open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бундестаг

thumb|left| Бундестаг
thumb| Бундестаг
[thumb| Бундестагтың жиналатын орны — [Рейхстаг (ғимарат)|Рейхстаг]]
**Бундестаг** (неміс. Bundestag — федералды жиналыс: Bund (одақ, федерация) және Tag, Tagung (жиналыс, отырыс)) — ГФР парламенті, жалғыз конституциялық орган. 

## Тарихы
### [[Германия империясы|Герман империясы]]
(1871-1918)
Герман империясы құрылғаннан кейін империялық конституцияға сай жалпы германдық парламент — рейхстаг құрылды. Имперлік рейхстаг 3 жылға (1888 жылдан 5 жылға) сайланатын 384 депутаттардан тұрған (1874 жылдан — 397). Олар жалпы, тең, құпия дауыс беру арқылы сайланатын. Рейхстагтағы орындарды бөлу мажоритарлық жүйе арқылы болатын. 
Ол тікелей сайлау негізінде жүзеге асырылады. Ол әдетте 656 депутаттан тұрады. Оның жартысы сайлау округтерінде, ал қалғаны жергілікті тізім бойынша жалпылама, тікелей, еркін, тең және құпия сайлау арқылы 18 жасқа толған азаматтар арасында жүргізіледі. Бундестаг 4 жылға сайланады. Конституцияда Бундестаг өзін-өзі қызметтен босатуы туралы заң қаралмайды. Конституцияда 5%-дан жоғары дауыс жинаған партиялар немесе кемінде 3 сайлау округінде 1 мандаттан жинаған партиялар сайлана алады. Депутаттар еркін мандатқа ие. Бундестаг саяси еркін пікірдің басты органы болып табылады. Оған үкіметтің қызметіне парламенттік бақылау жасау, заңдық қызметтер және әртүрлі саяси күштердің қызметтері тағайындалған. Бундестаг зандық негізде бюджеттерді қабылдайды және Федералды Канцлердің сайлауы арқылы федералды Үкіметтің құрылуына қатысады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Германия
Санат:Германия саясаты
Санат:Мемлекет бойынша парламенттер
Анатолий Александрович Северов

**Анатолий Александрович Северов** (1938 ж. т.) - суретші. Сәндік қолданбалы өнер саласыңдар жұмыс істейді. Фарфор бұйымдарды әшекейлейді. Ол М. Әуезовтың мерейтойына байланысты Е. Сидоркиннің салған суреті бойынша табаққа «Абай жолы» (1977, фарфор, шыңылтыр әшекей, Қазақстан Республикасының мемл. орат. музейі қоры) табақшасын безендірді. Абай портретінің астына жазылған (столға қоятын) плакеткасы Дулев бояу заводынан жасалып шықты(1979, фарфор, әшекей, литогр. диколь, Қапшағай фарфор заводының түрлі ыдыстар қоятын бөлмесінде сақтаулы). «Алматы. Абай ескерткіші» деп аталатын әшекейлі тәрелке (1979, фарфор, алтын, шыңылтыр әшекей, қолдан салынған суреттермен толықтырылған фото керамика, бүл да сонда) де кеп сериямен шығаруға арналған.
## Дереккөздер
Туфтық құрылым

**Туфтық құрылым** - окті туфтың құрылымы. Онда домалақ қабатты қабықшалар органикалық қалдықтарды, құм түйірлерін қаптай өсіп, таужыныстың кеуекті массасын құрайды.
## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Дөрекі тіл

**Дөрекі тіл** - сөздің жағымсыз, кері әсерін әсірелеп қолдануға негізделген стиль. 
## Абай шығармаларындағы дөрекі тіл
Абай шығармаларында дөрекі тілдің қауызына жататын кейбір нұсқалар белгілі бір стильдік мақсат көздеп, яғни жиреніш сезімдерін паш ету үшін әдеби қалыпқа түсірілген. Оның халық поэзиясы үлгісімен жазылған өлең-сөздерінен мұңдай «әуестік» молырақ байқалады:

«...Төркініңнің бергені жауыр айғыр,
Бауырыңды «ұрайын» бірге туған», 

- деген жолдардағы соңғы тармақ қазақтың кең етек алған боқтампаздық дөрекі салтына сай қиыстырылған. Осындағы тырнақшамен беріліп отырған «ұрайын» етістігінің орнында ауыз екі айтқанда боғауыз сөз қолдануы тиіс. Сондай-ақ Абайдың «Шәріпке» деген бір ауыз арнау елеңінің соңғы екі тармағы да дөрекі тілдің рәсіміне жатады:

»...Сен шыққан жол үстіңде жалғыз түп ши,
Көрінген ит кетеді бір-бір сарып» 

«Ит сарып кету» деген тіркес өзінің тура мағынасында қолданғанда анайы шындықты ғана білдіретін болғанымен, Абай оны астарлы мағынада: «сен жезөкшесің!» деген ретте айтып отыр. Демек, дөрекі тілдің мүмкіндігін ақын әдебилендіріп пайдаланған. Абай дөрекі сез саптауларды халық тілінде қалыптасқан ұғымда алып, бейнелі дайын тіркес күйінде де өз өлеңдеріне ернектеп енгізген (қ. «*Күлембайға*»). Тек поэзия саласына ғана емес, Абай дөрекі тіл қалыбында тұрақтасқан «ауыз ләмдерді» қарасөздеріне де енгізген. Мысалы, Екінші сөзінде:

«...Біздің қазақ сартты керсе, күлуші еді: енеңді ұрайын, кең қолтық, шүлдіреген тәжік, арқадан үй төбесіне саламын деп қамыс артқан, бұтадан қорыққан, көз көргенде «әкә-үкә» десіп, шығып кетсе қызын боқтасқан «сарт-сұрт» деген осы» 

- деп жазады. Халықтық үлгідегі қырналмаған дөрекі қолданыстарды Абай бұл жерде айтулы машығына барынша жуықтатып алған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Туфты некк

**Туфты некк** — керіштелген вулканогендік материалдар мен жанартаудың көмейінің қабырғалары мен ошақтан жұлынган таужыныстардың бірікпесі.
## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Ем таба алмай

**«Ем таба алмай...»** - Абайдың 1890 ж. жазған елеңі. Көлемі 27 жол. Махаббат тақырыбына арналған. Ақын алаңсыз ғұмыр кешкен пенденің ғашықтық дертіне шалдыққан сәттегі жүрек лүпілін, оның тауқыметін қарапайым тілмен әсем суреттейді. Былай қарағанда жұрттың бәріне мәлім көңіл-күй иірімін: от боп жанып, текке ұялып, күлер күлкі, ұйықтар ұйқы, ішер тамақтан қалған шарасыз жанның қасіретін баяндай отырып, Абайға ғана тән асқақ поэзия тіліне көшеді. «Жас теректің Жапырағы жамырайды, соқса жел. Түсті мойын, толды қойын, Ақты сел» деп тағдырдан шапағат күткен пәк көңілді жапырақ жайған жас терекпен әдемі салыстырады. Өлең 6- 7 буыңды қара өлең ұйқасымен жазылған. Алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Туынды басылымдарында аздаған текстоликалық өзгеріс кездеседі. Мүрсейіт қолжазбаларында, 1939, 1945, 1954 жылғы басылымдарда соңғы шумақтың 3-жолы «Ештемеден қайғысыз» деп алынса, 1957, 1977 жылғы жинақтарда 1909 жылғы басылымға сәйкес «Ешнәрседен қайғысыз» болып берілген. Өлең ағылшын, араб, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен, ұйғыр т. б. тілдерге аударылған.

## Дереккөздер

Санат:Абай энциклопедиясы
Соры қалың соққы жеген пышанамыз...

**«Соры қалың соққы жеген пышанамыз...»** — Абайдың 1896 ж. жазған өлеңі.  Ақын бешенесіне *«соққы жеу»* жазылған, *«соры қалың»* қазақтың құр мақтанмен, жауырды жаба тоқып, өзін-өзі алуан ғұмыр кешетініне, сүйектен өтер сөздің *«құр дәрімен атқандай»* дарымайтынына пұшайман болады. Өлең қара өлең үлгісінде жазылған.

Басылымдарында текстол. өзгерістер кездеспейді.

Туынды ағылшын, түрікмен, араб, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен, ұйғыр т. б. тілдеріне аударылған.

## Өлең
Соры қалың соққы жеген пышанамыз

Қайтіп суып, жалғаннан күсе аламыз.

Құр дәрімен атқанға өлмейді,

Өмірі мақтаншаққа нысанамыз.

## Дереккөздер

Санат:Абай энциклопедиясы
Ішім өлген, сыртым сау

«Ішім өлген, сыртым сау...» - Абайдың 1889 жылы жазған өлеңі. Барлығы 28 жол. Жаны жалған адамның екі жүзді аярлығын көріп, налыған шақтағы ақын көңіл күйінің бір алуан торығу кезін білдіретін лирикалық туынды. Ақын суреттеуінде құбылмалы мінез-құлықты адамдар басына іс түскенде баспақшыл, қаншама мүләйімсіп, мүсәпірсіп көрінсе де, өз қолына билік тиген кезде соншалықты озбыр да ожар. Өз үйінде отырып дауласқанда өзендей күркірейді, ал, ісі түскен кісі алдында шау тартып, момақан бола қалады. Ұрлық пенен қулыққа келгенде байлаған бауын кесіп шығатын әккі. Бірақ, оларға қаншама жылпос, опасыз болсаңда, қайта кірер есікті қатты жаппа, байқа деген автордың ескертуі бар. Өлең 7 буынды жыр үлгісінде жазылған. 1-шумағы шұбыртпалы ұйқас түрінде келеді де, кейінгі жұп жолдардың 2-тармақтары туындының ақырына дейін солармен жарыса ұйқасып, ырғақ екпіні қайталанып отырады. Алғаш рет 1909 жылы Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұлының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Өлеңнің басылымдарында аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. Мүрсейіт қолжазбаларында, 1945, 1954 жылғы жинақтарда 7-жол «Кісі алдына барғанда», 1909, 1957, 1977 жылғы жинақтарда «Кісі алдына кірбеңдеп», 1933, 1939 жылғы жинақтарда «Кісі алдына келгенде» болып берілген. Сондай-ақ, өлеңнің соңғы жолы Мүрсейіт қолжазбаларында «Керек жері бір бар-ау» делінген, ал, кейінгі басылымдарда 1909 жылғы жинақ негізінде «Керек күні бір бар-ау» деп алынған. Өлең башқұрт, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен, ұйғыр, жәнеде басқа тілдерге аударылған.

**[[Абай]] «Ішім өлген, сыртым сау»** өлеңіне ән шығарған. Бұл ән қайғы-шерге толы, драмалық-психологиялық шығарма. Баяу екпінмен, мұңмен орындалатын бұл ән, мазмұнына сай ән характерін бірден білдіртеді. Дәстүрлі қазақ поэзиясында кеңінен өріс жайған, әсіресе, жыр жанрында 7 буынды өлең өрнегі негізінде шығарылған. Өлең тармақтарының буын саны бірдей бола тұра, қара өлеңге тән әуендік сазбен әндетіп айтуды қажет етеді. Әуен иірімінің кейбір интонациялары белгілі халық әні - «Бір бала» үндестігімен жақын. Әнді алғаш 20-жылдары басқа атпен А. В. Затаевич О. Қашағановтың айтуы бойынша нотаға түсіріп, 1925 жылы «Қазақтың 1000 әні» еңбегіне енгізген. «Айттым сәлем, қаламқас» атты Абай әндері жинағының (1984) құрамында «Татьяна сөзі» деген атпен берілген. Абай дәстүрлі жыр кестесі негізінде қара елеңге тән әуен-ырғақ пен мелодиялық форманы синтездеп, езінің жаңашыл шығармашылық дарынын таныта білген. Ән 3/4; 6/4; 4/4; 2/4; 3/4; 6/4; 4/4; 6/4 мұз. әуен-ырғақ өлшемінде қалыптасқан. Өте сирек орындалатын әндер тобына жатады.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Туффизиттер

**Туффизиттер** — интрузиялық туфтар мен туфобрекчиялар. Олар желілер, сығылмалар, силлдер, көмейлер құрайды. Т. туфтық немесе гидрохимиялық (кальцит, хлорит, цеолит және т.б.) материалмен керіштелген автокластардан тұрады.
## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Наурыз жыры

**Наурыз жыры** Халық өмiрiнде балалар, әсiресе, маусымдық мерекелерге ерте араласатын болған. Жұрт балаларын ертiп жүрiп, бұл мерекелердiң мәнiн ұқтырып қана қоймаған, оларға өзiнше тапсырмалар да жүктеген, олардың да өзiнше атқаратын қызметi, рөлi болған. Сондай мерекенiң бiрi – Наурыз.
Наурыз – Азия халықтарының көпшiлiгiнде тойланатын өте көне жаңа жыл мерекесi. Қазақтар бұл мерекенi 22 наурызда күн мен түн теңелген күнi ***«Ұлыстың ұлы күнi»*** деп атап өтедi. Бұл күндi халықтың еңбек мерекесi ретiнде ойын-күлкi, жақсы тiлекпен қарсы алып, сол қуаныштарын жыр жолдарымен бiлдiретiндiгi зерттеу еңбектерiнде айтылып жүр. Балалардың бұл мерекеге белсене ат салысатынын:
***Ұлыс күнi кәрi-жас,***
***Құшақтасып көрiскен.***
***Жаңа ағытқан қозыдай,*** 
***Жамырасып өрiскен***, –
деген өлең мәтінінен аңғарсақ, сондай-ақ:
***Амансың ба?***
***ұлыс оң болсын,***
***Ақ мол болсын,***
***Қайда барса, жол болсын,***
***Төрт түлiк ақты болсын,*** 
***Ұлыс береке берсiн,***
***Бәле-жала жерге енсiн***, – 
деген балалар жаттауына лайық тақпақтар мәтінінен де байқаймыз. Балалардың бұл мерекеге қатысуы жөнiнде төңкеріске дейiн жарияланған көктемгi мереке жөнiндегi баспасөз мәлiметтерiнде де деректер келтiрiледi.
Бұл мерекедегi балалардың мiндетi үйден-үйге жүгiрiп хабаршы болу, құттықтау өлеңдер айту болған. Өкiнiшке орай, наурызға қатысты балалар өлеңдерi, ондағы балалардың атқаратын мiндеттерi жөнiнде деректер бiзге жетпедi. Тiптi, жоғарыда келтiрiлген наурызға қатысты бiр-екi ауыз жыр тек Шәкәрiм Құдайбердiұлының ыждаһаттығының арқасында ғана бүгiнге жетiп отыр. Сондай-ақ бiзге жетпей қалған жанрлық түрлер бұл ғана емес. Балалар фольклорының көптеген жанрлары әлi күнге жете ескерiлмей жүр. Балалардың наурыз мерекесiне белсене араласатынын көршi туысқан татар, өзбек балалары халық шығармашылығынан айқын көремiз. Мәселен, татар балалары наурыз күнi үй аралап:
**Урус капка**,
***Тәрәзәң япма,***
***Әйтәбәз нәүрүз!*** 
***Ярлыкасын ходай,***
***Нардуган бүгән***
***Әбекей соен,***
***Нәүрiш*** , –
деп әндететiн көрiнедi.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Ливземниекс Викторс

**Ливземниекс Викторс** (1935ж. т.) - латыш ақыны. Оның *«Ел сенім артқан адам», «Өз қалаңды гүлдендір», «Тіршілік жөніндегі ой»* жыр жинақтары көпшілік оқырманға жақсы таныс. Ливземниекс Абайдың «Көңлім қайтты достан да, дұшпаннан да», «Өлең-сөздің патшасы, сөз сарасы» атты өлеңдерін латыш тіліне аударған.

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Топырақтың ылғалтартқыштығы

**Топырақтың ылғалтартқыштығы** – топырақтың қатты түйірлерінің ауадан су буын ұстап қалу қасиеті. Ылғал топырақ түйірлерінің бетінде молекулалық тарту күштерімен ұсталып тұрады. Оны тек жоғары градуста (105°C-де 4—5 сағат бойы) қыздырғанда ғана арылтуға болады. Сонда ғана топырақ абсолютті кепкен күйге енеді. Ылғалтартқыштық тек бу түрінде жылжиды, оның топырақ сіңіретін мөлшері ауадағы су буының жанамалы майысқақтығына байланысты. Су буы неғұрлым майысқақ болса, соғұрлым топырақ түйірлері суды көбірек ұстай (сіңіре) алады. Су буына толық қаныққан (жанамалы ылғалдылығы 94%-ға тең), ауадан топырақ тұтқан ылғал мөлшері (топырақ массасына шаққандағы пайыз есебімен) барынша ылғалдылық деп аталады. Сіңірілетін ылғал мөлшері топырақтың механикалық құрамына, әсіресе коллоиды бөлшектерінің санына байланысты, мысалы, 0,005—0,001 мм іріліктегі түйірдің барынша ылғалдылығы 1,1% болса, 0,001 мм-ден уақ түйірлерде ол 27,6 %-ға жетеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Электргидродинамикалық ұқсастық әдісі

**Электргидродинамикалық ұқсастық әдісі** — бірдей түрдегі дифференциалдық теңдеулермен сипатталатын жер асты суларының тұрақталған қозғалысы мен электр тоғының қозгалысы арасындағы ұқсастыққа негізделген, сүзілудің екі өлшемді есептерін нобайлау үшін қолданылатын әдіс (мыс., жер асты суларының тежеме көтерілімі, сорғытуды есептеу).

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Туынды кварциттер

**Туынды кварциттер** - вулканогендік-гидротермалық ерітінділердің әсерінен қышқыл және орта эффузиялық таужыныстар бойынша қалыптасқан метасоматиттер. Поствулкандық газгидротермалармен Ғ, С1, В, Р, Н25, 802, 80,, С02 келіп, Са, М§, Ғе, N8, аздап А1, К кетеді. Негізгі минералдары — кварц пен серицит. Т.к-ге корунд, андалузит, диаспор, алунит, пирофиллит, каолинит тон. Бұл минералдар бойынша Т.к-дің түрлері бөлінеді. Түсі — сұрлау ақ, ашық қызғылт, кейде ашық сұр, көгілдір. Бітімі — шомбал, тандақты, жолақты, кейде кеуекті. Құрылымы — ұсақ, майда түйірлі, көбінесе гетеробластық, порфиробластық, реликтілік. Қалыптасу температурасы — 200—400°С аралығында. Т.к-мен корундтың, мыстың кендері кездеседі, кейбір түрлері алюминий кені.
## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Валентин Лаврентьевич Сотников

**Валентин Лаврентьевич Сотников** (1939 ж. т.) - суретші.

Сәндік керамика саласында жұмыс істейді. Абай әуендері ізімен 3 паннокерамикалық триптих (1975, ағаш, шмот, Алматы көркем керамика заводының музейі қоры) жасаған. Софокл (б. з. д. 496-406 ж. ш.) - ежелгі грек ақыны әрі драматургі.

Көне грек трагедиясының аса көрнекті үш өкілінің бірі. Шығармашылығының үндестігі мен өмір сүрген кезеңіне қарай Эсхил мен Эврипидтің қатарынан орын алады. Сотников трагедиялары (*«Эдип патша», «Антигона», «Электра»* т. б.) бүл жанрдың классик. үлгілері болып есептеледі. Сотников есімі Абайдың* «Жиырма жетінші сөзінде»* Номерден кейін трагедиясы көпшілікке белгілі драматург ретінде аталады.

## Дереккөздер


Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Қазақстан мүсіншілері
Санат:Абай Құнанбайұлы
Топырақтың ылғалқанықтығы

**Топырақтың ылғалқанықтығы** — топырақтағы ылғал қорының күзгі-қысқы жауын-шашын, еріген қар суы және тасқын су (табиғи) есебінен бір жолғы едәуір толығуы вегетациялық кезеңнен тыс (қар тоқтату, жаңбырлату, жайылма суару т.б.) жүргізілген (жасанды) шаралардың есебінен толықтырылуы. Кейбір мамандар оңтүстік аймақтарда жаңбырлатып суару агротехникалық тәсілінің тиімсіздігі және топырақ құрылымының бұзылуы себебінен, тіпті зияндылығы туралы айтады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Ералы жазығы

**Ералы жазығы** – Семей облысы, Абай ауданы М. Әуезов атындағы шаруашылық жеріндегі қоныс. Ені 10-20, ұзындығы 30-40 шақырым. Кеңгірбай бидің баласы, Бөжейдің әкесі Ералы дүние саларыңда ағайын-туғандарын жинап алып, арыз-хош айтысып жатып: Ащысу ені бойындағы төбені нұсқап, «Ертең мұнда Ералым жатыр демейсіңдер ме, ана төбеге жерлеңдер», - деп өсиет қалдырған. Бұрынғы Семей-Шыңғыстау тас жолының бойыңдағы, қазіргі Семей-Қарауыл тас жолынан 4-5 шақырым жердегі төбе басындағы бейіт Ералыныкі болғандықтан, жайлау Ералы деп аталып кеткен. Мұнда Еңлік пен Кебек жерленген. Ұрпақтары басына ескерткіш-белгі қойған. Ащысу өзенін қақ жарып ағатын Ералы қорығы бойында Абай көп тарихи оқиғаларды бастан кешіріп, інжу жырларын осы Ералы жазығында қағаз бетіне түсірген. 1917 ж. маусымда М. Әуезовтің «Еңлік-Кебек» пьесасы киіз үй сахнасында қойылған Ойқұдық қонысы да осында.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Туынды құрылым

**Туынды құрылым** - кейінгі процестердің әсерінен таужыныста пайда болған құрылым. Мыс., грануляциядан ірі түйірлі құрылымның ұсақ түйірліге айналуы.
## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Ербол Көмекбайұлы

**Ербол Көмекбайұлы** (1843–1984) — Абайдың жақын досы, Арғын тайпасының Тобықты руының Бөкенші елінен тарайды. Дәулеті болған, Ербол сөзге жүйрік, өнерлі, кісіге жұғымды адам болған.

## Өмірбаяны
Абай Сүйіндіктің қызы Тоғжанға ғашық болып, екеуінің табысуына Ербол көмектескен. Бертін келе 1884 ж.Күшік-тобықты болысы сайлауында Ербол ақынға қарсы астыртын әрекеттер жасап, Оспан Құнанбайұлының орнына Бөкенші ішінде Жанғабыл Күнту Шоңқаұлын болыстыққа өткізіп жіберуді ұйымдастырған. Досының опасыздығына налыған Абай осы тұста «Көңлім қайтты достан да, дұшпаннан да...» деген өлеңін жазған. 

1884 ж. күзде Семейге мал сатып, керек-жарағын алып қайтып келе жатқан Ербол жол үстіңде ауырып, кенеттен қайтыс болады. Оның өлімі Абайға қатты батады. Ақын Шыңғыстау бөктеріндегі Қарауыл өзені бойына өз қолынан жерлеп, қабірі басына төрт құлақты мазар көтерген. Ерболдың жетім қалған 5 жасар баласы Мағауия мен әйелі Қалқаға Абай қамқорлық жасаған. Ерболдың кейінгі кезде қайта қалпына келтірілген мазары Семей облысы, Абай ауданы Абай атындағы Олжабай елді мекенінде.

## Дереккөздер

Санат:1843 жылы туғандар
Санат:1884 жылы қайтыс болғандар
Санат:Абай Құнанбайұлы
Санат:Абай ауданында (Абай облысы) жерленгендер
Пьер Бурдье

**Пьер Бурдье** ( (buʁdjø); 1 тамыз, 1930 – 23 қаңтар, 2002) — француз әлеуметтанушысы, танымал интеллектуаль. Париж әлеуметтануды зерттеу мектебінің маңызды көшбасшысы.

Бурдьенің әлеуметтік көзқарастарының құрылуына Карл Маркс және Макс Вебер әсер еткен. Шығармашылық жолының бастапқы кезеңінде Марксизмнің ықпалына түскенімен, кейінгі зерттеулерде оны өткір сынға алды. Негізгі зерттеулері мәдениет, білім, өнер, социолингвистика және әлеуметтану ғылымның эпистемология- сының жалпы проблемаларына арналған. Зерттеулерінің басты тақырыбы әлеуметтік кеңістік құрылымын айқындау. 

Бурдьенің әлеуметтік теориясының негізгі түсініктері: алаң, дағды (habitus), "жәбір нышаны", "білімсіз". Кең танылған "мадени капитал" ұғымы Бурдьенің есімімен тығыз байланысты.

Қоғам Бурдье бойынша әр түрлі алаңдарда құрылған қарым-қатынас жиынтығы. Олардың әр қайсысының өзіндік спицификалық билік түрлері бар. 

Дағды (Habitus) - бұл құрылымдық әлеуметтік қарым-қатынас, интеграцияның схемалық жиынтығы, әртүрлі алаңдардың интериоризациясы, көп мерзімді топтық және индивидуалдық жүйелерді орнату.

"Жәбір нышаны" - маңызды билік функциясы. 

1975 ж. ол жан-жақты халықаралық ғылыми байланыстар мен бағдарламалары бар аса ірі Еуропа әлеуметтану орталығын басқарды. Сол жылы Бурдье "Әлеуметтік ғылымдағы ғалымдардың еңбектері" ("Actes de la reherch en sciences") атты журналды үйымдастырып шығарды. Бүл журнал сол уақытта Францияның әлеуметтік журналдарының арасында ең беделдісі саналды.

Бурдье өзінің еңбек жолының әр кезеңінде әлеуметтік қайта құруды, білім жүйесін, мемлекетті, билік пен саясатты, әдебиетті, масс-медианы және әлеуметтік ғылымдарды зерттеді.

Оның негізгі еңбектері:
"Әлеуметтік саясат", "Университеттік тақта және шығармашылық: схоластикалық бөлінуге қарсы", "Мемелекет рухы: бюрократиялық кеңістіктің құрылымы мен генезисі", "Социология және демократия", "Практикалық ой" және т.б.

## Дереккөздер


Санат:Франция тұлғалары
Санат:1930 жылы туғандар
Дәмегөй Мүсірәліқызы

**Дәмегөй Мүсірәліқызы**(1870-1932) - Абайдың баласы Мағауияның бәйбішесі. Абайдың республикалық әдеби-мемориал музейінде Дәмегөйдің Абай, Мағауия т. б. туралы естеліктері сақтаулы.

Жазушының екінші әйелі - Кәмила Мағауияқызының шешесі. Абайға қатысты деректердің біразын Әуезов осы кісінің аузынан жазып алған. Мінезі өжет, тура, тік сейлейтін, адуынды адам болған. 

Абайдың қара шаңырағын отау ретінде ұстап қалған, ақынның кітапханасы, қолжазбалары, тұтынған заттары, суреттері, киім-кешегі Дәмегөйдің қолында сақталып қалған. Құнанбайдың шапанын Дәмегей Әуезовке сыйлаған. Шапанды тәбәрік есебінде әркім жыртыс орнына алып кеткен. Шапанның түймесі «Әуезов үйі» ғылыми-мәдени орталығының қорында тұр. Абай мен Мағауия туралы Дәмегөйдің аузынан жазылып алынған естеліктер Абайдың Семейдегі мұражай-қорығының қорында сақтаулы. 

Дәмегөй де Абай ұрпақтарымен бірге тәркіге түскен. 1927 жылы Абайдың қолжазбалары мен кітаптарын, түрлі қымбат заттарын Аралтөбедегі Ділдә мен Әйгерімнің зиратына көмдіріп кеткен. Әуезов арнайы экспедиция жібергенде, құнды мұралардың қолды болып кеткені анықтадцы. Дәмегөй Белағаш форпостында баласы Жағыпар мен қызы Кәмиланың қолында қайтыс болды.

## Дереккөздер


Санат:1870 жылы туғандар
Санат:1932 жылы қайтыс болғандар
Санат:Абай Құнанбайұлы
Чип

right|200px
**Чип** (Chip) — жеке тұрғыда орналасқан интегралдық схема. Әдетте, жұқа кремнийлік тақтайша негізінде жасалады.

Санат: Физика
Санат: Математика
Дружба народов

**«ДРУЖБА НАРОДОВ»** - 1955 жылдан (1939-55 жылдары, альманах) Москвада ай сайын шыға бастаған әдеби-көркем, қоғамдық-саяси журнал; 
## Абай шығармашылығына қатысты журналда жарияланған мақалалар
Абай шығармашылығына қатысты журналда жарияланған:
* Е. Лундбергтің «Абай - өмір ұстазы» (1945, N2 2)
*М. Малышевскийдің «Абайдың аудармалары» (1947, № 6)
*М. О. Әуезовтің «Қазақ әдеби тілінің мәселелері» (1951, № 6)
*М. С. Сильченконың «Қазақ халқының ұлттық мақтанышы» мақалаларында ақынның өлеңдеріне, А. С. Пушкин, М. Ю. Лермонтов, И. А. Крылов шығармаларынан жасаған аудармаларына талдау жасады, ақынның дүниетанымы мен шығармашылық жолын қалыптастырудағы орыс әдебиетінің маңызы сөз болады. 
*Журналда Абайдың ақындық-әдеби ортасын көрсетуге арналған М. Сұлтанбековтің «*Әсеттің қайта оралуы*» атты мақаласы (1969, № 9) басылды.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Туынды сульфидпен баю белдемі

**Туынды сульфидпен баю белдемі** — сульфидті кенорындардың тотығу белдемінен төменірек орналасқан, яғни грунт сулары деңгейі мен тұрып калған су қабатының беткі жазықтығы аралығын қамтитын белдем. Грунт сулары бұл өңірде бейтарап күйге, тіпті сілтілі жағдайға ұшырайды; осы суларда еріген тұздардың бастапқы сульфидтермен әрекеттесуі нәтижесінде туынды сульфидтер қалыптасады; негізінен мыс сульфидтерінен тұратын бұл минералдар (халькозин, ковеллин, борнит) мейлінше бай мыс кендері болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Жер асты сулары
Санат:Экология
Эрозия қарқындылығы

**Эрозия қарқындылығы** — топырақ құнарлылығының жыл ішіндегі орташа кему процесі.

## Дереккөздер


Санат:Эрозия
Ерекше естен кетпес қызық қайда...

**«Ерекше естен кетпес қызық қайда...»** - Абайдың 1897 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 3 шумақтан тұрады. Ақынның өткен күңді еске алып, ойға кеткен тебіреністі шағын елестететін элегия үлгісіндегі лирикалық туыңды. Автор махаббатты адам өміріндегі ең қызықты дәуренге балайды да, оны тіршілікте тындырған жақсы істер мен өшпес өнегелі өмірдің қатарына қояды. Сонымен бірге сүйіспеншіліктің басты шарты сұлулық емес, парасатты ақыл, таза жүрек, биязы мінез екенін де ескере кетеді. Өмірде бастан кешкен өз қызығың жұртқа жасаған жақсылықтан бір де кем түспейтінін айта келіп, ақын адам өмірінің осындай ізгілік пен сүйіспеншілікке толы болуын жақтайды. Шығарма 11 буынды қара өлең үлгісінде жазылған. Алғаш рет ақынның 1940 ж. жарық көрген толық жинағыңда (2-т.) жарияланған. Басылымдарында текстоликалық өзгерістер кездеспейді. Бірақ барлық басылымдарда: өлеңнің «Бәрінің де қызығын көріп білсек», - деп алынып келген соңғы жолы ақынның 150 жылдық мерейтойына арналған академиялық басылымды әзірлеу үстінде 1907 жылғы Мүрсейіт қолжазбасы бойынша: «Бәрінің де қызығын көріп өлсек», - деп түзетілді. Шығарма бұрынғы жинақтарға Абай аударған М. Ю. Лермонтовтың «Қасиетті дұға» («Өмірден тепкі жесем жазығым жоқ») өлеңінің жалғасы ретіңде қате басылып келді. Кейін 1977 жылғы жинақтан бастап ақынның дербес өз туындысы ретіңде қабылданып, жарияланды.

## Өлең
Ерекше естен кетпес қызық қайда?

Жолығатын қыз қайда терең сайда?

Сұлулығын қояйын, мінезі артық,

Ақылды, асыл жүрек, сөзі майда.

Бұл өмір қызығы махаббатпен,

Көрге кірсең үлгілі жақсы атақпен.

Арттағыға сөзің мен ісің қалса,

Өлсең де, өлмегенмен боласың тең.

Жүректен ізі кетпес қызық көрсек,

Жақсылықты аянбай жұртқа бөлсек,

Жақынның да, жардың да, асықтың да,

Бәрінің де қызығын көріп білсек.

## Дереккөздер

Санат:Абай энциклопедиясы
Тұзасты суы

**Тұзасты суы** — тұз шоғырының астында жататын таужыныстарда қалыптасқан жер асты суы. Бұл әдетте кұрамы хлоридті кальций -натрийлі және кальцийлі, минералдылығы 270—350 г/дм3-ге дейінгі тұздықтар.
## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Торғай (өзен, Шалқартеңіз алабы)

**Торғай** — Шалқартеңіз алабындағы өзен. Ұзындығы — 825 км. Су жинау алабы — 157 мың км2.

## Бастауы
Қостанай облысындағы Жалдама және Қараторғай өзендері қосылған жерден басталып, Ақтөбе облысындағы Қаракөл көліне 8 км жетпей тартылып қалады.

## Гидрологиясы
Аңғары өзен басынан Торғай ауылына дейін кең, ені — 40—60 км, жиегі жайпақ, жайьлмасы тегіс, одан ені — 10— 60 м бірнеше өзектер тарап, терендігі 2-6 м қарасулар пайда болады. Арнасының ені 45—100 м, Торғай аулынан төменгі сағасына дейінгі өзен аңғары (ені — 5—10 км) Тосын құмы өңірінде, бірте-бірте жайылмасы 0,5—1,5 км-ге, ал арнасы 40 м-ге дейін тарылады. 

## Салалары
Ірі салалары: Ырғыз, Сарыторғай, Қайыңды, Өлкейек, Қараторғай, Жалдама. Жауын-шашын, ыза суынан толысады.

## Ағысы
Жылдық орташа су шығыны Тосын құмы тұсында секундына 10,6 м3. Торғай өзеніне құятын, не одан тарайтын ағыңды өзендердің болуы және көптеген терең иірім қарасулардағы мол су қоры мал шаруашылығын, балық аулау кәсібін дамытуға қолайлы. Өзен жайылмасы шабындық, мал жайылымы. Соңғы кезде Торғай өңіріндегі өзендер суы өнеркәсіптік мақсатта, егін суаруға пайдаланыла бастады.

## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысы өзендері
Санат:Ақтөбе облысы өзендері
Санат:Шалқар су алабы
Су көзі

**Су көзі**— жер асты суларының жер бетіне (*кейде су астына*) өздігінен шоғырлана шығатын жері. 
*Су көздері былайша бөлінеді 
**гидродинамикалық белгілері бойынша: *өрлеме және ылдилама [[су]] көздері*. 
**айда болу және жер бетіне шығу жағдайларына қарай жер асты су ағыны қимасының азаюы нәтижесінде пайда болатын, сулы таужыныстың табиғи аяқталған жерінде (*шет жағында*) пайда болатын, сулы қаттың (*қабаттың*) 
**эрозиялык қиылған тұстарындағы — *қаттық асып төгілетін, бөгеттік, кедергілік және тіреулік, жарықшақтық, карстық, желілік, лықсымалық, кезектесетін* және *сифондык* су көздері. 
**Су шығыны бойынша (м3/с):
# > 10; 
#1-10;
#0,1-1; 
#0,01-0,1; 
#0,001—0,01;
#0,0001-0,001; 
#0,00001-0,0001; 
#

Санат:Геология
Мэлс Төленұлы Ержанов

**Ержанов Мэлс Төленұлы** (1931-92) - театр суретшісі, графикші, плакатшы. Кескіндеме саласында жұмыс істеген. Оның «Абай әндері» жазылған күйтабақ үшін конверттер (гуашь, 25 х 25), «Татьянаның хаты» (1971, линогравюра), «Көне Верный» топтамасына енетін «Абай көшесі» (1959, қағаз, картон) жұмыстары бар. «Татьянаның хаты» суретінде қолына кітап ұстаған Абайдың жазу үстелі жанындағы орындықта ойға шомған келбеті бейнеленген.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қорамжан Тайшекин

**Қорамжан Тайшекин** (1858-1930) - Абайдың замандасы. Қорамжан отбасын ұрлық жасап асырайды екен. Осыны естіген Абай оны шақырып алып, ақыл-кеңесін беріп, өз жанына көшіріп алады. Содан былай ол өмірінің соңына дейін Абайдың қасында болып, сөзге араласып, ұрлығын қойған. Оның балалары Қатпа, Мақып ақын туралы естеліктерін Абайдың Семейдегі мемл. қорық-музейіне тапсырған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Тұзды су

**Тұзды су** — құрамындағы еріген тұздардың мөлшері >24,69 г/кг. болатын теңіз суы. Мұндай сулар былайша ажыратылады:
: а) минералдылығы 3 г/дм3 (г/кг) дейінгі өлсіз тұзды (элсіз түздылау), кұрамы әдетте гидрокарбонатты және сульфатты, кейде хлоридті су;
: ә) минералдылығы 3—10 г/дм3 (г/кг) орташа тұзды (өте түздылау) су, құрамында сульфаттар, содан кейін хлоридтер басым болып келеді;
: б) минералдылығы (10—36 г/дм3) (10-35 г/кг) өте тұзды, хлоридтер мен сульфаттар басым су.

Тұзды судың негізгі ерекшелігі (тұщы және сортаңды суларға қарағанда) қатуы мен ең үлкен тығыздығы температурасына тең; құрамында 15—50 г/л еріген минералды заттары бар табиғи су.

Тұзды суды мұзға айналдыру әдісімен тұщыландыру — тұзды сулы ерітіндінің мұз болып қатуы кезіндегі құрамдық бөлшектерге бөліну құбылысы, әдетте, тұщы су 0°С қатқан кезде тұщы мұз кристалдарын құрайды.

Тұзды суды химиялық жолмен тұздан арылту — тұзды судағы еріген тұздардың катиондары мен аниондарын бөліп алу арқылы тұщыландыру әдісі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Ғабдолла Тоқай

**Ғабдолла Мұхаммедғарифұлы Тоқай** (, عبد الله توقای‎, ; 26 сәуір 1886, , Қазан губерниясы — 15 сәуір 1913, Қазан, Ресей империясы) — татар ақыны, жазушысы, әдеби критик, публицист, аудармашы және қоғам қайраткері.

Тоқай өлеңдерін қазақ тіліне алғаш М. Дулатов пен Е. Бүйрин, совет өкіметі жылдарында Ж. Сыздықов, Т. Әбдірахманов т. б. аударды. Т. шығармашылығын М. Әуезов, С. Мұқанов, Т. Нұртазин, С. Талжанов, Ж. Сыздықов, Б. Ысқақов т. б. зерттеп, мақалалар жазды. Әуезов Тоқай шығармашылығын жоғары бағалай келіп, оның Абай поэзиясымен рухани жақындығын атап көрсетті.

Татар әдебиетшісі Р. Ш. Башкуров «Тоқайдың орыс әдебиетінен аударғандары» (Қазан, 1958, 16-17-б.)атты кітабында Абай мен Тоқай дың аудармашылық принциптерін салыстыра келіп, олардағы ортақ, ұқсас жайттарға тоқталды. Аударып отырған шығарманың идеялық тынысын, рухын терең жеткізіп беру, түпнұсқадан сырттай алыстаған тәрізді көрінгенімен, нәтижесінде соған анағұрлым жақын келіп, етене туыса түсу принциптері Абайға да, Тоқайға да тән. Дегенмен, бұдан Абай мен Тоқай аударма тәжірибесінде әр дайым бірдей келіп, қатар түсіп отырады деген ұғым тумайды. Әрқайсысының ақыңдық талантына және шығармашылық мұраттары мен эстет. көзқарастарына байланысты олардың өзіндік өзгешеліктері бар. М.Ю.Лермонтовтың

И.Ф.Шиллерден аударған «Бесіктегі бөбек» деген небәрі екі-ақ жол өлеңін Тоқай өз тіліне тым еркін аударып, өз жанынан көбірек қосқан. Қосалқы көркемдік штрихтарды, фразеол. және идиомалық тіркестерді көбірек қолданған. Бұл өлеңді Абай да еркін аударған. Түпнұсқадағы негізгі ойды тереңірек ашып беруге ұмтылу Абайда да бар. Бірақ, Абай мен Тоқай бір мақсатқа әрқайсысы өзіндік көркемдік тәсілдер арқылы жетуді көздеген.

## Дереккөздер

Санат:Татар ақындары
Санат:Туберкулёзден қайтыс болғандар
Ювенил сулар

**Ювенил сулар **— Жердің өте терең қабаттарындаға магмадан бөлінетін оттек пен сутектен түзілетін және жер бетіне таяу тереңдіктегі табиғи су айналымына алғаш рет қатысатын жер асты сулары. Терминді 1902 жылы австриялық геолог Э. Зюсс (1831-1914) ұсынды. Ол ыстық бұлақтардан, қайнарлардан шыққан жоғары температуралы суларды да Ю.с. деп санады. Ю.с. табиғатта таза күйінде кездеспейді, себебі жер қабатынан өткенде атмосфералық сумен араласады. Ю.с. қосылған ыстық бұлақтар көптеген жаңа жанартаулы аймақтарда кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Су қашыртқы

thumb
**Су қашыртқы**— артық (*тасқын*) суды бөгеннен ағызып жіберу үшін және суды керекті кезінде төменгі бьефке жіберіп отыру үшін салынатын гидротехникалық құрылыс. Ағызып шығарылатын судың мөлшерін реттеу үшін су қашыртқы құрылыстар арнайы гидротехникалык кақпақтармен жабдыкталады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Жұмабай Сәрсенбаев

**Жұмабай Сәрсенбаев** (1953 ж. т.) - суретші. Маркетри саласында жұмыс істейді. Ол «Абай портретін» (1991, ағаш, шпон, маркетри, Абайдың мемл. қорық-музейі қоры)жасады.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Джон Вильям Дрэпэр

thumb|Джон Вильям Дрэпэр
**Джон Вильям Дрэпэр** (5.05.1811, Сент-Хеленс - 4.01.1882, Нью-Йорк штаты) - ағылшын ғалымы. Физика, химия, физиология және тарих ғылымдарымен шұғылданған әмбебап оқымысты.

Россияда Дрэпэрдің «*Еуропа ақыл-ойының даму тарихы*» және «*Адам физиологиясы, оның қалыпты даму жолы*» еңбектері орыс тіліне аударылған. Соңғы кітабында Дрэпэр жеке халықтардың тарихын (зерттелу ғасыры, сенім ғасыры, ақыл-ой ғасыры т. б.) барлық халықтардың өмірінде қайталанатын ерекше «ғасырларға», «кезеңдерге» бөліп қарастырған. Осы еңбектерді Абай Семей кітапханасынан алып оқыған.

Еңбектерінде қоғамның дамуына табиғаттың тікелей әсер ететінін, алдағы даму бағдарын дұрыс анықтауына байланысты екенін ғылыми мәселе ретінде қойды. Дрэпердің бұл еңбектерімен Абай таныс болған, Әуезов те оқыған. Ол Абайдың философиялық көзқарасының қалыптасуына әсер еткен Еуропа ғұламаларын талдай келе: «» деп айрықша атап өтеді («Абайтанудан жарияланбаған материалдар», 1988, 175-бет). «Абай - қазақтың классигі» атты мақаласында Абай Дрэпердің «Еуропаның ақыл-ойының даму тарихының» толық курсын тәмәмдаған деген де пікір білдіреді (сонда, 75-бет).

## Дереккөздер


Санат:5 мамырда туғандар
Санат:1811 жылы туғандар
Санат:Сент-Хеленсте туғандар
Санат:4 қаңтарда қайтыс болғандар
Санат:1882 жылы қайтыс болғандар
Санат:Нью-Йорк штатында қайтыс болғандар
Санат:Ұлыбритания химиктері
Санат:АҚШ химиктері
Санат:Нью-Йорк университеті оқытушылары
Санат:Ғылым тарихшылары
Санат:Грин-Вуд зиратында жерленгендер
Санат:Румфорд сыйлығының иегерлері
Дүниежүзілік банк

**Дүниежүзілік банк** (ағылш. *World Bank*) — дамушы және өтпелі экономикасы бар елдер үшін әлемдік ірі қаржы қорының және білімнің көзі. Дүниежүзілік банк өзінің қаржы қорын, қызметкерлерін және бай тәжірибелерін әр елдегі кедейшілікпен күресте, экономикалық өсімді және өмір сүру сапасын көтеру үшін пайдаланады. 2002 жылы Бүкіләлемдік банк клиент-елдерге 19,5 млрд. долл. қарыз берген. Ол 100-ден аса дамушы елдердегі кедейшілікпен күреске баса көңіл бөліп, жәрдем береді.

Штаб-пәтері — Вашингтон қаласында орналасқан. 

БҰҰ жүйесіндегі бірнеше халықаралық қаржы ұйымдарынан тұратын топ. Оған Дүниежүзінің қайта құру және даму банкі (ДҚҚДБ), Даму жөніндегі халықаралық ассоциация, Инвестициялық кепілдік бойынша халықараралық агенттік, Инвестициялық қайшылықтарды реттеудің халықаралық орта және Халықаралық қаржы корпорациясы кіреді. 

Банктың қызмет түрлеріне әр түрлі мемлекеттерде экономика реформаларды жүргізуге көмектесу, нарық бәсекелестігін дамыту, кәсіпорын және қаржы секторларын реформалау, әлеуметтік қорғау жүйесін орнықтыру, айналадағы ортаны қорғау, экономиканың әр түрлі салаларының жұмысын жақсарту, т.б. жатады. Қазақстан Республикасы Дүниежүзлік банкке 1993 жылдан мүше.

Бүкіләлемдік банк тобы, әлемдік банк, халықаралық қайта құру мен даму банкі (МБРР; International Bank for Reconstruction and Development, IBRD) – даму процесіне жәрдемдесетін аса ірі әлемдік үйымдардың бірі. 1945 жылы қүрылып, қүрамында 154 мемлекет болған. 2004 ж. Бүкіләлемдік банктер тобы мүшелерінің саны 184 мемлекетке жетті. 

Банктің негізгі мақсаты мүше елдердің экономикасын қайта құру мен дамытуға, өндірістік мақсаттарға капитал қүю арқылы көмектесу. 

## Дереккөздер
thumb| Джон Мейнард Кейнс , Великобритания және Гарри Декстер Уайт (Harry Dexter White), АҚШ


## Сыртқы сілтемелер
* Ресми сайты

Санат:Халықаралық ұйымдар
Санат:Халықаралық банктер
Су сіңірмеушілік

**Су сіңірмеушілік**— таужыныстардың табиғи қысымдар жағдайында өз бойынан дербес су молекулаларын өткізбеу қасиеті. Мұндай таужыныстар қатарына жататындар — сазтастар, жарықшасыз әктастар, кейбір кристалды-шомбал таужыныстар, әр түрлі тақтатастар және тағы басқа тастар.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Тау жыныстары
Хатыңнан жақсы ұғындым сөздің бәрін

«**Хатыңнан жақсы ұғындым сөздің бәрін**...» («Онегиннің сөзі») - А. С. Пушкиннің «Евгений Онегин» романынан 1889 ж. Абай аударған үзінді өлең. Түпнұсқада 70, аудармада 44 жол. Абай Онегиннің Татьянамен бақшада кездескендегі айтқан қыздың хатына жауап сезін «Таңғажайып бұл қалай хат...» деп, 7- 8 буынды өлшеммен бір тәржімелеген болатын. Ал, мына өлеңінде: «*Вы ко мне писали, Не отпирайтесь. Я прочел..*,» - деп басталатын сол орысша нұсқаны 11 буынды өлшеммен түгелдей тағы қайта жазып шыққан. Абай бұл екінші аудармасында алғашқыдағыдай: «Мен жаралы жолбарыспын, жұрттың атқан оғы етіп...», «Сен тоты құс бақта жүрген» - деген сияқты езі тыңнан қосқан айшықты теңеулерді қолданбай, Онегинді мейлінше қарапайым тілмен сөйлетеді. Бірақ, түпнұсқада бар бейнелі салыстыруды сақтап: «Жас қыз бен жас бәйтерек - бәрі бірдей, Жапырағы тұра ма жылда өзгермей?.. - деп келтіреді. Ол жас қыздың алдында ақтарылып, ішкі сырын, бар шынын айтып салған деп түсіну, әрине, артық болар еді. Онда Абайдың Онегинді, Пушкинмен үндес шығып, түсін билеп, сыр бермейтін, кісіні не айтса да нандыратын, орны келсе, қамыққансып, қайғыратын адам деп сипаттағанын ескермеген болар едік. Онегин езіне ғашықтық сезімін білдіріп хат жазған Татьянаның адалдығын, нанғыштығын бағалап, оған тоқтау айтып, менен гөрі сезіңді жақсы ұғатын жігіт табылар, ұстамды берік бол деп ақыл береді. Онегиннің бүгін сүйсем, сені алсам, ертең жалығамын, баянсыз еркектің біреуімін деген сияқты сөздерінде сыр ашудан гөрі сыпайылық басым секілді. Онегин бірбеткей, бір мінезді адам емес, қыры мен сыры мол, қатпары көп кісі. Ол Татьянаның адалдығын, таза махаббатын, сенгіштігін бағалай білсе де, жүрегі елжіреп тұрған жоқ. Бұл кездесуде ол сезімге бойын билетпейтін, езінің бас бостандығын бәрінен жоғары бағалайтын, салқынқанды қалпында көрінеді. Ал, кейін Татьяна ерге шығып, басқа адаммен тұрмыс құрғаннан соң қайта кездескендегі Онегиннің күйі басқаша, оның Татьянаға ғашықтық сезімі сонда ғана оянады. Алғашқы рет 1945 ж. жарық көрген ақын шығармаларының 1 томдық толық жинағында жарияланған. Өлең басылымдарында аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. 1945, 1954 жылғы басылымдарда 5-шумақтың 1-жолы «Бүгін сүйсем, сені алсам - ертең жалығып» делінсе, 1957, 1977 жылғы жинақтарда Мүрсейіт қолжазбалары негізінде бұл жол «Бүгін сүйсем, сені алсам - ертең жалқып» болып алынған. Ал, 1945, 1954, 1957 жылғы басылымдарда 5-шумақтың 3-жолы «Қуантып, қайғыменен суалтамын» болса, 1977 жылғы жинақта Мүрсейіт қолжазбалары бойынша бұл жол «Қуартып, қайғыменен суалтамын» деп қабылданған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Еркежан Ибаққызы

**Еркежан Ибаққызы** (1858-1927) - Абайдың әмеңгерлік жолмен алған әйелі. 

Еркежан Тобықтының Мәмбетей Тасболат атасынан. Оны Құнанбай баласы Оспанға айттырып әперген. 1891 ж. Оспан қайтыс болған соң, Еркежан өз ықтиярымен Абайды таңдаған. Зере мен Ұлжанды өзіне өнеге тұтып, жақсы қасиеттерін бойына сіңірген Еркежан атасы Құнанбайды, Оспан мен Абайды, Ділдә мен Әйгерімді ақ жауып, арулап өз қолынан ақтық сапарға аттандырған. Абайдың Жидебайдағы мұражай-үйінде Еркежан тұтынған, бетін үйектеп оюлап, күмістеп жасаған ағаш төсегі, төсек жапқышы, бет орамалы, камзолының кезіне құнды тас қондырылған екі түймесі сақтаулы. 

Еркежан денесі Жидебайдағы Оспан мен Абайдың төрт құлақты зираты қасына қойылған.

## Дереккөздер


Санат:Абай ауданында (Абай облысы) жерленгендер
Санат:Абай Құнанбайұлы
Мақып Қорамжан келіні

**Мақып Қорамжан келіні** (1880-1976) - Абай үйінің қызметшісі.
Оның Абайдың республикалық әдеби-мемориал музейінде ақынның мінез машықтары, киім киісі, тамақ ішуі, дұние-мүлкі, үрім-бұтағы, отбасы туралы көптеген қүнды естеліктері сақтаулы.
Мақып Абай үйінің ыдыс-аяқтарын, ақынның жасанды тісін, тоғызқұмалақ тақтасын тапсырды.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Балтабек Ерсәлімов

**Балтабек Ерсәлімов** (28 ақпан 1938, Семей — 5 мамыр 2024) — қазақстандық филолог, этнограф, өлкетанушы, журналист. Еңбек жолын ерте бастаған. "Прииртышская правда" газетіне курьер (қағаз тасушы) болып, күндіз сабақ оқып, түнде жұмыс істеді. Кейіннен ҚазМУ (қазіргі ҚазҰУ) журналистика факультетін бітіріп, редакцияда журналист болып істеген.

Балтабек Ерсәлімов 1938 жылы 28 ақпанда қазіргі Абай облысы Семей қаласында дүниеге келген. Қазақстан Журналистер одағының мүшесі, «Еңбек ардагері», «Тыңға 50 жыл» медальдарының және «Құрмет» ордендерінің иегері. Уақ тайпасынан шыққан.

Абайдың жиені. Ақын шығармаларын насихаттау ісіне белсене араласты. Абайдың, Шәкәрімнің, М.Әуезовтің рухани мұрасын насихаттауға сіңірген ерекше еңбегі, белсенді қоғамдық қызметі үшін Семей қаласының құрметті азаматы атағы берілді. Семейдегі Абай қорын ұйымдастырып, ашушылардың бірі. 1990 жылдан оның директоры. 1992 жылы «Абай» журналының қайта шыға бастауына айтарлықтай үлес қосты. 1993 жылы баспадан жарық көрген «Абайдың ақын шәкірттері» деген жинақтың жауапты шығарушысы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан өлкетанушылары
Санат:Қазақстан этнографтары
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Абайтану
Санат:Семейдің құрметті азаматтары
Санат:Қазақстан журналистер одағы мүшелері
Су сіңіру

**Су сіңіру**— тау жынысытардың қалыпты жағдайда (*қысым — 1 атм /дм<sup>3</sup> —20°С*) өз бойына су молекулаларын сіңіріп алу қабілеті. Оның шамасы сіңірмелі судың мүлдем құрғақ тау жынысы салмағына қатынасымен немесе пайызбен өлшенеді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Тұщы су

280px|нобай|оңға|Тұщы су
**Тұщы су** — минералдану дәрежесі 1 г/л-ден аспайтын табиғи су атауы, минералдануы 1%-дан кем су.

Жер бетіндегі судың көлемі 1400 млн текше шақырым. Оның 2,5 пайызы, яғни 35 миллион текше шақырымы ғана ішуге жарамды тұщы су. Егер адам саны (қазірдің өзінде 7 миллиард) жылдан-жылға өсе берсе, алдағы 30-40 жылда бір жұтым су табудың өзі жер шарының кейбір аймақтарында қиямет-қайымға айналады. БҰҰ зерттеуінде алысқа бармай-ақ 2030 жылдары 5 миллиард халық тұщы судың зардабын тарта бастамақ. Бұл - әлемдегі халықтың 67 пайызы ауызсуға қаталайды деген сөз. Дамушы елдердегі аурулардың 80 пайызы сапасыз суды пайдаланғаннан болуда. Содан жыл сайын 3 миллион адам шейіт болады екен. Шөлді, шөлейтті, жартылай шөлейтті болып келетін Қазақстанда суға қаталап жатқан ел. Бүгінгі күні Қазақстанда жер үстіндегі сулардың көлемі 42 млрд т. м. құрайды. Ал жерасты суларының қоры 19 млрд т. м. 2012 жылы қаңтар соңында Ресей ғалымдары Антарктида мұзын 30 жыл бұрғылап, 4000 метр тереңдіктен әлемдегі аса ірі тұщы көлді тапты. Ол көл жалғыз емес екен. Мәңгілік мұзды аймақта ірілі-уақты 80 көл бар екені анықталды. Егер де ол суларға қолжетімді болса, жер бетіндегі халықты 150 жыл ауызсумен қамтамасыз етуге болады екен. Бірақ тұщы су мұз астында, өте тереңде орналасқан.

## Табиғаттағы тұщы су
Дүние жүзінің көптеген елдерінде тұщы су тапшы. Адамдардың өмір сүруіне ең қажетті табиғи зат болғандықтан, онымен қамтамасыз ету жолдарын іздестіруде. Дүние жүзінде ең бірінші Қазақстанда Каспий теңізінен алынған ащы теңіз суын тазартатын қонырғы Ақтау қаласында салынған. Ол қазір қаланы тұщы сумен толық қамтамасыз етіп отыр.
Таза, Тұщы судың азаю себебі табиғаттағы таза су көздеріне зауыт, фабрика, тұрмыстық мекемелер пайдаланған лас сулар, ауыл шаруашылығында пайдаланылған тыңайтқыштар және зиянкестерге себілген улы химикаттар қосылып, табиғи таза су ластанады. Әсіресе өнеркәсібі жақсы дамыған, халық жиі қоныстанған Еуропа мемлекеттері тұщы суға зәру.

## Дереккөздер

Санат:Су
Сәйхали

**Сәйхали** - Шығыстың 15 ғ-да ерім сүрген ақыны. Негізгі шығармасы «Диуана Сәйхали» деген тарихи жырында дүниенің жаралуынан бастап, Құсайын имамның 680 ж. Көрбала шелінде өлген уақытына дейінгі ұзақ дәуірдің тарихын баяндайды. Бұл жыр 1332 ж. Ташкентте, кейін Қазанда, Стамбулда баспадан шыққан. Абай Сәйхали жырларымен жақсы таныс болған. Сондықтан да Ахмет-Риза медресесінде оқып жүрген талапкер ақын «Фзули, Шәмси, Сәйхали...» деп басталатын бір шумақ өлеңінде шығыстың ұлы ақындары қатарында Сәйхали есімін де атап, одан медет тілейді.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Аалы Тоқамбаев

**Аалы Тоқамбаев** (лақап аты - *Б а л қ ы* ) (1904- 88) - қырғыз ақыны, драматург, қырғыз-совет әдебиетінің негізін қалаушылардың бірі. Қырғызстан Республикасының халық ақыны. Қырғызстан ғылым академиясының академигі, Социалистік Еңбек Ері. «Әйелдер айнасы», «Атака», «Ант», «Алғыс» өлеңдер жинақтары, «Манастың жерлесі», «Тұтқын Марат», «Жиырма сегіз туралы» дастандары, «Мезгіл үні», «Өз көзіммен» кітаптары, «Тергеу жүріп жатыр», «Өлместің еркені» пьесалары, «Таң алдында» өлеңмен жазылған романы қырғыз оқырмандарына жақсы таныс. Ол Абай өлеңдерін қырғыз оқырмандарына таныстыруда айтарлықтай еңбек етті. Ақынның 54 өлеңін және «Ескендір» дастанын аударып, алғаш рет 1954 жылы Бішкектегі Қырғыз мемлекеттік баспасынан «Абай жырлары» деген атпен жеке кітап етіп бастырып шығарды. Кітап Тоқамбаевтың «Қазақ халқының ұлы ақыны» деген көлемді мақаласымен ашылған. Автор мақаласында Абай шығармаларының реалистік қуаты мен оның ұлттық әдебиеттерге жасаған ықпалын баса көрсетеді. Тоқамбаев аудармалары Абайдың 1970 жsks «Менің елім» деген атпен жарық көрген жинағына да енді.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы

Санат:1904 жылы туғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:1988 жылы қайтыс болғандар
Еркін тіркес

**Еркін тіркес** - кемінде толық мағыналы екі сөздің байланысынан тұратын сөздердің тіркесі. Еркін сөз тіркесінің етістікті сөз тіркесі және есімді сөз тіркесі деп бөлінетін түрлерінің екеуі де Абай шығармаларында жиі кездесіп отырады (жастықтың оты, жылқы ойнап, бие қашқан, тай жарысқан т. б.). Еркін сөз тіркесіндегі сыңарлардың байланысу түрлері ретіндегі қиысу (мен жазбаймын), матасу (наданның көңлі), меңгеру (кісілікті ойламай), қабысу (баяғы жартас), жанасу (ақыры өлең қылдым жасыдым да) мол ұшырасады. Абай шығармаларында, әсіресе, қабыса байланысқан сөз тіркесінің басыңқы сыңарының толық мағыналы сөздердің тізбектелуі арқылы түйдектеле түсетіні білініп тұрады: қой мойынды (ат), қоян жақ (ат), теке мұрын (ат), бөкен желіс (ат). Себептік қатынастағы сөз тіркестеріңде шығыс септігіндегі сөздің орнына барыс септігіндегі сөздің қолданылатыны бар: сағынышқа сарғайма. Осындай себептік мағынаны білдіргенде көмектес септігі де жұмсалады: рахатпен әлсіреп. Әдетте мақсаттық мағынаны білдіру үшін Еркін тіркестегі бағыныңқы сыңар тұйық етістікке барыс септігінің жалғауын жалғайды (мұңдасуға, сенісуге, үйренуге), ал мұңдай қызмет атқаратын сөздер Абай шығармаларында болжалды келер шақ тұлғасына барыс жалғауын жалғау арқылы жасалады: мұңдасарға, сенісерге, үйренбекке. «Ойла» сөзі абстрактылы сезбен тіркесіп, бағыныңқы сыңары табыс септігінің жасырын түрінде келеді: пайда ойлама, ар туралы ойла деудің орнына. Абай өлеңдерінде де, көлемді поэзиялық шығармаларыңда да, прозасында да қазіргі қазақ әдеби тілінде қолданылатын Еркін тіркестердегі сөздердің байланысу түрлерінің толық сақталуымен бірге, сәл айырмашылықтардың болуы ұлы ақынның қолтаңбасын, ана тіліндегі сөздерді тіркестірудің мол мүмкіндігін білгірлікпен, саналы түрде пайдаланғандығын көрсетеді.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Радиоактивтік табиғи сулар

**Радиоактивтік табиғи сулар**— радиоактивтік заттектері бар сулар. Табиғи суларда радиоактивтіліктің болу мөлшері жоғары емес. Әдетте, олар суда 40 К және 226 Ка болуымен байланысты 50-ден 500 Бк/м3-ге дейін болады. Салыстырмалы түрде алғанда, кейбір жанартаулы аудандардағы суларда радийдің көптігі байқалады. Өзендер мен суқоймалар уран қазу немесе АЭС және т.б. имаратгардан түсетін ағынды сулардан радиоактивтік ластанады. Радиоактивті заттектерді пайдаланатын көсіпорындардан шығатын сулар барлық елдерде қатаң бақыланады және олардың радиоактивтілігі қажетті нормадан аспайды. Солай бола тұра, олар табиғи сулар мен су түбі шөгінділерінің радиоактивтілігін арттыруда. Атом қаруын ауада сынауға тыйым салынғанга дейін табиғи сулардың тритериймен ластануы күшті болды. Қазіргі кезде мұхит және жер бетіндегі сулардағы тритерийдің мөлшері анағүрлым азайды.

Табиғи суларда олардың радиоактивтік мутагендік қасиеттеріне байланысты уранды иеленуіне бақылау жасау айрықша экологиялық маңызға ие.

Жер шары өзендерінің суларындағы уранның концентрациясы 0,04 мкг/л-ден бірнеше мкг/л-ге дейін болады, яғни бар-жоғы 2 шама көлемінде ауытқып отырады. Салыстырмалы түрде алғанда, уран концентрациясының барынша мол болуы антропогендік ластанумен түсіндіріледі. Радиоактивтік заттектердің белгілі бір дәрежеде таралу мүмкіндігі судың сутектік көрсеткіші, ондық күшке, түп шөгінділерінің түріне, заттектің суда болу уақытының ұзақтығына байланысты анықталады, алайда басты рөлді суға косылган элементтердің атқаратыны анық.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы