open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қылшық жүнді қой

**Қылшық жүнді қой** — (грубошерстные овцы) — жүнінің жіңішкелігі мен ұзындығы және басқа да қасиеттері әртүрлі жүн талшықтарынан (түбіттен, қылшықтан, аралық қылшықтан) тұратын қойдың бір түрі. Қылшық жүнді қой табиғаттың қатаң жағдайына жақсы бейімделген. Қылшық жүнді қой тұқымдары беретін өнім түрлеріне қарай — етті-майлы (қ. Еділбай қойы, Гиссар қойы), елтірілік (қ. Атырау қойы, Қаракөл қойы), етті-тондық (қ. Романов қойы) бағыттарға бөлінеді. Қылшық жүнді қой тұқымдарының бәрі де кезіңде нақтылы бір өңірдің жер жағдайына, ауа райына сәйкес, халықтың тіршілік-тұрмыс қажеттілігін өтеу үшін ғасырлар бойы жүргізілген сұрыптау нәтижесінде шығарылған байырғы жергілікті қой тұқымдарына жатады.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Қымыз дайындау

Қымыз дайындау - (кумысоделие) - бие сүтін ашытып қымыз жасау ісі мен технологиясы. Қазіргі уақытта қымыз дайындаудың бір-бірінен біршама айырмашылығы бар екі технологиялық тәсілі қолданылады. Бірінші, кең тараған дәстүрлі тәсіл бойынша, әуелі қымыздың алғашқы ашытқысын, яғни қымыз қорын, дайындайды. Оны бие сүтіне сүр қазының қабырғасын, сүр жаяның жұлынды сүйемін не малта салып, болмаса ашыған көженің суын қысып бөлек ашытып алады. Содан кейін қымыз ашытатын ыдыстағы (сабадағы, торсықтағы, ағаш күбідегі) осы қорды сарықпай, биенің жылы сүтін саумалдап, жаңғыртып отырады. Жаңа сүт құйған сайын 20-30 минуттей пісіп, жаңа сүт пен қорды мұқият араластырып, ашуын басып отырады. Көп сапыру арқылы қымызға ауа көп сіңіріліп, ашыту барысы өрістейді. Қымыз тәулігінде толық жетіледі. Дәстүрлі қымыз дайыңдауда қымыз ашытатын ыдысқа үлкен мән беріледі. Қымыз әдетте, арнайы әдіспен соғымға сойылған семіз жылқының терісінен тігіліп, өңделіп, ысталған сабада, торсықта немесе қарағайдан, басқа да ағаштан жасалған күбіде ашытылады. Екінші, соңғы кезде сүт өңдеу зауыттарында қолданылып жүрген қымыз дайындаудың өнеркәсіптік тәсілі. Бұл әдіс бойынша арнайы ашытқыларды 20-24 Цельсий градусына дейін жылытып, үстіне қышқылдығы 6 Тернер градусынан аспаған бие сүтін қосып, мұқият араластырылады. Бұл қоспа күбі тәріздес емен ыдыстарда 2-3 сағат тұрғаннан кейін тағы 1 сағат бойы мұқият араластырылады. Содан соң 0,5 литрлік шөлмектерге құйылып, ауа жіберместей жабылған күйде жылылығы 20-22 Цельсий градусыңдағы жылы бөлмеде 30-40 минут ұсталып, 10-14 сағат бойында 4-6 Цельсий градусына дейін суытылады. Осы уақытта қымыз толық жетіліп, ішуге дайын болады.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Қырғауыл

**Қырғауыл** ()  - тауықтәрізділер отряды, қырғауылдар тұқымдасына жататын құс.

## Биололгиялық сипаты
* Салмағы 1700 г-дай.
* Құйрығы ұзын, қоразының тілерсегінде өткір мүйіз өсіндісі бар. Мекиені қоразынан үлкен.
* Қоразының арқасы сарғыш, бауыры сары қызыл, мекиенінің арқасы қоңыр сары, бауыры қызыл қоңыр.

## Көбеюі
Қырғауыл - отырықшы құс. Ұясын ну қамыстың, қалың бұтаның арасына жерге салады. Сәуір-мамыр айларында 7-18 жұмыртқа салып, 21-27 күнде балапан басып шығарады. Балапандары жұмыртқадан жетіліп шығады, мамығы кепкен соң жемін өзі аулайды.

## Қоректенуі
thumb|left|150px|
Қырғауыл өсімдіктің жеміс-жидегімен, жуашық, түйнегімен қоректенеді. Аяғы мықты, топырақты қазып, арасындағы жәндіктерді, олардың дернәсілдерін жейді.

## Таралу аймағы
Қырғауыл Еуропа, Азия құрлықтарында, Қытай, Жапонияда тараған. Қазақстанда Жетісу аймағында, Сырдария аңғары, Қызылқұм құмды алабында, Талас Алатауында кездесетін бір түрі бар. 

## Кәсіптік маңызы
Сақа және жасы 1 жылдан асқан жас қырғауылдарға аңшылық жүргізіледі. 

Кәсіптік маңызы бар, әуестік үшін де ауланады.

Қырғауылды қорғау, санын көбейту және оның Оңтүстік Қазақстанның, сонымен қатар Қазақстанның басқа да аудандарының әр түрлі ландшафтық жағдайларына бейімделуіне қолайлы жағдай туғызу мақсатында Қарғалы қорықшасы құрылған.

## Дереккөздер

Санат:Қырғауылдар
Санат:Қазақстан фаунасы
Санат:Қазақстан құстары
Қырқу, күзеу

Қырқу, күзеу - (стрижка, остричь) - қырқу мерзімін жергілікті ауа райына, жүннің өсуіне байланысты белгілейді. Көктемдегі қырқымды тек ауа райы жылынып жауын-шашын толастағанда барып өткізеді. Қырқылған қойды, әсіресе алғашқы 2-3 аптада суықтан, жауын-шашыннан қорғау қажет. Екінші жағынан қырқу  мерзімін көп кешеуілдетуге де болмайды. Өйткені қырқылмаған мал қатты ыстықта жайыла алмайды, сөйтіп салмағын жоғалтады. Селеу  сияқты өсімдіктер қатая келе қой үстіндегі жүніне жабыса береді. Ал қылшықты құйрықты қойлар жүні босап, түлей бастайды. Дер кезінде қырқылмаса үстіндегі жүннің жартысы түлеп түсіп қалады. Қырқымның дұрыс өтуі, жүннің мол да сапалы болуы қой қоңдылығына қатты байланысты. Жоғары қоңдылықтағы қой жүні жақсы, тығыз өсіп, тез шайырланады. Терісі жазық, мықты болады. Жүні біркелкі, сапалы келеді. Қырқым алдында жүн кебу болып, жақсы шайырлануы үшін қой жарты тәулік бұрын өріске шығарылмай, қорада ұсталады, суарылмайды. Осы арада олардын ас қорыту жолдары жеңілденіп, жүндері шайырлана түседі. Суланған жердің тез арада бұзылатынын ескеру қажет.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Құсты тор ұяда өсіру

Құсты тор ұяда өсіру - (клеточное содержание птиц) - құс фабрикаларында құсты еденде немесе торда өсіреді. Құсты торда өсіретін арнаулы бірнеше қабатты батареялар (КБН-3,КБН-6,т.б.) шығарылады. Онда орналастырылған құстарға жем мен суды автоматты түрде таратып, құс жұмыртқасын таспалы транспортермен жинайды. Батарея торлары бірнеше қабатқа орналасқандықтан құс өсіретін бөлмеге көбірек басы сиып, өндіріс бөлмелері толығырақ пайдаланылады. Едеңде өсірілген құсқа қарағанда тордағы құсты азықтандыру мен күтіп-өсірудің микроклиматтық параметрлерін дәл сақтап, тез өсіп-жетілдіруге, жоғары жұмыртқалағыштығын қамтамасыз етуге мүмкіншілік туады.

## Дереккөздер


Санат:Құс шаруашылығы
Құс фабрикасы

Құс фабрикасы -  көп құс басын механикаландырылған және автоматтандырылған өндірістік технология бойынша өсіретін орын. Құс фабрикасы көп көлемде шығарылатын құс өнімін сату үшін ірі қалалар мен өндіріс орталықтары маңында салынады. Құс фабрикасы құс жұмыртқасы мен бройлер етін өңдіруге мамандандырылған бағыттарға бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Құс шаруашылығы
Қырқылған жүн

Қырқылған жүн - (настриг шерсти) - қой басынан белгілі бір уақытта қырқып алынған жүн. Қойдың қашан, қанша рет қырқылуы оның тұқымына байланысты. Қырқылған жүн  қой тұқымын асылдандыруда үлкен мән берілетін қойдың жүн өнімділігін сипаттайтын бас мөлшерлік көрсеткіштердің бірі. Соңғы уақытта қырқылған жүнге баға бергенде, одан жуылған, таза жүн шығымын анықтайды.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Қысқы жайылым

Қысқы жайылым, тебін - еліміздің табиғи жағдайында шаруашылықтың мал жайылымы жыл кезеңіне сәйкес маусымдық - көктемгі көктеу, жазғы жайлау, күзгі  күздеу мен  қысқы  қыстау  -  жайлымдарына  бөлінеді. Оларды мал жаюға жыл маусымына сәйкес пайдаланады. Қысқы жайылымға құм-шағылдар, қыраттардың күнгей беттеріндегі ашық жерлері мен мал тебіндеп, яғни тұяғымен қарын тарпып, аша алатын жерлерді пайдаланады. Малды тебіндетіп жайғанда қар қабатының мұз болып қатып, мал тұяғын (тілерсегін) қимауын бақылайды.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Қысқы өріс

**Қысқы өріс** — қыстың қысқа күнінде малды өрістетіп жаятын жер. Қысқы өріске қардан ашық қыраттардың оңтүстік беткейлерін, қары таяз, шөбі шүйгін сай қойнауларын пайдаланады. Оларға күн шыға өрістетілген малдың[ымырт жабылмай қайтуын қадағалайды.

## Дереккөздер

Санат:Мал шаруашылығы
Ластанған жүн

Ластанған жүн - Көп бөлігі шөп-шалам, өсімдік қалдықтары кірігіп, ластанған жабағы жүн. Жүннің ластанғанын тұтас жабағыны жайып, көзбен көріп, қолмен ұстап отырып анықтайды. Жабағының ластанған бөлігі оның жалпы көлемінің 10 пайызынан асса, ластанған жүн деп есептеледі.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Сараңдық

**Сараңдық** — адам мінезінің нашар қасиеттерінің бірі. Әр кезде өмір сүрген ұлы ғұламалар мұндай жиренішті — қаттылық, қараулық, қарабайлық сияқты әдеттерден жұртшылықты, әсіресе жасөспірімді сақтандырып отырған. 

Мәселен, өзбек ойшылы Әлішер Науаи: сараң — пайғамбардың жиені болса да, пейішке бармайды десе, түркістандық Ахмет Жүйнеки: "сараң дүниенің малын жиса да тоймайды" — дейді. "Диван лұғат ат түріктің авторы Махмұд Қашғари мұндайларды өзі жемей мал жиып сараң болады, содан күні қараң болады" — деп келемеждеген. Орыстың ұлы жазушысы А.С.Пушкин "Сараң сері" драмасында Альберттің образы арқылы құлқынын ақша тескен адамның психологиясын шебер көрсеткен ("Е, менің әкем үшін ақша... бас перінің қожасы, ол иттің суық жатағында тұрады, керегі оның қара су мен кепкен нан, көз ілмейді түн бойы, жүгірді арсылдап, ал алтыны жатыр сандығында мызғымай"). Сараңдық пайдакүнемдіктен туындайды. 

Пайда қуған адам шыншыл да, принципшіл де, батыл да, өз парызына адал да бола алмайды. Қазіргі кезде сыбайлас жемқорлықпен "табыс" табуға әдеттенген адамдар көбейе бастады. Бұлар шынтуайтқа келгенде адамға тән аяулы сезімдерден, өз халқына, Отанға деген сүйіспеншіліктен, ізгілік пен имандылықтан, жан тазалығынан жұрдай адамдар.

"Тәрбие бесіктен басталады" дегендей, әр ата-ана өз ұрпағына мұндай жаман қасиетті дарытпау жағын баласы жарық дүниеге келгеннен бастап ойластыруы тиіс.

## Дереккөздер


Санат:Жантану
Санат:Медицина
Pixar Animation Studios

**Pixar Animation Studios** (*Пиксар Энимэйшн Студиос*) немесе **Pixar** — компьютерлік анимация жанрында жұмыс істейтін киностудия. АҚШ, Калифорнияда орналасқан. 

Pixar студиясын өзінің «Жұлдызды соғыстар» еңбегі табысты болған соң Джордж Лукас 1979 жылы құрды (ол кезде студия «The Graphics Group» деп аталды да Lucasfilm кинокомпаниясының компьютерлік бөлімшесі болды).

1986 жылы Стив Джобс компанияны Джордж Лукастан $5 миллионға сатып алды. Алғашында Лукас компанияны $30 миллионға бағалаған, алайда, әйелімен ажырасып, мүлкі екіге бөлінген соң, ақшаны қатты қажетсінген Лукас  Джобс ұсынған бағаға келісуге мәжбүр болды. Компанияның жаңа бастығы, негізін қалаушылардың бірі, Элви Рей Смит болды да компанияны Pixar деп атауды ұсынды.

2006 жылы ұзақ әрі күрделі келіссөздерден соң студияны Walt Disney Pictures компаниясы $7,4 миллиардқа сатып алды, ал Стив Джобс Walt Disneyдің алпауыт акционерлерінің біріне айналды. 2006 жылдың 24 Қаңтарында бірігу туралы келісімшарт жасалды, сол жылдың 5-ші Мамырында акционерлер тарапынан қолдау тапты.

«Ойыншықтар хикаясы», «Ойыншықтар хикаясы 2», «Фликтің шытырман оқиғалары», «Монстрлар корпорациясы» және «Немоны іздеу» туындылары 2,5 миллиард доллар сомасында табыс әкеліп, Pixar студиясын кинемотография тарихындағы ең табысты анимациялық студияға айналдырды.

Mультипликациялық фильмдер шығарумен қатар, Pixar үшөлшемді компьютерлік графика саласында озық шешімдер жасаумен де айналысады. Pixar  RenderMan қозғалтқышын жасап, соны сатумен айналысады. RenderMan — жоғарысапалы фотореалистикалық кескіндерді визуализациялайтын (генерациялайтын) бағдарламалық жасақтама. Бұл бағдарламалық жасақтама «Титаник», «Матрица», «Сақиналар әміршісі» және сол сияқты фильмдерде визуалды эффектілер жасауда қолданылған.

Бас директоры — Эд Кетмелл, ал креатив бөлімін Джон Лассетер басқарады.

## Студия еңбектері

### Толықметражды анимациялық фильмдер

### Болжалды фильмдер

## Дереккөздер

Санат:АҚШ кинокомпаниялары
Санат:Pixar
Санат:The Walt Disney Company бөлімшелері
Люксембург (қала)

**Люксембург** (, , ) — Люксембург Ұлы Герцогтігінің астанасы. 

Аумағы - 2 586,4 км².

Халқы - 86 329 адам.

Люксембург 2011 жылы Mercer халықаралық консалтинг компаниясы жариялалған әлемнiң ең қауiпсiз қалаларының рейтингiнде бiрiншi орын алды (2—4 орындарын Берн, Хельсинки және Цюрих бөлді). 

## Қала фотосуреттері

image:Luxemburg-Petrussetal-Viaduc.jpg|Адольф көпірінің сол жағы
image:Luxembourg BW 2016-09-15 14-36-51.jpg| Люксембург Құдай ана шіркеуі
image:Adolphe_Bridge_in_2019.04.jpg|Адольф көпірі
image:Place_d'Armes_Luxembourg.jpg|
image:Bahnhof_Luxemburg_bei_Nacht.jpg|Түнгі Люксембург
Image:Luxembourg0059.JPG|
Image:Luxembourg0060.JPG|
Image:Luxembourg0080.JPG|Мемлекеттік банкінің ғимараты


## Дереккөздер

Санат:Еуропа елордалары
Санат:Люксембург (қала)
Санат:Люксембург қалалары
UTC+1:00

**UTC+1 **(интернет-уақыт, қыстыгүнi - Орталық Еуропа уақыты; MSK-3 ) - келесi мемлекеттерде және аумақтарда қолданылатын сағаттық белдеу:

## Жыл бойы
* 
* 
* 
* 
* 
** Оңтүстік Убанги
** Солтүстік Убанги
** Монгала
** Экваториалдық провинция
** Чуапа
** Монгала
** Орталық Конго (провинция)
** Киншаса (провинция)
** Квилу
** Кванго (провинция)

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Солтүстік жарты шар (қараша-наурыз)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (Ұлыбритания)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Оңтүстік жарты шар қыста (сәуір-қазан)
* 

## Солтүстік жарты шар жазда (сәуір-қазан)
*  (Дания)
* 
** Мэн аралы 
** Гернси  
** Джерси 
* 
* 
** Мадейра 
* 

Санат:Уақыт белдеулері
Хит Леджер

**Хитклифф Эндрю "Хит" Леджер** (; 4 сәуір 1979, Перт, Аустралия&nbsp;— 22 қаңтар 2008, Нью-Йорк, АҚШ)&nbsp;— аустралия және голливуд актері. 1990-шы жылдарындағы Аустралиядағы табысты кино рөлдерінен кейiн, 1998 жылы Леджер актерлік мансабын дамыту мақсатында АҚШ-қа көшеді. Голливудта ол 19 фильмге түсті, олардың ішінде: «Өшпенділігімнің 10 себебі» (1999), «Отаншыл» (2000), «Сері хикаясы» (2001), «Дөңес тау» (2005) и «Қара сері» (2008).

## Түскен фильмдері

## Дереккөздер

Санат:Үздік қолдаушы актер үшін Оскар сыйлығының иегерлері
Мақсатсыз сұрыптау

**Мақсатсыз сұрыптау** - Чарлз Дарвин жіктеуі бойынша қолдан сұрыптаудың бір түрі. Мақсатсыз сұрыптауды адамзат мал шаруашылығымен айналасуының бастапқы кезеңіңде қолданған, малдың өзіне ұнағанын тандап, қажетті өнімділігін арттырғанмен келешекте ол көрсеткіштерін жаңа тұқымда тұрақтаңдырам деп алдын ала жоспарламаған. Осыған орай Чарлз Дарвин «мақсатсыз» деп шартты түрде атаған.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Ктесибий

**Ктесибий**, немесе **Ктезибий** (, әрекет жылдары Б. з. д. 285–222 жыл)&nbsp;—  Эллинистикалық Мысырдағы Александрияда өмiр сүрген көне грек ойлап тапқышы және математик. Ктесибийді «пневматиканың әкесі» деп санайды. Ол қысылған ауаның серпiмдi күші және оның әуе сорғыларын және басқа механизмдерде (тiптi пневматикалық қаруда) қолдануы  туралы алғашқы ғылыми трактаттарды жазды. Пневматика, Гидравлика және ауаның серпiмдiлiк теориясының негiзін қалады. Оның жазбаша жұмыстарының ешқайсысы да сақталмады. Бiз оның зерттеулерi туралы Афиней мәліметтерінен ғана бiлемiз. 

## Ойлап тапқандары

Мүмкiн, Ктесибий Александрия мұражайының (Муза мұражайы) бiрiншi меңгерушi болды. Оның өмiрi туралы, iс жүзiнде ештеңе белгiлi емес. Ктесибийді шаштаразшы және шаштаразшының ұлы болғаны (Лаэрттік Диоген сөзінен кейін, мүмкін) деп санайды. Шаштаразшы болған кезінде, ол қарсы салмақпен реттелетiн айнаны ойлап шығарды. Басқа ойлап тапқандары:

* Гидравликалық орган (гидравлос). Гидравлос қазiргi органның түп үлгісі болып есептеледi;
* Күшті ағынды немесе құдықтардан суды көтеру үшін поршеньді сорғы;
* Су сағаты (клепсидр);
* Тасатқыш және өздiгiнен атылатын жебе.

Санат:Тұлғалар
Нью-Йорк қор биржасы

**Нью-Йорк қор биржасы** () — әлемдегі ең ірі және АҚШ-тың бас қор биржасы. АҚШ-тың қаржы қуаттылықтың және жалпы қаржы өнеркәсібінің нышаны. Биржада бүкіл әлемге танымал Доу-Джонстың өнеркәсіптік серіктестерге үшін акциялар (), NYSE Composite және NYSE ARCA Tech 100 Index  қор индекстері анықталады.

## Тарихы
1972 жылдың 17 мамырында қаржы құралдарымен жұмыс істеген 24 нью-йорктік брокерлер және олардың лондондық әріптестер, кофеханаларда (ең белгілі кофехана «Тонтин»), Нью-Йорк қор биржасын құру туралы «Платан астындағы келісім» (Buttonwood Agreement) құжатына қол қойды.

1975 жылдан бастап 1366 жеке мүшелердің меншігінде болған коммерциялық емес корпорацияға ауысты. Корпорациядағы мүшелер орындары сатыла алады, әрбір орынның құны қазіргі кезде 3 миллион АҚШ долларына тең.

2006 жылдың наурыз айының басында NYSE  Archipelago Holdings электрондық биржасымен қосылуын аяқтады және өз тарихында бірінші рет инвесторларға акцияларын ұсынды, сөйтіп, коммерциялық ұйымға айналды.  NYSE Group акцияларының сауда-саттығы биржаның өзінде жүргiзіледi;  капиталандыру 2007 жылдың 5 желтоқсанына қарай $22,6 млрд. құрды.

2006 жылдың маусым айының басында **Нью-Йорк қор биржасының** болашақта еуропалық Euronext қор биржасымен қосылып кетуі туралы жарияланды. Бұл қосылу 2007 жылдың 4 сәуірінде болды 

## Қызметі
[thumb|'''Нью-Йорк қор биржасындағы''' жерде жатқан «[трейдерлер. Әрбір сатылатын құнды қағаздың бөлек сауда орталығы бар.]]
Биржада акциялар мен басқа да құнды қағаздармен операциялар жүргізіледі. Биржада бағалы қағаздар 3 мың (2008) серіктестіктермен баға белгіленеді. NYSE-де сататын серіктестіктіерінің жалпы капиталандыруы, 2006 жылдың соңына қарай  $26,5 трлн. құрады.

NYSE директорлар кеңесі төрағадан, президенттен, биржаның он мүжесінен және  iскерлер тобының он өкiлдерiнен тұрады.

Биржа ғимараты Wall Street, 11 адресі бойынша танымал Уолл-стрит көшесінде орналасқан.

## Оқиғалар
* 2007
** 17 ақпан - тапсырыстар тасқыны кесірінен **Нью-Йорк қор биржасының** сауда-саттық электрондық жүйесі жұмыс көлемімен жұптаспай, тапсырыстардың бiр бөлiгi орындалмай қалған.


Сурет:NYSESecurity.JPG|Нью-Йортағы **Нью-Йорк қор биржасының** ғимараты
Сурет:NYSE Wall St 2002.jpg|**Нью-Йорк қор биржасының** ғимаратына артқы кіре беріс (Уолл-стрит көшесінен кіре беріс)
Сурет:NYSE opening bell.jpg|АҚШ сауда департаментінің хатшысы  Доналд Эванс 2003 жылдың 23 сәуірінің **Нью-Йорк биржасындағы** сауда-саттыққа раұқсат беріп, қоңырау соғып жатыр
Сурет:Crowd outside nyse.jpg|**Тарихи сурет**: 1929 жылдың биржалық күйреунен кейін биржа ғимаратының алдында жиналған тобыр


## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*  NYSE ресми сайты 
* NYSE қысқа тарихы мен статистикасы 

Санат:АҚШ экономикасы
Латвияның қоңыр сиыры

Латвияның қоңыр сиыры - мүйізді ірі қара малдың сүтті тұқымы. XIX ғ. аяғы XX ғ. басында жергілікті малды голландиялық сиыр тұқымдарымен, кейінірек Данияның қызыл сиыры бұқаларымен будандастыру арқылы шығарылған. Қазақстанға тың игерілген жылдары әкеліне бастады. Қазіргі уақытта Қостанай, Ақмола облыстарында кең тараған тұқымдардың бірі. Түсі қоңыр, қызыл қоңыр, сүті мол, майлы. Жылына майлылығы 3,9-4,1 пайыздық 3,5-4,0 мың кг сүт береді. Бұқасы - 800-850 кг, сиыры - 470-520 кг тартады. Тандаулы табыңдары Қостанай облысының шаруашылықтарында өсіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Сарышаян (шоқжұлдыз)

thumb|250px|
**Сарышаян**(лат. *Scorpіus*) — аспан экваторынан оңға таман, Құс жолының ең әдемі бөлігінде орналасқан зодиактік шоқжұлдыз. Айсыз, бұлтсыз түнде одан жай көзбен 100 шақты жұлдызды көруге болады. Олар 13-жұлдыздық шамадағы және одан да жарық жұлдыздар. Ең жарығы І жұлдыздық шамадағы — Антарес жұлдызы. Сарышаянның төңірегіне Мерген, Телескоп, Таразы, Жыланбөктерген, Қалқан және басқа да шоқжұлдыздар орналасқан. Қазақстан жерінде көктемде және жаздың алғашқы айында көрінеді.

## Дереккөздер


Санат:Сарышаян (шоқжұлдыз)
Қатардағы сақтардың қабірлері (б. з. б. VII-II ғғ.)

**Қатардағы сақтардың қабірлері (б. з. б. VII-II ғғ.)**

Сақ заманындағы қатардағы қауым мүшелерінің қабірлері көлемі, бейіттік құрылыстың кұрылымы мен қойылған заттары жөнінен бесшатырлық және есіктік үлгідегі патшалық қабірлерден мүлдем өзгеше.
Сақ мәдениеті алдыңғы кезеңінің (б. з. б. VII—VI ғасырлар) мұндай жерлеу орындарына Қарғалы-1 және Алтынемел жотасы-2 қорымдары жатады. Қарғалы-1 қорымы осылай аталатын қойнауда (Алматыдан батысқа қарай) орналасқан. Мұндағы обаларға да тас үйінді түрғызылған, олардың астында сүйек салынған тас жәшіктер болды. Сүйектер созылған күйінде, бастары солтүстік-батысқа карап жатты. Ескерткішті зерттеушілер Қарғалы-1 қорымының мерзімін б. з. б. VIII—VII ғасырларға, қоладан сақтарға өтетін өтпелі дәуірге жатқызады.
Шолақ тауларының Алтынемел асуындағы тас жәшікті жерлеу орындары алдыңғы сақ заманына жатады. Мұндағы тас жәшіктер қырынан көмілген жалпақ тақтатастардан құралған да, ұзына бойымен батыстан шығысқа бағытгалған.
Жуантөбе қорымындағы обалар да сақ мәдениетінің алдыңғы кезеңіне жатады. Олардың көлемі шағын, өзеннің малтатастары аралас топырақтан үйілген. Қабірлерде адам сүйектері көлденең қойылған ағаштармен жабылған, ұзына бойы батыстан шығысқа қарай бағытталып, жер шұңқырларда жатты. Жерленгендердін жанынан табылған қола ауыздыктар, пышактар, сүйек пен ағаштан жасалған тарақтар, моншақтар, тартпалардың қола айылбастары және керамикалық ыдыстар Жуантөбе мерзімін б. з. б. VI—V ғғ. деп белгілейді.
Соңғы сақ заманынын (б. з. б. V—IV ғғ.) біршама жақсы мәлім Қадыр бай-3, Қарашоқы және Қызылауыз сияқты ескерткіштер сол заманға жатады.
Шолақ тауларында, Іле өзенінің оң жағасында орналасқан Қарашоқы қорымында қазылған обаның топырақ пен қиыршыктас араласқан шағын үйіндісі; үйінді үстінде дөңгелек қоршау мен оның сыртынан қоршалған тағы бір қоршаудың тастары болды. Адам жерден қазылған шұнкырға жөрленген. Кәбірдің ішінен б. з. б. V—IV ғасырларға жататын жебелердің ұңғылы қола ұштары табылды33.
Қадырбай-2 (Іле аңғары) қорымының обаларындағы үйінді тас аралас топырақтан тұрғызылып, олардың іргелерін белдеулей тас қаланған. Жерден қазылған шұңқырдың түбіне қойылған тас жәшіктердің ішінен шалқасынан созылған күйінде, басы солтүстік-батысқа немесе батысқа каратып жерленген өліктердің сүйектері табылды. Қабірлерден б. з. б. IV—III ғасырларға тән керамикалык ыдыстар, аңдык стильде сәнделген қола тоға және сабы бар қола айна шықты. Жерлеу мезгілі б. з. б. IV—III ғғ. деп белгіленеді.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Ада

* Ада (Қазақ шығанағы)
*Ада (ADA)
*Ада (Огайо)
*Ада (Оклахома)
*Ада (Миннесота)
Қарлыған

**Қарлыған ([[Латын тілі|лат.]] ''Ríbes úva-críspa'')** – қарлыған тұқымдасына жататын көпжылдық өсімдік. Қарлыған аса үлкен емес бұта тектес өсімдік. Биіктігі 1-1,2 м болады. Бұталары тікенекті. Жапырағының пішіні 3 қалақты, жартылай түкті. Гүлінің түсі жасыл, қызыл аралас болып келеді. Жемісінің пішіні домалақ, түсі сары, жасыл, қызыл. Жемісі шілде, тамыз айларында піседі. 35-45 жылға дейін өмір сүреді. Әдетте отырғызылғаннан кейін 2-3 жылдан соң ғана жеміс береді. 5-6 жылдары бір түбінен 20 кг өнім алуға болады.

## Өсімдік туралы
Қарлығанның Отаны - Батыс Еуропа мен Солтүстік Африка. Сонымен қатар табиғи түрлері Кавказда, Украинада, Орта Азия елдерінде кездеседі. Тамыры қарақатқа қарағанда жақсы дамыған, 10-40 см тереңдікте жатады. Бірақ тамыры арқылы көбеймейді, себебі оның қосалқы тамырлары болмайды. Оның қызметін бүршіктер атқарады. Қарлыған бұтасы қыстың қатты суықтарына төзімсіз, үсіп қалады.

## Қолданылуы
Бүгін әлемде екпе қарлығанның 1500-ден астам түрі бар. Дәмі және құрамы жағынан жүзімге ұқсас болғандықтан, қарлығанды кейде «солтүстіктің жүзімі» деп атайды. Қарлығанның бір ерекшелігі, оның жемісін пісуінің кез-келген сатысында пайдаланады. Десерт ретінде табиғи қалпында жей береді. Піскен қарлығаннан өте дәмді тосап, жас қарлығаннан өте дәмді сусын жасайды.
Қарлыған құрамында болатын пектиндер адам ағзасынан ауыр металдар мен тұздарды шығаруға көмектеседі. 100 гр. қарлыған құрамында 65% су, 23 мг натрий, 170 мг калий, 22 мг кальций, 9 мг магний, 28 мг фосфор және 1,8-4,6 мг темір болады. Бұл элементтердің барлығы қарлығанда органикалық қоспалар күйінде болады, демек, ағзада оңай қорытылады. Қарлыған қан аздық (анемия) кезінде жақсы көмектеседі, сондай-ақ, қан ұюын реттегіш қасиетке ие.

## Қарлыған туралы тақпақ
Солтүстіктің жүзіміСуыққа шыдай береді.Қатты ыстыққа шыдамас,Қарсыз жерде өледі.Құрамында темір көп,Тікенді-бұтақ, талдары,Қаны ұйи беретінАдамдар жесе пайдалы.


## Сілтемелер
* Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт 

## Дереккөздер


Санат:Қарлығандар‎
Рети дебюті

** Ре́ти дебю́ті** — дебют, келесі жүріспен басталады:  **1. Kg1-f3**.  жабық бастамаларға жатады.

## Тарихы
XX ғасыр басында  чехиялық гроссмейстер Рихард Рети құрастырған. Ақтар орталық өрістерге фигуралық қысым түсіріп, оларды бақылауға алуға тырысады.  Нұсқалардың көбінде  пілдердің біреуін немесе екеуінің фианкеттированиесы  қолданылады. Дебютке жиі  түстерауысуымен қатар артық темпті  жүрістердің орынауыстыруымен өзге дебюттерге көшу тән. Дебюттің теориясымен тәжірибесіне қомақты үлестерін М.&nbsp;Ботвинникпен В.&nbsp;Смыслов еңгізген.

## Нұсқалар
Дебюттің негізгі позициясы **1. Kg1-f3 d7-d5** жүрістерінен кейін туындайды .
* **2. c2-c4**
** **2…d5:c4**
** **2…d5-d4**
** **2…c7-c6**
*** **3. g2-g3 Kg8-f6 4. Cf1-g2 d5:c4** — гамбиттық жүйе
*** **3. b2-b3**
**** **3…Cc8-f5** — Ласкер  жүйесі 
**** **3…Kg8-f6 4. g2-g3**
***** **4…Cc8-g4 5. Cf1-g2 e7-e6** —Капабланка  жүйесі
***** **4…g7-g6**
** **2…e7-e6 3. g2-g3 Kg8-f6 4. Cf1-g2**
* **2. g2-g3**
** **2…Kg8-f6 3. Cf1-g2 Cc8-f5**
** **2…c7-c6 3. Cf1-g2 Cc8-g4**

## Әдебиет
* В.&nbsp;В.&nbsp;Оснос: Дебют Рети. М., ФиС, 1990.

## Тағы қараңыз
* Лисицын гамбиты
* Каталондық бастама
* Львовтық гамбит

Санат:Жабық дебюттер
Амондава

**Амондава**—Амазон джунглиінде мекендейтін үндіс тайпасы. Бұл үндістердің ерекшелігі олардың тілінде «уақыт» сөзі жоқ. Дәл солай оларда «ай», «жыл» сөздерінің де баламасы жоқ. Бұл тайпаға өркениет тек 1986  жылы ғана жетті. Портсмут университетінің ғалымдары және олардың бразилдік Рондониа федералдық университетінен әріптестері осы үндістердің тілін зерттеп ондағы уақытты белгілеу мәселесімен айналыса былай дейді:
Біз оларды „уақытсыз халық“ деп айта алмаймыз. Олар басқа халықтар секілді оқиғаларды олардың ретімен айта алады. Бірақ біздің түсінбейтініміз — Амондава халқында уақыттың оқиғалардан тыс ұғымдарының жоқтығы.

Амондава адамдары өз жастарын айтпайды. Осы тайпа үндісінің бір жастан келесі жасқа өткенде тайпадағы мәртебесі өзгереді, сонымен қатар аты да өзгереді.
Дегенмен уақыт өте келе бұл халық Бразилиядағы португал тілін үйренуде, сонымен қатар осы тілдегі уақыт ұғымдарын оңай пайдалануда.

Ғалымдардың ойынша уақыт ұғымдарының жоқтығы олардың тұрмысында уақыт өлшемдерінің, яғни күнтізбенің, сағаттың жоқтығынан ғана теп түсіндіреді. Ғалымдар асықпаса, олардың тілі жойылу үстінде тұр.
## Дереккөздер
Asia Travel журналынан
Санат:Бразилия халықтары
Санат:Оңтүстік Америка үндістері
Санат:Амазония үндістері
Мухафаза

**Мухафаза** (‎ muḥāfaẓä) — көптеген араб елдерінің (Бахрейн, Египет, Иордания, Ирак, Йемен, Кувейт,  Ливан, Сирия, Оман) бірінші деңгейлі және Сауд Арабиясының екінші деңгейлі (провинциядан кейін) әкімшілік бірлігі.

Санат:Әкімшілік бірліктер
Ыдырыш Мұқашұлы

**Ыдырыш Мұқашұлы**  (1918–1988) - Ұлы Отан соғысының ардагері, совет әскері құрамында Берлинді алуға қатысқан, еліне ардақты тұлға.

## Өмірбаяны
1918 жылы қазіргі Алматы облысы, Алакөл ауданы, Қарабұлақ ауылында дүниеге келген.
1939 жылы Қызыл Армия қатарына (кадровый ретінде)алынады.  Әскери міндеті аяқталар шақта Ұлы Отан соғысы басталып кетеді. Шайқастардың бірінде, Солтүстік Буг өзенінің бойындағы шайқаста жау әскеріне қолға түсіп қалады. 1943 жылы неміс тұтқынынан қашып шығып, Грекия ормандарында партизан құрамына (отрядына) қосылады. Тек 1945 жылдың басында ғана өзіміздің әскерлердің құрамына қосылуға мүмкіндік туады. Дәл осы жылы совет әскері құрамында Берлинді алу шайқасына қатысады. Соғыс біткеннен соң елге 1947 жылы бірақ оралады.  Елге келісімен бейбіт еңбекке араласып, түрлі қызметтерде істейді. 1988 жылы қайтыс болады.

## Дереккөздер
 

Санат:Тұлғалар
Санат:1918 жылы туғандар
Санат:1988 жылы қайтыс болғандар
Санат:Екінші дүниежүзілік соғыс
Автомобиль нөмірлері

Сурет:AndorraVehicleRegPlate.jpg|Андорра
Сурет:Germany (D) European Union license plate - Number KA PA 777.jpg|Германия
Сурет:Lithuania number plate.jpg|Литва
Сурет:Pltableseries2006.jpg|Польша
Сурет:RU license plate.jpg|Ресей
Сурет:FrenchNumberPlates.jpg|Франция
Сурет:Japanese green on white license plate.png|Жапония


**Автомобиль нөмiрі** — автокөлiк құралын мемлекеттік тіркеуге алғанда берілетін - нөмір белгісі. Ол әдетте көліктің алдыңғы және артқы жағында металл немесе пластмассадан жасалған жарық қайтаратын тақтайшада бейнеленеді. Сондай-ақ қағаз түрінде көліктің алдыңғы және артқы терезелеріне де қондырылуы мүмкін (көбіне транзитті нөмірлер).

Көбінесе, автомобиль нөмірі көліктің белгілі бір елдің қайсыбір әкімшілік бірлігінде (облыс, қала, аудан) тіркелгенін айшықтап тұрады.

Көптеген мемлекеттерде нөмірлерді орталық тіркеу мекемесі, ал Канада, Аустралия, Германия, Пәкістан және АҚШ-та нөмірлерді жергілікті билік мекемесі үлестіреді.

## Тарихы
Нөмір белгілері автомобильдерден бұрынырақ пайда болды. 1893 жылы 14 тамызда Франция Париж полициясының жарлығы бойынша нөмір белгілерін таныстырған алғашқы ел болды, оның артынан 1896 жылы Германия да солай істеді. 1898 жылы Нидерланд "жүргізу рұқсаты" деп аталған ұлттық тіркеудегі нөмір белгілерін таныстырған алғашқы ел болды. Бастапқыда бұл нөмірлер жай ғана 1-ден бастап ретпен берілген сандар болды, бірақ кейін 1906 жылы өзгертілді.

Әр штаты өз нөмірлерін басып шығаратын АҚШ-та, Нью-Йорк штаты алғашында 1901 жылы көлігінің арт жағында көлік иесінің аты-жөнінің бірінші әріптері (инициалы) көрінетіндей болуын талап еткеннен кейін, 1903 жылдан бастап автомобиль нөмірлерін (ақ фондағы қара түсті сандар) талап ете бастады. Бастапқыда көптеген құзіретті орындарда нөмір белгілері үкімет тарапынан шығарылмаған болатын, сол себепті  моторлы көлік иелері өздері жасап шығарулары керек болды. 1903 жылы Массачусетс нөмір белгілерін шығарған алғашқы штат болды.

Құрама Патшалықта нөмір белгілері алғаш рет 1904 жылдың 1 қаңтарынан бастап автомобиль акты (Motor Car Act) бойынша талап етіле бастады.

## Қазақстанның автомобиль нөмірлері

[thumb|left|150px|Көлік құралы иесі жеке тұлға болғанда, берілетін нөмір. «A» — [Алматы. «P» әрпіне аяқталатын соңғы сериялардың бірі]]
[thumb|left|150px|Көлік құралы иесі жеке тұлға болғанда, берілетін нөмір. «Е» — [Атырау облысы]]
[thumb|left|150px|Көлік құралы иесі жеке тұлға болғанда, берілетін нөмір. «H» — [Жамбыл облысы]]
[thumb|150px|Көлік құралы иесі заңды тұлға болғанда, берілетін нөмір. «X» - [Түркістан облысы.]][thumb|150px|Көлік құралы иесі заңды тұлға болғанда, берілетін нөмір. «Z» - [Астана]]

### Қазақстан автомобиль нөмірлерінің кестесі

#### 1993 жылғы жүйе

#### 2012 жылғы жүйе

## Сыртқы сілтемелер
* Platesmania.com - Көлік құралдары мен нөмір белгілерінің суреттері
* Нөмір белгілері форумы
* Нөмір белгілері форумы - Қазақстан

## Дереккөздер

Санат:Автомобиль
Түрген шатқалы

**Түрген шатқалы** – Іле Алатауының ең ұзын әрі кең шатқалы.

## Географиялық орны
Шатқал Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы, Түрген ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 11 км-дей, Алматы қаласынан шығысқа қарай тас жол бойымен 70 км-дей жерден басталады.

## Сипаты
Түрген шатқалы Іле Алатауының басты жотасының теріскей бөктерлерінен басталып 49 км-дей созылып жатыр. Шатқалдың солтүстік-шығыс шекарасы Сарытау жотасынан басталып, қырқалар арқылы Асы үстіртінен дейін жалғасады. Қырқалар Қараш жотасынан солтүстікке қарай, жотаның оңтүстік-батыс және батыс бөктерлерін бойлай Іле аңғарына дейін созылады. Шатқалдың Теріскенсу өзенінен Батан шатқалына дейінгі бөлігі тар әрі терең, оның тереңдігі кейбір жерлерінде бір 1,5 км-ге жетеді. Түрген шатқалын Есік шатқалынан Есік сілемі бөліп жатыр.

## Өсімдіктері мен жануарлар дүниесі
Шатқалда құрғақшылыққа төзімді Семенов үйеңкісі, Мушкетов түйесіңірі, жабайы өрік ағашы, Сиверс алма ағашы, қайың мен терек, қылқанжапырақтылардың түрлері, оның ішінде шырша қаулап өседі. Түргенде бұталы өсімдіктерден қарақат, бөріқарақат, таңқурай, бүлдірген, қойбүлдірген, итмұрын т.б. өседі. Жануарлардан қоян, борсық, тиын, қабан, тауешкі, қасқыр, аю және жылан мен құстың түрлерін кездестіруге болады.

## Су жүйесі және сарқырамалары
Іле Алатауының мұздықтарынан бастау алатын екі ірі - Шың Түрген және Кіші Түрген өзендерінің түйіскен жерінен басталатын Түрген өзені шатқал бойымен ағып өтеді. Өзенге шатқалдың ортаңғы бөлігінде оң жағынан атауы жоқ бір тармақ келіп құяды, онда "Аюлы" (Медвежий) сарқырамасы орналасқан, ал одан төменірек сол жағында Теріскенсу өзенінің тармағы қосылады. Құбылмалы бақтақ балық шаруашылығынан жоғары, сол жағынан шағын атаусыз тағы бір тармақ келіп құяды. Шатқал бойында "Аюлы" (Медвежий), "Қайрақты", "Скалистый" және т.б. , барлығы 7 сарқырама бар. 

"Аюлы" сарқырамасы (биіктігі 30 метр) жасыл шыршалар және шыңдар арасындағы бейнелі орында орналасқан. Шатқалдағы шыңдар жер сілкінісі кезінде бөлініп, мұзды кезеңге дейінгі іздерді сақтаған. “Аюлы” сарқырамасына баратын көпірден жоғары 300 метрде “сұлулық көзі” мұзды бұлақты суымен бұлақ орналасқан.

"Қайрақ" сарқырамасы орманшылықтан 3 сағаттық жерде орналасқан. Негізгі ағынның құлау биіктігі – 40 м, ал егер барлық шоңғалдарды қосса жалпы ұзындығы – 74 м. Шамамен 10 мың жыл бұрын Түрген Бозгүл өзенінің оң саласы жартастағы туннельді жарып өтіп, Іле Алатауындағы ең күшті және ерекше сарқыраманы құрады.
Қайрақ сарқырамасы Іле-Қарағай шатқалындағы Іле Алатауы тау сілемінің солтүстік беткейінде орналасқан. Сарқырама теңіз деңгейінен 2130 м биіктікте орналасқан. Су құлауының биіктігі шамамен 55 метр, рапидтермен - 74 м. Биіктігі бойынша Солтүстік Америкадағы әйгілі Ниагара сарқырамасынан (53) асады.
Сарқыраманың атауы кездейсоқ емес. Қайрақ - қазақ тілінен аударғанда, шатқалға тура жол.

## Әдебиет
* Қайрақ / Алматы облысы // Топонимика Казахстана : Энциклопедический справочник / гл. ред. К. Байгабулова; ред. Л. Антохина. — Алматы : "АРУНА" баспасы, 2010. — С. 182. - 5000

Санат:Алматы облысы географиясы
Санат:Қазақстан шатқалдары
Санат:Қазақстанның көрікті орындары
Абидос

**Абидос**:

* Абидос — Мысырдағы ежелгі қала.
* Абидос — Ежелгі грек қаласы.
* Абидос — Франциядағы коммуна.
Санкт-Мориц

**Са́нкт-Мо́риц** (, , , ) — Швейцариядағы коммуна, курорт, Граубюнден кантонындағы Санкт-Мориц өзеннінің жағалауында орналасқан. 

Халқы — 5119 адам (31 желтоқсан 2006). Аумағы — 28.69 мың км². Ресми код — 3787.

Санкт-Мориц  1928 және 1948 жылдың қысқы Олимпиада ойындарының астанасы болған. 

1934, 1974 және 2003 жылдары  Санкт-Морицте тау шаңғысы спортынан әлем чемпионаттары өткізілген. 

Сонымен қатар Санкт-Мориц бобслейдің отаны болып есептеледі. Санкт-Мориц трассасында бобслей, шана спорты және скелетоннан ірі жарыстар өтіп тұрады.

## Географиясы
Шығыс Альпілердегі ең жоғарғы шың, Piz Bernina, қаладан оңтүстікке қарай бірнеше километрде орналасқан.
600px|thumb|center|Санкт-Мориц және Альпілер

## Халқы

Санкт-Морицтің халқы 5.202 адам (31 желтоқсан 2010). 2008 жылы 38.0 % халқын шетелдіктер құраған. Соңғы 10 жылда Санкт-Морицтің халқы 4.9 % төмендеген. 

2000 жылы гендерлық үлес 45.4% ерлер және 54.6% әйелдер болған.

## Тілдері

## Галерея

File:Bundesarchiv Bild 102-10988, St. Moritz, Vierergespann.jpg|1931 жылдың қаңтарындағы Санкт-Мориц
Сурет:St.Moritz2.jpg| Санкт-Мориц
Сурет:St-Moritz_04_2004.jpg|Темір жол станциясы 
File:St Moritz.jpg| Санкт-Мориц өзені
File:Foster St Moritz.jpg|


## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*http://www.stmoritz.ch Ресми сайты
*http://www.stmoritz-gemeinde.ch

Санат:Швейцария қалалары
Халықаралық Жердің айналу қызметі

**International Earth Rotation and Reference Systems Service** (IERS) — **Халықаралық Жердің айналу қызметі** (ХЖАҚ) — Парижде орналасқан халықаралық Жердің айналуы мен координаттары параметрлерін есептеу қызметі. Дүниежүзілік уақыт және стандарт аспан (ICRS) мен жер (ITRS) координаттар жүйелеріне жауапты мекеме. Оның үстіне бұл ұйым UTC уақытына қосымша секундтар қосуға да жауапты.
 
Қызмет құрамына АҚШ әскери-теңіз обсерваториясында (United States Naval Observatory) негізделетін *Жер бағыттық параметрлерін болжау бөлімі* (Predictions of Earth Orientation Parameters) кіреді. Бөлім Жердің бұрыштық жылдамдығын, прецессия, нутация параметрлерін анықтау мақсатында астрометриялық бақылаулармен айналысады. Ұйымның басқа да бөлімдері Париж обсерваториясында орналасқан.

## Тағы қараңыз
* Халықаралық астрономиялық одақ

## Сілтемелер
* www.iers.org — ХЖАҚ ресми торбеті

Санат:Халықаралық ғылыми ұйымдар

Санат:Астрометрия
Санат:Аспан механикасы
Швейцария әкімшілік бөлінісі

**[[Швейцария]]**&nbsp;— 26 кантоннан тұратын (20 кантон және 6 жартылай кантон) федеративті республика. 

Әр бір кантон өзінің конституциясы, парламенті және үкіметі бар.

## Дереккөздер


Санат:Швейцария
Аппенцелль-Ауссерроден

**Аппенцелль — Ауссерроден** (, , дәлме-дәл *Сыртқы Тектер*) — Швейцарияның солтүстік-шығысында орналасқан шағын кантон. Әкімшілік орталығы — Херизау қаласы. Халқы 53 мың адам. 

## Сыртқы сілтемелер
* Official Page (German)
* Official Statistics

Санат:Швейцария кантондары
Аппенцелль-Иннерроден

**Аппенцелль — Иннерроден** (, ; дәлме-дәл *Аппенцелль — Ішкі Тектер*) — Швейцариядағы солтүстік-шығысында орналасқан кантон. Астанасы — Аппенцелль қаласы. Халқы 15 мың адам. 

## Сыртқы сілтемелер
* Ресми сайты 
Санат:Швейцария кантондары
Граубюнден

**Граубюнден** немесе **Гризон** (, , , ) — Швейцарияның оңтүстік-шығысында орналасқан кантон. Астанасы —  Кур қаласы (). Халқы 191,6 мың адам. 

## Географиясы
thumb|left|Граубюнденнің округтері мен қауымдары.
Аумағы 7105 км² (кантондар арасында 1-ші орын).

## Дереккөздер

Санат:Граубюнден
Романш тілі

**Романш тілі** — Швейцарияның ресми тілдерінің бірі.

300px

Санат:Швейцария тілдері
Санкт-Галлен (кантон)

**Санкт-Галлен**, немесе **Сен-Галлен** (, немесе *St. Gallen*, ) — Швейцариядағы солтүстік-шығысында орналасқан кантон. Астанасы — Санкт-Галлен қаласы. Халқы 471 152 мың адам. 

## Географиясы
thumb|left|Кантонның әкімшілік бөлінуі.
Аумағы 2026 км² (кантондар арасында 6-шы орын).

## Сыртқы сілтемелер
* Official Page (German)
* City of St. Gallen (German)

Санат:Швейцария
Цюрих (кантон)

**Цюрих** (; ; ; ) — Швейцариядағы солтүстік-шығысында орналасқан кантон. Астанасы — Цюрих қаласы. Халқы 1,227 млн адам. 

## Географиясы
thumb|left|Кантонның әкімшілік бөлінуі.
Аумағы 1729 км² (кантондар арасында 7-ші орын).

## Сыртқы сілтемелер
* Official Site (in German)
* Official Statistics
* Zürich Tourism 

Санат:Швейцария
Во (кантон)

**Во** (, ) — Швейцарияның батысында орналасқан кантон. Астанасы — Лозанна қаласы. Халқы 626 мың адам. 

## Географиясы

Аумағы — 3212 км² (4-ші орын).

## Сыртқы сілтемелер
* Сайты

Санат:Швейцария
Базель-Штадт

**Базель-Штадт** (, ) — Швейцарияның солтүстігінде орналасқан кантон. Астанасы — Базель қаласы. Халқы 191 мың адам. 

## Сыртқы сілтемелер
* Сайты

Санат:Швейцария
Женева (кантон)

**Женева ** (; ; ; ) — Швейцариядағы оңтүстік-батысында орналасқан кантон. Астанасы — Женева қаласы. Халқы 448 мың адам. 

## Географиясы
thumb|left|Кантонның картасы
Аумағы — 282 км².

## Сыртқы сілтемелер
* Сайты

Санат:Женева (кантон)
Берн (кантон)

**Берн** (, ) — Швейцариядағы батыстың орталығында орналасқан кантон. Астанасы — Берн қаласы. Халқы 979 802 адам. 

## Сыртқы сілтемелер
* Сайты 

Санат:Швейцария
Швейцарияның әнұраны

**[[Швейцария]]ның ұлттық әнұраны** «Швейцарлық псалом» (, , , ) деп аталады. 
Таспа:Swiss Psalm.ogg

## Сөздері

Санат:Әнұран
Швейцария туы

**Швейцарияның туы** — XIX ғасырда қабылданған.Швейцария туы , матамен жиектерін жете алмайды бақа ұштары орталығы құқығындағы ақ крест қызыл тікбұрышты мата. Тең ауданының жол өткелдері , және оның енінен әрбір көлденең 1/6 үлкен ұзындығы . Туы ресми 1889 жылы Швейцарияның ұлттық символы [ белгісіз көзі 1297 күн ] ( бір уақытта елтаңба бекітілді) бекітілген .
**Тарихы**
Бір нұсқа бойынша , туы Schwyz кантоне елтаңбасы [ көзі Белгісіз 1357 күн ] (URI және Untervaldenom бірге , 1291 жылы Швейцария Конфедерациясының қалыптасқан үш кантондар бір ) алынған . Алғаш рет осы түріне баннер 1339 жылы Laupene шайқасында қолданылды. Содан кейін кесіп кросс қазірдің өзінде қазіргі заманғы дат туын ұқсас ,  туы жиегін жетті .
Тудың түсі Қасиетті Рим империясының заманынан бері өзгеріссіз қалды болса, баннер нысаны ғасырлар бойы өзгерді :
XV және XVI ғасырларда Конфедерациясының үшбұрышты баннер [ көзі Белгісіз 1357 күн ] ;
ақ крест , [ көзі Белгісіз 1357 күн ] XIX ғасырда қызыл фондағы 5 бірдей квадраттар тұратын ;
1889 жылдан бастап (қазіргі нысаны) 5 квадрат крест айналады , кросс бірдей және кең артық 1/6 ;
Тудың түсі ресми 2007 жылдың 1 қаңтарынан бекітілген , және тоқыма Pantone 485 - ші нөміріне сәйкес келеді болды .
Санат:Тулар
Швейцария елтаңбасы

**Швейцарияның елтаңбасы** — 1889 жылдың 12 желтоқсанында қабылданды.Швейцария елтаңба - Швейцарияның мемлекеттік символы , 1889 жылы қабылданған . Бұл Швейцария туы бар ақ айқыш , бар қызыл қалқан . Мемлекеттік деңгейде екі символы ретінде және ресми сапарлар мен оқиғалар кезінде пайдаланылатын кантональные деңгейде ( бірге рәміздер өздері кантонов отырып ) , кезінде пайдаланылатын ту эмблемасы қатар , қоғамдық ғимараттар безендіруге және т.б. . D.

thumb|250px|<center>Автомобильдің нөмірлік белгісі

## Сыртқы сілтемелер
* Федеральный закон от 12 желтоқсан 1889 ж. о гербе Швейцарии  
* Федеральный закон от 12 желтоқсан 1889 ж. о гербе Швейцарии  
* Федеральный закон от 12 желтоқсан 1889 ж. о гербе Швейцарии  
* Номерные знаки автомобилей Швейцарии 

Санат:Швейцария
Нидвальден

**Нидвальден** (; ; ; ) — Швейцарияның орталығында орналасқан кантон. Астанасы — Штанс қаласы. Халқы 38,6 мың адам. 

## Географиясы
thumb|Нидвальден қауымдары
Аумағы 276 км² (кантондар арасында 22-ші орын).

## Сыртқы сілтемелер
* Official Site(in German)
* Official Statistics

Санат:Швейцария
Эвелине Видмер-Шлумпф

**Эвелине Видмер-Шлумпф** (;  16 наурыз 1956, Фельсберг, Граубюнден кантоны, Швейцария) — Швейцарияның Швейцарияның федерация кеңесінің мүшесі.

## Сыртқы сілтемелер
* Эвелине Видмер-Шлумпф на сайте Федерального совета Швейцарии  
* Профиль на сайте парламента Швейцарии 
* Биография в «Историческом словаре Швейцарии» 
* Биография на www.munzinger.de

Санат:Швейцария саясаткерлері
Шаршы километр

**Шаршы километр** (км², km², шаршы км) — ауданның өлшем бiрлiгi, шаршы метрге еселі. 

Бір шаршы километр:
* 1 000 000 м²;
* 100 гектарға;
* 0,878 687 шаршы шақырымға;
* 247,105 381 акрға тең.

Өз кезегінде:
* 1 м² = 0,000 001 км²;
* 1 гектар = 0,01 км²;
* 1 шаршы миля = 2,589 988 км²;
* 1 акр = 0,004 047 км².

## Қызықты мәліметтер
* Египеттің ауданы 1 млн км² құрайды (1,001450 км²).

Санат:Аудан өлшемдері
Швейцария франкі

**Швейцария франкі** (валютаның коды ISO 4217 CHF, немесе 756) — Швейцария және Лихтенштейннің ұлттық валютасы.

## Банкноттары мен тиындары

### Банкноттары
10, 20, 50, 100, 200 және 1000 франктық банкноталар шағарылады.
Банкноттарда:
* 10 франк — Ле Корбюзье (Жаннере, Шарль Эдуард)
* 20 франк — Артюр Онеггер
* 50 франк — Софи Таубер-Арп
* 100 франк — Альберто Джакометти
* 200 франк — Шарль Фердинанд Рамю
* 1000 франк — Якоб Буркхардт суреттелген.

### Тиындары

## Тағы қараңыз
* Швейцария франкі (Банкноттар)   

Санат:Швейцария
Цюрих

**Цюрих** (, ) — Цюрих көлінің жағалауында орналасқан Швейцарияның солтүстік-шығысындағы қала. Цюрих кантонының астанасы. Халық саны бойынша мемлекеттің ең ірі қаласы, агломерациялық есептеулер бойынша қаладағы халық саны 1,09 миллионға дейін жетеді. Қалада Клотен халықаралық әуежайы бар.

Цюрих қаласы 2011 жылы *Monocle* британдық журнал пайымдауы бойынша әлемдегі ең үздік 25 қалалар қатарында 2-ші орынға лайық деп жарияланды (бірінші орында - Хельсинки, үшінші орында - Копенгаген).

## Тарихы
## Географиясы
## Халқы

### Атақты тұрғындары
* 1909 - 1914 жылдары аралығында атақты ғалым, физик Альберт Эйнштейн осы қалада тұрған.

## Өнеркәсібі
## Оқу орындары
## Тарихи ескерткіштері

## Бауырлас қалалар
*  Сан-Франциско, АҚШ
*  Куньмин, Қытай

## Тағы қараңыз
* Швейцария қалаларының тізімі

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Қаланың ресми сайты
* Цюрих қ. Клотен халықаралық әуежайының ресми сайты

*
Санат:Швейцария қалалары
Женева

**Женева** (, , ) — Швейцарияның оңтүстік-батысындағы қала, француз тілді Женева кантонының орталығы. Тұрғындар саны 12 589 мың адамды құрайды (2017 ж). Елдегі ірілігі бойынша екінші үлкен шаһар. Женева көлінің жағасында, Франция шекарасына жақан жерде орналасқан.

Қалада көптеген халықаралық ұйымдардың штаб-пәтерлері орналасқан. Солардың ішінде Біріккен Ұлттар Ұйымының еуропалық бөлімшесі, Қызыл Крест халықаралық комитеті, Дүниежүзілік Сауда Ұйымы, Дүниежүзілік Денсаулық Сақтау Ұйымы, ал 1946 жылға дейін Ұлттар Лигасы бар.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

* Женева ресми сайты
* Женева «Куантран» халықаралық әуежайының ресми сайты
* Женева мұражайлары 

*
Санат:Швейцария қалалары
Базель

250px|thumb|Картада орналасуы
thumb|353px|Базель көрінісі
**Базель** (, , , ) — Швейцариядағы қала, Базель-Штадт жартылай контоны әкімшілік орталығы. Осы қалада Швейцарияның ең ескі Базель университеті орналасқан (1460).

## Тарихы
Бастапқыда бұл маңайды келттік раурацтар тайпасы мекен еткен..

Швейцариядаға ең алғашқы Базель университетінің іргесін ІІ Пием Папа қалаған. 1501 жылы Базель Швейцар конфедерациясына қосылған. Университетте оқытушы қызметін атқарған (1521-29) Эразм Роттердамский кезінде қала гуманизм мен Реформацияның орталығына айналған. Маңызды сауда және өнеркәсіп орталығы, өзен порты. Мемлекеттік тілі – неміс тілі, діні –протестантизм.

## Географиясы
Базель - Швейцарияның солтүстік-батысында орналасқан қала. Қала Франция және Германиямен шекаралас Рейн өзенінде орын тепкен.

## Халқы
Тұрғын саны – 166 558 адам (2000; қала маңындағы халық санын қосқанда 402 387 адам). 
### Атақты тұрғындары

## Өнеркәсібі

## Оқу орындары

## Тарихи ескерткіштері

## Тағы қараңыз
* Швейцария қалаларының тізімі

## Сілтемелер

* Ресми сайт 

## Дереккөздер


Санат:Базель-Штадт қалалары
Санат:Рейн бойындағы қалалар
Санат:Базель
Санат:Азат қалалар
Берн

**Берн** ( , , , ) — Швейцарияның Берн кантонында орналасқан коммуна. Берн округінің құрамына кіреді.

2011 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 134 000 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 51.6 км² шамасында. Ресми идентификациялық коды — *351*, пошта индексі — 3000-3030.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Ресми сайты

Санат:Берн елді мекендері
Санат:Еуропа елордалары
Санат:Берн
Лозанна

**Лозанна** () Швейцарияның батысында орналасқан француз тілді Во кантоны мен Лозанна әкімшілік ауданының астанасы. Лозана Женева көлінің жағасында орналасқан екінші ірі қаласы және Швейцариядағы бесінші.

## Ауа райы

## Спорт
left|50px
Лозанна қаласында Халықаралық олимпиада комитетінің штаб-пәтері орналасқан.. Сонымен қатар, қалада ХОК қолдауымен Олимпиада мұражайы жұмыс істейді.

Лозаннадағы ХОК-пен мойындалатын халықаралық спорттық федерацияларының тізімі:
* Халықаралық бейсбол федерациясы
* Халықаралық бобслей және шаңғы спорты федерациясы
* Халықаралық жүзу федерациясы
* Халықаралық волейбол федерациясы
* Халықаралық гимнастика федерациясы
* Халықаралық есу федерациясы
* Халықаралық каноэ федерациясы
* Халықаралық ат спорты түрлері федерациясы
* Халықаралық әуесқой бокс федерациясы
* Халықаралық үстел теннисі федерациясы
* Халықаралық спорттық би федерациясы
* Халықаралық садақтан ату федерациясы
* Халықаралық семсерлесу федерациясы
* Халықаралық көгалдағы хоккей федерациясы
* Халықаралық конькишілер одағы

## Тағы қараңыз
* Швейцария қалаларының тізімі

## Дереккөздер

Санат:Швейцария елді мекендері
Санат:Лозанна
Парламенттік республика

thumb|400px|right|Парламенттік республикалар қызғылт сары түсті

**Парламенттік республика** — парламенттің өкілеттігі басымырақ болып келетін республиканың бір түрі.

### Бірпалаталы жүйе
Төмендегі кестеде бір ғана палатадан құралған парламенті бар елдер көрсетілген.

Санат:Билік формалары
Санат:Саяси терминология
Санат:Либерализм
Санат:Демократия