open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әбілфайыз Ыдырысов

**Әбілфайыз Ыдырысов** (23.2.1930, Егінсай ауылы, Амангелді ауданы, Қостанай облысы) – жазушы-журналист, педагог, тарих ғылым кандидаты (1972), ҚР-ның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1991), ҚР-ның еңбек сіңірген қайраткері (2004).

Арғын тайпасының Айдерке руынан шыққан.

ҚазМУ-дың (ҚазҰУ) журналистика факультетін бітірген (1953). 1953 – 54 ж. “Қазақстан пионері” (қазіргі “Ұлан”) газеті редакциясында әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, редактордың орынбасары болып істеді. 1955 – 61 ж. “Лениншіл жас” (қазіргі “Жас алаш”) газетінде бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы қызметтерін атқарды. 1961 – 65 ж. “Қазақстан пионері” газетінде бас редактор, 1965 – 93 ж. әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінде аға оқытушы, доцент, профессоры болды. Ыдырысов осы жылдары газет безендіру, полиграфия ісі, мақалаларды өңдеу және редакциялау шеберлігіне байланысты 20-ға тарта әдістемелік құралдар мен оқулықтар жазып, баспадан шығарды. Публицист-жазушы, педагог Ыдырысовтың қаламынан көптеген ғылыми-зерттеу кітаптары, деректі эссе, хикаяттармен қатар “Айжанның ғашығы” (1965), “Берік” (1994), “Аңсаған менің әнімсің” (2000), “Ақсүйек”, “Кер бұзаудың өлімі” (2004) повестері, “Таңшолпан” романы (2005) жарық көрді. Ыдырысов көптеген орден, медальдармен марапатталған.

Ұлы: Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов

## Дереккөздер


Санат:Жазушылар
Санат:1930 жылы туғандар
Сүмбе (Ұйғыр ауданы)

**Сүмбе** — Алматы облысы Ұйғыр ауданындағы ауыл, Сүмбе ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шонжы ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 22 км жерде, Кетпен (Ұзынқара) жотасының солтүстік-батыс баурайында орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
1930-1997 жылдары қой өсіретін ұжымшардың орталығы болды. Оның негізінде Сүмбеде және округке қарасты Шошанай ауылында бірнеше шаруа қожалығы құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Ұйғыр ауданы елді мекендері
Орманды тау белдеуі

**Орманды тау белдеуі** – орманы басым өскен биіктік табиғи белдеу. Орманды тау белдеунің биіктігі таудың қай ендікте жатуына байланысты анықталады; оңтүстіктегі ыстық белдеуден солтүстікке қарай биіктігі біртіндеп төмендейді, экваторлық ендікте 3500 – 4000 м, субэкваторда 3000 м, тропиктерде 2500 м биіктікте. Қоңыржай белдеудегі биік тауға тән ерекшелік – *жауын-шашын мол түседі, жазы салқын, қыста қар жамылғысы қалың* болады.

Орманды тау белдеуне Қазақстан аумағындағы *Алтайдың оңтүстік, Жетісу (Жоңғар), Іле Алатауының биіктік белдеулері* жатады. Бұл аймақтарға түсетін жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері **500 – 800 мм**. Қаңтардағы ауаның жылдық орташа температурасы** – 11 – 16<sup>0</sup>С**, шілдеде **20<sup>0</sup>С-тан** (биіктеген сайын) **7<sup>0</sup>С-қа** дейін төмендейді. Іле Алатауының **900 – 1400 м** беткейінде жабайы алма, өрік, қайың орманы; **1400 – 2800 м** биіктікте Тянь-Шань шыршасынан тұратын қылқан жапырақты орман өседі. Жетісу (Жоңғар) Алатауының оңтүстік беткейіндегі **1200 – 2400 м** биіктікте, солтүстік беткейіндегі **800 – 1400 м** биіктікте алма, көктерек орманы, **2400 – 3200 м** биіктікте *Тянь-Шань шыршасы мен майқарағай* аралас өседі. Алтай тау жүйесінің **70%-ын** тау орманы алып жатыр. **1700 – 2000 м** биіктікте жалпақ жапырақты орман, **2200 – 2500 м** биіктікте қылқан жапырақты орман *(май қарағай, қарағай, самырсын, оңтүстігінде балқарағай)* өседі. Мұндағы өсімдік түрлері таудың беткей **экспозициясына**, топырағына байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Климаттық аймақтар
Санат:Ормандар
Ламберт заңы

**Ламберт заңы** — жарықты шашырататын беттің (s) жарықтылығы (L) барлық бағытта бірдей болатындығын өрнектейтін заңы 1760 ж. неміс ғалымы И.Ламберт (1728 — 1777) тұжырымдаған. 

Бетке (s) жүргізілген перпендикулярға (*нормальға*) бұрыш () жасай бағытталған жарықтылық (І) пен сол беттен дәл осы бағытта шыққан жарық күшінің (І) арасында мынадай байланыс бар: L0=І/scos. Ламберт заңы бойынша L=І=І0/s мұндағы І0 — бетке  (s) нормаль бағыттағы жарық күші. Сондықтан, І=І0.cos. Ламберт заңынан жарқырау (М) мен жарықты шашырататын беттің жарықтылығы (L) арасында төмендегідей тұрақты қатынас шығады: M=L. Реал беттерден шашыраған жарық үшін Ламберт заңы жуықтап орындалатын заң болып есептеледі. Дегенмен, материалдардың көптеген түрінде бұл заң жеткілікті түрде дәл орындалады. Мұндай материалдардың беті диффузиялық бет деп аталады. Диффуз бетке  күңгірт беттер (*[[гипс]], [[магний тотығы]], т.б.*), бұлдыр орта (*кейбір сүт тәрізді шынылар, бұлт*), сондай-ақ, ұнтақ тәрізді люминофорлар беті мен Күн беті, т.б. мысал бола алады. Жарық шығаратын беттердің (*жарқырауық денелердің*) ішінде тек абсолют қара дене ғана бақылау бағытына тәуелсіз болады. Ламберт заңы теориялық зерттеулерде, жарық техникасы мен фотометрлік есептеулерде кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Физика
Қолма-қол ақша айналымы

**Қолма-қол ақша айналымы**– тауарларды сату, қызмет көрсету және түрлі төлемдер төлеу кезінде ақшаның қолма-қол нысанда қозғалуы. Қолма қол ақша айналыс қаражаты мен төлем қаражаты атқарымын орындайды. Қолма қол ақша ұдайы айналмалы айналым жасайды: қолма қол ақша алған халық оны тауар сатып алуға, көрсетілетін қызметтердің ақысын төлеуге, салықтарды, т.б. төлеуге жұмсайды; несие мекемелерінің кассасына сауда түсімдері, салықтар мен алымдар, азаматтардың шоттарға салған салымдары, т.б. ретінде түседі. Кәсіпорындар ақшалай түсімді банк мекемелеріне өткізеді. Банк мекемелері қол-ма-қол ақшаны өткізу тәртібі мен мерзімін әрбір кәсіпорынға ақша айналымдылығын жеделдету қажеттігіне және оның банк кассасына уақтылы түсуіне қарай белгілейді. Кәсіпорындардың кассасындағы қолма қол ақша оларға қызмет көрсетуші банк мекемелері келіскен кассалық лимит шегінде сақталады. Кәсіпорындардың кассада алдағы жұмсалатын шығынға (соның ішінде жалақыға, әлеум. сипаттағы төлемдерге, шәкіртақыға) төлем төлеудің белгіленген мерзімінен бұрын қолма қол ақша жинауға құқығы жоқ. Қолма-қол ақша несие ұйымдарының кассасына түскен ақшалай түсімнің есебінен беріледі

## Сілтемелер
* Ақша
* Валюта
* Қазақстан
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Базистік баға

**БАЗИСТІК БАҒА ** (ағылш. base prіce), экономикада — өндірістің даму қарқынын, өзіндік құнды және экономиканы өркендетудің, т.б көрсеткіштерін сипаттайтын,  жоспарлау мен статистикалық есепке негіз болып алынатын баға. Белгілі бір өнімнің баға деңгейі жыл сайын өзгеріп отыруы мүмкін болғандықтан, экономиканың құндық көрсеткіштерін (жалпы ішкі өнімді, ұлттық табысты, материалдық өндірістің жеке саласының өнімін) әр түрлі жылдардың ағымдағы бағасымен өлшеу және салыстыру олардың нақты өзгерістері жөнінде дұрыс түсінік бермейді. Бұл Базистік бағаны қолдануға мәжбүр етеді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Сот шығындары

Сот  шығындары:
* 1) азаматтық істер бойынша мемлекеттік баж салығынан және іс қарауға байланысты алымдардан тұрады. Мемлекеттік баж салығы бастапқы және қарсы талап-арыз берушіге, үшінші жаққа, даудың пәніне өз алдына талап қоюшыға, айрықша өндіріс ісі бойынша талап қоюшыға, сондай-ақ кассация шағым берушіге салынады. Қс қарауға байланысты алымдарға куәгерлер мен сараптамашылардың ақысына, дәлелдемені тұрған жерінде көруге, жауапкерді іздестіруге және сот шешімін орындауға, т.б. жұмсалған шығындар сомасы кіреді. Азаматтық іс жүргізу заңнамасында сот шығындарын өтеуден босатылған тұлғалар көрсетілген. Оларға еңбекақы, алимент өндіру, денсаулыққа келген зиянды өтету, қылмыстан келген материалдық зиянды өтету, т.б. істері бойынша талапкерлер жатады;
*  2) қылмыстық іс бойынша анықтауға, алдын ала тергеуге, сараптамаға, аудармашыға, куәларға, адвокатқа және басқа істі жүргізуге кеткен шығындар. Мұнда сот шығындарын сотталушы өтейді. Ал егер сотталушының материалдық жағдайы келмейтін болса немесе ақталып шықса сот шығындарын мемлекет өз мойнына алады. Жеке немесе жеке-жариялы істер бойынша сотталушы ақталып шыққан жағдайда сот шығындары шағым берушіге жүктелуі мүмкін.

## Дереккөздер

Санат:Сот
Квадратталатын аймақ

***Квадратталатын аймақ*** – белгілі бір (нақты) ауданы болатын аймақ немесе жордан мағынасындағы белгілі бір жазық өлшемі. Аймақтың квадратталатындығының *[[қажетті]]* және *[[жеткілікті шарты]]*: *аймақ шекарасы ауданының нөлге тең болуы*. Мұндай шартты қанағаттандырмайтын аймақ *[[квадратталмайтын аймақ]]* деп аталады.
## Дереккөздер:

*''Қазақ энциклопедиясы'', 4-том
Ламберт мұздығы

**Ламберт мұздығы** — Антарктиданың шығысында орналасқан мұздық, дүние жүзіндегі ірі мұздықтардың бірі. *ұзындығы* 450 км, *ені* 30 — 120 км. Бастауын Халықаралық геофизикалық жыл (МГГ) аңғарынан алып, Эймери қайраңдық мұздығына ұласады. 1957 ж. австралиялық ғылыми-зерттеу экспедициясын ашқан Австралияның картографтарының қызметінің жетекшісі Б.П. Ламберттің есімімен аталған.

 
Санат:Мұздықтар
Қолма-қол ақшасыз есеп айырысу

**Қолма-қол ақшасыз есеп айырысу** – заңды және жеке тұлғалардың міндеттемелерін ақша белгілерін пайдаланбай, яғни төлемшінің банкідегі шотынан белгілі бір соманы алушының шотына аудару жолымен немесе өзара талаптарды есепке алу жолымен жүзеге асырылатын есеп айырысу. 

Банкінің төлем туралы тапсырмаларды орындауына негіз болатын құжаттардың негізгі түрлері – төлем талаптары мен төлем тапсырмалары‚ чектер‚ аккредитивтер. Қолма-қол ақшасыз есеп айырысу несие ұйымдарындағы шоттар бойынша ақшалай қаражаттың аударылғаны туралы жазбалар жазу, өзара талаптар мен міндеттемелерді (*өзара есептесуді*) несие ұйымдарының қатысуымен немесе қатысуынсыз есепке алу тәртібімен есептесу, бірқатар айналым құжаттарын беру жолымен жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Төлем жүйелері
Санат:Азаматтық құқық
Санат:Қолма-қол ақшасыз есеп
Софиевка (Ақмола облысы)

**Софиевка** — Ақмола облысы Целиноград ауданындағы ауыл, Софиевка ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Ақмол ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 63 км-дей жерде, Сілеті өзенінің жағалауында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1954 жылы тың және тыңайған жерлерді игеруге байланысты қаланды. 1965 – 96 жылдары астық өсіретін кеңшардың орталығы болған. Софиевкада кеңшар негізінде құрылған шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Целиноград ауданы елді мекендері
Таскешу

**Таскешу ** — Түркістан облысы Сайрам ауданы, Қайнарбұлақ ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақсукент ауылынан батысқа қарай 29 км-дей жерде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
1962-97 жылы сүт өндіретін “Қайнарбұлақ” кеңшарының құрамында болып, К.Маркс ауылы аталып келді. Таскешуде шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Сайрам ауданы елді мекендері
Жонглер

**Жонглер** (французша jongleur – күлдіргі, қуақы) – 1) орта ғасырлардағы француз кезбе актерлері мен музыканттарының жиынтық атауы. Олар ағылшын менестрельдеріне, неміс шпильмандарына (кейде гистриондар деп те атаған), орыс скоморохтарына ұқсас болған. XI ғасырда өнер көрсетудің мұндай түрі музыка мен поэзияны, мимика және акробатика өнерінің басын біріктіріп, кәсіби дәрежеге көтерілді. Шіркеу тәртіптерін күлкіге айналдырған Жонглер діндарлар тарапынан қуғынға ұшырап отырған. XIII ғасырда кейбір елдерде Жонглер бауырластықтары құрылды. Жонглерлік өнерде ішінара әйелдер де ойын көрсетті; 2) қас қағым сәт ішінде бірнеше зат пен бұйымды қатар лақтырып, әрі оларды қағып алуды меңгерген цирк артисі; қ. Жонглерлік өнер.

## Сілтеме


Санат: Философия
Базис

**Базис** *( — негіз)*:

# философияда — әлемнің, қоғамның, ғылымның, дүниетанымның, көзқарастың, т.б. негізі. Қоғамдық-экономикалық формациялар туралы маркстік ілім бойынша, қоғамдағы өндірістік қатынастар жиынтығы сол қоғамның  Базисін құрайды да, оған сәйкес сол кезеңдегі қоғамдық сананы айқындайтын қондырма құрылады;
# геодезияда — ұзындығы үлкен дәлдікпен өлшенетін Жер бетіндегі екі нүктенің арасын қосатын түзу сызық (эталон кесінді). Ол триангуляциядағы геодезиялық тор қабырғаларының ұзындығын анықтау үшін қолданылады.
# Базис *(Basis)* — кейбір жиынның ең аз ішкі жиыны. Ол белгілі бір операцияларды қолданғанда жиынның барлық элементін қалыптастырады.

## Дереккөздер


Санат:Философия
Санат:Геодезия
Санат:Ақпараттану
Макромаркетинг

**Макромаркетинг** (грек. makros — үлкен + ағыл. marketіng, market — рынок, өткізім), үлкен маркетинг — маркетингті ұйымдастыру мен басқарудың жалпы нарық үдерістерін зерделеуге негізделген кешенді жүйесі. Ол кәсіпорындар мен ұйымдардың қызметін басқарудың маркетингілік қағидаттарын басшылыққа алады. Макромаркетингте мемлекет органдардың экономикалық тұтқалар мен ынталандырулар жүйесі (несие, салық, инвестиция, т.б. саясат) пайдаланылатын нарық саласындағы қызметі, сондай-ақ бейкоммерция органдардың қызметі қамтылады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Қазақстан республикасы ұлттық ғылым академиясының хабаршысы

“Вестник Национальной академии наук Республики Казахстан” – Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының баспасөз органы. 1944 жылы құрылып, “Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының Ғылым академиясының хабаршысы” деген атпен шығып тұрды. 1991 жылдан “Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының хабаршысы” деп өзгерді. 2003 жылы 14 ақпанда Қазақстан Республикасының Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінде “Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының хабаршысы” болып тіркелді. Негізгі міндеті: ғылымның дамуының жалпы мәселелерін баяндау, ғылымды ұйымдастыру және жоспарлау, республиканың ғылыми-зерханалық мекемелерінің қызметін үйлестіру мәселелері бойынша материалдарды, Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясының Жалпы жиналысы сессияларының қорытынды материалдарын, Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясының Төралқасы мен бөлімшелерінің шешімдері мен қаулыларын, ғылыми мақалаларды, жас ғалымдардың ғылыми зерттеулерін, ғылыми конференциялар, кеңестер, мерейтойлық және атаулы күндер материалдарын жариялау. екінші айда бір рет қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде шығады.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
* Қазақстан Республикасының
* Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының 
* Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының 
* конференциялар

Санат:Мәдениет
Жаркөл (көл, Науырзым ауданы)

**Жаркөл** – Қостанай облысы Науырзым ауданындағы көл. Шолақсай ауылының оңтүстік-батысында 15 км жерде орналасқан.

## Гидрографикасы
Ауданы 19,3 км2, ұзындығы  12 км, ені 4 км-дей. Жаркөлдің оңтүстік жағалауы жайпақ, батпақты, оңтүстік-батыс жағалауы тілімделген (жарқабағының биіктігі 1,5-2 м), шығысы - биік жар (5-7 м). Суы мол жылдары оңтүстігіндегі Сарымойынмен жалғасып кетеді. Суы тұзды. Алқабында қамыс, қоға, шалғын шөп өскен. Көктемде мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Науырзым ауданы көлдері
Ойшілік

**Ойшілік** — Абай облысы Ақсуат ауданындағы ауыл, Ойшілік ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақсуат ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 32 км-дей жерде, Тарбағатай жотасының солтүстік баурайында,  Ойшілік өзенінің жағасында орналасқан.

## Тарихы
1963-97 жылдары қой өсіретін “Комсомол” кеңшарының орталығы болған. Оның негізінде Ойшілікте және округтегі Айнабастау, Ақжол, Есім, Танамырза, Томар ауылдарында ӨК, ЖШС және шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Ақсуат ауданы елді мекендері
Мелос

**Мелос** (грек. melos) —музыкадағы әуенділікті білдіретін ұғымның жалпы атауы. Мелос Ежелгі Грекияда ән ырғағы мен әуен сарынын айқындау мақсатында, сонымен бірге лирикалық жырларды айту үшін қолданылған.

## Дереккөздер</span>


Санат:Терминалогия
Қолма-қол есеп айырысу

**Қолма-қол есеп айырысу**– сатылған тауарлардың‚ орындалған жұмыстардың‚ көрсетілген қызметтердің ақысын сатып алушылардың бірден ақшамен төлеуі немесе оларды алуға арналған құжаттарды беруі. Төлемақы заңды тұлғаның кассасына төленеді‚ базарда сатып алудан басқа жағдайда төлемақы сомасына шот-фактура (*салық шот-фактурасы*) беріліп‚ кассалық кіріс ордері жазылады. Кез келген тараптар (*заң жүзінде айқындалған жеке тұлға тобынан басқа*) арасындағы операцияларда қолма-қол ақшамен төленген факт болған кез келген айналым қазыналық жады бар бақылау-кассалық аппараттарда тіркелуге тиіс‚ олардың тізбесін үкімет белгілейді. Заңды тұлғаның тауарлары базарда қолма-қол есеп айырысу жолымен сатып алынған жағдайда сатып алу актісі ресімделеді‚ онда сатып алушының деректемелері көрсетіліп‚ базар әкімш-нің мөрімен расталады. Акт салық көзінен салықтың ұсталған-ұсталмағанының айғағы болып табылады. 

## Сілтемелер
* Экономика  
* Ақша
* Валюта
* Айналым

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Ор артезиан алабы

**Ор артезиан алабы** (*Орский артезианский бассейн*) — Ақтөбе облысындағы алап. Ор өзенінің сол жағалаулық бөлігінде, Оңтүстік Оралтау мен Солтүстік-Батыс Мұғалжар сілемдерінің арасындағы тектоникалық ойыста қалыптасқан. Негізгі сулы қабат төменгі карбонның, ортаңғы юраның жыныстарында орын алған. Төменгі карбон тұщы суы (*минералдылығы — 0,6-1,2 г/л*) *40-130 м* тереңдіктен шығады, үңғымалардың өнімі тәулігіне *250—4500 м<sup>3</sup>*. Ортаңғы юра суы алаптың шет жақтарында *30-50 м*, ортаңғы бөлігінде *200—350 м* тереңдікте жатыр. Үңғыманың тәуліктік өнімі — *10— 450 м<sup>3</sup>*. Минералдылығы — алаптың шет жақтарында *0,3—0,2 г/л*, ортаңғы бөлігінде және қат-қабатгың төменгі жақтарында *1,5—6,6 г/л*-ге жетеді. Карбон шөгінділеріндегі тұщы судың ғасырлық қоры *3- 5 млрд. м<sup>3</sup>*-ге, юра шөгінділеріңдегі тұщы және сәл тұзды сулар қоры *10 млрд. м<sup>3</sup>* шамасында. Алаптағы егін және мал суаруға жарамды судың болжамдық қоры тиісінше жылына — *10—15 млн. м<sup>3</sup>* және *40-45 млн. м<sup>3</sup>*.

## Дереккөздер


Санат:Артезиан алабы
Оспанәлі Иманәлиев

**Оспанәлі Иманәлиев** (Сұржебе Қорамсақов) (21 желтоқсан 1927 жыл, Талас ауданы, Ойық ауылы – 1997 жыл, Тараз қаласы) – ақын, жазушы. Ысты руынан шыққан.

## Өмірбаяны
* Жамбыл зоотехникалық-малдәрігерлік техникумын (1948) бітірген.
* Қазақ ұлттық университетінің филология факультетін (1963) бітірген. 
* 1948 – 1958 жылы Талас ауданында зоотехник
* Талас ауданы комсомол комитетінің бірінші хатшысы
* Талас аудандық ауыл шаруашылығы бөлімінің меңгерушісі
* Талас аудандық партия комитетінде бөлім меңгерушісі болды. 
* 1963 – 1991 жылы «Социалистік Қазақстан» газеті 
* «Ара» журналында бөлім меңгерушісі қызметін атқарды.
## Шығармалары
* «Тұңғыш кітап» (1963), 
* «Отан ұлы» (1964), 
* «Тайға міндім» (1965), 
* «Қызыл жалау» (1967), 
* «Сәуір» (1971), 
* «Май – мамыр» (1975) атты өлеңдер жинағы, 
* «Бұйрық пен сыйлық» (1966), 
* «Безбүйрек» (1968), 
* «Соқырішек» (1973), 
* «Сыңар кебіс» (1977), 
* «Егізбүйрек» (1977) деген әзіл-сықақтары, 
* «Байқадам» (1980) повесі, 
* «Жаннат жер» таңдамалысы жарық көрді. 
* 1980 жылы «Ылғалсыз көктем», 
* 1995 жылы «Аққайың жарды бүршігін» кітаптары жарияланды.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Сыншыл, сыршыл қаламгер ұлағаты
* “Бір сөзі мың жыл жүрсе дәмі кетпес”

Санат:21 желтоқсанда туғандар
Санат:1927 жылы туғандар
Санат:Талас ауданында туғандар
Санат:1997 жылы қайтыс болғандар
Санат:Таразда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан ақындары
Жаркөл қонысы

**Жаркөл қонысы** – көне дәуірлерден сақталған қоныс орны. 

## Орналасқан жері
Қостанай қаласынан солтүстік-батысқа қарай 35 км жердегі кішігірім көл жағасында орналасқан. 

## Сипаты
Мектеп оқытушысы П.С. Загородный көл жағасындағы құмайттан шақпақ тастан жасалған тас құралдар тауып алуы нәтижесінде белгілі болды. Қостанай облыстық тарихи-өлкетану мұражайы қызметкерлері тұрақтан табылған тас пышақтар, қырғыштар, жебелер сияқты заттай деректерді зерттей келе ескерткіштің неолит (жаңа тас) дәуірінің соңғы кезеңіне жататынын анықтады. Жаркөл б.з.б. IV-III мыңжылдықтарда солтүстік өлкелерде мекендеген жергілікті аңшы-балықшы тайпалардың ескерткішіне жатады. 

## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысы географиясы
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Қазақстан қоныстары
Түрлену өнері

**Турлену өнері**, театр мен кинода – актердің сахнада (немесе кинофильмде) басқа адам кейпінде әрекет жасау қабілеті. 

Турлену Өнері актерлік өнердің өзіне тән ерекшелігін айқындаумен қатар оның шығарм. негізі болып табылады. Актер әдетте сахналық (немесе кинематогр.) образ жасауда өзінің дауыс үні мен дикциясын, пластикасы мен темпераментін, оған қоса гримі мен костюмін де пайдаланады. Бұлар актердің Турлену Өнері-н меңгерудегі ең қажетті құралдары болып саналады. Актер кейде өзінің сыртқы түр-тұлғасын шұғыл өзгерту арқылы ойнайтын кейіпкерінің басқаларға ұқсамайтын өзгеше бір сипатын, типтік ерекшелігін ашуға ұмтылады. Бұл сыртқы түрлену өнері деп аталады. Актерлік шығарм-тағы реализмнің ең жоғ. даму сатысы ішкі түрлену өнерімен тығыз байланысты; яғни актер орындайтын қаїарманының ішкі жан дүниесін, ой-сезімін оның түр-тұлғасымен және іс-әрекетімен қабыстыра отырып тұтас сахналық характер жасайды. К.С. Станиславский жүйесінің  негізгі бөлімдері осы Турлену Өнері-нің жол-жобасы мен әдістерін зерттеуге арналды. Станиславский сан ғасырлық театр тарихының тәжірибесіне сүйене отырып, рөл үстінде жұмыс істеудің теор. және тәжірибелік негізін жасады. Театр тарихында әрбір рөл сайын өзінің тек сыртқы түр-келбетін ғана мүлдем өзгертіп отыратын актерлермен қатар қандай рөлді ойнаса да өзінің ерекшелік қасиетін сақтайтын белгілі шеберлер болған. Мұның соңғысына сахналық өнерде белгілі тақырыбы мен ұстанған принципі, өмір мен қоғам туралы ой-тұжырымы, дүниетанымы бар суреткерлер жатады. Мысалы, орыс театрында П.С. Мочаловтың, М.Н. Ермолованың, В.Ф. Комиссаржевскаяның, т.б. өнері осы бағытта болды. Батыс Еуропа театрларындағы Турлену Өнері-нің көрнекті шеберлері қатарынан Д.Гаррик, Г.Ирвинг (Англия), Фредерик-Леметр, А.Антуан (Франция), Э.Поссарт, Э.Росси, Т.Сальвини (Италия); орыс театры бойынша М.С. Щепкин, А.П. Ленский, М.Г. Савина, И.М. Москвин, В.И. Качалов, Н.П. Хмелев, В.Н. Пашенная, Н.К. Черкасов, т.б. актерлерді атауға болады. Қазақ театрындағы Турлену Өнері-нің шеберлері: Қ.Қуанышбаев, Е. Өмірзақов, Ш.Айманов, Р. Қойшыбаева, С.Оразбаев, Ф.Шәріпова, т.б.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мәдениеті
Іле көмір алабы

thumb**Іле көмір алабы**, Төменгі Іле көмір алабы, Алматы облысы Балқаш ауданы Бақанас кентінен солт.-батысқа қарай 160 км жерде Іле өз-нің Балқашқа құяр сағасында орналасқан. Алапты “Волковгеология” өндірістік бірлестігі ашқан (1973). 1981 – 87 ж. осы мекеме І. к. а-на барлау жүргізіп, нақты қорын есептеді. Алапта Төменгі Іле, Балатопар, Орта Бақанас және Керіөлең кен орындары бар. Олардың ішіндегі ең ірісі – Төменгі Іле кен орны. Көмірлі түзілімдердің жасы бастапқы-ортаңғы юралық, қалыңд. 50 – 200 м болатын 4 циклге бөлінеді. І, ІІ және ІІІ циклдер тек Төменгі Іле ойысының батыс жарылымдарында тараған. І цикл түзілімдерінде қалыңд. 0,2 – 1,1 м, саны 7 – 10-ға дейін қоңыр көмір линзалары мен қабатшалары кездеседі. Негізгі жұмыстық көмір қабаты ІV циклдің жоғ. жағында орналасып, ойыстың барлық алаңында (ауданы 560 км²) таралған. Қабаттың қалыңд. 1 – 2 м-ден 58,3 м-ге дейін, жатыс тереңд. 160 – 330 м. Ойыстың орт. және оңт.-шығыс бөліктерінде 240 км² алаңдағы қабаттың құрамында тау жыныстары жоқтың қасы (1%-ға жетпейді) және құрылысы қарапайым болып келеді. Көмірлі шоғырды қалыңд. 60 – 80 м, құрамы құм-гравийлі тау жыныстары мен саз қабатшаларынан тұратын ортаңғы юралық түзілімдер жауып жатыр. Балатопар кен орнында қабаттың қалыңд. 21,8 м, жатыс тереңд. 180 – 230 м; Кертбел (Жиделі) ойысында – 22,4 м, тереңд. 400 – 430 м; Орта Бақанаста – 14,1 м, тереңд. 540 – 560 м болады. Алаптың көмірі қоңыр (маркалары Б1 – Б3), фюзен типті, өз бетінше жануға қабілетті, нашар тақталанады. Ылғалд. 23,8 – 44%, күлділігі 10 – 25% (орташа 15,94%). Көмірінің жалпы қоры 10,9 млрд. т. Төменгі Іле кен орнынан ашық және шахталық әдістермен көмір өндіріледі.

## Пайдаланылған cілтемелер
Ә. Байбатша


#### 

Санат:Тарих
Шопан Қонысбаев

**Шопан Қонысбаев** (1906, бұрынғы Қарағанды облысы Қарсақпай ауданы – 1942, Ржев қаласы) – қайраткер. 1931 жылыМәскеудегі кәсіподақ мектебін бітірген. 1922 – 29 жылдары Қарсақпай мыс қорыту комбинатында, Байқоңыр тас көмір кенінде жұмысшы, жұмысшылар одағы шахта комитетінің төрағасы болды. 1931 – 32 жылдары Қазақстан түсті металлургия жұмысшылар одағының Орталық басқармасы төрағасының орынбасары, 1932 – 33 жылдары Оңтүстік Қазақстан облысы кәсіпшілер одағы кеңесі төрағасының орынбасары, 1933 – 34 жылдары “Балқашқұрылыс” жанындағы түсті металл өнеркәсібі жұмысшылары одағының төрағасы, 1934 – 38 жылдары Алматы қалалық кеңесі төрағасының орынбасары, төрағасы болды. 1938 жылдың шілдесінен 1939 жылдың сәуіріне дейін Қазақ КСР-і сауда халық комиссары, 1939 – 41 жылдары Ресейдегі “Алтайполиметалл” тресті “Тұрғынүйқұрылыс” басқармасының бастығы қызметтерін атқарды. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысып, ұрыста қаза тапты.

## Сілтемелер
* Әдебиет
* Технология
* Инженерия
* Қазақстан
## Дереккөздер


Санат:Тарихи тұлғалар
Жонгерлік өнер

**Жонгерлік өнер**– цирк өнерінің бір түрі; үш немесе онан да көп затты белгілі бір ырғақпен лақтырып және қағып алу машығы. Жонгерлік өнердің алғашқы үлгілері Мысыр (Ежелгі Египет), Грекия, Рим, Қытай, Жапонияда пайда болған. Орта ғасырларда оны француз кезбе артистері (қ. Жонглер) жетілдірген. Қазіргі заманғы циркте Жонгерлік өнердің акробатика, эквилибристика, масқарапаз және аң машықтандыру өнерлерімен ұштастырыла орындалады. Көрсетілу орнына қарай жердегі Жонгерлік өнер, ат үстіндегі Жонгерлік өнер, даршылық өнер, т.б. болып бөлінеді. Шеберлер Жонгерлік өнерді жеке немесе топталып та орындайды. 20 ғасырдағы орыс артисі Э.Растели, қазіргі цирктерде А.Н. және В.Н. Кисс, Аберт жонглерлер тобы, Г.Т. Петровский, Н.А. Ширай, К.М. Никольскийлер, ат үстінде ойын көрсетуші Н.Л. Ольховников – осы өнердің көрнекті шеберлері болып саналады. Ат үстінде, қыл арқан үстінде ойын көрсету секілді Жонгерлік өнердің көптеген түрлері қазақ халқының ұлттық ойындарында ертеден бар. 19 ғасырда Шашубай Қошқарбайұлы, Балуан Шолақ, Зәрубай Құлсейітов, Қара Омар, Ағашаяқ ел арасында Жонгерлік өнерімен аңызға айналған (қ. Жәрмеңке думаншылары). Соңғы жылдары А.Әлжанов, Ж.Исияма, М.Қошмағамбетов, т.б. қазақ циркінің артистері Жонгерлік өнердің шеберлері ретінде танылды.

## Сілтеме


Санат: Тарих, философия
Ақан (Ақмола облысы)

**Ақан** — Ақмола облысы Зеренді ауданындағы ауыл, Сарыөзек ауылдық округі орталығы. Іргесі 1926 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Зеренді ауылынан солтүстік-батысқа қарай 55 км-дей жерде. 

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, дәрігерлік пункт, сауда орындары халыққа қызмет көрсетеді. Ауыл  жанынан  Көкшетау — Қостанай автомобиль жолы өтеді. Ең жақын темір жол бекеті — Қарағай (14 км).

## Дереккөздер

Санат:Зеренді ауданы елді мекендері
Санталдар тұқымдасы

**Санталдар тұқымдас ()** — қос жарнақты, көп жылдық (өте сирек жағдайларда бір жылдық) шөптесін өсімдіктер және ағаштар мен бұталар. Тропиктік, субтропиктік және қоңыржай аймақтарда өсетін 400-ден аса түрі 35 туысқа біріккен. Қазақстанда аса биік тау баурайларында, шабындықтарда, өзен аңғарларында және жазық жерлерде өсетін жалғыз туысы — кендірше (), оның 8 түрі бар. Санталдар тұқымдасына жататын түрлердің жапырақтары тұтас және өркенге қарама-қарсы не кезектесе орналасады. Көпшілік түрлерінде тамырында сорғыштары (гаусторийлары) болады, сол арқылы басқа өсімдіктің тамырына, сабағына жабысып паразиттік тіршілік етеді. Мұндай түрлерінде жапырақтары қабыршаққа айналған. Гүлдері өте ұсақ, әдемі емес, қос жынысты, бір (кейде екі, көп) үйлі. Гүлтабанының ортасы сәл ойыстау, бір ұялы аналық жатыны сол ойысқа бекінеді. Тостағанша жапырақшаларының, аталықтарының саны — 4 не 5. Аналығы 3 не 5 жеміс жапырақшаларынан тұрады. Гүлдері жәндіктермен айқас тозаңданады. Мамыр — шілде айларында гүлдеп, маусым — қыркүйекте жеміс салады. Жемісі — қақырап ашылмайтын жаңғақ. Жемістерін құстар, құмырсқалар, кемірушілер таратады. Ұрығы эндосперммен (ұрықтың қоректенуіне қажетті ұлпа) қоршалған. Санталдар тұқымдасның көптеген түрінің сүрегі өте құнды болып саналады. Олардан үй жиһаздарын, сәндік заттар жасайды. Діңі мен тамырынан алынған хош иісті майы парфюмерия мен медицинада қолданылады. Кейбір түрінің жемісі жеуге жарамды. Санталдар тұқымдасның Қазақстанда өсетін — Минквиц кендіршесі () Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. 
## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Санталдар
Кәрима Оралова

**Кәрима Оралова** (1973 ж.туған, Ордабасы ауданы Бадам бекеті) – айтыскер ақын.

Қоңырат тайпасының Құлшығаш руынан шыққан.

Шымкент қаласындағы әл-Фараби атындағы мәдениет институтын бітірген. Республика, облыстық, айтыстарда бірнеше рет жүлделі орындарға ие болды. М.Қaсымбаев, А.Әлтаев, Б.Шойбеков, т.б. мықты ақындармен айтысқан.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Мирасбек Нұрғалиұлы Төлепов

**Мирасбек Нұрғалиұлы Төлепов** (1903, қазіргі Қостанай облысы Қарабалық ауданы – 25.2. 1938, Алматы) – қоғам және мемлекет қайраткері. Ауыл мектебінде, Троицкідегі орыс гимназиясында оқыған. Мәскеу Қызыл профессура институтын бітірген (1932). 1919 – 1921 ж. ауылдық ревком хатшысы, қызыл әскер, Өлкелік комсомол бюросының жауапты хатшысы (Орынбор), Қостанай губревтрибуналы мен губатком алқасының мүшесі, 1921 – 1922 ж. Қазақ АКСР-і еңбек халкомының орынбасары, 1922 – 1927 ж. Қазақ АКСР-і кәсіподақтары өлкелік бюросының қызметкері, КСРО Сыртқы сауда халкоматының Қазақстан және Қытай бойынша уәкілінің орынбасары, Қазақ АКСР-і Сауда халық комиссарының орынбасары, 1927 – 1932 ж. Қызыл профессура институтының студенті, 1932 – 1933 ж. БК(б)П Қазақ өлкелік к-тінің ғылым секторының меңгерушісі және КСРО ғылым академиясының Қазақ бөлімшесі төрағасының орынбасары болып, республикада ғылыми мекемелердің ашылуына үлкен үлес қосты. 1933 – 1936 ж. БК(б)П Алматы және Шығыс Қазақстан обкомдарының екінші хатшысы, 1936 – 1937 ж. БК(б)П ОК-нде (Мәскеу) баспа секторының меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1937 ж. 22 тамызда “халық жауы” ретінде тұтқындалды. 1957 ж. 9 сәуірде ақталды. 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.

Санат:Тұлғалар
Ойық (Жамбыл облысы)

**Ойық** — Жамбыл облысы Талас ауданындағы ауыл, Ойық ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қаратау қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 77 км-дей жерде, Талас өзенінің аңғарындағы шөлді белдемде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
1957-97 жылдары аралығында қаракөл қойын өсіретін Ойық кеңшарының орталығы болып келді. Оның негізінде 1997 жылы ауылда ЖШС, шаруа қожалықтары құрылған. 

## Дереккөздер

Санат:Талас ауданы елді мекендері
ІІ Юстиниан

thumb|200px|Юстиниан II
**Юстиниан II** Риномет (шамамен 670, Константинополь, – 11.12.711, сонда) – Византия императоры (685–695, және 705–711). Орт. өкімет билігін нығайту саясатын жүргізді, шеткі аймақтардағы ірі қалалардың дербестікке ұмтылуын басып-жаныштады. Салықтарды көбейтіп, Кіші Азиядағы еретиктік қозғалыстарды басты. Фракия мен Македонияға бірнеше жорық жасап, онда қоныстанған славяндарды бағындырды, бір бөлігін Кіші Азияға жер аударды. Омейя әулетімен соғыста жеңіліске ұшырап, 692 ж. Армениядан бас тартуға мәжбүр болды. 695 ж. қастандық ұйымдастырушылар Юстиниан ІІ-ні биліктен тайдырып (оның мұрны кесілді, осыдан барып «Риномет» – «мұрынсыз» деген атақ алды), Херсонеске жер аударды. Ол жерден Юстиниан ІІ хазарларға, кейіннен Болгарияға қашты. Болгар ханының көмегімен 705 ж. тақты өзіне қайтарды. Бірақ 711 ж. қайтадан құлатылып, басы алынды.

## Дереккөздер

Санат:711 жылы қайтыс болғандар
Санат:Византия императорлары
Санат:Өлтірілген монархтар
Ғалымжан Ғирфанұлы Ибрагимов

**Ғалымжан Ғирфанұлы Ибрагимов** (; 12 наурыз 1887, Сұлтанмұрат, Істерлітамақ уезі, Үфі губерниясы - 21 қаңтар 1938, Қазан) - татар жазушысы және тілтанушы, қоғам қайраткер. Қазіргі татар кеңес әдебиетінің негізін салушылардың бірі. 

Сұлтанғалиевші деген айыппен репресияға ұшыраған. 24 қыркүйек 1955 жылы ақталды.

М. Жұмабаев, Б. Майлин, Ж. Тілепбергенов т. б. Қазақ жазушыларының ұстазы. Қазақ аулында мұғалімдік қызмет атқара жүріп, қазақ тілін жетік меңгерген ол туысқан халық өмірінен «Қазақ қызы» атты роман жазды. И. Қазақтың ауыз әдебиеті, ұлы ақыны Абай жайында әр тұста аталы пікірлер айтқан. 1916 ж. «Аң» («Сана») журналының 5-санында жарияланған «Тіліміз әртүрлі, ойымыз – бір тұтас» деген мақаласында қазақ халқының бай ауыз әдебиетін ұлы мұра ретінде бағалап, сол мұраны терең зерттеп, игеруге үндейді. «Қазақтар біраз уақыт татар мәдениеті мен әдебиетінен уйреніп келді. Алайда олар кешікпей дербес те даңқты жолға тұседі. Бұл процесті ешнәрсе де тоқтата алмайды», - дейді. Сөйтіп біздің ұлттық әдебиетіміздің жаңа дәуірлеу бағытын ол Абай есімімен байланыстырады. Уфадағы Ғалия медресесінде оқып жүрген қазақ жастарының ана тілінде қолжазба «Садақ» журналын шығаруға көмектескен Ибрагимов «Ешқашан да ешбір халықтың ана тілін тартып алып, оған өзге тілді телу табысқа жеткізіп көрген емес», - деп тұжырымдай келіп, бұған дәлел ретінде Абай поэзиясын келтірген. «Қазір Абай өлеңдері кең-байтақ қазақ даласына кең жайылған. Оларды халық аузынан түсірмей айтып жүреді» деген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Татар жазушылары
Шаттауық

**Шаттауық** немесе **орман жаңғағы** () – қайың тұқымдасына жататын бұта. 

Еуропаның орман белдеуінде, Азияда және Солтүстік Америкада өсетін 20-ға тарта түрі бар. Қазақстанда Жайық өзенінің жағалауларында өсетін бір ғана түрі – кәдімгі шаттауық немесе кәдімгі орман жаңғағы (С. avellana) бар. Биіктігі 2 – 5 м, кейде 8 м-дей болады. Жапырақтары үлкен сопақша немесе домалақ, шеті тілімденген. Тұқымынан, шыбығынан, тамыр атпалары және сұлама бұтақтары арқылы көбейеді. Наурыз – сәуір айларында гүлдеп, тамыз-қыркүйекте жеміс береді. Бір бұтадан 8 кг-ға дейін жаңғақ алынады. Жаңғақ құрамында 60 – 70% май болады. Жемісі 2 – 5-тен топталып, кейде дараланып өседі; сопақша, қоңырқай түсті, жеуге жарамды. Көлеңкеге төзімді орман жаңғағы ылғал топырақтарда, әсіресе орманның сұр топырағында және қара топырақты жерлерде жақсы өседі. 80 жылдай өмір сүреді.

## Дереккөздер


Санат:Қайың тұқымдасы
Алқасор

**Алқасор** — Ақмола облысы Қорғалжын ауданындағы көл. Қорғалжын ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 11 км жерде орналасқан. 

## Гидрографикасы
Теңіз деңгейінен 328 м биіктікте  жатыр. Аумағы 6,6 км2. Ұзындығы 9,4 км, ені 2,6 км. Жағалау бойының ұзындығы 25,3 км. Су жиналатын алабы 74,6 км2. Жағалауы жазық, түбі лайлы. Қар суымен толысады. Суы ащы. Қуаң жылдары кеуіп қалады. 

## Дереккөздер

Санат:Қорғалжын ауданы көлдері
Санат:Нұра су алабы
Хасен (Хасан) Қошанбаев

**Хасен (''Хасан'') Қошанбаев** (*1896, қазіргі [[Ақмола облысы]][[Атбасар ауданы]] – 1938*) – қайраткер, саяси қуғын-сүргін құрбаны. 1912 жылы орыс-қазақ училещесін, 1914 жылы педагогика курсын бітірген. 1914 – 21 жылдары Атбасар уезіндегі 1-телімнің бітімгершілік сотында, “Бірлік” тұтынушылар қоғамында қызмет істеді. 1922 – 23 жылдары Ақмола губерниясының трубинал тергеушісі, азық-түлік комиссарының орынбасары, 1923 – 25 жылдары Ақтөбе
 губерниясы азық-түлік комиссары, 1925 – 29 жылдары Семей губерниясы сауда бөлімінің төрағасы, 1929 – 31 жылдары Қазақ өлкелік тұтынушылар одағы басқармасының төрағасы, 1931 – 32 жылдары Бүкілодақтық “Астық” бірлестігінің Қазақстан бойынша уәкілі, 1932 – 33 жылдары Батыс Қазақстан облысы атқару комитетінің төрағасы болды. 1933 – 35 жылдары Қазақ КСР-і жеңіл өнеркәсіп халық комиссары, КСРО жеңіл өнеркәсіп халық комиссарының Қазақстан бойынша инспекциясының бастығы, 1935 – 37 жылдары Алматы облысы Кеген ауданы комитетінің хатшысы, Қызылорда ауданы атқару комитетінің төрағасы қызметтерін атқарды. 1937 жылы наурызда тұтқындалып, атылды. 1958 жылы мамыр айында ақталған.

## Сілтемелер
* Тарих
* Технология
* Инженерия
* Қазақстан
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар
Санат:1896 жылы туғандар
Санат:1938 жылы қайтыс болғандар
Оратория

**Оратория** (*итал*. ***оrаtorіo*** – *айтамын, өтінемін*) – эпикалық-драмалық  сюжетке құрылып, симфонияық оркестрдің сүйемелдеуінде орындалатын көп бөлімді, музыкалық шығарма. *16 – 17 ғасырларда* Италияда пайда болған оратория бастапқыда діни мазмұнда жазылды. *18 ғасырда* Г.Гендель  ораторияның озық үлгілерін жасады. Оратория *19 – 20 ғасырлардың* классик композиторлары *Г.Берлиоз, Ф.Лист, К.Сен-Санс, К.Дебюсси, М.В. Коваль, С.С. Прокофьев, А.Г. Рубинштейн, Ю.А. Шапорин, Д.Д. Шостакович, Г.В. Свиридов,* т.б. шығармаларында кең өріс алды. Ораториядағы музыкалық образ хор, оркестрлік эпизодтар, ария, речитативтермен баяндалады. Ораторияға жеке әнші немесе дуэт, трио, квартет сияқты ансамбльдер қатысады. Ораторияның желісін күшейтіп отыратын көп дауысты хор. Ораторияда опералық спектакльдегі сияқты декорация болмайды, концерт ретінде, ашық сахнада орындалады. Қазақстанда оратория *20 ғасырдың 2-жартысында* пайда болды. Алғашқы қазақ ораториясы С.Мұхамеджановтың ***“Ғасырлар үні”*** болып саналады.  Кейін қазақ композиторлары бұл жанрды дамытуға өз үлестерін қосты. Оратория үлгілерін Ғ.Жұбанованың, Қ.Қожамияровтың, Б.Жұманиязовтың М.Маңғытаевтың, Т.Қажығалиевтың шығармаларынан көруге болады.

## Дереккөздер


Санат:Өнер
Қызылқайнар (Жамбыл облысы)

**Қызылқайнар** — Жамбыл облысы, Жамбыл ауданындағы ауыл, Қызылқайнар ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Аса ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 35 км-дей жерде, Талас өзенінің жағалауында. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 22-партсъезд атындағы көкөніс-сүт өндіретін ұжымшардың бөлімшесі ретінде қаланды. Оның негізінде Қазақстанда “Пірімқұлов” ӨК, шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

Ауыл атау тау беткейіндегі қызыл тастар арасынан қайнап шығып жатқан бұлаққа байланысты қойылған. Ол бұлақтан қазірге дейін ауыл тұрғындары су ішеді, тұрмыстық қажеттеріне пайдаланады. Ауылдың батыс жағында Талас өзені ағып жатыр. Ертеректе Қоқан ханынан қолындағы бүркіт құсын сыйға беріп тұрып, Қырғыз Алатауының етегінен жер сұрап алған Ұлы жүздің Жаңабай руының атасы Ерденнің қонысы болған.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) елді мекендері
Әлім Ыдырысов Әкрәмұлы

**Әлім Ыдырысов Акрамұлы** (30.10.1939 ж. туған, Қызылорда қаласы) – ғалым, медицина ғылыми докторы (1994), профессоры (1995), Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2003). 1963 ж. Алматы (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) медицина институтын бітірді. 1966 – 69 ж. осы ин-ттың оперативтік хирургия және топография анатомия кафедрасының ассистенті, 1969 – 80 ж. Ақтөбе медицина институтында доцент, 1984 жылдан қазіргі Қазақ ұлттық медицина университетінде кафедра меңгерушісі. Ғылыми еңбектерінің негізгі бағыты хирургия (қолданбалы) анатомия және эксперименттік хирургия мәселелеріне арналған. Ыдырысов ішкі органдардың патология жағдайындағы морфо-функционалдық күйінің әр түрлі аспектілері мен оларды реттеуді зерттеді. Құрсақтың қатерлі ісіктері мен қабыну жағдайларын ұзақ уақыт катетер арқылы аймақтық артерия ішілік химия терапиямен және жедел деструктивті (бұзылу) панкреатитті емдеу әдістерін ұсынып, жетілдірді. 160-тан астам ғылыми еңбектің авторы. Ыдырысовтың басшылығымен 3 ғылыми докторы мен 6 ғылыми кандидаты дайындалды.

## Сілтемелер
* Макро-микроциркулярное русло органов живота в условиях внутриартериальной и системной химиотерапии, А., 1999; 
* Вопросы морфологии и клиники (Респ. Сборник научных работ), А.]], 1991 – 2002;
* Адам анатомиясы (Атлас), т. 1, Астана, 2005 (ред. жетекшісі).

Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қызылорда облысында туғандар
Неоплатонизм

**Неоплатонизм**
, неоплатондық – III – IV ғасырларда туындап, Платон және Аристотель ілімдерінің ортақ жүйесін ұштастыра дамытқан, болмыс бірлігі теориясымен белгілі ілім.

Неоплатонизмнің метафизика түсінігі болмыс бастауының бір екендігін, сол бір мен барды танудың апафатик. ілімін негіздеді. Неоплатонизм ілімі Аммоний Саккастан (III ғасыр) бастау алғанымен, тарихи дамуында оның бірнеше кезеңдері мен мектептерін атауға болады. Плотин негіздеген Рим мектебі (III ғасыр) Неоплатонизмнің теория жүйесін құрды. Кіші Азиялық Неоплатонизм (IV ғасыр) теор. құрылымдардан бас тартпағанымен, негізінен мистик. тәжірибеге сүйенді (Ямвлих, Феодор Асинский, Саллюстий, т.б.). Неоплатонизмнің жүйелеуші кезеңі (V – VI ғасырлар) афиналық, александриялық мектеп өкілдерімен (Плутарх, Сирион, Прокл, т.б.) тығыз байланысты. Неоплатонизм іліміндегі идеялар мен мұсылман және христиан монотеистік теологиясындағы өзара үндестік қазіргі дінтанушылардың да назарын аударуда.
## Сілтемелер
* Неоплатониктер
* Неоплатонизм академиясы
* Платонизм
## Дереккөздер


Санат:Теориялар
Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Санат:Философия
Төлес мұнай кен орны

**Төлес мұнай кен орны** — Каспий теңізінің солтүстік-шығыс жағасынан 20 км қашықтықта, Атырау облысы Жылыой ауданында орналасқан. 1947 жылы ашылған. 

## Геологиялық құрылымы
Тектоникалық құрылым тұрғысынан кен орны төрт қанатты тұз күмбезді құрылымнан орын алған. Тұз үстіндегі тау жыныстарының қимасындағы мұнайлылығы жоғарғы және төменгі кешендерге жіктелген юра шөгінділерімен байланысқан. Өнімді горизонттардың қалыңдығы 333-561 м. 

## Қанығуы, тығыздығы мен құрамы
Кен жинауыштары қойнауқаттық, литологиялық тұрғыдан шектелген, биіктігі 72-88 м, мұнайға қаныққан қалыңдығы 7,3 -20 м, су-мұнай жапсары 639 м. Мұнайының тығыздығы 0,852 – 0,917 г/см3, күкірті аз, парафині 0,65-1,34%. Суының құрамы хлорлы-кальцийлі, минералдылығы 175,5 г/л. Кен орны  1958 жылдан игерілуде.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Атырау облысы кен орындары
Орда қонған

**Орда Қонған** – тарихи орын. Қазығұрт тауының батыс сілемін «Кеме қонған» деп, шығыс сілеміндегі жазықтау келген төбесін «**Орда қонған**» деп атайды. 

Ел аузындағы аңыздарға қарағанда осы бір үстірт көне замандардан бері хан ордасы қонатын орын болған. Тарихи жазбалардағы Византия тарихшысы Менандр Протектордың дерегі бойынша осы маңда батыс түрік қағаны Истеми ханның ордасы болған, сол ордада Византия елшісі Замархты қабылдаған. Жергілікті халық арасында сақталған аңыз әңгімелерде Шыңғыс хан жорықтары кезінде ханның Құланбасыда өткен құрылтайға барар жолында ханның ұлы Жошының ордасы қонған. Бұдан бірнеше ғасырдан кейін Жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық жорықтар кезінде Әбілқайыр, Жолбарыс хандардың ордалары да осында қонған көрінеді.

## Дереккөздер

Санат:Тарихи орындар
Санат:Оңтүстік Қазақстан облысы төбелері
Жапсарбай Ілиясұлы Қуанышев

**Жапсарбай Ілиясұлы Қуанышев** (*14.5.1954 жылы туған, [[Алматы облысы]] [[Көксу ауданы]] [[Мұқыр]] ауылы*) – ғалым, саясаттану ғылым доктары (*2001*). 1979 жылы ҚазПИ-ді, 1986 жылы Мәскеудегі КСРО ҒА Тарих инститының аспирантурасын бітірген. 1979 – 92 жылдары Ш.Уәлиханов атындағы Тарих, археология және этнография институтында лаборант, кіші, аға ғылыми қызметкер, ғалым-хатшы, 1992 – 96 жылдары ҚР Президенті әкімшілігінде референт, сарапшы, сектор меңгерушісі, 1996 – 2004 жылдары ҚР Мемлекеттік хатшысының кеңесшісі, 2004 жылдан ҚР Президенті әкімшілік хатшылығының меңгерушісі. Қоғамдық-саяси және ұлтаралық мәселелермен айналысады. Екі монографияның және көптеген ғылыми еңбектердің авторы.

## Сілтемелер
* Тарих
* Ғылым
* Қазақстан
## Дереккөздер


Санат:Тарихи тұлғалар
Таскөл мәрмәртас кен орны

**Таскөл мәрмәртас кен орны** – Ақмола облысы Астана қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 30 км қашықтықта орналасқан. Кен орнын 1963 жылы геолог Н.А. Беряльцев ашқан. 

## Геологиялық құрылымы
Майбалық антиклиналдық белдемінің шығысымен ұштасқан кен денесі көне ордовик кезеңінің карадок ярусында шоғырланған ұсақ түйіршікті қызғылт, қызғылт сұр, сұр, күңгірт сұр және қара түсті тығыз мәрмәр қосылған әктастан тұрады. Кеннің астыңғы қабатында негізді порфириттерден және олардың өзара қабаттасып жатқан туфтар мен туфқұмтастардан тұратын жанартаутекті-шөгінді тау жыныстары және қалыңдығы 20 м-дей болатын конгломераттар қатқабаттары орналасқан.

## Жатыс сипаты
Кен шоғырлары оңтүстік, оңтүстік-батыс және солтүстік деп аталатын үш телімнен тұрады. Оңтүстік телімнің ұзындығы 260-620 м, ені 300-500 м, қалыңдығы 34 м. Бұл шоғыр кен орны қорының 66%-ын құрайды. Оңтүстік-батыс телімнің ұзындығы 400 м, ені 300 м, қалыңдығы 33 м, жалпы кен қорының 21%-ын құрайды. Солтүстік телімнің ұзындығы 700 м, ені 400 м, қалыңдығы 36 м (қор мөлшері 13,5%). 

## Физикалық-химиялық қасиеттері
Кеннің физикалық-химиялық қасиеттері: су сіңіру мөлшілері 0,08%, кеуектілігі 0,5%, майдалануы 0,5г/см2, құрғақ күйінде 1420 кг/см2, ал суға қаныққанда 1415 кг/см2 қысымға шыдайды. Мәрмәр тастардан тақталар, ұсатылған әрлеу тастары, т.б. алынады. Сапасы жоғары, мемлекеттік баланстағы қоры 6429000 т, ұсақ тастар қоры 28762000 т-ға тең. Кентасты басты тұтынушылар Астана, Алматы, Екібастұз тас өңдеу зауыттары.

## Дереккөздер

Санат:Ақмола облысы кен орындары
Тәуекел ханнның Мауереннахрға жорығы

**Тәуекел ханнның Мауереннахрға жорығы**, 1598 жылы Бұхар хандығына жасаған. Жорық қарсаңында Абдолла ханға өзінің ұлы, мұрагері Абд әл-Мұмин қарсы шығып, Бұхар хандығында саяси дағдарыс орын алған еді. Осы сәтті пайдаланған Тәуекел хан 100 мыңдай әскерімен жорыққа аттанды. Қысқа мерзім ішінде Сайрам, Түркістан, Ташкент қалаларын басып алып, Самарқандқа қарай жылжыды. Абдолла хан Тәуекел ханды өзіне лайықты қарсылас деп санамай, оған қарсы өз әскерінің бір бөлігін жіберді. Екі жақ әскері Ташкент пен Самарқандтың аралығында жолығып, шайқасқа түсті. Абдолла хан әскері ауыр жеңіліске ұшырады. Бұл оның тез арада әскер жинап, оны өзінің басқаруына мәжбүр етті. Абдолла хан көп әскермен наурызда Бұхарадан Самарқандқа келіп жеткенде кенеттен қайтыс болды. Оның мұрагері ретінде таққа отырған Абд-әл-Мұмин Тәуекел ханға тойтарыс беруге дәрменсіздік танытып, көп ұзамай бүлікшіл әмірлердің қолынан қаза тапты. Бұл жағдай Тәуекел ханның Самарқандты басып алуын оңайлатты. Тәуекел хан Самарқандты алғаннан кейін онда інісі Есім сұлтанды 20 мың әскермен қалдырып, өзі 80 мың әскермен Бұхараға аттанды. Жаңадан таққа отырған билеуші Пір-Мұхаммед қазақтармен ашық шайқасқа түспей, қала қорғанын нығайтты. Тәуекел хан әскері қаланы он бір күн бойы шабуылдап ала алмады. Он екінші күні Бұхараны қорғаушылар шабуылға шығып, Тәуекел хан әскерлеріне ойсырата соққы берді. Тәуекел хан жараланып, қазақ жасақтары кері шегінуге мәжбүр болды. Нақшбандийа ордені шейхтерінің араласуымен екі жақ бейбіт келісімге келді. Бұл келісім бойынша қазақтар Самарқандтан бас тартты. Алайда Ташкент, Сайрам және Түркістан қалалары қазақтар иелігіне көшті.

## Сілтемелер


Санат:Тарих
Құралбек Досжанұлы Ордабаев

**Құралбек Ордабаев Досжанұлы**  (6 тамыз 1949 жыл Шымкент қаласында ) – КСРО-лық футболшы, қақпашы, Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген жаттықтырушысы (1984). 

Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.
## Карьерасы
«Металлург» футбол мектебінің түлегі (Шымкент). «Қайрат» футбол командасының құрамында КСР чемпионатында 185 ойынға қатысты. 1971 жылғы Халықар. теміржолшылар одағы жарысының кубогы иегері. 20 ғасырдың 70-жылдарындағы еліміздің ең үздік қақпашысы. «Қайрат» командасының бастығы, вице президенті (1992 – 95), Қазақстан футбол ассоциациясының президенті (1996 – 2000). 2002 жылдан «Қайрат» футбол клубының президенті.

## Жетістіктері

### Клубтық

* ХТСО кубогы: 1971

### Жеке
1972 жылы КСРО чемпионатындағы "Жаңа есім" номинациясына ие болды.

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Санат:КСРО футболшылары
Санат:Қайрат ФК ойыншылары
Санат:Жігер ФК ойыншылары