open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жерді муниципализациялау

Жерді муниципализациялау- жерді земстволардың немесе өзін-өзі  басқаратын жергілікті органдардың (муниципалитеттердің) қарауына беру. Россиядағы бірінші буржуаздық демократия рев. кезінде агр. мәселе жөніндегі меньшевиктік программа "Жерді муниципализациялау" деген атпен белгілі болды. Ол помещиктік жерлерді төлем төлеу негізінде өзін-өзі басқаруоргандарына көшіруді ескерді, шаруалар бұл жерлерді өз шама-шарқына қарай жалға алуға тиіс болды; үлестік жерлер мен ұсақ жер меншіктері бұрынғы иелерінің қолында қалатын еді. Саяси және экономикалық жағынан реакцияшыл бола отырып, В.И.Лениннің бағалауынша жерді муниципализациялау программасы дегеніміз "нағыз аграрлық биметаллизм: нағыз ескі, тозығы жтіп, дәурені өткен, ортағасырлық үлесті меншікті жерге жеке меншіктің жоқтығымен, яғни капиталистік қоғамдағы жер қатынастарының ең алдыңғы қатарлы, теория жүзінде мінсіз құрылысымен ұштастыруды көріп отырмыз. Бұл аграрлық биметаллизм- теория жағынан мағынасыздық..." . Жерді муниципализациялаудың меньшевиктік программасы марксизмнің алдымен жер рентасы жөніндегі негіздерін ревизияларды. В.И. Ленин жерді муниципализациялаудың меньшеветвік программасын қатты сынады.

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы
Жер қойнын геометриялау

Жер қойнын геометриялау- пайдалы қазбалардың құрылымдық және сапалық ерекшеліктерін график түрінде өрнектейтін кен геометриясының саласы. Жер қойнын геометриялау пайдалы қазбалардың жер қыртысындағы орналасу қалпын, қорын, негізгі сипаттамаларын, оны қазып алу кезінде туатын әр түрлі процестерді зерттеу және тау-кен, геологиялық барлау ісінің бірқатар мәселелерін шешеді. Жер қойын геометриялау кеннің орналачу қалпын, аумағын т.б. сипаттайтын гипсометриялық план; кен құрамында екздесетін пайдалы және зиянды қоспа мөлшерін 1м2, ауданындағы пайдалы қазба қорын, оның құрамын анықтайтын изосызық; кен қабатының әр жеріндегі қалыңдығын анықтауға мүмкіндік беретін изотереңдік планы деген графиктерден құралады. жер қойнын геометриялаудың ғылми-теориялық негізін жүйелі түрде зерттегген профессор П.к. Соболевский болды. Бұл салада Республикамызда жемісті еңбек еткен ғалымдар- Ж.С. Ержанов, А.Ж. Машано және П.а.Рыжов. 

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы
Кузьмич Федор Андреевич

Кузьмич Федор Андреевич (21.6.1908, Орел,- 19.1.1963, Ленинград)- совет дирижері. Мәскеудің полктік музыка командасында тәрбиеленді. Кейін Алматыдағы гарнизондық үрлемелі аспаптар оркестрінде дирижерлік етті. 1934 жылдан Қазақтың опера және балет театры оркестрінде трубашы, ке"іннен оның дирижері болды. Қазақ музыкасының көркемдік қасиеттерін терең түсінген Ф.А. кузьмич " Қыз Жібек", "Жалбыр", "Ер тарғын" операларының алғашқы дирижері болып, 1936ж. Мәскеуде өоткен қазақ әдебиеті  мен өнерінің1-он күндігіне қатысты. Ұлы Отан соғысы жылдапры артистер тобын басқарып, майдандағы жауынгерлерге өнер көрсетті. 1947 жылдан Ленинградтағы теңіз флотының үрлемелі аспаптар оркестрінде қызмет етті.

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы
Алексей Елисеевич Кулаковский

**Алексей Елисеевич Кулаковский** (16.3.1877, қазіргі Саха Республикасы, Алексеев ауданы - 6.6.1926, Мәскеу)- саха кеңес ақыны, ағартушы, ғалым, саха жазба әдебиетінің негізін салушы. 

Ол жан-жакты білімді адам болған. 1897 ж. якут реальдық училищесін бітірді. Алғашқы шығармаларында ("Пушкин поэзиясының ең басты бағалылығы", 1897 т.б.) ол орыс мәдениетінің игі ықпалын суреттеді. А.Е.Кулаковский 1900 жылы саха тіліндегі тұңғыш шығармасы - " Баянайдың дуасы" атты жырын жазды. "Жүз жасаған әженің жыры", "Сараң бай", "Саха қызының бейнесі" т.б. поэмаларында өмір шындығын шыншыл реализм тұрғысынан суреттеді. "Бақсының түсі", "Арақ" т.б. дастандарында патшалық езгіні, отаршылдардың жыртқыштығын әшкереледі.

## Дереккөздер

Санат:1877 жылы туғандар
Санат:1926 жылы қайтыс болғандар
Санат:Саха ақындары
Санат:Саха ғалымдары
Санат:КСРО ақындары
Санат:КСРО ғалымдары
Культиваторлау

Культиваторлау- жыртылған жердіқабатын аудармай, арам шөбін отап қопсыту. Бұдан топырақтағы ауа,су құрамы жақсарады, микроорганизмдердің тіршілік қабілеті артады, тұқым жаппай өнеді, өсімдік жақсы өсіп жетіледі. Қазақстанға тіркемелі не аспалы культиваторлар қолданылады. Жаппай культиваторлағанда бүкіл егістік жер өнделеді, ал қатар аралық Қазақстанда отамалы және басқа кең қатарлы дақылдардың қатар аралықтары қопсытылады. Жаппай культиваторлау зябь және пар өндеуге қолданылады. Зәбь әдетте көктемде культиваторланады. Жаппай кльтиваторлау кереңдегі топырақ түріне байланысты ә түрліболады.Таза пар мен жартылай парды культиваторлау өсіп келе жатқан арам щөпті тұншықтыру үшін қолданылады. Шаршы-ұялап егілген егіс қатарлары ұзына бойына әрі көлденең культиваторланады. Қант қызышасы қатарларынан қөлденең культиваторларға қызылша сиретіледі әрі шоқталады. Қатарлап себілген егістердің қатар аралықтры ұзына бойына бір бағытта өнделеді.

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы
Курако Михаил Константинович

Курако  Михаил Константинович (23.9.1872, Могилев облысы, Краснопольск ауданы),-8.2.1920, Кузнецк)-орыс металлургі, орыс домнашылар мектебінің негізін қалаушы. 1890 жылдан Александров темір зауты мен Брянск акционер қоғамының темір прокаттау зауытында! қазіргі Г.И.Петровский атындағы, Дневпропетровск металлургия заводы), Мариупольск (қазіргі Ильич атындағы) Краматорск т.б. металлургиялық зауттарда жұмы істейтін. Ол домна өндірісіне қатысты көптеген мамандықты меңгерді. 1917 жылы оның басшылығымен Кузнецк мателлургия зауыиының жоюасы жасалды. Домна ісін бірқатар жаңалықтар енгізді. Шихтаны автоматты түрде бөлетін көлбеу көтергіштің және домналық көріктің соны конструкциясын жасады, ауа үрлейтін фурмалық приборды кемелдендірді.

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы
Кюй Цезарь Антонович

Кюй Цезарь Антонович(18.1.1835, Вильнюс-,-26.3.1918, Петроград)- орыс композиторы, музыканың сыншысы, инженер-генерал. 1849ж. С. Монюшкодан музыка теориясы бойынша сабақ алды.1856 жылы М.А. Балакиревпен танысты. 1857 дылы Петербургтегі Инженерлік академияны бітірісімен, сол әскери академияда сабақ берді (1878 жылдан профессор болды). Ол фортепьянолық миниатюралар, романстар (250-дей), 4 сюита,скрипка,хрға арналған шығармалар және 14 опера жазды. Опералары: " Вильям Ратклиф" (1869ж. қойылды), "Анджело" (1876 жылы қойылды), т.б. Ол- орыс балалар операсының алғашқы үлгілерін жасаушылардың бірі. Музыка сыншысы ретінде "Санк-Петербургские ведомости" т.б. газет, журналда сын мақалар бастырып тұрды.

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы
Кіші Россиялық Коллегия

Кіші Ресейлік Коллегия- Ресейде 1722 жылы Украин гетманы мен бас старшина қызметін бақылау үшін құрылған орталық мекеме. Ол Украинаға орналасқан орыс полктерінің , офицерінен және прокурордан құралды. Азаматтық істер жөнінде Сенатқа, әскери істер жөнінде Украинадағы орыс әскерлерінің бас қолбасшысы князь М.М. Голицынге бағынды. Глхово қаласында орналасты. Орыс-түрік патша үкіметі украина старшинасының көмегі болады деген ниетпен кіші Ресейлік коллегияны жойып, орыс чиновниктерінің бақылауында гетман өкіметін уақытша қалпына келтірді. Екатирена 2 1764 жылы гетмандық өкіметті жойып, П.А. Румянцев басқарған қіші Ресейлік коллегияны қалпына келтірді. Он сегізінші ғасырдың 60-80 жылдары Украина автономиясы түпкілікті жойылып, оған Ресей империясындағы тәртіптер орнатылуына байланысты 1786 жылы кіші Ресейлік коллегия жойылды.

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы
Куфтин Борис Алексеевич

Куфтин Борис Алексеевич(21.01.1892-02.08.1953)- совет археологы және этнографы. Груз КСР-і ҒА академигі (1946 жылдан). 1919 жылдан Мәскеу университетінің оқытушысы. 1933 жылдан өмірінң соңғы күніне дейін Грузияның музейінде қызмет атқарды. Оның алғашқы еңбектері Мәскеу төңірегін, Сібір мен Қырымды мекенгдеген КСРО халықтарының шығу тегін зерттеуге арналды. 1933 жылдан бастап грузияның археолог экспедициясының жұмысына қатысты. Ежелгі Орта Азия мәдениеті туралы құнды деректер жинады. Оның қазақ халқының мәдениеті мен әдет-ғұрпына байланысты жазған еңбегі 1926ж. жарық көрді.

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы
Тамара Андреевна Купуния

**Купуния Тамара Андреевна** (08. 09. 1902ж. Хабск ауданы) — колхоз өндірісінің жаңашылы. Еңбек Ері атағын екі рет алған (1948,1951). 1943 жылдан КОКП мүшесі болған. 1930-36ж. қатардағы колхозшы, 1937–1941 ж. звено жетекшісі. 1941 жылдан бригалир. Қазақстанның бригадасы әр гектардан 1948ж.-8924, 1949ж.-9000, 1950ж-9300, 1951ж -10200 кг шай жапырағын жинады. Бригада мемлекетке1965ж-138,4т, 1967ж-150т,1968ж-152т,1969-158т,1970-167т шай тапсырды. Ол 2-7- сайланған Груз. КСР жоғарғы советінің депутаты. Үш Ленин ордені, Еңбек Қызыл Ту, Қазан революциясы орденімен, Бүкіл одақтық халық жетістіктеі көрмесінің үлкен алтын, 5 кіші аотын, күміст.б. медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы

Санат:Екі мәрте Социалистік еңбек ерлері
Санат:1902 жылы туғандар
Санат:1985 жылы қайтыс болғандар
Кіші Армения

**Кіші Армения** - Евфрат, Ликус және Галис өзендерінің бас жағына орналасқан таулы аймақ. Хетт деректерінде Хайас елі деп аталған, оның территориясы армян халқының және көне армян тілінің қалыптасқан жері болған. Хайастар бастаған тайпалар одағы сол жерде құрылып, олардың этнонимі қазіргі армян халқының өзіндік атауы болып кткен. К.А. Ахемен әулеті иемлекетінің құрамында болған. Ескендір Зұлқарнайын тұрсында К.А. Македония қол астына қарады. 322 жылдан дербес патшалық, астанасы - Ани-Ками. Б.з.б. 2 ғасырдың аяғында К.А. Понти патшасы Митридат 6 Евпатордың қол астына көшкен. Митридат онда 75 бекіністі замок салғызды. Ол өлген соң, К.А. Рим билеушілеріне қарады, әкімшілік шекарасы өзгеріп отырды. Диоклетиан тұрысында (б.з. 3 ғ. аяғы) дербес, аймақ болды. Феодосия тұсында екіге бөлініп кетті.

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы

Санат:Армения тарихы
Юван Николаевич Шесталов

Шесталов Юван Николаевич (2.6.1937 жылы Тюмень облысы, Березовск ауданы, Камратка ауылы)- манси совет жазушысы. 1967 жылдан КОКП мүшесі. Колхозшы семьясында туған. Шығармаларын манси және орыс тілдерінде жазады. Ленинградтың А.И.Герцен атындағы педагогикалық институтының солтүстік халықтары бөлімшесінде оқыды, 1965 Тюмень пед. институтын бітірді. Ол көптеген өлеңдер жинақтарының, повестредің, балаларға арналған кітаптардың авторы. Шығармаларында жасампаз еңбек, бейбітшілік, халықтар достығы басты тақырып болып суреттеледі, қиыр солтүстік халықтарының жаңа өмірі бейнелейді. Ол жазған " Пұтза табынғандар поэмасы"(1971), (Жұпарлы самал жел" повесі (1964) т.б. туындылары советтік баспасөзде жоғары бағаналады. Оның шығармалары КСРО халықтарының көптеген тілдеріне және ағылшын, неміс, француз, финн тілдеріне аударылып басылды.

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Габриэль Феликсович Шершеневич

**Габриэль Феликсович Шершеневич** (1863 жыл, Херсон губерниясы – 1912 жыл, Мәскеу) — орыс заңгері, құқықтанушысы, Мәскеу және Қазан император университеттерінің профессоры, Бірінші Мемлекеттік Думаның депутаты, жазушы және аудармашы Вадим Шершеневичтің әкесі.

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы
Андрей Васильевич Шестаков

**Андрей Васильевич Шестаков** (24.10.1877,Ахангельск облысы, Соломбал-26.6.1941,Мәскеу)- совет тарихшысы, КСРО ғылым академиясының корр. мүшесі(1929). 1903 жылдан Компартия мүшесі. Жұмысшы семьясынан, Рев. жұмысшы қозғалысына 1898 жылдан қатысты. РСДЖП МК-нің мүшесі (1905), Мәскеу- қазан т.ж. қарулы көтерілісін басқарушылардың бірі (желтоқсан 1905). 1918-1921 жылдары Мәскеу, Воронеж, Рязаньда партия, совет қызметінде болды. 1924 жылы Қызыл профессура институтын бітірген соң, Мәскеудің жоғары оқу орындарында КСРО тврихы кафедрасын басқарды. Ол- тарихшы-марксистер қоғамын ұйымдастырушы және басқарушыларының бірі болған. Негізгі еңбектері капитализм мен соц. революция кезеңдегі Ресейдің агр. тарихына арналған. "Шаруа депутаттарының Советтері және шаруалардың басқа да ұйымдары" (1929), Кедейлер комитеттері туралы документтер жинағын бастырды. " КСРО тарихы қысқаша курсының" 1937 жылғы басылымының (орта мектептің 3-4 сыныбына арналған оқу құралы) авторлар коллективін басқарды.

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы

Санат:КСРО тарихшылары
Санат:Тарих ғылымдарының докторлары
Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері
Орыстың ауыр жүк тартатын жылқысы

Орыстың ауыр жүк тартатын жылқысы.
Бұл жылқының тұқымы біздің елімізде ертеден бері өсіріліп келе жатқан арден тұқымының (негізінен) және Бельгия мен Францияда шығарылған кейбір жылқының айғырларын пайдалану арқылы шығарылған. осы жылқыны асылдандыру жөнінде жүргізілген жұмыстрадың арқасында барып, орыстың ауыр жүк тартатын, жұмысқа төзімді жылқысы шығарылды. Бұлар көбінесе Украинада, Оралда, Сибирьдің кейбір аудандарында өсіріледі. Біздің республикамыздың солтүстік аудандарында жергілікті жылқылар тұқымын ірілендіруге, оның күшін арттыруға пайдаланады. Бұл тұқым онша биік емес. Маңдайы жазық, мойны жуан, щоқтығы биік емес, арқасы ұзын, белі кейде қайқылау, сауыры кең, бөлінген, аяқтары қысқа,мықты, жалқұйрығы қою болады. Негізгі түстері- жирен, бурыл торы, щабдар, кейде көк, қара. Айғыларының өлшемдері: щоқтығының биіктігі-150, тұрқының қиғаш ұзындығы-158, көкірек орамы-194, жіліншік орамы-22 см, тірідей салмағы 600 кг. Орыстың ауыр жүк тартатын жылқысы жүрдек, желісті, жұмысқа төзімді, мықты келеді. Бұл тұқымдар жұмысқа-18-20 жасқа дейін, ал асылдандыру жұмысына 25 жаска дейін пайдалануға болады. Биелері төлшіл және сүтті келеді. Орыстың ауыр жүк тартатын жылқы ьұқымы 5 жылқы заводында және 7 завод бөлімшесінде өсіріледі. 1981 жылы бұл жылқының саны 852 басқа жетті.

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы
Кладбинка

**Кладбинка** — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданындағы ауыл, Кладбин ауылдық округі орталығы.

## Географиясы
Аудан орталығы – Пресновка ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 28 км-дей жерде, Кладбинка және Моховое көлдердiнің аралығында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 854 адам (401 ер адам және 453 әйел адам) болса, 2009 жылы 660 адамды (309 ер адам және 351 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) елді мекендері
Санат:Сібір казак әскерінің елді мекендері
Сеңжар

**Сеңжар** — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы, Кладбин ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиясы
Аудан орталығы – Пресновка ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 44 км-дей жерде, Питное көлінің жанында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 264 адам (121 ер адам және 143 әйел адам) болса, 2009 жылы 176 адамды (88 ер адам және 88 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) елді мекендері
Санат:Сібір казак әскерінің елді мекендері
Уткино (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Уткино** — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы, Кладбин ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2018 жылы таратылған.

## Географиясы
Аудан орталығы – Пресновка ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 36 км-дей жерде, Питное көлінің жанында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 212 адам (99 ер адам және 113 әйел адам) болса, 2009 жылы 80 адамды (39 ер адам және 41 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) таратылған елді мекендері
Светлое (Жамбыл ауданы)

**Светлое** — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы, Қазан ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Пресновка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 31 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 202 адам (101 ер адам және 101 әйел адам) болса, 2009 жылы 105 адамды (51 ер адам және 54 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) елді мекендері
Усердное

**Усердное** — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы, Қазан ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2013 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Пресновка ауылынан солтүстік-батысқа қарай 25 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 223 адам (113 ер адам және 110 әйел адам) болса, 2009 жылы 52 адамды (29 ер адам және 23 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) таратылған елді мекендері
Санат:Сібір казак әскерінің елді мекендері
Қазан (Жамбыл ауданы)

**Қазан** — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданындағы ауыл, Қазан ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Пресновка ауылынан солтүстік-батысқа қарай 13 км-дей жерде, орманды-далалы белдемде, Тұзды көлінің оңтүстік жағалауында орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 894 адам (456 ер адам және 438 әйел адам) болса, 2009 жылы 648 адамды (324 ер адам және 324 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 20 ғасырдың басында қаланды. 1979 жылға дейін ұжымшар орталығы, 1979–96 жылдары И.П. Шухов атындағы сүт өндіру кеңшарының орталығы болды. 1996 жылдан сүт өндіретін және астық егетін шаруа қожалықтары құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, фельдшер-акушерлік пункт бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) елді мекендері
Санат:Сібір казак әскерінің елді мекендері
Овираптор

thumb|Овираптор
thumb|upright|left|Овираптор
thumb|left|Овираптор
**Овираптор** — шағын денелі, құс тектес, қорек талғамайтын динозавр. Денесінің ұзындығы 2-2,4 метрге жуық, салмағы - 36 келі. Жануар сидиған артқы екі ұзын аяқтарымен жылдам қимылдайтын болған. Икемді, иілгіш мойыны, ұзын құйрығы, аяқтарында үш саусақтан болған. Тырнақтары иілген. Үлкен тырнақтарының ұзындығы 8 см-ге жеткен. Овираптор қорек талғамаған. Бұл, негізінен, динозаврларға тән қасиет емес. Динозавр ет, жұмыртқа, дәндер, жәндіктер және өсімдіктерді талғамай жей берген. Ол осыдан 88 - 70 миллион жыл бұрын, жоғары тектоникалық белсенділік кезеңі саналатын кейінгі Бор дәуірінде өмір сүрген. 
## Қызықты дерек
* Алғашқы табылған овираптозаврдың бассүйегі езіліп қалған және ол протацератоптың жұмыртқасының үстінде жатқан. 
* Динозаврды зерттеп, атау берген ғалым - Генри Ф. Осборн. 
* Оның сүйектері алғаш рет Моңғолияның Гоби шөлінен табылған. 
## Мәліметтер
*Қорегі :  ұмақ жануарлар мен өсімдіктер
*Салмағы : 36 келі 
*Тұқымдас : Овирапторид
*Отряд тармағы : Теропод 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Пахиринозавр

thumb|Пахиринозавр
**Пахиринозавр** — сүйегі ірі, қылқанды мойын желбіршегі, тқрт қысқа аяғы және қысқа құйрығы бар шөппен қоректенген динозавр. Оның тұмсығында мүйіздің бар-жоғы белгісіз. Алайда мұрнында үлкен сүйекті төмпешігі болған. Денесінің ұзындығы 5 - 7 метрге жеткен. Желбіршегінің ортасында көптеген майда мүйіздері орналасты. Пахиринозавр шамамен 72 - 68 миллион жыл бұрын кеәінгі Бор дәуірінде өмір сүрген. Басқа да цераптықтар секілді үйір болып тіршілік еткен динозаврлар жыртқыштардан қауіп төнген кезде жауларына айбат шегіп, қарсы шабуылға шыққан. Бұл оның өзіндік қорғанысы болатын. 
## Қызықты дерек
* Пахиринозаврдың мықты ұрт тістері қатты өсімдіктерді шайнауға арналған. 
* Оның сүйектері Аляскадағы Альберта деген жерден табылған.
* Пахиринозавр — канаденсис — 1950 жылы Чарльз Мортрам сипаттаған динозавр. 
## Мәліметтер
*Қорегі :  өсімдіктер
*Салмағы : 2 тонна
*Тұқымдас : Цератопсид
*Отряд тармағы : Маргиноцефалия  
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Паноплозавр

thumb|Паноплозавр
thumb|300px|left|Паноплозавр
**Паноплозавр**. Паноплозаврды алғаш рет 1917 жылы Канаданың Альберта деген жерінен палеонтолог Лоуренс Ламбе тапты. Паноплозавр — сауытты динозаврдың ішіндегі ең көп зерттелгені. Оның сүйектері толық сақталған. Әсіресе бассүйегі бізге ешбір бүлінбей жеткен. Бассүйегінің жақсы сақталғаны соншалық, ғалымдар оған қарап бассүйегі табылмаған басқа да сауытты динозаврларды зерделей алған. Паноплозаврдың сауытты денесінен шошайып шығып тұратын мүйіздері мен қылқандары болған. Табылған бассүйегінен оның ұрт қалталарын да байқауға болады.
## Қызықты дерек
* Паноплозавр кейінгі Бор дәуірінің шамамен 75 миллион жыл бұрынығы шөгінділеріне жатады.
* «Паноплозавр – мирус» — табылған жалғыз паноплозавр.
## Мәліметтер
*Қорегі : өсімдіктер
*Салмағы : 3,5 тонна
*Тұқымдас : Нодозавр
*Отряд тармағы : Тиреофор 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Паразауролоф

thumb|Паразаулороф
thumb|left|Паразаулороф
thumb|Паразаулороф
**Паразаулороф** — бұдан шамамен 76 - 73 миллион жыл бұрын кейінгі Бор кезеңінде өмір сүрген орнитопод тұқымдас динозавр. Ол шөппен қоректенген. Екі аяқпен де, төрт аяқпен де жүре білген жануарды алғаш рет 1922 жылы Вильям Паркс сипаттаған. Сүйектері Канаданың Альберта қаласынан табылған. Паразаулороф — басындағы ерекше айдарымен белгілі гадрозаврид. Айдары жоғары және артқа қарай иілген ұзанша түтікшеге ұқсайды. Паразаулороф азық іздегенде төрт аяқтап жүріп, жүгіргенде екі аяғын пайдаланған.

## Қызықты дерек
* Паразаулороф айдарымен дыбыс шығарған. 
* Паразаулорофтың сүйектері Канаданың Альберта қаласынан табылған. 
* Кейінрек динозаврдың сүйектері Нью–Мексикодан да қазылып алынды.
## Мәліметтер
*Мәні : "Айдарлы кесіртке"
*Ұзындығы : Мұрнынан құйрығының ұшына дейін 10м
*Қорегі : өсімдіктер
*Салмағы : 2,5 тонна
*Тұқымдас : Хамбеозаврит
*Отряд тармағы : Орнитилли 

## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Парксозавр

thumb|left|Парксозавр 
thumb|Парксозавр
thumb|left|Парксозавр 
**Парксозавр** — Бор дәуірінде өмір сүрген динозавр. Оның зерттелуі турасында ақпарат аз. Ғалымға белгісі — 1913 жылы табылып, 1937 жылы жаңа атау берілген бір ғана қанқа. Бассүйегі парксозаврдың шағын денелі, екі артқы аяғымен жүретін динозавр болғанын көрсетеді. Парксозавр термині «Виллиан саябағының кесірткесі» деген мағына береді. Ол орнитопод динозаврлардың гипсилофодонт тобына кіреді. Бұл динозавр жартылай бөлшектелген қаңқасы мен жартылай сақталған бассүйегінің көмегімен зерттелді. Ғалымдардың пікірінше, парксозавр шағын, екі аяқпен жүретін шөппен қоректенетін жануар болған.
## Қызықты дерек
* Чарльз Стембери парксозаврды XX ғасырдың басында Онтарио корольдік мұрадайының бас палеонтологы болған В. А. Паркстың құрметіне атанған.
* Парктозаврдың сүйектері Канаданың Альберта қаласынан, АҚШ-тың Монтанада штатынан және Солтүстік Америкадан табылған.
## Мәліметтер
*Қорегі : өсімдіктер
*Салмағы : 70 келі
*Тұқымдас : Гипсилофадонтид
*Отряд тармағы : Орнитопод 
## Дереккөздер


Санат:Динозаврлар
Санат:Зоология
Пентацератопс

thumb|Пентацератоп 
thumb|left|Пентацератоп 
left|thumb|Пентацератоп
**Пентацератоп** — мүйізтұмсық тектес динозавр. Ол төрт аяқтап жүрген. Динозаврдың бетінде үлкен үш мүйізі және бассүйегінің артқы жағынан шығып тұратын улкен сүйекті тақташасы болған. Бұдан бөлек оның екі бетіне төмен қарай шығыңқы сүйек біткен. Бассүйегінің үлкендісі шамамен — 3 метр. Басында тісшелі бас желбіршегі болды. пентоцераптың ұзындығы — 8,5 метр, бойы — 3 метр, салмағы — 8 тонна. Оның қысқа үшкірлеген құйрығы, көлемді денесі және тұяқ тектес тырнақтары бар бағана тәріздес аяқтары болған. 
## Қызықты дерек
* Пентацератоптың сүйектері АҚШ-тың Нью–Мексико штатынан табылған.
* Оған 1923 жылы палеонтолог Генри Ф. Осборн атау берген. 
* 1930 жылы Карл Виман пентацератоптың тағы бір үлгісі пентацератоп–фенестратусты сипаттады. 
## Мәліметтер
*Қорегі : өсімдіктер
*Салмағы : 6 тонна
*Тұқымдас : Цератопсид
*Отряд тармағы : Цератопс 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Қабақ Айтұлы

**Қабақ Айтұлы** (шамамен 1611–1689 жылдары, қазіргі Өзбекстан, Шыршық өзені, Аққайран деген жер) - Ноғай Ордасының билеушісі, Мұса хан ұрпағы. Ел ұйытқысы болған би. Есімі руға шыққан.

Бес ұлы - Қангелді, Жангелді, Төлес, Аралбай, Беке.
 
Сайрам соғысының 1681–1684 жылдары Тілеу мен Қабақ тарихта болған адамдар. Атақты «Тілеу-Қабақ» әні осы кісілерге, бұлардан тараған рулы елге қатысты туған. Тілеу мен Қабақ ағайынды. Ағалы-інілі. Атасы бір, анасы бір. Бұл жөнінде әдебиетші ғалым Жұбаназар Асанов мынадай дерек береді: «Тілеудің бергі атасы – Ноғай ордасының билеушісі Мұса. Мұса мен Жаңбыршы бір туған. ХV ғасырда Алтын Орда ыдырап, жеті хандыққа бөлінгенде Мұса – Ноғай Ордасын, Жаңбыршы – Астрахань хандығын билеген. Бұл да тарихта аққа қарамен таңбаланған. Мұсадан Сидақ, Орақ, Мамай, Алшағыр туған. Сидақтан Мәку, одан Бөлек, одан Айт пен Бұжыр, Айттан Тілеу мен Қабақ туған…
Тілеу мен Қабақтың бергі ұрпақтары – Қалдыбай хан, Әзберген хан, мыңжылдығын болжаған Мөңке әулие, Сарышонай, Қаражігіт, Мырзағұл билер мен Сарышолақ шайыр, Бақтыбай, Көтібар, Есет, Қарағұл, Ерназар, Бекет батырлар.
Мұса әулеті Бұжырдан – ХХ ғасырда қазақ мәдениеті мен ғылымының бір бұрышын (төрт бұрышты десек) тіреген Жұбановтар тараған», — дейді. (Асанов Ж. Тілеу. // Ақтөбе. 11.08.2000 жыл). Демек, Тілеу мен Қабақтың арғы тегі – Ер Едіге. Кәуірді уысында жиырма жыл ұстаған – Ер Едіге!
Тілеуден Қабақ үлкен. Жас жағынан. Бірақ Тілеу есімінің бірінші аталуында мынадай мән бар: ол – Әз Тәуке ханмен тұстас өмір сүрген, әрі оның даңқты билерінің, батырларының бірі болған. Бұны белгілі ақын Сарышолақтың: «Атамыз Қара Тілеу бидің соңы, – Сұлфазы Қосым Қожа пірдің соңы», – деген өлең тармақтары бекіте түседі.

## Ұлдары
Қангелді, Жангелді, Төлес, Аралбай, Беке.

## Дереккөздер

Санат:Ноғай Ордасының билеушілері
Санат:1611 жылы туғандар
Санат:1689 жылы қайтыс болғандар
Кваезитозавр

thumb|left|Кваезитозавр
thumb|Кваезитозавр
thumb|Кваезитозавр
thumb|left|Кваезитозавр 
thumb|left|Кваезитозавр
**Кваезитозавр** — ұзын мойынды, шыбық құйрықты, есту қабілеті жақсы дамыған динозавр. Ол өз заманындағы түрлі шөптермен қоректенген. Кваезитозаврдың тұмсығы — кең, құлақтары — үлкен. Дөңгеленген тістері су өсімдіктерін жеуге бейімделген. Динозавр күніне өте көп мөлшерде өсімдік жеген. Ол осыдан шамамен 85 - 80 миллион жыл бұрын кейінгі Бор кезеңінде өмір сүрген. Қаңқалары Моңғолиядағы Гоби шөлінің оңтүстік-шығыс бөлігінен табылған. Қаңқа түгел емес бассүйектерінен ғана тұрды. 
## Қызықты дерек
* Динозавр Моңғолияның Шар–Тсав деген жеріндегі Барун–Гойот қабатынан табылған.
* Оған бұл атауды 1983 жылы Курзанов және Банников есімді ғалымдар берген болатын. 
* Мезозой дәуірінде ол жердің табиғаты жартылай шөлейтті болатын.
## Мәліметтер
*Қорегі : өсімдіктер
*Салмағы : анықталмаған
*Тұқымдас : Диплодоцид
*Отряд тармағы : Зауроподоморф 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Протархеоптерикс

thumb|Протархеоптерикс
thumb|left|Протархеоптерикс
**Протархеоптерикс** — Қытайдан табылған қауыпсынды, күркетауық көлемді, теропод динозавр. Етті азық еткен тіршілік иесі Юра кезеңі мен ерте Бор дәуірі аралығында, шамамен 121 – 135 миллион жыл бұрын өмір сүрген. Сүйектері Қытайдын Лиаонинг провинциясындағы Юанхинь деген жерінен, ежелгі көл шөгінділерінен табылған. Протархеоптерикс дене тұрпаты өте ертеде өмір сүрген археоптериксқа қарағанда әлдеқайда қарапайым. Бойы 1 метрге жуық протархеоптерикс архиоптерикстен да үлкен болуы мүмкін. 
## Қызықты дерек
* Протархеоптерикс ұша алмаған.
* Алайда ол жылдам жүрген.
* Денесі жеңіл және аяғы ұзын болған.
* Протархеоптерикс — денесі қазіргі күркетауықтай ғана динозавр.
## Мәліметтер
*Қорегі :  жануарлар 
*Салмағы : 4,5 келі 
*Тұқымдас : Археоптерикс
*Отряд тармағы : Теропод 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Пситтакозавр

thumb|Пситтакозавр
thumb|left|Пситтакозавр
thumb|Пситтакозавр
**Пситтакозавр** — шағын денелі, өте қарапайым цератопс. Оның тіссіз, мүйізді тұмсығы және ауыз қуысының артқы жағына таман өскен ұрт тістері болған. Басы төртбұрышты, бетінде мүйізге ұқсас өсінділері бер жануардың алдыңғы аяқтары ұзын төрт саусақтан тұрды. Алдыңғы аяқтары артқы аяқтарынан әлдеқайда қысқа. Динозаврлардың ғұмырының ұзақтығы олардың сүйектеріндегіөсім сызықтарынананықталады. Пситтакозаврдың табылған қаңқасынан өмір ұзақтығы 10–11 жыл болғанын қөруге болады.
## Қызықты дерек
* Пситтакозавр ерте Бор кезеңінде, шамамен 119–97,5 миллион жыл бұрын өмір сүрген. 
* Пситтакозавр шамамен 120–110 миллион жыл бұрын Бор кезеңінде өмір сүрген.
* Пситтакозавр үлгілерінің көлемдері әртүрлі.
## Мәліметтер
*Қорегі : өсімдіктер
*Салмағы : —
*Тұқымдас : Пситтакозаврид
*Отряд тармағы : Церапод 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Аусыл (ящур) вирусы

Вирус қызбалық жағдаймен ауыздың шырышты қабығы мен терінің ойық жараларымен (авталар) сипатталатын ауруды тудырады. Аусылдың вирустық табиғатын 1898 ж. Ф. Леффлер мен П. Фрош анықтаған.
## Таксономиясы, морфологиясы, антигендік құрылымы.
Аусыл қоздарғаша РНҚ құрамды вирус, Picornaviridae тұқымдасына,Aphthovirus туысына жатады. Морфологиясы мен химиялық құрамы бойынаша басқа пикорновирустарға ұқсайды. Вирустың 7 серологиялық типтері белгілі.
## Дақылды өсіру
Вирусты цитопатиялық әсер тудыратын жасуша дақылында зертханалық жануарларда өсіреді.
## Эпидемиологиясы
Аусыл- ауыр эпидемиялық зоонозда инфекция. Аусыл вирустың табиғаттағы табиғи резервуары және адам үшін инфекция көзі ауру малдар, оның ішінде негізінен ірі қара мал болып табылады. Вирус ауру малдың сүті, сілекей, зәр арқылы бөлінеді. Негізгі таралу көзі-қатынасты-тұрмыстық, фекалды- оральды берілу жолы да мүмкін. Адам ауру күткен кезде және піспеген сүт пен сүт өнімдері арқылы жұғады. Адамның аусылға сезімталдығы жоғары емес. Аусылмен ауырған адам тек жануарларға қауіпті.

## Патогенезі және клиникалық белгілері.
Вирус адам ағзасына шырышты қабық және зақымдалған тері арқылы енеді. Енге қақпа орнында 2-5 күннен кейін алғашқы белгі - мөлдір сұйықтыққа толы көпіршіктер пайда болады, кейін олар бұлыңғыр - сары түске айналады. Содан кейін вирустар қанға түсіп, қайтадан теріге немесе шырышты қабыққа енеді де екіншілік көптеген афт дамуын туғызады, ол кейінірек тіленеді. Ауру қызудың көтерілуімен ілесе жүреді, бірақ болжамы жағымды.

## Иммунитеті.
Ұзақ емес, типті спецификалық иммунитет қалыптасады.

## Микробиологиялық диагностикасы.
Зерттелетін материал- жараның құрамы, қан,зәр. Вирусты теңіз шошқаларында (аяқ табандарына енгізу), жаңа туған тышқандарда, жасуша дақылында бөлінеді; КБР, ИФР көмегімен идентификациялайды. Аурудың серологилық диагностикасы үшін КБР, БР, ИФТ көмегімен антиденелерді анықтайды.

## Арнайы сақтандыру және емдеу.
Адамдарда арнайы сақтандыру өңделмеген. Ауылшаруашылық малдарына инактивацияланған дақылдық вакцина егеді. Емдеу белгілерін байланысты.

## Дереккөздер
Ү.Т  Арықпаева , А.Н. Саржанова , Э.Х Нуриев Медициналық және фармацевтикалық мамандық бойынша білім алатын студенттерге және орта арнаулы оқу орындарының білім алушларына арналған оқу құралы 2-том.

Санат:Биология
Санат:Вирустар
Ругопс

thumb|Ругопс
thumb|left|upright|Бассүйегі 
**Ругопс** — бұдан 95 миллион жыл бұрын Солтүстік Африканы мекендеген теропод тұқымдас динозавр. 2000 жылы Нигерде ругопстың бассүйегінің табылуы оның эволюциясын түсінуге үлкен септігін тигізді. Ол сонымен қатар ер массасының сол кезеңде Гондвана күйінде болғандығын көрсетті. Ұзындығы — 7–9 метр, биіктігі – 2,5 метр. Ругопс орта көлемді етқоректі динозавр болған. Бассүйегін сауыт немесе қабыршақ қаптаған. Ал басқа сүйектерінің бойымен қан тамырлары өткен. Динозаврдың сүйек қалдықтарын тапқан доктор Пол Серено оның бассүйегінің ұрыстарға, шайқастарға арналмағанын, жануардың тек өлекселермен қоректенгенін анықтаған. 
## Қызықты дерек
* Ругопстың айырықша сипаттары — бассүйегінде ерекше қатпарлары мен тесіктері.
* Басқа да абелизаврлар секілді ругопстың алдыңғы аяқтары қысқа болуы мүмкін.
## Мәліметтер
*Қорегі :  жануарлар 
*Салмағы : анықталмаған
*Тұқымдас : Абелизаурид
*Отряд тармағы : Теропод 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Сайхания

thumb|Сайхания
thumb|left|Сайхания

**Сайхания** — анкилозаврид тұқымдасына жататын динозавр. Бор кезеңінде өмір сүрген жануардың сауытымен бірге табылған қаңқасының аз бөлігі ғана зерттелді. Динозавр құмды дауыл кезінде өлген. Денесі құмды тастың ішінде бауырымен жерге жабысып жатқан күйі табылған. Эрозия қаңқаның артқы бөлігін құртып жіберген. Соңғы кездері динозаврдың басқа да қаңқа бөліктері табылыа, ол туралы толық зерттеулер жазылуда. Сайханияның бассүйегі ерекше болған.
## Қызықты дерек
* Сайхания 1971 жылы Гоби шөлінде табылған.
* Оған 1977 жылы Тереза Марианска атау берген.
* Сайханияның бассүйегінде ерекше тыныс алу жолдары орналасқан. 
## Мәліметтер
*Қорегі : өсімдіктер
*Салмағы : анықталмаған
*Тұқымдас : Анкилозаврид
*Отряд тармағы : Тирефора 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Сальтазавр

thumb|Сальтазавр
thumb|left|Сальтазавр
**Сальтазавр** — ұзын мойынды, сүйегі ауыр, сауытты тақташалары бар, шөппен қоректенетін динозавр. Ол шамамен 83 - 79 миллион жыл бұрын кейінгі Бор кезеңінде өмір сүрген. Жануардың салмағы — шамамен 10 тонна. Сальтазаврдың сүйектері 1980 жылы табылып, осы жылы оған атау берілген. Ол — өте ерекше және қызықты зауропод. Динозаврдың бүкіл денесі ұсақ-ұсақ қылқандармен қапталған. Қылқандардан бөлек оның арқсы қартысты болған.
## Қызықты дерек
* Сальтазавр Уругвай, Аргентина және Оңтүстік Американы мекендеген. 
* Титанозаврид зауропод тегіне жататан сальтозавр шамамен 83 - 79 миллион жыл бұрын кейінгі Бор кезеңінде өмір сүрген.
## Мәліметтер
*Қорегі : өсімдіктер
*Салмағы : белгісіз 
*Тұқымдас : Дромеозаурид
*Отряд тармағы : Теропод 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Тарихтың басталуы

**Тарихтың ең ежелгі дәуірі – шамамен 2 миллион жыл бұрын адамдар пайда болған сәттен басталып, алғашқы мемлекеттер пайда болған сәттен аяқталды (біздің заманымыздан бұрын 4 – 3 мыңжылдық). Бұл тарихтың ең ұзақ бөлігі.**

## Алғашқы адамдар
**Алғашқы адамдар туралы біздің бар білетініміз – ғалымдардың ұзақ та күрделі жұмыстарының нәтижесі. Ежелгі адамдардың тұрақтарын қазып, табылған заттарды зерттеу біздің бұрынғы бабаларымыздың бет – бейнесін, кәсібін, дәстүрі мен наным – сенімін еске түсіруге көмектеседі. Сол себепті, әрбір табылған заттың тарих алдындағы құны шексіз.** 

1924 жылы Раймон Дарт есімді ғалым Таунг елді мекенінен (ОАР) беймәлім тіршілік иесінің тас болып қата бастаған бассүйегін тауып алды. Дарт бұл тіршілік иесін “африкалық австралопитек” деп атады. Осы табылған олжа мен кейінірек табылған тасты қаңқаларға қарай отырып, ғалымдар австралопитектің бейнесін құрап шықты. Оның бойы 120 – 130 см болса, салмағы 30 – 50 келі болған. Маймылдық белгілеріне қоса, оның адамға да ұқсас қасиеттері болды. Австралопитектің терісі түктен арылып, қолының үлкен саусағы басқа саусақтарға қарама – қарсы орналастырылған, төменгі бөлігінің құрылымы оның екі аяқпен қозғалатынын көрсететін. Австралопитектің миы маймылдарға қарағанда әлдеқайда көлемдірек болған. Осы секілді белгілер австралопитекті адамдармен бір биологиялық жанұяға жатқызуға негіз болатын. 

Адамның қолы маймылдың қолынан ерекшеленеді. Бұл жаңа өмірге бейімделудің мыңжылдық тәжірибесінің жемісі. Қолының саусақтарының өзгеше орналасуы австралопитектерге тас, ағаш, сүйектерді қорғаныс пен шабуыл мақсатында қолдануға мүмкіндік берді. Бас миының үлкеюі іс – қимылдың күрделенуімен байланысты. Адамдардың арғы тегі тастардын тас кескі секілді қарабайыр еңбек құралын жасай алды. Қалдықтары осындай тастармен бірге табылған австралопитектер “епті адам” деп аталды. Адам оған қарағанда әлдеқайда дамыған бабалары     “питекантроп”, “неандертальдық” және “кроманьондық” деп аталды. Соңғы түрі сыртқы келбетімен қазіргі адамды елестететін болды.
## Алғашқы адамдар сөйлей алған ба?
Күрделі зерттеулерден кейін ғалымдар ежелгі адамдар сөйлеу мүмкіндігіне ие болғандығын, алайда қазіргі адамдардан он есе жай сөйлеп, бүкіл дыбыстарды дыбыстамағанын анықтады. Олардың қатынасында им – ишара мен бір буынды дыбыстар көп қолданылған.
## Қызықты деректер
Ежелгі адамның қаңқасының өзгеруімен қатар сырт сымбаты да өзгеріп отырды.
## Галерея

image:Craniums of Homo fa.jpg|адам басының дамуы
image:Java Man.jpg|Питекантроптың жанынан алғандағы келбеті
image:Pithecanthropus-erectus.jpg|Питекантроп сүйектері
|Неандертальдық адамдар
image:Ideal restoration of the Neanderthal Man - A manual of the antiquity of man, 1875.jpg|Неандертальдық келбеті
image:Cro-Magnon man rendered.jpg|Кроманьондық келбеті
|кроманьондық ананың баласын үйретуі

## Дереккөздер
*Әлемдік тарих,"Балалар энциклопедиясы Росмэн",Мәскеу 2012,ISBN 978-5-353-06037-6, УДК 087.5, ББК 63,3(0)

Санат:тарих
Зауролофус

thumb|Зауролофус
upright|thumb|left|Зауролофус 
**Зауролофус** — басының артқы жағынан шығып тұратын 13 см сүйекті өсіндісі бар үйректұмсықты динозавр. Бұл өсінді танау тесігін жауып тұратын теріге бекітіліп тұрған. Оны динозавр дыбыс шығару үшін немесе айбат көрсету мақсатында пайдаланған. Өсінді үрленіп отырған болуы мүмкін. Зауролофустың ұзындығы — 9–12 метр. Сүйір құйрығы, қып-қысқа алдыңғы аяқтары, үш тұяқты артқы аяқтары, тіссіз тұмсықтан тұратын жылпақ басы, ұрт қалталары және тығыз орналасқан жүздеген ұрт тісі болған.
## Қызықты дерек
* Зауролофус бұдан шамамен 70-74 миллион жыл бұрын кейінгі Бор дәуірінде өмір сүрген.
* Зауролофустың табылған қаңқа сүйектері толық сақталған. 
* Соның арқасында ғалымдар диозаврды жетік зерттей алды.
## Мәліметтер
*Қорегі :  өсімдіктер
*Салмағы : 3 тонна
*Тұқымдас : Гадрозаврид
*Отряд тармағы : Орнитопод 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Әбділхамит Райымбергенов

**Әбділхамит Райымбергенов** (1957 жыл, Қарабұтақ ауданы; Ақтөбе облысы ) — қазақ белгілі өнер зерттеуші, күйші, Құрманғазы атынд. 1-республикалық конкурстың лауреаты (1983). Қазақтың Құрманғазы атынд. Мемлекеттік консерваториясын домбыра класы бойынша бітірген (1981). 

1984-92 ж. “*Мұрагер*” атты республикалық фольклор сазды ансамблінің ұйымдастырушысы әрі көркемдік жетекшісі.

Ансамбль көптеген бүкілодақтық, халықаралық фестивальдарға қатысты, 1985 ж. А.Райымбергеновтың ”*Мұрагер*” ансамблі Мәскеуде өткізілген жастар мен студенттердің Бүкілдүниежүзілік фестивалінің дипломанты болды, 1990 ж. ансамбль Қазақстан  комсомолы сыйлығының лауреаты. 

“*Мұрагер*” қазақ музыкасын әлемге танытты, гастрольдік сапармен көптеген ТМД елдерінде, сондай-ақ Аустрияда, Үндістанда, Шри-Ланкада, Италияда, Жапонияда, Кипрде, Францияда, т.б. мемлекеттерде болды. Р.А. Қазақстан Республикасы тәуелсіздігінің 10 жылдығына орай Америка Құрама Штаттарына сапарға барды. Р. Еліміздің танымал музыка зерттеушісі,халқымыздың дәулескер күйшісі Қазанғап шығармашылығын жан-жақты зерттеп, көптеген еңбектер жазды. Р.А. орындауында Қазанғап күйлері Қазақ теледидары мен радиосының қорына жазылып алынды. 

Өзі оқып, тәлім алған Құрманғазы атынд. Мемлекеттік консерваториясының доценті, осында ғылыми-педагогикалық, ұстаздық қызмет атқарды. Р.А. респ. Теледидарды бірнеше жыл бойы “домбыра үйренейік” хабарын жүргізеді. 1995ж. респ. Мемлекеттік емес “көкіл” атты ұлттық колледждің директоры әрі көркемдік жетекшісі. 

Колледж еліміздің өнер оқу орындарына арнап жаңа әдістемелер, бағдарламалар жасады. Р.А. тек домбыра емес,көптеген аспаптарда-сыбызғыда, шаңқобызда, қылқобызда, үскірікте... шебер ойнайды. 

Өзінің халыққа танымал бірнеше күйлері бар. Францияның «EVA-1» телекомпаниясы 2001 жылы Ақтөбедегі арнайы келіп Әбділхамит Райымбергенов туралы телефильм түсірді.

## Шығармалары
”Қазанғап.Ақжелең”А.,”Өнер” 1984., “Самал Көкпар”/жинақ/.Күй толқыны. Әуесқой композиторлардың күйлері. А.,”Өнер”,1985.,”Күй қайнары”, А., “Өнер”, 1990., Жалпы бөлім беретін қазақ орта мектептерінің ән-күй сабағына арналған “Мұрагер бағдарламасы”, А., республикалық баспа кабинеті,”Қазақстан Республикасы мектептерінде оқушыларға көркем-эстетикалық білім беру” /жинақ/.,А., 1994, т.б.
## Дереккөздер
А7-Ақтөбе:Энциклопедия-Ақтөбе.  «Отандастар-Полиграфия»ЖШС, 2001.-748 бет.
Роетозавр

thumb|Роетозавр
thumb|left|Роетозавр
Роетозавр — шамамен 181 - 175 миллион жыл бұрын орта Юра кезеңінде өмір сүрген зауропод динозавр. Оның мойыны ұзын, басы – төртбұрышты, денесі — ірі. Сүйектері Австралияның Квинсленд деген жерінен табылған. Динозаврдың Орта Юра кезеңінде өмір сүрген роетозавр — брауней деп аталатын түрінің қаңқасы Австралия жерінен толықтай қазылған әрі әлемдегі ең ежелгі, бірегей зауропод. Оның артқы аяқтары, жамбас сүйектері, 28 құйрық омыртқасы, 7 кеуде омыртқасы, қабырғасының кейбір бөліктері және екі мойын омыртқасы қазылды. 
## Қызықты дерек
* Роетозавр 1924 жылы Австралия елі, Квинслендтегі Рома қаласының Дурхам Даунс стансасының жанынан табылған. 
* Оны 1924 жылы Австралиядағы Квинсленд маңайынан ғалым Хебер Лонгман тапқан. 
* Бұл динозаврдың аяқтары пілдікіне ұқсаған.
## Мәліметтер
*Қорегі :  өсімдіктер
*Салмағы : 12 тонна
*Тұқымдас : Цетиозаврид 
*Отряд тармағы : Зауроподоморф 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Зауропосейдон

thumb|Зауропосейдон
thumb|left|Зауропосейдон
**Зауропосейдон** — жерді мекендеген ең биік динозавр. Ол шамамен 110 миллион жыл бұрын Бор кезеңінің ылғалды және жылы аймақтарында өмір сүрген. Ғалымдар оның көлеміне нақты анықтама бере алған жоқ. 1994 жылы АҚШ-тың Оклахома штатынан Бобби Кросс атты ғалым динозаврдың бірнеше сүйегін тапқан. Зауропосейдон атауы теңіз билеушісі деген мағына береді. Ол шөппен қоректенген. Салмағы  — 60 тонна, бойы — шамамен 20 метр. Динозаврлардың қазба тарихында зауропосейдон бойынан бұрын мойыны ұзын динозавр ретінде тануға болады.
## Қызықты дерек
* Омыртқа сүйектерінің әрқайсысының ұзындығы 1,2 метрге дейін барған. Омыртқасы жануардың мойынан гөрі ағаш діңіне көбірек ұқсаған.
* Шамамен 65 миллион жыл бұрын біржола құрып кеткен.
## Мәліметтер
*Қорегі : өсімдіктер
*Салмағы : 60 тонна
*Тұқымдас : Бронхиозаврид
*Отряд тармағы : Зауроподоморф 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Алексей Михайлович Романов

**Алексей Михайлович Романов** (19.3.1629 — 29.1.1676) — орыс патшасы (1645—76); патша Михаил Федорович Романовтың ұлы, Петр І-нің әкесі. А. Михайлович тұсында дворяндардың билігі, шаруаларды қанау бұрынғыдан да күшейді, басыбайлы право толық күшіне енді. Мұның бәрі феодалдарға қарсы күресті күшейте түсті. Новгород көтерілісі 
(1650), Псков көтерілісі (1650), Мәскеу көтерілісі (1662), Степан Разин бастаған шаруалар сотысы (1670—71) болды. 17 ғ-дың 2-жартысында А. Михайлович абсолюттік монархияны күшейтуге, мемл. аппаратты нығайтуға, елді бір орталыққа бағындыруға, Земск соборлары мен Боярлар думасының ролін кемітуге, шіркеудің ықпалын төмендетуге тырысты.

## Дереккөздер


Санат:1629 жылы туғандар
Санат:1676 жылы қайтыс болғандар
Санат:Романовтар
Алексеевка каолин кені

**Алексеевка каолин кені** — Көкшетау обл-ның Алексеевка қ. т. поселкесінің жанындағы ірі кен орны. Ол Ңырыққұдық (жоғарғы ордовик — төменгі силур) және Бурабай (төменгі девон) интрузивтері түйіскен жердегі мезозойлық үгілу қыртысынан орын алған. Кварцты диориттер, гранит- тер мен сазды тақта тастардың үгілуiнен пайда болған бастапқы каолин қабатының қалыңдығы бірнеше см-ден 77-ж-ге, ал ауд. 123 км²-ге жетеді.
3 участокта каолин кенінің 9 линзасы бар. Каолиннің түсі ақ, отқа төзімділігі 1740° С, хим. құрамы 6138/61 ГОСТ-нің барлық талаптарына сай келеді. Ңұрғақ, ылғалды күйінде байытуға болады. Концентрат шығымы 46,3—86,7%. Байытылмаған каолиннен отқа төзімді бұйымдар, ақ және түсті цемент алуға болады. Байытылған каолин нәзік керамика, санитарлық-тех., фаянс бұйымдарын, құрылыс плиталарын, жоғары сортты қағаз, кабель, резина т. б. материалдар жасауға жарамды. Жылына 1 млн т-дан аса каолин өндіретін карьер бар. Ол Целиноград, Қарағанды керамика з-дтарын, Павлодардың 2 целлюлоза-қағаз және Төм. Тагилдің металлургия комбинаттарын шикізатпен қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер


Санат:Климатология
Санат:Ақмола облысы
Жанғожа Нұрмұхамедұлы бастаған Сырдария қазақтарының көтерілісі

**Жанқожа Нұрмұхамедұлы бастаған Сырдария қазақтарының көтерілісі.** XІX ғасырдың 30-50 жылдары Сырдария өзені жағалауын мекендеген қазақтардың тұрмысы барған сайын ауырлай түсті. Бұл жағдай олардың Жанқожа Нұрмұхамедұлы бастаған Сырдария қазақтарының көтерілісіне алып келді. Көтерілістің негізгі себептері, Ресей империясының бұл өлкені отарлау саясатының күшейе түсуі еді. Біріншіден, генерал В.Перовский 1853 жылы Ақмешітті (қазіргі Қызылорда облысы) басып алған болатын. Екіншіден, Хиуа хандығы жүргізіп отырған басқыншылық саясат халықтың ашу-ызасын тудырған еді. Шекті руы басқыншылардың бірі Жанғожа қарапайым халықтың арасында беделді болды. Ол сол кездегі Сырдария жағалауын мекендеген қазақтардың, әсіресе егіншілердің отаршылық қанау салдарынан тұрмысы тіпті нашарлап кеткенін жақсы түсінді. Бұның себебі алдымен жер мәселесі еді.

Ақмешітті басып алғаннан кейін патша өкіметі Сырдария әскери шебін құрды. Бұл шеп бойынша бұрын қазақ халқы иемденіп келген көлемді әрі шұрайлы жер орыс-казактар мен Ресейден қоныс аударып келгендерді орналастыру үшін берілді. Жергілікті қазақтарға түтін салығы салынды, көптеген ауыр жұмыстарды орындау жүктелді. Олар жолды жөндеуге, көпірлер салуға, бас арықтарды тазалауға міндетті болды. Оның үстінде жергілікті үкімет орындарының талап етуімен бекіністер салуға, құрылыс материалдарын тасу үшін күш-көлік бөлуге де міндетті еді. Осы сияқты көлденең міндеткерліктер көбіне егіншілердің науқанды жұмыстарымен қабат келіп, олардың жағдайын ауырлата түсті. Егінші қазақтардың бұған дейін пайдаланып келген құнарлы жері күшпен тартылып алынып, казактарға берілді. 1857 жылға дейін 3000-дай қазақ отбасыларының егістікке жарамды жерлері тартып алынып, олар ағын суы жоқ, егістікке жарамсыз жерлерге қуылып тасталады. Осы жағдай 50-жылдардың ортасында шағын шекті руының егіншілерін ашық күреске шығуға әкелді
Баламер Сахариев

## Өмірі мен шығармашылығы
**Сахариев Баламер** (1929–1979) - Шығыс Қазақстан облысының Қатон-Қарағай ауданында туған. 
1950 жылы ҚазПИ-дің қазақ тілі мен әдебиет факультетін бітірген. 1951 жылы «Халық мұғалімі» журналында әдеби қызметкер, кейін бөлім меңгерушісі, Қазақ КСР ғылым академиясының М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында аға ғылыми қызметкер болып істейді. Филология ғылымының кандидаты. М.Базарбаевпен бірге қазақ әдебиетінің оқулығын («Мектеп») жазады. «Ғылым» баспасынан шыққан «Қазақ совет әдебиеті тарихы» авторларының бірі. Жүзден астам ғылыми сын мақалалар мен рецензиялардың авторы. Мақалалары орыс, өзбек, қырғыз тілдерінде де жарияланды. Н.К.Крупскаяның көптеген педагогикалық еңбектерін, парсы жазушыларының бірнеше әңгімесін, И.Буниннің, О.Туманянның бір топ әңгімелерін, Куба жазушысы Д.Олеманның «Төңкеріс түлектері» повесін, Поповтың «Семья», Корнейчуктің «Днепр айдынында» пьесаларын аударды. 
Шығармалары: **Уақыт тынысы**. **Зерттеулер мен мақалалар**. А., «Жазушы», 1965; **Күндестер тұлғасы**. **Әдеби сын**. А., «Жазушы», 1980.

## Дереккөздер
#http://adebiportal.kz/authors/sakhariev-balamer/ 

Санат:Әдебиет
Санат:1929 жылы туғандар
Санат:1979 жылы қайтыс болғандар

Санат:Педагогтар
Заурорнитойд

thumb|Заурорнитойдтың сүйектері
thumb|left|upright|Заурорнитойдтың сүйектері
thumb|left|Заурорнитойд 
**Заурорнитойд** — шамамен 85 — 77 миллион жыл бұрын кейінгі Бор кезеңінде өмір сүрген екі аяқты шапшаң қимылдайтын динозавр. Жыртқыштықпен өмір сүрген ол екі аяқпен жүгіретін болған. Есту және көру қабілеттері өте жақсы дамыған. Зауроргитойд өз тобындағы басқа да динозаврлар секілді етпен қоректенген. Көз ұяшықтары үлкен, соның арқасында алысты жақсы көрген. Күндіз де, түнде де айналаны біркелкі бақылай алған болуы мүмкін. 
## Қызықты дерек
* Ғалымдар заурорнитойдтың үлкен көздеріне қарап, түнгі жануар болған деп жорамалдары.
* Заурорнитойдқа 1924 жылы Осборн атау берген. 
* Үлкен ірі өткір тырнақты үш саусақтары болған. 
## Мәліметтер
*Қорегі :  жануарлар
*Салмағы : 13 -27 келі
*Тұқымдас : Троодонтид
*Отряд тармағы : Теропод 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология