open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі комитеті

**Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі комитеті** — мемлекеттік құқықтық статистиканы қалыптастыру және арнайы есепке алуды жүргiзу жөнiндегi мемлекеттiк органның функциялары мен өкiлеттiктерін жүзеге асыратын Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасының ведомствосы.

## Тарихы
Комитет ҚР Президентінің 2003 жылғы 28 наурыздағы Жарлығымен құрылды. Оған таратылған ҚР Бас прокуратурасы жанындағы Құқықтық статистика және ақпарат орталығының функциялары мен мүлкін басқару жөніндегі өкілеттіктері берілді.

## Міндеттері
# Мемлекеттiк органдарды, жеке және заңды тұлғаларды бiртұтас статистикалық қағидаттар мен стандарттардың негiзiнде елдегi заңдылық пен құқық тәртiбiнiң жай-күйi туралы тиiмдi және жеткiлiктi түрде ақпараттық жағынан қамтамасыз ету
# Мемлекеттiк құқықтық ақпараттық статистикалық жүйенi жетiлдiру және дамыту

## Құрылымы
* Жеке және заңды тұлғалардың өтініштері бойынша мемлекеттік құқықтық статистиканы қалыптастыру басқармасы
* Ақпараттандыру, цифрландыру және ақпараттық ресурстарды қорғау басқармасы
* Қылмыстық саладағы құқықтық ақпаратты қалыптастыру басқармасы
* Азаматтық және әкімшілік салалардағы құқықтық ақпаратты қалыптастыру басқармасы
* Қаржы және бухгалтерлік есеп басқармасы
* Өзіндік қауіпсіздік басқармасы
* Талдау жұмысы, халықаралық ынтымақтастық және норма шығармашылық қызметті үйлестіру басқармасы

## Қарамағындағы мекемелер
* Комитеттің облыстар мен Алматы, Астана, Шымкент қалалары бойынша департаменттері
* Комитеттің әскери департаменті
* Комитеттің көліктегі департаменті

## Басшылары
# Рахметолла Хайруллин (2003—2004)
# Георгий Ким (2004—2009)
# Марат Ахметжанов (2009—2012)
# Сәуле Айтпаева (2012—2017)
# Бағдат Мусин (2017—2018)
# Қайрат Жақыпбаев (2018—2020)
# Сәбит Нұрлыбай (2020 жылдан бастап)

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының комитеттері
Мәліметтермен амал-әрекет жасау

**Мәліметтермен амал-әрекет жасау** (манипулирование данными; manipulation) — мәліметтер базасын басқару жүйесінде — мәліметтер базасымен орындалатын операциялар жиынтығы: мәліметтер базасын ашу және жабу, жобаларды іздестіру, оқу, жаңарту, үстемелеу, жою.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Кеуденің алдыңғы төменгі аймағы

**Кеуденің алдыңғы төменгі аймағы** — жоғарыдан үлкен кеуде бұлшық еттерінің төменгі шеті проекциясымен, төменнен қабырғалық доғалмен шектесіп жатқан кеуде клеткасы алдыңғы қабырғасының бүйірлік бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Радиоактивті сәулелер детекторы

нобай
**Радиоактивті сәулелер детекторы** — радиоактивті сәулелерді анықтау және өлшеу мақсатында пайдаланылатын аспаптың қабылдаушы бөлшегі. Мұндай детектор рөлін әдетте "*Гейгер— Мюллер есептеуіші*" деп аталатын аспап атқарады. Бұл  аспаптың жұмыс істеу принципі радиоактивті сәулелердің заттар атомын иондау немесе қоздыру қабілеттерін тап басып өлшеу мүмкіндіктеріне негізделген.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Суффозиялық жылжым

**Суффозиялық жылжыма** (сырғыма)— суффозияның (беткейлерде бұлақтар түрінде шығатын жер асты суларының таужыныстардың майда бөлшектерін шайып шығару процесі) дамуы нәтижесінде  жаралады, үстінде жатқан таужыныстардың орнықтылығын азайтады.
## Дереккөздер


Санат:Геологиялық процестер
Мәліметтермен жұмыс кезіндегі ерекше жағдай

**Мәліметтермен жұмыс кезіндегі ерекше жағдай** (исключительная ситуация при работе с данными) — программа мәліметтерді қолдануға немесе мәліметтермен қатынас құруға тұрпайы  әрекет жасаған кезде туындайтын ерекше жағдай.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Шағылған жарық

**Шағылған жарық** — зерттелмек зат бетінен шағылған жарық сәулелерін саралау нәтижелеріне негізделген барша зерттеу әдістерінің қысқаша атауы; кен,көмір, металл қоспалары секілді мөлдір емес заттарды зерттеуде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Көпіршік, мөлтек күлдіреуік

**Көпіршік, мөлтек күлдіреуік**. Іші суға немесе қанға толған, көлемі 5 мм-дей шырышты қабык үстінде кездесетін құрылым. Көбінесе эпителий ішінде орналасқандықтан оңай жарылғыш келеді. Аллергия, теміреткі, ящур (ауыздың уылуы) сияқты т. Б. Кеселдерге тән ауру белгісі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Байланыс торабындагы кідіріс

**Байланыс торабындагы кідіріс** (*Задержка на линии связи; transmission lag*) — байланыс торабындагы мәліметтер ағымын үзу. Жіберілген мәліметтерді жадта сақтап, белгілі бір уақыттан соң оны қайта жіберу.

**Операциялык, кідіріс** (*Операционная задержка; operation lag*) — орнату және пульттық жұмыстары барысында машиналық уақытты жогалту (мысалы, операциялық жүйені қайта жүктеу, тасуыштарды ауыстыру кездерінде).
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*transmission lag

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Индикатрисаның дөңгелек қимасы

**Индикатрисаның дөңгелек қимасы** — радиусы nm векторына тең қима. Орта сингониялар кристалдарында индикатрисаның дөңгелек қимасы біреу, төмен сингонияларда екеу. Дөңгелек қимаға перпендикуляр кристалдың оптикалық осі болады. Индикатрисаның дөңгелек қимасына перпендикуляр жарық қосарланып сынбайды.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Индукция әдісі

**Индукция әдісі** - жер қыртысының өткізгіш өңірлерінде айнымалы электр тогының жерлендірілмеген контурларымен электрмагниттік өріс жасалатын электрбарлау әдісі. Осы екінші реттік токтардың магниттік өрістерін зерттеу темір кендерін және жақсы өткізгіш сульфидтік кендерді іздеу үшін пайдаланылады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Шағылдыру шекарасы

**Шағылдыру шекарасы** - толқындық төзімділік көрсеткіштері (нақтылы ортаны құрайтын дененің тығыздығы мен сол дене арқылы өтетін толқын жылдамдығының көбейтіндісі) бір-бірінен өзгеше денелер жапсарынан ұдайы көрініс беріп отыратын шартты шекара.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Радиоактивті сулар

**Радиоактивті сулар**- радиоактивті элементтердің мөлшері мынадай шамалардан астам табиғи сулар: радий —5 • 10-12 г/дм3;уран — 3 • 10-5 г/дм3; радон —50 эман. Радийдің10-10 г/дм3-ден жоғары мөлшері мұнайлы қаттардың суларында жиі кездеседі. Жер асты суларының радиоактивтілігі оларды емдік мақсаттар үшін пайдалануға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Бетон сорғысы

400px|thumb|Бетон сорғысы
**Бетон сорғысы** — бетон қоспасын бункерден бетон жеткізу құбыры арқылы төсеу орнына дейін жеткізуге арналған плунжерлі (поршенді) сорғы. Б.с. бетон жұмыстары көп болғанда ғана пайдаланылады. Б.с. құрылымы бетон қоспасында ірі түйіршіктердің (40 мм-ге дейін) болуын да қарастырады және оны 250 м-ге дейін тасымалдап, 40—50 м биіктікке дейін көтере алады.

## Дереккөздер


Санат:Бетон
Мәндер аймағы

right|thumb
**Мәндер аймағы** (область значений; codomain) — х пен у элементтерінің арасындағы бір жақты сәйкестік у = f(x) немесе у = fx сияқты белгіленеді. Х — f функциясының анықталу аймағы, ал у — f функциясының мәндер аймағы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Сұғынба

**Сұғынба** — морфологиялық түрғыдан бастырмаға үқсас жыртылып-айырылу құрылымы; алайда бұл құрылым сұғынба аталуы үшін оның жатаған қапталы аспалы қапталдың астыңғы өңіріне карай өзі сұғына түскендігі дәлелденуі шарт.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Сушаруашылық балансы

**Сушаруашылық балансы** (франц. balance — таразы) — белгілі бір аумақтың жер үсті және  жер асты сулары қоры мен оларды белгілі уақыт ішінде халық шаруашылығының әр  саласында пайдалану көлемінің ара-қатынасы. Сушаруашылық балансы аумақтың сумен қамтамасыздық дәрежесін көрсетеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Күлдіреу

**Күлдіреу**. Күлдіреуік қарағанда көлемді морфологиялық элемент. Эпителий ішінде немесе эпителий астында орналаса береді. Тез жарылатындықтан ауыз ішінде өте сирек байқалады. Жалпы қызыл теміреткі, әр түрлі экссудативті эртема, күлдірек бөртпе т. б. тәрізді ауруларға тән.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Абай (әдеби сценарий)

**«Абай»** — «Абай әндері» толықметражды көркемфильмнің түсірілуіне негіз болған әдеби сценарий. Авторы — М. Әуезов. Сценарийдің әдеби нұсқасы Әуезовтың 20 томдық шығармалар жинағының 12-кітабында тұңғыш рет қазақ тілінде жарық көрді. Автор Ажар тағдыры арқылы ақынның рухани-адамгершілік қасиеттерін, оның философиялық көзқарасын көрсетуді мақсат еткен. Гуманист ақын Ажар мен Айдардың ақ махаббатына арашашы болады. Сценарийдің де, фильмнің де қысқаша оқиға арқауы — осы. Бірақ Ажар мен Айдардың қайғылы махаббатының экрандағы көрінісіне қарағанда, сценарий нұсқасындағы қым-қиғаш тартыс пен кісіге ой саларлық тұжырымдар әлдеқайда кең де терең. «Абай» сценарийі жазушының «Абай жолы» роман-эпопеясына барар жолдағы өзінше бір барлау-баспалдақ сияқты. «Абай» сценарийі өз нұсқасында кинематографиялық техникалық құрылымға сай келе бермейтін еді. Ол киносценарийден көрі поэтикалық, сахналық пьесаларға, радиоқойылымдарға жақынырақ. Өкінішке орай, фильмде кейіпкерлер диалогтары көп қысқартуға ұшыраған. Астарлы ойға құрылған, кейіпкердің психологиялық мінездерін ашатын Әуезов сөздері экранда тым жадағайланып, бояуынан айырылып қалған. Әдеби-сценарийдің қазақша нұсқасын толыққанды әдеби-драмалық шығарма деп таныған жөн.

## Дереккөздер

Санат:Мұхтар Әуезов шығармалары
Санат:Абай Құнанбайұлы
Санат:Абай энциклопедиясы
Елеуіштік талдау

**Елеуіштік талдау** – қопсық сынықты таужыныстардың фракциялық құрамын тесіктерінің диаметрі әр түрлі (10; 7; 5; 3; 2; 1; 0,5; 0,25 және 0,1 мм) елеуіштерден өткізу арқылы анықтаудың механикалық әдісі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Табиғат
Шағылу қабілетнің дисперсиясы

**Шағылу қабілетнің дисперсиясы** — жарық толқыныныңүзындығына байланысты шағылу коэффициентінің (R) өзгеруі. Рудалық минералдар үшін R-дің дисперсия қисығы басты сипаттама болып табылады. Анизотропты минералдарға К дисперсиясының екі қисығы тән.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Кідіріс режімі

**Кідіріс режімі** (*Режим останова; stopped state*) барлық басқаруды оператор тұғырдан жүзеге асыратын құрылғы жұмысының режімі.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*Режим STOP

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Оолитті шөгінділер

**Оолитті шөгінділер** - негізінен оолиттерден құралған теңіз немесе көл шөгінділері. Қазіргі сушараларда негізінен окті оолитті шөгінділер, құм мен құмайттар кездеседі. Толқындар ықпалындағы ашық, саяз сулы аридтік белдемдегі континентішілік теңіз бен көлдерде (Каспий, Арал және т.б.) таралған. Карбонаттарға қаныкқан сулардан толқын көтерген құм түйірлеріне (ядроларға) химиялық жолмен СаО3, тұнуы нәтижесінде жаралады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Радиоактивті тізбек

**Радиоактивті тізбек**- әрбір келесі изотоп алдыңғысының ыдырауы нәтижесінде түзілетін тектік байланыстағы радиоактивті изотоп тізбектері; бұл  тізбектердің әркайсысы жартылай ыдырау кезеңі үлкен изотоппен басталып тұрақты изотоппен аяқталады. Табиғатта Тһ90 торий U23892 уран (уран-радий), U235 92 уран (актинуран) және Np237 93 нептуний  радиоактивтік тізбектері белгілі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі

**Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі** — Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын күзету мен қорғауға, Қазақстан Республикасының егемендігі мен аумақтық тұтастығына қол сұғудың алдын алуға және жолын кесуге арналған арнайы қызмет. ҚР ҰҚК ШҚ Шекара органдары Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің құрамына кірмейді, Қарулы Күштермен толық ынтымақтаса отырып, Қазақстанды қорғау жөніндегі міндеттерді орындайды.

## Міндеті
thumb|right|150px|Шекара қызметі әскери қызметкерлерінің жеңдеріндегі жапсырма
# Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын, оның аумақтық тұтастығын және Мемлекеттік шекарадағы экономикалық мүдделерін күзету және қорғау;
# Қазақстан Республикасының аумақтық суларын (теңізін) және континенттік қайраңын қорғау;
# Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекара туралы заңнамасының сақталуын және Мемлекеттік шекара режимі мәселелері бойынша Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарынан туындайтын міндеттемелердің орындалуын қамтамасыз ету;
# Мемлекеттік шекарада Қазақстан Республикасының қорғанысы мен қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселелерін шешуге қатысу;
# Шекара аймағындағы азаматтарды, табиғи ресурстарды және қоршаған ортаны қорғауда Қазақстан Республикасының құқық қорғау, табиғатты қорғау органдарына көмек көрсету.

## Құрылымы
* басқару органдары;
* шекара құрамалары (шекара жасақтары);
* шекаралық комендатуралар;
* шекара бекеттері;
* жеке бақылау-өткізу орынжайлары;
* авиациялық бөлімдер;
* теңіз бөлімдері;
* арнайы бөлімдер;
* әскери оқу орындары;
* қамтамасыз ету бөлімдері мен бөлшектері;
* Арнайы мақсаттағы басқарма — шекаралық арнайы күштер («жасыл арнайы күш»).

## Өңірлік басқарма
Бұрын жұмыс істеп тұрған өңірлік басқармалар (бірнеше облыстардың аумағында жұмыс істеген) ҚР ҰҚК ШҚ облыстық аумақтық департаменттерімен ауыстырылды.

## Тарихы
ҚР Президентінің﻿ 1999 ж. 26 маусымдағы Жарлығымен ҚР Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрлігінің қайта ұйымдастырылып, ҚР Қарулы Күштерінің Мемлекеттік шекараларын қорғау күштерін, олардың мүлкі мен істерін қорғау жөніндегі функциялары ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетіне берілуі нәтижесінде құрылды. Шекара қызметі ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің ведомствосы болып табылады.

## Басшылары
Ережеге сәйкес Шекара қызметін Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті Төрағасының ұсынуы бойынша Қазақстан Республикасының Президенті қызметке тағайындайтын және қызметтен босататын Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті төрағасының орынбасары — Шекара қызметінің директоры басқарады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің ведомстволары
Мәнді оқиға

**Мәнді оқиға** (значащее событие; signiticant event) — оқиғалармен басқарылатын жүйеде — жүйе мәртебесінің өзгерісін көрсететін оқиға немесе қалып-күй.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мәнсіз нөлдерді алып тастау

**Мәнсіз нөлдерді алып тастау** (отбрасывание незначащих нулей; zero compression) — мәнді цифрлардың алды-артында тұрған қажетсіз нөлдерді жою. Мысалы компьютерге енгізілетін 001, 120 цифрының мәнсіз нөлдерін алып тастағанда 1, 12 формасын иемденеді.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Шайылу

**Шайылу** — 1) таужыныстардың бұзылуы және бұзылу өнімдерінің су ағымдарымен, мұздық немесе жел күшімен және т.б. қозғалыстарға ұшырауы; су асты шайылуы және жер үсті шайылуы болып екі түрге бөлінеді; 2) мұхитнамада: мұхит (теңіз) жағалауларындағы борпылдақ таужыныстардың соқпа толқындар әсерінен шайылуы; абразиядан айтарлықтай айырмасы бар, себебі бұл орайда түп таужыныстардың мұжылуы емес, борпылдақ таужыныстардың шайылуы жүзеге асады; Шайылу терминінің бұл мағынасын абразия терминінің жеке түрі деп қарауға болады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Бетонмен қаптау

**Бетонмен қаптау** — бөгеттің, каналдың және т.б. су өткізгіш имараттардың беткейлеріне сүзілуді болдырмау үшін бетоннан салынатын жамылғы. Бөгеттің беті жоғарғы және төменгі бьефтегі судың физикалық- химиялық зиянды әсеріне және атмосфералық құбылыстардың әсеріне берік болуы тиіс. Бетонды бөгеттердің тегеурінді қыры су өткізбейтін және жоғарғы жағы суыққа төзімді болуы ушін мейлінше тығыз бетоннан қалыңдығы 2—3 м болып жасалады, бетон кұрамы арнаулы ережеге сәйкес қабылданады, тегеурінді қыры битуммен қапталады, бөгеттің іргетасы су өткізбейтін бетоннан құйылады

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Сұйық кристалл

**Сұйық кристалл** - молекулалары ретпен орналасқан сұйық. Оған анизотроптық қасиет топ. Молекулаларының өзара орналасуына қарай сұйық кристаллдардың:
*нематолық
*смекталық
*холестерлік түрлері болады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Пунктат

**Пунктат** () — пункция арқылы алынған тканьдер мен сұйықтар мөлшері, яғни пункңияланғанда алынған зат.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Оптикалық бір осьті кристалл

**Оптикалық бір осьті кристалл** — гексагондық, тригондық, тетрагондық кристалл. Оптикалық индикатрисаның пішіні — айналмалы эллипсоид, оптикалық осі біреу, ол индикатрисаның айналу осімен, ал кристалла дара бағыт- пен (симметрияның басты осімен) сай келеді. Егер оптикалық ось индикатрисаның Ng-мен сәйкес келсе, онда кристалл — оң, Np-мен сәйкес келсе — теріс деп саналады. Оптикалық бір осьті минералдар қалыптасу жағдайына карай жиі ауытқып, екі осьті болып келеді. Жалпы нағыз бір осьтілік тек өте қолайлы жағдайда ғана пайда болады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Гейзерлік булар

**Гейзерлік булар**  — В.И.Вернадский бойынша биосфераның, стратосфераның, метаморфтық жөне магмалық геосфераның тұщы, ащы және тұзды булары. Гейзерлік булардың құрамында аммиак көп болатындықтан реакциясы сілтілі болып келеді. Температурасы 150— 190°С-қа дейін.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Беткейдің шайылуы

**Беткейдің шайылуы**  — топырақтан жасалған имарат беткейлерінің су тасуы салдарынан шайылып-бұзылу процесі. Соның әсерінен каналдың арнасы кеңейіп, суы тайызданады. Бұл құбылысты болдырмау үшін имарат беткейлері мен табаны бекітіліп, су жылдамдығы бұрынғы қалпына келтіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Жердің су теңдестігі

[right|thumb| alt=A.|230 px|["Египеттегі көл"]]

**Жердің су теңдестігі**  — белгілі бір уақыт кезеңінде жер бетіндегі кіріс (атмосфералық жауын-шашын, өзен ағыны) пен шығынның (булануы) сандық сипаттамасы. Тұтас алғанда жердің және оның ірі бөліктерінің су тендестігі жөніндегі ең толық және анық мәліметтерді М.И.Львович жасады (1986). Әлемдік мұхитқа судың келуімен, атмосфералық жауын-шашынмен, құрлықтың шеткі аймақ бөліктерінен ағып келетін өзен суымен байланысты. Ал мұхит бетінен судың булануының жылдық мөлшері 455 мың км3 болғанда, 1260 мм-ге жетеді. Тұтас алғанда бүкіл жер шарына судың келуінің негізі біреу — атмосфералық жауын-шашын және су шығынының да негізі біреу — жылына 1030 мм-ді құрайтын булану (немесе 525 мың км3).

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Емдік жер асты сулары

**Емдік жер асты сулары** -химиялық, газдық құрамының ерекшеліктері мен температурасына байланысты адам ағзасына емдік әсер ететін жер асты сулары. Олар ішетін және бальнеологиялық (сыртқы қолдану) болып екі топқа бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Баламалы медицина
Оптикалық дисперсия

**Оптикалық дисперсия** - кристалл оптикасында: жарық толқындарының ұзындықтарына байланысты оптикалық тұрақтыларының өзгеруі. Сыну көрсеткіштерінің, индикатрисаның басты осьтері орнының, қосарланып сыну шамасының, оптикалық осьтер бұрышының және т.б. диперсиялары ажыратылады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Сұйықтардың ерігіштігі

**Сұйықтардың  ерігіштігі** - сұйықтықтардың бір-бірінде еру дәрежесі. Кейбір сұйықтықтар екінші сұйықтыққа шексіз ери беруге яки бір-біріне кез келген қатынаста араласуға қабілетті (мысалы, су мен спирт), ал екіншілері бір-бірінде тек қана нақтылы шекке дейін ери алады (мысалы, эфир мен суды өлшеусіз араластырған жағдайды екі түрлі қабат пайда болады: беткі қабат — эфирдегі судың қаныққан ерітіндісі, астыңғы қабат эфирдің қаныққан ерітіндісі).
## Дереккөздер


Санат:Геология
Шайырлы тас

**Шайырлы тас** - құрамына 8- 10% су молекуласын кіріктіретін, шайырша жалтылдайтын, қоңыр реңді жанартау шынысының бір түрі; құрамы көбінесе қышқыл (липарит, трахит), кейде негізді (базальт) таужыныстарға сәйкес келеді. Кірпіштерді жеңілдететін қоспа, бетон қоспалары,жылу тұтқыш және отқа төзімді цементтердің қосымшалары ретінде қолданылады. Синонимі: пехштейн.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Дақ, таңба, таңдақ

**Дақ, таңба, таңдақ**. Шырышты қабықтың түсінің шектеліп өзгеруі. Алғаш пайда болатын морфологиялық элементке жатады. Пайда болуына қарай қабынбалы дақтар (розеола, эритема), қан құйылу салдарынан болатын таңбалар, (петехин, пурпура, экхимозы), пигментті дақтар (бауырдың сары ауруы, ауызды калий нермсигаиатымен шаю) және кәсіптік зиянды факторлар әсерінен туатын (қорғасын, висмут, сынап т. б.) таңбалар боп бөлінеді. Ақ таңбалар тек ауыз ішінде болатын лейкоплакия ауруында кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Мәселе, мақсат, міндет, тапсырма

**Мәселе, мақсат, міндет, тапсырма** (задача; problem, task) - талданатын немесе шешілетін проблема; мультипрограммалау және мультипроцессорлық өңдеу режімінде — компьютермен орындалатын жұмыстардың элементі ретінде басқару программасы арқылы орындалатын командалар тізбегі; ресурстар бөлінуді талап ететін есептеу жүйесі жұмысының негізгі бірлігі; программа немесе бір-бірімен байланысты программалар тобы. Әр түрлі есептерге жататын программалар бір-бірімен байланыспайды. Кейде task сөзі процесс терминінің баламасы ретінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Рабдомиома

**Рабдомиома** ( – ісік). Көлденең бұлшық еттің, қатерсіз ісігі. Тіл етінде өте жиі кездеседі, пайда болған соң ауырмай дамып, үлкейетін дерт.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Радиоактивтілік бірлігі

**Радиоактивтілік бірлігі**- әр түрлі денелер мен орталарға тән радиоактивтілік қарқынының өлшем бірлігі Халықаралық бірліктер жүйесіне сәйкес, бұл бірлік радиоактивті бөлшектердің әрбір секунд сайын ыдырау мөлшерімен кескінделеді (ыдырау/секунд). Кейде ыдырау/минут және кюри деген өлшем бірліктері де колданылады (*1 кюри (Кu) = 3,700 • 10 10 ыдырау/с*).

## Дереккөздер


Санат:Геология
Беткейлерді тегістеу

**Беткейлерді тегістеу** (Плани-ровка откосов) — гидротехникалық имараттың беткейлерін тегістеп, өндеу, топырақтан жасалған бөгеннің, каналдың және топырақ үйіндісінің (дамба, жал) ең негізгі жұмыс операциясы. Канал беткейін шөмішті экскаватор тегістеушімен, грейдер бульдозермен тегістейді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Оптикалық екі осьті кристалл

**Оптикалық екі осьті кристалл** — ромбылық, моноклиндік, триклиндік сингония кристалы. Оптикалық индикатрисасының пішіні үш осьті эллипсоид. Дөңгелек қималарына перпендикуляр екі оптикалық ось орналасады. Оптикалық осьтердің сүйір бұрышын бөлетін Ng-осі болса, онда кристалл — оң, Nр болса, теріс деп саналады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Активті (кезекті, ағымды) есеп

**Активті (кезекті, ағылды) есеп** (активная (решаемая, текущая) задача; active(current) task) — дәл қазір процессорда тұрған есеп.

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Географиялық орын

**Географиялық орын** — географиялық объектінің жер бетіне өзара қатынастағы өзге де объектілерге қарағандағы орны; объектінің табиғи және әлеуметтік-экономикалық жағдайлары және оның шектелген орналасу ерекшеліктері туралы түсінік беретін маңызды сипаттамасы. 

Жер бетіне қатысты географиялық орын — географиялык объектілердің түрлі қасиеттерінің және олардың өзге де объектілермен және құбылыстармен байланысты өзгерістерінің динамикалық сипаттамасы. Физикалық-географиялық орын, экономикалық- географиялық орын, көліктік-географиялық орын және т.б. болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Санат:География және геодезия
Радиосиалография

**Радиосиалография**. Радиоактивті иод ізі арқылы сілекейдің бөлінуін өлшеп, шықшыт безінің қызметін анықтайтын клиникалық радиоизотопты тәсіл.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Оптикалық индикатриса

**Оптикалық индикатриса** - кристалдардан өтетін жарық толқындарының тербеліс бағыттары мен сыну көрсеткіштерін сипаттайтын векторлар бойынша жасалған бейне. Оптикалық индикатриса минерал арқылы өтетін жарық толқындарының тербеліс бағыттары мен олардың сыну көрсеткіштерінің байланысын білдіреді. Минерал арқылы өтетін жарық толқындарының тербелісі тек қана оптикалық индикатрисаның эллипс қимасының осьтері бойымен ғана болады. Оптикалық индикатриса түрлері минералдардың симметриясына байланысты. Текшелік сингония минералдарының оптикалық индикатрисасы шар пішінді. Орта сингония минералдарында екі осьті эллипсоид немесе айналма эллипсоид, төмен сингония минералдарынікі үш осьті эллипсоид болады. Айналма эллипсоид пен үш осьті эллипсоидтің басты диаметрлері оптикалық индикатрисаның осьтері деп аталады. Олар ng , nm, np немесе Ng, Nm, Np деп белгіленеді. Айналма эллипсоидте бір, үш осьтіде екі дөңгелек қима болады. Минералдардың оптикалык қасиеттерін анықтау үшін, олардың оптикалық индикатриса пішінін, жарты осьтерінің мәнін және бағдарын білу керек. Минералдардың кез келген қимадағы оптикалык қасиеті оптикалық индикатрисаның сәуле бағытына көлденең болатын орталык қимасымен сипатталады, себебі параллель қималарда қасиеттері бірдей және кристалдардың қандай нүктесі болмасын, оны пндикатрисаның центрі деп алуға болады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Жайылымдарды суландыру

**Жайылымдарды суландыру** (*Обводнение пастбищ*) — жайылымдарды жергілікті өзен-көл, жер асты су қорларын пайдалану немесе каналмен басқа жақтан су жеткізу жолымен қажетті сумен қамтамасыз ету. Жер жағдайына байланысты жайылымды суландыруды өзен, бастау құдықтарды немесе жер асты суларын сорғышпен жоғары көтеріп, құбыр желілерімен суды суармалы жер танабына бөліп таратады.

## Тағы қараңыз
* Жайылым;
* Жайылымды толық пайдалану коэффициенті.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Ең жаңа тектоникалық қозғалыстардың градиенті

**Ең жаңа тектоникалық қозғалыстардың градиенті** - арақашықтығы 1 км нүктелердің биіктік жағдайының шартты уақыт кесіндісінде (жыл,мың жыл, барлық заман) өзгеруі. Бұл градиенттің мәні барлық ең жаңа тектоникалық кезеңде — тау жаралу алқаптарында 25—200 м/км, платформаларда — 

Санат:Геология
Санат:Табиғат
Абай (библиографиялық көрсеткіш)

**«Абай»** - «Ғылым» баспасынан қазақ және орыс тілдерінде 1946 ж. жарық көрген қазақ әдебиеті тарихындағы тұңғыш библиографиялық көрсеткіш. Құрастырған - Н. Сабитов. Кітап құрастырушының кіріспе сөзімен ашылып, ұлы ақынның 1889-1946 ж. аралығында түрлі баспалардан жарық көрген жинақтары мен басылымдары, газет-журналдарда жарияланған жеке өлеңдері мен қарасөздері, Абайдың өмірі мен шығармалары, өскен ортасы, ұрпақтары, әдеби мектебі, басқа халықтар әдебиеті өкілдерімен байланысы туралы жазылған ғылыми зерттеу және көркем әдеби-публицистикалық шығармалардың тізімі берілген. Көрсеткішке қазақ, өзбек, қырғыз, орыс тілдеріндегі материалдар, Қазақстан Республикасының ұлттық кітапханасының қоры пайдаланылған, есімдік және атаулық тізім жасалып, оларға түсініктеме берілген. Көлемі 5 б. т. 500 дана болып басылған.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Сұлама қанат

**Сұлама қанат** - жыртылу құрылымдары элементтерінің бірі: көлбеу бағытқа қиғашталған жыртылу жігінің астыңғы өңірінде орналасқан таужыныстар жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Оптикалық кварц

**Оптикалық кварц** — тау хрусталінің ультракүлгін сәуледе өте мөлдір, ақаусыз кристалы не оның бөлігі. Тау хрусталін қолдану оның инфрақызыл, әсіресе ультракүлгін сәулелерді өткізу және жарық сәулелерін қосарлана сындыру мен үйектелу жазықтығын айналдыру қасиетіне негізделген; ультракүлгін сәулелерді өткізіп шоғырлайтын линзаларда, спектрографтарда, компенсаторларда, жарық сүзгіштерде, поляриметрлерде, сахариметрлерде және т.б. Аспаптарда қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Геодезиялық айдамалау биіктігі

**Геодезиялық айдамалау биіктігі** — сорғының орталық нүктесі сызығының деңгейінен суды айдамалап, жоғарғы резервуарға көтеру биіктігі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Оптикалық осьтер бұрышы

**Оптикалық осьтер бұрышы** - екі осьті кристалдардың оптикалық осьтері аралығындағы сүйір бұрышы; кристалдың сүйір биссектрикасы Ng осіне сәйкес келген жағдайда оптикалық осьтер бұрышы Оң мағыналы, Np осіне сәйкес келгенде теріс мағыналы болып есептеледі; оң мағыналы оптикалық осьтер бұрышы +2 V ал теріс мағыналы оптикалық осьтер бұрышы - 2 V шартты
белгілері арқылы кескінделеді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Жайылымды толық пайдалану коэффициенті

**Жайылымды толық пайдалану коэффициенті** (*Коэффициент полноты пользования пастбищ*) — нақты бір жайылымдағы жем-шөппен азықтанған мал санының сондағы барлық жем-шөп қорына қатынасы; процентпен өлшенеді.

## Тағы қараңыз
* Жайылым;
* Жайылымдарды суландыру.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Рапа

**Рапа** — тұзды сулы табиғи және жасанды суқоймалардағы қаныққан су ерітіндісі. 
*Рапаның құрамы суқойма ауданының климаттық жағдайларына, суқойманың жас шамасына, алапқа ағын аймағынан келетін тұздардың құрамына және тағы басқа факторларға байланысты болады. 
*Tұзды көлдердің түбінде жиналған, Күн қуаты (жылуы) тікелей әсер ететін шөгінділердің бетін жауып жататын үстіңгі рапа және осындай көлдердің түбіндегі шөгінділерге сіңіп кеткен және кристалдар арасындағы кеуектер мен қуыстарды толтырып тұратын кристаларалық немесе түптік рапа болып ажыратылады.

Біріншісі жер бетіне жақын болғандықтан, жауын-шашын әсерімен ондағы ерітіндінің қоюлық-сұйықтық шоғыры ауыспалы болып келеді; төменгі — түпкі ерітінділер саз-балшықты тұзды шөгінділер кеуегі мен қуыстарын толтыратындықтан, айтарлықтай өзгеріске ұшырамайды. Жер бетіндегі кейбір рапалардың жыл бойына сақталатындары да болады, оларды рапалы көл деп атайды да, ал кебетіңдерін жартылай рапалық көл дейді.

Сурет:Kissingen-Solepumpe-1848.JPG|Германия
Сурет:Kissingen-Solepumpe-1848-2.JPG|Германия


## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Оптикалық осьтер бұрышының дисперсиясы

**Оптикалық осьтер бұрышының дисперсиясы** - жарық толқындарының ұзындығына байланысты оптикалық осьтер бұрышының өзгеруі.

Оптикалық осьтер бұрышының дисперсиясының екі түрі болады: 1) оптикалық осьтер бұрышы ұзын толқындар (қызыл) үшін қысқа толқындарға (күлгін) карағанда үлкен, оны былай белгілейді: r > n немесе r > n; 2) оптикалық осьтер бұрышы ұзын толқындар үшін кысқа толқындарға қараганда кіші, r 

Санат:Геология
Ауыз іші шырышты қабығы мен жақ сүйектердің рагы

thumb|right|200px|
**Ауыз іші шырышты қабығы мен жақ сүйектердің обыры** — ауыз шырышты қабығының эпителий тінінде пайда болатын қатерлі ісік. Қатерлі ісіктердің  шамамен 10%-ті бет-жақ тұсында байқалады. Негізгі себебі ісік алды аурулар болып табылады.  Қатерлі ісік эпителий тінінің құрылысын өзгертіп, сырқатқа шалдыққан жасушалардың тоқтаусыз жан-жаққа өсуімен қатар айналадағы жасушаларды, оның қантамырларын бұзады. Қан және лимфа арқылы ісік жасушалары бүкіл организмге тарап, кез келгені ағзаларда пайда болады. Ісіктер паренхима (ұлпа) және стромадан (тірек, тіреу) тұрады. Қатерлі ісіктерді шоғырлануына қарай ерін обыры, тіл және ауыз шырышты қабығының обыры, жақ сүйектер ісігі деп бөлсе, құрамына қарай — аденокарцинома (шырышты қабықтың эпителийі мен безден тұратын қатерлі ісік), мүйізденген және мүйізденбеген жалпақ жасушалы обыр, одонтогенді (тіспен тектес) обыр деп атайды. Сонымен бірге обыр пішінінің (формасының) өсуіне байланысты экзофитті, эндофитті және жаралы инфильтратты болып бөлінеді.

## Дереккөздер

Санат:Обыр
Санат:Ауыз қуысындағы аурулар
Оптикалық тұрақтылар

**Оптикалық тұрақтылар** - әр заттың оптикалық қасиеттерін сипаттайтын тұрақты шамалар. Аморфтық заттар мен текшелік минералдарға тек қана сыну көрсеткіші (n) тән. Гексагондық, тригондық, тетрагондық минералдарға ең үлкен (ng), ең кіші сыну көрсеткіштері (np), қосарлана сыну шамасы (ng-np), оптикалық таңбасы (оң не теріс), оптикалық индикатрисаның бағдары, тура сөнуі және ұзару таңбасы (оң не теріс) тән.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Беттестіру имараттары

**Беттестіру имараттары**  — бөгет денесін табанымен (іргетасымен), жағамен және жалғанатын бетонды имараттармен жымдастыру кезінде бөгет денесі мен табанының судың сүзілу процесі болмайтындай болып қабысуы және гидротехникалық имараттың статикалық тұрақтылығы қамтамасыз етілуі; судың бөгет денесінен сүзіліп шыгу өтімі белгіленген рауалы шектен артпауы тиіс. Бөгет денесінің табаны мен іргетасының барынша жымдасуы үшін сол жердегі грунттың сипаты мен іргетас айналасындагы грунт жағдайы есепке алынады немесе бөгет астында шұңқыр қазу шаралары жүргізіледі. Бөгет денесі беткейінің өзен арнасымен қабысуы көлбеу жазыктықпен жүргізіліп, тегістеу кезінде мүмкіндігінше қисық сызықты жазықтықта болмауы тиіс және жаға бетіндегі сүзілуге қарсы элементінің көрші теліммен жалғасуындағы көлбеу бұрышының өзгеруі 10 градустан артпауы қажет. Бөгет денесі табанымен (іргетасы) және жағамен табан грунтының сипаты және имараттың ерекшелігі есепке алынып қабыстырылады. Грунтсыз материалдардан жасалған диафрагмалар мен экрандарды бетонды имаратпен қабыстыру су өткізбейтін майысқақ материалмен орындалады. Грунттық бөгет пен бетонды имарат тығыз қабысуы үшін оның айнала бетімен қабысатын аймағы 10:1 еңістіктен жоғары болмауы тиіс.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Еңістену азимуты

**Еңістену азимуты**
– қадағалау нүктесі арқылы ойша жүргізілген меридиан сызығы мен қатпар қанатының еңістену немесе қат-қабаттардың еңкею бағытының аралығындағы сағат тілі қозғалысына сәйкес бағытта өлшенетін бұрыш мөлшері.Еңістену азимуты кен компасы арқылы анықталады, оның мөлшері созылу азимуты мөлшерінен 90°-қа айырма беруі шарт.
## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Санат:Геология
Санат:Табиғат
Опырылым

**Опырылым** — тік жарлы баурайлардағы құрғақ тау жынысы шоғырларының өз төсенішімен ілінісін кенет жоғалтуы немесе уақытша таянышынан айырылып қалуы салдарынан қопарыла құлауымен сипатталатын гравитациялық қозғалыс түрі. Өте ірі шоғырлардың опырылуы көбінесе сейсмикалық дүмпулер әсерінен туындайды, тау-төбе етегіне опырыла құлаған шоғырлар құламалар түрінде ошарылады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Ақпараттық-есептік мәселе

**Ақпараттық-есептік мәселе** (информационно-расчетная задача; information-computing task) — ақпараттық және есептік мәселелердің үйлесімі болатын тапсырма. Ақпараттық-логикалық есеп (информационно-логическая задача; information-logical task) — ақпараттық және логикалық мәселелердің белгілерін қамтитын есеп. Бақылау есеп (контрольная задача; check problem) — программаның, жүйенің, құрылғының немесе компьютер жұмыс- тарының дұрыстығын тексеру үшін қолданылатын есеп. Жалғастыруға даяр мәселе (задача, готовая продолжать; readly task) — көп есепті жүйеде — барлық қажетті ресурстары бар, мәселелер кезегінде процессордың уақыт кванты берілуін күтудегі мақсат. Қисынды есеп (корректная задача; correct problem) — қисындылық үғымының келесі талаптарын қанағаттандыратын есеп: а) алғашқы мәліметтер жиынының кез келген элементі үшін есептің шешімі бар; б) шешімі жалғыз болады; в)шешім алғашқы мәліметтерге төуедді. Қосылған есеп (включенная задача; installed task) — параметрлері мен жүктеме модулінің орналасуы жййлы ақпарат операциялық жүйенің кестесіне енгізілген есеп. Мұндай есепке қатынас құру каталогтан іздестіруді қажет етпейді. Логикалық есеп (логическая задача; logi-cal task) — логикалық амалдар орындау арқылы шешілетін есеп. Негізгі міндет (ведущая (главная) задача; major task) — программалар тобының орындалу барысында негізгі жадта тұрақты сақталатын және олардың кейбір сыртқы функциялары жүзеге асатын міндет. Тосатын есеп (ждущая задача; waiting task) — көп мақсатты жүйеде — орындалуы белгілі бір оқиғаның пайда болуынан соң (алмасу соңы, басқа есептің аяқталуы, ресурстың босатылуы немесе белгілі сигналдың түсуі және т.б.) Жалғастырылуы мүмкін мәселе.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Рапакиви гранит

**Рапакиви граниті** (фин. rapakivi — "шіріген немесе құлаған тас") — қышқыл құрамды тау жынысы, граниттің бір түрі.    

Ол олигоклаздан (шамамен 20 %), ортоклаздан (шамамен 40 %), идиоморфты кварцтан (шамамен 30%) тұрады және кіші акцессорлық минералдардың (шамамен 2%) аз қоспаларынан тұрады: ортит, амфибол, диопсид, сфен, апатит, магнетит және т. б.Онда калишпаттың домалақ пішінді ірі порфир бөліктерін (овоидтерін) плагиоклаз-олигоклаз көмкере түзіледі; мұндай плагиоклазды көмкермесіз түрін питерлит деп атайды. Рапакиви гранит жаратылысы магмалық та, метасоматоздық та болуы мүмкін. Рапакиви гранит атына сай мору қыртысында оңай бұзылады.

Бұл граниттің үлкен түйіршіктілігі граниттердің ішінде айқын ерекшеленеді. Оның беріктігі мен ұзақтығы жағынан ұсақ түйіршікті гранит үлгілерімен салыстырғанда әлдеқайда төмен.

Оны қоңыр-қызғылт түрлі реңктермен бояуға болады, кейде ол қызғылт, жасыл болады.

Рапакиви граниті Швеция мен Финляндияда кең таралған, Карелия мен Ленинград облысында (выборгиттер — Выборг ауданында, питерлит — Виролахти, Питерлакс, Вилкил ауылдарының маңында), Украинада (Черкассы облысының қалашығы ауылы) кездеседі.

Выборгиттегі овоидтер қызыл және қызғылт реңктермен боялған және көбінесе плагиоклаз минералының жасыл-сұр жиектерімен қоршалған. Выборг монолиттері Казан соборы үшін барон Николайдың үйінде, Саанлахти карьерінде, Монрепоның батыс бөлігінде, Твердиш аралында, қазіргі Выборг шегінде кесілді. Артель Суханова көп тонналы блоктардан Казан соборына арналған 56 бағанды шығарды. Биржаның негізі выборгиттің екі түрінен жасалған – қызғылт және сұр. Осы граниттен жасалған монолитте "мыс шабандоз"орнатылған.

Питерлитте - плагиоклаз шеңберлері жоқ овоидтер (немесе овоидтер мүлдем жоқ). Салмағы 600 тонна болатын әлемдегі ең үлкен гранит монолиті Сарай алаңында Александр бағанасын жасау үшін Питерлак карьеріндегі Сухановтың әдісімен кесілген.

Санат:Магмалық тау жыныстары
Санат:Табиғи тастар
Санат:Гранит
Геодезиялық сору биіктігі

**Геодезиялық сору биіктігі** — құдықтағы су деңгейінен сорғының орталық деңгей сызығына дейінгі тік ара қашықтық. Сору сызығындағы энергияның жоғалуы сору кезіндегі жоғалу деп аталады. Нсору = һс + Shж мұндағы hc — сору биіктігі, Sh — жергілікті кедергілердің жоғалу жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Карстық шұңғыма

250 px|thumb

**Карстық шұңғыма**  — карстың ең көп тараған беттік пішіні; суда ерігіш таужыныстарда пайда болатын жер бетіндегі табақша, тостаған, конус немесе цилиндр төрізді ойпаң жер. Беттік шаймалану, ойылым, гравитацияқлык және сорылу карстық шұңғымалары болып бөлінеді. Ойылымды немесе ойышым шұңғымалары көлемінің ірілігімен (терендігі 15 м дейін) ерекшеленеді. Карстық шұңғымалар тұтаса келе карстық ванналар және қазаншұңқырлар құрайды. Бірнеше шұңкырлар тобы оқпалық алаң деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Орбикуляр бітім

**Орбикуляр бітім** - плутониттерде домалақ-қабатты сфероидтердің болуымен сипатталады; сфероидтердің центрі кейде ксенолиттерден тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Беттесу тереңдіктері

**Беттесу тереңдіктері** — ағын тереңдігінің h1- ден ырғымаға дейінгі және һ2 гидравликалық ырғыманың арғы жағындағы бъефпен беттесуі. Бұл құбылыс кезінде беттік иірім пайда болып ол иірім аймағына айналады. Тереңдік h1 және һ2 үшін ырғу функциясы П(һ1)=П(һ2) тең, бұл гидравликалық ырғыманың беттесу тереңдігі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Инженерлік-геологиялық аудан

**Инженерлік-геологиялық аудан** — инженерлік-геологиялық алқаптың басқа аудандардан өзіндік тау жынысытар кешенімен айрыкшаланатын ірі бөлігі.

## Инженерлік-геологиялық жіктеме бойынша тау жынысытар тобы
Физикалық-механикалық қасиеттерінің ұқсастығы, әсіресе беріктігі, деформациялануы, орнықтылыгы мен суөтімділігі бойынша топтастырылган әр түрлі генетикалық және петрографиялық тау жынысытар типтері.

## Инженерлік-геологиялық карта
Топографиялық негізде белгілі бір масштабта аумақтың инженерлік-геологиялық жағдайларын бейнелейтін карта; бұл аумақта құрылыс жүргізу немесе шаруашылықта пайдалану мүмкіндігін көрсетеді. Инженерлік-геологиялық карта: *шолулық* (1:1500000 және үсақтау), *ұсақ масштабты* (1:500000 — 1:1000000), *орта масштабты* (1:100000 - 1:200000),* ірі масштабты* (1:25000 — 1:50000) және *түбегейлі* (1:10000 және ірілеу) типтерге бөлінеді.

## Инженерлік-геологиялық кешен
Инженерлік-геологиялық көрсеткіштерінің ұқсастығымен немесе зандылықты өзгергіштігімен сипатталатын тау жынысытар кешені.

## Инженерлік-геологиялық құбылыстар
Табиғи жағдайда құрылыс пен әр түрлі инженерлік қондырғылар ықпалынан туындайды. Ең көп таралған инженерлік-геологиялық құбылыстар: қату және еру кезіндегі жолдың деформациясы, тау жынысытардың шаймалануы, кен (тау жынысы) қысымы, кен қазбаларының ісінуі мен жабындарының опырылуы, кентіректердің кирауы және т.б.

## Инженерлік-геологиялық түсіру
Арнайы геологиялық түсірудің түрі. Аумақтарды әр түрлі құрылыстар мен шаруашылық мақсатта пайдалану үшін олардың геологиялык құрылысын, геоморфологиялык ерекшеліктерін, геологиялық процестерді, сонымен катар тау жынысытардың физикалық-механикалық қасиеттерің зерттейді. Түсіру нәтижесінде инженерлік-геологиялық карта жасалады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Геоморфологиялық объектілер

**Геоморфологиялық объектілер** — жер бедерінің құрылу процестерін айқын көрсететін және туризм мен рекреация үшін ерекше кұнды террасалар, жайылма сулар, үңгірлер, шатқалдар, каньондар, сарқырамалар және басқа да жер бедерінің нысандары.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Органогендік құрылым

**Органогендік құрылым** - өсімдіктер мен жануарлардың қалдықтарынан тұратын шөгінді тау жынысытардың құрылымы. Органогендік құрылым егер тау жынысы өсімдік қалдықтарынан тұрса *фитогендік*, тау жынысы жануар-жәндік қалдықтарынан тұрса, *зоогендік* болады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Абд Мұхаммед

**Абд Мұхаммед** (1849–1905) — Мысыр ғұламасы, қоғам қайраткері, мысырлық теолог және либералды реформатор. Исламды қоғамның өркениетті даму жағдайларына қарай бейімдеу бағытындағы діни-қоғамдық ағымның негізін салушылардың бірі.

Әл-Азһарда білім жүйесі бойынша реформа жасап, мұсылман тәртібі мен заң, сот жұмыстарында жаңа имандылық ережелерін енгізуді насихаттады. Ол құдай құдіретімен белгіленген жазмыш шеңберінде болса да, адамның ерік бостандығы бар деп таныды. Сонымен бірге, ислам діні негізін сақтай отырып, батыс өркениетінің жетістіктерін игеруді жақтады. Парламенттік демократияны қолдады. Ислам ілімін діни-заңдылық, адамгершілік пен әлеуметтік қағида түрінде қарастырып, оны уақыт ағымына бейімдеуге баса назар аударуға шақырды.

Каирде студент болып жүріп, Джамаль әл-Дина әл-Афганидің ықпалына түседі. Саяси радикализмі үшін (1882–1888) оқудан шығарылып жіберіледі. Британияға қарсы топтармен байланысы үшін Мысырдан аласталып, 1884 жылы Парижде әл-Афганимен бірге «әл-Уруа әл-ууска» деген құпия қоғам және сол атпен газет ұйымдастырды. Мысырға қайта оралған соң, білім саласында жауапты қызметтер атқарды, әл-Азһар ун-тетінің әкімш. кеңесін басқарды, дәріс оқыды. Мысырға қайтып келген соң мансап жолын судья болудан бастайды, 1899 мүфти (заңдық кеңес беруші) болады. «Құдайдың бірлігі жөніндегі трактат» атты кітабында ислам дінінің христиандыққа қарағанда ғылым жетістігіне, өркениетке жақындау екендігін атап көрсеткен. Абд Мұхаммед әділдік, береке, дұрыс ойлау талаптарын ұстануға шақыра отырып, мұсылман құқығы мен әкімшілігін либерализациялауға талпынған.

Әл-Азһарда білім жүйесі бойынша реформа жасап, мұсылман тәртібімен заң, сот жұмыстарында жаңа имандылық ережелерін енгізуді насихаттады. Ол Құдайлық кұдіретімен белгіленген жазмыш шеңберінде болса да, адамның ерік бостандығы бар деп таныды. Сонымен бірге, Ислам негізін сақтай отырып Батыс өркениетінің жетістіктерін игеруді жақтады. Парламенттік демократияны қолдады. Ислам ілімін діни заңдылық, адамгершілік пен элеум. діни қағида түрінде қарастырыл оны уақыт ағымына бейімдеуге, сондай-ақ жаратылыстану ғалымдары тарапынан қорғауға алуға баса назар аударды. Ол Исламды соңғы кездегі «бұрмалаушылықтардан тазартуға», адамзат мүддесі үшін Пайғамбарымыздың (с.а.у.) «өз» сүннеттері мен Құран негізінде шариғатты қайта қарауға, ижтихадты толық қалпына келтіруге шақырды. *Абд Мұхаммед* адамның ақыл парасатының шексіз мүмкіндіктерін, дүниені және оның даму заңдылықтарын таныпбілуге болатындығын атап көрсетті. 

## Дереккөздер

Санат:Ислам философтары
Санат:Мысыр қоғам қайраткерлері
Санат:1849 жылы туғандар
Санат:1905 жылы қайтыс болғандар
Санат:Әл-Азһар университеті түлектері
Жерсорғыш снарядтар

[left|thumb| alt=A.|220 px|["Жерсорғыш снарядтар"]]

**Жерсорғыш снарядтар** — су қоймалар мен ағын сулардың түбінен грунт алу үшін жабдықталған жер қазатын жүзбе машиналар. Үйіндіге немесе салынып жатқан имаратқа тасымалданатын су -грунт қоспасын сору қағидасы бойынша жұмыс істейді. Қоймалжыңды үйіндіге грунт құбыр және өз трюмі арқылы тасымалдайтын жерсорғыш снарядтарға бөлінеді. Жерсорғыш снарядтар құмды және құмдақ грунттарда аса тиімді. Мелиорацияда бөгеттердің жер имараттарына, бөгетшелерге, мойнақтарға грунтты үюге, канаттарды, тоспаларды, көлдерді, бөгендерді терендету және тазалау кезінде, өзен-су қабылдағыштарды реттеуде, мелиорациялық имараттардьң шұңқырларын қазуда, бетондау және жол жұмыстарына арналған материалдарды өндіру жөне оларды байыту кезінде қолданылады. Мұндайда МЗ-5, ПЗУ-8М, 8ПЗУ-ЗМ, МЗ-7, МЗ-8, ЗРС-1В, МЗ-6 маркалы жерсорғыш снарядтар пайдаланылады. Мелиорациялық жерсорғыш снарядтардың негізгі техникалық көрсеткіштері: қопсытқышты жерсорғыш снарядтардың қазу терендігі 3 м-ден (МЗ-5) — 6 м-ге (МЗ-6) дейін; жұмыс жағдайындагы отыру тереңдігі 0,45-тен — 1,2 м аралығы; грунт бойынша өнімділігі сағатына 50-ден — 250 м3-ге дейін, ал су бойынша — 400-2500 м³/сағ. Мысалы, кемелердің Жайық өзенінің сағасынан Каспий теңізіне шығуын қамтамасыз ететін Жайық-Каспий каналы осы жерсорғыш снарядтар көмегімен іске асырылады, ал іле өзені атырауындағы Топар тармағының арнасы  жерсорғыш снарядтар көмегімен үнемі терендетіліп отырады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Раушан-диаграмма

**Раушан-диаграмма** – қиғаш қабатшалардың, ағыс иірімдері үймектерінің, таужыныстардағы бағдарланған кірікпелердің немесе сынықты түйірлердің жарықшақтардың және тағы басқа құлау азимуттарының өлшемдерін бейнелейтін график. Өлшемдер азимуты бойынша дөңгелекке белгіленеді, азимуты бірдей нүктелерді қабылданған масштабта көрсетеді. Пайда болған радиустарды бір-бірімен қосады. Жекелеген өлшемдер сызық түрінде көрсетіледі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Сферолиттер

thumb|Сферолит
**Сферолиттер** - ішкі құрылысы шартты нүктеден барлық бағытқа бірдей тарамдала шашыраған талшық түрқылас кристалдар жүйесінен тұратын, домалақ пішінді агрегаттар атауы; әдетте  қышқыл құрамды жанартаутекті таужыныстар құрамында ұшырасады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Мәселелер диспетчері

**Мәселелер диспетчері** (диспетчер задач; task manager) — жүйеде мәселелерді және оның бөліктерін басқаруға арналған программа.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Беттік ағыс

**Беттік ағыс** — судың табиғаттағы айналым процесінде жер бетімен ағу нысанында орын ауыстыруы. Теңіз немесе көлдің беткі қабатының қозғаушы күш негізгі жел болып табылатын ілгерілемелі немесе айналмалы қозғалысы. Кориолис күшінің әсерінен Б.а. Солтүстік жарты шарда жел бағытынан оңға, ал Оңтүстік жарты шарда солға ауытқиды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Ранула немесе тіл астының сары сулы ісігі

**Ранула немесе тіл астының сары сулы ісігі**. Тіл асты сілекей бездерінің түтіктерінің жарақаттануынан және қабынудың салдарынан тәмпешік тәрізді, сары сулы ісікке, яғни ретенциолды кистаға айналады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Карстық-жарықшақтық жер асты сулары

**Карстық-жарықшақтық жер асты сулары** — таужыныстардағы карстық қуыстар мен жарықшақтарда қалыптаскан жер асты сулары. Олардың басқа жарықшақтық сулардан негізгі айырмашылығы — ірі оқпалық қуыстар мен жарықшақтардың аралас-құралас болып, өзіне тән гидродинамикалық ерекшелігімен, тым ауытқи қоймайтын бір деңгейлі сулы қабат құруында. Қазақстандағы осындай оқпалық жарықшақтарда қалыптасқан сулардың елді мекендерді ауыз сумен камтамасыз етудегі маңызы өте зор.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Мәселелер супервизоры

**Мәселелер супервизоры** (супервизор задач; task supervisor) — негізгі қызметі мәселелер ұйымдастыру болып табылатын операциялық жүйені басқаратын программа.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника