open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Темірлан Ерланұлы Ерланов

**Темірлан Ерланұлы Ерланов** (9 шілде 1993 жыл) — белгілі қазақ футболшысы, Үржар ауданының тумасы, Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы мен "Тобыл" клубының қорғаушысы.

## Мансабы

### Клубтық
Темірлан Ерланов мансабын "Сұңқар" клубында бастады. 

2011 жылы оны алғашқы бапкері Асқарбек Еңсебаев Алматы қаласына жібереді. Ол Алматыда "Қайраттың" футболшылар дайындайтын қосынында болды. Қорғаушы "Сұңқарда" көп ойын өткізген жоқ. 

2012-15 жылдары "Восток" клубында доп теуіп, 2015 жылдың соңында "Ордабасыға" ауысты. Клуб құрамында 80 матч өткізіп, 10 гол соқты. Тағы 2 голға мүмкіндік жасады. Айта кетейік, ол грузиндік «Торпедо» командасымен кездесуде жеңісті голдың авторы атанды. 2019 жылы шымкенттіктермен бірге «қола» жүлдеге қол жеткізді.

### Ұлттық құрамада
Ұлттық құрама сапында тұңғыш рет 2019 жылы 21 ақпанда Молдова құрамасына қарсы алаңға шықты. Ерланов Қазақстан ұлттық құрамасының сапында 7 матчқа алаңға шығып,1 гол соққан. Қазір Темірлан Ерланов ұлттық құраманың белді қорғаушысы саналады.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі

Санат:9 шілдеде туғандар
Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Тобыл ФК ойыншылары
Санат:Сұңқар ФК ойыншылары
Санат:Восток ФК ойыншылары
Санат:Ордабасы ФК ойыншылары
Рауан Талғатұлы Орынбасар

**Рауан Орынбасар** (1 наурыз 1998 жыл)— қазақ футболшысы, Қазақстан Ұлттық құрамасы мен "Жетісу" клубының жартылай қорғаушысы.

2019 жылы 21 ақпан күні Молдавиямен бейресми жолдастық ойында тұңғыш рет Ұлттық құрама сапында алаңға шықты.
## Сілтемелер
*Профилі

Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Жетісу ФК ойыншылары
Санат:1 наурызда туғандар
Бекзат Ергашұлы Шадманов

**Бекзат Ергашұлы Шадманов** (12 тамыз 1997 жыл) — қазақ футболшысы, Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы мен " Қызылжар" клубының жартылай қорғаушысы.

## Ұлттық құрамада
2019 жылы 21 ақпан күні Қазақстан құрамасы сапында тұңғыш рет ресми емес жолдастық кездесуде Молдова құрамасына қарсы кездесуде  алаңға шықты. 66 минутта өзі секілді құрама дебютанты Сағадат Тұрсынбайдың орнына ойынға қосылды. Бұл ойында Қазақстан 1:0 есебімен жеңіске жетті.
## Сілтемелер
*Профилі

Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Тараз ФК ойыншылары
Санат:Қайсар ФК ойыншылары
Санат:Қызылжар ФК ойыншылары
Марат Вячеславович Быстров

**Марат Вячеславович Быстров** (19 маусым 1992, Қостанай облысы, Қазақстан) — қазақстандық футболшы, қорғаушы.

## Карьерасы
Қостанай облысында дүниеге келген, әкесі орыс, анасы Ресейде өмірге келген қазақ. 2006 жылы отбасымен Ресейге көшіп өтті де, "Магнитогорск" клубының мектебіне қабылданды.

Кейін Қазақстан және Ресей клубтарында өнер көрсетті. 2018 жылы Қостанайдың "Тобыл" клубына келді де, Қазақстан азаматтығын алып, 2019 жылы ақпан айында Қазақстан құрамасы сапында алаңға шықты.
## Жетістіктері
*Қазақстан чемпионатының қола жүлдегері: 2018
## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі

Санат:Ресей футболшылары
Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Магнитогорск ФК ойыншылары
Санат:Челябинск ФК ойыншылары
Санат:Тамбов ФК оыншылары
Санат:Тобыл ФК ойыншылары
Санат:Ордабасы ФК ойыншылары
Санат:Ахмат ФК ойыншылары
Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Жеңіс ФК ойыншылары
Еркін Олегұлы Тапалов

**Еркін Олегұлы Тапалов** (3 қыркүйек 1993, Каменка, Тасқала ауданы, Батыс Қазақстан облысы) — қазақстандық футболшы, "Қайрат ФК" клубы мен Қазақстан құрамасының жартылай қорғаушысы.

Байұлы тайпасы Шеркеш руынан шыққан. 
## Мансабы
### Ақжайық
2011-18 жылдары "Ақжайық" сапында ойнады. Клубтағы тұңғыш ойынын 2011 жылы 13 сәуір күні "Ақтөбеге" қарсы өткізіп, негізгі құрамда алаңға шықты да, 67-минутта алмастырылды. Тұңғыш голын 2013 жылы 2 қараша күні "Атырау" қақпасына енгізді (3:0).

### Жетісу
2019 жылғы Қазақстан чемпионаты басталардан алдын "Жетісуға" ауысты.

### Ұлттық құрамада
2019 жылы 21 ақпан күні тұңғыш рет Ұлттық құрама сапында алаңға шықты. Ол Антальяда өткен Молдова құрамасына қарсы бейресми жолдастық кездесу болатын. Бұл ойында құрама 1:0 есебімен жеңіске жетті.
## Жетістіктері
**Тобыл**
*Қазақстан суперкубогы; 2024
**Қайрат**
*Қазақстан суперкубогы; 2025
*Қазақстан чемпионы: 2025

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Профилі

Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Ақжайық ФК ойыншылары
Санат:Жетісу ФК ойыншылары
Санат:Каспий ФК ойыншылары
Санат:Шахтер Қарағанды ФК ойыншылары
Санат:Атырау ФК ойыншылары
Санат:Тұран Түркістан ФК ойыншылары
Санат:Қызылжар ФК ойыншылары
Санат:Тобыл ФК ойыншылары
Санат:Қайрат ФК ойыншылары
Рафкат Асланұлы Аслан

**Рафкат Асланұлы Аслан** (2 ақпан 1994, Ақтөбе) — қазақстандық футболшы, қорғаушы. Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы мен "Каспий" клубының ойыншысы.

## Карьерасы

### Клубтық
"Бәйтерек" клубының түлегі. 2011-13 жылдары осы клубта доп тепті. 

2014-18 жылдары "Тобыл", "Ақтөбе", "Атырау" секілді клубтарда ойнады. "Тобыл" сапында екі маусым ойнады, "Ертісте" бір маусым, ал  "Атырауда" жарты маусым ғана өнер көрсетті. 

2018 жылы "Ертіске" ауысты. "Ертіс" сапында екі маусымда 27 рет алаңға шықты.

2020 жылы сәуірде "Каспийге" ауысты. Тұңғыш ойынын 18 тамызда  "Қайрат" клубына қарсы өткізді.

### Ұлттық құрама
Қазақстан жастар құрамасында бірнеше кездесу өткізді. 2019 жылы ақпан айында Молдоваға қарсы жолдастық кездесуде тұңғыш рет Ұлттық құрама сапында алаңға шықты.
## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Статистикасы

Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Бәйтерек ФК ойыншылары
Санат:Тобыл ФК ойыншылары
Санат:Атырау ФК ойыншылары
Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары
Санат:Ертіс ФК ойыншылары
Санат:Каспий ФК ойыншылары
Геворг Арсенович Наджарян

**Геворг Арсенович Наджарян** (6 қаңтар 1998 жыл, Ереван, Армения) — Арменияда туған Қазақстандық футболшы «Атырау» футбол клубының жартылай қорғаушысы.

## Карьерасы

### Клубтық
Наджарян Арменияда дүниеге келген. 2000 жылы отбасы Қазақстанға көшіп өтті.

Геворг 2014 жылы қарағандылық «Шахтер» футбол клубының жастар құрамасыңа тіркелген. Келесі маусымда Геворгты басты құрамаға енгізді. «Шахтер» футбол клубында бірінші кездесуін Қазақстан Премьер Лигасында 2015 жылы 11 наурыз күні "Ордабасыға" қарсы ойнады. Қарағандыда 8 ойын көрсетіп 1 гол соқты. 2015 жылы қыркүйекте ЦСКА футбол клубымен жаттыққан, бірақ келісім шарт жазылмады.

2015 жылы қарашада Геворг «Астана» футбол клубымен келісім шартқа отырды. Бірақ бұл клубта да, бұдан кейін "Астана" сапында да негізгі құрамға ілігуге жастық қылды да, қосалқы құрамда қап кете берді. Тек 2017 жылғы маусымнан бастап тұрақты алаңға шыға бастады.

### Ұлттық құрама
Қазақстанның 17 жасқа дейінгі құрамасында доп тепті.

2019 жылы 21 ақпан күні Молдоваға қарсы жолдастық кездесуде тұңғыш рет Қазақстан құрамасы сапында алаңға шықты.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі

Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Армения футболшылары

Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Шахтер Қарағанды ФК ойыншылары
Санат:Астана ФК ойыншылары
Санат:Атырау ФК ойыншылары
Санат:Пюник ФК ойыншылары
Санат:Ван Чаренцаван ФК ойыншылары
Ана туралы аңыз

**«Ана туралы аңыз»** — толық метражды көркем фильм. 1963 ж. Қазақфильм студиясы шығарған.

## Сюжеті
Өз ұлын соғыста жоғалтқан, бұған қарамастан айналадағы адамдарға көмектесуге күш тапқан қарапайым әйел - ана туралы фильм. 

Фильм Ұлы Отан соғысы кезінде өрбиді. Ана оқуды, не жазуды білмейді. Майданнан хабарды хаттарды оқумен ғана білуге болатындығынынан, ана өзін-өзі оқытумен айналысып, поштаға пошташы болып жұмысқа тұрады. Әлденеше рет оған отбасыларға қайғылы хабар әкелуге тура келеді, және ол олардың қайғысын түсініп, соны жеңілдету үшін, ана өзіне аналарға деген жанашырлық жүгін алады.

## Рөлдерде
*Ана — Әмина Өмірзақова
*Асан — Мұхтар Бақтыгереев

## Дереккөздер
Санат:КСРО драма фильмдері
Санат:КСРО киноповесть фильмдері
Санат:Қазақфильм фильмдері
Сағадат Досболұлы Тұрсынбай

**Сағадат Тұрсынбай** (26 наурыз 1999 жыл) — қазақ футболшысы, Қазақстан Ұлттық құрамасы мен "Мақтаарал" клубының қорғаушысы.

## Карьерасы

### Клубтық
Шымкент футболының түлегі. "Ордабасы" командасының фарм-клубында біраз ойнап, 2017 жылы бас командаға ауысты. Алайда алаңға тұрақты шыға алмай, тек қосалқы құрамда отырды. 

2018 жылы "Тараз" клубына өткен соң ғана негізгі құрамда ойнай бастады.

### Ұлттық құрамада
Ұлттық құрамадағы алғашқы ойыны 2019 жылы 21 ақпанда Антальяда Молдова құрамасына қарсы бейресми жолдастық кездесусе өтті. Сағадат 66 минуттай ойнады да, орнына Бекзат Шадманов шықты. Бұл ойында Қазақстан 1:0 есебімен жеңіске жетті.

## Жетістіктері
 '''Ордабасы'''

* Қазақстан чемпионатының қола жүлдегері: 2017

## Сілтемелер
*Профилі

Санат:26 наурызда туғандар
Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Ордабасы ФК ойыншылары
Санат:Тараз ФК ойыншылары
Санат:Ертіс ФК ойыншылары
Санат:Тобыл ФК ойыншылары
Санат:Мақтаарал ФК ойыншылары
Игорь Валерьевич Шацкий

**Игорь Валерьевич Шацкий** (11 мамыр 1989) — қазақстандық футболшы, "Ақтөбе" клубы мен Қазақстан құрамасының қақпашысы.

## Карьерасы
Қарағанды футболының түлегі. 2007 жылы "Шахтер-Юность" сапында карьерасын бастады. Келесі жылы облыстың  бас командасы "Шахтерға" ауысты.

2012-13 жылдары "Астана-64" клубында ойнады. 2014 жылы "Шахтер-Болат" футболшысы атанды. 2015 жылы "Шахтерға" қайта оралды.

2021/22 жылғы еурокубоктерде Шацкий өте жақсы ойнады, УЕФА Конференциялар лигасының екінші  кезеңінде "Шахтер" "Стяуамен" ойнап, кездесу пенальтилер сериясына дейін созылды. Шацкий бір пенальтиді қайтарып, команданы келесі кезеңге алып шықты.

Келесі кезеңдегі "Колос" клубымен кездесуде пенальтилер сериясына дейін жалғасты. Бұл жолы Шацкий үш пенальтиді қайтарды да, "Шахтер" плей-офф кезеңіне жолдама алды.

## Жетістіктері
### Клубтық

; «Астана-1964»
* 1 лиганың қола жүлдегері: 2012

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Soccerway сайтындағы профилі

Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Шахтер Қарағанды ФК ойыншылары
Санат:Жеңіс ФК ойыншылары
Санат:Шахтер-Болат ФК ойыншылары
Санат:Тобыл ФК ойыншылары
Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары
Еңлікгүл шешек атқанда

**«Еңлікгүл шешек атқанда»** — толық метражды көркем фильм. 1965 ж. Қазақфильм студиясы шығарған.

## Сюжеті
Жоғары тауларда шекара заставасы. Сол жерде шын мәнінде еңлікгүл гүлдейді. Бір күні сол тау гүлі жалған дабылдың себебі болды – ол сынақты сержант Сүндетбаев және барлық застава байсалды өтті. Бірақ дабылдар әрқашанда жалған болған жоқ...

## Рөлдерде
*Петр Соловьев — Валерий Косенков
*Вера Соловьева — Лилия Шарапова
*Дуся тәте — Любовь Калюжная
*Алдаберген Сүндетбаев — Көбей Хұсайынов
*Альберт Пушкарев — Валерий Носик
*Жүнісов — Қапан Бадыров
*Барсамбек — Елубай Өмірзақов
*Варвара Макарова — Галина Чигинская
*Иван Громобой — Иван Косых
*Бубнов — Анатолий Тарасов

## Дереккөздер

Санат:КСРО шытырман оқиғалы фильмдері
Санат:Қазақфильм фильмдері
Шыңдағы шынарда

**«Шыңдағы шынарда»** — толық метражды көркем фильм. 1965 ж. Қазақфильм студиясы шығарған.

## Сюжеті
Жоғары тауларда, жартаста жалғыз шынар өсіп тұр. Аңыз бойынша, бұл жартастан өзі сүймеген жігітке тұрмысқа шығудан бас тартқан Айсұлу секірген. Сол қыз туралы естелік ретінде жартаста әдемі шынар өсіп шыққан.

## Рөлдерде
*Карпов — Сергей Папов
*Айсұлу — Гүлбаһрам Әділова
*Ілияс — Нұрмұхан Жантөрин
*Сағит Шеңгелбаев — Ыдырыс Ноғайбаев
*Молда — Елубай Өмірзақов
*Прокурор — Зәмзәгүл Шәріпова

## Дереккөздер

Санат:КСРО драма фильмдері
Санат:Қазақфильм фильмдері
Санат:Қазақ тіліндегі фильмдер
Санат:Орыс тіліндегі фильмдер
Санат:Сұлтанахмет Қожықов фильмдері
Қилы кезең

**«Қилы кезең»** — толық метражды көркем фильм. 1966 ж. Қазақфильм студиясы шығарған.

## Сюжеті
1918 жыл. Қазақстан мен Қытай арасында беймаза қатынас. Комиссар Тоқтар Бәйтенов көп емес чекисттер отрядын басқарады. Фильм оқиғасы тез өрістейді, бұл әдеттегі «остерн» — шығыс боевигі: атыс, қуғын, сұлу қыздар биі, бірақ сонымен бірге, фильм желісі бойында кейіпкеркердерлі құпия өсектер мен репрессия иісі сезіледі.

## Рөлдерде
*Тоқтар Бәйтенов — Ыдырыс Ноғайбаев
*Кострома — Евгений Попов
*Тәжібай — Әнуар Молдабеков
*Берген — Асанәлі Әшімов
*Жүніс — Ахмет Шәмиев
*Сүйіндік — Әлімғазы Райымбеков
*Күрішбай — Бәйділда Қалтаев
*Қапан — Нұржұман Ықтымбаев
*Сымет — Мәкіл Құланбаев

## Дереккөздер

Санат:КСРО тарихи фильмдері
Санат:КСРО драма фильмдері
Санат:Қазақфильм фильмдері
Арман-атаман

**«Арман-атаман»** — толық метражды көркем фильм. 1967 ж. Қазақфильм студиясы шығарған.

## Сюжеті
Мектеп жасындағы үш дос ешкімге тіс жармастан Африкаға қашып кетпекші болады. Сол үшін ағылшын тілін үйреніп тіпті олардың тұрмысын, мәдениетін зерттейді. Ұйқыға жатқанда түстерінде Африка халқын құлдықтан құтқару үшін басқалармен күресіп жүреді. Саяхатқа аттанатын күні олар вокзалдан нағыз африкалықтарды кездестіреді...

## Рөлдерде
*Арман — Архимед Ысқақов
*Мұрын — Мұхтар Ішмұхамедов
*Теміртон — Мұрат Әбусейітов
*Қортық — Сапар Базарбаев
*Арманның әкесі — Мұхтар Бақтыгереев
*Керімбек — Кәукен Кенжетаев
*Мұрынның анасы — Бикен Римова
*Арманның анасы — Лидия Ашрапова

## Дереккөздер

Санат:КСРО отбасылық фильмдері
Санат:КСРО кинокомедиялары
Санат:Қазақфильм фильмдері
Архимед Ысқақов

**Архимед Мыңбайұлы Ысқақов** (1 ақпан 1953 жыл, Көкшетау, Қазақ КСР-інде туған) - ұстаз, актер.

## Өмірбаяны
1953 жылы 1 ақпанда Көкшетау қаласында дүниеге келген. 

1975 жылы Киров атындағы Қазақтың мемлекеттік университетінің физика математика факультетін бітіріп, Алматы, Ресей мектептерінде математика пәнінен сабақ беріп мол тәжірибе жинақтаған, жаңашыл ұстаз. 

1988-1989 оқу жылынан бастап ерекше тәрбиені қажет ететін жоғары сынып оқушыларына арналған эксперименттік мектептің директоры қызметін атқарды. 

1991 жылдан «Архимед» жекеменшік мектебінің жетекшісі. 

1967 жылы «Арман-атаман» фильмінде, 1988 жылы «Игла» фильмінде ойнаған.

## Марапаттары
Білім саласы бойынша "Тарлан-2000" сыйлығының иегері. 

2008 жылы «Парасат» орденімен марапатталды.

## Дереккөздер
Керегетас

**Елді мекендер:**
* Керегетас – Жетісу облысы Сарқан ауданындағы ауыл.
* Керегетас – Түркістан облысы Келес ауданындағы ауыл.
* Керегетас – Түркістан облысы Төле би ауданындағы ауыл.

**Таулар:**
* Керегетас – Ерейментау тауларының солтүстік-шығыс тізбегінде орналасқан тау.
* Керегетас – Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы жеріндегі тау.
* Керегетас – Қарағанды облысы Шет ауданы жеріндегі тау.  
* Керегетас – Сарлытаң тауының солтүстік-шығысында орналасқан тау.
* Керегетас – Сауыр жотасының оңтүстік-батыс сілемдері Жүрек және Шағаноба тауларының аралығындағы асу.
Қошқарата ауылдық округі

* Қошқарата ауылдық округі – Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Қошқарата ауылдық округі – Түркістан облысы Келес ауданындағы әкімшілік бірлік.
Могиканның соңғы тұяғы (кітап)

**«Могиканның соңғы туяғы»** () — 1826 жылы алғаш рет жарияланған америкалық жазушы Джеймс Фенимор Купердың тарихи романы. Былғары Шұлық туралы пенталогиядағы екінші кітап болып табылады (жарияланған күні бойынша да, эпопея хронологиясы бойынша да), онда Купер америкалық фронтирде өмір туралы баяндайды және алғашқылардың бірі америкалық үндістердің рухани әлемі мен әдет-ғұрыптарының өзіндік ерекшелігін бейнелейді. Романның орыс аудармасы 1833 жылы жасалды. Қазақ тілінде 2011 жылы аудармасы шықты.

## Сюжеті
Романның әрекеті 1757 жылдың тамыз айында Нью-Йорк Британдық колониясында, Франко-Үнді соғысы қызған кезде орын алады. Романның бір бөлігі форт Уильям-Генриге шабуылдан кейінгі оқиғаларға арналған, француздардың үнсіз келісімімен олардың Үнді одақтастары бірнеше жүз берілген ағылшын солдаттары мен қоныстарын қиған кезде. Аңшы және ізші Натти Бампо «Аңшы» романының бірінші (іс-әрекеттің даму реті бойынша) оқырманға ұсынылған, могикан — Шыңғысғұқ тайпасының түрік достарымен және оның ұлы Ункаспен бірге — екі апалы-сіңлілерді, британдық командирдің қыздарын құтқаруға қатысады. Кітап соңында Ункас, соңғы моғикан, қыздардың үлкені қабығын құтқаруға сәтсіз әрекеттен өледі.

## Бұқаралық мәдениетте
Роман бірнеше рет түсірілді, оның ішінде 1992 жылдың ең танымал нұсқасы, режиссер Майкл Манн түсірген.

Басқаша айтқанда, романның атауы әлеуметтік құбылыстың немесе топтың соңғы өкілін сипаттау үшін қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:1826 жыл романдары
Санат:Үндістер туралы кітаптар
Санат:XVIII ғасыр туралы тарихи роман
Санат:Ағылшын тіліндегі шытырман роман
Санат:Приквелдер
Мың шақырымдық жол

**«Мың шақырымдық жол»** — толық метражды көркем фильм. 1968 ж. Қазақфильм студиясы шығарған.

## Сюжеті
Қазақстандағы азаматтық соғыстың ерлік ісінің бір беті туралы. 

Ақтөбе фронтына қару жеткізу үшін мың шақырымдық жолды өз отрядымен комиссар Әли-Ақбар өтеді.

## Рөлдерде
*Әліби Жангелдин — Сәтімжан Санбаев
*Сардарбек — Нұрмұхан Жантөрин
*Төлеген — Нұржұман Ықтымбаев
*Курт — Алфонс Калпакс
*Вера — Вера Лапшукова
*Пан Дулемба — Николай Пастревич
*Тарас — Евгений Попов
*Көбеев — Мұратбек Рысқұлов
*Ырымғали — Елубай Өмірзақов
*Сардарбектің анасы — Әмина Өмірзақова

## Дереккөздер
Санат:КСРО әскери фильмдері
Санат:Қазақфильм фильмдері
Санат:Қазақ тіліндегі фильмдер
Санат:Александр Карпов фильмдері
Балалық шаққа саяхат

**«Балалық шаққа саяхат»** — толық метражды көркем фильм. 1968 ж. Қазақфильм студиясы шығарған.

## Сюжеті
Ұжымдастыру жылдарындағы класстық қарсыластармен болған қиян-кескі ұрыс пен Қазақстандағы кеңшар құрылысының жеңісі үшін күресі туралы фильм.

## Рөлдерде
*Бала кезіндегі Бектас — Болат Қалымбетов
*Бектас — Мұхтар Бақтыгереев
*Шорманов — Қасым Жәкібаев
*Бақшабай — Құрманбек Жандарбеков
*Сағатбай — Нұржұман Ықтымбаев
*Жантай — Ыдырыс Қарсақбаев
*Ұзақбай — Кәукен Кенжетаев
*Әспет — Тамара Қосыбаева
*Ыдырыс — Мәкіл Құланбаев
*Өкімбай — Матан Мұраталиев
*Күлімбала — Раиса Мұхамедиярова
*Сенбай — Қанабек Байсейітов

## Дереккөздер

Санат:КСРО драма фильмдері
Санат:Қазақфильм фильмдері
Жаңақоныс

* ''Жаңақоныс'' – Ақтөбе облысы Ақтөбе қалалық әкімдігіне қарасты таратылған ауыл.
* Жаңақоныс – Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданындағы ауыл.
* ''Жаңақоныс'' – Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданындағы таратылған ауыл.
* Жаңақоныс – Қызылорда облысы Арал ауданындағы ауыл.
* Жаңақоныс – Қызылорда облысы Жалағаш ауданындағы ауыл.
* Жаңақоныс – Түркістан облысы Келес ауданындағы ауыл.
Көгілдір маршрут

**«Көгілдір маршрут»** — толық метражды көркем фильм. 1968 ж. Қазақфильм студиясы шығарған.

## Сюжеті
Маңғышлақ облысына практикаға келген, жұмысқа, ұжымға, алғашқы өмірлік қиындықтардан өткен студент-геолог туралы фильм.

## Рөлдерде
*Көрік — Марат Дуғанов
*Өмірзақ — Әубәкір Ысмайылов
*Жол — Әбдісалан Нұрмаханов
*Мәке — Қанабек Байсейітов
*Момыш — Әлімғазы Райымбеков
*Көкжал — Борис Кулиев
*Сатушы — Шолпан Алтайбаева

## Дереккөздер
Санат:КСРО драма фильмдері
Санат:Қазақфильм фильмдері
Уақыт машинасы (роман)

**«Уақыт машинасы»** () — Герберт Уэллстың романы, оның алғашқы ірі ғылыми-фантастикалық жұмысы. 1888 жылы «Уақыт аргонавттары» әңгімесінен қайта өңделіп, 1895 жылы шығарылды.

«Уақыт машинасы» уақытпен саяхат идеясын фантастикаға енгізді және осы машина үшін қолданылатын уақыт, олар кейінірек көптеген жазушылармен қолданылған және хронофантастика бағытын құрды.

## Тарихы
Романның жұмысы Уэллстің естеліктері бойынша, үлкен еңбегімен берілді. «Пікірталас қоғамының» мәжілістері өткен Оңтүстік Кенсингтондағы тау мектебінің жертөле бөлмесіндегі Хэмилтон-Гордон тегі бойынша студент Ч. Хинтон «Төртінші өлшем дегеніміз не» (1884) кітабының желісі бойынша евклидтік емес геометрияның мүмкіндіктері туралы баяндама жасады .

«Уақыт машинасы» техника көмегімен адамның уақыт саяхаты сипатталған алғашқы әдеби шығармалардың бірі болды (1881 жылы жарияланған Э. Митчеллдің «сағат, олар артқа қарай жүрді» әңгімесі бұған дейін белгілі).

## Дереккөздер

Санат:Герберт Уэллс шығармалары
Санат:Романдар
Санат:Фантастика
Мәншүк туралы дастан

**«Мәншүк туралы дастан»** — толық метражды көркем фильм. 1969 ж. Қазақфильм студиясы шығарған.

## Сюжеті
Кеңес Одағының батыры Мәншүк Мәметованың ерлігі туралы фильм. 

Фильмде неміс танкыларымен тең емес шайқасын қабылдаған Мәншүк пен оның жолдастарының соғыстағы бір күні көрсетілген. Осы шайқаста ержүрек Мәншүк қаза табады

## Рөлдерде
*Мәншүк Мәметова — Наталья Арынбасарова
*Валерий Ежов — Никита Михалков
*Капитан Иван Самсонов — Иван Рыжов
*Суков — Виктор Авдюшко
*Нұржұман Жарқынбаев — Нұржұман Ықтымбаев
*Ломов — Юрий Саранцев
*Ана — Фарида Шәріпова
*Есалаң — Олеся Иванова
*Әке — Кәукен Кенжетаев
*Владимир Максимов — Иван Дмитриев
*Инженер — Николай Сергеев
*Омар Қажыбергенов — Ескендір Өмірзақов
*Степа Кикин — Виктор Баженов

## Дереккөздер

Санат:КСРО әскери фильмдері
Санат:Қазақфильм фильмдері
Сәрке батыр Шоңмұрынұлы

**Сәрке батыр Шоңмұрынұлы** (1690-1772 ж.) — қазақ батыр, кіші жүздің Тәуке және Әбілхайыр хан басқарған 

## Өмірбаяны
1690 жылы туған, шын есімі Меңдібек Шонмурынұлы. Сәрке батырдың әкесі Шонмурын баба IX ғасырдың басында он бір мың жылқысы бар ең ықпалды және бай адамдардың бірі болды. Шонмұрынның 6 Ұлы - Бегетей, Ұлан, Асан, Сарке, Рысбай және Түкібай болды. Орынбор, Ақтөбе және Қостанай облыстарының аумағында тұратын Биліс жағалбайлы руынан шыққан.

1726 жылы Әбілхайыр хан мен Тайлақ батыр бастаған қазақ армиясының құрамында Орал өзеніндегі 30 мыңнан астам қалмақ жауынгерлері бар үш күндік шайқасқа қатысты. 1726 жылдың күзінде Ырғыз мен Торғай өзендері арасындағы маңайдағы "Қара сиыр" деген атпен орналасқан жерде жоңғарлармен шайқаста қазақ әскерінің авангардында тұрған адамдардың бірі болды, ол үшін", Алмас қылыш" деген лақап атқа ие болды."

1729 жылы Балқаш көлінің маңында Әбілхайыр хан бастаған қазақ әскері болған, Сәрке-батыр жағалбайлы руынан әскердің басында болған.

Орта және Кіші жүз қазақтарының Ресей империясына қосылуы туралы грамотада айтылған, онда Әбілхайыр хан, сұлтан Ералы, сондай-ақ орта және Кіші жүздің 56 қазақ руларының ақсақалдары мен батырларының қолдары қойылған. Жағалбайлыдан Сәрке батыр қойылған.

Башқұрт көтерілісі кезінде 1755 жылы патша тәртібіне қарсы башқұрт тайпалары, башқұрт тұтқындаған казактар мен Еділ қалмақтарынан тұратын жасақтар Сарке батыр басшылығымен Жетыру руларының қазақтары тоқтады. Қазіргі кезде бұл орын Орынбор облысы Беляев ауданының аумағында аудан орталығынан 15 шақырым жерде Сарке төбе (Сарке тауы) деп аталады.

Сәркебатыр темір өзенінің жанында, Ембі өзенінің оң жақ ағысымен, оның өлімінен кейін 82 жасында жерленді. Бейіт Ақтөбе облысы Темір ауданы Кеңқияқ ауылының жанында орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:1690 жылы туғандар
Санат:1772 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ батырлары
Хинкали

300px|нобай|оңға|Хинкали
**Хинкали** (груз. ხინკალი) — грузин асханасының дәстүрлі тағамы, Пшави, Мтиулети, Хевсурети атты Грузия елінің таулы аймағынан шыққан. Кейін Кавказға мен КСРО-ға таралған.

## Тағамның құрамы
Хинкалиді әдетте шошқа немесе сиыр етімен толтырады, кейде қой еті де қолданылады. Бірақ-та басқа ет ешқашан хинкалиге қосылмайды, Оны кесілген немесе фарш түрінде қосады. Оған міндетті түрде түрлі дәмдеуіштер мен көкөністер қосылады.

Хинкалиді дайындаған кезде аса маңызбен оларға пішін беруге қарайды. Дәстүрлі грузин әйелдері оларды кішкентай "құйрық" болатындай етіп мүсіндейді, Әдетте, құйрық жағына келгенде 18 бүктеуден кем емес болу керек. Ол арқылы оларды ынғайлы ұстауға және жеуге болады. Құйрық ішінде шикі болғандықтан, оны тамақтанғаннан кейін лақтырып тастайды. Хинкалиді қайнатылған суда пісіруге немесе қуыруға болады.

Санат:Грузин асханасы
Келес ауданы

**Келес ауданы** — Түркістан облысының оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан, 2018 жылдың 5 маусымы күні төртінші рет қайта құрылған әкімшілік-аумақтық бөлік. Орталығы – Абай ауылы.

## Географиялық орны
Батысы мен оңтүстігінде Шардара, солтүстігінде Сарыағаш аудандарымен, шығысында Өзбекстанмен шектеседі.

## Тарихы
Келес ауданы алғаш рет 1928 жылы 17 қаңтарда Қазақ АКСР-ның Сырдария губерниясына қарасты Бағара және Ақжар болыстары жерінде құрылған. 1932 жылы 10 наурызда жаңадан құрылған Оңтүстік Қазақстан облысы құрамына кіреді. 1939 жылы 16 қазанда Келес ауданынан Сарыағаш ауданы бөлініп шығады. 1963 жылы 2 қаңтарда аудан таратылып, аумақ Сарыағаш ауданына беріледі. 1969 жылы 13 қаңтарда Келес ауданы екінші рет құрылып, 1988 жылы Сарыағаш ауданы құрамына қайтадан өтеді. 1989 жылы 13 қазанда орталығы Абай ауылы болып Келес ауданы үшінші рет құрылады, 1997 жылы сәуір айының 24-де таратылып, Сарыағаш ауданы құрамына өтеді. 2018 жылы маусым айының 5-де аудан төртінші рет қайта құрылды.

## Халқы

## Әкімшілік бөлінісі
Аудандағы 83 елді мекен 12 ауылдық округке біріктірілген:

## Әкімдері
* Ақментай Үсенұлы Есбаев (07.2018-12.2022 ж.). 
* Жәнібек Есенұлы Ағыбаев (12.2022 жылдан).

## Дереккөздер

Санат:Келес ауданы
Тегісшіл

* Тегісшіл – Батыс Қазақстан облысы Жәнібек ауданындағы ауыл.
* Тегісшіл – Түркістан облысы Сарыағаш ауданындағы ауыл.
Таскескен (Абай облысы)

**Таскескен** — Абай облысы Үржар ауданындағы ауыл, Қоңыршәулі ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Үржар ауылынан солтүстік-батысқа қарай 70 км-дей жерде. Қарауылтөбенің етегінде, Тарбағатай тау жоталарының күнгей беткейінде, ойпаңда орын тепкен. Ауыл ортасынан Қарақол өзені ағып өтеді.

## Тарихы
Ауыл іргесі 1928 жылы ауыл шаруашылығын ұжымдастыруға байланысты қаланған. 1970 жылы ұжымшар негізінде құрылған сүт өндіру бағытындағы “Қазақстан” кеңшары мен Қоңыршәулі ауылдық кеңесінің орталығына айналды. 1981 – 97 жылдар аралығында өзімен аттас ауданның орталығы болды. Оның негізінде мұнда бірнеше шаруа қожалықтары мен ӨК-тер құрылды. Округте мал шаруашылығы және жер өңдеу кәсібі қатар дамыған. Жеке кәсіпкерлер негізінен күнбағыс, картоп, қарбыз өсірумен шұғылданады. Суармалы жер алабы мол.

## Инфрақұрылымы
Ауылда жалпы білім беретін екі мектеп пен бір Үржар колледжі (бұрынғы училище) бар. Сондай-ақ, мәдениет үйі, пошта байланысы, мешіт қызмет көрсетеді. Таскескен мешіті тек ШҚО бойынша ғана емес, республика көлемінде Тәуелсіздік алғаннан кейін алғаш салынған ғибадат үйлерінің қатарында. Оның іргетасы 1991 жылы қаланған болатын.

## Дереккөздер

Санат:Үржар ауданы елді мекендері
Жаңаарық

* Жаңаарық – Қызылорда облысы Жаңақорған ауданындағы ауыл.
* Жаңаарық – Түркістан облысы Сарыағаш ауданы, Қабланбек ауылдық округі құрамындағы ауыл.
* Жаңаарық – Түркістан облысы Сарыағаш ауданы, Құркелес ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Жаскешу

* Жаскешу – Түркістан облысы Сарыағаш ауданындағы ауыл.
* Жаскешу – Түркістан облысы Түлкібас ауданындағы ауыл.
Көрінбейтін адам

**Көрінбейтін адам** () — 1897 жылы жазылған Герберт Уэллстің романы.

## Сюжет
Бұл роман адамның көрінбейтін (және, сонымен бірге, препарат, ағартқыш қан) жасайтын құрылғыны ойлап тапқан ағылшын ғалымының тағдырын және кейіннен физик Гриффинді сипаттайды. Рас, толық көрінбейтін адам үшін адам альбинос болуы керек еді. Ал Гриффин альбинос болып табылатын.Гриффин кейінірек көбірек сенсация жасау үшін өзінің ашылуын алдын-ала ашқысы келмеді. Алайда, материалдық қиындықтар салдарынан ол өз жұмысын жалғастыра алмады. Содан соң, ол  «жоғалып кету» және мүлдем жаңа өмірді көзге көрінбейтін адам ретінде бастау идеясына ие болды.

Гриффин тұрып жатқан үйдің иесінің шағымдануынан қорыққандықтан,Гриффин пошта арқылы эксперименттер туралы жазбаларын тергеу бастплмай жатып жіберді ,айғақтардың көзін құрту үшін, өзін көрінбейтіндей етіп жасап, аппаратты бұзып, өмір сүрген үйін өртеп жіберді. Алғашында ол өзін «соқырлардың арасындағы көзі ашық» деп есептеді. Алайда көп ұзамай оның ұстанымы соншалықты көре алмайтындай жағдайда болмады. Аппаратсыз, ол тамағын және киімін көрінбейтін етіп жасай алмады, сондықтан ол жалаңаш жүріп, суықтан зардап шегеді және басқа адамдардан сирек және тығылып отырып қана тағам қабылдауға мәжбүр болды. Ол сондай-ақ, өз бостандығынан айырылып, торда көрсетілетіндігі туралы қорқып, өзін жариялай алмады.

Мұның бәрі оған адамзат қоғамынан аулақ жүріп, шеттетілген жағдайға тап болды. Гриффин Айпинг  ауылына қоныстанды және өзін-өзі қарапайым «көрінетін» нысанда қайтып оралу қамына  кірісті (бұл жерде әңгіме басталады, яғни жоғарыда айтылғандар оқырманға финалға жақындады). Біраз уақыттан кейін оның ақшасы таусылып, тағы да жасырынуына тура келді.

Гриффин бір кездері бірге оқыған Кемп деген ғалымнан өзін қолдауды сұрайды. Гриффин халықты қорқыту және иеррор кампаниясын ашуды ұсынып, ақыр соңында оның түпкі мақсаты билікті басып алғысы келді. Бірақ Кемп көрінбейтінмен серітестіктен бас тартты және оның үстінен полицияны шақырды. Содан кейін Көрінбейтін адам Кемпке өлім тілеп, оның артынан аңди бастадыі, бірақ нәтижесінде ол өзінің өліміне әкеп соқты. Оны шулы топ арасынан ұсталып, өлтірілді. Өлгеннен кейін оның денесі қайтадан көрінді. Көрінбейтіндіктің сыры ешқашан қалпына келтірілмеді, өйткені Гриффин өз машинасын жойды, ал оның жазбалары Гриффин көмекшісі ретінде жұмыс жасаған Томас Марвелмен (Марвел мырза құпияны ашуға үміттенген және көрінбейтін болуға үміттенген) ұрланған болатын.

Гриффин  әлем әдебиетіндегі «зұлым генийдің» танымал бейнесі  болды.

## Экрандалуы
* Көрінбейтін адам (фильм, 1933) және оның жалғасы Көрінбейтін адамның оралуы (1940)
* Көрінбейтін кек алушы — 1954 жылы түсірілген жапондық фильм
* Көрінбейтін адам (фильм, 1984) — КСРО-да түсірілген, мұнда Кемп теріс кейіпкер, ал Гриффин аңқаулау ғалым ретінде көрсетілген
* Көрінбейтін адам (телехикая, 1984) — роман мазмұнына неғұрлым жақын жасалған, Би-Би-Си, 6 серия
* Көрінбейтін адам (телехикая, 2000) — Sci-Fi Channel, 46 серия
* Көрінбейтін адам (фильм, 2020)

## Сілтемелер
* The Invisible Man

Санат:Фантастика
Көктал

**Елді мекендер:**

* Көктал – Абай облысы Мақаншы ауданындағы ауыл.
* Көктал – Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы ауыл.
* Көктал – Жамбыл облысы Талас ауданындағы ауыл.
* Көктал – Алматы облысы Балқаш ауданындағы ауыл.
* Көктал – Алматы облысы Талғар ауданындағы ауыл.
* Көктал – Жетісу облысы Кербұлақ ауданындағы ауыл.
* Көктал – Жетісу облысы Панфилов ауданындағы ауыл.
* Көктал – Қостанай облысы Әулиекөл ауданындағы ауыл.
* Көктал – Түркістан облысы Сарыағаш ауданындағы ауыл.
* Көктал - Астана қаласындағы тұрғын алаб.

**Өзендер:**

* Көктал – Талас өзені алабындағы өзен.
* Көктал – Қаратал алабындағы өзен.
* Көктал – Алматы облысы Ескелді ауданы мен Талдықорған қалалық әкімдігі аумағына қарасты өзен.
* Көктал – Ащымиір алабындағы өзен.
* Көктал – Нұра алабындағы өзен (Жарлы өзенінің бір саласы).
Ғаламшарлардың Біріккен Федерациясы

**Ғаламшарлардың Біріккен Федерациясы** — "Жұлдызды жол" фантастикалық әлемінде Альфа квадранттағы түрлі ғаламшарлар мен расалардың біріккен саяси құрылымы. Федерация негізі 2161 жылы қаланды. Үкімет басшысы - Президент. Астанасы - Сан-Франциско мен Париж қалалары, Жер ғаламшары, Күн жүйесі, 001 Сектор. 

Санат:Star Trek
Санат:Утопиялар
Футболдан КСРО бірінші лигасы 1989

**1989 жылғы КСРО чемпионатының бірінші лигасында** 22 команда ойнап, ЦСКА және "Гурия" клубтары бірінші-екінші орын алды да, жоғары лигаға жолдама алды.

"Қайрат" клубы ұзақ уақыт бойы екінші орында келе жатты да, маусымның соңғы жағында үшінші орынға түсіп қалып, жоғары топқа жолдама ала алмады.

## Қорытынды кесте

## "Қайрат" командасының матчтары

## Сілтемелер
*1989 жылғы КСРО чемпионаты. Бірінші лига
Санат:1989 жылғы футбол
Санат:Футболдан КСРО бірінші лигасы
АФК Чемпиондар Лигасы 2019

**АФК Чемпиондар Лигасы 2019 —** 5 ақпан және 24 қараша күндері өтетін АФК Чемпиондар Лигасының 38-ші маусымы (Чемпиондар Лигасы аталғалы бергі 16-шы). 
## Іріктеу турнирі

### 1 раунд

#### Батыс Азия

#### Шығыс Азия

### 2 раунд

#### Батыс Азия

#### Шығыс Азия

### Плей-офф

#### Батыс Азия

#### Шығыс Азия

## Топтық турнир

### А тобы

### В тобы

### С тобы

### Д тобы

### Е тобы

### Ғ тобы

### G тобы

### Н тобы

## Плей-офф

### 1/8 финал

#### Батыс Азия

|}

#### Шығыс Азия

|}

### 1/4 финал

|}

### Жартылай финал

|}

## Финал

Санат:АФК чемпиондар лигасы элитасы
Санат:2019 жылғы футбол
Мардан Тіленұлы Төлебек

**Мардан Тіленұлы Төлебек** (18 желтоқсан 1990, Шымкент, КСРО) — қазақ футболшысы, "Оқжетпес" клубының жартылай қорғаушысы. 
## Карьерасы

### Клубтық
Шымкент футболының түлегі. 2008 жылдан "Ордабасы" клубының жастар командасында ойнай бастады. Көп ұзамай негізгі команданың мүшесі болды. 2010 жылы 11 қыркүйек күні "Жетісуға" қарсы ойында тұңғыш рет негізгі құрамда алаңға шықты. Бірақ ол маусымда тек екі ойынға ғана қатыса алды.  

2011 жылдың бірінші жартысын екінші дивизиондағы "Тарлан" клубы сапында өткізіп, 14 кездесуге қатысты. Маусым ортасында "Ордабасыға" қайта оралды.   

2011 жылы Қазақстан кубогының иегері атанды.  

2015, 2016 жылдары УЕФА Еуропа Лигасының іріктеу кезеңдерінде ойнады. 2015 жылы Израильдің "Бейтар" клубымен ойында еуротурнирлердегі тұсауы кесілді, келесі маусымда Сербияның "Чукарики" клубына қарсы бірінші іріктеу раундында екі кездесуде де алаңға шықты, сырт алаңда өткен бірінші ойынның 58-минутында ескерту алып, келесі минутта алмастырылды. Бұл спаррингте "Ордабасы" жеңіліп қалды (0:3, 3:3). 

2021 жылдың басында премьер лига дебьютанты "Тұранға" ауысты. 
### [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы|Ұлттық құрамада]]
Қазақстанның 21 жасқа дейінгі құрамасында доп тепті. 2014 жылы негізгі құраманың бапкері Юрий Красножан құраманың оқу-жаттығу жиындарына шақырғанымен, алаңға шыға алмады.
## Жетістіктері
*Қазақстан кубогы: 2011
*Қазақстан суперкубогы: 2012
*Қазақстан чемпионатының қола жүлдегері: 2017

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Фейсбуктегі парақшасы

Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Ордабасы ФК ойыншылары
Санат:Қыран ФК ойыншылары
Санат:Тұран Түркістан ФК ойыншылары
Санат:Оқжетпес ФК ойыншылары
Футболдан КСРО бірінші лигасы 1990

**Футболдан 1990 жылғы КСРО біріншілігі (Бірінші топ)** — КСРО чемпионатының бірінші лигасы, оған 20 команда қатысты. Маусым қорытындысында "Спартак" (Владикавказ) жеңімпаз атанды. Онымен бірге "Металлург" (Запорожье), "Пахтакор" (Ташкент) жоғары лигаға жолдама алды.
## Қорытынды кесте

## Сілтемелер
*Футболдан 1990 жылғы КСРО біріншілігі (Бірінші топ)
Санат:Футболдан КСРО бірінші лигасы
Санат:1990 жылғы футбол
Қажымұқан Мұңайтпасов (стадион, Шымкент)

**Қажымұқан Мұңайтпасов атындағы орталық стадион** (немесе **Орталық стадион**) — Шымкент қаласындағы футбол стадионы. Сыйымдылығы 25000 адам.

## Тарихы
1969 жылы салынып бітті. Кеңес кезінде *"Октябрдің 50 жылдығы*" деп аталды. КСРО чемпионаттарында Шымкенттің "Мелиоратор" клубы өз алаңындағы матчтарын өткізіп жүрді. Кейін "Ордабасы" клубының негізгі аренасы болды.
2007 жылы тұңғыш рет халықаралық жарыс — "Алма-ТВ" турнирі өткізіліп, оған Өзбекстан, Қазақстан, Қырғызстан, Әзірбайжан футбол құрамалары қатысты.

2018 жылы стадионға жарықтандырушы бағандар орнатылды.

Санат:Қазақстан стадиондары
Санат:Шымкент ғимараттары мен құрылыстары
Санат:Шымкеттегі спорт
Санат:Стадиондар
Футболдан 2020 жылғы Еуропа біріншілігі (іріктеу турнирі, І тобы)

Турнир жеребесі 2018 жылы 2 желтоқсанда Дублинде тартылып, І тобына Қазақстан, Шотландия, Ресей, Кипр, Бельгия, Сан-Марино құрамалары түсті. Матчтар 2019 жылы 21 наурыз - 19 қараша күндері өтті. Бірінші және екінші орын алған құрамалар (**Бельгия** мен **Ресей**) финалдық турнирге жолдама алды. Ал **Шотландия** жолдама үшін күресті плей-офф кезеңінде жалғастырады.

## Турнир кестесі

## Матчтар

----

----

----

----

----

----

----

----

----

Санат:Футболдан 2020 жылғы Еуропа біріншілігі (іріктеу турнирі)
Санат:2019 жылғы футбол
Бәйтерек (футбол клубы)

**"Бәйтерек" футбол клубы** — 2012 - 2016 жылдары Қазақстан чемпионатының бірінші лигасында ойнаған футбол клубы. Өз алаңындағы ойындарын "Астана Аренада" өткізді. 

## Тарихы
2009 жылы Қазақстаннан 26 бала Бразилияның "Оле Бразил" футбол академиясына аттандырылды. 2012 жылға дейін оқып келді де, олар келген соң оларды бір клубта топтау үшін ҚР спорт істері жөніндегі агенттігінің қолдауымен "Бәйтерек" клубы құрылып, бірінші лигада ойнай бастады. Ол жастармен бірге клубта Қазақстанның тәжірибелі футболшылары да өнер көрсетті. 
2016 жылғы маусымнан соң клуб қайтадан бас қоспады. 

## Статистикасы

## Атақты футболшылары

* Данияр Кенжеханов
* Рафкат Аслан

## Сілтемелер

* Құрамы

Санат:Қазақстан футбол клубтары
Санат:2012 жылы құрылған футбол клубтары
Санат:2016 жылы жабылған футбол клубтары
Сарыжаз

**Елді мекендер:**

* Сарыжаз – Алматы облысы Райымбек ауданындағы ауыл.
* Сарыжаз – Түркістан облысы Созақ ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**

* Сарыжаз – Тянь-Шаньның солтүстік-шығыс бөлігіндегі таулы жота. 
* Сарыжаз – ежелгі қорған.
Шаға

**Елді мекендер:**

* Шаға – Түркістан облысы Сауран ауданындағы ауыл.
* Шаға – Түркістан облысы Созақ ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**

* Шаға – Шетпе-Жармыш жолы бойында, Қаратау жотасында орналасқан қойнау.
Құлан (айрық)

**Негізгі ұғым:**

* Құлан – тақтұяқтылар отрядына жататын жабайы жылқы.

**Елді мекендер:**

* Құлан – Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданындағы ауыл.
* Құлан – Түркістан облысы Түлкібас ауданындағы ауыл.
Нико Ковач

**Нико Ковач** (; 15 қазан 1971, Батыс Берлин, ГФР) — хорват футболшысы, бапкер, жартылай қорғаныста ойнаған. "Боруссия Дортмунд" клубының бас жаттықтырушысы.
## Карьерасы

### Клубтық және бапкерлік
Хорватия футбол құрамасының өкілі болғанымен, Германия футболының түлегі, карьерасын «Рапиде Веддинг» клубында бастады. 1989 жылы «Герта» клубының орынбасарлары сапында біраз ойнап, 1991 жылы негізгі клубқа ілікті. 1996 жылы «Байерге» шақырылып, үш жылдай доп тепті. Одан соң екі маусым «Гамбургте» ойнады.

2001 жылы «Баварияға» қосылды. Мұнда өзінің інісі Роберт Ковачпен бірге ойнады. Бірақ негізгі құрамға іліне алмай, 2003 жылы туған клубы «Гертаға» оралуға мәжбүр болды.

2006 жылғы әлем чемпионатынан соң «Ред Булл Зальцбург» клубына ауысты да, 2009 жылы карьерасын аяқтады. Карьерасын да осы клубтан бастады. 

Кейін 2013-15 жылдары Хорватия Ұлттық құрамасын жаттықтырды.

2018 жылдан бері "Бавария" жаттықтырушысы.

### Ұлттық құрама
1996-2009 жылдары Ұлттық құрама сапында 83 ойын өткізді.

## Жетістіктері
### Ойыншы ретінде

 Бавария * Германия чемпионы: 2002, 2003
* Құрлықаралық кубок: 2001

 Ред Булл Зальцбург 
* Аустрия чемпионы: 2007
### Бапкер ретінде

**Айнтрахт**
* Германия кубогы : 2017/18

**Бавария**
* Германия суперкубогы: 2018

## Сілтемелер
* Статистикасы 

Санат:Хорватия футболшылары
Санат:Хорватия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Хорватия футбол жаттықтырушылары
Санат:Бавария ФК ойыншылары
Санат:Байер 04 ФК ойыншылары
Санат:Герта Берлин ФК ойыншылары
Санат:Гамбург ФК ойыншылары
Санат:Ред Булл Зальцбург ФК ойыншылары
Санат:Бавария ФК жаттықтырушылары
Санат:Монако ФК жаттықтырушылары
Жабағылы (өзен)

**Жабағылы** – Арыс алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Түркістан облысы Түлкібас ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 36 км, су жиналатын алабы 222 км2.

## Бастауы
Бастауын Талас Алатауының солтүстік батыс беткейіндегі бұлақтардан басталатын Сарқырама, Құрсай, Көксала жылғаларының қосылған жерінен алады. Азаттық (Азаттылық) ауылы маңында Арыс өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Алатау, Кіші Ақсу таулары аралығындағы арнасы тік жарлы тар шатқалмен ағып, Жабағылы ауылы тұсында ағысы баяулап, бірнеше салаларға тармақталады. Қар, жер асты суларымен толығады. Егін, мал суаруға пайдаланылады.

## Атау сыры
Жабағылы өзені туралы аңыз: Ертеректе, жаугершілік заманда тау аңғарларын паналап жаудан тығылған елден бір жылдан соң хабар алмақ болып шыққан іздеушілердің алдынан жабағы кездесіпті. Содан сол жердің де, өзеннің де аты "Жабағылы" атанып кеткен деседі.

## Дереккөздер

Санат:Түлкібас ауданы өзендері
Санат:Сырдария су алабы
Хаким Фузайлов

**Хаким Каюмович Фузайлов** (; 12 тамыз 1964, Қорғантөбе, Тәжік КСР, КСРО) — тәжік футболшысы, қорғаушы, бапкер. 

## Карьерасы
КСРО, Тәжікстан клубтарында және Тәжікстан Ұлттық футбол құрамасында ойнаған. Кейін бапкерлікпен айналысып, Өзбекстан, Ресей клубтарында жаттықтырушы, бапкер селекционер болып қызмет атқарды. Соңғы рет 2016-18 жылдары Тәжіктан құрамасының тізгінін ұстады да, 2019 жылғы Азия кубогына жолдама ала алмай, ол қызметтен кетті.

Туыстары Рахматулло мен Хикмат та футболшы.

## Жетістіктері

### Ойыншы ретінде

* КСРО бірінші лигасының жеңімпазы: 1988
* Тәжікстан чемпионы: 1992
* Ресейдің үздік 33 футболшысының бірі (1): № 2 (1992)
* Ресей чемпионатының қола жүлдегері: 1994

### Бапкер ретінде

* Өзбекстан кубогының финалисі: 2000

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Профилі 
*Профилі

Санат:Тәжікстан футболшылары
Санат:Тәжікстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:ЦСКА-Памир ФК ойыншылары
Санат:Локомотив Мәскеу ФК ойыншылары
Санат:Арсенал Тула ФК ойыншылары
Санат:Тәжікстан футбол жаттықтырушылары
Санат:Ресей футболшылары
Санат:КСРО футболшылары
Санат:Терек ФК жаттықтырушылары
Санат:Тәжікстан Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары
Жігер (стадион, Арқалық)

**"Жігер"** — Арқалық қаласындағы футбол стадионы. КСРО дәуірінде іргесі қаланған.
## Сипаттамасы
Сыйымдылығы 5000 адам. Арқалықта құрылған "Горняк", "Торғай" клубтары өз алаңдарындағы ойындарын өткізіп тұрған. Кейін бұл клубтардың бәрі жабылды да, стадионда республикалық дәрежедегі турнир ойындары өткізілмей қойды.
## Мекен-жайы
Арқалық қаласы, Жәнібек Шақшақ көшесінде орналасқан.
## Тағы қараңыз
*Горняк (футбол клубы)
*Торғай (футбол клубы)

Санат:СтадиондарСанат:Қазақстан стадиондары
Горняк (футбол клубы, Арқалық)

**Горняк футбол клубы** — Арқалық қаласында 1980 жылдары құрылған футбол клубы. 
## Қысқаша тарихы
1980 жылы Футболдан Қазақ КСР біріншілігіне қатысты да, бірнеше кездесу өткізіп, 14 команданың арасында 13-ші орын алды. Бұдан кейін республикалық деңгейдегі турнирлерге тек тәуелсіздік кезеңінде ғана, 1993 жылы әуесқойлар лигасында (қазіргі бірінші лига) бір жыл ойнады. Бұл жолы он кездесудің бәрінде де ұтылды. 

Бұдан соң ірі турнирлерге қатыспады.
## Дереккөздер

Санат:Қазақстан футбол клубтары
Рахматулло Фузайлов

**Рахматулло Каюмович Фузайлов** (16 тамыз 1978 жыл, Душанбе) — тәжікстандық және ресейлік футболшы. Кейін бапкерлікпен айналысты. Ағасы Хаким Фузайлов та футболшы.
## Карьерасы
Карьерасында Тәжікстан, Өзбекстан, Ресей клубтарында ойнады. Футболшылық ғұмырында команданы өте көп ауыстырды, әсіресе, 2004 жылы "Шинниктен" (Ярославль) кеткен соң ешқандай клубта бір жылдан артық тұрақтай алмады. Карьерасын 2012 жылы ЦСКА-Памир клубында ойнап жүріп аяқтады.

2016 жылы азырақ уақыт осы ЦСКА-Памир клубына бапкерлік жасады.

Тәжікстан Ұлттық құрамасы сапында 1997-2010 жылдары ойнады.
## Жетістіктері
### Командалық
*Ресей бірінші дивизионынң жеңімпазы: 2001
## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Рахматулло Фузайлов: «бұл менің бірінші покерім» (2012) 

Санат:Тәжікстан футболшылары
Санат:Ресей футболшылары
Санат:Тәжікстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Тәжікстан футбол жаттықтырушылары
Санат:Динамо Душанбе ФК ойыншылары
Санат:Динамо Самарқан ФК ойыншылары
Санат:Шинник ФК ойыншылары
Санат:Алания ФК ойыншылары
Санат:Лада ФК ойыншылары
Санат:ЦСКА-Памир ФК ойыншылары
Санат:Регар-ТадАЗ ФК ойыншылары
Санат:ЦСКА-Памир ФК жаттықтырушылары
Машат

**Елді мекендер:**

* Машат – Түркістан облысы Сайрам ауданындағы ауыл.
* Машат – Түркістан облысы Түлкібас ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**
* Машат – Арыс алабындағы өзен.
* Машат – Талас Алатауының батыс бөлігіндегі тау.
Майтөбе (бекініс орны)

**Майтөбе** – ежелгі бекініс орны. Бабата ауылының батыс жағында 7 км жерде. М-ні 1953 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Е.И. Агеева) зерттеген. Бекіністің айналасы дуалмен қоршалған. Қазір дуалдың құлаған орны төбе болып жатыр. Төбе үстінен теріп алынған құты, сапты аяқ, керсен, көзенің сынықтарына қарағанда Майтөбе тұрғындары 11–15 ғасырларда өмір сүрген.  

## Сілтемелер
 

Санат: Қазақстан тарихы
Санат:Түркістан облысы
Санат: Қазақстан аумығындағы ежелгі бекініс орындары
  
{{wikify}
Маттео Гендузи

**Маттео Гендузи** (; 14 сәуір 1999 жылы, Пуасси, Франция) — жартылай қорғаушы шебінде ойнайтын француз футболшысы.«Пари Сен-Жермен» және «Лорьян» футбол клубтарының түлегі. Қазіргі уақытта «Арсенал» футбол клубы сапында өнер көрсетеді.

## Карьерасы
### «Лорьян»
Гендузи «Лорьян» футбол клубының түлегі болып саналады. Клуб академиясын 2016 жылы бітірді. 2015/16 жылғы маусымда екінші командада өнер көрсете бастады. Екінші командадағы алғашқы ойынын 2016 жылдың 2 сәуірінде «Роморантина» футбол клубына қарсы өткізді. Бұл уақытта Маттео 16 жаста болды. 

2016/17 жылғы маусымда бірінші команданың дайындықтарына қатыса бастады. 2016 жылы 15 қазанда  Франция футбол чемпионатында алғашқы ойынын өткізді. Француз ойынның «Нант» футбол клубына қарсы ойынның 76 минутында Валид Меслубты ауыстырды

### «Арсенал»
2018 жылы 11 шілдеде Маттео 8 миллионов евроға «Арсенал» сапына ауысты . Бұрын Граниту Джакаға тиесілі болған 29 нөмірді алды. 2018 жылы 14 шілдеде «Арсенал» сапындағы алғашқы ойынын «Борэм Вуд» командасына қарсы өткізді. 2018 жылы 12 тамызда Англия Премьер-лигасында алғашқы ойынын өткізді. Ойын «Манчестер Ситиге» қарсы өтті. 

Жанкүйерлер дауысы бойынша Маттео «Арсеналда» тамыз айындағы үздік ойыншы атанды. 68 % дауыспен, Генриха Мхитарян мен Петр Чехті артта қалдырды. 

## Статистика

## Сілтемелер
* Арсенал ФК ресми сайты 

Санат:Франция футболшылары 
Санат:Лорьян ФК ойыншылары
Санат:Арсенал Лондон ФК ойыншылары
Санат:Герта Берлин ФК ойыншылары
Қожамберді

**Елді мекендер:**

* Қожамберді – Қызылорда облысы Жаңақорған ауданындағы ауыл.
* *Қожамберді* – Түркістан облысы Қазығұрт ауданындағы Үшбастау ауылының бұрынғы атауы.
* Қожамберді – Түркістан облысы Түлкібас ауданындағы ауыл.

**Өзен:**

* Қожамберді – Басқан алабындағы өзен.
Тастыбұлақ

* Тастыбұлақ – Алматы облысы Қарасай ауданындағы ауыл.
* Тастыбұлақ – Түркістан облысы Түлкібас ауданындағы ауыл.
Орталық стадион (Өтеген батыр)

**Орталық стадион** *(толық аты: Өтеген батыр атындағы орталық стадион)* — Алматы облысы, Өтеген батыр кентінде салынған футбол алаңы. Сыйымдылығы 2500 адам. 

2007-13 жылдары Қазақстан бірінші лигасында ойнаған "Іле-Сәулет" клубы өз алаңындағы матчтарын өткізген. Стадионның үш құбыласы ашық, көрермендерге арналған трибуна батыс жағына тұрғызылған. Стадионның жанында жаздық бассейн салынған. 

Стадион Іле трактісі бойына жақын жердегі Титов көшесінің бас жағында, Кіші Алматы өзеніне жақын жерде орналасқан.

Санат:Қазақстан стадиондары
Санат:Стадиондар
Жастар (стадион, Петропавловск)

**Жастар** — Солтүстік Қазақстан облысы, Петропавл қаласындағы кішігірім футбол стадионы. 

## Сипаттамасы
1960 жлы құрылған. 2009 жылға дейін "Локомотив" деп аталды. Жиегінде жүгіру жолдары бар.

"Қызылжар" футбол клубы әредік өз алаңындағы матчтарын осында өткізіп тұрады. 2006-08 жылдары Қазақстан бірінші және екінші лигасында ойнаған "Авангард" футбол клубы да көптеген кездесулерін осы стадионда ойнады.

Стадионда қалалық, мектепаралық турнирлермен қатар футболдан да басқа іс шаралар өткізіліп тұрады.

## Орналасуы
Қаланың оңтүстігінде, темір жол вокзалына жақын жерде Сәтбаев көшесінде орналасқан.

## Сілтемелер
http://footballfacts.ru/stadiums/416618-stadion-lokomotiv

Санат:Стадиондар
Санат:Қазақстан стадиондары
Қарасай (стадион)

**Қарасай стадионы** — Петропавл қаласында орналасқан футбол аренасы. Іргесі 1967 жылы қаланған. Сыйымдылығы 11 мың адам. Бұрынғы атауы — *"Авангард".*

"Қызылжар" футбол клубы өз алаңындағы кездесулерін өткізеді. 2006-08 жылдары Петропавлдағы тағы бір футбол клубы — "Авангард" та осы алаңда бірнеше кездесу өткізді. 

Көрермендерге арналған трибуна шығыс және батыс қапталында ғана. Оңтүстік және солтүстік жиектері ашық. Айналасында жүгіру жолдары бар. 

Қыс мезгілінде стадионда мұз айдындары іске қосылады.

## Сілтемелер

* Стадиондағы мұз айдыны 
* Рутравеллер сайтында 
* http://www.sports.kz/news/v-petropavlovske-perejivayut-za-stadion-karasay


Санат:Стадиондар
Санат:Қазақстан стадиондары
Зепто-

**Зепто-** (белгілеу: қазақ «з», халықаралық «z») — мәннің 10-21 санына көбейтілгендікті немесе секстиллион есе кішірейгендікті көрсететін қосымша. Атауы француздың *sept* немесе латынның *septem* — *жеті* сөзінен шыққан, өйткені ол 1/10007 санына тең. СИ қосымшасы ретінде 1991 жылы XIX Салмақтар мен шаралар бойынша бас конференцияда қабылданды. 

## Тағы қараңыз
* Өлшем бірліктерінің халықаралық жүйесі
* Бірлік (мөлшер)

## Дереккөздер

Санат:СИ қосымшалары
Бірінші Мамыр

* Бірінші Мамыр – Қызылорда облысы Шиелі ауданындағы ауыл.
* Бірінші Мамыр – Түркістан облысы Төле би ауданындағы ауыл.
* 1 Мамыр – Түркістан облысы Келес ауданындағы ауыл.
Жаңакүш

* Жаңакүш – Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданындағы ауыл.
* Жаңакүш – Түркістан облысы Төле би ауданындағы ауыл.
Орталық стадион (Хромтау)

**Орталық стадион** — Ақтөбе облысы, Хромтау қаласындағы футбол стадионы. 

1990-2008 жылдары Қазақстан чемпионаттарында ойнаған "Горняк" клубы өз алаңындағы ойындарын өткізді.

Стадион қаладағы орталық саябақта орналасқан. 

Санат:Стадиондар
Санат:Қазақстан стадиондары