open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Өркен Қабыкенқызы Мамақова

**Өркен Қабыкенқызы Мамақова** (1953 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы, Шемонаиха ауылы) – суретші, Қазақстан суретшілер Одағының мүшесі (1985). Алматы өнер училищесін бітірген (1970). 2003 жылдан Қазақстан суретшілер Одағының Қызылорда облысы бөлімшесін басқарады. Шығармашылық қызметінде көптеген майлы бояумен салынған картиналарды, сәнді ұлттық киімдерді дүниеге келтірді. Мамақова өз шығармаларында табиғат көріністерін, ауылдың тыныс-тіршілігін, Арал мен Бөген, Қаратау жоталарын бейнелеген. Алматы қаласында өткен іскер әйелдер форумында «Қанатты әйел» атағын иеленген (2000). «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» мерекелік медалімен марапатталған.

## Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Дүйсенбай Мақанов

**Дүйсенбай Мақанов** – колхоз құрылысын ұйымдастырушылардың бірі, еңбек ардагері, Социалистік Еңбек Ері (1958). 1909 жылы бұрынғы Целиноград облысы, Целиноград ауданы, Егінді ауылында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1928 жылы ұжымшарға мүше болып кіреді. 
* 1931-1942 жылдары Алматы облысы, Октябрь кеңшарында админ қызметте болған. 
* 1942-1945 жылдары Ұлы Отан соғысында, майданда болады.  
* 1946-1961 жылдары қой өсіретін Қазалы кеңшарының басшысы болады. 
* 1961 жылыдан Алматы облысы, Бұлақты кеңшарына басшылық етеді.

## Марапттары
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1958)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Мансұр мен Дәмеқыз айтысы

**Мансұр мен Дәмеқыз айтысы** – қазақ сөз өнері тарихындағы әдеби байланыс мұраларының бірі. Дәме Тобағабылқызы 19 ғасырдың 2-жартысы мен 20 ғасырдың бас кезінде қарақалпақ халқына танымал ақын болған. Айтыс 1910 жылы Қарақалпақстандағы Сарыбел деген жердегі үлкен тойда өткен. Екі ақынның бұл сөз сайысын М.Бекежанов кейін айтыс-дастан үлгісімен жазып шыққаны аңғарылады. Себебі, айтыстың тұтас құрылымында осы айтыстың тарихын, тойдың өткен уақытын, елдің жайын баяндайтын оқиғалар қамтылған. Айтыстың алғашқы бөлімінде қазақ пен қарақалпақ халықтарының шектес қоныстары (Қызылқұм, Қарақұм, Жаңадария, т.б.) мен Дәмелі қыздың кескін-келбеті жырланады. Екі ақын Сыр бойы қазақтарының отырықшылық, егіншілік кәсіптері мен қарақалпақ халқының тұрмыс-тіршілік салттарын сөз етеді. Айтыс мәтіні «Айтыс» (1942, 1964) жинағында және Н.Бекежановтың жинақтарында (1956, 1982) жарияланды.

## Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"

Санат:Әдебиет
Өмірбек Марсалиев

**Өмірбек Марсалиев**  (20.10.1946 жылы туған, Жаңақорған кенті) – сазгер-әнші. Қызылорда педагогикалық институтытын (Қорқыт Ата атындағы мемлекттік университеті) бітірген (1969). 1972 жылдан Әлшекей атындағы өнер мектебінде мұғалім, директордың орынбасары, директоры қызметтерін атқарып келеді. Марсалиевтың 50-ден аса әні бар. Олардың ішінде «Аталар даңқы», «Ұстазым» (сөзі Р.Әділбековтікі), «Жаңақорған вальсі» (сөзі А.Сопыбековтікі), «Ән-ғұмыр» (сөзі Ә.Өтебаевтікі), «Ұмытпаңдар» (сөзі М.Көкеновтікі), «Аңсау» (сөзі Б.Тәжібаевтікі), «Кешегі арман он жеті» (сөзі З.Елғондиеванікі), т.б. әндері жұртшылыққа кеңінен танымал. Бірқатар әндері «Ауыл кеші көңілді» және «Жастық шақ әуендері» ән жинақтарына енген. ҚР Білім және ғылым министрлігінің «Білім үздігі» белгісімен, Бүкілодақтық көркемөнерпаздар байқауының алтын, күміс жүлделерімен марапатталған.

## Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Санат:1946 жылы туғандар
Мұстафа Матаев

**Мұстафа Матаев**  (13.05.1933 жылы туған, Қазалы қаласы  – 16.04.2017 жылы қайтыс болған, Қызылорда қаласы) – философ-ғалым, философия ғылымдарының кандидаты (1967 ж.), профессор (1995 ж.), «ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері» (2003 ж.), ҚР Әлеуметтік ғылымдар академиясының құрметті академигі (1996 ж.), Халықараралық педагогикалық білім беру ғылым академиясының толық мүшесі (2005 ж.). ҚазМУ-дың (ҚазҰУ) философия факультетін (1955 ж.), КОКП ОК жанындағы Қоғамдық ғылымдар академиясының аспирантурасын (1967) бітірген. Еңбек жолын Қазалы ауыл шаруашылық техникумында оқытушылықтан бастаған. 1961 – 64, 1967 – 69 жылдары Қазақстан КП Қызылорда обкомының лекторлар тобының жетекшісі қызметін атқарды. 1969 жылдан Қызылорда педагогикалық институтында(қазіргі Қызылорда университеті) философия кафедрасының меңгеушісі (1969–1980 жж.), филология факультетінің деканы (1980–1992 жж.), Құқықтану кафедрасының меңгерушісі (1992–2002 жж.) қызметтерін атқарған. 2002 жылдан осы кафедраның профессоры, құрметті меңгерушісі болған. Матаев 60-тан астам ғылыми, әдістемелік еңбектің, сондай-ақ 5 кітаптың авторы. «Ерен еңбегі үшін», т.б. медальдармен, «Ы.Алтынсарин», «ҚР-ның ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгілерімен марапатталған. Қызылорда облысы, Қазалы ауданының Әйтеке би кентіндегі мектепке есімі беріліп, ескерткіш бюст орнатылған (2022 ж.). Қызылорда қаласының (2009 ж.), Қазалы ауданының (2011 ж.) құрметті азаматы.

## Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Жақыпбек Махамбетов

**Жақыпбек Махамбетов**  (1912, жылы туған, Сырдария ауданы) – 2-дүниежүзілік соғыс ардагері, Кеңес Одағының Батыры (22.2.1944). 1943 жылы ақпанда Қызыл Армия қатарына шақырылды. 1943 жылы қазан айында Днепр үшін болған шайқаста пулеметші Махамбетов асқан ерлік үлгісін көрсетті. Немістің ірі калибрлі зеңбірегін, бір танкісі мен үш автокөлігін жойып жіберіп, 90-ға тарта жаудың көзін құртты. Соғыстан кейін Сырдария, Тереңөзек аудандарында ұжымшар, ауылдық кеңес төрағасы, кеңшар бөлімшесінің басқарушысы болып қызмет атқарды. 

## Дереккөздер

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:1912 жылы туғандар
Санат:1944 жылы қайтыс болғандар
Махамбетов

**Махамбетов** — Қызылорда облысы Қызылорда қалалық әкімдігіне қарасты ауыл, Ақсуат ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Қызылорда қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 12 км жерде, Сырдария өзенінің сол жағалық аңғарында орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 2386 адам (1215 ер адам және 1171 әйел адам) болса, 2009 жылы 3780 адамды (1957 ер адам және 1823 әйел адам) құрады.

## Тарихы
1934 жылы құрылған Жасқайрат, Жаңатұрмыс, Киров, Қызылорақ, Қызылқұм, Қарақожа, Батпаққара ұжымдық шаруашылықтары негізінде 1950 жылы  ұжымшар болып қайта құрылды. 1972 жылдан ұжымшар көкөніс және сүт өндіреді. 1997 жылдан ауылда бидай, күріш, көкөніс өсіретін бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. Ауылға 1994 жылы осы өңірден шыққан Кеңес Одағының Батыры Ж.Махамбетовтың есімі берілді.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда қалалық әкімдігі елді мекендері
Қуаныш Мәдібекұлы Маханбет

**Қуаныш Мәдібекұлы Маханбет** (1955 жылы туған, Сырдария ауданы Амангелді ауылы) – журналист. ҚазМУ-дың (ҚазҰУ) журналистика факультетін бітірген (1982). Еңбек жолын 1982 жылы Торғай облысы «Торғай таңы» газетінен бастап, 1983 – 87 жылы Торғай облысы Қима ауданы «Дала таңы» – «Степная заря» газеті редакторының орынбасары, редакторы қызметтерін атқарған. 1987 – 88 жылдары Қызылорда облысы «Ленин жолы» газетінде тілші, 1988 – 91 жылы Қызылорда облыстық партия комитетінде идеология бөлімінде кеңесші, сектор меңгерушісі, бөлім бастығының орынбасары, 1991 – 96 жылдары облыстық кеңестің, облыстық әкімшіліктің бұқаралық ақпарат және қоғамдық келісім бөлімінің меңгерушісі, облыс әкімі, баспасөз қызметінің басшысы қызметтерін атқарған. 1996 жылдан Қызылорда «Полиграфия» өндірістік бірлестігінің бас директоры, «Қызылордаполиграфия» ААҚ-ның президенті. Маханбет «Сыр өңірі тарихы», «Сыр елі: бетбұрыс белесінде («Земля Сыра: шаг к развитию)», «Мемлекеттік идеология», «Қызылорда облысы» («Кызылординская область») кітаптарының, «Қазақфильм» киностудиясы шығарған «Сыр өңірі» («Земля Сыря») атты публицистикалық деректі фильмнің авторы. Қазақстан Журналистер одағы сыйлығын алған.

## Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Айса Маханбетов

**Айса Маханбетов**  (1917, Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданы 15-ауыл – 1989) – қайраткер. Қазақстанға еңбегі сіңген зоотехник (1965) 1938 – 40 жылдары Ашғабад ауыл шаруашылық институтында оқыды. 1940 жылы әскер қатарына шақырылып, одан әрі 2-дүниежүзілік соғысқа қатысты. 1945 – 51 жылдары аралығында Түрікменстандағы «Красное Знамя» кеңшарында бас зоотехник болды. 1951 – 60 жылдан Шымкент қаласындағы «Қазсовхоз қаракөлтресінің» бас зоотехнигі, трест директорының орынбасары қызметінде болды. 1960 жылы Қызылорда облысы Кеңесі төрағасының орынбасары, облыстық партия комитеті ауыл шаруашылық бөлімінің меңгерушісі, 1971 – 78 жылдары осы облыстық ауыл шаруашылық басқармасының бастығы болды. 1973 жылы қаракөл қойының жаңа тұқымының авторы. 1978 жылы республикалық дәрежедегі зейнеткерлікке шықты. Маханбетов Ұлы Отан соғысының бірнеше орден, медальдарымен марапатталған. 1956 жылы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің «Құрмет» грамотасымен, 1963 және 1966 жылдары екі рет «Құрмет белгісі», 1971, 1973 жылы Еңбек Қызыл Ту ордендерімен марапатталды.

## Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"
Тұрғанбай Маханов

**Тұрғанбай Маханов**  (27.03. 1939 жылы туған, Сырдария ауданы, Бірқазан ауылы) – дәрігер, медицина ғылымдарының кандидаты (1973 ж.). Ақтөбе медицина институтын бітірген (1963 ж.). Еңбек жолын Жалағаш ауданындағы орталық ауруханада дәрігер-хирург болып бастаған. 1965 – 1976 жылдары облыстық денсаулық сақтау бөлімі меңгерушісінің орынбасары, облыстық аурухананың травматология бөлімшесінің травматологі, 1976 – 1998 жылдары облыстық аурухананың бас дәрігері, облыстық денсаулық сақтау басқармасының бастығы, Облыстық медицина орталығының директоры (1998 – 2003 жж.) қызметтерін атқарған. Облыстық медицина орталығының «Құрметті директоры» (2005 ж.). Оның бастамасымен облыстық диагностикалық орталық салынған (1992 ж.). Маханов 30-дан астам ғылыми жұмыстың, 1 монографияның, 8 кітаптың авторы. Оның басшылығымен облыс және ҚР дәрігерлерінің 5 ғылыми жинағы жарық көрді. Бірнеше рет қалалық және облыстық Кеңестің депутаты, КСРО халық депутаты (1989 ж.) болып сайланды. «Құрмет белгісі» (1971 ж.), «Халықтар достығы» (1981 ж.),  "Құрмет" (2002 ж.) ордендерімен, медальдармен,  "КСРО Денсаулық сақтау ісінің үздігі" (1968 ж.), "Қазақ КСР-інің еңбек сің. дәрігері" (1982 ж.), "Облыстың құрметті қайраткері" белгілерімен марапатталған.Қызылорда облысының (2007 ж.), Жалағаш ауданының (2007 ж.) құрметті азаматы. 

## Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Махмұт Ишан Нығаметұлы

**Махмұт Ишан Нығаметұлы**  (1894 , Жаңақорған ауданы– 1982, Жаңақорған ауданы, Жаңарық ауылы) – діндар ғұлама, Айқожа ишанның шөбересі. Бұхара медресесін бітіріп, көздерінен сусындатқан ол елге келіп, имандылықты насихаттаған. Мешіт ашып, шәкірт тәрбиелеген. Жеке басының қасиеттілігі мен білімділігінің арқасында халық алдында зор беделге ие болған. Жергілікті жұртшылықпен қатар даңқын естіп, ілімін мойындаған Өзбекстан, Тәжікстандағы діндар қауым оны өздеріне ұстаз, пір тұтқан. Кеңес өкіметі тұсында өзге республикалардан іздеп келген діндарлар Махмұт ишанның үйіне ғаріп-қасір, момын жандар ретінде жылдап жатып, ілім үйренген. Кеңес өкіметінің қуғын-сүргініне ұшыраған. 1933 жылы Сібірге айдалып, 1951 жылы ғана елге оралған. Ол намаз оқып, дұға қылған шақта түрме есігі ашылып тұратындығы жайлы ресми орындардың деректері сақталған. 

## Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Иван Федорович Махорин

**Иван Федорович Махорин**  (1916 ж. Атырау облысы, Индер ауданы, Горы с., 1998 ж. Ресей Воронеж қ.)– жауынгер, Кеңес Одағының Батыры. Соғысқа дейін Қарақалпақстанда жұмыс істеген Қызыл Армия қатарына 1942 жылы шілде айында шақырылды. Қызыл Тулы 6-гвардиялық атқыштар дивизиясы құрамында Орталық және 1-Украина майдандарында шайқасты. Орталық майданның 13-армия жауынгерлері Днепрден өту ұрыстарын 1943 жылы 22 қыркүйекте бастады. Бірінші болып ұрысқа гвардия сержанты Махориннің пулемет бөлімшесі кіріп, оң жағалық плацдармды ерлікпен қорғады. 

Соғыстан кейін Қызылорда қаласындағы «Қызылордақұрылыс» тресінде жемісті еңбек етті.

## Дереккөздер

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:1916 жылы туғандар
Санат:Индер ауданында туғандар
Санат:1998 жылы қайтыс болғандар
Санат:Воронежде қайтыс болғандер
Мәдениет каналы

**Мәдениет каналы** – Сырдарияның сол аңғарында орналасқан. Қызылжарма ауылы тұсынан солға бөлінетін канал, 1961 жылы салынған. 

## Гидрологиялық сипаты
Су өткізгіштігі 44 м3/с, ұзындығы 87,2 км, бойындағы гидротехникалық құрылыстардың жалпы саны 44. Канал суы Мәдениет ауылының 27872 га егістігін, бау-бақшасын және шабындық жерлерін суғарады және суландырады. Бұдан басқа 899-бекет жанында, Қызылжарма ауылы тұсында ұзындығы 384,7 км, су өткізгіштігі 226 м2/с болатын сол жағалық үлкен канал бар.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысы каналдары
Мәдіқожа

**Мәдіқожа** (Диуана)   – әулие. 17 ғасырдада Сыр өңірінде өмір сүрген оқымысты, көріпкел әулие, керемет иесі болған жан. Белгілі шежіреші Ләтиф Әбдіқайымұлының деректері бойынша Мәдіқожа Түркістан өлкесіндегі Қожа Ахмет Иасауиден кейінгі екінші тұлға. Ол кісінің кереметі Киік, Бүркіт, Жолбарыс бейнесінде болған. 10 мың қолмен Жоңғар қалмақтарын бастап Балқаш пен Қаратауды, Түркістан, Сайрам, Ташкентті басып алған жоңғар хандығының билеушісі Қалдан Серенді тоқтатып, кереметімен қазақ жерін баспайтындай етіп, бетін қайтарған.
Мәдіқожа бабаның Мәді (Махди) деген атпен бізге жетуінде де бабаның даңқын арттыра түскен үлкен тарихи сыр жатқандай. Бұл сөз араб тілінде – жарылқаушы, құтқарушы деген мағына береді. Ол кейбір діни ағымдарда «жасырын имам» (көрінбейтін имам) деген ұғымды беріп, ақыр заманның алдында қайта шығып, елде теңдік, шындық орнататын тұлға ретінде, кейін «махдизм» деген ілімге айналған. Сондықтан бабамыздың Мәді деп аталуы – оның халықты ұлы да игі істерге бастайтын тарихи тұлға болуымен дәлелденеді. Нұралы Өсерұлының, Мұхамеджан Тынышбаевтың, Қазақстан ҰҒА жанындағы Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының жетекші қызметкері И.К. Ерофееваның ғылыми-зерттеу еңбектерінде Мәдіқожа туралы деректер бар. Мәдіқожадан (Диуана) Қожжан, Қылыш, Пірзада, Бақмұхаммед атты ұлдары тарайды. (Диуана) Бабаның ұрпақтары Сырдария ауданының Жетікөл елді мекенінде Мәдіқожаға арнап  ескерткіш пен мешіт ашты.
## Сілтемелер
* "Сыр елі энциклопедиясы"

Санат:XVII ғасыр
Санат:Сопылық
Әмір Мәжитов

**Әмір Мәжитов**  (22.4.1937, Жаңақорған ауданы Тоқтамыс ауылы – 14.3.1993, сонда) – режиссер, драматург, ақын, әнші. Ташкенттегі ауыл шаруашылық институтын, Қызылорда пед. ин-тын (Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті) сырттай бітірген. М. Әуезовтің «Айман-Шолпан» пьесасында Арыстан, «Қаракөзде» Сырым рөлдерін ойнаған. Кейінгі жылдары Жаңақорған және Бірлік театрларының режиссері болып, М. Әуезовтің «Еңілік-Кебек», Ғ. Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш – Баян сұлу», Қ. Мұхамеджановтың «Құдағи келіпті», «Өзіме де сол керек», «Бөлтірік бөрік астында», О. Бодықовтың «Қарақұм трагедиясын» сахналаған. Мәжитовтың азапты жылдардағы ауыл өмірін суреттейтін «Бір үзім нан», М. Көкенов жайындағы «Бәйтерек», т.б. пьесалары, 2-3 дастан, өлеңдері бар.

## Тәушен Әбуова туралы Фильм
2008- — «Әмір Мәжитов - Жаңакорғанан» режиссері: Қ.Умаров
:Жанр: “Деректі фильм” Өндіріс: ИП Умаров К. Н.

## Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Мәлік Мәжіғұлов

**Мәлік Мәжіғұлов**  (17. 8. 1891, бұрынғы Қазалы уезі Қуаңдария болысы. 4-ауыл – 27. 8. 1928, Қармақшы ауылы) – қоғам қайраткері. Қармақшыдағы түземдік мектепті, 4- сыныптық училищені бітірген (1914). 1914 – 21 жылдары Арал почта-телеграф конторында, Қармақшы ауданы кеңес, партия органдарында қызмет етті. 1921 – 22 жылдары елде коммуналар мен артельдерді ұйымдастыруға басшылық жасады. 1923 – 24 жылдары Қазалы уезінде басқарма бастығы, уездік атқару комитетінің сауда бөлімінің бастығы, Ташкенттегі облыстық жер-су басқармасының төрағасы, Сырдария губерниясы сауда басқармасының бастығы болды. 1925 жылы Түркістан Республикасындағы Қазақстан өкіметінің өкілі ретінде республика аймағын межелеу ісіне қатысты. 1926 – 28 жылдары Түркістан уезі атқару комитетінің төрағасы, Қазалы, Түркістан уездері кеңесінің мүшесі, Шымкент тұтынушылар кооперативі қоғамының төрағасы, Қазалы уезінде өкіл қызметтерін атқарды. 

## Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Рахмет Мәзқожаев

**Рахмет Мәзқожаев**  (1881, қазіргі Сырдария ауданы Амангелді ауылы – 23.9.1976, сонда) – халық ақыны. Ұзақ жылдар бойы ұжымшарда өндіріс бригадирі болып істеген. Н.Бекежанов басқарған концерттік-эстрадалық бригада құрамында өнерін көрсетті. Соғыстан кейінгі  жылдарда облыстық, республикалық айтыстарда Е.Қандековпен, Ә.Жүргенбаевпен, Ө.Жайлауовпен өнер сайысына түсті. Бірнеше жыр-дастан, терме-толғауларды жырлап, насихаттаған. Мәзқожаевтың «Қойдың арызы», «Қызыл сиырдың арызы», «Малдарды шақыру», «Сырдария сағасы» деген өлеңдері «Пернедегі термелер» (1965), Ө.Жайлауовпен айтысы «Айтыс» (3-т. 1966) жинақтарында жарияланған. Бүкіл түркі халқына кең тараған «Көрұғлы» дастаны (1973) Мәзқожаевтың нұсқасы бойынша жеке кітап болып басылды.

## Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Әнел Әбдірасылқызы Мәмбеева

**Әнел Әбдірасылқызы Мәмбеева**  (15.5.1922, Қызылорда облысы, Шиелі ауданы) – кәсіби аурулар саласындағы ғалым, медицина ғылымдарының докторы (1976). Қазақ медициналық институтын (ҚазҰМУ) бітірген (1943). 1944 жылдан КСРО ҒА Қазақ бөлімшесінің (Қазақстан ғылым академиясы) Өлкелік патология институтында аспирант, аға ғылыми қызметкер, 1974 – 78 жылдары КСРО Медицина ғылым академиясының Тағам институты Қазақ бөлімінде аға ғылыми қызметкер болған. Мәмбеева қорғасынның ішек-қарынға, оның жиырылу, сіңіру, фермент әсерінен ыдырату қабілетіне тигізетін әсерін зерттеп, ол процестердің механизмін ашқан.

## Сілтемелер
* "Сыр елі энциклопедиясы"

Санат:Қазақ ғалымдары
Баобаб

thumb|Баобаб

**Баобаб** (лат. *Adansonіa dіgіtatа*) — бомбакс тұқымдасына жататын ең жуан ағаш. Баобаб – Африка саваннасына тән өсімдік, оны тропикалық аймақтарда жерсіндірген. Баобаб туысына жататын мұнан басқа 9 түрі Африкада, Мадагаскарда және Солтүстік Австралияда кездеседі, бірақ олар Баобабтан аласа болады. Баобабтың биіктігі 20 м-ден артық, діңі өте жуан (диаметрі 4 – 10 м). Жапырағы салалы, күрделі пішінді, ыстықта түсіп қалады. Ақ түсті, хош иісті, ірі гүлі (диам. 12 – 20 см) ұзын гүлтұғырына төмен қарай иіліп, дара орналасады. Гүлі жарқанаттар арқылы түнде тозаңданады. 

Жемісі – жеуге жарамды, етті, жұмсақ, шырынды, ұзындығы 40 см-дей қорапша. Баобабтың сүрегі жұмсақ, бос болғандықтан онда су қоры жиналады да, ағаш жиі шіриді, соның әсерінен ағаш діңі – қуыс болады. Баобабтың қабығынан арқан есетін, ау тоқитын, киім тігетін мата талшықтары алынады. 
Дүниежүзіндегі ең үлкен ағаштардың бірі болып саналатын Баобаб туралы естулеріңіз бар ма? Әлбетте, бұл ағашты білмейтін жан жоқ шығар...

Баобаб (латынша Adansonia digitata) - африкалық саванналарда өсетін ағаштың бір түрі. Әлемдегі ең жуан ағаш деген атаққа ие болатын өсімдіктің ұзындығы 18-25 метр болса, жуандығы орта есеппен 10 метрді құрайды. Осы өсімдіктің кейбір түрлерінің жуандығы 40-50 метр шамасында болуы мүмкін. Ғаламторда жарияланған мағлұматтарға сенетін болсақ, Баобабтың өмір сүру уақыты шамамен 1000-5500 жыл шамасында. Сандардағы үлкен айырмашылықты баобабтағы жылдық шығыршықтардың жоқтығымен түсіндіруге болады. Баобаб ағашының адамға тигізетін пайдасы жайлы сөз қозғасақ.

Баобаб жемісінің балдыры үлкен қоректі әрі пайдалы аминқышқылдарға, дәрумендер мен микро және макроэлементтерге, сондай-ақ табиғи қышқылдарға толы болады екен. Баобабтың жапырағы, балдыры мен дәндері емдік қасиеттерге ие. Бұл ағаштың үлкен құндылығы жоғары сапалы тағамдық балдырларда жатыр. Саваннада тұратын адамдар Баобабты "өмір ағашы" деп те атайды.

Баобабтың бірегей құрамы мен қасиеті бұл өсімдіктің АҚШ пен Еуропа тұрғындары арасында тағамдық қоспа мен әртүрлі биоқосылғыштар ретінде кең қолданылуына әкелді. Бөшке секілді үрленген ағаштың үлкен діңі жаңбырлы кезеңде жауған жауынды ішінде сақтай алады. Жуан ағаштың тамырлары жердің ішіне терең кіріп кеткендіктен, Баобаб құмды даулар мен үлкен желдерден қорықпайды. Құрғақшылық кезеңінде жапырақтар сарғайып, ағаш өз өмір сүруін тоқтатады. Тіпті, шыбын-шіркей мен термиттер ағашқа еш әсер ете алмайды - ағаш ыдыс жуатын жұмсақ шүберек секілді дымқылданып тұрады.

Баобабтың адамға әкелетін пайдасы зор. Оның жапырағын тамаққа қосады, қабығынан баулар, гамактар мен себеттерді тоқиды. Ағаштың діңі қуыстарға толы болғандықтан, жануарлар мен құстар өзге жыртқыштардан қорғану үшін сол жерлерде тығылады. Егер саванналарда өрт туындаса, дымқыл болып тұратын Баобаб жанбайды. Ағаштың діңі көптеген жануарлар мен құстардың мекеніне айналған.
 

## Дереккөздер


Санат:Құлқайырлар
Санат:Ағаштар
М. Мәметова атындағы Қызылорда гуманитарлық колледжі

**М. Мәметова атындағы Қызылорда педагогикалық жоғары колледжі**  – білім беру мекемесі. 1932 жылы ашылып, Қызылорда қазақ педагогикалық техникумы аталды, 1952 жылы осы техникум мен Қызылорда қаласына көшірілген Алматы педагогикалық училищесі негізінде Қызылорда қазақ қыздар педагогикалық училищесі ұйымдастырылды. Бастауыш класс мұғалімдерін, мектепке дейінгі тәрбие, музыкалық тәрбие мамандарын даярлады. Оқу мерзімі бастауыш сынып мұғалімдері, музыкалық бөлімдерінде 8 сыныптық. біліммен – 3 жыл 10 ай, орта біліммен 2 жыл 10 ай; мектепке дейінгі тәрбие бөлімінде орта біліммен – 1 жыл 10 ай. Күндізгі және сырттан оқыту бөлімдері жұмыс істеді. 1992 жылдан М.Мәметова атындағы жоғары қазақ педагогикалық колледжі, 1999 жылдан М.Мәметова атындағы гуманитарлық колледжі – қазыналық кәсіпорын. Оқу орны жаңа заманға сай 12 жаңа мамандық бойынша мамандар даярлады.2015–2018 жылдары «Мектепке дейінгі ұйымдардың ағылшынша білімі бар тәрбиешісі», «Ағылшынша білімі бар математика пәні мұғалімі», «Ағылшынша білімі бар бастауыш білім беру мұғалімі», «Ағылшынша білімі бар физика пәні мұғалімі» мамандықтары қосылды. Оқу орнында бүгінде 208 оқытушы қызмет етеді. 1932–2022 жылдары бұл колледжді 25 589, оның ішінде тәуелсіздік жылдары 18 645 (72,8%) түлек бітіріп шықты. Қазіргі уақытта колледжде 22 мамандық 43 біліктілік бойынша студенттер білім алады.

## Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"

Санат:Қызылорда облысы колледждері
Бапкер (кәсіп)

[thumb|[Бапталған бүркіт]]
**Бапкер** — қыран құс, жүйрік атты күтіп-баптайтын адам. Ол — әрі сыншы, әрі емші, құсын аңға салуға, жүйрік атты бәйгеге қосуға қажет құрал-жабдықты өзі жасайтын әмбебап маман. 

## Дереккөздер



Санат:Мамандықтар
Банк ресурстары

[thumb|[неміс ақшасы]]
**Банк ресурстары** — банктегі кредиттік, т.б. да операциялар жасау үшін пайдаланылатын қаржылар жиынтығы. Банк ресурстарының құрылымы банктердің мамандану бағытымен (Ұлттық банк, коммерциялық банктер, инвестициялық банктер, т.б.) тығыз байланысты. Банк ресурстарына банктердің меншік қаржылары (жарғылық капиталы, резервтік қоры, т.б.) жатады. Оның бәрін банктер табыс табу мақсатына пайдаланады. Банк ресурстарының негізгі көзі — банк клиенттерінің салымы. Салымшыларды тарту үшін банктің жеткілікті көлемде меншік капиталы болуы тиіс. Банк ресурстарының негізгі бөлігі болып табылатын жарғылық капитал акция сату есебінен немесе құрылтайшылар салымы арқылы құралады. Ал, меншік капиталы — оның міндеттемелерінің сомасын шығарып тастағанда қалатын активінің құнына тең болады. Банктің меншік капиталын, яғни активінің құнын есептеу әдісін Ұлттық Банк белгілейді.     

## Дереккөздер



Санат:Экономика
Оспан Мәлібаев

**Оспан Мәлібаев**   (1899, қазіргі Сырдария ауданы О. Мәлібаев ауылы– 1984, сонда) – еңбек ардагері. 1920 – 25 жылы Ташкент, Бұхара қалаларында жұмыс істеп, Қызыл Армия қатарында болған. 1925 – 57 жылдары Сырдария ауданы «Қызыл диқан» ұжымшарында жұмысшы, бригадир, ферма меңгерушісі, 1957 – 63 жылдары ұжымшар, кеңшар төрағасы қызметтерін атқарды. Мәлібаев басқарған ұжымшар бірнеше мәрте Бүкілодақтық халық шаруашылық көрмелеріне қатысып, жүлде алды. Ленин, 2 мәрте Еңбек Қызыл Ту, Ұлы Отан соғысы ордендерімен, медальдармен марапатталған. 1992 жылы 30 қазанда кезінде ол басқарған шаруашылыққа  Мәлібаев есімі берілді.

## Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"

Санат:1899 жылы туғандар
Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:1984 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қызылорда облысы тұлғалары
Адам Мекебаев

**Адам Мекебаев** (19.4.1940, Ақжар ауылы, Қармақшы ауданы, Қызылорда облысы - 8 қыркүйек, 2014 ж., Алматы) – жазушы.

## Өмірбаяны
* 1960 жылы Қызылорда қаласындағы Н.Гоголь атындағы педагогикалық институтқа (қазіргі Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетіне) түсіп, 1962 жылы Алматыдағы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетіне ауысады. Қазақ мемлекеттік университетін (ҚазҰУ) 1965 жылы бітіреді.
* 1987 жылы Мәскеудегі Горький атындағы әдебиет институтының жоғары әдеби курсын бітірген . 
* 1965 – 1966 жылдары «Лениншіл жас» («Жас алаш») газетінде редактор болып істеген. 
* 1966 – 1971 жылдары Қызылорда облыстық Халық шығармашылығы үйінің директоры қызметін атқарды. 
* 1974 – 1975 жылдары Республикалық «Қайнар» редакциясында редактор. 
* 1975 – 1981 жылдары«Жазушы» баспасында редактор. 
* 1981 – 1982 жылдары Қазақ КСР Мәдениет министрлігінде қызмет атқарды. 
* 1983 – 1984 жылдары Қазақ КСР Мемлекеттік сценаристер алқасының кеңесшісі. 
* 1987 – 1992 жылдары «Жұлдыз» журналында редактор қызметін атқарды. 
* 1992 – 2002 жылдары «Қазақ әдебиеті» газетінде редактор. 
* 2002 – 2005 жылдары «Ақжелкен» журналында қызмет атқарды.

## Шығармалары
* 1965 жылы Қазақстан журналистер одағының мүшесі, 1977 жылы КСРО және Қазақстан жазушылар одағының мүшесі болды. 
Халқымыздың бұрынғы және бүгінгі тағдыры мен болашағы жайлы тереңнен тартып сөз қозғайтын, қазақ әдебиетінің көрнекті өкілі.

### Романдары:
* «Періште келіншек» (1982);
* «Дауылды жер» (1988); 
* «Құпия қойма» (2008).

### Повестері:
* «Жаза» (1970); 
* «Жадыра» (1970);
* «Жезтырнақ» (1973);
* «Кездік» (1973);
* «Аңызақ» (1978);
* «Жар жағалаған қыз» (1978); 
* «Жазғы демалыс» (1974);
* «Үйінен қашқан бала» (2007).

«Лебединная печаль», «Суховей» повестері Мәскеудің «Советский писатель» баспасынан орыс тілінде жарық көрді. 
### Өлеңдер жинағы:
* «Дала мінезі» (1976).

### Тарихи-философиялық еңбектері:
* «Ой түбінде жатқан сөз» (2003);
* «Мың жарым жылдық қате» (2003).

### Пьесалары:
* «Аяқталмаған айқас»; 
* «Жеті балл жер сілкініс».

## Марапаттары
* Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты (2005); 
* С. Садуақасов атындағы ҚР Журналистер одағы сыйлығының лауреаты (2000);
* «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған (2001);
* «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» медальдарымен марапатталған (2001);
* «Қазақстан Республикасы еңбегі сіңген қайраткері» (2013).

## Дереккөздер


Санат:19 сәуірде туғандар
Санат:8 қыркүйекте қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Халықаралық Алаш әдеби сыйлығының иегерлері
Санат:Жас Алаш қызметкерлері
Санат:Қайнар баспасы редакторлары
Санат:Жазушы баспасы редакторлары
Санат:Жұлдыз журналы редакторлары
Санат:Қазақ әдебиеті газеті редакторлары
Санат:Ақжелкен қызметкерлері
Санат:Қазақстан журналистер одағы сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қазақстан журналистер одағы мүшелері
Санат:КСРО жазушылар одағы мүшелері
Санат:Қазақстан жазушылар одағы мүшелері
Санат:Горький атындағы Әдебиет институты түлектері
Меңей батыр

**Меңей Мәлібайұлы** (1750, Қармақшы ауданы Қуаңдария ауылы – 1850, сонда) – батыр. 

Кіші жүздің **[[Шөмекей]]** руы *Бозғыл (Бозғұл)* бұтағынан шыққан.

1894 жылы Ресейде шыққан және одан кейін карталарда Меңей атты жер атауы көрсетілген.  Левшиннің жазбаларында орыс энциклопедиясының жүру бағытын айтқанда да осы Меңей батыр аты кездеседі. Белгілі ақын Т. Ізтілеуов «Ел қамын жеген ерлер» атты толғауында Меңей батыр жайлы айтылады.

*[[Шежіре]]: Меңей-Мәлібай-Тасболат-Досай-Нұртазалы-Зарлық-Торыбай-Бозғыл-Шомекей*

## Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Меңліаяқ Сәрменбайұлы

**Меңліаяқ Сәрменбайұлы**(1880, қазіргі Қармақшы ауданы Интернационал ауылы – 1954, Қызылорда қалалық әкімдігіне қарасты Абай ауылы) – халық ақыны. 15 жасында «сері жігіт» атанып, ақындығымен халыққа таныла бастайды. Меңліаяқтың ақындығының ұшталуына Кете Жүсіп, Керей Әбдіжаппар, Қаңлы Жүсіп, әсіресе, Сыр сүлейі Тұрмағамбеттің үлкен әсері болған. 1928 жылы ауқаттылар санатында жер аударылып, одан 1936 жылы оралады. 1937 жылы халық жауы ретінде тұтқындалып, 1943 жылы ақталады. Меңліаяқ қазақ халқының ауыз әдебиеті мұраларын жинаумен қатар толғау-өлең, хикаялар шығарған. Оның шығыс әңгімелерінің желісімен жазылған «Үш жігіт», «Екі қудың әңгімесі», «Төрт өнерпаз», т.б. поэмаларымен қатар «Бастан өткен өмір» «Жаңа әкім», «Әбділдаға көңіл қос» сонымен қатар «Жас туралы» пьесасы, «Қуанышты күн тоғызыншы май», «Кенесары – Наурызбайдың қысқаша тарихы», «Жасауыл қырғыны мен Айсарының жоқтауы», «Жанғабыл батырдың өлімі» атты деректі әңгімелері бар. 2000 жылы Меңліаяқтың мұрасы жеке кітап болып баспадан шықты. Меңліаяқ шығармалары М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының Қолжазбалар қорында сақтаулы.

## Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Карл Поппер

**Поппер Карл Раймунд** (28.7.1902, Вена — 1994, сонда) — ағылшын философы және социологы. Поппер оқытушылық қызметін Жаңа Зеландияда бастап, өмірінің көп бөлігін *Лондонның экономика және саяси ғылым мектебінде* өткізді. Негізгі еңбектері: “Ғылыми зерттеудің логикасы” (1935), “Ашық қоғам және оның жаулары” (1945, қазақ тілінде 2004), “Болжам және теріске шығару” (1963), “Объективті білім” (1972), т.б. Оның ғылыми жұмыстары негізінен *фальсификация принциптері*, *ашық қоғам тұжырымдамасы*, сондай-ақ әлеуметтік инженерияның жекелеген мәселелерін қамтиды. Поппердің іліміне сәйкес білімнің эмпирикалық және теориялық деңгейлері бір-бірімен тығыз байланыста болады. Кез келген ғылыми білімге болжалдық сипат, қателесушілік тән. Ғылыми білімнің дамуы батыл болжамдар ұсынып, оларды жоққа шығарудан тұрады, сол арқылы ғылыми мәселелер шешіледі. Әлеуметтік философия саласында Поппер марксизм ілімін сынға алып, қоғамдық дамудың объективті заңдылықтарын және әлеуметтік болжам мүмкіндіктерін теріске шығарды. Поппер “Ашық қоғам және оның жаулары” атты еңбегінде Платон, Гегель, Маркс идеяларын сынға алып, оларда нақтылық пен білімді жетілдіруге деген ұмтылыс жоқ деп тапты. Ақиқатқа монополия жасау әрекетіне қарсы шығып, *толеранттылық* (төзімділік) пен *либералды* позицияларын ұстанды. Поппер ашық және жабық қоғамдарды қатар қарастырады: алғашқы қоғам тұрпатына батыс демократиясын, ал екіншісіне социалисттік мемлекеттерді жатқызады. Соңғыларына тоталитарлық, яғни қоғамның индивидтен жоғары тұруы, жеке жауапсыздық, қасаң қағидашылық тән. Оның пікірінше, бұл “трайбалистік”, яғни өзінің құрылымы жағынан алғашқы қауымдық құрылыстағы тайпа тәрізді, өзін басқаларға қарама-қарсы қоятын қоғам. “Ашық қоғам” мүшелеріне рационалдық бағдар, әлеуметтік дамуды мақсатты түрде саналы басқару, мемлекеттік институттарды азаматтардың қажеттілігіне сай біртіндеп қалыптастыру тән. Поппер өзінің ұстанымын “сыншыл рационализм” деп анықтайды. Оның пікірінше, ғалымдар белгілі бір нәрсені үйрену үшін ашық және еркін рационалды пікірталасқа баруы қажет. Мұнда ғалымдар ұсынылған тұжырымды теріске шығару тәсілдерін табуға да, оппоненттің көзқарасын қолдауға да дайын болуы шарт. Поппердің еңбектері кезінде көптеген пікірталастар мен даулар туғызғанымен, қоғамдық ғылымдар дамуының бүкіл кезеңінде зор мәнге ие болды.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:1994 жылы қайтыс болғандар
Санат:Англия философтары
Санат:Англия тұлғалары
Хадиша Сатмағамбетқызы Мергембаева

**Хадиша Сатмағамбетқызы Мергембаева** (1944, Қызылорда қаласы) – дәрігер, медицина ғылымдарының докторы(1995), профессор. (1996). Алматы мемлекттік медицина институтын (ҚазҰМУ) бітірген (1966). 1966 – 68 жылдары Алматы қаласының 1-теміржол клиникалық ауруханасының дәрігер стоматологы, 1968 – 71 жылдары Мәскеу дәрігерлердің білімін жетілдіру институтының аспиранты болды. 1971 – 72 жылдары АММИ-де терапевтік стоматология кафедрасында, 1972 – 76 жылдары оқу ғылыми-зерттеу лабораториясында, 1976 – 84 жылдары терапевтік және балалар стоматологиясы кафедрасының ассистенті, 1984 – 95 жылдары Дәрігерлердің білімін жетілдіру институтында терапевтік стоматология кафедрасының доценті. 1995 жылдан ҚазҰМУ-дың жанындағы Дәрігерлердің білімін жетілдіру институтында терапевтік стоматология кафедрасының меңгерушісі. 53 ғылыми еңбек жазған.

## Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Ұлтабар

**Ұлтабар**— күйіс қайыратын малдардың қарнының бір бөлігі. Ол құрылысы мен қызметі жағынан күйіс қайырмайтын малдың қарнына ұқсас. Ұлтабардың кілегей қабығы құрамында ферменттер мен тұз қышқылы сөл түзетін арнаулы клетчаткалар болады. Сондықтан қарынның бұл бөлігінде жын (малдың қарнындағы көп ұнтақталынбаған, шала қорытылған қойыртпақ зат) негізінен химикалық өңдеуден өтеді. Ұлтабар сөлі күрделі мукопротеид түрінде түзіледі. Ол сиаломуциндер мен гиалуронды қышқылдан, амин, карбоксил, сульфогидрилді және дисульфидті белок топтарынан құралған. Сөлдің әсерінен мұнда инфузориялар мен бактериялар тіршілігі тоқтап, олар ери бастайды. Сөлдің құрамында белоктарды ыдырататын пепсин ферменті болады. Оның құрамы рацион түріне қарай өзгере бермейді. Себебі, Ұлтабарға түсетін жын алдын ала өңдеуден өтіп, оның құрамы айтарлықтай тұрақты болады. Малды азықтандырудың қалыпты жағдайында Ұлтабар сөлі тоқтаусыз бөлінеді. Аш малда сөл бөлу процесі күрт төмендеп, сөлдің қышқылдылығы жоғарылайды. Тәулігіне ірі қара 50 — 60 л, қой 5 л Ұлтабар сөлін бөледі. Азықтандыру үстінде сөл бөлу күшейеді. Сөл бөлу қарқынына және оның қышқылдылығына малдың физиологиялық күйі де әсер етеді. Мыс., саулық қойларда төлдеуден бір ай бұрын Ұлтабар сөлінің қышқылдығы төмендеп, төлдегеннен кейін едәуір жоғарылайды. Буаз кезінде және емізу кезеңдерінде сөл бөлу күшейеді. Ұлтабар сөлінің бөліну қарқыны мес қарындағы бактер. ферменттелудің жылдамдығына да байланысты.

Ұлтабар (сычуг); (лат. abomasum) — күйісті жануарлардың көп бөлімді қарнының соңғы безді бөлімі. Ұлтабардың кілегейлі қабығында безді қарын қабырғасына тән: кардиальды, фундальды және пилорустық бездер аймақтары болады. Оның қабырғасы кілегейлі, етті және сірлі қабықтардан құралған. Кілегейлі қабығын бірқабатты призма тәрізді көбелі эпителий астарлайды. Ұлтабарда ас (жын) ұлтабар сөлінің құрамындағы ферменттердің көмегімен химиялық жолмен қорытылады.
## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, 9 том.


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Мергенсай

**Мергенсай** – Арал теңізінің Көктырнақ түбегіндегі жер аты. Мергенсай ауылдық округінің Жалаңаш ауылында орналасқан. Жалпы жер аумағы 34553 га, оның 29027 га-сы қырдың жайылымы. Арал ауданының орталығынан 64 км. Тұрғындары мал шаруашылығымен айналысады. 

## Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"

Санат:Жер аттары
Санат:Арал теңізі
Ойранды

**Ойранды** – Шу алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Меркі, Шу аудандары аумағымен ағады.

## Бастауы
Қырғыз Алатауының солтүстік сілемдерінен бастау алып, Қорағаты өзеніне оң жағынан құяды. 

## Гидрологиясы
Ұзындығы 100 км, су жиналатын алабы 640 км2. Қар, мұздық, жаңбыр суымен толығады. Көктем айларында тасиды. Бастауында (Қырғызстанда) Жарлықайың деп аталады. Жоғарғы аңғары тік жарлы, төменде жазыққа шығып, аңғары кеңейеді. Суы егін суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Меркі ауданы өзендері
Санат:Шу ауданы өзендері
Санат:Қырғызстан өзендері
Санат:Шу су алабы
Тұрсын Мешітбаев

**Тұрсын Мешітбаев** (14.4. 1928, Қармақшы кенті – 27.2.2003, Алматы қаласы) – ғалым, ұстаз-педагог. Қазақстанның еңбек сіңірген мұғалімі (1969), Халық ағарту ісінің үздігі (1966). Қызылорда педагогикалық институтын бітірген (1950). 1950 – 52 жылдары Қармақшы ауданы орта мектеп директоры, 1952 – 54 жылдары Қармақшы ауданы, Қызылорда облысы комсомол комитетінің хатшысы. 1954 – 75 жылдары Жалағаш, Қармақшы аудандарында мектеп директоры, Қармақшы ауданы халық ағарту бөлімінің меңгерушісі, аудандық парткомының бөлім меңгерушісі, Қызылорда облысы халық ағарту бөлімі меңгерушісінің орынбасары қызметтерін атқарған. 1975 – 2003 жылдары ҚазКСР оқу министрлігінің аға инспекторы, Алматыдағы республикалық эксперименттік мектептің директоры, ҚазҰУ-дің, ҚазҰПУ-дың доценті. Мешітбаев 50-ге жуық ғылыми мақала жазған. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің грамотасымен және Құрмет грамотасымен марапатталған.

## Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Александр Павлович Мин

**Александр Павлович Мин** (1915, Ресей, Владивосток қаласы – 9.7.1944, Ковель қаласы) – жауынгер, Кеңес Одағының Батыры (24.3.1945). Соғысқа дейін Арал | Арал (қала)|Аралндағы бастауыш корей мектебінде мұғалім болып істеді. 1941 жылы мамыр айында Қызыл Армия қатарына шақырылды. Рязань жаяу әскер училищесін бітірген соң, Батыс, Орталық, 1-Украина және 1-Белоруссия майдандарында жаумен шайқасты. Атқыштар взводын, ротасын, батальонын басқарды. Капитан Миннің батальоны Волынь облысының елді мекендерін жаудан азат етуде ерекше көзге түсті. Ковель қаласы түбінде ауыр жараланып, қаза тапты.

## Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Айша Меңлібаева

**Айша Меңлібаева** (1912, Қызылорда облысы Сырдария ауданы, 11-ауыл (қазіргі Бірінші май ауылдық кеңес)) – шопан, еңбек ардагері, «Қазақ КСР социалистік мал шаруашылығына еңбек сіңірген шебер», Социалистік Еңбек Ері (1958). Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1962 – 65). 

Еңбекке 18 жастан (1930) араласқан. 1941 жылы майданға аттанған ерінің орнына аға шопан болды. 1957 жылы 100 саулықтан 139-дан қозы өсіріп, әр қойдан 3,1 кг-нан жүн қырықты, қаракөл елтірісінің 73%-ын бірінші сортпен өткізді. 1963 жылы 1 май атындағы ұжымшар «Первомайский» кеңшарының құрамына енген кезде Меңлібаева Ірілендірілген шопандар бригадасын ұйымдастыру жөнінде бастама көтерді, оны облыс жастары қызу қостады. Көп ұзамай бұл бастама республиканың барлық түкпірлерінде қолдау тапты. 

Ленин орденімен марапатталған.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* МЕҢЛІБАЕВА АЙША// Кызылординская областная универсальная научная библиотека имени Абдильды Тажибаева 

Санат:1912 жылы туғандар
Санат:Сырдария ауданында (Қызылорда облысы) туғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 5-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 6-шақырылымының депутаттары
Санат:Шопандар
Шығыс Сібір теңізі

**Шығыс Сібір теңізі** – Солтүстік Мұзды мұхиттың Азия жағалауындағы шеткі айдыны. Жаңа Сібір аралы мен Врангель аралының аралығында. Батысында Лаптевтер теңізімен, Д.Лаптев, Этерикан, Санников бұғаздарымен, шығысында Чукча теңізімен, Лонг бұғазы және Врангель аралынан солтүстіктегі өңірмен жалғасады. 
*Ауданы 913 мың км2
*суының көлемі 42 мың км3
*Орташа тереңдегі 45 м
*ең терең жері 915 м

Жағалауы аз тілімделген. 
Шығанақтары: 
*Чаун кірмесі
*Колыма шығанағы
*Омуляха
*Хрома кірмелері

Теңізде бірнеше аралдар тобы орналасқан (Аюлы, Айон және Шалауров аралдары). Кейбір аралдардың дені қазынды мұз және құмнан тұруына байланысты шайылуға тез ұшырайды. 

Шығыс Сібір теңізіне құятын өзендері:
*Колыма
*Алазея
*Индигирка
*Хрома

Теңіз жағалауының батыс бөлігі (Жаңа Сібір аралдарынан Колыма өзеніне дейін) ойпаңды, шығысы (Колыма өзенінен Лонг бұғазына дейін) таулы келеді. Шығыс Сібір теңізі қайраң үстінде орналасқан. Теңіз түбінің 72%-ы 50 мекеттілік тереңдіктен аспайды, солтүстік-шығыс шағын бөлігінде ғана 150 м-ге дейін барады. Ең үлкен тереңдік – 915 м, құрлықтық беткейге сәйкес келеді. 

*Климаты арктикалық. 
*Температурасы
**жазда 0 – 4°С
**қыста –28 – 30°С
**Суының температурасы өзен атырауларында 4 – 8°С
**Ашық теңіз 0 және –1°С
**Қыста мұз астындағы су тұздылығына байланысты –1,2 – 1,8°С, 
**тереңіректе –1,5°С. 
*Жылдық жауын-шашын мөлшері 100 – 200 мыс. 
*Тұздығы 5 – 30‰. 

Толысуы жарты тәуліктік, деңгейінің ауытқу амплитудасы 5 – 7 см-ден 25 см-ге дейін. Жел әсерінен қалыптасатын толқулар кейбір аудандарда 2 м-ден асады. Қыста теңіз беті түгелімен мұз құрсанады. Жазда бат. жағалауының бірнеше ондаған км-ден бірнеше жүздеген км-ге дейінгі мұзы кетеді, ал шығыс бөлігіндегі қалқыма мұздар негізінен жағалауда жаз бойы сақталып, тек қолайлы жағдайда ғана солтке шамалы жылжиды. Жағалық аудандарда бағалы балықтар (муксун, чир, омуль) кездеседі. Сүт қоректілерден итбалық, морж, мұз үстінде ақ аю тіршілік етеді. Шығыс Сібір теңізі  – Солтүстік теңіз жолының маңызды бөлігі. Басты порттары: Певек (Чаун кірмесі), Амбарчик (Колыма атырауында). 1648 ж. С.Дежнев, Ф.Попов, т.б. Колыма өзенінен шығысқа Беринг бұғазына және Андырь өзеніне дейін зерттеген. 18 ғасырда тұңғыш рет Шығыс Сібір теңізі нің жағалауы және аралдары жазбаша сипатталып, картасы құрастырылды. 

Санат:Шығыс Сібір теңізі
Санат:Солтүстік Мұзды мұхит теңіздері
Санат:Ресей теңіздері
Яков Данилович Михайлик

**Яков Данилович Михайлюк** (1919, қазіргі Әйтеке би кенті) – Кеңес Одағының Батыры (1944). 1938 – 39 жылдары Қазалы стансасындағы фабрика – зауыттық училищесін (қазіргі 5-кәсіптік мектеп) паровоз машинисі мамандығы бойынша бітірген. Соғысқа дейін Қазалы локомотив депосында жұмыс істеген. Соғыс басталысымен авиация мектебінде оқиды. Мәскеу түбіндегі, Сталинград, Курс, Орел, Берлиндегі әуе ұрыстарына қатысып, жеке өзі жаудың 26 ұшағын атып түсіреді. Соғыстан кейін мамандығы бойынша жұмыс істеді. Өзінің жауынгерлік жолы жайлы «Мен – Сұңқар шабуылға шықтым» атты кітап жазған. Ол оқыған 5-кәсіптік мектептің алдындағы көшеге аты берілген. 17 жауынгерлік орден, медальдармен марапатталған.

## Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Ойраншөп

**Ойраншөп**,  амброзия () – астралылар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. 

Қазақстанда егістіктерде, жол бойларында, қоқыс жерлерде өсетін 1 түрі – жуанжапырақты ойраншөп (A artemіsііfolіa) бар. Биіктігі 20 – 150 см. Сабақтары тік, жоғарғы жағы сыпыртқы тәрізді бұтақталып келген. Жапырақтары қауырсын тілімді, жоғарғы жағында кезектесіп, төменгі бөлігінде қарама-қарсы орналасады. Түтік тәрізді гүлдері ашық сары түсті, оның ұзындығы 2 мм-дей. Тамыз – қыркүйек айларында гүлдеп, жеміс салады. Тұқымы қоңыр не қара түсті, қылтанақтары болады. ‘’Ойраншөп’’ – карантиндік арам шөп, сондықтан олар егістікке көп зиян келтіреді.

## Ішкі сілтемелер
* Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Күрделігүлділер
Танаш Дәуренбеков

**Танаш Дәуренбеков** (20. 6.1927, Сырдария ауданы – 2000, Алматы) – жазушы. 

*Қызылорда педагогикалық институтының (Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті) филологиялық факультетін бітірген (1949). 
* 1943 – 1945 жылдары Сырдария ауданына қарасты «Октябрь», «Ортақшыл» орта мектептерінде мұғалімдік қызметте болды. 
* «Бір түйменің әлегі» атты балалар өміріне арналған әңгімесі 1963 жылы жарық көрген. 
* 1961 – 1963 жылдары «Қазақстан пионері» газетінде бөлім меңгерушісі, 
* 1964 – 1966 жылдары «Жазушы» баспасының редакторы, 
* 1966 – 1967 жылдары «Білім және еңбек» журналдарында жауапты қызметтер атқарған. Халық ағарту ісінің озаты белгісімен, медальдармен марапатталған.
Лақап аты – Қалмұрат.

## Шығармалары
* Бір түйенің әлегі. Әңгімелер. А., «Жазушы», 1963; 
* Сыр балалары. Повесть. А., «Жазушы», 1964; 
* Он бес жыл өткен соң. Повесть. А., «Жазушы», 1965; 
* Өкіл әке. Повесть. А., «Жазушы», 1996; 
* Көшпелі емхана. Суретті кітапша. А., «Жазушы», 1966; 
* Ежелгі достар - құмырсқа мен қүстар. Суретті кітапша. А., «Жазушы», 1969; 
* Біз әлі кездесеміз. Роман. А., «Жазушы», 1971; 
* Кездескен деген осы. Роман. А., «Жазушы», 1974; 
* Сүмбіле. Повестер. А., «Жалын», 1977; 
* Таң атын келеді. Роман; Ливень. Роман. А., «Жалын», 1982; 
* Күміс қырау. Повестер. А., «Жазушы», 1988.

## Дереккөздер


Санат:20 маусымда туғандар
Санат:1927 жылы туғандар
Санат:2000 жылы қайтыс болғандар
Санат:Сырдария ауданында (Қызылорда облысы) туғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Бар

[150pxl|thumb|[Торричел барометрі]]
## Анықтама
**Бар** (грекше bros — ауырлық) — 1) метеорологияда қысымның бірліктер жүйесінен тыс өлшем бірлігі. 1 Бар = 105 Па = 106 дин/см² = 0,986923 атм; 1 мбар = 103 дин/см² = 0,986923.10–3 атм. = 0,75 мм сын. бағ.; 2) теңіз табанының жағалау жолағындағы тізбек. Ол жағаның бағытына сәйкес созылып жатады әрі теңіз шөгінділерінен тұрады (құм, қиыршық тас, ұлутас)

## Географияда
**Бар** — теңіздің жағасын бойлай орналасқан, құмнан, қабыршақтардан, кейде малтатастар мен қойтастардан түзілген және теңізді лагунадан бөліп тұратын құрлық өңірі. Оны жағалық және сағамаңдық деп бөледі.

## Бар градиенті
Атмосфералық қысымның жер бетінде вертикаль (вертикаль градиент) және горизонталь (горизонталь градиент) бойынша қашықтық бірлігіне өзгеруін сипаттайтын, перпендикуляр изобарадағы бағытта анықталатын көрсеткіш. Перпендикуляр изобара, әдетте, 100 км-де 100—300 Па-дан аспайды (тропиктік дауылдарда ондаған есе артады).

## Бар депрессиясы
Атмосфералық қысымның төмен атырабы — циклон, бар колаты.

## Бар желі
1) бар градиентін Жер айналуының ауытқыту күшіне қарсы бағыттайтын ауа қозғалысы;

2) қысымның жалпы таралуына әсер ететін жер бетіндегі ауа қозғалысы, яғни ойша алғандағы жергілікті топографиялық және орографиялық әсерлердің қатысуынсыз болатын ауа қозғалысы.

## Бар жүйелері
Жер атмосферасының бар өрісіндегі жоғары және төмен атмосфералық қысымды кең-байтақ жылжымалы атыраптардың жиынтығы. Тұйық изобарлы бар жүйелері (циклондар мен антициклондар) және тұйық емес изобарлы бар жүйелері (бар қолаттары, жоғары қысымның қырлары және т.б.) деп ажыратылады. Бар жүйелерінің өлшемі жеке материктер мен мұхиттардың немесе олардың ірі бөліктерінің өлшемдерімен сәйкес келеді. Температураның, жауын-шашынның бөлінуі, желдің бағыты мен жылдамдығы және басқа метеорологиялық сипаттамалардың таралуы бар жүйелерімен тығыз байланыста болады.

## Бар қолаты
атмосфера қысымының тұйық изобарасыз төменгі атырабы. Циклонның шет жақтарында немесе екі антициклонның аралығында орналасады. Термин тұйық изобаралары бар бірнеше орталықты қамтитын төмен қысымды өте кең атырапты атауға да (мысалы, экваторлық депрессия) қолданылады.

## Бар өрісі
изобаралық беттер жүйесімен сипатталатын Жер атмосферасындағы қысымның кеңістік бойынша таралуы. Жер атмосферасының бар өрісі үздіксіз өзгеріп тұрады, соған байланысты ауа ағыстарының ауысымы пайда болады.

## Бар топографиясының карталары== — негізінен, изобара тәсілі арқылы әр биіктік деңгейіндегі [[атмосфера]] қысымның кеңістік бойынша таралуын көрсететін карталар.

## Дереккөздер



Санат:География және геодезия
Санат:Физика
Ибн

**Ибн** – арабтарда және араб тілді басқа да халықтарда адамның аты-жөнін жазуда қолданылатын “*ұлы*”, “*баласы*” деген сөз. Әке атының алдында келеді.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Санат:Адам
Павел Васильевич Волобуев

**Павел Васильевич Волобуев** (1.1.1923, Қостанай облысы Таран ауданы Евгеньевка а.) – тарихшы, КСРО Ғылыми Академияның акад. (1990ж.). 2-дүниежүз. соғысқа қатысқан. Мәскеу мемлекеттік университетінің тарих факультетін бітірген (1950ж.). Дайындау халкомының өкілі, Қостанай облысы қазіргі Әулиекөл ауданы атқару кызметі төрағасының орынбасары; КСРО Ғылыми Академияның Тарих инсттутында аға ғылыми қызметкер (1955 жылдан), көп томды «КСРО тарихы» басылымын әзірлеу секторының меңгерушісі (1966 жылдан), осы институттың директоры (1969–1974ж.) қызметтерін атқарды. 1974 ж. КСРО Ғылыми Академияның жаратылыстану және техниқалық институтына аға ғылыми қызметкер болды. Оның 200-ден астам ғыл. жұмыстарының негізгі бағыты Ресей тарихының экон.және саяси-әлеум. мәселелерін зерттеуге арналған. В-тің еңбектері ағылшын, испан, неміс, фин және т.б. тілдерге аударылып, жарық көрген. Ол кезінде Қостанай педогогиқалық институтымен тығыз ғыл. байланыс жасап тұрды.

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Жақау Дәуренбеков

**Жақау Дәуренбеков** (21. 10.1946 жылы туған, Арал ауданы, Сарбасат ауылы) – жазушы, журналист.

*ҚР Баспасөз және полиграф ісінің қайраткері (2005). ҚазМУ-дың (ҚазҰУ) журналистика факультетін бітірген (1971). 
*Алғашқы «Бөгенауыл балалары» атты кітабы 1970 жылы жарық көрген. 
*1971 – 1980 жылдары жастар газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, 
*1980 – 1993 жылдары «Өнер» баспасында бөлім меңгерушісі, бас редактордың орынбасары, 
*1994 жылдан «Ана тілі» баспасының директоры. 
## Шығармалары
Дәуренбековтің «28 комсомол билеті» (1978), «Күн ұясы» (1984), «Ауылым – алтын бесігім» (1985), «Бір нәзік сәуле» (1989), «Айтыңыз құтты болсын» (1993), «Менің елім – Қазақстан» (2001) атты кітаптары жарық көрген. Жазушының «Күн ұясы», «Саяқ» повестері «Жалын» журналының жастар мен балаларға арналған сыйлығына ие болды. «Баспасөз үздігі» белгісімен марапатталған. 
## Жетістіктері
*Қазақстан жазушылар одағы басқармасының хатшысы болған (2002-2007 жж.).
*Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасымен, «Баспасөз үздігі» белгісімен марапатталған. 
*Бірнеше дүркін Қазақстан журналистер одағы сыйлығының лауреаты.

## Діни көзқарасы
Діни көзқарасы - мұсылман.
## Хоббиі
Хоббиі - сурет салу.
## Сүйіп оқитын әдебиеті
Сүйіп оқитын әдебиеті - мемуарлар.
## Отбасы
Үйленген. Жұбайы - Рақымбекова Шұға, мұғалім. Ұлы -Дәуренбеков Бабыр (1973 жылы туған ); қыздары – Дәуренбекова Жанар (1975 жылы туған ), Дәуренбекова Жұлдыз (1979 жылы туған ).

## Дереккөздер


Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Арал ауданында туғандар
Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Қазақстан журналистері