аяғына дейін айына екі рет, 2003 жылдан бастап төрт рет шығарыла бастады.

Газеттің редакторы-Гүлзада Есмырзақызы Саликова, газетке жауапты хатшы журналист Жәнібек Есқабылұлы Аманғали. Газеттің Доссордағы тілшісі Серік Жолмағамбетов.

Облыс әкімінің 2001 жылдың 28 желтоқсанындағы 358-інші нөмірлі «Аудандық газеттерді «Атырау-Ақпарат» коммуналдық кәсіпорнының еншілес мемлекеттік кәсіпорындарына қайта ұйымдастыру туралы» шешіміне орай, «Мақат тынысы» 2002 жылғы наурыздан бастап аталған кәсіпорынның еншілес кәсіпорны мәртебесімен жұмыс істеуге көшті.
Жаңа құрылым жағдайында редакцияның материалдық-техникалық қуаты артты. Қазір «Мақат тынысы» уақыт пен заманның талабына, үрдісіне сай творчестволық құрамда қызмет етуде. 

Газет - «ҚазМұнайГаз» ұлттық компаниясының баспа және бұқаралық құралдары арасында өткізген республикалық конкурсының 1 дәрежелі диплом иегері. Газеттің бас редакторы Гүлзада Саликова Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі, ҚР байланыс және ақпарат министрлігінің Құрмет грамотасын, облыстық «Таңдаулы ауыл журналисі» атағын, Облыстық журналистер Одағы филиалының Құрмет грамотасын иеленді. 

Газеттің аудан оқырман қауымның талғамынан шығуына редактордың орынбасары -жауапты хатшы міндетін атқарған Лена Мыңбайқызы Нұрбаеваның, бүгінде өмірден өткен Жәнібек Аманғали Есқабылұлының қосқан үлесі ерекше. Сондай-ақ,  редакцияда әр жылдары еңбек еткен журналист, ақындар Арал Байжігітов, Асантемір Қаршығаұлы, Нұрбейбіт Нұғымановтардың өзіндік ізі бар.

Редакция мамандары Жаннагүл Құлыншақова, Гүлжанар Жансұлтан, Жанат Мырзағалиева әр жылдары Атырау филиалының, ішкі саясат басқармасының дипломдарымен, Құрмет грамоталарымен, серіктестік басшысының, аудан әкімінің алғыс хаттарымен марапатталды. Кейіннен редакция құрамын толықтырған Алмагүл Таумұрынова, Мөлдір Ізтұрғанова өз еңбектерін жалғастыруда.

## Дереккөздер

Санат:Атырау облысы газеттері
Санат:Қазақ тілді газеттер
Көңілді тапқырлар алаңы

**КТА** (**Көңілді тапқырлар алаңы**; Орысша: **КВН** - **Клуб весёлых и находчивых**) — телевизиялық әзіл-сықақ ойындары, онда әр түрлі ұжымдардың командалары (оқу орындары, жоғары оқу орындары, кәсіпорындар, қалалар және т.б.) қойылған сұрақтарға әзіл-сықақ жауаптармен, берілген тақырыптарға импровизациялармен, алдын ала дайындалған сахналарды ойнаумен және т. б. жарысады.

## Дереккөздер

## Сілтемелер

*
*КТА парақшалары  
* Жайдарман КВН Одағы
* КТА  

Санат:Көңілді тапқырлар алаңы
Қарабұтақ

**Елді мекендер:**

* Қарабұтақ – Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданындағы ауыл.
* Қарабұтақ – Ақтөбе облысы Қарғалы ауданы құрамында болған ауыл, 2019-жылы таратылған.

**Өзендер:**

* Қарабұтақ – Қабырға алабындағы өзен.
* Қарабұтақ – Өлкейек алабындағы өзен.
* Қарабұтақ – Ырғыз алабындағы өзен.
Что было дальше?

«**Что было дальше?**» ( ) — бұл орыс тілді әзіл-сықақ интернет-шоу, онда әзіл-сықақшылар шақырылған қонақтың оқиғасын тыңдап, содан кейін оның қалай аяқталғанын білуге ​​тырысады. Қазіргі уақытта шоудың 2 толыққанды маусымы түсіріліп, үшіншісінің түсірілімі басталды. Шоу өндірісімен «Medium Quality» тобы айналысады, идея авторы және креативті продюсер Морозов Максим, жоба «LABELCOM» YouTube-арнасында жарияланады.

## Шоу мазмұны

Шақырылған әйгілі қонақ оқиғаны баяндайды, ал шоу қатысушылары қонақтың оқиғасы немен аяқталғанын болжап, анықтауға тырысады.

## Шоу тарихы
Шоу идеясының авторы – Максим Морозов. Шоудың бастапқы атауы - *«И тут произошло самое смешное»* (қаз. *Содан кейін ең күлкілісі* ). Жүргізуші ретінде Дмитрий Позов, ал қатысушылар ретінде — «Импровизация» шоуының актерлері — *Сергей Матвиенко*, *Арсений Попов* және *Антон Шастун*, сондай — ақ «Comedy Баттл» шоуының екі дүркін жеңімпаздары – *Тамби Масаев* және *Рустам Рептилоид* болды. Бастапқы атауы мен құрамы бар шоу шығармашылық келіспеушіліктерге байланысты одан әрі өндіріске шыққан жоқ. Шоу қонақтарының бірі қазіргі  «Әрі қарай не болды?» жүргізушісі - Нұрлан Сабыров болды.

Шоу өндірісімен "Medium Quality" компаниясы айналысады , оның иесі ТНТ телеарнасының бас директоры *[[Вячеслав Досмұхаметов]]*. Шоудың алғашқы шақырылған резиденттері *Тамби Масаев* пен *Рустам Саидахмедов* болды, сондай-ақ жүргізуші ретінде *Нұрлан Сабыров*, кейінірек *Алексей Щербаков* пен *Артур Чапарян* қатысушылар ретінде шақырылды."Stand Up Store Moscow" шоуын толық жасамас бұрын, бірнеше техникалық кештер өткізілді, қатысушылар жақсы болғанын түсінді және шоуды іске қосуды шешті. Алғашқы техникалық шоуға Денис Косяков, Александр Шпак, Азамат Мұсағалиев, Сергеич және басқалар қатысты. Нұрлан Сабыровтың мәлімдеуінше, шоу 100% түпнұсқа және теңдесі жоқ.

2019 жылдың 25 сәуірінде «Әрі қарай не болды?» ұшқыштық эпизод шықты, Гарик Харламов пен Мигельдің қатысуымен. Маусым барысында 2019 жылдың 1 тамызына дейін 7 бөлім шығарылды.

2019 жылы 20 қыркүйекте шоудың екінші маусымы басталды, алғашқы эпизод Гарик Мартиросян мен Олег Майамидің қатысуымен шықты. Екінші маусымда қатысушы ретінде Артур Чапарян шоудан шығып кетті, ал оны ауыстыруға ТНТ-де «Ашық микрофон» және «Stand Up» қатысушысы – Сергей Детков келді. Артурдың шоудан кетуі туралы сұрағанда, Нұрлан Сабыров «вДудь» шоуына берген сұхбатында, ол шоуға қатысуға деген ұмтылысын жоғалғанын айтты.

2020 жылдың 13 сәуірінен бастап «Әрі қарай не болды?» ТНТ4 телеарнасының эфиріне шығатын болды.

## Әзіл-сықақшылар

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Labelcom арнасы

Санат:Ресей веб сериалдары
Санат:Комедиялық веб сериалдар
Санат:Что было дальше?
Санат:VK
Санат:Ресейдегі интернет-шоу
Жарсай

* Жарсай – Ақтөбе облысы Қобда ауданы, Жарсай ауылдық округі құрамындағы ауыл.
* Жарсай – Ақтөбе облысы Қобда ауданы, Өтек ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Қарағанды (айрық)

**Елді мекендер:**

* Қарағанды – Ақтөбе облысы Қобда ауданындағы ауыл.
* Қарағанды – Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданындағы ауыл.
* Қарағанды – Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданындағы ауыл.
* Қарағанды – қала, Қарағанды облысының орталығы.

**Өзендер:**

* Қарағанды – Жаман Сарысу алабындағы өзен.
* Қарағанды – Қаракеңгір алабындағы өзен. 
* Қарағанды – Ойыл алабындағы өзен.
* Қарағанды – Ұлы Жыланшық алабындағы өзен.

**Басқа мағыналар:**

* Қарағанды – Аққұмының батысындағы төбе (тау).
Мейсон Кук

**Мейсон Кук** (; 25 шілде 2000; Оклахома-Сити, Оклахома, АҚШ) — америкалық актер. Ол 2011 жылы *[[Тыңшы Балалар: Әлемдегі Барлық Уақыт]]* фильмінде Сесил Уилсон рөлін ойнады. 2016 жылдан 2019 жылға дейін ABC-де *[[Үнсіз]]* ситкомында Рэй Димео рөлін сомдады.

## Ерте өмірі
Кук Оклахома-Сити қаласынан. Ол Nichols Hills Elementary School бастауыш мектебінде оқыды. Ол велосипед пен скейтборд айдағанды жақсы көреді. Оның үш бауыры бар: Лили, Лейн және Джорджия. Оның бойы 1.85 метр.

## Мансабы
Куктың алғашқы кәсіби жұмысы телевидениеде болды, "Джимнің айтуынша" және "Құмарлық анатомиясы" деген комедиялық сериалдарда.

Кук 11 жаста болғанда ол "Тыңшы Балалар: Әлемдегі Барлық Уақыт" фильмінде Сесил Уилсон рөлін сомдады. Осы үшін 2011 жылы ол Көркем фильмдегі ең жақсы қойылым үшін Жас Әртіс марапатына номинацияланды. Ол сондай-ақ "Орташа" сериалында бірнеше жыл Кори рөлін ойнады. 2016 жылы ABC-дің "Үнсіз" сериалында Рэй Димео рөлін алды.

## Фильмдер тізімі

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

* 
* 
* 
* 

Санат:АҚШ актер балалары
Алматы қаласы әкімдігінің ғимараты

**Алматы әкімдігінің ғимараты** — Алматы қаласында орналасқан әкімшілік құрылым. Іргетасы 1973 жылы қаланған ғимарат 1980 жылы аяқталған. Бұған дейін Қазақстан Коммунистік партиясы Комитетінің және Қазақстан Республикасының Президентінің резиденциясы ретінде қолданылған.

## Тарихы
1970 жылдары «Алма-Атагипрогор» институты Қазақ АКСР-нің астанасы Алматының жаңа жоспарын жасауға кірісті. Қала орталығын Абай көшесінен Байсейітова көшесіне көшіру арқылы жаңа әкімшілік ғимарат салу туралы шешім қабылданды. Ұсынылған жоспарлардың ішінде 25 жастағы Қалдыбай Жұмағалиұлы Монтақаевтың жобасы қабылданып, 1973 жылы жаңа ғимараттың құрылысы басталған. 1980 жылы салынып біткен ғимаратты 1991 жылға дейін Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті, ал 1991 мен 1994 жылдар аралығы Қазақстан Президенті қолданған. 1999 жылдың ортасынан бері Алматы әкімдігінің ғимараты боп қолданылып келген.

2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары кезінде наразылық білдірушілер өрт салғанда ғимарат толығымен өртеніп, жарамсыз болып қалды. Ғимаратқа үлкен залал тигендіктен жөндеу жұмыстары басталды. Бастапқыда қалпына келтіру жұмыстары шамамен 5-6 айға созылады деп хабарланды. Алайда кейінірек жөндеу жұмыстары 2023 жылғы Наурыз мейрамыда аяқталады деп жарияланды.

## Техникалық сипаттамалар
Ғимарат жеті қабаттан тұрады және кеуексаз бетон қабырғалық панельдері бар құрама темірбетоннан жасалған конструкция. Ғимараттың сырты Маңғыстаулық әктас пен мәрмәрден қаптаған. 1982 жылғы 26 қаңтарда Алматы қаласының атқару комитетінің шешіміне сәйкес ғимаратқа ескерткіш мәртебесі берілді. 2012 жылы жылу жүйесі мен электр инфрақұрылымы жаңартылды.

## Дереккөздер

Санат:Алматы ғимараттары мен құрылыстары
Дрейк теңдеуі

[thumb|right|200px|доктор [Франк Дрейк]]
**Дрейк теңдеуі** () — құс жолы галактикасындағы белсенді, коммуникативті бөгдеғаламдық өркениеттердің санын есептеу үшін қолданылатын ықтималды аргумент.

Бұл теңдеуді 1961 жылы Франк Дрейк өркениеттердің санын есептеу мақсатында емес, алғашқы Бөгдеғаламдық интеллектті барлау (БИБ) ғылыми жиналысында ғылыми диалогты ынталандыру әдісі ретінде ұсынған болатын. Дрейк теңдеуі басқа радио-коммуникативті тіршілік туралы мәселе қарастырған кезде ғалымдар ескеруі керек негізгі тұжырымдамаларды жинақтайды. Ол дәл санды анықтауға арналған емес, қайта жуық шама ретіндегі қарастырылған.

Дрейк теңдеуіне қатысты сынаулар теңдеудің өзіне емес, оның бірнеше факторлардың есептік мәні бойынша жоғары деңгейде болжағанына көбірек назар аударады. Яғни бөгдеғаламдық тіршіліктің санының анықсыздығы зор болғандықтан, теңдеуге сүйеніп қатаң қорытынды шығару қиын.

## Теңдеу
Дрейк теңдеуі:

:N = R_* \cdot f_\mathrm{p} \cdot n_\mathrm{e} \cdot f_\mathrm{l} \cdot f_\mathrm{i} \cdot f_\mathrm{c} \cdot L

Мұнда:

: = біздің галактикамызда байланысу мүмкіндігі бар өркениеттер саны;

және

: = Құс жолы галактикасындағы жұлдыздар қалыптасуының орташа шамасы
: = планетасы бар жұлдыздар үлесі
: = тіршілік туғызу әлеуеті бар планеталардың орташа саны
: = шынымен тіршілік қалыптасқан планеталар үлесі
: = тіршілік интеллектуалды өркениетке дамыған планеталар үлесін
: = технологиясы дамып, ғарышқа [белгі]лер (signs) жібере алатын өркениеттер үлесі
: = өркениеттер ғарышқа ақпарлар (signals) жіберуге кететін уақыт ұзақтығы

== Дереккөздер ==


[Санат:Космология
Санат:Астрономия
Санат:Бөгдеғаламдық тіршілік
Санат:Астробиология
Чендлер Кентербери

**Чендлер Кентербери** (; 15 желтоқсан 1998, Хьюстон, Техас, АҚШ) — америкалық актер.

## Өмірбаяны
Чендлер 15 желтоқсан 1998 жылы Техастағы Хьюстон қаласында, Кристина және Рассел Кентерберилардың отбасында дүниеге келді. Оның Колби есімді үлкен ағасы бар, олда актер, және оның кіші қарындасы бар, актриса.

## Мансабы
Ол өзінің алғашқы рөлін 2007 жылы «Қылмыстық ойлар» телесериалында ойнады. Осы рөлі үшін 2008 жылы «Жас Әртіс» марапатын жеңіп алды.

Ол сондай-ақ 2008 жылы «Бенджамин Баттонның Жұмбақ Оқиғасы» фильмінде басты рөлдегі кейіпкердің сегіз жасар кезін ойнады.

Ол «Summit Entertainment»-тың 2009 жылғы «Білу» триллер фильмінде басты рөлдегі Калеб кейіпкерін ойнады. Осы жылы «Гари, теннис жаттықтырушысы» фильміне түсті.

2010 жылы Кристина Риччимен және Лиам Нисонмен бірге «Өмірден кейін» психологиялық триллер фильмінде түсті. Қосымша рөлдері ретінде 2009 жылғы «Көк ұнтақ», 2010 жылғы «Репо ерлер» фильмдеріне түсті. 2011 жылы «Шегі» 8 жастағы Питер Бишоп ретінде пайда болды.

2013 жылы Сирша Ронанмен бірге «Қонақ» фильмінде түсті және «Көтерілу» фильмінде басты рөлді ойнады.

## Фильмдер тізімі

## Марапаттар мен номинациялар

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* 
* 

Санат:АҚШ бала актерлары
Әдебиет тарихы

**Әдебиет тарихы** — Мұхтар Әуезовтің қазақ әдебиеті тарихын зерттейтін алғашқы күрделі еңбегі. Ол кітапты 1925 жылы Ленинград университетінде оқып жүргенде жазып бітіріп, 1927 жылы Қызылордада бастырады. Оны оқу құралы ретінде мектептерде қолдануға ұсынған.

Кітап кіріспе мен жеті бөлімнен тұрады:
# Сыршылдық салт өлеңдері,
# Батырлар әңгімесі (Қобыланды батыр, Ер Тарғын, Ер Сайын, Қамбар мен Алпамыс туралы),
# Ел поэмалары (Қозы Көрпеш және Баян, Қыз Жібек туралы),
# Тарихи өлеңдер (Исатай-Махамбет, Бекет батыр туралы),
# Ертегі,
# Айтыс өлеңдер,
# XVIII-XIX ғасыр ақындары.

## Сілтемелер
*20 томдық шығармалар жинағы: 16-шы том

Санат:Мұхтар Әуезов шығармалары
Санат:Қазақ әдебиеті
Пасха аралы

**Пасха аралы** (Рапа Нуи тілінде: Рапа Нуи, ) — Чилидің аралы және ерекше аймағы болып, ол шығыс-оңтүстік Тынық мұхитта, Океаниядағы Полинездік үшбұрыштың оңтүстік-шығыс нүктесінде орналасқан. Пасха аралы ежелгі Рапа Нуи халқының қолымен жасалған Моаи (Moai) деп аталатын 900-ге жуық монументалды мүсіндерімен әйгілі. 1995 жылы ЮНЕСКО Пасха аралын Әлемдік мұра деп атады, аралдың көп бөлігі Рапа Нуи ұлттық паркінде қорғалады.

Санат:Полинезия
Санат:Тынық мұхит аралдары
Санат:Чили
Хаббл ультра терең өрісі

**Хаббл ультра терең өрісі** (ХУТӨ, , HUDF) — шамамен 10 000 галактиканы қамтыған Форнакс (пеш) шоқжұлдызы кеңістігіндегі кішкене аймақтың суреті. Түпнұсқасы Хаббл ғарыш телескопының 2003ж, 24 қыркүйектен 2004ж, 16 қаңтарға дейінгі деректері жинақталған. Бұл сурет шамамен Жойқын жарылыстан кейінгі 400 және 800 миллион жылдар аралығын білдіретін 13 млрд жыл бұрынғыға көз жүгіртіп, сол кездегі галактикаларды шарлайды. ХУТӨ суреті маңында жарық жұлдыздар тығыздығы төмен аспанның бөлігінде түсірілген болып, бұл неғұрлым алыс әрі күңгірт объекттерді жақсы көрсеткен. 2009ж тамыз және қыркүйек айларында ХУТӨ таяуда орнатылған Wide Field Camera 3 (WFC3) құралының инфрақызыл каналын пайданылып ұзын толқынұзындығын (1,0 - 1,6 мкм) байқады. Оны қолданыстағы ХУТӨ мәліметтерімен үйлестірген кезде астрономдар өте алыс галактикалардың жаңа тізімін анықтай алды.

## Галерея

File:NASA-Galaxies15k-HubbleHDUV-20180816.png|ХУТӨ әйгілі бақылауы; 15k галактикалар, Тамыздың 16, 2018 жарияланған
File:Abyss lrgb v7 square.png|ABYSS WFC3/IR ХУТӨ; Қаңтардың 24, 2019


## Дереккөздер

Санат:Астрофизика
Санат:Галактикалар
Санат:Хаббл ғарыш телескопы
Вагнер Лав

**Вагнер Лав** (, толық аты **Вагнер Силва ди Соуза**, ; 11 маусым 1984 жыл, Рио-де-Жанейро) —  бразилиялық футболшы, шабуылшы. 2004, 2007 жылдары Оңтүстік Америка чемпионы атанған. Бірақ 2007 жылдан кейін ұлттық құрамада ойнамады.

Карьерасының басым бөлігін ЦСКА-да өткізіп, үш рет Ресей чемпионы атанды. 

## Карьерасы
2002 жылы "Палмейрас" сапында карьерасын бастады. 2003 жылғы маусымда Бразилия В сериясының үздік мергені атанды да, клубтың А сериясына оралуына үлкен үлес қосты. 2004 жылы 6,2 млн Еуроға Мәскеудің ЦСКА клубына ауысты. Бір жылдан соң УЕФА кубогының жеңімпазы атанды.  

2009 жылы Ұлттық құрамаға шақырту алу үшін Бразилияға оралып, туған клубы "Палмейрасқа" жалға берілді. 

2010 жылы "Фламенгоға" жалға кетті. 2012 жылы "Фламенгоға" түпкілікті ауысқанымен, сол жылы жазда ЦСКА-ға қайта келді. Бірақ баяғыдай жарқырай алмаған 29 жастағы футболшы 2013 жылы жазда тағы да келісім шартты бұзды. 

2020 жылы жазда еркін агент ретінде "Қайрат" клубы футболшысы атанды. 18 тамызда карантиннен соң жалғасқан чемпионатта тұңғыш рет "Қайрат" сапында алаңға шықты. 27 тамызда Еуропа лигасында "Ноа" қақпасына екі гол соқты. Келесі кезеңде "Маккаби" қақпасына да бір гол соқты, бірақ бұл ойында "Қайрат" 1:2 есебімен ұтылып қалды.  

2004-07 жылдары Бразилия құрамасы сапында ойнап, екі рет Америка кубогының жеңімпазы атанды. 

## Жетістіктері

### Командалық

; «Палмейрас»

* В сериясы: 2003

; ЦСКА

* Ресей чемпионы (3): 2005, 2006, 2012/13
* Ресей кубогы (6): 2004/05, 2005/06, 2007/08, 2008/09, 2010/11, 2012/13
* Ресей суперкубогы (4): 2006, 2007, 2009, 2013
* УЕФА кубогы: 2004/05

; «Шаньдун Лунэн»

* Қытай кубогы: 2014

; «Коринтианс»

* Бразилия чемпионы: 2015
**"Қайрат"**

* Қазақстан чемпионы: 2020
*Қазақстан кубогы: 2021
; Бразилия

* Панамерика ойындарының финалисі: 2003
* Америка кубогы (2): 2004, 2007

### Жеке

* Панамерика ойындарының үздік мергені: 2003 (4 гол).
* Сан-Паулу штатының үздік мергені: 2004 (12 гол).
* Ресей чемпионатының үздік мергені: 2008 (20 гол).
* УЕФА кубогының үздік мергені: 2008/09 (11 гол).
* Рио-де-Жанейро штатының үздік мергені: 2010 (15 гол).
* Түркия чемпионатының үздік мергені: 2016/17 (23 гол).

## Статистика
### Клубтық
*27.09.2020*

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Футболшының профилі

Санат:Бразилия футболшылары
Санат:Бразилия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Палмейрас ФК ойыншылары
Санат:ЦСКА Мәскеу ФК ойыншылары
Санат:Шаньдун Лунэн ФК ойыншылары
Санат:Коринтианс ФК ойыншылары
Санат:Монако ФК ойыншылары
Санат:Бешикташ ФК ойыншылары
Санат:Қайрат ФК ойыншылары
Санат:Фламенго ФК ойыншылары
Санат:Футболдан Оңтүстік Америка чемпиондары
Санат:Мидтьюланд ФК ойыншылары
Санат:Спорт Ресифи ФК ойыншылары
Чилидегі ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі

Біріккен Ұлттар Ұйымының білім, ғылым және мәдениет ұйымының (ЮНЕСКО) 1972 жылығы ЮНЕСКО Әлемдік мұра конвенциясында сипатталғандай, Әлемдік мұра деп мәдени немесе табиғи тұрғыда маңызды тарихи орындар айтылады. Чили 1980 ж. 20 ақпанда аталған конвенцияны қабылдады және қазіргі уақытта 6 орын тізімге енді. 2014 жылдан бері Әлемдік мұра тізіміне ену үшін Чилидің тағы 17 объекті даяр тұр: олар 15 мәдени объекті және екі табиғи объекті. 1995 жылы Германияда өткен Әлемдік мұра комитетінің 19 сессиясында Чилидің бірінші Тарихи мұрасы тізімге енді: Моаимен әлемге әйгілі Пасха аралындағы Рапа Нуи ұлттық паркі.

## Әлемдік мұра орындары
:**Атауы**: Әлемдік мұра комитеті тізіміндегі атауы
:**Орыны**: тарихи мұра орналасқан Чилидегі өңір немесе Облыс, шекарааралық болса ескертіледі.
:**Координатасы**: жайласқан орынның Географиялық координаттар жүйесі
:**Тіркелу уақыты**: Әлемдік мұра тізіміне енген жылы мен сессиясы
:**Өлшем**: Әлемдік мұраны тіркеу критериясы: *(i)* мен *(vi)* мәдени, ал *(vii)* мен *(x)* табиғи
:**Сипаттамасы**: Әлемдік мұра комитетінің мұраны қысқаша сипаттауы
:**ID**: UNESCO беретін қатысты цифр

## Дереккөздер

:
:
Аслан Болатұлы Айтбаев

**Аслан Болатұлы Айтбаев** (1990 жыл 15 маусым, Целиноград, Казақ КСР, КСРО) — Қазақстандық шахматшы, халықаралық шебер (2013). Қазақстанның 10 үздік шахматшысының қатарына кіреді. Тромсе (Норвегия) қаласында Бүкіләлемдік шахмат олимпиадасына Қазақстан Республикасының құрама командасының атынан қатысқан. 2014 жылы рапид және блицтен ерлер арасындағы Қазақстанның қола жүлдегері атанды.

## Бүкілдүниежүзілік шахмат олимпиада
41-шы Бүкілдүниежүзілік шахмат олимпиадасына қатысқан.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Ойыншының профилі

Санат:Қазақстан шахматшылары
Бүркіт аңшылығының суреттері

thumb|right|300px|
**Бүркіт аңшылығының суреттері** — Мұхтар Әуезовтың әңгімесі. Алғаш рет 1925 жылы «Таң» журналының үшінші нөмірінде (Басылмаған романнан) деп, қосымша атаумен жарық көреді. Кейін 12 томдық (1967) және 20 томдық (1979) шығармалар жинақтарының бірінші томдарында жарияланады.

Бұл шағын әңгімені Әуезов Семейде, ленинградтық оқудан соң жазғы демалысында, «Таң» журналында техникалық редактор қызметін атқарған тұста жазады. Осы және «Қанды түн», «Қаралы сұлу», «Қайғылы жетім», «Қазақ қызы», «Ескілік көлеңкесі» атты әңгімелері журналда «Мұхтар» деген бүр­кеншік атпен басылды.

«Аңшылықтың үміт қуанышы көп. Ыстық оттай қызулы минуты көп, мағыналы өмір. Аңшылықта кісіні ақын күйіне жеткізетін сезім күйі көп. Бұл салқындап кеткен кәрі ақылдың өмірі емес, сүйген ғашығыңды сағынып келіп, күліп-ойнап өткізген күндіз: түніндей ыстық сезім өмірі. Өйткені бір минуттің ішінде қуантатын да, жүдететін де күйлер кешеді. Соның бәрін айтып жүргендіктен аңшының тілі шешен, қиялы жүйрік. Бүркіттің ұшқанына, түлкінің құтылмақ болған айласына, құсшының ебіне арналған талай шешен сөздері бар. Аңшылық өмірінен ілгері-соңғыдан қалған талай қызықты, жанды, сұлу әңгімелері бар. Тауда жүрген аңшыда амалсыздан екі түрлі мінез болады. Бұлар ішкі сезімінде құбылу көп болғандықтан сахнаның артистеріне ұқсайды. Көргенінің бәрін не шапшаң сөйлеп қуанып, не күйініп жіберетін күйгелектік, сөйлегіштік, қызулық болады. Бұндай аңшы азын-аулақ өтіріктен де аман болмайды. Бұл болмаса екінші бір түрлі аңшыда көргені тіпті көп болып, бәрін әңгіме қыла беруді лайықсыз көрген, сезімінің бәрін ішіне жиған, қуаныш-күйінішін сыртына шығармайтын тастай салқын сабырлылық болады.»

Осы сияқты жалпы сипаттаудан басталған әңгімеде бір топ аңшының арасында жүрген құсбегі Сыздықтың тас жырық қорымға тығылған түлкіге өз бүркітін Ақшегірді салғаны баяндалып көрсетіледі.

Жазушы бүркіттің ұшқанына, түлкінің құтылмақ болған айласына, құсшының ебіне арналған талай тамаша көріністер жасаған. Қыранның түлкіні көргенде аспандап шығып, қағынып келіп түскені бір аңшыға биіктен сорғалағандай көрініпті, екіншісіне шаншылғандай, тағы біріне боздағандай, кейбіреулеріне ағылып еңірегендей көрініпті деп суреттейді.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
*Саят құстары

Санат:Мұхтар Әуезов шығармалары
Санат:Құсбегілік
Санат:Аңшылық
Қыр әңгімелері

**Қыр әңгiмелерi** — Мұхтар Әуезовтың шығармасы. Сыбанның моласында, Текшенiң бауырында — деген екі әңгімеден тұрады. Бірінші әңгімені Әуезов өзінің туған ауылында жазады.

Қыр әңгiмелерi Жаяусал деген құпия атпен 1923 жылы «Шолпан» журналының 6, 7, 8 сандарында басылды. 1935 жылғы «Ескілік көлеңкесінде» атты жинаққа, 1960 жылғы «Қараш-Қараш» жинағына, 1975 жылғы «Қилы заман» жинағына кірді. Жазушының 12 томдық (1967) және 20 томдық (1979) шығармалар жинақтарында да жарияланған.

Әр әңгімесі, шығыс мотивтеріне сай, әңгіменің ішіндегі әңгіме ретінде беріледі:

«Жүретін жолдың азайғанына бәріміз де көтеріліп, серги бастадық. Қатарымызда келе жатқан Сүлеймен ақсақал Текшенің басын көргенде есіне бір әңгіме түскендей болып, бізге бұрылып қарап:

— Балалар, жолдың өзі де қысқарып қалды, сендердің ұйқыларың да келген шығар: мен жол қысқарту үшін бір әңгіме айтайын, — деді.

Біз ықыласпен тыңдайтындығымызды білдірдік.»

Екі әңгімесін де Әуезов өз атынан баяндап, кейін басты сюжетке негіз болған хикаяларға көшкенде, өзі сол хикаялардың тыңдармандары ішінде табылады. Бірінші әңгімеде жастайынан батыр атанған Жортар деген ақсақал өз бастан кешкен оқиғаны сөз етеді. Екінші әңгімеде Сүлеймен деген кісі өзінің қолбасы Жобалай батырмен болып қалған, «Қоянды тауының ең үлкен биігі — Текшенің» баурайындағы ескі оқиғаны айтады.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Қыр әңгiмелерi Kitap.kz сайтында
*20 томдық шығармалар жинағы: 1-ші том
*Тұрсын Жұртбай: «Бесігіңді түзе!..» кітабынан үзінді

Санат:Мұхтар Әуезов шығармалары
Санат:Қазақ әдебиеті
Қара әзіл

**Қара комедия**, сондай-ақ **қара әзіл**, **қараңғы әзіл**, **қараңғы комедия**, **ауыр комедия** немесе әзіл-сықақ деп аталатын комедия стилі, ол әдетте тыйым салынған - табу деп саналады, әсіресе талқылау үшін ауыр немесе дөрекі болып саналады. Жазушылар мен әзілкештер, оны көпшілікке ыңғайсыздықты, елеулі ойлар мен ойын-сауық тудырып, өрескел мәселелерді зерттеу құралы ретінде жиі пайдаланады. Мәселен, көркем әдебиетте, мысалы, *қара комедия* термині қара әзіл-оспақ негізгі құрамдас бөлігі болып табылатын жанрға қатысты болуы мүмкін. Бұл жанрдың танымал тақырыптары өлім мен зорлық-зомбылық, кедейлік, соғыс, зорлау, суицид, ауру мен жыныстық қатынасты қамтиды.

## С-ақ қараңыз
* Өлім биі
* Зілді келеке
* Сюрреалды әзіл

## Сілтемелер

Санат:Қара әзіл
Санат:Әзіл-сықақ
Санат:Кино жанрлары
Қыр суреттері

**Қыр суреттері** — Мұхтар Әуезовтың шығармасы. Кешкі дөң басында, Түнгі ауыл, Қысқы түн, Қысты күнгі дала — деген ұсақ әңгімелерінен тұрады. Кітап-жинақтың көбіне Түнгі ауыл әңгімесі енбей, қалған үш әңгіме ғана жарияланып жүреді.

Алғаш рет Кешкі дөң басында 1922 жылы «Шолпан» журналының екінші-үшінші сандарында «Қоңыр» деген бүр­кеншік атпен басылды, Қысқы түн мен Қысты күнгі дала 1923 жылы журналдың төртінші-бесінші сандарында авторы «Жаяусал» деп беріліп, жарияланды. Кейін жазушының 12 томдық (1967) және 20 томдық (1979) шығармалар жинақтарының бірінші томдарында басылды, «Қилы заман» (1975) жинағына да кірді. Алғашқы нұсқаларынан кейінгі басылымдарда сәл өзгешеліктер мен түзетулер бар.

Бұл шығармада Әуезов қазақтың қырдағы өмірін, қазақ даласының көркем көріністерін, жазғы мен қысқы пейзаждарын асқан шеберлікпен суреттейді:

«Ауылдардың аралары жақын. Бәрінің де айналасы неше түлік мал. Кешкі жайылыстары бір-бірімен қосылып жатыр. Әрбір үйдің жер ошағынан будақтап, бықсып шығып жатқан түтіндері кейде аспанға шығып, кейде өлкеге жайылып тарайды... Ауылдардың арасымен жасыл сайды жарып аққан жіңішке өзен. Кейде тура ағып, кейде иіріліп, бұраң-шимай жасайды. Жаңа жамыраған қозылар енелерімен бірге, у-шуынан басылып, ауылдардың екі жағындағы адырларға тырағайлап өріп барады.»

«Биік тауға екпіндеп ойнап шығып, шың басындағы өнеріне сүйсінгендей ойнақ салып, етекке қарай ысқырып құлап жөнелгенде, долы дауыл сай бойында жын-перінің күйіне билегендей болады. Ағындап құтырып келіп, жартасқа соғып шаңын аспанға шығарып, ақ көбігін атқытып, шабынады. Біресе жабысып келіп құшақтап, жарығына кіріп ысқырып, тербетіп, оятпақшы болады. Кейде одан өтіп, өзектегі қалтырап жаурап тұрған жас тоғайға келіп, жерге шейін басын игізіп, тәжім еткізіп, арасынан суылдап, бұраң қағып, ойнап өтеді. Кей-кейде бұның бәрін тастап, ұрысайға тығылып отырған кішкене қораның үстіне келіп, ақ түтек болып ұйтқып, ойнағын салып, жер жүзінен жоғалтпақшы болады. Суық болып үскіріп, боран болып аласұрып, әлсіз адамға қыр көрсеткендей қаһарланады.»

Шығармада Әуезов табиғаттың объективті суреттемесін ұсынады, бірақ реализм құбылысының ішінде романтизм элементтерін үйлесе қолданып жүреді, және бұны жазушының стильдік өзгешелігі деп тануға болады. Сонымен қатар, жазушы үстем тап озбырлығынан қан қақсаған қазақ қыздарының трагедиясын жанашырлықпен көрсетеді.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Аудиоқойылым
*20 томдық шығармалар жинағы: 1-ші том

Санат:Мұхтар Әуезов шығармалары
Санат:Қазақ әдебиеті
Ғаламның жасы

**Ғаламның жасы** () — Физикалық космология бойынша, Жойқын жарылыстан кейін өткен ғаламның космологиялық уақыты. Қазіргі ғаламның жас шамасы  Лямбда-CDM моделі бойынша 13.8 млрд жыл (2015 ж.) және 13.787 ± 0.020 млрд жыл (2018 ж.). Өте ұқсас нәтиже берген бірқатар зерттеулер арқылы өлшеу анықсыздығы 20 млн жылға дейін қысқарды. Олардың қатарында Планк ғарыш аппараты (Planck spacecraft) байқаған Ғарыш микротолқынды фон радиациясы, Уилкинсон микротолқынды анизотропты бақылауы және басқа ғарыштық бақылаулары кіреді. Ғарыштық фон радиациясын өлшеу ғаламның Жойқын жарылыстан бергі суу кезеңін анықтаға көмектесіп, ғаламның кеңею жылдамдығын (қызылға ығысу) өлшеу бойынша кері экстраполяция жасаап, ғалам жасын есептеуге болады.

## Түсіндірілуі
Лямбда-CDM моделі бойынша, ғалам эволюциясы біртұтас, ыстық, тығыз бастапқы күйден қазіргі күйге дейін 13,8 млрд жылдық космологиялық уақытты бастан кешірді деп сипаттайды. Бұл модель теориялық тұрғыдан түсінуге ыңғайлы және WMAP сияқты жоғары дәлдіктегі астрономиялық бақылаулардан үлкен қолдау тапты. Дегенмен, алғашқы күйден келіп шығу теориялары өте жорамалды болып есептеледі. Егер біреу Лямбда-CDM моделін түсінікті алғашқы күйден кері шегерсе, ол тез (секундтың аз бөлігінде) сингулярлыққа (singularity) жетіп барады. Бұл "Бастапқы сингулярлық" немесе "Жойқын жарылыс сингулярлығы" ретінде белгілі. Сингулярлықты физикалық мағынада түсіну мүмкін емес, бірақ ол физикалық өлшенетін уақытқа сәйкес келмесе де, оны "Жойқын жарылысқа дейінгі" уақыт өлшемі деп есептеу ыңғайлы. Мысалы, "жойқын жарылудан 10-6 секунд бұрын" - бұл ғалам эволюциясы дәуірлерін жақсы түсіндіреді. Егер біреу сол дәуірді "13,8 миллиард жыл, минус 10-6 секунд бұрын" деп атаса, онда мағынаның дәлдігі жоғалады, өйткені кейінгінің минустық уақыт интервалы алдынғының анықсыздығының шектеуіне ұшырайды.

Теориялық тұрғыда ғалам жасы тіпті де ұзақ болса да, Халықаралық астрономиялық одақ бойынша, қазір "ғалам жасы» деп Лямбда-CDM кеңеюінің ұзақтығын, немесе бақыланатын ғаламның Жойқын жарылыстан бергі өткерген уақытын айтады.

## Дереккөздер

Санат:Космология
Гравитациялық сингулярлық

**Гравитациялық сингулярлық** (, *Уақыт-кеңістік сингулярлығы* (spacetime singularity), немесе жай *"сингулярлық"* - *"ерек"*, *"дара"*, *"соңғы"*) — уақыт-кеңістіктегі ерекше орын болып, Жалпы салыстырмалылық теориясы жорамалы бойынша, ғарыштық дененің гравитациялық өрісі координата жүйесіне тәуелді болмай, шексіз болады. Гравитациялық өрістің күшін өлшеуге қолданатын шамалар уақыт-кеңістік иілімінің скалярлық тұрақтысы (the scalar invariant curvatures) болып, ол материя тығыздығын өлшеуді де қамтиды. Мұндай шамалар сингулярлық шексіз болғандықтан, қалыпты ғарыштық уақыт-кеңістік заңдары бұзылады.

Гравитациялық сингулярлық Астрофизика мен космология ғылымдарында Жойқын жарылыс кезіндегі ғаламның алғашқы күйі ретінде сипатталады, сондай-ақ ол негізінен Қара құрдым өзегіндегі щексіз тығыздық ретінде жалпы салыстырмалық жағдайында қарастырылады. Жорамалданған сингулярлық тегі нақты өмір сүретін (Жойқын жарылыстың алғашқы сатысында болған) нәрсе ме деген мәселеде физиктер бір шешімге келе алған жоқ; сондай-ақ сондай асқын (extreme) тығыздықта қандай оқиға болатынын да қазіргі ғылым түсіндіруге қауқарсыз.
## Дереккөздер

Санат:Жалпы салыстырмалылық теориясы
Санат:Қара құрдым
Санат:Физикалық гипотезалар
Санат:Астрономиялық гипотезалар
Санат:Математикалық гипотезалар
Айгүл қойшының бір күні

**Айгүл қойшының бір күні** (кей басылымдарда **Айгүл қойшының күндері**) — Ғабит Мүсіреповтің 1964 жылы жазған әңгімесі.

Сырттай қарағанда көзге кеп түспейтін, жиі байқала бермейтін, ал іштей тереңірек үңіліп, байыпты зерттегенде ғана білінетін малшы қауым тіршілігіндегі ғаламат қиындықтарды Мүсірепов терең реализммен көз алдымызға айқын елестетіп отырады.

Басты кейіпкері — Айгүл есімді еңбекқор әйел. Ол шопанның жұмысын атқарғанымен КСРО Жоғарғы Кеңесі депутатының міндеттерін де ұмытпайды. Жиырма жылдай қой бағумен айналысқан, «даланың меңіреу үнсіздігіне бала жасынан үйренген» Айгүлдің бір күні ғана суреттеліп берілсе де, әңгіме кездейсоқ табиғат пейзаждарына, адамның ішкі дүниетанымының көріністеріне бай:

«Үнсіз далада жинала берген ойлар, әсіресе өз тіршілігіне байланыса туып, өсіп-өрбіп жататын ойлар айтылуды керек ететін сияқты. Кейде тіпті ұзақ сөйлеп кетсе, Айгүл өзін бір жиналыста көретіні де бар. Көз алдына жиналыста отырған жүз таныс адамдар — малшылар, күрішшілер, мақташылар, канал қазушылар келеді. Бәрі де айта түс, аянбай айт деп отырғандай болады. Ондай кезде Айгүл тоқтай алмай ұзақ сөйлейді. Көз алдына елестеген адамдардан айрылғысы келмейді. Ойлары салмақты болғанымен, сөйлеу түрі олақтау шығып жатқанына да қарамайды. Кейде ойлары ескі құдық басына үймелеген қойларына ұқсап, топырлап кететіні де бар. Қалайда қысы-жазы көбінесе жалғыз жүретін қойшыға ұзақ күнді қысқарту керек. Дала үнсіздігін, қой үнсіздігін жеңу керек. Ондайды көтеріңкі көңіл, көңілді көтерердей ой жеңеді де.»

Сөйтіп, баққан отарын жайлы орынға қалай жеткізем деп, жас төлді Сырдария сулары әкетпесе екен деп жүрген Айгүл біресе депутат ретінде көтерген су мәселелерін, біресе жанұясының жағдайын есіне алады. Алдыда «Қасқырсай» деген шұңқырлы жер өзен толғанда, өткел бермейтінін де ескереді. Осындай ойлары басында гулесе де, бас кейіпкер жүрегіндегі үнсіздігінен арылмай келеді.

## Аудармалары
Әңгіме орыс тіліне бірнеше рет аударылды, әр нұсқасында атауы әртүрлі: «Рождение песни», «Конец вольчьего брода», «Волчий брод». Ағылшыншаға да аударылған: «The Birth of a Song». Бірақ аудармада өзінің ерекшеліктері бар, Мүсіреповтің метафора мен аллитерацияға бай әңгіменің поэтикасын толық жеткізбеген делінеді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ әдебиеті
Көлік жолдарының ұзындығы бойынша елдер тізімі

Бұл асфальтталған және топырақты **көлік жолдарының жалпы ұзындығы бойынша әлем елдерінің (немесе аймақтарының) тізімі**. Сондай-ақ әр елдің немесе аймақтың тасжолдары мен автомагистральдары туралы қосымша мәліметтер келтірілген.

Егер дереккөзі көрсетілмесе, онда бұл ОББ-ның мәліметі болып табылады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*Rank Order - Roadways CIA World factbook
Белогорка

* Белогорка – Ақтөбе облысы Ақтөбе қалалық әкімдігіне қарасты ауыл.
* Ақтау – Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданындағы ауыл.
Әшір Шоқыбаев

**Әшір Шоқыбаев** (4 желтоқсан 1947 жыл — 11 наурыз 2018 жыл) — КСРО және Қырғызстан киноактері. Қырғызстанның халық әртісі. Қазақ кинокөрермендеріне "Бандыны қуған Хамит", "Көшпенділер" фильмдері арқылы жақсы таныс болған. 

## Өмірбаяны

## Фильмографиясы

* 1968 — "Парижге жол"

* 1971 — "Біздің Ғани"
* 1979 — "Бандыны қуған Хамит"
* 1983 — "Ай астындағы үй"
* 1984 — "Махаббат туралы ән"
* 1984 — "Ақ Барыс ұрпақтары"
* 1989 — "Нокдаун"
* 1990 — "Созақтан шыққан Гамлет"
* 1991 — "Қызғыш құс"
* 1993 — "Батыр Баян"
* 1996 — "Жамбыл"
* 2006 — "Көшпенділер"
* 2014 — "Құрманжан Датқа"
* 2015 — "Аманат"

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Әшір өтті өмірден
Гройтер Фюрт

**«Гройтер Фюрт»** () — Германияның Фюрт қаласындағы футбол клубы. 1903 жылы құрылған. Қазіргі таңда Германия екінші дивизионында ойнайды. 

2012/13 жылғы маусымда тұңғыш рет Бундеслигада ойнады. 

## Тарихы
1903 жылы  *Turnverein 1860 Fürth* гимнастика клубының футбол бөлімі ретінде құрылды. 1996 жылы "Фестенбергсгройтом" клубымен бірікті.

## Жетістіктері

* Германия чемпионы (3): 1914, 1926, 1929
* Германия вице-чемпионы (1): 1920
* Интертото кубогы (1): 1969
* Бавария чемпионы (5): 1912, 1913, 1914, 1917, 1935

## Атақты ойыншылары

* Джеральд Асамоа
* Генрих Шмидтгаль

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Ресми сайт
Санат:1903 жылы құрылған футбол клубтары
Санат:Германия футбол клубтары
Жүсіпбек Аймауытовтың аудармалары

**Жүсіпбек Аймауытовтың аудармалары** — жазушы, ақынның шығармашылығында елеулі орын алады.

Ол тәржіма табиғатын терең түсініп, аударма өнерінің өрістеуіне елеулі үлес қосқан айрықша дарын иесі. Әлем классиктерінің 30-ға тарта шығармаcын кәсіби ше­­берлікпен аударып, 1925 жылы қа­­зақ оқығандарының ара­сын­­да «Аударма туралы» ал­ғаш арнайы мақала жазған. Қаламгер-аудармашының тілі өте шұрайлы да бай.

Ол — түпнұсқа авторларына тән жеке стильдік ерекшелікті барынша сақтауға ұмтылған, бұл талапты аударма жасау барысында ұстанатын негізгі өлшемшарт ретінде таныған қаламгер.

Аймауытов келесі көркем шығармаларды қазақ тіліне аударды:
* Пушкин, Сараң сері *(Скупой рыцарь/Маленькие трагедии)*
* Пушкин, Тас мейман *(Каменный гость/Маленькие трагедии)*
* Гоголь, Бақылаушы *(Ревизор)*
* Горький, Өлең сұңқарға *(Песня о Соколе)*
* С.Чуйков, Тау еліндегі оқиға *(Вершинная быль)*
* Джек Лондон, Күштілердің күші *(Сила сильных)*
* Джек Лондон, Теңсіз, телегей аттаныс *(Неслыханное нашествие)*
* Рабиндранат Тагор, Балжан *(Шубха)*
* Фердинанд Дюшен, Дәмелі *(Тамилла)*
* Гюго, Бейшаралар *(Отверженные)*
* Ги де Мопассан, Су жүзінде *(На реке)*
* Конрад Беркович, Әкесі мен баласы, Заң білместің зары, Өрбике, Мұрда, Мұрданың өлімі, Тұқым
* Жалаладдин Руми, Молда Ирамидың кітап жазуға қалай кіріскені *(Сказки Мулли Ирамэ)*
* Пәренжі (перде) орыс ертегісі
* Қатындар қабарда ертегісі
* Интернационал гимні
* т.б.

Сондай-ақ Аймауытов келесі ғылыми шығармаларды да тәржімалады: А.А.Богданов «Краткий курс политической экономии», М.Н.Покровский «Краткое описание русской истории», Н.И.Бухарин пен Е.А.Покровский «Азбука коммунизма», «Конституция РСФСР», П. И. Стучка «Вопросы и мысли», С.Сазонов пен В.Верховский «Первые практические уроки по химии».

## Дереккөздер

Санат:Аударма
Санат:Аудармашылар
Жылжымайтын жұлдыздар кітабы

[нобай|оңға|300px|[Доха мұражайындағы көшірмесі]]
**Жылжымайтын жұлдыздар кітабы** — парсы астрономы Абдуррахман ас-Суфидің 964 жылы шамасында арабша жазған ғылыми трактаты.

Кітапта 1017 жұлдыздың каталогы және 48 жұлдыздар шоғырының сипаттамасы жинақталған. Әр шоқжұлдыздың көрнекі суреті берілген және оны құрайтын жұлдыздардың координаталары мен жұлдыздық шамалары көрсетілген. Бұл еңбегінде ас-Суфи Птолемейдің Альмагест трактатындағы каталогын өзінің және араб астрономдарының бақылау нәтижелерімен толықтырды.

Кітап астрономия ғылымының дамуына үлкен әсер етті. Оған сілтеп Әл-Бируни, Насыруддин әт-Туси, испан ғалымдары мен Ұлықбек обсерваториясының шәкірттері өздерінің астрономиялық еңбектерін жазды.

Кітаптың ең көне көшірмесі Оксфорд университетінің кітапханасында сақтаулы тұр. Оны 1009 жылы ғалымның ұлы көшіріп жазған.

Біздің галактикамыздан тыс басқа галактикалар туралы алғашқы мәліметтер дәл осы кітапта көрсетілген — бұл Андромеда галактикасы мен Үлкен Магеллан бұлтына қатысты бақылаулары.

## Шоқжұлдыздар

Сурет:Constellation Taureau - al-Sufi.jpg|Торпақ шоқжұлдызы
Сурет:Constellation Crabe - al-Sufi.jpg|Шаян шоқжұлдызы
Сурет:Constellation lièvre - al-Sufi.jpg|Қоян шоқжұлдызы
Сурет:Book Al Sufi.jpg|Мерген шоқжұлдызы
Сурет:Constellation Gemeaux - al-Sufi.jpg|Егіздер шоқжұлдызы
Сурет:Folio 165 from manuscript of as-Sufi treatese on the fixed stars. 1009-10. Bodleian Library, Oxford..jpg|Андромеда шоқжұлдызы
Сурет:Azophi Ophiuchus.jpg|Жыланұстаған шоқжұлдызы
Сурет:Созвездие Персея. Ас-Суфи. 17в Нац. Библ. Каир.jpg|Персей шоқжұлдызы


## Дереккөздер

## Сілтемелер

* Forgotten History: Al-Sufi's Book of Fixed Stars

Санат:Кітаптар
Санат:Ислам ғылымы
Санат:Астрономиялық каталогтар
Санат:Астрономия тарихы
Санат:Астрономия кітаптары
Мұсағали Сәрсенбайұлы Дуамбеков

**Мұсағали Сәрсенбайұлы Дуамбеков** (05.05.1961, Жамбыл облысы, Талас ауданы, Қаратау қаласы - 28.07.2020, Астана) - қоғам қайраткері, эколог, профессор, ғалым .

## Білімі
* Қазақ политехника институтының Қаратау филиалын бітірген.
* қазіргі Мәскеу мемлекеттік құрылыс университеті ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын бітірген.

## Еңбек жолы

* 1990-1996 жылдары - Қ.Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетінің оқытушысы, аға оқытушысы, деканы.
* 1996-1998 жылдары - Тараз мемлекеттік университеті инженерлік-техникалық мамандықтарының Қаратау оқу-ғылыми методикалық кешені директорының орынбасары, «Кәсіпорындарды тарату және қайта құру агенттігі» АҚ Жамбыл филиалы директорының орынбасары.
* 1998-2000 жылдары - Жамбыл мемлекеттік мүлік және жекешелендіру аумақтық комитетінің төрағасы.
* 2000-2001 жылдары - Тараз мемлекеттік университеті жанындағы экологиялық-экономикалық мәселелер ғылыми-зерттеу институтының аға ғылыми қызметкері.
* 2001-2003 жылдары - ҚР Табиғи ресурстар және қоршаған ортаны қорғау министрінің кеңесшісі, «Қазақстан Темір Жолы» ҰК» ЖАҚ Техникалық департаменті директорының орынбасары.
* 2003-2004 жылдары - Қазақ көлік және коммуникация академиясы Ақмола филиалының директоры.
* 2004-2005 жылдары - «Жасыл ғаламшар үшін» экологиялық қозғалысы» республикалық қоғамдық бірлестігінің төрағасы.
* 2007-2011 жылдары «Экологиялық таза тағам» журналының бас редакторы.
* 2011-2012 жылдары «Қарабура әулие мәдени орталығы" қоғамдық қорының президенті.
* 2012 жылдан бастап «Халықтық жемқорлыққа қарсы комитет» қоғамдық қорының президенті.

## Ғылыми еңбектері
100-ден астам ғылыми жарияланымның және өнертабыстың авторы.
Техника ғылымының докторы, профессор.
Оның «Қазақстан экологиясы», «Каспий теңізінің экологиялық қауіпсіздігі», «Экологиялық менеджмент» т.б. кітаптары жарық көрген.

## Қоғамдық қызметі

2011 жылы кезектен тыс президент сайлауына қатысуға құжат тапсырған. Алғашқы лингивистикалық емтиханнан өткенімен, кейін кандидаттығын алып тастады.

## Дереккөздер

Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері
Санат:Мәскеу мемлекеттік құрылыс университеті түлектері
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті оқытушылары
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті декандары
Санат:Тараз мемлекеттік университеті тұлғалары
Санат:Қазақстан теміржолшылары
Санат:Қазақ көлік және коммуникация академиясы тұлғалары
Санат:Қазақстан бас редакторлары
Санат:Қазақстан өнертапқыштары
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан экологтары
Санат:Қазақстан президенттігіне кандидаттар