open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Таблетка

**Таблеткалар** () — бір немесе бірнеше ұсақталған затардан тұратын, сусымалы қасиетке ие, ішкі және сыртқы қолдануға арналған қатты дәрілік форма.

### Құрамы
Құрамына байланысты таблеткаларды бір ингредиенттен тұратын қарапайым (Pulveres simplises) және бірнеше ингредиенттерден тұратын күрделі (Pulveres composite) түрлерге бөледі. Мөлшерлеу сипатына байланысты ұнтақтарды жекелеген мөлшерлерге бөлінген (Pulveres divisi) және жекелеген мөлшерлерге бөлінбеген (Pulveres indivisi) түрлерге бөледі. Қолдану тәсіліне байланысты ұнтақтар ішкі және сыртқы қолдануға арналған болып бөлінеді.  Сонымен қатар, ұнтақтарды електің ұнтақ толығымен өте алатын тесіктерінің мөлшерімен анықталатын ұсақталуы бойынша жіктейді.

### Қолданылуы
Дәрілік форма ретінде ұнтақтар бірқатар оңды қасиеттерге ие: технологиясының қарапайымдылығы; дисперсиялану деңгейін реттеп отыру мүмкіндігі; кейбір жағдайларда заттардың кристалды құрылымының биологиялық қол жетерлікке оң әсерін тигізуі; мөлшерлеу дәлдігі; ауру балалар мен егде тартқан ауралар үшін ерекше маңызды болып табылатын қолдану ыңғайлылығы; құрамының әмбебаптығы; сақтау және тасымалдау ыңғайлылығы – осылардың бәрі дәрілік заттардың терапиялық белсенділігін барынша қолдануға мүмкіндік береді.

### Кемшіліктері
Таблеткаларға кемшіліктер де тән – ұсақ дисперсиялы заттар үлестік бетінің күрт артуының нәтижесінде сәуленің, ылғалдың және ауаның оттегінің қолайсыз әсерлеріне оп-оңай ұшырайды. Гигроскопиялық заттар оп-оңай дымқылданады, ал құрамында кристалданған су немесе ұшпалы құрамдас бөліктері бар заттар жетілдірілмеген орамда оларды оп-оңай жоғалтып алады («ауамен ұшып кетеді»). Ұнтақтар иісті заттардың буларын адсорбциялай отырып, бөгде иіс ала алады. Онымен қоймай, осы дәрілік түрдің кемшіліктеріне мыналарды жатқызады: сұйық дәрілік түрлермен салыстырғанда баяуырақ терапиялық әсер беруі; асқазан-ішек жолының кілегейлі қабығына қоздырғыш әсері.
### Дереккөздер
Максим Васильевич Поломанный

**Поломанный Максим Васильевич** - Социалистік еңбек ері (1948), тракторшы, тракторшылар бригадасының бригадирі. 1902 жылы Ресейде, Ставрополь өлкесі, Курсав ауданы, Янкунь селосында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1929 жылы Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Қоғалы ауданы(кейіннен Гвардияшылар ауданы), "Путь Коммунизма" колхозына жұмысқа кіреді.
* 1930-1941 жылдары Қоғалы МТС-да бөлімше механигі болды.
* 1941 жылы Ұлы Отан соғысына аттанып, еліне жеңіспен оралады. Соғыстағы көрсеткен ерліктері үшін Қызыл Жұлдыз орденімен, "За отвагу", "За освобождение Праги", За взятие Берлин" және "За победу над Германией" медальдарымен наградталады.
* 1945 жылы тркаторшылар бригадасының бригадирі болады. 1947 жылы жоғары сапалы тракторлық жұмыстардың арқасында колхоз жаздық бидай дың150 гектарының әр гектарынан 22,29 центнерден өнім алып, жоспарды асыра орындайды.
* 1948 жылы ауылдық советтің депутаты болады.

## Наградалары
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* История народов Средней Азии 

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Малосергеевка

**Малосергеевка** — Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы, Гусаков ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2014 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Саумалкөл ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 57 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 53 адам (29 ер адам және 24 әйел адам) болса, 2009 жылы 2 адам (2 ер адам) тұрды.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы таратылған елді мекендері
Никольско-Бұрлық

**Никольско-Бұрлық** — Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы, Қазан ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Саумалкөл ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 31 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 419 адам (192 ер адам және 538 әйел адам) болса, 2009 жылы 400 адамды (201 ер адам және 199 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы елді мекендері
Матвеевка (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Матвеевка** — Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданындағы ауыл, Константинов ауылдық округіне жатады.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Саумалкөл ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 52 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 461 адам (232 ер адам және 229 әйел адам) болса, 2009 жылы 304 адамды (156 ер адам және 148 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы елді мекендері
Мордовия

**Мордовия**, **Мордовия Республикасы** (мокш., эрз. *Мордовия Республикась*) — Ресей Федерациясы құрамындағы республика, Ресей Федерациясының субъекті, Ресейдің еуропалық бөлігінің орталығында орналасқан. 1930 жылы 10 қаңтарда құрылған.

Астанасы — Саранск қаласы.

## Географиясы

## Тарихы

## Халқы

## Дереккөздер


Санат:Ресей республикалары
Көбей би

**Көбей би** — 1710–1785 жылдар аралығында өмір сүрген, халқына белгілі шешен, би атанған. Арғын тайпасы Тобықты руынан шыққан. 1779–1780 жылдардағы "Еңлік-Кебек" оқиғасының ішінде болып жолсыз жазаға ұшыраған екі жастың өліміне қатты қайғырып, тебіренген Көбей би шешендігі туралы жазушы Мұхтар Әуезов "Еңлік-Кебек" атты драмасында көрсеткен. Көбей би айтты деген ел ішінде көптеген шешендік алғыр, ойлы сөздер қалған. "Ақырында мен ғаріп" атты толғауды Еңлік-Кебектің жазықсыз жазаға ұшырағаннан кейін айтқаны:
:Осы кезде кім ғаріп,
:Бірлігі жоқ ел ғаріп.
:Еркімен ел жайламай,
:Құлазып тұрған жер ғаріп.
:Қаз-үйрек ұшып қонбаған,
:Айында шалқар көл ғаріп.
:Көмек тимей қорлықпен, 
:Арманда өлген ер ғаріп.
:Мақсатына жете алмай,
:Ерікті өмір ете алмай,
:Көзінің жасы сел болып 
:Зарлап өлген ару қыз,
:Бәрінен де сол ғәріп.
:Қәдірін біліп ұқпаса.
:Нақыл айтқан сөз ғаріп.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ би-шешендері
Орман перісі

thumb|Орман перісі
**Орман перісі** – славян фольклорында жиі кездесетін жағымсыз кейіпкер.
Ол - орманның егесі, орманның рухы болып есептеледі. Өзінің қожалығына адамдар зиян келтірмесін деп бақылап тұрады. Оның қалыпты ісі - ұнамаған адамдарды қорқытып, үркітіп, әртүрлі  жағымсыз дыбыстарды шығарып: ұлып, уілдеп, ысқырып, жылап, күліп зәресін ұшырады.
Ол әдетте қастандық ойлаушы, жауыз, іші тар, қатігез, кей кезде қу және оқиға сипатына қарай кейде аңқау да болып келеді. Сырт бейнесі албасты, шашы ұзын және жалбыраған, арасына жасыл жапырақтар өрілген, тырнақтары дәу және өткір, тістері едәуір, киім-кешегі алба-жұлба, бұталар мен  тамырлардан жасалғандай етіп бейнеленеді. Егер киімі бар болса - көбінесе теріс киілген, аяқ киімі оңнан солға теріс, баскиімсіз, қолыда шоқпар болады.  Бойы кейде ұзын - ең биік талдармен бірдей, кейде саңырауқұлақтардың артында тығылатыдай кішкетай. Ол кейіпкер, негізінен, ертегілерде болады.

## Дереккөздер


Санат:Аңыздар
Су перісі

280px|нобай|оңға|Су перілері
**Су перісі**, *Русалка* — славянды мифология мен фольклор кездесетін адамға тән бір зат. Көбінесе өздеріне қол салып, батып өлген әйел адам ретінде кездеседі. Мифология бойынша, русалкалар су қоймалары мен далаларды қорғайтын болған.

## Этимология
*Русалка* сөзі ғасырлар бұрын шыққан сөз. Яғни бұл сөз ата-бабаларды еске алу той мерекесімен татлып кеткен.( Русалии). Бірақта көптеген тарихшылардың айтуы бойынша, сөз, жай ғана бұрынға заманда словяндардың күнделікті сөзі деген ойда.

И. Ягич айтуы бойынша бұл сөз *русло* сөзінен шыққан. Сонымен фольклор арқасында өзгеріске ұшырап, мифтік затқа айналып кеткен.

Сонымен қатар *Русалка* сөзіне украин *[[мавка]]* деген, белорус халқында *водяница, купалка* деген синоним сөздер бар.

## Сыртқы келбеті
Д. Зеленин айтуы бойынша русалканың нақты бір түрі жоқ. Ұлттық орыс анықтамаларға сүйінсек, адам мен русалка арасында көп өзгеріс жоқ екенін байқауға болады. Соңыра әдебиетте немесе кинематографияда батыстың әсеріне байланысты. Русалка өзгеріске ұшырай бастады. Яғни әйел адам аяқтары орнына балық құйрығы болған. Және де ол ендеше русалка емес, *Морская дева* атымен аталып кеткен. Бірақ олардың ортақтылығы, бұл - ұзын, жеберілген, қазіргі кездегі әйел адамға сай келмейтін шаштар. Шаш түсі көбінесе ашық қоңыр түсті болып келеді. Осыған қатысты С.&nbsp;М.&nbsp;Соловьев атты тарихшы * русалка - русый * - деп сәйкестендіреді. Халықтың көптеген әнгімелеуі бойынша, русалкаларда киім болмаған. 
Кейбір орыс баяндаулары бойнша русалканы, ұзын қолдары мен ұзын жасыл түсті шаштары бар кішкентай аппақ қызбен сәйкестендіреді. Ал Украина жақтарды русалкаларды көбінесе шаштары жалбыраған, омыраулары тым үлкен әдемсіз деп бейнелейді: «цыцки большие-большие, аж страшно» Романов Е.&nbsp;Р.&nbsp;Белорусский сборник. Витебск, 1891. Вып. 4. С. 139.

## Күнделікті өмірлері
Д. Зеленин жазғандай, «Русалкаларды нақты сулардың, ормандардың, далалардың аруағы деп айтуға болмайды, олар барлығына бірдей аруақ». Мифология бойынша оларды көбінесе жүзіп жүргенде, немесе тіпті жуынып та жатқанда кездестіруге болады. Шығыс славяндарда суда өмір түсіретін русалкалар түнге қарай жағаға шығып, шөпке отырып балық сүйектерінен жасалған тарақтармен шаштарын тарайды деген ой бар. Осы сеніммен көптеген суретшілер мен ақындар қолданған. 

Санат:Кейіпкерлер
Мордовия (айрық)

* **[[Мордовия]]** — Ресей Федерациясы құрамындағы республика.
* «Мордовия» — ресейлік футбол клубы.
Дәндер

## Дәндер (фарм.)
**Дәндер** (лат. Semina) деп - фармацевтикалық практикада бүтін дәндерді және бөлек дәнекшелерді атайды. Дәндерді тәртіп бойынша піскен күйінде жинайды және кептіреді. Дәндерге кепкен күйінде көзбен немесе лупа көмегімен (10×) талдау жүргізеді.
Дәндердің формасы, өлшемі (ұзындығы, қалыңдығы), беткейінің сипаты, түсі, дәмі, ұрықтың орналасуы, тыртықшаның болуы және формасы және т.б. сипаттары диагностикалық манызға ие.
Өлшемдерді өлшегіш сызғышпен немесе миллиметрлік қағазбен, ал домалақ дәндерді домалақ ойықтары бар елекпен өткізу арқылы өлшейді. Түсін күндізгі жарықта анықтайды, иісін – сындыру арқылы немесе ысқылау арқылы анықтайды, дәмін - құрғақ шикізатты дәмін алу арқылы немесе оны қайнатып (тек улы емес өсімдіктер үшін).
### Жалпы мәліметтер
Дәндер ұрықтан, эндосперманың нәрлі тінінен немесе периспермадан (кейбір жағдайда олар болмайды) және қорғаушы дәндік кебектен тұрады. Ұрық ұрықтық түбіртектен, өркеннен, бүршіктен, сонымен қатар бір немесе бірнеше алғашқы жапырақшаларынан тұрады. Дәннің нәрлі заттары эндоспермада сақталады немесе дәнекшелерде (эндосперм жетілмеген немесе жоқ болса, дәнекшелер дәннің аз бөлігін қамтиды). Эндосперм ұрықтың жанында орналасуы мүмкін немесе дәнді қаптауы мүмкін.

Дәннің кебегі әдетте қабықты, кейде мөлдір қабықты, тыртықшасы бар – дәнекшелердің бекінуі үшін. Дәнекшелердің өсуімен бірге дәннің тыртықшасы қалыңдайды. Шаң–тозаң кіретін жерінде микропиле пайда болады, ол арқылы ұрықтарға су кіреді.
Кейбір жағдайларда дәннің кебегінің өсінділері болады (ариллоидтар) шаш түрінде, қанаттары (гладиолус), қанық боялған етті (бересклет, анар) болады. Өсінділері дәннің барлық бөлігін қаптауы мүмкін немесе кейбір бөліктерінде ғана болуы мүмкін. Бұл жағдайда оларды ариллустар деп атайды. 
### «Дән» сыртқы белгілері бойынша морфологиялық талдау
1.	Дәннің формасы
2.	Сыртқы белгілері 
3.	Бүршігінің сипаттамасы
4.	Дәннің ішкі құрылымы
5.	Өлшемдері (см).
6.	Түсі
7.	Ысқылағандағы иісі
8.	Дәмі ( улы емес өсімдіктерде)
### Дереккөздер


Санат:Дәнді дақылдар
Зымыран тұқымдастар

**Зымыран түұымдастар**(alcedinnidae) - көкқара отрядына жататын саны едәуіір көп құстар тұқымдасы. Кішкене және орташа денелі (10-500г), басы - үлкен, дене бітімі мығым, мойны және құйрығы қысқа, тұмсығы - қуатты және түзу құстар. Бұлардың өңі өте ашық, жасыл, көк, қоңыр, металл жылтыры түстер үйлескен, кейде ақ-қара түсті болып келеді. Зымыран тұқымдастарда 86 түрді біріктіретін 14 туыс бар. Қазақстанда бар болғаны бір түрі ғана өмір сүреді. 

## Дереккөздер

Санат:Көкқарғатәрізділер
Меңіреу көкек

**Меңіреу көкек**(Cuculus saturatus) - кәдімгі көкекке өте ұқсас, көбінесе кәдімгі көкек екен деп қалатын көкек. Оны тек "ту-ту-ту" деген бәсібектің күңгірт дауысын ғана ажыратуға болады. Меңіреу көкек Еуразияның ескі, қалың, күңгірт және ылғалды ормандарында қоныстанады. Қазақстанда тек қана Алтайда өсіп жетіледі. Қалған аумақтардан ұшып өту кезінде кездесуі мүмкін. 

## Дереккөздер


Санат:Көкектәрізділер
Шалғын құладыны

**Шалғын құладын** - түз құладынға ұқсас бірақ одан денесі кішірек (200-380г, қанатының алымы  - 115 см шамасында) құладын. Қанатының ұшындағы қара түстің көптігімен, сондай-ақ онда көлденең қара жолақтардың болуымен ерекшеленеді. Аналығы мен жас балапандары  бірінен-бірін ажырату қиын. Бүкіл Еуразия және Солтүстік Африкада орын тепкен. Қазақстандағы ірі өзендердің жайылмасына жақын және тау баурайында өмір сүреді. Ылғалды биотопты ұнатады. Салындыда 4-5 қоңыр секпілді ақ жұмыртқа болады. Балапандарды басып шығару кезеңі - бір ай. Балапандар ұяда 35 күн болады, алайда бір аптадан соң, тіпті одан да кешірек ұша бастайды. Ұялау орнына сәуірде ұшып келіп, қазанда ұшып кетеді. 
## Дереккөздер

Санат:Сұңқартәрізділер
Тарпаң

250px|нобай|оңға|Тарпаң
**Тарпаң** (Equus gmelіnі) – жойылып кеткен жабайы жылқы. 18-ғасырдың басына дейін Оңтүстік-Шығыс Еуропаның ылғалды ормандарында, далалы және орманды-далалы аймақтарында, Батыс Қазақстан өңірінде үйірімен таралған. Шоқтығының биіктігі 136 см-ге жуық, терісіндегі түгі сұрғылт, арқасында қара жолағы, тікірейген қара жалы болады. Тіршілік ортасына байланысты 2 түр тармағы болған: *дала тарпаңы*, оның ең соңғы дарабасы 1879 жылы Аскания-Нова маңында өлтірілген, ал айғыры табиғи жағдайда 1918 жылға дейін тіршілік еткен. *Орман тарпаң*ының соңғы дарабасы 1814 жылы қазіргі Калининград облысы аумағында өлтірілген. 20 ғасырда тарпаңның тұқымын қайта шығару үшін Польша мен Германияда жүргізілген іріктеу-будандастыру жұмыстары еш нәтиже бермеді. Қазақстанда тарпаңдар плейстоценнің соңынан 18 ғасырдың ортасына дейін тіршілік еткен.

## Дереккөздер


Санат:Жылқылар
Санат:Тақтұяқтылар
Санат:Жойылып кеткен жануарлар
Чолла-Намдо

**Чолла-Намдо** (Южная Чолла) ()— әкімшілік орталығы Муангун қаласы болып табылатын,  Оңтүстік Кореяның оңтүстік-батысында орналасқан провинция.

## [[Оңтүстік Кореяның әкімшілік бөлінісі|Әкімшілік бөлініс]]
Чолла- Намдо 5 қалаға («си») және 17 уездге («кун») бөлінген. Келесі кестеде олардың атаулары берілген.
Никольское (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Никольское** — Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы, Қазан ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Саумалкөл ауылынан батысқа қарай 36 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 302 адам (156 ер адам және 146 әйел адам) болса, 2009 жылы 195 адамды (94 ер адам және 101 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы елді мекендері
Новосветловка (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Новосветловка** — Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы, Гусаков ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Саумалкөл ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 69 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 817 адам (375 ер адам және 442 әйел адам) болса, 2009 жылы 564 адамды (276 ер адам және 288 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы елді мекендері
Мұсабек Байзақов

Мұсабек Байзақов (1849-1932) - қазіргі Шымкент облысының Түркістан ауданындағы Шоқтас деген жерде, 1849 жылы туған. Әкесі Байзақ сөзге шешен, елге беделді, ауқатты адам болған. Бірақ талапты жас әкім болып ел билеуді немесе кәсіп іздеп мал жинауды қызық етпей, өнерпаздық жолын қалайды. Сөйтіп, замандастары Мәделіқожа, Майлықожа, Құлыншақ сияқты ақындардың үлгісін өзіне өнеге тұтып, ақындық жолын қуған. Жас Мұса Әуелі әкесі ұстаған молдадан хат таниды, кейін өсе келе Қарнақ қыстағындағы молда Қозы деген кісі ашқан дін мектебіне түсіп оқиды. Бірақ ол схоластикалық дін оқуын қанағат тұтпай кетіп қалады да, өз бетінше білім алуға кіріседі. Шағатай, араб, парсы, түркі тілдес туысқан елдердің әдебиетімен танысады, олардан үлгі алады. Мұса өлеңдерінің ішінен махаббат, табиғат лирикаларын, әлеуметтік мәні зор толғауларды, көптеген мысалдармен айтыс жырларын да кездестіруге болады. Молда Мұса Совет тұсында да едәуір өмір сүріп, халықтар достығы, Отан қорғау, социалистік өзгерістер жөнінде біраз шығармалар жазған. Ақын 1932 жылы 83 жасында қайтыс болған.

Өлеңдері: "Сырым қызға", "Сүйгенімді сағындым", "Табиғат тамашалары", "Тышқан мен түйе", "Қайырымды қыз бен қайыршы", "Түзу терек". 
Аудармалары: "Адам мен аюдың достығы" (И.А.Крыловтан)

Дереккөздер: Бес ғасыр жырлайды (Алматы "Жазушы" 1989)
Танграм

**Танграм** (қытайша 七巧板, пиньинь qī qiǎo bǎn - "ұстаның жеті тақтайшасы") - бір фигурадан күрделірек фигураларды (адамды, үй тұрмысының затын, әрiп немесе санды, түрлі жануарларды т.б.) алу үшін  жеті жазық фигураны бүктеуден тұратын бас қатырғыш. Бұл ойынның түрі Қытайда кеңінен тараған. Мұнда аз уақыттың ішінде көп фигураны жасау сайыстары да өтеді.

санат:Қытай
Санат:Ойындар
Новоукраинка (Айыртау ауданы)

**Новоукраинка** — Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы, Володар ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Саумалкөл ауылынан солтүстік-батысқа қарай 5 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1718 адам (825 ер адам және 513 әйел адам) болса, 2009 жылы 1071 адамды (893 ер адам және 558 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы елді мекендері
Қортық Пипин

**Қортық Пипин** (, ) — Каролинг әулетінің негізін қалаған франктердің патшасы.

Майордом Карл Мартелл 715-741 жылдары корольмен санаспай-ақ өз билігін жүргізді. 741 жылы Карл Мартелл өлген соң майордомдық оның баласы Қортық Пипиннің қолына түсті. Ол Меровингтерді құлатып, кароль атағын алуды аңсады. Бұл мақсатына жету үшін ол Рим папасының көмегіне жүгінді.

Лангобардтардан қысым көріп жүрген  Рим папасы франктердің көмегіне зәру еді. Сондықтан ол Пипиннің кароль атанғанына келісім берді. 751 жылы папаның келісімі бойынша, франк ақсүйектерінің Суассондағы жиналысында Пипин ресми түрде франктер каролі болып жарияланды. Ол 768 жылға дейін корольдік етті. Меровингтер әулетінің ең соңғы королі Хилдерик монастырьға қамауға алынып, сол жерде қайтыс болды. 

Қортық Пипин папаның жақсылығына жақсылықпен жауап қайтарды. Ол Италияға Лангобард корольдігіне қарсы екі жорық жасап, жаулап алған жерлерін рим папасына сыйлады. Ол жерде 756 жылы Папа мемлекеті құрылып, 870 жылға дейін өмір сүрді. Римдегі қазіргі Ватикан сол "Пипин сыйлығының" жұрнағы болып табылады. 

Қортық Пипин франктер мемлекетіндегі жаңа аулеттің негізін қалады. Бірақ ол Пипиннің емес, оның әкесі Карл Мартеллдің атымен Каролингтер аулеті деп аталды. Ол әулеттің ең атақты королі Ұлы Карл болды. Ол 768-814 жылдары билік құрды. "Король" деген сөздің өзі соның атынан шыққан.

Ұлы Карлдың билік құрған жылдарының бәрі соғыспен өтті. Ұлы Карл билігінің соңына қарай Франк корольдігі өзінің жер көлемі жағынан бұрынғы Батыс Рим империясына жақындады. 800 жылы Римде Карлға тәж кигізіліп, Папа оны император деп жариялады. Сөйтіп батыста жаңа империя өмірге келді.

## Дереккөздер
Орта ғасырлардағы дүние жүзі тарихы. 2003 жыл. 
С.Мәшімбаев, С. Тортаев, М Мәженова.

Санат:Каролингтер
Орловка (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Орловка** — Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданындағы ауыл, Володар ауылдық округіне жатады.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Саумалкөл ауылынан оңтүстікке қарай 11 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 194 адам (97 ер адам және 97 әйел адам) болса, 2009 жылы 124 адамды (68 ер адам және 56 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы елді мекендері
Орлиногорское

**Орлиногорское** — Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы, Қамсақты ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Саумалкөл ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 62 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 192 адам (93 ер адам және 99 әйел адам) болса, 2009 жылы 117 адамды (55 ер адам және 62 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы елді мекендері
Эмбриондағы миоглобин

**Миоглобин** -  қаңқа және жүрек бұлшықтеттерінің оттек -  байланыстырушы  ақуызы. Қаңқа бұлшықеті мен жүрек миокарды  (жүрек бұлшықеті) аминқышқылдарының орналасу ретінде аздаған айырмашылықтары болады.  Бұл дәйек медицина практикасында қанда  арнайы мамандандырылған миоглобин изотипінің ("жүрек" изотипі мен кейбір бұлшықет ферменттері бірдей  ) пайда болуымен  "жүрек"   миокарды инфарктын диагноздауда қолданылады. Бұлшықет ұлпалары зақымдалмаған немесе қабынбаған жағдайда, яғны қалыпты жағдайда миогдобин қанға енбейді. Гемоглобин тәрізді, қан плазмасындағы бос күйдегі миоглобин жоғарытоксинді: миоглобиннің ірі молекулалары бүйрек арналарын бітеп, оларды некрозға алып келеді; оттекті байланыстыру үшін және ұлпаларға оттек беру қызметін орындамай, бос күйдегі миоглобин гемоглобинмен бәсекелесе отырып  ұлпаларды оттекпен қамтамасыз етпейді де ұлпа гипоксиясына әкеледі. Бүйрек қызметі жетіспеушілігі мен ұлпа гипоксиясы бос күйдегі миоглобинмен уланудың салдары - ауыр соққы алғаннан сығылу мен бұлшықет ұлпаларының көбейіп кетуі, ұзақ мерзімді сығылу (крэш - синдромы) өлімнің басты себептері болып табылады.

Санат:Биология
Иондану энергиясы

**Иондану энергиясы** - бұл қозбаған күйдегі атомнан электронды жұлып алу үшін қажет етілетін энергия мөлшері. Атомның иондану энергиясы килоджоульдің мольге (кДж/моль) немесе электровольттің мольге эВ/моль қатынасы арқылы өлшенеді. 
Иондану энергиясы латын I әрпімен белгіленеді. Көп атомы бар электрондар үшін бірінші электронды жұлуға жұмсалатын, екінші, үшінші т.б. электрондарды жұлуға әртүрлі энергия мөлшері жұмсалады. Мысалы, бірінші электронды жұлуға, иондану энергиясы I1 екінші электронды жұлуға сәйкесінше I2 т.б. жұмсалады. Әрбір келесі электронды жұлуға жұмсалатын иондану энергиясы алдынғы энергияға қарағанда жоғары болады. 

## Иондану энергиясына әсер ететін факторлар
Иондану энергиясы атомның электрондық конфигурациясына байланысты. Мысалға, аяқталған электрондық деңгейлер жоғары тұрақтылық көрсетеді, сәйкесінше иондану энергиясы, толмаған деңгеймен (жұптаспаған электронмен) салыстырғанда жоғары болады. Электрондық конфигурация период бойынша өзгереді, яғни иондану энергиясы да период бойынша өзгереді, дәлірек айтқанда период бойынша иондану энергиясы өседі. 

## Иондану энергиясының топ бойынша және период бойынша өзгеруі
Атом радиусы өскен сайын иондану энергиясы азаяды. Период бойынша солдан оңға қарай Иондану энергиясы артады. Топ бойынша жоғарыдан төменге карай Иондану энергиясы кемиді.

## Сыртқы сілтемелер
*http://www.calc.ru/653.html
*http://www.yaklass.ru/materiali?mode=cht&chtid=366

Санат:Химия
Жаһандық перспективалар

**Жаһандық перспективалар және жобалық жұмыс** - Назарбаев зияткерлік мектептерінде жүргізілетін жаңа пән. Бұл пән кіріктірілген оқу бағдарламасына 2012 жылы енгізілді. Негізгі мақсаты - білім алушылардың сыни және терең ойлай білу дағдыларын дамыту және олардың ой-өрістерін кеңейту.

## Пәннің мақсаты
Жаһандық перспективалар және жобалық жұмыс оқушылардың мынадай дағдыларын дамытуды көздейді:
* түрлі перспективалар мен көзқарастарды сыни талдай білу
* ойлау және өз көзқарасын дәлелдей білу
* өз көзқарасына рефлексия жасай білу
* ғылыми зерттеу
* коммуникативтік

## Пәннің мазмұны
Жаһандық перспективалар пәні дамытатын дағдылар бірнеше оқу элементтеріне бөлінеді. Оқу элементтері де суб-элементтерге бөлінеді. Аталған суб-элементтер пәннің негізгі оқу мақсаттарын құрайды. Бұл оқу мақсаттары келесідей:
# Сыни ойлау – қорытындыны, аргументті, ойлау жолын және пікірді анализден өткізу.
# Зерттеу - қорытындыны, аргументті, ойлау жолын және пікірді дәлелдейтін информацияны анализден өткізу.
# Рефлексия – зерттеудің адамның көзқарасына әсерін анықтау.
# Коммуникация – перспективаны, информацияны және зерттеуді тиімді және сенімді түрде жеткізу.

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
Назарбаев зияткерлік мектептері

## Сыртқы сілтемелер
Cambridge International AS Level Global Perspectives Syllabus
Приозерск қалалық кітапханасы

**Приозёрск қалалық кітапханасы** – 1970 жылы Приозёрск қаласының Ульяновская, қазіргі Кисунько көшесінде құрылған, ал 1999 жылдың күз айында Ағыбай батыр көшесіндегі басқа ғимаратқа көшті. 2008 жылдың 1 қаңтарында Әкімнің шешімі мен кітапхана атауы **«Приозёрск қалалық кітапханасы»** мемлекеттік мекемесі болып өзгертілді.  
Кітапхана ғимараты 2 қабаттан тұрады. Бірінші қабатта балалар кітапханасының оқу залы және оқырмандарға қызмет көрсету бөлімі бар. Екінші қабатта оқырмандарға қызмет ету бөлімі, оқу залы, кітапнама бөлімі, әдіскер бөлімі және кітап қорын өңдеу және толықтыру бөлімі бар.

Қазіргі таңда кітапхананың қоры 53781 дана, оның ішінде қазақ тілінде 8610 дана. 

Жыл сайын қалалық қоржын арқылы кітаптарды  және  мерзімді басылымдарды алуға қаражат бөлінеді.

Кітапхана қызметкерлері мерекелік іс-шараларға және әдеби кештерге белсене атсалысуда.

Балалар кітапханасында қамкөңіл балалар үшін **«Үміт»** бағдарламасы және **«Шебер қолдар үйірмесі»** жұмыс жасайды. Кітапхананың оқырмандарын көбейту мақстаныда басқа мекемелерге кітап, журналдар тарату үшін  кітапханады жылжымалы кітапхана жұмыс жасайды. Оқырмандар талабын ынталандыру үшін тағы басқа жаңа технология бойынша олар: интернет, БД заң, Үкімет, СИН модулдер бойынша жұмыс жасайды. Қазіргі уақытта кітапханады 14 компьютер, 1 сканер, 1 көшіргіш, принтер (лазерлы-4, струйные-1, МФУ-2). 10 компьютерге жергілікті байланыс орнатылған. 2007 жылдан бастап кітапхана **«Библиотека 4,02»** бағдараламасы мен жұмыс жасаған, 2012 жылдың мамыр айынан бастап **«Кабис»** бағдарламасымен жұмыс жасауда.

Санат:Қарағанды облысы
Санат:Қазақстан кітапханалары
Светлана Евгеньевна Савицкая

thumb
thumb
**Светлана Евгеньевна Савицкая** -  дүниежүзіндегі  тұңғыш рет ашық космосқа шыққан әйел,  екінші әйел-ғарышкер және   Кеңес Одағының екі мәрте Батыры. 1948 жылы 8 тамызда Мәскеу қаласында дүниеге келген. Ресей Федерациясының Коммунистік Партиясынан Мемлекеттік Думаның Депутаты, Думаның қорғаныс комитетінің  төрағасының орынбасары. Спортқа еңбегі сіңген шебер (1970), ғарышкер-ұшқыш.

## Өмірбаян
*Савицкая Светлана Евгеньевна* 1948 жылы 8 тамызда Москва қаласында дүниеге келген. Әкесі - Кеңес Одағының ұшқышы және сардар, авиация Маршалы Евгений Савицкий. 
1966 жылы №637 орта мектебін бітіріп Мәскеу Авиация Институтына (МАИ) түсіп 1972 жылы аталған оқу орынын бітірді.
1969-1977 жылдары пилотаждық спортынан КСРО құрама командасына кірген. 1970 жылғы Ұлыбританияда өткен әлемдік біріншілігін ұтып алған. Парашютизм спортынан 3 дүниежүзілік рекорд, реактивті ұшақта 18 авиациялық рекорд орнатқан.
«МиГ-21», Е-155 («МиГ-25»), «Су-7», «Ил-18», «Ил-28» ұшақтарда көптеген ұшу жаттығуын жасаған.
1978-1981 жылдары "Скорость"  Мәскеу машина жасайтын зауытында сынаушы-ұшқыш болып жұмыс жасайды. 
1981 жылы 19-27 тамызға дейін ғарышкер-зерттеуші ретінде "Союз Т-5", "Союз Т-7" ғарыш кемелерінде, "Салют-7" станциясында ұшқан.
1984 жылы 17-29 шілдеде борт-инженер ретінде «Союз Т-12» ғарыш кемесінде және «Салют-7» орбиталық станциясында ұшқан. Осы сапарда дүниежүзінде әйел адам бірінші рет ашық ғарышқа шыққан.
1986 жылы диссертация қорғап техикалық ғылым кадидаты болды.
Ғарышкерлер қатарынан 1993 жылы майор шенінде зейнет жасына келуге байланысты  шықты.
1989 жылы КСРО халық депутаты болып сайлаған.
1990 жылы Ресей халық депутаты болып сайлаған.
1995, 1999, 2003, 2007 және 2011 жылдары Мемлекеттік Думаға КПРФ партиясынан депутат болып сайлаған.

## Дереккөздер


Санат:Ресей Федерациясы ұшқыш-ғарышкерлері
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Шансонье

**Шансонье** (французша - chansone - ән) - француздың көбіне өзі шығарған ән-жырларды орындайтын эстрада әншісі. Олар орта ғасырлардағы француз менестрельдерінің шығармаларынан бастау алған. Шансонье өнері 18-19 ғасырлардағы француз революциялары кезінде кеңінен пайдаланған (дамыған). Әдетте күнделікті өмірдің көкейтесті мәселелерін қозғайтын жаңа өлеңдерге ескі әндерді де пайдаланумен қатар, Шансонье лирик, саяси-әлеуметтек және сатиралық әндерді де орындап отырған. 19-шы ғасырдың аяғында кәсіби эстрада  әншілерін де  Шансонье деп атаған. Француз шанмонье өнері еуропа елдерімен қатар ТМД елдерінің қазіргі эстрадалық музыка өнеріндегі ән жанрын дамытуға да ықпал етеді.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы 9-том
Имек астрагал

Қазақстандағы ең үлкен туыстың өкілі (308 түр), шөл аймағына тән мекендеуші, Үстірт және Арал маңынан бастап, Зайсан ойпатына дейінгі аралықта кездеседі, құм төбелерінде, тақырлардың жиегінде және сортаңды шөл далаларда өседі, бұл көпжылдық өсімдіктің биіктігі 20-35 см басқа көптеген астрагалдар сияқты сабақсыз, тек жапырақтар шоқтанып шығады. Және жапырақсыз гүл беретін мүшелері ұш жағындағы босаң шошақ тәрізді шоғырланған. Жапырағы күрделі қауырсынды, мықты сағақты және 7-12 жұпты үлкен дөңгеленген жапырақшалармен (ұзындығы 1-2 см). Гүл беретіндері қысқа, бірақ гүлшоғырымен бірге жапырақтармен теңеседі. Гүлдерінің саны 15-25, таспа тәрізді гүлжапырақтарымен және қысқа онша байқала қоймайтын гүлтабанымен қамтылған. Тостағанша күлтеден екі есе қысқа өсіңкі жапырақты түтікті, қысқа тісшелі. Күлтесі сары, үлкен жалауымен (3 см үлкендеу) және терең тарамдалған, қайықша тақталы, жалаудан едәуір қысқа. Түр сәуірде, мамырда гүлдейді, әдетте мамырда жеміс береді. Жемісі ұзынша үрме бұршақ, ұзындығы 2 см-ге жуық, ұш жағында тұмсығы бар және қатты терілі қабаты бар. Имек астрагал шаруашылық мақсатта малдың барлық түрі үшін жақсы мал азығы. Декоративті өсімдік ретінде қызығушылық тудырады. Жер үсті бөлігінен даярланған дәрі-дәрмектің қан қысымын азайтатын қасиеті бар.
  
## Дереккөздер
"қазақстанның өсімдіктер әлемі"  энциклопедиясы

Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Келін (айрық)

* **[[Келін]]** — туыстық атау.
* «Келін» — 2009 ж. шыққан Ермек Тұрсыновтың фильмі.
* «Келін» — 2008 жылы шыққан үнді телехикаясы.
Түзу теңдеуі

Сызықтық теңдеу — бұл көпмүшенің барлық мүшелерінің дәрежелері 1-ден үлкен болмайтын алгебралық теңдеу. Сызықты теңдеуді мына түрде көрсетуге болады:

* жалпы түрі: a_1x_1 + a_2x_2 + \dots + a_nx_n + b = 0
*канондық түрі: a_1x_1 + a_2x_2 + \dots + a_nx_n = b


Жазықтықтағы түзудің теңдеуі - жазықтықта кез-келген түзуді мынадай бірінші дәрежелі теңдеумен көрсетуге болады   A x+B y+C= 0. мұндағы А, В, С кез-келген нақыты сандар және A және B бір уақытта нөлге тең болмайды.

## Бір айнымалы сызықтық теңдеу
Бір айнымалы сызықтық теңдеуді мынадай түрде келтіруге болады:

* ax+b=0.

теңдеудің шешімі a және b сандарына байланысты.

Егер ~a=b=0, онда теңдеудің шешімі шексіз жиын, мұнда \forall x \in \mathbb R: x \cdot 0 = 0

Егер a=0, b \ne 0, онда теңдеудің шешімі болмайды, мұнда \not \exist x \in \mathbb R : 0 \cdot x = - b \ne 0
Егер a \ne 0, онда теңдеудің шешімі жалғыз болады және ол мынаған тең: x=-\frac {b} {a}
## Тағы қараңыз

Санат:Теңдеулер
Солтүстік Жоңғар кенді аймағы

**Солтүстік Жоңғар кенді аймағы** - алтын мен сирек металдар тараған өңір. 

Аймақ геотектоник. тұрғыдан Жоңғар-Балқаш геосинклиналь жүйесінің ішкі белдемі ретінде қарастырылып, Сарқант, Тастау деген 2 металлогендік шағын белдемге бөлінеді. Девон мен карбонның құмтасты, тақтатасты шөгінділерінен және гранит интрузияларынан құралған Сарқант белдемінде молибден, вольфрам, аздаған қалайы кендері тараған. Пермь граниттерімен байланысқан бұл кендер Лепсі өзені бойындағы пегматит пен кварц желілерінде кездеседі. Тастау белдемінде алтын, темір, марганец, кобальт, никель, аздаған мыс тараған, бұлардың ішінде маңыздысы алтын. Алтынның құмды-қорымды кендері антропогендік борпылдақ шөгінділер арасында, Жоңғар (Жетісу) Алатауының Балқаш пен Алакөлге қараған етегінде Тентек, Жаманты, Ырғайты, т.б. өзендер бойында және бұлардың таудан шыққан алқымындағы аллювийлік шөгінділерінде көп тараған. Ірілері Жаманты, Шет, Ырғайты, Тентек, Қызыл, т.б. құм қорымды алтын кендері. Темір мен марганецтің кіші кендері девон мен карбонның сазды-кремнийлі шөгінділерінде кездеседі. Аймақтағы кобальт пен никель Алакөл-Жоңғар жарылысын бойлай орналасқан улбтрабазит интрузияларының үгілу қыртысында тараған; грейзен және пегматит формациясына жататын металл кен орындары мен аметист, родонит, гранаттың, қызыл саздың зерттелмеген кен орындары бар.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан кенді аудандары
Алып сколия

250px|нобай|оңға|Алып сколия
**Алып сколия** () — саны азайып бара жатқан түр. ТМД-дағы жарғаққанаттылар отрядының ең ірі өкілі. Оңтүстік Еуропа, Солтүстік Африка, Оңтүстік-Батыс Азия, Орталық Азияның оң түстігінде таралған. Қазақстанда Солтүстік Каспий маңында кездеседі. Орман шетінде, алаңқайында, жыра беткейлерінде, дала бұталары мен өзен жайылмаларында тіршілік етеді. Бір рет ұрпақ береді (таралу аймағының оңтүстігінде екі рет). Ересектері мамырдан қыркүйекке дейін ұшады. Ересек аралар әр түрлі өсімдік гүлдерінің тозаңымен және шырынымен қоректенеді. Аналықтары жұмыртқаларын шаншарымен жансыздандырған (бір-бірден) мүйізтұм сық қоңыздың дернәсіліне салады. Жұмыртқадан шыққан дернәсіл,алдымен гемолимфамен, одан кейін майлы денемен, бұлшық еттермен және жемтігінің денесінің басқа да ұлпаларымен қоректенеді. Көктемде дернәсілдері қуыршаққа айналады,кешікпей ересек аралар пайда болады. Түрді сақтау үшін иелері мен олардың тіршілік ортасын қорғау қажет, сонымен қатар, аралардың өзін ұстамау және жоймау керек.

## Дереккөздер
* "Ғажайып омыртқасыздар" Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен. Алматыкітап 2005 ж.

Санат:Жарғақ қанаттылар
Тау лестифорусы

**Тау лестифорусы** - cирек кездесетін, аз зерттелген түр. Gorytini трибасының ежелгі туысының Қазақстандағы жалғыз өкілі болып табылады. Бәлкім, үштік дәуір қалдығы. Тянь-Шаньның аласа таулары мен тау етегінде таралған. Тянь-Шаньның далалы және шалғынды-орманды белдеулеріндегі шалғынды-далалы биотоптарында тіршілік етеді. Аналықтары жерде ұялайды және қор ретінде цикадаларды ұстайды. Жерді ауыл шаруашылық игеру, малды шектен тыс бағу түрдің санының қысқаруына әсер етіп отыр. Түр Ақсу-Жабағылы қорығында қорғалады.

## Дереккөздер
* "Ғажайып омыртқасыздар" Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен. Алматыкітап 2005 ж.

Санат:Жануарлар
Шренк таспасы

Балқаш және Бетпақдала маңындағы шөп далаларда, сонымен бірге аласа таулардың дала аймақтарында (Мұғалжар, Солтүстік және Батыс Тянь-Шаньдағы Қазақ ұсақ шоқыларында) кездеседі. Тегіс жерден таудың ортаңғы белдеулеріне дейін майда шөгінділерде және тасты топырақтарда өседі. Ұзын қою сопақша гүлшоғырлары жапырақсыз гүлсидамына орналасқан. Күлтелері қара қошқыл күлгін түсті, түтікшелері тостағаншадан екі есе ұзын. Гүлдеп біткеннен кейін тостағанша көпіршік тәрізді пішінге айналады және ұлғайып жемістері жабады (ұсақ 0,5 см-ге дейін, жұмыртқа тәрізді бұршақ). Жемістері маусым-шілдеде пісіп жетіледі. Осы уақытта гүлшоғырдың ортасы қурайды және сына бастайды. Көпіршік тостағанша мен қоршаған жеке бұршақтар жер бетімен домалап, аналықтан бірнеше қашықтыққа ұзайды. Шренк астрагал гүлдегенде және жеміс салған кезінде де өте әсем өсімдік. Ол табиғат ландшафтына өте тиімді көрінеді және альпі төбешігін безендіруге өте қолайлы.
## Дереккөздер
"Қазақстанның өсімдіктер әлемі" энциклопедиясы
Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Шанханай

**Шанханай** — Жетісу облысы, Кербұлақ ауданындағы ауыл, Шанханай ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
300px|Шоқан Уәлихановтың музейі|right|thumb
Аудан орталығы – Сарыөзек ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 23 км-дей жерде, Майтөбе өзенінің жағасында, Алтынемел жотасының  солтүстік-батыс баурайында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1930 жылы ұйымдастырылған "Шанханай" ұжымшарының, 1950-1997 жылдары бірнеше ұсақ ұжымшарлардың қосылуынан құрылған Шоқан атындағы кеңшардың орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылы Шанханайда және округте қарасты Қоянкөз, Майтөбе ауылдарында "Шоқан" ӨК  және шаруа қожалықтары құрылған.

## Дереккөздер

Санат:Кербұлақ ауданы елді мекендері
Ток күші

**Ток күші**. Амперметр - Электр тогын өлшеу және салыстыру үшін ток күші деген арнайы шама енгізіледі.
Көлденең қимасының ауданы S өткізгіште электр өрісінің әсерінен кейін заряд тасымалдаушылар қандай да бір жылдамдықпен қозғалады деп алайық. Барлық заряд тасымалдаушылардың қозғалысы реттелген болғандықтан, өткізгіш бойымен электр тогы жүреді. Бұл кезде әр секунд сайын өткізгіштің кез келген қимасы арқылы электр мөлшері деп аталатын қандай да бір заряд өтеді. Өткізгіштің көлденең қимасы арқылы қандай да бір уақыт аралығында тасымалданатын электр мөлшерінің сол уақыт аралығына қатынасын ток күші деп атайды:
I=q/t.
Халықаралық бірліктер жүйесінде (SI) ток күші ампермен (А) өрнектеледі:
1А=1КЛ/1с   1ампер = (1Кулон/(1 секунд)).
Ампер - негізгі бірліктердің бірі. Оны тәжірибе жүзінде тогы бар екі параллель өткізгіштің өзара әрекеттесуі күштері бойынша анықтаған француз ғалымы А.Ампердің құрметіне осылай атаған.
1 ампер - вакуумде бір-бірінен 1 м қашықтықта орналасқан, көлденең қимасының ауданы өте аз, шексіз ұзын түзу екі өткізгіштің бойымен өтетін тұрақты тоқ күші. Мұндай тоқ ұзындығы 1 м өткізгіштердің әрбір кесіндісінде 2*10-7 Н-ға тең өзара ірекеттесу күшін тудырады.
Әлсіз және күшті тоқтарды өлшеу үшін тоқ күшінің үлестік және еселік бірліктерін қолданады:
1 мА= 10-3 А;  1 мкА= 10-6А; 1кА =103А.
Біздің үйіміздің жарықтандыруға қолданатын қыздыру шамдарының ток күші, олардың қуатына сәйкес 7-ден 400 мА-ге дейін болады. 1А ток күші адам өміріне қауіпті.                                                                                                                                                                                                                                            1А ток күшінің бірлігі арқылы электр зарядының бірлігі немесе 1Кл электр мөлшері анықталады.
I=q/t
болғандықтан, q=It.
I=1A, t=1c  деп алып, электр зарядының бірлігін аламыз:  1Кл=1А*1с.
1Кл ток күші 1А болғанда 1с уақыт аралығында өткізгіштің көлденең қимасы арқылы өтетін электр зарядына тең.
Ток күші өлшейтін құралды амперметр деп атайды. Амперметрдің шартты белгісі.-А-.
Амперметрді ток күшін өлшейтін құралмен тізбекпен қосады.
Амперметрде екі қысқыш бар:  "+",  "-". :  "+" қысқышын ток көзінің оң полюсінен келетін өткізгішпен жалғайды.

Санат:Физикалық шамалар
Санат:Электр тогы
Сарыбұлақ (Айыртау ауданы)

**Сарыбұлақ** — Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы, Сырымбет ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Саумалкөл ауылынан солтүстікке қарай 18 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 243 адам (135 ер адам және 108 әйел адам) болса, 2009 жылы 138 адамды (79 ер адам және 59 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы елді мекендері
Сарыөзек (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Сарыөзек** — Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы, Қаратал ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2014 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Саумалкөл ауылынан солтүстік-батысқа қарай 29 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 181 адам (93 ер адам және 88 әйел адам) болса, 2009 жылы 59 адамды (33 ер адам және 26 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы таратылған елді мекендері
Оқушыларда оқудағы визуалдандыру дағдыларын дамыту

Оқушылар үшін өзекті 3 кезеңдегі ең маңызды аспектілердің бірі құбылыстар мен оқиғалардың  белгілі диапазонын түсіндіру үшін терминдер мен ұғымдарды қолдана отырып, басты ғылыми идеяларды қолдану мен  пайдалану қабілеті болып табылады. Бұл басты ғылыми  идеялар табиғатта дерексіз, сондықтан ғалымдар оларды түсіндіру  үшін аналогтары мен үлгілерін қолданады. 

## Сөйлеудің ғылыми стилін дамыту
Ағылшын тілін екінші тіл ретінде үйреніп жатқан оқушылар төмендегідей табыстарға жету үшін сөйлеудің ғылыми стилін шебер қолдануды қажет етеді: 
*Үлгілер мен аналогтарды пайдалануда негізгі ғылыми идеяларды визуалдандыру;
*Болжамдар жасап, айғақтарды түсіндіріп, қорытынды жасауда негізгі ғылыми идеяларды пайдалану;
*Негізгі ғылыми идеяларды ғылыми сұраныс диапазоны шегінде пайдалану.

## Модельдер мен аналогтарды пайдалану
*Үлгілер тиімді оқыту құралы ретінде пайдаланылады;
*Дерексіз идеяларды суреттеу және елестету үшін үлгілер мен аналогтарды пайдалану оқытудың мықты жағы болып есептеледі;
*Нағыз білікті мұғалімдер жалпы үлгілер мен аналогтардың күшті, әлсіз жақтарын сезінеді және сыни тұрғыдан ойлауға ұмтылған оқушыларды мадақтайды;
*Білікті мұғалімдер оқушыларды өздерінің үлгілерін жасауға қатыстырады.

Ағылшын тілін екінші тіл ретінде оқитын оқушылар  үшін үлгілерді пайдалану ғылымды оқудағы ең күшті құрал болып саналады. Үлгілер дерексіз идеялар мен қиын байланыстарды нақты елестетуге көмектеседі. Бұл нақты елестетулердің ағылшын тілін екінші тіл ретінде оқитын оқушылар  үшін ғылымда өз мүмкіндіктерін ашуда, ғылыми сауаттылығын дамытуда маңызы өте зор.

«Модель» терминінің бірнеше түсіндірмесі бар. Оқытуда (модель) үлгі тартымдылық ретінде түсіндіріледі, ағылшын тілін екінші тіл ретінде оқитын оқушылар үшін қолдауды жасауға көмектеседі.
Ғылыми үлгілер - ғылыми идеялардың көпшілік мақұлдаған көрінісі, мысалы: жарықтың сәулелері, энергия ұғымы және жасушалардың өмірдің негізі екендігі.

## Оқыту үлгілері
*Физикалық үлгілерді өте аз немесе өте көп, немесе дерексіз идеяларды нысандар мен процестер көрсетеді, мысалы: күн жүйесі, ас қорыту үдерісі, ұсақ бөлшектерді жүйелеу.
*Аналогтар, мысалы электр тізбектерін елестету үшін көлік ағысын көрсетуге болады.
*Нысандарды, үдерістерді және  веб-жүйелер сияқты дерексіз ұғымдарды көрсететін визуалды диаграммалар.
*Ғылыми мәтіннің  негізгі бөліктерін түйіндейтін блок-сызбалар.
*Жылдамдық, ара қашықтық, уақыт сияқты айнымалылардың байланысын көрсететін кестелер, диаграммалар және математикалық формулалар.

## Дереккөздер
www.cpm.kz

Санат:Оқу әдістемелері
Алматы Туры 2013

**Алматы Туры 2013** () Халықаралық велосипедшілер одағының (*UCI*) қамқорлығымен Қазақстанда ұйымдастырылаған алғашқы бір күндік тас жол веложарысы. Жарыс 2013 жылдың 6 қазан күні Алматы қаласында өтті.

Бір күндік тас жол веложарысты өткізу туралы меморандумға Алматы қаласының әкімшілігі, *UCI* және Қазақстан велоспорты федерациясы арсында 2013 жылдың ақпанында қол қойылды.

Бір айналымның қашықтығы – 31 километр. Жарыстың жалпы қашықтығы – 186 километр (6 айналым).

Жарыстың жүлде қоры 39 900 еуроны құрайды, жеңімпаз 15 000 еуроға ие болды.

255px|нобай|оңға|Алматы Туры 2013 веложарысының логотипі

## Командалар
Турдың жеңімпазы атану үшін 20 команда бақ сынасты: үш кәсіби құрлықтық команда, 12 құрлықтық команда, үш ұлттық команда, бір аймақтық команда және бір клуб. Жалпы алғанда алғашқы *Tour of Almaty 2013* веложарысына 16 елдің командалары қатысады. Қазақстан атынан үш команда өкілдік етті: ұлттық құрама, Astana құрлықтық командасы және Vino 4-ever клубы. Сонымен қатар, жарысқа Ресейдің Itera-Katusha Team, Әзірбайжанның Synergy Baku Cycling Project, Италиядан, Австриядан, Украинадан, Латвиядан, Ираннан, Ирландиядан, Брунейден, Нидерландылардан, Франциядан, Польшадан, Өзбекстаннан, АҚШ-тан және Молдавиядан командалар қатысты.

## Нәтижелер

## Трансляция
* 30px Eurosport 2
* 30px Хабар
* 30px Қазақстан
* 30px Astana TV
* 30px |31
* 30px KAZsport

## Сыртқы сілтемелер
* Турдың ресми сайты    

Санат:Велоспорт
Санат:Алматы
Эмбриологиялық дәлелдемелер

Өсімдіктер мен жануарлардың жеке дамуын зерттеу жұмыстары олардың жыныс жасушаларының  түзілу әрекеті  ұқсас екенін,көп жасушалы ағзалардың барлығы дерлік ұрықтанған  жұмыртқа жасушасынан дамитынын  көрсетеді.Ұрықтық дамудың неғұрлым ертерек сатысында  омыртқалылардың  барлығының  дерлік ұрықтары дене пішіні жағынан өте ұқсас келеді.
Эмбриологиялық дәлел.
Эмбриологиялық дәлел әр алуан ағзалардың ұрықтық даму сатысын зерттеумен байланысты.Бұл саладағы ойдағыдай алғашқы маңызды зерттеулердің бірін Э.Геккель мен Ф.Мюллер іске асырды.Олар биологияға биогенетикалық  ұқсастық заңын анықтады.Оны қысқаша былай жазуға болады. "Онтогенез  дегеніміз филогенезді қысқаша және толық емес қайталау".Онтогенез -бұл бір дарақтың туу үдерісінен  өлгенге дейінгі жеке дамуы. Ал филогенез -бұл барлық тірілік атаулының тарихи даму үдерісі.биогенетикалық заң  биологиялық терминсіз былай тұжырымдалады.Әрбір тірі ағза ғаламшарда тіршіліктің даму тарихын тұтасымен қайталайды".Әрине біз өсімдіктердің даму сатыларын қайталамаймыз, мұндай саңырауқұлақтар жануарлардың пайда болу жолын қайталамайды.Алайда тірі ағзалардың барлы5ына өзднрінің  ата-тектерінің негізгі қалыптасу кезеңдері тән қасиет.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
## Сыртқы сілтемелер
Қабілет

Қабілет — тұлғаның қызмет түрлерін атқару тәсілдерін жетік меңгеруінен көрініс табатын, оларды игеру мүмкіндігін шарттастыратын, жемісті нәтижеге қол жеткізу мүмкіндіктерін көрсететін дара - психологиялық ерекшелігі. Қабілет түрлері:

1. Интеллектуалдық қабілеттер – ақпаратты қабылдау, өңдеу және міндеттерді шешу іскерлігімен байланысты. Оларға логикалық ойлау, зейін, ес жатады.

2. Шығармашылық қабілеттер – жаңа, тың дүниені жасауға бейімділік; мысалы, көркем шығармашылық немесе өнертапқыштық.

3. Физикалық қабілеттер – дене төзімділігі, күш және қимыл-қозғалыс үйлесімділігімен байланысты.

4. Әлеуметтік қабілеттер – адамдарға қоғамда тиімді өзара әрекет етуге, қарым-қатынас құруға, топта жұмыс істеуге көмектесетін қабілеттер.

## Дереккөздер

Санат:Психология
Спорт ғимараттары

[thumb|300px|[Палермодаға стадион]]

**Спорт ғимараттары** — спортпен жаппай шұғылдануға, спорттық жарыс өткізуге, дене шынықтыруға арналған ашық немесе жабық алаң, үймерет немесе арнайы жабдық. Оларға спорт ареналары, манеждер, әмбебап спорт сарайлары, қысқы стадиондар, туристік лагерьлер, су станциялары, ипподромдар, дене шынықтыру залдары жатады.

Негізгі құрылысы - стадион, ол шағын, үлкен және олимпиялық болып бөлінеді. Сондай-ақ Спорт құрылысының ареналары қажет кезінде көрме немесе конерт залына айнала алады. Қазақстанда тұңғыш Спорт құрылысы - «Динамо» (1931), «Спартак» (1936) стадиондары Алматы қаласында бірыңғай жобамен салынды. 1955-1967 жылдары салынған. Орталық стадион Үлкен спорт аренасы мен Кіші аренадан тұрады. Стадион трибуналарының астында спорт ойындарының,күрес, бокс залдары, жаттықтырушылар мен дәрігерлер бөлмелері, мейманхана киім ауыстыру бөлмелері орналасқан. Жасанды мұз айдыны бар Спорт сарайына басты зал, мұз дайындайтын машина бөлімшесі, медициналық және методикалық кабинеттер кіреді. Алатаудың көрікті Медеу сайында теңіз деңгейінен 1691,2 м биіктікте орналасқан «Медеу» спорт комплексі сәулет өнерінің озық үлгісі қатарына жатады. Қазақстанда қазіргі кезеңде (1987) 155 стадион, 9205 футбол алаңы, 113 бассейн, 8 қолдан жасалған мұз айдыны жұмыс істейді. Қарағандада Спорт сарайы (1958) мен «Шахтер» стадионы (1963), Өскеменде Спорт сарайы (1963) т.б. салынды.

## Дереккөздер

Санат:Спорттық ғимараттар
Аңшылық өлеңдер

**Аңшылық өлеңдер** — еңбек пен кәсіпке байланысты туған тұрмыс салт жырының бір түрі. Қазақ халқы ерте кезде төрт түлік мал өсірумен қатар аң аулауды кәсіп еткен. Ол үшін қажетті құрал-сайман ұстап, жүйрік ат, құмай тазы, қыран құс баптаған. Сөйтіп, аңшылық күн көріс кәсібіне айналған. Бертін келе саятшылық құру, құс салу ойын-сауықтың, бой жазудың, қызық көрудің бір түріне айналған. Халық аңшы мергендерді құрметтеп, оларды өлең-жырға қосқан, ертегі, аңыз-әңгімелер шығарған. Аңшылық өлеңнің ең көне нұсқасы Орхон-Енисей (5-8 ғ.) жазба ескерткіштерінде, Махмұд Қашқаридың «Диуани лұғат-ат-түрік» сөздігінде (11 ғ.) кездеседі. Аңшылық өлеңінде аңшылармен қатар аңшылық құрал дар, тазы, ат, құс сипатталып, олардың тигізетін пайдасы, атқаратын қызметі жырланады. Аңшылық қазақ ауыз әдебиетіне күрделі тақырып болып енді. Батырлардың бейнесін жасағанда «арыстандай айбатты», «жолбарыстай қайратты», «қырандай алғыр», сұлу қыздарды суреттегенде «аққу мойын», «құралай көз», «сұңқардай сыланған» деп, әдемі эпитет, метафоралар қолданады. Бұл — қазақ халқының ғасырлар бойы аңшылық, саятшылық өмір тәжірибесінен туған ой-түйіндеулері. Мұндай көркемдеу құралдары кез келген Аңшылық өлеңнен табылады. 
Мысалы: «Ей, Ардақ, сен ақ қоян секеңдеген, Артында мен ақ тұйғын жетем деген» .

Ақындар айтысында бейнелі салыстыру үшін ақиық бүркіт, қыран құс, тұлпар ат т.б теңеулер жиі қолданылады. Аққудың сұңқылын, әупілдектің әупілін, көкала үйректің гегеуін, қара торғайдың шырылын, ақбоз аттың аяқ алысын, бұлбұлдың сайрауын, жаралы құланның аянышты күйін арқау еткен Аңшылық өлеңдер көп. Бұрынғы аңшылықпен саятшылық аң, құсты қырып-жоюды мақсат етпеген. Айдын көлде балапан ерткен үйрек-қазды, жапан далада құралайы бар киікті, елік пен ақбөкенді атпаған, қонжығын ерткен кірекейге тимеген. Адамгершіліктің серті етіп ұстаған мергендер аңды тығылып тұрып қапияда атуды, сол сияқты тұқым көбейту маусымында зиян жасауды қатігездік, тағылық санаған. Аңнан құр қайтса да мойымай, аңшылық қызығын жырға қосқан. Аңшылық өлеңдер кеңпейілділікке, салқынқандылыққа, сабырлық пен төзімділікке баулып, тәрбиелеуде адамның рухани серігі болған. 

## Дереккөздер

Санат:Тұрмыс-салт өлеңдері