open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тельман Еркінбекұлы Сауранбеков

**Сауранбеков Тельман Еркінбекұлы** (6.6.1941 жылы туған, Жуалы ауданы Қошқарата ауылы) – қоғам қайраткері. Қазіргі Абай атындағы Алматы мемл университетінің тарих факультетін бітірген (1962). Еңбек жолындағы қадамын аудандық Пионерлер үйінің әдіскері, пионер лагерінің тәрбиешісі болып бастады. 1962 – 65 жылдары Алматы қаласы Совет ауданы комсомол комитетінің бірінші хатшысы, 1969 – 72 жылдары Алматы қаласы комсомол комитетінің бірінші хатшысы, 1972 – 76 жылдары БЛКЖО Орталық комитетінің жауапты ұйымдастырушысы, 1976 – 84 жылдары Қазақстан ЛКЖО Орталық комитетінің хатшысы, 1984 – 86 жылдары Алматы қаласы партия комитетінің хатшысы, 1986 – 90 жылдары Қазақстан Компартиясы ОК-нің шет елдермен байланыс жөніндегі бөлімінің меңгерушісі, КСРО Министрлер кеңесінің Қазақ КСР-і бойынша дін істері жөніндегі өкілетті өкілі, 1990 – 95 жылдары ҚР Президент аппараты мен Министрлер Кабинетінің хат және азаматтарды қабылдау бөлімінің меңгерушісі, 1995 – 97 жылдары ҚР Үкімет жанындағы дін істері жөніндегі кеңес төрағасының орынбасары, 1997 жылдан ҚР Парламентінің Сенат Аппаратының жалпы бөлімінің меңгерушісі. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің (11-шақырылған) депутаты болып сайланды. «Құрмет Белгісі» орденімен екі рет марапатталды.

=Сілтеме=
Тараз энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Ғалихан Ғаламғалиұлы Ақмамбетов

**Ғалихан Ғаламғалиұлы Ақмамбетов** (31.1.1935 ж.т., Батыс Қазақстан облысы, қазіргі Сырым ауданы) – философия ғылымының докторы (1985), профессор (1990). ҚазМУ-ды (1956, қазіргі ҚазҰУ) және Мәскеу мемлекеттік университетінің аспирантурасын (1963) бітірген. Жымпиты аудандағы орта мектепте мұғалім, аудандық оқу бөлімінің инспекторы, Орал педагогика институтында оқытушы (1956–61), Қазақстан ғылым академиясының Философия және құқық институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1963–71), сектор және бөлім меңгерушісі (1976–95), ҚазМУ-да кафедра меңгерушісі (1971–76) қызметтерін атқарды. 1995 жылдан Қазақ мемлекеттік заң институтында кафедра меңгерушісі. Ақмамбетовтің негізгі ғылыми еңбектері жеке тұлға мәселесі мен этика теориясын зерттеуге арналған. Ол 80-нен астам ғылыми еңбектің авторы.Философия ғылымдарының докторы, профессор Ақмамбетов елімізде және шетелге белгілі үлкен ғалым-философ болып табылады. 40 жылдан бері ол философиялық антропология, этика жөне әлеуметтану мәселелерін зерттеп келді. Ол жүзден астам ғылыми еңбектердің, соның ішінде 12 жеке және ұжымдық монографиялардың авторы. Ақмамбетовтың негізгі шұғылданатын ғылыми зерттеу мәселесі философиялық білімдер жүйесіндегі адам және тұлға мәселелерін қамтыды. Соңғы жылдары ол құқықтың философиялық проблемалары саласында жемісті еңбек етуде. Осы бағытта маңызды ғылыми нәтижелерге жете отырып, Ақмамбетов еліміздің әлеуметтік-философиялық ойының дамуына ерекше шығармашылық үлесін қосқан ғалым болып мойындалды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1935 жылы туғандар
Тастау

**Тастау** – Жетісу Алатауының солтүстік-шығыс сілеміндегі жота.

## Географиялық орны
Жетісу облысының Алакөл және Сарқан аудандары жерінде орналасқан. Көксуат, Тастау және Орта Тентек өзендерінің салалары – Ырғайты, Тентек өзендерінің су айырығы саналады. Абсолюттік биіктігі 3546 м. Тастау батыстан шығысқа қарай, 75 – 80 км-ге доғаша иіліп жатыр. Ені 10 – 15 км.

## Жер бедері мен геологиясы
Тастау мен Күнгей (солтүстігінде) жоталары аңғарында альпілік жайлау жайласқан. Көбіне палеоген шөгінділерінен түзілген. Солтүстік беткейі көлбеу, өзен арналармен тілімделген, етегі қорымтасты.

## Дереккөздер

Санат:Алакөл ауданы таулары
Санат:Сарқан ауданы таулары
Санат:Қазақстан жоталары
Санат:Жетісу Алатауы
Сауытбек Ұсаұлы

**Сауытбек Ұсаұлы** (1870, Шу ауданы, Қосқұдық мекені – 1932, сонда) – халық ақыны, әнші. 

Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.

Кедей шаруа отбасында туған. Сауытбек есімі Шу өңірінде өмір сүрген *«Ашаның алты салы»* атанған өнерпаздың бірі ретінде кеңінен танымал болған. Оның* «Ақбөпе»* дастаны, *«Сақпантайға», «Садыр биге», «Нәметқұлға», «Сәкен Сейфуллинге», «Шымкенттен сәлем»*, тағы басқа өлеңдері, Майса қызбен, інісі Сыбанбекпен айтыстары, Мырзабай, Балқыбек ақындармен қақтығыстары, «Ақбөпе», «Сұлукеш», тағы басқа әндері сақталған. А.В. Затаевич Сауытбектен оның бірқатар әндерін және көптеген халық әндерін жазып алған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Тұлғалар
Сөгеті ауылдық округі

**Сөгеті ауылдық округі** (2010 жылға дейін – *Нұра ауылдық округі*) — Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Көкпек, Нұра ауылдары кіреді. Орталығы – Нұра ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Еңбекшіқазақ ауданы ауылдық округтері
Сәуменқұм

**Сәуменқұм**, **Сәменқұм** – Бетпақдаланың солтүстік-батысындағы Сарысу маңы құмды массивінің бір бөлігі. 

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерінде, Жетіқоңыр, Қарақойын, Мойынқұм құмдары аралығында солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатыр. 

## Жер бедері
Ауданы 300 км2. Төбешікті - қырқалы құм биіктігі 15 – 20 м. Шет аймақтарында аласарып, жазыққа ұласады. Осы тұста тұщы грунт суы жер бетіне жақын (1–2 м) орналасқан. Жусанды, бұталы шөл өсімдігі өседі. Жыл бойы жайылым ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау облысы құмдары
Сабау

**Сабау** — жүн сабайтын құрал. Сабауды бұтақсыз түзу талдан, қара мойылдан, майысқақ теректен, жыңғылдан маусым — шілде айларында дайындап, қабығын алып кептіреді. Ұзындығын 120 см етіп, екі ұшын тегістеп, тұжырады. Сабаудың диаметрі 2 см-дей, бас аяғы бірдей. Сабау жүн сабаушылардың санына қарай әр кісіде екі-екіден болады, жүнді екі сабаумен қос қолдап сабайды. Сабайтын жүннің астына тулақ төселеді.

## Дереккөздер:
Кэш-менеджмент

**Кэш-менеджмент** (ағылшынша *Cash-Management*) – жекелеген банкілер ішкі қаржы тасқынын оңтайландыру және табысты барынша көбейту үшін фирмалық жоспарлау мақсатымен оның қолма-қол ақшасын басқару жөнінде корпоративтік клиенттерге көрсететін банкілік-бухгалтерлік қызметтерінің жиынтығы. Атқарымдық түрғыдан кэш-менеджмент үш үлгіге біріктіріледі, олар: ақпараттық үлгі, трансакциялық үлгі, ілеспе операциялар. Ақпараттық үлгі [клиентке корпорацияның елдегі және шет елдегі бөлімшелерінің контокорренттік шоттарының жай-күйі, валюталардың қалдықтары, дебеттік және [кредиттік айналымдары туралы мәлімет береді; трансакциялық үлгі фирмада орнатылған терминалдардың көмегімен төлем төлеу-есеп айырысу операцияларын жүргізуіне мүмкіндік береді; ілеспе операциялар ықтимал валюталық қатерлерді анықтай отырып, валюталық шоттардың жай-күйін бақылауды, оларды сақтандырудың электрондық нұсқаларын ұсынуды, клиенттің қаржы көрсеткіштеріне ағымдағы қаржылық жоспарлау және инвестициялық шешімдер қабылдау үшін талдау жасауды қамтиды.

## Сілтемелер
*http://www.pkb.ru/business/cash 
*http://www.faito.ru/pages/infresources/fkglossary/glossary.php?word=%CA%FD%F8-%EC%E5%ED%E5%E4%E6%EC%E5%ED%F2
*http://www.absolutbank.ru/services/glossary.shtml?word=240

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Дүйсен Мырзахметұлы Сахи

**Дүйсен Мырзахметұлы Сахи** (1958 жыл, Иасауи ауылы, Түркістан ауданы, Түркістан облысы) — қазақ ғалым, техника ғылымдарының докторы (1996).

## Өмірбаян
Арғын тайпасының Тарақты руынан шыққан.

Қазақ химиялық-технологиялық институтын бітірген. 1979 – 96 жылы Жамбыл гидромелиоратор-құрылыс институтының филиалы – Ыбырай Жақаев атындағы Қызылорда политехника институтында оқытушы, кафедра меңгерушісі, декан, оқу ісі жөніндегі проректор. 1994 – 96 жылдары Мәскеу мемлекеттік ауыл шаруашылық университетінің аға ғылыми қызметкері. 1996 – 98 жылдары Жамбыл университетінің Қаратау инженерлік-техникалық кешенінің директоры, 1998 жылы М.Х.Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университеті Қаратау қаласындағы инженерлік-техникалық факультетінің деканы. 

Сахи бетон мен темірбетонды бұзу механикасы мен олардың қаншалықты беріктігін анықтау жөніндегі белгілі ғалым. ҚР Жоғары Аттестациялық Комиссиясының ТарМУ-дың жанындағы экология бойынша докторлық қорғау кеңесінің эксперті болған. Қазақ мемлекеттік архитектуралық құрылыс академиясы жанындағы құрылыс құрылымдары, үйлер мен ғимараттар мамандығы бойынша докторлық қорғау жөніндегі бірлескен кеңестің мүшесі. Экология мен табиғатты пайдалану жөніндегі Халықаралық академияның толық мүшесі. Жамбыл облыстықтық Мәслихатының депутаты. 80-нен аса ғылыми және әдістемелік еңбектердің, олардың ішінде «Темірбетон құрылымдары», «Темірбетон құрылымдарын есептеу және жобалау» атты Қазақстанның жоғары оқу орындарындағы құрылыс мамандығына арналған оқулықтары, 5 ғылыми-техникалық есептеулері бар.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Валерьян Семенович Абжанов

**Валерьян Семенович Абжанов** (1.6.1907 – 1984, Алматы қаласы) – биология ғылымның докторы (1962), профессор (1965). 

Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген (1930). Қазақстан Ғылым Академиясының Зоология институтында палеозоология лабораториясын ұйымдастырып, өзі басқарған (1946–1964). 

Ол қазақстандық геологтар Н.Н.Костенко және В.В.Лавровпен бірлесіп, Қазақстан кайнозойы үшін палеобиол. мәліметтерді биостратиграфияда қолданудың негізін қалады. Б-тың жетекшілігімен «Қазақстан флорасы мен фаунасының тарихы туралы материалдар» атты еңбегі жарық көрді. Б. 200-ден астам ғыл. жарияланымның авторы.

## Дереккөздер


Санат:1 маусымда туғандар
Санат:1907 жылы туғандар
Санат:1984 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан биологтары
Санат:Биология ғылымдарының докторлары
Санат:Мәскеу мемлекеттік университеті түлектері
Саяси қуғын - сүргін құрбандарының ескерткіші

**Саяси қуғын-сүргін құрбандарының ескерткіші** – 1932 – 52 жылдары кеңес өкіметі тарапынан жасалған саяси қуғын-сүргінге ұшырап, құрбан болғандарға арналып Тараз қаласында қойылған ескерткіш. Жамбыл облысында 5 мыңнан астам адам қуғын-сүргінге ұшырап, оның 845 адамы қаза тапқан. Осыған орай 2000 жылы 31 мамырда саяси-қуғын сүргін құрбандарына арналып ескерткіш қойылды. Ескерткіштің мүсіншілері – Д.Әлдеков, Н.Рүстемов, архитекторлары – Н.Баскеев, Д.Медеттегі. Ескерткіш биіктігі 1 м болатын дөңестің үстіне қойылған. Ескерткіш абақтыны бейнелейтін қабырғадан, қайғырған ана мүсінінен (биіктігі 2,4 м) тұрады. Қабырғада «Саяси қуғын-сүргін құрбандарына арналған» деген жазу бар.

=Сілтеме=
Тараз энциклопедиясы

Санат: Қазақстан тарихы
Сәбденов Рахым

**Сәбденов Рахым** (9 мамыр 1929 жыл, Жамбыл ауданы, Айша Бибі ауылы – 28 сәуір 2000 жыл, Тараз қаласы) – Социалистік Еңбек Ері (1980). Жамбыл зооветеринарлық техникумын, Қырғыз ауыл шаруашылық институтын бітірген. Жамбыл ауданындағы «Новая жизнь» ұжымшарының жұмысшысы, 1943–1949 жылдары техникумның студенті, 1949–1965 жылдары Қырғыз Республикасының Талас облысындағы кеңшар директорының орынбасары, 1965–1971 жылдары Луговой ауданында бас зоотехник, аудандық ауыл шаруашылық басқармасы бастығының орынбасары, 1971–1992 жылдары Луговой ауданының Ленин атындағы асыл тұқымды қой кеңшарының директоры. Қоғамдық мал басын арттырып, оны асылдандыруды жоғары дәрежелі ғылыми тұрғыдан жүзеге асырып отыруға аса көп еңбек сіңірді. Екі рет Ленин, «Халықтар Достығы», Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Құрмет грамотасымен марапатталған. «Қазақстан Республикасы ауыл шаруашылығына еңбегі сіңген қызметкер».

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Дмитрий Федорович Пахомов

**Дмитрий Федорович Пахомов** (1920 жылы туған, Ресей, Новосибирь облысы – 11 нурыз 1945, Германия) – Кеңес Одағының Батыры.
 
## Ұлы отан соғысы
Соғыстан бұрын оның отбасы Жуалы ауданына көшіп келген еді. 1942 жылы қазан айында әскер қатарына алынып, 1943 жылы маусымнан бастап соғысқа қатысты. Қаһарман танкист Пахомов Ұлы Отан соғысында өшпес даңққа бөленді. 1-және 2-Украина, кейінірек 1-Беларусь майдандарында шайқасқан Пахомов өз танкісімен мың жарым км ұрыс даласын басып өтіп, 51 танк шабуылына қатысқан.
## Өмірінің соңы
1945 жылғы 27 ақпанда болған үлкен шайқаста Пахомов қатты жараланып, госпитальда қаза тапты. Денесі Штудтгард қаласы маңындағы бауырластар зиратына жерленді.
## Сілтемелер
* Батыр
* Ұлы Отан соғысы
* Кеңес Одағы
## Дереккөздер


Санат:Тарих
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Ранг

**Ранг** — белгілі бір мемлекеттік қызметкерлерге берілетін дәреже. Мыс., теңіз флотында бірінші, екінші Р. капитаны атақтары бар;

**Ранг**, *математикада* — матрица минорларының нөлден өзгеше ең жоғарғы реті. Р. матрицаның сызықтық тәуелсіз жолдарының (немесе бағаналарының) ең үлкен санына тең. Элементар түрлендірулер (жолдарының немесе бағаналарының орнын өзара ауыстырғанда, жолдарын немесе бағаналарын нөлден өзгеше санға көбейткенде немесе оларды өзара қосқанда) кезінде матрица Р-ісі өзгермейді. Ұқсас матрицалардың Р-ісі бірдей болады. Егер сызықтық теңдеулер жүйесінің коэффициенттерінен құрылған матрицаның Р-ісі матрицаға теңдеудің бос мүшелерін баған етіп қосқаннан өзгермесе, онда сызықтық теңдеулер жүйесінің бір ғана шешімі болады. 

## Дереккөздер


Санат:Терминология
Депозитарий

**Депозитарий** (– сақтауға зат берілген тұлға, сақтаушы) – салымшы, салым ақша салушы; депозиттер сеніп тапсырылған заңды немесе жеке тұлға, Бағалы қағаздар нарығына кәсіпқой қатысушы, депозитарлық қызметті жүзеге асырушы заңды тұлға. Депозитарий ең алдымен соманы қазынашылықтың пайдасына немесе меншікті операциялар үшін қабылдауға мемлекет уәкілеттік берген банкілер мен басқа да несие-қаржы мекемелері. Айталық‚ инвестициялық қордың депозитарийі – бағалы қағаздармен‚ соның ішінде жекешелендіру чектерімен‚ қорға тиесілі ақшалай қаражатпен операцияларды жүзеге асыратын‚ қордың осы мүлкінің қозғалысы есебін жүргізетін және инвестициялық қор мен депозитарий арасында жасасылған басқа да атқарымдарды жүзеге асыратын банк немесе заңды тұлға. Депозитарий термині халықаралық көп тарапты шарттың түпнұсқа мәтінін сақтаушы мемлекет немесе халықаралаық ұйым деген мағынада да қолданылады. Бұл ретте депозитарийді халықаралық шартқа қатысушы мемлекеттер айқындайды. Бекіту грамоталары‚ қосылу туралы мағлұмдамалар‚ бір мемлекеттің екінші мемлекетке өзара жасалған шартының күшін тоқтату туралы хабарламалары және шартқа қатысты басқа да құжаттар депозитарийге өткізіледі.

## Дереккөздер
 

Санат:Экономика
Санат:Құқық
Санат:Заң
Сәду Шәкіров ауылы

**Сәду Шәкіров ауылы** – Жамбыл облысы Талас ауданындағы ауыл, Шәкіров ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қаратау қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 77 км-дей жерде, Талас өзенінің оң жағалық аңғарындағы сұр, қара жусан, баялыш, күйреуік, көкпек басым өскен, сұр, шалғынды-сортаңды сұр топырақты қуаң шөлді белдемде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1957-97 жылдары қаракөл қойын өсіретін «Кеңес» кеңшарының орталығы болып келді. Оның негізінде Сәду Шәкіров ауылында С.Шәкіров өндірістік кооперативі және ондаған шаруа қожалықтары құрылды.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, кітапхана, фельдшерлік - акушерлік пункт, тағы басқа мекемелер бар.

## Дереккөздер

Санат:Талас ауданы елді мекендері
Ахметбек Мұратұлы Бекетаев

**Ахметбек Мұратұлы Бекетаев** (6.11.1919 жылы туған, Қызылорда облысы Қазалы қаласы) – медицина ғылым докторы (1977), профессор (1979). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1942, қазіргі Қазақ ұлттық медицина ун-ті) бітірген. 2-дүниежүз. соғысқа қатысқан 1946–1980 жылы Қазақстан ғылым академиясының Физиол. ин-тында кiшi, аға ғыл. қызметкер, лаборатория меңгерушiсi, директордың ғыл. жұмыстар жөнiндегi орынбасары (1956–1980) қызметтерін атқарды. 1980 жылдан ҚазПИ-де (қазіргі ҚазҰПУ) адам және жануарлар анатомиясы мен физиологиясы кафедрасының проф. Негiзгi ғыл. еңбектерi қан айналысы физиологиясына арналған. Бекетаев лимфа түзiлуi мен лимфа айналысының нервтiк және қан арқылы реттелу механизмiн зерттедi. 2-дәрежелi Отан соғысы орденiмен, көптеген медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер</span>
Шәріпбай Қашқынбайұлы Сәкиев

**Шәріпбай Қашқынбайұлы Сәкиев** (20.12.1913 жылы туған, Байзақ ауданы) – актер, Қазақстанның халық артисі (1966). 

Дулат тайпасының Жаныс руынан.

Ташкенттің А.Н. Островский атындағы театр-көркемсурет институтының режиссерлік факультетінде оқыған. Шығармашылық жолын 1936 жылы бастады. Ол – Жамбыл облыстық драма театрының негізін салушылардың бірі. Мұнда әр алуан рөлдерде ойнады: Амангелді, Қозы (Мүсіреповтің осы аттас драмасы мен «Қозы Көрпеш – Баян сұлуында»), Кебек, Еспембет, Қобыланды (Әуезовтің «Еңлік – Кебегі» мен «Қарақыпшақ Қобыландысында»), Скапен (Мольердің «Скапеннің айласында»), Труффальдино (Гольдонидың «Екі мырзаға бір қызметкерінде»), Қадырқұл (Хамзаның «Бай мен кедейінде»), Алдар Көсе (Құсайыновтың осы аттас комедиясында) т.б. «Ер Тарғын», «Айман – Шолпан», «Қыз Жібек» секілді музыкалық спектакльдерге қатысып, Тарғын, Көтібар, Бекежан рөлдерін ойнаған. Сәкиев – драматургияның түрлі жанрларындағы жағымды, жағымсыз кейіпкерлердің рөлдерін ойнап, адамдардың мінез-құлқы мен психологиялық жай-күйін дәл бейнелеген. Сахналық әрекет пен ойды ұштастыра білетін жан-жақты білікті актер. 1958 жылы Мәскеуде өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне Мұхтар Әуезов атындағы академиялық қазақ драма театрының құрамында М.Әуезовтің «Еңлік-Кебегінде» Еспенбет рөлімен қатысты. Сәкиев режиссурамен де шұғылданып, спектакльдер қойған. «Құрмет Белгісі» орденімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Мәдениет
Санат:Қазақстан әртістері
Нұра ауылдық округі (Талғар ауданы)

**Нұра ауылдық округі** — Алматы облысы Талғар ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қаратоған, Нұра, Өстемір, Туғанбай ауылдары кіреді. Орталығы – Нұра ауылы. Округ құрамында болған *Топай* ауылы 2006 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Талғар ауданы ауылдық округтері
Тастау темір-мыс кен орны

**Тастау темір-мыс кен орны** - Қарағанды облысындағы Саяқ кенінен батысқа қарай 9 км қашықтықта орналасқан. 

## Жатыс сипаты
Кентасты тау жыныстары ұзындығы 600 м, құлау ұзындығы 40 м, қалыңдығы 36 м болатын көлбеу шоғырлар құрайды. Кенде алтын-молибден-мыс кентастарының мөлшері мол. Сульфидті-магнетитті кентастар линза тәріздес шоғырлар түрінде телімнің орталығында және солтүстік бағытында орналасқан. Солтүстігінде әлі барланып бітпеген алтын-күшән-кобальт ассоциациялы кентастары бар. 

## Құрамы
Кендегі металл мөлшілері: мыс 1,4%, алтын 0,6 г/т, күміс 10 г/т, молибден 0,003%. Кен ашық карьерлік әдіспен игерілуде.  
 
## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Санат:Балқаш ауданы географиясы
Рақ

**Рақ** — ортағасырлық қалашық. Оңтүстік Қазақстан облысы Созақ ауданы Қызылбайрақ ауылынан оңтүстікке қарай 1,5 км жерде, Қаратаудың теріскей бетіндегі Кеңсай шатқалында орналасқан. 1947 ж. Оңт. Қазақстан археол. экспед. (жетек. А.Н. Бернштам) ашқан, 1974 ж. Оңт. Қазақстан кешенді археол. экспед. (жетек. С.Жолдасбаев) қайта зерттеп, бірсыпыра қазба жұмыстарын жүргізді. Жобасы сопақша келген, табанының көл. 150110 м, биікт. 10 м, үсті жазық төбе. Батыс бөлігіндегі цитадельдің өлшемі 2520 м, ол қалашықтың басқа бөлігінен оқшауланған. Қалашықтың 16 — 18 ғ-ларға жататын жоғ. қабаты қазылған. Ол жерден сол дәуірдің зат қалдықтары мен жеке тұрғын үйлердің орындары, бір-бірінен 7 м қашықтықта орналасқан қалыңд. 1,5 м екі қатар қорғаныс қабырғасы ашылған. Көзе күйдіретін пештің орны, қыш ыдыстарының сынықтары табылуы, шеберханалардың ашылуы мұнда қолөнердің жеткілікті деңгейде дамығандығын көрсетеді. Қазба барысында табылған материалдар қалашықтың 12 — 18 ғ-лар аралығында болғандығын көрсетеді.

=Пайдаланған әдебиеттер=

*

## Толықтыру

Санат:Терминология
Сабау қой

**Сабау қой** () — қуысмүйізділер тұқымдасына жататын сүтқоректі. Солтүстік-Шығыс Азия және Солтүстік Америка жерінде кездеседі. Дене тұрқы 178 см-дей, шоқтығының биіктігі 105 см, салмағы 140 кг-дай. Құлжасына қарағанда аналығының тұлғасы кіші, әрі салмағы екі еседей кем болады. Құлжасының мүйізі ірі, бұралып иілген, ұзындығы 111 см, орамының жуандығы 36 см-дей. Тобымен жүреді, полигамды жануарлар. Ағашы жоқ тау төбелері мен өзен жағалауларындағы тау шатқалдарын мекендейді. Бұталар, шөптесін өсімдік, қыналармен қоректенеді. Қараша — желтоқсанда күйлеп, мамыр — маусымда аналығы көбіне жалқы қозы табады. Сабау қой — бағалы аң. Оның етінің, терісінің және мүйізінің кәсіптік маңызы зор.

## Дереккөздер


Санат:Қуысмүйізділер
Күләш Сырымбетқызы Сәкиева

**Күләш Сырымбетқызы Сәкиева** (1920 жылы 15 ақпанда Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан ауданында туған) — актриса, әнші. Қазақ КСР Халық артисі (1958). Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 4ші шақырылымның депутаты. Қазақстанның мәдениет саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері. Абай атындағы Шығыс Қазақстан облыстық музыкалық драма театрының актрисасы. Семей қаласының Құрметті азаматы (2002).

## Өмірбаяны
* Күләш Сырымбетқызы 1920 жылы 15 ақпанда Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан ауданында дүниеге келген.
* 1937 - 1941 жылдары Алматы театр училищесін бітірген. 
* 1941 - 1952 жылдары Жамбыл облыстық қазақ драма театрының артисі.
* 1952 жылдың 19 қазан айынан бастап Абай атындағы Шығыс Қазақстан облыстық музыкалық драма театры сахнасында.

## Ойнаған рольдері
Алғашқы ойнаған рөлі – Ф.Шиллердің «Зұлымдық пен махаббат» трагедиясындағы Луиза. Бұдан кейін Еңлік (Әуезовтің «Еңлік-Кебегінде»), Баян, Қыз Жібек (Мүсіреповтің «Қозы-Көрпеш – Баян сұлуында» және «Қыз Жібегінде») рөлдерін орындаған. 1952 жылы Семей драма театрында қызмет етіп, Мехмене Бану (Хикметтің «Махаббат туралы аңызында»), Жүзтайлақ (Әуезовтің «Түнгі сарынында»), Анар, Майра (Тәжібаевтың «Жалғыз ағаш орман емес» пен осы аттас драмасында), т.б. рөлдерді ойнады.

## Қоғамдық қызметі
* 1955 - 1959 жылдары 4-сайланымдағы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты. 
* 1971 жылы Қазақстан Компартиясының ХІІІ съезіне делегат болып қатысқан.

## Марапаттары
* Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен 3 мәрте марапатталған (1944, 1955, 1980 жылдар);
* 1945 жылы КСРО-ның жоғарғы мемлекеттік марапаты "Құрмет белгісі" орденімен марапатталды.
* 1947 жылы Қазақ КСР еңбек сіңірген әртісі
* 1958 жылы "Қазақ КСР халық артисі" құрметті атағымен қосыла екінші мәрте "Құрмет белгісі" орденімен марапатталды.
* КСРО-ның "Еңбек ардагері" (1982), "Лениннің туғанына 100 жыл" (1970), "ҰОС сығысына 30,50,60,65 жыл", "КСРОның Тың жерлері игергені үшін", "ҰОС ерлегі үшін" және т.б көптеген медалдармен марапатталған.
* 2002 жылы Семей қаласының құрметті азаматы
* Зайсан ауданының құрметті азаматы 
* 2005 жылы елбасының жарлығымен қазақ театр өнеріне сіңірген еңбектері үшін еліміздің жоғарғы мемлекеттік марапаты "Парасат ордені" мен марапатталды.

## Дереккөздер

Санат:21 сәуірде туғандар
Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген əртістері
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері
Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері
Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан театр актрисалары
Санат:Тың жерлерді игергені үшін медалінің иегерлері
Санат:Шығыс Қазақстан облыстық Абай атындағы Қазақ музыкалық-драма театры әртістері
Санат:Семейдің құрметті азаматтары
Аманжолов ауылдық округі

**Аманжолов ауылдық округі** – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы әкімшілік бірлік. 1990 жылға дейін *Фрунзе ауылдық кеңесі* деп аталған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақбай-Қызылбай, Аққора, Белдеутас, Сарыобалы, Талды ауылдары кіреді. Орталығы – Талды ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы ауылдық округтері
Сәмен Дөненұлы

**Сәмен Дәненұлы** (шамамен 1704 – 1777) – батыр, қолбасы. Ұлы жүздің ботбай руынан. Еңрекей, Бұланты-Білеуті шайқастарында ерлігімен көзге түскен. Аңырақай шайқасында ерлік танытқан Сәмен батырға Төле би «Атың төрт рулы елге жауынгерлік ұран болсын» деп бата берген. Бұқар жырау оны «Сәменім ерім Ботбайым. Екі көзі оттайын. Тіл өткір тесіп өтер оқтайын. Ботбайдың қолы тұрғанда, Көп қалмақтан қорықпаймын», деп жырлаған. Сәмен батырға Алматы облысы Архарлы тауының етегінде сүйегі жатқан жерге күмбез орнатылды. Самсы ауылында ескерткіш тұрғызылды (2003).

=Сілтеме=
Тараз энциклопедиясы

Санат: Тұлғалар
Бағдат Сәмидинова

**Бағдат Сәмидинова** (5 ақпан, 1954 жылы туған, Меркі ауданы Ақарал ауылы) – әнші. Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1995). Құрмет (2011), Парасат ордендерінің иегері (2020).

## Өмірбаяны
* Батыр Сыпатай атындағы мектепті бітірген.
* Алматыдағы эстрада студиясын (халық артисі, профессор Н.Шәріпованың класы бойынша) бітірген (1975)
* әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетін бітірген (1989). 
* 1976 жылдан Қазақконцертте әнші. 

## Жетістіктері
* 1981 жылы республикалық «Жігер» фестивалінің лауреаты атанды
* Қырғыз Республикасының астанасы Бішкек қаласында өткен А.Малдыбаев атындағы халықаралық өнер жарысының жеңімпазы. 
* «Сазген» ансамблінің құрамында Италияда өткен фольклорлық фестивальдың Гран-при жүлдесін жеңіп алған. Сәмидинова концерттік бағдарламамен әлемнің көптеген елдерінде болып келеді.

## Марапаттары
* 2011 жылы президент жарлығымен "Құрмет" орденімен марапатталған.
* 2020 жылы президент жарлығымен "Парасат " орденімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қазақконцерт әншілері
Санат:Жігер фестивалінің лауреаттары
Көксәйек

**Көксәйек**, *Көксаяқ* — Түркістан облысы Төле би ауданындағы ауыл, Көксәйек ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Леңгір қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 15 км-дей жерде, бұта аралас әр түрлі астық тұқымдас шөптер өскен сортаңды қоңыр топырақты тау алдының шөлейт белдемінде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1952 жылы “Победа” шошқа шаруашылығын ұйымдастыруға байланысты қаланған. Оның негізінде 1997 жылдан серіктестіктер мен шаруа қожалықтары жұмыс істеді.

## Инфрақұрылымы
Ауылда 2 орта мектеп, клуб, мәдениет үйі, кітапхана, мешіт, стадион, сауда орталығы, аурухана, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Төле би ауданы елді мекендері
Бартоғай ауылдық округі

**Бартоғай ауылдық округі** (2010 жылға дейін – *Октябрь ауылдық округі*) — Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Байсейіт, Хұсайын Бижанов ауылдары кіреді. Орталығы – Хұсайын Бижанов ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Еңбекшіқазақ ауданы ауылдық округтері
Алдаберген Сәрсенбаев

**Сәрсенбаев Алдаберген** (15.3. 1929, Сарысу ауданы – 17.3.2000, Тараз қаласы) – ұстаз, мәдениет қайраткері. Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтын бітірген (1950). Еңбек жолын Сарысу ауданындағы Байқадам орта мектебінде тарих пәнінің мұғалімі болып бастаған. 1951 – 67 жылдары аудандық оқу бөлімі инспекторы, Байқадам орта мектебінің директоры, Сарысу және Талас аудандары оқу бөлімінің меңгерушісі болды. 1967 – 82 жылдары Талас аудандық партия комитетінің хатшысы, 1982 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін Жамбыл облыстық мәдениет басқармасының бастығы болып істеді. Сәрсенбаевтың белсенді түрде қатысуымен Талас және Сарысу аудандарында және облыс көлемінде ондаған типті мектеп, ауыл клубтары, кітапхана үйлері, ауруханалар, өзге де әлеум. мақсаттағы құрылыстар салынды. Көркемөнерпаздық дамыды. Жергілікті өнер, халық шығармашылығы ұйымдарының кәсіби деңгейі көтерілді. «Құрмет Белгісі» орденімен (1976), «Тың игергені үшін» (1956), «Еңбектегі ерлігі үшін» (1960), «Ерен еңбегі үшін» (1970) медальдарымен марапатталған.

=Сілтеме=
Тараз энциклопедиясы
Қали Қошқарұлы Сәрсенбай

**Сәрсенбай Қали Қошқарұлы** (22.3.1959, Сарысу ауданы, Жайылма ауылы) – журналист. Қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін бітірген (1981). 1982 – 87 жылдары «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас Алаш») газетінде корректор, 1987 – 88 жылдары «Өркен» – «Горизонт» газетінде жауапты хатшы, 1990 – 95 жылдары «Егемен Қазақстан» газетінде тілші, бөлім меңгерушісі, 1995 – 97 жылдары «Парасат» журналы бас редакторының орынбасары, 1997 жылдың желтоқсанынан «Жас Алаш» газеті бас редакторының орынбасары. ҚР Президенті сыйлығының және Қазақстан Журналистер Одағы сыйлығының лауреаты.

=Сілтеме=
Тараз энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Леонид Александрович Афанасьев

**Леонид Александрович Афанасьев** (1932 ж.т., Алматы қаласы) – ветеринария ғылыми докторы Мәскеу ветеринария академиясын бітірген (1955). Алматы ст-ның ветеринария-санитарлық дәрігері (1956–1958), Қазақ ғылыми-зерттеу ветеринария институтының аға лаборанты (1958–61), аспирант (1959–61), кіші, аға ғылыми қызметкер (1961–75), лаборатория меңгерушісі (1975–80), аға ғылыми қызметкер (1980–89), лаборатория меңгерушісі (1989–95), бас ғылыми қызметкер (1995–97), 1998 ж. бас кеңесші. Афанасьев 82-ден аса ғылыми еңбектің авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Тілеулі Әбдірахманұлы

**Тілеулі Әбдірахманұлы** – жоңғар шапқыншылығына қарсы күресте қол бастаған батыр. 

Орта жүздің қара қыпшақ тайпасының ұзын тармағынан шыққан. Үш жүздің 1710 жылы Қарақұмдағы халық құрылтайына, 1723 жылы Талас өзені бойында жоңғарлармен болған шайқасқа, сондай-ақ Бұланты – Білеуті, Аңырақай шайқастарына қатысқан. Бөгембай, Саурық, Тайлақ, т.б. батырлармен бірге Әбілқайыр ханға жасақ ұйымдастыруға көмектесті. Жәнібек тархан мен тама Есет батырлармен жолдас болып, қазақ елінің Ресейге қосылуын рәсімдеген құжатқа Тілеулі мен оның баласы Нияз би де қолын қойған. Тілеулі Ақтөбе қаласынан 18 км жердегі Бестамақ деген елді мекенінде тама Есет батырдың жанына жерленген. Ұрпағы Әбдіғапар Жанбосынұлы 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс басшыларының бірі болды. Қазіргі ұрпақтары Қарағанды, Қостанай, Қызылорда облыстарында, Ресейдің Новосібір облысында тұрады. Тілеулі жайында ел ішіндегі аңыз-әңгімелер мол сақталған. Сондай-ақ тарихшылар М.Қозыбаев пен З.Байдосовтың зерттеу мақалаларында, зерттеуші М.Сүлейменовтың “Әбдіғапар хан” атты кітабында, мерзімді баспасөз беттерінде жарық көрді. Жазушылар Ә.Кекілбаевтың “Елең-алаң” (1984), Қ.Сәрсекеевтің “Смута” (1988) романдарында, “Шақшақ Жәнібек батыр” кітабында Тілеулі туралы мағлұматтар келтірілген.

## Сілтемелер
Депонент

**Депонент** (–сақтауға беру)

1. Банкке ақшалары немесе құнды
қағаздарын сақтауға беріп, депозитар-
дың құнды қағаздарды сақтау бойын
ша және құнды қағаздарға құқы кәсібін
жүргізу құқығын пайдаланатын жеке
немесе заңды тұлға.

2. Қандай да бір себептермен, тағайындалған мерзім ішінде кәсіпорын
немесе мекемеден ақша төленбеген,
ақша сомасы тиесілі адам.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Қазақстан ауылдық округі (Батыс Қазақстан облысы)

**Қазақстан ауылдық округі** – Батыс Қазақстан облысы Тасқала ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Атамекен, Алмалы,  Қалмақшабын, Қисықсай ауылдары кіреді. Орталығы – Атамекен ауылы.. Округ құрамында болған *[[Жұмалы]]* ауылы 2011 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 976 адамды (518 ер адам және 458 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Тасқала ауданы ауылдық округтері
Илоктар

thumb|right
**Илоктар** (өзд. атауы – *илоко, илокан*) –  Филиппинде тұратын халық.

Илоктар ертеден Лусон аралын мекендеп, кейін Кагаян өзенінің бойына және Минданао аралына тарап қоныстанды. Ондағы пангасинан, ибанаг, самбал халықтарының бір бөлігі илоктармен араласып кеткен.

## Халқы
Жалпы саны – 7,2 млн. адам (1995). Антропологиялық жағынан оңтүстік-азиялық өтпелі нәсілге жатады. Австронезия тілдері шоғыры илокано-филиппин тобына жататын тілде сөйлейді. Христиан дінінің католик тармағын ұстанады. Халықтың едәуір бөлігі – қалалықтар. Тұрғын үйлері – бағаналы тіреуі бар төрт қырлы шатырмен жапқан үш-төрт бөлмелі үйлер. Ұлттық киімдері: ерлер тар шалбар, басына пальма мен шиден өріп жасалған қалпақ киеді. Әйелдер саронга мен кең, қысқа жеңді кофта киеді. Ұлттық тағамдары – күріш, көкөніс пен балық.

## Шаруашылығы
Негізгі кәсіптері – суармалы егін шаруашылығы. Күріш, жүгері, батат, темекі, қант қамысын егеді. Буйвол мен шошқа өсіреді. Мақта матадан әр алуан суретпен әшекейленген жамылғы, түкті орамал тігу, зергерлік кәсібі дамыған.

## Сілтемелер


Санат:Халықтар
Жақсылық Сәтібеков

**Жақсылық Сәтібеков** (24.6. 1937 жыл, Байзақ ауданы, Теспе ауылы — 23.9 2011 жыл, Тараз қаласы) – журналист, публицист.

Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.

Лақап аты – Ж. Әйтеков.

Қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін бітірген (1958).

1958–1965 жылдары Жамбыл облыстық радио комитетінде редактор, республикалық радио комитетінде бас редактор, 1965–1969 жылдары Жамбыл облыстық партия комитетінде нұсқаушы, 1969–1976 жылдары «Социалистік Қазақстан» газетінің меншікті тілшісі, 1976–1986 жылдары облыстық ғылыми - әдістемелік орталықтың директоры, 1986–1992 жылдары «Еңбек туы» газетінде бөлім меңгерушісі, 1992 жылдан «Боздақтар» атты еске алу кітабының редакторы. Медальдармен марапатталған. Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты. 13 кітаптың авторы.

Кешегі Ұлы Отан соғысында әкесінен көз жазып қалған ақынның қай жинағында болсын майдан тақырыбы ерекше көзге түседі.«Қара кемпір»жоқтау-толғауының сөзін жазған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Саблуков Гордий Семенович

**Гордий Семенович Саблуков** (1804 — 1880) — шығыстанушы ғалым. Құран Кәрімді орыс тіліне тұңғыш аударған (1878). 1830 ж. алғашқылардың бірі болып “Қозы Көрпеш – Баян Сұлу” жырын ел арасынан жинап, қағазға түсірген. Жыр туралы алғаш зерттеулер жазып, жарыққа шығарған. 1849 — 62 ж. Қазан діни академиясында араб тілі мен түрік тілінен сабақ берді. Саблуков “Сведение о Коране, законоположительной книге Мохаммеданского вероучения” (1884) деген миссионерлік сипаттағы еңбек жазған. 

## Дереккөздер:


Санат:Тұлғалар
Ақсу-Аюлы ауылдық округі

**Ақсу-Аюлы ауылдық округі** – Қарағанды облысы Шет ауданындағы  әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақсу-Аюлы, Ақсу, Ақтөбе, Еңбекшіл, Қайрақты ауылдары кіреді. Орталығы – Ақсу-Аюлы ауылы. Бұрынғы атауы — Түлкілі селсоветі.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы ауылдық округтері
Көксерек

**Көксерек** – ұлттық спорт ойындарының бірі. Ойынға қатысушылар екі топқа бөлінеді. Көксеректі ұл-қыз аралас ашық алаңда ойнайды. 50–60 м қашықтықта екі топ қарама-қарсы тұрады. Екі жақта да “тұтқындар” үшін арнаулы шеңбер сызылады. Жеребе бойынша басталып, бастау еркі тиген топтың басшысы: *“Ақ серек, көк серек, мұнан сізге кім керек?”*, – деп сұрайды. Оған қарсы жақтан: *“Айгөлек, айгөлек, айдың жүзі дөңгелек. Ақ серек пен көк серек, сонау тұрған... өзі керек”*, – деп, қарсы жақтың бір адамын атайды. Есімі аталған ойыншы келгенде қарсы жақтың ойыншылары алақандарын жайып тұрады. Шақырылған ойыншы саптың алдын кесіп өтіп, өзін қуып жете алмайды-ау деген біреудің алақанын соғады да қашады; қуған ойыншы жетсе, қашқан баланы өз тобына қосып алады, ал жете алмаса, өзі “тұтқындалады”. Көксерек жасөспірімдердің шынығуына жақсы әсер етеді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ ұлттық спорты
Елена Иосифовна Свинковская

**Свинковская Елена Иосифовна** (1928 жылы туған, Свердлов ауданы «Жамбыл» кеңшары) – әйгілі қызылшашы, кейіннен сауыншы болып істеген. Жамбыл облысының құрметті азаматы. 1973 жылы еңбекте көрсеткен жоғары көрсеткіштері үшін Социалистік Еңбек Ері атағы берілді, екі рет Ленин орденімен марапатталған. Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының лауреаты.

=Сілтеме=
Тараз энциклопедиясы

## Дереккөздер
* Герои Социалистического Труда Копыльского района

Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Қайыңды ауылдық округі

* Қайыңды ауылдық округі – Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Қайыңды ауылдық округі – Ақтөбе облысы Ойыл ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Қайыңды ауылдық округі – Ақтөбе облысы Темір ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Қайыңды ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы әкімшілік бірлік.  
* Қайыңды ауылдық округі – Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданындағы әкімшілік бірлік.  
* Қайыңды ауылдық округі – Қостанай облысы Арқалық қалалық әкімдігі аумағындағы бірлік.
Ақой ауылдық округі

**Ақой ауылдық округі** – Қарағанды облысы Шет ауданындағы  әкімшілік бірлік. 2004 жылға дейін *Просторный ауылдық округі* деп аталған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақой ауылы кіреді. Орталығы – Ақой ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы ауылдық округтері
Сатыбалды Сейдалин

**Сатыбалды Сейдалин** (1930, Меркі ауданы, Кеңес ауылы – 29.1.1981, Меркі ауданы) – қайраткер, сауда, денсаулық сақтау ісінің ұйымдастырушысы. Жамбыл қаласындағы зоотехникалық - малдарігерлік курсты (1948), Фрунзе қаласындағы (қазіргі Бішкек қаласы) сауда - кооперативтік институтты (1953) бітірген. 1953 – 70 жылдары Мерке ауданында тауар танушы, ауылдық кооператив төрағасы, аудандық сауда мекемесінің, Меркі сыра зауытының директоры қызметтерін атқарды. 1970 жылдан өмірінің соңына дейін әйгілі «Меркі» шипажайындағы демалыс үйі директоры, директордың орынбасары болды. Сейдалин басшылыққа тағайындалған алғашқы жылдары демалушылар ешқандай жағдайы жоқ жаздық уақытша үйлерде тұрып, шипалы судың емін (ваннасын) демалыс үйінен 4 км жердегі қайнардың басынан алатын. Осындағы құрамында радоны бар жер асты суының емдік қасиетін, оның жел, құяң, жүйке, әйелдер ауруларына бірден-бір әсерлі ем болатынын білген Сейдалин шипалы суды халық игілігіне жаратуды алдына мақсат етіп, аянбай еңбек етті. Қайнар көзінен су құбырлары тартылып, арнайы ванналарда ем алу жүйесін іске асырды. Алдымен екі, кейіннен төрт қабатты ем қабылдау, демалыс ғимараттары салынып, демалыс үйі «Меркі» санаторийі болып қайта құрылды. Құрмет грамоталарымен марапатталған.

## Пайдалнылған әдебиет


Санат: Тұлғалар
Санат:1930 жылы туғандар
Санат:1981 жылы қайтыс болғандар
Рапсодия

**Рапсодия** (грек. *rhapsodіa* — ән айту немесе эпик. поэманы әндетіп тақпақ түрінде айту) — халық жырлары тақырыптарында жазылған музыкалық шығарма. Ол халық әуендері (ән мен би) негізінде, вокалдық немесе аспаптық формада орындалады. Р. Ежелгі Грекияда қыдырма, көшпелі халықтардың эпик. поэма, аңыз-өлеңдер мен поэтик. тақпақтардан үзінділерді әндетіп орындауынан бастау алған. Р-да тақырыптарды баяндау мен өңдеуде еркіндік тән. 19 ғ-дың басында муз. жанр ретінде қайта жаңғырды. Формасы жағынан сонатаға жақын алғашқы Р-ны фортепьяноға арнап В.Томашек жазды (1813). Кейінгі романтик композиторлар бұл жанрды еркін төгілетін шығарма ретінде түсінді. Мәселен Брамстың Р-сы (ор.79 және 119) поэма, лирико-драм. сипатта туған.Ф.Лист Р-мен халық мәтіндеріне негізделген фантазияның негізін қалаған (“19 венгр рапсодиялары”, “Испан рапсодиясы”). Оркестрге арналып, авторлық тақырыптарға құрылған А.Дворжак, Э.Лало, М.Равель, Б.Барток, Дж. Гершвиндердің Р-сы ерекше ұлттық бояуларымен ерекшеленеді. Сондай-ақ басқа композитордың шығарма тақырыбын пайдаланып Р. жазу стилі де кездеседі (С.Рахманиновтың “*Паганини темаларына рапсодия*”). Кейде топтама формасындағы аспаптық шығарма да (М.Равельдің оркестрге жазған “*Испан рапсодиясы*”) Р. аталады

## Дереккөздер


Санат:Терминология
Санат:Музыка жанрлары
Жезқазған түсті металлургия институты

200px|thumb|rightЖезқазған түсті металлургия институты, 1970 ж. бөлек ғылыми-зерттеу кәсіпорындар лабораторияларымен «Гипротүстімет» институтының бұрынғы бөлімшесінің негізінде құрылған. 1987 ж. «Жезқазғантүстімет» ғылыми-зерттеу иституты негізінде «Жезқазғантүстімет» ғылыми-өндірістік бірлестігі құрылды. Мұндай өзгеріске кәсіпорындардың және институттың ғылыми-зерттеу лабораториялары мүмкіндіктерінің кеңейтіле түсуі негіз болды. 1988 ж. ғылыми-өндірістік бірлестік түсті металлургия кәсіпорындары арасында бірінші болып толық шаруашылық есепке және өзін-өзі қаржыландыруға көшті.

## Дереккөздер


Санат:Металургия
Қамысты ауылдық округі

* Қамысты ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Жәнібек ауданындағы әкімшілік бірлік.  
* Қамысты ауылдық округі – Қостанай облысы Қамысты ауданындағы әкімшілік бірлік.
Өтеген батыр ауылдық округі

**Өтеген батыр ауылдық округі** — Алматы облысы Іле ауданындағы әкімшілік бірлік. 2024 жылға дейін *Энергетический ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Кенен Әзірбаев, Қарасу, Өтеген батыр ауылдары кіреді. Орталығы – Өтеген батыр ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Іле ауданы ауылдық округтері
Героним Иосифович Пацевич

**Героним Иосифович Пацевич** (1893, Беларусь Республикасы, Витебск облысы Шатрово ауылы – 4 қазан 1970, Қазақстан, Алматы қаласы) – археолог ғалым. 
## Өмірбаяны
Мәскеу археологиялық институтын (1914) бітірген. 1934 – 38 жылы Қазақстан Орталық музейінің ғылыми хатшысы. Осы кезде ол А.Н. Бернштам басқарған Жетісу археологиялық экспедициясының жұмысына белсене қатысты. Соғысқа дейінгі оның зерттеу жұмыстары Талас өңірі ескерткіштерін сипаттауға арналды. Пацевич 1938 жылы Жамбыл қаласында ортағасырлық Тараз аудан-аймағындағы ескерткіштерді сақтау және бақылау жөніндегі археологиялық пункттің ұйымдастырылуына байланысты Жамбыл қаласына ауысты, алдымен мұнда ғылыми қызметкер, 1940 жылдан Республикалық қорықтар басқармасының жанындағы Жамбыл археологиялық пунктінің директоры болып істейді. Пацевич Талас және Шу өңірлеріндегі ежелгі сауда жолдарын археологиялық зерттеу мақсатымен 10-нан астам дербес іс-сапарлар мен жаяу маршруттарға шығып осы өңірдегі ортағасырлық қалалардың топограф. ерекшеліктеріне назар аударды, ондаған қорған-бейіттерді тауып зерттеді. 1945 жылдың маусым айынан археологиялық пункт Қазақстан ғылым академиясының Тарих, археология және этнография институтының қарауына берілді. Осыған байланысты Пацевич Алматыға ауысып, 1955 жылға дейін институтта істейді, барлық археологиялық экспедициялар зерттеулеріне қатысады. Оңүстік Қазақстан археологиялық экспедициясының құрамында жұмыс істеп, Пацевич «Оңтүстік Қазақстанның қалалары мен қоныстарындағы қирандылар» деген тақырыпта 1954 жылы Мәскеуде кандидаттық диссертацияны қорғап шықты. Пацевич сондай-ақ, Орталық Қазақстан және Батыс Қазақстан археологиялық экспедициялардың жұмыстарына белсене қатысты. 1956 жылы тың жерлер экспедициясын (Қостанай облысы) басқарды. Пацевич «Қазақстанның археологиялық картасын» баспаға әзірлеуге қатысты. Пацевич Қазақстанның ежелгі тұрғындарының шаруашылығы мен тұрмысын, архитектурасын, топографиясын, құрылыс ісін қамтыған 50-ге тарта еңбек жазды. 2-дүниежүзілік соғысы жылдарында Айша бибі мен Бабажы Қатын кесенелерін (мавзолей) бұзып, кірпішінен монша салуға әрекеттенген әскери қызметкерлерге тойтарыс беріп, Пацевич көне сәулет өнері ескерткіштерін аман алып қалуда азаматтық ерлік жасады. Ескерткіштерді талқандап, жойып жібермек болғандардың – кірпішті бұзып алуға рұқсат еткен жергілікті басшылардың және әскерилердің қылмысты әрекеттері жөнінде Жамбыл облысы партия комитетінің 1-хатшысына, басқа да жоғары құзырлы органдарға дер кезінде хабарлап, олардың назарын аударды.
## Кесенелер
Пацевичтің өз кәсібіне шындап берілгендігінің, оның азаматтық ерлігінің арқасында Тараз өңіріндегі тарихи сәулет өнерінің 11 – 12 ғасырлардағы тамаша ескерткіштері – Айша бибі мен Бабажы Қатын кесенелері біздің заманымызға осылай аман-есен жетіп отыр. Пацевич Тектұрмас кесенесі қирамай тұрғандағы бейнесін қалпына келтіруде, сондай-ақ Тараздағы зорастризм тарихын зерттеуде көп еңбек сіңірді. 
## Сілтемелер
* Археология
* Кесене
* Архитектура
## Дереккөздер


Санат:Ғалымдар
Ақтас кенттік әкімдігі (Ұлытау облысы)

**Ақтас кенттік әкімдігі** – Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы  әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақтас кенті, Пионер ауылы кіреді. Орталығы – Ақтас кенті.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 259 адамды (133 ер адам және 126 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы ауылдық округтері
Бекет батыр (жыр)

**Бекет батыр** – тарихи жыр. Қазақ халқының отаршылдық қысымға қарсы көтерілісі (1855–1858) жырланған.

Бұл жыр, әсіресе, Ақтөбе, Арал, Қазалы өңірінде және қарақалпақ халқының арасында кең тараған. Ғылымға әзірше 7 нұсқасы белгілі. Соның 2-уі Қазан төңкерісіне дейін баспа бетін көрген: (И.В.Аничков «Памятники киргизского народного творчества. Киргизская былина о героях Иръназаре и Бекете» (Қазан, 1896, көл. 68 жол; Ә.Диваев «Бекет батыр» Қазан, 1897, көл. 600 жолдай). Аничков жариялаған нұсқаның жолма-жол аудармасын Т.Шоханова, әдеби өңдеуін А.Никольская жасап, оны тарихи поэма деп бағалаған.
Қазақстан ғылым академиясының Орталық ғылыми кітапханасы қорына халық мұрасын жинаушы М.Құсниұлы 1941 жылы 190 жолдай көлемде толғау түріндегі нұсқаны тапсырған. 1936] жылы тапсырылған нұсқаның (көл. 300 жолдай) мазмұны мен оқиға желісі Аничков жариялаған нұсқаға ұқсас. Ал сол жылы А.Мыңбайұлы тапсырған нұсқа 350 жолдай, бұл алдыңғылардан едәуір өзгеше. Мұның шығарушысы мен жеткізушісі белгісіз. «Бекет батыр» кей ретте «Ерназар-Бекет» болып та кездеседі. «Бекет батыр» тарихи жыр аталғанмен, фольклорлық шығарманың синкреттілігін бойына сіңірген. Онда лиро-эпостың, балладаның, лирикалық және тұрмыс-салт өлеңдерінің нышандары да ұшырасады. Фольклорлық туынды үшін жыршылардың батырлар жырына еліктеушілік ықпалы қайшылық тудырмайды. 1942 жылы М.Әуезов осы жыр желісі негізінде 4 актілі драма жазды. Әуезовтің  «Әдебиет тарихы» атты еңбегінде «Бекет батыр» жырының қысқаша мазмұнын баяндап, мән-маңызына тоқталған. Онда ол жырды туғызған қалың елдің наразылығы, қазақтан сайланған ханның аярлығы мен зұлымдығы, елге келтірген ауыртпалығы көтірілістің шығуына себеп болғанын жазады. Жыршы тарихи оқиғаны тақырып етіп алғанмен, Бекет жайын қиялына ерік беріп, еркіндікпен әңгімелеген дейді зерттеуші.

Бекетті тарихи өлеңнің қаһарманына қосатын себеп: қылышынан қан тамған ұлықты өлтіріп, қазақ елінің патша үкіметіне қарсылығын үлкен іспен көрсетуі. Сондықтан Бекеттің даңқы қазақ даласына көп жайылып, ертегіге ұқсас әңгіме болған деп ой түйеді жазушы.

## Дереккөздер

Санат:Тарихи жырлар
Санат:Қазақ жырлары
Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстар
Дефлятор

**Дефлятор** (ағылш. deplator) – белгілі бір (базистік) кезеңде бағадағы құндық көрсеткіштерді қайта есептеу кезінде пайдаланылатын баға индексі. Баға деңгейі өзгеруінің әсерін жою‚ жиынтық-экономикалық құндық көрсеткіштердің‚ мыс.‚ жалпы ұлттық өнімнің‚ күрделі жұмсалымның‚ ұлттық табыстың‚ т.б. нақты көлемінің серпінін анықтауға арналады. Барлық дайын тауарлар мен қызметтер бағасының индексі жалпы ұлттық өнім дефляторы болып табылады. Дефлятор алдыңғы кезеңнің бағасы сақталғанда‚ өндірістің ағымдағы көлемінің құны қанша тұратынын анықтауға мүмкіндік береді‚ сөйтіп нақты және атаулы жалпы ұлттық өнім арасындағы байланысты анықтайды (олардың арасалмағымен анықталады). 

## Дереккөздер
 

.

Санат:Экономика
Қанай ауылдық округі

**Қанай ауылдық округі** – Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қанай, Дәнелікөл ауылдары кіреді. Орталығы – Қанай ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 599 адамды (306 ер адам және 293 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Бөрлі ауданы ауылдық округтері
Өтенай ауылдық округі

**Өтенай ауылдық округі** — Жетісу облысы Талдықорған қалалық әкімдігіне қарасты әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Еңбек, Мойнақ, Өтенай, Пригородное, Ынтымақ ауылдары кіреді. Орталығы – Өтенай ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Талдықорған қалалық әкімдігі ауылдық округтері
Тастемір

**Тастемір**, Баш-Темір оғлан, Таш-Темір (т.-ө. ж. б.) – Қырым ханы (1395). 

Ататегі: Тұқа-Темір – Урунг-Темір. (Өз-Темір) – Сарыша (Саричи) – Күншек (Кішік) – Түлен-Темір – Дәруіш хан – Жанса (Хабине, Женте). Тастемірдің Гияс әд-Дин, Жамал әд-Дин, Әлібек, Дәулетберді есімді ұлдары болған. Тастемір Тоқтамыс әскерінің оң қанатын басқарды. 1395 ж. 15 сәуірде Әмір Темірден Терек өзені бойында жеңілген Тоқтамыс Литваға қашқанда Тастемір Бек-Ярык-оғлан, Ақтау секілді өзге қолбасшылармен бірге Днепр өзенінің төменгі ағысы бойына қарай шегінді. Тоқтамыстың қашып кетуіне орай өзге қолбасшылардың қолдауымен Тастемір хан болып жарияланды. Көп ұзамай Әмір Темір Днепр өзені бойындағы Манкерман деген жерде Тастемірдің әскеріне соққы беріп, оны талқандады. Осы соққыдан кейін қолбасшы Ақтау Византияға қашты. Бек-Ярык-оғланның Донға қарай шегінген әскерін Әмір Темір талқандады. Тастемір Қырымға өтіп, Әмір Темірдің билігін мойындаудан бас тартты. Оның сонда өзінің атынан теңге соқтырғаны жайлы мәліметтер бар.

## Дереккөздер


Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Санат:Қырым хандары