open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мұхамедсадықов Сералы

Көне ұлттық аспаптарды зерттеуші және шебер орындаушы.
1978 жылы 8 қазанда  Есім ауылында дүниеге келген.
1995 жылы Семейдегі №16 мектепті бітіріп, 1996-1998 жылдары Құнанбай қажы медресесін тәмамдаған. 1999-2004 жылдары М.Әуезов атындағы Семей мемлекеттік университетінде дәріс алды.
Шаңқобыз, қылқобыз, шертер, абызғы, дауылпаз, сазсырнай аспаптарын меңгерген. Қазақтың көне сақ-түркіден келе жатқан күркіреме-көмей әуенін тұңғыш орындап, зерттеуші.
1995 жылғы облыстық «Жігіт сұлтаны» сайысының бас жүлдегері. 1999 жылғы республикалық «Шабыт» фестивалінің, 2009 жылы Ресей Федерациясының Алтай Республикасында өткен халықаралық қарахыр-көмей әуені бойынша байқауының, Моңғолия, Хакасия, Саха елдерінде өткен фестивальдардың лауреаты. 2000 жылғы «Жас қанат» байқауындағы «Алтын қобыз» сыйлығының, Алтай Республикасының Чорос-Гуркин атындағы сыйлығының иегері.

## Дереккөздер


1.  Қазақ халқының атақты тұлғалары кітабы, АЛМАТЫКІТАП 2010ж.

2. http://kitaphana.kz/

Санат:
Амантай Исин

**Амантай Исин**(1951 жылы Шығыс Қазақстан, Семей облысы, Абыралы ауданында туған. Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университетінің "Қазақстан тарихы" факультетінің оқытушысы. Республикалық «Абай» журналының ғылыми қызметкері.

Тарихшы-ғалым (1988). Бірнеше монография және жүзге жуық ғылыми мақалалардың авторы. Жарық көрген кітаптары: «Әділ сұлтан» эпикалык жыры» (2001), «Казахское ханство и Ногайская Орда во второй половине ХV-ХVІ вв.» (2002, 2004), «Шыңғыстау, Берел, Шілікті, Абыралы: 1999-2003 жж. археологиялық зерттеулер» (2004), «Русские источники по истории Казахстана. Т.1.Посольские материалы Русского государства» (2005).
Күйді әкесі, халық ақыны Иса Биназаровтан (1898-1964) үйренген. Музыкалық фольклорға қызығып, 1979-1982 жж. Шығыс Қазақстанның жергілікті күй дәстүрлері өкілдерінің орындауындағы күйлерді үнтаспаға жазып алады. Әсіресе, Ақсуат өңіріндегі қарт күйші Бағаналы Саятөлековтың орындауындағы күйлерді жазып алып, сақтап жеткізуі маңызды. Шұбартаулық Кәмілжан Әбілжанов, аякөздік Әбілхақ Қыңырбеков, ақсуаттық Алшынғазы Байқыдыров, семейлік Мерғали Ибраевтың музыкалық мұрасына ден қояды. Бірнеше күйдің ноталарын 2000-2003 жж. республикалық «Абай» журналында жариялады.
2006 ж. Өскеменде өткен «Алтай-Тарбағатай өңірі күй өнері» феставаліне қатысқан. Білім және Ғылым министрлігінің, Ақпарат және мәдениет министрлігінің құрмет грамоталарымен марапатталған.

## Дереккөздер


1. Күй. Қазақ халқының атақты күйшілері кітабы, АЛМАТЫКІТАП 2010ж.

2. http://kitaphana.kz/

Санат:Күйшілер
Назарбек Кентау

Әнші, композитор.
1965 жылы 5 наурызда Абай ауданының Қарауыл ауылында дүниеге келген.
1982 жылы Абай атындағы орта мектепті бітірген. 1986 жылы Семейдің Шәкерім атындағы пединститутының көркемсурет факультетіне түсіп, 1991 жылы тәмамдаған.
1992    жылы облыстық жастар комитетіне қызметке тұрып, жастар өміріне белсене араласады. 1994 жылдан қалалық мәдениет басқармасын басқарды.
Алпысқа жуық әннің, соның ішінде халық көкейінен шыққан «Бір бәйтерек, бір шынар» атты әннің авторы бүгінде шығармашылық өрлеу шағында.
1993    жылғы «Үкілі үміт» атты республикалық композиторлар    байқауының, Ұлы Абайдың 150 жылдық мерейтойына арналған қалалық, республикалық композиторлар байқауының жүлдегері.

## Дереккөздер


1.  Қазақ халқының атақты тұлғалары кітабы, АЛМАТЫКІТАП 2010ж.

2. http://kitaphana.kz/

Санат:Қазақстан әншілері
Сағымбаева Баян

Әнші, Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері.    
1951 жылы 14 наурызда Абай ауданында туған.
16 жасында М.Әуезовтің «Қаракөзінде» Қаракөз рөлін ойнап танымал болды. Келесі жылы одақтық байқауға қатысып, Б.Майлиннің «Жалбыр» пьесасында Қадишаның рөлін сомдады.
Сексенінші жылдар басында «Қазақконцертте» алты жыл еңбек етіп, Өзбекстан, Түрікменстан, Башқұртстан, Удмуртия, Қарақалпақстан елдерінде гастрольдік сапарларда болды.
Қазір Семей қаласындағы М.Төлебаев атындағы саз колледжінде ұстаздық етеді.
Бүкілодақтық жастар сыйлығының иегері. БЛКЖО Орталық Комитетінің, Мәдениет министрлігінің Құрмет Грамоталарымен марапатталған. Есімі Абай ауданының Құрмет тақтасына жазылған. Көптеген ән сайыстарының жеңімпазы және жүлдегері.

## Дереккөздер


1.  Қазақ халқының атақты тұлғалары кітабы, АЛМАТЫКІТАП 2010ж.

2. http://kitaphana.kz/

Санат:Қазақстан әншілері
Ербол Сарин

Ербол Саррин - Дәстүрлі әнші. Қазақстанның халық әртісі (2014). 
Ол 1962 жылы 2 қазанда Қарағанды облысы Абай ауданының Арқат ауылында дүниеге келген.

1985 жылы Алматы қаласындағы эстрадалық өнер студиясына (қазіргі Ж.Елебеков атындағы колледж) атақты әнші-композитор, жазушы, Қазакстанға еңбегі сіңген әртіс Ж. Кәрменовтің сыныбына түсіп, 1987 жылы окып бітірді.
Өнердегі ең алғашқы жолын Целиноград облысының мемлекеттік филармониясында бастады. Осы филармонияда еңбек ете жүріп, 1988 жылы Алматыда өткен Ә.Қашаубаев атындағы II республикалық әншілер байқауына қатысып лауреат атанды. 1992 жылы Целиноград музыкалық училищесінде домбырамен ән салу сыныбын ашу мақсатында қосымша жұмысқа шакырылды. 1993 жылы С.Сейфуллин атындағы пединститутқа түсіп, 1997 жылы Л.Н. Гумилев  атындағы Еуразия ұлттық университетін бітірді.
1998 жылы Президенттің колдауымен ашылған, әлем әртісі, профессор А.  Мұсақожаева басшылық еткен   ҚазҰМА-ға аға ұстаздыққа қалдырылды.
Қазақстан Республикасының әншілік өнерін дамыту жолына  қосқан  еңбегі үшін Құрмет Грамоталарымен  марапатталды. Қазіргі кезде Қазақ ұлттық  өнер университеті Дәстүрлі ән департаментінің доценті.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Кітапхана деректері

Санат:Қазақстан әншілері
Санат:1962 жылы туғандар
Санат:Абай ауданында (Қарағанды облысы) туғандар
Санат:Қазақстан халық әртістері
Шахарбану Есенғұлова

**Шахарбану Есенғұлова** - Актриса, ҚР еңбек сіңірген әртісі (1980).
1946 жылы 16 мамырда Тарбағатай ауданында дүниеге келген.

КСРО мемлекеттік Ленин орденді академиялық кіші театры жанындағы И.Щепкин атындағы театр училищесінің драмалық театр және кино факультетін бітірген (1972).
1964-1967 жылдары Тарбағатай ауданындағы орта мектепте музыка пәнінен сабақ берді. Торғай, Жезқазған, Орал облыстық қазақ драма театрларында актриса болды. 2001 жылдан Қостанай облыстық І.Омаров атындағы қазақ драма театрының актрисасы.

## Дереккөздер


1.  Қазақ халқының атақты тұлғалары кітабы, АЛМАТЫКІТАП 2010ж.

2. http://kitaphana.kz/

Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:Қазақстан актрисалары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Әділ Тұрғанбаев

Әнші. Шығыс Қазақстан облысының тумасы.
Орта мектепті Күршім ауылынан бітіріп, 1992-1995 жылдар аралығында Семей қаласындағы музыкалық училищеде, 1995-1999 жылдары Алматы қаласьшдағы Құрманғазы атындағы ұлттық консерваториясының халық әні кафедрасында білім алды.
С. Тұрысбековтің «Секеннің саз отауы» ансамбілінде, «Көпен келе жатыр» театрында, Құрманғазы атындағы академиялық халық аспаптары оркестрінде, «Серпер» тобында өнер көрсетті. Республикалық «Қазақстан», «Хабар» телеарналары ұйымдастырған «Тамаша», «Алтыбақан», «Ән мен әнші», «Шаншар» бағдарламаларына қатысты. Ресейдің Мәскеу, Санкт-Петербург қалаларында, Моңғол Халық Республикасының Баян Өлгий аймағында, Қытай Халық Республикасының Алтай аймағында өнер сапарында болған.

## Дереккөздер


1.  Қазақ халқының атақты тұлғалары кітабы, АЛМАТЫКІТАП 2010ж.

2. http://kitaphana.kz/

Санат:Қазақстан әншілері
Баршыкент мазары

**Баршыкент**-Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы орта ғасыр қаласы. Қақпасы батысқа қараған қала Сырдарияның сол жақ бетінде орналасқан. Сығанақ халқының Жошы әскерінен ұырғын тапқанын етсіген қала тұрғындары Жошы қолына айтарлықтай қарсылық көрсетпеген. Баршыкент туралы деректер әр қилы. Қорғанның ішінен құм басқан үш ірі құрылыстың ізі байқалған. Күйдірілген қышын жергілікті халық тасып кеткен. Қорғанның шығысында 400 қадамдай жердегі өзеннің кеуіп қалған арнасын Баршындария деп атаған. Қала маңына жақын жерде мазар бар. Мазар қорғанның батыс жағында, қала қақпасынан 280 қадамдай жерде орналасқан. Тұрған жері биік құм. Күмбезі бар мазар есігінің сыртындағы жазудың ("ғұммал жай лаһат"), яғни, "ғұммал" - тыныштық, "лаһат" - жалаңаш деген ұғым беретінін ғалым Ә.Қоңыратбаев оқыған.

Санат:Қалалар
Александр Александрович Андронов

**Александр Александрович Андронов** -  (11.04.1901, Мәскеу, КСРО — 31.10.1952, Горький) — Кеңес Одағының белгілі физигі, механик және математик. Элекотротехника, радиофизика және қолданбалы механиканың дарынды маманы, 1946 жылдан КСРО ғылым академиясының техникалық ғылымдарының академигі, профессор, Н.И.Лобачевский атындағы Горький Мемлекеттік университетінің Радиофизика факультетінің меңгерушісі.

Мәскеуде туған. Шешесі - Липская Лидия Александровна, әкесі - Александр Петрович Калинин (1835—1905 жж.) көпес. 1925 жылы Мәскеу университетін бітірген. Леонид Исаакович Мандельштамның шәкірті және ең жақын қызметкері. Автотербеліс теориясының математикалық негізін салған.

Атақты шәкірттері:	 А. С. Алексеев, Н. Н. Баутин, И. Л. Бернштейн, Н. В. Бутенин, А. В. Гапонов-Грехов, Н. А. Железцов, Е. А. Леонтович-Андронова, А. Г. Майер, Ю. И. Неймарк.

## Сыртқы сілтемелер
* *«[http://www.rf.unn.ru/rus/mus/andronov/index.html Личность в науке: Александр Александрович Андронов (1901—1952)]»*. Материалы выставки, посвященной 100-летию со дня рождения академика А. А. Андронова. Музей радиофизического факультета ННГУ, 2001.
* Музей Нижегородского государственного университета 

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Ресей ғалымдары
Санат:Академиктер
Санат:Профессорлар
Андхра-Прадеш

thumb|left|210px| Андхра-Прадеш - Үндістан штаты
**Андхра-Прадеш** ( , ) — Үндістанның оңтүстік-шығысындағы штат (1956 жылдан бастап). Астанасы және ең ірі қаласы -  Хайдарабад. 

## Халықы
Халық саны - 84 665 533 адам (5-ші орында) 2011 ж. мәліметі бойынша. Негізінен телугулер. 

Ресми тілі -  телугу (83 %). Басқа тілдер:  урду (8,63 %), хинди (3,23 %), тамил тілі (1,01 %), Маратхи  тілі (0,8 %), Каннада тілі (0,74 %), Ория тілі (0,44 %), малаялам (0,08 %).. 

88,3 %  — индуисттар, 9,16 % — мұсылмандар, 1,7 % — христиандар.

6  ірі қаласында  1 млн тұрғыннан астам тұрады. Ең ірі қалалары (2007-2010 ж, мәліметімен)

# Хайдарабад — 3 637 000 адам
# Вишакхапатнам — 3 845 000 адам
# Виджаявада — 1 411 100 адам
# Варангал — 1 356 000 адам
# Тирупати — 1 237 000 адам
# Гунтур — 1 025 000 адам
# Раджамандри — 968 000 адам
# Неллор — 827 000 адам 

**Адам санының көбеюінің динамикасы:**
* 1961: 35 983 000 чел.
* 1971: 43 503 000 чел.
* 1981: 53 550 000 чел.
* 1991: 66 508 000 чел.
* 2001: 75 727 000 чел.
* 2011: 84 655 533 чел. 

## Әкімшілік бөлінуі
thumb|left|260px| Андхра-Прадеш әкімшілік аймақтар -  2010 жыля
Штат 24 аймаққа бөлінеді:

* Адилабад
* Анантапур
* Варангал
* Визианагарам (1979 ж.)
* Вишакхапатнам
* Шығыс Годавари
* Гунтур
* ЕСР (Кадапа)
* Батыс Годавари
* Каримнагар
* Кришна

* Курнул
* Кхаммам ( 1953 ж.)
* Махбубнагар
* Медак
* Налгонда
* Неллор
* Низамабад
* Пракасам ( 1970 ж.)
* Рангаредди ( 1978 ж.)
* Хайдарабад
* Читтур
* Шрикакулам 

## Географиясы
260px|left|thumb|Рамаппа ғибдатханасы
Үндістан түбегінің шығысында, Бенгаль шығанағы жағалауында. Штаттың территориясын Декан қыраты алып жатыр. Жері - 275 069 км² (4-ші орында). Ірі өзендері -  Годавари, Кришна, Пеннар және  Тунгабхадра.

Климаты тропиктік, қаңтар айында орта температурасы 20°-24°С, мамырда 28°-31°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері - 1500 мм. Тропиктік өсімдіктер өседі. 

Экономикасы
Аграрлы аудан. Негізгі культуралар: күріш, мақта, қызыл бұрыш, құрақ қанты, манго, темекі.

Қазып алатын кендері бойынша Үндістанда екінші орнында. Ізбес тасының 20 млрд. тоннасының кені бар. Және табиғи газ бен көмірдін кен орындары бар.

Хайдарабадта фармацеытикалық өнеркәсіп дамыған.

## Назар аударарлық орындар
[thumb|[Голконда бекеті.]]
Штатта діни қажылық жерлер көп.
* Тирумалы Венкатешвары ғибдатханасы Тирумала қаласында орналасқан,  Читтур аймағы— бүкіл Үндістан индусттарының қажылық жасайтын орыны.важное место паломничества индусов со всей Индии. 
* Симхачалам ғибдатханасы - Вишакхапатнамадан 20 км жерде орналасқан.

Үндістанның космодромы Андхра-Прадеш штатына қарайтын Шрихарикота аралында орналасқан.  .

## Білім жүйесі
Андхра-Прадешта 20-дан астам жоғары оқу орындары бар.

## Дереккөздер

* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

## Сыртқы сілтемелер
* Andhra Pradesh Tourist Map
* Andhra Pradesh government  Official Portal
* Andhra Pradesh Legislative Assembly  Andhra Pradesh Legislative Assembly Live
* Andhra Pradesh Portal on The Indian Analyst Detailed information, index of News, Analysis, and Opinion from many sources

Санат:Үндістан географиясы
Әлемнің пайда болуы

## Қазіргі діндер

### Авраамдық діндер
#### Ислам
#### Христиандық
#### Яһудилік
### Оңтүстік және Шығыс Азия діндері
#### Индуизм
#### Сикхизм
#### Буддизм
#### Джайнизм
#### Даосизм
## Ежелгі діндер
### Ежелгі түркі мифологиясы
### Ежелгі грек мифологиясы

#### Хаос

Әлем Хаостан пайда болған. Хаос грек тілінен аударғанда - "көмей","бос өзек". Мифтің бір нұсқасы бойынша, Гея (жер - ана) Хаостан пайда болған. Ол Уранды (аспан) жаратқан. Гея мен Уран ерлі - зайыпты болып, олардан титандар туған. 
#### Миф
Титандардың біреуі Кронос өзгелерін әкелеріне қарсы айдап салып, оны тақтан тайдырады. Кроностың зайыбы өзінің қарындасы Рея болады. Кроносты да әкесі сияқты өзінің ұлдарының біреуі орнынан тайдырады. Деген болжам айтылады. Сондықтан да Кронос өз балаларын жұтып алып отырған. Қайғыка батқан Рея тым құрығанда бір баласын қалай сақтап қалуды ойлай бастайды.
Өз анасы ақылды Геяның кеңесімен, Рея дүниеге келген Зевстің орнына күйеуіне жөргекке оралған тасты ұсынады, Кронос оны дереу жұтып қояды. Ал сәбиді әйел құдайлар Крит аралындағы Диктей үңгірінде бақташыларға апарып жасырады. Зевсті араның балымен, бұлақтың суымен және ғажайып ешкі Амалфеяның сүтімен асырайды.
Зевс Критте өте жылдам өседі. Ержеткен соң бауырлары мен әпкелерін Кроностың құрсағынан азат еттуге аттанады. Зевс немере әпкесі Метиданың ақылымен Кроносты сиқырлы ішімдікке тойдырып, жұтып алған балаларын құсып тастауға мәжбүр етеді. Зевстің азат еткен бауырлары өздерінің құтқарушысына күн күркірі мен жай отын басқару билігін береді. Ағайындылар Кроноспен және өзге титандармен он жыл бойы айқасады. 
Титандар Офрий тауына, ал Кронос пен Реядан туған құдайлар Олимп тауына бекінеді (олардың Олимп құдайлары атануы осыдан). Зевске Гея мен Ураннан туған жүз қолды құбыжықтар көмекке келгенге дейін айқас жалғаса берді. Уран оларды жек көріп, жер қойнауына жібере салған. Құбыжықтар үшеу еді - Котт, Бриарей және Гиес. Олардың әрқайсысында елу бас және жүздеген қол бар. Геяның ақылымен Зевс жүзқолдыларды жер бетіне алып шықты. Солардың арқасында титандарды жеңіп шықты. Котт, Бриарей және Гиес - ежелгі сұрапыл күштердің символдары.
Жеңілген титандар Тартарға тасталады. Тартар өлілер патшалығы Аидтан әлдеқайда төменде жатыр деп саналған. Тартарда жер мен теңіздің тамырлары, барлық нәрсенің басы мен соңы жатады. Онда титандарды Зевстің сенімді күзетшілері  - жүзқолдылар күзетеді. Енді үш ағайынды - Зевс, Посейдон мен Аид - билікті өзара бөліп алатын болды. Зевс аспан, Посейдон - теңізге, Аид - жердің астына, өлілер патшалығына билік құрды. 
Жер құдайы Гея мен аспан құдайы Уранның алты титан - ұлдары және алты титанида қыздары болады. Олар бір - біріне үйленіп, құдайлардың жаңа ұрпағын дүниеге әкеледі.
### Ежелгі Рим мифологиясы
### Ежелгі Мысыр мифологиясы
### Зороастризм
### Ежелгі Қытай
## Дереккөздер

Санат:Мифология
Тілеміш

**Тілеміш** (Buteo rufinus)-күндізгі жыртқыш құстар отрядының қаршығатәрізділертұқымдасына жататын құс.Еуразияда,Солтүстік Африкада тараған. Қазаұстанның барлық аймақтарында кездеседі. Тілеміш шөлейтті,далалы аймақтарды,аласа  таулар мен тау беткейлерін  мекендейді. Қоразының қанатының ұзындығы 405-438мм, ұябасарыныкі-442-475мм, салмағы 1-1,5 кг. Түсі ақшыл реңді болса, арқасы сұр, қызғылт қоңыр, шұбар; құйрығы жолақсыз не солғын қоңыр жолақты; қанатысұр теңбілді. Ересек құстар күңгірт,қоңыр түсті, қанаты мен құйрығында көлденең  қара сұр жолақтары болады. Көзі сарғыш не қоңыр,тұмсығы қара,балсірісі мен аяғы сары.Жаз бойы қауырсындары күнге күйіп,маусым ішінде басқа  реңге ауысады.Әуеде қалықтап ұшады,ұшқанда қанатындағы ақ дақ жақсы көрінеді.Жерде жақсы жүреді,жыл құсы.Наурызда ұшып келіп,сәуірдің басында жартас пен құздағы (сирек ағаш басындағы) ұяға қара дақты 2-5 (негізінен 3-4)жұмыртқасын салады, оларды 40 күндей басады.Балапандары 40-50 ұша бастайды.Кеміргіштермен,ірі кесірткелермен ,жыландармен,майда құстармен,ірі жәндіктермен қоректенеді.Тамыздың аяғынан қазанның басына дейінгі аралықта жылы жаққа ұшып кетеді.Тілеміштер Орта және Оңтүстік Азияда,Африкада,кейде Қазақстанның оңтүстік аймақтарында қыстайды.Пайдалы құс.

## Дереккөздер


Санат:Сұңқартәрізділер
Дәрменқұлов Мейрамғали

Режиссер. 1969 жылы 5 наурызда бұрынғы Үржар ауданының Қарамойыл ауылында туған.
1986 жылы Үржар ауылындағы Абай атындағы орта мектепті бітірді. Ақсу қаласындағы Жаяу Мұса атындағы мәдениет училищесінің мәдени іс-шараларды ұйымдастыру бөлімін тәмамдап, осы училищеде ұстаздық етті. Кейінірек Ресейдің Барнаул қаласындағы Алтай мемлекеттік мәдениет институтында режиссер мамандығы бойынша оқыған.
1997-1998 жылдары Семей облыстық мәдениет басқармасында бас маман болып жұмыс істеді. А.Құнанбайұлының 150 жылдығына, Үржар ауданының 80 жылдығына арналған, тағы басқа көптеген мәдени іс-шаралардың сценарийлерін жазып, қойылымдардың режиссерлігін атқарды. 2010 жылы Шығыс Қазақстан облыстық Жамбыл атындағы драма театрында, мәдениет басқармасының шақыруымен, әлем классигі Жан Батист Мольердің шығармасы бойынша спектакль қойып қайтты.
2008 жылдан Үржар аудандық Мәдениет үйінің жанына құрылған «Керуен» театрына жетекшілік етіп келеді. Аталмыш театр өнердегі жетістіктері үшін «Халықтық театр» атағын иеленді. Театр сахнасында қазақ және шетел драматургтерінің шығармалары қойылып келеді.

 
## Дереккөздер


1.  Қазақ халқының атақты тұлғалары кітабы, АЛМАТЫКІТАП 2010ж.

2. http://kitaphana.kz/

Санат: Режиссер
ХVIII ғасырдағы ағартушылық дәуірі

**Ағартушылықтың бастауы**.XVIII ғасыр тарихында, әсiресе Еуропа үшiн өзгерiске толы болды. Бұл кезеңдi Ағартушылық дәуiрi деп атайды. Жаңа заманда
адамдар өздерi өмiр сүрген әлемдi ретке келтiруге ұмтылды. Дiнге, құдайға сенушiлiк әлi де болса санада жеткiлiктi түрде күштi болғанымен, ол сенiм екiншi 
кезекке ығыстырылып, ал ақыл-парасатқа деген сенiм мен адамдардың данышпандық қуаты көптеген бiлiмдi адамдар үшiн жаңа дiн секiлдi болды.
Олар қоршаған әлемдi — табиғат әлемi мен адамзат қоғамын ақыл-парасат, ғылым және тәжiрибе арқылы тануға ұмтылды. Ғылым-бiлiм жарық сәулесi тәрiздi бiлiм-
сiздiк түнегiн сейiлтедi деп есептедi. Зиялы қауым қоғамдағы өмiр сүрiп отырған тәртiптерге сын көзбен қарай бастады. Бұл ұғымдар ағартушылық деп, ал бiлiмдi адамдар арасында үстемдiк құрған сол идеялар дәуiрi — Ағартушылық ғасыры деп аталды. Ол XVII ғасырдың екiншi жартысынан XVIII ғасырдың соңына дейiн созылды.
Сол кездiң алдыңғы қатарлы адамдары өздерiнiң қабiлетiн ғылымда, бiлiмде, саясатта, қоғамдық iс-әрекеттерде, өнерде көрсетуге тырысты. Идеялары мен iс-әрекетi 
замандастары мен ұрпақтарының өмiрiне үлкен ықпал көрсеткен адамдарды ағартушылар деп атады. Ағарту ғасырының бiлiмдi адамы — бұл кiтаби мәдениет
адамы. Оның өмiрiндегi бiлiм салт-дәстүрлерге қарағанда анағұрлым үлкен рөл атқарады. Ол уақыттың аса көрнектi өкiлдерi өздерiн ғылым, бiлiм беру, қоғамдық 
қызмет, өнер салаларында жарқын көрсеттi. Олар қоғамда өтiп жатқан оқиғалардың мәнiн ашуға және талдауға, табиғаттағы барлық үдерiстер мен құбылыстарды
сана, ғылым мен iс-тәжiрибелiк тұрғыдан зерделеуге ұмтылды. Олардың теориялық және iс-тәжiрибелiк еңбектерi ағартушылық еңбектер деп, ал олар өмiр сүрген уа-
қыт — Ағартушылық дәуiрi деп атала бастады. Бұл ғасыр Еуропа елдерiнде жаңа экономикалық және қоғамдық қатынастардың одан әрi дамуына қуатты серпiн бердi.
Тұқымның жарақттануы

**Тұқымның жарақаттануы** - комбайндар мен молотилкалардың, тұқым тазалағыш және сорттағыш машиналардың, кептіргіштердің әртүрлі тиеу құралдарының сепкіштер мен басқа машиналардың жұмыс органдары тұқымдар мен түйісу және оларға әсер етудің нәтижесінде белгілі бір дәрежеде оларды жарақаттайды. Әсіресе астық бастырғанда тұқымның ең көп жарақаттануы байқалады.
Зақымдану дәрежесіне қарай түқым жарақаттануының екі түрі ажыратылады:
*а) Макро-жарақаттар* – тұқымның бір бөлігінің шығынына байланысты анық көрінетін зақымдар (уатылған, ұрылған, езілген, ұрықтың толық немесе бір бөлігінің болмауы). Тұқым тіршілігіне ең қауіптісі осылар, көбінесе өнгіштікті жоғалтуымен байланысты. Макрозақымданған тұқымдардың 8 түрі ажыратылады:
1.	¥рық толығымен ұрып шығарылған. Тұқымның өну қабілеті жоғалған.
2.	¥рықтың бір бөлігі ұрылған. Тұқым қалыпты өсімдік қалыптастыра алмайды, алайда лабороториялық жағдайда олардың кейбіреулері өнуі мүмкін.
3.	¥рықтың бір бөлігі ұрылған және эндосперм макрожарақат алған. Себілген тұқым опат болады.
4.	¥рықтың бір бөлігі ұрылған және микрожарақат алған. Тұқым көктей алмайды.
5.	Эндоспермнің бір бөлігі ұрылған (жоғалған), лабораториялық жағдайда тұкым тез өнеді, бірақ танаптық (далалық) жағдайда әлсіз өсімдіктерді калыптастырады.
6.	Эндоспермнің бір бөлігі ұрылып жоғалған және ұрық микрожарақат алған, бұлар тұқымның өнуін және өскіннің әрі карай дамуын әлсіретеді.
7.	Тұқым қабығының бір бөлігі (немесе толық) жоғалған. Тұқым өнеді, бірақ тыңғылықты дәрілеуді қажетсінеді.
8.	Тұқым кеміргіш зиянкестермен жарақаттанған. Мұндай жарақаттар өте қауіпті, өйткені әдетте оның қоректік ткані ғана жарақаттанады.
*ә) Микрожарақаттар* — көрінбейтін, көзге шалынбайтын зақымдар. Бұл қабықтар мен ішкі тканьдердің жарықшағы, олар микроорганизмдер мен ішкі зиянкестердің әсерінен пайда бо¬лады. Микрозақымдардан олардың айырмашылығы сол, қазіргі тұқым тазалағыш машиналармен оларды бөліп алуға болмайды. Олардың тұқым сапасына тигізетін теріс әсері, айтарлықтай, әсіресе ұрықтың зақымдары қауіпті.
Қызыл (тау)

**Қызыл ** – Тарбағатай жотасының солтүстік бөлігіндегі тау сілемі.

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы, Тарбағатай ауданы, Құйған ауылының оңтүстігінде 31 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 2556 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 16 км-ге созылған, енді жері 6 км. 

## Жер бедері
Беткейі тік, өзен аңғарларымен тілімденген. Солтүстігінен Орта Ласты (Ласты), оңтүстік беткейінен Терісайрық өзендерінің салалары бастау алады. Батысында Кішіқожыр, шығысында Сарышоқы, солтүстігінде Қаршыға, оңтүстігінде Құтанашбай таулары орналасқан.

## Өсімдігі
Тау беткейлерін негізінен таудың қара және қызғылт қоңыр топырақты дала ландшафтысы алып жатыр. Солтүстік беткейдің жоғарғы белдеуінде альпі шалғыны басталады. Оңтүстігі бұталы дала, тау етегінде жусан аралас астық тұқымдас шөптесіндер өседі. Тауаралық аңғарлары мал жайылымына қолайлы.

## Дереккөздер

Санат:Тарбағатай ауданы таулары
ХVIII ғасырдағы ғылым

Ағартушылық ғасырының ғалымдары жаратылыстану ғылымына ерекше көңiл аударды. Ғалымдардың пайымдауынша, физика, химия, биология, геология және басқа жараты-
лыстану ғылымдары жер бетiнде болып жатқан барлық құбылыстарды түсiндiре алуы тиiс деп саналды, тек немiс философы Иммануил Кант (1724—1804) адамдарға “сенiң
қолыңнан бәрi келе бермейдi, сенiң санаң шектеулi, дүниеде сен түсiнiп бiле бермейтiн заттар көп” деп ескерттi.
Ағартушылық ғасыры деп атаған өз дәуiрiнiң ой түйсiгiнiң мәнiне философ Иммануил Кант мынадай анықтама берген болатын: “Ағартушылығ — бџл адамның
кәмелетке дейiнгi кезеңiнен шығуы. Кәмелетке жетпегендiк — бџл өз ақыл-ойын басқа бiреудiң көмегiнсiз пайдалана алмау деген сөз”. Ағартушылық дәуiрiнiң iрi ғұлама-
ларының бiрi Исаак Ньютон (1643—1727) өте дiндар адам бола тұра, жаратылыстану ғылымына ден қойды. Адамзат баласы құдайдың құдiретiн танып-бiлуi, жақындай түсуi
үшiн жаратылыс дүниесiн зерттеуге ұмтылуы керек деп есептедi. Екiншi бiр топтағы ғалымдар табиғат заңдары өзiнше жүредi, бұл жерде ешқандай да құдайдың құдiретi
жоқ деп санады.
ХVIII ғасырдағы діни көзқарастар

Протестант дiнiн ұстаушы елдерде ғылым мен дiн арасында қайшылық аса көп болмаған. Ал католиктiк елдерде ағартушылар мен шiркеу арасында елеулi келiспеушiлiктер болып тұрды. Францияда көптеген ағартушылар католиктiк шiркеуден қол үзiп, оларды сынға алды.Бұл ағартушылар, яғни құдайды жоққа шығарушы
атеистер — дүниенi ешкiм жаратқан жоқ, ол мәңгiлiк және шексiз деп санады. Сонымен бiрге табиғат адамның санасынан тыс және тәуелсiз өмiр сүредi
дейтiн ағартушылар материалистер болды. Францияда Поль Гольбах, Жюльен Ламетри, Дени Дидро, Клод Гельвеций сияқты аса iрi атеистер мен материалистер болды. 
Олар жанның өлмейтiндiгiне, дүниенi құдайдың жаратқанына, табиғаттан тыс күштердiң бар екенiне сенбедi, олар құдайғасенушiлiк табиғаттың барлық құпиялары ашылғанда өзiнен-
өзi жойылады деп есептедi.ХVIII ғасыр ағартушыларын адамзат тарихының мәселелерi, оның даму барысы, өткен өмiр мен қазiргi заманның айырмашылықтары, оның себептерi, т.б. толғандырды.
Қызыл (құмды алқап)

**Қызыл** – Ащықақ (Тұздықақ) сорының солтүстік-шығысындағы құмды алқап.

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы, Бөкей ордасы ауданы, Хан Ордасы ауылының оңтүстік-шығысында 28 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Ең биік жері 11 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 13 км-ге созылған, енді жері 4 км. Солтүстігінде Мешітқұм, шығысында Қарағали, Қарабұдыр құмдары жатыр.

## Өсімдігі
Құмды, сортаңды сұр, бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында еркек шөп, жүзгін, қияқ, жусан, т.б. өсімдіктер өседі. Жер бедері жонды-белесті төбелерден тұрады.

## Дереккөздер

Санат:Батыс Қазақстан облысы құмдары
Баршынкент мазары

***Баршынкент мазары***

Баршынкент-Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы орта ғасыр қаласы. Қақпасы батысқа қараған қала Сырдарияның сол жақ бетінде орналасқан. Сығанақ халқының Жошы әскерінен ұырғын тапқанын етсіген қала тұрғындары Жошы қолына айтарлықтай қарсылық көрсетпеген. Баршыкент туралы деректер әр қилы. Қорғанның ішінен құм басқан үш ірі құрылыстың ізі байқалған. Күйдірілген қышын жергілікті халық тасып кеткен. Қорғанның шығысында 400 қадамдай жердегі өзеннің кеуіп қалған арнасын Баршындария деп атаған. Қала маңына жақын жерде мазар бар. Мазар қорғанның батыс жағында, қала қақпасынан 280 қадамдай жерде орналасқан. Тұрған жері биік құм. Күмбезі бар мазар есігінің сыртындағы жазудың ("ғұммал жай лаһат"), яғни, "ғұммал" - тыныштық, "лаһат" - жалаңаш деген ұғым беретінін ғалым Ә.Қоңыратбаев оқыған.

Санат:Қалалар
Вомбат

**Вомбат** () – қалталыларға жататын кең пейілді томпиған сүтқоректі.

Бүкіл қалталардың ішінде тек соның екі өткір тісі бар, олар кеміргіштерге ұқсатып кетеді. Аяқтарында күрекке ұқсастырнақтары болады, онымен ұзын дәліздері бар 40 м жететін інді қазады. Арқасынан төмендеу артқы жағында өзгеше бір қалқаны бар, ол вомбатты жауларынан қорғайды. Ол қой секілді басымен сүзіп қорғанады. Шөпті,жас ағаш қабықтарын, саңыраауқұлақтарды қорек етеді. Ол әсіресе шалғынды қияқты ерекше жақсы көреді, анасы оны дүниедегі ең сүйіктісі болғандықтан, тамақты тауып береді.

## Дереккөздер

Санат:Қалталылар
Джагир, Заминдар, Инам

**Джагир** — әскери қызметi үшiн жекеменшiкке берiлген жер, оларды иеленушi әскери қызметкерлердi джагирлер деп атады.Аурангзеб падишах тұсында 
джагирлер саны көбейiп, олар падишахтың негiзгi тiрегiне айналды.
**Заминдар**— жекеменшiк жер, оның иелерi заминдарлар меншiгiндегi жердi өңдеуге шаруаларды пайдаланды. Осы жерден алынған өнiмнiң 10%-ын өзiне қалдырып, 
қалғанын мемлекетке өткiзiп отырды. Заминдарлар өз иелiгiндегi жердi мұраға қалдыра алатын едi. Кейде олардың қолында салықтан босатылған жер иелiктерi де болды. Заминдарлардың шыққан тегi көбiнесе үндi ақсүйектерi болса, ал джагирдарлардың негiзi мұсылмандардан құрылатын едi.
**Инам**— мџсылман дiнбасыларының меншiгiне берiлген жер. Олар салықтан босатылды. Уакф — дiни орындардың, яғни мешiт, медресе, дiни мектептердiң меншiгiндегi жер. 
Оларға да салық салынбады.

Санат:Терминология
Патшалық жұмақ құсы

## Патшалық жұмақ құсы
**Патшалық жұмақ құсы** - Жаңа Гвинеяның құсы. Ол орман ағаштарының басында, 20 метр биіктікте ұя салады. Қораздары мекенінің назарын аудару үшін  5 - 15 м биіктікте отырып, өзінің алуан түрлі етіп құбылтады.

## Дереккөздер


Санат:Жануарлар
Боб Дилан

**Боб Дилан** (, туған кездегі Роберт Аллен Циммерман, ; 24 мамыр 1941, Дулут, Миннесота) — америкалық автор–орындаушы, ақын, суретші, киноактер. 

Елу жыл бойына рок–музыка әлемінде алып тұлғалардың бірі болған. «Blowin' in the Wind» және «The Times They Are a-Changin'» сияқты туындылары азаматтық құқық алу бағытында болған  және АҚШ–тың соғысқа қарсы қозғалыстарының әнұранына айналған. 

Rolling Stone журналының жүргізген сауалнамасының нәтижелеріне сүйенетін болсақ, Боб Дилан The Beatles–тан кейінгі рок–музыка тарихындағы ең маңызды тұлға болып есептеледі. 

## Өмірбаяны
### Балалық және жастық шақтары
Роберт Аллен Циммерман 1941 жылдың  24–мамырында Дулут қалашығында саудагердің үйінде дүниеге келген. Оның ата–анасы Абрахам Циммерман және Беатриса Стоун жергілікті еврейлік қауымның өміріне араласқан. Арғы аталары еврейлер болған. 

1947 жылы Роберттің әкесі полиомиелитпен ауырып қалуына байланысты отбасы көрші қала — Хиббингке көшеді. Балалық кезінде ол блюзді өте көп тыңдаған. Әсіресе Хэнк Уильямс және Вуди Гатриді сүйіп тыңдайды. Вуди Гатри Робертке өте қатты әсер еткен. Өзінің музыкалық бастауларында оның өлеңдері Вуди Гатридің репертуарынан тұрған болатын. Ол екеуі тек бір–ақ рет кездескен болса да Роберт Гатридің өлең айту манеріне де, гитара тартуына да еліктеген. 

Орта мектепте оқи жүріп Боб түрлі ұжымдардың құрамында өнер көрсетіп жүреді. 1959 жылы Миннесота университетіне түскеннен кейін де ол музыкамен айналыса береді. Өзінің мансабында ол көп лақап ат қолданған, бірақ негізгісі ол Боб Дилан боп қала береді. Кейбір деректерде Дилан оның сүйікті ақынының тегі болған делінеді. 

### Фолк–музыка
Денверге сапарынан кейін Дилан музыкант боларын нақты шешеді. 1961 жылдың қаңтарында ол Нью-Йоркке келеді. Гринвич-Виллиджде оның аты тез танымал болады. 1962 жылы шыққан алғашқы «Bob Dylan» альбомында ескі халық әндерінің жаңартылып айтылған түрлері ғана болған. Оның айту манері халықты өте таңғалдырады. 1962 жылдың тамызында әнші атын ресми түрде Боб Диланға ауыстырады. 

## Дереккөздер

Санат:1941 жылы туғандар
Санат:Миннесотада туғандар
Санат:АҚШ әншілері
Санат:АҚШ сазгерлері
Санат:АҚШ суретшілері
Санат:Үздік фильм әні үшін Оскар сыйлығының иегерлері
Топазды колибрлер

## Топазды колибрлер
**Топазды колибрлер**- үлкен өзен жағалауларында тіршілік етеді.Олар су бетіне жақындай ұшып,насекомдарды аулайды.Күндіз олар биік ағаштардың көлеңкелерін сағалайды.Ұяларын суға қарай майысып тұрған бұталарға,бір-бірімен айқасып жатқан ағаштарға салады.

## Дереккөздер


Санат:Жануарлар
Грачева Надежда Александровна

**Грачева Надежда Александровна** қазақстандық балет артисті. 1979-86 ж. Алматы хореографиялық уч-щесінде оқыды. 1986 жылы Москва хореографиялық уч-щесіне ауысып, оны 1987 ж. бітірді. 1987 жылдан бастап Үлкен театрдың балет артисті. Қазақ опера және балет театрының сахнасында: П. И. Чайковскийдің "Шаттауығы" мен "Аққу көлінде", Ж. Добервальдың "Бос әуре", А. Аданның "Корсар", Э. Хельстед пен Х. С. Паулидің "Дженцанодағы гүл мейрамы" балеттерінің фрагменттерін орындады және А. Вивальдидің "Сен және Мен" концертіне қатысты. Грачева - 1985 жылы Алматыда өткен жастардың "Жігер" фестивалының, Вернадағы балет артистерінің 12-Халықаралық конкурсының лауреаты. Күміс медаль. 

## Дереккөздер
↑Қазақ ССР 4 томдық қысқаша энциклопедия./Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев;Алматы; Қаз.Сов. Энциклопед. Бас. редак. 1989 ISBN 5-89 800-009-7

Санат:Балет әртістері
Головизин үйі

**Головизин үйі** – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Алматы қаласы, Н. Назарбаев даңғылы, 162.

## Сипаты
1905-08 жылдары көпес тұрғын үйінің үлгісімен салынған, Верный етік шеберханасының қожасы Т.Г. Головизиннің үйі.
Ғимарат ағаштан салынған, тұғыр қабаты – кірпіш, Көше бұрышын көмкере, ассиметриялық құрылымды мекен-жай үлгісімен тұрғызылған. Доғаланып келген қабырғаның ортасынан күмбез орнаған. Қасбеттері белдеу және бағаналар жүйесімен әсемделген. Ұлы Октябрь социалистік революциясынан кейін мұнда 2-балалар ауруханасы, одан соң балалар бақшасы орналасты. 1930 жылдан ҚазССР Халкомсовының шаруашылық басқармасының қарамағына көшті. Одан кейін Советтік балалар қорының Қазақ республикалық бөлімшесі орналасты. Қазір – Мемлекеттік резиденцияның № 4 ғимараты
Головизин үйі республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттерінің тізіміне енген.

## Дереккөздер

Санат:Алматы қаласының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Алматы сәулеті
Ертекші

**Ертекші** - бұрыннан белгілі ертектерді жадында сақтап, тыңдаушыға көркем тілмен, тартымды етіп айтып беретін немесе өз жанынан да ертегі шығаратын адам. Фольклордың қара сөзбен айтылатын эпикалық жанрларының бір түрі - ертегінің алуан үлгілері ел ішіне көненің сөзін көп білетін ертекшілер арқылы тараған. Әр ертекші өзінің білім өрісіне, өмірлік тәжірбиесіне, сөзге ұсталығына орай, ертегіге өзінше көркемдік өрнек дарытады. Ертегілерді адамгершілік, жақсылық-жаманшылық туралы неше алуан терең ойлар, тапқырлық нақыл-ақылдар, өнеге-өсиеттерді ертекшінің ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіп қалдырған мұрасы. Алғашқы қауымдық кезңдегі ертекшілер алуан түрлі наным-сенімдерді, мифтік әңгімелерді жадында сақтап, кие тұтаты адамдар болған.

## Дереккөздер
↑Қазақ ССР 4 томдық қысқаша энциклопедия./Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев;Алматы; Қаз.Сов. Энциклопед. Бас. редак. 1989 ISBN 5-89 800-009-7

Санат:Ертекші
Ғибрат Азубаев

280px|нобай|оңға|Азубаев Ғибрат
**Азубаев Ғибрат** - әнші, хореограф.

## Өмірбаяны

Абай ауданының Қарауыл ауылында туған.
1983 жылы орта мектепті бітіріп, осы жылы Шымкенттің Әл-Фараби атындағы өнер институтына түскен. 1987-1989 жылдары әскер қатарында азаматтық борышын өтеген соң Ленинградтың (Санкт-Петербург) мәдени-ағарту институтында оқуын қайта жалғастырып, 1991 жылы бітірген.
Жолдама бойынша Ташкент қаласындағы «Бахор» мемлекеттік би ансамблінде жұмыс істеген. 1991 жылдан Абай ауылына келіп, «Бал-дәурен» балалар ансамблін құрып, «Қаламқас» ансамблінде балетмейстер, көркемдік жетекші болып еңбек етті. «Көңіл толқыны», «СОНАР», «Сельские зори», «Балдәурен» ансамбльдерінің құрылуына атсалысып, осы ансамбльдермен бірге 18 мемлекетті аралап, Еуропада, Қытайда, Кубада өнер көрсеткен. 1993 жылы жаңадан ашылған Абыралы ауданына арнайы шақыртумен барып, ансамбльдер құрып, мәдениет бөлімінің бастығы қызметін атқарды. Қазір Санкт-Петербургтегі «Солнечный круг» үлкен фестивалін өткізу қоғамының Азия аймағы бойынша жауапты мүшесі.

## Жетістіктері

1994 жылы Қытайда, 1995 жылы Түркияда өткен «Навруз» дүниежүзілік түркі тілдес халықтардың фестиваліне қатысып, Гран-приді жеңіп алған.

## Дереккөздер


1.  Қазақ халқының атақты тұлғалары кітабы, АЛМАТЫКІТАП 2010ж.

2. ↑http://kitaphana.kz/

Санат:Қазақстан әншілері
Ани

**Ани**:
* **[[Ани (қала)|Ани]]** () — Ежелгі Армениядағы Ахурян  өзеніндегі орта ғасырдағы қамал, Х - ХІ ғасырларда Ани  патшалығының астанасы.
* **Ани** () — Армян коньягінің аты, Ереван коньяк зауытының (ЕКЗ)  сауда таңбасы.
* **Ани** () — армяндардың және грузиндардың әйел аты.
* **Ани** () — Грузин алфавитының алғашқы әрібі.
* **Ани** — көкес тұқымдас құстардың тұқымдас тармағы.
* **[[Ани (стансасы)|Ани]]** () — Оңтүстік-Кавказ темір жолының стансасы.
* **[[(791) Ани]]** — 1914 жылы ашылған астероид.

## Тағы қараңыз
* Ани Лорак
* Ани Пачен — тибеттік  будда монах әйел, Қытайға қарсы көтерілісте өз руын басқарған.
* Ани Каярани — Армениядағы елді мекен.

Санат:терминология
Ани (қала)

thumb|right|270px|Ани қаласының көне қабырғалары (фото 2001 ж.)
**Ани** (, , ,  — *«Аниси»*) — орта ғасырдағы қамал. Армянның Камсаракани әулетінің князьдары тұсында салынған . Гүлденуі кезеңінде 100 мыңнан астам тұрғыны бар  "1001 шіркеуі бар қала" атағымен белгілі болған. Қаланың қираған қалдықтары қазіргі Түркияның шығысында Ахурян өзенінің жағасында тұр. Карсктан 42 км қашықтықта. 

## Географиясы
Координаттары: 

Теңіз үстіндегі деңгейі -  1338 м.

## Тарихы
thumb|right|270px|Киелі Григорий шіркеуі (фото 2001 ж.)
* Қаланың негізі ежелгі замандарда салынған.
* V—VIII ғ. — бастапқы кезде Камсаракани князьдары билеген. Сонан кейін Баграти әулетіне көшкен.
* 961 — Ашот III тұсында Ани қаласы  Арменияның астанасы болады. Ани ірі саяси, экономикалық, мәдени және сауда орталығына айналады.
* 1045 — қала Византияның билігіне көшеді.
* 1064—1072 — Түрік-салжұқтар шабуылынан қала талқанданып қалады.
* 1072—1124 — Шеддадидтар қаланы басып алды
* 1124—1126 — грузиндар басып алуы
* 1161—1163 — грузиндар басып алуы
* 1163—1174 — салжұқтар басып алуы.
* 1174—1177 — Иване Орбелиан басып алып Грузиямен бірігуі (1177—1185),  Георгия III патшалығының тұсында.
* 1185—1199 — Шеддадидтар басып алды.
* 1199—1236 — Закарянның басшылығы. Арменияның орталығы.
* 1236 — монғолдардың шапқыншылығынан кейін қала болудан қалған.
* 1319 — қатты жер сілкінісінен қираған.
* XIV ғ. — Қара Койунлу түрікмен әулетінің астанасы.
* XIV ғ-дың соңы — Темірлан әскері басып алып, қала өз мәдени және экономика орталығы деңгейінен айрылады.
* 1534 — Осман империясының құрамына кіреді.
* 1878—1917 — Сан-Стефан бітім шарты бойынша Ресей империясының құрамына кіреді.

## Қазіргі жағдайы
Ани - орта ғасырлық ескерткіштерге бай.

1892-93, 1904-16 жылдары жүргізілген архиологиялық қазбалар мұндағы Баграти сарайын, Ахурян өзеніндегі көпірді, мейрамхананы, мұнаралы дуалдарды, тұрғын кварталдарды, көптеген шіркеулерді т.б. құрылыстарды ашты.

## Астрономияда
Ани қаласының құрметіне 1914 жылы орыс астроном Григорий Николаевич Неуймин ашқан астероидты атаған.

## Галерея

Сурет:Ani townwall.jpg
Сурет:Wall in Ani, 123105.jpg
Сурет:Walls of Ani.jpg
Сурет:Ani 2.jpg
Сурет:AniCathedral.JPG
Сурет:Ani - Tigran Honents.jpg
Сурет:Church of Abughamrents Ani 4.JPG
Сурет:20110419 Monastery of Hripsimian Virgins Ani Turkey.jpg
Сурет:Ani seen from Armenia.jpg
Сурет:20110419 Menucehr mosque Ani Turkey Panorama.jpg
Сурет:20110419_Kizkale_church_Ani_Turkey.jpg
Сурет:Zoroastrian fire temple, Ani.jpg
Сурет:20110419 Castle from the minaret of Menucehr mosque Ani Turkey.jpg
Сурет:Ruins in Ani 2.JPG
Сурет:20110419 bridge Akhurian River Ani Turkey.jpg
Сурет:Ani Inside Cathedral.JPG
Сурет:Selcuk palace Ani.JPG
Сурет:Ani from afar.jpg
Сурет:Aninin sehir plani.jpg
Сурет:AniMap.gif



 
Сурет:Ani looking east.jpg



## Дереккөздер


Санат:Армения көне қалалары
Санат:Көне қалалар
Санат:Армения тарихы
Санат:Армения ғимараттары мен құрылыстары
Санат:Тарих
АНЗЮС

250px|thumb|right|АНЗЮС мүшелері.

**АНЗЮС** () — саяси-соғыс блогі. Құрамында 3 ел:
#  - Аустралия,
#  - Жаңа Зеландия,
#  - АҚШ.

Ресми тілі - ағылшын.

АНЗЮС атын құрамындағы елдердің  бірінші әріптерінен алынған - ().

## Блогінің құрылуы
thumb|left|160px|Автралиялық бомбалаушы авиациясы 1950 жылы Малай көтерілісшілердін бомбалау кезінде
АҚШ, Аустралия мен Жаңа Зеландия елдерінің арасындағы ынтымақтастық Екінші дүниежүзілік соғыстың кезінде басталған. Қырғи қабақ соғыс басталғаннан кейін бұл ынтымақтастықты ұйым ретінде заңдастыру керек болды. Осылай  Сан-Франциско қаласында (АҚШ) 1951 жылы 1 қыркүйекте АНЗЮС келісіміне қол қойылып, 1952 жылдың 29 сәуірінде күшіне енді. Келісім уақыты шектелмеген. Ұжымдық қорғауда бастапқы кезде Тынық мұхит аумағы ғана болған, кейіннен блоктың белсенді қорғанысына Үнді мұхиты да кірді.

## Блоктың мақсаттары
thumb|АҚШ президенті Джордж Буш және Аустралия премьер-министрі Джон Говард Вашингтонда,10 қыркүйек 2001 жыл
АНЗЮСтың  мақсаты - КСРО бастаған дүние жүздік социализм системасына қарсы күресу, Оңтүстік-Шығыс Азия халықтарының ұлт-азаттық қозғалысын басып отыру.

АНЗЮС Корея және Вьетнам соғыстарына, Камбоджа мен Лаостың ішкі істеріне белсенді қатысқан.

1991 жылғы Парсы шығанағындағы соғыста АНЗЮС-тың үш елі де БҰҰ-ның халықаралық коалициясына кірген.

Аустралия мен Жаңа Зеландия АҚШ-тың Ауғанстандағы операцияларына, және Ирак компаниясына белсенді қатысқан.

Соңғы жылдары АНЗЮС аумақтағы халықаралық терроризммен күреседі.

## Блоктың ұйымдық құрылымы
Жоғары басшы орган — Сыртқы істер министрлерінен немесе олардың орынбасарларынан тұратын Кеңес. Блокқа мүше мемлекеттердің жоғары әскери штабтарының өкілдерінен әскери комитет құрылды. Сонымен бірге, Біріккен Жоғарғы қолбасшылық, Біріккен Қарулы Күштер және блоктың тұрақты штаб-пәтері жоқ. АНЗЮС жұмыс органдарының ресми тілі — ағылшын.

## Сыртқы сілтемелер
* АНЗЮСтың Қауыпсыздық келісімінің ресми мәтіні 
* АНЗЮС әрекеттері (Жаңа Зеландия тарихынан)  
* rulers.org 

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Халықаралық конвенциялар
Санат:Саяси ұйымдар
Санат:Тынық мұхит
Уәйіс Шондыбаев

Ақын, композитор. 1873 жылы қазіргі Абай ауданында дүниеге келген. Ол Абайдың шәкірттерінің бірі.
1894 жылдан бастап Ақылбай, Көкбай,Мағауия сияқты дарынды ақындар тобына қосылып, ұлы Абайдың ақындық мектебінен өтеді. Оның көптеген өлең, дастандары, сондай-ақ халық арасында кең тараған «Перуайым», «Шұбартау», «Шыңғыстау», т.б. әндері бар. Халық арасында беделді ақындардың бірі болған. 
1923 жылы қайтыс болған. 

## Дереккөздер


1.  Қазақ халқының атақты тұлғалары кітабы, АЛМАТЫКІТАП 2010ж.

2. ↑http://kitaphana.kz/

Санат: Қазақ ақындары
Анжу аралдары

thumb|left|260px| Анжу аралдары
**Анжу аралдары** () — Новосибирск архипелагының (Солтүстік мұзды мұхит) орталығындағы ірі аралдар тобы.

Анжу аралдарының құрамына кіретін:
* Котельный, 
* Новая Сибирь 
* Бельковский  аралдары.

Жалпы ауданы - 29 000 км² ш.

Арктика зерттеуші - орыс саяхатшы Пётр Фёдорович Анжудың құрметіне аралдар аталған. 

Рельефы көбіне жазық, биіктігі 60-80 м. Ең биік жері - Котельный аралындағы  Малакатын-Тас тауы, биіктігі -361 м.  

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Ресей аралдары
Санат:Солтүстік Мұзды мұхит
Еркен Ынтықбаев

нобай|оңға|Ынтықбаев Еркен.jpg

**Ынтықбаев Еркен**-композитор, продюсер.

## Өмірбаяны

1960 жылғы 2 тамызда Өскемен қаласында дүниеге келген.
1974 жылы музыка мектебінін фортепьяно сыныбын бітірген. 1974-1979 жылдары музыкалық училищеде, 1979-1985 жылдары Құрманғазы атындағы мемлекеттік консерваторияда білім алды. 1985 жылдан Қазақ мемлекеттік облыстық филармониясының жанындағы «Арқас» тобында, 1987 жылдан «Дос-Мұқасан» тобының, 1989 жылдан «Арай» тобының құрамында музыкант болды.   1999 жылдан Т.Жүргенов атындағы академияда, К.Байсейітова атындағы мектепте ұстаздық етті.
1997 жылы «Мэри Лонг», 1998 жылы «Аян» топтарын құрды (бұл топтар республикалық, халықаралық фестивальдерге қатысып, байқаулардың жүлдегері атанды). Бірнеше деректі фильмдерге музыка жазды.

## Шығармашылық жұмыстары

«Анажан», «Алматым-Астанам», «Жерім - жаннатым», «Қазақ елі», «Жұлдызды жылдар», «Ертегіге - ертеңіме сенемін», «Арманға арнау», «Күлімдеген көздер», «Анық-қанығым», «Алтын сағым», «Қара маған, қара», «Бұлбұл сайрасын», «Арман-ай», «Ән қанатым», «Алматым менің», «Ақ ордам - Астанам», «Мәңгі іздеймін»,   «Өмірде   мына   сен   барсың», «Закон разлук», «Белый стих», «Королева», «Цветы», «Я тебя люблю», тағы басқа да көптеген әндердің; «Жанель», «Анель» фортепьяноға арналған пьесаларының; «Откровение», «Прикосновение», «Моим  друзьям» аспаптық шығармаларының авторы.

## Жетістіктері

1974 жылы Алматы қаласында өткен республикалық пианиношылар байқауының иегері, 2001 жылы «Алтын диск» жүлдесінің «Ең үздік ән» аталымы бойынша «Қазақ елі» әні үшін жеңімпаз атанды. 2005 жылы «Алматы туралы ең үздік ән» байқауында «Алматым менің» әні үшін дипломға, 2007 жылы Астана қаласының 10 жылдығына арналған байқауында «Ақ ордам - Астанам» әні үшін арнайы сыйлыққа ие болды.

## Дереккөздер


1.  Қазақ халқының атақты тұлғалары кітабы, АЛМАТЫКІТАП 2010ж.

2. ↑http://kitaphana.kz/

Санат: Қазақ композитерлері
Нұразхан Алмас

Нұразхан Алмас-мәдениеттанушы, суретші.

## Өмірбаяны

1964 жылы Зайсан қаласында дүниеге келген.
1979-1983 жылдары Васнецов атындағы Аврамцево көркемөнер-өндіріс училищесінде (Ресей), 1987-1992 жылдары Т.Жүргенов атындағы театр және көркемөнер институтында, 2004-306 жылдары Қазақ құқық және халықаралық қатынастар институтында білім алды.
1992-1996 жылдары Алматы қаласындағы «Алас» кооперативінің, 1997-1998 жылдары «Балалар мен жасөспірімдердің өнер орталығы» қоғамдық бірлестігінің директоры болды. 1998-2000 жылдары ҚР Суретшілер одағы төрағасының орынбасары, 2000-2004 жылдары Абай атыңдағы ҚҰУ көркемөнер-графика факультеті сәндік-қолданбалы өнер кафедрасының меңгерушісі болса, 2004-2007 жылдары «Дарын-Аrt» ЖШС көркемөнер-өндірістік компаниясының, 2007-2009 жылдары Астана қаласында орналасқан Мәдениет пен өнерді шыңдау мемлекеттік қорының директоры қызметтерін атқарды, 2009 жылдан Астана қаласындағы «Қазақстан халқын рухани дамыту қоры» АҚ президенті.
Педагогика ғылымдарының кандидаты. ҚР Суретшілер одағының мүшесі, ҚР Көркемөнер академиясының академигі.

## Дереккөздер


1.  Қазақ халқының атақты тұлғалары кітабы, АЛМАТЫКІТАП 2010ж.

2. ↑http://kitaphana.kz/

Санат: Қазақстан суретшілері
Бақыт Үдербаева

нобай|оңға|Үдербаева Бақыт
**Үдербаева Бақыт** - әнші, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1989).

## Өмірбаяны
1950 жылы туған.
Сегіз жылдық мектепті бітіріп, 1967 жылы М.Төлебаев атындағы музыка училищесіне оқуға түседі.
Шығармашылық жолын 1970 жылы Семей облыстық филармониясында әнші болып бастайды.
«Бақыт Үдербаева ән шырқайды» атты күй-табағы мен телефильмі жарыққа шыққан.

## Марапаттамалары
1975 жылы бүкілодақтық әншілер байқауының дипломанты, 1980 жылы Ә.Қашаубаев атындағы республикалық әншілер байқауының бірінші жүлдегері болды.
«Құрмет» орденінің иегері.
## Сыртқы сілтемелер
http://kitaphana.kz/
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әншілері
Санат:1950 жылы туғандар
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Анемофилия

[thumb|right|[бақажапырақ (*Plantago media*) — анемофил-өсімдік]]

**Анемофилия**, ( - жел,  - сүйемін) - өсімдіктердің жел арқылы айқас тозаңдануы. Анемофилия жолымен тозаңданатын өсімдіктердің тозаңдары құрғақ, өте көп, жеңіл келеді. 

Мысалы, бір топ жүгерінің гүліне 50 млн-дай, орман жаңғағының бір сырға гүліне 4 млн-дай тозаң болады. Анемофилия жолымен барлық жабық тұқымды өсімдіктердің 1/10 бөлігі тозаңданады (астық тұқымдас өсімдіктер, әр түрлі ағаштар: қандыағаш, терек, шегіршін, емен, шамшат, жаңғақ, тұт, шөптесін өсімдіктер: сора, қалақай, құлмақ, шалаң т.б.). Желмен ұшатын тозаңдардың өте алысқа кететіндері де болады. Сөйтіп олар жүздеген км жердегі өсімдікті тозаңдандыруы мүмкін.

## Дереккөздер

* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Ботаника
Қара мүйізтұмсық

**Қара мүйізтұмсық** ()- Оңтүстік-Шығыс Азия мен Африканың саваннасы мен тропикалық ормандарында мекендейтін мүйізтұмсықтар тақтұяқтылар отрядына жатады. 2013 жылдың 10 қарашасынан бастап ресми түрде жер жүзінен жойылды.

## Негізгі түрі
Дене тұрқы 1-2 м, салмағы 1- 3,6 тонна. Терісі өте қалың, түксіз, басының маңдай сүйегі мен мұрынүсті сүйегінде екі мүйізі бар. Мұрынүсті сүйегіндегі мүйізі (алдыңғы мүйіз) ұзын, маңдай сүйегіндегі мүйізі (артқы мүйіз) қысқа, кейде дамымай төмпешік күйінде сақталып қалады. Қара мүйізтұмсықтардың иіс сезу мүшесі жақсы жетілген.

## Тіршілік етуі
**Қара мүйізтұмсықтар** - шөпқоректі жануарлар, ағаштар мен бұталардың жапырақтарымен, қабықтарымен, су өсімдіктерінің (қамыс және т.б.) жас өркендерімен қоректенеді. Алдыңғы мүйізі ағаштар мен жиі өскен бұталардың арасынан кедергісіз өту және жауынан қорғану үшін қажет. Қара мүйізтұмсықтар көбінесе жеке жүреді. Денесі үлкен болғандықтан сырт көзге баяу қозғалатындай көрінгенімен сағатына 35- 40 км. жылдамдықпен жүгіреді. күн қатты ысығана шалшық суда батпаққа аунап салқындайды, әрі терісіне жабысқан кенелерден тазарады. Терісіндегі жабысқан кенелерді су тасбақалары және кейбір құстар теріп жейді, қара мүйізтұмсық оларды қумайды. Мүйізтұмсық иемденген аумағының шекарасын нәжістері мен зәрімен белгілейді. Әр жерде үйілген нәжістерінен аумақтың бос емес екендігін сезген басқа қара мүйізтұмсықтар ол жерге жоламайды.

## Дамуы
Аналық қара мүйізтұмсық 3- 4 жаста, ал аталық қара мүйізтұмсық 7- 9 жаста жыныстық жағынан жетіліп көбеюге қабілетті болады. Аналығының буаздық мерзімі 16,5 айға созыады. Жаңа туған ұрпағының салмағы шамамен 65кг. Олардың 16 -18 топтанып жүретіндері де кездеседі.

## Жойылу себептері
Олардың мүйіздері үшін ретсіз ауланғаннан кейін саны күрт азайып кетті. Тіпті, жойылып та кетті. Мүйіздері пілдің сүйегінен (бивень) 4 есе құндылығымен өте қымбат бағаланады, және оның емдік қасиеті үшін аулайды. Тіршілік ету ұзақтығы 70 жылдай.

## Дереккөздер