open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тұрсынай Оразбаева

**Тұрсынай Оразбайқызы Оразбаева** (19.02.1950 жылы, Түркістан облысы, Сайрам ауданы, Қайнарбұлақ - 21.05.2015, Мәскеу) - ақын.

Еңбек жолын Шымкенттегі Ж.Шанин атындағы облыстық қазақ драма театрында әдебиет бөлімінің меңгерушісі болып бастаған. 1970—1980 жж. облыстық радио комитетінде және облыстық «Оңтүстік Қазақстан» газетінің редакциясында әдеби қызметкер болып істеген. 1978 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін сырттай оқып бітірген. 1980 жылдан бері Қазақ радиосының әдеби-драмалық хабарлар Бас редакциясында редактор болып істеді. 1989 — 1991 жж. Мәскеуде Жоғары әдебиет курсында оқыған. 1997 жылдан Мәскеудегі Халықаралық Жазушылар одағының қауымдастығында қазақ әдебиеті бойынша кеңесші.

Жас жазушылардың Бүкілодақтық VIII фестиваліне (1975) қатысқан. Облыстық және Алматыда өткен ІІ республикалық ақындар айтысында (1980) жүлделі орынға ие болған. А. Фадеев атындағы халықаралық әдеби сыйлықтың лауреаты. Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының иегері (2008). Саха-Якутия Республикасының еңбек сіңірген қайраткері, ҚР Президентінің Құрмет грамотасымен марапатталған. «Тәуелсіздіктің 10 жылдығы» мерекелік медалінің иегері.

## Шығармалары
* Таң шапағы. Өлеңдер. А., «Жалын», 1977; 
* Іңкәр жүрек әуені. Өлеңдер. А., «Жалын», 1981; 
* Молодые поэты Средней Азии и Казахстана. Стихи М., «Молодая гвардия», 1982; 
* Ты моя весна. Стихи. А., «Жалын», 1986; 
* Гүлсезім. «Жазушы», 1988; 
* Хомус и домбра. «Бичик», Якутск. 1994; 
* Я твоя весна. «Кызыл»; Огни моей мечты. «Барс», М., 2000; 
* Сардана - Әсиягүл саз-жыр жинағы. А., М., «Талант», 2002.

## Дереккөздер

Санат:19 ақпанда туғандар
Санат:Сайрам ауданында туғандар
Санат:21 мамырда қайтыс болғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Айтыс ақындары
Санат:Халықаралық Алаш әдеби сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Саха Республикасының еңбек сіңірген қайраткерлері
Эквиваленттілік принципі

**Эквиваленттілік принципі** – дененің инерциялық емес санақ жүйесіндегі еркін қозғалысы мен тартылыс өрісіндегі қозғалысының бір-біріне эквивалентті (ұқсас) екендігін тұжырымдайтын принцип. Қарастырылып отырған екі жағдайда да дененің үдеуі оның массасына, химиялық құрамына, т.б. қасиеттеріне тәуелді емес. Сондықтан бастапқы қозғалыс шарттары бірдей болады. Осы мағынада кеңістіктің кішкене аймағындағы кез келген гравитациялық өріс белгілі бір инерция емес санақ жүйесіне эквивалентті болып есептеледі. Жалпы салыстырмалық теориясын (қ. Тартылыс) жасауда Эквиваленттілік принципі маңызды рөл атқарды.

**Эквиваленттілік принципі** - кеңістіктің кішкентай бөлігіндегі тартылыс өрісі, инерциалды жүйеге қатысты ілгерілмелі қозғалған инерциалды емес санақ жүйесіне өту жолымен, инерция күшінің өрісімен алмасуы мүмкін деген тұжырым.

## Жылулық пен жұмыстың эквиваленттілік принципі
Жылудинамикасының бірінші заңы - энергияның айналу және сақталуының жалпы заңдылығының жеке бір күйі, ол жылу мен механикалық жұмыстың, өзара өзгеріп айналу құбылысы кезіндегі, тұрақты санды байланыстылығын анықтайды. Бұл формула жылу мен жұмыстың эквиваленттік принципі. Бірінші рет, энергияның сақталу заңы мен энергияның, айналу құбылысын 1748 жылы орыс ғалымы М.В.Ломоносов тұжырымдаған. Жұмыс пен жылулық арасындағы қатынастың бар екендігін, мына теңдеу көрсетеді.
:::**0,427 кгс•м = 4,1868 Дж ≈ 4,19 Дж.**
Жұмыс және жылулық сандары Дж белгіленеді және оның еселі және үлесті шамаларын - кДж (103Вт), МДж (106Дж); мДж (10−3) және т.б; қуатты ватпен (Вт), мВт (10−3Вт), МВт (106Вт) белгілейді.

Техникада бірлік қуатты қолданады 1 кВт•сағ = 3600 кДж. Кейбір мысалдарды, қайта есептеуін қарастыралық. Жылулық эквиваленттің 1 кВт•сағ. 1 ккал. санды мәндерін анықтау керек: 
#	1 кВт•сағ.=3600 кДж /4,1868 = 860 ккал;
#	340 г./(кВт•сағ) тең меншікті отын шығынын бірлік СИ арқылы білдіру: 340/3600 = 0,94 г/кДж;
#	Жылулық шығын 1 кВт•сағ. немесе меншікті жылулық шығыны 2500 ккал./(кВт•сағ.) тең. 1 кВт•сағ. Жатқызылған СИ бірлігіне сәйкес шығынын анықтау керек: **2500•4,1868 = 10475 кДж/(кВт•сағ.);**
#	Қозғалтқыштан шыққан жұмыстық будың жылуын пайдалану кезінде, алынған электр энергиясының өндірілуі, әрбір мегакалория жылулығы ε=0,6 кВт•сағ./Мккал.-ға тең, кВт•сағ/МДж ауыстыру керек:**ε = 0,6/4,1868 [кВт•сағ/Мкал• Мкал/мДж] = 0,143 кВт•сағ/МДж.**

## Дереккөздер


Санат:Білім
Санат:Физика
Санат:Жылу техникасы
Кератоконъюктивит

200px|thumb|right
**Кератоконъюктивит** - көздің мөлдір және шырышты қабықтарының бірігіп қабынуы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Омдық қыздыру

**Омдық қыздыру** - өткізгішті өз бойымен ағатын электр тоғымен қыздыру.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Дұрыстық

**Дұрыстық** - білімнің негізделгендігі, дәлелденгендігі, даусыздығы.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Египтология

thumb|Берлин музейі
**Египтология** немесе **мысыртану** — Көне Египеттің тарихы, мәдениеті, тілі және жазуымен шұғылданатын тарихи-филологиялық ғылымдардың қиынтығы. Лингвистикалық Египтологияның пайда болуы египет жазуын ажыратып танумен байланысты. Египет жазуының ерекиіе жүйесін, оның иератика, демотика сияқты шапшан жазу варианттарын кезінде египеттіктердің өздері де ұмыткан. Египеттіктердің өмірін, көне египет тілінің даму кезендерін білдіретін Египет жазба ескерткіштері 3 мын жылдан артық уақыт — 19 ғасырға дейін оқылмай қалды. Кейбір ғалымдардың египет жазуын оқудагы әрекеттері нәтиже бермеді. **Египтология** ғылымының негізін салған француз ғалымы Ж. Ф. Шампольон. Ол көп жыл зерттеп египет жазуының жүйесін танып ажыратты. 1824 жылы египет тілінің алғашкы грамматикасын, 1841 жылы сөздігін жариялады. 1828 жылы Египетке алғашқы ғылыми экспедицияны баскарып, нәтижесінде "Египет пен Нубия ескерткіштері" еңбегін жазды. **Египтологияның** өркендеген кезі 19 ғасырдың 90 жылдарында неміс ғалымы А. Эрман басқарған Берлин мектебінің зерттеулерімен байланысты. Эрман египет тілінің классикалық грамматикасын жазды, оның зерттеулерін шәкірттері және басқа елдерден шыққан египтологтер ары қарай дамытты. Ресейде Египтологияның зерттелуі В. С. Голенищев, О. Э. Лемм, Б. А. Тураев есімдерімен байланысты.

## Тағы қараныз:
* Египет мәдениеті
* Египет жазуы
* Мысыр жазуы
* Египет
* Жазу

## Дереккөздер


Санат:Шығыстану
Санат:Тарих
Санат:Ежелгі Мысыр
Омметр

**Омметр** - актив электр кедергіні өлшеуге арналған құрал.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Нұрғожа Оразов

thumb
**Нұрғожа Оразов** - 1932 жылы 20 қазанда Қостанай облысы Урицкий ауданындағы «Маяк» кеңшарында туған. 

Лақап аты – Н. Қаршығашы.

1947 жылы туған ауылындағы жеті-жылдық мектепті бітіріп, Гурьев (Атырау) педучилищесін 1950 жылы тамамдаған. Мұнайлы жетіжылдық мектебінде бір жыл мұғалім болған. 1951 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетіне түскен. 

Алғашқы топтамасы «Жас жүрек» (1956) атты жас ақындар жинағына енген. 1956 — 1958 жж. мектепте ұстаздық еткен. 1958— 1963 жж. Қостанай облыстық газетінде, 1963—1965 жж. «Тың өлкесі» газетінде қызмет еткен. 1965 жылы Целиноград облысаралық бөлімшесіне жауапты хатшы болып тағайындалған. Қазір «Жаңа Сарыарқа» журналының Бас редакторы.

Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қызметкері, ҚР Журналистер одағының М.Сералин атындағы сыйлығының лауреаты, «Астана» және «Тәуелсіздіктің 10 жылдығы» медальдарымен марапатталған. «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» (2006).
Топтама өлеңдері украин, орыс, қырғыз тілдеріне аударылған.
Шығармалары: Тұңғыш кітап. Өлеңдер. А., ҚМКӘБ, 1963; Кім табады? Өлеңдер. А., «Жазушы», 1965; Достар хаты. Повесть. А., «Жазушы», 1968; Шұғыла. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1970; Көңіл көктемі. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1975; Тың түлегі. Өлеңдер. Поэма. А., «Жалын», 1977; Қырандар ұясы. Өлеңдер. Поэмалар. А., «Жалын», 1979; Жауқазын шақ. Повесть, әңгімелер. А., «Жалын», 1980; Дала дәмі. Очерктер. А., «Қайнар», 1981; Тың тын ысы. Таңдамалы өлеңдер, поэмалары., «Жазушы», 1982; Таңдау. Повестері., «Жалын», 1984.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қостанай облысы
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткерлері
Санат:1932 жылы туғандар
Кератома

**Кератома** - эпидермистің артық мүйізгектеніп таралуымен сипатталатын теріде жанадан туындаған қатерсіз ісік. Ол қатерлі ісікке айналудың алды деп қаралады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Оқытудың түсініктілігі

**Оқытудың түсініктілігі** - оқушылардың ойлау белсенділігі мен қызығушылығын ынталандыратын күрделіліктің жол беруге болатын жоғары деңгейі.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Кератомаляция

**Кератомаляция** - әдетте емшектегі сәбилерде А дәруменінің жетіспеушілігі салдарынан байқалатын, кездің мүйізді қабығының көлемді жараланып бұзылуы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Толықтыру принципі

**Толықтыру принципі** - микрообъектіні сипаттайтын бір физикалық шама туралы эксперименттік хабар алудың, біріншіні толықтыратын басқа шама туралы хабардың жоғалуымен кайтсе де байланыстылығы туралы кванттық механиканың жағдайы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Балалардың бос уақыты

**Балалардың бос уақыты** - міндетті қызметтен бос уақыт. Бос уақытын ойынға, кітап оқуға, еңбекке, спортқа, өнерге, техникаға пайдаланып, бала ой-өрісі, денесі және ізгі ниеттілік жағынан дамиды.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Банк өтемпаздығы

**Банк өтемпаздығы** - банкілердің міндеттемелерін мезгілінде төлеуге олардың активтерінің жұмылғыштығы (ілкімділігі).
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Қышқылдық

**Қышқылдық** 
* Медицинада: ауру делінген қатыспаған анықтау немесе гигиеналық мақсатта тексерілетін кейбір суйықтардағы (сутегі) сутегі иондарының мөлшерін сипаттайтын көрсеткіштердің жалпы атауы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Банк желісі

**Банк желісі** - банк қызметін пайдаланушыға банк ашатын несие желісі.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Доцимонология

**Доцимонология** - оқушылардың білімін тексеру мен бағалауға қатысты зерттеу.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Ондулятор

**Ондулятор** - өзі арқылы өткен зарядталған бөлшектерге әсер етуші мерзімдік электр және магнит өрістері жасалатын құрылғы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Роза Қунақова

right|thumb
**Роза Қунақова**(1937-1993) - 14 желтоқсанда Жамбыл облысының Красногор ауданындағы Бірлік ауылында туған. Лақап аты — Айнамкөз.

1960 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін бітірген.

Еңбек жолын «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінде бастап, «Қазақстан пионері» (қазіргі «Ұлан») газеті мен «Мәдениет және тұрмыс» (қазіргі «Парасат») журналында, 1978 жылдан өмірінің ақырына дейін «Қазақстан әйелдері» журналында бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары болып қызмет істеді. «Менің достарым» атты өлеңдер жинағы орыс тілінде 1983 жылы «Жазушы» баспасынан жарық көрді.

## Шығармалары
*Сурет. Өлеңдер. А., ҚМ КӨБ, 1963; 
*Жас жүректер. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1965; 
*Жәннат жер. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1967; 
*Керімсал. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1971; 
*Ерке елік. Өлеңдер. А., «Жалын», 1973; 
*Ол он жетіде еді. Очерк. А., «Жалын», 1975; 
*Кемпірқосақ. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1977; 
*Келеді көктем. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1979; 
*Аққулы жаз. Өлеңдер. А., «Жалын», 1982; 
*Менің достарым. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1983; 
*Қызыл жалау. Өлеңдер. А., «Жалын», 1985; 
*Сырымды айтам. Өлеңдер. А., 2000.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Красногор ауданы
Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Бөрібай Оразымбет

thumb|right|100px
**Бөрібай Оразымбет** - 1954 жылы Түркістан облысының Жетісай өңірінде туған ақын, жазушы. Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен.

## Еңбек жолы
Ауылдағы орта мектепті аяқтағаннан кейін, еңбек жолын шопан болып бастаған. Отан алдындағы әскери борышын өтеп келген соң, орта арнаулы оқу орындарынан есепші және агроном мамандықтарын алған.
Көп жыл бойы Шардара және Мырзашөл аудандарында сауда саласында қызмет еткен. 1992 жылы Мырзашөл аудандық Киноландыру жүйесінің директоры қызметін атқарған. Қазіргі таңда мәдениет қызметкері.
1998 жылдан бері Өзбекстан Жазушылар одағының мүшесі. «Ақ-Бөрі» атты телефильмнің бас кейіпкері. 2001 жылы өткен Республикалық термешілер сайысының, 2003 жылы Ташкентте өткен «Өзбекстан — ортақ үйіміз» Халықаралық фестивалінің лауреаты. Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының I және ІІ құрылтайының делегаты. Бірнеше мүшәйралардың жеңімпазы, Халықаралық ақындар айтысының жүлдегері.
## Еңбектері
Ақынның өлеңдері «Мырзашөл — менің мекенім», «Теңіздің дәмі — тамшыдан», «Бекет ата», «Ел мен Елбасы», «Мырзашөл — атамекенім», «Алтын алқа» жинақтарына енген. «Махаббатым, мәңгі-сің», «Елім, менің сырымды ұқ!», «Ақ-Бөрінің айтыстары», «Қайың болды бір шыбық», «Менің мың бір түндерім», «Тамшы-таным», «Қос арман», «Усойқы ойлар», «Ақ-Бөрі ақын айтқан екен» атты кітаптардың авторы.

## Дереккөздер


Санат:1954 жылы туғандар
Санат:Жетісайда туғандар
Санат:Өзбекстан жазушылары
Санат:Термешілер
Санат:Өзбекстан ақындары
Санат:Қазақ ақындары
Құныс

thumb|150px
**Құныс** — омыртқаның сагитталды (жебелес) жазықтықта артқа қарай шығыңқы болып майысуы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Албан Асан Бәрменбекұлы

**Албан Асан Бәрменбекұлы** (1866-1916, Райымбек ауданы, Үшқақпақ қыстағы) — ақын. Албан руынан шыққан, қырғыз өңірінде бала оқытып, шөкірт тәрбиелеп, модда атанған. Оның "*Жеті қисса*" деген толғауын Ілияс Жансүгіров "Жаңа мектеп" журналына (1926, № 9-10) жариялаған. Кейін 1934 ж. "Ақыр заман" деген жеке жинағын шығарды. Ақын өмірінің соңына дейін өз заманының әлеум. теңсіздіктерін, Ресейдің отарлау саясаты салдарынан жерінен айырылған ел-жұртының мүң-зарын өлендеріне арқау етті. Бұл орайда Албан Асан жырлары Шортанбай, Мурат, Дулат, Кердері Әбубәкір шығармаларымен үндес. Туындылары мерзімді баспасөз беттеріңде, "Элем" аль-манағында (1991), "*Қазақ поэзиясының антологиясында*" (1993), "*20 ғасырдың бас кезіндегі қазақ әдебиеті*" (1994) жинақтарында жарияланды. Райымбек ауданындағы Қарасаз ауылының мектеп-гимназиясына Албан Асан есімі берілген. Осы ауылда ескерткіші бар.

## Дереккөздер


Санат:Ақындар

Санат:1866 жылы туғандар
Санат:1916 жылы қайтыс болғандар
Сен-Венан принципі

Сен-Венан принципі-біртекті серпімді дене бетінін бөлігіне түсірілген теңгерілген күштер жүйесі, ондағы осы бөліктен кашықтаған сайын өте жылдам кемитін кернеуді тудырады деген тұжырым.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Ондуляторлық сәулелену

**Ондуляторлық сәулелену** - бірқалыпты және түзу сызықты қозғалатын осциллятордың электромагниттік сәуленуі.
## Дереккөздер


Санат:Электромагниттік құбылыстар
Банк жүйесі

**Банк жүйесі** - банк операцияларының бірыңғай ұлттық немесе халықаралық жүйесіне біріктірілген банкілердің жиынтығы, яғни бір-бірімен және сыртқы ортамен тығыз байланыстағы банкілердің жиынтығы. 

Бір жүйедегі банкілер несие, есеп айырысу операциялары мен өзгедей операцияларды жүзеге асырады, нормативтік актілермен реттеледі. "Қазақстан Республикасындағы банкілер және банк қызметі туралы" ҚР Заңына (1995) сәйкес Қазақстанда Банк жүйесі екі деңгейлі. Ұлттық банк мемлекеттің Орталық банкі болып табылады және Банк жүйесінің жоғары (бірінші) деңгейіне жатады, айналысқа ақша шығарады, оның міндеті — ұлттық валютаның — теңгенің тұрақтылығын қамтамасыз ету, коммерциялық банкілердің қызметін қадағалап, бақылау. ұлттық банкінің міндеттері, қызметі, қағидаты, құқықтық мәртебесі және өкілеттігі "Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі туралы" ҚР Заңында (1995) белгіленген. Екінші деңгейдегі банкілерге коммерциялық банкілер жатады. Олардың міндеттері — клиенттерге (кәсіпорындарға, ұйымдарға, халыққа) түрлі қызметтер көрсету (несие беру, есеп айырысу, кассалық, валюталық, депозиттік, т. б. операциялар жасау).

## Дереккөздер

Санат:Экономика
Таулы жерлерде ұрыс қимылдарын ұрыстық жабдықтау

**Таулы жерлерде ұрыс қимылдарын ұрыстық жабдықтау** — таулы жерлердегі батальонның (рота) ұрыстық жабдықталуы қарсыластың түтқиылдан шабуылдауына жол бермеуге, оның бөлімшелерді ату мен соққы беру тиімділігін төмендетуге, ұрысқа ұйымдастырылған түрде және өз уақытында кіру, сондай-ақ, оны табысты жүргізу үшін қолайлы жағдайлар жасауға бағытталған шараларды ұйымдастырып жүзеге асыруға негізделеді.

Доңғалақты және шынжыр табанды техниканың жүріп өтуіне қолайлы қатынас жолдарының шектеулілігі өскерлерді терең лекпен және кең маңдайшеппен, көбінесе ұрыс және жорық ретіндегі, ашық қапталдармен басып алынбаған, тек бақыланатын аралықтарда әрекет жасауға мәжбүр етеді.

Ұрыстық жабдықтауға қойылатын негізгі талаптар қарсылас және жергілікті жер туралы мәліметтерді өз уақытында жинау
және жеткізу, қарсы әрекет ұйымдастыру үшін қауіп туралы алдын ала хабарлау.

Ұрыстық жабдықтау батальон командирінің қабылданған шешімімен және әскери жабдықтау түрі бойынша жоғары тұрған бастықтың әкімімен ұйымдастырылады. Жарлықтар мен өкімдердің болмауы бөлімше командирлерін ұрыстык жабдықтауды әз уақытында ұйымдастырудан босатпайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Солдатхан Орайханұлы

нобай
**Солдатхан Орайханұлы** — 1940 жылы 12 қаңтарда Моңғолияның Баян-Өлгей аймағының Көксерке деген жерінде туған. Қазақстан жазушылар одағының мүшесі.

Анасынан жастай жетім қалып атасы мен әжесінің қолында өсіп, 1950-1957 жылдары қазақ орта мектебін оқып бітірген.

1957-1961 жылдары Моңғолия астанасы - Ұланбатыр халық мұғалімдерін даярлайтын ұлттық педагогикалық институтын тәмамдап, 1961-1968 жылдар аралығында аймақтық онжылдық орта мектептерінде ұстаздық, жастар комитетінде нұсқаушылық қызметін атқарған.

От ауызды, орақ тілді жас ақын өз тұсындағы әкімгерлік, асыра сілтеушіліктін тұрпатынан ұстаздық кәсібін тастап, туған жері Баян-Өлгей аймағынан жер аударылып, ішкергі монғолдар ішінде отыздай жыл еңбек етті. Алайда, тағдыр тауқыметін, оның азабы мен күйігін көп тартқан ақын жаны нәзік те сыршыл. Аузынан шыққан әр сөзі өлең боп құйылып, өмір боп өріліп жатады.

1968-1983 жылдар Шарын-гол таскөмір шахтасын да экскаватор машинист, 1983-1993 жылдар Эрдэнэт қаласындағы мыс-кенбайыту комбинатына электр-насосын басқарушы кызметтерін атқарды.

1993 еңбек зейнетіне шығар шағында Атажұртына оралып Сарыарқаға қоныс тепкен ақын  халық өміріне белсене араласып, өлеңдері республикалық, облыстық баспасөздерде жарияланып тұрды. Төрт қыз, екі ұл өсіріп ержеткізген ажарлы шаңырақтың бірі.

«Алтай қазақтарының Мұқағалиы» атанған Солдатхан Орайханұлының алғашқы өлеңдер жинағы 1970 жылы «Серуен» деген атпен жарияланып, одан кейін 1977 жылы «Сен екеуіміз», 1983 жылы «Бір арманым бар еді», 1989 жылы «Аяулы дүние» жыр жинақтары жарық көрді. 1987 жылы «Сазды толқын» атты жыр жинағы моңғол тіліне аударылып, 1990 жылы «Дала жыры» атты Моңғол классиктерін аударған өлеңдер жинағы жарық көрді.

Ақынның «Атам қазақ болған соң» атты жыр жинағы ел Тәуелсіздігінің 20 жылдығына орай жарық көрді.

Моңғол әдебиетінің ХІІІ-ХІҮ ғасырдағы көне үлгілері «Шыңғыс ханның қос тұлпары туралы жыр», «Шыңғыс ханның тоғыз тұғыр уәзірімен жетім ұлдың шешендің шежіресі», «Шыңғыс ханның үш жүз Тәйшілермен шайқасы» т.б. жырларды қазақ тіліне тәржімалады. «Шыңғыс ханның қос тұлпары» атты жыр жинағынның алды баспаханадан дайындалып шықты.

Қырықтай ән сөздерінің авторы. Лирик ақын, баллада шебері, моңғол жырларын қазақша сөйлеткен тұңғыш ақындардың бірі - Солдатхан Орайханұлы 2004 жылы ауыр науқастан Қарағанды өңірінде қайтыс болды. 

Ұланбатырдағы педагогикалық институтты 1961 жылы бітірген. Әр түрлі өндіріс орындарында жұмыс істеген.
«Серуен» (1970), «Сен екеуміз» (1977), «Бір арманым бар еді» (1984), «Аяулы дүние» (1987), т.б. жыр жинақтары бар.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Моңғолия қазақтары
Мектепке дейінгі педагогика

**Мектепке дейінгі педагогика** - қазіргі педагогиканың мектеп алдындағы жастағы балалардың дамуын, тәрбиесін, оларды қарапайым окыту түрлерін зерттейтін саласы.

Жалпы педагогиканың методологиясы мен категориялық аппаратына негізделеді. Мектепке дейінгі педагогика саласындағы зерттеулер пәнаралық сипатта болады және жалпы педагогикасы, балалар педагогикасы және жас психологиясы салаларының шегінде болады: бұл ғылыми пәндердің деректері мектепке дейінгі жастағы балаларды тәрбиелеу мен оқытудың мақсаттары мен тәсілдерінің теориялық негізі болады.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Ғалым Оралбаев

**Ғалым Оралбаев** - 1940 жылы 22 сәуір де ҚХР, Тарбағатай өлкесінде дүниеге келген. 1976 жылы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін бітірген. «Жалын» баспасында, кітапханаларда жұмыс жасаған.
«Ақтолқын», «Рауан», «Ақиық», «Қарашегір» атты прозалық кітаптардың авторы.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Қытай қазақтары
Кәмила Құдабаева

right|thumb
**Кәмила Құдабаева** — 1939 жылы 18 мамырда Алматы облысының Талдықорған қаласында дүниеге келген. Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітірген соң, Қарағанды, Жезқазған облыстық газеттерінде, радио және теледидар редакцияларында, республикалық *«Жалын»* баспасында, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының *«Тура би»* журналында жауапты шығармашылықтың қызмет атқарды. *«Позиция — К2»* (орыс тілінде) республикалық қоғамдық-саяси газетінде, *«Партия»* газетінде, республикалық* «Бөбек»* ғылыми орталығында жұмыс істеген. Қазір республикалық *«Ару жан»* атты қоғамдық әйелдер журналы бас редакторының орынбасары.

*«Қызыл көйлекті қыз», «Раушан гүлдер», «Ұйқысыз түндер», «Ең сұлу әйел», «Бидайшы бабаның арғы аталары мен кейінгі ұрпақтары»* атты прозалық кітаптары *«Жазушы», «Жалын»* баспаларынан басылып шықты.* «Қара кемпір», «Көзжасы», «Тіріжетім», «Жалғыздық»* атты әңгімелері, *«Айдана», «Қысқа интервью»* повестері бар. 2004 жылы *«Жазушы»* баспасынан *«Жалғыз хат»* атты кітабы жарық көрді. Қарақалпақ жазушысы Т.Қайыпбергеновтің жасөспірімдерге арналған повестерін, орыс жазушысы Г.Немченконың балаларға арналған повестері мен әңгімелерін Ю.Виноградовтың *«Рахмет саған, ұстазым», «Қиқар қызыл әтеш», «Тәтті каторга»* сияқты шығармаларын қазақ тілше аударды.*«Баспасөз үздігі»* белгісімен марапатталған, Валентин Пикуль атындағы Халықаралық әдеби сыйлықтың лауреаты (2008), алтын медалінің иегері.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Талдықорғанда туғандар
Санат:1939 жылы туғандар
Қосылған құйын

Қосылған құйын- газ немесе сұйык ағыны ағушы денемен козғалыссыз байланысқан деп есептелетін және тұткырлықтың әсерінен шеістеуші қабатта құралатын анық құйындалу жылдамдығының айналуын шама жағынан алмастыратын шартты құйын.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Мектепке дейінгі балалық

**Мектепке дейінгі балалық** - баланың дамуындағы туғаннан мектепке барғанға дейінгі кезең. Организмнің тез жетілуімен және психиканың қалыптасуымен сипатталады.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Деонтологиялық көзқарас

**Деонтологиялық көзқарас** - ұстаным, парыз сезіміне негізделген қандай да бір мәселеге, кұбылысқа қарым-қатынас.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Мектепке дейінгі мекеме

**Мектепке дейінгі мекеме** - ерте мектепке дейінгі жастағы балаларды қоғамдық тәрбиелеуге арналған.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Өтеген Орапбаев

**Өтеген Орапбаев** - 1952 жылы 1 қыркүйекте Атырау облысының Жылыой ауданындағы Ақкиізтоғай ауылында дүниеге келген. 

1974 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін бітіріп, 1974—1976 жж. Маңғыстау облысының Телерадио комитеті мен облыстық газетінде тілші болып істеген. 1976 — 1990 жж. «Лениншіл жас» («Жас Алаш»), 1990-1993 жж. республикалық «Ауыл» және «Егемен Қазақстан» газеттерінің редакцияларында бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы және бас редактордың орынбасары қызметтерін атқарған. 1994 жылы Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланған, Қазақстан Республикасы Президенті Баспасөз қызметінің кеңесшісі болды. Қазір ҚР Президенті Әкімшілігінде жауапты қызметте.

Республикалық бірінші «Жігер» фестивалінің (1978), жас ақындардың Бүкілодақтық поэзия байқауының және Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты.

Шығармалары: Тұңғыш өлеңдер жинағы. 1978; Мәңгілік қозғалыс. Өлеңдер. 1980; Жұлдызды шақ. Өлеңдер. 1982; Дүние дидары. Өлеңдер. 1985; Ақ пен қара. Өлеңдер. 1988; Жолға шықты жүре гім. Деректі проза. 1993; Аспаны биік Атажұрт. Бір томдық өлеңдер жинағы. 2001.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Жылыой ауданында туғандар
Санат:Қазақстан журналистер одағы сыйлығының иегерлері
Санат:1952 жылы туғандар
Мадхьямика

right|200px
**Мадхьямика** - махаяна буддизмнің негізгі мектебі. Мадхьямика Солтүстік Индияда, Орталық Азияда, Жапонияда, Тибетте, Кореяда таралған. Дхарм табиғатындағы негізгі буддистік мәселеге жанаса отыра Мадхьямика дхармның барлығын мойындау - бір шеті, мойыңдамау - басқа, ақиқат- ортасында, шунья дегеніміз осы, демек дхармның бостығы, ондағы өзіндік табиғаттың болмауы. Мадхьямика бұл ұстанымды нағыз буддизмнің орташа көзқарасын бекітуші ретінде анықтайды. Мадхьямика Нирвана және сансарының тепе-теңдігін дамытады.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Таулы жерлерде ұрыс машиналары мен атыс қаруларынан ату

**Таулы жерлерде ұрыс машиналары мен атыс қаруларынан ату**  — тау бедері мотоаткыштар және танк бөлімшелерінің штаттық қарудан атыс жүргізуінің сапасы мен тиімділігіне әсер етеді.

Ауа райының ыстық кезінде бу мен түтіннің әсерімен нысаналар көрінісі бұлдырланып көзге алыстап кәрінеді. Нысананы барлауға үйрету бір жерде ғана өткізілмеу керек және бақылаудың тұрақты секторы болуы тиіс.

Нысананы барлауға үйретумен бір мезгілде үйренушілерді таулы жердегі атыс ережелерінің ерекшелігін ескеріп нысаналарды жою үшін бастапқы деректерді табуға жаттыктыру керек.

Қарудан **5,45** мм патрондармен **400** метрден астам қашықтыққа, ал теңіз деңгейінен **2000**  метрден астам биіктік кезінде **700** метрден  астам қашықтыққа ату кезінде көздеу бір бөлікке төмендетіледі.

Егер жергілікті жердің биіктігі теңіз деңгейінен **2000** м төмен болса көздеу төмендетілмей, көздеу нүктесі нысананың төменгі шетімен таңдалады.

Таулы жерлердегі атыс кезінде ұрыс машинасының қисаюы есепке алынады. Оның бүйірге қисаюы көзбен мөлшерлеу арқылы градуспен анықталады және **1000** м-ден астам ату қашықтығында мына ережелермен есепке алынады: **2000** м-ге дейінгі қашықтықта бағытты жөндеу бір мыңдыққа тең болып қабылданады, одан үлкен қашықтықтарда машинаның әр **5** градус қисаюына екі мындыққа тең қабылданады.

Түзету машинаның кисаюына қарама-қарсы жаққа алынады. Атыс позицияларын бойтаса кеңістіктері аз жерде тандау керек. Атушыны бүркемелеу үшін үлкен тастар, күз кертпештері, жарықтар, жармалар, ағаштар, бұталар қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Опалесценция

**Опалесценция** - кризистік күйдегі таза заттың жарықты интенсивті шашыратуы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Сейділда Ордалиев

**Сейділда Ордалиев** (1930 жылғы 5 қыркүйекте Түркістан облысы, Түлкібас ауданы Балықшы ауылы - 1994) - Қазақстан филология ғылымдарының кандидаты.

1952 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін бітіріп, қазақ әдебиеті кафедрасының аспирантурасына қалдырылған. «Соғыстан кейінгі қазақ совет драматургиясы» (1945—1955) атты тақырыпқа кандидаттық диссертация қорғаған (1956). Қазақ мемлекеттік университетінің қазақ әдебиеті кафедрасында оқытушы, Қазақ КСР Ғылым академиясының М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында аға ғылыми қызметкер (1958—1972), республикалық мүғалімдер білімін жетілдіру институтында аға оқытушы, кафедра меңгерушісі (1973—1976) болып қызмет істеген. 1977 жылдан Қазақ мемлекеттік университетінің қазақ әдебиеті кафедрасының доценті болды.
## Еңбектері
* «Қазақ драматургиясының очеркі» (1964),
* «Конфликт және характер» (1964) атты монографиялары қазақ тілінде,
* «Қазақ драматургиясы және советтік өмір» (1964) атты кітапшасы қазақ, орыс тілдерінде жарық көрді.

«Ғылым» баспасынан жарық көрген

* «Қазақ әдебиетінің тарихы» (1967) және Мәскеуде орыс тілінде шыққан
* «Көп ұлтты совет әдебиетінің тарихы» (1970) атты еңбектерді жазуға қатысты. 1982 жылы Б.Майлин шығармашылығы туралы «Сөз зергері» атты монографиясын жариялады. Түрікмен драматургі Г.Мухтаровтың «Мен әжейге үйленем» атты комедиясын (1979) аударды.

## Дереккөздер


Санат:1994 жылы қайтыс болғандар
Санат:Түркістан облысында туғандар
Санат:1930 жылы туғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан жазушылары
Макрокосмос

**Макрокосмос** - микрокосмос және макрокосмосты паралелизімі ілімі туралы ежелгі адам және әлем туралы натурфилософиялық тұжырымдаманың бірі болып келеді.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Әсия Орынбаева

***Әсия Орынбаева*** - 1956 жылы 5 қыркүйекте бұрынғы Көкшетау облысы Қызылту ауданының Күрлеуіт ауылында дүниеге келген. 1973 жылы онжылдық мектепті тамамдағаннан кейін еңбек жолын аудандық *«Қызыл ту»* және *«Красное знамя»* газеттерінде аудармашы болудан бастаған.
## Еңбек жолы
ҚазМУ-дың журналистика факультетін сырттай оқып бітірген.
1987 жылдан бастап баспа саласында, республикалық *«Мектеп», «Жеті Жарғы», «Экономика», «Қазығұрт»* баспаларында редакторлық қызмет атқарды. Қазақстан Республикасы Баспа және полиграфия ісінің қайраткері. Қазір ХҚЭДО (Халықаралық қаржы-экономикалық даму орталығы) Сынып жетекшісінің анықтамалығын журналында аудармашы-редактор.
## Еңбектері
*«Назерке» (1996), «Қызғаныш» (2001), «Қоштасу алтыбақаны» (2006)* атты хикаят пен әңғімелерден тұратын жинақтары жарық көрген.
Аударма саласында да тәжірибесі мол. М. Горькийдің *«Артамоновтардың ісі»*, Г. Флобердің *«Бувар мен Пекюше»* шығармаларын, көптеген оқулықтарды, тарихи кітаптарды тәржімалаған.
## Дереккөздер


Санат:Ақмола облысы тұлғалары
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1956 жылы туғандар
Қозғалыс тендеуі

**Қозғалыс тендеуі**- материалдык нүктенің массасы мен үдеуін оған түскен күштермен байланыстыратын теңдеу.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Максвелл теңдеуі

thumb
thumb
**Максвелл теңдеуі** — классикалық электродинамиканың негізгі теңдеулері; кез келген ортадағы және вакуумдағы барлық электромагнит/электромагниттік кұбылыстарды толығымен сипаттайды, өріс көздерінің, электр зарядының және токтардың орналасуы мен козғалысы аркылы электромагниттік өрісті сипатгайтын шамалар өзгерісін байланы- стыратын төрт тендеулер жүйесінен тұрады.

## Дереккөздер

Санат:Электродинамика
Санат:Физикалық заңдар
Санат:Физикалық теңдеулер
Ступица

thumb|right
**Ступица**, күпшек - оське немесе білікке отырғызатын тесігі бар, дөңгелектің ортасынадағы бөлік. Күпшектiң саңылауы әдетте бұрау моментiнiң берiлуi үшiн шлиц профильсi шпонка саңылауы болады.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Бөлетексеру

**Бөлетексеру, баламалау** - өлшеуіш аспаптың өлшеу қателігін өлшеу дәлдігі өте жоғары аспаппен салыстырып.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Кениг теоремасы

**Кениг теоремасы** - еркін дененің кинетикалық энергиясы дененің массалар центрінің ілгерілемелі қозғалысының кинетикалық энергиясымен осы массалар центрін айнала қозғалғандағы айнымалы қозғалыстың кинетикалық энергиясының қосындысына тең.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Кориолис теоремасы

**Кориолис теоремасы** - егер дененің тасымал қозғалысы айналмалы болса, онда абсолюттік үдеу салыстырмалы, тасылмал және кориолистік үдеулерінің векторлық қосындысына тең.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Массалар центрі

**Массалар центрі**, *ауырлық центрі* - дене қимылын немесе бөлшектердiң жүйесін сипаттайтын геометриялық нүкте; қатты дененің кеңістіктегі кез келген жағдайында оның бөлшегіне әсер ететін барлық ауырлық күштерінің қорытқы күші өтетін қатты денемен өзгеріссіз байланысты нүкте.

## Теоремалар
Массалар центрінің қозғалысы туралы теорема - жүйенің массалар центрінің қозғалысы, массасы жүйедегі барлық нүктелер массаларының қосындысына тең және жүйеге әсер ететін сыртқы күштердің әсерінен қозғалатын материялық нүктенің қозғалысындай.

## Механикалық жүйенің массаларының центрі
Механикалық жүйенің массаларының центрі - геометриялық нүкте, механикалық жүйені құрайтын барлық материялық нүктелердің массасын осы нүктелердін сол геометриялық нүкте арқылы өтетін радиус-векторларына кебейтіндісінің қосындысы нольге тең болатын.

## Дереккөздер


Санат:Механика
Жылдамдықтарды қосу

**Жылдамдықтарды қосу теоремасы** - күрделі қозғалыстағы нүктенің абсолюттік жылдамдығы салыстырмалы және тасымал жылдамдықтардың векторлық қосындыларына тең.

: \vec{v}^{a} = \vec{v}^{r} + \vec{v}^{e}

## Дереккөздер


Санат:Механика
Ривальс теоремасы

**Ривальс теоремасы** - қозғалмайтын нүктені айнала қозғалатын дененің кез келген нүктесінің үдеуі, айналушы және үдеудің оське тартқыш құраушыларының векторлық қосындысына тең.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Эйлер-Даламбер теоремасы

**Эйлер-Даламбер теоремасы** - қозғалмайтын бір нүктесі бар қатты дененің кез келген шекті уақыт аралығындағы орын ауыстыруын денені қозғалмайтын нүкте арқылы өтетін және шекті айналу осі деп аталатын осьті айналдыра белгілі бір бұрышқа бұру арқылы орындауға болады.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Зерттеу-даярлау-өндірістік игеру атты ғылыми-өндірістік цикл

**«Зерттеу-даярлау-өндірістік игеру» атты ғылыми-өндірістік цикл** - бұл іс-кимылдың аяқталу шеңберін курайтын, бір-бірімен өзара байланысты қимылдардың жиынтығы. 
## Дереккөздер


 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Ғылыми-теориялық журнал

**Ғылыми-теориялық журнал** - құрамында макалалар немесе ғылыми мәселелер жайлы рефераттар, сонымен катар зерттеулердің теориялык корытындылары бар мерзімдік журнал басылымы. 
## Дереккөздер


 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Ғылыми-техникалық қызмет

**Ғылыми-техникалық қызмет. ҒТҚ** - ол технологиялық, инженерлік, экономикалык, әлеуметтік, гуманитарлық және басқа да мәселелерді шешу үшін қажетті білім алу және оны пайдалануға бағытталған іс. Ғылымның, техниканың және өндірістің біртұтас жүйелі қызметін қамтамасыз ету. 
## Дереккөздер


 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Ғылыми- координациялық орталық

**Ғылыми- координациялық орталық** - ғылым мен техниканың басымдық бағыттарында ғылыми техникалық жумыстарды жүзеге асыратын ұйым, осы салада қандай да бір қүбылыстарды, кимылдарды сәйкестікке, үйлесімділікке келтіреді. 
## Дереккөздер


 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Теориялық механика

***Теориялық механика*** - механикалық жүйенің қозғалыс заңдары және осы қозғалыстардың ортақ қасиеттерін қарастыратын механика бөлімі. Теориялық механика деп вакуумдағы жарық жылдамдығынан аз жылдамдықпен қозғалатын макроскопиялық денелердің қозғалысын зерттейтін Ньютонның классикалық механикасын түсінеді. Теориялық механика статика, кинематика және динамика бөлімінен кұралады.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Ғылыми-техникалық ақпарат

**Ғылыми-техникалық ақпарат. ҒТА **- ғылыми, ғылыми-техникалық, өндірістік және коғамдық қызметгің барысында алынған қүжаттар мен фактілер туралы мәліметтер. 
## Дереккөздер


 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Ғылыми-техникалық бағдарлама

**Ғылыми-техникалық бағдарлама** - ғылыми-техникалык қызметтің, жүмыстын мазмүны мен жоспары. 
## Дереккөздер


 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Ғылыми-техникалық экспертиза

**Ғылыми-техникалық экспертиза** - ғылым, техника саласында арнайы білімді кажет ететін қандай да бір сұрақтарды сарапшының (маманның) зерттеуі. 
## Дереккөздер


 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Ғылыми-техникалық әлеует

**Ғылыми-техникалық әлеует** - ғылыми-техникалык мәселелерді шешу үшін белгілі бір мақсатқа жету ұшін пайдаланылатын мүмкіндіктер, каржылар, қорлар.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Ғылыми-техникалық кеңес

**Ғылыми-техникалық кеңес** - технологиялық, инженерлік, экономикалык, әлеуметтік, гуманитарлық мәселелерді шешумен айналысатын ғылыми ұйым. 
## Дереккөздер


 

Санат:Ғылымтану
Ғылыми-көркем әдебиет

thumb
**Ғылыми-көркем әдебиет** — әдебиеттің көркемдік, құжаттық, ғылыми және прозалық белгілері бар түрі. Бұл салада ғылымның қалыптасуы мен дамуы, ғалымдардың ашқан жаңалықтары және басқа да ғылыми мәселелер туралы жазылады. 
## Дереккөздер

 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Санат:Әдебиет жанрлары
Ғылыми жетістіктер

**Ғылыми жетістіктер**- автордың белгілі бір ғылыми бағыттың дамуындағы теориялық ережелер жасауға негіз болған ғылыми зерттеулер жиынтығы. 
## Дереккөздер


 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Ғылыми ережелер

**Ғылыми ережелер** - ғылыми жүмыстың мәнін анықтайтын теориялық түжырым. 
## Дереккөздер


 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Ғылыми әзірлеулер

**Ғылыми әзірлеулер** - экономиканың технологиялық дамуының аса зор мәні бар, технология мен белгілі техника түрлерінін автормен усынылған жаңа ғылыми қондырма. 
## Дереккөздер


 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Ғылыми нәтижелер

**Ғылыми нәтижелер** - автордың іргелі зерттеулерін орындау негізінде қабылданған, ғылыми бағыт дамуына сәйкес жаңа жетістіктер. 
## Дереккөздер


 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Ғылыми баяндама

**Ғылыми баяндама** - негізгі идеяларда жасалған зерттеулердің нәтижелері берілетін, ғылыми конференцияда (ғылыми семинар, симпозиумде) жасалатын баяндама. 
## Дереккөздер


 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Терасса

**Терасса** - үйдің айналасындағы, кейде алдыңғы жағындағы, төбесі ашық немесе діңгек-шатырлы алаң.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Диссертацияның ғылыми біліктілік деңгейі

**Диссертацияның ғылыми біліктілік деңгейі**- диссертацияның дайындалу дәрежесі. Диссертацияның талаптарға сәйкестігін біліктілік комиссиясы аныктайды. 
## Дереккөздер


 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Жақтың ұсынған ғылыми басылымдары

**Жақтың ұсынған ғылыми басылымдары**- докторлық диссертациялардың негізгі қорытындыларын басылымға ЖАК-тың ұсынатын басылым тізбегі. 
## Дереккөздер


 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Ғылыми басылымдар

**Ғылыми басылымдар**-теориялық және эксперименталдық зерттеу нәтижелері және де баспаға ғылыми дайындалған мәдениет ескерткіштері мен тарихи құжаттар шығарылатын басылым. 
## Дереккөздер

 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Ғылыми кеңесші

**Ғылыми кеңесші**- біреуге мәселелерін шешуге қажетті кеңес немесе косымша көмек беруші маман.

## Дереккөздер

 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Ғылыми тәжірибе

**Ғылыми тәжірибе** - шындықты сезімдік-эмпиристік тану; білім мен білудің бірлестігі. 
## Дереккөздер


 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Ғылыми есеп

**Ғылыми есеп** - орындалған жұмыс туралы маңызды мағлуматтар берілетін негізгі ғылыми кужат. 
## Дереккөздер


 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Ғылыми қызметкер

**Ғылыми қызметкер** - ғылыммен және ғылымның белгілі бір саласымен айналысатын ғалымдардың жалпы атауы.

## Квалификациялық талаптар
Ғылыми атақ (ғылым докторы немесе ғылым кандидаты), ғылыми жобалар және iс жүзiнде жүзеге асырылған ғылыми еңбектер немесе авторлық куәлiктерiнің бар болуы.

## Дәрежелері
### Қызметтері
* Кіші ғылыми қызметкер.
* Ғылыми қызметкер.
* Аға ғылыми қызметкер.
* Жетекші ғылыми қызметкер.
* Басты ғылыми қызметкер.

### Қазақстандағы ғылыми деңгейлер
* Ғылым докторы
* Ғылым кандидаты

### Қазақстандағы ғылыми атақтар
* Доцент
* Профессор

## Қызметтеріне сай талаптар
* Мәселелер бойынша ғылыми шешiмдерді өндейдi,зерттеулер мен өңдеулердi өткiзудiң әдiстерiн қарастырады және ол үшiн қажеттi құрал таңдайды.
* Жаңа зерттеулер мен өңдеулердiң орындалуының бағыттарын негiздейдi,ғылыми-зерттеу жұмыстарындағы жоспарларға қосымша ұсыныс енгiзедi.
* Жұмыстардың программасын құрастыруын ұйымдастырады.
* Ғылыми зерттеулер мен өңдеулердiң нәтижелерiнiң қолданылу аясын анықтайды және бұл нәтижелерді iске асыруды ұйымдастырады.
* Ғылыми кадрлардың әзiрлеуiн жүзеге асырады және олардың бiлiктiлiгiн жоғарылатуына ықпал етеді.

## Дереккөздер

 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Технологиялық тиімділік

**Технологиялық тиімділік** - бұйымның ең тиімді, арзан жасау технологиясының талаптарына сәйкестігін анықтайтын қасиеті.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Машинажасау технологиясы

**Машинажасау технологиясы** - 1. техникалық ғылым бөлігі; 2. өндірістік жағдайда машиналардың, кұралдар, әртүрлі жабдықтар мен қондырғылар, яғни машина жасаудың барлық өнімдерін шығару үшін қажетті де жеткілікті  құжатпен бекітілген технологиялық процестер қосындысы.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Техникалық жағдайлар

**Техникалық жағдайлар** - басқа конструкторлық құжаттарда көрсетілуі жөнсіз болатын, өнімге, оның дайындауы, бақылауы, қабылдауы мен жеткізіп тұрушылығына қойылатын талаптары (барлық көрсеткіштер, мөлшерлер, ережелер мен заңдар жиынтығы) бар құжат.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Технологиялық процесс

**Технологиялық процесс** — бастапқы мәліметтен талап етілген нәтижеге жету үшін реттелген, өзара байланысқан әрекеттер. Технологиялық процесс еңбек бұйымы күйінің өзгеруі мен анықталуына бағытталған әрекеттерді құрайтын өндірістік процестің бір бөлігі.

Кез келген технологиялық процесті күрделі процестің бір бөлігі және қарапайым (элементарлы) технологиялық процестердің жинағы деп қарастыруға болады. Элементарлы технологиялық процес немесе технологиялық операция деп технологиялық процестің барлық ерекшеліктеріне ие ең кіші бөлігін айтады.

## Анықтамалары
Технологиялық өтулер деп технологиялық операцияның бір ғана технологиялық құрылғымен өңделетін, аяқталған бөлігін айтады. Көмекші өту деп технологиялық операцияның аяқталған бөлігін айтады. Ол адам әрекеті және (немесе) технологиялық өтуді орындауға қажетті жабдықтардан тұрады.

Технологиялық процесті жүзеге асыру үшін технологиялық жабдықтау құрылғылары деп аталатын өндірістік жабдықтарды қолдану қажет. Мысалы: үйде ақылды технологиялық процесстер арқылы тұрақты температураны, жарықтың автоматты қосылуын, техникалық құрылғыларды басқару оңайырақ болады.

## Дереккөздер

Санат:Өндірістік үдерістер
Ғылыми жетекші

**Ғылыми жетекші** - аспиранттың тандап алынған тақырыбын ғылыми-зерггеушілік тұрғыдан көмек көрсететін ғылым докторы немесе профессорлар қатарындағы маман (ерекше жағдайда ғана ғылым кандидаты), аспирант жұмысы жайлы консультация беріп жеке бекітілген жоспардың орындалуын тексеріп отырады. 
## Дереккөздер


 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Ғылыми семинар

**Ғылыми семинар** - оқу сабақтарының түрі, тыңдаушылардың окытушының жетекшілігімен өздерінің хабарламалары мен баяндамаларын талқылауы. 
## Дереккөздер


 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Ғылыми еңбек

**Ғылыми еңбек**- ғылыми жұмыс негізіне жататын ғылыми білім саласының қорытындысы болып табылатын адамның максаттылық қызметі. 
## Дереккөздер


 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Ғылыми орталық

**Ғылыми орталық**- мемлекеттің қаржылык колдауы бойынша ғылым мен техниканың бір саласындағы нақты мәселелерді шешу ушін уйымдастырылатын институттар мен уйымдарды (олардың ведомстволык катыстылығына карамастан) бірлестіретін кешен. 
## Дереккөздер


 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Ұрыс техникасы мен көлікке арналған тасалар

**Ұрыс техникасы мен көлікке арналған тасалар** () — әр түрлі техника мен атомобильдерді көбінесе ядролық жарылыстардың әсерінен қорғауға арналған, шұңқыр тәрізді жасалатын фортификациялық құрылыстар. Шұңқыр тасаға шұңкыр, техниканың кіріп, шығу орны мен үйінді (бруствер) кіреді. Шұңқыр тасаны әр түрлі әлшемде және жасырылатын техниканың түрі мен жерге байланысты әр түрлі терендікте жасайды. Таса жер мен ондағы техниканы бүркемелеу үшін бірінші кезекте сол жердің бүркегіш қасиеттері пайдаланылады. Тасаның ең тиімдісі — төбешікті жерге, жыраға, орманға, сайға орналастыру.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ұлттық библиография

**Ұлттық библиография** -бір елдің теориясында шыққан құжаттарды және олар туралы ақпаратты тіркеу ісін қамтамасыз ететін жөне олар туралы ақпарат беретін жалпы библиография. Кейбір жағдайларда ұғым көлемінде ұлт тіліндегі құжаттарды бейнелеп көрсету; қайсы бір елдердің ыңғайына мазмұнына қатысты ұлт авторларының құжаттары, шетелде жарияланған құжаттар енеді. 
## Дереккөздер


 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Ұрыс тиімділігі

**Ұрыс тиімділігі** () — қарудың ұрыстық тиімділігі, оның әр түрлі жағдайдагы ұрыс тапсырмасын орындауға бейімделу деңгейі. Қарулардың тактикалық-техникалық сипаттамасы болып табылады. Ұрыс тиімділігі қарудың ұрысқа әзірлігі, сенімділігі, беріктігі есепке алына отырып, белгілі бір уақытта қарсылас объектісіне жою кезінде жұмсалған материалдық құрал шығынының көлемімен аныкталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ғылыми кітапханалық -ақпараттық қор

**Ғылыми кітапханалық -ақпараттық қор** - кітап палаталарына, кітапханаларға, техникалық ақпарат органдарына таратылатын, үнемі сактауға және қоғамдық пайдалануға арналған барлық міндетті даналардын жиынтығы. 
## Дереккөздер


 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Ұрыс шиеленісуі

**Ұрыс шиеленісуі** () — авиациялық ұрыс шиеленісуі — белгілі бір уақыт ішінде (күн, түн, тәулік және т.б.) ұшаққа (тікұшаққа, бөлімшеге, бөлімге) шаққанда келетін ұшақтың (тікұшақтың) ұшу мөлшері. Оны ұрыстық міндеттің ерекшелігін, ұрыс құрамын, экипаждың мүмкіндік қарымын және ұшу аппараттарының ұшуға дайындалу уақытын, орналасуын, ауа-райы, жыл мен тәулік мезгілінің жағдайларын, материалдық, аэродромдық-техникалық, инженерлік-авиациялық қамтамасыз етілу жағдайын есепке ала отырып аға бастық тағайындайды. Ұрыс шиеленісуін есептеу кезінде ұрыс жарғыларымен белгіленген нормалар қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ұлттық патент

**Ұлттық патент** - енертабысты ойлап тапқан елде берілген патент. 
## Дереккөздер


 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Ұрыс шығыны

**Ұрыс шығыны** () — қарсыластын барлық қару түрлерінің әсерінен және басқа да факторларынан жеке құрамның, қарудың, әскери техниканың және басқа материалдық заттардын шығыны және әскердің ұрыс қимылдарына байланысты басқа да шығындар (үсігеннен, аурудан, жеке құрамның улануынан, техниканың жарамсыз болып саптан шығуы, бұйымдардың істен шығуы және басқалар), сонымен қатар хабарошарсыз жоғалған, тұткынға түскен әскери кызметшілер; жалпы соғыс шығындарының құрамдас бөлігі. Ұрыс жүргізу құралдарының дамуына орай ұрыс шығындарының өсу беталысы байқалады. Олар санитариялық шығындарды қоса қайтымсыз және қайтымды шығындар болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жаңарту

**Жаңарту**- 
#жаңа нәрсе, жаңалық; 
#бір міндеттемені (вексельді) баскасымен ауыстыруға келісімге келу. 
## Дереккөздер


 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Номенклатура

**Номенклатура** — белгілі бір мамандықта қолданылатын атаулардың, терминдердің тізбесі немесе жиынтығы.

**Номенклатура:** 

# қағидалар және ережелер жүйесі көмегімен нысандар атауы немесе олардың ғылыми суреттеуі құрылады
# атаулар тізімі
# басқарушы лауазымдардың тізімі, оларға тағайындауды жоғары тұрған орган жүзеге асырады.

## Түрлері (атаулар тізімі)

* **Ғылым мен техникада**
** Химиялық қосылыстар номенклатурасы
** Биологиялық түрлер номенклатурасы 
** Физикалық шамалар номенклатурасы
** Астрономиялық объектілердің номенклатурасы

* **Іс-қағаздарда және басқаруда**
** Өнімдер номенклатурасы (фабрика немесе дүкен каталогтарындағы атаулар)
** Жүк номенклатурасы (тасымалданатын заттардың коды мен атауы)
** Құрал-жабдықтар номенклатурасы
** Бөлшектер мен материалдар номенклатурасы

* **Іс-қағаздарда және басқаруда**
** Істер номенклатурасы (мекемелердегі құжаттардың тізімі)
** Лауазымдар номенклатурасы (басқарушы орындар тізімі)
** Мамандықтар номенклатурасы (бекітілген кәсіп түрлері)

* **Білім және ғылым саласында**
** Оқу пәндерінің номенклатурасы
** Ғылыми бағыттар номенклатурасы
** Ғылыми атақтар мен дәрежелер номенклатурасы

* **Медицинада**
** Аурулар номенклатурасы
** Дәрі-дәрмек номенклатурасы
** Медициналық қызметтер номенклатурасы

* **Экономика мен бухгалтерияда**
** Шығын баптарының номенклатурасы
** Салық түрлерінің номенклатурасы
** Өнім мен қызмет түрлерінің номенклатурасы

## Дереккөздер

Санат:Ғылымтану
Санат:Іс қағаздар
Санат:Мамандықтар
Санат:Бухгалтерлік есеп