open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ниуэ

**Ниуэ** ( ) — Жаңа Зеландияның иелігіндегі оңтүстік Тынық мұхитында орналасқан арал.

Ниуэ – дүние жүзіндегі ең ірі маржанды арал. Метрополиядан 2500 км-дей қашықтықта, Тынық мұхиттың оңтүстік бөлігінде, Полинезияда орналасқан. Аумағы 259 км². Халқы — 1800 адам (2005), әкімшілік орталығы – Алофи. Аралдың ішіндегі үстірттің биікт. 60 м-ге дейін жетеді. Халқының негізгі бөлігі қалың пальма ормандары өскен жағалаудағы құнарлы жерлерге шоғырлана қоныстанған. Аумағының 1/4-і егіншілікке жарамды. Мұнда банан мен кокос өсіріледі. Өзендер мен бұлақтар жоқ. Сондықтан арал тұрғындары жаңбыр суын жинап, сақтайды.  

## Климаты
Жылдық орташа жауын-шашын мөлш. 2000 мм-ге жетеді. Жыл бойы температура 20-28 °C (68-82 °F) аралығында ауытқиды. 

Жоғары ылғалдылық, әсіресе жаңбырлы маусымда басым, ол жайсыздық тудыруы мүмкін.

Жаңбырлы маусым қараша айынан сәуірге дейін созылады, бұл кезде қатты жаңбырлар мен дауылдар болуы мүмкін.

## Туризм
Аралға жылына 800-дей турист демалуға келеді. Ниуэ аралына тікелей рейстер шектеулі, бұл туристердің келуін қиындатады. 

Маркетингтің жеткіліксіздігі: Ниуэ аралы туристер арасында жеткілікті дәрежеде танымал емес.

### Даму бағыттары
Қонақ үйлер, резорты, және туристтерге арналған басқа инфрақұрылымды дамыту қажет.

Ниуэге тікелей рейстер санын арттыру қажет.

Ниуэ аралын туристтер арасында танымалдату және маркетингтік стратегияларды жақсарту қажет.

## Тарихы
Аралды 1774 жылы Джеймс Кук ашқан. Ниуэге алғашқы ағылшындар 1830 жылы келді. 19 ғасырда Еуропалықтардың келуімен аралдағы христиан діні таралып, сауда-саттық жақсарып, сонымен қатар еуропалықтармен қақтығыстар мен жер таласы басталды. 

1900 жылы Ниуэ аралы Жаңа Зеландияның қорғауына берілді.

1901 жылы Ниуэ Жаңа Зеландияның “біріккен территориясы” болып жарияланды.

1904 жылы Ниуэде бірінші мекемелік билік құрылды.1966 жылы Ниуэ Жаңа Зеландия билігінен “өзін-өзі басқаратын ассоциация” статусын алды.

1974 жылы Ниуэ конституциясы қабылданды және Ниуэде өзін-өзі басқару жүйесі қалыптасты.

## Экономикасы
Экспортының негізін кокос жаңғақтары, копра, бал мен жемістер құрайды. Ниуэ аралдарында балық аулау маңызды рөл атқарады, бірақ ресурстар шектеулі. Жаңа Зеландия Ниуэге елеулі қаржы көмегін береді, бұл аралдың экономикасын қолдау үшін маңызды рөл атқарады. 

## Дереккөздер

Санат:Ниуэ
Санат:Қауымдастырылған елдер
Маршалл аралдары

**Маршалл аралдары Республикасы** (, ) — Тынық мұхитының батыс бөлігінде орналасқан мемлекет. Жер аумағы *181 км².* Халқы* 68 мың* (2000). Халқының көпшілігі микронез. нәсілдік түрге жататын маршалдықтар. Ресми тілі — ағылшын тілі. Діні — христиан-протестант. Астанасы —Маджуро қ. М. А. Р. — президенттік республика. Жоғ. заң шығарушы билікті қос палаталы парламент жүзеге асырады. Ұлттық мейрамы — Конституция күні — 1 мамыр (1979). Ақша бірлігі — АҚШ долл. М. А. Р. 1991 жылдан БҰҰ-ға мүше.

Маршалл аралдары шағын, аласа маржанды атолдар. Негізгі табиғи байлықтары: фосфорит кендері, теңіз өнімдері. Аралдардың климаты — тропиктік, пассатты - муссондық. Айлық орташа температурасы *26 — 33°С* аралығында. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлш. — *1800 мм,* кейде құрғақшылық та болып тұрады. Өсімдіктер дүниесін кокос пальмалары мен басқа жаңғақтық ағаштар, мәңгі жасыл бұталар құрайды. Жануарлар дүниесі барынша жұтаң.

## Тарихы
Аралдар аумағын адамдар бұдан 5 — 6 мың жылдай уақыт бұрын қоныстанған. Ежелгі тарихы жөнінде деректер мардымсыз. Маршалл аралдарын 1526 ж. испандық М.Сааведра ашты. Бірақ 1788 ж. аралдарды жан-жақты зерттеген ағылшын капитаны Дж.Маршалл құрметіне Маршалл аралдары деп аталды. Аралдар 17 — 19 ғасырларда Испанияның отары болды. 1885 — 86 жылдары аралдарды Германия өз иелігіне айналдырды. 1914 жылы Маршалл аралдарын жапон әскерлері басып алып, мандаттық жүйемен Жапония мемлекетінің басқаруында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде аралдар әскери қимылдар аймағына енді. Жапония жеңілгеннен кейін БҰҰ-ның қамқорлығына өтіп, 1947 жылдан АҚШ-тың басқаруына берілді. Бикини мен Эниветок атолдары америк. атом қаруын сынайтын полигонға айналды (1963). Аралдар 1979 жылдың 1 мамырда өзін-өзі басқару құқығына ие болды. 1990 жылы БҰҰ Маршалл аралдарының тәуелсіздігін мойындап, 1991 жылы 21 қазанда тәуелсіз мемлекетке айналды.

## Экономикасы
Экономикасының негізгі салалары — a.ш. (кокос, бұрыш, асқабақ) мен туризм. Туризм тұрғындардың **10%-ын** жұмыспен қамтамасыз етеді. Өнеркәсібі балық пен копра өңдеумен шектелген. Экспортқа фосфаттар, балық, кокос майы мен копра шығарады. Сырттан машина, құрал-жабдықтар, азық-түліктің кейбір түрлерін, электроника, байланыс, тұрмыстық бұйымдар әкеледі. өлттық жалпы өнімнің жан басына шаққандағы мөлш. *1730 АҚШ долл-на* тең. Негізгі сауда серіктестері — АҚШ пен Жапония.

## Дереккөздер

 

*
Санат:Қауымдастырылған елдер
Соломон аралдары

*Бұл мақала Соломон аралдары мемлекеті туралы. Топарал үшін [[Соломон аралдары (архипелаг)]] мақаласын көріңіз.*

**Соломон аралдары** немесе **Сүлеймен аралдары** () — Меланезия аймағына жататын тәуелсіз мемлекет. Соломон аралдары мемлекеті Океаниядағы 6 ірі және 900-ден астам кішігірім аралдарда орналасқан, олардың көбісі аттас архипелагқа жатқызылады. Жер ауданы — 28,400 шаршы километр, халық саны — 700,000. Мемлекет Ұлттар достастығының мүшесі және оның елбасы — Ұлыбритания монархы.
## Тарихы
1568 жылы Испания саяхатшысы Альваро де Менданья де Нейра Соломон аралдарын ашты. Ол бұл аралдарды “Соломон аралдары” деп атады, себебі ол аралдарда байлық пен алтын бар деп ойлаған.

1767 жылы Британдық теңізші Джеймс Кук аралдарға келді. Ол аралдардың картасын жасап, аралдардың географиясы туралы мәліметтер жинады.

19 ғасырда Еуропалықтар аралдарда отарлауды бастады. Ұлыбритания, Германия және Франция аралдардың кейбір бөліктерін басқарды. Еуропалықтардың келуі аралдардың тұрмыс тіршілігін өзгертіп, соғыстар мен ауруларды әкелді.
 
1893 жылы Ұлыбритания Соломон аралдарының көп бөлігін өз отарына айналдырды.

Соломон аралдары Екінші дүниежүзілік соғыстағы маңызды шайқастардың орталығы болды. Жапон әскерлері аралдарды басып алды, бірақ 1945 жылы олар жеңіліске ұшырады.

1978 жылы Соломон аралдары тәуелсіздікке қол жеткізді. Бұл кезеңде аралдарда саяси тұрақсыздық басталды. 1990 жылдарда Аралдарда тайпалар арасындағы қақтығыстар, экономикалық қиындықтар және саяси тұрақсыздық басым болды.
## Климаты
Соломон аралдары тропикалық климатпен сипатталады, ол ылғалды, ыстық және біркелкі.

Жыл бойы температура 25-32°C аралығында болады. Температураның ауытқуы аз және маусымдық ерекшеліктері байқалмайды. Ылғалдылық жоғары, әсіресе жаңбырлы маусымда 90%- дан асады. 

Жылдық жауын-шашын мөлшері 2500-ден 3500 мм-ге дейін жетеді. Жаңбырдың көпшілігі шығыс және оңтүстік-шығыс желдердің әсерінен жауады.

Соломон аралдарында екі негізгі маусым бар:

* Жаңбырлы маусым: Ноябрьден сәуірге дейін. Бұл кезеңде жаңбыр көп жауады, кейде дауылдар мен тайфундар болады.
* Құрғақ маусым: Мамырдан қазанға дейін. Бұл кезеңде жаңбыр азырақ жауады, ауа температурасы жоғары болады.

Ылғалды және ыстық климат тропикалық ормандардың өсуіне қолайлы жағдай туғызады. Соломон аралдары биоалуантүрлілігіне бай және әлемдегі ең үлкен тропикалық ормандардың бірін қамтиды.
 
Дауылдар мен тайфундар Соломон аралдарына үлкен қауіп төндіреді. Бұл апаттар аралдардың инфраструктурасына, ауыл шаруашылығына және тұрғындардың өміріне зор зиян келтіреді.
## Халқы
Негізгі тілі - піджин тілі. Тұрғындардың көпшілігі меланезиялық этникалық топтарға жатады.

## Дереккөздер

## Сілтемелер

*
Сьерра-Леоне

**Сьерра-Леоне Республикасы** — Батыс Африкадағы мемлекет.

## Географиялық орналасуы
Сьерра-Леоне өзен желісі жоғары дамыған. Негізгі өзендер: Үлкен Скарсис (Коленте), Кіші Скарсис (Каба), Рокель, Йонг, Маболе, Сева, Моа және Макона. Жағалауда көптеген ыңғайлы шығанақтар бар, атап айтқанда, Фритаун порты.

Пайдалы қазбалары – алмаз, боксит, темір, алтын және рутил (минералды, титан диоксиді).

Климаты субэкваторлық, ыстық және ылғалды, қысы құрғақ (қараша-сәуір) және ылғалды жаз мезгілі (мамыр-қазан). Жағалауда, Фритаунда ең жылы айдың орташа температурасы + 29&nbsp;°C, ең суық - + 24&nbsp;°C, жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 2740 мм, ал ішкі, Бода, сәйкесінше + 31&nbsp;°C, + 21&nbsp;°C және жауын-шашын 2770 мм.

Жағалауда мангрлар жолағы созылып жатыр. Өсімдік жамылғысының негізгі түрі – бұталы қалың бұталар мен бос тұрған баобаб ағаштары бар биік шөпті саванна. Таулар мен төбелердің шығыс беткейлері мен оңтүстігінде ғана сақталған сулы экваторлық ормандар ел аумағының 5%-дан азын алып жатыр.

Жағалау аймағында кокос ағаштары, саванналарда майлы пальмалар өсіріледі. Орманда сейба немесе мақта ағашы, тик, қызғылт және қара ағаш, кола өседі.

Фауна құстардың көптеген түрлерінен тұрады, сүтқоректілерден піл, буйвол, қабылан, бөкен, зебра, гиена, жабайы қабан, әртүрлі маймылдар, бегемоттар, бауырымен жорғалаушылар – қолтырауындар, жыландар, кесірткелер кең таралған. Скорпиондар барлық жерде кездеседі, көптеген жәндіктер түрлері - анофельді масадан ірі әдемі көбелектер мен батпақты инеліктерге дейін. Барракудалар мен акулалар сағалар мен жағалау суларында кездеседі.

## Экономикасы
Сьерра-Леоне маңызды минералдық, ауыл шаруашылығы және балық шаруашылығы ресурстарына ие, бірақ әлемдегі ең кедей елдердің бірі болып қала береді. 2017 жылы жан басына шаққандағы ЖІӨ – 1500 доллар (әлемде 177 орын). Кедейлік шегінен төмен – халықтың шамамен 70%-ы.

Жұмысшылардың жартысына жуығы қосалқы шаруашылықпен айналысады. Мәдени - күріш, кофе, какао, пальмалар (жаңғақ және май), жержаңғақ; мал өсіріледі; балық аулау.

Өнеркәсіп – алмаз өндіру, сыра, темекі және аяқ киім өндірісі.

## Дереккөздер

*
Лесото

**Лесото** (сесуто тілінде, ) немесе **Лесото патшалығы** — Африканың оңтүстігіндегі мемлекет (1966 жылға дейін Басутоленд деп аталды).

Жер аумағы 30,35 мың км². Халқы – 2,1 млн. Этникалық құрамының басым бөлігін басуто халқының өкілдері (79%) құрайды. Астанасы — Масеру қаласы Ресми тілдері — ағылшын және сесуто. 

Халқының 42%-ы протестанттар, 38%-ы католиктер, қалғандары әр түрлі діни сенімдерді ұстанады. Мемлекеттік құрылысы – конституциялық монархия (*корольдік*). Заң шығарушы органы – Сенат және Ұлттық Асссамблеядан тұратын қос палаталы парламент. Атқарушы билікті премьер-министр бастаған үкімет жүргізеді. Ұлттық мейрамы – Тәуелсіздік күні – 4 қазан (1966). 1966 жылдан БҰҰ-на және Африкалық Бірлік ұйымына (ОАЕ) мүше. 

Ақша бірлігі – лоти.

## Табиғаты
Лесотоның шығысы мен оңтүстік Дракон тауларымен шектелген, Басуто үстіртінде орналасқан. Ең биік жері – Табана нтленьяна (3482 м) тауы. Климаты субтропиктік, қаңтардағы орташа температурасы 25 – 26ӘС, шілдеде 15ӘС. Жауын-шашынның жылдық мөлшері  750 – 1000 мм. Басты өзені – Оранис. Ландшафтысына астық тұқымдас шөптесінді дала тән, Дракон тауында бұта басым өседі. Негізгі пайдалы қазбалары – алмас, көмір, уран мен кварц.

## Тарихы
Лесотоның ежелгі тарихы аз зерттелген. Лесотоның байырғы тұрғындары бушмендер болды. 17 – 18 ғасырларда басуто тайпалары оларды ығыстырып шығарды. 1860 ж. елді ағылшындар басып алып, 1868 – 1966 ж. аралығында Ұлыбританияның протектораты болды. 1966 ж. Лесото тәуелсіздік алғанымен елде саяси тұрақсыздық орын алып, жиі-жиі әскери төңкерістер болып тұрды. 1993 ж. 27 наурызда халықаралық күштердің қысымымен елде демократиялық сайлау өтіп, әскери режим биліктен кетті. 2 сәуірде парламент Лесотоныңның жаңа конституциясын қабылдады. Лесото сыртқы қатынастарда блоктарға қосылмау саясатын ұстанады.

## Экономикасы
Лесото экономикасы ауыл шаруашылығына негізделген. Басты дақылдары: *[[жүгері]], [[сорго]], [[бидай]], [[арпа]]*. Мал шаруашылығы, жүн және түбіт өндіру дамыған. Сыртқы саудасы негізінен Оңтүстік Африка Республикасына (*экспорт – 85%, импорт – 90%*) бағытталған. Жалпы ұлттық өнімінің жан басына шаққандағы мөлшері 2480 АҚШ долларына тең (1997). Сыртқа шикізат өнімдерін, жүн, алмас, бидай, көкөніс шығарады. Сырттан, негізінен, отын, азық-түлік, тұрмысқа қажетті тауарларды әкеледі.

## Дереккөздер

*
Жидда

**Жидда** — Сауди Сауд Арабиясы Патшалығының Батыс өлкесіндегі қала мен кемежай.

Қажылыққа барғандардың көбі осы порт арқылы Мәккеге барады

## Бауырлас қалалар
Жидда қаласында 23 бауырлас қалалары бар:
*  Алматы, Қазақстан
*  Амман, Иордан
*  Баку, Әзірбайжан
*  Ескендірия, Мысыр
*  Әл-Қаһира, Мысыр
*  Штутгарт, Германия
*  Дубай, Біріккен Араб Әмірліктері
*  Джакарта, Индонезия
*  Ыстамбұл, Түркия
*  Адана, Түркия
*  Жохор-Бахру, Малайзия
*  Қазан, Татарстан,  Ресей
*  Қарашы, Пәкістан
*  Мары, Түрікменстан
*  Одесса, Украина
*  Ош, Қырғызстан
*  Пловдив, Болгария
*  Касабланка, Марокко
*  Рио-де-Жанейро, Бразилия
*  Шимоносеки, Жапония
*  Петербор, Ресей
*  Страсбург, Франция
*  Шиян, ҚХР

## Галерея


Сурет:Jeddah 1924.jpg|Жидда, 1800 жылдардың ортасында
Сурет:Jeddah-1938.jpeg|Жидда 1938 жылда
Сурет:Jeddah Seafront.jpg|Әл-Баладтың көкжиегі (Жидданың орталығы)
Сурет:Building in Old Jeddah (3278277272).jpg|Ескі Жиддада ғимараттар
Сурет:Bab makkah.jpg|Баб Макка
Сурет:King Fahd's Fountain.jpg|Жиддада Фахд патшаның су атқышы
Сурет:Jeddah Seafront.jpg|Түнде Жидда жағалауы
Сурет:Jeddah-seaport-saudiarabia.PNG|Жидданың порты



Санат:Сауд Арабиясы қалалары
Бермудалар

**Бермуд аралдары** () — Атлант мұхитының солтүстік-батысында, Солтүстік Американың Флорида түбегі жағалауынан оңтүстік-шығысқа қарай 900 км-дей жерде орналасқан. 

Барлығы шамамен 150-дей арал. Жерінің ауданы 53,3 км2, тұрғыны 61 мың адам (1993). Аралдар Ұлыбритания иелігінде. Климаты тропиктік қоңыржай ылғалды. Ең суық айының (наурыз) орташа температурасы 16,70С, ең жылы айы — тамыз (26°С). Жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері 1350 мм. Аралдарды 1522 ж. испандық теңіз саяхатшысы Хуан Бермудес ашқан.

## Дереккөздер

*
Санат:Ұлыбританияның теңіздегі аумақтары
Санат:Ағылшын тілді елдер мен аумақтар
Мешика

**Мешика** *(науатль: ; жекеше Мекшикатль)* Мексика алқабын мекен еткен науатльтілді халық. Олар ортағасырдағы Үштік одақты, көпшілікке Ацтек империясы атымен танымал одақты басқарған. Мешикалар 1325 жылы Текскоко көлінде орналасқан Теночтитлан қаласының негізін қалаған. Теночтитлан тұрғындары арасынан шыққан диссиденттер бөлініп, Тлателолько қаласын құрған. 1521 жылы мешикалардың одағы Испан конкистадорлары мен жау жергілікті тайпалардың, атап өткенде Тлакскальтектер, бірлескен соғысы әсерін ыдырайды. Мешикалар Испан империяның құрамында 300 жылдан астам болады. 1821 жылы Мексиканың тәуелсіздік соғысы нәтижесінде егемендік алды. 
оңға|301x301 нүкте|"Бір гүл" рәсімі кезіндегі ән айту мен билеу рәсімі
Бүгінде мешика мен ацтектердің басқа тайпалары Мексиканың науа халқы құрамына кіреді. 1810 жылдан бері мешикаларға қатысты Ацтектер термині қолдана бастады. Ғылыми тұрғыдан мешикалар ацтектер құрамындағы басым топтардың бірі.

## Атауы
Мексика (*Mēxihco* наутль) атауы мешика сөзінен туынды атау. Басында бұл ұғым қазіргі Мехико орнында болған, өзара байланысқан елдімекендерде қатысты қолданылған. Теночтитланды мекен еткен мешикаларды *теночка* деп атаған. Теночтитланды салушыларды түрлі атаулармен *ацтека, мешика* немесе *теночка* деп те атаған.

## Тілі
Мешикалардың көп көршілері секілді олар да науатль тілінде сөйлеген. Ацтек империясының таралуымен қатар науатль көршілес басқа да өңірлерде лингва франкаға айналған. XVI ғасырда жазбашасы латын қарпінде қалыптасқан, сол кездегі қолданыста болған нұсқасы классикалық науатль деп аталды. 2020 жылғы деректерге сай науатльде 1.6 млн мешика және басқа науа халықтары сөйлейді.

## Дереккөздер

Санат:Ацтектер
Сахара Араб Демократиялық Республикасы

**Сахара Араб Демократиялық Республикасы** қысқаша **САДР** (; ) — солтүстік-батыс Африкада орналасқан. Өзін тәуелсіз деп жариялаған, бірақ халықаралық деңгейде толықтай танылмаған.

## Негізгі ақпараттар

* **Ресми атауы:** Сахара Араб Демократиялық Республикасы (САДР)
* **Астанасы:** Тифирити (де-факто)
* **Халқы:** 267 405 (қазіргі уақытта қақтысыстарға байланысты нақты сан белгісіз)
* **Тілі:** Араб тілі
* **Діні:** Ислам (сүнни)

## Тарихы
1975 жылы Испания батыс Сахарадан кеткеннен кейін, Марокко аймақты бақылауға алып, оны өзіне қосып, ал Алжир САДР-ды қолдады.

1976 жылы САДР жарияланды, оны ПОЛИСАРИО (Батыс Сахара халықтарының азаттығы үшін күрес) ұйымы басқарды.

1991 жылы тыныштық келісімі жасалды, бірақ 1999 жылдан бастап қақтығыстар жаңғырып кетті.

## Геоографиясы
САДР — Атлант мұхитынан оңтүстік-батысқа қарай ұзынша жазық жер.

Жер бедері көбінесе құмды шөл. Қарашаңғырлы көлдер мен вадилер (құрғақ арналар) бар.

Климаты өте ыстық және құрғақ. Жауын-шашын өте аз, жыл бойына шамамен 100 мм.

**Өсімдіктер мен жануарлар әлемі:** Жердің құрғақшылығына байланысты өсімдік жамылғысы өте сирек, негізінен шөлді өсімдіктер (еркекшөп, джузгун т.б.) кездеседі. Жануарлар әлемі де тартымды емес, кейбір жыландар, кеміргіштер және құстар кездеседі.

**Табиғи ресурстары:** Фосфат, темір, марганец, мұнай және газ қоры бар.

## Аумақтық бөлінісі
САДР екі бөлікке бөлінеді:

**Шығыс Сахара:** ПОЛИСАРИО бақылауындағы аймақ. Бұл жерде қиын жағдайлар болғандықтан, адамдар аз қоныстанған.

**Батыс Сахара:** Марокко бақылауындағы аймақ, оны Марокко өзінің оңтүстік провинциялары деп атайды.
## Дереккөздер

## Сілтемелер

* https://web.archive.org/web/20190520045150/http://www.polisario.es/

Санат:Сахара Араб Демократиялық Республикасы
Санат:Солтүстік Африка
Ғаламтор

[250px|thumb|CERN ұйымында [Тим Бернерс-Ли пайдаланған NeXTcube компьютері тұңғыш ғаламтор сервері болды.]]
**Ғаламтор** ()&nbsp;— компьютердегі мәліметтер мен құжаттарды, мультимедиа элементі бар гипермәтінді жүйелерді  байланыстыратын ғаламдық тор.

Ең жаңа және көпшілікке кең тараған Интернет қызметін алады. WWW гипермәтін принципіне негізделеді және мультимедиа ресурстарын (бейне, аудиографика т.б.) мүмкіндігінше пайдалана отырып, ақпарат беруге қабілетті. SLIP, РРР немесе интернетпен тікелей қосылуды, сондай-ақ арнайы бағдарлама Интернет навигаторларымен (Mosaic немесе Netscape типті) қамтамасыз етуді талап етеді. Интернетке берілген орны жоқ, бірақ Интернетке тікелей қосылған пайдаланушылар мәтіндік Lynx навигаторымен жұмыс істей алады. WWW ақпараттық ізденістерді гипермәтін мүмкіндіктерімен біріктіретін жүйе. Бұл жүйеде әрбір құжат, ақпараттық кеңістікте өз ізденісін шексізге дейін тереңдете және кеңейте алуының арқасында өзге құжаттармен көптеген байланысы (айқас сілтеме жүйесі секілді) бар. Жүйе әсіресе үнемі жаңартылатын файлмен және сақталу орнына қарамастан құжаттар арасында байланыс жасау үшін жұмыс істеуге ыңғайлы.

## Тағы қараңыз
* Интернет

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:XX ғасыр өнертабыстары
MS-DOS

-{**MS-DOS**}- ( — *[[Microsoft]] фирмасының Дискілік Амалдық Жүйесі*) — дербес компьютерлерде және оларға сыйысымды құрылғыларда пайдаланылатын амалдық жүйе.

MS-DOS жүйесі пернетеқтадан енгізілген деректі компьютер орындай алатын амалдарға айналдырады. MS-DOS жүйесімен әрекеттесу әмір енгізу арқылы жүзеге асырылады, ал MS-DOS жүйесіне негізделген бағдарламалармен әрекеттесуді жұмыс үстеліндегі лақаптардың көмегімен жүзеге асыруға болады.

## Тағы қараңыз
* Әмір жолы терезесі
* MS-DOS бағдарламасы

Санат:Операциялық жүйелер
Санат:Амалдық жүйелер
Санат:Ескірген технологиялар
Файл

**Файл** () — дерек сақтаудың негізгі бірлігі болып табылады.

Файл компьютердің бір дерек жинағын екіншісінен айыруына мүмкіндік береді. Мәтін жазылған немесе суреті бар кез келген қағаз құжат сияқты, файл дерек жинағы болып табылады, ондағы деректі бөліп алуға, өзгертуге, жоюға, сақтауға я болмаса басып шығарғыш немесе электрондық пошта бағдарламасы сияқты шығару құрылғысына жіберуге болады. Файлдардың ішінде бағдарлама, бағдарламада қолданылатын деректер немесе пайдаланушы жасаған құжат болуы мүмкін.

## Файл атауының кеңейтімі
Файл атауының кеңейтімі () файл атауындағы нүктеден кейін келеді де, файлда сақтаулы деректер түрін білдіреді. Мысалы, Windows жүйесінде файл атауларының үш әріпті кеңейтімі болады. *Example.txt* деген файл атауындағы кеңейтім *.txt* әріптері болады. Бұл кеңейтім осы файлдың мәтіндік файл екенін көрсетеді. Файлды сақтау кезінде кеңейтімді көрсету міндетті емес. Бағдарлама кеңейтімді өздігінен қосады.

## Файл түрі
Файл түрі () файл сипаттамасының белгісі. Файл түрі осы файлды ашу үшін пайдаланылатын бағдарламаны, мысалы, Microsoft Word бағдарламасын айқындайды. Файл түрлері файл атауының кеңейтімімен сәйкес келеді. Мысалы, *.txt* немесе *.log* деген кеңейтімі бар файлдардың түрі «мәтіндік құжат» болады да, оларды кез келген мәтін өңдегішті пайдалану арқылы ашуға болады.

Санат:Ақпараттану
Халықаралық бірліктер жүйесі

thumb|right|250px|Көп қолданылатын төрт өлшеу құралы
[thumb|right|250px|BIPM шығарған SI логотипі, жеті SI базалық бірлігі мен жеті анықтаушы тұрақтысы көрсетеді. The SI logo, produced by the BIPM, showing the seven SI base units and the seven defining constants.1]
**Халықаралық бірліктер жүйесі** (кейде **Халықаралық өлшем бірліктері жүйесі** () — бірліктер жүйесінің халықаралық үлгісі, метрикалық жүйенің заманауи нұсқасы. Ол әлемдегі барлық дерлік елдерде ресми мәртебеге ие жалғыз өлшем жүйесі.

1960 жылы, Парижде өткен өлшем мен салмақ жөніндегі ХІ жалпы конференциясында барлық ғылыми, техникалық, халықшаруашылығы салаларға және білім жүйесіне арналып қабылдаған физикалық шама бірліктері жүйесі ұсынылып бекітілді. Кейін ол Өлшем мен салмақ жөніндегі 12 — 18 негізгі конференцияларда жүйелене түсті. Кеңес одағы оны 1963 жылдан бастап қолдана бастады (ГОСТ 9867 — 61), әрі 1982 жылдан бастап оны қолдануды міндеттеді.

Халықаралық бірліктер жүйесінің артықшылығы — оның ғылым мен техниканың барлық саласын қамтитын әмбебаптығы және пропорционалдық коэффициенттері болмайтын теңдеулер негізінде құрылатын туынды бірліктерінің бір-бірімен үйлесімділігі. Сондықтан есептеу кезінде егер барлық шамалардың мәнін Халықаралық бірліктер жүйесі арқылы өрнектейтін болсақ, онда формулаға бірлік таңдауға тәуелді емес коэффициeнттерді ендірудің қажеті болмайды.

SI күнделікті өмірмен қатар ғылым және техникада әлемдегі ең көп пайдаланатын бірліктер жүйесі болып табылады. Қазіргі кезде әлемнің көп елдерінде SI заңды түрдегі бірліктер жүйесі ретінде қабылданған және тіпті күнделікті өмірде дәстүрлі бірліктерді қолданатын елдердің өзі осы жүйе бірліктерін ғылымда әрқашан дерлік пайдаланады. Осы аздаған елдер (мысалы, АҚШ) дәстүрлі бірліктердің өзін SI бірліктерне ауыстырған.

Берілген кестеде Халықаралық бірліктер жүйесінің негізгі, қосымша және кейбір туынды бірліктерінің аталуы мен белгіленуі келтірілген. Алғашқы үш негізгі бірлік (метр, килограмм, секунд) механикалық табиғаты бар барлық шамалардың үйлесімді туынды бірліктерін құрастыруға мүмкіндік береді. Ал қалған төрт негізгі бірлік (ампер, кельвин, кандела, моль) механикалық табиғаты болмайтын шамалардың үйлесімді туынды бірліктерін құрастыру үшін қосылған (мысалы, ампер — электрлік және магниттік, кельвин — жылулық, кандела — жарық, моль — молекулалық физика мен химия саласындағы шамалар үшін). Ондық еселік бірліктер мен үлестік бірліктердің аталуы арнаулы қосымша жалғаулардың көмегімен құрастырылады.

Метр, килограмм, секунд бірі-бірімен үйлестіріліп қолдануы мүмкін. Бұл әртүрлі өлшемдер жасайды. Мысалы, көлем, қуат, қысым, жылдамдық дегендер үшін.

Кей уақытта үлкендеу мен кішілеу өлшеу мағыналарын айтқанда, өлшем атаулары алдына арнайы префикс қосылады. Мысалы, *кило* — «1000», *милли* — «0,001». Сонда километр — 1000 метр болады, миллиграмм — 1/1000 грамм бөлшегі. Осы арнайы префикстер үшін төменгі кестені қараңыз.

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Метрлік конвенция
* Дүниежүзілік үйлестірілген уақыт

Санат:Стандарттар
Санат:Өлшем бірліктері
Санат:Физика
Құттық

**Құттық** (дәстүр). Келін түсірген үй құда құдағиларын аттандырған соң ауылдың оң жақта отырған бойжеткендері келіп «құтты болсын» айтып арнайы дәм әкеліп, сый жасайды. Сосын қыздарға лайық тағым, кесе аяқ, көрпе жастық,сақина, сырға сияқты әшекейлі заттар сұрайды. Бұл дәстүр ел ішінде «құттық» деп аталады. Ол «құтты болсын», «құт әкелсін» деген ізгі ойдан туған қазақи ырым, жоралғы.
«Құттық» алатындар әдейі алыстан да келеді. Оларға мал, бағалы бұйымдар мен киімдер беріледі. Әрине, бұл дәулетті мырза адамдардың ғана қолынан келетін іс. Сонымен бірге бұл қазақтың салт дәстүрге бай жомарттық, мырзалық қасиеттерінің тағы бір айқын дәлелі екенін көрсетеді. 

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Бие қысырамас

**Бие қысырамас** (ырым). Жаңа түскен келіннің беті ашылғаннан кейін енесі келіп, келіннің бетінен тағы сүйіп, жақсы тілек тілеп, сол жерде отырған әйелдердің ортасына «биелерің қысыр қалмасын» деп ақ мата тастайды. Бұл «бие қысырамас» деген кәде. Әйелдер бұл матаны жыртып, бөліп алып үйлеріндегі сабаның аузына «бием қысыр қалмасын, бісмілла» деп байлайды. Бұл кәде бәріне де жетуі керек. Жетпей қалғандардың өкпелеуге хақы жоқ. Соңғы жылдары халқымыздың мал шаруашылығынан қол үзе бастауына сәйкес бұл ырым ұмытылып бара жатыр. 

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Абысын асы

**Абысын асы** - салт. 
«Абысын тату болса ас көп» (мақал). Бұрын бір ауылдың әйелдері яғни абысындар күнделікті өмір күйбеңімен ертелі-кеш үй шаруасында жүреді. Олар ата-ене, күйеуінің рұқсатынсыз ешқайда шыға алмайды. Кейде ауыл адамдары айтқа, тойға, қазаға үлкен-кішісі аттанып кетеді де ауылда тағы да сол әйелдер қалады. Абысындардың еркіндеп қалатын кезі міне осы сәт. Олар мұндайда өздері бір үйге бас қосып жылы-жұмсағын қазанға салып, шәй қойып өздері бір кеш сауық жасайды, өлең айтады, бой көтереді, сырласады. Дастарханды кең жайып дәм татады. Міне, осы бас қосу, осындағы дәм «абысын асы» деп аталады. Бұл да қазақ әйелдерінің ырысты ынтымағының көрінісі болатын.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Айрылысар көже

**Айрылысар көже** (салт). Көрші қонғанда «ерулік» беріп, қыстай немесе жаздай бірге отырған, сыйласқан отбасылар қоныс аударып бөлінген жағдайда олар енді «айрылысар көжеге» шақырады. «Көже» деп сыпайылап атағаны болмаса сыйлы, сыбағалы табақ тартылады. Олар бір-біріне ризашылығын білдіріп, «ұрыспай айрылған ұялмай қосылар» деп тағы да аман-сау қосылуға тілек білдіреді. Бұдан олардың бірін-бірі сыйлау, қимастық көңілдері көрінеді. «Айрылысар көже» - адалдық әрі әдемі дәстүр. 

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Орамал тағу

**Орамал тағу** - немесе толық айтқанда "келінге орамал тағу" деп те аталады, қазақтың ұлттық салтының бірі. Жас келін ұзатылған кезінде басына сәукеле киген, содан былай ол үлкен кісілер алдында басына орамал тағады, бұл жас келіннің ибалы, әдептілігінің белгісі, сондай-ақ ас-тағамдарға келіннің шашы түспеу үшін де болуы мүмкін.

Қазақтың қызы тұрмысқа шыққанға дейін басына орамал салмаған. Кəмшат бөрік, құндыз бөрік, үкілі тақия, шашақты сорабақ, моншақты қасаба, жырға деген сондай əдемі бас киімдер болған. Шаштарын он күн тарап бес күн өрген деген, шаш күтіміне көп көңіл бөлген. Қолаң шаш, сүмбіл шаш, қара шаш, алтын шаш соның бəрі қыздың шашы.

Балалы болған әйел жаулық тағуы мүмкін. Ал, әйел заты ақ самайлы әже болғанда басына кимешек салған. Бұл бас киімдер әшекейленіп, шашақталып, кестеленіп тігіледі. Онда ешқандай діни мағына жоқ, көркемдіктің, бақытты болудың белгісі айқын көрініп тұр.
## Орамал тағу үлгілері
1. Бандана ретінде тағуға болады.

2. Мойыншалма ретінде жарасымды көрінеді. Егер офистік дресс-код болса, блузкаға шағынын таққаныңыз құптарлық.

3. Білезік (браслет). Әсіресе, геометриалық принттері барларын джинс шалбарлармен, ал түрлі-түстісін, гүлдің суреттері барларын жазғы сарафандармен тақса, жарасымды көрінеді.

4. Ободок. Орамалды бүктеп, өзіңіз қалаған пішінге келтіріп, кәдімгі ободок ретінде тағасыз. Бұл ыңғайсыздау десеңіз, қазір арнайы ободок ретінде жасалған орамал түрлері де шығыпты. Соны сатып алуыңызға болады.

5. Егер асығыс болып, шашыңызды ретке келтіруге уақытыңыз болмай жатса, орамал тағып алыңыз. Тек бұл жерде түсне мұқият мән беріңіз. Орамалдың түсі мен үстіңіздегі киімнің түстері сәйкес келгені дұрыс.

6. Орамал — сөмкеге арналған аксессуар. Негізі бұл әдісті күнделікті өмірде француз сәнқойлары сәтті қолданады. Жай ғана орамалды сөмкеңізге байлап қойсаңыз, өте жинақы, әрі әдемі көрінеді.

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Ақ алып шығу

**Ақ алып шығу** (салт, ырым). Қазақ халқы сүтті, қымызды, шұбатты, айранды тағы басқа сүт тағамдарын «ақ» деп атайды да оны қасиетті, киелі зат санатына жатқызады. Сол сияқты ақ түсі де киелі, адалдық ұғымды білдіреді. Халық дәстүрінде ауылға келген көш алдынан шығу – адамгершілік, мұсылмандық, болашақ көршілік парыз. Ақ алып шығу «осы ақтай таза, дәмді болайық» деген тілекті білдіреді. Мұндай жағдайда жаңа көшіп келгендер ризалық, білдіріп алғыс айтады. Бір тоқтысын сойып көршілерін қонаққа шақырады. Ал бұрынғы көршілер бұдан бұрын «ерулікке» шақырып үлгіреді.
Көші көшіп келіп жатқанда оның алдынан шықпау, ерулік бермеу қазақы салтты бұзғандық, көргенсіздік болады. Мұндай ұят, ерсі істі жұрт айта жүреді. 

**Ақ алып шығу** — қазақ халқының бірлігі мен мейірбандығын танытатын рәсімдерінің бірі. Ертеректе іргесіне көшіп келе жатқан ауылдың алдынан “Көш байсалды болсын!”, — деп, қазақ үшін ас атаулының киелісі ас алып шығу дәстүрі болған. Көшіп келе жатқандардың көшбасшысы көлігінің бұйдасын ұстап қарсы алғаннан кейін екі ауылдың аналары көштегілерді аялдатып, сабадағы қымыз бен дастархандағы еттен ауыз тиген. Қазақта тұсынан өтіп бара жатқан көшке ақ алып шықпау әдепсіздікке саналған. Көңілінде дығы бар, береке жағына беттемегендер ғана бұл рәсімге бой ұрмаған. 

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Айып

**Айып** (заң жолы, салт) — барымта, қылмыс, ұрлық, дәстүрді бұзғаны т.б. жағымсыз іс-әрекеті үшін қылмыскерлерге берілетін жаза.

   Қылмысы,ұрлығы,дәстүрді бұзғаны үшін қылмыскерлерге берілетін жаза-айып.Айыптың әлеуметтік,тәрбиелік маңызы зор.
«Айыбына атын алып қалып жаяу қайтарыңдар!» (Ғ.Мүсірепов). Мысалы: көп алдында орынсыз дау-жанжал шығарған адамдарға айып салынады. Жазаланушы адам оны сол сәтте орындауға тиіс.

Айыптың түрлері көп. Жеңіл кінәлары үшін тән немесе ат төленеді. Ауыр қылмыстар жасағандар тоғыз төлейді. Бұл түйе бастаған тоғыз мал немесе ат бастаған тоғыз мал немесе өгіз бастаған тоғыз мал деген сөз (Түйе бастаған тоғыз: 3 бас түйе, 3 бас жылқы, 3 бас сиырдан тұрады. Ат бастаған тоғыз 3 жылқы, 3 сиыр, 3 қой, т.с. Қылмыс (ұрлық) өте ауыр болса, бұл айып үш еселенуі мүмкін. Әрине, бұдан басқа да түрлері бар. Айыптың әлеуметтік, тәрбиелік, құқықтық маңызы зор.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Қазақ КСР әнұраны

**Қазақ Кеңес Социалистік Республикасының мемлекеттік әнұраны** — 1945 жылы бекітілген Қазақстан әнұраны. Сөзі коммунистік идеология талабына сай, жалған оптимистік рухта жазылған.

## Тарихы
1943 жылы Қазақ КСР-ның алғашқы Мемлекеттік Әнұранын жасауға байқау жарияланған болатын. Соңғы нұсқасы ретінде Мұқан Төлебаев, Евгений Брусиловский мен Латиф Хамидинің әуеніне жазылған Ә. Тәжібаевтың, Қ. Мұқамедханов, Ғ. Мүсіреповтың мәтіні қабылданды. Кейбір деректер бойынша, сол әнұран мәтінінің толыққанды авторы Қ. Мұхамедханов болып табылады, ал басқа авторлардың үлесі мәтін басындағы «*ер* қазақтан» «*біз* қазаққа» ауыстыруымен шектеледі.

## Мәтіні

Біз қазақ ежелден еркіндік аңсаған,
Бостандық өмір мен ар үшін қиған жан.
Торлаған тұманнан жол таппай тұрғанда,
Жарқырап Лениндей күн шығып, атты таң.

:*Қайырмасы:*
:Жасасын Советтер Одағы,
:Жеткізген еркіндік, теңдікке,
:Бастайтын елдерді бірлікке,
:Жеңіске, шаттыққа, ерлікке!

Дақ салмай Лениннің жеңімпаз салтына,
Ұрпағы қосты даңқ Отанның даңқына,
Одақтас, ұрғандас елдердің қамқоры,
Көп алғыс айтамыз ұлы орыс халқына.

Іргелі мемлекет, ерікті болдық ел,
Достықпен, бірлікпен жайнайды туған жер.
Еңбекте, майданда, жеткізген жеңіске,
Данышпан партия — сүйікті кемеңгер.


## Тағы қараңыз
*Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы
*Қазақстан Республикасының мемлекеттік әнұраны

## Дереккөздер

Санат:Әнұрандар
Женминби

**Женминби** () — Қытай Халық Республикасының (ҚХР) ресми пұл бірлігі, жалпы атауы **юән** () деп саналады. Бұны ҚХР ең жоғары пұл өкіметі, Қытай Халық Банкі, айналысқа шығарады. ISO 4217 қалыпы бойынша ресми қысқармасы — CNY, дегенмен ортақша «RMB» деп те пайдаланылады. Латынданған нышаны — ¥.

## Тарихы

## Банкноттар

## Шақалар

## Ақша курсы

## Тағы қараңыз
* Юань женминби - Қытайдың тарихи және қазіргі банкноталары (CNY / RMB) 1953-2019 жж   
* Юань сертификаттары - Қытай Халық Республикасының валюталық сертификаттары (FEC) 1980-1994 жж   

Санат:Ақша
Юань

**Юән** (жалпы: 元; ; Wade-Giles: yuen; дәлме-дәл «дөңгелек») — қытай тілінде пұлдың жалпы атауы. Мысалы АҚШ доллары *Мейюән* (美元) болады. Бірақ, халықаралық ортада, *юән* бірнеше қытай пұл бірліктеріне қатысты, соның ішінде женминби (CNY) және Жаңа Тайвань доллары (TWD) кіреді.

Бір *юән* 10 *жәу* (角) дегенге бөлінеді немесе ауызша *мау* (毛). Бір *жәу* 10 *фын* (分) дегенге болінеді. Гонконг‎ және Мақау аумақтарында кең жайылған юе тілінде, *жәу* және *фын* дегендер *хо* (毫) және *сін* (仙) деп аталады. «Сін» сөзі  дегеннен шыққан.

**Юань** – Қытай Халық Республикасының ақша өлшемі, 10 цзаоға және 100 фыньге тең. Юань түріндегі алғашқы мыс мәнеттер 6-ғасырда шекілген. 1933 ж. юань Қытайдың бірыңғай ақша өлшемі болып жарияланды.
## Тектесуі
Чиң әулеті дәуірінде Қытайда күмістен дөңгелек шақа шығару бастаған, содықтан шақалар *юән* («дөңгелек») деп аталып кеткен.

Қытай сандары сияқты, юән таңбасы екі түрде: жоралауы кем — 元, және жоралауы артық — 圓 не 圆, соңғысы боямалық пен есеп қателіктен сақтану үшін пайдаланылады. Жапон ені түпнұсқа түрінде бұрын 圓 деп жазылған, бірақ соңра 1946 ж. *[[тойо кандзи]]* жарияланған бойынша жайдақтап 円 таңбасымен жазылып кетті. корей уоны Екінші Дүниежүзілік соғыстан соң 圓 таңбасымен белгіленген және де 圜 таңбасымен — 1902—1910 жж., бірақ ағымда екі корей мемлекеттерінде тек былай — 원 хангүл арқылы жазылады. Қытайша жазғанда Гонконг‎ доллары және Мақау патакасы юән деп жазылады.

Қытай мен Тайвань дүкендерінде бағаларды сандардың соңынан қойылған 元 таңбасымен белгілейді. Тағы да Қытайдың өзінде, сандардың алдында қойылған ¥ латын нышанымен (қазақша екі таяқшасы бар Ұ әрпіне уқсас) белгіленеді.

Қытайша юән сөзі бір буынды екпінмен айтылады, /йен/ дегенге жақын. Қытайдың көп аумақтарында ауызша *қуай* () деп те айтылады.

## Тағы қараңыз
* Женминби (Қытай юәні)

## Сілтеме
* Юань - Қытайдың тарихи және қазіргі банкноталары (CNY / RMB) 1953-2019 жж  
* Юань - Қытай Халық Республикасының валюталық сертификаттары (FEC) 1980-1994 жж  

Санат:Ақша
Санат:Қытай экономикасы
¥

¥
**¥** таңбасы — пұл нышаны ретінде мына пұл бірліктеріне үшін пайдаланылады:
*Жапон иенасы (JPY)
*Қытай юәні (СNY)

Осы екі пұл бірлігі қытай жазуымен бірыңғай жазылады (圓/元/円), путунхуаша айтылуы — , және жапонша — . 

Негізінде таңба екі көлденен келген таяқшасы бар **Ү** латын әрпін бейнелейді, немесе Қытайдың өзінде бір таяқша (қазақ қирил **Ұ** әрпі сияқты) болуы мүмкін. Тағы да нышанның өзі «қой» деген (бұрын болған қытай ақшасының атауы) мағынасы бар таңбаға ұқсас (羊, ).

Бұл әріп Жапониядағы компьютерлерде файл жолындағы бөлу белгісі боп пайдаланылады.

Санат:Иена
Санат:Юань
Санат:Валюта символдары
Қазақстан мерекелері

Қазақстан Республикасында ресми тойланатын мерекелер тізімі. «Қазақстан Республикасындағы мерекелер туралы» Заңына сәйкес Қазақстан Республикасында ұлттық мерекелер, мемлекеттiк мерекелер, кәсiби және өзге де мерекелер атап өтiледi.

* **Ұлттық мерекелер** — Қазақстан мемлекеттiлiгiнiң дамуына елеулi ықпал еткен, ерекше тарихи маңызы бар оқиғалардың құрметiне Қазақстан Республикасында белгiленген мерекелер. Ұлттық мерекелердi мейрамдау кезiнде орталық және жергiлiктi мемлекеттiк органдарда ресми iс-шаралар өткiзiледi.
* **Мемлекеттiк мерекелер** — қоғамдық-саяси маңызы бар оқиғаларға арналған, сондай-ақ Қазақстан Республикасының азаматтары дәстүрлi түрде атап өтетiн мерекелер. Мемлекеттiк мерекелердi мейрамдау кезiнде ресми iс-шаралар өткiзiлуi мүмкiн.
* **Кәсiби және өзге де мерекелер** — ұлттық және мемлекеттiк мерекелер мәртебесi берiлмеген, азаматтардың жекелеген санаттары атап өтетiн мерекелер.

Ұлттық және мемлекеттік мерекелiк даталар тiзбесiн Қазақстан Республикасының мерекелер туралы Заңы, кәсіби мерекелік даталарды Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі, басқа мерекелік даталарды Үкімет белгiлейдi.

:::::**Қазақстан Республикасы ресми мейрамдарының тізімі:**

## Ескертпелер

## Сыртқы сілтемелер
* «Мереке күндерi туралы» Қазақстан Республикасының 1992 жылғы 18 қаңтардағы №1154-XII Заңы (күшін жойған)
* 
* 
* 
* 

Санат:Қазақстан мейрамдары
Санат:Қазақстан бойынша тізімдер
Теңге

**Теңге** сөзінің мағыналары:

• Қазақстан теңгесі — Қазақстан Республикасының ірі ақша бірлігі (1 теңге = 100 тиын);
• Түрікмен теңгесі — Түрікменстанның ұсақ ақша бірлігі (1 манат = 100 теңге);
• Теңге нышаны (₸) — Қазақстан теңгесінің нышаны.
Теңге нышаны

&nbsp;39px&nbsp;
**Теңге нышаны** — Қазақстан Республикасы ұлттық пұлы (теңге) нышаны.

 
Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкі 2006 ж. қарашада «Теңге нышаны» жалпыұлттық конкурсын жариялап, 2007 ж. наурыздың 20-ында қорытынды шешім қабылдады.

Бекітілген теңге нышанының авторлары — Санжар Әмірханов және Вадим Давиденко.

## Нышан сипаттамасы
Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің баспасөз жарияламасында былай делінген:

Теңгенің көрсетілген графикалық бейнесі «т» дыбысының транскрипциясын білдіретін ежелгі түркі әліпбиінің нышаны болып табылады, «теңге» сөзі, …барлық түркі халықтары үшін қасиетті болып табылатын «аспан», …«Тәңірі» сөзі де осы әріптен басталады. Бұл нышан ақша бірлігі тұрақтылығының идеясын, жоғары әлеуетін, Қазақстан Республикасы ұлттық экономикасының даму және өсу динамикасын бейнелейтін болады. Идеограмма қазіргі замандағы қазақстандықтардың даму және прогресс жолындағы қозғалысын бейнелейтін болады.


## Пайдалануы
Әзірше ресми мәлметтерді қатынауға мүмкін емес, бірақ қалыптасқан халықаралық дәстүр бойынша ақша нышаны (соның ішінде теңге нышаны да) санның алдына ешбір кемтіксіз қойылады. Мысалы: ₸ =  теңге, пұл бағамы: €1 = ₸164,87.

## Түсініктемелер


## Сыртқы сілтемелер
* ҚҰБ №12 баспасөз-релизі: «Теңге нышаны» конкурсының нәтижелері туралы
* «Теңге нышаны» конкурсына жіберілген жұмыстар  
* Everson, Michael. 2008. Proposal to encode the Kazakh TENGE SIGN in the UCS  
* Символ тенге для популярных шрифтов 

Санат:Қазақ теңгесі
Элтон Джон

**Элтон Геркулес Джон** (, шын есімі *Реджиналд Кеннет Дуайт* (); 25 наурыз 1947) — атақты британ әншісі және композиторы. 650 миллион дискілерін сатқан.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер

* Ресми сайты
* 

Санат:25 наурызда туғандар
Санат:Пиннерде туғандар
Санат:XX ғасыр әншілері
Санат:XXI ғасыр әншілері
Санат:XX ғасыр сазгерлері
Санат:XXI ғасыр сазгерлері
Санат:Баритондар
Санат:Тенорлар
Санат:Британ империясы орденінің командорлары
Санат:Рыцар-бакалаврлар
Санат:Өнер және әдебиет орденінің (Франция) офицерлері
Санат:Элтон Джон
Санат:Уотфорд тұлғалары
Санат:Ұлыбритания музыканттары
Санат:Корольдік музыка академиясы түлектері
Санат:Billboard Hot 100-де топ бастаған орындаушылар
Санат:Billboard 200-де топ бастаған орындаушылар
Санат:Рок-н-ролл даңқ залына енген орындаушылар
Санат:Алтын глобус сыйлығының иегерлері
Санат:Тони сыйлығының иегерлері
Санат:Ivor Novello Awards сыйлығының иегерлері
Санат:BRIT Awards сыйлығының иегерлері
Санат:Грэмми сыйлығының иегерлері
Санат:MTV Video Music Awards жеңімпаздары
Санат:Глэм-рок музыканттары
Санат:ЖИТС белсенділері
Санат:Ұлыбритания орындаушы-авторлары
Санат:Ұлыбританиядағы ЛГТБ қозғалысы белсенділері
Санат:Заманауи өнер коллекционерлері
Санат:ЛГБТ музыкада
Санат:Mercury Records орындаушылары
Санат:Geffen Records орындаушылары
Санат:MCA Records орындаушылары
Санат:Island Records орындаушылары
Санат:Поп-рок музыканттары
Санат:Рыцарлықө титулмен марапатталған сазгерлері
Санат:Софт-рок музыканттары
Санат:Ұлыбритания поп-вокалшылары
Санат:Англия рок-әншілері
Санат:Англия поп-вокалшылары
Санат:Үздік фильм әні үшін Оскар сыйлығының иегерлері
Ақ құйып шығару

**Ақ құйып шығару** (салт, ырым). «Үйге кірген жыланға да ақ құйып шығарады» (мәтел). Халқымыз ақты жерге төкпейді, аяққа баспайды. Ал кейде сол ақты жерге төгетін де ырымдар бар. Мысалы, қалың өрт келгенде алдына ақ шашады. Сол сияқты үйге жылан кіріп кетенде де оның басына ақ (сүт не айран) құйып, үйден шығарып барып өлтіреді. Мұндай әдет халықтың өз аулына немесе үйіне келген дос, дұшпанына да алдымен құрметпен қараудан шыққаны болуы керек. 

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Ақ жол (ырым)

**Ақ жол** (ырым). Бұл «ақ жол» емі жаралы адамннан гөрі, төре тұқымынан шыққан қатындарға үлкен сын» (І.Есенберлин). 

Бұл ырым бойынша күйеуінің «көзіне шөп салмаған әйел» жаралы адамның үстінен аттап өтсе ауру жазылады. Егер аттаған әйел күнәлі болса ауру табан астында өледі. Жазушы І.Есенберлиннің «Қаһар» романында осы ырым туралы жазылған. Осында:
:Жанайдар артық туды жатырынан,
:Оқ тиді Жанайдардың балтырынан.
:Аттайтын бір де қатын табылмады,
:Төрелер түңіліп тұр қатынынан!
деген өлең елге ауыздан ауызға тарап кетіпті. Егер ол əйел күнəсіз болса, денедегі оқ кері шығады деген ұғым болған. Ешбір дəрісіз, құралсыз тек адалдығымен шипагер болғандықтан, əйелдердің бұл емін «ақ жол емі» деп атаған. Автор бұған былай деп түсінік беріп кетеді: «Ақ жол» емі төре тұқымының әйел жыныстысын бозбалашылықтан, ерлерінің көзіне шөп салушылықтан сақтау үшін Абылайдың өзі шығарған ем болатын. («Қаһар»,626 б.). 
«Ақ жол» ырымы емнен гөрі әйелдің пәктігін сынауға арналған болу керек.

## Дереккөздер


Санат:Ырымдар-тыйымдар
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Ақ үй аманат

**Ақ үй аманат** (салт). Қазақ тарихы мен аңыз әңгімелерінде «ақ үй аманат» берген екен деген сөз жиі кездеседі. XVI-XVII ғасырлардағы жаугершілік замандарда екі жақ мәміліге келіп, іс бітімгершілікпен аяқталғанда осы салт сол үлкен жұмыстардың айғағы ретінде жүрген. Мұндайда негізінен кінәлі жақ өзінің жеңілгендігін мойындап бар сән-салтанат, дүние жиһазымен ақ орда яғни «ақ үй аманат» әкеліп тапсырады. Бұл тек жеңілу ғана емес, сол елді мойындаудың, бұдан былай тату көршіліктің (елдіктің) кепілі ретіндегі орны бөлек құжат әрі сый-сияпат десе де болады.

«Ақ үй аманат» негізінен көшпелі елдің әсіресе түркі халықтарының арасында жиі болған. Бұл туралы ғалымдар Ш.Уәлихановтың, Ә.Марғұланның еңбектерінде жазылған. Мұндай жағдай өткен ғасырларда қазақ даласында жиі болып отырған. Мысалы: жоңғар-қазақ соғыстарында, қытай-қазақ шапқыншылығында, Хиуа хандығы мен қазақ хандығы арасында қақтығыстар да елшілер «ақ үй аманат» тапсырып бітім мен келісімге келген кездер көп болған. Мұндай жағдайдың басында мемлекет ішінде беделді би, батырлар мен шешендер, атақты ақсақалдар мен хандардың өздері де жүрген.

«Ақ үй аманат» - ант, серт пен келісімнің, татулықтың айғағы.
Оны бұзған ел басқа халықтар алдында үлкен кінәлі деп сыналған және одан сырт айналған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Ақтық

#**Ақтық** - (дәстүр, ырым). «Омбыдан тағып қайтқан ақтығыңды ақтағалы тұрсың ба?» деп оған ауыр сөз айтады. (Е.Саққұлақұлы). Тыңшылық жасап өсек –аяң жеткізгені, біреуді сүріндіру, ұтыстыру үшін немесе жағымсыз жасырын қызметі үшін берілетін сыйлықты «ақтық» деп атайды. Ел арасындағы жаман әдетке ертеде тыйым салынған. Анықталғандар айып төлеген. «Ақтық» берушілер де жазаға ұшыраған.

Ал негізінде «ақтық» деген інгенін қайытқаны үшін бураның немесе биесіне шаптырғаны үшін айғырдың иесіне жасырын берілетін құны төмен кәде. 

#Ақтық - қайтыс болған жақын туған жанашырға немесе би, төрелер беретін мал. Ертеде ақтыққа атан түйе, жылқыға шамасы жетпегендер көбінесе қой атаған. Ешкі, сиыр бермейді. Қойды қазаға байланысты науқанға атап береді. Ауқаты аздар болса мата берумен шектеледі. Ақтық пен негізгі ашуы аза малы деп аталады.

#Ақтық  - тыңшылық жасап, өсек-аяң жеткізгені, біреуді сүріндіру, ұтыстыру үшін немесе жағымсыз жасырым қызметі үшін берілетін ақтық. Алайда, ел арасындағы осы жаман әдетке ертеден тыйым салынған. Анықталғандар айып төлеген. Ақтық берушілер де қатал жазаға ұшыраған.
## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Ант (ғұрып)

**Ант** (ғұрып).
:Антпенен тарқайды,
:Жиылса кеңеске. *(Абай)*
Ант, серт, уәде - халқымыздағы сенім кепілінің көрінісі. Ант жаудан өш алу, ел аралық уәде, келісім, адалдықтан айнымау сияқты маңызы жоғары жағдайларда ғана айтылады. «Уа айтылған ант, серттескен, уәде, алысқан қол қайда?!» деген жерде еш адам анттан аттап кете алмаған. Ел ішінде ант бұзған адамды «ант атқан» деп жек көреді. Ант – адалдық сөзі. Бірақ «адал болсаң да ант ішпе» дейді қазақ. 

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Ант пен серт
Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы

**Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы** () — адамның негізгі құқықтары мен бостандықтарын жария еткен бірден-бір халықаралық-құқықтық құжат. 1948 ж. 10 желтоқсанда БҰҰ-ның Бас Ассамблеясы  217 А (III) жарғысымен қабылданған және жарияланған. Құжатта белгіленіп, бекітілген адам құқықтары мен бостандықтарының жалпыға бірдей мойындалуын, сақталуын және тиімді жүзеге асырылуын қамтамасыз ету бұл құжаттың негізгі міндеті.

Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы ерекшелігі мен маңыздылығы адам құқықтары мен бостандықтарын алғашқы болып халықаралық дәрежеге көтергендігінде жатыр. Декларацияның міндеттілігі, заңдық сипаты жоқ, яғни бекітілген нормалар сөзсіз орындалуға тиісті емес. Дегенмен құжатта белгіленген адам құқықтары мен бостандықтары жөніндегі қағидалардың маңыздылығына байланысты Декларация жалпыға бірдей акт ретінде танылады және оны қабылдауға дауыс берген мемлекеттердің барлығы бірдей орындауға тырысады.

БҰҰ-ның жарғысында көрсетілгендей (30 бап): 

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы
* Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы

Санат:Декларациялар
Санат:Халықаралық құжаттар
Санат:Адам құқығы
Шөгінді

**Шөгінді** - тік беткейлер мен таулы жерлердегі ұсақ тастардағы  (жыралардағы) мыңдаған жылдар бойы табиғи жағдайға қатысты ұсақталып бөлінген тау жыныстары соққан желдің немесе басқа бір себептерге байланысты тік құламалы беткейлерден төмен жылжиды. Осындай кулуарлармен таудан темен түсуге болмайды. Өйткені құламалы тастар кез келген уақытта туристерге зақым келтіруі мүмкін. Сондықтан осындай қауіпті жерлерін тікелей кесіп еткен дұрыс. Егерде сапар бағытында басқа ыңғайлы жер болмаған жағдайда жорыққа қатысқан туристер үшін қауіпсіздендіру жұмыстары ұйымдастырылады. Қауіпті кулуарларды айналып өтуге мүмкіндік болмаған жағдайда құлаған тастардан сақтандыруға арнаулы бақылаушы адам тағайындалады. Тек, қауіпсіздік шаралары ұйымдастырылғаннан кейін туристердің жүруіне рұқсат беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
.kz

-{**.kz**}- — Интернет жоғары деңгейлі үйшігінің Қазақстанға арналған ел белгілемесі (-{ccTLD}-) 1994 ж. қыркүйектің 19-ында енгізілген.

Екінші деңгейлі үйшіктерді тіркегенде DNS-сервердің ең кемінде екеуі Қазақстанның аумағында болуы қажет.
Арнайы атаулар төменгі тізімдегі ұйымдар үшін баяндалған:
* -{**ORG.KZ**}- — түсімі жоқ ұйымдар
* -{**EDU.KZ**}- — лицензияланған білім беру ұйымдар
* -{**NET.KZ**}- — лицензияланған дерек тарату байланыс желілері
* -{**GOV.KZ**}- — өкімет ұйымдары
* -{**MIL.KZ**}- — Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрлігі
* -{**COM.KZ**}- — кәсіби ұйымдар; тіркелген сауда белгілерін қорғау

## Тағы қараңыз
* Қазнет

## Сыртқы сілтемелер
* -{IANA .kz WHOIS}- мәлметтері 
* -{.kz}- үйшігінде тіркеу торабы

Санат:Ел белгілемесі бар жоғары деңгейлі үйшіктер
Санат:Қазақстан интернеті
Ғаламшар

**Ғаламшар** немесе **Планета** (көне лат. planeta, грек. aster planetеs — кезбе жұлдыздар) — өз орбитасы бойынша Күнді не басқа жұлдызды айнала қозғалатын, гравитациялық өріс жасауға өз салмағы жеткілікті, соның нәтижесінде шар тәріздес орбитаға ие аспан денесі.
thumb|alt=A.|Уран (солда), Нептун (оңда), Жер (төменгі солда), Сириус B (төменгі ортада) және Шолпан (төменгі оңда).
Ғаламшар — өздігінен жарық шығармайтын, жұлдызды айнала қозғалатын, орталық жарық көзімен салыстырғандағы массасы шағын аспан денесі. Күн жүйесінде 9 үлкен планета, 43 планета серіктері, бірнеше ондаған мың кіші планеталар (астероидтар) белгілі. Үлкен планеталардың пішіні сфера тәрізді, соған жақынырақ болады. Күн жүйесіндегі Планеталар Күн жарығын шағылдырғандықтан көрінеді. Кейбір жақын жұлдыздың айналасындағы Планета осы жүйенің масса центрінің түзу сызықты қозғалыс траектория маңайында тербелуін бақылау арқылы анықталады. Қазіргі космогон. теория бойынша планеталық жүйелер Галактикада кеңінен тараған құбылыс болып табылады.

2006 жылы тамызында Прага қаласында 75 елден жиналған 2,5 мыңдай астроном Халықаралық астрономиялық одақ маслихатында ресми түрде ғаламшар мәртебесін алу үшін аспан денесіне қажетті көрсеткіштерді бекітті.

1930 жылы ашылған және содан бері Күн жүйесіндегі 9-шы ғаламшар саналып келген Плутон мәртебесінен айырылды. Жаңа жіктелім бойынша Плутон енді шағын ғаламшарлар немесе планетоидтар санатына жатады.

Енді аспанда 8 ғаламшар ғана қалды. Олар:
# Меркурий
# Шолпан
# Жер
# Қызылжұлдыз
# Есекқырған
# Қоңырқай
# Уран
# Нептун

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Алып планеталар

Санат:Ғаламшарлар