Қазақстандағы ұлтаралық қақтығыстар

## Қақтығыстардың жалпы алғышарттары
Соғыстан кейінгі алғашқы ұлтаралық жанжалдар мен қақтығыстар жер аударылған халықтармен болды. 1932-1933 жж. Голощекин реформаларынан кейін қазақтың саны төрт миллионнан екі миллионға дейін азайып, кең байтақ жерлер мен елді мекендер босап қалды. Босатылған орындарда 1942-1944 жж. қоныс аударылған және жер аударылған халықтар: ингуштар, шешендер, қырым татарлары, кәрістер, малқарлар, күрдтер, түріктер, қарашайлар, немістер келді. Сондай-ақ, Қазақстан халқы ГУЛАГ, КарЛАГ, АЛЖИР және т.б. тұтқындармен толықтырылды, олардың кейбіреулері кейінірек Қазақстанда қалды.

Соғыстан кейінгі жылдардағы алғашқы ұлтаралық қақтығыстар Хрущевтің тың жерлерді игеру бағдарламасымен де байланысты болды. Осы кезеңде РКФСР мен УКСР алты миллионға жуық орыстар мен украиндар Қазақ КСР қоныстандырылды. Бұл халықтың демографиялық теңгерімсіздігін тудырды, еңбек және тұрғын үй нарығында бәсекелестікті күшейтті. Тың жерлерге арналған жердің алынуы қазақ халқын дәстүрлі жайылымдық мал шаруашылығымен айналысу мүмкіндігінен айырып, олардың материалдық жағдайының айтарлықтай нашарлауына әкелді.

Көптеген ұлтаралық қақтығыстарды жергілікті құқық қорғау органдары адамдардың үлкен тобының қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны немесе жаппай бұзақылық ретінде жіктеді және бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен көрсетілмеді. Билік мұндай оқиғаларды көпшіліктен жасыруға тырысты. 1992 жылдан кейін барлық кішігірім қақтығыстар туралы кеңінен айтылып, негізінен елдің күрдтер, шешендер, лезгиндер, аварлар, даргиндер, ұйғырлар және т.б. сияқты ұсақ халықтарының өкілдеріне қарсы бағытталды. Этникалық бағдардың ауысуы, бір жағынан, эмиграция мен табиғи азаюы салдарынан 1991 жылдан кейін елдегі орыстардың, украиндар мен немістердің үлесі мен санының күрт төмендеуімен, басқа жағынан, жергілікті ұлт өкілдеріне деген көзқарасын түбегейлі өзгерткен титулдық емес ұлт жаңа мәртебесіне байланысты. Жаңа мәртебе бір сәтте, биліктегі маңызды орынды жоғалту және кейітетін элементтің жоғалған кезде бірден сезілді.

Сонымен қатар қақтығыстардың этникалық бағытының ауысуы титулдық ұлт мәртебесінің славяндардан байырғы қазақтарға өзгеруімен байланысты. Бұрын ұсақ мұсылман халықтары өздерінің ұстанымдарын қорғауға деген ұмтылыстарында дәстүрлі түрде қазақтармен ынтымақтастықта болды. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін бұл топтар қарама-қайшы жаққа ауысып кетті.

Сонымен бірге, бұл жерде 1991 жылдан кейін барлық жағдайда қақтығыстар қазақтар мен кавказ халықтарының өкілдері, сондай-ақ ұйғырлар арасында болғанын атап өткен жөн.

Сонымен қатар, 1991 жылдан кейінгі ұлтаралық қақтығыстардың көптігі жалпы қазақ халқының басқыншылығымен емес, керісінше, бұқаралық ақпарат құралдарында оқиғаларды көрсетудің жаңа режимімен және тәуелсіз БАҚ пен коммуникацияның пайда болуымен түсіндіріледі. Бұған дейін Қазақстанда шағын ұлтаралық қақтығыстар болған, бірақ (А. Шустовтың 2009 жылғы 16 қарашадағы мәліметі бойынша) оған орыстар мен Қазақстанның басқа еуропалық этникалық топтары қатысқан жоқ.

Қазақстанда көптеген диаспоралары бар кәрістер, татарлар, қырғыздар, өзбектер және басқа этностардың өкілдерімен қазақтар арасында күрделі жаппай ұлтаралық қақтығыстардың болмауы, сондай-ақ 1991 жылдан кейін орыстармен, украиндармен, беларустармен және немістермен қақтығыстардың толықтай болмауы көршілес Орта Азия республикаларымен қарағанда қазақтардың ұлтшылдық идеялар деңгейінің төмендігін дәлелдейді. Қазақ халқының толеранттылығы мен төзімділігінің бұл деңгейі көпконфессиялы және көпұлтты елде ұзақ уақыт тұруымен, сондай-ақ өзінің ана қазақ тілінен басқа екінші тілде сөйлейтін қазақтардың көп пайызымен, сондай-ақ қазақ тілін білмейтін этникалық қазақтардың үлкен пайызымен түсіндіріледі.

## Ұлтаралық қақтығыстар
* 1951 жылғы Шығыс Қазақстандағы шешендер аласаты
* 1991 жылы қыркүйекте Оралдағы казактарға қарсы қақтығыстар. Бұл Орал казактарының Ресей империясына қызмет етуінің 400 жылдығын тойлауы болды. Жергілікті қазақтар ТҚР сияқты сепаратистік республика құрады деп қорықып, бұған қарсы болды.
* 1989 жылғы Жаңаөзендегі антикавказдық қақтығыс. 1989 жылы жазда Ақтау орналасқан Маңғыстау түбегіндегі Жаңаөзенде қазақтар мен лезгиндер және шешендер арасында қанды қақтығыстар болды.
* Өскемендегі қақтығыстар (1992). Өскемендегі қазақтар мен шешендер арасындағы қақтығыстар (1992).
* 2006 жылы 20 тамызда Каспийдегі Ақтау қаласында кавказға қарсы қазақ халқының демонстрациясы өтті. Алаңға 400-ден 1000-ға дейін адам жиналды.
* 2006 жылдың қазан айында «Теңіз» кен орнында ұлтаралық қақтығыс орын алды - Қазақстанның Атырау облысының Жылыой ауданында орналасқан «Теңіз» мұнай кен орнындағы түрік және қазақ жұмысшыларының арасындағы жаппай төбелес.
* Шелектегі қазақ-ұйғыр қақтығысы (2006). 2006 жылы қарашада Алматы облысы Шелек ауылында қазақтар мен ұйғырлар арасында қақтығыс болды.
* 2007 жылы наурызда Алматы облысында қазақ-шешен қақтығысы болды.
* 2007 жылдың қазан-қараша айларында күрдтер мен қазақтар арасында Оңтүстік Қазақстан облысының Төле би ауданында орналасқан Маятас ауылында күрдтерге қарсы қақтығыс болды.
* 2015 жылдың ақпанында Оңтүстік Қазақстан облысының Бостандық ауылында жергілікті тәжік тұрғындарының аласаты өтті.
* Қазақтар мен түріктер арасындағы ұлтаралық қақтығыстар. 2016 жылдың ақпанында Жамбыл облысының Бұрыл ауылында түрік ұлтынан шыққан 17 жастағы жасөспірім тонау мақсатында үйге кіріп, онда 5 жасар қазақ ұлын 11 пышақ жарақатын салып өлтірген. Ауылдағы түріктердің үйлері таспен лақтырылды. Тәртіпті сақтау үшін әскер жіберілді.
* «Ежелгі Рим» мейрамханасындағы кісі өлтіру. 2018 жылдың 31 желтоқсанынан 2019 жылдың 1 қаңтарына қараған түні Қарағанды қаласында «Ежелгі Рим» мейрамханасында мекеме келушілері мен мейрамхана қызметкерлері арасында төбелес болды. 1 қаңтарда, түнгі сағат 3-те, мейрамхананың жұмыс уақытына сәйкес, мекеме жабыла бастады. Таңғы сағат 4-ке келушілерге мейрамхананың жабылатыны туралы хабарланып, кетуді өтінді. Алайда ішімдік күйде болған қазақтардан тұратын бір демалыс компаниясы үй-жайдан шығудан бас тартты. Мейрамханадан шығу туралы келіспеушіліктер негізінде жұмысшылар мен демалушылар арасында жанжал туындады. «Ежелгі Римнің» иелері мен қызметкерлері елірген қонақтарды мейрамханадан шығарып жіберді. Соңғылары бұған төзуден бас тартып, достарын көмек шақырды. Көмек келгеннен кейін олар мейрамханаға баса көктеп кіріп, үй иелері мен қызметкерлеріне балағат сөздер айтты. Нәтижесінде мейрамхананың ауласында жанжалдасқан екі тараптың арасында төбелес басталып, оның барысында бір адам қайтыс болды, тағы бірнеше адам жарақат алды. Түрлі ақпарат көздеріне сәйкес, екі жақтан да 14-тен 35-ке дейін адам қатысқан бұл ұрыс ұлтаралық сипатта болмады, өйткені мейрамханадан шыққан қазақтар тобына армяндар, әзірбайжандар, орыстар мен қазақтардың өздері қарсы болды. Алайда, қайтыс болған қазақ және мейрамхананың иелері армяндар болғандықтан, қалада армяндарға қарсы пікірлер өршіп, нәтижесінде адамдар көп жиналған митингке ұласты. Қарағандыда стихиялық наразылықтар пайда болды, әлеуметтік желілерде армяндарды жазалауға шақырулар басталды. Бірнеше армян отбасы жазадан қорқып, қаладан кетіп қалды.
* Масанчидегі қақтығыс. 2020 жылы 7 ақпанда Жамбыл облысы, Қордай ауданы Масанчи ауылында жанжал болып, оған қазақтар, дүнгендер мен полицейлер қатысты. 8 адам қаза тапты, 40 адам жарақат алды, 30 үй және 23 автокөлік өртенді.

## Ұлтаралық қатынастарды бағалау
Қазақстанда көптеген ұлт өкілдері тұрады, әртүрлі дереккөздер әртүрлі сан айтады, соның ішінде 140, 130, 100.

2009 жылғы 26 қазанда Қ.Саудабаев сұрастырулардың 86,7% -ы ұлтаралық қатынастарды тыныш және берекелі деп бағалайтынын атап өтті.

## Тағы қараңыз
* Қазақтандыру
* Қазақтардың көтерілістері

## Сілтеме
* Посткеңестік кеңістіктегі ұлтаралық қайшылықтардың тарихи алғышарттары 
* ДЕРЕУ: Қазақстандағы халықаралық қақтығыстар: қазақтар мен түріктер бүлік шығарды
* Қазақстандағы 5 ең сұмдық ұлттық қақтығыстар

## Дереккөздер

Санат:Қазақстандағы ұлтаралық қақтығыстар