open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Латиф Абдулхайұлы Хамиди

**Латиф Хамиди** (17 шілде 1906 – 29 қараша 1983, Алматы) — композитор, Қазақ КСР халық әртісі, Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты.

## Өмірбаяны
Ташкент ағарту институтын, 1-ші Мәскеу музыкалық техникумының теориялық-композиторлық факультетін профессор Б. А. Яворскийдің классы бойынша Мәскеу консерваториясы жанындағы Татар опералық студиясын бітірген. 

Л. Хамиди көптеген хорлық өңдеу, әндер, романстар, вальстар жазды, солардың ішінде “Қазақ вальсі” және “Бұлбұл” композитордың атын танымал етті. Ол сондай-ақ, патриоттық, тарихи тақырыптарға да музыка жазды. Композитор шығармашылығының қанат жаюы “Абай”, “Төлеген Тоқтаров” (А. Жұбановпен бірлесіп), “Жамбыл” операларынан да анық байқалады. Хамиди музыкалық мәдениет тарихында қазақтың халықтық музыкасын жинаушы - этнограф және музыкалық, оқулық басылымдардың авторы ретінде қалды. 

* 1933 жылдан Алматы қаласында тұрды. Қазақ КСР халық әртісі, еңбек сіңірген өнер қайраткері. 1933 жылдан қазақтың халық әндері мен күйлерін жинап, нотаға түсіруге атсалысты.

thumb|right|200px|Латиф Хамиди құрметіне шығарылған почтьта маркасы

## Шығармашылығы
1935 жылы Семей қаласына барған сапарында М. О. Әуезовтің кеңесімен Абайдың немересі Әрхам Ысқақовтан ақынның «Айттым сәлем, Қаламқас», «Амал жоқ қайттым білдірмей», «Бойы бұлғаң», «Біреуден біреу артылса», «Желсіз түнде жарық ай», «Сен мені не етесің», «Тәңірі қосқан жар едің сен», «Қор болды жаным», «Ішім өлген, сыртым сау», «Қараңғы түнде тау қалғып», «Өлсем орным қара жер сыз болмай ма?», «Сұрғылт тұман» әндерін, Абайдың ән шығармашылығын жақсы білетін әншілерден «Сегіз аяқ» пен «Желсіз түнде жарық ай» әндерінің 2-нұсқаларын, ал, Әуезовтен «Мен көрдім ұзын қайың құлағанын» әнін жазып алды. Сөйтіп, ол ақынның муз. мұрасын түңғыш рет толық нотаға түсіруші болды. Сол жылдарда ол Абайдың «Қор болды, жаным», «Айттым сәлем, Қаламқас», «Көзімнің қарасы», «Мен көрдім ұзын қайың құлағанын», «Сегізаяқ» әндерін жеке әншіге, көп дауысты хорға арнап өңдеп, оларға фортепианолық сүйемел жазды. А. Жұбановпен бірлесіп «Абай» операсын (1944) жазды. Ол қазақтың жаңа муз. мәдениетіндегі Абай әндерінің игерілуі, опера жанрындағы ақын бейнесі жөнінде бірнеше мақала жазды. Бұл мақалалардың көпшілігі «Әндер, романстар, «хорлар» (1957), «Балаларға арналған фортепианолық пьесалар» (1965), «Абай» операсы» (1966) деген кітаптарына енген.

## Марапаттары
* Xамиди Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлық лауреаты.

## Дереккөздер

Санат:17 шілдеде туғандар
Санат:29 қарашада қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:КСРО сазгерлері
Санат:XX ғасыр сазгерлері
Санат:Қазақстан өнертанушылары
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Хантау

**Хантау** — Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы ауыл (бұрын кент болған), темір  жол бекеті, Хантау ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Мойынқұмнан шығысқа қарай 68 км-дей жерде, Хантау тауының батыс жағында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1951 жылы қаланған. Хантауда мемлекеттік маңызы бар кен басқармасы орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Мойынқұм ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Ханыков Яков Владимирович

**Ханыков Яков Владимирович**(1808 – 62) – этнограф, географ, картограф. 1852 – 55 ж. орыс география қоғамының хатшысы болды. 15 жыл Орынбор өлкесі, Жетісу, Хиуа қазақтары жайлы статист. және этногр. материалдар жинады. Ішкі Бөкей ордасының, Арал т. мен Хиуа хандығының картасын жасад

Санат:Картографтар
Николай Владимирович Ханыков

**Николай Владимирович Ханыков**(1819 – 1878) – шығыстанушы, дипломат. Ресей ғылым академиясының корр. мүшесі. Бұхар хандығын, Каспийді, Кавказды, Иранды зерттеген. Бұл зерттеулерінде қазақтар жайында да көптеген деректер береді.

## Дереккөздер


Санат:1819 жылы туғандар
Санат:1878 жылы қайтыс болғандар
Санат:Шығыстанушылар
Санат:Ресей ғалымдары
Хауа Ана

**Хауа ана** - Күллі Адамзат атауының анасы (сенің-де анаң, менің-де анам, сондықтан біз бауырмыз), Құран Кәрім аңыздарының кейіпкері, Адам Атаның (салла-л-лаһу алейһи уаа сәллам) зайыбы. Аңыздарда Хауа ана аталуының себебін Адам Атаның қабырғасынан, тірідей жаратылуымен (хауа - тірі) байланыстырады. Хазірет Хауа ана теңдесі жоқ сұлу, көрікті болады. Адам Ата (салла-л-лаһу алейһи уаа сәллам) оған ерекше ынтызар болып, мейірім махаббаты түседі. Құтба оқылып, некесі қиылғаннан кейін екеуі ерлі-зайыпты болып, жаннатта мамыражай ғұмыр кешіп жатады. Ібілістің азғыруына ілескен Хауа ана тыйым салынған жемістен дәм татып, Адам Атаны (салла-л-лаһу алейһи уаа сәллам) да одан жеуге үгіттеп көндіреді. Осы күнәларының себебімен Құдайдың каһарына ұшырап, екеуі пейіштен шығарылған соң, күнәларына кешірім табу үшін жер бетіне жіберіледі. Араб еліндегі Джидда тауына келіп түскесін, жасаған күнәсына налып, көп жылын(үш жүз жыл) жылаумен өткізеді. Ақырында Қағбаға келгесін Аллаһ күнәларын кешіріп, Адам Атаға қосылады. Хауа ана бір ұл, бір қыздай егіз қылып, бірнеше ұрпақ дүниеге әкелді.

## Дереккөздер


Санат:Ислам
Вадим Терентьевич Хван

**Хван Вадим Терентьевич** (1951) – архитектор. Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген архитекторы (1984). 

Хванның жасаған жобасы бойынша Арасан сауықтыру кешені салынды. Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығын алған (1984).

Санат:1951 жылы туғандар
Санат:Қазақстан сәулетшілері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген сәулетшілері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Валентина Борисовна Харламова

**Валентина Борисовна Харламова** (8 наурыз, 1911, қазіргі Ресей, Волгоград облысы Урюпинск қаласы - 30 маусым 1999, Алматы) — актриса, Қазақстанның (1951) және КСРО (1959) халық артисі.

## Өмірбаяны
* Жас кезінен көркемөнерпаздар үйірмесіне белсене қатысады. Кәсіби сахналық қызметін 1933 жылы Горький (қазіргі Нижний Новгород) қаласындағы орыс драма театрынан бастады. 
* Бұдан кейін Йошкар-Ола (1934 - 35), Муром (1935 - 36), Ворошиловск (казіргі Ставрополь, 1936 - 37) қаласындағы Мемлекеттік академия орыс драма театрының труппасында қызмет етіп, орыс драматургиясы бойынша қойылған спектакльдерде бірқатар рөлдерді орындады.
* 1937 жылдан өмірінің соңына дейін Алматы қаласында тұрып, осындағы Орыс академия драма театры құрамында жемісті еңбек етті. Xарламова осы театр сахнасында әр алуан рольдерді ойнап театр ұжымының шығарм. жағынан қалыптасып даму жолына үлкен үлес қосты. Ол шет ел драматургия-сымен қатар қазақ қаламгерлерінің драмалары бойынша қойылған спектакльдерге де үздік актерлік шеберлігімен өз көрермендерінің ықыласына бөленді. Қарлыға, Жүзтайлақ (М.Әуезовтің "Қара қыпшақ Қобыландысы" мен "Түнгі сарынында"), Еркежан (Әуезов пен Л.С. Соболевтің "Абайында"), т.б.-лар Xарламованың таңдаулы рольдері қатарынан орын алды. 2-дүниежүзілік соғыс жылдары Xарламов әскери госпитальдарда өткізілген конңерттерге қатысқан.

1954 жылдан киноға түскен: 
* Любовь Петровна ("Дала қызында")
* Ольга ("Бір түні" 1959), т.б.

1958 жылы Мәскеу қаласында өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты.

## Фильмографиясы
*1954 -  *[[Дала қызы]]* - *Любовь Петровна*
*1959 -  *[[Бір түні]]* - *Ольга*
*1962 -  *[[Менің ұлым!]]* - *эпизод*
*1981 -  *[[Мерекенің үш күні]]* - *эпизод*

## Марапаттары
* Қазақстан Мемлекеттік сыйлық иегері. 
* Қазақстанның Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1971, 1984) 
* Қазан революңиясы орденімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:8 наурызда туғандар
Санат:Урюпинскде туғандар
Санат:30 маусымда қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:XX ғасыр актрисалары
Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері
Санат:КСРО халық әртістері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері
Хронометр

thumb|250px|Xронометр 8МХ
**Хронометр** - тәуліктік жүрісі барынша тұрақты, дәлдігі жоғары сағаттар. Хронометрлер жұлдыздық уақыты бойынша жүретін жұлдыздық хронометр, орташа уақыт бойынша жүретін орташа хронометр болып бөлінеді. Жұлдыздық және орташа хронометрлер жалғасатын және жалғаспайтын үстелдік және қалталық болуы мүмкін. Жалғасатын хронометрдің үзгіші бар, ол хронометрді электрлік тізбекке қосканда көрсеткішін жазуға мүмкіндік береді. Астрономиялық дәл анықтаулар үшін, әдетте, жұлдыздық үстелдік хронометр қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Станислав Николаевич Харин

**Станислав Николаевич Харин** (4 желтоқсан, 1938 жылы туған, Алматы облысы Қарасай ауданы Қаскелең ауылы) – физика-математика ғылымдарының докторы (1990), профессор (1991), Қазақстан ғылым академиясының академигі (2003), КСРО өнертапқышы.

## Өмірбаяны
* ҚазМУ-ды (1961, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 
* ҚазМУ-да аспирант, ғылыми қызметкер (1961–1980). 
* Қазақстан ғылым академиясының математика және механика институтында директордың орынбасары (1980–1994) болған. 
* 1994 жылдан Қазақстан ғылым академиясының физика-математика бөлімшесінде академик-хатшы қызметін атқарды.
1964 жылдан бастап Қазақстан Ғылым Академиясының Математика институтында (1965 жылға дейін ҚазКСР ҒА Математика және механика секторы), 1969—1980 жылдары Математикалық физика теңдеулері зертханасының (МФТЗ) аға ғылыми қызметкері, 1980—1994 жылдары ғылыми жұмысы жөніндегі орынбасары және Математикалық физика теңдеулері зертханасының меңгерушісі болды.

1994—1996 жылдары Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының Физика-математикалық ғылымдар бөлімінің академик-хатшысы және Президиум мүшесі,  

1996—2001 жылдары Қазақстан Республикасы мен Пәкістан Ислам Республикасы арасындағы ғылыми-техникалық ынтымақтастық комитетінің (Қазақстан тарапынан) бірлескен төрағасы,  

1996—2001, 2003—2005 жылдары GIK Institute of Engineering Sciences and Technology (Топи, Пәкістан) профессоры,  

2001—2003 жылдары University of the West of England (Бристоль, Англия) профессоры,  

2005 жылдан бастап Қазақстан-Британ техникалық университетінің профессоры,  

2010 жылдан бастап ҚР ҰҒА Физика, математика және информатика бөлімінің вице-президенті.

## Ғылыми еңбектері
* 1989 жылы *«Математические модели теплофизических процессов в электрических контактах»* тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 
* 160-тан астам ғылыми жарияланым мен 3 монографияның авторы.

## Дереккөздер

Санат:4 желтоқсанда туғандар
Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Қаскелеңде туғандар
Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары
Санат:Механика және машинатану институтының профессорлары
Санат:Қазақстан математиктері
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:КСРО өнертапқыштары
Санат:Қазақстан өнертапқыштары
Хрусталь

thumb|'''Хрусталь ыдыс'''
**Хрусталь**(грекше Krystallos — кристалл) — құрамында көбірек мөлшерде қорғасын не барий тотығы бар шынының ерекше бір түрі. Хрустальдың мөлдірлігі мен сыну көрсеткіші жоғары болғандықтан, сәл соққы әсерінен сыңғырлаған дыбыс шығарады. Хрусталь бұйымдарын гравюралап қырлайды, оюлайды және ажарлайды. Мұндай бұйымдар түрлі түске боялып, ерекше жалтырап көрінеді. Хрустальдан сәндік бұйымдар, қымбат люстралар мен ыдыстар, зергерлік бұйымдар, т.б. жасалады. Құрамы хрустальдан өзгеше венеция (15 — 16 ғасыр) және чех не богем (17 ғасырдан бастап) шынылары да хрусталь деп аталады.
thumb|right|Классикалық үлгідегі хрусталь люстра.

## Дереккөздер</span>


Санат:Әйнек
Шахмет Құсайынұлы Құсайынов

**Шахмет Құсайынов** (12 мамыр 1906, қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы, Айыртау ауданы, Қаратал ауылы — 30 мамыр 1972, Алматы) — драматург.

## Өмірбаяны
Арғын тайпасы Атығай руынан шыққан.

Алғашында Көкшетау мен Қарағандының аудандық және облыстық газет редакцияларында (1929 — 1935) қызмет атқарды. 

1937 ж. Мәскеу қаласындағы Мемлекеттік театр өнері институтының режиссерлік факултетін бітірді. 

1940 — 1950 ж. Семей драма театрының көркемдік жағын басқарушы, Қазақ мемлекеттік академиясы драма театрында әдебиет бөлімінің меңгерушісі, “Қазақфильм” киностудиясының сценарий бөлімінің редакторы, Қазақ КСР-і ғылым академиясының өнертану секторының ғылым қызметкері болып жұмыс істеді.

## Шығармашылығы
Шығармашылық жолын газет тілшісі, очеркші ретінде бастаған Құсайыновтың алғашқы әдеби туындысы 1932 ж. жарияланды. Бұған дейін оның қаламынан туған тұңғыш “Солқылдақ шыбық” атты сатиралық комедиясы 1928 ж. Петропавл қаласындағы педагогикалық техникум оқушылары күшімен сахнаға қойылды. Осыдан кейін Құсайынов өзінің бүкіл шығармалары өмірін драматургия жанрына (“Шабуыл”, 1932; “Орақ”, 1935; “Шолпан”, 1938; “Кеше мен бүгін”, алғашқы нұсқасы “Марабай” деп аталған, 1940) арнады. 

Құсайынов — театр өнері, спектакльдер мен сахна шеберлері жайында жазылған көптеген мақалалардың да (“МХАТ және Станиславский”, 1938; “Жас таланттар”, “Сахналық искусство”, 1939; “Елубай Өмірзақов”, 1950, т.б.) авторы. 

1942 ж. жарияланған “Алдаркөсе” пьесасында қазақ ауыз әдебиетіндегі аңыздың негізінде, әлеуметтік теңсіздікке қарсы күрескер, халық кейіпкері — Алдаркөсенің образын жасады. 

Драматург 1950 — 1970 ж. негізінен осы заманғы Әлеуметтік-моральдық пен адамгершілік, ізгілік пен адалдық, тәрбиелік пен көтеріңкі романтикалық тақырыпта бірқатар пьесалар (мысалы, “Көктем желі”, 1952; “Есірткен ерке”, 1954; “Ертіс жағасында”, 1957; “Таныс адамдар”, 1962; “Күн шуақта”, 1965) жазды; бұл шығармалары респликалық және облысы театрлар репертуарынан берік орын алды. 

Құсайыновтың тарихи тақырыпқа арналған “Боран" (1937), “Амангелді" (1944), “Шаншарлар” (1947, Қ.Қуанышбаевпен бірге), “Біздің Ғани” (1957), “Қайран, Гәкку” (1962, кейін “Үкілі Ыбырай” деп аталған), “Әл-Фараби” (О.Бодықовпен бірге, 1972; “Сырымбет саласында”, 1966; “Қилы-қилы тағдырлар”, 1970;), т.б. пьесалары бар. Құсайынов өз шығармаларымен ұлттық драматургия жанрының өсіп, даму жолына елеулі үлес қосты. 

Ол В.Абызовпен бірлесіп “Шабандоз қыз” (1955), “Біз осында тұрамыз” (1957), “Асау Ертіс жағасында” (1959) атты көркем фильмдер сценарийі мен киноповестерін жазған. 

## Естелік және марапаттары
1996 ж. Құсайыновның есімі Көкшетау драма театрына (қазіргі Ақмола облысы қазақ музыкалы драма театры) берілді. 

“Құрмет белгісі” орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:12 мамырда туғандар
Санат:30 мамырда қайтыс болғандар
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:КСРО жазушылары
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:КСРО драматургтері
Санат:Қазақстан драматургтері
Санат:Мәскеу мемлекеттік театр өнері институты түлектері
Санат:Семей драма театры тұлғалары
Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары
Санат:Қазақфильм тұлғалары
Хұсрау

**Хұсрау**– ШЫРЫН – Алтын Орда дәуірі ескерткіші (14 ғ.). Авторы қыпшақ тайпасынан. Хұсрау мен Шырынның махаббатына негізделген сюжеті Г.Низамидің осы аттас шығармасынан алынған. Бізге жеткен нұсқасы Париждің ұлттық кітапханасында сақталса, Египетте 1883 ж. көшірме
Цезий

thumb|123x123px|Цезий ''Cs''|солға
**Цезий** (лат. *Caesіum*; **Cs**) — элементтердің периодтық жүйесінің Қ тобындағы хим. элемент, ат. н. 55, ат. м. 132,91; сілтілік металдарға жатады. . Цезийді 1860 ж. неміс ғалымдары Г.Кирхгоф және Р.Бунзен спектроскоп. жолмен ашқан. Ол сирек элементтер қатарына жатады.

## Табиғаттағы табылу
Цезийдің екі минералы (авогадрит, поллуцит) белгілі. Цезий кенін (поллуцит) өндіру бойынша Канада — Танко кен орнында (Оңтүстік-Шығыс Манитоба, Берник-Лейк көлінің солтүстік-батыс жағалауы) цезийдің әлемдік қорының 70% - ға жуығы шоғырланған. Поллуцит Намибия мен Зимбабведе де өндіріледі. Ресейде поллуцит кен орындары Кольск түбегінде, Шығыс Саян мен Забайкальда бар. Поллуцит кен орындары Қазақстанда, Монғолияда және Италияда (Эльба о.) бар, бірақ олардың аз қоры бар және маңызды экономикалық мәні жоқ.

## Физикалық қасиеттер
thumb|right|100px|Цезий ''Cs'' Поллуцит минералы
Тұрақты бір изотопы 137Cs(T1/2=33 жыл) бар.Цезий — күміс түсті ақ, өте жұмсақ металл, тығызд. 1,90 г/см3 (20°С-та) , балқу t 28.5&nbsp;°C, қайнау t 705°С, барлық қосылыстарындағы тотығу дәрежесі +1, хим. қасиеттері жағынан калийге ұқсас, бірақ одан хим. активтігі жоғары. 
## Химиялық қасиеттер
thumb|right|100px|Сs<sub>11</sub>O<sub>3</sub>
Ауада өздігінен тұтанып, асқын тотық (Cs2O3) түзеді. Цезийді вакуумде, минералын май немесе керосинде сақтайды. Ол сумен реакцияласып Цезий гидрототығын түзеді және сутек бөледі. Галогендермен тікелей қосылысып, галогенсутек қышқылдарының тұздарын түзеді. Ц.Цезий қосылыстары лепидолит пен поллуциттен алынады. Металл Цезийді 700 — 800°С температурада металл кальциймен Цезий галогенидтерін тотықсыздандыру арқылы алады. Ол фотоэлементтер дайындауда, кейбір қосылыстары медицинада, т.б. қолданылады. Цезий көптеген өсімдіктер және жануарлардың тілінде кездеседі.

## Ciлтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Химиялық элементтер
Цемент

right|thumb|270px|Цемент зауыты
**Цeмент** (,  — ұсақталған тас, қиыршық тас) — негізгі құрылыс материалдарының бірі; органикалық емес материалдың майда ұнтағы; гидравликалық тұтқырғыш материалдардың үлкен тобының жалпы атауы.

Цeмент сумен араласқанда қатаятын қасиеті бар (яғни қамыр тәрізді пластикалық күйден қатты күйге ауысатын) кальций силикаты мен кальций алюминатынан құралады. Цeменттің кейбір түрі ауада қатаяды. Ал, енді бір түрлері тек тұздардың, қышқылдардың судағы ерітіндісімен араластырғанда ғана байланыстырғыштық қасиетке ие болады. Оның портландцемент, қожды және пуццолан Цeмент деп аталатын түрлері бар. Цeменттің көп тараған түрінің бірі — портландцемент. Ол негізінен жоғары негізді кальций силикатынан тұрады. Төм. негізді кальций алюминатынан алюминатты Цeмент өндіріледі. Цементтің шикізат клинкері мен домналық қождан қожпортландцемент, пуццолан Цeмент, т.б. дайындалады. Цeментті пайдалану үшін, оны алдымен сумен араластырып, цементтік қамыр (*ерітінді*) дайындайды. Цементтік қамырды құммен, т.б. араластырып, құрылыстық ерітінділер, ал оған қиыршық және уақ тас, т.б. қосу арқылы бетон дайындалады. Кейде асбест қосып асбест цементті бұйым, ағаш жаңқаларын қосу арқылы фибролит жасалады. Арнаулы зауыттарда минералды шикізатты ұсату, араластыру, майдалау, күйдіру арқылы цементтік клинкер алынады. Цeменттің сапасы маркамен сипатталады.

Цементтің маркалары: 200, 300, 400, 500, 600.

Сонымен бірге Цeменттің тез бірігуі мен қатаюы, майдалығы, т.б. белгілі бір стандартқа сәйкес болуы шарт. Цeмент құрылыста біртұтас және құрама бетон мен темір-бетон дайындауда пайдаланылады. Қазан төңкерісіне дейін Қазақстанда жалғыз Шу цемент з-ты ғана болды. Кейін Састөбе (1952 жыл, Оңтүстік Қазақстан облысы), Қарағанды (1953 жыл), Шымкент (1958 жыл), Семей (1958 жыл) және Өскемен (1961 жыл) цемент зауыттары іске қосылды. Цемент өндірісін дамыту және қолдану мәселелерін шешуде қазақстандық ғалымдар: Г. Аяпов, Б.Пәрімбетов, Ә.Сәдуақасов, Ғ.Батырбаев, М.П.Сытин, И.Г. Лугин, т.б. көп еңбек сіңірді.

## Қазақстандағы цемент өнеркәсібі
Қазақстанда Ұлы Отан соғысынан кейінгі бесжылдықтарда қалыптасты. Қазақстандағы жылдық қуаты 70 мың Вольт болатын тұңғыш Шымкент облысында орналасқан Састөбе цемент зауыты 1952 жылы өз жұмысын бастады. Қазақстан цемент өндіру көлемі жағынан Украинадан кейінгі жетекші орындарды алады. Цемент өндірісінің бұлай өсу көлеміне қарай оның түрлері де елімізде көбейе бастаған. Цементтің құрылыс өндірісінің арнайы талаптарына сәйкес келетін бірқатар жаңа түрлері өндіріле бастады. Соның ішінде Портландцемент өндіру және оның жаңа технологиясы танымал болды. Портдландцемент гидротехникалық және жерасты құрылыстарына арналған, сульфатқа төзімді жоғары сапалы  цемент және тез қатады.

## Дереккөздер


Санат:Цемент
Центнер

**Центнер** (нем. *Zentner*, лат. *Centenarіus*) — 100 бірліктен құралған, *centum* — жүз) — массаның жүйеден тыс бірлігі. Ол ц (орысша) не q (халықар.) таңбасымен белгіленеді. Центнер мынадай түрлерге ажыратылады: 
# метрлік Центнер, ол 100 кг-ға тең; 
# британдық ұзын Центнер, ол 112 британдық фунтқа не 50,8023 киллограммға тең; 
# британдық қысқа Центнер, ол 100 британдық фунтқа не 45,3592 киллограммға тең.
## Ciлтемелер :
«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Математика
Санат:Өлшем бірліктері
Хроноскоп

**Хроноскоп** ( – уақыт, *σκοπέω* – қараймын) – екі сағаттың не радиосигналдық сағаттардың көрсетулерін салыстыруға, сондай-ақ өте қысқа уақыт аралығын дәл өлшеуге арналған аспап.

## Дереккөздер


Санат:Уақыт өлшем бірліктері
Санат:Аспаптар
Центр

# ***Центр***, математикада – 
# А нүктесімен қатар фигурада ОА=ОАҚ қашықтықта АҚ нүктесі жататын О нүктесі – геом. фигураның симметр. Центрі; 
# бірдей (ұқсас) орналасқан екі ұқсас фигураның Центрі, сәйкес нүктелерін қосатын түзулер қиылысатын нүкте. 
# ***Центр*** - 
# нүкте бір нәрсенің орталығы;
# үлкен және маңызды нүктелердің кондентрациясы, мысалы: ғылым орталығы.

## Центр түрлері
**Қысым центрі* - қысымның тең әсерлі күші бағытталган нүкте.
**Инерция центрі* - шартты түрде механикалық жүйенің массасы жинақталған орта.
**Жантаю орталығы* - қисаюдың өстік жағдайын анықтайтын, доңғалақ өсі арқылы өтетін тік жазықтығында жататын нүкте аспаның кинематикасы арқылы нүктенің жағдайы анықталады.
**Лездік жылдамдық орталығы* - берілген уақыт сәтінде берілген жүйедегі түрлі нүктелердің жылдамдықтар векторына перпендикуляр түзулердің қиылысу нүктесі.
**Парустік центрі* - аэродинамикалық күштердің орташа мәні әсер ететін ортасы.
**Бұрылу ортасы* - көлік құралы бұрылғанда айналыс жасайтын өсін көрсететін сол көліктің алдыңғы және артқы доңғалақтарының қозғалу жылдамдығының лездік центрі.
**Ауырлық орта* - ауырлық күші центрі; орналасқан жері инерция центріне дәп келеді.
## Центрлердің арақашықтығы
Центрлердің арақашықтығы (Расстояние междуцентрами) — қалыптағы жылғалардың центрлері арасындағы арақашықтық.
## Центрлеу
Центрлеу (Центрирование) — тетік өсін негіздік беттің өсімен немесе жалпы өспен өстестігін туралауға арналған, құрастыру операциясы.

## Дереккөздер



Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Транспорт
Церий

thumb|100px|Церий ''Ce''|солға
**Церий** (лат. *Cerіum*; **Ce**) — элементтердің периодтық жүйесінің ІІІ тобындағы хим. элемент, ат.н. 58, ат.м. 140,116. Сұр металл; тығызд. 6,768 г/см³; балқу t – 798 °С. Негізгі минералдары – монацит пен бастнезит. 

Церидің тұрақты 4 изотобы бар. Жасанды радиоктивті изотоптарының ішіндегі маңыздысы Се (Т½=33,1 күн). Церийді 1803 жылы швед химигі И.Я.Берцилиус ашқан. Ол бос күйінде 1806 жылы церийдің үш хлоридін (СеCl3) электролиздеу арқылы алынған. Жер қыртысындағы салмақ мөлшері 4,5•10-3%. 

Табиғатта негізінен минерал моноцит түрінде, жерде сирек ұшырасатын  элементтермен, ториймен бірге кездеседі. Церий - сұр түсті, жұмсақ металл, тығыздығы 6,77г/см³, балқу температурасы 804 °С, қайнау температурасы 3600 °С. Химиялық активті қосылыстардағы тотығу дәрежесі 3, 4. Ылғал ауада оңай тотығады. Церийді 160-180 °С-қа  дейін қыздырғанда қос тотық СеО2 түзе тотығады. Онда сұйытылған қышқылдар да ериді. Жоғары температурада галогендер азот, күкірт, т.б. элементтермен тікелей реакцияласады.

Құрамына церий қосылған болат, шойын және түсті металдар қорытпаларының механикалық қасиеті жақсарады, алюминий, магний қорытпаларының жоғары температураға беріктігі артады. Церий қосылыстары шыны өнеркәсібінде кеңінен пайдаланылады, оның сульфаты фотографияда, көлемдік талдауда, т.б. қолдаланылады.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы 9-том

Санат:Химиялық элементтер
Санат:Лантаноидтар
Адриан Лукьянович Цефт

**Цефт Адриан Лукьянович**(15.2.1904, Павлодар — 26.2. 1971, Алматы) — металлург, тех. ғыл. докт. (1947), проф. (1948), Қазақстан ғылым академиясының акад. (1958; 1954 жылдан корр. мүшесі), Қазақстанның еңб. сің. ғыл. қайраткері (1961). Томскідегі Сібір технол. ин-тын бітірген соң (1928) Лениногор қорғасын з-тында (1931 жылға дейін), Свердловскідегі Орал индустрия ин-тында (1931 — 48) әр түрлі қызмет атқарды. 1948 — 51 ж. Қазақстан ғылым академиясының Металлургия және  байыту ин-тында лаборатория меңгерушісі, 1951 — 58 ж. Иркутск тау-кен металлургия ин-тында проф., 1958 — 65 ж. Қазақстан ғылым академиясының Металлургия және кен байыту ин-тында директордың орынбасары, 1965 жылдан осы ин-ттың ауыр түсті металдар бөлімінің ғыл. кеңесшісі. Ц. — 130-дан астам ғыл. еңбектің авторы. Оның еңбектері Қазақстан кенін тиімді пайдалану, сирек металдар өндіру технологиясын дамыту, кешенді полиметалл кендерін қайта өңдеу, т.б. мәселелерге арналған.
## Ciлтемелер :
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Техника

Санат:1904 жылы туғандар
Санат:1971 жылы қайтыс болғандар
Санат:Профессорлар
Санат:Академиктер
Санат:Қоғам қайраткерлері
Цигай қойы

**Цигай қойы**— етті және биязы жүнді қой тұқымы. Ресейге Бессарабиядан 19 ғ-дың басында, ал Қазақстанға 20 ғ-дың 30-жылдары әкелінген.

## Физиологиялық ерекшелiктер
Сыртқы түрі және жүнінің сапасы жағынан меринос қойына жақын. Цигай Қойының сүйегі мықты, арқасы тегіс, жалпақ. Қошқарының орташа салм. 85 — 95 кг, саулығы 45 — 50 кг. Жүнінің ұзындығы 8 — 10 см, сапасы 48 — 56. Қошқарынан 6,5 — 7,5 кг, саулығынан 3,5 — 4,0 кг жүн қырқылады. Таза жүн түсімі 56 — 58%. Әр 100 саулығынан 115 — 120 қозыдан алынады. Цигай Қойы далалық өңір-дің табиғи жағдайына көнбіс. Жүнінен әр түрлі шұға, тоқыма бұйымдар, терісінен сең-сең тон, т.б. жасалады және сапиян былғары алынады. Цигай Қойы Ресейдің Ростов, Саратов, Орынбор, т.б. облыстарында, Молдавияда, Украинада және Қазақстанның батыс облысында өсіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Қой тұқымдары
Цинкография

thumb|right|270px|Киев панорамасы цинкографияны қолданып, 1870—1880 шақты
**Цинкография** (нем.* Zіnk* — мырыш және …графия) — клише дайындау тәсілі. Мұнда ең алдымен нәрсенің негатив кескіні жарық сезгіш қабаты бар мырыш пластинкаға көшіріледі. Одан кейін хим. не электрхим. жолмен өңделеді. Мұның нәтижесінде мырыш пластинка бетінде бедерлі баспа элементтері пайда болады.
## Ciлтемелер :
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, XVIII том

Санат:Химия
Санат:Терминология
Цирконий

thumb|111x111px|Цирконий ''Zr''|солға
**Цирконий** (лат. *Zіrconіum*; **Zr**) — элементтердің периодтық жүйесінің ҚV тобындағы хим. элемент, ат. н. 40, ат. м. 91,22. 

## Табиғи тұрақты изотоптары
⁹⁰Zr (51,46%), ⁹¹Zr (11,23%), ⁹²Zr (17,11%), ⁹⁴Zr (17,40%), ⁹⁶Zr(2,80%).

## Физикалық қасиеттер
Жасанды жолмен алынған радиоактивті изотоптары ⁹³Zr, ⁹⁵Zr радиоактивті индикатор ретінде пайдаланылады. Цирконийді 1788 жылы неміс ғалымы М.Клапрот циркон минералын талдау нәтижесінде ашқан. Жер қыртысындағы салмақ мөлш. 2•10–2%. Табиғатта негізінен циркон, бадделеит және күрделі цирконсиликат (эвдиалит, эвколит) минералдары түрінде кең таралған. Цирконий — күміс түсті ақ метал, балқу t 1852 °C, қайнау t 3580÷3700 °C. Таза күйінде Цирконий пластик. және оңай өңделеді. Цирконийдің ең бағалы қасиеті — коррозияға, хим. агрессивті ортаға тұрақтылығы. Қосылыстарындағы тотығу дәрежесі +4. Галогендермен әрекеттесіп галогенидтер (ZrHal4), фосформен қосып қыздырғанда дифосфид ZrР2, бормен 1500°С-тан жоғары температурада боридтер түзеді.

## Химикалық қасиеттер
Цирконий қосылыстарының маңыздысы — қос тотығы ZrO2. өнеркәсіпте Цирконийді көбіне циркон және бадделеит минералдарынан алады. Металл Цирконийді өзінің қос тотығын кальций немесе кальций гидридімен, Цирконий хлоридін магниймен, фторцирконат калийді натриймен тотықсыздандыру арқылы алады.

## Қолданыс
Цирконий электрвакуумдық техникада, металлургияда, машина жасау өндірісінде, т.б. пайдаланылады. Цирконий қос тотығы және циркон отқа берік материалдар, шынының ерекше сорттарын дайындауда қолданылады.

## Ciлтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 18 том

Санат:Химиялық элементтер
Иван Яковлевич Часников

**Иван Яковлевич Часников** (5 қазан, 1933, Алматы облысы Қапшағай қаласы — 30 қараша, 1999, Алматы) — ғалым, физика-математика ғылымдарының докторы (1978), профессор (1981), Қазақстан ғылым академиясының академигі (2003, 1983 жылдан корр. мүшесі). 

## Өмірбаяны
* ҚазМУ-ды (1955) және Қазақстан ғылым академиясы жанындағы Ядролық физика институтының аспирантурасын (1959) бітірген. 
* Осы институтта зертхана меңгерушісі, институт директорының орынбасары (1963 — 70)
* Жоғарғы энергиялы физика институтында директордың орынбасары, директоры (1970—1990)
* ҚР Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1994 — 1995). 
* 1995 жылдан Жоғарғы энергиялы физика инстутында бас ғылыми қызметкер. 

## Ғылыми еңбектері
* Негізгі ғылыми еңбектері ядролық фотоэмульсиядағы зарядталған шапшаң бөлшектердің энергиясы мен табиғатын анықтауға арналған. Ядролар мен адрондардың өзара әсерлесуіндегі бөлшектердің генерациялануының негізгі заңдылықтарын ашты. Ядролардың өзара әсерлесудегі зерттеулері ғылыми орталықтарда кеңінен қолдау тапты. 
* Қазақстанда физика ғылымының эксперименталды базасын жасауға көп үлес қосты. 
* 300-ден аса ғыл. еңбектің, 4 монографияның авторы. 

## Марапаттары
* Құрмет Белгісі ордені
* Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасы (1976, 1983)

## Дереккөздер

Санат:5 қазанда туғандар
Санат:1933 жылы туғандар
Санат:Қапшағайда туғандар
Санат:30 қарашада қайтыс болғандар
Санат:1999 жылы қайтыс болғандар
Санат:КСРО физиктері
Санат:Қазақстан физиктері
Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары
Санат:Жоғарғы энергиялы физика институтының профессорлары
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Чек

right|200px|thumb|Чек
**Чек** (ағылш. cheque‚ cheсk — тексеру‚ бақылау‚ кедергі жасау) — қатаң түрде белгіленген нысандағы бағалы қағаз, ақшалай құжат. Онда чек берушінің чекте көрсетілген ақшалай соманы чек ұстаушыға төлеу жөнінде банкіге берген жазбаша өкімі баяндалады. Чек қызметін банкілер клиент ашқан Чек салымындағы депозиттелген ақшалай сома шегінде көрсетеді. Чекті өтеу көзі — клиенттің меншікті қаражаты немесе банк несиесі. Ақшалай Чекті банкіден қолма-қол ақша алу үшін, несиелік Чекті қолма-қол ақшасыз есеп айырысу үшін пайдаланады. Несиелік Чекті жоғалған, ұрланған немесе қолдан жасалған жағдайда қорғау үшін кроссолау әдісі қолданылады, яғни оның бет жағында екі қатар сызықпен қиғаш сызу тартылады (мұның мәнісі оны пайдалануға белгілі бір шектеу қойылды дегенді білдіреді). Чек төлем айналымында пайдаланылады және онда міндетті түрде *“чек”* деген атау‚ Чек берушінің тапсырмасы (өкімі)‚ берушінің атауы және оның төлем төленуге тиіс шоты‚ төлем төленетін валюта‚ чектің жазылған күні мен мекені‚ Чек берушінің қойған қолы болуға тиіс. Чекте деректемелердің ең болмаса біреуінің жоқ болуы‚ құжатты заңды күшінен айырады.

Түрлері: 
* *“бұйрыққа жатады”* деген ескертпемен белгілі бір адамға жазылған ордерлік Чек; 
* *“бұйрыққа жатпайды”* деген ескертпемен белгілі бір адамға жазылған атаулы Чек; 
* *“ұсынушыға”* деген жазу жазылған ұсынушыға арналған Чек;

Ордерлік және ұсынушыға арналған Чектерді индоссамент арқылы кез келген адамға (Чек берушіні қоса) табыстауға болады. Чек бойынша төлемге авальшы аваль арқылы толық немесе ішінара кепілдік беруі мүмкін. Чек бойынша төлемге кепілдікті төлемшіден басқа кез келген тұлға бере алады. Чек бір қаладағы немесе басқа қаладағы айналымда тауарлар мен қызметтер үшін қолма-қол ақшасыз есеп айырысу үшін де қолданылады. Чек ақша жиынының аса өтімді компоненттерінің бірі ретінде М1 ақша агрегатына жатады, өйткені оны банк барлық қажетті шарттары сақталған жағдайда міндетті тәртіппен төлем төлеуге қабылдайды. Чек айналыстағы қолма-қол ақшаның орнын толтыру атқарымын орындайды және ақша ресурстарының үнемделуіне жәрдемдеседі. Электрондық аударма жүйесінің енгізілуі құжат айналымын жеделдетеді. Чек транзакциясы, яғни Чек деректерін магнитті тасығышқа жазу, микрофильмдеу банкінің Чекті өңдеуге, Чекті өңдеуге, сұрыптауға жұмсайтын шығынын, өтелген Чекті иесіне қайтаруға жұмсалатын пошта шығынын үнемдеуге жәрдемдеседі. Экон. табиғаты бойынша Чек — борышқорлық міндеттеме. Оны өтеу Чек берушінің (борышқордың) шотынан Чек ұстаушының (алушының) шотына белгілі бір ақшалай соманы аудару жолымен жүзеге асырылады. Чекті бір тұлғадан екінші тұлғаға беру мүмкіндігі және Чек айналымының дамуы оны айналымдағы ақша құжаты ретінде сипаттайды. Чектің қолма-қол ақшасыз қаражат ретінде айналыста жүруге жарамдылығы оны жалған ақшаға (квази-ақшаға) айналдырады. Чек иеленушісінің мүліктік құқығын куәландыратын құжат ретінде және төлем айналымына қызмет көрсетуге арналғандықтан — саудада пайдаланылатын бағалы қағазға жатады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Челеби Сайфи

**Челеби Сайфи**(т.ж.б. – 1590) – түрік тарихшысы, саяхатшы. Тауарих атты еңбегінде қазақ, қырғыз, өзбек, қалмақ, ұйғырлар жөнінде көптеген деректер қалдырған. Бұл еңбекте Көшім ханның орыстармен соғысы, Хорезм, Иран, Ауғанстан, Кашмир тарихы баяндалады.
Черников Сергей Сергеевич

**Черников Сергей Сергеевич**(1909 – 1976) – археолог. 1935 жылдан Шығыс Қазақстанда археол. жұмыстар жүргізді. 1947 ж. Ч. бастаған экспедиция сақ дәуірінің Шілікті обасын ашты. Шығыс Қазақстандағы қола дәуірі, Қазақстандағы жаңа тас дәуірі, т.б. еңбектерін жазған.

Санат:1909 жылы туғандар
Санат:1976 жылы қайтыс болғандар
Санат:Археология
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Чжань Цянь

**Чжань Цянь**(т.-ө.ж.б.) – қытай саяхатшысы, дипломат. Б.з.б. 138 – 126 ж. және 115 ж. Қытайдың батысындағы үйсін және қаңлы елдеріне саяхат жасап, көрген-білгендерін жазып қалдырған. Бұл жазбалар үйсіндер мен қаңлылар туралы алғашқы қытай деректері болып табылады.
Шағалалар

**Шағалалар** () — татреңтәрізділер отряды, шағала тұқымдасына жататын құс туысы. Қазақстанның кез келген су алабында кездесетін 9 түрі бар.

## Сипаттамасы
Шағалалар жақсы ұшып, жүзеді, бірақ суға сүңги алмайды. Қанаттары ұзын, аяқтары қысқа, аяқ саусақтарының арасы жарғақты. Шоғыр құрып тіршілік ететін түрлері де бар. Ұясын жерге, шың басына, судағы жартасқа шөптен жасайды. Ірі жәндіктермен, моллюскалармен, тышқан тәрізді кемірушілермен, балықтармен қоректенеді. 

Шағалалардың ішіндегі ең ірілерінің бірі — дуанбас. Ең майдасы — кіші шағала (*L. minutus*), оның денесінің ұзындығы 290 — 300 мм, құйрығы 85 — 95 мм, тұмсығы 21 — 25 мм, салм. 120 — 150 г, түсі сұр қоңыр. Түр тармағын құрмайды, жыл құсы. Ұясын республиканың солтүстік өңірлерінен бастап, оңтүстікте Қамыс — Самар комитетіне дейінгі аймақтарда салады. Ұясында 2 — 3 жұмыртқа болады, жылына бір рет балапан басып шығарады. Ең жиі кездесетіні — қылаң шағала (*L. argentatus*), оның денесінің ұзындығы 580 — 640 мм, құй-рығы 160 — 190 мм, тұмсығы 55 — 90 мм, салм. 750 г-нан 1,1 кг-ға дейін, қанатының түсі күмістей. 10 түр тармағының республикада 2-уі кездеседі. 

Жыл құсы, көктемде ұшып келіп, барлық жазықты-сулы жерлерге ұя салады. Көл шағаласы (*L. ridibundus*), оның денесінің ұзындығы 420 мм, құйрығы 130 мм, тұмсығы 40 мм, салмағы  255 — 345 г, түсі қоңыр сарғыш. Түр тармағы жоқ. Жыл құсы, республиканың сулы жерінің бәрінде кездеседі. Шағалалардың Халықаралық табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” 4 түрі (бұлардың ішінде өте сирек кездесетіні: Шығыс Қытай теңізі мен Сары теңіздің жағалауларында мекендейтін — қытайлық кіші шағала (*L. saundersi*) 1 түр тармағы қорғауға алынып, енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Шағалалар
Санат:Татреңтәрізділер
Санат:Құс түрлері
Санат:1758 жылы зерттелген жануарлар
Шағала Қыстағы

**Шағала Қыстағы** – қола дәуірінің соңғы кезеңіндегі қоныс. Ақмола облысы, Октябрь ст-ның оңт-нен 3 км жердегі Шағалалы өз-нің оң жағасында. Аумағы 245х55 м. 16 жеркепенің орны табылды. Қоныс тұрғындары б. з. б. 14–11 ғ-ларда өмір сүрген.

Санат:Қазақстан көне қалалары
Шағалалытеңіз

**Шағалалытеңіз** — Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың, Тайынша аудандары жеріндегі көл. Қиялы ауылынан 11 км оңтүстік-шығыстағы қазаншұңқырда орналасқан. Теңіз деңгейінен абсолюттік биіктігі 135,6 м.

## Гидрографикасы
Ауданы 267,36 км2, ұзындығы 42,9 км, ең енді жері 12,5 км, орташа тереңдігі 1,5 м, ең терең жері 3,1 м, су жиналатын алабы 10900 км 2. Түбі лайлы, балшықты — қалыңдығы 1 метрге жетеді. Көлге Шағалалы өзені құяды. Қазіргі кезде негізінен ағынсыз, тек суы мол жылдары Шағалалытеңізден Ақбас көліне қарай ағын байқалады. Суының минералдығы көктемде 0,6 — 0,8 г/л, жазда 0,9 — 1,0 г/л, қыста 2,0 — 2,5 г/л.

## Жағалау сипаты
Көл айдынының 60-70%-ын қамыс, құрақ, тағы басқа су өсімдіктері жайлаған. Батыс және солтүстік жағалары жарқабақты, биіктігі 4-7 м, шығыс және оңтүстік жағалары жайпақ, айналадағы ортамен тұтасып кеткен. Оңтүстік  жағалауы батпақты. Суы шаруашылық мұқтаждықтарға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Аққайың ауданы көлдері
Санат:Тайынша ауданы көлдері
Санат:Ертіс су алабы көлдері
Шаған (өзен, Абай облысы)

**Шаған** – Ертіс алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Абай облысы Жаңасемей, Абай, Бесқарағай аудандары жерімен ағады.

## Бастауы
Сарыарқаның шығысындағы Ханшыңғыс жотасының батыс беткейіндегі бұлақтардан басталып, Шаған ауылы тұсында Ертіс өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 295 км, су жиналатын алабы 25,4 мың км2. Аңғары жоғарғы бөлігінде тар шатқалды, төменде кең, жазық. Жағасы көбінесе тік жарлы. Қар және жер асты суымен толығады. Басты саласы — Ащысу. Көктемде тасып, жазда ағыны таулы бөлігінде ғана сақталады, жазықта қарасуларға бөлініп қалады. Қарашада қатып, сәуірдің басында мұзы түседі. Көп жылдық орташа су ағымы 3,9 м3/с, лайлылығы 50 — 200 г/м3. Мал, егін, шабындық суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Жаңасемей ауданы өзендері
Санат:Ертіс су алабы
Шағым

**Шағым** () – Заңды құқықтары мен бостандығының бұзылу жайы бойынша мемлекеттік, қоғамдық немесе халықаралық органдарға, олардың лауазымды тұлғаларына жүгіну. Құқықтық мемлекеттерде азамат (кәсіпорын, ұйым) міндетті түрде шағымын қарау нәтижесі бойынша ақпарат алады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Шағырай үстірті

**Шағырай үстірті** – Мұғалжар тауының қиыр оңтүстігіндегі үстірт. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысының Байғанин және Шалқар аудандары жерінде орналасқан. Үстірт оңтүстік-батыстан солтүстік-шығыс, солтүстікке қарай 135 км-ге созылып жатыр. Ені 55 км-ге жетеді. Абсолюттік биіктігі солтүстік бөлігінде 310 м. 

## Геологиялық құрылымы
Шағырай үстірті палеогеннің құм, саз, құмтас, конгломерат тау жыныстарынан түзілген. 

## Жер бедері
Оңтүстік-батыс, батыс беткейлері Шаған өзені аңғарына қарай тік жарлы (190 м) болып тірелген. Шығысының үстіртті бедері түйетайлы. Оңтүстік бөлігінде Шарқұдық тауаралық өткелі орналасқан. Үстірттің тік келген батыс бөлігінде Қожаберген, Шарқұдық, тағы басқа аласа таулар кездеседі. Қиыр оңтүстігінде Доңызтау кемері, батысында (Шаған өзенінің батыс беткейі) Шошқакөл бұйраты жатыр. Сай-жыралармен тілімденген шығысы жазық. Онда Үлкен Борсыққұм құмды алабымен шектелген. Үстірттің шатқалды келген тұстарында бұлақтар (Аяққұдық, Ақбұлақ, тағы басқа) мен қыстаулар (Ақши, Қожаберген, тағы басқа) жайласқан. Шағырай үстірті мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Байғанин ауданы таулары
Санат:Шалқар ауданы таулары
Санат:Үстірттер
Шағырлы (қамалдар)

**Шағырлы 1**, 2 – қамалдар. Қызылорда облысы Қазалы ауданы Жосалы станциясының оңтүстік- батыс жағында 155 км жерде Шағырлы 1 орналасқан. Зерттеу жұмыстарын 1946, 1957 жылдары Хорезм археологиялық-этногр. экспедиция (жетекшісі С.П. Толстов) жүргізді. Қамал тік төрт бұрышты, аумағы 50-55 м, дуалының биіктігі 4 — 5 м. Оның үстінде жасақтар тұратын екі қатар қорғаныс шебі бар. Дуалдың астыңғы жағы пахса мен шикі кірпіштен қаланған. Шағырлы 2 қамалы 1-қамалдың оңтүстік-батыс жағында 5 км жерде. Құрылыс жүйесі дөңгелек күмбезге ұқсас. Пахсадан тұрғызылған. Аумағы 15 м. Қамалдардан теріп алынған қыш құмыралардың және темір пышақтың сынығына қарағанда Шағырлы 1, 2 б.з.б. 1 ғасырдың аяғында салынған.

## Сілтемелер
*Қызылорда
*Қазалы
*Қамалдар
## Пайдаланылған әдебиеттер


Санат:География
Чапаев (Батыс Қазақстан облысы)

нобай|орта|1200px|'''Чапаев ауылына қош келдіңіз!'''

**Чапаев**, *Ілбішін* — Батыс Қазақстан облысындағы ауыл, Ақжайық ауданы және Чапаев ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы - Орал қаласынан оңтүстікке қарай 125 км жерде, Жайық өзенінің оң жағалық аңғарында орналасқан. 
нобай|солға|200px|Чапаев ауылы  нобай|солға|200px|Чапаев ауылы      
## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 8344 адам (4254 ер адам және 4090 әйел адам) болса, 2009 жылы 8476 адамды (4110 ер адам және 4366 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 9642 адамды (4741 ер адам және 4901 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 19 ғасырдың басында қаланған. 1938 жылға дейін Ілбішін аталып келді. 1939 жылдан Азамат соғысының ардагері В.И.Чапаев есімімен аталады. Чапаевқа 1971 жылы қала мәртебесі беріліп, 1996 жылы қайтадан ауыл болды. Мұнда мекемелер мен бірлестіктер, шаруашылық орталықтары 1997 жылдан бері әр түрлі бағыттағы 14 шаруа қожалығы мен кооперативтерге және серіктестіктерге біріктірілген. Чапаев арқылы Орал — Атырау автомобиль жолы және Жайық өзенімен су жолы өтеді.

## Дереккөздер
 

Санат:Жайық казак әскерінің тарихи елді мекендері
Санат:Қазақстанның қала статусынан айырылған елді мекендері
Жақия Шайжүнісов

**Шайжүнісов Жақия** (1914, қазіргі Семей облысы Абай ауданы Құлменді ауылы  — 2.9.1983, Семей қаласы) — ұстаз, Қазақстанның еңбек сіңірген мұғалімі (1961). Руы Арғын Тобықты.
 1953 жылы Семей педагогикалық институтын бітірген. 1933 жылдан 1938 жылға дейін Семей облысындағы Көкпекті балалар үйінде оқу ісінің меңгерушісі, 1938 жылдан демалысқа шыққанша осы балалар үйінің директоры болды. Шайжүнісов басқарған тәрбиешілер ұжымының тәжірибесі республикалық деңгейде насихатталды. Шайжүнісов Социалистік Еңбек Ері, Ленин ордені, “Құрмет белгісі” ордендерімен және көптеген медальдармен марапатталған.
Қазір Көкпекті  ауданының орталығы Көкпекті ауылындағы қазақ орта мектебіне Жақия Шайжүнісовтың есімі берілген.

## Сілтемелер
*Семей
*Өскемен
*Ғылым

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Шағалалы (өзен)

**Шағалалы** – Ертіс алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысының Айыртау, Тайынша, Ақмола облысының  Зеренді ауданының аумағы арқылы ағатын өзен. Ұзындығы 234 км, су жиналатын алабы 9220 км2.

## Бастауы
Көкшетау қыратынан басталып, Шағалалытеңіз көліне құяды.

## Гидрологиясы
Негізгі салалары - Терісбұтақ (27 км), Қошқарбай (49 км), Ащыөзен (23 км). Алабы жоғарғы және орталығы бөлігінде Қопа көліне құйғанға дейін қыратты-төбелі, төменгі бөлігінде жазықты. Аңғары Қопа көліне дейін айқын қалыптасқан, көбінесе жәшік тәрізді, ені 10 — 15 м-ден 1 — 1,4 км-ге дейін өзгереді, жарқабағының биіктігі 10 — 15 м. Қопа көлінен төменде аңғары айқын байқалмайды, айналадағы ортамен тұтасып кеткен. Жайылмасы екі жиекті, орташа ені 0,1 — 0,2 км, енділеу жері 3 — 4 км (Қопа көлі маңында), суы мол жылдары 3 — 6 тәулік бойы биіктігі 0,7 — 1,3 м су басады. Арнасы ирелеңді, Қопа көліне дейін орташа биіктігі 1,2 — 1,3 м, сағасында 0,5 — 0,7 м. Жауын-шашын, жер асты суымен толығады. Көктемде 20 — 40 күндей тасып, жазғы-күзгі кезеңде сабасына түседі. Суының минералдары көктемгі су тасу кезінде жоғары ағысында 200 — 600 мг/л-ден төменде 300 — 700 мг/л-ге, жазғы сабалық кезеңде, 700 — 900 мг/л-ден 1000 — 1100 мг/л-ге дейін өзгереді. Орташа көп жылдық су өтімі Северный ауылы  тұсында 1,42 м3/с., лайлылығы 600 — 700 г/м3. Өзен суы егістік, шабындық жерлерді суаруға, елді мекендерді ауыз сумен қамтамасыз етуге пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы өзендері
Санат:Зеренді ауданы өзендері
Санат:Тайынша ауданы өзендері
Санат:Ертіс су алабы
Шайтан

**Шайтан**— діни танымда Құдайдың қаһарына ұшыраған, адамды азғырып аздыратын, өзімен бірге тозаққа әкетуді мақсат ететін пері. Шайтан оттан жаратылған, Ібілістің бұйрығын орындаушылар. Басты сипаттары тәкаппарлық, өзімшілдік, көре алмаушылық, менмендік. Құдайға көп құлшылық етуінің арқасында о баста періштелік дәрежеге жеткен, еткен тағат-ғибадатының қарымына орасан зор ғылым мен білімді иеленіп, періштелерге сабақ берген. Соңында осынша терең біліміне мастанып, топырақтан жаратылған Адам атаға сәжде жасамаймын деп Алла әмірінен бас тартып, лағнет қамытын киген, тозақ отына күю жазасына кесілген. Адам баласына тек дұшпандық ойлайды, бірақ оның дұшпандығының өзі Рахымды Құдайдың құдіретімен адамның рухани толысуына қызмет етуі мүмкін. Яғни, адам баласы Шайтанның әрекетіне қарсы күресудің арқасында рухани дамиды. Ібіліс Құдайдан бұл дүниеде мәңгі өмір сүруді, адам баласының ойына араласып, аздыру мүмкіндігін сұрап алған. Құран Кәрімнің Исра сүресінің 62-аятында Шайтан «Адам ұрпақтарын хақ жолдан тайдырып, түп-тамырымен құртамын. Тек біраз құлдарыңды ғана азғыра алмаймын» дейді. Әрбір адамның бойында періштесімен қатар өзінің Шайтаны болады. Шайтан адамның бойындағы нәпсілік құштарлықтарын қоздыру арқылы әрекет жасайды, күнәлі істерге бастап, құлшылығына кедергі жасайды, адамды түзу жолдан тайдыруға, сөйтіп, түбінде тозаққа түсуге итермелейді. «Мен адам ұрпақтарын алдынан, артынан, оңынан, солынан келіп, азғырамын. Ей, Раббым, сен өзіңнің құлдарыңның көбін, берген нығметтеріңнің қадірін біліп, шүкіршілігін қылатындардың қатарынан таппайсың» (әл-Ағраф сүресі, 17-аят) деген Шайтаннан пана табудың жолы Алла есімін көп еске алып, зікір ету.

## Тағы қараңыз
*Құдай
*Ислам
*Дін

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Асқар Тастайұлы Шайхиев

**Шайхиев Асқар** Тастайұлы (15 тамыз 1963, Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданы Қызылтаң ауылы  — 3 мамыр 2000, Орал қаласы) — палуан, халықаралық дәрежедегі спорт шебері (1988), Қазақстанның еңбек сіңірген спорт шебері (1989). Батыс Қазақстан ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1986).Бапкері — Б.Қуанышов. Қазақстан және халықаралық турнирлердің жеңімпазы. КСРО чемпионы (1989, Алматы) және екі рет күміс жүлдегері (1987, Ташкент, 1988, Омбы). Әлем кубогының иегері (1988, Токио, Жапония). Әлем чемпионы (1989, Нью-Йорк, АҚШ). Спортшылық жолын аяқтағаннан кейін Шайхиев Батыс Қазақстан облыстық ОРМБЖМ-де дзюдо күресінен жаттықтырушы, кейіннен Батыс Қазақстан облысының дзюдо федерациясының атқарушы директоры болды. 2003 жылы Шайхиевтің атынан таэквондо спорт клубы құрылып, содан бері жыл сайын оқушылар арасында республикалық деңгейде таэквондодан жарыс өтеді.

## Дереккөздер
]

Санат:Алфавит бойынша самбошылар
Санат:КСРО самбошылары

Санат:Қазақстан самбошылары
Санат:Самбодан әлем чемпиондары
Шақша

**Шақша** — насыбай салуға арналған құты. Дәстүрлі қазақ қоғамында Шақша сиыр немесе ешкі мүйізінен жасалған. Ондай Шақшаның екі шеті қақталған күміспен көмкеріліп, бетіне күміс шегелер қағылған. Түбі мен қақпағы күмістен жасалады. Қақпағының бір шетінен ауыз қалдырып, оған тығын шынжырмен жалғастырып бекіткен. Қазақ шеберлері Шақша жасауға сан алуан материалдарды пайдаланып келді. Қазіргі уақытта Шақша орнына шыны, пластмасса, тағы басқа түрлі құтылар пайдаланыла береді. Бүгінгі күні зергерлер классикикалық Шақша түрлерін тек сувенир түрінде шығаруда. 

## Сілтемелер
*Насыбай
*Темекі
*Құты
## Дереккөздер


Санат:Құралдар