open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Материктік қыртыстың базиттенуі туралы жорамал

**Материктік қыртыстың базиттенуі туралы жорамал** — палеозой эрасының соңғы кезеңіне дейін бүкіл планета бетін материктік қыртыс көмкеріп жатты дейтін жорамал; мезозой эрасының алғашқы кезеңінде осы материктік қыртыстың жекелеген аудандары төмен қарай ойыса бастап, сол аймақтарда мүхит алаптары пайда болыпты мыс.; осы мұхит түптеріндегі материктік қыртысқа тән қышқыл және орташа қышқыл таужыныстардың жоғарғы мантия заттарымен алмасуынан, яғни олардың жаппай базиттенуінен бұрынғы материктік қыртыс түрі мүхиттық қыртыс түріне айналған делінеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Саяси әлеуметтану

thumb| 250px|Платон
**Саяси әлеуметтану** - арнайы ғылыми пән ретінде саясатты социологиялық құралдармен, яғни саясатты саяси өмір сипатын анықтаушы өзара қарым-қатынастағы субъектілер, институттар мен ережелер арқылы зерттейді.
Саяси әлеуметтану жеке ғылым саласы ретінде XX ғ. 30-50 жж. қалыптасты. Бірақ оның пәндік саласы әлдеқайда ертеректе Платон, Аристотель сияқты көне грек ойшылдарымен, жаңа заман ойшылдары Н.Макиавелли, А.Токвильмен қалыптастырылған.

Саяси әлеуметтану шеңберінде саясат төрт аспектіде қарастырылады: 
:1) саяси дау-жанжалдар мен мемлекет аралық күресті зерттеу; 
:2) қоғам өміріндегі мемлекет орны мен рөлі, басқару қызметтерін жүзеге асырушы институттар, ұйымдар мен әлеуметтік топтардың қоғамға және оның жеке бөліктеріне қатынасын зерттеу; 
:3) саяси ұйымдар, партиялар мен қозғалыстарды, олардың әлеуметтік құрылымын, динамикасын, ішкі дау-жанжалдарын талдау; 
:4) жеке түлғалардың саяси қатысуы мен саяси мінез-құлқын, соның ішінде сайлауда, саяси үміткерлер мен мәселелер бойынша дауыс беруін зерттеу.

Саяси әлеуметтану саясатты әлеуметтік құрылым, биресми әлеуметтік институттар, қоғамдық пікір, саяси мәдениет, саяси қатысу, саяси идеология көмегімен талдайды.

**Саяси әлеуметтану әдістері** - макросоциологиялық және микросоциологиялық болып бөлінеді. Макросоциологиялық ұстанымда биліктің әлеуметтік негіздері, әр түрлі әлеуметтік топтар арасындағы дау-жанжалдардың саяси үрдіске ықпалы анықталады, ал микросоциологиялықта нақты саяси институттар әлеуметтік ұйым ретінде қарастырылады.

Сонымен бірге құжаттарды талдау, бақылау, сауалнама, эксперимент, социометриялық әдістері қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Ығу ағысы

**Ығу ағысы** — ұзақ уақыт бір бағытта соғатын немесе басты бағыттағы желдің суқойманың (көл, теңіз) бетіне өтетін тікелей әсерінен болатын және олармен бағыттас келетін ағыс.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Қыдырәлі Бәйісұлы

**Қыдырәлі Бәйісұлы** (т.-ө.ж. б.)- Абайға ниеттес адам. Абай «Сенатқа хатыңда»: «Мені жәбірлеген дұшпан адамдардың кім екенін, маған не істегендерін Қыдырәлі Бәйісов біледі» деп, Қыдырәліні куәға тарта жазған. Абай және оның бапалары Семейге келгеңце Қыдырәлінің үйіне түседі екен. 1940-44 ж. Семейдегі Абай музейі осы үйге орналасқан. Қыдырәлі 1907 ж. Кәкітай Ысқақовпен бірге «сенімді» адам ретіңце жер межені белгілеуге қатысқан. Қыдырәлі үйінің фото-суреті Абайдың Семейдегі мемлекеттік қорық музейі қорыңда сақтаулы тұр.

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Мадияр Тұсіпұлы

**Мадияр Тұсіпұлы** - Абайдың замандасы. Көтібақ-тобықты руынан. Ол халық аузындағы ертегі, аңыздарды көп білген. Абай кейде оны үйіне шақыртып, ертегі айтқызып балаларына тыңдатқан. Өзі қосыла тыңдап, ертегінің мән-мағынасын талдап, көркемдігін арттыра түсуге көмектесіп отырған.

Санат: Тұлғалар
Хабарларды жинақтауыш

**Хабарларды жинақтауыш** (Накопитель сообщений; message storage) — жүйе ішінде хабарларды өңдеуді кезектегі жылжытулар үшін хабарларды автоматты түрде сақтау орны.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ысқақ Ахмед

**Ысқақ Ахмед** (1905 ж. т.) - татар ақыны. 

Абай шығармаларын татар тіліне тәржімелеуге белсене қатысқан. Абайдың 1981 ж. Қазанда жарық көрген бір томдығына Ысқақтың жиырмаға жуық аудармасы енгізілген. Ол Абай өлеңдерін түсініп, түп нұсқаның әрі мен нәрін жоғалтпай тәржімелеуге күш салады. Мысал үшін мына бір шумақты оқып көрейік: «Ы шанмен беркемге, торсе да ұл мақтап, Мактар сине, эгенде әл хәйлә саклап, Тик узенә ышан, - сине алга илтер, Хезмәтең Һәм акыл, тотып ике яклап». Бұл - Абайдың: «Сенбе жұртқа тұрса да қанша мақтап, Әуре етеді ішіне қулық сақтап, Өзіңе сен, езінді алып шығар, Еңбегің мен ақылың екі жақтап...»- деп келетін әйгілі шұмағы. Аудармашы түпнұсқаның ұйқасына дейін сақтаған. 
 
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Татар ақындары
Үзікбай Бөрібайұлы

**Үзікбай Бөрібайұлы** (т.-ө. ж. б.) - Қызылмола болысының адамы. Абайдың үстінен бірнеше рет арыз жазған. Ү-дың 1876 ж. 21 қыркүйектегі және 23 қарашадағы арызыңда, 1878 ж. қаңтар айыңда Семей уездік сотына берген жауаптарыңда Абай Құнанбайұлы мен ауыл старшинасы Мұса Абайұлының өзін ылғи да жәбірлеп келе жатқанын айтып, Ибраһим (Абай) Құнанбаев билер мен старшиналардың мөрлерін алады, өз бетімен үкім шығарады, жұрттан пара апшып, ауылдарды шыттырып, мап тонайды деп жапа жауып, осындай қақтығыстарда талай әйел қорқып бала тастады деп жазады. Бұл арға қоса, Таймақ көлдеген жер менің жерім деп дау салады. Осы істер бойынша Ү. билер сотына шақырылғанда, ол сотқа келмей, Семейге қашып кеткен. Арызды тексерген заң орындары онда жазылғандардың бәрінің жалған екенін, тағылған кінәлардың бәрінің жала екенін анықтап, Ү- ды жазаға тартуға үкім шығарады. Ү-дың арыз жазудағы мақсаты Абайұлы орнынан түсіріп, оның орнына өзінің туысы Мықышұлын қойғызу, келесі сайлауда Қоңыр-көкше болысына тағы да Ибраһим (Абай) Құнанбайұлының болыс болып сайланып кетпеуі үшін жасаған әрекет екені белгілі болады. Ү. 1883ж. 27 сәуірдегі арызында тергеуші Новоселовтан өзінің алғашқы арыздарында жазылған жайттардың бәрінің жалған екенін мойындап, істі қысқартуды өтінеді. Абайға қарсы арыздарды Қаратай Сапақовтың жазғызғанын айтады.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мафиттер

**Мафиттер** — 1) минералогияда: магний және темір минералдары мағынасында қолданылады; алайда бұл мағынада "мафитті минералдар" деген сөз тіркесі орынды; 2) петрологияда не жалпы геологияда: негізді таужыныстар терминінің синонимі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Минералогия
Санат:Петрология
Ыза су беті

**Ыза су беті** — ыза су айнасы, түсетін қысымның шамасы атмосфералық қысымға тең ыза сулардың беті (жоғарғы шекарасы). Еңістігі су қозғалысының бағытын, жер бедерін қайталайды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Ұлт-азаттық көтерілістер

XVIII–XX ғасырларда қазақ даласында Ресей отаршылдарына қарсы бірнеше ірі-ірі ұлт-азаттық қозғалыстары болды. Қазақ халқының тәуелсіздік пен дербес даму жолындағы күресінің негізгі кезеңдері:
*Сырым Датұлының басқаруымен отаршылдыққа қарсы қозғалыс (1783–1797);
*Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлының ұлт-азаттық қозғалысы (1836–1838);
*Кеңесары Қасымұлының ұлт-азаттық көтерілісі (1837–1847);
*Жанқожа Нұрмұхамедұлының көтерілісі (1856–1857);
*Есет Көтібарұлының қозғалысы (1868–1869);
*Орал-Торғай көтерілісі (1869);
*Адай көтерілісі (1870–1873)
*Торғай көтерілісі (1916)
*Адай көтерілісі (1929–1932)
*Ырғыз көтеріліci (1930)
*Асан көтерілісі (1930)
*Отарлық езгіден күрт кедейленген шаруалардың қалың тобы мен сол кезде қалыптаса бастаған жергілікті жұмысшылардың көтерілісі (1916–1917).

Аталған қозғалыстардың барлығы отарлық езгі мен қанауды жоюға бағытталды. Мұның ішінде, Ресейдің және көрші мемлекеттердің саясатына, Қазақстанның ішкі өміріне тигізген әсерімен, ұзаққа созылуы және ауқымдылығымен ерекшеленетін өз халқының тәуелсіздігі мен еркіндігі үшін күрескен Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліс, қазақ елінің тарихында маңызы зор, ең көрнекті оқиға болып табылады. Ұлт-азаттық қозғалыс көсемдері қазақ халқының жадында ұлт батырлары ретінде қалды.

Кейінірек, қазақ халқының ұлт-азаттық көтерілісінің түкпірінде саяси және ұлттық ой-санасының өсуіне ықпал ететін автономия алу ниеті тұрды. XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында қазақтың интеллектуалды және саяси зиялы қауымының әлемдік аренаға шығуы қоғамдық өмірде қозғалыс тудырып, Алаш партиясы мен «Алашорда» қазақ автономиясын дүниеге әкелді.

## Дереккөздер

Санат:Көтерілістер
Санат:Тарих
Айдарат Нұрекеұлы Тәукелев

**Айдарат Нұрекеұлы Тәукелев** (1927 жылы туған) – заңгер, заң ғылымының кандидаты,доцент. «Қазақ ағартушысы Абай Құнанбаевтың қоғамдық-саяси көзқарастары» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғаған (1954). Диссертациясында Абайдың гуманистік, демократтық көзқарастарына жан-жақты талдау жасады. Ақынның дау-жанжалдарды шешудегі асқан әділдігіне, қазақтың әдет заңы нормалары мен тарихын жетік білетін сұңғыла зеректігіне жоғары баға берді.
## Дереккөздер


Санат:1927 жылы туғандар
Санат:КСРО заңгерлері
Санат:Қазақстан заңгерлері
Хабарларды қайта аудару

**Хабарларды қайта аудару** (Ретрансляция сообщений; forward) — есептеу желісінің берілген торабынан алынған хабарларды келесі торапка жеткізу.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Иеремия Бентам

[thumb| [Томас Фраяның жұмысының портретi]]
**Иеремия Бентам** (15 ақпан 1748 — 6 маусым 1832) — утилитаризм теориясының негізін қалаушы. 

## Еңбектері
"Заң шығару принциптері", "Өкімет туралы үзінділер", "Деонтология не мораль туралы ғылым" және т.б. Утилитаризм латын тілінен аударғанда пайдалылық дегенді білдіреді. 

## Утилитаризм
Утилитаризм негізіне төрт қағида жатты:  
#Адам қызметінің мәні - рахат көру және азап көрмеу; 
#Барлық құбылыстардың негізгі шешімі пайдалылық, кез келген міндетті шешу құралы;
#Мәдениеттілік көп адамға бақытқа жетуге бағыт береді; 
#Адамзат дамуының мақсаты - жеке және қоғамдық мүдделердің үйлесімділігін қалыптастыру арқылы ортақ пайдаға жету. 

## Либерализмнің негізі

Либерализмнің негізі - жеке түлғаның еркіндігі, қызмет кеңістігінің автономдығы, индивидтің жеке қалыптасуы. Бентам Иеремия жеке адамның еркіндігі туралы емес, жеке түлғаның мүдделері мен қауіпсіздігі туралы сөз етеді. Адам өзіне қамқорлық жасауы керек, ешкімнің сырттан көмегіне сенбеуі, немесе күтпеуі қажет. Тек өзі ғана өз мүддесін анықтап, оның пайдалылығын шешуі тиіс. Индивидтерге қысым көрсетпеу керек.

Мемлекеттік билікті үйымдастыруда Бентам Иеремия демократиялық позицияда тұрды. Ол монархия мен мұрагерлік аристократияны сынға алды. Ол мемлекеттің республикалық қүрылымын қолдады. Бірақ биліктің үш тармағының (заң шығарушы, орындаушы, сот) жеке-жеке өмір сүруіне қарсы болды. Ол билік тармақ-тарын біріктіруді қолдады.

Бентам Иеремия көзқарасы түрғысынан тек мемлекеттік билікті емес, барлық саяси жүйені демократияландыру қажет. Осыған байланысты сайлау қүқын кеңейтуді үсынды. Ол демократия институттарын (еркін баспасөз, ашық жиналыстар, қоғамдық пікірталастар) енгізу арқылы заң шығарушы және атқарушы биліктің қызметін бақылау жеңіл болады деп сенді. Олардың пікірінше, Үкіметтің мақсаты - ең алдымен, мемлекеттің қол астындағылардың меншігі мен қауіпсіздігін қамтамасыз ету, яғни негізгі қызметін қорғау.

## Дереккөздер

Санат:Ұлыбритания заңгерлері
Санат:Ұлыбритания философтары
Санат:Ұлыбритания экономистері
Ысқақ Солтабайұлы

**Ысқақ Солтабайұлы** (1858 - өлген жылы белгісіз) - Абаймен ниеттес, сыйластық қарым-қатынаста болған адам. 1876-79 ж. Семейде орыс мектебінде оқып, білім алған. Оспан Құнанбайұлы болыс сайланғанда оның тілмашы болған. Абай Сенатқа хатында «Мені жәбірлеген адамдардың кім екенін, не істегенін Ысқақ біледі» деп куәға тарта жазған. Ысқақтың Оспанмен бірге түскен фотосуреті Абайдың мемл. қорық-музейі қорында сақтаулы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Байқұлақ шешен

**Байқұлақ шешен** (туған-өлген жылы белгісіз) - Абайдың замандасы. Өз ортасына шешендікпен аты шыққан адам. Жуантаяқ-Тобықты руынан. Абай оны сөз тапқырлығы, шешендігі үшін құрмет тұтқан. Мағауия қайтыс болғанда, Байқұлақ шешен бір топ адамды бастап келіп, ақынға:
:*«Ақсұңқар қолдан ұшты,
:*Бәрінен құдайдын құдыреті күшті» -
деп көңіл айтады. Сонда Абай:
:*«Бұл Мағыш маған да жоқ, саған да жоқ,
:*Мағыштай бала тумас көңілге тоқ.
:*Аз күңде дүниеден мен де кетем, 
:*Маған да зар боларсың, жиылған топ» 
- деп, алдағы күнге көңілсіз болжау жасайды. Осыдан 40 күн өткен соң ақын дүние салған.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Санат:Қазақ би-шешендері
Хабарларды маршруттау

**Хабарларды маршруттау** (Маршрутизация сообщений; message routing) — хабарларды жеткізудің оңтайлы жолын тандау процесі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мая жікқабаты

**Мая жікқабаты** — кембрий жүйесінің орта бөліміне қатысты үстіңгі жікқабаты. Мәңгілік тоң — жер бетіне жақын орналасқан, температура мөлшерінің теріс мағынасымен сипатталатын, құрамында міндетті түрде мұз түйіршіктері бар таужыныстар қабаты. Мәңгілік тоңдар ғасырлар бойы, тіпті мыңдаған жылдар бойына сақталуы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Ғашықтық, құмарлық пен – ол екі жол

**«Ғашықтық, құмарлықпен – ол екі жол...»** — Абайдың 1889 ж. жазған өлеңі. 4 тармақты 3 шумақтан тұрады. Көлемі - 12 жол. Ақынның шабыттана көп жазған махаббат лирикасына жатады. Абай бұл өлеңде екі жастың сүйіспеншілігі мәселесіне үңіліп, философиялық салмақты тұжырым жасайды. Ақынның ұғымынша, ғашықтық пен құмарлық - екеуі екі нәрсе, екі жол. Жақсы көргеннің бәрі ғашықтық емес. Құмарлық пен ғашықтықтың арасы жер мен көктей. Ақын құмарлықты - нәпсі құмарлық деп түсінеді: «Құмарлық бір нәпсі үшін болады сол». Ал, ғашықтық - ерекше, жоғары сезім. Ғашықтық пен көрсе қызар құмарлықты ажырата білу керек. Абай ғашықтықты ауруға, ғашық адамды ауру адамға теңейді. «Ғашықтық келсе, жеңер бойыңды алып, Жүдетер безгек ауру сықылданып» деп жырлайды. Ғашығыңнан үміт үзсең, «тұла бой тоңар, суыр», ал «Дәмеленсе, өртенер күйіп-жанып» дейді. Абайдың лирикалық кейіпкері ғашығына «Сенен артық жан жоқ деп ғашық болдым, мен не болсам болайын, сен аман бол» дейді. Бұл - шын ғашықтың ғана айтатын сөзі. Ғашығына «сүйкімді тірі жанға неткен жансың?!», «Жасырынба, нұрыңа жан қуансын» деп тіл қатады. Өлеңнен Абайдың ғашықтықты аса жоғары бағалағанын аңғаруға болады. Туынды 11 буыңды қара өлең ұйқасымен жазылған. Алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Туынды басылымдарында аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. 1939, 1945 жылғы басылымдарда 3-шумақтың 3-жолы «Тұла бойды тоңғызар үміт үзсе» делінсе, 1954, 1957, 1977 жылғы жинақтарда Мүрсейіт қолжазбалары мен 1909 жылғы басылымға сәйкес бұл жол «Тұла бой тоңар, суыр үміт үзсе» болып алынған. Өлеңдегі «Ғашық», «Ғашықтық» сөздері Мүрсейіт қолжазбаларында «асық» «асықтық» деп жазылған. 1939, 1945 жылғы басылымдарда туынды ақынның «Әуелде бір суық мұз-ақыл зерек» өлеңінің жалғасы ретінде берілген. Өлең ағылшын, араб, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, түрікмен, тәжік, ұйғыр тілдеріне аударылған. Абайдың бүл өлеңіне комп. М. Қойшыбаев, Н. Меңдіғалиев ән жазған.

## Өлең
Ғашықтық, құмарлықпен – ол екі жол,

Құмарлық бір нәпсі үшін болады сол.

Сенен артық жан жоқ деп ғашық болдым,

Мен не болсам болайын, сен аман бол.

Көңілімнің рақаты сен болған соң,

Жасырынба, нұрыңа жан қуансын.

Бірге жаққан біреуге жақпаушы еді,

Сүйкімді тірі жанға неткен жансың?!

Ғашықтық келсе, жеңер бойыңды алып,

Жүдетер безгек ауру сықылданып.

Тұла бой тоңар, суыр, үміт үзсе,

Дәмеленсе өртенер күйіп-жанып.

## Дереккөздер

Санат:Абай энциклопедиясы
Ысқақ Ырсайұлы

**Ысқақ Ырсайұлы** (1870-1932) - Абайдың Ырғызбайдан қосылатын аталас туысы, ақын. Абай өлеңдері мен дастандарын ел арасына таратып, насихаттаған. Тобықты елінің талантты жастары Абай шығармаларын осы Ы-тан естіп, жазып алып отырған. Ы. орысша да сауатты болған. Ел ішіне «Ысқақ - Әубәкір айтысы» (1925) кең тараған. Айтыста Өскенбай тұқымының өз ағайыны
Мырзатай, Өсер, Жортар ұрпақтарына көрсеткен зорлық-зомбылықтары сөз болады.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Құдайберді Құнанбайұлы

**Құдайберді Құнанбайұлы** (1829-66) - Абайдың ағасы. Құнанбайдың бәйбішесі, Найманның Ағанас биінің қызы Күнкеден туған. Құдайберді жастайынан атасы Өскенбай мен әжесі Зеренің тәрбиесінде мінезі орнықты, енегелі болып еседі. Түрікше, арабша сауаташады. Ер жеткен соң, әкесі Деп өлеңді жайлаған Қаракесек ішіндегі Кедей руынан шыққан әйгілі би Алдабергеннің қызы Төлебикені айттырып, алып береді. Төлебике арабша, түрікше оқыған сауатты, білімді, кесте тігіп, ою оятын, киім пішетін, пышақ соғатын өнерімен елге танылады. Ырғызбай ұрпақтары оны Дәметкен деп атайды. Дәметкеннен - Омар, Мұртаза, Шаһмардан (Шәке), Шәкерім, ал екінші әйелі Тобықты ішінде Мамай руынан шыққан Дулат батырдың қызы Ботантайдан - Әмір, Жылқыайдар, Ырзықбай туады. Омар мен Жылқыайдар жастай шетінеп кетеді. Қ. балалары Әмір, Мұртаза, ШаҺмарданды Семей медресесінен тыңғылықты білім алып шыққан Өтебай деген молдадан оқытады. Құдайбердіні Абай қатты қадірлеп, Семейден дәрі-дәрмек әкеліп тұрған, сырқаттығына қарамай ұзақ әңгімелесетін болған. Оның сүйегі Жидебайдағы зиратқа жерленеді. Абай аяулы ағасына деген қимастық сезімін білдіріп, жоқтау жазған. Құдайбердіден қалған інілерін, әсіресе, Шәкерімді тікелей өз қамқорлығына алып, тәрбиелеп, оқытады.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ылғал қоры

**Ылғал қоры** — топырақтың егіс егер алдындағы белсенді қабаттарындағы есепке алынған ылғал мөлшері. Ол неғұрлым көп болса, соғұрлым егін жақсы өсіп, суармалау кезеңі ұзағырақ болып, су аз жұмсалады. Қысқы, күзгі ылғал жинаушы суару арқылы ылғал қорын көбейтуге болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Байлар жүр жиған малын қорғалатып...

**«Байлар жүр жиған малын қорғалатып...»** - Абайдың 1886 ж. жазған өлеңі. Көлемі 18 жол. Өлеңде ақын мал қадірін білген байларға іш тартып, аяныш сезім білдірген. Елдегі қу, сұм, пысықтар байға тыныштық бермейді, жаудай талайды. *«Бұл жұртты құдай атты»*, бай жүз малының онын берсе, оны мүсәт тұтпай қалған тоқсанын да алғысы келеді. Бай байғұс бермесе, қу, сұмдар бұтып-шатып арыз жазып жоғарыға шабады, қайтып келіп, *«құртатын болдым»* деп күш көрсетеді. Бай малын қорғаласа, *«қорықты»* деп қыжыңдай түседі. Енді жоғарыға бай шабады дейді. Ақын ойын *«күшті жықпақ, бай жеңбек»* деп түйіндейді. *«Бай жақсы батырдан да, биліктен де, бай бұзар қалың топты киліккенде»* деген пікірді тірілтіп қуаттайды, бай табының болашағынан үміт үзбейді: *«Жаны аяулы жақсыға қосамын деп, әркім бір ит сақтап жүр ырылдатып»* деп, *«Заманың түлкі болса, тазы боп шал»* деген ақыл-өсиетті ескеріп жүргендерді байлардың балағына жармасар итке теңейді. Шығарма қазақтың 11 буынды қара өлеңі үлгісімен жазылған. Алғашқы 8 жолы дәстүрлі қара өлең ұйқасымен, соңғы 10 жол аралас ұйқаспен өрнектелген. Түңғыш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген *«Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі»* атты жинақта жарияланды. Өлең негізгі жинақтарының бәрінде басылған. Мүрсейіт қолжазбаларының 6-жолындағы *«бір қағаз»* тіркесі 1909 жылғы жинаққа сәйкес *«бір арыз»* деп өзгертілген. Өлең орыс, өзбек, тәжік, түрікмен, қырғыз, татар, қарақалпақ, ұйғыр тілдеріне аударылған
## Өлең

Байлар жүр жиған малын қорғалатып,

Өз жүзін, онан беріп, алар сатып,

Онан алып, тоқсаннан дәме қылып,

Бұл жұртты қойған жоқ па құдай атып?

Барып келсе Ертістің суын татып,

Беріп келсе бір арыз бұтып-шатып,

Елді алып, Еділді алып есіреді,

Ісіп-кеуіп, қабарып келе жатып.

Әрі-бері айналса аты арықтап,

Шығынға белшесінен әбден батып.

Сұм-сұрқия, қу, білгіш атанбаққа

Құдай құмар қылыпты қалжыратып.

Қорғаласа, қорықты деп қоймаған соң,

Шаптырады қалаға бай да аңдытып.

Күшті жықпақ, бай жеңбек әуел бастан,

Қолға түсер сілесі әбден қатып.

Жаны аяулы жақсыға қосамын деп,

Әркім бір ит сақтап жүр ырылдатып.

## Дереккөздер

Санат:Абай энциклопедиясы
Санат:Абай шығармалары
Хабарларды өңдеу

**Хабарларды өңдеу** (Обработка сообщений; message handler) — қатынас құрудың жалпы телекоммуникациялық тәсілді жүйелерінде — хабардың басында орналасқан ақпараттарды тексеру мен өңдеуді орындайтын макрокомандалар тізбегі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Маргиналдық

**Маргиналдық** - өз тобынан тыс жалпыға ортақ қабылданған ережелер мен түсініктерден басқа бірегейлік нормаларын табу, өз тобына тән белгілерден айырылып дүбәрә күй кешу. Қараңыз: Мәдени маргиналдылық; Саяси маргиналдылық.

**Маргиналдық** (лат. marginalis — шет, жиектегі, шекарадағы) — қоғамдағы әртүрлі процесстердің нәтижесінде (көшіқон, этномәдени әрекеттестіктер, қоғамдық жүйелердің модернизациялануы және басқа) пайда болатын, өзге мәдениет. Маргиналдық дәстүрлер мен нанымдарды иеленуші бола тұра бөтен мәдени құндылықтар мен әлеуметтік рөлдерді меңгеруге мәжбүр аралық, шекаралық әлеуметтік топтардың мәдени құндылықтары, дәстүрлері, нанымдары, бағдарлары және тұрмыс саясатының басқа да әлементтерінің конгломераты. «Маргиналды тұлға» ұғымын 1920 ж. өздері үшін жаңа урбанистік тұрмыс қалпына бейімдеуге мәжбүр жағдайға тап болған иммигранттардың мәдени статусы мен сана-сезімін белгілеу үшін Р. Парк ұсынды. Қоғамдық, ресми мойындалған стандарттардан өзгеше нормалары мен бағдарлары оның көрінетін маргиналды субмәдениеттердің ерекше спецификасы бар, мойындалған стандарттан белгілі бір деңгейде бас тарту — басымдық танытып отырған мәдениет өкілдерінің қабылдамауын, өздеріне күштеп тартуын туғызады (мыс., этникалық азшылықтардың жағдайы). Бұл мәселе 19З0 ж. Э. Стоунквисттің зерттелулерінде қарастырылып, зерттелді. Маргиналдыққа тән, тұлғаның мәдени «екіұдайлануы», оның бағдарларының «мәдениаралық» болуы мәдени тұрғыдан өз-өзіне пара-пар болу процесін күрделендіре түседі. Бұл деперсонализацияға, сананың бөлшектенуі, мәдени потенциалдың фрагментарлығына бастауы мүмкін. Зерттеушілер сонымен қатар Маргиналдықтың жекелеген жағдайларында тұлғаның мәдени баий түсуі мүмкін екенін жоққа шығармайды.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Мәдениет
Санат:Саясат
Казуистика

**Казуистика** - [латынша Casus - жағдай] - жекелеген жағдайларды жалпы принциптермен (саяси, құқық, мораль және т.б.) байланыстырып қарау. Саясатта әдетте, нақтылы жағдайларды қарастыруда оның болған орны мен уақытын, ерекшеліктерін көзге ілмейтін ойлау түрі: барлығын жалпылама-шектелген түрде қарауға талпыну. Сыртқы саяси казуистика талдаудың жоғары деңгейін қалыптастыруы мүмкін, бірақ іс жүзінде жалпылама талқылаулар мен саясаткердің нақтылы оқиғаны дәл сондай нақтылы оқиғалар мен құбылыстармен салыстыра алмауын көрсетеді. Ол іс жүзінде саяси шешімдер қабылдауды тежейді және қоғамды ондай саясаттан тез қажытады.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Марионеткалар

**Марионеткалар** - ауыспалы мағынада: бөтен біреудің қолшоқпарларына айналған мемлекет, саяси топ немесе үкімет адамы.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Ылғал өлшеуіш

**Ылғал өлшеуіш** - газдардың, сұйықтардың, қатты денелердің ылғалдылығын өлшеуге арналған аспап. Гигроскопиялық, электрхимиялық, гигрометриялық, психрометриялық, көлемдік және т.б. түрлері болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Хабарларды өңдеу қызметі

**Хабарларды өңдеу қызметі** (Служба обработки сообщений; Message Handling Service (MHS) — электрондық пошта (electronic mail) қызметін сүйемелдейтін қолданбалы программалар жасау үшін Novell фирмасының жасаған стандарты. Хабарларды жинау, баратын жеріне дейін маршруттау және оларды әр түрлі операциялық орталар арқылы жеткізу жұмыстарын басқарады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Қуаты оттай бұрқырап...

**«Қуаты оттай бүрқырап...»** — Абайдың 1898 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 6 тармақты 3 шумақтан тұрады. Туындыда ақын өзінің бүкіл поэтик. мұрасына арқау етіп ерген өлең сөз енерін қастерлеу, халық санасын оятудағы сөздің құдіретін дәріптеу тақырыбын қозғайды. Қалың бұқараны қараңғылық қапасынан алып шықсам деген арманның жетегіне ерген гуманист - Абай сөзді соған жетудің қуатты қаруы деп білген. Осы тұрғыдан алғанда өлең Абайдың «Сегізаяк», «Білімдіден шыққансөз» сияқты шығармаларымен идеялас, үндес, тұғырлас. Ақын мұнда , айналасы теп-тегіс жұмыр келген сымбатты өлеңнің бойында оттай алаулаған қуаттың бұғып жатқанын, әттең, осынау құдіретті сөздің надан адамға қадірі әлі де жетпей отырғанын өкіне, ашына айтады. Ақын суреттеуіндегі өлең кек бұлттан үзіліп тұскен найзағайдай еткір. Сондай-ақ өлеңдетіліп тұсертілді қару етіп, жұртты ояту жолында айқасқан батыр ойдың бейнесі бар. Әйтсе де ақынның негізгі айтар ойы бұл емес. Абайдың бұл өлеңде алға қойған нысанасы - заман келбетін керсету, надандық құрсауындағы ел тіршілігінен хабар беру. Қанша шайқасса да өзінің дәрменсіз екенін екіне мойындаушылық сезіледі. «Бойда қайрат, ойда көз, Болмаған соң айтпа сөз» деген идея мұнда да негізгі мәселе ретінде көрінеді. «Оянбай, қайран жұрт, Үялмай қал жым-жырт» дейді ақын. Өлендегі әр шумақтың алғашқы 4 жолы 7, 8 буынды, шалыс ұйқасты өлең үлгісінде, бүдан кейінгі қос жол 6 буыннан қүралып, өзара ұйқасады. Алғаш рет Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Қунанбайұлының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Мүрсейіт қолжазбаларында да бар. Текстологиялық ауытқушылық жоққа тән. 1954, 1961 жылғы басылымдарда өлеңнің 2-шумағының 5-тармағы «Ойланбай, қайран жұрт» деп беріледі де, тұсініктемеде мұның Мүрсейіт қолжазбалары мен 1909 жылғы басылым бойынша алынғаны айтылған. Алайда 1957 жылғы жинақта бұл жол «Оянбай, қайран жұрт» түрінде басылды. Ақынның бұдан кейінгі басылымдарында да осы нүсқа басшылыққа алынған. Өлеңағылшын, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен, ұйғыр т. б. тілдерге аударылған.

## Дереккөздер

Санат:Абай энциклопедиясы
Трансгрессиялық астасу

**Трансгрессиялық астасу** —теңіз немесе көл түбінде шөгінді таужыныстардың беткі өңірі шайылып кеткен
құрлыққа тән таужыныстарды көмкере астасуы; мүндай астасу пішіні теңіз(көл)суының құрлық бетін басып кеткендігін
(трансгрессиясын) көрсетеді. Трансгрессиялық астасқан шөгінділер қимасында жағалауларда қалыптасқан ірі кесекті таужыныстар төменнен жоғары қарай терең сулы алаптарда түзілген ұсақ түйіршікті шөгінділермен алмасады.

## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Эдмунд Берк

thumb| Берк Эдмунд
**Берк Эдмунд** (1729-1797) — қазіргі консерватизм негізін салушылардың бірі. Ағылшын саяси қайраткері. 30 жыл бойы (1766-1794) Берк  Ағылшын парламентінің мүшесі болды. Оның саяси ғылымы Француз революциясын зерттеу нәтижесінде қалыптасты. Б. саяси лигитимді, индивидуалды ақыл-ой және қызығушылық негізінде үсынылған кез келген саяси теория мойындамады. Кез келген мемлекет институттары — адамдардың жылдар бойы жинаған даналығының озығы. Кез келген институт өзіндік қүндылыққа ие және сол қүндылығын сақтай отырып әрекет етеді деп есептейді. Егер институттардың пайдасы болмаса олар қүрып кеткен болар еді. Институт құндылығының себебі оларды адамдар тарапынан мойындаған. Берк  келесі консерватизмнің бір белгісі дәстүр деп көрсетеді. Ежелгі наным-сенім қайшылықты болса, соншалықты бағаланады, осы икемілігінен ол өзінің өмірлік қажеттілігін дәлелдейді дей келіп, мемлекеттің мақсаты — тәртіп пен заңды қадағалау деп көрсетеді. Оның пайымдауынша, бүл адамға қамқорлық жасаудың басты жолы.

## Дереккөздер


Санат:Ұлыбритания саясаткерлері
Санат:1729 жылы туғандар
Санат:1797 жылы қайтыс болғандар
Ғашықтық тілі – тілсіз тіл

**«Ғашықтық тілі – тілсіз тіл...»** — Абайдың 1894 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 2 тармақты 2 шумақтан тұрады, көлемі 8 жол. Өлең сүйіспеншілік тақырыбын қозғайды. Ақын махаббатты кез келген пенде түсіне бермейтін, жұмбақ, тылсым дүние ретінде сипаттап, ғашықтық сезімінің терең сырына ой жүгіртеді. Жастардың бірін-бірі сүйіп, ұнатуы - олардың өз ісі, оған илансаң да, күлсең де - мейлің дейді. Автор одан әрі ғашықтық дертінің өз басында да болғанын, оны шын жүректен ұға білгенін, енді оның алыстап, жырақтап кеткенін, қайта оралмайтынын айта келіп, махаббат «енді ішіме қонбайды» деп түйеді. Өлең 8 буынды қара өлең ұйқасына құрылған. Алғаш рет «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» деген атпен 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген жинақта жарияланды. Өлеңнің 1909 жылғы жинақта берілген алғашқы шумағындағы «Көзбен көр де ішің біл» деген 2-жолы, кейін Мүрсейіт қолжазбаларына сүйеніп «Көзбен көр де ішпен біл» деп өзгертілді. Абайдың бұл өлеңіне композитор С. Мұхаметжанов, М. Қойшыбаев жеке-жеке ән жазды. Орыс, өзбек, тәжік, түрікмен, татар, қырғыз, қарақалпақ, ұйғыр тілдеріне аударылған.

## Дереккөздер

Санат:Абай энциклопедиясы
Сал қайық

нобай|250px
**Сал қайық**   - белгілі бір пунктте жолаушыны, экипажды және жүкті өзен, канал, көл немесе теңіз бұғазынан және т.б. тасымалдауға арналған жүзбелі құрал. Сал қайық жүзбелі бөліктерден және жағалык құрылғылардан, айлақтар мен кемежайлардан тұрады. Қарапайым cал қайық — кәдімгі төсеме сал, жетілдірілген сал қайық — ағаш кеме немесе баржа. Сал қайық ағын су аркылы тартылған канаттың, кол тартпаның, жүк-шығырдың, атты жетектің және ескек немесе қада көмегімен қозғалады. Ірі өзендерде сал қайықты пайдалану үшін ол пароход немесе катерге тіркеледі. Кейбір кездерде мал қайық көпірдің қызметін атқарады.

Сурет:Gulf in Sands.jpg|Харьков
Сурет:Ferry.bristol.arp.jpg|
Сурет:Паромная_переправа..jpg|
Сурет:The cat ferry.jpg|The Cat
Сурет:Паром Норвегия .pg.jpg|Ставангер-Берген


## Дереккөздер


Санат:Қоғамдық көлік
Санат:Су көлігі
Хабарларды өңдеу модулi

**Хабарларды өңдеу модулi** (Модуль обработки сообщений; message processing module) — есептеу желілерінде хабарлардың желіаралық алмасу хаттамасын орындайтын модуль.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Сенбе жұртқа, тұрса да қанша мақтап...

**«Сенбе жүртқа, тұрса да қанша мақтап...»** - Абайдың 1896 ж. жазған өлеңі.

Әрқайсысы 4 тармақты 3 шумақтан тұрады. Өлең сол дәуірдің жалпы жұртына емес, көкірегі ояу, көзі ашық ойлы жанға арналған. Өзгені қанша мақтағанмен, ішіне қулық сақтап, сол өзі өлердей мақтап тұрған кісісін әбден әуре етіп, кез ала бере жалт беріп, тайып шыға келетін алдампаз туралы тақырыпты ақын әр жылдарда әр тұрғыда көтеріп отырған. Бұл өлең - ақынның осы саладағы ерекше туындысы: оның негізгі мазмұны алдампаз бен алдамшы уақыт жағдайында туып өскен ақжүрек азаматқа арналған. Ақын ұсынып отырған ғақылға сайсақ, кісіні биік мұратқа бастайтын, сол мұратқа жеткізетін ұлы күш оның өз бойында, сондықтанда адам жұрттың мақтау сөзіне ермей, өзіне, өзінің адал еңбегі мен ақылына сенуі керек.

Мұрат биігіне адамды оның еңбегі мен ақылы ғана екі жақтап алып шығады. Сенгіштік, құмарпаздық, уайымшылдық, қызықшылық - бұлардың қай-қайсысы да кісі серік қылатын қасиет емес. Шын асыл жүректің түбінде жатады сол асылды таңдаған адам жүрегінің түбіне терең бойлап, іздегенін тек содан ғана табады. Өлең мазмұнын ашып тұрған өзекті ой ақынның шығармашылық енері жүйесінде әлеум.-эстетик. категория биігіне дейін көтерілген еңбек, ақыл, жүрек секілді ұғымдармен ұштасады. Өлеңнің мағыналық-құрылымдық жүйесінде де ерекше поэтик. сипат бар. Әр шумақ екі түрлі күрделі ойдан түзілген. Әрбір алғашқы екі тармақта ақын адамды әлдебір жағымсыз істен сақтандырып, оны істеуге тиым салып отырғандай болса., әрбір соңғы екі тармақта белгілі бір істі істеуге, орындауға шақырады. Өлеңнің мағыналық-құрылымдық жүйесіндегі мұндай ерекшелік - Абайдың шығармашылық өнеріндегі басты поэтик. ернектердің бірі.
Өлең 11 буынды қара өлең үлгісімен жазылған.

Алғаш 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық керген«Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұлының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Басылымдарында текстол. өзгерістер кездеспейді.

Туынды ағылшын, араб, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, ұйғыр т. б. тілдеріне аударылған
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Ылғал реттеуші екпе ағаш

**Ылғал реттеуші екпе ағаш** - суайрық және аңғар беткейлерінің шекарасында орналастырылады. Бұл белдеулер желден қорғау және қар тоқтату міндетін атқарады. Қар суының қорын — 35—40% көбейтеді. Әдетте, белдеудің ені шамамен 60 м болады. Мұндай белдеулер жер үсті ағындысын түгелдей дерлік жер астына ауыстырады, белдеудің екі жағындағы топырақ эрозиясын жояды. Құнарлы жерді үнемдеу мақсатында тек көлбеу орналасқан аймақтарда ғана қар тоқтататын жондар қосу жолымен белдеудің енін екі есе азайтуға болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Ғашықтық іздеп тантыма

**«Ғашықтық  іздеп тантыма...»** -М. Ю. Лермонтовтың «И скучно, и грустно» деген өлеңінің 1896 ж. Абай тәржімелеген екінші шумағы Лермонтовтан:
*«Любить, но кого же? На время - не стоит труда
*А вечно любить невозможно...
*В себя ли заглянешь? - там прошлого нет и следа.
*И радость, и муки, и все там ничтожно...» деген осы шумағын Абай:
*«Ғашықтық іздеп тантыма, Аз күн әуре несі іс?
*Өзіңнің қара артыңа, Өткен өмір бейне түс.
*Өлгенше болар бар ма дос?
*Қуаныш, қайғы - бәрі бос», 
- деп еркін тәржімелеген. Лермонтов өлеңінің бастапқы шумағын Абай «Әм жабықтым, әм жалықтым» деп бастап өз алдына жеке өлең етіп аударғаны белгілі. Әр кезде жазылғандықтан болар, екі шумақтың ырғақтық өрнегі, ұйқасы бірдей емес. Туынды 7-8 буынды шалыс ұйқаспен жазылған. Алғашқы рет ақынның 1933 ж. жарық көрген жинағыңда жарияланған. Өлең басылымдарыңда аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. 1939 жылғы басылымда кейінгі жинақтарға қарағанда 5-жол мен 3-жолдың орны ауысқан. Ал 1945 жылғы жинақта туындының жазылған мерзімі 1899 ж. деп көрсетілген.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Меймечит

**Меймечит** — ультранегізді эффузиялық тау жынысы. Түсі — қара, бітімі ағынды, бадамшатасты, бадамшалар карбонат пен серпентиннен тұрады. Қүрылымы — ұсақ, кейде ірі порфирлі. Фенокристер оливиннен, кейде пироксеннен, арқауы шыны мен пироксеннің микролиттерінен тұрады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Марксизм-ленинизм

**[[Марксизм]]-[[ленинизм]]** – Карл Маркс пен Ф.Энгельстің, кейіннен В.Лениннің философиялық, экономикалық және әлеуметтік саяси көзқарастары жүйесін білдіретін ұғым. 

"Марксизм-ленинизм" термині ғылыми айналымға XX ғасырдың жиырмасыншы жылдары жаңа жағдайларда марксизмді дамытудағы Лениннің басымдылығын айқындау мақсатында енгізілді. Содан бергі КСРО-ның құлағанына дейінгі мерзімде кеңінен қолданылып келді. Қазіргі кезде біртіндеп қолданыстан шығып қалды.

## Дереккөздер


Санат:Саяси философия
Үндестік бастама, дыбыстық қайталаулар

1. Аллитерация мен ассонансы Абай өлең құрылысында эвфонияға, яғни, дыбыс әуезділігіне, үн үйлесіміне қатты назар аударған. Оның өлеңдерінде бір тармақ бойындағы сөздердің біркелкі дыбысталудан басталып отыруы жиі кездеседі. Мыс. , «*Өз үйінде өзеңдей*», «*Кісі алдында кірбеңцеп*», «*Бола қалдың бас асау, Жайраңдасып жас күлер құрбысымен*», «*Жазға жақсы киінер қыз-келіншек»*. «*Әсетке*» деген өлеңінің кейбір шумақтарының барлық тармағында аллитерация құбылысы бар: *«Біреуден біреу артылса», «Өнер өлшеніп тартылса», «Бұлықсып, бұлданып, босқа»*т. б.
Ү. б. көбінесе өлеңнің құлаққа жағымды әуезді болуын қамтамасыз етеді. Оның образды айшықталуы, бір объектіге (сөзге) көңіл аударту үшін қолданылуы кемде-кем. Сонымен қатар, тармақ ішіңдегі аллитерация өлеңді оқуды (немесе тыңдауды, айтуды, жаттауды) жеңдетеді, сөздердің бір-бірімен жымдасуына жәрдемдеседі, сол арқылы өлеңнің ырғақтық кұрылымын түзуге әсер етеді. Өлеңнің ен бойына әр тармағының біркелкі дыбыстан басталатын сөздерден тұруы Абайда өте аз, тек бірғана «Оспанға» деген өлеңі бастан-аяқ бірінші сөзі ж дыбысынан басталатын тұлғалармен келгендігі мәлім. Ал, екі-үш (кейде төрт) тармақты басқы сөздеріндегі Ү. б. баршылық. Мыс. , «Сап, сап, көңілім, сап көңілім», «Патша құдай, сыйындым» деп басталатын өлеңдерінің екінші шумағының алғашқы алты тармағы с дыбысымен келетін сөздерден басталады. Бірақ, Абай бұл тәсілге көп бармаған. мыс., шеңді-шекпен сезіне үңдесу үшін ақын езге мәндес етістіктерді емес, шелтірейтіп сезін таңдайды, бұл сөздің екінші бір ұтымдылығы - онда мысқылдау реңкі бар. Сол сияқты, елді алып, Есілді алып дегеннен кейін, ассонанс үшін езге синонимдерін емес, есіреді сөзін іздеп табады.
Сөйтіп, Абайда ассонансқа қарағанда аллитерация жиі кездеседі және оның бір тармақ ішінде қолданылуы жүйелі түрде келеді. Бұл құбылыс өлең жасауға қатыстырылатын сөздердің алуан түрлерін іздеуге ұйытқы болған, сол арқылы поэзия тілін құбылтып байытуға апарған.

2. Анафора - шумақтың немесе бірнеше өлең жолдарының басында үндесе, үйлесе қиысатын бірыңғай қайталаулар. Үндес бастама өлеңнің үндесу әуезділігі мен дыбысталу әсерін күшейтетін стильдік тәсіл. Абай поэзиясында бірыңғай, үндес бастамалардың З түрі бар.

1)Дыбыстас, үйлес сөздердің қайталауына құрылған бастама: Самородный сары алтын, Саудасыз берсен, алмайды, Саудыраған жезіне. Саудырсыз сары қамқаны Садаға кеткір сұрайды Самарқанның бөзіне.

2) Сөз не сөз тіркестерінің қайталануынан туған үндес бастама:
Бір сөз үшін жау болып, Бір сөз үшін дос болып, Жүз құбылған салт шықты. Адам деген даңқым бар, Адам қылмас халқым бар. 3)Шумақ аралық үңдес бастама. Бұған «Сап, сап, көңілім, сап көңілім» өлеңі айғақ.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Қуанышбай

**Қуанышбай** Ақын (т.-ө. ж. б.) - айтыс ақыны. Тобықты руынан. Қуанышбай ақынның шығармашылық мұралары бізге толық сақталып жетпеген. Сөйтсе де, ел аузында сақталып қалған Найман елінің ақынымен айтысынан Қуанышбайдың рулық салт-сананы көбірек жырлағанын көреміз. Ол Тобықты елін, Құнанбайдың қажылығын, байлығын, күш-қуатын жырға қосып қана қоймай:

 «Абайдың әр білімі едден асты,
 Әр жерде-ақ сіздің елмен қарсыласты.
 Имансыз ит болмасаң өзің куә,
 Тапай тантық Найманның көңілін басты.
 Абайдан құтыларлық ебің бар ма,
 Сендердің көмек болар көбің бар ма?!
 Балқыбек, Бақанаста сьөз болса,	
 Аттанған айып бермей күнің бар ма?!» 
- деп, Абайдыңбілімділігіментапқыршешеңцігінмақтан ете сейлейді, ақынның тентекке төз боларлық қатал- дығы мен әдідцігін алға тартады.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Хабарларды циркулярлық жеткізу

**Хабарларды циркулярлық жеткізу** (Циркулярная передача сообщений; multiaddress message transfer) — дестелерді ауыстырып қосатын желімен көрсетілетін және абонентке — хабар көзіне бірден көп адресті көрсетуге мүмкіндік беретін қызмет. Осы қызметтің арқасында бұл хабар алушыға жеткізілуі тиіс.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Трансмагмалық (магма бойлық) ерітінділер

**Трансмагмалық (магма бойлық) ерітінділер** — ұшпалы және жылжымалы құрамбөліктерден (Н20,С02, К20, N8,0, НС1, т.б.) тұратын
болжам ерітінділер. Олардың өрлеме
ағындары магмалық орын басу процесін
бастап, граниттік магманы қалыптастырады, ал оның жоғарғы жағында
қоршаған таужыныстарда метасоматоз бен метаморфизм процестері жүреді. Бұл мантиядан келетін Т.е. қызуы судың
сындарлы температурасынан жоғары
болғандықтан, аймақтық метаморфизм,
граниттену және палингенез процестеріне
себепші болады. Осы ерітінділермен кен
құрушы заттар да келеді.

## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Ылғал тапшылығы

**Ылғал тапшылығы** — қанығу тапшылығы, берілген температура мен қысым жағдайында су буының қанықтығы мен іс жүзіндегі серпімділіктері арасындағы айырмашылық.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Үркінбай Әзбергенов

**Үркінбай Әзбергенов** (т. -ө. ж. б.) - Абай дұшпандары тобындағы кісі. 1884 ж. Бөрібаев Абайдың үстінен жазған жалақорлық арызында Абай билер мен старшиналардың мөрлерін алып қояды, өз бетімен үкім шығарады, мұны Ү. біледі деп куәла тартқан.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қызыл Қазақстан журналы

**«Қызыл Қазақстан»** (бұрынғы «Қазақстан коммунисі», қазіргі «Ақиқат»)- Қазақстан партия ұйымының органы. 1921-29 ж. аралығында шығып тұрған. 

Журналда Ы.Мұстанбаевтың «Көркем әдебиет туралы» (1927, 2-саны) және «Біздің таластарымыз» (1928, 5-саны)деген мақалалары жарияланды. Автор алғашқы мақаласында Абай мұрасын зерттеуге көңіл аударып, абайтанудың әлі де болса жарытып ештеңе бітіре алмай отырғандығын күрделі мәселе етіп көтереді. Екінші мақалада ақын шығармаларын бағалаудағы өрескел қателіктер мен бұрмалаушылықтарға тоқталып, Абай өлеңдерінің жалпыхалықтық сипатын, арқалап тұрған әлеуметтік ауыр жүгін, тәрбиелік мәнін ашып көрсетеді.

## Тағы қараңыз
* Ақиқат журналы

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан журналдары
Санат:Қазақ тілді журналдар
Санат:Абай Құнанбайұлы жобасының мақалалары
Мегаоралым

**Мегаоралым** - Жер құрылымдары дамуының нақтылы бетбұрыстарын көрсететін ірі уақыттық өлшем. Мегаоралым түсінігінің алғаш пайда болуы Жер дамуының протерозойлық, дейтерогейлік және неогейлік кезеңдерін саралаған Штилле есімімен байланысты. Алайда бүл терминнің бүгінгі таңда толық қалыптасқан дербес түсініктемесі болмай отыр, яғни Мегаоралымдардың жалпы саны мен шекаралары жайлы түрлі-турлі ұсыныстар бар.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Міртөмір

**Міртөмір** (толықа - Міртөмір Омарбек үлы Түрсынов; 1910-1978) - өзбектің көрнекті ақыны, Өзбекстан Республикасының халық ақыны. Міртөмірдің «*Зафар*», «*Байтахт*», «*Таңдамалы шығармалар*», «*Жаңа өлеңдер*» т. б. жыр жинақтары, «*Аш-жалаңаштар елінде*» романы жарық көрген. Ол Абай шығармаларын өзбек тіліне аударуда айтарлықтай еңбек етті. 1945 ж. өзбек тілінде алғаш рет ақынның «*[[Абай]] өлеңері*» деген жинағын жарыққа шығарды (Ұйғынмен бірге). Бұл жинаққа Абайдың 33 өлеңі мен екі дастаны енген. Ол Абай өлеңдерімен қатар «*Масғүт*» дастанын аударған. Міртөмір аударған Абай шығармалары ақынның 1961, 1970 ж. Ташкентте жарық көрген жинақтарында да жарияланды.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Трансформизм

**Трансформизм** — бірінші құрам бөліктердің сырттан әкелініп, екіншілерінің сыртқа шығарылуымен сипатталатын метасоматоз процесінен өзгерген
түзілімдерден жаңа тау жынысы түрлерінің,
бірінші кезекте гранитоидтердің калыптаcу ерекшеліктерін зерттейтін ғылым
саласы.

## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Үстіңдегі киімің

«*Үстіңдегі киімің*»- Абайдың кейін табылған өлеңі. Ақын ауызша шығарған. Көлемі 5жол, соңьіна2 жолды Қиясбай қосқан. Қиясбай Олжай тобықты ішіңде Борсаққа жатады. М. О. Әуезовтың «Абай жолы» эпопеясында суреттелетін Қодардың ұрпағы. Үстіне киім кимей, екі иығынан ендей мата орап жүретін, бала мінезді диуана кісі болған. Сыбызғы тартып, ұйқаса қоймайтын күдірі өлеңдер айтады екен. Жүрген жерін думан етіп, бейқам, күнәсіз өмір кешкен Қиясбайды Абай жақсы керіп, еркін ұстаған. Оның киген киімін, айтқан сөздерін қапысыз қызықтаған. Ақынның ағалық кең пейілі осы өлеңнен айқын көрінеді. Өлең 7 буыңды аралас ұйқаспен (-а, -б, -б, -г, -б) шығарылған. Алғаш рет ақынның 1940 жылғы 2 томдық жинағында жарияланды. Кейінгі басылымдарында ешқандай текстол. өзгеріс байқалмайды. Қарақалпақ тіліне аударылған.
## Дереккөздер


Санат:Абай шығармалары
Осман ибн Аффан

**Ғосман, Осман ибн Аффан** () (т. ж. б. - 656) - Араб халифатының үшінші халифы, Мұхаммедтің сенімді серіктерінің бірі әрі ізбасары. Ол басқарған кезеңде халифат жері едәуір кеңейді. «Құранның» ресми нұсқасы Ғосман халифтің тапсыруымен құрастырылған. Ислам тарихын жақсы білген Абай өзінің  дін уағыздары мен оны тұтыну жолдарын талдауға арналған Отыз сегізінші сөзінде дін жолын ұстау - дүниеден безу еместігін дәлелдеу үшін: «Бірақ әулиелердің бәрі бірдей тәркі дүние емес еді. Ғашәрән - мүбәшәрәдан қазірет Ғосман, Ғабдурах- ман ибн Ғафур уа Сағид ибн Әбу Уақас үшеуі де үлкен байлар еді» деген дерек келтіреді.

**Осман (Оспан) Аффанұлы** (574 - 656) - мұсылман әлеміндегі әділетті төрт халифаның үшіншісі. Мекке арабтарының Омея әулетінде дәулетті отбасында дүниеге келген. Ол Пайғамбарымыздан (с.а.у.) алты жас кіші. Әкесі Аффан саудамен айналысатын бай кісі болатын. Әкесінен Османға мирас ретінде көп байлық қалды. Осман да әкесі секілді саудамен айналысты. Ол көп табыс тапты. Қолындағы мүмкіндіктерді пайдаланып, халқына үнемі жақсылық жасаған. Сондықтан халық Османды жақсы көріп сыйлайтын. Оның жәһилия дәуіріндегі өмірі жайлы жеткен мәліметтер осы ғана. Оның жәһилия кезіндегі өмірі де басқа сахабалардікіндей еді. Сахабалардың мұсылман болмастан бұрынғы өмірлері жайлы мәліметтер толық болмағанмен мұсылмандықты қабылдағаннан кейінгі үлгі-өнегеге толы өмірлері жайлы мәліметтер сақталып, біздің заманымызға дейін келіп жетті. Оларды өмірге қайта әкелген Ислам еді. Міне, осының нәтижесінде сахабалардың жарқын өмірлері тарихта алтын әріптермен нақышталды. Пайғамбарымыздың жәннатпен сүйіншіленген үшінші халифасы - Осман (р.а.) әдептілік пен ар-ұяттың жарқын үлгісі. Оның табиғаты өте жұмсақ, көркем мінезді және турашылдықпен біртұтас болып кеткен. Ол 34 жасыңда мұсылман болды. Жас, ықпалды саудагердің өзі бойына жарасымды салмақты мінезі де бар Османның мұсылман болғанын естіген немере ағасы Хакам ибн Әбул Ас ашудан жынданып кете жаздады. Оны бір діңгекке байлап: «Бұл дінді тастап, аталарыңның дініне қайта оралмайынша саған тамақ жоқ», - деді. Осман «Аллаһқа ант етемін, бұл діннен бет бұрып аталарымның дініне қайтпаймын» деп ажалдан да қаймықпайтынын айтты. Бұған көздері жеткен туыстары ара түсіп, оны құтқарып қалды. Ислам келмес бұрын Әбу Ләхәбтің ұлы Ұтба Пайғамбарымыздың (с.а.у.) қызы Рұқияға үйленген еді. Пайғамбарымыздың (с.а.у.) жаңа бір дінді уағыздағанын естігеннен кейін Ұтба Пайғамбарымызға (с.а.у.): «Сенің қызыңды да, уағыздаған дініңді де қаламаймын», - деп хазіреті Рұқиямен ажырасып кетті. Осман (р.а.) Пайғамбарымыздан (с.а.у.) Рұқияны өзіне некелеп қосуын өтініп, оған үйленеді.

## Дереккөздер


Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Әділетті төрт халифа
Санат:Халифтер
Санат:656 жылы қайтыс болғандар
Санат:Сауд Арабиясында туғандар
Хаорд әдісі

**Хаорд әдісі** (Метод Хаорда; haword method) — программалардың дұрыстығын тексеру әдісі; программаны түсіндіруден, оның дұрыс шарттарын қорытудан және осы шарттардың дәлелдемесінен тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ылғалайналым

**Ылғалайналым** - 1) бұл да сол су айналымы (табиғаттағы); 2) судың табиғаттағы жалпы айналымының бір бөлігі; оған Жер бетінен булану, су буының көтерілуі, оның атмосферада шоғырлануы, бүлттардың түзілуі, жауын-шашын қамтылады. Құрлық пен мұхит бетінің, әсіресе мұнаймен ластануы және өсімдік жамылғысы сипатының өзгеруі ылғалайналымның қарқындылығын едәуір өзгертуде.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Меланж

**Меланж** (франц. тілінен — қоспа) — тау жынысытардың бір-бірімен тектік байланысы жоқ сан түрлі кесектерін біріктіретін брекчиялар алабы; мұндай брекчиялар қүрамындағы жақпартастар мен кесектер әдетте ешбір ретсіз орналасқан, олардың беткі жазықтығынан жиі-жиі сырғанау айналары байқалады. Меланж бағдарлы қысым салдарынан уатылған тау жынысы кесектерінің қарқынды қозғалыстарға ұшырауы нәтижесінде қалыптасатын болса керек.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Ысытқан, суытқан...

**«Ысытқан, суытқан...»** - Абайдың 1892 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты, 5 шумақтан тұрады. Жас келген сайын көңілдің шау тартып, құмарлық-қызық, іңкәрлік атаулының өгей баладай өзге көрінуі, бұрынғы көңіл, ескі әдетпен жолдан жаңылған шақта, қуаттың «ол нем?» деп, сыр бермес сана алдындағы опық жеуі өлең арқауын құрайды. Абай көңіл мен табиғи тозу арасындағы кереғарлықты, жалған дүниенің жалт берген шағын адам баласы сезе тұрып, мойындағысы келмейтінін философ. терең толғаныспен берген. Өлең 6-7 буынды шалыс ұйқас үлгісінде жазылған. Алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұлының елеңі» атты жинақта жарияланды. Басылымдарында аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. Мүрсейіттің 1905, 1907жылғы қолжазбаларында соңғы шумақтың 2-жолы «Надандық омен жеңілмес» делінсе, басылымдарында бүл жол Мүрсейіттің 1910 жылғы қолжазбасы негізінде «Надандықпен жеңілмес» болып алынған. Өлең ағылшын, араб, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен, ұйғыр т. б. тілдерге аударылған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы