open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мағзам Тоғжанұлы Баяндаров

**Мағзам Тоғжанұлы Баяндаров** (25 қыркүйек 1957, Бобровка ауылы, Глубокое ауданы, Шығыс Қазақстан облысы, Қазақ КСР) — қазақстандық мемлекет және қоғам қайраткері.

## Өмірбаяны
Баяндаров Мағзам Тоғжанұлы 1957 жылы 25 қыркүйекте Шығыс Қазақстан облысы, Глубокое ауданы, Бобровка ауылында дүниеге келген.

### Білімі
1985 жылы С. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетін заңгер мамандығы бойынша бітірген.

### Еңбек жолы
1987 жылға дейін ҚазМУ комсомол комитетін басқарды.

1987-1990 жылдары заң факультетінде ұстаз болып жұмыс істеді.

1990-1992 жылдары ҚазМУ партия комитеті хатшысының орынбасары болды.

1992–1994 жылдары — Алматы қаласы әкімшілігі басшысының бірінші орынбасарының көмекшісі қызметін атқарды.

1995–1997 жылдары — Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің кеңесшісі болып жұмыс істеді.

1997 жылдың қазанынан 2005 жылдың қаңтарына дейін — Алматы қаласы әкімі аппаратының жетекшісі лауазымында еңбектенді.

2005 жылдың қаңтар-мамыр аралығында Өскемен қаласының әкімі болды.
.

2005 жылдың мамырынан бастап — Шығыс Қазақстан облысы әкімінің бірінші орынбасары.

## Дереккөздер

Санат:Өскемен әкімдері
Кароль Навроцкий

**Кароль Тадеуш Навроцкий** (; 3 наурыз 1983 жыл, Гданьск) — поляк тарихшысы, саясаткер, 2025 жылғы тамыздан бергі Польша президенті.

## Өмірбаяны
Кароль Навроцкий 1983 жылғы 3 наурызда Гданьскіде дүниеге келген. Гданьск университеті мен Гданьск политехника университетінде оқыған ол мамандығы бойынша — тарихшы.

2021 жылғы 23 шілдеден Навроцкий — Ұлттық еске алу институтының президенті.

2024 жылғы ақпанда Ресей Польшадағы Қызыл армия ескерткіштерін бұзуға байланысты қозғалған қылмыстық іс аясында Навроцкийге халықаралық іздеу жариялаған болатын.

### 2025 жылы президент сайлануы

2025 жылғы Польша президентін сайлауы кезінде партиясыз Навроцкийді Құқық пен әділет (PiS) партиясы ұсынған болатын.

18 мамырда басталған сайлаудың бірінші айналымында еш үміткер де дауыстың 50% жинай алмады да, 1 маусымда оның екінші айналымы өтпек болды. Оған Навроцкий мен Рафал Тшасковский қатысты. Тшасковскийдің тұңғыш айналымда бірінші болғанына қарамастан ақыр аяғында Польша президенті болып Навроцкий сайланды.

## Саяси ұстанымы
### Ішкі саясат
Түрлі дереккөздер Навроцкийді ұлтшыл консерватор деп сипаттаған. Навроцкий қолдаушыларының біразы Польшадағы иммиграцияға қарсы шығады.

### Сыртқы саясат
Виктор Орбан мен Роберт Фицо сындыларға ұқсас делінетін Навроцкий бұрын Дональд Трампқа жақындығы мен украин босқындарына жағымсыз қарағаны үшін белгілі болды. Ол, оған қоса, еуроскептик саясаткерлерге ұнайды делінеді. Сайлануына дейін Навроцкий Америка Құрама Штаттарына сапар жасап, Трамппен кездесіп те көрген, одан қолдау алған.

Навроцкий Украинаның Еуропа Одағы мен НАТО құрамында болғанына қарсы пікір білдірген еді. Ол, алайда, Ресеймен соғысып жатқан Украинаны қолдайды.

## Өз өмірі
Кәсіби мансабының сыртында Навроцкий, оған қоса, әуесқой бокспен айналысады.

## Ескертпелер

## Дереккөздер

Санат:Польша тарихшылары
Санат:Польша саясаткерлері
Пурус

**Пурус** () — өзен, Амазонканың оң саласы. Ұзындығы шамамен 3200 км. Бассейннің ауданы 365 000 км², орташа су шығыны 8400 - 12 600 м³/с.

## Сипаттама
Ол Перудегі Анд тауларының шығыс етегінен басталып, ылғалды экваторлық ормандар аймағында Амазонка ойпаты арқылы ағады. Анори (Бразилия) елді мекенінен төменірек Амазонкаға құяды.

Өзен сағасында Ананас пен Консиенсия аралдарына қарама-қарсы шығатын көптеген тармақтарға бөлінеді. Оның 3211 км жолының көп бөлігі кеме қатынасына жарамды, сонымен қатар оның жағалауында пайда болған көптеген көлдер бар. Төменгі ағысында орташа жылдық су шығыны 6830 м3/с (жылдық ағын көлемі 216 км3). Ең суы мол айлар мамыр-маусым, ең аз айлар қазан-қараша. Бір кездері Коксиуаре деген атпен белгілі болған өзен - әлемдегі ең бұралаң ағындардың бірі болып табылады.

## Флора, фауна
Ылғалды экваторлық ормандар орналасқан. Мұнда ең әдемі аквариум балығы көк дискус (неон) және балықтың 2 мың түрі, 1 мың 500-ге дейін гүлдер мен 750 ағаш түрі, 400 құс және 125 түрлі жануарлар түрі бар.

## Салалары
Негізгі салалары: Чандлес, Иаку, Ак­ри, Иту­ши, Ма­ри, Му­ку­ин (оң жақта); Сан­та-Ро­за, Ина­уй­ни, Па­уй­ни, Ма­мо­рия, Та­па­уа (сол жақта).

## Галерея

Purusrivermap.png|Амазонка бассейніндегі Пурус
Santa Rosa do Purus.jpg|Пурус
Purus Red Howler Monkey.jpg|Пурус бассейні ормандарының тұрғындарының бірі - Қызыл маймыл
RioPurus.jpg|Перудегі Пурус
Comunidad nativa peruana sobre el río Purús.jpg|Пурус өзені жағалауындағы жергілікті Перу қауымдастығы


## Дереккөздер

Санат:Перу өзендері
Санат:Амазон салалары
Александр Васильевич Гречухин

**Александр Васильевич Гречухин** (25 қаңтар 1959, Таврическое ауылы, Таврия ауданы, Шығыс Қазақстан облысы, Қазақ КСР) — қазақстандық мемлекет және қоғам қайраткері.

## Өмірбаяны
1976-1980 жылдары Өскемен педагогикалық институтында дене шынықтыру мұғалімі мамандығы бойынша білім алған.

2000 жылы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетін мемлекеттік құрылым экономист-менеджер мамандығы бойынша бітірген.

### Еңбек жолы
1980 жылдың тамызынан 1984 жылдың қаңтарына дейін — Шығыс Қазақстан облысы Таврия ауданындағы Азов орта мектебінің дене шынықтыру мұғалімі қызметін атқарды.

1984 жылдың қаңтарынан 1986 жылдың наурызына дейін — Шығыс Қазақстан облысы Таврия ауданы Азов орта мектебінің директоры болып істеді.

1986 жылдың наурызынан 1992 жылдың наурызына дейін — Шығыс Қазақстан облысы Таврия аудандық халық депутаттары Кеңесі атқару комитеті төрағасының орынбасары болды.

1992 жылдың наурызынан 1997 жылдың шілдесіне дейін — Шығыс Қазақстан облысы Таврия аудан басшысының орынбасары, әкімінің орынбасары ретінде еңбек етті.

1997 жылдың қыркүйек-қараша айлары аралығы — Өскемен қ. Шығыс Қазақстан облысы әкімі аппаратының ұйымдастыру-инспекторлық және кадр жұмысы, аумақтық даму бөлімі кеңес берушісі қызметін атқарды.

1997 жылдың қарашасынан 2002 жылдың ақпанына дейін — Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха ауданының әкімі болып істеді.

2002 жылдың наурызынан 2003 жылдың қаңтарына дейін — Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданының әкімі болды.

2003 жылдың қаңтарынан 2004 жылдың қаңтарына дейін — Өскемен қаласының әкімі лауазымында еңбектенді.

2004 жылдың қаңтарынан 2006 жылдың наурызына дейін — Шығыс Қазақстан облысы әкімінің орынбасары қызметін атқарды.

2006 жылдың 21 наурызынан 2007 жылдың 12 шілдесіне дейін — Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданының әкімі болып істеді.

2007 жылдың 12 шілдесінен 2009 жылдың қазанына дейін — Шығыс Қазақстан облысының білім департаментінің директоры болды.

Қазіргі уақытта Александр Васильевич «Казгипроцветмет» ЖШС президент әкімшілігін басқарады.

### Қоғамдық әрекеті
«Нұр Отан» ХДП Шығыс Қазақстан облыстық филиалының төрағасы (2005-2006) міндетін атқарды..

Шығыс Қазақстан облыстық мәслихатының депутаты (01.2012).

### Марапаты
Қазақстан Республикасының Құрмет грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Өскемен әкімдері
Санат:Шемонаиха ауданы әкімдері
Санат:Глубокое ауданы әкімдері
Санат:Ұлан ауданы әкімдері
Санат:Шығыс Қазақстан университеті түлектері
Ойыншықтар хикаясы 2

**«Ойыншықтар хикаясы 2»** () — 1999 жылы шыққан The Walt Disney Company отбасылық толықметражды компьютерлік мультфильмі. «Ойыншықтар хикаясы» мультфильмінің жалғасы. Сюжеттің лейтмотиві-балалардың жетілу тақырыбы және олардың қызығушылықтарын ойыншықтар тұрғысынан өзгерту, олар үшін бұл трагедияға айналады және сатқындық сияқты көрінуі мүмкін.

## Сюжеті
Вуди жапон ойыншықтар мұражайына Нахабино біздің кейіпкерімізді Энди отбасы (ойыншық иесі) ұйымдастырған үй сатылымынан ұрлап әкеткен ойыншық дүкенінің жасырын иесі сатуы мүмкін, ол жерде Вуди күлкілі апатқа ұшырады.

## Рөлдерде

## Саундтрегі

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*  
* 
* 
* 
* 
* 

Санат:Джон Лассетер мультфильмдері
Санат:Pixar мультфильмдері
Санат:Сиквел фильмдер
Санат:Walt Disney Pictures фильмдері
Дәулет Жамаубайұлы Кәрібек

**Дәулет Жамаубайұлы Кәрібек** (12 қыркүйек 1990 жыл, Жаңаарық, Сарысу ауданы, Жамбыл облысы) — Қазақстанның мемлекет және қоғам қайраткері, саясаттанушы, 2023 жылдан бастап «Аманат» партиясының атқарушы хатшысы.

## Өмірбаяны
Дәулет Кәрібек 1990 жылы 12 қыркүйекте дүниеге келген. Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетін «Саясаттану» мамандығы бойынша бітірген, РhD докторы.

2009 жылдан 2020 жылға дейінгі аралықта «Жас Отан» жастар қанатында әртүрлі лауазымдар атқарды: 2009-2010 жылдары Астана қаласы Алматы ауданындағы «Жас Отан» төрағасының бірінші орынбасары, 2010-2012 жылдары Астана қалалық жастар мәслихатының депутаты, 2012-2014 жылдары Әділет министрлігі Сот сараптамасы орталығының инспекторы, 2014-2015 жылдары «Жас Отан» хатшылығының сарапшысы, ұйымдық-аумақтық жұмыс бөлімінің облыстық кураторы, 2017-2018 жылдары «Жас Отан» хатшылығының басшысы, 2018-2019 жылдары «Жас Отанның» атқарушы хатшысы, 2019-2020 жылдары «Жас Отанның» төрағасы болды. 2015 жылы ҚР Президенттігіне кандидат Н.Ә. Назарбаевтың республикалық қоғамдық штабында, 2016 жылы «Nur Otan» партиясының республикалық сайлауалды штабында қызмет етіп, 2019 жылы «Jas Otan» жастар қанатын басқарғанда ҚР Президенттігіне кандидат Қ.К. Тоқаевтың республикалық штабының «Team Qazaqstan» жастар қанатына жетекшілік етті.

2020-2021 жылдары Нұр-Сұлтан қаласы әкімдігінің Жастар саясаты мәселелері басқармасының басшысы болды. 

2021 жылдың қаңтар айынан бастап «Nur Otan» партиясы Нұр-Сұлтан қалалық филиалы төрағасының бірінші орынбасары қызметін атқарды. 

2021 жылдың сәуір айынан бастап Жамбыл облысы әкімінің орынбасары лауазымында істеді.

2022 жылдың наурыз айынан бастап «AMANAT» партиясының Хатшысы қызметін атқарды.

2023 жылғы ҚР Парламент Мәжілісінің сайлауында «AMANAT» партиясының партиялық тізімі бойынша депутаттыққа кандидат ретінде ұсынылды.

2023 жылғы 17 шілде күні «AMANAT» партиясының Төрағасы Ерлан Қошановтың қаулысымен «AMANAT» партиясының Атқарушы хатшысы болып тағайындалды.

2020 жылдан бастап қазірге дейін — Президенттік жастар кадр резервінің мүшесі. 2019-2022 жылдары «Nur Otan» партиясының саяси кеңесі бюросының мүшесі болды.

## Дереккөздер

Санат:Еуразия ұлттық университеті түлектері
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Аманат партиясының мүшелері
Бейне хостинг

**Бейне [[хостинг]]** ( мен ) — браузерде бейнелерді жүктеуге және көруге мүмкіндік беретін веб-қызмет, мысалы, арнайы ойнатқыш арқылы. Сонымен қатар, мұндай қызметтердің көпшілігі бейнені ұсынбайды, осылайша «мазмұнды пайдаланушы жасайды» («User-generated content») қағидасын ұстанады. Бейне хостинг интернетке жаппай кең жолақты қол жетімділікті арзандатумен, демек, жақсартумен және нәтижесінде қатты дисктерді арзандатумен бірге танымал бола бастады. (Атап айтқанда, қатты дискілерде бұрын мүмкін болмаған үлкен көлемдегі деректерді ұзақ уақыт сақтау мүмкін болды.)

## Мамандандыруы
Көптеген бейне хостинг сайттары тақырыптық түрде толтыруды шектемейді. Алайда, кейбір бейне хостингтер тақырыптық порталдарды ұсына отырып, мамандандырылған секторларды алады. Ғылыми, ғылыми-танымал және оқу бейне мазмұнын жариялау қызметтері ерекше орын алады (мысалы, SciVee ағылшын тіліндегі сервисі және орыс тілді — ИнтернетУрок).

## Құқықтық аспектілері
Кейбір сайттарда жүктелген бейне файлдарға қатаң бақылау жүргізілсе де (мысалы, көптеген тегін бейнелер сақталатын Ортаққорда), көптеген бейне хостингтер пайдаланушылардың бейнелерді авторлық құқық иелері болмай-ақ жүктеп алуына байланысты қиындықтарға тап болады. Сонымен, кейде YouTube-ке қарсы сот талаптара қозғалады, онда музыкалық бейнелер, фильмдер немесе телехикаялар өндірушілері Google-ден (қызмет иесінен) ақшалай өтемақы талап етеді.

## Көлем мен трафиктің өсу қарқыны
2007 жылдың аяғында YouTube трафигі 2000 жылғы үлгідегі АҚШ аумағындағы жалпы интернет трафигінен асып түсті. 2008 жылдың соңында YouTube пен Hulu бұл көрсеткіштен екі есе асып түсті.

Cisco компаниясының хабарлауынша, тек Солтүстік Америка мен Еуропадағы бейне трафиктің көлемі 2008 жылдың қазан айында 2001 жылдың қазан айындағы жағдай бойынша бүкіл интернеттегі жалпы трафик деңгейіне жетті. ComScore тек Солтүстік Америкада, Ұлыбританияда, Францияда және Германияда айына жүз миллиард минуттан астам онлайн бейне тұтынады деп есептейді.

Ай сайынғы трафик бойынша бірінші орында айына 31 петабайт (31 миллион гигабайт) белгісі бар YouTube, екінші орында 17 петабайтпен хулу тұр. 15 ПБ белгісіне жету үшін YouTube-ке бір жылдан астам уақыт қажет болды, ал Hulu бұл кезеңді 7 айда аяқтады, бұл YouTube қызметінің пионерлік рөлін көрсетеді.

Cisco шолушылары бейне хостинг уеб-камераның рөлін айтарлықтай өзгертті деп санайды — тұтынушылардың шексіз кең жолақты интернетке қосылуымен, көптеген адамдар үшін ол «басқа бөлмеге» терезе ашты. Сонымен, 2008 жылы екі айда сайтқа кірушілер ustream.tv *Shiba Inu Puppy Cam* деп аталатын күшіктердің бес миллионнан астам сағаттық бейнежазбаларын көрді. Бұл көлем спорт жанкүйерлерінің сол кезеңдегі ESPN бейне сайттарында өткізген сағаттарына тең, ал пайдаланылған трафик (620 терабайт) 1994 жылдың бір айында АҚШ-тағы бүкіл интернет трафигінен 15 есе асып түсті.

## Тағы қараңыз
* Бейне ағынды сервисі

## Дереккөздер

Санат:Бейне хостинг
Санат:Түрлер бойынша сайттар
Александр Владимирович Мартынович

**Александр Владимирович Мартынович** (; 26 тамыз 1987 жыл, Минск) — беларусьтік футболшы, қорғаушы.

## Жетістіктері
**«Динамо» (Минск)**

* Беларусь күміс жүлдегері **(3)**: 2006, 2008, 2009

**«Краснодар»**

* Ресей қола жүлдегері **(3)**: 2014/15, 2018/19, 2019/20
* Ресей кубогы: 2013/14

**«Рубин»**

* 1 лига жеңімпазы: 2022/23

**«Қайрат»**

* Қазақстан чемпионы: 2024
* Қазақстан суперкубогы:2025

## Дереккөздер

Санат:Беларусь футболшылары
Санат:Беларусь Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Динамо Минск ФК ойыншылары
Санат:Краснодар ФК ойыншылары
Санат:Орал ФК ойыншылары
Санат:Рубин ФК ойыншылары
Санат:Қайрат ФК ойыншылары
Витрувиан адамы

thumb|right|250px|Homo vitruviano
**Витрувиан адамы** — Қайта өркендеу дәуірінің данышпан өкілі Леонардо да Винчидің 1492 жылы салған суреті.

Пішіндері 34,3 те 24,5 сантиметрге саятын суретте қолдары мен аяқтарын екі тұрлі қалыпта ұстаған адамның шеңбер және квадрат ішіне келтірілген кейпі бейнеленген. Сурет сиямен қағаз бетіне салынған.

Бір қызығы — шеңбердің ортасы адамның кіндігіне саяды, ал оның жамбас ортасы квадраттың центрі болып келеді.

Ежелгі Римде тұрған сәулетші Витрувийдің адам денесінің пропорциялары туралы жазандарына негізделіп салынды.

## Дереккөздер

Санат:Леонардо да Винчи
Санат:Адам денесі
Санат:Өнер туындылары
Setanta Sports

**Setanta Sports Media** — Дублинде (Ирландия) және Тбилисидe (Грузия) орналасқан спорттық телеарна компаниясы, ол белгілі бір Еуразиялық елдерде және Филиппинде эфирге шығады. Компания 1990 жылы ирландиялық спорттық іс-шараларды халықаралық аудиторияға тарату үшін құрылған. Бұрын компания Ирландияда, Ұлыбританияда, Азияда, Африкада, Австралияда, АҚШ пен Канада арналар жүргізген. Қазіргі уақытта компания Грузиядағы медиа өкілі Adjarasport-қа тиесілі.

### Еуразия
Setanta Sports өзінің қызметінің басым бөлігін сатқанымен, Армения, Әзірбайжан, Эстония, Грузия, Қазақстан, Қырғызстан, Латвия, Литва, Молдова, Тәжікстан, Түркменстан, Украина және Өзбекстандағы қызметін әлі де жүргізеді.

## Дереккөздер
Токантинс (өзен)

**Токантинс** () — Оңтүстік Американың шығысындағы өзен (Бразилия). Ұзындығы 2850 км, алабының ауданы 770 мың км². Бразилия үстіртінен бастау алатын Алмас және Мараньян өзендерінің қосылуынан пайда болған.

## Сипаттама
Ол Амазония ойпаты арқылы ағып өтеді және көптеген шоңғалдар (Кар­рей­ра-Ком­при­да, Ма­ла­ба­бу, Ко­руа, Сан­ту-Ан­то­ниу, т.б.) бар. Амазонка атырауына құйылған кезде Пара өзені онымен ортақ сағаны құрайды.
 
Ірі салалары: Ма­ну­эл-Ал­вис-да-На­ти­ви­да­ди, Ма­ну­эл-Ал­вис-Гран­ди (оң жақта), Арагуаая (сол жақта).

Өзен негізінен жаңбыр суымен қоректенеді. Сағадағы орташа көп жылдық су шығыны 16190 м3/с (жылдық ағын көлемі 511 км3). Ең суы мол айлар наурыз-сәуір, аз суы маусым-желтоқсан. Төменгі ағысында ол үлкен Тукуруй су қоймасы арқылы реттеледі. Кеме қатынасы сағасынан 350 км.

## Қолдану және әсерлері
Өзен гидроэлектр энергиясын өндіру үшін белсенді қолданылады, 2016 жылы су электр каскадына кем дегенде бес бөгет кірді, соның ішінде Тукуруи мен Серра да Мезаны қамтыды. Каскадты дамыту өзендегі кеме қатынасын кеңейту мақсаттарын да көздейді. 2010 жылы Тукуруиде екі камералы шлюз жүйесі іске қосылды, бұл өзеннің жоғарғы ағысындағы навигацияны 200 км-ге кеңейтуге мүмкіндік берді.

Бөгеттердің Токантинс пен Арагуайяға тигізетін түпкілікті әсері көбінесе олардың салынған санына және олардың арасындағы маңызды сулы-батпақты аумақтың қанша бөлігі сақталғанына байланысты болады. Тукуруи, Лажеаду және Серра-да-Мес бөгеттері бір-бірінен кемінде 300 км қашықтықта орналасқан. Тукуруи бөгеті қоныс аударатын балық түрлеріне немесе оның тікелей су қоймасының аумағынан тысқары жерлерге тигізетін әсерін елеулі түрде зерттеусіз салынған. 

Үлкен және кіші бөгеттер, тау-кен өнеркәсібі, мал шаруашылығы, жол құрылысы және соя өсіру сияқты ауқымды өсімдік шаруашылығы Токантинс өзенінің бассейнін өзгертуді жалғастыруда. Өзен бассейндерінің функционалды мемлекетаралық комиссиясы ормандарды кесудің, бөгеттер салудың, пестицидтермен ластанудың және басқа да іс-шаралардың ұзақ мерзімді және ауқымды салдарын бағалау үшін әлі толық құрылмаған, бұл төменгі ағысқа айтарлықтай әсер етуі мүмкін. Токантинстің орта және жоғарғы бассейнінің көп бөлігі біртіндеп құрғақ, ормансыз ландшафтқа айналуда.

## Өзен жағалауындағы ірі қалалар
Ка­ро­ли­на, Им­пе­рат­рис, Ма­ра­ба, Ту­ку­руи.

## Фауна
Балықтың 350-ден астам түрі тіркелген, оның ішінде 175-тен астам эндемик. Ең көп таралған тұқымдастар: харациндер, сауытты жайындар, ривулидалар. Өзен сонымен қатар ірі су сүтқоректілерінің отаны болып табылады: амазонка ламантиндері (сиреналары) және арагуан өзенінің дельфиндері, ірі бауырымен жорғалаушылар: қара және көзілдірікті каймандар және сары дақты теңіз тасбақалары.
Ертеде балықтардың кейбір түрлері бес бөгет салынбай тұрып, уылдырық шашу үшін Токантинс бойына қоныс аударған.

## Галерея

Ponte Imperatriz.jpg|Токантинс арқылы өтетін автомобиль көпірі
Rio Tocantins e embarcações.JPG|Токантинс өзеніндегі қайықтар
Tocantins River.jpg|Токантинс жағалаулары кей жерлерде жартасты
Rio Tocantins (Imperatriz) MA.jpg|Токантинс өзені


## Дереккөздер

Санат:Бразилия өзендері
Rai Sport

**Rai Sport HD** — италиялық спорттық телеарна, 1999 жылы мемлекеттік иеліктегі RAI телеарна желісі арқылы ашылған. Арна Италияда цифрлық жерсеріктік теледидар арқылы 58-арнада (*Rai Mux A* мультиплексі) HD форматында спорттық шараларды көрсетеді. Сондай-ақ, арна Sky Italia платформасында қолжетімді.

2022 жылы 6 маусымда арна қазіргі логотипін қабылдады. 2010 жылғы 18 мамырда «Rai Sport 2» атты апар арна ашылды, бірақ 2017 жылғы 5 ақпанда жабылды. «Rai Sport + HD» 2015 жылғы 14 қыркүйекте өз есімін қайта жаңғыртып ашылды, сол атау 2009–2010 жылдары қолданылған.
Sports24.kz

**Sports24.kz** — қазақстандық спорттық интернет порталы. Сайт өз қызметін 2024 жылы мерзімді баспа басылымы, ақпараттық агенттік және интернет-басылым ретінде тіркеу туралы № KZ11VPY00102069 куәлігін алғаннан кейін бастады.

Sports24.kz порталын қазақстандық «СП24» ЖШС компаниясы басқарады.

Портал әртүрлі спорт түрлері, жарыстар мен лигалар, соның ішінде футбол, хоккей, бокс, теннис, баскетбол және басқа да спорттық пәндер туралы жаңалықтарды ұсынады. Сондай-ақ сайтта матч орталығы бар.

2025 жылы Sports24.kz жаңартылған «Матч-орталығын»іске қосты, ол тегін түрде нақты уақыт режимінде есеп, голдар, карточкалар мен алмасулар туралы ақпарат, егжей-тегжейлі статистика, ойын кестесі, нәтижелер, турнирлік кестелер, сондай-ақ ірі чемпионаттар мен турнирлерге арналған аналитика мен болжамдарды компьютер мен мобильді құрылғыларға бейімдеп ұсынады.

## Дереккөздер
TNT Sports

**TNT Sports** (бұрын **BT Sport**) — Ұлыбритания мен Ирландиядағы ақылы телехабар таратуға арналған спорттық арналар тобы. Қазіргі таңда Warner Bros. Discovery Sports Europe және BT Group меншігінде, алғаш рет BT Sport атауымен 2013 жылдың 1 тамызында іске қосылды.

Арналар -дың Chiswick Business Park орталығында орналастырылған, ал 2023 жылғы шілдеге дейін олар Here East, Лондондағы Queen Elizabeth Olympic Park-тағы бұрынғы International Broadcast Centre ғимаратында жұмыс істеген. Арналар Ұлыбританиядағы EE TV, Sky және Virgin Media телеарна платформаларында, сонымен қатар Ирландияда Sky және Vodafone TV арқылы қолжетімді.

Желілер 2013 жылы BT Group компаниясының Premier League-тің құқықтарын сатып алғаннан кейін құрылды. Сондай-ақ, BT Sport іске қосылғанға дейін өткен құқықтарды ұстаушы ESPN-нің операцияларын сатып алып, оларды өзімен біріктірген. 2022 жылы BT Group Warner Bros. Discovery-пен бірлескен кәсіпорын құру жөнінде келісімге келгенде, бұл келісім BT Sport арналарын жергілікті Eurosport қызметімен біріктіруді көздеді. Бұл мәміле 2022 жылғы шілдеде мақұлданып, 2023 жылғы 18 шілдеде BT Sport ресми түрде **TNT Sports** атауына ауысты. Ұлыбритания мен Ирландияда Eurosport арнасы 2025 жылғы 28 ақпанда TNT Sports құрамына қосылды.

## Дереккөздер
Олимпиада ойындарындағы үш қарғып секіру

[нобай|Үш түрлі олимпиялық медаль жеңіп алған [Ольга Сергеевна Рыпакова|Ольга Рыпаковаға арналған марка.]]
**Үш қарғып секіру** барлық заманауи **[[Олимпиада ойындары|Олимпиадалардың]]** бағдарламасында болды. Жеңіл атлетика спортына жататын бұл дисциплина бойынша сайыстар ұзақ уақыт бойы тек ерлер арасында өткізілді, бір ғасырдан соң ғана әйелдер арасындағы сайыстар да бағдарламаға енді.

Үш қарғып секіруден қазіргі олимпиялық рекордты 1996 жылы америкалық Кенни Харрисон орнатты — 18,09 метр. Әйелдер арасындағы рекордты 2021 жылы 15,67 метрге секірген венесуэлалық Юлимар Рохас ұстап тұр.

1896 жылы бұл дисциплинадан алтын медальді жеңіп алған Джеймс Брендан Коннолли заманауи Олимпиадалардың алғашқы чемпионы болып саналады.

## Медальдар санағы
### Ерлер

### Әйелдер

## Бірнеше дүркін чемпиондар

## Орнынан үш қарғып секіру
1900 және 1904 жылдары өткен Олимпиадаларда жүгірмей, тұрған орыннан үш қарғып секіру деген дисциплина да болған. Бұл дисциплинада барлық медальдарды америкалықтар жеңіп алған, оның ішінде Рей Юри екі мәрте чемпион атанған болатын.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Mallon, Bill (2012). TRACK & FIELD ATHLETICS - OLYMPIC RECORD PROGRESSIONS.

Санат:Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика
Бразос

**Бразос** — Америка Құрама Штаттарындағы өзен, Атлант мұхитына құяды.

Санат:АҚШ өзендері
Риу-Негру (өзен)

**Риу-Негру** — Амазон өзенінің саласы, Атлант мұхитына құяды.

Санат:Колумбия өзендері
Санат:Венесуэла өзендері
Санат:Бразилия өзендері
Парагвай (өзен)

**Парагвай** — Парана өзенінің саласы, Атлант мұхитына құяды.

Санат:Бразилия өзендері
Санат:Боливия өзендері
Санат:Парагвай өзендері
Санат:Аргентина өзендері
Алдан (өзен)

**Алдан** — Ресейдегі ұзын өзендердің бірі.

Санат:Ресей өзендері
Вера Николаевна Сухорукова

**Вера Николаевна Сухорукова** (10 тамыз 1951, Выдриха ауылы, Шемонаиха ауданы, Шығыс Қазақстан облысы, Қазақ КСР — 19 желтоқсан 2020, Өскемен) — қазақстандық мемлекет және қоғам қайраткері.

## Өмірбаяны
1951 жылы 10 тамызда Шығыс Қазақстан облысы, Шемонаиха ауданы, Выдриха ауылында дүниеге келген.

1968-1973 жылдары Өскемен құрылыс-жол институтын инженер-экономист мамандығы бойынша бітірген.

1989 жылы КОКП ОК қарамағындағы Қоғамдық ғылымдар академиясын «Ғылыми коммунизм мұғалімі» мамандығы бойынша бітірді.

### Еңбек жолы
1973-1977 жылдары — Жезқазған облыстық коммуналдық шаруашылық басқармасының аға экономисі, жоспарлау бөлімі басшысы болып жұмыс істеді.

1977-1984 жылдары — Қазақстан КП Жезқазған қалалық комитетінің нұсқаушысы, бөлім меңгерушісі қызметін атқарды.

1984-1996 жылдары — қалалық халық бақылау комитетінің төрағасы; облыстық атқару комитеті төрағасының орынбасары, бірінші орынбасары; әкішілік басшысының, Жезқазған облысы әкімінің бірінші орынбасары болды.

1996-1999 жылдары — Шығыс Қазақстан облысы әкімінің бірінші орынбасары, Шығыс Қазақстан облысы экономика басқармасы басшысы, «АБС-Шығыс» ЖШС директоры болып еңбек етті.

1999 жылдың қыркүйегінен 2003 жылдың қаңтарына дейін — Өскемен қаласының әкімі болып жұмыс істеді.

2003-2004 жылдары — Шығыс Қазақстан облысы әкімінің орынбасары қызметін атқарды.

2007-2014 жылдары — «Ертіс» ӘКК» ҰК» АҚ басқарма төрағасының орынбасары болды.

2014 жылдың шілдесінен бастап — «Азия Авто» АҚ басқарма төрағасының орынбасары ретінде еңбектенді.

## Депутаттығы
2004-2007 жылдары — Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің III сайланым депутаты, Экономикалық реформа және өңірлік даму комитетінің төрағасы, Қазақстан Республикасы Парламенті «Еңбек» депутаттық тобының мүшесі.

## Марапаттары
* 2001 — «Құрмет» ордені
* 2001 — Қазақстан Республикасы Президентінің «Алтын Барыс» төсбелгісімен марапатталған.
* 2001 — «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі
* 2003 — Өскемен қаласының Құрметті азаматы (қаланың әлеуметтік-экономикалық дамуына, бюджетті тұрақтандыруға қосқан зор үлесі үшін)
* 2005 — «Қазақстан Республикасының Конституциясына 10 жыл» медалі
* 2006 — «Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл» медалі
* 2014 — «Қайырымдылық» аталымы бойынша Шетелдегі отандастар жөніндегі үкімет комиссиясының Құрмет грамотасы
* ІІІ дәрежелі Қасиетті апостолдарға тең Ольга ханшайым ордені және басқа медалдар.

## Дереккөздер

Санат:Шемонаиха ауданында туғандар
Санат:Өскемен әкімдері
Санат:КОКП мүшелері
Санат:Өскеменнің құрметті азаматтары
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің III шақырылымының депутаттары
Лайон Сити Сейлорс

**«Лайон Сити Сейлорс»** (*Lion City Sailors Football Club*) — Сингапур футбол клубы. 2020 жылға дейін "Хоум Юнайтед" деп аталды. 

## Жетістіктері

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*https://web.archive.org/web/20090505072146/http://www.hufc.sg/

Санат:Сингапур футбол клубтары
Санат:1996 жылы құрылған футбол клубтары
Флоренс Пью

**Флоренс Роуз Пью** () — британдық актриса. Кинодағы дебюті 2014 жылы болды.

2019 жылы Пью халықаралық серпіліске ие болды: ол «Отбасыммен жекпе-жек» спорттық биографиялық фильмінде палуан қыз Пейджді сәтті сомдады, «Мидсоммар» хоррорында депрессияға ұшыраған американдық әйелді ойнады, және «Кішкентай әйелдер» тарихи драмасында Эми Марчты бейнеледі. Соңғы фильмі үшін ол Оскар сыйлығының «Екінші пландағы үздік әйел рөлі» номинациясына ие болды.

2021 жылдан бастап Пью Marvel кинематографиялық әлемінде, «Қара жесір» фильмінде Елена Белованы ойнай бастады. Ол тағы «Етік киген мысық: Соңғы тілек» анимациялық фильмінде Голдилокты дыбыстады, Оппенгеймерде Джин Тэтлокты және «Дун: Екінші бөлім» фильмінде Ханшайым Ируланды ойнады.

2019 жылы Пью Еуропадағы 30 жасқа дейінгі ең ықпалды 30 адамды құрайтын *[[Forbes]]* 30 Under 30 тізіміне енді  . 2021 жылы *[[Time]]* журналы оны өз салаларындағы өсіп келе жатқан жұлдыздар мен жаңадан келе жатқан көшбасшыларды қамтитын 100 Next тізіміне енгізді  . 2023 жылы *Time* оны келесі ұрпақ көшбасшыларының тізіміне енгізді  . 2022 жылы ол *[[Empire]]* журналының оқырмандарының сауалнамасы бойынша барлық уақыттағы 50 ең ұлы актерлердің бірі болды. Журнал Пьюді өз ұрпағының ең жақсы актерлерінің бірі деп таныды және оның жетістігін оның кейіпкерлеріне эмпатия тудыру қабілетіне жатқызды  .

## Дереккөздер
Сятко

**Сятко** (эрзяшадан *Ұшқын*) — әдеби-көркем, қоғамдық-саяси журнал, Саранскіде басылатын. Кеңес заманында ол —  басып шығару органдарының бірі. Журнал эрзя тілінде жарық көреді.

## Тарихы
Журнал бөлімдері Самарада 1929 жылғы қаңтардан бері айына 1 рет жарық көреді. Ауыл шаруашылығына бағыттануы бар эрзя журналын бастау шешімі 1928 жылғы 5 сәуірде жасалды. Оны Мерзімді және мерзімді емес мордва баспасы жайлы Партия қызметкерлерінің бүкілресейлік жиыны жасаған болатын. Сятконың тұңғыш бөлімдері Самарада жарық көрді, Орта-Еділ облыстық партия комитетінің мордва бөлімі көмегімен. Мордва автономиялық облысының құрылуымен байланысты 1930 жылғы қаңтардан журнал Саранскіде шығатын болды.

1941 жылғы 26 маусымдағы БК(б)П орталық комитеті шешімінше Мордва БК(б)П облыстық комитеті бюросының отырысы 1941 жылғы 5 шілдеде Мордва АКСР Жазушылар одағы Сятко журналын жапсын деп ұсынды.

1946 жылғы қаңтардан 1956 жылғы мамырға дейін журналдың орнына «Изнямо» («Жеңіс») әдеби-көркем альманахы жарық көрді. 1956 жылғы маусымнан журнал «Сурань толт» («Сура жалындары») атауымен басылатын. 1956 жылғы қаңтарда журнал өзінің бастапқы «Сятко» атауына қайта ауысты. Журнал бөлімдері 2 айда 1 рет шығатын еді де, 1991 жылғы қарашадан 1 айда 1 рет басылатын болды.

Журнал құрушылары: 1990 жылғы желтоқсанға дейін Мордва АКСР Жазушылар одағы, 1991 жылғы қаңтардан 1999 жылғы мамырға дейін Мордовия Жазушылар одағы мен редакторлар ұжымы, 1999 жылғы маусымнан 1999 жылғы желтоқсанға дейін Мордовия Республикасының Үкіметі мен редакторлар ұжымы еді. 2000 жылғы қаңтардан оның ұйымдастырушысы — Мордовия Республикасының Үкіметі.

1979 жылғы 6 наурызда КСРО Жоғарғы Кеңесінің төралқасы Сятко журналына қызметі, әдебиетті дамытып, еңбекшілерді тәрбиелегені үшін Құрмет Белгісі ордені берілді.

Қазіргі таңдағы журналдың бас редакторы — Ресей Журналистер одағының мүшесі және Мордовия мәдениетінің еңбек сіңірген қайраткері Т. В. Разгуляева.

## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша газеттер
Санат:1929 жылдан шыға бастаған баспасөз басылымдары
Санат:Эрзя тіліндегі газеттер
Санат:Эрзя тіліндегі журналдар
Санат:Мордовия журналдары
Санат:Алфавит бойынша Ресей журналдары
Абазин тілі

**Абазин тілі** (Abaza language)  — иберий-кавказ тілдер отбасының абхазо-адыг (батыс кавказдық) тобының абхаз-абазин ішкі тобына жатады. Жалғаспалы (агглютинативті) полисинтетикалық түрдегі тілдер. Қарашай-Шеркесия Республикасының мемлекеттік тілі (1996 жылғы Конституция, 1996 жылғы Тілдер туралы Заң).

## Референтті халық
Референтті халық — абазиндер; өз атауы — абаза.

## Географиялық таралуы
Абазиннің ата-бабалары Қара теңіздің шығыс жағалауында өмір сүрді, қазіргі қоныстар XIV–XVI ғасырларда пайда болды. Этнографиялық тұрғыдан абазиндер екі топқа бөлінеді: тапанта және шкарада. Абазиндер негізінен Қарашай-Шеркесияда, Қабарда-Балқарияда, Адыгеяда, Ставрополь өлкесінде, Кисловодскіде, сондай-ақ Түркияда, Сирияда, Иорданияда тұрады. Түркияда абазин тілінің тапант диалектісінде сөйлейтіндер тұратын 35 ауыл және абазин тілінің ашхар диалектісінде сөйлейтіндер тұратын 30 ауыл бар. 

## Диалектісі
Абазин тілі екі диалектімен ұсынылған – абхаз-абазин тілдік қауымдастығына кіретін тапант және ашхар диалектілері. Диалектілер арасындағы айырмашылықтар негізінен фонетикада, ішінара грамматикада кездеседі.

## Жазуы
Абазин тілінің жазуы 1932-33 жылдары латын әліпбиі негізінде құрылды, 1938 жылдан бастап орыс (кириллица) әліпбиі негізіне ауыстырылды.
1938 жылдан бастап кириллица графикасына негізделген қазіргі жазу:

Түркияда тұратын абазиндер түрік жазба тілін пайдаланады.

## Дереккөздер

Санат:Ресей тілдері
Олимпиада ойындарындағы таяқпен секіру

нобай|1904 жылғы сайыс кезінде.
**Таяқпен секіру** барлық заманауи **[[Олимпиада ойындары|Олимпиадалардың]]** бағдарламасында болды. Жеңіл атлетика спортына жататын бұл дисциплина бойынша сайыстар ұзақ уақыт бойы тек ерлер арасында өткізілді, 2000 жылдан бастап қана әйелдер арасындағы сайыстар да бағдарламаға қосылды.

Таяқпен секіруден олимпиялық және әлем рекордын 2024 жылы швециялық Арман Дюплантис жаңартқан болатын — ол 6,26 метр биікке секірген еді. Әйелдер арасындағы олимпиялық рекордты 2008 жылдан бері ресейлік Елена Исинбаева ұстап тұр — ол 5,05 метрге секірген.

## Медальдар санағы
### Ерлер

### Әйелдер

## Бірнеше дүркін чемпиондар

## Сілтемелер
*Mallon, Bill (2012). TRACK & FIELD ATHLETICS - OLYMPIC RECORD PROGRESSIONS.

Санат:Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика
Юрий Анатольевич Кудинов

**Юрий Анатольевич Кудинов** (17 мамыр 1946, Шығыс Қазақстан облысы, Қазақ КСР) — қазақстандық мемлекет және қоғам қайраткері.

## Өмірбаяны
Юрий Анатольевич Кудинов 1946 жылы 17 мамырда Шығыс Қазақстан облысында дүниеге келген.

Өскемен құрылыс-жол институтын инженер-механик мамандығы бойынша бітірген.

### Еңбек жолы
Юрий Кудинов еңбек жолын Лениногорск қаласындағы «Лениногорскмырышқұрылыс» тресті кәсіпорнында бастап, 20 жыл ішінде механиктен бастап бас инженерге, трест басқарушысына дейін көтерілді. Осы жылдардың ішінде 11 жылында трест басқарушы болды.

1995 жылдың желтоқсанынан 1997 жылға дейін Өскемен қаласының әкімі қызметін атқарды.

2004-2008 жылдар аралығында Өскемен қаласы әкімінің орынбасары болып жұмыс істеді.

## Марапаттары
Еңбек жолында Кудинов Ю.А. «Қазақстан Республикасының экология қаласына 30 жыл»; «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл»; «Қазақстан Республикасының Конституциясына 10 жыл» медалдарымен марапатталған.

Риддер қаласының Құрметті азаматы.

## Дереккөздер

Санат:Өскемен әкімдері
Санат:Риддердің құрметті азаматтары
Николай Тимофеевич Носиков

**Николай Тимофеевич Носиков** (1945, Ново-Васильевка ауылы, Навля ауданы, Брянск облысы, РКФСР, КСРО — 1998, Өскемен, Қазақстан) — қазақстандық мемлекет және қоғам қайраткері.

## Өмірбаяны
Носиков Николай Тимофеевич 1945 жылы Брянск облысы, Навля ауданы, Ново-Васильевка ауылында дүниеге келген.

Жаңасібір теміржол инженерлері институтын қатынас жолдары инженер-құрылысшысы және инженер-экономист мамандығы бойынша бітірген.

1980 жылы Алматы жоғарғы партия мектебін бітірген.

### Еңбек жолы
Еңбек жолын Шемонаиха қаласында Қазақ теміржолының жол және құрылыс ара қашықтық инженері болып бастаған.

1969-1978 жылдары комсомол, партия, кеңес жұмыстарында қызмет етті. Қазақстан Лениндік Коммунистік Жастар Одағы Шемонаиха аудандық комитетінің бірінші хатшысы, Шығыс Қазақстан облыстық партия комитетінің нұсқаушысы лауазымдарында жұмыс істеді.

1980 жылы жоғарғы партия мектебін бітірген соң «Алтаймырышқұрылыс» тресі партия комитетінің хатшысы, қалалық атқару комитетінің төрағасы, Өскемен қалалық партия комитетінің бірінші хатшысы қызметтерін атқарды.

1992 жылдың наурызынан 1995 жылдың желтоқсанына дейін — Өскемен қаласы әкімшілігінің басшысы, әкімі болды.

1996 жылдан бастап 1997 жылдың маусымына дейін — «Экспресс» АҚ дирекциясы директорының орынбасары болып еңбек етті.

Соңғы жылдары Шығыс Қазақстан облысы әкімінің орынбасары қызметін атқарды.

1998 жылы Мәскеуде іссапармен жүріп қайтыс болды. Носиковтың денесі жерлеу үшін Өскеменге жеткізілді.

### Қоғамдық әрекеті
Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 12-шақырылым депутаттығына кандидат.

## Дереккөздер

Санат:Өскемен әкімдері
Санат:Өскеменде жерленгендер
Адыгей тілі

**Адыгей тілі** (Cherkess language) —  иберий-кавказ тілдер отбасының абхаз-адыг (батыс кавказдық) тілдер тобына кіреді, жалғамалы (агглютинативті) полисинтетикалық түрдегі тілдерге жатады. Адыгей тілі – Адыгея Республикасының мемлекеттік тілі (1995 жылғы Конституция, 1994 жылғы Тілдер туралы Заң).

## Референтті халық
Референтті халық: адыгейлер, өз атауы – адыге.

## Географиялық таралуы
Адыгтердің ата-бабалары басқа адыгей халықтары сияқты Солтүстік-Батыс Кавказдың автохтонды халқы болып табылады. Олар Адыгея Республикасында, сондай-ақ Сочи қаласының Лазаревский ауданының және Краснодар өлкесінің Туапсе ауданының ауылдарында кең таралған. 2010 жылғы халық санағы бойынша олардың 117 489-ы ана тілінде сөйледі. Ана тілінде сөйлейтіндер Мәскеуде, Краснодарда, Налшықта, Черкесскіде және басқа жерлерде шашырап орналасқан. Кавказ соғысынан кейін Адыгейлердің көпшілігі Осман империясына күштеп жер аударылды, қазір олардың диаспорасы, негізінен, Таяу Шығыс елдерінде (Түркия, Иордания, Сирия, Египет, Израиль, Ирак, Иран) және басқа елдерде тұрады.

## Диалектісі
Кавказда 4 диалектісі бар: абадзех, бжедуг, темиргоев (әдеби тілдің негізі) және шапсуг.

## Жазуы
Адыгей тілінің жазуы 1917 жылы араб графикасы негізінде жасалды, 1927 жылы латын графикалық негізіне, 1938 жылдан бастап орыс (кириллица) графикалық негізіне ауыстырылды.

## Дереккөздер

Санат:Ресей тілдері
Санат:Еуразия тілдері
Алеут тілі

**Алеут тілі** (Aleut language, ескір. унанган тілі ) — палеоазияттық тілдер отбасының эскимо-алеут тобына кіреді, жалғамалы (агглютинативті) полисинтетикалық тілдерге жатады.

## Референтті халық
Референтті халық: алеуттер; өз атауы – алеут.

## Географиялық таралуы
Ресей Федерациясындағы алеут тілінің ана тілінде сөйлейтіндер Командор архипелагының құрамына кіретін Беринг аралындағы Никольское ауылында және Камчатка түбегіндегі Петропавл-Камчатский қаласында тұрады. Құрама Штаттардағы алеут тілінің ана тілінде сөйлейтіндер Алеут аралдарында, Прибилов аралдарында және Аляскада тұрады.
2010 жылғы халық санағы бойынша Ресей Федерациясындағы алеуттердің жалпы саны 482 адамды құрады, бірақ тек үш сөйлейтін адам қалды. Шамамен 2000 американдық алеуттердің 340-қа жуығы сол тілде белгілі бір дәрежеде сөйлейді.

## Диалектісі
Алеут тіліне төрт диалекті кіреді: уналашк (шығыс), меднов (медновский алеуттерінің тілі), аткинск және беринговс.
Диалектілер арасындағы фонетикадағы, грамматикалық құрылымдағы және лексикадағы айырмашылықтар елеусіз және әртүрлі аралдардағы алеуттар арасындағы өзара түсіністікке кедергі келтірмейді.

## Жазуы
Ежелгі Алеут жазуының белгілері табылған жоқ. Кириллицаға негізделген Алеут жазуын XIX ғасырдың басында орыс миссионерлері И.Е.Венеаминов пен Я.Е.Нецветов құрды, бірақ Алеут аралдары АҚШ-тың иелігіне өткеннен кейін ол жоғалды, тек 1970 жылдардың ортасында Алясканың жергілікті тілдерді зерттеу орталығы латын негізіндегі алфавитті енгізді.

1930 жылдардың басында КСРО-да алеуттердің латынша әліпбиінің жобасы әзірленді, бірақ ол бекітілмеді. 1990 жылдардан бастап Ресей Федерациясында (Беринг аралындағы жалғыз мектепте) алеут тілі үшін кириллица әліпбиі қолданыла бастады.

## Дереккөздер

Санат:Ресей тілдері
Олимпиада ойындарындағы 5000 метрге жүгіру

нобай|2016 жылғы сайыс кезінде.
**5000 метрге жүгіру** заманауи **[[Олимпиада ойындары|Олимпиадалардың]]** бағдарламасына 1912 жылы енді, ұзақ уақыт бойы сайыстар тек ерлер арасында өткізілді.

1984 жылдан бастап бағдарламаға әйелдер арасында 3000 метрге жүгіру дисциплинасы қосылды. Барлығы үш Олимпиадада өткізіліп, ол 1996 жылдан бастап 5000 метрге жүгуріге ауыстырылды.

Бұл дисциплинадан қазіргі олимпиялық рекордты ерлер арасында эфиопиялық Кенениса Бекеле (2008 жылы), ал әйелдер арасында кениялық Вивиан Черуйот (2016 жылы) орнатты.

## Медальдар санағы
### Ерлер

### Әйелдер

## Бірнеше дүркін чемпиондар

## Сілтемелер
*Mallon, Bill (2012). TRACK & FIELD ATHLETICS - OLYMPIC RECORD PROGRESSIONS.

Санат:Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика
Талғат Батырұлы Мұратов

**Талғат Батырұлы Мұратов** (28 қаңтар 1972 жыл, Алматы облысы) — қазақстандық мемлекет қайраткері, Семей қаласының бұрынғы әкімі (2024 жылғы желтоқсаннан 2025 жылғы тамызға дейін).

## Өмірбаяны
1972 жылы 28 қаңтарда Алматы облысында дүниеге келген.

2007 жылы Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясын «Сарапшы-бағалаушы» мамандығы, 2015 жылы — Қазақстан инновациялық университетін «Құқықтану» мамандығы, 2018 жылы — Қазақ қатынас жолдары университетін «Техника және технология» мамандығы бойынша бітірді.

### Еңбек жолы
Еңбек жолын 1993 жылы Семей қаласындағы «Стройдеталь» компаниясында атқарушы директор болып бастады.

2006-2007 жылдары — «Семей сельхозтехника» ЖШС экономисті болып жұмыс істеді.

2007-2010 жылдары — «Комфорт-Экспресс» ЖШС директорының орынбасары қызметін атқарды.

2010-2011 жылдары — «Тау-кен механикалық құрылғыларының конструкторлық бюросы» ЖШС директоры болды.

2012-2014 жылдары — «Шығыс Самғау» ЖШС бас директорының орынбасары лауазымында еңбектенді.

2014 жылдың мамыр-қыркүйек айлары аралығында — «АТФ Банк» АҚ Семей филиалындағы Бөлшек сауда орталығының бөлім басшысы болып жұмыс істеді.

2014-2015 жылдары — Бесқарағай аудандық құрылыс, сәулет және қала құрылысы бөлімінің бас маманы қызметін атқарды.

2016-2018 жылдары — Жарма аудандық сәулет, қала құрылысы және құрылыс бөлімі басшысы болды.

2018-2022 жылдары — Жарма ауданы әкімінің орынбасары ретінде еңбек етті.

2022-2024 жылдары — Бесқарағай ауданының әкімі болып жұмыс істеді.

2024 жылы 23 желтоқсанда Семей қаласының әкімі болып тағайындалды.

2025 жылы 18 тамызда Абай облысының әкімі Талғат Батырұлының мерзімінен бұрын қызметтен кеткенін мақұлдады. Бұл ақпарат 29 тамызда ғана белгілі болды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясының түлектері
Санат:Семей әкімдері
Санат:Бесқарағай ауданы әкімдері
Нұрбол Төлегенұлы Нұрсағатов

**Нұрбол Төлегенұлы Нұрсағатов** (29 қыркүйек 1981, Шығыс Қазақстан облысы, Қазақ КСР) — қазақстандық мемлекет және қоғам қайраткері. Семей қаласының әкімі (2022—2024).

## Өмірбаяны
1981 жылы 29 қыркүйекте Шығыс Қазақстан облысында дүниеге келген.

2003 жылы Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетін «экономист-менеджер» мамандығы бойынша бітірген.

2005 жылы Л.В. Гочаров атындағы Қазақ автомобиль жолдары университетін «инженер» мамандығы бойынша. бітірген.

### Еңбек жолы
2004-2005 жылдары — Қазақстан Республикасы Индустрия және сауда министрлігі Құрылыс комитетінің жетекші маманы, бас маманы болып жұмыс істеді.

2005-2008 жылдары — Астана қаласы әкімдігінің Мемлекеттік сәулет-құрылыс бақылау басқармасы бас маманы, бөлім басшысы, директорының орынбасары болды.

2008-2011 жылдары — Астана қаласы әкімдігінің құрылыс басқармасы басшысының орынбасары лауазымында еңбектенді.

2011-2012 жылдары — Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі Су ресурстары комитеті төрағасының орынбасары қызметін атқарды.

2014-2019 жылдар аралығында Шығыс Қазақстан облысы әкімдігінің көлік және автомобиль жолдары басқармасының, Алматы қаласы әкімдігінің құрылыс басқармасының және Нұр-Сұлтан қаласы әкімдігінің қоршаған ортаны қорғау басқармасының басшысы қызметтерін атқарған.

2020-2021 жылдары — Нұр-Сұлтан қаласындағы «Байқоңыр» ауданының әкімі болды.

2021-2022 жылдары — Нұр-Сұлтан қаласындағы «Алматы» ауданының әкімі болып жұмыс істеді.

2022 жылдың шілде-қазан айлары аралығында — Абай облысы әкімінің орынбасары лауазымында еңбек етті.

2022-2024 жылдары — Семей қаласының әкімі қызметін атқарды.

## Марапаттары
* «Ерең еңбегі үшін» медалі (2016)
* «Құрметті құрылысшы» төсбелгісі (2016)
* «Құрмет» ордені (2021)

## Дереккөздер

Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Семей әкімдері
Олимпиада ойындарындағы 100 метрлік эстафета

нобай|150px|Әзербайжан маркасындағы эстафета
**100 метрге жүгіру эстафетасы** заманауи **[[Олимпиада ойындары|Олимпиадалардың]]** бағдарламасына 1912 жылы енді. Жеңіл атлетика спортына жататын бұл дисциплина бойынша сайыстар басында тек ерлер арасында өткізілді, ал 1928 жылдан бастап әйелдер арасында да өткізіледі.

Сайыстар бір квалификациялық раундтан және финалдан тұрады. Финалға тек сегіз ең мықты команда қатысады. Әр командадан төрт спринтер шығады, ірі командаларда ауыстыруға дайын бір-екі резервтік спортшысы болады.

100 метрлік эстафетадан олимпиялық рекордты ерлер арасында ямакайлықтар (36,84 секунд), ал әйелдер арасында америкалықтар (40,82 секунд) ұстап тұр. Екі рекорд та 2012 жылы орнатылған еді.

## Медальдар санағы
### Ерлер

### Әйелдер

## Бірнеше дүркін чемпиондар

## Сілтемелер
*Mallon, Bill (2012). TRACK & FIELD ATHLETICS - OLYMPIC RECORD PROGRESSIONS.

Санат:Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика
Белудж тілі

**Белудж тілі** (Балочи тілі, بلوچى) — үндіеуропалық тілдер отбасының иран тармағының солтүстік-батыс тобына кіреді. Номинативті құрылысы бар тілдердің қопарылма (флективті) түріне жатады.

## Референтті халық
Референтті халық: белудждер; өз атауы – балуи, балой.

## Географиялық таралуы
Белудждер (балочи) Пәкістанның, Иранның, Ауғанстанның бір бөлігінде тұрады, олар шартты түрде бөлінген Белуджистанды құрайды. Белудж тілінде сөйлейтіндердің жалпы саны 7,5 миллионнан асады (1990 жылдардың соңы, бағалау).

## Диалектісі
Белудж тілінде екі негізгі диалект бар: батыс және шығыс; кейде оңтүстік диалект те байқалады.

## Жазуы
Пәкістан мен Ауғанстанның белудждерінің жазуы араб-парсы графикасына негізделген; КСРО-да (Түрікменстанда) 30-шы жылдары белудж тілі үшін латын графикасы негізінде жазу құрылды, бірақ ол халықтың аздығына және жаппай қостілділікке байланысты таралмады. Өз жазуы жоқ, Түрікменстаннан келген белудждер түрікмен жазуын қолданады. Белудж
тілінің бай ауызша әдеби дәстүрі бар. Пәкістанның құрылуымен белудж әдеби тілінің жазбаша түрінің қарқынды дамуы байқалады. Қазіргі уақытта тек Пәкістанда белудж тілінде газеттер мен журналдар, кітаптар үнемі шығарылып тұрады, бұл тіл радио және телехабарда пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Иран тілдері
Санат:Пакистан тілдері
Санат:Ауғанстан тілдері
Санат:Түрікменстан тілдері
Санат:Еуразия тілдері
Санат:Үнді-Еуропа тілдері
Себастьян Стэн

**Себастьян Стэн** (ағыл. және ) — румын текті американдық актер. Ол Marvel Cinematic Universe медиафраншизасындағы Баки Барнс рөлімен танымал. «Алтын глобус» сыйлығының иегері (2025), «Оскар» (2025) және BAFTA (2025) сыйлықтарының номинанты.

Себастьян Стэн Румынияның Констанца қаласында дүниеге келген. Оның ата-анасы Себастьянның 2 жасында ажырасып кеткен. 8 жасында Румыния революциясының оқиғаларына байланысты ол анасымен бірге Венаға (Австрия) көшіп келді, онда анасы пианист болып жұмыс істеді және қайтадан үйленді. Себастьян Австрияда төрт жыл тұрды. Себастьян 12 жаста болғанда, ол отбасымен бірге Америка Құрама Штаттарына көшті  . Актердің Америкадағы жаңа тұрғылықты жері Нью-Йорк штатындағы Рокленд округі болды. 

Себастьян Стэн 2002 жылы АҚШ азаматтығын алды.

2007 жылдан бастап Себастьян Стэн танымал "Өсекші қыз" телехикаясында *Картер Байзен* рөлін сомдады. Сол жылы актер «Чарли Бэнкстің білімі» фильмінде *Лео* рөлін алды.

2008 жылы Стэн «Рейчелдің тұрмысқа шығуы» фильмінде және 2009 жылы «Әйелші» фильмінде ойнады. 2009 жылы ол *Джек Бенджамин* ретінде «Патшалар» телехикаясында түсіре бастады. 2010 жылы «Джакузидегі уақыт машинасы» фильмі шықты, онда Себастьян Стэн *Блейн* рөлін сомдады. 2010 жылы Себастьян «Капитан Америка: Бірінші кек алушы» фильмінде *[[Капитан Америка]]<nowiki/>ның* көмекшісі *[[Баки Барнс]]* рөлін сомдады. Сол жылы Даррен Аронофскийдің «Қара аққу» фильмі шықты, онда Стэн Эндрю рөлін сомдады. 2012 жылы ол «Саясаттар» телехикаясында Томас Хаммонд рөлін сомдады.

2014 жылы «Капитан Америка: Қысқы солдат» фильмі шықты, онда Стэн қайтадан Қысқы солдат болған Бакиді ойнады. Осы уақытқа дейін актер «Құмырсқа адам», «Капитан Америка: Азаматтық соғыс», «Қара қабылан», «Кек алушылар: Шексіздік соғысы» және «Кек алушылар: Ойынның соңы» фильмдерінде Бакиді сомдаған. Marvel Universe фильмдерінің арасында Стэн Мэрил Стриппен бірге «Рики және Флэш» (2015) , Ридли Скотттың «Марстық» (2015), Стивен Содербергтің «Логан Лаки (2017), «Тоня бәріне қарсы» (2017) фильмдерінде ойнады. 2019 жылдың 14 наурызында ресейлік экрандарда Себастьян Стэн мен Николь Кидман жасырын агенттерді ғашық етіп ойнаған «Есептеу уақыты» триллері шықты.

74-ші Берлин халықаралық кинофестивалінде «Басқа адам» фильміндегі рөлі үшін «Ең үздік басты актер» жүлдесін алды.

Ол 2024 жылы Довилльдегі американдық кинофестивалінде «Голливудтың көтерілген жұлдызы» жүлдесін алды.

## Дереккөздер
Тиджани Рейндерс

**Тиджани Мартинюс Ян Рейндерс Лекатомпесси** (; 29 шілде 1998 жыл, Зволле) — нидерландтық футболшы, Нидерланд Ұлттық футбол құрамасы мен "Милан" клубының жартылай қорғаушысы.

## Жетістіктері

### Командалық
**«Милан»**

* Италия суперкубогы: 2024

### Жеке

* Италия А сериясының үздік жартылай қорғаушысы: 2024/25

### Халықаралық
**Нидерланд**

* Еуропа чемпионатының қола жүлдегері: 2024
* УЕФА Ұлттар лигасының жартылай финалисі: 2024/25

## Дереккөздер

Санат:Нидерланд футболшылары
Санат:Нидерланд Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:ПЕК Зволле ФК ойыншылары
Санат:АЗ Алкмаар ФК ойыншылары
Санат:Валвейк ФК ойыншылары
Санат:Милан ФК ойыншылары
Анте Будимир

**Анте Будимир** (; 22 шілде 1991, Зеница) — хорватиялық футболшы, жартылай қорғаушы. 

## Карьерасы
Хорватия, Италия, Германия, Испания чемпионаттарында доп тепті.

Ұлттық құрамаға тек 29 жасында ғана шақырылып, 2020 жылы 7 қазанда Швейцарияға қарсы жолдастық кездесуде тұңғыш рет алаңға шықты.

2020, 2024 жылдары Еуропа чемпионатына, 2022 жылы әлем чемпионатына қатысты.

## Жетістіктері

### Командалық
**Хорватия**

* Әлем чемпионатының қола жүлдегері: 2022

## Дереккөздер

Санат:Хорватия футболшылары
Санат:Хорватия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Интер Запрешич ФК ойыншылары
Санат:Санкт-Паули ФК ойыншылары
Санат:Кротоне ФК ойыншылары
Санат:Сампдория ФК ойыншылары
Санат:Мальорка ФК ойыншылары
Санат:Осасуна ФК ойыншылары