Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай

**Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай** (22 қараша 1947 жыл, Новостройка, Ленин ауданы, Шымкент облысы) — мемлекет және қоғам қайраткері, тәуелсіз Қазақстанның тұңғыш бас прокуроры (1990—1995). Заң ғылымдарының кандидаты (1996).

## Өмірбаяны
Шанышқылы тайпасы Көрік руынан шыққан.
* С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің заң факультетін бітірген (1971), заңгер.
* Заң ғылымдарының кандидаты (1996). Кандидаттық диссертациясының тақырыбы: «Қазақстан Республикасының прокуратурасы мемлекеттік-құқықтық реформа кезеңінде». 
* 1963-1966 жылдары - Шымкент облысы Ленин ауданының Энгельс атындағы кеңшарында жұмыс істеген. 
* 1971 жылдан - Шымкент облысының Арыс қалалық прокурорының көмекшісі. 
* 1972 жылдан - Шымкент облысының соттарда қылмыстық істердің қаралуын бақылау жөніндегі прокурорының көмекшісі. 
* 1975 жылдан - Шымкент облыстық прокуратурасының тергеу бөлімінің бастығы. 
* 1978 жылдан - Қазақстан Компартиясы Шымкент облыстық комитетінің әкімшілік және сауда-қаржы органдары бөлімінің нұсқаушысы. 
* 1980 жылдан - Қазақстан Компартиясы Шымкент облыстық комитетінің бірінші хатшысының көмекшісі, әкімшілік органдары бөлімінің меңгерушісі. 
* 1982 жылдан - ҚазКСР прокурорының орынбасары. 
* 1987-1990 жылдар аралығында - Маңғышлақ, Гурьев облыстарының прокуроры.
* ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің Гурьев облысының №70 Индер сайлау округінен сайланған халық депутаты (1990-1994) Заңнама, заңдылық және құқық тәртібі мәселелері жөніндегі комитет төрағасының орынбасары. 
* 1990 жылдан - ҚазКСР бас прокуроры (1991 жылдың желтоқсанынан - Қазақстан Республикасының). 
* 1995 жылдан - ҚР Мемлекеттік тергеу комитетінің төрағасы. 
* 1997 жылдан - Бас прокурордың орынбасары - ҚР Бас әскери прокуроры. 
* 1999 жылдан ҚР Парламенті Мәжілісінің 2-ші шақырылымының депутаты (Түркістан облысының №57 Сарыағаш сайлау округінен). ҚР Парламенті Мәжілісінің төрағасы. 
* 2004 жылдан - саяси оппозицияда. 
* 2005 жылдың наурызынан «Әділетті Қазақстан үшін» Демократиялық күштер блогы» Республикалық қоғамдық бірлестігінің төрағасы. 
* 2005 жылы желтоқсанда өткізілген сайлауларда осы қозғалыстың атынан ҚР Президенттігіне кандидат болған.
* 2006 жылдан бері - Жалпы ұлттық социал-демократиялық партиясының (ЖСДП) төрағасы. ҚР Қауіпсіздік кеңесінің мүшесі (2000-2004).

## Ғылыми еңбектері
* «Қазақстан прокуратурасының мемлекеттік-құқықтық реформа кезеңіндегі дамуы» (1997)
* «Қылмыстық әділет саласындағы ҚР мемлекеттік саясатының құқықтық негіздері» (2004) атты кітаптардың және 30 ғылыми жарияланымның авторы.

## Марапаттары
* II дәрежелі «Барыс» ордені
* КСРО және ҚР көптеген медальдарымен марапатталған. 
* КСРО прокуратурасының Құрметті қызметкері.
* Әділет генерал-полковник. 1-ші сыныпты мемлекеттік әділет кеңесшісі.
## Отбасы
* Әкесі - Тұяқбаев Айтбай (1902-1978), ұжымшаршы болған. Анасы - Тұяқбаева Тыным (1925-1994).
* Үйленген. Жұбайы - Аптаева Бағила Нығметқызы (1949 жылы туған), математик. Қызы - Әзиза (1973 жылы туған); үлдары - Шыңғыс (1974 жылы туған); Әділжан (1977 жылы туған).

## Дереккөздер

Санат:22 қарашада туғандар
Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Қазығұрт ауданында туғандар
Санат:Заң ғылымдарының кандидаттары
Санат:Қазақстан заңгерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Барыс орденінің иегерлері
Санат:Достастық орденінің иегерлері
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің төрағалары
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Санат:Қазақстан Бас Прокурорлары
Санат:Қазақстан прокурорлары
Санат:Қазақстан Президенттігіне кандидаттар