open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Алматы облысының гербі

[right|thumb| alt=A.|270 px|["Алматы облысының гербі"]]

**Алматы облысының гербі** — әкімшілік-территорилық бөлініс ретінде облыстың дәстүрлі ерекшеліктерін бейнелеген, оның әлеуметтік-тарихи жолын даралау мақсатында жасалған айырымдық белгі, рәміздік мәндегі таңба.

## Дереккөздер
Пасеченко Петр Степанович

**Пасеченко Петр Степанович** (1946 жылы туған, Алматы облысы, Талғар ауданы, Белбұлақ ауылы) -  ғалым, экономика ғылымдарының докторы (1992), профессор (1997). 1968 ж. Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтын, 1973 ж. Санкт-Петербург мемлекеттік университетінің аспирантурасын бітipген. 1973-88 ж. Қазақ мемлекеттік баскару академиясында, 1988-91 ж. Қазақстанның менеджмент, экономика жене болжау интында (КИМЭП) жұмыс іcтеді 1992-95 ж. Қазақ мемлекеттік баскару академиясында доцент, профессор 1995 жылдан l-шi проректор, ғылыми жұмыс жөніндегі проректор. 80-нен астам жарияланымның, онын, ішінде 2 монографияның авторы.

Шығармалары: Финансирования обновление основных фондов. Алматы, 1978. Эффективность обновления основных фондов Алматы-Алматы, (соавт.) 1986.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан ғалымдары

Санат:1946 жылы туғандар
Осциллограф

318px|thumb|Осциллограф
**Осциллограф** ( — тербелетін және  — жазамын)
* 1. қандай да бір мерзімдік процестерді жазуға арналған құрал; 
* 2. екі электрлік шаманың арасындағы тәуелділікті білдіретін қисықты бақылауға және жазуға арналған электр өлшеуші құрал.
* 3. электрлік немесе жарықтық сигналға айналған, уақыт сайын өзгермелі күштік және кинематикалық айқындауыштарын (параметрлерін) бақылауға және жазып отыруға арналған аспап.
* 4. уақытқа байланысты электр тогының немесе кернеуінің өзгерісін көзбен бақылауға немесе жазуға арналған, сонымен қатар әртүрлі электрлік шамаларды: кернеуді, ток күшін, ток жиілігін, фазалар ығысуын, импульстардың ұзақтылығын және қайталау жиіліктерін және т.б. өлшеуге арналған аспап. Электрлік емес шамаларды электрлік шамаларға түрлендіре отырып, тез өзгеріп отыратын физикалық процестерді: қысымды, температураны, үдеуді, жылдамдықты, айналу жиілікті және т.б. *Осциллограф* көмегімен тіркеуге және бақылауға болады. Жұмыс істеу принципі бойынша *Осциллограф* жарық сәулелі және электронды сәулелі боп бөлінеді.

## Осциллографты түтік
**Осциллографты түтік** - электрлік сигналдарды көрінетін графиктік көріністерге түрлендіретін электрон сәулелі түтік. Қабылдайтын сигналдардың сипатына қарай және оларды экранда көрсету ерекшеліктеріне қарай о.т. төменгі жиілікті, кең жолақты (жоғары және аса жоғары жиілікті) жоғары Вольтті, жадқа сақтаушы, көпсәулелі, сәулесі радиалды ауытқитын болып бөлінеді.

## Осциллоскоп
**Осциллоскоп** ( — тербелемін және  — қараймын) — бұл да осциллограф. Лезде өзгеріп тұратын электрлік процестерді көзбен байқауға арналған жағдайда айтылатын термин.

## Дереккөздер


Санат:Электроөлшегіш құралдар
Инверсия (геометрия)

200px|thumb|right**Инверсия**– ОАОА=k шарты (мұндағы k – белгілі бір тұрақты сан) орындалатындай етіп, ОA сәулесінің бойында жатқан жазықтықтың әрбір A нүктесін A'  нүктесіне ауыстыратын түрлендіру. О нүктесі инверсияның центрі не полюсі деп, k – инверсияның дәрежесі не коэффициенті деп аталады. 

Егер k=а2 болса, онда центрі О нүктесі болатын P шеңберінің нүктелері өзіне-өзі, сондай-ақ P'-пен салыстырғанда сыртта жатқан нүктелер P-тің ішкі нүктелеріне, ал P'-пен салыстырғанда іште жатқан нүктелер P-тің сыртқы нүктелеріне түрленеді (инверсия кейде шеңберге қарағандағы салыстырмалы симметрия деп аталады). Инверсия центрінің бейнесі болмайды. k>0 болғандағы инверсияны гиперболалық инверсия деп, ал k

Санат:Геометрия
Мемлекетке опасыздық жасау

**Мемлекетке опасыздық жасау** — соғыс уақытында немесе қарулы жанжал кезінде жау жағына өтіп кетуден, сол сияқты тыңшылық жасаудан, мемлекеттік құпияларды жатқа
беруден не Қазақстан Республикасына қарсы дұшпандық әрекет жүргізуден, шетелдік мемлекетке, шетелдік ұйымға немесе олардың өкілдеріне өзге де көмек көрсетуден көрінген, Қазақстан Республикасының азаматы мемлекеттің сыртқы қауіпсіздігі мен егемендігіне нұқсан келтіру немесе әлсірету мақсатында жасаған қасақана әрекеті.

## Дереккөздер

Санат:Қылмыстық құқық
Қапыл ақша

Елдерде валюта бағамдарынын өзгеруінен немесе кірістеріндегі айырмадан алыпсатарлық, немесе төрелік операциялардың нәтижесінде, пайда алу мақсатымен, осы елдердін бірінен екіншісіне тез аударылатын қысқа мерзімді қаражат.

**“Қапыл” ақша**, “кезбе” капитал – пайда іздеу немесе сенімді бассауға табу мақсатымен несие капиталының әлемдік арналары бойынша елдер арасында өздігінен орын ауыстыратын қысқа мерзімді ақшалай капитал, яғни алыпсатарлық немесе төрешілік (арбитраждық) операциялардың нәтижесінде алынатын, валюталық бағамдардың немесе осы елдердің кірістеріндегі айырманың өзгеруінен пайда алу мақсатымен бір елден екінші елге тез аударылатын қысқа мерзімді қаражат. Негізгі себептері: елдің экономикалық және саяси тұрақсыздығы, инфляция, төлем теңгерімінің теңгерімсіздігі, валюталық дағдарыс, елдердегі валюталар бағамы мен пайыздық мөлшерлердің айырмашылығы, валюталық алып-сатарлық. Негізінен олар банкілердің, фирмалардың, сыртқы экономикалық қызметке қатысушылардың капиталы болып келеді. “Қапыл” ақшаның тұтқиылдан ағылып келуі мен ағылып кетуі экономиканың тұрақсыздығын күшейтеді. Мемлекет оның ағылып кетуіне жол бермеу үшін валюталық шектеулер енгізеді, ал ағылып келуіне жол бермеу үшін теріс пайыздық мөлшерлеме енгізуге дейін қорғаныш шараларын қолданады. 

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Қазақстан республикасында тілдерді мемлекеттік қорғау

Қазақстан Республикасында мемлекеттік тіл және барлық басқа тілдер
мемлекеттің қорғауында болады.
Мемлекеттік органдар, бұл тілдердің
қолданылуы мен дамуына қажетті жағдай жасап, тілдердің дамуы мемлекеттік тілдің басымдығын және іс
қағаздарын жүргізуді қазақ тіліне кезең-кезеңмен көшіруді көздейтін
Мемлекеттік бағдарламамен қамтамасыз етіледі.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Казақстан мемлекеттік тәуелсіздігі

Қазақстан Республикасының Жоғарғы Кеңесі Қазақстан халқының
еркін білдіре отырып, Адам хұқыларының жалпыға бірдей Декларациясында, халықаралық. хұқтың жалпы
жұрт таныған өзге де нормаларында
баянды етілген жеке адамнын хұқылары мен бостандықтарының үстемдігін
мойындай отырып, қазақ ұлтынын
өзін-өзі билеу хұқын растай отырып,
азаматтық, қоғам және хұқылық. Мемлекет құруға бел байлағандығын басшылықха ала отырып, бейбітшілік
сүйгіш сыртқы саясат жүргізе отырып,
ядролық қаруды таратпау принципі
мен қарусыздану процесіне адалдығын
мәлімдей отырып, Қазақстан Республикасынын мемлекеттік тәуелсіздігін
салтанатты түрде жариялайды.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Казақстан республикасының мемлекеттік меншігі

Қазақстан Республикасының мемлекеттік меншігі,республикалық және
коммуналдық меншік түрінде керінеді.
Республикалық меншік мемлекеттік қазынадан және заң құжаттарына сәйкес мемлекеттік республикалық заңды тұлғаларға бекітіліп берілген мүліктен тұрады.
Коммуналдық меншік жергілікті
қазынадан және зан құжаттарына
сәйкес коммуналдық занды тұлғаларға
бекітіліп берілген мүліктен тұрады.
Жер, оның қойнауы, су, өсімдіктер
мен жануарлар дүниесі, басқа да табиғи ресурстар мемлекеттік меншікте
болады. Жердін, сондай-ақ жеке
меншікте болуы да мүмкін.
redirect::Қазақстан Республикасының мемлекеттік меншігі

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Үміт ату (талаптану) деңгейі

**Үміт ату (талаптану) деңгейі** - 1 .жеке тұлғаның өзін- өзі бағалау деңгейіне қарай оны бір белгілі мәртебеге, жетістікке, әрекеттің нәтижесіне белгілеу; 2. жеке адамның көздейтіні- таңдаған мәселенің күрделісі, мақсаттың күрделі деңгейі; 3. жеке тұлғаның өзін-өзі бағалау деңгейі (Мен деңгейі). Жегістіктен кейін таңдаған мақсаттың күрделісінің төмендеуі немесе сәтсіз жайдан кейін оның жоғарлауы (Т.Д. атиптік өзгеруі) үміт ату деңгейінің іске аспауының және өзін-өзі бағалаудың пара-пар еместігін көрсетеді.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Инверсия (комбинаторика)

200px|thumb|right|Нүктелердің инверсиясы**Инверсия** – алмастыру нәтижесінде екі элементтің қалыпты тәртібінің (екі элементтің қатар тұруына не ол екеуінің басқа бір элементпен бөлініп тұруына тәуелсіз бола отырып) бұзылуы. Мысалы, егер a, b, c, d, e элементтерінің қалыпты тәртібінің жазылуы: abcde түрінде болса, онда eacbd алмастыруы нәтижесінде а мен е, с мен е, b мен e, d мен e, b мен с элементтері инверсия түзеді.

## Сілтемелер


Санат:Физика
Өндірістік есеп

**Өндірістік есеп** - бухгалтерлік есептің басқаруға арналған бөлігі.

*Өндірістік есеп* жүйесінде өнімнің босалқы қорларының құнын бағалау үшін өндірістік шығын анықталады.

Өндірістік есептің басты мақсаты — өнімнің, жұмыстардың, көрсетілетін қызметтердің құнын калькуляциялау.

Менеджерлер сату бағасын, табысты есептеу, босалқы қорларды бағалау кезінде, т. б. оның ақпаратын пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Ассимиляция және аккомодация

**Ассимиляция және аккомодация** - тұжырымдамалық кестелердін өзгеру әдістері. Пиаженің когнитивті даму сатысының терориясында маңыздысы мынада: әр саты концептуалды кесте деп аталып өз ойлау әдісіне ие. Оның даму үрдісінде өзгерістер пайда болып, келесі саты кестені толықтырып, жана тәжірибенің ассимиляциясы арқылы, немесе, егер кесте жаңа тәжірибеге толық көлемде жауап бере алмаса, түбегейлі өзгертуді бастан өткізсе, онда дағдылану (аккомодация) арқылы пайда болады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Алматы орталық автовокзалы

**Алматы орталық автовокзалы**- 1983 жылы салынды (архит. В.В.Неровня). Сайран бөгенінің көрікті жағалауына орналасқан бұл ғимарат қазіргі архитектуралық үлгімен салынған. Ғимараттың архитектуралық-жоспарлау композициясы біртұтас, жинақы формаға негізделген. Ғимарат құрылысы перронның вокзалдан оқшау салынып, бір-бірімен ашық аспалы көпірлер арқылы байланысуымен ерекшеленеді. Күту залдары биік, кең әрі жарық. Жолаушылар үшін қалалық аялдамаларға шығатын қысқа әрі ыңғайлы жолдары бар. Ғимараттың құрылысына жергілікті табиғи материалдар — мәрмәр, ұлутас, гранит, ағаштың бағалы түрлері пайдаланылды.

## Дереккөздер
Мемлекеттік баж салығы

**Мемлекеттік баж**– заңдық мәні бар іс-қимылдар жасағаны не құжаттар бергені үшін мемлекеттік органдар алатын міндетті төлем.

Кәсіпорын, ұйым, мекемелер және жекелеген азаматтардан және зандық маңызы бар құжаттарды беру үшін (талап арыз бен кассациялық шағымдарды, шарттарды, өсиеттерді, сенімхаттарды бекіту және т.б.) арнайы өкілеттелген мекемелердің олардан жинайтын ақшалай алымдары.

## Адвалорлық (адвалерлік) баждар
Тауардың кедендік құнына пайыздық қатынаста алынуымен сипатталатын кедендік баж салығының түрі.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Санат:Құқық
Санат:Заң
Санат:Салықтар
Өндірістік үдеріс

**Өндірістік үдеріс** () — кәсіпорында өнімді дайындау және жөндеу үшін кажетті адамдар мен еңбек құралдарының барлық іс-қимылдарының жиынтығы.

Еңбек үдерісінің негізгі элементтері, демек, Өндірістік үдеріс — адамнын нысаналы қызметі немесе еңбектің өзі, еңбек заттары мен құралдары. Ішкі құрылым мен мазмұны жагынан Өндірістік үдеріс біртекті емес, көптеген ішінара (күрделі және қарапайым) үдерістерден құралады, олардың негізгі құрылымдық өлшемі - өндірістік операция]].

Өндірістік үдеріснің еңбек затының дайын өнімге айналуымен байланысты технологиялық жағы орындаушылардың технологиялық үдерістерді жүзеге асыру әрекеттерінің жиынтығы болып табылатын еңбек жағы бар.

Технологиялық жағы негізгі, ягни технологиялық және көмекші үдерістерге бөлінеді.

## Дереккөздер

Санат:Өндірістік үдерістер
Үстеме ақы

**Үстелім / Үстеме ақы** - қосымша ақы (сома, мөлшер, сыйлықақы, т. б. Қызметтің түрлі аяларындағы құндық көрсеткіштерге үстелімнің алуан түрлері бар. Мемлекеттік салықтарға үстелім салықтардың қосымша сомасы, ол мемлекеттік салықтарға белгілі бір үлесте белгіленіп, жергілікті бюджеттерге түседі. Нарықтық экономикасы дамыған елдерде жергілікті бюджеттердің шығысын өтеуге қосымша ресурстарды жұмылдыру үшін кеңінен қолданылады. Кеден бажына кеден бажын тез көтеру күрделі немесе мүмкін болмаған жағдай да бір жолғы шара ретінде қолданылады, кейде үлттык экономика тауарларының бәсекеге жарамдылығын қолдау, ішкі нарық импорттан қорғау үшін қазыналық және саяси мақсатпен қолданылады. Халықаралық сауда практикасын "Үстелім" термині екі мәнде қолданылады.: біріншісі — бір елдің валютасын екінші елдің валютасына айырбастау кезінде төленетін "сыйлықақы"; екіншісі — түрлі елдердің валюталарын айырбастау кезіндегі арасалмақ.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Психологиялық дамудың деңгейі

**Психологиялық дамудың деңгейі** - адамда болатын қабілет, білім, дағды мен машықтын жиынтығы басқа адамдардың үлкен тобымен немесе өмірінің басқа бір кезеңінде өзімен салыстыруы.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Үнем режимі

**Үнем режимі** - нақты және заттанған еңбекті барынша сақтап, неғұрлым тиімді қолдануға негізделіп құралған шаруашылықты жүргізу жүйесі; өндіріс тиімділігін арттырудың басты шарттарының бірі. Үнем режимі экономиканың барлық салаларында еңбек, материалдық және қаржы ресурстарын үнемді де ұтымды пайдалануды көздейді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Кондиционер

thumb|Кондиционер қондырғысы
thumb|<br />1 — конденсатор
<br />2 — жылу реттейтiн шұра
<br />3 — булағыш
<br />4 — компрессор
**Кондиционер, қалаулеп** - ауаны қалаулы лепте ұстауға арналған жабдық немесе қондырғы.

Жабық бөлмелердегі ауаның температурасын, ылғалдығын, тазалығын және ауа алмасуын адамға барынша қолайлы жағдайда автоматты түрде ұстап тұруға арналған. Кондиционердің құрамында: салқындату агрегаты (электр жетекті және ауа салқындатқыш буландырғышы бар компрессор, конденсатор, ауа сүзгісі, электр жетекті желдеткіш, бұларға қосымша салқындату агрегатының жұмысын автоматты бақылау мен реттеуге және бөлмедегі ауаны қажетті дәрежеде ұстауға арналған приборлар бар. Кондиционерді жұмыс істету, тоқтату және жұмыс ырғағын өзгерту агрегаттық алдыңғы жағында орналасқан басқару пульті арқылы іске асырылады.

## Тұрмыстық кондиционер
Тұрмыстық кондиционерлер әдетте терезеге орнатылады. Бұл үшін рамаға немесе қабырғаға бекітілетін арнайы монтаждау тетіктері бар; бұл тетіктер кондиционердің комплектісіне кіреді және онымен бірге сатылады. Кондиционерді терезеге орнатқанда, оның қос қапталындағы торлы саңылаулары мен артқы (терезе сыртына қарайтын) жағы бөгде заттармен жабылып қалмауы шарт. Қапталдық саңылау торларының бөгетке дейінгі қашықтығы 150 мм, ал артқы жағы 400 мм-ден кем болмауы қажет.

Тұрмыстық кондиционерлер көбінесе бөлмейін ауасын ағындата желдету жұмысын да атқарады. Бұлар жылы мезгілде ауаны сал-қындатады және құрғатады, салқын кезде — жылытады және ылғалдандырады. Кондиционер ұдайы жұмыс істейтін, тынығатын орындардан алысырақ орнатылады. Оның өтіне тым жақын отыру денсаулыққа зиянды. Ауданы 25, 30 және 35 м2-ге дейін жететін бөлмелерді кондиционер ауасымен қамтамасыз етуге осы көлемдерге сәйкес есептелген БК — 1500, БК — 2000 және БК — 2500 тұрмыстық кондиционерлері шығарылады; бұлардың ауаны алмастыру өнімділігі тиісінше 700, 750 және 1000 м3/сағ.; қоректену қуаты 900, 1150 және 1450 Вт; ауқым өлшемдері 570X450X320 мм, 570X520X320 мм және 570X520X400 мм.

Кондиционердің корпусы жермен қосылған соң ғана оны электр желісіне қосуға болады. Кондиционерді тек кепілді күтім көрсету ательесінің технигі ғана орнатып, жұмысқа қосады.

## Дереккөздер


Санат:Үй тұрмысы
Санат:Тұрмыс
Санат:Медицина
Сақтық капиталы

**Сақтық капиталы** - акционерлік қоғамдағы арнаулы ақшалай қор, ол ықтимал залалды жабу мақсатымен және облигацияларды өтеу және есепті кезеңде табысты кем алған жағдайда артықшылықты акциялар бойынша дивидендтерді төлеу үшін жыл сайынғы табыстан (пайдадан) аударылатын жарна есебінен құралады. Сақтық капиталы акционерлік қоғам мен басқа да кәсіпорындардың меншікті қаражатының бір бөлігі. Сақтық қордың шамасын акционерлердің жалпы жиналысы белгілейді, Сақтық капиталыды толықтыру және пайдалану тәртібі тиісті ұйымдардың жарғыларымен айқындалады, бірақ жарғы капиталы шамасының 12%-ынан кем болмауға тиіс және тіркеу мерзімінен бастап қалыптасу мерзімі 2 жылдан аспауға тиіс. Қор акционерлік қоғамның таза табысы есебінен құралады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Салалық кітапхана

thumb
**Салалық кітапхана** - өз қорының такырыбы жағынан ғалымдар мен сала мамандарына, сондай-ақ, басқа сала мамандарына кітапханалық, библиографиялы және ақпарат қызметін көрсету.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Патшабалық

""Патшабалық, форель"" -  албырт тұқымдасына жататын түр. Тау өзендері мен көлдерде тіршілік етеді. Өзен Патшабалығының ұзындығы әдетте 37 см-ге, салмағы 800 граммға дейін, көл Патшабалығы бұдан ipi. Салмағы 34 кг-га дейін болады. Еуропа Патшабалығы жыныстық жағынан 3-4 жылда жетіледі 250-ден бipнeшe мыңға жететін уылдырығын қиыршық тасты су түбіне күзде және қыста шашады. Солтүстік Америка не құбылмалы Патшабалық-албырттың (S.gairdneri) жергілікті тypi. Еуропа патшабалығына қарағанда жылылау суды тәуір көреді, ауруға көп шалдықпайды, тез өседі. Уылдырығын көктемде, жазда және күзде шашады. Қазақстанда патшабалықтың осы түpi Шелек өзенінде және Көлсай көліне 
және т.б. жасанды су айдындарына жерсіндірілген. Уылдырығын ерте көктемде шашады. Патшабалықтың барлығы -  кәсіптік маңызы бар балықтар.

## Дереккөздер


Санат:Албырттәрізділер
Кониметр

**Кониметр** - ауадағы шаң мөлшерін өлшейтін аспап. Тағы бір атау-Эйткеннің шаң есептегіші, бірінші кониметрді ойлап тапқан Джон Эйткеннің есімімен аталған.

Атап айтқанда, ауаның ластануын және өнеркәсіптегі адамның тыныс алу жүйесіне қауіпті өлшеу үшін қолданылады.

Кониметр-бұл түтікке қосылған сорғы. Жұмыс принципі ауаның белгілі бір мөлшері шаң бөлшектері жабысатын жабысқақ затпен (мысалы, глицерин немесе глюкоза) жабылған шыны плитасы бар тар саңылау арқылы жеткізілетіндігіне негізделген. Осылайша, бұл өлшеу принципі бір сатылы импактор принципіне сәйкес келеді. Шыны пластинадағы алшақтық микроскоппен жабылғаннан кейін, бекітілген жабысқақ бөлшектердің саны мен мөлшері анықталады. Жабысқақ зат мөлдір болуы керек екенін ескерген жөн.
 
Кониметр ауа сапасын анықтау маңызды жерлерде қолданылады, мысалы, шахталар, диірмендер, лак-бояу өндірістері, цемент зауыттары, ауа-райын бақылау станциялары, санаторийлер. Кониметрлер үздіксіз де, мезгіл-мезгіл де жұмыс істей алады. Қазір олар әдетте автоматты өлшеу құралдарымен ауыстырылады. Шахталарда пайдалану үшін тек қатты бөлшектерді өлшеуге арналған тұндырғыш бар арнайы шахта сенсорлары жасалды.

## Дереккөздер

Санат:Медицина
Инверсия (биология)

250px|thumb|right|молекулалық инверсия**Инверсия** – хромосомалық өзгерістің бір түрі, яғни хромосомадағы гендер бөліктерінің 180°С-қа “төңкеріліп аударылуы” нәтижесіндегі өзгеру процесі. Инверсия кезінде хромосоманың саны да, ондағы гендер саны да өзгермейді.

Мысалы, қалыпты бөлікті тізбектегі гендерді әліпбилік қатармен ABCDEF деп белгілесек, осы бөліктегі инверсиядан кейін бұл әліпбилік тізбек AEDCBF болып өзгереді. Инверсия процесі жүру үшін хромосома ішіндегі екі нүкте үзілуі керек, тек осы жағдайда ғана 180°С-қа “төңкеріліп аударылып” түскен бөлік қарама-қарсы екі шетімен жалғана алады. Инверсия рецессивті гендердің летальдік (өлімге душар ететін гендер) жағдайымен тікелей байланысты, сондықтан инверсия гомозиготалы жағдайда сақталмайды, оны тек гетерозиготалы жағдайда ғана байқауға болады.

Инверсия жануарлар және өсімдіктердің табиғи популяциясында да кездеседі. Сондай-ақ, оны ионды сәулелер және кейбір химиялық заттармен әсер ету арқылы да тәжірибе жүзінде іске асыруға болады. Перицентрлі инверсиялар эволюция процесінде пайда болған хромосома құрылымының кейбір өзгерістеріне жауапты және түрдің дивергенциясында өте маңызды рөл атқарады.

## Сілтемелер


Санат:Биология
Кониоз

**Кониоз ** - ағзада шаң әсерінен туындайтын аурулардың жалпы атауы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Лексикалану

**Лексикалану**  (орыс. лексикализация) — сөз құрамындағы кейбір морфемалардың немесе сөз тіркестерінің тұрақты сипат алуы нәтижесінде олардың жеке сөзге пара-пар қолданылуы. Мысалы: келеді, келетін мағынасындағы кележақ сөзі әрі келешек ұғымын білдіреді; жай тіркестен шыққан қосаяқ, теміржол біртұтас лексикалық ұғымдарды білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Лексика
Баратрия

Капитанның немесе кеме командасы мүшелерінің саналы түрде әрекет етуі нәтижесінде, кемеге немесе жүкке келтірілген залал: кеменің қайраңға отырып қалуы, оның батып кетуі, жүзу бағытынан ауытқып кетуі, жүкті ұрлау және т.т. Мұндай залалдың тәуекелін шетелдік кеме қожайындары өзара сақтандыру клубында сақтандырады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Өндірістік цикл

**Өндірістік цикл** - өндірістік айналсоқтық - бұйымды (өнімді) дайындау үдерісінен бастап аяқтағанға дейінгі күнтізбелік уақыт аралығы.

Өндірістік циклдің ұзақтығымен және оның құрылымымен (циклдің операция түрлері бойынша құрамымен және барлық үзілістерді қосқанда оларды орындауға жұмсалған уақыт шығынына қатынасымен) айқындалады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Резидент (тұлға)

**Резидент(тұлға)** (латын. residens - орнында қалушы) - белгілі мемлекеттің аумағында тұрақты мекендейтін жеке тұлға, сондай-ақ онда өзінің қызметін тұрақты түрде жүзеге асыратын заңи тұлға. Қазақстанда салық салу мақсатымен мынадай түрлерге бөлінеді: 1) басталған немесе аяқталған салық жылылындағы кез келген тізбекті 12 айлық кезеңде 183 күн бойына және одан көп уақыт бойына республикада жүрген немесе шетелде республиканың мемлекеттік қызметін атқарып жүрген жеке тұлға. Жеке тұлғаның республикада болуы аяқталатын жылдан кейінгі жылы ғана бұл тұлға резидент болса, республикада болған соңғы күннен кейінгі кезең үшін ол резидент ретінде қаралады яғни жеке тұлға республикада 183 күн түрса, онда 184-ші күн резиденттіктің бірінші күні, ал 183 күн бейрезиденттік ретінде қаралады. 2) Қазақстанның заңдары бойынша құрылған заңи тұлға немесе оның Қазақстандағы басқару органдары орналасқан мекен.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Валерий Буренков

**Валерий Буренков** (1938, РКФСР, Горький қаласы) - тележурналист.

ҚазМУ-ді бітірген (1962). "Казахстанская правда" газетінде жұмыс істеді. "Простор" журналында очерк және публицистика бөлімін баскарды.

1967 жылы Қазақ радиосының әдеби-драмалық хабарлар бас редакциясында аға редактор, 1968 жылы Қазақ телестудиясының "Радуга" әдеби-драмалық хабарлар бірлестігінің бас редакторы қызметтерін атқарды. 1969 жылы КОКП ОК-нің органы "Социалистическая индустрия" газетінің Қазақстан бойынша арнаулы тілшісі болды. Қазақстандағы алғашқы коммерциялық газеттердің бірі "Кооперативные новости" бағдарламасын ұйымдастырушысы әрі бас редакторларының бірі болды.

Журналистік қызметі кезін де жүздеген мақала, очерк, фельетондар жазды. 1967 жылы "Сила любви" очерктер жинағы жарық көрді. Экология тақырыбына арналған деректі "Баянауыл" және "Манғышлақ" кітаптары жарық көрді. Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының иегері.'

## Шығармалары

*1965 жыл-После нас придут другие.А.«Жазушы» баспасы..
*1967 жыл-"Сила любви".Очерктер. А.,«Жазушы» баспасы
*1968 жыл-"Схватка без свидетелей". Повесть және әңгімелер. А.,«Жазушы» баспасы 
*1971 жыл-"Страсти маленького городка". Роман. А.,«Жазушы» баспасы 
*1975 жыл-"Доля". Повесть. А., «Жазушы» баспасы 
*1977 жыл-"Отчаянный гонщик". Повестер және әңгімелер. А.,«Жазушы» баспасы 
*1979 жыл-"Медная тра". Роман. А.,«Жазушы» баспасы.

## Дереккөздер


Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Нижный Новгородта туғандар
Санат:Қазақстан тележурналистері
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Казахстанская правда газетінің қызметкерлері
Санат:Простор журналының қызметкерлері
Санат:Қазақ радиосы тұлғалары
Санат:Қазақстан ұлттық арнасы тележүргізушілері
Санат:Қазақстан журналистер одағы сыйлығының иегерлері
Инверсия (география)

200px|thumb|right**Инверсия**- жер бедері инверсиясы, температура инверсиясы, ландшафтар инверсиясы болып ажыратылады. Жер бедері инверсиясы жер бедері пішінінің геол. құрылымына сәйкес келмей, оған кереғар сипат алуынан көрінеді. Мұндай жағдайды антиклиналь құрылымдарының жұмсақ, шайылғыш тау жыныстарынан, ал синклинальдардың қатты тау жыныстарынан құрылғанынан байқауға болады. Атмосфераның белгілі бір қабатында ауа темп-расының биіктік артқан сайын төмендей түсудің орнына жоғарылауы температура инверсиясы деп аталады. Температура инверсиясы тікелей Жер бетінде, немесе ашық атмосферада орын алады.

Жер бетіндегі инверсияда ауаның температурасы ондаған м., кейде 1 – 2 км биіктікке дейін жоғарылайды. Инверсияның бұл түрі ауаның жер бетінен салқындауынан немесе салқын жер бетіне басқа жақтан жылы ауаның таралуына байланысты пайда болады. Ашық атмосферадағы температура инверсиясының қалыңд. бірнеше жүз м-ден 2 – 3 км-ге дейін барады. Ландшафтар инверсиясы – ландшафтардың биіктік бойынша таралуының биіктік белдеулік заңдылығына сәйкес келмеушілігі. Тау аңғарынан тау беткейімен жоғары көтерілгенде салқындау климат ландшафтының орнына, керісінше, неғұрлым жылу сүйгіш ландшафты орын алады. Ландшафт инверсиясы температуралық инверсияға байланысты пайда болады.

## Сілтемелер


Санат:География
Аспект

**Аспект** () — белгілі бір ұғым, құбылыс, келешек қарастырылатын көзқарас, пікір.

## Аспектуалдылықтың түркі тілдерінде зерттелуі
Аспектуалдылық – семантикалық қызметтерінің негізінде біріккен қимылдың уақытқа қатысты өту сипатын білдіретін (морфологиялық, сөзжасамдық, синтаксистік, лексикалық, лексика-грамматикалық, т.б.) тілдік құралдардың жиынтығынан тұратын функционалды-семантикалық категория. Жалпы тіл білімінде аспектология жеке сала ретінде қалыптасқанымен, түркітануда оның функционалды-семантикалық категория ретінде танылуына қатысты шешілмеген бірқатар мәселелер болды. Оның негізгісі – бүгінгі күнге дейін аспектуалды мағына беретін тілдік бірліктердің жете зерттелмеуі, аспектуалдылықтың функционалды-семантикалық категория ретіндегі компоненттері мен құрылымының, аспектологиялық деривация жолдары мен оны білдіретін тілдік құралдардың толық анықталмауы. Бұл айтылғандардың ең басты себебі орыс тіліндегі етістіктің вид морфологиялық категориясының түркі тілдерінде баламасы бар ма, әлде жоқ па деген даулы мәселеге қатысты болды. Ғалымдар арасында үлкен дау тудырған осы «кішкентай» мәселе ұзақ жылдар бойы аспектологияның түркі тілдерінде жеке сала ретінде қалыптасуына кері әсер етті.

## Дереккөздер

Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Капиталдың безінуі

Дамушы елдерден өнеркәсібі дамыған елдерге капиталды аудару, оның экспроприацияға ұшырауына, жоғары салық, салынуына, инфляцияға жол бермеу мақсатында немесе қаражат салудың барынша тиімді шарттарын камтамасыз ету.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Дәстүрлі сабақ

**Дәстүрлі сабақ** - мұғалімге бағынатын оқушылардың тәртібімен, тіл алғыштығымен, нәтижелігімен сипатталатын сабақ; қалыптасқан дәстүр мен таптауырын бойынша оқу материалдарының дәлме-дәл кескіні.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Салыстырмалы деформация

**Салыстырмалы деформация** - абсолют деформацияның дененің өлшемі мен қалпын сипаттайтын шаманың алғашкы мәніне қатынасы.

## Жалпы ақпарат
Салыстырмалы деформацияның түрлері

# **Созылу және сығылу деформациясы** – дененің ұзындығы өзгереді.
# **Ығысу деформациясы** – бір қабаты басқа қабатқа қатысты ығысады.
# **Көлемдік деформация** – дененің барлық өлшемдері өзгереді.

## Өлшем бірлігі
Салыстырмалы деформация өлшемсіз шама болғандықтан, оның SI жүйесіндегі өлшем бірлігі жоқ. Бірақ кейде оны пайызбен (%) немесе микродеформация (με) түрінде көрсетуге болады:

* 1%=0.01,
* 1 микродеформация (με) = 10^−6.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Қайта инвестициялау

**Қайта инвестициялау** (латын. re — қайталау, investire — салық салу) - инвестициялық объектіні пайдаланудан алынған қаражатты сол объектіге қайталап салу, атап айтқанда, заңи тұлғаның немесе жеке тұлғаның (акционердің) таза табыстың бір бөлігін (дивиденд) жарғы капиталын молайтуға немесе акционерлік қоғамның айналым қаражатын толықтыруға, яғни табысты инвестициялауға жұмсауы. Синонимі: табысты капиталдандыру.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Баспа-бас айырбас мәмілесі

Валютасыз, бірақ, келісімшартпен (шарт) рәсімделетін бағаланған және теңгерілген операция. Тауарларды бағалау, әлемдік немесе шарттық баға, алмастырудың теңгермелілігін қамтамасыз ету бойынша, сондай-ақ кедендік статистикада есепке алу үшін сақтандыру сомасын анықтау мақсатында және т.б. жағдайларды ескеріп жүзеге асырылады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Алматы пауэрконсолидейтэд

**"Алматы пауэрконсолидейтэд"** ("АПК") - Ал­маты қаласы мен Алматы облысына электр қуаты мен жылу беретін жабық акционерлік қоғам, дүние жүзінің бірнеше еліңде электр қуатын өндірумен және тұрмыстық, өнеркәсіптік мақсаттарда газды пайдаланумен айналысатын халықаралық "Трактабель" компаниясының еншілес кәсіпорны. 1996 жылы тамызда Қазақстан үкіметі мен "Трактабель" компаниясы арасында жасалған "Алматыэнерго" өңдірістік энергетикалық бірлестігінің активтерін (барлық материалдық құндылықтар, қаржы, т.б.) сатып алу туралы келісімшартқа сәйкес құрылды. "АПК" Қазақстанның оңтүстік өңіріндегі газды ең көп тұтынатын кәсіпорын. Мұнда барлық қуат өндіретін станцияларды газтұғынуға көшіріп және оның көлемін жылына 1,5 млрд. куб м-ге жеткізу көзделіп отыр. Компания бөлімшелерінің құрамына Алматы облысындағы аумағы 85000 км2 электр қуаты мен жылу өнді­ретін және тарататын обьектілер кіреді. 583944 электр тұтынушыға және 205000 жылу тұтынушыға қызмет көрсетеді. 8500 адам еңбек ететін компанияның су және жылу электр станциялары 1307 МВт электр қуатын және 3000 МВт жылу қуатын өндіре алады.

## Дереккөздер
Салыстырмалы жылдамдық

**Салыстырмалы жылдамдық**
* 1. салыстырмалы санақ жүйесіне қатысты нүктенің қозғалыс жылдамдығы; 
* 2. нүктенің салыстырмалы қозғалысымен шартталған абсолют жылдамдықтың құраушысы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Білімді игеру

**Білімді игеру** - кең мағынасында - адамзат жинақтаған тәжірибені жеке тұлғаның игілігіне айналдыру; тар мағынасында - оқушының өзіне керекті тәжірибені (білім, әдістер, т.б.) актуалдау мүмкіншілігі және оларды проблемалар немесе мәселелерді шешу кезінде белсенді қолдануы.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Офис

thumb
**Офис** (ағыл. office - кеңсе, құжатхана) - мекемелер мен кәсіпорындардың әкімшілік-кеңселік бөлімдерінің жалпы атауы, сонымен бірге, негізінен шаруашылық-каржылық сипаттағы жеке мекемелердің жалпы атауы.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Жанасу саны

**Жанасу саны** - жұқпалы аурулардың кейбір дерт туралы жалпы түсініктемелеріне (нозологиялық түрлеріне) тән, ауруға шалдыққан бір науқастан, қажетсіз қауымдастықта ауру жұқтырғандардың орташа саны. Қоздырғыштың жұққыштығы және оның өзіне тән ерекше иесі қауымдастық құрылымының дәрі-дәрмектерге төзімділігі бойынша анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Тістегеріш

thumb|right
thumb|right
**Тістегеріш**, *тісті дөңгелек* - берілістің тісі аз болатын дөңгелегі, ал егер тістерінің саны бірдей болған жағдайда-жетекші дөңгелегі. Тістегеріштер негізінен жұп болып жұмыс істейді.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Шағылысу қабілеттілгі

**Шағылысу қабілеттілгі** - дене шағылдырған энергияның жиіліктің бірлік аралығында денеге түсуші электромагниттік толқынның толық энергиясына қатынасы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Тура азимут

**Тура азимут** () — жергілікті жерде өзінің тұрған нүктесінен қандай да болмасын басқа нүктеге бағытталу азимуты. Компасты бағытталған қалпында ұстап, қақпақты бұрып, ойықты қарауылды берілген бағыттағы нысанаға қарай көздейді (компастың нысана бойын бағыт затқа үйлестіріледі).

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Өлі туылу коэффиценті

**Өлі туылу коэффиценті** - туғанға дейін, туғаннан кейін және туу кезінде болған өлі ұрық санынын сол жыл ішінде, өлі және тірі туған барлық балалар санына қатынасын көрсететін статистикалық көрсеткіш.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Жігерлік күш салу

**Жігерлік күш салу**  - адамның жігерлік әрекеттерінің көбісімен қабаттасатын және де олардан өзінің бәсендігін алатын жүйке-психикалық ынтаның ерекше бір жағдайы. Жігерлік күш салудағы тәрбиелеудің маңызды бір шарты - баланың өз бетімен дамуы, оның белсенді жасампаз әрекеті, өнегелі сананың дамуы.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Тоқтарбек Қызықбай

right|thumb
**Тоқтарбек Қызықбай** (Сауыр) (2.12.1940 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Зайсан қаласы-2005) - ақын.

* 1958 жылы осындағы қазақ орта мектебін бітірген.
* ҚазҰУ-ды бітірген. 
* 1958 - 1962 жылы аудандық "Совет туы" (қазіргі "Достық") газетінде тілші, 
* 1962 - 1975 жылы облыстық "Коммунизм туы" (қазіргі "Дидар") газетінде әдеби қызметкер, бас редактордың бірінші орынбасары қызметін атқарған. 
* 1975 - 1980 жылы республикалық "Социалистік Қазақстан" (қазіргі "Егемен Қазақстан") газетінде бөлім меңгерушісі болған. 
* 1975 - 1985 жылы "Қазақстан коммунисі" (қазіргі "Ақиқат") журналының бөлім меңгерушісі,"Қазақстан мектебі" журналы редакторының орынбасары болған. 
* 1994 - 1998 жылы ҚР Президенті Әкімшілігінің аға референті, кеңесшісі болып жұмыс істеген. Кейінгі жылдары ҚР Денсаулық сақтау министірлігінде мемлекеттік тіл жөніндегі бас маманы кызметтерін аткарған.

## Шығармашылығы
* Қыр гүлдері. Өлеңдер. А., 1966; 
* Алтай әуендері. Өлеңдер. А., 1968; 
* Темір тізгін. Өлеңдер. А., 1972; 
* Парыз. Өлеңдер. А., 1975; 
* Арайлы шақ. Өлеңдер. А., 1977; 
* Жусан иісі. Өлеңдер. А., 1979; 
* Жүрек оты. Поэма,өлеңдер. А., 1980;
* Жылдар жаңғырығы. Өлеңдер. А., 1982.
* «Сәуір лебі»
* «Көңіл қоңырауы»
* «Зайсан»
* «Өмір — сапар» жыр жинақтарының авторы.

## Марапаттары
* «Құрмет Белгісі» ордені
* "Еңбектегі ерлігі үшін" медалі
* Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасымен марапатталды.
* Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының иегері.

## Дереккөздер


Санат:2 желтоқсанда туғандар
Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Зайсанда туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Егемен Қазақстан журналистері
Санат:Ақиқат журналы қызметкерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері
Санат:Қазақстан журналистер одағы сыйлығының иегерлері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қазақстан мектебі журналы қызметкерлері
Санат:Еңбектегі ерлігі үшін медалінің иегерлері
Теріс абсолют температура

**Теріс абсолют температура** - Больцман таралуынан кванттық жүйе энергия деңгейінің инверсиялық толу жағдайына арналып есептелген абсолют температура.
## Дереккөздер


Санат:Температура
Бағаланым

**Бағаланым**(ағыл. rating - көрсеткіш, баға) - бағалау, сыныпқа, разрядқа немесе санатқа жатқызу; объектілерді белгілері бойынша бөлу. Қаржы және коммерциялық мекемелер компаниялардың жағдайына талдау жасайды, олардын несиені өтеу қабілетін көрсететін несие бағаланымын айқындайды. Мысалы, аса ірі банкілердің бағаланымы активтердің мөлшері немесе орнықтылық дәрежесі бойынша, бағалы қағаздардың бағаланым сенімділік көрсеткіштері бойынша; қарызгерлердің бағаланымы несие төлеуге қабілеті бойынша айқындалады. Мемлекеттердің несие бағаланымы — олардың несие қайтарылмауы қатерінің дәрежесіне қарай несиені өтеу қабілетін бағалау. Бағаланым бағалы қағаздарға, ең алдымен, облигацияларға қатысты жиі қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Жаңа Попов қазжуасы

**Попов қазжуасы** () – лалагүлдер тұқымдасының қазжуа туысына жататын көп жылдық жуашықты өсімдік. Іле Алатауында кездеседі. Жуашығы сұр қабықпен қапталған. Дегелек жапырағы сабағын биіктетеді сабақ жапырағы қандауыр пішінді, қысқа. Үлкен бip гүлi болады. Гүлсерігінің бip бөлігі жалпак, ұзындығы 12-14 мм, ені 4-5 мм, сарғыш ақ түсті. Маусым-шілдеде гүлдеп, тамызда жемістенеді. Тұқымынан кебейеді. Сирек кездесетін жидешік. Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген.

## Дереккөздер
*Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы


Санат:Лалагүлдер
Санат:Жетісу
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Үстеме шығын

**Үстеме шығын** - өндірісті ұйымдастырумен, басқарумен, оған қызмет көрсетумен байланысты шығын. Оған, атап айтқанда, мыналар жатады: әкімшілік- шаруашылық шығын — басшылар мен мамандардың, техникалық орындаушылардың, басқару аппаратының басқа да қызметкерлерінің негізгі және қосымша жалақысы, әлеуметтік мұқтаждарға аударым, кеңсе керек-жарақтарына жұмсалған шығын, пошта-телеграф, баспахана шығыны, басқару аппараты тұратын үймереттерді ұстауга, оларды ағымдағы жөндеуге жұмсалатын шығын, іссапар шығыны; қызметкерлерге қызмет көрсетуге арналған шығын— негізгі өндірісте істейтін және машиналар мен жабдықтарды пайдаланумен және оларға қызмет көрсетумен айналысатын қызметкерлердің қосымша жалақысы, әлеуметтік мұқтаждарға аударым, тұрғын үй қорын пайдаланудан келтірілген залал, т.б.; жұмыс тaрды ұйымдастыруға жұмсалатын шығын өтемпұлдық аударым немесе жалгерлік төлем, тозудың орнын толтыруға, құнсыз тозғыш аспаптарды жөндеуге, зертханаларды ұстауға жұмсалатын шығын.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Рекамбио

**Рекамбио** (итал. recambio – кері вексель) наразылық білдірілген вексельді төлеген адам өзіне төлеген, соманың орнын толтыру туралы және пайыздарды, өсімді наразылық бойынша шығынды төлеу туралы вексель бойынша міндетті адамдардың біріне қойған талап; 2) инкассоға қабылданған вексельге наразылық білдіруге байланысты шыгысты отеу жөнінде банкінің клиентке ашқан шоты.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Туу коэффициенті

thumb|400px|Елдер бойынша ұрықтылық коэффициентiнiң үлестiрiлуi
**Туу коэффициенті** — бір жылда тірі туған балалардың жалпы санының халық санына қатынасының промилде көрсетілген демографиялық көрсеткіші.Бөлінгіште бала көтеретін жастағы (әдетте 15 пен 44 жастың арасы) немесе неғүрлым нақты жас топтарындағы әйелдердің саны (туудың арнайы коэффициенттері) болуы мүмкін.

Тірі туылғандар саны туралы ақпарат әдетте тууларды тіркеудің әмбебап жүйесінен алынады, сонымен қатар халық санағы есебінің нәтижесінде және арнайы демографиялық әдістер арқылы бағаланады. Халықтың есептік орташа санын жыл ортасындағы халық санына жатқызуға болады.

## Туу көрсеткішіне әсер ететін факторлар
Популяцияның туу көрсеткіштеріне әсер ететін күрделі тәсілдермен өзара әрекеттесетін көптеген факторлар бар. Дамыған елдерде туу деңгейі көрсеткіші дамымаған елдерге қарағанда төмен болады (қараңыз: «Кіріс және бала туу). Ата-ананың балаларының саны келесі ұрпақтағы әрбір адамның балаларының санымен тығыз байланысты. Әдетте бала туу көрсеткішінің жоғарылауына әсер ететін факторлар: дін, балалы болу ниеті және ананың қолдау табуы жатады. Әдетте бала туу көрсеткішінің төмендеуіне әкелетін факторлар: байлық, білім әйелдердің еңбекке қатысуы қалалық тұрғылықты жері, интеллект, әйелдер жасының ұлғаюы, әйелдердің құқықтары, отбасын жоспарлау қызметтеріне қолжетімділік және (аз дәреже) ер адамдар жасының ұлғаюы. Алайда бұл факторлардың көпшілігі әмбебап емес және аймақ пен әлеуметтік сынып бойынша ерекшеленеді. Мысалы, жаһандық деңгейде бала туудың жоғарылауы дінмен тығыз байланыста жүреді.

## Дереккөздер

Санат:Демография
Теріс электр кедергісі

**Теріс электр кедергісі** - тізбек арқылы аққан электр тоғы күшінің артуымен ондағы кернеудің кемуін білдіретін электр тізбегіндегі кейбір элементтердің қасиеті.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Халықаралық экономикалық ұйымдар

**Халықаралық экономикалық ұйымдар** - елдердің белгілі бір топтарын біріктіретін, ал кейбіреулері әлемнің барлық елдерін дерлік біріктіретін және тауарлардың, капиталдың, жұмыс күшінің халықаралық қозғалысының дамуын реттеу, олардың осы мекемелерге қатысушы елдердің мүдделері үшін өсуіне жәрдемдесу мақсатын көздейтін халықаралық Үкіметаралық ұйымдар. Қазіргі Халықаралық экономикалық ұйымдардың басым көпшілігі 2-ші дүниежүзілік соғыстан кейін дүниеге келді. Олардың қызметінің негізгі бағыттары: әлемдік сауда ережелерін, халықаралық есептесулер| мен тасымалдарды ырықтандару және жетілдіру; аймақтық экономикалық ынтымақтастықты күшейту; қатысушылары арасында тең құқықты және өзара тиімді катынастар орнатуға, өнеркәсііттік дамуда артта қалған елдер үшін қолайлы режим белгілеу. Жетекші Халықаралық экономикалық ұйымдардың қызметінде АҚШ ерекше рөл атқарады. Мүның өзі АҚШ-тың соғыстан кейінгі кезеңдегі басым саяси және экономикалық жағдайына байланысты болды, нәтижесінде АҚШ Батыс Еуропа мен Азия елдеріне соғыстан күйреген экономиканы қалпына келтіруге көмек көрсетуде жетекшілік рөлді өз қолына алды. Американ үкіметінің бұл күш-жігері Еуропада Маршалл жоспары, Азияға, әсіресе Жапония мен Қытайға көмектің түрлі бағдарламалары нысанында көрініс тапты. 1940 жылдың аяғында АҚШ-тың белсенді бастамашылығымен және басым рөлімен өткен көп жақты келісімдердің шешімдері негізінде бірнеше халықаралық ұйым, соның ішінде: Халықаралық валюта қоры(1944), Халықаралық жаңғыру және даму банкі (1945), Тарифтер мен сауда жөніндегі бас келісім (1945), Біріккен Ұлттар Ұйымы (1949) құрылды. Басты халықаралық сауда ұйымы Дүниежүзілік сауда ұйымы. Ең жас және өкілдікті халықаралық сауда-экономикалық ұйым — БҰҰ-ның Сауда және даму жөніндегі конференциясы. Кеден ресімдерін бірегейлендірумен, оңтайландырумең оларды барынша азайтумен айналысатын Кеден ынтымақтастығы кеңесі көбінесе сауда байланыстарының тиімділігін арттыруға жәрдемдеседі.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Құжаттардың деректемелері

**Құжаттардың деректемелері** — қолданыстағы ережелерде немесе заңда көзделген құжаттар үшін міндетті деректер, яғни құжатты (төлем тапсырмасын аккредитивті, чекті, вексельді, талап-тапсырманы, актіні, шартты, т. б.) жарамды деп тану үшін онда берілуге тиіс мәліметтер бұл деректерсіз құжаттар операцияны жүзеге асыру үшін негіз бола алмайды. Әрбір деректеме қатаң түрде белгілі бір орында түруға тиіс. Деректемелер міндетті және қосымша (нақты құжат үшін жеке белгіленген) деректеме түрінде болады. Міндетті деректемелерге құжаттың атауы, белгілі бір соманы төлеу жөніндегі сөзсіз бұйрық немесе міндеттеме, төлемші шоттарының атауы мен нөмірлері, төлем мерзімі мен орны, құжаттардың деректемелерінде толтырылған күні мен жері, құжатты толтырған көсіпорынның атауы мен мекен-жайы, операцияға қатысушы тараптардың көрсетілуі, құжатты толтыру үшін негіздеме, уәкілетті тұлғалардың қойған қолы, басқан мөрлері жатады. Бухгатерлік құжаттардың  ерекше қатаң талаптар қойылады.

## Дереккөздер

Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Таңғажайып

**Таңғажайып** - адрондар мен кварктар сипаттайтын аддитивті кванттық сан.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Әли Демегенұлы Алпысбаев

**Әли Демегенұлы Алпысбаев**  (28.4.1956 жылы туған, Ескелді ауданы, Бақтыбай ауылы) — композитор, дирижер, Қазақстан Композиторлар одағының мүшесі (1995).

1975 жылы Шымкент мәдениет институтын, 1979 жылы Алматы мемлекеттік консерваториясын бітірген. 1979-82 жылдары Сарқант мәдениет-ағарту училищесінде, 1982-95 жылдары Талдықорған қаласындағы Қ.Байсейітов атындағы музыкалық училищеде, І. Жансүгіров атындағы педагогикалық университетте ұстаздық еңбек етті, әрі "Алтын дән" ұлт аспаптар ансамблінің негізін қалап, көркемдік жетекшісі, дирижері болды. 1995 жылдан Алматы облысы Сүйінбай атындағы филармонияның М.Төлебаев атындағы халық аспаптар оркестрінің дирижері, әрі көркемдік жетекшісі, сондай-ақ Талдықорған қаласындағы І. Жансүгіров атындағы Мәдениет сарайының директоры қызметінде.

Алпысбаевтың 50-ден аса әні, жеке музыкалық аспаптарға арналған бірнеше шығармасы бар. Ресей, Қытай, Түркия елдерін гастрольдік сапармен аралап, Польшада өткен 8-дүниежүзілік жүздеген өнер фестиваліне қатысқан.

І. Жансүгіров атындағы мемлекеттік университеттің кұрметті профессоры.

## Дереккөздер


Санат:28 сәуірде туғандар
Санат:1956 жылы туғандар
Санат:Ескелді ауданында туғандар
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Қазақстан дирижерлері
Оймакілтек

**Оймакілтек**, *ойық науаша* - біліктігі немесе тесіктігі біркелкі орналасқан тетіктерді бір-біріне жалғастыратын дөңестер.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Еңістене бағдарланған бұрғылау

**Еңістене бағдарланған бұрғылау**. Өнімді қойнауқаттарды жобалы құжаттарда көрсетілген нүктелерде тесіп өту мақсатында шоқты бұрғылау ұңғымаларын немесе жекеленген ұңғымаларды еңіс бағытта бұрғылау. Еңіс бұрғылау себептері түрліше болуы мүмкін:
* геолгогиялық себептер (тектоникалық бұзылыстар өңіріндегі, немесе тұзды күмбездер астындағы өнімді қойнауқаттарды тесіп өту); 
* беткейлік жағдайлардың күрделі болуы (кедір-бұдырлы жербедер, батпақ беткейлер, теңіз алаптары); 
* қоршаған ортаны қорғау мақсатында (бұрғылауға бөлінген жерлер ауқымын мейілінше азайту, бұрғылау жұмыстарын орман алқаптарында да жүргізу тағы басқа); 
* техникалық-технологиялық мәселелерді шешу мақсатында (бұрғылау барысында қиындықтар туғызуы мүмкін белдемдерді ескеру, лақтырмалар нәтижесін қалпына келтіру, ұңғыма оқпанының төменгі бөлігін қайтадан бұрғылау, қойнауқаттарды көп оқпанды ұңғымалар көмегімен тесіп өту тағы басқа); 
* экономикалық себептер (кәсіпшілікті жабдықтауға қажетті қаржыны азайту, кенді игеру уақытын азайту тағы басқа). Синонимі — еңістенген ұңғымаларды бұрғылау.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Раушан Бүркітбаева-Нүкенова

**Раушан Бүркітбаева-Нүкенова** - 1956 жылы Жамбыл қаласында туған. 1980 жылы Қарағанды Мемлекеттік медицина институтының санитарлық-гигиена факультетін тамамдаған. 1978 жылы Кубада өткен XI Бүкіләлемдік жастар және студенттер фестивалінің делегаты.

Алматы қаласындағы СЭС-те санитар-врач, врач-бактериолог, эпидемиолог, Алматы облысы, Жамбыл ауданында және Қаскелеңдегі СЭС-те қызмет еткен.
## Шығармалары
Қаламгердің әңгіме, өлеңдері облыстық, аудандық газеттерде жарияланып тұрады. 
*«Я завидую солнцу» (1999), 
*«Арабески любви» (1996), 
*«Кочевница — любовь» (1998), 
*«Ночные зеркала» (2001), 
*«Таинство ночи» (2001) сияқты прозалық, поззиялық кітаптары жарық көрген.
## Дереккөздер


Санат:Бактериологтар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Жамбыл қаласы
Санат:1956 жылы туғандар
Вениамин Иванович Ларин

thumb|right|200px|Вениамин Иванович Ларин
**Вениамин Иванович Ларин**(23.12.1920, Ресей, Алтай өлкесі, Шипунов ауданы, Белоглазово селосы - 1987, Мәскеу) - жазушы, журналист, көркемсөзші.

* Еңбек жолын Семей қалалық ауруханасында фельдшер болудан бастаған.
* Мүғалімдер институтын бітірген соң, Шығыс Қазақстан облысындағы Предгорненский орта мектебінде ұстаздық еткен.
* 1942 жылы Өскемен гидростанциясы құрылысында комсомол жетекшісі
* 1945 жылы Шығыс Қазақстан облыстық комсомол комитетінің хатшысы
* 1949 жылы Алматыда — «Ленинская смена» газеті редакторының орынбасары
* Қазақстан ЛКЖО Орталық комитеті үгіт және насихат бөлімінің меңгерушісі
* республикалық «Білім» қоғамы басқармасының жауапты хатшысы
* телевидение және радио хабарлары жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасының бірінші орынбасары
* «Огни Алатау»
* «Вечерняя Алма—Ата» газеттерінің редакторы қызметтерін атқарған.
* 1974 — 1985 жылдары «Простор» журналының редакторы.

## Шығармалары

Алғашқы очерктер кітабы 1956 жылы шыққан. «Бәрі де есте қалады» повесі, көптеген очерктері шетел тілдеріне аударылған.
* Спроси у своего сердца. Повесть. А, «Жазушы», 1970; 
* Земле нужны звезды. Повести и очерки. А., «Жазушы», 1972; 
* Бек прожить. Повести, рассказы, очерки. А., «Жазушы», 1976; 
* Баллада о первой палатке. Документальные повести и очерки. А., «Жазушы», 1980; 
* Всеостается нам. ДИП корпус. Очерки. А., «Жазушы», 1983.

## Марапаттары
* Еңбек Қызыл Ту
* «Құрмет Белгісі» ордендері
* «Еңбектегі ерлігі үшін» медалімен марапатталған.
* Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері.

## Дереккөздер


Санат:23 желтоқсанда туғандар
Санат:1920 жылы туғандар
Санат:Шипунов ауданында туғандар
Санат:1987 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:КСРО жазушылары
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:XX ғасыр жазушылары
Санат:КСРО журналистері
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:XX ғасыр журналистері
Санат:КСРО көсемсөзшілері
Санат:Қазақстан көсемсөзшілері
Санат:XX ғасыр көсемсөзшілері
Санат:КСРО редакторлары
Санат:Қазақстан редакторлары
Санат:XX ғасыр редакторлары
Санат:Газет редакторлары
Санат:Журнал редакторлары
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Ерлігі үшін медалінің (Қазақстан) иегерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:КСРО бас редакторлары
Санат:Қазақстан бас редакторлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Гиббс парадоксы

**Гиббс парадоксы** - тепетендіктердегі газдарды араластырғандағы қосынды энтропияның өзгермегенімен айырмашылыктары өте аз газдарды араластырғандағы қосынды энтропия өзгерісінің болатындығы.
: T\,dS=dU+p\,dV,
: dS=\left(\frac{\partial U}{\partial T}\right)_V\frac{dT}{T}+\left(\left(\frac{\partial U}{\partial V}\right )_T+p\right)\frac{dV}{T}.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Бұрамасұқпа

thumb|right
**Бұрамасұқпа** - екі ұшы бұрандалы, бір ұшымен беттесіп бекітілетін тетіктердің біреуіне бұралып бекітіліп, екінші ұшы екінші тетіктің тесігінен өткізіліп, гайканы кигізіп бұрап, оларды қысып бекітіуге арналған өзектемір.
## Дереккөздер


Санат:Механика