open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бақытжан Алдияр

**Бақытжан Алдияр** 1974 жылы 20 қазанда Қазығұрт ауданының «Тұрбат» ауылында дүниеге келген. 

Шанышқылы тайпасының Ағанай-Жолық руынан шыққан. 

Қ.А. Иасауи атындағы Халықаралық Қазақ-Түрік университеті Шымкент бөлімінің филология факультетін бітірген. 
Қазақстан Жазушылар Одағына 2001 жылы мүше болып қабылданды. Шығармалары төрт ұжымдық жинаққа енгізілген. 1998 жылы «Жібек жолы» баспасынан «Көзайым» атты жеке жыр жинағы жарық көрді. 

Ол көптеген халықаралық, республикалық мүшәйралардың, «Сорос-Қазақстан» халықаралық қоры әдеби сыйлығының жүлдегері, Республикалық М. Ғабдуллин атындағы сыйлықтың, ҚР Президенті тағайындаған арнайы стипендияның екі дүркін иегері. 

Сондай-ақ, Сорос қорының, Түркістан, «Серпер» жастар сыйлықтарының жүлдегері. 

Б. Алдияр «ТұранӘлемБанкі» АҚ ұйымдастырған жазба ақындардың мүшайрасында екінші орынды алды. Сондай-ақ, Түркияның бүкілдүниежүзілік түркі жастары әдебиетін қолдау қорыны сыйлығына ие болды.

Б. Алдияр Оңтүстік Қазақстан облыстық тілдерді дамыту жөніндегі басқармасы бастығының орынбасары, басқарма бастығы, «Оңтүстік Қазақстан» облыстық газеті редакторының орынбасары қызметтерін атқарды.

**Шығармашылығы**
Өлеңдері 3 жинаққа енген, 3 жеке кітабы бар. Тұңғыш рет өлеңдері 21 жасында «Жыр додасы» - 1995 атты жинақта жарық көрді. Соңғы жыр кітабы «Құбыла» 2006 жылы жарық көрді.
* Алдияр Б. Көзайым: Өлеңдер.-Шымкент: Жібек жолы, 1998.-64 бет.
* Алдияр Б. Сезім кілті: Өлеңдер.- Шымкент
* Алдияр Б. Құбыла: Өлеңдер.- Алматы: «Үш қиян», 2006.- 192 бет.
## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* <span style="color:#777777;">Қаламгер</span> 

Санат:1974 жылы туғандар
Санат:Түркістан облысында туғандар
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Алфавит бойынша ақындар
Санат:Қазақстан жазушылар одағы мүшелері
Санат:Қазақстан ақындары
Құрал Көмекұлы

**Құрал Көмекұлы** – ақын. 1958 жылы Шымкент қаласында дүниеге келген. 

«Бөрілерге гипотеза» атты жаңа жыр жинағы шыққан. 

Қазақстан Республикасына еңбек сіңірген қайраткер, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі, Президент сыйлығының иегері, ақын Сабыр Адай Құралдың жырлары туралы: «Өлеңдері өзіндік өрнектерімен, Құрал ақынға тән бөлек стилімен ерекшеленеді. Өмірді өлеңмен оятқан ақын пәлсапасы да адамды ойландырмай қоймайды» дейді. 

Қазақстан Республикасының халық ағарту ісінің үздігі, «Бір өлең – бір сурет» конкурсының, «Темірқазық түнгі кітапхана» әдеби клубтарының идеялық авторы. «Ой туындылар» фестивалінің бірінші деңгейдегі жүлдегері. 2013 жылы Түркияда «Мен даланың ұлымын» поэмасы Халықаралық Физули атындағы сыйлықты жеңіп алды. 2013 жылдың «Үздік ақыны» номинациясының иегері атанған.

## Шығармалары
* Көмек Қ. Бөрілерге гипотеза! Өлендер/. Қазақстан Жазушылар одағы Оңтүстік Қазақстан облыстық филиал.- Шымкент: ЖШС "КІТАП", 2010, - 192 б.
* Көмек Қ. Бағдаршам - Шымкент: ЖШС "Кітап", 2012. - 68 бет.

## Сыртқы сілтемелер
* Қаламгер 
*  

Санат:1958 жылы туғандар
Санат:Түркістан облысында туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Пабло Сабалета

**Пабло Хавьер Сабалета** (исп. *Pablo Javier Zabaleta*;  1985 жылы 16 қаңтарда Буэнос-Айрес қаласында Аргентинада туылды) — аргентиналық футболшы, «Манчестер Сити» футбол клубы мен Аргентина ұлттық құрамасының қорғаушысы. 2008 жылғы Олимпиаданың чемпионы.
## Мансабы
[нобай|солға|[Манчестер Ситидің капитаны ретінде]]
Сабалета жалпы «Сан-Лоренсо де Альмагро» клубының тәрбиеленушісі, 2002 жылы клубпен алғаш кәсіпқой келісімшартқа қол қойды. Алғашқы маусымында «Сан-Лоренсо де Альмагромен» Оңтүстік Америка кубогін жеңіп алды. 14 жасынан бастап Аргентинаның әр түрлі жастағы құрамаларына қатыса бастады. Сабалета 20 жасқа дейінгі Аргентина құрамасының капитаны атанып, 2005 жылы Нидердандыдағы жастар әлем чемпионатын ұтып алды. 

2005 жылы әлем чемпионатындағы жеңістен кейін, Сабалета испаниялық «Эспаньол» клубына 3 млн. долларға сатылды. Клубпен 5 жылдық контракқа қол қойып, ресми ойыншысы атанды. Алғашқы маусымнан-ақ Сабалета клубтың негізгі құрамына ілігіп, 2006 жылы Испания кубогін ұтып алды. Бірақ 2006/07 маусымда УЕФА кубогінің финалындағы «Севилье» клубына қарсы ойында жарақаттанып, маусымның көп бөлігін жіберіп алды. 2005 жылы 3 қыркүейкте алғаш рет Аргентинаның негізгі құрамасы үшін, 2006 жылдың әлем чемпионатының іріктеу ойындарында Парагвайға қарсы ойында алаға шықты. Алайда чемпионатын өзіне бас бапкер Хосе Пекерман алмауды жөн көрді. Пекерманның орнына Альфио Басиле келгенде Сабалета құрамаға жиі шақырылып жүрді. Бірақ Диего Марадона келгенде тіпті негізгі құрамдағы орнынан айырылып қалды. 
нобай|оңға|Әлем чемпионатының финалы: Германия мен Аргентина
2008 жылы Пекиндегі Олимпиада ойындарында Сабалета Аргенитаның басты қорғаушыларының бірі болды. Аргентиналықтар алтын медальдарды ұтып, бірде бір рет жеңілмей, тек қана екі рет қана голды жіберіп алды. 2008 жылы 31 тамызда Сабалета «Манчестер Ситиге» 6,45 млн.фунтқа көшіп, 5 жылдық контракқа қол қойды. Оның айтуы бойынша Англияда ойнағанды бұрыннан армандап жүр екен. 2008/09 маусымда Марка Хьюзаның командасында негізгі қорғаушы болып жүрді, бірақ Сити Джолеон Лескот, Коло Туре және Майки Ричардты сатып алғандықтан, 2009/10 маусымла қосалқы ойыншылардың бірі болып қалды. 
## Жетістіктері
* Олимпиада чемпионы: 2008

* Премьер-Лиганың чемпионы: 2013/14
* Англия Кубогінің иегері: 2014
## Сыртқы сілтемелер
*  «Манчестер Ситидің» ресми сайтында профилі  
*  soccerbase сайтында статистикасы
* Чемпионат.com сайтында статистикасы 

Санат:Аргентина футболшылары
Санат:Манчестер Юнайтед ФК ойыншылары
Санат:Футболдан Олимпиада чемпиондары
Санат:Аргентина Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Манчестер Сити ФК ойыншылары
Санат:Вест Хэм Юнайтед ФК ойыншылары
Санат:2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:Аргентина Олимпиада чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Вашингтон (штат)

**Вашингтон** () — АҚШ-тың солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан, штаттар тізіміндегі 42-ші штат.

## Тұрғындары
* 20,9 % Немістер
* 12,6 % Ағылшындар
* 12,6 % Ирландықтар
* 1,2 % Даниялықтар
* 3,9 % Шведтер
* 6,2 % Норвегиялықтар
* 4,1 % Американдықтар
* 3,6 % Итальяндықтар
* 4,0 % Француздар
* 3,4 % Шотландықтар
* 2,6 % Ирланд шотландтары
* 2,5 % Нидерландықтар
* 1,9 % Польшалықтар
* 1,4 % Орыстар

## Oкругы мен қоғамдастықтар

### Oкругы

*Адамс Oкругы
*Асотин Oкругы
*Бентон Oкругы
*Вахкиакум Oкругы
*Волла Волла Oкругы
*Ватком Oкругы
*Витман Oкругы
*Гарфилд Oкругы
*Грант Oкругы
*Грайс Һарбор Oкругы
*Джефферсон Oкругы
*Дуглас Oкругы
*Клаллам Oкругы
*Кларк Oкругы
*Колумбия Oкругы
*Кінг Oкругы
*Китсап Oкругы
*Киттитас Oкругы
*Кликитат Oкругы
*Леуіс Oкругы
*Линкольн Oкругы
*Мейсон Oкругы
*Оканоган Oкругы
*Пенд Ореілле Oкругы
*Пирс Oкругы
*Сан-Хуан Oкругы
*Скагит Oкругы
*Скамания Oкругы
*Снохомиш Oкругы
*Спокан Oкругы
*Стивенс Oкругы
*Tыныш Oкругы
*Турстон Oкругы
*Феррй Oкругы
*Челан Oкругы
*Ісланд Oкругы
*Якима Oкругы

### Қоғамдастықтар

## Дереккөздер

Санат:АҚШ штаттары
Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов

**Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов** - 1982 жылғы 14 шілдеде Түркістан облысы, Созақ ауданындағы Шу ауылында дүниеге келген. "Музарт" тобының әншісі.

Сылдырмақта (Бубин) ойнайды. Отбасындағы 18 баланың кенжесі.

## Дереккөздер

Санат:1982 жылы туғандар
Санат:Түркістан облысында туғандар
Санат:Қазақстан әншілері
Колима

350px|right|Колима жанартауы
**Колима** - Мексикадағы ең белсенді жанартау.
Колима батыста Мехикодан 485 шақырым, ал оңтүстікте Халиско штатының орталығы - Гвалдахарадан 125 шақырым қашықтықта орналасқан.
1935 жылдан бері, 1990 жылдағы шағын атқылауларды қоса санағанда, жанартау 40 рет атқылаған.
Жанартауға ғылыми мониторинг жасау 20 жыл бурын басталған болатын.
Жанартау кешенінде екі шың бар. Біріншісі - Невадо-де-Колима, оның биіктігі - 4330 м. Бұл көне шың. Ал екіншісі - жас әрі белсенді Волкан-де-Колима жанартауы. Биіктігі - 3860 м.
Колима жанартауы бес миллион жыл бойы белсенділік танытқан.
Кейінгі плейстоцен дәуірінде тауда көшкін жүрген. Соның нәтижесінде тау жыныстарының сынықтары 120 шақырымға жылжи отырып, Тынық мұхитына жеткен.
Колима 1991 жылдан бастап осы уақытқа дейін атқылауда. 
Жанартаудың тек кішкене бөлігі ғана Колима штатының аумағына кіреді. Оның көп бөлігі көрші Халиско штатында, Едже Волканик Транверсал тау тізбегінің батыс жағында жатыр.
Қазіргі уақытта жанартау көшкін мен үлкен атқылаулар нәтижесінде пайда болған ірі кальдераның ішінде тұр.
Колима жанартау кешені Батыс Мексикадағы жанартау белдеуінің ең белгілі жанартау ошағы болып табылады.
2005 жылы Колима жанартауы 5 шақырым биіктікке дейін атқылады.
Колима жанартауы Орталық Америкадағы ең белсенді әрі қауіпті жанартау.
## Дереккөздер

Санат:Мексика
Санат:Белсенді жанартаулар
Кеннет (Англия)

**Кеннет** () — Оңтүстік Англиядағы өзен. Кеннет өзені өз бастауын Уилтшир графтығы, Силбери-Хилл өңірінің маңында алады. Реддинг қаласындағы Темза өзеніне құйяды. Бұл өзенге құйятын екі ірі өзен бар, Уэй және Моул өзендері. Кеннет өзені Эйвон және Темза өзендерін байланыстырады.

## Галерея

County Lock, sunset.jpg
Kennet Bridge, Newbury - geograph.org.uk - 54331.jpg
Bridge Over River Kennet, Stitchcombe, West - geograph.org.uk - 38364.jpg
River Kennet - geograph.org.uk - 23434.jpg


## Сыртқы сілтемелер
About the River Kennet 

Санат:Англия өзендері
Корву

**Корву** немесе **Корво** (, сөзбе-сөз — «қарға аралы») — Азор аралдары мен Микронезияның солтүстігінде орналасқан. Азор аралдарының ең кішкентайы. Корвоның ауданы 17,45 шаршы шақырымды құрайды.

Аралдың оңтүстік-батысында Вила-доКорво елді мекені орналасқан. 2001 жылғы санақ бойынша, бұл елді мекенде тұрғылықты халықтың саны 425 адам болған.

Аралды 1452 жылы Диего Тэйв ашқан. Аралдың тереңдігі - 300 м, ал диаметрі 2 шақырымды құрайды. Жанартау атқылағаннан соң, аймақты үнемі тұман басып тұрады. Аралдың шығысында ормандар, ал батысы мен солтүстігінде тасты төбешіктер орналасқан.

Вила-доКорво - аралдың орталығы болып саналады. Мұнда тұрғын үйлермен қатар көптеген сауда орындары бар. Елді мекен аралдың үштен бір бөлігін алып жатыр.

Корво жанартауы Корво аралында орналасқан ылғалды, онда жауын жиі жауады. Табиғаты жанға жайлы. Бірақ үнемі жел соғып тұрады. Салыстырмалы ылғалдылық шамасы тұман жиілейтін кезде өзгеріп отырады. Мысалы, қазан айында 74% болса, шілде айында бұл көрсеткіш 85%-ға дейін ауытқиды. Бұл жанартау алғаш рет 730 мың жыл бұрын атқылаған. Жанартау ошағының диаметрі 5 шақырымды құрайды. Жанартау маңында ормандар, ал батысы мен солтүстігінде тасты төбешіктер бар. Корво шағын жанартау болып табылады.

Бұл аймақтың тұрғындары шошқа өсіріп, құс асырайды.

## Дереккөздер

Санат:Азор аралдары
Дайсэцудзан

350px|нобай|солға|Дайсетсузан жанартауы
**Дайсетсузан** жанартау тобы жанартау шыңдарынан тұрады. Ол Жапонияның Хоккайдо аралында кеңдігі 2 шақырым болатын Охачи-Дайра кальдерасын қалыптастырды.
Бұл аймақтың жергілікті халқы **айндар** деп аталады. Олар Дайсетсузан жанартаулар тобын «Нутапукашипе» немесе «Нутаку Камушупе» деп атайды.
Дайсетсузан шыңдары Хоккайдо аралындағы ең биік шыңдар болып табылады.
Жанартаулар тобы Тынық мұхитындағы Куриль аралының солтүстік бөлігінде орналасқан.
Дайсетсузан тау тізбектерінің аты өзі орналасқан Ұлттық саябаққа берілген. Бул саябақта Асахидаке Онсен дөп аталатын ыстық су саяжайы бар.
Дайсетсузан таулары - Жапониядағы ең ірі тау тізбектері. Таулар 230 000 га жерін алып жатыр.
Томураши тауынан Токати жанартау тобына дейінгі аралықтағы таулар тізбегі, сондай-ақ Нипесотсу, Упепесанаке, Ишикари таулары және Шикарибетсу көлі - Хоккайдо шатыры деп аталады.
Саябақ құрамына Дайсетсузан жанартауынан бөлек Акачи және Шикаробетсу Асахи тауында биіктігі 1100 м-лік Санроку бекеті мен биіктігі 1600 м болатын Сугатами бекетін байланыстыратын жол бар. Біржақты бағытпен өтуге 10 минут уақыт кетеді.
Дайсетсузан Ұлттық саябағы Жапониядағы саябақтардың ішіндегі ең ірісі болып табылады. Оның аумағы - 2267,64 м2.
Асахи тауы Дайсетсузан жанартаулар тобындағы ең биік шың болып саналады. Оның биіктігі - 2290 м.
## Дереккөздер

Санат:Жапония жанартаулары
Дхаулагири

350px|нобай|солға|Дхаулагири тауы
**Дхаулагири**- «Ақтау» деген мағынаны білдіреді.
Бұл Непалдың солтүстік орталығында орналасқан. Дхаулагири Гималайдағы ірі таулы массив болып табылады. Тау жотасы 46 шақырымға созылып жатыр.
Дхаулагириге алғаш рет 1808 жылы батыстықтар көтерілді. Сол кезден бастап аталған тау әлемдегі ең биік тау ретінде танылған.
Дхаулагири тау қырқасы 30 шақырымға созылып жатыр. Оның құрылымы түрлі жоталар және мұздықтармен ерекшеленеді. Дхаулагиридің биіктігі - 8167 м. Қазіргі кезде бұл тау әлемдегі ең биік таулардың қатарында жетінші орында тур. Дхаулагири Гималайдың бір бөлігін алып жатыр. Аталған тау маңызды туристік орталық болып саналатын Покхара қаласының солтүстік-батысында орналасқан.
Дхаулагиридің маңында бірнеше тегіс алқаптар бар. Дхаулагири қырқасында бірнеше пирамида тәріздес шыңдар бар. Соның бірі — Кали Гандаки алқабы. Бұл алқап Дхаулагири мен Аннапурнаның арасында орналасқан. Ол қатар орналасқан тегіс алқаптардың ең үлкені болып табылады. 1950 жылы француз экспедициясының ұйғаруымен шығыс жақтағы алқап Кали Гандаки деп аталған. Аталған алқапта I Дхаулагири шыңы орналасқан. Ол әлемдегі ең биік шыңдардың қатарында алтыншы орынды иемденеді.
Қазіргі уақытта Дхаулагири аймағында Джомсом әуежайы бар. Дхаулагириге Муктинатх сиынушылары жиі барады.
## Дхаулагири шыңдары

## Дереккөздер

Санат:Непал
Санат:Азия таулары
Диран

350px|right|Диран тауы
Бұл - Гилджит алқабында бой көтерген ең көрнекті шыңдардың бірі. **Диран** тауы сол өлкеге ерекше сұлулық беріп тұр. Диран тауының әдемілігін тамашалау үшін бұл аймаққа арнайы келетін саяхатшылар өте көп.
Таудың биіктігі - 7266 м. Диран әлемдегі өң биік таулардың арасында 93-ші орынды иемденген. Таудың географиялық координаталары: 36 0 07’19°С, 74 ° 39’40° Ш. Тау дөңестігі -1325 м. Диран Малубитинг тауынан бастау алады.
Диран тауының шыңы Минапин деп аталады. Оған Қарақорым тасжолымен оңай көтерілуге болады.
Таудың оңтүстік беткейі Багрот алқабында орналасқан. Бұл өңір Қарақорым тасжолынан анық көрінеді. Диран тауының ең биік беткейі тегіс, жазық болып келеді. Онда үнемі жел соғып турады. Диран тауы Қарақорым тау тізбегіне жатады. Ол Кашмирдегі Ракапош
Харамоштың бір бөлігі болып табылады.
Диран тауы биік беткейлерінің теп-тегіс болуымен ерекшеленеді
Оған көтерілу үшін тауға шығу тәжірибесі жоғары шебер маман болу қажет. 1958 жылы британдық экспедиция Диран тауына оның солтүстік- батыс беткейінен көтерілмек болған. Бірақ аталған топ өз мақсатына жете алмады. Боранның кесірінен экспедиция басшысы Е.Ж.Варр мен экспедиция мүшесі Ф.С.Хойт шың басына жетуге 300 м қалғанда
жоғалып кеткен.
Минапин шыңы- Қарақорым тау тізбегіндегі биіктігі 7000 м-ді құрайтын шыңдардың арасындағы ең әдемісі. 1968 жылы Диран тауына алғаш рет австралиялық үш азамат - Рейнер Гоечи, Рудольф Пишингер және Ханс Шелл көтерілген болатын.
## Дереккөздер

Санат:Пәкістан
Санат:Азия таулары
Эль-Чичон

350px|нобай|солға|Атқылауынан 7 ай өткенінен кейінгі Эль-Чичон (4 қараша 1982 ж.). НАСА суреті.
Мексиканың солтүстік-батыс Чьяпас штатындағы белсенді жанартау болып табылады. **Эль-Чичон** - Чьяпас аймағындағы жанартау доғасының бір бөлігі.
Эль-Чичон теңіз деңгейінен 384,96 м биіктікте орналасқан. Эль-Чичон жанартауының координаталары: С 36,019677 және Б -120,088748.
Бұл жанартау Мексиканың оңтүстік-батысында 670 шақырым қашықтықта тұр. Ол Гватемала шекарасынан 150 шақырым қашықтықтағы Мексиканың Чьяпас провинциясына қарасты орманда орналасқан.
Эль-Чичон 1982 жылы 29 наурыз бен 4 сәуір аралығында кемінде он рет атқылаған болатын. Осы кезде бірнеше шағын жер сілкіністері тіркелген. Атқылау барысында ауаға 30 шақырым биіктікке дейін жанартау күлі шашыраған. Эль-Чичон 1982 жылы атқылаудан кейің сол аймақтың климатын өзгерткен. Сол аймақты мекендейтін мыңға жуық құстар, турлі жәндіктер мүлде жойылып кеткен. 2000 жылы жанартау кратеріндегі судың температурасы өсе бастады. Жанартаудың Үлкен күмбез деп аталатын шыңы 200 000 жыл бұрын пайда болған. Сол уақыттан бастап, шыңдағы көлдің түсі еріген минералдардың көп болуына байланысты көк-жасыл түске боялған. Эль-Чичон жанартауы 220 000 жыл бұрын пайда болған Эль-Чичон жанартауының 1982 жылғы атқылауы кезінде 2000 адам көз жұмған.

## Дереккөздер

Санат:Мексика
Санат:Белсенді жанартаулар
Гиачунг Канг

350px|нобай|солға|Гиачунг Канг
**Гиачунг Канг** немесе Гьячунг-Канг Гималайдағы Кхумбу аумағында орналасқан ең биік тау болып табылады.
Тауға алғаш рет құрамында И.Като, К.Сэкэйзоа және Пасанг Пхутар бар жапон экспедициясы 1964 жылы 10 сәуірде шыққан болатын. Ал К.Ясухиса мен К.Макхидой тауға ертесінде, яғни 1964 жылдың 11 сәуірінде көтерілген.
Тау өте биік. Гиачунг Канг - өте тартымды тау. Оның биіктігі 7952 м-ді құрайды. Гиачунг Канг әлемдегі ең биік шыңдар арасында 15-ші орынды иеленеді. Биіктігі 8000 м-ге жетпейтін шыңдар арасында Гиачунг Канг ең биік шың болып саналады. Ясуси Яманауи 2002 жылы Гиачунг Кангке жасаған экспедиция барысында бес саусағың сонымен қатар оң аяғындағы бүкіл саусағын үсітіп алды. 

Тау Непал мен Тибет шекарасында орналасқан. Бұл таудың солтүстік беткейін 1999 жылы
словениялық экспедиция жүріп өткен болатын. 2002 жылы дәл осы беткейді Ясуси Яманауи қайталап жүріп өткен. Гиачунг Канг тауынан 5000 м биіктіктен ағатын Нгозумба мұздығы бастау алады. Гиачунг Кангтың қарлы, мұзды шыңдары өзара бөлінген Гиачанг Канг Эверест пен Чо-Ойюның арасындағы ең биік тау болып табылады.

## Дереккөздер

Санат:Непал
Санат:Тибет
Санат:Азия таулары
Гиала Пери

350px|нобай|оңға|2011 жылдың қарашасындағы Гуала Пери.
**Гуала Пери**- Қытай мемлекетінің Тибет аймағындағы тау. Ол Цангпо шатқалында орналасқан. Тау шыңының биіктігі 7294 м-ді құрайды. Гуала Пери әлемдегі ең биік 85-ші тау болып табылады. Гуала Пери - тамашалауға лайық өте әдемі таулы аймақ.
Аталған тау шыңының биіктігі кейбір деректерде 7150 м деп те көрсетіледі. Гуала Пери Гималайдың бір бөлігі болып табылады. Географиялық координаталары: 29 0 48’47° С, 94 ° 58’03° Ш.
Ол - әлемдегі ең биік шың болып табылатын Эверест таулы тізбегінің жалғасы. Намча Барва - Гуала Перидегі орманды таулар арасында орналасқан ірі мұзды пирамида. Ол әлемдегі биік шыңдар қатарында 28-ші орынды иеленеді. Гуала Перидің беткейлері тік болып келеді.
Гуала Пери мен Намча Барва бір-біріне жалғасып тұр. Гуала Перидің жер бедері күрделі болып келеді. Оны Цангпо шатқалындағы терең алқаптан байқауға болады.
Бұл тауға алғаш рет 1986 жылы жапон экспедициясы көтерілген. Олар тауға Гуала Перидің оңтүстік жотасы арқылы шықты. Гуала Периге көтерілуге шамамен бір жарым ай уақыт жұмсалған.
Гуала Пери тауының биіктігі — 2942 м. Гуала Пери алғаш көтерілген альпинистер - И.Хашимото, Х.Имамура, И.Огата.

## Дереккөздер

Санат:Қытай таулары
Истаксиуатль

350px|нобай|оңға|2004 жылғы Истаксиуатль.
**Истаксиуатль** — Мехико қаласының маңында орналасқан үнемі қар мен мұз жауып жататын аласа жанартау. Жергілікті халық Истаксиуатль тауын Иста деп те атайды. Бұл шыңға зерттеушілер алғаш рет 1889 жылы көтеріліп, ресми түрде тіркеген. Алайда тауға зерттеушілерден бұрын ерте заманда ацтектер көтерілген деген деректер бар. 

Аталған таудың төрт шыңы бар. Ең биігі Печо деп аталады. Оның биіктігі - 5230 м. Истаксиуатль жанартауы Мексикадағы биіктігі 5636 м болатын Пико де Орисаба және Попокатепетльден кейінгі үшінші орынды иеленеді. Бұл таудың сыртқы көрінісі өте әдемі. Истаксиуатль атауы «Ақ киімді әйел» деген мағынаны білдіреді. Себебі тауды қар басып жатады. Попокатепетль — Истаксиуатльге жақын орналасқан жанартау. Истаксиуатль сыртқы көрінісі Мексика қаласынан қарағанда бір бүйіріне жантайып жатқан әйел бейнесін елестетеді. Кейбір деректер де ұзақ уақыт  бұл тауды «Ұйқыдағы әйел» деп атаған. Истаксиуатль және оның серіктесі Попокатепетль Ұлттық саябақтың қарамағына алынған. Аталған саябақ Мексиканың оңтүстік-батысында орналасқан. Жанартау төрт шыңнан тұрады. Олардың ішіндегі ең биігі теңіз деңгейінен 5230 м биіктікте тұр. Истаксиуатль жанартауы соңғы рет 1868 жылы атқылаған. 

## Дереккөздер

Санат:Мексика
Санат:Сөнген жанартаулар
К-2

350px|нобай|оңға|К-2 немесе Чогори тауы
К-2 (, ) Китченер тауынан 1 шақырым қашықтықта, Джаспер Ұлттық саябағындағы Атабаска өзенінің жоғарғы алқабында орналасқан.
К-2 - Қарақорым тау тізбегіндегі ең атақты шыңдардың бірі. Бұл атқа ұқсас К-1, К-3 деп аталатын шыңдар бар.
Кейбір деректерде аталған тауды Чогори деп те атайды. Алайда бұл тау К-2 атауымен әйгілі болған.
1856 жылы К-2 тауын Үнді барлау қызметі өлшеген.
Биіктігі 8611 м болатын К-2 тауы әлемдегі ең биік екінші тау болып саналады.
К-2 биіктігі 6000 м-ді құрайтын тасты тауларға жатады. Оны жергілікті тұрғындар «Чого Ри» деп те атайды. Ол «Ұлы тау» деген мағынаны білдіреді.
К-2 шыңы Пәкістан мен Қытай мемлекетінің шекарасында, екі елге де ортақ болатын даулы аймақта орналасқан.
Қыс мезгілінде К-2 шыңына ешкім көтерілмеген.
Шыңға шығуға алғаш рет 1902 жылы Оскар Экерштейн мен Алистер Кроули талпыныс жасаған болатын. Бірақ саяхатшылардың сапары сәтсіз аяқталды.
К-2 шыңына 1954 жылы 31 шілдеде Ардито Дезио басқарған италиялық экспедиция көтерілді. Осы топтың құрамындағы Линно Лачеделли мен Акилле Компаньони шыңға алғаш көтерілген альпинистөр болып табылады.
Бұл тауға қыс кезінде жасалған сапар еш нәтиже беріп көрген жоқ.
Альпинистер үшін К-2 шыңына көтерілу Эверестке шығудан да күрделі болып саналады.
К-2 әлемдегі ең күрделі және қауіпті тау болып есептеледі.
## Дереккөз
1. Алматы: “Аруна” баспасы. 208 бет. Сер.:“1100 қызықты дерек”.

Санат:Пәкістан
Камет

Камет тауы Гархвал Гималайында орналасқан.
Ол - Үндістандағы көлемі жағынан санағанда үшінші орынды иемденетін тау. Камет тауы ең биік таулардың
арасында 29-шы орынды иеленеді.
Дхаули өзенін бойлай	
салынған жолдың аяғында Гамсали жолы орналасқан.
Камет экспедициясы аталған жол арқылы жүрген.
Камет тауы Үнді-Тибет шекарасында орналасқан. Вул тау Камет, Аби Гамин Мукут Парбат, Мана деп аталатын шыңдардан тұрады. Олардың биіктігі мен орналасу аймақтарын алғаш рет Ричард Стречей анықтаған.
Камет тауы Гархвалдың солтүстігінде Аби Гамин тауларына жақын маңда тұр.
Камет тауының биіктігі 7620 м-ден асады. Ол альпинистердің ең алғаш көтерілген Гималай шыңдарының бірі болып табылады.
Тауға көтерілу үшін 1855 жылдан бастап талпыныстар жасалған.
Камет - Суру өзені мен Карнали өзені арасындағы Гималайдың негізгі тізбегінің солтүстігінде орналасқан 3 аскар үстіртінің бір бөлігі.
Биіктігі 7092 м болатын Мана, 6977 м-лік Пойнт,
6855 м-лік Деобаң 6519 м-лік Парбат шыңдары да Каметке жуық маңда орналасқан. Камет көлемі жағынан Гархвал аймағындағы Нанда-Девиден кейін екінші орынды иемденеді
Камет тауына алғаш рет альпинистер 1931 жылы көтерілген.
## Дереккөз
1. Алматы: “Аруна” баспасы. 208 бет. Сер.:“1100 қызықты дерек”.

Санат:Үндістан таулары
Тіней (Орта жүз)

**Тіней** - Орта жүздің Қоңырат тайпасынан шыққан ру. Тінейдің əкесі   Құрман Ата - əулие, би.

Санат:Қазақ рулары
Пелота

нобай|Пелота ойыны
**Пелота** () — солтүстік Испанияда пайда болған доп ойыны. Әдетте ол екі ойыншыдан (пелотарлар ретінде белгілі) немесе құрамында екі адамнан болатын екі командадан құралады. Ойыншы қолындағы ракетка немесе сеста (майыстырылған ағаш себет) арқылы допты қарсылыс команданың қабырғасына ұрады. Жалпы бұл ойынның өзіне тән ережелері бар жеті түрі бар.

## Елдер арасындағы чемпионаттар

## Дереккөздер

Санат:Пелота
Канченджанга

350px|right|Канченджанга тауы
Канченджангада бес шың бар. Басты Канченджанганың биіктігі - 8586 м, оңтүстік Канченджанганың биіктігі 8491 м-ді құрайды. Орталық Канченджанга - 8478 м, Ялунг-Кангтың биіктігі 8505 м-ді құрайды. Ал Кангбачен деп аталатын шыңның биіктігі - 7902 м. Канченджангаәа1998 жылы әйелдер арасынан алғаш рет Джиннет  Харрисон көтерілді
Канченджанганың басты шыңы биіктігі бойынша әлемде үшінші орынды иемденеді.
Бұл тау тізбегіндегі басқа шындардың биіктіктері 8000 м-ден асады.
Канченджанга Үндістандағы ең биік тау болып саналады. Ол биіктігі бойынша Непалдағы екінші шың болып табылады.
Аталған тауды Дарджлинг бекетінен тамашалауға болады.
Канченджанга атауы жергілікті халықтың тілінен аударғанда «Қардың бөс қазынасы» деген мағынаны білдірөді. Таудың оның бүлай аталуына ондағы бес шың себеп болған.
Канченджанга немесе Кангченджанга Сикким - Непал
шекарасында орналасқан Гималай үстіртінің бір бөлігі.
Канченджанга 1852 жылға дейін әлемдегі ең биік тау болып саналған.
Жергілікті лими тілінде тауды «Суеланма» деп атайды. Бұл «біз әрқашан сәлем беріп отыруға тиіс тау» деген мағынаны білдіреді.
Канченджанга шыңына бірінші болып 1955 жылы 25 мамырда құрамында Джордж Бэнд пен Джо Броун мүше болған британ экспедициясы сәтті көтерілген болатын. Кирати діні бойынша Канченджанга киелі деп саналады.
## Шыңдары

## Дереккөз
1. Алматы: “Аруна” баспасы. 208 бет. Сер.:“1100 қызықты дерек”.

Санат:Үндістан таулары
Ау-жар

** Ау-жар**. Ұзатылып бара жатқан қыздың сыңсуы, қоштасу жыры, ұлттық тәрбие мектебінің тамаша үлгісі. Алтын ұядан, туған ел-жұрттан бөліну, жат босаға аттау оңай іс емес. Осының бәрін тәжірибелі де тәрбиелі халық жылай да күле жүріп ән, жыр түрінде шеберлікпен үйлестіріп жасай білген. Тағы бір қызығы қыз жылап қоштасқанмен ол қайғы емес қуаныш, қимастық сәтінің де белгісі. Дегенмен қыз ауылының қыздары мен жігіттерінің де қимастық көңілдері де көрінбей қалмайды. Олар жар-жардан кейін де өлең жырды үстемелей жүріп айтыс түріндегі **ау-жар**ды бастай жөнеледі. Мұнда да ізгі тілектестік, достық көңіл, жаңа бақыт жолында жақсы ниет көрінеді. Оның сөзі де, әні де көркем, ойнақы айтылады.  Ол біресе * Ау-жар* біресе *ай-ау*, біресе *бике-ау*, біресе *үкі-ау* деп те айтыла береді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Хиджаз темір жолы

**Хиджаз темір жолы**нда алғашқы пойыз сапары 1908 жылы 27 тамыз, бейсенбі күні Стамбулдан келген жолаушылармен бірге Шам қаласынан қасиетті Мәдина мүнәууәра бағытына жасалған. Бұл темір жолдың негізін қалаған Сұлтан II Әбділхамит еді.

Пойызда өкімет адамдарынан құралған комитеттен басқа, жергілікті және шетелдік көптеген журналистер бар болатын. Бұл ерекше пойыздың қонақ күтетін үлкен бір зал ретіндегі вагоны, бір мейрамханасы, бір мешіт вагоны және үш жолаушылар вагоны бар еді. Пойыздың жылдамдығы сағатына 40-60 км шамасында еді. Пойыз тек қана екі нәрсе үшін тоқтайтын – кем-кетігін толықтыру үшін және намаз үшін... Пойыз 30 тамыз жексенбі күні түстен кейін сағат 2 шамасында Мәдина мүнәууәраға жетті. 
  
Мәдина станциясы жасалып жатқанда, хазреті пайғамбарымыздың рухы мазаланбасы үшін, пойыздардың Мәдина станциясына жақындаған кезде гүріл шықпасын деп пойыздың дөңгелектеріне киіз тағылатын еді. Мадинаға кіріп барған рельстердің астына да қазылып, киіз төселген еді. 
 
Хиджаз темір жолының бағыты 1908 жылы ашылғаннан кейін, Хайфа мен Шам қалалары арасында күнде, Шам мен Мәдина арасында аптасына үш күн қарама-қарсы бағытта жолаушылық және сауда эшелондары жұмыс істей бастады. Осылайша, түйемен 40 күндік уақыт алатын Шам-Мәдина арасы, 72 сағатқа дейін қысқарды. Қозғалыс уақыттары намаз уақыттары бойынша қойылатын еді. Осман Империясы мен халифа үлкен абыройға бөленді. Мұсылмандардың өздеріне деген сенімдері қайта пайда болды. Тауар артылған пойыз жүріп өтетін жерлер, экономикалық тұрғыдан жандана бастады. Бұл арада екінші қатарлы жолдар жасалып, бағыт ұзақтығы 1900 км-ге дейін созылды. 
 
Ағылшындар мен француздар пойыз жолдарының салынуына қатты мазасыз еді. Бірінші Дүниежүзілік Соғыста Хиджаз темір жолы әскер эшелоны ретінде қолданылды. Сирия майданының ыдырауымен ағылшындар бұл темір жолдарды бомбалап, саботаж жасады. Тіпті, атақты ағылшын тыңшыларының бірі болған Т. Э. Лоуренс (арабтардың атауы бойынша - Әл-Ауранс) бәдәуи қарақшыларына әр рельсі мен шпалдарына бір алтын беріп, жолдың Маан мен Мәдина арасындағы бөлігін қолданылмайтын жағдайға жеткізді. Бұл темір жолдың Сирия мен Иордания арасындағы бөлігі әлі күнге дейін қолданылуда.

## Дереккөздер

Санат:Темір жол
Шаһизинда кесенесі

**Шаһизинда** – Өзбекстанның Самарқанд қаласындағы  Афрасияб тауының етегінде, төменнен жоғары жүргенде көтерілген баспалдақты жолдың екі жағында орын алған кесенелер топтамасына берілген атау. Бұл кесенелердің көбі 14-15 ғасырлардан қалған және Әмір Темірдің отбасынан болғандарға және жақындарына салынған. Бұлардан Қусам бин Аббастың (радиаллаһу анһ) кесенесі, Әмір Темір дәуірінен бұрын салынған. Самарқандқа Исламды әкелген сахабалардың бірі Қусам бин Аббас 672 жылы Құрбан айт күні шәһит болған. «Шәһиттер сендер білмейтін өмірде тірі» деген аятқа сүйеніп, бұл жер Шахи Зинда (тірі шах) деп аталған. 
  
Ұлықбектің салдырған, тау етегіндегі дарбазадан өткен кезде Шахи Зиндаға кірілген болады. Кіруімен қара көк, қою және ашық жасыл, қара, сары, ақ, қарақошқыл және көгілдір түсті фарфорлар шағылысып көзді алады. Бұл жерде екі мешіт және бір медресе бар. Шахи Зинда кесенелері жалпылама квадратты құрылымдардан тұрады және ең көз тартатын қасиеті – күмбездерінің өте биік және қауын пішінді болуы. Екінші бір қасиеті - Әмір Темір заманының ең бай әшекейлерінің жиынтығынан құралғаны. Әшекейдің көп бөлігі фарфордан жасалған. Жазулары барынша әшекейленген кесенелер тек сыртқы көркемдігімен ғана емес, фарфор қаптамаларымен сәулетшілік өнерінің өзара үйлесуі жағынан да ерекше әдемі көрініске ие. 

## Дереккөздер

Санат:Өзбекстан сәулеті
Асхаб-ул-каһф

Иса пайғамбардан (алейһиссалам) соң дін дұшпандары жан-жаққатаралған кезде діндерін қорғау үшін барлық нәрселерін тастап, көшкен және Тарсустағы үңгірге жасырынған 7 адам мен Қытмир деген күшіктері «Асхаб-ул каһф» деп аталады. Кітаптарда Асхаби каһф деп те келеді. Құран Кәрімнің «Каһф» сүресінде солар туралы баяндалады.
Асхаб-ул каһф деп аталған иманды жастар Эфсус, яғни қазіргі түркиядағы Тарсус қаласының тұрғындары болатын. Олардың алтауы сарайда қызмет істейтін, билеушіге жақын адамдар болатын. Византия императоры Домитян(ус) немесе Докян(ус) деген адам өте залым және пұтқа табынатын адам болған. Ол өзін тәңірі деп жариялайды. Эфсус, яғни Тарсус қаласына келгенде 7 жас адам Иса пайғамбардың дінін тастамай, қастандықтан құтылу үшін бір үңгірге жасырынады. 309 жыл ұйқыда жатады. 
Император Теодос кезеңінде оянып, Ариустың шәкірттерімен сөйлеседі. Қайтадан ұйықтайды. Теодос пұтқа табынушылықты жойды. Христиан дінін таратты. Үңгірге барып, Асхаб-ул каһфпен кездесті. Олардың дұғаларын алды. Үңгірдің есігінің алдына ғибадатхана салдырды. 395 жылы қайтыс болды. Асхаби каһфтің есімдері: Ямлиха, Макселина, Мислина, Марнуш, Дабернуш, Шазенуш, Кафаштатаюш және күшіктері Қытмир.
Пайғамбарымыздың кезеңінде Хазреті Әбу Бәкір мен Хазреті Али Асхаб-ул каһфке барады. Олар ұйқыдан тұрып, оларды көреді. Расулуллаһқа иман келтіргендерін айтып, дұға сұрайды. Асхаб-ул каһф Хазреті Мәһди кезеңінде қайтадан оянып, оның қасына барады, әскері болып жәрдем береді. Күшіктері Кытмир да жұмаққа барады.
Бір хадис шәрифте былай делінді: 
«Асхаб-ул каһф (рахметуллаһи таала алейһим ажмаин) оянып, үңгірден шығады және хазреті Мәһдидің әскерлері болады».
Асхаб-ул каһф өз дәуірінде барлық  жақты бүлік қаптаған кезде хижрет жасау арқылы осындай жоғары дәрежеге қол жеткізген.

## Дереккөздер
«Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет. ISBN 9965-26-407-4

Санат:Ислам тарихы
Әл-Андалуси

thumb|250px|Әл-Андалуси картасы, 1000 ж.ш.
thumb|250px|1031 ж. шамасында Пиреней түбегінің аумақтық бөлінуі
**Әл-Андалуси** () немесе **Андалусия әмәуи мемлекеті**  — Орта ғасырларда (711—1492) Андалусияда (оңтүстік Испания) билік құрған әмәуи мемлекеті.

Әмәуилер мемлекеті құлағаннан кейін Әд-Дахил (Мухажир) лақабымен танымал Абдуррахман бин Муавие 755 ж әскерлерімен Андулусия жеріндегі Әл-Мунаққаб портына келіп тоқтайды. Андалус әміршісі Иусуп әл-Фихримен болған соғыста жеңіп 756 ж Кордобаға барып өзінің әмірлігін жариялайды. Бұл хабарды естіген әмәуи жақтастары бұл өлкеге келіп қоныстанып оның күшті мемлекет құруына көмекші болады.

Әмәуилер ислам дінін Испания арқылы Еуропаға енгізді. Фес (Марокко), Кордоба және Гранада университетін құрып батысты ғылыммен нұрландырды. Христиан әлемінің оянып бүгінгі дамуының негізін салуына себепші болды. Барлық мемлекеттерден адамдар білім алу үшін Кардобаға ағылып келіп жатты. Кардобада үлкен медицина факултеті құрылды. Бұл Еуропада алғаш құрылған медицина факултеті саналады. Еуропа королдері, мемлекет қызметкерлері емделу үшін Кардобаға келіп мәдениеттілігін, көркем мінездігін, қонақжайлығын көріп таңданысын жасыра алмайтын. Алты жүз мың кітабы бар кітапханасы болды. Теңдесі болмаған, нәзік шеберлікпен салынған сарайлары, мешіттері, бақшалары көз тартатын. Андалусияда Мухиддини ибни Араби, Нуреддин Батружи, Әбу Абдуллах бин Мұхаммед Куртуби т. б. секілді ғалымдар жетілді.

Андалусияның соңғы дәуірінде халқы исламның әмірлерінен алыстап, тіпті әһли сүннет сенімінен айрылғаны үшін Пирен тауларынан ары аса алмады. Тақ таластарымен ел ішіндегі бүліктер нәтижесінде 1031 ж ел бірнеше әмірліктерге бөлініп кетті. Христиан мемлекеттеріне бұл әмірліктерді жаулау қиынға соқпады. Бұлардың ішінен Бәни Ахмар мемлекеті ғана 1492 ж дейін өмір сүрді.

## Дереккөздер

Санат:Испания тарихы
Санат:Португалия тарихы
Санат:Ислам тарихы
Шайх Шамил

**Шайх Шамиль** -  тәфсир, хадис, фикһ, әдебиет, тарих, сарф, нахв және жаратылыстану ілімдерін меңгерген ғалым. Саид Харканиден захири, Жамаледдин Құмұқиден батини ілімдерін үйренеді. Иракта Мәулана Халид Бағдади хазреттерінің тәлімінде болып, оның жолына байланады. Еліне қайтқанында досы Мұхаммед Ғазидің басқыншыл орыстарға қарсы бастаған күресіне қосылды. Ғази Мұхаммед 1832 ж орыстар тарапынан өлтіріледі. Орнына өткен Хамза бейдің де 1834 ж өлімінен кейін Дағыстандық мужахидтер Шайх Шамилді имам етіп сайлайды. Шайх Шамиль бойы 2 метрден ұзын, кең кеуделі, ірі денелі, күшті берік иманымен және әр түрлі соғыс әдістерін жетік білуімен өзінің қол астындағылардың сеніміне кірді. 1859 ж дейін орыстардың зұлымдығына, орасан көп қарулы күштеріне қарсы жеңіл қарулы азшылық әскерімен төтеп берді. Кавказияның даңқты азаттық күресі бүкіл әлемге жайылды.
1850 жылдары ұзақ соғыстан әбден қажыған әскерлері топ топ болып орыстарға беріле бастады. Орыстың қалың күштері Ираннан және Түркиядан келетін қару жолдарын үзді. Соңында 100 әскерімен, 14 батальондық жаудың қоршауында қалған Шайх Шамиль 6 қыркүйек 1859 ж келісімшартқа тұру арқылы орыстарға берілуге мәжбүр болды. Келісімшарт бойынша Шайх Шамиль қол астындағы адамдарымен Стамбулға кететін болып, бұдан былай Дағыстанның ішкі істеріне араласпайтын, әскер жинамайтын болады. Бірақ орыстар келісімшартқа қарамайды. Шайх Шамилді он жыл түрмеге қамайды. Кейін қажылыққа баруы үшін рұқсат беріледі. Стамбулға келгенінде халық бұл қаһарманды көру үшін көшелерді толтырды. Стамбулда аз уақыт болып кейін Мадина Мунаууараға орналасады. 1871 ж 17 ақпан күні сонда қайтыс болып Жәннәтул Бақи мазаратына жерленді. 

## Дереккөздер

Санат:Ғалымдар
Варфоломей түні

нобай|Варфоломей түніндегі шайқас
**Варфоломей түні** () – реформацияға қарсы күресте біріккен католиктер 1572 жылы 24 тамызға қараған түнінде Парижде шіркеудің дабылы арқылы белгі беріп, протестанттарды жаппай қырды. Екі аптада 30 мыңнан астам адам өлтірілді. Бұл түн "Варфоломей түні" деп аталып кетті. Папа ХІІІ Григорий бұл қырғынды қорғап, оның, құрметіне медаль шығарды.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Контрреформация
Санат:Ойрандар
Аюбадам

**Аюбадам** немесе **Ырғай** () – байсаттар тұқымдасына жататын көбіне бұталы өсімдіктер, кейде талдар тегі. Қоңыржай және субтропиктік аймақтарда өсетін 40-қа жуық түрі белгілі. Қазақстанда 2 түрі бар, оның біреуі мәдени түрде өсіріледі. Алтай, Тарбағатай, Арқат тауының қарағайлы және аралас ормандарының ішінде, өзен бойларында, таудың терістік беткейлерінде – Сібір аюбадамы (*S. sіbіrіca*) кездеседі. Қызғылт сұр қабықты. Жапырақтары біз тәрізді. Ұсақ гүлдері ақшыл жасыл немесе сары түсті, қос жынысты, сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Аналық мойны қысқа, аталығы одан екі еседей қысқа. Тұқымы, атпа тамырлары, өркені, ал мәдени түрлері қалемше арқылы көбейеді. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, шілде – тамызда жемістенеді. Жемісі 2 – 4 сүйегі бар ұсақ, жалған алма. Аюбадамды халық медицинасында тер шығаратын, іш жүргізетін дәрі ретінде пайдаланады. Жемісі мен тұқымында май бар. Гүлдеген кезінде ара бал жинайды. Әсемдік өсімдік ретінде, тұрғын үйлерді көгалдандыру және топырақ қорғау үшін өсіріледі.

Биіктігі 60-150 см, маусым айында гүлдейді, гүлі ақ, тек астынғы беті ғана қызғылт. Жемісі - сүйекті жидек, шілде-тамыз айларында пісіп жетіледі. Аюбадам - улы өсімдік, оны мал жемейді. Жапырақ құрамында алкалоид заттар бар. Еуропада, Кіші Азияда, Монғолияда, Кореяда таралған. Ресейдің Еуропа бөлігінде, Батыс және Шығыс Сібірде, Қиыр Шығыста 11 түрі өседі. Қазақстан таулы аймақтарда, көбінесе Алтайда, Тарбағатайда кездеседі. Халық медицинасында аюбадамның гүлшоғырын, жемісін, сабақ қабығын терлеу және іш жүргізу үшін қолданады. Бірақ бұл өсімдікті шикідей пайдалануға болмайды, ол құстырады және іш өткізеді. Гүл шырыны - бал арасына жақсы қорек. Әсемдік ретінде бақтар мен парктерде өсіретін көптеген түрі бар.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* http://plants.ces.ncsu.edu/plants/all/sambucus-canade..

Санат:Байсаттар
Санат:Еуразия флорасы
Санат:Солтүстік Америка флорасы
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Альпі тауешкісі

**Альпі тауешкісі** немесе **Ибекс ** () – қуысмүйізділер тұқымдасына жататын тауешкі. 

## Сипаттамасы
Альпі тауешкілері тау шатқалында өмір сүріп, биік-биік қыраттарға өрмелейді, өздерін жоғарыда жайлы сезінеді.Орташа есеппен Ибекстің ұзындығы – 150 см, ал бойы жотасымен қосқанда – 90 см. Ұрғашы Альпі тауешкісі шамамен 40 келіні құрайды. Еркегі 100 келіге дейін барады. Жынысына қарамастан шоқша сақал өседі. Қыс мезгілінде олардың терісі сұр түске ауысады. Тұяғының мүйізді заттегі өте төзімді. Сол себептен Альпі тауешкісінің тұяғы жартаста қажалмайды. 

Ибекс тауешкісі таулы жерге тек паналау үшін ғана емес, жейтін азығын іздеп табу үшін де шығады. Жаз уақытында тауешкі таудың жоғары бөлігіне теңіз деңгейінен 4500 метр биіктікке дейін көтеріліп, балғын шөпке тояды. Қыста төменірек, қар түсе қоймаған жерге тұрақтайды. Шөбі шүйгін, азығы мол жер іздейді. Ешкіні 51 метрлі Альпі тауындағы Италия су қоймасына тұз жеп алу үшін өрмелеп бара жатқан жерінен көргендер де бар.

Тауешкінің ең басты жауы деп түлкі, аю, қасқыр және сілеусінді айтса болады. Ибекс тауешкісі тауға өрмелеп үлгермей қалған жағдайда мүйізімен қорғанады. Еркек тауешкінің мүйізі – 1 метр, ұрғашы тауешкінің мүйізі сүйірленген, қысқа болады. Ешкінің жынысын мүйізіне қарап ажырату оңай. Тауешкінің аяқ құрылымы өзгеше болғандықтан, шатқалдан-шатқалға жылдам, әрі сенімді түрде секіреді.

Альпі тауешкісі – үйірімен өмір сүретін жануар. Оларда ұрпақ жалғастыру науқаны желтоқсан мен қаңтар айларында басталады. Еркек тауешкілер бұл науқанда бір-бірімен мүйіздесіп, кімнің кім екенін ұрғашы ешкілер алдында "дәлелдейді".

Тауешкі шамамен 20 жасқа дейін өмір сүреді. Қазіргі уақытта Альпі тауындағы Ибекс тауешкісінің саны 30 мыңнан 40 мыңға таяп қалды.

Избекс Linux Ubuntu нұсқасы бойынша нышанға айналған. Оған «Көкжал Ибекс» деген атақ та берілген.

## Дереккөздер

Санат:Тау текелері‎
Санат:Еуропа сүтқоректілері
Райан Гиггз

**Райан Джозеф Гиггз** (; 29 қараша 1973 жыл, Кардифф, Уэльс) — уэльстік футболшы, жартылай қорғаушы, футбол жаттықтырушысы. 2018 жылдан бері Уэльс Ұлттық футбол құрамасын жаттықтырады.
## Карьерасы
Бүкіл карьерасында тек "Манчестер Юнайтедте" ойнаған. 24 жыл бойы (1990-2014) манчестерлік клубтың намысын қорғап, клубтық деңгейдегі  барлық жүлдеге қол жеткізді. 

2014 жылы карьерасын аяқтаған соң "Манчестер Юнайтедтің" уақытша бапкері болды, 2014-16 жылдар аралығында бапкер көмекшісі боп қызмет атқарды. 2018 жылы Уэльс құрамасының бас бапкері боп тағайындалды.

1991 жылы 5 маусымда Германияға қарсы жолдастық кездесуде тұңғыш рет Уэльс құрамасы сапында алаңға шықты. Алаңға шыққан сәттегі жасы 17 жыл 321 күн болды да, құрама тарихындағы ең жас футболшы атанды.

2007 жылға дейін 64 кездесуде алаңға шықты.

2012 жылы Ұлыбритания құрамында жазғы Олимпиада ойындарына қатысты.

## Жетістіктері
### Клубтық жетістіктері
* Англия чемпионы(13): 1992/93, 1993/94, 1995/96, 1996/97, 1998/99, 1999/2000, 2000/01, 2002/03, 2006/07, 2007/08, 2008/09, 2010/11, 2012/13
* Англия кубогының иегері(4): 1994, 1996, 1999, 2004
* Футбол лига кубогының иегері (3): 1992, 2006, 2009
* УЕФА чемпиондар лигасының жеңімпазы (2): 1999, 2008
* Англия суперкубогының иегері (9): 1993, 1994, 1996, 1997, 2003, 2007, 2008, 2010, 2013
* УЕФА суперкубогының иегері: 1991

### Жеке
*Англияның үздік футболшысы (2): 1992, 1993
*Мэтт Басби жүлдесі: 1997/98
*Англия чемпионатының үздігі: 2009
*Golden Foot жүлдесі: 2011
*Уэльс жыл футболшысы (2): 1996, 2006
*Уэльстегі жыл спортшысы (2): 1996, 2009
*Ұлыбританиядағы жыл спортшысы: 2009

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі
Санат:Уэльс футболшылары
Санат:Уэльс Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары‎
Санат:Манчестер Юнайтед ФК ойыншылары
Санат:Уэльс футбол жаттықтырушылары
Санат:Уэльс Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары
Санат:Манчестер Юнайтед ФК жаттықтырушылары
Эсекьель Лавесси

**Эсекьель Иван Лавесси** (исп. *Ezequiel Iván Lavezzi*; 3 мамыр 1985 жыл, Вилья-Гобернадор-Гальвес, Санта-Фе) — жартылай қорғаныс шебіндегі аргентиналық ойыншы. 2017-16 жылдары Аргентинаның ұлттық құрамасында өнер көрсеткен.

## Жетістіктері

### Клубтық
 «Сан-Лоренсо де Альмагро»
* Аргентина Чемпионы (Клаусура): 2007
 «Наполи»
* Италия Кубогы: 2012
 "ПСЖ"
* Францияның Чемпионы (2): 2013, 2014, 2015
* Франция Кубогы: 2014/15
* Франция Суперкубогы: 2013, 2014, 2015

### Халықаралық
 "Аргентина"
* Олимпиала чемпионы: 2008
*Әлем чемпионатының күміс жүлдегері: 2014
*Америка кубогының күміс жүлдегері: 2015, 2016

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Статистикасы

Санат:1985 жылы туғандар
Санат:Аргентина футболшылары
Санат:Аргентина Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Наполи ФК ойыншылары
Санат:Пари Сен-Жермен ФК ойыншылары
Санат:Футболдан Олимпиада чемпиондары
Санат:Эстудиантес ФК ойыншылары
Санат:Сан-Лоренсо де Альмарго ФК ойыншылары
Санат:2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:Аргентина Олимпиада чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Пол Скоулз

**Пол Арон Скоулз** (; 16 қараша 1974 жыл, Солфорд, Үлкен Манчестер, Англия) — англиялық футболшы, жартылай қоғраушы, футбол жаттықтырушысы.
## Карьерасы

### Клубтық
Скоулз 14 жасынан бастап "Манчестер Юнайтед" академиясында жаттыға бастады. 1993 жылы клубпен тұңғыш келісім шартын жасасқанымен, ресми ойындарға 1994/95 жылғы маусымда ғана қатысты. Эрик Кантонаның дисквалификациясы мен Марк Хьюздің жарақаты Скоулзға жол ашты, 1994 жылы 21 қыркүйекте тұңғыш ойынын өткізді. Бұл лига кубогы матчы болатын.

Үш күннен соң Премьер лигадағы тұңғыш ойынын "Ипсвич Таунға" қарсы өткізіп, екі гол соқты. 

1998/99 жылғы маусым қорытындысында "Манчестер Юнайтед" Премьер-лигада, Англия кубогында, УЕФА Чемпиондар лигасында топ жарды. Осы жетістіктерге Пол өлшеусіз үлес қосты. 1999 жылы 17 наурызда Миланда "Интер" қақпасына гол соқты, "Манчестер Юнайтед" "Сан-Сирода" соңғы рет 1984 жылы гол соққан екен, Пол Скоулз сол жағымсыз серияны бұзды. 

1999 жылғы табысты маусымнан соң клуб жетекшілігі Скоулзды әлемдік деңгейдегі футболшы ретінде мойындады. Пол ұзақ жылдар бойы ортаңғы шепте  Рой Кинмен тізе қосып ойнады. 

Ұзақ жылдар бойы клубтың негізгі құрамында ойнаған Скоулз 2011 жылы жазда карьерасын аяқтады.

2012 жылы қаңтарда сегіз айлық үзілістен соң карьерасын қайта жаңғыртатынын мәлімдеді де, 8 қаңтарда "Манчестер Ситиге" қарсы кубок ойынында алаңға шықты. 14 қаңтарда Англия чемпионатындағы "Болтонға" қарсы ойында гол да соқты. "*Бұл керемет болды. Атақты ойыншылардың футболмен қоштасқанын көру өте аауыр тиеді, әсіресе олар өте жоғары деңгейде ойнап жүрсе. Скоулздың футболдан кеткені жаныма қатты батқан, өйткені ол әлі командаға керемет пайдасын тигізе алатын еді. Қайта оралғанына шексіз қуаныштымын*" деп ағынан жарылды "Манчестердің" бапкері Алекс Фергюсон.

2012/13 жылғы маусым қорытындысында "Манчестер Юнайтед" тағы да Англия чемпионы атанды. Осы маусымнан соң команда бапкері Алекс Фергюсон да, Пол Скоулз да клубтан біржола кетті.

### Ұлттық құрама
Скоулз 1998, 2002 жылдары әлем чемпионатына, 2000, 2004 жылдары Еуропа чемпионатына қатысты. 2004 жылғы Еуропа чемпионатынан соң отабсына көбірек уақыт бөлу мақсатында құрамамен қоштасты.

## Клубтық жетістіктері

### Манчестер Юнайтед

* Англия чемпионы (11): 1995/96, 1996/97, 1998/99, 1999/2000, 2000/01, 2002/03, 2006/07, 2007/08, 2008/09, 2010/11, 2012/13
* Англия кубогы (3): 1995/96, 1998/99, 2003/04
* Лига кубогы (2): 2008/09, 2009/10
* Англия суперкубогы (5): 1996, 1997, 2003, 2008, 2010
* Чемпиондар лигасы (2): 1998/99, 2007/08
* Құрлықаралық кубок: 1999
* Клубтар әлем чемпионаты: 2008

## Жеке жетістіктері

* Англия футболының құрмет залы: 2008
* Премьер лиганың үздігі (4): қаңтар 2003, желтоқсан 2003, ақпан 2006, тамыз 2010

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі
Санат:Англия футболшылары
Санат:1979 жылы туғандар
Санат:Манчестер Юнайтед ФК ойыншылары
Санат:Англия футбол жаттықтырушыллары
Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Кик-эм-Дженни

Кик-эм-Дженни - Кариб теңізінің түбінде орналасқан суасты белсенді жанартауы.
Бұл жанартау Гренада аралының солтүстігінен 8 шақырым және Гренадин
Ронде аралының батыс	1960 жылдан бері Кик-эм-Дженни атқыламаеан
жағында 8 шақырым қашықтықта орналасқан.
Кик-эм-Дженни теңіз деңгейінен 1300 м биіктікте, Кіші Антиль аралдары қырқасының ішкі батыс беткейінде орналасқан.
Жанартау соңғы рет 2001 жылы атқылаған болатын.
Жанартаудың алғаш рет атқылауы ресми түрде 1939 жылы 23 шілдеде тіркелген. Алайда бүл жанартаудың бұдан бүрын талай рет атқылағаны туралы деректер бар.
Жанартау 1939 жылдан 2001 жылға дейін кемінде 12 рет атқылаған екөн. Осы аралықтағы ең күшті атқылау 1939 жылы тіркелген. Осы атқылаулардың салдарынан аймақта жиі жер сілкіністері орын алған.
Жанартау биіктігі 1962 жылы теңіз деңгейінен төмен 235 м-ден 160 м-ге көтерілген.
ROV мұхит барлаушы- ларының кемесі арқылы жанартаудың ең әсерлі көрінісін тамашалауға болады. Тамаша көрініс Кик- эм-Дженнидің негізгі кратеріне және газ көпіршіктерінен тұратын дуалға жақындаған сәтте байқалады.
Жанартау елді мекендер орналасқан маңызды аймақтардағы таяз суда тұр. Кик-эм-Дженнидің маңында белгілі бағыттары бойынша жүретін көлік жолы бар.
Ертеректегі карталарда бұл жанартауды шағын арал ретінде белгілеген.
Жанартау 1939 жылы атқылағанда теңіз бетін қақ жара отырып, биіктігі 2 м болатын алып цунами пайда болған.1939 жылғы атқылаудан кейін пайда болған бұлттар теңіз деңгейінен 275 м-ге дейін көтерілді.
Кик-эм-Дженни 1939 жылеа дейін белгісіз болған.
## Дереккөз
1. Алматы: “Аруна” баспасы. 208 бет. Сер.:“1100 қызықты дерек”.

Санат:Белсенді жанартаулар
Ключев шоқысы

350px|нобай|оңға|Ключев шоқысы
Ключев шоқысында 10 түрлі кіші мұздықтармен қатар, таудың солтүстік баурайында орналасқан ірі Ерман мұздығы бар.
Таудың басын жыл бойы қар басып жатқанымең шыңында үнемі түтін мен бу тұрады.
Ол қыртысы зерттелмегең белгісіз кратердің әсерінен пайда болған.
Жергілікті түрғындарда «Ключевті ерте замандағы кейбір халықтар қорғайды» деген түсінік қалыптасқан.Ключев шоқысы Солтүстік жартышардагы ең ірі белсенді жанартау болып табылады.
Ключев шоқысы Ресей Камчаткасындағы ең биік тау болып табылады.
Бұл Петропавловск-Камчатскінің солтүстік-шығысынан 380 шақырым қашықтықта, Камчатка өзенінің оң жақ жағасында орналасқан жанартау таулары болып табылады.
Бұл конус тәріздес жанартаулар Беринг теңізінен 100 шақырым қашықтықта орналасқан.
Жанартау ЮНЕСКО бойынша табиғи мұралардың бір бөлігі болып табылады.
Оның алғашқы атқылауы 1697 жылы тіркелген. Сол уақытта бері жанартау белсенді түрде атқылап келеді.
Ключев шоқысына Даниел Гаусс алғаш рет Биллингс экспедициясының екі мүшесімен бірге көтерілген
болатын.
Таудың шыңында үнемі түтін мен бу шығарып туратын кратер бар.1931 жылға дейін тауға көтерілуге ешкім талпыныс жасамады. Кейінірек көптеген альпинистер тауға көтерілу кезінде лава- лардың салдарынан қаза тапты. 
## Галерея


Image:Kliuchevskoi satellite photo.jpg|Ключев шоқысы. 2002 (НАСА)
Image:Ključevskaja za východu slunce.jpg|Ключев шоқысы. 2004
Image:Klyuchevskaya ASTER 24feb05.jpg|Ключев шоқысы. Атқылауы 24 ақпан 2005 жыл.
Image:Klyuchevskoi.jpg|Ключев шоқысы. Маусым 2006 жыл
Image:Klyuchevskaya sopka rad.jpg|Ключев шоқысы. Ғарыштық радарлы түсірілім
Image:Lava and Snow on Klyuchevskaya Volcano 2010-02-13.jpg|Ключев шоқысы. Ақпан 2010 жыл (НАСА)
Image:Lava and Snow on Klyuchevskaya Volcano 2010-03-19.jpg|Ключев шоқысы. Наурыз 2010 жыл (НАСА)
Image:Der Berg Kamtschatka (aus Krascheninnikow, Opisanie Zemli Kamcatki).jpg|«Камчаткалық от шарпыған Тау». Крашенинников кітабынан иллюстрация  *Камчатка жерін сипаттау*
File:ISS-38 Kliuchevskoi Volcano on Kamchatka.jpg|16 қараша 2013 жылғы атқылауы. 


## Дереккөз
1. Алматы: “Аруна” баспасы. 208 бет. Сер.:“1100 қызықты дерек”.

Санат:Ресей таулары