open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Алтай арқары

**Алтай арқары** () – жұптұяқтылар отряды, қуысмүйізділер тұқымдасының бір түрі. 19 ғ-дың басында батыс және оңт. Алтай тауларында кең таралған. 19 ғ-дың 70-жылдарында бұл тауларда ол жойылып кетті. Қазақстанда қазіргі кезде А. а. Күршім жотасында, Қалмашық өзенінің жоғарғы ағынындағы биік тау беткейлерінде және Бұқтырма су қоймасының солт.-шығыс жағындағы тауларда тіршілік етеді. Негізінен теңіз деңгейінен 800 – 3000 м биіктіктегі тау шалғындарында мекендейді. Жазда таудың альпі және субальпі белдеулерін мекендесе, күз түсе тау етектеріне қарай қоныс аударады. Қошқарының шоқтығының биікт. 125 см-ге, мүйізінің ұзындығы 129 см-ге дейін жетеді. Алтай арқары дәнді дақылдармен, шөптесін өсімдіктермен қоректенеді. 3 жаста жыныстық жағынан жетіледі. Қазан – қарашада күйлеп, сәуір – мамыр айларында төлдейді. Әдетте жалқы қозықа туады. Алтай арқары – өте бағалы аң. Саны азайып, таралу аймағы қысқарып бара жатқандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» еңгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Қуысмүйізділер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген сүтқоректілер
Алтайит

**Алтайит ** (1830 ж. алғаш Алтайда табылуына байланысты аталған) – теллурид тобындағы минерал. Хим. формуласы: PbTe. Кристалдары сирек кездеседі, негізінен, майда түйіршікті агрегаттар түзейді. Түсі ақ, сарғылт реңді. Қатт. 3 – 3,5, менш. салм. 8,1 – 8,2 г/см3. Гидротермальдық кендерде пайда болады. Алтайдың Тишин, Риддер-Сокол, Заводин полиметалл кендерінде, көбінесе галенит минералы ішінде басқа теллуридтермен бірге микроқосынды түрінде кездеседі. Солт. Қазақстан алтын кен орындарындағы (Жаңатөбе, Майқайың, Степняк, т.б.) көптеген минералдарда микроқосынды түрінде таралған. А. – Қазақстанда алғаш табылған сирек кездесетін минералдардың бірі.  

Санат:Минералдар
Алтай қасқыржидегі

**Алтай қасқыржидегі ** () – көкендер тұқымдасы, Сирек кездесетін, дәрілік эндемиктік, қалдық түрі. қасқыржидек туысына жататын бұта. Алтай, Сауыр, Маңырақ, Тарбағатай, Сарыарқа өңірлерінің тау бөктерлерінде, жапырақты ормандарында, бұталар арасында өседі. Биікт. 40 – 80 см, жапырақтары ұзынша эллипс тәрізді, ұзындығы 2 – 6 см болады. Ақ жұпар иісті. 3 – 7 гүлдері қысқа бұтақтарының ұшында орналасқан. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, шілдеде жеміс береді. Жемісі – қара түсті сүйекше. А. қ-не өзінің өсетін табиғи ортада жиі болатын өрт үлкен зиян келтіреді. А. қ. – сәндік өсімдік әрі өте сирек кездесетін реликті түр. Сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. негізгі кауіп төндіруші - өрттер мен малды шектен тыс бағу. Азутау жотасының оңтүстік баурайында (Мрамор тауы) ботаника қорықшысын ұйымдастыру қажет
## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"
*Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы

Санат:Көкендер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Алтай (құм)

**Алтай құмы** – Қызылорда облысы Қазалы ауданындағы құмды алқап. Әйтеке би кенті кентінен шығысқа қарай 3 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Ұзындығы 22 км, енді жері 15 км-ге жетеді. Құм алқабы төбешікті келген. Мұнда Алтай темір жол айрығы, Көбек елді мекені орналасқан. Осы жердегі құм төбелердің бірінде Кенесары хан басқарған ұлт-азаттық көтерілісте (1837 – 47) қаза тапқан батырлардың бірі – Алтайдың бейіті бар. 

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысы құмдары
Алтай ботаника бағы

**Алтай ботаника бағы ** – ғылыми-зерттеу мекемесі, еншілес мемл. кәсіпорын. Биол. зерттеулер орт-на қарайды. 1935 ж. Шығыс Қазақстан обл-ның Лениногор (қазіргі Риддер) қ-нда құрылған. Аумағы 176 га, теңіз деңгейінен 760 – 860 м биіктікте тау етегінде орналасқан. Оның 50 га-дан астам жері табиғи қорық ретінде сақталған. А. б. б-ның негізгі ғыл.-зерт. жұмыстары: Алтайдағы өсімдіктер дүниесін қорғау және олардың маусымдық өзгеру заңдылықтарына фенолог. бақылаулар жүргізу; пайдалы өсімдіктер түрлерін өсіріп, халық ш-на пайдалану; басқа жерлерден әкеліп отырғызылған өсімдіктерді жерсіндіру; өлкедегі өндіріс орталықтарын көгалдандыру. Ондағы жоғ. сатыдағы өсімдіктердің 4000-дай түрінің 200-ы жергілікті флораға жатады. Соның ішінде ағаш және бұталардың 570-тен астам түрі, қылқанжапырақтылардың 47, раушангүлдердің 90, зеректің 17, ал жеміс-жидек өсімдіктерінің 10-ға жуық, гүлді және дәрі-дәрмек өсімдіктерінің 1000-нан астам түрлері өседі. А. б. б. осы уақыт ішінде өндірістік орталықтарды көгалдандыру үшін ағаш-бұталардың 100-ден артық түрін, жеміс-жидек өсімдіктерінің ондаған сорттарын, малға жемшөптік өсімдіктің 25 түрін, бал-шырынды өсімдіктің 34 түрін халық ш-на пайдалануға енгізді. Сондай-ақ А. б. б. табиғатты қорғау бағытында Шығыс Қазақстанда сирек кездесетін өсімдік түрлерін зерттеу жұмысын жүргізеді. Қазақстанның «Қызыл кітабын» құрастыруда да үлкен үлес қосып келеді.  

Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Ботаникалық бақтар
Алтай гимноспермиумы

**Алтай гимноспермиумы ** (Gymnospermіum altaіcum) – бөріқарақаттар тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік. Алтайдан Солт. Тянь-Шаньға дейінгі аралықта шалғындық, далалық тау беткейлерінде, далалық алқаптарда, сирек орман, бұталар арасында өседі. Биікт. 15 – 20 см, түйнек тамырлы. Гүлшоғыр сабағы үш тармақты, отырыңқы жапырақтан тұрады. Жапырақ бөліктері саусақ тілікті. Гүл жапырағы дөңгелекше, төмен қарай иілген, гүлдері сары түсті. Тостағанша жапырақшасы сары, сырт жағы көкшілдеу, желегінен 2,5 еседей ұзындау. Гүлшоғыры – жоғары шашақ. Тұқымынан көбейеді. Наурыз – сәуір айларында гүлдеп, сәуір – мамырда жемістенеді. Жемісі – домалақ, жарғақ қауашақ. А. г. өте сирек кездесетін өсімдік, жылдан-жылға таралу аймағы тарылуда. Алматы қорығында қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.  

Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Алтай металлогения аймағы

**Алтай металлогения аймағы ** – Алтай таулары сілемдеріндегі белгілі геологиялық заңдылықпен орналасқан кенді белдеулер мен белдемдер жүйесі. Ол Алтай тауларын және Қалба жотасын, Дегелең мен Шыңғыстау тауларының бөлігін қамтиды. 

## Кенді белдеулері
Аймақ оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай бір-біріне тетелес созылған 8 кенді белдеулерден тұрады. Олардың алтауы: Таулы Алтайдың сирек металды (W, Mo), Кенді және Оңтүстік Алтайдың полиметалды, Қалба мен Нарын жоталарының сирек металды (W, Mo, Sn, Ta, Nb т.б.), Батыс Қалбаның алтынды, Дегелең мен Қандығатай тауларының сирек металды (W, Mo), Шыңғыстаудың мысты-алтынды белдеулері Қазақстан аумағына толық немесе ішінара енеді. Бұлардан басқа кейбір белдеулердің ішінен кенді белдемдер (Шар алабының сынап және Қаршыға пирротинді мыс белдемдері) өз алдына жіктеледі.

## Кен аудандары және қорлары
Белдеулердің алып жатқан ауданы мен олардағы кен қоры әр алуан. Мысалы, Кенді Алтайдың полиметалл белдеуінде Зырянов, Лениногор (Риддер), Тишин, Березовка сияқты алып кен орындары орналасқан. Олардан қорғасын, мыс, мырыш, сондай-ақ алтын, күміс, кадмий, селен, теллур, күшәла, сүрме, индий, галлий, т.б. 20-дан астам сирек кендер алынады. Аймақтың кенді белдеулері терең жарылымдармен бөлінген. Әр белдеуде тек белгілі кентас формациялары мен металдар тобы басым болып келеді. Сондай-ақ жоғары және төменгі температурада пайда болған белдеулер өзара ауысып, қатарласып отырады. Алтай кендерінің белдеулене орналасу заңдылығын ашу (Қ.И. Сәтбаев, И.Ф. Григорьев, В.П. Нехорошев, А.Қайыпов, Ж.Айталиев, Г.Н. Щерба, т.б.) кен іздеу және барлау жұмыстарын ғылыми негізде жүргізуге мүмкіндік берді. 

## Дереккөздер

Санат:Шығыс Қазақстан облысы кен орындары
Алтай рауғашы

**Алтай рауғашы** () – тарандар тұқымдасы, рауғаш туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Алтай, Тарбағатай, Сауыр тауларының қиыршықтасты жағаларында, бұталар арасында, шалғынды жерлерде өседі. Биікт. 1 м-дей, тамыры жуан, сабағы тік тілімденіп келген. Жапырақтары үшбұрышты, бүтін жиекті, тамыр маңындағы жапырақтары өте ірі болады. Ұсақ сары түсті гүлдері тығыз жіңішке келген гүлшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, қыркүйекте жеміс береді. Жемісі – домалақ, қара түсті жаңғақ. А. р. – тағамдық, дәрілік өсімдік. Таралу аймағының азаюына байланысты қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. 

Санат:Таран тұқымдасы
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Алтай-Саян қатпарлы аймағы

**Алтай-саян қатпарлы аймағы** - бір бөлігі Шығыс Қазақстандағы Бұқтырма өзені алабын қамтиды. 

Оңт.-шығысында Қара Ертіс жарылысы арқылы Зайсан қатпарлы жүйесімен шектеседі. Каледон дәуірінде бұл аймақта бірте-бірте қатпарлық тау сілемдері қалыптаса бастады. Сол қатпарлық құрылымдардың бірі – Холзун-Чун антиклинорийі. Оны негізінен кембрийдің, ордовик-силурдың өзара қабаттаса жатқан сұр, жасыл сұр түсті жыныстары түзген. Аймақта девондық, пермьдік интрузивтер де кездеседі. А.-С. қ. а-нда кен байлықтарының мол қоры анықталған. 

## Дереккөздер

Санат:Шығыс Қазақстан облысы географиясы
Алтайсор

**Алтайсор ** – Ерейментау тауының солтүстігінде орналасқан көл. 

## Географиялық орны
Ақмола облысы Ерейментау ауданы, Бөгенбай ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 12 км жерде. Теңіз деңгейінен 205 м биіктікте.

## Аумағы
Аумағы 5,9 км2, ұзындығы 7,9 км, ені 3 км. Жағалау бойының ұзындығы 27,2 км. Ең терең жері 0,2 м. Су жиналатын алабы 1310 км2. 

## Гидрографикасы
Жағалауы жазық, түбі лайлы. Қар суымен толысады. Кей жылдары кеуіп қалады. 

Санат:Ерейментау ауданы көлдері
Алтай таутобылғысы

**Алтай таутобылғысы** немесе **Алтай сибиркасы** () – раушангүлділер тұқымдасы, таутобылғы туысына жататын бұта. Алтай эндемигі. аз ғана топтармен өзен аңғарларының ашық алқаптарында, таудың ортаңғы белдеуінде өседі. Алтайдың Үбі, Нарын, Иванов қырқаларындағы шалғындық беткейлерде, орман шеттері мен алаңдарында сирек немесе жеке түп болып өседі. 

Биіктігі 1 м-дей, жуан бұтақтарының қызғылт қоңыр қабығы бар. Сағақсыз жапырақтары түксіз келеді, 5 – 8 см болады. Бұтақтары барынша жуан, қызғылт-қоңыр қабықты.

Гүлдері дара жынысты. Тостағанша мен желектерінің саны бестен. Тостағанша диаметрі 0,5 см. Маусым-шілдеде гүлдеп, шілде-тамызда жеміс береді. Жемісі қынап түсті. 

Алтай таутобылғысы – сәндік өсімдік. Алтай ботаника бағында өсіріледі, таралу аймағы сиреп бара жатқандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Алтай сибиркасының жапырақтары кейде шайдың орнына пайдаланылады. Ал халық медицинасында безгек, бауыр ауруларын (гепатит), жүрек ауруларын емдеуде қолданады.  

Санат:Раушангүлділер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Алтуайт

**Алтуайт ** – Айғыржал жотасы мен Сарытау тауы аралығындағы тау. 

## Географиялық орны
Абай облысы Жарма ауданында орналасқан. 

## Жер бедері, өсімдігі
Абсолюттiк биіктігі 907 м. Беткейлері жартасты шатқалдармен, сайлармен тілімденген. Таудан Талды өзені бастау алады. Тау бөктерінде бетеге, боз, ақ селеу өседі.

## Дереккөздер

Санат:Жарма ауданы таулары
Алтыайғыр

**Алтыайғыр ** – Астана қаласынан солтүстік-батысқа қарай 75 км жерде, Есіл өзенінің оң жағалауында орналасқан тау.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Целиноград ауданында. Абсолютiк биіктігі 377 м. Беткейі жазық, ұзындығы мен ені 2,5 – 3 км.

## Геологиясы
Ортаңғы ордовик жыныстарынан түзілген.

## Өсімдігі
Тау баурайы сортаңдау. Қара қоңыр, сортаң топырағында шөптесін өсімдіктер өскен. 
 
## Дереккөздер

Санат:Целиноград ауданы таулары
Алтыайнұра

**Алтыайнұра ** – Қалмаққырылған өзенінің сол жағалауындағы қоныс. Қарағанды облысы Ұлытау ауданында орналасқан. 

Оңтүстігінде Жылантөбе және Көктөбе таулары жатыр. Батысында Ақшеңгел бұлағы бар. 

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы қоныстары
Санат:Ұлытау ауданы географиясы
Алтыбайсор

**Алтыбайсор** – Ертіс алабындағы көл.

## Географиялық орны
Павлодар облысы Ақсу қаласына қарасты аумақта орналасқан көл. 

## Гидрографикасы
Аумағы 13,6 км2. Ұзындығы 6,2 км, ені 3,2 км. Жағалауы тегіс, шығысы сор батпақты, батысы мен оңтүстігінде Кіші және Үлкен Қалқаман көлдері жатыр. Өңір мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер
   

Санат:Ақсу көлдері
Санат:Ертіс су алабы
Алтыкөл мұнай кен орны

**Алтыкөл мұнай кені** — Каспий маңы ойысының оңтүстік-шығыс ернеулік белдеміндегі мұнай кен орны. 

## Географиялық орны
Атырау облысында, Құлсары станциясының солтүстік батысында 35 км жерде орналасқан. Құрылым 1940 жылы сейсмобарлаумен дайындалған, сол жылы іздестіру және барлау-бұрғылаулары жүргізілген. Кен орны 1942 жылы ашылды. Барлау 1961 жылы аяқталды. 1977 жылы пайдалануға берілді. 

## Геоогиялық құрылымы
Тектоникалық тұрғыдан алғанда, кен орны қос қанатты (шығыс және батыс) тұзкүмбезді құрылымнан орын алған. Шығыс қанаттағы мұнайлы аумақ ауданы 350 мың м2, батыс қанаттағы бұл көрсеткіш 1273 мың м2. Төменгі бор мен ортаңғы юраның шөгінділері мұнаймен қаныққан, осылардың аумағында бөлінген 13 мұнайлы горизонттардың біреуі апт, төртеуі неоком, сегізі юра таужыныстарында. Апт-неоком горизонттары 158-243 м, юра горизонттары 671-761 м тереңдікте жатыр. Апт-неоком жатындарының биіктігі 35-93 м, юра жатындарының биіктігі 5-49 м. Су-мұнай жапсары, тиісінше, 261 м, - 277 м және 175 м,- 792 м абсолют белгілерде. Жатындар қойнауқаттық күмбезді, тектоникалық және литологиялық тұрғыдан қалқаланған. Мұнайға қаныққан қалыңдық апт-неоком горизонттарында 1,8-3,7 м, юра горизонттарында 1,7-8,1 м. Жинауыштардың ашық кеуектілігі 26-28%, өтімділігі 0,008-0,805 мкм. Мұнайдың бастапқы шығымдары 0,24-67,2 м3/тәу болды. Бастапқы қойнауқаттық қысым 0,9-6,77 МПа, температура 13-38°С-қа жетті. Мұнайдың тығыздығы 810-830 кг/м3. 

## Құрамы
Мұнайда 0,16-0,8% күкірт, 0,5-2% парафин бар. Хлоркальцийлі қойнауқаттық сулардың тығыздығы 1056-1550 кг/м3, минералдылығы 73,18-180,4 г/л. Кен орны 1976 жылдан игерілуде.

## Дереккөздер

Санат:Атырау облысы кен орындары
Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Алтықұдық

**Алтықұдық ** – құдық

## Орналасқан жері
Маңғыстау облысы Бейнеу ауданы Бейнеу ауданындағы Үстірттің оңтүстік-шығысында 52 км жерде орналасқан. 

## Сипаттамасы
Тереңдігі 8 м., су шығымы сағатына 300 литр. Құдықтың оңтүстік-шығысында Қаратүлей соры жатыр. Батысындағы төбешікті алқапты қалың сексеуіл тоғайы мен бұталар қамтыған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Бейнеу ауданы географиясы
Алтықұлаш

**Алтықұлаш ** – Қызылқұмның шығыс бөлігінде орналасқан құдық. Түркістан облысы, Отырар ауданында.

Тереңдігі 17 м, су шығымы 720 л/сағ. Теңіз деңгейінен 200 метр биіктікте. Жонды-қырқалы төбешіктермен қатар құдықты қоршай қалың сексеуіл өскен.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Отырар ауданы географиясы
Алтықыз

**Алтықыз ** – Оңтүстік Алтай жотасының батыс бөлігіндегі тау.

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Қатонқарағай ауданы жерінде. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 2906 м. Тау солтүстік-шығыстан оңтүстікке қарай созылып жатыр. Таудың солтүстік-батыс беткейі тік, сай, шатқал, қырқааралық аңғарларға бөлінген. 

## Өсімдігі
Солтүстігі қалың қарағай орманымен көмкерілген. Оңтүстік-шығысында сирек орман бұталары өскен.

## Дереккөздер

Санат:Катонқарағай ауданы таулары
Алтынбек

**Алтынбек ** – Қызылқұмның шығыс бөлігінде орналасқан құдық. Оңттүстік Қазақстан облысы, Шардара ауданында, Тереңдігі 20 м, су шығымы 400 л/сағ. Шардара бөгенінің батысында 110 км жерде, оңтүстігінде Өзбекстанмен шектеседі.  

Санат:Қазақстан құдықтары
Алтынемел асуы

**Алтынемел асуы ** – Жетісу Алатауының оңтүстік-батыс сілемдері – Алтынемел жотасы (2928 м) мен Матай тауының (2880 м) арасында, теңізі деңгейінен 1711 м биіктікте орналасқан асу.

## Геологиялық құрылымы
Алтынемел асуы өтетін орталық қырқа палеозой және пермь дәуірлерінің гранитті, эффузивті, базальтты, андезитті, туфты шөгінділерінен құралған.

## Өсімдігі
Асудың қызғылт қоңыр және қара топырағында бұталар араласқан бозды-бетегелі, шалғынды өсімдіктер өседі. Қыс айларында 4 – 5 ай ауа температурасы –10 – 15°С болады. Бірақ соған қарамастан ол қолайлы өткел саналады. Ш.Уәлиханов 1858 жылы Қашқарияға сапарында осы асу арқылы құрамында 43 адам, 101 түйе, 65 салт және жүк тиеген аты бар керуенмен өткен. Асудың солтүстік-батысындағы Қоғалы тауаралық ойысынан оңтүстік-шығыстағы Қоңырөлең тауаралық ойысына қарай Алматы – Сарыөзек – Жаркент автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы асулары
Санат:Жетісу Алатауы
Алтынжал

**Алтынжал ** – Түркістан облысы, Отырар ауданы, Қызылқұмның шығыс бөлігінде орналасқан қоныс.

Батысында Қарамола тауының беткейі мен баурайында қалың сексеуіл тоғайы өскен. Маңайында Қосымбет, Мырзахмет, т.б. құдықтар бар.

## Дереккөздер

Санат:Отырар ауданы географиясы
Санат:Түркістан облысы қоныстары
Алтын кентастары

‎
**Алтын кентастары ** – құрамынан алтын ажыратып алынатын минералдық шикізат. Алтын өндірісін ұйымдастыру үшін оның түпкі кендердегі мөлшері 3 – 5 г/т-дан, ал кенқайраңдардағы мөлшері 0,1 г/т-дан кем болмауы керек. Түпкі жыныстардағы Алтын кентастары кварц желілері түрінде криптозойлық, палеозойлық гранитоидтарда, минералданған және кварцтенген метаморфтық жыныстарда, мыс және полиметалл кендерінде кездеседі. Алтын кенқайраңдары түзілу жағдайына байланысты аллювийлі, элювийлі, теңіздік, т.б. болып бөлінеді. Химиялық құрамына сәйкес Алтын кентастары жеке элементтерге және теллуридтерге бөлінеді. Жеке элементтерге саф алтын (Аu) және электрум (AuAg), ал теллуридтерге петцит [(Ag,Au)2Te], калаверит (AuTe2), креннерит (AuTe2), сильванит (AuAgTe4), т.б. жатады. Теллуридтермен салыстырғанда саф алтын мен электрум табиғатта анағұрлым жиі кездеседі. Саф алтын минералы химиялық таза түрде өте сирек тараған, оның құрамында 4 – 10%-ға дейін күміс болады. Құрамындағы қоспа элементтерге байланысты Алтын кентастары мысты (купроаурит, Cu – 20%), палладийлі (порпецит, Pd – 11%) және висмутты (висмутоаурит, Bі – 1%) болып келеді. Түпкі кендердегі алтынды бөлу үшін кентасты ұнтап, алтынды сынап жұқтыру арқылы жинайды (амальгамалау) немесе көгерткіш қышқылмен ерітіп, химиялық жолмен тұндырады. Кенқайраңдағы алтын арнаулы науаларда шайылып, тұндыру арқылы ажыратылады. Алтын кентастарының барланған қоры бойынша Қазақстан дүние жүзіндегі алдыңғы 10 мемлекет құрамына кіреді, ал түбір кендердегі қоры бойынша Оңтүстік Африка республикасынан кейінгі 2-орында. Елімізде алтынның 30-дан астам ірі кен орындары ашылған (Арқарлы, Бақыршық, Майқайың, т.б.). Бұлардан басқа кейбір ірі мыс және полиметалл кендерінен алтын қосымша өнім ретінде алынады (Ақжал, Балқаш, Зырян кеніштері). Дүние жүзінде жылына 2300 т-дан астам алтын өндіріледі. 

## Сілтеме


Санат:Алтын
Санат:Кен орындар
Алтынкөл

**Алтынкөл ** – Жетісу облысы Панфилов ауданы, Қарақұм және Мойынқұм құмдарының аралығындағы көл. Ават ауылының оңтүстік-шығысында 13 км жерде орналасқан.

## Гидрографикасы
Теңіз деңгейінен 657 м биіктікте жатыр. Шығысынан Қорғас өзені ағып өтеді. Қорғас – Іле өзендері алып келген аллювийлі жыныстарында орналасқан. Көлдің айналасын биіктігі 20 – 25 м-дей құм шағылдары қоршап жатыр. Маңында ақ сексеуіл, жүзгін, жыңғыл, ала тораңғы өседі.

## Дереккөздер

Санат:Панфилов ауданы көлдері
Алтынсандық

**Алтынсандық ** – Қызылтас тауларының оңтүстік-батысындағы тау. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Шет ауданы жерінде. Абсолюттік биіктігі 839 м. Тау солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай созылып жатыр. 

## Жер бедері
Солтүстік беткейі көлбеу, оңтүстік тіктеу келген оқшаулау тау массиві. 

## Геологиялық құрылымы
Тас көмір граниті және гранодиориті қиып өткен пермь, тас көмір, силур және девонның эффузивті-тұнбалы шоғырларынан түзілген. 

## Өсімдігі
Таудың ашық қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында ойдым-ойдым қайыңды-көктеректі шоқ талды орман, әр түрлі астық тұқымдас шөптесіндер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы таулары
Алтынсарин ауданы

**Алтынсарин ауданы ** — Қостанай облысындағы әкімшілік бөлініс. Жер аумағы — 5,4 мың км². Аудан орталығы — Обаған ауылы.

## Тарихы
Обаған ауданы алғаш рет 1928 жылы құрылды. Орталығы Урицкий ауылы болды.

1935 жылы Обаған ауданынан Урицкий ауданы бөлініп, орталығы Большая Чураковка болып қалды.

1963 жылы 2 қаңтарда Обаған ауданы таратылып, аумағы Қостанай, Семиозёр, Урицкий аудандары арасында бөлінді.

Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Төралқасының 1985 жылғы 9 қазандағы Қаулысымен Обаған ауданы қайта құрылды. Құрамына Қостанай ауданынан Большечураков, Владимиров, Димитров, Маяковский, Силантьев, Совхозный, Щербаков, Урицкий ауданынан Докучаев, Лермонтов, Новоалексеев, Свердлов, Семиозёр ауданынан Приозёрный ауылдық кеңестері еніп, әкімшілік орталығы Большая Чураковка ауылы болып бекітілді. Ыбырай Алтынсариннің туғанына 150 жыл толуына орай 1991 жылы 5 шілдеде Обаған ауданы Алтынсарин ауданы болып өзгертілді.

## Географиялық орны, жер бедері
Солтүстігінде Меңдіқара, батысында Қостанай, шығысында Сарыкөл, Қарасу, оңтүстігінде Әулиекөл аудандарымен шектеседі.

Аудан Қостанай облысының солтүстік және орталық бөлігінде, Батыс Сібір жазығындағы Тобыл, Обаған өзендерінің суайрығында орналасқан. Жері жазық, теңіз деңгейінен 150—200 м биіктікте. Кен байлықтарынан саз, боксит, қоңыр көмір барланған.

## Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі
Климаты тым континенттік. Қысы суық, жазы қоңыржай жылы. Қаңтардағы орташа температура — -17—-18°С, кей жылдары -40°С-тан төмен, шілдеде — 21—22°С, кей жылдары 37°С-қа дейін жоғарылайды. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 250 – 300 мм шамасында. Су қоры шығысында Обаған өзенінің орта ағысын, оңтүстік-шығысында Құсмұрын көлінің солтүстік бөлігінен және көптеген ірілі-ұсақты көлдерден тұрады. Ірілері: Талы, Байжарық, Ұзынкөл, т.б. Топырағы тұтастай қара қоңыр және сортаң қара қоңыр. Бетеге, селеу аралас әр түрлі шөптер өседі. Ауданның солтүстік-батысын Арақарағай орманы, солтүстік-шығысын Сарыкөл орман шаруашылығына қарасты қайыңды тоғайлар алып жатыр. Жануарлардан қасқыр, түлкі, қоян, орманда аздап бұлан мен тиін; құстардан бүркіт, кезқұйрық, қарақұр, жазда көл мен өзен бойларында қаз, үйрек, қызғыш, тауқұдірет, жылқышы, аққу, т.б. мекендейді. 

## Халқы

Тұрғындар саны – 13 846 адам (2019). Ұлттық құрамы: қазақтар – 37,74%, орыстар – 38,34%, украиндар – 11,85%, немістер – 5,29%, татарлар – 1,85%, беларустар – 1,51%, басқа ұлт өкілдері – 3,42%.

## Әкімшілік бөлінісі
25 елді мекен 1 ауылдық әкімдік пен 8 ауылдық округке біріктірілген:

## Ірі елді мекендері

## Шаруашылығы
Аудан негізінен ауыл шаруашылығымен айналысады. Ауыл шаруашылығына жарамды аумағы 345,1 мың га, оның 221,3 мыңы егістік, 0,5 мыңы шабындық, 117,8 мыңы мал жайылымы. Аудан арқылы Қостанай—Көкшетау–Қарасу темір жолы және Қостанай—Көкшетау—Қарасу автомобиль жолдары өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Алтынсарин ауданы
Алтынсарин мұздығы

**Алтынсарин мұздығы** – Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік беткейінде Қора өзенінің бастауында орналасқан тау аңғарлық мұздық. Негізгі бөлігі Алтынсарин шыңының беткейінде жатыр.  1950-1952 жылдары мұздықты Қазақстан Ғылым Академиясы география секторының экспедициясы зерттеген. Мұздыққа ағартушы Ы.Алтынсарин есімі берілген (1952).

## Аумағы
Ұзындығы 1,8 км, ашық бөлігі 1,3 км, ауданы 1,0 км2. Мұздықтың ең биік нүктесі 3810 м, ең төмен нүктесі 3250 м, фирн сызығы 3450 м биіктікте. Мұзының жалпы көлемі 0,064 км3, пішіні жарты ай тәрізді. Аумағы жылдан-жылға кішіреюде.

## Дереккөздер
 

Санат:Жетісу облысы мұздықтары
Санат:Жетісу Алатауы
Алтынсарин шыңы

**Алтынсарин шыңы** – Жетісу Алатауының орталық бөлігіндегі шың. Биіктігі 3918 м. Шың Безсонов пен Тронов мұздықтарын бөліп тұрады. Алтынсарин шыңына 1950 жылы Б.И. Зимин бастаған альпинистер көтерілген.
 
## Дереккөздер

 
Санат:Қазақстан шыңдары
Санат:Жетісу Алатауы
Алтынтас вермикулитті кен орны

**Алтынтас вермикулитті кен орны** - Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданы Қарабұтақ ауылының оңтүстік-батысында 40 км жерде. 

## Жатыс сипаты
Көлемі 330×142×16 м3, қабатының ұзындығы 19-37 м болатын лента секілденіп жер бетіне көтерілген 10 кен көзі барланған. Теңбілденген кен плагиоклазамфибол-вермикулит құрамдас. Кен орнының өнеркәсіптік қоры 5,1 – 5,4 млн. т вермикулит кеннің құрамындағы вермикулиттің мөлшері 11,5%. Көлемдік салмағының аздығына, жылуды баяу өткізуіне байланысты вермикулит құрылыс үшін жылу жібермейтін материалдар шығаруға (керамоцемент, битум вермикулит тақталары, құбырлар, т.б.) пайдаланылады. 

## Дереккөздер

 
Санат:Ақтөбе облысы кен орындары
Алтынтау

**Алтынтау** – Ерейментау тауының батысында орналасқан тау. 

## Географиялық орны
Ақмола облысы Ерейментау қаласынан оңтүстікке қарай 26 – 27 км жерде. Абсолюттік биіктігі 750 м. Солтүстік-шығыс баурайында Алғабас ауылы орналасқан. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 3 – 4 км-ге созылған, эллипс тәріздес, ені 2,5 – 3 км.

## Жер бедері мен өсімдігі
Беткейі тік, жыралармен тілімденген. Таудың қара топырағында шөптесін өсімдіктер өскен.
 
## Дереккөздер
 

Санат:Ерейментау ауданы таулары
Алтыншар

‎
**Алтыншар** () – астралылар тұқымдасына жататын бір, екі немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

Табиғи жағдайда Солтүстік Америкада өсетін 30-ға жуық түрі белгілі. Қазақстанда мәдени түрде өсірілетін 2 түрі бар. Олардың биіктігі 1,5 – 2,5 м. Себеттері ірі, диам. 10 – 15 см, көп гүлді. Гүлдері сап-сары алтын түсті болғандықтан өсімдіктің аты осыған байланысты қойылған. Гүлорамы домалақ, екі қатарлы жапырақтан тұрады. Гүлтұғыры сүйірлеу. Маусым – қыркүйек айларында гүлдеп, қыркүйек – қазанда жемістенеді. Тұқымдары төрт қырлы, айдаршасыз, оның орнына кішкене тісті тәжі шығады.

## Өсімдік туралы
**Алтыншар** – көпжылдық шөптесін өсімдік. Оның табиғатта 40-қа жуық түрі бар. Шығыс Америкадан таралған. Бүгінгі күні әлемнің барлық жерінде өсіреді. Шілде-тамыз айларының аралығында гүлдейді. Алтыншардың түрлері көп  болғанымен, барлығының гүлінде сары түс басым болып келеді. «Алтыншар» деген атауы да осы алтындай сары түсіне бола шықса керек. Ортаңғы күлтесі қоңыр, жиектегі гүл күлтесі сары немесе гүлі толығымен сары болады. Тіпті қоңыр қызыл гүлдерінің де жиегі сарымен жалғасып жатады. Ауланың үздіксіз гүлдеп тұруы үшін алтыншарды түймедақ, бақытгүлімен шахмат тәрізді егіп, жағалауына құртқашаш гүлін отырғызған жөн.

## Күтімі
Алтыншар гүлі ерекше күтімді қажет етпейді. Тек топырағын құрғатпай суғарып, көшетін күн жақсы түсетін жерге отырғызу керек.

## Көбейтілуі
Тұқымын себу және түбін бөлу арқылы көбейтеді. Ең оңай жолы түбін бөлу арқылы көбейту. Түбін екі жылда бір рет бөліп көбейткен дұрыс. Алтыншар маусым-шілде айларында гүлдеуі үшін түбін сәуір айының басында бөледі. Жас көшеттерді 50-70 см арақашықтықта еккен дұрыс. Сонда жайылып тез өсетін болады. Жай түрдегі алтыншар 5 жыл, гүлпарлы түрлері 3 жылға дейін бір орында жақсы өседі.

## Алтыншар туралы тақпақ

Бақша гүлдері тобында,

Гүлдейді шілде, тамызда.

Әдемі, әсем сары гүл,

Өседі аулаларыңда.

## Дереккөздер

Санат:Күрделігүлділер
Санат:Қазақстан табиғаты
Алунит

‎
**Алунит** , ашудас – сульфаттар класына жататын минерал. Химиялық формуласы: Kal3[SO4]2·OH6. Тригональдық сингонияда ұсақ куб пішінде кристаллданады. Ұсақ түйіршікті немесе талшықты агрегаттар түзейді. Түсі сұрғылт, сарғылт немесе қызғылт реңді ақ, шыныдай жылтыр. Қаттылығы 3,5 – 4, меншілік салмағы 2,6 – 2,8 г/см3. Алунит сілтілі дала шпаттарына бай ортада не қышқыл құрамды магмалық жыныстарда, кейде алюминий тотығына бай жыныстарға сульфатты судың әсер етуінен пайда болады. Бұл процесс Алуниттену деп аталады. Алуниттену алтын, мыс полиметалл кендерін іздеу кезінде кен белгілері болып табылады. Күйдірілген Алуниттен ашудас пен алюминий сульфатын алады, сонымен бірге отқа төзімді материалдар өндіретін шикізат ретінде де пайдаланылады. Қазақстанда Алунит кендері Торғай ойпатында (Қашар), Сарыарқа өңірінде (Баян, Ақтайлақ, Тарғыл, т.б.) бар.

**Алунит** ()— алунит — квасцтер көбіне негізінен калий мен алюминий сульфаттарынан тұратын минерал. Бұл квасцтер мен глинозем алу үшін шикізат ретінде пайдаланылады. .

## Сілтеме


Санат:Алюминий минералдары
Санат:Сульфат минералдар
Алуа (көл)

**Алуа** – Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы, Амангелді ауылынан солтүстік-батысқа қарай 75 км жерде орналасқан тұзды көл. 

## Гидрографикасы
Аумағы 7,7 км2. Теңіз деңгейінен 117,5 м биіктікте жатыр. Ұзындығы 4,4 км, енді жері 2,7 км, жағалау бойының ұзындығы 11,8 км. Жағалауы жайпақ, қамыс, құрақ өскен. Көл табаны лайлы. Көл негізінен жауын-шашын, қар суларымен толысады. Жағалауы шабындыққа пайдаланылады.

## Аңыздар
Алуа деген сұлу қызға, Жарылқамыс дейтін жігіт ғашық болады да, елдің рушылдық тәртібі қатал кезде, әдет-салтын бұзып, алып қашады. Екі ғашық осы көлдің шығыс жақ жағасына өскен қалың мойылға жеткенде, арттарынан қуғыншылар да кеп үлгіреді... Жарылқамыс найзагер батыр жігіт екен дейді. Қуғыншылармен ол соғысады да, кепке топырақ шаша алмай өледі, оны көрген Алуа өзін-өзі өлтіреді. Ғашықтар сол араға көміледі, көл содан Алуа» аталып кетеді.

*("Өмір мектебі-ІІ". [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов|Сәбит Мұқанов]])*
Санат:Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) көлдері
Алшағыр

**Алшағыр ** – Ерейментау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 55 км жерде орналасқан тау, Өлеңті өзенінің оң саласында. 

## Географиялық орны
Ақмола облысы Ерейментау ауданында. Абсолюттік биіктігі 416 м. Батыстан шығысқа қарай 6 – 7 км-ге созыла орналасқан. Ені 2,5 – 3 км. 

## Жер бедері, өсімдігі
Солтүстік және оңтүстік беткейлері тік жарлы. Қара қоңыр топырағында шөптесін өсімдіктер өскен.

## Дереккөздер
 

Санат:Ерейментау ауданы таулары
Алыпқаш

**Алыпқаш** – Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданындағы тұйық көл. Комсомол ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 1,5 км жерде орналасқан. 

## Гидрографикасы
Аумағы 20,94 км2, ұзындығы 8,4 км, енді жері 3,1 км, жағалауының ұзындығы 22,8 км, ең терең жері 2,76 м. Су жиналатын алабы 332,0 км2. Оның 90%-ы жыртылған, жағалау бойындағы жалды телімдері 3%, су алабындағы қайыңды тоғайлар мен бұталар 6%-ды қамтиды. Шөгінді тұнбаның қалыңдығы 0,3 – 0,4 м. Атмосфералық жауын-шашынмен толығады. Судың минералдылығы 1,2-ден 8,0 г/л-ге дейін ауытқиды, жыл бойғы кермектілігі 15,0 – 35,0 мг/экв суы тым хлоридті. 

## Жағалау сипаты
Көл жағалауы көбіне құлама жарлы, биіктігі 4-5 м, шыммен бекіген. Жағалау маңы шалғынды, кей жері сор, сортаңды. Қамыс құрағы бүкіл су айдынының 71%-ын алып жатыр. Көктемде суы мал суаруға пайдаланылады. Жағалау алабы шабындық.

## Дереккөздер

Санат:Тимирязев ауданы көлдері
Альберт құртқашашы

**Альберт құртқашашы ** () – құртқашаштар тұқымдасына жататын көп жылдық, жуан тамырсабақты өсімдік. Қазақстанда Іле Алатауының орталық бөлігі мен Қастек жотасында кездеседі. Биіктігі 40 см, көгілдір, күлгін, кейде ақ түсті гүлі сабақ ұшында орналасады. Сабағының түп жағында ені 2,5 см-ге жуық, тік өсетін жапырақтары болады. Тұқымынан көбейеді. Сәуір айында гүлдеп, шілдеде жеміс береді. Жемісі – қауашақ. Альберт құртқашашы өте сирек кездесетін, жойылып бара жатқан өсімдік түрі болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген

## Сілтеме


Санат:Құртқашаштар
Алтынтөбе мыс кен орны

**Алтынтөбе мыс кен орны** – Қарағанды облысы, Бұқар жырау ауданында орналасқан. 1940 жылдан 1951 жылға дейін бірнеше рет зерттеліп, 1975 –1976 жылдары барланған. 

## Геологиялық құрылымы
Орта девонның андезиттерінен, андезитті-базальтты порфириттерінен, туфтарынан, фамен-турнаның кремнийлі-көмірлі сазды әктастарынан түзілген. Ащысу синклиналінің сол орамына сәйкес келеді. Андезитті порфириттерге ұштасып жатқан әктастардағы линза және қабат пішінді көлбеу келген солтүстік-шығыс оралымдағы Орталық және Батыс кен жүлгелері айырмаланған. Кентасы жүлгелі-желілі келеді. Тотықты, аралас, ілкі (сульфидті) кентастар ажыратылған. 

## Минералдары
Кентас минералдары: тотықты-малахит, азурит, аширит, теонрит, куприт; аралас халькозин, борнит; ілкі-халькопирит, пирит, галенит, сфалерит. Кентастар жақсы байытылады.

## Мыс туралы дерек
Бұл минералдың тазалығы мен түс тереңдігі соншалықты, өзіне кереметтей ұқсайтын изумруд асыл тасынан тек арнайы маман ғана ажыратуы мүмкін. Аңыз бойынша, кен орнын XVIII ғасырдың екінші жартысында бухара саудагері Ашир ашып, алғашында табысын изумруд деп есептеген. Кейінгі талдаулардың дәлелі бұл тастың изумрудтай қатты емес, тек сыртқы ұқсастығы бар. Ал біраздан кейін неміс минерологы Абраам Готтлиб Вернер екі тастың таңқаларлық қасиеті үшін минералға «мыс изумруд» атауын қойды. Аширит-диоптаз – зергерлік өндеуге іс жүзінде жарамсыз болып табылатын таза коллекциялық тас. Бірақ, бұған қарамастан, жер жүзінде өте сирек кездесетін минерал болғандықтан коллекционерлер үшін үлкен құндылықтар қатарына жатады. 

## Дереккөздер
 
 
Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Альберт қызғалдағы

**Альберт қызғалдағы ** (Tulіpa albertі) – лалагүлділер тұқымдасы, қызғалдақ туысына жататын жуашықты көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Балқаш-Алакөл ойысында, Қаратауда, Батыс Тянь-Шаньда, Шу-Іле тауларында өседі. Биіктігі 12 – 20 см, қара қоңыр түсті жуашығы жұмыртқа тәрізді. Тік сабағына көкшіл сұр түсті, сыртына қарай қайрылған 3 – 4 жапырақтары кезектесіп орналасады. Дара гүлі сары, қызғылт немесе қан қызыл түсті болып келеді де, ал ішкі жағында қара дақтары болады. Тұқымынан және өсімді жолмен (вегетативті) көбейеді. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, маусымда жеміс береді. Жемісі – үш ұялы, көп тұқымды қауашақ. Альберт қызғалдағы өте сирек кездесетін өсімдік. Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Ақсу-Жабағылы қорығы мен Андасай қорықшасында қорғауға алынған.

## Жалпылама

Биіктігі 12-20 см,пиязшығы жұмыртқа тәрізді,диаметрі 2-3 см,қара қоңыр түсті,шамалы сопақшалау,қабығының ішкі жағы түкті(ұщ жағында қвлыңдау) қабықты.

Сабағы жоғарғы жағындағы гүл серігімен қоса үлпілдек түкті;жапырақ саны 3-4,қайырылған,жақын орналасқан,көкшіл сұр,үлпілдеген,жиегі кірпікшелі және бұйра,жоғырғы жағына қарай бірден қысқарады,көбіне гүлден биік,төменгі жапырағы жалпақ сопақша немесе эллипс тәрізді дерлік,ені 3-7 см.

Гүлі біреу;гүл серігі қызыл,қызғылт немесе ашық сары,түб жағы сары,кейде қара дақты,сыртқыларының ұзындығы 3,5-6 см,ішкілерінен шамалы ұзын,сырты түкті,бірден үшкірленген түкті ұштары қайырылған,кері сопақшалы,ішкілері кері үшбұрышты жұмыртқа тәрізді,түбіне қарай сына тәрізді,ойыс,жоғарғы жағы шұңқыр;аталығы гүл серігінен 2-3 есе қысқа;олардың жіптері жалаңаш,сары,тозаңдықтары сары,жіптен шамалы ұзын;түйіні аталықтан шамалы қысқа,жасылдау,аналық аузы орнықты;қорапшаның ені 2-2,5 см,ұзындығы 3-5 см.
Сәуір - мамыр айларында гүлдейді.

## Қазақстанда таралуы

Аласа таудың шағыл тасты баурайында өседі.Шығыста - Балқаш- Алакөл флористикалық ауданында,Шу - Іле тауларында,оңтүстікте - Бетпақдалада,Қаратау тауы мен шоқыларында кездеседі.

Қазақстан Республикасының "Қызыл кітабына" енгізілген.

## Дереккөздер
Қазақстанның қызғалдақтары
## Сілтемелер


Қаратау мемлекеттік табиғи қорығында кездеседі.

Санат:Қызғалдақтар
Санат:Лалагүлдер
Алша

**Алша ** – раушангүлділер тұқымдасына жататын ағаш не бұта тектес өсімдік түрі. Биіктігі 1,5 – 10 м-ге дейін болады. Жабайы Алша түрлері Балқан, Кавказ, Орта Азия, Қырым, Иран және Қазақстанның оңтүстік-шығыс таулы аймақтарында кездеседі. Кәдімгі Алшаның бүршігі жалаңаш, майда, ағашқа жеке немесе топталып орналасады. ЖемісЖемісінің]] пішіні – дөңгелек, сопақша келген, сары қызғылт немесе қара түсті, жұмсағы шырынды, жемісі сүйекті. Алша жемісінің құрамында қант 4 – 9%, органик. қышқыл (1 – 4%), сондай-ақ витаминдер, пектиндер болады. 3 – 4 жылда жеміс салады, өнімділігі жоғары, әр га-дан орта есеппен 120 – 200 ц өнім алынады. Алшаның тіршілік ету ұзақтығы 15 – 60 жыл, өнімді 5 – 20 жыл береді. Құрғақшылыққа, суыққа төзімді, топырақ талғамайды. Ол тұқымынан, қалемшеден, тамыр атпасынан көбейеді. Оңтүстік Қазақстанда аудандастырылған екі сорты өседі (Фиолетовая десертная және Малиновая). Алшадан көбінесе сусын және мармелад жасалады. 
300px|thumb|Ашылып турған алша

## Сілтеме


Санат:Раушангүлділер
Санат:Жемістер
Альбуминдер

**Альбуминдер ** – молекулалық массалары жоғары емес, қарапайым глобулярлы ақуыздар; жануарлардың және өсімдіктердің қарапайым глобулярлы ақуыздары; суда тұздар, қышқылдар және негіздер ерітінділерінде жақсы ериді, қышқылдарда және сілтілерде араластырылады; аммоний сульфатының ерітіндісімен қанықтырылу кезінде тұнады. Альбуминдер жұмыртқа ақуыздары қан сарысуының, сүттің, өсімдіктің, жапырақтарының және тұқымдарының және т.б. құрамында болады. Олар ағзаның резервтегі негізгі ақуыздары олар рН қанның осмотикалық қысымына көмекші ретінде маңызды рөл атқарады. Альбуминдердің жиынтық қалыптастыра алу қабілетінің арқасында қанға дәрумендер, кейбір гормондар майлы қышқылдарды әкеледі.

Ерітіндіні аммоний сульфатымен 50%-дан жоғары қанықтырғанда альбуминдер тұнбаға түседі. Альбуминдер сүт құрамында (лактальбумин), жұмыртқада (овальбумин), өсімдік дәндерінде, т.б. кездеседі. Альбуминдер – организмнің негізгі қор ақуызы. Сонымен қатар дәрумендермен, микроэлементтермен, гормондармен кешенді байланыс түзіп, оларды бүкіл организмге тасымалдайды.
thumb|300x200px|Альбумин

## Дереккөздер


Санат:Ақуыздар
Альванит

**Альванит ** – ванадаттар тобының минералы. Химиялық формуласы: Al3(VO4)(OH)6·2H2O. Құрамындағы негізгі элементтерінің (алюминий, ванадий) алғашқы буындарымен аталған. Қоспа элементтері – кальций, магний, мырыш, никель, т.б. Моноклинді сингонияда алты бұрышты слюда тәрізді жалпақ пластинкалар түзейді. Түсі ашық жасыл, көк, жасыл сұр, шыныдай жылтыр, жеңіл тапталғыш. Қаттылығы 3,0 – 3,5, меншілікті салмағы 2,41 г/см3. А. ванадийлі жыныстардың тотығу қабаттарындағы қуыстарда түзіледі. Альванитті 1954 жылы Е.Н. Анкинович Қаратау ванадийлі шөгінділер арасынан тауып зерттеген. Альванит алғаш Қазақстанда ашылған минералдар қатарына жатады.

## Сілтеме


Санат:Минералдар
Альгология

**Альгология ** ( – балдыр, теңіз шөбі және  – ілім) – ботаника ғылымының балдырларды зерттейтін саласы.

## Дереккөздер

Санат:Альгология
Санат:Ботаника бөлімдері
Альзина

‎**Альзина** , әлзина (Alsіne) – қалампырлар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда ылғалы мол құмды жерлерде өсетін 1 түрі – егістік Альзина (Альзина segetalіs) бар. Биіктігі 3 – 10 см, сабағы жалаң, бұтақты. Жапырақтары жіңішке, ұзындығы 0,5 – 1 см, ені 0,5 мм. Гүлдері ұзын гүлсағақты, жазылыңқы сыпыртқыға топталған. Тостағанша жапырақшалары ұзынша домалақ, желектері ұзынша. Қорапшасының ұзындығы 3 – 4 мм, үш тісті ашылады. Мамыр – маусымда гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – қорапша (ұзындығы 4 мм).  
Санат:Қалампырлар
Альпілік белдеу

нобай|
‎**Альпілік белдеу ** – субальпілік белдеуден жоғары, нивальдік белдеуден төмен орналасқан, биік таудағы табиғи белдеу. Белдеудің қандай биіктікте орналасуы географиялық ендікке, таулардың ылғалды жағдайына және беткей экспозициясына байланысты. Альпілік белдеу Альпі тау жүйесі мен Кавказ тауының батысында 2200 м-ден 3000 м, Гималайдың оңтүстік беткейлерінде 3600 – 5000 м, Іле Алатауы мен Жетісу Алатауында 2800 – 3500 м, Алтайда 2500 – 3000 м биіктікте орналасқан. Альпілік белдеуде таулық мұздықтар кең таралған. Климаты суық, қысы ұзақ, 8 – 10 айға созылады. Қары қалың, желі қатты, өсімдіктің өсіп-өну мерзімі қысқа. Қаңтар айының орташа температурасы 15°С, шілдеде 14°С-дан аспайды. Жылдық жауын-шашын мөлшері 1000 мм-ге жетеді. Белдеуде қар көшкіні жиі болып тұрады. Альпілік белдеулерде альпілік шалғын мен аласа келген бөртпе бұталар өседі. Арқар, тауешкі, тур, қодас мекендейді. Қазақстанның биік тауларындағы Альпілік белдеулер жазда мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

**Альпі белдеуі** - ландшафтысы, негізінен, ылғалды болып келетін қоңыржай және субтропиктік ендіктердегі тауларға төн табиғи биікгік белдеуі. Субальпі белдеуінен жоғары орналасады, едеуір биік тауларда нивальді белдеумен ауысады. Альпы белдеуінің биіктік орны географиялық ендікпен, беткейлердің экспозициясымен, климаттың континенттік дәрежесімен анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Климаттық аймақтар
Санат:Географиялық белдеулер
Альпілік жер бедері

**Альпілік жер бедері ** – қар шегінен жоғары, жылдың басым бөлігінде қар мен мұз басып жатқан биік тау аңғарлары мен тау шатқалдары. Бұлар геологиялық құрылысы жағынан альпілік қатпарлану кезінде қалыптасқан және қайта көтерілуге ұшыраған жас таулар болып табылады. Жер бедерінің беткейлері тік құзды, шатқалдар мен тау шыңдары үшкір келеді. Мұндай Альпілік жер бедері Гималай, Кавказ, Памир, Тянь-Шань тауларында бар. Қазақстанда Тянь-Шань тау жүйесінің солтүстік сілемдері мен жоталарында (Іле Алатауы, Жетісу Алатауы) кездеседі.

## Сілтеме


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Алюминий ашудастары

‎
**Алюминий ашудастары ** – күкірт қышқыл алюминий мен бір валентті сілтілік металдар қостұздарының кристалл огидраттары. Мысалы, K2SO4·Al2(SO4)3· ·24H2O. Алюминий ашудастары – түссіз кристалды зат, суық суда нашар, ыстық суда өте жақсы ериді; ерітіндіде құрамындағы барлық иондарға диссоцияланады. Алюминий ашудастары боксит не сазға ыстық күкірт қышқылын құйып, ол ерітіндіге сульфат қосу арқылы алынады. Мата бояуда басытқы есебінде, тері илеуде, медицинада, т.б. қолданылады.

## Сілтеме


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Химия
Алюминий кентастары

‎

**Алюминий кентастары ** – өндірістік мақсатта алдымен алюминий оксидін (Al2O3), кейін электролиз жолымен алюминий алуға жарамды минералдық шикізат. Жердің беткі қабаты – литосфера 8,2% алюминийден тұрады. Алюминий мөлшері жағынан оттегі (46,6%) мен кремнийден (27,7%) кейінгі 3-орында. Алюминий 500-ге жуық минералдардың құрамында кездеседі. Олардың 300-дейі алюмосиликаттар, 76-сы фосфаттар, 47-сі оксидтер, 33-і сульфаттар, 12-сі фторидтер, 5-еуі хлоридтер. Негізгі Алюминий кентастары диаспор, гиббсит, бёмит, диккит (каолинит), алунит, нефелин, лейцит. Бұл минералдардың алғашқы үшеуі боксит тау жынысын құрайды, ал қалғандары алюмосиликаттарға жатады. Дүниежүзілік тәжірибеде алюминийдің 75 – 80%-ы бокситтен өндіріледі. Боксит емес кентастардың ішіндегі геологиялық, экология және экономика жағынан тиімдісі – нефелин-лейцит кендері. Олардың Қазақстан жерінде мол қорлары ашылған. Нефелин-лейцит жыныстарынан алюминий оксидінен басқа 30-дан аса бағалы заттар: сілтілі элементтер (K, Na, Lі, Rb, Cs), сондай-ақ сирек металдар: (Zr, Ga, Sc, Nb, Ta, La, Ce, т.б.) алынады. Қазақстанда Алюминий кентастары Торғай боксит аймағында өндіріледі.

## Сілтеме


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Кен орындар
Алюминий оксиді

**Алюминий оксиді** (глинозем, боксит, корунд, Al2O3) – алюминийдің оттекпен қосылысы. Ол түссіз, суда ерімейтін кристалдық зат. Корунд – қаттылығы бойынша алмастан кейінгі екінші минерал. Лағыл мен сапфир асыл тастар қатарына жатады. Алюминий оксидінің гидратталған түрі белгілі. Алюминий гидроксидіне көптеген бокситтердің құрамына енетін гидраргиллит және жасанды түрде алынатын байерит жатады. Алюминий оксиді боксит, нефелин, каолин, алунит сияқты табиғи заттардан алынады. 

## Алынуы

* 4Al +3O2 =2Al2O3 (алюминийді тікелей тотықтыру)
* 2Al(OH)3= Al2O3 +3H2O (алюминий гидроксидін айыру)

Құрылымдық формуласы: O = Al - O - Al = O

## Химиялық қасиеттері
Алюминий оксиді — екідайлы оксид.

* қышқылмен: Al2O3 +6HCl = 2AlCl3 +3H2O
* негізбен: Al2O3 +2NaOH= 2NaAlO2 +H2O

= Қолданылуы =
Al2O3 қаттылығы алмаздан кейінгі орында, сондықтан одан дәл кескіш аспаптар, бұрғылар мен тегістегіш құралдар жасауға, алюминий өндіруге, сондай-ақ катализатор және адсорбент ретінде қолданылады.

## Сілтеме


Санат:Оксидтер
Санат:Алюминий қосылыстары
Аманбөктер асуы

**Аманбөктер** – Жетісу облысы, Ақсу және Шыңжаң-Ұйғыр автономиялы аудандарының (Қытай) шекарасындағы асу. Жетісу Алатауы жотасының орталық бөлігінде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 3754 м. Аманбөктер асуынан мамыр – қыркүйек айларында жаяу адам жүре алады. Асудың солтүстік беткейінен Кіші Басқан өзені бастау алады. Биік таудың бөктерінде жер бедерінің альпілік пішіндері мен мұздық белдемдер басып жатыр. Таудың биік көтеріңкі жерлерінде палеозой граниттері бар.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы асулары
Санат:Қытай асулары
Санат:Жетісу Алатауы
Алюмосиликаттар

**Алюмосиликаттар **— силикаттар класындағы минералдар тобы; қос элементті алюмокремний қышқылдарының тұздары. Кристалдық құрылымының негізін кремний-оттек тетраэдрі (SіO4) мен алюминий-оттек тетраэдрі (AlO4) қалайды. Бұл екі тетраэдр бір-бірімен ортақ оттек атомымен байланысқан. Алюмосиликаттар шексіз үш өлшемді каркас немесе жазық торлар, кейде шеңберлер, жеке немесе қосақталған тізбектер түзейді. 

Сондықтан олар каркасты (дала шпаты, фельдшпатоидтар, цеолиттер), қатпарлы (слюдалар, хлориттер, пренит), сирек жағдайда сақиналы (кордиерит), тізбекті немесе таспалы (мүйіз талшық) болып келеді. Алюмосиликаттардың құрылымы қатаю температурасы мен кристалдану жылдамдығына байланысты. Алюмосиликаттар құрамындағы катиондар ішінде натрий, калий, кальций басым, магний мен темір аз, литий мен барий өте сирек кездеседі. 

Алюмосиликаттар негізінен жеңіл, (меншікті  салмағы 2,9 г/см3) ашық түсті. Олар тау жыныстарын құраушы негізгі минералдар – литосфераның жоғарғы бөлігінің 50%-ын құрайды, граниттердегі мөлшері 65 – 75%-ға жетеді. Алюмосиликаттар үгілу процестері нәтижесінде алюминийдің гидросиликаттары – каолин, гидрослюда және саз минералдарына айналады. А.Алюмосиликаттар (сілтілі дала шпаттары, кейбір слюдалар, нефелин, лазурит, т.б.) бағалы шикізат болып табылады.

## Сілтеме


Санат:Алюминий қосылыстары
Санат:Силикат минералдар
Санат:Кремний қосылыстары
Санат:Тағам қоспалары
Амазонит

**Амазонит ** (алғашқы табылған жер атауымен аталған) – минерал, микроклиннің әшекей тастарға жататын жасыл, көгілдір жасыл түрі. Оның түсі құрамындағы элементтерге (Mn, Rb, Cs, т.б.) байланысты болып келеді. Амазонит қышқыл не сілтілі интрузивті жыныстарда, пегматит пен грейзендерде кездеседі, кейде метасоматикалық жолмен де пайда болады. Пегматитті желілерде ірі кристалды тығыз агрегаттар түзеді. Қаттылығы 6,0 – 6,5; меншікті салмағы 2,54 – 2,57 г/см3. Амазониттен әр түрлі әшекей бұйымдар жасалады. 

## Сілтеме


Санат:Алюминий минералдары
Санат:Калий минералдары
Санат:Натрий минералдары
Санат:Силикат минералдар
Амангелді ауданы

**Амангелді ауданы** — Қостанай облысының оңтүстік-шығысындағы әкімшілік бөлініс. Аумағы — 22,6 мың км². Алғаш "Батпаққара ауданы" деген атпен 1928 жылы құрылды. 1936 жылы оған халық батыры Амангелді есімі берілді. Аудан орталығы — Амангелді ауылы.

## Географиялық орны, жер бедері
Батысында Жангелдин, Науырзым аудандарымен, шығысында Арқалық қаласымен, солтүстігінде Ақмола облысының Жарқайың ауданымен, оңтүстігінде Ұлытау облысының Ұлытау ауданымен шектеседі.

Торғай үстіртінің оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Оңтүстік-шығысын Жыланшықтүрме (абсолюттік биіктігі 250–300 м) қыраты, Айғыржал (300–350 м) және Қырғыш тауларының солтүстік сілемдері (500 м) алып жатыр. Батыс жағының едәуір бөлігін “Торғай қолаты” деп аталатын ескі аңғардың шығыс беткейі қамтиды. Оған шығысынан Сарыөзен, Торғай, Жыланшық өзендерінің аңғарлары келіп түйіседі. Жер бедері ойлы-қырлы, таулы-ойысты болып келеді. Кен байлықтары: қоңыр көмір, темір кентасы, боксит және құрылыс материалдары.

## Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі
Климаты тым континенттік, қысы суық, жазы ыстық және қуаң. Қаңтардың орташа температурасы — -16–-22°С, шілдеде — 22–24°С. Жауын-шашынның жылдық мөлшері — 250–350 мм. Топырағы солтүстік пен солтүстік-шығыста қоңыр, оңтүстік мен оңтүстік-шығысында ашық қоңыр. Сортаң топырақ та кездеседі. Ауданның Торғай және оның саласы Жалдама өзендеріне дейінгі солтүстік бөлігін жусан аралас бетегелі, селеулі, жусанды, көкпекті шөп өскен құрғақ дала алып жатыр. Оңт-ндегі шөлейт аймақта ақ жусан, көде, еркек шөп, қара жусан, көкпек және бұйырғын өседі. Өзен жағалауында, ойпаңдарда галофит өсімдіктері аралас бидайықты, өлеңшөпті шалғын өседі. Жабайы аңдардан: қасқыр, түлкі, киік-сайғақ, борсық, ондатра, жабайы шошқа, қоян, дала бүркіті, көкек, қарға, ұзақ, сауысқан, жабайы көгершін, тоқылдақ, аққу, тырна, дуадақ, кекілік, бөдене тағы да басқа түрлері бар. Су айдындарында шортан, алабұға, ішінара, тұқы, сазан балық түрлері тараған.

## Су торабы
Аудан Торғай, Ұлы Жыланшық өзендерінің бас жағы мен салалары — Сарыөзен, Жалдама және Қараторғайдың орта және төменгі ағыстары алабын қамтиды. Сарыөзеннің салалары — Үлкен Дәмді, Мойылды және Жалдама өзендері және Амангелді бөгені жер суғаруға кеңінен пайдаланылады. Аудан аумағында Балықты, Топалаң, Қоғалыкөл, Шақпақ, т.б. көлдер бар.

## Шаруашылығы
Ауыл шаруашылық жерінің аумағы — 2689,6 мың га. Оның ішінде егістік — 244,0 мың га, шабындық — 95,2 мың га, жайылым — 2339,4 мың га (2006). Аудан аумағын Қостанай–Амангелді, Амангелді–Арқалық, Арқалық–Есіл автомобиль жолдары, Арқалық–Есіл темір жолының оңтүстік бөлігі басып өтеді.Аудан қалыпты көлік желілерімен қамтамасыз етілген. Жалпы пайдаланыстағы авто көлік жолдарының ұзындығы — 806 шақырым, оның ішінде 262 шақырым — асфальтталған жолдар.

## Халқы

Тұрғындар саны – 16 475 адам (2019). Ұлттық құрамы: қазақтар – 98,48%, орыстар – 1,52%, украиндар – 0,18%, немістер – 0,17%, басқа ұлт өкілдері – 0,23%.

## Әкімшілік бөлінісі
30 елді мекен 10 ауылдық округке біріктірілген:
right|300px|Аймақ картасы

## Ірі елді мекендері

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*  Селолық округтер

Санат:Амангелді ауданы