open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Профилометр

**Профилометр** ( — пішін және  — өлшеймін) — беттің кедір-бұдырлығын автоматты түрде анықтауға арналған аспап. Оның модельдері 253 және 283 *Профилометр* алмас инеден, механотроннан, көрсететін аспаптан тұрады. 283 модельді профилометрдің өлшеу аралығы 0,02... 10 мкм өлшенетін цилиндрдің ішіндегі кіші диаметрі 6 мм, тереңдігі 20, өлшеу ұзындығы 1,5 және 4,5 мм.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Проектор

**Проектор** ( — алға тастаймын) — күрделі пішінді беттері бар тетіктерді тексеруге арналған аспап. Бүл аспаптардың экрандарында тексерілетін тетіктің үлкейтілген кескіні түседі. Проекторлар өтетін немесе шағылысатын сәулелерде жұмыс істеуі мүмкін. Тетік өлшемдері арнайы есептеу құрылғылардың көрсеткіштері бойынша экранда үлкейтілген кескіндерді бірден өлшеу арқылы табылады. Проекторлардың келесі түрлері болады: үлкен проектор БП; сағаттық проектор ЧП; жалпы бақылау проекторы ПМК; орта және үстелдік проекторлар.
 
## Дереккөздер



Санат:Оптикалық құралдар
Координатөлшер

**Координатөлшер** ( ) - бағдарлардың, нысаналардың және т.с.с. нүктелердің тіктөртбұрышты координаттарын, координатты торкөздері бар топографиялық карталарды өлшеу үшін және координаттар бойынша карталарға нүктелер салу үшін аспап координатөлшер  шетінде межеліктері бар квадрат немесе тіктөртбұрыш мөлдір пластмассалық тілімше. Координатөлшер типографияда, артиллерияда, теңіз ісінде және т.б. қолданылады.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Полиграфия
Антаблемент

[thumb|165px|Антаблемент ([Парфенон, Афина)]]
**Антаблемент** (, итальяндық intavolatura — «еден төсеу, үстелдің үстінде, үстел үстіне қойылған нәрсе», «жалпақ төселген»; латынша tabula — үстел, тақтай, табақ) — бір сәулеттік тапсырыстың негізгі үш бөлігі, атап айтқанда, бағанға, пилонға, қабырғаға негізделген көлденең қабаттасу жүйесі. Классикалық сәулет ордендерінің барлық бөліктері, негізгі және кіші, триадтық бөлімге ие: тұғыр (стереобат), тірек бөлігі (колонна) және көтеру бөлігі (антаблатура). Баған үш бөлікке бөлінеді: негізгі, фуст, капитал. Антаблатура да үш бөлікке (төменнен жоғарыға) бөлінеді: архив, фриз, карниз. Энтаблатураны тек қабаттасудың көлденең түрі деп атаған дұрыс. Арқа, күмбез, күмбез бөлек қарастырылады.

Итальяндық қайта өрлеу дәуірінде сәулетші Джакомо Барозио да Виньола өзінің «Сәулеттің бес ретінің ережесі» атты еңбегінде (1562) пропорциялар жүйесін канонизациялап, ежелгі грек ордендерінің антаблатурасының биіктігін баған биіктігінің төрттен бір бөлігінде (барлығы бірге) анықтады. тұғырсыз бес бөліктен тұрады). Бұл бұйрық толық емес деп атала бастады. Виньола бойынша толық ежелгі Рим орденінің бөліктерінің (тұғыры бар) пропорциялары: 4 (тұғыр), 12 (баған) және 3 (антаблатура). Тиісінше, оның үш бөлігінің бірі, атап айтқанда фризі жоқ антаблатура да толық емес деп аталады. Архитравсыз антаблатура жеңіл деп аталады.

Антаблатура құрылымы үш ежелгі грек архитектуралық ордендерінде әртүрлі: ,дорикалық, иондық және коринфтік сондай-ақ (Виньола бойынша римдік нұсқада) - қосымша екі: тоскан және композиттік.

Дори және Тускан ордендерінің мұрағаты тегіс және егжей-тегжейлі емес; иондық, коринфтік және құрама ордендерде мұрағат үш көлденең фассияға (лат. fascia - таңғыш, жолақ), кертпелерге бөлінеді. Фассияның арқасында мұрағат визуалды түрде жеңілірек болып көрінеді, шамадан тыс массивтік жасырылады және оның көлденең бағыты ерекшеленіп, тас блоктар арасындағы тік тігістер маскирленген. Дорий орденінің фризінде ауыспалы триглифтер мен метоптар бар, ал иондық, коринфтік және композиттіктерде рельефпен (зоформен) немесе кескіндемемен безендірілген.

## Әдебиеттер
* Энтаблатураның анықтамасы Dictionary.com www.dictionary.com. 
* ENTABLATURE анықтамасы www.merriam-webster.com. 
* Власов В.Г. Энтаблатура, энтабельмент // Власов В.Г. Бейнелеу өнерінің жаңа энциклопедиялық сөздігі. 10 томда - SPb .: Alphabet-Classic. - Т.І, 2004 .
* Джакомо Барозио да Виньола. Сәулет өнерінің бес орденінің ережесі. – М .: Бүкілодақтық сәулет академиясының баспасы, 1939. – Б.20, 86-87, 152.
* Чойси О. Сәулет өнерінің тарихы. Бірінші том. - М .: Бүкілодақтық сәулет академиясының баспасы, 1935. - 238-259 .
* Михаловский И.Б. Классикалық архитектуралық формалар теориясы. - М .: Бүкілодақтық сәулет академиясының баспасы, 1937. - 81-145 б.

Санат:Сәулет өнері
Пайдалану алдындағы құқық

**Пайдалану алдындағы құқық** - белгілі бір елдің ауқымында патент берілген өнертабысқа бара-бар шешімді тәуелсіз және өтеусіз пайдалану құқығы (егер ол пайдаланыла бастаса немесе өнертабыстың басымдылығын көрсету күніне дейінгі барлық әзірлік жүргізілген болса).

## Дереккөздер


Санат:Патенттік құқық
Болжам (Материалдар механикасы)

**Болжам** ( ). Іс жүзінде кездесетін
формулалар қарапайым және ыңғайлы болу
үшін материалдар кедергісін есептеу
формулаларын қорытып шығару кезінде
пайдаланылатын ұйғарымдар. Бұл жағдайда ең
маңызды факторлар ғана ескеріліп, кейбір
шамалар қарастырылмайды. Айтарлықтай дәл
болмағанмен, осылайша қорытылған
формуларды пайдалануға болады.

## Бернуллидің жазық қималар туралы болжамы
Деформацияға дейінгі жазық көлденең қима
деформациядан кейін де жазық болып қалады.

## Кирхгофтың нормальдің өзгермейтіндігі туралы болжамы
Деформацияға дейінгі орта жазықтық нормалінде орналасқан нүктелер деформациядан
кейін деформацияланған жазықтық нормалінде
жатады. Пластина және қабықшаның иілу
теориясы осы болжамға негізделеді.

## Идеал серпімділік туралы болжам
Барлық нүктеде серпімділік қасиеттер бірдей деп есептеледі.

## Изотроп туралы болжам
Серпімділік қасиеттері барлық бағытта бірдей болуы туралы болжам.

## Дененің біртектілігі туралы болжам
Дененің
барлық нүктесінде серпімділік қасиеттері бірдей
болуы туралы болжам.

## Дененің тұтас құрылымы туралы болжам
Барлық дене көлемі затпен толтырылған деп саналады.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Координаттық - өлшеуіш аспаптар

**Координаттық - өлшеуіш аспаптар** ( ) — тетіктің жазық бетіндегі кез келген нүктесінің координатын өлшеуге арналған аспап. Теміршеберлік жұмыстарда, белгілеу істерінде кеңінен қолданылады.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Киннари

**Киннари** - мифологиялық үнді музыканттары, көбінесе жылқы адам кеуделі қалыпта бейнеленеді.

 
## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Профилограф-профилометр

**Профилограф-профилометр** - металл және металл емес беттердің толқындығы мен кедір-бүдырлығын өлшеуге арналған әмбебап, сезгіштігі жоғары электр механикалық аспап. Аспаптың жұмыс істеу принципі мынадай: ұшындағы радиусы 10 мкм иненің тербелісті қозғалысына кернеу өзгеріп отырады. Оның өзгерісті жазатын есептеу құрылғысы бар. Аспаптың жазатын механизмі беттің профилограммасын бере алады.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Анфилада

thumb|Анфилада
**Анфилада** ( – түзу бір сызықтың бойына орналасқан заттар тізбегі) — бір кіндіктің бойына орналасқан, бірімен-бірі есік арқылы жалғасып жатқан бөлмелер қатары.

## Дереккөздер



Санат:Интерьер
Санат:Барокко
Кришна

thumb|right|200px|
**Кришна** (, ) — индуистік пантеондағы басты құдайлардың бірі.. Мұның шығуы абхирлердің тұрғын бақташы тайпалары дінімен байланысты.

Кришна жайлы алғашқы деректер б.з.б V - IV ғ. жазбаларында табылған.IX ғ-да кришнаизм Оңтүстік Үндістанда кең таралған. Солтүстік Үндістанда XII ғ-ға таяу кришнаизмның бірнеше ағымдары және аймақтық культтары қалыптасты:
* Джаганнатха (Ориссада),
* Витхоба (Махараштрада) және
* Шринатхджи (Раджастханда)

1960-шы жылдары кришнаизм Батыс Еуропаға ене бастады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Діндер
Санат:Құдайлар
Санат:Индуизм
Корректор

**Корректор** ( — түзеткіш) — өлшеуіш техникада электр
өлшеуіш аспаптың көрсеткісін нөлдік белгіге келтіретін сайман.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Кшатрийлер

**Кшатрийлер** - жауынгерлер варнасы деп аталатын топтың мүшесі, міндеттері мемлекет пен қоғамды іштен шыққан және сырттан келген шабуылдардан қорғау.

 
## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Пуаз

**Пуаз** (француз ғалымы Ж.Л.Пуазейльдің (1799-1869) есімінен) = тұтқырлықтың өлшем бірлігі. Белгілеуі — Пуаз. 1 Пуаз =
0,1 Пa * с.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Коррелометр

**Коррелометр** ( — қатынас,   - өлшеймін)
— коррелограф, коррелятор — екі электрлік процестің (олардың біреуі немесе екеуі де кездейсоқ сипатта болады немесе кездейсоқ құрама бөліктен (мәселен, шуылдар) тұратын өзара корреляциясын автоматты түрде есептеуге арналған аспап. Коррелометр аналогты және цифрлы
(соңғысы дәлірек, бірақ конструкциясы жағынан күрделірек), пневматикалық, механикалық, фотоэлектрлік және электрондық түрлері
болады.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Бас өстер бағыттарындағы сызықтық деформациялар

**Бас өстер бағыттарындағы сызықтық деформациялар.** Көлемдік деформацияланған күй
үшін б.д. мынадай куб теңдеу арқылы
анықталады: 
*: \epsilon^3 - \xi_1 \epsilon^2 + \xi_2 \epsilon - \xi_3 = 0
Оның үш түбірі:
\epsilon_1, \epsilon_2, \epsilon_3 үш бас деформацияның мәндерін береді.
Мұндағы \xi1, \xi_2, \xi_3 коэффициенттері - күйдің
деформация тензорының бірінші, екінші және
үшінші инварианттары.

Жазық деформацияланған кернеулік күй үшін
б.д. келесі формуламен өрнектеледі:
*: \epsilon_{1,2} = \frac{\epsilon_x + \epsilon_y}{2} \pm \frac{1}{2} \sqrt {(\epsilon_x - \epsilon_y)^2 + 4(\frac{1}{2}\gamma_{x,y})^2}
мұндағы
\epsilon_x, \epsilon_y, \epsilon_z - сәйкес X, Y, Z өстерімен бағыттас
салыстырмалы ұзарулар, \gamma_{yx}, \gamma_{xy}, \gamma_{zx} - ығысу
деформациялары.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Аркада

thumb
**Аркада** ()—бағаналар немесе колонналар сүйеп тұрған тең аумақты аркалар тізбегі.

## Дереккөздер



Санат:Тарих
Санат:Өнер
Коэрцитиметр

**Коэрцитиметр** ( — үстау,  - өлшеймін)
— үзілген магниттік тізбектің коэрцитивтік күшін өлшеуге арналған аспап. Коэрцитиметр магнитдинамикалық, феррозондасы бар, дірілдеуіш катушкалары бар және т.б. түрлері болады.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Пайдаланудан кейінгі құқық

**Пайдаланудан кейінгі құқық** - белгілі бір елдің ауқымында ерекше құқыққа ие қорғау құжаты бар шешімді еркін қолдану құқығы егер ол пайдаланыла бастаса немесе құжаттың күші уақытша тоқтатылған кезде бұл үшін қажетті барлық әзірлік жүргізілген болса.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Линга

**Линга** - Шива құдайдың белгісі, фаллос.

 
## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Жаншылу кезіндегі кернеу

**Жаншылу кезіндегі кернеу**

мұндағы G-күиі, *А<sub>ж</sub> = δ * d*-жаншылу бетінің ауданы, δ -қосылатын элементтің қалыңдығы.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Атриум

thumb|Атриум тоскан типі|200px|right
**Атриум** немесе **атрий** ()—бас бөлме, дәулетті ежелгі Римдегі дәулетті үйде үй құдайларының бейнелері мен ата-бабалардың бет пердесі (маскасы) қойылатын қабылдау бөлмесі. Атриум ортасында таяз мәрмәр бассейн болған, оның шатырында жарық түсетін және жаңбыр суға ағуы үшін төрт бұрышты тесік қалдырылған.

## Дереккөздер



Санат:Тарих
Санат:Өнер
Ксилометр

**Ксилометр** ( —ағаш,  - өлшеймін) — пішіні түзу емес заттардың көлемін (әуелі негізінен ағаштан жасалған) анықтауға арналған аспап. Ксилометр жұмыс істеу принципі ішіндегі сұйықтыққа затты батырғанда ығысып шығаттын сұйықтықтың көлемін есептеуге негізделген. Есептеу вертикаль қойылған ыдыспен қатынасатын градустелген мөлдір түтікпен іске асырылады.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Локешвара

**Локешвара** — («әлем мырзасы») махаянистік буддизмдегі бодхисаттвалардың бірі, кейде Авалокитешвара деп те аталады.

 
## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Айлы тас

**Айлы тас** - Цейлондағы буддалық монастырьдың есік алдындағы сатысы жанындағы жартылай дөңгелек тас тақта. Тақта бетіндегі кіндіктес жартылай шеңберлерде жануарлардың, құстар мен өсімдіктердің бейнелері алмасып отырады, ал дәл ортасында — лотос гүлі бейнеленген. *«Айлы тастың»* құрылымы шартты түрде әлем кеңістігі құрылысын бейнелейді.

 
## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Герма

200px|right|thumb|Грмалардың түрлері
**Герма** ()— ұшар басына сауда және саяхатшылар пірі Гермес құдайдың бюсі қондырылған мәрмәр, қола немесе тас бағана. Әдетте, гермалар жол бойына, қаланың алаңдары мен көшелеріне қойылған.

## Дереккөздер



Санат:Тарих
Санат:Өнер
Куметр

"""Куметр""" -  Q - метр — беріктілікті, төзімділікті өлшеуіш.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Пуд

**Пуд** - өлшеулердің метрлік жүйесі енгенге дейін Ресейде қолданылған масса мен салмақтың көне өлшемі. 1 пуд (масса) = 40 фунт = 16,3805 кг; 1 пуд (салмақ) = 40 фунт = 16,3805 ктс = 160, 638 Н.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Пакеттік Лицензия

**Пакеттік лицензия** - лицензиатты қызықтыратын технологияға құқық берумен қатар ескірген, мәнмаңызы шамалы технологияларды лицензия нысанына ықтиярдан тыс енгізу. Бұл тәсіл лицензиялық мәміленің құның көрсету үшін тактикалық құрал (лицензиялық мәміленің ұнамсыз түрі) ретінде пайданылады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Гиматий

**Гиматий** () - гректер хитонның сыртынан киетін сулық; жүн матаның шаршы қиындысы, оны ауа райының жағдайы мен өз талғамына қарай ерлер де, әйелдер де түрліше кие берген.  Классикалық дәуірде гимация ені 1,7 метрге және ұзындығы 4 метрге жететін, фигураның айналасына оралған жүн матаның бір бөлігі болды.

## Дереккөздер



Санат:Тарих
Санат:Өнер
Кюри нүктесі

**Кюри нүктесі** ( ) — екінші ретті фазалық өзгеріс
температура. Мысалы, К нүктесінде ферромагниттік заттар (темір,
кобальт, никель, магниттің және т.б.) өздерінің ерекше магниттік
қасиеттерін жоғалтады да кәдімгі парамагниттер сияқты болады. Бұл
нүкте Кюри температурасы деп те аталады.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Пьеза

**Пьеза** ( — қысамын) — бірліктердің көне жүйесіндегі МТС ( метр - тонна — секунд ) қысымның, механикалық кернеудің бірлігі 1 пьеза — 103 Па = 1 кПа.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Физика
Қиылу кезіңдегі кернеу

**Қиылу кезіңдегі кернеу**  мұндағы Q - күш, АК -қиманың ауданы.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Фольга

thumb|200px
***Фольга*** ( — бет, табақ) — әртүрлі металдар мен қорытпалардан өте жұқартылып (2 — 100 мкм) жасалған қабыршық таспа. Алюминий Фольгасы тамақ өнеркәсібіне (шай, темекі, кондитер өнімдерін, т.б. орауға) және техникада (конденсаторлар дайындауда, жылу өткізбеу үшін, т.б.) пайдаланылады. Қалайы және қалайы-қорғасын Фольгалар әртүрлі приборлар жасауда; мыс Фольга динамомашиналарда, баспа сұлбаларында, т.б., қорғасын Фольга темекі өнімдерін орау үшін пайдаланылады. Кабель өндірісінде қолданылатын алюминий Фольганың бір жағына жұқа оқшаулауыш қағаз жапсырылады. Полиграфияда таспа тәрізді калькадан немесе целлофаннан жасалған Фольга, сондай-ақ қола және алюминий Фольгалар қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Санат:Металлургия
Санат:Терминология
Қапталған қадамөлшерлер

**Қапталған қадамөлшерлер** ( ) - тісті дөңгелектердің тістерінің бұрыштық және шеңберлік қадамдарын тексеруге арналған аспаптар. Қапталған қадамөлшерлер дәлдігі аса жоғары болмайды.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Гоплит

150px|thumb|right|Гоплит
**Гоплит** () - ауыр қару-жарақ асынған грек сарбазы, ол қару-жарақтар — дулыға, сауыт, аяққа киетін саптама сауыт, дөңгелек қалқан, семсер мен найза.

## Дереккөздер



Санат:Сауыттар
Санат:Қалқандар
Иілу кезіндегі кернеулер

**Иілу кезіндегі кернеулер.** Иілу кезіндегі кернеулер таза иілу, қиғашиілу, көлденең иілу кезіндегі кернеулер және бас
кернеулер деп ажыратылады.
Таза иілу кезіндегі кернеулер,  Мұндағы
Mх -арқалықтың көлденең қимасының өстік
инерция моменті, Ĵх - зерттеу қимасындағы иілу моменті.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Пассивтік депозиттік операциялар

**Пассивтік депозиттік операциялар** - кәсіпорындардың, мемлекеттік мекемелердің, банктердің, халықтың қаражатын белгілі бір мерзімге және талап еткенге дейін тарту.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Рад

**Рад**  ( — сәулелену)
# сіңірілген сәуле мөлшерінің жүйеден тыс бірлігі 1 р= 0,01 Дж/кг.
# жазық бұрыштың өлшем белгісі - радиан.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Физика
Бас кернеулер

**Бас кернеулер.** Бас алаңдарда өсер ететін тік
кернеулер. Көлемдік кернеулік күй үшін бас кернеулер
мына теңдеуден анықталады:
*: \sigma^3 - \xi_1 \sigma^2 + \xi_2 \sigma- \xi_3 = 0
Оның үш түбірі \sigma_1, \sigma_2, \sigma_3 үш бас кернеудің мәні болады. Бұл теңдеудің
коэффициенттері:
*\xi_1 = \sigma_x + \sigma_y+ \sigma_z
*\xi_2 = \sigma_x \sigma_y + \sigma_y \sigma_z+ \sigma_z \sigma_x - \tau_{xy}^2 - \tau_{zx}^2 - \tau_{zy}^2
*\xi_3 = \sigma_x \sigma_y \sigma_z - \sigma_x \tau_{zy}^2 - \sigma_y\tau_{zx}^2 + 2\tau_{xy} \tau_{zx} \tau_{zy} :
\xi1, \xi_2, \xi_3 - шамалары кернеулік күйдің бірінші,
екінші және үшінші инварианттары болып
табылады. Жазық кернеулік күй үшін бас кернеулер мына
формуламен анықталады:
*: \sigma_{1,2} = \frac{\sigma_x + \sigma_z}{2} \pm \frac{1}{2} \sqrt {(\sigma_x - \sigma_z)^2 + 4\tau_{zx}^2}

## Дереккөздер


Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Дромос

**Дромос** () — қорғанның астындағы сағана — лақатқа апаратын жабық дәліз, жартасты немесе топырақты үңгіп тесілген көрге кіретін қылет.

## Дереккөздер



Санат:Тарих
Санат:Өнер
Параген

**Параген.** Парагенезис түсінігіне тығыз байланысты **параген** түсінігін де айта кетейік. Параген — кристалдың парциалық энергиясы, яғни әрбір ионның (атомның) және оның қосындыларының (кристалды минералдардың) меншікті энергиясы. Бұл түсінікті геохимияға кіргізген академик A. Е. Ферсман. Параген түсінігі кристалдың решеткалық энергиясынан, яғни ЭК түсінігінен шығады. Иондық парагенді П әрпімен белгілейтін болсақ , оның өрнегін былай жазамыз:

*П<sub>і</sub> = КЭК<sub>i</sub>*

Мұндағы К—пропорционалдық коэффициент. Егер К=1 болса, онда параген мен ЭК тең болады. Кейбір жағдайларда
осылай болады да. Тегінде К тәжірибеден, әрбір минерал құралу жағдайынан шығады. Көпшілік жерде К шамалас болады. Мысалы: 1,15; 1,125; 1,5. Қосындылардың (кристалды минералдардың) парагені иондардың жиындық *парагенінен* шығады, яғни:

\pi=\frac{a\pi_1+b\pi_2+c\pi_3+...}{a+b+c+...}

Мұндағы а,b,с - қосындыдағы иондар саны. Экзогендік минералдардың ауа райына
байланысты. Бұл жерде біз сол айтылғандардан қорытынды шығарып, жалпы схемалар келтірейік.
Ауа райына ең тығыз және айқын байланысты зат — топырақ құрушы минералдар. Топырақтың түрлері мен типтері сол климат жағдайына байланысты түзіледі. Топырақ типтерінің әрқайсысында өзіне тән минералдар топтары болады. Сондықтан, ең алдымен топырақ типтері қандай жағдайда құралатынын білсек, соған сәйкес минералдар парагенезисін тани аламыз. Мысалы, жылдық жауын-шашынның орта мәлшері (А) 200 мм шамасында болса, жылдық орташа температура (t) 25—30 градус келсе, ондай жағдайда тек шөлдік құмдар мен шаң-тозаңдар болады. Жылдық орташа температура мен жауын-шашын онан гөрі төмен болса, сортаңды топырақтар пайда болады. Минерал жағынан қарағанда мұнда әр түрлі тұздар кездеседі. Шөлдік климатта көл суалғанда тұздардың тұну реті мынадай:

#су буланып азая бастаған кезде карбонаттар (яғни көмір қышқылының тұздары),
#онан кейін гипс,
#онан кейін ас тұзы мен гипс араласа,
#онан кейін ас тұзы мен ангидрит араласа (демек, мұнда гипс судан ажырайды),
#онан кейін ас тұзы мен полигалит араласа,
#ең ақырында су әбден суалғанда магнийлі және калийлі тұздар тұнады.Сонымен, теңіз суының түрлі-түрлі мөлшерінде әр түрлі тұздар тұнады.

Ауаның ылғалдығы мен жылылығы онан гөрі сәл төмен болса, мысалы, t=15—20 градус, A= 700—800 мм шамасында болса, ондай жағдайда қызыл түсті топырақ пайда болады. Топыраққа қызыл түс беретін көбінесе темірдің сусыз тотықтары (гематит, гетит). Температурасы сол шамада (16—20 градус) болып, ылғалдығы онан гөрі жоғары келсе (Л = 2 400 мм шамасында), ондай жағдайда қара топырақ пайда болады. Мұндағы косындылардың көпшілігі органикалық заттардың қалдығына байланысты.

Топырақтың минералогиялық құрамын талдау мәселесі өз алдына топырақтану ғылымында қаралады.

## Дереккөздер


Санат:Химия
Санат:Кристаллография
Қиғаш иілу кезіндегі кернеу

**Қиғаш иілу кезіндегі кернеу**  мұндағы *M<sub>х</sub>,M<sub>у</sub> -х* және *у* өсьтеріне сәйкес июші моменттер, *Ĵ<sub>х</sub>,Ĵ<sub>у</sub>-х* және *у* өстеріне сәйкес инерция моменттері,* у, х* - нүктенің
координаттары.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Қабылдаушы мөлшерлегіштер

**Қабылдаушы мөлшерлегіштер** () - дайын тетіктерді қабылдауға арналған құрал. Әдетте қабылдаушы мөлшерлегіштер ретінде қажалған жұмыс мөлшерлегіштер калибрде қолданылады.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Каннелюрлер

[200px|right|thumb|[Вена, 1898]]
**Каннелюрлер** ()—колонна діңін бойлай тік тартылатын сай-сай ойыстар.

## Тағы қараңыз:
* Капитель
* База

## Дереккөздер



Санат:Тарих
Санат:Өнер
Бас момент

**Бас момент**. Ішкі күштердің бір нүктеге (әдетте,
момент қиманың ауырлық центріне) бағытталуынан
болады. Егер бас моментті X,Y,Z өстеріне
проекцияласақ, онда қимада үш момент: Тб, Мх,
Му пайда болады.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Қадам

**Қадам** () - пішіннің екі көрші бір аттас бүйір жақтарының арасындағы ойма осіне параллель бағытпен өлшенген ара қашықтық, тіс дөңгелектерде екі көрші жатқан тістердің бір аттас
пішіндерінің арасындағы концентрлік шеңбер доғасы бойымен өлшенген қашықтық.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Қадамөлшер

**Қадамөлшер** () — бұранданың немесе цилиндрлік тісті дөңгелектердің қадамын өлшеуге арналған аспап.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу құралдары
Патент иесі

**Патент иесі** - өнертабысқа, өнеркәсіптік үлгіге, пайдалы модельге арналған патенті бар тұлға.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Бас инерция моменттері

**Бас инерция моменттері** — бас өстерге сәйкес
инерция моменттері. Олар мынадай формуламен
анықталады:
*: I_{max,min} = \frac{I_x + I_y}{2} \pm  \sqrt{(\frac{I_y + I_x}{2})^2} + I_{xy}^2
I_x, I_y - x, y өстеріне қатысты  I_{xy} центрден тепкіш инерция моменттері.

Санат: Физика
Санат: Техника
Қалыңдықөлшер

**Қалыңдықөлшер** ( ) — қағаздың, пленканың қалыңдығын өлшеуге арналған аспап. Полиграфияда негізінде микрометрлік индикаторлы қалыңдық өлшер қолданылады. Өлшегенде қағаз бетінде түсетін қысым 0,1 МПа; қағаздың қалыңдығын өлшеуге арналған қалыңдық өлшердің (ТИБ) өлшеу шегі 2 мм, картонның қалыңдығын өлшеуге арналған қалыңдық өлшердің өлшеу шегі 10 мм, бөлу мөлшері 10 мкм.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Полиграфия
Қапсырма

**Қапсырма** () — машина тетіктерінің сыртқы өлшемдерін
(мысалы, білік диаметрлерін) тексеруге арналған таға тәріздес құрал-сайман.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Қаттылық өлшер

**Қаттылық өлшер** ( ) — құюға дайын қораманың
тығыздалу дәрежесін анықтайтын аспап. Оның нөлден жүзге дейін көрсететін шәкілі болады.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Патенттеуші ұйым

**Патенттеуші ұйым** - өнертабыстар мен өнеркәсіптік үлгілерді патенттеу жөнінде жұмыс жүргізуші ұйым. Ол өнертабыстарды шекарадан тыс жерлерде патенттеуге қажетті материалдарды әзірлейді (баяндап жазу, сызбалар, т.б.) және алынған құқықтарды қорғау жөніндегі одан кейінгі жұмыстарды жүзеге асырады.

## Дереккөздер


Санат:Патенттік құқық
Санат:Ұйымдар
Галоид қосындылар

Галоид элементтер тұздар құрайтын деген мағынаны береді
(грекше галос — тұз ) . Олардыд қасиеті сутегіне жақын төрт
элементті: хлор (С1), фтор (Ғ), бром (Вг), иод (J). Бұлардың
белгілі қышқылдары: HC1 (тұз қышқылы), НҒ (фтор қышқылы), НВr (бром қышқылы), HJ (иод қышқылы). Осы қышқылдардағы сутек орнына бір металл орналасатын болса, сол галоид минералдар қатарына жатады. Бұл элементтердің минерал
құрау жағынан ең көп кездесетін маңыздысы — хлор мен фтор, ал қалған екеуі сирек кездеседі. Фтордың тұздары қасиеттерінің
көптігі жағынан басқаларына қарағанда өзгешелеу тұрады. Фтор тұздары (фторидтер) суға жөнді ерімейді, ал хлоридтер өте жақ сы ериді. Табиғи жағдайда фтор көбінесе кальциймен, сирек те болса алюминиймен және кремниймен қосылады. Басқа галоидтар көбінесе натрий, калий және магниймен қосылған түрінде кездеседі. Мыс, күміс, сынап сияқты ауыр металдардың хлоридтері болады, ал фторидтері болмайды.
 
## Дереккөздер


Санат:Минералогия
Жанушы өнімнің энтальпиясы

байланысты газ энталыгаясының графигі.]]
Газ энтальпиясы жалпы түрінде, оның көлемін әдеттегі жағдай кезіндегі, көлемдік сыйымдылығының көбейтіндісімен, тұрақты қысым кезіндегі және температурасымен есептелінеді. Жанушы өнімнің меншікті энталышясы *і*, газ түріндегісі үшін де, көлемдік
энтальпия (КДж/м3) және қатты мен сұйық отын үшін, есептелінеді. Ол артық ауа (a-l)V°a және өнімнің жануының (і °г) теориялық
көлемінің суммалы энтальпия түрінде жазылады. Сонымен, Жанушы өнімнің теориялық көлемінің көлемдік энтальпиясы
кезіндегі, *vK* формула бойынша анықталады:
 Ауаның теориялық қажетті мөлшерлі көлемдік энтальпиясы  *і* шамасын* v* және *а* бірнеше мэндері үшін анықтайды.

Осы есептеулердің негізінде бірнеше а үшін і ден v қисық сызықты байланыстарын тұрғызады (17.1 сурте), осы графикпен ауаның артық коэффициентін және берілген температура кезіндегі түтінді газдың көлемдік энтальпиясын анықтауға болады.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Патентті ықтиярсыз иесіздендіру

**Патентті ықтиярсыз иесіздендіру** - заңда көзделген жағдайларды сақтай отырып және қалыптасқан дағды бойынша, үстеме ақы төлеп, мемлекеттің патент иесінен патентті ықтиярсыз сатып алуы.

## Дереккөздер


Санат:Патенттік құқық
Атакамит

**Атакамит** — СuС12  ЗСu(ОН)2 . Минералдың аты Атакама
(Чили) шөлінің атына қойылған.
Химиялық құрамы. Cu 59,5%, С1 16,6%, Н2O 23,9%. Қаттылығы 3—3,5, меншікті салмағы 3,7—3,8. Түсі көгілдір, қара көк. Сызығы жасыл. Шыныдай жылтырауық.
thumb|left|165пкс|Құрылымдық сызбанұсқасы
Сингониясы ромбылық ; ромб-дипирамида түрінде. Бейнесі
призмаша; талшықты, тұтас түрлері де болады.
Оптикалық солақай, 2u = — 75° Ng =1,880, Nm = 1,861, Np, = 1,831

Жаратылысы. Атакамит мысты кендердің тотық бетінде куприт, малахит, азуриттермен бірге пайда болады.
Атакамит мыс кенінде қолданылады.

Кендері КСРО-да Солтүстік Уралда, Қазақстанда, Алтайда;
шет елдерде Копиапода, Санта-Розада (Чили), Альгодонбайда
(Боливия), Бурра-Буррада (Австралия) бар.
 
## Дереккөздер


Санат:Мыс минералдары
Санат:Галогенидтер
Патенттік баж

**Патенттік баж** - патент ведомствосының өнертабыстарды, өнеркәсіптік үлгілерді, пайдалы модельдерді патенттеуге, сондай-ақ тауар белгілерін патенттік заңдарда белгіленген тәртіппен және өлшемдермен тіркеуге байланысты жұмыстарды орындағаны үшін жинайтын ақшасы.

## Дереккөздер


Санат:Патенттік құқық
Санат:Салықтар
Патенттік зерттеулер

**Патенттік зерттеулер** - техника нысаны дамуының техникалық деңгейі мен бағыт-бағдарын, оның патенттік қабілеті мен патенттік тазалығын патенттік және басқа ғылыми-техникалық ақпараттың негізінде зерттеу. Ол техника нысанының техникалық жоғары деңгейде және бәсеке қабілетінің болуын қамтамасыз ету, бұл нысандарда ғылыми-техникалық жетістіктерді пайдалану, зерттеулер мен басқа да жұмыстардың бір-бірімен орынсыз қосарлануын болдырмау үшін бастапқы деректерді алу мақсатында жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Лампалық вольтметр

**Лампалық вольтметр** () - қолмен алып жүретін, коп шекті, бірден санайтын, тұрақты тоқтың электрлік 
кернеуін және айнымалы тоқтың электр кернеуінің тиімді мәндерін
өлшейтін аспап. Лампалық вольтметр ерекшелігі сезгіш, күшейткіш және жазатын
элементтері рөлін электрондық лампа атқарады, ал өлшеуіш рөлін
магнитэлектрлік жүйенің микроамперметрі атқарады. Соңғысы
өлшенетін кернеу мәндері бөлінген. Лампалық вольтметр өлшеу шегі бірнеше мкВтан жүздеген В-қа дейін (айнымалы токтың жиілігі бірнеше Гц тен 500 ... 1000 мГц). Өлшеу қателігі (2 ... 3)%. Л.в. лабораторияларда, цехтарда, сонымен қатар далада пайдалынады.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Макара

**Макара** - бейнесіне қолтырауын мен балықтың немесе піл мен балықтың белгілерін топтастырған мифологиялық теңіз құбыжығы храм қақпаларының басын безендірумен (кала) бірге Явадағы (Индонезия) діни құрылыстардың сәндік әлеміштерінде де маңызды роль атқарады. 

 
## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Мандала

**Мандала** — әлем кеңістігі құрылымын шартты түрде бейнелейтін диаграмма. Мандала көптеген ерте үнділік мәдениет пен өнер құрылыстарының негізіне алынған, ал буддизм басқа елдерге де тараған ортағасырлық кезеңде Тибеттің, Моңғолияның, Жапонияның өнерінде де пайдаланылды.
 
## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Мандапа

**Мандапа** - павильон, индуистік храмдағы дұға оқушыларға арналған бөлме.

 
## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Патенттік лицензия

**Патенттік лицензия** - патент иесінің екінші адамға патенттелген өнертабысты пайдалануға беретін құқығы. Ол жай және ерекше лицензиялар болып ажыратылады. Жай патенттік лицензия жағдайында патент иесі өнертабысты пайдалану құқығын бірнеше адамға бере алады. Ерекше патенттік лицензия бойынша өнертабысты иайдалану құқығына патентті алушымен бірге патент иесінің өзі де ие болып қалады.

## Дереккөздер


Санат:Патенттік құқық
Лекало

**Лекало** — 1) сызбалық құрал. Ол сызбалық және құрылымдық
жұмыстарда қисық сызықтарды жүргізу үшін қолданылады. Сызбалық лекало қисықтығы тұрақты және өзгерісті болады. Лекало бірінші түрі ағаштан, пластмассадан, сирегірек жиегі қисық металдан жасалады. Лекало екінші түрі болаттан жасалынған құрама пішіні өзгеріп тұратын
құрылғысы бар сызғыш күйінде болады. 2) өлшеуіш құрал-шәкілсіз өлшеуіш құрал немесе бұйымның кері (қосымша) пішіні бойынша сызылған жұмыс жиектері бар болат тілімше күйде жасалған белгілеу құрылғы (шаблон). Негізінен алғанда машинажасауда және кеме құрылысында пішінді бөлшектердің (оның бөліктерінің) қисық қарамын айналдыра жүргізу үшін немесе тексеру үшін қолданылады.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Құралдар
Криолит

**Криолит** —Na3AlF6 . Грекше криос — мұз деген сөзден
шыққан.
Химиялық құрамы: А1 12,8%, Na 32,8%, Ғ 54,4%. Кейде үш
валентті темір қоспасы болады.

Қаттылығы 2—3, меншікті салмағы 3, жымдастығы жоқ .

Сингониясы моноклиндік; призма формалас; қызғанда 500° шамасында кубқа айналады.

Кристалдық бейнесі көбінесе куб пішіндес. (110) беті бойынша қоспақтары болады. Олар көбінесе тұтас біріккен зат түрінде кездеседі.
Түссіз мөлдір немесе ақшыл сұр, сарғылт қызғылт, кейде қоңырқай түсті минерал. Шыныдай жылтыр.

Оптикалық оңқай, 2u = 37-43° , Ne = 1,340—1,364, Nm = 1,339-1,364.
*Жаратылысы. Криолит минералы сирек кездеседі, көбінесе ол пегматит арасында оның қалдық ерітіндісінен пайда болады. Криолит алюминий қорытатын металлургия ісінде қолданылады; шыны бояуға, темір ыдыстардың сыртын эмальдауға т. б. қажетті минерал. Осы істердің бәрінде қолдап жасалған криолит қолданылады.
*Кендері біздің елімізде Уралда (Ильмен тауында) аздап кездеседі; шет елде Батыс Гренландияда (Ивигтут) болады.
 
## Дереккөздер


Санат:Галогенид минералдар
Санат:Фторид минералдар
Санат:Натрий минералдары
Санат:Алюминий минералдары
Санат:Алюминий қосылыстары
Лактоденсиметр

**Лактоденсиметр** (  - сүт, densus — қою және   - олшеймін) — лактометр немесе сүт ареометрі.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Мантра

thumb|Мантра «Ом намах Шивая»
**Мантра** - нақыл сөз. Тантризм мен шиваизмнің діни тәжірибесінде сиқырлық сипатқа ие және арбаушылық рөль атқарады. Ертедегі ведийлік текстер Ригведа, Самаведа, Яджурведа, Атхарваведалар осы терминмен аталады.
 

## Дереккөздер

Санат:Мантралар
Макбара

**Макбара** - немесе тақхана — мұсылмандардың қабірі басындағы жерлеу камерасы.

 
## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Бас осьтер

**Бас өстер.** Оларға қатысты центрден тепкіш
инерция моменті нөлге тең, ал екі өстік момент
экстремаль мәнге ие болады. Бас өстер көлбеудегі:
*: tg 2\alpha =\frac{2 I_{xy}}{I_y- I_x};

## Дереккөздер


Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Максура

**Максура** - мешіт маңдайы, аркалы қасбеті.

 
## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Мазджид

**Мазджид** - мешіт (мұсылмандардың дұға оқуға жиналатын орны).

 
## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Патенттік паспорт

**Патенттік паспорт** - өнертабыстарды (өнеркәсіптік үлгілерді) шетелдерде патенттеу туралы негіздеме ұсыныс жазылған құжат. Шетелде патенттеуге ұсынылатын өнертабыстар (өнеркәсіптік үлгілер) пайдаланылған нысанға арналып жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Циркуль

thumb|Циркуль
***Циркуль*** (-шеңбер сызу). Шеңбер сызатын екі ашпалы аспап. Тағыда қараныз: Кронциркуль

## Дереккөздер


Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Санат:Кеңсе жабдықтары
Махавайрочана

**Махавайрочана** - кемеліне келген махаянистік буддизмде Шакьямуниге дейінгі барлық буддаларды жинақтайтын, бәрін де жинақтаушы ұлы будда.

 
## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Бас алаңдар

**Бас алаңдар.** Нөлге тең жанама кернеулер және
\sigma1, \sigma_2, \sigma_3 экстремаль тік кернеулер әсер ететін
алаңдар.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Кернеулік күйдің бас өстері

**Кернеулік күйдің бас өстері.** Жанама кернеулер
болмайтын өзара перпендикуляр ұш өстері.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Радиал-триангулятор

**Радиал-триангулятор** () - 1:10000 және одан да кіші масштабта пландар сызғанда жазықтық фототриангуляция құру үшін аэросуреттерде (стереокомпаратор ретінде) қолданылатын аспап. Оның көмегімен бағыттар арасындағы бұрыштар 30" қателікпен өлшенеді. Ол тұрғыдан, аэросуреттер түсіруге қажетті дөңгелек кассеталар бар 2 күймешеден және қозғалмайтын биокулярлық микроскоптан тұрады.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Санат:Графика
Вектордың годографы

**Вектордың годографы.** Бастапқы нүктесі
бекітілген айнымалы вектордың соңғы
нүктесінің кеңістікте созатын сызығы.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Радио-альтиметр

**Радио-альтиметр** () — радиотолқынның көмегімен биіктікті өлшейтін аспап.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Лимб

**Лимб** ( — қайыс, белбеу) — сызықшалармен тең бөліктерге
(градусқа, минутқа және т.б.) бөлінген цилиндрлік немесе конустық
сақина немесе диск. Лимб бұрышөлшеуіш құралдардың (астрономиялық, геодезиялық, физикалық және т.б.) негізгі бөлігі. Металл кескіш білдектердің үстелдері және құралкүймешектің бұрамалары жабдықталады.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Махаяна

**Махаяна** (Ұлы күйме, Ұлы жол) — хинаянаның өте ертедегі буддизмінен біздің дәуіріміздің I—II ғасырларында бөлінген бағыт. Оның негізінде басты міндеті тіршілік иелерін жаппай қайғы қасіреттен құтқару болып саналатын көмекші-бодхиссаттвалар рөлі туралы мағлуматтар жатады. Махаянистік буддизмнің Орталық және , Шығыс Азияға тарауы, онда әр түрлі діндер мен сенімдердің тоқайласуы немесе өзара жарыса өмір сүруі нәтижесінде Будда ілімінің алғашқы мистикалық жағына, буддизмде әуелгі кезінде болмаған құдайлар мен тәңіриялардың пайда болуына айрықша бой ұру орын алды.

 
## Дереккөздер


Санат:Буддизм түсінігі
Санат:Махаяна
Металл бұйымдарды ыстықтай қаптау

**Металл бұйымдарды ыстықтай қаптау.** Металл
бұйымның сыртын тотықтан қорғайтын
қабықпен қаптау үшін оны балқып тұрған
қорғағыш металға батырып алу әдісі.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Даярша

**Даярша**. Сызу аспаптарының (циркуль-шеңбер сызар, рейсфедер т.б.) жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Махишасура

**Махишасура** - ұлы дию: «Махабхаратаға» қарағанда оны Сканда өлтірген; басқа аңыз әңгімелер бойынша, диюды Шива жұбайы Дурга өлтіреді. 

 
## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Радиобиіктік өлшер

**Радиобиіктік өлшер** () — радиотолқынның көмегімен ұшу аппаратының нақты биіктігін (Жер бетіне дейінгі қашықтықты) анықтауға арналған аспап. Радиотолқынның таралу жылдамдығын біле отырып, ұшу биіктігін импульсті сигналдың бергіштен беру мен жер бетінен шағылысып, ұшу аппаратындағы қабылдау - беру радиостанцияның қабылдағышына қайтып келу уақытымен табады немесе радиотолқынның Жер бетіне жеткенге дейінгі және одан ұшу аппаратына қайтып келуіне дейінгі бергіш жиілікті модульденген тербелістерінің жиілігіне пропорционал уақыт бойынша да табады.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Линия

**Линия** ( - жіп) — 1) екі беттің қиылысқан ортақ бөлігі.
Аналитикалық геометрияда жазықтықта линия нүкте координаттарының
теңдеулерімен анықталады. 2) Қатынас жолы, бағыт, тәртіп немесе
темір жол линиясы, автоматтық Л., әуелі Л., телеграф Л., электр
беру Л. 3) ұзындықтың британдық бірлігі. Л. екі түрі бар: үлкен
және кіші. 1 Л. (үлкен) = 0,1 дюйм = 2,54 мм. 1 Л. (кіші) = 2,117
мм.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Мимбар

**Мимбар** - мешіттегі михрабпен қатарлас кафедраның немесе амвонның бір түрі.

 
## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Радиогониметр

**Радиогониметр** () — қозғалмайтын антенналары бар радиосекторда, радиопеленгаторларда қолданылатын аспап.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Митхуна

**Митхуна** - үнділік мүсіндегі ер және әйел бастаулары қосылуының космогониялық жоспарын нышандап бейнелейтін біріне-бірі ғашық жүп.

 
## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Білеудің жүк көтерімділігі

**Білеудің жүк көтерімділігі**. Білеудің ұзақ мерзімді
жұмысын өзгеріске ұшырамай, көтере алатын
қабілеті.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Патенттік тазалық

**Патенттік тазалық** - техника нысанының оның осы елде қолданылатын ерекше құқықтағы қорғау құжаттарын бұрмаламастан пайдаланыуына болатындығын көрсететін заңды қасиеті. Патенттік тазалықты патенттік зерттеулер туралы есеп және патенттік формуляр куәлендіреді. Техника нысанының патенттік тазалығы ғылыми зерттеулердің нәтижелерін талдап, қорыту және жұмыс құжаттарын әзірлеу, тәжірибелік үлгілерді сынақтан өткізу сатыларында, сондай-ақ өнімді аттестациялау, экспорттау және көпшіліктің көруіне қою, лицензияларды сату кезінде тексеріледі.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Логометр

**Логометр** ( - сөз және  - өлшеймін) —
электр өлшеуіш аспап, оның көрсетуі екі электрлік шама (әдетте
ток күші) қатынасына пропорционалды. Логометр магнитэлектрлік, электр
және ферродинамикалық, электромагниттік түрлері болады. Ең
кеңінен таралған магнит электрлік логометр қозғалмалы бөлігі екі элементтен, катушкалардан тұрады. Онда өлшенетін қатынасты
түзейтін электрлік шамалар бағыттары бір-біріне қарама-қарсы
айналдыру моменттерін туғызады; тепе-теңдік күй моменттер
теңдігінде болады. Тұрақты магнит өрісінде тұрған катушкалар
үлкен момент бағытына қарай бұрылуға үмтылады да, қозғалмалы бөлігі моменттер теңелгенше ауытқиды. Омметрлерде, фазометрлерде, жиілік өлшерлерде, тензометрлерде, электрлік термометрлерде, дистанциялық электрлік және электрлік емес шамаларды өлшеуіштерде қолданылады. Тексерілетін шамалар бірлігінде
градусқа бөлінеді.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Меру

**Меру** - жер кіндігіндегі алтын мен бағалы тастардан тұратын, Индра аспаны Сварга аруланған және құдайлар қалалары мен аспан рухтарының мекендері орналасқан, аңызға айналған тау. Явалық және камбоджалық әміршілер идеологиясы бойынша Әлем тауы олардың өзіндік мәнінің іс жүзіне асырылуы болып саналады.

 
## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Шекаралық шарттар

**Шекаралық шарттар.** Олар арқалықтың бекітілу
шарттарына байланысты болады. Егер
арқалықтың ұшы қатаң бекітілсе, онда *y* орын ауыстыру мен бұралу бұрышы нөлге тең, ал егер
арқалықтың ұшы топсалы бекітілсе, онда *y* орын ауыстыру нөлге тең, бұралу бұрышы белгісіз
болады. Сөйтіп, консольді арқалық үшін
шекаралық шарттар мына түрде жазылады: *х=0*
болғанда *у=0*, \phi = 0, қос тіректі арқалық үшін *х=0*,
болғаyда *у=0, х = l* болғанда у=0. Егер арқалық
бірнеше бөлікке бөлінсе, онда интегралдау
тұрақтыларын анықтау үшін шекаралық шарттар
жеткіліксіз, бұл жағдайда оларға арқалықтың
көрші бөліктерінің сәйкестік шартын қосу керек.
Арқалықтың иілген өсі қисық сызыққа айналып
үздіксіз күйінде қалатындықтан, бөліктер
шекарасыңда оң және сол бөліктер үшін орын
ауыстыру мен бұралу бұрышы ортақ болады.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Радиожартыкомпас

**Радиожартыкомпас** () - жақтаулы антеннасы бар радиопеленгатор. Радиокомпасқа қарағанда радиожартыкомпастың антеннасын қабылдағыш радиостанция бағытына қолмен бұрып қояды.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Мудра

thumb|upright|Витарка мудра, Тарым бассейні, IX ғасыр
**Мудра** — қолдар мен саусақтардың түрлі кейіптері әр түрлі жағдайларды, әрекеттер мен күшті сипаттайын нышандарды бейнелейді. Бұл жуйе Оңтүстік және Оңтүстік Шығыс Азиядағы барлық буддалық және индуистік бейнелеу өнерінде қабылданылған.

## Дереккөздер

Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Наг

**Наг** - жеті басты ұлы кобра бейнесіндегі мифологиялық жылан. Алғашқыда құдай ретінде сумен байланысты айтылатын. Үнділік және даангкорлық өнерде сол сияқты адам денесінің жоғарғы жағы кейпінде салынатын болған. Нагты Шығыс Явада көп ретте басқа жерлерде қабылданылған макара бейнесі алмастырады.

 
## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Нанди

**Нанди** - Шива құдай мініп жүретін бұқа; храмдарда көбінесе зор мүсіндер түрінде бейнеленеді.

 
## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Радиожелөлшер

**Радиожелөлшер** () — кез-келген акваториядағы желдің бағытын және жылдамдығын өлшеуге арналған автоматты аспап. *Радиожелөлшер* буйдың түрқысына орналастырылады. Желдің өлшенетін орташа жылдамдығы 2... 40 м/с; бағыты 16 румба. Радиобайланыс қашықтығы — 100 км-ға дейін.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Патенттік формуляр

**Патенттік формуляр** - техника нысанының өнеркәсіптік меншікті қорғау талаптарына қаншалықты сай екендігін анықтайтын техникалық құжат. Онда техника нысанының патенттік қабілеті және патенттік тазалығы жайындағы ақпарат жазылады. Патенттік формуляр техниканың шет елдерде сатуға немесе халықаралық көрмелерге қоюға жататын нысандарына жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Наяка

**Наяка** - үнділік эротикалық әдебиеттің кейіпкері немесе серіктес (көңілдес) ер адам.

 
## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Нирвана

**Нирвана** - («сөну», «өшу») туғаннан бергі тіршілік түзілісінен шығу, абсолюттік дәрежеге жету. Буддизмде азат болудың, рақатқа кенелу жолының мақсаты болып саналады.
## Буддизмде Нирвана:
* Тілектер мен ынтызарлықтан тәуелсіздік, қиналу мен құштарлықтан бостық (олардың өмірдегі жағдайларға әсер етпеуі)
* Қиналу, сансарлардың туындауынан тәуелсіздік.
* Дхарма сана ағынының барлық элементтері тыныштық қалпында болатын сана-сезім қалпы
* Барлық қайғыдан босатылғанда ғана қол жетуге болатын, ерте буддизм мен тхеравдада ерте сенушілердің тырысуының ең биік мақсаты

 
## Дереккөздер


Санат:Буддизм
Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Паган

**Паган** - (Пукам немесе Аримаддана) Бирманың біздің дәуіріміздің XI—XIII ғасырларындағы астанасы. Көне қала үйінділерінің зор аумағы Иравади өзенінің бойымен 16—18 шақырымға созылып жатыр; тек қаланың бір бөлегі ғана қабырғамен қоршалған. Ағаштардан салынған ақ сүйектер мекені сарайлар мен тұрғын үйлер біздерге жеткен жоқ. Негізінен алғанда, буддалық сан мыңдағак храмдар мен символикалық күмбездердің қалдықтары азды-көпті сақталған.

 
## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Радиокомпаратор

**Радиокомпаратор** () — радиотолқынның электрмагниттік өрісінің кернеуін өлшеуге арналған аспап. Жұмыс істеу принципі *радиокомпаратор* антеннасындағы эталонды генератордың кернеулігімен айнымалы электрлік кернеулікті салыстыруға негізделген.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Паушальдық сома (тұтас сома)

**Паушальдық сома (тұтас сома)** - өзін құрайтын жеке бөліктері (қосылғыштары) сараланбаған жалпы сома. Бұл термин мәмілелерде бір тектес немесе әртектес тауарлар тобы үшін, болмаса жеке қызметтер және т.б. үшін төленетін ақшаның жалпы сомасын анықтау туралы сөз болған кезде қолданылады. Мысалы, комплектілі жабдықтың (әр агрегаттың бағасын көрсетудің орнына) немесе белгілі бір техникалық көмектің көрсетілгені үшін осылай жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Суықтай жаныштап өндеу

thumb|Суықтай жаныштап өндеу
***Суықтай жаныштап өңдеу***. Металдарды қалыпты температурада немесе сирек жағдайда жылытып алып жаныштап өңдеу процесі. Артықшылығы-металл бұйымдардың беті таза, мөлшері дәл, механикалық қасиеттері жоғары болады. Жоғары өнімді әдіс.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Панчатантра

**Панчатантра** - бес (панча) кітаптан (тантра) тұратын әңгімелер мен ертегілердің, сірә, Вишнурарман құрастырған әйгілі жинағы. VI ғасырда-ақ ескі парсы тіліне аударылған және араб (IX ғ. — «Калали мен Димна»), сириялық, еврей және басқа аудармалары арқылы Европаға жеткен. «Панчатантраның»  Т. Бенфей жасаған аудармасы мен талдауы ертегілерді салыстыра зерттеуге жол салып берді.

## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Радиолокация индикаторы

**Радиолокация индикаторы** () — радиолокация станциясының аспабы, ол бақылауға жататын объектінің шартты бейнесін экранға түсіреді. Бүл аспап объектілердің координатын анықтай алады.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Фрикциялық муфта

thumb|Фрикциялық муфта
***Фрикциялық муфта*** ( - үйкелу). Екі білікті бір-бірімен жалғастыратын механизм, ол  бұралу моментін жетекші және жетектегі жартылай муфталардың пластиналары немесе дискілері арасындағы үйкеліс күші есебінен жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Прачеди

**Прачеди** - Будданың және әулие адамдардың қасиетті заттары сақталатын тайлық құрылыс; кейініректе — мазарлар немесе ескерткіштер.

 
## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Паталиптура

**Паталиптура** - (Бихар, Үндістан) — ертедегі Магадха астанасы, Маурьялар әулеті (біздің дәуірімізге дейінгі IV—III ғасырлар) тұсында өздерінің гүлдену дәрежесіне жеткен Үнді патшалығының штаты Патнаның бірінші астанасы. Осы кездерге жататын қала қамалдарын, колоннадалар мен тағы басқаларды біздің дәуірімізге дейінгі IV ғасыр аяғында Селевка Никатордың Маурьялар сарайындағы елшісі болған Мегасфеннің мәліметтері толықтыра түседі. Кейініректе (біздің дәуіріміздің IV-V ғасырлары) қайтадан Гупттар әулетінің астанасы болды.

 
## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Портфельдік инвестициялар

**Портфельдік инвестициялар** — шетелдердегі өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, көлік, кредит және т.б. кәсіпорындарға капиталдың ұзақ мерзімге салынуы. Бұл іс, әдетте, шетел акционерлік капиталының 10%-нан кем болып келеді. Тікелей инвестициялардан айырмашылығы — инвесторлардың мұндай кәсіпорындар қызметін толық бақылап отыру немесе оларға иелік ету құқығы болмайды.

## Дереккөздер

Санат:Инвестиция
Пура

**Пура** - Балиде (Индонезия) кең тараған террасты храм. Үшінші терраста құжыралар мен құрбан шалатын жерлер бар. Комплекс тұтастай бай әсемделген қақпалары бар қабырғалармен қоршалған.

 
## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Полоннарува

**Полоннарува** - (Шри Ланка)—Анурадхапура құлағаннан кейінгі сингал билеушілерінің астанасы 8 —13 ғасырлар). Патша сарайы, көптеген буддалық діни орындар мен бірнеше индуистік храм назар аударарлықтай Л Полоннарувадағы құрылыс ісінің гүлденуі Паракрамабаху билеген кезге жатады (1164—1197).

 
## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Шынжыр табан

**Шынжыр табан**.
Трактордың, танктың, кейбір автомобильдің
шынжыр табаны.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Рага

**Рага** - (ерлерге тән), **Рагини** (әйелдерге тән)—ортағасырлық үнді музыкасындағы импровизацияның негізі ретінде қызмет атқаратын қағидалық әуендер. Әредікте олар бейнелік нақтылықтарға ие де болады (мәселен, раджпуттық миниатюрада).

 
## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Рама (буддизм)

**Рамa** - Вишну құдайдың бейнесі, эпикалық дастан «Рамаянаның» бас кейіпкері.

 
## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Айналу қозғалысы

**Айнала қозғалысы.** Денемен өзгермейтіндей боп
бекітілген, айналу өсі деп аталатын бір ғана
түзудің барлық нүктелері тыныштық қалпын
сақтайтын қозғалыс.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Сигирия

**Сигирия** - («Арыстан жартасы»)— Цейлондағы Кассапа I патшаның (473—491) қамалы. Сарай құрылыстарының қалдықтарымен, сол сияқты патша резиденциясының кіре беріс галереясының сыртқы қабырғаларын безендірген ернектерімен әйгілі.

 
## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Материалдың өмір мерзімі

**Материалдың өмір мерзімі.** Жүк түсу мерзімінен
үлгінің қирау уақытына дейінгі аралығы.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Демпфер

**Демпфер** ( - сендіргіш, басқыш).
Машиналар мен механизмдерде болатын зиянды
механикалық тербелістерді тыныштандыратын
немесе басатын құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері