open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Беатрикс

**Беатрикс Уильгельмина Армгард** (, ХФӘ: ; 31 қаңтар 1938) — 1980 жылдың 30 сәуірінен бастап анасы — Юлиана патшайымның тақтан бас тартуынан кейін билікке келген Нидерланд Патшалығының экс-патшайымы. Өз кезегінде Беатрикс биліктен бас тартып, 2013 жылдың 30 сәуірінде өзінің үлкен ұлы — Виллем-Александрға билікті өткізді . Биліктен бас тартқалы Нидерланд ханшайымы титулын алды.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Ресми сайт

Санат:Нидерланд патшалары
Инжинаш

**Инжинаш ** (қытайша аты Бу Хэншан, 1837-1892) - монғол жазушысы. Жазушы Ванчинбалдың баласы. 34 жасқа келгенше Цин империясынының сенімді азаматы болды. Ал, халық бұқарасының азаттық үшін күресі күшейген кезде Инжинаштың империяға деген пікірі өзгерді. Инжинаштың "Қызылдардың көз жасы" атты повесі, Юань әулетінің алғашқы императорлары туралы "Көк кітап" атты үш томдық тарихи романы (алғашқы 8 тарауын әкесі жазған; 1933-1937 жылдары толық басылып шықты), тұрмыстық тақырыпта "Бір қабат павильон", "Қанды жас палатасы" романдары бар. 

## Дереккөздер

Санат:1837 жылы туғандар
Санат:1892 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қытай жазушылары
Санат:Моңғолдар
Альберт Инкпин

**Альберт Инкпин**  (), (16 маусым 1884 - 1944, Лондон) - ағылшын жұмысшы қозғалысының қайраткері, британдық коммунист және Британияның Коммунисттік Партиясының бірінші хатшысы.

1913 жылы Британ социалды партиясының бас секретары болып сайланды. Г.М. Гайндман бастаған социал - шовинистер тобына қарсы күресті. Инкпин Ұлыбритания Коммунистік партиясының (1920)негізін қалаушылардың бірі болды. Антисоветтік интервенцияға қарсы күреске белсене қатысты.1930 жылдан "Кеңес одағының достары" атты халықаралық қоғамын, кейін "Совет одағының достары" атты ағылшын қоғамын басқарды.

## Дереккөздер

Санат:Ұлыбритания тұлғалары
Санат:Ұлыбритания тарихы
Инкунаболдар

**Инкунаболдар** - (лат. incunabula - нәресте шақ, бесік) - 1501 жылға дейін терілмелі қалыптан басылған кітаптар. Сыртқы түрі қолжазба кітапқа ұқсас; шрифтері көбінесе готика әріптерінен тұрады, бірақ кітап басылған жердің өзіне тән ерекшелігі сақталған. Тексте азат жолдар жоқ. Форматы әдетте табақ қағаз көлеміндей(in follo) болды. Тиражы 100 - 300 дана. 15 ғасырда 35 - 40 мың түрлі осындай кітап басылған деп шамаланады. 0,5 млн шамасындай инкунабулдар біздің заманымызға дейін сақталған. 
## Дереккөздер

Санат:Кітаптар
III Иннокентий

**Иннокентий III** (Innocentius III), Лотарио ди Сеньи (Lotario di Segni) (1160/61, Ананьи, - 16.7.1216, Перуджа) - 1198 жылдан Рим папасы.

Иннокентий III католик шіркеуінің беделін көтеру мақсатымен Еуропа мемлекеттерінің саяси мәселелеріне араласты. Ол папалықты дүниелік(барлық әлемдік) өкіметтен жоғары қоюға ұмтылды. Барлық елдерде өктемдігін жүргізу үшін өзіне бой сұнбаған елдерді шіркеуден бөліп тастап отырды. Англия, Швеция, Дания, Португалия т.б елдердің корольдарын өзіне тәуелді етті. Ол Пруссияда өз үстемдігін орнату үшін 1202 жылы Семсерлер орденін құрды. Папаның қолдауымен бұл орден рыцарьлары Ливония және Эстония жерлеріне жорық жасады. Иннокентий III тұсында папашылықтың ықпалы барынша арта түсті.

## Дереккөздер

Санат:1160 жылы туғандар
Санат:1216 жылы қайтыс болғандар
Санат:Рим папалары
Қызыларай қорықшасы

**Қызыларай қорықшасы** – республикалық маңызы бар табиғи-зоологиялық қорықша. 

## Географиялық орны, жер бедері
Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының оңтүстігінде орналасқан. Аумағы 17,5 мың га. Қорықшаның негізгі ландшафтасына басым бөлігі граниттен тұратын Қызыларай таулары жатады.

## Флорасы
Тау беткейлерінде сирек қарағай орманы кездеседі, бұл Сарыарқаның оңтүстігінде өскен қарағайлы орман болғандықтан, оны қорғаудың ғылыми және шаруашылық мәні зор. 

Қызыларай тауларының жазық баурайында негізінен жусан, құрғақ астық тұқымдасы өсімдіктері өскен. Кішігірім өзендер мен жылғалардың аңғарында қайың, көктерек аралас шағын орман, бұталар шоғырлары мен шалғындар кездеседі.

## Фаунасы
Қорықшаның негізігі жануар әлемін арқар, суыр, кекілік, ақ және сұр шіл, құр, т.б. құрайды. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан қаумалдары
Санат:Қарағанды облысы географиясы
Қызылтау қорықшасы

thumb|right|250px|Қызылтау қорықшасындағы жақпартастар
**Қызылтау қорықшасы** – республикалық маңызы бар табиғи-зоологиялық қорықша. 1981 жылы Павлодар облысы Баянауыл ауданында ұйымдастырылған. Қорықша шаруашылық, ғылыми және мәдени құндылықтарды қалпына келтіру және сақтау, сонымен қатар жануарлар мен өсімдіктердің жойылып бара жатқан түрлерін қорғау мақсатында құрылған.

## Жер бедері
Аумағы 60 мың га, оның 50,1 га-сы тау, 8600 га-сы дала, 1200 га-сы егістік жер, 200 га-сы орман.

## Жануаралары
Мұнда арқар, бүркіт, ителгі, құр, лашын, сұр шіл, қоян, суыр, борсық, қарсақ, елік, т.б. мекендейді.

## Дереккөздер

Санат:Павлодар облысы географиясы
Санат:Қазақстан қаумалдары
Ұлттық болмыс

**Ұлттық [[болмыс]]** – әлеуметтік психологияда, философияда, мәдениетте, этнологиядағы белгілі бір ұлттық қоғамның (этностың) тұрақты ерекшеліктерін, санасын, қызығушылықтарын, рухани құндылықтарын, ынтасын, әлеуметтік-психологиялық қорғаныс тетіктерін сипаттайтын  күрделі түсінік.

Әдеби шығармадағы кейіпкердің ұлттық сипатымен ерекшеленген мінез-бітімі, оның белгілі бір халықтың өкілі екендігін танытатын психологиялық және ойлау, сөйлеу өзгешелігі. Ұлттық характер – тарихы категория. Ол қоғамдық, рухани, экономикалық және саяси жағдайларға сәйкес қалыптасады. Дүниені ұлттық түсінікпен қабылдау жолы қай адамға болсын тән қасиет. Өнерде, әдебиетте адам бейнесін бұл қасиет толық көрініп отырады. Әр халықтың өз эпикалық туындыларын олардың талай замандар ұлт болып қалыптасуынан бөліп қарауға болмайды.

Сондықтан шығарма ұлттық характер жасау үшін оның дүние танымын, психологиясын, әдет ғұрыптарын т.б. қасиеттерін білу керек. Бұл жөнінде Н.В. Гоголь: "Ақын өмірге өз халқының көзқарасымен қарап, әр нәрсені ұлттық психологияға сәйкес құбылыстай сезініп, толғанғанда ғана ұлттық сипатты бейнелеп беруі мүмкін", – деген ой айтады. Бұл дұрыс та. Мысалы "Игорь полкы туралы жыр" орыстардың, "Махабхарата" Индия халқының, "Нибелунга туралы жыр" немістердің, "Манас" қырғыздардың, "Ер Тарғын" қазақтардың дүниетанымын, мінез-болмысын айқындайтын шығармалар..

## Дереккөздер

Санат:Әлеуметтік антропология
Кристофер Нолан

Сэр **Кристофер Нолан** () — Ұлыбританиядан шыққан америкалық кинорежиссер, сценарийші, продюсер, оператор, монтажшы. Толық аты-жөні — **Сэр Кристофер Джонатан Джеймс Нолан**.

Кристофер Нолан тарихтағы ең табысты режиссерлердің бірі, сонымен қатар өз заманының танымал және ықпалды кинематографшылардың бірі.

Бастау (кассалық түсімі $826 137 188), Қара сері (кассалық түсімі $1 005 457 263), Қара сері: Жандану (кассалық түсімі $1 081 141 420)  фильмдері  енген.

## Өмірбаяны
Лондон қаласында туған. Әкесі ағылшын, анасы американ болған. Балалық шағын АҚШ-та және Англияда өткізді, 18 жасында екі азаматтығы бар адам атанды.
Нолан — дальтоник. Ол қызыл және жасыл түстерін ажырата алмайды. Кристофер Ноланның киноға қызығушылығы 7 жасында Джордж Лукастың "Жұлдызды соғыстар" фильмін көргеннен кейін оянды. Осы кезден бастап қысқа ғылыми-фантастикалық картиналарға сценарий жаза бастайды.

Інісі Джонатан Нолан да кинода еңбек етеді, ол Кристофердің бірқатар картиналарына сценарийші ретінде атсалысты.

## Фильмдер тізімі

* 1998  () - режиссер, сценарийші, продюсер, оператор, монтажшы
* 2000  () — режиссер, сценарийші
*2002  () - режиссер
* 2005 Бэтмен: Бастама ( ) — режиссер, сценарийші
* 2006  () — режиссер, сценарийші, продюсер
* 2008 Қара сері ( ) — режиссер, сценарийші, продюсер
* 2010 Бастау  () — режиссер, сценарийші, продюсер
* 2012  () — режиссер, сценарийші, продюсер
* 2013 Құрыш адам () — сценарийші, продюсер
* 2014  () — басты продюсер
* 2014 Интерстеллар () — режиссер, сценарийші, продюсер
* 2016 Бэтмен Суперменге қарсы: Әділет таңы () — басты продюсер
* 2017  () — режиссер, сценарийші, продюсер
* 2020  () — режиссер, сценарийші, продюсер
* 2023 Оппенгеймер () — режиссер, сценарийші, продюсер
* 2026 Одиссея (ағылш. The Odyssey*)* — режиссер, сценарийші, продюсер

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* 
* Kinostan сайтында 

Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (продюсерлер)
Санат:Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығының иегерлері
Санат:Алтын глобус сыйлығының иегерлері
Санат:BAFTA марапаты иегерлері
Санат:Сатурн сыйлығының иегерлері
Санат:Спутник сыйлығының иегерлері
Санат:Давид ди Донателло сыйлығының иегерлері
Санат:Тәуелсіз рух сыйлығының иегерлері
IV Иннокентий

**Иннокентий IV** (Innocentius IV), Синибальдо Фиески (Sinibaldo Fleschi)(1195 ж.ш.,Генуя, - 7,02. 1254, Неаполь) - 1243 жылдан Рим папасы. Иннокентий IV герман императоры Фридрих ІІ - ге қарсы күресті. 1254 жылы оған қарсы крест жорығы жарияланды. Иннокентий IV өз үстемдігін Шығыс елдерінде де жүргізуге ұмтылды. Сондықтан ол 1252 жылы Александр Невскийге (Руське) қарсы одақ ұйымдастыру үшін Алтын Орда хандарымен келіс сөздер жүргізді.

## Дереккөздер

Санат:1195 жылы туғандар
Санат:1254 жылы қайтыс болғандар
Санат:Рим папалары
Интегралдық геометрия

**Интегралдық геометрия** - геометриялық бейнелердің өлшеуіштері жайындағы ғылым. 

Біртекті кеңістік құрастыратын жиындары сипаттайтын сандары болады. Бұл сандар сол жиындардың өлшеуіштері деп аталады. Мысалы, жазықтықтағы нүктелер жиынының өлшеуіші, түзулер жиынының өлшеуіші, кесінділер жиынының өлшеуіші, жиынның өлшеуіші, белгілі бір шарттарды қанағаттандыратын қисық сызықтар жиынының өлшеуіші т.с.с бар. Жиындардың өлшеуіші интегралдар арқылы анықталады. Интегралдық геометрия дифференциалдық геометрия, дөңес денелер теориясы, ықтималдықтар теориясы және өлшеуіштер теориясы идеяларының ұштасуы негізінде 20 ғасырдың 30 жылдарында қалыптаса бастады. Бұл бағытта алғаш еңбек еткен ғалымдар М.В. Крофтон, В. Бляшке, П.К. Рашевский, Л.А. Сантало, М. Каймович т.б болды. Интегралдық геометрия атауын ұсынған және бұл пәннен алғаш рет лекциялар оқыған ғалым В. Бляшке. Интегралдық геометрия қазір даму үстінде. 

## Дереккөздер

Санат:Геометрия
Интервью әдісі

**Интервью әдісі** - әлеуметтік психологиялық зерттеу әдістерінің бірі.

Мұнда зерттеуші (интервьюер) сыналушымен (респонденті) әңгімелеседі, жол-жөнекей оның сөз саптауына, түрлі реакцияларына, ілтипатына зер салып отырады. Әңгіме белгілі сұрақтың айналасында, зерттеуші көздеген мақсатқа орай, арнаулы жоспар бойында жүргізіледі. Зерттеуші сыналушының ниетін қас-қабағынан біле алатындай әдісқой, тәсілшіл, білгір кісі болуы қажет. Интервью әдісінде анкета арқылы анықталуы қиын, ұсақ-түйек детальдармен мәселенің түп-төркінін аша түсуге мүмкіндік туады.  Осы әдіс арқылы жиналған материалдың объективтілігіне ерекше мән бермейінше болмайды. Өйткені зерттеушінің әңгімесіне ықыласталған адам кейде жаңсақ, екі ұшты мәліметтер беріп қоюы ықтимал. Зерттеудің нақтылы талап-тілегіне орай интервью бірнеше түрлерге бөлінеді. Ол жеке адамдармен (дара интерьвю), сондай-ақ арнайы ұйымдастырылған топтармен де (семья әулеті, комсомол активі, дос жарандар тобы т.б.) жүргізіледі. Интервьюдың стандарттық (алдын-ала жасалған нақты программа бойынша), үлкен тақырыптың төңірегінде құрылған дейтін түрлері де бар. 

## Дереккөздер

Санат:Әлеуметтік психология
Интеркосмос

**Интеркосмос** - екі жақты және көп жақты келісімдер негізінде космос кеңістігін зерттеу және игеру жөнінде КСРО ҒА жанында құрылған халықаралық ынтымақ кеңесі. Бұл кеңеске мүше елдер: Болгария, Венгрия, ГДР, Куба, Моңғолия, Польша, Румыния, КСРО және сол кездегі Чехословакия. Ынтымақтасу бағдарламасы бойынша ұшырылған ең алғашқы спутник "Космос - 261" (20.12.1968) болса, кеңеске мүше елдер аппаратуларымен жабдықталып ұшырылған тұңғыш спутник - "Интеркосмос - 1"(14.10.1969).

Социалистік жүйенің ыдырауына байланысты кеңес өз жұмысын тоқтатты.

## Дереккөздер

Санат:Халықаралық конвенциялар
Санат:Ғарыш зерттеулері
Интубация

Интубация (лат. in - ішінде, tuba - түтік) - көмей тарылып, тұншығу қаупі төнгенде тыныс алуды жақсарту үшін ауыздан көмейге арнайы түтік енгізу. 


Intubación endotraqueal-8.jpg|Сипаттамасы1

Интубацияны көмейдің әр түрлі патологиялық кемістігінде, күю салдарынан кенет тыныс алу бұзылғанда, кейбір жарақат кезінде, көмекей күл ауруына шалдыққанда, кенет ісік пайда болғанда қолданады. Интубация әдісі медицинада 19 ғасырдың басынан белгілі. Ресейде алғаш рет К. Раухфус (1890 жылы) қолданған. Интубациялық аспап түтіктен (интубатордан), ауыз кеңейткіштен, экстрантордан тұрады. Қазіргі кезде интубациямен кейде наркоз да беріледі. Интубациямен науқас адамды қауіпті тұншығудан аман алып қалуға болады. Интубацияны науқас адамды отырғызып не жатқызып жасайды және операция кезінде аса ұқыптылық, тазалық шараларын бұлжытпай сақтау шарт.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*Интубация

Санат:Патология
Инфрақызыл фотосурет

[200px|thumb|Жақын [инфрақызыл сәуле|инфрақызыл диапазонмен түсірілген тал. ]]
[200px|thumb|[Спектр|Жарық спектрдің көрінетін жағы арқылы түсірілген сол тал]]
**Инфрақызыл фотография** - инфрақызыл сәуле көмегімен анаулы фотографиялық материалға бейне түсіру. Ол аэросурет түсіруде, археологияда, астрономияда, физикада, биологияда, медицинада, криминалистикада т.б. жай көзге көрінбейтін объектілерді және олардың жекелеген детальдарын анықтау үшін пайдаланылады. Инфрақызыл фотоға түсіру үшін толқын ұзындығы 7000 - 13000А сәуле сезгіштігі бар фотографиялық материалдар қажет. Сыртқы жарық әсері тимеу үшін тек 7000А - нен жоғары сәуле өткізетін жарық сүзгі қолданылады. Кескін айқындығын белгілеу қызыл түсті жарық сүзгі немесе фокусқа келтіру әдісі арқылы іске асырылады. Осы тәсілмен суретке түсіру кезінде объектив диафрагмасы толық ашылып қойылады. Әйтпесе бейне айқын көрінбейді.

## Дереккөздер

Санат:Фототехника
Санат:Фотосурет жанрлары
Интерпретоскоп

**Интерпретоскоп** (лат.interpretor - түсіндіремін, талқылаймын және грек skopeo - көремін, бақылаймын) - аэросуреттері топографиялық жағынан ажырату үшін қолданылатын аспап. 
Ол бір масштабты, форматы 30х30 см-ге дейінгі аэросуреттерді (немесе фотопланды), сондай-ақ кесілмеген аэрофильмдерді де шағылған немесе өткінші жарықтың көмегімен бақылайды. Интерпретоскоп арнаулы жабдық арқылы 2-ден 15 есеге дейін үлкейтеді. Бейненің үлкеюі, жарықтылығы және оптикалық бұрылысы бірден қос аэросуретке және әрбір аэросуретке бейімделіп реттеледі. Параллакстер 0, 02 мм-лік дәлдікпен өлшенеді. Прибордың бақылау жүйесінде объектердің пландағы кескіні мен биіктігін өлшейтін арнаулы жабдық (нүктелік марка мен шкала) бар. Интерпретоскоп негізгі жұмысынан басқа жер бетіндегі (фототеодолиттік) және зертханадағы стереофотографияларды қарауға , айқындалған контурлар мен нүктелерді оптикалық тәсілмен көшіруге де қолданылады. Интерпретоскоптың кейбір түрлерінде екі окуляр және картографиялық жұмыстарды жеңілдететін жабдықтар болады. Ол негізінен Йенадағы (ГДР) Карл Цейс халықтық кәсіпорында жасалады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Сөздік 
* Геоман

Санат:Топография
Санат:Аспаптар
Интрузивтік тау жыныстары

**Интрузивтік тау жыныстары** - жердің терең қыртысында баяу суынудан пайда болған силикат құрамды магмалық жыныстар. 

Магманың толық кристалдануы үшін төңірегіндегі жылуды нашар өткізетін жыныстар, минералдардың түзілуін баяулататын және температураны төмендететін ұшпалы заттар, жоғары қысым әсер етеді. Интрузивтік тау жыныстарының құрылымы ірі түйірлі толық кристалды және кристалдар ірілігі бір қалыпты, ал текстурасы тұтас, шомбал болып келеді. Кристалдану кезінде неғұрлым ертерек түзілген кристалдар мүлтіксіз, дұрыс пішінді болады. Интрузивтік тау жыныстарының түсі оны құраушы заттардың химиялық (ультранегіздіден қышқылға дейін) және минералогиялық құрамына байланысты. Интрузивтік тау жыныстары түсті минералдарға, магнийге, темірге бай болса, ол қара, қою жасыл, күңгірт, ал кремний мол болғанда ашық түсті болады. Интрузивтік тау жыныстары негізінен силикаттар мен алюмосиликаттардан (дала шпаттары, кварц, слюдалар, амфиболдар, пироксендер, оливин) құралады. Бұлардан басқа өте аз мөлшердегі қоспа ретінде силикаттар (сфен, гранаттар, циркон т.б.), титан - танталонюбаттар, фторидтер (флюорит), фосфаттар (апатит т.б.) кездеседі. Интрузивтік тау жыныстарына гранит, габбро, сиенит, диорит т.б. жатады. Бұлар түрлі пішінді ірі массивтер, штоктар, лакколиттер, дайкалар, қабат тәрізді денелер түрінде ұшырайды. Көптеген пайдалы қазбалар интрузивтік тау жыныстарының тікелей өзінде және олармен жапсарлас жыныстарда орналасады. Түрлі құрамды интрузивтік тау жыныстары көне және жас қатпарлықтарға шалынған облыстар аумағынан орын алған.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*mining-enc.ru
*dic.academic.ru

Санат:Тау жыныстары
Тар-Седа-Яха (айрық)

**Тар-Седа-Яха**
* Тар-Седа-Яха (Сибилей-Сё тармағы)
* Тар-Седа-Яха (Щучея тармағы)
Материалтану

**Материалтану** — қатты және сұйық күйдегі материалдардың қасиеттерін зерттейтін дисциплинааралық ғылым саласы. Зерттелінетін қасиеттерге заттың құрылымы, электронды, жылулық, химиялық, магниттік, оптикалық қасиеттері жатады. Материалтануды физика мен химияның материалдардың қасиеттерін зерттеумен айналысатын ортақ саласы ретінде қарастырса болады. Сонымен қатар бұл ғылым саласы материалдық құрылымын зерттеуде түрлі әдістерді қолданады. Өндірісте ғылыми мәліметтерді қажет ететін өнімді шығарған кезде материалдың қасиеттері мен құрылымы жайлы мәліметтер қажет. Осы мәселелерді шешуге көмек беретін ғылым — материалтану.

## Материалтану зерттеулерінің бағыттары

* Ғарыштық материалтану — ғарыш кеңістігінде қолдануға болатны материалдарды жасап шығару және зерттеу
* Нанотехнология — өлшемі шамамен алғанда бірнеше нанометрді құрайтын материалдарды жасап шығару және зерттеу.
* Кристаллография — кристаллдардың физикасын зерттеу, құрамына келесі салалар кіреді:
** Кристалл ақаулары — кристалдардың құрылымының бұзылуын, басқа бөлшектерді қосу және олардың кристалдағы негізгі материалдың қасиеттеріне әсерін зерттеу;
** заттың фазалық күйін зерттеуде қолданылатын рентгенқұрылымдық анализ сияқты дифракциялық технологиялар.
* Металлургия (металлтану) — түрлі металдардың қасиеттерін зерттеу.
* Керамика, құрамына келесілер кіреді:
** электроника үшін материалдарды жасап шығару және зерттеу, мысалы, шалаөткізгіштер;
** құрылымдық керамика, композитті материалдармен, кернелген заттармен және олардың трансформациларымен айналысады.
* Биоматериалдар — адам денесіне имплонтант ретінде қолдануға болатын материалдарды зерттеу.

## Материалтану негізделген ғылым салалары

Санат:Материалтану
Дәрілік сәлбен

**Дәрілік сәлбен**  () – ерінгүлділер тұқымдасына жататын Сәлбен тегінің дәрілік өсімдігі.

## Ботаникалық сипаттамасы
Дәрілік шалфей – бұл өсімдік жартылай бұта,биіктігі 50 см,өсімдікті қалың түктер басқаннан кейін, сабағы да, жапырағы да бозғылт –жасыл түсті болады. 

Сабақтары бұтақталған,төрт қырлы, олар төменгі жағынан сүректелген. Жапырақтары ұзын 5-10см, сағақты, сопақша келген, сабақтарында қарама-қарсы орналасқан, жапырақтың жиектері, аздап дөңес тісті болады.

Жапырақтың түсі бозғылт-жасыл(үлкен жапырақтары), ал ұсақ жапырақтары ақ түсті болады.Өйткені жапырақтарын қалың түк басқан, әсіресе, астыңғы жағынан. Дәрілік өсімдік шикізаты түрлі формалы немесе бүтін жапырақтар немесе бөлшектері 1-35мм дейін, өсімдіктің басқа бөліктері аздап кездеседі (сабағы, гүлдері тостағаншасымен бірге және онсыз).

Гүлдері сабақтарының ұштарында кішкентай жапырақтардың қолтығында шоқтанып орналасқан,сондықтан сирек масақты гүл шоғырын түзеді. Жапырақтың түсі бозғылт-жасыл (үлкен жапырақтары), ал ұсақ жапырақтары ақ түсті болады.Күшті хош иісі бар.Дәмі ащы.

## Химиялық құрамы
Шалфей жапырағының  химиялық құрамында әсер етуші заттар–эфир  майы оның мөлшері 2,5%.Эфир майынын негізгі компоненті - цинеол (15%-ке дейін), сонымен қатар L – α – туйон, Д – β – туйон, Д – α – пинен, Д – борнеол, Д – камфора бар.Үшциклді сесквитерпен цедрен анықталған, ал дитерпендерден -  корнузол қышқылы, розманол. 
Дәрілік шалфей химиялық құрамында ілеспелі заттары: илік заттар, тритерпендер қышқылдар - урсол және олеанол қышқылдары бар.

## Қолдануы
Медицинада қолданылуы:бактерицидтік және түрлі қабынуға қарсы пайдалынады.Жоғарғы тыныс алу жүйесінің жолдары қабынғанда және ауыз уылғанда (стоматит) тамақты және ауызды шаю үшін қолданылады, эфир майы не ұнтақтары ароматизациялау үшін де қолданылады. Сонымен қатар АІЖ ауруларында, аллергияға, гинекологиялық ауруларға, балаларда қабыну ауруларына қарсы қолданылады.

*Препараттар:* шалфей жапырағынан дайындалған тұндырмалары; тұнбалары; жапырақтарынан алынатын қойытылған бөлінді – «Сальвин» препараты; 1% спиртті ерітіндісі  және көптеген жинақтар құрамына кіреді.

Санат:Еріндігүлділер
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Иоканга

**Иоканга**, **Иоканьга** - Ресейдің Мурманск облысындағы өзен. Кола түбегінің солтүстік бөлігіндегі ұзындығы 203 км алабы 6020 км². Кейва қыратының солтүстік беткейіндегі Алозер көлінен басталады. Бірнеше көлдер арқылы өтіп, Баренц теңізінің Әулие тұмсық шығанағындағы Иоканга кірмесіне құяды. Жоғарғы жағында кең аңғармен, одан кейін тар шатқалмен (бұл тұста шоңғалды келеді) ағады, Иоканга көлінен төменде су құламалары бар. Қар, жаңбыр суымен қоректенеді. Жылдық орташа су шығыны 74,5 м³/сек. Неғұрлым ірі саласы - Сухая (оңынан) ағаш ағызылады. 

## Дереккөздер

Санат:Мурманск облысы өзендері
Микель құйығы

**Микель құйығы** () – қияқөлеңдер тұқымдасының құйық туысына жататын өсімдік.

## Ботаникалық сипаты
* Биіктігі 3-15 см, тамыры жіңішке, көп шашақты.
* Сабағы қалың бұтақты, үш қырлы.
* Жапырағы жіңішке таспа тәрізді, тегіс, төменгі қынабы қара қошқыл түсті.
* Гүлшоғыры - тығыз орналасқан шар немесе жұмыртқа тәрізді шоғырбас. 3-7 гүл жапырағының ұзындығы 2,5-3,5 мм, 10-20 гүл топтасқан. Қабыршағы жасыл, кейіннен қызыл сары түске енеді, жіңішке жасыл жолағы бар. Гүлсерігінің қылтаны жоқ. Аталығы 2, сирек 1-3, аналығы 2.
* Жаңғағының ұзындығы 1 мм, сопақшы жұмыртқа тәрізді, бір жағы дөңес, келесі жағы тегіс келген жылтыр. Шілде-тамыз айларында гүлдейді.

## Өсетін жері мен таралу аймағы
Қазақстанда Ертіс және Каспий маңында кездеседі. Өзен және көлдердің батпақты және құмды жағалауларында өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қияқөлеңдер
Санат:Қазақстан флорасы
Бузе қызғалдағы

**Бузе қызғалдағы** () – лалагүлдер тұқымдасының қызғалдақ туысының көпжылдық өсімдігі.

## Ботаникалық сипаттамасы
Бузе қызғалдағының биіктігі 15 – 40 см, пиязшығы жұмыртқа тәрізді, жуандығы 1 – 1,5 см, терілі, қатты, ішкі жағынан ұшы жіңішке түкті қабықшалы. 

Сабағы жалаңаш, сирек жоғарғыжағы түкті, жапырақ саны екеу, өте алшақ орналасқан, қайырылған,  бүгілген, жалаңаш, шамалы кірпікшелі, сызықты, төменгісі жалпақ, ені 3 – 8 мм,әдетте гүлінен едәуір қысқа. 

Гүл саны – 1 – 4 (кейде 6-ға дейін), гүл серігі сары, ұзындығы 15 – 30 мм, сүйір, сыртқылары күлгін. Түбі тарамды, ішкісінен 2 есе дерлік жіңішке, ішкілері сопақша, түбіне қарай біртіндеп жіңішкерген, осында тарамды және кірпікшелі, аталықтары гүл серігінен 2 есе қысқа. Олардың жіптері сары, кеңейген түбінде қалың  түкті  сақиналы, одан жоғары әдетте түкті, тозандықтары сызықты сопақша, ұзындығы 4 – 6 мм, сары немесе ұшы шамалы  күлгін, сүйір ұшы  қысқа. Түйіні аталықтан шамалы қысқа, қысқа бағанды. 

Сәуір  - мамыр айларында гүлдейді.
### Қазақстанда таралуы
Шөлдегі құмды және  сазды топырақта өседі. Торғай, Арал маңы, Қызылорда, Балқаш  - Алакөл, Қызылқұм, Түркістан флористикалық  аудандарында, Шу-Іле тауларында кездеседі.

## Қызықты мәлімет
Кей мамандардың пікірінше, бұл түрдің биік сабақты популяциясы жеке таксономиялық түр – Талиев қызғалдағы (Tulipa talievii Klikov et Zoz.) деп есептейді. Олар пиязшығының қалың түктеуімен , гүлінен биік  жапырақатарымен , түкті сабағымен және ішке қайырылмаған гүл серігі жапырақшаларымен ерекшеленеді. Бұл түр Іле өзені аңғарында, солтүстікке қарай Қапшағай суқоймасынан Арқарлы асуына дейін кездеседі. Дегенмен, жақында ДНК-ның салыстырмалы салмағы мен морфологиясын зерттеуге негізделген жұмыстар нәтижесі Талиев қызғалдағы жеке түр  еместігін көрсетті. 

## Тағы қараңыз
* Қызғалдақ
* Лалагүлдер тұқымдасы

## Дереккөздер

Санат:Қызғалдақтар
Санат:Лалагүлдер
Құйық

**Құйық** немесе **Циперус**  () – қияқөлеңдер тұқымдасына жататын өсімдіктер туысы. Ежелгі грек тілінен аударғанда «өзеннің байлығы» деген мағынаны білдіреді. Циперустың негізгі отаны Мадагаскар мен тропиктік Африка. Жалпы 400-ге жуық түрі бар. Олардың барлығы да жер шарының  ылғалды, батпақты, тропикалық және субтропикалық  аймақтарында таралған. Бізде циперусты бөлме гүлі ретінде өсіреді. Оның тік сабақтарының басында қолшатыр тәріздес жапырақшалары орналасқан.Түріне байланысты циперус сәуірден қыркүйек айына дейінгі аралықта гүлдейді. Гүлдері жапырақшаның дәл ортасынан шығады,  жасыл түсті, кейін біртіндеп қоңырға айналады.    

## Таралу аймағы
Солтүстік Кавказ таулары, Батыс Сібір жазығы, Балқан түбегі, Кіші Азия түбегі, Қытай, Жапония, Орта Азия, Еуропа елдерінде кездеседі. 
 
## Түрлері
Жер бетінде 700-ден астам түрі кездеседі.

Қазақстанда 2 түрі:
* Микель құйығы (*Cyperus micheliana*) - Ертіс және Каспий маңында;
* Имек құйық - Зайсан қазаншұңқыры, Мойынқұм құмды алқабы, Балқаш-Алакөл ойысы, Қызылқұм шөлінде, Каспий және Арал теңізі маңында.

## Күтiмi
Циперусты бөлменің көлеңкелі жерлеріне, аквариумның маңына орналастырады. Үй жағдайында бойы биік емес, 70 см-ден 1-метрге дейін жететін  түрлерін өсіреді. «Циперус-папирус» деген түрі тым биік болғандықтан,  үй жағдайында өсіре бермейді. Ол Ніл өзенінің жағалауында  өседі. Табиғатта жабайы түрде биік сабақтар шығарады. Ежелгі Египет елінде осы  түрінен қағаз өндірген. Циперустың арасында жеуге жарамды түрлері де бар. Бірақ барлығының  ортақ ұқсастығы,  қолшатыр сияқты жапырақтарында. Жалпы алғанда циперустың биіктігі түріне қарай 30 см-ден 3 метрге дейін болады. 

;Жарығы:
тіке түскен күннің көзіне қоюға болмайды. Жарықта және көлеңкелі жерлерде де жақсы өсе береді.
;Жылуы:
температураны аса талғамайды. Бірақ қыста 120С төмен болмағаны жөн.
;Суғарылуы:
мол суғарғанды ұнатады. Жазда өсімдікті түбегімен су құйылған ыдысқа салып қойған жөн. Қыс кезінде суғару мөлшерін азайтады.
;Ылғалдылығы:  
қысы-жазы су бүркіп ылғалдандырып тұру қажет.
;Қоректендірілуі:
көктем-жаз айларында 2-3 аптада бір рет толық минералды тыңайтқышпен қоректендіреді. 
;Аурулары:
ылғалдандырмай, құрғатып жібергенде, өрмекші, өсімдік кенесімен, ақ ұнтақ құртымен, аққанат зиянкестерімен ауруы мүмкін.
;Көбейтілуі:
тұқымын себу, түбін бөлу және жапырақ қалемшелері арқылы көбейтеді. Жапырақ қалемшелері арқылы  көбейтудің ерекшелігі, қолшатыр тәрізді жапырақтарды сабағымен кесіп алып,  суға сабағын емес, төмен қаратып жапырағын салады. Бір жапырақ қалемшесінен бірнеше өскіндер пайда болады. Кейін оларды бөліп,  жеке-жеке түбектерге отырғызады.

## Дереккөздер

Санат:Қияқөлеңдер
Санат:Қазақстан флорасы
Қызылтілді зиягүл

**Қызылтілді зиягүл** () – астралылар тұқымдасына жататын  көп жылдық декоративті өсімдік. 

## Таралуы
Қазақстанда Жетісу Алатауында  Лепсі және Срқан өзендерінің жоғарғы бөлігінде кездеседі. Орман алқаптарында,  түрлі  шөп өскен субальпілік шалғында өседі.  Мал жайылымы салдарынан саны азаюда. Өте сирек кездесетін эндемик түр  болғандықтан Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Ботаникалық сипаттамасы
Биіктігі 20 – 30 см, тігінен өскен тамырлары бар. Сабағы қарапайым. Төменгі жағындағы сағақты жапырақтары жіңішке жұмыртқа тәрізді , жиегі тегіс емес. Орта және жоғары жағындағы  жапырақтары сағақсыз, 2 – 5 себепті  сабақтың жоғарғы жағында топтасқан. Орама жапырақтарының ұзындығы 10 мм-дей, ені 10 – 15 мм. Гүлі қызыл түсті, ұзындығы 20 – 25 мм, ені  2 – 3 мм болатын тілшесі орамасының ұзындығынан шамамен  2 мм ұзындау.  Тұқымы цилиндр тәрізді, қырлы, шамамен ұзындығы 3,5 мм. Тұқымынан көбейеді. 

Шілдеде гүлдеп, тамыз  айында жеміс береді. 
 
## Дереккөздер

Санат:Күрделігүлділер
Талас кекегі

**Талас кекіресі** () – бұршақ тұқымдасы, кекіре туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. 

## Қазақстанда таралуы
Талас Алатауында (Ақсу, Қайыңды өзендерінің арнасында) кездеседі.  Қорымтасты беткейлерде, шөптер мен бұталардың арасында өседі. Ақсу-Жабағлы қорығында қорғауға алынып, Қазақстанның  «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Ботаникалық сипаттамасы
Күрделі жапырақтары түкті , тақ қауырсынды, өркенге кезектесе орналасады. Жеке гүлінің ұзындығы 8 мм-дей, бір-бірімен кіріккен 5 тостағанша, 5  күлте жапырақшасы бар. Күлгін  түсті күлте жапырақшасының ең жоғарғысы жалпақ желкен  тәрізді, оның жанындағы жеке  тұрған екеуі ескекше, аталығының саны 10, оның тоғызы бір-бірімен тұтасып, жіпшесінен біріккен, бір аталығы жеке орналасады. Аналығы біреу. Тұқымнан көбейеді.  Маусым/шілде айларында гүлдеп, шілде/тамызда жеміс салады. Жемісі – бұршаққап.

## Дереккөздер

Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Тарбағатай дембеті

**Тарбағатай дембеті** () – айлауыктар тұқымдасы, дембет туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. 

## Таралуы
Тарбағатай жотасында, қорымтасты  беткейлерде өседі. 

### Биологиялық сиппатамасы
Биіктігі  10 – 12 см, тамыр сабағы жіңішке, жерге төселіп көлбей өседі. Сабағының түбіндегі  жапырақтары жалпақ,  күрек пішінді, жоғарылаған сайын жүрек тәрізді, сағағы қысқарып өркенге отырмалы бекінеді.  Гүлдері қос жынысты, аталығы  5, тостағаншасы қурап түспей, сақаталып, жеміс сыртын  қаптап жатады.  Қою көк түсті күлтесі кіріккен. Гүлдері жартылай шатырша гүлшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Маусым – шілде  айларында гүлдеп, шілдеде жеміс салады. Жемісі – жаңғақша,  ұзындығы 4 мм-дей. Жылдан жылға таралу аймағы азайып бара жатқан, өте сирек кездесетін түр болғандықтан  қорғауға алынып, «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Айлауықтар
Төртжапырақты қызғалдақ

**Төртжапырақты қызғалдақ** () – лалагүлдер тұқымдасының қызғалдақ туысының көпжылдық өсімдігі.

## Ботаникалық сипаттамасы
Төртжапырақты қызғалдақтың  биіктігі 10 – 30 см, пиязшығы жұмыртқа тәрізді,  жуандығы  1,5 – 2 см, қара, терілі, ішкі жағының ұшы жатаған түкті қабықты. 

Сабағы жалаңаш; жапырақ саны – 3 – 6(7), өте жақын орналасқан, қайырылған, бұйра, жалаңаш, кірпікшелі, белдік тәріздіі дерлік, гүлден биік, төменгісінің ені 1 – 1,5 см.
Гүл саны – 1 – 2 (4), гүл шанағында бүтілген;  гүл серінің ұзындығы 2 – 4 см, сүйірлеу немесе доғал, ашық сары, сыртқыларының сырты күлгін реңді, арқасы жасылдау, ұзынша,  ішкілері кері сопақша; аталықтары  гүл серігінен 3 есе қысқа, жіпшелері жалаңаш, сары, жоғары жағы  кеңейген, түбіне қарай жіңішкерген, тозаңдықтары сары, ұзындығы  7 – 8 мм, түйіні аталықтарынан шамалы қысқа.

Сәуір  - мамыр айларында гүлдейді. 

### Қазақстанда таралуы
Тасты беткейлерде өседі. Іле, Күнгей Алатауында кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Қызғалдақтар
Санат:Лалагүлдер
Балкон (фильм)

**Балкон** — 1988 жылы түсірілген Қазақстандық фильм, режиссері Қалықбек Садықұлы Салықов

## Түсіру тобы

* Режиссері - Қалықбек Салықов
* Сценарий авторы - Шахимарден Құсайынов
* Операторы - Әубәкір Сүлеев

## Қызықты деректер

* Фильмнің сценарийі Олжас Сүлейменовтың шығармашылығы негізінде жазылған.
* Фильмдегі Солнцеловтың протатипі - суретші Сергей Калмыков.
* Фильмнің соңында балалар қараңғы жер асты жолына кіріп кетеді. Алғашында балалар сол жер асты жолынан үлкен болып, есейіп шығуы керек болған. Бірақ соңында ол жері қысқарып қалған.

## Рөлдерді сомдағандар
* Исмаил Игильманов — Айдар
* Ирина Ажмухамедова — Марина
* Анатолий Равикович — Боря ағай
* Валентин Никулин — Солнцелов (Сергей Калмыков)
* Райхан Айткожанова — Хадиша Ибраевна

## Дереккөздер

Санат:Қазақфильм фильмдері
Арқарлы

**Арқарлы** сөзі мынадай мағыналар береді:

**Елді мекендер:**
* Арқарлы – Алматы облысы Жамбыл ауданындағы ауыл.
* Арқарлы – Жетісу облысы Алакөл ауданындағы ауыл.
* Арқарлы – Жетісу облысы Кербұлақ ауданы, Жоламан ауылдық округі құрамындағы темір жол бекеті.
* Арқарлы – Жетісу облысы Кербұлақ ауданы, Қарашоқы ауылдық округі құрамындағы ауыл.
* Арқарлы – Жетісу облысы Кербұлақ ауданы, Сарыбастау ауылдық округі құрамындағы ауыл.

**Таулар:**
* Арқарлы – жота. 
* Арқарлы – Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданындағы тау.
* Арқарлы – Қарағанды облысы, Ақтоғай ауданындағы тау.
* Арқарлы – Қарағанды облысы, Шет ауданындағы тау.

**Басқа мағыналар:**
* Арқарлы – алтын кен орны.
* Арқарлы – асу.
Қатпарсабақ

**Қатпарсабақ** ()  -  көкбұталар тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы, жапырақ тастайтын төсемелі бұта немесе бұташық.

## Ботаникалық сипаты
thumb|left|180px|Қызыл түске енуі
* Бүршігінің бірнеше қабыршағы болады.
* Эллипс немесе жұмыртқа тәрізді жапырақтары кезектесе орналасқан, жиегі ұсақ ара тісті. Күзде қызыл түскен енеді де қурап, түсіп қалады. 
* Гүлдері бұтақтарының ұшын қарай шашақ гүлшоғырына шоғырланған. Тостағаншасы бес тілікке бөлінген. Күлтесі құмыра тәрізді, ұшына қарай кішірейеді, ашық жасыл түсті. Аталығы, тозаңдығының ұясы ұзын сопақша келген, бас жағында кең саңылауы бар.
* Жемісі - қара, 4-5 сүйекшелері бар шырынды жидек.

## Өсетін жері мен таралу аймағы
Тундрада, жартастарда, қиыршықтасты тау баурайларында өседі.

Еуропаның солтүстік аудандарында, Солтүстік Америкада, Еуропада, Шығыс және Орта Азияда өсетін 4 түрі белгілі. 

Қазақстанда Алтай таулары, Тарбағатай жотасы, Жетісу (Жоңғар), Іле және Күнгей, Теріскей Алатауларында, Кетпен (Ұзынқара) жотасында биік тау белдеулерінде өседі.

Күй талғамайтындығы, суыққа аса төзімділігі және гүлдерінің әсемдігімен ерекшеленеді.

Ең көп тараған түрі - альпілік қатпарсабақ  ().

## Дереккөздер

Санат:Көкбұталар
Санат:Қазақстан флорасы
Қазақтың ыспалы музыкалық аспаптары

Қазақтың дәстүрлі музыкалық аспаптардың  ішінде  **ыспалы аспаптардың** сипаты, заты және жасалу әдіс-тәсілдері  жалпы түрік тектес халықтардың барлығына бірдей ортақ. Олардың бүгінге дейін  сазген, қылқобыз, нарқобыз, егек, бозаншы секілді бірнеше үлгі-нұсқалары қалыптасты. 

## Қылқобыз

**Қылқобыз** - көне аспап ретінде  космологиялық, діни-ғұрыптық салттарда, абыз-жыраулар қолданысы мен бақсылық әрекеттермен байланысты дамыған. Шанағы емен, үйеңкі, қарағай, долана секілді қатты жынысты ағаштан тұтас ойып жасалады, қыл ішекті болып келеді. Кей жағдайда ішіне түрлі магиялық әсер беретін темір сақиналар тағылады. 

## Ішекті ыспалы

**Ішекті ыспалы** аспаптың ел арасына кең тарай қоймаған этнографиялық нұсқаларына *сазген*, *егек*, *бозаншы* аспаптары жатады.
Ыспалы аспаптардың ішектері жылқының жалқұйрығынан алынады. Ертедегі шеберлер мен қобызшылар қылды жылқылар табында жүрген дерінен көктемнің соңына қарай күзеп алатын болған. Себебі, тірі жылқы қылының тартылыс күші көп, энергиясы мол болып келеді. Сондықтан да қобызшылар ыспалы аспаптраға өлген жылқының қылын пайдаланбайды. 
Ыспалы аспаптардың ішінде ішегі тарамыстан жуан етіп ызып жасалатын аспап - **нарқобыз**.

Санат: Музыкалық аспаптар
Санат:Қазақ музыкасы
Ырым

**Ырым** (ғұрып) жолдары мен түрлері өте көп. Мысалы шешен болсын деп аузына түкіру,отаншыл болсын деп туған жерге аунату, сондай болсын деп батырдың сарқытын жегізу немесе оның атын қою сияқты ырымдар бар. Мысалы, Шыңғыс Шоқанға ырымдап Сегіз серінің атын қойған. Абай, Абылай, Бауыржан, Сәкен, Қаныш сияқты есімдерін қәзір де ата-аналары өз балаларына ырымдап қойып жүр. Той, келін түсіруде балаларды осындай қуанышқа жетсін деп нан, бауырсақ, кәмпит алып оны апарып береді. Ырым, Ырымкүл деген ұл, қыз аттары да осы ғұрыппен қойылған. Халықта жасы 100-ге жеткен адамның киімін, ұстаған затын осындай жас берсін деп үлестіріп, бөліп алу. Сол сияқты баласы тұрмай жүрген адамдар баласына Күшік, Итбай, Итемген, Көтібар, Көтен, Малай, Башай, Терісаяқ дегендей қолайсыз ат қойса, өмірлі болады деп ырымдаған. Жалпы айтқанда ырым-халықтың сенімі мен ақ ниетінен, шын көңілінен туған ұлттық ерекшеліктің бір саласы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Психология
Жаманқұм (құмды алқап, Ақтөбе облысы)

**Жаманқұм** – Ақтөбе облысы Ырғыз ауданындағы құмды алқап.  

## Географиялық орны
Ырғыз өзенінің орта бөлігінде батыстан шығысқа қарай созылып жатыр.  

## Жер бедері
Ұзындығы 32 км, ені 1-2 м. Аумағы 40 км2.  

## Өсімдігі
Құмды төбешіктерінде жусан, астық тұқымдас сораң өсімдіктер өседі. Суы тұщы. Жыл бойы мал жайылымы ретінде пайдаланылады. 

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы құмдары
Жаманты (тау)

**Жаманты** – Жетісу Алатауының солтүстік-шығысындағы тау сілемі. 

## Географиялық орны
Алматы облысы Алакөл ауданы жерінде. Алакөл ойысының оңтүстік-батыс жағында ендік бағытта созылып жатыр.  

## Геологиялық құрылымы, жер бедері
Абсолюттік биіктігі 2605 м. Ұзындығы 25 - 30 км, ені 15 - 18 км. Негізінен, интрузивті және метаморфтық жыныстардан түзілген. Жер бедерінде денудациялық-эрозиялық пішіндер басым.

## Өсімдігі
Етегіндегі қызғылт қоңыр топырағында әр түрлі тұқымдас шөптесін біртіндеп қылқан және жалпақ жапырақты орманға алмасады.

## Дереккөздер

Санат:Алакөл ауданы таулары
Санат:Жетісу Алатауы
Параба тілі

**Параба тілі** -  сыбыр тілінің бір диалекті. Бұл тілде тек қана  Ресейдің Параба алқабының тұрғындары - параба сыбырлары  сөйлейді. Жазу нұсқалары қалмаған, трансрипция арқылы жазылады. 

Ғалым Л.В. Дмитриеваның зерттеу жұмыстарының нәтижесінде параба тілі қыпшақ тілдерінің және Сібір диалекттарының 2 тобының ерекшеліктерін үйлестірген, олар: еділ-орал тобы (татар, башқұрт тілдері) және қазақ-алтай тілдері.

## Фонологиясы
### Дауыссыз дыбыстар

### Дауысты

## Дереккөздер

Санат:Тілдер
Санат:Түркі тілдері
Афшар тілі

**Афшар тілі** — түркі тілдерінің оғыз тобынына жататын тіл. Иранның шығысында (Керманда, Хорасанда) және Ауғанстанның  Кабул провинциясында, Түркияда және Сирияда таралған. Әзірбайжан тілінің диалекттарына жатады. Вокалының ерекшеліктеріне қарағанда сонгор-түрік тілдерінің диалекттарына және өзбек тіліне ұқсас.

Санат:Түркі тілдері
Бахо-Нуэво

**Бахо-Нуэво** () («дауылпаз аралы») — Кариб теңізіндегі елсіз риф. 

Бірнеше аралдар мен рифтерден құралған. Рифтың ұзындығы - 26 км шамасы, ені 9 км-дей.

Бахо-Нуэвоның қай елдің құрамында болушылығы қазіргі күнге дейін даулы мәселе болып табылады. Бұл аймаққа Колумбия, Никарагуа, Ямайка, АҚШ дауласып жатыр. Қазіргі таңда Колумбияның бақылауында.
 
## Сыртқы сілтемелер
* Website with a map of San Andrés and Providencia, Serranilla Bank, Bajo Nuevo Bank and Rosalind Bank 
* Aerial picture of Bajo Nuevo Bank  — the website is related to San Andrés and Providencia.

Санат:Елсіз аралдар
Санат:Атлант мұхиты аралдары
Санат:Кариб теңізі аралдары
Ашмор және Картье аралдары

thumb|left|200px|Ашмор рифы (NASA суреті )
thumb|left|200px| Картье аралы (NASA суреті)
thumb|left|200px|Хиберния рифы (NASA суреті )
**Ашмор және Картье аралдары** () - Үнді мұхитында орналасқан аралдардың екі тобы. Координаттары . Аралдардың жалпы аумағы  199 км² (құрғақ— 114 400 м²).  1931 жылдан бастап Аустралияның тәуелді аймағы болып саналады. 1983 жылдың тамыз айынан бастап ұлттық қорық болып есептеледі.

Ашмор аралының солтүстік-шығысына қарай 42 км қашықтықта орналасқан Хиберния рифы () аймақтың құрамына кірмейді. Хиберния - Батыс Аустралия штатының бөлігі болып саналады.

## Сыртқы сілтемелер
* ga.gov.au 

Санат:Тәуелді аймақтар
Санат:Аустралия аралдары
Маржанды теңіздің аралдары аймағы

**Маржанды теңіздің аралдары аймағы** () - Маржанды теңізінің аймағында орналасқан тропикалық аралдар жіне рифтар тобы. Аустралияның Квинсленд штатының солтүстік-батыс жағында орналасқан. Аустралияның тәуелді аймағы болып есептеледі.

## Географиясы
Аралдардың акваториясының жалпы аумағы - 780 тыс. км², оның ішінде құрғақ жердің көлемі - 10 км²-ден кем.Құрамына Херальд және Бекон аралдары, Оспрей рифы,  Уиллис аралдар тобы және тағы 15 риф пен арал кіреді..

## Тарихы
XVIII-XIX ғасырларда аралдар теңізшілер үшін қауып төндіретін. 1921 жылы аралдарда  метеорологиялық станция орнатылған.

1969 жылжан бастап  Аустралияның тәуелді аймағы болып жарияланған. 1982 жылы Лихоу және Коринг рифтары, ал 1987 жылдан бастап Элизабет және Миддлтон Сейлор рифтары Аустралияның ұлттық қорығы болды.

## Халқы
Жалғыз елді  жай - ол  Уиллис аралы, аралда метереологиялық станция орнатылған. Станция қызметкерлері вахта кезегімен 3-4 адам болып жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Тәуелді аймақтар
Санат:Аустралия географиясы
Қарсақбай темір кендері тобы

**Қарсақбай темір кендері тобы** - Қарағанды облысы, Қарсақбай-Ұлытау синклинальдық ойпаңының батыс бөлігіндегі темір кентасты аймақта орналасқан. Бойлық бағытта 200 км-ге дейін созылған және батысқа қарай 60-70° бұрышқа көлбеулене жатыр.

## Геологиялық құрылымы
Осы құрылымда аса күшті, күрделі қатпарлықтар пайда болған. Негізінен кварциттерден, жасыл түсті туфтекті, кварц-серицитті және кварцхлоритсерицитті тақтатастардан тұрады. Темір кентастары Қарсақбай шоғырының темірлі кварциттерінде шоғырланған. 

## Жатыс сипаты
Қарсақбай темір кендері тобындағы 7 кеннің ішіндегі бастылары - Балбырауын темір кен орны мен Керегетас кені. 100 млн. т-дан астам Балбырауын кенінде 7 кентас танабы (жалпы ұзындығы 5 км, ені 300 м-ге дейін) қоры 500 млн. т-дан астам, Керегетас кенінде 5 кентас танабы (ұзындығы 200 м-дей, қалыңдығы 200 м-ге дейін) бар екені анықталды.

## Минералдары
Мұндағы кентас минералдары - гематит, мартит, магнетит. Бейкентас минералдары - кварц, серицит, хлориттер, кальцит, гипс. Минералдық құрамына қарай Қарсақбай темір кендері тобының кентасы кварцты-гематитті (басқалардан басымы), кварцты гематитті-мартитті, мартитті болып келеді.

## Құрамы
Кентастағы темірдің орташа мөлшері 34-37%.

Қоспалары:
* кремний тотығы (21-46%);
* күкірт (0,05-1,5%);
* фосфор (0,1-0,3%).
Кентасты байытудан алынған концентраттардағы темір мөлшері 54-60%.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Гарольд Вильсон

**Джеймс Гарольд Вильсон**
*1916 жылы* 11 наурызда **Хаддерсфилдте** (*Йоркшир Графтігінде*) дүниеге  келген.
*1937 жылы* Оксфорд университетін бітірген.
*1945 жылы* парламенттік таңдауда Лейбористік партияның кандидаты  болып тағайындалды.
*1947 жылы* Совет үкіметімен келіссөздер жүргізудің өнерлі дипломанты деген атақ алады.
*1963 жылы* Лейбористік партияның басшысы болып сайланады.
*1964 жылы* премьер-министр болып сайланды.
**Гарольд Вильсон саясаты**
Г.Вильсон өзінің  мақсатын өзгертеді. Экономикада катаң тәртіпті орнатуға мәжбүр болған ол, елдегі шығын мөлшерін қысқартады. Вильсон  нәсілдік  кернеулікті жеңілдету  үшін Африка мен Азия елдерінен имиграцияны шектеген болатын.
Бірақ *1970 жылғы* сайлау нәтижесінде Лейбористер жеңілісті бастан өткерді. Консерваторлар билікке келді.
Осы жағдайдан кейін премьер – министр Консерватор Эдуард Хиттің саяси бағыттағы жолын қолдады.
*1974 жылы* Ұлыбританиядағы шахтерлер премьер – министрді сайлау үшін көтеріліске шыққан болатын. Сол жылы Хит қайтадан халық сайлауына рұқсат беріп, Лейбористік партия жоғарғы дауысқа ие болып, Гарольд Вильсон екінші рет премьер – министр болып сайланады.
Билікке келген ол ең алдымен шахтерлердің еңбек ақысын көтеріп, азаттық тауарлардың қатарына жәрдемақыны қосты.
*1976 жылы* 16 наурызда Гарольд Вильсон премьер - министр лауазымын Джеймс Каллаганға береді.
*1976 жылы* сәуірде рыцарлық абзалдыққа ие болып, ал *1986 жылы* Вильсон Риво  барон титулына ие болды.
Өмірінің соңғы жылдарын Лондонда өткізіп.
*1995 жылдың 24 мамырында Лондонда қайтыс болған*
**Гарольд Вильсонның премьер – министрлігі**

Санат:Ұлыбритания премьер-министрлері
Қасқыржол жотасы

**Қасқыржол жотасы** – Солтүстік Ақтау жотасының шығысында, Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы жерінде, ендік бағытта 35 км-ге созылып жатыр, енді жері 10 км-ге жетеді. Абсолюттік биіктігі 285 м (шығысындағы Төрткіл тауы).

## Геологиялық құрылымы
Геологиялық тұрғыдан Қасқыржол жотасы эпигерциндік платформа жабындысында орналасқан мезо-кайнозой шөгінділерінен түзілген. Антиклиналь қанаттарын бор кезеңінің әктасты шөгінділері жапқан. Қасқыржол жотасы мен Қаратау жотасы аралығындағы аңғар төменгі бор кезеңінің саздары мен құмтасты  қабаттарынан қалыптасқан. Онда диаметрі 1,5-2 м, кейде 3 м-ге жететін шар тәрізді домалақ тастар кездеседі. Олардың кейбіреулерінің іші желдің әсерінен кеуекті болып келеді.

## Рельефі
Жотаның солтүстік беткейлері тік құлама болып келген және сай-жыралармен қатты тілімделген. Оңтүстік беткейлері көлбеуленіп, Шығыс Қаратау жотасына аңғар түзеп алмасады. Тік солтүстік беткейлері жота баурайында жазыққа айналып, Қайдақ сорына ұласады. Шығысында Тұзбайыр соры жатыр. Аңғарлық оңтүстік баурайында қыстаулар мен бұлақтар орналасқан. Солтүстік баурайымен Бейнеу-Сайтөс-Ақтау темір жолы өтеді.

## Топырағы мен өсімдігі
Жер бедерін ірі түйіршікті құнарлығы төмен сортаңды сұр топырақ жапқан. Онда шөлге тән тасбұйырғын, бұйырғын, күйреуік, боз жусан, т.б. өседі. 

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау ауданы таулары
Херд аралы және Макдональд аралдары

**Херд аралы және Макдональд аралдары** (, қысқаша HIMI) — Үнді мұхитының оңтүстік бөлігінде орналасқан ұсақ архипелаг. 2 ірі және көптеген майда аралдан құралған. Аустралияның тәуелді аймағы болып саналады.

## Географиясы
[thumb|250px|left|[Моусон шыңы көрінісімен  Херд аралының ландшафты ]]
thumb|right|305px|Архипелаг  картасы
Херд аралы және Макдональд аралдары архипелагы әлемдегі ең қиыр түкпірдегі құрғақ жер болып келеді: 
* Батыс Аустралияның Перта қаласынан оңтүстік-батысына қарай 4099 км қашықтықта , 
* Аустралияның ең қиыр оңтүстік-батыс жері  Лувин мүйісінен 3845 қашықтықта, 
* Оңүстік Африкадан 4200 км қашықтықта, 
* Мадагаскардан 3830 км, 
* Антарктиданың солтүстік жағңынан 1630 км, 
* Кергелен аралынан 450 км қашықтықта орналасқан.

### Херд аралы
Херд аралы () Кергелен платосының су астындағы  жанартауының төбесі болып келеді. Аралдың ұзындығы 43 км және ені - 21 км. Аралдың (және архипелагтың) ең биік нүктесі - Моусон шыңының биіктігі  2745 м. Бұл Аустарияның да ең биік нүктесі болып саналады. Херд аралының  80 %-ын қар мен мұз басып тұрады. Арал аумағы - 368 км².

### Макдональд аралы
Макдональд аралы () Херд аралынан батыс жағына қарай 44 км қашықтықта орналасқан. Бұл да жанартаудан пайда болған арал. Ең биік жері - 230 м, аумағы - 2,5 км².

### Басқа аралдар
Басқа архипелагтың құрамына кіретін аралдардың ірілері:
* **Шаг-Айленд** аралы
* **Морган** аралы
* **Саил** және **Блэк** жарлары.

Бұл майда аралдар Херд аралының солтүстігінде 10 км қашықтықта орналасқан. Майда аралдардың жалпы аумағы - 1,1 км². Архипелагтың аумағы - 372 км².

### Климаты
Аймақтың климаты - субантарктикалық: жылы қысы (+0,1°C) және суық жазымен  (+4,2 °C) сипатталады. Жылы бойы тұратын желдің жылдамдығы  26-33,5 км/сағ. Желдің ұйытқуы  180 км/сағ дейін болады. Жылдық жауын-шашын мөлшері  Херд аралында  1300-1900 мм. Төрт күннің үшінде аралдарды жауын-шашын болып тұрады.

## Дереккөздер

Санат:Үнді мұхиты аралдары
Санат:Аустралия аралдары
Санат:Елсіз аралдар
Санат:Аустралия жанартаулары
Іле түркі тілі

**Іле түркі тілі** (*Ili Turk, Ili Turki, Tuerke, Tu’erke, T’urk*) — Қытайдың  Іле-Қазақ автономды аймақта және  Синьцзян-Ұйғыр автономды ауданда қолданылатын тіл. Сөйлеушілер саны (1982 ж.) - 120 адам, олардың бәрі Іле түркі тілден басқа қазақ немесе ұйғыр тілінде сөйлейді. 

Алғашқы рет Іле түркі тілі 1956 жылы сипатталған. Өзбек, ұйғыр тілдерімен бірге түркі тілдерінің *ұйгыр тілдері* тобына жатады. 7 дауыссыз және 22 дауысты фонемасы бар.

Санат:Түркі тілдері
Бонэйр

**Бонэйр**  (, МФА: , папьяменто: *Boneiru*) — Кариб теңізіндегі Кіші Антил аралдары архипелагына кіретін арал. Синт-Эстатиус және Саба аралдарымен бірге Нидерландның меншігіне кіріп, Каритағы Нидерланд деп аталады. Халықы - 15 666 адам (2011 жыл). Әкімшілік орталығы және ең ірі қаласы — Кралендейк. Ең көне қонысын - Кралендейктың солтүстік-батысындағы Ринкон қаласын  XVI ғ. басында испандықтар құрған.

## Географиясы
Солтүстік-батысына  оңтүстік-шығысына дейін аралдың ұзындығы  40 км-ден кем, максималды ені - 11 км, аумағы - 288 км². Биіктігі -241 м (Брандарис тауы).Аралда  «Вашингтон-Слагбай» ұлттық қорық орналасқан. Аралдың батыс жағалауында  Клейн-Бонайре (Кіші Бонайре) елсіз аралы бар.

## Галерея

Bonaire - Caribe (358903421).jpg|
BONAIRE FLAMINGO SANCTUARY.jpg|
BONAIRE-rincon-1.jpg|
Bonaire Salt Piles.jpg|
BONAIRE-rincon-museum-zaun.jpg|
RINCON OPEN AIR MUSEUM, BONAIRE.jpg|


## Дереккөздер

Санат:Тәуелді аймақтар
Ұрым тілі

** Ұрым тілі** (*урум тыль*) - Украинаның Солтүстік Приазовье аймағында (Донецк облысы мен Запоржье облысында) және Грекияда кішігірім  жертжүрты бар ұрымдардың тілі.

## Фонетикасы

### Дауыссыздар

(1) // тек кірме сөздерде

(2) // и // тек грек тілінен кірме сөздерде

## Жазуы
Ұрым тіліндегі мәтіндер аз мөлшерде грек алфавитумен жазылған.. Қазіргі таңда ұрым тілінде кириллица пайдаланады. Белгілі ғалым-лингвист, қыпшақ тілдіренің зерттеушісі Александр Гаркавец өз жұмыстарында келесі әліпбиді қолданады:

2008 жылы Киевте шыққан ұрым тілінің оқу құралдарында басқа әліпби қолданған:

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Тюркские языки 
* Уруми Надазов’я 

Санат:Түркі тілдері
Шотландиядағы тәуелсіздік референдумы (2014)

Шотландия Ұлыбританиядан бөлініп, тәуелсіз мемлекет атануы бойынша 18 қыркүйек 2014 жылы өтекен референдум. Шотланд үкіметі мен Біріккен Патшалық үкіметі арасындағы келісім бойынша Шотландия тәуелсіздігі туралы заң 2013 жылдың қарашасында қабылданды. Референдум қорытындысы елдің тәуелсіздік алуына алып келсе, Қабылданған заңда Шотландия  2016 жылдың 24 наурызында дербестігін алуы тиіс болды.

## Дереккөздер


Санат:Референдумдар
Санат:Шотландия саясаты