open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мектептік шеберханалар

**Мектептік шеберханалар** - оқушыларды техникалық еңбекке оқытуға, факультативтік және үйірме жұмыстарын жүргізуге арналған мектептегі арнайы орын. Оны жасағанда және онда оқушылармен жұмыс істегенде денсаулық пен жұмысқа жағдай жасауға қажет техникалық, санитарлық және гигиеналық қауіпсіздік ережелері сақталады. Оқушылардың жеке жұмыс орнында өнімді қолмен дайындағанда қолдануға арналған шеберме үстел, түрлі электрлік техника, графикалық жұмыстарға арналған үстел қойылады. Ұжымдық қолдануға арналған мектептік шеберхана жұмыс орындары білдектермен (*токарлық,жонғылық, бұрғылау, қайрау т.б.*), кермелеу шкафтарымен жабдықталады; кермелеу қорабы бар дәнекерлеу мен куйдіру орындары бөлініп қойылады. Мұгалімнің жұмыс орнында жұмыс үстелі, көрнекілік шеберме үстел, сызу құралдары бар сынып тақтасы болады.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Ормансыздану

thumb
**Ормансыздану** (*Обезлесивание*) -табиғи өсердің немесе антропогендік факторлардың салдарынан белгілі бір аумақта орманның жойылуы. 
## Тарих
thumb|left
Біздің планетамыздағы орман алқаптарының азаюының бірден-бір себебі — ағаштарды кесу, ауылшаруашылық дакылдарына және жайылымдарға жер дайындау және т.б. Ауылшаруашылык дакылдарын егу ушін Африкадағы тропиктік ормандардың 70%-ы, Азиядағы тропиктік ормандардың 50%-ы, Америкадағы тропиктік ормандардың 35%-ы жойылған. Орман алқаптарының қысқаруы, әсіресе Еуропада бөлікте қарқынды жүруде.

## Ормансыздану жылдамдығы
1980 жылдары тропиктік ыиғалды ормандар 11,3 млн гаға жойылса, ол көрсеткіш 1990 жылдары 16,8 млн гаға жеткен. Бұл көрсеткіштер орманның табиғи және жасанды жолмен қалпына келтірілу қарқынынан асып кетеді. Орта есеппен 10 га оталған орманға 1 га ғана орман отырғызылады. Жер бетіндегі ормандардың жалпы ауданы орта есеппен 42 млн км²немесе 4,2 млрд га. Жыл сайын олардың ауданы 1,5 —2%-ға кемуде. Отырықшы егіншілік шаруашылығының таралуына дейін олемде 6,2 млрд га ну орман болса, қазір одан тек 1,5 млрд га ғана қалған. Алғашқы ормандар (негізінен тропиктік ылғалды) Бразилияда, Заирда, Индонезияда, Колумбияда, ал карағайлы (қылқан жапырақты) ормандар Канадамен Ресейде сақталған. Қытай мен Австралияда алғашқы ормандар өте аз қалған, Батыс Еуропа/Еуропада (Скандинавияны қоспағанда) іс жүзінде қалмаған. "Планетаның окпесі" саналатын Амазонка алабындағы ең ірі көлемді тропиктік ылғалды орманның нашарлауы ерекше қатерлі болып отыр. Бұл орманның тозуы 1982 жылдары ерекше болған. Сол кездері жыл сайын 30 мың км² орман жойылды, бұл көрсеткіш 1988 жылы 200 мың км²-ге жетті. Соңғы жылдары орман экожүйесіне, осіресе атмосфераның ластануы күшті осер етуде. Дүние жүзінде 1990 жылы 400 млн т негізгі ластағыштар (көміртек оксиді, азот оксиді, күкірт диоксиді, қатты бөлшектер жоне т.б.) атмосфераға шығарылған. Орман түзілістері кышқыл жаңбырлардың пайда болуына себепші болатын қоршаған ортадағы күкірт диоксидіне өте сезімтал. Қышқыл жаңбырлардың осеріне қылқан жапырақтылар ерекше сезімтал келеді. Ормансыздану елеулі экологиялық зардаптарға соқтырады. Ол жер бетінің альбедосын өзгертеді, атмосферадагы көміртек пен оттектің теңдестігі бүзылады, топырақ эрозиясы күшейеді, өзеннің гидрологиялық режімі және т.б. бұзылады.
thumb
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Материалдық және формальді білім

**Материалдық және формальді білім** - жалпы білімнің мазмұнын белгілеу қағидасын анықтайтын тұжырым, Термин ХҮІІІ ғ. екінші жартысында пайда болды, XIX ғасырда кең қолданылды. Материалдық білімді жақтаушылар оқушыларға берілетін білімнің көп бөлігінің тек теориялық кана емес, практикалық, қолданбалы мәні де болуы керек деді. Формальді білім беруді жақтаушылардың тұжырымы бойынша, оқушылардың қабілетін дамытуға, олардың ойлау мүмкіндіктерін, есте сақтауларын, жігерлерін дамытуға көп күш жұмсалуы керек. Осы тапсырымдардын қарама-қарсы тұруы классикалық білім мен шынайы білім беруді жақтаушылардың күресінде көрініс тапты.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Ормандар ұйымдарының халықаралық одағы

thumb

**Ормандар ұйымдарының халықаралық одағы** (*International Union of Forest Research Organizations*) — 1892 жылы құрылған. Дүние жүзінің 111 елінен 710 үйым қатысады. 

## Мақсаты
Мақсаты — ормантану және зерттеулер одістемесін стандарттау саласындағы халықаралық ынтымақтастыкка жордемдесу. 
## Негізгі қызметі
Негізгі қызметі — орман шаруашылығы, ормандарды қорғау, техникалық өдістер мен құралдар, ормандардың жағдайының сандық және сапалық көрсеткіштері, өнім шығару, олеуметтік-экономикалық аспектілер проблемалары бойынша ғылыми зерттеулерді жүзеге асыру, ормандардың жай-күйіне атмосфералық ластану мен климат өзгеруінің ықпалын зерттеу.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Мирза Исмаилович Махмутов

**Мирза Исмаилович Махмутов** (1926 - 2008) - педагог және лексикограф, педагогика ғылымдарының докторы (1973), профессор (1978). Қазан университетінде оқытушы (1956-1958).

1958-1976 Тат. КСАР Білім министірі. 1976-1991 ПҒА кәсіби техн. педагог. ҒЗИ директоры.
нобай|2006
1992 ж. Қазандағы Татар-Американдық колледжі ректоры. Проблемалық оқыту мәселелерін, оның оқушылардың шығармашылық дамуындағы орнын зерттеген. Білім берудің дидактикасына, теориясына және практика арналған мынандай еңбектердің авторы: 
* «*Проблемалық оқыту*» (1975); 
* «*Қазіргі замандағы сабақ: теориялық мәселелері*» (1981); 
* Мектеп оқушыларына арналған Орыс-татар тілдері сөздігін кұрастырушы.

## Дереккөздер


Санат:Ресей педагогтары
Санат:1926 жылы туғандар
Санат:Татарлар

Санат:2008 жылы қайтыс болғандар
Бұқаралық психикалық құбылыс

**Бұқаралық психикалық құбылыс** - адамдар тобына тән мынандай психикалық кұбылыстар: 
* қоғамдық пікір;
* жеке қарым-қатынас;
* дәстүр;
* көңіл-күй;
* жарыс,
* психологиялық климат;
* еліктеу;
* сән;
* үрей;
* көпшіліктік психикалық реакция;
* нұсқама;
* стереотиптер т.б.

Олардың жартысы - қоғамдық пікір, жарыс, дәстүрлер - педагогикада әдістер ретінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Спиртометр

**Спиртометр** - этилді спирттің сулы ерітінділеріндегі концентрациясының тығыздығынан анықтауға арналған ареометр тәріздес аспап.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Медиа-білім беру

**Медиа-білім беру** - педагогикадағы мектеп оқушыларының бұқаралық байланыс заңдылықтарын оқуын жақтайтын бағыт. Негізгі міндеті - жас ұрпақты казіргі ақпараттық заман талаптарына, түрлі ақпаратты қабылдау мен анализдеуге дайындау, адамды оны түсінуге, оның психикаға әсерін білуге үйрету, байланыстың вербальдік емес формалары негізінде, техника құралдар мен казіргі акпараттық технологиялар көмегімен қарым-қатынас жасау тәсілдеріне үйрету.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Орнитофилия

thumb
**Орнитофилия** - өсімдіктердің I құстармен (колибримен, шірнеші құспен және т.б.) тозаңдануы. Орнитофилия негізінен тропиктік аудандардың өсімдіктеріне тон. Бұл жерде 50 тұқымдасқа жататын 2 мыңнан астам құс түрлері 100-ден астам түқымдасқа жататын 1 мыңнан астам өсімдік түрлерін тозандандырады.
thumb|left
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Орофиттер

thumb
**Орофиттер** (грек, oros — тау және phyton — өсімдік) — таулы жерлерде өсетін өсімдіктер.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Антропогендік орта

**Антропогендік орта**(*Антропогенная среда*) — адамдар әдейілеп немесе абайсызда, тікелей немесе жанама түрде өзгерткен табиғи орта.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Әлеуметтік-психологиялық орта

**Әлеуметтік-психологиялық орта** (*Социально-психологическая среда*) — адамдар арасындағы экономикадан тыс қарым-қатынастар, оған адамдардың бір-біріне — деген әр түрлі сыйластық немесе немқүрайдылық қарым-қатынастары кіреді. Әлеуметтік-психологиялық ортада экологиялык және басқа да көзқарастар, сондай-ақ үжымның жалпы және жеке мүшелерінің де пікірлері сараланады. Әлеуметтік-психологиялық орта кез келген адам қауымдастығында — кішкентай олеуметтік топтан (отбасы, т.б.) жалпы кауьшдастықка дейін қалыптасады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Биологиялық орта

**Биологиялық орта** (ээБиологическая средаээ) — қарастырылатын организм (дарақ) немесе объект жүйесіндегі тірі организмдер.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Халықаралық ағарту бюросы

thumb|200px|Халықаралық ағарту бюросы

**Халықаралық ағарту бюросы** (ХАБ) (; ) - 1925 ж. Женевада Жан Жак Pycco атындағы Педагогика ғылымдар институты жанынан жеке меншік ұйым ретінде құрылған.

1929 ж. білім беру саласындағы алғашқы үкіметаралық ұйым.

1947 ж. ЮНЕСКО-мен тығыз байланыста. КСРО, БКСР, УКСР 1954 ж. ХАБ құрамына кірген.

1969 ж. ЮНЕСКО мен ХАБ келісімге қол койған. Ол бойынша 1969 ж. 1 қаңтарынан Бюро ЮНЕСКО-ның құрамдас бөлшегі болды және осы ұйымның құрамына кіретін барлық мемлекет қызмет керсетеді. ХАБ жарлығы бойынша (1968)  юнесконың құрамына енетін 24 мемлекет тұратын, бас конференцияда сайланатын Кеңес құрылған. ХАБ Білім беру істері бойынша (2 жылда 1 рет) Халықаралық конференция такырыптық сессияларын ұйымдастырады (*43-сессиясы [[1992]] ж. өтті*), білім беру жүйелерінің салыстырмалы анализі саласында зерттеулер жүргізеді, оның нәтижелерін шығарады; мәліметтер базасын жасайды.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Бүзғыш орта

**Бүзғыш орта** (*Среда агрессивная*) - ортаның әр түрлі материалдарды, заттарды физикалық-химиялық немесе биологиялық әсерлер арқылы коррозияға ұшыратып бұзуы. Негізінен бұл термин өлі заттектерге қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Дамыған орта

**Дамыған орта** (*Развитая среда*) - адамдардың мақсатгы немесе мақсатсыз жасаған табиғи орталардың барлык түрлендірулері: адамзатты қоршаған және оған әсер етуші сүдігерлер және басқа да шаруашылыққа арналған жерлер, өндіріс үйінділері, жасыл көшеттер, мал, бөлмедегі өсімдіктер мен хайуанаттар, құрылыстар, көлік және басқа объектілер мен заттар. Дамыған орта өздігінен тіршілік ете алмайды, адамдар тарапынан үнемі қадағалау, реттеу жүмыстары жүргізілмеген жағдайда біртіндеп тозып, бүлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Қоректік орта

**Қоректік орта**
Пайдалану  мақсатына  қарай  қоректік орталардың топтары негізгі 3  топқа бөлінеді:

1)	Әмбебап қоректік орта. Бұл ортада хемогетеротрофты, арнайы органикалық заттарды қажет етпейтін микроағзалардың көптеген түрлері өседі. Бұл орталарға бактериялар жақсы өсетін ет-пептонды сорпасы және ашытқы саңырауқұлақтарға лайықты сусло жатады.

2)	Арнайы орта. Ерекше органикалық заттарды қажет ететін және әмбебап ортада өспейтін хемоорганотрофты микроағзаларды өсіретін орта. Мысалы,спирохеталарға көміртегі мен аминқышқылдардан басқа, ұзын тізбекті майлы қышқылдар қажет. Олар қан сарысуы құрамына кіреді. Сондықтан спирохеталарға арналған қоректік ортаға қан не қан сарысуын қосады. Ал кейбір теңіздерде тіршілік ететін бактериялар, мысалы, Marinomonas туысына жататындар, теңіз суына қажетті болады.

3)	Элективті немесе таңдамалы орта. Бұл орта табиғи субстраттардан (топырақ, су, тағамдардан, өсімдік пен жануарлардан) микроағзалардың жеке топтарын бөліп алуға арналған. Оларды микробиологияға С.И.Виноградский енгізді. Элективті деп микроорганизмдердің белгілі бір тобының немесе түрінің өсуіне қажетті құрамы ерекше қоректік орталарды атайды. Элективті ортаны жасау барысында микроағзалардың физиологиясын және зат алмасуын, олардың қоректік зат көзіне талғамын, ортаның қышқылдығын, оттектік мөлшерін, температураны және т.б. жағдайларды ескеру қажет. Мысалы, азот қоспалары жоқ минералды ортада, жарық  көзі бар жағдайда, молекулярлы азот сіңіруші көк жасыл балдырлар жақсы өседі. Осы ортаға қосымша органикалық энергия көзін және көміртегі көзін қосып, қараңғы жағдайда аэробты, азот сіңіруші Azotobacter-ді өсіріп алуға болады. Ал осы ортада оттексіз жағдайда тежесе, анаэробты, азот сіңіруші Clostridium дамиды. Құрамы әр түрлі элективті қоректік орталарды пайдаланып, түрлі фототүзуші бактерияларды бөліп алуға болады. Мысалы, күкіртті фотосинтездеуші бактерияларды  бөліп алу үшін органикалық заттар жоқ қоректік ортаны пайдаланады. Ол ортада сульфидтің бар- жоғын және оның мөлшеріне байланысты әр түрлі бактерияларды бөліп алуға болады.

## Қоректік орталарды жасау принциптері
     
Микроағзаларды лабораториялық және өндірістік жағдайда өсіру үшін жасанды қоректік орталар дайындалады. Микроағзаларды зерттеу барысында ,көбінесе, синтетикалық (құрамы жағынан қарапайым) орталар пайдаланылады. Синтетикалық орта деп – белгілі бір химиялық қоспалардан тұратын орталарды атайды. Бұл орталардың негізін минералды заттар құрайды. Минералдардың негіздеріне энергия, көміртегі, азот көздерін қосып, күрделілігі әр түрлі қоректік орталарды дайындауға болады.
Құрамында күрделі заттар, ашытқы экстрактісі, ашытқы автолизаты, пептон немесе ет экстрактісі қосылған орталарды күрделі орта деп атайды.
Халықаралық балалар мен жасөспірімдер қозғалысы

**Халықаралық балалар мен жасөспірімдер қозғалысы** - халықаралық балалар бірлестігін құруға талпыныстар XIX ғ. ортасында жасалған.

1855 ж. Ұлыбритания, Бельгия, Германия, Нидерланд, АҚШ, Франция, Швейцария мен Шотландияның протестанттық қайраткерлері жас христиандар ассоциациясының әлемдік альянсын (ИМКА) құрған. Бұл балалар мен жасөспірімдер арасында белсенді жұмыс атқарған алғашқы ұйым болған.

19 ғ. соңында Германияда, Чехияда т.б. Еуропа елдерде діни, әскери-спорттық топтар мен кеңестер жұмыс істеген. Бірақ ең кең тарағаны Ұлыбританияда XX ғ. басында құрылған скауттар қозғалысы болды. XIX ғ. мен XX ғ. шегінде жастардың төңкерістік қозғалыстарының дамуымен демократиялық бағыттағы балалар козғалысы пайда болды.

20 ғ. бірқатар ұйымдар пионерлер қозғалысына бірікті, басқалары социология-демократилық бағыттағы социалистік интернационалдық тәрбие козғалысы мен халықаралық «Соколы» козғалысын құрды (казір біртұтас ұйым).

XX ғ. басында Австрия, Ұлыбритания, Швецияда т.б. елдерде алғашқы болып балалардың социалистік топтары мен «балалардың достары» одағы құрылды. Олар жексенбілік мектептер сияқты құрылып, ағартушылық, мәдени сипатта жұмыс істеді. Төңкеріс кезінде Ресейде көптеген балалардың коммун. топтары пайда болды.

1922 ж. біркелкі пионерлер ұйымы құрылды. Бұл уақытта Австрия, Бельгия, Нидерланд, Германия, Чехословакия елдерінде т.б балалардың ком. одақтары болған еді. 1 Халықаралық конференцияға (1922 ж. Берлин) 11 ұлттық қозғалыс қатысты.

20 жж. балалар мен жасөспірімдер қозғалысының дамуына Коминтерн мен Коммун. Интернационал (КИМа) қызметі ықпал етті. Оның жанынан Балалардың коммун. Қозғалысы комитеті мен Халықаралық балалар бюросы ұйымдастырылды.

30 жж. ортасында КИМа-ның 6 конгресі қаулысымен балалардың коммун. ұйымы таратылды.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Үкіметаралық ұйымдар

**Үкіметаралық ұйымдар** (ҮАҰ). Әмбебаптық сипаттағы жетекші және жалғыз ұйым. Білім, ғылым және мәдениет мәселелері бойынша Біріккен Ұлттар Ұйымы болып табылады. БҰҰ-ның балалар корының қызметінде жаппы білім беру мен кәсіптік-техникалық білім беру саласындағы бағдарламалар, мұғалімдер біліктілігін жетілдіру мәселелері басты орын алад.

Аймақаралық және аймақтық деңгейлерде білім беру саласындағы жұмыс арнайы мекемелерде және ҮАҰ саяси және экономика органдарында жүргізіледі. Европалық елдер үшін ҮАҰ ретіндегі ұйым Европалық Кеңес болып табылады (ЕК 1949 ж. құрылған; жұмыс орны Страсбург, Франция). Құрамына 26 мемлекет кірген.

1992 ж. Болгария, Ресей, Румыния, Литва, Латвия, Эстония и Югославия арнайы шақырылған елдер статусын алған. ЕК мақсаты: жалпы-европалық бірлікке жету, адамдардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау, демокр. және плюралистік тәртіпті нығайту, халықтың өмірін жақсарту шараларын жасау, жалпы европалық мәдени одақтастықты құру.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Мәдени орта

**Мәдени орта**(*Культурная среда*) - 
# адамдардың өмірі мен қызметін үйымдастыру формаларының түрлері арқылы анықталатын қоғам дамуының, шығармашылық күштердің және адам қабілетінің тарихи нақты деңгейінің ортасы. Мәдени ортаға адамдардың бұрынғы ата-бабалары жасап кеткен материалдық және рухани қүндылықтар да кіреді;
# адамдар қызметінің заттық нәтижесінен (машиналар, құрылыстар, өнер туындылары, т.б.) ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық және этностық ерекшеліктерінен, сондай-ақ адамзат тірлігінде қолданылатын адамдардың күші мен қабілеттерінен (білімі, икемі, одеті, интеллект деңгейі, құлықты- эстетикалық дамуы, дүниетанымы, басқа адамдармен қарым-қатынас жасау тосілдері мен формалары, мораль және қүқық нормалары, табиғатқа көзқарасы және т.б.) тұратын адамдар өмірінің материалдық- рухани сферасының ортасы.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Ұлт аралық келісім

**Ұлт аралық келісім** - мінез-құлықтың түрі, субъектілік қатынастардың құрылуы, субъекі статусының бір-біріне қабылданған әрбір жақтарының іштесетін, жағдайлармен қандайда бір шектеулердің сол негізінде өзара жағдайлардың жалпы қабылданған олар ішкі іс әрекеттік жеке тұлғалық әр біреуінің жобасының еркін келісімнің нәтижелігін хабарлау. Жалпы дүниетанымдық негізгі ұлт аралық келісім, тарихи қоғамдық сот, қызығушылықтардың келісуі, этника аралықтың толеранттыққа әкелуді болжайды. Сол мағынадағы келісім атрибут болған шыдамды, этникалық субъекттер мүмкіншіліктері, коммуникативті басты сапалары, адамдарды қорқыныштан бостандыққа жіберу, сонымен қатар өзінің жеке дара этникалық "мен" дегенді жоғалтып алу, үлкен этностың және күштірек жағынан басымды берілген объектің зорлығына мәжбүр болу.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Этника аралық интеграция

**Этника аралық интеграция** - бұл өзара әрекет (көбінесе мемлекет ішінде) өздерінің бірнеше тіл аралық ерекшеліктері мен мәдени этносы, жалпы белгілердің көрінісімен қатар болған, жалпы өзара саналық әлементтердің саны этника аралық қауымда қалыптасқан, этникалық пайда болуға қарсыланған істер белгісі, анықталған жақындық мәні сол уақыттағы, этникалық өзара көріністі сақтау - бұл біріншіден; екіншіден этника аралық интеграция, консолидация ерекшелігі, тіл мен мәдениеттің тағы да басқа ерекшеліктер өзара әрекет түрі. Бұл Қазақстанда этникалық құрылымдық спецификаның бірі болып табылады; үшіншіден, этника аралық қауымның қалыптасқан мәні этника аралық интеграция, өзара жалпы Қазақстан ұлты сияқты. Төртіншіден, этника аралық интеграция адамдар бірлестігі болуы керек, әртүрлі нәсілдердің өкілдері этностардың әр алуандығы ерекшелінеді, бірақта ол адамдардың бірлестігі болуы қажет. Қазақстандықтардың менталитеті - бұл этника аралық интеграцияның нәтижесі болып табылатын қайталанбас феномен.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Этника аралық дау-жанжал

**Этника аралық дау-жанжал** - ұлттық қауымның арасындағы қатынастарының бір түрі, өзара ұсыныстарын мінезделетін жағдайлары, қарулық қақтығыстардың бүкіл қарсылықтан туған тенденция болған, ашық соғысқа дейін баратындықтарымен сипатталады.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Мекендеу ортасы

**Мекендеу ортасы** (*Среда обитания*) — организмдер өмірінің тіршіліксіз және тіршілікті шарттарының жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Этникалар аралық қарым-қатынас

**Этносаралық қарым-қатынас** - түрлі халықтар өкілдерінің, этникалық одақтастықтардың арасындағы субьективтік түрде болатын қарым-қатынас. Әлеуметтік психологияда және этнопсихологияда Этносаралық қарым-қатынастың - екі деңгейі бар. Олар - жеке және топтық қарым-қатынастар. Топтық деңгейдегі қарым-қатынас өмірдің, саясат, еңбек, тұрмыс, отбасы, достастық, қарапайым қатынас сияқты салаларында қалыптасады. Оның сипаты (*достастық, бейтарап не дау-жанжалдық*) өткен тарихи жағдайларға, елдің саяси-әлеуметтік жағдайына, экономикалық және мәдени-тұрмыстық жағдайларына, нақты бір оқиғаға не қарым-қатынасты қажет ету жағдайына байланысты қалыптасады. Жеке деңгейде адамдардың жеке-психологиялық жағдайларына байланысты болады. Этносаралық қарым-қатынас байланыстың түрлі саласында, ұлттық стереотиптарында, адамдар мен нақты этникалық одақтастықтардың көңіл-күйлері мен өздерін ұстауларындағы этникалық байланыста байқалады. Этносаралық ұстанымдар мен бағыттар тұлғаның отбасында, оқу орнында, ұжымда, көршілік және достық қатынаста қалыптасады. Бұл мәселе көп ұлтты ел жағдайында келелі мәселе болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Өсімдік ортасы

**Өсімдік ортасы** (*Фитосреда*) - өсімдік қауымдастығымен өзгертілген, биогенді құраушылармен (фитонцидтермен, оттектің көмірқышқыл газының мөлшерінің көп немесе аз болуымен және т.б.) толықтырылған абиоталық орта.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Тауардан мемлекет пайдасына бас тартудың кедендік режимі

**Тауардан мемлекет пайдасына бас тартудың кедендік режимі** (ағыл. *customs treatment (regime) of goods renunciation to the benefit of the state*; нем. *Zollverfahren lies Staatnutzenabsage*) - Тауарлардың қауіпсіздігі жөнімдегі талаптарды қоспағанда, шетелдік тауарлар кедендік төлемдерді, салықтарды төлеместен және тарифтік емес реттеу шараларын қолданбастан мемлекет меншігіне өтеусіз берілетін кедендік режим.

Тауардан мемлекет пайдасына бас тартудың кедендік режимі **Кедендік кодекспен** айқындалған тәртіппен және жағдайларда кедендік ресімдеумен аяқталады, бұл ретте кедендік ресімдеу аяқталғаннан кейін көрсетілген кедендік режимді өзгертуге жол берілмейді.

Тауардан мемлекет пайдасына бас тарту кедендік режимге орналастырылған тауарларды кедендік ресімдеу аяқталғаннан кейін мұңдай тауарлар мемлекеттік меншікке айналады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Достастық

**Достастық** (1947 дейін Британия ұлттар достастығы) - Ұлыбритания құрамында Британия отарлық империясы күйрегеннен кейін пайда болған және британ үкіметіне қарайтын, бірақ басқару билігі өзіндегі елдердің, отар елдердің Ұлыбритания құрамына мемлекетаралық бірігуі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
ДДТ

thumb|rightДДТ (Дихлордифенил-трихлорэтан)-дерлік егістікке айналған инсектицидтердің бірі. Барынша түрақты, табиғатта өте баяу ыдырайды, сондай-ақ едоуір улы ластағыш құрауышқа жатады. Сүтқоректілердің, соның ішінде адамның бауыр, бүйрек және ми ұлпаларында қорланады. ДДТ жыртқыш құстар үшін де қауіпті, өйткені кальций алмасуды бұзып, жұмыртқаның кабығын жұқартатындықтан, ұяда басу кезінде көп жарылады. ДДТ-ның (негізінен топыракта) жалпы молшері шамамен 2 900 т деп есептеледі. Қазір оны өндіру мен қолдануға тыйым салынған, алайда ол организмдерде, әсіресе балықтардың ұлпаларында бар екендігі анықталған.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Тіршіліксіз орта

**Тіршіліксіз орта** (*Абиотическая среда*) — қазіргі өмір сүріп жатқан организмдердің (адамдардың да) тіршілігі мен шығу тегінде тікелей байланысы жоқ табиғаттың барлық күштері мен құбылыстары.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Потестарлық сана

**Потестарлық сана** - саяси өмірге қатысушылардың примитивті, алдыңғы саяси, дамымаған санасының формасы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Сәулеттік-ландшафты орта

thumb
**Сәулеттік-ландшафты орта** (*Архитектурно-ландшафтная среда*) — адамдардың шаруашылык және тұрмыстық қызметтеріне алғы шарттар жасаушы табиғи жағдайлар мен құрылыс-сәулеттік формаларының үйлесімі, сондай-ақ олардың бірігіп адамзатқа әлеуметтік- биологиялық тіршілік иесі ретінде өсер етуі.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Сыртқы орта

**Сыртқы орта** (*Внешняя среда*) - қарастырылып отырған объектіден немесе субъектіден тыс жаткан, бірақ олармен тікелей байланыстағы табиғи күштер мен құбылыстар, оның заттегі мен кеңістігі, адамның кез келген іс-әрекеті.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Орта реакциясы

**Орта реакциясы**(*Реакция среды*) - ортаның (топырақтың, судың) сутектік көрсеткіші (*рН*).
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Питирим Сорокин

thumb|200px
**Питирим Александрович Сорокин** (1889 жылы Вологодск губерниясы, Турья елді мекені - 1968 жыл 10 ақпан, Винчестер, Массачусетс, АҚШ) - орыс-американ әлеуметтанушысы, әлеуметтік стратификацияны және әлеуметтік мобильділік теориясының негізін салушылардың бірі болып саналады.1930 — 1959 жж. аралығында Гарвард университетінің социология факультетінің деканы болған.

## Өмірбаяны
### Балалық шағы
Питирим Сорокин 21 қаңтар 1889 жылы Вологодск губерниясы, Турья елді мекенінде туған. 
Әкесі Александр Сорокин қолөнерші ретінде шіркеуде реставратор ретінде жұмыс жасаған.
Анасы Пелагея Васильевна шаруаның қызы болған, баласы туғаннан кейін бес жылдан кейін қайтыс болған.
Питирим ағасы Василиймен бірге әкесінен қолөнершілікке үйренген. Ағасы екеуі шіркеулерде реставрациялық жұмыс жасап, кезбе өмір сүрген.  Сорокиннің өзінің айтуы бойынша әкесі көп ішетін болған

### Петроградтағы оқу

### Революция кезеңі
### Кеңес Үкіметі
Кеңес Үкіметі көптеген белгілі ғалымдардың жұмысына кедергі келтіріп, оқу орындарында сабақ беруіне тыйым салды. Тыйым салумен қатар оларды абақтарға қамап, бірақ сосын елден 10 күннің ішінде шығып кетуге мүмкіндік берді және Кеңес Үкіметіне рұқсатынсыз қайта оралуға болмайтынын айтты. Бұл мәліметті Лев Троцкий өзінің "Правдадағы" мақаласында жария етті.
### Эмиграция
"Қызыл террордың" аяусыз машинасы Сорокинді де айналып өтпеді. Сорокин беріліп тұрған мүмкіндікті пайдаланып,  1922 жылдың 23 қыркүйек күні пойызбен Чехословакияға аттанды. Чехословак елінен қолдау тапқан Сорокин Прагадағы Шарль университетінде дәріс оқи бастайды. Чехословак елінен көптеген орыс ғалымдары пана табады. Сорокин Прагада жүріп көптеген ғалымдармен танысып, ой бөліседі. Иллинойс университетінің социологы Хейес пен Висконсин университетінің ғалымы Росс Сорокинді Америкаға шақырады.   
### АҚШ
1923 жылы қазақ айында Сорокин итальяндық "Марта Вашингтон" кемесіне отырып, Бостонға жетеді. Бостон арқылы Нью-Йоркке барып, "орыс студенттеріне көмек көрсету" ұйымынан көмек сұрайды. Нью-Йоркте жүріп Сорокин эммиграцияда жүрген белгілі орыс интеллегенциясымен және американ ғалымдарымен тез тіл табысып кетеді. Орыс революциясы жайында оқу орындарын дәріс оқып жүріп, 
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Орта сапасы

**Орта сапасы** (*Качество среды*) - табиғи жағдайлардың адамдардың немесе баска тірі организмдердің мұқтажына сәйкес келу дәрежесі.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Социал-демократиялық идеология

**Социал-демократиялық идеология** - әділетті қоғамдық құрылыс басымдықтары негізінде жатқан көзқарастар мен идеялар жүйесі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Ортаны қорғау

thumb
**Ортаны қорғау** (*Охрана среды*) - халықаралық, мемлекеттік, қоғамдық деңгейлерде іске асырылған, қоршаған ортаны немесе адамзаттың мекендеу ортасын қорғауға бағытталған қүқықтық, экономикалық, әлеуметтік және саяси шаралардың жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Социал-шовинизм

**Социал-шовинизм** - халықаралық жұмысшы қозғалысындағы оппортунистік ағым, оның өкілдері өз елінің буржуазиясымен таптық әлемді насихаттады, басқа халықтарды басып алу мақсатымен жеңіске жеткенше соғысуға шақырды.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Христиан социализмі

**Христиан социализмі** - христиан діні ілімінде социалистік идеалдарға санкция табатын қоғамдық ойдың бағыты.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Христиан философиясы
Ортаның бүлінуі

**Ортаның бүлінуі** (*Детериорация среды*) — адамды қоршаған табиғи ортаның нашарлауы; одетте, оның антропогендік ластануы айтылады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Әлеуметтік белсенділік

**Әлеуметтік белсенділік** - мәселелерді шешуге саналы түрде бағытталған іс-әрекет. Әлеуметтік белсенділік арқылы жеке адамның мәдени дәрежесіне, білім деңгейі мен икемділігіне, қоршаған ортамен қарым-қатынасына беруге болады. Әлеуметтік белсенділіктің төмендегі адамдардың қоғамдық ортақ іс-әрекеттерден тыс қалғандығын, білімсіздігін және жігерсіздігін көрсетеді. Қоғамдағы өзгерістер адамдардың әлеуметтік белсенділігіне тікелей байланысты болып келеді. Әлеуметтік белсенділік — адамның әлеуметтік позициялық көрінісі. Әлеуметтік белсенділіктің өндірістік, қоғамдық-саяси, мәдени-танымдық, тұрмыстық, т.б. түрлері бар. Әлеуметтік белсенділіктің кең тарап, нығаюына қоғамдағы басқарудың әкімшіл-әміршіл жүйесі, іс-әрекетті шектен тыс бақылау, т.б. кері әсер етеді. Әлеуметтік белсенділік қоғамның өтпелі кезеңінде жаңа объективті жағдайлар қалыптасып, оны жүзеге асыру бағдарламасы анықталғанда халықтық сипат алады.

 
## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Орта сыйымдылығы

**Орта сыйымдылығы** (*Емкость среды*) — белгілі бір мекеннің ресурстарымен қанағаттанатын және алдағы уақытта оны жақсы қалыпта сақтайтын сол жердегі дарақтар мен кауымдастықтар саны. Популяцияның саны Орта сыйымдылығынан асып кеткенде пайдалану өнім мөлшерінен артып ресурстар нашарлайды. Соның салдарынан популяция азайып, кырыла бастайды. Керісінше, өнім мөлшері көбейсе, орта популяцияның тіршілік етуін қаматамсыз етеді. Бұл үғымның, осіресе, қорғалатын табиғи аумақтарда, өсімдіктер мен жануарлардың сирек кездесетін және жойылып бара жаткан түрлерін қорғау мәселесін шешуде маңызы зор.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Социал-утопизм

**Социал-утопизм** - болашақ қоғамды барлық адам қажеттіліктерін қамтамасыз ете алатын және тұлғаның гүлденуіне алып келетін молшылық қоғамы ретінде бейнелейтін утопиялық социализм теориясы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Ортаның нашарлауы

**Ортаның нашарлауы** (*Деградация среды*) — 
# адам өмірінің табиғи ортасының нашарлауы; 
# тіршіліктің (мысалы, кейбір қалалардың) әлеуметтік ортасы мен табиғи жағдайлардың бірлесе нашарлауы.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Әлеуметтік деформация

**Әлеуметтік деформация** - қоғамдық қатынастардың ұйым құрылымдарының өзіндік дамуының идеалдары, нормалары мен принциптерінен ауытқу жағына қарай дамуы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Дәстүрлі энергетика

нобай|Яйва ГРЭСі
**Дәстүрлі энергетика** — энергияны қазба отындардан — көмірден, мұнайдан, шымтезектен, сондай-ақ жасанды отын алуда ағаштардан, ағып жатқан судан алу. Даланы сақтау және қалпына келтіру проблемасы, ең алдымен, жайылымдық жүктеменің экологиялық тұрғыдан нормалануына саяды. Бұл жүктеме жайылымдық сыйымдылыққа сәйкестендірілуі керек. Құнарлы топырақта қүрғақшылыққа төзімді шөп түрлерін өсіру тиімді болмақ. Алайда, далалық экожүйелерді сақтау үшін оны ұтымды пайдаланумен шектелуге болмайтыны анық, қорықтар, ұлттық парктер секілді ерекше қорғалатын жаңа табиғи аумақтар құру келелі мәселе болып отыр.
## Дереккөздер


Санат:Энергетика
Санат:Экология
Әлеуметтік ақпарат

**Әлеуметтік ақпарат** - қоғамдық өмірді қоса алғанда объективті әлемнің реттелген әртүрлі элементтерін, байланыстары мен қатынастарын субъектімен (жеке адам, әлеуметтік топпен, жалпы қоғаммен) бейнеленуі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Оттек айналымы

**Оттек айналымы** — өсімдіктердің фотосинтез процесі кезінде экожүйенің биоценоздық ортасына оттекті бөлуінен басталатын процесс. Бөлінген оттек аэробтарға, оның ішінде өсімдіктерге (тыныс алу процесінде) түседі. Оттектің бір бөлігі микроорганизмдердің мортмассаны тотықтыруына жұмсалып, басқа бөлігі экожүйенің биоценоздық ортасынан айналымның сыртқы шеңберіне өтеді.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Әлеуметтік қысым

**Әлеуметтік қысым** - бар болған жағдайлармен тұрғындар наразылығының жоғары деңгейі, өзінің наразылығын ашық түрде көрсету даярлығы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Әлеуметтік норма

**Әлеуметтік норма** — адамдардың жеке мінез-құлқы мен қарым-қатынастарын реттеудің тарихи бекітілген формасы.
Қоғам өмірін құндылық тұрғыдан реттеу үшін оларды құқықтық жөне моральдық нормаларға бөлудін маңызы зор. Құқықтық нормалар заң пішімінде кейде мемлекеттік немесе әкімшілік нормативтік актілер түрінде көрініп, тиісті органдар жүзеге асыратын нақты занды нормаларды санкцияларды қолдану жайын анықтаушы диспозицияларды мазмұңдайды. Ал моральдық нормаларды сақтау ісі қоғамдық пікірдін, индивидтің имандылық парызының күшімен камтамасыз етіледі. Ал **Әлеуметтік норма** тек заңды және адамгершілік нормалар ғана емес, сондай-ақ әдет-ғұрып жосындары мен дәстүрге де арка сүйейді, **әлеуметтік нормаларды** туыңдатып, негіздеме калайды.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Әлеуметтік ұйым

**Әлеуметтік ұйым** - нақты мақсаттарға жету үшін бағытталған адамдар арасындағы әрекеттің реттелген үйлесімді тәсілі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Әлеуметтік бағдар

**Әлеуметтік бағдар** - әлеуметтік іс-әрекеттің белгілі бір түріне қосылуға бағыттылық, адамның қол жеткізгісі келетін әлеуметтік жағдайға жетуге және осы мақсатты іске асыру тәсілдерін табуға бағыттылықтын қалыптасуы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Оттексіз тыныс алу

**Oттексіз тыныс алу** (*Анаэробное дыхание*) 
# топырақ, су бактерияларының, азот қышқылының тұздарын (нитраттар) нитриттерге, молекулалық азот пен аммиакқа дейін ыдыратуы. Бұл процесс топырақты құнарсыздандырып, ауыл шаруашылығы үшін қолайсыз жағдай тудырады; 
# оттексіз жағдайда органикалық заттектердің микроорганизмдермен тотығуының энергетикалық процесcі кезінде нитраттар, нитриттер және сульфаттар электрондардың соңғы кабылдағыштары (акцепторы) болып табылады. Мұндай жағдайдағы тыныс алу Oттексіз тыныс алу деп аталады. 
## Тыныс алу
Тыныс алу — огранизмде жүретін физикалық-химиялық және физиологиялық процесcтердің жиынтығы. Бұл процесс кезінде оттектің келуі және көмірқышқыл газының бөлінуі сыртқы тыныс алуды қамтамасыз етеді. Сонымен бірге жануарлардың клеткалары мен ұлпаларындағы оттек органикалық заттектерді — белоктарды, майларды, көмірсуларды тотықтыру үшін пайдаланылады. Осімдіктерде өттек негізінен олардың тіршілік орекетіне қажетті (клеткалык және ұлпалық тыныс алу) көмірсуларды тотықтыру үшін пайдаланылады. Көптеген организмдер (аэробтар) тіршілікке қажетті оттекті құрамында оттек бар органикалық қосылыстарды ыдырату (оны анаэробты немесе термомолекулалық тыныс алу деп атайды) арқылы алады. Бір клеткалы организмдерде — аэробтарда сырткы тыныс алу беттік клетка және оның диффузиясы арқылы жүреді.Организмдерде, адамдарда сыртқы тыныс алу арнайы мүшелер (кеңірдек, өкпе) арқылы жүреді. Ал ұлпалық тыныс алу өттекті тасымалдайтын қан арқылы қамтамасыз етіледі.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Әлеуметтік мәселе

**Әлеуметтік мәселе** - жаппай және үлкен әлеуметтік топтардың, әлеуметтік институттардың мүдделеріне қатысы болатын, қоршаған ортамызда тіршілік ететін қарама-қайшылық жағдай.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Әлеуметтік рөл

**Әлеуметтік рөл** - белгілі бір әлеуметтік ұстанымға ие жеке адам үшін нормативті қолданатын мінез-құлық үлгісі болып табылатын, салыстырмалы тұрақты және іштей байланысты әрекеттер жүйесі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Отынға қосатын зат

**Отынға қосатын зат** () — қатты немесе сұйық отынға, оны пайдаланудағы қасиетін арттыру үшін немесе жану процессінде түзілетін ластануды азайту үшін қосылатын заттек (бірақ бұдан ортаның ластануы артады).
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Әлеуметтік орта

**Әлеуметтік орта** - адамдар тартылған қоғамдық қарым-қатынастармен тұрақты байланыста болатын олардың қалыптасуы, тіршілік етуі, дамуы және іс-әрекеттерінің қоғамдық (материалдың және рухани) жағдайларын қамтитын адамның қоршаған әлеуметтік әлемі (социум).

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Әлеуметтік статистика

**Әлеуметтік статистика** - қоғамдық құбылыстардың зерттеуіне статистикалық әдіс қолдану.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Әлеуметтік сала

**Әлеуметтік сала** - таптар мен әлеуметтік топтардың, ұлттар мен халықтардың мұдделерін, қоғам мен тұлғаның ара қатынысын, тұрмыс пен еңбек, денсаулық пен бос уақытты қамтитын қоғамның негізгі салаларының бірі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Шындықты әлеуметтік құрастыру

**Шындықты әлеуметтік құрастыру** - әлеуметтік институттар мен құрылымдар объектілердің салған күштері арқылы, ал табиғатпен берілмеген немесе анықталмаған, ретпен құрылатындығын бейнелеу.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Әлеуметтік кеңістік

**Әлеуметтік кеңістік** - 
#қандай да бір өзара ықпалдастық жағдайында орналасқан әлеуметтік топтар, индивидтер, объектілер мәндері жиынтығын білдіретін әлеуметтік қызмет алаңы. 
#индивидтің немесе топтың қоғамдағы өз орны туралы түсінігі. 
Әлеуметтік кеңістік адамның өмір суретін, табиғи және әлеуметтенген ортасы, табиғи ортаны игеру барысында адамдар, әлеуметтік топтар өзара қарым-қатынаста болады. Олардың іс-әрекеттері әлеуметтік кеңістікті ретке келтіруге, ұлғайтуға бағытталған. Қоршаған ортаны игеру табиғатқа зиян әкелмеуі тиіс. Егер қоғам қызметі табиғатқа зардабын тигізсе, онда ол өз кезегінде әлеуметтік қарым-қатынастарға да әсерін тигізеді. Әлеуметтік экология мәселесі осыдан келіп туындайды. Әлеуметтік кеңістікке адамдар игерген қоныстану тәсілдері мен түрлерін жүзеге асырған кеңістік жатады. Қазіргі кезде осы әлеуметтік кеңістік пен таза табиғи кеңістік арасында тепе-тендікті сақтау мәселесі социология ғылымының маңызды бір саласы болып отыр.

 
## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Әлеуметтік қарым-қатыныстар

**Әлеуметтік қарым-қатыныстар** - үлкен әлеуметтік топтардың (таптардың, мамандықтардың, этностардың және т.б.) өкілдері ретінде адамдар арасындағы қарым-қатынастар.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Әлеуметтік тәжірибелер

**Әлеуметтік тәжірибелер** - әртүрлі заттарға қарау дағдыларының, мәдениетте қолданылатын әрекеттің, тәсілдердің жиынтығы; «әдеттегідей» әрекет жасау немесе ойлау, ережеге қолдану; салттылықпен сипатталатын мінез-құлық; жеке әлеуметтік институттар.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Әлеуметтік әрекеттестік

**Әлеуметтік әрекеттестік** - бір немесе бірнеше жеке адамдардың арасындағы өзара әрекет, осының нәтижесінде әлеуметтік маңызды ақпарат беріледі немесе басқаға бағытталған іс-әрекеттер жүзеге асады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Әлеуметтік физика

**Әлеуметтік физика** - күрделі математикалық процедураларды қолданумен қоғамдық құбылыстардың статистикалық заңдылықтарын белгілеу және адамның физикалық сипаттамаларын эмпирикалық санды зерттеу (теориялық пән ретінде түсіндірілді).

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Әлеуметтік тенденциялар

**Әлеуметтік тенденциялар** - әлеуметтік өмірдің күрделі процестеріндегі өзара байланыстар мен тәуелділіктерді сипаттауға қолданылатын әлеуметтанудың негізгі ұғымдарының бірі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Әлеуметтік компромисс

**Әлеуметтік компромисс** - түрлі мүдделері, бағдарламалары, әлеуметтік бағдарлары, өмірлік жоспарлары бар іс-әрекет субъектілерінің	арасындағы бірлесе ұйымдасу, тактикалық және стратегиялық міндеттерді шешу мақсатымен жасалған келісімі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Әлеуметтік үрдіс

**Әлеуметтік үрдіс** - құрылымдық немесе себепті (басқаша айтқанда қызметтік) тәуелділікпен өзара байланысатын кездейсоқ құбылыстардың сериясы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Социологизм

**Социологизм** - әлеуметтік шындықтын ерекшелілігін және автономдылығын, оның индивидтерден басымдылығын бекіту.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Социография

**Социография** (Ле Пле мектебі) - белгілі бір территориялық немесе кәсіби қауымдарды мәліметтерді өңдеудің сандық тәсілін қолдану арқылы емес, нәтижелері объектінін түрлі мерзімдегі динамикалық (тарихи) күйін талдау үшін қолданылатын монографиялық бейнелеу.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Сөздік ұя

**Сөздік ұя**  — бір сөздік мақала түрінде берілетін бір түбірлі сөздер тобы.

Мысалы: ***түп*** 
* 1) бір нәрсенің төменгі, ішкі қабаты: *су түбінде, сандық түбінде;* 
* 2) бір нәрсенің (өсімдіктің, ағаштың) жерге кіріп тұрған бөлігі: *томар түбі, шөптің түбі*; 
* 3) өсіп тұрған өсімдіктің әрбір данасы: *5 түп ағаш;* 
* 4) шыққан тек, негіз: *түбі бір;* 
* 5) ауыс. ақыры: *түбі бір келер;* 
* 6) ауыс. түкпірдегі, шеткі: *түп бөлме.*

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Орфография
Санат:Лексика
Санат:Грамматика
Социологиялық перспективалар

**Социологиялық перспективалар** - ғылыми білімді (феноменологиялық әлеуметтану, құрылымдық функционализм, марксизм, т.б.) ұйымдастырудың ірі бірліктерін немесе блоктарын анықтайтын теориялық-методологиялық бағыт, әлеуметтанудағы идеялық позициялар; кейде - әлеуметтанудағы бағыт синонимі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Сөздің қызметі

**Сөздің қызметі**  — сөздің сөйлеу кезіндегі мақсаты мен міндетін білдіруі. Сөздің атқаратын қызметі мынадай:

# Қарым-қатынас, байланыс құралы ретіндегі коммуникативтік қызметі; 
# Затты атап білдіруіне байланысты атауыштық қызметі; 
# Көркемдік мәнер жасау құралы ретіндегі эстетикалық қызметі.

## Тағы қараныз:
* Сөз айшықтары
* Сөз варианттары
* Сөзге морфемдік талдау
* Қаратпа сөз
* Сөздердің байланысу тәсілдері
* Сөздердің байланысу формалары
* Сөздердің орын тәртібі
* Сөздік
* Сөздік ұя
* Сөз
* Сөздің лексикалық мағынасы
* Сөздің негізі
* Сөздің ішкі формасы
* Сөзжасам
* Сөз қолданыс
* Сөз құрамы
* Сөз мәдениеті
* Сөз таптары
* Сөзтұлға
* Сөз тіркесі
* Сөз енгізу
* Сөз синтезі
* Сөйлем
* Модаль сөз
* Сөз табы
* Ділмәр сөз
* Дәйек сөз
* Қыстырма сөз
* Төл сөз
* Төлеу сөз
* Етістікті сөз тіркестері
* Қосалқы сөз
* Есімді сөз тіркестері
* Байырғы сөз
* Қос сөз
* Басқарушы сөз
* Индекстік сөз
* Қарапайым сөз
* Сөз бостандығы
* Қысқарған сөз
* Машиналық сөз
* Алғы сөз
* Бөгде сөз
* Басқаратын сөз
* Туынды сөз
* Резервтелген сөз
* Сөз қолданылуы
* Сөз тіркесінің сыртқы формасы
* Сөзбе-сөз аударма
* Сөз түбірі
* Сөз қолдану ерекшеліктері
* Еліктеу сөз
* Ақындармен сөз жарыстыру
* Даналардан шыққан сөз
* Электронды пошта
* Сөз енгізу құрылғысы

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Орфография
Санат:Лексика
Санат:Грамматика
Тауарларды кедендік аумақтан тыс кедендік қайта өңдеу режимі

**Тауарларды кедендік аумақтан тыс кедендік қайта өңдеу режимі** (ағыл. *customs treatment (regime) of goods processing out of the customs territory*; нем. *Zollverfahren der Warenverurbeitung auber dem Zollgebiet n*) - Экспорттық бақылау шараларын қоспағанда, қазақстандық тауaрларлы тарифтік емес реттеу шараларын қолданбай, кедендік баждардан және салықтардан толық немесе ішінара босата отырып, Қазақстан Республикасының кедендік аумағында қайта өңдеу өнімдерін өңдеу және оларды кейіннен әкелу мақсатында Қазақстан Республикасының кедендік аумағынан тыс әкетуге және пайдалануға арналған
кедендік режим.

Осы тарауда белгіленген жағдайларда тауарларды кедендік аумақтан тыс кедендік қайта өңдеу режиміне
орналастырылған қазақстандық тауарлардың қайта өңдеу өнімдерін шетелдік тауарлармен ауыстыруға жол
беріледі.

Әкетілген тауарларды қайта өңдеу фактісін анықтау мақсатында мынадай тәсілдердің біреуін немесе бірнешеуін пайдалана отырып, қайта өңдеу өнімдеріндегі әкетілген тауарлар бірдейлендіру жүргізіледі.

Егер қайта өңдеу үшін өндірістін үздіксіз циклына жататын технологиялық процесс пайдаланылса, қайта өңдеу өнімдеріндегі тауарларды бірдейлендіру талап етілмейді.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Социологиялық талдау

**Социологиялық талдау** - түрлі салаларының өзара әрекет етуі жолымен өмір сүруі жүзеге асырылатын күрделі объектіні бір-тұтас әлеуметтік организм ретінде зерттеу.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Модерлендіру

**Модерлендіру** - осы заманғы  талаптарға сай жетілдірулерді  енгізу.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Сөздің лексикалық мағынасы

**Сөздің лексикалық мағынасы**  — адам санасында бейнеленген зат, құбылыс, сапа, процесс туралы ұғымдар негізінде қалыптаскан сөз мазмұны.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Орфография
Санат:Лексика
Санат:Грамматика
Тұрмыс социологиясы

**Тұрмыс социологиясы** - адамдардың тұрмыс саласындагы әлеуметтік қатынастарын, іс-әрекеті мен мінез-құлқын зерттейтін арнайы социологиялық теория.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Тауарлардың еркін айналысы үшін кедендік қайта өңдеу режимі

**Тауарлардың еркін айналысы үшін кедендік қайта өңдеу режимі** (ағыл. *customs treatment (regime) of goods processing for free circulation*; нем. *Zollverfahren (regime) der Warenverarheitung furfreien Umlaufn*) - 
Қайта өңдеу өнімдерін тауарларды еркін айналыс үшін шығарудын кедендік режиміне кейіннен орналастыра отырып, кедендік баждар, салықтар алынбастан және тарифтік емес реттеу шаралары қолданылмай, кедендік бақылаумен кедендік аумақта шетел тауарлары қайта өңдеу жөніндегі операцияларға ұшырайтын кедендік режим.

Шетел тауарларын еркін айналыс үшін қайта өңдеу фактісін белгілеу мақсатында Кедендік кодекстің 154-бабына сәйкес бір немесе бірнеше тәсілді пайдалана отырып, қайта өңдеу өнімдеріндегі шетел тауарлары бірдейлендіру жүргізіледі.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Білім социологиясы

**Білім социологиясы** - шеңберінде білім процесі, адамдардың ғылым мен әлеуметтік тәжірибе барысында жинақталған білімдер мен жалпыланған тәжірибені меңгеру механизмі, осы білімдерді білім беру және ағарту әлеуметтік институты арқылы болашақ ұрпаққа беруі зерттелетін әлеуметтану ғылымының саласы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Саясат социологиясы

**Саясат социологиясы** - саяси қатынастарды, саяси институттар іс-әрекетін зерттейтін әлеуметтанудың саласы, саяси құбылыстар мен процестерді зерттеудің теориялық негізі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Саяси социология

**Саяси социология** - саясат пен қоғамның, әлеуметтік құрылыс пен саяси институттар мен процестердің өзара әрекетін зерттейтін ғылым.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Еңбек социологиясы

**Еңбек социологиясы** арнайы социологиялық теория, мазмұны - еңбекті адам мен қоғамның өмір сүруіне қажетті жағдай ретінде қарастыратын заңдар мен категориялар.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Тауарларды кедендік аумақта кедендік қайта өңдеу режимі

**Тауарларды кедендік аумақта кедендік қайта өңдеу режимі** (ағыл. *customs treatment (regime) of goods processing the customs territory*; нем. *Zollverfahren der Warenverarbeitung an dem Zollgebiet n*) - Тарифтік емес реттеу шараларын қолданбай және кедендік баждарды және салықтарды алмай, қайта өңдеу енімдерін кейіннен Қазақстан Республикасының кедендік аумағынан тыс жерлерге әкете отырып, Қазақстан
Республикасының кедендік аумағында шетелдік тауарларды қайта өңдеу үшін пайдалануға арналған кедендік режим.

Заңда белгіленген жағдайларда кедендік аумақта тауарларды кедендік қайта өңдеу режиміне орналастырылған шетел тауарларын қазақстандық
тауарлармен ауыстыруға жол беріледі.

Шетел тауарларының қайта өңдеу өнімдері әкетілімдік кеден баждарынан босатылады. Аталған өнімдерге
тарифтік емес реттеу шаралары қолданылмайды.
Қайта өңдеу өнімдерін еркін айналыс үшін шығарудың кедендік режиміне орналастырылған жағдайда, кедендік баждар және салықтар, сондай-ақ тарифтік емес реттеу шаралары қайта өңдеу өнімдеріне қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Николас Джон Спикмэн

**Николас Джон Спикмэн** (1893-1943) — Америка ғылымы, халықаралық проблемаларды зерттейтін Йель институтының бірінші директоры, ұйымдастырушысы.

## Дереккөздер

Санат:АҚШ саясаттанушылары
Санат:Йель университеті оқытушылары
Тұлға социологиясы

**Тұлға социологиясы** - әлеуметтік, биоәлеуметтік және экоәлеуметтік ортадағы адамның әлеуметтік қалыптасуы және дамуы объектісі болып табылатын арнайы социологиялық теория.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Музыкалық тәрбие

**Музыкалық тәрбие** - тұлғаны қоғамның музыкалық мәдениетіне қатыстыру процесі.  Мақсаты - музыкалық тәжірибені (*жасау, орындау, қабылдау, музыкалық шығарманы анализдеу*) жас ұрпаққа жеткізу. Музыкалық тәрбие дегеніміз индивидке мақсатты түрде педагогикалық әсер ету, ол тұлғаның жалпы үйлесімді дамуының ізгіліктік-эстетикалық  сезімінің, идеалдарының, музыкалық талғамы мен талаптарының қалыптасуының бір құралы ретінде қаралады.

Музыкалық тәрбие мазмұны, формасы және әдістері қоғамда танылған әлеуметтік, философиялық, жалпы  педагогикалық ұстанымдарға, музыкалық  мәдениеттің қалыптасқан типіне, адамды қоршаған музыкалық әрекет түрлері мен «*дыбыстық ортаға*» байланысты. Музыкалық тәрбие эстетикалық тәрбиенің ерекше саласы. Елеулі компоненті музыкалық қызметпен айналысуға қажет музыка тілін игеруге, музыкалық қабілеттерді дамытуға үйретегін музыкалық оқыту мен білім.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология