open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қылтанқұйрық

**Қылтанқұйрық** () – астық тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы.

## Түрлері мен таралу аймағы
Қылтанқұйрықтың 4 түрі Кавказ, Орта Азия елдерінде және Кіші Азия түбегінде, Батыс Сібір жазығында, Балқан түбегінде, Иран, Ауғанстан және Батыс Еуропа елдерінде өседі. Оның ішінде 3 түрі Қазақстанда кездеседі:
* Жалаңқабыршақты қылтанқұйрық (*Pholiurus glabriglumis*) - Қазақстанның оңтүстігіндегі Қаратау жотасында, Қызылқұм құмды алқабында, Іле Алатауында, Шу-Іле тауларында, Батыс Тянь-Шаньда өседі.
* Иран қылтанқұйрығы (*Pholiurus persicus*) - Іле және Қырғыз Алатауларында, Шу-Іле тауларында, Батыс Тянь-Шань жоталарының тау етегіндегі сазды жерлерде, тастақты және құмды далада, тәлімі егістікте арамшөп ретінде өседі.
* Венгр қылтанқұйрығы (*Pholiurus pannonicus*) - Каспий және Арал теңіздері маңында, Ақтөбе, Қостанай облыстарының сортаңды шалғындарында, көл жағалауында және далалық ойлауыттарда өседі.

## Дереккөздер


Санат:Астық тұқымдасы
Санат:Қазақстан флорасы
Сага

thumb| «Жер туралы кітап», 1688 г.
**Сага** (*көне скандинавияша* «saga» - айту, баяндау) — көне исландиялықтардың прозалық хикаялары. 12 ғ-дың 2-ші жартысынан бастап қағаз бетіне түсіріледі. Олардың ең таңдаулысы - «исланд сагалары» немесе «исландықтар туралы сага» деп аталады. 

Ағылшын жазушысы Дж.Голсуорси өзінің көп томдық романын «Форсайттар туралы сага» деп атады.

Норвегия жазушысы Сигрид Унсенттің сага  түрінде жазылған «Вига Льот және Выгдыс»  атты шығармасы бар.

## Дереккөздер

Санат:әдебиет
Авенида де Ла-Рабида

Ла-Рабида даңғылы немесе Авенида де Ла-Рабида Аргентинаның астанасының тарихи орталығы Буэнос-Айресте орналасқан.

## Орналасуы
Даңғыл Каса-Росада президент сарайының арт жағынан өтеді, Колон паркімен Монсеррат аймағында шекараласады және Сан-Николас аймағының шекарасына шығады.
Өзінің ұзындау болғанына қарамастан, бұл даңғыл Буэнос-Айрестегі ең қызу көшелерінің бірі болып табылады. Авенида Пасео Колон және Авенида Леандро Н. Алем даңғылдарының арасындағы бөліп тұрған көше болып табылады. 
## Ерекшеліктері
Бұл даңғыл Буэнос-Айрестің тарихи орталығын жартылай доғал ретінде қоршаған және екі жақты қозғалысы бар. 2007 жылы Каса – Росаданың реставрация кезінде үлкейтілген еді. 
## Дерек көздер
*http://edant.clarin.com/diario/2007/03/27/laciudad/h-03802.htm 
*https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%9B%D0%B0-%D0%A0%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B0

Санат:Көшелер
Анколе (мемлекет)

Анколе (Нколе) - африкалық мемлекет, XV – XVI ғасырларда Виктория көлінен солтүстік – шығыста орналасқан, қазіргі Уганда территориясында. Мемлекеттің негізін нколе халқы құрды. Астанасы – Мбарара. 
 XVII – XVIII ғасырларда Анколені басқарған адамдар Китара мемлекетінің басшысына салық төлеген. XIX  ғасырда Анколе Бугандыға бағынышты феодалды мемлекетке айналады.
Англо – германиялық келісім бойынша 1890 жылы Анколе мемлекеті Британияның ықпал аймағына кіріп, ал 1901 жылы Англия Анколені бұрынғы протекторат Уганданың құрамына кіргізеді.

## Дереккөздер

Санат:Африка тарихы
Приск Паний

**Приск Паний** () - V ғ.-да өмір сүрген Византиялық дипломат, тарихшы және жазушы.

V ғ-дың басында Фракияның Панион (Panium) деген елді мекенінде туған. Сол кездегі дәстүр бойынша, туған жердің атауымен «Паний» лақап атын алған. Панион - Мәрмәр теңізінің жағалауындағы шағын қалашық.

«Византия тарихы және Аттиланың істері» шығармасының авторы. Дипломатиялық  тапсырмаларының арасындағы ең маңыздасы - Еділ қағанның империясына іссапары болып есептеледі. Ғұндардың және олардың  көсемінің бейнелеуі, сипаттамаларымен тарихшылардың арасында аты шыққан.

## Дереккөздер


Санат:Тарихшылар
Қарқаралы бөріқарақаты

**Қарқаралы бөріқарақаты** () – бөріқарақат тұқымдасы, бөріқарақат туысына жататын өсімдік.

## Ботаникалық сипаты
* Биіктігі 2 м-ге дейін жететін бұтақтары аз, тікенекті бұта. Бұтақтарының қабығы қызғылт қоңыр. Тікенектері (3-5) тармақталған, ұзындығы 20 мм-дей.
* Жапырақтары жартылай қабықшалы, пішіні ұзынша келген, сағақты, кенекті жиектері ара тісті. Жапырағының ұзындығы 3-4 см, ені 1 см-дей.
* Сары түсті майда гүлдері шашақ гүлшоғырына топталған. Маусым айында гүлдеп, тамыз-қыркүйекте жеміс салады.
* Жемісі - шырынды, ашық қызыл түсті, сопақша жидек.

## Өсетін жері мен таралу аймағы
Қазақстанда Қарағанды облысы, Қарқаралы таулары беткейлерінде, қарағайлы орман жиектерінде өседі. Түркістан облысында (Кентау қаласы маңында) шектеулі ғана саны кездеседі.

Қарқаралы бөріқарақаты - өте сирек кездесетін эндемик. Оның таралу аймағының жылдан-жылға азаюына байланысты қорғауға алынып, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Бөріқарақаттар
Санат:Қазақстан флорасы
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Ақтар (ғұндар)

**Ақтар**  немесе **Оптар**  (? -  430 ө.ж.) - Ғұндар тайпаларының көсемі, 430 жылға дейін ағайыны Руамен бірге ғұндар империясын басқарған.

Санат:Ғұндар
Қаратұрын мұнай-газ кен орны

**Қаратұрын мұнай-газ кен орны**  — Маңғыстау облысы, Қаламқас мұнай-газ кен орнынан шығысқа қарай 30 км жерде орналасқан. 1978 жылы ашылған, 1980 жылы Шығыс Қаратұрын, кейіннен Оңтүстік Қаратұрын ашылды. Кен орны игерілуге дайын.

## Геологиялық құырылымы мен сипаты
Ортаңғы юра шөгінділерінің иірімдері мұнайлы және мұнайлы-газды, бірыңғай газ иірімдері Теңіздік Қаратұрынның бір қабатында және Оңтүстік Қаратұрынның екі қабатында белгілі болды.

Иірімдерінің биіктігі 1-34 м. 

Коллекторлардың кеуектілігі 25-34%, өткізгіштігі 0,06-0,8 мк м², мұнайға қаныққан қалыңдығы 0,5-17,7 м-ге, газға қаныққан қалыңдығы 0,5-17,7 м-ге дейін өзгереді.

Қалыңдығы 4-25 м-дей сазды таужыныстары жаппа болып табылады. 

## Құрамы
Мұнайының тығыздығы 894-925 кг/м³;
* күкірт - 0,77-1,5%;
* парафин - 1,4-4%;
* асфальтендері - 0,8-4,3%;
* силикагельдік шайыры - 5,1-17,4%.
Еркін газдар құрамында - 70% ауыр көмірсутектер, 29,7% метан бар.

Хлоркальций типті қабат суларының тығыздығы 1099-1114 кг/м³, минералдары 155-156 г/л.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Маңғыстау облысы кен орындары
Кәрімовтер баспаханасы

**Кәрімовтер баспаханасы ** ағайынды Мұхаметжан және Шәріпжан Кәрімовтердің Қазан қаласында ашқан жекеменшік баспаханасы.
## Тарихы
1880-1917 жылдары негізінен қазақша кітаптар шығарған және оларды тарату ісімен шұғылданған. Баспаханадан қазақ тілінде жалпы таралымы 500-600 мың данадай 115 кітап шыққан.
## Баспадан шыққан кітаптардың бірнешеуі
"Гүлкәшима" (М. Сералин)
"Қалың мал" (С. Көбеев)
"Манзумат қазақия" (Н. Наушабаев)
"Үлгілі тәржіме" (И. Крылов)
"Көкселдір", "Шаир" (құрастырушы Ғ. Машақ)
"Қазақша әліппе" (М. Нұрбаев)
"Мактубат" (А. Сабалұлы)
"Халық мұңы" (Қ. Сәдуақасұлы)
"Өткен күндер" (С. Сейфуллин)
"Қара қыпшақ Қобыланды" (бастырушы М. Тұяқбаев)
"Абай термесі" (бастырушы С. Әбішұлы)
"Қазақша-орысша үйреткіш" (сөздік)
"Қазақша дұрыс жазу қағидалары" (И. Бейсенұлы)
"Кел, балалар, оқылық" (Қ. Шахмарданұлы)

## Дереккөздер

Санат:Баспа ісі
Санат:Қазан (қала)
Санат:Полиграфия
Асмир Бегович

**Асмир Бегович** (; 20 маусым 1987 жыл, Требине) — босниялық және 
канадалық футболшы, "Эвертон" футбол клубы мен Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасы ойыншысы. Англия чемпионатында гол салған бесінші қақпашы.

## Саутгемптонға соққан голы
Англияның "Сток Сити" футбол клубының қақпашысы Асмир Беговичтің голы "футбол тарихындағы ең ұзақ қашықтықтан салынған гол" ретінде Гиннесстің рекордтар кітабына ресми түрде енді.

2013 жылдың қарашасында "Саутгемптон" командасымен кездесуде ойынның 13-секундында Асмир Беговичтің өз айып алаңынан тепкен добы қарсыластардың қақпасынан табылды. Мамандардың зерттеуі бойынша, Беговичтің голы қарсыластардың қақпасына дейін 91,9 метр қашықтықтан салынған. Осылайша футбол тарихындағы ең ұзақ қашықтықтан салынған гол "Сток Сити" қақпашысының атына жазылды.

## Жетістіктері

### Командалық
; «Челси»
* Англия чемпионы: 2016/17

; «Карабах»
* Әзірбайжан чемпионы: 2019/20

### Жеке
* Канаданың жас футболшысы: 2007
* «Сток Ситидің» үздік жас футболшысы: 2011
* «Сток Ситидің» жыл футболшысы: 2013
* Босния және Герцеговинадағы жыл футболшысы: 2013

## Сыртқы сілтемелер

## Дереккөздер

Санат:Канада футболшылары
Санат:Босния және Герцеговина футболшылары
Санат:Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Сток Сити ФК ойыншылары
Санат:Портсмут ФК ойыншылары
Санат:Ла-Лувьер ФК ойыншылары
Санат:Борнмут ФК ойыншылары
Санат:Ипсвич Таун ФК ойыншылары
Санат:Челси ФК ойыншылары
Санат:Милан ФК ойыншылары
Санат:Эвертон ФК ойыншылары
Эль -Хаджар-Эль-Асвад

**Эль-Хаджар-Эль-Асвад** - Сирияның оңтүстік-батысындағы қала, Дамаск мухафазасының аумағында орналасқан. Бұл қаланың аты араб тілінен аударғанда "қара тас" деген мағынаны білдіреді. 

## Географиялық орналасуы

Бұл қала мухафазаның оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан, Барада өзенінің бойында, Дамасктан оңтүстікте. Абсолют биіктігі - теңіз деңгейінен 668 метр.

## Демография

1981 жылы өткізілген ресми санақ бойынша халық саны 23563 адам болды. Қаладағы халық санының динамикасы жылдар бойынша:
*1981 жыл - 23563 адам
*2003 жыл - 80713 адам 
*2013 жыл - 101827 адам

## Сыртқы сілтемелер
*
*
*

## Дереккөздер

Санат:Сирия қалалары
Суня (өзен)

**Суня **- Хорватиядағы өзен, Саваның оң саласы.

Ұзындығы - 69 км, бассейнінің ауданы - 462 км2.
Өзеннің басы Зринск тауының дөңес баурайларында орналасқан, Хрватск - Костайница қаласынан 20 км батыста. Өзеннің жоғары жағында солтүстік-шығысқа, содан соң оңтүстік-шығысқа ағады, Маюр ауылында қайтадан солтүстік-шығысқа бұрылады. Суня ауылында өзен шығысқа, ал ауылдан кейін Лоньск алаңына ағады. Пуска ауылының жанында Саваға қосылады. 
## Сыртқы сілтемелер
*http://www.dzs.hr/Hrv_Eng/ljetopis/2009/PDF/01-bind.pdf 
*https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%83%D0%BD%D1%8F_%28%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0%29
## Дереккөздер

Санат:Хорватия
Санат:Еуропа өзендері
Санат:Алфавит бойынша өзендер
Жалаулы қоймасы

**Жалаулы қоймасы** – алтын бұйымдар қоймасы. Бұл қойманың ашылуы бір қызық оқиға. Оны Алматы облысы Кеген ауданындағы Жалаулы елді мекенінің маңындағы өзен аңғарынан мектеп оқушылары тауып алған.Сірə, бұл əлдекімнің қолына түсіп, өзен аңғарына жасырылған қойма болуы керек. Құрым киізден тігілген дорбаға салынған бұйымдардың табиғаты осындай ойға жетелейді. Киімдердің, белдіктер мен ат əбзелдерінің (саймандарының) əшекейлері жəне басқа да зергерлік алтын бұйымдардың жалпы саны алты жүзден асады. Олардың ішіндегі аса бағалысы – жарты ай тəрізді иіліп келген алтын тəж. Тəждің жоғарғы жағы асыл тастар қондырылған арқар мүсіндерімен безендірілген. Арқардың мүйіздері тұтасып келіп əсем өрнек түзеді. Аяқтарының ортасындағы құс қондырған қос марал бейнесі бар əшекей тек əсемдігімен ғана емес, айтар ой, мағынасымен де тосын дүние болып табылады. Табиғаты жағынан б.з.д. V – ІІІ ғасырларда өмір сүрген сақ мəдениетінің асыл үлгісі болып табылатын Жалаулы қоймасының ғажайып сырлары əлі толық зерттеліп, ашыла қойған жоқ.
## Дереккөздер
«Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет. ISBN 9965-26-407-4

Санат:Қоймалар
Бұғұт тас мүсiнi

Бұғұт тас мүсiнi шамамен VI ғасырдың 20-80 жылдары ең алғашқы атақты қағандардың бiрi Таспардың құрметiне қойылған. Ол көптеген жерлердi өзіне бағындырған ақылды да батыл билеушi болған. Ескерткiштiң жоғарғы жағында түркiлердiң тотемдiк белгілері – аналық қасқыр мен ұл бала суретi ойып салынған. Аңыз бойынша, аналық қасқыр баланы өз сүтiмен емiзіп, түркi тайпасына өмiр сыйлаған. Бұғұт жазуы – соғды тiлiндегi түркi ескерткiштерiнiң ең ежелгiсi. Таста түркілер мен ирандықтардың мəдени жəне сауда-саттық байланыстары жайлы деректер жазылған.

## Дереккөздер
«Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет. ISBN 9965-26-407-4

Санат:Қазақстан ескерткіштері
Саллам əт-Тарджуман

**Саллам əт-Тарджуман** – араб саяхатшысы. 

Ол IX ғасырдың ортасында Қазақстан аймағымен жүріп өткен. Ол Самарадан (Бағдад қаласының маңы) шығып, Кавказ арқылы хазарлар елінен өтіп, Еділге (Волга) келген. Біраз уақыт өткен соң Каспий маңындағы жазық даланың солтүстігіндегі көшпенді башқұрт еліне де жетеді. Батыс Қазақстан арқылы азкиш түркі тайпасының қаған ордасы орналасқан Орталық Қазақстанның жазық даласына келеді. Саллам əт-Тарджуман  азкиштер  мен  түркештердің тұрмысын, мəдениеті мен шаруашылығын көркем суреттейді. Саяхатшы Тараз, Барсхан қалаларын аралап көріп, Жетісу арқылы кері қайтқан.

## Дереккөздер

Санат:Араб географтары
Санат:Саяхатшылар
Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Антоний Дженкинсон

**Антоний Дженкинсон** () (1529—1610) қазақ жерін мекендеген жергілікті тайпалар туралы маңызды жазба деректер қалдырған.

1557 – 1572 жылдары төрт рет Ресейде болып қайтқан. Ресей патшасынан қолдау тапқан Дженкинсон 1558 жылы Мәскеуден шығып Бұхарға келеді. Бірақ дəл сол кезде соғыстың кесірінен Бұхар мен Қытайдың арасындағы қатынас үзіліп, Бұхарда төрт ай тұрған Дженкинсон 1559 жылы наурызда кері қайтады. Сондықтан ол Орта Азия елдерімен байланысын қайта жалғау үшін 1561 жылы Елизаветаның өтінішімен Ресей патшасының рұқсатын алып, 1562 жылы Парсы еліне сапар шегеді. Онан 1563 жылы оралады. Ол осы сапарына арнап Орта Азия мен Қазақстан жайлы үлкен еңбек жазады. Еңбегінде қазақтарды мал жайымен үнемі көшіп жүретін жауынгер халық ретінде суреттеген.

## Дереккөздер

Санат:Саяхатшылар
Санат:Шығыстанушылар
Санат:1529 жылы туғандар
Санат:1610 жылы қайтыс болғандар
Құран ұстау

**Құран ұстау** – діни ғұрып. Орынсыз жала жабылғанда өзінің ақтығын, адалдығын дəлелдеу үшін немесе қылмысын қайталамау үшін адам қолына мұсылманның қасиетті кітабы – Құран ұстап «егер осы істе мен кінəлы болсам, Құран ұрсын!» деп ант беріп, нан жейді. Бұл оның кінəсіздігінің немесе сертте тұратындығының толық дəлелі. Қарсы жақ адамдары оған сенеді. Кейде одан кешірім де сұрайды. Қазақтың «Құран, нан» деп қарғануы осыдан шыққан.

## Дереккөздер
«Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет. ISBN 9965-26-407-4

Санат:Діни сенімдер мен доктриналар
Дүре салу

**Дүре салу** - жазаның ауыр түрі əрі масқаралау түрі. Көбінесе, жазалының құйрығын жалаңаштап қойып, жазасына қарай 25, 50, 75, 100 қамшы дүре соғылады, яғни ұрады. Дүре үстінде өліп кеткендерге құн төленбейді. Мұндай ауыр жаза ұрыларға, опасыздарға, ауыр қылмыскерлерге, қолға түскен барымташыларға, өшті-қасты адамдарға беріледі, кек алу жолында да қолданылады. Дүре көп алдында соғылады жəне оның əлеуметтік, тəрбиелік, заң жолында да атқаратын қызметтері бар. Мысалы, мұндай жазаны көрген адамдар қылмысқа көп бара бермейді.

Қазақстан Республикасында жазаның бұл түріне қазіргі кезде тыйым салынған.
## Дереккөздер

Санат:Жазалар
Тарих-и Рашиди

**Тарих-и Рашиди** – Моғолстанда өмір сүрген тарихшы, əдебиетші Мұхаммед Хайдар Дулаттың туындысы. Кітапта XIV–XVI ғасырлардағы Моғолстан тарихы баяндалады. Шығарма 1542–1546 жылдары Кашмирде парсы тілінде жазылған. Кітап екі дəптерден тұрады. Алғашқы дəптерде Моғолстанды билеген Шағатай əулеті хандарының тарихы суреттелсе, екінші естелік дəптерде Мұхаммед Хайдардың Кашмирді жаулап алғанға дейінгі тарихи оқиғалары сөз болады. «Тарих-и Рашиди» – Қазақ хандығының құрылуы туралы мəлімет беретін аса құнды еңбек. Онда Жəнібек пен Керейдің Қазақ хандығының негізін қалағандығы туралы айтылады. Сондай-ақ кітапта қазақ хандарының бір ғасырға жуық тарихы да қамтылған. Қазақ тарихына қатысты жерлерін парсы тілінен орыс тіліне алғаш В.В. Вельяминов-Зернов аударды. Ал қазақ тілінде 2003 жылы жарық көрді. Мұхаммед Хайдар Дулат өз еңбегіне моғолдар арасына кең тараған дулат əмірлерінің аңыз-əңгімелерін, құжаттарды, əсіресе, тарихшылардың жазбаларын кеңінен пайдаланған.

## Әдебиет
* «Сен білесің бе?» энциклопедиясы. / Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет. ISBN 9965-26-407-4

Санат:Тарихшылар
Беняш

**Беняш** — Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданы, Ноғайбай би ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Булаев қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 27 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 321 адам (160 ер адам және 161 әйел адам) болса, 2009 жылы 286 адамды (145 ер адам және 141 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Мағжан Жұмабаев ауданы елді мекендері
Бледа

**Бледа** (, , т.ж. белгісіз -  445 ө.ж.) -&nbsp; Ғұндар тайпаларының көсемі 434—444 жылдары,  Еділ қағанның ағасы және бірігіп басқарушысы.

Бледа мен Еділдің әкесі Мұнзық - ғұндардың патша тегінен шыққан, өзі билік жүргізбесе де, оның ағалары Ақтар (немесе Оптар) және Руа (Роас, Руғила) ғұндардың атақты көсемдері болған. Басқа  Мұнзық туралы еш мәлімет жоқ, тарихта бұл тұлғаның аты келешек көсемдер, Аттила мен Бледаның әкесі ретінде сақталған.

434 ж. Руғила дүниеден өткенде империя билігі оның інілерінің баласы Бледа мен Еділдің қолына көшеді. «452 жылдың Галл хроникасы» бойынша, Бледаны Руғиланың мұрагері деп жариялайды, соған қарағанда, Бледа Еділден жасы үлкен болған. 

441 - 442 жылдары Бледа мен Еділ қағанның басқаруымен византиялық провинция Иллириктің (қазіргі Сербия) бөлігін басып алған ғғ.
 
Бірақ көп ұзамай Еділ немере туысы Ақтардың баласы Бледаны өлтірген. Бұл жағдайдың талқылаулары көп. Сол кездегі оқиғалардың куәгері Проспер Аквитанның хроникасы бойынша 444 жылы Еділ қағанның өзі ағасын өлтірген.  
2-й половины VI ғасыр тарихшысы Марцеллин Комит Бледаның өлімін 445 жыл деп белгілейді. Ал «Галлия хроникасы» бұл оқиға 446 жылы болған деп хабарлайды.

## Дереккөздер


Санат:Ғұндар
Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Билеушілер
Қаратал құмы қорықшасы

**Қаратал құмы қорықшасы** – мемлекеттік маңызы бар табиғи-ботаникалық қорықша. 1978 жылы Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан ауданында ұйымдастырылған. Аумағы 1,3 мың га. Бозайғырқұм шөліндегі қатты шымдалған құм төбелер қорықша аумағына кіреді.

## Флорасы
thumb|left|150px|Шырғанақ
Өсімдіктерден жүзгін, теріскен, жыңғыл бұта шоғырлары қалың өскен. Құм шағылдары арасындағы қазаншұңқырларда қорықшада қорғалатын басты өсімдік - шырғанақ өседі. Шығыс Қазақстанның басты құнды өсімдігі саналатын шырғанақтың басым бөлігі осында шоғырланған. Мұнда сұрыптау жұмыстары нәтижесінде алынған аласа, ірі жемісті және қатты немесе әлсіз (жұмсақ) тікенекті түрлері өсіріледі. 

Шырғанақ өсірілетін аумақ 1,2 мың га жерді қамтиды. Жемісінің жылдық қоры 26-24 т деп бағаланады, оның ішінде кәсіптік мөлшері 6,8-14 т. Жемісіндегі майдың мөлшері 4-6%.

Шырғанақтан басқа мұнда екпе қарағай, сонымен қатар терек, көктерек, қайың ормандары, ойыстарда ну қамыс шоғырлары мен батпақты шалғындар кездеседі.

Қызыл кітапқа енгізілген өсімдіктерден: неоген кезеңіндегі саваннаның түрлі жапырақты терегі немесе тораңғы, тиынтақ, шым жуасы, т.б. реликт өсімдіктері өседі.

## Фаунасы
Қорықшаны Зайсан қазаншұңқырында сирек кездесетін шығыс айдаһар жыланы, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген түрлерден - Зайсан батбат кесірткесі, Орта Азия аусылы, жорға дуадақ, кәдімгі дуадақ, сүтқоректілерден Роборовский атжалманы, Орта Азия сілеусіні, т.б. мекендейді.

Өрттің шығуы және мал жайылымына шектеу қойылмауы - қорықшаға үлкен қауіп төндіруде.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан қаумалдары
Санат:Шығыс Қазақстан облысы географиясы
Нұржол желек жолы

нобай|250pxнобай|250px 
**Нұржол желек жолы** — Астана қаласының орталық ауданындағы желекжол. Есіл өзенінің сол жақ жағалауында орын тепкен. Астананың басты тынығу-көгалдану орындарының бірі.

Ұзындығы -1252 м.

Нұржол - екі сөздің бірігуінен жасалған. «Нұр» сөзі сәуле, жарық, шұғыла дегенді білдіреді. Ал «жол» сөзі қазақ халқының [дәстүрлі түсінігінде өте қасиетті ұғым.

Желекжолда «Нұрсая» тұрғын үй кешені, «Транспорт тауэр» ғимараты орналасқан.

## Галерея

Astana-2021-10 - 6.jpg
Astana-2021-10 - 7.jpg
Украшения улиц Астаны 2017 6.jpg
Astana DSC04196 (7709809746).jpg
Astana DSC04228 (7709886208).jpg
Bayterek Flowers.jpg

## Сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  
## Дереккөздер

Санат:Астана сәулеті
Эмиль Деманжель

**Эмиль Деманжель** (20 маусым 1882, Ла-Шапель-о-Буа – 11 қазан 1968 жыл ) – француз велошабандозы, 1908 жылғы жазғы Олимпиада ойындарының күміс иегері болды.
1908 жылы Лондондағы ойындарда Деманжель төрт дисциплинада жарысқан болатын. Ол 660 ярдқа дейінгі бәйгеде күміс медаль жеңіп алды. Сонымен қатар, Эмиль Деманжель 5000 м-ге және командалық қуалау жарыстарында бірінші раундта-ақ тоқтап, спринтте жартылай финалға дейін жетті. 

## Сыртқы сілтемелер
*Эмиль Деманжель
*Деманже 

## Дереккөздер

Санат:1882 жылы туғандар
Санат:1968 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алфавит бойынша велошабандоздар
Санат:Франция велошабандоздары
Санат:1908 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Қаражан Үкібаев

**Қаражан Үкібаев** (1851−1934) — Семейдің атақты байларының бірі. Руы – Арғын ішінде Тобықтының Құлық руының 
Малтабар бөлімінен шыққан, Шыңғыстаудың Саржал деген ауылында дүниеге келген. 
Жеті атасы- Боранғазы-Досмағанбет-Ерназар-Малтабар-Еркеш-Кегенбай-Үкібай-Қаражан. 
Алаш қаласынан сәулетті кең үй салған. Варнава Ботовқа ет сатып, сол заманнын 1,5 млн рублей қазіргі 150 млн долларға ет сақтауға оңай жолың сатады. Алаштың оқыған көп азаматтары Қаражан үйінде тұрған. Алаш қозғалысы кезінде кеңсеге деп, бірнеше бөлмелерін босатып берген. Кейін бұл екі тәжілі үйі жетім  балалар үйіне айналған. Аға-іні, туыстары Тобықты елдерінде ел билеу ісімен айналысқан, бәрі бай болған.Мұхтар Әуезов Қаражанды білген. Семейде жүрген кезінде келіп-кетіп, араласып тұрған. Қаражан 1934 жылы большевиктер қолынан қаза тапқан.

## Дереккөздер
Руғила

**Руа** немесе **Руғила**, **Руас**, **Руға** (Rua, ; т.ж. белгісіз -  434/440 ө.ж.)&nbsp;-  Рим империясын алғашқы рет жеңген Ғұндар тайпаларының көсемі.

## Дереккөздер


Санат:Ғұндар
Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:440 жылы қайтыс болғандар
Санат:Билеушілер
Иллирик

thumb|300px|Иллирик
**Иллирик** немесе **Иллирия** (, ) - Балқан түбегінің көне атауы. Аймақта иллириялықтар тұрған, аймақтың да халықтың да атаулары олардың мифтік бабасы Иллирийдің есімімен қойылған. Орта ғасырларда бұл аймақтың Рим империясы үшін өте зор  шарушылық және әскери-стратегиялық маңызы болған. Себебі бұл аймақ Батыс Рим империясы мен шығыс Византиялық империясының арасында байланыс түйіні болып табылады. 

## Географиясы
Иллирик Адрия теңізінің жағасында орналасқан, шығысында Велико-Горски тау жүйесі бар. Оңтүстігінде Эпирмен, Солтүстігінде Истрия түбегімен шектеседі. Иллирик маңайында стратегиялық маңызы зор Вис, Ластово, Млет, Хвар, Брач, Палагружа аралдары орналасқан. 

## Тарихы
Иллирияны ежелден түрлі далматиялық тайпалар мекендеді. Б.з.б 200 жж. қарай олар бір мемлекетке бірігуге жақын болды. Алайда, иллириялық қарақшылардың шабуылынан мезі болған Рим Республикасы Иллирияны жаулап алуға әскер жіберді. Македония патшасы Иллирияны қорғамақ болды. Бірінші Македон соғысында Рим жеңген соң, Иллирилық қарақшылардың құқықтары шектеліп, аймақта біртіндеп Рим ықпалы орнады. Осы кезден бастап Рим Иллирияда келесі 6 ғасыр бойы үстемдік етті. Батыс Рим империясы құлаған соң остготтар Иллирияны, кейінірек Италияны басып алды. Алайда, Византия-Остгот соғысынан соң Иллирия түгелдей Византияға қосылды. Дегенмен, Византия үстемдігі VI ғасырдың соңына қарай әлсіреп, Иллирик бірнеше тайпаларға бөлініп кетті. Македония Реннесансы кезінде Византия Иллирияны қайтадан қосып алды.  XII ғасырда Византия қайтадан әлсіреп, Иллирия енді бірнеше қала мемлекеттерге бөлініп кетті. Соның ішіндегі ең маңыздысы- Задар қаласын 1202 жылы төртінші крест жорығы кезінде кресшілер басып алып, оны Венецияға берді. Осыдан кейін, XIII ғасырда Венеция Иллирикті толықтай бағындырып, келесі 5 ғасырда Иллирия Венеция құрамында болды. Алайда, Вена конгресі шешімімен Иллирик Аустрия империясына берілді. Бірінші дүниежүзілік соғыста Аустрия-Мажарстан жеңілген соң Иллирик Югославия патшалығына берілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Нацистік Германия қысқа мерзімге Иллирикті оккупациялап, 1945 жылы Постдамдық конференция нәтижесінде Югославия Социалистiк Федеративті Республикасына қайтарылды. Югославия ыдыраған соң, Иллирик Хорватия, Албания, Черногория,  Босния және Герцеговина мемлекеттерімен бөлісіп алынды. 

## Дереккөздер

Санат:Рим империясы
Санат:Ежелгі Грекия
Паннония

200px|thumb|Паннония б.з. 1-ші ғасырында
200px|thumb|Паннония Рим империясының құрамында

**Паннония** ( - орталық Еуропаның көне аймағы. Рим провинциясы. Дунай өзенінің солтүстігінде қазіргі Венгрия, Хорватия, Сербия, Босния мен Герцеговинаның, Словенияның бөлімшесінде және Австрия мен Словакияның аймақтарында орналасқан.

## Тарихы
Бастапқы кезде Паннония иллириктіктердің тұрақтаған жері болған. 9-10 жылдардан бастап Рим провинциясы болды. Ірі қалалары болып Аквинк, Карнунт, Сирмий, Мурса және Петовий болып саналған.

Санат:Ежелгі Рим
Мұнзық

**Мундзук**, Мунчуг, Монджак ( Присктің транскрипциясында *Μουνδίουχος*, ) (390-434) - ғұндардың патшалық тегінен шыққан ханзадасы. 

Шежіре бойынша - Харатонның баласы, Ақтармен Руғиланың ағайыны болған. Венгрлердің аңыздарында Бендегуз () деп аталады. Тарихта Еділ қаған мен Бледаның әкесі ретінде аты қалған. Иорданның Гетикасында ғана аты аталады.

## Тағы қараңыз
* Ғұндар
* Ғұндар мемлекеті
* Еділ қаған
* Бледа

## Дереккөздер


Санат:Ғұндар
Санат:390 жылы туғандар
Санат:434 жылы қайтыс болғандар
Эллак

**Эллак** немесе **Илек** — Еділ қағанның үлкен ұлы, ізбасары. Билікте 2 жыл болған, 453 жылдан бастап 454 (455) жылға дейін. Недаодағы шайқаста қаза тапқан. Оның орнына Еділқағанның екінші ұлы Денгизик отырған.

Илек қағанның атымен немесе сол өзеннің бойында туылғанына байланысты Елек өзінің аты мен атаулы мүмкін. Әкесі Еділ қағанның атымен Еділ өзені аталғанындай.

Эллак деген есім «ellig» / «Illig» / «Илик» / «илак» / «Алик»  түркі сөздерінен шыққан, мағынасы басшы, князь.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Ғұндар
* Ғұндар мемлекеті
* Еділ қаған

Санат:Ғұндар
Санат:425 жылы туғандар
Санат:455 жылы қайтыс болғандар
Санат:Билеушілер
Галлия

thumb|Галлияның картасы (260-273)

**Галлия** (  ) - темір дәуіріндегі және рим империясының кезіндегі Батыс Еуропаның тарихи аймағы, қазіргі Франция, Люксембург, Швецияның көп жерлерін, Солтүстік Италия және Нидерланд пен Германияның Гейннің батыс жағалауындағы аймақтарында орналасқан.  

Рим жазба деректерінде Галлия туралы алғашқы ескертулер кезінде оның аумағының үлкен бөлігін римдіктер жалпылама түрде «галлар» деп атаған кельт тайпалары мекендеген (латынша Галли, латын тілінен аударғанда көпше) тиісті жерлердің атауын таңдауға негіз болады. 

## Галлияның көне қалаларының тізімі
* Диводур (Divodurum, кейінрек Mediomatrici), орта ғасырларда Metis немесе Mettis, қазіргі Мец.
* Неметоценна (Nemetocenna), кейінгі атауы Atrebati, қазіргі Аррас.
* Арлет - ІІІ Константиннің астанасы.

Санат:Тарихи облыстар
Жұмақадыр Егембердиев

**Егембердиев Жұмақадыр** (1929 ж. т. ), қырғыз жазушысы, аудармашы. Қырғызстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қызметкері. 50 - ге жуық радиоқойылым жасады, оның ішінде Әуезовтің "Абай жолы" негізінде түзілген радиопьеса бар(1 - кітап бойынша, 1954). Әуезовпен 1952 жылы "Манас" эпосына арналған ғылыми конференцияда танысқан. Мәскеуде аспирант кезінде Әуезовтың КСРО халықтарының әдебиетә туралы лекциясын тындаған, "Қазақ - қырғыз халықтарының әдеби байланыстары" деген тақырыпта аспиранттық курс жұмысын жазған. 1997 жылы 10 - 15 шілдеде Қырғызстанда Әуезовтің 100 жылдық мерейтойына байланысты өткізілген халықаралық ғылыми - практикалық конференцияға қырғыз делегациясының құрамында қатысып, "Әуезовтің қырғыз әдебиетін дамытудағы рөлі" деген баяндама жасады.

## Дереккөздер

Санат:Қырғызстан тұлғалары

Санат:Тұлғалар
Имдин соғысы

**Имдин соғысы** – Корей халқының жапон басқыншыларына қарсы жүргізген соғысы (1592-98). Бұл соғыс Кореяны басып алып, оны Қытайды жаулап алу мақсатынан туды. 1592 жылы жапон әскері Сеулді алып, елдің солтүстік қиыр шетіне қарай бойлай түсті. Басқыншыларға қарсы халықтық майданның қанат жаюы жапон жоспарының бұзылуына әкеп соқты. Ли Сун Син басшылық еткен бүкіл оңтүстік провинцияның теңіз күштері жапон флотына дүркін – дүркін күйрете соққы берді. Осының нәтижесінде корей флоты теңізде үстемдік алып, құрлықтағы жапон әскерінің жат елде қоршауда қалу қаупі туды. 1592 жылдың көктемінен жау басып алған барлық провинцияларға партизандар шабуылға шықты. 1593 жылы ақпанда Пхеньян, мамырда Сеул босатылды. Жапон әскерлері жаппай кері шегінді. 1597 жылы жапон әскерінің жаңадан жасаған жорығы да бүтіндей жеңіліспен аяқталды. 1598 жылдың аяғында жапон басқыншылары Корея жерінен түгелдей қуылды. 

## Дереккөздер

Санат:Корея тарихы
Санат:Соғыстар
Имерина

**Имерина**, Имерна – Мадагаскар аралының орталық үстіртінде 14 ғасырдан 19 ғасырдың бас кезіне дейін өмір сүрген мемлекет. Халқының этникалық құрамы – малагасийлердің бір тобы – мерна. Бұл өңірде көне заманнан сатылы егін шаруашылығы қолданылған. Негізгі дақылы – күріш. Қол өнері мен сауда дамыған. Король Андриемасинавалунаның тұсында бір орталыққа бағынған феодалдық мемлекет болды. Ол өлгеннен кейін өзара қырқысқан аласапыран кезең басталып, мемлекет дербес аймақтарға бөлшектеніп кетті. Король Андриенампуинимерин (1787 - 1810) тұсында қайтадан бірікті де, Малагасий корольдығы немесе Мадагаскар корольдығы деген ресми ат алды.

## Дереккөздер

Санат:Тарихи мемлекеттер
Санат:Африка тарихы
Десмургия

**Десмургия** – дененің жарақаттанғған не ауырған жеріне қозғалмайтындай жағдай жасау. Әсіресе, қол, аяқ, омыртқа жотасына қолданылады. Сүйек сынғанда жасаса, сүйектің ұсақ сынықтары қан тамырын, нерв талшықтарын т.б. тканьдерді зақымдамайды және сүйек тез бітеді. Сондай–ақ, жараны инфекция түсуден қорғайды. Қол–аяқ жарақаттанғанда (сынық, буын шығу, буын аурулары т.б.) сырқырап ауруын басады. 

Иммобилизацияның уақытша, тұрақты, емдік түрлері болады. Уақытша иммобилизация жасағанда арнайы таңғыш пайдаланылады. Емдік иммобилизация – гипстеп таңу, тартып түзеті, ортопедиялық аппараттар және корсет кигізу. Иммобилизация жұмсақ және тез қататын гипс таңғышты бекітетін апараттардың көмегімен жасалады. Қазір хирургирияда жиі қолданылатын Иммобилизацияның бір түрі остеосинтез. 

## Дереккөздер

Санат:Медицина
Трир

thumb|left|300px|
**Трир** (, ) - Германияның батыс жағында  Рейнланд-Пфальц аймағында орналасқан қала. Қаланың екінші аты бар - «Солтүстік Рим». Себебі б.з.б. 15 ж. рим императоры Октавиан Август қаланың негізін салған. Сол себепті қаланың алғашқы аты «Августа Треворум» болған. Қалада тарихи маңызды, көрнекті жерлер өте көп. Трир қаласы - дүниежүзілік мәдениет мұралары тізіміне кіріп, ЮНЕСКО-ның бақылауында тұр.

## Қаланың әкімшілік бөлінуі
Қазіргі Трир 19 әкімшілік ауданға бөлінеді:

* Орталық Трир
* Солтүстік Трир
* Оңтүстік Трир
* Трир-Эранг/Квинт
* Трир-Пфальцель
* Трир-Бивер 
* Трир-Рувер/Айтельсбах
* Батыс Трир/Паллиен
* Трир-Ойрен
* Трир-Цевен
* Трир-Олевиг
* Трир-Кюренц
* Трир-Тарфорст
* Трир-Фильш
* Трир-Ирш
* Трир-Керншайд
* Трир-Файен/Вайсмарк
* Трир-Хайлигкройц
* Трир-Марияхоф

## Атақты тұрғындары
Трир қаласы - Карл Маркстың туған жері.

Адольф Гитлер - Трирдің құрметті азаматы.

## Галерея

1200px|

1200px|

## Дереккөздер


Санат:Рейнланд-Пфальц елді мекендері
Реймс

**Реймс** ( ) — Францияның солтүстік-шығысындағы қала. Шампань-Арденна аймағындағы Марна департаментінде орналасқан. Тұрғын саны -  184984 адам ( 2009 жылдың мәліметі бойынша). Реймс  қаласы префектура немесе әкімшілік орталық болмаса да, Францияда  халық санынан 12 орнында және Шампань-Арденна аймағының халық тығыздығынан бірінші орнында тұр.

Реймсті «королдер қаласы» немесе «тәж кигізу қаласы» деп те атайды. Себебі 10 ғасыр бойы  І Хлодвигтен бастап 1825 жылы  Х Карлға дейінбарлық франция королдеріне  Реймс соборында тәж кигізу жорасы өткізілген. Бұл собордаң басқа да қалада көрнекті, тарихи маңызды жерлер көп. Олардың төртеуі ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұралары тізіміне кірген.

Орта ғасырларды ашылған Шампан шымырлайтын шарабы Реймстің экономикасының негізгі табыс көзі болып табылады.

1945 ж. 7 мамырда Германияның капитуляция актісі бірінші рет осы жерде бегітілген.

Қаланың географиялық орналасуы өте тиімді: Германия, Бельги, Люксембургқа Францияның ең жақын орналасқан ірі қаласы және Париж - Страсбург, Солтүстік теңіз - Ортажердік теңіз көлік қозғалу торабы болып табылады.

## Галерея

Reims_Hotel_de_ville_2010.jpg|
Reims Fontaine Subé 2.jpg|
Galerie galo-romaine de la Place du Forum.jpg|
Cathedral_Notre-Dame_de_Reims,_France.jpg|
Place Royale 2.jpg|
Statue de Jeanne d'Arc 2.jpg|
Caserne_Marchandeau_121.jpg|


## Дереккөздер

Санат:Франция қалалары
Тонгерен

**Тонгерен** (, МФА: ; , ) - ірі қала,  Бельгияның тарихи аймағы, Гай Юлий Цезарьдің дәуірінде тунгрлер германдық тайпасының орталығы болған. Орта ғасырларда  Хеспенгау графатығының орталығы, Капетинги королдік әулетінің отаны болған. Екер өзенінде, қазіргі Лимбург провинциясының солтүстік-батыс жағында орналасқан. 

Халықы -  29 700 тұрғын (2006).

## Галерея

File:Onze-Lieve-Vrouwe_Basiliek_Tongeren.JPG|
File:Poort.JPG|
Сурет:Tongeren_Ambiorix_01.JPG|
File:20100706_tongeren48.JPG|


Санат:Бельгия қалалары
Мускат сәлбені

**Мускат шалфейі**  () – ерінгүлділер тұқымдасының сәлбен тегінің көпжылдық аралас тал-шілік. 

## Таралуы
Қазақстандық  сегіз түрдің ішіндегі тиімді және көріктісі.  Батыс  Тянь–Шаньның , Шу Іле тыуларының  және Іле Алатауының оңтүстік батыс бөлігіндегі барлық жоталарда (Жамбыл және оңтүстік Қазақстан  облыстары) кездеседі. Кеуіп қалған арналардағы малта тастарда, аласа таулардың ірі қиыршықтасты және ұсақ топырақты беткейлерінде, кейде бақшаларда, арық жағасында,егістіктерде өседі. 

## Ботаникалық сипаттамасы
thumb|left|300px|Мускат шалфейі
Бұл биік (120 см) көпжылдық, түзу төртұырлы шатысқан қалың түкті сабақты. 

Ал гүлшоғыры безді түкті. Сабақтағы жапырақтары ірі (ұзындығы 10 см, ені 6 см) жұмыртқа пішінді, қатпарлы, түкті. Гүлшоғыры сыпыртқы тәрізіді бұтақталған, гүлдері қысқа гүлтабанында, гүлмаңындағы жапырақтардың қолтығына орналасқан. Гүлдері ірі  ұзындығы 3 см-ге дейін, екі ерінді, қоңыраулы тостағаншасымен және ақ немесе ашық күлгін түсті күлтелі. Күлте түтігі қысқа. Қап тәрізді кеңейген, үстіңгі ерні астыңғысынан ұзындау, жарты телпекктің пішініндей, астыңғысы  үш қалақты. Аталығы төртеу, оның  екеуі жеміс береді, түйін бағанасы аталықтардан үзын және күлтеден қылтиып шығып тұрады.
Гүлдеу мерзімінде (маусым-шілде)  шалфей айтарлықтай көрнекті, бұл мезгілде ғана емес, ашық түсті (ақ, ашық күлгін немесе көкшіл) үлкен гүл маңайындағы жапырақтары көз тұндырады.

Жемістері ( жалаңаш, қоңыр жаңғақшалар) шілде-тамызда піседі.

## Пайдалануы
Шалфейдің жер асты бөлігі иісі жағымды  эфир майын бөледі. Бұл тағам өнімдерін өндіруде  және косметикалық заттаржасауда пайдаланады.майлы бояулар және олиф өндіруде  қолданады. Жапырағы, гүлшоғыры, гүлдері  және тұқымы халықтық медицинада бүйрек, жүтқыншақ, тіс, асқазан жарасын емдеуге, суық тигенде (тұмау), іріңді жараны және сыздауықты емдеуге қолданылады.  Жапырағы көкөніс консервілегенде, тамаққа дәм беретін қоспа ретінде, ірімшікпен шайды хош иістендіруге пайдаланылады. Мускат шалфейі Қарамда, Краснодар өлкесінде және Қырғызстанда ертеден мәдени жағдайда  өсіріліп келеді. Мәдени түрде өсірілетін  өсімдік 1 га-дан  20 кг эфир майын береді. Табиғатта бағалы омарталық өсімдік (шірнелік  өнімділігі 1га-дан  170 кг дейін).

## Дереккөздер


Санат:Еріндігүлділер
Қаратау сасыры

**Қаратау сасыры** () – шатыршагүлділер тұқымдасының сасыр туысына жататын өсімдік. Сабағы(кейде 2-3) жұқа,аласа(40 см дейін),жоғары бөлігі қалқан түрінде тармақталады. Жапырағы қаттылау,ұзақ солмай сақталады.

## Таралуы
Қазақстан эндемигі, Тянь-Шаньда (Іле Алатауынан Талас Алатауына дейін) және Мойынқұм мен Балқаш маңы шөлдерінде кездеседі. Жусанды-астықты және бұталар  бірлестіктерінде,  құрғақ  аңғарларда, бастапқы-қиыршықты топырақта өседі.

## Ботаникалық сипаттамасы
Бұл көпжылдық шөптесін  өсімдіктің ерекше тіршілік циклы бар. Бұның негізгі өкілдері көп жылдар бойы негативті өркендері жетіледі, омірінде бар-ақ рет гүлейді және береді де бірден өледі.  Бұндай өсімдіктерді  монокарпиктер  дейді, олар шатыргүлділер  арасында жиі кездеседі. Қаратау сасырының жер асты мүшесі  - шар тәрізді  үрілген  түйнекті тамыр. 

Сабағы (кейде олар  2-3) жұқа, аласа  (40 см дейін), жоғары бөлігі қалқан түрінде  тармақталады. Жапырағы қаттылау, ұзақ солмац сақталады. Жапырағының  сабақтары  кеңейіп, қабықты қынапқа айналған, ал тақталары бірнеше жерден қандауыр тәрізді үшкір бөліктерге бөліиген(ұзындығы 0,5-1 см ). 

Гүлшоғыры осы түрдің басқаларыныкі сияқты -  күделі шатырша. Орталық шатыры біреуден, ал жанындағылары  2-3ден бірге жиналған. Шатыршалар 5-10 ұсақ сары  гүлдерден тұрады.  Тостоғаншалары онша көрінбейді, ал жарақшалары ұш жағынан  ішке қарай  оралған, жатын екі ұялы, екі бағаналы.  Сасыр мамыр-маусым айларында гүлдейді, ал  жемістері (эллипс  тәрізді, ұзындығы 0,8 см) маусым-шілде айларында пісіп жетіледі.

## Пайдалануы
Ауыл шаруашылығында  мал азықтық және омарталық өсімдік ретінде бағаланады. Тамырларында 40%-ға жуық крахмал, қарашайыр және эфир майы бар. Қарашайыр мен эфир майының әсері мен құрамы жете зерттелмеген. Феруладан жасалған препараттардың емдік қасиеттері болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Шатыршагүлділер
Қар қазтабаны

**Қар қазтабан** ()  - раушангүлділер тұқымдасының көпжылдық өсімдігі.

## Таралуы
Алтай, Тарбағатай және Солтүстік Тянь-Шань биік тауларын  мекендейтін Қазақстанда кездесетін 50 түрдің бірі. 

## Ботаникалық сипаттамасы
Тамырсабағы өте жақсы жетілген, қысқарған  вегетативті және бірнеше  генеративті өркендері бар, онша биік емес  (5-15 см) көпжылдық  өсімдік.  

Сабағы және жапырағаның  астыңғы  жағы қалың жабылған. Тамыр мойнындағы  жапырақтары ұзан сабақты, үш тақталы болып   келеді. 

Жапырақтары дөңгелек (ұзындығы 1,2  см), барлық жағынан онша терең емес доғал тістері бар. Жоғары сабақтағы жапырақтары өте ұсақ, отырыңқы болып келеді.  

Гүлдері ашық-сары, өте үлкен ( ұзындығы  1,8см) жеке  дара немесе 2-3-тен төбе гүлшоғырына жинақталған. Тостағаншалары азғана түкті, екі қатарға бестен орналасқан, сыртқысы ішкісінен қысқалау болып келеді.  Күлтесі жүрек тәрізді, үш жағынан аздап ойылған.  Аталығы жиырма,  аналығы көп санды, жоғары мойынды, аузы кеңейген. Қазтабан шілде маусым айларында гүлдейді, жемістері жаңғақ тәрізді басқа жиналған тамыз қыркүйек  айларында піседі. 

## Пайдалануы
Мал азықтық, омарталық және сәндік өсімдік. Тибет халық  медицинасында іріңді жараны емдеу үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Раушангүлділер
Имек түтікгүл

**Имек түтікгүл** () – айлауыктар тұқымдасының көпжылдық шөптес өсімдігі.

## Таралуы
Қазақстандағы үш түрдің ішіндегі кең таралғаны. Тастақты және ұсақ топырақты тау беткейлерінде, шалғындықтарда және бұта түптерінде, кесілген ормандарда және таулардың төменгі және ортаңғы белдеулеріндегі  көлеңкелі щатқаларда өседі.отралық ұсақшоқыдан бастап. Алтай және Батыс Тянь-Шаньға  дейінгі Қазақстанның бүкіл тау массивтерінде кездеседі. 

## Ботаникалық сипаттамасы
Шөптесін көпжылдық тамыры арқан тәрізді жуандаған, шашақ басты.  

Сабақтары жалғыздан кейде бірнешеу,биік (120 см-ге дейін) жуан, жай немесе жоғарғы жағы кысқа бұтақты. Тұқым бермейтін өркендердің  жапырақтары сабақты қоршап алған, сабақтары үзын және ірі (ұзындығы 20 см, ені 10 см) тақтасы жұмыртқа тәрізді.  Сабақтың төмен жағындағы жапырақтар түбіндегілеріне ұқсас (тек сағақтары қысқа), жоғарғылары созыңқы (сопақ) отырыңқы. Сабақтары да, жапырақтары да қою,жапырылған түкті, бұдыр.

Гүлшоғыры -  тарбиған бірнеше, сыпыртқыға ұқсайды, жапырақсыз  бұралған. Гүлдері бес мүшелі, қос жынысты. Тостағанша доғал бөліктерге  тарамдалған, ккүлте сәл ұзындау, түтікті, доғал қалақшаларға  тілімденген. Күлтенің  түсі ақшыл-көк, бірақ  гулден қылтиып түрған аталықтармен  бағаналардың әсерінен гүлдер қызғылт көк сияқты  болып көрінеді. Түр ерте сәуір-мамырда гүлдейді, жемістері (жаңғақтар) мамыр-маусымда  піседі. Олар аңдардың көмегімен таралады, жаңғақтар тікенектерімен жануарлардың жүндеріне жабысып алады. Көктемдегі жақсы омарталық өсімдік, шірне өнімділігі 1 га-дан 60-90 кг-ға дейін жетеді.

## Дереккөздер


Санат:Айлауықтар
Әсем таспа

**Әсем астрагал** () –  Бұршақ тұқымдасының Астрагал тегінің жартылай бұташық өсімдігі.

## Таралуы
Тек Батыс Тянь- Шаньда (Оңтүстік Қазақстан және Жамбыл облыстары) кездеседі. Тасты, ірі қиыршық  тасты беткейлерде, тау етегінен жоғары тау белдеуіне дейінгі  аралықта өседі.

## Ботаникалық сипаттама
Жартылай бұташық. Биіктігі 50 см, мықты бұтақтанған, кішкентай діңімен  ірі барынша тығыз түп құрушы. 

Жапырағы жұпсыз, қауырсынды, қатты сабақты. Қатайған жапырақшалары мен түгінің қалыңдығынан күміс тәрізді болып көрінеді.  

Тығыз көп гүлді, гүлшоғыры барынша ұзын гүлтабанына жиналған.гүлдердің тостағаншасы түтікті,кеңірек шар тәрізді көбіктенген (1 см дейін), сәл күлгіндеу, ақ қалың түктер басқан, күлтесі тостағаншалардан екі есе ұзын, күлгін сия көк, бас жағында ойықты жалау  және қанаттарымен. Мамыр-маусымда гүлдейді. Жемістері сопақ екі ұялы, қабықты бұршақтар, шілдеде піседі. 

## Қолдануы
Ерекше декоративті өсімдік, мәдени түрде зерттелмеген.

## Дереккөздер


Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Империя конференциялары

**Империя конференциялары** – Ұлыбритания және доминиондар өкілдерінің (әдетте премьер-министрлердің) конференциялары. 

1911 жылдан доминиондар рөлінің артуына байланысты шақырыла бастады. 1926 жылғы Империя конференциялары доминиондардың ішкі, сыртқы саясатта толық дербестігін ресми түрде танып, олардың мемлекет құқықтық мағынада Ұлыбританиямен тең екенін жариялады. 2 дүниежүзілік соғыс жылдарында Империя конференциялары орнына премьер–министрлердің мәжілістері (1946, 1948, 1949), ал содан соң премьер–министрлердің Ынтымақтық конференциялары (1951, 1953, 1955, 1956, 1957, 1958, 1959, 1960, 1961, 1962) шақырылатын болды. 1949 жылғы конференцияда Үндістанның республика болып жарияланғалы отырғанына байланысты Ынтымаққа мүшелік шарты ретіндегі “жалпыға ортақ тәжге берілгендік” ережесін өзгерту туралы шешім қабылданды. 

## Дереккөздер

Санат:Халықаралық қатынастар
Шымған елікшөбі

**Шымған ұлықбекиясы** () – айлауыктар тұқымдасының елікшөп тегінің монотипті туыс өкілі. 

## Таралуы
Шөптесін беткейлерде, төменгі  және  ортаңғы тау  белдеулеріндегі бұта шіліктерінің  арасында, солтүстік және Батыс Тянь-Шаньдакездеседі. 

## Ботаникалық сипаттамасы
Шөптесін көпжылдық шашақ тамырлытамырсабағымен және жалбыр түкті сабағымен (биіктігі 60 см-ге дейін). 

Жапырақ саны көп, кезектесе орналасқан отырыңқы, сопақ, қандауыр пішінді, барынша үлкен (ұзындығы 6-8 см, ені 2 см). Жапырақты түгелімен түк басқан, сұрғылт жасыл, жүйкелері анық көрінеді. 

Гүлшоғыры бұйраланған, гүлдеу мерзімінің басында олар сабақтың ұшына бас құрайды, жеміс салғанда түзеледі, біртіндеп ұзарады. Тостағанша (ұзындығы 1 см) бес бөлікті, таспа тәрізіді түкті.  Күлте ашық-сары, ұзын түтікті, сәл ғана қоңыраулы желбірімен, дөңгеленген бес қалпақшаға бөлінген. Аталықтары, күлтенің ішіне жасырынған. Түйін төрт қалақшалы, ұзын бағаналы жәнебастанған аналықтарымен.  Ұлықбекия көктемде сәуір-мамырда гүлдейді, жемістері күңгірт-сұр  түсті, жылтыр төрт жаңғаққа бөлінеді, тұқымының құрамында қою май бар (15%).

## Синонимдары
* 
* 
* 

## Қолдануы
Бұл өсімдік түрлі халықтық медицинада қолдану жайлы мағлұмат жоқ. Ал ғалымдар  тамырынан және үсті бөлігінен жасалған препараттар бүйректің жұмысын жақсартатындығын, сондай-ақ саңырауқүлақтарды жоятындығын дәлелдеді.

## Дереккөздер


Санат:Айлауықтар
Оралған шренкия

**Оралған Шренкия**  () – шатыршагүлділер тұқымдасының көпжылдық шөптес өсімдігі.  

## Таралуы
Қазақстандық сегіз түрдің бірі, ірі қиыршық тасты беткейлерге және  батыс Тянь-Шань, Шу-Іле тауы, Батпақдала және Мойынқұмға (Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл және Алматы облыстары) тән. 

## Ботаникалық сипаттамасы
Шөптесін көпжылдық тамыры цилиндр тәрізді және биіктігі 40 см-ге  дейін. 

Сабақтың бас жағындағы бүйір бұтақтары шоғырлана жиналған.сабақ түбіндегі жапырақтары сағатқа , сопақ  тақтасы таспа секілді, соңы үшкірленген бөліктерге қауырсынша тілімделген. Сабақ жапаырақтары ұсақ, үш қайтара тілімделген. 

Гүлшоғыры – шатыршалар (ені  12 см-ге дейін), сыртқылары кәдімгідей ұзын. Шатыршалар 15 гүлден тұрады,таспа тәрізді бірнеше жарырақшалар орамдарымен қамтылған, гүлдері ақ, бес мүшелі, дара жынысты – ішкілері жеміс салатын , сыртқылары аталықты, шренкия мамырда гүлдейді, жемістері (дөңгеленген ішке қарай еңкейген екі жарты жемісшелерден тұрады) маусымда піседі, сынып қалған сабағымен бірге таралады. Шренкияның бұл түрі басқаларына ұқсап шашыраңқы түрде кездеседі, шілік құрмайды, бірақ шөлдегі тауларда әдемі де анық болып көрінеді.

## Дереккөздер

Санат:Шатыршагүлділер
Империялық серілер

[thumb|200px|[Франц фон Зикинген XVI ғ.Империялық сері ]]

**Империялық серілер**() – “Қасиетті Рим империясындағы” көбінесе Германияның оңтүстік және батыс облыстарындағы лауазымы жоқ ұсақ және орта феодалдардың категориясы. Өз иеліктерінде жергілікті мемлекет билігінің құқықтарына ие болды. Рейхстагта өкілдігі болмады. Империялық серілер князьдарға қарсы тұра алмай, мал – мүлкінен жұтап, оларға кіріптар болып қалып отырған. 1577 жылы империялық серілер Шваб, Франк, Рейн аймақтарына бөлінген корпорация құрып, бірте – бірте сан және иелігі жағынан азая берді. Империяның таратылуына (1806) байланысты олардың иеліктері Рейн одағы мемлекеттерінің құрамына енгізілді.

## Дереккөздер

Санат:Рим империясы
Импульсивтік

**Импульсивтік **-  сыртқы ортаның, эмоцияның тікелей әсер етуінен ойланбай, асығыс істей салдыратын адам мінезінің ерекшелігі. Импульсивтік адам жағдайымен санаспай, істің байыбына бармай тез шешімге келу, артынан өкіну. Физиологиялық тұрғысынан қарағанда импульсивтік мидың үлкен жарты шарында екінші сигнал жүйесінде тежеудің нашарлауынан болады. Импульсивтік адам қатты қажығанда (аффект) немесе жүйке жүйесі ауырғанда (неврастия) байқалады. Импульсивтікті жою үшін адам өз ісіне өзі есеп беріп, ұстамды болуға дағдылануға тиіс. 

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*http://psi.webzone.ru/st/040900.htm
*http://vocabulary.ru/dictionary/7/word/impulsivnost 

Санат:Мінез-құлық
Қылыш балық

**Қылыш балық** ()  - тұқытәрізділер отярды, тұқылар тұқымдасына жататын балық. Каспий-Жайық, Арал-Сырдария су алаптарында кездеседі.

## Зоологиялық сипаты
* Дене тұрқы 48 см, салмағы 1,1 кг-ға дейін.
* Арқасы сәл дөңестеу, денесі ұзынша әрі екі бүйірінен қысыңқы.
* Құрсағында (тамағынан аналь тесігіне дейін) өткір қыры (киль) созылып жатыр.
* Қабыршағы майда әрі нашар бекіген.
* Көкірек жүзбе қанаттары ұзын әрі құрсақ жүзбе қанаттарына дейін созылған.
* Ересектерінің аузы жоғары қараған.
* Арқасы жасыл көк, бүйірі ақшыл түсті.
* Жыныстық жағынан көпшілігі 3 жылда, ұзындығы 16 см-дей болғанда жетіледі, араларында 1-2 жыл кешігіп жетілетіндері де кездеседі. Аталықтары мен аналықтарының сандық қатынасы барынша ауыспалы.

## Көбеюі
Қылыш балық уылдырық шашу әдісі бойынша аралық (өтпелі) типке жатады. Каспий теңізінде олар уылдырығын бір рет сәуір айының соңы мен мамырда (кейбіреулері маусымның ортасына дейін) шашаса, Арал теңізі су алабында сәуірдің ортасынан шілденің ортасына дейін екі бөліп (су температурасы 12°С-қа жеткенде) шашады. 11 жылдай тіршілік етеді.

## Қорегі
Негізгі қорегі - планктонды шаянтәрізділер, қосқанаттылардың дернәсілдері мен ересектері, бүйірімен жүзушілер, мизидалар, жәндіктер, балық шабақтары, т.б.

## Дереккөздер


Санат:Тұқылар
Санат:Қазақстан фаунасы
Дүйсеке (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Дүйсеке** — Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданы, Ноғайбай би ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Булаев қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 33 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 351 адам (181 ер адам және 170 әйел адам) болса, 2009 жылы 231 адамды (121 ер адам және 110 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Мағжан Жұмабаев ауданы елді мекендері
Индрикотерий

**Индрикотерий** () - тақтұяқтылар отрядының қазбадан табылған бір тұқымдасы. 3 туысы (Paraceratherium, Indricotherium, Benaratherium) белгілі. Парацератерий туысына жататын "prochorovi" деген түрінің қазба сүйектері Қазақстанда Арал теңізі маңынан ең төменгі миоцен шөгіндісінен табылған. Индрикотерий туысынан "transouralicum" деген түрі Қазақстанда Торғай өзені бойында орта олигоцен шөгіндісінен табылған. Индрикотерийдің биіктігі (шоқтығынан) 4,5 м - ге дейін, басқа керіктерге қарағанда мойыны ұзын, аяқтары ұзын, тік біткен үш саусақты. Мүйізі болмаған. Екі-екіден жоғарғы және төменгі сойдақ тістері (үлкейген күрек тіс) болған. Ағаш бұта жапырағымен, жас бұтақтармен қоректенген. Индрикотерй миоценнің аяғында олигоцен дәуірі басында өліп біткен, және қай мезгілде болса да, тіршілік еткен сүтқоректілердің ішіндегі ең ірісі. Бұл алып керіктің тасқа айналған сүйектері Алматыда Қаз. КСР ғылым академиясының Зоология институтының табиғат музейіне қойылған. Индрикотерий Евразияда олигоценде тіршілік еткен.

## Дереккөздер

Санат:Тақтұяқтылар
Санат:Жойылып кеткен жануарлар