open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Австралия футболы

|thumb|Австралия футболы
**Австралия футболы**, салмағы 662-677 гр. тартатын сопақша доппен, көлемі 118x155 см. Сопақша келген алаңда әр команданың құрамында 18 адамы бар Австралияда кең тараған командалық спорт ойыны. Ойынның мақсаты - допты ойын алаңына енгізу немесе биіктігі 6 м. келетін төбесі ашық екі бағананың арасынан қақпадан өткізу. Допты қолмен лақтыруға немесе әрбір 10 метрден соң (он қолынан) жерге ұрып әрмен қарай кез келген бағытта алып кетуге болады. Бірінші ойын 1858 ж. Мельбурнда өтті, ресми ережесі 1866 ж. бекітілді. 1956 жылы XVI Олимпиялық ойындарының бағдарламасына көрсетілімі енді.
thumb|left|thumb
## Дереккөздер


Санат:Аустралия футболы
Вадим Григорьевич Храповицкий

**Вадим Григорьевич Храповицкий** (4 тамыз 1935 жыл, С-Петербург), шабуылшысы. С-Петербург футболының түлегі, Қарағандының "Шахтер" жене Жезғазғанның "Еңбек" командаларында ойнады. Кейін "Зенит" командасына ауысып белгілі ойыншылардың бірі болды. КСРО чемпионаттарында 139 матчқа қатысып 36 доп соқты. Үлкен спортты аяқтаған соң Қазақстанға қайта оралып өзі енер көрсеткен Қарағанды жене Жезқазған қалалары футбол командаларының аға жаттықтырушысы болып қызмет істеді.

## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша футболшылар
Санат:КСРО футболшылары
Санат:Зенит ФК ойыншылары
Санат:Шахтер Қарағанды ФК ойыншылары
Санат:КСРО футбол жаттықтырушылары
Кандела (Апулия)

**Кандела** () — Италиядағы коммуна, Апулия әкімшілік аймағына қарасты Фоджа провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2755 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 28 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 96 км² шамасында. Пошта индексі — 71024.

Елді мекеннің қамқоршысы — әулие Papa Clemente I.&nbsp;

## Демографиясы
Халық санағы:

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6)
ImageSize  = width:455 height:373
PlotArea   = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:8500
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1861 text:1861
  bar:1871 text:1871
  bar:1881 text:1881
  bar:1901 text:1901
  bar:1911 text:1911
  bar:1921 text:1921
  bar:1931 text:1931
  bar:1936 text:1936
  bar:1951 text:1951
  bar:1961 text:1961
  bar:1971 text:1971
  bar:1981 text:1981
  bar:1991 text:1991
  bar:2001 text:2001
PlotData=
  color:barra width:20 align:left
  bar:1861 from:0 till: 6257
  bar:1871 from:0 till: 5674
  bar:1881 from:0 till: 6179
  bar:1901 from:0 till: 6666
  bar:1911 from:0 till: 7617
  bar:1921 from:0 till: 8259
  bar:1931 from:0 till: 6634
  bar:1936 from:0 till: 6766
  bar:1951 from:0 till: 7565
  bar:1961 from:0 till: 6091
  bar:1971 from:0 till: 4087
  bar:1981 from:0 till: 3096
  bar:1991 from:0 till: 2809
  bar:2001 from:0 till: 2823
PlotData=
  bar:1861 at: 6257 fontsize:S text: 6.257 shift:(-8,5)
  bar:1871 at: 5674 fontsize:S text: 5.674 shift:(-10,5)
  bar:1881 at: 6179 fontsize:S text: 6.179 shift:(-10,5)
  bar:1901 at: 6666 fontsize:S text: 6.666 shift:(-10,5)
  bar:1911 at: 7617 fontsize:S text: 7.617 shift:(-10,5)
  bar:1921 at: 8259 fontsize:S text: 8.259 shift:(-10,5)
  bar:1931 at: 6634 fontsize:S text: 6.634 shift:(-10,5)
  bar:1936 at: 6766 fontsize:S text: 6.766 shift:(-10,5)
  bar:1951 at: 7565 fontsize:S text: 7.565 shift:(-10,5)
  bar:1961 at: 6091 fontsize:S text: 6.091 shift:(-10,5)
  bar:1971 at: 4087 fontsize:S text: 4.087 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 3096 fontsize:S text: 3.096 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 2809 fontsize:S text: 2.809 shift:(-10,5)
  bar:2001 at: 2823 fontsize:S text: 2.823 shift:(-10,5)
TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:қайнар көзі ISTAT 


## Коммуна әкімшілігі
* Телефоны: 0885653669
* Электронды поштасы: comunecandela@isnet.it
## Сыртқы сілтемелер
* Ресми сайты 
* Ұлттық статистика институты 

Санат:Апулия елді мекендері
Аркадий Вольфович Хохман

**Аркадий Вольфович Хохман** (1915, Кишинев, Молдова - 2008 Алматы қаласы), ҚазКСР-інің ЕСЖ-сы. Бухарестегі жаттықтырушылар мектебін бітіріп, Бухарестің 2-ші дивизиондағы "Маккаби" командасында 1938-40 жылдары ойнады. 1940 ж. Бессарабия және Кишинев қаласы. КСРО-ның құрамына енгеннен кейін "Д" командасының жастар және Өзбекстанның ф-лдан құрамасына енді. 1944 ж. Алматыға келді. 1955-65 жылдары республиканың футболшылары одағын басқарды. Т. Сегізбаев, С. Есімбеков, Б. Каретников, Л. Остроушко, В. Чеботырев, В. Шведков, А. Жүйков, В. Дышленко, В. Еркович сияқты және т.б. белгілі футболшыларды тәрбиеледі.

## Дереккөздер


Санат:КСРО футболшылары
Санат:Алфавит бойынша футболшылар
Санат:КСРО футбол жаттықтырушылары
Канталупа (Италия)

**Канталупа** () — Италиядағы коммуна, Пьемонт әкімшілік аймағына қарасты Турин провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2073 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 188 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 11 км² шамасында. Пошта индексі — 10060.

Елді мекеннің қамқоршысы — San Biagio Vescovo e Martire.&nbsp;

## Демографиясы

## Коммуна әкімшілігі
* Телефоны: 0121 352126
* Электронды поштасы: Comune.Cantalupa@tin.it
## Сыртқы сілтемелер
* Ресми сайты 
* Ұлттық статистика институты 

Санат:Пьемонт елді мекендері
Төлеген Тоқтаров

**Тоқтаров Төлеген** (19.12. 1920, Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы Қарақұдық ауылында туды- 9.2. 1942, Ресей, Мәскеу облысы Бородино ауылы) – Екінші дүниежүзүлік соғыстың қаһарманы, қатардағы гвардия жауынгері. 

* 19 желтоқсанда 1920 жылы Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы Қарақұдық ауылында дүниеге келген. 
* Соғыс қарсаңында Риддер қаласы маңындағы қорғасын зауытында жұмысшы болды.
* Кеңес әскері қатарына 1941 жылдың желтоқсанында шақырылып, Калинин майданы 3-екпінді армия 8-гвардиялық атқыштар дивизиясы 1075-полкі құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. Дивизияның «Отан үшін» газеті ержүрек автоматшының бір тәулік ішінде жаудың 150-ден астам әскері мен офицерін жойғаны туралы жазды. Батыл да бекем қимылдайтын Төлеген жауынгерлерді сан рет жауға бастап шыққан. 1942 жылы 5 ақпанда Т.Нагаткино ауылына алдыңғылардың қатарында кіре отырып, жаудың 7 әскерін жойып, екеуін тұтқындады. 1942 жылы 9 ақпанда Бородино ауылы үшін болған кескілескен ұрыста рота жауынгерлері жаудың қарсы шабуылынан бас көтермей әрі дұшпан мен ротаның ара қашықтығы 100 м қалған да ол қасындағы 4 жауынгермен алға ұмтылып, ротаны шабуылға бастады. Жау кейін шегінді. Қаһармандығы мен батылдығы үшін Тоқтаровқа қаза тапқаннан кейін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (30.1.1943). 

Ол туралы композитор Р.Елебаев «Жас қазақ» ән-реквиемін (1942), ақын Н.Баймұратов «Ер Толеген» (1945) дастанын жазды, Бауыржан Момышұлы орысша жазған “История одной ночи” (“Бір түннің тарихы”) хикаятында ол туралы сырлар шертеді. Риддер полиметалл комбинатының аумағында батырға ескерткіш орнатылып, Төлеген оқыған №10 мектепке оның есімі берілген. Өскемен, Риддер, Алматы қалаларының бір көшесі Төлеген есімімен аталады. Ленин орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Кеңес Одағының батырлары
Империя (қала)

**Империя** () — Италиядағы қала, Лигурия әкімшілік аймағына қарасты Империя провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 40 440 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 879 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 45,26 км² шамасында. Пошта индексі — 18100.

## Демографиясы
Халық санағы:


Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:455 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:45000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1861 text:1861
  bar:1871 text:1871
  bar:1881 text:1881
  bar:1901 text:1901
  bar:1911 text:1911
  bar:1921 text:1921
  bar:1931 text:1931
  bar:1936 text:1936
  bar:1951 text:1951
  bar:1961 text:1961
  bar:1971 text:1971
  bar:1981 text:1981
  bar:1991 text:1991
  bar:2001 text:2001

PlotData=
  color:barra width:20 align:left
  bar:1861 from:0 till:19626
  bar:1871 from:0 till:20376
  bar:1881 from:0 till:20049
  bar:1901 from:0 till:20300
  bar:1911 from:0 till:23155
  bar:1921 from:0 till:26089
  bar:1931 from:0 till:28155
  bar:1936 from:0 till:28540
  bar:1951 from:0 till:30154
  bar:1961 from:0 till:34995
  bar:1971 from:0 till:40670
  bar:1981 from:0 till:41609
  bar:1991 from:0 till:40708
  bar:2001 from:0 till:39458

PlotData=
  bar:1861 at: 19626 fontsize:S text:19.626 shift:(-8,5)
  bar:1871 at: 20376 fontsize:S text:20.376 shift:(-10,5)
  bar:1881 at: 20049 fontsize:S text:20.049 shift:(-10,5)
  bar:1901 at: 20300 fontsize:S text:20.300 shift:(-10,5)
  bar:1911 at: 23155 fontsize:S text:23.155 shift:(-10,5)
  bar:1921 at: 26089 fontsize:S text:26.089 shift:(-10,5)
  bar:1931 at: 28155 fontsize:S text:28.155 shift:(-10,5)
  bar:1936 at: 28540 fontsize:S text:28.540 shift:(-10,5)
  bar:1951 at: 30154 fontsize:S text:30.154 shift:(-10,5)
  bar:1961 at: 34995 fontsize:S text:34.995 shift:(-10,5)
  bar:1971 at: 40670 fontsize:S text:40.670 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 41609 fontsize:S text:41.609 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 40708 fontsize:S text:40.708 shift:(-10,5)
  bar:2001 at: 39458 fontsize:S text:39.458 shift:(-10,5)

TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:Қайнары ISTAT


## Сыртқы сілтемелер
* Ресми сайты  
* Ұлттық статистика институты 

Санат:Лигурия елді мекендері
Қалиасқар Жұбанышұлы Тоқышев

**Қалиасқар Жұбанышұлы Тоқышев** (6.8.1949 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы Есберлі ауылы) - әскери  қайраткер, генерал-майор (2001). 

Уақ тайпасынан шыққан.

КСРО ҚҚМ эскери-саяси училищесін (Ленинград, 1974), Мәскеудегі әскери - саяси академияны (1983) бітірген. 1968 жылдан қарулы күштер қатарында. Мәскеу облысындағы ерекше міндет жүктелген бригаданың рота, батальон командирінің саяси істер бойынша орынбасары (1974—80), Воронеж қаласында моторландырылған жеке милиция батальоны командирінің саяси істер бойынша орынбасары (1983-85 жылы), КСРО ҚҚМ- нің Орел к-ндагы дивизия полкында саяси бөлім бастығы - полк командирінің саяси істер бойынша орынбасары (1985— 89). КСРО ҚҚМ Ішкі әскерлері (ІӘ) Орт. басқармасы саяси бөлімі жанындағы партиялық комиссияның жауапты хатшысы, бақылау комиссиясының төрағасы болды (1989-91), ҚР ІӘ Бас басқармасы әлеуметтік- құқықтық жұмыстар және тәртіп бөлімшесінің, бөлімінің бастығы (1992-94), ҚР ¥ҚК әскери институтының ішкі әскер офицерлерін дайындау факультетінің бастығы (1994-97), ҚР ИМЮ Қолбасшысының тәрбие және әлеуметтік-құқықтық жұмыстар бойынша орынбасары қызметтерін атқарды (1997-2003). Тоқышев көптеген медальдармен марапатталған. Қазір запасқа шыққан.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ батырлары
Санат:Тұлғалар

Санат:1949 жылы туғандар
Хет-Трик

**"Хет-Трик"**, 1. Бір ойында шабуылшының соққан үш добы, 2. Еуропа футболын дамытуға арналған УЕФА-ның бағдарламасы. ҚР-ның футболшылар одағы УЕФА- ға мүше болғаннан кейін республикада балалар және жасөспірімдер футболын дамыту үшін УЕФА 2004 жылы 172000 Еуро қаржы бөлді. Осыдан кейін Талғар қаласында (Алматы облысы) балалар мен жасөспірімдер футбол академиясы ашылды. Осы мақсаттың орындалуын бақылап Алматыға УЕФА- ның президенті И. Блаттер келіп қайтты.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Физкультура және спорт

**"Физкультура және спорт"** (ФИС), 1923 жылы ашылған, негізгі мақсаты дене тәрбиесі мен спортты насихаттайтын баспа. 1930-1938 жылдары "дене тербиесі және туризм" деген атпен біріккен мемлекеттік баспа ретінде жұмыс істеді. 1995 жылдан акционерлік қоғам ретінде спорт қоғамының қарамағына енді. Мақсаты: көпшілікке арналған дене тәрбиесі мен спорт жайлы әдебиеттерді, оқулықтарды, оқу құралдарын, әдістемеліктерді шыгару. Баспаның басшылығымен әр жылдары оқырман көпшілікке арналған газет-журналдар мерзімді баспасөз шығарылып келеді.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Артем Григорьевич Фальян

**Артем Григорьевич Фальян** (27 желтоқсан 1919,  - 24 қыркүйек 1977, ), жартылай қорғаушы, КазКСР-інің жене КСРО-ның ЕСЖ-сы. 1933 жылдан "Динамо", "Нефтянник" командаларының жасөспірімдер құрамында ойнады. КСРО құрамасында 23 матч өткізді. 1950 жылдардан бастап ол "Динамо" және ОДО командаларында бапкер  болып жұмыс істеді. 1964 жылы ол жергілікті «Б» сыныбының «Цемент» дегенкомандасында жаттықтырушы болды.  Тура осы жылы ол "Арарат" футбол клубының аға бапкері болды. "Нефтяник", "Зенит", "Арарат" "Арал" т.б. командаларында 1973-74 ж. "К" командаларының аға жаттықтырушысы болды.

## Дереккөздер

Санат:КСРО футболшылары
Санат:Арарат ФК ойыншылары
Санат:Нефтчи Баку ФК ойыншылары
Санат:КСРО футбол жаттықтырушылары
Санат:Черноморец Новороссийск ФК жаттықтырушылары
Санат:Арарат ФК жаттықтырушылары
Санат:Зенит ФК жаттықтырушылары
Санат:Шахтер Донецк ФК жаттықтырушылары
Санат:Қайрат ФК жаттықтырушылары
Санат:Арал ФК жаттықтырушылары
Юрий Павлович Фалин

**Юрий Павлович Фалин** (12 сәуір 1937, Мәскеу қаласы — 3 қараша 2003), футболшы, шабуылшы. Футбол мен айналысуды 1952 ж. Мәскеуде бастады. Жоғары топтағы бірқатар командаларда ойнады, 246 матч еткізіп, карсыластар қақпасына 71 доп соқты. КСРО чемпионатының кола 1957, 1963, 1969 куміс (1957, 1963) жүлдегері, чемпионы (1960, 1962), КСРО кубогінің (1960, 1963, 1965) жеңімпазы. КСРО қурамасының (1958, 1964) мүшесі, 1958 ж. Әлем чемпионатына қатысушы. 1966 ж. Алматының "Қайрат" командасының сапында енер көрсетті.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша футболшылар
Санат:КСРО футболшылары
Санат:КСРО Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Торпедо Мәскеу ФК ойыншылары
Санат:Спартак Мәскеу ФК ойыншылары
Санат:Қайрат ФК ойыншылары
Санат:Шинник ФК ойыншылары
Санат:КСРО футбол жаттықтырушылары
Юрий Александрович Севидов

**Юрий Александрович Севидов** (24 тамыз 1942, Мәскеу қаласы — 11 ақпан 2010) — КСРО-лық футболшы, шабуылшы, футбол жаттықтырушысы. КСРО Спорт Шебері (1967). Шабуыл шебінде жене жартылай қорғаныста ойнады. 

Әкесі Александр Севидов та футболшы болған.

## Жетістіктері

### Клубтық

* КСРО чемпионы: 1962
* КСРО кубогы: 1963, 1965

*

Санат:КСРО футболшылары
## Дереккөздер

Санат:КСРО футболшылары
Санат:Зимбру ФК ойыншылары
Санат:Спартак Мәскеу ФК ойыншылары
Санат:Қайрат ФК ойыншылары
Санат:Шахтер Донецк ФК ойыншылары
Санат:Карпаты Львов ФК ойыншылары
Санат:КСРО футбол жаттықтырушылары
Александр Александрович Севидов

**Александр Александрович Севидов** (5 қыркүйек 1921 жыл — 15 сәуір 1992, Мескеу каласы) — КСРО-лық футболшы, шабуылшы, футбол жаттықтырушысы. КСРО-ның ЕСЖ-сы (1968). Мәскеу футболының түлегі, сонда әртүрлі командаларда ойнады. "Кайрат" командасында 1970 жылы аға жаттықтырушы болды. Ол 1971 жылы КСРО чемпионы, 1972-1973 жылы күміс жүлдегері, КСРО кубогінің финалисі Киевтің, КСРО чемпионы, (1976), қола жүлдегері (1975). Мәскеудің "Динамо", Киевтің "Динамо" командаларында аға жаттықтырушы болды. Ал "Қайрат" болса 1970 жылы I топтан жоғары топқа шықты.

## Жетістіктері

* Чемпион СССР (2): 1971 («Динамо» Киев), 1976 (көктем) («Динамо» Мәскеу)

## Дереккөздер

## Сілтемелер

Санат:Алфавит бойынша футболшылар
Санат:КСРО футболшылары
Санат:Динамо Минск ФК ойыншылары
Санат:Торпедо Мәскеу ФК ойыншылары
Санат:КСРО футбол жаттықтырушылары
Санат:Динамо Минск ФК жаттықтырушылары
Санат:Қайрат ФК жаттықтырушылары
Санат:Динамо Киев ФК жаттықтырушылары
Санат:Динамо Мәскеу ФК жаттықтырушылары
Санат:Локомотив Мәскеу ФК жаттықтырушылары
Санат:Нефтчи Баку ФК жаттықтырушылары
Санат:Ротор ФК жаттықтырушылары
Сергей Егорович Рожков

**Сергей Егорович Рожков** (5. 02.1943, Мескеу қаласы), CШ-i, жартылай қорғаушы жене орталық қорғаушы. Мескеу футбол мектебінің түлегі, бұрын Москваның "С" командасында ойнаған КСРО чемпионатының күміс (1963, 1968), КСРО кубогінің (1965) жеңімпазы. Кейін "К" командасында енер көрсетті. 1984 ж. "С" командасында, Тунисте жаттықтырушы болды.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша футболшылар
Санат:КСРО футболшылары
Санат:Қайрат ФК ойыншылары
Санат:Спартак Мәскеу ФК ойыншылары
Станислав Францевич Каминский

**Станислав Францевич Каминский** (17 тамыз 1938 жыл, Барнаул қаласы, Алтай өлкесі, РФ — 13 қаңтар 2005 жыл, Барнаул) — Cпорт Шеберi, сол қанаттағы жартылай қорғаушы, ҚазКСР-інің Еңбек Сіңірген Жаттықтырушысы (1976). 
## Өмірбаяны
1960-69 жылдардың арасын "К" командасының құрамында ойнады. 243 матчқа қатысып қарсыластарының қақпасына 5 доп соқты. Үлкен спортты тастағаннан кейін "Қайрат" командасында және "Б" тобындағы бірқатар командаларда аға жаттықтырушы болып қызмет істеді. 

Каминский жаттықтырған "Қайрат" 1976 жылы қайтадан жоғарғы топқа шықты, 1977 жылы 7-ші орынға ие болды. "Еңбек" ерікті спорт қоғамы балалар мен жасөспірімдер, Республикалық жастар командасының аға жаттықтырушысы ретінде футбол ізбасарын дайындауда үлкен еңбек сіңірді.

## Жетістіктері

### Ойыншы ретінде

* КСРО Чемпионатындағы «А» класының күміс жүлдегері (1965 ) 
* «Б» клусындағы 5 аймақтық қола жүлдегері (1958) 

### бапкер ретінде

* 1 лига чемпионы (1976).
* Қазақ КСР кубогы (1983).

## Дереккөздер


Санат:Қайрат ФК ойыншылары
Санат:Қайрат ФК жаттықтырушылары
Санат:КСРО футболшылары
Күнтізбе-анықтамалық

**Күнтізбе-анықтамалық**, КСРО және республикалық футбол бірлестігі бекіткен еліміздің, республиканың футбол командаларының ойын кестесі бойынша шығарылған ойын кестесі. Мұнда чемпионатқа қатысатын барлық командалар, жеке ойыншылар туралы қысқаша меліметтер беріледі. Республикада алғашқы Күнтізбе-анықтамалық 1964 ж. шығарылды. құрастырушылары: В. Толчинский, С. Каратайұлы, Р. Ибрагимов, Ш. Сарыбаев, М. Исаев. Кейін осында күнтізбе-анықтамалықтар Карағандыда, Шымкент, Жамбыл, Семейде, Өскеменде, Қызылордада жене т.б. қалаларда шықты. 1981-91 жылдардың арасында КСРО футбол бірлестігі үздік анықтамалықтардың жыл сайын конкурсын жариялап отырды. Ол футболды жанкүйерлер арасында кеңінен насихаттауда үлкен міндет атқарды.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Рафаэль Якубович Ибрагимов

**Рафаэль Якубович Ибрагимов**  (1922, Кызылорда қаласы.), Бүкілодақтық дәрежедегі төреші, "ҚазКСР- інің еңбек сіңірген қайраткері" (1972), ҚР-ның футбол қауымдастығы кеңесінің мүшесі (1994-98). Көптеген спорт түрлерімен (футбол, нысана көздеу) бүкілодақтық жарыстарға қатысқан. "Қ" және Финляндия командаларының арасындағы тұңғыш халықаралық матчтың арбитрі. Республикалық футбол бірлестігі техникалық комиссиясының төрешілер коллегиясының бастығы. ҰОС-ының ардагері. "I дәрежелі Ұлы Отан Соғысы", "Еңбек Кызыл Ту" орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Футбол төрешілері
Петр Григоревич Зенькин

**Петр Григоревич Зенькин** (1912, Реттов поселкесі Мескеу облысы -1985, Алматы қаласы) ҚазКСР-інің ЕСЖ-сы (1965). 1956-59 ж. "Қ" командасының аға жаттықтырушысы. Бұрын футболшы болған 1930- 46 жылдары ЦДКА командасында ойнаған, жартылай қорғаушы. КСРО чемпионатының күміс (1938) жүлдегері, КСРО кубогінің иегері (1939).

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша футболшылар
Санат:КСРО футбол жаттықтырушылары
Санат:Қайрат ФК жаттықтырушылары
Санат:ЦСКА Мәскеу ФК ойыншылары
Санат:Локомотив Мәскеу ФК ойыншылары
Санат:Тараз ФК жаттықтырушылары
Александр Андреевич Келлер

**Александр Андреевич Келлер** (1.05.1911, Саратов поселкесі РФ- 1982 Алматы) 1964-65 ж. "К" командасының аға жаттықтырушысы. 1924 ж. Мәскеудегі Ленин орденді дене тәрбиесі институтында оқып жүріп футболмен айналысты. ҰОС-ына дейін дипломды жаттықтырушы ретінде бірқатар командаларда, атап айтқанда "Торпедо" (Т), "Трактор" (Волгоград), Қыр КСР-інің "Д" командаларын жаттықтырды, оның басшылығымен "Пахтакор" (Ташк) 1962 ж. КСРО чемпионатында 6-шы орынға ие болды.

## Дереккөздер


## Сілтемелер

Санат:Алфавит бойынша футболшылар
Санат:КСРО футболшылары
Санат:КСРО футбол жаттықтырушылары
Санат:Қайрат ФК жаттықтырушылары
Санат:Пахтакор ФК жаттықтырушылары
Санат:Ахмат ФК жаттықтырушылары
Санат:Алға ФК жаттықтырушылары
Нью-футбол

**Нью-футбол**, шахмат тақтасына бейімделген ойын. Авторы - алматылық өнертапқыш Т. Әбілиев, патенті алынған, тиісті мекемелерде тіркелген. ойын 384 шаршысы бар шахмат - футбол тақтасында өтеді. Таныстыру 1997 ж. 7 маусымда Париж қаласында өтіп халықаралық шахмат бірлестігі мен ХОК-тің мүшелері бірауыздан жақсы ойын деп баға берді.
ҚазКСР-і кубогінің иелері, 1968-"Д" (Цел), 1969-"Энергетик" (Жамб), 1970 жене 1988 "Трактор" (Павл), 1971-72 жене 1974-82 жылдары өткен жоқ, 1973-"Восток" (Ө.), 1983-"С" (Сем), 1984-85 және 1987-"Ме- лиоратор" (Ш), "1988"-"Түркіс- тан", 1995-"Актюбинец" (Ақтебе).

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Олег Васильевич Долматов

**Олег Васильевич Долматов** (29 қараша 1948, Челябі қаласы), Халықаралық Деңгейдегі Спорт Шебері (1972), орта және жартылай қорғаушы. "Қайрат" командасының құрамында төрт маусым ойнаған. 

1976 жылғы КСРО чемпионатының күміс жүлдегері (1972). КСРО құрама командасының құрамында 1967-71 жылдары өнер көрсетті. КСРО құрама командасында (1971-77) 14 ойын өткзді. Еуропа чемпионатының күміс жүлдегері (1972). КСРО құрама командасының санында Әлем чемпионатының (1974, 1978) іріктеу жарыстарына қатысты.

## Жетістіктері

### Ойыншы ретінде

* КСРО чемпионы: 1976 (көктем)
* КСРО кубогы: 1977
* Маусым кубогы: 1977
* Кубок иелері кубогының финалисі: 1972
* Еуропа чемпионатының финалисі 1972

### Бапкер ретінде

* Ресей чемпионатының күміс жүлдегері: 1998
* Ресей чемпионатының қола  жүлдегері: 1999, 2006
* 1 дивизион жеңімпазы: 2008
* Абхазия кубогы: 2010

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі

Санат:КСРО футболшылары
Санат:КСРО Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Қайрат ФК ойыншылары
Санат:Динамо Мәскеу ФК ойыншылары
Санат:Ресей футбол жаттықтырушылары
Санат:КСРО футбол жаттықтырушылары
Санат:ЦСКА Мәскеу ФК жаттықтырушылары
Санат:Кубань ФК жаттықтырушылары
Санат:Ворскла ФК жаттықтырушылары
Санат:Шинник ФК жаттықтырушылары
Санат:Ростов ФК жаттықтырушылары
Санат:Химки ФК жаттықтырушылары
Валерий Павлович Гладилин

**Валерий Павлович Гладилин**(19 қазан 1951. Люберецк ауданы Мәскеу облысы) — футболшы, жартылай қорғаушы "Қайраттың", "Шахтердің" (Караганды), "Мелиоратордың" ойыншысы. КСРО-ның чемпионатында 261 матч еткізіп, 52 доп соқты. Еуропа кубокте 14 ойын еткізіп, 5 доп соқты, О.о-дардың (1976) іріктеу жарыстарына қатысты, 1997 жылдан Мәскеудің "С" командасының жаттықтырушысы.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша футболшылар
Санат:КСРО футболшылары
Санат:Спартак Мәскеу ФК ойыншылары
Санат:Қайрат ФК ойыншылары
Санат:Локомотив Мәскеу ФК ойыншылары
Санат:Шахтер Қарағанды ФК ойыншылары
Санат:Жігер ФК ойыншылары
Санат:Навбахор ФК ойыншылары
Санат:КСРО футбол жаттықтырушылары
Санат:Навбахор ФК жаттықтырушылары
Санат:Ресей футбол жаттықтырушылары
Санат:Жігер ФК жаттықтырушылары
Всеволод Михайлович Бобрев

**Всеволод Михайлович Бобрев** (1. 12.1922, Тамбов губерниясы - 1. 07. 1979, Мәскеу), ЕССШ-і (1948), КСРО-ның ЕСЖ-сы (1976) Шабуылшысы. Спортпен 1936 жылдан (Хоккеймен, футболмен) айналысты. Допты хоккейден (1945-46) қола (1964), күміс (1965-66) жүлдегері КСРО- ның, Еуропаның, Әлемнің (1973-47) чемпионы, Әлем чемпионатының (1972) күміс жүлдегері. Ол туралы ақын Е. Евтушенко "Гениям прорыва" атты өлең жазды, XX ғасырдың үздік спортшыларының бірі атанды. Алматының "К" командасының 2 жыл қатарынан аға жаттықтырушысы болды. Ол "Самый интересный матч" (М., 1963), "Рыцари спорты" (М., 1971) атты кітаптар жазды. "Ленин" орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша допты хоккейшілер
Санат:КСРО допты хоккейшілері
Николай Яковлевич Глебов

**Николай Яковлевич Глебов**(27.04.1909, С-Петербург - 16. 01.1996, Мәскеу), ҚазКСР-інің жене РФ-ның ЕСЖ-сы. Жоғары топтағы бірқатар командаларға жаттықтырушы болды. Оның басшылығымен 1971 ж. Еуропаның "Арараты" КСРО чемпионатының күміс жүлдегері атанды. "Қ" командасында аға жаттықтырушы болған жылдарында оның жоғарғы топта қалуына кеп күш жұмсады. С. Квочкин, В. Лицицын, С. Каминский, Т. Сегізбаев, А. Федотов сынды ойыншылардың футболшы болып қалыптасуына үлкен әсер етті.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша футболшылар
Санат:КСРО футболшылары
Санат:КСРО футбол жаттықтырушылары
Санат:Арарат ФК жаттықтырушылары
Санат:Қайрат ФК жаттықтырушылары
Алексей Григорьевич Гринин

Алексей Григорьевич ГРИНИН (21. 08.1991, Озеры поселкесі Мәскеу губ. - 1.07.1988 Мәскеу), ЕССШ-і (1946), ҚазКСР-інің ЕСЖ-сы (1967). 1967ж. "Қ" командасының аға жаттықтырушысы. Әлденеше мәрте КСРО-ның чемпионы, көптеген халықаралық жарыстарға қатысқан оның бай тәжірибесінен үйренген "Қ" командасының ойыншылары КСРО чемпионатындағы айбынды ұжымдардың біріне айналды.

## Дереккөздер


## Сілтемелер

Санат:Алфавит бойынша футболшылар
Санат:КСРО футболшылары
Санат:Динамо Мәскеу ФК ойыншылары
Санат:КСРО футбол жаттықтырушылары
Санат:Қайрат ФК жаттықтырушылары
Санат:Ахмат ФК жаттықтырушылары
Асаба

**Асаба** - дәстүрлі қазақы ортада жиын-тойдың ретін ұйымдастырушы, яғни қонақ күту ғұрпын басқарушы. Асаба болып әдетте халықтық жосын-жоралғыны және дәстүрлі тағамның таратылу мәдениетін терең меңгерген, тәжірибесі мол пысық адам сайланған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Әнет Иманақышұлы Бектемісов

**Әнет Иманақышұлы Бектемісов** (15. 11. 1930), Қарақас аулы, Жамбыл ауданы, Алматы облысы 1970- 86 ж.ж. Республикалық футбол бірлестігінің президенті. Мәскеудегі техникалық институтты бітірген, құрылысшы инженер. 1964- 71 ж.ж. Алматы қалалық партия комитетінің хатшысы, екінші хатшысы, ҚазКСР-інің ауыр индустрия министрінің бірінші орынбасары (1971 - 77) болып қызмет істеді. Биік таудағы "Медеу" спорт комплексін салуға белсене атсалысты. Бектемісов республикада футболда дамытуға улкен үлес қосты. "Еңбек Қызыл Ту", "Құрмет белгісі" (екі рет) орденімен марапатталды. КСРО мемлекеттік сыйлығының лауреаты.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Асылхан Рақымжанұлы Әбiшев

**Асылхан Рақымжанұлы Әбiшев** (22.09. 1951 - Кенен аулы Қордай ауданы Жамбыл облысы), биология ғылымдарының кандидаты (2007). 1991 ж. Қазақ дене тербиесі академиясын бітірді. Содан кейін мектепте мұғалім, Түркістандағы Қазақ-Түрік университетінде оқытушы болып қызмет істеді. 16 ғылыми еңбектің, 5 әдістемелік оқу құралының авторы.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан педагогтары
Асаймұса

**Асаймұса** сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:
*Асаймұса (өсімдік) — ұшқаттар тұқымдасына жататын бұталы өсімдіктер.
*Асаймұса (скипетр) — еуропалық билік дәстүріндегі скипетр дегенге келеді.
Асаймұса (скипетр)

Асаймұса - еуропалық билік дәстүріндегі скипетр дегенге келеді. Қазақы ортада бұл заттың нақты қолданысы жөнінде деректер жоқтың қасы. Есесіне асаймұса жөнінде сан алуан мифтік және аңыздық сюжеттер кездеседі. Мифопоэтикалық түсінік бойынша, ерекше тылсым қасиетке ие қысқа таяқ сияқты бұйымның атауы. Атына қарағанда, Мұса пайғамбардың асасы деген ұғымды білдірсе керек.

 *Қызырдың алып батасын, 
 *Мұсаның тұттым асасын, 
 *Шарапат бар бұйымда 
 *Пәлекет шайтан қашатын, 

- деп келетін байырғы діни сарында жазылған өлең жолдары осыны меңзейді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Асату

**Асату** - дәстүрлі ас-тағам мәдениетінде жолы үлкен адамның жасы кішілерге табақтағы еттің сыбағалы мүшесінен дәм таттыру арқылы өзінің ілтипатын білдіретін этикалық рәсім. Ет жеп болған соң, қонақтың жасы үлкені сый табақтан уысын толтыра ет алып, басқаларға өз қолымен асатады. Кішілер қалыптасқан әдет бойынша асату рәсімінен бас тартпайды, етті асар кезінде ер адамдар «құлдық» деп айтады. Бұл өзінен үлкенге құрмет көрсеткені, рахмет айтқаны болып есептеледі. Ал келіндерге «асатқаным» деп, үлкен табақтан ене - абысындарының бірі сыбаға бөліп береді. Келін орнынан тұрып, жілік ұсынган (асатқан) адамға арнап сәлем салады. Сондай-ақ, ет желініп болған соң табақтағы еттен қарттар жас балаларға, өзінің атқосшы немесе жолсеріктеріне асатады. Асар адамдардың арасындағы өзара көрсетілетін құрмет іспеттес. Мәні жағынан сыбаға беруге ұқсас жосын. Бұл дәстүр Сәбит Мұқановтың «Халық мұрасы» деген кітабында толық баяндалған.

XIX ғасырдың соңына дейін (кейбір өңірлерде қазірге дейін сақталган) шығыс өңірінде келген мейманның етті үш түйірден қатарласа асату дәстүрі болған. Егер үш түйір етті бірден асай алмаса, қонақ ренжіп қалуы мүмкін. Асатуға берген ет үш түйірден көп болып және оған қақалып қалса, айыппұл төленетін болған. Айыппұл кұны жүз жылқыдай болған. Егер үш түйір етке қақалса, оған айыппұл төленбейді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Асқа бата

**Асқа бата** — дәстүрлі ас-тағам мәдениетіндегі этикет түрі, әдетте кәделі ас келгенде жасалатын рәсімнің атауы, дастарқан басында отырған жасы үлкен құрметті қонақтың тілек айтып, бата беруі. Асты қабылдаудың алдында жасы үлкен құрметті адам немесе өзіне кәделі сыбаға арналған адам асқа бата жасайды. Сонымен қатар ас желініп болған соң дастарқаннан кәделі табақты келін сәлем салып алар алдында сыйлы қонақ немесе жасы үлкен адамдардан ас иесіне, отағасына, оның отбасына арналған жылы лебіз, ыстық ықылас, жақсы ниет, ізгі тілекті айтқызу мақсатында қауым тарапынан бата сұралады. Көбінесе үйдің кенжесі
«*бата беріңіз*» деп, төрде отырған үлкендерге қарап, қол жайып, ишарат білдіреді. Мұны астан кейін айтылатын бата болғандықтан, шартты түрде ас қайыру деп атайды. Бaтa гілек ұйқасты, мазмұнды сөзбен айтылады. Ac қайырғанда дастарқан басында отырғандар түгелімен қолын жайып, бата тілекке қосылады. Сол кезде төрдегі қария:

 *Кетпес ырыс, кең пейіл берсін. 
 *Кеткенін келтірсін, 
 *Кемтігін толтырсын. 
 *Мал аман, бас түгел болсын. 
 *Тілегі қабыл, мұраты асыл болсын!... 
 *Ас бергенге бас берсін, 
 *Өмірі ұзақ жас берсін. 
 *Кетпес дәулет, кең пейіл, 
 ''Қайырымды дос берсін! - 

деген сияқты ұйқасты тіркестерді шұбыртып, тақпақтап бата бсреді. Мұны үй иесіне ілтипат көрсету ғана емес, дәм-тұзды құрметтеудің үлкен нышаны деуге болады.
Шаңырақ иесінің нені аңсап, нені көксейтінін аңғарған бата беруші кестелі сөзбен жиналған жиынның мақсатын, үй иесінің арманын дөп басып, ойына алған ісінің оңғарылуына тілеулестік айтады. Дәстүрлі этномәдени ортада батаның мазмұны көбінесе, мал мен бастың амандығы, ырыздықтың мол болуын тілеу тәрізді жалпы тілекпен қоса, үй иелерінің сапарға шықса жолы болуына, жас отауға жан басының өсуіне, келіннің аяғы ауыр болса, аман-есен босанып, ұл-қызды болуына игі ниет білдіру түрінде болып келеді.

Дастарқан жайып, дәм татқызып отырған үйдің үйленгелі жүрген азамат ұлдары болса, солар тілге тиек болып, бата сөздің желісіне айналады. Қазақ ортасында астан кейін ас қайырылып, үлкен адам табақты дастарқаннан алып келінге ұсынады, ол сәлем етіп алады. Кейбір өңірлерде дастарқаннан табақты алып кеткен соң ғана ас қайырылады. Мұндайда үй иесі мен оның бала-шағалары босағада тізіліп тұрып, қол жайып, батаның қабыл болуына тілектестік білдіріп, бет сипасады. Дастарқан басында отырған адамдардың ас қайырылмай орындарынан тұрып кетуі әдепсіздік болып танылады. Діни сарынды, этикалық мәнді баталардың сан алуан түрлері бар.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Аспа бау

**Аспа бау** - уықтың иінінен жоғары тұстан сәндік үшін байлап, ұшын шашақтап түсіріп қоятын бау түрі, киіз үй жабдықтарының сәндік түріне жатады. Түр салып тоқылған баудан немесе ызылған жылқы қылынан жасалатын төрт жерден шашағын төгілдіріп, әсемдік үшін тағылатын құр. Аспа баулар адамның бойы жетпейтіндей биіктікте байланады. Өйткені, ырым бойынша, Аспа баудың ұшындағы шоғы адамның төбесіне тиіп кетсе, сол адам жаманшылыққа ұрынуы мүмкін. Ондай адамның жолы болмай, бақ құсы тұрақтамай, бағы қайтады дейді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат:Киіз үй
Аспа тұзақ

**Аспа тұзақ** - аң аулауға арналған кұрылғының атауы. Қолданысына байланысты екі түрі қалыптасты. Біріншісі, көбінесе, аю сияқты ірі жыртқыш аңды аулауға арналған. Аспа тұзақтың бұл түрін орманда көбіне екі аша бұтақты мықты қарағайды арқау етіп құрады: қарағай ашасының ортасында жуан бөренені сүймен ретінде сүйеп, жуан басына темір қазықпен шынжырлап, дөңбектермен басып қояды. Сүйменнің жіңішкелеу үшын күшпен қайырып төмен тартып, қарағайдың діңіне байланған сым темірге тиек салып іледі, тиекке борсыған ет ілінеді. Сүймен ағаштың басына мықты сым темірден аю басы сиятындай етіп тұзақ орнатылады. Аспа тұзақты осылай құрған соң жан-жағын бұтақ бүрлерімен білдірмей қоршап қояды. Аю келіп сүймендегі етті тартқан кезде сүймен ағаштың басына іліндірген темір шығып кетіп тұзақ жоғары тартылады да, сүйменің екінші жағы ауыр болғандықтан, мойыны тұзаққа ілінген аю асылып, аяғы жерге тиер-тимес әрі-сәрі болып қалады.

Аспа тұзақтың екінші түрі етін жеп, мамығын кәдеге жарататын желбесін құстарды ұстауға арналған. Оғап әдетте қыл тұзақтың ұзын етіп дайындалған түрі қолданылды. Мұндай аспа тұзақ көбінесе ақшыл түсті жылқы қылынан (баран түстісі көзге оңай шалынатындықтан оны көп пайдаланылмайды) жіңішке етіп есіледі. Аспа тұзақтарды құр тәсіліндегі өзіндік ерекшелігі бар. Әлбетте тұзақты іннің, тесіктің аузына жатқызып құрса, аспа тұзақты басын тұйықтап байлап, оны бұта-шілікке жанастыра ілшіп жан-жағынан шырпылармен сүйемелдеп, яғни екі үмі жағынан іліп «аспалап» кұрады.

Аспа тұзақ, әдетте, ну орман-тоғайда кездесетін қыр құстары мен өзен-көлдегі су құстарын ұстауға пайдаланылады. Өзен-судың жағасына, судың адам бара алатындай жеріндегі қамыс-қоғаның арасына, құстың саңғырығы көп жиналған қонағына және жайылатын жеріне, ұя салған маңайға құрады. Аспа тұзақты қырға құрғанда ұшына қазық байлап жерге қағады. ал сулы жерде қоға-қамыс немесе ағашқа байлайды. Егер жақын маңайда суда өскен жіңішке ағаш болса, тұзақтың ұшын соған бекітеді. Жем іздеп тімтінген, бейқам суда жүзген, далада жорғалаган құс абайсызда аспа тұзаққа басын, аяғын сұғып алған кезде тұзақтың тұйығы сусып «*қылқындырып*» ұстап қалады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Аспақтау

**Аспақтау** - байырғы ортада қолданылған жазалау әдісі. 

Бірінші түрі - ауыр қылмыс істеп жазалы болған адамдарды (екі адамды) шөгерілген атан түйенің екі жағына мойнынан тұзақтап байлаған. Түйе тұрған кезде адам аяғы жерге жетпей асылып жан тәсілім еткен. 
Екінші түрі - шөгерілген екі түйенің ортасына өркеш тұсынан көлденең ағаш бекітіледі. Екі қолы артына қайырылып кісенделген қылмыскерді мойнынан тұзақтап, арқанды ағашқа байлайды. Түйелерді тұрғызғанда қылмыскер асылып қалады.

Есімдері ауыз әдебиетінің қайғылы образдарына айналған Қодар мен Қамқа рулық тәртіптің (шежірелік жосынның) ежелден қалыптасқан нормалары мен принциптерін өрескел бұзғандары үшін рубасылары мен билердің ұйғарымымен осындай тәсілмен өлтірілгені тарихтан белгілі.

## Дереккөздер


Санат:Жазалар
Астар

**Астар** сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:

*Астар (intimus) —  қан (артериялар, веналар, артериолалар, венулалар, капиллярлар) және лимфа (лимфа капиллярлары, әкелгіш және әкеткіш лимфа тамырлары, лимфа өзектері) тамырларының ішкі қабығы
*Астар (өң) — киімнің, сондай-ақ, матадан қабатталып жасалған бұйымның ішкі немесе астыңғы жағына са-лынатын ішкі «өң» беті.
Асман

**Асман**- таулы жердің өзен-көлінде тіршілік ететін «мұртты» балық. Түсі шұбарланған қарасұр болып келеді. Қылқанды, еті дәмсіздеу. Алайда, қазақтар ішінара болса да реті келгенде аулап, асқа пайдаланды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Астауша ою

**Астауша ою** - сырмақ оюының астау пішіндес ойылатын түрі. Астауша ою көбінше сұлама желілерден жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Асмалдық

Асмалдық- сән, салтанат кезінде түйелерге жабылатын сәнді жабу түрі. Асмалдықты көбіне көшкенде немесе той-думандарда пайдаланған. Асмалдық оюланып, әшекейленіп жасалады. Мойнына асатын немесе басына қадайтын жібек шашақты ызба түрлері болады.

Қазақстан Республикасының Mемлекеттік Oрталық Mузей қорында (КП 25496-4) көк түсті пүліштен істелген асмалдық сақтаулы. Көлемі 212x207 см. Оның орта тұсынан қос өркеші сыятындай етіп, екі тілік тесік шығарылған. Ортасына қоңыр түсті барқыттан төрт құлақтьі тұлга мүйіз, ал асмалдықтың жиегін айналдыра сыңар өкше өрнегі қиыстырылып тігілген. Шетін айналдыра иірілген мақта жіптен шашақ төгілген.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Астық қору

Астық қору - піскен астықты жинап алу шарасы. Қазақ диқаншылары қолына сақпан, зырылдауық, балақпан (бишік түрін) ұстаған қорықшылар егіс алқабын таңсәріден қара кешке дейін қориды. Тіпті, шымшықты үркіту үшін егіс ортасына адам бейнесіндегі қарақшыларды да іліп қоятын. Ел арасында диқан мен тары айтысыпты деген өлең жолдары сақталған:

 *Тары екпей бидай еккен пайда қылды, 
 *Пәркіңді сенің құдай майда қылды.

Сонда тарыға тіл бітіп, диқаншының тәжірибесіздігі мен жалқаулығын айтып былай деген екен: 

 *Бола ма менен артық тары деген, 
 *Жеймін деп жау шымшықтың бәрі келген 
 *Құлаққа ала жаздай су қоймадың, 
 *Аузыңды «ұрайын» тары жеген. 
 *Құдай-ау, құрытсаңшы торғайыңды. 
 *Саламын ойбайымды торғай көрсем.

Оңтүстікте маусымның аяғына таман екінші мәрте егілген тары тамыздың аяғына таман піскен кезде жыл құстарының қайту мерзіміне дөп келеді. Осы кезде далада қырғилар пайда болады. Ал қырғидан қорыққан шымшықтар топтасып ұша алмайды, Сөйтіп, адамдар тарыны шымшықтарғга тидірмей, рәсуә етпей орып жинап алады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Астар (өң)

**Астар** - киімнің, сондай-ақ, матадан қабатталып жасалған бұйымның ішкі немесе астыңғы жағына салынатын ішкі «өң» беті. Бой киім, бас киім, аяқ киімнің кез-келген түрінің ішкі бетіне астарлық мата деп аталатын жұқа, арзанқол матадан астар салынады. Көшпелі ортаның тұтыныс талаптарына үйлескен дәстүрлі киім-кешектер көбіне маусымдық киім түрінде қалың етіп жасалатындықтан, астар мен тыстың арасын да қалың етіп жасау үрдісі қалыптасқан. Ол үшін, көбіне, астар мен тыстың арасына жүн қосып сырылған бидайы деп аталатын қабат салынады. Әлбетте, бидайыға тозған мата қиындыларын қолдана береді. Киімнің астары оның тысындағы бөліктері тәрізді жеке пішіледі. Мысалы, шапанның астары екі жең, екі өңір, бой, шабу, қолтырмаш тәрізді бөліктеріне сәйкестендіріліп, жеке-жеке пішіледі. Әлбетте, астарды пішкен кезде оның бөліктерінің мөлшерлері бидайының калың немесе жұқалығына байланысты тысына қарағанда, біршама кішкене болып келеді. 

Осылай пішілген астар тыс пен бидайының ішкі жағына киімнің ұзындық бойымен қабылады. Бұл тәсіл киімнің тысы мен бидайының және астарының бір-бірінен алшақтап көшіп кетпеуін қамтамасыз етеді. Киім тігіліп болған соң қабылған жіп сөгіліп алынып тасталады. Сал шапанына жүн немесе мақта тартылмай бос астар ғана салынады. Желбегей жұқа сырттықтардың астары алыс қабылып, өң жағынан жіңішке әдіп қондырылады.

Баскиімнің кез келген түрінің ішкі бетіне қалыңдау, жұмсақ маталардан астар тігіп, арасына кейде жұқалап жүн немесе мақта салып астарлайды. Киіз қалпақ үлгісімен сайларының іш жағына астарын бірге сырып та жібереді. Астарлық матаға көбіне шыт, бөз, сәтен сияқты маталар таңдалған. Көрпе-көрпешенің астыңғы бетіне тігілетін матаны да астар атайды. Сондай-ақ, түскиіз, дорба, қалта тәрізді кестеленген түрлі үй бұйымдарына да салынады. Бұйымның өрнегі көрнекті болуы және жиектері тартылып, тырысып қалмауы үшін ширақы матадан (көбінесе, жұқа кенептен) астар салады. Бұл тәсіл кесте жібінің нығыз түсіп, берік бола түсуінің кепілі болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Торғай, Семей, Орал және Сырдария облыстары өкілдерінің кеңесі

**Торғай, Семей, Орал және  Сырдария облыстары өкілдерінің кеңесі** - қазақ өкілдерінің 1916 жылы 7 тамызда Орынбор қаласында еткен кеңесі. Ол Орынбор генерал-губернаторы Эверсманның рұқсат етуімен өтті. Оған Торғай, Семей, Орал және  Сырдария облыстарының қазақ өкілдерімен бірге Алаш қозғалысы қайраткерлері де қатысты. Кеңесте 1916 жылғы 25 маусымдагы патша жарлығына сәйкес соғыс  майданының тыл жұмыстарына қазақтардан адам алу мәселесі қарастырылды. Кеңеске жиналғандар төрағалыққа Ә.Бөкейхановты, хатшылыққа М.Дулатов пен О.Алмасовты сайлады. Кеңестің жұмысына А.Байтұрсынов та атсалысты. Кеңес тыл жұмысына адам алу іс-шарасы қазақ жұрты шаруашылығына зияны тимейтіндей етіліп жүргізілуін қалап, бұған орай мынадай талап-тілектерді білдірді: тыл жұмысына адам алу солтүстік өңірде 1917 жылға дейін, оңтүстік өңірде 1917 жылдың 15 наурызына дейін шегерілсін; алдымен 19 бен 31 жас аралығындағылардың үштен бірі алынсын; адам алу барысында қазақ халқына мұғалімдер жетіспейтіндігі ескерілсін; мектептер мен медреселерде оқып жүрген шәкірттер тыл жұмысына алынбасын; тыл жұмысына алынғандар отыз кісіден топтастырылып, олар тілмаштармен және молдамен қамтамасыз етілсін. Осы талап-тілектер Мемлекеттік Думадағы Мұсылман фракциясы мен А.Ф.Керенский атына жеделхат арқылы жолданды.

## Дереккөздер

 

 

Санат:Тұлғалар
Петр Васильевич Томасевич

**Петр Васильевич Томасевич**  (1923, Украина, Одесса қаласы - 1984, Одесса қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, сержант, пулемет взводының командирі. Орыс. Соғысқа дейін Жамбыл облысы Жамбыл қаласында (қазіргі Тараз) тұрған. Кеңес әскері қатарына 1942 жылдың күзінде шақырылған. Ол 2- және З-Украина майданында Сталинград қаласынан Венгрия жеріне дейін жеткен. 1944 жылы Томасевич бір топ жауынгерлермен Тиса (Тисса) өзенінен өтіп, плацдармды үш тәулік бойы жауға бермей ұстап тұрды да, Кеңес әскерлерінің өзеннен өтуін қамтамасыз етті. Осы ұрыстарда көрсеткен ерлігі үшін Томасевичке КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (24.3.1945). Бұл  ұрыста Томасевич ауыр жарақаттанды. Комиссия ержүрек жауынгерді әскер қатарынан босатты. Одесса қаласына оралып, зауытта, кейіннен (27 жасында) Қара теңіз пароход кәсіпшілігінде жұмыс істеді. Мұнда ол қатардағы матростан капитанның бірінші көмекшісіне дейін көтерілді.

## Дереккөздер

 

 

Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Астық майқандау

**Астық майқандау** - астықты таптаған кезде оның дәнегі астына түсіп, бетіне шыққан сабанын сыпырып алу үрдісі. Астықты қол орақпен орып бір жерге жинағаннан кейін, оның сабағынан дәнін бөліп алу үшін, тұлықтаспен және ат тұяғымен арлы-берлі таптайды. Ертеде майқандалған сабақты астықтың бір шетіне жағып, түнде жарық ретінде пайдаланып, жұмысты әрмен қарай жалғастыра берген.Қырман басындағы шаруашылық харекеттерге байланысты ежелден өзіндік ғұрыптар, ырымдар және жосын-жоралғылар қалыптасты. Бұлар, түптеп келгенде, шаруашылық харекетін үйлесімді және тиімді атқаруды қамтамасыз етуге бағытталды. Қырманға келгендер жұмыс істеп жатқан егіншілерді Қырман тасысын! Диқан дарысын! Обаны ассын! деп құттықтайды. Дән суырушылар құттықтаушылардың алғашқыларына бір кеусен дән берген. Кейде әйелдер қырман басына ыдысқа пісірілген ет салып әкелетін, ал егіншілер ауыз тиіп, ыдыстарын бос қайтармайтын. Барлық өңірінде қуаңшылық пен су тасқындарының болып тұруына байланысты құдайға жалбарыну, тасаттық, беру мен дұға оқу ұстанымдары атқарылып отырды.

Ақтөбе облысының егіншілері жер жыртып болған соң сабантой ұйымдастырған. Әйелдер жауын-шашын мол болсын деп, ауылға оралған диқаншылардың үсті су болғанша су шашатын. Бұл үрдіс той-думанмен аяқталатын. Қостанай және Қарағанды облыстарында Диқан бабаның құрметіне көк жағыс деп аталатын мейрам ұйымдастырылып отырды. Ал орақ кезінде күрделі ғұрыптар атқарылмаған, тек алғашқы астықтың түсімінен көже дайындалды. Осындай жосынды Шу өңірінің қазақтары қолданатыны туралы кеңес төңкерісіне дейінгі орыс зерттеушісі Л.Чермак жазды. Айта кетер жайт - Қазақстанның солтүстік өңірлерінде егін оруға әйелдер, ал оңтүстік аймақтарда тек ер адамдар шыққан.
Оңтүстік облыстарда қолданылған тағы бір ғұрып қырман қандау деп аталады. Диқан бабаға арнап, құдай жолы деп қырман басында еркек қой сояды. Мұнысы жерге қан сіңсе, аруақтар риза болады, - дегенді білдіреді. Сондай-ак, қырман тойы ұйымдастырылып, осының құрметіне әлім ботқа деп аталатын ас әзірлеген.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Астықты бөлу

**Астықты бөлу** — бұл үрдісті басқару беделді адамға тапсырылған. Ертеде дәстүрлі ортада қырманға жиналған астықты болу сәтті күндердің бірінде тыныш ымыртта жасалған. Бұл - тіл мен көзден сақтауды ырымдағаны. Егіншілер дәрет алып, таза киім киіп келуге тиіс. Намаз білетіндері намазын өтеген соң қырманға келеді. Бір адам тазартылып үйілген қызыл деп аталатын бидай үйіндісінің  шетін ала айналдыра бір пұттай астықты сеуіп шығады. Ағаш күректі қолға алған диқан бисмилла деп кірісіп, үйіндінің орта тұсынан жүргізілген сызықты оңға қарай айналдырып шығады. Бұл жосынды белбеулеу деп атайды. Бұл - Диқан баба қырман басына келгенде, астықты айналып, өзінің шапағатына бөлесін деген ырымның көрінісі. Мұнан кейін үйіндінің үстімен белбеуге дейін жететін қосымша екі сызықты айқыштап сызады. Екі сызықтың бірі құбылаға бағытталуы тиіс және ондағы астыққа сабымен төмен қаратып күрек, айыр және сыпырғышты шаншиды.
Үйілген бидайдың иесі етегінде кұбылаға қарап отырып: Бісміллэ деп аяқ-ыдысқа бидайды толтырып алады. Оны кеусен немесе ақұла деп атайды. Ол - кем-кетік, жетім-жесірлерге берілетін астықтың бөлігі. Малшы малдан зекет беретіні сияқты астықтың иесі де әлеуметтік жағдайы төмен топтарға астықтан ғұшыр береді. Астықтың бидай, сұлы, арпа, тары сияқты түрлерін жеке-жеке үйіп, бөлектеп қаптайды. Қырмандағы астық бір адамға ғана тиесілі болса, туысқандары мен көмекшілерінің көмегімен бидайды елеуішпен есептеп, сыйымдылығы бірдей қаптарға салып, арнайы қамбаға немесе ұраға тасыған. Егер астық бірнеше адамға ортақ болса, оларға өндірілген астықтың тең жартысы тиесілі болды. Қалған жартысы көбінесе, жалданған адамдарға бөлініп беріледі. Астық бөлуді оны басқарушы адам мен оның екі көмекшісі атқарды. Басқарушы адам өлшеуіш шараны (Сыр бойындагы егіншілер ағаш керсенмен өлшеген) бидайға толтырып алып, көмекшілеріне кезек-кезек беріп отырады. Олар бидайды алдын ала белгіленген жерге апарып төгіп отырды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Асықты жілік ұстату

**Асықты жілік ұстату** - ұл бала асырап алған кезде атқарылатын ғұрып. Балалы бола алмаған ата-ана немесе жалғыз ұлы немесе жалғыз қызы ғана болса, туған туыстарынан бала асырап алады. Бала асырап алуға келгенде көптің көзінше ер балаға асықты жілік, ал қыз балаға тоқпан жілік ұстатып ант етеді. Кейде баланың өз әке-шешесі басқаның қолына кеткен балағаталасқан жағдайда, асыраушы әке мен шеше оң қолына асықты жілік ұстатып едім ғой деп дауласады. Яғни бала асырап алуға байланысты уағдаластықтың кепілі болып табылатын асықты жілікті алға тартады. Бұл - таласқан жаққа антты бұзбаушылыққа шақырғаны. Қазақтың келіндері асықты жіліктің асығы бар басындагы сіңірді мұжымайды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Асыл тас

**Асыл тас** сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:

*Асыл тас (әкімшілік кешен) — әкімшілік кешені Астана қаласында Есіл өзенінің сол жақ жағасында, № 1 көшеден оңтүстікке қарай, қаланың жаңа әкімшілік орталығында Сулы-жасыл бульварда (Нұржол желекжолы) орналасқан
*Асыл тастар — зергерлік бұйымдарды, тұрмыстық заттарды, қолөнер бұйымдарын әшекейлеу үшін қолданылатын түрлі-түсті табиғи тастар. Көбінесе табиғи жолмен қазылып, табылып алынады.
Викентий Никонорович Тощенко

**Викентий Никонорович Тощенко** (1910, Алматы облысы Алакөл ауданы Үшарал қаласы - 27.11.1943, Украина, Днепр бойы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, гвардия капитаны. 

1932 жылы Кеңес әскері қатарына алынып, тұрақты әскери  қызметкер болды. Ұлы Отан соғысы басталған алғашқы күннен майданға жіберілді. 1-гвардиялык атты әскер дивизиясы 5-гвардиялық Тамань атты әскер полкінің қатарында Солтүстік Кавказдағы, Днепрдегі шайқастарға қатысты. 1943 жылы 26 қыркүйекте Тамань атты әскер полкінің 1-эскадроны полк штабының бастығы, гвардия капитаны Тощенконың басшылығымен бораған оқтың астында Днепрден өте бастады. Оң жағалауға шыгысымен Тощенко басып алған плацдармын кеңейтіп, басқа бөлімшелердің өтуін қамтамасыз ету үшін эскадронымен Вороново тоғайының жиегін басып алуға  тырысты. Олар күші басым жаумен бір жарым тәулік шайқасты. Тощенко жараланғанына қарамастан, ұрысқа басшылық жасап жүрген кезінде екінші рет оқ тиіп, қаза тапты. Ұрыста көрсеткен ерлігі үшін Тощенкоға КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (10.1.1944).

## Дереккөздер

 
Санат:1910 жылы туғандар
Санат:Үшаралда туғандар
Санат:26 қыркүйекте қайтыс болғандар
Санат:1943 жылы қайтыс болғандар
Санат:Переяслав-Хмельницкий ауданында қайтыс болғандар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:КСРО капитандары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Днепр үшін болған шайқас қатысушылары
Санат:Ұлы Отан соғысы ұрыстарында қаза тапқандар
Санат:Переяслав-Хмельницкий ауданында жерленгендер