open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Өсімдік майы

thumb|330px|Дүкен сөресіндегі өсімдік майлары
**Өсімдік майы** – түрлі өсімдік дәні мен шырынынан алынатын табиғи өнім.

Өсімдік майы негізінен глицериннің, қаныққан және қанықпаған бір негізді май қышқылдарының күрделі эфирлерінен (95 – 98%) түзіледі. Одан басқа өсімдік майы құрамында илік заттар, фосфатидтер, фитостериндер, пигменттер және Е дәрумені, т.б. кездеседі. Өсімдік майының құрамы майдың түсі мен дәміне әсер етеді. Өсімдік майына қыша, күнжіт, жүгері, күнбағыс, какао, мақта, жүзім, қауын, қарбыз, т.б. майлары жатады. Өсімдіктердің дәні мен шырынында сімдік майының мөлшері 2 – 3-тен – 70%-ға дейін болады. Өсімдік майының қасиеттері ондағы триглицеридтер түзетін май қышқылдарының құрамына байланысты: сұйық, май тәрізді, кейде қатты, бояулы, кейбірі улы заттар болып келеді. Өсімдік майында холестерин болмайды. Өсімдік майы негізінен тамаққа, сондай-ақ олифа, сыр, жағармай, сабын өндірістерінде, т.б. кеңінен қолданылады.

Санат:Өсiмдiк майлары
Өтеген Өтеғұлұлы

**Өтеген Өтеғұлұлы**, Мүйізді Өтеген  – жоңғар басқыншыларына қарсы күрескен батыр, қолбасшы. 1699 жылы  Шу өзенінің бойындағы Изенді өңірінде дүниеге келгіп,1773 жылы  Іле өзенінің бойындағы Шолақтау, Шеңгелді өңірінде көз жұмған. Ұлы жүздің Дулат тайпасының Жаныс руынан.

Бабасы Сырымбет 1643 жылы Батыр қонтайшының 50 мың әскеріне соққы берген Салқам Жәңгірдің сапында ұрысқан. Өтеген 15 жасынан жоңғарларға қарсы соғысқа қатысып, қазақ елінің түстігін, Жетісу мен Шығыс Қазақстан өңірін жаудан азат етуге зор еңбек сіңірді. Түркістан, Ташкент маңындағы кескілескен ұрыстарға, Аңырақай шайқасына қатысқан. Қалмақтың Бөтхишар, Сабан Тайшық секілді аты шулы батырларын жекпе-жекте жеңіп, қазақ әскерінің даңқты қолбасшыларының біріне айналды. Төле бидің, Абылай ханның серігі болған.

## Шайқастары
Өтеген батыр 15 жасынан жоңғарларға қарсы соғысқа араласқан. 1723 жылы Тауасар, Райымбек, Ханкелді батырлармен тізе қосып, жоңғарлармен айқасады. 1740 жылы Ӏле бойында қалмаққа қарсы жасақ жинаган Төле би өскеріне қосылып, елін жаудан азат етіседі. 1756 жылы шамасында Абылайдың Қытаймен бейбіт болу саясатына қарсы шығып, Жиделібайсында 17 жыл жүріп қайтыпты деген аңыз да бар. Өтеген батыр — ел арасында аңызға айналған адам.

## Тарихтағы ізі
Оны алғаш жырлаған Сүйімбайдың бабасы Күсен ақын. Өтеген батыр жайында тарихи дерек жинаган тарихшы Делебаевтың материалына қарағанда, Тілеміс, Майкөт ақындар да батырды дастан етіп жырлаған екен. Бүлардың ішінде бізге жеткені — Жамбылдың *"Өтеген батыр"* дастаны. Кенен Әзірбаев пен Делебаев дерегіне қарағанда, Өтеген батырдан — Тарпаң, одан Бименбет — Толымбек — Жолдасбай. Соңғы ұрпағы Жолдасбай 1956 жылы Жамбыл облысы, Красногор ауданы, *"Кеңес"* колхозында тұрған. Өтеген батыр туралы дерек-аңыздар жинауға өдебиетшілер Е. Ысмайылов, Қ. Тұрғанбаев, Н.С. Смирнова, С. Беғалиндер қатысқан. Алматы облысының Бозой мен Қарой аралығында Өтеген батыр есімімен аталатын жерлер бар. Халық аңыздарында Өтегеннің жүрегінде түк бар екендігі туралы айтылады. Бұл тектен тек емес. Енді бір аңыздарда Өтеген туғанда оның маңдайында қос мүйіз болған екен деседі жұрт. Біз білетін Шығыс, Азия тарихына қатысты әдеби туындыларда ондай мүйізді асыл тек Ескендір Зұлқарнайын ғана. Қазақ батырлары шежіресінде мұндай нысаналы бейне жалғыз Өтеген батыр.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Аңырақай шайқасы.
*Батыр.
*Қазақ батырлары. 

Санат:Тарих
Санат:Қазақ батырлары
Өтеген батыр

**Өтеген батыр** — Алматы облысы Іле ауданындағы ауыл, аудан (1976 жылдан) және Өтеген батыр ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталағы – Қонаев қаласынан оңтүстікке қарай 55 км-дей, Алматы қаласынан солтүстікке қарай 20 км-дей жерде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1999 жылға дейін “Энергетический” деп аталды. Іргесі 1962 жылы Алматы мемлекеттік аймақтық электр станциясының салынуына байланысты қаланған. Кентте темір-бетон зауыты, мемл. аймақтық электр станция, автокөлік, құрылыс салаларындағы кәсіпорындар, т.б. бар. Өтеген батыр ауылынан Түркісіб темір жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Іле ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Мұхтарбай Өтелбаев

**Мұхтарбай Өтелбаев** (3 қазан 1942 жыл, Жамбыл облысы, Қордай ауданы Қаракемер) – физика-математика ғылымының докторы (1978), профессор (1982), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының академигі (2003).
## Өмірбаяны
Дулат тайпасының Жаныс руынан.
* 1969 Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген.
* 1973–2000 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының Математика және механика ғылым-зертттеу институтында, ҚазҰУ-да, Жамбыл педагогикалық институтында, Қарағандыдағы Қолданбалы математика ғылымының зерттеу институтында, ҚазҰПУ-да ғылыми-зерттеу жұмыстарымен айналысып, басшылық қызметтер атқарды.
* 1993–1995 жылдары ҚР Министрлігі Кабинет жанындағы Ұлттық аэроғарыш агенттігінің аэрогидродинамика бөлімінің бастығы болды.
* 2000 жылдан Еуразия ұлттық университететінде ғылыми-зертеу ортасының жетекшісі, Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстандағы бөлімшесі директорының орынбасары қызметін атқарады.

## Ғылыми еңбектері
Негізгі ғылыми еңбектері **функционалдық анализ** және оның қолданыстарына, **дифференциалдық операторлардың спектрлік теориясына**, **функционалдық кеңістік теориясына**, **есептеу математикасына**, **шекаралық есептердің жалпы теориясына** арналған. **160-тан** астам *ғылыми жарияланымның*, оның ішінде **2 монографияның** авторы. **5** патенттің иегері.

## Шығармалары
* Весовые функциональные пространства и спектр дифференциальных операторов (соавтор), М., 1988;
* Оценки спектра оператора Штурма-Лиувилля, А.-А., 1990.
* Ақпарат қорғау мен криптография негіздері Астана 2003 ж.

## Дереккөздер

Санат:3 қазанда туғандар
Санат:Қазақстан математиктері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Әбужан Өтениязов

## Өтениязов Әбужан
** Өтениязов Әбужан** – кен инженері, техникалық ғылым кандидаты (1980). Ол кісі  5.5. 1927 жылы, Арал аудaны Бөген ауылында туды. Қазақ тау-кен-металлургия институтын бітірген (1954). Жезқазған мыс кенінде (1954 – 1955), Ащысай полиметалл комбинатында (1955 –1984), Қазақстан *ҒА*-ның Тау-кен істері институтында (1984 – 1999) басшылық және ғылым жұмыстармен айналысқан. Өтениязов Мырғалымсай кен орнында кен шоғырларын оңтайлы ашу мен дайындаудың жобалық-сұлбалық құжаттарын жасауға және өздігінен жүретін машиналарды (жабдықтарды) қолданып, қазу жүйелерінің тиімдісін таңдауға атсалысқан; ғылым-зерттеу мекемелерімен бірлесе отырып комбинат кеніштерінде шахта оқпандарын жүргізудегі жаңа техника мен технологияны, Ащысай полиметалл комбинатының кеніштерінде әр түрлі қазу жүйелерінің соңғы нұсқаларын ұсынып, өндіріске енгізген. Күрделі тау-гидрогеологиялық жағдайда «Глубокий» кенішін жобалауға және салуға белсенді қатысқаны үшін КСРО Министрлер Кеңесі сыйлығын алған. 
## Сілтемелер
## Дереккөздер
Ю. Мальченко
	

Санат:Әдебиет
Бекет Өтетілеуов

***Бекет Өтетілеуов*** (1.7. 1883, Қостанай облысы, Алтынсарин ауданы, Обаған ауылы – 9.7.1949) – ақын, аудармашы, ағартушы, педагог.

* Екі класты орыс-қазақ мектебінде, кейін мұғалімдер даярлайтын курста оқыған.
* 1907 жылдан өмірінің соңына дейін ұстаздық қызметпен айналысқан.
* 1923 – 1925 жылдары Қостанайда Ы.Алтынсарин ашқан, кейін Қазкоммуна аталған мектепте меңгеруші.
* 1925 – 1929 жылдары округтік оқу комитетінің төрағасы.
* 1930 – 1949 жылдары орыс тілінің мұғалімі болды. Өтетілеуов Ыбырай салған ағартушылық жолды жалғастыра жүріп, аудармашылық, жазушылықпен де шұғылданды.

## Шығармалары
* “Дүние ісі ахиретке кетпес” атты тұңғыш кітабы 1912 жылы Қазанда жарық көрді. Онда ақынның екі дастаны бар. 
# Кітаптың атымен аталады.
# “Жанғыз сәуегей сипатында”.
* Келесі кітабы “Жиған-терген” 1914 жылы Орынборда басылып шықты. Оған “Қазақтың надан байлары мен нашар көршілері және ғалымдық пен надандық”, “Данышпан қазы”, тағы басқа шығармаларымен қатар Хемницерден “Құмырсқа мен дән”, Пушкиннен “Көктемнің келуі”, Жуковскийден “Туған жер”, Лермонтовтан “Үш бәйтерек”, Крыловтан 15 мысал аудармалары енген.

Осы кітаптардан кейін Өтетілеуов жазушылықты біржола қойып, педагогтік қызметпен айналысқан. Ғ.Мүсіреповтің “Автобиографиялық әңгімесінде” Өтетілеуовтің ұстаздық бейнесі суреттелген.

## Дереккөздер

Санат:1 шілдеде туғандар
Санат:1883 жылы туғандар
Санат:Алтынсарин ауданында туғандар
Санат:9 шілдеде қайтыс болғандар
Санат:1949 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан аудармашылары
Санат:Қазақстан ағартушылары
Санат:Қазақстан педагогтары
Өткізгіштер

## Өткізгіштер

**Өткізгіштер** – электр тогын жақсы өткізетін, электр өткізгіштігі жоғары (меншікті кедергісі r=1/ төмен) заттар. Жақсы өткізгіштерге меншікті кедергісі (>104 – 106 ОмLсм-1) заттар жатады. Меншікті кедергісі r>108 Ом•см заттар диэлектриктер деп аталады, меншікті кедергісі аралық мәнге тең заттарды шалаөткізгіштер дейді. Өткізгіштерге металдар, электролиттер және плазма жатады. Металдарда электр зарядын тасымалдаушылар – квазиеркін электрондар, электролиттерде – оң және теріс иондар, плазмада – еркін электрондар мен иондар. Металдар мен ток өткізетін көміртекті кейде 1-текті өткізгіштер, электролиттерді – 2-текті өткізгіштер деп атайды. Заттың өткізгіштігі температураға және басқа да бірқатар факторларға байланысты болғандықтан, оның өткізгіш болуы немесе болмауы шартты нәрсе. Өте төмен температураларда металдардың көбі және кейбір шалаөткізгіштер асқын өткізгіштерге айналады; қ. Асқын өткізгіштер.

## Түрлері
*Бірінші текті өткізгіш – электр тогының өтуі химиялық процестермен қоса қабат жүрмейтін, ал тогы электрондардың козғалысымен шартталған өткізгіш.
*Екінші текті өткізгіш – электр тогының өтуі химиялық процестермен қоса қабат жүретін, ал тогы оң және теріс иондардың қозғалысымен шартталған өткізгіш.

Санат: Химия
Санат: Физика

## Дереккөздер
Өтініш

## Өтініш
**Өтініш**
# Адамның өзге адамға білдіретін қалауы, көмек сұрауы;
# Мемлекеттік органның, ұйымның, лауазымды тұлғаның немесе азаматтың бір мәселені шешуді өкілетті органнан не тұлғадан ресми түрде сұрауы немесе ол жөнінде ұсынысы. Қылмыстық, азаматтық не әкімшілік сот ісін жүргізуге қатысушылар іс жүргізуші мемлекеттік органға (анықтаушы, тергеуші, прокурор, сот) өтініш беруге құқылы. Өтініш жасау – процеске қатысушылардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғаудың маңызды кепілі болып табылады. Сондықтан іс жүргізуші орган процеске қатысушыларға өтініш жасау құқығын түсіндіруге және өтінішті сол сәтте қарап, шешуге міндетті. Істі дұрыс шешу үшін маңызы бар мән-жайларды анықтау жөніндегі өтініш орындалуға тиісті. Өтініш орындалмаған жағдайда өтініш беруші жоғары тұрған органға шағымдана алады. 
## Сілтемелер
*Өтініш бланктері үлгілері. 
## Дереккөздер
Е. Ерешев
	

Санат:Азаматтық iс жүргiзу құқығы
Санат:Заң құжаттары
Иван Фомич Павлов

**Павлов Иван Фомич**- (25.6. 1922, Қостанай облысы, Меңдіқара ауданы – 12.10.1950) – қазақстандық ұшқыш, майор (1948), 2 мәрте Кеңес Одағының Батыры (4.2.1944 және 23.2.1945 жылдары).
*1940 жылы Қызыл Армия қатарына алды.
*1942 Чкалов әскері ұшқыштар мектебін бітірген.
*1949 Фрунзе атындағы Әскери академияны бітірген (1949).
* Соғысқа 1942 жылы желтоқсаннан қатысты. Ұшқыш, аға ұшқыш, звено командирі, авиаэскадрильяның командирі, штурмандар авиаполкінің штурманы болды. Калинин, Орталық, 1-Прибалтика майдандарында 200-ден аса әуе шабуылына қатысып, жеке өзі жаудың 3 ұшағын атып түсірді. Жауынгерлік міндетін атқару үстінде қазаға ұшырады. 2 рет Ленин, 2 мәрте Қызыл Ту, Александр Невский, 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және медальдармен марапатталған. Павлов мүсіні Қостанай қаласында орнатылған.

## Дереккөздер


Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:1922 жылы туғандар
Санат:1950 жылы қайтыс болғандар
Николай Васильевич Павлов

**Николай Васильевич Павлов** (23 мамыр 1893 – 27 сәуір 1971) – *биология ғылымының докторы* (1937), *профессор* (1938). 
*1946 Қазақстан Ғылым Академиясының академигі.
*1945 Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылымы қайраткері.
*1917 Мәскеу ауыл шаруашылық академиясын бітірген.
*1938–1947 ҚазМУ-да ( қазіргі ҚазҰУ) кафедра меңгерушісі, профессор, 
*1946–1948 Қазақстан Ғылым Академиясының академик хатшысы 
*1946–1954 Ботаника институтының директоры қызметін атқарған..
## Ғылыми еңбектер
Негізгі ғылыми еңбектері флористика, ботаника, география, өсімдік қоры мәселелеріне арналған. 
200-ге жуық ғылыми жарияланымның және 20 монографияның авторы.
## Марапаттар
*КСРО Мемлекеттік сыйлығы лауреаты (1948)
*Ленин ордені (1952)
*«**[[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет Белгісі]]**» (1945) ордені
## Дереккөздер


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1893 жылы туғандар
Санат:1971 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ботаниктері
Санат:Ресей ботаниктері
Санат:КСРО ботаниктері
Санат:Биология ғылымдарының докторлары
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Павлодар Картон-Рубероид Зауыты

**Павлодар Картон-Рубероид Зауыты**– құрылыс материалдары өнеркәсібі орны. 1975 ж. құрылған. Қайталама ресурстардан шатырлық жұмсақ материалдар, картон, рубероид, пергамин, шынылы маст, жұмыртқаға ұялы картон төсем, т.б. өндіреді.
Павлодар машина жасау зауыты

**Павлодар Машина Жасау Зауыты**– машина жасау кәсіпорны. 
* Жөндеу-механикалық зауыттың негізінде 1991 жылы құрылған.
* 1994 жылы АҚ-ға айналды. Зауыт 16 тонналық жүк көтергіш авто крандар, төрт тұрықты крандар, көпірлі крандар, арқалық крандар шығаруға мамандандырылған.  Кәсіпорын, сондай-ақ жел агрегаттары, жел-су көтергіш қондырғылар, бетон ерітіндісін араластырғыштар, редукторлар сияқты қосымша машина жасау өнімдерін шығаруды да игерді. Сонымен қатар 20-дан астам көпшілік қолды тауар түрлерін: жиһаз, ыстауыштар, металл есіктер, сейфтер, контейнерлер, гантельдер, т.б. шығарады. Зауыт өнімін негізінен Қазақстан Республикасының кәсіпорындары тұтынады. Сонымен қатар Ресей кәсіпорындарының да тапсырыстары орындалады. Кәсіпорында 682 адам еңбек етеді. 

## Дереккөздер


Санат:Павлодар облысы кәсіпорындары
Санат:Қазақстан зауыттары
Санат:ENRC
Санат:1991 жылы құрылған компаниялар
Павлодар алюминий зауыты

**Павлодар алюминий зауыты**– түсті металлургия кәсіпорны. 1963 жылы қорыту-мех. цехы өнім бере бастады. 1996 жылғы наурыздан Қазақстаналюминий ААҚ-ның (ENRC тобы) құрамында.
## Тарихы
1955 жылдың қыркүйегінде КСРО Министрлер Кеңесінің қаулысымен Қазақ КСР Павлодар қаласында глинозем өндіретін зауыт салу туралы шешім қабылданды. 600 мың жылдық қуаты бар кәсіпорынның техникалық жобасын Бүкілодақтық алюминий-магний институты (ВАМИ) 1960 жылдардың басында дайындады.

Зауыттың бірінші кезегі 1964 жылы пайдалануға берілді. Келесі бес жыл ішінде 2-ші және 3-ші ойық кезегі іске қосылып, қуаты жылына 1 миллион тонна глиноземге дейін кеңейтілді. 1971 жылы 10 ақпанда кәсіпорын Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды.

1987 жылдың қазан айында зауыт базасында " Қазглинозем "өндірістік бірлестігі құрылды. БҚ құрамына Павлодар алюминий зауыты, Торғай (ТБРУ) және Краснооктябрь (КБРУ) боксит кен басқармалары кірді.

КСРО ыдырағаннан кейін, 1994 жылы "Қазглинозем" ӨБ акционерлік қоғам болып қайта құрылды, ал 1996 жылы Еуразиялық өнеркәсіптік қауымдастықтың (кейін ЕФПК, ENRC, қазіргі ERG) құрамына кірген "Қазақстан алюминийі" АҮАҚ болып қайта құрылды.
## Бөлім

Кәсіпорынның қуаттылығы-жылына 1,4 млн тонна глинозем, шикізат Торғай (Арқалық қ.) және Краснооктябрь (Лисаков қ.) боксит кен басқармаларынан, Павлодар облысындағы Керегетас әктас кен орнынан түседі. Энергетикалық құрамдас бөлігі Павлодар 1-ЖЭО болып табылады. Алынған глинозем чушкаларда металл алюминийді өндіру үшін Қазақстан электролиз зауытына жіберіледі.
## Басымнама

Бакланов, Анатолий Васильевич — Социалистік Еңбек Ері, Ұлы Отан соғысының ардагері.

Алиева, Зина Сембайқызы-Еңбек Даңқы орденінің толық кавалері.

Поздняков, Виталий Николаевич — Социалистік Еңбек Ері.

Софьин, Николай Степанович — Социалистік Еңбек Ері.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Павлодар картасы

Санат:Қазақстан зауыттары
Санат:Павлодар
Санат:Қазақстаналюминий
Павлодарское

**Павлодарское** — Павлодар қалалық әкімдігіне қарасты ауыл, Павлодар ауылдық әкімдігі орталығы. 2012 жылы Павлодар қаласының құрамына енген. 2012 жылға дейін қасқартылған "Жаңаауыл ауылдық округі" орталығы болған.

## Географиялық орны
Павлодар қаласынан солтүстік-батысқа қарай 6 км-дей жерде.

## Халқы

## Тарихы
1981–96 жылдары Павлодар қаласының автомобильмен жүк тасу басқармасына қарасты қосалқы шаруашылықтың орталығы болған. Оның негізінде Павлодарскоеде және округке қарасты Шәукен ауылында ЖШС және шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Павлодар қалалық әкімдігі елді мекендері
Павлодар су құбыры

**Павлодар су құбыры**, Павлодар, Солтүстік Қазақстан облыстары жерінде. Ертістен (Ертіс а. тұсынан) басталады. Жалпы ұзындығы 903 км. Құбыр аптасына өзеннен 26,32 мың м3 су алады. Павлодар облысының Ертіс, Ақтоғай аудандарын және Ақсу қалалық мәслихатына қарасты аумақты және Солтүстік Қазақстан облысының Уәлиханов ауданына қарасты 70-ке жуық елді мекенді ауыз сумен қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер


Санат:Солтүстік Қазақстан облысы экономикасы
Санат:Павлодар облысы экономикасы
Санат:Қазақстан су құбырлары
Павлодар трактор зауыты

thumb|Павлодар трактор зауыты
**Павлодар трактор зауыты** – машина жасау кәсіпорны. 1968 ж. пайдалануға берілген. 1998 ж. кәсіпорынды Алматыдағы Поршень зауыты сатып алды. 1999 жылдың басынан Қазақстантрактор ААҚ болып қайта құрылды. Акциялар пакетінің 100%-ы жекешелер мен жеке тұлғаларға тиесілі.

## Сілтемелер
* ПО «Павлодарский тракторный завод» им. В. И. Ленина. Страницы истории на avtomash.ru
* Суреттер жинағы Тракторы Павлодарского тракторного завода имени В. И. Ленина techstory.ru торабында
* Павлодар облысының әкімшілігі
* Ресми торабы

## Дереккөздер

Санат:Павлодар
Санат:Павлодар облысы
Санат:Қазақстан зауыттары
Павлодар уезі

**Павлодар уезі** – Ресей империясының Семей облысы мен РКФСР құрамындағы әкімшілік-аумақтық бірлік.

Уездің орталығы — Павлодар қаласы.

## Тарихы
нобай|235x235 нүкте|Қолжазбалар және сирек кітаптар ұлттық орталығындағы Павлодар уезі қайта тексеру статисикасы. 1910 жыл
Уез 1868 жылы 21 қазанда Баянауыл мен Ақмола сыртқы округтарының бір бөлігінен, оң жағалаудағы Тобыл және Томбы губернияларының бөліктерінен құрылды.

XIX ғасырдың аяғында Павлодар уезінде 16 көшпелі болыстар болды. Болосты болыстық старшиналар басқарды, содан кейін олардың орнын Кеңес өкіметі кезінде болыстық атқару комитеттерінің төрағалары алмастырды.

1905 жылдан бастап, Столыпин аграрлық реформасына сәйкес, уезге Еуропалық Ресейден шаруалардың қоныс аударуы басталды.

1920 жылы 26 тамызда РКФСР Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетінің жарлығымен КСРО құрамында Қырғыз Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы құрылды.

(27 ақпан 1921 ж.) Омбы губерниясынан Павлодар уезі (31 болыс көлемінде) Қырғыз (1925 жылдан - Қазақ) АКСР-не берілді.

1928 жылы уезде 50-ден астам болыс болды. 1928 жылы 17 қарашада ауылдың жаңа экономикалық құрылысына және кеңестенуіне байланысты Павлодар уезі 9 ауданнан тұратын Павлодар округіне айналды.

## Тұрғындары
Қазақтар халықтың 90%-ын және басқалары құрайды. Арғындар қазақ халқының 78% (негізінен, Басетен, Сүйіндік) құрайды.

## Әкімшілік-аумақтық бөлінісі
### Шаруа болыстары
Александровская, Баянауыл, Беловодская, Белоцерковская, Богдановская, Вознесенская, Галкинская, Голубовская, Ермаковская, Ертіс, Лебяжинская, Марковская, Михайловская, Новоалексеевская, Новоивановская, Орловская, Павлодар, Песчанская, Рождественская, Романовская, Татьяновская, Украинская, Өрлітөбе, Федоровская, Жәміш.

### Қазақ көшпелі болыстары
Ақкөл, Алтыбай, Атакөз, Басқұдық, Баянауыл, Белоцерковская, Бесқарағай, Бестау, Далба, Жәдігер, Жайлау, Қалмаққырған, Қарамол, Қараоба, Қараөткел, Коряковская, Қуатқала, Қызылағаш, Қызылтау, Майгүл, Маралды, Мұздықкөл, Орловская, Павлодар, Сейтен, Тереңкөл, Өрік, Шақнан, Шідерті.

## Дереккөздер</span>

## Әдебиет
Павлодар. Павлодарская область. Энциклопедия, Павлодар., 2003; Казахстан, А-А., 1969 (Павлодарское Прииртышье)

Санат:Уезд
Санат:Павлодар облысы
Санат:Семей облысы
Павлодар фармацевтика зауыты

**Павлодар Фармацевтика Зауыты**– фармацевтикалық және медициналық өнеркәсіп орны. 1999 ж. “ромат фармацевтикалық холдингісінің” құрамына кірген. Бір жолғы шприцтер (жылына** 95 млн. дана**), бір жолғы қан құю жүйелерін (жылына **10 млн. дана**), таблеткалы дәрі-дәрмек (жылына **1,2 млн. таблетка**) шығарады. Кәсіпорын таблеткалық дәрі-дәрмек өндірісінің модульдік құралымынан, дәрі-дәрмекті құтыға, блистерге, стрипке салуға мүмкіндік беретін үш дербес орау желісінен, бірнеше өндірістік ғимараттардан тұрады. Зауыт құрамында, сондай-ақ осы заманғы жабдықпен жарақтандырылған, шығарылатын өнім сапасын бақылаудың барлық түрлерін қамтитын зертхана жұмыс істейді.

## Дереккөздер</span>


Санат:Павлодар
Санат:Павлодар облысы
Санат:Фармацевтика
Павлодар мұнай-химия зауыты

**Павлодар мұнай-химия зауыты** – мұнай өңдеу кәсіпорны. 1978 жылы іске қосылған. 

Технологиясы жағынан  Қазақстанда ғана емес, ТМД елдеріндегі соңғы үлгімен жабдықталған кәсіпорындардың бірі. 2000 жылдан ЖАҚ. Зауыт отындық нұсқа бойынша мұнай өндіреді, өңдеу тереңдігін 85%-ға дейін қамтамасыз етеді, мұның өзі мұнай өнімдерін өндірушілердің әлемдік таңдаулы деңгейіне сай келеді. Мұнай өңдеудің жобалық қуаты бойынша зауыт еліміздегі аса ірі кәсіпорын болып табылады: жылына 7,5 т мұнай өндіреді. Өнімінің негізгі түрлері: этилдендірілмеген бензиндер: А-76, АИ-80, АИ-92, АИ-93, АИ-95, АИ-98; реактивтік қозғалтқыштар үшін отын; жазғы және қысқы дизельді отын; мазут М-40, М-100; құрылыс, жол, төбелік битумдар; мұнай кокстары; техникалық көміртек үшін шикізат; сұйытылған газ. Кәсіпорында 2700-ден астам адам еңбек етеді.
 

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан зауыттары
Санат:Павлодар облысы
Санат:ҚазМұнайГаз
Павлодар химия зауыты

**Павлодар Химия Зауыты**– химия өнеркәсібі орны. 1973 ж. пайдалануға берілген. 1989 жылға дейін КСРО қорғаныс кешенінің кәсіпорны ретінде КСРО Химия өнеркәсібі мин-нің “СОЮЗОРСинтез” құрамында болды. 1994 ж. мемл. акцион. қоғам болып қайта құрылды. 1999 ж. 1 сәуірде зауыт ашық акцион. қоғамға айналдырылды. 2001 жылдың 9 қаңтарынан кәсіпорын акцияларының мемл. пакеті Павлодар әкімінің коммуналдық меншігіне берілді. Өндіретін негізгі өнімдері: кішігірім ыдысқа құйылған сұйық хлор, дезинфекциялаушы заттар, антифриздер мен мұздатпайтын заттар, ИОМС, поливинилхлорлы пластикаттар, майға қоспалар, флотореагенттер, моторлық майлар. “ПХЗ” хлорлы-сілтілі өнімдер өндірісін дамытуға бағдарланып отыр.

## Дереккөздер</span>


Санат:Павлодар облысы
Санат:Павлодар
Санат:Химия
Давид Николаевич Пак

## Пак Давид Николаевич
**Пак Давид Николаевич** – (4.12.1905, Ресей, Приморье өлкесі, Посьет ауд. Фатиши с. – 26.2.1992, Алматы) – *ауыл шаршуалығы ғылыми доктор* (**1964**), *профессор* (**1970**). *Қазақстанның еңбек сіңген ғылыми қайраткері* (**1983**). 
* **1932** Саратов зоотехника-малдәрігерлік институтын бітірген. 
* **1938 – 1942 ж.** және 1954 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақ мал шаруашылығы ғылыми-зерттеулік институтында (қазіргі ҚР Мал шаруашылығы және ветеринария ғылыми-өндірістік орталық).
* **1947 – 1948 ж.**  *ВАСХНИЛ*-дың Қазақ бөлімшесінде басшылық қызметтер атқарған. Қазақ мал шаруашылығы ғылыми-зерттеулік институтында қазақы сиырды швиц бұқасымен шағылыстыру жөніндегі селекциялық жұмысқа басшылық етті. Негізгі ғылыми еңбектері мал селекциясы мен мал өсіру мәселелеріне арналған. 
## Қосқан үлесі
Пак “*Алатау сиыры*” тұқымын шығарушылардың бірі, ірі қара тұқымдары мен линияларының, олардың ата-тегіндегі нәсілдік белгілердің түр-сипатына қарай жымдасуы жөніндегі ғылыми топшылаулар жасады..  
## Марапаттар
*КСРО Мемлекеттік сыйлығы, 1951
*“**Құрмет белгісі**” орденімен және медальдармен марапатталған.

**Шығармашылығы:** 
* Алатауская порода крупного рогатого скота Казахстана, Алма-Ата., 1952; 
* Породообразование и эволюция крупного рогатого скота, Алма-Ата, 1962.
## Дереккөздер


Санат:Ғылыми зерттеушілер
Иван Тимофеевич Пак

**Пак Иван Тимофеевич** (13.9. 1930 ж. туған, Ресей, Приморье өлкесі, Буденный ауданы) – *компьютерлік арифметика саласының маманы*, *техникалық ғылымының докторы*  (**1988**), *профессор* (**1991**), Қазақстан ғылым мен техникасына *еңбек сіңген қайраткер* (**1995**). ҚазҰУ-ды бітірген (**1954**). 
* **1949 –1954 ж.** мектеп мұғалімі
* **1954 – 65 ж.** Қазақстан Ғылым Академиясының Президиумының жанындағы Машина және есептеу математикасы лабораториясында қызмет атқарады
* **1965 – 1990 ж.** Математика және механика институтында  ғылыми және басшылық қызметтер атқарған
* **1990 – 1994 ж.** ҚР ҰҒА-нда ғылыми және басшылық қызметтер атқарған.

## Ғылыми еңбектер
Негізгі ғылыми еңбектері қалдықтар кластары жүйесінде комплекс сандарды бөлінбейтін объектілер түрінде қарастырып ақпаратты өңдеу және қатеге тұрақтылығы мен дәлдігін қамтамасыз ететін жаңа техникалық шешімдер жасауға негізделген. Ол бірінші болып компьютерлік комплекс сандар арифметикасын жасады. Осының нәтижесінде алгебралық идеяларды пайдаланып, қатеге тұрақты параллель алгоритмдер жасап, таблица түрінде іске асырды. Осы саладағы жасаған жұмыстары шет елдердің (АҚШ, Жапония, Франция, Англия,Италия) патенттерімен расталды.
* Ол 140 ғылыми еңбектің, оның ішінде 20 авторлық куәлік пен патенттердің, 5 монографияның авторы..

## '''Шығармашылығы:'''
* Основы машинной арифтметики комплексных чисел, А., 1970 (соавт.)
* Параллельные вычисления в комплексной плоскости, А., 1984 (соавт.)
* Промышленная математика, А., 1997 (соавт.)
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан математиктері
Санат:1930 жылы туғандар
Палеоантропология

**Палеоантропология** – антропология ғылымының бір саласы. Бұл ғылым саласы қазба жұмыстары кезінде табылған ежелгі адам сүйектерінің (архантроптардың, палеоантроптардың және ежелгі неоантроптардың) физикалық келбеті мен оның дамуын зерттейді.

Қазақстанда неолит дәуірінен бастап байырғы адамдар қалдықтарына антропологиялық зерттеулер жүргізілген. **Қола** және **темір** дәуірлерінде, **орта ғасырларда** өмір сүрген тұрғындардың физикалық келбетіне қатысты ізденістер қазақ халқының автохтондығын айқындап берді.

## Дереккөздер

Санат:Антропогенез
Санат:Палеоантропология
Санат:Физикалық антропология
Палеотекті Тау Жыныстары

**ПАЛЕОТЕКТІ ТАУ ЖЫНЫСТАРЫ**, палеогенді жыныстар (грек. *palaіos* – көне) – бастапқы минералдық құрамы біршама өзгерген эффузиялық тау жыныстары. Бұл терминді алғаш 1894 ж. норвег ғалымы В.Бреггер енгізген (1851 – 1940). Мұнда кайнотекті атауына порфир немесе порфирит жалғауы қосылып аталынады. Мысалы, базальт – базальттік порфирит, риолит – риолиттік порфирит. **Палеотекті тау жыныстарында** қышқыл жанартаулық шыны ыдырап, кварц-дала шпатты агрегатқа айналып, пелиттенеді, серициттенеді, негізді және орта шынылар хлоридтенеді, карбонаттанады. Осы өзгерістерге байланысты тау жыныстардың сырт бейнесі, онымен қоса жылтырлығы жоғалып, сынғыштығы өзгереді. **Палеотекті тау жыныстарының** қышқылы – қызғылт, сілтілісі – күлгін, орта және негіздісі – жасыл реңді болып келеді.

## Дереккөздер</span>
Палладий

thumb|134x134px|Палладий ''Pd''|солға
**Палладий** (лат. *Palladіum*; **Pd**) — элементтердің периодтық жүйесінің VІІІ тобына орналасқан хим. элемент, ат. н. 46, ат. м. 106,42. Тығызд. 12020 кг/м³, балқу t 1552 °С. Платиналық металға жатады. Оны алғаш 1803 ж. ағылшын ғалымы У.Х. Волластон ашқан (1766 – 1828). Элемент Паллада астероидының құрметіне аталған. Жер қыртысындағы салмақ мөлш. 110.6%. Табиғатта тұрақты 6 изотопы бар. Палладий саф және химикалық қосылыстар түрінде кездеседі. 

Маңызды минералдары: станнопалладенит (Pd3Sn2), плюмбопалладенит (Pd3Pb2), бреггит (Pt, Pd, Nі)S, т.б. Батыс Қазақстанда кездеседі. Кесек Палладий ақшыл күміс түсті, таза күйінде жұмсақ, иілгіш, оңай өңделеді, қиын балқитын ауыр металл; тығызд. 12,02 г/см³, балқу t 1552 °С, қайнау t 2940 °С, ерекше қасиеті – 1 көлем Палладий 900 көлем сутекті сіңіреді. Өз тобындағы басқа металдарға қарағанда белсенділігі жоғары. Тотығу дәрежелері +2, кейде +4. 600 – 800 °С-та ауамен күңгірт оксид пленкасын (PdO) түзеді. Ыстық, концентрлі H2SO4 пен HNO3-те және патша арағында ериді. Палладий платинамен бірге өндіріледі де, көбіне никель өндірісінде қосымша өнім ретінде алынады. Палладий электртехникада, тіс салуда, алтын, күміс, платинамен қорытпалары дәл аспаптар жасауда, газ сіңіруде және катализатор ретінде қолданылады.

## Табиғатта кездесуі
Жер қыртысындағы ең сирек элементтердің бірі; оның кларк саны 1 · 10−6%. Ол табиғи түрде (аллопалладий), металаралық минералдар (палладий платина, станнопалладинит Pd3Sn2 және т.б.) және басқа қосылыстар (палладит PdO, браггит (Pd, Pt, Ni) S және т.б.) түрінде кездеседі. Палладийдің 30-ға жуық минералы белгілі. Ол басқа платина металдарымен бірге жүреді, оның әртүрлі шөгінділердегі платиноидтар қоспасындағы мөлшері 25-60% аралығында болады. Гольшмидт бойынша элементтердің геохимиялық классификациясы бойынша, барлық платиноидтар сияқты ол сидерофильдерге жатады, яғни темірге жақындығы бар және Жердің өзегінде шоғырланған. Қазіргі уақытта Ресейдегі ең ірі (игерілмеген) палладий кен орны Мурманск облысында (Федорово-Панский интрузивті массив) орналасқан.

Санат:Платина тобы металдары
Санат:Химиялық элементтер
Николай Никитич Пальгов

**Никола Никитич Пальгов ** (*10.12.[[1889]], [[Ресей]], Тамбов губерния Павлодарка селосы. – 2.6.1970, [[Алматы]] қаласы*) – география ғылымдарының докторы (1951), гляциолог, Қазақ ССР ҒА академигі.  
*Профессор (1952) Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1954)
*Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1959).
*Мәскеу құрылыс училищесін (1913) және Бүкілодақтық сырттай оқыту институтын бітірген.
*КСРО география қоғамының құрметті мүшесі (1960) және Қазақ бөлімшесінің төрағасы (1952–1970) 
*Қазақстан Ғылым Академиясы неогр. секторының меңгерушісі (1945–1962). 

## Зерттеулері
Оның зерттеу нысаны - қазіргі таңда кең танылған, әбден зерттелген Алматы маңындағы Тұйықсу мұздығы. Одан кейінгі уақытта Үлкен Алматы, Шелек өзендерінің жоғарғы жанындағы мұздықтарда және Іле Алатауы мұздықтарында әртүрлі  аспаптармен зерттеу әдістері арқылы бақылау жүргізіп, бұрын - соңды белгісіз болған ірі мұздану түйіндерін ашты. Оңтүстік Тянь - Шаньдағы Көкшалтау мен Теріскей Алатауы жоталарындағы мұздықтарға сипаттама жасады. Нәтижесінде бірнеше мақаласы мен "Іле Алатауының қазіргі мұздануы" монографиясы жарық көрді. Бұл зерттеулері әрі қарай Жетісу (Жоңғар) Алатауы мен Күнгей Алатауына жасалған экспедициялармен жалғасты. Н.Н.Пальговтың ғылыми еңбектерінің барлығы жеке бақылаулары мен зерттеу материалдарына негізделген.

Іле Алатауы мұздықтарын зерттеудегі еңбектерінің нәтижесінде 1956 жылы Н.Н.Пальгов басқарған Қазақстан ҒА-ның География секторы - гляциология саласы бойынша Халықаралық геофизикалық жыл үздігі болды.Экспедициялық тәжірибесі мол ғалым мұздықтар динамикасының метеорологиялық факторларға тәуелділігін анықтады. Сонымен қатар Қазақстанды елтану бағытында қарастырып, өзендер мен көлдерін зерттеді. Көптеген ғылыми қоғамдардың мүшесі болды, соның ішінде Ұлыбританиядағы Гляциология қоғамы да бар. Н.Н.Пальговтың сіңірген еңбегі мен қызметі ескеріліп, Іле Алатауы және Полярлық Орал жоталарындағы мұздықтарға аты берілді.

## Ғылыми жұмыстар
«*Опыт исследования ледников Заилийского Алатау*» тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. Қазақстанда гляциология ғылымының негізін салушылардың бірі болды. Жетісу, Сыр-дария облыстары жерін алғашқылардың бірі болып *топографиялық картаға* түсірді. **250**-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде **3** монографияның авторы. Тянь-Шаньдағы екі мұздық, Полюстік Оралдағы бір мұздық Пальгов есімімен аталады.

Санат:Ғалымдар
Санат:География ғылымдарының докторлары
Памфлет

***Памфлет***, *қаһарлы сөз* ( – *парақ*) – белгілі бір құбылыстарды, беделді саяси және мәдени қайраткерлерді әшкерелеуге арналған өткір сатиралық шығарма; өткір сатираға құрылған әдеби туынды; қоғамдық-саяси өмірде қандай да бір тұлғаны немесе құбылысты өткір сатирамен масқаралайтын, нысаналы, айқын тілмен ерекшеленетін, жағымсыздық, жамандық такырыбын әшекерлейтін саяси публицистиканың жанры.

Публицистиканың жанры ретінде қара сөзбен ғана емес, өлең түрінде де жазылады. Памфлет белгілі бір құбылыс, оқиға, деректерді, мемлекеттік саяси жүйе мен беделді қоғам қайраткерлерінің ықпалын қысқа негізде сатира үлгісінде де әшкерелейді.

## Тарихы
Памфлет термин ретінде 12 ғасырда қолданыла бастағанымен, оның классикалық түрі Қайта өрлеу дәуірінде (16 ғ.) қалыптасты. Ежелгі Грекия мен Римде шешендік сөз, ғылыми трактат (Демосфен, Цицерон, Ювенал) түрінде келіп, кейін мазмұн, пішін тарапынан барлық жанрды қамтыды. Памфлет қара сөзбен де, өлең түрінде де келеді, насихатқа негізделіп, барша қауымға түсінікті болады. Памфлет қоғамның саяси-әлеуметтік тынысын бейнелейді, нақты оқиға, дерекке байланысты туындайды. Кейде Памфлет жала жабу мағынасында келсе, пасквиль деп аталады.

## Өкілдері
Публицистикалық Памфлет үлгілеріне Дж.Милтонның “Ареопатика” (1644), “Бөшке ертегісі” (1704), Дж.Свифттың “Вольтер туралы трактат” (1763), М.Горькийдің “Әзәзіл билеген қала” (1906), Л.Н. Толстойдың “Үнсіз қала алмаймын” (1908), т.б. шығармалар, ал сатиралық Памфлет қатарына Свифттың “Гулливердің таңғажайып саяхаттары” (1726), М.А. Булгаковтың “Қан қызыл арал” (1928), т.б. туындылары жатады. Памфлет жанры В.Г. Белинскийдің “Гогольге хат” (1847), П.Я. Чаа-даевтың “Философиялық хат” (1836) секілді еңбектерінен көрінсе, соғыс жылдарында И.Эренбург, Я.Галланың фашизмді айыптаған публицистикалық Памфлеттері жарық көрді. Қазақ әдебиетіндегі памфлетті А.Байтұрсынұлы “Әдебиет танытқышында” (1926) толғау түрінің біріне (күліс) жатқызып, “мазақ қылу” деп атайды. Қазақ өлеңіндегі памфлеттің алғашқы нышандары жыраулық поэзия өкілдерінен байқалады. Мысалы, Жанкісі жыраудың “Қоқан ханына айтқаны”, Махамбеттің Жәңгір ханға, Шернияздың Баймағамбет сұлтанға, Тұрмағамбеттің Құлжанға айтқандарында Памфлетке тән пафос бар. Абай “Болыс болдым, мінекей”, “Мәз болады болысың”, “Күлембайға” деген топтама Памфлет өлеңдерінде болыс-билердің типтік-психологиялық, сатиралық портретін жасады. Әсет пен Ырысжанның жұмбақ айтысы мен С.Торайғыров өлеңдерінен Памфлеттік сарын байқалады. С.Дөнентаевтың “Бозторғайы” (1915), С.Сейфуллиннің “Күзетші иттері” (1917) мысал Памфлетке жатады. Соғыстан кейінгі жылдары Қ.Аманжоловтың “Дүние дұшпандарына”, “Аденауер ұсқыны”, А.Тоқмағамбетовтың “Трумэннің қонақтары”, “Қорқаулар комедиясы”, “Бұрандалы бұлбұлдар”, т.б. Памфлеттері жазылды. Қазіргі кезде республикалық баспасөз беттерінде халықаралық тақырыптарға жазылған памфлеттер жарияланып жүр.

## Дереккөздер

* Қабдолов З., Сөз өнері, А., 1997; 
* Әдебиеттану. Терминдер сөздігі, А., 1998; 
* Байтұрсынұлы А., Шығармалар жинағы 5 томдық, 1-т., А., 2003.

Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Санат:Сатиралық шығарма
Санат:Әдебиет
Панно

**Панно** (,  – мата кесіндісі)  

* 1) мүсіндік бейнелер немесе түрлі суреттермен әшекейленген қабырғаның бір бөлігі; 
* 2) қабырғаның бір бөлігін немесе үйдің ішкі төбесін әсемдеу мақсатымен салынған кескіндемелік туынды. 

Ол пайдаланған материалына (**ағаш, металл, қыш, тас, әйнек, мата**, т.б.) қарай әшекейленеді. Қазақ жерінде күмбезді құрылыстардың қабырғасын өрнекті кірпішпен өріп тұрғызу 11 ғасырдан белгілі. Мысалы, Бабажы қатын (11 ғ.), Қарахан (11 ғ.) және Айша Бибі (11 ғ.) мазарларындағы әшекей-өрнектер. Соңғы жылдары **Панно** жанрлық жағынан ерекше дамыды. Сәулетті қоғамдық ғимараттар мен үйлердің интерьерлері, экстерьерлері безендірілді, “Қазақфильм” киностудиясының вестибюлі мен репетиция залына (1970, П.Я. Зальцман), Алматы эстрада-цирк өнері колледжіне (1972, С.С. Киракозов) және Жамбыл облысындағы Георгиевка (Қордай) ауылының Мәдениет сарайына (1969, Х.Наурызбаев, У.Рахманов) салынған сәндік **Панно**; “Медеу” мейманханасы (И.И. Нимец, Г.Д. Завизионный) мен Қазақстан Композиторлар одағының “Таутүрген” шығармасы үйі – әкімшілік корпусының асханасына (Завизионый) керамика техникасында жасалған **Панно**; Алматы қаласындағы “Қазақстан” мейманханасының вестибюлі мен банкет залындағы гобелендер (І.Тыныбеков, Б.Зәуірбекова, И.З. Ярема, Е.П. Николаева), т.б.

## Дереккөздер

Санат:Маталар
Пантограф

**Пантограф** ( – бәрі және grapho – жазамын) – карта, план, сызбаларды әдетте кішірейтілген масштабта қайта сызу үшін қолданылатын аспап. Пантографтың өлшемі де, құралымы да әр түрлі (аспалы, дөңгелек, т.б.) болып жасалады. Аспалы Пантограф қозғалысы жеңіл, бірқалыпты келеді әрі ол арқылы алынған көшірмелердің дәлдігі жоғары болады. Пантограф *A, B, C, D* нүктелерінде өзара топсалармен жалғасқан (суретті қ.), екі-екіден параллель екі сызғыштан тұрады және *ABCD* параллелограмын құрайды. Мұнда *А* нүктесі (полюс) қозғалмайды, *Ғ* нүктесінде түп нұсқаның бетімен қозғалатын тетік, *К* нүктесінде кішірейтілген көшірмені сызатын қалам орналастырылады. Түпнұсқа мен көшірменің масштабтарының қатынасы *CD* сызғышын *АЕ* және *ВҒ* сызғыштарының бойымен жылжыту арқылы өзгертіледі. Осы мезгілде *А, К, Ғ* нүктелері бір түзудің бойында жататындай етіп К нүктесіндегі қалам да орын ауыстырады. Осылайша түп нұсқа мен көшірменің ұқсастығы сақталады.

## Дереккөздер</span>


Санат:Аспап
Пантеизм

**Пантеизм** ( – бәрі, *tcheos* – құдай) — Құдай мен әлем біртұтас деп танитын, құдіретті табиғатпен бірлікте қарастыратын философиялық ілім; Құдай барлығы деген ілім; бар ғаламды, табиғатты дәріптеу ілімі.

Пантеизм табиғаттың ішкі сырларын бейнесіз әлемдік рух деп танып, табиғаттан тыс бастамалардың барлығын жоққа шығарады. Пантеизм терминін философияға алғаш енгізген ағылшын философы Джон Иолланд (1670–1722) болды. Ол деизмді өткір сынға алып, дүниенің жаратылуын, жанның мәңгілік екендігін, о дүниедегі өмірдің бар екенін жоққа шығарды. Пантеистік идеялар үнді (брахманизм, индуизм, ведант), қытай (даосизм), ежелгі грек (Фалес, Анаксимандр, Анаксимен) философияларында дамыды. Ежелгі грек философы Ксенофан өзінің пантеистік көзқарасында табиғатты сезіммен біліп болмайды, тек ақылмен ғана ұғынуға болады деп санады. Кейінірек стоицизмнің натурфилос. және этик. ілімдері пантеистік сипатта болды. Пантеизмнің натуралистік сипаттары Иоанн Скот Эриугена мен Пьер Абеляр ілімдерінде кездеседі. Материя, ақыл және құдай бір нәрсе деп, Пантеизмді материалистік тұрғыда алғаш тұжырымдаған Динанттық Давид болды. Пантеизм қайта өркендеу дәуірінде кең өріс алды. Бұл дәуірдегі алғашқы Пантеизм өкілдерінің бірі Кузалық Николай болды. Ол «адам өзінің ақыл-ойының, іс-әрекетінің арқасында құдаймен қатар тұрады» деп тұжырымдады. Еуропада XVI–XVII ғасырларда пантеистік бағытты дамытқан Джероламо Кардано, Томазо Кампанелла, Джордано Бруно, т.б. болды. Бруноның пікірінше, «табиғаттан тыс ешқандай күш жоқ. Табиғат өз заңдылығымен дамиды. Әлем мен құдай бір. Әлем — әмбебап бастама, сондай-ақ жалғыз ғана мәнділік». Нидерланд философы Бенедикт Спиноза пантеистік дәстүрге сүйене отырып, өзінің жан-жақты материалистік философиялық жүйесін қалыптастырды. Бұл ілімде «құдай» және «табиғат» ұғымдары бір-біріне барабар. Қазіргі кезде Пантеизм ғылымды дінге жақындастырумен, табиғаттың заңдылықтарын, ішкі сырын діни, мифтік тұрғыда сипаттаумен ерекшеленеді.

## Дереккөздер

Санат:Философиялық бағыттар мен мектептер
Санат:Діни философия
Санат:Дін философиясы
Санат:Дінтану
Санат:Ежелгі Грекия философиясы
Санат:Тілтану
Санат:Христиан әулиелері
Санат:Христиандықтың еретиктік ағымы
Санат:Христиандық тарихы
Санат:Пантеизм
Панорама

**Панорама** ( – бүкіл және horama – көрініс) – кеңістік өнерінің бір түрі. Панорамаға әдетте дөңгелек залды ғимараттардың шеңбер немесе доға пішінді қабырғасының ішкі бетіне тұтас салынған картиналар жатады. 
Ол зал ортасындағы алаңнан қаралатын болғандықтан, айнала қоршаған ақиқат кеңістіктің иллюзиясын тудырады. Панорама көбіне көлемді аумақ пен көп адамды қамтитын оқиғаларды бейнелеуге қолданылады. Тұңғыш Панораманы ирланд кескіндемешісі Р.Баркер 18 ғасырдың аяғында Эдинбург қаласында жасады. Панорама 19 ғасырда кең қанат жайды. Ресейде ең таңдаулы Панорамалардың (“Севастополь қорғанысы” 1902 – 04, Севастополь қаласында 1905 жылы ашылды; “Бородино шайқасы” 1911, Мәскеу қаласында 1912 жылы ашылды) авторы Ф.А.Рубо болды.

## Дереккөздер</span>


Санат:Өнер
Санат:Кеңестік өнер
Пантомима

thumb|Пантомима: Pablo Zibes
**Пантомима** ( – еліктеу арқылы немесе дене қимылдарымен ғана өнер көрсететін актер) – сахналық өнердің көркем образ мәнері дене қозғалысы, қимыл мен ым арқылы жасалатын түрі. Еуропадағы **пантомима** өнерінің қайнар көзі Ежелгі Грекия мен Рим театрына саяды. Орта ғасырда гистриондар, скоморохтар, жонглерлер өз ойындарында Пантомиманы қолданды. 16 ғасырдың ортасы мен 18 ғасырда итальян халық театры – дель арте комедиясында қайта жанданды. 19 ғасырда әйгілі Пьеро маскасын жасаушы Ж.Б. Дебюро (Франция) және Дж. Гримальди (Ұлыбритания) Пантомиманы жеке театр ойыны түрінде одан әрі дамытты. 1930 және 1970 жылдардың басындағы Пантомима өнерінің үздік шеберлері: Ж.Л. Барро, М.Марсо (Франция), Л.Фиалка (Чехословакия), Х.Томашевский (Польша). Пантомиманың музыка, ән сүйемелімен орындалатын арнайы түрі Индонезия, Үндістан және Азияның басқа елдерінде де кеңінен тараған. Ресейде көптеген халық ойындары мен әдет-ғұрыптар құрамында Пантомима болды. 19 ғасырда ойын-сауықтар мен цирктерде көрсетілді. 1910 ж. режиссер  К.А. Марджанов, Н.Н. Евреинов, В.Э. Мейерхольд пантомиманы театр өнерінде пайдаланды. Қазір пантомима мим (бір актер) өнерін де қамтиды. Кезінде Кеңес Одағында пантомиманың екі түрі де дамыған. 20 ғасырдың 20 – 30-жылдары қазақ театры спектакльдерінде де (І.Қуанышбаев, Е.Өмірзақов, т.б. актерлер ойынында) **Пантомима** элементтері ішінара бой көрсетті.

## Дереккөздер


## Әдебиет
* Румнев А., О пантомиме. Театр, кино, М., 1964
* Рутберг И. Г., Пантомима. Движение и образ, М., 1981
* Маркова Е., Современная зарубежная пантомима, М., 1985

## Сыртқы сілтемелер
** Пантомима

Санат:Театр
Санат:Кино
Николай Николаевич Пантусов

нобай|Пантусов Николай Николаевич
**Пантусов Николай Николаевич** (11.5.1849, Ресей, Херсон облысы Николаев қаласы – 7.6.1909, сонда) – шығыстанушы, этнограф. 
Санкт-Петербург университетінің шығыс тілдері факультетін бітірген соң (1871), Түркістан өлкесінде қызмет істеді. 1872 – 1908 ж. ол өлкеде әр түрлі әкімшілік қызметтер (Жетісу облысы әскери губернаторының кеңсе меңгерушісі, Жетісу облысы мен Құлжа ауданы бойынша оқу мекемелерінің меңгерушісі, Түркістан генерал-губернаторының айрықша тапсырмалар жөніндегі шенеунігі, т.б.) атқара жүріп, Қоқан жорығына қатысты. **Пантусов** әкімшілік қызметін ғылыми жұмыстарымен сабақтастыра жүргізіп, қазақ, өзбек, тараншы (ұйғыр), т.б. шығыс тілдерін үйренумен тыңғылықты шұғылданды. Оның ғылыми ізденісі негізінен Жетісудың тарих, археология, нумизматика, этнография, лингвистика мәселелері және шығыс қолжазбаларын зерттеу болды. Жетісуда христиан-несториан қабірлерін тауып, оны зерттеумен айналысты Пантусовтың есімі археологияда кеңінен мәлім болды. Ол Жетісудан, Шу алабынан, қырғыз жерінен мұндай қабірлердің бірнешеуін қазып, олардың басына қойылған құлпытастағы жазулар мен крест арқылы бұл өңірлерде 8 – 10 ғасырларда несториан бағытындағы христиандықтың болғандығын дәлелдеді. Осы еңбегі үшін ол императорлық археологиялық комиссиясының корр. мүшесі (1895) болып сайланды. Түркістан өлкесінен көптеген көне мұраларды (шығыс қолжазбаларын, көне түркі жазба тастарын, теңгелерді) жинап, Ресей мен Түркістан, Жетісу облысы музейлеріне өткізіп тұрды. Жетісу өлкесінен сирия-түркі жазуларын тауып, оқыды, Қоқан хандарының архивін алғашқылардың бірі болып зерттеді. Пантусов басқа да көптеген ғылыми еңбектер жариялаумен бірге Жетісу облысы халықтарының тарихы, археологиясы, этнографиясы, тілі, нумизматикасы жөнінде бірнеше еңбектер, әсіресе Жетісу, Құлжа өлкелеріндегі ұйғыр, қазақ халықтарының ауыз әдебиеті үлгілерін жинап, көптеген еңбектер жариялады. Ол орыс археологиялық қоғамының мүшесі, Мәскеу археологиялық қоғамының корр. мүшесі (1886), толық мүшесі (1889) болып сайланды. Тараншылардың өлең-жырларын жинап, жариялаудағы еңбегі үшін Пантусов **орыс географиялық қоғамының кіші алтын медалімен** марапатталған. 
Оның қазақ тілі мен фольклорына байланысты жазған 
* “Материалы к изучению казак-киргизского наречия” (1899 – 1904) 
* “Образцы киргизской литературы” (1909) еңбектерінің құндылығы жоғары.

## Дереккөздер
* Самойлович А.Н., Хивинская сатира на казах-кирги-зов (посвящается памяти Н.Н. Пантусова), “Уч. зап. Восточного отделения Русского археологического общества”, т. 10, СПб., 1910 
* Кононов А.Н., Биобиблиографический словарь отечественных тюркологов, М., 1974.

Санат:П
Санат:Ғалымдар
Панфилов (Павлодар облысы)

**Панфилов** (*Байпақ*) — Павлодар облысы Ертіс ауданындағы ауыл, Панфилов ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ертіс ауылынан батысқа қарай 37 км-дей жерде.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі бұрынғы Байпақ атты қазақ қонысының орнында 1921 жылы қаланған. 1929 жылы астық өсірумен айналысатын ұжымшардың орталығы болған. 1942 жылы "Суворов" кеңшарынан бөлініп, оған "Панфилов" есімі берілді. 1962 жылы кеңшарға "Калинин" ұжымшары мен "Новоиваново" МТС-і қосылды. 1994 жылы кеңшар жеке ауыл шаруашылығы кәсіпорнына айналып, 1996 жылы ЖШС-тер ұйымдасты. 

## Дереккөздер

Санат:Ертіс ауданы елді мекендері
Парабола

thumb|Парабола, фокусы және директрисасы
**Парабола**(грек. **Parabole**) – тік дөңгелек конустың төбесі арқылы өтпейтін және кез келген жанама жазықтығына параллель болатын жазықтықпен сол конустың қиылысу сызығы. **Парабола** – жазықтықтың **М(х, у)** нүктелер жиыны, осы жиыннан **F(p/2,0)** анықталған нүктесіне дейінгі ара қашықтық **r=FM** (Парабола фокусы)  **D1D1** анықталған түзуіне дейінгі ара қашықтыққа (**d=DM**) тең (**Парабола** директрисасы). Фокус арқылы өтетін, директрисаға перпендикуляр болатын түзу **Парабола** осі, ал осьтің **Парабола** мен қиылысу нүктесі **Парабола** төбесі деп аталады. 
right|thumb|150px
Бас нүктесі **Параболаның** төбесінде жатқан және Ох осі директрисадан фокусқа қарай бағытталған тік бұрышты координаттар жүйесіндегі **Параболаның** теңдеуі мынадай канондық түрде жазылады: **у2=2px**, мұндағы **р** (фокустық параметр) – фокус пен директрисаның ара қашықтығы немесе фокус арқылы өтетін оське перпендикуляр хорда ұзындығының жартысы.
**Парабола** – екінші ретті сызық. Ол өз осіне қарағанда симметриялы болатын шексіз созылып жатқан қисық сызық. Кейде **n**-ретті Параболаны **y=axn** дәрежелі функциясының графигі деп те атайды. Параллель хордалардың ортасы арқылы өтетін түзу Параболаның диаметрі деп аталады. Параболаның **М** нүктесіндегі **ТМ** жанамасы мен **MN** нормалі **FM** фокустық радиус-векторы мен **DM** диаметрі арасындағы бұрыштың биссектрисасы болып табылады. **М(х, у)** нүктесіндегі Парабола қисықтығының радиусы  формуласымен есептеледі, ал төбесінде **R=p**. Параболаның осы қасиеті прожекторлық құрылғыларда пайдаланылады. Полярлық координаттар жүйесінде Парабола теңдеуі , ал вертикаль осьті Параболаның теңдеуі **y=ax2+bx+c** түрінде болады. Парабола аталуын Аполлоний Пергский (б.з.б. 200 ж.ш.) Параболаны конустық қималардың бірі ретінде қарастыра отырып енгізген.
## Табиғаттағы және адамзат тіршілігіндегі үлгілері

Сурет:Parabolic orbit.gif|Параболалық орбита мен серіктің сонымен қозғалуы (анимация)
Сурет:Bouncing ball strobe edit.jpg|Баскетбол добының құлауы
Сурет:Parabolic trough solar thermal electric power plant 1.jpg|Калифорниядағы параболалық пішіндегі күн электростанциясы, АҚШ
Сурет:ParabolicWaterTrajectory.jpg|Параболалық су ағынының траекториясы
Сурет:Parabola shape in rotating layers of fluid.jpg|Сұйығымен айланып тұрған ыдыс

## Дереккөздер</span>


Санат:Геометрия
Санат:Алгебралық қисықтар
Санат:Планиметрия
Санат:Коникалық қималар