open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пайдаланушы

**Пайдаланушы** (Пользователь; user, subscriber) — 1) асқа жүйенің ресурстарын пайдаланатын программа немесе жүйе; 2) терминал(пернетақта мен экран) арқылы электрондық машинамен бірлесіп әрекет жасайтын адам.
## Пайдаланушы аймағы
**Пайдаланушы аймағы** (*Область пользователя; user area*) — 1) мәселенің жұмыстық аймағы — терминалға немесе пайдаланушы программасына бөлінген негізгі жад аймағы; 2) есептеу желілерінде — пайдаланушының қолданбалы процестерінің жиынтығы; 3) қарым- қатынастық желіде — мәліметтерді жеткізу бойынша оның қызметін пайдаланатын терминалдар жиынтығы.
## Пайдаланушы анықтайтын пернелер
**Пайдаланушы анықтайтын пернелер** (функционал пернелер) (*Клавиши, определяемые пользователем (функциональные клавиши); user definable keys*) — қызметін пайдаланушы адам өзгерте алатын пернелер. Жалпы команданы немесе арнайы символды тудыру үшін немесе компьютерге арнайы міндетті жүктеу үшін оларды алдын ала программалауға болады.
## Пайдаланушы ентаңбасы (жеке адамның ентаңбасы)
**Пайдаланушы ентаңбасы (жеке адамның ентаңбасы)** (Метка пользователя (личная метка); user (private) label) — пішімі мен ақпаратын пайдаланушы анықтайтын және ерекше программамен өңделетін магниттік таспадағы мәліметтер жинағының стандартты емес ентаңбасы. 
## Пайдаланушы интерфейсі
**Пайдаланушы интерфейсі** (*Интерфейс пользователя (пользовательский интерфейс); user interface*) — пайдаланушының жүйемен әрекеттестігін жасақтайтын программалық құралдар кешені; пайдаланушы мен жүйе арасындағы байланыс құралы. Мұндай стандарттар программа қызметтерімен операцияларын қолайлы түрде пайдалануды қамтамасыз ететін экран пішімі мен орындалатын командалардың меню құрылымын тағайындайды. Пайдаланушыға арналған компьютермен (программамен) жылдам әрекеттесу тәсілдері, оның мынадай ерекшеліктерін атауға болады: жүйелік объектілерді (файлдар, құрылғылар, терезелер), меню және мәліметтерді бейнелеу үшін пиктограммаларды (белгішелер) пайдалану; объектілерді тандау, белгілі бір іс-әрекетті бастау, терезені ашу және объектілерді жылжыту үшін сілтеуіш құрылғыларды, мысалы, тышқанды пайдалану; экранды жұмыс үстелі немесе басқару тақтасы ретінде пайдалану.
## Пайдаланушының (тұтынушының) нөмірі немесе ұқсастырғышы
**Пайдаланушының (тұтынушының) нөмірі немесе ұқсастырғышы** (*Номер или идентификатор пользователя; user number, user ID*) — желіде жұмыс істеуші адамға алдын ала ұсынылып, желіге қосылған кезде оны ұқсастыруға (есепке алуға, өзгелерден бөлуге, тануға) пайдаланылатын нөмір немесе символдар тіркесі.
## Пайдаланушының нышандар жинағы
**Пайдаланушының нышандар жинағы** (*Набор признаков пользователя; user attribute data set*) — пайдаланушылар туралы мағлұматтардан тұратын мәліметтер жинағы. Оған пайдаланушылар ұқсастырғыштары, олар қатынайтын томдар мен мәліметтер жинақтарының атаулары, парольдер, мәліметтер жинағы бар операцияларға шектеулер және басқа мәліметтер жатады.
## Пайдаланушының ұқсастырғышы
**Пайдаланушының ұқсастырғышы** (*Идентификатор пользователя; user identifier, userid*) — жүйеде пайдаланушы ұқсастыратын сан немесе бедербелгі-жолдық мәліметтер.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Кристалдану индексі

**Кристалдану индексі** - бір-
біріне байланыссыз қатар дамыған екі
минералдық серияның магмалық дифференциация дәрежесінің петрохимиялық
көрсеткіші. Анортиттен, диопсидтен,
форстериттен жеке не олардың араласынан
тұратын таужыныстың Кристалдану индексі =100%, ал
кварцтан, сілтілі далашпаттардан не
фельдшпатоидтерден жеке не олардың
араласынан тұратын таужыныстың Кристалдану индексі = 0.
Кристалдану индексін вариациялық бинарлық диаграммада ординатаға, ал кварцты (массалық %) абсциссаға салады. Кристалдану индексін магмалық
таужыныстардың барлык серияларына
қолдануға болады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Тыныс алудың жіті ауруы

**Тыныс алудың жіті ауруы** (*тыныс жолдарының қатты ауруы*) — көбінесе вирустарда (аденовирус, реовирус, энтеровирус және т. б.) қоздыратын қатты жұқпалы ауруға ұқсас, клиникалық катардың жалпы атауы, ауа арқылы беріледі: кездейсоқ жағдайда және жұқпалы ауру кең тарап жайылғанда таралады; тыныс жолдарындағы шырышты қабықтар қабынады, мысалы мұрын ауруы фарингиті түрінде, көмейдің талаурап, кеңірдектің ішкі кілегей қааурудан организмнің улануы түрінде болады; термин лабобығының қабынуы түрінде, көз бен қабақтың арасындағы раториялық әдіспен аурудың себебін айырып, анықтағанға дейін ғана қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Қатынас құрудың базистік тізбекті әдісі

**Қатынас құрудың базистік тізбекті әдісі** (*Базисный последовательный метод доступа; basic sequential access method*) — тізбекті және төте қатынас кұру құрылғыларына орналастырылған тізбекті файлдарды әзірлеу мен өңдеуді жасақтайтын қатынас құрудың базистік әдісі. Әдіс жазбаларды тек қана тізбекті өңдеуге рұқсат етеді.

## Ішкі сілтемелер
*Қатынас
*Қатынас құру
*Қатынас құру әдісі

## Сыртқы сілтемелер
*Basic telecommunications access method 
*Basic direct access method 
*Basic sequential access method 
*Basic partitioned access method 

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Родман-Стерлинг көрсеткіші

**Родман-Стерлинг көрсеткіші** — шырышты қабықтағы және шырышты қабат астындағы қалыңдықтың кеңірдек тарамының барлық кенересіндегі қалыңдыққа қатынасы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Крустификациялық керіш

**Крустификациялық керіш** -
керіш заты сынық түйірлерді, олиттерді,
сферолиттерді, органикалық қалдықтарды
қабықша түрінде қаптап өсіп біріктіреді.
Крустификациялық керіштің түрлері: радиал-крустификациялық, жарғақ, изометрия-крустификациялық. 

## Дереккөздер


Санат:Геология
Мұхит тұнбалары

**Мұхит тұнбалары** - мұхит түбінде ғана түзілетін тұнбалар; теңіз шөгінділерінен (тұнбаларынан) айырмашылығы — тұнба қүрамында терригендік материалдар өте аз болады және тұнба өте баяу түзіледі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Тыныс алу жолдарының инфекциясы

**Тыныс алу жолдарының инфекциясы** – қоздырғыштары ең алдымен тыныс алу жолдарының кілегейлі қабықтарында локализацияланатын инфекциялық аурулар, ал жұғу көбіне ауада шашырап берілу механизмі арқылы болады, оған грипп, ангина, аденовирусты аурулар, менингококк инфекциясы т. б. аурулар енеді.

## Дереккөздер


Санат:Жұқпалы аурулар
Санат:Пульмонология
Санат:Тыныс мүшелері аурулары
Мұхит төсеніші

**Мұхит төсеніші** — мұхит түбі түбінің басым бөлігін құрайтын, жер қыртысының мұхиттық түрімен сипатталатын жер бедер элементтерінің өте ірі түрлерінің бірі; оң және теріс мағыналы көптеген жербедер түрлерін біріктіреді, яғни мұхит түптерінде таулы жоталар да, жанартаулы жазықтықтар да, терең ойпаттар мен қазан ойпаттар да ұшырасады.

## Дереккөздер


Санат:Мұхиттану
Розенштраух-Эндер тәсілі

**Розенштраух-Эндер тәсілі** — қабырға аралығындағы аралыққа тиісті әрекет арқылы медициналық шартты белгілермен тез жазу үшін, төске инені бағыттап, көкірек қуысына газды енгізу әдісі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Қатынас құрудың виртуаль әдісі

**Қатынас құрудың виртуаль әдісі** (*Виртуальный метод доступа; virtual storage access method*) — олардың ұйымдастырылуына тәуелсіз файлға индексті-тізбекті қатынас құруды жасақтайтын компьютердің біртұтас жүйесіне қатынас кұру әдісі.

## Ішкі сілтемелер
*Қатынас
*Қатынас құру
*Қатынас құру әдісі

## Сыртқы сілтемелер
*Virtual Storage Access Method 

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мұхит түбі

нобай|
**Мұхит түбі** — литосфераның дүниежүзілік мұхит суымен көмкерілген беткі жазықтығы; жербедер ерекшеліктері түрғысынан ірі-ірі төрт бөлікке бөлінеді: материкке таяу саяз өңірлер; ауыспалы (материктен мұхитқа) белдем; мұхит төсеніші; орталық-мұхиттық жоталар.

## Дереккөздер


Санат:Мұхиттану
Соколов-Эллис-Дамуазасы

**Соколов-Эллис-Дамуазасы** - сұйық заттан түзілетін қабық қуысындағы сұйық заттың анықталатын  омыртқа қабырғасында болып және толық  артқы сызықтан жоғары, сонан соң бұғанадағы орталықтан төмен және алға қарай өтеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Сайрайекс ауруы

## Сайрайекс ауруының жинақты белгілері
Сайрайекс ауруының жинақты белгілері — қолмен басып қарағанда, терең тыныс алып, демді жұтқанда, жөтелгенде байқалатын жанға батарлық ауруға себепші болатын қабырға шеміршегінің (VIII—X қабырғасының) шамадан тыс құбылмалығы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Саркоидоз

**Саркоидоз** (*Бенье-Бёк-Шауман ауруы*) — туберкулез микобактериясы болмаған жағдайда казеинделмеген тканьдер мен мүшелерде эпителиоидты — жасушалы терінің талаурап ісіп, перифокалсыз қабынуының пайда болуын сипаттайтын залалсыз жүйелі ауру.

## Этиологиясы
Саркоидоз — әртүрлі органдар мен тіндерде эпителиоидты жасушалық гранулемалардың пайда болуымен сипатталатын көпжүйелі аутоиммунды ауру. Науқастан саркоидозды жұқтыру мүмкіндігі дәлелденбеген, бірақ тұқым қуалаушылықпен немесе қолайсыз қоршаған орта факторларының әрекетімен түсіндіруге болатын аурудың отбасылық жағдайлары бар.

## Алдын алу
Саркоидоздың өршуінің алдын алу үшін салауатты өмір салтын ұстануға тырысу керек. Өкпенің зақымдануы кезінде ең бастысы — темекі шегуге болмайды, өйткені бұл тыныс алудың қиындауына және аурудың асқынуына әкелуі мүмкін. Сондай-ақ дәрі-дәрмектерді қабылдаудан және бауырға зиян келтіретін химиялық заттармен, улы ұшқыш заттармен, шаңмен, булармен, өкпені зақымдауы мүмкін газдармен жанасудан аулақ болу керек. Саркоидоз кезінде қандағы кальцийдің жоғарылауы байқалады, бұл бүйрек пен қуық тастарының пайда болуына әкелуі мүмкін. Сондықтан кальцийге бай тағамдарды жеуден бас тарту керек. Дәл сол себепті күнге күйуге болмайды.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Тыныс мүшелері аурулары
Санат:Сирек аурулар
Санат:Белгісіз этиологиялы аурулар
Ксилен

нобай
**Ксилен** — көмірдің гельденген
топтағы микроқұрамбөлігі. Микроскопта
өтетін жарықта көмірлену дәрежесі төмен
көмірлерде қызыл немесе сары түсті, ал
шағылған жарықта — сүр. Тін қабырғаларының ісінуіне байланысты клетка
қуыстары біршама ыңыраған өсімдік тіні
болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Қатынас құрудың графикалық әдісі

**Қатынас құрудың графикалық әдісі**  (*Графический метод доступа; graphic access method*) — графикалық тіркеу және бейнелеу құрылғыларында ақпаратты енгізу-шығаруға пайдаланылатын қатынас кұру әдісі.

## Ішкі сілтемелер
*Қатынас
*Қатынас құру
*Қатынас құру әдісі

## Сыртқы сілтемелер
*Basic telecommunications access method 
*Basic direct access method 
*Basic sequential access method 
*Basic partitioned access method 

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ксеноморфты

**Ксеноморфты** — өзіне тон кристаллографиялық пішіні жоқ минералдарға
қолданылатын термин. Ондай минералдар
басқаларынан кейін кристалданып,
олардан қалған аралықтарды толтырады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Гидробиосфера

**Гидробиосфера** - биосфераның гидросфера шегіндегі бөлігі. Тіршіліктің суда пайда болтаны белгілі. Биосфераның әрбір бөліктерінде (аэробиосфера, террабиосфера және **гидробиосфера**) бір-бірімен тығыз байланыста және зат алмасу болғанымен, олар өздерінше автономиялы болып, зат айналымы бөлек жүреді. Мыс., гидробиосфераға балдырлармен шығарылған оттек су жануарларымен сіңіріледі, ал жануарлар дем алғанда және олар өніп, ыдырағанда пайда болатын көмірқышылы қайтадан ерітіңге түсіп балдырларға қорек болады. Сонымен қатар ауадағы көмірқышқыл газы суда ериді, ал судағы температура өзгерген кезде қайта ауаға ұшады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Гидробиос

**Гидробиос** — сулы ортада тіршілік ететін организмдер жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Су шаруашылығы
Ксилен-фюзен

**Ксилен-фюзен** — фюзенделген
топтағы көмірлердің микроқұрамбөлігі.
Тін қуыстары тіндік қабырғалардың қалындығынан аз өсімдік тіні. Микроскопта
өтетін жарықта қара түсті, ал шағылған
жарықта ақ түсті.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Қатынас құрудың желілік әдісі

**Қатынас құрудың желілік әдісі** (*Сетевой метод доступа; network access method*) — дестелерді ауыстырып қосу желісінде қашык орналасқан құрылғылармен байланысты басқару бойынша операциялык жүйенің мүмкіндігін кеңейтетін бағдарламалық тәсіл. Арналық, желілік, көліктік және сеанстық деңгейлер міндетін орындайды.

## Ішкі сілтемелер
*Қатынас
*Қатынас құру
*Қатынас құру әдісі

## Сыртқы сілтемелер
*Channel access method
*Basic telecommunications access method 
*Basic direct access method 
*Basic sequential access method 
*Basic partitioned access method 

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Гидробинттар

** Гидробинттар** *(, hydor — су, biontos — тіршілік етуші)* — сулы ортада тіршілік ететін организмдер.

Сурет:Blue crab on market in Piraeus - Callinectes sapidus Rathbun 20020819-317.jpg
Сурет:Dish of crawdads.jpg


## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Жер жұмыстарын гидромеханикаландыру

[right|thumb| alt=A.|180 px|["Жер жұмыстарын гидромеханикаландыру"]]

**Жер жұмыстарын гидромеханикаландыру**  — жер жұмыстарын жүргізу жерді өңдегенде, тегістегенде, топырақ тасығанда және оны төсеген кезде суды пайдалану арқылы атқарылатын амал-әдістер.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Қатынас құрудың индекстік әдісі

**Қатынас құрудың индекстік әдісі** (*Индексный метод доступа; indexed access method*) — жазбалардан бөлек орналасқан нұсқағыштарды қолдануға негізделген жазбаларға қатынас құру әдісі.

## Ішкі сілтемелер
*Қатынас
*Қатынас құру
*Қатынас құру әдісі

## Сыртқы сілтемелер
*Indexed Sequential Access Method 
*Basic telecommunications access method 
*Basic direct access method 
*Basic sequential access method 
*Basic partitioned access method 

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ксиловитрен

**Ксиловитрен** — гельденген
көмірлер тобындағы микроқұрамбөлік.
Өтетін жарықта қызыл немесе сары, ал
шағылған жарықта — сүр. Клеткалық
құрылысы айқын емес өсімдік тіні.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Мұхитнама

**Мұхитнама** — дүниежүзілік мұхиттағы физикалық, химиялық, геологиялық және биологиялық процестер туралы ғылымдардың жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Кристалл

thumb|alt=A.|200px| Кристалл
thumb|alt=A.|200px| Кристалл

**Кристалл**
 ( — мұз; мөлдіртас) — атомдары, иондары не молекулалары кеңістіктік жақтар мен кристалдык торлардың геометриялық заңдылықтарына сәйкес реттеле орналасқан қатты дене. Әдетте минерал кристалдары көпжақты пішіндер түзеді, Бұл пішіндердің біршама тегіс жазықтықтары "Кристалл жақтары" деп аталса, сол жақтардың
бір-бірімен шендесу сызықтары "Кристалл қырлары" деген атауға ие. Кристалл ерітінділер мен балқымалар есебінен немесе заттардың газсығымдалу және қатты күйінде қайтадан кристалдану процестері нәтижесінде қалыптасады.
**Кристалдық тор** - бөлшектерінің реттелген орналасуы үш өлшемділікпен периодты түрде қайталанып отыратын сипаттағы құрылым. Кристалл торының түйіндері — бөлшектер орналасқан, дәлірек айтсақ, өздеріне қатысты бөлшектер тербеліс жасайтын нүктелер. Монокристалл — бөлшектері біртұтас кристалдық торды түзетін қатты дене. 
Поликристалл — ұсақ кристалдық құрылымы бар, яғни тәртіпсіз бағдарланған көптеген ұсақ кристалдық дәндерден тұратын қатты дене.
**Кристалдардың физикалық белгісі.** Кристалдық тордың түйіндерінде орналасқан бөлшектердің тегіне және олардың арасындағы өзара әрекеттесу күштерінің сипатына тәуелді түрде кристалдар төрт түрге бөлінеді: иондық,атомдық, металдық, молекулалық. 

## Галерея

Yttrium sublimed dendritic and 1cm3 cube.jpg|Кристалл
Lutetium sublimed dendritic and 1cm3 cube.jpg|Кристалл
Fluorite crystal polychrome.jpg|Кристалл
Thulium sublimed dendritic and 1cm3 cube.jpg|Кристалл
Selpologne.jpg|Кристалл
Diamond TruncatedCube.jpg|Кристалл
Кристалл.JPG|Кристалл


## Тағы қараңыз
* Кристаллография
* Кристаллофизика
* Кристаллохимия
* Кристалдану
* Кристалдық тор

## Дереккөздер

Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Геология
Пайдаланушының бюджеті

**Пайдаланушының бюджеті** (*Бюджет пользователя*) — операциялық жүйенің пайдаланушысы жайындағы барлық мәліметті сақтайды. Оның ішінде тіркеу тізіміне енгізу үшін керек пайдаланушының аты және құпиясөзі, осы бюджет кіретін топтар, жүйеде жұмыс істеу және ресурстарға қатынас құру кезіндегі пайдаланушының құқықтары мен артықшылықтары көрсетіледі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жер имараттары

[right|thumb| alt=A.|180 px|["Саутволдтағы жер имаратында өскен ағаш"]]

**Жер имараттары** — құрылыс жұмыстарын жүргізген кезде оның негізгі материалдары топырақтан құралатын инженерлік имараттар. Атқаратын міндетіне қарай гидро-техникалық (бөгет, канал, тоған және т.б.) жол кұрылысы (жол төсемі, туннель) және арнаулы (тоған, алаң жөне т.б.) имараттар болып сараланады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Мұхиттағы атырап

**Мұхиттағы атырап** — мұхитты әр түрлі табиғи белгілері тұрғысынан жіктеу бірлігі; көбінесе шартты түрде дараланады. Нақты тереңдік көрсеткіштері тұргысынан мұхиттар *литораль*, *сублитораль*, *батиаль*, *абиссаль* және *ультраабисаль* атыраптарға бөлінеді; орналасу аймағының құрлықтан қашықтығы тұрғысынан мұхиттарды нериттік және пелигиалдык атыраптарға даралауға болады; су қабатындағы жарық сәулелерінің тығыздығы жағынан *афотиттік* және *эвфотиттік* атыраптар, бентостарды қоректендіру қасиеті түрғысынан олиготрофтык және эфтрофтық атыраптар дараланады.

## Дереккөздер


Санат:Мұхиттану
Жетіген

**Жетіген** сөзінің бірнеше мағынасы бар:
* Жетіген (аспап) - қазақтың музыкалы аспабы
* Жетіген — Алматы облысындағы Алатау қаласының бұрынғы атауы.
* Жетіген батыр
Параллель порт

right|200px
**Параллель порт** (*Параллельный порт; parallel port*) — параллель баспа құрылғысы қосылатын есептеу машинасындағы орын (әдетте, LPT1). Windows жүйесі LPT1, LPT2, LPT3 порттарымен жұмыс істей алады; параллель интерфейс арқылы қатарласа жұмыс істейтін әр түрлі құрылғыларды (принтерлерді) дербес компьютерге қосуға арналған тиісті жалғағыш порт. Тізбекті портқа (serial port) Карағанда, параллель порт арқылы мәліметтер жылдам жеткізіледі, бірақ олардың жеткізу қашықтығы 4—6 м-ден аспайды.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мұхиттық палеомагниттік ауытқулар

**Мұхиттық палеомагниттік ауытқулар** — орталық мұхиттық жоталар деп аталатын созылмалы құрылымдарға жарыса сағаланатын ұзын, енсіз палеомагниттік белдеулер жүйесі. Көп ретте "жолақ ауытқу" деп аталатын бұл ауытқулардың табиғаты планетаның магнит өрісінің мезгіл-мезгіл орын ауыстырып отыратынымен байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Мұхиттану
Кристалл агрегаттары

**Кристалл агрегаттары**  — кристалдардың бір-бірімен шоғырлана шорлануы. Таужыныстың тузілуі барысында белгілі бір заттың әр түрлі кристалдары өзара немесе әр түрлі заттар кристалдары бірлесе отырып шорлар құруы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Мұхиттық үймек

**Мұхиттық үймек** — талассо-кратонның қарапайым оң құрылымы, мұхиттық қыртыстың дөңес көтерілімі. Оның қанаттары көбінесе лықсымалардан, ал дөңес бөлігі жарылымдардан тұрады. Дөңес бөлігіне көбіне жанартау аппараттарының сызықтық қатарлары немесе жиынтығы орналасады. Мұхиттық үймектің ұзындығы — 1000—1500 км, ені жүздеген км, биіктігі жүздеген м, ал кей жерлерде 1—2 км болады. Мысалы: Гавай мұхиттық үймегі, шатский мұхиттық үймегі және т.б.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Кристалл бластезі

**Кристалл бластезі** - тау жынысытардың қатты күйін сақтай отырып қайтадан кристалдану процесі. Бұл процеске қалыптаспақ минералдық тор ерекшелігі, оны қоршаған ортаның аққыштығы мен сырт қысымға көрсетер қарсылығы, минерал кристалдануына керекті құрамбөліктердің тау жынысы құрамындағы жалпылама мөлшері және т.б. факторлар әсер етеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Қатынас құрудың кітапханалық әдісі

**Қатынас құрудың кітапханалық әдісі** (*Библиотечный метод доступа; partitioned access method*) — мәліметтердің кітапханалық жинағын әзірлеу мен өңдеуді жасақтайтын қатынас құру әдісі.

## Ішкі сілтемелер
*Қатынас
*Қатынас құру
*Қатынас құру әдісі

## Сыртқы сілтемелер
*Basic telecommunications access method 
*Basic direct access method 
*Basic sequential access method 
*Basic partitioned access method 

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Кристалл қималарының ұзаруы

**Кристалл қималарының ұзаруы** — призма, ине, тақта және тілімше тәрізді минералдардың бойлық қималарда бір бағытта созылу пішіні. Егер осы бағытпен оптикалық индикатрисаның ‘nz’ осі бағыттас жатса, ұзаруы оң, егер керісінше ‘np’ жатса, онда ұзаруы теріс болады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Кристалл құрылымдарының типтері

**Кристалл құрылымдарының типтері** — әрқайсысы өзіне ғана тән химиялық байланыс күшімен сипатталатын кристалдық құрылым түрлері; төрт топқа бөлінеді:

1) металл кристалдары біркелкі атомдардан тұрады, Бұлардың химиялық байланыс күші сол атомдар аралығында еркін қозғалатын электрондар есебінен туындайды;

2) атомдық (гомополюстік) кристалдар да біркелкі атомдардан тұрады, алайда олардың бір-бірімен байланысы көршілес атомдарға ортақ электрондар есебінен жүзеге асады (ковалентті байланыстағы минералдар — алмас, графит және т.б.);

3) иондық (гетерополюстік) кристалдар оң және теріс зарядталған иондардан не катиондар мен аниоңдардан тұрады (ас тұзы және т.б.);
 
4) молекулалық кристалдар құрылымы сол молекулаларға сәйкес келетін бөлшектердің арнаулы топтары болуымен сипатталады; жекелеген молекулалар арасындағы байланыс күші оларға тон электр зарядының түрлі дәрежеде болуынан туындайды.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Мүйізалдамыш

**Мүйізалдамыш** - амфиболдар тобының минералы. Көптеген магмалық және метаморфтық тау жынысытардың көп тараған тау жынысы түзетін минералы. Химиялық қүрамы мен метаморфизм температурасына байланысты. Оларда жиі кездесетін минералдар: кварц, слюдалар, далашпаттар, амфиболдар, пироксендер, гранат, андалузит, кордиерит, силлиманит. Минералдың құрамына қарай мүйізалдамыштардың көптеген түрлері бөлінеді. Құрылымы - ұсақ түйірлі, бітімі шомбал, кейде таңдақты келеді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Литтен феномені

**Маграсси-Леонарды жинағы**  едәуір эозинофиль және моноцитозбен  жүретін бөлікшелік пневмония немесе инфекциялың табиғатты бронхопневмония.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Перне

right|200px
**Перне** (*Клавиша; key*) — 1) пернетақтадағы бір **перне**; оны басқанда таңбаға сәйкес код қалыптасады да, ол экранға шығады немесе белгілі бір әрекет іске асады; 2) криптографиялық кілт — ақпаратты шифрлау және кері шифрлау үшін пайдаланылатын құпия код (символдар жинағы); 3) кілт — мәліметтер файлындағы жазбаны немесе жазбалар тобын ұқсастырғыш. Перненің екі түрі болады функционалды және қарапайым перне.
right|200px

## Дереккөздер


Пернетақта

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Қатынас операторы

**Қатынас операторы** (*Оператор отношения, реляционный оператор; relational operator*) — екі (немесе одан да көп) шамаларды немесе өрнектерді салыстыруға мүмкіндік беретін оператор. Мысалы, үлкен (>), тең (=), кіші (), үлкен не тең (>=), кіші не тең (

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мысты құмтас

**Мысты құмтас** - құрамына халькозин, борнит және халькоприт сияқты мыс минералдарын кіріктіретін, көбінесе орта және ұсақ түйірлі қүмтас; құрамындағы мыс мөлшері біршама көп болғанда мыс кені болып есептеледі.

## Дереккөздер


й

Санат:Геология
Мысықкөз

**Мысықкөз** — өз құрамына талшықтастарды кіріктіретін кварц: 1) минерал, хризоберилдің өте бағалы түрі (цимофан); 2) құрамында талшықтары бар кварцтың жасыл түстес бір түрі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Кристалл түйірлік керіш

**Кристалл түйірлік керіш** - ретсіз не бағдарлы орналасқан кристалл түйірлерінен тұрады. Түйірлерінің ірілігіне қарай керіш майда (0,01—0,1 мм), ұсақ (0,1-0,25 мм), орта (0,25-0,50мм), ірі түйірлі (0,5 мм) болады. Түйірлердің салыстырмалы ірілігіне карай Кристалл түйірлік керіш біркелкі және әркелкі түйірлі, құрамына қарай карбонатты, сульфатты және т.б. болады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Пернетақта буфері

**Пернетақта буфері** (*Буфер клавиатуры; keyboard buffer*) — 1) программа сұратпастан бұрын пернетақтадан келіп түскен символдар жазылатын буфер. Операциялық жүйенің BIOS бөлігі сүйемелдейтін сақиналы түрде 15 пернелік әрекетті біртіндеп сақтайтын дөңгелек буфер. Ол басылған пернелер кодтарын тізбектей сақтап, олардың мәні жоғалмауын жүзеге асырады; 2) басылған пернелер жайындағы мәлімет уақытша сақталатын жадтағы аймақ. Егер пернетақтада таңба (символ) терген кезде есептеу машинасы жағынан лезде әрекет болмаса да, басылған пернелер жайындағы мәлімет осы аралық жадта сақталып қалады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Негізді таужыныс

**Негізді тау жынысы** - құрамындағы кремнезем мөлшері 45—55% аралығында болатын, алюминийдің, кальцийдің, темірдің және магнийдің біршама жоғары концентрациясын кіріктіретін, алайда құрамындағы натрий, әсіресе калий мөлшері мейлінше мардымсыз магмалық тау жынысытардың жалпылама атауы. Синонимі: базиттер.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Кристалхимиялық өтемелеу

**Кристалхимиялық өтемелеу** — изоморфизмдегі құбылыстар. Кристалхимиялық өтемелеудің маңызды типінің бірі — көлемдік
немесе өлшемдік өтемелеу. Мұнда кристалдық тордағы атомның не ионның
орнына одан өлшемі үлкен не кіші атом
не ион және онымен бірге көрші атом мен
ионның орнына оған өлшемі керісінше
кіші не үлкен үшінші түрлі атом не ион
кіреді. Осының нәтижесінде кристалдык
тордың көлемінде өзгеріс болмай, орнықтылығы сақталады. Мұндай Кристалхимиялық өтемелеу изоваленттік изоморфизмге тон, кейде гетероваленттікте де орын алады. Кристалхимиялық өтемелеудің келесі
типіне валенттік өтемелеудің екі түрі
жатады. Бірінші түрінде кіші валентті атом
мен ионның орнына үлкен валентті атом
мен ион кіреді, мұндайда оларға қоса
валенттік өтемелеу болады, яғни валенттігі
үлкен басқа атом мен ионның орнына
кіші валенттілер кіреді. Валенттік өтемелеудің екінші түрінде бір ионның орнына
валенттігі үлкен екінші ион кіреді, ал
валенттік өтемелеу катионның емес,
анионның орнын ауыстырумен жүреді.
Табиғи қосылыстарда кейде өтемелеудің
екі типінің екі түрі бірдей орын алады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Пиксель

right|frame|Сандық суреттің үлкейтілуі
**Пиксель** (*Pixel*) — дисплей бетінде көрсетілетін ең кіші бейнесызбалық бірлік.Әдетте, бұл жалғыз көп түсті нүкте. Бейнесызбалық объектілерді бейнелеу үшін қолданылады. Мысалы, дисплей бетіндегі әрбір әріп бірнеше нүктеден тұрады. Осы нүктелер бейне элементтері болып табылады. Әрбір құрастырылатын қатар осындай бірнеше пиксельден тұрады. Пиксельдің көрсетілуі немесе көрсетілмеуі бейнежадтың тиісті разрядының қалып-күйіне байланысты. 

«Пиксель» ұғымын ең алғаш рет 1965 жылы Фредерик С.Биллингсли жариялаған. Бұл сөз бейнелер мен элементтерге арналған пикстердің үйлесімін білдіреді. 1932 жылы Variety журналының атауында «пикс» ұғымы фильмдерге қатысты мәтіндік бейнелердің аббревиатурасы ретінде қолданыс тапқан. Ал 1938 жылдан бастап «пикс» жылжымайтын бейнелерге қатысты жұмсалып келеді. Кейбір авторлардың түсіндіруінде пиксель жасуша бейнесі ретінде ұғынылса, 1972 жылы графикада, бейнелер мен бейнежазбаларды өңдеуде жиі қолданылды.

Пиксель - бұл кез-келген заманауи монитордың экранын өлшеу бірлігі, ол компьютер, ноутбук, ұялы телефон, навигатор және т.б. Қарапайым сөзбен айтқанда бұл жай нүкте деп айтуға болады. Пиксель өлшемі - бұл компьютердің немесе басқа құрылғының мониторындағы бір нүкте. Пиксельдің екі күйі болады 1(қосулы) және 0(өшірулі).

## Дереккөздер

Санат:Растрлық кескін
Неогей

**Неогей** — жердің геологиялық (тектоникалық) дамуының соңғы докембрий, палеозой, мезозой және кайнозой эраларын біріктіретін соңғы сатысы; планета дамуының неогейге дейінгі сатысы протегей деп аталады.
Бұл терминді алғаш ұсынған Г. Штилле түсінігіне сәйкес, Жердің геологиялық (тектоникалық) дамуының соңғы докембрий, палеозой, мезозой және кайнозой эраларын біріктіретін нақты (соңғы) сатысы; планета дамуының Неогейге дейінгі сатысы протегей деп аталады..

## Дереккөздер


Санат:Геология
Кумулат

**Кумулат** — минерал кристалдарының магма есебінен қалыптасу процесі
ретті түрде жүзеге асуынан туындайтын,
қат-қабатты интрузияларға тон құрылымды өрнектеуге қолданылатын термин.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Полиморфты жүйе

**Полиморфты жүйе** (*Полиморфная система; polymorphic system*) — өзіндік жеке басқарудың көмегімен өзара жалғастырулардың реті мен оның жеке бөліктерінің қызметін өзгерту арқылы ағымдағы мәселелерді шешуге арнайы бейімделген әр түрлі форманы қабылдай алатын жүйе.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Куэста

**Куэста** (исп. cuesta — тау бөктері)
екі жақ бөктері бір-біріне мүлдем ұқсамайтын, яғни бір жақ бөктері тау жынысы
қабаттарын тілкемдеп тік құлайтын, ал
екінші жағы тау жынысы қабаттарының
еңістену бұрышына сәйкес біртіндеп
ылдиланатын қыраттар тізбегі. Куэсталар
құрамы жағынан бір-бірінен анық
дараланатын тау жынысытардың бірқалыпты
еңістене астасуы нәтижесінде қалыптасады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Польшалық аккумуляторлар әдісі

**Польшалық аккумуляторлар әдісі** (*Метод польских аккумуляторов; polish accumulator technique*) — операциялардың тізбектік орындалуынан тұратын кіріс тілінің операторларын ұсынуда есептеулерді поляк жазуын пайдаланып ұйымдастыру әдісі; келесі операцияда қолдану үшін аралық нәтижені дүкенге орналастыру арқылы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Күл тозандары

**Күл тозандары** - өте ұсақ жанартау атындылары - жанартау шынылары
мен кристалдарының сынықшалары, лава
түйіршіктері және т.б. Күл тозандары құрамындағы
жанартау шыныларының ұсақ сынықшалары микроскоппен қарағанда көбінесе
байырғы үтірге ұқсап иілген "тозаңдар"
жиынтығын құрайды.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Гидроайырғыш

**Гидроайырғыш** (латынша: hidor — су, superator — айырғыш) — судың үдемелі ағыншасын пайдалы қазбаларды (кен, таскөмір) байытуға қолданатын аппарат.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Қатынас операциясы

**Қатынас операциясы** (*Операция отношения; comparison operation*) — 1) =, = қатынас операторлары пайдаланылатын екі орыңды операциялар. Оларды алгебралық литерлік және биттік қатынас деп бөледі; 2) теориялық-жиындық амалдар (=;#;; е). Нәтижесіне байланысты *true* немесе *false* мәндерін қабылдайтын жиындық типтер мәндерінде анықталған операция.

## Ішкі сілтемелер
*Қатынас
*Операция
*Қатынас операторы

## Сыртқы сілтемелер
*Relational operator 

## Дереккөздер


Санат:Қатынас
Санат:Компьютерлік техника
Күмпию (ісіну) индексі

**Күмпию (ісіну) индексі**-
халықаралық жіктемеде көмірлердің
біріккіштігін сипаттауға қолданатын (Рог
әдісімен қатар) балама параметрлердің бірі.
Стандарт жағдайда алынған кокс балқымасы пішінін эталондық нөмірленген
кокс пішінімен салыстыру жолымен анықталады. Стандарт кокстің сыналған көмірге ең жақын нөмірімен (0-9) белгіленеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Жетілдіру

**Жетілдіру** — жартылай фабрикаттарды өңдеуге арналған цехтарда өнімді дайын күйге дейін жеткізу.

**Жетілдіру** - қазіргі заман талаптары көтеретіндей өзгеріс енгізу.
## Дереккөздер</span>
Қатынас схемасы

**Қатынас схемасы** (*Схема отношения; the circuit of the attitude*) — мәліметтердің қатынастық модельдерінде қатынастар атрибутының тізбегі: R(A1,A2,...,An), мұндағы R — қатынас атауы, А — атрибут атауы, п — қатынас атрибуттарыньің саны.

## Ішкі сілтемелер
*Қатынас
*Схема

## Сыртқы сілтемелер
*Схема отношения  

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Нақышты аңғарлар

**Нақышты аңғарлар** - жасы әрқилы, әр түрлі аңғарлардың бірігуінен немесе өзен торабының қайта түзілуінен (мұздық, лава және т.б. бөгеп тастағанда) пайда болатын аңғарлар.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Жетілмеген дән

**Жетілмеген дән**— толық піспеген, шала піскен дән.

## Тағы қараңыз
*Жаңғақ
*Жаңғақтар
*Бидай
*Дән
*Жеміс ағашы
## Дереккөздер


Санат:Тағамдар
Санат:Өсімдіктер
DisplayPort

нобай|
нобай|Үстіңгі оң бұрыштағы ойық
**DisplayPort** — сандық монитор портының стандарты.

Оны VESA (Video Electronics Standard Association) ұйымы 2006 жылы ұсынды. Ол бір мезгілде аудио және видеосигналдарды жеткізе алады.

Бұл портты қамтитын компьютерлер нарықта 2008 жылдан бері бар. Ол DVI, VGA және SCART стандарттарының орнын басты.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* HDMI
* USB

Санат:Компьютерлік шиналар
Қатынастарды біріктіру

**Қатынастарды біріктіру**  (*Объединение отношений; relation concatenation*) — нәтижесі бірінші және екінші жазба құжаттық кортежі бар сол арностың жаңа қатынасы болып саналатын мәліметтердің хабарламалық моделінің екі қатынасымен теориялық көптік операция.

## Ішкі сілтемелер
*Қатынас

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Гидроавтомат

**Гидроавтомат** *([[грек тілі|грекше]], hydor - су, automatos — өздігінен жүретін)* — автоматты әрекетті гидравликалық құрылғы. 
# гидротехникалык имараттарда, шахталарда су арынын пайдалана отырып автоматты түрде су көтеруге арналған;
# қозғалтқыштарда — жану камерасына түсетін отынды мөлшерлеу үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Жидек

**Жидек**— бұта немесе шөптесін өсімдіктердің көп тұқымды шырынды жемісі. Құрамында органикалық қышқылдар, қанттар, минералдық заттар, витаминдер және хош иісті зат тектер бар. **Жидек** — витаминге бай, емдік және диеталық қасиеттері бар тағам. Табиғи, тоңазытылған, кептірілген, өңделген (тосап, джем, мармелад, пастила, шырын, шырынсу, шарап және т.б.) күйінде пайдаланылады.

## Тағы қараңыз
*Жиде
*Жеміс

## Дереккөздер</span>


Санат:Өсімдіктер
Санат:Жеміс
Қатынастарды жалғастыру

**Қатынастарды жалғастыру**  (*Соединение отношений; connection of the attitudes(relations)*) — операндтары R,, R2 қатынастары, ал нөтижесі n=n+n—k аралыққа ие (арность) (мүндағы: к — операндтардың бірінің байланыс атрибуттарының саны) жаңа R қатынасы болатын қатынастық алгебраның операциясы. Операндтарда ортақ атрибуттар болған жағдайда нәтиже кесте болады және оған бірінші операндтың барлық атрибуттары мен екінші операндтың олармен сәйкес келмейтін атрибуттары кіреді, және де нәтиженің кортеждері ортақ атрибуттардың барлық үйлесетін мәндері бойынша операндтар кортеждерінің конкатенцияларымен құрастырылады (ішінара декарттық көбейтінділер принципі бойынша).

## Ішкі сілтемелер
*Қатынас

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Натуралық петрохимиялық диаграммалар

**Натуралық петрохимиялық диаграммалар** —магмалық жыныстарды жіктеу және олардың табиғи ассоциацияларын зерттеу үшін жасалған жеті құрамбөлікті тікбүрышты петрохимиялық диаграммалар. Есептеу атом сандарында жүргізіледі. Диаграммада таужыныстардың химиялық құрамы екі нүктемен және олардан шығатын векторлармен беріледі. Бұл диаграммалар өндірістік процестерді, жабдықтарды және олардың өзара байланысын түсінуге көмектеседі.Петрохимиялық өндірісте жиі қолданылатын диаграммалардың негізгі түрлері мыналар:

# **Блок-схемалар (Block Diagrams):** Бұл диаграммалар процестің негізгі кезеңдерін қарапайым блоктар түрінде көрсетеді, бірақ егжей-тегжейлі ақпарат бермейді. Олар жалпы процесті түсіндіру үшін қолданылады. 
# **Процестік ағын диаграммалары (Process Flow Diagrams, PFD):** PFD негізгі жабдықтар мен процестің ағындарын көрсетеді. Бұл диаграммаларда процестің негізгі компоненттері мен олардың арасындағы материалдық ағындар бейнеленеді.
# **Құбыржолдар мен аспаптар диаграммалары (Piping and Instrumentation Diagrams, P&ID):** P&ID процестің егжей-тегжейлі көрінісін береді, онда құбырлар, аспаптар, клапандар және басқа да жабдықтар көрсетіледі. Бұл диаграммалар процестің басқару жүйелерін және қауіпсіздік шараларын түсіну үшін маңызды.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Жидіту, шарпу

**Жидіту, шарпу** (Бланширование, ошпаривание;— ағарту, ыстық сумен шарпу) — жемістер мен көкөністердің тосап қайнатуда қарайып кетпеуі үшін және қайнауын жеңілдету үшін ыстық сумен немесе бумен өндеу. Бүл процесс сонымен бірге мейіз дайындауда, шарап өндірісінде — жүзімді солдыруда; тері өңдеу өндірісінде тері астындағы шелдерді кетіруде қолданылады. Мұндай процестер арнаулы аппараттарда — жидіткіштерде, шарпытқыштарда — жүргізіледі. Олардың **иірлікті, аунақшалы** және т.б. түрлері болады.

## Дереккөздер</span>


Санат:Жеңіл өнеркәсіп
Күрделі жанартау

**Күрделі жанартау** - бірнеше
шошағы мен кратері бар жанартау құрылысы. Ол таскөмейдің ығысуынан немесе
ескі жанартау қалдығында, кальдерасында
жаңа жанартау конусының көтерілуінен
пайда болады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Кірінді-магмалық мигматит

**Кірінді-магмалық мигматит** — орта және үлкен тереңдік интрузияларының сырт жапсарларында қалыптасатын мигматиттердің генетикалық түрі.
Олар гранитоидтік магманың жарықшалар, жарылымдар, қабатталу және тақтатастық жазықтықтары бойымен қоршаған
таужыныстарға еніп, олармен механикалық араласу арқылы пайда болады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Қатынастарды табиғи жалғастыру

**Қатынастарды табиғи жалғастыру** (*Естественное соединение отношений; natural connection of the attitudes(relations)*) — қатынастық алгебрада нәтиже беретін қатынаста бірдей атрибуттардың пайда болуын болғызбайтын қатынастарды жалғастыру операцияларының өртүрлілігі.

## Ішкі сілтемелер
*Қатынас
*Қатынастарды жалғастыру

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жиектеме

**Жиектеме** (- шет) — кең мағынада — шет, жиек, жиектеме; 
* жазба мәтіндердің сыртын әшекейлеу үшін жасалған **жиектеме**;
* жол қүрыяысында — жолды жаяу жолдан бөлуге арналған **жиектеме** тастары;
* сәндік бағбан шылықта — төмен өсетін өсімдіктерді жол, көгал, гүл көмбе жағалатып отырғызу.

## Тағы қараңыз
*Шет
*Жиек
## Дереккөздер
Нефелиндену

**Нефелиндену** - ультранегізді таужыныстардың (негізінен пироксениттердің) метасоматоздық өзгеруінен нефелин-пироксенді таужыныстың пайда болу процесі. Нефелинденуде жорамал бойынша постмагмалық ерітінділердің әсерінен пироксендер ыдырап, оларды нефелин алмастырады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Қабатжаралу факторлары

**Қабатжаралу факторлары** -
шөгінді жиналудағы үзілістер. Қиманы
қабаттарға бөлетін кабатталу беті мен үзіліс
аралығын жасайды. Мысалы, оқтастың 2 қабатынан жаралған қима жоғарғы қабаттан,үзіліс қабатшасынан, қабатталу бетінен
және төменгі қабаттан тұрады. Қабаттың
заттық құрамының біртіндеп өзгеруінен
(саяз құмға өтуі) қабат жаралмайды, тек
бар қабаттың жаңа фациясы түзіледі.
Уақыт ағымында тербеліске түскен
геологиялық процестердің барлығы дерлік
Қабатжаралу факторлары болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Қатынастарды кеңейту

**Қатынастарды кеңейту** (*Расширение отношения; relation extension*) — мәліметтердің хабарламалық моделінің қатынасына үстемелеу.

## Ішкі сілтемелер
*Қатынас

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тонер (информатика)

[thumb| [Тонер]]
**Тонер** (Toner) - лазерлік принтерлерде қолданылатын қүрғақ үнтақ төрізді бояу. Тонер  шығарылатын бейнеге сөйкес зарядталған электростатикалық доңғалақка жабысады да, қағазға жүғады. Бояу қағазға сіңуі үшін қатты қыздырылып балқытылады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Қабаттар сынақшысы

**Қабаттар сынақшысы** - сұйықтардың (немесе газдардың) сорапты-
компрессорлы құбырлар, бұрғылау құбырлары, құйрықша мен шегендеуші
баған немесе ұңғыма оқпанының қабырғалары аралығындағы сақина кеңістік
арқылы өтуіне кедергі жасайтын қондырғы. Қабаттар сынақшысын орнатқаннан кейін ол сұйықтың
сақина кеңістіктегі айналымын үзіп,
сыналатын қабатты сынамалауға мүмкіндік жасайды.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Қатынастық желі

**Қатынастық желі** (*Коммуникационная сеть*) — өнімді жасау, өзгерту, сақтау және тұтыну міндеттерін орындайтын объектілер (түйіндер деп аталады) және осы түйіндер арасында өнімді жеткізуге арналған жеткізу желісінен тұратын жүйе.

## Ішкі сілтемелер
*Қатынас
*Желі

## Сыртқы сілтемелер
*Telecommunications network 
*Коммуникационная сеть 

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жинақ банкі

**Жинақ банкі** — халықтың бос немесе жинаған ақшаларын жинақтауға арналған кредитті мекеме.

Санат:Банктер
Санат:Несиелік мекемелер
Қабатша

**Қабатша** — қат-қабат тау жыныстарының басты-басты қабаттары мен
қойнауқаттары аралықтарынан өзіндік
бояу немесе құрам өзгешеліктерімен
дараланып көрінетін жұқа қабатша; кейде
бұл терминмен өзінің көлденең қимасында
бір-бірімен өте жиі алмасып отыратын
жұқа қойнауқаттар жиынтығының
жекелеген бөліктерін де атайды; Бұл
жағдайда Қабатшалар нақтылы қойнауқаттың
құрамбөліктері рөлін атқарады, ал әрбір
Қабатша өз кезегінде, бірнеше жекелеген
қабатшықтардан тұратын болады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Қабықшалар

**Қабықшалар** - белгілі бір субстраттың (жекелеген тасмалтадан немесе
организмдер қалдығынан бастап, ірі-ірі
геологиялық денелерге дейін) сыртқы
өңірін түгелімен қоршай қалыптасатын
хемогендік заттар қабатшасы.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Жинақша

**Жинақша** (Сборник) - су, басқа сұйықтықтарды немесе газдарды, сусымалы заттарды жинауға арналған сыйымдылық.

## Дереккөздер</span>


Санат:Ыдыстар
Қатынастық құралдар

**Қатынастық құралдар** (*Коммуникационные средства*) — компьютерлерге файлдар мен хабарлар алмастыру, файл-сервердің дискілік кеңістігін қолдану, компьютер торабы арқылы дауыстық байланыс құру, бейнекескін қабылдау және т.б. түрде өтетін ақпарат алмастыруды орындауға мүмкіндік беретін құралдар. Мысалы, бейімдеуіш, коннектор, қайталауыш, көпір, бағдарлауыш, модем және т.б.

## Ішкі сілтемелер
*Қатынас
*Құрал

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жиналмалы саты

thumb|Жиналмалы саты
thumb|Жиналмалы саты
**Жиналмалы саты** (Стремянка) - алып жүруге келетін, жазылып-жиналуы оңай, үй-жай ішіндегі жұмыстарда пайдаланылатын саты; арқаннан жасалынған түрлері де болады.

## Дереккөздер</span>


Санат:Құралдар
Құрам бөліктердің жылжымалылық қатары

** Құрам бөліктердің жылжымалылық қатары ** — метасоматоздық процестегі химиялық элементтердің жылжымалылық реті. Бұл қатарда элементтердің жылжымалылығы ретімен төмендеп, салғырттыға ауысады. Құрам бөліктердің жылжымалылық қатары. Элементтердің иондық радиусына, электр зарядына, атомдарының иондану энергиясына және ортаның сілтілігі мен қышқылдығына байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Сыртқы сақтауыш құрылғы

**Сыртқы сақтауыш құрылғы** *(Внешнее запоминающее устройство; external storage)* — компьютердің басқа блоктарымен құрылымдық түрде біріктірілмеген және ақпараттың үлкен көлемін сақтауға арналған сақтауыш құрылғы; есептеу машинасының қалып-күйіне тәуелсіз, ақпаратты келесі қолданғанға дейін жеке түрде сақтауға мүмкіндік беретін құрылғы. Сыйымдылығы ондаған немесе жүздеген мегабайтқа дейін жетеді. Сыртқы сақтауыш құрылғы көп жағдайда магниттік таспалар немесе тегеріштер негізінде жүзеге асырылады және жазылған ақпаратты ұзақ уақытқа сақтай алады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Қатынасу биті

**Қатынасу биті**  (*Бит обращения; reference bit*) — виртуал жадты басқару жүйелерінде берілген бетке қатынасу нышанын белгілеу үшін бетті қорғау кілтіне үстемеленетін бит.

## Ішкі сілтемелер
*Қатынас
*Бит

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Сыртқы модель

**Сыртқы модель** *(Внешняя модель; external model)* — мәліметтер базасын басқару жүйесінің архитектурасында — мәліметтер базасы туралы (мәліметтер базасының бағыныңқы схемасы және оның сипаттамасы) пайдаланушының түсінігін бейнелейтін сыртқы деңгейдегі (сыртқы деңгей қабаты) меліметтер моделі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Сыртқы ұсыну

**Сыртқы ұсыну*** (Внешнее представление; external representation)* — мәліметтерді адамның оқуына қолайлы формада ұсыну; мәліметтер базаларында — мәліметтерді пайдаланушыға ұсыну; мәліметтер базасының бағыныңқы схемасы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Сілтеме

**Сілтеме*** (Ссылка; the reference, link)* — 1) қандай да бір объектіге арналған нұсқағыш; 2) тілдің сипатталган элементін белгілеуге пайдаланылатын тілдік құрылма; 3) хабарланған объектіні ұқсастыру.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Сілтеуіш

thumb|200px|Сілтеуіш
**Сілтеуіш** *(Проводник; explorer)* - Windows ортасының жүйеге қызмет ету программасы немесе жүйелік бумасы. Ол дискілердегі (магниттік, лазерлік) файл жүйесінің бұтақ тәріздес құрылымын аралап көріп, ондағы мәліметтермен жұмыс істеуді және компьютер құрылғыларын тағайындау, орнату істерін жүзеге асырады. Сілтеуіш программасының Менің компъютерім программасы тәріздес өзіндік терезесі бар, ол арқылы дискілер мазмұнын көру, ішкі бумаларды ашу, файлдарды (бумаларды) көшіру, жою, жылжыту, олардың атын өзгерту және т.б. әрекеттер орындалады. Бұл программа Менің компъютерім программасы тәріздес жұмыс үстеліндегі белгіше арқылы емес, бас менюдегі іске қосу (Пуск) батырмасы арқылы жүктеледі.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Гидравликалық ырғыманың ығысуы

**Гидравликалық ырғыманың ығысуы**  — экономикалық тиімділігіне байланысты таңдап алынған ырғыма ығысының бөгеттің арт жағындағы ағынын жобалау кезінде ернеу қабысуларының су басқан құрылымдық түрі. Ырғыманың су басқан дәрежесі (А) шамамен 1,10:1,05-ке тең деп қабылданады. Ырғыманы су басқан жағдайда, бекітілетін төменгі ернеу үзындығын мына формуламен анықтайды: Lтек. = Lс.б. + Lы.қ. +L мұндағы, Lс.б. ырғыманың су басқан үзындығы, Lы.қ.  — ьтқығаннан кейінгі ұзындығы; егер А шамасы онша көп болмаса, онда: Lс.б. ≈ (ht — hc) немесе  Lс.б.≈ (5,2 : 5,5)hm болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Сыртқы схема

**Сыртқы схема** *(Внешняя схема; the external circuit)* — қосымша программалар үшін мәліметтер базасын басқару жүйесімен сүйемелденетін мәліметтер базасының схемасы. Ол тұжырымдамалық схеманың ішкі жиыны болып саналады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Scroll Lock

нобай|
**Scroll Lock пернесі**  — пернетақтаның жоғарғы қатардағы қызметтік пернелердің оң жақ шетінде орналасқан экранды айналдыруды болдырмау (Scroll Lock) пернесі. 

Бұл перне жұмысы программамен анықталады. Мысалы, Scroll Lock пернесі басылып, жарықша шам жанып түрғанда, бағыттауыш жебелік пернелерді басу — меңзерді тұрақ- тандырып, мәтін жолдарын жылжытады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Гидравликалық ырғыманың негізгі теңдеуі

**Гидравликалық ырғыманың негізгі теңдеуі**   α0Q2÷gω1+ω1y1=α0Q2÷gω2+ω2y2
мүұндағы α0 —  Буссинеск коэффициенті, қозғалыс мөлшерінің түзетушісі; ω— қимыл қиманың ауданы; g — еркін түсу үдеуі; Q — су шығыны; у — берілген орындағы ағынның еркін беті деңгейінің астындағы қимыл қиманың ауырлық орталығының орналасу нүктесінің тереңдігі. Бұл тендеудің көлденед қимасы тік төртбүрышқа жақын көлденең цилиндрлік арнада жүзеге асқан еркін ырғымаға қатысы бар жөне ол "біріншісі" тікелей беттескен ырғымаға дейін "екіншісі" тікелей ырғымадан кейін белгіленген екі "беттескен" қималарды байланыстырады. "Бірінші" қимаға қатысты шамалар "1" индексімен жөне "екінші" қималарға қатысты шамалар "2" индексімен белгіленеді. Гидравликалық ырғыманың негізгі теңдеуі арқылы қос терендікті табуға болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Shift (перне)

**Shift пернесі** *()* — алфавиттік цифрлық пернелермен бірге басылып, жоғарғы регистрдегі таңбаларды (бас әріптерді) теру үшін колданылатын түрлендіру пернесі (modifier key).  (Жылжыту) пернесінің жалғыз өзін басқанда ешнәрсе өзгермейді, ал символдық пернемен қатар басылса, жоғағы регистрде көрсетілген символ басылады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Табулятор

**Табулятор** *(tabulator)* - пернетақтадан енгізілген ақпаратты автоматты түрде өндеуге және нәтижелерін кесте түрінде беруге арналған электрмеханикалық есептеуіш машина; қосу мен алу операциясын аса тиімді орындайды. 
## Сілтеме
*Tabulator homepage

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Табуляция позициясы

**Табуляция позициясы** *(Позиция табуляции; tab stop)* — 1) пернеліктегі табуляция пернесін (Tab) баса отырып ауыстыруға болатын мәтін жолындағы нүкте немесе топтағы (мысалы, диалогтық терезеде) басқару элементі; 2) бетке мәтінді орналастыру және туралау үшін пайдалануға тағайындалған позиция. Word редакторында табуляция позициясының төрт түрі бар, олар төменгі кестеде келтірілген: [ L] белгісі болса, онда мәтін табуляция позициясынан оңға қарай орналасады; [X] — мәтін позиция бойынша ортасына жинақталады; [J] — мәтін табуляция позициясынан солға қарай орналасады, егер бос орын жеткіліксіз болса, онда ол оңға ығысады; [J-] — санның бүтін бөлігі табуляция позициясынан солға қарай, ал белшек бөлігі оңға қарай орналасады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Tab (перне)

**Tab (кестелеу) пернесі** (Клавиша Tab; tab key) — мәтіндік редакторлар мен процессорларда құжатқа кестелеу (табуляция) символын енгізу пернесі. Ол меңзерді кестенің келесі бағанасына (келісім бойынша оңға қарай 8 орын) көшіреді. Графикалық интерфейсті программаларда бұл перне таңдау меңзерін келесі объектіге көшу ісін атқарады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Санат:Пернетақта