open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сарыкөл (Сарыкөл ауданы)

**Сарыкөл** — Қостанай облысы Сарыкөл ауданының және Сарыкөл кенттік әкімдігі орталығы (1928 жылдан), кент (1965 жылдан).

## Географиялық орны
Облыс орталығы - Қостанай қаласынан шығысқа қарай 135 км-дей жерде, Сарыкөл көлінің батыс жағасында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы ауылдың тұрғындары 10284 адам (5011 ер адам және 5273 әйел адам) болса, 2009 жылы 9469 адамды (4594 ер адам, 4875 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 19 ғасырдың соңында қаланған. 1922–1997 жылдары "Урицкое" деп аталған.

## Кәсіпорындары
Сарыкөлде жөндеу-мехаикалық орталығы, нан, май және сусын су зауыттары, диірмен, құрылыс және тұрмыстық кәсіпорындар бар. Сарыкөл арқылы Қостанай–Көкшетау автомагистралі өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Сарыкөл ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Сарыкөл обалары

**Сарыкөл 1, 2** — қола дәуірінен қалған обалар тобы. 

Сарыкөл-1, Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданы Сарыкөл көлінің жағасында. 
1947 жылы Орталық Қазақстан мұражайының этнографиялық экспедициясы, 1949 жылы Шығыс Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі С.Черников) зерттеген. 35 обадан тұрады. 
Ол тас сынықтары мен топырақ үйінділерінен тұратын аласа төбешік. Биіктігі 0,5 — 2,5 метр аралығындағы 6 оба аршылған. Қазбадан адам мәйіті салынған тас қобдишалар мен өрнекті балшық құмыра табылды. Жерлеу салты қола дәуірі мен андрон мәдениеті кезеңіне жатады. 

Сарыкөл-2 де Сарыкөл жағасында. Ол тас үйінділерден жасалған бірнеше обадан тұрады. 1949 жылы Шығыс Қазақстан археологиялық экспедиция (жетекшісі Черников) зерттеу жүргізген. Қазба кезінде 6 оба 14 тас қоршау аршылған. Обадан шұңқырға қойылып, беті үлкен жалпақ тастармен жабылған мәйіттер, балшық құмыралар, темір пышақтар табылды. Оба 1 ғасырдағы сармат дәуіріне жатады.

## Дереккөздер


Санат:Абай ауданы (Абай облысы) географиясы
Санат:Қазақстан обалары
Санат:Қазақстандағы археология
Сарықопа

**Сарықопа** – Тобыл алабындағы көл.

## Географиялық орны
Қостанай облысы Жангелді ауданының жерінде орналасқан. Тізбектеліп бір-біріне жалғасып жатқан шағын 5 көлден тұрады.

## Гидрографикасы
Жалпы ауданы 336 км2, су жиналатын алабы 17440 км2. Орташа тереңдігі 2 м.

## Сипаты
Көлдің батыс жағалауы түйетайлы, біртіндеп жазыққа ұласады, ал шығыс жағалауы биік (5-5 м). Көлге Теке, Сарыөзен өзендері құяды. Су мол жылдары көл қазаншұңқырындағы су деңгейінен асып Сарысу, Тәуіш өзені арқылы Торғай өзеніне құяды. Балыққа (мөңке, алабұға, қарабалық) бай. Суымен шабындық суғарылады.

## Дереккөздер

Санат:Жангелді ауданы көлдері
Санат:Тобыл су алабы
Сарымалай

**Сарымалай**(шын аты – Садық; 1835 – 1885) – қазақтың халық композиторы, сыбызғышы. Сарымалай халық күйлерін шебер орындаумен  қатар өз жанынан “Ақсақ құла”, "Қара жорға", "Нар идірген", "Бұлбұл", "Жорға аю", "Шал бүркіт", "Ақ қабанның толқыны", т.б. күйлер шығарған.

## Өмірбаяны
**Сарымалай** (Сыдық) (1835, қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Казталов ауданы — 1885, сонда) — халық композиторы, сыбызғышы. Жасынан жоқшылықтың тауқыметін көріп, мал соңында жүргеннен “сары малай” атанған. Сарымалай сыбызғыны алғаш әкесінен үйренген. Кейін Сабыр есімді сыбызғышыдан шеберлігін шыңдаған. Ол осы аспапта халық күйлерін шебер орындаумен қатар, өз жанынан күй де шығарған. Сарымалайдың шығармалары Бат. Қазақстан, Орынбор қазақтары мен башқұрт ұлты арасында кең насихатталған. Сарымалайдың шығармасын осы заманға жеткізген Ы.Уәлиев саналады. Сарымалайдың ол орындаған бірқатар күйлерін 1936 жылы Б.Ерзакович жазып алған. Сарымалайдың нотаға түсірілген “Қара жорға”, “Қоңыр”, “Шоңай”, “Ақсақ құла”, “Балжыңкер”, “Боз інген”, “Желмая”, “Жетім бала” күйлері әр түрлі жинақтарда жарияланып келеді. Сарымалай сыбызғыда күй шығарудың құрылымын жетілдіріп, 3 тесікті аспаптың ойығын 6-ға жеткізген. Осы негізде қарапайым аспаптың дыбыс ауқымы кеңейіп, үн байлығы молайып, диапазоны арта түскен.

## Сілтемелер
* Қара жорға  
* Қазақстан  
* Композитор

## Дереккөздер


Санат:Күйшілер
Санат:Қазақстан сазгерлері
Сарыоба темір кен орны

**Сарыоба темір кен орны** - Қостанай облысы Жітіқара ауданы Жітіқара темір жол стансасының оңтүстігіне қарай 40 км жерде орналасқан кен. Кен орны 1938 жылы ашылып, 1943-1949 жылдары барлау жұмыстары жүргізілді, 1952 жылы қоры есептелді. 

## Геологиялық құрылымы
Кен Орал сырты мегантиклинорийіндегі Боранбай гранитті массивінің экзожапсарында орналасқан. Интрузия жапсары бойымен 4,5 км созылған скарнды-кенді белдемнің қалыңдығы 150-200 м. Кеннің барлық кентастары скарнды, олар екі ірі кен денесін құрайды. 

## Жатыс сипаты
Негізгі кен денесі жер бетінде жатыр; созылымы 1200 м, құлау бағытында 320 м, қалыңдығы 8-40 м. Жасырын денесі жер астында; созылымы 328 м, тереңдігі 100 м, қалыңдығы 16-50 м. Кішігірім денелерінің қалыңдығы 0,2-5 м-ден 15,4 м-ге дейін болады. 

## Минералдары, құрамы
Басты кенді минералдары: магнетит пен мартит; қосымшалары: гидрогетит, гетит, пирит, т.б., ал кенсіздеріне гранат, эпидиот, пироксин, актинолит жатады. Бастапқы кендері женттасты (брекчия). Құрамында 34,46% темір мен аздаған күкірт, фосфор кездеседі. Тотығу белдеміндегі кендер қойтасты, охралы-лимонитті, ұнтақты, мартитті, т.б. болып келеді. Ондағы темір 35-57%, ал фосфор мен күкірттің мөлшері өте аз. Сарыоба темір кен орнындағы кеннің қоры 41 млн. т, мұндағы темір мөлшері 36,1%.

## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысы кен орындары
Сарыжылан

**Сарыжылан**, **Сарыбауыр** немесе **Сарлан** () – қабыршақтылар отрядына жататын сарыбауыр кесіртке. Оңтүстік-батыс Еуропада, Орта және Оңтүстік-батыс Азияда, ал Қазақстанда Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл облыстарында кездеседі.

Денесінің ұзындығы 1,2 метрдей, салмағы 550 граммдай. Сыртқы түрі жылан тәрізді, аяғы болмайды (тек еркектерінде артқы аяғының жұрнағы сақталған). Басы ірі, біркелкі қалқанмен жабылған. Сарыжыланның арқасы қоңыр не қоңырқай, бауыры сарғыш-қоңыр немесе қызғылт түсті болады. Нағыз жыландардан негізгі айырмашылығы қозғалмалы қабағы, құйрығы ұзын болады.

Сарыжылан тау өзендерінің аңғарларын, жеміс бақтары мен егістіктерді мекендейді. Кейде теңіз деңгейінен 2000 м биіктікке де көтеріліп, тіршілік етеді. Суда жақсы жүзеді, қауіп төнген сәтте суға қарай қашуға тырысады не тастардың, шөп-бұталардың астына жасырынады. Адамды шақпайды, қолға тез үйренеді, ін қазбайды. Наурыздың соңы — сәуірдің басында қысқы ұйқыдан оянады. Аналығы маусым — шілде айларында пішіні сопақ 8 — 10 жұмыртқа салады. Тамыздың ортасында жас Сарыжыландар пайда бола бастайды. Омыртқасыздармен (көбінесе жәндіктер және моллюскалармен), ұсақ омыртқалылармен және жерге түскен жеміспен қоректенеді. Зиянды жәндіктерді жеп пайда келтіреді. Сарыжылан табиғатта өте сирек кездеседі. Қазақстанда Ақсу — Жабағылы қорығында қорғалады. Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.
нобай|солға|
Аналығы маусымның соңында пана жерде 8-10 ұзыншақ жұмыртқасын салады. Бір айдан кейін ұзындығы 10 см кішкентай кесірткелер шығады. Жылына 6-7 ай белсенді. Сарыбауыр – зиянсыз бауырымен жорғалаушы, бау-бақшалардағы зиянкестерді жеп, пайда келтіреді. Егер қолға түссе, шағайын деп ойламайды, тек босанып шығу үшін жылан сияқты бүкіл денесімен қатты бұралаңдайды.

## Дереккөздер


Санат:Ұршықсап кесірткелер
Сарыесікатырау

**Сарыесікатырау** – Балқаш көлінің оңтүстігінде, Іле мен Қаратал өзендерінің аралығындағы құмды алқап.

## Географиялық орны
Алматы облысы Балқаш жіне Жетісу облысы Көксу, Кербұлақ және Қаратал аудандарының жерінде. 

## Жер бедері
Ұзындығы 240−250 км, ені 120−180 км, ауданы 40 мың км2-ге жуық. Қырқааралық ойпаңдарында сор не тақыр жерлер кездеседі. Жер асты суы 2−80 м аралығындағы тереңдіктен шығады (Нарынбай, Ағашаяқ, Шекара, Шеңгелді, Бидайшы құдықтары). 

## Климаты
Климаты тым континенттік. Қаңтар айының орташа температурасы  – 9 −14°С, шілдеде 25°С. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 150−180 мм.

Сарыесікатырауда Іле өзенінің көне арналарының (Шетбақанас, Ортабақанас, Ортасу) ізі сақталған. Сонымен бірге жеке төбелер (Көшқонар, Қарақаралы, Босаған, Орта Көкдобақ, Қаражды, т.б.) мен қоныс (Қарқаралы, Мыңғылши, Ұзынарал), қыстаулар (Арыстан, Сәрсембай, Нарын, Бесшағыл, т.б.) кездеседі.

## Өсімдігі
Іленің атырауында қара сексеуіл, жүзгін, жусан, теріскен, еркекшөп, құм қияғы, изен, сортаң жерлерінде күйреуік, Балқаш көлі жағалауында жыңғыл өседі. Негізінен мал жайылымы үшін пайдаланылады. Көктем, күз айларында Сарыарқа өңірінің қазақтары Сарыесік түбегі арқылы өтіп, Сарыесікатырау құмын қыстау еткен.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы құмдары
Санат:Жетісу облысы құмдары
Сарытоғай

**Сарытоғай** сөзі мынадай мағыналарға жатуы мүмкін:

**Елді мекендер:**

* Сарытоғай – Атырау облысы Махамбет ауданындағы ауыл.
* Сарытоғай – Ақтөбе облысы Темір ауданындағы ауыл.
* Сарытоғай – Түркістан облысы Ордабасы ауданындағы ауыл.

**Көше:**
*Сарытоғай көшесі – Алматы қаласындағы көше.
*Сарытоғай көшесі – Астана қаласындағы көше.

**Басқа мағыналар:**

* Сарытоғай (оба)
Сарышығанақ бөгені

‎‎

**Сарышығанақ бөгені** – Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы бөген. 1944 жылы Қараөзен бойында салынған, 1960 жылы жөндеуден өтті.

## Гидрологиялық сипаты
Ұзындығы 120 км, ені 150–180 м, тереңдігі 25–30 м, су сыйымдылығы 60 млн. м³, айдыны 0,2 мың км². 15700 га жерді көлдетіп суарады. Бөгеннен төменге қарай су жіберетін алты қақпа секундына 133 м³ және Баубек, Айдархан магистралды каналдары 40 м³ су өткізеді. Суында сазан, шортан, аққайран, көксерке, жайын, табан, т.б. балықтар бар. Айналасы мал жайылымы.

## Дереккөздер

 
Санат:Батыс Қазақстан облысы гидрографиясы
Састөбе

**Састөбе**, *Сазтөбе* — Түркістан облысы Түлкібас ауданындағы кент, Састөбе кенттік әкімдігі орталығы, темір жол бекеті.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Тұрар Рысқұлов ауылынан оңтүстік-батысқа қарай шамамен 31 км жерде.

## Халқы

## Тарихы
20 ғасырдың басынан 1930 жылға дейін "Жыланды ауылы"  аталып келді. 1917 жылдан ақ балшық өндіріледі. 1932-33 жылдары екі әк күйдіру пеші бар «Жұмыскер» артелі құрылды. 1937 жылы «Састөбе цемент завотын салу туралы» қаулы қабылданып, 1952 жылы іске қосылды. Цемент, әк, сульфаттық портландцемент, түсті цемент өнімдерін шығарды. Оның негізінде 1990 - жылдары цемент зауыты «Састөбецемент» АҚ болып құрылды. Қазір цемент, әк шығаратын жеке кәсіпкерлер жүргізетін зауыт жұмыс істейді. Састөбеде және округке қарасты Ынтымақ, Қызылту ауылдарында «Аманат-Инвест-Су» ЖШС, «Эль-К» филиалы, «Мұнай өнімдері» ЖШС, «Қызылжар» ЖШС, «Қызылту» ӨК құрылды.

## Инфрақұрылымы
Састөбе ауыл округінде А. Макаренко атындағы жом және А. Оразбаева атындағы жом деп аталатын 2 жалпы орта мектептер, музыка мектебі, 2 мәдениет үйі, аурухана, емхана, 3 мешіт, "Ер-Жәнібек" спорт кешені, стадион, саябақ, т.б. мекемелер бар.

## Дереккөздер

Санат:Түлкібас ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Сасықкөл (айрық)

**Елді мекен:** 
* Сасықкөл – Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданындағы ауыл.

**Көлдер:**
* Сасықкөл – Есіл алабындағы көл.
* Сасықкөл – Алакөл қазаншұңқырының солтүстік-батыс жағында орналасқан көл.
* Сасықкөл – Шерубайнұра алабындағы ағынсыз көл.
* Сасықкөл – Үй өзені алабындағы көл.
* Сасықкөл – Шүрексор көлі алабындағы көл. 
* Сасықкөл – Есіл алабындағы көл.
* Сасықкөл – Сарысу алабындағы көл.
Сарыөзен

**Елді мекен:**

* Сарыөзен – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы ауыл.

**Өзендер:**
* Сарыөзен – Еділ-Жайық алабындағы өзен.   
* Сарыөзен – Торғай алабындағы өзен.   
* Сарыөзен – Ертіс алабындағы өзен.
* Сарыөзен – Сарысу алабындағы өзен.

**Басқа мағыналар:**

* Сарыөзен – Астана қаласындағы көшенің атауы.
* Сарыөзен – Нұра ауданына кіретін ауылдық округ.
* Сары-Өзен – Семей полигонына кіретін ядролық полигон.
Сарыөзек

**Елді мекендер:**
* Сарыөзек – Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы ауыл. 
* Сарыөзек – Жетісу облысы Кербұлақ ауданындағы ауыл. 
* Сарыөзек – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы ауыл.   
* Сарыөзек – Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданындағы ауыл. 
* Сарыөзек – Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**

* Сарыөзек — Қорғас халықаралық автомобиль жолы
* Сарыөзек көшесі (Астана)
Сағындық Сатыбалдин

**Сатыбалдин Сағындық**(1937—2020) – экономист, қоғам қайраткері, экон. ғыл. докт. (1980), проф. (1982), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының акад. (2003). Ғыл.-зерттеулерінің негізгі бағыттары бух. есеп пен аудиттің халықар. стандарттары, өнеркәсіпте нарықтық тетіктерді қалыптастыру, ҚР-нда өнді

Санат:1937 жылы туғандар
Санат:2020 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:Экономистер
Санат:Профессорлар
Санат:Экономика ғылымдарының докторлары
Саудакент (көне қала)

thumb|right|200px|Саудакент орны 1946 жылғы зерттеу
thumb|right|200px|Саудакент орнынан табылған заттар
**Саудакент** – 
# ортағасырлық қала орны. Сарысу ауданы Саудакент ауылында орналасқан. 1901 жылы В.А. Колосов зерттеген. 1946 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Әлкей Марғұлан) ішкі қамалдың солтүстік-шығыс бұрышына тікқазба (шурф) түсірген. Оның барысында құлаған бөлме орны аршылып, сырланбаған қыш ыдыстар, мал сүйектері шыққан. 1947 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам) қала үстінен материалдар жиыстырған. 1980 жылы Жамбыл облыстық тарихи-өлкетану музейінің экспедициясы (жетекшісі Қ.Байбосынов) зерттеу жұмыстарын жүргізді. Саудакенттің орны тікбұрышты келген көлемі 230 және 160 м, биіктігі 6 м төбе. 11 мұнараның орындары сақталып қалған. Ішкі қамал қаланың солтүстік-шығыс бөлігінде. Бұл биіктігі 2 м, көлемі 40 м2 болатын төбе. Қала орнынан сырлы және сырланбаған қыш ыдыс қалдықтары көптеп кездеседі. Бұлар Талас өңіріндегі қалалардан табылған материалдарға ұқсас. Алынған заттарға қарағанда Саудакентті халық IX – XV ғасырларда мекен еткен. Олар егін егіп, мал шаруашылығымен айналысқан. Саудакент арқылы Жібек жолы өткен.
# орта ғасырлардан сақталған қала орны. Сарысу ауданы, Байқадам қыстағының оңтүстік-шығыс шетінде. Тік төртбұрышты келген төбе аумағы 230x160 м, биіктігі 6м. Үстінде сақталған биіктігі 2 м жер дуалмен қоршалған, әр жерінде 11 мұнара қирандысы байқалады. Солт.шығыс бөлігінде төртбұрышты келген биіктігі 2 м орталық қорғаны бар. Қала орнын 1901 ж. В.А. Колосовский сипаттаған. 1946 ж. Ә. Марғұлан орталық қорғаннын солтүстік-шығыс жағына тексеру шұңқырын қазып, әртүрлі қыш ыдыстардың сынықтарын жинаған. Алынған материалдардың түрлері, боялған сырлары, жасалу тәсілдері қала ғұмырының 9-15 ғасырларда өткендігін баяндайды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан көне қалалары
Сауда

[thumb|[Нью-Йорк биржасындағы сауда]]
**Сауда** —материалдық және рухани игіліктерді иеліктен шығару және иемдену түріндегі сатып алу-сату әрекеті барысында меншіктенушінің ауысуы нысаны; тауарлардың, көрсетілетін қызметтердің, зияткерлік меншік нәтижелерінің айналымын, сатылуын ұйымдастыру жөніндегі шаруашылық қызмет аясы, яғни жеке адамның пайда алу мақсатымен тауарларды айналысқа түсіру, оларды сатып алу және сату жөніндегі шаруашылық қызметі; сатып алу-сату арқылы тауарларды өткізетін ұлттық шаруашылық саласы.
## Тарихы
Еуропаның сауда тарихы Испан теңізшілерінің жаңа аумақтарды ашуына байланысты дами түсті. Испан теңізшілері Солтүстік, Орталық және Оңтүстік Америкаға 1492 жылдан бері қатынай бастады. Голланд, британ және француз теңізшілері суда жүзу тәжірибелерін Үндістан, Америка, Африка тәрізді шалғайда жатқан жерлерге баруға жұмсады.Оларға қарап Еуропа саудагерлері де қимылдай бастады. Еуропалықтар Қытайдың фарфор, Үндістанның мақта-мата бұйымдарына көп қызықты. 1498 жылы Васко да Гама Еуропадан дәмдеуіш сатып әкеле бастағанға дейін дәмдеуіш саудасымен ислам елдері айналысты. 16-ғасырға дейін Голландия тауарлардың еркін айналымына рұқсат беріп, салықсыз сауда орталығы болды.Көпестердің арасында білімділер көп кездесті.Табысқа жеткісі келген саудагер сауатты, есеп-қисапты, шет тілдерін, теңіз ісін, заңды жақсы білетін адам болуы керек еді. Өйткені сапарда көптеген қиындықтар және қауіп-қатерлермен күресуге тура келді. Ұзақ жол жүруге мәжбүр болған саудагерлер ғылымның жетіуіне, әсіресе географияның дамуына көп септігін тигізді.

## Сауда түрлері
Iшкі сауда, сыртқы сауда, аукциондық сауда, баспа-бас айырбас сауда, биржалық сауда, комиссиялық сауда, консигнациялық  сауда, өтемақылы сауда, лицензиялық сауда (*технологияларды пайдалану құқығын, ноу-хауды, патенттерді, өнертабыс лицензияларын мерзімге және сыйақыға беру*), көтерме сауда (*заңи тұлғаларға не заңи тұлға құрмаған жеке тұлғаларға кәсіби қызметте пайдалану үшін кез келген тауарды түрін өзгертпестен қайта сату және сату*), бөлшек сауда (*халыққа жеке бастың тұтынуы немесе үй қожалығында пайдалану үшін сату*), халықaралық сауда, "көзге көрінбейтін" сауда (*көрсетілетін қызметтердін көлік, сақтандыру, қаржы, компьютерлік, ақпараттык, [[Лизинг|лизингтік]], құрылыс, тағы басқа қызметтердің [[Экспорт|экспорты]] мен [[Импорт|импорты]]*), тағы басқа түрлерге бөлінеді.

## Дереккөздер

Санат:Сауда
Сауыт

**Сауыт**:
thumb|right|150px|Сақтардың Сауыты
* 1) (көне.) садақ, қылыш, найза, т.б. қарулардан қорғануға арналған киім.

Ол ұзын темір шығыршықтарды бір-бірінен өткізіп тоқылған тордан қысқа жейде түрінде жасалады. Сауыттын дулығасы, бұған қосымша мойынды жабатын жалбағай сауыт пен қол сауыт, аяқ сауыт темір шығыршықтан жеке тоқылады.

Алғаш Сауыт I мың жылдықта Ассирияда пайда болған. Кейін бар елдерге тарады. Қазақстанның ежелгі тұрғындары — сақтар да сауыт жасаған;

* 2) адамдарды, әскери техниканы және қорғаныс құрылымдарын әртүрлі жою құралдарының әсерінен сақтайтын құрал.
thumb|left|150px
Ең көп тарағаны — **болатты сауыт**. Сонымен қатар жеңіл болуы үшін аллюминий қорытпаларынан, идастмасса, қыш және композициялық материалдардан жасалынған "Стар" да қолданылады.

Снарядтар мен ядролық қарудың жою факторларынан тиімді кешендік сақтау үшін әртүрлі материалдардың қабатынан тұратын (болат, жеңіл қорытындылар, пластмассалар, шыны талшықты, қыш және басқалар) аралас сауыттар колданылады.

Экрандалған (бөлінген) сауыт негізгі сауыттық бөліктен және оның алдында кішігірім қашықтықта орналаскан жіңішке металл бөлігінен, армираланған тордан немесе резинадан жасалған экраннан тұрады.

**Экран** кумулятивтік оқ-дәрінің ерте жарылуына себеп болып, оның негізгі сауытқа әсерін азайтады. Сауытты танкілерге, ұшақтарға және басқаларға қояды.

## Сауыт түрлерi
* Жапон сауыты

## Дәстүрлі қазақ сауыт түрлері
* Аймауыт
* Шар-айна
* Зере
* Ақ сауыт
* Көк сауыт
* Торғауыт
* Кіреуке 
* Көбе
* Қалқан

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Сауыттар
Саяқ (кент)

**Саяқ** — Қарағанды облысы Балқаш қаласына қарасты кент (1961 жылдан).

## Географиялық орны
Балқаш қаласынан шығысқа қарай 178 км-дей жерде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1960 жылы қаланған. Республикадағы мыс кенін өндіретін маңызды орталықтардың бірі.

## Дереккөздер

Санат:Балқаш қалалық әкімдігі елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Наталия Ильинична Сац

**Наталия Ильинична Сац** (27 тамыз 1903, Ресей, Иркутск - 18 желтоқсан, 1993, Мәскеу қ.) - режиссер, драматург, театр қайраткері, КСРО халық артисі (1975), өнертану ғылымдарының кандидаты (1962), профессор (1984), Социалистік Еңбек Ері (1983). 

## Өмірбаяны
* 1917 ж. Мәскеу қаласындағы А.Н. Скрябин атындағы музықалық техникумды бітірді.
* 1920 ж. А.С. Грибоедов атындағы драма студиясын бітірді.

* 1953 ж. Мәскеудегі театр өнері институтының театртану факультетін бітірді. 
* Ол Мемлекеттік академиялық орыс балалар мен жасөспірімдер театрының негізін салушы. 
* 1937 - 42 ж. жазықсыз жала жабылып, қуғын-сүргінге ұшырады. 
* 1944 - 50 ж. Қазақстанда өзі ұйымдастырған Мемлекеттік академиялық орыс балалар мен жасөспірімдер театрының бас режиссері болып, осы театр сахнасында А.Н. Толстойдың "Алтын кілтін" (1947), У.Шекспирдің "Он екінші түн" (1947) және "Вероналық екі бозбаласын" (1949), сондай-ақ, Қазақ академиялық опера және балет театрында Дж. Пуччинидің "Чио-Чио-санын" (1944) қойды. 

## Шығармашылығы
* Сац балаларға арналған опералардың либреттосын да жазды. 
* Балалар театрына арналған бірқатар пьесалардың авторы.
* "Менің өмірімнің новеллалары" атты кітаптың (1984) авторы.

## Марапаттары
* КСРО Мемлекеттік сыйлығының иегері (1972). 
* 1982 ж. Лениндік сыйлықтың иегері
* 1984 ж. Бүкілодақтық Лениндік Комсомол сыйлығы берілді. 
* Ленин ордені.
* Социалистік еңбек ері
* Ленин ордені

* Октябрь революциясы ордені

* Еңбек Қызыл Туы ордені

* Халықтар Достығы ордені

* КСРО халық әртісі

* Ресей халық әртісі

* КСРО министрлер кеңесі сыйлығы.

## Есте қалдыру
* 1995 ж. Қазақстандағы Мемл. академиялық орыс балалар мен жасөспірімдер театрына Сацтың есімі берілді.

## Дереккөздер

Санат:27 тамызда туғандар
Санат:1903 жылы туғандар
Санат:Иркутскде туғандар
Санат:18 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:1993 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:КСРО театр режиссерлері
Санат:Ресей театр режиссёрлері
Санат:XX ғасыр театр режиссерлері
Санат:Қазақстан театр режиссёрлері
Санат:КСРО опера режиссерлері
Санат:Ресей опера режиссерлері
Санат:XX ғасыр опера режиссерлері
Санат:Қазақстан опера режиссерлері
Санат:КСРО драматургтері
Санат:XX ғасыр драматургтері
Санат:Ресей драматургтері
Санат:КСРО театр педагогтары
Санат:Ресей театр педагогтары
Санат:XX ғасыр театр педагогтары
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері
Санат:КСРО халық әртістері
Санат:Ресей халық әртістері
Санат:Лениндік сыйлықтың иегерлері
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:КСРО министрлер кеңесі сыйлығының иегерлері
Санат:Бүкілодақтық Лениндік комсомол сыйлығының иегерлері
Санат:КСРО жазушылары
Санат:Ресей жазушылары
Санат:XX ғасыр жазушылары
Санат:КСРО либреттошылары
Санат:КСРО-да қуғындалғандар
Санат:КСРО-да ақталғандар
Санат:КСРО өнертанушылары
Санат:Өнертану ғылымдарының кандидаттары
Әзімхан Әбілқайырұлы Сатыбалдин

**Сатыбалдин Әзімхан** (*13.10. [[1959 жыл]]ы туған, [[Талас ауданы]], [[Ақкөл (Жамбыл облысы)|Ақкөл ауылы]]*) – ғалым, экономика ғылымдарының докторы, ҚР Ұлттық Ғылым академиясының академигі (2003).

Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.
* Қазақ ауыл шаруашылық институтын бітірген (1981). 
* Институттан кейін Талас ауданы агроөнеркәсіптік бірлестігінің экономисі
* Майтөбе кеңшарының бас экономисі.
* 1984 – 85 жылдары Қазақ агроөнеркәсіптік кешенінің экономикасы және ұйымдастыру ғылыми-зерттеу институтының аспиранты
* 1986 – 93 жылдары Қазақ қой шаруашылығы технологиясы ғылыми-зерттеу институты кіші ғылыми қызметкер
* Қазақ агроөнеркәсіптік кешені экономикасы және ұйымдастыру ғылыми-зерттеу институтында кіші ғылыми қызметкерден институт директорының орынбасарлығына дейінгі өсу жолынан өтті.
* 1994 – 95 жылдары Қазақ ауыл шаруашылық ғылымдары академиясының Бас ғылыми хатшысы.
* Шымкент ғылыми-өндірістік бірлестігінің Бас директоры
* 1995 жылы ҚР Президенті Әкімшілігінің экономикалық саясат бөлімі бастығының бірінші орынбасары
* 1996 жылы ҚР Парламенті Сенатының депутаты болып тағайындалды.
* 1996 жылы қыркүйегінен Қазақ ауыл шаруашылық ғылымдары академиясының негізінде құрылған Ұлттық академиялық аграрлық зерттеулер орталығының Бас директоры.
* 1996 – 99 жылы ҚР Ғылым министрлігі – Ғылым академиясының вице-президенті қызметін қоса атқарды. 
* 2003 жылдан республикалық саяси *«Отан»* партиясы төрағасының орынбасары.
* 1996 жылы Қазақ ауыл шаруашылық академиясының акад., ҚР Ұлттық Ғылым Академиясының коррекция мүшесі болып сайланды. Орталық Азиямен Кавказ өңірінің сегіз мемлекетінің ауыл шаруашылық зерттеу форумына жетекшілік етеді, Дүниежүзілік ауыл шаруашылық зерттеу ұйымы Президиумының мүшесі.
* 1997 жылы Ресей ауыл шаруашылық ғылым академиясының академигі.
* 2001 жылы Моңғолия ауыл шаруашылық ғылым академиясының шетелдік мүшесі (академигі) болып сайланды.
## Ғылыми еңбектері
160-тан астам ғылыми еңбектердің авторы, экономика ғылымдарының 1 докторын, 19 кандидатын дайындаған. 
## Марапаттары

* 1988 жылы Қазақстан комсомолы сыйлығы
* 1994 жылы Мемлекеттік *«Дарын»* жастар сыйлығы
* 1999 жылы «Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағына ие болды.

## Дереккөздер


Санат:13 қазанда туғандар
Санат:1959 жылы туғандар
Санат:Талас ауданында туғандар
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Экономика ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері
Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары
Саяси Экономия

**Саяси Экономия**– қоғам дамуының түрлі сатыларында тұрмыстық игіліктерді өндіруде, бөлуде, айырбастауда және тұтынуда адамдар арасындағы өндірістік қатынастардың жұмыс істеу және даму заңдарын зерделейтін ғылым; мемлекеттің экономикалық шаралар жүйесі.
Саятов Марат Құсайынұлы

**Саятов Марат Құсайынұлы**(1937 ж.т.) – вирусолог, биол. ғыл. докт. (1986), проф. (1987), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының акад. (2003). Негізгі ғыл. еңбектері вирусология мәселелеріне арналған. С. сүтқоректілер мен құс қанының сарысуындағы тұмауға қарсы ингибаторлар мөлшерін анықтады.
Қалдыбек Сәбденұлы Сәбденов

**Қалдыбек Сәбденұлы Сәбденов** (20 қыркүйек 1932, Сарыағаш ауданы, Оңтүстік Қазақстан облысы, Қазақ КСР, КСРО — 25 маусым 2022) — ғалым, ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (1991), профессор (1989). Жаратылыстану ғылымдары академиясының, халықараралық  жоғары мектептер академиясының академигі.

Сіргелі тайпасының Батыр-Жайдақ руынан шыққан.

КСРО өнертапқышы. Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын бітірген (1957). 1957–59 жылдары Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданының бас малдәрігері. 1959–68 жылдары Батыс Қазақстан облысы ауылы  шаруашылық саласында басшы қызметте болды. 1968–73 жылдары Қазақ мал шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында бөлім бастығы, директор. 1973–77 жылдары Алматы облысы ауылы шаруашылық басқарма бастығының бірінші орынбасары, басқарма бастығы. 1978–83 жылдары Қазақстан Компартиясының Алматы облыстық комитетінің хатшысы. 1983–96 жылдары Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтының ректоры. 1996 жылдан осы университетте профессор. Алматы облысы қоғамдық қорының директоры. 160 ғылым еңбектің, 5 монографияның, 6 оқулық пен оқу құралының авторы, 25 авторлық куәліктері мен патенттері бар, КСРО халық шаруашылық жетістіктері көрмесінің 4 күміс, 3 қола медальдарымен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен, «Астана» медалімен, «Құрмет» орденімен марапатталған. Алматы облысының, Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданының құрметті азаматы. Ол Қазақстан Республикасы ЖАҚ-ның сараптау кеңесінің, Қазақстан Республикасы Аграрлық ұлттық академиялық орталықтың ғылым кеңесінің, Алматы облысы әкімі жанындағы ақсақалдар алқасының, Диссертациялық кеңестің мүшесі.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті оқытушылары
Санат:Алматы облысының құрметті азаматтары
Сәрсембинов Шәмші Шәріпұлы

**Сәрсембинов Шәмші Шәріпұлы**(1944 ж.т.) – физ.-матем ғыл. докт. (1983), проф. (1984), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының акад. (2003). Негізгі ғыл. еңбектері мен өнертабыстары қатты дене физикасы мәселелерін зерттеуге арналған.
Шәмшиябану Қанышқызы Сәтбаева

**Шәмшиябану Қанышқызы Сәтбаева** (1930-2002)- әдебиет зерттеуші, филологиялық ғылыми докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясының — корреспондент мүшесі, Ұлттық Ғылым Академиясының Ш. Ш. Уәлиханов атындағы сыйл. лауреаты, ғылымға еңбек сіңірген қайраткер. Абай туралы ғалымның байсалды ғылыми түйін-тұжырымдары «XIX және XX ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ-еуропа әдеби байланыстары» (1972), «Әдеби байланыстар»(1974), «Өрнекті өріс» (1977), «Әдебиет мерейі» (1981), «Қазақ әдебиеті және Шығыс» (1982), «Шәкәрім» (1988,1990), «Шәкәрім Кудайбердиев» (1993) және «Абайдың «Ескендір поэмасы» (1970), «Пушкин» және «Абай» (1975), «Абайды танып болдық па?» (1988), «Абай мұраларын зерттеудің мәселелері» (1988), «Абайға барсаң абайла» (1990, бірнеше авторлармен бірге) атты моногр. еңбектері мен арнайы зерттеу жұмыстары жарық көрген.
Сәтбаева орыс мектептерінің 8-9 кластарына, Республика жоғары оқу орындарының филол. факультеттерінің орыс бөліміне арнап жазған «Қазақ әдебиеті» (1976, 1979) оқулықтарында «Абай Құнанбаев», «Ақылбай», «Мағауия Құнанбаев» тарауларын жазды. Абай тарапы шетел баспасында 1970жылға дейін басылған мақалаларды жүйелеп алғы сөз жазып «Шет ел сыны қазақ әдебиеті хақында» (орыс тілінде, 1971) деген атпен жеке жинақ етіп жариялады.
Сәтбаева. «Орта Азия мен Қазақстан әдебиеттерінің тарихы» атты Москвада орысша шыққан (1960) оқулықтың «Қазақ әдебиеті» тарауын, Абай өмірі мен мұрасы туралы материалдарды, деректер мен мәліметтерді дайындаған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сәтбаевит

**Сәтпаевит**— ванадаттар класына жататын минерал. 
*Химиялық формуласы: 6Аl(OН)3*3V(O2OН)*2VO(OН) 2 
*Сингониясы — ромбылық, агрегаттары ұн тәрізді, майда қабыршақтар, қабықшалар, жиырылымдар. 
*Түсі — сары, қаттылығы — 1,5-2. 
*Сатпаевит  көмірлі тақтатастардың тотықтану белдемдерінде кездеседі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Сәукеле

thumb|200px|Сәукеледегі қазақ келін
**Сәукеле** — ұзатылған қыз киетін, аса бағалы, биік төбелі салтанатты бас киім. Оны ұзатылған қыздар және оның жанына еріп жүретін құрбылары киген.

## Сипаттамасы
Сәукеленің негізгі бөліктері — тәж, төбе, құлақбау және артқы бойы. Сәукеленің төбесі қиық конус тәрізді болып келеді. Оның төбесінде «Тәж» деп аталатын жартылай дөңгелек айдары болады. Оны асыл тас, алтын, күміс, меруерт, маржанмен өрнектеп, алтын жіппен әшекейлейді. Сәукеленің төбесінің биіктігі екі сүйем, кейде одан да биік болады. Сәукелені өлшеп пішіп алып, ішіне астар, сырт жағына бидай шүберек ұстап жиі етіп сыриды. Одан соң оның сыртын қамқа, дүрия, торғын сияқты асыл матамен тыстайды. Сәукелені әшекейлеу үшін оның тысының сыртынан зер жіптен тоқылған оқаларды белдеулен басады. Оның етегін мақпалмен не қара барқытпен әдіптел көмкереді. Ал маңдай тұсына зер не жібек шашақтың шоңғарын тағады. шашақтың сәукелеге жалғасқан тұсын асыл тастан көз орнатқан алтын, күміс түйреуіштермен бекітеді. Сәукеленің ең сыртынан шашақты, әшекейлі жібек матамен төгілтіп жауып қояды. Ол көйлектің етегі сияқты жерге сүйретіліп жүреді. Сәукелеге ұзын құлақбау тағады. Оны шегі шырайналдыра зер не жібек жіппен шалып көмкеріледі, түбіне сәнді түйреуіш түйреледі.

Қазіргі кезде де кейбір жерлерде қалыңдықтың басына сәукеле кигізіл, ақ желек жабатындар да кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ ұлттық киімдері
Сәбит Мұрат

**Сәбит Мұрат**(1938 ж.т.) – филос. ғыл. докт. (1990), проф. (1994). Диалектиканың категориялары мен принциптерін, олардың логик., танымдық-теор. маңызын, ғыл. теория құруда атқаратын рөлін, кванттық механиканың қалыптасуы мен дамуын зерттеп, ғыл. талдау жасаған. Қазақс
Салахиден Нұрсалиұлы Сәбікенов

**Сәбікенов Салахиден Нұрсалиұлы**(1939 ж.т.) – заңгер, заң ғыл. докт. (1986), проф. (1990), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының акад. (2003). Ғыл.-зерт. жұмыстарының негізгі салалары нормативтік-құқықтық актілерді, құқық пен әлеум. мүдделерді, құқықтық мемлекет тұжырымдамасын зерделеуге арналған.
Николай Алексеевич Северцов

**Северцов Николай Алексеевич** (1827 – 1883) – Ресей зоогеографы және саяхатшысы. 

1846 жылы Мәскеу университетін тәмамдаған, 1855 жылы диссертация қорғаған. 
1857 – 79 ж. Орта Азия мен Қазақстан жерін зерттеп, алқап орфографиясы, геологиясы, өсімдігі мен жануарлары жөнінде бай деректер жинады, оның табиғатына алғаш рет кешенді-географиялық сипаттама берді.
Н. А. Северцовтің Қазақстанды зерттеу жұмыстары П. П. Семеновтың Тянь-Шаньды зерттеуімен тұспа-тұс келеді. Ол əуелде Арал теңізі мен Сырдарияның төменгі сағасына сапар шекті. Одан соң Тянь-Шаньда, Жетісу, Қызылқұм, Қаратау өңірлерінде зерттеу-бақылау жұмыстарын жүргізді, Үстірт пен Мұғалжарды зерттеді. Осы зерттеулер нәтижесінде Н. А. Северцов Қазақстан жерінде жануарлардың таралуы жайында ғылыми - ой пікірлерді кеңейтті.
Ғалымның табиғат компоненттерінің өзара байланысы жəне  сабақтастығы туралы идеясы географиядағы экологиялық бағыттың дамуына жол ашты.

1857 ж. Арал-Каспий атырабына императорлық Санкт-Петербург ҒА-сы ұйымдастырған экспедицияға И.Г.Борщов пен Н.А.Северцов қатысты. Экспедиция жұмыстарының қорытынды деректерiнiң маңызы өте зор болды. Экспедиция жүмысының нәтижесiнде Батыс Қазақстанның жер бетi, геологиялық құрылысы, климаты, флорасы және фаунасы туралы нақты деректер кеңейдi.
19 ғ-дың соңы — 20 ғ-дың басында Қазақстан фаунасын зерттеуге көңiл бөлiне бастады. Iрi зоологиялық зерттеулердi Арал — Каспий экспедициялары жүргiздi. Жаратылыс зерттеушiлердiң Петербург қоғамы өлкенiң жаратылыс тарихын анықтау мақсатында экспедиция ұйымдастырды және Каспий мен Арал теңіздерiнiң фаунасын зерттеуде бай материал жинақтады. Экспедицияның ихтиологиялық коллекциясын зерттеу нәтижелерiне сүйенiп, К.Ф. Кесслер жаңа геол. уақытта Каспий мен Арал теңіздерi арасында болған байланыстылық туралы пiкiрге алғашқылардың бiрi болып өз күмәнiн айтты. 

Северцовтың, А.М.Никольскийдiң зерттеулерi географиялық тұрғыда жүргiзiлуiмен ерекшеленедi. Северцов “Вертикальное и горизонтальное распределение туркестанских животных” (“Түркiстан жануарларының таулы және жазық өңiрде таралуы”) деген күрделi еңбегiнде (1873) Орта Азияны географиялық аудандастырудың негiзiн қалады.
Жануарлардың өсуі мен өнуін және таралуына назар аударды. Ғалымның табиғат компоненттерінің өзара байланысы және сабақтастығы туралы идясы географиядағы экологиялық бағыттың дамуына жол ашты.

Санат:Тұлғалар
8-ші гвардиялық атқыштар дивизиясы

**8-ші гвардиялық атқыштар дивизиясы** — Алматыда жасақталған әскери құрама (1941). Тұңғыш командирі – И.В. Панфилов. Алғашында 316-атқыштар дивизиясы болып жасақталып, Мәскеу түбінде көрсеткен ерен ерлігі үшін Сегізінші гвардиялық атқыштар дивизиясы аталды. Құрамы Алматы, Талдықорған, Шымкент облыстары мен Кырғызстан тұрғындарынан жасақталды.

1941 жылы 17 тамызда Солтүстік-Батыс майданға жіберілді. Алғаш ұрысқа 6 қазанда Батыс майданның генералы К.К.Рокоссовский басқарған 16-армиясы құрамында Мәскеу қорғанысының шешуші учаскелерінің бірі - Волоколамск бағытында кірді. Мәскеуді қорғаудағы теңдессіз ерлігі үшін дивизия 1941 жылы 17 қарашада Қызыл Ту орденімен марапатталып, 18 қарашада Сегізінші гвардиялық атқыштар дивизиясы атақ алды. 23 қарашада дивизияға соғыста ерлікпен қаза тапқан оның тұңғыш командирі И.В. Панфилов есімі берілді.

Дивизия 1941 жылы 15 желтоксанда 16-армияның құрамынан Ставканың резервіне (16-30 желтоқсан) өтті. Оның командирі болып генерал-майор И.М.Чистяков тағайындалды. 1942 жылы 16 наурызда Солтүстік-Батыс, Калинин майдандарында көрсеткен ерлігі үшін Ленин орденімен марапатталды.

1942-43 жылдары Ловать өзенінде Холм қаласы түбінде қорғаныс ұрыстарын, 1944 жылдың басында 2-Прибалтика майданында Пушкин таулары мен Новосокольники түбінде шабуыл ұрыстарын жүргізді. Режица (Резекне) қаласын азат еткені үшін «Режицалық» құрметті атағы берілді, Риганы босатуға атсалысқаны үшін 2-дәрежелі Суворов орденімен марапатталды.

1945 жылдың көктемінде жаудың 350 мыңдық Курляндия тобын талқандау операциясына қатысты.

2-дүниежүзілік соғыс кезінде дивизияның 36 адамы Кеңес Одағының Батыры атағын алды. Олардыц ішінде *[[Бауыржан Момышұлы|Б.Момышұлы]] (1990 жылы берілді), [[Василий Георгиевич Клочков|В.Клочков]], [[Мәлік Ғабдуллин|М.Ғабдуллин]], [[Төлеген Тоқтаров|Т.Тоқтаров]], [[Иван Данилович Курганский|И.Курганский]], [[Иван Леонтьевич Шапшаев|И.Шапшаев]], [[Әлікбай Қосаев|А.Қосаев]], [[Мұсабек Сеңгірбаев|М.Сеңгірбаев]], [[Абрам Иванович Крючков|А.Крючков]], [[Яков Александрович Бондаренко|Я.Бондаренко]]*, т.б. бар. Сегізінші гвардиялық атқыштар дивизиясы жауынгерлік табандылық пен ерліктің, Отанға шексіз берілгендіктің үлгісі ретінде тарихта қалды (қ. 28 гвардияшыл- панфиловшылар). Мыңдаған жауынгер мен командирлер, саяси қызметкерлер орден, медальдармен марапатталды.

Соғыстан кейін дивизия моторландырылған атқыштар дивизиясы болып қайта құрылды. 1954 жылы дивизияның жауынгерлік даңқ мұражайы ашылды.

## Дереккөздер


Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:1941 жыл
Сегмент

***Сегмент*** (segment)
# жедел жадтағы бірін-бірі жабатын бір деңгейдің тармақтарының оверлейлік құрылымды программадағы тобының бірі; 
# теле-өндеуде — буферде орналасатын хабардың бөлігі; 
# жазба немесе жазбаның бөлігі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Сұлтан Сегізбаев

**Сегізбаев Сұлтан**(1899 – 1939) – мемлекет қайраткері. 1932 – 37 ж. Қазақстан КП ОК-нің аппаратында, Солтүстік Қазақстан облысы партия к-тінің 1-хатшысы болды. 1937 – 38 ж. Өзбек КСР ХКК-нің төрағасы қызметін атқарды.

## Өмірбаяны
Шаруа отбасында дүниеге келген. Тегі қазақ.

1916 жылы Орта Азия көтерілісіне қатысқан. 1918 жылы РКП(б) қатарына кіреді. 1918-1919 жылдары - Түркістан КП(б) Аққорған болыстық комитетінің төрағасы.

1921 жылы Кронштадт көтерілісін басуға қатысты. Сол жылы «Қосшы» одағының жауапты хатшысы болды. Басмашылдыққа қарсы күресті ұйымдастырушылардың бірі.

## Марапаттары
Қызыл Ту орденімен марапатталған (1924).

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысында туғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымының депутаттары
Санат:Өзбек КСР үкімет басшылары
Санат:Өлім жазасына кесілген саясаткерлер
Санат:Өзбекстан революционерлері
Манас Ахметжарұлы Сейсембаев

**Сейсембаев Манас Ахметжарұлы** (1950 жылы 2 маусым, Қарағанды қаласы) — медицина ғылымдарының докторы (1995), профессор (1998), 350-ден астам ғылыми жұмыстардың авторы. 2024 жылы 23 маусым, Алматы қаласында қайтыс болды.

## Білімі
* Семей медицина институты (1973)
* Медицина ғылымдарының докторы, диссертациясының тақырыбы «Постхолецистэктомиялық ауруларды диагностикалау және хирургиялық емдеу» (1995)

## Еңбек жолы
* Өскемен қаласының №4 қалалық ауруханасының интерны (1973–1974)
* Үлкен Нарын аудандық ауруханасының бөлімше меңгерушісі, хирург (1874–1977)
* Алматы қалалық орталық ауруханасының хирургі (1977–1978)
* Соғыс мүгедектеріне арналған республикалық клиникалық госпитальдің хирургия бөлімінің меңгерушісі (1978–1980)
* А.Н. Сызғанов атындағы хирургия ғылыми орталығының ғылыми қызметкері, аға ғылыми қызметкері, бауыр хирургиясы бөлімінің меңгерушісі (1980–2001)
* А.Н. Сызғанов атындағы Хирургия ғылыми орталығының директоры (2001–2003)
* Отан соғысының мүгедектеріне арналған республикалық клиникалық госпиталь бастығы (2003–2008)
* Бауыр, өт шығару жолдары және ұйқы безі хирургиясы бөлімінің меңгерушісі (2008–2010)
* «А.Н. Сызғанов атындағы Хирургия ұлттық ғылыми орталығы» АҚ бас директоры (2010–2011)
* «А.Н. Сызғанов атындағы Хирургия ұлттық ғылыми орталығы» акционерлік қоғамы директорлар кеңесінің төрағасы (2011–2019)

## Марапаттары
**Мемлекеттік және халықаралық наградалар, сыйлықтар, құрметті атақтар:**
* Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты
* Қазақстан Республикасы денсаулық сақтау саласының үздігі

## Дереккөздер

Санат:Медицина тұлғалары
Сейтек Оразалыұлы

**Сейтек Оразалыұлы** (1861 —1939 жж.) – күйші - композитор.

## Өмірбаяны

*1861 жылы қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Орда ауданы Саралжын ауылында дүниеге келген. Көрнекті күйші-композитор, өзіндік домбыра мектебінің негізін қалаушы.
*Бала кезінен-ақ музыкаға өте бейім, қабілетті болады. Алғаш домбыра тартуды ағасы Сұлтанғалидан үйренген. Мұнан соң Дәулеткерейдің күйлерін тыңдап, өнерпаздық қазынасын молайтып отырды.
*Сейтек Оразалыүлы жас кезінде шығармаларындағы бостандық сүйгіш идеялары үшін патша өкіметі тарапынан талай қуғын-сүргінге ұшырады. Өмірінің біраз жылын Орда, Үркіт, Астрахань, Мәскеу түрмелерінде өткізеді.
*1897 жылы Сахалинге саяси түтқын ретінде жер аударылады. Оған орыстың революцияшыл жүмысшыларымен байланысты болды деген айып тағылады. Осы кезеңдегі күйлері: "Түңілдім", "Арман", "Айдау".
*1905 жылы айдаудан оралғаннан кейін, Сейтек абзал анасы, туған баласы, жан жолдасының қазасын естіп, "Ғазиз", "Жоқтау", "Сардала" күйлерін шығарады.
*1916 жылы патшалық Ресейдің езушілік саясатына қарсы қазақ халқының ұлт-азаттық көтерілісін бейнелейтін "16-жыл" күйінде Сейтектің әлеуметтік көзқарасы танылады. 
*1917 жылғы Қазан төңкерісін "Партсъезд", "17-жыл", "Бостандық" күйлерінде жырлады. Сейтек Кеңес әкелген жаңалықтарға белсене араласты. Орда ауданының Шонай ауылы кедейлерінің комитетінде мүше болып, алдыңғы қатарда жүрді.
Сейтектің "Арпалыс", "Айман", "Шәрипа", "Қарашаш", "Бес қыз", "Көк ала ат" және басқа туындылары Қазақтың мемлекеттік ұлт аспаптары оркестрі репертуарынан орын алды.

## Шығармалары

*"Арпалыс", 
*"Айман", 
*"Шәрипа", 
*"Қарашаш", 
*"Бес қыз", 
*"Көк ала ат",
*"Ғазиз",
*"Түңілдім", 
*"Арман", 
*"Айдау" ,
*"Жоқтау", 
*"Сардала"

## Дереккөздер


Санат:Күйші-композитор
Санат:Батыс Қазақстан облысы
Саид Шағимерденұлы Сейфуллин

**Саид Шағимерденұлы Сейфуллин** (3.10.1905, қазіргі Ақмола облысы, Атбасар қаласы — 22.5.1985, Алматы) — геолог-барлаушы, геология-минералогия ғылымы кандидаты (1960). Қазақстан Ғылым Академиясының корреспонт мүшесі (1970), Қазақстанның еңбек сіңірген геолог-барлаушысы (1965). Мәскеу Геология барлау институтын бітірген (1932), Қ.И. Сәтбаевтың шәкірті. Еңбек жолын 1929 ж. Жезқазған кенішінде бастап, 1956 жылға дейін бас геолог, геология-барлау экспедиясының бас инженері қызметтерінде болды. 1956 — 78 ж. Қазақстан Ғылым Академиясының Геология ғылымдар институтында лаборатория меңгерушісі, 1978 — 85 ж. ғылыми кеңесші болды. Сейфуллин Қазақстанда металлогения ғылымын дамытуға үлес қосты. Сейфуллиннің басшылығымен жер қыртысындағы мыс кенінің орналасу заңдылықтарын ашу, геол. барлау, кенді пайдалану жұмыстарын жоспарлау және тиімді бағыттау жолға қойылды. Осы мақсатта бірқатар мыс кен орындары қалыптасуының геол.-құрылымдық, минералдық геохим. жағдайларын зерттеу жөніндегі ғылыми жұмыстар атқарылды. Сейфуллин Жезқазған өңіріндегі мыс кендерін (Сарыоба, Қыпшақпай) алғаш ашты (1939 — 40). Оңтүстік Қазақстанда құмды тақтатастарды табу жұмыстарына басшылық етті. Сейфуллин екі мәрте Еңбек Қызыл Ту орденімен және бірнеше медальмен марапатталған. 

## Шығармалары
Геолого-структурные условия формирования месторождения Джезказгана, А.-А., 1964 (соавт.); Стратиформные месторождения меди западной части Центрального Казахстана, А.-А., 1976 (соавт.).

Санат:Тұлғалар
Санат:Геология
Сейдалы

**Сейдалы**(т.-ө.ж.б.) – Кіші жүз сұлтаны. Нұралы ханның немере інісі Досалы сұлтанның Е. Пугачевке аманатқа берген баласы. Кейіннен Ресей өкіметіне адал қызмет етіп, Кіші жүздің батыс бөлігіне сұлтан-правитель болды.
Сейдалин Рүстем Аббасұлы

**Сейдалин Рүстем Аббасұлы**(1927 ж.т.) – архитектор, Қазақ КСР-інің еңб. сің. архит. (1970). Негізгі еңбектері Қарағанды қаласындағы спорт кешені орналасқан Орт. мәдениет және демалыс бағы (1957), Алматы қаласындағы Достық үйі (1972),  Даңқ мемориалы (1975), Қазақ КСР-і Мемл. сыйл-н алған
Зұлқарнай Сейітов

**Зұлқарнай Сейітов** (27.12. 1924 жылы туған, Қостанай облысы, Жітіқара ауданы, Мінайдар ауылы) — ғалым-биохимик, биология ғылымы докторы (1972), профессор (1977). Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1979). Омбы ауыл шаруашылық институтын (1951) және оның аспирантурасын (1954) бітірген. 1954 — 97 ж. Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтында (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) органика және биохимия кафедрасында доцент, профессор, кафедра меңгерушісі (1963 — 93) болды. 1998 — 2001 ж. Қазақ ұлттық университетінде, 2002 жылдан Қазақ ұлттық медицина университетінде жұмыс істейді. Негізгі ғылыми еңбектері мал биохимиясына арналған. Сейітов сиыр мен бие, түйе сүтіндегі белок, амин қышқылы, май қышқылы, үглицерид, витаминдер құрамы мен оның технологиялық қасиетін химиялық тұрғыдан зерттеді. Мемлекеттік қорда ұзақ жылдар сақталатын сарымайдың сапасы мен оның тотығуға беріктілігі құрамындағы антиоксиданттар мен май қышқылының құрамына байланысты екенін дәлелдеді. Бие мен түйе сүтін, саумал, қымыз бен шұбатты молекалық деңгейде кептірудің жаңа әдісін тауып, содан алынған құрғақ ұнтақтан табиғи қымыз бен шұбат өндірудің жаңа биотехнологиясын ұсынды. Сейітов қымыз бен шұбатты (олардың бастапқы кездегі құрамын өзгертпей) ұзақ мерзімге сақтаудың жаңа әдісін енгізді. Сейітов — “Қазақ бальзамы” шипалы сусыны мен ішіне алтын тамыр салып ашытқан “Алтынсу” тұнбасының авторы. Бальзам Алматы облысында, ал “Алтынсу” Өскемен қаласында өндіріледі. 150-ден астам ғылыми еңбектердің (12 кітап, 2 оқулық), 7 авторлық куәлік пен 2 патенттің авторы. 2-дәрежелі Отан соғысы, Қызыл Жұлдыз ордендерімен марапатталған. 
Шығ.: Основы электронной теории в органической химии, А.-А., 1981; Жизнь — миг, день — вечность, А., 2002; Кумыс и шубат, А., 2005.

Санат:Тұлғалар
Санат:Ауыл шаруашылығы
Сексен бірінші атты әскер дивизиясы

**Сексен бірінші атты әскер дивизиясы** — әскери құрама. 1941 ж. тамыз-қазан айларында Жамбыл қаласында жасақталған. Алғашқы командирі — генерал-майор А.Т. Густишов. Дивизия 1942 жылдың күзінде соғысқа жіберіліп, Сталинград майданы әскерлерінің құрамына қосылды. Ұрысқа алғаш рет Еділ жағалауында кірген Сексен бірінші атты әскер дивизиясы майданның оңтүстік қанатында қорғаныста болды. Қараша айындағы шабуыл ұрыстары кезінде 4-атты әскер корпусының құрамында ұрыса отырып, Цаца к-нен Плодовитое, Абганерово стансасы арқылы Верхнеяблочное елді мекеніне дейін келді. Сталинград түбінде қоршауда қалған жау әскерлерінің сырттан көмекке ұмтылған күштерін тойтарып, қоршаудың сыртындағы жауды талқылауға қатысты. Ақсай, Котельниковский қалаларын азат етті. Сталинград шайқасы аяқталғаннан кейін Сексен бірінші атты әскер дивизиясы резервке шығарылып, таратылды да, құрамы 7-атты әскер корпусына біріктірілді.
	
## Дереккөздер


Санат:Атты әскерлер
Сексеуіл (кент)

**Сексеуіл** — Қызылорда облысы  Арал ауданындағы кент, Сексеуіл кенттік әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Арал қаласынан солтүстік-батысқа қарай 53 км-дей жерде, Алтыншоқысу тауларының оңтүстік баурайында, қуаң шөлді белдемде орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 8347 адам (4117 ер адам және 4230 әйел адам) болса, 2009 жылы 9296 адамды (4616 ер адам және 4680 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі Орынбор-Ташкент темір жолы магистралін (20 ғасырдың бас кезі) салуға байланысты қаланған. Кентте темір жол стансасының локомотив депосы, "Құланды асыл тұқымды жылқы" зауытының орталығы орналасқан. Соңғы халық санағы бойынша Сексеуіл кентіндегі халық саны 11 мың болды. Бұл Сексеуіл кентінде демографияның өсіп келе жатқанын көрсетеді. 

## Ауыл суреттері

Саксаульский. Окраина села IMG 20220612 193027.jpg |Сексеуіл
Саксаульский Окраина села IMG 20220612 193014.jpg |Сексеуіл


## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Сексеуілдідала

**Сексеуілдідала** – Бетпақдаланың оңтүстік-шығыс бөлігі. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысының Мойынқұм ауданы жерінде орналасқан. 

## Жер бедері
Оңтүстік-шығыстан (Бірлік ауылы маңынан) солтүстік-батысқа, Керегетас жалына дейін 110-120 км-ге созылып жатыр, ені 20-30 км. Абсолюттік биіктігі 300-400 м, солтүстік-шығысында Шу-Іле таулары сілемдерінің (Жамбыл, Шоғырлы, Майжарылған, Хантау) етегімен, оңтүстік-шығысында Шу өзенінің аңғарымен шектеседі. 

## Геологиялық құрылымы
Шөгінді малтатастардан, құм мен саздақтан түзілген. Жер бедері көне эрозиялық арналармен (ұзындығы 10 км, ені 10-20 м), қалдық төбешіктермен (ұзындығы 6 км, ені 2 км, биіктігі 10-12 м), белесті құм жалдармен және ойдым-ойдым дефляциялық ойыстармен ерекшеленеді. Жер асты сулары 5-7 м тереңдікте кездеседі, минералдылығы 3 г/л. 

## Өсімдігі
Тұздылау құмды өңір табиғатына бейімделген сексеуіл, күйреуік, баялыш, сарсазан, теріскен, жүзгін, жыңғылбас, құм қарағаны, т.б. өсімдіктер өседі. Мал жайылымы ретінде пайдаланылады, сексеуіл өсіретін және дайындайтын шаруашылықтар орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысы географиясы
Санат:Қазақстан далалары
Секстиллион

**Секстиллион** (французша sextіllіon) — бір және 21 нөл арқылы өрнектелетін сан, яғни 10^21 саны. Кейбір елдерде (Англия, Германия) 10^36 саны да **секстиллион** деп аталады.

Санат: Математика
Санат: Сандар
Сектор

***Сектор*** (sector) — пішімдеу кезінде қатқыл немесе иілгіш дискіде жасалған центрлес жолшықтардың біреуінің сегменті; магниттік диск бетіндегі концентрлік шеңбер бойын қуалай орналасқан сызық жолға жазылатын ақпараттың негізгі бірлігін (ең аз көлемін) сақтайтын оның бір бөлігі. Ол сектор тақырыбы мен мәліметтер аймағынан тұрады. Сектордың стандартты көлемі 512 байттан құралады да, олар 1-ден бастап нөмірлемеді. Иілгіш дискілерде 15, 18, 36 сектор, ал қатты дискілерде 90 не одан да көп секторлар болады. Ең аз физикалық адрестелетін жад бірлігі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника

Санат:Материалдар механикасы терминдері