Ұрыс хан

**Ұрыс хан** (اوروس خان;‎ 1377 жылы қайтыс болған, **Мұхаммед Ұрыс, Орыс, Арыс, Ұрұс, Орыс хан** деп те аталады) - 1368 жылдан Алтын Орданың сол қанатының ханы, 1372-1374 және 1375 жылдан Алтын Орда ханы. Ол шығыс Дешті Қыпшақты өз билігіне біріктіре алды.

Кейбір деректерде, ол Тоқатемір әулетінен шыққан делінеді, яғни – Жошының он үшінші ұлы Тоқа Темірдің ұрпағы, өзге деректерде Жошының бірінші ұлы Орда Еженнің ұрпағы деп аталады. Ұрыс ханның немерелері Барақ пен Болат бытыраңқы ұлыстарды біріктіріп, Алтын Орданы қалпына келтіруге тырысты, бірақ жеңіліске ұшырады. Олардың ұлдары Керей мен Жәнібек Алтын Орда тайпаларының бір бөлігін біріктіріп, Қазақ хандығын құрды. Қазақ хандығын көптеген көршілес елдер «Ұрыс Жұрты» деп атаған. Тарихшы Радик Темірғалиевтің пікірінше қазақ аңыздарында айтылатын Алаша хан дәл осы Ұрыс хан болуы әбден мүмкін. Керей мен Жәнібек өздерін жаңа хандық құрушы деп санамаған. Олар өздерін аталары Ұрыс ханның мемлекетін қалпына келтірушілер деп санаған. Жалпы Қазақ хандығы деген атау тек Қасым ханның тұсында қолданыла бастаған. Бұл атауды Мұхаммед Шайбани Ұрыс тұқымдарын кемсіту үшін қолданған. Өйткені қазақлықпен көбіне елінен, жұртынан айырылып жеңіліс тапқан төрелер айналысатын. Қазақлықты бастапқы кезде Шыңғыс хан да, Ұрыс хан да, Керей мен Жәнібек, Мұхаммед Шайбани де жасаған.

## Шығу тегі
Ұрыс ханның шыққан тегіне қатысты бірнеше дерек бар. Олардағы деректерде бір-бірінен өзгешелік бар. Кейбір деректерге қарағанда, ол Шыңғыс ханның тұңғышы Жошының он үшінші ұлы Тоқа Темірдің ұрпағы болған. Өзге деректерде, ол Жошының тұңғыш ұлы Орда Еженнің (Орда) ұрпағы.

Әр дереккөзде Ұрыс ханның бабаларының шежірелері әртүрлі көрсетілген. 
Дереккөздердің бірінші тобына мыналар жатады:
*«Муизз әл-ансаб». 829 (1426) жылы Темірид Шахрухтың тапсырмасы бойынша белгісіз автор құрастырған. Онда мынадай шежіре бар: Тоқа Темір - Ұрұңташ - Ашық - Бақтук - Темір-Қожа - Бадақ - Ұрыс хан.

*«Тауарих-и Гузида-йи Нусрат Наме» («Нусрат-наме»). 1504 жылы жазылған. Онда мынадай шежіре бар: Тоқа-Темір - Өз-Темір - Қожа - Бәдік - Ұрыс хан.
*«Шаджара-и түрік». Хиуа хандығының ханы Әбу-л-Ғазидің (1603-1664) еңбегі. Онда мынадай шежіре бар: Тұқай-Темір - Өз-Темір - Қожа - Бадақұл - Ұрыс хан.
*«Шыңғыс-нама». 1550 жылы жазылған Өтеміс-қажының трактаты.
*«Бахр әл-асрар». Тарихшы Махмұд ибн Уәлидің 1634-1640 жылдары жазылған еңбегі.

Дереккөздердің екінші тобына мыналар жатады:
*«Мунтпаһаб ат-таварих-и Муини», немесе «Ескендір Анонимі». 1413/1414 жылы Муин ад-Дин Натанзи жазған. Онда мынадай шежіре бар: Орда – Құлы – Тұмақан – Ноғай – Сасы Бұқа – Ерзен – Шымтай – Ұрыс хан.
*«Нусах-и жаханара». 1564 - 1565 жылдары жазылған әл-Ғаффари еңбегі. Онда мынадай шежіре бар: Орда – Құлы – Нұқай – Сасы-Бұқа – Ерзен – Шымтай – Ұрыс хан.
*«Тарих-и Хайдари». 1611-1619 жылдар аралығында Хайдар ибн Али Хусайни Рази жазған еңбек. Онда мынадай шежіре бар: Орда – Құлы – Бұқай – Сасы-Бұқа – Идерең – Жижай – Ұрыс хан.
*«Джами ад-дувал». 17 ғасырдағы Османлы тарихшысы Мунаджим Башидің еңбегі.
Бірқатар заманауи тарихшылар Ұрысты Тоқа Темірдің ұрпағы деп есептейді және Муизз әл-ансаб келтірген шежіре деректері дұрыс деп тұжырымдайды, алайда өзге тарихшылар Ұрысты Шымтайдың ұлы деп санайды.

## Сығанақ ханы
1361 жылы Шымтай хан қайтыс болғаннан кейін, Алтын Орданың Шығыс бөлігінде өзара күрес басталып, одан Шымтайдың ұлы Ұрыс жеңіп шығып, 1368 жылы Сығанақта хан болып отырды. Осылайша шығыс Дешті Қыпшақты біріктірді. Бұйрыққа бағынбаған Маңғыстау ұлысының билеушісі Түй Қожаны өлтірді, нәтижесінде Түй Қожаның ұлы Тоқтамыс оның басты қарсыластарының біріне айналды.

Ұрыс хан Сығанақта таққа үміткерлердің пайда болуын болдырмау үшін Тоқа Темір әулетінің қалған бөлігінің барлығын дерлік қырып салды. Ақсүйектердің қолдауымен ол өз билігін нығайта түсті. Өзін егемен билеуші деп жариялап, өз атынан теңгелер соқтыра бастады.

## Алтын Орда ханы
Бұл кезеңде Алтын Ордада өзара қақтығыстар белең алды. Осыны пайдалануды ұйғарып, Ұрыс Төменгі Еділ бойын өз иелігіне қосуға тырысты. Кейін Алтын Орда тағын алу үшін Мамай мен оның қолбасшыларына қарсы күреске өзі араласты.

Ақсүйектерге арқа сүйеген Ұрыс хан 1372 жылы Сарай қаласына жорық жасап, оны басып алғаннан кейін Алтын Орданың ханы болды. 1370 жылдардың ортасында Қажы-Тарханды (қазіргі Астрахань) алды.

1374 жылы Ұрыс хан шығыста жүргенде, Сарай-Беркедегі хан атағынан айырылды. Оның орнына Шеркес хан болды. Ұрыс хан Сарай-Беркеге қайтып оралғанда, Мамайдың қолбасы Бұлақ хан сол жерде билеп тұрған еді. 1375 жылы маусымда Ұрыс хан Сарай қаласын басып алып, қайтадан Алтын Орда ханы болды. Алайда, Бұлақ хан көп ұзамай Сарай-Беркені қайтарып алып, Ұрыс ханды Сығанаққа шегіндірді.

Тоқтамыс Әмір Темірдің қалың әскерімен әкесінің кегін алу үшін Ақ Ордаға жорыққа шықты. Тоқтамыстың Сауран қаласына жақындағаны туралы хабарды алған Ұрыс хан оған қарсы екінші ұлы Құтлық Бұқа бастаған Алтын Орда әскерін жібереді. 1376 жылы Сауран маңында қанды шайқас болды. Бұл шайқаста Құтлұқ-Бұғаның өзі қаза тапты, бірақ оның жауынгерлері жау әскерін талқандады. Тоқтамыс Самарқанға шегінуге мәжбүр болды.

Әмір Темір Тоқтамысқа қосымша әскер тапсырып, оны тағы да Сауранға жорыққа аттандырды. Бұл жолы Ұрыс хан үлкен ұлы Тоқтақияны қаланы қорғауға жібереді. Тоқтамыс шайқаста тағы жеңіліп, майдан даласынан қашады.

1377 жылы Темірлан Ұрыс ханға қарсы шайқасқа шықты, бірақ олардың арасындағы қарулы қақтығыс Ұрыс ханның күтпеген жерден қайтыс болуына байланысты болмады. Шыңғыснаманың жазуынша, оны шайқаста Тоқтамыстың ұлы Жалал ад-Дин өлтірген.

## Ұрыс хан мен Алаша хан
Кейбір қазақ тарихшылары, атап айтқанда, Радик Темірғалиев Ұрыс хан мен Алаша ханды бір тұлға деп көрсетеді  . Қазақ хандары дәстүр бойынша Ұрыс ханнан шыққанын білдірді. Ұрыс ханның Тоқтақия ұлы Керей ханнан шыққан шөбересі Ұрыс ханның тағы бір ұрпағы Қойрышақ ханның шөбересі және оның немересі Барақ ханның ұлы Жәнібек хан лақап аты Әбу Саидпен бірге Қазақ хандығының негізін қалаушылар болды.

## Ұлдары
*Құтлұғ Бұға
*Тоқтақия
*Темір Мәлік
*Құйыршық

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз

Санат:Алтын Орда хандары
Санат:Тұлғалар
Санат:Орда Ежен әулеті
Санат:Ақ Орда хандары
Санат:Тоқа Темір әулеті