open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жансүгіров музейі

**Жансүгіров музейі** - ақын І. Жансүгіровтің өмірі мен шығармашылық қызметін көрсетуге арналған тарихи-мәдени мекеме, әдеби-мемориалдық мұражай. 1984 ж. Талдықорған қаласында ашылды. Музей орналасқан 5 бөлмелі ағаш үй (1880 ж. салынған) архитектура ескерткіш саналады. Мұражайдың негізгі мақсаты - ақынның өмірі мен әдеби қызметіне байланысты материалдарды жинау, сақтау және ұсыну. Мұражай 280,5 шаршы метр аумақты алып жатыр. Мұражай қорында 6073 ғылыми-көмекші және мұражайлық маңызы бар заттар бар.Музейдің 1-бөлімінде ақынның өскен ортасы, 2-бөлімінде есею жылдары, өсу жолы туралы мағлұматтар жинақталған. 3-бөлім оның жүмыс бөлмесін көрсетуте арналған. 4-бөлімде ақынның шығармашылық мұрасы сақталған. Ал, 5-бөлім оның ізбасарлары мен замандастары туралы сыр шертеді. Музейде сирек кездесетін кітаптар, архив материалдарының көшірмелері, фотосуреттер, құжаттар мен жазушының өзі және отбасы тұтынған кейбір заттар бар. Сондай-ақ Ілиястың тұлғасын бейнелейтін онер туындылары, суреттер мен мүсіндер орын алған. Мұнда жыл сайын 5 мыңға жуық адам келеді. Экспонаттардың саны — 4000. Музейде ғылыми кеңес жұмыс істейді.Мұражай орналасқан ғимарат 1907 жылы салынған. Мұражай ғимараты сәулет және қала құрылысы ескерткіші болып табылады. Ғимарат мемлекеттің қорғауында.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мұражайлары
Санат:Талдықорған
Жансүгіров қорғаны

**Жансүгіров қорғаны** - тарихи ескерткіш. Халықтық аңыз бойынша Ақсу ауданындағы Жансүгіров, Бүйен, Басқан, Үштөбе, Бейсенбі қорғандарын жоңғарлар салған. 1726 ж. Қабанбай батырдың мыңбасы Шонай батыр оларды жоңғарлардан азат етті. Кейін қазақтар қорғандардың мұнарасынан бір-біріне отпен белгі беріп, жау қолы қанша, қай жерде, қалай соғысып жатқанын хабарлап тұрған. Бүйен қорғанынан осы қорғанға су тартқан құбыр табылды.

## Дереккөздер
Жансүгіров тас таңбалары

**Жансүгіров тас таңбалары** — Ақсу ауданындағы Көпірлі, Сайынбөлекжайлауларына баратын жол жағалауындағы жақпар тастардагы көне жазулар мен суреттер. Бұл тастағы таңбаларды ақын I. Жансүгіров зерттей бастаған, бірақ қуғынсүргінге ұшырауына байланысты зерттеу жұмысты аяқтай алмаған. Тас таңбалары арнайы ғылыми зерттеуді қажет етеді.

## Дереккөздер


Санат:Жетісу
Тельман Жанұзақов

**Тельман Жанұзақов** (13.8. 1935, Райымбек ауданы, Нарынқол ауылы - 12.9.1978, Алматы) - жазушы, аудармашы. Қазақстан жазушылар одағының мүшесі.

## Өмірбаяны
Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан.
* 1957 жылы ҚазМУ-ді бітірген. 
* Еңбек жолын 1956 жылы "Лениншіл жас" (қаз. "Жас Алаш") газетінің әдеби қызметкері болып бастаған. Осы газетте бөлім меңгерушісі, бас редактордың орынбасары міндеттерін атқарды. 
* 1967-1971 жылдары КОКП-нің органы — "Правда" газетінің Қазақстандағы тілшісі, 
* 1972-1974 жылдары екі тілде шығатын "Ара" журналының бас редакторы
* 1974 жылдан өмірінің соңғы күндеріне дейін "Қазақфильм" киностудиясы директорының орынбасары, директоры, Қазақстан Кинематограф одағының екінші хатшысы болды.

## Шығармашылығы
### Аудармалары
* Швейцар жазушысы Ф.Дюрематтың "Сот пен жендет" повесін
* Америка жазушысы Ф.Купердің "Могиканның соңғы тұяғы"
* Толстойдың "Инженер Гариннің гиперболоиды" романдарын қазақ тіліне аударды. 
### Өз шығармалары
* "Ради жизни на земле"
* "Олимпийский факель"
* "Азаматтар" атты кітаптары жарық көрді.

## Құрмет
* Райымбек ауданы Нарынқол ауылындағы орта мектепке есімі берілген.

## Дереккөздер


Санат:13 тамызда туғандар
Санат:1935 жылы туғандар
Санат:Райымбек ауданында туғандар
Санат:12 қыркүйекте қайтыс болғандар
Санат:1978 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан аудармашылары
Санат:Қазақстан жазушылары
Жаңа мұздығы

**Жаңа мұздығы** – Күнгей Алатауының солтүстік беткейіндегі қазаншұңқыр тектес мұздық. Шілік өзенінің бастауында орналасқан. Мұздықты С.Е. Дмитриев ашқан (1910). 1965 жылы Қазақстан мұздықтарының каталогіне енгізілген.

## Аумағы, жер бедері
Солтүстікке қарай созылған мұздықтың ұзындығы 6,4 км, көлемі 1,29 км32, орташа қалындығы  100 м-дей, жалпы ауданы 13,2 км2, оның ішінде фирн (мұз-қар) алаңы 7,1 км2, оның ені 7 км-дей. Мұздық тілінің ені орта тұсында 2 км-дей, фирн сызығы 4010 м биіктікте өтеді. Жаңа мұздықтың ауданы мен көлемі жылдан-жылға кеміп барады.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы мұздықтары
Санат:Күнгей Алатау
Жаңа Антонов суару жүйесі

**Жаңа Антонов суару жүйесі** — Сарқант ауданында 1932 ж. іске қосынған. Бастауын Лепсі өзенінен алады. Арна бойында 1 бас тоған бар. Суаратын жер аумағы — 10669 га, арналары мен арықтардың жалпы Ұзындығы 54,6 км, бойына 13 гидрөотехникалық қондырғы салынған.

## Дереккөздер


Санат:Жетісу
Санат:Қазақстан суару жүйелері
Жансүпов

**Жансүпов** — қазақ әдеби тілін жаңа сатыға көтерген қаламгер. Елімізде бірнеше мектеп, көше, аудан, елді мекенге, Талдықорған қаласындағы Жетісу мемлекеттік университетіне 291 ақын есімі берілген. 1994 ж. университеттің қарсы алдындағы алануа ілиястың қоладан құйылған ескерткіші (мүсінші Т.Досмағамбетов) орнатылды. Осы қалада ақынның өмірі мен шығармашылығына арналған әдеби-мемориалдық музей жұмыс істейді.

## Дереккөздер
Жансүгіров ауылы

**Жансүгіров** — Жетісу облысы Ақсу ауданындағы ауыл, аудан (1964 жылдан) және Жансүгіров ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы – Талдықорған қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 119 км-дей жерде, Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік сілемдерінің бірі — Қайрақты тауының солтүстік-батыс баурайында, Ақсу өзені жағалауындағы бұта шоғырлары аралас бетеге, жусан, селеу, боз, сарсазан өскен қоңыр, сұр қоңыр топырақты қуаң дала белдемінде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 19 ғасырдың ортасында қаланды. Алғашында "Тасбекет", кейін Абакумовка селосы аталды. 1930 жылдарының басында мұнда алғашқылардың бірі болып ұжымшар ұйымдасты, кейін ол бірнеше ұсақ шаруашылықпен біріктіріліп "Өндіріс", одан соң Чапаев атындағы ұжымшар атанды. 1963 жылы ол "Қаракемер" кеңшары болып қайта құрылды. 1966 жылдан қазақтың белгілі ақыны  Ілияс Жансүгіровтың есімімен аталады. Жансүгіровте қант зауыты, су электр стансасы, автокөлік, құрылыс мекемесі, астық қабылдау пункті, нан зауыты, т.б. ауданы кәсіпорындар мен мекемелер бар. Жансүгіров атындағы АҚ, серіктестіктер мен шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
2 орта мектеп, кәсіптік техникалық мектеп, аудандық аурухана, емхана, баспахана, кинотеатр, клуб, сауда орталығы, стадион, мешіт, Жансүгіров музейі, саябақ, т.б. бар. Жансүгіров арқылы Алматы—Өскемен автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Ақсу ауданы елді мекендері
Санат:Жетісу казак әскерінің елді мекендері
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Жаңа Әшір суару жүйесі

**Жаңа Әшір суару жүйесі** — Алматы облысы, Панфилов ауданында 1985 жылы іске қосылған. 

Бастауын Өсек өзеніндегі бас тоған арқылы алады. Суаратын жер аумағы 1307 га. Арналарының жалпы ұзындығы 29,6 км. 38 гидротехникалық қондырғы бар.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан суару жүйелері
Санат:Панфилов ауданы географиясы
Конустылық

**Конустылық** 
(Конусность) -
# Конустың екі көлденең қимасындағы диаметрлерінің айырмасы мен осы қималардың арақашықтығының қатынасы; 
# Қиық конус табандарындағы шеңберлер диаметрлерінің айырымын оның биіктігіне бөлгенде шығатын шама. 
Конустылықты **К**, қисық конустың үлкен диаметрін **D**, кіші диаметрін **d** және биіктігін 
**L** әріптерімен белгілесек, мына өрнек шығады:
 K = \frac{D-d}{L}

C = \frac{D}{H} = \frac{D - 
d}{L}
Конустылықтың сызбадағы таңбасы: **Δ** - **Конустылықтың** өлшемі қарапайым бөлшек түрінде белгіден (таңбадан) кейін жазылады. Сызбада конустылық "**Δ**1:7" сияқты жазумен белгіленеді. Бұл жазу не конустың осьтік сызығының үстіне, не оның осіне параллель болатын шығарма сөреге жазылады. Таңбаның сүйір (кіші) бұрышы конустың 
төбесіне қарай бағыталады.
* ГОСТ 8593-81 Конустылықтар бар:
1:500, 1:200, 1:100, 1:50, 1:30, 1:20, 1:15, 1:12, 1:10, 1:8, 1:7, 1:6, 
1:5, 1:4, 1:3, 30°, 45°, 60°, 75°, 90°, 120°
## Тағы қараныз:
* Конус
* Коника
* Геометрия
* Эллипс
* Гипербола
* Парабола
* Коноид
* Конустәрізділік

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Геометрия
Санат:Машина жасау
Жарас Сәрсек

**Жарас Сәрсек** (1968 жылы туған, Ұйғыр ауданы, Сүмбе ауылы) — ақын, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі (2001). 1985 ж. Сүмбе ауылындағы орта мектепті, 1995 ж. ҚазМУ-ді бітірген. 1996-2000 ж. "Парасат" журналында, 2000-2001 ж. "Жетісу" газетінде жұмыс істеді. 2002 жылдан Қазақстан Жазушылар одағында әдеби кеңесші. "Керуен көшіп барады" (1999), "Жүрегімнің ішіндегі жүрегім" (2002) атгы кітаптардың авторы.

## Дереккөздер
Қырыққұдық (Жетісу облысы)

**Қырыққұдық** — Жетісу облысы Панфилов ауданы, Үлкен Шыған ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы − Жаркент қаласынан шығысқа қарай 10 км-дей жерде, ши, бұта аралас әр түрлі астық тұқымдасты шөптер өскен шалғынды қоңыр топырақты жазықта орналасқан.  

## Халқы

Ауылда шаруа қожалықтары мен серіктестіктер жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, дәрігерлік-амбулаторлық пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Панфилов ауданы елді мекендері
Жаркент әуендері

**Жаркент әуендері** - ән-би ансамблі. 1977 ж. Жаркент аудандық мәдениет үйі жанынан ұйымдастырылған. 1979 ж. оған "халық ансамблі" атағы берілген.

## Дереккөздер
Жұмабек Әубөкірұлы Жарқынбаев

**Жарқынбаев Жұмабек Әубөкірұлы** (2.12.1949 жылы туған, Жамбыл ауданы, Қантаубай ауылы) — спортшы, еркін күрестен спорт шебері. Мектеп оқушылары арасындағы бүкілодақтық спартакиаданың (1967; Санкт-Петербург), жастар арасындағы КСРО біріншілііінің (1971, Красноярск) жеңімпазы. Сондай-ақ, ол Кубада (1972, Гаванна), Монғолияда (1973, ұлан-Батор), т.б. елдерде өткен халықаралық турнирлердің жеңімпазы. Қазақстанның бес дүркін чемпионы (196973). КСРО кәсіподақтары біріншілігінің (1973, Нальчик) қолажүлдегері.

## Дереккөздер


Санат:1949 жылы туғандар
Нұрбай Жолбақұлы Жармұхамедов

**Нұрбай Жолбақұлы Жармұхамедов** (27 ақпан 1957 жылы туған, Ақсу ауданы, Қапал) — спортшы, самбо және қазақ күресінен спорт шебері, Қазақстанның еңбек сіңірген  жаттықтырушысы. 

Қазақша күрес пен самбодан Қазақстанның 8 дүркін чемпионы. КСРО чемпионатының (1975) қола жүлдегері. Жоғары оқу орындары арасында өткен бүкілодақтық жарыстардың 5 дүркін чемпионы. Жастар арасында КСРО және әлем чемпионы.

## Дереккөздер

Санат:27 ақпанда туғандар
Санат:1957 жылы туғандар
Санат:Ақсу ауданында туғандар
Санат:Қазақстан самбошылары
Санат:Самбодан спорт шеберлері
Санат:Қазақстан спорт шеберлері
Санат:Қазақ күресінен палуандар
Санат:Қазақ күресінен спорт шеберлері
Санат:Қазақстан жаттықтырушылары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушылары
Санат:Қазақстан чемпиондары
Санат:Қазақ күресінен Қазақстан чемпиондары
Санат:Самбодан Қазақстан чемпиондары
Санат:КСРО чемпионатының қола жүлдегерлері
Санат:КСРО чемпиондары
Санат:Күрестен әлем чемпиондары
Санат:КСРО балуандары
Санат:Алфавит бойынша балуандар
Жас гвардия

**Жас гвардия** - Іле Алатауындағы Кіші Алматы сілемінің оңтүстік бөлігіндегі шың. Үлкен Алматы және Талғар өзені алабын бөліп тұрады. Биіктігі 4395 м. Пирамида тәрізді. Шыңның солтүстік батыс беткейінде Тимофеев, шығыс беткейінде Жас Гвардия мұздықтары жатыр.

## Дереккөздер
Жаханов Қайрат Әбілұлы

**Жаханов Қайрат Әбілұлы** (28.8.1966 жылы туған, Кербұлақ ауданы, Сарыөзек к.) — спортшы, бильярд спортынан халықаралық дәрежедегі спорт шебері. Сидней қаласында өткен жазғы Олимпиадалық ойындардың (2000), Әлем чемпионатының қола жүлдегері.

## Дереккөздер
Ғұлам Жәлелов

**Ғұлам Жәлелов** (1891, Панфилов ауданы, Жаркент кенті — 5 мамыр 1995, Алматы қаласы) — ұйғыр актері,  Ұйғыр музыкалық комедия театрының (қазіргі Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театры) негізін салушылардың бірі, Қазақстанның еңбек сіңірген артисті (1945). 

## Өмірбаяны
Өнердегі жолын 20 жылдары Жаркент қаласындағы көркемөнерпаздар үйірмесіне қатысудан бастады. 1934-1972 жылдары Ұйғыр музыкалық комедия театрының актері. 
## Ойнаған рольдері
Ол негізінен өткір мінезді рөлдерде ойнады. Олардың қатарында Сұлтанбай (Д.Асимов пен ауылы Садыровтың "Анарханында"), Аламатхан (С.Абдулланың "Таһир мен Зүһрасында"), Мазамхан (А.Макпыровтың "Садыр Палуанында"), Хекилдар (И.Саттаров пен В.И.Дьяковтың "Ғарип пен Сәнәмында"), Домұла (Ж.Босақовтың "Иірімінде"), Қазы (Х.И.Хамзаның "Майсараның айласында"), Грициан (Б.А.Александров пен Л.А.Юхвидгің "Малиновкадағы үйлену тойында"), Яичница (Н.В.Гогольдің "Үйленуінде"), Антип (М.Горькийдің "Зыковтарында"), т.б. бар. 

Бірнеше киноға түскен (1961 жылдан).

## Дереккөздер


Санат:1891 жылы туғандар
Санат:Панфилов ауданында туғандар
Санат:5 мамырда қайтыс болғандар
Санат:1995 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан театр актерлері
Санат:Қазақстан актерлері
Санат:Ұйғыр актерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Санат:Қазақстан ұйғырлары
Жәнібек Майлыбайұлы

**Жәнібек Майлыбайұлы** (1859 жылы шамамен, Жамбыл ауданы, Самсы ауылы — 1924 жылы шамамен, сонда) — діндар. Тегі Дулат руының Ботбай тармағынан шыққан. Белгілі жазушы С.Бегалиннің "Жамбыл" атты өмірбаяндық хикаятында: "1911 жылы Самсыда бірсыпыра ел құралып, Жәнібек деген молда мешіт салады, өзі қажыға барып келеді. Жәнібекті ел пір тұтып, қадірлеп отырады" деп жазған (А., 1996). Сол мешіт үйі Кеңес өкіметі кезінде, 1961 жылға дейін ауыл балаларын оқытатын мектеп болған. Кейін оған байланыс бөлімшесі, мед. пункт орналасқан. 1916 жылы Самсы көтерілісі кезінде Жәнібек  қажы қарусыз, бейбіт халықты қырғыннан сақтап қалу үшін көтерілісшілер мен патша әкімшінің арасына түсіп, басу айтқан. Жамбын ақынның осы уақиға туралы "Зілді бұйрық" деген елеңінде Жәнібек қажының бітімгерлік әрекеті, текке қан төгіп, қырғын шақырудан сақтанып, Отар приставы Гилевті өз руластарының қаһарынан құтқарып жібергені айтылады. Көтеріліс басылғаннан кейін, 20 тамызда Жәнібек  қажы Верный қаласында куөгер ретінде тергеліп, қысым жасалса да Тоқаш Бокинді Самсы көтерілісінде көргенін мойындамай қояды (ҚР ОМА, 797қор, 1-тізім, 36-іс). Кеңес өкіметі орнағаннан кейін Жәнібек қажы саяси қуғын-сүргінге ұшырап, бірнеше ретжазықсыз түрмеге қамалады. 1920-жылдардың басында қайтыс болған қажының зираты Самсы ауылы ндағы қорымда.

Санат:Тұлғалар
Санат:Тарих
Жаркент уезі

**Жаркент уезі** — Жетісу және Сырдария облыстарын басқару жөніндегі патша үкіметінің "Уақытша ережесі" бойынша Жетісу облысында 1891 ж. құрылған әкімшілік бөлік. Уезде алғашқы кезде 11 болыс, ал 1910 ж. 17 болыс болды. Жер аумағы 332 832 десятина. Халқы 157 210 адам, оның 25 231-і қалада, 131979 адамы ауылдық жерлерде тұрды. Уезд бойынша орыстар 8,5%, қазақтар 57,3%, ұйғырлар 26,3%, баска ұлттар 7,9% болған. 1918 ж. Казақстанда Кеңес өкіметі орнағаннан кейін, Жаркент уезі таратылып, Жетісу облысына қосылды.

## Бөлінуі
1924 жылы Жаркент уезінде 8 болыс болды:
* Ақтоғай болысы, орталығы — Жалаңаш ауылы.
* Баянкөл болысы, орталығы — Нарынқол ауылы.
* Беркетмен болысы, орталығы — Беркетмен ауылы.
* Интифак болысы, орталығы — Подгорнесская ауылы.
* Коңыр — Үлен болысы, орталығы — Көңыр — Үлен ауылы.
* Тортыл болысы, орталығы — Жаркент қаласы.
* Тұзкөл болысы, орталығы — Қарасаз ауылы.
* Өсек болысы, орталығы — Қосташ ауылы.
## Дереккөздер


Санат:Ресей империясы уездері
Санат:Уезд
Жарков Владимир

**Жарков Владимир** (1939 жылы туған, Талғар қ.) — спортшы, велосипед спортынан халықаралық дәрежедегі спорт шебері. Қазақстанның бірнеше дүркін, КСРО-ның (1961; тректе топтасып жарысу), әлемнің (тас жолда көпкүндік жарыс) чемпионы.

## Дереккөздер
Жәпек батыр

**Жәпек батыр** — Іле ауданындағы ауыл, Ащыбұлақ ауылыдық әкімшілік округі құрамында. Аудан орталығы — Өтеген батыр кентінен батысқа қарай 10 км жерде, Үлкен Алматы өзені бойындағы Бірінші мамыр тоғандары бойында орналасқан. Тұрғыны 4,9 мың адам (2002). Іргесі 1948 жылы М.Түймебаев атындағы жеміс-жүзім кеңшарының құрылуына байланысты қаланған. 1999 жылға дейін "12 Декабрь" ауылы аталып келді. Кеңшар негізінде 1997 жылдан өндірістік кооператив, серіктестіктер мен шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Ауылда орта мектеп, клуб, кинотеатр, фельдшер-акушерлік пункт бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен көлік жолы арқылы қатынасады.

Абылай ханның, тұтқында бірге болған белгілі досы Үйсін-Шапыраштыдан болған. 

Шокан Уәлиханов жазып, Бұхар жыраудың өзі өлеңінде атын атаған Жәпек батыр, Шапырашты Карасайдың шөбересі! 

Бухар жырау: "Бәйтелі, Қаумен, Дәулет, Жәпек Карасайдың шөберелері-бәрі батыр"-деп айткан...

Қалданменен ұрысып,

Жеті күндей сүрісіп, 

Сондағы жолдас адамдар:

Қаракерей Қабанбай, 

Қанжығалы Бөгенбай, 

Шақшақұлы Жәнібек, 

Сіргелі қара Тілеуке 

Қарақалпақ Қылышбек, 

Төкеден шыққан Сатай, Бөлек, 

Шапырашты Наурызбай, 

Қаумен, Дәулет, Жәпек батыр қасында, 

Бақ-дәулеті басында, 

Сеңкібай мен Шойбек бар. 

Таңсыққожа, Молдабай, 

Қатардан жақсы қалдырмай, 

Есенқұл батыр ішінде. 

Өңкей батыр жиылып, 

Абылай салды жарлықты, 

Қалдан ханды қашырып, – деген жолдардан басталатын Бұхар жырау толғауында
## Дереккөздер
Артық Жексембеков

**Жексембеков Артық** (1905, қаз. Ескелді ауданы, Абай ауылы — 1981, Қаратал ауданы, Бесағаш ауылы) — айтыскер ақын. "Зорлыққа зауал", "Үш ойшы" дастандары мен "Отыз жетінің оғы", "Жеңісжеңіс, жарандар!", "іріленіп іргені сектік тағы", "Торы биемен тілдесу" атты өлең-жырлары мен әзіл-оспақтары оқырман қауымға кеңінен танымал.

## Дереккөздер


Санат:1905 жылы туғандар
Санат:Ескелді ауданында туғандар
Санат:1981 жылы қайтыс болғандар 
Санат:Айтыс ақындары
Конустәрізділік

**Конустәрізділік** (Конусообразность) — цилиндрлік тетіктің бойлай қимадағы пішінінің ауытқуы, түзу сызықты жасаушыларының параллель болмауы.
## Тағы қараныз:
* Конус
* Коника
* Геометрия
* Эллипс
* Гипербола
* Парабола
* Коноид
* Конустылық

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Геометрия
Санат:Машина жасау
Жем таспашөбі

**Жем таспашөбі** — бұршақ тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік. Тік өскен бірнеше жалаң сабақтан құралады, жапырағының ұзындығы 15-20 см. Гүлі аз, күлтесі күлгін сары. Бұршағының ұзындығы 40 мм-дей, бүйірі қысыңқы. Мамырда гүлдейді, маусымда жемістенеді. Шалғынды далалық жерлерде, тастақты тау етектерінде, 1000-1400 м биіктіктегі тау аңғарларында өседі. Күнгей Алатау мен Жетісу (Жоңғар) Алатауларында ғана кездеседі. "Қызыл кітапқа" енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Жеміс-консерві зауыты

**Жеміс-консерв зауыты**, **жеміс-консерв комбинаты** — Алматы облыстық аграрлық-өнеркәсіптік бірлестігіне қарасты жеміс-жидек түрлерін өңдеп, консервілеумен айналысатын кәсіпорын. 1936 ж. негізі каланды. 1942 ж. Алматыға эвакуацияланған Симферополь консерв комбинатымен біріктіріліп, майданға арналған ет және жеміс, көкөніс консервілерін шығарумен айналысты. Томат, жеміс-жидек, көкөніс консервілерін және балалар тағамдарын шығаратын цехтары бар.

## Дереккөздер


Санат:1936 жылы құрылғандар
Санат:Алматы облысы
Кергіш құрылымдар

**Кергіш құрылымдар** - аспалы құрылғылардың бір түрі.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Жетісу ансамблі

**Жетісу ансамблі** - Талдыкорған педагогика институты жанындағы әуеской студент-жастардың ән-би ансамблі. Ол 1973 жылдан жұмыс істеп келе жатқан "Асыл арман" ансамблі негізінде (1977) құрылды. 1979 жылы *"халык ансамблі"* 308 атағына ие болды. Ансамбльдің қалыптасып өсу жолында филология ғылымдарының докторы, профессор М.Жолдасбеков, Қазақстанның халық артистері Д.Т.Әбіров, К.Күмісбеков, Қазақстанның еңбек сіңірген  өнер қайраткері М.Тілеубаев, тағы басқа еңбек сіңірді. 
**"Жетісу"* хор, би, вокалды-аспаптық және қазақ халық аспаптары ансамблін біріктіреді. Репертуарында қазақ, орыс, шетел компанияларының шығармалары бар. Ансамбль құрамында Қазақстанның еңбек сіңірген  мәдениет қызметкері Т.Д.Полтавская, Бүкілодақтық халық шығармашылық фестивалінің лауреаты Г.Сүндетова, республика *"Жігер"* фестивалінің лауреаты Ғ.Сүлейменов, республика орындаушынар конкурсының лауреаттары ауылыӘлібаева, ауылы Бозымбеков, С.Темірбаева, тағы басқа қызмет етті. 
**"Жетісу"* ансамблі гастрольдік сапармен шет елдерде өнер көрсетті. Ансамбль ұжымы туралы* "Жетісу"* және* "Жетісудың жастығы"* фильмдері (*"Қазақтелефильм" студиясы, [[1981]]*) түсірілді. 
*Композитор Н.Тілендиев пен ақын Қ.Мырзалиев *"Жетісуға"* арнап* "Өз елім"* әнін жазды. 
*Бүкілодақтық саяси өндер конкурсының лауреаты (1986).

## Дереккөздер
Тасқалаушы ватерпасы

**Тасқалаушы ватерпасы** - жер казу және ағаш бұйымдар жасауда көлденең жазықтықты және кішірек көлбеу бұрыштарды тексеретін қарапайым аспап.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Жетісу бекініс шебі

**Жетісу бекініс шебі** - патша үкіметінің 1847 жылдан бастап Қазақстанның оңтүстік-шығыс ауданыңда салған бекінісюрінің бір тобы. Жетісу бекініс шебіне Сергиополь (қазіргі Аягөз), Қапал станицалары, Іле, Көксу, Сарқант, Арасан, Қарабұлақ, Надеждинск, Қаскелең қоныстары, Үлкен Алматы, Үржар, Лепсі, Софийск, Кіші Алматы станицалары — барлығы 14 казак-орыс станицасы мен қонысы кірді. Бұлар алғашқы 20 310 жылдаи мерзім шпнде салынды және осы уақытта Жетісу бекініс шебіне 14648 адам (7832 еркек, 6816 әйел) көшіріліп әкелінді. Ал 1900 ж. тұрғындар саны еркекәйелі бар 28791 адамға жеггі. Жетісу бекініс шебі Қазақстан мен Орта Азияның оңтүстік ауданырын отарлау мақсатына қызмет етті және 1917 ж. дейін сақталды.

## Дереккөздер


Санат:Жетісу
Жеңіс саябағы

**Жеңіс саябағы** - Талдықорған қаласындағы мәдениет және демалыс саябағы. 1985 ж. Ұлы Отан соғысының 40 жылдығына орай ашылды. Осы жылы ескерткіш-монумент жасалып, "Естелік" аллеясы салынды. Саябақ Қаратал өзені бойынан орын тепкен. Қазір мұнда қала тұрғындары демалатын жағажай, бау-бақша бар.

## Дереккөздер
Жетен батыр

**Жетен батыр** (1817, Матай тауы – 1910, Райымбек ауданы, Жалаулы ауылы) — жоңғар басқыншыларына қарсы күрескен батырлардың бірі, қолбасшы.

Шыққан тегі Орта жүз құрамындағы Найман тайпасының Матай руынан.

Ердің құнын, елдің дауын екі ауыз сөзбен шеше білген шешендігімен Жетеннің даңқы өзі өмір сүрген тұста бүкіл ұлы жүзге жайылып, "Жетісудың Жетені" деген атқа ие болған. Ел аузындагы өңтімелерге қарағанда Жетен Баяс асуы, Текенің сазында қалмақтармен болған ұрыстарда жасақтардың қимылын ұйымдастырып, басқаруда тапқырлық танытқан. Қапал, Үшқоңыр, Аламан, Матай маңындағы шайқастарда ерекше ерлік көрсеткен. Жетен ата қонысы жаудан тазартылған соң ауылаймагымен көшіп келіп, Райымбек ауданындағы Қулық тауын мекен еткен. 93 жасында дүниеден өткен Жетен Кеген өзенінің бойындағы Жалаулы ауылы жерленген. Соңғы жылдары Жетен басына еңселі күмбез орнатынып, Жалаулы ауылындағы ен үлкен көшеге есімі берілді.

## Дереккөздер


Санат:1817 жылы туғандар
Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:1910 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ батырлары
Жетісуда Кеңес өкіметінің орнауы

**Жетісуда Кеңес өкіметінің орнауы** - 1918 ж. наурызда жергілікті билікті большевиктердің өз қолына алуы. 1917 ж. Петроградта Қазан революциясының жеңуі Жетісудағы большевиктер тобы күшейіп, соңғы саяси қарсыластары — жергілікті Уақытша үкіметтің органдарын жоюға кірісті. Бірақ, облыстағы барлық контрреволюциялық күштер оларға қарсы одақтасын, әскери диктатура орнатуға тырысты. 1917 ж. 1 қарашада Жетісу казак-орыс әскерінің атаман-офицерлері жергілікті байманаптардың қолдауымен большевиктер билігіне қарсы қарулы бүлік шығарып, облыста "әскери үкімет" деген органдарын құрды. "Әскери үкімет" большевиктерді кудалап, оларды жақтайтын әскери бөлімшелерді қарусыздандырды, ауылы П.Березовский мен К.В.Овчаров сынды большевиктерді азаптап елтірді. 1918 ж. ақпанның 2-жартысынан бастап Жетісу большевиктері "әскери үкіметке" қарсы қарулы кетерілісті әзірлеуге кірісті. Қызыл гвардия жасақтары ұйымдастырылып, қаруландырылды. Көтеріліске басшылық етуі үшін П.В.Виноградов, Л.П.Емелев, Т.Бокин, Т.Өтепов, Р.П.Маричек, С.М.Журавлев, т.б. адамдардан ревком құрылды. 1918 ж. наурыздың 2-сінен 3-іне қараған түні Верныйда жұмысшылардың Қызыл гвардия жасақтары мен 2-казак-орыс полкінің жауынгерлері қала еңбекшілерінің көмегімен "әскери үкіметке" қарсы қарулы көтеріліс жасады. Көтеріліс нәтижесінде Верныйда Кеңес өкіметі орнады. Бұл жеңіс облыстың басқа аудандарында Кеңес өкіметінің орнауын тездетті. Кеңес өкіметі 1918 ж. наурызда Жаркентте, Сергиопольде (Аякез), Гавриловкада (Талдықорғанда), сәуірдің бас кезінде Лепсіде орнады.

## Дереккөздер


Санат:Жетісу
Жетісу жұмысшы

**Жетісу жұмысшы, шаруа және солдат депутаттарының кеңесі** - Жетісуда Кеңес өкіметін орнатуға басшылық жасаған алғашқы билік органы. 1918 ж. наурыздың 2-сінен 3-іне қараған түнде ол ұйымдастырған қарулы көтерілістің нәтижесінде Верныйда Кеңес өкіметі орнады. 1918 ж. 14 сәуірде Жетісу Кеңестерінің біріккен мәжілісінде Кеңестің атқару комитеті сайланды. РК(б)П Верный ұйымының ұсынысы бойынша оның төрағалығына П.Виноградов, орынбасарлығына С.Журавлев, мүшелігіне Т.Өтепов, П.Гречко, т.б. сайланды. Кеңес аткомының жанынан жер, финанс, азық-түлік, еңбек, заң, халық ағарту, денсаулық сақтау, әскери және ұлт істері жөніндегі комиссариаттар (кейін бөлім деп аталады) құрылды. Олар Жетісуда Кеңес өкіметін нығайтуға тікелей басшынық жасап, 1918 ж. жазында Верный уезінде 49, Жаркент уезінде 36, Қапал уезінде 40, Лепсі уезінде 60 ауылдық, селолық және қыстақтық Кеңес құрды. О.Жандосов, Т.Бокин, Ю.Бабаев, Розыбакиев, С.Журавлев, П.Гречко бұл жұмысқа белсене араласты.
Жетісу Кеңесі бар күш-жігерін Азамат соғысын жеңіспен аяқтауға жұмсап, Қызыл Армия бөлімдерін кару-жарақ, азық-түлікпен қамтамасыз ету, көшпелі шаруаларды отырықшылыққа айналдыру, мал шаруашылығын өркендету, алғашкы кеңшар жұмыстарын жақсарту, байлар мен кулактарды тежеу мәселелеріне көңіл бөлді.

## Дереккөздер


Санат:Жетісу
Ауырлық күшінің вариациясы

**Ауырлық күшінің вариациясы** - ауырлық күшінің Жердің берілген нүктесінде уақыт өтуімен қоса үздіксіз өзгеруі.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Даламбер – Лагранж вариациялық принціп

**Даламбер – Лагранж вариациялық принціп** - егер механикалық жүйе ұстамды, голономдық және идеальдік байланыстарда болса, онда кез келген уақытта жүйеге әсер ететін барлық активті күштер мен қоса Даламбердің «*[[инерция күші]]*» деп атайтын күшінің виртуальдық жұмыстарының қосындысы кез келген виртуальдық орын ауыстыруда нольге тең болады.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Көмекші жазықтық

**Көмекші жазықтық** - сызбада қиылысу нүктелерін немесе қиылысу сызықтарын салу үшін пайдаланылады. Мысалы, түзу мен жазықтықтың қиылысу нүктесін анықтау үшін берілген түзу арқылы жүргізілетін көмекші проекциялаушы жазықтық; осьтері параллель екі айналу бетінің қиылысу сызығын салу үшін олардың осьтеріне перпендикуляр жүргізілетін көмекші деңгейлік жазықтықтар, ал жалпы жағдайда орналасқан екі конустық бетгің қиышысу сызығын салуда олардың төбелерін қосатын түзу арқылы өтетін көмекші жалпы жағдай жазықтықтары.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Геометрия
Санат:Машина жасау
Көмекші операция

**Көмекші операция** (*Операция вспомагательная*) — негізгі бұйымды шығаруға қатысы жоқ операциялар.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Көмекші цех

**Көмекші цех** (Вспомогательный цех) — негізгі емес, бірақ негізгі цехтардың жұмыс істеуіне қажетті өнім шығаратын цех.
## Тағы караныз:
* Цех

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Көміртектендіру

right|180px
**Көміртектендіру** (Цементация) — болаттың сыртқы қабатын көміртекпен қанықтыру. Көміртектендірудің мақсаты болатгың сыртқы бетін қатты жөне тозуға төзімді ету. Азкөміртекті болаттарды (0,12—0,23% С) көміртектендіргенде, олардың ішкі қабаты жоғарғы тұтқырлығын сақтай алады.
## Тағы караныз:
* Қатты карбюризаторда көміртектендіру

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Вариньон теоремасы

**Вариньон теоремасы** (тең әсер етуші күштің моменті туралы) - кез келген орталыққа (немесе оське) салыстырмалы жүйенің тең әсерлі күш моменті сол орталыққа (оське) салыстырмалы осы жүйенің күш моменттерінің қосындысына тең; жинақталған күштер жүйесінің тең әсер етуші күшінің қандайда болмасын бір нүктеге қатысты моменті жүйеге әсер етуші барлық құраушы күштердің сол нүктеге қатысты моменттерінің алгебралық қосындысына тең.

Теореманың векторлық жазуы: \bar L_O = \sum\limits_{k=1}^N (\bar r \times \bar F_k) = \bar r \times \sum\limits_{k=1}^N \bar F_k = \bar r \times \bar R.

Тең әсер етушінің оське қатысты моменті туралы Вариньон теоремасы - егер берілген күш жүйесінің тең әсер етушісі болса, онда тең әсер етушінің қандай да бір оське қатысты моменті күштер жүйесінің сол оське қатысты қосындысына тең.

Тең әсер етуші момент туралы Вариньон теоремасы - кез келген центрге қатысты алынған еркін күштердін жазық жүйесінің тең әсер етуші моменті, осы жазықта жатқан, сол центрге қатысты алынған күш моменттерінің алгебралық қосындысына тең.

## Дереккөздер


Санат:Механика
Шығындар тізімдемесі

**Шығындар тізімдемесі** - белгілі бір жұмыс көлемін орындап шығу үшін қажетті алдын-ала есептелінген қаражат шығындарының жинақ тізімі.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Жетектегі буын

**Жетектегі буын** - оған буынға түсірілген сырт күш әсерінің элементар жұмысы теріс немесе нөлге тең болатын буын.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Жұмыс көлемдерінің тізімдемесі

**Жұмыс көлемдерінің тізімдемесі** - салынатын құрылыс нысанына қатысты жұмыстың
жекеленген бөліктерінің аумағының сандык мөлшерлері көрсетілетін құжат.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Жетекші буын

**Жетекші буын** - оған буынға түсірілген сырт күш әсерінің элементар жұмысы оң болатын буын.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Ерболат Ыбырайымұлы Шоқаев

**Шоқаев Ерболат Ыбырайымұлы** (19.12.1945 жылы туған, Райымбек ауданында, Нарынқол ауылында) — әскери қайраткер, генерал-майор. 

Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан.

1963 жылы Алматы кооператив техникумын бітіріп, 1965 жылға дейін Нарынқол тұтыну қоғамында есепші болды. 1965 жылы КСРО Мемлекеттік Қауіпсіздік комитетінің Ф.Э.Дзержинский атындағы жоғары командалық шекарашылар училищесіне түсіп, 1966 жылы МҚК-нің "Моссовет" атындағы Мәскеу жоғары командалық училищесіне ауыстырылды. 1969 жылы осы оқу орнын бітірген соң, 1977 жылға дейін Үшарал шекара отрядында бөлім офицерлігінен бөлім бастығының орынбасарлығына дейінгі жолдан өтті. 1977-80 жылдары Қытай, Ауғанстан шекаралық аймақтарының тыныштығын күзететін Мұрғаб (Тәжікстанның Таулы Бадахшан автономды облысында) шекаралық отряды бастығының орынбасары болды. 1980 жылы Қызыл Тулы Шығыс шекара округінің Мұрғаб шекара отрядын басқарып, Ауғанстанның Памир аймағында Пәкістаннан өтетін бандылар тобының жолдарын жапты. 1981-92 жылдары Қызыл Тулы Шығыс шекара округінің жедел әскери бөлімі бастығының орынбасары, 1992- 93 жылдары Шекара әскерлері қолбасшысының жедел істер жөніндегі орынбасары, 1993-97 жылдары ҚР ҮҚК төрағасының орынбасары қызметтерін атқарды. 1997-98 жылдары әскери қарсы бақылау басқармасының бастығы, 1998-2000 жылдары ҚР ҮҚК оперативті-техн. департаментінің бастығы болды. 2000 жылы қырқүйек айынан ҚР ҮҚК Әскери институтының бастығы. "Қызыл Жұлдыз", т.б. ордендермен, бірнеше медальмен марапатталған. Ұлттық қауіпсіздік комитетінің құрметті қызметкері.

## Дереккөздер


Санат:1945 жылы туғандар
Санат:Қазақстан генерал-майорлары
Бірлік вектор

**Бірлік вектор** (немесе **ОРТ**, грекше - түзу) - евклидтік кеңістіктің бірлік векторы, яғни модулі  1-ге тең е векторы.

\mathbf{\hat{v}}=\frac{\mathbf{v}}.

"ОРТ" ғылыми атауын 1892 жылғы ағылшын физигі  Оливер Хевисайд (1850 - 1925) енгізген. 

## Дереккөздер


Санат:Векторлық талдау
Санат:Векторлар
Векторлық шама

**Векторлық шама** - сандық мәнінен басқа кеңістіктегі бағытымен де сипатталатын физикалық шама; бір координат жүйесінен екіншісіне өткенде бағытталған кесінді проекциясы қалай түрленсе солай түрленетін координат өсіндегі проекциясымен анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Механика
Айналушы үдеу векторы

**Айналушы үдеу векторы**- дененің бұрыштық үдеуі мен радиус-векторының векторлық көбейтіндісіне тең және осы векторлар жазықтығына перпенднкуляр бойымен бағытталады.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Оське тартқыш үдеу векторы

**Оське тартқыш үдеу векторы** - дененің бұрыштық жылдамдығы мен нүкте жылдамдығының векторлық көбейтіндісіне тең және осы нүктеден лездік айналу осіне перпендикуляр бойымен бағытталады.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Тұрақты осьті айнала қозғалатын дененің кез келген нүктесінің жылдамдық векторы

**Тұрақты осьті айнала қозғалатын дененің кез келген нүктесінің жылдамдық векторы** - дененің бұрыштық жылдамдық векторы мен айналу осінін бойындағы берілген нүктеден осы нүктеге жүргізілген радиус-векторлардың вскторлық кебейтіндісіне тең.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Еркін вектор

**Еркін вектор** - ұзындықтары тең, бағыттас, бірақ бастапқы нүктелері еркін алынатын векторлар.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Байламды векторлар

**Байламды векторлар** - бастапкы нүктесі бекітілген вектор.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Сырғыма вектор

**Сырғыма вектор** - бастапқы нүктелері бір түзуде жататын еркін векторлар.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Тепе-теңдік шартының векторлық түрі

**Тепе-теңдік шартының векторлық түрі** - жинақталатын күштер тепе-теңдікте болуы үшін осы жүйедегі құраушы күштерден тұрғызылған күштер көп бұрышының тұйық болуы қажет және жеткілікті.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Нүкте қозғалысының векторлық берілу әдіс

**Нүкте қозғалысының векторлық берілу әдіс** - нүктенің радиус-векторының уакытқа тәуелдігінің функциясы.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Қатынас аймағы

**Қатынас аймағы** (Зона коммуникации) — әскери қимылдар театрының
тылдағы ауданы. Ол ұрыс қимылдары аймағына қабыса орналастырылады. Қатынас аймағында қатынас жасау, тылды басқару орғандары, тылдағы бөлімдер мен мекемелер, армия топтары мен әскери қимылдар театрындағы әскерлерді (күштерді) басқару қорлары орналасады.
Қатынас аймағының тереңдіғі 140-600 км
және одан да көп болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қаусырап қалу

thumb|Қаусырап қалу**Қаусырап қалу** (Охват) - құрамалардың (бөлімдердің, бөлімшелердің) қарсыластың орналасқан жеріне шығу үшін және оның тобына қапталдан соққы беру мақсатында жүргізетін маневрі. Бұл ұрыс кезінде немесе ұрыс болардың алдында күштің бір бөлігімен немесе басты күштің ұрыста қимыл жасап жүрғен әскерімен, авиация бөлімдерімен бірлесіп әрекет жүргізу арқылы іске асырылады. Ол қарсыласты айналып өту әдісімен де үйлестірілуі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қауырт соғыс

thumb|Қауырт соғыс кезі**Қауырт соғыс** (Блицкриг) қысқа мерзім ішінде қарсыластарын толық жеңу мақсатын көздейтін соғыс. Герман милитаристерінің Қауырт соғыс көмегімен жеңіске жетеміз деген мақсаты Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыста іске аспай қалды. 

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Шыңтүрген шыршасы

thumb||200px|right
**Шыңтүрген шыршасы** — табиғат ескерткіші. Іле Алатауындағы Бозкөл шатқалында орналасқан (аумағы — 500 га). Мұз басу дәуірінде пайда болып, осы күнге дейін жеткен қылқан жапырақты қалың орманның реликт бөлігі. 1968 жылы 3 қаңтарда "табиғат ескерткіші" ретінде қамқорлыққа алынды. Айрықша ғылыми маңызы бар.

## Дереккөздер


Санат:Қарағайлар тұқымдастары

Санат:Жетісу
Ұңғы

**Ұңғы** () — оқатар қарудың негізгі бөліп. Ол ату кезінде снарядтың (oқтың) ұшуын багыттауға, оған тұрақтылық беруге және снарядқа (оққа) белгілі бір бастапқы жылдамдық беруге арналған. Артиллериялық зеңбіректердің және атыс қаруларының кәпшіліпнің ұнғысының ішкі бетінде бұранда тәрізді ойық болады. Минаатарлардың және көптеген кері теппейтін карулардың ұңғылары ойықсыз тепс болады. Ойықты кару ұңғысы ішінде ойығы бар каналды болат түтіктен және снаряд пен заряд немесе оқ орналасуы үшін тепс ұңғылы бөліктен (камерадан, оқтықтан) тұрады. Ұңғының ұзындығы карудың арналуына байланысты болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Нұртас Исабаев

right|thumb
**Нұртас Исабаев** - 1954 жылы 13 қарашада Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданында дүниеге келген. 1982 жылы Мәскеу қаласындағы М.Горький атындағы Әдебиет институтын бітірген.

Еңбек жолын орта мектептен кейін біраз уақыт аудандық газет корректорлығынан бастаған. 1980 жылы автомобиль апатына ұшырап, I топтағы мүгедек болып қалғандықтан, шығармашылық жұмыспен ғана айналысады.

* «Бастау» (1980); 
* «Өмірді сүю» (1987), 

* «Ұлылықпен сырласу» (1990), 

* «Қимаймын сені» (1998) жыр кітаптары шыққан. 

* «Разбег» атты орыс тіліндегі ұжымдық жинаққа бір топ өлеңдері енген. Орыс ақыны Александр Твардовскийдің өлеңдерін қазақ тіліне аударып, жариялаған.

Қазақстан Жазушылар одағының және Ораз Жандосов қоры сыйлығының иегері. ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің «Мәдениет қайраткері» белгісімен марапатталған. Көптеген танымал әндердің авторы.

## Дереккөздер


Санат:13 қарашада туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Жаңақорған ауданында туғандар
Санат:1954 жылы туғандар
Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері
Ұңғылы артиллерия

**Ұңғылы артиллерия**  — снаряд бастапқы жылдамдығын ұңғыдағы оқ-дәрі газының әсерінен алатын артиллериялық қарулар. Ұңғылы артиллерияның негізгі түрлері: зеңбірек, тапал зенбіректер, минаатарлар, кері теппейтін зеңбіректер. Ұңғылы артиллерия  ойық ұңғылы және тепс ұңғылы болуы мүмкін. Ұңғылы артиллерияның атыс қашықтығы үлкен емес, бөлімшелер мен құрлық әскерлері бөлімдерінің кимылдарын кәдімгі және ядролық оқ-дәрілермен колдауға арналады. Оның атысы басқа, ядролық қарулармен салыстырғанда, дәлдігімен ерекшеленеді және метеорологиялык жағдайларға тәуелді емес. Осыған орай ұрыстық (жорық) ретінен аздаған қашықтықта орналасқан қарсылас нысаналарына ядролық соққы беруге қолданылуы мүмкін.

## Ұңғылық жылдамдық
Оқтың, снарядтың, минаның ұңғыдан шығар кездегі жылдамдыгы.

## Ұңғының оқталатын бөлігі
Артиллериялық зеңбіректің артқы бөліп, бұл  жерде оқталатын бөлік бекітіледі, ұңғының оқталатын бөлігі арқылы зеңбіректі оқтау жүзеге асырылады.

## Ұңғысыз артиллерия
Реактивті артиллерияның ұңғы болмайтын түрі (лақтыру және ұшыру қондырғысы). Снарядтардың (миналардың) ұшу бағытын бағыттаушылар анықтайды. Ұңғысыз артиллерияға ұрыс машиналары мен реактивті артиллерияның лақтыру қондырғылары, танкіге қарсы басқарылатын реактивті снарядтардың ұшыру қондырғылары жатады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ылғал сүйгіш шаған

**Ылғал сүйгіш шаған** () – зәйтүндер тұқымдасына жататын ағаш. Шарын және Темірлік өзенінің (Іле өзенінің алабы) төменгі ағысында, Қаратаудың ортаңғы бөлігінде (Боралдай өзенінің алабы) және Талас Алатауының солтүстік-батыс сілемінде кездеседі. Биіктігі 25 (35) м. Діңінің диаметрі 1,5 (2,85) м. Қабығы ашық сұр түсті, қыртысты. Бұтақтары қызғылттау қоңыр түсті. Бөрікбасы селдір, қомақты.Және ол тэупой  ағаш деп есептеленеді  Жапырағының ұзындығы 20 см, жеміс салатын сабағында үш күлтебасы бар, тақ, сирек жұп қауырсын тәрізді (3-6 жұптан). Жалырақшалары жұмыртқа пішінді қандауыр, түбі түксіз, ұшы үшкір, тіс жиекті. Гүлшоғыры шоқ тәрізді, ұзындығы 5 см-дей. Гүлдері 2-3-тен күлтебасында орналасқан. Мамыр-маусымда гүлдеп, шілдеде жеміс салады. Жемісі — қанатжеміс, сопақша келген, ұзындығы 3-3,5 см. Ылғал сүйгіш шаған 300 жылға дейін өседі. Сүрегі бағалы. Сирек кездеседі, реликт түр. Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Зәйтүн тұқымдастары
Ұрыс әрекеттері

**Ұрыс әрекеттері** — 
*1) қойылған ұрыс тапсырмаларын орындау кезінде қарулы күштердің барлық түрлерінің бөлім, құрама, бірлестіктерінің ұйымдастырылған ісқимылы. Олардың негізгі түрлері — шабуыл және қорғаныс. Ұрыс әрекеттері операция, шайқас, ұрыс және жердегі, әуедегі, теңіздегі соққылар түрінде өткізіледі. Оперативтік-стратегиялық және стратегиялық ауқымдагы ұрыс әрекеттеріне "соғыс әрекеттері" деген термин қолданылады; 
*2) Қарулы күштер түрлерінің құрамалары мен бірлестіктерінің неғұрлым ауқымды бірлестік құрамында операция шеңберінде (немесе операциялар аралығында) қолданылу нысаны.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қауіпсіз кету шебі

**Қауіпсіз кету шебі** (Рубеж безопасного удаления) — басшылық белгілеген ядролық жарылыс орталығынан (эпицентрден) өз бәлімшелері мен бәлімдерін ұрыс техникасымен бірге қауіпсіздік жағдайында алып кетуін анықтайтын шартты сызық. Бөлімшелер қарсылас қорғанысының тірек пунктіне (объектілеріне) ядролық соққы бермей тұрып, қауіпсіз кету шебінен өтіп кетпеуі керек. Қауіпсіз кету шебі дегеніміз жеке құрамды соққылы толқын, жарықтық сәулелену және өткір радиациядан қорғауды қамтамасыз ететін ең аз қашықтық және бұл қашықтық ядролық жарылыс орталығының жоспарланғаннан біраз ауытқуын білдіруі де мүмкін. Қауіпсіз кету шебінің бөлімшелері әз командирлерінен түскен сигналдар бойынша қорғанудың белгіленген шараларын қабылдайды. Қарсыластарға ядролық соққы бергеннен кейін және соққылы толқын өткен соң, танк және мотоатқыштар бөлімшелері қауіпсіз кету шебінен жол-жөнекей шабуыл жасау үшін қанат жая отырып, шабуыл шебіне өтеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Шымыр (ауыл)

**Шымыр** — Жетісу облысы Ескелді ауданы, Қарабұлақ ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қарабұлақ ауылынан солтүстік-батысқа қарай 5 км жерде, Қаратал өзенінің сол жағалауында, боз жусан, ши аралас өскен қоңыр, қызғылт топырақты жазықта орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1957- 97 жылдары "Победа" кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде Шымырда өндірістік кооператив және шаруа қожалықтары құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Ауыл арқылы Қарабұлақ-Талдықорған автомобиль және темір жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Ескелді ауданы елді мекендері
Ұрыс әрекеттері ауданы

**Ұрыс әрекеттері ауданы** — кең мағынада — соғысушы жақтар ұрыс әрекетін жүргізетін аумақтар мағынада — құрамалар ұрыс жүргізетін жергілікті жер бөлігі.

## Ұрыс әрекеттері ауданын оқшаулау
Тылдан немесе майданның өзге өңірлерінен құрлық (теңіз, әуе) аркылы қарсылас әскерінің жақын келуі мен материалдық құрал-жабдық жеткізуіне жол бермеу. Ол ядролық тосқауылдар қою, көпірлерді, тау өткелдерін, жол торабын бұзу арқылы, сондай-ақ қарсылас шебіне тосқауыл қою, қозғалыс жолында оларға соққы беру арқылы жүзеге асады.

## Ұрыс бағыты
Cоғыс ұшақтары (тікұшақтар), су үсті кемелері мен сүңгуір қайықтар нысанаға шығып қаруды колданатын бағыт. Әскери-көліктік авиация ұшақтары ұрыс бағытында десант түсіріп, қону алаңын іздестіреді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ұрыс жоспары

**Ұрыс жоспары** () - ұрыс қимылдарын жоспарлау жөніндеп құжаттар жиыны. Оны әскер тектері және қызмет бастықтарымен бірлескен түрде, сондай-ақ қолдаушы құрамалардың (бөлімдер мен бөлімшелердің) өкілдерін катыстыра отырып штаб жасайды. Ұрыс жоспары  құжаттарының тізімі, олардың мазмұны, толықтығы мен кезектіліп әрбір нақты жағдайда қойылған ұрыстык міндет пен жағдайға байланысты анықталады.

## Ұрыс жотасы
Тау баурайын төбесінен аяғына дейін көруге болатын және қарсылас жағынан қарағанда көрінбейтін қырдың иілген жері.

## Ұрыс қабілеттілігі
Әскердің (авиация, флот күштерінің) соғыс қимылдарын жүргізу және өздерінің арналу мақсаттарына орай қойылған тапсырмаларды орындау мүмкіндіктері; әскердің (күштердің) жауынгерлік әзірліктерінің негізгі элементі. Жеке құрамның толымдылығына, жауынгерлік машықтануы мен моральдық-жауынгерлік қасиеттеріне, шығындар мен олардың орнын толықтыру мүмкіндіктеріне, материалдық құралдармен камтамасыз өтілуіне және басқа факторларға байланысты. Ядролық қарумен жарақталуына байланысты Ұрыс қабілеттілігіне деген талап күшейді. Әскердің (күштің) ұрыс қабілеттілігін сақтау (қалпына келтіру) командирлер мен штабтардың маңызды міндеті. Ұрыс қабілеттілігінен айырылу жартылай (баскару сақталған жағдайда 50-60%-ға дейінп шығындар) немесе толық (басқару тәртібінің бұзуылуы және 50-60%-дан астам шығындар) болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ынтымақ (Іле ауданы)

**Ынтымақ** — Алматы облысы Іле ауданы, Байсерке ауылдық округі құрамында болған ауыл. 2023 жылы таратылып, Жетіген ауылының құрамына енгізілді.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Өтеген батыр ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 3 км-дей, округ орталығы - Байсерке ауылынан 7 км-дей жерде, жусан аралас әр түрлі астық тұқымдас шөптесін өскен құрғақ далада орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ауылда 1997 жылы шаруа қожалықтары құрылды.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана, мешіт, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар, Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобильдік жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Іле ауданының таратылған елді мекендері
Асанқадыр Исабек

right|thumb
**Асанқадыр Исабек** - 1976 жылы 16 наурызда Алматы облысы, Кеген ауданы, Қарқара ауылында дүниеге келді. 1998 жылы Қазақ Ұлттық Аграрлық университетін тамамдады.

2002 жылы Халықаралық «За-ман-Қазақстан» газетінде тілші, 2004 жылдан бастап Қазақстан Социал-Демократиялық «Ауыл» партиясының Алматы облыстық филиалында үйлестіруші қызметін атқарды. «Райымбек», «Жас толқын», «Жетісу жырлайды», «Алматының жүрегіндей Алмалы» атты ұжымдық жинақтарға өлеңдері енген. 2008 жылы «Тамырдағы тәтті әуен» атты тұңғыш жыр жинағы жарық көрді.

Халықаралық «Шабыт» фестивалінің лауреаты (2003), республикалық «Жалын» журналының Төлеген Айбергенов атындағы сыйлығының лауреаты (2007). 2005 жылы өткізілген қазақ халқының даңқты батыры Райымбек Түкеұлының 300 жылдығына арналған республикалық жыр мүшәйрасының бас жүлдегері.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Кеген ауданында туғандар
Санат:1976 жылы туғандар
Ұрыс қимылдарын қамтамасыз ету

## Ұрыс қимылдарын қамтамасыз ету
Әскерді (күштерді) жоғары жауынгерлік өзірлік жағдайында ұстап тұруға, ұрысқа кабілеттілігін сактауға, ұрысты ұйымдастыру мен оған дер кезінде кірісуге қолайлы жағдайлар туғызуға, сондай-ақ, қарсыластың күтпеген шабуылын тойтаруға немесе алдын алуға, онын соққыларының әсерін төмендетуге бағытталған шаралар кешені. Орындалатын міндеттер мен қолданылатын шаралардын сипатына қарай ұрыс қимылдарын қамтамасыз ету оперативтік (жауынгерлік), арнайы техникалык және тылдық болып бөлінеді.

## Ұрыс қимылдарын түнде жүргізу
Бөлімшелер мен бөлімдердің тәуліктің қараңғы уақытындағы іс-қимылдары. Түн әскердің ұрыстық қимылдарын белгілі бір дәрежеде қиындатқанымен, әскердің жауынгерлік міндеттерді мейлінше аз шығындармен орындауға және тұтқиыл жағдайлар жасауға мүмкіндік береді. Қазіргі кездеп ұрыстарда түнгі қимылдар әдеттеп ісқимыл болып саналады. Ұрыс қимылдарын түнде тиімді жүргізу бөлімшелерден түнгі көру аспаптарын, жарықтандыру құралдарын, сондай-ақ хабарлау мен міндет көрсету құралдарын білікті қолдануды талап етеді.

## Ұрыс қимылдарының журналы
Ұрыс қимылдарына даярлану және оны жүргізу барысын жазуға арналған бөлім штабтары мен құрамаларының есепті қүжаттарының бірі. Журналға жазу ұрыс жағдайының өзгеруіне байланысты күнделікті жүргізіледі. Оған қажетті құжаттар мен есеп карталарының көшірмелері тіркеліп отырады. Ұрыс қимылының журналы
әскери тәжірибені жинақтап, талдау және есеп беру үшін және әр түрлі анықтамалар жасау үшін қолданылады.

## Ұрыс құжаттары
Ұрыс қимылдарына даярлық және оларды жүргізу кезінде, әскерді кайта топтауды ұйымдастырғанда және олардың сол жерде, сонымен қатар оқуда орналасуы кезінде жасалатын құжаттар. Ұрыс құжаттарына мыналар жатады: 
*әскерді басқаруға арналған құжаттар (операциялар мен өзара үйлесімді қимыл жоспарлары, ұрыстық, оперативтік, тылдық және арнайы техникалық қамтамасыз ету жөніндегі әскери бұйрыктар, әкімдер мен жоспарлар, оперативтік директивалар, тыл жөніндегі директивалар және т.б. бұйрықтар мен әкімдер); 
*ақпараттық-есеп құжаттары (хабарлама, мәліметтер, есеп беру карталары, ұрыс қимылдары жөніндегі журналдар т.б.); *анықтамалық құжаттар (жүмыс карталары, оперативтіктактикалық есептер, әскердің жауынгерлік және сандық құрамы туралы мәлімет, кестелер, графиктер, сызбалар, анықтамалар және т.б.).

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әли Әпекұлы Ысқабаев

нобай
нобай
нобай
нобай
**Ысқабаев Әли Әпекұлы** (5.5.1939 жылы туған, Балқаш ауданында, Құйған ауылында) — жазушы, Қазақстан Қазақстан жазушылар одағының мүшесі (1990), Қазақстанның еңб. сің. Мәдениет қайраткері. 1966 жылы ҚазМУ-дің журналистика факультетін бітірген. Балқаш, Шелек, Қаратал, Көксу аудандарының газеттерінің редакторы болды. 1974-92 жылдары Талдықорған облыстық "Жерұйық" газеті редакторының орынбасары. 1992-2000 жылдары Талдықорған облыстық "Полиграфия" өндірістік бірлестігінің бас директоры. 2000 жылдан облыстық "Жетісу" газетінде. Оның балаларға арналған "Менің інім" (1961), "Солдат ағаға хат" (1979), "Еңбекқор құмырсқа" (1988), "777 жұмбақ" (1994), "Бесік жыры" (1996) атты өлендер жинағы, "Тайқасқа" (1992) атты повестері мен әңгімелер кітабы және бірнеше очерктер жинағы жарық көрген.

## Дереккөздер