open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Травертин

thumb|Травертин
[thumb|230px|Травертин террасы, [Йеллоустондық ұлттық парк, АҚШ]]
**Травертин** (Ежелгі Италиядағы Тибур, қазіргі Тиволи қаласының атымен аталған), әктасты туф – көмірқышқылды қайнарлардан кальций карбонатының тұнуы нәтижесінде түзілген кеуекті тау жынысы. Травертинде көбінесе өсімдіктер мен әр түрлі органикалық қалдықтардың іздері байқалады. Травертин — әкті туф терминінің
синонимі.

## Сипаттамасы
Травертин кеуекті және қуысты болып екіге бөлінеді. Түсі ашық, сары сұр, ақсары, қоңыр сұр болып келеді. Жұмсақ, оңай кесіліп, өңделеді, көлемдік массасы 1,5 – 2,6 г/см³, кеуектілігі 2-ден 40%-ға дейін. 
## Кен орындары
Травертиннің кен орындары Армения, Әзірбайжан, Тәжікстан, Украина, т.б. жерде кездеседі. Қазақстан жерінде Қорам Травертин кені бар. Ол Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы Қорам аулынан оңтүстік бағытқа қарай 6,5 км жерде орналасқан. Линза тәрізді кен денесі көлбеу созылған, ұзындығы 130 – 150 м, ені 65 – 150 м, қалыңдығы 0,4 – 15 м, жатыс тереңдігі 5 м. Кальцит пен арагониттен тұрады. Қоры 141 мың тонна, резервтегі кен. 
----
Травертин цемент, әктас, кальций карбидін өндіруде және әрлеу тастары ретінде қолданылады. Ашық сары рим Травертині (Римнен солтүстікке қарай орналасқан Сабини тауынан) Колизей мен Римдегі әулие Петр соборын салуға қолданылған.

## Сілтеме


Санат:Тау жыныстары
Жезді (өзен)

**Жезді өзені** – Сарысу алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерімен ағып өтеді. өзен 91 км, су жинайтын алабы 3850 км2. 

## Бастауы
Ұлытаудың шығыс беткейінен басталып, Жезқазған қаласынан 25 км оңтүстікте Қаракеңгір өзеніне құяды. 

## Гидрологиясы
Арнасы тік жар. Қар, жаңбыр суымен толығады. Көктемде ғана су ағады. Жылдық орташа су ағыны 1,22 м3/с. Жездінің кішігірім 16 саласы бар, олардың әрқайсысының ұзындығы 10 км-ден аспайды. Өзен бойында Жезді кенті, Жезді бөгені орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы өзендері
Санат:Сарысу су алабы
Қылмыстық істерді біріктіру

**Қылмыстық істерді біріктіру**— бір қылмысқа не бір айыпталушыға қатысты дербес қылмыстық істерді бір іске айналдыру. 

Бір оқиға бойынша түрлі өкілетті органдар дербес қылмыстық іс қозғап, сотқа дейінгі тергеуді бір мезгілде екі не бірнеше орган қатар жүргізетін жәйттер бір қылмыс үшін бір адамды екі рет қылмыстық жауапкершілікке тартпау қағидасын бұзуға апарып соғуы мүмкін. Оған қоса бір оқиғаға қатысты істердің бөлек жүргізілуі қылмыс көрінісін тұтастай қалпына келтіруге кедергі болып, сот төрелігінің шындыққа жетуін қиындатады. Мұндай келеңсіздіктер қылмыстық істерді бір іске біріктіру жолымен жойылады.

## Дереккөздер

Санат:Қылмыстық істер
Төтенше заңдар

**Төтенше заңдар** – төтенше жағдай кезінде қабылданатын заңдар. 

Төтенше заңдар парламент толық жиналмай қалғанына қарамастан, кезек күттірмес мәселеге қатысты шұғыл қабылданады. Төтенше заңдарды президент немесе конститутциялық-құқықтық нормаларға сәйкес үкімет қабылдауы мүмкін. Төтенше заңдар өз күшін төтенше жағдай аяқталғанда жояды.

## Дереккөздер

Санат:Төтенше жағдай
Санат:Заң
Ярочкина Нина Павловна

**Ярочкина Нина Павловна** (17.5.1918 ж.т., Ресей, Орынбор облысы Каширин ауданы Тачки с.) – медицина ғылымының докторы (1978), профессор (1978). 3-Мәскеу медицина институтын бітірген (1977). Алматы қаласындағы денсаулық сақтау мекемелерінде дәрігер (1947–52), Алматы мемлекеттік медицина инситутында ассистент (1952–61, қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университеті ), доцент (1961–72), кафедра меңгерушісі (1972 жылдан) қызметтерін атқарған. Оның негізгі ғылыми еңбектері бала ауруларына (ішек-қарын, өкпе ауруларының белгілері, патогенезі, емі) арналған. 5 авторлық куәліктің иегері.

## Сілтемелер
*Қазақ ұлттық аграрлық университеті 
* место захоронения Алматы 

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Трагикомедия

thumb|right|200px|

**Трагикомедия** — драмалық шығарманың бір түрі.
## Сипаттамасы
Драмалық шығарманың басқа да түрлері сияқты трагикомедия да шиеленіскен оқиғаға құрылады, оқиға кейіпкер сөздері (монолог, диалог) арқылы өрбиді. Трагедияда қақтығыс-шиеленіс суреттеліп, шығарма көбіне кейіпкердің қазаға ұшырауымен аяқталса, комедия әзіл-оспаққа, күлкіге толы болады, мұнда адам мінезіндегі түрлі кемшіліктерді әжуалау, сықақ ету басым келеді. Ал осы екі түрге жатпайтын, сахнаға арналған басқадай шығармаларды ‘‘жалпылама драма’’ деп атай береді. Ал, трагикомедияда трагедияға да, комедияға да тән сипаттар кездеседі. Мысалы, А.С. Грибоедовтың “Ақылдың азабы” (“Горе от ума”) шығармасында трагедия да, комедия та сипат-белгілер бар. 

Шығарманың басты кейіпкері өз ортасынан орнын таба алмай, белді адамдармен ұғыса алмай, олардан қол үзіп, өз бетімен кетуге мәжбүр болады. Яғни, ауыр трагедиялық жағдайға ұшырайды. Сонымен қатар біршама кейіпкердің оғаш мінездері, надандығы, аңқаулығы әжуа-күлкімен беріледі, бұл шығармаға комедия сипат үстейді. 

Ахмет Байтұрсынұлы “Әдебиет танытқышта”: “Әуреленістің сүйініші адамның арын кетіріп, ыза қылып, күйдіреді, күйініші адамды мәз қылып, күлкісін келтіреді. Сөйтіп, әуреленістің ұстаушылары ұсақтығымен, адамшылығы аздығымен адамның намысын келтіріп, арландырады да, әурешілігімен күлкіңді келтіріп, көңіліңді көтереді” дейді.

Трагикомедия - драмалық шығарманың бір түрі. Сахнаға арналған әдеби шығармаларда трагедия, комедия, драма деп үш түрге бөлінеді. Ал жіктемей - түгелдей алғанда бұлардың бәрін де драма, драмалық шығарма деп атай береді. Драмалық шығарманың қай түрі болсын, оларға ортақ басты сипат шиеленіскен оқиғаға құрылатыны және сол оқиға кейіпкерлерінің сөйлеген, өзара сөйлескен сөздері (монолог, диалог) арқылы баяндалып, өрбіп-өрістеп отыратыны. Ал трагедия, комедия, драма деп жіктегенде осы түрлердің әрқайсысына тән өзіндік ерекшеліктер ескеріледі. 
* Трагедияда қатты қақтығыс-шиеленіс суреттеліп, шығарма әдетте кейіпкердің қазаға ұшырауымен аяқталады. 
* Комедия болса, ол күлкілі, әзіл-оспаққа толы шығарма. Мұнда тұрмыстағы адамның бойындағы, мінезіндегі әр түрлі кемшіліктерді әжуалау, сықақ ету жағы басым болады. 
* Ал осы екі бөлекше түрге енбейтін, басқадай сахнаға арналған шығармаларды өзінің жалпылама атымен драма деп атай береді. 
Трагикомедия деп аталатын шығармада трагедияға да, комедияға да тән сипат-өзгешеліктер кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Театр түрлері мен жанрлары
Қылтанжақтылар

**Қылтанжақтылар**, теңіз жебесі (Chaetognata) — омыртқасыз жануарлардың бір типі. 

Барлық теңіздер мен мұхиттарда кездеседі (140 түрі белгілі), саяз су түбінде тіршілік ететін түрлері де бар. Денесі көп қабатты тері эпителийімен қапталған, оның астында бұлшық еттер орналасады. Дене пішіні жебе тәрізді, ұзындығы 0,5 — 9 см, үш бөлімге (бас, тұлға және құйрық) бөлініп, бүйір (жұп), арқа және құйрық жүзбе қанаттарымен көмкерілген. Тұлғасындағы және құйрық бөліміндегі екінші реттік қуысы көлденең екі бөлікке бөлінген. Бас бөлімінің арқа жағында негізгі сезім мүшелері (көздері және тербелмелі эпителий ілмегі) орналасады. Мұндай эпителий клеткаларынан тұратын екі қатар сақина тәрізді құрылым тек Қылтанжақтыларға тән. Тербелмелі ілмектің Қылтанжақтылар тіршілігінде атқаратын маңызы өте зор, осы мүшесімен азығын, не даму кезінде өз түрінің басқа дарабастарынан шығатын сигналды сезеді. Басында ауыз аппараты және екі бүйірінен жебе тәрізді ұстағыш қылтандары орналасады, аты осыған байланысты қойылған. Ішегі түзу түтік тәрізді, дененің алдыңғы ұшындағы ауыздан басталып, тұлға мен құйрықтың арасындағы ануспен аяқталады. Жүйке жүйесі — жұтқыншақ үсті мен жұтқыншақ асты түйінінен құралған мидан және күшті құрсақ түйінінен тұрады. Тыныс алу, қан айналу және зәр шығару жүйелері дамымаған. Қылтанжақтылар — тез жүзетін жыртқыштар, қатты қылтандарымен кейде балық шабақтарына да шабуыл жасайды. Негізінен шаянтәрізділермен қоректенеді. Қылтанжақтылар — гермафродиттер. Тек жыныстық жолмен дамиды.

## Дереккөздер
Қазақстан энциклопедиясы

Санат:Қылтанжақтылар
Баян Өмірбекқызы Жолдасбекова

**Баян Өмірбекқызы Жолдасбекова**  (1.3.1962 жылы т., Мәскеу) – филология ғылымдарының докторы (2006), професор (2007).

## Өмірбаяны
* ҚазМУ-ды ([1983, қазіргі ҚазҰУ) бітірген.
* қазіргі ҚазҰПУ-дың аспирантурасын (1987) бітірген.
* Қазақстан ғылым академиясының Әдебиет және өнер институтында кіші ғылыми қызметкер (1988–1992)
* Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі аппаратында кеңесші (1998–2001
* Әлем әдебиеті және журналистика университетінің ректоры (2000–2003)
* Д.А.Қонаев атындағы университеттің проректоры (2003–2007)
* 2008 жылдан ҚазҰУ-да кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады.

## Еңбектері
* «XX ғасырдың 20–30-жылдарындағы Қазақстанның орыс эпикалық прозасы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
* 60-тан астам ғылыми мақаланың, бірнеше оқу құралының авторы.

## Дереккөздер

Санат:1 наурызда туғандар
Санат:1962 жылы туғандар
Санат:Мәскеуде туғандар
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қонаев атындағы университеттің профессорлары
Трагедия

thumb|right|200px

**Трагедия** – драмалық жанрдың бір түрі. Трагедия алғаш ежелгі грек мәдениетінде қалыптасып, сахна өнерімен қатар дамыған. 
## Сипаттамасы
Трагедияның жанрлық ерекшелігі – өмірдегі шиеленіскен тартысты, бір-біріне қарама-қарсы күштердің ымыраға келмес күресін, қақтығысын суреттеу. Трагедияда қоғамдағы түрлі көзқарасты ұстанған күштердің, кертартпа топтардың арасындағы тартыс бейнеленеді. Өмірдегі ауыр жағдай мен қиын-қыстау кезеңдегі адамзат басына түскен ауыртпалық баяндалып, шығарма көбіне негізгі кейіпкердің қазаға ұшырауымен аяқталады. Бірақ жеке адамның трагедиялық халге ұшырауы оның үміті кесіліп, арманы орындалмады деген сөз емес, керісінше, ол ғұмырын арнаған арман-мақсаттың биік те зор екендігін танытады.

Әдетте кертартпа топтар әшкереленіп, шығарма оқырманды алға ұмтылуға, ізгі арман-тілек, мақсат үшін күресуге жігерлендіреді. Мысалы, “Абай” трагедиясындағы жауыздыққа батыл қарсы тұратын, жазықсыздың жақтасы Абай бейнесі, “Ақан сері – Ақтоқтыдағы” өмір қыспағына түсіп, қиянат-зорлықты көп көрген Ақан бейнесі. Трагедиялық кейіпкердің бойына үнемі жақсы қасиеттерді үйіп қою шарт емес. Мысалы, ақын С. Пушкиннің “Борис Годунов” трагедиясындағы Годунов бейнесі – қатпары көп, қайшылығы мол тұлға. Оның трагедиясы мансапты, тәж бен тақты халық мүддесінен жоғары қоюынан туындаған, сондықтан халық оны қолдамады. Шекспирдің “Отелло”, “Гамлет”, Мұхтар Әуезовтің “Қарагөз”, Ғабит Мүсіреповтың халық эпосының сюжетіне құрылған “Қозы Көрпеш – Баян сұлу” трагедиялары дүние жүзі мәдениетіне қосылған зор үлес саналады. Ахмет Байтұрсынұлы “Әдебиет танытқышта” тартыс басты-басты үш тарауға бөлінеді: 
# мерт, яки әлектекті тартыс (трагедия); 
# сергелдең, яки азапты тартыс (драма); 
# арамтер, яки әурешілік (комедия). 
Тартыс күйге ән-күй қосылса, тартыс ‘‘зауықты’’ деп аталады. Тартыс сөз қу тілді болса, ‘‘қулықты’’ деп аталады; қисыны қызық болса, ‘‘күлдіргі’’ тартыс болады; сиқыр мазмұнды тартыс ‘‘сиқырлы’’ деп аталады. Қазақ әдебиетінде бұл түрлердің бірі бар, бірі жоқ. Кейбірі жетіспеген, шалалау, балалау түрде дейді.

## Дереккөздер


Санат:Театр түрлері мен жанрлары
Санат:Трагедиялар
Санат:Драматургия
Қынагүл тұқымдасы

**Қынагүл тұқымдасы** (Balsamіnaceae) — бір немесе көп жылдық өсімдіктер. Қазақстанда Алтай, Тарбағатай, Жетісу (Жоңғар), Іле, Күнгей Алатауларында,Кетпен тауындағы қылқан жапырақты, аралас ормандардағы бұта арасында, ылғалды жерлерде өсетін 1 туысы — шыңқетер не шытырлақ (Іmpatіens) бар. Оның 4 түрі, ең көп тараған түрі — кәдімгі шыңкетер (Іmpatіens nolіtangere). Биіктігі  30 — 120 см-дей, сабағы тік, тармақты. Жапырақтарының жиегі ара  тісті тілімденген, жалпақтығы 1,5 — 2 см-дей, сабақта қарама-қарсы не топтасып орналасады. Аталығы — 5, жатыны ұзынша келген 5 ұялы, аналығы — біреу. 3 — 5 ірі гүлдері сары түсті, жеке-жеке жетіледі. Шілде — тамыз айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі —  қорапша тәрізді. Ол піскен кезде қақырап ашылып, ішіндегі тұқымы (2 м-ге дейін) жан-жаққа шашылады. Шыңқетер — дәрілік өсімдік, одан бояу алынады.

## Дереккөздер
Қазақстан Энциклопедиясы

Санат:Қынагүл тұқымдасы
Малыбай (көл)

**Малыбай**  Ертіс алабындағы тұйық көл.

## Географиялық орны
Павлодар облысы Аққулы ауданы, Малыбай ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 1 км жерде. Теңіз деңгейінен 143,1 м биіктікте.

## Гидрографикасы
Аумағы 12,2 км2, ұзындығы 9,5 км, ені 2,2 км, жағалау сызығы 23,4 км, тереңдігі 2-5 м-ге жетеді. Су жиналатын алабы 142 км2. Қалың қамыс өскен жағалауы түйетайлы, батпақ. Жер асты, жауын-шашын суымен толығады. Суы карбонатты, кермек. Қамыс-қорығында ондатр, құстар мекендейді. Суында балық бар.

## Дереккөздер

Санат:Аққулы ауданы көлдері
Санат:Ертіс су алабы
Жезқазған (кент)

**Жезқазған** — Ұлытау облысы Сәтбаев қаласына қарасты кент, 2024 жылы таратылған. Елді мекен астында мыс өндіруге байланысты тұрғындары Сәтбаев қаласына көшірілген.

## Географиялық орны
Жезқазған қаласынан солтүстік-батысқа қарай 25 км, Сәтбаев қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 5 км жерде орналасқан. 

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 627 адамды (365 ер адам және 262 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі дүние жүзіндегі аса ірі Жезқазған мыс кенін игеруге байланысты 1907 жылы қаланған. 1937 жылдан кент. 

## Өндіріс орындары
Жезқазғанда жоғары дәрежеде механикаландырылған 10 шахта, 2 ашық карьер жұмыс істейді. Кентте сыра зауыты, құрылыс материалдарын шығаратын кәсіпорындар бар.

## Инфрақұрылымы
Орта және орталау мектептер, мәдениет үйі, клуб, кітапхана, аурухана, емхана, тубдиспансер, санитарлық-эпидемиологиялық станциялар бар. Өндірісті және тұрғындарды сумен жабдықтау үшін Кеңгір бөгені және жер асты суы пайдаланылады. Жезқазған арқылы Жезді - Жезқазған темір жол тармағы және Жезқазған - Арқалық автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Сәтбаев
Санат:Сәтбаев қалалық әкімдігінің таратылған елді мекендері
Малыбай (Павлодар облысы)

**Малыбай** — Павлодар облысы Аққулы ауданындағы ауыл, Малыбай ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Аққулы ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 41 км-дей жерде, Малыбай көлінің солтүстігінде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1976-1996 жылдары аудандық мал бордақылау бірлестігінің орталығы болған. Оның негізінде Малыбайда және округтегі Қазантай ауылында құрылған бірнеше шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Аққулы ауданы елді мекендері
Қылтықсыз арпабас

**Қылтықсыз арпабас** () — астық тұқымдасының арпабас туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның барлық жерінде (орманды, орманды дала, дала аймағында) кездеседі. Әсіресе, өзен алқабындағы шабындықтарда, егістіктен қалған жерлерде, таудың биік белдеуінде көп өседі. Биіктігі 40 – 120 см. Тамыр сабағы тармақты, шым түзеді. 

Сабағы тік, кейде түптеніп өседі. Жапырағы жалпақ, кейде ширатыла түскен 4 – 9 мм, бет жағы түкті болады. 5 – 12 жасыл немесе күлгін сұр гүлдері сыпыртқы гүлшоғырына топталған, ұзындығы 10 – 15 см. Масағының ұзындығы 15 – 30 мм, ені 3 – 5 мм. Маусым — шілде айларында гүлдейді. Дәні ірі (8 – 12 мм), ыстық пен суыққа төзімді. Құнарлы мал азығы. Кейбір жерлерде қолдан егіледі. Ерте көктемде шығады, га-сынан 30 – 610 ц пішен шабылады.

## Дереккөздер
Қазақстан энциклопедиясы

Санат:Астық тұқымдасы
Трайбализм

**Трайбализм**, рушылдық – қоғамдық жікке бөлінушілікті тудыратын этнос ішіндегі ру-тайпалар мен жеке адамдар бойындағы тайпалық, рулық сезім, құбылыс.

Трайбализм негізінен билікке таласушылықты, сепаратизмді қоздыратын құбылыс ретінде саяси мәдениеті төмен, демократиялық институттары нашар дамыған елдерге (Азия, Африка елдері, т.б.) тән.

Этногенетикалық тегі тайпалық-рулық құрылыс негізінде қалыптасуына және ғасырлар бойы жүздік құрылымдар бойынша басқарылуына байланысты қазақ халқында тайпалық, рулық сезім осы күнге дейін сақталған. Қазақ дәстүрлі әдет құқығы бойынша әр адам өз шыққан тегі мен жеті атасын білуі тиістігі тұқым тазалығы мен тектілік қасиеттің орнығуына, адамдар арасында туыстық қатынастардың жойылмауы мен сол арқылы халықтың өзін-өзі сақтап қалуына жағдай жасады, мемлекеттік басқару құрылымын оңтайландырды. Дегенмен, жеке адамдар арасындағы ірілі-ұсақты билікке таласушылық ру-тайпалардың залалды бақталастығы мен бәсекелестігіне, дау-жанжалға ұласып, рулық сезім рушылдық-жікшілдікке соғып отырды.

Қазақ еліндегі трайбализм өзге елдердегі жершілдік, этностық жікшілдік секілді құбылыстарға ұқсас қызмет атқарды, тиісінше қазақ мемлекеттілігін нығайта түсуге кедергі жасады. Қазақ хандығы дәуірінде Тәуке ханның “Жеті жарғысы” рушылдық құбылыстарға батыл тосқауыл қоюымен ерекшеленді.

Әр кезеңдерде өмір сүрген қазақ зиялылары рушылдықты “мемлекетке іріткі салатын қоғамдық дерт” ретінде бағалап, оны біржола жоюды, елдік, мемлекетшілдік сананы жоғары қойып, орнықтыруды ұсынды. 20-ғасырдың соңынан бастап қазақ қоғамында урбанизация және нарықтық үдерістердің күшеюі трайбализмнің бәсеңдеуіне ықпал етті.

## Дереккөздер


Санат:Қоғамдық құрылымдар
Санат:Конституциялық құқық
Қайнарбұлақ (Сайрам ауданы)

**Қайнарбұлақ** — Түркістан облысының Сайрам ауданындағы таратылған ауыл, бұрынғы Қайнарбұлақ ауылдық округі орталығы. 2014 жылы Шымкент қаласының құрамына енген. Қазіргі уақытта Шымкент қаласының Қаратау ауданындағы тұрғын үй массиві.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақсукентнан батысқа қарай 28 км жерде, Шұбарсу өзенінің бастауы маңында, қоңырбас, қияқ, т.б. эфемероидті өсімдіктер өскен сұр топырақты қуаң далада орналасқан.

## Халқы
Тұрғыны 1781 адам (2009).

## Тарихы
1973 – 97 жылдары етті құс өсіретін өзімен аттас кеңшардың орталығы болған. Оның негізінде 1997 жылдан шаруа қожалықтары мен акционерлік қоғам құрылды.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар.

## Дереккөздер

Санат:Сайрам ауданының таратылған елді мекендері
Соколова Светлана Павловна

**Соколова Светлана Павловна**(1942 жылы туған, Ресей, Чита облысы, Нерчинск қаласы) – техника ғыллымдарының докторы (1994), профессор (1995). Ленинград политехникалық  институтын (1965, қазіргі Санкт-Петербург) бітірген. Қазақ политехникалық институтында (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) аға инжинер, аға ғылыми қызметкер (1970–1977), Қазақстан ғылым академиясының Математика және механика институтында жетекші ғылыми қызметкер (1977–1990) болды. 1990 жылдан лаборатория меңгерушісі қызметін атқарады. 90 ғылыми  жарияланымның, 3 монография|монографияның]] авторы.

## Шығармалары
* Immunocomputing: Principles and Applications. Springer, New York, 2003, 195 p.
* Artificial Immune System for the Gerbil Natural Plague Focus, Almaty, 2002,180 p.
* Mathematical Modelling and Investigation of Dynamic Properties of Biological Systems at the Population Level. Almaty, 2003, 123 p.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мальдив аралдары

[thumb|[Мальдив Республикасының астанасы — Мале]]
**Мальдив аралдары** — Үнді мұхиты,Шри-Ланка аралдарының оңтүстік-батысында экваторлық белдеуде орналасқан. 850 км-ге созылып жатқан маржандық атолдық аралдар тізбегінен тұрады. Мұндағы ірілі-ұсақты 2000-дай аралдардың 200-нде халық қоныстанып, тіршілік етуде.  Ең биік жері 24 м. Климаты экваторлық муссондық. Ауаның орташа жылдық температурасы 24 — 30°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 2500 мм. Мальдив аралдарында Мальдив Республикасының астанасы — Мале орналасқан. Туризм дамыған.

## Дереккөздер


Санат:Үнді мұхиты аралдары
Санат:Мальдивтер
Талды (Жетісу облысы)

**Талды** (2024 жылға дейін — *Лесновка*) — Жетісу облысы Панфилов ауданындағы ауыл, Талды ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жаркент қаласынан солтүстік-батысқа қарай 12 км-дей жерде, Кіші Өсек (Үсек) өзені жағалауында, Тоқсанбай жотасының солтүстік етегінде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1947 жылы ауданда орман шаруашылығын дамытуға байланысты қаланды. 1957-1997 жылдары қой өсіретін Ленин атындағы кеңшардың орталығы болды. 1997 жылдан оның негізінде Лесновкада және округке қарасты Жерұйық, Еңбекші ауылдарында ӨК және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Панфилов ауданы елді мекендері
Траектория

thumb|400px|Үш объекттердiң траекториялары
***Траектория*** (кейінгі   – ығысу немесе орын ауыстыруға қатысты) – материялық нүктенің өз қозғалысы кезінде сызатын біртұтас сызығы.

Егер траектория түзу болса нүктенің қозғалысы *түзу сызықты*, басқа жағдайда *қисық сызықты қозғалыс*’’ деп аталады. Еркін материялық нүктенің траекториясы оған әсер ететін күштерге, бастапқы қозғалыс жағдайларына, қандай санақ жүйесіне қатысты қозғалуына және айналасындағы денелермен байланысына тәуелді.

Мысалы, бастапқы жылдамдықсыз белгілі биіктіктен жердің тарту күшінің әсерінен төмен қарай құлайтын материялық нүктенің (дененің) траекториясы түзу сызық болады; ал ол дене горизонтқа бұрыш жасай V0 жылдамдықпен ауасыз кеңістікте лақтырылса, оның траекториясы ұштары төмен қарай бағытталған парабола болады.

## Дереккөздер


Санат:Кинематика
Өндіріс (Түркістан облысы)

**Өндіріс** — Түркістан облысы Қазығұрт ауданы, Тұрбат ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қазығұрт ауылынан шығысқа қарай 18 км-дей жерде, Қаржантау жотасының баурайында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ұжымдастыру жылдары “Өндіріс” ұжымшары құрылып, 1950 жылы ұсақ шаруашылықтар ірілендірілді. 1957-1997 жылдары қой өсіретін ұжымшардың бөлімшесі болып келді. Оның негізінде ӨК, шаруа қожалықтары ұйымдастырылды.

## Дереккөздер

Санат:Қазығұрт ауданы елді мекендері
Қайнатпа

**ҚАЙНАТПА**, медицинада – дәрі-дәрмектің сұйық түрі. Оларды дәрілік өсімдік шикізатынан алынған концентратты суда еріту немесе су моншасымен қыздыра отырып сумен экстракциялау арқылы алады. Қайнатпаны сұйық дәрі ретінде ішеді (жүрек, бауыр, бүйрек, т.б. ауырғанда) және денеге шыққан жараны жуып, шаю үшін пайдаланады. Қайнатпаны дайындау үшін өсімдіктердің жапырақтары мен, гүлдерінің ірілігі 5 мм, сабағы, қабығы, тамыры мен тамыршаларын 3 мм, жемістері мен тұқымдарын 0,5 мм-дей, ал қабаты қалың өсімдік жапырақтарын 1 мм-ден артық болмайтындай етіп ұсақтайды. Ұсақталған өсімдік шикізатын фарфор, эмаль немесе тотықпайтын металдан жасалған ыдысқа салып, үстіне салқын (бөлме темп-расындағы) су құйып, ыдыстың қақпағын жауып, оны қайнап тұрған су моншасында 30 мин қыздырады. Алынған қайнатпа суығаннан кейін (10 мин-тай) сүзіліп, ыдыста қалған өсімдік шикізаты арнайы түтікше үстінде (воронка) сығылады. Сұйықтықтың көлемі рецептте көрсетілген көлемге жеткенше таза қайнаған су қосады. Қайнатпаны экстракт концентратты еріту арқылы дайындайтын болса, онда экстракт концентрат мөлшерін рецептте көрсетілген өсімдік шикізатының мөлшеріне тең етіп алады. Егер рецептте дәрілік шикізат мөлшері көрсетілмесе, онда өсімдік шикізатының 10 салмақ бөлігінен 100 көлем бөлік қайнатпа дайындалады. Күшті әсер ететін дәрілік өсімдік шикізаттарынан қайнатпаны тек дәрігер жасаған рецепт бойынша дайындайды. Жанаргүл, меруертгүл, мекет, шүйгін шөп, т.б. өсімдіктер тамыры мен тамыршасынан Қайнатпаны 1:30 қатысында дайындайды. Сироптар, тұндырмалар және сұйық экстракттар алдын ала дайындалған Қ-ға қосылады. Құрамында алколоидтар болатын өсімдік шикізатынан Қайнатпаны дайындағанда, оған лимон, шарап немесе сутек хлор қышқылын қосады. Қышқыл мөлшері өсімдік шикізатының құрамындағы алколоидтың салмақ мөлшеріне байланысты қосылады. Емдік мақсатта жаңа дайындалған Қайнатпаны пайдаланады. Оны қолданар алдында шайқайды және салқын жерде сақтайды.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Өндіріс (Жамбыл облысы)

**Өндіріс** — Жамбыл облысы Сарысу ауданындағы ауыл, Игілік ауылдық округінің орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жаңатас қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 24 км-дей км жерде, Шабақты өзенінің аңғарында орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1957 – 1997 жылдары қаракөл қойын өсіретін кеңшардың орталы болған. Оның негізінде ауылда және округтегі Игілік ауылында ЖШС және шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Сарысу ауданы елді мекендері
Өндіріс (Уәлиханов ауданы)

**Өндіріс** — Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданы, Бидайық ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Кішкенекөл ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 51 км-дей жерде. 

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 788 адам (404 ер адам және 384 әйел адам) болса, 2009 жылы 472 адамды (230 ер адам және 242 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1954 жылы тың және тыңайған жерлерді игеруге байланысты қаланған. 1977-1997 жылдары бұрыңғы Көкшетау облысы Қызылту ауданына қарасты астық өсіретін кеңшардың орталығы болған. Кеңшар негізінде 1997 жылы Өндірісте ЖШС және бірнеше шаруа қожалығы құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Уәлиханов ауданы елді мекендері
Қылша

**Қылша**(лат. *Ephedra*) — қылшалар тұқымдасына жататын мәңгі жасыл бұтақтар, биік ағаштар.

## Ботаникалық сипаты
thumb|left|180px|
* Биіктігі 2 — 7 см-ден 1 — 8 м-ге дейін жетеді.  
* Сабағы бунақты. Бұтақтары қырлы - қырлы, жасыл түсті, онда фотосинтез процесі жүреді.  
* Жапырағы қабыршақ не жіп пішінді.  
* Гүлі қос үйлі, бір үйлісі сирек. Аталық масақшасы шоқтанған гүл серігінен тұрады. Аналығы 1 — 3 бүрлі. Мамыр — маусым айларында гүлдеп, шілде — тамызда жеміс салады. Тозаң желмен, кейде насекомдармен тұқымбүріне жеткізіледі.
* Жемісі — сары, қызыл түсті, етті шырынды жидек.

## Өсетін жері мен таралуы
Құрғақ климатты жерлерде: Солтүстік жарты шардың басым бөлігінде - Оңтүстік Еуропада, Солтүстік Африкада, Азияның оңтүстік-батысы мен орталығында, Солтүстік Американың оңтүстік-батысында,  Ресейдің еуропалық бөлігі мен Батыс Сібір жазығының далалы жерлерінде және Оңтүстік жарты шарда, Оңтүстік Америкада таралған. Қазақстанда қылшаның Балқаш-Алакөл ойысында, Қаратау сілемдерінде, Жетісу (Жоңғар), Теріскей, Іле Алатауларында, Қаратауда, Батыс Тянь-Шаньда кездесетін 7 түрі бар.

## Қолданылуы
Құрамында С дәрумені бар, жеуге жарамды. 

Қылшадан дәрілік зат — эфедрин, алкалоидтар алынады, өсімдік бойында илік заттар (пиракатехин, флобафен, т.б.) бар. Қылшаның бір түрі (E. lamatolepіs) эндемик болып саналады. Дәрілік өсімдіктер қатарына масақты қылша (Кузмич шөбі — *Ephedra dіstachye*), қырықбуынды қылша (E. equіsetіnc), қызыл тамырлы қылша (*Ephedra іntermedіa*) түрлері жатады.

## Дереккөздер
 

Санат:Қылшалар
Санат:Қазақстан флорасы
Мальдив Республикасы

**Мальдивтер** (, Дивехи Раджже), ресми атауы **Мальдив Республикасы** (  *Дивехи Раджжеге Джумухурийя*) — Оңтүстік Азиядағы осы аттас аралдарда орналасқан мемлекет. Жер аумағы — 298 км². Халқы — 545 мың (2020). Ұлттық құрамына үнділер, синалездер мен арабтар енеді. Астанасы — Мале. Ресми тіл — мальдив (дивехи) тілі. Негізгі діні — сүннит бағытындағы ислам. Конституциясы бойынша мемлекет басшысы — президент. Жоғарғы заң шығарушы органы — бір палаталы парламент (меджлис). Ұлттық мейрамы — Тәуелсіздік күні — 26 шілде. Ақша бірлігі — мальдив руфиясы.

## Географиясы
thumb|left
Үнді мұхитында орналасқан Мальдив аралдары құрамында 2 мыңнан астам ойпатты, шағын аралдар — атолдар бар. Климаты — экваторлық, муссондық. Жылдық жауын-шашын мөлшері — 2500 мм, жылдық орташа температура 24 — 30°С.

## Тарихы
Мальдив аралдары жөніндегі алғашқы жазба деректер 16 ғ-дан басталады. Арал халқының негізін қалаған Үндістан мен Цейлоннан (Шри Ланка) шыққан ария тайпалары болды. Олар аралдарды 10 ғасырдан бастап мекендеді. Елге 12 ғасырдан бастап ислам діні ене бастады. 12 ғасырдан 20 ғасырдың 2-жартысына дейін (1968) аралдарды Диди әулетінен шыққан мұсылман сұлтандары басқарды. 1558 жылы Мальдив Республикасының жерін португалдар басып алды, бірақ 1573 жылы жергілікті халық оларды ығыстырып шығарды. 17 ғ-дың 2-жартысында Мальдив сұлтандығы Цейлондағы голланд билеушілерінің қол астында болды. 1796 жылы Мальдив аралдары Ұлыбританияның ықпалына көшіп, 1887 жылы Британия протекторатына айналды. 1965 жылы 26 шілдеде Мальдив аралдарының толыққанды тәуелсіздігі туралы келісімге қол қойылды. Бұл күн Мальдив Республикасының ұлттық мейрамына айналды. 1968 жылғы 11 қарашадағы референдум нәтижесінде Мальдив Республикасы болып жарияланды.

## Экономикасы
thumb|Кокос
Мальдив Республикасының экономикасы балық және теңіз жәндіктерін аулау кәсібіне негізделген. Күріш, көкөніс (бұрыш, пияз, тәтті картоп), ]]нан ағашы]], манго, банан мен цитрус жемістері өсіріледі. Кокос пальмасының өнімдері (әсіресе копра)  экспортқа шығарылады. Құс шаруашылығы аздап дамыған. Өнеркәсібі балық аулау кемелерін жасайтын, ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта өңдейтін шағын кәсіпорындардан құралған. Мальдив Республикасында 57 туристік орталық қызмет атқарады (2004). Сырттан тұтыну тауарларын, азық-түлік пен электрондық бұйымдар алады. Сыртқы саудадағы негізгі серіктестері — Үндістан,Шри Ланка, Таиланд пен [Сингапур. Ұлттық жалпы өнімнің жан басына шаққандағы мөлшері —  3230 АҚШ доллары (1997).

## Дереккөздер

*
Қайны

**ҚАЙНЫ**, **қайын іні** – туыстық атаулары. Ерлі-зайыпты адамдардың өздерінен жасы кіші інісі. Күйеуіне әйелінің інілері, әйеліне күйеуінің інілері қайны болады. Ерлі-зайыптылар бір-бірінің аталас, рулас інілерін де қайны деп атайды. Кей жерлерде балдыз атаулары да қайны мағынасында қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Туыстық
Өндіріс (қоғам)

**Өндіріс** – *қоғам мүшелерінің пайдалы өнім жасау қызметі және соның ілеспе нәтижесі ретінде [[табиғи ресурстары|табиғи ресурстарды]] түрлендіруі*. Өндіріс қоғамда толып жатқан элементтер мен факторларды (ресурстарды) қамтитын белгілі бір өндіргіш күштердің жұмыс істеуін көздейді. Адамзат қоғамы дамуының барлық сатыларында дәстүрлі түрде жұмыс күші (өзіндік немесе адам факторы) және өндіріс құрал-жабдығы (заттық немесе материалдық фактор) өндірістің басты факторлары болды. Қазіргі ғылыми-техникалық төңкеріс жағдайында өндіргіш күштердің күрделілене түсуі байқалады: оларға өндірісті ұйымдастыру (бүкіл өндіріс үдерісінің бірлігі мен тізбектілігін қамтамасыз ететін ішкі байланыстардың белгілі бір құрылымы) және экологиялық фактор (адамның өзара қатынастарымен, қоршаған ортамен, табиғатты қорғау, сақтау және қалпына келтіру қажеттігімен байланысты мәселелер кешені) қосылып отыр. Соңғы екі фактор технологияны, ақпаратты, ғылымды, өндірістік және әлеуметтік инфрақұрылымды қамтиды. өндірістің мақсаты қоғамның жекелеген мүшелеріне және жалпы қоғамға қажетті материалдық (материалдық-заттай нысандағы экономикалық өнім) және бейматериалдық (қызмет көрсету, ақпарат, рухани құндылықтар аясында) игіліктер жасау. Өндіріс экономиканың өзекті бөлігін құрайды. Өндіріс ұдайы өндірістің негізгі кезеңі ретінде бөлуді, айырбасты, тұтынуды айқындайды. Алайда тұтыну өндіріске тәуелді болғандықтан, оған кері байланыстар жүйесі арқылы әсер етеді. Тұтыну, қоғамның, адамның қанағаттандырылмаған қажеттері өндірісті дамытуға, оның құрылымын өзгертуге, техникалдық деңгейді және экономиканың басқа параметрлерін көтеруге ынталандырады. Өндіріс үдерісінде өндіріс құрал-жабдығы мен жұмыс күші тұтынылады, өндіріс құрал-жабдығы мен еңбек ресурстары өндіріс салалары бойынша, аймақтар бойынша, т.б. бөлінеді және қайта бөлінеді, қызметтің түрлі аялары арасында айырбас қамтамасыз етіледі. өндіріс үдерісінде адамдар өндіріс құрал-жабдығына меншік нысанымен айқындалатын қарым-қатынасқа түседі. Қоғамдық жиынтық өнім жасау өндірістің нәтижесі болып табылады және ол өнімнің қандай мақсатпен өндірілетініне қарай мынадай түрлерге бөлінеді: өндіріс құрал-жабдығын (кейіннен өндірістің өзінде пайдаланылатын құрал-жабдықты) өндіру, түпкі тұтынушылар пайдаланатын тұтыну заттарын, тұтыну тауарларын өндіру, тұтыну қызметтерін көрсету; ақпарат өндірісі. Тарихи тұрғыдан натуралдық өндіріс (жасалған өнімді өндірушінің өзі тұтынады) және тауарлық өндіріс (өнімді базарда айырбастау үшін жасайды) түрлеріне бөлінеді.

 
## Дереккөздер


Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Санат:Қоғам
Транзит (экономика)

**Транзит**(*– өту*)
#тауарлар елдің екі кеден органы арасында кедендік бақылаумен, соның ішінде шет мемлекеттің аумағы арқылы кеден бажы, салығы алынбай, сондай-ақ тауарларға экономикалық саясат шаралары қолданбай тасымалданатын кеден режимі; 
#жүктерді (*жолаушыларды*) жөнелтілетін жерінен апарылатын жеріне аралық бекеттерде түсірместен тасымалдау. Жүктердің транзиті, темір жол транзиті, халықаралық транзит түрлеріне бөлінеді.  

Жүктердің транзиті – жүктерді бір бекеттен екінші бекетке аралық бекеттер арқылы тасымалдау; темір жол транзиті – жолаушылар мен жүктердің жөнелтілетін станциясы мен жеткізілетін станциясы осы темір жолдан тысқары болатын тасымал. Тоннамен және жалпы тонна, километрмен есептеледі; халықаралық транзит – шетелдік жүктердің тасымалы, мұнда жөнелтілетін және жеткізілетін бекеттер осы елден тысқары елде болады.

## Дереккөздер


Санат:Кеден ісі
Транзитивтілік

**Транзитивтілік** (лат.* transіtіvus* – өтпелі) — X жиынының кез келген үш a, b, c элементтері үшін a R b және b R c қатынастарынан a R c қатынасы шығатын қасиеті бар R бинарлық қатынастар.

Сонымен, егер \forall a, b, c \in X,\ a R b \land b R c \Rightarrow a R c онда R транзитивті.
## Мысалдар
Егер а>b және b>c қатынастарынан a>c қатынасы шығатын болса, онда a>b қатынасы *транзитивті* деп аталады. Мысалы, a=b және b=c теңдіктерінен a=c теңдігі шығатындықтан a=b теңдігі *транзитивті* болады. a>b және b>c теңсіздіктерінен a>c теңсіздігі шықпайтындықтан a

Санат:Математикалық қатынастар
Санат:Жиындар теориясы
Санат:Математикалық логика
Легион

**Легион** (лат. *legіon*) — әскери құрама. Алғаш Рим әскерінде пайда болды. Оның құрамы 3 — 10 мың жауынгер аралығында болған. Жауынгерлік тәртіп бойынша Легиондағы алдыңғы 4 тізбектегі фалангалар ұзын найзамен, 5 — 6 тізбектегі пиляндар немесе триариялар қысқа ауыр найзамен, 7 — 8 тізбектегі гастаттар қарапайым найзамен қаруланды. Б.з. 4 ғ-нан бастап бытыраңқы жауынгерлік тәртіптің шығуына байланысты Легион ауыр және жеңіл жаяу әскер түрлеріне бөлінді. Әскер бөлімшелері — турмалар қос қапталға орналасты. Кейіннен көптеген елдерде Легион деп түрлі әскери құрылымды айтатын болды (мыс., Францияда, Англияда, Германияда, Ресейде, Польшада). 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында Германия түркістандық соғыс тұтқындарынан Түркістан легионын ұйымдастырды.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Мальта - Буреть мәдениеті

**Мальта - Буреть мәдениеті** — Сібірдегі Ангара өзені аңғарындағы бірегей жоғарғы (кейінгі) палеолит ескерткіштерінің ғылымдағы ортақ атауы. 

Негізгі ескерткіштері: Мальта, Буреть, Красный Яр (жоғарғы кешендері), Сосновый Бор, Федяева. Мальта қонысы Иркутск қаласынан батысқа қарай 85 км жердегі Мальта аралының іргесінен ағып жатқан Белая өзенінің жағасынан табылған. Оны алғаш 1928 жылы М.М. Герасимов тауып, 1928 — 34 және 1956 — 57 жылы қазба жұмыстарын жүргізген. Зерттеу нәтижесінде 15 тұрғын үй орны аршылып, одан жоғарғы палеолит адамдарының тастан, сүйектен жасаған еңбек құралдары табылған. Тұрғын үйлердің бірінен ошақ астына жерленген 3 — 4 жасар баланың мүрдесі табылған. Буреть қонысы Ангараның оң жағалауында Сухая өзенінің құяр сағасында орналасқан. Оны 1936 — 37, 1939 жылы академик А.П. Окладников зерттеп, 4 тұрғын үй орнын аршыды. Бұл қоныстың тұрғындары түз аңдарын (солтүстік бұғысы, мамонт, жүнді мүйізтұмсық, зубр, т.б.) аулап, олардың сүйектерінен және ірі тастардан тұрғын үйлердің қаңқасын көтеріп, сыртын терімен жапқан. Кеспел (призма) және сүмбе пішіндес өзектастардан негізгі еңбек құралдары: үшкіртас, пышақ, тескіш, кескіш, қырғыштар жасалды. Сүйектен қанжар, шанышқы, найза ұштары, пышақ, ине, біз, т.б. заттар жасау жоғары дәрежеде дамыды. Сондай-ақ олардан ілгек, алқа, тәжі және әйелдің, құстардың (үйрек, қаз, аққу), аңдардың (мүйізтұмсық, мамонт, зубр, солт. бұғысы, жылқы) мүсіндері де жасалған. Олар палеолит дәуіріндегі адамдардың дүниетанымы мен рухани мәдениетінен мол хабар береді. Мальта - Буреть мәдениетіне жататын ескерткіштер жөніндегі мәліметтер Еуразияда кейінгі палеолит мәдениетін толымды түрде зерттеуге көп мүмкіндіктер берді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениеттер
Санат:Палеолит
Транквилизаторлар

**Транквилизаторлар**, атарактиктер (лат. *tranquіllo* – тыныштандырамын) – тыныштандыратын қасиеті бар, психотроптық құралдар тобына жататын дәрілік препараттар. 

## Сипаты
Транквилизаторлар адамның эмоциялық ширығуын, қозуын, бір нәрсеге алаңдауын азайтып, бұлшық еттің жиырылуын төмендетеді, вегетативті жүйке жүйесі қызметіне әсер етіп, кейбір ұйықтатын дәрілердің әсерін күшейтеді. Транквилизаторлар адамның қорқыныш, үрейін, шектен тыс мазасыздануын бәсеңдетеді, тежелу, шамадан тыс ұйқышылдық және жүйкелік бұзылуларды тудырмайды. 

## Қолданылуы
Транквилизаторлардың әсер ету механизмінде лимб жүйесінің, таламус пен гипоталамустың қозуын бәсеңдетуі байқалады. Транквилизаторларды қабылдағанда организмде оның жанама әсері көп болмайды (мысалы, бұлшық еттердің босаңсуы мүмкін). Сондықтан жұмыстары көп дене күшін жұмсайтын және жылдам шешім қабылдайтын жағдайлармен байланысты адамдарға жұмыстың алдында не соңынан транквилизаторлар қабылдауға рұқсат етілмейді (мысалы, автокөлік жүргізушілер, т.б.). Сондай-ақ транквилизаторларды алкагольді ішімдіктермен қосып ішу де организм үшін өте қауіпті екенін естен шығармаған жөн, себебі, алкаголь транквилизаторлардың әсерін күшейтеді. Транквилизаторлардың антипсихикалық әсері болмайды, сондықтан оларды көп жағдайда психиатрияда невроз, психопатия (есалаңдық) ауруларын емдеуде қолданады. Негізінен транквилизаторлар жүйке ауруларында бұлшық еттердің физиологиялық жағдайындағы күш-қуаты (тонусы) артқанда және кейбір ішкі ауруларды емдегенде беріледі. Транквилизаторлар химиялық құрамы жағынан әр түрлі құрылымдық туындылардан тұрады. Күнделікті өмірде жиі қолданылатындары – бензодиазепин-хлордиазепин туындылары (либриум, элениум), диазепам (седуксен), нитразепам (эуноктин, радедорм, неозепам, могадон, т.б.); басқа химиялық туындылардан – мепробамат, триоксазин, т.б. Транквилизаторлардың токсиндік әсері аса жоғары емес, дегенмен оларды үнемі қабылау организмнің транквилизаторларға деген құмарлығын арттыруы мүмкін. Бұл адам өмірі үшін қауіпті, сондықтан транквилизаторлармен емдеуді дәрігер ғана тағайындайды және науқас дәрігердің қатаң бақылауында болады.

## Дереккөздер

Санат:Психобелсенді заттар
Санат:Анксиолитиктер
Санат:Транквилизаторлар
Транс (қозғалыс)

**ТРАНС** (лат. *trans* – өткін, арқылы, артында) – күрделі сөздің алғашқы бөлімі:
#қандай да бір кеңістік арқылы қозғалыс, оны қиып өту, мысалы, трансатлантикалық. 
#қандай да бір нәрсенің артынан ілесу, қандай да бір нәрсенің қарсы жағында орналасу, мысалы, трансальпілік. 
#қандай да бір нәрсенің қатысуы арқылы белгілеу немесе беру, мысалы, транслитерация.

## Сілтеме
Өсімқорлық

## Өсімқор

image: Percent 1425.png | , XV в.
image: Percent 1650.PNG | XVII в.
image: Unicode 0x0025.svg  | XVIII в.


**Өсімқор** – әдетте қарыз алушы үшін қатаң шарт (жоғары пайыздық ставка белгілеу, шарттың қолданылу мерзімін қысқарту) негізінде өсіммен ақшалай несие беруші. Өсімқорлық несие капиталы мен банк ісінің дамуына байланысты Еуропаның экономикалық өмірінен ығыстырылды. Көбінесе кәсіптің басқа түрімен айналысушылар: көпестер, ісмерлер, зергерлер, шеберлер, т.б. ақшаны өсімге берді. Өсімқорлық кәсіптің пайдалылығына қарамастан өсімқор көне заманда да, ортағасырлық мемлекеттерде де елеулі әлеуметтік тұлға болмады, тіпті оның қызметі моральдық тұрғыдан айыпталып, көбінесе қудаланды. Христиан дінінің өсім алуды айыптауы ортағасырлық батыс Еуропаның өмірін реттейтін канондық құқықта көрініс тапты. Ислам дінінде өсімқорлық ауыр күнә. Соған қарамастан ұсақ өндірушілерге де, ірі жер иеленушілерге де ақшалай несие беретін өсімқорға деген әлеуметтік мұқтаждық оның ғасырлар бойына өмір сүруін жебеп отырды. Өсімқорлық капитализмнің қалыптасу дәуірінде капиталдың бастапқы қорлануының негізгі арналарына айналып, ерекше рөл атқарды.

## Сілтемелер
*Несие.
*Несие капиталы.
*Қаржы Капиталы.
*Өсімақы.

Санат: Экономика
Санат: Қаржы
Легирлеу

**Легирлеу** (нем. *legіeren* — балқыту, лат. *lіgo* — байланыстырамын, қосамын) — металл құймалардың құрамына балқыған күйінде легирлеуіш элементтерді қосу.

Легирлеу қорытпаларға белгілі бір қажетті физикалық, химиялық, механикалық қасиеттерді дарыту үшін қолданылады. Қатты дененің (мыс., жартылай өткізгіштің) бетін иондармен бомбалау жолымен оның ішіне бөгде атомдарды енгізу тәсілі арқылы да Легирлеуге болады. Мыс., болатты легирлеу — әдеттегі қоспалардан (көміртек, кремний, марганец, күкірт, фосфор) басқа арнайы енгізілетін (легирлейтін) элементтер (кремний не марганец) әдеттегіден артық мөлшерде қосылатын болады. Легирлеуіш элементтер балқыған болатқа ферроқорытпалар не лигатуралар (үстемдегіштер) түрінде қосылады. Үлкен күш түсетін бөлшектер дайындауда болатты бағалы және сирек кездесетін элементтер (никель, молибден, вольфрам, ниобий, т.б.) қосып легирлейді. Құрамындағы қоспалардың жиынтық мөлшеріне қарай төмен легирленген болат (2,5%-ға дейін), орташа легирленген (2,5 — 10%-ға дейін) және жоғары легирленген (10%-дан астам) болып ажыратылады. Шойынды Легирлеу үшін құрам бөліктеріне қоса арнайы қоспалар (хром, никель, молибден, ванадий, титан, алюминий, мыс, цирконий, т.б.) қосылады. Бұлар шойынға белгілі бір қасиеттер (тозуға ыстыққа, коррозияға төзімділік, антифрикц.) береді. Егер легирлеуіш элементтер металға кеннен өтсе, онда металл табиғи легирленген деп аталады.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы


Санат:Металлургия
Лезгинка

**Лезгинка** — лезгиндердің халық биі. Муз. өлшемі 6/8, 2/4. Бүкіл Кавказ халықтарына таралған. Қабарда, осетин, авар, шешен, ингуш, т.б. халықтардың әрқайсысында Лезгинканың өзіндік түрлері бар. Биі екпіндете басталып, бишіден асқан ептілікті, күш-қайратты, шеберлікті қажет етеді. Ер кісі жеке не әйелмен жұптаса орындайды. Лезгинка биін мерекелер болған кезде билейді. Барлық тез айтылатын Кавказ билерін лезгинка деп атаған.
Лейкоз

thumb|200px|Лейкоз
**Лейкоз** лейкемия (грек. *leukos* — ақ) — қан түзетін органдар жүйесінің қатерлі ісіктері. 

Ісік жілік майындағы клеткалардың тоқтаусыз өсуімен және сол жердегі қалыпты қан жасалу процесінің бұзылуымен сипатталады. Соның нәтижесінде қан түйіршіктерінің (эритроцит, тромбоцит) саны азайып, ал жетілмеген лейкоциттер саны көбейіп кетеді. Лейкоз иондаушы сәулелердің (радиацияның), кейбір хим. заттардың (бензол, бензпирен, т.б.), вирустардың әсерінен дамиды. Клиник. ағымы бойынша және қан элементтерінің цитохим. өзгерістеріне қарай Лейкоздарды жедел және созылмалы деп бөледі. Жедел Лейкоздер кенеттен басталады. Науқастың дене қызуы көтеріліп, қызыл иектің қанап қабынуы, ауыз шырышты қабықтарының қанталауы, мойындағы, қолтық астындағы лимфа түйіндерінің шошынып ісінуі байқалады. Қандағы лейкоциттер саны 1 мкл қанда 10 мыңнан 100 мыңға дейін (10,0–100,0109/л) жетеді, олар негізінен жетілмеген клеткалардан тұрады. Шырышты қабықтардағы, денедегі қанталау ошақтары қан ұюына қатынасатын тромбоциттер санының азайып кетуіне байланысты болады. Қан тамырларының қабырғасына Лейкоз клеткаларының сіңіп қалуы — миға қан құйылуына әкеледі. Науқас адам қалтырап тоңады, қаны азаяды (қ. Анемия). Адамды әр түрлі инфекциялардан қорғайтын қалыпты лейкоциттердің, лимфоциттердің тапшылығы — организмде екіншілік инфекциялардың, өкпе қабынуының (пневмония), денеде іріңді ошақтардың, сепсистің дамуына алып келеді. Лейкоз клеткаларының ми қабықтарына таралуы науқасқа өте қауіпті жағдай туғызады. Тыныс алуы, жүрек соғуы жиілейді, адам әлсірейді. Созылмалы Лейкозға көк бауырдың, бауырдағы лимфа түйіндерінің өте ұлғайып кетуі жатады. Мыс., көкбауырдың салм. 5 — 8 кг, бауыр — 3 кг-ға дейін жетеді. Аурудың дене қызуы көтеріледі, тәбеті болмайды, қатты жүдеп әлсіздік пайда болады. Науқас тез шаршап, қатты тер басып, ентігеді, басы айналып, сүйектері сырқырайды. Қанда лейкоциттер саны ерекше көбейіп кетеді (1 мкл қанда 1 млн-ға дейін жетеді). Лейкоздың бұл түрі бірнеше жылдар бойы (кейде 5 — 8 жыл) дамиды. Егер ауру қатерлі ісік түріне ауысса, науқас 3 — 6 айдың ішінде өліп те кетеді.

## Емі

Науқас ауруханаға жатқызылып, арнайы (стерильдік) жағдайларда емделеді, себебі олар иммундық жүйесі әлсіз болғандықтан жұқпалы ауруларға өте бейім тұрады. Емге әр түрі Лейкоз клеткаларының бөлініп көбеюін тежейтін дәрілер: винкристин, меркаптопурин, циклофосфан; стероидтық гормондар; антибиотиктер, поливитаминдер қолданылады. Лейкозбен мал (сиыр, жылқы, т.б.), кемірушілер (тышқан, т.б.) және сүтқоректілер де ауырады. Онымен ауырған жануарларды емдеу нәтиже бермейді. 

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Лейкоздар
Лейцит

**Лейцит**(грек. *leіkos* — ақшыл) — каркас құрылымды алюмосиликаттарға жататын минерал. Ол калийдің мөлшері жоғары магмалық балқымаларында пайда болады. Хим. формуласы K[AlSi2O6]. Құрамында K2O — 21,5%, Al2O3— 23,5%, SiO2— 55%, аздаған Na, Ca, Tі, Mg, Mn қоспалары ұшырасады. Сингониясы кубтық, 625 ӘС-дан төмен темп-рада кристалданады. Тау жыныстарында кристалдар және сеппелер түрінде кездеседі. Түсі ақ, сұрғылт, түссіз; шыныдай жылтырайды, тұнық; қатт. Моос шкаласы бойынша 5 — 6; тығызд. 2450 — 2500 кг/м3; Л. жоғары темп-рада және төмен қысымда пайда болады. SіO2 мөлшері аз эффузивті және гипабиссалдық сілтілі тау жыныстарына (лейцитит, лейцититтік базальт пен тефрит, шонкинит, италит, т.б.) тән. Тереңдегі сілтілі магмалық тау жыныстарында Л-тің орнына санидин мен гексигоналдық кальсилоттың (KAlSіO4) тұтасып біткен кристалдары пайда болады. Мұндай тау жыныстарды сынныриттер деп атайды. Табиғатта Л. өте сирек ұшырасады. Л. калий және алюминий алу үшін қолданылады. Қазақстанда Есіл өз. бойында кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Силикат минералдар
Санат:Калий минералдары
Санат:Алюминий минералдары
Лейтицит

**Лейтицит** — негізгі құрамы лейцит пен моноклиндік пироксеннен тұратын порфирлі ұсақ түйірлі магмалық тау жынысы. Құрылымы порфирлі немесе түйірлі болып келеді. Л. алюминий, поташ (K2CO3), калийлі тыңайтқыштар мен жоғары сапалы керамика өндіретін шикізаттар ретінде қолданылады.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы


Санат:Химия
Транс (сананың жағдайы)

**ТРАНС** (франц.* transe, transіr* – мелшиіп қатып қалу), медицинада – адам санасының тұнжырау жағдайы. Бұл кезде адам еркінен тыс, сырттай қарағанда дұрыс кейде күрделі іс-әрекеттер жасайды (мысалы, көшелерді кезіп кету, көлікке отырып алып саяхат жасау, т.б.). Транс кезіндегі іс-әрекеттер адамның есінде сақталмайды. Транс негізінен эпилепсия, истерия, терең гипнозға түскенде байқалады, сондай-ақ өмірден безу, экстаз, “көріпкелдік”, т.б. жағдайларында да орын алады.

К.Хоффман былай дейді: «Транс әлі күнге дейін дәстүрлі түрде сананың төмендеуі немесе ұйқышылдық күйі ретінде анықталады. Дегенмен, кейінгі антропологиялық анықтамалар оны сананың өзгерген күйлерімен байланыстырады (Чарльз Тарт) және бұл барған сайын қабылданады.

К.Гофман сонымен қатар «...транс күйін көпше түрде талқылау керек, өйткені қарапайым (күнделікті) күйден айтарлықтай ерекшеленетін сананың бірнеше өзгертілген күйі бар» деп есептейді.

Транстың әдеттегі сана күйінен зейіннің бағыты бойынша ерекшеленеді – оның барысында адам сыртқы емес, ішкі зейіннің фокусын (яғни зейін бейнелерге, естеліктерге, сезімдерге, армандарға, қиялдарға және т.б.) қалыптастырады. , сананың қалыпты жағдайындағы сияқты.

Адам әдейі транс күйіне енген кезде, Шығыс елдеріндегі көптеген рухани мектептер мұндай транс медитация деп аталады.

М.Эриксонның пікірінше, транстың өзі емдік (яғни оның ішінде жай ғана болу), өйткені оның жүру барысында психикалық қайта құрылымдау мүмкін, оны сананың «қарапайым» жағдайында жүзеге асыру қиын.

Транс күйлері дәрежесі бойынша әр түрлі болады: зейіннің ішкі фокусынан бір нәрсеге кез келген дерлік назар аудару (бір нәрсені есте сақтау немесе елестету әрекеті) транстың пайда болуына әкеледі, өйткені адамның назары, аз болса да, аз дәрежеде. бұған дейін «сыртқы», қоршаған әлемге бағытталған.

## Сілтеме


Санат:Медицина
Лейшмания

**Лейшмания** — қарапайымдардың талшықтылар класының кинетопластидалар отрядының бір туысы. Дене тұрқы 2 — 4 мкм. Адам жасушаларының ішінде паразиттік тіршілік етуіне байланысты олардың талшықтары жойылған. Ал қолдан жасаған қоректік ортада және Лейшманияларды  тасымалдаушы жәндіктердің ішегінде олар өздерінің ұзын талшықтарын қайтадан шығарады. Лейшмания ауруларын жұқтырушы флеботомус (Phlebotomus) туысына жататын ұсақ жәндіктер — москиттер. Лейшманиоз аурулары Кавказда және Орта Азияда көп тараған. Адамды осы ауруға шалдықтыратын негізгі өкілдері: L. tropіca және L. donovanі. Біріншісі адамның тері ауруын немесе пендинканы туғызады. Бұл ауруға шалдыққан адамның терісінде терең ойық жаралар пайда болады, олар баяу жазылып, орнында кетпейтін тыртық қалады. Екіншісі адамның ішкі лейшманиоз немесе висцеральдік лейшманиоз деген ауруын қоздырушы. Оған ұшыраған адамның бауыры мен көкбауыры ісінеді және терісі қанталайды. Лейшманиоз ауруларымен иттер және құмды шөлейттердегі әр түрлі кемірушілер ауырады. Олардың да ауруларын тасымалдаушы — москиттер.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы