open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тиіндер

**Тиіндер** () — тиінтәрізділер тұқымдасының бір туысы. 

Еуразия, Солтүстік және Оңтүстік Американың ормандарын мекендейтін 40-тан астам түрі белгілі. Қазақстанның шығыс, орталық және солтүстік аймақтарында, Тянь-Шань мен Жетісу (Жоңғар) Алатауының қарағайлы ормандарын мекендейтін 1 түрі – кәдімгі тиін (*Sciurus vulgaris*) бар. Оның тұрқы 16 – 28 см, салмағы 450 – 600 г. Түсі ақшыл сұр не жирен, үлпілдек, қалың жүнді, құйрығы ұзын (23 см-ге дейін). Құлағында шашағы болады. Ұясын ағаш басына кейде кеуегіне не жартас жарығына салады. Тиін – тұрғылықты аң, бірақ қорегі (шырша, т.б. қылқан жапырақты ағаштардың тұқымы) тапшы болса, кейбір жылдары жаппай қоныс аударуы мүмкін. Қысқа қарай қор жинайды. 2 жаста жыныстық жағынан жетіліп, ақпан – наурыз айларында ұйығады. Жылына 2 рет (әр жолы 3 – 10) балалайды. Тиіндер терісі үшін ауланады.

## Дереккөздер

Санат:Кеміргіштер
Барьерлік функция

**Барьерлік функция** — физиологиялық ерекше икемделудің арқасында сырттан болатын түйсіктердің әсерінен ішкі ортаны қорғайтын организм қабілетті — тосқауыл қызмет атқаратын барьер деп аталады. Барьер ішкі және сыртқы болып екіге бөлінеді. 1) сыртқы барьерге жататындар: тері, тыныс мүшесі, асқазан жүйесі, бауыр, бүйрек, 2) ішкі барьерге жататындар: қан мен сөл жүйесі, қан капиллярларының ішкі астарлары, қан-мый барьері, қан-көз барьері, қан-құлақ барьері, плаценттік (кіндік) барьер.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Биология
Беловеж орманы

**Беловеж орманы** (яки Беловеж нуы) — Беларусьның Брест қаласы маңайынан ұйымдастырылған мемлекеттік қорық. Жер көлемі 74 530 гектар қалың орман. Бұл орманда зубрлар өседі. Мәліметтер бойынша 1824 жылы 500 зубр бар болатын, олар көбейіп, 1860 жылы 1575-ке жеткен. Сол кездегі ел оларды аулап азайтқан. 1921 жылы ақпанда Ригада болған бітім шарты бойынша Беловеж орманы Польшаға берілген. 1939 жылы Батыс Беларусь БССР-ға қайта қосылған кезде Беловеж орманы Беларусьның жеріне қайтадан қосылды. Сол кезде мұнда 16 зубр болды. Мемлекет нақты шара қолданып, бұл қорықты қалпына келтірді. Қорыққа зубрды көбейту міндеті жүктелді.

## Дереккөздер


Санат:Беларусь қорықтары
Санат:Ормандар
Қызыл ырғай

**Қызыл ырғай** () – байсаттар тұқымдасының аюбадам туысына жататын иісі жаман, биіктігі 3 метрдей бұта. Жемісін жеуге жарамайды, тұқымында техникада қолданылатын май бар.

## Кіші түрлері
*''Sambucus racemosa'' subsp. ''racemosa'' 
*''Sambucus racemosa'' subsp. ''kamtschatica'' (E.L.Wolf) Hultén
*''Sambucus racemosa'' var. ''melanocarpa'' (A. Gray) McMinn 
*''Sambucus racemosa'' subsp. ''pubens'' (Michx.) House   
*''Sambucus racemosa'' subsp. ''sibirica'' (Nakai) H.Hara – Сібір ырғайы
*''Sambucus racemosa'' subsp. ''sieboldiana'' (Miq.) H.Hara

## Дереккөздер

Санат:Байсаттар
Санат:Техникалық дақылдар
Сібір ырғайы

**Сібір ырғайы**  () – байсаттар тұқымдасы қызыл ырғай түріне жататын сабағы өте жеңіл, өзегі борпылдақ ағаш.
Ел арасында бұл ырғайдың тамыры, сабағы дәрі ретінде пайдаланылады. Қабығын қайнатып, оның суын іш айдауға, несеп тоқтағанда ішеді, гүлі мен жемісі терлетуге қолданылады. Тұқымы мен тұтас жемісінде 33 процентке дейін май болады. Жас гүлінде 0,2—0,3 процент қоймалжың эфир майы бар. жуық түрі бар. Олардың бұрынғы КСРО жерінде өсетіндері — 8. Олар: кара ырғай, қызыл ырғай, Сібір ырғайы, аюбадам және басқалары.
Жабайы түрлері таулы жерлерде, жазықтағы ормандар арасында өседі. Ырғайлардан дәрі-дәрмек, кәдімгі май, эфир майы шығады.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Байсаттар
Букарка

**Букарка**, инетұмсық қоңыз, бізтұмсық қоңыз  (Coenorrhinus pauxillus) — ұзындығы 2—3 *см,* мұрттары буынсыз, денесін сұрғылт түк басқан қоңыздың бір түрі. Личинкалары алма, алмұрт, шие және т. б. жемісті өсімдіктер жапырағының сағағына зиян тигізеді.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Қатты қанаттылар
Шамшаттар тұқымдасы

**Шамшаттар тұқымдасы** () — гүлді өсімдіктердің қосжарнақтылар класының көпжылдық ағаш өсімдіктерінің бір тұқымдасы. Шамшаттықтардың 400-ден астам түрі бар, олардың ішінен бұрынғы КСРО-да өсетіндері: емен, шамшат, каштан (талшын).

Жапырақ түсетін және мәңгі жасыл ағаштар, кейде бұталар, басым қоңыржай және субтропикалық облыстарда кеңінен тараған 8 туыс, 950 түрді біріктіреді. Шамшаттар мен емендер жалпақжапырақты орман түзетін негіз болып табылады. 

Ағаштар кезекті жай жапырақты, ерте түсетін бөбе жапырақтары бар, гүлдеуі жапырақ ашалғанға немесе ашылғаннан кейін жүреді. Бір үйлі өсімдік, гүл шоғыры дара жынысты. Гүлдері бір жынысты, дұрыс, ұсақ, гүл шоғырының негізгі осінде топтанып немесе бірден орналасады. 

Гүл қоршауы қарапайым, түссіз, 4-7 жарнақта. Аталық гүлдеріндегі аталықтары бос, олардың сандары гүл қоршауының жарнақтарының санынан екі есе артады. Аналық гүлдеріндегі аналығы 3-6 жемісжапырақшалы. Түйіні төменгі. Жемісі – жаңғақ. Тұқымы ірі ұрықты эндоспермсіз.
Негізгі өкілдері – емен, шамшат, каштан.

Қазақстанда еменнің ( - ) аязға төзімді 1 түрі өседі, ол Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.
Шамшаттардың ағашы бағаланады, еменнің қабығында дубильді заттар болады оны медицинада қолданады. Каштан мен еменнің жемістерін тамаққа пайдаланады, кофеге суррогат болып табылады. Тығындық еменнен тығын жасайды, шығысазиат еменінің жапырағымен қытай емен жібекқұртының кокондарын қоектендіріп, олардан ерекше жібек сорттарын алады.

## Дереккөздер


Санат:Шамшаттар
Булимия

**Булимия**, немесе обыр — кейбір орталық жүйке жүйесінің ауруға шалдығу салдарынан болатын ашқарақтық, тамақсаулық.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
* Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Орталық нерв жүйесінің аурулары
Аврелий Августин

**Аврелий Августин** (13.11.354 Солтүстік Африкадағы Тагаста қаласында туған — 28.8.430 Солтүстік Африкадағы Гиппонда қайтыс болған) — көне рим философы, христиан теологы, батыс патристикасының өкілі. Басында манихей дінін қабылдаған. 387 жылы шоқыну рәсімінен өтті. 395 жылдан бастап Гиппон епископы.
Аврелий Августин - гиппон епископы (солтүстік Африка), христиандық ойшыл, теолог, философ, патристиканың ірі өкілі. «Край каласы туралы» енбегінде белгілі «ұғыну үшін сенемін, сену үшін ұғынамын» формуласын негіздейді. Оның дүниеге көзқарасы «Сенімсіз білім жоқ, акиқат жоқ принципіне» бағынады.

## 

Санат:Көне Рим философтары
Санат:Христиан әулиелері
Санат:354 жылы туғандар
Санат:430 жылы қайтыс болғандар
Санат:Епископтар
Бүркеншік

**Бүркеншік**, никандра () – алқалар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер. 

Қазақстанда шөлді, таулы аймақтардың бау-бақша, жүзімдіктердің арасында, жол бойларында арамшөп ретінде өсетін 1 түрі – қызылқұлақ Б. (N. physaloіdes) бар. Биікт. 30 – 130 см. Сабағы тік, жапырақтары дөңгелек, ұзынша. Тостағанша жапырақтары бес бөлікке бөлінген, жемістенгенде үлкейеді. Күлтесі ақ түсті. Аталығы аналығынан едәуір қысқа. Шілде – қыркүйекте гүлдеп, тамыздан бастап жемістенеді. Улы, дәрілік өсімдік. Әсемдік өсімдік ретінде мәдени түрде өсіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Алқалар
Санат:Қазақстан табиғаты
Күреңше

**Күреңше** — қарлығанның сібірлік сортының бірі, жемісінің түсі қызыл-күрең, көлемі ірі (диаметрі 2 сантиметрдей), суыққа төзімді.
## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Қарлығандар
Борша тышқан

**Борша тышқан**, **бұрындық** () — кеміргіштер отрядының тиін тұқымдасына жататын жануар. 

Қазақстанда Оңт. Алтай және Қалба Алтайындағы қылқанжапырақты ормандар мен аралас ормандарды мекендейді. Дене тұрқы 12 – 15 см, құйрығының ұзындығы 12 см, салм. 70 – 100 г. Арқасында бойлай орналасқан 5 қара жолағы бар. Ағаш басына тез өрмелеп шыға алады, бірақ ұясын інге салады. Қыркүйек – қазанда қысқы ұйқыға кетіп, сәуір – мамырда оянады. Жылына 1 рет 4 – 6-дан балалайды. Ағаш тұқымын, бүрін, саңырауқұлақ, жидек, астық дәнін жеп қоректенеді. Қысқа қарай қор жинайды. Кәсіптік маңызы шамалы, ауланбайды. Борша тышқан кене энцефалиті мен туляремия ауруларының қоздырғышын таратады.

## Дереккөздер

Санат:Кеміргіштер
Қоңыр балдырлар

**Қоңыр балдырлар** (Рһаеорһусеае) — бұл көбінесе теңіз суында өсетін қоңыр түсті балдырлар. Қоңыр балдырлардың 900 шамалы түрі (200 туысы) бар. Бұлар 6 отрядқа бөлінеді олар: эктокарптықтар, сфацеляриялықтар, кутлериялықтар, диктиоталықтар, ламинариялықтар, фукустықтар. Қоңыр балдырлардың кейбір түрі тамаққа пайдаланылады, ламинарияны медициналық диетада қолданады, теңіздің жиегіне толқынмен шығып қалған қоңыр балдырлар тыңайтқыш ретінде пайдаланылады. Мұның күлінен калий тұзы мен иод алынады. Сонымен қатар қоңыр балдырлардан: ацетон, сірке қышқылы, спирт және басқалар өндіріледі.
Қоңыр балдырлар  *(Pha- eophyta)*, балдырлардың бір бөлімі. 
Қоңыр балдырлар табиғатта кең тараған. 2 класқа, 14 қатарға бірігетін 240 туысы, 1,5 мыңға тарта түрі белгілі. Қазақстанда Каспий және Арал теңіздерінде бір-бірден 2 түрі анықталған. Бұлардың тұщы суда өсетін 3 туысынан басқаларының барлығы теңіз өсімдіктері. Барлық теңіздерде әр түрлі тереңдікте (200 метрге дейін) өсе береді. Көпшілігі тереңдігі 6–15 метр жерлерде кездеседі. Қоңыр балдырлар көп клеткалы, өте майда микроскопиялық түрлерден тұрады, талломдарының ұзындығы 50 метрге жететін өте ірі түрлері (макроцистис, пелагофикус) де бар. 
Клетка құрамында фукоксантин және әр түрлі ксантофилл пигменттерінің көп болуына байланысты түсі әдетте сарғыш-қоңыр. Қоңыр балдырлардың құрылысы күрделі түрлерінің (саргассум) талломдары бұтаққа ұқсас жапырақ тәрізді қырлы табақшалардан тұрады. Қоңыр балдырдың, әдетте, барлық түрлері су түбіне немесе басқа балдырларға ризоидтары арқылы бекіп тұрады. Олар вегетативтік, жыныссыз және жынысты жолдармен көбейеді. Қоңыр балдырлар – судағы негізгі органикалық зат түзуші болып саналады. Одан альгинаттар (жасанды жібек алу үшін қажет тұз) алынады; маннит, йод, микроэлементтер өндіріледі. Медицинада қанның ұюына қарсы, организмнен радиоактивті заттарды шығаруға арналған препараттар жасауға, әр түрлі тағамдар дайындауға (ламинария, алария, ундария) пайдаланылады. 

## Пайдаланған әдебиетттер


*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Балдырлар
Атамекен (мұражай)

**«Атамекен» Қазақстан картасы** — Астана қаласында орналасқан ашық аспан астындағы мұражай.

Мұнда Қазақстанның барлық қалалары мен тарихи ескерткіштерінің кішірейтілген модельдері көрсетілген. 1,7 гектар жерді алып жатыр.

Екі бірдей футбол алаңының аумағын алып жатқан кешенде Қазақстандағы ең көрнекті деген 200-ден астам сәулет нысандары мен тарихи ескерткіштер, ормандар, таулар мен төбелер кескінделген.


Парк миниатюр Астана 2010 14.jpg
Atameken miniature park 08.jpg
Atameken miniature park 06.jpg
«Атамекен» - Қазақстанның шағын көшірмесі.JPG


## Дереккөздер

Санат:Астана
Санат:Қазақстан мұражайлары
Ақыртас

300px|right|Ақыртас
**Ақыртас** — Жамбыл облысының Тұрар Рысқұлов ауданында орналасқан сарай кешені. VIII-IX ғасырларда салынған. Ақыртас соңғы 130 жыл бойы зерттеліп келеді. Тараз қаласының шығысында 40 км жерде, Ақшолақ теміржол стансысынан 6 км оңтүстікте орналасқан. Қазіргі кезде онда археологиялық жұмыстар жүргізілуде.

Құрылыс материалдары тас және пішімі малға шөп салатын ақырға ұқсас болуына байланысты Ақыртас деп аталған. Ол алыстан көрініп тұруы үшін таудың үстіне төртбұрышты жобамен салынған. Қазіргі кезде қабырғаларының сақталған сілемдері 160,146 және 140 м шамасында. Қабырғаларының қалыңдығы 40х70х70 (80) см. Ірі тас блоктардан қаланған. Қорғанның 4 қақпасы бар, біреуі солтүстікте, үшеуі оңтүстікте. Тұрғын үйлер ішкі ауланың төңірегіне топтастырыла салынған қызмет көрсететін және шаруаға қажетті бөлмелер кешенінен тұрады. Ауланың түпкі жағында (оңтүстік есік жақтағы Ақыртас иесінің жатын және қонақ үйі орналасқан. Солтүстік есік жақтағы үйлер қызмет ететін адамдар мен күзетшілерге, бір бөлегі ат қораға арналған. Су қоймасы бар орталық аула, қорған әскерлерінің алаңы, жарлықтар жарияланатын арнаулы орын немесе діни рәсімдер, атқарылатын орын болған. П. И. Лерх Ақыртас  салынып бітпеген будда ғибадатханасы десе, академик В. В. Бартольд несториан ғибадатханасы деген болжам айтады. Археолог Т.К.Басеновтың жазуына қарағанда Ақыртас салынып бітпей қалған ірі бек сарайының іргесі. 1996 жылғы зерттеулер барысында Қазақстан және Франция ғалымдары Ақыртас  8-11 ғ.-ға жататын Керуен сарайдың орны болуы мүмкін деген тұжырымға келді. Өйткені, құрылыс жобасы Ирак пен Сириядағы орта ғасырлық құрылыстарға ұқсас. Ақыртас 8 ғасырдың 2-жартысында, яғни 751 ж. қарлұқтар мен араб әскерлері Атлах маңында Қытай әскерлерін талқандап, екі мемлекет арасында бейбіт қатынас орнаған кезде салына бастауы мүмкін. Бірақ, құрылыс белгісіз себептермен тоқтап қалған. Араб деректеріндегі (Ибн Хордадбех, Ибн Кудам) Ұлы Жібек жолының бойында орналасқан Касрибас осы Ақыртас болуы мүмкін.

## Дереккөздер:
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Қазақстан тарихи ескерткіштері
Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Жамбыл облысы тарих және мәдениет ескерткіштері
Дауылпазтәрізділер

**Дауылпаз тәрізділер** ( немесе *Tubinares*) — теңіз құстары отрядының бірі. Ерекшеліктері: тұмсығы ұзын, ұшы имек және түтік тәрізді. Бұлардың бұрынғы КСРО-да кездесетіндері: сұр оцеанодрома, солтүстік оцеанодромасы, поляр фульмары, солтүстік дауылпазы, бізтұмсық дауылпаз, сұр дауылпаз, аққаптал альбатрос, қараяқ альбатрос.

## Дереккөздер
Теодор Адорно

нобай|Адорно
**Теодор Адорно** () (11.9.1903 Майндағы Франкфуртта туған — 6.8. 1969 Фиспте (Швейцария) қайтыс болған) — неміс философы, әлеуметтанушысы, музыкатанушысы, Франкфурт мектебінің өкілі. 

1934 жылдан бастап Ұлыбританияда, 1938 жылдан бастап АҚШ-та эмиграцияда болған. 1949 жылы Майндағы Франкфуртқа қайтып келді. Адорноның көзқарастары 1960-шы жылдардың солшыл радикал студент қозғалысына зор әсер еткен.
Оның эпистомологиялық жұмыстары, сонымен қатар, жаңашыл қоғам мен көпшілік мәдениетіне жасаған сыни талдаулары үлкен келіспеушілік туғызды.

## Дереккөздер


Санат:Германия философтары
Санат:Германия музыкатанушылары
Санат:Германия әлеуметтанушылары
Санат:Марксистер
Санат:1903 жылы туғандар
Санат:1969 жылы қайтыс болғандар
Казимеж Айдукевич

**Казимеж Айдукевич** (12.12.1890 Тернополь, (қазіргі Украина жерінде) туған — 12.4.1963 Варшавада қайтыс болған) — поляк философы және логигі. XX ғасырдың 20-30-шы жылдары Львов-Варшава мектебіне мүше болған.

Санат:Поляк философтары
Санат:1890 жылы туғандар
Санат:1963 жылы қайтыс болғандар
Допты хоккей

thumb|right|300px|2004 ж.
[thumb|right|300px|[VІІ қысқы Азия ойындары]]
thumb|right|300px
[thumb|left|300px|[Қақпашы]]
[thumb|left|300px|[Рауан Исалиев]]
thumb|right|300px
Допты хоккей — командалық спорт ойынының бір түрі. Ол мұз айдынында өткізіледі. Әр командада 11 ойыншы болады. Ойын 45 минуттық екі таймнан тұрады. Қақпасының биіктігі 210 см, ені 360 см.

## Тарихы
Бұл ойынның XX ғасырдың 50-жылдарына дейін екі түрі болған: батыс еуропалық хоккей — бенди және «орыс хоккейі». Допты хоккей Швеция, Финляндия, Норвегия елдерінде қарқынды дамыды. Халықаралық федерациясы 1955 жылы құрылып, бірыңғай ережелері қабылданды. 1957 жылы алғаш рет дүниежүзілік чемпионат өткізілді.

Қазақстанда допты хоккей XX ғасырдың 30-жылдарынан бастап дамып келеді. Алматының «Динамо» командасының хоккейшілері бірнеше рет чемпион, күміс және қола жүлдерегі болды. Ең нәтижелі шабуылды Е. Агуреев 518 доп соғып, өзіндік рекорд жасады. Дүние жүзінің чемпионы және жүлдегерлері атағына Ю. Варзин, В. Бочков, Л. Лобачев, М. Жексенбеков, С. Қалымбаев, В. Панев ие болды.

## Дереккөздер
 

 


Санат:Хоккей
Гипертрихоз

**Гипертрихоз** — адамның жынысына, жасына қарай денесіне тән емес жерден қалың түк шығуы, мысалы, әйелдердің қарнына түк, иегіне сақал; кейбір адамның бүкіл денесіне қалың түк шығуы.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Биология
Гипертрофия

**Гипертрофия** — жануарлардың денесіндегі мөлшерлі органдарының немесе оның бөлімшелерінің көлемі артуы, мысалы, физкультурниктердің бұлшық еттерінің жақсы жетілуі.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
* Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Биология
Абай (метро бекеті)

**«Абай»** — Алматы метросының 4-ші бекеті. Бірінші бағытта «Алмалы» және «Байқоңыр» бекеттерінің арасында орналасқан.

## Тарихы
Бекет 2011 жылдың 1 желтоқсанында Алматы метрополитенінің «Райымбек батыр» — «Алатау» бірінші іске қосу учаскесінің құрамында ашылды.

Өз атауын аттас даңғылдан алған. Жобада «Жетісу» деп аталды.

## Құрылысы
* *1996 жылғы шілде* — бекеттің көлбеу жүрісін салу басталды.
* *2007 жылғы мамыр* — «Алмалы» бекеті жағынан оң аралық туннельдің түйісуі.
* *2007 жылғы маусым* — «Алмалы» бекеті жағынан сол аралық туннельдің түйісуі.
* *2008 жылғы наурыз* — оң жақ бекет туннельін салу басталды.
* *2008 жылғы сәуір* — «Байқоңыр» бекеті жағынан оң аралық туннельдің түйісуі.
* *2008 жылғы шілде* — «Байқоңыр» бекеті жағынан сол аралық туннельдің түйісуі.

## Техникалық сипаттамасы
Терең орналасқан бекет (тереңдігі 78 м) колонналық типтегі жол аралығы 18.1 м. Үш залдан тұрады — орталық және екі бүйірлік, олар ені 15,2 м, ұзындығы 104 м жалпы островтық платформаны құрайды. Көтеру биіктігі 46,0 м, ұзындығы 92,0 м эскалаторлар бойынша (4 таспа) бекетке түсіру-көтеру​.

## Архитектурасы мен безендірілуі
«Абай» — терең қабатта орналасатын метро бекеті. Қазақтың ұлы ақыны, композиторы, ағартушысы, қазақ жазба әдебиетінің негізін қалаушы Абай Құнанбайұлы құрметіне аталған. Бекеттің осы заманғы мәнерде безендірілген.

Бекеттің сәулет-сурет шешімі заманауи стильде жасалған. Қабырғалары сарғыш және қоңыр түсті мәрмәрмен әрленген. Едендерге сұр-сарғыш және қоңыр түсті гранит төселген. Карниз тоттанбаған болаттан жасалған. Платформаның шет жағында суреттік панно барельеф қолада және «флорентиялық мозаика» орналасқан. Композиция заманауи стильде орындалған. Абай Құнанбаев бейнеленген қола рельеф, тас бетінде ойылған, онда Абай шығармасынан үзінділер жазылған​.


Abay metro stantion Almaty.JPG|
Abai Metro Station..JPG|
Абай станциясы. Метро..jpg|
Алматинское метро 004.JPG|
Алматинское метро 005.JPG|


## Жақын орналасқан нысандар
* Республика сарайы
* «Қазақстан» қонақ үйі
* «Арман» кинотеатры
* Көк-Төбе арқанды жолы
* "Француз үйі" дүкені
* Республика алаңы
* Лермонтов атындағы Драма театры
* Ұлттық кітапхана
* Университеттер: КИМЭП, UIB, ҚазҰАУ, Тұран
* Құрылыс және менеджмент колледжі
* Алматы қаласының Әкімдігі

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* 

Санат:Алматы метро бекеттері
Рихард Авенариус

thumb|right|200px|Рихард Авенариус

**Рихард Авенариус** (19 қараша, 1843, Париж — 18 тамыз, 1896, Цюрих) — немісфилософы, эмпириокритицизмнің негізін салушылардың бірі. 

## Ғылыми еңбегі
Авенариустың басты ойларының бірі — «субъектісіз объект жоқ, объектісіз субъект жоқ» дейтін «принципиалды координация» туралы ілім. Ленин «Материализм және эмпириокритицизм» деген еңбегінде бұл ойларды сынға алған.

## Дереккөздер

Санат:19 қарашада туғандар
Санат:1843 жылы туғандар
Санат:Парижде туғандар
Санат:18 тамызда қайтыс болғандар
Санат:1896 жылы қайтыс болғандар
Санат:Цюрихте қайтыс болғандар
Санат:Германия философтары
Санат:XIX ғасыр философтары
Гифа

thumb
**Гифа** — жіңішке түкікше тәрізді жіпше, саңырауқұлақтың құрлымдық бөлігі. Гифалар мицелиді құрайды. Оларда жасушалық құрлым болмағанына қарамастан олардың сыртқы қабаты азотты полисахарид хитинмен қапталады, бұл оларға беріктік қасиетін береді.

Гифалар екі түрлі жолмен көбейеді:
* Септа (перделіктер) арқылы
* Вегетативтік жолмен 

## Дереккөздер
* Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
* Биология 1 том – автор: Д.Тейлор, Н.Грин, У.Стаут

Санат:Биология
Гифомицеттер

**Гифомицеттер** (Hyphomycetales) — төменгі сатыдағы саңырауқұлақтардың бір тобы. Гифомицеттер алма, алмұрт, өрік, шие сияқты жемісті өсімдіктерді шірітіп, онда паразиттікпен тіршілік етеді.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Саңырауқұлақтар
Суқандала

thumb|right|200px|
**Суқандала** (Notonectidae) — өзі аттас насекомдардың бір тұқымдасы.

Суқандала өзінен үлкен су жәндіктеріне де шабуыл жасайды, тұщы суда шалқасынан жүзіп жүреді. Суқандаланың балық шаруашылығына зияны бар.

## Дереккөздер

Санат:Суқандалалар
Гледичия

нобай
**Гледичия** (Gleditsia) — цезальпиндықтар тұқымдасының бір туысы. Тікендері бұтақтанып біткен ағаш. Оның кейбіреулерінің ұзындығы 40 метрге дейін барады. Ағашы түрліше қажетке асырылады, тұқымы жеуге жарайды, кейде одан кофе де жасалады, гүлі бал береді. Мұның жабайы өсетін 12 түрі бар, негізгілері: Каспий гледичиясы (Gleditsia caspica) талыш ормандарында жабайы есетін, ұзындығы 10—15 м жөсімдік. Тікенді, декорациялық, бал береді. Кәдімгі гледичия (Gleditsia triacanthos) — сояуланған тікендерінің ұзындығы 4—7 *см* келетін ағаш. Оңтүстікте жақсы өседі. Бұрынғы КСРО-ның оңтүстік аудандарындағы аңызаққа қарсы орман алқабын егуге ұйғарылған.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
* Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Глиптодонттар

**Глиптодонттар** (Glyptodontidae) — олқытістілер отрядының ішіндегі құрып біткен сүтқоректі жануар. Глиптодонттардың сыртқы пішіні тасбақа тәрізді болғанымен, сауытты жануарлармен тектес болады.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Мүкітістілер
Санат:Құрып біткен жануарлар
Глютаминаза

**Глютаминаза** — дезамидаза тобына жататын ферменттің бірі. Глютаминаза глютаминнің гидролиздену реакциясын күшейтеді, әрі сонымен қатар глютамин қышқылы мен аммиактан глютамин дейтін зат синтездеп шығарады. Глютаминаза жануарлар мен өсімдіктер организміндегі заттардың алмасуы үшін үлкен роль атқарады.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Ферменттер
Гистология

**Гистология** — ( – ұлпа және *logos* – ілім) – тірі ағзалардың (адам, жануар және басқа да көпжасушалы ағзалардың) ұлпаларын, олардың түзілуін, құрылымын, қызметін және өзара әрекеттесуін зерттейтін ғылым.

## Гистологияның міндеттері
Гистологияның міндеті – ұлпа эволюциясын анықтау, оның организмде дамуын (гистогенез), хим. қасиеттерін (гистохимия), жасушаларының құрылысын, атқаратын қызметін (гистофизиология) зерттеу. Жеке ғылым саласы болып гистология 19 ғ-дың басында микроскоппен зерттеудің дамуына байланысты қалыптасты. Жалпы гистология – ұлпаның дамуын, құрылысын және атқаратын қызметін зерттесе, жеке гистология – адам және көп жасушалы жануарлар органдарының микроскопиялық құрылымын зерттейді. Кейде мұны «микроскопиялық анатомия» деп те атайды.

## Гистологияның зерттеу әдістері
Гистологиядағы зерттеу әдістері гистологиялық препараттарды дайындауды, содан кейін оларды жарық немесе электронды микроскоппен зерттеуді қамтиды. Гистологиялық препараттар — бұл жағындылар, ағзалардың іздері, мүше бөліктерінің жұқа тілімдері, мүмкін арнайы бояумен боялған, микроскоптың зат шынысына орналастырылған, консервілеу ортасына салынған және қақпақпен жабылған.

## Алғашқы зерттеулер мен жаңалықтар
«Гистология» терминін ғылымға неміс ғалымы К.Майер енгізген (1819ж.). Қазақстанда гистология саласындағы жүйелі зерттеулер Алматы зоотехникалық—малдәрігерлік институты мен Қазақ медициналық институтының гистология және эмбриология кафедраларында басталды. 1930–1960 ж. омыртқалы жануарлардың ұлпалары, олардың құрылымындағы ерекшеліктер, ұлпа филогенезі мен ұлпа айналасындағы жағдайларға байланысты зерттелді. 1970 жылдан бері кейбір жалпақ құрттар мен жұмыр құрттардың жүйке жүйесі, ас қорыту мүшелері, сондай-ақ, малдың еті мен өкпесі, жүрегі мен қан тамырлары, терісі гистология тұрғыдан айқындалды. Тамақтану, ғарышқа ұшу жағдайларының адам мен жануарлар ұлпасына тигізетін әсері анықталды. Жүйке талшықтарының адам органдарында тарамдану тәртібі зерттелді. Адам мен жануар ұлпаларына ауырған кезде болатын гистологиялық өзгерістер сипатталды.

## Гистология саласының дамуына үлес қосқандар
Қазақстанда гистология саласының дамуына үлес қосқан ғалымдар: Ф.Мұхамедғалиев, А.Зорина, Б.Шайкенов, І.Шағыров, З.Слободин, т.б. Қазіргі кезде гистологиялық зерттеулермен Қазақстан Білім және ғылым министрлігінің Зоология институты, «Биоген» жабық акцион. қоғамы, Қазақ ұлттық мед. ун-ті және т.б. жоғары оқу орындарының арнайы кафедралары шұғылданады.

## Дереккөздер
* Канжигитов Е.К., Абдрахманов Б.Т., Алиев А.И., Кокаев Б.К. Цитология, эмбриология, гистология. Астана: НАО Холдинг Кәсіпқор, 2018. – бет.
* Есимсиитова З.Б. Жалпы гистология: Оқу құралы. / Әл-Фараби атын. ҚазҰУ. – Алматы : Қазақ ун-ті, 2008. – 63 бет.
* Ажаев С.А. Гистология: Цитология және адам эмбриологиясы. – Кентау : Еркін и К-ХХI, Б.1. 2004. – 201 бет.
* Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТ БАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев.  – 206 бет.

*
Сырмия

**Сырмия** () – ұшқаттар тұқымдасына жататын егін арасына өсетін арамшөп. Оның тұқымы бидаймен бірге тартылса нанның дәмі кермек татып кетеді. Сырмияның тұқымынан 25—27 процент май шығады.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Ұшқаттар
Кептерлер

**Кептерлер** (лат: *Columbae*) немесе көгершін — құстардың бір отряды. Қазақша дұрыс атауы — көгершін, ал кептер дегені парсы тілінен кірген атау. Көгершін ірілігіне қарай: мәстек кептер және тәжілі кептер болып екіге бөлінеді. Кептерлер отрядының 2 тұқымдасы бар, оның біріншісі — дронттар; екіншісі — кептерліктер.
thumb|left|Венециядағы Әулие Марк алаңындағы көгершіндер, 2007
thumb|right|Көгершіндер +42°С ыстық толқын кезінде шомылады

## Түрлері
Кептерліктердің мынадай туыстары және түрлері бар:
* тәжілі кептер
* асыранды кептер
* сүрек кептер
* тістұмсық кептер
* орман кептері (Columba)
* тас кептер
* кап кептері (Daption capensis)
* кезеген кептер
* көк кептер (Columba livia) — осы кездегі асыранды кептерлердің ататегі. Мұның түр-тармақтары өте көп, көптеген жерлерде кездеседі.

## Дене сипаттамалары
Көгершіндер мен кептерлер – қысқа мойынды, басы мен тұмсығы кішкентай, орташа мығым денелі құстар. Олардың ұзындықтары 15 см-ден 76 см-ге, ал салмақтары 0,5 кг-нан 2 кг-ға дейін жетеді.

## Қоректері
Кейбір кептерлер тек жемістермен қоректенеді, алайда кейбіреулері тек дәнді дақылдармен қоректенеді. Кей түрлері жәндіктермен, кішкентай омыртқалылармен және омыртқасыздармен қоректенеді.

## Мекен ететін орталары
Көгершіндер мен кептерлер шөлдер мен қалың ормандардан бастап, қалалық жерлерге дейінгі әр түрлі жерлерді мекендейді. Олар Антарктида мен Арктикадан басқа әлемнің барлық жерінде кездеседі. Бұлардың көбі ағаштарда, кейбіреулері жерде тіршілік етеді.

## Дереккөздер
* Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Кептертәрізділер
Кезеген кептер

thumb|''Ectopistes migratorius''

**Кезеген кептер** () — мойны ұзын, басы кішкентай, тұмсығы жіңішке және түзу, аяқтары қыпқызыл, денесінің ұзындығы 40 *см* келетін кептер. Осыдан 100-150 жыл бұрын Американың жерінде көп болған. Бір жерден екінші жерге топтанып (жүздеп, мыңдап) ұшып жүрген. Кезеген кептер сағатына 90 км-ден астам жер ұшатын болған. Тым жемір құс: қылғынып жатса да грек жаңғағы мен шошқа жаңғақтарды зорлап жұтып жібереді. Қолға жақсы үйренген. Осы кезде кезеген кептерден тұқым қалған жоқ: тиісті мәліметтерге қарағанда соңғы кезеген кептер 1915 жылы өлген.

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев


Санат:Кептертәрізділер
Жұмағали

**Жұмағали** — арабтың «жум'е» (барлық жұрт жиналатын күн, жұма) және «а'ли» (жоғары, құрметті) сөздерінің бірігуінен құралған.

Санат:Қазақ есімдері
Ашықтұқымдылар

**Ашықтұқымдылар** (Gymnospermae) — жоғары сатыдағы өсімдіктердің ішіндегі ірі тобының бірі. Мұның тұқымы мен тұқым бүрі — жабықтұқымдылардікі сияқты емес, олар аналықпен жабылмай, жеміс жапырақшасында ашық жатады. Бұларда гүлсеріктер, (гүлқоршаулар) болмайды.

## Ерекшеліктері

* Ағаштар, сирек бұталар
* Сабағында қабығы, сүрегі және анық байқала бермейтін өзегі болады
* Қабығы мен сүрегінде шайыр жолдары болады
* Сүректердің тамыры болмайды, ол түтікшелерден тұрады
* Жылдық сақиналары анық көрінеді
* Ересек өсімдік — спорофит
* Гаметофит қатты редукцияға ұшыраған
* Спора тасушы өскіндер — аталық және аналық бүрлер
* Гүлдері мен жемістері жоқ

## Тіршілік ортасына бейімделуі

* Тамыр жүйесі жақсы дамыған
* Мәңгі жасыл өсімдіктер 
* Қылқандар — ине тәрізді немесе қабыршақты жапырақтар, олар судың булануын азайтады
* Инелілер сірқабықпен қапталған және жапырақ тұлпасына батып орналасқан лептесіктері аз болады.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Ашықтұқымдылар
Пенелопе Крус

**Пенелопе Крус** (, 28 сәуір 1974 жылы дүниеге келді, Мадрид, Испания) — испан актрисасы, «Оскар» 2009 «Вики Кристина Барселона» киносында үздік екінші пландағы әйел рөлі үшін ие болды. Ол Педро Альмодовардың киносы бойынша танымал бола бастады.

## Өмірбаяны
1974 жылы 28 сәуірде Мадрид қаласында, кішігірім тауар сатумен айналысатын кәсіпкер мен шаштаразшы отбасында дүниеге келді. Бала кезінен би, джазбен айналысады және 9 жастан Испан ұлттық консерваториясында классикалық балетке үйренеді. 15 жасында телешоу және музыкалық клиптерде ойнай бастайды. Ал 1991 жылы «Грециялық лабиринт» фильмінде кинодебют жасайды.

1992 жылы «Сұлулық эрасы» киносында ойнайды, бұл кино ұлттық жүлделерге ие болып, Америкалық киноакадемия тарапынан үздік шетел фильмі деп танылды. 1997 жылы Пенелопе шынымен де танымал болды. Бұл танымалдылық «Жаны бар тән» және «Көзіңді аш» киноларымен келді.

1999 жылы Кан фестивалі Альмодовараның «Барлығы менің анам туралы» киносымен басталды, осыдан кейін актриса Мэтт Дэймон («Тұсаусыз жүректер»), Джонни Депп («Кокаин»), Николас Кейдж («Корелли капитанның таңдауы»), Сальма Хайек («Қарақшы қыздар»), Том Круз («Ванильді аспан») және т.б. танымал актерлермен ойнай бастайды. и др.

Пенелопеның сіңлісі — Моника Крус — актриса, әрі биші.

## Фильмография

## Дереккөздер

Санат:Үздік қолдаушы актриса үшін Оскар сыйлығының иегерлері
Үкілі Ыбырай

**Үкілі Ыбырай Сандыбайұлы** (шын аты — *Ыбырай*) (1860, Көкшетау облысы, Володарский ауданы — 1930) — халық композиторы, белгілі әнші (тенор), ақын-импровизатор, қазақтың халық сазгері, классикалық халық музыкасының ірі өкілдерінің бірі.

## Өмірбаяны
Арғын тайпасы Қарауыл руының Құрманқожа бұтағынан шыққан. 

Кедей шаруа отбасында туған. Үкілі Ыбырай бала кезінде молдадан оқып, арабша сауатты болған. Жасынан әнге, өлеңге құмар Үкілі Ыбырай қазақтың атақты әнші-ақындарынан (Орынбай, Арыстанбай Тобылбайұлы, Шөже, Біржан сал, Ақан, Балуан Шолақ, Тезекбай) үлгі-өнеге алып, олардың шығармашылық дәстүрін бойына сіңірді. Өз заманында әнші-сазгерлігімен аты шыққан Үкілі Ыбырайдың музыкалық мұрасында 40-қа жуық әндер бар.

Оның әндері махаббат сезіміне, мелодиялық көркем сазға толы, терең ойлы болып келеді. Ел арасына кең тараған “Гәкку” әні Үкілі Ыбырай шығармашылығының шыңы болып табылады. Бұл әнді Е.Брусиловский “Қыз Жібек” операсында (Жібектің негізгі ариясы), ал “Арарай” әнін “Ер Тарғында”(Ақжүністің ариясы) пайдаланды. Ыбырай поэзиясы, тақырыбы жағынан сан- алуан болып, бір саласы жастық дәуренді жырға қосады. “Бір қызық ит жүгіртіп аң ауласа” өлеңі аңшылық, саятшылықты бейнелейді.

## Шығармалары
Ел арасына кеңінен тараған "Гәкку" әні Ыбырай шығармашылығының шыңы болып табылады. Ыбырайдың әндері жастық шақтың жалын атқан нәзік, таза махаббат сезіміне, оптимистік әуенге, мелодиялық көркем сазға толы, терең ойлы болып келеді.

Е.Г.Брусиловский "Гәкку" әнін "Қыз Жібек" операсында (Жібектің негізгі ариясы). "Арарай" әнін "Ер Тарғын" операсында (Ақжүністің ариясы) пайдаланды. Ыбырай өндерін алғаш нотаға түсірген А.В.Затаевич пен И.В. Коцык. Ыбырай ақындық өнерімен де әйгілі болды. Ыбырайдың өлеңдерін "Бостандық туы" газетіне жариялап, ақынның творчествосы туралы келелі пікір айтқан жазушы С.Мүқанов, сондай-ақ әдеби мұрасын байсалды зерттеген әдебиет сыншысы Е.Ысмайылов болды. Драматург Ш.Хүсайынов Ыбырай туралы "Қайран Гәкку" пьесасын жазды. Ыбырай поэзиясы тақырыбы жағынан алуан түрлі. Оның бір саласы жастық шақтың қызығын жырлауға арналған. "Қарақат көз", "Тойда бір нүрың балқиды", "Қаралдым" т. б. өлеңдері жастықтың нәзік сезімін шертеді. "Бір қызық ит жүгіртіп аң ауласа" өлеңі аңшылық, саятшылықты бейнелейді. Революцияга дейінгі өмірді көзімен көрген ақын советтік жаңа заманды, теңдік алган кедейлердің қуанышын ("Октябрьдің жеңісі", "Отарба") паш етті. Импровизатор Ыбырайдың тыңнан суырып салып айтқан өлеңдері де (Доскей, Есімбет, Қожақмет ақындармен айтыстары) көп.

## Шығармалары
*"Гәкку" (4 түрі), 
*"Қарақат көз", 
*"Арарай", 
*"Кідік-ай", 
*"Бір қызық ит жүгіріп аң ауласа", 
*"Дүние", 
*"Шалқыма", 
*"Көкше", 
*"Сүйгенім кете барды қасыма еріп", 
*"Қалқа бел", 
*"Қалдырған", 
*"Желдірме" т. б.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Көкшетау тұлғалары
Санат:Қазақстан әншілері
Санат:Айтыс ақындары
Санат:Сазгерлер
Гиттия

**Гиттия** —микроскопиялық жәндіктердің, өсімдіктердің және минералды қосындылардың қалдығынан теңіз түбінде пайда болған затқа швед халқының қойған аты.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Шөгінділер
Қазақстан ұлттық регби құрамасы

**Қазақстан ұлттық регби ерлер құрамасы**— халықаралық жарыстарда Қазақстан елінің намысын қорғайды команда. Лақап аты —  **Көшпенділер**. 
2007 жылы Қазақстан ұлттық құрамасы барлық 5 ойындарын ұтып IRB Дүниежүзілік рейтингісінде басқа елдермен салыстырғанда ең көп орынғы көтеріліп – 32-ші орынға тіреледі.
2008 жылы Азия Бес Ұлтының алғашқы 5 елдерінің бірі болады.
2009 жылы мамырдың 4-де өзінен рейтингте жоғары тұрған Кореяны Азия Бес Ұлты шеңберінде 30-27 есебімен жеңіп 29-шы орынға бірақ көтеріледі.

## Нәтижелері
### [[Регбиден Азия чемпионаты|Азия Чемпионаты]]
* 2008 — 4 орын
* 2009 — 2 орын 
* 2010 — 2 орын
* 2011 — 4 орын
* 2012 — 5 орын

### [[Регбиден әлем чемпионаты|Әлем Чемпионаты]]
* 1995 — өтпеді
* 1999 — өтпеді
* 2003 — өтпеді
* 2007 — өтпеді
* 2011 — өтпеді
* 2015 — өтпеді
* 2019 — өтпеді
* 2023 — өтпеді

## Құрамасы
Бас бапкер: Евгений Зуев

## Сыртқы сілтемелер
* Ресми торабы  
* Tries and Tribulations 
* Current Squad

Санат:Қазақстан ұлттық құрамалары
Тәуелсіздік күні

**Тәуелсіздік күні** — басқа елдерден бөлінген немесе оккупациясы тоқтатылған, әлемнің көптеген елдерінде мемлекеттің құрылған күніне орай атап  өтетін, ең көп таралған ұлттық мерекелердің бірі.

Қазақстан Республикасында «Тәуелсіздік күнін» жиі ресми негізгі мемлекеттік мереке ретінде аталатын — 16 желтоқсанда, 1992 жылдан бері тойлайды.

## Мерекені тойлайтын елдер (Хронологиялық тәртіппен)

## Сілтемелер
* «Коммерсантъ Власть» (№ 20 (174), 28 мамыр 2007) журналындағы «Дни независимости» мақаласы  — қысқаша тарихи анықтамалық тізімі

Санат:Ұлттық мерекелер
Санат:Тәуелсіздік
*
Рахит

thumb|right|200px| 2 жасар баланың рахит ауруына шалдыққан рентген түсірілімі
**Рахит** Күн сәулесі тимей, күн нұрының қуатты қызуын сезінбеген баланың аяғы қисайып, сүйектері басқадай деформацияға ұшырауы (рахит) мүмкін. Баланы нәрленген сүтпен және Д витаминімен (балық майы) қоректендірген жағдайда бүл аурудың алдын алуға болады. **Әйтсе де рахитті болдырмаудың ең ұтымды да жеңіл жолы сол, баланың денесі күн сәулесін** күн сайын кем дегенде 10 минут бойына қабылдауы керек. Бүл орайда денені күнге күйіп кетуден сақтау қажет. Ешқашанда Д витаминінің дозасын артық және үзақ уақыт беруші болмаңыз, бұдан бала уланып қалуы мүмкін.

## Белгілері
* мойын сүйек арсиып қылдырықтанып кетеді
* сүйек қисаяды
* буын ісініп ұлғаяды
* аяқ қисаяды.

КҮН СӘУЛЕСІ - РАХИТТІ ЕМДЕП ЖАЗУДЫҢ ЖӘНЕ ОДАН АЛДЫН-АЛА САҚТАНДЫРУДЫҢ ЕҢ ЖАҚСЫ ҚҰРАЛЫ.

## Дереккөздер

* **Вернер, Дэвид**. Халыққа медициналық жәрдем көрсету жөніндегі (Анықтамалық). Қазақ тіліне аударғандар: Айымбетов М, Бермаханов А.—Алматы: "Демалыс", "Қазақстан", 1994— 506 бет.
ISBN 5-615-01453-9

Осы кітаптың кез келген бөлігін коммерциялық емес мақсатта көшіруге және таратуға басып шығарушылар арнайы рұқсат берген. **Сол үшін оларға көп-көп рақмет!**

Санат:Алғашқы көмек
Санат:Аурулар
Жоғары қан қысымы

**Жоғары қан қысымы (гипертония)** адамды жүрек, бүйрек, сал ауруларына шалдықтыруы мүмкін. Көп жағдайда адамдар организмі гипертония ауруына шалдығуға бейім боп келеді.

## Қауіпті жоғары қан қысымының белгілері
*бастың жиі ауыруы
*қатты жүрек соғысы мен шамалы салмақ түскен кезде демігудің пайда болуы
*әлсіздік пен бас айналу
*анда-санда сол жақ иық пен кеуденің ауыруы

Бүл айтылған белгілердің барлығы да басқа бір себептердің де әсерінен болуы мүмкін. Сондықтан қан қысымыңыздың көтеріліп кеткендігіне күмәніңіз болса, онда қан қысымын өлшетіп тексерілу үшін дәрігерге қаралғаныңыз жөн.

ЕСКЕРТУ: Қан қысымының жоғарылауы алғашқыда ешқандай да басқадай бір ауру нышанымен қоса қабаттанбайды, сондықтан да қатерге алдын-ала жол бермеу үшін қан қысымын түсірудің шарасын жасаған дүрыс. Артық салмағы бар толық адамдар немесе қан қысымының жоғары екендігін сезіп, қауіптенетін адамдар қан қысымын үнемі өлшеп отыруы қажет.

## Қан қысымын жоғарылатпаудың және түсірудің жолдары
*Толысып, артық салмақ қосқан жағдайда арып, салмақты түсіру керек.
*Семіз, майлы тамақты жемеңіз, әсіресе шошқа етінен, сондай-ақ қантты, крахмалды тағамдарды жеуден бас тартқан жөн; Әрдайым шошқа (мал) майының орнына есімдік майын пайдаланыңыз.
*Асқа тұзды аз салып пісіріп, тамақты жеген кезде де көп тұздамаған пайдалы
*Темекі шекпеңіз, арақ-шарап, күшті ішімдік атаулыны ауызға алмағаныңыз жөн, кофе мен шәйға да кеп әуестенбеген абзал;
*Қан қысымы жоғарылағанда дәрігер оны түсіру үшін тиісінше дәрі-дәрмек береді. Бірақ көпшілік адамдар қан қысымын, егер толық болса, салмағын арылту арқылы не өзін-өзі босатып, дене қурысын жазып та түсіре алады.

## Тағы қараңыз
*Толықтық

## Дереккөздер

***Вернер, Дэвид**. Халыққа медициналық жәрдем көрсету жөніндегі (Анықтамалық). Қазақ тіліне аударғандар: Айымбетов М, Бермаханов А.—Алматы: "Демалыс", "Қазақстан", 1994— 506 бет.
ISBN 5-615-01453-9

Осы кітаптың кез келген бөлігін коммерциялық емес мақсатта көшіруге және таратуға басып шығарушылар арнайы рұқсат берген. **Сол үшін оларға көп-көп рақмет!**

Санат:Алғашқы көмек
Санат:Медицина
Толықтық

**Толықтық** — дене салмағының нормадан жоғары болуы.

Артық салмақ денсаулыққа зиян. Бұл қан қысымын жоғарылатуға, жүрек, сал ауруларына, өт жолында тас пайда болуына, диабетке, аяқ-қол артритіне және басқа да сырқаттарға шалдықтыруға әкеп соқтыруы мүмкін.
Толық адамдарға артық салмақтан былайша құтылуға болады:
*семіз, майлы тағамдардан бас тарту;
*қант және басқа тәтті нәрселер қосылған тағамдарды жемеу;
*дене шынықтыру] жаттығуларын жасаумен үнемі шүғылдану
*күнделікті ішетін тамақтың рационында әртүрлі тағам түрперін, әсіресе крахмалы көп жүгері, нан, картоп, күріш, маниока және осы сияқты басқа азық түрлерін **көп пайдаланбау керек.** Бір жол тамақтану мезетінде бір тілім нан, не бір сындырым ғана маис шелпегін жеу қажет. Ал көкөніс пен жеміс-жидекті шектемеген жөн.

## Алдын-алу шаралары  (профилактика)
Егер артық салмақ жинап, толып бара жатқаныңызды сезінсеңіз, жоғарыда айтылған кеңеске ден қойыңыз.

## Дереккөздер


Санат:Адам денесі
Санат:Дене тәрбиесі
Іштің қатуы

**Іш қату** — сирек шығатын, құрғақ, ауыр немесе қиын дәрет (үлкен дәрет), ол сирек кездеседі. 
Үлкен дәретке бара алмай, үш күндей, одан көбірек мерзім тік ішек бойымен ештеңе түспеген жағдайды адамның іш қатуы дейді. Іш қатуы көбіне тамақтану рационының бұзылуы салдарынан (әсіресе жеміс-жидек, көкөністің не ірі ұнтақты ұннан пісірілген нанның жетіспеушілігінен болады) және дене шынықтыру жаттығуларымен жеткілікті айналыспаушылықтан болады.
Мұндай жағдайда суды көп ішіп және жеміс-жидекті, ірі ұнтақты ұннан пісірілген нанды, бидай талқанын, арпа, сәбіз, қызылша, мейіз, жаңғақты, асқабақ және күнбағыс шемішкелерін кебірек жеу қажет, бұл тағамдардың әсері іш жүргізетін дәрі-дәрмектен артық болмаса, кем емес. Сондай-ақ тамаққа үнемі аз мөлшерде май қосып отырған да пайдалы. Егде, қарт адамдарға үнемі таза ауада қыдырыстап, дене шынықтыру жаттығуларын жасаумен айналысу керек, бұл тек ішек қызметін жақсартуға қажет.
Егер 4 күн, одан да кеп мерзім үлкен дәретіңіз жүрмесе, осындай жағдайда және асқазанның қатты ауырғаны байқалмаса, онда сүт немесе магнезин сияқты іш жүргізетін әлсіз сұйық ішкеніңіз дұрыс. Бірақ іш жүргізетін дәрі-дәрмекке кеп әуестенуші болмаңыз.

Іш жүргізетін дәрі-дәрмекті нәрестеге және кішкентай балаларга бермеңіз. Егер бала қаталап, үлкен дәретке отыра алмай жүрсе, құйрығынан аздап қана өсімдік майын жіберіңіз. Әйтпесе қажет болса сұқ саусақты майлап, жәйлап қана тығыздалып қалған қатты нәжісті алып тастауға болады.

Егер асқазан қатты ауырып түрса, ешқашан да іш жүргізетін немесе іш тазалайтын күшті дәрі-дәрмек пен суйықты қолданушы болмаңыз.

## Дереккөздер

* **Вернер, Дэвид**. Халыққа медициналық жәрдем көрсету жөніндегі (Анықтамалық). Қазақ тіліне аударғандар: Айымбетов М, Бермаханов А.—Алматы: "Демалыс", "Қазақстан", 1994— 506 бет.
ISBN 5-615-01453-9

Осы кітаптың кез келген бөлігін коммерциялық емес мақсатта көшіруге және таратуға басып шығарушылар арнайы рұқсат берген. **Сол үшін оларға көп-көп рақмет!**

Санат:Алғашқы көмек
Санат:Медицина
Улану

250 px|thumb
**Улану**  - ағзаға улы заттың кіруінің себебінен болатын ағза қызметінің бұзылуы немесе ауруға шалдығуы.

Улы заттарды ішіп қойып, уланып өлу жағдайлары балалардың арасында көп кездеседі. Балаларыңызды мұндай қасіреттен алдын-ала сақтандыру үшін мынандай қауіпсіздік шараларын жасаңыздар:

Керосин, бензин және басқа да у атаулының барлығын және улы сұйық заттарды еш уақытта кока-
коладан, алкоголсіз ішімдіктерден босаған шишаларға құйып сақтаушы болмаңыз. Себебі оны балалар сусын шығар деп ішіп қоюы мүмкін.

## Барынша сақ болатын кең таралған улар
 

* Егеуқұйрыққа қарсы қолданылатын у;
* ДДТ уы, линдан, қойды тоғытуда қолданылатын ерітінділер және басқа да инсектицидтер мен өсімдік улары;
* Дәрілердің көп дозасын қабылдау да қауіпті, әсіресе құрамында темір қосындысы бар дәрілер;
* Йод езіндісі;
* Хлорлы әк;
* Темекілер;
* Каучуктен немесе агаштан алынатын спирт;
* Улы жапырақтар, тұқымдар, жидектер мен саңырауқұлақтар;
* Үпілмәлік (касторка) дәнектері
* Сіріңке;
* Керосин;
* Бояуларды ерітетін сұйықтар;
* Бензин, газолин, тұтатқыш қоспалар;
* Сілтілі немесе каустикапық сода
* Көп мөлшердегі тұз да жас балалар мен нәрестелер өмірі үшін қауіпті
* Бұзылған тағам

## Уланған кезде көрсетілетін алғашқы көмек
Егер уланды деп күдіктенсеңіз, дереу мыналарды жасаңыз:
* егер жас сәби ұйықтамай, тынышы кетсе, оны құстырып тастаңыз. тамағына сұқ саусағыңызды салыңыз немесе бір ас қасық ипекак сиропын, артынан бір стакан су ішкізіңіз, әйтпесе оған иіс сабын мен ас тұзы қосылған су ішкізіңіз (бір кесе суға 6 шай қасық тұз қосыңыз).
* егер қол астыңызда активтенген көмір езілген бір кесе су болса, соны беріңіз, ересек адамға бұл микстурадан 2 стақан ішкізіңіз.
### Алдын-ала сақтандыру
Керосин, бензин не күшті қышқыл, ащы, зәрлі заттарды (сілтілерді) ішіп қойған адамды және есінен танып жатқан адамды зорлап құстырушы болмаңыз: егер оның тынымы кетіп сабырсыздана бастаса, оған ішіндегі уды еріту үшін көбірек су, не сүт беріңіз (жас балаға әрбір 15 минут сайын бір стақаннан су беріп отыру керек).
Зардап шеккен адам егер тоңып түршігіп жатса, үстіне көрпе жабыңыз, бірақ оны тым ыстықтатып тұмшаламаңыз. '''Ауыр халде жатса, онда оған дәрігерлік білікті көмек ұйымдастыру жағдайын ойластырыңыз.

## Тағы қараңыз
* Иіс тию

## Дереккөздер

Санат:Улану
Санат:Өлім салдары
Сіңірдің созылуы

Буынға шамадан тыс созу күші түскенде оның айналасындағы сіңірлер созылады.
Қол-аяқ бұлшық еттерінің соғылғандығы мен созылуын тек рентгеноскопия арқылы ғана анықтауға болады.
Шытынап сынған жер мен буынның созылуына бірдей ем қолданылады. Буынды қозғалыссыз ұстау керек, оны бұл үшін қимылдатпайтындай етіп байлап тастаңыз. Қатты созылған жер 3—4 аптадай уақыт өткесін барып жазыла бастайды. Ал сынған сүйектің жазылып, бітуіне бұдан да көбірек уақытты қажет етеді.
Ауруды жеңілдетіп, ісікті басу үшін созылған жерді жоғары көтеріп ұстаңыз. Алғашқы бірінші, екінші күндері іскен буынға әр сағат сайын 20—30 минуттен шүберекке не пластикке оралған мұз, әйтпесе салқын сумен ылғалдалған шүберекті басып отырыңыз. Бұл ісіктің бетін қайтарып, ауырған жердің сыздағанын қойдырады. Ісіктің азайып беті қайта бастаған кезден 24—48 сағат өткесін сол жерді ыстық сумен сүртіп, сылап қойыңыз.

Тез жазылып кетуі үшін созылған буынға қолдан жасалған жақтау қалақша немесе эластикалық бандаж салып бекітіп қойыңыз.
Аяқ пен табанды эластикалық бандажбен таңып байлау ісікті болдырмайды немесе оның азаюына септігін тигізеді. Байлауды аяқтың башпайларынан бастап жоғары қарай суретте орап таңу керек Бандажды өте қатты қысып байламаңыз және 1—2 сағат сайын аз уақытқа босатып тұрыңыз. Аспирин ішіңіз.
Егер ісік 48 сағат өткеннен кейін қайтпаса, дәрігерге барып көріңіз.
Алдын-ала сақтандыру: созылған буынға немесе сынған сүйекке ешуақытта үйкелеп массаж жасаушы болмаңыз. Бұдан зиян келмесе, пайда болмайды

Егер аяқ "бұлғалақтап" немесе "салбырап" қалса, әйтпесе аяғыңыздың саусағын жыбырлатқанда қолайсыз да жайсыз ауырсынуды сезінсеңіз, дәрігерге керініңіз. Бәлкім, хирургиялық көмек қажет болып қалар.

## Дереккөздер

Санат:Алғашқы көмек
Санат:Медицина
Азия Бес Ұлты

**Азия Бес Ұлты** (HSBC Азия Бес Ұлты – демеуші атымен аталады) – жыл сайын өтетін халықаралық регби одағының Азия құрлығының ең мықты 5 елі арасында өтетін жарыс. Турнир айналмалы тәртіппен Сәуір – Мамырдың қатарынан 5 аптаның демалыстарында өтеді. Алғашқы жарыс 2008 жылы Жапония, Корея, Гон-Конг, Қазақстан және Араб Шығанағы командалар қатысуымен өтті (Жапония – 1-ші орын).

## Қорытынды

## Сыртқы сілтемелер

* HSBC Азия Бес Ұлты Home Page 
* http://www.sundayobserver.lk/2007/09/16/spo03.asp 
* First Proposal
* IRB Press Release 

Санат:Регби