open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Павел Григорьевич Пугачев

**Павел Григорьевич Пугачев** (1929 жылы туған,Батыс Қазақстан облысы Орал қаласы) – *биология ғылымының докторы* (**1990**), *профессор*
***1957** Орал мемлекеттік институтын (қазіргі Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті) және аспирантурасын (**1965**) бітірген.
***1955-1994** Қостанай мемлекеттік университетінде *аға оқытушы*, *доцент*, *кафедра меңгерушісі*, *профессор*  болды.
***1994** жылдан лаборатория меңгерушісі қызметін атқарды.
## Ғылыми еңбектер
80-нен астам ғылыми жарияланым мен 2 монографияның авторы.
## Дереккөздер</span>
Өтімділік

**Өтімділік (Өтемпаздық)**– пассив бойынша міндеттемелерді төлеу үшін актив баптарын ақшаға айналдыру мүмкіндігі; материалдық құндылықтарды өткізудің‚ сатудың‚ қолма-қол ақшаға айналдырудың оңайлығы; субъектінің өз активтерін қолма-қол ақшаға айналдыру және борышқорлық міндеттемелерін орындау қабілеті (төлем төлеуге қабілеттілік). Өтімділік кәсіпорындар мен несие мекемелерінің қаржы жағдайының маңызды сипатамасы болып табылады. Оның көрсеткіштерінің бірі – ақшалай қаражат пен тез өткізілетін активтердің міндеттемелер сомасына қатынасы. Өтімділік қозғалысы дегеніміз қолма-қол ақшаның ағылып келуі мен оның төлемдері‚ кез келген уақытта қолда болатын ақшалай қаражаттың мөлшері. Кәсіпорынның нарықтағы‚ сыртқы экон. және басқа қызметтегі шешуші жағдайы қолма-қол ақшаның қозғалысы көрсеткішімен айқындалады. Активтердің өткізілу дәрежесіне қарай оларды мынадай *топтарға* бөлуге болады: 
# Өтімділігі жоғары топтар – ақша‚ алтын‚ ағымдағы шотта тұрған қаражат‚ қысқа мерзімді мемл. бағалы қағаздар‚ вексельдер‚ тез сатуға болатын мүлік‚ т.б.; 
# Өтімділікгі орташа топтар – меншікті бағалы қағаздар‚ жөнелтілген тауарлар‚ көрсетілген қызметтер‚ орындалған жұмыстар бойынша мерзімі өтіп кеткен берешек; 
# Өтімділікгі төмен топтар – тауар-материалдық құндылықтар‚ негізгі құрал-жабдық. Түрлі мақсаттар үшін фирмалар балансының өтемпаздығын талдап‚ бағалау кезінде аудиторлар әдетте мынадай *көрсеткіштерді* қолданады:
* Меншікті айналым капиталы – айналым капиталы мен қысқа мерзімді міндеттемелер арасындағы айырма; 
* Өтімділік коэффициенті – өтімділікгі жоғары активтер мен қысқа мерзімді міндеттемелер арасындағы ара салмақ;
* Өтеу коэффициенті – айналым активтері мен қысқа мерзімді міндеттемелер арасындағы ара салмақ.

## Өтімді қаражат
Қарыз міндеттемелерін жабу үшін пайдаланылатын ақша қаражаттары мен басқа активтер. Өтімді қаражатқа: қолма-қол ақша қаражаты, шоттағы және банктегі ресурстар, құнды қағаздар мен айналым қорындағы жеңіл өткізілетін элементтер кіреді.
## Сілтемелер
*Ақша айналымы.
*Қолма-қол ақша айналымы.
*Төлем айналымы.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Құқық
Санат:Заң
Сәуле Тұрарқызы Рысқұлова

**Сәуле Тұрарқызы Рысқұлова** (2.6.1933 ж.т., Мәскеу қ.) – дәрігер, биол. ғыл. докт. (1986), Халықар. ақпараттандыру академиясының акад. (1993). Алматы мемл. мед. ин-тын (1957, қазіргі Қазақ ұлттық мед. ун-ті) және аспирантурасын (1961) бітірген. Алматы мемл. мед. ин-тында ассистент, бөлім меңгерушісі (1961–68), Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру ин-тында аға оқытушы (1968–71), Қазақстан ғылым академиясының Эксперименттік биол. ин-тында аға ғыл. қызметкер (1971–81) және Зоол. ин-тында лаборатория меңгерушісі (1982–96); 1996 жылдан осы ин-тта бас ғыл. қызметкер болды. «Механизмы радиационного поражения плазматических мембран» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. Р. плазмалық мембраналар клетканың радиациялық сәуледен зақымдануында қандай рөл атқаратынын анықтап, радиобиологияда жаңа ғыл. бағыт қалыптастырды. 100-ден астам ғыл. жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы.

Санат:Тұлғалар
Михаил Федорович Пузиков

**Михаил Федорович Пузиков** (1933 ж.) - тарих ғылымдарының докторы, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дің философия және саясаттану факультетінің социология кафедрасының профессоры. Тұлға әлеуметтануы, саяси әлеуметтану, қоғамдық пікір әлеуметтануы салаларының маманы. Қазақстан әлеуметтанушылары Ассоциациясының мүшесі.

150-ден астам ғыными еңбектің авторы (**1993**).
* **1963** Қорған мемлекеттік педагогика институтын бітірген.
* **1971** ҚазМУ-дың (1971, қазіргі ҚазҰУ) аспирантурасын бітірген.
* **1960-1966** Қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы М.Жұмабаев аудандық партия комитетінде нұсқаушы, дәріскер-кеңесші.
* **1994**  жылдан ҚазҰУ-да *профессор* қызметін атқарды. Ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты әлеуметтану тарихы, саясат, жеке бастың, бұқаралық ақпарат құралдары және қоғамдық пікір туралы әлеуметтану мәселелеріне арналған.

## Дереккөздер


Санат:1933 жылы туғандар
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Тарих ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Әрмен Жақсыбекұлы Рысмендиев

**Әрмен Жақсыбекұлы Рысмендиев** (13.8.1940 ж.т., Алматы облысы Райымбек ауданы Кеген а.) – мед. ғыл. докт. (1992), проф. (1993). 

Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан.

Алматы мемл. мед. ин-ты (1965, қазіргі Қазақ ұлттық мед. ун-ті) және Мәскеу қ-ндағы дәрігерлер білімін жетілдіру ин-тын (1971) бітірген. Алматы облысы Кеген және Нарынқол (қазіргі Райымбек) ауданында дәрігер-терапевт (1965–66), бас дәрігердің орынбасары (1966–67), Ақтөбе мемл. мед. ин-тында аспирант (1997–70), ассистент (1971–73), Алматы (1976–79) мемл. мед. ин-тында ассистент (1973–77), доцент (1978–79), Қазақ кардиология ғыл.-зерт. ин-тында бөлім жетекшісі (1979–81); 1981 жылдан осы ин-ттың директоры қызметін атқарды. «Основные сердечно-сосудистые заболевания и их профилактика в условиях сельской местности Казахстана (На примере Уйгурского района Алма-Атинской области)» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. 200-ден астам ғыл. жарияланымның, оның ішінде 7 монографияның авторы; 1 патент пен 5 авторлық куәліктің иегері.

Санат:Қазақстан медиктері
Хромдау

thumb|'''Хромдау'''
**Хромдау** — металл бұйымдардың беткі қабатын хроммен қанықтыру. Хромдау нәтижесінде бұйымның тозуға және ыстыққа төзімділігі артады, әрі бұйым бетінде сәндік қабат түзіледі. Мұндай қасиеттер хромның беріктігіне, қаттылығына және ыстыққа төзімділігіне (800°С-қа дейін) сәйкес пайдаланылады. Құрамында 0,3 — 0,4%-дан аса көміртек бар болатты хромдау нәтижесінде олардың қатты және тозуға төзімділігі жоғарылайды. Хромдау тәсілінің электролиттік және диффузиялық түрлері бар. Электролиттік хромдау тәсілімен хром кез келген металға жалатылады (қалыңдығы микронның үлесінен бірнеше миллиметрге дейін). Хром жалатылған болаттың, шойынның және темірдің беттік қабатының қаттылығы шынықтырылған болаттардың қаттылығынан басым келеді. Сән беру әрі реңін арттыру мақсатында хромдаудан бұрын бұйымға аралық никель-мыс қабаты жалатылады, яғни хромдау процесі сатылай жүргізіледі. Диффузиялық хромдау тәсілінде шойынның немесе болаттың реттік қабаты хроммен қанықтырылады. Ол үшін бұйым феррохром ұнтағы ерітілген немесе құрамында әр түрлі хромидтер болатын электролитке батырылады да, белгілі температурада біраз уақыт ұсталады. Бұл тәсілмен хромдау бұйымның беттік қабатының қаттылығын және тозуға төзімділігін, коррозияға шыдамдылығын, т.б. арттыру үшін пайдаланылады.

## Дереккөздер</span>
Хромдиопсид

**Хромдиопсид** (грек. dі — екі және opsіd — бейне) — пироксендер тобына жататын тізбекті силикат диопсидтің хромды түрі. Химиялық формуласы диопсидке ұқсас, айырмашылығы құрамында 0,07 — 0,2%-дай хром тотығының болуында. Моноклиндік сингонияда кристалданады. Түсі изумрудты жасыл болғандықтан кейде оны “Сібір изумруды” деп те атайды. Қатт. Моос шкаласы бойынша 6,0 — 6,5, тығызд. 3,2 грамм/куб сантиметр, мөлдір, жіктілігі жетілген, әйнек сияқты жылтыр. Табиғатта ультранегізді терең түзілген кимберлит, эклогит, дунит, базальт, андезит сияқты магмалық тау жыныстарымен бірге желі типтес сілтілі диопсид-ортоклаз-вермикулит құрамды ірі кристалды пегматиттік денелерде кездеседі. Хромдиопсид зергерлік істе кеңінен көп қолданылады.

## Дереккөздер
Пышақшытөбе

**Пышақшытөбе** – орта ғасырдағы шағын қаланың орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археология ескерткіші. 

## Географиялық орны
Отырар ауданы Темір стансасының оңтүстік-батыс жағында 11 км жерде орналасқан. 

## Зерттелуі
1947 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам), 1969-1970 жылдары Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Ақышев) зерттеген.

## Сипаты
Аумағы батыстан шығысқа қарай  138 м, солтүстіктен оңтүстікке қарай 110 м. Басқа жағына қарағанда батыс жағы аласа, тік бұрышты, биіктігі 7,5 м. Шығыс жағының биіктігі 11,5 м. Алаңның төңірегінде топырақ төмпешіктің ізі бар. 1949 жылы экспедиция батыс алаңның шығыс жағының орта шенінің үш қабатын қазды. Екінші қабатынан қабырғаға қаланған шикі кірпіш, қыш ыдыстардың сынықтары табылды. Қазба барысында табылған материалдарға қарағанда, қалашықта тұрғындар VI-X ғасырларда өмір сүрген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Түркістан облысы географиясы
Хромды қорытпалар

**Хромды қорытпалар** — құрамында никель, титан, ванадий, т.б. элементтер болатын хромның ыстыққа төзімді қорытпалары. Төзімділік қасиеті жағынан хромды қорытпалар жоғары температурада (1100 — 1200°C) темір-никель қорытпалары мен қиын балқитын металл (ниобий, молибден, вольфрам) қорытпаларының аралығында жатады. Хромды тот баспайтын болаттың құрамында көміртектің мөлшері жоғарылаған сайын жегідеге қарсыласуы төмендей түседі. Құрамында 12% хром бар хромды тот баспайтын болатта полиморфты түрлену жүреді. Жоғары хромды тот баспайтын болаттың (17 — 30% хромы бар) жегідеге қарсыласуы жоғары болады. Жоғары хромды болаттың қышқылға және ыстыққа төзімділігі жоғары. Хромды қорытпаларды газды және сұйық жегі ортада пайдалануға болады. Хромды қорытпалар машина жасау, мұнай және мұнай-химия өнеркәсібінде тот баспайтын хромды болат ретінде кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Қорытпалар
Маңғыстау. Химия өнеркәсібі

**Химия өнеркәсібі.** Химия өнеркәсібіндегі негізгі кәсіпорындарға Пластикалық массалар зауыты («*Sat operatіng Aktau*» *ЖШС*) мен химия кешені («*[[ҚазАзот]]*» *ЖШС*) жатады.

## Дереккөздер
Хромель

**Хромель** [ ор. хромель хромнан және (никель)] — термопараның электродын жасауға арналған 9... 10% хромы бар никельдің қорытпасы. Хромельдің меншікті электр кедергісі 1 мкОмЧм, жұмыс температура шегі І273°К.

## Дереккөздер


Санат:Никель қорытпалары
Қалдыбай Жайлауұлы Пірәлиев

**Қалдыбай Жайлауұлы Пірәлиев** (29.6.1941 жылы туған) – химия ғылымының докторы (1991), профессор (1992), ҚР Ұлттық ғылым академиясының академигі (1994). КСРО өнертапқышы (1990).
*1965 ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қазақстан Ғылым Академиясының Химия ғылымдары институтында инженер, кіші, аға, жетекші ғылыми қызметкер, лаборатория жетекшісі.
*1994 жылдан ҚР Білім және ғылым министрлігінің Химия ғылымдары институты директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары қызметін атқарады. Пірәлиев Қазақстанда алғаш рет депрессия ауруына қарсы қолданылатын синтетикалық зат – **цефедрин**' өндіруді және оны медицинада қолдануын іске асырған.

Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.
## Ғылыми еңбектер
600-ден астам ғыл. жарияланымның авторы. 119 КСРО авторлық куәлігі мен ҚР патентінің, 8 шет ел патенттерінің иегері.

Соңғы жылдары Америка азаматтық зерттеулер және даму қорының (CRDF) 3 гранты, АҚШ-тың Оклахома және Нью-Йорк университеті , ІNTAS гранты бойынша Бельгияның Гент университетінің ғалымдарымен тығыз байланыста жұмыстар жүргізуде. Жаңа дәуірлік заттарды іздестіру және өндіріске енгізу жолындағы жетістіктері үшін Америка фармацевтика ғалымдарының Ассоциациясына мүшелікке қабылданған.
## Марапаттар
ҚР Мемлекеттік (2003), Қ.И.Сәтбаев атындағы сыйлықтардың (2000) лауреаты. Халықаралық ғылыми-техникалық орталық грантының жеңімпазы.

## Дереккөздер</span>


Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1941 жылы туғандар
Маңғыстау. Машина жасау

**Машина жасау**. Бұл сала аймақтың мұнай-газ саласының қажеттілігі үшін аз габаритті құрал-жабдықтар мен оларға қосалқы бөлшектер түрінде өнімдер шығаратын 3 кәсіпорыннан: «''Каскор-Машзауыт''» АҚ, «''Каспий маңы машина жасау кешені''» ЖШС мен «''Sewon Veztex Heavy Jndustrіes''» ЖШС-нен тұрады.

2006 ж. өңдеу секторының жалпы көлемінде машина жасау өнімдерінің үлесі 14,8%-ды немесе 5799 млн. теңгені құрады. «Каспий маңы машина жасау кешені» кәсіпорнына мұнай өндіруші компаниялардан тапсырыстар алып отыр. Кәсіпорын мұнай өндіруші компанияларға зауытта өндіруден, кен орнына жеткізу және монтаждаудан бастап, қызметтің барлық түрлерін көрсетеді. Сонымен бірге кәсіпорынға ИСО-9001 сапа менеджмент жүйесі енгізілді.
## Дереккөздер
Хромит

thumb|'''Хромит'''
**Хромит**, хромитті теміртас — тотықтар класына жататын минерал. Химиялық формуласы: FeCr2O4. Қатты Моос шкаласы бойынша 4,5 — 5,5, тығыздығы 4,5 — 5 грамм/куб сантиметр.
 
Кубтық сингонияда кристалданады, жіктілігі нашар, түсі қара, сызығы сарғыш қоңыр, магниттік қасиеті бар. Хромит магманың бөлшектеніп жіктелу барысында пайда болып, кейде өте негізді тау жыныстарының (перидотит, дунит) арасында кездеседі. Оны феррохром, бояу, отқа төзімді кірпіш алуда қолданады.

## Жаратылысы
Ол магманың бөлшектеніп жіктелу барысында пайда болады. Хромит көбінесе жалбыраған ұя тәрізді, линза
тәрізді және бағана тәрізді формалар түрінде кездеседі. Кейде шашыранды түрде аса негізді жыныстардың (перидотиттердің, дуниттердің) арасында кездеседі.

Табиғи өзгеру зонасында хромит химиялық берік минерал болып табылады. Ол тек ыстық климат жағдайларында ғана тотықтанып бұзылады.

Хромит минералы феррохром алу үшін қолданылады. Феррохромдан жоғары сапалы хромды және хромникельді болат
алады. Металдарды тот баспас үшін оларға хром жалатады. Хромитті химия өнеркәсібінде жоғары сапалы бояу алу үшін, отқа төзімді кірпіш жасау үшін де қолданады.

Хром кені КСРО-да Уралда (негізді жыныс арасында), Қазақстанда (Ақтөбе облысында) кездеседі.

Шет елдегі кені оңтүстік-шығыс Африкада (Родезия кені), Түркияда, Куба аралында бар.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Химия
Хром кентастары

**Хром кентастары**, хромиттер, хромды теміртастар — құрамында өндірісте бөліп алу экономикалық жағынан тиімді болатындай мөлшерде хромы бар минералды шикізат. Хромның жер қыртысындағы орташа мөлшері. 0,035%. Хром кентастарының басты минералдары — хромшпинелидтер. Құрамы жағынан кентас тұтас, шомбал, сеппе, текстурасы жөнінен жолақ және теңбіл келеді. Кентастағы Cr2O3 мөлшері. 13,9 — 61% шамасында. Кен денелерінің пішіні шток, линза, желі, бұрыс пішінді денелер түрінде болады. Өндірістік мәні бар хром кентастарының көпшілігі ультранегізді магма кристалдануының бастапқы кезінде қалыптасқан, дунит, перидотит, пироксенит тау жыныстарынан орын алады. Хром кентастары металлургияда (ферроқорытпа балқытуға, феррохром алуға, болаттың сапасын жақсартатын легирлеуші қоспа ретінде) отқа төзімді материалдар алуға, хром тұздарын (хромник, ашудастар) алуға қолданылады. Кентас ашық кеніш, шахта арқылы өндіріледі, магниттік сепарация тәсілімен байытылады. Хром кентастарының Қазақстандағы аса ірі кендері Ақтөбе (Кемпірсай), Қостанай (Аққара, Жетіқара, Құндыбай), Шығыс Қазақстан облыстарында (Шар) орналасқан. Ол Ақтөбе мен Павлодардың ферроқорытпа заттарын шикізатпен қамтамасыз етеді. Хром кентастарының едәуір қоры Ресейде, Оңтүстік Африкада, Үндістанда, Түркияда, Грекияда, Кубада, Филиппинде, т.б. шоғырланған.

## Дереккөздер</span>
Маңғыстау. Металлургия

**Металлургия.** Соңғы жылдары облыста металлургия өнеркәсібі дамып келеді. 2005 жылдың желтоқсанында индустриялық-инновациялық дамудың аймақтық бағдарламасы аясында жоба қуаты 90 мың т. болатын шиыршық өндіретін 9,0 млн. АҚШ долларын инвестициялау арқылы «''Ақтау құю зауытының құрылысы''» жобасы іске асырылды.

Бұдан басқа металлургия саласында «''Каспиан стил''» з-ты (жобалық қуаты 25 млн. АҚШ долларлық инвестиция салынған) іске асыру басталды. Сонымен бірге «''Ақтау теңіз порты''» ашық экономикалық аймақ аумағында «''Нефтегазтруба''» АҚ кәсіпорны (жылдық жобалық қуаты 60 мың т. болатын құбыры және 32,8 млн. АҚШ долларын құрайтын) «''Мұнай тұржиыны құбырларын шығару жөніндегі зауыт''», теңіз платформасы үшін металл құрылғылары мен құбырға арналған сөрелер шығарумен айналысатын «''Keppeе Kazakhstan''» ЖШС, «''Құрық кентіндегі Каспий верфі''», т.б. жеке және бірлескен кәсіпорындар жұмыс істейді.

## Дереккөздер
Хром қышқылы

thumb
**Хром қышқылы** — құрамында тотығу дәрежесі +6 болатын хромы бар қышқыл. Хром қышқылы хром ангидриді CrO3 суда ерігенде түзіледі, бос күйінде алынбаған, жалпы формуласы: хCrO3H2O мұнда х 1-ден 4-ке дейін өзгереді. Хром қышқылы (H2CrO4) — күшті электролит. Хром қышқылы изополихром (екі хром, үш хром және тетрахром) қышқылдарын түзіп полимерленеді. Хром қышқылының тұздары — хроматтар, изополихром қышқылының тұздары — изополихроматтар. Хром қышқылы тотықтырғыш және улы болады (қара Хром тотықтары). Хром қышқылын хроматтар алуда қолданады.

## Пайдаланылған әдебиет</span>


Санат:Хроматтар
Санат:Бейорганикалық қышқылдар
Санат:Сутегі қосылыстары
Санат:Хром қосылыстары
Хром(о)

**…Хром(о)…** (грек. chroma — рең, бояу) — күрделі сөздің бір нәрсенің түсін, реңін көрсететін бастапқы бөлігі, мыс., хромосома, хромопластар; сондай-ақ заттың құрамына кіретін хром элементіне және оның қосылыстарына қатысты да қолданылады, мысалы хромаль, хромит.

## Дереккөздер</span>
Хромопласттар

нобай|
**Хромопластар** (хромо… және грек. plastos — сомдалған) — ішкі құрылысы онша айқындалмаған, пигмент әсерінен сары, қызғылт сары, қызыл, кейде қызыл қоңыр түске боялған өсімдік жасушасы протоплазмасында болатын пластидтер. Хромопластардың пішіні шар, ұршық, орақ тәрізді болады. Хромопластардың түсін әртүрлі пластидтерде шоғырлану пішіні бірдей емес пигмент — каротиноид қамтамасыз етеді. Біреулерінде пигменттер ақуызды-липидті мембранада ыдырайды; екіншілерінде ақуыз фибриллаларында жинақталады, ал үшіншілерінде кристалл түрінде болады. Хромопластарда қос мембрана болады, олардың көмегімен цитоплазмадан ажырайды. Хромопластардың биологиялық маңызы зор, мұның құрамында биологиялық белсенді заттар — май ыдыратқыш D, E, K витаминдері және А1 провитамині, сондай-ақ тотықтырғыш және гидролиздік фермент болады. Хромопластар көбінесе жасыл хлоропластан, кейде реңсіз лейкопластардан не хондриосомадан (пішіні таяқша, түйіршік, жіп тәрізді екі мембранадан түзілген клеткаішілік тұрақты органоид) түзілуі мүмкін. Хромопластар айқас тозаңданатын өсімдіктердің жәндіктер арқылы тозаңдануын, жемістерінің құс арқылы таралуын жеңілдетеді.
## Дереккөздер


Санат:Пигменттер
Хромопротеидтер

**Хромопротеидтер** (хромо… және протеид — күрделі белок) — түсі күрделі белоктар. Хромопротеидтердің құрамында хромопротеидтердің спектрін және оның түсін анықтайтын простетиктік топтар болады. Простетиктік топтардың құрылымының байланысына қарай хромопротеидтер: гемопротеидтер, флавопротеидтер, ретинилиденпротеидтер, фикобилиндер, т.б. болып бөлінеді. Хромопротеидтер энергияның түрленуімен, тасымалдануымен байланысты процестерге (мысалы, тыныс алу, фотосинтез, көру, т.б.) қатысады.

**Хромопротеидтер** (хромопротеиды); (грек, chroma — түс, бояу және протеидтер — күрделі ақуыз) — құрамында ақуызсыз боялған заттар болатын күрделі протеиндер. Бұларға организмдегі тыныс алу процесін іс жүзіне асыратын эритроциттер құрамындағы гемоглобин, бұлшық еттердің түсін анықтап, олардағы тыныс алуды қамтамасыз ететін миоглобин, кейбір фе;.:чснттер, мысалы, каталаза және т.б. ферменттер жатады. 
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Маңғыстау. Құрылыс материалдары саласы

**Құрылыс материалдары саласы**. Өңірде қалыптасқан экономикалық ахуал облыста құрылысты дамытуға қолайлы. Бұл өз кезегінде құрылыс материалдарының өндірісін жандандырады. Шығарылатын өнімдердің негізгі түрлері – тас-ұлутас, табиғи құм, қиыршық тас, гравий, кең таралған кен қазбалар өндіру жолымен алынатын құрылыс материалдары негізінде беріледі. Азаматтық және өнеркәсіптік құрылысқа қажетті басқа материалдардың көпшілігі облыстан тысқары жерлерден әкелінеді.

Соңғы жылдары құрылыс материалдарын өндіру біршама оңтайландырылды. «''Түпқараған''» ЖШС өндірісін кеңейту жобасының 1-кезегі іске асырылды – өндірістің неміс технологиясын қолдана отырып, қуаты тәулігіне 100 м2, бетон желісі пайдалануға қосылды, неміс өндірісінің осындай құрал-жабдығы «''Еврострой и А''» ЖШС-нда қосылды, «''Юран''» ЖШС-нде электрод шығару цехы құрылды, шыны, пластикалық және әйнек талшықты құбырлар шығару зауыты пайдалануға берілді. «''УПП''» ЖШС облыста жеткілікті көлемде табиғи қабырғалық материалдың тас-ұлутас болуына қарамастан, облыс үшін жаңа құрылыс материалы (қуаты айына 1,6 мың м2) – пенобетон шығару өндірісі құрылды.

Облыста 20-дан астам компания шыны пластикалық терезелер мен есіктер шығаруда батыс елдерінің технологиясын қолданады. 
Бұдан басқа лак-бояу бұйымдары, тегістегіштерді шығару, бетон және темір-бетон бұйымдары шығарылады.
2004 – 2005 жылдары аймақтың индустриялық-инновациялық дамуы шегінде құрылыс материалдарын, бұйымдар мен құрылғылар шығаруға бағытталған төрт жоба іске асырылды.

## Дереккөздер
Маңғыстау. Тоқыма өнеркәсібі

**Тоқыма өнеркәсібі**. Өңдеу секторы өнімдері өндірісінің жалпы көлемінде тоқыма өнеркәсібінің үлесі шамалы. Өңірде сала тұтынатын тиісті шикізаттар жоқ. Оны өңірден тысқары жерлерден тасымалдау шығарылатын өнімнің бәсекеге қабілетсіздігіне әкеледі.

Жеңіл өнеркәсіп кәсіпорындар қуатының жүктемесі 50%-дан кем, бұл өңірге Түркиядан, Қытайдан, Қырғызстаннан және басқа да елдерден алып келетін өте арзан дайын бұйымдармен бәсекеге әкеледі. Саланың негізгі кәсіпорындары – тігін өнімдерін шығарумен және аяқ киім өндірісімен айналысатын «*[[Жамал-ай]]*» АҚ (бұрынғы «*Ақбөбек*» АҚ) және тек бұйымдар тігуге бағытталған «*[[Жанарыс]]*» ЖШС. Өндірісті қолдау мақсатында екі кәсіпорын да өз өнімдерін мұнай-газ секторына шығаруға қайта бағдарланды және халықтың тұтынуы үшін өнімдер өндіру үлесі мен оның түрлерінің көлемі айтарлықтай емес.

## Дереккөздер
Хромосомалық қайта құрылулар

**Хромосомалық қайта құрылулар**, хромосомалық аберрация — хромосоманың құрылымын өзгертетін мутация типі. Хромосомалық қайта құрылулар кездейсоқ пайда болады, бірақ та көп жағдайда әр түрлі мутагендердің әсерінен туындайды. Хромосомалық қайта құрылулар бір хромосома көлемінде де, гомологты және гомологты емес хромосомалар арасында да болуы мүмкін. Оларға негізінен делеция (хромосома бөлігінің үзіліп түсіп қалуы), дупликация (хромосома бөлігінің екі еселенуі), транслокация (хромосома бөлігінің басқа хромосомаға жалғануы) және инверсия жатады. Хромосомалық қайта құрылулар организмде морфологиялық белгілердің өзгерісін тудырады. Мысалы, дрозофиланың көз торшаларының саны кеміген мутантты линиясында Х-хромосомасы дупликацияға, ал онан басқа қанатында ойығы бар мутантты линиясында осы хромосома делецияға ұшырайды. Хромосомалық қайта құрылулар организмнің тіршілік қабілетін айтарлықтай төмендетеді, кейде өлімге де алып келеді. Хромосомалық қайта құрылулар эволюциялық процесс кезінде маңызды рөл атқарады. Хромосомалық қайта құрылуларды әр түрлі мақсатта генетикалық талдауларда кеңінен қолданылады (мысалы, қалыпты гендердің мутантты аллелдерін картаға түсіргенде). Сонымен қатар клетка культурасында хромосомалық қайта құрылулардың жиілігін анықтау — зерттелетін факторлардың мутагендік әсерін бағалауда қолданылады.

## Дереккөздер</span>
Серік Жайлауұлы Пірәлиев

**Серік Жайлауұлы Пірәлиев** (12 қаңтар 1952 жылы Түркістан облысы, Түлкібас ауданы, Ақбиікде  — 5 қараша 2022) — қазақстандық  ғалым, Педагогика  ғылымының докторы, профессор. Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының құрметті мүшесі. Қазақстан Білім Беру ісінің Үздігі. Ы.Алтынсарин атындағы мемлекеттік сыйлықтың иегері.

## Жалпы мәлімметтер
Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.
* 1976-1985 жылдары  Қазақстан Ғылым Академиясының Химия ғылымдары институтында лаборант, инженер, кіші ғылыми қызметкер ҚР Білім министрлігінде бөлім меңгерушісі,
* 1985-1995 жылдары Жоғары оқу орны басқармасы бастығының орынбасары, халықаралық байланыс жүйесі басқармасының бастығы
* 1995-1997 жылдары ҚР Министр Кабинетінде сектор меңгерушісі
* 1998-1999 жылдары Білім министрлігі Жоғары және орта арнаулы білім басқармасы бастығының орынбасары
* 1999-2003 жылдары  Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институтының (қазіргі Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институты) ректоры;
* 2003-2008 жылдары Халықаралық қазақ-түрік университетінің президенті  болды.
* 2008 жылдан Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің ректоры қызыметін атқарып кележатыр.

## Қоғамды қызыметтері
* Алматы аймағы жоғары оқу орындары ректорлар кеңесінің төрағасы.
* ҚР ҰҒА қоғамдық және гуманитарлық ғылымдар бөлімінің төрағасы.
* ҚР Білім және ғылым министрлігі алқасының мүшесі. 
* «Нұр Отан» ХДП саяси бюросының мүшесі.
* 2011 жылы Қазақстан Республикасы Президентін сайлау кезінде Республикалық қоғамдық штабының мүшесі.
* 2012 жылы V шақырылған Алматы қалалық мәслихатының депутаты.
* 2014 жылы Еуразия мемлекеттері педагогикалық ЖОО қауымдастығының төрағасы.

## Ғылыми еңбектер
«Научно-педагогические основы профессиональной адаптации молодых специалистов в системе вуз – общеобразовательная школа» тақырыбында докторлық диссертация қорғады.

## Мемлекеттік марапаттары
* 1999 жылы «Қазақстан білім беру ісінің үздігі» атағы;
* 2002 Педагогика ғылымының докторы (құрметті ғылыми атағы);
* 2004 жылы профессор (атағы);
* 2004 жылы Нобель сыйлығының иегері П.Л. Капица атындағы күміс медалімен марапатталды. 
* 2005 жылы президент жарлығымен «Құрмет ордені» мен марапаттады.
* 2007 жылы «Қазақстан Республикасы ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісі;
* 2011 жылы «Қазақстан тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі;
* А.Байтұрсынов атындағы алтын медалі;
* «Нұр Отан ХДП «Белсенді қызметі үшін» медалі;
* Халықаралық Жаңа ғылыми ашылымдар мен өнертабыстар академиясы дипломының иегері.
* 2012 жылы президент жарлығымен «Парасат ордені» мен марапаттады.
* 2015 жылы «Ы.Алтынсарин» атындағы мемлекеттік сыйлықтың лауреаты;
* 2015 жылы Жамбыл атындағы халықаралық сыйлықтың лауреаты;

## Дереккөздер

Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан жоғарғы оқу орындарының профессорлары
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Санат:Ыбырай Алтынсарин төсбелгісімен марапатталғандар
Маңғыстау облысындағы тамақ өнеркәсібі

**Маңғыстау облысы тамақ өнеркәсібі** - Тамақ өнеркәсібі өнімдерінің өндірісі үшін шикізат облыстан тысқары жерлерден әкелінеді.

Өнеркәсіптің негізгі кәсіпорындары – сүт және сүт өнімдерін өндіруші *«Ақтау-сүт» ЖШС, «Гурман» ЖШС, «Жаңаөзен сүт зауыты» ЖШС*. Сонымен қатар облыста *«Бриз» ЖШС, «Баута'» ЖАҚ, «Араз» ЖШС* алкогольсыз сусындарды, шырындар, құтыланған сулар, сыралар, сондай-ақ Ақтау кондитер фабрикасының *«Волна»* кондитерлік бұйымдары өндіріледі. Шұжық өнімдері, нан шығару, тағы басқа шағын өндірістер бар.

## Сүт өнімі
*Сүт және сүт өнімдері өндірісінде кәсіпорын қуатының жиынтық көлемі облыс тұрғындарының тәулікте тұтынатын *91 т* өнім орнына *21 т-ны* құрайды. Барлық өнімдер өңірге Қазақстанның басқа облыстарынан, Ресейден және ТМД-ның басқа елдерінен әкелінген құрғақ сүтті қалпына келтіру жолымен жүргізіледі және тек облыс аумағында ғана,  негізінен Ақтау және Жаңаөзен қ-ларында сатылады. Түпқараған ауданында Таушық ауылында орналасқан *«Таушық» ЖШС* кәсіпорнының  асыл тұқымды түйелер өсетін өз шаруашылығы бар. Кәсіпорын түйе сүтін қайта өңдеу жолымен сүт өнімдерін – шұбатты өндіреді. Кәсіпорын қуаты тәулігіне *400 т* шұбат береді. Өнімдер пластикалық құтыларға құйылады және негізінен мұнай-газ компаниясының жұмысшы асханаларына, мамандандырылған емдеу орындары мен бөлшек сауда желілеріне сатылады. *«Жаңаөзен сүт зауыты» ЖШС, «Сливки», «Шалап» және «Шұбат»* өнімдерінің жаңа түрлерін игерді және оның түрлерін 11 атауға дейін жеткізді.

## Ет өнімі
Ет өнімдері өндірісінде жартылай фабрикаттар, шұжықтар шығарумен, негізінен* «Школьник – Актау» ЖШС мен «Поздняков»* жеке кәсіпорындары айналысады. Ет өнімдері жылына қажетті *15 мың т* еттің орнына *9,5 мың т-ны* ғана өндіреді.

## Нан өнімі
Өңірде нан және нан-тоқаш өнімдерін көптеген жекеменшік ұсақ наубайханалар өндіреді. Облыс орталығы Ақтау қаласында бұл бағыттағы қызметті неғұрлым ірі кәсіпорындар (*тәулігіне 50 т өнім өндіретін*), «*[[Мағаш]]*»  ЖШС мен тәулігіне *30 т-ға* дейін нан-тоқаш өнімдерін өндіретін облыс орталығындағы* «Ардагер» ЖШС* гипермаркеттің наубайханасы бар.

## Кондитер өнімі
Облыста кондитер өнімдерін шығаратын кәсіпорындар да бар. Олардың бірі – 100-ден аса өнімдер (*шоколад конфеттерін, зефир, печенье, кекстер, торттар, шығыс тәттілері*) өндіретін *«Волна»* Ақтау кондитер фабрикасы. Кәсіпорынның қуаты – айына 28 т. Облыста алкогольсіз сусындар, ауыз сулар шығаруды Польша қызметкерлерінің үлестік қатысуымен,* «Бриз» БК ЖШС* кәсіпорны жүзеге асырады. 2005 жылы кәсіпорын өндірісті жетілдіруге минералданған суды әкелді. Газдандырылған сусындар мен ауыз суларын құятын жаңа технологиялық құрал-жабдықтар алынды.

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы экономикасы
Санат:Азық-түлік өнеркәсібі
Хром тотықтары

**Хром тотықтары** — хромның оттекті қосылыстары. Маңыздылары: хром тотығы, Cr2O3 — жасыл кристалл, суда, қышқылдарда ерімейді. Техникада хром ангидридін термиялық ыдырату немесе 6 валентті хром қосылыстарын күкірт, көмір, органик. заттармен тотықсыздандыру арқылы алады. Cr2O3 катализатор ретінде, шыны, керамика бояуын өндіруде, хром алуда, т.б. пайдаланылады. Хром ангидриді, CrO3 — қызыл кристалл, өте ылғал сіңіргіш, күшті тотықтырғыш, улы. Иод, күкірт, фосфор, көміртек элементтерін тотықтырып, өзі хром тотығына айналады. Хром ангидриді хром қосылыстарына қойыртпалы күкірт қышқылымен әсер ету арқылы алынады. CrO3 хром тотығын алуда, медицинада, органик. синтезде, т.б. қолданылады.

## Дереккөздер</span>
Хромшпинелиттер

**Хромшпинелиттер** (хром және грек. spіntes — ұшқын), хромшпинельдер, хромиттер — тотықтар класына жататын минералдар тобы. Химиялық формуласы: (Mg,Fe2+)Cr2O4; магнезиохромит MgCr2O4 пен феррихромиттің FeCr2O4 изоморфтық қоспасы, құрамы (%): MgO — 9,69, FeO — 17,26, Cr2O3 — 73,05 қоспалары — Fe3+, AҚ, Zn. Кубтық сингонияда кристалданады, жеке кристалдары октаэдр пішіндес, минералдық агрегаттары бұрыс пішінді түйірлі масса, сеппелер түрінде болады, түсі қара, қара қоңыр, металдай жылтыр, қатты. Моос шкаласы бойынша 5,5 —7,5, тығыздығы 4,0 — 5,1 грамм/куб сантиметр, магниттік, жартылай өткізгіштік қасиеттері бар. Ультранегізді тау жыныстарында, серпентиниттерде, талькті және хлоритті тақтатастарда сеппе, шомбал масса түрінде серпентин, оливин, хлорит, гранит, везувиан, пироксен, тальк, платиноидтар, т.б. минералдармен бірге кездеседі. Басты минералдарына: магнохромит (Mg,Fe)Cr2O4 хромпикотит (Mg,Fe)(Cr,AҚ)2O4 алюмохромит Fe(Cr,AҚ)2O4 магнеферрихромит (MgFe)(Cr,Fe)2O4 феррихромшпинель Mg(Cr,AҚ,Fe)4O4 феррихромпикотит (Mg,Fe)(Cr,AҚ,Fe)2O4, т.б. жатады. Хромшпинелиттер Орал, Жаңа Каледония, Оңтүстік. Африка кендерінде шоғырланған. Қазақстандағы хромшпинелиттердің аса мол қоры Кемпірсай ультранегізді массивінде бар.

## Дереккөздер</span>
Гүлзия Жайлауқызы Пірәлиева

**Гүлзия Жайлауқызы Пірәлиева** (30.4.1958 жылы туған, Түркістан облысы Түлкібас ауданы Ақбиік а.) – *филология ғылымының докторы* (**2005**), *профессор* (**2008**). 
***1980** ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген.
***1980-1984** «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас алаш») газетінде тілші
***1984-1989** «Оңтүстік Қазақстан»
***1989-1991** «Өркен» газеттерінде бөлім меңгерушісі
***1991-2006** Әдебиет және өнер институтында ғылыми, бас ғылыми қызметкер  болды.
***2006** жылдан Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институтында (қазіргі Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті) кафедра меңгерушісі, декан қызметін атқарады.
## Ғылыми жұмыстар
2004 ж. «***Қазіргі қазақ прозасындағы психологизм мәселелері***» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 100-ге жуық ғылыми жарияланымның авторы.
## Дереккөздер</span>
Маңғыстау облысы автомобиль көлік өндірісінің даму кезеңдері

**Автомобиль көлік өндірісінің даму кезеңі** 70 жылды қамтиды.

## Тарихы
Маңғыстау өлкесіндегі автомобиль көлік өндірісінің алғашқы құрылымы 1955 – 1957 ж. Гурьев (қазіргі Атырау) автотресінің Форт-Шевченко автотізбегі, кейін автобаза болған кезеңнен басталады. Маңғыстауда алғашқы мұнай іздеу, бұрғылау жұмыстарының жүргізілуіне байланысты 1964 ж. көктемде Жетібай кен орнында, алғашқы автотізбек жеткізілді. Мұнай өндірісінің қарқындап өсуіне байланысты бір жыл ішінде, көптеген жаңа автокөліктердің келуіне байланысты 1965 ж. Жетібай автобазасы өз алдына дербес мекеме болып құрылды. Өндірісте соңғы тех. жетістіктері пайдаланылды, өндірістік теледидар, теле-гидромеханикалық қондырғылар орнатылды. Осы жылдың аяғында Ералиев (Құрық) және Шевченкода (Ақтау) дербес автотізбектер құрылды.

1965 ж. қыркүйек айында Қазақ КСР-і Үкіметінің шешімімен Шевченкода Маңғыстау автотресі құрылып, құрамына Форт-Шевченко, Жетібай автобазалары, Шевченко, Ералиев автотізбектері енгізілді. Маңғыстау автотресі құрылғаннан бастап, 1965 жылдан Шевченко қаласына алғашқы ЛАЗ автобустары алынып, «Шеңбер-1, Шеңбер-2» деп аталатын қала ішінде жүретін маршруттар ашылды. 1967 ж. Шевченко автотізбегі өз алдына автобаза болып ашылды. 1966 ж. Форт-Шевченко, Ералиев, Жетібай, Таушық, Шетпеге қалааралық маршруттар бойынша, автобустар қатынай бастады. Шетпе кентінен Шетпе – Жаңажол, Шетпе – Қосбұлақ маршруттарына автобустар жүргізілді.

1968 – 69 ж. Шетпе – Қызан – Ақшымырау, Бейнеу – Қызыләскер маршруттары бойынша автобус қатынасы ашылды.

1968 ж. Шевченкода алғашқы екі ГАЗ-21 волга такси көлігі қызмет көрсете бастады. 1969 – 1974 ж. Шевченко қаласында дербес автобус паркі ашылды. Маңғыстау облысының өндіріс орындарының дамуына және қала, кенттердің ұлғаюына байланысты Маңғыстау автотресі Маңғыстау өндірістік автокөлік басқармасы болып іріленді. Құрамында 9 автокөлік мекемесі бар бірлестікте 2,5 мыңдай жүк көліктері, 350-дей автобус, 130 такси жеңіл көліктері шоғырланды, 4500-ден астам жұмысшылар болды.

1988 жылдан бастап 2 автобус паркі мен таксомотор паркі біріктіріліп Шевченко автокомбинаты құрылды. Сол кезде облыста 23 қалааралық, 35 қала ішіндегі және 37 арнаулы маршруттар бойынша күніне 260-тан аса автобустар қызмет көрсетті.
А. Шамшадинұлы

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы тарихы
Санат:Автомобиль
Өтірікшілік

**Өтірікшілік** – адам мінезіндегі қасиет. Өтірікшілік әрекеті шын мәніндегі жағдайды әдейі бұрмалауға бағытталады. Өтірік айту өтірікшіге ғана емес, оны тыңдайтындарға да опық жегізеді. Өтірікші адам жалған сөзімен айналасын абыржытып, елге іріткі салуы мүмкін. Шәкерім: «Өтіріктен тілін тия алмаған адам арамдықтан ындынын тия алмас», Сайф Сараи: «Өтірік сөз жарақат сияқты, жазылса да орны қалады,»- деп өтірікшіліктің қоғамға зиянды құбылыс екендігін атап көрсеткен. Бауыржан Момышұлының «Өтіріктің балын жалап тірі жүргенше, уын ішіп өлген артық» дейтін аталы сөзі бар.

Тілеген мақсатына жету үшін, қоршаған адамдар алдында өзін мадақтау үшін не жағымсыз жағдайдан құтылу үшін саналы түрде шындықты бұрмалау өтірікшілік болып табылады. Өтірікшілік тұлғаның өзін ұстауының қалыпты жағдайына айналып тұлғаның көрсеткіші болады. Балалар өтірікшілік дифференциясы мен оның нақты көрінісін бағалау осы құбылыстың пайда болу себептері мен салдарларын дұрыс түсінген жағдайда ғана мүмкін болады.

Қазақ халқының «Өтірік өрге баспайды», «Өтірікшінің шын сөзі заяға кетеді» деген сөздер бар. Оған тән сипат өтірікші өзінің сөзін «дәлелді» ету үшін кейбір қулық-сулықты ойлаптабады.
Әлеуметтік-психологиялық тұрғыдан өтірік-өсек адами қарым-қатынасқа зиянын тигізетіні көпке белгілі. Ол айналасындағыларды алдап-сулап шатастыру арқылы өз мақсатына жетуді көздейді. Өтірік айтуды әдетке айналдырған кісіні жұрт суайт өтірікші дейді. 

**Суайт** – адам мінезіндегі көргенсіздіктің бір түрі. Өтірік айту, сайып келгенде, өтірікшіге оның өзіне ғана емес, тіпті оны тыңдайтындарға да опық жегізеді. Ол жалған сөзімен айналасын абыржытып, жұртқа ірткі салады. Мәселен, қазір де кейбір осындайлар *«қазір сіздер тұрған жерде (мектепте, кеңседе т.б.) жарылыс болады»* деп телефонмен жалған хабар таратып, жұртты әбігерге түсіреді, оның айтқаны өтірік болып, бұл жұрттың ашу-ызасын келтіргені өз алдына, олардың алтын уақытын босқа ысырап етеді. Ұлы ғұламалар жас ұрпақты мұндайлардан әркез жирендіріп отырған.

## Дереккөздер


Санат:Адам қасиеттері
Санат:Психология
Хронобиология

**Хронобиология** (грек. chronos — биология ғылымының уақыт және биология) — белгілі бір уақыт аралығында биологиялық жүйелерде болатын ырғақты өзгерістерді зерттейтін саласы. Кейде биологиялық процестер мен құбылыстардың мезгіл-мезгіл қайталануын зерттейтін ғылым саласы — биоритмологияны да **хронобиология** деп атайды. Адам баласы өзі пайда болған кездерден бастап-ақ табиғатта болатын ырғақта биологиялық процестерге мән беріп бақылап отырған. Осыған байланысты уақытқа сәйкес биологиялық жүйелерде болатын ырғақтылықты тірі организмдердің негізгі қасиеттерінің бірі деп қарастырады. Қазіргі кезде хронобиология ғылымы өз зерттеулерін математика, физика, т.б. ғылымдармен тығыз байланыста жүргізеді.

## Тағы қараңыз
* Биологиялық ырғақ
* Биологиялық сағат

## Дереккөздер


Санат:Биология бөлімшелері
Санат:Физиология
Санат:Биологиялық циклдер
Жайғастырғыштар

**Жайғастырғыштар** (Посадчики) — қамыр дайындамаларын пештің немесе нан көтерілу шкафтарының бесікшелеріндегі ұяшықтарға, сөрелеріне орнықтыратын механизмдер
## Дереккөздер</span>


Санат:Механизмдер
Өшпенділік

**Өшпенділік** – адамның жағымсыз мінез бітістерінің бірі. Өшпенділік адамдар арасында талас-тартыс бар жерде, көзқарастары бір-бірімен үйлеспейтін кезде пайда болады. Мұндай мінезі бар адамдар көбінде өліспей беріспейді, бірін-бірі өлтіруге дейін барады. Қазақ халқы өшпенділіктің кез келген көріністеріне қарсылық білдіріп, ұрпақты ғасырлар бойы қайырымдылыққа, адамгершілікке, ізгілікке тәрбиелеп келген. Асан қайғы “Ердің құны болса да, алдыңа келіп қалған соң, қол қусырап барған соң, аса кеш те қоя бер, бұрынғыны қуыспа” деп ұрпақты бір-бірімен тату тұруға шақырған.

## Дереккөздер


Санат:Жантану
Санат:Медицина
Санат:Қоғам
Жайлау (шарап)

**Жайлау** — хош иістендірген шарап; елімізде өсірілетін ақ және қызыл жүзім сұрыптарынан дайындалады. Ақ, қызғылт және қызыл маркалы үш шарап түрі шығарылады. Құрамында спирт — 18%, қант — 7%, титрленетін қышқылдығы 6 г/л. Шараптың бүл түрлерін; дайындауда көкемарал, кермек жалбыз, иір тамыр, ащы жусан, жұпаргүл, қазтаңдай, шілтер жапырақты шайқурай, жебіршөп ингредиенттерінің тұнбасы пайдаланылады. 1983 жылдан шығарылады.

## Дереккөздер


Санат:Шараптар
Материалдар

**Материалдар** – өнімді дайындау және өндіріске қызмет көрсету үшін көбінесе еңбек заты ретінде пайдаланылатын әр түрлі заттай элементтер. Өнім тікелей солардан дайындалатын негізгі материалдар және кәсіпорынның өндірістік пайдалану мұқтаждары үшін пайдаланылатын көмекші материалдар (мысалы‚ жағар май) түрлеріне бөлінеді. Олардың жүйелендірілген тізбесін **[[номенклатура]]** деп атайды. Материалдар әрбір өндірістік циклде толық пайдаланылып‚ өзінің құнын дайын өнімге көшіреді‚ сондықтан айналым құралдарына жатқызылады. Өнеркәсіптің өңдеуші салаларында олардың өнімнің өзіндік құнындағы үлес салмағы елеулі, сондықтан оларды ұдайы үнемдеу талап етіледі. Кен өндіруші салаларда негізгі материалдар болмайды‚ өйткені мұнда табиғат заты еңбек заты болып табылады. Материалдардың пайдаланылу деңгейін бағалау үшін бұйымның меншікті материал сыйымдылығының көрсеткіштері‚ материалдардың пайдаланылу және қолданылғыштық коэффициенті‚ т.б. қолданылады. Отын мен электр энергиясы да материалдарға жатқызылады.

 
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том
## Сілтемелер


Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Хуанди

**Хуанди**, Хуиди (т.-ө. ж. б.) — ғұн тәңірқұты (б.з.б. 85 — 68). Хулугудан кейін билікке келген. Оның тұсында ғұндарда саяси дағдарыс басталды. Жергілікті рубасылар билікке өз адамдарын қою үшін өзара бәсекеге түсті. Елді бірнеше билеуші басқарды. Ғұн ордасының ыдырауы басталды. Б.з.б. 81 ж. Хуандидің Қытайға шабуылы сәтсіз аяқталды. Ғұндар отырықшы мекендер мен астық сақтайтын дүкендер сала бастады. Ғұн қоғамы әлсіреп, халық жікке бөлінді. Хуандидің жаугершілік саясатының бағыты өзгеріп, Қытайға жорық жасаудың орнына көрші туысқан тайпалар және тайпалық одақтармен (оның ішінде үйсіндерге) әскери қақтығыстар басталды. Енді ғұн-дар өздеріне одақтас, бағынышты тайпалардың шапқыншылығына ұшырады. Аштық пен малдың жұтауы, ғұн ордасындағы ішкі бақталастықтан туған дағдарысты пайдаланып, б.з.б. 68 ж. шығыстан ухуандар, батыстан үйсіндер шабуыл жасайды. Нәтижесінде ғұндар қатты әлсіреп, оларды қытайлардың оңай талқандауына мүмкіндік туды; қара Ғұндар.

## Дереккөздер</span>
Хуанхэ

**Хуанхэ** () — Азияның ең ірі өзені, Қытайдың шығыс бөлігінен ағады. Суы тым лайлы болуынан “сары өзен” аталған. Ұзындығы 4845 километр, су жиналатын алабының ауданы 771 мың км². Ірі салалары — Таохэ, Вэйхэ, Лохэ, Датунхэ, Фэньхэ, Циньхэ. Тибет таулы қыратының шығысындағы 4000 м биіктіктегі Баян-Хара-Ула жотасынан басталып, Сары теңіздің Бохайвань шығанағына атырау жасап құяды. Жоғарғы ағысында Куньлунь тау жүйесіндегі Орин-Нур және Жарин-Нур көлдері және Наньшань тауларының сілемдері арқылы ағады. Орта ағысында қырқалы Ордос және Сары топырақ үстірттері арқылы үлкен ирелең жасап, Шаньси тауларынан терең шатқалдармен (Саньмынься, т.б.), төменгі ағысындағы соңғы 700 километрді Ұлы Қытай жазығы арқылы ағады. Орташа су ағымы 2000 куб метр/секунд; режимі муссондық. Су тасығанда деңгейінің ауытқу шегі жазық бөлігінде 4–5 м-ге, таулы бөліктерде 15–20 м-ге дейін көтеріледі. Х. Сары топырақ үстірті мен Шаньси тауларынан тасындылар мен тосқындарды шайып әкетіп, оның жыл сайынғы көрсеткіштері жөнінен (1380 млн т) дүние жүзі өзендері бойынша 1-орын алады. Мыс., 1 куб метр суында 34 кг (тасқын кезінде 700 кг) тосқын болады. Тасындылардың жиналуына байланысты арнасы маңындағы жазықтардан 3 — 10 м биікке көтерілген. Хуанхэ және оның салаларындағы тұрғызылған ұзындығы 5000 км-дей көтерме бөгеттер (дамбылар) жиі бұзылып, су басулар болып тұрады. Саньмынься және Люцзяся СЭС-лары салынған. Хуайхэ өзенімен бірге Ұлы каналмен жалғастырылған. Төменгі ағысында кеме жүзеді. Алабында халық жиі қоныстанған; Қытайдың егістік жерінің 40%-ы осында. Жағалауындағы ірі қалалары: Ланьчжоу, Баотоу, Лоян, Чжэнчжоу, Кайфын, Цзинань.

## Дереккөздер

Санат:Қытай өзендері‎
Хубсугул

thumb|'''Хубсугул көл'''
**Хубсугул**, Косогол — Моңғолияның солтүстігіндегі көл. Саянның оңтүстік сілеміндегі 1645 м биіктіктегі тауаралық тектоникалық ойыста орналасқан. Ауданы 2620 квадрат километр ұзындығы 134 километр, ені 36 километр, тереңд. 238 м. Хубсугулден Эгийн-Гол өзені (Селенга өзені алабы) бастау алады. Суы тұщы. Қарашада қатып, мамыр — маусымда мұзы кетеді. Жағалауы биік, тік жарлы. Көл балыққа бай, кеме жүзеді.

## Дереккөздер</span>


Санат:Моңғолия географиясы
Жалгер

**Жалгер** (Арендатор) — жылжымайтын мүлікті жалдайтын адам. Мемлекеттік, кооперативтік және басқа қоғамдық шаруашылықтар, соның ішінде азаматтар мен азаматтар тобы Жалгер бола алады. Жалгерлер мекемесі болып өз еркімен құрылады және заңды тұлға рөлін атқарады.
## Дереккөздер</span>
Жалгерлік кәсіпорын

**Жалгерлік кәсіпорын** (Арендное предприятие) — мүліктік кешенді жалға алып, кәсіпкерлік қызмет атқаратын кәсіпорын. **Жалгерлік кәсіпорынның** жеке мүліктері оның жарғысына байланысты барлық қызметшілерге тең бөлінеді.

Жалдау кәсіпорны, егер жалдау конкурстық негізде жүзеге асырылған жағдайда, еңбек ұжымының және өзге де азаматтардың шешімі бойынша қалыптастырылатын мемлекеттік орган мен жалға алушылар ұйымы арасындағы жалдау шарты негізінде құрылған заңды тұлға болды (Заңның 23-бабы). Мұндай жалдау шартының мәні тікелей кәсіпорын мүліктік кешен ретінде болды (белгілі бір ескертулермен қазіргі кездегі кәсіпорынды жалдау шартына ұқсастық жасауға болады) (Заңның 3-бабы). Жалға алынған мүліктік кешен жалға беру кәсіпорнының Кәсіпкерлік қызметінің негізі болды, ал жалға алушылар ұйымы кейіннен жалға беру кәсіпорнын мемлекеттен сатып алу (Заңның 10-бабы).

## Дереккөздер
Радиациялық қауіпсіздік және экология институты

**Радиациялық қауіпсіздік және экология институты**– ҚР Энергетика және минералдық ресурстар министрілiгiне қарасты еншiлес мемлекеттік кәсiпорын. **1993 ж.** құрылған. Шығыс Қазақстан облысы Курчатов қалаласында орналасқан. Институт Семей сынақ полигоны жабылғаннан кейiн ядролық жарылыстардың қоршаған ортаға тигiзетiн радиоэкология зардаптарына баға беру мақсатында ҚР Ұлттық ядролық орталық мен **52605** әскери бөлімі ғылыми-зерттеу бөлiмшелерi негiзiнде құрылған. Құрамында радиохимиялық, радиологиялық, өсiмдiктер мен жануарлардың экологиясы, т.б. лабораториялар мен Семей сынақ полигоны нысандарына шолу жасау, ақпараттық талдау, ғылыми-технолониялар ақпарат, т.б. бөлiмдерi бар.

----Институт негiзгi *екi ғылыми бағытта*: аумақтарды, нысандарды және елдi мекендердi радиологиялық зерттеу; өсiмдiктер мен жануарлардың радиоэкологиясы бағытында жұмыс iстейдi. **1994** жылдан бастап халықаралық ұйымдармен (***АТЭХАГ, ХҒТО, [[НАТО]]***) бiрлесе отырып, зардап шеккен аумақтардағы радиоэкология және радиация қауiпсiздiк бойынша зерттеу жұмыстарын жүргiзiп келедi. Зерттеу нәтижелерi Семей сынақ полигонындағы шаруашылық iскерлiкке және ондағы қорды пайдалануға байланысты радиол. қатердi бағалауға септiгiн тигiзуде. Институтта Семей сынақ полигонының құрылу тарихы мен қызметi туралы деректер беретiн мұражай бар..
## Дереккөздер</span>
Жалға алу

**Жалға алу** (Прокат) — меншікті жалға алу шарттарының бір түрі; Ж.а. шарты бойынша арнаулы ұйымдар тиісті ақы алып, тұрмыста пайдаланылатын дүние-мүлікті уақытша пайдалануға береді.
## Дереккөздер</span>
Худайдат әмір

**Худайдат**, Құдайдат (шамамен 1336 — 1433) — Моғолстанның ұлысбегі. Дулат тайпасынан шыққан Болатшы әмірдің баласы. Әкесі басқарған Манглай-Субе ұлысын 1366-1430 жылдар аралығында басқарды. Мұхаммед Хайдар Дулаттың “Тарих-и Рашиди” шығармасы бойынша ол Моғолстанның жеті ханын таққа отырғызған. Худайдат туралы Низам әд-Дин Шами, Шараф әд-Дин Әли Йездидің шығармаларында да айтылады. 

## Өмір баяны
1363 жылы Тоғлық Темір хан қайтыс болғаннан кейін таққа оның кәмелет жасқа толмаған баласы Ілияс Қожа отырғызылады. 1364 жылы Худайдат әкесі Болатшы қайтыс болғаннан кейін, Моғолстанның ұлысбегі болып Болатшының туған інісі Қамар Ад-Дин тағайындалады. Жас Ілияс Қожа мемлекетті өз бетінше басқара алмағандықтан, Моғолстанда әмірлердің билігі хандық биліктен артық болып, Дулат тайпасының әмірлері орталық билікті өз қолына бағындырады. 

1366 жылы Ілияс Қожа Самарқан маңында Әмір Темір әскерінен жеңілгеннен кейін, әмір Қамар ад-Дин өз ханының ордасына шабуыл жасап, Ілияс Қожа ханды түстен кейінгі ұйқы кезінде өлтіреді. Ілияс Қожа ханды өлтіргеннен кейін Қамар ад-Дин әмір, Тұғлұқ Темір ханның барлық ұрпақтарын жоюға бұйрық береді. Осы кезде Худайдад Тұғлұқ Темір ханның ұлдарының бірі Қызыр Қожа оғланды Бадахшан тауларында құтқарып, жасырып үлгереді. Кейбір деректерге сәйкес (Муин ад-Дин Натанзи) шамамен 1367/1368 жылдары Худайдад әмір оны Моғолстанның ханы деп жариялайды. Шамасы, Худайдад ордасын Қашқарда орналастырып, Моғолстанның біраз жерін бақылап отырса керек. Өзінің немере ағасы ұлысбегі Қамар ад-Динге толықтай бағынбай, өз иеліктерінде Қызыр Қожаны хан қылып отырғызады. Бірақ іс жүзінде бұл жерлер Худайдадтың анасы Мирак ака билігінің астында болған делінеді. 1377/1378 жылдары Әмір Темірдің әскерлері Қашқарды басып алады. Худайдад пен Қызыр-Қожа қашып кетіп, ал Мирак-ака тұтқынға алынып, Темірланның сарайына жіберіледі. Ол 1390/1391 жылы қайтыс болғанға дейін Темірдің тұтқынында қалады. 

1390 жылы Әмір Темірмен болған көптеген соғыстардың бірінде әмір Қамар ад-Дин қайтыс болғаннан кейін, ұлысбегі болып Худайдад атанады. 1405 жылы қайтыс болған Әмір Темірден елді аман сақтап, оның мұрагері Ұлықбекпен ниеттес қарым-қатынаста болады. 1425 жылы Ұлықбектің Жетісуға жасаған жорығында алдынан шығып, Шер-Мұхаммед ханға қарсы болған соғыста Ұлықбектің жақтасы болады. 1430 жылға дейін Моғолстанның ұлысбегі болып, мемлекеттің жерлерін едәуір кеңейтіп, саяси қарсыластарын жеңіп, мемлекетке тұрақтылық әкеледі. 40 жылдан астам уақыт ұлысбегі лауазымында ел билеп, Қызыр Қожа ханды қосқанда, хандық тақта жеті ханды ауыстырып үлгіреді. Ол тағайындаған хандардың ең соңғысы Уәйіс ханның баласы — Есенбұға 1329 жылы хан атанады. 

1432-1433 жылдары Худайдат қажылықпен Меккеге барып, Мединеде қайтыс болады.

## Ұрпақтары
Худайдадтың ұлы Саид Ахмад-мырза әкесінің тірісінде көз жұмады. Сол себепті Худайдадтан кейін Моғолстанның ұлысбегі болып оның немересі Саид Али мырза тағайындалады. Әйгілі Мұхаммед Хайдар Дулат, Худайдаттың Саид Алиден тараған ұрпағы болып табылады.

## Дереккөздер</span>