Қазақша күнтізбе

**Қазақша күнтізбе** – қазақ халқының дәстүрлі уақыт өлшеу жүйесі, ол табиғат құбылыстарына, шаруашылық цикліне және мал шаруашылығына негізделген. Қазақтың дәстүрлі күнтізбесі ай мен күннің қозғалысына қарай есептеліп, көшпелі өмір салты мен табиғатпен тығыз байланыста дамыды. Бұл күнтізбе тек уақытты ғана емес, халықтың тұрмыс-тіршілігін, салт-дәстүрін және шаруашылық қызметін үйлестіруде маңызды рөл атқарды.

## Тарихы
Қазақ халқының күнтізбесі ежелгі түркілік және шығыс халықтарының уақыт есептеу жүйесімен тығыз байланысты. Қазақтар табиғаттағы өзгерістерді бақылап, уақытты жылдың төрт мезгіліне, айларға, апталарға және күндерге бөлді. Көшпелі өмір салты мал шаруашылығына негізделгендіктен, жыл мезгілдерін анықтау, малды жайлауға шығару мен қыстауға көшіру сияқты маңызды шаруалар күнтізбеге байланысты болды.

Ежелгі қазақ күнтізбесі шығыс күнтізбесіне негізделіп, 12 жылдық циклмен есептелді. Әр жылға бір жануардың аты беріліп, ол халық арасында кеңінен қолданылды.

## Жыл мезгілдері мен айлар
Қазақ күнтізбесінде жыл төрт мезгілге бөлінеді:

* **Көктем:** Наурыз, Сәуір, Мамыр
* **Жаз:** Маусым, Шілде, Тамыз
* **Күз:** Қыркүйек, Қазан, Қараша
* **Қыс:** Желтоқсан, Қаңтар, Ақпан

Әр айдың атауы табиғатпен, шаруашылықпен байланысты қойылған. Мысалы, *Наурыз* – жаңа жылдың басы, ал *Қараша* – күн суытып, қара суық басталатын уақытты білдіреді.

## Ай атаулары мен мағыналары
Қазақша ай атаулары табиғат құбылыстарына, мал шаруашылығына және халықтың күнделікті өміріне байланысты қойылған:

# **Наурыз** – Жаңа жылдың басы, көктемнің алғашқы айы. «Наурыз» сөзі парсы тілінен аударғанда «жаңа күн» деген мағынаны білдіреді.
# **Сәуір** – Көктемнің ортасы, мал төлдеп, дала көктей бастаған кезең.
# **Мамыр** – Табиғаттың толық гүлдену кезеңі.
# **Маусым** – Жаздың басталуы, жайлауға көшу уақыты.
# **Шілде** – Жаздың ортасы, күннің ең ыстық кезі.
# **Тамыз** – Жаздың соңы, егін жинау кезеңі.
# **Қыркүйек** – Күздің алғашқы айы, құстардың жылы жаққа қайтуы басталады.
# **Қазан** – Малдың қоңданып, қысқа дайындалу кезеңі.
# **Қараша** – Күн суытып, алғашқы қар түсетін уақыт.
# **Желтоқсан** – Қыс мезгілінің басталуы, аяз бен боранның алғашқы белгілері.
# **Қаңтар** – Қыс ортасы, ең суық ай.
# **Ақпан** – Қыстың соңғы айы, «ақ аяз» кезеңі.

## Халықтық уақыт өлшемдері
Қазақ халқы күнделікті тұрмысында уақытты дәл өлшейтін құралдарды пайдаланбағанымен, табиғат құбылыстары арқылы уақытты анықтаған.

* **Таң сәрі** – күн шықпас бұрынғы уақыт.
* **Күн арқан бойы көтерілді** – күннің көкжиектен сәл көтерілген кезі (шамамен таңғы 9-10).
* **Тал түс** – күннің дәл төбеге келген кезі (шамамен түскі 12).
* **Екінті** – күннің батысқа еңкейген кезі (шамамен түстен кейінгі 3-4).
* **Ақшам** – күн батып, қараңғылық түсе бастаған кез.
* **Құптан** – толық қараңғылық түскен уақыт.

## Халықтық күнтізбе ерекшеліктері

# **Наурыз** – Жаңа жылдың басы. Күн мен түн теңелетін күн.
# **Үркердің батуы** – жаздың басталғанын білдіреді.
# **Құс қайтуы** – күздің келу белгісі.
# **Киіктің матауы** – қыстың күшіне ену уақыты.

## Қазіргі қолданысы
Бүгінде қазақтың дәстүрлі күнтізбесі күнделікті өмірде сирек қолданылса да, халықтың салт-дәстүрінде, ұлттық мерекелерінде және тұрмыстық әдеттерінде сақталып келеді. Мысалы, Наурыз мейрамы, мүшел жас, соғым уақыты мен төлдеу кезеңдері әлі күнге дейін халықтың тұрмысында ерекше орын алады.

## Қорытынды
Қазақша күнтізбе – халықтың табиғатпен етене байланысының айқын көрінісі. Ол тек уақытты есептеу жүйесі ғана емес, мәдениет пен салт-дәстүрдің ажырамас бөлігі. Бүгінгі таңда бұл күнтізбе тарихи-мәдени мұра ретінде зерттеліп, ұлттық болмысымызды айқындайтын құндылық ретінде танылуда.

## Дереккөздер

* Қойшығараұлы, М. (2006). *Түркі өркениеті: ежелгі дәуірден бүгінге дейін.* Алматы: Атамұра баспасы.
* Сейіт, К. (2008). *Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары.* Алматы: Ана тілі баспасы.
* Әбішев, Қ. (2012). *Қазақтың халық күнтізбесі.* Алматы: Қазақстан баспасы.
* Қазақ энциклопедиясы (2015). *Қазақтың дәстүрлі күнтізбесі.* Алматы: Қазақ энциклопедиясы баспасы.
* Тұрсын, Ж. (2010). *Қазақтың мүшел жастары мен уақыт өлшемі.* Нұр-Сұлтан: Фолиант баспасы.