open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гагра

[300px|thumb|right|Гагра, [Қара теңіз жағынан көрінісі]]
**Га́гра** () — Қара теңіз жағалауында орналасқан дауалы жері (курорты) бар қала.

## Сыртқы сілтемелер
* Официальный сайт города Гагра
* gagra.iatp.org.ge/index-eng.htm 
* gagra.narod.ru
## Дереккөздер

Санат:Грузия қалалары
Санат: Қара теңізі портары
Қазақ (айрық)

**Қазақ** сөзі мынадай мағыналарға жатуы мүмкін:

* Қазақтар — этникалық қауым.
* Қазақ (этноним) – Қазақстан Республикасы жергілікті халқының атауы.
* Қазақтар (этногенез).
* Қазақтар диаспорасы.

**Елді мекендер:**
* Қазақ — Ақмола облысы Жақсы ауданындағы ауыл.
* Қазақ — Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданындағы ауыл.
* Қазақ — Әзербайжандағы қала.
* Қазақ ауданы — Әзербайжанның ауданы.

**Басқа мағыналар:**
* Қазақ газеті — қоғамдық, саяси және әдеби үнқағаз.
* Қазақ шығанағы — Каспий теңізіндегі Маңғыстау түбегі жағалауындағы шығанақ. 
* Қазақ радиосы — Қазақ радиолары ЖШС-не қарасты, Қазақстан тұрғындарына, ТМД елдерінде және шет елдерде тұратын қазақ тыңдармандарына хабар тарататын радио желісі.
* Қазақ-орыстар
* Қазақ — өзен.
Терісқақпай (Құрманғазының күйі)

**Терісқақпай** - Құрманғазының күйі.

Р. Омаровтың орындауында осы жолдардың  авторы өз қолынан үйреніп, сол қалпында беріп отырды. Р. Омаров көп жылдар Құрманғазы атындағы Қазақтың Мемлекеттік халық аспаптар оркестрінің жетекші домбырашысы болып жұмыс істеді.

## Сыртқы сілтемелер
* Қали Жантілеуовтың орындауында ("Асыл мұра" жобасынан) - Терісқақпай  (MP3 форматында)

Санат:Құрманғазының шығармалары
Санат:Күйлер
Дауыссыз дыбыстар

**Дауыссыз дыбыстар** — тек салдыр немесе салдыр мен үн қатысы арқылы жасалатын, буын құрай алмайтын дыбыстар.

Дауыссыз дыбыстарды айтқанда көмейде кедергіге ұшырмаған фонациялық ауа ауыз қуысына күшті қарқынмен келеді. Ауыз тар ашылғандықтан, көмей арқылы келген қарқынды ауа әр түрлі артикуляциялық мүшелермен соқтығысады.

## Қазақ тілі
Қазіргі қазақ тілінде 26 дауыссыз бар: б, в, г, ғ, д, ж, з, й, к, қ, л, м, н, ң, п, р, с, т, у, ф, х, һ, ц, ч, ш, щ. Бұлардын ішінде һ дауыссызы парсы-араб сөзінде, в, ц, ч дауыссыздары негізінен орыс кірме сөздерде кездеседі.

Қазақ тіліндегі дауыссыз дыбыстар дауыс қатынасына қарай үшке бөлінеді: 
* Қатаң дауыссыздар — дауыс шымылдығы қатыспай, тек салдырдан жасалатын дауыссыз дыбыстар: п, к, қ, т, с, ф, х, ц, ч, ш щ; 
* Ұяң дауыссыздар — дауыс шымылдығының қатысуымен жасалатын, салдыр мен үн тең болатын дауыссыздар: б, в, г, ғ, д, ж, з; 
* Үнді дауыссыздар — дауыс шымылдығының қатысуымен жасалатын салдырға қарағанда үн басым дауыссыздар: р, л, м, н, ң, у.

**Жұп дауыссыздар**
* Кейбір қатаң дауыссыздардың ұяң сыңарлары бар. Олар: п – б, ф – в, к – г,	қ – ғ,	т – д,	с – з,	ш – ж. Бұл жұп болған дыбыстардың жасалу орны бір-біріне өте жақын. Мысалы, п, б дыбыстары екі еріннің қақтығысуы арқылы жасалады.

Екі еріннің бір-біріне жабыса тиісуі арқылы жасалатын м, б, п еріндік дауыссыздар деп аталады.

Жіңішке дауыссыздар — сөз құрамындағы дауыссыз дыбыстардың көрші жінішке дауыстылармен үндесіп жінішкеруі (сыз — сіз, тұз — түз).

Жуан дауыссыздар — тілдің орта тұсынын қатты тандайға көтерілмеуінен тембрі (әуені) төмен, қатаң айтылатын дауыссыздар.

## Тағы қараңыз
* Дауыссыздар үндестігі
* Дауысты дыбыстар
* Дауыстылар үндестігі 

## Дереккөздер

Санат:Дауыссыздар
Көптік жалғау

**Көптік жалғау** — жалғанған сезіне көптік мағына беретін қосымша. Көптік жалғауының дыбыс үндестігіне қарай алты варианты қолданылады: *-лар, -лер, -дар, -дер, -тар, -тер(қала-лар, мекеме-лер, ғалым-дар, езен-дер, ат-тар, шөп- тер)*. Көптік ұғымды білдіру үшін жалғанатын бұдан басқа екі түрлі морфологиялық форма бар. Оның бірі *-ыз (-із, -з)* формасы қазіргі тілімізде кене заманнан қалған сарқыншақ ретінде бірен-саран сөздерде кездеседі. Мысалы, *"мен"* сөзінің көпше түрі *"біз"* есімдігіндегі *-з* формасы сөздің бөлінбейтін бөлшегіне айнапған. Екіншісі жүрді-к, айтты-қ, кетті-к, жетті-к дегендегі -к, *-қ* формасы да ерте кездегі көптік мағынаны білдерген қосымшалар. Көптік жалғау көптік мағынаға қосымша мынандай әр алуан ұғымды білдіреді.
# Біртекті нәрселердің жиынтығын, белгілі бір адамдар тобын (мектеп*-тер*, үй-лер, жас-тар'');
# Сын есім мен есімшені субстантивтендіреді (жақсы-ларды, ақылды-ларды, оқыған-дарды); 
# Сан есімге, мезгіл үстеуге жалғанып, болжалдау, шамалау, мелшерлеуді білдіреді (жасы отыз-дарда, са-ғат үш-терде, былтыр-лар);
# Бір нәрсенің жалпыға бірдей ортақтығын, меншіктеуші адамның көптігін білдіреді (жалғыз қыз-дарың, Сапар әке-лерің, мектеп-терің). Көптік жалғау бірыңғай мүшенің соңғысына ғана жалғанады. Көптік мағына Көптік жалғауның қатысынсыз лексикассыз, морфологиясыз, синтаксистік тәсілдер арқылы берілетін сөздер де бар (түз, ұн, құрт-құмырсқа, мәдениет, феодапизм, ақыл, достық, бала-шаға, кәрі-жас, жолдас-жора, ыдыс-аяқ). Көптік ұғымның сөз тіркесінен аңғарылатын тұстары аз емес. Мысалы, онсыз да көптік ұғымды білдіретіндіктен: барлық, көптеген, қанша, әр, бірнеше, сантүрлі, санмың, біраз сөздерімен, сондай-ақ сан есіммен тіркәсіп келгенде көптік жалғауы қажет болмайды: 5 адам, барлық адам, көп адам.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Санат:Морфология
Мағауия Хамзин

**Мағауия Хамзин** (29 желтоқсан 1927 жылы, қазіргі Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы Қоңырат кенті - 2000) - домбырашы, күйші-композитор, шертпе күйді шебер орындаушылардың бірі. Қазақстанның халық артисі (1979).

Әкесі Хамза мен ағасы Әшімтай ғажайып музыканттар болды. Арғын тайпасы Тобықты руының дадан бөлімінен шыққан. Күйшілік өнерге баулыған әкесі Хамза және Сатан, Хамит, Әшірбек сияқты әнші-күйшілер болды. Ұстазы Аққыздан үйренген Тәттімбеттің "Сары жайлау","Сылқылдақ" күйлерін көркем өнерпаздар үйірмесінде шебер орындап, көзге түсті.

## Өмірбаяны
* 1949 жылы Алматы музыкалық училищесін бітірді. 
* 1944 жылы Қарағанды филармониясына қабылданды. Осы кезеңде күйші домбыра өнерінің қыры мен сырын жете меңгерді. 
* 1949 - 1952 және 1958 - 1961 жылдары Қазақтың халық аспаптар оркестрінде қызмет етті. 
* 1952 - 1957 жылдары Балқаш мыс қорыту зауытының көркемөнерпаздар ұжымын басқарды. 
* 1961 жылдан "Қазақконцертте" жеке домбырашы.

## Репертуары
Хамзиннің репертуарында Тәттімбет, Тоқа, Дайрабай, Әбді, Аққыз, т.б. халық композиторларының күйлері бар. М.Хамзин бірнеше тамаша күйлердің авторы.

Ол қазіргі заман тақырыбына арнап:
* "Қосбасар" (2 нұсқасы)
* "Шахтер күйі"
* "Космонавтар"
* "Алтын астық"
* "Жайлау"
* "Жарыс"
* "Амангелді туралы күй"
* "Шопан күйі"
* "Белгісіз солдат"
* "Тоқырауын толғауы"
* "Жас қазақ", т.б. күйлерін шығарды.

Мағауия 10 жасынан-ақ күйшіліктің жолына түседі. Жылдар өте ол орындаушылықтың өзіндік үлгісін танытады күйшілікті әбден меңгеріп домбыраның құлағында ойнау дәрежесіне жетеді. Ә.Хасенов пен Т.Момбековтерге қарағанда оның домбырашылығы басты негізгі кәсібі болды.

## Марапаттары
* 1979 жылы майталман күйшіге Қазақ КСР-інің халық әртісі құрметті атағы берілді.
* 1998 жылы Құрманғазының туғанына 175 жылдық торқалы тойына арналған «Құрманғазы және Ұлы Дала сазы» атты түркі халықтарының дәстүрлі сазына арналған Халықаралық фестивалінде М.Хамзин әйгілі домбырашы төкпе күйші Рысбай Ғабдиев екеуі «Дәстүрлі музыка өнеріне сіңірген аса зор үздік еңбегі үшін» атты жүлдеге ие болды.

## Дереккөздер

Санат:29 желтоқсанда туғандар
Санат:1927 жылы туғандар
Санат:Ақтоғай ауданында (Қарағанды облысында) туғандар
Санат:2000 жылы қайтыс болғандар
Санат:Күйшілер
Санат:Домбырашылар
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Қазақконцерт тұлғалары
Санат:Қазақстан халық әртістері
Әбікен Хасенов

**Әбікен Хасенов** (1897, қазіргі Қарағанды облысы Шет ауданы - 30.10.1958, Алматы) - қазақтың күйші-домбырашысы, шертпе күйдің шебері, актер, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген артисі (1945). 

Домбырашылық өнерге баулыған әкесі Хасен, немере ағасы Мақаш Садуақасұлы және Ақмолда Дүйсенұлы болды. Кейіннен ол белгілі күйші-домбырашылар Баубек пен Қыздарбектен Тәттімбеттің күйлерін үйренеді.
* 1934 жылдан қазіргі Қазақ академиялық драма театрында қызмет етті. Xасенов театр сахнасында Құнанбай (М.Әуезов пен Л.С. Соболевтің "Абайында"), Қараменде (Әуезовтің "Еңлік - Кебегінде"), Қодар, Балта (Ғ.Мүсіреповтің "Ақан сері - Ақтоқтысында"), Мұса (С.Мұқановтың "Шоқан Уәлихановында"), Тайман (Ә.Тәжібаевтың "Майрасында"), т.б. образдар жасады. Сонымен қатар ол Тәттімбеттің "Сарыжайлау", "Көкейкесті", "Сылқылдақ", "Бес төре", "Азамат", "Қосбасар" (бірнеше түрі), т.б. күйлері пластинкаға түсірілді. Оның өзі шығарған "Қоңыр" атты күйі бар.

Арғын тайпасы, Қаракесек руының Кәрсон бұтағынан шыққан.

Ол дәстүрлі музыкалық ортада, күй өнерін құрметтейтін қадірлей білетін елде өсті. Оның алғашқы ұстазы өз ағасы Мақаш. Аттары аңыз болған домбырашылар Баубек, Қыздарбек, Әбді, Ақмолда, Итаяқтардың есімдері елге кең жайылған аса қадірлі қасиетті өнерпаздар осында өмір сүрді.

1934 жылы Әбікен қазақ әдебиетінің классигі жазушы Сәкен Сейфуллиннің көмегі тиіп Қазақтың драма театрына жұмысқа алынып өмірінің соңына дейін сонда істейді. Әбікен көптеген батырлар мен билердің бейнесін сахнаға шығарды.

Бірақ Әбікен өміріндегі ерекше орын алатын қасиеті әрине күйшілігі. Оның домбырасының қоңыр үні жүректегі қыл сезімдерді қозғап көңілдегі шерді дөп басатын сиқырлы сазымен со кездегі қазақтың зиялы қауымының әртістерінің ақын-жазушыларының ғалымдарының ұйып тыңдайтын көңілдерінің қошы бола білді. Бақытымызға орай Әбікеннің көзі тірісінде оның орындауындағы Тәттімбет пен Әбдінің күйлері саз табақшасына түсіріліп, өзі шығарған «Қоңыр» күйіне ән де жазылып қалды.

## Дереккөздер


Санат:Күйшілер
Санат:Домбырашылар
Санат:Қазақстан актерлері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген əртістері
Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры актерлері
Санат:Арғындар
Санат:Қазақстан театр актерлері
Сүгір

**Сүгір** сөзі мына мағыналарда қолданылуы мүмкін:

* Сүгір Әліұлы
* Сүгір Бегендікұлы
* Сүгір Мырзалыұлы
Менің Қазақстаным (ән)

**«Менің Қазақстаным»** — қазақ халқының ұлттық патриоттық рухын, туған жерге деген сүйіспеншілікті паш ететін әйгілі ән. Бұл әннің сөзі Жұмекен Нәжімеденовке, ал әуені Шәмші Қалдаяқовқа тиесілі. 1956 жылы жазылған бұл туынды алғаш рет халыққа ұсынылған сәттен бастап кең танымалдыққа ие болды.

Әнде Қазақстанның кең байтақ жері мен табиғаты, ұлттық мақтаныш пен елдің болашағына деген сенім шынайы түрде сипатталады. 2006 жылы Қазақстан Республикасының президенті Нұрсұлтан Назарбаев әннің мәтініне өзгерістер енгізіп, ресми түрде Қазақстанның мемлекеттік әнұраны ретінде қабылданды. Осылайша, "Менің Қазақстаным" тек патриоттық ән ретінде ғана емес, елдің мемлекеттік рәміздерінің бірі ретінде үлкен мәртебеге ие болды. 

## Тарихы

Ән 1956 жылы жазылған. Бұл туынды алғаш рет халыққа ұсынылған сәттен бастап кең танымалдыққа ие болды.

Әнде Қазақстанның кең байтақ жері мен табиғаты, ұлттық мақтаныш пен елдің болашағына деген сенім шынайы түрде сипатталады. 2006 жылы Қазақстан Республикасының президенті Нұрсұлтан Назарбаев әннің мәтініне өзгерістер енгізіп, ресми түрде Қазақстанның мемлекеттік әнұраны ретінде қабылданды. Осылайша, "Менің Қазақстаным" тек патриоттық ән ретінде ғана емес, елдің мемлекеттік рәміздерінің бірі ретінде үлкен мәртебеге ие болды. 

## Сөзі
Алтын күн аспаны,

Алтын дән даласы,

Думанды бастады,

Далама қарашы!

Кең екен Жер деген,

Жерге дән шықты ғой,

Дән егіп терлеген

Қазағым мықты ғой!

*Қайырмасы*:

Менің елім, менің елім

Гүлің болып егілемін,

Жырың болып төгілемін, елім!

Туған жерім менің — Қазақстаным!

Айнала қарасам,

Асықты жүрегім.

Заманға жарасам,

Жарасып тұр елім.

Біздің ел орденді

Көтерді туларын,

Желмен ол тербелді,

Тербеле жырладым.

*Қайырмасы*:

Менің елім, менің елім

Гүлің болып егілемін,

Жырың болып төгілемін, елім!

Туған жерім менің — Қазақстаным!

Сағымды далам бар,

Сабырлы көлім бар.

Қараңдар, жараңдар

Осындай елім бар.

Қарсы алған уақытты

Ежелгі досындай,

Біздің ел бақытты,

Біздің ел осындай!.

*Қайырмасы*:

Менің елім, менің елім,

Гүлің болып егілемін,

Жырың болып төгілемін, елім!

Туған жерім менің — Қазақстаным!

## Әуені

## Тағы қараңыз
* Менің Қазақстаным (әнұран)

## Дереккөздер

Санат:Қазақ әндері
Тәуелдік жалғау

**Тәуелдік жалғау**, әдетте, бір заттың басқа бір затқа тәуелді екенін білдіретін қосымша. Негізінде зат есімге тән қосымша бола тұрса да, зат есім қызметін атқаратын, демек, субстантивтенетін (заттанатын) сөздердің барлығына да жалғана береді. Мысалы: *әкем, дәптерім* деген сөздер зат болса, *Түйенің үлкені өткелде таяқ жейді* (мақал) деген сөйлемдегі *үлкені* сын есімі субстантивтеніп тұр. *Ердің екі сөйлегені - өлгені; еменнің иілгені - сынғаны* (мақал) дегендегі *сөйлегені, өлгені, иілгені, сынғаны* деген сөздер - зат есім орнына қолданылып тұрған есімше формалар.

## Қосымшалар
Жақ-жақтың көрсеткіші ретінде қызмет ететін тәуелдік жалғау қосымшалары мыналар:

Бұл қосымшалар жалғанған сөздер, әдетте, өздерінен бұрын ілік септік жалғауда тұрып тіркесетін жіктеу есімдіктермен тікелей байланысты болады. Сол себептен тәуелдеулі сөздің жақ жалғаулары да жіктеу есімдіктерінің жақтарына сәйкес келіп отырады. Мысалы: *менің қаламым; сенің қаламың; сіздің қаламыңыз, оның қаламы.*

## Жекеше түр мен көпше түрдің тәуелденуі

Сөз жекеше түрде де, көпше түрде де тәуелденеді. Егер сөз (зат) жекеше түрде тәуелденіп тұрса, бір зат бір адамға (я затқа) тән екендігі білінеді. Ал, сөз (зат) көпше түрде тәуелденіп тұрса, көп зат я бір тектес бірнеше зат бір адамға (я затқа) ғана меншікті екендігі білінеді.  Тәуелдіктің бұл түрі оңаша тәуелдеу деп аталады. 

:Мысалы: *Бірдің тәжірбиесі - көптің игілігі* (мақал); *Байлықтың атасы - еңбек, анасы - жер* (мақал) деген сөйлемдердегі тәуелдік жалғауының қосымшалары жалғанған сөздерді тәуелдік жалғауларынсыз қолданса, сол сөйлемдердегі сөздердің қиюлары кетіп, олар өз ара үйлеспей, қисындаспай тұрады.

Оңаша тәуелдеудің үлгісі мынадай:

## Әдебиет
*А. Ысқақов, Қазіргі қазақ тілі, 1974 ж

Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Санат:Морфология (лингвистика)
Текелі

**Текелі** — Қазақстан Республикасы, Жетісу облысына бағыныстағы қала (1952 жылдан).

## Географиялық орны
Талдықорған қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 40 км қашықтықта орналасқан. Аумағы 0,1 мың шаршы км (61,33 га). Қала Текелі өзенінің сол жағалауында, Жетісу Алатауының батыс сілемдері шатқалының бірінде, теңіз деңгейінен 950-1600 м биіктікте орналасқан.

## Халқы

## Текелі қаласының басшылары
#  ?
# Әжіғұлов Қанатбек Бәзілжанұлы
#  ?
# Бескемпіров Серікжан Исламұлы (27.09.2005 — 25.01.2012 лауазымынан босатылды);.
# Айтжанов Қаныбек Құлжабайұлы  (25.01.2012 — 27.06.2013 лауазымынан босатылды).
# Қайнарбеков Талғат Қанатоұлы (27.06.2013 — 09.11.2016 лауазымынан босатылды).
# Өнербаев Бақтияр Алтайұлы (09.11.2016 — 21.09.2020 отставкаға өтініш берді).
# Молдахметов Батыр Қаиркенұлы (21.09.2020 — 05.09.2022 лауазымынан босатылды).
# Әділ Алмас Ғабдолұлы (05.09.2022)

## Тарихы
* 1911 жылы іргесі қаланып, 1927 жылы кент дәрежесіне көтерілді. 
* 1933 жылы инженер-геологтар М. Юдичев пен М. Қаділбековтің зерттеу-барлау жұмыстарының нәтижесінде Текелі өзенінің оң жағалауынан қорғасын, мырыш, күміс, кадмий, германий кендері табылды.
* 1937 жылы Текелі қорғасын-мырыш басқармасының құрылысы басталып, 1942 жылы қорғасын-мырыш комбинаты құрылды.
* 1939 жылы емхана салынды, 1941 жылы бірінші орта мектеп ашылды.
* 1942 жылы Жоңғар тауларының етегінде  Текелі қорғасын-мырыш комбинаты және оның жанында жұмыс поселкісі құрылды. Кәсіпорын Текелі, Көксу және Тұйық кен орындарын өндірді. Екінші дүние жүзілік соғыс уақытында  соғыс кезіндегі атылған оқтың әрбір сегізіншісі осы комбинатта жасалды. 

## Климаты
Текелінің климаты континенттік, қысы суық, жазы жылы. Қаңтар айының жылдық орташа температурасы −11-13С, шілденікі — 20-22С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 650-1900 мм. Қаланың маңында, Қора өзеңінің шатқалында биіктігі 90 метр болатын Бұрқанбұлақ атты сарқырама бар.

## Табиғаты
Қалаға жақын әсем тау шатқалдарында Жетісубақа тісі (тритон), марал, таутеке, елік, қоңыр аю, борсық, күзен, суыр, түлкі, қасқыр, тиін, сілеусін, қоян, жабайы шошқа, т.б. аңдар кездеседі. Сондай-ақ, мұнда шырша, қайың, терек, тал, көктерек, қарағай, алма ағашы, т.б. жалпақ жапырақты орман қалыптасқан.


Сурет:Yurt in Tekeli.JPG|Текелідегі қазақ үй
Сурет:Nowruz 2013 in Tekeli.JPG|Орталық алаң
Сурет:Traditional costume for Nowruz.JPG|Наурыз, 2013 жыл


## Қаланың көрнекі орындары
Текелі қаласында бірнеше көрнекі жерлер бар, атап айтқанда:

* Дінмұхамед Қонаев атындағы ұзындығы 38 км болатын көше. Ресми түрде Қазақстанның ең ұзын көшесі болып саналады.
* «Келіншектас», "Будда тасы - Қазақстан аумағындағы көне будда ескерткіші.
* "Бұрханбұлақ" - Қазақстанның ең үлкен су сарқырамасы, Текелі қаласынан жоғары Қора өзені шатқалының етегінде орналасқан.
* Үш өзен қосылатын қаланың орталығында орналасқан Ұлы Отан соғысына арналған ескерткіш-тас (1941—1945 жж.)

## Сілтемелер
* Текелі қаласы

## Дереккөздер

Санат:Текелі
Естай Беркімбайұлы

**Естай Беркімбайұлы** (1874 жыл, қазіргі Павлодар облысы, Екібастұз ауданы, қарасты Ақкөл ауылы – 15 наурыз, 1946 жыл) — қазақтың көрнекті әншісі, ақын-сазгері, ҚазССР-нің еңбек сіңірген өнер қайраткері (1939). 

## Өмірбаяны

* Ол кедей отбасында туған. Естай әндік-ақындық ортада өскен, анасы Күлипа мен ағасы Байтолым белгілі әншілер болған. Естай олардан жыр, дастандар мен толғауларды орындау мәнерін үйренген. 16 жасында халық әндерін талантты орындаушы, халықтық музыка дәстүрін жалғастырушы тұлға.
* 20 жасында Ертіс атырабына белгілі әнші болды. Осы өнердің арқасында көп жерлерді (Қараөткел, Семей, Кереку, Зайсан, Тарбағатай, Жетісу) аралайды. Сұлу Көкше мен Баянға барады. Бұл сапарында Біржанмен кездесіп, оның өнерінен тәлім алды.

Әнші-сазгерлер Біржан, Ақан сері мен Жарылғапбердінің өнер-өнегесінен сусындаған Естай олардың тек әншілік-орындаушылық өнерін ғана емес, сазгерлік өнерін де ілгері дамытты: көптеген әндер ("Бір мысқал", "Майда қоңыр", "Ашу – пышақ", "Шоқ қара ағаш") шығарды. 

Естайдың әнші-ақындық, сазгерлік талантын бүкіл қазақ сахарасына мәшһүр еткен әні – "Қорлан". Осы шығармасымен классик сазгерлердің қатарынан орын алды. "Қорлан" – Естай шығармаларының шыңы, жүрегі (Жұбанов А., Замана бұлбұлдары, А., 1963, 248-бет). "Қорлан" әнін М. Төлебаев "Біржан-Сара" операсында, Е.Г. Брусиловский "Ер Тарғын" операсында, С.И. Шабельский мен Л.М. Шаргородский "Қобыз бен оркестрге арналған концертінде" (2-бөлімінде) шығармашылықпен пайдаланды. 

Жаңа өмір жайында "Туды күнім", "Өмір" атты әндер шығарды. 1939 жылы Алматыға келіп, көп әндерін нотаға түсіртті. 
* Әншілік ақындық сайыстарға қатысып, Жамбылмен неше рет кездесті. 
* Сол жылы Қазақстан Жазушылар Одағының ІІ сьезіне қатысты.
* Ұлы Отан соғысы жылдарында мәдени-үгіт бригадасында әсем әнімен, жалынды жырымен халықты жеңіске жігерлендірді. 
* 1945 жылы Абайдың туғанына 100 жыл толу мерекесіне қатысты. Мұнда Нартай, Нұрлыбек т.б. ақындармен айтысқа түсті. Оған арнап М. Әлімбаев "Естай-Қорлан" поэмасын (1968) жазды.

## Марапаттары
* 1939 жылы қыркүйегінде "Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері" деген құрметті атақ берілді.
* 1940 жылы Қазақстан Композиторлар одағына мүше болып қабылданды.

## Шығармалары
* "Майда қоңыр"
* "Жүректе"
* "Мәлике"
* "Өмір"
* "Қоңыр жел"
* "Дүние"
* "Шоққара ағаш"
* «Хұсни-Хорлан»- Әні мен сөзі Естайдікі, орынд. Р. Абдуллин

## Дереккөздер

Санат:Екібастұзда туғандар
Санат:Қазақстан әншілері
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Адырна

**Адырна** - 
# қазақтың көп ішекті шертпелі аспабы. Аспаптың шанағы қуыс, беті көн терімен қапталады. Б.з.б. аңшылар ұстанған көне аспап саналады. Оның көне үлгісі әуелде садақ тәріздес болған. Кейін бұғы, марал, киік, бөкен тәрізді аңдарға ұқсастырып жасап, мүйіз бен құйрықтың екі арасына ішектер тартып ойнаған. Адырнаны тізенің үстіне қойып, басын иыққа тіреп, ішектерін іліп тартып кейде шертіп ойнайды. Адырнаның ішегі шуда жіптен немесе тарамыстан тағылады, аспаптың тұрқы 48-50 см., қалыңдығы 8-10 см, 7-ден 13-ке дейін ішектер тағылады. Адырна қазіргі кезде фольклорлық әуендер мен шағын күйлерді орындауға қолданылады. Адырнаның Д. Шоқпарұлы, А. Құмаровтар жасаған бірнеше нұсқасы Ықылас атындағы қазақ саз аспаптары мұражайында сақтаулы. “Адырна” аталатын көне аспаптар ансамблі бар.
# Жақтың (садақтың) негізгі бөлігінің атауы. Ағаштан, сүйектен, мүйізден иіп құрастырады. Адырнаға қайыстан, тарамыстан немесе жібектен керме жіп-кіріс байлайды. Адырна ның иіні, екі басы, белі әртүрлі ағаштан жасалып, иіні серпінді болу үшін мүйіз, белі берік болу үшін сүйек қабаттастырылып, өнбойы тарамыспен шандып байланады, сырты қайыңның тозымен қапталады. Адырна кері иіліп жасалады да, кіріс тағылғанда оған қарсы бағытта иіліп тұрады. Қатты серпінді адырналардан оқ атқанда шектей тартылған кірістің дірілінен гуілдеп дыбыс шығатындықтан, тілімізде “адырнасын ала өгіздей мөңіреткен” деген сөз тіркесі қалыптасқан. 
# Пішіні садақ адырнаға ұқсатылып жасалған, бірнеше шекті көне музыкалық аспап.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Музыкалық аспаптар
Санат:Қазақтың саз аспаптары
Қылқобыз

нобай|200px|
**Қылқобыз** — екі ішекті, ыспaлы музыкалық аспап. Қылқoбыз – қазақ халқының ұлттық аспаптарының ішіндегі ең көне аспап. 9-10 ғасырларда өмір сүрген Қорқыт ата дәуірінен бері қылқобыздың сарыны үзілмей келеді. Жалпы, ұлттық аспaптардың ішінде қобыз үнге бай, киелі, қасиетті деп танылады. Сонымен қaтaр, қанша ғасырлар қойнауынан жетсе де қoбыздың бұрынғы түрі мен қазіргі түріндегі үні бір сарынды. Сeбебі, оның ішегі ықылым заманнан бері жылқының қылынан тартылып келді, ысқышы да. Оның қылқoбыз аталуы да сондықтан. Қылқобыздың ішіндегі ең үлкен түрі – «нар қобыз». Қылқобызды хaлқымыз киелі аспап ретінде қастерлейді. Қазақ қобыздың үні шыққан жерге жын - шайтан жоламайды деп ырымдайды. (үнтаспа «Қылқобыз сарыны») Қазақ халқы қыл қобыздарға өте бай болып келеді.Солардың бірі осы қылқобыз болып табылады. Қазақ халқы үшін ұлттық аспаптардың маңызы өте зор болып табылады.Қазақ халқы күй атасы-Құрманғазы десе,қобыз атасы-Қорқыт деп санаған

## Дереккөздер
*Қазақ халқының аспабтары туралы жинақ.

## Тағы қараңыз
* Нарқобыз
* Жез қобыз

Санат:Қазақтың саз аспаптары
Библия

нобай|300px|Гутенберг басып шығарған Батыстағы ең алғашқы Киелі Кітап
**Библия**, немесе **Киелі Кітап** (, *tà biblía*, «кітаптар»), — христиан дінінің киелі, қасиетті делінген кітаптарының жиынтығы. Онда Құдай мен адамның байланысы түсіндіріліп, христиандар, яһудилер, самариялықтар және растафарилер айтылған. Библия екіге бөлінеді: яһудилер мен христиандарға ортақ Көне келісім (яһудилікте — Танах) және тек христиандар мойындайтын Жаңа келісім. Қазақша аудармаға сәйкес Киелі Кітап Тәурат, Пайғамбарлар Жазбалары (1-б.), Забур, Пайғамбарлар Жазбалары (2-б.) және Інжіл деп бөлінеді. Көне келісім көне иврит тілінде жазылды, бірақ кейбір бөліктері арамей тілінде жазылған-ды, ал Жаңа келісім толығымен көнегрек тілінде (койне грекше түрінде) жазылды. XIII ғасырда Стефан Лэнгтон Киелі Кітапты бөлімдерге, ал XVI ғасырда Роберт Этьенн оны жолдарға бөлді.

Киелі Кітап әлемдегі ең кеңінен таратылған кітап, 2022 жылғы есеп бойынша жиыны 166 миллионға жуық Киелі кітап жазбалары тегін таратылған. Оның тағы басқа рекордтары да бар: ең көп шығарылатын кітап — жыл сайын 32 876 дана шығарылады; ең аударылған кітап — ол 2036 тілге аударылды; ең ұзақ жазылған және жиналған кітап — Киелі Кітап кітаптарының бірі Әйүп кітабы б.з.б. 1521 жылы жазылса, Жохан аяны б.з. 96 жылы жазылды; авторлары ең көп кітап — ресми деректер бойынша кітапты 35-40 автор жазды; 

Киелі Кітаптағы кітаптар саны христиандық тармақтарда әртүрлі: протестантизмде — 66, католицизмде — 73, православиеде — 77, ал Эфиоптық православ шіркеуінде — 81.

## Киелі кітаптардың тізімі

## Басқа діндерде
Яһудилер Көне келісімнің тек 39 канондық кітабын Танах кітаптары ретінде мойындайды.

Мұсылмандар Тәуратты, Забурды және Інжілді Алла Тағаланың сөздері деп санайды, бірақ олар Киелі Кітап құрамына бұрмаланып кірген деп есептейді.

## Тағы қараңыз
* Христиандық
* Иса Мәсіх
* Шіркеу

## Дереккөздер

Санат:Яһудилық
Санат:Христиандық
Ашық Тізімдеме Жобасы

**Ашық Тізімдеме Жобасы** (). Басқа атаулары: **ODP**, **DMoz** (**D** — , **Moz** — Mozilla) — Netscape иелі көп тілді Интернет сілтемелерінің ашық тізімдемесі. Құрылтайшылары және сүйемелдеушілері ерікті өңдеушілер шартты қауымы деп есептеледі.

Тізімдеме 1998 ж. бастап іске кірген. Ағымдық 2006 ж. 1 маусымында тізімдеменің жария бөлшегінінің 708 584 астам төменгі бөлшектерінде 4 769 732 астам тораптар сипатталған, 78 тіл тарауы құрылған және толықтырылған, тағы 99 саны даяр кезеңінде боп тұр, жобаның болмысының бүкіл уақытында 72 729 өңдеуші қатысқан, оның ішінде 7 495 өңдеуші ағымда белсенді өңдеумен шұғылданып тұр. 2006 ж. 12 мауысымында тізімдеменің жария бөлшегінде қазақша торап бөлімі  орналастырылған.

## Сыртқы сілтемелер
* Ашық Тізімдеме Жобасы 
* Жария алқасы  — Ашық Тізімдеме Жобасы
** Жария алқасының қазақша тарауы  — Ашық Тізімдеме Жобасы
* Санақтар — Ашық Тізімдеме Жобасы
* Ұнқағаз  — Ашық Тізімдеме Жобасы

Санат:Интернет
Санат:Ғаламтор
Футболдан 2006 жылғы әлем біріншілігі

**Футболдан әлем чемпионаты 2006** (немесе *ФИФА Әлем Кубогы 2006*) — 9 маусым 2006 — 9 шілде 2006 уақыт аралығында өтеді. Әлем чемпионы деген аса бағалы атақты кім ұтатыны финалдық матчта анықталды. 2006 жылғы чемпионатының соңғы турын өткізуге бәсекелескен 5 елдің (Германия, Англия, Бразилия, Марокко және Оңтүстік Африка) ішінен 2000 жылы маусым айында Германия жеңімпаз боп тағайындалды.

## Ұлттық құрамалар
2006 жылдан бастап, ФИФА-ның жаңа ережелеріне сай алдыңғы чемпионат жеңімпазы да финалдық турға өту үшін іріктеу ойындарына қатысуы қажет болды; еш іріктеусіз финалдық кезеңге шығу құқығы тек чемпионатты өткізетін ел үшін ғана қалдырылды.

Финалдың кезеңге өткен елдердің тізімі төменде беріліп тұр. Барлығы 32 команда.

## Стадиондар
Чемпионат 12 қалада өткізіледі. Стадиондардың көрсетілген сиымдылығы отыратын орындардың саны боп табылады. Кейбір стадниондардың аттары чемпионат кезеңіне өзгертілген.


300px|



## Топтар
### A тобы

----

----

### B тобы

Бүкіл уақыт жергілікті

### C тобы

----

----

### D тобы

----

----

### E тобы

----

----

### F тобы

----

----

### G тобы

----

----

### H тобы

----

----

## Келесі кезең

### 1/8 финал

----

----

----

----

----

----

----

### 1/4 финал

----

----

----

### 1/2 финал

----

### Үшінші орын үшін

### Финал

## Марапаттар


### Бомбардирлер сайысы

;5 гол
* 20px Мирослав Клозе

;3 гол
* 20px Эрнан Креспо
* 20px Макси Родригез
* 20px Лукас Подольски
* 20px Фернандо Торрес
* 20px Роналдо
* 20px Давид Вилья
* 20px Тьерри Анри
* 20px Зинедин Зидан

;2 гол

* 20px Тим Кэхил
* 20px Аруна Диндане
* 20px Пауло Ванчопе
* 20px Томаш Росицки
* 20px Аугустин Дельгадо
* 20px Карлос Тенорио
* 20px Стивен Джерард
* 20px Патрик Виера
* 20px Омар Браво
* 20px Бартош Босацки
* 20px Манише
* 20px Александр Фрай
* 20px Андрей Шевченко
* 20px Адриано
* 20px Бастиан Швайнштайгер
* 20px Марко Матерацци
* 20px Лука Тони

## Ресми демеушілер
Төменде Әлем кубогының ресми демеушілері  көрсетілген:

* Adidas
* Budweiser
* Avaya
* Кока-кола
* Continental
* Deutsche Telekom
* Emirates

* Fujifilm
* Gillette
* Hyundai
* Mastercard
* McDonald's
* Philips
* Toshiba
* Yahoo!

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* ФИФА Әлем Кубогының ресми сайты 
* Әлем Чемпионаты стадиондарының ресми тізімі 
* ФИФА күнтізбесі
* Official World Cup Charity 
* Спорт  Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)

Санат:2006 жылғы футбол
Санат:Футболдан 2006 жылғы әлем біріншілігі
Медеу

нобай|260px|Медеу спорт кешеніне Шымбұлаққа барар жолдан көрініс.
[нобай|260px|[Допты хоккей, VІІ қысқы Азия ойындары]]

thumb|260px
**Медеу спорт кешені** — жасанды мұз айдыны бар дүние жүзіндегі ең ірі спорт кешені. Алматы қаласынан 18 км жерде, Кіші Алматы шатқалында, теңіз деңгейінен 1691,2 м биікте орналасқан.

## Тарихы
Табиғи мұз айдыны ретінде 1951 ж. пайдаланыла бастады. Медеу спорт кешені 1972 ж. тұрғызылды. Құрылысқа қатысқан архитекторлар: В. З. Кацевке, А. С. Қайнарбаевқа инженер С. Б. Матвеевке, тағыда басқа. (барлығы 10 адам) 1975 ж. КСРО Мемлекеттік сыйлығы берілді.

Конькишілерге арналған жасанды мұз айдынының ауданы 10,5 мың м. Жарыс жолының ені 5 м, айналымы 400 м. Айдынның ортаңғы бөлігі – хоккей ойынына және мәнерлеп сырғанауға арналған. 12,5 мың орындық кешенде 2 жүзу бассейні, спорт залы, қонақүй, асхана, кинозал, кітапхана және баспасөз орт. орналасқан. Жасанды мұз айдынының астыңғы жағындағы биікт. 2,3 м 20 түрлі материал қабатты орасан зор темір бетон тақтаның үстіне орналастырылған. 

Мұнда ұзындығы 170 м-лік салқындатқыш темір құбырлар тартылған. Айдынның жарықтануын 8 тұғырға орнатылған 1600 қуатты шамдар қамтамасыз етеді. Ортадағы фотофинишпен байланыстырылған жылдам жазатын электрон таблоның 30 мыңнан астам шамы 1 мин ішінде 6 мың түрлі бейнені көрсете алады. Жасанды мұздың қалыңд. — жазда 3-4 см, қыста 10-15 см-ге дейін жетеді. Медеу спорт кешені құрамына Медеу қонақүйі кіреді. Медеу қонақүйінің бір, екі орындық және люкс бөлмелері бір мезгілде 376, ал жылына 10 мыңға жуық адамды қабылдай алады. 

Сенбі, жексенбі күндері Медеу мұз айдыны 9 мыңға жуық әуесқой конькишіні қабылдай алады. Медеу мұз айдынында спринтерлік және классик. көпсайыстан, т.б. спорт түрлерінен әртүрлі халықар. жарыс өткізіліп, дүниежүз., еур. және ұлттық рекордтар жасалды. Медеу спорт кешені – тек спорт жарыстары үшін ғана емес, сонымен қатар қала тұрғындары мен қала қонақтарының әсем табиғат аясында демалатын орны. 1990 жылдан дәстүрлі «Азия дауысы» халықаралық ән байқауы өткізіліп келеді.

**Медеу** – Алматының төңірегінде, Кіші Алматы өзенінің жағасында жататын мұз айдыны. Теңіз деңгейінен 1,691 метр биікте орналасып, ол әлемдегі ең атақты мұз айдындарының арасында. Медеу 10,500 ш.м. жерді алып жатады және 10,500 көрерменді сыйғызады.

## Рекордтар
Әлемдегі 150-ден аса үздік спорттық рекордтар бұл мұз айдынына туғаны баршаға мәлім. Медеуде өткізілген ұлы чемпионаттарының соңғы - 1988 жылындағы Халықаралық Еркектер Конькимен Тез Жүгіру чемпионаты болған.

## Фильмография
* 1982 жылы Қазақстан-Чехословакия киностудиялары бірігіп «Көріскенше қош бол, Медеу!» атты көркем комедиялы фильм түсірді.

## Дереккөздер

Санат:Алматы спорт кешендері
Санат:Алматының көрікті орындары
Санат:Алматы қаласының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Абай

**Абай** сөзі мынадай мағыналарға жатуы мүмкін:
## Тұлғалар
* Абай Құнанбайұлы — қазақтың ақыны.

## Елді мекендер
### Ақмола облысы
* Абай — Егіндікөл ауданындағы ауыл.
* Абай — Қорғалжын ауданындағы ауыл.

### Ақтөбе облысы
* Абай — Хромтау ауданындағы ауыл.

### Алматы облысы
* Абай — Қарасай ауданындағы ауыл.

### Батыс Қазақстан облысы
* ''Абай'' — Бәйтерек ауданындағы таратылған ауыл.
* Абай — Теректі ауданындағы ауыл.

### Жамбыл облысы
* Абай — Байзақ ауданындағы ауыл.
* Абай — Шу ауданындағы ауыл.

### Жетісу облысы
* Абай — Ескелді ауданындағы ауыл.
* Абай — Сарқан ауданындағы ауыл.

### Қарағанды облысы
* Абай — Абай ауданындағы қала.
* Абай — Ақтоғай ауданындағы ауыл.

### Қостанай облысы
* Абай — Қостанай ауданындағы ауыл.
* Абай — Ұзынкөл ауданындағы ауыл.

### Қызылорда облысы
* Абай — Арал ауданындағы ауыл.
* Абай — Қазалы ауданындағы ауыл.
* Абай — Қызылорда қалалық әкімдігіне қарасты аумақтағы ауыл.

### Павлодар облысы
* Абай — Железин ауданындағы ауыл.
* Абай — Май ауданындағы ауыл.

### Түркістан облысы
* Абай — Жетісай ауданындағы ауыл.
* Абай — Келес ауданындағы ауыл.
* Абай — Мақтаарал ауданындағы ауыл.
* Абай — Сауран ауданындағы ауыл.
* Абай — Созақ ауданындағы ауыл.
* Абай — Төле би ауданындағы ауыл.

## Жер атаулары
* Абай асуы — Іле Алатауындағы Кіші Алматы сілемінің Азутас жалынан өтетін асу.
* Абай шыңы — Іле Алатауының Кіші Алматы сілемінде орналасқан шың.
* Абай даласы —  Теректі мен Қоржынтау жоталары арасында орналасқан Орталық Алтайдағы тау аралық даласы.
* Абай өзені — Көксу өзенінің саласы.

## Көше атаулары
* Абай даңғылы — Алматыдағы даңғыл.
* Абай даңғылы — Астанадағы даңғыл.
Халықаралық фонетикалық әліпби

**Халықаралық фонетикалық әліпби (ХФӘ)** (, қысқ. *IPA*;) — негізінен латын әліпбиіне негізделген фонетикалық нотацияның алфавиттік жүйесі. Ол XIX ғасырдың соңында халықаралық фонетикалық қауымдастықпен әзірленген ауызекі тілдің дыбыстарының стандартталған көрінісі. ХФӘ-ны лексикографтар, шет тілі студенттері мен оқытушылары, лингвистер, дефектологтар, әншілер, актерлер, тіл жасаушылар мен аудармашылар пайдаланады.

## Тарихы
1886 жылы француз лингвисті Пол Пасси бастаған бір топ француз және британ тілі мұғалімдері ұйым құрды, ол 1897 жылдан бастап Халықаралық фонетикалық қауымдастық (французша: Association phonétique internationale) деп аталды. Түпнұсқа әліпби ром алфавиті деп аталатын ағылшын тіліне арналған Генри Свит ұсынған емле реформасына негізделген, бірақ оны басқа тілдерге қолайлы ету үшін таңбалардың мағыналары тілден тілге өзгеруі мүмкін. Мысалы, ағылшын тілінде [ʃ] дыбысы «c» әрпімен, ал француз тілінде «ch» әріп тіркесімімен берілген. Дегенмен, 1888 жылы әліпби әртүрлі тілдер үшін біркелкі пішінге келтірілді, осылайша барлық кейінгі түзетулердің негізін қалады.300px|нобай|оңға|2020 жылы қайта қаралған ресми ХФӘ кестесіҚұрылғаннан бері ХФӘ бірнеше рет қайта қараудан өтті. 1900 және 1932 жылдардағы елеулі өзгерістерден кейін ХФӘ 1989 жылғы Киль конгресіне дейін өзгеріссіз қалды. 1993 жылы кішігірім түзету жасалды – төрт орта ортаңғы дауысты дыбыстар қосылды және дауыссыз импласивті дауыссыз таңбалар жойылды. Соңғы өзгеріс 2005 жылы жасалды – лабио-дентальдық (еріндік-тіс) бір екпінді дауыссыз дыбыстың таңбасы - ⱱ қосылды. Таңбаларды қосу және алып тастаудан басқа, IPA өзгертулері негізінен таңбалар мен санаттардың атын өзгертуден, сондай-ақ қаріп түрлерін өзгертуден тұрды.

Детунды сөйлеудің фонетикалық транскрипциясына арналған ХФӘ кеңейтімдері 1990 жылы жасалды және 1994 жылы Халықаралық клиникалық фонетика және лингвистика қауымдастығымен ресми түрде мойындалды.

## Сипаттамасы
IPA-дің негізгі принципі — әрбір жеке дыбыс (немесе сөйлеу сегменті) үшін жеке таңба, символ беру болып табылады. Яғни, ол бір дыбысты көрсету үшін бірнеше әріп (диграф)-ты қолданбайды немесе бірнеше дыбысты көрсету үшін бір әріпті пайдаланбайды (ағылшын тіліндегі [ks] немесе [gz] үшін «x» сияқты). Онда әріптің дыбысталуы контекстке байланысты болатын символдар жоқ (мысалы, ағылшын және басқа еуропалық тілдердегі «c»). Ақырында, IPA әдетте екі дыбыс үшін ерекше әріптерге ие болмайды, егер олардың арасында қандай да бір белгілі тіл айырмашылық жасамаса (бұл қасиет «таңдаушылық» ретінде белгілі). 

ХФӘ-нің 107 символы дауысты және дауыссыз дыбыстар үшін, 31-і диакритикалар (дыбыстың неғұрлым нақты анықтамасы) ретінде қолданылады. Және 19-ы бойлық, тон, екпін және интонация сияқты қасиеттерді белгілеу үшін пайдаланылады.

## Әріптер
Халықаралық фонетикалық қауымдастық ХФӘ әріптерін үш санатқа бөледі: дауыстылар мен пульмоникалық және бейпульмоникалық дауыссыздар.

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* ХФӘ ресми сайты
* ХФӘ интерактивті кестесі
* Юникодты сұрыптау кестесі – Латын және ХФӘ әріптері форма бойынша сұрыпталған

Санат:Юникод ауқымдары
Санат:Фонетикалық әліппелер
Санат:Транслитерация және транскрипция
Тарас Григорьевич Шевченко

**Тарас Григорьевич Шевченко** (; 9 наурыз, 1814 жыл, Киев губерниясы – 10 наурыз 1861 жыл, Санкт-Петербург) — украин ақыны, жазушысы, қоғам және саяси қайраткері, фольклорист пен этнографы. Шевченко Императорлық көркемөнер академиясының (1860) және Кирилл-Мефодий бауырластығының мүшесі болды. Шевченко украин тілінде поэзия және орыс тілінде проза (тоғыз новелласы, бір күнделігі мен бір жеке өмірбаяны) жазатын және осылайша түрлі славянтілді мәдениеттерде белгілі тұлға атанды.

Кеңес заманы тұсында Қазақстанның Ақтау қаласы Шевченко құрметіне аталатын. Шевченконың әдеби мұрасы, әсіресе *[[Кобзарь (өлеңдер кітабы)|Кобзарь]]* өлеңдер жинағы, мәдени украин әдебиетін негіздеген делінеді.

## Өмірбаяны
* 1838 жылы Санкт-Петербург қаласында  Көркемсурет академиясына қабылданады.
* 1845 жылы Киев қаласына келіп, археологиялық комиссияға суретші қызметіне орналасты.
* 1846 жылы Киев қаласындағы Кирилл-Мефодий қоғамына мүше болып енді.
* 1847 жылы қамауға алынады.
* 1848 жылы А.И.Бутаковтың басшылығымен Арал теңізін зерттеу экспедициясына қатысып, 350-ден астам пейжаз, портрет салды. Мысалы, "Атқа мінген қазақ", "Арал теңізінің жағасындағы қазақтың киіз үйлері", "Қосаралдағы қазақтардың қыстаулары", т.б.
* 1950 жылы екінші рет қамалып, Маңғыстаудағы Новопетров қамалына (кейіннен Форт-Шевченко) жер аударылды. Оның "Киіз үйде отырған қазақтар", "Қазақ баласы от жағып жатыр", "Киіз үйде", "Келі түйіп түрған қазақ қызы", "Қазақ кызы Катя" суреттері осы кезенде салынған.
* Шевченко Маңғыстауда 7 жыл болып, 1857 жылы босатылды.
* 1857 жылы Санкт-Петербургке келеді.
* 1860 жылы гравюра саласында академик болып сайланады.
* Дәл крепостник құқығын жойылған жылы, 1861 жылы наурыздың 10-да Санкт-Петербургда қайтыс болған. Өзі крепостник шаруа болғанынан, крепостник құқығымен, Ресей империясының патша езгісімен украин халқының еркіндігі үшін күрескен.
солға|нобай|Тарас Шевченко 1840.ж автопортреты
Кеңес үкіметі кезінде төңкерісшіл большевиктерге жақын идеяларының жақтанушы ретінде бағаланған. Қазір тәуелсіз Украинада украин халқының тәуелсіздігі менен ұлттық дамуы үшін күрескен қаһарман ретінде бағаланады.
Халық ақыны болғандықтан, оны "ұлы кобзарь" деп атап кеткен. Патша үкіметіне қарсы шыққаны үшін, оны алдыменен Орынбор облысының Ор қамалына отырғызған, кейін сол облысқа қараған Қазақ даласына - Маңғыстауға айдап тастаған. Айдауда Гогольге, Жуковскийге шағым хаттарын жазады. Айдаудан соң, Тургеневпен жиі кездеседі.

## Есте сақтау
Қазақстанда оның есімімен қала, елді мекендер мен көше аттары аталады. Алматыда Шевченко атында көше және сол көшеде ескерткіш орнатылған.

## Суреттер

DC-Shevchenko.jpg|Вашингтонда
TarasShevchenkoPlace.jpg|Нью-Йоркта
TarasShevchenkoSquare.jpg|Парижде


## Дереккөздер

Санат:Черкасск облысында туғандар
Санат:Санкт-Петербургте қайтыс болғандар
Санат:Украина ақындары
Санат:XIX ғасыр ақындары
Санат:Украина жазушылары
Санат:Ресей жазушылары
Санат:XIX ғасыр жазушылары
Санат:Украина суретшілері
Санат:Украина революционерлері
Менің Қазақстаным

**Менің Қазақстаным** сөйлемі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:

* Менің Қазақстаным (ән)
* Менің Қазақстаным (әнұран)
* Менің Қазақстаным (қозғалыс)
Байқоңыр

**Байқоңыр**
* Байқоңыр (қала)
* Байқоңыр (ғарыш айлағы)
* Байқоңыр (ауыл)‎
* Байқоңыр (метро бекеті)
* Байқоңыр (планета)
* Байқоңыр (өзен)
* Байқоңыр ауданы
Өзбек тілі

**Өзбек тілі** (өз атауы — *Оʻzbek tili, Ўзбек тили* немесе *Оʻzbekcha, Ўзбекча*) — өзбектердің ұлттық және Өзбекстанның мемлекеттік тілі, түрік тілінен кейін сөйлеушілер саны ең көп түркі тілі. Дүние жүзі бойынша сөйлеушілер саны 45 миллионнан көп (2022).

Көне жазба әдеби тілі XIV-XVI ғасырда қалыптасқан. Қазіргі әдеби тілі Қазан төңкерісінен кейін Ташкент-Ферғана диалектісі негізінде дамыды.

Өзбек тілі басқа туыстас түркі тілдерінен сөз басында “й” дыбысын (йол – жол, йіп – жіп), сөздің ортасы мен соңында “ғ”, “г” дыбыстарын (тағ – тау, ағыз – ауыз) қолдану, сондай-ақ морфологиялық тұрғыдан көптік жалғауының тек “-лар” түрінде (сизлар, дафтарлар), ілік септігінің “-нинг”, табыс септігінің “-ни”, жатыс септігінің “-да”, шығыс септігінің “-дан” үлгілері негізінде бір ғана фонет. нұсқада қолданылуымен ерекшеленеді. А әрпі өзбек тілінде ә- дыбысын береді. Ал жалпы түркі тілдеріндегі а-ға өзбек тілінде о әріпі берілген. Дыбысталуы а мен о-ның арасындағы бір дыбыс. Өзбек тілінде ә әрпінің үңдестігі жақсы сақталған albatta - әлбәттә.

Өзбек тіліне үндестік заңы (сингармонизм, мысалы дауыстыларды жуан-жіңішке деп бөлу) тән емес, лексикалық жағынан араб, парсы тілдерінен ауысқан сөздер көп кездеседі, грамматикалық құрылымы тұрғысынан жалғамалы (агглютинативті) тілге жатады.

## Тарихы
## Диалектілері
Өзбек тілі 3 этнос негізінде құралған 3 диалекттен тұрады: қарлұқ, қыпшақ, оғыз диалекттері.

Қарлұқ диалектісі Ташкент, Бұхара маңында орналасқан және ол стандартты өзбек тілінің негізіне алынған.

Қыпшақ диалектісі Өзбекстанның батысында табылады. Бұл диалект қарақалпақ, қазақ тілдеріне жақын.

Оғыз диалектісі оңтүстік-батысты мекендеген оғыз тайпасының тілдік ерекшелігіне байланысты пайда болған.

Фонетикалық ерекшелігі жағынан бұл аталған диалектілер, "о"-мен сөйлеушілер, "а"-мен сөйлеушілер деп екіге бөлінеді (*охшом–ахшам*).

## Әліпбиі

1927 жылға дейін араб, одан кейінгі он жылдықта Яңалифке негізделген латын (1927–1938), 1939 жылдан кирилл әліпбиін қолданса, қазіргі жазуы қайтадан, жаңартылған латын әліпбиіне көшті (1994).

## Дереккөздер

Санат:Түркі тілдері
Уикипедия

**Уикипедия** (, ХФӘ: , не , немесе ) — Уики технологиясының негізінде жасалған оқырмандар мен авторлар үшін тегін және ашық, көптілді, онлайн энциклопедия. Энциклопедия Уикимедиа қорының www.wikipedia.org доменінде орналасқан. Жобаның иесі және оның дамуына жауапты Уикимедиа қоры болып саналады. Жобаның атауы «уики» немесе wiki  (сайт құру технологиясы) және энциклопедия сөздерінен құрылған. Қазіргі уақытта энциклопедияның 344 тілде тараулары бар. Барлық тілдердегі мақалалардың жалпы саны 66 миллионнан асты.

Уикипедия сайтына кірген кез келген тұтынушының ондағы материалдар мен тақырыптарды өзгертуге  құқығы бар. Уикипедияны толықтырып, мақала жазуға қатысып отыратын тұрақты қатысушыларды «Уикипедияшылар» деп атайды.

Уикипедия тарихтағы ең ірі және ең көп оқылатын анықтамалық болып саналады.

## Тарихы

Уикипедиянің негізін 2001 жылдың қаңтар айында Джимми Уэйлс бен Ларри Сэнгер қалаған еді. Көлемі мен қамтитын тақырыптар саны жөнінен Уикипедия әлем тарихындағы ең толық энциклопедия болып саналады және оның ең үлкен артықшылықтарының бірі - ондағы мақалалардың әлемнің түрлі тілдерінде болуы.

Уикипедиядағы мақалалардың мазмұны сенімсіз әрі олар нақты деректер емес. Сыншылар Уикипедия вандализмге біртабан жақын екенін айтуда және олардың пікірінше ондағы материалдар сенімсіз дереккөздерге сүйенген, жалған ақпараттар болуы мүмкін. Алайда ғылыми зерттеулер нәтижелері Уикипедияшылар тарапынан  вандализмге әдетте жол берілмейтінін көрсетіп отыр.

Энциклопедиялық мағлұматнама функциясын атқарумен қатар, жиі жаңартылып отыратындықтан Уикипедия желілік ақпарат тасымалдау көзіне айналды.

Уики - () арнайы құралдармен сайт құрылымын әр тұтынушыға өзгертуге мүмкіндік беретінт веб-сайт. «Уики» терминін тұңғыш рет 1995 жылы сайттарды сипаттау үшін Уорд Каннингем қолданды,  Wikiwikiweb деп аталатын ен алғашқы уики-жүйенің атауы гавай тілінен аударғанда «жылдам-жылдам желі» деген мағынаны білдіреді.

Уорд Каннингем және оның көмекшісі Бо Леуф өздерінің «The Wiki Way: Quick collaboration on the web» кітабында «Уики» концепциясын былай тұжырымдаған:

* Уики кез келген қолданушыға сайтты өзгертуге және жаңа беттер құруға мүмкіндік береді және бұл үшін қарапайым веб-браузерді қолдануға болады.
* Уики-жүйесі беттер арасындағы байланысты қамтамасыз етеді.
* Уики сайты кездейсоқ қолданушыларға емес, керісінше сайт құру процесіне үздіксіз қатысып отыратын қолданушыларды жұмылдыруға арналған.

Уики-жүйесінің қасиеттері:

* Бір мәтінді бірнеше рет өзгертуге мүмкіндік береді.
* Ерекше тіл белгілері - «уики белгілер» деп аталады, мәтін құрылымын элементтер мен гиперссылкалармен, сондай-ақ басқа да түрлі құралдар арқылы көркемдеуге боладыі.
* Өзгерістерді есепке алу - жаңа өзгертулер мен ескі өзгертулерді салыстыру, сонымен қатар ескі ақпаратты қайта орнына келтіруге мүмкіндік береді.
* Көп авторлар - сайтқа қонақ болған кез келген тұтынушы ондағы мақалаларға өзгерістер енгізіп, толықтырып немесе қысқарта алады.

## Тағы қараңыз

* (274301) Уикипедия астероиды
* Уикипедия ескерткіші

## Дереккөздер

Санат:Уикипедия
Санат:Уикипедия тарихы
Санат:2001 жылы құрылғандар
Санат:АҚШ сайттары
Аман Ғұмырұлы Төлеев

**Аман Ғұмырұлы Төлеев** (, , туған аты-жөні **Аманкелді Молдағазыұлы Төлеев**; 13 мамыр 1944 жыл Красноводск, Түрікмен КСР – 20 қараша 2023 жыл, Кемерово, Кемерово облысы) — ресейлік саяси қайраткер, Біртұтас Ресей саяси партиясы Жоғарғы Кеңесінің мүшесі, Кузбасс облыстық кәсіптік білім беруді дамыту институтының ректоры, технология ғылымының докторы (2000).

Байұлы тайпасының Адай руынан шыққан.

## Өмірбаяны
Жаңасібір темір  жол инженерлері институтын (1973), Қоғамдық ғылымдар академиясын (1989) бітірген. Еңбек жолын 1964 жылы Кемерово облысында темір жолшы болып бастады. 1967 – 73 жылдары Новокузнецкідегі Мундыбаш станциясында кезекші, бастықтың көмекшісі, станция бастығы, 1973 – 1985 жылдары Междуреченск темір жол станциясының бастығы, Кемерово темір жолының Новокузнецк бөлімшесі бастығының орынбасары, бөлімше бастығы, 1985 – 1988 жылдары Кемерово облыстық партия комитетінде көлік және байланыс бөлімінің меңгерушісі, 1988 – 1990 жылдары Кемерово темір жолының бастығы болды. 1990 – 1993 жылдары РКФСР (кейінгі РФ) Жоғарғы Кеңесінің депутаты, Кемерово облыстық халық депутаттары кеңесінің төрағасы, 1994 – 1996 жылдары Кемерово облыстық заң шығарушы жиналыстың төрағасы, 1996 – 1997 жылдары РФ-ның ТМД елдерімен қарым-қатынас министрі қызметтерін атқарды. 1997 жылдан Кемерово облысының губернаторы. 3 рет (1991, 1996, 2000) РФ Президенттігіне кандидат болып тіркелді.

Төлеев “Долгое эхо путча” (1992), “Власть в руках человека и ... человек в руках власти” (1993), “На изломах жизни...” (1993), “Цена иллюзий” (1995), “Отечество – боль моя” (1995), “Судите сами” (1996) атты кітаптарын жазған. Ресейдің, Украинаның, Қазақстанның, Беларусьтің, Моңғолияның көптеген ордендерімен марапатталған. Саяси тұлға ретінде бірнеше рет Қазақстанда ресми сапармен болып қайтқан.

## Дереккөздер

Санат:Ресей инженерлері
Санат:Ресей саясаткерлері
Санат:Ресей ғалымдары
Санат:Ресей қазақтары
Санат:Біртұтас Ресей мүшелері
Республикалық маңызы бар қала

**Республикалық маңызы бар қала** — Қазақстан Республикасының жоғарғы басқару орындарына тікелей бағынышты (Астана, Байқоңыр) және халқы 1 миллионан астам мегаполис (Алматы, Шымкент) қала. 

## Республикалық маңызы бар қалалар тізімі
# Астана
# Алматы
# Байқоңыр
# Шымкент

## Түсініктемелер


Санат:Қазақстан әкімшілік бөлінісі
ӘАНК

**ӘАНК** (**Ә**кімшілік-**А**умақтық **Н**ысандар **К**лассификаторы) — Қазақстан Республикасының Мемлекеттік классификаторы (ҚР МК 11-2003)

## Сыртқы сілтемелер
* Әкімшілік-Аумақтық Нысандар Классификаторы  
* Әкімшілік-аумақтық нысандар классификаторы кодтары

Санат:Қазақстан әкімшілік бөлінісі