open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Медициналық бақылау

**Медициналық бақылау**, жарысқа қатысушылардың олимпиадалық ойындарда (О.о) ынталандыратын допингтік заттарды жарысқа қатысушылардың қолдануын (допингтік бақылауды) және әйелдердің жарысына екі жыныс белгісі бар адамдардың қатысуын (жынысын бақылау немесе тек әйелдер ғана ететін сексбақылау) болдырмау мақсатын көздейді. Олимпиадалық хартияның М.к-не сәйкес М.к. тиісті ХСФ-ның спорттың әрбір олимпиадалық түрі үшін бекіткен тәртібімен ХОК-тің медициналық комиссиясы белгілеген ережелерге сәйкес жүзеге асырылады. Допингтік бақылау Олимпиадалық ойындарда алғаш рет 1968 жылы жүргізілді. Әйел спортшылардың жынысына қатыстылығы жөніндегі бақылау (өмірде бір ғана рет) жарыстың басталуына 48 сағат қалғанда дейін олимпиадалық қалашықтың ар¬найы зертханасында жүргізіледі. Талдау ауыз қуысының сілекей қабығын қырып алу бойынша жүргізіледі (Х-Хроматиннің бар, жоғы анықталады). Нәтиже анықталмаса спортшы әйел мед. комиссия төрағасының нұсқауы бойынша медициналық қосымша тексеруге жіберіледі. Медициналық комиссия берген куәлік (суретімен) бақылаудан өтушіге алдағы барлық жарыстарға қатысуға рұқсат етеді.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Қамсыздандыру

**Қамсыздандыру** қатысу мен оқу-жаттығу процесінде спортшылардың денсаулығын сақтау мен қауіпсіздігін қамтамасыз ететін шаралар жүйесі. Қамсыздандыру бойынша шаралар жүйесі (жарыс барысындағы) ережемен белгіленеді. Төрешілер алқасы қатысушылар мен көрермендердің қауіпсіздікке көзқарасын, жарыс өтетін орынды, көпшілік пайдаланатын құралдар мен жабдықтарды, жарысушылардың қорғаныс аспаптарын тексеруі міндетті. Корғаныс аспаптарымен қамтамасыз етілетін және дәрігердің жазымды қорытындысы жоқтар жарысқа жіберілмейді. Жарыстар оларды өткізу үшін орынның жабдықталуындағы кемшіліктер түзетілгенше немесе дәрігерлік көмектің шаралары қамтамасыз етілмесе, басталмауы керек. Автомобиль, велосипедтік, мотоцикл-су моторы және авиация түрлерінде өмірін қауіпсіздендірмесе қатынасушылар жарысқа жіберілмейді қауіпсіздендіру полисін көрсету керек. Спорттың жекелеген түрлерінде қамсыздандырудың ерекшеліктері де бар. Альпинизмдегі қамсыздандыру жолдарының арқаннан айырылып қалмауының алдын алу қажетті шара. Әдетте, таудағы қамсыздандыру альпинистік арқанның жәрдемімен жүргізіледі, оның шегі келе жатқан адамға (арнайы белбеумен немесе кеуде жіппен) бекітіледі, оның жолдасы орнында тұрып арқанды тартып не жіберіп тұрады ал жүргенде құлап бара жатса, оны ұстауы керек.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Гимнастикадағы қамсыздандыру

**Гимнастикадағы қамсыздандыру:** а) өзін қауіпсіздендіруге - гимнасттың жаттығуды орындауын бапкер мұқият бақылайды және  құлауға әкеп соғатын сәтсіз қимыл немесе әрекет жағдайында спортшыны қолдауға; ә) қолдауға - жаттықтырушы оқушының жаттығуды орындауына көмектеспей-ақ не кедергі келтірмей-ақ шәкіртін демеп ұстайды; б) өзін-өзі қауіпсіздендіруге - жаттығуды сәтсіз орындауға құлау мен жарақат алудан сақтайды.

## Дереккөздер


Санат:Гимнастика
Меттман (аудан)

**Меттман** () - Германия жеріндегі аудан. Аудан орталығы -Меттман қаласы. Аудан Северный Рейн — Вестфалия жеріне қарайды. Дюссельдорфке бағынышты. Жер аумағы 407  шаршы км.  Тұрғыны  495,7  адам. Тығыздығы 1218  адам/ шаршы км. Ресми коды- 05 1 58.

Аудан 10 қауымға бөлінеді.

## Қалалар
# Ратинген (91 111)
# Фельберт (84 316)
# Лангенфельд (59 115)
# Хильден (55 514)
# Эркрат (46 063)
# Монхайм (42 953)
# Меттман (39 386)
# Хан (29 160)
# Хайлигенхаус (26 703)
# Вюльфрат (21 346)
*(30 маусым 2010)*

## Сілтемелер
* www.kreis-mettmann.de Официальная страница

Санат:Солтүстік Рейн-Вестфалия аудандары
Медициналық қорытынды

**Медициналық қорытынды**, дәрігерлік тексеру, дәрігерлік-педагогикалық бақылау және өзіне де мәліметтер негізінде жасалынған, денешынықтыру және спортпен шүғылданудың әсеріне қатысты дәрігердің практикалық түжырымы. Алғашқы дәрігерлік тексерістегі қорытындыда тексерілушінің денсаулық жағдайының, дене дамуы мен дайындығының сипаттамасы, жаттығу мен жарысқа жіберу, жібермеу жөніндегі нұсқау, денешынықтыру және спортпен шүғылданудың тәртібі мен әдістері, емдік және сақтандыру мақсатындағы үсыныстар болады.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Екпін Қасымұлы Нұрмағамбетов

**Екпін Қасымұлы Нұрмағамбетов** (26. МЩЬ 06.1935, СҚО, Арықбалық ауданы Мәдениет ауылы 1999 Алматы.), м.ғ.к. (1962), м.ғ.д. J (1975), профессор., Қаз СТА-ның спорттық медицина және  гигиена кафедрасының меңгерушісі (1979-98. АММИ-ның санитарлық-гигиеналық факультетін 1958 жылы  бітіргеннен кейін СҚО-ның Шортанды СЭС-да санитарлық дәрігер болып істеді, кейін өлкелік патология институтының аспирантурасында оқыды. 1961-1978 ж. Өлкелік патология институтында кіші ғылыми қызметкер, әлеуметтік гигиена және  денсаулықты сақтауды ұйымдастыру бөлімінде меңгеруші болды. Профессор Нұрмағамбетов Е.Қ. 70-тен астам гылыми және оқу-әдістемелік еңбектердің авторы, мамандар мен жас ғалымдардың бір тобын тәрбиелеп шыгарды.

## Дереккөздер


Санат:Профессорлар
Орнықты жағдай

**Орнықты жағдай,** бұл аэробтың тұрақты қуаттылықтығы дене жаттығуларына байланысты жағдай, ол бұлшық еттердің жұмысқа қосылуының басында организмдегі жылдам өзгерістерден (төселгеннен) кейін қалыптастырады. Орнықты жаттығудың дамуының негізгі керсеткіші оттегіні пайдаланудың тұрақтануы болады. Қажығандық жұмыс қабілетінің төмендегендігінен көрініс беретін ағзаның ұзақ немесе қиналысты функционалды белсенділігінің нәтижесінде туындайтын жагдайы. Ауыр жұмысты адамның сезінуі "шаршау" атауымен белгіленеді. Ақыл-ойдың шаршауы және дененің шаршауы деп айыру қабылданған, бірақ бұлардың арасында айқын байқалатындай шек жоқ. Шаршау тіршілікпен сыйыспайтын функционалдық және биохимиялық өзгерістер туындайтын шектен оның шығып кетуіне жол бермейтін ағзаның езіндік қорғаныс реакциясы болып табылады. Бүл реакцияның жай, жұмысты алда да жалғастыруды қиындататын және  жұмыс қабілетін шектеуге әкеп соғатын функциялардың үйлесім- ділігінің бұзылуынан тұрады.Жұмыстағы шаршағандықты азайтудың тиімді құрапы - функционалдық бірліктердің жұмысын ауыстырып отырып, жұмыс пен демалуды дұрыс кезектестіру.

Спортпен шұғылдануда шаршаудың басталуын жаттығудың түрліше құралдарын, әдістері мен түрлерін пайдалана, сондай-ақ олар өткізілетін жағдайды өзгерте отырып қашықтауға болады, бірақ демалу арқылы ғана демалуға болады, оның жаттығулар арасындағы ұзақтығын спортшының жаттыққандық дәрежесінде, жүктемесінің сипаты мен шамасына байланысты белгілейді. Шаршамау болдырмау мен жұмыс қабілетін қалыпқа келтіруге кейбір азықтық стимуляторлар, атап айтқанда витаминдер көмектеседі. Дегенмен де осы мақсатта фармакологиялық заттарды пайдалану адам денсаулығына жағымсыз әсер етуі де мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Рейн-Зиг (аудан)

**Рейн-Зиг** () - Германия жеріндегі аудан. Аудан орталығы -Зигбург қаласы. Аудан Солтүстік Рейн-Вестфалия  жеріне қарайды. Кёльнге бағынышты. Жер аумағы 1153  шаршы км.  Тұрғыны   599,0  адам. Тығыздығы 519  адам/ шаршы км. Ресми коды-05 3 82.
Аудан 19 қауымға бөлінеді.

## Қалалар және қауымдар
# Тройсдорф (75 145)
# Санкт-Августин (55 466)
# Борнхайм (48 543)
# Хеннеф (45 945)
# Кёнигсвинтер (40 785)
# Зигбург (39 764)
# Нидеркассель (37 433)
# Ломар (31 159)
# Райнбах (27 289)
# Бад-Хоннеф (25 203)
# Меккенхайм (24 309)
# Альфтер (22 847)
# Нойнкирхен-Зельшайд (20 716)
# Виндек (20 493)
# Вахтберг (20 222)
# Айторф (19 406)
# Свистталь (18 241)
# Мух (14 975)
# Руппихтерот (10 709)
*(30 маусым 2010)*

## Сілтемелер
* www.rhein-sieg-kreis.de 

Санат:Германия аудандары
Медициналық кодекс

**Медициналық кодекс**,олимпиядалық хартияның тарауы, олимпиядалық жарыстың қатысушыларына допингтік заттарды қолдануға рұқсат етпейді, спортшыларды медициналық бақылау жөніндегі ережелерді қамтыған. ХОК-тың Лозаннадағы 1975 жылғы 76-сессиясында бекітілген. Медициналық кодекс сейкес олимпиядалық жарыстарға қатынасушылардың бәрі ХОК- тың медициналық комиссиясының ережелері бойынша медициналық бақылау мен тексеруден етуі тиіс. Жарысқа қатынасушы әйелдер қай жынысқа жататындығына байланысты бақылаудан өтуі міндетті. Егер спортшы допинг қолданса неме-се медициналық бақылаудан өтуге қарсылық білдірсе Медициналық кодекс жарыстан шеттетуді қарастырады. Командалық есеп жүргізілетін жарыста ко¬манда мүшелерінің бірі допинг қолданғаны үшін осы спортшы қатынасқан жарыста командаға жеңіліс есептелінеді. Медициналық кодексті сақтауды ХОК-тың Медициналық комиссиясы қамтамасыз етеді, оның ұсыныстары бойынша ХОК-тің атқару комитеті Медициналық кодексті бұзған спортшыны жазалау жөнінде шешім қабылдайды (олимпиадалық медальдан айыруға дейін). Мұндай жағдайда ХОК атқару комитетінің шешімі тиісті халықаралық  және үлттык спорт бірлестіктері тарапынан спортшыны тәртіпке шақырудан құтқармайды. Рұқсат етілмейтін допингтік заттардың тізімі, медициналық кодекске ресми түсінікте ХОК-тің медициналық бақылау жүргізуі жөніндегі кітапшада баяндалған.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Евгений Тимофеевич Петренко

**Евгений Тимофеевич Петренко** (25.09.1946, Золчевск, Украина), Қазақ дене тәрбиесі институтын (1967) және П. Лесгафт атындагы Дене тәрбиесі институтың физиология кафедрасының аспирантурасын (1972) бітірді), биология ғылымының кандидаты (1978), проффессор (2003). ҚР еңбек сіңірген өнертапқышы (1992). 1976 ж. Қазақ дене тәрбиесі институтында ЕДШ-ның, массажбен биомеханика окытушысы. 2003 ж. ЕДШ-ы, массаж және денені қалыпқа келтіру кафедра  меңгерушісі. 150-ден астам жарияланымдар мен 100- ден астам жаңалықтардың авторы. Е.Петренконын басшылығымен жас өнертапқыштардың дүниежүзілік Бірінші көрмесінде (Болгария, 1985 "Адам, отбасы, қоғам" мерекелік көрмесінде (АҚШ, 1987) көрсетілген, КСРО ХШЖК-нің (ВДНХ) алтын медаліне ие болған, қозғалыс кедергісіне қарсылықты арттыру үшін "Альфа-ырғақ", сөйтіп наградалар мен жұртшылықтың мақұлдануына ие болды. Электрорефлексотерапия үшін жеке пайдаланатын портативтік медицина жабдықтардың кешені дайындалып енгізілді, бұлар Қазақстанда көптеп шығарылады. Олар үй жағдайында шаршауды, бас ауруын түсіруге, жүйке-ет аппаратындағы жарақатты емдеуге мүмкіндік жасайды. ТМД елдерінде алғаш рет отандық ЭВМ негізінде ағзадағы нейрофизиология, электрофизиология, және биоэлектромеханика процестерді автоматты түрде талдап, өңдеуге "САЙМБА" жүйесі дайындалды, бұл да КСРО ХШЖК- ның алтын медалі мен 1-дәрежелі дипломына ие болды. Петренко Е.Т. синтетикалық жамылғылардың физикалық-механикалық қасиеттерін биомеханикалық тұрғыдан бағалау үшін құрылымдар кешенін дайындап шығарды. Жаңалықтар денешынықтыру мен спорт, денсаулық сақтау, білім беру және  ғылым саласына енгізілді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Олег Викторович Рогозов

**Олег Викторович Рогозов** (1.01. 1939, Воронеж қаласы., РФ), 1992 жылдан спорттық медици-на федерациясының Президенті, ҚР ҰОК (НОК) медицина комиссиясының төрагасы. Караганды Медицина институтының емдеу факультетін 1963 ж. бітіргеннен кейін Караганды облысында емдеу-денешынықтыру диспансерінің дәрігерлік бақылау және емдеу денешынықтыру белімінің меңгерушісі. 1969-70 ж.ж. "Қайрат" футбол командасының дәрігері. 1970- 74 ж.ж. Апматы облысындағы дәрігерлік- денешынықтыру диспансерінің дәрігері. 1974-2002 ж.ж. респ. дәрігерлік-денешынықтыру диспансерінің бас дәрігері. Ұлттық олимпиада  құрама командасы қүрамында Атланта, Нагано, Лиллихаммер, Барселона қалаларында Олимпиадаға қатысты. "Құрмет белгісі" орденімен, ҚР ЖК 20 грамотасымен, "Денсаулық сақтау ісінің үздігі" және  КСРО дене тәрбиесінің үздігі" белгілерімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санитарлық ережелер

**Санитарлық ережелер** — дене тәрбиесі және  спорт бойынша жаттығу ететін орынның күтіліп-үсталуы дене жаттығуларымен шұғылдану үшін қажетті жағдайды қамтамасыз ету мақсатында спорттық ғимараттарды арнайы жабдықтау мен пайдалануға, қондыруға қойылатын ресми белгіленген міндетті санитарлық-гигиеналық талаптар.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Саңыраулардың халықаралық спорт комитеті

**Саңыраулардың халықаралық спорт комитеті** (; , *CISS*) халықаралық деңгейде саңырауларға арналған спорт түрлерінен жарыстарды ұйымдастыратын (Мысалы, Дефлимпиада ойындары (бұрын *Саңырауларға арналған дүниежүзілік ойындар* деп аталған)) жоғарғы ұйым болып табылады. 

Алғашқы ойындар Париж қаласында 1924 жылы Эжен Рубенс Алкемен ұйымдастырылды және *Халықаралық үнсіз ойындар* деп аталған. 

Қазіргі кезде ұйымның штаб-пәтері АҚШ-тағы Мэриленд қаласында орналасқан. 

## Тағы қараңыз
* Халықаралық олимпиада комитеті
* Халықаралық паралимпиада комитеті

## Сыртқы сілтемелер
*Комитеттің ресми сайты

Санат:Спорт
Сап жаттығулары

**Сап жаттығулары**, сапқа тұрған топтардың қалыптасу, ажырасу, басқа да бөліну, бірігу және қатармен қозғалу сияқты сапта жүру жаттығуларына байланысты әрекеттер.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Сапты қайта құру

**Сапты қайта құру,** кез келген қимылы үстінде сапты қайта құруға болады. Бір катардан екі (үш) т.б. қатар құрып сап жасауға, саптан бір (екі, үш) т.б. қатарлар жасалады. Мысалы: "Үш- үштен (төрт-төрттен) сап құрап солға бұрыл!" бұйрығы т.б.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Саптық пәрмендер (бұйыру)

**Саптық пәрмендер** (бұйыру), спортпен шұғылдану кезінде дауыстап, белгі беріп, жеке орындаумен, шартты қимылдарымен берілетін бұйрық.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Фирзен (аудан)

**Фирзен** () — Германия жеріндегі аудан. Аудан орталығы - Фирзен қаласы. Аудан Солтүстік Рейн — Вестфалия жеріне қарайды.  Дюссельдорфке бағынышты. Жер аумағы 563  шаршы км.  Тұрғыны  301,2  адам. Тығыздығы 535  адам/ шаршы км. Ресми коды- 05 1 66.
Аудан 9 қауымға бөлінеді.

## Қалалар және қауымдар

# Фирзен (75 421)
# Виллих (51 963)
# Неттеталь (41 894)
# Кемпен (35 963)
# Тёнисфорст (29 868)
# Швальмталь (19 033)
# Брюгген (15 990)
# Грефрат (15 625)
# Нидеркрюхтен (15 421)
*(30 маусым 2010)*

## Сілтемелер
* www.kreis-viersen.de Официальная страница

Санат:Солтүстік Рейн-Вестфалия аудандары
Семен Гевшаевич Резник

**Семен Гевшаевич Резник** (15.02.1936 Виница қаласы, Украина), жоғары дәрежелі спорт дәрігері, шахматтан ҚР-ның ЕСШ-сы (2005). Омбыдағы әскери-медицина (1957), Ақтөбе мемлекеттік медицина университетін (1975) бітірген. 1961-2002 ж. арасында Ақтөбе облысының дене тәрбиесі диспансерінің бас дәрігері. Ол көптеген республикалық, бүкілодақтық, халықаралық жарыстарда дәрігерлік қызметті басқарды. Ол дәрігерлік қызметке қоса үлкен спортты да қатар алып жүрді. Шахмат пен дойбыдан бірнеше рет республиканың чемпионы, жүлдегері атанды. М.Таль-А.Получаевский матчының, (1986-Алматы), Әлем кубогінің (1989-Москва), дойбыдан Азия (2005), Әлем чемпионаттарының (2006-Москва), Кубогінің КСРО чемпионатының (1991-Азов) атқарушы директоры болды. Қазақстан Республикасының спортына еңбек сіңірген қайраткері (2005).

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша шахматшылар
Санат:КСРО шахматшылары
Саптың тереңдігі

**Саптың тереңдігі**, бірінші қатар мен соңғы қатардың арасы немесе сапта бірінші тұрған адам мен ең соңында тұрған адамның арасы.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Сезім талдауышы

**Сезім талдауышы**, дененің кеңістікте қозғалуы мен қалпын реттеуге және  қимыл-қозғалыстағы жагдайды талдауға қатысатын адам денесіндегі күрделі жүйке құрылымы.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Сезіну шалттығы

**Сезіну шалттығы,** күтпеген жерден қимылдың тез басталып, белгілі бір уақыт аралығына дейінгі шапшаңдық өлшемі.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Секіретін жіп

**Секіретін жіп**, көркем гимнастикада және тағы да басқа көптеген спорт түрлерінде (жаттығулар мен жарыстар үшін) пайдаланатын шетінде екі сабы бар ширатылған немесе резеңке жіп.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Серпілмелі тор

**Серпілмелі тор** (итал. ba- tutta-ұрылу), секіру кезінде қолданатын әдістерді меңгеру үшін жаттығулар жасауға арналған, акробаттар, суға секірушілер, гимнастар және  басқалар пайдаланатын арнайы көрмеге резеңке серіппелермен, болат бұрандалармен көлденең тартылған тоқыма тор.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Шахтёр (стадион, Екібастұз)

**Шахтёр** — Екiбастұзда орналасқан стадион. Бұл стадионға 6 300 көрермен сияды. Екiбастұз футбол клубынын стадионы.

## Стадионың басты айырмашылықтары
* Үш трибунасы бар: Оңтүстiк, Батыс және Солтүстік
* Сыйымдылығы: 6 300 көрермен
* Орындықтар: пластикалық
* Өлшемдерi: 104 х 68 метр
* Газон: шынайы
* Электрондық табло: 10 х 3 метр
* ТВ орыны: 1
* Комментаторлар орыны: 1
* Кассалар: 2
* 40 шамы бар 4 мачта бар

## Трибуналар
### Онтүстiк
Оңтүстiк трибунада 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 секторлар бар. 3-шi сектор қонақтарға арналған.

### Батыс
Батыс трибунада 8, 9, 10, 11, 12 сектор бар. 10-шы секторда табло орналасқан.

### Солтүстік
Солтүстік трибунада 13, 14, 15, 16, 17 секторлар бар.

Санат:Қазақстан стадиондары
Санат:Стадиондар
Байқұтан

БАЙҚҰТАН - қой күзететін жүндес, барақы қазақы иттің атауы. «Иттің құлы - байқұтан» мәтелі малшылар арасында жиі айтылады. Мұндай иттерді қотаншыл немесе барақ иттер деп те атайды. Қотаншыл деп аталуы қой қотанына әбден үйренген ит болғандықтан болса керек. Қазақы ортада Б.-ды бесік жырына да қосады.
Жылама бөпем, жылама, Жілік шагып берейін, Байқұтанның құйрығын Жіпке тағып берейін, Жыпама бөпем, жылама.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Байлама

БАЙЛАМА - аңды арнайы тығырыққа қуалап әкеліп қамап, атып алатын аңшылық құрылғы. Ілкі дәуірлерде байлама салуға жан-жағы қүлама жар болып келетін, аузы тар, одан ары көлемі үлғайып жатқан аран тектес жер таңцалады (қ. Аран). Кіреберісінде аң өтетіндей қысаңы бар, жан-жағы доғалана салынған қамал ерекшелігіне сай байлама аталса керек. Қалыңцығы 4 метрге дейін, биікт.

Қырлыбас байламасы

2-ден 3,5 м-ге дейін, үз. 50 м-ден 1 км-ге дейін болатын байлама қабырғасының сыртында орналасқан биікт. 2-3 метрлік дөңгелек пішінді мүнара тектес құрылғыдағы атқыштарға қоршаудағы аң алақанға салғандай көрініп тұрады. Бұл аңшыға қажетті аңды жынысына, жасына, қоңына байланысты таңдап атып алуға мүмкіндік берді. Жем бойындағы осындай бір қүрылыс Киік байлама деп аталады. Биікт. 3,5 м болатын Қырықкөшек, Қарлыбас Б.-ларының құлан, тарпаң сияқты ірі аңдарды аулауға пайдаланылғаны байқалады. Б.-ны жалпақтақтатастардан да жасаған.
Сондай-ақ оған көлемі 20x40x80 см-ге дейін болатын өңделген үлкен тастарды да пайдаланған. Салынуында нақтылық пен көркемдік жағы ескерілгенін мұнараларының дөп-дөңгелек пішінде жасалуынан байқауға болады. Б. негізінен артқы беті оңтүстік-батысқа қаратыла салынған. Ол аңшылардың аңға күнгей жағынан қарауының тиімділігін ескергеннен туған тәжірибе болса керек.

Қырыцкөшек байламалары. Суреттер А.Еділханов жарияланымынан алынды

Көптеген Б.-ларда жергілікті тайпалардың таңбасы салынғанына қарағанда, Б.-лар белгілі бір рудың меншігіндегі иелікке үқсайды. Оғыз-кьіпшақ тайпаларының таңбаларын зерделеу және климатологиялық зерттеулер аталмыш кұрылыстардың IX-XVI ғғ.-да салынғандығын дәлелдейді. Табиғи ортамен үндестікте өмір сүру жүйесін меңгерген көшпелілердің аңцы жылдың белгілі мерзімінде ғана аулау, табындағы аңның жас-жыныс ерекшелігін, ауланатын аң санын ескеру сияқты ғасырлар бойы қалыптасқан мол тәжірибесі Б.-ларды пайдаланудан айқын көрінеді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Олимпиада рекорды

**Олимпиада рекорды** — жазғы және қысқы Олимпиада ойындарындағы спортшылармен немесе командалармен көрсетілген ең үздік нәтиже.  

Халықаралық олимпиада комитеті келесі спорт түрлерінен рекордтарды мойындайды:

* Садақтан ату
* Жеңіл атлетика
* Велоспорт
* Ату
* Шорт-трек
* Коньки спорты
* Жүзу
* Ауыр атлетика

## Сыртқы сілтемелер
* Olympic.org 

Санат:Олимпиада ойындары
Санат:Рекордтар
Байбатша

**БАЙБАТША** - байырғы қазақ қоғамындағы байлардың дәулетін, қоғамдағы әлеуметтік орнын, мәртебесін күшейту мақсатында, дәстүрлі билік жүйесіндегі сөзінің өтімдігіне байланысты айтылатын теңеу сөз. Осыған орай, қазақта бай баласы байбатша деген атау қалыптасқан. Яғни I». көшпелі аристократтардың атауының метафоралық когнитивтік образы.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Байлансын

БАЙЛАНСЫН - аңшылықта сэлем, ізгі тілек ретінде айтылатын соз, стереотипті формула. Аңшылар ортасында ежелден қалыптасқан мүндай «аңшылық заңы» бүіінгі күнде де аңшылар арасында жалғастығын тауыгі отыр. Мысалы, этнограф С.Қасиманов шығыс қазақстандық эйгілі қүсбегі Мүсілім Бибалановтың аңға шыққан сәтін былайша суреттейді: «- Бәтима, мына «Қүмай мен Бөрібасарды» мыцтап байла, іиешіліп кетіп жүрмесін, - деп «Қүс ата» бәйбішесіне әмір беріп жатты. — Әдейілеп ацга бара жатып алгыр тазыларды неге цалдырамыз, ата? - Қүспен аңга шыщанда ит ертпес болар балам. — Ата, оныңыз ескі ырым гой. — БІрым емес, шыным. Барқын - цолбала қүс. Итке алаңдай береді, жайы келсе түсіп цалуы да ьщтнмал. Екінші бір шатагы - ит ізді шатастырады. Орагытып жүріп, түлкіні үркітеді. Ауылдан бес-алты шацырым шыщан соң: - Тоцтаңдар. Бәрің мені тыңдаңдар, аңшылъщтың заңын үйретем, - деді к,арт. — Біріниііден, айцайлап сөйлеспейсіңдер. Сөздің бәрі ыммен болады. Оны біліп any керек. Мысалы, «шап», «тоқта», «оң эісагыңда», «сол жагыңда», «қайт», «мені сол орныңда тос», «әне кетті», «адасып қалдым» деген сөздердің тымақпен, қолмен ымдау белгілері мынау, - деді де олардыц түрлерін үқтырды. Екітиіден, менен басцаларың бүркітті іиақырмаңдар, түлкіні айырмаңдар. Үшітиіден, бәрің де түгырда түрган менің белгілерімді бащап жүресіңдер. Төртіншіден, бөгде кісімен кездесе цалсаңдар «Байлансын-ақ» дейсіңдер немесе «Байлансын- ац» деп ол бүрын айтса, сендер «Майлы иіүжъщ айлансын- ак,» деп тілектестік білдіресіңдер. Бесіншіден, цазац жол-жорасында олжаны ең жасы үлкеніне байлайды. Бірац үлкендердің ішінде эісастар болса, онда ең жасы кішісіне байлайдың. Бұндай аңшылық қағидаларынан біз аңшылықтағы ырым-жырымдардың практикалық іс- шаралармен тығыз сабақтасып жататындығын байқаймыз. «Қанжыгаң майлансын», «Майлы шүжъщ айналсын» деген тілектер соз куатына сенуден тамыр тартып, бүгінге үласқан. Магиялық байлау әрекеттері мен байлау сөзінің байланыстылығын мамандар дәлелдеген. Бүл сөздің «киелі» қуатына сенген бүгінгі аңшылар да кездейсоқ кезіккен жолаушыға «байлансын-ақ» деп бірінші боп амандаса кетеді. Көптен күткен қансонарға шыкканда жолай кезіккен адамның тіл-көзі қолындағы бүркітке тимей аулақ болуын тілеген бүркітші басқа сөзбен емес, «байлансын-ақ» деп айқай сала амандасып, қаскөй рухтарды осы кұдіретті сөзбен «матап» тастауға тырысқан. Сондай-ақ осы соз арқылы аң да буылып, шырмалып қалады-мыс.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Баймөңке

**Баймөңке** - ұшында қуыс өзегі бар, ағаш кәсіпшілігінде қолданылатын құрал. Ағашқа қағылған шегенің келесі жағына етіп кеткен ұшын тойтара қайырып жұмырлау үшін пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Байрақдар

**Байрақдар** - дәрежесі биік әскербасылардың байрақтарын көтеріп жүруге тағайындалатын батырлардың атағы. Шығыс бейнелеу өнері ескерткіштерінен әскербасының жанында байрақ көтеріп жүрген байрақдарларды көруге болады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Байрақбасы

**Байрақбасы** (*Сүлде, Бұншық*) - әскербасылық дәреже белгісі болып табылатын байрақтың сабының жоғарғы ұшындағы қасиетті рәмізді бейнелейтін металл бөлігі.

Сарматтарда, ғұндарда байрақбасында айдаһардың, көне түркілерде бөрінің басы бейнеленген, ал ислам діні енген соң байрақбасына Құран аяттары жазылып, жарты ай бейнесі орнатылған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Байламша

**Байламша** - жас жігіттердің басына байлайтын шыт, орамал түрі. Орамалды қабаттап, төрт бес елі етіп бүктеген соң адамның басын мандайынан орай келіп қарақұс тұсынан шарт түйіп байлайды. Байламша түрлі сайыс пен жарыстарда айырым белгісі орнында жүреді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Байтал (өлшем түрі)

**Байтал** - қалыңмал беру кезінде негізге алынатын өлшем түрі, байталдың өлшемге алынуы оның өсімтал ұрғашы мал ретінде бағалануымен байланысты. 

Яғни, қазақтар «басы айырдан көті айыр артық» деп еркек құнанды емес, өсіп-өнетін ұрғашы малды - байталды өлшемге негіз етіп алған. Құдалық сөйлескенде қалыңмал көлемі келісіліп, оны байталмен мөлшерлейді. Жетісу қазақтары арасында дүннеге бала келгенде қойшы ма?», «жылқышы ма?» деп сұрайтын салт бар. Бұл көз тимесін деген ниетпен «ұл ма?», «қыз ба?» деген сұраудың жұмбақтап айтылған түрі, яғни табу сөз. Мұндағы қойшы - ұл, яғни қой бағатын ұл деген мағынада болса, жылқышы - қыз бала. Қыздың қалыңмалына бұрыннан қалыптасқан ғұрып бойынша 47 немесе 37 байтал немесе 27 (әрі қарай 17, 7 болып жалғаса береді) жылқы беріледі. Сонда қыз бала әке-шешесіне жылқы әкелетін жылқышы болып шығады. Бізге жеткен деректерге сүйенсек, қызға берілетін қалыңмал негізінен 7, 17, 27, 37, 47 байтал бірлігімен өлшенген. Соның ішінде, ең көп таралғаны - 47 байтал төлемі. Ал ауқаттылар арасында қалыңмал саны 67, 77, 100 байталға дейін барады. Саудамен айналысқан немесе қолында малдан басқа дәулеті бар адамдар қалыңның бір бөлігін ақшалай, күмістей, алтындай беруге де уағдаласқан. Бір кездері қара халық қыздары үшін қалыңмал көлемі 40-тан 100 бас малға дейін, төре қызы үшін 200 бас малға дейін барған. 

Байтал - алым, төлем түрлеріне қолданылатын шартты өлшем бірлігі ретінде мынадай эквивалентте есептеледі: ертеде қазақы ортада атан түйе 5-10 байталға, боталы түйе 10, жақсы ат 5-10 байтал, жүйрік ат 10-15 байтал, жүйрік дүлдүл 25 байталға бағаланған, 100 қой 25 байталға, бір жамбы 15 байталға немесе бір жорғаға, 1 кесек киіз 3-5 байталға теңестіріліп есептелген. 

Бір байталдың құны бір сиырға тең болған. Бұл шартты түрде белгіленген өлшем болғанымен, келісілген байтал санына осы аталғандар түгел кірмесе де, «барымен базар» принципі бойынша толықтырып өтейді. Кіші жүз қазақтарында байталмен есептелетін қалыңмал өлшемі жиырмамен белгіленіп, бірден алты жиырмаға дейін жеткен.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Өлшем бірліктері
Байтал

**Байтал** сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:

*Байтал (өлшем түрі) — қалыңмал беру кезінде негізге алынатын өлшем түрі.
*Байтал (жылқы) —үш жасқа толған ұрғашы жылқы малы.
Байтесе

**Байтесе** сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:

*Байтесе (ағаш) — киіз үй шаңырағын дайындауға арналған ағаш қалып.
*Байтесе (шот) — сабының басына өткір жүзді шот орнатылған, ағашты түрегеп тұрып шабуға ыңғайластырылып ұзын саппен сапталған үлкен шот.
Байтесе (шот)

**Байтесе ** - сабының басына өткір жүзді шот орнатылған, ағашты түрегеп тұрып шабуға ыңғайластырылып ұзын саппен сапталған үлкен шот. Байтесені әдетте қабығы аршылған жуан, ұзын теректерді төрт бұрышты етіп, ұзына бойына тоқтатпай қырлап шауып, тегіс, түзу түр беруге қолданған. Байтесемен шаңырақ ағашын беттеп шауып, белгілі бір қалыпқа келтіреді.

Тесе шоттың жүзі тегіс немесе қуыс болып жасалуы мүмкін. Бұл шотты ел арасында байтесе, байтеше, деп те атайды. Мұндай үлкен шотпен ағаштан тұтас шапқан қайың астау, науа сияқты ауылшаруашылық бұйымдарын жасаса, құрылысшы-үйшілер жуан ағаштардың бұтақтары мен қабығын алып, шауып өңдеген 

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат: этнография
Байшөгел

**Байшөгел** — мағыналық қасиеті қою, белгілі ұғымдардың басын қосып тұратын, билер қолданатын көнеден жеткен түйінді сөздің атауы. Байшөгелі айтылмай дау-дамай дұрыс шешілмеген. Әр би түйім сөзін өзінше топшылап құрған. Байшөгел ұғымы дәйегі, дәлелі жоқ қасаң дауды білдірген деп тұспалдауға негіз бар.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Байырқалату

**Байырқалату** - жылқының бағымы мен мінез-әрекетіне қатысты атау, жусатуға дайындау, қайырып тоқтату дегенді білдіреді. Жаңа қоныс пен өріске келген жылқы толық көндігіп бейімделмейінше, «жатырқап» тұрақтап байыз таппай кетеген, қашаған болып тұрады. Сол тәрізді таңертеңгісін құлынын байлауға айдап келген кезде биебауға және ұстап саууға толық көндікпеген жылкының биебау басына тиянақтап, тұрақтауын, яғни жылқышылар тілімен айтқанда, «байырқалауын» күтеді. 

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Байса

**Байса** - көшпелі халықтардың қағаны тарапынан билік иелері бектерге, әмірлерге, мәмілегер билерге, елшілерге, саудагер керуенбасыларға, үкімет адамдарына берілетін арнайы құқықтық белгі. Байса көбінде алтын, күміс секілді бағалы металдан жасалып, оған иесінің шеніне сәйкес әртүрлі хайуанаттардың (лашын, жолбарыс т.б.) суреттері салынатын болған. Байса - қытай- манжүр тілінде белгі деген сөз. Осы белгімен жүрген үкімет адамдары басқа елдердің шекарасына еш кедергісіз өтуге құқылы болып, азық-түлік, мініс-көлікпен қамтамасыз етілетін болған. Бұл дәстүр әлемдік дипломатияның тарихында үлкен қызмет атқарған, қазіргі халықаралық заңнамадағы виза деген ұғым осы негізден қалыптасқан.

Байсалардың лауазымдық айырмасы болған, мәселен жүздік, мыңдық ұлығына арыстан басты, күн, ай бейнесі бедерленген байса, түмендік ұлығына арыстан басты байса, мыңдық ұлығына алтын сары байса, өлке билеушісіне сұңқар суреті салынған алтын байса берілген. Ресей музейлерінде Алтын орда ханы өзбектің, Абдулланың, Келдібектің байсалары сақталып отыр.

 *Қой дегенде бір шапқан, 
 *Құястан жап-жас қана Жұмай бар. 
 *Балаңқылар батпаған, 
 *Байсасы тудай Мәмбет бар 

- деп жырлаған Шалкиіздің «Ер Шобан» жырынан байсаның Ноғайлы дәуірінде де қолданыста болғанын аңғаруға болады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Байтаба

**Байтаба** — түйе немесе қой жүнінен тоқылған қалың шұлғау. Көшпелі қазақ үшін ең қажетті киімніңтүрі болып табылады. Байтабаны қонышты етікті немесе киіз байпақты кигенде аяқты орау үшін қолданылады. Байтабаны аяққа ораудың да өзіндік тәсілі бар: алдымен аяқтың ұшын байтабаның шет тұсына сәл жетпейтіндей етіп салып, оның бір шетімен аяқтың ұшын ішке немесе сыртқа қарай орап, аяқтың қалған бөлігін қаусырып орайды. Байтабаны қажет жағдайда үлкен-кіші демей тегіс пайдаланған. 

Байтабаны пайдалану айырықша ұқыптылықты және күтімді қажет етеді. Дер кезінде тазалап, су болғанда отқа тым жақындатпай кептіріп отырмаса, киіз болып тұтасып, пайдалануға жарамсыз болып қалады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Бақа түйме

**Бақа түйме** - қазақ әйелдерінің ұсақ-түйек әшекейлерінің жалпы атауы. Қазақы ортада өз шеберлері жасаған зергерлік әшекейлермен қатар, көршілес елдерден — Ресейден, Бұқардан, Самарқаннан, Қытайдан да сатып алынған әшекей бұйымдарды пайдаланды. Бұл заттарды қазақ ауылдарының арасында бақалшылар деп аталатын саудагерлікті кәсіп еткен адамдар сатып отырды. Бақа түйме атауы саудагердің бақалшы атымен байланысты қалыптасса керек.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Бақалақ

**Бақалақ** сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:

*Бақалақ (өсімдік) — жабайы өсімдік.
*Бақалақ (қалақша) — шаңырақтың күлдіреуішін қозғалтпай ұстап тұратын көлденең орнатылған ағаш калақшаның атауы.
*Бақалақ (атау) — қол диірменнің ұрғашы тасына сұғына орнатылған діңгегінің атауы.
Бақалақ (қалақша)

**Бақалақ** - шаңырақтың күлдіреуішін қозғалтпай ұстап тұратын көлденең орнатылған ағаш қалақшаның атауы. Бақалақтың басқа атауы - бөген.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Тұрмыс
Санат:Киіз үй
Бақалақ (атау)

**Бақалақ** - қол диірменнің ұрғашы тасына сұғына орнатылган діңгегінің атауы.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Бақалшық

**Бақалшық** сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:

*Бақалшық (қаңқа) —  көптеген омыртқасыздардың (фораминиферлер, моллюскілер және қарапайым шаянтек- тестер) денесін жауып тұратын сыртқы қорғаныш қаңқасы.
*Бақалшық (қалақша) —жылқы тұяғының ішіндегі ұсақ сүйектің бірі.
Бақалшық (қалақша)

**Бақалшық** - жылқы тұяғының ішіндегі ұсақ сүйектің бірі. Халық емшілері бақалақ сүйекті қыздырып, майын сығып алып балалардың ауырған құлағына тамызған. Бақалақты бала ойыншық немесе дойбытас орнына да пайдаланса, өрімшілер бақалақты өңдеп, қайыс әбзелдерге тиек еткен.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Бақан ұстатар

**Бақан ұстатар** (*Түндік ашар*) - күйеу мен қалыңдықтың жүздесуі алдында істелер рәсімдердің барлығы атқарылып біткен соң, күйеу үйге кірген бетте қолына бақан ұстатып, түн ортасында отаудың жабулы тұрған түндігін ашқызу дәстүрі. «Жеке отау болдың, өз түндігіңді өзің ашып, отыңды жақ, отбасыңды жылыт» деген мәнді білдіретін жосын.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Бақана

**Бақана** - түйенің аяғын зақымдайтын ауру. Бақана ауруының жылқыда болатыны аңбас, басқа малдардағысы сарып деп аталады. Бақана болған түйе ақсап, оның бақайы айыр жерінен ісінеді. Оны қариялар ырымдап аша бақанның ұшымен түртіп, ем жасайды. Ерте кезде көбінесе бақайының астынан, 2-3 нүктеден шабақтап қан ағызып емдейтін болған. Ауру қанның ағуымен жүре-жүре басылады. Шабақталған түйеге ауыр жүк артпай, ыстық-суыққа салмай, қалпына келгенше баптайды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Бақи дүние

**Бақи дүние** - дәстүрлі қазақы дүниетаным бойынша, аруақтардың мәңгілік мекені, яғни о дүние. Осы ретте ерекше ескерер жайт — күнделікті тілдік байланыста бақи сөзі қолданыла бергенімен негізгі категориялық мәнді ұғым - бақи дүние Бақи сөзінің тұрмыста жиі қолданыла беретіндігін тілдік үдерістегі редукционизм зандылығымен түсіндіруге болады. Демек бақи сөзі - бақи дүние ұғымының қолданысқа оңтайландырылып, қыскартылған нұсқасы. Бақи ұғымының синонимдері - о дүние және мәңгілік дүние. Күнделікті тіршілікте ана тілімізде жиі кездесетін «мәңгі бақи» сөз тіркесі «бұ дүнне - о дүние» немесе «жалған дүние - мәңгілік дүние» деп келетін өзара антиномиялық байланыста жұптасқан ұғымдардағы жалған дүниенің немесе бұ дүниенің өтпелілігін (өткінші дүние), яғни жалғандығын дәлелдеуге қолданатын концепт рөлін атқарады (о дүниенің мәңгілігін тікелсй дәлелдеуді қазақ дәстүрі қоспайды). Негізгі аргумент- уәж: бұ дүние адамдардан тұрады. Ондағы әрбір жанның ғұмыры қамшының сабындай қысқа - өте шығады. Адамның бұ дүниедегі тіршілігі - өте шығатын күйкі тіршілік, яғни пендешілік. Сондықтан оның субьектісі - адам бұ дүниеде уақытша қонақтап қана кететін пенде ғана. Бұ дүниенің жалған, өткінші дүние болатындығы сондықтан. Демек әрбір пенденің мәңгілік тұрағы, мекені - бақи дүние, мәңгілік дүние. Сонда бұ дүниенің жалғандығын дәлелдеу, түптеп келгенде, бақи дүниенің мәңгілігін, яғни абсолюттік ақиқат екендігін әспеттеуге саяды. Қазақтардың дүниетанымында о дүние мен бұ дүииенің қаншалықты маңызды орын алғандығы жөнінде ел аузындағы төмендегідей аңыз іспеттес әңгімені мысал ретінде келтіруге болады. «Қазақ даласын аралап жүрген орыс әкімшілігінің өкілі бірде өзінің бұрыннан танысы қазақтан: Сендердің үйлерің қарапайым, әрі жұпыны, бірақ, молаға тұрғызған күмбездер мен кесенелерің сән-салтанаты тым ерекше ғой. Бұның себебі неліктен? - деп сұрайды. Сонда қазақ қысқа ғана жауап берген екен дейді: Қазіргі біздің және сенің де тіршілігің өткінші жаңбыр сияқты. Өтеді де кетеді. Яңни бұ дүниеңіз - өткінші, алдамшы, жалған дүние. Нағыз мәңгілік өмір о дүниеде басталады. Қазіргі тіршілігіміз о дүниеге жүруге дайындық қана. Анау тұрған молалар, оның басындагы салтанатты сарайдай күмбездер о дүниеге кірер есік. Қазақтардың молаларға айырықша ден қоятындықтары сондықтан». Жоғарыда айтылғандай, антиномиялық байланыстағы бақилық дүние мен бұ дүние концептілері қазақы ортада ата-баба жолын ұстануда айрықша рөл атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Бақан мініп мал бауыздау

**Бақан мініп мал бауыздау** - дәстүрлі ортаның көне дүниетанымдық ұстанымдарға және өсіп-өну магиясы мен ер азаматты пір тұтуға байланысты қалыптасқан ғұрпы. Үйде еркек кіндікті болмаған жағдайда, әйел адамның бақанға мініп тұрып мал бауыздау үрдісінің атауы. Мал бауыздау қазақ әйелі үшін әбес іс, ер азаматтың жолына, қолына таласқандық болып саналады. Осы тыйымнан аса алмайтын әйел аса бір мұқтаждық туындағанда, «бисмиллә» деп бақанды мініп тұрып, малды бауыздай беретін болған. Мұндай жолмен сойылған мал да адал деп танылып, әйел де кінәлі болып табылмайды. Егер үйде ер адам атаулыдан төрт-бес жастағы ұл ғана болса, оның қолына пышақты ұстатып, оның қолының сыртынан өзі (әйел) ұстап ырымын жасап, малды әйел адамның бауыздауына болады. Мұндай жағдайлар көбінесе жаугершілік, қуғын-сүргін, соғыс кездерінде орын алған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Бақан түртер

**Бақан түртер** - құдалар үйден шығар кезде бақанның ашасын құданың мойнына қаратып тұрып жасайтын ғұрып. Дәстүр бойынша, екі әйел құданың мойнының екі жағына бақандардың ашаларын сәл тақап, бақан түртер кәдесін талап етеді. Бұл ғұрыпты жақсы білетін құдалар айтқызбай-ақ кәдесін ұсынады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Бақыр

**Бақыр** сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:

*Бақыр (бақыраш) —   темір шелек, ожау.
*Бақыр (тиын) — ұсақ сауда жасауға пайдаланылатын мыстан, күмістен соғылған тиынның жалпы атауы.
Бақыр (тиын)

**Бақыр** - ұсақ сауда жасауға пайдаланылатын мыстан, күмістен соғылған тиынның жалпы атауы. 

Тиынның мыстан жасалған түрін *[[қарабақыр]]* деп атайды.

Бақырдың сауда-саттықтың негізгі объектісі сан алуан тауарлардың эквиваленті ретіндегі рөлі қазақ жеріне Ресейдің ықпалымен тауарлық-ақша қатынастарының орныға бастаған кезінде күшейді. Қазақ ауылдарында орыс Бақырлары ғана қолданыста болды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Бала күтімі

**Бала күтімі** - нәрестені кіндігі түскеннен кейін 40 күнге дейін кезек-кезек тұзды су мен сабын суда (аз ғана тұз салынған жылы су, су міндетті түрде қайнатылған болуы керек) шомылдырады. Шомылдырып болған соң анасы қойдың майымен аз мөлшерде ғана қолын шылап алып, белгілі бір тәртіппен баланың аяқ-қолын созып, сылап-сипайды.

Егер баланың жауырыны жабысса, бала шыңғырып жылап, ұйықтай алмайды. Мұндайда қолы епті әжелер ем жасап, баланың жабысқан жауырынын ажыратады.
Нәрестенің (қыз, ұл) омырауына жиналған сары суды сығып шығарады. Тәжірибелі әжелердің айтуынша, осы сары су сығылмай денесіне тарап кетсе, бала ересек болғанда бойынан қолаңса иіс шығады. Сондықтан баланы шомылдырғанда міндетті түрде осы әдетті қайталап отырады. Бұл кезде бала қатты жылайды, кейде баланың бұлай жылауы да баланың тыныс мүшелеріне және миының демалуына жақсы әсер етеді. Бала есейе келе оны ұзақ уақыт күлдіріп ойнатқанның да дәл осындай пайдасы бар екенін байырғы орта ескеріп отырған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Бала табақ

**Бала табақ** - ас-той, үлкен жиындарда балаларға тартылатын арнайы сыбағалы табақ. Оған асық жілік, жауырын, ортан жілік, арқа, белдеме, тіл-жақ, қабырға салынады. Баланы бақытқа балайтын қазақ олардың рухани өсіп-жетілуіне де ерекше мән береді. Қонақ болып келген баланы қомсынбай кабылдап, Бала табақ тартып ас, дәм сыйлайды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Бала тілеу

Бала тілеу - перзентсіз ата-ананың, бала көтере алмай жүрген әйелдің әулие, қасиетті адамның зиратының басына барып, тілеуханаға түнеп, мал сойып, құдайы таратып, бала тілеп, мінәжат ету рәсімі.

Дәстүрлі қазақ қоғамында әйелдер Бибәтимаға жалбарынып: «Пірім, бибі Бәтима, өзің қолдай гөр, сақтай гөр» деп сыйынады. Бибі Бәтима Мұхаммед (с.ғ.с.) пайғамбардың қызы, халық ұғымында қысылғанда жәрдем, қиналғанда көмек берер әулие адам.

Қазақтың халық ауыз әдебиеті үлгілерінде, оның ішінде байырғы эпостық жырларда ата-анасының осындай әулие-әнбиелердің басына мал атап, қорасанға қой атап, сыйынып жалбарынудың нәтижесінде ел қорғаны болған батырлардың, еңселі ерлердің дүниеге келгендігі баяндалады. Бала сұраушы әйел жақсы нышанды түс көрсе ниеті қабыл болады деп ырымдайды. Қызылорда облысындағы экспедициялық ізденіс барысында төмендегідей мәліметті кездестірдік. Жаңақорған ауданындағы Қорасан ата бейітінің басында түнеген бір әйелдің түсінде сақалды, ақ киімді шал келіп үстіне құндыз шапан жауып кеткен. Көп ұзамай, бір ұлды, бір қызды болып, үй-іші берекеге толған деседі.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Балакіс

**Балакіс** - сулы жерді, өзенді мекендейтін бұлғын тәріздес жәндіктің жұмсақ түбітті ұлпасы. Оны аңның түсіне байланысты қаракіс деп те атаған. Бұрынғы кезде ауқатты адамдар кіс ұлпасын жөргек орнына пайдаланған. Осы үрдіс жөнінде халық ауыз әдебиетінде біраз мәліметтер кездеседі. Әйгілі Ш.Уәлиханов нұсқасындағы Едіге жырында балакіске байланысты төмендегідей жолдар бар: 

 *Сен туғанда, Нұрадын, 
 *Қара кіске бөлеттім. 
 *Ал қара кіс батад деп, 
 *Бала кіске бөлеттім. 
 *Алтыннан шүмек ойдырттым, 
 *Күмістен түбек қойдырттым. 
 *Хан қасында туды деп, 
 *Атыңды Нұрадын қойдырттым... (Едіге жыры)

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Балақ

**Балақ** сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:

*Балақ (ауыз) —   шалбардың, сымның, дамбалдың тізеден төменгі жағы, аузы.
*Балақ  (жақ) — ноқтаның, шідердің, бұйданың бекітілетін, байланатын жағы, ұшы.
Балақ (ауыз)

**Балақ** - шалбардың, сымның, дамбалдың тізеден төменгі жағы, аузы. Атқа мініп түскенде қолайлы болу үшін шалбар, сым балағының сыртқы жағынан жырық салады. Осы жырық пен балақ шеттері айнала әдіптеліп, сәнделеді. Жарғақтан, теріден тігілген шалбарлардың балақтары кең тігіліп етік сыртынан келсе, сымның (матадан тігіледі) балағы етік қонышының ішіне салынады. Балағы үлкен шалбар түрін кеңбалақ деп атаған. Іштеннің (жылылық үшін шалбар, сым ішінен киетін дамбал түрі) балағы тарлау болып, кейде баулы да болып келеді.

Антропоморфизм қағидасы бойынша киімнің үштік сипатқа байланысты бас, орта, аяқ жақ деп бөлінетіні мәлім. Осы ретте аяқ киім, киімнің етегі, балақ, жең сияқты бөліктері мифологияда төменгі әлемге қатысты деп түсіндірілетіндіктен мәртебесі жоғары емес. «Балақтағы бит басқа шықты» деген тұрақты сөз тіркесі бұрын ісі түсіп тәуелді болған біреудің, әсіресе, жақсылық көрген адамның жақсылық жасаған адамға байланысты бассыздыққа барып, өрескел әрекетке баруын білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Бақыр шайқау

БАҚЫР ШАЙҚАУ күрамында алтыны бар кснді бақырға салып шайқау. Алтын ксніп бакырга салғаи сод, оган су құйып, үн елегеп сияқты слеп, іпайқан, жайлап суын төгіп отырады.

Кенді осылай сумен бірнеше рет шайып алғанда, төгілген сумен бірге үсақ кұм т.б. сыртқа шығады да, одан ірірегі, эрі ауыр алтынды түйіршіктер (шлихтар) ыдыс түбіне шөгіп қалады. Бүл тәсілді қазақ арасынан шыққан алтын іздеушілер ертеректе алтын кендері мол жерлерді анықтау үшін де қолданған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Балақ (жақ)

Балақ — ноқтаның, шідердің, бұйданың бекітілетін, байланатын жағы, үшы, Ноқтаның жоғарғы жағын түп сабақ, екі бөлек шұбатылып тұратын ұштарын алақан немесе балақ дейді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Балақбау

[thumb| alt=A.| ''[Бүркіт*.]]

[[Сурет:Northern Goshawk ad M2.jpg|thumb| alt=A.| *Қаршыға*.]]
[[Сурет:JessesБалақбау.jpg|нобай|балақбау]]
[[Сурет:Аяқбаубалақ.jpg|нобай|БАЛАҚБАУ]]
*'Балақбау*' (*Аяқбау'') - қыран құстардың жіліншіктеріне тағылатын тері, былғары, жарғақ немесе қыжымнан құстың балағын ұстамай, еркін айналып тұратындай етіп жасалатын білезік (тұсамыс) пішінді арнаулы қайыс бау. 

Балақбауды бүлдіргеге өткермелеп құс аяғына тағады. Бүркіт балақбауының ұзындығы құстың дене бітіміне, тұлғасына сай бір-бір жарым қарыстай, жалпақтығы екі елі, ал ұсақ құстардың балақбауының білезік тұсының диаметрі екі еліден аспайды, желі бауының ұзындығы бүркіт желі бауының жартысындай ғана болады. Балақбаудың құс жіліншігін орап тұратын тұсын алақан деп атайды. Алақанның жалпақтығы екі елідей, іші жіліншікке батпайтындай астарланып, сырт жағына күміс құйма орнатады. Алақанға тағылған жұмсақ қайыстан өрілген жіңішке шолақ балақбау үнемі қыран құстың аяғында болады. Оның ұшындағы шығыршықта түйісіп, онан бір-екі құлаштай іргебау деп аталатын бау тағылады. Іргебаудың ұшындағы тобыршық (ол сүйек, мүйіз немесе қатты ағаштан жасалады) балақбаудың екі ұшындағы жез шығаршыққа өткізіліп тиектеледі.

Саят кезінде аңға саларда іргебауды тобыршығынан тартып, шығыршықтан оп-оңай әрі жылдам суырып алады. Қолбала құсты аң аулауға баулу кезінде, шырға салғанда құс «қайта көтеріліп» (қашып) ұшып кетпес үшін ұзындығы оншақты құлаш шыжымды іргебауға қосып байлайды. Шыжым көбінесе жаз маусымында үй маңында ұстағанда, асау бүркітті шырғаға түсуге үйреткенде тағылады.

Аттың тұсамысы тәрізді балақбау мен шолақбау құсты тұғырға қондырғанда, атпен алып жүргенде, жем тарттырған кезде құстың аяқтарының еркін қозғалуына, құсбегінің ұстап отыруына жағдай жасайды. Саятқа шыққан кезде іргебауды шешіп алады да, беліне тағады, суық кездері тақымын, етегін буып алады. Аңға жіберген кезде міндетті түрде шешіп алады. Себебі саят құсы аңға шүйліккенде, жер бауырлай ұшқанда жартастың жақпарына, ағаштың айырына ілінсе құс қимылына кедергі жасайды, тіптен оны мерт етуі кәдік. Аңға да осы баумен ұшады, қашып кеткен жағдайда аяғында байланып жүрген балақбау арқылы тұз бүркітінен оңай ажыратады және оны қайтадан оңай-ақ ұстап алады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат:Jesses
Санат:Falconry
Санат:Falconry accessories
Санат:Саятшылық
Санат:Құсбегілік жабдық
Санат:Бүркітшілік
Санат:Сұңқаршы
Санат:Томаға
Санат:Балақбау
Санат:Саят
Санат:Саят жабдықтары
Баланы атқа мінгізу

**Баланы атқа мінгізу** - ата-аналардың баласының алғаш атқа міну қуанышына жасайтын тойы. Қозы жаю сияқты т.б. ұсақ шаруашылыққа қолқабыс ете бастауын айқындайтын тіршілік цикліне байланысты атқарылатын ғұрыптардың бірі. Ата-ана үшін жеткіншегінің жетілуі, әр кезеңі жаңаша қуаныш, келер күннің жақсы үміті. Баланы атқа мінгізетін күні ауыл адамдары түгел жиналады. Атқа мінгізу жоралғысы бала 5-6 жасқа келгенде жасалады.
 
Аттың жал-құйрығына, бастан-аяқ жаңа киім киген баланың баскиіміне, шапанына арқасына шоқтап үкі тағылады. Үкі — қазақ ұғымында — «зиянды күштердің залалын қағатын құс». Балаға арнайы дайындаған ашамай ер атқа ерттеледі.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Баланы ауыздандыру

**Баланы ауыздандыру** - жаңа туған жас нәрестені емуге үйрету. Кіндік шеше қойдың піскен құйрық майын таспалап тіліп, бір ұшын нәрестенің аузына салып, екінші бір ұшын өзі ұстап отырып, баланы соруға, емуге үйретеді. Алғашында баланың құйрық майды екі-үш рет соруға ғана шамасы келетіндіктен, кіндік шеше құйрық майды сорпаға дамыл-дамыл салып алып, аузына қайта салады. Осындай жолмен баланы соруға үйретеді. Мұның екінші бір пайдасы құйрықпен ауызданған баланың ішінде жел болмайды. Қазақта жас нәрестені міндетті түрде шешесі емізеді, бірақ шешесінің сүті жетпей жатқан жағдайда баланы осылайша жасанды жолмен емізеді. Бұдан басқа жасанды жолмен баланы емізу жолы мынадай: сойылған ешкі емшегінің үрпін немесе ішек пен қарынды кесіп алып, оны сиыр мүйізінің сүйір ұшына кигізеді. Осындай жолмен жасалған емізікке қайнатылған сиыр немесе қой сүті құйылады. Бұл жағдайда да балаға емшек бермес бұрын, баланың аузына май береді, аузын қойдың құйрық майымен майлайды.

Қазақ салтында жаңа туған баланы ауыздандырарда жеті жұрттың тілін білсін деп сауысқанның тілімен, күйші болсын деп домбыраның құлағымен, қойшы болсын деп қойдың құйрығымен, жауырыншы болсын деп жауырынмен ауыздандырады (кейін мойын омыртқа сияқты сол жауырынды іліп қояды).
Дәстүрлі ортада ана баланы емізгенде етегін көтеріп емізбеген, әйел адам үй шаруасымен көбірек айналысатындықтан, етегін көтеріп емізуді адалдыққа жатқызбаған. Қазақы ортада «адал сүт емген», «ана сүтінен дарыған» деген сөз тіркестері халқына адал қызмет еткен азаматтарға қарата айтылып жатады. Баласының адал азамат болып жетілуі - ата-ананың арманы, сондықтан да баланы емізгенде анасы ғұсылсыз болмауы тиіс деген қағида байырғы қазақ қауымында берік орнаған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Адам азықтануы
Баланы қиып емдеу

**Баланы қиып емдеу** - баланың тамырларын күміс теңгемен баса отырып, қиып емдеу. Балаға шыр бітпей, ыстығы біресе көтеріліп, біресе түсіп, іші өтіп мазасызданады. Баланың ұйқысы бұзылғандықтан, тәбеті де нашарлайды. Көз арасындағы, білектеріндегі, алақан, жауырын, бел омыртқаларының екі жанындағы, тобық асты және өкше тамырлары нәрестенің нәзік терісінен шодырайып көрініп тұрады. Қазақы ортада қариялар бұлай ауырған баланы «қой ауруына» шалдыққан деседі. Мұндай ауруға көбінесе бір жас пен үш жас аралығындағы балалар шалдығады.

Дәстүрлі ортада «қой ауруын» жоғарыда айтылғандай, күміс теңгенің көмегімен тамырларды баса отырып, қиып емдейді. Ем жел тимейтіндей жылы үйде, бір жақ қыры 
аздап егелген күміс теңгенің көмегімен жасалады. Баланы жөргегіне етбетінен жатқызып, жауырын омыртқаларының екі жағын жағалай және өкше тамырларын, содан соң шалқасынан жатқызып, екі көз аралық, алақан, тобық үстіндегі тамырларына күміс теңгені батыра басып шығады. Ем жасалып болғаннан соң, жел тисе жел ауруына ұласуы мүмкін болғандықтан, тез арада жылы орап, терлетуге тырысады. Егер бала терлесе, ауруынан тез айығып кетеді. Баланы қиып емдеу жаз айларында, күннің ыстық кездерінде жасалады. Мұндай емді емшіліктің қыр-сырын жақсы меңгерген, емшілік қасиеті бар дәстүрлі емшілер жасайды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология