Кения экономикасы

**Кения экономикасы** () — нарыққа негізделген, бірнеше мемлекеттік кәсіпорындар. Кения дамып келе жатқан нарыққа ие және Шығыс Африкалық елдерден озып кеткен орташа индустриалды мемлекет. Қазіргі уақытта орташа табысы төмен мемлекет Кения 2030 жылға қарай жаңа индустрияланған мемлекет болуды жоспарлап отыр. Кения экономикасын басқаратын негізгі салаларға қаржылық қызметтер, ауыл шаруашылығы, жылжымайтын мүлік, өндіріс, логистика, туризм, бөлшек сауда және энергетика кіреді. 2020 жылғы жағдай бойынша Кения Суб-Сахаралық Африканың оңтүстігіндегі Африкада Нигерия мен Оңтүстік Африкадан кейінгі үшінші ірі экономикаға ие болды. Аймақтық тұрғыдан алғанда, Кения Шығыс Африкадағы көрші елдермен салыстырғанда күшті және тұрақты экономикаға ие болды. 2023 жылға қарай ел инвестицияланған қаражат пен жобалар саны бойынша Африкадағы ең ірі стартап-хабқа айналды.

Кения үкіметі негізінен инвестицияға қолайлы және шетелдік және жергілікті инвестицияларды, соның ішінде еркін сауда аймақтарын құруды жеңілдету үшін бірнеше реттеуші реформаларды қабылдады. Кенияның сыртқы қаржы ағынының барған сайын маңызды бөлігі АҚШ-та, Таяу Шығыста, Еуропада және Азияда жұмыс істейтін диаспорадағы кениялықтардың ақша аударымдары болып табылады. Кенияның Орталық банкінің мәліметтері бойынша,  шетелде тұратын кениялықтардың ақша аударымдары жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) 3,4 пайызынан астамын құрайды.

2018 жылдың қыркүйегіндегі жағдай бойынша экономикалық перспективалар оң болды, жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) 6%-дан жоғары өсуі күтілуде. Бұл өсім негізінен телекоммуникация, көлік және құрылыс секторларындағы экспансияларға байланысты болды; ауыл шаруашылығын қалпына келтіру; және экономиканы көтеруге көмектесетін шағын бизнестің өсуі. Бұл жақсартуларға жоғары білімді кәсіби қызметкерлердің үлкен пулы қолдау көрсетеді. Әсіресе жас кениялықтар арасында АТ-сауаттылық пен инновацияның жоғары деңгейі байқалады.

2020 жылы Кения Дүниежүзілік банктің бизнесті жүргізудің жеңілдігі рейтингінде 2019 жылғы 61-ші орыннан (190 елдің ішінде) 56-шы орынды иеленді. Көршілерімен салыстырғанда Кенияның әлеуметтік және физикалық инфрақұрылымы жақсы дамыған.

## Тарихы
70 және 1500 жылдар аралығында Африка, Азия және Еуропаны қамтитын сауда жолдары Кенияның жағалау белдеуін әлемдік экономикаға біріктірді. Шетелдік саудагерлер өз тауарларын Кения жағалауына әкеліп, Африка тауарларымен бірге кететін.

1499 жылы португалдық зерттеуші Васко да Гама Оңтүстік Африка арқылы Үндістанға баратын теңіз жолын ашқаннан кейін Еуропаға оралды. Бұл жаңа бағыт еуропалық елдерге Шығыс Африка жағалауының сауда экономикасында үстемдік етуге мүмкіндік берді, португалдықтар XVI және XVII ғасырларда өздерін бекітті. XVIII ғасырда Шығыс Африка экономикалық дәлізінде португалдарды Оман арабтары ауыстырды. Ақырында ағылшындар омандық арабтарды ауыстырды. 1895 жылы олар жағалау белдеуінде үстемдік етті; 1920 жылға қарай Буганда патшалығына дейін ішкі сауда жолдарын жүріп өтті. Ежелгі экономикалық сауда жолын тиімдірек ету үшін британдықтар үнділік жұмысшыларды жағалаудағы Момбасадан ескі сауда жолдарымен Буганда патшалығының астанасы Кампалаға дейін темір жол салу үшін пайдаланды. Ірі қалалар темір жол бойында еуропалық отырықшы егіншілік қауымдастықтарының қолдауымен құрылды. Темір жол құрылысы аяқталғаннан кейін Үндістанға оралмаған үнді жұмысшылары осы қалаларда бірінші болып дүкендер (дукаваллалар) ашты.

Отарлау кезеңінде еуропалық отырықшы егіншілер қауымдастығы мен үнділік дукаваллахтар қазіргі заманғы ресми Кения экономикасының негізін қалады.  Бизнестері дукавалла ретінде басталған азиялық-кениялық бизнес иелерінің көрнекті мысалдарына Ману Чандария мен Мадаталли Манджи жатады. 1920—1963 жылдар аралығында еуропалықтар мен үндістер күшті экономикалық өсімге ие болғанымен, африкалықтар өз жерінен айырылды, адамшылықтан айырылды және нәсілдік сегрегацияның жақсы қалыптасқан жүйесі арқылы өте нашар жұмыс жағдайында ең төменгі жалақыға жұмыс істеуге мәжбүр болды.

Кения 1963 жылы тәуелсіздік алды. Президент Джомо Кениата тұсында Кения үкіметі Кения экономикасының африканизациялануына көмектесіп, мемлекеттік инвестициялар арқылы жылдам экономикалық өсуді тудырды, шағын фермерлік ауыл шаруашылығы өндірісін ынталандырды және жеке, көбінесе шетелдік өнеркәсіптік инвестицияларды ынталандырды. 1965 жылы Том Мбоя мен Мваи Кибаки авторы болған ықпалды сессиялық мақалада Кения Батыстың капиталистік экономикасынан да, Шығыстың коммунизмінен де аулақ болу қажеттігін атап өтті. Газет Кенияның экономикалық байлығын кез келген елмен немесе елдер тобымен байланыстырудан аулақ бола отырып, оның орнына африкалық социализмге шоғырлануы керек деп мәлімдеді. 1963 жылдан 1973 жылға дейін ЖІӨ орташа жылдық қарқынмен 6,6% өсті; 1970 жылдары ол орта есеппен 7,2% өсті. Осы кезеңде ауыл шаруашылығы өндірісі жыл сайын 4,7%-ға өсті, бұл жыл сайынғы жерлерді қайта бөлу, жаңа дақылдардың штаммдарын бөлу және егістікке жаңа аумақтарды ашу арқылы ынталандырылды. Дегенмен, ЖІӨ өсу қарқыны 1980-жылдары жылына 4,2%-ға, ал 1990-жылдары жылына 2,2%-ға дейін төмендеді.

1946 жылы еуропалық және азиялық кәсіпорындармен басталған Кенияның импортты алмастыру саясаты Кенияның өнеркәсіптік базасын өзгертуде қалаған нәтижеге жете алмады. 1970 жылдардың аяғында мұнай бағасының өсуі Кенияның өндірістік секторын бәсекеге қабілетсіз ете бастады. Бұған жауап ретінде үкімет жеке секторға жаппай араласуды бастады. Экспортты ынталандырудың болмауы, импортты қатаң бақылау және валюталық бақылау инвестиция үшін ішкі ортаны одан да тартымды етті.

1980 және 1990 жылдары Кения Дүниежүзілік банкпен және ХВҚ-мен құрылымдық түзету несиелеріне қол қойды, несиелер Кения үкіметтік реформаларды, либералды сауда және пайыздық мөлшерлеме режимін және сыртқа бағытталған өнеркәсіптік саясатты қабылдаған жағдайда берілуі керек еді. Кения экономикасы Дэниел арап Мои әкімшілігінің биігінде Дүниежүзілік банк пен ХВҚ басқаратын ырықтандыру дәуірінде өте нашар жұмыс істеді.

1991—1993 жылдар аралығында Кения тәуелсіздік алғаннан бергі ең нашар экономикалық көрсеткіштерге ие болды. ЖІӨ өсімі тоқырауға ұшырап, ауыл шаруашылығы өндірісі жылдық қарқынмен 3,9%-ға қысқарды. 1993 жылдың тамызында инфляция рекордтық көрсеткішке жетті, ал үкіметтің бюджет тапшылығы ЖІӨ-нің 10%-дан астамын құрады. Осы мәселелердің нәтижесінде екіжақты және көпжақты донорлар 1991 жылы Кениядағы көмек бағдарламаларын тоқтатты.

1993 жылы Кения үкіметі экономикалық реформалар мен либерализацияның ірі бағдарламасын бастады. Жаңа қаржы министрі мен орталық банктің жаңа басшысы Дүниежүзілік банк пен Халықаралық валюта қорының (ХВҚ) көмегімен бірқатар экономикалық шараларды қолға алды. Үкімет бағаны бақылауды және импортты лицензиялауды жойды, валюталық бақылауды алып тастады, бірқатар мемлекеттік компанияларды жекешелендіріп, мемлекеттік қызметкерлердің санын қысқартты, консервативті фискалдық және ақша-несие саясатын енгізді. 1994 жылдан 1996 жылға дейін Кенияның нақты ЖІӨ өсу қарқыны жылына орта есеппен 4%-дан сәл ғана жоғары болды.

Алайда 1997 жылы экономика ауа-райының қолайсыздығына және 1997 жылғы желтоқсандағы жалпы сайлау алдындағы экономикалық белсенділіктің төмендеуіне байланысты баяу өсу кезеңіне енді. 1997 жылы шілдеде Кения үкіметі ХВҚ алдындағы бұрынғы басқару реформалары міндеттемелерін орындаудан бас тартты. Нәтижесінде ХВҚ үш жылға несие беруді тоқтатты, Дүниежүзілік банк 90 миллион долларлық құрылымдық түзету несиесін уақытша тоқтатты.

Кения үкіметі кейіннен реформа бойынша оң қадамдар жасады, оның ішінде 1997 жылы Кенияның Сыбайлас жемқорлыққа қарсы органы құрылды. Мемлекет сонымен қатар мемлекеттік сатып алулардың ашықтығын жақсарту және мемлекеттік жалақы қорын қысқарту шараларын жүзеге асырды. 2000 жылдың шілдесінде ХВҚ 150 миллион долларлық Кедейлікті азайту және өсу бағдарламасына қол қойды, Дүниежүзілік банк көп ұзамай Экономикалық және мемлекеттік секторды реформалау үшін 157 миллион доллар несие берді. Алайда, ақыры екеуі де уақытша тоқтатылды. Сәтсіздіктерге қарамастан, реформа процесі Кенияны Шығыс Африканың экономикалық қуаты және аймақтың іскерлік орталығы ретінде бекітті.

Экономикалық өсу 2003—2008 жылдар аралығында Мваи Кибаки әкімшілігі кезінде жақсарды. Кибаки 2003 жылы билікке келген кезде бірден қазынашылықта Ұлттық қарызды басқару департаментін құрды, үкімет кірістерін ұлғайту үшін Кения кірістер басқармасын (ККБ) реформалады, банк ісі бойынша қаржылық заңдарды реформалады, стратегиялық мемлекеттік кәсіпорындардың қарыздарын есептен шығарды және Мемлекеттің салық түсімдерінің 30 пайызы экономикалық даму жобаларына салынды. Ұлттық кемпірқосақ коалициясы үкіметі жүргізген реформалардың арқасында ККБ 2004 жылы күтілгеннен де көп салық түсімін жинады. Үкімет содан кейін инфрақұрылымға инвестиция салуды бастады. 2005 жылға қарай Кенияның мемлекеттік қарызы 2002 жылы ЖІӨ-нің 80%-дан 2005 жылы ЖІӨ-нің 27%-ына дейін төмендеді. Қаржы секторы айтарлықтай жақсарды және Кения Equity Bank Шығыс Африкадағы ең ірі банктердің біріне айналды. Экономикалық өсу 2003 жылғы 2%-дан 2007 жылы 7%-ға дейін жақсарды.  2008 жылы сайлаудан кейінгі зорлық-зомбылық салдарынан өсім 1%-ға дейін төмендеп, 2009 және 2013 жылдар аралығында орташа есеппен 5%-ға қайта оралды. 2009 жылы құрғақшылық салдарынан жаһандық қаржы дағдарысы, жоғары шикізат шығындары, сондай-ақ елдің кейбір экспорттық тауарларына сұраныстың төмендеуі ауыл шаруашылығы секторының 2,7%-ға қысқаруына әкелді.

2013 және 2018 жылдар аралығында Ухуру Кениата басқарған Jubilee Party үкіметі кезінде ЖІӨ өсімі орта есеппен 5%-дан жоғары болды. Шағын бизнестің өсуі кейбір жақсартулармен байланысты. ЖІӨ-нің нақты өсімі (жылдық) 2018 жылдың 1 тоқсанында 5,7%, 2018 жылдың 2 тоқсанында 6,0% және 2018 жылдың 3 тоқсанында 6,2% құрады. Осы сенімді өсуге қарамастан, Кенияның қарыз тұрақтылығына, ағымдағы шот тапшылығына, фискалды шоғырландыруға және кірістердің өсуіне қатысты алаңдаушылық сақталды.

Төмендегі кестеде Кенияның бағаланған ЖІӨ 2010 жылы 11 маусымда Халықаралық валюта қорының кениялық шиллингке айырбастау бағамы көрсетілген.

## Vision 2030 plan
Vision 2030 – Кенияның 2030 жылға қарай өмір сүру сапасы жоғары, гүлденген, жаһандық бәсекеге қабілетті мемлекет құру мақсатын көздейтін оның экономикалық болашағының қазіргі жоспары. Жоспар Кения өнеркәсібі мен қоршаған ортаны үш бағанға түрлендіруге бағытталған: экономикалық, әлеуметтік және саяси.

### Экономикалық тірек
Vision 2030 — 2007 жылдан бастап 23 жыл ішінде орта есеппен 10%-дан асатын экономикалық өсуді көздейді. Экономикалық салалар туризм, ауыл шаруашылығы, көтерме және бөлшек сауда, өңдеу өнеркәсібі, ақпараттық технологияларды қолдайтын қызметтер және қаржы қызметтері болып табылады.

### Әлеуметтік тірек
Кениялықтардың өмір сүру сапасын жақсарту үшін Vision 2030 адам және әлеуметтік әл-ауқат бағдарламаларын, әсіресе білім беру және оқыту, денсаулық сақтау, қоршаған ортаны қорғау, тұрғын үй және урбанизация, балалар мен әлеуметтік даму, жастар мен спортты жақсартуға бағытталған. 2018 жылы Президент Ухуру Кениата әмбебап денсаулық сақтау, өндіріс, қолжетімді тұрғын үй және азық-түлік қауіпсіздігіне назар аударатын «Үлкен төрттік» күн тәртібін құрды.

### Саяси тірек
Саяси тірек «мәселеге негізделген, ашық, адамдарға бағытталған, нәтижеге бағытталған және қоғам алдында есеп беретін демократиялық жүйені» көздейді. Бес негізгі бағытты көздейді: Кения Конституциясы бойынша заң үстемдігі, сайлау және саяси процестер, демократия және мемлекеттік қызмет көрсету, ашықтық пен есеп беру, қауіпсіздік, бейбітшілік орнату және жанжалдарды басқару.

Кенияның қазіргі Конституциясы 2010 жылдың 27 тамызында осы бағанды ​​басқару үшін ашылды.

## Валюта, айырбастау бағамы және инфляция
Кенияның валютасы Кенияның Орталық банкінің мандаты бойынша басып шығарылады. Банк банкноттарды басып шығаруды 1996 жылы бастады. Содан бері Кенияның банкноттары мен монеталарының бірнеше нұсқасы айналымға шықты. Кения валютасының ең соңғы қайта дизайны 2019 жылы болды.

Кения шиллингінің 2003-2010 жылдар аралығындағы бағамы бір АҚШ доллары үшін орташа есеппен KSh74-78 құрады.

2005 және 2015 шілде аралығындағы орташа инфляция 8,5% құрады. 2015 жылдың шілдесінде Кениядағы инфляция деңгейі 6,62% деп бағаланды.

## Мемлекеттік қаржы

### Кірістер мен шығыстар
2006 жылы Кения үкіметінің кірісі 4,448 млрд АҚШ долларын құрады және оның болжамды шығыстары 5,377 млрд АҚШ долларын құрады. Жалпы ішкі өнімге пайыздық қатынаста мемлекеттік бюджет балансы 2004 жылғы −5,5%-дан 2006 жылы −2,1%-ға дейін жақсарды.

2012 жылы Кения 14,59 миллиард АҚШ доллары көлемінде бюджет белгіледі, үкімет кірісі шамамен 12 миллиард долларды құрады.

2018 жылғы бюджет саясаты есебінде 30 миллиард АҚШ доллары көлемінде бюджет белгіленді. Мемлекеттік кіріс шамамен 29,5 млрд АҚШ долларын құрады, 5 млрд АҚШ доллары көлемінде қарыз алынды.

2020 жылдың маусымында аяқталған қаржы жылында Кенияның кірістер басқармасы шамамен 15 миллиард АҚШ долларын құрайтын салық түсімін жинады.

### Мемлекеттік қарыз
1982 жылдан бастап Кенияның мемлекеттік қарызының негізгі көрсеткіштері ЖІӨ-ге пайызбен де, үкімет кірісінің пайызымен де өлшенетін сыни деңгейлерден жоғары көтерілді.

2002 жылы Дэниэл арап Мои әкімшілігінің соңғы жылы, Кенияның мемлекеттік қарызы ЖІӨ-нің 80% дерлік болды. Мои режимінің соңғы 10 жылында үкімет барлық кірісінің 94% жалақы мен ХВҚ, Дүниежүзілік банк және басқа батыс елдерінің қарыздарына қызмет көрсетуге жұмсады.

2003 жылы Мваи Кибаки әкімшілігі Кенияның қарызын тұрақты деңгейге дейін төмендету үшін қазынашылық департаментінде мемлекеттік қарызды басқару бөлімін құрды.

2006 жылы Кенияның ағымдағы шотының тапшылығы 1,5 млрд АҚШ доллары болды. Бұл көрсеткіш ағымдағы шоттың тапшылығы 495 миллион АҚШ доллары болған 2005 жылмен салыстырғанда айтарлықтай өсті. 2006 жылы ағымдағы операциялар шотының сальдосы жалпы ішкі өнімге пайызбен − 4,2 құрады.

2006 жылы Кенияның сыртқы қарызы 6,7 млрд АҚШ долларын құрады. 2006 жылы ЖІӨ 25,83 млрд АҚШ доллары болған кезде мемлекеттік қарыз деңгейі ЖІӨ-нің 27% құрады.

2011 жылы ұлттық қазына қарыздың өсіп келе жатқанын, 2009 жылы ЖІӨ-нің 40%-ға, 2012 жылы ЖІӨ-нің 54%-ына дейін өсетінін атап өтті.

2019 жылы Кенияның қарызы 98 миллиард АҚШ долларын құрайтын ЖІӨ-ге қатысты абсолютті сома 50 миллиард долларға өсті. Мемлекеттік қарыз деңгейі 2019 жылы ЖІӨ-нің 51% құрады.

2021 жылы Кенияның қарызы 101 миллиард АҚШ долларын құрайтын ЖІӨ-ге қарсы 65 миллиард АҚШ долларын құрайтын абсолютті сомаға өсті. Мемлекеттік қарыз деңгейі 2021 жылы ЖІӨ-нің 65% құрады.

2011 жылдан бері Кенияның ең ірі екіжақты несие берушісі Қытай болды, 1963 жылдан бері ең ірі көпжақты несие беруші Дүниежүзілік банк болды.

Қаржыландыру стратегияларын басқару және әртараптандыру бойынша күш-жігерінің бөлігі ретінде Кения үкіметі Дүниежүзілік банктің көмегімен осы жылдың қараша айына дейін Африканың тұрақтылықпен байланысты бірінші облигациясын шығаруды жоспарлап отыр. 500 миллион АҚШ долларын тартуға бағытталған бұл облигация қоршаған орта, әлеуметтік, денсаулық сақтау және энергетика салаларындағы алдын ала белгіленген нәтижелік мақсаттарға сәйкес келетін жалпы бюджетті қолдайды. Шығарылым 2025 жылдың маусымында аяқталатын қаржы жылы үшін ЖІӨ-нің 3,9% күтілетін бюджет тапшылығын шешуге арналған кеңірек стратегияның бөлігі болып табылады және континенттегі тұрақты қаржыландырудың маңызды дамуын білдіреді.

## Дереккөздер

Санат:Кения экономикасы