open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әуестік

**Әуестік** — өмірдегі әр түрлі құбылыстарды көруге, сырын білуге қызыққан адам талабының нақтылы айқындалмаған бастапқы көрінісі. Әуестік сипаты мен орнықтылығына байланысты ұнамды не ұнамсыз болып келеді. Кейбір ұсақ-түйек жайттарға (біреудің жеке басының жағдайына, үй тұрмысының қандай екенін білуге) Әуестік жағымсыз, ұнамсыз қасиетке жатады. Адамға рухани азық боларлық нәрселерге (білімді молайта түсу, шеберлікті арттыру, т.б.) Әуестік  жағымды  болып табылады. Бұлардың қай-қайсысы да іштен туа бітетін қасиет емес, тәлім-тәрбиенің, адамның өзіндік санасының қалыптасуынан туындайтын ерекшеліктер. Әуестікті құштарлықтан ажырата білу қажет. Адамның ойы мен әрекетінің негізгі бағыт-бағдарына өзек болатын құштарлық қана оны көздеген мақсатына жетелейді.

**Әуестік** — бейімділік, құштарлық, зауықтану. Әуестік субъектінің сараланбаған, санада аңғарылмаған немесе санада жеткілікті түрде аңғарылмаған қажеттілігін білдіретін күй. Әуестік өтпелі құбылыс болып табылады, өйткені ондағы қажеттілік не өшеді, не санамен аңғарылып, нақты ниетке, арманға айналады. Әуестік психологиялық талдаудың өзекті ұғымдарының бірі. Әуестік — кісінің айналасындағы әртүрлі құбылыстарды көргісі, білгісі келген кезде туындайтын сана-сезімнің әлде де айқын аңғарыла қоймаған бастапқы көрінісі. Әуестік мазмұны мен даму деңгейі жағынан ұнамды не ұнамсыз болып келеді. Кейбір ұсақ-түйек жайттарға (біреудің жеке басының көпшілігіне, үй тұрмысының қандай екенін білуге әуестік — жағымсыз, ұнамсыз қарым-қатынастағы әдептілікке қайшылық туғызатын әуестік екендігі белгілі). Адамға рухани азық боларға қажетті нәрселерге әуестіктер (білімді дамытып қалыптастыру, іс-әрекетке шеберлікті арттыра беру, шаруашылыққа ептілікті, икемділікті және отбасындағы әдепті дағдыларды молайту, құрбы-құрдастар арасындағы байланысты нығайту сияқты т.б.) жағымды әрі қолайлы әуестіктер болып табылады. Бұлардың қай-қайсысы да іштен туа бітетін қасиет емес, бұлар тәлім-тәрбиенің, адамның өзіндік санасының қалыптасуынан туындайтын ерекшеліктер. Әуестікті адам жанын көп жағдайда нұрландырып, құлпыртуға демеу болатын құмарлықтан ажырата білуіміз қажет. Өмірлік мәні терең, адамның ойы мен әрекетінің негізгі бағыт-бағдарына елеулі із қалдыратын құмарлық қана көздеген мақсатқа жетуге итермелейтін түрткі болады.

## Дереккөздер


Санат:Жантану
Сексеуіл (1, 2)

**Сексеуіл (1, 2)** – неолит және энеолит дәуірлерінің тұрақтары, Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археологиялық ескерткіш.

## Орналасқан жері
Арал ауданы Сексеуіл бекетінен солтүстікке қарай 6-8 км жерде. 

## Сипаты
Б.з.б. IV-II-мыңжылдықтың басында, алғашқы қола дәуірінде болған қоныс орны. Зерттеу жұмыстарын 1938  жылы Л.И. Боровлев, 1944 жылы Г.А. Яншин басқарған геологиялық топ, 1955 жылы Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы (жетекшісі С.П. Толстов) ашып, зерттеген.
Тұрақтан тісті қалыппен өрнек түсірілген түбі дөңгелек құмыра сынықтары, сүңгі, найза мен жебе ұштары, тас түйреуіштер, тас жаңқадан дайындалған қырғыштар, трапеция пішіндес қыстырмалар, бір шетті қырғыштар, тескіштер, түзетілген пышақ тәрізді тас тіліктері, ұлутастан жасалған әшекейлік бұйымдар, т.б. заттар жинастырылған.
Жебе ұштары екі жағынан қысып түзету арқылы мұқият өңделген; олар ойықтау сағалы, қалақша бітімді келеді. Сондай-ақ найза мен сүңгі ұштары табылған. Сексеуіл ескерткіштерінен мал сүйектері көп шыққан. Олардың 80%-ы қолға үйретілген мал сүйіктері екендігі анықталған. Бұл Қазақстан аумағын мекен еткен байырғы тұрғындардың неолит дәуірінде өнім өндіруге көшкендігін аңғартады.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысы қоныстары
Санат:Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Паренхима

**Паренхима**  ( – жайынан құйылған), жануарларда – кейбір органдарда – бауыр, көкбауыр, бездердегі, өкпеде, т.б. негізгі қызмет атқарушы тін. Өсімдіктерде – ең негізгі ұлпа. Оның атқаратын негізгі қызметі – синтездеу және органик. заттардың қорын жинау. Паренхима клеткаларының вакуоляларында белок, май, антоциан, т.б. заттардың қоры жиналады. Мысалы, ксерофитті өсімдіктердің паренхимасында су, ал гигрофиттердің паренхимасында газ (аэренхима) жинақталады. Сондай-ақ паренхималарға арнайы белоктар, майлар, полисахаридтер, шайыр, эфир майларын синтездеуге бейімделген секреттік клеткалардың әр түрлі типтері де жатады. Паренхимада адамның тағамына және шаруашылық мақсатта қолданатын көптеген өсімдік тектес өнімдердің қоры жиналады.
## Дереккөздер</span>


Санат:Өсімдік ұлпалары
Шалдар

**Шалдар** — Түркістан облысы Бәйдібек ауданындағы ауыл, Бөген ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шаян ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 31 км жерде, Бөген өзенінің оң жақ жағалауында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1936 жылы құрылған асыл тұқымды қой өсіретін “Шалдар” кеңшарының орталығы болып келді. Оның негізінде шаруа қожалықтары ұйымдастырылған.

## Дереккөздер

Санат:Бәйдібек ауданы елді мекендері
Қанат Мұқашев

**Қанат Мұқашев** (1939 жылы 8 наурыз, Алматы облысы Алакөл ауданы Қарасу ауылында туған) – физика-математика ғылымдарының докторы (2000), профессор (2001). Еуропа жаратылыстану ғылым академиясының академигі (2009). Таганрог қаласындағы Ресей Радиотехника институтын (1967), ҚазМУ-дың аспирантурасын (1977 қазіргі  Қазақ ұлттық университеті) бітірген. ҚазПИ-де (қазіргі Қазақ ұлттық педагогикалық университетіҚазақ ұлттық педагогикалық университеті) кафедра меңгерушісі (1997–2001) болып қызмет атқарды. 2001 жылдан осы университетте профессор әрі кафедра меңгерушісі. деген тақырыпта докторантуралық диссертация қорғады. 250-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның, оқу құралдарының авторы.
## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Мұханмадияр Орынбеков

**Мұханмадияр Орынбеков** (1946 жылы туған, Жамбыл облысы, Сарысу ауданы, Саудакент ауылы) – ғалым, философия ғылымының докторы (1989), профессор (1994). 
## Өмірбаяны
1968 жылы Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген. 1968 – 95 жылы Қазақстан ҒА Философия институтында лаборант, кіші ғылыми маман, аспирант, ғылыми қызметкер, аға жетекші, бас ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі болып қызмет жасаған. 1995 жылы ҚазМУ-де профессор, кафедра меңгерушісі. Ғылыми ізденістерінің басты бағыттары: таным теориясы, қазақ философиясының тарихы, ұлы ойшылдардың дүниетанымы, Абайдың 
ғылыми мұрасы. 1 ғылыми докторы мен 2 ғылым кандидатын дайындап шығарған. 60-тан аса ғылыми еңбектің, оның ішінде 6 монографияның авторы. 
## Шығармалары
* Ежелгі қазақтың дүниетанымы, А., 1996
* Философские воззрения Абая, А., 1995
* История философской и общественной мысли Казахстана с древнейших времен по ХІІ век, А., 1997
## Сілтемелер
* Философия
* Профессор
* ҚазМУ
## Дереккөздер


	

Санат:Философтар
Санат:1946 жылы туғандар
Құрылыс-қаржы жоспары

**Құрылыс-қаржы жоспары** — құрылыс-құрастыру ұйымының, компаниясының, фирмасының, т.б. бір жылға арналып жасалған өндірістік, шаруашылық қаржысы.

Құрылыс-қаржы жоспары жанында құрылыс өндірісінің техникалық деңгейін көтеру, құрылыс нысандарды іске қосу, пайда мен еңбек өнімділігін арттыру, өнімнің өзіндік құнын кеміту мақсатында құрылыс-құрастыру ұйымының нақты шаруашылық қызметін жақсарту жолдары анықталады. Нысандарды іске қосу жоспары, ұйымдық-техникалық шаралар жоспары, құрылысты механикаландыру мен автоматтандыру, құрылыс машиналарын пайдалану жоспары, еңбек жоспары, материалдық-техникалық жабдықтау жоспары, қосалқы шығындар сметасы, құрылыс-құрастыру жұмыстары шығындарының жоспары, кіріс пен шығыс балансы сияқты тараулардан тұрады.

## Дереккөздер
Шагабутдинов

**Шагабутдинов Багаутдин** (Бари) (1892, Тамбов облысы Азиево кенті — 1920, Бұхара қаласы) — революцияшыл қайраткер. Шагабутдинов  кедей татар отбасысында дүниеге келген, ерте жасынан еңбекке бейімделген.
## Өмірбаяны
*1910 жыл ата-анасымен Верныйға (Алматы) көшіп келіп, жергілікті саудагерлерге көшір, кейін пошта тасушы болды.
*1914 жыл 1-дүниежүзілік соғыстың басталуына байланысты әскерге алынды. Шагабутдинов майданда жүріп революциялық идеялармен танысты.
*1917 жыл майданнан қайтып, Ташкент пен Жетісу облысында кеңес өкіметін орнатуға және нығайтуға белсене қатысты. Ташкент пен Жаркентте большевиктік билікке қарсылық көрсеткен топтарды басып-жаншуға көмектесті.
*1919 жыл Жетісу облысы революция комитетінің төрағасы, облыстық әскери комиссардың көмекшісі қызметін атқарды.
*1920 жыл Жетісу облысы соғыс комиссары және кеңес өкіметінің идеяларын насихаттайтын Жетісу облысы “Ұшқын” газетінің қызметкері болды.
*1920 жыл Түркістан АКСР-і кеңестерінің 9-съезінде Түркістан ОАК-нің және оның төралқасының мүшесі болып сайланды. Сол жылы М.В. Фрунзенің ұсынысымен Бұхар Халық Кеңес Республикасының тұңғыш әскери министрі болып тағайындалады. Бірақ бұл қызметте ұзақ бола алмай, сол жылы қазан айында жаудың қолынан қазаға ұшырады. Алматы қаласындағы бір көшеге Шагабутдинов аты берілген.

## Сілтемелер
* Жетісу
* Түркістан АКСР
* Татарлар

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Париж бітім конференциясы

**Париж бітім конференциясы**  (1919–1920) — 1-дүниежүзілік соғысты қорытындылауға арналған халықаралық конференция. 1919 жылы 18 қаңтар – 1920 жылы 21 қаңтар аралығында өтті. Оған барлық соғысқа қатысушы елдердің 1000-нан астам өкілі қатысты. Негізгі мәселелер тек АҚШ, Франция, Ұлыбритания, Италия және Жапония мемлекеттерінің басшылары мен сыртқы істер министрлері қатысуымен қаралды, ал қалған елдердің өкілдері жалпы мәселелерге ғана жіберілді. Конференцияның нәтижесінде Германиямен және оның одақтастарымен жасалған бітімдерге қол қойылды.

## Тарихы
1)	1919 жылы 28 маусымда Версальда қол қойылған бітім 1914 – 18 жылдардағы 1-дүниежүзілік соғысты ресми аяқтады. Бітімге бір жағынан, Германия, екінші жағынан, АҚШ, Англия, Франция, Италия, Жапония және олармен одақтас мемлекеттер қол қойды (қ. Версаль бейбіт келісімі). 
2)	 1919 жылы 10 қыркүйекте Сен-Жермен сарайында Аустриямен бітім жасалды. Аустрия империясы жойылып, оның құрамындағы жерлер Чехословакияға, Югославияға, Италия және Румынияға өтті. Аустрияның әскери күштері 30 мың адамға қысқартылды. 
3)	 1919 жылы 27 қарашада Болгариямен бейбіт бітімге қол қойылып, оның біраз жерлері Румыния, Югославия, Грекияға берілді. Болгарияға теңіз флотын ұстауға тыйым салынды, әскери салық төлеуге, қарулы күштерін 20 мыңнан артық ұстамауға міндеттелді.
4)	 1920 жылы 4 маусымда Венгриямен бейбіт бітім жасалды. Ол біраз жерлерін Чехословакия, Румыния, Югославияға беруге, әскер санын 30 мыңға төмендетуге тиіс болды. 
5)   1920 жылы 10 тамызда Севр (Париж маңында) бітімі іс жүзінде биліктен айырылған Түркияның Ыстанбұлдағы үкіметімен жасалды. Осман империясы өз аумағының 3/4-нен айырылды. Бұғаздар (Дарданелл және Босфор) ашық деп жарияланып, сауда және соғыс кемелерінің еркін өтуіне құқық берілді. Түркияның теңіз флоты қатты шектеліп, әскери күш 50 мың адамға қысқартылды. Бұл бітімді Мұстафа Кемал (Ататүрік)  бастаған революциялық үкімет мойындамады. Кейін Грекия – Италия интервенциясы сәтсіздікке ұшырағанда, Анкарадағы Түркия үкіметі 1923 жылы 24 шілдеде Лозанна бітім шартына қол қойып, негізгі аумағын сақтап қалды, бірақ араб елдерінен, Жерорта теңізіндегі көптеген аралдардан бас тартты. Батыс мемлекеттерінің қысымына байланысты Мосул аймағының тағдыры Ұлттар лигасына тапсырылып, ол 1926 жылы Иракқа берілді. Бұғаздар мәселесі батыс елдерінің мүдделеріне сәйкес шешілді. Париж бітім конференциясы Еуропада бейбітшілік орнатуға жарамады. Оны көп ұзамай тұтанған 2-дүниежүзілік соғыс дәлелдеді.

## Дереккөздер
	

Санат:Тарих
Әулекілік

thumb|Әулекілік

ӘУЛЕКІЛІК, психологияда — адамның мінез-құлқындағы ұнамсыз сипат, дарақылық, даңғойлық, әумесерлік сияқты қылықтарға ұқсас. Әулекілікке шалдыққан адам өзін-өзі ұстай алмай, сәл нәрсеге елігіп, дарақыланып кетеді. Әулекіліктің тағы бір көрінісі — өзінен басқаның сөзіне құлақ аспау, өзімшілдікке салыну. Әулекілік адам тәрбиесінің жетімсіздігін білдіретін белгі ретінде бағаланып, жеткіншектер тәрбиелеуде бала бойында жас кезінен мұндай әдеттің қалыптаспау жағы қадағаланады.

## Дереккөздер


Санат:Мінез-құлық
Орыс қауымдастығы

**Орыс қауымдастығы** – облыста және Тараз қаласында тұратын орыс халқы өкілдерінің мәдени-қоғамдық ұйымы.
## Құрылуы
1992 жылы Тараз қаласында құрылған. Төрағасы С.А.Чаутина.
## Еңбектері
Түрлі мерекелер кезінде мәдени-ағарту, этнографиялық, т.б. шаралар ұйымдастырады. Жыл басында дәстүрлі Рождестволық концерттер береді, Славян жазуы мен мәдениеті күндері, масленица, троица сияқты халық мерекелері атап өтіледі. Орыс қауымдастығы бастамасы бойынша Тараз қаласында А.С. Пушкиннің ескерткіші қойылмақшы. 2004 жылы «Ресейдің Қазақстандағы жылы» аясында ғылыми-практикалық конференция, концерттер өткізу көзделіп отыр.
## Сілтемелер
* Қоғам
* Қауымдастық
* Мекеме
## Дереккөздер


	

Санат:Мекемелер
Секіртпе

**Секіртпе** (Bradsot) — қойда болатын өте жұқпалы ауру. 

Ауру малдың аяқасты өліміне соқтырады. Қоздырғышы — спора түзетін анаэробты микроб (Clostrіdіum septіcum). 
Секіртпе кенет пайда болады. Аурудың аса жедел түрінде мал қалтырайды, іші кебеді, аузынан көбік ағады, мұндай жағдайда 10—15 минуттың ішінде қой өліп кетеді. Секіртпенің аса жедел түріне ем қонбайды. Ал жіті түрінде — малдың мойын тұсында және тамағының астында ісік пайда болады, кейде тістерін қайрап, бір орнында айналшықтайды, қалтырайды. Ауру қозған кезде қойлар аяқтарын алға созып, бастарын шалқайтып құлайды, 2—12 сағаттан соң өледі. Секіртпемен көбіне 2 жасқа дейінгі жас төлдер ауырады. Ауруды негізінен ауру және қайта ауырған қойлар қоздырады. Секіртпемен ауырған малдың 90%-ы өледі, өлген малдың өлімтігін өртейді. 

Емі: ауру созылмалы болса, көпәсерлі антибиотиктер, иммунді қан сарысуы қолданылады. Секіртпе шыққан отардың қонысын өзгертеді.

Санат:Жануарлар аурулары
Иджаз әл-Құран

**Иджаз әл-Құран** ( ­– ұлылық, құдыреттілік) — Құранның ұлылығы мен қайталанбастығын білдіретін, құдіреттілігін таныту мақсатында қолданылатын ұғым.

Мұхаммед пайғамбар  берілген ең үлкен иджаз — қасиетті Құран кітап. Құранда ешуақытта өзгермеген және қияметке дейін де өзгермейтін бұған ұқсас кітапты ешкім де жаза алмайтындығы айтылады. Өйткені бұл кітаптың иесі — Ұлы Жаратушы. Арабтар сол заманда сөз өнерінің шарықтау шегіне жете тұра  бұл пікірге қарсы тұра алмаған. Әлемнің жаратылысы, Жердің айналуы мен домалақ эллипске ұқсас болуы, т.б. ғылымда кейін анықталған мәселелердің Құранда айтылуы — оның иджазының дәлелі.

## Сілтемелер


Санат:Құран
Селдірек

**Селдірек** () – астық тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. 

Қазақстанда шөл және шөлейт аудандарға таралған 2 түрі: келлерия түсті селдірек (D. koelerіoіdes) және көде селдірегі (D. caespіtosa) кездеседі. Соңғысы шалғында, өзен-көл жағаларында, батпақты жерлерде, таудың биік белдеулеріне дейін өседі. Биікт. 20 — 125 см, өте қалың өсіп, шымға айналады. Сабағы түзу, жылтыр. Жапырағы жіңішке, таспа тәрізді, бұдырлы, қырлы келеді. Маусым — шілде айларында гүлдеп, жемісі піседі. Гүлшоғыры — сыпыртқы. Масағының ұзындығы 3,5 — 5 мм, сарғылт, ақшыл, кейде күлгін түсті болады. Жемісі — дәнек, гүлдегенге дейін — мал азығы.

## Дереккөздер

Санат:Астық тұқымдасы
Сел

thumb|.
thumb|Австралиядағы сел
thumb|Флорида маңы селі, қазан айы 2005 жыл.
thumb|.
right|thumb
**Сел** (*арабша сайль — жойқын тасқын*) — таулы аудандарда мұздықтардың, қардың мөлшерден артық еруінен, нөсерлі жауын-шашындардан, жер сілкінуден, тау өзендерінің арнасынан асып тасуынан, яғни климат өзгеруінен пайда болатын табиғаттың жойқын құбылысы. 
*Тас аралас саз-балшықтардың таудан төмен ағыла қүлауымен сипатталатын, кенеттен басталып, барынша қарқынды өтетін мейлінше залалды құбылыс; әдетте нөсер жауындар әсерінен, кейде тау шатқалдарындағы қардың не мұздықтың жаппай еруінен туындап, шағын өзенше аңғарлары мен жылғалар бойын қуалай құлайды. 
*Сел тасқыны құрамына қарай *саз-балшықты, тастыбалшықты* және *сулы-тасты* селдер болып үш түрге бөлінеді.
*Сел жолындағы борпылдақ шөгінділерді шайып, қатты тау жыныстарын бұзып, ағаштарды түбірімен қопарып, салмағы ондаған тонналық үйтастарды ағызып әкетеді. Сел Қазақстанның Іле Алатауы, Жетісу Алатауы, Сауыр, Тарбағатай, Алтай тауларындағы Үлкен Алматы, Кіші Алматы, Қаскелең, Есік, Талғар, Текелі, Сарқант, тағы басқа өзендердің алаптарында жиі болып тұратын табиғат құбылысы.

## Сел болған жылдар
*1887 жылы жер сілкіну әсерінен Алматы қаласында көлемі 440 млн. м3 болатын ірі тастарды ағызып әкелген күшті, лайлы сел болған. 
*1928 жылы қатты нөсер жауын салдарынан Іле Алатауының терістік беткейінде 20-дан астам сел болып өткен. 
*Нөсер жауындардан соң 1921 жылы, 1941 жылы Кіші Алматы, 1950 жылы Үлкен Алматы, 1959 жылы. 
*Текелі өзендерінде жойқын селдер болған.

## Селдің алдын алу
*1963 жылы шілде айында бірнеше тәулікке созылған ыстық аптаптың әсерінен мұздық пен қардың мол еруінен Жарсай мұздығындағы көл суы ернеуінен асып, жарты сағат шамасында Есік көліне шамамен 6 млн. м3 лай мен тасты ағызып әкелді. 
*Сел қаупі күшті өзендерге бөгеттер салу, каналдар қазу, ағаштар отырғызу және алдын-ала болжау, халыққа хабарлау жұмыстарын ұйымдастыру сел апатының зардабын кемітетін шаралар. Алматы қаласын сел апатынан қорғау үшін 1966 жылы Медеу шатқалында дүние жүзінде алғаш рет тауды бағыттап қопару әдісімен Медеу бөгеті салынды. Ауданы 40 мың км2 жерге селге қарсы ғылыми-зерттеу, жобалау-конструкциялық  жұмыстар кешені жүргізілді. Селдің алдын алу мақсатында Қазақстанда “Қазселденқорғау” мекемесі құрылып, сел мониторингі ұйымдастырылған.

## Дереккөздер

Санат:Гидрология
Санат:Табиғат апаттары
Квинт

***Квинт Курций Руф*** – ежелгі дәуірдегі рим тарихшысы. Б.з. 40 ж. *“Александр Македонский тарихын”* жазды (10 кітап, латын тіл., орыс тіліне *1963 жылы* аударылған). Алғашқы екі кітабы – *[[Александр Македонский]]*дің билікке келгенінен бастап, оның Кіші Азияға жасаған жорығына дейінгі оқиғаларға арналған. *3 – 10-шы кітаптары* б.з.б. 333 жылдан бастап Александр  Македонский өлгенге дейінгі кезеңді қамтыған.
## Дереккөздер:


## Сыртқы сілтемелер
Шалкөде

**Шалкөде** — Алматы облысы Райымбек ауданындағы ауыл, Шалкөде ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Нарынқол ауылынан солтүстік-батысқа қарай 52 км-дей жерде, Ұзынқара (Кетпен) жотасының оңтүстік баурайында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1953-1997 жылдары Киров атындағы қой өсіретін ұжымшардың орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылы Шалкөдеде және округке қарасты Талас ауылында ӨК және шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Райымбек ауданы елді мекендері
Пародонтит

**Пародонтит** (  — маңы,  —  тіс) — қанжел, пародонт тканьдерінің қабынуы. Нерв, қан тамыр, иммунды жүйелердің өзара реттеушілік қасиеттерінің бұзылып, микробтарының әсерінен қызыл иек ісіп, тіс түбірі босап, жақ сүйектері ұяшығының ернеуі іріңдеп, тістер қаусап түсетін, зардабы мол, ем қонуы қиын кесел.

## Дереккөздер</span>
	
	
	

Санат:Тарих
Мақат сағанасы

**Мақат сағанасы** – Ұлытау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Ұлытау облысы Ұлытау ауданы Қорғасын ауылынан солтүстік-батысқа қарай 8 км қашықтықта, Қараторғай өзені жағасында. 

## Сипаты
Мақат Саржанұлына арнап тұрғызылған (1923). Сыртқы ауданы 5,5х5,6 м, жалпы биіктігі 6 м. Құрылысына көлемі 26х12х7 см болып келетін кірпіштер пайдаланылған. Сыртқы бұрыштары мен қабырға жиектері кірпішті жартылай доғал қалау арқылы шығыңқы бағанамен өрілген. Конус тәріздес күмбезі дөңгелек негіздің үстіне орнатылған. Бас қасбеті “П” пішіндес белдеумен сәнделіп, ортасынан доғалы кіреберіс есік шығарылған. 3 қабырғасы кілем оюына ұқсас, “S” тәрізді өрнекпен әсемделген. Негізгі қасбеттің ішкі қабырғасына  саты орнатылған. Дәліз арқылы сатымен 1 м тереңдіктегі қабірге түсуге болады. Оның есігі шымылдықпен жабылады. Әйел мен ер адамға арналған 2 қабірдің (өлшемі 1,5х2,2 м) бұрыштарында шаршы пішінді (өлшемі 0,6х0,6 м) саңылау қалдырылған. Есік алдындағы сағанада 3 құлпытас бар.
	
## Дереккөздер

 
Санат:Ұлытау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Ұлытау облысы
Құрылыс машиналары

**Құрылыс машиналары** — әртүрлі құрылыс жұмыстарына арналған машиналар мен механикаландырылған құрал-жабдықтар. Бұлар құрылыс жұмыстарын кешенді түрде механикаландырып, индустриялы әдістерді пайдалануға мүмкіндік береді.

Олардың қатарына мұнаралы, өздігінен жүретін шынжыр табанды не доңғалақты крандар, бір шөмішті экскаваторлар мен көп шөмішті роторлы экскаватор, бульдозерлер, скреперлер, т.б. жатады. Атқаратын жұмыс түріне қарай Құрылыс машиналары қазғыш, топырақ таптауыш, бұрғылау, қада қағу, тиеу-түсіру әрі тасымалдау, ұсақтау-сұрыптау, араластырғыш, бетон төсегіш, өңдеуіш, жол құрылыс машиналары, т.б. механикаландырылған құралдарға топталады. Жер қазғыш машиналар топырақ қазу, карьерлерден құрылыс материалдарын алу жұмыстарына арналған. Бұларға экскаваторлар, топырақ қазып тасығыш, гидромех. машиналар жатады. Таптауыш машиналар топырақ, т.б. жер қыртыстарын нығыздау жұмыстарын атқарады.

Салмағы 100 т-лық қарапайым таптауыш машина қалыңд. 40 — 50 см, ал салмағы 12 т дірілдемелі таптауыш машина қалыңд. 80 — 120 см жер қыртысын нығыздай алады. Тастақ қабаттарды бұзу және құрылыстық тастар алу, қопарылыс жұмыстарындағы ұңғыма бұрғылау үшін бұрғылау машиналары пайдаланылады. Қада қағу жұмыстарында арнайы жабдықтар қолданылады. Құрылыстардағы монтаждау, көтеру-тасымалдау, тиеу-түсіру жұмыстары көтергіш кран, шығыр, домкрат, т.б. қондырғылар арқылы іске асырылады. Асфальт, бетон төсемді жолдар салу үшін асфальт не бетон төсегіш шынжыр табанды машиналар қолданылады. Темір жол салу және жөндеу жұмыстарында балластер, жол төсегіш, т.б. машиналар пайдаланылады. Өңдеуіш машиналар сылақ және сырлау, бояу жұмыстарына арналған машиналарға ажыратылады.

## Дереккөздер


Санат:Машиналар
Санат:Құрылыс
Селевки әулеті

**Селевки әулеті**, б.з.б. 312 — 64 ж. Батыс Азияда эллиндік (грек-македон) мемлекеттердің бірін билеген. Негізін Селевк І Никатор қалаған. Астанасы — Селевкия, кейіннен Антиохия болды. 

Сәулет әулеті мемлекетіне Сирия, Месопатамия, Кіші Азияның бір бөлігі, Иран таулы өлкесі, Орталық Азияның бір бөлігі кірді. 

Мемлекетте егін, мал, жүзім шаруашылығы, мата тоқу, метал өңдеу, қолөнер жақсы дамыды, ірі қалалары көп болды. Селевк І-нің алғашқы мирасқорлары тұсында Кіші Азияда — Пергам, Каппадокия, Вифиния, Понт бөлініп шықты. Ішкі тартыстардан Селевки әулеті әлсіреп, көп жерлерінен айырылуына тура келді. Б.з.б. 64 ж. Селевки әулеті мемлекетінің ең соңғы бөлігі (Сирия) Рим провинциясына айналды.

Санат: Селевкилер мемлекеті
Санат:Иран тарихы
Идиқұт

**Идиқұт**, *идикқұт* (ежелгі түркі тілінде – киелі, қасиетті) – әуелде Бесбалық басымылдарының, кейін Турфан қағанаты жоғарғы билеушісінің атауы.

Алғашқы кезде идиқұт шығыс түркілердің әулеттік бірлестігі арасында басымылдардың алатын орнын (оң қанат, “шаман” қанаты) көрсетсе керек. 6 – 8 ғасырларда көк түріктер (Ашина тайпасы) әулеттік бірлестіктің ортаңғы қанаты, ал Аждаг (Ашиде, сір яғни қыпшақтар) сол қанаты болған.

## Сілтемелер


Санат:Тарих
Лопиталь ережесі

**Лопиталь ережесі** — 0/0 және \infty/\infty түріндегі анықталмағандықты айқындайтын ереже; қарастырылып отырған функциядағы функция қатынасының шегін туынды қатынасының шегіне айналдыру. Лопиталь ережесін Иоганн Бернулли тауып, 1696 ж. Г. Лопиталь енгізген.

## Тұжырымдамасы
Лопиталь ттеоремасы:
# \lim_{x\to a}{f(x)}=\lim_{x\to a}{g(x)}=0 немесе \infty;
# ~f(x) және ~g(x) ~a-нүктесінің тесік маңында дифференцияланады;
# g'(x)\neq 0 ~a-нүктесінің тесік маңында;
# \lim_{x\to a}{\frac{f'(x)}{g'(x)}} табылады,

онда \lim_{x\to a}{\frac{f(x)}{g(x)}} = \lim_{x\to a}{\frac{f'(x)}{g'(x)}} табылады.

Шектер біржақты болулары да мүмкін.

Санат:Математикалық талдау
Санат:Теоремалар
Санат:Шектер
Пароль

I. **Пароль** ( – сөз) – 1) қарауылдық қызметті атқаруда қолданылатын бекітілген құпия сөз. Қарауылдық және гарнизондық қызмет жарғысында ол әрбір жеке қарауылға, әр күн сайын қандай да бір атау сөз түрінде бекітіледі. Пароль ауысымға келген қарауылдың дәл сол мақсатқа жіберілгенін және тиісті бастықтар бұйрығы бойынша келген ресми тұлға екенін дәлелдейді. Әскери қызметтің басқа міндеттерін атқару барысында рұқсаттама және жауап сөздері қолданылады. Пароль басқа мемлекеттердің қарулы күштерінде қарауылдық қызметті атқару барысында да, сондай-ақ барлау мен күзет қызметтерінде де қолданылады. 2) компьютердің  жұмыс істеуін жалғастыру үшін теруді қажет ететін құпия сөз.

II. **Пароль** (*Password, parole, watchword*) - желімен байланысу үшін немесе құпиясөзбен қорғалған ресурстардағы мәліметтерді, файлды оқу мақсатында енгізілетін құпия код (сөз); сондай-ақ бағдарламалар мен мәліметтерді рұқсатсыз пайдаланудан қорғау амалы; желіге кіру үшін рұқсатсыз пайдалануға болмайтын файлдарды оқу үшін қолданылатын жасырын бүркеме атау. Ол кез келген символдар комбинациясынан тұрады да, ұзындығы көбінесе **15 символдан аспауы тиіс**. Парольді енгізіп жатқанда оның символдарының орнына экранда жүлдызшалар *(*)* бейнеленеді.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Александр Владимирович Селезнев

**Александр Владимирович Селезнев** (22 қараша 1906, Санкт-Петербург — 22 мамыр 1961, Алматы) – балет артисі, педагог, Қазақ КСР-інің халық әртісі (1955). 

## Өмірбаяны
* 1923–26 ж. Санкт-Петербургтің хореографиялық училищесінде оқыды. 

* Сахналық жолын 1926 жылдан бастаған. 

* 1936 – 37 ж. Мәскеудегі Yлкен театрда балет артисі қызметін атқара жүріп, классикалық би педагогтары курсын бітірді. 

* 1937 – 45 ж. Алматыда тұрып, қазіргі Қазақтың мемлекеттік академиялық опера және балет театрында балет артисі қызметін атқарды. Мұнда ол Мергенбай (В.В. Великанов, “Қамбар — Назым”), т.б. партияларды биледі. 
* 1937 жылдан Алматы хореографиялық училищесінде (1996 жылдан С. есімімен аталады) ұстаздық етіп, ұлттық хореографиялық өнері үшін кадрлар даярлауда елеулі еңбек сіңірді. 

## Шәкірттері
Шәкірттері — Д.Әбіров, С.Көшербаева, З.Райбаев, Р.Тәжиева, т.б. 

## Марапаттары

* Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:22 қарашада туғандар
Санат:1906 жылы туғандар
Санат:Санкт-Петербургте туғандар
Санат:22 мамырда қайтыс болғандар
Санат:1961 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан балет әртістері
Санат:КСРО балет әртістері
Санат:XX ғасыр балет әртістері
Санат:КСРО балет педагогтары
Санат:Қазақстан балет педагогтары
Санат:XX ғасыр балет педагогтары
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері
Паротитті инфекция

**Паротитті инфекция** (Parotіtіs epіdemіca), эпидемиялық паротит – негізінен құлақ маңы сілекей бездерінің қабынуынан болатын вирусты жұқпалы ауру. Бұл аурумен 3 – 15 жас аралығындағы балалар жиі ауырады, ересек адамдарда сирек байқалады. Қоздырғышы – паромиксовирус тобына жататын резоксирибонуклеин вирусы. Вирус науқастың ауыз қуысында, мұрын-жұтқыншақтың шырышты қабаттарында, қақырығында, сілекейінде жиналып, науқас түшкіргенде, жөтелгенде, сөйлегенде ауаға таралады. Ауа-тамшы жолымен сау адамның тыныс жолдарына өтеді де, қанға еніп, қан арқылы сілекей, жыныс және ұйқы бездерін зақымдайды. Ауырғаннан кейін тұрақты иммунитет сақталады. Аурудың инкубац. кезеңі 11 күннен 23 күнге дейін созылады. Содан кейін аурудың белгісі аяқ астынан басталады. Науқастың дене қызуы көтеріліп, тамаққа зауқы болмай, әлсіздік пайда болады. Басы қатты ауырып, денесі тоңази бастайды. Кейде мұрыннан қан кетіп, құсады. 1 – 2 күннен кейін бір жағындағы құлақтың айналасында ісік пайда болады. Кейін бұл жағдай екінші жағына ауысады. Ауру асқынғанда ми қабығын зақымдайды (қара Менингит, Энцефалит), сондай-ақ, бүйрек, көру, есту органдарында асқыну байқалады. Аурудың алдын алу шаралары: ауру адамды бөлектеп, науқаспен бірге болған 10 жасқа дейінгі сау балаларды 21 күнге оқшаулайды. Жаңа туған нәрестелерге 15 – 18 айында әдейі паротитті вакцина егеді. Емі: қабынған жерге жылу қою, электр-терапиямен (УВЧ) емдеу; ауру асқынғанда преднизолон, гидрокортизон, пантрипин, ингитрил, контрикал, панкреатин, фестал, анальгин, пентальгин, фуросемид, т.б. дәрілер беріледі. 
## Дереккөздер</span>

		
		

Санат:Медицина
РКФСР ұлттар істері жөніндегі халық комиссариатының қазақ бөлімі

**РКФСР ұлттар істері жөніндегі халық комиссариатының қазақ бөлімі** — Кеңес өкіметінің қазақ халқына қатысты бағдарламаларын жасаған және іске асырған мекеме. Ресей Федерациясы КК-нің 1918 ж. 11 мамырдағы шешімімен құрылған (тұңғыш меңгерушісі М.Тұнғаншин, орынбасары Х.Бекентаев). Бөлім Қазақ автономиясын құруға дайындық жүргізді; кеңес өкіметінің ұлт саясатының жүзеге асырылуын қадағалады, қазақтар арасында коммунистік партия идеяларын тарату, қазақтар мен қоныс аударушылар арасындағы жер таласын реттеу, халық ағарту орындарын ашу, Қызыл Армияның ұлттық бөлімдерін жасақтау, т.б. мәселелермен айналысты. 1918 ж. орталық Орда қаласында орналасты. Оның құрамында баспа, ақпарат, үгіт-насихат, мәдени-ағарту бөлімдері, аудармашылар комиссиясы, азаматтық-қылмыстық заң жобаларын түзу жөніндегі комиссия қызмет істеді. Бөлім облревкомдар және атқару комитеттері жанынан құрылған бөлімдермен, секциялармен, Торғай облыстық атқару комитетінің ұлт істері жөніндегі комиссариатымен, Түркістан АКСР-інің Ұлт істері жөніндегі комиссариатымен, Жетісу облыстық атқару комитетінің орыстар мен “бұратаналар” арақатынасын реттеу жөніндегі комиссариатымен байланыс орнатты. М.Тұнғашиннің басшылығымен құрылған Қазақ әскери комиссариаты 1-үлгілі атты әскер полкі мен Қызыл Армияның өзге де ұлттық және интернационалдық әскери құрамаларын жасақтады. Ордада 1919 ж. сәуірде БОАК бекіткен Кеңестердің Бүкілқазақ съезін шақыру ісімен айналысқан комиссия қызмет істеді. 1919 жылдың алғашқы жартысынан “Дұрыстық жолы” газеті шығып тұрды. Қазақ бөлімінің қызметіне Ә.Жангелдин, Б.Қаратаев, С.Меңдешев, Ш.Бекмұхамедов, И.Қисықов, т.б. белсенді араласты. *[[Қазақ]] [[революция]]лық комитетінің* құрылуына байланысты КК-нің 1919 жылғы 16 шілдедегі декретімен Қазақ бөлімі Қазревкомның РКФСР БОАК-тегі өкілдігі болып қайта құрылды. 

## Дереккөздер:
Селеу

**Селеу** () – астық тұқымдасына жататын көп жылдық, кейде бір жылдық өсімдіктер. 

Маңғыстаудың шағылды-төбелі құмдарында өседі. биіктігі 30 – 40 см. Гүлшоғыры бытыраңқы жапырақ қынабымен қабысқан. Бұтағы қабыршақты, қауырсын тәрізді. Масақтанғанша – мал азығы. Мамыр – маусым айларында гүлдейді. Масағының ұзындығы 2 см-дей. Селеудің құм тоқтатудағы маңызы зор.

## Дереккөздер


Санат:Астық тұқымдасы
Зия Аташұлы Мұқашев

**Зия Аташұлы Мұқашев** (1925 жылы 12 қыркүйек, Алматы қаласында дүниеге келген) – философия ғылымдарының докторы (1989), профессор (1991). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. ҚазМУ-ды (1954, қазіргі Қазақ ұлттық университеті), ҚазПИ-ді (1963, қазіргі Қазақ ұлттық педагогикалық университеті) бітірген. ҚазПИ-де оқытушы, аға оқытушы (1954–63), Алматы халық шаруашылық институтында (1964–67 қазіргі Қазақ экономика университеті доцент, Алматы жоғары партия мектебінде (1977–94) «Әділет» жоғары мектебінде (1994–2004) кафедра меңгерушісі, 2004 жылдан ҚазҰПУ-да профессор қызметтерін атқарды. Негізгі ғылыми еңбектері мәдениет философиясы, философиялық-антропология, дінтану, ғылым философиясы мен тарихы, әлеуметтік философия, жаратылыстанудың философия мәселелеріне арналған. атты тақырыпта докторантуралық  диссертация қорғады. 100-ден астам ғылыми жарияланымның авторы.
## Дереккөздер
 
## Сілтемелер
Зия Аташұлы Мұқашев

Санат:Ғылым
Селитралар

[thumb|right|[Калий селитрасы]]
[thumb|right|[Магний селитрасы]]
**Селитралар** ( — тұз, nіtrum — сілті, табиғи сода) — аммоний, натрий, калий мен сілтілік жер металдардың нитраттары. 

Ең маңыздысы және көп тарағаны — натрий селитрасы (Чили селитрасы). Оның ең көп қоры Чилиде, аз мөлшерде АҚШ, Колумбия, Африка, Аргентина, Орта Азияда кездеседі. Селитралар табиғатта бактериялар әсерінен органикалық қалдықтардың шіруі нәтижесінде түзіледі. Селитралар көбіне азотты тыңайтқыштар ретінде, оқ–дәрі жасауда, химия өндірісінде, медицинада, аммиак (аммоний) селитрасы техникада қопарғыш заттар алуда кеңінен қолданылады.

Санат:Нитраттар (минералдар)
Санат:Аофавит бойынша минералдар
Санат:Минералдар сыныптау
Селке

**Селке**, *Селкен* – Жетісу (Жоңғар) Алатауының оңтүстік-шығыс сілемдерінде орналасқан асу. 

## Географиялық орны
Жетісу облысы Алакөл ауданы жерінде, Қытай мен Қазақстан арасындағы шекараны бойлай жатқан Сарықора тауынан өтетін жол.

## Жер бедері
Биіктігі 2552 м. Селкеден маусым-қазан айларында асып өтуге болады. Асу баурайынан Сарышілде өзені бастау алады.

## Геологиялық құрылымы
Палеозой эрасының екінші жартысында болған герцин тау жасалу кезеңінде қалыптасқан. Кристалдық жыныстар плейстоцен және төрттік кезеңнің шөгінділерімен жабылған.  

## Өсімдігі
Селкеде шырша мен самырсын, қайың, көктерек пен ақтерек өседі.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы асулары
Санат:Жетісу Алатауы
Санат:Қытай асулары
Селқостық

**Селқостық** — адам мінезіндегі ұнамсыз қасиеттердің бірі. 

Бұл әр нәрсеге немқұрайдылықпен қарайтын кісілерде жиі кездеседі. Мұның себептері көп. Мұндай жағдай кейде адамдар арасындағы қарым-қатынас салқындап-суынғанда, мәселеге жете түсіне қоймағанда, оған сенімсіздік пайда болғанда, жүйке жүйесі шаршағанда тағы осы секілді объективтік, субъективтік себептерден туындап отырады. Берік дүниетанымы мен сенімі бар адамда мұндай жағдай кездеспейді. Сенімі жоқ адамда тұрақты мінез-құлық та болмайды. Мұндайлардың шындықтың ақ-қарасын айыруға, жай-жапсарын дұрыстап түсінуге, өмірден өз орнын тандай алуына шамасы жете бермейді. Селқос адамды өмір толқыны біресе анда, біресе мұнда соқтырады да, мінез-құлқын көлденеңнен кез келген кездейсоқ жағдайлар билеп кетіп отырады. Осындай селқос адамдардың психологиясын орыстың ұлы жазушысы Н.В. Гоголь тамаша көрсеткен: "Әрі-сәрі адамдар, бұлар ол да емес, бұл да емес, қандай адамдар екенін түсіне алмайсың, қаладағы Богдан да емес, селодағы Селифан да емес". Адамды селсоқтықтан арылтатын берік сенім мен имандылық, нақты дүниетаным, айқын бағыт-бағдар. Селқостық — адамның кез келген нәрсеге немқұрайдылықпен қарауы. Селқостық — адамдар арасындағы қарым-қатынас салқындағанда, түсінбеушілік, сенімсіздік пайда болғанда, жүйкесі шаршағанда және т.б. жағдайларда туындайды.

## Дереккөздер


Санат:Адам қасиеттері
Жауыр ауруы

**Жауыр**, көбінесе, жылқыда кездесетін ауру. Жауыр жегіске, мініске пайдаланылатын жылқы шоқтығының, арқасының жарақаттануымен сипатталады. Аурудың негізгі себептері: жылқының мойнындағы қамыттың не арқасындағы ер-тұрманның үйлеспеуі, терлік пен [тоқым[тоқымның лас және қатты түйінді болуы, ер салудың тәртібін сақтамау, т.б. Жауыр болған жылқының арқасы алғашқы кезде домбығып ісінеді. Жұмысқа пайдалануды тоқтатпаса 2 — 3 күннен кейін ісінген жердің терісі іріңдеп, жараға айналады. Жараны антисептикалық дәрілермен емдейді. Жауыр болған малды әбден жазылғанша мінуге, жұмысқа пайдалануға болмайды. Жауыр болмау үшін жұмыс көліктерін, қамыт пен ер-тұрманды дұрыс пайдалану керек. 

## Сілтеме
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Аурулар
Көз аурулары

250 px|thumb
**Көз аурулары** – көздің көруінің нашарлауынан, оның сәуле сындыру күшінің ақауларынан (алыстан көргіштік, алыстан көрмеушілік, астигматтық, дальтонизм) пайда болатын және іштен туа біткен аурулар. Кейінгі жылдары іштен туа біткен ауру – су қараңғы (глаукома) мен көз жарақаттары жиі кездеседі. Көз ауруларының пайда болуына мехникалық (әр түрлі жарақаттар алу, т.б.), физикалық (шаң-тозаң, үшнитротолуол тозаңдары мен булары, т.б.), химиялық (күкіртті сутек, мышьяк, т.б. әсері) және физикалық-химиялық (ультракүлгін, инфрақызыл сәулелер, жарық, т.б.) факторлар әсер етеді. Көз ауруларының жиі кездесетін түрлері: басыр, бленнорея, катаракта, коньюктивит, көзге ақ түсу, т.б. Көзге ақ түсу, лейкома (leu coma corneae) – көздің қасаң қабығының ауруы. Бұл, көбінесе, жарақаттанудан, қабынудан, көзге шыққан түрлі жарадан болады. Қызылша, шешек, туберкулез ауруларының асқынуынан қасаң қабықта ақ дақ пайда болып, ол кейде беріштеніп бітуі мүмкін. Мұның салдарынан көздің көруіне нұқсан келеді (қараңыз  ). Көздің көруі қасаң қабықтың қай жеріне ақ түскеніне, оның көлеміне байланысты. Егер ақ қарашыққа түссе, адам көрмей қалады. Көзге түскен ақ дәрі-дәрмекке жазылмаса, оған хирургиялық операция жасалады. Ішкі органдар мен жүйелердің аурулары да көз ауруларына әкеледі. Мысалы, қоян көз, бадырақ көз, Аргайлл Робертсон белгісі, т.б. Емделмеген Көз аурулары көздің көруін нашарлатып, соқырлыққа да әкелуі мүмкін.
 
## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Санат:Көз аурулары
Орталық жазық

**Орталық жазық**, Солтүстік Американың ішкі аудандарында, солтүстік, солтүстік-шығысында Лаврентий қыраты, шығысында Аппалач тау жүйесі, оңтүстігінде Мексика ойпаты және батысында Ұлы жазықтар аралығында орналасқан. Басым бөлігінің орташа биіктігі **200 – 500 м.** Солтүстік Америка платформасының оңтүстік бөлігіне сәйкес келеді. Кен байлықтарынан *тас көмір, мұнай, қорғасын-мырыш кентастары* бар. Орталық жазық аумағының басым бөлігі Миссисипи өзенінің алабында. *Лаврентий қыратына жақын шекарадағы қазаншұңқырларда ірі көлдер* орналасқан (Ұлы көлдер, Виннипег, Виннипегосис, Манитоба, т.б.). Климаты қоңыржай континенттік, қиыр оңтүстігінде – субтропиктік. Жылдық жауын-шашын мөлшері **400 – 1200 мм**. Аумағының 3/4-ін *шабындық, шалғын, жайылым, жыртылған жер, бау-бақша, елді мекендер* алып жатыр. Жалпақ *жапырақты, аралас ормандар* өседі. Орта жазық – АҚШ пен Канаданың негізгі ауыл шаруашылық аудандарының бірі (астық, мал шаруашылығы). 

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Лополит

thumb| alt=A.| ''Лополит''.
**Лополит** (грек. Ӏорах — табақша) — орта тұсы табақша тәрізді ойыс линза пішіндес жайпақ көсілген интрузиялық денелер. Қабаттала астасатын негізді және ультранегізді құрамды интрузиялардың болмыс-бітімі лополиттер түрінде ұшырасады деп есептелінетін. Алайда соңғы жылдардағы зерттеу нәтижелері лополиттердің көлденең қимасы табақша тәрізді емес, шұңғылша тәрізді болатындығын, яғни интрузиялық дене орталығына қарай ұмсына өрілетін тау жынысы қабаттарының ылдилану бұрышы сол дененің төменгі жапсарына (табан жазықтығына) жақындаған сайын тікшілдене беретіндігін анықтады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Әулие ата, Ша-Махмұд Харун Бұғра Қарахан

**ӘУЛИЕ АТА, Шах-Махмұд Харун Бұғра Қарахан** (шамамен 946 — 992) —Қарахан әулетінен Әулие ата атанған екінші хан. Ол атасы Сатұқ Бұғра Қараханның ұстанған бағытын жалғастырды. Талас өзенінің шығысы мен батысындағы елді түгелдей өзіне қаратып, Шах-Махмұд Харун Бұғра (“мемлекеттің жарық күні”, “мұсылман дінінің алтын діңгегі”) атанды. Ол өз мемлекетін одан әрі кеңейту үшін күрес жүргізді. Самани әулеті билеушілерінен Испиджабты (Сайрамды, 990), көп ұзамай Самарқан мен Шашты, 992 жылы мамырда Бұхараны тартып алды. Ол осы жылы Түркістан маңындағы Қошқарбасы деген жерде дүниеден өтті. Қабірі Тараз қаласында. Басына кесене тұрғызылған; қаласының Әулие ата күмбезі.
## Дереккөздер


Санат:Қарахандар
Санат:942 жылы туғандар
Санат:992 жылы қайтыс болғандар
Идиоадаптация

**Идиоадаптация** (грек. *іdіos* – өзіндік және лат. *adaptatіo* – бейімделу) – организм органдарының құрылысы мен өздері атқаратын қызметінің тіршілік ету жағдайы ерекшеліктеріне қарай құрылымдық деңгейінің өзгермей, күрделенбей бейімделуі.

“Идиоадаптация” терминін 1931 жылы А.Н. Северцев ұсынған. Идиоадаптация – арогенезге кереғар құбылыс. Ғылыми әдебиетте идиоадаптация терминімен қатар кладогенез, алломорфоз, аллогенез деген атаулар да пайдаланылады. Мысалы, жейтін жемінің және оларды табу тәсілдерінің түрлілігіне қарай құстардың тұмсықтарының әр түрлі болуы; масалардың паразиттік тіршілік етуге, өсімдіктің ұрығын таратуға, т.б. бейімделуі; пішіні әрқилы және алуан түрлі ортада тіршілік еткенімен ішек қуыстыларға жататын гидроидтар, маржан полиптері, ескектілер, т.б. өзінің қос қабаттық пішіні мен құрылымын сақтап қалуы, т.б. Негізінен идиоадаптация нәтижесінде организмдер топтарының таралу аясы кеңейіп, көптеген туыс, түр, түр тармақтары пайда болады.

## Сілтемелер


Санат:Биология
Семей жәрмеңкесі

**Семей жәрмеңкесі** — 18 ғасырдың 2-жартысы мен 20 ғасырдың басында Семей уезінде ұйымдастырылған сауда орталығы. 

18 ғасырдың басынан-ақ Семей өңіріне Жаркент, Қашқар, Құлжа қаласынан сауда керуендері келе бастады. 20 ғасырдың басында Семей облысында 28 жәрмеңке жұмыс істеді. Олардың ішіндегі сауда айналымы жағынан ең ірісі Қоянды жәрмеңкесі, сондай-ақ Павлодар уезіндегі Покров, Златаустов, Семей уездіндегі Екатерина және Шар жәрмеңкелері. 

1907 ж. Семей облысының жәрмеңкелерінде 2103945 сомның әр түрлі тауарлары мен малы сатылды, ал 1913 ж. бұл көрсеткіш 3710397 сомға жетті. Жәрмеңкелерде өнеркәсіп және а. ш. өнімдері, тірі мал мен мал ш-ның өнімдері сатылды. Мәселен, 1903 ж. Семей өңірі жәрмеңкелерінің сауда айналымының 34%-нан астамы өнеркәсіп өнімдерінің үлесіне, 24%-ы мал ш. өнімдерінің үлесіне тиді. С. ж-нде малдың көптігіне таңғалған белгілі саяхатшы Аткинсон: “Семейде мал өткізушімен таныстым. Ол саудаға салуға 300 жылқы, 7 мың бұқа, 20 мың қой айдап келіпті. Мұның жалпы бағасы 100 мың сом” деп жазды. Семей жәрмеңкесінде сауда екі түрлі жолмен ақша және тауар айырбастау арқылы жүрді. Айырбас бірлігіне тоқты мен ісек жүрді. Семей жәрмеңкесіне Ресейден және Орталық Азиядан мата, қант, тұрмыстық және өнеркәсіп бұйымдары, әшекей заттар әкелінді. Семей өңіріндегі жәрмеңкелердің кейбіреуі Кеңес үкіметінің алғашқы жылдарында да жұмыс істеді.

Санат:Жәрмеңкелер
Санат:Қазақстан тарихы
Қазақстан иновациялық университеті

**Қазақстан инновациялық университеті** – жас жоғары оқу орны (бұдан былай қысқаша— ЖОО), бірақ оның дүниеге келіп, әуелгі қалыптасуы мен даму негізі Қазақ қаржы-экономикалық академиясы болғандықтан жинақтаған бай академиялық дәстүрлері бар.

Қазақ Қаржы-экономикалық академиясы 1992 жылы Агротехнологиялық университет болып негізін қалады. 1994 жылы атауы Семей бизнес және кәсіпкерлік институты болып өзгерді. 2000 жылы Қазақ қаржы-экономикалық институты, ал 2008 жылы Қазақ Қаржы-экономикалық академиясы болып құрылды. 

Оның негізін салушы және президенті Әпсәләмов Нәдірбек Әпсәләмұлы – экономика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Жаратылыстану Ғылымдары Академиясының мүшесі. «Құрмет» орденімен, «В.И.Лениннің 100 жылдығына», «Тәуелсіздікке 20 жыл» мерейтойлық төсбелгілерімен марапатталған. «ҚазКСР білім беру ісінің үздігі», «КСРО білім беру ісінің үздігі», «ҚР білім беру ісіне еңбегі сіңген қайраткер», 2006 ж. Женевада мінсіз іскерлік абыройлы қызметі үшін «INSAM» төсбелгісін( медалін) алды және т.б.

Қазақ Қаржы-экономикалық академиясында үш факультет болды: «Қаржы-экономикалық», «Есеп-экономикалық» және сырттай оқыту бөлімі. Академия түрлі бағыттар мен мамандықтар бойынша мамандар даярлады.

Бакалавриат: «Экономика», «Қаржы», «Есеп және аудит», «Менеджмент,» «Құқықтану», «Маркетинг», «Мемлекеттік және жергілікті басқару», «Туризм», «Ақпараттық жүйелер», «Есептеу техникасы және бағдарламалық қамту», «Бағалау».
## Дереккөздер

Санат:1992 жылы құрылған оқу орындары
Санат:Қазақстанның бұрынғы жоғарғы оқу орындары
Раиса Кәрімқызы Мақашева

**Раиса (Рапия) Кәрімқызы Мақашева** (17 қараша 1920 — 13 желтоқсан 1991) — ғалым, дерматолог-венеролог, медицина ғылымының докторы (1968), профессор (1970). Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері (1966).

## Өмірбаяны
Қазақ медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. 1946 — 52 жылы Қазақстан Ұлттық Академиясының Өлкелік патология институтында кіші ғылыми қызметкер, 1952 жылдан Алматы мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университет) тері және венерология аурулар кафедрасының ассистенті, доценті, профессоры, меңгерушісі (1971 жылдан), 1978 — 81 ж. Қазақстан Денсаулық сақтау министрлігінің Тері-венерология ғылыми-зерттеу институтының директоры. Негізгі ғылыми еңбектері дерматология және венерология мәселелеріне арналған. Мақашева ауру тудыратын саңырауқұлақ қоздырғыштарының ауру барысында да немесе сыртқы ортада да өте тұрақты болатынын анықтады. Осының нәтижесінде ауру тудыратын әр түрлі саңырауқұлақтарға қарсы зарарсыздандыру әдісін, сондай-ақ, темекіден болатын тері ауруларынан жазылу үшін жергілікті курорттық емдердің пайдасы мен зиянын дәлелдеп берді. 2-дәрежелі Отан соғысы, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Төлеухан Оспанбеков

**Төлеухан Оспанбеков** (20 наурыз 1948 жылы туған, Мойынқұм ауданы Жамбыл кеңшары) – өндіріс ұйымдастырушысы. Қазақ ұлттық тех университетінің Қаратау филиалын бітірген (1972). 1966 – 75 жылы «Молодежный» кенішінде слесарь, газэлектр дәнекерші, ұста, «Қаратау» кен-химия комбинатында флотатор, диірменші, кен байыту фабрикасы бас ғимаратының бастығы, 1975 – 81 жылы Қаратау қалалық комсомол комитетінің хатшысы, «Ақсай» кенінде партия ұйымының хатшысы, 1981 – 84 жылы Қаратау қалалық партия комитетінде бөлім меңгеруші, 1984 – 85 жылы Жамбыл облысы партия комитетінде бөлім меңгеруші, 1985 – 90 жылы Жаңатас қалалық партия комитетінің 1-хатшысы, 1990 – 92 жылы қалалық халық депутаттары кеңесінің төрағасы, 1992 – 93 жылы Жамбыл облысы антимонополиялық саясат комитетінің төрағасы қызметтерін атқарды. 1993 жылы қазаннан «Ақбақай кен байыту комбинаты» АҚ-ның президенті. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.
## Сілтемелер
* Комитет
* Жамбыл
* Қаратау
## Дереккөздер


	

Санат:Қазақ қайреткерлері

Санат:1948 жылы туғандар
Идиосинкразия

**Идиосинкразия** (грек. *іdіos* – өзіндік және *synkrasіs* – араластыру) – өзінің клиникалық айқындалуы бойынша аллергияға ұқсас және тұқым қуалаушылық салдарынан кейбір тағам өнімдеріне, дәрі-дәрмектерге сезімталдығы жоғары адамдарда пайда болатын организмнің реакциясы.

Идиосинкразия кезінде қан қысымы төмендейді, қан тамырлары жарылып, теріде қан дақтары пайда болады. Қанның құрамында лейкоциттер мен эритроциттердің мөлшері өзгереді. Асқазан-ішек жолдарының қызметі бұзылады. Негізінен, идиосинкразияның пайда болуына адам организмінде қажетті арнайы ферменттердің жетіспеушілігі әсер етеді. Идиосинкразияны емдеу үшін организмде аллергияның өрбуіне себеп болған затты (тағам өнімі, дәрі-дәрмек) анықтап алу қажет.

## Сілтемелер


Санат:Медицина
Санат:Адам
Мақбел (Мақпал) кварцит кен орны

**Мақбел (Мақпал) кварцит кен орны** - Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданындағы Ақыртөбе темір жол станциясынан оңтүстікке қарай 15 км жерде. 1964-1967 жылдары барланған. 

## Геологиялық құрылымы, сипаты
Кен орны протерозой шөгінділерімен байланысты. Мақбел (Мақпал) кварцит кен орны төрт қабаттан құралған. Астыңғы қабатының қалыңдығы 35-40 м, үстіңгі екінші қабат қалыңдығы 24-70 м, үшінші қабат қалыңдығы 40-61 м, төртінші қабат қалыңдығы 42-95 м аралығында. Бұл қабаттар кварцит пен доломиттерден құралған.

## Құрамы
Кварциттердің химиялық құрамы: SіO2 орташа мөлшері 95%, Al2O3  0,88 — 2,14%, Fe2O3 0,02 — 1,8%, CaO 0,10 — 1,33%, MgO 0,42 — 1,33%,  P2O5 0,01 — 0,07%, V2O5 0,001 — 0,06%, SO3 0,01 — 0,04%. Мақбел кенінің кварциттері отқа төзімді материалдар және химия өнеркәсібінде флюс ретінде, Шымкент фосфор өңдеу зауытында температураны төмендететін қоспа ретінде пайдаланылады. 

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысы кен орындары
Мәжит Мұқанұлы

**Мұқанұлы Мәжит** (1920 жылы 4 қазан, Ақтөбе облысы Шалқар ауданы Ырғыз ауылында дүниеге келген – 1985 жылы3 ақпан, Алматы қаласында қайтыс болған) – психология ғылымдарының докторы (1980), профессор (1982). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Ленинград педагогикалық институтын (1949) және Қарағанды мемлекеттік университетінің аспирантурасын (1953) бітірген. ҚазҰПУ-да кафедра меңгерушісі (1960–85), КСРО психологтар қоғамы Қазақ бөлімшесінің төрағасы (1971–85) болған. 100-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. деген тақырыпта докторантуралық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми еңбектері этнопсихология сана, этно және лингвопсихология, оқыту психологиясы, жас аспектілері, педагогика-психологиялық ойлау құрылымы мен басқа (екінші) тілде сөйлеу мәселелеріне арналған.
## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Ленинград педагогикалық институты
*Лингвопсихология

Санат:Ғылым