open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қатпаршақ, жалбыршақ

right|150px|thumb|Қатпаршақ, жалбыршақ**Қатпаршақ, жалбыршақ** (книжка); ( — қатпаршақ) - күйіс қайтаратын жануарлардың (түйеден
басқаларында) көпбөлімді қарнының жұмыршақ пен
ұлтабар аралығында орналасқан бөлімі. Оның жұмыршақ және ұлтабармен жалғасатын екі тесігі болады.
Қатпаршақтың кілегейлі қабығы көпқабатты жалпақ
мүйізделген эпителиймен астарланған. Қатпаршақ кілегейлі қабығында биіктігі әртүрлі көптеген жапырақшалар болады. Жапырақшалар беттерінде азықты сығып ұсақтауға арналған бүртіктер орналасады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Ағынның тасымалдау қабілеті

**Ағынның тасымалдау қабілеті** (Транспортирующая способность потока) — тасындылардың ағын тасымалдау қабілетіне ие шекті өтімі. Ағынның тасымалдау қабілеті ағынның гидравликалық сипатына (еңістік, жылдамдық, тереңдік және т.б.) және тасындылар құрамына байланысты. Тасыңдылар өтімінің ағынның тасымалдау қабілеті мөлшерінен шектен тыс артық болуы жағдайында тасындылардың құлап түсу процесі өтеді, соның салдарынан бұған қарама-қарсы арақатынаста ағын арнаны шайып кетеді. өзендер ішкі теңіздер мен көлдерге құяды немесе құмға сіңіп, құрдымға кетеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Ағынша бағыттағыш бөгетше

**Ағынша бағыттағыш бөгетше** () — арна түзету процесін жүргізуге арналған инженерлік гидротехникалық имарат. Арна түзетуші имараттың негізгі типіне — өзеннің, арнаның ұзына бойындағы ағынша бағыттаушы жер бөгет жатады. Оның беткейлерін төсеме таспен, құрамалы темірбетонды плитамен және т.б. бекітеді. Жоғары бъефтегі богетшенің арынды беткейін бекіту құрылымын жасау кезінде, бөгетше табанындағы арнаның жергілікті шайылуын есепке алу керек. Төменгі бъефтегі бөгетшенің тұрақтылығын анықтау кезінде жалпы және жергілікті шайылу процесі есепке алынады. Су ағыны арнасының тұрақтылығын қамтамасыз ету жағдайы бойынша енінен бастап басқа көрсеткіштері, арнаның тұрактылығына сәйкес терендігі және т.б. ағынның барлық динамикалық осімен ағу процесін қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Саға немесе кіреберіс

**Саға немесе кіреберіс (**')*'; (* — саға, кіреберіс*) — пішіні қуысты шар тәрізді ішкі құлақ бөлігі. 
**Ол ортаңғы құлақ, жарты дөңгелекше өзектер мен ұлудың аралығында орналасады.* Саға сүйектік және жарғақтық бөліктерден тұрады. Сүйектік сағаның ортаңғы құлақпен шекаралас [[бүйір]]інде үзеңгіше сүйек табанымен жабылған сопақша тесік және [[ішкі дабыл жарғағы]]мен перделенген дөңгелек тесік болады. 
*Оның артқы қабырғасына жарты дөңгелекше өзектердің төрт тесігі ашылады, ал алдыңғы қабырғасындағы тесік арқылы ұлу өзегінің қуысы сағалық өзекпен байланысады.* Сағаның ішкі қабырғасында есіту-тепетендік жүйкесі шығатын тесік болады. Жарғақтық саға сопақ және дөңгелек қапшықтардан тұрады.'' Сопақ қапшық қуысы жарғақтық жарты дөңгелекше өзектердің қуыстарымен, ал дөңгелек қапшықтың қуысы жарғақтық ұлумен жалғасады. Бұл қапшықтар өзара эндолимфалық өзек арқылы бір-бірімен өзара байланысады. Сүйектік және жарғақтық сағаның арасындағы саңылаулы кеңістікте перилимфа, ал жарғақтық қапшықтар, ұлу және жарты дөңгелекше өзектер қуыстарында эндолимфа болады.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Жарғақ (мембрана)

**Жарғақ (мембрана)** — жасушаларды, олардың ядролары мен цитоплазмасындағы жарғақты органеллаларды шектеп түратын жұқа қабықша. Жасушадағы зат алмасу процестері жарғақтың қатысуымен жүреді. Сондықтан, оны биологиялық жарғақ деп те атайды. Жарғақ жасушадағы протеиндер мен липидтердің молекулаларынан құралған. Оның қалыңдығы 6-10 нм-дей. Биологиялық жарғақ жасуша плазмолеммасы мен ядро кариолеммасын, Гольджи кешенінің, митохондриялардың, лизосомалар мен пероксисомалардың, гранулалы (түйіршікті) және агранулалы (түйіршіксіз) эндоплазмалық тордың сыртқы қабықшалары мен көпіршік, қапшық және түтікшелердің қабырғаларын құрайды. Жарғақ құрамының 40%-ы липидтерден, 60%-ы протеиндерден құралған. Кейбір жарғақтың 5-10%-ы көмірсулар түзуі мүмкін. Биологияциттердің, моноциттердің, мегакариоциттердің бастама ізашар жасушалары жетіледі. Екінші бағытта - лимфоциттердің бастама жасушалары дамиды. Көпмүмкінікті жартылайдіңгекті жасушадан қаң жасушаларының бірмүмкіндікті (унипотентті) бастама жасушалары, олардан бласттар қалыптасады. Ал бірмүмкіндікті бласттардан қан жасушаларының белгілі түрлері ғана дамып жетіледі.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Тереңдік

**Тереңдік** — суқоймалардағы немесе ағын судағы су бетінен су түбіне дейінгі тік бағыттағы аралық (қашықтық). Суқоймадағы немесе ағын судағы терендікті өлшеу процесі — өлшеу деп аталады.

Тереңдік нөлі – навигациялық теңіз карталарында қабылданған, тереңдік белгілерін есептеу басталатын шартты беткей. Т.н. болып тасу, қайту байқалмайтын (Балтық, Каспий) теңіздердегі көпжылдық орташа деңгей, ал тасу, қайту болатын теңіздерде (Охот, Ақ) мүмкін болған ең төменгі деңгей алынады.

**Тереңдік эрозиясы** — су ағысының арнаны немесе аңғарды терендете жуып-шаюы. Бүйірлік эрозияға қарама-қарсы мағынада қолданылады.

**Тереңдікті өлшеу** — өзен және су қоймалары мен тоспа, каналдар суының тереңдігін өлшеу, сонымен қатар табиғи және жасанды су қоймалары мен өзендер туралы гидрографиялық мәліметтер жинау кезінде жүргізілетін өлшеу жұмыстары.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Адвентициялық жасуша

*Адвентициялық жасуша* (лат. adventitius — келімсек) — қан тамырларының сыртқы борпылдақ дәнекер ұлпалық қабықтарында кездесетін шала маманданған жас жасуша. Пішіні ұршық сабына ұқсас ұзынша келген, сопақ ядролы адвентициялық жасушаның цитоплазмасы солғын көкшіл түске (базофильді) боялған. Органеллалары нашар жетілген. Адвентициялық жасуша — борпылдақ дәнекер ұлпасының талшықтары мен негізгі пішінсіз затын түзетін жасушалары — фибробласттар даму қатарының жетілмеген ең жас жасушасы. Адвентициялық жасушалардан борпылдақ дәнекер ұлпасының жасушалары — фибробласттар, миофибробласттар, адипоциттер (май жасушалары), лаброциттер (шырлы жасушалар немесе ұлпа базофилдері) дамып жетіледі.

Санат:Цитология
Ағынша траекториясы

**Ағынша траекториясы** (Траектория струи) — белгілі бір уақыт аралығында сұйықтық бөлшектерінің ағып өту қашықтығы. Қозғалыс траекториясы бір бөлшектің ағып өту қашықтығын бейнелейді. Ағыс сызығы — сол ағыс сызығына жататын әр түрлі бөлшектердің сол уақыт мезетіндегі қозғалу бағыты болып табылады. Егер сұйықтық қозғалыстарының көрсеткіштері қысым Р мен жергілікті жылдамдық U уақыт аралығында өзгермейтін болса, онда ағыс сызықтары тоқтап қалғандай болып, қозғалып ағу траекториясымен бірдей болады. Мысалы, резервуардан ағып шыққан жіңішке сұйық ағыншасының ағыс сызықтары мен қозғалып ағу траекториясы. Егер ағып шығу кезінде сұйық деңгейі өзгеріп отырса, уақыт өзгерген сайын сұйықтықтың шапшу қашықтығы да кеміп өтырады. Сол мезеттегі әрбір сұйық ағыншасын ағыс сызығы деп алсақ, онда оның кеңістіктегі орналасу нүктесі әр уақытта өзгеріп отырады. Резервуардың тұрақты деңгейінде қасқағымдағы ағыс бейнесі өзгеріссіз болады. Бұл жағдайда ағыс сызығымен қозғалып ағу траекториясы бір-бірімен бірдей болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Ардақты оқушы

**«Ардақты оқушы»** — Мұхтар Әуезовтың мақаласы. 1958 ж. 19 маусымда жазған. Сол жылы күзде Ташкентте өткен Азия және Африка елдері ақын-жазушыларының кеңесі  қарсаңында Алматыда жарық көрген *«Азия, Африка ақындары»* атты өлеңдер жинағына алғы сөз ретінде берілген. Онда жинақтың республика оқырмандары ұшін тосын екендігін, оған кірген ақындардың көпшілігін ел білмесе де, барынша пейіл бұрып, көңіл аудара, ынтыға танысарлық жырлар осы жинаққа молынан енгендігін айтады. Қазақ тіліндегі бұл кітап авторлары - *«ұлы Азия мен алые алып Африканың көрнекті ақын-жазушылары»* екендігінө назар аударады. *«Осы жинақта үлы дос елдеріміз: Қытай, Үндістан, Араб елдерімен қатар, Кореяның, Бирманың, Монғолияның, Вьетнамның ақындары, жырақ Жапония, Индонезия, Малайзия, Пәкістан, Түркия, одан бері де Иран, Ирак, Ауған тәрізді сом елдердің сан алуан ақындарының үндері*» шоғырланғанын білдіреді. Шығыс әдебиетінің әлемдік мәдениетке тигізген әсері барысында *«... дана қарт - Қытай, игі өнерлі Үндістан, Иран тәрізділер қадым замандардан элем әдебиетіне бал-бұлақтай көп асыл тәтті сырлар, жырлар, көркем кұйлер берген әдебиеттер саналады. Осыдан кейінгі Еуропа, Америка, бар дуние ақындары, жазушылары сан алуан үлгі, нәр алғаны мәлім»* екенін ашып көрсетеді. Өз пікірін* «Жаңа Еуропаның ең ұлы ойшыл ақындарының бірі - [[Гете]]нің»* Шығыс поэзиясының қадір-қасиетін зор бағалаған сөздерімен бекітеді. Сол ұлы Шығыс елдерінің соңғы ғасырларда құлдықта, қанауда, отаршылдық езгіде қалып, соғыстан кейінгі жылдары ғана солардың көпшілігінің тәуелсіздікке қол жеткізуі жинақ қа енген өлең-жырларда көрініс бергендігіне көңіл аударады. Бұл шығармалардың басым сарыны есебінде азат болған, тәуелсіздікті көксеген елдердің арман-мұддесі, отаршылдық қорлығынан құтылу, соғысқа қарсы қайратты жігер ундері атап өтіледі. Азия, Африка ақындарының элеңдерінің тақырыбы өз елдерінің ендігі ояну, өрлеу дәуірімен, бейбітшілік сүйгіш идеясымен астасып жатқандығы жазушы-ғалым назарынан тыс қалмаған. Қазақ оқушыларына арналған сөзінің соңында мәні де, жөні де өзгеше жинақпен көңіл қойып танысатындығына үміт артады.

## Дереккөздер

Санат:Мұхтар Әуезов мақалалары
Санат:Мақалалар
Сагалық немесе кіреберіс баспалдағы

**Сағалық немесе кіреберіс баспалдағы (вестибулярная лестница)** — иірімді ұлу өзегінің ішкі құлақ сағасымен жалғасатын жоғарғы өзегі.

**Сағалық баспалдақ** сүйектік ұлу мен жарғақтық ұлу қабырғалары аралығында орналасып, ортаңғы құлақтан сопақ тесік жарғағы арқылы бөлінген. Сағалық баспалдақ қуысы перилимфаға толған. Ол эндолимфаға толған жарғақтық ұлу өзегінен сағалық (Реиснер) жарғағы арқылы бөлінеді. Ұлу төбесіндегі тесік арқылы сағалық баспалдақ қуысы дабылдық баспалдақ қуысымен жалғасады.
## Дереккөздер

ф

}

Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Ағынсыз аймақ

[thumb|right|250px|Ағынсыз аймақ болып табылатын [Тарым бассейнінің ғарыштан түсірілген суреті]]
250px|thumb|Судың деңгейін көруге болатын ағынсыз аймақ
**Ағынсыз аймақ** () — құрлықтағы өзен торы жүйесі арқылы Әлемдік мұхитпен байланысы жоқ аймақ. Мұндағы газдың кинетикалык энергиясын пайдалануға негізделген сорғы. Сұйықтықты қысыммен айдайтын ағынсыз аймақ инжектор сорып орнын ауыстыратын ағынсыз аймақ эжектор деп аталады. Суды ағыншамен беруге арналған ағынсыз аймақ суағыншалық сорғы делінеді. Сұйықтыктың орнын ауыстыру үшін ағынша энергиясы болмашы дәрежеде пайдаланылады, сондыктан да ағыншалық сорғының пайдалы әсер коэффициенті төмен болып, 25 пайыздан аспайды. Ағыншалық сорғылардың кұрылымы қарапайым, жылжымалы бөліктері жоқ және жұмыс істеуге қолайлы. Бір орталықтан жылыту жүйелері мен өнеркәсіптік қондырғыларда, сондай-ақ ауаны сорып алу үшін конденсациялык құрылымдарда қоспалағыш ретінде жиі қолданылады. Жемір қоспалар едәуір көп және температура жоғары болғандықтан, неғұрлым үнемді басқа сорғыларды қолдану тиімсіз болатындай көптеген жағдайларда ағыншалық сорғылар көмекші сорғылар ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Гидрология
Санат:Ағынсыз көлдер
Саяси мәдениет

**Саяси мәдениет** (,  - тәрбие, білім, даму) - белгілі бір қоғамға немесе әлеуметтік қауымдастыққа тән саяси сана мен іс-әрекеттердің жиынтығы. Яғни, өкімет пен азаматтардың өзара қатынастарына байланысты тарихи қалыптасқан саяси нұсқаулар, қазыналар, адамның өзін-өзі ұстауы жөніндегі жарлық, қаулылар жүйесі. Ол қоғамдағы саяси өмірдің барлық салаларын қамтиды. Оған ең алдымен саяси сананың мәдениеті, адамдардың, топтардың, ұлттардың өзін-өзі мәдени ұстай білуі, осы жүйенің шеңберінде жұмыс істейтін саяси мекемелердің мәдениеті кіреді.

## Саяси мәдениеттің жіктелуі
Саяси мәдениеттің жіктелуі - Г.Алмонд пен С.Верба ұсынған саяси мәдениет түрлері: 
:* *"патриархалдық" мәдениет*, мұнда жалпыұлттық саясаттың мақсаттары мен құндылықтары туралы біліктер, сезімдер мен нормативті пайымдаулар жоқтың қасы. Қатысу мәдениетінің осы типіне негізделген жүріс-тұрыс үлгісі бүкіл ұлтқа қатысты саяси процеске деген немқұрайлылықпен, бұл саладағы еш үміттердің болмауымен және жергілікті немесе этникалық ынтымақтастыққа негізделген бірегей топталумен сипатталады;
:* *"Бағыну, тәуелділік пен табыну" мәдениеті* саяси басшылық қадағалауға тиісті нормалар мен бағынуға тиісті өкімдерді "өндіруші мен сыйлаушы" ретінде қабылданатын жүріс-тұрыс үлгісін анықтайды. Бұл үлгідегі негізгі психологиялық мотивтер игіліктерді күтушілік пен жазадан қорқу болып табылады;
:* *"Қатысу" мәдениеті* жүріс-тұрыстың біршама күрделі үлгісіне ие. Оны әлеуметтік серіктестік ретінде сипаттауға болады, мұнда мемлекеттік биліктің саналы сипаты мен тиімділігіне қарай бағынуды қажет ететін нормалар мен өкімдерді "өндіруші" ретінде де, саяси шешімдерді қабылдауға төменнен келетін қатысушы ретінде де қабылдана алады.

## Саяси мәдениет құрылымы
Саяси мәдениет құрылымы - ең алдымен қоғамның саяси өмірінің әр түрлі жақтарын бейнелейтін әдеттегі қалыптасқан түсініктер жатады. Ол саяси жүйе мен оның институттары, саяси тәртіп, билік тетіктері мен басқару, т.б. Саяси мәдениеттің келесі құрамдас бөлігіне саяси қазыналар мен құндылықтар жатады. Ол "еркіндік", "тендік", "әділдік", т.б. сияқты байлықтардың қайсысына басымдық, артықшылық беруден байқалады. Келесі бөлігі - адамдардың мемлекетке, саяси партиялар мен ұйымдарға қатынасы. Саяси мәдениетке саяси бағдар ұстау де кіреді. Ол субъектілердің саяси құбылыстарға қатынасын білдіреді. Ол саяси білімін көтеру немесе оған мән бермеу, саяси жұмысқа белсене қатынасу немесе қатынаспау және т.б. түрде көрініс табуы мүмкін. Саяси мәдениетте әдет-ғүрып, жүріс-түрыстың да орны зор. Саяси мәдениеттің ерекше белгісіне саяси рәміздер жатады. Әр халық өздерінің ғасырлар бойғы дәстүрлеріне сай ұлттық-мемлекеттік рәміздерін жасайды. Оған ең алдымен Жалау, Елтаңба, Әнүран, Ата Заң, үлттық валюта және т.б. енеді.

Саяси мәдениетке жалпы саяси жүйе мен оның институттарының қызмет етуі кіреді. Ол мемлекеттің, партиялардың және т.б. сайлауды ұйымдастыруын, әр түрлі деңгейде қабылданған саяси шешімдердің, саяси-әлеуметтік шиеленістерді ұғыну және зерттеудің мәдениеттілігін қамтиды.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Мемлекет және құқық теориясы
Ағыншаның сығылуы

**Ағыншаның сығылуы** (Сжатие струи) — гидротехникалық құрылыстардағы судың саңылаудан және саптама арқылы ағып шығуы кезінде байқалатын құбылыс. Ағынша қимасындағы сығылу резервуар қабырғасынан 0,5-сі аралық қашықтықта болады. Ағыншадағы сығылу қимасы ауданының саңылаудың барлық ауданына қатынасын ағыншаның сығылу коэффициенті деп атайды: е = wc\w, мұндағы wc — ағыншаның сығылу қимасының ауданы, w — саңылаудың ауданы. Ағыншаның сығылу коэффициентінің шамасы ағынның пішін өзгерісінің түріне тәуелді болады. Осыған байланысты ағыншаның толық және толмаған, жетілген сығылуы (бұл жағдайда ашық бет немесе саңылауға жақын орналасқан қабырға ағыншаның сығылу құбылысына әсерін тигізбейді) өлшемі саңылауға ең жақын резервуар қабырғасынан немесе ашық бетінен үш есе кем қашықтықта өтуі тиіс. Бұл талап орындалмаған жағдайда сығылу процесі жетілмеген болады. Егер сығылу құбылысы ағыншаның барлық периметрлерімен жүрсе, онда мұны толық, ал бқған қарама-қарсы жағдайда өтсе, толық емес сығылу деп атайды. е коэффициенті толық емес сығылуда толық сығылу коэффициентінен көбірек болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Тереңнен қоректену

**Тереңнен қоректену** — жер асты суларының іштей қоректену аркылы қалыптасуларының көптеген жолдарының бірі.

Тереңнен қоректену болмысы әркелкі және көп жерлерде байқалмауы да мүмкін. Таулы-тасты жерлерде түбі тереңге кететін аймақтық геотектоникалық жарылыс жарықшалармен байланыста болса, артезиан алабтарылда арылды жер асты суларының пәрменді қысым салдарынан төменнен жоғарыға шапшуынан болады. Тереңнен қоректену арқылы пайда болған суларды ювенильді сулар деп атайды. Бұл теория бойынша тереңнен келетін су негізінен магмалардан шығады деп есептеледі (авторы — белгілі австриялық геолог Э.Зюсс). Қазіргі кезде бұл теорияға айтарлықтай мән берілмейді, өйткені, зерттеулер бойынша көбінесе жер асты сулары әр түрлі, аралас жолдармен қалыптасатыны дәлелденген.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Қатты таңдай

150px|thumb|Қатты таңдай**Қатты таңдай**(palatum durum,  — тандай, durum — қатты) — ауыз қуысының
төбесін түзеді. Оның сүйектік негізін тұмсық және жоғарғы жақ сүйектерінің тандай өсінділері мен тандай
сүйегінің горизонтальды тақташасы құрайды. Қатты
таңдайдың кілегейлі қабығы көпқабатты жалпақ эпителиймен астарланған. Кілегейлі қабығында әртүрлі
жануарларда түрлі пішінді көлденеңінен жатқан білеуліктер болады. Қатты таңдайдың орталығымен таңдай
жігі өтеді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Сағалық аппарат

**Сағалық аппарат (вестибулярный аппарат);** (*apparatus vestibularis**, apparatus - аппарат, vestibulum - сага)*
тіктегі орны мен қозғалу жағдайын қабылдайтын сезім мүшесі **Сағалық аппаратты** ішкі құлақ сағасындағы сопақ және дөңгелек қапшықтар қабырғасындағы сезімтал дақтар мен үш жарты дөңгелекше өзекшелер ампулалары қабырғаларындағы сезімтал қыршалар құрайды. Дақтар мен қыршалар түкті сезімтал жасушалар мен оларды сыртынан қоршай орналасқан тіректік жасушалардан тұрады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Адвентициялык қабық

**Адвентициялық қабық** (кейде **Адвентиция**, *tunika adventitia*;  — қабық,  — келімсек) - организмнің дене қуыстарынан (көкірек, құрсақ және жамбас қуыстарынан) тыс орналасқан түтікше ағзалардың (жұтқыншақ, көмекей, өңеш пен кеңірдектің мойын бөліктері және тік ішек пен қынаптың соңғы бөлімдері, қан және лимфа тамырлары) сыртқы борпылдақ дәнекер ұлпалық қабығы. Ағзалар сыртқы адвентициялық қабығы арқылы сыртындағы басқа ұлпалармен болмаса басқа ағзалармен байланысып жалғасып жатады. Бұл қабықпен түтікше ағзаларды қоректендіретін қан мен лимфа тамырлары және олардың қызметін ретгейтін жүйкелер өтеді.

Адвентиция қан тамырларының сыртқы қабаты негізінде дәнекер ұлпадан қалыптасқан. Артерия және вена адвентициясының ішінде ұсақ қан тамырлары өтеді. Олар қан тамырының өзін қоректендіреді (vasa vasorum). Вена және артериола адвентициялары артерияға қарағанда жуандау. Адвентиция деп кейде сүйектің үстінгі қабатын айтады.
## Дереккөздер


Санат:Ангиология
Санат:Ағза жасушалары
Бірыңғай салалы бұлшықет

**Бірыңғай салалы бұлшықет** (гладкая мышца); (*musculus visceralis*; лат. *musculus* — бұлшық ет, *viscera* — ішкі) — ішкі түтікше мүшелердің, қан және лимфа тамырларының етті қабықтары мен қабаттарын құрайтын бұлшықет.

Бірыңғай салалы бұлшықетті екі ұшы сүйірленіп келген, пішіні ұршық сабына ұқсас бірыңғай салалы ет ұлпасының жасушалары —*миоциттер* құрайды. Миоциттер бір-бірімен жұқа борпылдақ дәнекер ұлпалық аралық (эндомизий) арқылы байланысып, ішкі түтікше мүшелер мен қан және лимфа тамырлары қабырғаларының етті қабықтары мен қабаттарын түзеді.

Бірыңғай салалы бұлшықет құрылысы жағынан паренхималы мүшеге жатады. Оның паренхимасын миоциттер, ал стромасын — дәнекер ұлпалы аралықтар құрайды.

*Бірыңғай салалы бұлшықет* — эмбриондық кезенде мезенхимадан дамып жетіледі. Бұлшықетті вегетативті (автономды) жүйке жүйесі жүйкелендіреді. Сондықтан, бірыңғай салалы бұлшықет — автономды түрде еріксіз жиырылып, ішкі мүшелер мен тамырлар қабырғаларының жиырылып, қызмет атқаруын қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Саяси мәртебе

**Саяси мәртебе** — саяси институттардың, адамдардың құқықтары, бостандықтары мен міндеттері, олардың қоғам мен мемлекеттегі тіркелген, заңмен бекітілген саяси жағдайының жиынтығы. Адам құқықтары мен бостандықтары оның мәртебесін, соның ішінде саяси мәртебесін анықтайды.

Адамның негізгі құқықтары мен бостандықтары олар дүниеге келгеннен тиесілі. Бір адамның азамат құқықтары мен бостандықтарын жүзеге асыруда басқа адамдардың құқықтары мен бостандықтары бұзылмауы керек. Барлық адамдар заң мен сот алдында тең.

Егер мазмұндық тұрғыдан қарастыратын болсақ, онда адам құқықтары мен бостандықтары *азаматтық, саяси, әлеуметтік-экономикалық, мәдени және экологиялық* деп жіктеледі. Азаматтық құқық бұл адамға жаратылысынан берілетін құқықтар. Кез келген мемлекет бұл құқықтарды тәуелсіз және ашық сот, тұрғын үйге қол сұқпау, еркін жүріп-түру, түрғылықты мекенді өз қалауынша таңдап алуды заңмен бекіту арқылы қамтамасыз етеді.

Ал саяси құқықтар азаматтардың қоғам мен мемлекет ісін басқаруға қатысу құқығын қамтамасыз етеді. Бұл қатардағы құқықтарға сөз еркіндігі, ар-ұждан еркіндігі, ақпарат алу құқы, сайлау және сайлану құқы, бірлестіктерге бірігу құқы жатады.

Әлеуметтік-экономикалық құқықтар бұл азаматтардың материалдық ресурстарды өндіру, алмасу мен пайдалану саласындағы мүмкіндіктері мен құқықтары.

Бүгінгі таңдағы адам құқықтарын қорғау мәселесі көбінесе батыстық жеке тұлға құқықтарының либералдық тұжырымына негізделіп жасалған. Бұл арада халықаралық қауымдастық өзінің жеке тарихы, құқықтық дәстүрлері, мәдени құндылықтары бар түрлі мемлекеттерден құралатындығын ескеруіміз қажет. Осындай тұжырымдарды негізге ала отырып, әрбір мемлекет өз аумағындағы адам құқықтарын қорғау мәселесін шешуі тиіс.

Жалпы адамның азаматтық құқықтары мен бостандықтарының даму эволюциясы американдықтар үшін сөз бостандығы, ар-ұждан бостандығы, жиналыстар бостандығы мен заң алдында тең қорғала алу құқы болып табылады. Ал орыс либерализмінің шеңберінде адамның лайықты өмір сүре алу құқы идеясы қалыптасқанын көреміз. Сонымен бірге, бостандық, еркіндік ұғымдары да әр халықта әр қалай мән мен мазмұнға ие. Мысалы, американдық конституциялық дәстүрде "мемлекеттен еркін, тәуелсіз болу" тұжырымы қалыптасқан болса, еуропалық дәстүрде "еркіндікке, бостандыққа мемлекет арқылы", мемлекет көмегімен қол жеткізу тұжырымы қалыптасқанын байқауымызға болады.
## Дереккөздер

Санат:Саясат
Адвективтік тұман

**Адвективтік тұман** (Адвективный туман; лат. advectio — жеткізу) — суығырақ жер немесе су үстімен қозғалу барысында ылғалды жылы ауаның салқыңдауынан пайда болатын туман. Оның қарқындылығы ауа мен төсеніш бет (жер, су) арасындағы температура айырмашылығына және ауадағы ылғал мөлшеріне тәуелді. Теңіз үстінде қалыптасқан адвективтік тұман теңіз туманы деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Шүкірбек Бейшенәлиев

**Бейшенәлиев Шүкірбек** (1928 ж. т.), Қырғыз  жазушысы. Қырғызстанның халық  жазушысы, драматург, аудармашы, қоғам қайраткері. Қырғызстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1974). Ә. туралы «Жизнь, имя и память» («Слово Кыргызстана», 1997, 20 маусым), «Мұхтар Әуезов туралы естелік» («Обо», 1997, №31, 32, 34) мақалаларын жазды. Қазақ жазушысының 100 жылдық мерейтойына байланысты Бішкекте өткен ғылыми конференцияда Ә-ке журекжарды сөздерін арнады; Семей мен Алматыдағы улы жазушыға бағытталған мерекелік салтанаттарға қатысты.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Субсидиарлық принципі

**Субсидиарлық принципі** - мемлекет және т.б. институттардың қызметі мен ұйымдастыру принципі, бұл қағидатқа сәйкес жоғарғы органдар төменгі органдар шеше алмайтын міндеттерді мойнына алады. Жоғарыда тұрған органдар төменде тұрған органдардың дербестігіне және жауапкершілігіне қолдау көрсетуі керек.
Мемлекетті құруға қатысты субсидиарлық шектен шыққан орталықтандырылуға қарсы бағытталған. Бұл принцип ГФР мемлекеттік құрылысында пайдаланылған.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Саяси менеджер

**Саяси менеджер** - саяси кампания жетекшісі, оның негізгі мақсаты - саясаткерге, мемлекеттік басшылыққа немесе басқа мүдделік топтарға саяси кампанияны ұйымдастырып, өткізуге көмектесу.

Саяси менеджер рөлінде танымал адам немесе саясаткер болуы мүмкін.

Бірақ саяси кампания уақытында саяси менеджер саяси рөл атқаруға ұмтылмауы тиіс. Сайлау және имиджді қалыптастыру кампанияларында саяси менеджер саясаткер көлеңкесінде болады әрі ешқандай саяси мәлімдемелер жасамауы керек.

Саяси менеджердің басты мақсаты - саяси кампания мақсаттарын жүзеге асыруды қамтамасыз ету. *Саяси менеджердің функциялары:* 
* саяси кампанияны басқаруды жүзеге асыратын команданы құру; 
* команданың саяси мақсатқа қол жеткізетін барлық міндеттерді орындауын қамтамасыз ету; 
* команданың барлық бөліктерінің әрекеттерін үйлестіруді қамтамасыз ету; 
* команданың жұмыс жасауына шығармашылық атмосфера қалыптастыру; 
* команда ішінде дау-жанжалдың алдын алу және пікірлестер ұжымы ретінде оның жұмысын қамтамасыз ету.

*Саяси кампания сәтті болу үшін қажетті алғышарттар:* 
* саяси менеджер саясаткер сеніміне ие болуы керек; 
* саяси менеджер саясаткермен тиімді ынтымақтастықта жұмыс жасауы тиіс;
* саясаткермен саяси менеджер қарым-қатынасы іскерлік қатынастар шеңберінен шықпауы тиіс.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Мұхамеджан Майбасарұлы Өскенбаев

**Мұхамеджан Майбасарулы Өскенбаев** (1854-1921) -атақты әнші. Абай мен Шәкәрім әндерін орындаушы, күйші, ақын, сал-сері. Мұхамеджан Абайдың немере інісі. Құнанбайдың тоқал шешесінен туған інісінің баласы. Мұхамеджанның Қатипа деген әйелінен Төлеутай, Нәсибала туған. Мұхамеджан жастайынан ән-жырға құмар болып өседі. Әсіресе үзеңгілес құрбысы Әмір Құдайбердіұлымен бірге салдық, серілік құрады. Әмірмен Мұхамеджан күн озған сайын ойын-сауыққа беріліп кетіп, кейде ел ішін бүлдіруге дейін апарып соққан. Бұған ренжіген Құнанбай оларға қатты ескерту жасап, тыйым салған. Осыған ренжіген әнші досы Әмір қайтыс болғаннан соң, '''Найман''' ішінде Сыбанжаққа, Қызылмолаға көшіп кетеді. Мұхамеджан Қызыл- молада жүріп, өзінің іштегі өкпе-ренішін білдіріп, өлеңмен сәлем жолдаған. Сәлемін естіген Абай кісі жіберіп, Мұхамеджан елге қайта кешіріп алғызады. Сол көзден бастап ол Абайдың қасында болып, ақынның өнеге-тәрбиесін көп кереді. Ол «Қазақ әндерінің антологиясының» бірінші жинағына енген - «Бес қарагер», «Қайран жастық», сондай-ақ, «Көлқайнар», «Сары бел» әндерінің авторы. Мұхамеджан Абайдың «Ескендір», Ақылбайдың «3ұлыс», Мағауияның «Медғат-Қасым» дастандарын да жырлап өткен. Мұхамеджанның сүйегі Ақшоқыдағы Құнанбай қажының әулеттік қорымына жерленген.

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Халықаралық келiсiмдер

**Халықаралық келiсiмдер** — орындалуы міндетті, халықаралық қауымдастық мүшелерінің арасында, мейлі ол егеменді мемлекеттер болсын немесе халықаралық ұйымдар болсын кез келген келісім-шартқа отыру. Халықаралық құқық халықаралық келісімдердің міндетті түрде жазбаша бекітілуін қарастырмайды. Бірақ, қабылданған міндеттемелердің жазбаша түрде бекітілуі үрдіске айналған. Олардың жеке келісімдерден айырмашылығы олардың орындалу міндеттілігінде. Жеке келісім-шарттар сотқа шағына алады. Ал халықаралық келісімдер ешқандай соттың құзырына кірмейді. Келісімдердің орындалуы өзара сәйкестендірілген мүдделерге байланысты. Халықаралық келісімдер негізгі төрт категорияға бөлінеді: 
# келісім-шарттар мен конвенциялар; 
# үкіметаралық келісімдер;
# хаттамалар; 
#халықаралық құжаттар.

## Дереккөздер

Санат:Халықаралық шарттар
Субэтнос

**Субэтнос** - [лат. sub - астында, грек, ethnos - халық] - этникалық топ, мәдени-тұрмыстық, тілдік тұрғыдан диалектикалық ерекшелігі бар этностың бір бөлігі. Субэтнос шағын аумақта орналасады. Консолидация нәтижесінде Субэтнос этностың негізгі бөлігімен бірігуі мүмкін. Субэтнос тілдік, мәдени, өзін-өзі сезіну тұрғысынан ерекшеленеді. Мұндай этнос мүшелерінің этникалық санасына қосақтылық тән: бір жағынан этносқа, екінші жағынан субэтносқа жататындығын сезіну.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Қозғалтқыш нейроциттер

**Қозғалтқыш нейроциттер** (эффекторные нейроциты)
—	өз кезегінде жүйке толқындарын байланыстырғыш (ассоциативтік) нейроциттерден қабылдап өңдеп, одан әрі орындаушы жұмысшы мүшелерге (бұлшықеттерге, 
бездерге) жеткізіп, олардың тітіркендіргіш әсерлеріне
жауап беру процесін іс жүзіне асырады.
## Дереккөздер


Санат:Қозғалтқыштар
Арқалануды қалдыру керек

**«Арқалануды қалдыру керек»**, жазушының мақаласы. 1922 ж. «Қазақ тілі» газетінің 28 қыркүйектегі санында шыққан. Жазушының 100 жылдық мерейтойына байланысты шыға бастаған 50 томдық толық шығармалар жинағының 2-томында басылды (А., Ғылым, 1998, 55-57-беттер). Мақалада *«Қазақ тілі»* газетінде шыққан Сыбанұлының, *«200 түйе құн»* материалында айтылған құн дауы жайында түсінік берілген. Материал авторының газет арқылы біреулерді айыптағанымен, тікелей мекемелерге барып іс шешудің орнына құр сөзбен тынатынын мінеген. Қазақ ішінде бұрыннан келе жатқан ру, ата, жерлестіктің салдарынан туындайтын жаман әдеттердің, әділетсіз билердің қазір де бар екенін айтқан. Халықтың ескі әдеттен арыла алмай, жергілікті жерлерде құрылып жатқан әкімшілік орындары арқылы әділдік іздеудің орнына, бедедці әлдекімдерді арқалану салтын қоймағанын айыптайды. *«Әрине, зорлықшылар - айыпты, сонымен бірге қурғақ зорлық , өзімшіл билікке бас иіп, мойынсұнып отырған Сыбан айыпты. Сыбан дайын түрған хүкімет кеңселеріне шауып барып, неге көмек сұрап алмайды?»* деп, халыққа жаңа жол усынып, ескі әдеттен арылуға шақырған. Мақалада құн іздеп жүргендер ретінде Абайдың балалары Тұрағұл мен Мекайыл аталған. Әуезов бұл екеуін Абайдың қатарына қоюға болмайтынын айтып, осы даудың мәнісін заң бабтарына қойып, тадцап беруге тырысқан. Шығарманың соңында іс басындағы азамат та өте сақ болып, әділетсіздігінен айрылмау керек, арқаланып қылмыс істеушілерге арқа болған азаматтың өзі көз болып, қуғын салу керек... іс басына келген азаматсымақтың ескі әдетті қолданылуы сезілсе, алдын ала тыйым салып, тиісті жазасын тарттыру керек деп, үкімет мекемелерінің жүмысына қатысты ойлар айтқан.

## Дереккөздер
Бітеуөзек

## Бітеуөзек
**Бітеуөзек** (*атрезия*); (**' а — ''жоқ'', tresis — ''тесік'') — іштөлдері эмбриондық дамуы кезіндегі ауытқулардың салдарынан, олардың денелеріндегі табиғи тесіктердің жетілмеуі немесе болмауы. 

Мысалы жаңадан туған [[нәресте]]нің немесе төлдің ас қорыту жүйесіндегі артқы тесіктің болмауын [[анус бітеуөзегі]] немесе [[анус атрезиясы]] деп атайды.
==Бітеуөзектік фолликулдар ==
**Бітеуөзектік фолликулдар** (**') — аналық жыныс безі — жұмыртқалықтағы фолликулдардың түрліше себептерге байланысты толық жетілмей, әртүрлі даму сатысында жетілу процесі тоқтаған фолликулдар. Бітеуөзектік фолликулдардың кері ыдырау процестері — жұмыртқа жасушасын қоректендіретін, оның сыртқы фолликул қабығы жасушаларының түрлі себептерге байланысты тіршілігін тоқтату кезеңінен басталады. Қоректік заттардың жетіспеуінен жұмыртқа жасушалары (овоциттер) де дамуын тоқтатып, кері ыдырай бастайды.

*Нәтижесінде* бітеуөзектік фолликулдар толығымен дәнекер ұлпасына айналып кетеді. Бірақ, олардың қуысыңда жұмыртқа жасушаларының мөлдір жылтырауық қабықшалары ұзақ сақталады. Егер ж9мыртқалықтағы *бітеуөзектік фолликулдардың* ыдырау процесі қалыпты жағдайдан ауытқып асқынса, онда бітеуөзектік фолликулдар қуысы сұйыққа толып, шамадан тыс үлкейіп, жұмыртқалық көпіршігіне (кистаға) ауысуы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Эмбриология
Жартыдөңгелекше өзектер

**Жартыдөңгелекше өзектер** (*полукружные каналы*); (
*canal* — өзек, *semi* — жарты, *сігculus* — дөңгелек) — тепе-теңдік мүшесі орналасқан ішкі құлақтың бөлігі. Жартыдөңгелекше өзектер бір-біріне перпендикулалы бағытта орналасқан үш дене жазықтықтары (сагиттальды, сегментальды және фронтальды) бойында орналасады. Бұлар бір-бірінің пішінін қайталайтын: сыртқы — сүйектік жарты дөңгелекше өзектерден және ішкі — жарғақтық жартыдөңгелекше өзектерден құралған. Сүйектік жартыдөңгелекше өзектердің үштары төрт тесік түрінде ішкі құлақ кіреберісіне ашылады. Жарғақтық жартыдөңгелекше өзектердің жарғақтық сопақша қапшықпен жалғасатын тұсындағы ампула тәрізді кеңейген жерінде сезімтал эпителий жасушаларымен қапталган жартыайшықты "қыршалар" орналасады. ішкі құлақтың жарғақтық сопақша және дөңгелек қапшықтарының ішкі бетінде де осындай сезімтал эпителиймен астарланған "дақтар" болады. Дақтардағы сезімтал эпителийді, көмір қышқыл кальций тұздарының кристалдары (отолиттер) жабыса орналасқан желатин тәрізді іркілдек жарғақ қаптап жатады. Бұл іркілдек массаны отолиттік жарғақ деп атайды. Сезімтал эпителий жасушаларының түктері осы жарғақта орналасады. Кеңістіктегі дене жағдайының өзгеруіне сәйкес дене тепе-теңдігінің бұзылуы — сопақша және дөңгелек қапшықтар ішіндегі эндолимфа Сұйығын қозғалысқа келтіреді. Сұйықтың қозғалысы отолит кристаларына бері ліп, олар да қозғалып дақтардағы сезгіш эпителиоциттер түктерінің белгілі бір топтарын тітіркендіріп әсер етеді. Нәтижесінде бұлшықеттердің де белгілі бір топтары қозып олардың ширығуы реттеледі де, басқа эпителиоциттер жарғақтық қапшықтар қабырғасындағы рецепторлар дененің кеңістіктегі сызықтық қозғалыстарына жауап береді. Жартыдөңгелекше өзектер ампуласының ішкі бетіндегі қыршалар эпителиоциттерінің құрылысы қап-шықтар дақтары эпителиоциттерінің құрылысына ұқсас. Тек, эпителий қабатының апикальды бетін, ұзындығы 1 мм, пішіні күмбезге ұқсаған желатин тәрізді зат қаптап тұрады. Қыршалар эпителиоциттерінің сезгіш түктері желатин тәрізді іркілдек заттың ішінде орналасады. Жануарлар басының кеңістіктегі қозғалысына сәйкес жазықтықта орналасқан жартыдөңгелекше өзек қуысындағы эндолимфа жылжып, қырша бетіндегі іркілдек күмбезді қозғайды да, сезгіш эпителиоциттер түктеріне эсер етеді. Жартыдөңгелекше өзектері ампуласы қабырғасындағы рецепторлар бастың, дененің кеңістіктегі бұрыштық қозғалыстарын қабылдап, соларға жауап береді. Түзілген қозу сезімтал эпителий жасушаларынан сезімтал жүйке үштарына беріліп, пайда болған жүйке толқыны одан әрі жүйкелік өткізгіш жолдар арқылы мидағы қыртысастылық және қыртыстық орталықтарға жеткізіледі де, дене тепе-теңдігінің сақталуы іс жүзіне асады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Осмос

**Осмос** - [грек, *osmos* - түрткі, қысым] - мәдени антропологияда қандай да бір мәдениет элементінің басқа халықтардың мәдениетіне енуі нәтижесінде әртүрлі мәдениеттердің жақындасуы.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Суперэтнос

**Суперэтнос** - [лат. super - үстінде, грек, ethnos - халық] - метаэтникалық қауым, полиэтникалық қоғамдарда мәдени-тарихи, этнографиялық ұқсастықтарына, сол қауымның шығу ортақтығы негізінде пайда болады. Америка халқын Суперэтносқа жатқызуға болады. Суперэтнос ұғымына қатысты саясаттанушылар мен қоғамтанушылардың арасында ортақ пікір жоқ.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Сағалық шытырман

**Сағалық шытырман (вестибулярный лабиринт);** (*laby- rinthus vestibularis,* грек, *labyrinthus* — шытырман, лат. *vestibulum* — саға,кіреберіс) — ішкі құлақ кіреберісіндегі бір-бірімен өзара эндолимфалық өзек арқылы жалғасқан сопақ және дөңгелек қапшықтары қабырғаларын құрайтын сүйектік және жарғақтық шытырман. Сүйектік және жарғақтық шытырмандар аралығындағы қуыста перилимфа сүйығы, ал жарғақтық шытырман қуысында эндолимфа сүйығы болады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Мұхаметкәрім

**Мұхаметкәрім** (кішкене молда) (т.-е. ж. б.) - Абай аулының молдасы. Ұлты - татар. Ақын өлеңдері мен қарасөздерін жинап, хатқа түсіруде көп еңбек сіңірген. Ол Қазаннан Семейге қашып келіп, Құнанбай, Абай аулын паналаған. Мұхаметкәрім осында үйленіп, тұрақтап қалады. Абай қайтыс болған көзде қатым-құран шығартып, ақынның сүйегін Жидебайға қойғызуға ақыл берген Мұхаметкәрімнің баласы Махмұт та Абай мұрасын жинауға көмектeскен.

## Дереккөздер



Санат:Абай энциклопедиясы
Остракизм

**Остракизм** - [грек. *Ostra* - Kismos, ostra Kon дегеннен шыққан - сынық] - Ежелгі Грекияда мемлекетке қарсы шыққан, қауіп төндіретін азаматтарды аты жазылған сынықтар арқылы жасырын дауыс беріп, елден аластау. Остракизм туралы мәселе жыл сайын халық жиналысының алдында көтерілетін болған. Ауыспалы мағынада **остракизм** - қуғын-сүргін, жалпылама айыптап, кінә тағу, бойкот жариялау дегенді білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Аддуктор

**Аддуктор** (*adductor*;  — ішке қарай;  — серпу, яғни ішке тарту, жақыңдатқыш) - адамда қол мен аяқ, ал жануарларда алдыңғы және артқы аяқтар буындарына эсер ете отырып, аталған мүшелерді дене түлғасына жақындататын бұлшықет. Аддукторларға иық буынына әсер ететін "жауырынасты бұлшықеті", жамбас-ортан жілік буынын қозғалтатын "сымбат бұлшықеті" мен "санды жақындатқыш бұлшықет" жатады.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Саяси мимикрия

thumb|250px| Мимикрияның бір көрісі өзін император деп жариялаған Наполеон Бонапарт
**Саяси мимикрия** - *[ағылш. - еліктеу]* - қандай да бір пайдаға қол жеткізу үшін қоршаған саяси-әлеуметтік ортаға, өмірдің қалыптасқан жағдайларына икемделу. Саяси мимикрияда төңкерістен кейін бұрынғы үстемдік етуші тап өкілдерін жеңіске жеткен топпен ынтымақтастыққа барғаны үшін кінәлаған.

Саяси мимикрия психологиясы жеке тұлға, топтар мен саяси ұйымдар деңгейлерінде көрініс табады. Бірінші жағдайда нақты бір саяси қайраткер саяси мимикриясы туралы айтылады. Мысалы, Наполеон Бонапарт өзін император деп жариялаудан бұрын монархияға қарсы төңкерісті қорғаушы ретінде көрсетті. Екінші жағдайда кішігірім адамдар тобының саяси мимикриясы айтылады. Олар билік басына өздерінің мүддесін қорғау мақсатында келе отырып, өздерін барлық халық мүддесін қорғаушы ретінде жариялайды. Үшінші жағдайда бұқара қолдауына ие болуға ұмтылған саяси ұйым, партия немесе қоғамдық-саяси қозғалыстың саяси мимикриясы айтылады.

Саяси мимикрияның кең тараған тәсілдері - популизм, насихаттық шешендік, сайлау науқаны кезіндегі шындыққа жуыспайтын уәделер беру. Саяси мимикрия тәсілдеріне жүгіну қажеттілігі мен олардың тиімділігі қоғамның саяси мәдениеті мен саяси санасының деңгейіне байланысты. Дамыған демократиялық, ашық қоғамда саяси мимикрияның өзін-өзі қорғау құралы ретіндегі қажеттілігі төмендейді.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Аддукция

**Аддукция** () — организмнің (оң немесе сол) бүйір аумағынан жануарлар денелерінің омыртқа бағанасы бойымен өтіп, денені тепетең екі жарты бөлікке бөлетін орталық сагиттальды жазықтыққа ( — жебе), яғни ішкі орталық жазықтыққа қарай бағытталған қозғалыс. Аддукцияны іс жүзіне асыратын бұлшықеттерді "аддукторлар" деп атайды.

## Тағы қараңыз
*Абдукция
*Аддуктор
*Абдуктор

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Сағалық ядролар

**Сағалық ядролар (вестибулярные ядра)**; (*nuclei vesti- bulares*, лат. *nucleus* — ядро,* vestibulum* — саға, кіреберіс)

сопақша мидағы тепетендік сақтау талдағышының (анализаторының) арадық орталықтары.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Вазодилататорлар

**Вазодилататорлар** (*вазодилататоры*); (*vasodilatators*; лат. vas, *vasis* — тамыр; *dilatatio* — кеңіту, кеңіткіш) — қан және лимфа тамырларының арналарын кеңейтуді қамтамасыз етіп, олардың қызметін реттейтін жүйке талшықтары.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Мұхтар Әуезов және абайтану проблемалары

**«Мұхтар әуезов және абайтану проблемалары»** - ҚазССР ғылым академиясының әдебиет және өнер институтының 1982 ж. «Ғылым» баспасынан шығарған зерттеу еңбек. Авторы М. Мырзахметов. Кітап 4 тараудан, кіріспе мен қорытындыдан тұрады. Автор зерттеулерін: «Абай өмірбаяны - абайтанудың іргелі саласы», «М. Әуезов - Абай шығармаларын жинаушы әрі текстологы», «Абай мұрасының шығысқа қатысы М. Әуезов зерттеуінде» және «Абайдың әдеби ортасы» деген тақырыптар төңірегінде өрбітіп, Әуезовтың абайтану негізін қалау, ақынның Ғылыми өмірбаянын жазу, өлеңдерінің көркемдік, жаңашылдық ерекшеліктерін, дүниетанымын ашу жолындағы еңбегін, текстологиялық ізденістерін, Абай мұрасының шығысқа қатысымен ақындық ортасын анықтаудағы зерттеулерін сөз етеді. Көлемі 16,4 б. т., 2 мың дана болып басылған.

## Дереккөздер


Санат:Абайтану
Санат:Мұхтар Әуезов
Самай сүйек

**Самай сүйек** (, "os" - "сүйек", "temporalis" — "самай") — бас сүйектегі ми қабығының екі жақ бүйір қабырғасының астындағы жұп сүйек. Самай сүйек шеке деп аталатын бастың екі жағы мен құлақ өңірін қамтиды. Төменгі 7 ми жүйкелері және мидан шыққан/кірген негізгі қантамырлар самай сүйектен өтеді.

Самай сүйек қабыршақтық, дабылдық және жартастық бөліктерден тұрады.
* Қабыршақтық бөлік самай шұңқырының қабырғасын түзеді.
* Дабылдық бөлікті сыртқы есту жолы мен қуысты дабыл сүйегі құрайды.
* Жартастық бөлік ішкі құлақтың қаңқасын құрайтын қатты сүйектен тұрады.

## Дереккөздер

Санат:Бассүйек
Саяси мистификация

[thumb| 250px| XX ғ. ең ұлы саяси мистификация жасаған [Адольф Гитлер|А.Гитлер ]]
**Саяси мистификация** - *[грек, mystes - құпияны білуші, лат. fasere - жасау]* - сан алуан құралдар көмегімен насихат немесе әлденені өтірік жасау арқылы жоспарлы алдау. Саяси мистификация көне дәуірден белгілі. Мистификация шынайы немесе болуы мүмкін жауды алдаудың саяси-психологиялық тәсілі. XX ғ. ең ұлы саяси мистификациясы ретінде А.Гитлердің КСРО-мен мәңгілік достық туралы келісімге қол қоюын айтуымызға болады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Мұхтар Бәшейұлы

**Мұхтар Бәшейұлы** (1892-1980) - Абай аулының адамы. Әкесі Бәшей Құнанбай, Абай үйінде қызметші болған. Осы әулеттің аңға салатын тазы иттерін Бәшей күтіп-баптаған. Мұхтардың өзі көріп-білген, есінде қалған, әкесінен естіген Абай және оның төңірегіндегі адамдар жайындағы естеліктері Абайдың респуспликалық әдеби-мемориалдық музейінде сақтаулы. Ол ақынның Жидебайдағы мұражайын жасауға көп улес қосты.

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Қойнау-жүрекше түйіні

thumb|right|Қойнау-жүрекше түйіні**Қойнау-жүрекше түйіні** (синусно-предсердный узел);
(nodus sinoatrialis,  — түйін, sinus — қойнау,
atrium — жүрекше) — жүректің өткізгіш жүйесін құрауға
қатысады. Ол жүректің оң құлақшасы мен алдыңғы
(адамда жоғарғы) қуыс вена аралығындағы шекаралық
сай тұсында орналасады. Қойнау-жүрекше түйіні жүректің өткізгіш кардиомиоциттерінен тұрады. Олардың цитоплазмасында миожіпшелер тым аз болады, ал диаметрі жиырылғыш кардиомиоциттердің диаметріне қарағанда 2-3 есе жуандау келеді. Қойнау-жүрекше түйінінің орталығында жүректің ырғақты (ритм) жиырылуына түрткі болып, оны іс жүзіне асыратын майда
дөңгелекше келген түрткі жасушалар (пейсмекер жасушалар) орналасады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Вазоконстрикторлар

**Вазоконстрикторлар** (*вазоконстрикторы*); (*vasoconstrictores*; лат. vas, *vasis* — тамыр; *constrictio* — тарылту, тарылтқыш) — қан және лимфа тамырларының арналарын тарылтып, олардың қызметін реттейтін жүйке талшықтары.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Суннизм

right|250px
**Суннизм** - ислам дініндегі бағыт. Сунна IX ғ. 6 жинақ түрінде Пайғамбардан қалған құқық ережелері, дәстүр, мінез-құлық ережелерінен құрастырылған. Осы ережелерді Суннизм толығымен мойындайды. Суннидтік дінтанушы-философтар арасында аль-Газалиді (1058- 1111) ерекше айту қажет. Суннизм күрделі мәселелерді шешу төңірегінде бірнеше әдістерді ұсынады:
*жұмақ - қалам беделділерінің бірін жеке түсіндіру;
*иджма - көптеген адамдардың өзара келісілген пікірі;
*қияс - салыстыра отырып қорытындыға келу;
*истиллах - егер оның мазмұны мойындалған игілікке қайшы келетін болса, онда Суннизм хадистерінің өзгеру мүмкіндігін мойындау.

## Дереккөздер


Сунни Исләм

Санат:Саясат
Абай жолы (мақала)

**«Абай жолы»** («Путь Абая»), Мұхтар Әуезовтың шағын мақаласы. «Литературная газетада» 1954 ж. 13 қарашада шыққан. Газеттің бұл нөмірінде Косо­гор металлургия зауыты жүмысшыларының «Ли­тературная газетада» сол жылдың 10 тамызында басылған «Чего мы ждем от наших писателей» атты хатына жауап ретінде Мұхтар Әуезов пен Б. Полевойдын жауаптары берілген. Металлургтардын хаты үлкен резонансқа ие болып, баспасөзде көп талқыланған. Хат 50-жылдардағы үкіметтің идеологиялық тапаптарын алға шығару мақсатында жазылғаны анық байқалады. Хатта КСРО жазушыларының көптеген шығармалары ауызға алынған, жоғары баға берілген шығармалардың бірі Мұхтар Әуезовтің «Абай» романы. Мақаладағы романнын 4-кітабын біткені, енді біздің заманымызға дейінгі уақытты қамтитын кең көлемді эпопея жазу ойында бар екені туралы айтқандары Мұхтар Әуезовтің шығармашылық лабораториясынан біршама хабар-береді. Әңгіме кейбір деректерде 5 том етіп, кей деректерде 7 том етіп жоспарланған «Өскен өркен» романы жайында болып отыр. Мақала суреткердің халық колдаса, шығармашылық еңбек те жемісті бола түседі де­ген ойымен аяқталған.

## Дереккөздер


Санат:Мақалалар
Халықаралық қатынас

**Халықаралық қатынас** -XX ғacыр соңғы он жылдығында халықаралық қатынастардағы жағдай түбегейлі өзгерді. 1980-ші жылдардың соңына дейін олардың басты сипатына әлемдік қауымдастықтың екі қарама-қарсы одаққа жіктелуі тән болды.
Халықаралық қатынастар эволюциясы екі өзара байланысты процесcтердің елеулі әсеріне үшырады - капиталистік сипаттағы әлеуметтік қатынастарға негізделген әлемдік нарықтың бірлігін қалпына келтіру және жаһандану проңесінің қарқынды дамуы. Нәтижесінде елдер мен халықтардың өзара тәуелділігі артуда, шешімін табу үшін халықаралық әріптестікті дамытуды талап ететін жалпы әлемдік, ғаламдық сипаттағы мәселелердің көбеюі орын алып отыр.
Қазіргі халықаралық қатынастардың экономикалық негізі - әлемнің метериалдық базасындағы елеулі өзгерістердің негізінде қалыптасушы жаңа әлемдік еңбек бөлінісі. Жаһандану нәтижесінде өнеркәсібі дамыған елдер өздерінің экономикалық орталық үстанымын нығайтуда, ал дамушы елдер одан тәуелді шет аймақ күйіне түсуде.
Өнеркәсібі қарқынды дамыған елдер арасында АҚШ басым орын алуда, алайда Еуропалық Одақ онымен иық теңестіріп, кей жағдайларда одан басым түсіп отыр. Жапония бүрынғыдай үшінші келеді. 20-25 жылдан кейін Қытай әлемдік экономиканың бас алпауытына айналуы мүмкін. Үндістан да одан қалыспауда.
Осы кезде аймақтандырудың қарқынды проңесі жүріп жатыр - Еуропада (Еуропалық Одақ), Азияда (АСЕАН және өзге де тар шеңбердегі қүрылымдар), Африкада (Африкалық одақ), Солтүстік Америкада (НАФТА), Латын Америкасында (МЕРКОСУР, Анд тобы). Бүл аймақтық үйымдар өз кезегінде халықаралық қатынастар сахнасының белсенді әрі ықпалды ойыншы- ларына айналуда.
Қалыптасып келе жатқан әлемдік азаматтық қоғамның үстанымдарын білдіретін үкіметтік емес үйымдар Халықаралық қатынастар саласында елеулі ықпалды рөл атқаруда.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Айналма қалақты турбина

**Айналма қалақты турбина** () — реактивті турбина класының: радиальды — осьті, пропеллерлі және айналма қалақты болып, үш жүйеге бөлінуі. Айналма қалақты турбина 3—80 м арын кезінде пайдаланылады. Оның негізгі ерекшелігі — жұмыс доңғалағы қалақтарының бұрыштық орналасуы автоматты түрде бағыттаушы аппараттың қалақшасымен айналу кезінде бірге өзгеруінде. Бұл автоматты реттеудің жалпы жүйесі арқылы іске асырылады. Турбинаның білігі және жұмыс доңғалағының қорабы қуыс етіп жасалынады: біліктің ішіне қысыммен жіберілген май қорап ішінде орналасқан сервомоторды жұмысқа қосып, оның айналмалы жұмыс доңғалағының шетмойыны қалақшасын айналдырады. Турбинаның реттелуі кезінде бағыттаушы аппараттың қалақшасын айналдыру есебінен А және С жылдамдық векторы өзгереді, осыған байланысты реттеу кезінде су соққысыз қалақшаға құйылып С1{ жылдамдығы сақталады. Әрбір арынға берілетін ең жоғары п.о.к болады, оның комбинаторлық байланысы бойынша анықталады, мұндағы р — жұмыс доңғалағы қалақшаларының белгілі бір жағдайда орналасуы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Вазомоторлы жүйкелер

**Вазомоторлы жүйкелер** (*вазомоторные нервы*); (*nervi vasomotores*; лат. *nervus* — жүйке; *motoris* — қозғау) — қан және лимфа тамырлары қабырғаларының жиырылуын мен босаңсуын реттеп отыратын жүйке талшықтары. 
Вазомоторлы жүйкелерге *вазодилататорлар* мен *вазоконстрикторлар* жатады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Тесіктің өтім коэффициенті

**Тесіктің өтім коэффициенті** — сұйықтықтың тесіктен ағып шығу кезінде жылдамдығының артуына байланысты ағыншаның көлденең қимасының кемуі.
Сұйықтық бөлшегі тесік жақтауына жеткен кезде белгілі бір жылдамдықпен қозғала отырып, инерция күшімен сол бағытта ағады да, ағыс сызығы тесік ернеуіңде сығылады. Кішілеу тесіктің сығылу коэффиңиентінің мәні E = 0,64, бұл жылдамдық коэффициентінде кемиді, рейнольде саны жоғары болғандықтан, жылдамдық коэффициенті \phi = 0,97-ге тең. Сұйықтықтың негізгі жылдамдығы \phi оның теориялық жылдамдығынан (V_\mathrm{t}) кем болады. Ал сұйықтықтың тесіктен сығылып ағып шығуы кезіндегі өтімі — сығылу қима ауданының жылдамдығының көбейтіндісіне тең болады, яғни тесіктің өтім коэффициенті: M = E\cdot\phi; Мұндағы E — тесіктің сығылу коэффициенті. Тесіктен ағып шыққан сұйықтықтың өтімін мына формуламен анықтайды:
Q = M\omega\sqrt{2gH_\mathrm{0}};
мұнда: \omega - тесік ауданы (\omega = \frac{\pi d}{4}; мұнда \pi — 3,14 тең; ɗ — тесік диаметрі); H_\mathrm{0} — су арыны.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы