Стафилинидтер

## Биологиялық сипаты
Стафилинидтер - 40 мыңнан аса түрі тіршілік ететін қоңыздардың ең қыруар тұқымдасы. Сырттай ол ересек  қоңызға қарағанда,қандай да бір жәндіктің дернәсілін еске түсіреді. Оларға тән ең маңызды нышан - ұшы қырқылып қалғандай қысқа топшылары, ол тек құрсағының алдыңғы бөлігін ғана жауып тұрады. Оларға тігінен және көлденең айқасқан жұқа ұшқыш қанаттарын бүркеуге бұл толығымен жеткілікті. Құрсақтары ұзын, қозғалмалы және қоңыздар жүгіріп бара жатқанда оның жоғарғы ұшын жиі жырып алады. Әдетте бұл жәндіктер күн сәулесі түскен жерлерден қашқақтайды, өйткені қысқа топшылары оларды ылғал жоғалтудан нашар қорғайды. Бірақ көлеңкелі және ылғалды  орындарда құп-құрғақ болып жүреді: оларды топырақтан,орман төсіемелерінен, тастардың астынан және ағаш үйіндісінен, борсыған өсімдік қалдықтарынан, көңнен, жануар өлімтігінен, саңырауқұлақтардан және гүл тостағаншасынан жолықтыруға болады.Стафилинидтердің басым көпшілігі – жыртқыштар. Және қоңыздар мен олардың дернәсілдері  (ересек дарақтан оларды тек қанаттарының жоқтығы ғана ерекшелеп тұрады) шыбын мен қоңыздардың дернәсілдеріне, қуыршақтарына, көбелектердің жұлдызқұрттары мен қуыршақтарына, сона, қырықаяқ, кене, шырышты ұлу және бақа да ұсақ омыртқасыздардың дернәсілдеріне жаудай тиеді.
## Тұқымдастары және олардың өмір сүретін жері
Бізге таныс аңқыма стафилин (халық аузында ол “сасық қоңыз” деп айтылады) – ұзындығы 3 см болатын тұқымдастың ең ірі өкілі. Оның реңі қара, тек мұрттарының ұштары ғана жирен түстес. Барлық денесі нәзік талшықтармен бүркелген. Өз атауына ол денесіндегі арнайы бездер жағымсыз иіс шығарып тұратындықтан ие болған. Бұл иіс улы және шырыштары тиген жерін күйдіреді. Стафилинді татып көретін кесірткелер бірден оны түкіріп тастайды және делбе болған малдай басын ұзақ уақыт сілкілейді. Осындай химиялық қару тұқымдастың басқа да көптеген өкілдерінің иеншісіне тиген.
Жағалау көкқанатын көк топшысынан және сарғылт реңінен оңай ажыратуға болады. Жағалау көкқанаты деп аталатын себебі,өзен мен тоғанның батпақты аймақтарында тіршілік етеді. Бұл қоңыз күндізгі өмір салтын ұстанады, оның ашық түсі улы екендігін паш етіп тұрады (улы заттар оның гемолимфасын құрайды) .
Стафилинидтер әрқашан жылы, құрғақ және азық-ауқат, бүрге мен кенелерге кенелген кеміргіш індерінде тіршілік етеді. Ал олардың Оңтүстік Америкада мекендейтін кейбір түрлері ірі кеміргіштердің жүндес терісінен жайлы орын тапқан.
Стафилинидтердің арасында құмырсқалардың да тұрақты тұрғындары кездеседі. Олардың біреулері барлық қалдықтарды жойып, құмырсқаларға илеуде тәртіп сақтауға жәрдемдеседі, басқалары құмырсқалардың жұмыртқалары мен дернәсілдерін талғажау етеді. Мұндай “жақсылықты білмейтін” тұрғынға ломезуха жатады. Оның өмірі жирен орман құмырсқаларының илеуінде өтеді. Бұл қоңыз құмырсқаларға есірткі өндіретін зат бөледі, сонымен ломезуханың құрсағындағы талшықтарды жалайды. Бұл қоңыздың дернәсілін құмырсқалар өз ұрықтарындай қолдарымен тамақтандырады.
## Систематикасы
Жалпы көп таралған түрлерінің саны 55 000(2009).Бұрынғы тұқымдастары өзіне 45000 түр қосты(1998 жылы),және де олар тұқымдас тармақтарға қосылды.Осы стафилинидтерді қазіргі кезде 4 тармаққа бөледі:
*подсемейства Glypholomatinae, Microsilphinae, Omaliinae, Empelinae, Proteininae, Micropeplinae, Neophoninae, Dasycerinae, Protopselaphinae, Pselaphinae, Scydmaeninae
*подсемейства Phloeocharinae, Olisthaerinae, Tachyporinae, Trichophyinae, Habrocerinae, Aleocharinae
*подсемейства Trigonurinae, Apateticinae, Scaphidiinae, Piestinae, Osoriinae, Oxytelinae
*подсемейства Oxyporinae, Megalopsidiinae, Steninae, Euaesthetinae, Solieriinae, Leptotyphlinae, Pseudopsinae, Paederinae, Staphylininae
### [[Omaliinae]] MacLeay, 1825
* **Триба Eusphalerini** Hatch, 1957
** *[[Eusphalerum]]* Kraatz, 1857
* **Триба Omaliini** MacLeay, 1825
** *[[Acrolocha]]* Thomson, 1858
** *[[Acrulia]]* Thomson, 1858
** *[[Hapalaraea]]* Thomson, 1858
** *[[Hypopycna]]* Mulsant & Rey, 1880
** *[[Micralymma]]* Westwood, 1837
** *[[Omalium]]* Gravenhorst, 1802
** *[[Phloeonomus]]* Heer, 1839
** *[[Phloeostibia]]* Thomson, 1858
** *[[Phyllodrepa]]* Thomson, 1859
** *[[Pycnoglypta]]* Thomson, 1858
** *[[Xylodromus]]* Heer, 1839
** *[[Xylostibia]]* Ganglbauer, 1895
* **Триба [[Anthophagini]]** Thomson, 1859 (= Brathininae LeConte, 1861)
** *[[Acidota]]* Stephens, 1829
** *[[Anthobium]]* Samouelle, 1819
** *[[Brathinus]]*
* **Триба [[Coryphiini]]** Portevin, 1929
** *[[Boreaphilus]]* Sahlberg, 1832
** *[[Coryphium]]* Stephens, 1834
** *[[Coryphiomorphus]]* Zerche, 1988
** *[[Eudectus]]* Redtenbacher, 1856

### [[Proteininae]] Erichson, 1839

* *Megarthrus* Curtis, 1829
* *Metopsia* Wollaston, 1854
* *Proteinus* Latreille, 1796

### [[Micropeplinae]] Leach, 1815
* *Arrhenopeplus* Koch, 1937
* *Micropeplus* Latreille, 1809

### [[Pselaphinae]] Latreille, 1802
* **Триба Euplectini** LeConte, 1861
** *Bibloplectus* Reitter, 1882
** *Bibloporus* Thomson, 1859
** *Euplectus* Leach, 1817
** *Leptoplectus* Casey, 1908
** *Meliceria* Raffray, 1898
** *Plectophloeus* Reitter, 1891
** *Pseudoplectus* Reitter, 1881
** *Saulcyella* Reitter, 1901
** *Trimium* Aubé, 1833
* **Триба Batrisini** Reitter, 1882
** *Batrisodes* Reitter, 1882
** *Batrisus* Aubé, 1833
* **Триба Goniacerini** Reitter, 1882 (1872)
** *Amauronyx* Reitter, 1881
** *Brachygluta* Thomson, 1859
** *Bryaxis* Kugelann, 1794
** *Bythinus* Leach, 1817
** *Reichenbachia* Leach, 1826
** *Rybaxis* Saulcy, 1876
** *Trichonyx* Chaudoir, 1845
** *Trissemus* Jeannel, 1949
** *Tychus* Leach, 1817
* **Триба Pselaphini** Lateille, 1802
** *Centrotoma* Heyden, 1849
** *Chennium* Latreille, 1807
** *Pselaphaulax* Reitter, 1909
** *Pselaphus* Herbst, 1792
** *Tyrus* Aubé, 1833
* **Триба Clavigerini** Leach, 1815
** *Claviger* Preyssler, 1790

### [[Phloeocharinae]] Erichson, 1839
* *Phloeocharis* Mannerheim, 1830

### [[Olisthaerinae]] Thomson, 1859
* *Olisthaerus* Dejean, 1833

### [[Tachyporinae]] MacLeay, 1825
* **Триба Mycetoporini** Thomson, 1859 (= **Bolitobiini** Horn, 1877)
** *Bolitobius* Samouelle, 1819
** *Bryophacis* Reitter, 1857
** *Bryoporus* Kraatz, 1857
** *Carphacis* Des Gozis, 1886
** *Ischnosoma* Stephens, 1829
** *Lordithon* Thomson, 1859
** *Mycetoporus* Mannerheim, 1830
* **Триба Tachyporini** MacLeay, 1825
** *Cilea* Jacquelin du Val, 1856
** *Coproporus* Kraatz, 1858
** *Lamprinodes* Luze, 1901
** *Lamprinus* Heer, 1839
** *Sepedophilus* Gistel, 1856
** *Tachinus* Gravenhorst, 1802
** *[[Tachyporus]]* Gravenhorst, 1802

### [[Habrocerinae]] Mulsant & Rey, 1875
* *Habrocerus* Erichson, 1839

### [[Trichophyinae]] Thomson, 1859
* *Trichophya* Mannerheim, 1830

### [[Aleocharinae]] Fleming, 1821
* **Триба Dorylogastrini** Wasmann 1916
** *Berghoffia* Kistner, 2003
** *Dorylogaster* Wasmann, 1904
* **Триба Dorylomimini** Wasmann 1916
** *Dorylocratus* Wasmann, 1916
** *Dorylomimus* Wasmann, 1902
** *Dorylonannus* Wasmann, 1916
** *Jeanneliusa* Bernhauer, 1936
* **Триба Ecitocharini** Seevers, 1965
** *Campbellia* Kistner & Jacobson, 1990
** *Ecitochara* Wasmann, 1887
** *Ecitodaemon* Reichensperger, 1939
** *Ecitomorpha* Wasmann, 1889
** *Ecitophya* Wasmann, 1900
** *Ecitoschneirla* Kistner & Jacobson, 1990
** *Ecitosymbia* Bruch, 1923
** *Ecitoxenia* Wasmann, 1900
** *Retteneciton* Kistner & Jacobson, 1990
** *Seeverseciton* Kistner & Jacobson, 1990
* **Триба Ecitogastrini** Fenyes, 1918
** *Ecitogaster* Wasmann, 1900
* **Триба [[Aleocharini]]** Fleming, 1821
** *[[Aleochara]]* Gravenhorst, 1802
** *Tinotus* Sharp, 1883
* **Триба Oxypodini** Thomson, 1859
** ***Подтриба Oxypodina*** Thomson, 1859
*** *Acrostiba* Thomson, 1858
*** *Amarochara* Thomson, 1858
*** *Calodera* Mannerheim, 1830
*** *Cephalocousya* Lohse, 1971
*** *Chanoma* Blackwelder, 1952
*** *Chilomorpha* Krasa, 1914
*** *Crataraea* Thomson, 1858
*** *Devia* Blackwelder, 1952
*** *Dexiogya* Thomson, 1858
*** *Haploglossa* Kraatz, 1856
*** *Hygropora* Kraatz, 1856
*** *Ilyobates* Kraatz, 1856
*** *Ischnoglossa* Kraatz, 1856
*** *Mniusa* Mulsant & Rey, 1875
*** *Ocalea* Erichson, 1837
*** *Ocyusa* Kraatz, 1856
*** *Oxypoda* Mannerheim, 1830
*** *Parocyusa* Bernhauer, 1902
*** *Pentanota* Bernhauer, 1905
*** *Phloeopora* Erichson, 1837
*** *Poromniusa* Ganglbauer, 1895
*** *Pyroglossa* Bernhauer, 1901
*** *Stichoglossa* Fairmaire & Laboulbene,1856
*** *Thiasophila* Kraatz, 1856
** ***Dinardina*** Mulsant & Rey, 1873
*** *Dinarda* Samouelle, 1819
** ***Meoticina*** Seevers, 1978
*** *Meotica* Mulsant & Rey, 1873
** ***Tachyusina*** Thomson, 1859
*** *Brachyusa* Mulsant & Rey, 1874
*** *Dasygnypeta* Lohse, 1974
*** *Gnypeta* Thomson, 1858
*** *Ischnopoda* Stephens, 1835
* **Триба [[Athetini]]** Casey, 1910
** *Acrotona* Thomson, 1859
** *Actophylla* Bernhauer, 1908
** *Alevonota* Thomson, 1856
** *Alianta* Thomson, 1858
** *Aloconota* Thomson, 1858
** *Amischa* Thomson, 1858
** *Anopleta* Mulsant & Rey, 1874
** *[[Atheta]]* Thomson, 1858
** *Brundinia* Tottenham, 1949
** *Cadaverota* Yosii & Sawada, 1976
** *Callicerus* Gravenhorst, 1802
** *Coprothassa* Thomson, 1859
** *Dacrila* Mulsant & Rey, 1874
** *Dadobia* Thomson, 1856
** *Dilacra* Thomson, 1858
** *Dinaraea* Thomson, 1858
** *Disopora* Thomson, 1859
** *Dochmonota* Thomson, 1859
** *Geostiba* Thomson, 1858
** *Halobrecta* Thomson, 1858
** *Hydrosmecta* Thomson, 1858
** *Liogluta* Thomson, 1858
** *Lundbergia* Muona, 1975
** *Lyprocorrhe* Thomson, 1859
** *Nehemitropia* Lohse, 1971
** *Ousipalia* Des Gozis, 1886
** *Pachnida* Mulsant & Rey, 1874
** *Pachyatheta* Munster, 1930
** *Paranopleta* Brundin, 1954
** *Philhygra* Mulsant & Rey, 1873
** *Pycnota* Mulsant & Rey, 1874
** *Schistoglossa* Kraatz, 1856
** *Thamiaraea* Thomson, 1858
** *Tomoglossa* Kraatz, 1856
** *Trichiusa* Casey, 1856
** *Trichomicra* Brundin, 1941
* **Триба Falagriini** Mulsant & Rey, 1873
** *Borboropora* Kraatz, 1862
** *Falagria* Samouelle, 1819
** *Myrmecopora* Saulcy, 1865
** *Bohemiellina* Machulka, 1941
** *Anaulacaspis* Ganglbauer, 1895
** *Cordalia* Jacobs, 1925
** *Falagrioma* Casey, 1906
** *Myrmecocephalus* MacLeay, 1871
* **Триба [[Lomechusini]]** Fleming, 1821 (= **Myrmedoniini** Thomson, 1867)
** *Drusilla* Samouelle, 1819
** 
** *Lomechusoides* Tottenham, 1939
** *Zyras* Stephens, 1835
* **Триба Homalotini** Heer, 1839
** ***триба Gyrophaenina*** Kraatz, 1856
*** *Agaricochara* Kraatz, 1856
*** *Encephalus* Kirby, 1832
*** *Gyrophaena* Mannerheim, 1830
** ***триба Bolitocharina*** Thomson, 1859
*** *Bolitochara* Mannerheim, 1830
*** *Euryusa* Erichson, 1837
*** *Heterota* Mulsant & Rey, 1874
*** *Leptusa* Kraatz, 1856
*** *Phymatura* J. Sahlberg, 1876
*** *Tachyusida* Mulsant & Rey, 1872
** ***триба Silusina*** Fenyes, 1918
*** *Silusa* Erichson, 1837
** ***триба Homalotina*** Heer, 1839
*** *Anomognathus* Solier, 1849
*** *Homalota* Mannerheim, 1830
*** *Pseudomicrodota* Machulka, 1935
*** *Thecturota* Casey, 1893
*** *Rhopalocerina* Reitter, 1909
*** *Clavigera* Scriba, 1859
*** *Cyphea* Fauvel, 1863
* **Триба Placusini** Mulsant & Rey, 1871
** *Placusa* Erichson, 1837
* **Триба Autaliini** Thomson, 1859
** *Autalia* Samouelle, 1819
* **Триба Phytosini** Thomson, 1867
** *Arena* Fauvel, 1862
** *Phytosus* Curtis, 1838
* **Триба Diglottini** Jacobson, 1909
** *Diglotta* Champion, 1887
* **Триба Hygronomini** Thomson, 1859
** *Hygronoma* Erichson, 1837
* **Триба Hypocyphtini** Laporte de Castelnau, 1835 (= **Oligotini** Thomson, 1859)
** *Cypha* Samouelle, 1819
** *Holobus* Solier, 1849
** *[[Oligota]]* Mannerheim, 1830
* **Триба Myllaenini** Ganglbauer, 1895
** *Myllaena* Erichson, 1837
* *Триба Gymnusini*' Heer, 1839
** *Gymnusa* Gravenhorst, 1806
* **Триба Deinopsini** Sharp, 1883
** *Deinopsis* Matthews, 1838

### [[Scaphidiinae]] Latreille, 1807

* **Триба Scaphidiini** Latreille, 1807
** *Scaphidium* Olivier, 1790
* **Триба Scaphisomatini** Casey, 1894
** *Scaphisoma* Leach, 1815

### [[Oxytelinae]] Fleming, 1821

* **Триба Delasterini** Reitter, 1909
** *Deleaster* Erichson, 1839
** *Syntomium* Curtis, 1828
* **Триба Cophrophilini** Heer, 1839
** *Coprophilus* Latreille, 1829
** Coprostygnus
** Coprotrichus
** Homalotrichus
* **Триба Thinobiini** J. Sahlberg, 1876
** *Aploderus* Stephens, 1833
** *Bledius* Samouelle, 1819
** *Carpelimus* Kirby, 1819
** *Manda* Blackwelder, 1952
** *Ochthephilus* Mulsant & Rey, 1856
** *Planeustomus* Jacquelin du Val, 1857
** *Thinobius* Kiesenwetter, 1844
** *Thinodromus* Kraatz, 1858
* **Триба Oxytelini** Fleming, 1821
** *Anotylus* Thomson, 1859
** *Oxytelus* Gravenhorst, 1802
** *Platystethus* Mannerheim, 1830

### [[Steninae]] MacLeay, 1825
* *Dianous* Samouelle, 1819
* *Stenus* Latreille, 1796

### [[Euaesthetinae]] Thomson, 1859
* *Edaphus* Motschulsky, 1857
* *Euaesthetus* Gravenhorst, 1806

### [[Paederinae]] Fleming, 1821

* *Achenium* Leach, 1819
* *Astenus* Stephens, 1833
* *Chloecharis* Lynch, 1884
* *Lathrobium* Gravenhorst, 1802
* *Lithocharis* Dejean, 1833
* *Luzea* Blackwelder, 1952
* *Medon* Stephens, 1833
* *Ochthephilum* Stephens, 1829
* *Paederidus* Mulsant & Rey, 1877
* 
** 
* *Pseudomedon* Mulsant & Rey, 1877
* *Rugilus* Samouelle, 1819
* *Scopaeus* Erichson, 1840
* *Sunius* Stephens, 1829

### [[Staphylininae]] Latreille, 1802

* **Триба Xantholinini** Erichson, 1839
** *Gauropterus* Thomson, 1856
** *Gyrohypnus* Mannerheim, 1830
** *Hypnogyra* Casey, 1906
** *Leptacinus* Erichson, 1839
** *Leptophius* Coiffait, 1983
** *[[Megalinus]]* Mulsant & Rey, 1877
** *Nudobius* Thomson, 1860
** *Phacophallus* Coiffait, 1956
** *[[Xantholinus]]* Dejean, 1821
* **Триба Othiini** Thomson, 1859
** *Atrecus* Jacquelin du Val, 1856
** *Othius* Stephens, 1839
* **Триба Philonthini** Kirby, 1837
** *Bisnius* Stephens, 1829
** *Cafius* Stephens, 1829
** *Erichsonius* Fauvel, 1874
** *Gabrius* Stephens, 1833
** *Gabronthus* Tottenham, 1955
** *Neobisnius* Ganglbauer, 1895
** 
*** 
** *Rabigus* Mulsant & Rey, 1876
** *Remus* Holme, 1837
* **Триба Staphylinini**
** ***Подтриба Staphylinina*** Latreille, 1802
*** 
****  [серый]
*** *Dinothenarus* Thomson, 1858
**** 
*** 
****  [мохнатый]
*** 
**** 
*** *[[Ontholestes]]* Ganglbauer, 1895
*** *[[Platydracus]]* Thomson, 1858
*** 
**** 
*** *Tasgius* Stephens, 1829
** **Подтриба ''Quediina*** Kraatz, 1858
*** *Acylophorus* Nordmann, 1837
*** *Euryporus* Erichson, 1839
*** *Heterothops* Stephens, 1829
*** *Quedius* Stephens, 1829
*** *Velleius* Samouelle, 1819
* *'Триба Tanygnathinini*' Reitter, 1909
** *Atanygnathus* Jacobson, 1909
== Галерея ==
<gallery>
Image:Ocypus spec.jpg|*Ocypus sp.*
Image:Tachyporus obtusus01.jpg|*Tachyporus obtusus*
Image:Staphylinus.olens.jpg|*Ocypus olens*
Image:Paederus littoralis01.jpg|*Paederus littoralis''


## Әдебиет
* Балалардың энциклопедиясы — РОСМЭН, Жәндіктер, Мәскеу Росмэн 2012. ?

## Сыртқы сілтемелер
* Стафилиниды (Staphylinidae)
* Каталог Staphylinidae с 1758 до 2000. 
* Стафилинидф мировой фауны на сайте University of Florida
* http://www.apollobooks.com/PDF/PalStaphIndex.pdf|место=Stenstrup, Denmark|издательство=Apollo Books|год=2004|том=2|pages=237|allpages=942|isbn=87-88757-74-9}}
* К. А. Гребенников Аннотированный список стафилинид (Coleoptera, Staphylinidae) Нижнего Поволжья