Хваршиндер

**Хваршиндер** (хв.акьилза, анкьизо) — Ресейдегі этникалық топ. Батыс Дағыстанның байырғы халықтарының бірі. Саны 12 мың адам. 

## Тілі
Олар әр ауылда шағын диалектілік ерекшеліктері бар хваршин тілінде сөйлейді. Авар, орыс, тиндин тілдері де кең тараған.
Жазуы: 18 ғасырдың аяғы – XVIII ғасырдың басынан араб графикасына негізделген, 1930 жылдардан бастап авар тіліндегі орыс жазуына негізделген.

## Діні
Сенушілер сүнниттік мұсылмандар.

## Таралуы
Хваршиндер - Таулы Цумадин ауданының оңтүстік-шығыс бөлігіндегі байырғы тұрғындар. Анд Койсу өзенінің саласы Хваршинка өзенінің шатқалдарының бойында тұрады. Бастапқыда жеті ауыл Хваршиндер мкені болып саналады: Хварши, Хонох, Жоғарғы және Төменгі Иихоквари, Квантлада, Сантлада, Хвайни. Ең жақын көршілері - Дидойлар мен Тиндалдар. Барлық халық санағы хваршиндерді аварлардың құрамына енгізді. Тек 1926 жылғы халық санағы оларды дербес этнос ретінде анықтап, олардың саны – 1019 адамды құрады. Хваршиндер туралы алғашқы жазба деректер статистикалық сипатта және 1840 жылдан басталады.

Халқы шамамен 12 мың адам, 1,6 мың адам Цумадин ауданының оңтүстік-шығысындағы тауларда, қалғандары Хасавюрт пен Қызылюрттің жазығында, Кизляр және Махачкала қалаларында тұрады.

## Тарихы
15–16 ғасырларға дейін олар Дидо одағының құрамында болды, ол ыдырағаннан кейін Тиндаль еркін қоғамының құрамына кірді, ал 19 ғасырдың басында Хваршин одағын құрды.
1840 жылдары олар Шәміл қозғалысына қосылды. 1860 жылдардан бастап Анди округінің Тиндал найбыныңң құрамына кірді. 1930 жылдардың аяғынан бастап олар санақ бойынша аварлардың қатарына қосылды. 1944-1957 жылдар аралығында Хваршин ата-бабалары таулы жерінен қуылып, Кеңес өкіметі Шешенстанның жазық жеріне қоныстандырды. 1950 жылдардың аяғында ғана оларға Дағыстанға оралуға рұқсат етілді. 1957 жылы Дағыстанға қайтып оралып, Хасавюрт және Кизилюрт аудандарының ойпатты жерлеріне және Кизляр қаласына қоныстанды.

## Кәсібі
Хваршиндердің негізгі кәсібі — мал шаруашылығы, негізінен қой шаруашылығы. Тау беткейлерінде егіншілік болды. Хваршиндер арпа, бидай, қара бидай, тары егуде ежелгі тау соқасын пайдаланды. Техникалық дақылдардан зығыр, көкөністерден асқабақ, сәбіз өсірді.

Қолөнерден мата және арнайы жүнді көрпе (цахал), кілем, жүннен шұлық, етік тоқу, киіз басу, ағаш жиһаз жасау, ас үй ыдыстарын жасау, бөшкелер мен ара ұяларын жасау хваршиндер арасында дамыған. Ара шаруашылығы, омарта шаруашылығы, аңшылық шаруашылығы дамыды.

Ерлерде маусымдық жұмыс үлгісі дамыған. Олар Дағыстанның басқа аймақтарында, негізінен Ноғай даласында маусымдық жұмыстармен, пияз жинап, қауын өсірумен айналысқан.

Хваршиндер саудамен белсенді айналысты. Бұған олардың географиялық орналасуы мен экономикалық бағыттылығы ықпал етті – жүн мен ағаш бұйымдары Грузияға, Әзірбайжанға және Шешенстанға экспортталды. Ішкі базарлар (Агвали, Эчеда, Ботлих) күн сайын дерлік ауылдан ауылға көшіп, сауда жасауға мүмкіндік беретіндей ұйымдастырылды. 19 ғасырдың ортасына дейін сауда негізінен айырбас болды. 
Қазіргі жағдайда кәсіптің барлық түрі құлдырап, дәстүрлі кәсіп түрлерінен егіншілік, мал шаруашылығы, омарташылық сақталып, алма мен алмұрттың аязға төзімді сорттарын пайдалану арқылы бау-бақша дамыды.

## Тұрмыс салты
Тухумдағы ортақ ата-баба негізінде біріккен отбасылар бір-бірін моральдық және материалдық жағынан қолдау көрсетті. Ең жақын туыстар аталық және ана жағынан 4-ші ұрпаққа дейінгі туыстар болып саналды. Отбасы формасы шағын және қарапайым болды. Отағасы егде ер адам болған, отбасылық мәселелерді шешуде әйелдердің рөлі де ерекше болған. Кішіден үлкенге, апалар ағаға, балалар ата-анаға қатаң бағынышты болды. Некенің алуан түрлері болған (левират, сорорат, алып қашу), құдаласу негізінде жасалған неке басты болды.

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Хваршиндер ауылдары табиғи бекіністі жерлерде орналасты. Хваршин ауылына жақындаған жерде төрт қарауыл мұнарасы сақталған. Тұрғын үйлер тік бұрышты, негізінен екі қабатты, тасты, ішкі қабырғалары шұңқырлы, екінші қабатта ашық лоджиялары бар. Бірінші қабат қора, екіншісі тұрғын үй, қонақ бөлмесі мен «киім» бөлмесі бар, төбелері тегіс  болды. Төмендегі үйдің төбесі жиі аула қызметін атқарған. Үйлер азық-түлік сақтауға арналған ағаш үйлермен (бокьис гIачIнаба) іргелес болды.

### Дәстүрлі киімдері
Ерлер киімі көйлек (гуд), шалбар, ашық бешмет, черкескіден тұрды; қыста әртүрлі түрдегі және пішіндегі қой терісінен тондар (къочора, боко, кIалакIач), қой терісінен жасалған күртешелер (кIойту хабачи), кейде киізден жасалған шапандар (бутнус къочора) киді. Анд буркалары да танымал болды.
Бас киім бірнеше түрдегі ақ немесе қара қой терісінен жасалған папаха болды.
Ең көп тараған аяқ киім — күңгірт өрнекпен әшекейленген, табаны киізден жасалған, тұмсығы қысқартылған жүн етік. Сондай-ақ киіз етік (зунгеба), шикі теріден тігілген жартылай етіктің бірнеше түрі (хъурхель, насираба), былғары жартылай етіктер (уйлятIу), сондай-ақ иілген тұмсығы бар ағаш табаны бар және арқасы жоқ былғары аяқ киімдер (хъваркинеба) болды.

Костюмдері мыс және күміс фигуралары бар былғары белбеумен безендірілген, оның оң жағында тапанша (тапанча) және қолды майлауға арналған ішкі майы бар күміс қорап (гьутугъ), сол жағында қанжар ілінген. Көптеген ер адамдар оң қолының бас бармағына күміс сақина тағып жүрді, ал оң қолының білегіне әрқашан ені 2-3 см қара киізден таңғыш тағып жүрді (ерлер де, әйелдер де).

Әйелдер киімінің негізгі элементтерінің бірі төменгі жағы кеңейген, жеңдері тіке тігілген, кеуде тұсында тік саңылаулары бар туника тәрізді көйлек болды.
XIX ғасырдың аяғынан бастап туника тәрізді көйлек іш киімге айналды. Жас әйелдер іш киімнің үстінен қамыты бар көйлек киді, ал қыздар кесілген көйлек киді. Үш метрлік қызыл белбеу, ұштары алдына немесе бүйіріне түсіп, киімнің барлық түрлеріне (бүгінде егде жастағы әйелдер үшін) міндетті болып қала берді. Бас киім ретінде чухта мен жамылғы орамал пайдаланылды. 

Әйелдерге арналған әшекей күміс монеталар болды, олар көйлектің жағасын, етектерін және жеңдерін әшекейледі. Сондай-ақ, әртүрлі алқалар, білезіктер, сырғалар, сақиналар  моншақтар пайдаланды.

### Дәстүрлі тағамдары
Хваршиннің дәстүрлі диетасының негізі, Дағыстанның басқа да таулы тұрғындары сияқты, ең алдымен ұн мен жармалардан жасалған нан мен тағамдар, содан кейін ет және сүт өнімдері болды. Хваршиндер арасында жиі қолданылатын және кең тараған тағам хинкаль (хинк1оба) болды — тығыз иленген қамырдан, оның ішінде жүгері мен бұршақ ұнынан жасалған, суда немесе ет сорпасында қайнатылған, сарымсақ соусымен беріледі.

Пісірілген ұн тағамдарының ішіндегі ең танымалдары диаметрі 20-25 см болатын дөңгелек чуреки (музибо), суға иленген қамыр (регъа), арпа немесе қара бидай ұнынан жасалған ашытылмаған нан (миржик), жүгері таяқшалары (горгоба чанкарас), сондай - ақ әр түрлі пирогтар (татиба) болды.

Ботқаларға (уыттан жасалған - къинос екку, кептірілген өріктен жасалған - чиамас тошу), арнайы пішінді пирогтарға (бушна), калачиге, халваға ерекше мән берілді, оларды дайындау отбасылық және қоғамдық мерекелерге орайластырылды.

Таулықтар күзде жаңа піскен етті жеді, ал қыста олар құрғақ ет, шұжық немесе кептірілген май құйрығынан сорпаға бұршақ сорпасы қосылған хинкалды анда-санда дайындады. Диетада сүт өнімдері үлкен рөл атқарды, әртүрлі ірімшіктер, сары май, қаймақ және оларды қосу арқылы дайындалған тағамдар тұтынды.

### Фольклоры
Ауызша ауыз әдебиеті екі тілді. Мақал-мәтелде, жұмбақтар, мифтер, аңыздар, ертегілер, әндер, жоқтаулар хварши және авар тілдерінде тараған. Әрбір дерлік ауылда араб тілін жетік меңгерген білімді адамдар болған. 

Танымал діни мерекелерге Ораза Байрам, Құрбан Байрам жатады. Әртүрлі мерекелер — жылдың ең қысқа күні (бос күн), қыс ортасы мерекесі (ақпанның басы), бірінші борозда, егіннің аяқталуы және басқалары - хваршиндіктердің бос уақытының ажырамас бөлігі болды.

## Дереккөздер

Санат:Ресей этникалық топтары
Санат:Дағыстан халықтары
Санат:Кавказ халықтары