open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Түймекент орта ғасырлық қала

**Түймекент** – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне археологиялық ескерткіш түріне жататын ортағасырлық қаланың орны. 

## Орналасқан жері
Жамбыл облысы Байзақ ауданы Түймекент ауылының оңтүстік-батыс шетінде, Талас өзенінің оң жағалауы.

## Кезеңі
VІ-ХІІ ғасырлар.

## Тарихи деректер
Қалада алғаш 1894 жылы В.В. Бартольд болып, бұл қалашық Тараздың орны емес деген пікір айтқан. 1936–38 жылдары Жетісу археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам) зерттеген. 1986 жылы Ш. Уәлиханов атындағы Тарих, археология және этнография инистутының тарих және мәдениет ескерткіштері қоғамының археологиялық экспедициясы отряды (жетекшісі К. Байпақов) қайта зерттеу жүргізді. Қалашықтың жобасын қағазға түсіріп, жол салу кезінде бұзылған жерлерін анықтады. 2000 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясы (жетекшісі Байпақов) кішігірім қазба жұмыстарын жүргізді.

## Сипаты
Қалашықтың жобасы тікбұрышты, аумағы 250х310 м төбе. Бұрыштары дүниенің төрт нүктесімен бағыттас салынған. Айналдыра мұнаралы биік дуалмен қоршалған. Төрт қабырғасының әрқайсысының бойында 7 мұнара болған. Сыртқы дуалдың биіктігі 4-6 м, мұнараларының биіктігі 4,5-7 м. Қалашықтың сыртқы қақпалары солтүстік-батыс және оңтүстік-батыс қабырғаларының бойында. Цитадельдің қираған орны қалашықтың ортасында. Оның табанының өлшемі 40х15 м, үстіңгі жағы 15х15 м. Цитадельдің оңтүстік аумағынан ұзындығы 40 м жалмен қоршалған ауласы жалғасады. Қалашықтың ішкі жағында көшелер мен оларды жағалай салынған тұрғын үйлердің іздері байқалады. Дуалдың бұзылған жерлері қабырғаның қам кірпіштер мен пахса блоктарынан қаланғандығын көрсетеді. Қабырғаның ені 7-8 м, сақталған биіктігі 3 м. Қазба барысында жиналған қыш ыдыстардың сынықтары мен археологиялық заттар VII-XII ғасырларға жатады. Түймекент қалашығында осы өңір билеушілерінің тұрған орданың орны болуы мүмкін деген де пікір бар.
Ежелгі қаланың тармақталған инженерлік желілері, екі метрлік тереңдікте орналасқан екі су құбыры болған, бұл тұрғындардың тіршілігі мен қауіпсіздігін және өзін-өзі қамтамасыз ету мүмкіндігін көрсетеді. Түймекент Ұлы Жібек жолының керуен жолдарының торабында орналасқан, бұл оның тұрақты гүлденіп, дамуын қамтамасыз етті. Ескі қала орны Қазақстанның мәдени мұрасының ең маңызды ескерткіштерінің бірі болып табылады. Түймекентті зерттеу әлі күнге дейін жалғасып келеді.
Халық арасында кездесетін аңыздардың біреуіне сәйкес, Түймекент қаласының негізін қалаған Көкшехан, ол қаланың іргесін қалап, оны өзінің қызы ханшайым Түйменің атымен атаған. Әкесі дүниеден өткеннен кейін дәл сол қызы қаланы жақсы басқарып, оның дамуы мен гүлденуіне көп үлесін қосқан.

## Дереккөздер

  

Санат:Жамбыл облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Байзақ ауданы
Қазақстан ерлер ұлттық су добы құрамасы

**Қазақстан ұлттық су добы ерлер құрамасы** — Әлемдік жарыстарға су добынан қатысатын ұлттық құрамасы. Азия ойындарының 6 дүркін чемпионы. Олимпиада ойындарына 4 рет (2000, 2004, 2012, 2020) қатысты, Әлем чемпионаттарына 11 рет (1994, 1998, 2001, 2009, 2011, 2013, 2015, 2017, 2019, 2022,  2023)   қатысты.

## Нәтижелері
### [[Олимпиада ойындары]]

*1996 — *Қатыспады*
*2000 — 9 орын
*2004 — 11 орын
*2008 — *Қатыспады*
*2012 — 11 орын
*2020 — 11 орын

### [[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты| Әлем чемпионаттары]]
* 1994 — 12 орын
* 1998 — 11 орын
* 2001 — 12 орын
* 2003 — *Қатыспады*
* 2005 — *Қатыспады*
* 2007 — *Қатыспады*
* 2009 — 16 орын
* 2011 — 13 орын
* 2013 — 12 орын
* 2015 — 11 орын
* 2017 — 11 орын
* 2019 — 14 орын
* 2022 — 14 орын
* 2023 — 14 орын

### Әлем лигасы
*2010 — 10 орын
*2011 — 13 орын
*2012 — 5 орын
*2014 —  1 раунд
*2015 — 1 раунд
*2016 — 1 раунд
*2017 — 6 орын
*2018 — 8 орын
*2019 — 7 орын
*2020 — 6 орын

### [[Су добынан Азия чемпионаты|Азия Чемпионаттары]]
* 2009 — 2 орын
* 2012 — 1 орын 
* 2015 — 3 орын
* 2020 — **COVID-19 пандемиясына байланысты өткізілген жоқ**
* 2022 — 3 орын
* 2023 — 3 орын

### [[Азия ойындары]]
*1994 — 1 орын
*1998 — 1 орын
*2002 — 1 орын
*2006 — 3 орын
*2010 — 1 орын
*2014 — 1 орын
*2018 — 1 орын
*2022 — 3 орын

### Азия Кубогы
*2012 — 1 орын

### Ислам ынтымақтастық ойындары
* 2005 — 2 орын

## Құрамасы

Бас бапкер: Небойша Обрадович 

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* HistoFINA (Volume II, 1908–2001) 

Су добы спорты
Санат:Ұлттық су добы құрамалары
Санат:Қазақстандағы су спорты
Метадон

right|150px
right|150px|thumb|Метадон
Метадон (methadone) органикалық қоспа, қатты әсер ететін синтетикалық есірткі дәрі-дәрмегі. Героин және басқа да есірткіге тәуелді жағдайларда ең тиімді емдеу әдісі болып табылады. 1960 жылдан бастап АҚШ-тағы героинге тәуелділермен күрес жүргізу туралы бағдарламаларда кеңінен қолданылады. Соған қарамастан адам оған үйреніп кетуі мүмкін, алайда метадонды героинге қарағанда тоқтату оңай. Метадон эйфория туғызбайды, шыдамдылықтың дамуына да жол бермейді, сондықтан мөлшерін көбейтуді талап етпейді. Күнделікті метадонды қажетті мөлшерде қабылдап жүрген адам героинге деген қайта құмарлығын, оны қабылдамағаннан туындайтын қандай да бір белгілерінде сезбейді. Осының арқасында адамның героинге деген психологиялық тәуелділігін жоюға мүмкіндік береді.
Дегенмен, метадон көптеген дмыған елдердер тыйым салынған және де оның нашақорлықтан емдеу қасиеттері жоққа шығарылуда.

## Сыртқы сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Ғылым
Санат:Медицина
Санат:Метадон
Обвальден

**Обвальден** (; ; ; ) — Швейцарияның орталығында орналасқан кантон. Астанасы — Санкт-Галлен қаласы. Халқы 32,7 мың адам. 

## Географиясы
thumb|left|Кантонның әкімшілік бөлінуі.
Аумағы 491 км² (кантондар арасында 19-шы орын).

## Сыртқы сілтемелер
* Official site (German)
* Official statistics
* Pilatus
* Titlis

Санат:Швейцария
Санат:Швейцария әкімшілік бөлінісі
Санат:Швейцария кантондары
Нёвшатель (кантон)

**Нёвшатель республикасы және кантоны**, немесе **Нёвшатель** (,  — Швейцарияның батысында орналасқан кантон. Астанасы — Санкт-Галлен қаласы. Халқы 167 мың адам. 

## Географиясы
thumb|left|Кантонның әкімшілік бөлінуі.
Аумағы 803 км² (кантондар арасында 15-ші орын).

## Сыртқы сілтемелер
* Official Site
* Official Statistics
* Tourism: Neuchâtel and surroundings «Watch Valley»
* Portal Neuch.ch 

Санат:Швейцария
Санат:Швейцария әкімшілік бөлінісі
Санат:Швейцария кантондары
Шаффхаузен (кантон)

**Шаффхаузен** (; ; ; ) — Швейцарияның солтүстігінде орналасқан кантон. Астанасы — Шаффхаузен қаласы. Халқы 73,4 мың адам. 

## Географиясы
thumb|left|Кантонның әкімшілік бөлінуі.
Аумағы 298 км² (кантондар арасында 20-шы орын).

## Сыртқы сілтемелер
* Official Page (German)
* Archives  (German)
* 34 townships
* Official Statistics

Санат:Швейцария
Санат:Швейцария әкімшілік бөлінісі
Санат:Швейцария кантондары
Тургау

**Тургау** (; ; ; ) — Швейцариядағы солтүстік-шығысында орналасқан кантон. Астанасы — Фрауэнфельд қаласы. Халқы 228 мың адам. 

## Географиясы
thumb|left|Кантонның әкімшілік бөлінуі.
Аумағы 991 км² (кантондар арасында 12-шы орын).

## Сыртқы сілтемелер
* Official Page (German)
* City of St. Gallen  (German)

Санат:Швейцария
Санат:Швейцария әкімшілік бөлінісі
Санат:Швейцария кантондары
Швиц (кантон)

**Швиц** ( [ʃviːts], , , ) — Швейцарияның орталығында орналасқан кантон. Астанасы — Швиц қаласы. Халқы 131 мың адам. 

## Географиясы
thumb|left|Кантонның әкімшілік бөлінуі.
Аумағы 908 км² (кантондар арасында 13-шы орын).

## Сыртқы сілтемелер
* Official Page

Санат:Швейцария
Санат:Швейцария әкімшілік бөлінісі
Санат:Швейцария кантондары
Аргау

**Аргау**, **Ааргау** (, , , ) — Швейцарияның солттүстігіндегі орналасқан кантон. Астанасы — Арау қаласы. Халық саны — 573,6 мың адам. 

## Географиясы

Аумағы 1,4 км² (кантондар арасында 10-шы орын).

## Сыртқы сілтемелер
* Official Page

Санат:Швейцария
Санат:Швейцария әкімшілік бөлінісі
Санат:Швейцария кантондары
Юра (кантон)

**Юра** (; ; ; ) — Швейцарияның солтүстік-батысында орналасқан кантон. Астанасы — Делемон қаласы. Халқы 69 мың адам. 

## Географиясы

Аумағы 838 км² (кантондар арасында 14-ші орын).

## Сыртқы сілтемелер
* Official Page

Санат:Швейцария
Санат:Швейцария әкімшілік бөлінісі
Санат:Швейцария кантондары
Ури

**Ури** ()  — Швейцария орталығының оңтүстігінде орналасқан кантон. Астанасы — Альтдорф қаласы. Халқы 35 мың адам. 

## Географиясы
thumb|left|Кантонның әкімшілік бөлінуі.
Аумағы 1077 км² (кантондар арасында 11-ші орын).

## Сыртқы сілтемелер
* Canton Uri, official site (German)
* Official Statistics

Санат:Швейцария
Санат:Швейцария әкімшілік бөлінісі
Санат:Швейцария кантондары
Метаком

right|150px|thumb|Филипп королі

Метаком (Metacom; Metacomet; King Philip) (Метакомет; Филипп королі) (1638 жыл, Массауусетс - 12 тамыз 1676 жыл, Род-Айленд), вампаноаг үндістерінің көсемі, алгонкин тайпалары конфедерациясының жетекшісі. Оның әкесі Массасоит 1621 жылы колонистермен бітім жасасады. Бірақ ақ нәсілділердің үндістерге көрсеткен қорлығы Метакомның ызасына тиеді. 1675 жылдың маусым айында ол вампаноаг, наррагансет, абенактар, нипмук пен могауктар конфедерацияларымен бірге соғысқа шығады. Бұл қақтығыс Филипп королінің соғысы ретінде әйгілі болып, Жаңа Англия тарихында қанды шайқас болып саналады. Екі жаққа да айтарлықтай зиян келгеннен кейін конфедерация ыдырап, аштық басталады. Метаком өзінің ата-бабаларының жеріне келгеннен кейін оған опасыздық жасайды. Ол 1676 жылы отаршылдардың жіберген тыңшы үндіс агенттің қолынан қаза табады. Оның басын шауып, денесін төртке бөліп тастайды. Оның басы Плимутта 25 жыл бойы қазықта ілініп тұрған.

Метакомет елдің альянстарын пайдаланып, жаңа Англияның үйлестіруге еуро колонисттерді тыс жақын мехнаттарды американдық итеру болды. Ол жақын баулардан деген көп ара аймақта колонисттерді, шатақтармен игерушілікпен кейінгі шығару қалды, сырттың кернеулер ойын сияқты еуро қоныстанудың аумақтауының салдары азайтты.Себебі колонисттер өзінің өскелең нөмірлерін кию үшін әкелді, хан Филипп және оның ізбасарларынан  біреулер баспананы үлкен "Assowamset" батпақта оңтүстіктің "Massachusetts" есқалилармыз деген. Ол сол кезеңде ұсынды.

## Сілтемелер
*АҚШ тарихы: Хан Филипп, 1675-76.
*Киелі Давид, Үнді комитеті.
*Уампонинг конститутциясы. Тарихы. 

Санат:Тарих
Санат:Үндістан тарихы
Санат:Тұлғалар
Найза лақтыру

right|250px|thumb|Найза лақтыру

left|50px|thumb|Найзалар

right|250px|thumb|Найза лақтыру

**Найза лақтыру** (javelin throw), жеңіл атлетиканың тәртібі; ағаш немесе темір найзаны ұзындыққа екпінмен лақтыру. Спортшы екпінмен секіргеннен кейін (10-12 қадам) найзаны лақтырады, лақтырылған құрал ұшымен жерге қадалуы керек. Найзаның ұзындығы ерлер жарысында 260 см, ал әйелдер жарысында – 220 см тең болады. Найзаны лақтыру Ежелгі Грекиядағы олимпиадаларда бессайыс бағдарламасында болған. Спорттың бұл түрі 1896 жылғы бірінші Олимпиадалық ойындар бағдарламасына енгізілген. Әйелдер спорттың бұл түрімен 1932 жылдан бастап олимпиадаларда жарыстарға қатыса бастады.

## Тағы қараңыз
1. Онсайыс

2. Жеңіл атлетикалық жетісайыс

## Сыртқы сілтемелер
1. Қазақ энциклопедиясы

Санат:Спорт түрлері
Санат:Найза лақтыру
Балға лақтыру

left|250px|thumb|Балға лақтыру
нобай
right|250px|thumb|Балға лақтыру

Балға лақтыру (hammer throw), жеңіл атлетикадағы тәртіп. Мұндағы тәртіп бойынша спортшылар балғаны мүмкіндігінше алыс қашықтыққа лақтырады. Балға ұзындығы 1,2 м-ден аспайтын икемді сым тұтқасы байланған металл шарынан (7, 26 кг.) тұрады. Лақтырушы лақтырар алдында жоғарғы жылдамдықта үш айналым жасайды. Спорттың түрі ретінде балта лақтыру 14 ғ. Британ аралында пайда болған. Алайда 1866 жылдан бастап Кембридж және Оксфорд жарысы арасында ғана бағдарламаның тұрақты бөлігі болып саналған. Ал, 1900 жылдан бастап олимпиадалық спорт түрі болып аталады. 

## Сыртқы сілтемелер
1. Қазақ энциклопедиясы

Санат:Спорт
Санат:Олимпиада ойындарындағы спорт түрлері
Санат:Балға лақтыру
Иоаннис Метаксас

right|200px|thumb|Иоаннис Метаксас

**Иоаннис Метаксас** (Metaxas Ioannis) (12 сәуір 1871 жыл, Итака, Грекия – 29 қаңтар 1941 жыл, Афина), гректің әскери және мемлекет қайраткері, генерал, (1936-41) премьер-министр. Кәсіпқой әскери маман. Өзінің герман туралы көзқарасының арқасында I Константин королінің сеніміне ие болады. 1913-17 жылдары Бас штаб бастығының орынбасары болады. I Константин (1917) тақтан түсірілгеннен кейін Грекиядан кетіп, 1920 жылы онымен бірге туған жеріне қайтып оралады. 1923 жылы монархия құлағаннан кейін оппозициялық ультрароялдық партиясын басқарып, 1935 жылы монархияны қалпына келтіру жұмыстарында үлкен рөл атқарады. 1936 жылы премьер-министр болып тағайындалады, сол жылы саяси партияларды таратып, әскери диктатураны орнатқан болатын. Ол саяси оппозицияны тыныштандырды, бірнеше табысты экономикалық және әлеуметтік реформалар жүргізді. 1940 жылы қазан айында италян әскерлері Грекияға басып кіргенде, Метакас тез және тиімді түрде мемлекеттің ресурстарын жұмылдырып, тойтарыс беруді ұйымдастырады. Нәтижесінде грек әскерлері шабуылға шығып, қарсыластарын Грекия аймағынан шығарып, Албанияның жарты бөлігін басып алады.

Саяси үлгіде оның режимін сырттың авторитарлық еуро үкіметтерінде(ең ылғи фашистік Италия) Метаксас саяси партияларды тыйды, Тыятын дүрелер және медия жаядай таратып жіберу цензурасын ұсынды. Ұлттық бірліктің  алғашқы мемлекеттік парламенттік құрылымның орындатпау себебі барым елдің алай-түлейін (ұлттық schism қара) керек жолдарын қалдырды. Meтаксас саяси ландшафттың кәрі партиялары ұнатпады, дәстүрлі кертартпалар соның ішінде болды.Наряду мен анти-парламентаризммен, антикоммунизм екі басты саяси күн тәртібімді 4-ші тамыздың режимінен белгілі нысанға келтірді. Қауіпсіздіктің Константинс министрі тез орнына түсіп  және Грекияның компартиясын оның мұрағатының алымы және коммунистік көсемнің Никос тұтқынымен іс жүзінде таратып жіберді. Коммунизмнің тұншықтырлық науқанмен қарсы 'анти-грек' әдебиеттің ұлттық пайызда  қауіпті сияқты болды. Кітаптың жануларында   авторлар сияқты айталық Гете, шоу, және Фрейд, және Севера болды

## Сілтемелер
* Фашистік Грекия ішіндегі Метаксас жобасы 
* ioannismetaxas.gr - сайты 

Санат:1871 жылы туғандар
Санат:Грекия тұлғалары
Санат:1941 жылы қайтыс болғандар
Санат:Грекия мемлекет қайраткерлері
Санат:Грекия премьер-министрлері
Металдандыру

[thumb|right|Күмістелген [alto саксафоны]]

**Металдандыру** (plating) сыртқы түрін және ұзақ сақталуын арттыру мақсатында металды немесе басқа да материалдарды, мысалы, пластика я фосфорды берік, түзу мателды қабатпен қаптау. Бұрынғы кезде затты қаптау («Шеффилді тарелка») әдісі ретінде  Т.Булсовер ойлап тапқан процес қолданылатын. Бұл қаптау әдісі күмістің екі қабаты арасындағы жездің бір қабатынан тұратын. Қазіргі кезде заттың сыртын алтын, күміс, тат баспайтын болат, палладий, мыс және никель сияқты материалдармен қаптау барысында оны қажет деп тапқан металдың ерітіндісіне батырып сосын электрохимиялық немесе химиялық әдіспен (гальвандау) сыртына сіңдіреді. Қаптауларды сәнділік үшін жасайды, бірақ көбінесе оларды тат баспау үшін және беріктігін арттыру үшін қолданады. Көптеген көліктердің тетіктерін, электр бұйымдарынды, қыш пен асхана құралдарынды, темірден жасалған тауарларды, су жүргізетін құбырларды, электронды құрал-жабдықтарынды, сымдарды, ұшақтар мен ғарыштық аппараттарына арналған бұйымдарды және құрал-саймандарды қызмет ету мерзімін арттыру үшін металдармен қаптайды. 

## Cілтемелер
1. Қазақ энциклопедиясы

Санат:Ғылым
Санат:Металтану
Санат:Металдандыру
Таға лақтыру

left|250px|thumb|Таға лақтыру

right|150px|thumb|Тағалар

right|150px|thumb|Таға лақтыру алаңы

Таға лақтыру (horseshoe pitching), екі немесе төрт ойыншыдан тұратын ойын. Тағаға қысқа қазық кигізу арқылы немесе оған белгілі бір арақашықтықта жақындау үшін тағаны осылай лақтырып ойналады. Тағаға кигізілетін қысқа қазық рингер деп аталады. Осы үшін ойыншыларға маскимальды ұпайлар саны қосылады. Бұл квотс ойыныан шыққан болуы да мүмкін. Бұл ойынның түрі әсіресе АҚШ пен Канадада танымал болған. Жарыс 50 ұпай жинағанға дейін, ал ресми емес ойындарда 21 ұпайға дейін өткізіледі. 

## Сыртқы сілтемелер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Спорт
Санат:Ойындар
Метасеквойя

left|150px|thumb|Метасеквойя

Метасеквойя (dawn redwood) (Metasequoia glyptostroboides) – Орталық Қытайдың жазық аудандарынан шыққан таксодивтер (Taxodiaceae) тұқымдас қылқанды ағаштың сақталынған жалғыз түрі. Бүйір жағындағы бұтақшалар және жапырақтар түйін сабағында жұбымен түзіледі. Қауырсын тәрізді орналасқан ашық жасыл түсті жапырақтар күзде қызыл-қоңыр түске айналады. Алайда қазып алынатын ағаш үлгілері молшылықта жиі кездескенмен, 1940 жылы қолдан егілген ағаш түрлері пайда болғанға дейін ағаш ұзақ уақыт бойы табиғатта жойылған деп есептелген. Орталық Қытайда олардың бірнеше мыңы қалғаны белгілі. Табиғатта аталмыш өсімдік пайда болғаннан кейін әлемнің көптеген түкпірінде оның бұтағы мен тұқымынан өсіріле бастады.

## Сыртқы сілтемелер
1. Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қылқан жапырақтылар
Санат:Метасеквойя
Бөбек (бала)

Бөпе - адамның балалық шағындағы мезгілі. Балалық шақтың жас шамасына байланысты шекаралары әр түрлi мәдениеттерде әр қилы болады, сонымен қатар әр елдің заң жүйелерi де әр түрлі қарастырады. Жалпы жағдайда, жастық шақты туғаннан бастап  жыныстық жағынан есею мезгіліне дейін деп қарастырады. Қыз - әйел жынысындағы жас; бала - еркек кіндікті жас. Жас балалар денсаулығына жауап беріп, соны зерттейтін дәрiгерлiктiң бөлiмi - "педиатрия" деп аталады.
thumb|Бөбек

=Заңдық статусы=

Бала мәртебесi  ересектер секілді әртүрлi мәдениеттер және заң жүйелерiнде әр қилы деп айтып өттік. Бала құқықтары туралы конвенция дәл қазiр он сегiз жасты жас шамасына дейiнгі адам баласын бала деп атауды ұйғарып тұр. 

**Кәмелетке толу жастары**
    
*     Кәмелетке толу  көпшілік елдерде 18 жаста.
*     Кәмелетке толудың ең төменгi жас шамасы Фарер аралдарында орнатылған - 14 жас.
*     Кәмелетке толу Кубада 16 жаста
*     Кәмелетке толу жасы Қазақстанда 18 жас

=Бала құқықтары=

Халықаралық және Қазақстандық заңнамаға сәйкес мемлекет оларға кепiлдiк берiлетiн ажырамас құқық береді: бала, сонымен қатар көзқарастарын еркiн бiлдiруге, өмiрге, құрметке ажырамас құқығы болады, бiлiм алуға құқығы бар. 

Жалпы түсінік бойынша адам 13-16 жылдарға дейiн ғана жас бала болып еептеледі. Дегенмен iшкiлiктер сатып алуға байланысты немесе  төлқұжат алу, дауыс беру мүмкіндіктеріне байланыты бала сөзі контекстке байланысты басқаша қолданылуы мүмкiн. 
[thumb|250px|[Линдегрен, Амалия|Амалия Линдегрен. «Таңғы ас». . 1866]]
=Баланың дамуы=

Баланың дамуы - баланың  бой жетуiн, есею процесіндегі  бөбектiң физикалық және психологиялық ерекшеліктерін зерттейтін ғылымның бөлек бағыты.

Эриксонның дамуыны психосоциалды теориясы

Эрик Эриксон адамның дамытуының сегiз психоәлеуметтің кезеңдерiн ерекшеледi. Оның ішінде төртеуі балалық шақтың мерзiмдерiне сәйкес келедi.

    *     Нәрестелiк
    *     Балалық шақ
    *     Ойын жас шамасы
    *     Мектеп жас шамасы

Бұл жас шамалары әр халықтың мәдениетіне байланысты өзгеріп отырады. Төменде бөпенің қазiргi заман көзқарастарына сәйкес даму кезеңдері көрсетілген:

   
 * Зигота, ұрықтану сәті, бала бiту
 *     Эмбрион
 *     Туылғанына бір ай болған бөбек
 *     1 жасқа дейiнгі бөбек
 *     Мектеп жасына толмаған бала:
        *   Жүруді үйреніп жүрген бала. 1-4 жас шамасындағы бөпе
        *   Мектепке бармаған ересек бала(5-6 жас)
 *     Балалық шақтың ортасы – 5 -10 жас аралығындағы бала
 *     Жас өспiрiм - жас шамасы 11-15 арасындағы орта мектептiң оқушысы:
        *   11-12 жылдар кiшi жас өспiрiм
        *   13-15 жылдар ересек жас өспiрiм
 *     Жастық шақ 16-21(23) жас

**Қоршаған ортаны тануы**

* 	Перенеталды тәрбие
* 	Оқыту
* 	Отбасы тәрбиесі, жалпы тәрбие
* 	Ойын
* 	Музыкалық білім
* 	Көркемөнер туралы түсінік
* 	Шет тілдерді оқыту
* 	Дене шынықтыру
* 	Баланың интелектуалдық тұрғыда дамуы
* 	Балаларға арналған қоғадық бірлестіктер
* 	Отбасылық фильмдер
* 	Әке және ана

=Бөбектің психикасының дамуы=
Бірлік (Шу ауданы)

**Бірлік** — Жамбыл облысы Шу ауданындағы ауыл, Бірлік ауылдық округі орталығы, Мойынты-Шу және Арыс-Алматы-Семей темір жолдары түйіскен жеріндегі темір жол бекеті.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Төле би ауылының шығысында 5 км-дей жерде, Шу өзенінің оң жағасында орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1946 жылы Мойынты-Шу темір жолын салуға байланысты қаланған. 

## Халқы

## Кәсіпорындары
Бірлікте құрылыс кәсіпорны, нан зауыты, тұрмыс қажетін өтеу комбинаты, астық, қант қызылшасын және тері-жүн қабылдау пункттері жұмыс істейді. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, дәрігерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен және Шу темір жол бекетімен автомобиль жолдары арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Шу ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Сарыбұлақ (Жамбыл облысы)

**Сарыбұлақ** — Жамбыл облысы, Қордай ауданындағы ауыл, Сарыбұлақ ауылдық округі орталығы.  

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қордай ауылынан солтүстік-батысқа қарай 40 км жерде, Қақпатас өзенінің жағалауындағы ақ жусан аралас эфемерлі шөптесін өскен қоңыр, бозғылт қоңыр топырақты тау алдының қуаң агроклиматтық белдемінде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1964-97 жылдары қызылша өсіретін «Сарыбұлақ» кеңшарының орталығы болып келді. Оның негізінде ауылда «Сарыбұлақ» АҚ және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Ауылда орта, бастауыш мектептер, отбасылық-дәрігерлік амбулатория, клуб, кітапхана, т.б. мекемелер бар.

## Дереккөздер

Санат:Қордай ауданы елді мекендері
Қаракемер (Жамбыл ауданы)

**Қаракемер** — Жамбыл облысы Жамбыл ауданындағы Қаракемер ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Аса ауылынан солтүстік-батысқа қарай 7 км-дей жерде, баялыш, көкпек, боз жусан аралас сұр, сортаңды сұр және шалғынды сұр топырақты шөлейт белдемде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
1969 – 1997 жылдарда қазақ жайылым ғылыми-зерттеу институтының Қаракемердегі тәжірибе шаруашылығы ретінде қаланды. Оның негізінде «Қаракемер» ӨК және бірнеше шаруа қожалықтары ұйымдастырылды.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, мәдениет үйі, отбасылық-дәрігерлік амбулатория бар. 

Қаракемер ауылы - ауыл маңында биік құм кемері болғандықтан "Қаракемер" атанған. Тараз - Ақкөл автожолының бойында орналасқан. Жері жазықтар мен төмпешіктер, сайлар мен ойпаңдар болып келеді. Талас ауданымен шекаралас Мойынқұм құмды алқабына ұласады.

Қаракемер Қаратаудың солтүстік бөктері арқылы өтетін керуен жолы бойындағы ірі сауда мен қол өнердің орталығы болғандығын ауыл маңынан керамикалық ыдыстардың, тиындардың табылғандығы көрсетеді. Қаракемер ауылының оңтүстік-батысына қарай 2 км қашықтықта орналасқан VII-XII ғасырдағы Адахкент қаласының орны бар, оны 1939 жылы ғалым А.Н.Бернштам зерттеген.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) елді мекендері
АҚШ штаттарының тізімі

400px|thumb|Штаттардың атаулары мен шекаралары көрсетілген АҚШ картасы
thumb|400px|Штаттардың физикалық картасы
**[[Америка Құрама Штаттары]]** 50 штаттан тұрады.

## Штаттар тізімі

## Тағы қараңыз

* Одаққа кіру күні бойынша АҚШ штаттарының тізімі

Санат:АҚШ штаттары
Санат:Тізімдер
АҚШ халқы

thumb|1790—2010 АҚШ халық саны
**АҚШ халқы** () — Америка Құрама Штаттарының аумағында тұратын халықтар.

АҚШ Халық санағы бюросының мәліметі бойынша, 2021 жылдың сәуірінде жарияланған АҚШ-тың 2020 жылғы халық санағының нәтижесі бойынша, АҚШ-тың халық саны 2020 жылдың 1 сәуірінде 331 449 281 адам құрды. Бұл АҚШ-тың 2010 жылғы халық санағына қарағанда 7,35% көбірек. Төрт штаттың халық саны 20 млн адамнан асты: Калифорния — 39 576 757, Техас — 29 183 290, Флорида — 21 570 527, Нью-Йорк — 20 215 751. АҚШ-тың ең аз халқы бар штат — Вайомингтың халық саны 577 719 адам. Халықтың өсімі ең биік пайызы құрайтын штат — Юта, халық төмендеген штаттар — Батыс Виргиния, Миссисипи, Иллинойс. Халық тығыздығы 33,6 адам/км². Қала халқы — 82,7% (2020).

## Дереккөздер

Санат:АҚШ халқы
Метастабильді қалып

right|250px|thumb|Мета-қалыптың тым әлсіз міндеттемесі (1), ауыспалы 'saddle' конфигурациясы (2) және астам күшті міндеттеменің (3) төзімді күйі.
left|250px|thumb|Жас көшкіндер метастабильді қалыптарды көрсетуде
**Метастабильді қалып** ( — аралық,  — орнықты) атомның, ядроның немесе басқа да жүйенің қоздырылған қалпы. Әдеттегі қоздырылған қалыпқа қарағанда ұзақ уақытқа ие, алайда негізгі қалыптан қысқа болады. Метастабильді қалыпты уақытша энергетикалық «тұзақ» немесе жүйенің нақты екі ара қашықтықтағы қалпы ретінде қарастыруға болады. Сынаптың көптеген фотохимиялық реакциялары сынап атомдарының метастабильді қалып нәтижесі болып саналады. Оттектің метастабильді атомдарын ұқсас сәулелендіру жасыл бояу тән солтүстік және оңтүстік полярлық шұғылаларды түсіндіреді. 

## Тағы қараңыз
Қозу

## Сыртқы сілтемелер
1. Қазақ энциклопедиясы

Санат:Ғылым
Санат:Ядролық физика
Пьетро Метастазио

right|300px|thumb|Метастазио Пьетро (3.01.1698-12.04.1782)

left|300px|thumb|Метастазио Пьетро ескерткіші

**Пьетро Метастазио** (шын аты Антонио Доменико Бонавентура Трапасси) (Metastasio Pietro Antonio Domenico Bonaventura Trapassi)  (3 қаңтар 1698 жыл, Рим — 12 сәуір 1782 жыл, Вена), Италия ақыны және опералық либреттошы. Метастазиоға ақындық мансабын бастауға жеткілікті қаражат қалдырған  өгей әкесі оның шын есімін өзгерткен болатын. Оның «Покинутая Дидона» (1724) атты бірінші либреттосы табысты болғаны сонша, ол бүкіл Италияда танымал бола бастаған. Көп ұзамай өзінің басты Энцио (1728) және Семирамида (1729) либреттосын жазып, Венаға IV Карлдің шақырылуымен сарай маңында ақын болып қызмет атқара бастайды. Оның 27 үш актілік либреттосына көптеген, атап айтқанда Вивальди, Гендель, Глюк, Моцарт және Керубини сынды композиторлармен 18-ші және 19 ғасыр басында 800-ден астам опера жазылған.

## Сыртқы сілтемелер
1. Қазақ энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Санат:Италия тұлғалары
Санат:1698 жылы туғандар
BBC Wales

**BBC Cymru Wales** — Уэльстегі британдық телетарату корпорациясы. Кардифф қаласының маңындағы Llandaff базасында жұмыс жасайды. Онда үздіксіз 1200 жұмысшы жұмыс жасайды.

Лондон маңынан басқа Ұлыбританиядағы BBC бөлімдерінің ең үздіктерінің бірі болып саналады.

## Дереккөздер


Санат:Компаниялар
Санат:Алфавит бойынша телеарналар
Hartswood Films

**Hartswood Films** — телевизиялық өндірістегі британдық компания. Сонымен қатар драмалар, деректі сериалдар түсірумен айналысады.

2009 жылы Hartswood Кардифф қаласында өзінің өндірістік филиалын ашты. Бұл қаладағы ең алғашқы жұмыстары — Стивен Моффатпен бірлескен "Шерлок" телесериалы болды.

## Дереккөздер


Санат:Компаниялар
Стивен Моффат

**Стивен Моффат** (ағыл. Steven Moffat; туған. 18 қараша 1961, Пейсли, Шотландия) — британ телевизиясындағы сценарист және продюсер.  «Доктор Кім» телесериалының сценаристі мен продюсері, сонымен қатар «Шерлок» мини-сериалының авторларының бірі болған.

## Дереккөздер


Санат:Сценарийшілер
Санат:Продюсерлер
BBC One

**BBC One** — BBC телерадиокомпаниясындағы басты телеарналардың бірі. Ол 1936 жылы 2 қаңтарда *BBC Television Service* атауымен өз жұмысын бастады. Телеарнаның жылдық бюджеті 1,2 миллиард фунт стерлингті құрайды. 

BBC Onе Ұлыбританиядағы ең танымал арналардың бірі, көрермендер үлесінің 20% осы арнаға тиесілі. 2007 жылы "Жылдың ең үздік телеарнасы" санатындағы *Broadcast Awards* жүлдесі бұйырылды.

## Дереккөздер


Санат:Телеарналар
Санат:Алфавит бойынша телеарналар
Таволожка

**Таволожка** — Ресей өзендері:

* Таволожка (Үлкен Өзен тармағы)
* Таволожка (Медведица тармағы)
* Таволожка (Шайтанка тармағы)
Марк Гатисс

**Марк Гэтисс** (; 17 қазан 1966, Седжфилд, Дарем графтығы, Англия) — ағылшын актері, сценаристі, продюсері және жазушысы. Ашық гей, актер Йен Халлардпен некеде тұрады.

Ұлыбританиядағы "Джентельмендер лигасы" труппасының қатысушысы. "Шерлок" телесериалдағы актерлігімен, "Доктор Кім" сериалының сценаристі ретінде танымал болған.

## Дереккөздер


Санат:Сценарийшілер
Санат:Продюсерлер
Еуразия бірінші арнасы

**«Еуразия» бірінші арнасы** () — 1997 жылы құрылған Қазақстандағы телеарна. Мазмұны Ресейдің "Первый канал" телеарнасының бағдарламалары мен қазақ, орыс тілдерінде өзі шығаратын бағдарламалардан тұрады.

## Тарихы
«Еуразия» бірінші арнасы 1997 жылдың қазан айында «ОРТ Қазақстан» деген атаумен құрылды. Телеарна ресейлік «ОРТ» (Общественное российское телевидение) арнасының орнын басты.

2002 жылы қыркүйекте «ОРТ» телеарнасының атауы ресми түрде «Первый канал» болып өзгертілді. Соның ізімен «ОРТ Қазақстан» телеарнасы «Первый канал Евразия» болып ауысты.

Бастапқы кезде тек «Первый канал» (бұрынғы «ОРТ») арнасының бағдарламаларына ретрансляция жасап, ресейлік жарнама уақытын қазақстандық жарнама ауыстырып отырды. Кейін эфирге Қазақстанда жасалған бағдарламалар да шыға бастады. Қазіргі уақытта арнадағы Ресейден сатып алынатын бағдарламалар үлесі 20%-дан аз мөлшерді құрайды. Олардың ішінде фильмдер және телехикаялар, ойын-сауық бағыттағы шоулар бар.

## Жүргізушілері
* Асаубек Айымбетов (Басты жаңалықтар)
* Ғалым Кәлмен (Басты жаңалықтар)
* Жұлдызай Аймашева (Жаңалықтар)
* Талғат Байғожинов (Главные новости)
* Вероника Вишневская (Главные новости)
* Мария Горбунова (Главные новости. 112 айдары)
* Ринат Абдулкаюмов (Главные новости. 112 айдары)
* Руслан Өтепбай (Köremiz)
* Балауса Амантай (QosLike)
* Альмира Кульмухамедова (Аналитика)
* Ақбөпе Тәңірберген (Заң мен ел)
* Әлібек Рзабаев (Парламент Online)

## Бағдарламалары
### Өзіндік жобалары
* Жаңалықтар (Новости)
* Басты жаңалықтар (Главные новости)
* Қайырлы таң, Қазақстан! (Доброе утро, Казахстан!)
* Köremiz
* QosLike
* Парламент Online
* Аналитика
* Заң мен ел
* Асау жаңалықтар
* Qаймақ
* Паутина
* Воскресные беседы

### [[Бірінші арна (Ресей)|Первый канал]] жобалары
* Жить здорово! 
* Давай поженимся!
* Модный приговор
* Поле чудес
* Точь-в-точь
* Повара на колёсах

### Мұрағат
* Грани
* Кеш жарық, Қазақстан!
* Добрый вечер, Казахстан!
* Кешкі кездесу
* Пендеміз ғой
* Время
* Басты тақырып 
* Главная тема 
* Qalaýym live
* X-Фактор ()
* Жди меня ()
* Караоке TAXI
* Жұма уағызы
* Қалаулым
* Лучший город.KZ
* Ду қол шоколад
* SuperStar KZ

## Логотиптері

Сурет:Channel one russia logo 3.PNG|«ОРТ Қазақстан» телеарнасының 1997-2000 жылдардағы логотипі.
Сурет:ChannelOneRussia.svg|«ОРТ Қазақстан» телеарнасының 2000-2002 жылдардағы логотипі.
Сурет:1tvkz_logo_2000.png|«Еуразия» бірінші арнасының 2002-2009 жылдардағы логотипі.
Сурет:1tv_kz.jpg|«Еуразия» бірінші арнасының 2009 жылдан бері қолданылатын логотипі.


## Басшылары

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* «Еуразия» арнасы Интернет мұрағатында:  (2005-2007 жылдар)

Санат:Қазақстан телеарналары
Доктор Кім

**«Доктор Кім»** () — BBC компаниясының британдық ғылыми-фантастикалық телесериалы. Өз әріптестерімен бірге уақыт пен кеңістікті зерттеуге аттанады, жолда әр түрлі шаруалар мен проблемаларды шешуге атсалысады.

## Дереккөздер


Санат:Ұлыбритания телесериалдар
Санат:BBC телебағдарламалары
Кардифф

**Кардифф** ( ,  ) — Уэльстегі ең үлкен қалалардың бірі, және оның астанасы. 1955 жылы қаланы Уэльстың астанасы дәрежесі берілді.

## Дереккөздер

Санат:Кардифф
BAFTA

**BAFTA** — Британдық кино академиясы және телевизиялық мәдениеті жүлдесі  (), мына салаларда жүлде беріледі: кинематография, телевидения, компьютерлік ойындар, балаларға арналған мәдениет.

## Дереккөздер


Санат:Жүлделер
Пол Макгиган

**Пол Макги́ган** (, туған: 19 қыркүйек 1963, Беллсхилл, Шотландия) — кинорежиссёр, «Слевиннің сәтті саны» және «Бесінші өлшем» фильмдерімен танылмал болған. «Шерлок», «Монро» және «Смэш» телесериалдарында режиссер қызметін атқарған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Эйрос Лин

**Эйрос Лин** (Euros Lyn) — британдық телережиссёр. 1971 жылы туған.«Ysgol Gyfun Ystalyfera» мектебінде оқыды,содан кейін Манчестер университетте білім алған.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер

* 

Санат:Тұлғалар
Асама

300px|thumb|
**Асама** ( – *Асама-яма*) — Жапонияның Хонсю аралының орталық бөлімінде Гумма және Нагано префектураларының шекарасында орналасқан әрекетті комплексті жанартау. Хонсю аралының ең белсенді жанартауы болып табылады. Жапонияның Метеорологиялық Агенттігі Асама жанартауын А класына жіктейді. Биіктігі 2568 м. Соңғы атылуы 2009 ж. болды. Жапонияның 100 әйгілі тауларының бірі.

## Галерея

Image:Asama-yama.JPG|Асама тауы
Image:Mt.Asama2 (From saku city).jpg|Асама тауы, желтоқсан 2005
File:Mt.Asama (From onioshidashi).jpg|Асама тауы, желтоқсан 2005 Гумма префектурасынан
Image:IMG Mt.Asama.JPG|Асама тауы, Нагано префектурасынан 1999 ж.
Image:Mt asama.jpg|Уэда қаласының маңына пойыздан көрінісі 2005 ж.
Image:Mt-asama01.JPG|Татесинадан, Нагано префектурасы


## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер

Санат:Жапония жанартаулары
Санат:Белсенді жанартаулар
Джекилл (телесериал)

**Джекил** () — ВВС компаниясының минисериалы. Роберт Льюис Стивенсонның новелласының негізіне сүйене отырып түсірілген. Сценарий авторы — Стивен Моффат.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* 
Санат:Ұлыбритания телесериалдар
Санат:BBC телебағдарламалары
Мартин Фримен

**Мартин Фримен** (, туған: 8 қыркүйек 1971, Хэмпшир, Англия) — ағылшын актёрі. «Галактика бойынша автостоп» және доктор Ватсон рөліндегі BBC «Шерлок» телесериалы арқылы танымал болған.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* 
* Мартин Фримен ''livejournal.com'' сайтында
Мыңжылдық

нобай|Мыңжылдықтардың ауысуына арналған Қазақстан теңгесі.
**Мыңжылдық** (**милле́нниум**) — уақытты санайтын бірлік, 1000 жылға тең.

## Жыл санау
1000 жылдық мерзіммен есептелетін уақыт бөлігі. 1582 жылы, кейінірек көптеген ел қабылдаған Григориан күнтізбесі енгізілді. Бұл күнтізбеде б.з.д. (Христосқа дейін) дәуірден б.з. (ол туылғаннан кейін) дәуірге өткен кездегі ең алғашқы жыл саналмайды. Осылайша бірінші мыңжылдық 1-1000 кезеңді қамтыса, екінші мыңжылдық 1001-2000 жылды қамтыған. Алайда көптеген халықтар 2000 жылы 21 ғасырдың басталуын тойлаған, ал үшінші мыңжылдық 2001 жылы 1 қаңтарда басталған. 

## Мыңжылдықты тойлау пікір-талас
Батыста белгіленген күнтүзбеге (григориан кунтүзбесі)сәйкес, санау 1-ші жылдан басталады. Яғни үш нөлмен аяқталатын жыл мыңжылдықтың соңғы жылы болып саналады. Көптеген мемлекеттер заңнамалық тұрғыдан ISO 8601 қабылдап, 0-ден басталатын астрономиялық күнтүзбелік санауды қолданды.Бұл күнтүзбені қолджану кезінде x000 басталып x999 аяқталады.Бұндай ретті жыл санауда үшінші мыңжылдық 1999 жылы 31 желтоқсанда аяқталумен - 2000 жылдың 1 қаңтарында басталды. Соңғы жылдары жаңа мыңжылдықты 2000 жыл тойлайды, яғни осы жылдан бастап жаңа мыңжылдықтың басы ретінде түсінігі. Онжылдық, жүзжылдық және мыңжылдық аралықтары туралы пікір - талас тарихи қалыптасқан дүние.Бұл мәселе мыңжылдықты реттік санау тәсілінің, мөлшерлік жыл санауының өзгешелігінде,мысалы, «үш мың»,«үшінші мың жылдық». Бірінші конвенция ағылшын тектес мемлекеттерге тән санау,ал соңғысы басқа мемлекеттерге, мысалға, Швеция корольдігінде.(«tvåtusentalet»).

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Күнтүзбе
* Онжылдық
* Ғасыр
* Хилиазм
* 3-ші мыңжылдық

Санат:Уақыт өлшем бірліктері
*
Санат:Жылнама
Дәрігер Ватсон

[thumb|200px|right|Дәрігер Ватсон (сол жақта) пен [Шерлок Холмс]]
**Дәрігер Джон Уо́тсон**, анағұрлымы атақтырағы доктор Ва́тсон () — Артур Конан Дойльдың Шерлок Холмс туралы әңгімелеріндегі ойдан шығарылған кейіпкер. Шерлок Холмстың досы, әріптесі, көмекшісі әрі биографы. Конан Дойльдың көп кітаптарында кейіпкердің атын Ватсон деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Шерлок Холмс
Санат:Әдеби кейіпкерлер
Эндрю Скотт

**Эндрю Скотт** (, туған: 21 қазан 1976) — ирландтық театр, кино және телевидения актері, «Шерлок» телесериалындағы Мориарти рөлімен аса танымал болды.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* 
* http://www.andrew-scott-online.com/
Қараөзен (айрық)

**Қараөзен:**
* Қараөзен — Еділ-Жайық алабындағы өзен.
* Қараөзен —  Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы ауыл.
* Қараөзен ауылдық округі — Казталов ауданындағы әкімшілік бірлік.
Жайық су алабы өңірі

**Жайық су алабы өңірі** — Ресейдің 20 су алабы өңірінің бірі (Ресей су кодексінің 28 м. сәйкес).

2006 жылы Каспий теңізі су алабының нысандарын және онымен байланысқан жерасты су нысандарын(орыс.) қорғау мақсатында пайда болды.

Жайық су алабы өңірінің бөліктерінің коды - 12. Су алабының бөліктері:

* 12.01 — 01 — Жайық (су алабының Ресейдегі бөлігі)
* 12.01.00 — Жайық (су алабының Ресейдегі бөлігі)
** 12.01.00.001 — Жайық өзені бастауынан Жоғарғы Урал су торабына дейін
** 12.01.00.002 — Жайық өзені, Жоғарғы Урал су торабынан Магнитогорск су торабына дейін
** 12.01.00.003 — Жайық өзені, Магнитогорск су торабынан Ириклинск су торабына дейін
** 12.01.00.004 — Жайық өзені, Ириклинск су торабынан Орск қаласына дейін
** 12.01.00.005 — Сакмара бастауынан Үлкен Ик өзенінің құйылысына дейін
** 12.01.00.006 — Үлкен Ик
** 12.01.00.007 — Сакмара, Үлкен Ик өзенінің құйылысынан сағасына дейін
** 12.01.00.008 — Жайық өзені Орск қаласынан Сакмара өзенінің құйылысына дейін
** 12.01.00.009 — Илек
** 12.01.00.010 — Жайықтың төменгі бөлігіне Сакмара өзенінің құйылысы (Илек өзенін есептемегенде)  
* 12.02 — Кіші және Үлкен Өзен өзендерінің су алабтары (су алабының Ресейдегі бөлігі)
* 12.02.00 — Үлкен және Кіші Өзен (су алабының Ресейдегі бөлігі)
** 12.02.00.001 - Кіші Өзен
** 12.02.00.002 -  Үлкен Өзен

## Тағы қараңыз
:Санат:Навигациялық үлгілер:Жайық су алабы өңірінің өзендері — сушаруашылық бөліктері бойынша өзен үлгілері.

## Дереккөздер


Санат:Ресей су алабы өңірлері
Хадсон ханым

**Хадсон ханым** () — Артур Конан Дойльдің туындыларындағы әдебиет кейіпкері. Хадсон ханым Шерлок Холмс пен дәрігер Ватсон тұратын Бейкер-стриттегі 221b пәтерінің иесі болып табылды.

## Дереккөздер


Санат:Шерлок Холмс
Сенсорлық ec

**Сенсорлық ec** — сезім органдарына түсетін ақпаратты сенсорлық өңдеудің өнімдерін өте қысқа уақыт бойында (әдетте, бір секундтан азырақ) есте ұстауды қамтамасыз ететін гипотезиялық ес жүйесі стимулдардың түрлеріне қарай: көру, есту естері және т.б. сараланады. Сенсорлық есте ақпараттың физикалық белгілері ұсталады деп ұйғарылады; оның тиісінше вербалдық-акустикалық және семантикалық кодтау тән болатын қысқа уақыттық ес пен ұзақ уақыттық естен айырмашылығы осы. Алайда бұл айырмашылықтың шартты сипаты бар, өйткені физикалық (перцептивтік) белгілердің ұзақ уақыт сақталуы мүмкін, семантикалық сипаттамалардың материалды өңдеудің біршама ерте кезеңдерінде-ақ саралануы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Жантану
Санат:Медицина
Сенсорлық изоляция

**Сенсорлық изоляция** — адамның ұзақ уақыттық, толық немесе жартылай сенсорлық әсерлерден айырылуы. Осы тұрғыдан сенсорлық ақпарат алуды шектеу бойынша жүргізілген эксперименттік зерттеулердің нәтижелері өте көрнекті болып табылады. Бұл эксперименттерде зерттелушіні арнайы камераларға орналастырып, толық сенсорлық изоляцияға дейінгі жағдайға жеткізген. Бірнеше сағаттан кейін-ақ зерттелуші мазасыздық күйіне жетіп, экспериментті доғаруды сұраған. Ал ұзақ мерзімдік эксперимент жағдайына түскен зерттелушілер, алдымен, уақыттық бағдардан, ал одан кейін, тіптен, ойлау қабілетінен айырылған. Олар тіпті оңай есептерді шеше алмай, көбісінде ес процесінің бұзылысы байқалған. Зерттелушілердің 80% жуығында көру галлюцинациялары пайда болған. Осындай эксперименттерге адамдар 2-3 күннен артық шыдамаған. Осы және басқа да мысалдар адамның түйсіну түріндегі қоршаған дүние жөнінде ақпаратты алу қажеттілігінің күшті екендігін көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Жантану
Санат:Медицина
Сергектік

**Сергектік** — адамның белгілі бір іс-әрекеті жүзеге асыру жағдайындағы жүйке жүйесі белсенділігінің не функциялық күйінің мінез-құлықтық көрінісі. Сергектік мезгіл-мезгіл ұйқымен орын ауыстырып, сергектік-ұйқы циклін құрайды. Сергектіктің мынадай деңгейлері сараланады: ширығудың шекті деңгейі, белсенді сергектік, байсалды сергектік. Сергектіктің әрбір деңгейі вегетациялық, моторлық және электроэнцефалографиялық көрсеткіштер кешенімен ажыратылады.

## Дереккөздер


Санат:Жантану
Санат:Медицина
Сенсуализм

**Сенсуализм** ( — сезім, түйсік) — психикалық өмірдің негізі — сезімдік әсерлер деп білетін ілім. Антик заманда бұл ілімді бірқатар философиялық мектептердің өкілдері (*киренаиктер*, *эпикурийліктер*, неғұрлым біртоға нысанда *стоиктер*) жактады. Сезімішілік тану мүмкін емес деп пайымдаған стоиктер ақылды тәжірибе өз жазбаларын таңбалайтын "таза тақта" деп қарастыруды ұсынды. Зердеде әуел баста сезімдерде болмайтындай ештеңе жоқ деген афоризм солардан қалған. Бертін келе осы қағидаларды Қайта өрлеу және Жаңа заман дәуірлерінің сенсуализмді жақтаушылары насихаттады. Оларға танымда принципті тұрғыда түйсіктерден шығарылмайтын мазмұн бар деп дәлелдеген рационализм өкілдерімен күресуге тура келді. Сенсуализмнің ықпалымен дамыған ассоциациялық психологияда күрделі психикалық өнімдер тудыратын элементарлық түйсіктердің байланысы не сананың қасиеті немесе "тәндік" мәшине мен сыртқы дүние арасыңдағы материалдық өзара әрекет жүйесінің туындысы деп қарастырылады. Сенсуализм идеяларының психология саласындағы алғашқы эксперименттік жұмыстарға көп ықпалы болды. Өйткені эксперименттің міндеті бастапқы сезімдік элементтерді (түйсіктерді) анықтау; осылар арқылы жан тіршілігінің бүкіл күрделі архитектоникасы тұрғызылады деп пайымдалады. Эксперименттік психологияның одан арғы дамуы адам санасының шын мәніндегі құрылымы анағұрлым күрделі екені, ойлау актілерінің түйсіктер ассоциациясы деп қарастыруға келмейтінін, зиятта сезімдік бейнелерге үйлеспейтін мазмұн болатынын, ал мінез-құлық мотивациясы мен осы бейнелерді құрудағы іс-әрекеттің рөлін түсіндіруге сенсуализм, жалпы алғанда дәрменсіз екенін көрсетті. Диалектикалық материализм сенсуализмнің теориялық шектемелілігін, мұның өзі оның аңдаушылығына, адам танымының тарихи сипатын, шындық болмысты бейнелеудің жоғары нысаны ретіндегі ойлаудың сапалық ерекшелігі мен қоғамдық практиканың рөлін түсінбеуінен туындайтынын ашып көрсетті.

## Дереккөздер


Санат:Жантану
Санат:Медицина
Эркюль Пуаро

** Эркю́ль Пуаро́**  () — белгілі ағылшын жазушысы Агата Кристидің ең сәтті ойлап табылған әдеби персонажы. Эркюль Пуаро 1920 мен 1975 жылдары детективті жанрда жазылған 33 роман мен 51 әңгіменің, фильмдер, телесериалдар, театрландырылған және радиоқойылымдардың бас кейіпкері.

Санат:Агата Кристи
Санат:Фильмдер кейіпкерлері
Пьер де Кубертен

**Пьер де Фреди, барон де Кубертен** () (1 қаңтар 1863, Париж — 2 қыркүйек 1937, Женева) — француздық спорт және  қоғам қайраткері, тарихшы, педагог, литератор, барон. Қазіргі Олимпиада ойындарынының ұйымдастырушысы  (1896 жылдан бастап өткізіледі). Халықаралық олимпиада комитетінің президенті (ХОК, 1896—1916, 1919-25).

## Өмірбаяны
Париж қаласында, аристократиялық отбасында дүниеге келген, Шарль Луи де Фреди және Агата-Габриэль де Мирвилльдің үшінші баласы. Кубертен спортқа үлкен назар бөлген. Әсіресе ол регбиді ерекше бөлген және рефери міндетін атқарған.  

## Жеке өмірі
Пьер де Кубертен 1895 жылы әкесімен дос болған дипломат Густав Ротанның қызы Мари Ротанға үйленді. Олардың тұңғышы Жак ақыл-есі кем, ал қызы Рене жүйке ауруынан зардап шекті. Кубертеннің балалары ұрпақ қалдырмады. Кубертеннің өзі жақын болған екі жиені де Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қайтыс болды. Кубертеннің әйелі 1963 жылы 101 жасында қайтыс болды.

## Шығармалары
Кубертеннің аса үлкен шығармалары:
* Une Campagne de 21 ans.. Paris: Librairie de l'Éducation Physique. 1908.
* La Chronique de France (7 vols.). Auxerre and Paris: Lanier. 1900—1906.
* L'Éducation anglaise en France. Paris: Hachette. 1889.
* L'Éducation en Angleterre. Paris: Hachette. 1888.
* Essais de psychologie sportive. Lausanne: Payot. 1913.
* L'Évolution française sous la Troisième République. Paris: Hachette. 1896.
* France Since 1814. New York: Macmillan. 1900.
* La Gymnastique utilitaire. Paris: Alcan. 1905.
* Histoire universelle (4 vols.). Aix-en-Provence: Société de l’histoire universelle. 1919.
* Mémoires olympiques. Lausanne: Bureau international de pédagogie sportive. 1931.
* Notes sur l'éducation publique. Paris: Hachette. 1901.
* Pages d’histoire contemporaine. Paris: Plon. 1908.
* Pédagogie sportive. Paris: Crés. 1922.
* Le Respect Mutuel. Paris: Alean. 1915.
* Souvenirs d’Amérique et de Grèce. Paris: Hachette. 1897.
* Universités transatlantiques. Paris: Hachette. 1890.
Профессор Мориарти

**Профессор Джеймс Мориарти** (Professor James Moriarty) — Артур Конан Дойльдің туындыларындағы ойдан шығарылған әдебиет кейіпкері. Ол мықты қылмыстық ұйымның басшысы, қылмыстық әлемнің данышпаны. Дәрігер Ватсон Мориарти өзінің өлімі кезінде Рейхенбах сарқырамысы мен Шерлок Холмсты ала кетті деп ойлайды, бірақ соңынан бұл жалған болып шығады.

"Шерлок Холмстың бастан кешкендері" ("Гранада" студиясы, 1984-1985 ж.ж.) телевизиялық сериалында Джеймс Мориартидің рөлін атақты британдық театр актері Эрик Портер сомдады. Және ол Гай Ричидің "Шерлок Холмс" фильмінде шықты.

"Шерлок" телесериалында Мориарти "Джим" атымен шықты, бірақ оны сонда да Джеймс деп атады. Холмс оны басқарушы қылмыскер деп атайды. Мориартидің рөлін Эндрю Скотт сомдады.

## Дереккөздер


Санат:Шерлок Холмс
GPS

thumb|200px|GPS жүйесіндегі жерсерік орбитада
**GPS** ( — жаһандық позициялау жүйесі, *Джи Пи Эс* деп оқылады) — аралықты, уақытты және орналасу нүктесін анықтауға арналған навигацияның жерсеріктік жүйесі. Жердің кез келген жерінде (полярлық аумақты қоспағанда), кез келген ауа-райында, сонымен қатар ғаламшардың ғарыштық аймағында нысанның орны мен жүру жылдамдығын анықтап бере алады. Жүйені АҚШ Қорғаныс министрлігі жасаған. Системаны қолданудың негізгі принціпі - мекенжайды, уақытты өлшеу бағыты мен синхронды қабылдаулар арқылы спутниктік навигациялық антенналар арқылы табу. Үш өлшемдік координаталарын анықтау үшін GPS- қабылдағышқа төрт теңдік қажет: "арақашықтық күннің жарық шығаруына тең, сигнал қабылдағыштың әр түрлі моменттілігі және оның спутниктен синхронды сәулелену моменті". |x - a_{j}| = c(t_{j} - \tau). Бұл жерде a_{j} - мекен орны {j} - спутниктің, {j} - уақыт қабылдауыш спутниктен t_{j}- сигналды қабылдау уақыты, \tau - уақыт қабылдағыш спутниктегі белгісіз уақыттағы синхронды сәулелену, c - күн сәулесінің жылдамдығы, x - белгісіз үш кеңістіктегі тұтынушы.

## Тарихы
thumb|240px|Түрлі навигациялық жүйелердің орбиталарын салыстыру
Спутникті навигацияны құрастыру жайында идея 1950-ші жылдары пайда болды. Ол кезде КСРО ең алғаш Жердің жасанды серігін ұшырды, американдық ғалымдар және Ричардом Кершнердің бастауымен сигналды байқады, сигнал кеңестік спутниктен байқалды, Доллер эфектісінің көмегімен сигналдың қабылдану спутник жақындаған сайын артатындығы, ал алыстаған сайын азаятындығы байқалды. Ашылымның мағыздылығы, егер де Жердегі өзінің координаттарын нақты білсе, онда спутниктің арақашықтығы мен жылдамдығы анықтау мүмкіндігі арта түседі, және де керісінше спутниктің нақты орнын біліп, өзіміздің нақты кооридинаттарымыз бен жылдамдығымызды біле аламыз.

Бұл идея 20 жылдан кейін жүзеге асты. 1973 жылы DNSS программасы ынтагерлікпен өзгертілді, кейіннен Navstar-GPS-ке өзгертілді, ал кейін GPS. Алғашқы тесттік спутник 1974 жылы 14 шілдеде орбитаға ұшырылған болатын. Ал соңғысы барлық спутниктің 24-нен соң, қажеттісі жер бетін толық жабу үшін 1993 жылы орбитаға ұшырылды, сөйтіп GPS құралдандыруға қойылды. GPS-ті қолдану ракеталарды қозғалмайтын нысанаға тікелей жіберуге мүмкіншілік тудырды, ал кейін судағы және ауадағы қозғалатын обьекттер үшін де мүмкін болды.

## Техникалық реализация
GPS үш негізгі сегменттерден тұрады: космостық, жетекші және қолданушы. GPS спутниктері сигналды космостан жібереді, және де барлық GPS қабылдағыштар бұл сигалды өздерінің мекенін үш кескінді координаталы режимде көрсету үшін қолданады.

Космостық сегмент 32 спутниктен тұрады, және де Жердің ортағы орбитасында айналады.

Жетекші сегмент өзімен негізі жетекші станция мен бірнеше қосымша станцияларды көрсетеді, сонымен қатар жергілікті антеналар мен мониторинг станцияларын көрсетеді, айтылған бірнеше ресурстар басқа да проектермен ортақ болып табылады.

Қолданушы сегмент мыңдаған GPS приемниктерін көрсетеді және де АҚШ әскерлерінің қосуымен миллиондаған құрылғыларды таба алады, олардың егелері жай қолданушылар болса да.  
## Дереккөздер


Санат:Технология
Санат:Навигация