Мұхтар Шаханов

**Мұхтар Шаханов** (2 шілде 1942 жылы туған, Түркістан облысы, Төле би ауданы, Қасқасу ауылы) — қазақ ақыны, драматургі, қоғам қайраткері. Қазақстанның Еңбек Ері (2022). Қазақстанның халық жазушысы (1996). Қырғыз Республикасының халық ақыны (1994).

## Өмірбаяны
Қыпшақ тайпасы Торы руы Көкмұрын бөлімінен шыққан.
* Шымкент педагогикалық институтын бітірген (1969). 
* "Оңтүстік Қазақстан" (1960–1965)
* "Лениншіл жас" (1965–1970) газеттерінде
* республикалық телевизия, радио редакцияларында (1971-75) істеді. 
* 1976 жылдан Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің баспа, полиграфия және кітап саудасы жөніндегі мемлекеттік комитетінде бөлім бастығы.
* «Жалын» альманахының (1984) бас редакторы
* «Жалын» журналының бас редакторы (1986)
* 1993–2003 жылдары Қазақстан Республикасының Қырғыз Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметінде болды.
* 2004–2007 жылдары ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты.
* "Жалын" журналының бас редакторы, әлем ойшылдарының басын біріктіретін "XXI ғасыр және Руханият" атты халықаралық элита клубының Президенті.
* Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының хатшысы
* Республикалық "Жалын" журналының бас редакторы.

## Қоғамдық қызметі
* КСРО халық депутаты, КСРО Жоғарғы Кеңесінің мүшесі (1989-1991).
* КСРО Жазушылар Одағының мүшесі (1969);
* КСРО Жазушылар Одағының пленум мүшесі (1978);
* Қазақстан Жазушылар Одағы Басқармасының хатшысы (1986);
* Республикадағы тұңғыш құрылған экологиялық қозғалыс – Арал және Балқаш проблемалары жөніндегі қоғамдық комитеттің төрағасы (1988);
* 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы аясында қазақ халқына «ұлтшыл» деп кінә таққан КОКП Орталық комитеті Саяси Бюросының қаулысына қарсы және сол Желтоқсан кезіндегі шындықты қалыптастыру жөнінде тұңғыш рет Қазақстан Жазушылар Одағының Пленумында (1988), КСРО халық депутаттарының І-ші съезінде (Кремль, 1989) батыл мінез көрсетті. КСРО билігі бұған құлақ аспаған соң белгілі ғалым, Нобель сыйлығының лауреаты А. Сахаровтың, кейіннен Ресейдің тұңғыш Президенті болған Б. Ельциннің қолдауымен бұл проблеманы КСРО Жоғарғы Кеңесінің бірінші сессиясында екінші рет қайта көтеріп, КСРО Президенті М. Горбачевты Желтоқсан оқиғасын зерттеу және оған түбегейлі баға беру жөнінде жаңа комиссия құруға мәжбүрледі. Бұл комиссия КСРО билігі жүріп тұрған кездің өзінде-ақ КОКП Орталық комитетінің Саяси Бюросына Одақта бірінші боп саяси айып тақты. 
* М. Шаханов 1926 жылы ислам дінінің қалдығы деген желеумен Кеңестер Одағының тоталитарлық жүйесі тойлауға тыйым салған «Наурыз» мейрамының 62 жылдан соң қайта тойлануына мұрындық болды (1988).
* 1989 жылы 22 қыркүйекте Қазақ КСР "Тілдер туралы" заңын қабылдануына қатысты. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі орыс және қазақ тілдеріне бірдей мемлекеттік дәреже берген заңды қабылдап, тіпті оған дүркірете қол соғып қойғанда, Мұхтар Шаханов мінберге қайта шығып сөйлеп, депутаттарды қазақ тілін жеке мемлекеттік тіл жасауға үндеді және қабылданған заңның үлкен зардабы болатынын ескертті. М. Шаханов ұсынысы төрағаның қолдауымен дауысқа қайта салынып қазақ тілі жеке дара мемлекеттік мәртебе иеленді. Оған қоса, ақын соңғы жылдары «үш тұғырлы тілге» де, тікелей қазақ халқын және республикадағы аз ұлттарды тікелей жоюға алып баратын, бастауын «америкалық ұлттан» алатын «қазақстандық ұлтқа» да батыл қарсылық танытып келеді.
* 1992 жылы М. Шаханов Олжас Сүлейменовпен бірлесіп «Халық конгресі» партиясын құрды. Бірақ екі тілде тәрбиеленген екі тұлға арасында ұлттық мүдде мен космополиттік ағым жүйелі көзқарас таба алмағандықтан партия ұзақ ғұмыр кеше алмады. 
* 2001 жылдан «ХХІ ғасыр және Руханият» атты халықаралық элита клубының президенті болды.
* 2004 жылдан «Мемлекеттік тіл» қоғамдық қозғалысының төрағасы еді.
* 2010 жылдан «Тәуелсіздікті қорғау» атты 50-ден астам қоғамдық ұйымдардың, партиялардың, баспасөз орындарының басын қосатын халықтық-демократиялық қозғалыстың төрағасы және республикалық «Жалын» журналының Бас редакторы.

## Шығармашылығы
* Алғашқы өлеңі ("Сырдария") 1959 жылы жарияланды. 
* Тұңғыш өлеңдер жинағы ("Бақыт") 1966 жылы жарық көрді. 
* "Балладалар" (1968 ж.)
* "Ай туып келеді" (1970 ж.)
* "Қырандар төбеге қонбайды" (1974 ж.)
* "Сенім патшалығы" 1976 жылы атты кітаптары шықты.

Бірнеше өлең кітаптарының және халық арасына кең тараған бірқатар әндердің авторы. Балладалары мен поэмалары дүние жүзі халықтарының 20-дан астам тілдеріне аударылған. Өлеңдерінде философиялық ой басым. Мәтінін де, музыкасын да өзі жазған "Жұбайлар жыры", "Туған күн кешінде", "Гүл дәурен", "Мен саған ғашық едім" атты әндері жұртшылыққа кеңінен таныс.

"Махаббат заңы", "Сенім патшалығы", "Сократты еске алу түні" атты драмалары республикамызда және шетел театрларында қойылған. Ш. Айтмановпен бірлесіп жазған "Құз басындағы аңшының зары" атты эссе кітабы мен "Сократты еске алу түні" атты драмасы көптеген тілдерге аударылған. "Шыңғыс ханның пенделік құпиясы" драмалық туындысы негізінде Украинаның Довженко атындағы киностудиясы екі сериялы телефильм шығарды.

М. Шахановтың «Өркениеттің адасуы», «Жазагер жады космоформуласы» (Шыңғыс ханның пенделік құпиясы) атты романдары ЮНЕСКО шеңберінде қаралып, әлемдік деңгейде қызу пікірталас тудырды. Оның шығармалары дүниежүзінің 50-ден астам тілдеріне аударылды.

## Азаматтық болмысы
Мұхтар Шахановтың поэзиясының арқауы ана тілі тағдыры, халқының тағдыры.

Ақынның: 
, — деген тұжырымдамасын 20-ға тарта елдердің алдыңғы қатарлы гуманистері қолдаған. М. Шахановтың сөзімен айтсақ: 

2006 жылы ақынның "Тілсіздендіру анатомиясын" атты кітабы жарық көрді. Бұл жинаққа тіл, ұлттық рух, космополиттік ағым төңірегіндегі жазылған бірнеше эссе-поэмалары енген.

Ақын өз елінің мемлекеттік дәрежедегі сыйлықтарынан, «Халық қаһарманы» атағынан, орден, медалдарынан жүйелі түрде бас тартты. Ол оны былай түсіндіреді. 

## Өлеңдер мен балладалар тізімі
* «Эверестке шығу»
* «Ғашықтық ғаламаты»
* «Еркектер жыры»
* «Әйелдер»
* «Сұлулықты сезіну немесе Ғабиден Мұстафинмен қарттық жайлы әңгіме»
* «Арман»
* «Шың басындағы оқиға»
* «Алтын, күміс және қалайы»
* «Жайықпен жүздескенде»
* «Байқаймысың»
* «Жалын»
* «Жанерке»
* «Достық өлкесінің заңы»
* «Жігерлендіру немесе өзін бақытсызбын деп есептеген жігітке жауап»
* «Өзендер»

## Марапаттары
### Қазақстан марапаттары
* Қазақстанның Еңбек ері атағы (16 маусым 2022);
* Отан ордені (16 маусым 2022);
* Қазақстанның Халық жазушысы (1996);
* Түркістан облысының құрметті азаматы

### Кеңестік марапаттары
* Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1982);
* Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1972);
* "Тың және тыңайған жерлерді игергені үшін" медаль;
* "Еңбектегі ерлігі үшін" медаль;

### Шетел марапаттары
* Қырғыз Республикасының халық ақыны (1994);
* Данакер ордені (2024, Қырғызстан);
* Біріккен Ұлттар Ұйымының Қоршаған Орта Бағдарламасы сыйлығының лауреаты;
* Түрік Республикасының «Түрік дүниесіне қызметі үшін» халықаралық сыйлығының лауреаты;
* Қырғыз Республикасының халықаралық "Руханият" сыйлығының лауреаты
* Түрік дүниесі жазушылар бірлестігінің "Шахрияр" сыйлығының лауреаты;
* ЮНЕСКО-ның "Боорукер" клубы сыйлығының иегері;
* Калифорния Ғылым индустрия, білім және өнер академиясының А.Эйнштейн атындағы алтын медалі (2002) — "Жазагер жады космоформуласы" шығармасы үшін;
* Түркияның Гебзе қаласында "Түркі тілдес халықтар арасындағы ең үздік әлем ақыны" сыйлығы берілген (2002);
* Түркия, Әзірбайжан, Солтүстік Кипр мемлекеттері тағайындаған «Түрік әлеміне сіңірген ерен еңбегі үшін» атағының иегері (2006);
* АҚШ өмірбаян институты белгілеген 2005 жылдың "Жыл адамы" атағы берілді;
* Жиырмадан астам шет елдік академиялардың, университеттердің құрметті докторы, профессоры.
* «Нобель» сыйлығының 100 жылдығына орай Тамбов қаласында өткен «Нобель» сыйлығы лауреаттары мен нобелшілердің халықаралық конгресінде «Нобель» ақпарат орталығы, «Нобель» қоры, Ресей жаратылыс ғылымдары академиясы бірлесіп бекіткен «Нобельдің Алтын медалімен» марапатталды.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Желтоқсан эпопеясы (Жалғасы. Басы өткен санда) ДҮРБЕЛЕҢ 
* Желтоқсан эпопеясы (Басы. Жалғасы келесi сандарда) 
* Мұхтар Шаханның жеке сайты 
* Мұхтар Шаханның мәлімдемесі 16.02.2011
* Мұхтар Шахан. ТЖ-лықтың жаңа қыры

Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:КСРО ақындары
Санат:XX ғасыр ақындары
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан халық жазушылары
Санат:Қазақстан драматургтері
Санат:КСРО драматургтері
Санат:XX ғасыр драматургтері
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары
Санат:Қазақстанның Қырғызстандағы елшілері
Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Санат:Түркістан облысының құрметті азаматтары
Санат:Тың және тыңайған жерлерді игергені үшін медалінің иегерлері
Санат:Еңбектегі ерлігі үшін медалінің иегерлері