Әбділазиз хан (Аштархан)

**Әбділазиз хан** (1614–1683) — Бұхара хандығындағы Жәнилер (Аштархан) әулетінен шыққан өзбек билеушісі. 1645–1681 жылдары билік құрды.

## Билігі
Әбділазиз ханның әкесі Нәдір Мұхаммед хан ұзақ билік еткен жоқ. Салықтардың көбейтілуіне негізделген халыққа жақпаған саясат елдің қарапайым тұрғындарының наразылығын тудырды. Нәтижесінде Нәдір Мұхаммед хан Балхқа қашуға мәжбүр болды, бірақ мұнда оған қарсы тіпті өз ұлдары да бас көтерді. Нәдір Мұхаммед хан қауіпті деңгейге жеткен бүлікті баса алмады. Оған көмекке Бабыр ұрпағы Шах Жаһанды (1627–1658) шақыруға тура келді.

Көп ұзамай Бұхара ханы Үндістан әскерінің негізгі мақсаты хандық аумағының бір бөлігін басып алу және оның өзін тұтқындау екенін білді. Сол уақытта Ходжентте Нәдір Мұхаммед ханның сарай әмірі болған Назарбай өзі тағайындаған Санжар сұлтанды өлтірді. Осы оқиғалардан кейін Үндістан мен Иран әскерлеріне қарсы күресті басқарған Әбділазиз (1645–1681) хан болып жарияланды.

Екі жылдық соғыс Шах Жаһан әскерінің жеңілісімен аяқталды. Нәдір Мұхаммед Сефевилерге, Иранға қашуға мәжбүр болды. Билік толығымен оның ұлы Әбділазиз ханның қолына өтті.

1660–1680 жылдары Бұхара хандығы Хорезм билеушілері Әбілғазы хан мен Ануша ханның жорықтарына ұшырады.

Ирандағы поляк елшісінің бақылауынша, Әбділазиз хан түрлі ғылымдарды, әсіресе математиканы жетік білген білімді адам болған. Сонымен қатар ол өте қайратты болды және парсыларға өз күшін жиі сезіндіріп отырды.

Әбділазиз хан билігінің алғашқы онжылдығында Самарқанд хакімі Жалаңтөс Баһадүрдің (1645–1656) ықпалы зор болды.

## Сыртқы саясаты
​1669 жылы Әбділазиз хан Ресейге патша Алексей Михайловичке молда Фаррух бастаған елшілікті жіберді.

Бұған жауап ретінде 1670 жылы Бұхараға ағайынды Пазухиндер бастаған Ресей елшілігі жіберілді.

Аштархандықтар Осман империясымен де дипломатиялық байланыс орнатты. 1673 жылы Әбділазиз ханның елшілері Стамбулда қабылданды.

Зерттеушілердің атап өтуінше, Әбділазиз ханның дипломатиялық қабілеті жоғары бағаланған. Ол Хиуа, Стамбул, Исфахан және Делиде үлкен құрметке ие болды.

## Мәдениет саласындағы саясаты
​Әбділазиз ханның билігі кезінде Бұхарада оның өз есімімен аталатын медресе мен Уәлидаи Әбділазиз хан медресесі, ал Самарқандта Тіллә-Қари медресесі бой көтерді. Бұхаралықтар оны *«ғылымды сүйетін, мәрт әрі батыл хан»* деп сипаттаған. Ол көркем қолжазбалардан тұратын кітапхана жинақтады.

## ​Әбділазиз хан дәуірінің тарихшылары мен ақындары
​Әбділазиз ханның тарихы бірнеше тарихшының еңбектерінде, соның ішінде Қожамқұлы бек Балхидің шығармаларында баяндалған. Осы дәуірдің танымал өзбек ақыны Тұрды өзбектің жүз руынан шыққан. Ол Бұхара медресесінде білім алып, Әбділазиз ханның сарайында қызмет етті. Тұрды өзбек және парсы тілдерінде Фарағи деген әдеби лақап атпен жазған. Ол көп саяхаттаған адам болған. Тұрды бытыраңқы өзбек тайпаларын бірігуге шақырды: 

## Биліктен бас тартуы
​Қожамқұлы Балхидің «Тарихи Қыпшақ-хани» тарихи дереккөзіндегі мәліметтерге сәйкес, ағайынды Сұбханқұл хан мен Әбділазиз хан арасындағы араздық шамамен төрт жылға созылды. Хорезмдіктер мен қазақтардың шапқыншылығы салдарынан Мәуереннахр мен Балх аймақтары күйреу алдында тұрды.

Әбділазиз хан Балхты өз інісіне сыйға тартты, ол бұл иелікті 1608 жылға дейін басқарды.
[thumb|Бұхарадағы [Әбділазиз хан медресесі]]
1681 жылы Әбділазиз хан інісі Сұбханқұл ханның (1681–1702) пайдасына тақтан бас тартты. Өзі Ирандағы Сефевилер мемлекетінің аумағы арқылы қажылыққа аттануды ұйғарды.

​1681 жылдың маусымында оны Сефевилер шаһы Сүлеймен Сефи салтанатты түрде қарсы алды. Замандастарының сипаттауынша: «Көксарайдан (Кухкана) бір мильден астам қашықтықта, Әбділазиз хан жүріп өтуі тиіс жолдың бойында барабаншылар мен сыбызғышылар сап түзеп, бір-біріне қарама-қарсы тұрды. Олардың бәрі сәнді киінген, сондай-ақ атты әскердің бір бөлігі де өте салтанатты киімде болды. Осы жолдың соңына қарай алтын мен күміс аралас жібектен тоқылған құнды кілемдер төселді». Біраз уақыттан кейін «екі билеуші де атқа мінді, Әбділазиз хан алда жүрді. Олардың алдында алтын және күміс матадан киім киген төрт қызметші жүріп отырды. Қосалқы аттардың жабдықтары керемет болды, жүгендері маржан, лағыл және басқа да асыл тастармен безендірілген. Ер-тоқымның қастары таза алтыннан жасалған, бұдан асқан әдемі ештеңе болмаған шығар. Мұның бәрі Парсы патшасының есебінен ұйымдастырылды. Әбділазиз ханның үстінде іші де, сырты да ақ түсті қарапайым кенеп киім болды».

## Әбділазиз хан әдебиетте
​Әбділазиз хан Хуррами ақынның «Әл-Ошиқ рисалаи раузати Хуррами» шығармасының басты кейіпкері болып табылады. Бұл еңбек 1836/37 жылы жазылған және Әбділазиз ханға арналған.

## Қайтыс болуы
​Әбділазиз хан 1683 жылы Меккеде қажылық кезінде қайтыс болды. Ол басқа да аштархандықтар — Имамқұл хан мен Нәдір Мұхаммед ханның жанына жерленді.

## Әдебиет
* ​Алексеев А. К. Политическая история Тукай-Тимуридов: по материалам персидского исторического сочинения Бахр ал-асрар. Спб.: издательство Санкт-Петербургского университета, 2006.
* ​
* ​Өзбек КСР тарихы. 1 том. Жауапты редактор Я. Г. Гулямов. Ташкент, 1967.
* ​Өзбекстан тарихы. 3 том. Т., 1993.
* ​

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* 

Санат:Аштархан әулеті