open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Абака

**Абака** (грекше: тақта) — асхана ыдыстарын орналастыруға арналған тақта. Тақтада диаметрі әр түрлі тесіктер жасалынады. Осы тесіктерге қазан тәріздес ыдыстар орналастырылады. Кейін бұл атпен тақта астындағы жәшікті атай бастады. Бүгінде асболмеге қойылатын тақтаны осылай атайды.

**Абака** - арқалық жабындының салмағын көтеріп тұратын тіреуіш бағананың үстіндегі тақта, қабактас.

**Абака** ( грекше - авах — стол, есеп тақтасы)— колонна капителінің жоғары бөлігі, әдетте, архитрав (арқалық — мәтке) сүйенетін тік бұрышты тас тақта.

## Дереккөздер


Санат:Айрық беттер
Авиация қарқыны

**Авиация қарқыны**  — бір күн ішінде ұрыс міндеттерін орындау үшін ұшатын ұшақтардың, авиациялық бөлімдер мен құрамалардың саны. Авиация қарқыны қойылған ұрыс міндеттеріне, экипаждардың ұрыс құрамын ұшуға дайындауға қажетті уақытына, материалдык қамтылуы мен аэродром кызметіне, базалау жағдайына, метеорологиялық жағдайға, жыл мен тәулік мезгіліне, сондай-ақ ұшақтар құрамының мүмкіндіктеріне байланысты болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Найзабек Сарғұлов

**Найзабек Сарғұлов** (1890 – 1969) – еңбек ардагері, жылқышы. Елтай, 1-Май ұжымшарында жылқы бағып, соғыс жылдарында тылдағы еңбекті ұйымдастыруда зор еңбек еткен. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған (1946).
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мұздықтық бедер

**Мұздықтық бедер**, гляциалдық бедер — жамылғы және тау мұздықтарының мұздық суларымен бірлескен әрекеттерінің нәтижесінде пайда болған жер бедерінің пішіні. Оны экзарациялық (жазықтарда — байырғы тау жыныстарындағы пайда болған "қоймаңдайлар", "бүй- ра" жартастар, таудағы — трогтар, карлар, ригельдер), мұздықтық-аккумуляциялық (мореналық жазықтар, төбелер, қырқалар және флювиогляциалдық террасалар және т.б.) пішіндер деп бөледі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Көшіргіш

**Көшіргіш**  (Копир) () — көшіргіш құрылғының өнделетін тетіктің пішініне сөйкес пішіні бар тетігі.
thumb|Көшіргіш құрылғы
**Көшіргіш құрылғы** (Устройство копировальное) — құралдың күрделі қозғалысын өнделетін бетгің берілген пішініне сәйкес қамтамасыз ете отырып, білдек берістерінің біреуін көшіргіштен жүргізуге мүмкіндік беретін айлабұйым. 

## Тағы караныз:

* Көшірмелеу

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Қомшабай Қойсарин

**Қомшабай Қойсарин** (*[[1951]] жылы туған, [[Маңғыстау ауданы]],[[Тұщықұдық ауылы]]– [[2005]]*) – инженер,  әкімшілік қызметкері. 
*ҚазПТИ-ді *(қазіргі ҚазҰТУ*) бітірген (1974). 
*Еңбек жолын *«Маңғышлақмұнайгазбарлау»* кешенді экспедициясында бұрғылаушының көмекшісі қызметінен бастаған. 
*1977 – 1978 жылдары Талдықорғандағы ПМК-1 мекемесінде бөлім бастығы, бастықтың орынбасары
*1978 – 1994 жылдары Қызылтұран ұлутас карьерінде аға мастер, цех бастығы, Шетпе шаруашылық есептегі кәсіпорынның директоры, *«Парасат»* ЖШС директоры,аудандық азаматтық қорғаныс штабының бастығы
*1996 – 2003 жылдары аудан әкімі аппаратының төтенше жағдайлар жөніндегі бөлім меңгерушісі
*2003 – 2006 жылдары аудан әкімі аппаратының басшысы қызметтерін атқарған. 
*ҚР Президентінің алғыс хатымен марапатталған (2001).
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1951 жылы туғандар
Айналып өту

**Айналып өту** - майданда шабуылға шыққан бөлімдер мен бөлімшелердің өзара бірлесе тактикалық қимыл жасай отырып, қарсыластың екі қапталы мен тылына шабуыл ұйымдастырып, оны орағытып өтуі. Қарсыластың күшін батыл орағытып өту оны өз қорғанысын қайта кұруға мәжбүр етеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Мұздықтық желдер

**Мұздықтық желдер** - көптеген үлкен тау мұздықтарының үстімен және мұздықтың жылжыған бағыты бойынша төмен құлдилай соғатын желдер. Мұздық бетіндегі ауаның суынуынан пайда болады да, ондаған, кейде жүздеген метрлік ауа қабатын қамтиды. Антарктида мен Гренландия мұздықтарының теңіз жағалауларына таяу жерлерде мұздықтық желдер өте күшті соғады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Мейірбике медициналық колледжі

**«Мейірбике» медициналық колледжі** - Маңғыстау облысы Ақтау қаласында орналасқан арнаулы орта білімді медициналық қызметкерлерді дайындайтын білім беру орындарының бірі.

«Мейірбике» колледжі Қазақстан Республикасының « Білім беру заңына» сәйкес арнайы кәсіптік білім беру бағдарламасын жүзеге асырады.

Білім беру құқығы АБ сериялы № 0032374  21.10.2009 ж берілген мемлекеттік лицензия негізінде жүзеге асырылады.

## Тарихы
Оның іргетасы 1976 жылы Гурьев медицина училищесінің Шевченко қаласындағы филиалы болып қаланды. Бұл филиал медбике мамандарын дайындап, бірінші маман түлектерін 1978 жыл шығарды.

1992 жылы Облыстық медицина училищесінің Ақтау филиалы болып аталды.

1997 жылы осы аталған мемлекеттік оқу орындарының ізімен жеке меншік «Мейірбике» колледжі ашылды.

## Материалдық-техникалық база

## Колледждің мамандар потенциалы

Колледжде ғылыми-педагогикалық және шығармашылық жұмысқа мүмкіншіліктері бар және бәсекеге қабілетті мамандар дайындаудың сапасын көтеретін жоғары білікті мамандар жеткілікті.
Колледжде 65 оқытушы жұмыс жасайды: басшылық құрам - 4, оқытушылар құрамы – 60.  Штаттағы оқытушылар бөлігі - 45 (70,3%), штаттан тыс оқытушылар - 19 (29,6%)
«ҚР Денсаулық сақтау ісінің үздігі» - 1оқытушы,ғылым кандидаттары -3 (6,6%).

## Оқу кабинеттерінің оқу –техникалық құралдармен жабдықталуы

Колледждің материалдық-техникалық жағдайы медицина мамандарын қазіргі талаптарға сай дайындауға  жан-жақты мүмкіндіктер жасалған. Оқу – әдістемелік, ақпараттық және техникалық  құралдармен  толықтай жабдықталған  2 компьютерлік  кабинет  бар. Компьютерлік техника саны -50. Колледжімізде 11 оқу кабинеті интернет желісіне қосылған.
Электронды оқу бағдарламасымен бағытталған оқулықтар жасақталуда және сатып алынуда.  4 оқу  кабинеті интерактивті тақтамен жабдықталған.  Олар информатика, оқу залы, терапия және гигиена кабинеттерінде орналасқан. Колледжімізде  компьютерлік техникаларға қызмет көрсетуші ТОО Рем-Копир мекемесі.
Ағылшын тілінен 1 лингафондық кабинет жұмыс істейді. Кабинет 2011 жылы ашылған. Лингафондық кабинетке қызмет көрсетуші ТОО Центр Каз Лингафон мекемесі.
Барлық емтихандар мен сынақтар компьютермен жүргізіледі. Сол мақсатта арнайы тест орталығы ашылып, тест орталығы 25 компьютермен жабдықталынған. Емтихан мен сынақтар жемқорлықсыз өту мақсатында тест орталығы камерамен бақыланып. Сол мезетте студентке өзінің алған бағасын шығарады.  
 
## Мамандықтар
# 0301000 - «Емдеу ісі»,       0301013 - «Фельдшер»
# 0301000 - «Емдеу ісі»,        0301023 - «Акушер»
# 0302000 «Мейірбике ісі», 030203 3 – «Жалпы практика мейірбикесі»
# 0303000 – «Гигиена және эпидемиология», 030301 3 – «Гигиенист-эпидемиолог»
# 0304000 – «Стоматология», 0304023 – «Дантист»
# 0305000 – Лабораторлық диагностика»,  0305013- «Медициналық лаборант»
# 0306000 – «Фармация», 0306013 – «Фармацевт»
# 0307000 «Ортопедиялық стоматология», 0307013 – «Тіс технигі»

## Интернет желісінде

# http://www.meirbike.kz/
# https://instagram.com/mmk__1976
# https://vk.com/meirbike1976

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* http://www.meirbike.kz/ Арнаулы сайт

Санат:Маңғыстау облысы колледждері
Қадырбек Маяқанов

**Қадырбек Маяқанов** (1927 жылы туған, Қызылқұм ауданы, Шардара аулы) — ауыл шаруашылық маманы. Социалистік Еңбек Ері (1957). 1956 жылы әр гектардан 44,4 ц-ден өнім алып, рекорд жасады. Ленин орденімен марапатгалған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Тұржан Сариев

**Тұржан Сариев** (1929 жылы туған, Қарақия ауданы, Құрық ауылы) – диханшы, Социалистік Еңбек Ері (1978). Алғашқы еңбек жолын мақташы болудан бастап, колхозшы, кейіннен бригадир қызметтерін атқарған. Еңбек Қызыл Ту (1971), Ленин (1973,1978) ордендерімен марапатталған.

Байұлы тайпасы Адай руы Құнанорыс бөлімінен шыққан.
## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:1929 жылы туғандар
Артиллерия атысын басқару

**Артиллерия атысын басқару** — артиллериялық бөлімшелерді басқару шараларының бір бөлігі болып табылатын атысқа басшылық ету.

*Оған*: 
* атысты дайындау немесе оны алдын ала дайындау, 
* алға қойылған атыс міндеттерін орындау тәсілдері мен құралдарын айқындау (ұрысқа тартылатын бөлімшелердің санын, оқ-дәрі шығынын, атыс тәртібін белгілеу), 
* артиллерия бөлімшелеріне атыс міндеттерін қою,
* оны орындауға бақылау жасау кіреді.

Артиллерия атысын басқару әдетте, бақылау пункттерінен жүргізіледі. Онда артиллерия бөлімшесінің командирінен басқа да бөлімше командирлері, барлаушы-бақылаушылар, есептеушілер мен байланысшылар болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ұлттық саябақтар

**Ұлттық саябақтар** елімізде қорғалатын ландшафтылардың жаңа түрі. Олар әлі де толық өріс алып, дами қойған жоқ. Мұның қорықтардан айырмашылығы - туристер мен тынығушылардың кіріп көруіне рұқсат етіледі. Бірақ олардан табиғатты қорғау ретін сақтау талап етіледі.
Қазақстанда **5 саябақ** ұйымдастырылған. Еліміздегі алғашқы саябақ -

## Баянауыл ұлттық саябағы
Ол 1985 жылы Павлодар облысындағы Баянауыл орман шаруашылығьінын негізінде құрылған, ауданы 50,7 мың гектар. Саябақ аумағына енетін таулы-орманды ландшафтылары тамаша табиғат ерекшеліктерімен көзге түседі. Қарағай, қайың ормандары өскен, гранитті, үгіліп мүжілген Баянауыл таулары Сарыарқаның шөлейтті жазықтарында орналасқан. Мұнда **құстардың 54 түрі, сүтқоректілердің 54, балықтың 8, өсімдіктің 438 түрі бар**.** Биік жері** - Ақбеттауы, биіктігі **1026 метр**. Табиғатының қолайлы жағдайына байланысты Баянауыл тауларын **«шөлді даладағы таулы-орманды шұрат»** деп атайды. Бұл аймақ жаппай демалыс пен туризмнің дамыған жері. Мұнда көптеген демалыс үйлері, емдеу мекемелер, туристік базалар орналасқан. Саябақта ұзақ уақыт үгілу әрекетінен қайталанбас жартас, шоқылар қалыптасқан. Олар сыртқы түріне орай «Жалмауыз кемпір», «Найзатас», «Тас және Ат басы» т.б. деп аталады.

## Іле Алатауы саябағы
1996 жылы ұйымдастырылған. Ауданы **199,7 мың гектар**. Іле Алатауының солтүстік беткейінде Түрген шатқалынан бастап, батыста Қаскелең асуына дейінгі ерекше ландшафтыларды қорғау және демалыс, тынығу мақсатында пайдаланылады. Мұнда қорғауға **аңның 43 түрі, құстың 138 түрі, балықтың 8 түрі, өсімдіктің 1282 түрі** алынды.

## Қарқаралы саябағы
**1998** жылы кұрылған. Ауданы **90,3 мың гектар**. Қарағанды облысындағы Қарқаралы ауданында орналасқан. Қарқаралы және Кент тау жүйелерін қамтиды. Осында әйгілі Шайтанкөл орналасқан. Мұнда **аңның 39 түрі, қүстың 55 түрі, балықтың 11 түрі, өсімдіктің 68 түрі** қорғалады.

## Алтынемел табиғи саябағы
1996 жылы Алматы облысының Кербұлақ, Панфилов аудандары жерінде орналасқан. Ауданы **161,1 мың** гектар. Алтынемел тауын қамтиды. Мұнда аңның 6 түрі (таутеке, қарақұйрық, құлан, қызыл қасқыр және т.б. ), сонымен бірге **құстың 231 түрі, балықтың 30, өсімдіктің 1800 түрі** қорғауға алынған.

## Көкшетау саябағы
Ол 1996 жылы ұйымдастырылған. Ауданы **182,1 мың** гектар. Мұнда **аңның 305 түрі, қүстың 223, балықтың 22 түрі, өсімдіктің 800 түрі** қорғауға алынған.
## Дереккөздер


Санат:География
Абалоне

thumb|Абалоне
**Абалоне** — кептірілген немесе консервіленген түрінде аспаздықта пайдаланатын моллюскілер (қытай аспаздығы).
## Дереккөздер


Санат:Ұлулар‎
Санат:Қытай асханасы
Атыс түбегі

**Атыс түбегі** (Огневой мешок) алғы шеп алдындағы немесе корғаныс тереңдігіндегі жер бөлігі. Мұнда шабуылдаушы карсыласқа барынша көп шығын келтіру мақсатында капталдан және маңдайшептен бөлімшенің (бөлімнің) атыс құралдарының барлығынан немесе басым бәлігінен жоғары жиіліктегі атыс дайындалады. Атыс жүйесін ұйымдастыру кезінде құрылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тамшалы

**Тамшалы**, Тамшылы – Түпқараған ауданында орналасқан табиғи су көзі. Форт-Шевченко қаласынан солтүстікке қарай 35 км-дей жерде. Тамшалы – кәдімгі киіз үйге ұқсас дөңгелек кеуек үңгір. Айырмасы тек шаңырағы, уығының иінінен жоғарғы жағы жоқ. Кереге басы дерлік деңгейден кей жерінде тас қабырға шып-шып терлеп, кей жерлерінде себезгілеп, мұздай әрі мөлдір тамшы бүркіп тұрады. Үңгір табанында шағын көлшік пайда болған. Осыған орай Тамшалы аталып, ол ертеден төңірегіндегі елдің ауыз су көзіне айналған; ал көл арнасынан артылып аққан су бөгеліп, суармалы егіншілікке пайдаланылып келген. Тамшалының ерте заманнан елді мекен болғандығын сай бойында сыңсып өсіп тұрған тұт ағаштары айғақтайды. Соған қарағанда оған бағзы замандарда Ұлы Жібек жолының бір тармағы келіп жатқан секілді. Қыр басында ерте дәуір ескерткіштері (молалар) сақталған. Тамшалы – мәдени демалыс аймағы. Сай аяғында 20 ғасырдың 50-жылдарының бас кезінде таратылған балықшы ұжымшары үйлерінің қирандысы сақталған.

## Атаудың сөзжасамдық сипаты
Атау тамшы (зат есім) + лы (бір нәрсенің бар екенін білдіретін жұрнақ) туынды сын есім жасайтын жұрнағының қосылуы арқылы жасалған.

## Дереккөздер

Санат:Түпқараған ауданы географиясы
Мұздықтық кезең

**Мұздықтық кезең** - жердің геологиялық тарихындағы ұзаққа созылған уақыт кезеңі. Климаттың жалпы суыну аясында өте суық уақыт аралықтары - мұздық дәуірлері мен жылы климатты уақыт аралықтары бірнеше рет қайталанған. Жер тарихында мұздықтық кезең біркелкі тараған жоқ. Олар 4 ірі мұздықтық эралар, яғни гляциэралар құрды. Әркайсысының ұзақтығы ондаған млн жылдан 200 млн жылға дейін созылды жоне бірнеше мұздықтық, мұздық аралық кезеңдерді (2-3) қамтыды.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Авиация қаруы

**  Авиация қаруы **  — әскери ұшақтарға және басқа ұшатын аппараттарға кондырылатын, қарсылас нысанасын жоятын қару мен оларды қозғалысқа келтіретін құрал-жабдықтар. Авиация қаруына ұшаққа орнатылатын қарулардың барлық түрлері, олардың қондырғылары, бомба тастайтын құрал мен атыс қаруының көздеуші жабдықтары, қару-жарақ жүйесінің борттағы есептеуіш тетіктері, оқ-дәрілер, арнаулы жүктерді орналастыратын және түсіретін құралдар, т.б. жатады. Авиация қаруы ракета, зеңбірек, пулемет, бомбалаушы және арнаулы қару түрлеріне бөлінеді. Оған: а) зеңбірек-пулемет қарулары — калибрі 7,62 мм-ден 15 мм-ге дейінгі пулеметтер, 20 мм және одан да үлкен калибрлі зеңбіректер, тиісті кондырғылар мен оқ-дәрілер; ә) бомбалаушы қаруға түрлі мақсатта қолданылатын авиациялық бомбалар, торпедалар, миналар, оларды көтеретін және тастайтын құралдар кіреді; б) ракета қаруына басқарылатын және басқарылмайтын ракеталар — осы заманғы ұшақтардың негізгі қаруы — жатады. Басқарылатын снарядтар мен осы заманғы авиация қаруы — механикалық, радиотехникалық, электрондық, оптикалық аспаптар мен тетіктердің күрделі жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Мұздықтық кешен

**Мұздықтық кешен** - 1) гляңиологиялық процестердің үздіксіздігімен байланысты әр түрлі морфологиялық типтегі мұздықтардан тұратын тұтас мұздықтық дене. Мұздықтық кешенді материктік, аралдық, таулық-жамылғылық, тау жоталарьщың және конустық төбелердің мұздықтық кешен  деп бөледі; 2) мұздықтың соңғы бөлігіндс түзілген мұздық шөгінділері мен бедердің мұздықтык пішіндерінің белгілі бір зандылықпен орналасқан жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Айналып өтуші жасақ

**Айналып өтуші жасақ** — қарсыласқа тылынан соққы беру, оның орналасқан жеріндегі маңызды объектілерді басып алу және ұстап тұру мақсатында қарсыласты айналып өтуге бағытталған бөлімше немесе бөлім. Таудағы, шөл даладағы, орманды-батпақты жерлер мен солтүстік аудандардағы шабуыл кезінде, кейде дағдылы жағдайда ұрыс тәртібінің элементі болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Өтесбай Қойтанов

**Өтесбай Қойтанов** (*[[1932]] жылы туған, [[Маңғыстау ауданы]],[[Тұщыбек|Тұщыбек ауылы]]* ) – еңбек ардагері, шопан. 
*14 жасынан еңбекке араласып, алғашқы еңбек жолын құдықшы болып бастаған. 
*1961 жылдан жылқышы, 1969 жылдан бас шопан. Қойтанов қой баққан кезінде әр жүз аналықтан *170 – 172-ден төл алып*, облысының социалистік жарыстағы үздік көрсеткіштері үшін Маңғыстау облысының *«Чемпион шопаны»* атағы берілді (1981). 
*Бүкілодақтық Кәсіподақтар съезіне делегат болып қатысқан. 
*Еңбек Қызыл Ту ордені (1982), *«[[Еңбектегі ерлігі үшін медаль|Еңбектегі ерлігі үшін]]<nowiki/>»* медалі (1973), Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен, КСРО халық шаруашылығын өркендетудегі жетістіктері үшін КСРО ХШЖК-нің күміс медалімен марапатталған (1987).
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Нұрым Мейіров

**Нұрым Мейіров** (1935, Маңғыстау ауданы Үштаған ауылы – 2004) – ауыл шаруашылығы саласының маманы. Арнаулы орта білімі бар. 1951 жылы еңбек жолын Ленин атындағы ұжымшарда жылқышы болып бастаған. Кейіннен ауыл шаруашылығының әр түрлі саласында жұмыс жасады. 1967 жылы 6-сайланған Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты, Ақтөбе аудандық кеңесінің төрағасы болды. Ленин орденімен марапатталған (1966).
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Мұздықтық климат

**Мұздықтық климат** - мұздықың сақталуына қолайлы климат типі. Мұздықтық климат ауа температурасының төмен, қатты жауын-шашын мөлшерінің айтарлықтай мол болуымен сипатталады. Бірақ жауын-шашын мөлшері неғүрлым көп болса, ауа температурасы соғұрлым жоғары болады. Мұздықтық климатқа ауаның ылғалдылығы, бұлттылықтың көп болуы, жел бағытының тұрақтылығы тән. Мұздықтық климатты теңіздік және континенттік деп боледі. Мұздықтық климаттың өтпелі типі мен экстраконтипепттік типі де бар. Олар еруден булану басым болатын мұздықтардың қоректену атыраптарына тән.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Еселегіш құрылғы

thumb|Көшіргіш құрылғы
**Еселегіш құрылғы** — құралдың күрделі қозғалысын өнделетін беттің берілген пішініне сәйкес қамтамасыз ете отырып, білдек берістерінің біреуін көшіргіштен жүргізуге мүмкіндік беретін құрылғы. 
* Еселеу — еселегіш құрылғының немесе қадағалау жүйесінің көмегімен тетіктің берілген пішінін білдекте жасау.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Қази Қойтанов

**Қази Қойтанов** (*[[1953]], [[Маңғыстау ауданы]],[[Таушық ауылы]]– [[2007]]*) – жоғары санатты дәрігер-невропатолог. 
*Ақтөбе  мемлекеттік медицина институтын (*қазіргі Батыс Қазақстан медицина академиясы*) бітірген (1977). 
*Алматы, Мәскеу қалаларында білім жетілдіру курстарынан өткен. 
*1978 – 1998 жылдары Маңғыстау ауданы ауруханасында дәрігер, бөлім меңгерушісі
*1998 – 2007 жылдары облыстық аурухананың неврология бөлімінде дәрігер, бөлім меңгерушісі, облыстық денсаулық сақтау департаментінің бас невропатологы болған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Тіскесу

**Тіскесу** (Зубонарезание по методу копирования) — тісті доңғалақтарды аспаппен кесу, аспаптың кесу бөлігінің пішіні тісті доңғалақтың пішініне сәйкес болуы қажет.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Күзембай Ерғалиев

**Күзембай Ерғалиев** (1957 жылы туған, Түпқараған ауданы Ақшұқыр ауылы) – зооинженер, ғалым, ауыл шаруашылық ғылымдарының кандидаты (1988). Алматы зоотехниалық-малдәрігерлік институтын (қазіргі Қазақ ҰАУ) бітірген (1980). 1980 жылдан Оңтуған Қазақстан обылысы ғылыми-зертуған институтында аға лаборант, 1989 жылдан Маңғыстау облысы тәжірибе ст-нда директор, 1999 жылдан Ауыл шаруашылық министрлігінің обылысы аймақтық басқармасында бас инспектор.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Авиация салалары

**  Авиация салалары **— әскери-әуе күштерінің құрамдас
бөліктері: бомбалаушы, жойғыш-бомбалаушы, жойғыш, барлаушы, байланыс және  санитариялық авиациялар. Әрбір авиация салаларының бөлімшелерінің, бөлімдері мен құрамаларының ұйымдасу (құрылымдық) сипатына сәйкес бірыңғай материалдық бөлігі (ұшақтар) және қарулары, сондай-ақ ұрыс әрекетінің тактикасы мен тәсілдері болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Айыршек

thumb|150px
**Айыршек** - артиллериялық зеңбіректен ату кезіндегі көздеу кұрылғылары арасындағы айырмашылық. Бұл кезде бір қондырғы арқылы снарядтың нысанаға дейін жетпей түскені, ал екінші қондыргы арқылы керісінше немесе асып түскені көздеуге алынады. Алынғаннан кейін нысананы жоятын атыс жүргізуге болатын айыршек тар айыршек деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Артиллерия атысын үйлестіру

**Артиллерия атысын үйлестіру**  — артиллерия атысын қамтамасыз ету үшін топогеодезиялық мәліметтерді алуға қатысты шаралар кешені.

Ол атыс позицияларының, командалық-бақылау пункттерінің, бақылау пункттерінің, артиллериялық бақылау постыларының топогеодезиялық атысты үйлестірулерінен тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Алдаберген Сембаев

**Алдаберген Сембаев**(1939, Форт-Шевченко қаласы – 2000) – кеңес, партия қызметкері. Гурьев (қазіргі Атырау) политехникумы жанындағы курстарды, Алматы Жоғарғыары партия мектебін бітірген (1978). 1962 – 74 жылы Жаңаөзен қаласында мұнай барлау экспед-нда моторшы, инжылы-технолог, 1978 – 92 жылы Ералиев ауданы партия комитетінде нұсқаушы, төраға, «Ақшұқыр» кеңшарында партком хатшысы, директордың орынбасары, 1992 – 94 жылы  Ақшұқыр аудандық кеңесінің төрағасы, 1994 – 97 жылы Ақшұқыр ауданның әкімі, «Достық» мәдениет үйінің директоры қызметтерін атқарған. «Құрмет белгісі» орденімен, «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1939 жылы туғандар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Ізтұрған Сариев

**Ізтұрған Сариев** (1926, Атырау облысы, Жылыой ауданы, Ақкиізтоғай ауылы) – ішкі істер қызметкері, полковник. Гурьев (қазіргі Атырау) мұнай техникумын (1948), ҚазМУ-дың (қазіргі ҚазҰУ) заң факультетін бітірген (1958). 1942 – 89 ж. Ұшқан мұнай барлау экспедициясында, Ішкі істер министірінің жүйесінде жұмыс істеді. 1995 ж. ОГПУ, НКВД құжаттары негізінде полковник Мұқаш Омаровпен бірігіп жазған Адай көтерілісі туралы «Ойрандалған адай даласы» атты деректі кітабы жарық көрді. «Хан Тобанияз» деген тарихи очеркі (1995), «Үш жүздің шежіресі» (1997), «Курсанттан министрге дейін» (1998), «Қанды ойран» (2001) атты кітаптардың авторы. «КСРО Ішкі істер министірінің еңбегі сіңген қызметкері» белгісімен, бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1926 жылы туғандар
Мұздықтың жылжуы

**Мұздықтың жылжуы** - мұздық жылжуының күрт күшеюі (1—2 есе) және мұздық тілінің уатылып, жарыла отырып, ілгері (кейде бірнеше км-ге дейін) жылжуы. Лүпілдек мұздықтарға тән мұндай жылжу мұздың бүйірлік аңғарларды бөгеп тастауына, мұздықтық-бөгеттік көлдердің пайда болуы мен мұндай көлдерді жарып өтуіне байланысты өте қауіпті деп есептеледі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Кран шөміш

**Кран шөміш** (*Ковш крановый*) -кран жәрдемімен құятын жерге дейін жеткізуге арналған шөміш (сыйымдылығы 5—10 т-ға дейін болады).

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Мұздықтық цикл

**Мұздықтық цикл** - 1) мұздық шегінулерінің (мұздық минимумдарының) екі шегінің арасындағы уақыт аралығы; 2) климаттың тұрақты және жаңа тектоникалық жағдайлардың өзгермейтін жағдайларында болатын жер беті бедерінің бірізді өзгеруі кезеңдерінің жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Абес

**Абес** ( — қабық) — тағамға қолданылмайтын, аспаздар мен кондитерлер өнімдерді жылумен өңдеу кезінде пайдаланылатын қамыр.
## Дереккөздер
Боридтер

250 px|thumb

**Боридтер** — бордың өзінен гөрі электртерістігі төмен элементтермен түзетін химиялық қосылыстары. Неғұрлым көбірек қолданылатындары: диборидтер, гексаборидтер. Қатты және ыстыққа берік қорытпалардың, жоғары темп-ралық және отқа төзімді материалдардың, болаттан, шойыннан жасалған тетіктердің тозуға төзімді қаптамаларының, қуатты электрондық аспаптар катодтарының, қажақтардың құрам бөліктері ретінде қолданылады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Мұздықтың мореналанғандығы

**Мұздықтың мореналанғандығы** — мұздық абляйиясы атырабының беткі мореналардың барлық түрімен жабылу дәрежесі. Ол аэрофотосуреттегі немесе жер бетістереофотографиялық түсірімнің материалындағы мореналық жамылғы бөлікшелерін планиметрлеу арқылы анықталады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Авиация шабуыл

**  Авиация шабуылы **— әскерлер мен басқа обьектілерге ұшақтардың бомбалап соққы беруі және шабуылдау әрекеті. Берілген әрекеттерге қатысушы ұшақтар мен олардың тобының санына, сондай-ақ таңдалған обьектіге (нысанаға) әсер ету ұзақтығына қарай авиация шабуылы жеке ұшақтармен, ұшақтар тобымен және  авиацияның негізгі түрлеріндегі көп мөлшердегі құрамалардың қатысуымен топтасқан түрде жасалуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Нұржігіт Қойшыбайұлы

**Нұржігіт Қойшыбайұлы** (*[[1939]], [[Маңғыстау ауданы]],Ортаеспе ауылы– [[1981]]*) – еңбек ардагері, инженер. 
*Алматы ауылы шаруашылықинститутын (*қазіргі ҚазҰАУ*) бітірген (1962). 
*Еңбек жолын Маңғыстау ауданы Чапаев ұжымшарында механик болып бастаған. 
*1965 – 1969 жылдары 1 май, Жармыш ауылдарында инженер
*1969 жылдан Бозащы, Тұщықұдық ауылдарында инженер болды. 
*Еңбек Қызыл Ту орденімен (1971), *«В.И. Лениннің туғанына 100 жыл»* медалімен (1970) марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы тұлғалары
Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Жібек жолы (айрық)

**Елді мекендер:**

* Жібек жолы – Ақмола облысы Аршалы ауданындағы ауыл.
* Жібек жолы – Алматы облысы Қарасай ауданындағы ауыл.
* Жібек жолы – Алматы облысы Талғар ауданындағы ауыл.
* Жібек жолы – Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы ауыл.
* Жібек жолы – Түркістан облысы Жетісай ауданындағы ауыл.
* Жібек жолы – Түркістан облысы Сайрам ауданындағы ауыл.
* Жібек жолы – Түркістан облысы Сарыағаш ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**
* Жібек жолы – Алматы қаласындағы метро бекеті.
* Jibek Joly – қазақстандық телеарна.
Акваланг

**Акваланг** ( — су және  - жеңіл) — адамның су астында дем алуына арналған аркаға асатын кұрал. Дем автоматты ауа қысымын төмендететін клапанмен өңеш бойынша берілген баллондағы тығыз ауа арқылы қамтамасыз етіледі. Акваланг 40 м-ге дейін терендікке түсу үшін қолданылады.
## Тарихы
* Леонардо да Винчи қазіргі заманауи аквалангқа ұқсайтын су астында ауамен демалуға мүмкіндік беретін аппаратты жасап шығарған. Леонардоның аппаратында арнайы былғарыдан тігілген киімге ауа өтетін шланг жалғанған. Ал шлангтың екінші беткейі судың бетіне шығып тұруы тиіс болған. Қайта өрлеу дәуірінің басты өнертапқышы болған да Винчи Венеция королінің талабы бойынша альтернативті аквалангты жасайды. Себебі, Осман Түріктер империясы Еуропаның сауда-өнеркәсіп орталығы болған алып шаһар Венецияны алғысы келген болатын.Да Винчидің жоспары бойынша әскерлер судың астымен жүріп барып, түріктердің кемесінің астын жару керек болған. Дегенмен, жоспар соңына дейін аяқталмай, да Винчи өзінің Флоренциядағы үйіне қайтып кетеді. Осылай жарты жолда жасалмай қалған аквалангті араға 5 ғасыр салып, Жак-ив Кусто жетілдіреді.
*Жак-ив Кусто жастайынан теңізде саяхаттауға қызығып, су асты әлемі туралы білгісі келетін. Басты мәселе, судың астында ұзақ уақытқа дейін қала алу болғандықтан, аквалангты жасауға бет бұрады. Келесі күрделі мәселе ауа қысымының су астында шектеулі болуында болды. Бірақ, оның шешімі екінші дүниежүзілік соғыстың кезінде табылды. Сол кезеңде неміс инженері кәдімгі табиғи газды автокөліктің карбюраторына бағыттау арқылы газбен қозғалатын көлікті жасап шығарған болатын. Кусто көліктегі газ реттеуішті алып, ауаны нығыздайтын альтернативті конденсаторға қол жеткізеді. Осылай ауа мөлшерін қамтитын, су астында дем алуға арналған контейнер (Акваланг алғашында «контейнер» деп аталған) жасалынады. Ол сосын SCUBA (Self-Contained Underwater Breathing Apparatus) деп аталды. Аквалангтың жылдар өте жаңарған нұсқалары су астында дем алудан бөлек, еркін жүзуге де қолайлы бола бастады. Нәтижесінде скубаларды жасап шығару жақсы бизнес көзіне айналды.1966 жылға келіп,  Кусто өзінің білікті сүңгуірлері мен инженерлерін жинап, Калипсо кемесін су астын зерттеуге заманауи тұрғыдан ыңғайластырып, қайта жасап шығарады. Одан кейінгі Кустоның командасының мұхит астында жасаған зерттеулері көзі ашық оқырманға белгілі. Қазіргі кезде скубалар әрі әскери, әрі ғылыми бағытта қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Мұздықтың іштен қоректенуі

**Мұздықтың іштен қоректенуі** - еріген судың қиыршық мұз қабаттарында қайтадан катуы; гидрологиялық тұрғыдан бұл осы жылғы мұздық ағынына қатыспайтын еріген судың көлемі. Мұздықтың іштен қоректенуі жауатын қатты және сұйық жауын-шашынның арақатынасына, қар мен киыршық мұздың еру қарқындылығына, температурaлық режіміне және мұздықтың қоректену атырабынан шыққан еріген судың ағынының жағдайларына байланысты болады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Мұзкептелу, мұзбөгет

**Мұзкептелу, мұзбөгет** - сең жүрген кезде өзен арнасының мұздың ағып өтуі қиын тар жерлерінде және айналымдарында, қайырларында және т.б. тұстарында мұздың үйме-жүйме болып кептеліп қатуы. Мұзкептелу кезінде су деңгейі күрт көтеріліп, кейде су тасуы мүмкін. Қардың жаппай еруінен толатын оңтүстіктен солтүстікке қарай ағатын өзендерде байқалады. Иреңі көп өзендерде мұзкептелу жиі болады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Орынбай Сарин

**Орынбай Сарин** (1915, Маңғыстау ауданы, Ауыздыбас ауылы – 1978) – еңбек ардагері, кеңес қызметкері. Қазақ коммунистік журналистика институтын (1939), Алматы халық шаруашылық институтын (қазіргі экономика университеті) бітірген (1965). 1933 – 35 ж. Ащықұдықта 4-ауылдық кеңестің мектебін ашты. 1935 – 37 ж. Форт-Шевченко аудан оқу бөлімі бастығының орынбасары, «Колхоз жолы» газетінде жауапты редактордың орынбасары, 1939 – 67 ж. Маңғыстау ауданы комсомол комитетінің 1-хатшысы, 19 партсъезд ұжымшарының төрағасы, Таушық ауылдық кеңесінің төрағасы, 1967 – 75 ж. «Маңғышлақмұнайгазбарлау» тресінде жауапты қызметкер болды. КСРО ХШЖК-нің күміс медалімен, «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалі және Құрмет грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Абиогендік ландшафт

**Абиогендік ландшафт** (Абиогенный ландшафт) — тірі заттектердің маңызды әсерінсіз құралатын ландшафт. А.л. тірі организмдердің әсерімен құралатын ландшафтқа қарсы қойылады. 

## Дереккөздер


Санат:Экология
Боразон

**Боразон** — бор нитридінің кристалдық түрінің бірі; қаттылығы жағынан алмаздан кем түспейді, ал жылуға төзімділігі мен беріктігі одан да артық, аса қатты абразивтік материалдардың негізі. Бұрғылау құралдарын жасауда көбіне табиғи алмаздарды алмастырғыш ретінде, катты материал ретінде қолданылады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Артиллерия тығыздығы

**Артиллерия тығыздығы**  — операция (ұрыс) барысында майданның *1* км-не келетін зеңбіректердіц (минаатарлардың) орташа саны.

Ол бұзып ету өңірлерінде, негізгі күштерді шоғырландыру бағыттарында және атыстық қарсы дайындық жүргізілетін өңірде анықталады.

Артиллерия тығыздығы артиллерияның шоғырлану дәрежесінің көрсеткіші және артиллерияны ұрыстық қолдануды жоспарлау кезінде оперативтік-тактикалық есептеу шамасы болып келеді.

## Тағы қараңыз
Артиллерия
## Дереккөздер


Санат:Артиллерия
Шаттыгүл Лесбекқызы Ерғожина

**Шаттыгүл Лесбекқызы Ерғожина** (1966 жылы туған, Маңғыстау ауданы Жармыш ауылы) – педагог. 

## Өмірбаяны
1986 жылы Желтоқсан оқиғасына қатысып, ҚазПИ-дің (қазіргі ҚазҰПУ) филология факултетінің 2-курсынан оқудан шығарылған. 1988 жылы оқуға қайта қабылданып, қазақ тілі мен әдебиет пәнінің мұғалімі мамандығы бойынша бітірген (1992). 

1992 – 95 жылы Алматы қаласындағы №1 қазақ-түрік лицейінде, 1995 – 2006 жылы №62 лингвистик. гимназияда қызмет еткен.

Желтоқсан жаңғырығы туралы бірнеше мақалалардың авторы. Ерғожина «Желтоқсан алауы» (режиссері Жетіруов) «Азаттық арайы – Желтоқсан» (режылы А.Садат) атты деректі фильмдеріне түскен.

Санат:Қазақстан педагогтары
Кристаллографиялық бағдар

**Кристаллографиялық бағдар** (*Кристаллографическая ориентировка*) — тордағы ұқсас жазықтықтардың және бағыттардың бағдары.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Мұзқойма

**Мұзқойма** - таулық-қазаншұңқырлық бедер жағдайыңда дамыған торша-мұздықтар жүйесінің ірі элементі. Тауаралық қазаншұңқырларда жайғасқан изометрлік немесе едәуір сопақша келген мұз массасы. Әдетте, олардың ауданы ондаған және жүздеген км² жерді алып жатады, қалыңдығы 300—700 м-ге дейін болады. Мұзкептелу келіп түсетін бір немесе бірнеше аңғарлық мұздық мұзымен, сондай-ақ жауған қар арқылы өсіп отырады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Акватория

thumb|200px|Находка акваториясы
**Акватория** ( — су,  — аумақ) — белгіленген шекарадағы су бетінің еңірі. Порт акваториясы аймақ акваториясынан, кемелер тұру үшін жабдықталған ішкі рейдтен, кемелерді тиеп түсіру акваториясынан түруы мүмкін; навигациялық жабдығы болады. Акватория термині, сондай-ак, гидроұшақтар ұшып-қонатын су өңірін белгілеуге және басқа жағдайларда колданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Мұнар, құрғақ тұман

**Мұнар, құрғақ тұман** - ауада қалқыған қатты бөлшектердің көп болуынан атмосфераның төменгі қабатының бүлыңғыр тартуы. Мұнар кезінде көрінімділік 1 км-ден жүздеген немесе ондаған метрге дейін төмеидейді. Көбінесе дала мен шөл зонасына тән; кейде орман және шымтезек өрті кезінде, жанартау атқылағанда пайда болады. Ауаның антропогендік ластануына байланысты мұнар жиі болып тұрады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жұмагүл Орынбайқызы Сарина

**Жұмагүл Сарина Орынбайқызы** (1938 жылы туған, Форт-Шевченко қаласы) – педиатр-дәрігер. КСРО-ның үздік дәрігері (1967).

## Өмірбаяны

Алматы мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген (1961).

1961 – 1963 жылдары Маңғыстау аудандық аурухананың балалар дәрігері болды.

1963 – 1965 жылдары Шымкент қалалық денсаулық мекемесінде бас маман болды.

1965 – 1973 жылдары Шевченко қалалық ауруханасы бас дәрігерінің орынбасары, бас дәрігері болды.

1973 – 2001 жылдары Маңғыстау облыстық аурухананың, балалар ауруханасының, сауықтыру орталығының, қалалық сәбилер үйінің бас дәрігері болды.

## Марапаттары

*«В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалі.

## Дереккөздер


Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Форт-Шевченкода туғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:КСРО денсаулық сақтау ісінің үздіктері
Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Авиациялық база

thumb|300px
**  Авиациялық база **  — 1) Стратегиялық, техникалық және көліктік авиация ұшақтары орналасатын орын. 2) Жөндеу бөлімдері үшін ұрыс қимылдарына керекті материалдық техникалық жабдықтар қорын сақтауға арналған база.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Төребай Сарманов

**Төребай Сарманов** (1906, Маңғыстау ауданы, Ортаеспе ауылы – 1990, Ақтау қаласы) – ішкі істер қызметкері. Өз бетінше ізденіп, ауыл молдасынан оқып, хат таныған. Домбыра тартып, жыр айтқан, батырлар жыры мен эпостарды өз мәнерімен әрлендіре жырлаған; ел тарихын білген шежіреші болған. Қызыл жұлдыз (1946), Қызыл Ту (1952) ордендерімен және «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Кристаллографиялық жазықтық

**Кристаллографиялық жазықтық** (Кристаллографическая плоскость) — кристаллографиялық индекстің көмегімен белгіленетін кристалдық тордағы жазықтық.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Өмір Қараұлы

**Өмір Қараұлы** (1856, Маңғыстау ауданы Тұщыбек ауылы – 1918, сонда) – ақын, сәулетші, зергер. Жасында ауыл молдасынан оқып хат таныған. Өлеңдерін жазып шығарған. Жас кезінен жиын-тойларға қатысып, ақындық, сәулетшілік және зергерлік өнер жолына түскен. Ит жылғы жұттан кейін (1910) Жаңғақ ойына (Түрікменстан) көшіп барады, мұнда  да жұтқа ұшырап, тұрмыс тапшылығын тартады. Ел арасында тараған, ұрпақтарының  қолында сақталған басты шығармалары: «Терме», «Беташар», «Қара өлең», «Тойбастар» (1 және 2-нұсқасы), «Атасы барда арман жоқ», «Ит жылғы жұт», «Шалбар Оспанға», «Мұхаммедия Кенбаевқа», «Штатқа», «Біздің халық әуелде», «Аппаққа» деген өлеңдері мен толғаулары. 1912 ж. үш дәптер өлеңін Қазан қаласына жіберген; бірақ «Патшам пасық, байтақ жұрт, байқасам қарым талып жүр» деген өлең жолдары үшін жарияламай, қайтарып жібергенерал Өмір халықтық тұрмыс-салт жырлары дәстүрін дамытқан, ел тағдыры туралы тебіреніп, насихаттық жырлар толғаған.  «Терме», «Атасы барда арман жоқ» деп аталатын шығармалары 1985 ж. «19 ғасырдағы қазақ поэзиясы» жинағында  жарияланған. Өмір – Маңғыстаудағы Тәжі күмбезін тұрғызған сәулетшілердің бірі. Оның қолынан шыққан және қатысуымен жасалған құлпытас, сағанатам, күмбез-кесенелер Қараман ата, Қамысбай және Үштаған қорымдарында көптеп кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Әбілхан Сеңгірбаев

**Әбілхан Сеңгірбаев**(1916  жылы туған, Маңғыстау ауданы) – соғыс және еңбек ардагері, мұнайшы. Ұлы Отан соғысына қатысып, ғ197 атқыштар полкі құрамында Мәскеуді қорғауға қатысады. Елге оралғаннан кейін мұнай барлау экспедициясында ұзақ жылдар еңбек етіп, көптеген кен орындарының ашылуына қатысқан. Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1916 жылы туғандар
Кристаллографиялық жүйе

**Кристаллографиялық жүйе** (*Кристаллографическая система*) — кристаллографиялық жазықтық пен бағыттың жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Абыт Мәлібеков

**Абыт Мәлібеков** (1898, Маяқұм ауылы — 1938) — жергілікті қызметкер. Сталиндік қуғын сургін кұрбаны. Молданың баласы ретінде ұсталып, 1938 жылы "халық жауы" деген жаламен ату жазасына кесілген.
## Дереккөздер


Санат:1898 жылы туғандар
Санат:1938 жылы қайтыс болғандар
Артиллериядағы ұрыстық peт

**Артиллериядағы ұрыстық peт**  — бөлімшелердің ұрыстық ретінен, командалық және бақылау пункттерінен, дивизионда батареялардың, артиллериялық барлау бөлімшелерінің ұрыстық реттерінен, командалық бақылау пунктінен және дивизионның штаб бастығының атысты басқару пунктінен, батареяларда — атыс позицияларынан және бакылау пунктінен тұрады.

## Тағы қараңыз
Артиллерия
## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Борий

**Борий** (лат. *Bohrium*; **Вһ**) — атомдық нөмірі 107, жасанды жолмен алынған радиоактивті химиялык элемент. Массалык сандары 261 және 262 борий нуклидтері бар. Борий нуклиді 262Вһ 1981 жылы алғаш рет Дармштадта (Германия) 209Ві және 54Сг ядроларының "суықтай" бірігуі нәтижесінде алынған. 

Дания физигі Н.Бордың атымен аталған. Сыртқы электрон қабатының электрондық конфигурациясы 5з25р65с1іа5/)Аб526р7 з2. Химиялық қасиеті бойынша VII Б топ элементі ренийге ұқсас.

## Дереккөздер



Санат:Химиялық элементтер
Мұхит табаны

**Мұхит табаны** - дүниежүзілік мұхит түбінің бедері мен геологиялық құрылымының негізгі элементтерінің бірі. Жер бетінің материктік етегі мен мұхиттық жоталардың арасындағы терендігі 4 мың м-ден 6—7 мың м-ге дейінгі ең төмен деңгейі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Абессе

**Абессе** ( — қабықтай жұқарту). Дайындау әдісі бойынша қамырды белгілі бір мөлшерге дейін оқтаумен жұқарту тәсілі.
## Дереккөздер
Абиосестон

**Абиосестон** (грек. а... + био..., sestos — електен өткізілген) — суда қалқып жүретін минерал бөлшектер. А-ға кейде өлген организмдердің бәліктерін де жатқызады.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Гүлжәмила Мейірова

**Гүлжәмила Мейірова (Байдуллаева)** (1953 жылы туған, Маңғыстау ауданы Таушық ауылы) – ғалым, химия ғылымдарының кандидаты (1997), философия ғылымдарының докторы.

Қазіргі ҚазҰУ-ды бітірген (1971). 1977 – 1983 жылдары Шымкент қаласындағы «''Шымкент химия-фармацевтика''» зауытында, Шығыс Қазақстан облысы «*Ертіс химия-металлургия*» зауытында зерттеуші-инженер болды. 1985 жылдан Ш.Есенов атындағы АқтМУ-да оқытушы.

50-ден астам ғылым еңбектердің, патент, оқу құралдарының авторы.

## Дереккөздер


Санат:1953 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:Қазақстан химиктері
Санат:Химия ғылымдарының кандидаттары
Санат:Қазақстан философтары
Санат:Философия ғылымдарының докторлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Каспий мемлекеттік технологиялар мен инжиниринг университеті оқытушылары
Акселерометр

**Акселерометр** - ұшатын аппараттың (ұшақ, ракета), кеменің, автомобильдің және т.б. үдеу және баяулау шамасын көрсететін аспап. Тіркегіш құрылғымен жабдықталған акселерометр 
акселорограф деп аталады.

**Акселерометр** - үдеулерді өлшейтін аспап.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Оңайжан Сармурзин

**Оңайжан Сармурзин** (1929 жылы туған, Маңғыстау ауданы, Ортаеспе ауылы) – кеңес қызметкері. 1975 – 80 ж. Маңғыстау аудан кеңесі атқару комитетінің төрағасы, 1980 – 82 жылы ауыл шаруашылық қызметкерлері кәсіподағы Маңғыстау облыстық комитетінің төрағасы. 1982 жылдан Маңғыстау аудан кеңес атқару комитетінің 1-орынбасары, аудан ауыл шаруашылық басқармасының бастығы қызметтерін атқарған. «Құрмет белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сеңгірлі

**Сеңгірлі** – Каспий теңізінің шығыс жағалауындағы мүйіс. Кендірліқиясай үстіртінің қиыр батысында.

## Географиялық орны
Маңғыстау облысы Қарақия ауданында орналасқан. 

## Жер бедері
Жарқабақты келген жағалауының биіктігі 65 м (Сеңгірлі шоқысы). Жағалауға жақын теңіз суынан жартастар су бетіне шығып жатыр.

## Дереккөздер

Санат:Каспий теңізі мүйістері
Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Мөңке Мәлібеков

**Мөңке Мәлібеков** (1898, Маяқұм ауылы — 1938) — жергілікті қызметкер. "Овцевод" ұжымшарында есепші қызметін аткарған. Сталиндік куғын-сүргін құрбаны. 1937 жылы жаламен ұсталып, "халық жауы" ретінде 1938 жылы ату жазасына кесілген.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Есмағамбет Мекеұлы

**Есмағамбет Мекеұлы** (1894 – 1937) – ақын.

Ескіше оқып, сауат ашқан Мекеұлы Маңғыстауда кеңес өкіметін орнатушылар қатарында өзінің өрелі жырларымен көзге түскен. Мекеұлы көптеген жиын-тойларда, салтанатты астарда айтыс пен жыр сайыстарына қатысқан. Оның:
* «Ырзабек, Бурабек байларға»
* «Байбарақ байға»
* «Тауанға», т.б. өлеңдері қалың тыңдаушылар арасында ауыздан-ауызға жатталып, кеңінен таралған. Мекеұлының елді үлкен күйзеліске ұшыратқан 1927 жылғы «*қоян*» жұтына шығарған толғауы мен Тобаниязға арнау сөзі сақталған.

## Дереккөздер


Санат:1894 жылы туғандар
Санат:1937 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Қазақстан ақындары
Авиациялық баллистикалық ракета

thumb|250px
**Авиациялық баллистикалық ракета** — тасығыш-ұшақтан (ракета тасығыш ұшақтан) жіберілетін, жер үсті және су үсті нысаналарын жоюға арналған "Әуе — Жер" класты баллистикалық ракета. 

Басқа кез келген баллистикалық ракета тәрізді авиациялық баллистикалық ракета қозғалткыштардың жұмысы тоқтағаннан соң ауырлық күші, ауа кедергісі және қозғалтқышты сөндірген сәттегі бастапқы жағдайларымен (жылдамдық және бағыт) анықталатын траектория бойымен ұшады.

## Дереккөздер


Санат:Баллистикалық зымырандар
Борпластиктер

**Борпластиктер** — борлы талшықтардан жасалған материалдарды немесе жіптерді толықтырғыш ретінде пайдаланған армирленген пластмассалар; үлкен салмақ түсетін конструкциялар жасауға немесе металдық конструкциялардың мықтылығын арттыру үшін қолданылады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Ибатулла Мұратұлы Қолдасбаев

**Ибатулла Мұратұлы Қолдасбаев** (*[[1951]] жылы туған, [[Түрікменстан]], [[Ашғабад]] облысының Жебел кенті*) – мұнайшы. 
*ҚазПТИ-ді (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген (1967). 
*1967 жылдан  *«Өзен»* геологиялық-барлау экспедициясында ағаш шебері, электрмен дәнекерлеуші-оператор, механик, телім бастығы, цех бастығы, технология бөлім бастығы, *«Жетібаймұнай»* мұнай-газ өндіру басқармасында жер асты және күрделі жөндеу саласының бастығы, бас директордың орынбасары болды. 
*1996 жылдан *«Ақтаутрансгаз»* АҚ-ның бас директоры.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1951 жылы туғандар
Сарыаша

**Сарыаша** – Шығыс Қаратаудың солтүстігіндегі Аусар қыстауына жақын жерде сары мергельден түзілген тау аралық аңғар. Аңғар ішінде Сарыаша аттас суы мол, тұщы құдық бар. Ертеде Аусар бұлағы осы жерге дейін жетіп, аңғар сайын бойлап ағып жатқан. 1912 ж. Тобанияз Әлниязов уезд бастығының рұқсатымен өзіне қараған 10 үйге С-ға 4 шығыр орнатып, егін егуге жер алған. Сарыашаға одан кейін Ұшқын ұжымшары егін салған. Оның іздері әлі сақталған.

## Дереккөздер
Кристаллографиялық индекстер

thumb|Плоскости с различными индексами Миллера в кубических кристаллах
**Кристаллографиялық индекстер** (*Кристаллографические индексы*) — кристалдық тордағы нүктелерді, бағыттарды және жазықтықтарды белгілейтін кристаллографиядағы индекстер.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Кронциркуль

thumb|Кронциркуль
***Кронциркуль*** ( ,  - шеңбер)  шеңбер сызатын сызу аспабы. Кронциркуль белгілеуші маманына қажетті өлшеу аспаптарының бірі.Кронциркульдің қос аяқ ұштары орнықтырушы жәрдемімен қажетті арақашықтыққа бекітіледі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Қолмыш

**Қолмыш** – Түпқараған түбегінің солтүстік-батысындағы қойнау және бұлақ. 

## Орналасқан жері
Түпқараған ауданында, теңіз жағалауында орналасқан. 

## Шаруашылық маңызы
Мұнда кезінде қоныс болып, тұрғындары балық аулаумен және мал өсірумен айналысқан. Бұлақ сағасында егін еккен атыз іздері сақталған. Қазірге дейін қойнау мен бұлақ шаруашылық қажетін өтеп тұр.

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Санат:Қазақстан бұлақтары
Ықылас Сарыбаев

**Ықылас Сарыбаев** (1927 жылы туған, Маңғыстау ауданы, Жыңғылды ауылы) – ауыл шаруашылығы саласының маманы. Маңғыстау өңіріндегі ұжымшарларда малшы, жүргізуші, инженер-механик, бригадир болып еңбек еткен. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен марапатталған (1970).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Шәмшия Меңдалиева

**Шәмшия Меңдалиева**(1939 жылы туған, Форт-Шевченко қаласы) – дәрігер.  КСРО «*Денсаулық сақтау ісінің үздігі*» (1976). Қазақ мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген (1964). 1964 жылдан Маңғыстау, Бейнеу ауданы орталық ауруханаларында дәрігер-терапевт. «*Құрмет белгісі*» (1981) орденімен, «*В.И. Лениннің туғанына 100 жыл*» (1970) медалімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Борсутектер

**Борсутектер** — молекуласында 2-ден 20-ға дейін бор атомдары бар бордың сутекпен қосылыстарының тобы; зымыран отынының құрам бөлігі ретінде, тотықсыздандырғыш ретінде, қатерлі ісіктерге карсы препараттар синтездеуде, ыстыққа төзімді полимерлер алуда қолданылады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Бақыт Өмірбаев

**Бақыт Өмірбаев** (1922, Адай уезі – 1989) – дәрігер, КСРО «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» атағының иегері. Ашғабад қаласындағы (Түрікменстан) медрабфакті бітірген. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1955 ж. бастап зейнеткерлікке шыққанша Қарақұм, Сам, Ақжігіт елді мекендерінде медициналық пункттерде фельдшер, аурухана меңгерушісі қызметтерін атқарған. «Еңбекте үздік шыққаны үшін» (1966), «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970), «Еңбектегі ерлігі үшін» (1978) медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы тұлғалары

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Артиллериядан ату

**Артиллериядан ату**  — артиллериялық қарудан атуға арналған оқ-дәрі, бір рет атылатын элементтер жиынтығы; жарылғышы бар снаряд (мина), гильзадағы немесе картуздағы металл заряды, заряд тұтандыратын құралдар және қосалқы элементтер.

Артиллериядан ату тағайындалуы бойынша ұрыстық (ұрыстық атыс үшін), оқсыз (дыбыс имитациясы үшін), практикалық (атысқа үйрету үшін), оқу (оқ-дәрілерді қолдану, оқтау, ату тосілдерін үйрету және олардың құрылымын зерделеу үшін) және жүйелі сынау (артиллериялық қаруларды сынау үшін) т.б. болып бөлінеді.

Артиллериядан ату егер барлық элементгері бар, бірақ жиналмаған болса — толық, ал жиналған болса — дайын деп есептелінеді. Дайын артиллериядан ату толық немесе жартылай жиналған болады.

## Тағы қараңыз
Артиллерия

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Белсендірілген көмір

thumb|200px|Активтендірілген көмір
**Активтендірілген көмір** — сорғыштық қабілетін арттыру үшін арнаулы өңдеуден өткізілген, яғни активтендірілген көмір. Нәтижесінде жақсы активтендірілген көмір үлкен аумақты copy беті бар көмір (1 г 800 м2 бос беті болады), улағыш заттарды және ішінара биологиялық аэрозолдарды соратын адсорбент алынады. Активтендірілген көмір ауаны радиоактивті тозаңнан, биологиялық заттар мен түтіндерден сүзу аркылы тазартады. Активтендірілген көмірді газтүмылдырык қорабында және қорғаныс ғимараттарына арналған сүзгісорғышта пайдалану осыған негізделген.

**Активтендірілген көмір** — арнаулы әдіспен өңделген көмір. Онын ауадан әр түрлі газдарды, су ерітінділерінен ион және молекулаларды сіңіру қасиеті жоғары..

## Дереккөздер

Санат:Көміртектің аллотропты күйлері
Кулисатасы

**Кулисатасы** (*Камень кулисы*) — кулисаның ойығында жылжитын сырғақ (ползун).

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Өлшеу дәлдігі

**Өлшеу дәлдігі** (Точность измерений) — өлшеу нәтижелерінің шын мәнге жақындық дәрежесі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ашығалы Қомытов

**Ашығалы Қомытов** (1937 жылы туған,Шевченко ауданы,Долгий ауылы) – педагог. 

## Өмірбаяны
* Гурьев педагогика институтын, Гурьев облысының халық шығармашылық үйінің өнер ұжымдары жетекшілері арнайы курсын бітірген. 
* 1956 – 1963 жылдары клуб меңгерушісі, кейіннен 28 жыл Қызылөзен ауылындағы З.Баймырзаев атындағы орта мектептің директоры болды. 
* 40 жыл домбырашы, концертмейстр, Қараған, Қызылөзен ауылдары мәдениет үйінің халық аспаптары оркестрінің жетекшісі, Мұрын жырау атындағы өнер мектебінде ұстаздық етеді. 

## Марапаттары
* ҚР *«Білім беру қызметінің үздігі»*

* ҚР Білім және мәдениет министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған. 
*Түпқараған ауданының құрметті азаматы (1996).

## Дереккөздер