open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Балқарағай орманы

thumb| alt=A.| ''Балқарағай орманы''.
[thumb| alt=A.| ''[Балқарағай*.]]
*'Балқарағай орманы''' — таза балқарағай немесе қарағай тектес тұқымдасына жататын қылқан жапырақты ағаштармен аралас өскен орман. 

Қазақстанның шығысында (Алтай, Сауыр, Тарбағатай) көп таралған, теңіз деңгейінен 2200 м биіктікке дейін өседі. Солтүстік Қазақстан, Павлодар өңірлерінде балқарағайдан тұратын екпе ормандар көп кездеседі. Балқарағай орманы суыққа, ыстыққа, дауылға, түтінге, шаңдаққа және ауа ылғалына өте төзімді келеді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Ормандар
Балқаш ауданы

**Балқаш ауданы ** — Алматы облысының солтүстік-батысындағы әкімшілік бөлініс. 1932 жылы құрылған. Аудан орталығы – Бақанас ауылы.

## Географиялық орны, жер бедері
Солтүстігінде Балқаш көлі арқылы Қарағанды облысының Ақтоғай ауданымен, батысында Жамбыл облысының Мойынқұм ауданымен, шығысында Жетісу облысының Қаратал, Көксу, Кербұлақ аудандарымен, оңтүстігінде Жамбыл, Іле, Талғар аудандарымен шектеседі.

Аудан жері Жетісу (Жоңғар) Алатауының Малайсары жотасынан Іле бойымен Балқаш көлінің оңтүстік жағалауына дейін созылып жатыр. Солтүстігінде Сарыесікатырау шөлін, батысы мен оңтүстігінде Тауқұм құмды алқабын қамтиды. Жер бедері негізінен жазық. Аудан жеріндегі ең ірі өзен – Іле. Оның тармақтары ескі арналар мен көлшіктер құрай отырып Балқаш көліне құяды.

## Климаты, топырағы, өсімдігі мен жануарлар дүниесі
Климаты континенттік. Қысы суық, жазы ыстық әрі қуаң. Қаңтардың орташа температурасы (–13 – 15°С), шілдеде 24°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 100 – 150 мм. Шөлді қуаң белдемде орналасқан Балқаш ауданының негізгі топырақ жамылғысы – құмдақ және тақырлық топырақтар, өзен арналары мен жайылымдарында шалғынды-сазды топырақ қалыптасқан. Құмды өңірде сексеуіл, тобылғы, жиде, жусан, ши, сораң, т.б. шөптесін өсімдіктер өседі. Аңдардан қасқыр, түлкі, борсық, қоян, ақ бөкен, елік, қабан, ондатр тіршілік етеді. Өзен аңғарлары мен жайылымдарда қырғауыл, құр, тырна, қоқиқаз, бірқазан, т.б. құстар мекендейді. Өзендерде сазан, алабұға, мөңке, шармай бар. Іле өзенінің Балқаш көліне құяр сағасында көмір, марганец, уран кендері барланған. Жалпақтас кен орнынан мәрмәр, гранит өндіріледі.

## Ауыл шаруашылығы
Аудан экономикасының негізгі саласы – ауыл шаруашылығы. Өсімдік шаруашылығында тәлімі және суғармалы егін шаруашылығы қалыптасқан. Аудандағы ауыл шаруашылығына пайдаланылатын жердің аумағы 1,8 млн. га. Жыртылған жердің (25 мың га) 17 мың га жері игерілген. Оған бидай (7,8 мың га), күріш (8,1 мың га), көкөніс (335 га) және картоп (411 га) егіледі.

## Халқы

Тұрғындар саны – 30747 (2019).
* ұлттық құрамы – қазақтар (93,03%), орыстар (5,09%), украиндар (0,09%), немістер (0,29%), қырғыздар (0,10%), корейлер (0,64%), өзбектер (0,07%), ұйғырлар (0,41%), басқалары (0,29%).

## Әкімшілік бөлінісі
Аудандағы 28 елді мекен 15 ауылдық округке біріктірілген:

## Дереккөздер

Санат:Балқаш ауданы
Балқаш борасы

**Балқаш борасы** , Қоңырат желі – Шыңғыстау жотасынан Балқаш көліне қарай соғатын құрғақ, суық жел. Жотаның солтүстік-шығыс беткейіне жиналатын суық ауа оның оңтүстік-батысындағы жылы ауамен әрекеттесуінен пайда болады. Негізінен қыста байқалады. Желдің жиі қайталану себебінен тау беткейлерінде өсімдік сирек өседі.
## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Желдер
Балқаш туристік маршруты

**Балқаш туристік маршруты** , Балқаш көлінің оңт.-шығыс бөлігін қамтиды. Туристік базаның орт. Алматы облысы Қаратал ауданы Лепсі а-нан 17 км жерде, Балқаш көлінің жағалауында. Суы, көлшіктердегі батпағы әр түрлі тері ауруларына бірден-бір ем. Ал құмы мен ауа райы аурудың алдын алу және емдеу шараларын ұйымдастыруға қолайлы. Көл жағасында облыстың ірі кәсіпорындары мен мекемелерінің демалыс орындары бар. Облыс орт. Талдықорған қ-нан 200 км жерде орналасқан.
## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Табиғат
Балқымбай алтын кен орны

**Балқымбай алтын кен орны** – Ақтөбе облысы Ақтөбе қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 210 км жерде орналасқан кен орны. 

## Геологиялық құрылымы
Балқымбай грабен синклинорийінің (аумағы 60 км2) мұғалжарлық алтын кенінің жаңа түрі анықталды. Неғұрлым болашағы мол аймақ тас көмір кезеңінің қабатында кездеседі. Бұл аймақтағы алтын құрамының орташа мөлшері 10 г/т. Кен орнының болжамдық қоры 5 т. 

## Дереккөздер
 

Санат:Ақтөбе облысы кен орындары
Санат:Алтын кендері
Балқызыл

**Балқызыл ** () – сұңғыла тұқымдасына жататын бір жылдық жартылай паразитті өсімдіктер туысы. 

Солтүстік жарты шардың қоңыржай белдеулерінде кездесетін 30-ға жуық түрі белгілі. Қазақстанда далалық аймақтардағы қайыңды-көктеректі ормандарда, бұталы-қаулы шалғынды жерлерде өсетін 2 түрі (күмісайдар балқызыл, тарақша балқызыл) бар. Сабақтары тықыр немесе түкті, жапырақтары ұзынша кейде дөңгелек, тамыр түбіне шоғырлана орналасады. Тостағанша жапырақшалары төрт қырлы, күлтесі қос ерінді, көбінесе түкті. Аталығы төртеу. Гүлдері сары түсті, масақ немесе шашақ гүлшоғырына топталған. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамыз – қазанда жемістенеді. Жемісі – қысыңқы, екі ұялы қорапша. Онда 1 – 4 ірі тұқымы болады. Балқызылдың құрамында ринантин глюкозиді бар, улы, мал жемейді.

## Дереккөздер

Санат:Сұңғыла тұқымдасы
Балпан балық

**Балпан балық** , шұбарбалық () – тұқы тұқымдасына жатады. 

Батыс Қазақстанның өзендерінде (Жайық, Жем, Ойыл, Сағыз) кездеседі. Ірі және ұсақ түрлері бар. Дене тұрқы 35 см-дей, салм. 400 г-ға (кейде 1,2 кг-дай) дейін, ұсақтарының тұрқы 10 – 15 см, салмағы 110 г-дай болады. Пішіні тыранға ұқсас, айырмашылығы: жұтқыншақ тістері екі қатарлы, қабыршағы ірілеу, арқа және құйрық асты қанаттарының талшықтары аз тарамдалған. Кеуде және құрсақ қанаттарының түсі қызғылт немесе қызыл, кейде сұр түсті болады. 3 – 4 жасында (ұсақ түрлері 1 – 2) жыныстық жағынан жетіледі. Уылдырығын мамыр – маусым айларында су түбіндегі шөптерге шашады. Ұсақ жәндіктердің дернәсілдерімен, моллюскілермен, өсімдіктермен, балдырлармен қоректенеді. Балпан балықтың кәсіптік маңызы шамалы.

## Дереккөздер


Санат:Тұқылар
Балтакеткен

**Балтакеткен** – Үстірттің орталығы бөлігіндегі құдық. Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданында орналасқан. 

Тереңд. 12 м, су шығымы 600 л/сағ. Солт-нде Латыпқазған қонысы мен Нұрсен төбесі жатыр. Тақыр, сұр, сортаң қоңыр топырағында қара жусан, сұр жусан, бұйырғын, тасбұйырғын, сексеуіл шоғырлары өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Маңғыстау ауданы географиясы
Балтатарақ

**Балтатарақ** – Абай облысы Аягөз ауданының шығысындағы өзен. Ұзындығы 78 км, су жиналатын алабы 2000 км2.

## Бастауы
Тарбағатайдың солтүстік сілеміндегі Көкетау және Бала Қосмұрын тауынан басталып, Аягөз өзеніне оң жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Арнасы тар, жағасы тік жарлы. Үлкенді-кішілі 24 саласы бар. Суы тұщы, қараша айының 1-жартысында қатып, сәуірдің 1-жартысында мұзы ериді.

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы өзендері
Санат:Балқаш су алабы
Балтүк

**Балтүк** , гипогомфия () – ерінгүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық өсімдіктер туысы. Қазақстанда тау бөктерлерінің балшықты жерлерінде, өзен бойларында, егістіктерде өсетін 1 түрі – Түркістан Б. (Н. turkestana) бар. Биікт. 5 – 20 (30) см. Сабақтары түбінен бұтақталған. Жапырақтары ұзынша, шеті тісті, кейде бүтін. Тостағанша жапырақтары қоңырау тәрізді, ұзындығы 8 мм-дей. Күлтесі ақ түсті. Гүлдері күлтебас гүлшоғырына топталған. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, мамыр – маусымда жемістенеді. Жемісі – жаңғақша.

## Түрлері
#*[[Hypogomphia bucharica]]* Vved. – 
#*[[Hypogomphia purpurea]]* (Regel) Vved. ex Kochk. – 
#*[[Hypogomphia turkestana]]* Bunge – Түркістан балтүгі

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Еріндігүлділер
Санат:Қазақстан табиғаты
Балуанкөл

**Балуанкөл ** – Қайрақты өзенінің сол жағалауындағы көл. 

## Географиялық орны
Ақмола облысы Бұланды ауданы жерінде орналасқан.

## Гидрографикасы
Аумағы 9,5 км2, теңіз деңгейінен биіктігі 256,6 м. Ұзындығы 4,6 км, енді жері 2,8 км, жағалау бойының ұзындығы 12,2 км. Негізінен қар және жер асты суларымен толысады. Қараша айында суы қатып, сәуірде мұзы ериді. Қуаң жылдары кеуіп қалады. Суы тұзды, кермек, сілтілігі төмен. Жағалауы жайпақ, жусан мен сор өсімдіктері өседі. 

Санат:Бұланды ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы
Балшөп

thumb|Балшөп
**Балшөп ** (Megacarpaea) – орамжапырақтар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Моңғолия, Қытай, Орта Азияда өсетін 10-нан аса түрі белгілі. Қазақстанда шөлейт, сортаң жерлерде, далаларда, тау беткейлерінде, өзен аңғарларында өсетін 5 түрі бар. Оның ішінде Мұғалжар Балшөбі – эндемик болып саналады. Жиі кездесетін түрі – ірі жемісті Балшөп (M. megalocarpa). Оның биікт. 20 – 40 см, дара сабақты, жапырақтары түкті, көкшіл сұрғылт түсті болады. Гүлдері селдір шашақ тәріздес гүлшоғырына топталған. Күлтелері көкшіл қызғылт. Сәуір – мамыр айларында гүлдейді. Қызғылт жемісінің пішіні жалпақ, беті тегіс келеді. Балшөптің крахмалға бай тамырын пісіріп не шикі күйінде жеуге болады. Тұқымында күнжіт майы сияқты май бар. Жайылымда түйе сүйсініп жейді. Көкөніс ретінде қолдан да өсіріледі.  

## Дереккөздер


Санат:Орамжапырақтар
Санат:Қазақстан табиғаты
Балшытыр

**Балшытыр ** () – айлауықтар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы.  

## Ботаникалық сипаты
thumb|left|150px|
thumb|left|120px|Балшытыр
* Биіктігі 15 – 35 см, жіңішке, қырлы, тік сабақты. 
* Жұмсақ қылтанақты бұтақшаларындағы жапырағы – ұсақ қабыршақ тәрізді, сабақ бойындағылары – сағақсыз үшкір, ал тамыр мойнына жақын орналасқандары сопақша, ірі болады.  
* Гүлдері сабақтың ұшында қалқан сияқты жинақталған, гүл сағағы қысқа, тостағанша жапырақтары қоңырау пішінді, ал күлтесі тозаңданғанша қызғылт, кейін көкшіл, қызғылт не көк түсті келеді. Мамыр – маусым айларында гүлдейді.  
* Жемісі – ұзындығы 3,5 мм-дей жаңғақша. Ерте көктемде балшытырдың құрамында бал шырыны мол болады. Балшытырды сәндік гүл ретінде де өсіреді. 

## Өсетін жері мен таралу аймағы
Еуразияның  қоңыржай белдеулерінде өсетін 10-нан аса түрі белгілі. Қазақстанда Есіл, Тобыл өзендерінің бойында, Ұлытау, Алтай, Тарбағатай, Жетісу (Жоңғар) Алатауы өңірінде өсетін бір түрі – жұмсақ балшытыр (P. mollіssіma) бар.

## Дереккөздер

 
Санат:Айлауықтар
Санат:Қазақстан флорасы
Балшықшылар

**Балшықшылар** () — Татреңтәрізділер отрядының тармағы, жер шарында кең тараған (тек Антарктидада кездеспейді), 2 тұқымдасы, 160-тан астам түрі белгілі. Қазақстанда 50-ден астам түрі кездеседі, олар далалар мен шөлдердегі өзен-көл жағалауына, кішкене шалшық сулардың маңына өте көп жиналады. Дене тұрқы 14 – 62 см, салм. 20 г-нан 1 кг-ға дейін. Көпшілігінің аяғы ұзын, сирағы қауырсынсыз, 3 – 4 бармақты, артқы бармағы өте кішкене (сондықтан жерге тимейді) немесе мүлдем болмайды. Б-дың (қызғыштан басқасының) қанаты ұзын, жіңішке әрі үшкір, құйрығы қысқа болады, жерде жақсы жүгіріп, суда жақсы жүзеді. Тұмсықтарының пішіні әр түрлі келеді. Б-дың көпшілігі арнайы ұя жасамай, шұбар түсті 2 – 4 жұмыртқасын шұңқырға салады. Кейбір түрлері басқа құстардың тастап кеткен ағаш басындағы ұясын да пайдаланады. Балшықшылар құрттармен, моллюскілермен, шаянтәрізділермен, жәндіктермен және оның дернәсілдерімен қоректенеді. Олар – жыл құсы. Сәуір айында ұшып келіп, қазанда жылы жаққа ұшып кетеді. Балшықшылардың кейбір түрінің еті дәмді, сапалы.

Бөрте балшықты немесе *қалшықдақ* - дене мөлшері де (60-65 г, қанат алымы - 40 см мөлшерінде), реңі де бұлыңғыр балшықтыға ұқсас балшықты құс. Алайда бөрте балшықшының жоны лнша қара емес, ұшып жүргенде қара мен ақтың қарсыластығы бірден көзге шалынбайды, қоңырқай түс пен ақ түс айқынырақ көрінеді. Құйрығының үстінде бірнеше жіңішке қошқыл жолақшалар болады. Қалшылдақтың үстіне бұл балшықшының аяғы ұзынырақ, оны ұшқан кезде құйрық жиегінен айқын байқай аламыз. Оның дауысы да ерекше – «фи-фи» дейтін әуезі екі буынды, селкілдеп тұрып сайрайтын болғандықтан, «қалшылдақ» деп те атайды.

Бұлыңғыр балшықты сияқты Еуразиялың тап сол ендігін мекендейді, дегенмен солтүстікке қарай алысырақ кетеді. Қазақстанда солтүстік-батыс және солтүстік облыстарда ұялайды, әйтсе де барлық жерде ұшып жүрген дарақтары кездеседі. Ағаш және бұталарға жиі қонақтанғанымен, ұясын жерге салады. Салындыда 4 жұмыртқа болады, оны аналығы мен аталығы басады. Аналығы ұяда көбірек болады. Балапандар 3 аптадан соң жұмыртқадан жарып шығады . Қазақстанда наурыз-қыркүйек болады.

## Дереккөздер

Санат:Татреңтәрізділер
Балық жемі

## '''Балық жемі'''
[thumb| alt=A.| ''[Акула*.]]    
*'Балық жемі ''' – балық тіршілігіне қажетті табиғи немесе қолдан жасалынған қорек. Балықтардың табиғи қорегі судағы ұсақ жәндіктер мен өсімдіктер. Судың беткі қабатында болатын балық жемі планктон фитопланктон (өсімдіктер) және зоопланктон (жәндіктер) болып екіге бөлінеді. Су түбіндегі балыққа жем болатын өсімдіктер мен жәндіктерді бентос (фитобентос және зообентос) деп атайды. Балықтың дернәсілдері мен шабақтары зоофитопланктондармен қоректенеді, өсе келе жыртқыш балықтар (мыс, шортан, алабұға, көксерке) майда балықтарды да жей бастайды. Табан, сүйрік, таутан, сазан, оңғақ, мөңке балықтары судың терең жерінде жүріп зоопланктонмен  және  бентоспен қоректенеді. Қолдан өсірілетін тоғандағы балықтарды табиғи жемнен басқа, қосымша құрама жеммен де қоректендіріп отырады. Құрама жемнің құрамында күнжара мен сүрлемнің көптеген түрлері, дән ұшықтары, тағам қалдықтары, ұн, кебек, ұсақ балықтар мен ет, сүйек ұны, малдың қаны мен өкпе-бауыры сияқты ішкі органдары, өсімдіктерден жас қалақай, капуста жапырағы, сиыр жоңышқа, беде, жүгері, т.б. заттар болуы мүмкін. Соңғы кездері құрама жем түйіршіктелген түрінде дайындалады. Құрама жемді өндірістік жолмен дайындағанда оның құрамына А, Д, В1, В2, В3, В6, В12, РР витаминдері мен кобальт, кальций, фосфор тұздары қосылады.        

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан табиғаты
Балықсор

**Балықсор ** – Ақмола облысы Қорғалжын ауданындағы көл. Қорғалжын ауылынан оңтүстік−шығысқа қарай 4 км−дей жерде, теңіз деңгейінен 329 м биіктікте орналасқан.

## Гидрографикасы
Аумағы 6,4 км 2, ұзындығы 4,4 км, енді жері 1,6 км, жағалауының ұзындағы 12,4 км. Су жиналатын алабы 50 км 2. Жағалауы жазық, көл түбі лайлы. Суы ащы, жаз айында кеуіп қалады. Қар суымен толысады.

Санат:Қорғалжын ауданы көлдері
Балықты (көл, Батыс Қазақстан облысы)

**Балықты ** – Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданының солтүстік-шығысындағы тұйық көл. Талдықұдық ауылының оңтүстік-шығысында 27 км жерде орналасқан. 

## Гидрографикасы
Аумағы 10,8 км2, ұзындығы 5,5 км, ені 2,7 км. Қараша айының  бірінші жартысында суы қатып, сәуірдің басында мұзы ериді. Көктемде қар суымен молайып, жаздың ыстық кезінде тартылып қалады. Суы тұщы. Малға суат есебінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Казталов ауданы көлдері
Балықты (көл, Есіл ауданы)

**Балықты ** — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы көл. Қараағаш ауылынан оңтүстікке қарай 4 км жерде орналасқан.

## Гидрографикасы
Аумағы 10,7 км2, ұзындығы 5,2 км, енді жері 3,2 км, жағалауының ұзындығы 35 км. Су жиналатын алабы 200 км2. Суы тұщы, сілтілі, егіс суғаруға пайдаланылады.

## Жағалау сипаты, су байлығы
Жер бедері жайпақ, көлге қарай еңіс келген. Жағалауында қамыс, құрақ, қияқ, қоға балықтардан күміс табан, тұқы, алабұға, шортан, т.б. тіршілік етеді.

Санат:Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) көлдері
Балықты жер асты су кен орны

**Балықты жер асты су кен орны** - Қостанай облысы Рудный қаласының оңтүстігінде, Тобыл өзенінің сағасында орналасқан. 1972 жылы барланып, 1986 жылы іске қосылған. Су қоры тәулігіне 3550 м3. Жақын орналасқан елді мекендерді ауыз сумен қамтамасыз ету ұңғымалар арқылы жүзеге асырылады. 

## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысы кен орындары
Балықтыкөл (шығанақ)

**Балықтыкөл** – Балқаш көлінің солтүстік жағасындағы шығанақ. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы жерінде. Құрлыққа 14 км сұғына енген. Кіре берістегі ені 5 км, орташа тереңдігі 5 м, ең терең жері 13 м. Батыс және солтүстік жағалауы қатты тілімденген. Оңтүстік-шығыс бөлігінде ұсақ аралдары бар, ірісі – Шайтанарал. Суы ащы. Солтүстік және шығыс жағасында қалың қaмыс өскен.  

## Дереккөздер

Санат:Балқаш көлі шығанақтары
Санат:Қарағанды облысы географиясы
Балықтыкөл (көл, Абай облысы)

**Балықтыкөл** – Абай облысы Жаңасемей ауданындағы тұзды, тұйық көл.  

## Гидрографикасы, сипаты
Аумағы 6,05 км2, ұзындығы 5,8 км, ені 1,5 км. Көлге Шаған өзенінің бір тармағы құяды. Жағасы жайпақ. Суы қараша айының ортасында қатып, сәуірдің  бірінші онкүндігінде мұзы ериді. Шаруашылыққа пайдаланылмайды.

## Дереккөздер

Санат:Жаңасемей ауданы көлдері
Санат:Ертіс су алабы көлдері
Санат:Тұзды көлдер
Балық ұны

нобай|
**Балық ұны** – азық өнімі. Негізінен балықты өңдеу арқылы (кептіру, ұнтау, т.б.) алынады. Балық ұны балықтан басқа шошқа, құс, ірі қара малдың төлдерінен жасалады.

Жоғары бағалы белокті-минералды- витамиңді концентрат. Балық ұнын дайындау үшін жаңа ауланған және мүздатылган балықтардың тамаққа жарамайтын сорттарынан және консерві өндірістерінің қалдықтары (бастары, ішкі мүшелері, жүзу қанаты) пайдалынылады. МЕСТ 2116-71 бойынша балық ұнының ылғалдығы 12% аспауы керек, протеин мөлшері - 48% кем емес (жақсы сорттары 70% дейін), май - 10%-дан артық емес, фосфорқышқылды кальций - 28- 30%, тұз - 5%-дай. Алынған шикізатың сапасына қарай, 1 кг балық ұнының құрамында 0,9-1,5 АӨ, 480-630 г қорытылған протеин, 20-80 г кальций, 15-60 г фосфор болады.
## Дереккөздер


Санат:Балық аулау
Санат:Балықтар
Балықты Сарқыл (көл)

**Балықты Сарқыл ** – Жайық алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданында, Қараөзен және Сарыөзен өзендері аралығында, Жалпақтал ауылының оңтүстік-батысында 8 км жерде орналасқан. Көл теңіз деңгейінен  4,8 м биіктікте.

## Гидрографикасы
Айдынының аумағы көктемде 60 км2 жетеді, орташа тереңдігі 3,2 м. Негізінен Қараөзен суымен толығады. Суында минералды қоспалар көп. Саз балшығы кейбір ауруларға ем. Суы қараша айында қатып, сәуірдің басында ериді. 

Санат:Казталов ауданы көлдері
Санат:Жайық су алабы өңірі көлдері
Бальзаминдер тұқымдасы

[thumb| alt=A.| ''[Лавандалық "Карнавал" Бальзаминдер тұқымдасы*.]] [[Сурет:Balsaminaceae 0062.JPG|thumb|left| alt=A.| *Германияда өсетін бальзаминдер тұқымдасы*.]] 
*'Бальзаминдер тұқымдасы''' (қынагүл тұқымдасы Вalsamіnaceae) – қосжарнақтыларға жататын шөптесін өсімдіктер. Негізінен Азия мен Африкада, кейбір түрлері Еуропа мен Солтүстік Америкада кездесетін 4 туысы, 450-дей түрі бар. Сабағы шырынды, қарапайым жапырақтарында бөбешік жапырақтары болмайды. Гүлдері қос жынысты, бұрыс, қос гүлсерікті. 5 бірдей емес тостағанша жапырақтары болады, оның біріншісі (ең төменгісі) мүйіз шақшаға ұқсас өсіндіге айналған. Жемісі – шырынды қорапша, піскен кезде қақырап ашылады да, ішендегі тұқымдар жан-жаққа таралады. Қазақстанда бальзаминдер тұқымдасының 1 туысы – шыңқетер бар.

## Дереккөздер


Санат:Қынагүл тұқымдасы
Барақкөл

**Барақкөл** – Торғай алабындағы тұйық көл.

## Географиялық орны
Ұлытау облысында Ұлытау ауданының солтүстігінде, Арғанаты тауының орта тұсындағы қазаншұңқырда орналасқан.

## Гидрографикасы
Аумағы 12 км2, тереңдігі 2,9 м. Жылдық су деңгейінің ауытқуы 0,5 м. Суының минералдығы 1,33 г/л. Негізінен жауын-шашын суымен толысады. Қарашаның басында  суы қатып, сәуір айында мұзы ериді. Көл мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы көлдері
Санат:Торғай су алабы
Балық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығы

**Балық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығы** – Алматы қаласында орналасқан ғылыми мекеме. 

1959 ж. Қ.И.Сәтбаевтың басшылығымен Қазақстанда балық ш-н дамыту мақсатында құрылған. Алғашқы кезде Атырау облысының Балықшы кентінде орналасты. 

1963 ж. Балқаш қаласына, 1987 ж. Алматы қаласына көшірілді. Атырауда, Аралда, Балқашта, Өскеменде (Аблакетка кентінде) ин-ттың бөлімшелері ұйымдастырылды. Бастапқыда 1959–1997 ж. ин-т 179 жобаны іске асырды, 300-дей биол. негіздемелер жасады.

## Зерттеу жұмыстары
### Бірінші кезең
Бастапқыда (1959 – 1964) негізінен Жайық өңірінде, Солтүстік  Каспийде, Арал теңізінде, Алакөл, Балқаш көлдерінде, Бұқтырмада ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізді.

### Eкінші кезең
Зерттеу жұмыстарының екінші кезеңі (1965 – 1970) бірнеше облыстың (Атырау, Батыс Қазақстан, Қостанай) шағын көлдерін қамтыды. Республикада тоған және көл шаруашылықтарын ұйымдастыру биологиялық және экономикалық жағынан негізделе бастады. 

### Үшінші кезең
[thumb|[камбала]]
Зерттеу жұмыстарының үшінші кезеңінде (1970 – 1990) балық өнімділігін көтеруге байланысты жұмыстар қолға алынды. Тоғандарға балықтың жаңа түрлері жерсіндірілді. Тұқы және шөппен қоректенетін балық тұқымдарын зауыттық әдіспен өсіру жүзеге асырылды. Гидрологиясы мен гидрохимиясы өзгерген жағдайда су айдындарына жаңа балық тұқымдарын жіберу негізделді. Арал теңізіне тұзды суға төзімді камбала балығы жерсіндірілді.

## Сыртқы сілтемелер
* http://www.kaznau.kz/web_kz/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=34&Itemid=41 
* http://www.agun.kz/?id=726&lang=kz

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары
Бальзам

[thumb|left| alt=A.| ''[Бальзам түрлері*.]]
*'Бальзам ''' – құрамында эфир майы, шайыр, т.б. хош иісті қосылыстары бар органикалық табиғи заттар қоспасы. Бальзамдар негізінен өсімдіктерде синтезделетін органикалық қосылыстар. Химиялық құрамы өте күрделі, онда жұпар иісті эфир майлары мен ароматты және басқа органикалық қосылыстар болады. Бальзамдар тропиктік және субтропиктік аймақтарда өсімдіктердің организмдерінде мол синтезделеді. Ол жоғары сатыдағы өсімдіктерде түзіледі және тек арнаулы клеткаларда жиналады. Тропиктік белдемдерде өсетін өсімдіктердің (ағаштардың) қабықтарында синтезделеді, ал жапырақтарында бальзам жиналмайды.

Бальзам өсімдіктерді әр түрлі зиянкестерден және жұқпалы аурулар тарататын микробтардан қорғайды және құрамындағы заттарына байланысты антисептиктік, тітіркендіргіштік, қақырық түсіретін немесе несеп айдайтын қасиеттері болады. Қарағайдың қабығынан алынатын терпинтин бальзамы, Оңтүстік Америкада өсетін Сopaіfera ағашынан дайындалатын копай бальзамы, толутан бальзамы (Тoluіfera ағашынан), қолдан алынатын поливинил бутилді эфир-ванилин бальзамы, т.б. медицинада жиі қолданылады. Олар май, линимент түрінде және тітіркендіретін дәрі-дәрмек ретінде, қуық қабынуы, теміреткі, соз, асқазанның жарасы, іріңді бронхит, өкпе гангренасы сияқты ауруларды емдеуге, қайтыс болған адамдардың денесін ұзақ уақыт сақтауға пайдаланылады. 

## Дереккөздер


Санат:Органикалық химия
Баран (көл)

**Баран**, *Жембайсор* – Ақмола облысы Ақкөл қаласынан солтүстікке қарай 6 км жерде орналасқан көл. Теңіз деңгейінен 371,2 м биіктікте. 

## Гидрографикасы
Аумағы 7,49 км2. Ұзындығы 3,75 км, енді жері 2,8 км, жағалауының ұзындығы 10,6 км. Жағалауы аласа, жайпақ, айдынында қамыс, құрақ, қияқ, қоға, боз, селеу, т.б. өскен. Көлдің деңгейі мамырда көтеріліп, төменгі межесі шілде, тамыз айларында болады. Су деңгейінің жылдық ауытқуы 0,6 м. Суы тұщы, сілтілі. Егіс, мал суаруға пайдаланылады.

Санат:Ақкөл ауданы көлдері
Барит

нобай|Барит
**Барит**, ауыр шпат – сульфаттар класының минералы. Химиялық формуласы: BaSО4, құрамына қоспа түрінде стронций мен кальций енеді. Стронций мөлшері көп болса, баритоцелестин деп аталады. Кристалдары тақтайша жалпақ, сирек призма немесе бағана пішінді болып келеді. Минералдық агрегаттары түйірлі массадан тұрады. Көбіне ақ, кейде әр түсті, шыныдай жылтыр. Қаттылығы 3 – 3,5, меншікті салмағы 4,3 – 4,7 г/см3. Гидротермаль кендер мен шөгінді жыныстарда кездеседі. Қазақстанда көп таралған (Бадам барит кені, т.б.). Резина, қағаз, химия өндірістерінде толықтырғыш ретінде пайдаланылады, бұрғылау ерітінділеріне қосылады.
 
**Барит**
-  Минерал ВаSO4. Минерал құрамындағы барий элементі стронциймен (баритоцелестин, целестобарит), қорғасынмен (хокутолит, англезиобарит), кальциймен (кальциобарит) алмасуы мүмкін. Түссіз болуы, ақ, сұрғылт, көкшіл түстерге боялуы ықтимал. Шыныша жалтырайды, қаттылығы 2,5-3,5. Меншікті салмағы 4,5 г/см3. Мұнай ұңғымаларын бұрғылауға
керекті сазды ерітінділерді ауырлатңыш ретінде, лак, бояу, резина, қағаз, пластмасса дайындауға және барий элементін алуға пайдаланады.

Сурет:Barite_crystals.jpg
Сурет:Barite-4jg40a.jpg
Сурет:Barite-Calcite-Fluorite-elm04c.jpg
Сурет:Barite-k275a.jpg

## Сілтеме
Барит
Барит кристалдары

## Дереккөздер


Санат:Барий минералдары
Санат:Сульфат минералдар
Барқын (құм)

**Барқын** – Ақтөбе облысы Ойыл ауданы жеріндегі құмды алқап.

## Географиялық орны, жер бедері
Ойыл және Қуырдақты өзендері аралығында, Ойыл ауылының оңтүстік-батысында орналасқан. Аумағы 3,4 мың км2. 

## Өсімдігі
Шөптесін өсімдіктерден жүзгін, құланқұйрық, құмаршық, жыңғыл, сондай-ақ қарағай да жиі кездеседі. Олар құм көшкінін тоқтату мақсатымен 1873, 189, 1903, 1907, 1913 жылдары отырғызылған. Бүгінде қарағайлы қалың орман пайда болып шоқ тал, қараған, қара терек, қайың өсіп тұр. Құмның етектеріндегі шалғындарда орхидейдің, шатырлы гүлбұтаның, құртқагүлдің сирек кездесетін түрлері пайда болған.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы құмдары
Барбастау

**Барбастау**, *Борбастау* – Жайық өзенінің сол саласы.

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданының жерімен ағады. Ұзындығы 45 км.

## Бастауы
Бастауын Федоровка ауылының батысындағы Барбастау қыратынан алады.

## Гидрологиясы
Арнасы ирелең келген. Жайыққа құяр тұсы көктемде тасып, жайылып кетеді. Ұзындығы 20 км-ден аспайтын 5 саласы бар. Қараша айының ортасында суы қатып, сәуірде мұзы ериді. Суы тұщы. Аңғары шабындыққа пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Жайық су алабы өңірі өзендері
Санат:Теректі ауданы өзендері
Барғана

**Барғана** – Павлодар облысы Аққулы ауданы жерінде, Майқарағай ауылынан шығысқа қарай 10 км жерде орналасқан көл.

## Гидрографикасы
Аумағы 9,4 км2, теңіз деңгейінен 148,0 биіктікте  жатыр. Ұзындығы 4,5 км, енді жері 2,7 км, жағалау бойының ұзындығы 13,2 км.

## Жағалау сипаты
Солтүстік және шығыс жағалаулары  жарлауытты, қалған жағалары жайпақ батпақты, сортаңды келген. Көктемде, жазда мал суаруға пайдаланылады, күзге қарай суы кермек татып кетеді. Тұзды көл.

Санат:Аққулы ауданы көлдері
Барқытжапырақ

**Барқытжапырақ**, мысық жалбыз () – ерінгүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер туысы. 

## Ботаникалық сипаты
thumb|left|180px|
* Сабағы жоғары қарай бұтақталып өседі. 
* Биіктігі 4 – 80 см. 
* Жапырақтары бүйрек немесе жүрек тәрізді. 
* Гүлдері үштен жарты шатыршалы сабақ жапырақтарының қолтығынан шығады. Тостағанша жапырақтары түтік не қоңырау тәрізді, күлтесі көкшіл түсті. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, жемістенеді. 
* Жемісі – жылтыр жаңғақша, ашық қоңыр түсті. 
* Барқытжапырақтың құрамында эфир майы мен илік заттар болады, мал жемейді.

## Өсетін жері мен таралу аймағы
Еуразияның орманды аймақтарында кездесетін 12 түрі белгілі. Қазақстанда ылғалды жерлерде, ормандарда өсетін 1 түрі – шырмауық барқытжапырақ (*Glechoma hederaceae*) бар. 

## Дереккөздер
 
Санат:Еріндігүлділер
Санат:Қазақстан флорасы
Барлық-Арасан

* Барлық-Арасан (ауыл) – Шығыс Қазақстан облысы Үржар ауданындағы ауыл.
* Барлық-Арасан (шипажай) – Шығыс Қазақстан облысы Үржар ауданындағы республикалық мәні бар бальнеологиялық шипажай.
* Барлық-Арасан бұлақтары

Санат:Айрық беттер
Барлық-Арасан бұлақтары

**Барлық-Арасан бұлақтары ** – Абай облысы, Мақаншы ауданы Қабанбай (Жарбұлақ) ауылынан шығысқа қарай 16 км жерде табылған жер асты су көздері. Мұнда тас көмір жыныстарындағы (кварцтық альбитофир) тектоникалық жарылымның 1,5 км-лік бойында 13 бұлақ бар. Олардың жалпы су ағымы 2,6 л/с. Судың температурасы 20 – 42°С, минералдығы 1,4 – 1,8 г/л, кремний қышқылының мөлшері 45 – 64 мг/л, радон 0,6 – 2,5 нКи/л. Химиялық құрамы негізінен сульфатты натрийлі болып келеді. Барлық-Арасан бұлақтарының негізінде 1963 жылдан бальнеологиялық емдеу орны жұмыс істейді. Онда тері, буын, ас қорыту, жүйке және гинекологиялық аурулар емделеді. 

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан бұлақтары
Санат:Шипажайлар
Барлық жотасы

**Барлық жотасы ** – Жетісу Алатауындағы тау сілемі. 

## Географиялық орны
Қазақстан мен Қытай мемлекеттік шекара аралығында орналасқан. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 150 км-ге созылған, енді жері 55 км. Батысындағы сілемдері (Шүршіттау, Кертау, Жайлаутау, Арасантау) Шығыс Қазақстан облысының Үржар ауданының аумағына енеді. Ең биік жері – Катушан тауы (2923 м). 

## Геологиялық құрылымы
Барлық жотасы герциндік қатпарлану кезінде пайда болған, палеoзойлық тау жыныстарынан түзілген. 

## Топырағы, өсімдігі
Тау етегі саздақты сұр қоңыр, қызғылт қоңыр және сортаңдау қоңыр топырақты. Онда сексеуіл аралас бұйырғын, жусан, бетеге, т.б. өсімдіктер өседі. Бөктерінде минералды бұлақтар көп.  

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан таулары
Санат:Қытай таулары
Баршақұм

**Баршақұм** – Арал қарақұмының солтүстігіндегі құмды алқап. 

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Арал және Ақтөбе облысы Ырғыз аудандары жерінде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 112 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 110 км-ге созылып жатыр, енді жері 40 км, аумағы 1,7 мың км2. Жер бедері қырқалы-төбешікті, бірен-саран шағылдар (биіктігі 7-12 м) кездеседі. Құм төбелері арасында Берді, Аймаңдай, тағы басқа құдықтар кездеседі. 

## Өсімдігі
Құмның сұр, сортаңды топырағында жусан мен бұта аралас эфемерлі өсімдіктер, грунт суы жер бетіне жақын жатқан ойысты жерлерде жыңғыл, ши, құрақ өседі. Жыл бойына мал жайылымына пайдаланылады. Мұнда Бөбешек, Мейірман, Жыланды, Манасбай, Көкқабақ қыстаулары орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы құмдары
Санат:Қызылорда облысы құмдары
Баршын (көл)

**Баршын**, *Барсен* – Ақмола облысы, Астрахан ауданындағы ағынды көл. Есілдің сол жағасындағы Қаратүбек ауылының оңтүстік-батысында 4 км жерде.

## Гидрографикасы
Аумағы 13,0 км2, ұзындығы 8 км, ені 4 км-дей. Терең жері 8 м. Қараша айының басында қатып, сәуірдің аяғында мұзы ериді. Суы тұщы. Жағасындағы қамыс шаруашылық қажетіне пайдаланылады. Жайылмасы – шабындық. Көлден балық, құс ауланады.

Санат:Астрахан ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы
Бартылдақты

**Бартылдақты** – Атырау облысы Жылыой ауданы, Шоқпартоғай ауылынан солтүстік-батысқа қарай 21 км жерде орналасқан көл. 

## Гидрографикасы
Аумағы 6,4 км2, теңіз деңгейінен 22,7 м биіктікте жатыр. Ұзындығы 5,0 км, енді жері 1,9 км, жағалау бойының ұзындығы 13,5 км. Су жиналатын алабы батпақты сор. Көктемгі қар, жауын-шашын суларымен толысады. Қарашада қатып, сәуірде мұзы ериді. Суы тұзды. Солтүстік-батысында Тентексор қонысы орналасқан. 

## Этимологиясы
Бартылдақты көліне қатысты ақпарат жоқтың қасы.Бұл көл тұзды көлдердің қатарына жатады.

## Дереккөздер

Санат:Жылыой ауданы көлдері
Басащысай

**Басащысай ** – Бабатай және Ащықұмды өзендерінің аралығындағы жайлау. Ақтөбе облысының Темір ауданының Рождественское ауылының батысында 28 км жерде орналасқан. Қызғылт қоңыр, бозғылт қоңыр сортаңды топырағында көкшұнақ, бетеге, боз, селеу өседі. Жылдың жылы мезгілінде мал жайылымы ретінде пайдаланылады.  

## Дереккөздер


Санат:Жайлаулар
Барылдауық үйрек

**Барылдауық үйрек** () – үйректер тұқымдасына жататын ірі құс. 

Қазақстанның барлық жерінде кездеседі. Салмағы 800 – 1500 г. Мекиенінің көкшіл коңыр түсті қауырсындарында ала дақтары бар, тек көктемде, көбейер кезде кежегінің (қоразының) басы мен мойнының жоғары жағы жылтыр көкшіл жасылдау болып, төменгі жағы ақ түске өзгереді. Барылдауық үйрек  – жыл құсы. Көктемде ұшып келеді, қамысты қопа ішіндегі ұяларына 7 – 11 жасыл түсті жұмыртқа салады, оны мекиені 26 күндей басады. Күзде (қазан – қараша айларында) қыстауға ұшып кетеді. Барылдауық үйрек балдырлармен, су өсімдіктерінің тұқымдарымен және ұсақ жәндіктермен, ал күзде дәнді дақылдармен де қоректенеді. Дәмді еті үшін ауланады.
thumb|left|Барылдауық үйрек биікте самғауда

## Дене бітімі
Кежек өте ашық реңді - басы мен мойынның жоғарғы бөлігі - қошқыл жасыл, оны ақ түсті, қарғы ашық қоңыр төстен бөлініп орналасқан. Құйрық үстінде ширатылып жоғарғы қайырылған әлемдеуші қауырсындар болады. Аналықтар, жас құрттар және аталықтар жазда ұсақ шұбарлары бар жабын қанаттары біркелкі боялған қоңыр реңді болып келеді. Ұшып жүрген және қонақтаған құстардың қосалқы желпуіш қауырсындардың үстінен ақпен көмкерілген қошқыл-күлгін түсті көзтартары көрініп тұрады. Дауысы асыранды үйректердің барылдағанына ұқсас. Қанатын жиі қағып, шапшаң ұшады. Қанаттарының бұл кезде өзіне тән ысқырған дыбыс шығады.

## Мекендейтін ортасы
Бұл құс бүкіл Қазақстан бойынша ұялайды. Үстірт және Маңғышлақтың сусыз кеңістігінде болмайды. Бүкіл ландшафты зоналарда өмір сүреді, теңіз деңгейінен 2000 метрге дейінгі тауларға көтеріледі. Қазақстан аумағында ақпанда пайда болып, қазанда ұшып кетеді. Құстардың бір бөлігі оңтүстік Қазақстанның суы қатпайтын көлдерінде қыстап қалады.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
'''Барылдауық үйрек''' 
Барылдауық үйрек жайлы

Санат:Өзен үйректері
Басарал

**Басарал** – Балқаш көлінің оңтүстік-батысындағы арал. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Мойынқұм ауданының аумағында орналасқан. 

## Жер бедері
Ұзындығы 12 шаршы шақырым, енді жері 8 км. Абсолюттік биіктігі 395 м. Жағалары түгелдей дерлік жарқабақты. Солтүстігінің біраз жері жырамен тілімденген. Оңтүстігінің ойпаңдарында кішігірім көлдер бар. Тас көмір шөгінділерінен түзілген. Оның бетін неоген кезеңінің қызғылт сары құмды балшығы жауып жатыр. 

## Өсімдігі
Сұр, сортаң топырағында бұйырғын аралас баялыш, қараған, т.б. шөптер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Балқаш көлі аралдары
Санат:Жамбыл облысы географиясы
Бас желілілер

thumb| alt=A.| ''Бас желілілер''.
**Бас желілілер** , бас хордалылар (Cephalochordata) – желілілер типі бассүйексіздер тармағының жалғыз класы. Атлант, Тынық, Үнді мұхиттары жылы теңіздерінің жағалауға жақын таяз жерлеріндегі құм арасында кездеседі. Оның қандауырша тәрізділер деген бір ғана отряды бар. Денесіндегі желісі (хордасы) құйрық бөлігінен басына дейін ұзына бойы созылып жататындықтан осылай аталған. Оған дене тұрқы 1,5 – 8 см, екі бүйірі қысыңқы ұсақ теңіз жануарлары жатады. Арқа бұлшық еттері 50 – 80-ге жуық ұсақ бөліктерден (миомерлерден) тұрады. Ауыз алды қуысында 20-дай ұсақ қармалауыштары бар. Жұтқыншағы көлемді әрі оның екі бүйірінде 100 жұптан астам желбезек саңылаулары орналасқан, оның сыртын жұқа терілі қатпар жауып тұрады. Аузынан кірген су арнайы атриопор саңылауы арқылы, ал қорытылмаған қоректік заттар аналь саңылауы арқылы сыртқа шығарылады. Денесінің құрамында белок мол болғандықтан, жергілікті тұрғындар тағам ретінде пайдаланады.
## Дереккөздер

## Сілтеме
'''Бас желілілер'''

Санат:Бассүйексіздер‎
Басқағыл

**Басқағыл ** – Ұлытау тауларынан шығысқа қарай 45 км жердегі жота. 

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерінде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 642 м. Жота солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай созылып жатыр. Солтүстік-шығысынан Қаракеңгір өзені ағып өтеді. Батысынан Ұлытау – Жезді автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы таулары
Басқан суғару жүйесі

**Басқан суғару жүйесі ** – Басқан өзенінен бастау алатын Алматы облысы Сарқант ауданындағы суғару жүйесі. Суы 12309 га жерді суғаруға пайдаланылады. Жүйенің арықтары мен каналдарының жалпы ұзындығы 92,5 км. Жүйе бойында 39 гидротехникалық қондырғы мен 1 тоған салынған. 

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан суару жүйелері
Бас мия

thumb|250px|right|''Бас мия''
**Бас мия** , тікенді мия (Glycyrrhіza echіnata) – бұршақ тұқымдасы, мия туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда, негізінен, Сырт қыратында, Каспий маңы ойпаты мен Жайық алабында және оңтүстіктің шөлді, шалғынды, далалы жерлерінде өседі. Биіктігі 50 – 100 см, бұтақты не бұтақсыз сабағы, жіңішке қырлы, тықыр, кейде ұсақ селдір түкті болады. Қысқа сағақты жапырағы 3 – 6-дан жұптасып шоғырланған, пішіні эллипс тәрізді, ұзындығы 6 – 13 см. Гүлшоғыры тығыз, шоғырбас, гүлдері ұсақ, көкшіл, қызғылт, ал жемісі – бұршақ, сопақша, 1 – 2 тұқымды, тұқымы сарғыш жасыл түсті. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, маусым – шілдеде жеміс береді. Тамырында глюкозид, сахароза, эфир майы мол болғандықтан, тамақ өнеркәсібі мен медицинада пайдаланылады.

## Дереккөздер


## Сілтеме
* Бас мия
* Glycyrrhіza echіnata 

http://www.natuerlich.ru/news/html/531.html

Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Баспан

**Баспан** – Тарбағатай жотасының солтүстігіндегі тау сілемі. 

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы жерінде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 1575 м. Тау солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатыр. Солтүстік-батыс беткейі тіктеу келген. Оңтүстігінде Тарбағатай жотасынан Базар, Қарғыба өзендері аңғарымен бөлінген. Солтүстік-шығыс беткейінен ұсақ өзендер мен бұлақтар бастау алады.

## Геологиялық құрылымы
Геологиялық жер қыртысы Тарбағатай жотасымен, Алтай тау жүйесімен бірге қалыптасқан.  

## Өсімдігі
Жотаның тіктеу келген беткейін қайың, терек аралас қылқан жапырақты орман көмкерген.

## Дереккөздер

Санат:Тарбағатай ауданы таулары
Баспансор

**Баспансор ** – Шағырай үстіртінің батысындағы сор. Ақтөбе облысы Шалқар ауданында орналасқан. Батысында Үлкен Борсық құмы мен Берденсор көлі жатыр. Сордың ұзындығы 18 км, енді жері 8 км. Маңайында сұрғылт, сортаңды қоңыр топырағында эфемерлі сұр жусан, баялыш, күйреуік өседі.  

## Дереккөздер


Санат:Сорлар
Санат:Ақтөбе облысы географиясы
Басқарқара

**Басқарқара ** – Орталық Тянь-Шань тауындағы тау массиві.

## Географиялық орны
Алматы облысы Райымбек ауданы Теріскей Алатауының солтүстік-батысында, Текес өзенінің сол жағалауында орналасқан.

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Ең биік жері шығысында 4059 м. Гранит, диорит, кристалды тақтатас, мәрмәрланған әктастан түзілген. Солтүстік беткейін Қарқара, т.б. көптеген өзендер терең шатқалдар жасап, қатты тілімдеген. Солтүстігінде 2100-3000 м биіктікте шыршалы орман өседі.

## Дереккөздер

Санат:Райымбек ауданы таулары
Санат:Теріскей Алатауы
Баспалдақ

**Баспалдақ**, Ақтөбе – Қарағанды облысы Шет ауданындағы өзен, Нұра алабында орналасқан. Ұзындығы 43 км, су жиналатын алабы 321 км2. Бастауын Қызылқұрт тауының оңтүстігінен алып, Шерубайнұра өзеніне құяды. Жауын-шашын, жер асты суларымен толығады. Сәуір – мамыр айларында тасиды. Суы шабындықтар мен жайылымдарды суландыруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы өзендері
Бастуайт

**Бастуайт** – Табақкеңтатыр аңғарының солтүстік-шығыс бөлігіндегі тау. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Ақтоғай ауданында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 790 м. Оңтүсігінде Керегетас (732 м), Қалмақеміл таулары жатыр. 

## Өсімдігі
Қоңыр топырағында жусан, астық тұқымдас шөптесіндер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) таулары
Бастұз

**Бастұз ** – Павлодар облысы Ақтоғай ауданы Шұға ауылынан солтүстікке қарай 14 км жерде орналасқан көл. 

## Гидрографикасы
Аумағы 7,6 км2, теңіз деңгейінен 87,8 м биіктікте жатыр. Ұзындығы 4,4 км, енді жері 2,7 км, жағалау бойының ұзындығы 14,6 км. Негізінен қар және жер асты суларымен толысады. Қарашада суы қатып, сәуірде мұзы ериді. Суы тұзды.

## Жағалау сипаты
Көлдің маңында Қарқаралы, Қарақасқа, Қойбағар, Ақтөбесор, т.б. көлдер бар. Шығыс жағалауы жарлауытты, солтүстік-батысы жазық келген. Көл жағалауында бетеге, жусан, ажырық, т.б. шөптесіндер өседі. 

Санат:Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы) көлдері
Бастұмсықтылар

thumb|Приапулида
**Бастұмсықтылар ** (*Cephalorhyncha*) – тип немесе тип тармағы. Омыртқасыздардың жаңа жіктелімі бойынша жұмыр құрттардың салыстырмалы эмбрионалдық дамуы мен кейбір ерекшеліктеріне сәйкес тип немесе тип тармағы ретінде қарастырылады (В.В.Малахов, 1989). Белгілі орыс ғалымы И.Х. Шарова да бастұмсықтыларды жеке тип ретінде алған. Бастұмсықтылардың құрамына киноринхалар, приапулидалар және шаштәрізділер топтастырылған. Бастұмсықтылардың денесінің алдыңғы ұшы созылмалы тұмсыққа айналған, типтің аталуы осыған байланысты. Олардың ұрығының дамуының бастапқы кезеңінде бластопорадан алғаш артқы тесік пайда болып, ауыз тесігі екінші рет қайта түзіледі. Денесінің сыртын кутикула қабығы қаптайды. Кейбір түрлерінде зәр шығару мүшесінің қызметін протонефридия өзекшелері атқарады. Кейбіреуі түрленіп дамиды, араларында түрленбей дамитындары да бар.

## Дереккөздер


Санат:Алғашқы ауыздылар
Бастышөп

**Бастышөп ** () – ұшқаттар тұқымдасына жататын бір немесе көп жылдық өсімдіктер туысы. Жерорта теңізі жағалуларында, Батыс және Орта Азияда, Оңтүстік Африкада кездесетін 70-ке жуық түрі белгілі. Қазақстанда далалық жерлер мен тау бөктерлерінде, құм арасында және егістіктерде өсетін 2 түрі (Орал бастышөбі , Сирия бастышөбі) бар. Олардың биіктігі 20 – 90 см. Сабақтары қатпарлы, сыртын сирек түктер жапқан. Жапырақтары қанат тілікті, кейде тегіс. Тостағанша жапырақтары табақша тәрізді, шеті тісті, күлтесі сары немесе боз көкшіл түсті, төрт қалақты. Гүлдері көбінесе сәулелі келеді. Аталығы төртеу, аналық мойны жіпше тәрізді. Маусым – шілде айларында гүлдеп, мамыр – тамызда жемістенеді. Тұқымы төрт қырлы, ұршық тәрізді. Тұқымында 22% май болады.

## Дереккөздер


Санат:Ұшқаттар
Басүйген

**Басүйген ** – Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы ағынсыз, тұзды көл. Қарағанды – Жезқазған аралығындағы Қызылжар темір  жол станциясының оңтүстік-батысында 22 км жерде. Аумағы 9,5 км2, ұзындығы 4,3 км, ені 2,4 км. Жағалауы жазық. Суы ащы, тұйық көл. Қараша айының басында суы қатып, наурыздың аяғында мұзы ериді. Жағалауы жайылымға пайдаланылады. 

## Дереккөздер


Санат:Ұлытау ауданы көлдері
Басши-Қоңырөлең артезиан алабы

**Басши-Қоңырөлең артезиан алабы** – Жетісу облысы Панфилов ауданы жерінде, Жетісу (Жоңғар) Алатауының оңтүстік-батыс сілемдері – Қатутау мен Алтынемел тауларының арасында орналасқан. Аумағы 2 мың км2. 

Су табанының тереңдік деңгейіне байланысты Басши және Қоңырөлең жер асты ағыны болып екіге бөлінеді. Біріншісі Оңтүстік Іле артезиан алабымен жалғасады, ал екіншісі Көктерек өзеніне қосылады. Қалыңдығы 300 – 800 м ойыста 5 – 428 м тереңдікте гидрокарбонатты-кальцийлі, натрийлі тұщы су кездеседі. Ұңғымадан тәулігіне 43 – 870 м3 су шығады. Судың болжамдық қоры 16 млрд. м3. Суы елді мекендерде ауыз су, егістік суғару үшін пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан су алабы өңірлері
Санат:Панфилов ауданы географиясы
Бассейн (көл)

**Бассейн көлі** – Қарқаралы тауындағы көрікті шағын көл. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы қаласының оңтүстік-батысында 6 км жерде, Шайтанкөлдің маңында, жартасты шың басында (1200 м абс.), қарағайлы орман арасындағы ұзынша шұңқырда орналасқан. Пішіні мен аумағы жүзу бассейніне ұқсас болғандықтан осылай аталған. 

## Гидрографикасы
Ұзындығы 60 м, ені 40 м, орташа тереңдігі 2 м. Граниттен тұратын оңтүстік жағасы – биік тік жартас, ол жазда көлге көлеңке түсіріп, суын буланудан сақтайды. Батыс, солтүстік жағалары аласа. Шығыс жағасы ашық, жайпақ, ол арқылы көлдің артық суы ағып кетіп отырады да су деңгейі бір қалыпта сақталады. Қар және жаңбыр суларымен толысады, суы мөлдір, тұщы. Көлге демалушылар мен туристер жиі келеді. 
 
## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы көлдері
Бассүйексіздер

**Бассүйексіздер** (Acranіa) – төменгі сатыдағы желілілер (хордалылар) типінің бір тармағына жататын ұсақ жануарлар. Бассүйексіздер Жерорта теңізінде, Атлант мұхитының Еуропа және Африка жағалауында, сондай-ақ Атлант, Тынық, Үнді мұхиттарының экваторлық терең жерлерінде тіршілік етеді. Дене тұрқы 1,5 – 8 см-дей. Арқа қанаты тұтас әрі жұқа болып тікелей құйрық қанатымен байланысқан. Оларда желілі жануарларға тән белгілер (арқа желісі, жүйке түтігі, желбезек саңылаулары, т.б.) өмір бойы сақталады. Терісінің сырты басқа желілілерде болмайтын жұқа кутикула қабатымен, желбезек саңылауларының сырты терілі қатпармен қапталған. Ішкі қаңқаның қызметін денесінде ұзына бойы орналасқан серпімді желі атқарады. Кейбір мүшелер жүйесі (бұлшық еттері, жыныс бездері, зәр шығару) бір-біріне ұқсас жеке бөліктерден, сезім мүшесі қарапайым жарық сезгіш клеткалар тобынан (гессе көзшелерінен) тұрады. Қан айналымы тұйық, бірақ жүрегі болмайды. Оның қызметін құрсақтағы қолқа қан тамыры атқарады. Дара жынысты, сырттай ұрықтанады. Дернәсілдері денесіндегі кірпікшелері арқылы 3 айдай еркін жүзіп тіршілік етеді. 2 – 3 жылда жыныстық жағынан жетіледі. Ересектері теңіздердің жағалауға жақын таяз әрі құмды жерлерінде 10 – 30 м тереңдікте құйрық бөлігі құмға батып, бір орында тіршілік етеді. Оларды жергілікті тұрғындар тағам ретінде пайдаланады. 

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Қандауыршалар туралы

Санат:Бассүйексіздер‎
Басшорым

**Басшорым ** – Солтүстік Ақтау жотасының батысындағы құдық. Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданында орналасқан. Тереңдігі 4 м, су шығымы 180 л/сағ. Солтүстігінде Алаторпа, Қошақ таулары орналасқан. Батысында Бүліш, Қақпақты бұлақтары бар. Құдықтың батысынан Ақтау – Қаламқас автомобиль жолы өтеді.  

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан құдықтары
Басықара (құдық)

**Басықара** – Қызылқұмның солтүстік бөлігіндегі құдық. Қызылорда облысы Жалағаш ауданында. Тереңдігі 20 м, су шығымы 800 л/сағ. Солтүстігінде Қарақұдық, батысында Ақбақалы құдықтары орналасқан. Құмды, тақыр типті топырағында жүзгін, сұр жусан, еркек шөп, теріскен өседі.

## Дереккөздер


Санат:Құдықтар
Бататау

**Бататау** – Бетпақдаланың солтүстігіндегі тау.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Шет ауданы Жамбыл кентінің оңтүстігінде 50 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Батыстан шығысқа созылып жатқан оқшауланған ұсақ шоқылы тау жұрнағы. Ұзындығы 4 км, ені 2,5 км, ең биік жері 663 м.

## Геологиялық құрылымы
Девон жүйесінің төменгі және ортаңғы бөлім жыныстарынан түзілген.

## Өсімдігі
Сортаң қоңыр топырағында жусан, көкпек, бұталар өседі.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы таулары
Батбат кесіртке

**Батбат кесіртке** () – ешкіемерлер тұқымдасындағы жұмырбасты кесірткелер туысының бір түрі. 

thumb|right|200px|Батбат кесіртке
Каспий теңізі мен Алакөл арасындағы шөлді аймақтарда тіршілік етеді. Қазақстанда 2 түр тармағы бар. 

Денесінің ұзындығы 20 см-дей, салмағы 43 г-ға дейін, терісінің қабыршақтары ұсақ, бүртікті келеді. Басы жалпақ, жұмыр. Артқа қарай ширатылған құйрығы түбінен ұшына қарай жіңішке, ұшы қара түсті болады. Түсі тұтастай ашық сұрғылт, бауыры ақшыл түсті, алқымында қара жолағы, ал екі езуінде ұсақ шашақты үлкен терілі қатпары бар. Ізіне түсіп қуғанда денесінің екі бүйіріне ырғала қозғалып, тез арада «құмға сіңіп» кететіндіктен, «батбат кесіртке» деп аталған. Жауынан қорғанғанда не қауіп төнгенде терілі қатпары қатты керіліп, құлаққа ұқсайды, сондықтан оны «құлақты кесіртке» деп те атайды. 

Наурыз – қазан айларының аралығында күндіз көзге түседі. Жылына 2 рет 2 – 4 жұмыртқа салып, көбейеді. Өрмекшілермен, өсімдік жапырақтарымен қоректенеді. Кейбір зиянды жәндіктерді жеп, пайда келтіреді. 

ТМД кеңістігінде 7 түрі белгілі. Теңбіл батбат кесіртке Түркімен Қарақұмының оңтүстігінде, ТМД фаунасы эндемигі, Өзбекстанда таралған, кентаун батбат кесіртке КСРО Қызыл кітабына енгізілген.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* The Reptile Database 
* Ресейдің омыртқалылары 

Санат:Ешкіемерлер
Санат:1776 жылы зерттелген жануарлар
Санат:Азия сүтқоректілері
Батпайсағыр

**Батпайсағыр**, *Бетпақшағыр* – Нарын құмының оңтүстігіндегі құмды алап. 

## Географиялық орны
Атырау облысы Құрманғазы ауданында орналасқан. 

## Жер бедері
Теңіз деңгейінен 8 – 14 м төмен жатыр. Ұзындығы 60-65 км, ені 35-40 км. Аумағы 1000 км2, абсолюттік биіктігі 14 м (оңтүстік-шығысындағы Бесшоқы төбесі). Солтүстігінде Қосдәулет, оңтүстігінде Мыңтөбе, шығысында Бұзанай құмдарына, ал батысында Еділ жағалауына ұласып кетеді. 
Жер бедері жартылай көшпелі құм шағылдарынан тұрады. Ойыс жерлерінде суы ащы көлшіктер кездеседі. Жер асты су қоры мол.

## Өсімдігі
Құмдауыт топырағында шағыр, қияқ, еркек шөп, құмаршық, жыңғыл, жүзгін, тастақты жерлерінде бұйырғын, жантақ өседі. Алап қысы-жазы мал жайылымы.

## Дереккөздер

Санат:Атырау облысы құмдары
Батпақбалдырған

thumb| alt=A.| ''Батпақбалдырған''.
**Батпақбалдырған** (Heloscіadum) – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда батпақты, ылғалы мол жерлерде, су жағалауларында өсетін 1 түрі – буынгүлді Батпақбалдырған (Н. nodіflorum) бар. Биіктігі 15 – 40 см. Тамырсабақты, сабағы қуыс өсімдік. Жапырақтары ұзынша не жұмыртқа тәрізді, шеттері тілімденген. Тостағанша жапырақтары тіссіз, күлтесі ақ түсті, жалпақ. Себеті 10 – 15 гүлден тұрады. Шілде айында гүлдеп, тамызда жемістенеді. Жемісі ұсақ, екі жағынан қысыңқы.  

## Дереккөздер


Санат:Шатыршагүлділер
Батпақгүл

**Батпақгүл** () – субеделер тұқымдасына жататын көп жылдық су өсімдігі. Қазақстанда Ертіс, Тобыл, Есіл, Зайсан, Балқаш, Алакөлде, өзен-көл жағалаулары мен ағысы тынық суларда өсетін қалқанжапырақты батпақгүл  (N. peltatum) деген бір ғана түрі кездеседі. Оның тамыр сабағынан өсіп-жетілетін жатаған бунақты сабақтарына суда қалқып жүретін қалқанша жапырақтары орналасады. Гүлдері ашық сары түсті, күлте жапырақшалары масақша пішінді болады. Шатырша гүлшоғыры сабағының ұшында жетіледі. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, қыркүйекте жеміс береді. Жемісінің ұзындығы 6 мм-дей қорапша тәрізді, піскен кезде қақ жарылады. Қалқанжапырақты батпақгүл   мен батпақгүлдің сұрыпталып қолдан өсіріліп шығарылған сорттары бау-бақшаны, қала саябақтарындағы су айдындарын безендіру үшін қолданылады. Су құстары мен балықтар батпақгүлді қорек етеді. 

## Дереккөздер

## Сілтеме
* Батпақгүл  

Санат:Субеделер