open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Күздік дақылдар

**Күздік дақылдар**– күзде егіліп, қалыпты жетілетін бір жылдық астық тұқымдас өсімдіктер (күздік бидай, күздік қара бидай, күздік арпа, күздік сұлы, т.б.). 

Өнімі келесі жылы орылады. Вегетациялық (өсіп-өну) кезеңі – 2 кезеңнен тұрады: күздік (40 – 45 тәулік), бұл кезде олардың тамыр жүйелері түзіледі, сонымен қатар жер үстіндегі вегетативтік мүшелері темп-раның төмендеуіне бейімделіп, шыныға түседі; көктемгі-жазғы (75 – 100 тәулік), бұл кезде олардың аталық-аналық мүшелері жетіле бастайды. К. д. күзгі және қысқы ылғалды, қоректік заттарды тиімді пайдаланып, жазғы ылғал тапшылығына, топырақ, ауа құрғақшылығына төзімді келеді. К. д. жаздық дақылдарға қарағанда ерте масақтанып, бұрын піседі және К. д. егістігінде арамшөп аз болады. К. д. жер жүзінде (әсіресе, күздік бидай) көп егіледі. АҚШ пен Еуропаның негізгі астық дақылы болып табылады. К. д. – Қазақстанда кеңінен таралған астық тұқымдасы, күздік бидаймен қатар күздік қара бидай, күздік арпа, күздік сұлы өсіріледі. К. д. Қазақстанда егілетін барлық егіннің 1/6 бөлігіне жуығын құрайды. К. д-ды егу мерзімі белгілі бір аймақ жағдайына, бидайдың сортына, т.б. байланысты әр түрлі болады. К. д-ды өте ерте не өте кеш егу оның қыстап шығуына қолайсыз әсер етеді. Аса ерте егілген дақыл гүлдеу жағдайы (яровизация) сатысынан ерте өтіп, қаулап өсіп шығып, қыстағы суыққа үсіп кетеді, ал кеш егілсе өсімдік толық тамырланып, түптеніп үлгермейді, тиісті қоректік заттар қорын жинай алмайды да, үсікке ұшырайды. К. д-дан көп өнім алу үшін күзде және ерте көктемде егіске тыңайтқыш шашылып, тырмаланады, қыста қар тоқтатылады. Суғармалы егіншілік аудандарда К. д. аралық дақылдар егістігінде жиі пайдаланылады. Бұл мал ш-на қажетті мол өнім алуға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер

Санат:Дәнді дақылдар
Күзеу

**Күзеу**(1), күздеу – күзгі қоныс. 
right|250px|thumb|жылқы
Жыл мезгілдеріне қарай қазақтың малшы ауылдары қыстау, көктеу, жайлау, күзеу секілді қоныстарға көшіп-қонып отырған. Көш жүгі жаздай даярланған азық-түлік, киіз-төсеніш, үй жабдықтары, қыстық киім есебінен құралып, күзге қарай молыға, ауырлай түседі. Күзеуге шығынсыз, аман-есен жету мақсатында, алғашқы күндері көш баяу қозғалады. Күзеуге мал баспаған, оты мол, қыстауға жақындау жайылым таңдап алынады. Қазақстанның әр өңіріндегі рулы ел, бір ата ұрпақтарының өздеріне тиесілі Күзеуіі болған. Күзеу мал қоңын сақтауға тиімді, көшпелі тұрмыс ыңғайына орай қолданылатын дәстүрлі шаруашылық түрі.
Күзеу (2) - жылқының жал-құйрығын қырқу. Жылқы түлігін к. көктемде, олардың жас-жыныс ерекшеліктеріне сай белгілі тәртіппен жүргізіледі. Әдетте, құнанның тек жасы, тай, құнажын байтал, қысыр биелердін жал-құйрығы бірдей қырқылады. Құлынды биелер, айғырлар, аттар, бедеу биелер күзелмейді. Тек әр түрлі себептермен соғымға сойылатын аттар мен биелердің жалын сыпыра кесіп, құйрығын тірсектен шорт кеседі. Жылқы күзеу түрінен олардың жасын, жынысын ажыратумен қатар, қайсысы қандай шаруашылық мүддесіне арналғанын айыруға болады. Күзелген қылдан әр түрлі арқан, жіптер есіп, шылбыр мен шідер бұрап, айыл өреді.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Кунгур Жылнамасы

**Кунгур Жылнамасы**, Сібірлік қысқаша Кунгур жылнамасы – 16 ғасырда жазылған Сібір жылнамасының бір бөлімі. Ермактың Сібірге жорығына қатысушылардың бірі жазған. Кунгур Жылнамасының толық мәтіні сақталмаған. Кунгур Жылнамасы Ермак жорығын толығымен суреттеп жазған әрі Сібір халықтары туралы бағалы мәліметтер береді. Жылнамаға қазақ тілінің стилі тән.
	
## Дереккөздер


Санат:Тарих
Күйгелектік

**Күйгелектік**– адамның көңіл күйіндегі шапшаң өзгеріске бейім ерекшелікті білдіретін ұнамсыз сипат. К. тез шамдану, ашулану, қызу қандылыққа жол беру секілді жеңілтектікпен ұштас сезімді сыртқа шығарудан байқалады.
Курс

thumb|Ұшақтан объектіге магниттік мойынтірек (QDM бұрышы) және оның шынайыдан айырмашылығы. TN, MN сәйкесінше шынайы және магниттік меридиандар. QDR бұрышы — бұл нысаннан ұшаққа дейінгі тірек
**Курс** ( — жүгіру, ағым, жүріс) — **1.** Жол, қозғалыс бағыты кеме, ұшақ және т. б.; ғылым және ғылымның жеке бөлімін жүйелік баяндау;**2.** Саяси, коғамдық және басқа да әрекеттер, мысалы, қарусыздану курсы;**3.** Жоғары мектепте оқыту дәрежесі, арнаулы оқу орны бірінші курс, екінші курс және т. б.;**4.** Емдеудің аяқталған циклі; емдеу процедурасы;**5.** Барлық елдердегі ақша бірлігімен өрнектеу, бір елдің ақша бірлігінің бағасы — валюталық курс ауызша вексельді курс; бағалы қағаз және құнды қағаз, акциясын сату және сатып алу бағасы.**6.** Шетелдік валютаны бухгалтерлік есеп операциясы үшін елдің Ұлттық банкі жөнге салатын, екі елдің валютасын есептеуге арналған арақатынас.

## Дереккөздер

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Санат:Құқық
Санат:Заң
Күйе

**Күйе**– органикалық заттар толық жанбағанда немесе термиялық айырылуға ұшырағанда түзілетін ұнтақ тәрізді, негізінен, көміртектен (94,5 – 99,8%) тұратын өнім.

К. өлшемдері 9 – 600 нм сфералы бөлшектерден тұрады. Менш. салм. 1,8 – 1,95 г/см³. К. қара бояу ретінде ерте заманнан белгілі. Одан қара тушь пен қара сия дайындаған. Алыну тәсілдеріне қарай К-нің үш түрі бар: каналды К. арнайы камераларда табиғи газдың толық жанбауынан немесе оның мұнаймен қоспасының жануынан түзіледі; пеш К-сі арнайы пештерде майдың, табиғи газдың немесе олардың қоспасының толық жанбауынан түзіледі; термиялық К. арнайы реакторларда табиғи газды ауаның қатысуынсыз термиялық ыдырату арқылы алынады. Өндірісте К. ацетиленді жағу немесе әр түрлі қысымдарда термиялық ыдырату арқылы алады. К. тех. көміртек күйінде толтырғыш ретінде, резеңке, қара пигмент, лак, бояу өндіруде, баспа ісінде қолданылады.‎
Күйші

**Күйші** — домбырада, қобызда, сыбызғыда күй орындаушы - музыкант. Күйшіні домбырашы, сыбызшы, қобызшы деп те атайды.

Күйші жөніндегі алғашқы деректер күй атасы Қорқыт (7-8 ғасыр) пен Кетбұға (12 - ІЗ ғасырлар) есімімен байланысты кездеседі. Күйшілер белгілі аспапқа арналған күйді орындаушы және күй шығарып әрі оны өзі орындайтын сазгер болып екіге бөлінеді. Мысалы, сазгер күйшілер: Құрманғазы, Дина, Дәулеткерей, Байсерке, Ықылас, Тәттімбет, Мәмен, Өсқенбай, Сейтек, Сүгір, Тоқа, т.б. Күйші орындаушылар: Н.Бөкейханов, О.Қабшожин, Б.Қарабалина , Т.Момбеков, Л.Мухитов, Р.Омаров, Ы.Хамзин, Ә.Хасенов, т.б.

## Дереккөздер

Санат:Сазгерлер
Күлтабан

**Күлтабан** – ортағасырлық шағын қаланың орны. 

## Орналасқан жері
Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы Бірлік ауылының батыс жағында 5 км жерде орналасқан. 

## Деректер, сипаты
Бұл төңіректе Төрткүл, Күлтабан деп аталатын шағын қалалардың орындары Шу өзенінің бойын қуалай бір-бірінен 10-15 км жерде орналасқан. Шу–Талас өңірлерінде қазір 200-дей «Төрткүлдер» белгілі болып отыр. Мұндай ескерткіштер Алтайдан Азов теңізіне дейінгі аралықта кең таралған. Күлтабанды 1948 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ә.Х. Марғұлан) зерттеген.
Алынған көзелер, қыш ыдыстардың ерекшеліктеріне қарағанда оның тұрғындары б.з. X-XIV ғасырларында өмір сүрген деп пайымдалады. Олардың суғармалы егін шаруашылығымен айналысқаны анықталды. Күлтабан қаласына одан бергі уақытта археологиялық зерттеу жұмыстары жүргізілген жоқ. Кейінгі жылдарда Шу мен Талас өңірлеріндегі (Ақтөбе, Ақсүмбе, т.б.) іздестіру жұмыстары барысында Күлтабан қазба материалдарына ұқсас заттар көптеп табылды. X-XIV ғасырларда қалалардың пайда болуы, қалыптасуы, дамуы, олардың әкімшілік, сауда, қолөнер орталықтарының көлемдері, ішкі құрылыстары туралы, қорғаныс жүйесі жайында Күлтабан материалдары көп мағлұмат береді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Күлшора Жазуы

**Күлшора Жазуы**, Күлі Чора жазуы – ежелгі заман ескерткіші. Ұланбатыр қ-ның оңт.-батысындағы Ихе-хушоту ойпатынан табылған. Батыс жағындағы 12, шығыс жағындағы 13 және оңт. жағындағы 4 жол жазу ғана сақталған. Барлығы шамамен 300-дей сөз. Ескерткіш тардуш тайпасының ба
Күміс Сандық

**Күміс Сандық**(«Серебряный ящик с книгами и списками на казахском языке») – 16–17 ғ-лардағы қазақ елінің тарихына қатысты Ресей патшасы архивінде сақталған деректер. Сандық иесі – 1588 жылы орыс жасақтары тұтқынға алған, кейіннен Ресейдің көрнекті әскербасына айналған қазақ сұлтаны Оразмұхаммед. Оны 1598 жылы патша Борис Годунов Қасым хандығының билеушісі етіп тағайындады. 1609 жылы Оразмұхаммед қастандықпен мерт болғаннан кейін кітапханасы мен кейбір дүние-мүліктері патша сарайына өткізілген. Соның бірі сырты күміспен әшекейленіп қапталған – Күміс сандық Оның ішінде 15–16 ғ-лардағы қазақ хандығы жөніндегі кітаптар мен қолжазбалар сақталған. Күміс сандықтағы қолжазбаларды алғаш зерттеген академигі Х.Д.Френ. Ол Күміс сандықты 1822 жылы Азия музейі ашылған кезде қараған. Кейіннен ондағы қолжазбаларды ғалымдар Б.А.Дорн мен В.В.Вельяминов–Зернов, Ә.Х.Марғұлан, т.б. оқып шыққан. №38 патша архивінде сақталған Күміс сандықта Френ көрсеткен тізім бойынша төмендегі қолжазбалар болған: *Тарих Туркстани Мухамед бин Гусман; Тарих ал-Иамин Женди (Сырдария); Тарих ал-Чингиз Хафизи Ташкенди; Тарих Чингиз хан; Кисса Чингиз хан; Тарих ал-Жоши (Дешти-Кыпшак); Баян дастан Чингиз хан; Баян дастан Ақсақ Темир; Баян дастан Едіге мырза; Тоқтамыс; Темір-Едіге, т.б. парсы тілінде жазылған кітаптар мен қолжазбалар. Ал түркі – қазақ тілінде жазылғандары: Насапнаме; Дастан би Едіге; Дастан Айсаұлы Әнет; Дастан Ақсақ Темір; «Сиыршы» дастаны; Дастан Қозы Көрпеш – Баян сұлу; Дастан Ораз – Мұхаммед («Тарих-и Рашиди»); Дастан Ұрыс хан; Дастан Темір Құтлығ хан; Қиян Домбауыл мерген шежіресі; Алаш мыңы; Үйсін Майқы би шежіресі; Күрлеуіт Қыпшақ шежіресі; Қыпшақ ордеш Құлмұхамед би; Белгітай шежіресі; Едіге би шежіресі; Орақ – Мамай,* т.б. Кейіннен Күміс сандық Азия музейінен Шығыстану институтына өткізілген. Ғалымдар бұл кітаптар мен қолжазбалардың көпшілігінің авторы Оразмұхаммедтің жанында болған би Қадырғали Жалайыри деп есептейді. Оған бір дәлел: «Сиыршы» дастанында жалайыр тайпасының сиыршы бөлігінен шыққан Қ.Жалайыридің ата-бабасының шежіресі таратылған.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Күнгей

## Қазақстан Табиғаты
**Күнгей**– үлкен Борсық құмының орта бөлігіндегі қыстау. Ақтөбе облысы Шалқар ауданы Байқадам ауданының оң-түстік шығысында 7 км жерде орналасқан. Солтгінде Құлақжиде, шығысында Көзқора, Тұрғаншы, оң-тустігінде Баймағанбет, батысында Тақпан қыстаулары бар. Құмды, қоңыр топырақ жамылғысында жусан, жүзгін, шеңгел, изен, сексеуіл, т.б. өседі. Мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Қазақстан энциклопедиясы
Күндебау

**Күндебау**– екі рулы ел арасындағы татулыққа берілетін қыз. К. – көне сөз. Қазақ қоғамында жер дауына, жесір дауына,  түрлі қақтығыс-жанжалдарға кесім айтқан билер екі жақты бітістіру мақсатында, кейде айыпты жақ қалыңсыз қыз берсін деген үкім шығарған.
Күнжара

**Күнжара** – дәні майлы өсімдіктерден майы сығылып алынғаннан кейін қалатын мал азығы. Құрама азыққа кіретін белогы (30 – 50%) мен майы (6 – 10%) көп құнарлы азық. Сондықтан майды неғұрлым толық сығып алу үшін ұсақталған әрі кептірілген дәнді май еріткіштерімен араластырып сығып күнжара ұнын дайындайды. Мұнда 1 – 3% май болады. Күнжараны белогы аз сабан-топан, тамыржеміс азықтарына аз мөлшерде қосып, олардың сапасын арттыруға болады. Күнжара амин қышқылдарының құрамы және белогының биохим. құндылығы жағынан астық тұқымдас жем белоктарынан сапасы жоғары, өйткені мұнда лизин, метионин, цистин және триптофан, сондай-ақ кальций, фосфор] едәуір көп болады. Kүнжара құрамы біртекті, бөгде иіссіз, ащы дәмсіз, көгермеген түрде болғаны жөн. Ылғалдығы 8 – 12%-дан артық болмауы қажет, бұдан асса күнжара көгеріп, ашып кетеді. Күнжараға басқа жемге араластырып беруге болады. Республикада негізінен күнбағыс және мақта күнжарасы өндіріледі. Күнжараның бірнеше түрі бар. Зығыр күнжарасы жылы суда бөртіп, пектин заттарынан тұратын кілегей түзетін, өте сіңімді құнды мал азығы. Сүтті қаймағынан айырмай пайдаланған жағдайда сауын сиырға тәулігіне 4 кг-ға, сүтті сары май алу үшін пайдаланғанда 2,5 кг-ға дейін зығыр күнжарасын беруге болады. Күнбағыс күнжарасы қоректік және сіңімділігі жағынан сапасы зығыр күнжарасына жуық, малға беру мөлшері де сондай. Соя күнжарасының белогы мол, құнды және сіңімді, малға беру мөлшері зығыр күнжарасындай, әсіресе, төлге пайдалы. Мақта күнжарасының құрамында госсипол деген улы зат бар, сондықтан оны 2 сағат бойы құрғақ буда қыздырады не ыстық суға бұқтырады. Жүгері күнжарасы малдың барлық түріне беруге болатын азық. Сиыр мен шошқаға көп бермейді, өйткені сиыр сүтінен алынатын май және шошқа етінің майы жұмсақ болады. Көкнәр күнжарасы дәмі сүйкімді, сіңімділігі жақсы азық, сиырды бордақылауға тәулігіне 1 кг-ға дейін беріледі. Күнжіт күнжарасы да құнды мал азығы, барлық мал түлігіне беруге болады. күнжараның қай түрін, қанша беру мал жасына, күйіне, қандай өнім алу мақсатына байланысты белгілі мөлшерде тағайындалады. Күнжара құрамында мал денсаулығына зиянды, кейде тіпті улы заттар болуы мүмкін. Мысалы зығыр күнжарасында линамарин глюкозиді, күнбағыс күнжарасында антитрипсин, рапс, қышабас күнжарасында синигрин және синалбин глюкозидтері бар. Бұлар малдың ішін өткізуі, уландыруы мүмкін. Сондықтан күнжара малға берерде лабораторияда зерттеліп, сапасы анықталады. Күнжара белгілі бір қалыпқа салынған, нығыздығы әр түрлі кесекше түрінде шығарылады.

## Дереккөздер

Санат:Жем
Күн Күркіреу

250 px|thumb

**Күн күркіреу**– найзағай жарқылымен қабаттаса жүретін атмосферадағы дыбыстық құбылыс. Найзағай жарқылы өткен жолдағы қысымның кенет жоғарылауы нәтижесінде ауада тербелістер туады. Осы тербелістердің таралуы Күн Күркіреу болып естіледі және ол 15 – 20 км қашықтыққа дейін естіл 

## Дереккөздер


Найзағай

Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Күн тәжі

**Күн Тәжі** – Күн атмосферасының сыртқы қабаты; ыстық (1 – 2 млн. К.), сиретілген, күшті иондалған плазмадан тұрады. Ондаған Күн радиусына дейінгі қашықтыққа созылып, бірте-бірте сиреп, планетааралық кеңістікке ұласады.

## Дереккөздер

Санат:Күн
Күншілдік

**Күншілдік** — басқа адамдардың табысына немесе бағына іштей қызғанып, оларға қарсы шығатын мінез-құлық. Бұл көре алмаушылықтың ерекше түрі болып, адамның өзгелердің жетістігін мойындамай, керісінше өсек таратуға немесе жамандауға бейімдігін білдіреді. Күншіл адамдардың реакциясы өзгелердің табысына байланысты өзгереді: ілтипат немесе ашық жеккөрушілік. Олар жаттарының беделін түсіру үшін өтірік ақпараттарды таратады.

## Дереккөздер


Санат:Біріктіруі ұсынылған мақалалар
Санат:Мінез-құлық
Күн электр станциясы

нобай|Фотоэлектрлік күн электр станциясы
**Күн электр станциясы** немесе **гелиоэлектрлік станция** — электр энергиясын өндіру үшін Күн радиациясын пайдаланатын электр станциясы. Күн электр станциясының негізгі екі түрі (термодинамикалық және фотоэлектрлік) бар. 
* Термодинамикалық күн электр станциясында Күн энергиясы алдымен жылу энергиясына, одан кейін электр энергиясына айналады (мысалы, бу қазаны – турбина – генератор циклінде).
* Фотоэлектрлік күн электр станциясында Күн энергиясы фотоэлектрлік генератордың көмегімен тікелей электр энергиясына түрленеді. Қолданыстағы күн электр стансасының пайдалы әсер коэффициенті 15 %-дан аспайды, ал меншікті қуаты жылу электр стансасының қуатынан бірнеше есе жоғары болады.

Фотоэлектрлік күн электр станциялары фотоэффект құбылысы негізінде жұмыс істейді. Күн элементтері немесе фотоэлемент күннен түскен зарядтарды түрлендіреді және жартылай өткізгіштің ауысуында ЭҚК тудырады. Қазіргі фотоэлементтер толығымен кремнийден жасалады. Оның ең көп тараған түрі кристалдық фотоэлементтер. Олар жылтыр, көк түсті болады. Аморфты және кристалдық фотоэлементтер тегіс, және жарық түсуіне байланысты түсін өзгертеді. Монокристалдық кремний поликристалдықтан қарағанда сапасы жоғары, бірақ қымбат. Күн элементтерінің қуаты орташа 0,7-0,75 Вт құрайды. Көбірек қуат алу үшін күн элементтерін тізбектей жалғап күн модульдерін құрайды, ары қарай күн батареясына жинақталады.

## Дереккөздер

Санат:Электр станциялары
Күңгірбай Төбе

**Күңгірбай Төбе** – ортағасырлық қала орны. 

## Орналасқан жері
Жамбыл облысы Жамбыл ауданына қарасты Тастөбе ауылы жанында орналасқан.

## Сипаты
Қаланы 1936 жылы Жетісу археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам) зерттеген.
Қазіргі сақталған көрінісі 260х180 м жерді алып жатқан екі қабаттан тұратын ұзынша төбе. Астыңғы бөлігінің биіктігі 2,2 м, ал үстіңгі қабаттың немесе орталақ қорғанының биіктігі 6,5 м. Ыдыстардан ішкі жағында қақпаққа арналған иіні бар құмдар, бүйірі дөңгеленіп келген көзелер, ернеуі құс тұмсықтанып сыртқа қайырылған құтылар, түрлі кесе сынықтары жинастырылған. Қаланың аум-нда басқа да көптеген ескі құрылыстардың орындары сақталған. Зерттеу кезінде табылған құрал-саймандар қаланың тарихи тұрғындары мал, егін шаруашылығымен шұғылданғанын көрсетеді. Күңгірбай Төбенің екі стратиграфиялық кесіндісі қаланы адамдар кем дегенде екі рет мекендегенін аңғартады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысы географиясы
Күпі

[thumb|right|250px|Күпі. [Қазақстан Республикасының Ұлттық мұрағаты|ҚР ҰМ қорынан.]]
**Күпі** – түйенің немесе қойдың жабағы жүнін ішіне қаратып, ұзыннан ұзын сырған, сыртын әртүрлі матамен тыстап тіккен сырт киім. Күпі пішімі кең, етегі тобыққа дейін түсіп тұрады. Ішіктен бір ерекшелігі жел соққанда күпіден жел өткіш келеді. Қазақтың күпісi атақты ғалым С. Руденконың пiкiрiнше 2000 жылдан астам тарихы бар көне киiм түрi. 

## Сипаты
Күпінің тысына барқыт, мәуіт сияқты әрі қалың, әрі кір көтеретін, бір түсті мата пайдаланылады. Күпі, көбінесе, түймесіз, желбегей қаусырынатын етіп, етегі кең, тік және қайырма жағалы болып келеді. Жылылығы тері тоннан кем емес. Күпі тігілуі оңай болғандықтан тек қыста ғана емес көктем, күз айларында да киюге қолайлы, қалың және жұқа түрлерін тігеді. Ол барлық әлеуметтік топқа ортақ – бай да, кедей де, бала да, әйел де киетiн киiм. Тек тыстың матасында ғана өзгешелігі болады. Ауқаттылар түйе жабағысын қымбат матамен тыстап, оқа, шашақ т.б. әшекей тағып, жағасына құндыз, түлкі, сукүзен терісін тiккiзген.
Әйелдер күпісi көбiне өңi ашық матадан, жағасы кестеленiп, жеңiне құндыз салынып, әдемiлеп тiгiлген. Ортаң қол шаруалар күпіні қойдың басылған жабағы жүнінен сыртын қарапайым кіркөтерімді тығыз матамен сырып жасаған. Күпінің пішілу үлгісі дәстүрлі кебенекше ойып пішу, яғни, қарапайым жолмен пішіледі.
Күпіге көбінесе матадан қайырма кейде тік жаға салынады. Күпіге күсетін жүнді алдымен суға жуып кептірген соң, алдын-ала пішілген матаның арасына шабақтап салып, тысымен бірге көктеп тігеді. 

## Күпі түрлері
[thumb|right|200px|Күмпей шапан. [Қазақстан Республикасының Ұлттық мұрағаты|ҚР ҰМ қорынан.]]
Күпінің түйенің іріктелген жабағы жүнін жуып тазартып, шайырынан арылтып, шүберекпен астарлап, тыстап сырған түрі күмпиіп сол қалпын ұзақ уақыт сақтайтындықтан оны батыс өңірінде күме, күмпі, "күмпей" деп те атайды. Онысы қой жүнін араластырып басқан, уақыт өте келе бір-бірімен жабысып, түйдектеліп қалатын күпіден айырып айтқан, сапалы күпі дегенді білдіреді. Көбiнесе кедейлер мен шаруалар киген қой жабағысын қол тоқымамен тыстап тiккенін "шидем күпі", жұқа бидайы матадан астар салып тіккен түрін "жабағы күпі" деп атайды.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Железнова И. Уральцы. Очерки быта Уральских казаков. Часть 1. Сочинение. Москва: Типографий Александра Семсыа, 1858; Жақыпов Ә. Түйе өсірушінің түсіндірме сөздігі. Алматы: Қайнар, 1989; 
* Нүркеұлы Қ. Ұлттық мирас – ата мұра. Өлгий, 1991; 
* Шаңырақ. Энциклопедия. Алматы: ҚСЭ, 1991; 
* Қазақтың дәстүрлі киім-кешегі. Ғылыми каталог (қазақ, орыс, ағылшын тілдерінде). Ғылыми редактор және жоба жетекшісі Әлімбай Нұрсан. Алматы: Өнер, 2009.

Санат:Қазақ мәдениеті
Санат:Тұрмыстық бұйымдар
Санат:Қолөнер
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Күнжіт

**Күнжіт** () – күнжіттер тұқымдасына жататын бір жылдық не көп жылдық өсімдік туысы. 

Негізінен Оңтүстік Африкада, Мадагаскар, Сокотра аралдарында, Оңтүстік-Шығыс Азия, Жаңа Гвинея және Солтүсік Австралияның тропиктік, субтропиктік белдемдерінде өсетін 35-ке жуық түрі бар. Екпе түрі – Үнді күнжіті. Биіктігі 1 – 2 м, сабағы тік, бұтақты, 4 – 8 қырлы, тамыры 1 м тереңдікке жайылады. Төменгі жапырақтары қысқа, жалпақ, орта тұсындағылары ірі, гүлі ірі, ұзындығы 4 см-ге жетеді. Күлтесі ашық қызғылт, күлгін не ақ. Жемісі 4, 5 не 8 қырлы қорапша, ұзындығы 3 – 5 см, піскенде қақырап ашылады да, тұқымы төгіледі. Бір қорапшада ұзындығы 2,5 – 3,5 мм, ені 1,6 – 2 мм, 80-ге жуық дән болады. Сортына, өсірілген жеріне байланысты вегетациялық кезеңі 80 – 150 күн. Жарық, жылу сүйгіш өсімдік. 18 – 20°С-тан жоғары температурада жақсы көктейді. Күнжіт май алу үшін өсіріледі. Дәнінде 45 – 59% май болады. Оны тағам, кондитер өндірісі, медицина, техника салалары пайдаланады. Күнжіттің әр гектарынан 1,2 – 1,5 ц дән алынады.

**Күнжіт**, сезам (Sesamum) – өзімен аттас тұқымдасқа жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер. Дүние жүзінде тропиктік аймақтарда және Оңтүстік Африкада өсетін 20-ға жуық түрі белгілі. Қазақстанда 1 түрі – үнді Күнжіті (S. іndіcum) бар. Бұл биіктігі 1 – 2,5 метрдей, өте тез өсетін бір жылдық өсімдік. Сабағы тік, 4 – 8 қырлы, тамыры 1 м тереңдікке дейін жетеді. Төм. жапырақтары қысқа, жалпақ болады. Орта тұсындағылары ірі келеді. Ашық қызғылт, күлгін не ақ түсті, дара гүлі жапырақ қойнауынан жетіледі. Гүлі оймаққа ұқсайды. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Вегетац. мерзімі 2,5 – 5 ай. Жемісі – көп қырлы қорапша, ұзындығы 3 – 5 см, піскенде қақырап ашылады да, тұқымы жерге төгіледі. Бір қорапшада 80-ге жуық дән болады. Күнжіт май алу үшін өсіріледі. Оның дәнінде 50 – 65% май болады (құндылығы жағынан зәйтүн майынан кем түспейді). Күжіт майы тағам өндірісінде, сабын қайнату үшін, парфюмерияда қолданылады. Сондай-ақ Күнжіт дәнін шығыстың тәтті тағамы – халуа жасау үшін пайдаланылады. Қайнатқандағы шығатын майының күйесінен жоғары сапалы қытай тушы (сурет салатын бояу) жасалады.

## Галерея




## Дереккөздер


Санат:Күнжіттер
Күрдекше

**Күрдекше**– - ұлттык киім. Дене жылуын сақтап тұратын және қимылдауға қолайлы жеңсіз кеудеше. Күрдекше суықта тон, шапан астынан шетін, ертеден келе жатқан қиімнің түрі. Астарына мақта сырылып, қалың матадан тігіледі. Жанынан немесе алдынан түймеленеді.

## Дереккөздер



Санат:Мәдениет
Күрделі қаржы

**Күрделі қаржы** – негізгі капиталға (негізгі құрал-жабдыққа) жұмсалатын инвестиция, экономика салаларында негізгі қорларды жасауға, ұдайы қалпына келтіруге жұмсалатын материалдық, экономикалық және қаржы қорларының (құндық, ақшалай бағамен) жиынтығы.

Санат:Қаржы бойынша аяқталмаған мақалалар
Санат:Қаржы
Күрен

**Күрен, Курени** — Орал қаласының оңтүстік бөлігі, бұрын казак-орыстардың маңызды уақиғаларға байланысты алқа жиынын (*«казачьи круг»*) өткізетін жері болған. К. атауы моңғол тілінде *«күрке», «жорық үйлері»* деген мағынаны білдіреді, кейін казак-орыстардың әскери лексикасына еніп, өзінің бастапқы мағыналық-тілдік қызметін сақтап қалған. Жалпы, Орал казак-орыстарының әскери-тұрмыстық сөз қолданысында түркі-моңғол атаулары мол ұшырасады.К. атауы өлкені казак-орыстар басып алғанға дейінгі, Алтын Орда кезеңінен қалған сияқты. Өйткені Дон, Кубань казактарының тілінде бұл сөз кездеспейді. 1980 ж. Күрен көшелерінің бірінен Алтын Орда кезеңіне тән әдіппен күйдірілген кірпіштің табылуы осы пікірді нақтылай түседі. Уфа  университетінің профессор Н. Мәжитовтің пікірінше, 1613 ж. ш-ңда Жайық қалашығы (Яицкий городок) осы Күреннің орнына, Шаған өзенінің Жайыққа құяр құлшасына салынған.

## Дереккөздер
Күршім

**Күршім** — Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданындағы ауыл, аудан және Күршім ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы – Өскемен қаласынан оңтүстікке қарай 210 км, Күршім өзенінің сол жақ жағалауында орналасқан. Өскемен каласымен Күршім ауылының арақашықтығы – 220 км; Семейге дейін – 400 км; 
Астанаға дейін – 1250 км; Алматыға дейін – 1250 км.

## Тарихы
Шығыс Қазақстан облысының аумағы соңғы жүз жылда талай әкімшілік-аумақтық реформаны бастан өткізді. Алтай-Күршім, Нарым, Бұқтырма уезінің Тимофеев болысының бір бөлігінен, Зайсан уезінің Дарственное, Нарым болыстарынан, Өскемен уезінің Бөкен болыстарының бір бөлігінен 1928 жылы «жинақталып» құралған Күршім ауданы Семей округінің 23 ауданының бірі болып  бекіді. Округтік орталығы Семей қаласы, ал әкімшілік орталығы болып Кұмаш ауылы белгіленді.
Омар болыстың басқаруы кезінде, 1898 жылы Құмаш атты татар саудагері осы жерде дүкендер, қоймалар, саман үйлер салып, жаңадан қаланған мекен саудагер атымен 1957 жылға дейін «Кумашкино» деп аталған. Күршім ауылы орналасқан жердің тарихи атауы «Ақарал» (кейбір деректерде Қарашілік). Негізі 1914 жылы қаланған, 1927 жылдан аудан орталығы. 1965 жылы Құмаш ауылы Күршім ауылы болып өзгертілді.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Күршім ауданы елді мекендері
Күш көрсету

**Күш көрсету** — бір мемлекеттің (мемлекеттер тобының) екінші мемлекетке қарсы саяси, экономикалық, әскери қысым көрсету мақсатындағы қауіп төндіру әрекеті.

Қарулы күштердің дайындық дәрежесін көтеру, әскерді шекараға жақындату, маневрлер мен жаттығулар жүргізу, ұшақтарда ұшу қимылын ұйымдастырулар, т.б арқылы жүзеге асырылуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Күштердің тепе-теңдігі

**Күштердің Тепе**–ТЕҢДІГІ – механикада қатты денеге әсер ететін күштердің өзара теңескен күйі. Жалпы жағдайда, күштердің тепе-теңдік шарты, олардың өзара перпендикуляр үш осьтегі барлық проекцияларының қосындысы мен осы осьтерге қарағандағы күш моменттерінің қосындысы нөл
Күтім

**Күтім** немесе **Ойықтіс** () – тұқылар тұқымдасына жататын ойықтіс балығының түртармағы.

Жартылай өтпелі балық, Каспий су алқабында, негізінен оның оңтүстік-батыс және орталық бөлігінде (Терек өзеніне дейін) тіршілік етеді. Қазақстанда өте сирек, соңғы жылдары оны аулағаны түралы дерек жоқ. Бұрын кейде Еділ мен Жайық өзендеріне өрістейтін, ал оның шабақтары Жем өзенінің жоғарғы ағысында кездесетін. Республикада қолдан өсірілмеген, бірақ, ол мүмкін, себебі осы түр Иранда қолдан өсіріледі. Қазақстандағы таралу аймағы мен санын анықтау керек. 

Ұзындығы 65 см-ге дейін жетеді, салмағы 1 – 1,2 кг.  Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген (1996).

## Дереккөздер


Санат:Тұқытәрізділер
Күшала

**Күшала** () – шаяноттар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы.

## Таралу аймағы және түрлері
Азияның құмды жерлерінде кездесетін 5 түрі бар. Қазақстанда Мойынқұм мен Қызылқұм шөлінде, Қаратауда және Тянь-Шаньның батысында өсетін 2 түрі бар: ит күшаласы немесе Леманн күшаласы (*Emіnіum lehmannіі*) мен Регел күшаласы (*Emіnіum regelіі*).

## Ит күшаласының биологиялық сипаттамасы
Бұлардың ішінде көп тарағаны – ит күшаласы. Оның биіктігі 15 – 40 см, түйнекті өсімдік, жапырақ тақтасы үшбұрышты, қандауыр пішінді, ұзын сағақты (ұзындығы 7 – 12 см, ені 1,5 – 3 см). Гүл шығатын сабағының түп жағында мөлдір жарғақты қынабы болады. Қара күлгін түсті, ұзындығы 4 – 8 см собық гүлшоғыры сабағының ұшынан дамиды. Собығының сыртындағы жамылғысының ұзындығы 12 см, ені 3 см. Жамылғысының ішкі беті мақпалдай жұмсақ, қара күлгін түсті. Тұқымынан көбейеді. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – ақ жидек. Түйнегінде алкалоидтар болатындықтан улы, сондықтан өсімдіктің түйнегін кеміргіштер жемейді. Ит күшаласы өте сирек кездесетін түр болғандықтан Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізіліп, ерекше қорғауға алынған.

## Сілтемелер


Санат:Шаяноттар
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Кірме

**Кірме**– ата мекенін тастап басқа елге, руға, ортаға келіп қоныстанған адам, топ, отбасы немесе ру. Басқа елге қоныс аударған кісілер, сол жұртпен ағайын-туыстай араласып, сіңісіп кетеді. Бірақ олар ру шежіресіне қосылмай, Кірме деп атанады.

Санат:Қазақ рулары
Кірпіш

**Кірпіш** — жасанды құрылыс материалы. Оны саз және кремнезем жынысынан, өнеркәсіп қалдықтарынан күйдіру (сазды) не автоклавта булау (силикатты) арқылы алады.

## Түрлері
*Хромомагнезитті кірпіш (Кирпич хромомагнезитовый) — құрамында 8-15 Сг203, 65-75 MgO болатын, отқа төзімділігі 2000°С-тан жоғары кірпіш. Хромомагнезитті кірпіш негіздік және қышқылдық қасиеті бар ортада — химиялық байланыстағы суы кептіріліп, илемділігі жойылғанша, қақтала жабысатындай болып күйдірілген отқа төзімді, балшықтан не каолиннен жасалған қыш. Мартен пештерінің күмбездері мен бүркеншіктерін, болат қорыту пештерінің ішкі қабырғаларын қалау үшін қолданылады
*Шамот кірпіш (Кирпич шамотный) — отқа төзімділігі 1320— 1730°С. Шамот кірпіш домна пештерін астарлау, оның ауа қыздырғыштарын қалау, мартен пештерінің қабырғаларын, қож үстағыштарын, төменгі қабаттарын қалау үшін қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Кірпіштер
Санат:Құрылыс материалдары
Кіріс пен шығыс балансы

**Кіріс пен шығыс балансы**– қаржы балансы. Онда белгілі бір кезең ішіндегі кіріс пен шығыс көздері мен шамасы көрсетіледі және олардың баланстың бір бөлігінің екінші бөлігіне сәйкестігі немесе олардың бір-бірінен асып түсуі белгіленеді. Егер шығыс кірістен асып түссе, баланс тапшы деп аталады. Ол кәсіпорынның ағымдағы жоспарын қорытындылайды. Бұл баланс жалпы мемлекетке, кәсіпорынға, отбасыға қатысты түрде жасалады. Онда: өнім өткізуден алынған ақшалай түсім, өткізілетін өнімнің өзіндік құны, мүлік өткізуден алынған пайда, негізгі өндірістік қызметпен тікелей байланысты емес қосалқы және қызмет көрсетуші шаруашылықтардан түскен пайда, өткізуден тыс қызметтен алынған пайда, таза пайда қамтылады.Ол бюджеттің негізін құрайды.

## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Кір көтеру

**Кір (Гир) көтеру**– халық арасында кең тараған спорт түрі.

Шойыннан құйылған кірді бір қолмен көтеру арқылы орындалады. Атақты Балуан Шолақ, Қажымұқан кір көтеру өнерін көрсеткен. Кірлер 16, 24, 32 кг-дық салмақтарға жіктеледі. 

## Дереккөздер

Санат:Спорт түрлері
Кісілік

[thumb|right|200px|[Бес үлкен кісілік қасиет: ортада "кісілік", ең жоғарыда "ашықтық", сағат тілі бағытымен: "зерде", "сыртқа бейімділік", "келісімділік", "сергектік"]]
**Кісілік** (, кейде **Индивидуалдық**) – адамның тұлғалық қасиеттерін танытатын ұғым болып, ол негізінен екі мағынада айтылады: бірі, кісінің (индивид) мәндік ерекшелігі және басқа тұлғаларға ұқсамайтын қасиеттерінің жиынтығы; екінші, тұлғаның өзіне тән қасиеті, мінезі, дүниетанымы, қылығы, ойы, ұстанымы қатарлылардың қайталанбас бірегейлігі.  Кісілік қасиеттер ретінде адамгершілікті білдіретін ізгілік, қайырымдылық, рахымдылық, ақылдылық, адалдық, әділдік, қанағатшылдық, кішіпейілділік, дербестілік, жауапкершілік, намысқойлық қатарлыларды қамтиды.
## Дереккөздер

Санат:Философия
Кісен

thumb|right|200px|
**Кісен**, темір тұсау — жылқыны матау әбзелі. 

Шеберлер кісенді аттың аяғына темірден келістіріп иіп, аяққа тиетін жеріне киіз салып, сыртын былғарымен қаптап тігіп жасайды. **Кісеннің** аттың аяғына салатын жерінің темірі екі бөлшектен тұрады, ашылу, жабылу жағдайы тоға арқылы істеледі; аттың оң аяғына салынатын кісеннің бөлшегінің біреуінде кішкентай шығыр болады, сол шығырдан кісеннің шынжырын өткізгенде бөлшек жабылады, ал екінші аяғына салатын кісеннің бөлшектерінің екі ұшында айқастырып жабылатын кілті болады. **Кісен** тек кілтпен ашылып, жабылады.

## Сөз төркіні
Әдетте, бұл сөзді естігенде малдың аяғына немесе жазалы, қылмысты адамның қол-аяғына салынатын темір бұғау еске түседі. Ертедегі түркі жазба ескерткіштеріне зер алсақ, сөздің алғашқы түбірі «кіше» етістігі болған да, мағынасы — шырмау, байлау (ДТС, 310). Қазіргі түркі тілдерінде — ұйғырларда осы тұлғалас (кіжә) әрі мағыналас сөзді кездестіреміз (Рад., Опыт..., II, 2, 1394). Бергі кездерде осы түбірге -н жұрнағы қосыла отырып, қазақ тілінде «кісен» сөзі осы күнгі мағынаны беретін болып қалыптасқан.

## Дереккөздер


Санат:Ат әбзелдері
Кітапхана

**Кітапхана** — мәдени-ағартушылық ғимарат. Кітапхана баспасөз шығармаларын жинау, сақтау, насихаттаумен, оқырмандарға баспасөз шығармаларын берумен, мәдени-ағарту және ғылыми-көпшілік жұмыстарын ұйымдастырумен шұғылданады. Кітапхана  атқаратын міндетіне, кітап қорының құрамына және жұмыс әдісіне қарай екіге бөлінеді: а) *көпшілік*; ә) *ғылыми және арнаулы*. 
*Көпшілік кітапхана — оқырманға қоғамдық-саяси, кәсіптік, жалпы білім беретін басылымдарды ұсынады. 
*Ғылыми және арнаулы кітапханалар, ғылым салалары мен белгілі бір ұйымдарға (мекемелер, оқу орындары, т.б.) қызмет етеді. Кітапханалар жазба ескерткіштердің қоғамдық қоймасы ретінде ерте заманда пайда болған. Біздің заманымыздан бұрынғы 7-ғасырдың ортасында Ассирия патшасы Ашурбанипалдың сарайында қыш тақталарға жазылған жазбалар жинағы сақталған. Көне кітапханалардың ішінде Александрия кітапханасы әлемге әйгілі. 9 — 11-ғасырларда Бұхара, Самарқанд, Отырар, Үргеніш, Мерв қалалары ғылыми және әдеби кітап қорларымен аты шықты. Ұлы ғұлама әл-Фарабидің туған қаласы Отырарда Александриядан кейінгі әлемдегі екінші ең ірі кітапхана болған деп есептеледі. Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасында барлығы 11300 кітапхана (2003) жұмыс істейді.

## Кітапхана ісін жоспарлау
Кітапхана ісін жоспарлау - кітапхана ісін басқарудың кұрамды бөлігі - белгілі бір кезеңге кітапхана ісін жетілдіру, оларды жүзеге асырудың құралдары мен даму көрсеткіштерінің мақсатын ғылыми анықтау.

## Кітапхана ресурстарын жоспарлау
Кітапхана ресурстарын жоспарлау - белгілі мерзімге кітапхана ресурстары дамуының тенденциясы мен болашағын анықтауда аймақтың (мекеменің) тұрғындарының белгілі қажеттерін зерттеу арқылы жүзеге асатын жоспарлау.

## Дереккөздер</span>


Санат:Әдебиет
Кішкенекөл

**Кішкенекөл** (1997 жылға дейін — *Қызылту*) — Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданындағы ауыл, аудан және Кішкенекөл ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы - Петропавл қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 340 км-дей жерде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 7990 адам (3976 ер адам және 4014 әйел адам) болса, 2009 жылы 6814 адамды (3322 ер адам және 3492 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1928 жылы қаланған. Ауыл шаруашылығы машиналарын жөндеу шеберханасы, май, асфальт зауыттары, элеватор, диірмен, мехколонна, автобаза, т.б. мекемелер жұмыс істейді. 

## Дереккөздер

Санат:Уәлиханов ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Кіші Арлан (шоқжұлдыз)

**Кіші Арлан**(лат. Canіs Mіnor) – экваторлық шағын шоқжұлдыз. Егіздер, Сыңар мүйіз, Гидра және Шаян шоқжұлдыздарының аралығында орналасқан. Бұл шоқжұлдыздағы ең жарық жұлдыз Процион 0,5-көрінерлік жұлдыздық шамада жалтырап көрінеді. Қазақстан жерінде күзде, қыста және
Санат:Кіші Арлан (шоқжұлдыз)
Кіші Арыстан

**Кіші Арыстан** () – аспанның солтүстік жартышарындағы шағын шоқжұлдыз. Жетіқарақшы (Үлкен Аю), Сілеусін және Арыстан шоқжұлдыздарының аралығында орналасқан. Қазақстан жерінде күзде, қыста және көктемде көрінеді.

## Дереккөздер

Санат:Жаңа шоқжұлдыздар
Санат:Кіші Арыстан (шоқжұлдыз)
Кішімүрде

**Кішімүрде** (VII-XIII ғғ.) – орта ғасырлардағы қала орны, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Жамбыл ауданы Бесағаш ауылының оңтүстік-батыс жағында 1 км жерде орналасқан. 

## Сипаты
Кішімүрдені 1940 жылы Жамбыл археология пунктінің экспедициясы (жетекшісі Г.И. Пацевич) зерттеген. Қоныстың қазіргі аумағы 25x21 м, биіктігі 2,5-3 м. Айналасы бекініспен қоршалған. Бұзылған бөлмелердің құрылыс жүйелері сақталған. Зерттеу кезінде бүйірі шығыңқы, кең мойыны конус тәрізді, шүмегінің астында мойынының негізіне дейін созылған қолқасы бар көзелер табылған. Олардан басқа үлкен жөне кіші құм, саптаяқ, тостаған, шырақ тегене, түрлі ыдыс қалдықтары шыққан. Табылған материалдарға қарағанда Кішімүрде тұрғындары б.з. VII-XIII ғасырларда өмір сүрген. Олар егін, мал шаруашалығымен айналысқан.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Кіші Ноғай Ордасы

**Кіші Ноғай Ордасы**, кейде **Қазы ұлысы** (орыс. *Малая Ногайская Орда, Малые ногаи, Казыев улус*) – XVI ғасырдың II-жартысында Ноғай Ордасынан бөлініп шыққан мемлекет. 

## Тарихы

Ноғай ордасының әлсіреуі және Қазан мен Астрахан хандықтарын ресейдің басып алуы нәтижесінде ноғайлар бөлшектене бастады. Бір бөлігі ресейге қарады, Еділ-Жайық, Жем өзендерінің аралығында орналасқан ноғайлар Қазақ Ордасына қосылды, қалғандары батысқа (Қырым хандығы иелігіне) шегінді. Еділдің оң жағасы мен Азов теңізінің жағалауына келіп орналасқан Ноғай Ордасы ұлыстарынан XVI ғ. 50-жылдарының соңында құралған Кіші Ноғай Ордасының негізін Қази мырза қалады. XVII ғасыр ортасына дейін Кіші Ноғай Ордасы Қырым хандығы мен Осман империясына бағынышты болды. XVII ғасырдың алғашқы жартысында ұсақ ордаларға бөлшектеніп, Қара теңіздің солтүстігіндегі жазықты алып жатты. XVII ғасыр ортасынан бастап Кіші Ноғай Ордасының кейбір ұлыстары Үлкен Ноғай Ордасымен бірге Каспий даласын (Еділден Терек өзеніне дейін) жайлады. 1770 жылы Едисан, Бұжақ Ордалары Ресейдің қол астына қарады. XVIII ғасыр соңы XIX ғасыр басында ноғайлардың бірсыпырасы Азов жағалауындағы ескі қонысына (Доннан Қобанға дейінгі) келіп орналасты. Қалған бөлігі 1812 жылғы Бухарест бітімшарты бойынша Түркия жеріне ауысты.

## Географиясы
XVI ғасырдың екінші жартысы мен XVII ғасырдың бірінші жартысында Кішкентай ноғайлар немесе Кіші Ноғай Ордасы деп аталатын ноғайлар, негізінен, төменгі шамамен 1640 жж. Батыс Маныч өзені арқылы қалмақтар бұл жерден қуып шыққанға дейін Еділ мен Донның аралық бөлігінің солтүстік бөлігінде көшіп-қонып жүрді. Осыдан кейін, Кіші Орданың оңтүстік және оңтүстік-батыстағы көшпелі қоныстары Теректің төменгі ағысы мен Қобан өзенінің солтүстік жағалауына жетті. Осылайша, XVII ғасырдың бірінші жартысының аяғынан бастап Кіші Ноғай қазіргі Ростов облысының оңтүстігінде, Краснодар мен Ставропол өлкелерінің солтүстігінде және Қалмақстанның батысында көшіп-қонып жүрді.

## Тағы қараңыз
* Қобан татарлары

## Дереккөздер


Санат:Ноғайлар тарихы
Кішітөбе

**Кішітөбе** – орта ғасырдағы қоныс. Түркістан облысы Отырар алқабының шет жағында Солтүстік-шығысқа қарай орналасқан. 1970 жылы Отырар археология экспедициясы (жетекшісі К.А.Ақышев) зерттеген. Қазіргі аумағы 40х40 м, биіктігі 3 м, ұзындығы 60 м-ге созылып жатқан тікбұрышты төбешік. Оңтүстік-шығыс жағында жазық алаңқай бар. Қоныстан құм, көзе, кесе саптыаяқ, тостаған, құты секілді ыдыс сынықтары табылған. Олар Қостөбеден жиналып алынған заттарға ұқсас. Табылған заттар Кішітөбе тұрғындары б.з. 4–8 ғасырларда өмір сүргенін дәлелдейді.
## Дереккөздер


}

Санат:Тарих
Қабай

**  Қабай, Xабай, Xа Xуанджан ** (1926 жылы туған) - Қытай ғалымы, ақын және аудармашы. Қытай Ғылым  Академиясының аз ұлттар институтында аға ғылыми қызметкер. Бірнеше рет Қазақстанда болып, А. Құнанбаев пен М. Әуезов шығармаларымен танысқан. Қабан елуінші жылдардан Абай шығармаларын зерттеу, аудару және баспадан шығару ісімен айналысып келеді. Оның «Қазақтың ұлы ақыны - Абай» деген көлемді ғылыми мақаласы 1958 ж. «Тянь-Шань» журналының 8 санында жарияланды. 1983 ж. Пекиндегі «Шыңжаң» баспасынан арнайы алғы сөз жазып, «Абай өлеңдерінен таңдамалылар» шығарды. 1987 ж. Пекиндегі «Ұлттар» баспасынан Қабайдың «Абай және Абай шығармашылығы» деген монографиялық еңбегі жарық көрді. Ғалымның бұл кітабында ақынның өнер, поэзия, мақал-мәтелдер туралы айтқандары, демократтық, философиялық көзқарастары, дінге қатысы, аудармалары, дастандары және ғақлия сөздері жеке-жеке талданады. Осы еңбегі үшін Қабайға Қытай Халық Республикасы Мемлекеттік сыйлығы берілген. Қабай Шығыс Қазақстан облысындағы Абай ауданының құрметті азаматы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қабан-Құсан

thumb|right|Қабан-кұсан мұнарасының сыртқы көрінісі. Ф.И. Миллердің 1734 ж. суретінен
thumb|right|Қабан-құсан мұнарасының ішкі көрінісі. Ф.И. Миллердің 1734 ж. суретіпен
**Қабан-Құсан**,сәулет өнері ескерткіші Шамамен 12 - ІЗ ғасырларда түрғызылған. Шығыс Қазақстан облысы Бесқарағай ауданы Шаған кентінен Ертісті бойлай батысқа қарай 40 км жерде, өзеннің сол жағалауына орналасқан. Кешен күйдірілғен кірпіштен тұрғызылған. Үстінде қесенені зәулім, биік етіп көрсетіп тұрған күмбез құрылыстың төрт бұрышты қабырғаларын жауып тұр. Кірер есігінің босағасы мен қасбеті нақышты көзе тақтайлармен әшекейл енген. Ескерткіш 18 ғасырдың 1-жартысына дейін бүтін сақталып келген. Ол жөнінде Ертіс бойында зерттеу жұмыстарын жүргізген Г.Ф.Миллер хабарлама жасаған. Қазіргі кезде кешен қабырғаларының тек астыңғы бөліқтері ғана сақталған.

## Дереккөздер



Санат:География
Кіші Аю

**Кіші Аю**, *Кішіқарақшы* () – аспанның солтүстік жартышарындағы полюс маңында орналасқан шоқжұлдыз. 

Цефей, Керік және Айдаһар шоқжұлдыздарының аралығында жатады. Мұның алты жұлдызы ожау пішінін құрайды. К. Аюдағы Темірқазық Қазақстан жерінде батпайтын шоқжұлдыз болып саналады. Жетіқарақшы екеуі бір-біріне жақын орналасқан. Бірге туып, бірге батады. Жетіқарақшының басы оң жаққа , сабы сол жаққа , Кішіқарақшының басы сол жаққа, сабы оң жаққа қарап тұрады. Кішіқарақшының сабының ұшындағы жұлдыз Темірқазық, ең шеткі екі жұлдызы Ақбозат, Көкбозат деп аталады.
thumb|right|200px|Кіші Аю шоқжұлдызы

## Дереккөздер

Санат:Кіші Аю (шоқжұлдыз)
Кіші Мұхаммед Хан

**Кіші Мұхаммед хан** (туған-өлген жылы белгісіз) — Алтын орда ханы (1437–1361). Шыңғыс ханның ұрпағы. 1437 жылы Алтын орда ханы ұлы Мұхаммедті сарайдан ығыстырып, хан тағына отырады. Хан тағы үшін бір мезгілде Мұхаммед есімді екі хан күрес жүргізгендіктен, жазба деректерде олардың бірін "ұлығ" — үлкен, екіншісін "кішік" — кіші Мухаммед деп атаған. Кіші Мухаммед тұқай Темірдің тоғызыншы, ал Ұлығ Мухаммед сегізінші ұрпағы. Кіші Мұхаммед хан Алтын ордада билеуші топтар арасында талас тартыстарды тоқтатуға, мемлекеттің одан әрі күйреуіне жол бермеуге күш салды. Алтын орданың ықпалын өсіру үшін 1460 жылы Ұлы Ахмедті көп әскермен орыс жерлеріне аттандырған. Бірақ бұл жорық орыстар тарапынан тегеурінді қарсылыққа тап болды. 1461 жылы Кіші Мұхаммед ханға Қырым ханы хажы Керей жорықтар жасады. 1462 жылдан бастап, деректер Кіші Мұхаммед ханның балаларының бірі — Ахмедтің хан тағына отырғанын баяндайды. Кіші Мұхаммед хан ның артында Махмуд, Ахмед және Бақтияр атты ұлдары қалған. Махмуд ханның ұлы Қасым хан — 1466 жылы Астрахан хандығының негізін қалады.
                                                                                     
## Дереккөздер

Санат:Алтын Орда хандары
Қабат

thumb|right
**Қабат** -
#(геологияда) біртекті тау жыныстарынан құралған жалпақ геологиялық дене. Қабаттың үстіңгі беті оның жабыны, ал астыңғысы – табаны деп аталады.
#үйдің көлденеңінен орналасқан бөлігі, бір деңгейдегі бөлмелері.

Мансард қабаты - шатырдағы бос кеңістік ауқымында шатырдың (биік шатырдың құламаларының) қоршаушы кұралымдарын жылу ұстайтын етіп жасалған бөлмелерді орналастыратын қабат.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Қабылаш Әбікейұлы

**Қабылаш Әбікейұлы**(5.10.1945 жылы туған, Моңғолия, Қобда аймағы, Бай-Бесік, Байөлқе қаласының маңы) - әнші, Моңғолияның халық артисі (1981). София консерваториясын (педагогі - проф. Х.Бромборов) бітірген (1972). Сол жылдан моңғол опера және балет театрының (Улан- Батор қаласы) құрамында соло-әнші. Театр репертуарынан орын алған моңғол, орыс, итальян, франңуз композиторларының опералары бойынша әр алуан партияларды орындап Әбікейұлы Моңғолияның музыкалық- орындаушылық өнеріне, оның даму жолына үлкен үлес косты. Мұнда орындаған елеулі партиялары қатарында Онегин, Елецкий, Роберт (П.И. Чайковскийдің "Евгений Онегин", "Қарғаның моткесі" мен "Иолантасында"), Риголетто, Жермон, Яго (Дж.Вердидің "Риголетто", "Травиатасы" мен "Отеллосында"), Валентин (Ш.Гупоның "Фаустында"), Эскамильо (Ж.Бизеннің "Карменінде"), Фигаро (Дж.Россинидің "Севиль шаштаразында", т.б. бар. 1994 жылдан Алматы қаласындағы Қазақ академиялық опера және балет театрына ауысты. Театр сахнасында Абай (А.Жұбанов пен Л.Хамидидің осы аттас операсында), Омар (Е.Рахмадиевтің "Қамар сұлуында"), Жанбота (М.Төлебаевтың "Біржан - Сарасында") секілді партияларды орындаумен көрермендер көңілінен шықты. Оның концерттік-орындаушылық репертуарынан қазақ, моңғол, орыс, корей, болгар, итальян елдері композиторларының музыкалық шығармалары мол орын алды. 1992 жылдан Алматы консерваториясында педагогика қызметпен айналысады. Берлин қаласында өткен Жастар мен студенттердің Бүкіл дүниежүзілік 10-фестивалінің лауреаты (1973) және Софья қаласында өткен Жас опера әншілері байқауының дипломанты (1979).

## Дереккөздер


Санат:Моңғолия қазақтары
Санат:1945 жылы туғандар
Қабыршақтас

**ҚАБЫРШАҚТАС**, ұлутас – теңіз жәндіктерінің бүтін немесе үгілген қабыршақтарынан құралған органик. шөгінді жыныс. Кеуектілігі, көлемдік салмағының жеңілдігі, жылуды аз өткізгіштігі, тілуге және жонуға икемділігі – Қабыршақтастың бағалы құрылыстық қасиеттері. Қазақстанда құрылыстық тілме тастардың негізгі қоры плиоцен шөгінділердегі әктасты Қабыршақтастармен байланысты. Бұл шөгінділер Маңғыстау мен Үстіртте кеңінен тараған. Мұнда әктасты Қабыршақтастардың 17 кен орны барланған. Жетібай, Маңғыстау, Өзен, Форт-Шевченко, Қызылтұран, т.б. карьерлерден қаптама тақталар, Қабыршақтас блоктары алынады. Бұл өнімдер құрылыста үй-ғимарат қабырғаларын жабу үшін кеңінен қолданылады.

Санат:Жәндіктер

## Сілтемелер
Қаған

**Қаған** — хандардың ханы, бас хан деген ұғымды білдіреді — ерте түрік мемлекеттерінің басшысы. Түрік, батыс және шығыс түрік, Түргеш, Қимақ секілді қағандықтарды басқарған. Ол жоғарғы билеуші, әскербасы болды. Оған белгілі бір тайпа өкілдері сайланған. Қағандықтағы жоғары лауазымдарға қаған өз туыстарын тағайындап, соларға арқа сүйеп отырған. Олар қағандыққа қарасты тайпаларды билеп төстеді және өз үлестеріне тиісті әскерді басқарды. Қаған мемлекеттің ішкі және сыртқы саяси істерінің бәріне басшылық етті. Соғыс ашу немесе бітімге келу, шетелдік елшілерді қабылдау, құрылтай жиналысын шақыру, ру басшыларын тағайындау, алым-салықты қадағалау, т.б. Істермен айналысты.

## Дереккөздер

Санат:Саясат
Қағида

**Қағида** немесе **принцип** ( – принцип; негіз, алғы бастама) — белгілі білім  жүйесінің түп-негізі, алғы бастамасы, абстрактылы түрдегі ең қысқа жалпылама мазмұны. Ғылыми танымда идея, теория, әдіс сияқты таным түрлерімен өзара байланыста тұжырымдалады.

## Тағы қараңыз
* Ереже

## Дереккөздер

Санат:Философиялық терминдер
Қағытпа

**Қағытпа**, реплика-1) қысқаша қарсы пікір айту, сөз қайыру; 2) сот процесіне қатысушы жақтың қарсылық білдіруі; 3) бейнелеу өнерінде - автордың өз шығармасын түпнұсқадан елеусіз ғана айырмашылықпен қайталауы; 4) өнердің өзге саласында (әдебиет, театр, кино) шығармалардағы кейіпкерлердің сөйлесуі (диалогі) кезіндегі орнын тауып қарсы айтылған өткір жауап. Қағытпа адамның мінез бітімін, ойлау, сезіну ерекшелігін айқын танытады. Шиеленіскен екі ұдай жағдайда айтылған тапқыр сөз адамның ішкі сырын, түпкі ой-пікірін ашық білдіріп, кеп жағдайда аңғартады. Өткір жауаптың, тосын қағытпа сөздің қазақтың шешендік сөз өнерінің түйінді жері, өзегі іспетті болып келеді. Драмалық шығармаларда қағытпа диалог үстінде беріледі де, көп жағдайда айрықша әсерлі болады. Қағытпа драмалық  шығармадағы, сондай-ақ, романдағы кейіпкерлердің диалогін ширатып, жандандырып тұрады. Қағытпа қарсыласын сөзбен түйреуге қалай қолайлы болса, өз жанына тиетін сөзге табан астында қисынды дәлел айтып, оны бойына дарытпай, сөздің аяғын қарсы адамына бұрып, қайтарып тастауға да сондай қолайлы. Сөйлеу тілінде Қағытпа пікір айтып тұрған адамның сөзін қақпалап, кағытып, жарыса айтылған қарсылық сөз деген ұғымды білдіреді.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Сердеш Қажымұратов

**Сердеш Қажымұратов** (19 наурыз 1950 жылы туған, Казталов ауданы, Әжібай а.) — актер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1986). 

* 1971 ж. Алматы мемлекеттік өнер институтының актерлік факультетін бітірді. 

* 25 жыл бойы Қарағанды облыстық драма театрының актері болып еңбек етті. Ол Әлібек, Жапал, (М.Әуезовтың *«Айман-Шолпан»* мен *«Еңлік-Кебегінде»*), Шоқан (С.Мұқановтың *«Шоқан Уәлихановында»*), Қодар, Сердәлі (Ғ.Мүсіреповтың *«Қозы Көрпеш-Баян сүлуы»* мен *«Ақан сері-Ақтоқтысында»*), Бақыт, Алтынбек (С.Жүнісовтің *«Тырау-тырау тырналары»* мен *«Қысылғаннан қыз болдығында»*), Нияз (Т.Ахтановтың *«Махаббат мұңында»*), Жангелдин (М.Д.Симашконың «Төтенше комиссарында»), т.б. рөлдерді ойнаған. 

* 10-нан аса киноға түсті, әсіресе 1986 ж. *«Күзет бастығы»* фильмінде Құрымбайдың рөлін жұртшылық талғамынан шығарлықтай шынайылықпен шебер сомдай білді. Сол жылы С.Жүнісовтың *«Өліара»* спектаклінде Жақай Тайшиевтің рөлін орындағаны үшін оған Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығы берілді. 

* Батыс Қазақстан облыстық қазақ драма театрында бас режиссер болып істеген жылдарда (1997-2001) театр репертуарын байытуға үлес қосты.

## Дереккөздер


Санат:19 наурызда туғандар
Санат:1950 жылы туғандар
Санат:Казталов ауданында туғандар
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан театр актерлері
Санат:Қазақстан актерлері
Санат:Қазақстан театр режиссёрлері