Индекс Хирша

**Индекс Хирша** немесе **h-индексі** — 2005 жылы Сан-Диегодағы Калифорния университетінің Аргентина-американдық физигі Хорхе Хирш бастапқыда физиктердің ғылыми өнімділігін бағалау үшін ұсынған ғылымометриялық көрсеткіш. Хирш индексі — ғалымның, ғалымдар тобының, ғылыми ұйымның немесе жалпы елдің өнімділігінің сандық сипаттамасы, басылымдар саны мен осы басылымдардың дәйексөздерінің санына негізделген. 

## Хирш индексін қалай есептеуге болады
Ол жеке ғалымның олардың санына қатысты еңбектеріне сілтеме жасаудың аналитикалық тәсіліне сүйене отырып жасалады.Х. Хиршенің әдістемесі ғалымға h индексі беріледі, егер n мақалалардың жалпы санынан N мақалалар әрқайсысы кем дегенде N рет келтірілсе, егер (N — n) қалған мақалаларда n еседен аспайтын дәйексөздер саны болса. Мысалы, егер ғалымның жарияланған жүз мақаласы болса және олардың әрқайсысы бір рет келтірілсе, онда h индексі 1 болады. Бір ғана шығарма шығарған, бірақ 100 рет келтірілген автордың саны ұқсас болады.

Өмірде жиі жүзеге асырылатын санаудың тағы бір түрін қарастырыңыз. Ғылыми қызметкер ғылыми маңызы бар 5 мақаланы басып шығарды делік. Бірінші жұмыс кем дегенде 5 рет, екіншісі — 4 рет, содан кейін төмендеу бойынша келтірілді. Біз осы полимат үшін h-индексін есептейміз.

Бірінші жұмыста 5 ескерту бар, екіншісі – барлығы 4. Бұл дегеніміз, магистр, ғылым кандидаты немесе ғылым докторы қазірдің өзінде кем дегенде 2 мақала бар, олар туралы кем дегенде 4 рет айтылған.

Ғалымның №3 мақаласы басқа ғылыми қайраткерлердің еңбектерінде 3 рет айтылды. Таңдалған тақырыптағы сарапшының 3 мақаласы бар, олардың әрқайсысына кем дегенде 3 рет сілтеме жасалады (барлық алдыңғы мақалалар да есептеледі).

Нәтижесінде біз 3-ке тең h индексін аламыз: бұл автордың кем дегенде 3 мақала жинай алғанын білдіреді, олардың әрқайсысы кем дегенде 3 рет келтірілген.

Қалған мақалаларда 3 дәйексөзден аз болғандықтан, олар Хирш индексін есептеу кезінде есепке алынбайды.

Нәтижесінде, h индексінің мәнін алу үшін мақалаларды олардың дәйексөздерінен көпке дейін құру қажет. Әрі қарай, сіз ғылыми жұмысты табуыңыз керек, оның нөмірі оған сілтемелер санымен бірдей. Бұл сан Хирш индексіне айналады. Оның мәліметтер базасында анықталуы автоматты түрде жүреді: ғылыми топтар өкілінің барлық жарияланымдарына талдау жасалады және олардың барлық дәйексөздеріне талдау жасалады.

## Жеке санды анықтау
H-индексінің көмегімен зерттеушінің жұмысы қаншалықты танымал екенін дәлірек түсінуге болады. Хирш индексі басылған жұмыстардың жалпы санымен және олардың сілтемелерінің жалпы санымен салыстырғанда дәлірек.

Алайда, маңызды нюанс бар: h индексі таңдалған білім саласына байланысты әр түрлі болуы мүмкін. Мұны әр түрлі дәйексөз тәсілдерімен түсіндіруге болады. Мысалы, медициналық еңбектер физиктердің еңбектеріне қарағанда жиі келтіріледі. Осындай сәйкессіздікті ескере отырып, теоретиктің немесе практиканың ғылыми деңгейін, сондай-ақ оның лауазымға сәйкестігін h-индексі бойынша анықтау дәстүрі әлі де жетілу сатысында. Университеттер мен ғылыми-зерттеу орталықтарында басқа да көрсеткіштер назарға алынады.

Хирш индексін ақылы және ақысыз ғылыми-метрикалық базаларда есептеуге болады. Егер сіздің мақалаларыңыз осы базада индекстелген болса, Скопус h индексін білуге болады. Жауап иә болуы үшін ғылыми еңбекті Scopus дерекқор журналында жариялау керек. Қосымша кемшіліктер: әрбір дерекқорда жеке ғалымның h-индексі әртүрлі болуы мүмкін, өйткені талдау үшін алынған деректер көлемі бірдей емес.

## h-индексінің зерттеушінің рейтингіне әсері

## Тағы қараңыз
* Scopus
* Web of Science
* CiteScore

## Дереккөздер

Санат:Ғылым және технология
Санат:Ғылымометрия