open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Есіл

**Есіл** — Ертіс өзенінің сол саласы, Обь өзені жүйесіне жатады. 

## Географиялық орны
Қазақстанның Ақмола, Солтүстік Қазақстан облыстары және Ресейдің Түмен, Омбы облыстары жерімен ағады.

## Бастауы

Бастауын Сарыарқадағы Нияз тауының етегінен алып (560 м биіктіктен), Ертіс өзеніне сол жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 2450 км (Қазақстандағы ұзындығы 1400 км). Дүниежүзінде екінші реттегі ең ұзын сала саналады. Су жиналатын алабы 177 мың км2. Өзеннің бастауынан сағасына дейінгі құлау еңістігі 513 м, әр 1 км-дегі еңістігі 21 см. Негізінен қар суымен (80%-дайы) толығады. Көктемде су деңгейі көтеріліп (ең жоғарғы деңгейі сәуірдің үшінші онкүндігінде байқалады), су тасқыны болып тұрады. Шілденің ортасында су деңгейі төмендеп, үшінші онкүндігінің басында сабасына түседі. Су мол жылдары Петропавл бөгені бьефіндегі нөлдік график деңгейінен 10-11 м жоғары көтеріледі.

Есіл суын бақылау кезінде 1937 жылы оның арнасы құрғап қалғаны тіркелген. Ал 1936-1939 және 1986 жылдары түбіне дейін қатып қалған. Өзеннің орташа жылдық ағымы 2,5 км3. Мұз қату қарашаның екінші жартысында басталады да оның ұзақтығы 5 айға созылады.

Есіл минералдылығы жоғары өзендерге жатады. Оған негізгі себебіне - оның су жинайтын алабының құрғақ өңірде жатуы және жер асты суларының тұздылығы жатады. Жалпы минералдануы 500-800 мг/л, сабасының төменгі кезінде 1200 мг/л-ге жетеді. Суы кермек татиды.

1960 жылдан бастап өзен суын реттеп отыру үшін Вячеслав, Сергеев және Петропавл бөгендері салынған. 

## Дереккөздер

Санат:Солтүстік Қазақстан облысы өзендері
Санат:Ақмола облысы өзендері
Санат:Түмен облысы өзендері
Санат:Ертіс су алабы
Санат:Омбы облысы өзендері
Аполлониус

**Аполлонуис** (, 262～190 б.д.б.)－Көне Юнанның Еуклид, Архимедтермен бірге аты әлемге танылған Аристотелден бұрынғы 3 үлкен математиктерінің бірі. Кіші Ящияның оңтүстік жағалауындағы Пержада дүниеге келген. Жас кезінде Еуклидтен тәлім алып, кейіннен оқытушылықпен айналысқан жері－Александрия қаласы. Кіші Ящияның батыс жағалауындағы Пажарма патшалығына барып, сол жерде оқыу ордасын және кітапхана салған.
Оның ең үлкен еңбегі  >－ертедегі ғылымның жауһары спетті. Бұл еңбек цилиндрлік қисықтарды жан-жақты, тереңінен зеріттеп бергені соншалық, оған 17-ғасырда В. Паскаль мен Р.Декарт жаңа идеяларды қосқанға дейін ешкім өзгеріс енгізбеген.
> 8 том, алдыңғы 4 томы Грек тілінде, одан кейінгі 3 томы араб тілінде сақталған, соңғы 1 томы жоғалған. Кітап алдыңғылардың ойларын қортып қана қоймай, көптеген жаңа теоремаларды дәлелімен енгізген. Гипербола, элипстердің анықтамасын берген. Кітапта координаттық әдістің кейбір ойлары да айтылған. Ол цилиндрлік қисықтың табанындағы диаметрын бас өсі, төбеден өтетін перпендикуляр түзеді тік өсі ретінде алған, бұл соңғы дәуірдегі координаттық геометрияның құрылуына зор әсерін тигізді.
Аполлониустың бұдан басқа “От айнаны алыу”, “Жанасу” секілді кітаптары бар. “Жанасу” атты кітабында “Аполлонуис есебі “деп аталатын атақты сурет салыу есебін ортаға қояды. Ол және де астрономия саласында да біраз еңбектер істеген.

Санат:Ежелгі грек математиктері
Алфорс Ларс Валериан

**Алфорс Ларс Валериан** (, 1907 жылы сәуірдің 18 күні Финляндияның Хелсинкы қаласында туған.～1996.10.11) - Атақты финн және американдық математик. 1930 жылы Хелсинкы университетінің докторлық атағын алған. 1932 жылы іркес-тіркес Хелсинкы мен Гарвард университеттерінің порфессоры болды. 1938 жылы Хелсинкы университетіне қайтып оралып сабақ берумен айналысты. 2 дүние жүзілік соғыс кезінде АҚШ қа кетіп, Гарвардте сабақ берді. 1953 жылы АҚШ мемлекеттік ғылым акедемиясының акедемигі болып сайланады .
Алфорыстың математикадағы негізгі жетістігі жай көмплекс айнымылы сандар теориясы жағында болды.1929жылы Денжой жорамалын (Denjoy’s conjecture бұтін функцияның үқсамайтын шекті жуық мәнінің саны бүтін функцияның өлшемінің 2 есесінен артық болмайды) шешеді. 1935 жылы бүркеу беті назариясын ортаға қойып, осы еңбегі үшін 1936 жылғы тұңғыш таратылған Фиелдз сыйлғын(Fields prize ) алады. Кейіннен ол Риман қыйсығын зеріттеуге ауысады. 1981 жылы геометриялық функция назариясы жағындағы өнімді жаңа әдістерінің құруы мен түбегейлі байқауы арқасында Волф сыйлығын(Wolf prize) алады. Ол осы кезге дейін әлем математикасының ең жоғары 2 сыйлығын бірдей алған 2 математиктің бірі. (бірі кодайра кунихйко) оның «Көмплекс талдау»атты атақты кітабі бар.

Санат:Финн математиктері
Санат:АҚШ математиктері
Санат:1907 жылы туғандар
Санат:1996 жылы қайтыс болғандар
Константин Борисович Цзю

**Цзю Константин Борисович** (1969 жылдың 19-қыркүйегінде бұрынғы Свердлов облысының Серов қаласында туды) - Әуесқойлар арасында әлем чемпионы (1991), Еуропаның екі дүркін чемпионы (1989, 1991). Әлем чемпионатының қола жүлдегері (1989). Кәсіпқойлар арасында WBC, WBA және ІBF сынды ең белді тұжырымдар бойынша әлемнің абсолютті чемпионы. Талай жылдар ол бірінші орта салмақтағы ең мықты боксшы саналды. Кәсіпқой рингте 34 жекпе-жек өткізіп, 31-ін жеңіспен аяқтады. 25 рет қарсыласын нокаутпен ұтты. Бойы – 170 сантиметр, салмағы – 63 келі. Үйленген, үш баласы бар. Бұл күндері Австралияның Сидней қаласында тұрады.
Санат:КСРО боксшылары
Санат:1969 жылы туғандар
Саңырауқұлақтар

**Саңырауқұлақтар** (лат: *fungi*, жекеше түрі *fungus*) — зең, ашытқы, қозықұйрық сияқты эукариоттық ағзалардың бір тобы. Жануар қасиеттерін де, өсімдік қасиеттерін де қамтиды, сондықтан бөлек бір патшалық болып табылады. Саңырауқұлақтар - хлорофилсіз дайын органикалық заттармен қоректенетін төменгі сатыдағы өсімдіктер тобы.

Саңырауқұлақтарды өсімдік, бактерия және кейбір простистен айыратын қасиет — хитиннен тұратын жасуша қабырғасы. Олар жануарлар сияқты гетеротрофты, яғни олар тамақты органикалық молекула сіңіру арқылы табады және фотосинтез жасамайды. 

Мекенін өсу арқылы ауыстырып, ауа және сумен қозғала алатын спора шығара алады. Экожүйеде редуцент рөлін атқарады, демек өлген ағза мен органикалық қоқыс ыдыратып, ағзалар арасындағы зат айналымын әрі қарай қозғайды. Саңырауқұлақты зерттейтін ғылым микология (ежелгі грекше μύκης — *саңырауқұлақ*) деп аталады. Бұрын ол ботаниканың бір бөлігі болып саналатын, бірақ қазіргі деректер бойынша, саңырауқұлақ филогенетикалық жағынан өсімдіктен гөрі, жануарға жақын.

## Морфологиясы

Саңырауқұлақтардың басым бөлігі гифа ретінде өсіп, тіршілік етеді. Гифа деген диаметрі 2–10 µм, ұзындығы бірнеше сантиметрге жететін, цилиндрлік жіп пішінді құрылым. Гифа ұшынан өседі; жаңа гифалар ескі гифалардың жаңа ұш өсіріп, тармақтануы немесе бір ұштың екіге бөлінуі арқылы пайда болады. Бір-біріне ұшырасқан гифалар бірігіп, мицелий деген матасқан гифалар желісін құрайды. Гифа септалы және коэноцитті бола алады. Септалы гифалар септа деген қабырғалармен көптеген компартментке бөлінеді; әрбір компартментте бір не одан да көп ядро орналасады. Ал коэноцитті гифалар болса, бөлінбейді, және септалары жоқ. Септаның цитоплазма, органелла және кейбір кезде ядро өте алатын кеуектері (тесіктері) бар. Коэноцитті гифалар, шын мәнінде, көп ядролы супержасуша болып табылады.

## Дереккөздер

## Тағы көріңіз
* Ашытқылар
* Микология

Санат:Саңырауқұлақтар
Санат:Микология
Санат:Биология бойынша аяқталмаған мақалалар
Санат:Аяқталмаған мақалалар
Қайырболат Сайынұлы Майданов

**Қайырболат (Николай) Сайынұлы Майданов** (7 ақпан 1956, Тасқұдық ауылы, Жымпиты ауданы, Орал облысы - 29 қаңтар 2000, Арғұн шатқалы, Шешенстан, Ресей) - Кеңес – Ауған соғысына қатысқан, Кеңес Одағының батыры, Ресей Батыры.

## Өмірбаяны
* 1973 жылы Ақжайық (қазіргі Теректі) ауданының Шағатай ауылындағы орта мектепті тәмамдады. 
* Содан соң бұрынғы Чапаев аудандық ДОСААФ комитетінің жанындағы курсты аяқтап, жүргізуші болды. 
* Кеңес Әскері қатарында қызмет атқарған соң Саратовтағы Жоғарғы әскери ұшқыштар даярлайтын училищеге оқуға түсті. 
* Ауғаныстанда көрсеткен ерлігі үшін қызыл Жұлдыз, қызыл Ту, 3 дәрежелі «КСРО қарулы Күштері қатарында Отанға қызыметі үшін» ордендерімен марапатталды. Ауғанда 50 рет әуеге көтеріліп, ауыр ұрыстарға қатысқан. Кейінгі жылдары Ресей қарулы Күштеріне қызмет етіп, соғыста ерлікпен қаза тапты.

## Дереккөздер

Санат:Шешенстанда қайтыс болғандар
Санат:Ауған соғысының (1979-1989) қатысушылары
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:Ресей халық батырлары
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Ту орденінің иегерлері
Санат:Ресей қазақтары
Қасен Қоспаев

**Қоспаев Қасен**. 1924 жылы Батыс Қазақстан облысы Чапаев ауданының Мерген ауылында туған. Қаршы орталау мектебінде 8 сыныптық білім алды. 1942 жылы Кеңес Әскері қатарына шақырылып, I Украина, I және II Белоруссия майдандарында, 28-гвардиялық мотоатқыштар бригадасында, 8 – гвардиялық танк корпусында барлаушы болып, Батыс Украинаны, Польшаны азат етуге, Кенингсберг, Моблин, Люблин, Данциг қалаларын алуға қатысты.

Соғысты аяқтап, елге оралғаннан кейін Қаршы орталау мектебінде оқытушы болды. Ұстаздық ете жүріп, әуелі сырттай Орал педагогикалық училищесін, кейін педагогикалық институтты бітірді
.
1954 жылдан бастап 25 жыл бойы партия, Кеңес, шаруашылық органдарында қызмет етті.
Соғыс жылдарындағы және бейбіт кезеңдегі ерлігі мен еңбегі үшін Қасен аға екі рет I дәрежелі «Отан соғысы», екі рет «Қызыл Жұлдыз», «Октябрь Революциясы» ордендерімен, көптеген медальдармен және Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің «Құрмет Грамотасымен» 2 рет марапатталды.

Қасен ақсақал бір қыз, бір ұл тәрбиелеп өсіріп, 10 немере сүйіп отыр.
Соңғы 10 жылдың үстінде қоғамдық негізде Ақжайық ауданы ардагерлер ұйымының төрағасы жұмысын атқарып келеді.

## Дереккөздер
*«Батыс Қазақстан облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Санат:Тарих
Сарсенғалиев Қаби

**Сарсенғалиев Қаби** – 1925 жылы 6 маусымда Батыс Қазақстан облысы, Орда ауданының Жиекқұм ауылдық Советінде дүниеге келген. Ауыл мектебінде 7 жылдық білім алып, ерте еңбекке араласады. 1943 жылы қаңтарда Қызыл Әскер қатарына алынып, Ұлы Отан соғысы аяқталғанша 5-ші Гвардиялық Танк әскерінің барлаушы полкінде болады. Соғыстан кейінгі жылдары Германия, Польша, Беларусь жерінде, Москвада әскери қызметін жалғастырады. 1948 жылы елге оралып, милиция қызметіне орналасады, ішкі істер бөлімінде 35 жыл абыройымен еңбек етіп, аға сержант шенінен милиция полковнигіне дейінгі жолдан өтті. 14 жыл Чапаев аудандық ішкі істер бөлімінің бастығы, 11 жыл өрт сөндіру бөлімің бастығы қызметін атқарды.

Білімі жоғары. КСРО Ішкі Істер Министрлігінің Москвадағы Жоғарғы Мектебін бітірген. 3 дәрежелі Даңқ, 2 дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдармен, құрмет грамоталарымен марапатталған.

## Әдебиет
*«Батыс Қазақстан облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Санат:Тарих
Михаил Абдолов

**Михаил Абдолов** - 1.06.1918 жыл, Батыс Қазақстан облысы, Ақжайық ауданы, Бітік ауылы - 11.05.2006 жыл, сонда)  Кеңес Одағының Батыры.

1938 жылы Қызыл Армия қатарына шақырылды. 1941 жылы Ұлы Отан соғысы басталғанда ысылған жауынгер болатын. Сондықтан ол қанды шайқастың алғашқы күндерінен-ақ өжеттік пен жүректіліктің үлгісін көрсетті. Майдан даласында жеті рет жараланса да жауға деген өшпеншілігі мұқалған емес. Әсіресе 74 атқыштар дивизиясының құрамында Дунай өзенінен өтерде көрсеткен ерлігі оның есімін тарихта мәнгі қалдырды.

1944 жылдың 7 қарашасына қараған түнде М. Абдолов бастаған барлаушылар тобы екі балықшы қайығымен Дунайды кесіп өтіп, жау тылына тұтқиылдан соққы берді. Сол түнде барлаушылар немістердің қару-жарақ қоймасын жарып, жау офицерін тұтқындады. Қайтар жолда қарсыластарының төрт ұшағын жойып жіберді. Осы ерлігі үшін аға сержант М. Абдоловқа Кеңес Одағының Батыры атағы беріліп, бұрынғы жауынгерлік наградалары - Қызыл Ту, Кызыл Жұлдыз ордендерінің қатарына Ленин ордені мен Алтын Жұлдыз қадалды.

Бүгінде Венгрия елінде Батыр есімі берілген мектеп, Мәдениет үйі, көше бар.

## Дереккөздер


Санат:1 маусымда туғандар
Санат:1918 жылы туғандар
Санат:Ақжайық ауданында туғандар
Санат:11 мамырда қайтыс болғандар
Санат:2006 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ақжайық ауданында қайтыс болғандар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Ту орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:КСРО старшиналары
Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:КОКП мүшелері
Гимбап

thumb|300px|Гимбап
**Гимбап** немесе **Кимбап** - корей асханасының аса танымал тағамдарының бірі, буланған ақ күріштен (бап) және көптеген басқа ингридиенттер қосылып "гимға (кептірілген балдыр) оралады, мәзір дастарханға жылы күйінде бір тістейтіндей үзім болып ұсынылады.

Гимбапты данмуджи немесе кимчимен қосып береді, көбіне табиғатқа серуенге шыққанда, таза ауада немесе кішігірім таңғы асқа жейді. Жапониялық күрішпен жасалатын сушидын көптеген түрінің бірі - макизушиға ұқсайды, бірақ өзгеше келген. Гимбап компоненттерінің ішіне ең бастысы күріш, ет және тағы да басқа аққуызға толы ингридиенттер көкөністер: тұздалған, қуырылған және жас көкөністер кіреді. Дәстүрлі Гимбап аздап тұздалып күнжіт майымен қуырылып, балық,танқышаян еті, жұмыртқа және/немесе сиыр етінің қабырғасы сияқты танымал ақуыз қоспаларымен жасалынады. Көкөністері көбіне қияр, саумалдық, сәбіз және данмуджи (ашытылған тұрып) қосылады. Содан соң Гимбап оралып, айтылғандай бөлшектеліп данмуджимен беріледі.

Санат:Күріш негізіндегі корей тағамдары
Дипломатиялық қатынастар

**Дипломатиялық қатынастар** – халықаралық құқық нормалары мен халықаралық қарым-қатынастар тәжiрибесiне сәйкес мемлекеттер арасындағы ресми қатынастарды қамтамасыз еудің негiзгi формасы.

Дипломаттық қатынастар мемлекеттер арасындағы тату қатынастардың дамыту,  бейбiтшiлiк пен қауiпсiздiкті сақтауға жәрдемдеседі.
1961 жылғы дипломаттық қатынастар туралы Вена конвенциясына сәйкес, дипломатиялық қатынастардың орнатылуы өзара келiсiм арқылы жүзеге асады.

Дипломатиялық қатынастар орнатылуы алдында әдетте мемлекет пен оның үкіметі басқа мемлекет тарапынан іс жүзінде немесе заңды түрде мойындалады.

Дипломатиялық қатынастар мүдделес мемлекеттер өкілдері арасында тікелей немесе үшінші жақ арқылы келіссөздер нәтижесінде орнатылып, мемлекет және үкімет басшылары немесе сыртқы істер министрлері арасында жолдау, хаттар, ноталар алмасу түрінде ресімделеді.
Тараптар дипломатиялық қатынастардың орнатылу фактісі, дипломатиялық өкілдіктер деңгейі (елшілік немесе миссия), келісімнің күшіне ену уақыты, оны жариялау мерзімі мен тәртібі туралы келіседі.

Санат:Дипломатия
Теренсе Тау

**Теренсе Тау** (, ) (17 шілде 1975 жыл) осы ғасырдағы математикада жеткен жетістігі ең көп жас математик ретінде саналады. Жастайынан математикамен айналысқан осы бір талантты жастың математикадағы жетістіктеріне қайран қаласың. Тоғызыншы класта жүріп халқаралық математика олимпиадасының жеңімпазы болған жас математик орда бұзар отыз жасында көп математиктің қолы жете бермейтін Филдс математика сыйлығын алды. Қазір 35 жастағы математиктің алған асуы ақсақалды математиктердің де алдын орап кетті. 
Математикадағы зерттеу салалары: Гармоникалық талдау, Жай дифференциялдық теңдеулер, Комбинаторика, Аналитикалық сандар теориясы, Көрсету теориясы т.б.

## Жүлделері
Теренсе Тау 2010 жылғы математиктер мен экономистерге берілетін Неммерс сыйлығының иегері атанды.
Сыйақысы 175,000 Ақш долларын құрайтын сыйлық Таодың соңғы кездегі математикадағы жеткен жетістіктерінің, әсіресе сандар теориясындағы атақты Венгр математигі Паул Ердёштың жорамалының дербес жағдайдағы шешімін тапқаны үшін беріліп отыр. (Green–Tao theorem). Сыйлық иегерінің бұдан да басқа математиканың салаларында жеткен жетістіктері ұшан теңіз. 

#Р.Салем сыйлығы ( Salem Prize 2000)
#Бочерді атындағы сыйлығы (Bôcher Memorial Prize 2002)
#Клай ізденушілерінің сыйлығы Clay Research Award (2003)
#Австралия математика қоғамының сыйлығы ( Australian Mathematical Society Medal 2005)
#Островский сыйлығы (Ostrowski Prize 2005)
#Раманужан сыйлығы (SASTRA Ramanujan Prize 2006)
#Филдс сыйлығы (Fields Medal 2006)
#Австралия жыл адамы(Australian of the Year 2007)
#Мак Артур сыйлығы (MacArthur Award 2007)
#Ватерман сыйлығы (Alan T. Waterman Award 2008)
#Файсал корольдық сыйлығы (King Faisal International Prize 2010)

## Дереккөздер

Санат:АҚШ математиктері
Санат:Аустралия математиктері
Санат:Филдс марапаты иегерлері
Су шылымы

**Су шылымы** (лат.Trapa natans) — суда өсетін біржылдық шөптесін өсімдік. Су астындағы сабағы ұзын. Қазақстанда 4 түрі өседі, оның осы түрі Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. Қазақстанда сирек кездесетін, саны мен таралу аймағы  қысқарып  бара жатқан қалдық тұр (Қазақстан, Зайсан, орыс шылымы). Жайық өзенінің  атырауында, Солтүстік Каспийдің  таяз жерінде  және Зайсан көлінде кездеседі.Біржылдық су өсімдігі, суы жақсы жылитын тоқтау немесе баяу ағатын су қоймаларында өседі.Сабағы су түбіндегі өткен жылғы су жаңғағына бекінеді.Жапырағы екі түрлі:су асты жапырақтары, шаш тәрізді бөліктерге тілімденген; су үсті жапырақтары ромб тәрізді, қалемшелерінің  ұзындықтарының әр түрлі болуына байланысты өрнек тәрізді орналасқан. Қалемшелерінің жоғарғы жағы үрленген,яғни ауасы бар ұлпамен толтырылған. Оларды кейде жүзгіш көбіктер деп атайды.Бұл өсімдіктің ең ерекшелігі жемісінде,олар мүйізді еске түсіретін 2 немесе 4 өскіндері бар қатты қабықтан тұрады.Осыдан орысша аты-"рогульник" немесе "шайтан жаңғағы" шыққан.Піскен жемістері үзіліп,су түбіне құлайды.Су түбі балшығына 50 жыл бойы өнгіштігін жоғалтпай сақталады. Жаңғақ ядросының құрамында 50%-ға дейін крахмал болады,оны адамның ерте уақыттан бері тағам ретінде пайдаланғаны белгілі.Түр Еуразияның орта бөлігінде голоцен дәуірінен бастап жоғала бастаған (шамамен 7 мың жыл бұрын).

Су астындағы жапырақтары ықшамдалған (кішірейген), жүзіп жүргендері жертаған жапыраққа жиналған, жапырақ сағағы үрленген қап тәрізді, жапырақ алақаны ромб тәрізді. Гүлдері жалғыз, су үстінде өседі. Тұқымынан көбейеді. Шілдеде гүлдеп, тамыз айында жеміс береді. Жемісі — тығыз сүйекжеміс. Ол ағын сумен, жабайы аңдар мен суда жүзетін құстардың көмегімен таралады. Су түбіне түскен жемісі өнгіштігін 50 жылға дейін сақтайды. Жыл сайын суы жаңарып отыратын жайылнама көлдер мен суларда, өзендердің 50—100 сантиметрге дейінгі тереңдіктерінде өседі. Жаңа өскін қалыптастырады немесе басқа су өсімдіктерімен өседі. 

Су шылымы — реликт өсімдік. Өсімдік ядросының бағалы тағамдық қасиеті бар. Халық медицинасында қолданылады. Жасыл шөбі ауыл шаруашылық малдарының азығы. Су шылымы таралу аймағы мен саны азайып бара жатқан сирек кездесетін түр. Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген.Қазіргі кезде жекелеген оқшау жерлерде сақталған.Жоғалу себебі-ауа-райының өзгеруі,су қоймаларының құрғауы,сол уақыттарда жаппай жинау.Су қоймаларын қорғау,сонымен қатар тіршілік етуіне қолайлы жерлерде мәдени түрде өсіру ұсыналады.

    == Дереккөздер ==


Санат:Тергүлдер
Санат:Су өсімдіктері
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Шренк қызғалдағы

**Шренк қызғалдағы** () – лалагүлдер тұқымдасының қызғалдақ туысына жататын көп жылдық баданалы өсімдіктер туысы. 

Баданасы жұмыртқа тәрізді, жуандығы 3 сантиметрге дейін жетеді. Сағағы жіңішке, биіктігі 30 см. Жапырақтары 3-4, ланцет тәрізді, жіңішке сопақша келген гүлінен сәл ұзын. Гүлдері ірі, ақ, қызыл не сары түсті. Гүлдерінде қара, ақ немесе сарғыш дақтар болады. Дәндерімен көбейеді. Мамырда гүлдейді, маусымда жемісі пісіп жетіледі. Қауашағы доғал пішінді. Тасты-қиыршықты жерлерде және беткейлерде өседі. 

Қазақстанның барлық өңірінде өседі. Шренк қызғалдағы — әсемдік өсімдік, алқабы жылдан-жылға қысқарып келеді. Жер жырту және егісті жедел игеру салдарынан оның қоры жылдан-жылға азаюда. Қызғалдақ Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген.

Санат:Қызғалдақтар
Санат:Лалагүлдер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Көктерек

**Елді мекендер:**
* Көктерек — Абай облысы Мақаншы ауданындағы ауыл.
* Көктерек — Ақмола облысы Зеренді ауданындағы ауыл.
* Көктерек — Ақтөбе облысы Хромтау ауданындағы ауыл.
* Көктерек — Алматы облысы Іле ауданындағы ауыл.
* Көктерек — Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданындағы ауыл.
* Көктерек — Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы ауыл.
* Көктерек — Жетісу облысы Сарқан ауданындағы ауыл.
* Көктерек — Қостанай облысы Меңдіқара ауданындағы ауыл.
* Көктерек — Павлодар облысы Ақсу қалалық әкімдігіне қарасты ауыл.
* Көктерек — Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданындағы ауыл.
* Көктерек — Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданындағы ауыл.
* Көктерек — Солтүстік Қазақстан облысы Шал ақын ауданындағы ауыл
* Көктерек — Түркістан облысы Сарыағаш ауданындағы ауыл.
* Көктерек — Түркістан облысы Түлкібас ауданындағы ауыл.
* Көктерек — Шығыс Қазақстан облысы Үлкен Нарын ауданындағы ауыл

## Басқа мағыналар:
* Көктерек – талдар тұқымдасына жататын терек түрі. 
* Көктерек – Іле алабындағы өзен.
Табиғат ескерткіші

thumb|250px|right|Табиғат ескерткіші 
thumb|250px|right **Табиғат ескерткіші** — ғылыми, тарихи, мәдени және эстетикалық мәні бар табиғат объектілері. Халық игілігіне жарату мақсатымен мемлекет тарапынан қорғауға алынады.

## Табиғат ескерткіштерінің түрлері
* Ботаникалық 
* зоологиялық, 
* геологиялық
* Тарихи 
* мемлекеттік
* Жергілікті

## Табиғат ескерткіштерінің қатары
Табиғат ескерткіштері қатарына көне заманнан қалған, сирек кездесетін ағаштар мен ағаш топтары, жойылып бара жатқан өсімдіктер мен жануарлар, шағын ормандар мен тоғайлар, табиғаты жағынан теңдесі жоқ өзен жағалаулары мен аңғарлары, мұз дәуірінен қалған үлкен домалақ тастар, геологиялық шөгінділер, үңгірлер, арасан бұлақтары, сарқырамалар, кейбір көлдер т.б. жатады.

## Тағы қараңыз
* Қазақстан табиғат ескерткіштерінің тізімі
* Қазақстан ерекше қорғалатын табиғи аумақтары

## Дереккөздер


Санат:Табиғат ескерткіштері
Орманшылық

**Орманшылық** — орман шаруашылығындағы аумақтық-өндірістік бірлік. Орманшылықтың міндетті қызметіне: орманды жаңарту, сақтау мен қорғау, ағаш дайындаушылар мен халыққа орман жерін бөліп беру, босату, ағаш дайындау мен қосалқы пайдалану барысының дұрыстығын бақылау, орман шаруашылығы тағы басқа жұмыстарды жүргізу, орманды күту шарасы ретінде ағаш дайындау, тағы басқалар жатады. Орманшылық аумағы телімдерге, телімдер орманшылар аралап шығатын жолдарға бөлінеді.

## Тағы қараңыз
*Орман өсірушілік
## Дереккөздер

Санат:Орман шаруашылығы
Ұлттық парк

right|thumb| alt=A.|200 px|Ұлттық парк
**Ұлттық парк** — ерекше экологиялық, ғылыми, тарихи-мәдени және рекреациялық құндылығы бар мемлекеттiк табиғи-қорық қорының бiрегей табиғи кешендерi мен объектiлерiнiң биологиялық және ландшафтық саналуандығын сақтауға, оларды табиғат қорғау, экологиялық-ағартушылық, ғылыми, туристiк және рекреациялық мақсаттарда пайдалануға арналған табиғат қорғау және ғылыми мекеме мәртебесi бар ерекше қорғалатын табиғи аумақ.

Ұлттық табиғи парктердің қорықтардан айырмашылығы - туристер мен тынығушылардың кіріп көруіне рұқсат етіледі. Бірақ олардан табиғатты қорғау ретін сақтау талап етіледі.

Қазақстанда 5 ұлттық парк ұйымдастырылған. 
# Еліміздегі алғашқы ұлттық парк - **[[Баянауыл ұлттық табиғи паркі]]**. Ол 1985 жылы Павлодар облысындағы Баянауыл орман шаруашылығының негізінде құрылған, ауданы 50,7 мың га. Парк аумағына енетін таулы-орманды ландшафтылары тамаша табиғат ерекшеліктерімен көзге түседі. Қарағай, қайың ормандары өскен, гранитті, үгіліп мүжілген Баянауыл таулары Сарыарқаның шөлейтті жазықтарында орналасқан. Мұнда құстардың 54 түрі, сүтқоректілердің 54, балықтың 8, өсімдіктің 438 түрі бар. Биік жері- *Ақбет тауы*, биіктігі 1026 м. Табиғатының қолайлы жағдайына байланысты Баянауыл тауларын «шөлді даладағы таулы-орманды шұрат» деп атайды. Бұл аймақ жаппай демалыс пен туризмнің дамыған жері. Мұнда көптеген демалыс үйлері, емдеу мекемелері, туристік базарлар орналасқан. Паркте ұзақ уақыт үгілу әрекетінен қайталанбас жартас, шоқылар қалыптасқан. Олар сыртқы түріне орай « Жалауыз кемпір», «Найзатас», «Тас және Ат басы», т.б деп аталады.

# **[[Іле Алатауы ұлтық парк]]** 1996 жылы ұйымдастырылған. Ауданы 181,6 мың га. Іле Алатауының солтүстік беткейінде Түрген шатқалынан бастап, батыста Қаскелең асуына дейінгі ерекше Ландшафтыларды қорғау және деалыс, тынығу мақсатынла пайдаланылады. Мұнда қорғауға аңның 43 түрі, құстың 138 түрі, балықтың 8 түрі, өсімдіктің 1282 түрі алынды.

# Қарқаралы ұлттық паркі 1998 жылы құрылған. Ауданы 90,3 мың га. Қарағанды облысындағы Қарқаралы ауданында орналасқан. Қарқаралы және Кент тау жүйелерін қамтиды. Осында әйгілі Шайтанкөл орналасқан. Мұнда аңның 39 түрі, құстың 55 түрі, балықтың 11 түрі, өсімдіктің 68 түрі қорғалады.

# **[[Алтынемел табиғи ұлттық паркі]]** 1996 жылы Алматы облысының Кербұлақ, Панфилов аудандары жерінде орналасқан. Ауданы 212,1 мың га. Алтынемел тауын қамтиды. Мұнда аңның 6 түрі (таутеке, қарақұйрық, құлан, қызыл қасқыр және т.б.) сонымен бірге құстың 231 түрі, балықтың 22 түрі, өсімдіктің 800 түрі қорғауға алынған.

# **[[Көкшетау паркі]]** 1996 жылы ұйымдастырылған. Ауданы 135,8 мың га. Мұнда аңның 305 түрі, құстың 223, балықтың 22 түрі, өсімдіктің 800 түрі қорғауға алынған.

Санат:Ұлттық саябақтар
Сібір қырғыздары туралы жарғы

**«Сібір қырғыздары туралы жарғы»** — қазақ мемлекеттілігін жою және басқарудың жалпы империялық жүйесін құруға бағытталған құжат болып табылады. I Александрдың 1822 ж. 22 шілдедегі Жарлығымен күшіне енген. 

Ол Орта жүзді жаңа әкімшілік бөлуге әкеліп соқтырды:
* әкімшілік ауыл 50-70 түтіннен
* болыс 10-12 ауылдан
* округ 15-20 болыстықтан тұрды.
Ауылдық старшындар 3 жылдық мерзімге сайланды, әрі ол округтік бұйрықпен бекітілді. Болыстарды басқаруға сұлтандардың құқығы өзге де сұлтандарды сайлай алатын қауымның келісімімен тікелей төменгі желі бойынша және туысқандарына жүрді. Осындай жағдайда оны облыстық басқарма бекітті. Болыстарды басқармайтын сұлтандар өзінің дәрежесін сақтап қалды, басқаруға араласпады, хандардың үкіметін жоюмен бірге патшалықтың қазақ ақсүйектерінің құқығы мен артықшылықтарын шектеуге ұмтылысы байқалды. 

Барлық сот істері қылмыстық, арыз және шағым бойынша басқару болып бөлінді. Біріншісіне отанын сату, кісі өлтіру, тонау, барымта, үкіметке ашықтан ашық бағынбау жатты. Осы істердің барлығы империяның заңдарымен округтік бұйрықтарда қарастырылды. Құқық бұзушылықтың қалған түрлері арыз болып табылды да оны ауылдар мен болыстарда жергілікті ғұрып бойынша билер қарастырды. Жарғыда мыналар болды: халықты нанмен қамтамасыз етуді, өнеркәсіптің, сауда-саттық дамуы жөніндегі шараларды, кедендік және баж алымын сақтау жөніндегі шараларды белгілейтін мақалалар қамтылды. Құжатта патшалықтың отарлау саясатына бағытталған істерінің бірі — халықты орыстандыру көрсетілген. Бұл саясатта халықты шоқындыру, поптарға Құдай сөзін оқыту үшін шіркеулер ашуға кеңес беріледі, оқу, жазу, арифметика қамтылған. Сұлтандар мен старшиналардың балалары қазына есебінен ашылған әскери бөлімдеріне оқуға түсулеріне рұқсат етілді, бітірген соң олардың қалаулары бойынша қызметке тағайындалды. Әрбір отбасы өз баласын империяның ішкі жағындағы оқу орнына түсіруге құқық алды. Жарғыны қабылдау кезеңінде құлдар бұрынғы күйінше қалып қойды, жаңадан құлдар сатып алуға катаң тыйым салынды. 

1822 ж. Жарғы Қазақстанды отарлау саясатына қатысты күш ала бастады. Дегенмен хан үкіметін жою, сұлтандардың құқықтарын шектеу, құлдықтан бас тарту, алға қозғалудың еркіндігі, білім берудің дамуы Қазақстанның тарихи дамуына жағдай жасады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Ресей империясы тарихы
Санат:1822 жыл
Санат:22 шілде оқиғалары
Санат:Орта жүз
Жүз

**Жүз** сөзінің бірнеше мағынасы бар:

* Жүз — сан, 100;
* Жүз — бет, ажар, түр, шырай;
* Жүз — бірнәрсенің өткір жағы, өткір шеті;
* Дүние жүзі, жаһан жүзі, аспан жүзі мағыналарда;
* Қазақ жүздері — орда, қазақ халқының үш рулық-тайпалық бірлестіктерінің ортақ атауы. Дәстүрлі қазақ қоғамы *үш жүзден* тұрады: Ұлы жүз, Орта жүз, Кіші жүз.
Қар жамылғысы

**Қар жамылғысы**— жер бетіне жылдың қыс мезгілінде немесе суық күндері  кристалл түріндегі қатты атмосфералық жауын-шашын түрі - қар жаууы нәтижесінде қалыптасатын қар қабаты.

## Сипаты
* Жер шарында жыл сайын 115-126 млн.км²-ге тең келетін аумақты қар жамылғысы басады.
* Таза қардың альбедосы өте жоғары, 90% Күн радиациясын  шағылыстырады.
* Қалың қар үстінде температуралық инверсия байқалады. 
* Топырақты терең тоңданудан, ал күзде егістікті үсіктен қорғайтын ерекшелігі бар.
* Қар жамылғысының орташа қалыңдығы 20-30 см-ден 1 м-ге, кейде одан да жоғары деңгейге көтеріледі
* Таулы аумақтарда қар сызығының биіктігі  
* Қоңыржай климат  белдеуінде  жерасты және беткі сулардың балансын анықтайды.

## Қар жамылғысының түрлері
* Уақытша қар жамылғысы - жерге түскеннен кейін бірер сағат аралығында еріп кететін қар жамылғысы.
* Тұрақты қар жамылғысы - жер бетінде қыс бойы немесе бірнеше ай, жылдар бойы сақталатын қар жамылғысы.

### Қазақстан аумағындағы қар жамылғысы
thumb|center|780px|
Шартты белгілер:
thumb|center|780px|
* Қар жамылғысының Қазақстан аумағында қалыңдығы 0.1-ден (Үстірт өңірі) 1-1.5 м-ге (таулы аудандарда) дейін жетеді.
* Ерімей жатып қалу мерзімі бір-екі айдан (оңтүстік аудандар) 5-6 айға дейін (солтүстік аудандар, таулы аймақтар) созылуы мүмкін.

## Тағы қараңыз
* Қар және мұз көшкіні
 
## Дереккөздер


Санат:Жауын-шашынСанат:Атмосфералық құбылыстарСанат:Ауа райы
Ақ тырна

**Ақ тырна** () — тырналар тұқымдасының бір түрі. Қазақстанның батыс және орталық аймақтарын көктемгі (сәуір — мамыр) және күзгі (тамыз — қазан) ұшу кезінде қоныстайды. Бұл кезде Наурызым қорығында, Ырғыз  және Торғай өзендері мен Арал теңізі жағалауында жиі кездеседі. Сирағының төменгі жағы қауырсынсыз, құйрығы қысқа. Мойны, аяғы ұзын. Қанатының қарымы 2 метрге, салмағы 10 кг-ға дейін жетеді. Қанаты ақ, қанатының ұшы қара, тұмсығы қызыл. Суат маңын, көбінесе батпақты жерлерді мекен етеді. Өсімдік дәнімен, ұсақ жәндіктермен қоректенеді. Ұясын шөп арасына, кейде тайыз су бетіне салады. Сәуір—мамырда 2-3 шұбар жұмыртқа туып, оларды мекиені 1 айға жуық басады. Жыл құсы. Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген.

Жойылып кету жағдайында тұрған түр, Солтүстік Азияның эндемик. ХТҚО-ның Қызыл кітабына тіркелген. Түрдің жалпы саны 1,5 мыңнан аспайды. Қазақстанда ұшып өтетін ақ тырналар тек Қорғалжын қорықтарында ғана қорғалады. Ақ тырнаның қоныс аудару жолында орналасқан Торғой қорығын құруды тездету қажет. 1981 жылдан Халықараралық “Ақ тырна” жобасына сәйкес Ресейдің Окскі қорығында, Американың Барабу, Германияның Вальсроде питомнигінде қолдан өсірілуде.

## Сыртқы сілтеме
* Ақ тырна

## Дереккөздер


Санат:Тырналар
Сібір қырғыздарының облысы

**Сібір қырғыздарының облысы** — Орта жүздегі хандық үкіметті жою және оның орнына күшті басқару жүйесін құру мақсатында 1822 ж. «Сібір қазақтары жөніндегі Жарғыға» сәйкес құрылған әкімшілік-аймақтық бірлік. Жаңа реформаға сәйкес құрамына Тобыл, Томск губерниялары мен Омбы облысы енген Батыс-сібірлік генерал-губернаторлық басқару әкімшілігі құрылды. Оған Ресей боданына айналған Орта жүз халықтары да кірді.

Санат:Қазақстан тарихы
Чхонан (әскер кеме)(PCC-772)

## Чхонан  корветі
thumb|left|Чхонан корветі
Оңтүстік Корея флотының әскер кемесі. 1989 жылы жасалған. 2010 жылғы 26 наурызда Солтүстік Корея тарапынан жасалған шабуылдан қирады.

## Кеменің батырылyы
thumb|left|Пэннён аралы
2010 жылғы 26 наурызда Оңтүстік Корея әскери-теңіз флотының құрамындағы "Чхонан" корветінің артқы бөлігінде жарылыс болды. 1200 тонналық корвет 21:20-да (Корея уақыты бойынша) Сары теңіздегі Пэннён аралының маңында су түбіне кетті. Пэннён аралы Оңтүстік Кореянің солтүстік шекара сызығында орналасқан. "Чхонан" корветінде жалпы 104 адам бар еді, бірақ бар болғаны 58 адам ғана құтқарылды.

## Нәтиже
2010 жылғы 26 наурызда Оңтүстік Кореянің әскери министрі Ким Те Уең: "Чхонан корветінің апатының себебі торпедоның тиюі болуы мүмкін" деп айтты және жағдай мырзалар Чхонан корвет апатты зерттеу үшін Кореяда келеді.

2010 жылғы 10 мамырда Оңтүстік Корея үкіметі "Чхонан корветінің апаты Солтүстік Кореянің торпедо шабуылы себебінен болды" - деп жариялады. жағдай мырзалар тағы мына Оңтүстік Корея үкіметтің хабарламада келісіді.

## Декларация
24 мамыр 2010, Корея республикасы преэиденті Ли Мён Бак Солтүстік Кореяның шабуылы туралы декларация мәлімдеді.

Корея республикасы преэиденті декларацияда "Солтүстік Корея шабуылының міндетін сақтау керек, Солтүстік Кореяның кемелері Корея республикасының теңізіне енуге тыйым салады" деп айтты. Және екеуі мемлекеттің саудасына эмбарго тастайды.

Солтүстік Корея Оңтүстік Корея Республикасының шекарасын жаңадан бұзса, Корея республикасының әскеріне тез атысып қарсыласу және Корея республикасы мен АҚШ туысқандық қорғанысын нығайту туралы мәлімдеді.

## Байланыстыру
Чхонан корвет басқы - Оңтүстік Корея флоты

Санат:Әскери-теңіз флоты
Санат:Кемелер
Санат:Оңтүстік Корея
Емшек

**Емшек** немесе **омырау** — әйел адамдардың сүт бездері орналасқан мүшесі. Дамыған сүт бездері екінші дәрежелі жыныстық белгілер ретінде қарастырылады және ер адамдардың емшегіне қарағанда сезімталдығы күштірек эрогенді зона. Жалаңаштанған емшектің көрінісі екі жыныстың да сексуалдық құштарлығын оятады. Көптеген мәдениеттерде, ер адамдарға қарағанда әйел адамдарға емшектерін жалаңаштандыру ұятсыздық саналады. Бірақ кейбір мәдениеттерде омырауды жалаңаштандыру қолайлы саналады, ал кейбір елдерде бұндай тыйымдар мүлде болмаған. Қай кезде емшекті жалаңаштандыруға (топлес) болады деген мәселе мекен мен жағдайға байланысты. Кейбір батыс мәдениеттерінде емшекті жағажайда(пляж) жалаңаштандыру қолайлы болғанмен, қаланың ортасында бұл әрекет ұятсыздық деп қабылданады. Көп жағдайда әйел емшегін жалаңаштандыру негізінен емшектің үрпісіне қатысты, декольтені көрсетуге тыйым рұқсат етілген. Егер емшекті көпшілікке көрсету бала емізумен байланысты болса, бұған адамдар әдетте түсіністікпен қарайды. Феминизмді жақтайтын әйелдердің ойынша емшекті көпшілікке көрсетуге рұқсат етудің гендерлік теңдікке тікелей қатысы бар.

## Тағы қараңыз
* Мүшелер жүйесі
* Сүт бездері

Санат:Емшек
Санат:Әйел
Шапшаң есептеу

Кез-келген  санның  квадратын шапшаң  есептеу  әдістері.  

Көбейту, бөлу таблицасын білгеннен кейін сандарды көбейтудің, бөлудің, дәрежелеудің  оң тәсілдерін үйрену мақсат.

Әдетте 10, 20, 30, 40, 50, ... ..., 100 оңай есептеледі. Ал 192, 292, 392, 492, ... ..., 992 – ын табу бір жаңа есептеуді қажет етеді. Сол әдістерге тоқталайық.

192 = 361 шығару үшін 9 х 19 көбейтіндісінің 202 – нан 20+19=39 – ды шегеру жеткілікті 400-39=361 
 
 

Ал 182, 282, 382, 482, ... ... 172, 272, 372, есептеп табу үшін 
 
 

Енді 152, 252, 352, 452, ... ..., 952 есептейік.

152=225 – ті шығару үшін бірлік 52=25 – тың алдына ондық 1-ге, өзінен бір сан үлкен 2-ні көбейтіп алдына жазу керек

Ондық цифры 5 болатын екі орынды сандарды шапшаң квадраттау әдісі 

25 санына  санның бірлік разрядындағы цифры қосылады, оның оң жағынан бірлік разрядтағы сан квадратталып тіркеліп жазылады, төрт таңбалы сан шығатындай тәртіп сақталады. Бұл әдіс мына тепе-теңдікке  негізделген: (50+а)  =100(25+а)+а 

Мысалы: 51*51=2601

58*58 =3364 а)25+8 =33    б)8*8=64 

Соңғы цифры 5 болатын сандарды шапшаң квадраттау әдісі 

Соңғы 5 цифрын квадраттап, оның алдына келесі разрядтағы санды өзінен 1-ге артық санмен көбейтіп, 5-тің квадраты 25 санының алдына жазады.

Мысалы: 25*25=625   а)5*5=25    б) 2*(2+1) = 6 

305*305=93025, а) 5*5=25   б) 30*(30+1) =930 

Логикалық есептер және  оларды  тез есептеудің   жолдары. 

    Арнайы формуланы қолдануға келмейтін әрқайсысына өзінше талдау жасауды қажет ететін есептерді логикалық есептер деп атаймыз.

  • Логикалық есептерді таблициалық тәсілмен шешу

  • Ребус түрінде шешу

  • Сіріңке шырпысын қолданып шешу

  • Әр түрлі есептер 

Мысал: Көшеде төрт қыз Анар, Марал, Нұргүл, Гүлнар дөңгелене тұрып әңгімелесті. Көк көйлекті қыз (Анар Марал емес) көгілдір көйлектегі қызбен Нұргүлдің арасында тұр. Ақ көйлекті қыз қызғылт көйлекті қызбен Гүлнардың арасында тұр. Әрбір қыз қандай көйлек киген? 
Түсі	Көк	Көгілдір	Қызғылт	Ақ

Түсі	Көк	Көгілдір	Қызғылт	Ақ

Аты
Анар	-	-	-	+
Марал	-	+	-	-
Гүлнар	+	-	-	-
Нұргүл	-	-	+

Санат:Математика
Санат:Терминология
Мұрағат

**Мұрағат** немесе **Архив** (**) – тарихи маңызы бар құжаттар сақталатын мемлекет арнаулы мекеме. Мекемелердің ескі құжаттарын сақтайтын бөлімі немесе жеке тұлғаның өмірі мен қызметіне байланысты жинақталған жәдігерлер жиынтығы да архив делінеді.

Жазба деректерді жинастырып сақтау ісі тұңғыш рет Мысырда, Қытайда, Ежелгі Грекияда, Римде, тағы басқа елдерде мемлекет дәрежеде қолға алынды. Қазақстанда дербес архивтің пайда болуы Бөкей ордасы архивімен байланысты (18 ғасыр). Қазақстандағы архив жүйесі (республика, салалық, аймақтық, т.с.с.) негізінен 20-ғасырдың 20–30-жылдары қалыптасты. Ұлттық архив ісінің бастауында А.Байтұрсынұлы, С.Сейфуллин, М.Жолдыбаев сынды мәдениет қайраткерлері тұрды. Мемлекет А. 1921–38 жылы Қазақ АКСР-і Халық ағарту халкоматының, 1938–58 жылы Қазақ КСР-і Ішкі Істер халкоматының қарамағында болды, 1958 жылдан Министрлер кеңесіне бағындырылды. Облысы, ауданы архив жергілікті әкімшіліктерге қарады. Архив қызметінің басты бағыттары: қор жинақтау, құжаттардың сақталуын қамтамасыз ету, қор құрамын зерттеп, жүйелеу, ғылым анықтамалар мен көрсеткіштер жасау; құжаттарды пайдалануды ұйымдастыру және жария ету. КСРО дәуірінде архив социализмді дәріптеудің идеологиялық құралы болды. Республикадағы барлық құжаттар айналымының 10%-ға жуығы коммунистік құндылықтар тұрғысынан мұқият сұрыпталып, мемлекет сақтауға – архивке жинақталды. Құжаттардың біржақты іріктелуінің салдарынан Қазақстанның шынайы тарихын бейнелейтін аса бағалы деректер архивке түспей, біржола жойылып отырды. Ал архив қорындағы құжаттардың басым бөлігі түрлі жасанды шектеулер қою арқылы зерттеушілерге берілмеді. Қазіргі архивтерде дәстүрлі қағаз құжаттардың түпнұсқаларымен және көшірмелерімен қатар фото-киноматериалдар, дыбыстық және бейнежазбалар, ақпараттың барлық жәдігерлер түрлері сақталады. Архивтерде мәңгілік мерзімге сақталып, қорғалатын тарихи деректер – мемлекеттің ішкі-сыртқы жағдайы, экономика, саяси-идеология қатынастары туралы құжаттар Ұлттық байлықтың бір бөлігі болып табылады. Тәуелсіз Қазақстан архивінің қызметіне халықаралық байланыстардың артуы оң ықпалын тигізіп отыр.

Қазақстан архившілері «Ғасыр соңындағы архивтер: өткен жолды бағалау және болашаққа көзқарас» тақырыбымен Архивтердің Халықар. кеңесі өткізген архивтің халықар. 13-конгресіне (Пекин, 2–7.09. 1996 жылы) қатысты.

## Дереккөздер


Санат:Мұрағаттар
Санат:Мекемелер
Соқырішек

thumb
**Соқырішек** немесе **Соқыр ішек** (лат.: Caecum, Coecum немесе Cecum) — бұл аппендикстің, іштің оң жақ төменгі бөлігінде тоқ ішекке жанаса жалғаса біткен ұзындығы саусақтай қалташаның қабынуынан пайда болатын ауру. Қабынған аппендикс жарылып, көк еттің тоқ ішек — талаурауына соқтыруы мүмкін.

Іш құрылысының (көк еттің) талаурауы — ішек қуысына қауіпті инфекция түсіретін қатты асқынған ауру. Ол аппендикстің немесе ішектің басқа бөлігінің жарылуынан пайда болады.

## Соқырішек ауруының белгілері
* Басты белгісі — іштің үздіксіз ауырған үстіне ауыра беруі;
* Ауыру белгісі көбінесе кіндік түбінен басталып, содан соң іле оң жақ төменгі бөлікке ауысады;
* Адамның асқа тәбеті жойылып, жүрегі айныйды, құсады, үлкен дәреті жүрмейді, аздап қызу көтеріледі.
* Соқырішек немесе талаурау ауруларына қатысты тексеру.

Сырқат адамды жөтелдіртіңіз де, жөтелдің ішті қатты ауыртып, не ауыртпайтынын бақылаңыз;
Немесе баяу, бірақ іштің шаптан солға таман және сәл жоғарырақ бөлігін ауырғанша қаттырақ батырып басыңыз.
Содан соң қолыңызды тез тартып алыңыз.

Егер де қолды жіберіп қалған кезде іштің оқыс қатты ауырғаны сезілсе, онда мұның соқырішек немесе талаурау болуы әбден ықтимал.
Егер де осы қимылдан оқыс қатты ауырғандық белгісі сезілмесе, онда осы тәсілді оң жақ шаптың аумағына да қолданып көріңіз.

Егер аурудың соқырішек немесе талаурау екендігіне көз жеткізгендей болсаңыз онда:
* Дәрігерлік көмек көрсетудің шұғыл шараларын қарастырыңыз;
* Сырқат адамды оған операция жасауға мүмкіндігі бар жерге жеткізуге қолдан келгенше тырысыңыз;
* Оған ауыздан ештеңе ішкізбеңіз және клизма да жасамаңыз. Шөлдеу, сусау белгілері байқалғанда да ғана жұтымдатып су немесе судың орнын алмастыратын сусыннан басқа ештеңе бермеңіз.
* Сырқат адам толық тыныштықта жартылай отырған қалыпта жайғасуы керек.

## Жиілік және таралуы
Аппендицит кез келген жаста, көбінесе жас және орта жаста көрінеді; әйелдер ерлерге қарағанда жиі ауырады. Жіті аппендицит аурушаңдығы жылына 1000 адамға шаққанда 4-5 жағдайды құрайды. Құрсақ қуысы мүшелерінің жіті хирургиялық аурулары арасында  жедел аппендицит 89,1% құрайды(1 орында). Жедел аппендицит-перитонит дамуының ең жиі себебі.

## Дереккөздер
* **Вернер, Дэвид**. Халыққа медициналық жәрдем көрсету жөніндегі (Анықтамалық). Қазақ тіліне аударғандар: Айымбетов М, Бермаханов А.—Алматы: "Демалыс", "Қазақстан", 1994— 506 бет.
ISBN 5-615-01453-9

Санат:Алғашқы көмек
Санат:Медицина
Қазақ инженерлер бірлестігі

**Қазақ инженерлер бірлестігі (KIB)** - Қазақстан инженерлерінің коммерциялық емес қоғами бірлестігі. KIB 2010 жылдың қыркүйек айынан бастап Бүкіләлемдік Техникалық Ұйымдар Федерациясының корреспонденттік мүшесі http://www.wfeo.net/.
2010 жылы Бірлестіктің интернет сайты AWARD.kz-2010 атты қазақстандық ең жақсы интернет-сайты конкурсына қатысты http://www.award.kz/catalog/index/nomination/37/page/2/s/41.html . Бүгінгі күнде бұл бірлестік қазақ техникалық мамандарының қамын ойлап, олардың құқықтарын қорғайтын тұңғыш және жалғыз ұйым болып табылады.

## Негізгі мақсаттар
* қазақ инженерлерін біріктіру;  
* бірлестік мүшелерінің кәсіби мүдделерін қанағаттандыру, жүзеге асыру және қорғау;
* қазақша сөйлейтін жас қазақ мамандардың кәсіби салада өсуіне қамқор жасау;
* инженерлік мамандықтың қадірін көтеру ;
* ғылым және техникалық прогрессты дамыту;
* мемелекеттік техникалық тілдің ортасын құруына қамқор ету. 

## Миссия

Бірлестік өзінің миссиясын ашық, икемді, алғыр, заманға лайық ғылым және техникалық қызметкерлерді біріктірген қоғамын құруында деп біледі.

## Бірлестіктің құндылықтары

* Адалдық, әділдік, адамгершілік;
* Сыйластық, бір-бірін құрметтеу;
* Кәсіби өркендеу.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Ресми сайты 

Санат:Қазақстан қоғамдық ұйымдары
Корей түбегі

**Корея түбегі** — Шығыс Азиядағы түбек. Ұзындығы 600 км, ені 200 км, ауд. 150 мың км². Шығысы мен оңтүстігін Шығыс Корея таулары (биікт. 1915 м), орта бөлігін аласа таулар, жағалауға қарай ойпат алып жатыр. Климаты қоңыржай муссондық, оңтүстігі — субтропиктік; жылдық жауын-шашын мөлшері 900 — 1500 мм. Орман, субтропиктік мәңгі жасыл бұталар өседі.

Санат:Азия түбектері
Санат:Корея географиясы
Ақтайлақ

**Ақтайлақ** сөзіннің бірнеше мағынасы бар:

**Елді мекен:**
* Ақтайлақ – Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданындағы ауыл.

**Өзен, көлдер:**
* Ақтайлақ – Солтүстік Балқаш алабындағы өзен.
* Ақтайлақ – Ақмола облысы Қорғалжын ауданындағы тұзды тұйық көл.

**Басқа мағыналар:**
* Ақтайлақ Байғараұлы
* Ақтайлақ би кесенесі
* Ақтайлақ (жайлау)
Мағауия Абайұлы Құнанбаев

**Мағауия Абайұлы Құнанбаев** (1870-1904) – ақын.

## Өмірбаяны
Мағауия Абайұлы Абайдың бәйбішесі Ділдәдан туған кенже баласы. Жасында молдадан оқытқаннан кейін, Семейдегі Городское училищесінде орысша мектепке оқуға түсіреді, бірақ Мағауия екі-үш жыл оқығаннан кейін науқасқа шалдығып, ауылға қайтады. Осыдан кейін де әкесінің қасында жүріп, өздігінен ізденіп білімін толықтыра береді. Әкесінің ақындық қасиетін қадірлеп, өзі де ақындыққа беріледі. Мағауия әдебиет тарихында Абайлық дәстүрді бойына мол сіңірген ақын болып қалыптасты, нәзік лирикалық өлеңдер шығару, сюжетті поэмалар жазуды әкесі Абай ақынның өнегесінен алды.
### Өмірінің соңы
Небәрі 34 жыл жасаған Мағауия шағын ғұмырында қазақ әдебиетіне мұра боларлық тамаша туындылар тастап кетті. 1904 жылы 14 мамырда қайтыс болған Мағауия Ақшоқы мекеніндегі Құнанбай бейітіне жерленді.

## Шығармашылығы
Абайдың ақылының арқасында бірнеше поэма жазады. Ол жазғандары:
* «Еңлік-Кебек», 
* «Абылай», 
* «Медғат-Қасым». 
Өз махаббаты үшін күресіп, құрбан болған Еңлік пен Кебекті келер заман жастарына үлгі етіп жырлайды.
* «Еңлік-Кебек», «Абылай» поэмалары қолжазба күйінде қалып, оқушыларға таралмаған. 
* «Медғат-Қасым» поэмасының тақырыбы қазақтан жырақ, алыс елдерден, яғни Африка өмірінен алынған. Сол елді мекендеген адам қауымын реалистік шындық тұрғысынан көрсетеді.
Осылайша поэзияның үлкен үлгісін шебер танытқан Мағауия осындай романтикалық поэманы қазақ әдебиетіне кіргізді. Сол кездегі өнерлі жастар осы поэманы жаттап алып, әнге қосты. Осыдан кейін де қазақ өмірінен алып, тағы бір поэма жазды. 
Ол «Еңлік-Кебек» жайындағы коспа поэма болды. Бұл поэмада Кеңгірбай бидің бейнесін шебер керсете білген. Еңлік-Кебектің өліміне себепкер биді кіналайды. Осылайша, образдарды бейнелеуде, өткеннің қараңғылығын сынауда адамгершілікті ең үлкен максат етіп қойған Мағауияның поэмасы өз уақытындағы бағалы еңбек болды.

## Дереккөздер


Санат:1870 жылы туғандар
Санат:1904 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Абай ауданында (Абай облысы) туғандар
Санат:Абай Құнанбайұлы жобасының мақалалары
Зілзала

* **[[Жер сілкіну]]**
* Әз-Зилзәлә сүресі – Құранның 99-шы сүресі.
Арғынбай Жұмажанұлы

**Арғынбай Жұмажанұлы** - Моңғолияның Баян-Өлгей аймағында Тұлба көлінің жағасында туған. Қазақ орта мектебін, 1954 жылы Алматыдағы Қазақ педагогикалық институтының филология факультетін бітірген. моңғолия қазақ баспасында корректор, орта мектепте мұғалім, директор, аймақтық оқу бөлімінің бастығы, «Жаңа өмір» газетінің бас редакторы, ғылыми қызметкер сияқты жұмыстар атқарған. 
## Шығармашылығы
«Тақпақтар», «Ертіс шындығы», «Өлеңдер мен әңгімелер», «Біздің өлкеде», «Меңдікөл», «Өмір сызған өрнектер» кітаптары қазақ тілінде, «Меңдісүлу», «Адам туралы аңыз» кітаптары моңғол тілінде жарық көріп, бірқатар шығармалары орыс, украин, болгар, тува, алтай тілдеріне аударылған. « Талаптылар », « Ертіс жырлары », « Бірлестікшілер », « Сандуғаш » пьесаларының авторы. 1979 жылғы Моңғолия Жазушылар одағы сыйлығының иегері. Моңғолияның «Еңбек Қызыл Ту», Алтын Жұлдыз ордендерімен, көптеген медальдарымен марапатталған. 1992 жылы Қазақстанға қоныс аударған.

Марқұмның құлпытасына өзінің "Қоштасу" деген өлеңінен мынадай бір шумақ қашалған:

Ұрпақ бердің ұлтыма айтып барам,

Өнер бердің, жыр төгіп шалқып барам.

Кешір мені туған жер — Моңғол елім,

Пендемін ғой, қаныма тартып барам!

Ол орта мектепте мұғалім, директор, аймақтық оқу бөлімінің меңгерушісі, аймақтық партия комитетінің хатшысы, "Жаңа Өмір" газетінің редакторы, қатарлы қызметтерді абыроймен атқарып, құрметті демалысқа шыққан. Моңғол Халық Республикасы халық ағарту ісінің үздігі, 1950 жылдан Моңғолия Жазушылар одағының, 1971 жылдан Моңғолия Журналистер одағының, 1993 жылдан Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі, көрнекті жазушы драматург, Моңғолия Жазушылар одағы сыйлығының лауреаты. Өлең, дастан, драмалық шығармаларының он шақты жинағы қазақ тілінде, төрт кітабы моңғол тілінде басылған. Шығармалары орыс, украин, болгар, тува, алтай тілдеріне аударылып жарық көрген. "Талаптылар мен табынушылар", "Ертіс әуендері", "Бірлестікшілер", "Сандуғаш" пьесалары театр сахнасында қойылып, "Шайқас алдында", "Домбыра әуендері" атты көркем және деректі фильм сценарилері кино болып шыққан. Моңғолия Үкіметі Арғынбай Жұмажанұлының ұстаздық және жазушы-журналистік еңбегін жоғары бағалап, "Еңбек қызыл ту", "Алтын жұлдыз" ордендерімен және мерекелік медалдармен марапаттаған.
"Көшпенділер (фильм)" фильмінде айтылатын "Балапан қаз" әнінің сөзін жазған осы Арғынбай Жұмажанұлы.
## Дереккөздер


Санат:Моңғолия тұлғалары
Санат:Моңғолияда туғандар
Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қазақстан әдебиеті
Санат:Қазақ жазушылары
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Қазақ жыраулары
Санат:Шет елдегі қазақ әдебиетінің өкілдері
Санат:Моңғолия қазақтары