open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әбділда ақын

**«Әбділда ақын»** — М. Әуезовтің ақын Ә. Тәжібаевқа арнап жазған үш мақаласының алғашқысы. Мақала 1939 ж. 8 ақпанда *«Социалистік Қазақстан»* газетінде бірінші рет жарық көрді, кейін сол нұсқа бірен-саран орфографиялық түзетулер жасалып, жазушының 20 томдық шығармалар жинағына енгізілді (17-том, 148-бет). Автор онда Ә. Тәжібаевтың ақындық талантын ерте танып, үлкен үміт артқан, проза мен драматургия жанрларындағы қабілет-дарынына суйсінген. Өйткені ол *«шыншыл, жалынды ақын»*, сондықтан оның поэзиясы - *«тереңнен, жүректен, қайнар көзден шығып жатқан, жайлап ақ қан тас бұлақтай*» мөлдір, таза екеніне баса назар аударған.

## Дереккөздер


Санат:Мұхтар Әуезов мақалалары
Балтақай Толғамбаев

**Балтақай Толғамбаев** (1901-1973), жазушының досы. Әуезовпен жас кезінен таныс, ауылдары көрші болған. 1919 ж. жаз айында ақ гвардияшылар мен қызыл әскерлер казак ауылдарын кезек-кезек қырғынга ұшыратып, күйзелткен тұста Әуезов елді орынсыз қырғыннан кұткару үшін, қызылдың екі барлаушысына жол бастатып, Семейге Балтақайды жұмсап жібереді. Ауылға қайтпай, жұмысқа орналасып қалуды тапсырады. Содан 1922 жылдың күзіне дейін Семей қаласында мектептің күзетшісі болып орналасады, косымша дәріс алады. 1924 ж. жаз айында Б. Шыңғыстың сыртындағы жайлауға Әуезовті ертіп барады. Мұхтар кооператив серіктестікті ашады. 107 шаңырақ Бақанастың бойына кешіп барып, тоған қазып егін салады. Сөйтіп ел аштықтың құрығынан құтылады. Кооператив 1928 ж. тәркіге ұшырап, соңы аштыққа ұласады. Ұзақ үзілістен соң Әуезов 1939 ж. Шыңғыстауға сапарлап келеді. «Абай» романына керекті деректерді жиыстырады. Сол сапарда Балтақайдың үйінде жатып, Абайдын өмірбаянын жақсы білетін Әрхам, Исрайыл, Қатпа, Боқаш, Тілеке, Қабыш, Әлімбет, Ермұса, Мұхтар Бәшеев, Жұмақұлбай, Жақып, Оразалы іспетті шежіре адамдардың естеліктерін жазып ала¬ды. Бұдан кейін 1943, 1945, 1957 ж. Шыңғыстауға келген сапарларында да Балтақайдың үйінде жатқан. Оның Манатай атты баласын 1945-46 ж. Алматыға алдырып, өз үйінде тұрғызып, оқытады. Әуезов өзіне арнайы жасатқан домбырасын Балтақай кейін әнші Ж.Кәрменовке сыйға берген. Мұхтар мен Балтақайдың арасындағы достық қарым-қатынасқа өздері ғұмырдан озғанша ешқандай кіреуке түспеген. 1955 ж. Мұхаң Балтақайға хат жазып, Берілідегі әке-шешесінің, аға-қарындасының зиратына белгі қойып, кейін тас бейіт орнатуды тапсырады. Бұл өтінішін Балтақай орындайды. Ал күмбез тұрғызуға шамасы жетпейді, бірақ қорымнан белгі тұрғызады. Балтақай туралы Әуезов өзінің «Ақын елінде», «Көрген, сезген жайлардан» атты мақалаларында ерекше айтқан. Балтақайдың суреті жазушының мұражай-үйінің көрмесіне қойылған.
## Дереккөздер
Атмосфералық толқынжол

**Атмосфералық толқынжол** (Атмосферный волновод) —
таратылатын радиотолқынды жер
бетіне жанасқан бағытпен ауыткытып тарататын ауа қабаты. Биіктікке қарай температура баяу, ал
ылғалдылық шапшаң өзгеретін
жағдайларда пайда болады. Метрлік
және дициметрлік толқындар горизонтқа аз бұрышпен бағытталып таралғанда жиі кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Ашасүйек

**Ашасүйек, бұғана** () — құс қаңқасының иық белдеуіне жататын оң және сол бұғана нәтижесінде пайда болған сүйек. Тауық ашасүйегінің төменгі біріккен жерінде төссүйекпен байлам арқылы байланысып тұратын сүйек өсіндісі болады. Ашасүйектің жоғарғы (проксимальды) ұштарындағы буын беттері құстұмсықша (қарға) сүйекпен және тоқпан жілікпен буынды байланыс жасайды.

## Дереккөздер

Санат:Анатомия
Корреляциялық функция

*Корреляциялық функция* (лат. соогrelatio — соотношение, лат. functio — деятельность).

** Корреляциялық функция** кездейсоқ екі сигналдың уақыт мерзіміндегі шамаларының өзара қатынастарын сипаттайды. Осы екі уақыт арасындағы мезгіл өскенде корреляциялық функция азайса, онда кездейсоқ сигналдардың лездік шамаларының өзара қатынастарының әлсірегенін, керісінше, корреляциялық функция көбейсе, онда өзара қатынастарының артқанын көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Сақтау операциясы

**Сақтау операциясы** () — жедел жадта тұрған және өңделген құжатты тұрақты сақтау үшін дискіге жазу операциясы. Сақталған құжаттың типі, әдетте, мәтіндік процессормен автоматты түрде телінеді. Мысалы, Word мәтіндік процессорында құжатқа .doc типі телінеді.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Программа қоршауы

**Программа қоршауы** (Окружение программы; environment) — пайдаланушы жұмыс істейтін ортадағы есептеу жүйесінің аппараттық жөне программалық ресурстары.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Пернебек Бейсенов

**Бейсенов Пернебек -**  журналист және аудармашы, суретші, 1928 жылы 15-қазанда Жамбыл облысының Жуалы ауданының «Қайрат» ұжымшарында (кейін Ленин атындағы ұжымшар) дүниеге келген.

Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.

Пернебек әкесі Бейсеннен 1932 жылы, анасынан 1933 жылы әлі жөнді ес біле қоймаған шағында жетім қалған. Балалық шағы ағасы Баймырзаның қолында өткен.

1945 жылы оқу жылын аяқтап, осы жылы университетке түседі. Екі жерде білім алған: Қазақтың С.М. Киров атындағы Мемлекеттік университетінің филология факультетінің журналистика бөлімінде оқып жүріп, Алматы сүретшілер училищесін бітірген.

1949 ж. «Абай» романы үшін Мемлекеттік сыйлық алуына байланысты «Мұхтар Әуезов «Абай»романын жазу үстінде» деген тақырыпта сурет салып (кенеп, майлы бояу), ұлы жазушыға тарту еткен. Бұл суретті кезінде жазушы жоғары бағалаған. Әуезовпенкездесіп, әңгімелескен сәттерін Бейсенов естеліктерінде тәптіштеп баяндаған.

Өзінің еңбек жолын 1950 жылы бастап, 26 жыл бойы «Социалистік Қазақстан» (казіргі «Егемен Қазақстан») газетінде көркемдеу, кеңес құрылысы, ауыл шаруашылығы, партия тұрмысы, еңбекшілер хаттары бөлімдерін басқарған.

1973 жылы Алматы облыстық кеңесінің депутаттығына сайланып, көп ұзамай облыстық «Жетісу» газетінің бас редакторлығына тағайындалды. Осы кезде облыстық партия комитетінің мүшелігіне үзбей сайланып отырған. КСРО Журналистер одағының облыстық ұжымын басқарған.

«Жетісу» газетінде 1973-1986 жылдар аралығында 13 жыл редактор қызметін атқарған.

Осы үздіксіз атқарған журналистік творчестволық қызметтері үкімет тарапынан ескеріліп, жоғары бағаланып, ол «Еңбек Қызыл Ту», «Құрмет белгісі» Ордендерімен, КСРО Жоғары Кеңес Төралқасының атынан Лениннің 100 жылдығына арналған мерейтойлық медальмен, Қазақ КСР Жоғары Кеңесі Төраоқасының Құрмет грамотасымен, бірнеше медальдармен марапатталған және «Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1978)» атағын алған тұлға.

1950 жылдың ақпан айынан 1989 жылынан дербес зейнеткерлікке шыққанға дейінгі аралықта Пернебектің Республикалық газет-журналдарда жүздеген  очерктер мен суреттер, сын материалдарды, әсем плакаттары, карикатуралары жарық көрген.

Ресей жазушысы Л.Н. Гумилевтің «Қиял патшалығын іздеу», «Көне түріктер», «Хундар» деп аталатын үш кітаптан тұратын ғылыми трактаттарын қазақшаға аударған. Сол кезде «Қазақстан», «Қайнар» баспаларынан «Еңбек өрендері», «Абзал жандар», «Ақ бидай», «Топ жарғандар» атты очерктері шыққан.

Зейнеткерлікке шыққан соң, қазіргі жастарға терең тәрбиелік мәні бар мәдени тақырыпқа жазылған «Ерсілікке еліктеме, қарағым» деген өлең «Мәдениет» журналында жарияланған.

Өз өмірінен көлемді естелік жазды. Олар: «Тағдыр тағылымдары», өлең кітабы «Көңіл күй өрнектері...»     

2010 жылы 13-қарашада марқұм болған.

«Пернебек - табиғат қабілет-дарынды молынан берген қазақ» (Әбілмәжин Жумабаев) 

Санат:Тұлғалар
Котельников теоремасы

**Котельников теоремасы (Теорема Котельникова).**
#Егер үзіліссіз сигнал Дирхле шартын қанағаттандырса (барлық бөліктері үзіліссіз және экстремумы ең көп және ең аз шамалары шектелген сан болса) және оның жиіліктік спектрі белгілі бір шамадан аспаса, онда мұндай сигналды уақыт бойынша* At* қадаммен үзіп және оны осы үзілген шамаларымен бірге қайтадан бұрынғы (үзіліссіз) қалпына келтіруге болады. **Котельниковтің** бұл теоремасының аналогтік сигналды сандық сигналға айналдыру үшін дискреттегенде маңызы зор. Ӏс жүзінде сигналдың өту процесі шекті болатындықтан, оның жиілік диапазоны шексіз болу керек. Бірақ сигналдағы энергияның *90—95%* шамасын қамтитын жиілік диапазонын шектелген деп алуға болады.
#Жиіліктік спектрі шектелген үзіліссіз сигналды 1/2 Ғ= Д/қадаммен үзе отырып, оны берілген дәлдікпен қайта қалпына келтіруге болады.
Мұндағы* Ғ* сигнал спектрінің ең жоғарғы мәні немесе спектр 0-ден басталса, жиілік диапазоны кең тұжырым оны 1938 жылы ұсынған ғалым Котельниковтің қ9рметіне **"Котельников теоремасы"** деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Балтабай Әбдіраманов

**Балтабай Әбдіраманов** (1923-1995), Әуезовтің кейіпкері. Оңтүстік Қазақстан облысының Созақ ауданындағы *«Созақ»* кеншарын 30-40 жылдай басқарған. М. Әуезовке *«[[Өскен өркен]]»* романына енген біраз мағлұмат, деректер берген. Ол туралы ұлы жазушы* «Оңтүстік сапарынан»* атты очеркінде:
: *«Қаратаудың іші-тысын, бар жерін жақ сы білетін Созақ совхозының агрономы Балтабайға осы өңірдегі Қаратаудың Кентауға шейін кездесетін көріністерін айтқызып ек, ол санаған жер аттары өзі бір шежіредей. Бүл жолда кезігетіндер: Көктөбе, Ақтөбе, Ақназар, Сынаның сазы, Қызтөккен (бір қыз, жігіттің өлімін баяндайтын аңызбен байланысты жер), содан әрі Балықшы әулие, Бөкенбай әулие, Құлметей әулие (аттарына қарағанда, бір дәуірде Қаратауды кернеген ишан-перілердің, қожа-молдалардың қарапайым қазақтан да қас әулиелер жасап жүргендігін танытады), тағы да жолдағы жерлер аттарын атасақ: Бәжінің белі, Жамантас, Мүзбел, Қоғашық өзені, Көксарай (Қойтас) боп саналады да, содан әрі қарай Түркістан ауданына кететін еңіс, бөктер басталады»*
деп суреттеген.

## Дереккөздер
Көгілдір шуыл

**Көгілдір шуыл** (*Голубой шум; blue noise*) — жиілігіне байланысты спектрлік тығыздығы сызықты өсетін шуыл.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Программа жобасының тілі

**Программа жобасының тілі** (Язык проекта программы; programme design language) — арнайы құрылмалары бар және, кей жағдайда, программа жобасын әзірлеу, анализ жасау және құжаттамау үшін пайдаланылатын верификациялық хаттамалары бар спецификация тілі. Аппараттық жасақтама жобасының тілі (hardware design language); к. Псевдокод (pseudo code).

**Псевдокод** - ресми емес, жалпы компьютер жұмысын сипаттаудың жоғары деңгейлі жолы. Ол кәдімгі компьютерлік тілдің негізгі шарттары мен құрылымын сақтап, адамға оқуға оңай етіп жазылған. Псевдокод әдетте қарапайым адам үшін қажетсіз символдар мен терминдерді және компьютер үшін қажет ақпаратты алып тастайды. Псевдокодты қолданудың басты мақсаты - жай оқырмандардың жүйелік кодтарын оқуын оңайлату. Ол көбінесе арнайы ақпараттама кітаптарында, компьютер жүйесін жоспарлауда және дайын кодтың жазылуының алдында қолданылады. Псевдокод - команда әрекетінің, яғни алгоритм қадамының нақты программалау тілі операторларың қолданбай жәй тілмен сипатталуы. 

## Колданылуы
Кітаптардың псевдокодты қолдану себебі - программисттердің бір тілді білмесе де, еш қиындықсыз кодтың не туралы және қандай мақсатпен жазылғанын түсінуді қамтамасыз ету. Псевдокодты жазатын программист ең алдымен бұл кодтың не туралы екенін жазбаша түрде оқырманға түсіндіруі қажет. Сонымен қатар, блок - схемалар псевдокодтың тағы бір альтернативасы, бірақ оның белгілі бір шарттары мен міндеттері бар.

## Жазылуы мен синтаксис
Жалпы айтқанда, псевдокодтың арнайы синтаксисі мен жазылу ережелері жоқ. Әр программист өз ережелерін қойып, өз кодын ерекше етіп жазады. Айнымалылар 
әдетте жазылмайды. Түрлі циклдар мен код блоктары қарапайым сөйлемдермен ауыстырылып жазылады.

## Дереккөздер

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Нейтрофилді лейкоциттер

нобай|
**Нейтрофилді лейкоциттер** (leucocyti neutrophilici, грек, leukos - ақ, kytos - жасуша; лат. neuter — бейтарап, грек, рһііео — жақсы көру) — цитоплазмасында дәншелері бейтарап (рһ=7,0) бояулармен боялған, жемірлік (фагоцитарлық) қасиеті күшті жетілген ақ қан жасушалары. Толық жетілген нейтрофилді лейкоциттер ядроларының пішіні сегментті болып келеді. Әрбір жасуша цитоплазмасындағы (50-ден 200-ге дейін) дәншелер Романовский-Гимза әдісімен қызғылт-көкшіл түске боялады. Құрылысы мен химиялық құрамына байланысты нейтрофилді лейкоциттер дәншелері: *азурофилді* және *нейтрофилді* дәншелер болып екі топқа бөлінеді.
thumb|left
## Азурофилді дәншелер
Азурофилді дәншелердің мөлшері 0,4-0,8 мкм, олар нейтрофилді лейкоциттер дәншелерінің 10-20% құрайды. Бұлар біріншілік лизосомаларға жатады.Азурофилді дәншелердің құрамында гидролазалық ферменттер қышқыл фосфатазалар, b-глюкуронидазалар, қышқыл b-глицерофосфат дегидрогеназалар, қышқьш протеазалар, арилсульфатазалар болады. 
thumb
## Нейтрофилді дәншелер
Нейтрофилді дәншелердің мөлшері 0,1- 0,3 мкм, лейкоцит дәншелерінің 80-90% түзеді. Нейтрофилді дәншелер құрамына сілтілі фосфатазалар, фагоцитиндер, лактоферин, лизоцим, аминопептидазалар кіреді. Бөгде заттарға, мысалы, бактерияларға алдымен нейтрофильді дәншелер әсер етеді. Олар лейкоцит цитоплазмасында бөгде затпен қосылып, фагосома түзеді. Одан кейінгі екінші кезенде, фагосомаға азурофилді дәншелер әсер етеді де, фаголизосомалар түзіледі. Гидролаза ферменттері бөгде затты ерітіп жояды. Нейтрофильді лейкоциттер организмдегі фагоцитоз процесін іс жүзіне асырады.

## Дереккөздер

Санат:Лейкоциттер
Санат:Гематология
Программалық объект

**Программа объектісі, программалық объект** (Объект программы, программный объект; program object) — программаға түсінікті және онымен өңделетін мәліметтер элементі. Мысалы, программалық объектіге программада сипатталған айнымалылар, жиымдар, файлдар, жазбалар және тағы басқалар жатады.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Көзбен көрӀп бақылау

**Көзбен көріп бақылау (Визуальный контроль)** — оптикалық құралдардың көмегімен өндірістің әр түрлі сатыларында туындайтын электрондық техника бүйымдарының сыртқы ақауларын анықтау және талдау әдісі; электрондық аспаптардың сапасын бақылаудың бір түрі. Әдетте, литография процестерінің біріне кристалды болгеннен кейінгі оларды бақылау жатады. Монолиттік жөне гибриттік ИС-ды, әсіресе қалыптастырылған биполярлық немесе МДШ құрылымдары бар кристалдарды Көзбен көрӀп бақылау. көп еңбекті талап етеді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Әкеткіш жүйке

**Әкеткіш жүйке**(лат. nervus ab- ducens) — сопақша мидың трапеция тәрізді денесінің артқы жағынан және пирамиданың сыртқы қапталынан басталып, көз шарасы саңылауы арқылы көздік қуысына шығып, көздін латеральды тік бұлшықеті мен көз алмасын тартқыш бұлшықетті жүйкелендіреді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Әбдірахман Өскенбаев

**Әбдірахман (Әбіш) Өскенбаев** (1868-1895), Абайдың баласы. Бәйбішесі Ділдәдан туған. Семей қаласындағы уездік мектепте оқып, Төмен қаласындағы Александров реалды училищесін (1889), Санкт-Петербургтегі Михайлов артиллерия училищесін (1892) бітірген. 1890 ж. унтер-офицер, 1892 ж. портупей-юнкер, подпоручик деген әскери атақ алған. Сол жылы Ташкентте артиллерия гарнизонында қызмет істеді. Неміс тілін жетік білген. Абай сүйікті ұлына арнап бірнеше хат-өлең, жоқтаулар шығарған. Әуезов - ұлы жазушының *«[[Абай жолы]]»* эпопеясындағы басты кейіпкердің бірі. Романның 4-інші томында Әбдірахманның, оның жұбайының қазасын аса зор тебіреніспен, ауыр куйінішпен суреттеген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қостанай уезі қазақтарының төтенше съезі

**Қостанай уезі қазақтарының төтенше сьезі** - 1918 жылы қазанда 100-ден астам делегат қатысқан сьез. 

Сьезді Алашорданың жергілікті жетекшісі А.Алдияров ашып, «Алаш автономиясы туралы» арнайы баяндама жасады. Сьезде сонымен бірге Байғориннің баяндамасы тыңдалды. Сьез президиум сайлады. Оның төрағасы болып А.Бірімжанов, төрағаның серігі болып Е.Омаров, хатшылары болып Ғайсин мш Тұяқов сайланды. Сьезге Ырғыз, Торғай уездерінің өкілдері қатысты. Бүл төрт күнге созылған сьез Алаш автономиясы, қазақ полкі, Алашорданың жергілікті мүшелерін сайлау, уездік сот, жер мәселесі, қаржы т.б. мәселелерді карастырды. Сьез соңында Қостанай уезі Алаш автономиясына қосылады және Алаш үкіметін ғана мойындайды деген каулы қабылдады.

## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Бадамша дене

**Бадамша дене** (corpus amyg- daloideum; лат. corpus — дене, amygdaloideum — бадамша) — мидағы көру төмпегі мен жасымықша ядро аралығында орналасқан, жолақты дене құрамындағы сұрзаттық ядро (ядро — белгілі бір қызмет атқаруға маманданған нейроциттер перикариондарының тобы, ми сұрзатының бөлігі). Бадамша денені көру төмпегі мен жасымықшаның сұрзаттық ядроларынан ішкі және сыртқы ақзаттық аралықтар бөліп тұрады. Бадамша дене — жолақты дененің құрамында қыртысастылық ядро ретінде адам мен жануарлар орагнизміндегі көптеген шартсыз рефлекстердің (қимыл, вегетативті реттелу т.б.) іс жүзіне асуына қатысады. Бадамша денені орналасу орынына байланысты иіс миының құрамына жатқызады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Көмірлі микрофон

**Көмірлі микрофон (Угольный микрофон)** — дыбыс тербелісін электрондық сигналына түрлендіретін қайтымсыз түрлендіргіш. Көмірлі микрофонның жұмысы дыбыс тербелістерінің әсерінен *көмір* ұнтақтары кедергісінің өзгеруіне негізделген.** Көмірлі микрофонның** кедергісі қорек алу тоғының шамасына, көмір ұнтақтарының өлшеміне және олардың термиялық өңделуіне төуелді. Көмірлі микрофонның артықшылығы: арзан, сонымен қатар жақсы күшейткіш қасиетке ие.

**Негізгі кемшіліктері:** көмір ұнтағы ылғалға төзімсіз, кедергісі кеңістіктегі микрофонның орналасуы мен қорек алу тоғының шамасына тәуелді, сызықты емес бұрмаланулар мен өзіне тән шуылы бар. Телефон байланысында қолданыс тапқан көмірлі микрофонның жұмыс істеу сапасын арттыру үшін көмір ұнтақтарының сапасы мен ұнтақтың ылғалга төзімділігін арттыру керек.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Жағыпар Сұлтанбекұлы

**Жағыпар Сұлтанбекұлы**-
Көрнекті қоғам және мемлекет кайраткері Жағыпар Сұлтанбекұлы 1898 жылы Қостанай уезі Аманқарағай болысында туған. Қостанайдағы екі сыныптық орыс-қырғыз мектебін бітірген. Осында мұғалімдер курсында оқыған.

*1915 жылдан бастап жергілікті жерлерде сабақ берген. Жасынан халықты ағарту, ояту істеріне тілеулес болған. «Қазақ» газеті мен Алаш қозғалысының мақсатын елге таратуға күш салған.

*1920-1922 жылдары уездік халық ағарту бөлімінің меңгерушісі, Аманқарағай болыстык атқару комитетінің төрағасы,

*1922 жылы Қостанай губерниялық атқару комитетінің хатшысы болып істеді. Осы уақытта республика орталығынан арнайы іссапармен келген қайраткер С.Садуақасүлымен танысып, өңірді дамыту туралы ой-пайымымен бөліседі.

*1923 жылы губерниялық Жер-су мекемесінің бастығы, губерниялық атқару комитеті төрағасының орынбасары, 1925 жылы Ақмола губерниясына (Петропавл) жіберіліп, Жер басқармасының меңгерушісі болған.

*1926 жылы Ақтөбе губерниялық атқару комитетінің төрағасы,

*1926-1927 жылдары Қазақ автономиялық республикасы Егін шаруашылығы халық комиссары,

*1927- 1929 жылдары Қазақ ауыл-село одағы мен өлкелік мал өсірушілер одағының төрағасы,

*1930-1931 жылдары Қарқаралы аудандық атқару комитетінің,

*1931- 1932 жылдары Кеген аудандық атқару комитетінің төрағасы,

*1932 жылы «Қазқұрылысматериалдары» бірлестігінің басшысы, Жеңіл өнеркәсіп халық комиссариатының алқа мүшесі, Алматы облыстық атқару комитеті жеңіл өнеркәсіп бөлімінің меңгерушісі,

*1932-1935 жылдары «Қарағанды көмір» тресі директорының орынбасары,

*1935-1936 жылдары ішкі сауда халық комиссариаты жоспарлау-қаржы бөлімінің бастығы қызметтерін атқарады.

Қайраткер Қостанайдағы жылдарында «Ауыл» газетінің өрісін кеңейтуге көп атсалысқан. Сондай-ак, республикалық басылымдарда да оның мақалалары жарияланып тұрған. «Қазақстан шаруасының жайы, оның мүқтажы», «К вопросу о казахизаңии аппарата», «Атбасар уезінде» атты еңбектерінде қайраткер ел шаруашылығының мәселелерін және оны шешудің жолдарын жүйелі көрсетеді. Білгір маманның «Егіндік-шабындық жерлерді бөлу туралы» (1927), «Малшаруашылық серіктігін ұйымдастырудың пайдасы» (1930) атты кітапшалары өз тұсында үлкен сұранысқа ие болған. Әсіресе, қайраткердің 1925 жылы жазған «Бұрын һәм қазірде жер саясаты» атты зерттеуі - отандық ғылымның елеулі табысы. Мұнда ол жер саясатындағы отаршылдықтың зардаптарын жүйелі зерделейді. Бұл еңбекті С.Садуақасұлы, М.Дулатұлы жоғары бағалады. 1936 жылы қарашада ұсталып, 1937 жылы ақпанда атылған.
## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Санат:Тұлғалар
Баданаша без

**Баданаша без немесе бадана** - несепжыныс безі (glandula bul- bourethralis; лат. glandula — без; bulbus — бадана, пияз; грек, urethra - несепжыныс өзегі, уретра;) - еркек адам және еркек сүтқоректі жануарларға тән жүп аталық қосымша жыныс безі. Баданаша без — несепжыныс өзегі жамбас бөлігінің артқы жагында, оның кеуекті жыныстық бөлігіне өтер түсында орналасады. Бұл безді сыртынан бадана-кеуекті бұлшықет жауып жатады. Баданаша без — тек ит түқымдас жануарларда болмайды, ал қалған жануарлардың барлығында да болады. Ол, әсіресе, айғыр мен қабанда тым жақсы жетілген. Ең ірі без қабанда болады. Баданаша без құрылысы жағынан түтікше-көпіршікше бездерге жатады. Без сыртынан талшықты-серпімді қапшықпен қапталған. Қапшықтың құрамында бірыңғай салалы ет ұлпасының миоциттері мен көлденең жолақты бұлшықет ұлпасының талшықтары кездеседі. Бездін паренхимасы көптеген бөлікшелерден құралған. Бездің сектер бөлетін соңғы бөлімін бірқабатты текше тәрізді безді эпителий астарлайды. Баданаша без өзегі де, бірқабатты текше тәрізді эпителиймен астарланған, несепжыныс өзегінің қуысына ашылады. Баданаша бездің секреті шәуеттен бүрын бөлініп, несепжыныс өзегі қуысындағы зәр қалдықтарын бейтараптандырып, олардан тазалайды.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Базальдық денешік

**Базальдық денешік** (corpusculum basale; лат. corpusculum — денешік, basalis — негіздік) — клеткалардын арнайы органеллалары - кірпікшелер мен талшықтар құрамында кездесетін микроскопиялык кұрылым.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Несеп жолдары

thumb| alt=A.| ''Несеп жолдары''.
**Несеп жолдары** (мочевые пути); (viae urinariae, лат.via — жол, urina — зәр, несеп) — бүйректе түзілген зәрді уақытша жинап сыртқа шығаратын мүшелер жүйесі. Несеп жолдарына бүйректегі бүйрек тостағаншалары, бүйрек сабақшалары, бүйрек түбегі, несепағар, қуық, несепшығар өзегі, несепжыныс өзегі (еркек дарақтарда), несепжыныс кіреберісі (ұрғашы дарақтарда) жатады. Несеп жолдары құрылысы жағынан түтікше мүшелер. Олардың қабырғасы: ішкі — кілегейлі, ортаңғы — етті, сыртқы — сірлі немесе адвентиция қабықтарынан құралған. Кілегейлі қабықты ішкі жағынан көпқабатты ауыспалы эпителий астарлайды. Тек, несепжыныс өзегі мен несепжыныс кіреберісінің сыртқы ортаға шығар жеріндегі бөлігін көпқабатты жалпақ эпителий астарлайды. Эпителий қабатының астында өзіндік тақташа және кілегейлі асты негіз қабаттары (борпылдақ дәнекер ұлпасы) орналасады. Етті қабықты бірыңғай салалы ет ұлпасының ішкі және сыртқы ұзынша қабаттары және олардың аралығындағы ортаңғы сақинаша қабат құрайды. Несепағар сыртынан сірлі қабықпен қапталған. Қуықтың сыртқы қабығының 2/3 бөлігі сірлі қабықтан, ал қалған бөлігі адвентициядан тұрады. Қалған несеп жолдары мүшелерінің сыртқы қабығын адвентиция құрайды. Несеп жолдары зәрді жануарлар организмінен сыртқы ортаға шығарумен қатар, оның құрамындағы улы ыдырау өнімдерінің кері қанға сорылмауын қамтамасыз етіп, жануарлар организмін уланудан сақтайды.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Бекмұхамед Құсайынұлы Серкебаев

**Бекмұхамед Құсайынұлы Серкебаев** (1892, Қорған облысы, Половинное ауданы, Половинное ауылы - 1976, Алматы қаласы) - қазақ қоғамы үшін орны ерекше тұлғалардың бірі. Ол - Алаш қайраткері, жазушы-драматург, журналист, ұстаз және қазақтың біртуар әншісі Ермек Серкебаевтың әкесі.

## Өмірбаяны
* Бала кезінде М.Жұмабаевпен бірге Уфа қаласындағы «Ғалия» медресесінде оқыпты. Медреседе оқып жүрген кезінде Башқұрт ақыны Ш.Бабич екеуі «Шытымыр» атты сатиралық журнал шығарады. Бұл қазақ оқырмандарына арналған тұңғыш сықақ журналы еді. 
* 1916-1918 жылдар аралығында Омбы гимназиясын бітіріп шыққан соң, мұғалімдік қызмет атқарады. Қазақ халқының ұрпақ тәрбиесіне біркісілік үлес қосқан ұлт ұстаздарының бірі. Ол өмірінің қырық жылын ұстаздықпен өткізеді.
* Өз заманында қазақ баспасөзінде өзіндік із қалдырған талантты журналистердің қатарынан орын алады. Омбы облысында шыққан «Кедей сөзі», «Бостандық туы» газеттерінде жұмыс істейді. Сөйтіп, қазақ халқының тәуелсіз ел болу жолындағы алғашқы ой-пікірлерінің жарыққа шығып, елге тарауына себепкер болған.
* 1917 жылы 5-13 желтоқсанда өткен екінші жалпықазақ сиезінде «Алаш» партиясын құру туралы қаулы қабылданады. Осыдан кейін жергілікті комитеттер ұйымдастырыла бастайды. Алаш партиясының Омбы облыстық комитеті құрылғанда А.Сейітүлы, М.Жұмабаев, Е.Итбаев т.б. бірге Бекмұхамед Құсайынұлы комитет мүшелігіне сайланады.
* Алашорда таратылып, кеңес үкіметі орнаған кезде ол өзіне жүктелген міндеттерді атқара жүріп, жазушылықпен шұғылдана береді. 
## Шығармалары
* «Айқап», «Қазақ» газеттерінде өлеңдер, мақалалар жариялайды. 
* Ол 1912 жылы «Жер дауы», 1913 жылы «Қызыл бұзау», 1914  жылы «Әйел тендігі», 1915 жылы «Ғазиза» атты спектакльдер жазады. Сонымен бірге, 1915 жылы «Жылқышы күні», «Дәметкен» атты әңгімелер жариялайды.
* «Қызыл Қазақстан», «Әдебиет майданы» журналдарында «Ат тауы» (1924), «Құла тай» (1927), «Соңғы соққы» (1932) т.б. әңгімелері жарияланады. 1935 жылы А.Неверовтің «Ташкент - ток қала» повесін аударған.

## Дереккөздер


Санат:1892 жылы туғандар
Санат:Половинное ауданында туғандар
Санат:1976 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Алаш Орда қайраткерлері
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан драматургтері
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан сықақшылары
Көпканалды радио қабылдағыш

**Көпканалды радио қабылдағыш (Многоканальный радиоприемник)** — алдымен төменгі тасымалдаушы жиілікте, сосын тасымалдаушы жиілікте модуляцияланган, топтық сигналдарды қабылдауга арналған қабылдағыш.* Радиорелейлік* байланыс жүйесінде пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Вакуумдық электроника

**Вакуумдық электроника** — вакуумда еркін электрондар ағынының электр және магнит өрістерімен өзара әрекеттесуін зерттеуден, сондай-ақ осы өзара әрекеттесуді пайдаланатын электрондық аспаптар мен құрылғыларды құрудан тұратын электрониканың бөлімі. Алғашқы вакуумдық электрондық аспап — электровакуумдық диодты 1905 жылы ағылшын ғалымы Дж.А. Флеминг ойлап тапқан. Содан кейін басқада көптеген электродты шамдар (триод, тетрод, пентод, гептод) жасалып шығарылды. 1960-шы жылдарға дейін вакуумдық электроника іс жүзінде бүкіл электроникаға кең тарады. Транзистор ойлап табылғаннан кейін шалаөткізгіштік аспаптар вакуумдық электроника аспаптарының қолданысын шектеді. Бірақ радиохабар, теледидар, жылдамдатқыш техникасы, плазмалық технология, қашықтағы байланыс, радиолокация сияқты электромагниттік өрістің қуатты көздері пайдаланылатын техника мен технология облыстарында, негізінен, вакуумдық электроника қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Ғаламдық мәселелер

**Ғаламдық мәселелер** - [франц. *global* - баршаға ортақ] - адамзаттың бұдан былайғы тағдыры және әлеуметтік дамуы шешілетін аса маңызды мәселелер жиынтығы. Қазіргі өркениетке тән құбылыс-ғаламдық қауіпқатердің әршуі. Олар әртүрлі және күннен-күнге үдей түсуде. Ғылыми әдебиеттерде бұл мәселелер үш топқа жіктеледі:
 
1. Халықаралық қатынастар саласымен байланысты мәселелер: 
* Соғыс және бейбітшілік мәселелері; 
* Этнологиялық мәселелер; 
* Дамушы елдердің экономикалық артта қалуын жеңу мәселесі; 
* Космос пен Әлемдік мұхитты бейбіт игеру мәселелері; 
2. Жеке түлға мен қоғам арасындағы өзара қарым-қатынасқа байланысты мәселелер: 
* Демографиялық мәселе; 
* Аштық пен тоя тамақтанбаумен күрес мәселесі;
* Ғылыми-техникалық дамудың жағымсыз салдарын жою мәселелері; аса қауіпті індеттерді жою мәселесі; 
* Рухани ортаны және адамзаттың мәдени әркелкілігін қорғау мәселесі; 
3. Адам мен табиғат арасындағы қарым-қатынасқа байланысты мәселелер: 
* Экологиялық; 
* Шикізаттық; 
* Энергетикалық; 
* Ауа райы және т.б. мәселелер.

***Ғаламдық мәселелерді шешудің басты шарты*** - әлемдік қауымдастықтың мақсатты түрде келісілген саясат жүргізуі. Оның мынадай стратегиялық аса маңызды екі бағытын атап көрсетуге болады: ғылыми-техникалық саясат және қазіргі халықаралық қатынастарды реформалау. Алғашқысы экологиялық, шикізаттық, энергетикалық және т.б. қолданбалы сипаттағы мәселелерді шешуге ғылыми-техникалық алғышарттар жасауды, ал, екіншісі әлемдік қауымдастықты әділ демократиялық негізде реформалауды көздейді.
## Тағы қараныз
* Ғаламдық мәселелер бойынша ғаламдық конвенция
* Бүкіләлемдік кезекшілік институты
* Биологиялық алуан түрлілік конвенциясы
* Ғаламдық апат
* Ғаламдық қауіпсіздік

## Дереккөздер


Санат:Ғаламдық мәселелер
Программа сегменті

**Программа сегменті** (Сегмент программы;, program segment) — оверлейлік программаларда жедел жадқа толықтай шақырылатын бір немесе бірнеше басқару секцияларының құрамындағы ең кіші программалық бірлік.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Базальдық мембрана

**Базальдық мембрана** (базальная мембрана); (membrana basalis, лат. membrana — жарғақ, basalis — негіздік) - эпителий ұлпасының эпителиоциттері мен олардың астындағы борпылдақ дәнекер ұлпасы шекарасында орналасқан құрылым.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Ядролық паритет

200px|thumb|right
**Ядролық паритет** - ядролық күштер мен қарулану саласының шамалас, тепе-теңдігі.
**Ясперс (Jaspers) Карл** (1883- 1969) - неміс философы, XX ғасырдың ортасында "жаһандық әлем", "жаһандық бірлесу", "біріккен адамзат", "ортақ тағдыр", "әлемнің тұйықталуы" жөнінде мәселелер көтеріп, негізгі ұғымдарды айналымға енгізген глобалистика саласындағы алғашқы теоретиктердің бірі. Бүгінгі күні бұл ұғымдар қазіргі глобалистиканың терминдерінің негізін құрайды. Ясперстің "Тарихтың қайнарлары және оның мақсаттары" (1948) деген еңбегінде түңғыш рет бүгінгі мағынасындағы "жаһандық" термині қолданылып, күндердің күнінде жер шарының адамзат баласына тарлық етіп, ондағы табиғи ресурстардың таусылатыны жөнінде алаңдаушылық білдірілді. Ясперс болашақ адамның келешегін айқын көрді. Егер ортақ әлемдік тәртіп орнайтын болса, онда адамға қатер сыртқы жаудан емес, табиғаттан келеді. Оның мүмкіндіктерінің шектеулілігі жақын арада жаңа тарихи жағдайлар туғызады, ал бүгінгі күні онсыз да шектеулі шикізат көзін қамсыз ысырапшылықпен тұтыну оның таусылуына әкеліп соқтырады деп ескертеді. Ясперс сондай-ақ бүгінгі адамзат қауымдастығының географиялық ортамен қарым-қатынасының түбегейлі өзгергенін айтады: "Біздің шешуші мәнге ие жаңа тарихи жағдайымыз адамдардың жер бетіндегі шынайы бірлігін білдіреді. Қазіргі байланыс құралдарының техникалық мүмкіндіктерінің арқасында біздің планета адамға бағынатын біртұтас жүйеге айналды, - дейді, - ендігі жерде мыналар шешуші болып табылады: Әлем тұйықталды. Жер шары біртұтас. Жаңа қатерлер мен мүмкіндіктер шығуда. Барлық маңызды мәселелер әлемдік мәселелерге айналды, қатерлер - барлық адамзаттың басына төнді". Ясперс соғыстан кейінгі әлемнің жаһандану жолындағы өзгерістерін жазбай таныды.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Экология
Көп модалы оптикалық талшық

**Көп модалы оптикалық талшық (Многомодовый оптоволокно; ''multimode fiber'')** — екі немесе одан көп модалардың электромагниттік импульстері көмегімен ақпарат таратуды қамтамасыз ететін оптикалық талшық.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Базальдық қабат

**Базальдық қабат** — көпқабатты жалпақ эпителий ұлпасының негіздік (базальды) жарғақпен жанасатын ең төменгі эпителиоциттер қабаты. Базальды қабатгы бір қабатта орналасқан призма тәрізді эпителий жасушалары (эпителиоциттер) құрайды. Олардың сопақ келген ядролары эпителиоциттердің негіздік жарғақ жағындағы базальды полюсінде бір деңгейде, бір қатарда орналасады. Базальды қабаттың эпителиоциттері митоз арқылы бөлініп үздіксіз көбейіп отырады. Базальды қабат эпителиоциттерін — көпқабатты жалпақ эпителий ұлпаларының діңгекті (кам- биальды) жасушалары деп атайды. Базальды қабат эпителиоциттері негіздік жарғаққа жартылай десмосома байланысы арқылы бекиді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Программа секциясы

**Программа секциясы** (Секция программы; program section) — кобол программасындағы атаулы, логикалық байланысқан параграфтардың тізбегі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Атмосфералық электр әсері

**Атмосфералық электр әсері** (Влияния атмосферного электричество). Атмосфералық электрге
найзағай тогы, электрленген бұлттар
және қарлы, топырақты боран зарядтары жатады. Олардың негізгісі —
найзағай тогы. Найзағай бұлт пен
жердің электрлік зарядталу, яғни
бұлттан токтың жерге өту құбылысы.
Мұндағы кернеу 1 — 10 млн кВ, ток
күші 10—30 кА аралығында болады.
Бұлттан жерге өтетін ток тек біреу
емес, оның бастаушысы және бірінен
соң бірі пайда болатын он шақты
серігі болады. Найзағай тогының
жиілік ауқымы 5—10 кГц, разрядтың ұзақтыгы 100—200 мкс, басты ток
жылдамдығы 100 км/с, температурасы
20 000»С.
Найзағай тогы мен кернеуі байланыс сымдарын балқытып, изоляцияларды күйдіріп, кабель қабықтарын балқытып, тіпті күйдіріп
жібереді. Әуе байланыс жолының
ағаш тіректерін жандырып жібереді.
Байланыс жолдарының тізбектерінде найзағай түскенде болатын
жоғары кернеулік бұлттың жерге
разрядталуынан тікелей немесе
басқа бір нәрселер арқылы отуінен
болады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Сергей Алексеевич Баруздин

**Баруздин Сергей Алексеевич**(1926-1991), орыс жазушысы. Негізінен балаларға арнап жазады. Әуезовпен 1954 ж. танысқан. Содан бастап қарым-қатынас жасап, араласып тұрған. Ұлы жазушы қайтыс болғанда, жерлеуге қатысқан. «Шын суреткердің адалдығы» атты мақаласында Әуезовтің зор таланты мен терен білімі, интернационалдық кезқарастары жағынан әлем әдебиетіндегі ерекше құбылыс екенін тебірене жазды.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Көп модалы сәулежол

**Көп модалы сәулежол (Многомодовое световод; multimode fiber)** — өзекшесінің диаметрі жарық толқыны ұзындығынан едәуір артық болатын оптикалық талшық. Өзекше диаметрінің стандарттық мәні **ҚКЖ** оптикалық кабельдері үшін 50 және 62,6 мкм. Мұндай сәулежолда 1500-ге жуық бағытталатын модалар болады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Вакуумметр

thumb|200px
**Вакуумметр** - сиретілген газдың қысымын өлшеуге арналған аспап (вакуумдық манометр). Құрылымына және жұмыс істеу принципіне байланысты Вакуумметр сұйықтық, механикалық, компрессиялық, жылулық, ионизациялық, магниттік, электроразрядтық, радиометрлік болып бөлінеді. Вакуумдық электроникада электрондық вакуумдық аспаптардың ішіндегі вакуумды өлшеу үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Сақтау уақыты өткен дата

**Сақтау уақыты өткен дата** (Дата истечения срока хранения; purge date) — файл тамғасында жазылған мерзім. Мерзімі жеткенде файл ескертусіз жүйемен автоматты түрде жойылады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Программа семантикасы

**Программа семантикасы** (Семантика программы; program semantics):
* 1) қабылдағыштың — адамның немесе автоматтың — программаны ұғынуы тұрғысындағы программаның мағынасы;
* 2) программаның автоматты атқарылуы тұрғысындағы программаның мағынасы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Көп модалы талшық

**Көп модалы талшық (Многомодовое волокно)** — өзекшесінің диаметрі 50—125 мкм болатын оптикалық талшық (ОТ). Бұл неғұрлым тез таралған ОТ түрі. Ұзындығы өр түрлі толқындар немесе фазалар айырымы бар бірнеше модаларды (тәуелсіз жарық жолдарын) таратып бере алады. Алайда өзекше диаметрінің үлкен болуы жарық шоғының өзекше бетінен жиі шағылуын тудырады, ал бұл күшті дисперсияға әкеліп соғады. Дисперсия өткізгіштің қабілетін және қайталағыштардың арақашықтыгын шектейді. Коп модалы ОТ-тың откізгіштік қабілеті, шамамен, *2,5 Гбит/с* құрайды.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Құрбан Әбдірәсілов

**Құрбан Әбдірәсілов**(1932 жылы туған), ұйғыр актері. ҚазКСР-інің халық артисі (1987). 1956 ж. Ташкент театр-көркемсурет институтының актерлік факультетін бітіргеннен кейін, Алматыдағы Ұйғыр музыкалы комедия театрына қабылданды. Алғашқы ойнаған елеулі рөлі - Қ. Мұхамеджановтың *«Бөлтірік бөрік астында»* спектакліндегі Әнуар Әбдірәсілов негізінен өткір мінезді рөлдерді орындаумен көрермендер сүйіспеншілігіне бөленді. Әуезовтің 1968 ж. ұйғыр театры сахнасында қойылған *«[[Айман-Шолпан]]»* комедиясындағы аңғал, адуын батыр Көтібардың рөлін шебер орындады.

## Дереккөздер


Санат:1932 жылы туғандар
Санат:Ұйғырлар
Санат:Қазақстан актерлері
Базофильді миелоциттер

**Базофильді миелоциттер** (myelocytus basophilicus; грек, myelos — жілік майы, kytos - жасуша; basis — негіз; рһіііа - сүйіспеншілік, жақсы көру) - адам мен жануарлар организмдеріндегі сүйектің қызыл кемігі майының миелоидты ұлпасында дамып жетілетін базофильді гранулоциттер. Базофильді миелоциттердің қантүзілу процесіндегі даму қатары — ұрықтық қантүзілу кезінде қалыптасып жетіліп, сүйектің қызыл кемігі майына келіп қоныстанған көпмүмкіндікті (полипотентті) діңгекті жасушалардан бастау алады. Бұлардан көпмүмкіндікті жартылай діңгекті жасушалар, олардан арнайы биологиялық белсенді зат — поэтиннің әсерінен өздігінен қалпына келу мүмкіндіктері шектелген бірмүмкіндікті (унипотентті) бастама жасушалар жетіледі. Бұлардан бөлініп көбею арқылы үлкен ядролы солғын базофилді цитоплазмалы ірі жасушалар — миелобласттар дамиды. Миелобласттар митоздық бөліну арқылы ірі промиелоциттерге (мөлшері 20-25 мкм) айналады. Бұлардың цитоплазмасында азурсүйгіш дәншелер болады. Промиелоциттерден бөліну арқылы ядроларының пішіні таға тәріздес базофильді метамиелоциттер (балғын базофилді миелоциттер), бұлардан жетілу сатыларына сәйкес таяқша ядролы базофильді миелоциттер, олардан сегментті ядролы базофильді миелоциттер жетіледі. Базофильді миелоциттердің жетілу сатыларына байланысты аталган барлық түрлерінің цитоплазмаларында негіздік бояулармен көкшіл түске боялатын дәншелер болады. Сондықтан, бұларды базофильді гранулоциттер деп атайды.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Программа сипаттамасы

**Программа сипаттамасы** (Спецификация программы; program (module) specification) — мәселенің шешу алгоритмін (программасын) құруға қажетті ақпараты бар дәл жөне толық тұжырымы; өндеу нәтижесінде қанағаттандыруы тиіс программаға қойылатын талаптардың формаланған ұсынылуы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
АТС-тің қызмет көрсетуші сымдары

**Атс-тің қызмет көрсетуші сымдары**  (Служебные провода
АТС). Координаталы АТС-тың
(АТСК) құрамы үш іздеу сатысынан
тұрады: абоненттік іздеу (АI), токтық
іздеу (ТI ) , регистрлік іздеу (РI )
сатылары. Осылардың ішіндегі абоненттің іздеу сатысының (АI) әрбір
кірісі алты жалғаушы сымдардан: а,
в, с, d, е, / және бір жалғанбайтын
сымнан к тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Көпретті координаталы қосқыш

**Көпретті координаталы қосқыш (Многократный координатный соединитель, (МКС)).** Көп- ретті координаталы қосқыш координаталы АТС-дің негізгі коммутациялық құрылғысы болып табылады. Жалғауды орнату процесінде оның жұмысы маркерлер мен регистрлердің көмегі арқылы басқарылады.

**Көпретті координаталы қосқыш** — электромагниттердің көмегімен қозғалып отыратын, таңцаушы және ұстап тұрушы жолақтардан құралган іздегіштер жиынтыгы болып табылады. Жолақтардың қозгалуы іздегіштердегі жалғанудың іске асырылуын тудырады. Көпретті координаталы қосқыштың бірнеше түрі бар, олар құрылғы сына, іздегіштер санына, позициясы жөне тагы басқа ерекшеліктеріне қарай бөлінеді. Ең көп таралған екі Көпретті координаталы қосқыш түрі бар:
* Көпретті координаталы қосқыш 20x10x6 
*Көпретті координаталы қосқыш 10x20x6.

Бұл белгілердегі біріші сан — КөпреттӀ координаталы қосқыш құрамына кіретін
іздегіштер санын, ал екінші сан әрбір іздегіштің түйіспелі өрістің сыйымдылығын, ал үшінші сан топ-тағы түйісетін серіппелердің жалпы санын білдіреді. Көпретті координаталы қосқыш, сондай-ақ екі-үш позициялы болып бөлінеді. Позициялар саны әрбір жалғануға арналған жолақғар санымен анықталады. Көпретті координаталы қосқыштағы әр түрлі іздегіштерінің жалғануын қамтамасыз етуге арналған іздегіш жолақтарда коп мәрте қолданылуына байланысты Көпретті координаталы қосқыш деп аталған.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Валенттік аймақ

**Валенттік аймақ** — қатты денедегі, соның ішінде шалаөткізгіштегі рұқсат етілген электрондық күйлердің энергетикалық облысы; Т=0К температурада валенттік электрондармен толық толтырылған. Валенттік аймақ түсінігі шалаөткізгіштердегі заряд тасымалдаушылардың қозғалыс зандарын аймақтық теория бойынша түсіндіруде пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Базофильді зат

**Базофильді зат** (substantia ba-sophilia; лат. substantia - зат, грек, basis - негіз, рһіііа — жақсы көру) - жүйке жасушасы — нейроцит цитоплазмасындагы негіздік бояулармен (тионин, көк толуидин, көгілдір крезил т.б.) көкшіл түске боялатын, пішіні мен мөлшері әртүрлі түйіршік тәрізді дәншелер. Базофильді зат — нейроцит денесінің (перикарионның) және оның жүйке толқындарын (импульстерін) сырттан қабылдайтын өсінділері — дендриттерінің цитоплазмасыңда орналасады. Ал нейроциттің аксондык төмпешігі мен аксонының (жүике толқынын неироцит перикарионынан әрі қарай өткізетін жүйке жасушасының өсіндісі) цитоплазмасында базофильді зат болмайды. Электронды микроскоп арқылы базофильді заттың бір-біріне параллельді тығыз орналасқан гранулалы эндоплазмалық тордан түратындығы анықталды. Ал гистохимиялық әдіс - нейроцит цитоплазмасындағы базофильді заттың РНҚ-ға өте бай екендігін көрсетті. Базофильді зат — нейроциттегі протеиннің биосинтезі процесіне қатысу арқылы жүйке жасушасы перикарионы мен өсінділерінің цитоплазмасы массасының белгілі бір деңгейде тұрақты болуын қамтамасыз етеді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Бес мың деген белден асарда

**Бес мың деген белден асарда** — жазушы Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің мақаласы. 

«Социалистік Қазақстан» газетінің бес мыңыншы санының шығуына арнап жазылған. Автор газеттің өркендеп, сапасының арта түсуі үшін үш тілек-талабын қояды.

Бірінші – көтеріп отырған тақырыбы, қозғау салған проблемалық мәселелерінің мазмұны мен мәні жағынан биік тұрғыдан келуін, екінші - әдебиеттің бүгінгі күні мен еткен кезеңдегі даму барысы, өсу қарқыны мен аяқ алысын, әсіресе, халық әдебиетінің асыл қазыналарын зерттеп, талдап ұғу жағына, үшінші – көркөм өнер мәселесіне автордың, режиссердің табысы мен кемшілігіне, театрдың қалыптасып өсуіне көңіл аудартатын мақалаларға көбірек орын берсе, театр өнерінің жетіле түсуіне көп көмегі тиетінін баса айтқан. Шығарманың қолжазбасы сақталмаған.

Алғаш рет «Социалистік Қазақстан» газетінің 1938 жылғы 24 желтоқсандағы нөмірлерінде жарияланған. Елу томдық шығармалар жинағына енгізілді (12-том, 2004).

## Дереккөздер

Санат:Мұхтар Әуезов мақалалары
Базофилия

**Базофилия** - жасушалардың құрылымдық құрамдарының негіздік бояулармен көкшіл түске боялу қасиеті. Ядроның көк түске боялуы — хромосомалар құрамындағы дезоксирибонуклеин қышқылының (ДНҚ) және ядрошықтағы рибонуклеин қышқылының (РНҚ), ал цитоплазманың көкшіл түске боялуы, оның құрамындағы құрылымдардың: РНҚ-ның, мукополисахаридтердің, протеиндердің және т.б. заттардың негіздік бояулармен боялуына байланысты болып келеді. Базофилия — жасушалардыгы протеиндердің қарқынды түзіліп, жасушалар массасының белсенді өсу процесіне тән құбылыс.

## Дереккөздер


Санат:Микробиология
Санат:Гематология
Санат:Гистология
Программа схемасы

**Программа схемасы** (Схема программы; the circuit of the program) — кейбір абстрактылық алгебралық жүйенің сигнатураны пайдаланып программаның қалай түзілетінін көрсететін құрылымдық объект.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Көп сәулелӀ коннектор

**Көп сәулелі коннектор (Многолучевой коннектор; array connector)** — көп талшықты *(4—8 не-месе 12 талшықты)* кабельді қосатын беттақтай коннекторлары арқылы ағытпалы қосылысты қамтамасыз ететін оптикалық-талшықтық бұйым. Әдетте, оның ішіндегі талшықтар бір қатарда, бір-біріне жақын құралады. Көп сәулелі коннекторлар зауытта ғана жасалады жөне модульдік оптикалық-талшықық магистралдық арналар құруды қамтамасыз етеді

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Құрылтай жиналысы

**Құрылтай жиналысы** - 1917 жылы Ресейде сайлау құқығы негізінде басқару түрі мен конституция жасау үшін ұйымдастырылған құрылым. Мұны сол кездегі саяси ағымдар мен партиялардың көпшілігі қолдаған. Құрылтай жиналысының сайлауы 1917 жылдың қараша айынан бастап 1918 жылдың басына дейін жалғасты. Құрылтай жиналысының Ресейдегі рөлін түсіне отырып, Алаш жетекшілері Бірінші жалпықазақ сьезінде Құрылтай жиналысына дайындықты және оған депутаттар сайлау мәселесін жеке мәселе ретінде көтерді. Осы жылдың қазан айында «Алаш» партиясы атынан Құрылтай жиналысына Торғай, Ақмола, Семей, Орал, Жетісу облыстарынан және Бөкей ордасынан бірнеше тізім бойынша депутаттар сайланды. Олардың арасында Алаштың барлық дерлік қайраткерлері болды.
## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Степан Григорьевич Бархударов

**Бархударов Степан Григорьевич** (1894-1983), тіл білімі маманы. Филология ғылымының докторы, профессор (1932), КСРО Ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1946), Лениндік сыйлықтың лауреаты (1970). «Қазіргі орыс әдеби тілінің сөздігі» (1948-65) деп аталатын 17 томдық сөздікті жасауға қатысты. Әуезовтің 60 жасқа толуына байланысты бірнеше ғалымдармен бірге жедел- хат жолдап, зор денсаулық, шығармашылық табыс тілеген. («М. О. Ауэзову. Сборник статей к его 60-летию», А., 1959, 24-бет). Мұхаң Бархударовты Ленинград университетінде оқып жүрген кезінен бастап біледі. Тіл туралы жазбаларында оның еңбектеріне көңіл аударған. .
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Тілім, саған айтайын...

**«Тілім, саған айтайын...»**(*«Әбдірахманға Кәкітай атынан хат»*)- Абайдың 1894 жылы жазған өлеңі. 
*Әрқайсысы 4 тармақты 17 шумақтан тұрады. 
## Дәстүр
Абай заманында айтқан ойын басқа біреу арқылы білдіру кең тараған. Мысалы, ғашығына деген ниетін жеңгесі арқылы айту, қайын жұртқа деген базынасын бапасы (жиені) арқылы білдіру, жеткізу. Абай бұл өлеңінде өз ойын жеткізу үшін сондай тәсілді пайдаланған. Кәкітай арқылы өз айналасындағы шәкірт ақындар шығармаларының сарапшысы Әбдірахманнан әділ-қазылық күткендей. *«Мен жазайын сізге хат, Оқып көрсін ол шындап...»* яғни, жазған өлеңдерінің бағасын енді сенің аузыңнан да бір тыңдап көрсінші дейді. Ақынның білімді баласына шағынып отырғандығы, сөз ұқпаған біреуге іштей күйінгендігі байқалады. *«Ұрлаған сөз деп айтасың, Сөз ұрлыққа жүре ме?...»* деп, мәйекті сөз тіркесінің бір ақын емес бірнеше ақынның жыр жолдарына түсіп, әр қилы мағына беріп жатуы оғаш нәрсе еместігін ескертеді. Абай ақын балалары Мағауия мен Кәкітай арасындағы шығармашылық тартыстың төрелігін енді Әбдірахманнан күтеді. Өлең соңы негізгі тақырыптан ауыңқырап, енді хат жазушының әкелік, інілік сезімін танытады. Алыста жатқан ағасының жанына барып, қызмет ете алмай жүргеніне өкінішті екенін білдіреді. Дімкәстау бауырының денсаулығына деген алаңдаушылық еміс-еміс елес бергендей. 
*Өлең 7-8 буынды шалыс ұйқас үлгісінде жазылған. Алғаш ақынның 1933 жылы жарық көрген толық жинағында жарияланды. Басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. Мүрсейіт қолжазбаларында 2-шумақтың 1-жолы *«Жүректің сөзін сөйлетіп»* болса, жинақтарда *«Жүректің сөзін сөйле, тіл»* делінген. Мүрсейіт қолжазбаларында, 1945 жылғы жинақта 7-шумақтың 1- жолы *«Көрінген соң бір дидар»* деп алынса, кейінгі басылымдарда 1933 жылғы жинаққа сәйкес *«Көріскен соң бір дидар»* болып қабылданған. 
*Туынды орыс тіліне аударылған.	

## Дереккөздер



Санат:Абай энциклопедиясы
Ғаламдық қауіпсіздік

**Ғаламдық қауіпсіздік** (жалпыға ортақ) - халықаралық қатынастар жүйесінің және экологиялық жағдайдың әлемді тұрақсыздандыруы, жалпы жер шарының көлемінде дағдарыс туғызуы мүмкін қауіп-қатерлерден қорғау; ғаламдық процестерді саяси реттеу.
**Ғаламдық қауіпсіздікті** қамтамасыз ету саясаты аса күрделі әрі кешенді сипат алады; ол қоғам өмірінің әртүрлі салаларымен және саяси процестің әртүрлі элементтерімен үздіксіз байланыста. Саясаттың ғаламдануы - жалпы адамдық құндылықтардың орныққандығының белгісі.
**Ғаламдық қауіпсіздік** саясаты қызмет ету деңгейі мен саласына байланысты әртүрлі салаларға бағытталуы мүмкін - экономикалық, экологиялық, әскери, ақпараттық, әлеуметтік-мәдени; ол әртүрлі кеңістіктік деңгейде көрініс табуы ықтимал - ғаламдық, аймақтық, жалпыүлттық және шағын. Кең мағынасында қауіпсіздік саясаты - ғаламдық қауіп-қатерді азайту, ауыздықтау саясаты. XXI ғасыр ғаламдық қауіпсіздіктің әскери емес аспектілері маңызды бола түсуде. **Ғаламдық қауіпсіздікті** қамтамасыз ету халықаралық құқықта белгіленген заңдар билігін нығайтумен; Б¥¥ маңызын арттырумен; келіссөздер жүргізу процесінің тиімділігін жоғарлатумен; ядролық және қарапайым қарулануды қысқартумен; жаппай қырып-жою қаруын қысқартумен; ғаламдық дамуды сәтті болжап, үлгілеумен; өркениеттің тұрақты даму стратегиясын жүзеге асырумен байланыстырылады.
## Тағы қараныз:
* Ғаламдық мәселелер
* Ғаламдық мәселелер бойынша ғаламдық конвенция
* Бүкіләлемдік кезекшілік институты
* Биологиялық алуан түрлілік конвенциясы
* Ғаламдық апат

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Қауіпсіздік
Санат:Қоғам