open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бакай (Башқұртстан)

**«Бака»** – 1825 – 26 ж. қысында Каспий теңізінің Маңғыстау жағалауын зерттеуге капитан-лейтенант Басаргиннің басшылығымен шыққан эскадраның флагман кемесі. Эскадраға жүктелген қосалқы міндет үстіртті зерттейтін полковник Бергтің экспедициясын теңіз арқылы жабдықтап, арада тұрақты байланысты жолға қою болды. 1825 ж. 13 қазанда жолға шыққан эскадра 11 қарашада кейін қайтып, 11 ақпанда Құлалы аралына зорға жетті. Қатқан мұздан онан әрі жүру мүмкін болмағандықтан сонда кемелерінің ішінде қыстап шықты. 1827 ж. 3 сәуірде ғана Астраханға кері оралды. Эскадра сол сапарында Каспий теңізінің солтүстік бөлігінің, Құлалы аралының картасын түсірді. Өліқолтық шығанағына кіреберіс маңдайдың тереңдігін анықтады. Бұл кейіннен Г.С. Карелин (1832) экспед-ның Өліқолтық, Қайдақ, Қаракешу шығанақтарын зерттеуде табысқа жетуіне ықпал етті.
## Дереккөздер
Климаттық маусымдар

**Климаттық маусымдар** — ұзақтығы бірнеше айға созылатын және климаты жалпылай алғанда бірыңғай болатын жыл кезеңдері. Ауа температурасының жылдық амплитудасы аз және ылғалдылығы біркелкі экваторлық беддеуде климаттық маусымдар білінбейді.

Субэкваторлық, тропиктік және аздап субтропиктік белдеулерде Климаттық маусымдарды ылғалдық режімі бойынша құргақ маусым (жауын-шашыны аз) және ылғалды маусым (жауын-шашыны мол) деп бөледі. Маусымдардың мұндай алмасуы, негізінен, атмосфераның жалпы циркуляциясының ерекшеліктерімен (циклондар мен антициклондардың маусымдық алмасуы) байланысты.

Қоңыржай белдеулерде, негізінен, термиялық жағдайлар бойынша бөлінген жыл мезгілдері — көктем, жаз, күз, қыс анық байқалады. Полюстік аудандарға ұзақ қыс пен қысқа жаз тән, ал өтпелі Климаттық маусымдар нашар байқалады.

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Жыл мезгілдері

Санат:Климатология
Санат:Жыл мезгілдері
Наху Бақтыбаев

**Бақтыбаев Наху** (1915 жылы туған, Маңғыстау өңірі, Аусары) – соғыс ардагері. 1941 – 45 ж. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Соғыстан кейін ауыл шаруашылығын дамытуға үлес қосып, ұзақ жылдар ферма меңгерушісі қызметін атқарған. Қызыл жұлдыз, 1, 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ламинарлы ағын

**Ламинарлы ағын** (Поток ламинарный;   ) — газ немесе тұтқырлы сұйықтықтың қатпарлы ағыны. Ламинарлы ағын сараптамада Рейнольде саны мәнімен өрнектеледі: Rc=VL/A,c мұндағы V және L — берілген ағынның жылдамдығы (м/с), λ — кинематикалық сүйықтықтың тұтқырлығы (м2/с), мысалы, ағын дөңгелек құбырда болса, L=d (құбырдың диаметрі) Rcкр = 2300 және орташа V=4λc/¶d2, мұндағы λc – сұйықтықтың секунтдағы шығын көлемі (м3/с), Пуазелля заңдылығымен анықталады.
Ламинарлық ағыс — сұйықтықтың немесе газдың көрші қабаттары бір-бірімен араласпай, параллель ағатын тәртіптелген ағысы.

Ламинарлық ағыс өте тұтқыр сұйықтықта, едәуір аз жылдамдықпен қозғалатын сұйықтық ағысында, шағын мөлшердегі денелерді сұйықтық баяу жылдамдықпен орай аққанда пайда болады. Сондай-ақ, Ламинарлық ағыс жіңішке (*капиллярлық*) түтіктерде, мойынтіректерде (*подшипниктерде*), майлау кезінде пайда болған қабаттарда, сұйықтық не газ денені орай аққанда, дене беті маңында пайда болатын жұқа шекаралық қабаттарда, т.б. байқалады. Сұйықтық қозғалысының жылдамдығы артқан сайын, оның Ламинарлық ағысты белгілі бір кезеңде сұйықтық бөлшектері ретсіз қозғалатын турбуленттік ағысқа айналады. Сұйықтық ағысының режимі Рейнольдс санымен (*Re*) сипатталады. Re-нің шамасы, белгілі бір кризистік мәнінен (*Reкp*) кіші (*Re<Reкp*) болса, онда сұйықтық ағысының тәртібі (*режимі*) Ламинарлық ағысқа, ал Re>Rekp болса, онда сұйықтық ағысының тәртібі (*режимі*) турбуленттік ағысқа жатады. Сондықтан Re

Санат:Гидродинамика
Санат:Машина жасау
Климаттың географиялық факторлары

**Климаттың географиялық факторлары** — климат түзу процестерінің ағымын анықтайтын географиялық жағдайлар. Оларға: 
* жердің географиялық ендігі, 
* теңіз деңгейінен биіктігі, 
* жер бетінің құрлық пен теңізге бөлінуі, 
* құрлық үсті бойынша — мұхиттар мен теңіздерден алыстығы, 
* мұхит үсті бойынша — материктерден алыстығы, 
* әр түрлі биіктіктегі жер бедері, 
* мұхит ағыстары, 
* топырақ бетінің сипаты, 
* құрлықтағы суқоймалардың таралуы, 
* өсімдік, 
* қар, 
* мұз жамылғылары, 
* адамның іс-қимылдары жатады.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Жылгелді Теңізбайұлы

**Жылгелді Теңізбайұлы** (1855, қазіргі Маңғыстау ауданы Шайыр ауылының маңындағы Сары ой мекені – 1938, Түрікменстандағы Қулы-Маяк) — әнші, ақын, жыршы, күйші, «адайдың жеті қайқысының» бірі. Жылгелді жастайынан-ақ ауыл, ел арасындағы той-жиындарда қара домбырасын тастамай, өз бойындағы сан алуан өнерін (әншілік, жыршылық, домбырашылық, ақындық, т.б.) көрсеткен. Ел басына туған зобалаң, қиын кезең (1930 – 31) Жылгелдінің үй-ішімен Шағадамға (қазіргі Түрікменстан, Қулы-Маяк кәсіпшілік аймағы) қоныс тебуіне мәжбүр етеді. Оның кейінгі ұрпаққа жеткен мұрасы – «Құнан нар», «Дәурен-ай», «Ақзер», «Ағибаш», «Сағыныш» (яғни «Дауысым, саған не болды») әндері, «Жұт итке» деген толғауы (150 жолдай). Облысы мәдениет басқармасы шығарған «Маңғыстау әуендері» атты жинақта (1994) Жылгелдінің «Құнан нар» атты бір әні нотасымен жарық көрді.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Хадиша Балапашева

**Балапашева Хадиша** (1951 жылы туған, Маңғыстау ауданы Тұщыбек ауылы) – қобызшы. Атырау музыкалық училищесін (1971) және Қазақтың мемлекеттік консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) профессор Ф.Балғаеваның қобыз сыныбы бойынша (1976) бітірген. Атыраупедогогикалық институтында (1976 – 78), Ералиев ауданы музыка мектебінде (1978 – 90), Ақтау қаласындағы өнер мектебінде (1990– 94), 1994 жылдан Маңғыстау өнер колледжінде (2004 жылдан осы колледждің халық аспаптар бөлімінің меңгерушісі) оқытушы болып жұмыс істеді. Ералиев ауданы қазақ халық аспаптары оркестрінің құрамында бірнеше рет бұрынғы одақтық және республикалық фестивальдар мен байқаулардың лауреаты (1977 – 79, 1985, 1987) атанған. «Маңғыстау маржандары» ансамблі мен Алжирде өткен дүниежүзілік ән-би фестивалінің (1986,), «Ақжарма» ансамблімен Түркияда өткен дүниежүз. фольклорлық ансамбльдер фестивалінің (1992) және ҚХР-де өткен дүниежүз. ән-би ансамблі фестивалінің (1994) лауреаты болды. ҚР Білім министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1951 жылы туғандар
Климаттық ресурстар

**Климаттық ресурстар** - Күн энергиясын, ылғалдылықты және жел энергиясын түгелдей қамтитын сарқылмайтын табиғи ресурстар. 
Климаттық ресурстар адамнын материалдық және материалдық емес іс- қимылында тікелей тұтыньшмайды, пайдалану кезінде жойылып кетпейді, бірақ біртіндеп нашарлауы (ластануы) немесе (мақсатты іс-қимыл кезінде) жақсаруы мүмкін. 
Агроклиматтық және рекреациялық климаттық ресурстар өсімдіктердің өсіп-өнуі кезіндегі жауын-шашын мөлшерімен, жауын-шашынның, ауа температурасының жылдық мөлшерімен, Күн радиациясының қарқындылығымен және т.б. сипатталады. Климаттық ресурстар зоналық сипатта болады. 
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Салтанат Балғымбаев

**Балғымбаев Салтанат** (1929 жылы туған, Атырау қаласы) – инженер-барлаушы, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген геологы. Мәскеу мұнай институтын бітірген (1955). 1955 – 64 ж. Қаратон бұрғылау конторында, мұнай барлау тресінде аға инженер, Мақат бұрғылау конторында өндірістік-техникалық бөлім бастығы, бас инженер, директор, 1964 жылдан «Маңғыстаумұнайгазбарлау» тресінің, «Қарақия мұнайбарлау» конторының бастығы, бас инженер болды. Балғымбаев Ембі мен Маңғыстауда Алтыкөл, Мартыши, Жаңаталап, Забурын, Қоңыртас, Өзен, Жетібай, Теңге, Тасболат, Қаражанбас кен орындарын барлауға елеулі үлес қосты.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Картометрия

**Картометрия** - карталар бойынша әр түрлі географиялық нысандардың ауданын, ұзындығын, бедердің орташа биіктіктерін және баска да сандық сипаттамаларын зерттейтін картография тарауы.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Ғиззат Балмұқанбетов

**Балмұқанбетов Ғиззат** (1948, Атырау облысы – 2002) – инженер-геолог, Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері (1998), Арман кен орнын тұңғыш ашушы (1991). ҚазПТИ-ді (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген (1971). 1971 – 75 ж. Қаражанбас бұрғылау бөлімшесінде бұрғылаушының көмекшісі, бұрғылаушы, бұрғылау шебері, бұрғылау бөлімшесінің бастығы, 1975 – 86 ж. «Маңғыстаумұнайгазбарлау» тресінің ұңғымаларды сынау және зерттеу кеңсесінде бас инженер, директор, 1986 – 88 ж. «Маңғыстаумұнайгазбарлау» кешенді экспедициясы бастығының орынбасары, бастығы, 1988 – 2002 ж. «Маңғыстаугеология» А Қаласының президенті болды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Карьерлерді маркшейдерлік түсіру

**Карьерлерді маркшейдерлік түсіру** — берілген масштабта жергілікті заттарды, тау-кен қазбаларын және жер беті телімдерінің бедерін қағазда шартты белгілермен бейнелеу мақсатындағы далалық және камералдық жұмыстар кешені. Маркшейдерлік түсіруге түсірістік торапты құру, геодезиялық пункттермен және түсірістік торап нүктелерімен салыстырғандағы жергілікті заттардың және тау-кен қазбаларының орнын анықтау және оларды түсіріс масштабына сәйкес дәлдікпен және толықтылықпен шартты белгілермен планға салу қамтылады. Карьерлерді маркшейдерлік түсірудің аэрофототүсіріс, жердегі стереофотограмметриялық, тахеометриялық, теодолиттік, мензулалық түсірістер жоне т.б. түрлері бар. 
## Дереккөздер


Санат:Ашық тау-кен ісі
Қылыш Балтабаев

**Балтабаев Қылыш** (1925, Адай уезі, Шетпе ауылы) – соғыс және еңбек ардагері. Гурьев зооветеринарлық техникумын бітірген. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1948 – 74 ж. Маңғыстау ауданы шикізат дайындау кеңсесінде, ауданы машина-трактор станциясында есепші, 1974 – 80 ж. мамандандырылған шаруашылық директоры, жөндеу құрылыс басқармасының, тұрғын үй пайдалану телімінің бастығы болды. Қызыл жұлдыз, Отан соғысы ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Балта палуан

**Балта палуан** (1801-1885) – атақты палуанның бірі. Ата тегі Адайдың Мұңал бөлімінен Әли болып тарайды. Талай дүбірлі ас, тойларда күреске түсіп, бас бәйгелерді жеңіп алған. Халық арасында есімі көп айтылады.
## Дереккөздер
Қысқы ағын

**Қысқы ағын** - қысқы кезеңдегі су ағыны. Су алабының ауқымында жиналған жер асты суларының сарқылуы есебінен қалыптасады. Қысқы жылымық болатын аудандарда қысқы ағын еріген қар және жаңбыр суларымен толады. Бұл сулардың келуінен су шығынының көбеюі қысқы тасқындар түрінде көрініс табады. Жылымық болмайтын кезде қысқы ағын өзен қоректенуінің қарқындылығын, ал төмен температурасы тұрақты және ұзақ уақыт болатын аудандарда оның аз сулылығын көрсетеді.

## Қысқы жартыжыл

**Қысқы жартыжыл** - Солтүстік жарты шарда күзгі күн мен түннің теңесуінен көктемгі күн мен түннің теңесуіне дейінгі, ал Оңтүстік жарты шарда, керісінше, одан кейінгі айларды қамтыған жарты жыл. Іс жүзінде Солтүстік жарты шарда қысқы жартыжылға қазаннан наурызға дейінгі кезеңді жатқызады.

## Қысқы жол

**Қысқы жол** - жылдың басқа мезгілдерінде жүруге болмайтын (мысалы, тайгадағы терең батпақтар арқылы өтетін жолдар), бірақ қыста доңғалақты көлік жүруге жарамды жол.

## Қысқы күн тоқырауы

**Қысқы күн тоқырауы** - 22 желтоқсанда күннің экватордан оңгүстікке карай ең алыс болған эклиптикадағы орны; Солтүстік жарты шардағы ең қысқа күн және ең ұзақ түн. Қысқы күн тоқырауынан кейін күн аспан күмбезі бойынша жылдық қозғалысында экваторға қарай бұрылып, оны көктемгі күн мен түннің теңесетін күні қиып өтеді.

## Қысқы режім

**Қысқы режім** - теріс ауа температурасы басым кезеңдегі су нысандарында болатын процестердің жиынтығы. Қысқы режімге су жинағыш алаптан арнасыз (беткі) ағынның тоқтауы, мұзды құбылыстардың дамуы, қар жамылғысы түрінде ылғалдың су жинағыш алапта айтарлықтай жиналуы тән.

## Қысқы тасқын

**Қысқы тасқын** - қысқы жылымық кезінде қардың еруі нәтижесінде өзендегі су деңгейінің күрт және біршама қысқа мерзімде көтерілуі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Сұлтан Жайлыбайұлы Балхаев

**Балхаев Сұлтан Жайлыбайұлы** (1925, Бозащы, Оғыланды маңы – 2005) – соғыс және еңбек ардагері. Красноводск есепшілер курсын бітіріп,  Куйбышев ұжымшарында есепші болған. 1942 – 45 ж. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Зейнеткерлікке шыққанша ауа райын бақылайтын станцияда инженер болып жұмыс жасаған. «Заманалар зарпынан» (2003), «Озық ойлы Оразмағамбет» (2005) атты кітаптардың авторы. Соғыстағы ерліктері үшін 3 дәрежелі Даңқ орденімен (1944), 2 мәрте «Ерлігі үшін» медалімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ағын желісінде жасыту

**Ағын желісінде жасыту** (Отжиг в поточной линии) — болаттан жасалған жолақты орамдыққа орау алдында үздіксіз жасыту.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Катакомбалар

**Катакомбалар** - галереялардан, коридорлардан және кішігірім крипталардан (үй-жайлар) тұратын жер астындағы табиғи немесе жасанды жолмен жасалған куыстар (Одесса мен Керчь қалаларында кездеседі). Ежелгі Римде катакомбалар алғашқы кезде христиандардың қуғындауынан бас сауғалаған, құдайға жалбарынған, адамдарды көметін жерлері болған.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Ағынмен салқындату

**Ағынмен салқындату** (Охлаждения струями) — металды суық орталар ағынымен салқындату.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Балықкөз

**Балықкөз** (Clіmacoptera lanata) – алабұта тұқымдасы, торғайот туысына жататын бір жылдық өсімдік. Маңғыстаудың тұзды көлдерінің жағауларында, сор-сортаңды жерлерде өседі. Биіктігі 10 – 60 см. Сабағы көп бұтақты, сыртын ұзын түк басқан, кейін олар түсіп қалады. Жапырақтары етжеңді, кезектесіп орналасады. Дара, қызғылт түсті гүлдері масақ гүлшоғырына топталған. Шілде – қыркүйек айларында гүлдеп, жемістенеді. Тұқымы жалпақ болады.
## Дереккөздер


Санат:Қызылқұйрық тұқымдасы
Ағынша

**Ағынша** (Струя) — сұйықтықтың ретті ағу процесі. Ағыншаның сұйық-ағыншалы, газ және бу ағыншалы түрлері болады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Балықшы Тұрыш

**Балықшы Тұрыш** (1832 – 1929) – ишан, әулие атанған адам. Хиуада медресе бітіріп, елге келгеннен кейін мешіт ашып, бала оқытқан. Құран аударып, емшілік жасаған. Әсіресе жылан, қарақұрт шаққан адамдарды құран оқып, уын қайтара алатын қасиеті болған. Кезінде билікке де араласқан. Ел ішіндегі даулы мәселелерді шешуді, бұзықтық жасаған адамдарға байланысты ақтық сөзді ишан айтқан. Ол қайтыс болар алдында: «*Қайран халқымның басына нәубәт төніп тұр. Оны көріп қамыққанымша менің өлгенім артық*» деген сөзін ашаршылық кезінде Маңғыстаудан қоныс аударған ағалардың аузынан жиі естілетін. Қазір Бейнеу ауданында ишан құрметіне аталған елді мекен бар. Адамдар аруақты атаның басына барып әрдайым зиярат жасап, түнеп шығады.

## Дереккөздер
Климаттық оңтайлылық

**Климаттық оңтайлылық**- төрттік (антропогендік) дәуірдің мұздықаралық кезеңінде және мұз басу уақытындағы климаттың жылынуы. 

Палеогеографиялық зерттеулерге сәйкес кейінгі Климаттық оңтайлылық (б.з.д. 5000-2500 жыл) Жер шарының көп бөлігінде қазіргімен салыстырғанда ауа температурасының едәуір жоғары (Арктикада бірнеше градусқа, қоңыржай ендіктерде 1—1,5°С-қа) болуымен ерекшеленді. Бұл кезде мұздық жамылғылары тез еріп, мұздықтар шегініп, мұхит деңгейлері көтерілді.

## Дереккөздер


Санат:Климатология
Климаттық норма

**Климаттық норма**  - көп жылдық (әдетте, 20 жылдан астам) байқаулардан статистикалық жолмен алынған климаттың (ауа температурасы, әр түрлі кезендегі атмосфералық жауын-шашын мөлшері және басқа климаттық көрсеткіштердің орташа айлық, маусымдық немесе жылдық мәндері) сандык сипаттамасы.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Климаттық қар сызығы

**Климаттық қар сызығы** - нағыз қар шегі, қатты атмосфералық жауын-шашынның жылдық кіріс-шығыс теңдестігі нөлге тең болатын биіктік деңгейі (тура Күн радиациясынан көлеңке емес көлбеу беткей болғанда). 

Климаттық қар сызығынан биікте (жоғарыда) *"мәңгі"* қар мен мұздықтар калыптасады. Бұл шектік сызықтың биіктігі географиялық ендікпен, мұхиттық немесе континенттік климатпен айқындалады.

## Дереккөздер


Санат:Климатология
Маржан Сәрсекешқызы Жылқыбаева

**Маржан Сәрсекешқызы Жылқыбаева** (1972 ж. т., Маңғыстау ауданы Ақшұқыр ауылы) – педагог, филология ғылымының кандидаты (2006). Қазақ мемлекеттік университетінің (қазіргі ҚазҰУ) филология факультетін, ҚР Ұлттық ғылым академиясының Тіл білімі инcтитутының аспирантурасын бітірген (1995). 1995 жылдан АқтМУ-дың оқытушысы, аға оқытушысы, доценті.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Барыс аңғары

**Барыс** – Шаға қойнауының оңтүстік-шығысындағы Қаратаудың аңғар сайы. Басын таудың орта бөлігінен алады. Бойымен аққан бұлақ аяғы солтүстік-шығысындағы саз топырақты адырды жарып өтетін сайды бойлап кетеді. Барыс бастарында Бескемпір темір кені, солтүстігінде қара гранит кендері бар. Темір кен орны барланып, қоры есептелген. Гранитті барлап пайдалану кезінде экон. қиыншылықтарға байланысты тоқтатылды. Аңғардың батыс жиегін көмкерген тұмсық, тау етегі алаңқайындағы мола, сай – бәрі Барыс атымен аталады. Ел аузында айтылатын бір дерек Барыс атауын туысы Беріш, мысырдың билеушісі Мәмлүк Бейбарыс сұлтанның туған жері деп, сай аяғының шығысындағы бүгінде үйінді болып жатқан, басына таяқ шаншулы әулие саналатын мола орнын Бейбарыстың туған жеріне дінді уағыздау үшін жіберген өкілінің атымен байланыстырады.
## Дереккөздер
Климаттық курорт

**Климаттық курорт** - климат ерекшеліктеріне сәйкес адамдарды климаттық емдеуге (климатотерапия) қолайлы жер. Климаттық курортты бірнеше типке (қысқы, жазғы, таулық, теңіздік және т.б.) боледі.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Климаттық карталар

**Климаттық карталар** - климаттың жеке элементтері мен кеңістіктік заңдылықтарын бейнелейтін карталар. Климаттық карталарды климат түзуші факторлардың, термиялық режімнің, ылғалдылык жағдайларының, жел режімінің, ауа қысымының, атмосфералық құбылыстардың және климаттық аудаңдаудың карталары деп бөледі. 
Климаттық карталарды көп жылдық деректер бойынша айларға, жыл маусымдарына, тұтас жылға, климаттық кезеңдер мен дәуірлерге (оның ішінде палеоклиматтық), ауаның жер беті қабатына және бос атмосфераға арнап жасайды. Климаттық карталарға ауыл шаруашылығы үшін климат жағдайларын бағалаудың(агроклиматтық карталар) карталары да жатады.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Жылқышы (тау)

**Жылқышы** – Оңтүстік Маңғыстау үстіртінде орналасқан тау.

## Географиялық орны
Маңғыстау облысы Қарақия ауданы жерінде.

## Жер бедері, өсімдігі
Абсолюттік биіктігі 183 м. Тау Қарақия ауданының орта тұсында, Сұлутөрткіл тауының солтүстік-батысындағы тегіс жазықта орналасқан. Салыстырмалы биіктігі 30-35 м тау айналасында шөлге тән жусан, изен, бұйырғын, т.б. шөптесін өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қарақия ауданы таулары
Лавалық жамылғылар

**Лавалық жамылғылар** - жазық бедерлі жағдайда айтарлықтай ауданды қамтып, көбінесе лавалық үстірт құрайтын, көп мөлшерде атқылап төгілген лаваның таралу пішіні. Әсіресе базальттық жарықтардың төгілуіне тән.

## Лавалық көл

**Лавалық көл** - отты сұйықтықпен, әсіресе базальтты лавамен толған жанартау кратеріндегі немесе шұңқырларындағы кол. Термин кейде қатқан лавалық көлге де қатысты қолданылады.

## Лавалық тасқын

**Лавалық тасқын** - жанартаудан төгілген лаваның таралу пішіні. Лаваның тұтқырлығы мен жер бетінің еңістігіне байланысты айтарлықтай ұзын және біршама енсіз болады. Қышқыл лаваның тасқыны, әдетте, қысқа (10 км-ге дейін) және қалың (30 м-ге дейін); ал базальтты тасқындар өте ұзын (60—80 км-ге дейін), жұқа болады. Исландиядағы Тредладингья жанартауының лавалық тасқынының ұзындығы 120 км-ге дейін жетеді.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Катаробионттар

**Катаробионттар, катаробилер ** *([[грек тілі|грекше]]: katharos — таза, biontos — тіршілік ететін)* — көп мөлшерде еріген оттек бар ластанбаған суық суларда мекендейтін организмдер. Сапробионттарға қарама-карсы койылады.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Жетібай Жылқышыұлы

**Жетібай Жылқышыұлы** (1940 жылы туған, Маңғыстау ауданы Таушық ауылы – 2015) — мәдениет қызметкері, шежіреші.

## Өмірбаяны
Еңбек жолын есепшіліктен (1958) бастаған Жылқышыұлы Таушық поселкесі кеңесі атқару комитетінің хатшысы, Маңғыстау ауданы азаматтық қорғаныс штабының бастығы (1958–1967), ауданы мәдениет үйінің директоры, «Жастар» вокалды-аспаптар ансамблінің жетекшісі (1967–1974) болды. 

## Шығармашылығы
Аудандық халық театрының бірқатар қойылымдарына қатысып, Қыдыш (М.Әуезов, «Түнгі сарын»), Тұрсын Ходжаев (Ш.Құсайынов, «Біздің Ғани»), Қарпық, Мұса Байжанұлы (З.Ақышев, «Келіндер», «Жаяу Мұса»), Естай (М.Төлебаев, «Біржан – Сара» операсынан үзіндіде), Дүйсен (Қ.Аманжолов, «Досымның үйленуі»), т.б. рөлдерді шебер орындаған. 

Б.Тәжібаевтың «Дойыр мен домбыра» атты повесі бойынша «Ән құдіреті» атты инсценировка жазып, республикалық байқаудың лауреаты (1978) атанды. Оның кейбір шығармалары «Жыр-дария» (Ақтау, 1995), «Аманат» (1996) жыр жинақтарына енген. 

1997 жылдан «Адай шежіресін» жинақтаумен шұғылданады.

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы тұлғалары
Санат:Қазақстан жазушылары
Ажарлапөңдеу

**Ажарлапөңдеу** (Вышлифовывание) — тетік бетіндегі элементтерді ажарлау процесі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Кекур

**Кекур** — 
# теңіз жағасындағы немесе теңіздің жағаға жақын түсындағы биік жартасты мүйіс; 
# өзен жағасындағы малтатас пен қойтастардан тұратын қырқалар мен белдер. Су тасыған кезде өзен мұздарының арна шөгінділеріне механикалық әсері мен оларды жағаға тысқыруы нәтижесінде пайда болады.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Ажарлау

**Ажарлау** (Шлифование) — дайындама беттерін қажақты аспаптармен тазалай өндеу операциясы; дайындаманы қайрақ іспетті кұралмен тазалап өңдейтін ең соңғы операция.
 
**АЖАРЛАУ** - қолөнершіліктегі жасалған бұйымды сәндеу, әрлеу, әдемі етіп құлпырту.

### Ажарлаудың тәсілдері

Затты көз тартатындай етіп құлпыртудың тәсілдері көп болған. Кең таралған тәсіл ағаш, темір сияқты материалдан жасалған бұйым дайын болғанда, оның бетін зімпарамен, егеумен тазалап, ағаш көмірімен, былғарының астар жағымен, киізбен, шұғамен ысқылап жылтырату, өңін ашу т.б. болған . Ағаш пен металл бұйымдарға жұқалап май жағып, жұмсақ матамен ысып, сүртіп алғанда, ол жылтырап әдемі көрінетін болған. Ажарлаудың ендігі бір тәсілі - бұйымның бетін сырлау немесе бояу. Шеберлер сырлау, бояу арқылы бұйымның, мәселен, түсті металдардан жасалған заттардың табиғи түсін әртүрлі (қоңыр, қара, сарғыш қызыл, қара сүр) түске айналдырған. Заттың бетіне белгілі бір түс, рең беру үшін алтынмен аптау яғни алтынмен булау (алтын жалату), күміспен күптеу (қақталған жұқа күміспен жабу), лажылау тыныкелеу (көгілдір шыны түстес ерітіндімен бояу) тәрізді тәсілдерді және өсімдік бояуларын да пайдаланған. 
Ажарлаудың бір түріне заттың бетіне ою-өрнек жүргізіп әшекейлеу жатады. Ою, өрнек салу - қолөнердің қай саласында болмасын, өте жиі қолданылатын көркемдеу тәсілдерінің бірі. Арнаулы аспаптармен бұйымның бетіне ою-өрнек түсіріп aжарлаудың халық арасында оюлау, лақыштау, шимайлау, бедерлеу, безеулеу бағдар жүргізу ою бастыру, шыжбайлау тәрізді атаулары мен түрлері болды.

## Дереккөздер


 

Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Механика
Жыңғылды (Маңғыстау облысы)

**Жыңғылды** (1992 жылға дейін — *Куйбышево*) — Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шетпе ауылынан солтүстік-батысқа қарай 45 км жерде, Қаратау жотасының оңтүстік-батыс баурайының жыңғыл мен жусан аралас астық тұқымдас әр түрлі шөптер өскен сұр топырақты шөл белдемінде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1930 жылы ауыл шаруашылығын ұжымдастыруға байланысты "Куйбышев" атындағы ұжымшар ретінде қаланды. 1969 жылдан қаракөл қойы кеңшары мен ауылдық кеңестің орталығы болды, 1995 жылдан кеңшар негізінде шаруа (фермер) қожалықтары құрылды. 

## Тұлғалары
Жыңғылдыдан:Есір Айшуақұлы, Айтуған Тайұлы, Елбай Қосымбайұлы, Абыл Тарақұлы, Атанғұл Сүйесінұлы, Шамғұл Ыбырайымұлы, ақын-жыраулар және шешендер: Сам, Құлыш, Қожық, Жаман, Нұрнияз, Алхам, Алшын және т.б. туып өскен.

## Ауыл шаруашылығы
Ауыл бойында 70 шаруа қожалығы тіркеліп, оның 51-і тұрақты жұмыс істейді. Ауылда 2012 жылы шаруа қожалықтары мен жеке қожалықтарда мал басы саны өскен. Атап айтқанда, қой-ешкі 34500-тен  35035 басқа, жылқы 2400-ден 2472 басқа, түйе 1600-ден 1648 басқа өскен. 2012 жылға қарай 15 шаруа қожалықтары 98 гектар жерге бақша дақылдарын өсірген. Сай-Өтес – Бозащы су құбырының бір тармағынан тұщы су келеді.

## Инфрақұрылымы
Ауылда 2 мектеп жұмыс жасауда. 2 мектепте 2012-2013 оқу жылында 592 оқушы білім  алуда. 2013 жылы С.Нұрниязұлы атындағы мектеп – интернатының 250 балалық оқу корпусы және Есір Айшуақұлы атындағы орта мектепке «Маңғыстаумұнайгаз» АҚ-ның демеушілігімен жаңа газон төсеніші бар спорт алаңы салынды. 2012 жылы ауылдық аурухана жабылып, дәрігерлік амбулатория болып  жасақталды. Бұдан басқа ауылда 1 дәріхана жұмыс істеуде. 
 
## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау ауданы елді мекендері
Виктор Кузьмич Захаров

**Виктор Кузьмич Захаров** (13.03.1927, Ресей, Орынбор облысы Орск қаласы – 13.01.1971, Ақтау қаласы) – инженер. 

Украинадағы Харьков темір жол көлігінің инженерлері инcтитутын бітірген. Орынбор депосында паровоздарды жөндеуші инженер, бас инженер, 1953 – 60 ж. Ақтөбе депосының бастығы, 1960 – 64 ж. Ақтау қалалық партия комитеттің 2-хатшысы, Еңбекшілер депутаттары комитеттінің төрағасы болды. 1964-1971 жылдары Ақтау қалалық партия комитетінің бірінші хатшысы.
 
Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болған.

«Құрмет белгісі» орденімен (1966), «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен (1970) марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:13 наурызда туғандар
Санат:1927 жылы туғандар
Санат:Орскде туғандар
Санат:13 қаңтарда қайтыс болғандар
Санат:1971 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ақтауда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Харьков темір жол көлігінің инженерлері инcтитуты түлектері
Санат:Ақтау партия комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (КСРО) иегерлері
Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері
Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Зәкария Сағындықұлы

**Зәкария Сағындықұлы** (туған жылы белгісіз, Маңғыстау облысы – 1931) — ақын.

## Өмірбаяны
Бала кезінен Абыл, Махамбет, Аралбай жырларын жаттап, Қашаған, Ақтан  ақындардан өнеге алады. Зәкария жиын-тойларда жыр айтып, күй тартып, ән салып, өз өнерпаздығымен елге кең танылады. 

Қазан төңкерісінен кейін елді отырықшылыққа үндеп, бірқатар ауылдарды Ойыл төңірегіне – Сулыкөл, Наршөккен, Қоғалыкөл, Қоңырсай мекендеріне қоныстандыра бастайды. Оның бұл игі ісін шолақ белсенділер теріс түсіндіріп, жалған жаламен кеңестік кезеңнің кәріне ұшырайды. 

1928–1930 жылдары Ойыл түрмесінде отырып, 1930 жылы он жылға бас бостандығынан айыруға үкім шығарылады.

## Шығармалары
Зәкария жазықсыз жаламен қапаста отырып шығарған «Адамзаттың баласы», «Құдіреті күшті құдайым», «Адай деген ел едік», «Көлденең жатқан Маңғыстау», «Шатылу бүгін емес, бұрыннан бар», т.б. жыр шумақтарында  өткен дарқан күндерді еске алып, елдің рухын, бағзы тұрмысын армандай толғайды. Қадірлес досы Мамай Салғараұлына өлең-хат түрінде жолданған ыза мен мұңға толы тебіреніс-толғаулары ел арасына кең тараған. Толғаулары мерзімді баспасөз беттерінде және «Қапаста жазылған хаттар» (А., 1992), «Жыр-дария» (Ақтау, 1995) жинақтарында жарық көрген.

## Дереккөздер

Санат:Ақындар
Санат:Қазақстан ақындары
Квазигеоид

**Квазигеоид** — мұхиттар мен ашық теңіздерде геоид бетімен үйлесетін қосалқы бет. Квазигеоид беті геоид бетіне жақын, ауытқулар жазық аумақта сантиметрдің бөліктерімен білдіріледі және таулы аудандарда 2 м-ден аспайды.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Катафронт

**Катафронт** *([[грек тілі|грекше]]: kata - төмен қарай қозғалысты көрсететін қосымша, [[латын тілі|латынша]]: frontis — алғы жақ)* — шептік беттің жылы ауаның төмен карай құлдилайтын атмосфералық шебі. Көптеген суық шептердің үстіңгі бөліктері. Кейде жылы шептер, сондай-ақ бос атмосферадағы инверсия беттері катафронт болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Ажыранды

**Ажыранды** (разъем) — алмалы-салмалы қосынды. Ажыранды құю өндірісінде қорамаларды жасағанда, қысым арқылы өңдеуде қалып бөліктерін жасағанда қолданылады.

**Электрлік жалғағыш** - электр тізбегін механикалық жалғауға және ажыратуға арналған электр техникалық құрылғы. Екі немесе одан да көп бөліктен тұрады (розетка мен айыр).

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Сембіғали Төрешұлы Зәкенов

**Сембіғали Төрешұлы Зәкенов** (1965 ж. т., Бейнеу ауданы Сарықамыс кенті) – ғалым, физика-математика ғылымдарының кандидаты (1996), профессор (2003).

Байұлы тайпасы Адай руы Ақбота бөлімінен шыққан.

ҚазПТИ-ді (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген (1986). 1986 ж. жолдамамен ҚазПТИ-дің Ақтау қаласындағы бөлімшесіне мұғалім болып жұмысқа орналасты. Зәкеновтің негізгі ғылыми жұмысының бағыты мұнай және газ кен орындарын бұрғылау техникасын жетілдіруге арналған. Ғылыми және ғылыми-әдістемелік еңбектері, монографиялық еңбегі жарияланған.  ҚР білім беру саласындағы «Құрметті қызметкер» (2001) белгісімен марапатталды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ілгек Ибескиева

**Ілгек Ибескиева** (1924 ж. т., Маңғыстау ауданы Шетпе елді мекені) – шопан. 1948 – 69 ж. Талап, Еңбек ұжымшарларында шопан, 1969 – 79 ж. «Бозащы», «Ақшымырау» кеңшарларында жұмысшы болды. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Құрмет грамотасымен марапатталған (1957).

## Дереккөздер
Аманхан Ибраев

**Аманхан Ибраев** (1941 ж. т., Түрікменстан, Красноводск ауданы) – кеңес қызметкері. Семей қаржы-экономикалық техникумын бітірген. 1961 – 66 ж. Красноводск ауданы автобазасында диспетчер, Жетібай автобазасында аға экономист. 1967 – 88 ж. автобаза бастығының экономика жөніндегі орынбасары, Жетібай автокөлік кәсіпорнының директоры, халық депутаттары кеңесі атқару комитеттінің төрағасы, 1988 – 97 ж. облысы өндірістік автокөлік бірлестігі бастығының экономика жөніндегі орынбасары, 1997 – 2001 ж. «Кәсіпорындарды қайта құру және тарату агенттігі» АҚ облыс бойынша директордың орынбасары, бөлім бастығы болды. Еңбек Қызыл Ту орденімен (1976), «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен (1970), Құрмет грамотасымен (1973, 1976) марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Қамқаш Алтайқызы Ибраева

**Қамқаш Алтайқызы Ибраева** (1941 ж. т., Атырау облысы Жылыой ауданы Құлсары қаласы) – мұнайшы-геолог. Бүкілодақтық политехникалық инcтитутын бітірген (1963). 1966 – 98 ж. «Өзен мұнай-газ өндіру» басқармасында оператор, мастер, ауысым бастығы, КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты болды. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Радиоөлшеулер

**Радиоөлшеулер** — электрондық аспаптар мен радиоэлектрондық құрылғыларды жасағанда, шығарғанда және
пайдаланғанда олардың көрсеткіштері мен сипаттамаларын мөлшерлеп анықтау мақсатында жүргізілетін инфрадыбыстық жиіліктен
АЖЖ жиілікке дейінгі диапазондағы электрлік, магниттік, электромагниттік шамаларды өлшеу.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Тұрарбек Игіліков

**Тұрарбек Игіліков** (1924 ж. т., Ресей, Астрахан облысы Баклано-Лопатино ауылы) – партия, кеңес қызметкері, запастағы полковник, Халықаралық ардагерлер одағының мүшесі. Батыс Қазақстан, Гурьев (қазіргі Атырау облысы) облысы және Ресейдегі Калининград қаласында, ауданы партия комитеттерінде, облысы атқару комитеттінде басшы қызметтер атқарған. 2-дәрежелі Отан соғысы, «Парасат», «Құрмет» ордендерінің, бірнеше медальдардың иегері. Ақтау қаласының құрметті азаматы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Аймұхаш Избергенов

**Аймұхаш Избергенов** (1941, бұрынғы Гурьев облысы Жылыой ауданы Амангелді ауылы – 2000) – еңбек ардагері. 1962 – 65 ж. Кеңес Армиясы қатарында болған. 1966 – 67 ж. бұрғылаушы, 1968 жылдан жүргізуші болып жұмыс жасаған. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған (1973).
## Дереккөздер
Радиопеленгация

thumb|280px|<small>Радиотриангуляция әдісі арқылы радиокөздің (С нүктесі) орнын анықтау. Бағыт тапқыштар A және B нүктелерінде орналасқан, N шын солтүстік. AB бөлімі радио триангуляция жүйесінің ''негізі'' болып табылады. Бағыттағыш А арқылы өлшенген радиокөзге А нүктесіндегі мойынтірек θ арқылы белгіленеді.</small>
**Радиопеленгация** ( — ұстап алу) — радиотолқынды тарататын объектінің орналасу бағытын анықтау. Екі радиопеленғаторларды кеңістікте орнату арқылы радиотолқын таратушы объектінің
орнын анықтауға негізделген. Навигацияда, әскери әрекеттерде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Электроника
Радиорелейлік байланыс

thumb|Радиорелейлік байланыс мұнарасы**Радиорелейлік байланыс** — бірнеше қабылдаушы-таратушы радиостанциялар тізбегінен тұратын радиобайланыс жүйесі. Байланыс сантиметрлік және дециметрлік толқындарда жүргізіледі. Әрбір көрші екі станцияның антенналары бір-бірінен тікелей көрінетін қашықтыққа орналасуы тиіс. Жазық жерлерде ондай қашықтық 40—50 км, ал антенна
мұнараларының биіктігі 7—100 м шамасында болады. Байланыс сыйымдылығы бірнеше ондаған мың телефондық арнаға жетеді. Радиорелейлік байланысты қамтамасыз ететін техникалық құралдар мен радиотолқын таралатын орта бірігіп радиорелейлік жолды құрайды.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Шабаз Иманалиев

**Шабаз Иманалиев** (1940 ж. т., Атырау облысы Қызылқоға ауданы Қаракөл ауылы) – қайраткер. Гурьев педагогикалық инcтитутын (қазіргі Атырау университеті) (1963), 

Алматы жоғары партия мектебін (1973) бітірген.

1968 – 73 ж. Қызылқоға ауданы партия комитеттінің нұсқаушысы,

1973 – 99 ж. облысы партия комитеттінің нұсқаушысы, Форт-Шевченко қалалық партия комитеттінің 2-хатшысы, атқару комитеттінің төрағасы, облысы атқару комитеттінің баспа, полиграфия істері жөніндегі және кітап саудасы басқармасының бастығы, партиялық бақылау комиссиясы төрағасы, облысы еңбек және халықты әлеуметтік қорғау бас басқармасының бастығы қызметтерін атқарды.

1999 жылдан Республикалық «Отан» саяси партиясының облысы бөлімшесі төрағасының 1-орынбасары.

«Еңбекте үздік шыққаны үшін» (1971), т.б. медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Қызылқоға ауданында туғандар
Санат:Атырау мемлекеттік университеті түлектері
Радиорелейлік станция

**Радиорелейлік станция** — радиорелейлік желі құрамына кіретін қабылдаушы-таратушы станция. Олар арқылы
көп каналды байланыс жүргізіледі және теледидар бағдарламалары
беріледі. Радиорелейлік станциялар аралық, тораптық және соңғы станцияларға бөлінеді. Аралық станциялар күшейткіш ретрансляторлар
қызметін атқарады және олардың жұмысы тораптық немесе соңғы
станциялардан автоматты түрде басқарылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Радиостанция

**Радиостанция** - радиосигналды беруге (қабылдауға) арналган
радиотехникалық қондырғылар немесе радиоаппаратуралар жиынтығы.
Тек радиотаратқыштардан тұратын — беруші, тек радиоқабылдағыштардан
тұратын — қабылдаушы немесе біріктірілген қабылдаушы-беруші
радиостанциялар болуы мүмкін.

## Дереккөздер

Санат:Электроника
Санат:Радио
Ақжүніс Алтайқызы Иманбаева

**Ақжүніс Алтайқызы Иманбаева** (1962 ж. т., Форт-Шевченко қаласы) – ғалым, ботаник-интродуктор, биология ғылымының кандидаты (1996).

## Өмірбаяны
ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1984).

1984 – 87 ж. Ақтау қаласындағы Мұнай-химия және табиғи тұздар инcтитутында аға лаборант, инженер, 1987 жылдан Маңғыстау тәжірибелік ботаника бағында ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі, директоры (2004 жылдан) болып жұмыс жасайды.

## Еңбектері
Негізгі ғылыми жұмысының бағыты өсімдіктер интродукциясына арналған. Ол Маңғышлақ өңірінде бұдан бұрын кездеспеген өсімдік түрлерін, сорттарын жерсіндірумен айналысады. 1994 ж. Ренн университетінде (Франция) тәжірибеден өтті.

43 ғылыми еңбектің, оның ішінде 3 монографияның, 1 оқулықтың авторы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ботаниктері
Санат:Биология ғылымдарының кандидаттары
Радиостудия

**Радиостудия** – радиохабарлар бағдарламасын дайындауға және таратуға арналған аппаратуралар мен бөлмелер (студиялар) кешені. Студияда эфирге таратылатын хабарлар жазылады, дикторлар және басқа сөйлеушілер тікелей эфирге шығады. Негізгі жабдықтары: дыбысты сапалы жазуға арналған техникалық құрылғылар (микрофондар, күшейткіштер, магнитофондар, дыбыс агрегаттары, басқару пульті, таблолар) сырттан бөгде дыбыс енбейтін етіп өңделген арнайы бөлмелер (студия).

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Радиотаратқыш

**Радиотаратқыш** (Радиопередатчик) — радиожиіліктер диапазонындағы модуляцияланған электр тербелістерін алуға және оларды электр-магнитті толқындар түрінде таратуға (антенна арқылы) арналған радио-электрондық құрылғы (құрылғылар кешені).

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Задагей Иманғазиев

**Задагей Иманғазиев** (1928 ж. бұрынғы Гурьев облысы Еспол ауданында туған) – зоотехник, Қазақстанның еңбек сіңірген зоотехнигі (1961).

## Өмірбаяны
Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік инcтитутын (қазіргі ҚазҰАУ) бітірген (1953). 

1953 – 56 ж. Бақсай ауданында аға зоотехник, 1956 – 88 ж. Маңғыстау ауыл шаруашылығы инспекциясының бас зоотехнигі, 19-партия съезі атындағы ұжымшардың төрағасы, 1-май ұжымшарының ферма меңгерушісі, «Куйбышев» кеңшарында бас зоотехник, облысы мал дайындау тресінің бастығы, облысы өндірістік кеңшарлар басқармасы бастығының орынбасары, «Жаңажол» кеңшарында бас зоотехник болды.

## Атақтары
Түпқараған ауданының құрметті азаматы.

## Дереккөздер


Санат:Зоотехниктер
Санат:1928 жылы туғандар
Ажыратылмалы құралбілік

**Ажыратылмалы құралбілік** () — отырғызу бетінде тіліктің болу салдарынан диаметрі (азғантай диапазонда) өзгеріп тұратын құралбілік.

## Дереккөздер


Санат:Құралдар
Азжайылымды металл

**Азжайылымды металл** (Металл малопластинчатый) — илемділік қасиеті төмен, аз мөлшермен деформациялағанда макроқирайтын металл.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Радиотаратқыш құрылғы

**Радиотаратқыш құрылғы** — қоректендіру көзінің энергиясын радиожиілік тербелісіне өзгертуге және ондай тербелісті ашық кеңістік арқылы ақпарат тарату мақсатымен басқаруға арналған радиотехникалық жабдықтар кешені.
Тарататын ақпарат түріне қарай радиотаратқыштар байланыстық,
радиохабар таратушы, алыстан басқарушы болып бөлінуі мүмкін.

Тарататын толқын түріне қарай біржолақты жиіліктік, дискретті
жиіліктік және импульстік радиотаратқыштар деп бөлінсе, жұмысшы
жиіліктері диапазонына қарай — ұзын толқынды, қысқа толқынды, ультра-қысқа толқынды радиотаратқыштар деп бөлінеді. Сондай-ақ антеннаға
беретін қуатына қарай шағын қуатты (0,1 кВт-қа дейін), орташа қуатты
(0,1-10 кВт), қуатты (10-500 кВт), аса жоғары қуатты (500 кВт-тан жоғары)
радиотаратқыштар болады.

Тиісті қуат алу үшін арнайы үйлестіруші
құрылғы арқылы бір антеннаға екі радиотаратқыш параллель қосылуы мүмкін. Сондай-ақ қабылдау орнында өріс кернеулігін арттыру
мақсатымен бір бағыттағы бөлек екі антенна арқылы екі радиотаратқыш
синхронды жұмыс істеуі де мүмкін.

*Негізгі бөліктері:* айнымалы немесе
тұрақты ток энергиясын радиожиілікті тербеліс энергиясына өзгертетін
генератор, қоздырылатын тербеліс параметрлерінің бірін (амплитудасын, жиілігін немесе фазасын) пайдалы сигнал заңына сәйкес өзгертетін
модулятор, энергия көзі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Азкөмертекті болат

**Aзкөмертекті болат** (сталь низкоуглеродистая) — көміртектің мөлшері 0,25 %-дан аспайтын көміртекті болат.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Азқалдықты технология

**Азқалдықты технология** (Технология малоотходная) — дайындаманың өлшемін және түрін дайын тетіктің өлшемі мен түріне өте жақындатуды қамтамасыз ететін металдың калдығын жұка ететін процесс.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Азоткөміртектелген қабат

**Азоткөміртектелген қабат** (Азотонауглероженный слой) — құрамында көміртек және азоттың мөлшері көп металдың беттік қабаты.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Азоткөміртектеу

**Азоткөміртектеу** (Азотонауглероживание) — аустенитті күйде болатын темір қорытпасының (бұйымның) беткі қабатын көміртек және азотпен араластыра қанықтырудан тұратын химия-термиялық өндеу.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Злиха Есжанқызы Иманғалиева

**Злиха Есжанқызы Иманғалиева** (1947 ж. т., Атырау қаласы) – тау-кен инженері. Грозный мұнай инcтитутын (1972), Қоғамдық ғылымдар академиясын (1981) бітірген. 1963 – 67 ж. Қаратон мұнай өндіру басқармасында мұнай өндіруші оператор, 1972 – 75 ж. «Өзен мұнай-газ өндіру» басқармасында мастер, аға инженер, ауданы инженер-технология қызметі бастығының орынбасары, 1975 – 79 ж. Жаңаөзен қалалық атқару комитетті төрағасы, 1981 – 88 ж. Маңғыстау облысы атқару комитетті төрағасының орынбасары. 1988 – 90 ж. Атырау облысы атқару комитетті төрағасының орынбасары, 1990 – 95 ж. Маңғыстау облысы атқару комитетті төрағасының орынбасары болды. 1995 – 2002 ж. «Мұнайгаз» мемлекеттік холдинг компаниясында, 2002 – 07 ж. Ембімұнайгаздың «Жігер» мұнай кәсіпшілігінде бөлім бастығы қызметтерін атқарды. «Мұнайдың 100 жылдығы» (1999), «Өзен кен орнының 40 жылдығы» (2005), «Еңбек ардагері» медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Азоткөміртектеу ортасы

**Азоткөміртектеу ортасы** (Азотонауглероживающая среда)
* 1)берілген жағдайда металлы (бұйымды) азот және көміртекпен қанықтыруды жүргізе алатын орта;
* 2) белгілі бір жағдайда металды (бұйымды) көміртек және азотпен қанықтыруға мүмкіндік беретін орта.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Телефон аппаратының құрамы

**Телефон аппаратының (ТА) құрамы**. ТА дегеніміз — сөйлесу және шақыру сигналдарын қабылдап және таратуға арналған құрылғы. Ол шақыру, сөйлесу және коммутациялық құрылғылардан тұрады.  
***шақыру құралдарына** — нөмір теру және шақыруды жіберу құралдары (индуктор, нөміртергіш) және шақыруды қабылдағыштар (қоңырау) жатады;
***сөйлесу құралдарына** — микротелефон трубкасында құрастырылған микрофон мен телефон және телефонды трансформатор жатады. Кейбір типті аппараттарда сөйлесу құралдары күшейткіш құрылғылармен толықтырылады;
***коммутациялық құралдарға** — рычагты-түйіспелі ауыстырып-қосқыш, сондай-ақ кейбір арнайы аппараттарда, мысалы, жедел-технологиялық теміржол байланысында — кнопкалар жатады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Отарбай Иманғазыұлы

**Отарбай Иманғазыұлы** (1871, Маңғыстау уезі, 3-ауылы – 1930) – қайраткер, саяси қуғын-сүргін құрбаны. Форттағы орыс-қазақ мектебінің бір сыныбын бітірген соң, Франгулов, Бекназаров көпестердің саудасын (15 жыл) жүргізуші, совдеп мүшесі (1919) болды. 1920 ж. Бакудегі Шығыс халықтары съезіне Адайлардан делегация басшысы болып барған. Ревком төрағасы Т.Әлниязовтың орынбасары ретінде түрікмендер қолына түскен тұтқындар мен мал-мүлікті қайтаруға барған делегацияны басқарды. Кейіннен Адай уезінде әр түрлі жауапты қызметте болған ол ОГПУ үштігінің үкімімен атылды.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Азотсыздандыру

**Азотсыздандыру** (Деазотирование) — металдың (бұйымның) жоғарғы қабаттарынан артык азотты алып тастауға негізделген химия-термиялық өндеу.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Құлшанай Иманқалиев

**Құлшанай Иманқалиев** (1931 ж. т., Маңғыстау ауданы Жармыш ауылы) – ауыл шаруашылығы саласының маманы. Еңбек жолын Алғабас ұжымшарында көмекші шопандықтан бастап, 1954 – 70 ж. ұжымшарда жүргізуші, 1971 – 92 ж. аудандық тұтынушылар одағында автодүкен меңгерушісі болып жұмыс жасаған. «Еңбектегі ерлігі үшін» медалімен марапатталған (1981).
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ақтоғай халық театры

**Ақтоғай халық театры** әуесқой көркемөнерпаздардың драмалық ұжымы. 1952 жылы бұрынғы Жезқазған (*қазіргі  [[Қарағанды]]*) облысының Ақтоғай ауданындағы Мәдениет үйі жанынан  құрылған. 1971 жылы оған халық театры атағы берілді. Алғашқыда көркемдік жетекшісі К. Рахманов (1971-76), кейін А. Шайбеков (*1977 жылдан*) болды. Ұжым  құрамында жұмысшылар, мұғалімдер, студенттер бар. Гастрольдік сапармен облыстарды аралап өнер көрсетіп, Әуезовтің *«Еңлік - Кебек»* трагедиясын сахнаға шығарды. 1981 жылы республикалық халық театрлары байқауының лауреаты атанды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан театрлары
Кенжеғұл Исабергенов

**Кенжеғұл Исабергенов** (1922, Маңғыстау ауданы Жыңғылды ауылы – 1994) – педагог, соғыс ардагері. Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің озық қызметкері» (1968), КСРО «Халық ағарту ісінің үздігі» (1975).  1944 – 45 ж. Ұланақ ұжымшарының басқарма төрағасының орынбасары, ауданы оқу бөлімінде инспектор, 1945 – 47 ж. ауданы балалар бақшасының меңгерушісі, 1947 – 74 ж. ауданы орта мектептерде мұғалімдік қызметтер атқарған. Қызыл жұлдыз орденімен (1943), 1941 – 45 ж. «Германиямен соғыстағы жеңіс» (1946), «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл», «Еңбектегі ерлігі үшін» (1970) медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Азоттаңдыру

**Азоттаңдыру; азоттау** (Азотирование) 
* 1) металдың беттік қабатын азотпен диффузиялық қанықтырудан тұратын химия-термиялық өңдеу;
* 2)металл, әсіресе болат, титан бұйымдарының бетінің тозуға төзімділігін, қажу шегі мен жегідеге тұрақтылығын, қаттылығын арттыру үшін азотпен қанықтыру процесі. Бұл тәсілді алғаш рет 1913 жылы Н.П.Чижевский ұсынды. Көптеген құрылымдық материалдардың, құрал-жабдықтың және отқа тәзімді болат беттерін азотпен қанықтырып азоттау процесі жүргізіледі. Азоттау процесі әр түрлі температурада және әр түрлі қанықтырушы ортада жүреді. Егер азоттау 600°С-тан төмен температурада жүргізілсе — төмен температуралы, ал жоғары температурада жүргізілсе — жоғары температуралы деп аталады.
 
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Телефон аппаратының принциптік схемасы

**Телефон аппаратының (ТА) принциптік схемасы** (). Телефон аппараттарында микрофон  мен телефон жергілікті эффектіге қарсы схемалар арқылы қосылады. Бұл схемалар жергілікті эффектінің болмауын қамтамасыз етеді. Жергілікті эффект — сөйлесуші адамның өз телефон тұтқасынан өзінің дауысын естуі. Телефон аппаратында осы құбылысты басу үшін көпірлік және компенсациялық жергілікті эффектіге қарсы схемалар қолданылады.
Электронды АТС деп, басқару құрылғылары мен коммутация жүйелері электронды құралдарды қолдану негізінде жұмыс істейтін АТС-терді айтады. Коммутациялық элемент негізінде электронды түйіспелер (контакт) немесе логикалық элементтер қолданылады. Электронды түйіспелер жартылай өткізгіш диодтар немесе триодтар негізінде құрылады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Азоттау атмосферасы

**Азоттау атмосферасы** (Азотирующая атмосфера) — берілген жағдайда металды азоттандыруды қамтамасыз ететін атмосфера.

## Дереккөздер


Санат:Азот
Телефон коммутаторы

**Телефон коммутаторы** — коммутатор қажетінше арна шығыстарын, басқа арналардың кірістерімен жалғауды қамтамасыз ететін техникалық құрылғы. Коммутатордың **n кірісі және m шығысы** бар және олардың әрқайсысы кез келген кіріспен жалғана алады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Санат:Телефония
Телефон концентраторы

**Телефон концентраторы** — абонент желілерін қосып-ажыратуға арналған телефон станциясының бір бөлігі. Концентраторлар абоненттер топтастырылған орыңдарда орналасады және оларды АТС орналасқан үйде (оларды станциялық деп атайды) немесе үйдің сыртында (оларды сыртқа шығарылған деп атайды) орнатады. Концентраторлар тек санды автоматты телефон станцияларында орнатылады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Жоғарғы қысымда азоттау

**Жоғарғы қысымда азоттау** (Азотирование при повышенном давлении, азотирование под давлением) — атмосфералық қысымнан жоғары қысымда газдық азоттандыру.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Зәкария Исағұлов

**Зәкария Исағұлов** (1939 ж. т., Маңғыстау ауданы Тұщықұдық ауылы) – журналист. ҚазМУ-дың (қазіргі ҚазҰУ) журналистика факультетін бітірген. 1966 – 77 ж. Маңғыстау ауданы «Жаңа өмір», облысы «Коммунистік жол» газеттерінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, Бейнеу ауданы мен Жаңаөзен қаласында меншікті тілші қызметтерін атқарған. Жаңаөзен қаласы жайлы жазылған кітап авторларының бірі. Аймақтағы белгілі адамдарының өмірін, қызметін баяндайтын «Маңғыстау малшылары», «Маңғыстау мұнайшылары» деп аталатын жинақтарға көркем очерктері енді. Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің, ҚР Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің Құрмет грамоталарымен, Юбилейлік «Астана», «Өзен кен орнының 40 жылдығы» медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Телефон розеткасы

**Телефон розеткасы** — телефон аппаратын телефон желісіне қосатын нүкте (розетка).

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Телефон розеткасының сымы

**Телефон розеткасының сымы (баусымы)** () — телефон аппаратын телефон розеткасына жалғайтын сым.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Азоттандырылған қабат

**Азоттандырылған қабат** (Слой азотированный) — азоттандырудың нәтижесінде азот мөлшері көбейтілген металдың (бұйымның) беттік қабаты.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Телефонды ақпарат

**Телефонды ақпарат** () — берілетін ақпараттың телефон арқылы, яғни сым бойымен таралуы.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Айналатын пеш

**Айналатын пеш** (Печь вращающая) — бойлық осін айнала қозғалатын цилиндр пішінді (атанақтық, қүбырлық) пеш.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Айналдыра жаншу

**Айналдыра жаншу** (Обжатие ротационное) — дайындамаға айналмалы және ілгерілемелі қозғалыс беріп жаншу.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау