open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Халил хан (қазан ханы)

**Халил хан** (, *Хәлил*, **خلیل**; қай. 1467, Қазан) — Қазан ханы (1465—1467), Махмұт ханның ұлы әрі мұрагері.

Әйелі Нұрсұлтан. Перзент сүймей қайтыс болды.

Халил хан Махмұттың үлкен ұлы және Қазанда туып-өскен алғашқы Қазан ханы болған - оның ата-бабалары Қазанға келгенде ересек жаста болған.

## Халил ханның мінезі
Шұғыл мінезімен белгілі болған Халил хан бір жыл билік ішінде Қазан хандығын бірден екі соғыс қаупінің астына алды. III Иван жіберген хатын жыртып, ызамен таптады, сонымен бірге Ноғай елшісіне дөрекілік көрсетті. Расында, ноғайлармен қарым-қатынас қалпына келтіріліп, Халилдің ықпалды Ноғай бегі Темірдің қызы Нұрсұлтанға үйленуі арқылы нығайтылды.

Нұрсұлтан Қазанға 1466 жылы келді. Ол кезде ерте некеге тұру жиі кездесетін, ал қыз үйлену тойынан кейін жаңа ханбике болған кезде небәрі 15 жаста болатын. Халил мен Нұрсұлтанның балалары болмады - мұрагер қалдыруға үлгермей бір жылдан кейін хан кенеттен қайтыс болды.

Ол қайтыс болғаннан кейін, Нұрсұлтан Халил ханның мұрагері болған Халилдің інісі Ибраһимге тұрмысқа шықты. Сол күндері олар ежелгі түркі заңы бойынша әрекет етті - ағасы қайтыс болғаннан кейін оның балалары мен әйелдері сенің әйелің мен балаларың болады (қамқоршылық мағынасында).

## Халил ханның қайтыс болуы
Халил хан 1467 жылы Қазан хандығында бір жыл ғана билік етіп, тақты інісі Ибраһимге қалдырып, қайтыс болды. Нұсқалардың біріне сәйкес, Халил хан Қазан хандығы мен Алтын Орда арасындағы жаңадан ашылған ұрыс қимылдары барысында түрмеде қайтыс болды.

## Сілтемелер
* Howorth, Henry Hoyle. "History of the Mongols, from the 9th to the 19th Century. Part II, division I". The so-called tartars of Russia and Central Asia. Londres: Longmans, Green and Co, 1880.
* M. G. Khudyakov: Essays on the History of Kazan Khanate 
* Xälil Xan. 

Санат:Қазан хандары
Санат:Тоқа Темір әулеті
Санат:XV ғасырда туғандар
Алагрек оюы

**Алагрек немесе а-ла-грек** (французша à la grecque, грекше; ағылш. Greek кілті) - гректердің архитектуралық тік сызықты ою-өрнектерінің французша атауы, оны киім шекарасын безендіру үшін қолданған
нобай|Милан ғимаратындағы алангрек пен фриз
Алагрек ою-өрнегінің өрнегі бір-екі өрілген жолақтарды (меандрларды) қайталап, көтеріліп, төмен түсуден, тік бұрышта кездесуден тұрады. Оюда бір жолақ болған кезде оны алагрек қарапайым лабиринт, ал екеуі болғанда - екі еселенген деп атайды.

## Сәулет өнерінде
Алагрек архитектурада тар фриздерді безендіру үшін қолданылады.

## Вазадан жасалған ою
Алагрек ою-өрнегі этрусканың вазаларында жиі кездеседі. Бұл ою-өрнек синологтардың айтуы бойынша біздің дәуірімізге дейінгі 1200 жылдарға жататын қытай вазаларында да кездесетіндігі назар аудартады.

## Сілтемелер
Өлім құдайлары

## Өлім құдайлары
**Өлім құдайлары**- өліммен байланысты әр түрлі діндердің құдайлары: рухтар, жерасты құдайлары және жер әлемінің құдайлары. Бұл термин өлім уақытын анықтайтын құдайларға емес, өлгендердің жанын жинайтын немесе өлілерді басқаратын құдайларға қатысты. Алайда, осы түрлердің барлығы осы мақалада болады.Көптеген мәдениеттерде өлім құдайы олардың мифологиясы мен дініне енеді. Өлім, туылу сияқты, адам өмірінің негізгі бөліктерінің бірі болып табылады, сондықтан бұл құдайлар көбінесе діннің ең маңызды құдайларының бірі бола алады. Ғибадаттың қайнар көзі ретінде бір ғана күшті құдайы бар аздаған діндерде өлім құдайы - алғашқы құдай күресетін антагонистік құдай. Байланысты өлімге табынушылық термині адам өміріне құндылықтар қоймайтын немесе өлімді өздігінен оң нәрсе ретінде дәріптейтін көрінетін кейбір топтарды адамгершілікке жат жеккөрушілік әрекеттерге айыптау үшін қорлаушы сөз ретінде қолданылады. Өлім құдайларына табыну элементтерін қамтитын культтерге қатысты (негізінен оккульттік мағынада) кейде «танатолатрия» термині де қолданылады.

## Шығу тегі
Адамзат өмірінің әр түрлі құбылыстары мен жақтарын басқаратын құдайлардың күрделі жүйесі бар политеистік діндерде немесе мифологияларда өлімді басқару функциясы жүктелген құдайлар жиі кездеседі. Мұндай «ведомстволық» өлім құдайын пантеизмге қосу қажет емес. Монотеистік дін теологиясында өмірді де, өлімді де бір құдай басқарады. Алайда, іс жүзінде бұл әртүрлі рәсімдер мен дәстүрлерде көрінеді және көптеген факторларға, соның ішінде географияға, саясатқа, дәстүрлерге және басқа діндердің ықпалына байланысты өзгеріп отырады.

## Өлім құдайларының тізімі
Мидриаз

## Мидриаз
**Мидриаз** (лат. Mydriasis) - қарашықтың кеңеюі. Себептер физиологиялық және патологиялық болуы мүмкін. Мидриаз әдетте екі жақты және симметриялы. Физиологиялық жағдайда, ол жарықтандыру деңгейі төмендеген кезде пайда болады, мысалы, ымырт жабылған кезде немесе нашар жарықтандырылған бөлмелерде. Сондай-ақ, бұл құбылыс көбінесе фармакологиялық препараттарды қолдану салдарынан болады. Мысалы, ұқсас әсерге атропин мен циклопентолат (цикломед) әкеледі. Сондай-ақ, бұл клиникалық симптом бірқатар химиялық заттармен уланудың белгісі болып табылады (мысалы, барбитураттармен уланған кезде мидриаз жедел уланудың үшінші кезеңін көрсетеді).

Патологиялық мидриазды жарыққа реакциясы бойынша физиологиялықтан ажыратуға болады. Көз жарықтандырылған кезде, әдетте, қарашық тарылады, патологиясы бар, кеңейту қалады немесе аздап өзгереді. Мидриаздың маңызды асимметриясы мидың ауыр жарақатының белгісі болуы мүмкін.

## Мидриаздың түрлері
Дәрілік мидриаз (лат. Mydriasis medicamentosa) - қарашық сфинктерін сал ауруына шалдықтыратын немесе оқушының кеңеюін ынталандыратын дәрілерден туындаған мидриаз. Дәрі-дәрмектер мидриазының жарқын мысалы - мамандардың емтихан кезінде арнайы тамшыларды қолдануы.

Паралитикалық мидриаз (лат. Mydriasis paralytica) - окуломоторлық жүйке зақымдануымен қарашық сфинктерінің параличі нәтижесінде пайда болатын мидриаз.

Спастикалық мидриаз (лат. Mydriasis spastica) - симпатикалық магистральдың мойын бөлігі тітіркенгенде немесе адренергиялық дәрілердің әсерінен қарашық кеңейткішінің спазмымен туындаған мидриаз.

Травматикалық мидриаз (лат. Mydriasis traumatica) - көз контузиясының нәтижесінде пайда болатын мидриаз.
## Даму себептері
Мидриаз келесі жолдармен дами алады: психоделиктер және басқа РАС қабылдау, ұйқысыздық, TBI, кома, орталық жүйке жүйесі аурулары.

## Емдеу жолы
Мидриазды емдеу дәрі-дәрмектерді қолдануға негізделген: M, H-холиномиметиктер, мысалы ацетилхолин, карбахолин. М-холиномиметиктер ацеклидин және пилокарпин гидрохлориді. N-холиномиметиктер цититон және лобелин гидрохлориді, альфа блокаторлары да қолданыла алады: фентоламин, трофафен, празозин.
Шүңкәров Өтелген

**Шүңкәров Өтелген** (1938жылы, Маңғыстау облысы, Қызан ауылдық  кеңесі, Құлқара жері) — философия докторы және химия ғылымының кандидаты(1973).

## Еңбек жолы
1963 жылы ҚазМУ-дің химия факультетін бітіріп, еңбек жолын Атырау қаласындағы бұрынғы "Синтезспирт" з-дынан бастады. Орта Азия мұнай ғылымын зерттеу институтының Маңғыстау бөлімшесінде жұмыс жасады. 1968 жылы мұнай химиясы және тұздар инстытутының аспирантурасына түсті. Оны бітіргеннен кейін, 1973 жылға дейін Жаңаөзен қаласындағы қазақ газ өңдеу з-дында орталық химиялық лабориторинның меңгерушісі болды. Содан кейін Ақтау қаласындағы мұнай ғылымы және жобалау институтында аға ғылым қызметкер, сектор, лаборотория меңгерушісі болып қызмет атқарды.

Осы жылдары 6 [авторлық куәлік]] алды және 30 ғылыми мақалалары мерзімді баспасөзде, арнаулы басылымдарды жарияланды. Маңғыстау мұнайын судан, мұздан, топырақ, тастан тазарту бағытындағы еңбегі нәтижелі болды. Осы мақсаттиғы физикалық және химиялық процестерді зерттеуге арналған лаборатория Ш-тың тікелей басшылық етуімен құрылды. 1987 жылдан бері Маңғыстаудағы Қазақ политехникалық институтында аға окытушысы, кафедра меңгерушісі болып еңбек етті. 
## Дереккөздер

Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Илһам хан (қазан ханы)

**Илһам хан** (, *Илһам*, **الهام**; шам. 1450-ж — шам. 1490-ж, Вологда) — Қазан хан (1479-1484, 1485-1487), Ибраһим ханның бірінші әйелі - Фатимадан туған тұңғыш ұлы әрі мұрагері. Мәлік Таһир мен Құдайқұлдың туған ағасы. Әкесінің екінші әйелі - Нұрсұлтаннан туған Қазан хандары Мұхамметәмин, Ғабделлатифтың қандас бауырлары.

## Өмірбаяны
Ибраһим хан қайтыс болғаннан кейін Қазан басшылары шартты түрде шығыс және орыс деп атауға болатын екі топқа бөлінуі айқын болды.

Илһам ханзада хан болып жарияланды. Нұрсұлтанның ұлы, орыс тобы таққа үміткер ретінде ұсынған 10 жасар Мұхамметәмин ханзада хандықтан кетуге мәжбүр болды. Ол Мәскеуге барды, сонда ұлы кінәз III Иван оны өзінің қамқорлығына алып, Каширадан енші жер берді.

1482 жылы Мәскеу соғысқа дайындықты бастады, бірақ Қазан тарапының бастамасымен бейбіт келісімшарт жасалды. 1484 жылы орыс әскері Қазанға жақындады, орыс тобы Илһамды орнынан тайдырып, Мұхамметәмин хан болып жарияланды. Бірақ жаңа үкімет билікті ұзақ ұстай алмады. 1485 жылы шығыс тобы ноғайлар мен Мәскеудің қолдауымен Илһамды таққа қайтарды. Келесі жыл топтардың билік үшін күресімен сипатталады және олардың екеуі де көмек сұрап Мәскеуге жүгінді.

1487 жылдың көктемінде орыстардың Қазанға қарсы екінші ірі жорығы болды. 18 мамырда хандықтың астанасын қоршау басталды. Қорғаушылар жиі-жиі қарсы шабуылдарға шығып отырды, ал Әлиғазы бектің атты жасағы қоршағандардың тылында әрекет етті. Бірақ жасақ жеңіліске ұшырады, ал қорғаушылар арасында бірлік болмады. Орыс тобы басым болды. 9 шілдеде қала қақпалары ашылып, хан қалаға кірген орыс әскерлеріне берілді. Мұхамметәмин жаңа хан болып жарияланды. Шығыс тобының көрнекті басшылары өлім жазасына кесілді.

Илһам және оның әйелдері Вологдаға айдалды және сол жерде күндерін аяқтады. Оның анасы Фатима бегім, бауырлары - Карголом қаласындағы Белоозерода болды. Орыс протекторат дәуірі Қазан хандығының тарихында басталды.

## Дереккөздер

Санат:Қазан хандары
Махмұт хан (қазан ханы)

**Махмұт хан** (, *Мәхмүт*, **محمود**; қай. 1465, Қазан) — Қазан ханы (1445—1465), Ұлық Мұхаммед ханның ұлы әрі мұрагері.

## Еділ бойы үшін соғыс
Әкесімен бірге Ресей кінәздіктері және басқа Орда ұлыстарына қарсы Еділ бойы үшін күреске қатысты. 1437 жылы жас Махмұт та қатысқан Ұлық Мұхаммедтың әскері Біләу шайқасында II Василий әскерлерін ірі жеңіліске ұшыратты.

1445 жылы Суздал түбіндегі шайқаста ұлы кінәз Василий бастаған орыс әскерлерін талқандады, шайқас нәтижесінде ұлы кінәз Қазанға тұтқынға түсіп, үлкен төлем арқылы босатылды.

## Хандықты билеуі
Әкесі қайтыс болғаннан кейін Қазан тағына отырды. 1446, 1448 ж. Мәскеуге қарсы жорықтар жасады.

Махмұт ханның кезінде Қазан тұрғындары халықаралық сауда саласындағы қызметін қарқынды дамыта бастады, ал Қазан қаласы Шығыс Еуропадағы бірінші деңгейлі тауар айырбас орталығы болды. Мұнда Орта Азиядан, Сібірден, Персиядан, Кавказдан, бүкіл Еділ бойы мен Ресейден тауарлар мен көпестер ағылды. Қазан қаласында өткен жыл сайынғы жәрмеңке бұрын бұлғар жәрмеңкесі болған алып халықаралық нарық сияқты маңыздылыққа ие болды, кейіннен Төменгі қалалық «Бүкілресейлік базарына» ие болды. Жәрмеңке жазда, тасқын суы басылғаннан кейін, орыстар «Қонақ аралы» деп атаған Қазанға қарасты құмды Еділ аралында өткізілді. Жыл сайын көктемгі тасқын су басқан бөлшек сауда орындары, қамбалар мен қоймалар болды.

Махмұт ханның кезінде хандықтың астанасы Қазан ерекше байып, үлкен қала көлеміне дейін өсіп, мұсылман мәдениетінің көп шоғырланған орталығына айналды. Махмұт ханның бейбіт билігі кезінде Қазан хандығының құрылымы түпкілікті қалыптасып, мемлекеттің ішкі құрылымы қалыптасып, нығая түсті.

Махмұт ханнан екі ұл - Халил мен Ибраһим қалды. 1465 жылы Махмұт қайтыс болғаннан кейін Халил хан тағына отырады. Оның билігі өте қысқа болды, ал оның жағдайы мүлдем белгісіз. Тіпті, Халил хан болды ма деген сұрақ туды, оның бар екендігі Қазан хандарының барлық ежелгі шежірелерінде оның есімінің болуымен расталады, бірақ бұл орыс шежірелерінде аталмаған.

## Жерлеу археологиясы
### Махмұт хан қабірінің ашылуы
1977 жылы Сүйімбике мұнарасынан алыс емес жерде Қазан кіремілінде жүргізілген қазба жұмыстары кезінде археолог Алфред Халиков бай қорымдардың қалдықтары бар екі ақ тас кесененің негізін тапты. Олар ханның резиденциясы аумағында орналасқан және, мүмкін, хандар мен олардың отбасы мүшелерінің қабірлері болған. Олардың бірінде, XV ғасырға жататын, 35-40 жастағы ер адамның қабірі болды. Мұқият талдау 1990 жылдардың аяғында бұл қабірде Махмұт хан жерленген деген қорытынды жасауға мүмкіндік берді.

### Сыртқы түрін антропологиялық қалпына келтіру
1994 жылы Т. С. Балуева бастаған мәскеулік антропологтар тобы хан келбетін қалпына келтіру жұмыстарын жүргізді.

## Әдебиет
* М. Г. Худяков: Қазан хандығы тарихының очерктері 

## Сілтеме
* «Реальное время» сайтындағы «Хандарды жерлеу туралы мәселе олардың сүйектерін алып тастағаннан соң 40 жылдан кейін туындағаны кездейсоқ емес». мақаласы

## Дереккөздер

Санат:1420 жж. туғандар
Санат:Қазан хандары
Санат:Тоқа Темір әулеті
Санат:Орта ғасырлар қолбасшылары
Герцог

thumb|Дон Фернандо Альварес де Толедо, 3-ші Альба герцогі
Ежелгі германдардағы **Герцог**, **герцогиня** (нем. *Herzog*, фр. *duc*, ағылш. *duke*, итал. *duca*, лат. *dux*) — рулық ақсүйектер сайлаған әскери жетекші; Батыс Еуропада, ерте орта ғасырларда — тайпалық көшбасшы, ал феодалдық бытыраңқылық кезеңінде — вассальдық иерархияда корольдан кейін бірінші орын алатын үлкен аумақтық иесі.

Франк мемлекетінің құрылуымен және кеңеюімен неміс герцогтері корольдің шенеуніктеріне айналды, оларға жеке аймақтардың билеушілері - графтар бағынышты болды. Император Ұлы Карл (768-814) тайпалық алауыздықты тоқтатқысы келіп, герцогинялық билікті жойды.

Әрі қарай, Еуропаның әр түрлі елдеріндегі герцогтық биліктің тарихы әр түрлі.

Германияда, ол ешқашан біртұтас болмады, қайтадан 5 ірі территориялық формациялар пайда болды - шамамен бірдей дәуірдегі герман тайпаларының зұлмат дәуірінің басында қоныстану аумағында құрылған тайпалық герцогтықтар. Олардың басындағы тайпа герцогтары Германия королі мен Қасиетті Рим империясының императорына бағынышты болды және бір-бірінің империя тағына ие болу құқығына мезгіл-мезгіл қарсы тұрды.

Францияда мемлекет ретінде қалыптасу кезеңінде герцогтар (бастапқыда төртеуі - Аквитания, Бретон, Норман, Бургундия) француз тәжінің ірі вассалдары болды, алғашқы кезеңде корольден билігі мен байлығы жағынан да жоғары болды оған іс жүзінде номиналды бағынады. Француз корольдері кейбір жағдайларда өздерінің ең үлкен вассалдарынан қорқып, адалдықтарын негізінен корольдік және герцогиялық отбасылардың өкілдері арасындағы некеге тұру арқылы сақтады. Уақыт өте келе корольдік доменнің біртіндеп кеңеюі нәтижесінде оның аумағында көптеген графтар құруға мүмкіндік туды, олардың көпшілігінің мәртебесі Валуа әулеті кезінде герцогтықтарға көтерілді. Бұрынғы төрт «ұлы» герцогтықтың құрамына кірген көптеген уездер - Аквитания, Бретань, Нормандия, Бургундия да герцогтық дәрежеге көтерілді, өйткені олардың жерлері біртіндеп тәжге қосылды.

Санат:Титулдар
Санат:Дворяндық
Амит Сингхал

Амит Сингхал (ағылш. Amit Singhal; 1968 жылы туылған) - Google компаниясының құрметті қызметкері, Google рейтингтік тобын басқарды.  Ол Google іздеу бөлімінің бастығы қызметін атқарды. Компаниядан 2016 жылы 3 ақпанда кетті.

АҚШ Ұлттық инженерлік академиясының мүшесі (2012).
## Өмірбаяны
Үндістанда Уттар-Прадеш провинциясында дүниеге келген. 1989 жылы Рурки университетінде (Үндістан) информатика бакалавры дәрежесін алды. Ол АҚШ-тағы Миннесота университетінде білімін жалғастырып, 1991 жылы информатика магистрі дәрежесін алды.

1996 жылы ол Корнелл университетінен Рh.D. дәрежесін алды, онда ол ақпараттық ізденістердің бастаушыларының бірі Джерард салонның жетекшілігімен оқыды. Аспирантураны бітіргеннен кейін ол AT&T ғылыми-зерттеу бөліміне жұмысқа орналасты, онда әр түрлі ақпарат іздеу бағыттарымен айналысты.

2000 жылдан бастап ол Google - да іздеу сапасы бөлімінде жұмыс істейді. New York Times оны Google-дің рейтинг алгоритмдерінің бас талдаушысы ретінде атады. 2001 жылы рейтингтік жүйені толығымен қайта құрғаны үшін құрметті қызметкер атағы берілді.

«India Abroad» газеті оны ең ықпалды 50 үндіамерикандықтардың қатарына қосты.

Отыздан астам ғылыми жұмыстардың және көптеген патенттердің бірлескен авторы.

## Ескертпелер

## Сілтемелер
* Амита Сингхалдың сайты
Кэтрин Боуман

**Кэтрин Луиза Боуман** (; 1989/1990 Батыс Лафайетт, Типикэну, Индиана, АҚШ) — америкалық инженер және компьютер ғалымы. Компьютерлік көру, суретті өңдеу, атмосфералық оптика, астрофотография және физикалық модельдеуді біріктіретін пәнаралық зерттеу саласында жұмыс атқарады. 2019 жылдың сәуірінде Оқиға Көкжиегі Телескопымен (the Event Horizon Telescope. EHT) Мессье 87 галактикасының ядросындағы өте үлкен қара құрдым бейнелеу алгоритмін жасаушы ретінде ерекше атаққа ие болды. Кэтрин Боуман 2014 жылдан бері осы тақырыппен айналысып келеді.

## Өмірбаяны
Кэтрин Боуман 2011 жылы Мичиган университетінде Электротехника бакалаврының қызыл (summa cum laude) дипломын және 2013 жылы МТИ-де Электротехника магистрі дипломын алды, МТИ-де Кэтрин Боуман аспирантурада мансабын жалғастырды. Кэтрин 2014 жылы магистрлік жұмысы үшін Эрнст Гийемин атындағы сыйлыққа ие болды. 2017 жылы ол "Физикалық модельді инверсиялау арқылы экстремалды түсірілім: бұрышқа қарап, қара тесіктердің суреттерін салу" тақырыбында диссертацияны сәтті қорғады. 2014 жылдан бастап оның ғылыми-зерттеу қызметі оқиға көкжиегі телескопымен тікелей байланысты болды (Event Horizon Telescope); 2015 жылдан бастап ол ғылыми жұмыс кездесулерінде шақырылған спикер болды, 2016 жылдан бастап жаңалықтарда сарапшы ретінде оның есімі пайда болды. 2016 жылдың қараша айында ол "Қара шұңқырдың суретін қалай алуға болады" тақырыбында TED дәрісін оқыды, ол екі миллионнан астам қаралым жинады. Сонымен қатар, ол ғылыми журналдарда және академиялық конференциялардың еңбектер жинағында жариялануын жалғастырды, 2020 жылға қарай Хирш 19 индексіне жетті.

Боуманның негізгі идеясы - қара тесіктер қыздырылған газдардың бұлты түрінде "көлеңке" қалдырады, олар қара тесіктен айырмашылығы телескоптар мен олардың камералары арқылы түсіріледі.

## Сыртқы сілтемелер
[thumb|200px|Оқиға Көкжиегі Телескопы арқылы алынған [қара құрдым|қара құрдымның алғашқы тікелей бейнесі 2019 жылдың сәуірінде жарияланған]]
* 

## Дереккөздер

Санат:Философия докторлары
Санат:Массачусетс технологиялық институты түлектері
Санат:АҚШ компьютер ғалымдары
Санат:Мичиган университет түлектері
Этта Зубер

**Этта Зубер** (некеде - **Фалконер**; ағылш. *Etta Zuber Falconer*; 21 қараша 1933 — 19 қыркүйек 2002, Тьюпело, Ли округі, АҚШ — тың Миссисипи штаты) — америкалық педагог, математик, АҚШ-та математика пәні бойынша философия докторы дәрежесін(PhD) алған алғашқы екі африкалық-американдық әйелдің бірі.

## Өмірбаяны
Этта Зубер Миссисипи штатының Тьюпело қаласында дәрігер Уолтер А. Зубер және музыкант Зейди Л. Монтгомери Зубердің отбасында дүниеге келді. Зуберлердің екі қызы болды, Этта кіші, ал Элис үлкені.  1949 жылы Джордж Вашингтон орта мектебін бітіріп, 15 жасында Теннесси штатының Нашвилл қаласындағы Фиск университетіне Математика және Химия мамандығы бойынша оқуға түседі. Университетті 1953 жылы үздік бітіреді. Мадисондағы Висконсин университетінде оқуын жалғастырып, математика ғылымдарының магистрі дәрежесін алады (1954).

Оқытушылық мансабын 1954 жылы *Okolona Junior College*-де бастады. Колледжде сабақ беру кезінде Этта баскетбол жаттықтырушысы Долан Фалконермен танысып, тұрмыс құрады. Ерлі-зайыптылардың үш баласы дүниге келеді – ядролық инженер болған Долан Фалконер, бала дәрігері Элис Фалконер Уилсон, және Уолтер Цубер Фалконер, дәрігер. 

Фалконер отбасы 1965 жылы Атлантаға көшкеннен кейін, Этта Эмори университетінің аспирантурасына түсті. 1969 жылы Эмори университетін бітіріп, математика бойынша философия докторы болды, АҚШ-та осы ғылыми дәреже берілген алғашқы екі африкалық-американдық әйелдердің бірі (жалпы алгебра бойынша диссертация).

Атлантадағы *Spelman College*-де математика бөлімінің бастығы болып жұмыс істей отырып, компьютерлік ғылымдар бөлімін құруға қатысты, Атлантадағы университеттің аспирантурасына оралды, нәтижесінде компьютерлік ғылымдар магистрі дәрежесін алды (1982).

Өмірінің 37 жылын оқытушылық қызметке арнады. 2002 жылдың мамыр айына дейін зейнеткерлікке шыққанға дейін математика профессоры және математика бөлімінің бастығы (1972), жаратылыстану ғылымдары бөлімінің бастығы (1982) және математика профессоры және ғылыми бөлім бойынша адъюнкт-проректор (1990) болып жұмыс істеді.

2002 жылдың қыркүйегінде ұйқы безінің қатерлі ісігінен қайтыс болды.

Математик әйелдер қауымдастығының құрметті мүшесі (1995). 2001 жылы американдық ғылымды дамыту қауымдастығы доктор Э.Зубер Фалконерге көпжылдық жетістіктері мен ғылымға қосқан үлестері үшін сыйлық берді.

Э. Зубер Фалконер өзінің сөйлеген сөздерінің бірінде оның бүкіл өмірі "математика саласындағы жоғары білікті африкалық американдықтардың санын көбейтуге арналған"деп мәлімдеді.

## Дереккөздер

Санат:АҚШ математиктері
Санат:АҚШ педагогтары
Санат:Педагогтар
Санат:Математиктер
Мария Еврей

**Мария Коптская** (сонымен қатар: **Мария Еврей, Мария Грек, Мария Коптская**) — б.з.д. I немесе III ғасырларда өмір сүрген алғашқы алхимик әйел. Ол Александрия алхимия мектебінің негізін қалаған және де осы күнге дейін қолданылатын бірқатар химиялық құрылғылар мен процестерді ойлап тапқан. 
## Шығу тегі
Алхимик Олимпиодордың әйгілі үзіндісінен кейін Марияны Мария еврей деп атай бастаған. Өзінің кітабының "киелілігі" туралы (Зосим Панополиттің қайталануында сақталған "пештер мен құрылғылар туралы" трактат) айта отырып, Мария: "егер сіз шынымен біздің отбасыдан болмасаңыз, оған қол тигізбеңіз", - деп ескертеді. Бұл фразаның мағынасы толығымен анық емес, өйткені тырнақшаға алынған үзінді кейбіреулерге мәтінге кейінгі көшіруші енгізген глосса секілді көрінеді. 

Кейбіреулер Марияны Мариам пайғамбармен (Мұсаның қарындасы) немесе Мария Магдалинамен шатастыратын. 

Швейцариялық зерттеуші Курт Зелигманның ойынша, Марияның "еврей" деген лақап аты дұрыс емес, керісінше оны "Грек Мариям" деп атау керек деп санайды.

Зосим Панополит Марияны біздің заманымыздан бұрын IV ғасырда сақталған алхимиялық трактатта атап өткен, сондай-ақ Александрия алхимигі Останес те өзінің шығармаларында атап өткен.

## Шығармалары
Мария Коптская - алхимия мен химияда қолданылатын арнайы жасалған су моншасы - бенмариді ойлап тапқан. Бұл монша заттарды өте баяу қыздыруға мүмкіндік берген, ал қазіргі күнде ол тамақ дайындау кезінде тұздықтарды жылыту үшін қолданылады. Ол сондай-ақ керокатисті, яғни әр түрлі металдардың жұқа тақтайшаларын булайтын жабық ыдысты және трибикосты, дистилляцияға ұқсас аппаратты ойлап тапқан. Осы құрылғылардың көмегімен әр түрлі сұйықтықтардың қайнау температураларын біле отырып, Мария Профетисса сұйық қоспаларды бөлек заттарға бөлуді үйренді. Бұл күшті алкоголь мен эссенциялар өндірісінің алғашқы қадамдары болды.

## Философиялық көзқарастары
Марияның өз аксиомасында «Біреуі екіге, ал екеуі үшке, ал үшіншісінің арқасында төртіншісіне айналады» деген. К.Юнг бұл ойды даралануға апаратын жол деп түсіндірді.

Санат:әйелдерСанат:Римде қайтыс болғандарСанат:АлхимиктерСанат:ХимиктерСанат:ПайғамбарларСанат:ҒалымдарСанат:I ғасырда туғандарСанат:III ғасырда туғандарСанат:III ғасырда қайтыс болғандар
Эксклав

thumb|C — B елінің эксклавы және А елі үшін анклав
thumb|C — А және D елдерінің аумағымен қоршалған және олар үшін анклав болып табылмайтын B елінің эксклавы.
**Эксклав** (еж.-грек. *ἐξ-* «бастап» + лат. *clavis* «кілт») — бұл елдің негізгі аумағынан бөлініп, басқа мемлекеттермен қоршалған (бір немесе бірнеше) егеменді емес аймақ. Сол аумақ - ол тиесілі мемлекет үшін эксклав және ол иелік етпейтін, бірақ оның аумағымен қоршалған мемлекет үшін анклав. Ерекшелігі — таза эксклав — елдің негізгі аумағынан бөлінген және бірнеше мемлекетпен қоршалған егеменді, сенімді емес аймақ.

Теңізге шығатын эксклав **жартылай эксклав** деп аталады. Теңіз құқығына сәйкес басқа елдердің флоттарының жартылай эксклавқа шығуына тыйым салынады. Күнделікті өмірде жартылай эксклавдар мен жартылай анклавтарды көбінесе жай ғана эксклавтар мен анклавтар деп атайды.

## Дереккөздер

Санат:Халықаралық құқық
Санат:Эксклавтар
Санат:Мемлекет
QazVac вакцинасы

**«QazCovid-in»**, ***саудалық атауы «QazVac»*** (КазВак, КазКовид-ин) — Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі биологиялық қауіпсіздік мәселелерінің Ғылыми-зерттеу институты жасап шығарған COVID-19-ге қарсы инактивті вакцина (белсенді емес вакцина).

## Жалпы сипаттамасы
QazVac вакцинасы - инактивті вакцина. Организмді әрекет етуге әзірлеп, иммунитет антиденелері пайда болады. Сыртқы ортада жабайы айналымдағы вируспен кездескен жағдайда, организм көптеген антиденелермен шабуыл жасауға дайын болады.

Вакцина 21 күн аралығымен екі дозамен енгізіледі.

Қазақстанның биологиялық қауіпсіздік проблемалары ғылыми-зерттеу институты әзірлеген QazVac вакцинасы Цельсий бойынша +2-ден +8 градусқа дейінгі температурада сақталуы мүмкін, бұл өзінің шетелдік баламаларынан айырмашылығы оны тасымалдауға және сақтауға қарапайым етеді. Мысалы, оған арнайы қатаң температура қажет емес. Бұл ерекшелік оның ел өңірлеріне жеткізілуін айтарлықтай жеңілдетеді. Осындай нәтижелерге вакцинаны жасаудың бастапқы кезеңінде ғалымдар таңдаған тәсіл арқылы қол жеткізіледі.

## Клиникалық зерттеулер
2020 жылдың 25 желтоқсанында вакцинаны клиникалық зерттеу басталды.

2021 жылдың 11 қаңтарында еріктілерге егу жұмыстары аяқталды, сол уақытта QazCovid-in үшін 9 айға уақытша тіркеу берілді.

26 сәуірде қазақстандық вакцинаны сынаудың үшінші кезеңі (III фаза) зерттеу субъектілерінің 50%-ынан асты. Үшінші кезеңді толық аяқтау 2021 жылғы 25 маусымға жоспарланып отыр, одан кейін QazVac тиімділігіне толық бағалау жүргізілетін болады.

## Қолданылуы
Қазақстанда 2021 жылдың 26 сәуірінен бастап қолданылады. 29 сәуірдегі жағдай бойынша вакцинаны 9 мың адам алды.

## Дереккөздер

Санат:COVID-19 пандемиясы
Санат:COVID-19 қарсы вакциналар
Санат:Инактивті вакцина
Фин тілі

**Фин тілі** () — фин-угор тілдерінің фин-волга тобының балтық-фин тобына кіретін фин тілі; флективтіліктің маңызды элементтері бар номинативті құрылымның агглютинативті тілі. Фин-угор тілдері мен самодий тілдері (энец, ненец, нганасан, селькуп) орал тілдерінің отбасын құрайды.

Фин тілі — Еуропалық Одақтың 24 ресми тілінің бірі.
## Лингвогеография
### Ауқымы мен саны
нобай|(көк) Фин тілі ресми мәртебеге ие. (жасыл) Фин тілін халықтың едәуір бөлігі қолданады.
Фин тілінде Финляндия халқының көпшілігі (92,1 %), сондай — ақ Финляндиядан тыс жерлерде — Швеция мен Норвегияда, Финнмарк провинциясында, АҚШ, Эстония, Ресейдегі фин диаспорасы арасында (негізінен Ленинград облысы мен Карелияда) тұратын этникалық финдер сөйлейді.

#### Швециядағы фин тілі
нобай|Швецияда фин тілінің таралуы (2005)
Фин тілі Швецияда кең таралған, ол ресми түрде мойындалған азшылық тілі болып табылады (мәртебе 1999 жылы берілген). Фин диаспорасы Швецияда негізінен қысқы соғыс кезінде Финляндиядан балаларды эвакуациялау мен Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдарда және 1970 жылдардың басына дейінгі финдердің (негізінен шығыс және орталық Финляндиядан) жаппай еңбек эмиграциясының нәтижесінде қалыптасты. Финдік азшылықтың саны 712 мың адамға дейін жетеді, оның ішінде әртүрлі бағалаулар бойынша 250-ден 470 мыңға дейін адам фин тілін қолданады немесе ең болмағанда фин тілін түсінеді. Шведтік финдер тек швед тілінде сөйлейді немесе екі тілде сөйлейді, ал финді ең жақсы жағдайда мұра ретінде қолданады. Диаспорада фин тілінің стандарты да, фин швед аймағы Турнедаленнің жергілікті нұсқасы - меянкиели де қолданылады. Швециядағы фин тілі швед тілінде сөйлейтіндердің көпшілігі мәртебесінің төмендеуіне және толыққанды сөйлеушілер санының төмендеуіне алып келген мәртебесі төмен тіл ретінде қабылданды. 1970 жылдардан бастап фин тілінің рөлін арттыру үшін жасалған талпыныстар айтарлықтай нәтижеге жетпегеніне қарамастан, фин тілінде сөйлейтін азшылықтың лингвистикалық құқықтары барған сайын заңнамада бекітілуде: мысалы, 2014 жылдан бастап 290 швед коммуналарының 52-сі Фин тілінде негізгі қызметтерді ұсынып келеді. Екі тілділікке жақын болу Финляндиямен шекаралас Швецияның аудандарында ғана байқалады (Лулео, Хапаранда).

Санат:Фин тілі
Санат:Финляндия тілдері
Үйгентас жайлауы

**Үйгентас жайлауы** — Алакөл ауданы Тентек өзенінің жоғарғы жағындағы Лепсі ауылынан Шығысқа қарай 35 шақырым жерде орналасқан.

## Тарихы
Бұл жерде 1723- 1724 жылдары Қаракерей Қабанбай бастаған қазақтар мен жоңғарлар арасындағы тарихи шайқас нәтижесінде қазақ жері жоңғар басқыншыларынан азат етілді. Шұбарағаш Ойжайлау жеріндегі тас қорғандар жоңғарларды жеңудің айрықша көрінісін және шекара аумағындағы қорғаушылардың ерлік шежіресі іспетті.

## Аңыз
Халық аңыздарында айтылатындай, Қабанбай бас­таған қол жоңғарларды қалай тұтқынға аламыз деп кеңесіп, жоңғарларды қазақ жеріне қайта келместей етуді ұйғарады. Оларға үлкен бір шұңқырға өздері көтере алатын бір-бір тасты тастап, енді қайтып осы шекарадан өтпеуге ант берсін деп бұйрық береді. Жоңғарлардың көп болғандығы сонша, үйілген тас тауға айналады. Деректердің бірінде Қабанбай батырдың бұл жақта да болғандығын хабар береді. Сөйтіп, қазақ батырлары жауды бір жағы Жоңғар қақпасы мен тау-жоталары, екінші жағы Үйгентас үстірті арқылы Қытай жеріне дейін қуып, біржола тізе бүктіреді. 1846 жылы бұл жерде үлкен орданың бес руы арасында Ресейге қосылу жөнінде бейбіт шартына қол қойылды. Шартқа қол қойылғаннан кейін бұл жерде бекет орналасып, оған жақын жерден уездік қала Лепсі бой көтерді.

## Дереккөздер

Санат:Жайлаулар
Санат:Алакөл ауданы географиясы
Санат:Суретсіз мақала
Геометриялық абстракционизм

**Геометриялық абстракционизм** — абстрактілі өнердің бір түрі, композициялары тұрақты формалар мен негізгі түстердің шектеулі жиынтығынан құралған. 

[нобай|[Казимир Малевич. Қара супрематикалық шаршы. 1915]]
[нобай|[Пит Мондриан. Composition No. 10, 1939–42.]]
[нобай|[Элсуорт Келли ( 1923—2015, АҚШ). Қызыл Сары Көк Ақ және Қара. 1953.]]

## Негізгі қағидалары
# Суретші жазықтықты қолданып, ойланады және салады; архитектурада бос кеңістік «түсті емес» (қара, ақ, сұр), ал құрылыс материалы «түсті» нысан ретінде қабылдануы керек.
# Тепе-теңдік сақталуы қажет, ол үшін үлкен бетті «түсті емес», ал кішігірім бетті «түсті» ету маңызды.
# Тепе-теңдік нысандар орналасуының қатынасы арқылы жүзеге асырылады және түзу сызықпен көрсетіледі.

## Тарихы
Тарихи тұрғыдан геометриялық абстракционизмнің тамыры Поль Сезанн мен кубизм бағытында жұмыс істеген суретшілердің еңбектерінде жатыр. Бұл жанрдағы кескіндемеге көшуді Пит Мондрианның жұмыстарынан да байқауға болады.
 
Шамамен 1913 жылдан бастап Пит Мондриан өз шығармаларын «композициялар» деп атай бастады. Өзінің және 1917-1928 жылдары Голландияда жұмыс істеген және «De Stijl» («Стиль») журналымен айналысқан суретшілердің шығармағылығы үшін ол Неопластицизм тұжырымдамасын енгізді. Жоғарыда аталған қағидаларға сүйене отырып, абстракционизм дизайн, сәулет және тағы басқа салаларда өз орнын тапты. 

Геометриялық абстракция 1940 жылдардың ортасына дейін көркем суреттің басым тенденциясы болды. Кейінірек, 60-шы жылдары жанр қайтадан сұранысқа ие болып, жаңа теориялық негізге иеленді. 

Бұл жанр XX ғасырда кең таралғанына қарамастан, оны заманауи суретшілердің өнертабысы деп айту қате болар еді. Тарихтың әртүрлі кезеңдеріне жататын көптеген мәдениеттердің өнер туындыларын осы жанрға жатқызуға болады. Мысалы, бірқатар тыйымдары бар мұсылман өнерінде абстракцияға жатқызуға болатын нысандар жиі қолданылатыны және көбінесе бұл абстракциялардың өте айқын геометриялық пішіндері бар екені байқалады.

XX ғасырда көптеген суретшілер осы жанрда азды-көпті жұмыс істеді. Теориялық тұрғыдан алғанда, XX ғасырдың екінші жартысында кескіндеменің ерекше жанры ретінде геометриялық абстракционизмді түсінуге ерекше үлес қосқан португал суретшісі және өнер теоретигі, Надир Афонс болды.

## Танымал суретшілері
* Казимир Малевич, 
* Михаил Ларионов, 
* Любовь Попова, 
* Роббер Делоне, 
* Пит Мондриан, 
* Тео Ван Дусбург, 
* Йозеф Альберс.

## Дереккөздер

Санат:Кескіндеме
Санат:Модернизм өнері
Санат:Абстракционизм
Ленка Коткова

**Ленка Коткова** (26 шілде 1973 дүниеге келген) - Чех астрономы және кіші планеталарды тауып зерттеуші.

Ол Прагаға жақын орналасқан Оndřejov обсерваториясында(Оndřejov observatory) жұмыс істейді. Негізгі белдеудің көптеген астероидтарынан басқа, ол Марс арқылы өтетін 9671 Hemera астероидін және Hilda тұқымдасының 21804 Václavneumann астероидін тапты.

Ленка Коткова Прагадағы Карлов университетінің физика-математика факультетінде метеорологияны оқыды. Оның Оndřejov-тегі AV ČR астрономиялық институтындағы міндеттері, бірінші кезекте деректер қорын жасау, спектроскопиялық және фотометриялық бақылау мен мәліметтерді өңдеу болып табылады. Планетааралық материя бөлімінде жұмыс істеу кезінде оның негізгі рөлі жерге жақын астероидтарды бақылау болды. Ол Питер Правец және Питер Кушниракпен бірге әйгілі "Қос астероидтардың" көп бөлігін анықтады. Сол кезеңде ол бірлесіп немесе өзі жалғыз жүзден астам астероидты ашты. Қазіргі уақытта Ленка Коткова "Жұлдызды" бөлімде Оndřejov-тің екі метрлік телескопында бақылаушы болып жұмыс істейді.

2000 жылы ол ауыспалы жұлдыздарды зерттеудегі маңызды жұмысы үшін Чех астрономиялық қоғамының "Zdeněk Kvíz" сыйлығын алды.

1997 жылы әріптестері Петр Правец және Марек Вольф ашқан (10390) Ленка астероиды оның есімімен аталған. 1999 жылы өзі ашқан (60001) Аделька астероиды қызының есімімен аталған, ал 1995 жылы ашқан (7897) Богушка анасының есімімен аталған.

## Табылған шағын планеталардың тізімі

## Дереккөздер

Санат: 26 шілдеде туғандар
Санат: 1973 жылы туғандар
Санат:Чехия тұлғалары
Санат: Алфавит бойынша тұлғалар
Санат: Алфавит бойынша ғалымдар
Дивша Амира

**Дивша Амира** (қыз кезіндегі тегі - Этин) (ағылш. Divsha Amirà, ивритше דיבשה אמירה,  Бранск, 1899 -  Иерусалим, 1966) - Израиль математигі. Ол математик Бенджамин Амирдің әйелі болған.

## Өмірбаяны
Дивша Амира Аарон Этин мен Ривка Гарбуздың отбасында дүниеге келген. 1906 жылы отбасы Эрец Израильге қоныс аударып, оның әкесі - Джаффадағы Ұлы синагоганың негізін қалаушылардың бірі, алғашқы еврей баспаханасының қожайыны болды. 1914 жылы Тель-Авивтегі Герцлия гимназиясын бітірген соң біраз уақыт Иерусалимдегі Рехавия гимназиясында математика пәнінен сабақ берді. Дивша Амира доктор дәрежесін Геттинген университетінде Эдмунд ландаудың жетекшілігімен алды, содан кейін бірнеше жыл Женевада сабақ берді. Кейін Эйнштейн атындағы математика институтында геометрия курсынан сабақ берді және Еврей университетінде оқытушы болды.

## Басылымдары
1938 жылы ол 1899 жылы жарық көрген «Геометрияның негіздері» кітабында алғаш рет Дэвид Хильберт ұсынған аксиоматикалық тәсілге негізделген алғашқы еврей мектебінің геометрия оқулығын шығарды. 1963 жылы оқулығының кеңейтілген нұсқасын шығарды.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Ландау рәміздері
* Еврей университетінің неміс тамырлары

Санат:1899 жылы туғандар
Санат:1966 жылы қайтыс болғандар
Санат:9 сәуірде қайтыс болғандар
Санат:XX ғасыр математиктері
Санат:Алфавит бойынша ғалымдар
Санат:Математиктер
Санат:Алфавит бойынша тұлғалар
Татьяна Алексеевна Афанасьева

**Татьяна Алексеевна Афанасьева** (Афанасьева-Эренфест, Ehrenfest-Afanassjewa, Киев, 19 қараша 1876 -  Лейден, 14 сәуір 1964) - орыс және голланд ғалымы, математик, физик.

## Өмірбаяны
Әкесі қайтыс болғаннан кейін, ол Санкт-Петербургте ағасының тәрбиесінде болды.

1900 жылы ол әйелдерге арналған жоғары курстардың, физика-математика факультетінің математика бөлімін бітіріп, 1901-1902 жылдары математикадан практикалық сабақ берді. 1902 жылы оны Геттинген университетіне тағылымдамадан өтуге жіберді, онда Д.Гильберт пен Ф.Клейннің дәрістеріне қатысты. Сол жерде ол болашақ күйеуі Пол Эренфестті кездестіріп, 1904 жылы 21 желтоқсанда екеуі үйленді. Олардың екі қызы және екі ұлы болды; қыздарының бірі Татьяна Павловна Эренфест-Ардене  де математик болды.

1907 жылы Т.А.Афанасьева және оның отбасы Санкт-Петербургке көшіп келді,ал 1912 жылы Голландияға кетіп, П.Эренфест Лейден университетінде профессор лауазымын алды.

Т.А. Афанасьеваның физика, ұқсастық теориясы және өлшемдерді талдау саласындағы маңызды зерттеулері бар. Ол өзінің термодинамиканың аксиоматикасына арналған жұмыстарында термодинамиканың екінші заңына енгізілген екі тұжырымның (энтропияның болуы және оның нақты адиабаттық процестерде көбеюі туралы) логикалық тәуелсіздігін көрсетті және классикалық термодинамиканы келесі ережелермен толықтырды:
 • термодинамикалық тепе-теңдіктің болуы туралы аксиома;
 • кез-келген статикалық емес (тепе-теңдік емес) процестің қайтымдылығына тыйым салатын аксиома;
 • осындай процестің бағытын анықтайтын аксиома;
 • абсолюттік температура белгісінің тұрақтылығы туралы аксиома (температураның тірек нүктелерінің бірі ретінде абсолютті нөлді таңдағанда).

## Дереккөздер

## Әдебиет

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Сілтемелер
* Татьяна Афанасьева-Эренфест — математик, физик, педагог

Санат:19 қарашада туғандар
Санат:1876 жылы туғандар
Санат:14 сәуірде қайтыс болғандар
Санат:1964 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алфавит бойынша тұлғалар
Санат:Киевте туғандар
Санат:Санкт-Петербург мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Алфавит бойынша ғалымдар
Санат:Математиктер
Санат:XX ғасыр математиктері
Санат:XX ғасыр физиктері
Македон тілі

**Македон тілі** (өзін-өзі атауы: *македонски јазик*) — македондықтардың тілі, славян тілдерінің бірі. Болгар тіліне лингветикалық жағынан жақын, ол сонымен бірге оңтүстік славян тілдері тобының құрамында шығыс топшаны құрайды. Типологиялық ерекшеліктері бойынша ол Балқан Одағының тілдеріне ұқсас.

Негізінен Солтүстік Македонияда таралған македон тілі сөйлеушілерінің шағын топтары Албанияда, Болгарияда, Грекияда, Сербияда, Хорватияда, бірқатар Батыс Еуропа елдерінде, АҚШ-та, Канадада, Аустралияда және басқа елдерде тұрады. Македон тілі - Солтүстік Македонияның ресми тілі (1991 жылдан бастап). Албанияда кейбір ресми функцияларды орындайды. Босния және Герцеговина мен Румынияда македон тіліне аймақтық тіл мәртебесін алу мүмкіндігі бар.

Сөйлеушілердің жалпы саны, санақ деректері бойынша шамамен 1,408 миллионды құрайды (2015), оның ішінде Солтүстік Македонияда тұратын 1,345 миллион адам үшін македон тілі ана тілі (2002). Македон тілін ана тілі және екінші тіл ретінде сөйлейтіндердің саны 2-ден 3,5 миллионға дейін жетеді (2001).

## Жазуы

Ежелгі уақытта Македония аумағында ескі славян / шіркеу славян әліпбиі глаголит және кириллица (X-XIII ғғ.) Қолданылған. Кейінірек тек шіркеу славяндық кириллица қолданылды, оның әртүрлі нұсқалары 19 ғасырға дейін македондық славяндарда кең таралған. 19 - 20 ғасырдың бірінші жартысында македондықтар болгар және серб әліпбиі мәтіндерді өз диалектілерінде жазу үшін пайдаланды.

Қазіргі македон тілінің графикасы XX ғасырдың ортасында дамыды.

Македония әліпбиі 1945 жылы кирилл әліпбиінің **ѓ, ќ, ѕ, џ, љ** және х графемалары бар нұсқасы ретінде құрылды. Соңғы үш әріп сербо-хорват әліпбиінен алынған.

Графема s шіркеу славян әліпбиідегі алфавиттік сипатқа сәйкес келеді.

**Македон әліпбиі**:
нобай|Македония тілінің дауысты дыбыстары.

## Дереккөздер

Санат:Македон тілі
Санат:Солтүстік Македония тілдері
Эстер Марли Конуэлл

**Эстер Марли Конуэлл** (; 1922—2014) — американдық ғалым, полимерлер өткізетін жартылай өткізгіштер физикасы бойынша танымал болған. АҚШ Ұлттық ғылыми медалімен марапатталған.

## Өмірбаян
Эстер Марли Конуэлл 1922 жылы 23 мамырда Нью-Йоркте дүниеге келді. Ол 1942 жылы Бруклин колледжінде физика бакалавры дәрежесін алды. Конуэллдің магистрлік диссертациясы жартылай өткізгіштерде жарықтың шашырау теориясына арналды, оны Рочестер университетінде Виктор Вайскопфтың жетекшілігімен дайындады. Эстер 1948 жылы Чикаго университетінде Субраманьян Чандрасекардың зертханасында диссертациясын (PhD) қорғады. Аспирантура кезінде ол гидрид-ионның энергетикалық деңгейін есептеді.

Конуэлл 1950 жылға дейін Бруклин колледжінде физика пәнінен сабақ берді, содан кейін Уильям Шокл басқарған Белл зертханасында жұмыс істеді. Ол Германияда электронды тасымалдау теориясында жұмыс істеді. Конуэлл 1960 жылдардың аяғына дейін Силван ғылыми-зерттеу зертханасында электронды тасымалдау бойынша зерттеулерін жалғастырды. 1967 жылы оның "High field transport in semiconductors" атты монографиясы жарық көрді. Xerox-та жұмыс істеу үшін Эстер Конуэлл 1972 жылы Нью-Йорк штатындағы Уэбстерге көшіп келді және олардың оптикалық зерттеу бағдарламасына қосылды. Содан кейін ол квази өлшемді органикалық жартылай өткізгіштердің көлігі мен оптикалық қасиеттерін зерттей бастады. Оның Xerox-тегі зерттеулері компания өнімдерінің айтарлықтай дамуына әкелді. 1898 жылы Конуэлл Рочестер университетінің, Xerox және Eastman Kodak қаржыландыруымен фото-индукцияланған зарядты тасымалдау орталығын ұйымдастыруға көмектесті, содан кейін ол директордың көмекшісі болып жұмыс істеді. Ол университеттің химия факультетінде адъюнкт-оқытушы болды. Конуэлл жазушы Абрахам Ротбергке үйленді, оның ұлы Льюис Ротберг Рочестер университетінде ғалым, химия профессоры болды. 1980 жылы АҚШ Ұлттық инженерлік академиясына, ал 1990 жылы АҚШ Ұлттық Ғылым Академиясына мүше болды.

1997 жылы Конуэллдің көрнекті жетістіктері Эдисон(бірінші әйел) медалімен марапатталды. 1998 жылы Xerox-та зейнетке шыққаннан кейін Рочестер университетінде жұмысын жалғастырды. Ол ДНҚ-да зарядтарды тасымалдау бойынша эксперименттік нәтижелердің теориялық негіздемесін ұсынды. 2010 жылы Конуэлл АҚШ-тың Ұлттық ғылыми медалімен марапатталды. 2014 жылы 16 қарашада Нью-Йорк штатының Рочестер қаласында жол апатынан қайтыс болды.

## Дереккөздер

Санат:Чикаго университеті түлектері
Санат:XX ғасыр физиктері
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым медалімен марапатталғандар
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері
Мари Кроус

**Мари Кроус** (фр. *Marie Crous*) - XVII ғасырда өмір сүрген француз математигі.

Мари кішіпейіл болғандықтан, Шарлотта-Роз де Комон ла Форспен бірге оқып, жазушы және мұғалім ретінде білім алды. Ол 1636 жылға дейін басылымдары болды, ал 1641 жылға қарай ол кардинал Ришельенің жиені — мадам де Комбалет, Аквинион герцогы және әйгілі филантроп, Марен Мерсенннің досы "шафрано-гүлді ханшайымға" арналған ондық жүйе  туралы зерттеу жариялады. Осыған қарамастан, ол ғылыми әйел ретінде танылмады және сол жылдардағы ең көрнекті ғалымдар оны келтірмеді.

Оның жұмысы екі негізгі инновацияны ұсынды: ондық бөлгіш (бүгінде француз тілінде *virgule* деп аталады), мантисаны ондық бөліктен бөліп, ондық бөлікте нөлді қолдану, разрядтың жоқтығын көрсету; осылайша ол ондық сандарды метрикалық жүйеде заманауи бейнелеуге мүмкіндік берді. Ол сондай-ақ немістер сияқты нөлдерді нөлдер деп атады.

Математика сияқты жазуда талантты, ол Песталоцци әдісін және оның санасында есептеу үшін үлкен пайдасы бар конфессиялық бөліну деп атады, әсіресе "үш ереже" ("алтын ереже").

Өз жұмысының алғы сөзінде Кроус меценатқа "Құдай сияқты қарапайым және кішіпейілділерді көтереді", ал Маридің өзі "қарапайым және қарапайым мойындауға" ие болғаны үшін алғыс айтады. Алайда, ол оған жасалған жұмыстың еңбегін жатқызбайды; *Abrégé recherche*-де ол өзінің жұмысын "осы ғылымда жұмыс істейтін жас әйелдерге тыныштық беру үшін, іс жүргізу қажеттілігі үшін, сондай-ақ олардың рухын қанағаттандыру үшін" жасағанын айтады.

Математик Олри Теркем оның есімі Париж көшесіне әлі берілмегеніне өкініш білдірді. Жақында Екатерина Голдштейн (фр.)орыс. Кроус өзінің "Neither public nor private: Mathematics in early modern France"атты мақаласының бір бөлігін арнады.

## Дереккөздер

 
* (ағыл.) Catherine Goldstein, Neither public nor private: mathematics in early modern France.
*(фр.) Abrégée recherche de Marie Crous, pour tirer la solution de toute proposition d’arithmétique, dépendantes des règles y contenues; avec quelques propositions sur les changes, escomptes, intérêt, compagnie, associations, paiements, départements de deniers, mélanges, bureau des monnaies et toisages, divisé en trois parties. ENsemble un avis sur les dixmes ou dixièmes du sieur Stevin, à Paris, chez Jacques Auvray. 1661.
*(фр.) M. Олри Теркем, publié par T. Bachelier, article sur Marie Crous p.&nbsp;200 et seq. Ou Nouvelles annales de mathématiques, Volume 14 p.&nbsp;200 et seq (1852).
*(фр.) Georges Maupin, Opinions et curiosités touchant la mathématique (deuxième série) d’après les ouvrages français des XVIe, XVIIe et XVIIIe siècle, édité à Paris chez Naud (1898). pp.&nbsp;230–243.

Санат:Алфавит бойынша тұлғалар
Санат:Алфавит бойынша ғалымдар
Санат:Әйел математиктер
Санат:Франция математиктері
Санат:XVII ғасырдағы Франция тұлғалары
Санат:Алфавит бойынша математиктер
Түркияның әкімшілік бөлінуі

нобай|Түркияның әкімшілік бөлінуі
Әкімшілік-аумақтық жағынан Түркия 81 илге бөлінеді (түр. *il* - «облыс»).

## Илдер
Илдің мемлекеттік басқаруын үкімет тағайындайтын әкім - уәли (түр. *vali*) жүзеге асырады. Әкімнің резиденциясы уәлаят (түр. *vilayet*) деп аталады, демек, ил (провинция) деген бұрынғы термин.

Әрбір ил илче (түр. *ilçe*) немесе аудандарға бөлінеді. Илдің әкімшілік орталығы оның орталық аймағында орналасқан - меркез илче (түр. *merkez ilçe*).

Әдетте, немесе олардың әкімшілік орталықтарымен бірдей атауы бар. Бірақ ерекшеліктер бар: Хатай илі (әкімшілік орталығы - Антакия қаласы), Коджаели илі (әкімшілік орталығы - Измит қаласы) және Сакария (әкімшілік орталығы - Адапазары қаласы).

1926 жылы Түркия 57 илге бөлінді, 1939 жылы Хатай қосылды, 1947 жылы Артвин, Тунжелі, Каракүз (қазіргі Бингөл), Битлис және Хаккяри, 1953 жылы — Ушак, 1954 жылы — Сакария және Адыяман, 1957 жылы — Невшехир құрылды. 1957-1989 жылдар аралығында ил саны тұрақты болып қалды — 67. 1989 жылы — Кырыккале, Караман, Байбурт және Аксарай, 1990 жылы — Батман және Шырнак, 1991 жылы — Бартын, 1994 жылы — Ығдыр және Ардахан, 1995 жылы — Ялова, Карабүк және Килис, 1997 жылы — Османие, 1999 жылы — Дүздже.

Қазіргі уақытта Түркия аумағы келесі илдерге (провинцияларға) бөлінеді:

## Илче
*Негізгі мақала: *'Түркия аудандары**'

Илдер (провинциялар) илчелер (түрікше ''ilçe'' ) немесе аудандардан тұрады. 2013 жылғы жағдай бойынша олардың саны 957-ні құрады. Әрбір илдің әкімшілік орталығында меркез илче (түрікше *merkez ilçe*) немесе орталық аудан орналасқан. Біраз аудандар болыстарға (буджактарға) бөлінеді.

## Дереккөздер

Санат:Түркия
Тахикардия

**Тахикардия** ( — жылдам және  — жүрек)  — жүрек соғу жиілігінің минутына 90 соққыдан жоғарылауы. Тахикардияны патологиялық құбылыс ретінде де қарастырылады, яғни жүрек соғу жиілігінің патологиялық тұрғыдан жоғарылауы және тахикардия қалыпты физиологиялық құбылыс ретінде де қарастыруға болады, яғни физикалық күштеме кезінде дене белсенділігі жоғарлағанда жүрек соғу жиілігінің жоғарылауы байқалады.

Тахикардия ауру емес, симптом болып табылады, өйткені ол  көптеген аурулардың көрінісі ретінде пайда болуы мүмкін. Тахикардияның ең көп тараған себептері: вегетативті жүйке жүйесінің бұзылуы, эндокриндік жүйенің бұзылуы, гемодинамикалық бұзылулар және аритмияның әртүрлі формаларында, яғни жүректің қозу және автоматизм функцияларының бұзылыстарында кездеседі.

Патологиялық тахикардия әртүрлі асқынуларға әкеледі. Біріншіден, жиі жүрек соғуы аясында жүректің оттегіге деген қажеттілігі де артады және жүрек жұмысының тиімділігі төмендейді, өйткені қарыншалар қанға толық толып үлгермейді, нәтижесінде қан қысымы төмендейді және дене мүшелеріне қан ағымы азаяды. Екіншіден, жүректің қанмен қамтамасыз етілуі нашарлайды, өйткені ол бір уақытта көп жұмыс істейді және көп оттегін қажет етеді, ал жүректің қанмен қамтамасыз етілуінің нашар жағдайлары ишемиялық ауру мен миокард инфарктісінің даму қаупін арттырады.
Мансұр Мазинов

**Мансұр Мұстафаоғлы Мазинов** (25 қыркүйек 1906, Гурзуф, Таврия губерниясы, Ресей империясы —  11 наурыз 1983, Қазақ КСР) — Кеңес әскери ұшқышы, Ұлы Отан соғысының қатысушысы. Бірінші қырым татар ұшқышы.

## Өмірбаяны
Мансұр Мазинов 1906 жылы Гурзуфта дүниеге келген. Қырым татары. Оның авиациялық мансабы 1930 жылы Ақмешітте Қырым АКСР Орталық Атқару Комитеті атындағы пилоттық мектептің алғашқы жиынтығына кіргенде басталды. 1932 жылдан бастап ол басқа ұшқыштарды Ақмешіт, Сімбір, Саратовтағы авиациялық мектептерде нұсқаушы болып жұмыс істей отырып, ұшуға үйреткен.

Ұлы Отан соғысы кезінде оны Ақмешіт қалалық әскери комиссариаты ЖШҚӘ қатарына шақырды. Көлік авиациясының ұшқышы болған, 1-әуе армиясының 147-авиациялық полкінде қызмет еткен. 1942 жылдың ақпанынан бастап майдан шебінде болды (Калинин майданы).

Соғыс кезінде қоршаудағы Ленинградтағы партизандарға ұшатын. Ол Р-5, УТ-2, По-2 ұшақтарымен ұшты. Мансұр Мазинов екі рет Қызыл Ту орденімен, II дәрежелі Отан соғысымен, «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін», «Кенигсбергті алғаны үшін» медалдарымен марапатталды.

Ол соғысты Истенбург полкінің 142-көліктік авиация полкінің эскадрилья командирінің орынбасары лауазымында капитан шенімен аяқтады. Соғыс аяқталғаннан кейін Мазинов Старобельск ұшқыштар мектебінде қызмет етті, содан кейін 1952 жылы Қазақ КСР Павлодар қаласындағы аэродромды басқарып, майор шеніне дейін көтерілді.

## Тағы қараңыз
* Әмет-Хан Сұлтан
* Әмір Чалбаш
* Әбдірайым Решидов

## Дереккөздер

Санат:Ұлы Отан соғысы ұшқыштары