open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Авиациялық теңіз минасы

**  Авиациялық теңіз минасы ** (Авиационная морская мина) — авиациялық құралдармен қойылатын мина. Тұңғиық минасы, зәкірлік және  жүзбелі мина болуы мүмкін. Жағалауға немесе таяз жерге түскенде, өздігінен жойылғыш арқылы жарылады.

## Дереккөздер


Санат:Миналар
Атыстық шеп

**Атыстық [[шеп]]** (Огневой рубеж) қарсылас танктерінің және жаяу әскерінің шабуылын (карсы шабуылын) тікелей көздеп ату арқылы тойтару мақсатында танк, мотоатқыштар бөлімшелерінің (жаяу әскердің ұрыс машиналарында) немесе артиллерия бөлімшесінің (бөлімінің) канат жая кимыл жасауына арналган жергілікті жер өңірі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Смағұл Тәжібаев

**Тәжібаев Смағұл** (1925, Атырау қаласы – 1980) – еңбек ардагері, кеңес, партия қызметкері. Талғар ауыл шаруашылығының техникумын, Алматы жоғары партия мектебін бітірген. 1943 – 1949 жылдары Кеңес армиясы қатарында, 1950 – 1959 жылдары ауыл шаруашылығының түрлі саласында жұмыста болды. 1959 – 1970 жылдары Гурьев (қазіргі Атырау) қалалық партия комитетінің нұсқаушысы, Индер аудиторлық партия комитетінің хатшысы, 1978 – 1980 жылжары облысы кеңес атқару комитеті төрағасының орынбасары қызметтерін атқарған. 1975 – 1978 жылдары Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланған. 2 рет Еңбек Қызыл Ту орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Бұлдырық Сүлейменова

**Бұлдырық Сүлейменова**(1959 жылы туған, Маңғыстау облысы Жетібай кенті) – ғалым, физикалық-математикалық ғылымының кандидаты (1998), доцент (2001), профессор (2004).

ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1982). 1982 жылдан қазіргі АқтМУ-да қызмет атқарып келеді. Сүлейменованың ғылыми жұмысының бағыты канал ағысының гидродинамикасының кейбір есептерін сандық моделдеу тақырыбын зерттеуге арналған. Көптеген ғылыми мақалалар мен әдістемелік-көмекші құралдардың авторы.

## Дереккөздер

Санат:1959 жылы туғандар
Санат:Қарақия ауданында туғандар
Санат:Физика-математика ғылымдарының кандидаттары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қазақстан физиктері
Сериялы өндіріс

thumb|Серийное производство самолётов в АҚШ в 1940-1946гг.
thumb|Серийное производство самолётов.
**Сериялы өндіріс** (Производство серийное) — номенклатурасы шектелген топтары периодты қайталанып жасалатын немесе жөнделетін бұйымдардың шығару саны салыстырмалы үлкен өндіріс.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Домна

нобай|
**Домна пеші, домна** — темір рудалы материалдардан шойын қорытатын шахталы тік пеш; аузы мен түп жағы бүйірінен сәл қушықтау; биіктігі 30 метрдей, бүйірінің диаметрі 6-8 метр, пайдалы көлемі 1400-1800 м3 шамасында, тәуліктік жұмыс өнімділігі 1600-1700 тонна.

Домна пешін отқа төзімді, аса берік кірпіштен қалыңдығын 1 метрдей етіп қалайды да, сыртын қалыңдығы 30-40 мм болат қаптамамен қаптайды. Табаны мен қабырғаларын отқа күймеу үшін сумен салқындатып тұратын етіп салады. Іргетасы мен табаны қалың етіліп, берік материалдардан жасалады.

Пештің ішкі бетінің балқымауы үшін және пеш қорабын (қаптамасын) жоғары температурадан қорғау мақсатында домна пешінде суы айналып тұратын салқындатқыштар пайдаланылады. Пештің сыртқы қорабы мен колошниктің құрылғысы іргетасқа орнатылған бағаналарға бекітіледі. Шихта (кентас, агломерат, кокс, флюс, т.б.) пеш колошнигіне скиптермен (сусымалы материалдар салынатын ыдыс) беріледі. Ауа үрлеуіш машинадан шыққан үрлеу пешінің горнына (көрігіне, яғни пештің төменгі бөлігіне) айнала орналасқан қыздырғыштар (мұнда ауа 1000 – 1200°С-қа дейін қызады) мен фурмалық приборлар арқылы жіберіледі. Сонымен қатар пешке фурмалар арқылы қосымша отын да (табиғи газ, мазут немесе көмір тозаңы) енгізіледі. Қорыту өнімдері горнның төменгі бөлігінде орналасқан балқыма ағатын науалармен шойын және шлак тасығыш шөміштерге жіберіледі. Пеште пайда болатын колошник газы пеш күмбезінде орналасқан газ шығарғыштар арқылы әкетіледі.

Қазақстанда Теміртау қаласындағы «Испат – Кармет» акционерлік қоғамы құрамында төрт домна пеші бар.

## Дереккөздер

Санат:Металлургиялық пештер
Санат:Қара металлургия
Атысты ұйымдастыру

**Атысты ұйымдастыру** (Организация огня) — қарсыласты жою үшін атысты тиімді қолдану мақсатымен жүргізілетін ұйымдастыру шараларының жиынтығы. **Атысты ұйымдастыруға** — барлаушылардан түскен мәліметтерді пайдалану, атыс маневрін қолдану, атыс міндеттерін белгілеу, атысты жүргізу үшін бастапқы қашықтықтағы нысананы белгілеу, атысты дер кезінде түзету, атыстың нәтижесін бақылау, оқ-дәрінің жеткілікті боларлықтай қорын дайындау, атысты бастау, токтату тәртібін белгілеу кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Артиллериялық дайындық

**Артиллериялық дайындық**  — тікелей шабуылдың алдында өткізілетін артиллерияның ұрыс қимылдары мен шабуылы.

Артиллериялық дайындық ядролық, артиллериялық және т.б. атыс кұралдарын, адам күшін жою мақсатында өткізшеді, сондай-ақ шабуылдаушы әскерлерге карсынастың қарсылық көрсету мүмкіндігінен айыру мақсатында алдын ала ұйымдастырылған атыспен қарсыластың қорғаныс объектілерін құртуға арналады.

Белгілі бір уақытта басталып, шабуылдаушы бөлімшелердің шабуыл шебіне шығуымен аяқталды.

Артиллериялық дайындықтың ұзақтыгы мен құрылымы және оқ-дәрінің жұмсалуы қарсылас қорғанысының топтасуы мен сипатына, операция мәніне, қарсыласты жоюдың талап етілетін деңгейіне байланысты, сондай-ақ авиация, танк, ракеталық әскерлер орындайтын тапсырмалар есепке алына отырып анықталады.

Артиллериялық дайындық бір немесе бірнеше атыстық шабуылдаудан тұруы мүмкін. 1950 жылдардың соңынан бастап Артиллериялық дайындық шабуындағы атыс дайындығының құрамды бөлігі болып саналады.

## Тағы қараңыз
Артиллерия

## Дереккөздер


Санат:Артиллерия
Атыстың бастапқы деректері

**Атыстың бастапқы деректері** (Исходные данные для стрельбы) — артиллериядағы нысананы (реперді) ату үшін дайындалатын деректер. Оларға: атыс тапсырмасын орындайтын бөлімшенің жағдайы, нысананың алыстығы мен нысанаға бағыттау, атыс шарттары кестеден ауыткыған жағдайда түзету, зеңбіректерге арналған бастапқы коңдырғылар (ұшыру қондырғылары) — көздеуіш, бұрыш өлшеуіш немесе негізгі бағыттан (реперден) бұрылу және баскалар, соңдай-ақ атысты далдеуге (көздеуге) қажетті деректер жатады. Жылжымалы су үсті нысанасын ату үшін, сонымен катар, снарядтың ұшу уақытындағы нысана жағдайының өзгеруіне (нысананың жұруіне) байланысты түзетулер енгізіледі. 1975 жылдан бастап "бастапқы деректер" термині жер үсті аргиллерясында колданылмайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ідіріс Мұратов

**Ідіріс Мұратов** (1930, Түрікменстан, Ташховуз облысы Ленин ауданы – 2006) – ауыл шаруашылығы саласының маманы. 1956 жылдан ауыл шаруашылығы саласында үздіксіз қызмет атқарған. «*В.И. Лениннің туғанына 100 жыл*» медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Оралымдық талдама

**Оралымдық талдама** - Шөгінді қабаттар қимасында тау жыныстарының заңды түрде астасқан оралымдарын аныңтау, сол оралымдардың өзіндік сипатын саралау, олардың жазық және көлденең бағыттардағы бір-бірін алмастыру ерекшеліктерін айқындау мақсаттарын көздей отырып, іс-тәжірибе мәселелерін шешуге қажетті теориялық тұжырымдарды жасақтау үшін қолданылатын зерттеулер әдісі.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Аралбай Қуанбаев

**Аралбай Қуанбаев** (*[[1938]] жылы туған, [[Маңғыстау ауданы]] Қаратөбе  ауылы*) — педагог. 
* Халық ағарту ісінің үздігі (1973). 
* Қазіргі Атырау университетін бітірген (1962). 
* Жармыш мектебінде оқытушы
* 1964 – 69 жылдары Тұщықұдық орта мектебінде оқу ісінің меңгерушісі, мектеп директоры
* 1969 – 1974 жылдары аудандық мектеп-интернаттың директоры
* 1974 – 1978 жылдары *«Тұщықұдық»* кеңшарының партком хатшысы
* 1978 – 1981 жылдары Ленин орта мектебінің директоры
*1981 – 1990 жылдары аудандық оқу бөлімінің меңгерушісі
*1990 – 1998 жылдары Қызан ауылдық кеңестің төрағасы, ауыл әкімі болды. 
**«Еңбектегі ерлігі үшін»* (1970) медалімен марапатталған.
## Дереккөздер
Өтепқали Тәжіғалиев

**Тәжіғалиев Өтепқали** (1932, Атырау облысы Доссор кенті – 1986) – инженер, Қазақ КСР-і мұнай-газ өнеркәсібінің еңбек сіңірген қайраткері. Мәскеу мұнай институтын бітірген (1954). 1954 – 1986 жылдары Байшонас кәсіпшілігінде мұнай өндіру телімінің мастері,  Маңғыстау мұнай-газ өндіру бірлестігі жүйесінде мұнайды тасымалдау және сақтау жөніндегі өндірістік бөлім бастығы, мұнай-газ айдау магистральды басқармасының бастығы, Өзен мұнай өндіру басқармасының бас инженері, Маңғыстау газ өндіру басқармасының бастығы болды.  «КСРО өнертапқышы» медалінің иегері, «Құрмет белгісі» орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Инженерлер
Авиациялық-техникалық мүлік

**Авиациялық-техникалық мүлік** — авиациялық мүліктің түрі. Оның құрамына агрегаттар, қондырғылар, ұшу аппараты мен қондырғылардың қосымша бөлшегі, жанармай бактары, радио-электрондық, аэронавигациялык,, электрфото, сәулетехникалық, өртке қарсы және оттек құралдары, бақылау-тексеру аппараты, ұшу аппараттарын жер үстінде қолдану жабдықтары, парашюттік-десанттык мүлік және жүзу-құтқару құралдары, арнайы шатырлар, жаттығу аппараттары кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Алтын джин

**Алтын джин** - ағаш бөшкелерде сақталғанда сарғыш немесе сары түске енетін құрғақ джин.
## Дереккөздер
Аманбек Махуұлы Сүндетов

**Аманбек Махуұлы Сүндетов** (1947 жылы туған, Түрікменстан) – домбырашы, құрметті профессор (2005).

## Өмірбаяны
Гурьев (қазіргі Атырау) қаласындағы музыкалық училищесін (1966), Алматы мемлекеттік консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) бітірген. 

Қазақтың мемлекеттік академ. оркестрінде жұмыс істеді.

Шымкент қаласындағы муз. училищесі мен мәдениет институтында сабақ берген. 

Форт-Шевченко қаласындағы музыка мектебінің директоры, қалалық мәдениет бөлімінің меңгерушісі, Ақтау қаласындағы өнер мектебінің директоры болды. 

2016 жылға дейін Маңғыстау өнер колледжінің директоры болды, қазір сол колледжде мұғалім.

## Марапаттары мен атақтары
ҚР Білім және ғылым министрлігінің Республикалық конкурста лауреат дайындағаны үшін Құрмет грамоталарының бірнеше дүркін иегері. Құрманғазы атындағы қазақ ұлттық консерваториясының Құрметті профессоры.

ҚР Президентінің  Алғыс хатымен; ҚР білім беру ісінің Құрметті қайраткері медалі; Қазақ Ұлттық Өнер Академиясының ректоры, Әлем әртісі, ҚР халық әртісі А.Мұсаходжаеваның Алғыс хаты; Алматы Құрманғазы атындағы Ұлттық консерваторияның ректоры, ҚР халық әртісі Ж.Аубакированың Алғыс хатымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1947 жылы туғандар
Серпімді деформация

**Серпімді деформация** (Упругие деформации) — күшті алып тастағанда жойылып кететін деформация.

## Дереккөздер


be-x-old:Пругкая дэфармацыя

Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Кеулейжонатын құралбілік

**Кеулейжонатын құралбілік** *(Расточная оправка)* — цилиндр білікше түріндегі тесіктерді кеулейжонуға арналған құралбілік.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Әскери топография

**Әскери топография** (грек. topos — жергілікті жер, grapho — жазамын) — жергілікті жер ерекшеліктерін зерттейтін және оны бағдарлайтын ғылым. Ол әскердің соғыс қимылдарын дала жағдайында дұрыс бағдарлау, командирдің жұмыс картасын дұрыс жүргізу және графикалық әскери құжаттар жасау үшін қажетті арнайы әскери ғылыми-топографиялық элементтерді, жергілікті объектілерді, олардың жағдайын, координаталарын, өлшемін және бақылауға қажетті көп санды және сапалы белгілерді қарастырады. Жергілікті жерлердің бүркеме және корғаныс ерекшеліктері туралы негізгі деректі ақпарат топографиялык және әр түрлі арнайы карталар, оған қоса жергілікті жер ерекшеліктері түсірілген фотоқұжаттар болып табылады. Әскери топография топогеодезиялық қамтамасыз ету тактикасымен, теәриясымен, практикасымен тығыз байланысты. Әскери топография дайындық пән ретінде әскери оқу орындары мен қарулы күштердің бөлімдері мен бөлімшелерінің оқу бағдарламаларына енгізілген. Оны әскери қызметкерлердің барлық нысандары оқиды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Үндемес

**Үндемес** (шын аты Құдайберген) (1826, қазіргі Түркістан қаласы маңы — 1914, Төбеқұм қыстауы) — Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен. Даналығымен, әділ билігімен, тапқырлығы және байлығымен аты шыққан. Сөзге сараң болғандықтан Құдайберген аты ұмытылып, Үндемес атанған. Ел аузындағы аңызда Үндемеске жол көрсетіп отырган киесі — қызыл түлкісі болған екен дейді. Үндемес сонымен қатар, ауылда молда ұстап, бала оқытқан, оның сондай молдаларының бірі Уәйіс Мамырайымұлы Отырар өңіріндегі алғашқы ағартушылардың қатарынан саналады. Өзінің тапқырлығымен де танымал болған Үндемес күннің ыстығында үйір-үйір жылқы мен малдан алынатын сүт пен азықты сақтау үшін тоңызытқыш та жасатқан. Ол үшін төбе құмның күн сәулесі түсе бермейтін жерінен терең, үлкен ор қазып, соған кыста қар жинап (нығыздап) бастырады. Үстін сексеуілдің шырпысымен, оның үстін киізбен жауып, киіздің үстіне биік төбе секілдендіріп құм үйген. Терең ордың шетінен бір адам сиярдай есік болған.
## Дереккөздер
Винегрет

thumb|right|230px|Винегрет
**Винегрет** — салқын басытқы, ет тағамдарына гарнир ретінде де пайдаланылады. Винегрет пісірілген көкөністерден (картоп, қызылша, сәбіз), тұздалған қияр, пияз, ашытылған қырыққабаттан, тұздалған көкөністер мен жемістерден жасайды. Кейбір винегрет құрамында майшабақ, пісірілген немесе консервіленген ет немесе балық, жұмыртқа болады.

## Дереккөздер


Санат:Тағамдар
Витаминделген ұн

**Витаминделген ұн** - синтетикалық витаминдермен байытылған ұн. 1кг үнға 4 мг-нан В, және В2, ал РР витаминін 20 мг қосады. Организмге өте аз мөлшерде түсетін қажетті органикалық заттар. Витаминдер суда еритін (оған С, Р, В витаминдерінің тобы жатады) және майда еритін (А, Б, Е, К) болып бөлінеді. Олар организмде катализдік қызмет атқарады. Витаминдердің жетіспеуінен организмдегі зат алмасу процесі бұзылып, адам ауруға ұшырайды. Қазіргі кезде витаминдердің көптеген түрлері белгілі, бірақ адамның тіршілігі үшін олардың бәрі бірдей маңызды емес. Практикалық өмірде біз тамаққа С, В,, В2, РР, А, Д витаминдерінің жетіспеуіне жиірек ұшыраймыз. Емдеу практикасында В12 витамині, фолий жөне пантотен қышқылы, В6 және К витаминдері кеңінен қолданылады. А витамині көздің дұрыс сақталуын, өсу процесін, сондай-ақ тері мен шырышты қабықтардың қалыпты күйде болуын қамтамасыз ету үшін қажет. Ол көздің тор қабығы мен жарық сезгіш затының құрамына кіреді. Сондықтан А витаминінің жетіспеуі қараңғыда көргіштіктің бұзылуына әкеліп соғады. А витамині майда жақсы еритін күрделі органикалық қосылыс. Ол кейбір балықтардың (нәлім, палтус, теңіз алабүғасы және т.б.), киттің, итбалықтың бауырынан алынатын майларда көбірек болады. Сиырдың сүті мен майында да А витамині көп кездеседі. Адамды А витаминімен қамтамасыз етуде каротин (көптеген көкөністер мен жеміс- терде болатын сары пигмент) өте үлкен роль атқарады. Олар А витаминін құрауда жоғары белсенділік танытады. Каротин көзі болып сәбіз саналады.

## Дереккөздер
Қатаң құралбілік

**Қатаң құралбілік** *(Жесткая оправка)* — қондыру бетінің түрақты диаметрі бар құралбілік.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Күміс бромиді

**Күміс бромиді** АgВr - фотоқағаздың, киноүлдірлердің жарық сезгіш қабатының құрауышы ретінде қолданылады. Суреттерге, фотоаппараттарға және қаламдық өнімдерге енгізіледі. Диамагнит сары текше қырын центрлелген кристаллдары, Fm3m, (а=0, 5549 нм) Z=4тiң кеңiстiктiң тобы. 259 С температурада  ромбиялық түрлендiруге өтедi.Коллоид ерiтiндiлерi құрастырта алады.

## Дереккөздер



Санат:Күміс қосылыстары
Санат:Бромидтер
Нунатак

thumb|right
**Нунатак** (эскимос, нуна - жалғыз және так — шың) — мұздық бетінде жеке-дара шоқиып тұратын жартасты шың. Гренландия мен Антарктиданың мұздық жамылғыларының шеткі бөліктеріне тән.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Атыстың кешеуілдеуі

**Атыстың кешеуілдеуі** (Затяжной выстрел) — лақтыратын снарядтың қалыпты жану процесіне қарағанда босеңдеп жануы кезіндегі атыс. Оқ-дәрінің ылғалдануы, тұтандырғыш құралдардың бүзылуынан және басқа да себептерге байланысты снарядтың жарылуы бөсеңдеп, бірнеше минутқа созылады. Атыстың кешеуілдеуі кезінде бекітпені уақыттан ерте (мезгілсіз) aтy ауыр салдарға әкеп соқтыруы мүмкін. Бұны болдырмау үшін артиллериялық зеңбіректерде арнайы тежеуіштер болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Серпімді еместік

**Серпімді еместік** (Неупругость) — кернеумен салыстырганда серпімді деформацияны кешігуімен сипатталатын және гестерезис түзағы түрінде оны графикалық бейнелеуге болатын материалдың жүріс-түрысының мүлде серпімді дененің жүріс-түрысынан ауытқуы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Сүріншекті

**Сүріншекті** – Маңғыстау ауданындағы Жармыш ауылының шығысында Манатаға баратын жол бойындағы дөңгелек төбе. Төбе үстінде аты белгісіз мола бар. Түнде сәуір салып жүріп, күн қыза Жармыш бұлағының басына жетіп аялдауға асыққан керуен көлігі таңсәріде қалжырап, сүріне беретін болған соң Сүріншекті аталып кетті деген ел аузында аңыз бар.

## Дереккөздер


Санат:География
Артиллериялық дайындық кестесі

**Артиллериялық дайындық кестесі**  — қорғаныс шебін бұзуда қарсыласты ракеталық әскермен және артиллериямен жою жоспарының кұрамдас бөлігі.

Шабуылға атыс дайындығы кезеңінде ракеталық және артиллериялық бірлестіктердің (топтардың, бөлімдердің, белімшелердің) атыс тапсырмаларын орындау бірізділігі, уақыты және әдістері көрсетіледі. Кестеде ракеталық соққы беру және артиллерияның атыс жүргізу уақыты *"Ч"* уақытына қатысты есептеледі.

## Тағы қараңыз
Артиллерия

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бәйдеш Түнбайұлы Тәжіғұлов

**Бәйдеш Түнбайұлы Тәжіғұлов** (1955 жыл, Маңғыстау ауданы, Жармыш ауылы) — қазақ ғалым, физика-математика ғылымдарының кандидаты (1988). ҚазПИ-ді (қазіргі ҚазҰПУ) бітірген (1979). 1972 – 1975 жылдары Маңғыстау ауданында жұмысшы, 1979 – 1987 жылдары ҚазПИ-де оқытушы, ҚазМУ-да аспирант болды. 1987 – 1992 жылдары Алматы мемлекеттік унивеситетінде аға оқытушы, доцент, 1992 жылдан Ақтау мемлекеттік университетінде доцент болып жұмыс жасайды. Тәжіғұловтың ғылыми жұмысының негізгі бағыты қатты денелер физикасын зерттеуге арналған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ ғалымдары
Аспалы бульдозерлік жабдық

**Аспалы бульдозерлік жабдық** (*Навесное бульдозерное оборудование*) — пана, окоп, тасалардың астынан
механикалық түрде шүңқыр қазуға
арналған танкіге тіркелген бульдозерлер,
шынжыр табанды тартқыштар мен
тракторлар. Сондай-ақ, олар лек жолын
төсеуге, үйінділер көтеру үшін, өткелдерден түсу жолын салу үшін және таулар
мен елді мекендерді үйінділерден тазарту
үшін де қолданылады. Аспалы бульдозерлік жабдықтың негізгі бөліктері
мыналар: қайырма (жер қыртысын
аударатын қанат), қайырманы көтеруге
және түсіруге арналған механизм. Бульдозерлердің әр түрінің өнімділігі 50-ден
200м3/сағ-қа дейін жетеді. Аспалы
бульдозерлік жабдық артиллериялық және
танк бөлімдерінің штаттық мүлігі болып
саналады, оны автомобильдермен немесе
тартқыш шанағымен тасуға болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Алтын инелер

**Алтын инелер** - дәмі мен консистенциясы нәзік саңырауқұлақ. Шампиньондармен алмастыруға болады (қытай асханасы).
## Дереккөздер
Бұрамдық доңғалақ

**Бұрамдық доңғалақ** (Колесо червячное) — бұрамдықты берілістің жетектегі буыны; бұрамдық доңғалағы көбінесе екі бөліктен тұрады. Білікке орналасатын негізгі бөлігі — күпшегі болаттан немесе шойыннан дайындалады да, соған қоладан жасалған құрсау, тәж қондырылады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Авиациялық топ

**Авиациялық топ** — 1) Нақты ұрыс тапсырмаларын орындау үшін уақытша жиналған бірнеше авиациялык бөлімшелер, бөлімдер немесе құрамалар (авиацияның бір немесе әр түрінен болуы мүмкін). 
2) Кейбір шетелдердің (Ұлыбритания, Жапония, Канада және басқа) әскери-әуе күштерінің құрамында 60-тан 100-ге дейін ұшағы бар авиацияның штаттық бөлімі немесе құрамасы.
3) Көп мемлекеттердің ӘӘК авиация бөлімдерінің (құрамаларының) әуедегі ұрыс тәртіптері бөліктерінің аты.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Автохорлар

**Автохорлар** () — жемісін, тұқымын және т.б. ешқандай сыртқы көмексіз өзі тарататын өсімдіктер. Автохорлар жемісін немесе тұқымын өздері шашатындар (механохорлар), соның ішінде өз салмағынан үзіліп түсіп тарайтындар (барохорлар) және жемісі не тұқымы аналық өсімдіктен біршама қашықтықта пісу арқылы тарайтын (геокарина) өсімдіктер болып бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Үрме

**Үрме** — Қызылқұм ішінде жатқан қоныс. Ауданның батысында, оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 16 километрге созылған, енді жері 12 километрге жетеді. Теңіз деңгейінен 230—260 метр биіктікте. Құм төбелердің биіктігі 1—5 метр. Шығысында Қамыр төбесі (276 м) орналаскан. Жер бедері құмдауытты.
## Дереккөздер
Цезий бромиді

**Цезий бромиді** СкВr - арнайы шыны мен қышқа қосылады, плазмалы генераторларда жұмысшы дене ретінде, инфрақызыл оптикада қолданылады.

## Дереккөздер



Санат:Цезий қосылыстары
Санат:Бромидтер
Келтіретін арна

**Келтіретін арна** (*Канал подводящий*) — сығымдалған ауаны, газды, мұнай өнімдерін тұтыну нүктелеріне дейін жеткізуге арналған құбыр немесе қыштан қаланатын арна.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Серпімді сызық

**Серпімді сызық** (Линия упругая) — кернеулер диаграммасында серпімді бөлімді бейнелейтін түзу сызық.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Артиллериялық жабдықтау қызметі

**Артиллериялық жабдықтау қызметі**  — әскерлерді артиллериялық қару-жарақпен (зеңбіректермен, снарядтармен, оқ-дәрілерімен және т.б.) қамтамасыз етуге, оларды колдануға жарамды, дұрыс және дайын күйінде ұстауға арналған әр түрлі бөлімдердің (бөлімшелердің), артиллериялық, қоймалардың, шеберханалардың басқару органдарының жүйесі.

## Тағы қараңыз
Артиллерия

## Дереккөздер


Санат:Артиллерия
Жүрісті доңғалақ

**Жүрісті доңғалақ** (Колесо ходовое) — көптеген жұмыс және көлік машиналарының арбашағына кіретін диск немесе шабақты тоғын тәрізді бөлшегі; біліктегі айналмалы қозғалысты машинаның қозғалысына айналдырады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Арқалық Мұратов

**Арқалық Мұратов**(1936 жылы туған, Түпқараған ауданы Сығынды ауылы) – еңбек ардагері. Қазақстанға еңбегі сіңген құрылысшы (1982). 1960 – 1996 жылдары өндірістік кәсіпорындар комбинатында машинист, құрылысшы болды. «Құрмет белгісі» (1971), Еңбек Қызыл Ту (1982) ордендерімен марапатталған.
## Дереккөздер
Авиациялық торпеда

**Авиациялық торпеда**  — қарсыластың флот көліктері мен кемелерін жою үшін торпеда тасушы-ұшақтардан тасталатын және автоматты басқарылатын, әрі өздігінен бағытталатын су асты снаряды. Авиациялық торпеданың авиабомбадан артықшылығы — кеме корпусының аз қорғалған су асты бөлігін жою қабілетінде. Қалыптасқан жағдайға және авиациялық торпеданың құрылымына байланысты торпеда тастау кіші және үлкен биіктіктерден орындалуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Гипоидті доңғалақ

**Гипоидті доңғалақ** (Колесо гипоидное) — гипоидті берілістің доңғалағы; олардың тістері бұрамалы және қисық сызықты болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Құрал сағасына арналған өтпелі құралбілік

**Құрал сағасына арналған өтпелі құралбілік** (Переходная оправка для хвостовика инструмента) — сағасы айналдырық тесігі конусынан өзгеше құралды пайдалану мүмкіншілігін беретін конустық сыртқы және ішкі беттері бар құралбілік.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Тәжіман Тәжікенов

**Тәжікенов Тәжіман** (1914, Маңғыстау ауданы Тұщықұдық ауылы – 1945) – соғыс және еңбек ардагері, малшы. Бірлік күш ұжымшарында мал бақты. 1941 – 1943 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысып, 1943 – 1945 жылдары ферма меңгерушісі болған. Ауыл шаруашылығындағы көрсеткен жетістіктері үшін екі рет Мәскеудегі Бүкілодақтық ауыл шаруашылығы көрмесіне делегат болып қатысып, сол көрменің күміс медалімен марапатталған (1939).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Әскери тыл

**Әскери тыл** (Войсковой тыл) — қарулы күштер түрлерінің күнделікті өміріне, оқуына, кызметіне керекті заттармен және материаддық, техникалық, медициналық жабдықтармен қамтамасыз ету үшін ұйымдастырылған бөлімдердің, бөлімшелердің материалдық кешені. Әскери тылдың негізгі міндеттері: әскери бөлімдерді керекті материалдык жабдықтармен, оқ-дәрімен, жанармаймен, азык-түлікпен, т.б. қамтамасыз ету; әскери қаруды, техниканы әрдайым дұрыс даяр ұстау, оларды дер кезінде жөндеу және эвакуациялау; адам құрамының денсаулығын сактау және нығайту, соғыс жағдайында жаралы және ауру жауынгерлерге дер кезіңде дәрігерлік жәрдем көрсету, оларды эвакуациялау, медициналық пункттерде емдеу, ұрыс даласында қару-жарақты, техниканы, әскери мүліктерді жинау және эвакуациялау.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Галгант

**Галгант** (калган) - Үнді, Индонезия асханаларында ұнтақ татымдық ретінде, ал тамақ өнеркәсіптерінде ликер мен сірке су өндірісінде қолданылатын зімбір тәріздес өткір ерекше дәмі және иісі бар өсімдік.

## Дереккөздер
Иілгіш доңғалақ

**Иілгіш доңғалақ** (Колесо гибкое) — серпімді иілуге ұшырайтын тісті доңғалақ. Толқынды тісті берілістің негізгі элементі болып саналады. Ол толқынды генератормен қарама-қарсы екі бағытта керіліп қатты доңғалақпен ілініседі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Аяш Қуанов

**Аяш Қуанов** (*[[1899]], [[Маңғыстау ауданы]], [[Тұщықұдық ауылы]] – [[1995]]*) – соғыс ардагері. 
*1929 – 1942 жылдары ауылдық кеңестің хатшысы
*1936 жылы ұжымшар басқармасының төрағасы, ауылдық кеңестің төрағасы (1939), ауданы қаржы бөлімінің салық жөніндегі өкілі болды. 
*1942 – 1945 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысқан. 
*1945 – 1950 жылдары Таушық  ауылы кеңесінің төрағасы, аудандық жол бөлімінің бастығы
*Бозащы ұжымшарының зоотехник-ұйымдастырушысы, 
*1950 – 1956 жылдары Адай жылқысын асылдандыру мекемесінің
*1956 – 1959 жылдары аудандық мал дайындау мекемесінің маманы болды. 
**«Жеңіс»* орденімен,  тағы басқа мерекелік медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Реттелетін құралбілік

**Реттелетін құралбілік** (Регулируемая оправка) — қондыру бетінің диаметрін реттеуге арналған құрылғысы бар құралбілік.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Серіппелі құралбілік

**Серіппелі құралбілік** (Пружинящая оправка) — дайындамаларды бекітуге арналған серіппелі ажыратылмалы құрылғысы бар құралбілік.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Автохтондық түрлер

**Автохтондық түрлер** (Автохтонные виды; грек. autos — озім, chthon — жер) — белгілі бір өңірде пайда болып, сол жерде алғаш эволюцияланған түр немесе басқа да кез келген жүйелі санат.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Бромидтер

250 px|thumb

**Бромидтер** — бромның өзінен электртерістігі кем элементтермен түзген химиялық қосылыстарының тобы және бромсутек қышқылының тұздары.

## Дереккөздер



Санат:Тұздар
Санат:Бромидтер
Санат:Бром қосылыстары
Қабиболла Сыдиықұлы

**Қабиболла Сыдиықұлы** (1934, Қарақұм мекені, Маңғыстау облысы – 2001, Алматы) – әдебиеттанушы, филология ғылымының кандидаты (1966).

Байұлы тайпасы Адай руы Ақбота бөлімінен шыққан.
## Өмірбаяны
Атырау оқытушылар институтын (1955) және ҚазМУ-дың (қазіргі ҚазҰУ) филология факультетін (1960) бітірген.

Атырау педагогикалық институтында оқытушы, доцент қызметін атқарды (1960 – 69), ҚР Ұлттық ғылым академиясының Әдебиет және өнер институтының әдебиет тарихы бөлімінде кіші, аға ғылыми қызметкер (1962 – 82), Форт-Шевченко қаласындағы Т.Г. Шевченконың мемориалдық мұражай-кешенінің директоры болған.

1984 жылдан өмірінің соңына дейін Әдебиет және өнер институтында аға ғылыми қызметкер болды.

## Еңбектері
С. жергілікті және республикалық баспасөз беттерінде 1949 жылдан өлең, очерк, мақалалар жариялады.

1959 – 85 жылы Атырау, Маңғыстау, Орал, Ақтөбе, Шығыс Қазақстан (Тарбағатай, Зайсан) өңірін, Түрікменстан, Қарақалпақстан аймағын аралап, халықтың әдеби-мәдени мұраларын жинайды. Әдебиет және өнер институтының әдеби һәм муз. мұралар жинау жөніндегі 1986 жылғы Өзбекстан, Тәжікстан экспед-на, 1987 жылғы «Маңғыстау» энциклопедиясына, т.б. ғылыми жетекшілік етті.

Ақын, жыраулар мұрасын, халық әндерін, домбыра күйлері мен жыр-күйлерін (жыр әуендерін), ауыз әдебиеті нұсқаларын, шежірелер мен тарихи деректерді жинауға зер салады. Атырау, Маңғыстау аймағының әдеби, мәдени, тарихи мұраларын және Мұрын жыраудан жазылған «Қырымның қырық батырын» зерттеп, жариялаудағы еңбегі үшін С-на 1991 жылы Форт-Шевченко қаласының құрметті азаматы атағы берілді.

## Естелік және атақтары
Құлсары қаласының бір шағын ауданы Сыдиықұлы атында; аудан орталығында Сыдиықұлының кеуде мүсіні орнатылған. Жылыой ауданнының (Атырау облысы) құрметті азаматы (1994).

Санат:Филологтар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары
Аспалы газсыздандыру аспабы

**Аспалы газсыздандыру аспабы** (*Подвесной дегазационный прибор*) — жүк автомобильдеріне орнатылатын арнайы құрал. Жергілікті жерді хлор
әгі немесе кальций гипохлоридінің тұзы
сияқты сусымалы газсыздандыру заттарын себу жолымен газсыздандыруға арналады.
Аспалы газсыздандыру аспабы металл бункерден және автомобильдің артқы дөңгелегінің тіркемесіндегі
тартпаның көмегімен айналатын себу
механизмінен тұрады. Жергілікті жерді
дезинфекциялауда сусымалы газсыздандыру арқылы өңделген соң, ол жер
міндетті түрде суарылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тербелмелі құралбілік

**Тербелмелі құралбілік** *(Качающаяся оправка)* — өздігінен центрленуге арналған топсалы құрылғысы бар құралбілік.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Галеттер

**Галеттер**— құрғақ таба нандарды алғашқыда осылай атаған. Кемедегі теңізшілер нан орнына қолданған. Арнайы теңіз экспедициясына және әскери жорықтарға арналып пісі- ріліп кептірілген нандарды осылай атай бастады. Галет термині Франциядан басқа барлық елдерде бар. Францияда галет деп тек қара- құмықтан дайындалған жұқа құймақшаларды атайды.

## Дереккөздер
Әбдіғаппар Үсенов

**Әбдіғаппар Үсенов** (1897, Қоғам ауылы - 27.12.1980, Көксарай ауылы) — шопан. 100 саулықтан 109 қозы алғаны үшін Ленин орденімен марапатталған.
## Дереккөздер
Нур

thumb|right|Кукунор
**Нур, нор** (монғ., бурят., қалмақ — көл, тоған) — әр түрлі жолмен пайда болған суқоймалар. Орталық Азияда, Оңтүстік Сібірде қолданылады. Бірқатар географиялық атаулардың құрамына кіреді (мысалы, Убсунур, Нур, Кукунор, Лобнор).
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бітімгершілік батальоны

**Бітімгершілік батальоны** () — бітімгершілік операцияларына катысу үшін жасақталған Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің контингенті.
Әскери-саяси мүдделердің ортақдығына ден қоя отырып және ұжымдык әскери кауіпсіздікті қамтамасыз ету жөніндегі күш-жігерді шогырландырудың қажеттілігіне карай Қазақстан Республикасы Ұжымдык қауіпсіздік туралы шартқа қатысушы мемлекеттермен өзінің ісөрекетін мынадай салаларда үйлестіреді:
:—	әскери саясатты және әскери доктринаны калыптастыру бағыттарын үйлестіру;
:—	аймақтык принцип бойыша ұжымдық қауіпсіздік жүйесін жетілдіру;
:—	ТМД-ның сырткы шекараларын бірлесіп күзету;
:—	әуе шабуылына қарсы қорғаныстың біріккен жүйесін жетілдіру;
:—	экстремизмге және терроризмге қарсы бірлескен күрес;
:—	әскери-техникалык ынтымактастыкты одан әрі дамыту;
:—	әскери инфрақұрылымды дамыту;
:—	әскери кадрлар даярлау;
:—	әскери ғылымды дамыту.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қалақты доңғалақ

**Қалақты доңғалақ** (Колесо лопастное) — білікке қосылатын төлкелі қалақшалардан тұратын доңғалақ; қалақшалы доңғалақ турбиналарда газдың немесе сұйықтың энергиясын айналмалы біліктің энергиясына айналдыру үшін немесе
Керісінше (сығымдағыштарда, желдеткіштерде, қалақшалы сораптарда) қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Құралбілік

**Құралбілік** *(Оправка)* - тетіктерді немесе құралдарды өңдеу кезінде бекітуге арналған кондыру тесігі бар білдек айлабұйымы.

## Түрлері
* Ажыратылмалы құралбілік 
* Кеңейтетін құралбілік 
* Кеулейжонатын құралбілік 
* Қатаң құралбілік 
* Құрал сағасына арналған өтпелі құралбілік
* Реттелетін құралбілік 
* Серіппелі құралбілік 
* Тербелмелі құралбілік

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Авиациялық тығыздық

**  Авиациялық тығыздық **— маңдайшептің 1 км-не келетін ұшақтар мен тіқұшақтардың орташа саны. Ол авиацияны шоғырландырудың көрсеткіш дәрежесі болып келеді, кейде авиацияны ұрыстық қолдануды жоспарлау кезінде есептеу көрсеткіші ретінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Кенерлі бунақ

**Кенерлі бунақ** (*Канавка облойная*) — дайындаманы көлемді қалыптағанда артық металл ағып шығатын қалыптау жылғасының шетіндегі бунақ.
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Галушкалар

**Галушкалар** - қамырды иемдей ширатып ұзындығы 0,5 см етіп тілімделіп кесіліп тұзды суға қайнатылатын украин халқының үұлттық қамыр тағамы. Қамыр түйіршікгері майға қуырылады немесе борщтарға салынады.

## Дереккөздер
Артиллериялық зенитті атысты басқару аспабы (АЗАБА)

**Артиллериялық зенитті атысты басқару аспабы (АЗАБА)**  — нысананы қостаушы аспаптан келіп түскен снарядтың ағымдағы координатының мәндері бойынша снарядтың нысанамен түйісу міндеттерін (нысананың координаттарын анықтауды) үздіксіз орындауды, зеңбіректі (азимут және көтерілу бұрыштарын, жарғышты орнату) үздіксіз бағыттау үшін атыстың баллистикалық, метеорологиялық және басқа да шарттарын ескере отырып, нұсқаулар берілуін қамтамасыз ететін аспап.

*АЗАБА*-да механикалық есептеу-шешу, электрмеханикалық, электрондық және электронды-сандық есептеу құрылғылары қолданылады. Соңғылары снарядты нысанамен түйістіру міндетін орыңдаумен қатар зениттік артиллериялық кешендерді пайдалану және ұрыстык жұмыстар кезінде әр түрлі автоматты есептеулер мен қызметгік тексерулер үшін қодданылады.

## Тағы қараңыз
Артиллерия

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қафизолла Қуанышбаев

**Қафизолла Қуанышбаев** 1922 жылы Атырау облысы, Исатай ауданы, Забурун ауылында туған. Соғыс ардагері, партия қызметкері
* Гурьев (қазіргі Атырау) педагогика училищесін (1939), жоғары партия мектебін бітірген (1952)
* Ұлы Отан соғысы жылдары ерлікпен ел қорғаған
* Соғыстан кейін Гурьев қалалық комсомол комитетінің 1-хатшысы, облыстық партия комитетінің нұсқаушысы
* 1955 – 1961 жылдары Форт-Шевченко аудандық партиялық коммиссиясының 2-хатшысы, аудандық комитетінің 1-хатшысы
* 1961 – 1985 жылдары Есбол, Махамбет ауданы партия комитетінің 1-хатшысы, баспасөзде  мемлекеттік құпияны сақтау жөніндегі облыстық басқарманың бастығы қызметтерін атқарды
* *1-дәрежелі Отан соғысы, Даңқ, Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі»* ордендерімен марапатталған
Зинеден, Махамбет, Есбол ауылдары мен Атырау қаласындағы көшелерге есімі берілген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Атыстың қосымша секторы

**Атыстың қосымша секторы** (Дополнительный сектор обстрела) — қорғаныстағы мотоатқыштар бөлімшелерінің, взводының атыс жолағына немесе атқынаудың негізгі секторына, сондай-ак тура бағыттай атыс жүргізетін атыс құралдарына (пулемет, танк, зеңбірек, жаяу әскер ұрыс машинасы, т.б.) қосымша тағайындалған сектор. Аталған бөлімшелер (атыс құралдары) үшін маңыздылығы аздау бағытқа іріктеледі және көршілердің атыс жолағына немесе атқылау секторына қолдау көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Агелиофилдер

**Агелиофилдер** (Агелиофилы; грек. a — терістеу мәніндегі сөз басы, helios — Күн, рһііо — сүйетін, ұнататын) — Күн сәулесі түспейтін жерде өсетін организмдер, көлеңке сүйгіштер.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Алдыңғы батальон

**Алдыңғы батальон** — басты күштердің шабуылы алдында қарсыластың дайындалған қорғанысын ұрыспен барлау үшін белінген күшейтілген атқыштар (мотоатқыштар) батальоны. Алдыңғы батальон өздерінің тапсырмаларын әдетте, басты күштердің шабуылына бір тәулік қалғанда немесе шабуыл күні атқарған. 1950 жылдардың ортасынан бері ресми құжаттарда *алдыңғы батальон* термині қолданылмайды.

**Алдыңғы батальон** — Ұлы Отан соғысы кезіндегі кеңес әскери термині. Ол күшейтілген мотожаяу әскер, жаяу әскер немесе танк батальонын білдіреді. Мұндай батальон негізгі күштердің шабуылына дейін қарсыластың дайындалған қорғаныс шебін барлау үшін тағайындалған.

Кеңес Армиясында алдыңғы батальондарды алғаш рет Ұлы Отан соғысы кезінде, 1942 жылы қолданды[1]. Олардың негізгі міндеті қарсыластың уақытша тастап кеткен позицияларына артиллериялық және авиациялық соққылар жасалмауы үшін жаудың алдыңғы шебін зерттеу болды[1]. Бұдан бөлек, алдыңғы батальондар жаудың қорғаныс шептерінің сипаты мен құрылымын нақтылау, тұтқындарды, маңызды тірек пункттерін, қару-жарақ үлгілерін басып алу сияқты тапсырмаларды орындады[1][5]. Оларды кең майданда ұрысқа енгізу қарсыласты негізгі соққы бағытынан жаңылыстырып, басты күштердің шабуылын дамытуға қолайлы жағдай жасады[1][5].

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Авиациялық ұрыс қимылдарының тәсілдері

**  Авиациялық ұрыс қимылдарының тәсілдері**  — авиациялық бөлімшелер (бөлімдер) мен жеке ұшақтардың ұрыс міндеттерін орындаудағы тактикалық әдістері. Авиация жер үсті және теңіз объектілеріне қарсы бір мезгілдегі соққы, кезек соққы, жеке соққы қолданады, нысананы өз бетімен іздеп, жояды; әуе нысаналарына қарсы тұрғанда, әскерлер мен тыл объектілерін жойғыштардан тасалағанда аэродромда кезекші ретінде тосып алады, әуеде тосып алады, нысананы өз бетімен іздеп тауып, жояды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Құралдық миктоскоп

**Құралдық миктоскоп** *(Микроскоп инструментальный)* — бұрандалы тетіктердің және пішіндері күрделі беттердің өлшемдерін өлшейтін микроскоп.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Шора Мұқышұлы Тәжімғалиев

**Шора Мұқышұлы Тәжімғалиев** (1940 жылы туған, Атырау облысы Құрманғазы ауданы Теңіз ауылы) – ақын, кеден қызметкері. Атырау қаласындағы педогогика институтты (1963) бітірген. Ганюшкин мектеп-интернатында (1963 – 64) оқытушы, ауданы «Ленин жолы» газеті редакциясында әдеби қызметкер, ауданы жастар комитетінің бөлім меңгерушісі (1965 – 67), Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінде (1968 – 83), ішкі істер саласында (1983 – 88), Солтүстік Қазақстан облысы мемлекеттік қауіпсіздік комитетінде (1988 – 90), Маңғыстаудың кеден жүйесінде (1990 – 96) жауапты қызметтер атқарды. 1996 жылдан «Қаражанбасмұнай» АҚ-ның қызметкері. Өлең жазумен айналысады. «Гүлденген шақ» (1985) және «Айтылмаған ән» (1995) атты өлең жинақтарының авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Нығыздалған бедер

**Нығыздалған бедер** – үстіңгі жағы қатты тау жыныстарынан (әктас, құмтас, эффузиялық және т.б.) тұратын, ұзақ уақыт үгілуге, денудацияның басқа факторларына төзіп келген және төмен жатқан жұмсақтау тау жыныстарын бұзылудан сақтайтын таудың бөліктері, үстірттер, аралды төрткіл қыраттар. Оның қатты қаты нығыздаушы, ал беті нығыздалған деп аталады. Нығыздалған бедердің қалыптасуына эрозия базисінің тұрақты қалпы әсер етеді. Мұндай жағдайда суайрықтық кеңістік бүйірлік эрозиямен баяу бұзылады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Таскелбеттік баламалар

**Таскелбеттік баламалар** - Тау жыныстарының литологиялық-таскелбеттік тұрғыдан бір-біріне ұқсас бірлестіктері. Салыстырмалы бірлестіктер әртүрлі дәуірлерде және бір-бірінен алшақ аймақтарда түзілуі мүмкін. Көп ретте таскелбеттік баламалар термині стратиграфиялық балама терминінің синонимі ретінде қолданылып жүр. Бұл дұрыс емес.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Атыстың орталық автоматы

**Атыстың орталық автоматы** (Центральный автомат стрельбы) — кеменің артиллериялық атысын басқару жүйесінің негізгі есептеуіш-шешуші құралы. Оның көмегімен теңіз, жағалаулық немесе әуе нысаналарына атыс міндеттері шешіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Алхоры

**Алхоры** — раушангүлділер тұқымдасына жататын, жемісі сүйекті бұта және ағаш тәрізді өсімдік. Еуропада, Солтүстік Америкада, Солтүстік Африкада, Шығыс және Орта Азияда өседі. Ағашынан 40-100 кг-ға дейін өнім алынады. Жемісінен тосап, сусын, шырын, шәрбат және т.б. дайындалынады. Құмдақ, жақсы ылғалданған, қызыл-қоңыр топырақты ыңғайлы көреді. Диқандар оны телімдеу, көзбақтау, балапан бұтақшалар, көзқалемшелер әзірлеу әдістері арқылы өндіріп, өсіреді.

## Өсімдік туралы
**Алхоры** –  раушангүлдер тұқымдасы, сүйекті жемістер тобына жататын  ағаш және бұталы өсімдік.  Отаны – Кіші Азия, Кавказ және солтүстік Иран. Қазіргі кезде мәдени алхорының 2000-ға жуық түрі бар. Жер шарының барлық тропикалық және субтропикалық аймақтарында таралған. 
Ағаштың биіктігі 3-12 м аралығында болады. Кейбір түрлерінің бұтақтары тікенекті болып келеді. Жапырағының жиектері аратісті. Сұрпына қарай гүлі ақ, қызғылт түсті болады. Жемісі ірі. Жемісінде салыстырмалы үлкен сүйегі бар. Түсі алғашында жасыл, кейін піскенде күлгін болып өзгереді. Түсі сары, күңгірттеу сарғылт, жасыл, қоңыр-көк алхорылар да бар. Жемістің пішіні сұрпына қарай сопақша, сопақша-домалақ және домалақ болады. Дәмі де сұрпына қарай тәтті, қышқылтым-тәтті және қышқылдау болып келеді. Еті тығыз, шырынды, сүйегінен оңай ажыратылады.

## Қолданылуы
Алхорының құрамында су, қант, пектиндік заттар, өзектер, органикалық қышқылдар,  В1, В2, РР, С,А дәрумендері, сонымен қатар натрий, калий, магний, фосфор, йод, мыс, мырыш сияқты минералды заттар бар, әсіресе, темірге бай. Және де алхорыда Е дәрумені шие, апельсин, мандарин, алмұрт жемістеріне қарағанда көбірек болады. Алайда С дәрумені аз, бірақ бұл оның пайдалылығын кемітпейді. Өйткені құрамында Р дәрумені көп, ол қан қысымын түсіруге және қан тамырларын нығайтуға көмектеседі. Сонымен қатар алхорының құрамында темір көп болғандықтан, ағзаны темірмен қамсыздандырушы деп атауға болады. Темір – қан аздықтың алдын алу және емдеу үшін қажет. Алхоры ағзаны холестериннен тазалауға жақсы көмектеседі. Кептірілген алхорыны ішті жүргізуге, несеп айдағанға қолданады.
Алхорыдан компот, шырын, тосап, қақ жасайды.

## Алхоры туралы тақпақ
Мекен еткен Мысырды,

Ұнатпайды қысыңды.

Ерте гүлдеп алхоры,

Сәл суыққа үсінді.

Бүйректі емдер адамдар

Дәрі жасап дәнінен.

Шыдамайды суыққа,

Өзгелерден нәзіктеу.

## Күтімі
Алхоры 10-15 жыл жеміс береді. Алхорыны тұқымнан және вегативті тәсілмен – қаламшалау, ұластыру арқылы көбейтеді. Көктемде егеді. Отырғызылғаннан кейін  сұрыпына қарай 2-7 жылдан бастап жеміс бере бастайды. Бір ағашы 100 кг-ға дейін жеміс беретін түрлері бар.
Алхоры желсіз, ық және күн көзі мол түсетін жерде жақсы өседі. Қырқу жұмыстарын жапырақтары шыққан кезде жүргізеді. Құрғақшылыққа шыдамсыз. Көң және минералды тыңайтқыштармен қоректендіріп тұрған абзал.

## Сілтемелер
*  Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт 

## Дереккөздер
Қ 74  Құлжабаева Г.Ә.;«Өсімдіктер әлемі» оқу-әдістемелік кешені, Жемістер: Дидактикалық материал. - Алматы, 2011. - 16 б;ISBN 978-601-7237-31-8   

Санат:Раушангүлділер
Санат:Жемістер
Сыртшаңжал

**Сыртшаңжал** - Қарақия ауданы мен Түрікменстан шекарасын бойлық бағытпен қиып өтетін қоныс. Жалпы ұзындығы 70 км-ден астам, Қазақстан аумағындағы ұзындығы 20 км-ге жуық. Енсіз келген қоныс беті негізінен жазық. Қазақстан аумағы сайлы-жыралы келген. Орта тұсынан ендік бағытта бірнеше құрғақ аңғарлар өтеді. Сортаңды сұр топырағында жусан, күйреуік, баялыш, сай бойында жантақ, изен өседі. Батысында Аяққарасай құдығы мен Төбелі бұлағы бар.

## Дереккөздер


Санат:География
Гамбринус

**Гамбринус** - Батыс Еуропадағы Белгияның Брюгге қаласында өмір сүрген сыра қайнатуды ойлап тапқан Фламандиялық ертегі кейіпкері. (Брюгге сөзі аударғанда "сыра қайнату" деген мағынаны береді.)

## Дереккөздер
Атыстың өнімділігі

**Атыстың өнімділігі** (Огневая производительность) — көбіне артиллериямен байланысты әскери әдебиетте карудың ату жылдамдығын немесе ату мүмкіндіктерін білдіру үшін қолданынған термин. Әскери әдебиетте, кейде бөлімнің, құраманың дүркіндете ату мүмкіндігін білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әскери форма

**Әскери форма** (Военная форма)—әскери кызметтің белгісі және әскери ар-намыстың символы. Әскери адамдардьщ мундирден немесе погоннан айрылуы—масқаралық және қолданылатын жазаның ең ауыры. Мұндай жазалар, әдетте, әскери жарғыны орындамаған, ұрыс майданында жүрексіздік, қажырсыздык білдірген, әскери ынтымақты, армия заңдарын өрескел бүзған жеке әскери адамдарға немесе әскери бөлімдерге қолданылады. Қазақстан Армиясы 1993 ж-дан бастап бірыңғай Әскери форма киюге көшті. 1997 ж. Армиямызда Әскери форманың парадқа, жорыққа, күнделікті киетін жаңа түрлері қабылданды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Агелиофиттер

**Агелиофиттер** (Агелиофиты; а..., helios — Күн, phyton — өсімдік) — жарық мол түспейтін үлескілерде өсетін өсімдіктер. Мұндай колеңке сүйгіш өсімдіктердің фотосинтездеу қасріеті нашар болады.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Ләтіп Қуанышев

**Ләтіп Қуанышев** (*[[1905]], [[Ақшымырау]] ауылы – [[1990]]*) – еңбек ардагері, малшы. Мал  еңбек сіңірген шебер. 

Маңғыстау облыстық мал шаруашылық саласында 30 жылдан астам еңбек еткен. 1956 – 1958 жылдардан 1962 – 1967 жылдары Бүкілодақтық ауыл шаруашылық көрмесінің күміс, қола медальдарын алған. 

Еңбек Қызыл Ту (1958), *«Құрмет белгісі»* (1966) ордендерімен және бірнеше медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:1905 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:Малшылар
Санат:Халық Шаруашылығы Жетістіктері Көрмесі күміс медалінің иегерлері
Санат:Халық Шаруашылығы Жетістіктері Көрмесі қола медалінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Вахта

**Вахта** () — 
*1) әскери теңіз флоты кемелеріндегі кезекшіліктін ерекше түрі. Ол кемені және оның механизмдерін басқаруды, жағдайды бақылауды, қарсыластың тұтқиыл шабуылы кезінде қару қолдануды қамтамасыз ету мақсатында барынша қырағьшықты және поста тапжылман тұруды және кемеде тәртіп сақталуын талап етеді. Вахта **кемелік, арнайы** (әскери бөлімдер мен қызметтерде), **зәкірлік, жүрмелі** болып бөлінеді. Кемелік вахтаны **вахталық офицер** басқарады. 
*2) Кемеде вахтаның бір ауысымы кезекшілік атқаратын уақыт аралығы. 
*3) Кезекті наряд ауысымының құрамы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Атыстың шоғырлылығы

**Атыстың шоғырлылығы** (Кучность стрельбы) — оқтардың нақты шашырау мөлшерімен және оның кестелік мөлшерге сәйкес келуімен анықталады. Нысанаға ату кезінде оқ тию ойылмалары неғұрлым бір-біріне жақын орналасса, яғни олардың шашырауы аз болса, соғұрлым шоғырлану жақсы болады. Атыстың шоғырлылығы атушының шеберлігімен және қаруды ұқыпты ұстауымен қамтамасыз етіледі. Егер нысанаға атыс кезінде ойылмалар шоғырланып және дөл орналасса, бұл атқыштың атыс өнерін жете меңгергендігін көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Хафиз бақи Түркістани

**Хафиз бақи Түркістани** - хаттат. Сауатын Түркістан медреселерінің бірінде ашып, одан әрі оқуын Ташкент, Бұхара, Самарқандта жалғастырған. Араб тарихшысы Әбу Жағфар Мұхаммад бин Жарир ат-Табаридің (923 ж. қ. б.) "Тарих ар-русул уал-мулук" ("Пайғамбарлар мен патшалар тарихи") атты еңбегін көшірген. Алайда еңбекті қай жылы, қай жерде қайта жазғаны туралы деректер қолжазбадан өшіп кеткен.
## Дереккөздер
Ганаж массасы

**Ганаж массасы** - кондитер ісінде көптеген шоколадты конфеттерге салма негізі ретінде қосатын массаны осылай атайды. Масса дәмін өзгерту үшін хош иістендіргіштер қосылады. Ганаж массасының құрамына 1 кг шоколадқа — 100 г сүт, 1 г спирт және 0,1 г ванилин салынады. Шоколадты сүтке қосып үстіне барлық ингредиенттерді салып араластырады да қайнатылады.

## Дереккөздер
Сырықкеткен

**Сырықкеткен** – Оңтүстік  Үстірттегі Қаратүлейдің солтүстік  жағындағы құдық. Ел аузындағы аңызда қатар отырған екі ауылдың жігіттері құдық қаздырып жатқанда, бір ауылдың құдығына түсіп кеткен сырық жер астындағы ағыспен келіп екіншісінің түбінен шығады. Тағы бір аңызда сол құдықтың біріне түсіп кеткен түйе 25 км жердегі Барсакелмес сорынан шыққан екен делінеді. Бұл аңыздардың заттай айғағы – құдықтар аузынан судың ағысының даусы естіліп тұрады. Жер астымен сорға құйылып жатқан ағыс атын ел «Күркіреуік» деп атайды.

## Атаудың сөзжасамдық сипаты
Атау аналитикалық тәсіл арқылы жасалған. Сырық (зат есім) және кеткен (етістік) сөздерінің бірігуі арқылы жасалған гидроним.

## Дереккөздер


Санат:Құдықтар
Авиациялық ұшу аппараттарын бағыттау

**  Авиациялық ұшу аппараттарын бағыттау **. Авиациялық ұшу аппараттарын бағыттау аспаптық (автоматты) немесе көзмөлшерлі болуы мүмкін. Кемелердегі радиолокациялық станция нысананы ұстағанға дейін немесе экипаж көзбен көріп, анықтағанға дейін басқару пункттерінен жүргізіледі. Жойғыштар жердегі нысанаға тікелей бағытталады. Жер үстіндегі (су үсті, су асты) нысанаға бағыттау нысана маңындағы көмекші бағдарлар арқылы да жүргізілуі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Құралдың тозуы

**Құралдың тозуы** *(Износ инструмента)* — құралдың бет қабаты бұзылуының әсерінен өлшемдерінің, пішінінің, салмағының немесе жай-күйінің өзгеруі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Нығыздалған карст

**Нығыздалған карст** - жартасты және жартылай жартасты тау жыныстарының (базальт, андезит, құмтас, әктас және т.б.) астында дамитын карст типі. Бедердің опырылма пішіні тән (шұңқырлар мен қазаншұңқырлар), кейде үңгір лабиринттерінен тұрады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Аліпа

**Алша** () — ағаш тектес жеміс сүйекті өсімдік. Азия елдерінде өсіріледі. Жемісінде органикалық қышқылдар, қанттар, С, Вр В2 және т.б. витаминдер мол. Жемістерінен тосап, компот, т.б. дайындалынады. Бір ағаштан 8— 10 (40) кг өнім алынады.
## Дереккөздер