open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Эдуардас Беньяминович Межелайтис

**Межелайтис Эдуардас Беньяминович** (3.10.1919 жылы туған, Карейвишкий деревнясы Пакруой ауданы Литва) — литван ақыны. Алғашқы өлеңдері 1935 жылы жарық көрген. 1943 жылы “Лирика” атты тұңғыш жинағы шықты. “Отан желі” (1946), “Бұлбұлым менің” (1952) атты кітаптарында халқының ауыз әдебиетінің әсері байқалады. Ақын “Бөгде тастар” (1957), “Янтарьдағы күн” (1961), “Автопортрет”, “Оңтүстік панорамасы” (1963), “Түнгі көбелектер” (1966) атты жинақтарында адамдардың қилы тағдырлары жайлы жыр толғайды. Межелайтиске “Адам” атты жинағы үшін Лениндік сыйлық берілді (1962). Межелайтис шығармалары әлемнің көптеген тілдеріне аударылған. Ақын Джордж Неру атындағы сыйлық лауреаты (1969). Таңдамалы өлеңдер жинағы қазақ тілінде жарық көрді (1970).

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Тағыбайбұлақ қонысы

**Тағыбайбұлақ қонысы** – көне дәуір ескерткіші. Павлодар облысы Баянауыл ауданы Қызылтау тауының солтүстік-шығыс беткейіндегі Тайшық қыстағынан шығысқа қарай 1 км жерде орналасқан. 

1974 жылы Орталық Қазақстан археология экспедициясы (жетекшісі М.Қадырбаев) зерттеді. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай бір-бірінен 4 – 10 м қашықтықта тізбектеле орналасқан 6 үйден тұрады. Ауданы 88 – 375 м2, тікбұрыш пішіндес бұл үйлердің жер бетінде анық көрінетін іргелері ірі тастастардан тұрғызылған. Зерттеу нәтижесінде үй толығымен қазылып, оның құрылымдық ерекшеліктері мен тұрғындар тұтынған заттардың сипатына байланысты құнды деректер алынды. Үй ортасынан салынған жіңішке қабырға арқылы ауданы 180 м2 оңтүстік-батыс және ауданы 150 м2 солтүстік-шығыс бөлмелерге бөлінген, негізгі есік сырттан жапсырыла салынған тас дәліз түрінде оңтүстік ұзын қабырғадан шығарылған. Бұлардан бөлек, солтүстік-шығыс бөлменің сыртынан жапсарласа салынған қосымша құрылыс анықталды. Жер бетінен 0,4 м төмендегі үй еденінде үш ошақтың, сондай-ақ солтүстіктегі қосымша бөлмеде тағы да 1 ошақтың қалдығы ашылды. Таспен өрнектелген, аумақтары 1 – 1,50,5 – 2 м бұл ошақтар қалың күл қабатына толы, оны аршу барысында шала жанған көптеген мал сүйектері, қыш сынықтары шыққан. Әдеттегі қыш сынықтарынан басқа, көне тау-кен, металлургия, тері өңдеу, тоқымашылық, т.б. шаруашылық салаларынан хабар беретін еңбек құралдары көптеп табылды. Атап айтқанда, металды балқыту және оны құю барысында пайдаланылатын тас тигелдердің үлкен, кіші түрлерінің сынықтары, кентасты қопарып алу мен үгітуде қолданылатын ұрғыштар, сыналар, шлак кесектері, көптеген кетпендер, кескіш, қырғыш, ұршық басы сияқты құралдар қонысты мекендеген адамдардың өмір-тіршілігін ғылыми тұрғыдан пайымдауға нақты мүмкіндіктер береді. 145 ыдыстан қалған қыш сынықтары тұрғындардың негізінен бүйірі шығыңқы, мойны қысқа, түбі дөңес, қалың қабырғалы көзелерді кеңінен пайдаланғанын көрсетті. Ыдыс ернеуінің көптүрлілігі (домаланған, сыртқа не ішке қарай қиылған, “жағалы”, қалыңдатылған ернеулер), иық тұстағы жапсырылған белдеулер, геометриялық оюлардың жоғалуы, “маржандар”, шұңқыршалар сияқты оюлардың көбеюі құмыра өндірісінің орта, соңғы қола кезеңдеріндегі стандарттық дәстүрлерден нақты басқа күйге ауысқанын айғақтайды. 

Алғашқы зерттеулерде Тағыбайбұлақ қонысы соңғы қола кезеңіне жатқызылса, қазіргі деректерге сүйенген жаңа пайымдаулар барысында ескерткіштің сақ дәуіріне неғұрлым жақын екендігі анықталып, ол қола мен ерте темір дәуірлерінің арасындағы өтпелі сатымен мерзімделді (біздің заманымыздан  8 – 7 ғасырлар). 

Қоныс тұрғындарының тұрмысында тау-кен, металлургия саласының аса маңызды орын алған, тіпті көне кеншілердің мекені болуы мүмкін. Төңірегінде көне дәуір ескерткіштерінің аса үлкен шоғырлары болуымен қатар, Жосалы көлі маңайында көне тұрғындар кен алған орындардың да кездесуі осы ұйғарымды растайды.

## Дереккөздер

Санат:Павлодар облысы қоныстары
Санат:Баянауыл ауданы географиясы
Хамза Ихсанұлы Есенжанов

**Есенжанов Хамза Ихсанұлы** (25.12.1908, Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы — 5.12.1974, Алматы) — жазушы. 

Байұлы тайпасының Байбақты руынан шыққан. 
* Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік техникумын (1928), 
* Алматы мемлекеттік университетін (бұрынғы ҚазПИ) бітірген (1933), 
* Ленинградтағы (қазіргі Санкт-Петербург) мемлекеттік өнертану институтының аспирантурасында оқыған (1934 — 1936). 
* Қазақстан жазушылар одағы басқармасының жауапты хатшысы (1932 — 1933), 
* КСРО ғылым академиясы Қазақ филиалында әдебиет пен фольклор секторының меңгерушісі (1936 — 1937) қызметтерін атқарған. 
* 1937 жылдан Қазақ мемлекеттік филармониясының, кейін Қазақ опера және балет театрының директоры қызметін атқара жүріп, ҚазПИ-де орыс әдебиеті тарихынан сабақ береді. 
* 20 ғасырдың 30-жылдары республикалық басылымдарда “Үлеңтінің жағасында”, “Қызыл құмақ”, “Күшке — күш” сияқты әңгімелері мен “Жер шарында” атты пьесасы жарияланды. 
* 1938 жылы жалған саяси айып тағылып, 20 жылға жуық уақыт сталиндік қуғын-сүргіннің зардабын тартты. Елге оралған соң, 1956 жылдан өнімді шығармалық еңбек жолын бастады.
 
## Шығармашылығы
Жазушының басты шығармасы — “Ақ Жайық” трилогиясы (1-кіт., 1957; 2-кіт., 1959; 3-кіт., 1965) Батыс Қазақстандағы тұтас бір кезеңнің оқиғаларына арналған. Автор отарлық езгіден қиналған халық бостандығы мен бақыты үшін күрескен ерлердің жиынтық бейнелерін (Хакім, Әлібек, Әділбек, Мүнариа, Шолпан, Нұрым) жасаумен қатар, нақты тарихта болған адамдардың (Дмитриев, Әйтиев, Қаратаев, Белан, т.б.) өмір жолын шебер суреттеді. 1963 жылы трилогияның заңды жалғасы болып табылатын “Көп жыл өткен соң”, ал 1970 жылы “Ағайынды Жүнісовтер” романдарын жазды. Соңғы екі кітапта жаңа өмір құрған елдің сан қырлы тұрмыс-тіршілігі мен әділет үшін күресі, адамның азамат ретінде қалыптасуы бейнеленген. “Ақ Жайық” трилогиясы мен “Көп жыл өткен соң” роман-дилогиясы 5 кітаптан тұратын тұтас эпопея іспетті. Есенжанов өмірінің соңғы жылдары “Қарт қазақ”, “Жайын ілерде”, “Жар”, т.б. әңгіме, очерк, әдеби-сын мақалалар жазды. 1978 — 1981 жылдары жазушының 6 томдық шығармалар жинағы жарық көрді. 

Есенжанов — М.Шолоховтың “Тынық Дон” романының 1-және 4-кітаптарын, И.С. Тургеневтің “Рудин”, И.П. Шуховтың “Үшпенділік” романдарын, А.С. Пушкиннің “Дубровский” повесін, т.б. шығармаларды қазақ тіліне аударды. Сонымен қатар бастауыш, орта мектептер үшін оқулықтар жазды. Қазақстан Мемлекеттік  сыйлық лауреаты (1967).

## Дереккөздер


Санат:25 желтоқсанда туғандар
Санат:1908 жылы туғандар
Санат:Ақжайық ауданында туғандар

Санат:5 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:1974 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан аудармашылары
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Ақсай (Іле ауданы)

**Ақсай** (2024 жылға дейін — *Междуреченское*) — Алматы облысы Іле ауданындағы ауыл, Ақсай ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Өтеген батыр ауылынан батысқа қарай 25 км-дей жерде.

## Халқы

## Тарихы
1954 — 97 жылдары Қаскелең (қазіргі Қарасай ауданы) ауданындағы кеңшардың орталығы болды. Оның негізінде 1996 — 97 жылдары Междуреченскоеде және округке қарасты Екпінді, Жауғашты ауылдарында “Тауарлы сүт фермасы”, Қаскелең Жауапкершілігі Шектеулі Серіктестігі, “Бекон” серіктестігі және 38 шаруа қожалығы құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Іле ауданы елді мекендері
Бексұлтан Нұржекеұлы

**Нұржекеұлы Бексұлтан** (22.2.1941 жылы т., Жетісу облысы Панфилов ауданы Ақжазық ауылы) – жазушы.

## Өмірбаяны
Суан руынан шыққан.

* ҚазМУ-ды бітірген (1965).
* 1965 – 1992 жылдары Талдықорған облысы Панфилов ауданында ұстаздық етіп, комсомол жұмыстарымен айналысты.
* “Жалын” журналының бөлім меңгерушісі
* “Жұлдыз” журналының бөлім меңгерушісі
* “Жалын” баспасы бас редакторының орынбасары, бас редакторы (1976 – 1986)
* “Парасат” журналының бас редакторы (1989 – 1992) қызметтерін атқарған.
* 1992 жылдан “Жалын” баспасының директоры.

## Шығармашылығы

* “Жау жағадан алғанда” (1993) романына өмірде болған адамдардың (К.Қожагелдиев, Ж.Ауғанбаев, М.Қожамияров, Ю.Қадыров) бастан кешкен оқиғалары арқау етілген, ұжымдастыру мен ашаршылық секілді халық басынан өткен нәубет жайы шынайы көрсетілген. 
* “Ойұшқын” (2002) жинағына Әсет, Сара, Төребай секілді әнші-ақындар, Қабанбай, Бөгенбай, Ағынтай батырлар жайлы эсселері топтастырылған. 
* “Өнер құдіреті” еңбегінде (2003) К.Байсейітова,  Ж.Омарова, М.Төлебаев, Д.Рақышев, т.б. талант иелері туралы танымдық мақалалары жинақталып берілген. 
* Күй толғақ, А., 1972
* Күтумен өткен ғұмыр, А., 1974
* В ожидании, А., 1985
* Бір өкініш, бір үміт, А., 1985
* Шығ. жин. 2 т., А., 1993
* Бейтаныс әйелдің құпиясы, А., 2002.

## Марапаттары
* “Құрмет” ордені (2000)
* бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:22 ақпанда туғандар
Санат:1941 жылы туғандар
Санат:Панфилов ауданында туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Жалын журналының журналистері
Санат:Жұлдыз журналының журналистері
Санат:Парасат журналының бас редакторлары
Санат:Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Саманидтер кесенесі

**Саманидтер кесенесі** – Саманидтер әулетінің өкілдері қабірінің басына тұрғызылған архитектуралық ескерткіш. Бұхара қаласында орналасқан. Орталық Азиядағы 9 – 10 ғасырлардағы сәулет өнерінің туындысы. Исмаил Самани кесенесі өзінің архитектуралық тұрпаты жағынан қаланған кірпіштерімен әсемдене үндеседі. Ол күйдірілген ақшыл кірпіштен жасалған. Іші сегіз қырлы тірекке орнатылған аркалармен жалғасады. Төрт қабырғасында жартылай дөңгелектенген арка ойықтары бар. Төрт бұрышында кішкентай күмбездер, дөңгелек келген куполдар, ортасында өте үлкен күмбез орнатылған. Қабырғаларында жиектері мен айналасы өрнектермен безендірілген арка есіктер бар. Әр қасбеттің ортасында үшкір келген ашық жер қалдырылған. Исмаил Самани кесенесі композициясы кейінгі Орталық Азия сәулет өнеріне үлкен ықпалын тигізген.

## Галерея


Image:Samanid_masoleum.png
Image:Samanid Mausoleum.jpg
Image:Detail - Samanid Mausoleum.jpg


## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Орталық Азия тарихы
Санат:Сәулет өнері
Санат:Өзбекстан сәулеті
Жұмабай Әбілов

**Жұмабай Әбілов**(1954, Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы  Бірлік ауылы – 2007,Жаңақорған ауданы) – филология ғылымның докторы (2001).ҚазМУ-ды (1981, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Еңбек жолын Жаңақорған ауданы мәдениет бөлімінде бастап, «Жаңақорған тынысы» газетінде жауапты хатшы болды (1983–1992). Жаңақорған ауданы «Қазақ тілі» қоғамын басқарды (1992–1994). 1994 жылы Халықаралық қазaқ-түрік университетінде аға оқытушы, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. Әбілевтің «Қазақ комедиясы» (2000), «Жазба комедиясының даму ерекшелігі» (2001), «Қ.Мұхамеджанов драматургиясы» (2004) атты монографиялары жарық көрген. 
## Сыртқы сілтемелер
* http://www.turkistan.kz/last/dis_sov_kz/filologiya/sved_o_chl/azhabiluli.html

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Исматуллаев

**Исматуллаев** Әбдужәлел, Әбдужәлел Мақсым (1879, Қарақалпақстан, Шымбай ауданы 3-а. – 1930) – 20 ғасырдың 20-жылдарының соңында сол кезде Қазақстан құрамында Қарақалпақстан жерінде Тақтакөпірде тоталитарлық биліктің зорлық-зомбылығына қарсы көтерілісті ұйымдастырушы. Жергілікті молда отбасында тәрбиеленген, Меккеге қажылыққа барған, Шымбай ауданындағы 3-ауылдың тұрғыны. 1920 жылы БК(б)П Шымбай ауданы партия к-тінің қызметкері, 1922 – 23 жылы Қарақалпақ автономиялық облысы ОАК-нің төрағасы болған. 1929 жылы 26 қыркүйекте Андаөткел деген жерде көп адам жиналып, Исматуллаевты өз орталарынан хан сайлап, оған нөкербасылыққа Барлықбай Нұрымовты тағайындады. Исматуллаев осы шағын топты басқарып, 27 қыркүйекте аудан орталығына басып кірді. 4- және 7-қазанда көтерілісшілердің үш тобы талқандалған соң, Исматуллаевқа Шымбай қаласында астыртын әрекет жасаған контрреволюциялық ұйымды ұйымдастырушы ретінде және башмашылар қозғалысының басшысы – Жунайд ханмен байланыс орнатып, әскери көмегіне сүйенгісі келді деген айыптар тағылды. Исматуллаев, сондай-ақ, туған бауыры Әбдікәрім екеуі мешіт ашып, 1928 жылға дейін сонда діни оқулар ұйымдастырғаны үшін де кінәланды. 1929 жылы желтоқсанда тұтқындалды. Қазақстандағы ОГПУ-дің 1930 жылы 10 қазандағы шешімі бойынша, Кеңес өкіметіне қарсы қарулы көтеріліске қатысқаны үшін ату жазасына кесілген. 1992 жылы 6 қаңтарда ақталды.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Тұлғалар
Мезенхима

**Мезенхима** ( және  — тін, ұлпа) — ұрықтық кезеңде ұрық жапырақшалары мен жартылай эктодерма мен энтодермадан қалыптасып, дамып жетілетін ұрықтың дәнекер тіні. Мезенхимадан жануарлар организмінің барлық ішкі орта немесе тіректрофиктік тіндері (қан, лимфа, ретикулалдық жасушалар, май, пигментті, борпылдақ дәнекер, тығыз дәнекер, шеміршек және сүйек тіндері) дамиды. Мезенхима жасушалары — өсінділі жасушалар. Олар өсінділері арқылы тығыз байланысып синцитий (жасушалар байланысы) түзеді. Жасушааралық кеңістіктерде — дамып жатқан организмнің ішкі ортасы қызметін атқаратын пішінсіз (аморфты) жасушааралық негізгі зат орналасады. Орықтың алғашқы сатыларындағы зат алмасу процесі осы негізгі заттың қатысуымен жүреді. Өсінділерінен айырылып, бір-бірінен оқшауланып дөңгеленген мезенхима жасушаларынан қан жасушалары дамиды. Ал, бір-бірімен байланысқан мезенхима жасушаларынан қан және лимфа тамырларының қабырғалары жетіледі. Кейбір мезенхима жасушалары — жасушааралық талшықтар мен пішінсіз негізгі затты түзуге бейімделеді. Соның нәтижесінде барлық дәнекер тіндерінің жасушааралық заттары түзіледі, ал өздері сол тіндердің жасушаларына айналады. Мезенхима жасушаларынан жануарлар организміндегі барлық дәнекер немесе тірек-трофиктік тіндердің діңгекті жасушалары жетіліп, әр түрлі жарақаттан кейінгі не тіндердің істен шыққан бөліктерін қалпына келтіру қызметін іс жүзіне асыратын камбиалды жасушаларға айналады.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Санат:Медицина
Санат:Гистология
Санат:Цитология
Серік Оңғарбаев Әнуарұлы

**Серік Оңғарбаев Әнуарұлы** (29.11.1954 ж.туған, Шымкент қаласында ) – дзюдо және самбо күресінен КСРО-ның спорт шебері. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген жаттықтырушысы. Дзюдо күресінен олимпиада дәрежесіндегі төреші. Азия кеңесінің директоры. Б.Донбай, М.Қыпшақбаев, И.Баглаев секілді көптеген халықар. дәрежедегі спорт шеберлерін тәрбиелеген. Дене тәрбиесі мен спортқа қосқан үлесі үшін құрмет белгісімен марапатталған. Қазіргі кезде облыстық туризм және спорт департаментінің бастығы.

## Дереккөздер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Қазақстан дзюдошылары
Санат:Қазақстан самбошылары
Санат:1954 жылы туғандар
Шымкентмұнайоргсинтез

**ШЫМКЕНТМҰНАЙОРГСИНТЕЗ** – мұнай өңдеу зауыты (АҚ). 1984 ж. құрылған. Жылына 6 млн. т мұнай өңдейді. Зауыт Құмкөл кенішінің күкірті аз мұнай қоспасын өңдейді және технология жағынан Транссібір мұнай құбырымен жалғастырылған. Құбыр желісінің тармағы Құмкөл кенішінен Шымкентке жақын маңдағы (Қарақойын) ұлтаралық мұнай құбырына қосылады. Зауыт классик. сумен өңдеу тәсілімен (дистиляция, каталитик. риформинг, сумен тазалау) жұмыс істейді, мазутты вакуумдық тәсілмен айдау, баяу кокстеу қондырғылары, газды фракциялаушы қондырғы бар, каталитик. крекинг салынуда. З-т А-76 автобензинін, авиакеросин, дизельдік отын, қа-зандыққа арналған отын (мазут), сұйытылған газ шығарады. З-т өнімдері негізінен Оңт. өлкедегі 4 облысқа, Өзбекстан мен Қырғызстанға өткізіледі. 2000 ж. ШМОС акцияларының 88%-ын “Харрикейн Хайдрокарбонз ЛТД” халықаралық энергетика корпорациясы (Канада) сатып алды.

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Испан-Америка соғысы

**Испан - Америка соғысы** – Испания мен АҚШ арасында отарлық иеліктерді бөлісу үшін 1898 жылы болған соғыс. Бүкіл 19 ғасыр бойында АҚШ Испания иелігіндегі Куба, Филиппин, т.б. аралдарға көз тікті. Дегенмен аралдарды Испаниядан тартып алуға осы аймақта АҚШ-тың күшеюін қаламайтын Англия мен Франциядан бата алмады. 1895 жылы Кубада испан отаршыларына қарсы ұлт-азаттық көтерілісі басталысымен, АҚШ оны өз мақсатына пайдаланып, баспасөз беттерінде, конгресте Кубаға тәуелсіздік берілуін талап етті. Сылтау USS Maine-нің Гаванадағы жарылысы болды. 1898 жылы 25 сәуірде АҚШ Испанияға соғыс жариялап, Куба мен Филиппин аралдарына соғыс флотын жіберді. Соғыс 10 аптаға созылды. Кубада испандықтармен соғысты жергілікті халық жүргізді. Сан-Хуан Хилл сияқты позициялар үшін кескілескен шайқастар болғанымен, жергілікті халықтың көмегімен АҚШ Куба астанасы Гавананы басып алды. Филиппин аралдарында да осы әдіс қайталанып, американдар ешқандай соғыс қимылдарына қатысқан жоқ, тек Манила шығанағында тұрған екі испан эскадрилясын жойып жіберді. Испания ол кезде әлсіз мемлекет болатын, флотынан айрылғаннан кейін, 1898 жылы 22 шілдеде қарсылығын тоқтатты. 10 желтоқсанда АҚШ пен Испания Париж бітіміне қол қойды. Испания Кубадан бас тартатынын, АҚШ-қа Пуэрто-Рико, Гуам, Филиппин аралдарын беретінін мойындады. Филиппин аралдары үшін АҚШ Испанияға 20 млн. долл. ақша берді. Келісімде Кубаның тәуелсіздігі жөнінде ештеме айтылмады. Кубаның Азаттық армиясы таратылып, конституция жарияланды. Онда Кубаға Америка үкіметінің рұқсатынсыз шет мемлекеттермен қарым-қатынас жасауға, қарыз алуға тыйым салынды. Елде АҚШ-тың ірі әскери-теңіз базасы құрылып, Америка протектораты орнады. АҚШ испан отарларын тартып алды, сөйтіп Латын Америкасы елдеріне экспансия жасауға мүмкіндік алды, Тынық мұхитта және әлемде өз позициясын күшейтті. 

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Испания тарихы
Санат:АҚШ тарихы
Ысмайыл Шәменұлы Нышан

**Ысмайыл Шәменұлы Нышан** (1892, Сырдария ауданы Қоғалыкөл ауылы – 1979, Қызылорда қаласы) – Қорқыт күйлерін біздің заманымызға жеткізген қобызшы, абыз. Нышан бір жасында «күйдіргі» (түйнеме) ауруына шалдығып, жасында екі көзінен зағип болып, өмір тауқыметін көп тартқан. Тоғыз жасынан қобыз тартуды үйренген Нышан «Мұсаяз» бейітіне келген қобызшылардан Қорқыт атаның және белгілі бақсы-балгерлер Есақай мен Адасқан, т.б. қобызшылардың күйлерін үйреніп алады. 1975 жылы фольклоршы М. Байділдаев Нышан ойнауында Қорқыт атаның 11 күйін үнтаспаға жазып алған. Қызылорда қаласындағы бір көшеге *Нышан* есімі берілген.
Қобыз күйінің атасы Қорқыт дәстүрін бойына сіңіріп, Ықылас, т.б. күйлерін игерген. Алғаш Н. есімі Сыр бойы өнерпаздары туралы Ә.Қоңыратбаев көрсеткен тізімде аталды (1973). 1975 жылы Нышанның “Ұшардың ұлуы”, “Тарғыл тана”, “Елім-ай, халқым-ай”, “Әуппай”, “Сарын” (1-2 түрі), “Қоңыр”, “Қорқыт”, “Башпай”, “Желмая”, “Байлаулы киіктің зары” күйлері өз орындауында магнитофон таспасына жазылып алынды. Нышан абыздан жазылып алынған бұл күйлер “Елім-ай” (1987) деген атпен Қорқыт шығармалары ретінде жарық көрді. Дұрысында бұл күйлерді Қорқыт дәстүрінен бастау алған Н-ның төл шығармалары деу керек.

## Сілтемелер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қобызшылар
Нұрила (Нүрила) Әбенқызы

**Нұрила (Нүрила) Әбенқызы** (1894, Алматы облысы Қаскелең ауданы Кемертоған ауылы – 1921, сонда) – айтыскер ақын. 

Дулат тайпасының Жаныс руынан.

Нұрила 1918 жылы бір жиындағы айтыста ***[[Бармақ]], [[Арғынбай]], [[Мақыш]]*** ақындарды қатар жеңіп, Жетісу өңіріне кеңінен танылған. Келесі жылы аталған ақындармен қоса ***Үмбетәлі, Саяділ, Шүкітай, Оспан,*** т.б. он бір ақынмен кезек айтысып, жүлде алған. Бұл айтысқа Жамбыл төрелік айтып, Нұриланың ақындығын жоғары бағалаған. Кейін Үмбетәлімен сүре айтысында сөз сынасқан, бұл сөз сайысы ***“Айтыс”*** жинағына енген (1965). Ақынның ***“Жаңа таң”*** атты жыры ел аузында сақталған.

## Сілтеме
*Айтыс

## Дереккөздер


Санат:Қазақ ақындары
Сәттібек Оңғарбаев

**Сәттібек Оңғарбаев** (27.12. 1949 ж.туған, Ордабасы ауданы Боралдай ауылы ) – заңгер, 3-сыныпты мемлекет әділет кеңесшісі.

Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.

1974 жылы Свердлов заң институтын бітірген.

1974–79 жылдары Дзержинск ауданы прокуратурасында тергеуші.

1979–84 жылдары Талдықорған облысы прокуратурасының тергеу бөлімінің прокуроры, Андреев, Қаратал ауданының прокуроры,

1984–86 жылдары Қазақстан КП Талдықорған облысы комитетінің әкімшілік бөлімінің нұсқаушысы.

1986–93 жылдары Талдықорған облысы прокурорының орынбасары.

1993–94 жылдары Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасының сот қаулыларының заңдылығын қадағалау жөніндегі басқарма бастығы.

1994–96 жылдары Талдықорған, Шығыс Қазақстан облысының прокуроры.

1996–2001 жылдары Қазақстан Республикасының Бас прокурорының орынбасары,

2001–2002 жылдары Алматы облысының прокуроры.

2002 жылдан Алматы қаласының прокуроры.

«Қазақстан Республикасы прокуратурасының құрметті қызметкері», «Қазақстан Республикасы прокуратурасы органдарына 10 жыл» белгілерімен марапатталған.

## Дереккөздер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Санат:1949 жылы туғандар
Санат:Ордабасы ауданында туғандар
[[Санат:Қазақстан Республикасы прокуратураның құрметті қызметкерлері
Сара Оңғарбаева

**Сара Оңғарбаева** (1922 – 20.8.2000, Төле би ауданы Зертас ауылы ) – Социалистік еңбек ері (1949). 1948 ж. бидай егіп, мол өнім алды. 1978 ж. зейнетке шықты. Қазақстан Республикасының Президентінің Жарлығымен 1995 ж. 1941 – 45 жылдардағы Ұлы Отан соғысы Жеңісінің 50 жылдығы мерекелік медалімен марапатталған.

## Дереккөздер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Тұрлан батыр

**Тұрлан батыр**, **Асау-Тұрлан** (1807 – 1856) –  батыр, би, шешен. Атырау облысындағы Қызылқоға – Тайсойған өңіріне танымал тұлға. Шеркеш руының Қойыс атасынан шыққан. Асау бидің жалғыз ұлы болғандықтан халық Асау-Тұрлан деп те атаған. Бүкіл өмірі отарлау саясатына қарсы күреспен өтті. Махамбетпен пікірлес, үзеңгілес болған. Есет Көтібарұлы көтерілісі кезінде қызу қимылдайды. Іштерінде жүрген жансыздың хабарлауымен патша жазалаушы жасағының қолына түсіп, Орынбор түрмесінде қаза тапқан. Туған жері Қызылқоға, Сарыкөлге әкеліп жерлеген.
## Дереккөздер

Санат:Атырау облысы тұлғалары
Санат:Қазақ батырлары
Санат:Қазақ би-шешендері
Айыр (тау, Қарқаралы ауданы)

**Айыр** – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы тау сілемдері. Қарасор көлінен (солтүстік бағытында) 10-15 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Ұзындығы 50 км, ені 10 км, абсолюттік биіктігі 871 м (Жосалы). Девон жыныстарынан тұрады. 

## Өсімдігі
Күңгірт қарақоңыр топырағында тобылғы, аласа қараған, бетеге, сұлыбас, жусан т.б. өседі.  

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Қараадыр (тау, Ақкөл ауданы Ақмола облысы)

**Қараадыр** – Ақмола облысы Ақкөл ауданының оңтүстігіндегі тау. Ақкөл қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 35 км жерде, Талқара өзенінің сол жағалауында орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 384 м. Ұзындығы мен ені 1-2 км шамасында. Аласа келген тау жер бедерінен онша байқалмайды. Өзенге қараған батыс беткейі тіктеу келген. Шығыс және оңтүстік беткейлері батпақты. 

## Геологиялық құрылымы
Аллювийлі және элювийлі-делювийлі шөгінділер жапқан жоғарғы девонның интрузивтерінен түзілген. 

## Өсімдігі
Жайылманың шалғынды және даланың сортаңдау келген топырағында қызыл қау аралас астық тұқымдас шөптесіндер өскен. 

## Дереккөздер

 
Санат:Ақкөл ауданы таулары
Вокзал маңайының құрылыстары

thumb| right
**Вокзал маңайының құрылыстары** – Тараз қ-ндағы тарихи-сәулеткерлік кешен. Кешен құрылыстары 1920 – 29 ж. Жетісу темір жолын салғанда қалыптасты. Негізгі жоспарлы орт. – вокзал алаңы, оның композициялық ортасы 2-қабатты вокзал үйі (1950) болды. Осы кезге дейін сақталып келген құрылыс кешеніне т. ж. қызмет үйлері мен Балуан Шолақ көшесі бойындағы тұрғын үйлер (ғ7, 8, 9, 10, 11, 13), су мұнарасы жатады. Станса маңайындағы ғимараттардың архитектурасы 20 ғ-дың 20-жылдарындағы т. ж. аудандарының құрылысына тән кірпіштік стиль. Ауруханалық кешен сақталмады (1997 ж. қиратылды). Қызмет корпусы (қазіргі т. ж. ішкі істер бөлімі) вокзал алаңының батыс жағында орналасқан. Бір қабатты үлкен үйдің кіре беріс жағы кірпіштен қаланып әктелген.

## Дереккөздер



“Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Ералхан Әлмаханұлы Әбішев

**Ералхан Әлмаханұлы Әбішев** (24.1.1961 жылы туған, Шардара ауданы, Көксу ауылы) – әнші.

Орта мектепті Келес ауданындағы «Бірлік» кеңшарында бітірген. 1978 жылы Алматы музыка училищесінің, ал 1984–1989 жылдары Құрманғазы атындағы консерваторияның ән бөлімінде оқыды. Одан соң Шымкент мәдениет институтында эстрада оркестрінің дирижері мамандығы бойынша білімін жетілдірді. Осы жылдар аралығында «Дос-Мұқасан», «Алматы Варьетесі», «Гүлдер» және «Алтын дән» ансамбльдерінде әнші болып өнер көрсетті.

1991–1997 жылдары Білім министрлігінің Республикалық мәдениет үйінде бас дирижер, көркемдік жетекшісі әрі директоры болып қызмет етті. 1995–2003 жылдары «Тамаша» ойын-сауық отауында әнші, бұдан кейін «Күлкі керуені» әзіл-сықақ театрының әншісі әрі продюсері болды. 
2003 жылдан бастап Әбішев өзінің жеке бағдарламасын жасап, көптеген байқауларға қатысты.

Республикалық «Жігер» фестивалінің лауреаты (1985), сол жылы *Бүкілодақтық студент-жастар конкурсының* жеңімпазы болды. 1990 жылы Мәскеудегі Халық шаруашылығы жетістіктері көрмесінде өткен студент жастар өнерінің фестивалінде, 1993 жылы Түркияда халық музыкасы мен билерінің фестивалінде лауреат атанды.

## Дереккөздер

Санат:24 қаңтарда туғандар
Санат:1961 жылы туғандар
Санат:Шардара ауданында туғандар
Санат:Қазақстан әншілері
Санат:Алматы музыка колледжі түлектері
Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері
Санат:Шымкент мәдениет институты түлектері
Санат:Досмұқасан әншілері
Санат:Гүлдер тобы әншілері
Санат:Тамаша әзіл-сықақ театры әншілері
Санат:Күлкі керуені әншілері
Санат:Күлкі керуені продюсерлері
Санат:Жігер фестивалінің жеңімпаздары
Санат:Бүкілодақтық студент-жастар байқауының жеңімпаздары
Мұғалжар (ауыл)

thumb|right|200px|Мұғалжар стансасы
**Мұғалжар** — Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданындағы ауыл, темір жол бекеті, Мұғалжар ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қандыағаш қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 127 км-дей жерде, Үлкен Боқтыбай тауының солтүстік етегінде. Мұғалжарда қиыршық тас ұсататын зауыт, бірнеше шаруа қожалықтары жұмыс істейді. 

## Транспорты
Мұғалжар арқылы Орынбор-Ташкент темір жолы өтеді. Елді мекен арқылы Ақтөбе-Қандыағаш-Ембі-Шалқар-Ырғыз-Темірбек Жүргенов тас жолы өтеді

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1630 адам (825 ер адам және 805 әйел адам) болса, 2009 жылы 2045 адамды (1058 ер адам және 987 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1615 адамды (845 ер адам және 770 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Мұғалжар ауданы елді мекендері‎
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Артық Есқожаев

**Артық Есқожаев** (1890, Сарыағаш ауданы Жартөбе ауылы – 1965) – Cоциалистік Еңбек ері (1948), шопан. 1937 – 63 жылдары «Дарбаза», «Сырдария» кеңшарларында шопан, аға шопан болды. 1947 жылы 100 саулықтан 124, келесі жылы 147 қозы алып, қаракөл елтірісінің 85%-ын бірінші сортпен тапсырды. КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумы 1948 жылы 23 шілдедегі Жарлығымен Cоциалистік Еңбек Ері атағын берді. Ол 2 рет Ленин, «Құрмет белгісі» ордендерімен, 3 рет Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталды.

## Сілтемелер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Вынхуа

«**ВЫНХУА**» – дүнгендердің облыстық ұлттық-мәдени орталығы. 1994 ж. құрылған. Президенті – Рашид Бакиров.

Орталықтың басты міндеті – ұлттық салт-дәстүрлерді, тілді дамыту, дүнген халқы өкілдерін қоғамдық өмірді жандандыра түсуге кеңірек тарту. Орталықтың ұйымдастырумен 1998 ж. Қордай ауданы ның Масанчи а-нда дүнгендердің Қазақстанға қоныс аударуына 120 жыл толуы аталып өтілді. Бұл іс-шараға ТМД елдерінен, Жапониядан, Қытайдан шақырылған қонақтар қатысты. Орт. Жамбыл ауданының Жалпақтөбе а-нда дүнген халқы тарихының мұражайын, дүнгендер өнері мектебін ашу жолында жұмыстар жүргізілуде. Орталықтың атсалысуымен Қордай ауданының Сортөбе а-ндағы Лермонтов атынд. орта мектепте дүнген тілін тереңдетіп оқытатын әдістемелік орт. ашылды. «В». ұлттық-мәдени орт. облыс көлемінде өткізіліп жатқан қоғамдық-мәдени іс-шараларға белсене қатысуда.

## Дереккөздер
Шүршіт

* Шүршіт өзені — Алакөл алабындағы өзен;
* Шүршіт атауы — қытай-маньчжур текті халықтардың қазақтар арасында тараған жалпылама атауы
Мезодерма

**Мезодерма** (мезо... және грек. derma — тері) — көп клеткалы жануарлар (губка мен ішекқуыстылардан басқа) мен адамның ортаңғы ұрық қабаты. Гаструла сатысында мезодерма сыртқы ұрық қабаты эктодерма мен ішкі ұрық қабаты энтодерманың арасында орналасады. Алғашқы ауыздыларда мезодерма, эктодерма мен энтодерма қабаты аралығында жетілген клеткалардан — телобластан дамиды. Бұл клеткалардан дене паренхимасы (төмендегі сатыдағы құрттарда) және ұрықтың мезодермасы (жоғары сатыдағы омыртқасыздарда) пайда болады. Тікентерілілерде, бассүйексіздерде, дөңгелекауыздыларда, балықтармен, қосмекенділерде мезодерма алғашқы ішектің ішкі қабатынан жетіледі. Бауырымен жорғалаушыларда, құстарда, сүтқоректілерде мезодерма бластула сатысында ұрықтың эктодерма қабатынан жетіледі. Жалпақ құрттар мен немертиндерде мезодермадан дәнекер тін, буылтық құрттар мен буынаяқтыларда екінші дене қуысы — целом және жұп сомит дамиды. Сомиттің арқа бөлігін эписомит, бүйір бөлігін гипосомит деп атайды. Эписомиттен склеротом, дерматом, миотом бөлімдері жетіледі. Склеротомнан омыртқа жотасы, дәнекер тін, дерматомнан тері дәнекер тіні, миотомнан дененің қаңқа бұлшық еті пайда болады. Гипосомиттен целом қабырғасынан басталатын бірыңғай салалы бұлшық еттер, нефриттен зәр шығару органдары, ішкі органдар жетілетін спланхнотом бөлімдері дамиды. Ең үлкен бөлімі — спланхнотом, ол ішкі висцеральді, сыртқы париетальді қабаттан құралған. Бұлардың түйісуінен мезодерма қапшығы, яғни екінші дене қуысы целом пайда болады. Бұл қуыста ішкі органдар орналасады. Спланхнотом эпитемитінен жыныс бездері жетіледі.

## Дереккөздер</span>


Санат:Биология
Шүршіт өзені

**Шүршіт** – Алакөл алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Қытайдың Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы және Абай облысы Мақаншы ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 57 км. 

## Бастауы
Қытай жерінде Барлық жотасының батыс беткейлерінен бастау алып, Ұзынбұлақ ауылына (Мақаншы ауданы) 4 км-дей жетпей тартылып қалады.

## Гидрологиясы
Суы Алакөл маңында көптеген бұлақ, тұмалар ретінде жер бетіне қайта шығады. Аңғары жоғарғы ағысында (Қытайда) тар шатқалды, орталық ағысында жарлы, төменгі ағысында айқын байқалмайды. Жауын-шашын суымен толығады. Көп жылдық орташа су ағымы шекара тұсында 0,10 м³/с.

## Дереккөздер

Санат:Мақаншы ауданы өзендері
Санат:Қытай өзендері
Санат:Алакөл су алабы
Тұрлаулы мүшелер

**Тұрлаулы мүшелер** - сөйлемге негіз болатын мүшелер. 

Тұрлаулы мүшелерге бастауыш пен баяндауыш жатады. 

Логикалық тұжырым бойынша, сөйлем – пікірге, бастауыш – субъектіге, баяндауыш – предикатқа негізделеді. Тұрлаулы мүшелер тек зат есім мен етістіктен ғана жасалмайды, олардың құрамында басқа сөз таптары да кездеседі. Бастауыш негізінен зат есімнен және зат есім мәніндегі сөз таптарынан жасалса, баяндауыш көбіне, етістіктен жасалуға бейім десек те, өзге есім сөз таптарынан да жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Исра Уа-л-Мираж

**Исра Уа-л-Мираж,** әл Исра уа-л-Мираж (1. жіберу, түнде саяхат жасау; 2. баспалдақ, ең жоғары мәртебе, Алла тағаланың құзыры), Мираж оқиғасы – Мұхаммед пайғамбардың (ғасыр) бүкіл әлемнен өтіп, бүкіл жаратылыстан жоғары кө-
теріліп, Алла тағаламен сұхбаттасуы. Бұл қасиетті оқиға їижрадан, яғни Мұхаммед пайғамбардың Мединеге қоныс аударуынан бір жарым жыл бұрын, 621 жылы 27 режепте болған. Меккелік мүшриктерден қатты қысым көріп, жапа шеккен Мұхаммед пайғамбар бұл түні Алла тағаланың ерекше сыйына бөленді. Қағба маңынан Бураққа (Пырақ) мініп, Жәбірейіл періштенің жол бастауымен әуелі Иерусалимдегі Меежид-и Ақсаға барып, содан кейін ғарышқа көтерілді. Мұнда өзінен бұрын өткен пайғамбарлармен жолығып, жүздесті. Оған суреттеуге тіл жетпейтін керемет таңғажайыптар көрсетілді. Алла тағаламен сұхбаттасып, өсиеттер алды. Намазда оқылатын “әт-Тахияту л’иллаїи” деп басталатын дұға осы сұхбат кезінде айтылды. Бес уақыт намаз парыз болып, уақыты белгіленді. Намаздың осы қасиетіне орай, бір хадисте “мұсылманның намазы – миражы” деп айтылады. Бұл әрбір мұсылман намазда Алланың құзырына шыға алады деген мағына да береді. Меккеде мүшриктер Мұхаммед пайғамбардың сөзіне сенбеді. Осы арада мүшриктердің тықсыруынан тайсалмай, өзінің қалтқысыз сенімін жария еткен Әбу Бәкір “Сыддық”, яғни шынайы, шыншыл деген атаққа ие болды. Меккеліктер Мұхаммед пайғамбардан Иерусалимді суреттеп беруін талап етті. Алла тағаланың құдіретімен Мұхаммед пайғамбар олардың барлық сұрақтарына толық жауап берді. Мираж оқиғасы – Мұхаммед пайғамбардың ең үлкен мұғжизаларының бірі. Бұл жөнінде Құран Кәрімде және хадистерде баяндалған. Ислам ғалымдары бұл мәселеге көп тоқталмайды. Дегенмен, ақын-жазушылар оқиғаға байланысты көптеген арнау өлеңдер, жыр-дастандар жазған. Бұлар “миражийие” деп аталады. Осы оқиға [Қожа Ахмет ==Сілтемелер==
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Діни терминдер
Озёрное

* Озёрное –  Ақмола облысы Бурабай ауданындағы ауыл.
* Озёрное – Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданындағы ауыл.
* Озёрное – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы ауыл.
* Озёрное – Қостанай облысы Әулиекөл ауданындағы ауыл.
* Озёрное – Қостанай облысы Денисов ауданындағы ауыл.
* Озёрное – Қостанай облысы Қостанай ауданындағы ауыл. 
* Озёрное –  Павлодар облысы Железин ауданындағы Майлы ауылының бұрынғы атауы.
* Озёрное –  Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданындағы ауыл.
* Озёрное – Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданы, Донецк ауылдық округіне қарасты ауыл.  
* Озёрное – Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданы, Краснополян ауылдық округіне қарасты ауыл.
Тұрлаусыз мүшелер

**Тұрлаусыз мүшелер** - сөйлемнің тұрлаулы мүшелерінің айналасына топтасып, семантикалық жағынан кеңейтіп, толықтыратын мүшелер. 

Тұрлаусыз мүшелерді тіл білімінде үш топқа бөліп қарау қалыптасқан: 
* анықтауыш;
* толықтауыш;
* пысықтауыш. 

Осылайша жіктеуде олардың тұрлаулы мүшелерге мағыналық қатынасы негізге алынады. Дегенмен, олардың қай сөз табынан болған мүшемен қатысы да ескеріледі. Мысалы, Ол шебер сөйледі. Ермек шебер ойыншы. Мұндағы шебер сөзі бірінші сөйлемде пысықтауыш, екінші сөйлемде анықтауыш қызметінде жұмсалып тұр. Толықтауыш пен пысықтауыш көбіне баяндауышпен, ал анықтауыш көбіне бастауышпен және субстантивтенген басқа мүшелермен байланысты болады десек те, тұрлаусыз мүшелер туралы мәселелер сөздердің тіркесуімен байланыста қаралғанда ғана шешімін табады. 
## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 8 том

Санат:Қазақ тілі
Шүршіт атауы

**Шүршіт** – қытай-маньчжур текті халықтардың қазақтар арасында тараған жалпылама атауы. Кейінгі орта ғасырлардан бастап, 19 ғасырдың соңына дейін кеңінен қолданылған. Қазақтар тілі шүлдірлеп тұрған қытайлықтарды көріп, Шүршіт деп атаған. Кейбір деректер бойынша бойларының қысқалығына байланысты шыққан. Кейіннен қытай атауы Шүршіт сөзін ығыстырып шығарды; 

## Тағы қараңыз
Қытайлар

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Халықтар
Санат: Тарих
Исіну

**Исіну** – бие, сиыр, т.б. сауын малдарының уақытша сүт бермей қоюы. Бұл физиолиялық процесс, шартты рефлекске байланысты. Төлін бауырына салғанда мал иіп, сүт желіннен емшектің үрпіне келеді. Төлін емізбесе, саумаса, мал исініп сүт бермей қояды, бұл жағдай, әсіресе, сауын сиырда жиі кездеседі. Кейбір сиыр иесіне үйренгендіктен бұзаусыз да иіп саудыра береді. Соңғы кезде сүтті сиырлардың сүтін толық пайдалану үшін кейбір шаруашылықтар бір сиырдың бауырына бірнеше бұзау жіберіп, басқаша төл өсіру әдісін қолданып отыр. Бұл әдісте бұзау күту жеңілдейді, бұзаудың ішек-қарын ауруына шалдығуы азаяды, еңбек өнімділігі артады, төл шығыны азаяды, яғни бір маусымда бір сиырға үш рет топтап, 8 – 12 бұзау теліп өсіруге болады.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Биология
Италиктер

**Италиктер** (лат. Қtalіcі) – ежелгі Италияның үндіеуропалық тайпалар тобы; олар итали тілдерінде сөйлеген. Италиктер фалис-латин және умброоск-скосабелль деген екі тармаққа бөлінеді. Италиктер әлеуметтік экономика және мәдени дамудың түрлі сатыларында болды: б.з.б. 6 ғасырда, негізінен, ертедегі таптық мемлекеттер сатысында болған латиндер жеделірек дамыды. 19 ғасырда ғылымда Италиктер Апеннин түбегіне б.з.б. 2-мыңжылдықта Альп таулары сыртынан келген деген пікір туындады. Кейбір ғалымдар Италиктер б.з.б. 2-мыңжылдықтың аяғы мен 1-мыңжылдықтың басында (умброоск-косабелльдердің түпкі аталары) Орталық Еуропадан екі толқын болып келді деп есептейді. Ал қазіргі Италия тарихнамасында үнді-еуропа тайпалардың б.з.б. 2-мыңжылдықтың басынан бастап Балқан түбегінен Адриатика арқылы қоныс аударып, Апеннин түбегі батысынан шығысқа, Солтүстік пен оңтүстікке қарай тарағаны туралы пікір басым. Сондай-ақ, Апеннин түбегін мекендеген және б.з.б. 5 – 3 ғасырларда Рим империясы бағындырған барлық тайпалар да Италиктер деп аталады. 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Ежелгі халықтар
Санат:Италия тарихы
Академик

**Академик** – құрметті ғылыми атақ. Бұрынғы КСРО ҒА-сы мен одақтас республикалар ҒА-ларының және кейбір салалық академиялардың (Бүкілодақтық ауыл шаруашылығының ҒА-сы, КСРО Медицина ҒА-сы, КСРО Педагогика ҒА-сы, т.б.) толық мүшелері тиісті академияның Академигі деп аталды. Академияның толық мүшелігіне кандидаттарды ғылыми мекемелер, қоғамдық ұйымдар мен ғылыми қызметкерлер ұсынады да, олар академияның жалпы жиналысында сайланады. Республикада 1946 ж. Қазақстан ҒА-сының ұйымдастырылуымен байланысты оның толық мүшесі, яғни Академик болып ғылым салаларынан 14 ғалым (Қ.И.Сәтбаев, М.О.Әуезов, Ә.Бектұров, И.Г.Галузо, М.И.Горяев, А.Қ.Жұбанов, т.б.), ал 16 ғалым корр. мүшелері (Х.К.Аветисян, А.В.Бричкин, А.Ж.Машанов, К.М.Мыңбаев, т.б.) болып сайланды. 20 ғасырдың 90-жылдары салалық ғылыми академиялары (ҚР Инженер ғылыми академиясы, Жаратылыстану, т.б.) өмірге келуімен орай олардың да Академигі және корр. мүшелері сайлана бастады. Ғылыми академиясында Құрметті Академик және шетелдік мүше деген атақтар да бар. Академик атағы көптеген шет ел академияларында да қолданылады.

## Дереккөздер


## Дереккөздер
Тұрлықожа Жансеркеұлы

**Тұрлықожа Жансеркеұлы** (1863 – 1917, Алматы облысы Райымбек ауданы Сүмбе ауылы) — болыс, Қарқара көтерілісі басшыларының бірі. Тегі албан руы, айт тармағының сүйіндік атасынан шыққан.

4 сайлау мерзімінде 12 жыл бойы (1904 – 1916) айт руының болысы болған. Жаркент уезінің 4-учаскелік келісім сотының 1916 жылы 26 шілдедегі 820-қаулысында Тұрлықожа туралы төмендегідей мәлімет берілген: *“53 жаста, қазақ, айт болысынан, заңды некеде туған, кәсібі – малшылық, мұсылман, бай, 1-дәрежелі шапан, үлкен алтын медальмен марапатталған”*.

1916 жылы 7 шілдеде Тұрлықожа Жаркент уезді, Нарынқол – Шарын бөлімшесінің приставы Подворковтан майданға тыл жұмысына адам беру жөнінде тапсырма алды. 10 шілде күні Қабан – Қарағай жайлауындағы Ұзақ батырдың үйінде болған игі жақсылардың жиынына қатысқан ол патша жарлығына қарсы шығып, қарулы көтеріліс ұйымдастыру туралы келісімге қосылды. 11 шілдеде Қарқара жайлауындағы Айттөбеде болған ереуілде айрықша белсенділігімен көзге түскен оны шілденің аяғында алғашқы 16 адаммен бірге Қарақол түрмесіне қамап, “аса қауіпті қылмыскер” ретінде ату жазасына кесті. 12 тамыздың түнінде Қарақол түрмесіндегі тұтқындарға қарулы әскер кенеттен оқ жаудырды. 138 адам қаза болған қолдан ұйымдастырылған жаппай қырғыннан Әубәкір Солтанбекұлы, Біләл Разақұлы және Тұрлықожа аман құтылды. 1917 жылдың күзінде қытай қалмақтары мен қазақтар арасындағы жылқы дауына байланысты Құлжа қаласындағы тиісті орындарға барып, мәселенің оң шешілуіне ықпал жасаған Тұрлықожа елге келісімен науқастанып, бір аптаның ішінде қайтыс болды. Сүйегі Сүмбе өзенінің бойындағы әкесі Жансеркенің жанына қойылды. Ел ішінде “қалмақтар үзеңгісіне у жағып жіберіп, қазасы содан болған” деген әңгіме бар.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:Болыстар
Санат:Қазақ байлары
Сәрсенбай Есімов

**Сәрсенбай Есімов** (1929 жылы туған, Қызылқұм ауданы Ұзынқұдық ауылы) – еңбек ардагері. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты. Қазақ КСР-іне еңбек сіңірген мал шаруашылығы қызметкері. Одақтық дәрежедегі дербес зейнеткер, партия, шаруашылық саласында басшы қызметтер атқарды. 1944 – 63 жылдары Қызылқұм, Киров аудандарының шаруашылықтарында зоотехник, директор болып жұмыс істеді. 1963 – 90 жылдары Өзбек КСР Жызақ облысының Фариш ауданында аудандық партия комитетінің 1-хатшысы болды. Осы аралықта Өзбек КСР-іне еңбегі сіңген мал шаруашылығы қызметкері атағын алды. Ленин, «Октябрь Революциясы», Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Бүкілодақтық халық шаруашылығы жетістіктері көрмесінің лауреаты.

## Сілтемелер


Санат:1929 жылы туғандар
Санат:Түркістан облысында туғандар
Санат:Өзбекстан тұлғалары
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Исфаһан мектебі

**Исфаһан мектебі**  ()
16 – 17 ғасырларда Иранда өркендеген өнер мектебі. Исфаһан қаласында пайда болып, Аббас шаһтың сарайында (1587 – 1629) дамыған. Исфаһан мектебінде суретшілер кітап көркемдеумен қатар миниатюралық шағын суреттерді салумен айналысты. Егер бұрын Иран миниатюрасында әлеміш бояу мен тым тәптіштеу басым болса, Исфаһан мектебінде табиғи өмір шыншыл бейнеленді. Сонымен бірге адам мен қоршаған табиғи ортаны үйлестіре білу шеберлігі, кейбір тұстарда адам байқай бермейтін жан-жануардың әдемі пластикалық қимыл-қозғалысын, бір сәттік мінез-құлқын дөп басып беру мектебі қалыптасты. Исфаһан мектебінің сол кездегі ірі өкілдері: Реза Аббаси, Мұхаммед Қасым, Мұхаммед Юсуф, Афзал әл-Хосейни, Мұхаммед Әли, Моин Мосаввер, т.б. болды. Негізінен, Исфаһан мектебінде басқа елдердің, атап айтқанда, ұлы моғолдар мен қытай өнер мектептерінің кескіндеме әдістерінің ықпалды ізі жатыр. 1670 жылы Еуропа кескіндемесінің ықпалымен Исфаһан мектебінде жаңа бағыт пайда болды. Оның өкілдері (Мұхаммед Заман, Әли-Кули-бек, Жабадар) өз шығармаларында сәуле құбылысын, табиғатты суреттеуде түзу сызық пен еркін өрістілікті жиі қолданды. 18 ғасырдың басында Иранның өнер әлемінде Исфаһан мектебі ығыстырылып, біртіндеп “еуропашыл” кескіндеме әдістері орын ала бастады.

## Дереккөздер


Санат:Иран өнері
Ұлболсын Әденова

**Ұлболсын Әденова** (1939 жылы туған, Арыс ауданында) – медицина ғылымдарының докторы Алматы медицина институтын  (1963), Д.И. Ивановский институтының аспирантурасын (1968) бітірген. Вирусология  саласының маманы. Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрлігінің эпидемиология, микробиология және жұқпалы аурулар ғылыми-зерттеу институтында қызмет атқарды, бес ғылым кандидатын даярлаған. 150 ғылыми еңбегі жарық көрген.

## Сілтеме



Санат:Тұлғалар
Санат:Медицина
Омыртқа

**Омыртқа** (vertebraе) – тұлға тірек қаңқасын құратын сүйектердің бірі. Омыртқаның қалың да жалпақ біткен бөлігін денесі, жұлын орналасатын қуыс құратын артқы бөлігін доғасы деп атайды. Доғаның дара және жұп өсінділері (екеуі көлденең және төртеуі келесі Омыртқамен жалғасады) болады.

## Түрлері
Омыртқаның пішіні әр түрлі. Бірінші мойын Омыртқаны ауыз Омыртқа, екіншісін эпистрофей деп атайды. Кеуде Омыртқада қабырға басы бекитін ойықтар бар. Бел Омыртқаның көлденең қанаттары жалпақтау, ірілеу, бұл – қабырға рудименті. Әр түрлі жануарлар Омыртқасының алдыңғы, артқы беті құрылысында айырмашылық болады. Балықтардың, кейбір қосмекенділер мен бауырымен жорғалаушылардың Омыртқа денесінің екі беті де ойыс (амфицельді), көпшілік қосмекенділер мен бауырымен жорғалаушылардың Омыртқасының алдыңғы беті ойыс (процельді), артқы беті кейбір жағдайларда ойыс (опистоцельді), құстарда ер тәрізді (гетероцельді), ал сүтқоректілердің Омыртқасы арасында шеміршек болады, осыған байланысты олардың Омыртқасы беттері жалпақ ойыс (платицельді) пішінді болып келеді.

Санат:Адам
Санат:Адам анатомиясы
Шымкент уезі

**Шымкент уезі** – 1867 жылы 11 шілдеде жарияланған “Жетісу, Сырдария облыстарын басқару жөніндегі уақытша ережеге” сәйкес Түркістан генерал-губернаторлығына қарайтын Сырдария облысының құрамында ұйымдастырылған әкімшілік-аумақтық бөлік. Шымкент уезі оңтүстігінде Ташкент уезімен шектесіп, солтүстік жағынан Шу өзенін кесіп өткен. 

19 ғ-дың басында уезд құрамындағы 28 болыста 540 ауыл болды. 1908 ж. уезді 250794 қазақ, 11 мың орыс, 41350 өзбек мекендеді. 19 ғ-дың аяғында Шымкент уезінің тұрғындары мал шаруашылығымен қатар Арыс, Сырдария, Келес, Шаян, Бөген, Арыстанды өзендерінің бойына дәнді дақыл, бау-бақша егіп, отырықшы өмір сүрген. 1916 ж. уездің Георгиевка саудасында цемент заты, тағы басқа өндіріс орындары жұмыс істей бастады. 1928 ж. жаңа әкімш.-аумақтық аудандастыру шаралары жүзеге асырылуына байланысты Шымкент уезі жойылды. 

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысы тарихы
Санат:1867 жылы пайда болғандар
Санат:1928 жылы таратылғандар
Италия-Түрк соғысы

**Италия-Түрк соғысы** – екі ел арасында 1911–1912 жылы өткен соғыс. 1911 жылы Италия корольдігінің құрылғанының 50 жылдығы тойланды. Елде шовинизмді уағыздайтын үгіт-насихат күшейтілді. Шіркеу, баспасөз, парламент мінберінен Рим империясын қалпына келтіру жөнінде үндеу тасталып, нәтижесінде елде Солтүстік Африканы отарлау жөнінде үкімет саясатын қызу қолдаушылар тобы (өнеркәсіп, қаржы буржуазиясы, ірі жер иелері, дінбасылар, әскерилер, т.б.) пайда болды. Осылардың қолдауымен үкімет Осман сұлтандығынан Киренаика мен Триполитанияның Италияға өткендігін мойындауды талап етті. 1911 жылы 29 қыркүйекте Италия Түркияға соғыс жариялады. Италия әскерлері Триполи, Дерне, Хамсе, Бенгази, Тобруке қалаларына келіп жетті. Бірақ жергілікті халық отарлаушыларға қарсы өте қатты қарсылық көрсетті. Қорғанысқа Стамбұлдан жіберілген офицерлер басшылық жасады. Тобруке мен Дернеде Италияға қарсы соғысқа кейін түріктердің көсеміне айналған Мұстафа Кемал Ататүрік қатынасты. Соғыс Италияның әскери және экономикалық жағынан әлсіздігін көрсетіп берді. 1912 жылы көктемде олардың Триполитания мен Киренаиканың ішкі аудандарына ену әрекеттері толық сәтсіздікпен аяқталды. Осыдан кейін италиялықтар Түркияны тізе бүктіру үшін Эгей түбегіндегі Додекан аралдарын (12 арал) басып алып, Дарданелл бұғазына 2 рет (сәуір, шілде айларында) еш нәтижесіз шабуыл жасады. Осы кезде Балқан соғыстары басталып кетті де, Түркия екі майданда қатар соғысуға шамасы келмей, 1912 жылы 18 қазанда Италиямен Лозанна бітімін жасасты. Бітім бойынша 12 Додекан аралдары Түркияға қайтарылды, ал Киренаика мен Триполитания (Ливия) Италияға өтті. Соғыс Италия экономикасын тұралатып, елде өнеркәсіп дағдарысы басталды.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:География
Италиян тілі

**Италиян тілі** — италиялықтар тілі. Үнді-еуропалық тілдер шоғырының роман тобына жатады. Италиян тілі Италиядан басқа Сан-Марино, Швейцарияның Тессин пантонында, Корсика, Мальта аралында, АҚШ, Канада т.б. елдердегі Италия эмигранттары арасында да қолданылады. Жазба ескерткіштері 10 – 12 ғасырларға тән. Әдеби мұралары 13 ғасырдан белгілі. Диалектілік негізгі үш топқа: солтүстік (Пьемонттың галло-италия диалектісі, Ломбардия, Эмилии-Романьи, Венеция және Истри облысы), оңтүстік-орталық (Марке, Умбрия, Рим облысы, Кампании, Апулий, Абруцци, Молизе, Сицилия т.б.) және тосканаға (Флоренция, Сиена, Ареццо, Пиза) бөлінеді. Әдеби тілі флоренция диалектісі негізінде қалыптасқан (14 ғасыр). Қазіргі италиян тілі нде зат есімнің род, сандық мағыналары және етістіктің жақ, шақ, сан, рай категорияларының мағыналары флерсия арқылы беріледі.

thumb|350px|Әлем бойынша итальян тілінің таралуы:жасыл түспен үлкен итальян тілді топтар; ақшыл көкпен Италия боданы болған кездегі ресми пайдаланылған аумақтар.
thumb|right|200px|Еуропа мен Африкадағы Итальян тілінің пайдаланылуы

## Сілтемелер
* «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том
* 
* 
* 

## Дереккөздер

Санат:Роман тілдері
Санат:Италия тілдері