open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Арықбұға хан

**Арық-бұға ** (т.ж.б. — 1265/66) — Шыңғыс хан империясының ханы (1260 — 64), 1259 — 66 ж. империядағы билік үшін күреске белсене араласқан. Шыңғыс ханның баласы Төлейдің 10 ұлының алтыншысы. Төлейдің бәйбішесі Соркуктани-бегімнен Мөңке, Құбылай, Хулагу және А.-Б. туады. Соркуктани-бегім — Керей ханы Онның інісі Жақанбудың қызы. Ұлы хан Мөңке қайтыс болғаннан кейін (1259) Қытайда Құбылай, Монғолияда А.-Б. бір мезгілде (1260) таққа отырған. Екеуі Шағатай ұлысын иелену үшін күрес бастады. Құбылай бұл ұлысқа Шағатайдың немересі Абишкені аттандырады. Оны Таңғұт жерінде А.-Б-ның адамдары  қолға түсіреді. А.-Б. Шағатайдың басқа бір немересі Алғұйды өз атынан атасының (Шағатайдың) ұлысына жіберді. Алғұй Мауереннахрды иеленіп, Шағатай ұлысына енбеген Хорезм мен Ауғанстанды бағындырды. Өз билігін орнатқан Алғұй А-Б-ға бағынбай, оның елшілерін өлтіріп (1262), оған қарсы соғыс ашты. А.-Б. Алғұйды жеңгенімен Құбылайдан жеңіліс табады да, Монғолияны тастап, Ертістің жоғары жағына кетеді. Жанындағы көптеген сұлтандар мен әмірлер оның орынсыз қаталдығына төзбей Құбылай жағына өтеді. Биліктен күдер үзген А.-Б. өз еркімен кешірім сұрап Құбылайға келді (1264). Бұдан кейін А.-Б. ауырып, ұзақ өмір сүре алмады. Рашид әд-Диннің мәліметі бойынша оның 5 ұлы, 17 немересі болған.

## Дереккөздер

Санат:1219 жылы туғандар
Санат:1266 жылы қайтыс болғандар
Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары
Санат:Моңғолия тарихы
Нағима Ыдырысқызы Арықова

**Нағима Ыдырысқызы Арықова** (20 қыркүйек 1902, Верный, Жетісу облысы, Ресей империясы — 11 сәуір 1956, Алматы, Қазақ КСР), партия және кеңес қызметкері.

## Өмірбаяны
1902 жылы Верный қаласында туған. Исхақия мектебінің түлегі. Қазан төңкерісінен соң қосымша мұғалімдер курсын бітірген. 1925 жылдан БК(б)П мүшесі. 1919-22 жж. Верныйда, Семейде мұғалім. Верный қаласындағы қыздар мектебінің директоры. Семей губерниясының кеңестік партия мектебін бітірген. 
* Уақ тайпасынан шыққан.

* 1923 ж. - РК(б)П Семей губкомында нұсқаушы; кейіннен Қарқаралы уезкомында әйелдер бөлімінің меңгерушісі.  
* 1924 ж. - Әйелдер арасындағы жұмыс жөніндегі өлкелік курстың меңгерушісі.  
* 1925-29 жж. РК(б)П Қазақ өлкелік комитетінің бюро мүшелігіне кандидат, әйелдер бөлімінің меңгерушісі.  
* 1929-30 жж. - РСФСР Жоғарғы Соты Қазақ бөлімінің Төрайымы.  
* 1930-32 жж. - Москвадағы марксизм-ленинизм курсының тыңдаушысы.  
* 1932-37 жж. - Батыс Қазақстан обкомының бюро мүшесі, насихат және мәдениет бөлімінің меңгерушісі, "Сталин жолы" журналының редакторы.  
* 1937-38 жж. - Қазақ ССР-і Әлеуметтік қамсыздандыру халық комиссары. 
Кейінгі жылдарда Нағима Арықова Қазақстан мемлекеттік баспаларыңда қызмет атқарды. 
БК(б)П 15-16 конференцияларының делегаты, журналист. Әйелдер жөніндегі "Әйелдер өкілдері не істеуі керек" деген кітапшаның авторы. 
* «Өкіл әйелдер не істеу керек?»* деген кітапшаның және жүзге тарта публицистикалық мақалалалар мен аудармалардың авторы. Әуезовпен Семей губерниялық атқару комитетінде қазақ бөлімінің меңгерушісі болып қызмет істеп жүрген кезінде танысқан. Қызмет бабында жиі араласып, түрлі мәжілістерде пікір алысқан. Кейбір көзқарас алшақтықтарына қарамастан, сыйластық қарым-қатынастарын сақтаған. Ә. өзінің кездесулерде сөйлеген сөздерінде күрескер әйөлдің көркем бейнесіне *«Н. Құлжанова, Н. Арықова, Ә. Мәмбетова сияқты қайраткер қазақ қыздарын [[прототип]] етіп алу»* ойында барын бірнеше жерде қайталап айтқан. Сол мақсатпен 1954 ж. жазда А-мен узақ әңгімелесіп, тиісті мәліметтер алған. Ол ойы *«Дос - Бедел дос»* пьесасында қылаң берді. Трилогия етіп шығармақ болған үлкен прозалық шығарма жазылмай қалды.

## Дереккөздер


Санат:1902 жылы туғандар
Санат:1956 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мұхтар Әуезов
Санат:Қазақстан аудармашылары
Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері
Санат:Қазақ КСР саясаткерлері
Санат:КСРО одақтас республикаларының халық комиссарлары мен министрлері
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:Қазақстан Жоғарғы Сотының төрағалары
Арықты

**Арықты ** — Ақмола облысы Қорғалжын ауданындағы ауыл, Арықты ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Қорғалжын кентінен солтүстік-шығысқа қарай 39 км-дей жерде, Арықты көлінің солтүстік-батыс жағасында орналасқан.

## Халқы

Бұрынғы кеңшар негізінде “Садырбай” жауапкершілігі шектеулі серіктестік жұмыс істейді. Ауылда қазақ орта мектебі, емхана, аурухана, клуб бар. Тұрғындары елді мекендермен ауданаралық автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Қорғалжын ауданы елді мекендері
Арылу

**Арылу ** — 
# күмәнді “күнәдан”, “жамандықтан” “тазарудың” діни рәсімі. Арылудың негізінде ежелгі дәуірлердегі табиғат күштеріне, отқа, суға, Көк Тәңірге табынудың ізі бар. Арылудың діни рәсім жоралары әр дін, әр  жер, әр халықта әртүрлі. Мысалы, Солтүстік Америкадағы үндістер көбіне монша буына түсіп “арылса”, Орталық Америкада — қан шығару арқылы, ал Оңтүстік Америкада — құстыратын сусындар ішіп “арылады”. Қоғамдық қарым-қатынастар мен діни көзқарастардың дамуына байланысты “күнәлар” туралы ұғым да,  соған орай Арылу рәсімдері де әр түрлі дәрежеде өзгерістерге түсті; 
# оң жолға, ақ жолға түсу, яғни адамды қор ететін мінез-құлық, әдеттерден Арылу Бұл орайда ұлы Абай “Күллі адам баласын қор қылатын үш нәрсе бар, олар: надандық, еріншектік, залымдық” деп көрсетеді. Ілім-білімнің жоқтығы, яғни надандық — адамның көзін байлайды, жақсы-жаманның нарқын ажыраттырмайды. Ал еріншектікке келер болсақ: “талапсыздық, жігерсіздік, ұятсыздық, кедейлік — бәрі осыдан шығады”. Ал “залымдық — адам баласының дұшпаны. Адам баласына дұшпан болса — адамнан бөлінеді, бір жыртқыш хайуан хисабына қосылады. Бұлардың емі — халқына махаббат, халық ғаламға шапқат, қайратты, тұрлаулы, ғадаләт ісінің алды-артын байқарлық білімі, ғылымы болсын” (“отыз сегізінші сөз”) дейді. Демек, адам өзін “қор қылатын үш нәрседен” әділеттілік, шапағаттылық, тұрлаулылық, ілім-білім жолы арқылы ғана арыла алады.

Санат:Руханият
Санат:Психология
Наталья Өтеуліқызы Арынбасарова

**Наталья Өтеуліқызы Арынбасарова** (24 қыркүйек 1946 жылы туған, Мәскеу) — киноактриса, Ресейдің (1979), Қазақстанның (1997) еңбек сіңірген артисі 

## Өмірбаяны
1964 ж. Мәскеу хореографиялық училищесін, 1971 ж. ВГИК-тің актерлік факультетін (С.А. Герасимов пен Т.Ф. Макарованың шеберханасы бойынша) бітірді. 

1964 ж. “Қырғызфильм” киностудиясы түсірген *“Алғашқы мұғалім”* фильміндегі басты рөл — Алтынаймен кинодағы жолын бастады. 

1966 ж. Венецияда өткен халықаралық кинофестивальда рөлі ең үздік әйел бейнесін жасағаны үшін берілетін бас жүлдеге ие болды. 

1969 ж. *“Мәншүк туралы ән”* (Мәншүк Мәметова, Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы, 1970) және *“Жәмилә”* фильмдерінде басты рөлдерді ойнады. 

## Рөлдері және марапаттары
Арынбасарова”* (1969, Катя Олзоева), *“Нан дәмі”* (1979, Кәмшат Сатаева; КСРО Мемлекеттік сыйлығы, 1980), *“Қаралы сұлу”* (1982, Қарагөз),* “Сүйрік”'' (1984) т.б. фильмдеріне түсті. 

Арынбасарова КСРО Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1978).

## Дереккөздер

Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Санат:Ресей қазақтары
Арынғазы сұлтанның қозғалысы

**Арынғазы сұлтанның қозғалысы ** (1816 — 21) — Қазақ хандығын қайта орнатуға жасалған әрекет. Кіші жүзге хан болып сайланған алғашқы күннен (1816 ж. сәуір) бастап Арынғазы хан Қазақстанды Ресейден бөліп алып, дербес Қазақ хандығын қайта құру саясатын ұстанды. Кіші жүз бен Орта жүзді біріктіріп, Орта Азия хандықтарының үлгісімен ортақ мемл. орнатуға сұлтандар мен ақсүйектерді көндірді. Оның бұл ойын халықтың барлық бөлігі қолдады. Орта Азия хандықтары да Арынғазыға қолдау көрсетті.  1821 ж. патша үкіметі келіссөз жүргізу желеуімен Арынғазыны С.-Петербургке шақырып алып, тұтқындап, Калугада ұстады. Отаршылдық езгіге қарсы күрес шежіресінде үлкен орын алатын А. с. қ. тарихи әдебиетте әлі жеткілікті дәрежеде зерттелмей келеді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихы
Арысқұм мұнай-газ конденсат кен орны

**Арысқұм мұнай-газ конденсат кен орны** — Қызылорда облысы Жосалы темір жол станциясынан солтүстік-шығысқа қарай 120 км жерде. 1985 жылы ашылған.

## Геологиялық құрылымы
Арысқұм мұнай-газ конденсат кен орны Арысқұм грабен-антиклиналінің орталығы бөлігіндегі антиклиналдық иілімді алып жатыр. Кен шоғыры төменгі бор жыныстарына байланысты түзілген.

## Жатыс сипаты
Өнімді қабат 928 м тереңдікте тектоникалық тұрғыдан оқшау орналасқан. Оның жалпы қалыңдығы 20 м шамасында, тиімді қалыңдығы 12-15 м, мұнай сіңірілген қалыңдығы 3,2-12,6 м. Коллектордың кеуектілігі 17,4е, өткізгіштігі 0,054 мкм2.

## Қанығу сипаты
Мұнай сіңірімділік коэффициенті 0,66; газ сіңірімділік коэффициенті. 0,697. Кен әлсіз цементтелген гравелиттен, құмнан, құмтастан, алевролиттен тұрады. Бастапқы қабат қысымы 10,49 МПА, температурасы 44°С болған. Газдық фактор 39,7 м3/т. Ұңғыманың тәуліктік өнімділігі: мұнай бойынша — 60,9 м3, газ — 69,62 мың м3.

## Құрамы
Кеннің мұнайы жеңіл (0,854 г/см3), құрамында күкірт (0,46:), парафин (9,7-27,2), шайыр (16,65) бар. Газ негізінен метаннан 93,86 тұрады. Газдағы конденсат мөлшері 9,4-15,2 г/м3, оның тығыздығы 0,738-788 кг/м3. Кен орны “Тұранпетролеум” біріккен кәсіпорнына игеруге берілген (1995).

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Қызылорда облысы кен орындары
Арыстанбай Айбасұлы

**Арыстанбай Айбасұлы** (1693, қазіргі Ақтөбе облысы, Ырғыз — 1748) — батыр.

Алшын тайпасының Шөмекей руынан.

Жастайынан Әбілқайыр ханмен дос болып өскен. Ханның жауапты тапсырмаларын атқарған. Арыстанбайдың сыртқы жаулармен 1722–1729 жылдары болған соғыстарда атағы шығады. Кіші жүздің (Майтөбеде) Ресейге бодандыққа қол қоюына қатысқан. Әбілқайыр ханмен бірге Барақ сұлтанның қолынан қаза тапқан 40 сарбаздың ішінде Арыстанбай да бар. Т.Ізтілеуовтің жырында, Ә.Кекілбаевтің “Елең-алаң” романында Арыстанбайдың көркем тұлғасы жасалған.

## Шежіре
Арыстанбай – Айбас – Рай – Тыныс – Қожагелді – Келдібай – Бозғұл (Бозғыл) – Шөмекей

## Дереккөздер

Санат:1693 жылы туғандар
Санат:Ырғыз ауданында туғандар
Санат:1748 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ батырлары
Арьергард

**Арьергард ** (франц. arrі(re — тылдық, garde — күзет) — шегінген әскердің негізгі күшін қорғауға арналған, жалпы әскери құрамадан тыс мотоатқыштар бөлімі не бөлімшесі. Негізгі міндеті — шабуылдап келе жатқан жауды тоқтату, шегінген негізгі күштің кедергісіз жылжуын қамтамасыз ету және оны жаудың тұтқиыл шабуылынан қорғау.
## Дереккөздер


Санат:Әскери өнер
Санат:Қарулы күштер
Асабұқа Яняұлы

**Асабұқа Яняұлы ** (1262 — 1309) — қоғам қайраткері, Юан патшалығының шүймиүян (мемл. дәрежедегі әскери істер мин-гі) бастығы. Қаңлы мемл. бірлестігі ханының ұрпағы. Монғолдар қаңлыларды бағындырғанда А-ның әкесі Яняны жесір қалған шешесімен бірге патша ордасына алып кеткен. Яня ержеткен соң ел билеп, князь шеніне ие болды. Асабұқа сол жерде туды. Ол өзінің зеректігімен, іскерлігімен көзге түсіп, он төрт жасында Орда атқосшысы, кейін Чыңзұң Темір патшаның әскери қызметшісі болды. Ұзұң Хайсан патша тұсында шүймиүян бастығы дәрежесіне көтерілді.

Санат:Юань әулеті

Санат:1262 жылы туғандар
Санат:1309 жылы қайтыс болғандар
Асай-мүсей

**Асай-мүсей** - бақсылар тұтынған сиқырлы мүліктердің жиынтық атауы. Қазақ халқының ежелгі наным-сенімдерін ұстанған бақсылар науқас адамға психологиялық ықпал жасау арқылы оларды ауру-сырқаудан айықтыруға ұмтылған. Ол үшін әлем-жәлем киініп, құбыжық күйге түсіп, қолдарына сылдырмақты аса таяқ ұстап, үрей туғызады. Асай-мүсей - бақсылардың осы құрал-жабдықтарының жиынтық атауы.

Шамандық нанымда Асай аспандағы, Мүсей жердегі жебеушілерді жәрдемге шақырады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Марат Майнышұлы Асайынов

**Асайынов Марат Майнышұлы ** (22.7.1967 ж.т., Ақмола облысы, Атбасар) — қол күрестіру (армрестлинг) спортынан халықаралық дәрежедегі спорт шебері (1994). Гавахатиде (Үндістан) өткен 18-дүн. жүзі, Клайпедада (Литва) өткен 8-Еуропа чемпионаттарының чемпионы (1997, 1998).6-7 Еуропа чемпионаттарының күміс және қола жүлдегері (1996, 97). Ақмола а. ш. ин-тын бітірген (1991). Армрестлингпен 1991 жылдан айналысады. Қазақстан құрама командасына 1994 ж. енді. Жаттықтырушысы — И.Ф. Петров. 

## Дереккөздер

Санат:1967 жылы туғандар
Санат:Қазақстан қол күрестірушілері
Санат:Ақмола облысында туғандар
Санат:Қазақстанның халықаралық дәрежедегі спорт шеберлері
Санат:Еуропа чемпиондары
Аса қанық ерітінді

**Аса қанық ерітінді ** — белгілі бір температура мен қысымда еріген заттың ерітіндідегі мөлшері өзінің ерігіштігінен артық болатын ерітінді. Алғаш 1794 ж. орыс ғалымы Т.Е. Ловиц зерттеген. А. қ. е. тұрақсыз болады, оны алу үшін ыстық қанық ерітінді баяу суытылады. Егер А. қ. е-нің ішіне сол еріген заттың не кристалдық түрі ұқсас заттың кішкене түйірін салса, онда артық еріген зат лезде, түгел кристалданады. А. қ. е. қанық ерітіндіге айналған кезде, таза күйінде әуелі негізгі еріген зат кристалданады да, аз мөлшердегі қоспалар ерітіндіде қалады. Оның бұл қасиеті еріген затты тазарту үшін пайдаланылады.

Санат:1794 жыл
Санат:Химия
Асан ата кесенесі

**Асан ата кесенесі** – Қызылорда облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген киелі нысан. 

## Орналасқан жері
Шиелі ауданы, Бәйгеқұм темір жол бекеті, бекеттен шығысқа қарай 5 км жерде Жеті әулие қорымында орналасқан. Жергілікті халық оны Асан Қайғы есімімен байланыстырады. Жеті әулие қорымында Оқшы ата, Абыз ата, Қыш ата, Қайып ата кесенелерімен қатар орналасқан. 

## Кезеңі
XVI ғғ.

## Тарихи деректер мен кесене сипаты
Кесене атақты Қазақ хандығының негізін қалаушы хандардың бірі Жәнібек ханның кеңесшісі, қазақ жырауы, философы Асан Қайғыға (Асан ата) арнап салынған. Құрылыс қарапайымдылығымен ерекшеленеді. Бұл ортаазиялық діни ахитектуралардың барлығына тән, биіктігі
7 м-ден асатын порталды-күмбезді құрылыс, жоспар бойынша төртбұрышты, қазіргі таңда жартылай бүлінген 4 м-ге шығыңқы порталы бар. Кесене төртбұрыш пішінді ірі керамикалық кірпіштен (28x28x6 см) салынған. 3 м биіктікте қабырғалары тік орналастырылған кірпіштермен қабатталып безендірілген.
Асан Қайғының баласы Абатқа арналып салынған Абат байтақ (Ақтөбе облысы Қобда ауданы) пен Сыр бойындағы Алпамыс батырдың жары Гүлбаршынға арналған дейтін Көккесене ескерткішіне (аңыздың тағы бір нұсқасы бойынша Сырлытам да Гүлбаршынға арналған) өте ұқсас. Негізі бұлар екі түрлі сәулет үлгісімен бір заманда дүниеге келген болуы да мүмкін. Асан ата кесенесі 1982 жылы мемлекеттік қорғауға алынған.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Қызылорда облысы сәулеті
Аса нәзік түзіліс

**Аса нәзік түзіліс ** — атом энергиясы деңгейлерінің өте жақын орналасқан қосалқы деңгейлерге жіктелуі. Ол атом ядросы магниттік моментінің атом электрондарының магнит өрісімен әсерлесуі нәтижесінде түзіледі. Деңгейлердің А. н. т-і салдарынан атом спектрінде бір спектрлік сызықтың орнына бір-біріне өте жақын орналасқан сызықтар — спектрлік сызықтардың А. н. т-і пайда болады. Көршілес деңгейлерінің аралығы өте кішкентай (10-5 — 10-7эВ). Бұл  нәзік түзіліс деңгейлері ара қашықтығынан 1000 есе кіші. А. н. т-ті молекулалар мен кристалдар спектрлерінен де байқауға болады. Оны зерттеу ядроның магниттік моменті мен оның пішіні және құрылымы жайында мәлімет алуға мүмкіндік береді.

Санат:Атомдық физика
Санат:Спектроскопия
Асан көтерілісі

**Асан көтерілісі** – Қазалы ауданы қазақтарының 1930 жылы тамыз-қыркүйек айларындағы Кеңес өкіметінің күштеп ұжымдастыру саясатына, алым-салық, азық-түлік, мал жинау науқандарына қарсы көтерілісі. Асан көтерілісі – 1930 жылы  көктемде ишан Ақмырза Тос және т.б. бастауымен 7–9-ауылдар шаруаларының Қызылқұмдағы көтерілісінің заңды жалғасы. Бұл көтеріліске қатысушылардың басым бөлігі Кіші жүздің Әлім тайпасынан тарайтын Асан руынан шыққан. Сол себепті көтеріліс Асан көтерілісі деп аталған. Тамыздың соңғы күндерінің бірінде ОГПУ қызметкерлері астық салығын төлеуден бас тартқан 22-ауылдың бас көтерер азаматтары Д.Асан,  Ж. Тілеубай, А.Қалдыбай және Б.Тілеулиді тұтқынға алған. Оларды ауыл адамдары ертеңінде күшпен босатқан. 22-ауыл көтерілісшілеріне 19, 20, 21, 23, 24, 25-ауылдардың және көршілес Арал ауданының кейбір ауылдарының тұрғындары қосылып, толқуға қатысқан адамдар қатары 1000-ға жуықтаған. Көтерілісшілердің басшысы болып 22-ауыл тұрғыны Иман Мақсым Орымбет (ОГПУ деректерінде – Сырымбет) сайланған. 1930 жылы 4 қыркүйекте қазақтар жасағы көтерілісті басуға жіберілген 80 адамдық ОГПУ әскеріне тұтқиылдан шабуыл жасады. 6 қыркүйекте олар Алматыдан келген қазақ атты әскер дивизионымен шайқасып, 40 адамынан айрылды. Иман Мақсым осы ұрыста қаза тапты. Мұнан кейін жүргізілген жазалау шараларының барысында көтеріліске қатынасқан 98 адам тұтқындалып, 31 адамға іздеу салынды. 1931 жылдың басында ОГПУ үштігінің шешімімен 9 адам Қалымбет Еділғарай, Әбді халық Иімбет, Әбдіраман Қарағұл, Жұбатхан Қоныс, Пірімбет Құрекей, Насыр Мәмбет, Арызхан Нұрымбет, Мұстафа Өмірбек, Айжарық Таңатар ату жазасына кесілді, 28 кісі 2 жылдан 10 жылға дейінгі мерзімге концлагерге айдалып, 16 адам жер аударылды. Асан көтерілісіне қатынасқандардың көпшілігін елден қуып жіберді. 1989 жылы 27 қарашада Асан көтерілісіне қатысып, жазықсыз жапа шеккендердің ісі қайта қаралып, Қызылорда  облысы  прокурорының шешімімен толық ақталды. Көтеріліс жайлы «Асан көтерілісі» (құрастырған Жетіскен Мәкенәлиев) атты деректі еңбек жарық көрген. Олардың құрметіне Сырдария өзенінің Әлсейіт өткелі жанында ескерткіш орнатылған.
## Дереккөздер

санат:тарих
Санат:Көтерілістер
Асан қайғы, Тоған, Абат (жыр)

"**Асан қайғы , Тоған, Абат**" — Мұрын жыраудан жазылып алынған ноғайлы жырларының жеке бір тармағы. Жырдың поэтик. ерекшеліктерімен қатар генеалог. сипаты да айқын. Асан Қайғы тұсындағы аңызбен сабақталған оқиға оның Әз-Жәнібекпен арақатынасына ұласып, інісі Тоған және баласы Абаттың қалмақтан кек қайтаруына жалғасқан. Жырдың топтамалық сипатын аңғартатын келесі бір белгі — алғашқы бөлігінің аңызбен сабақтасып, 7-8 буынды жыр үлгісіндегі соңғы бөлігінің бөлек-бөлек оқиғаларға айналуы. Аңыздық-эпик. желімен қатар тарихи-этник. мәліметтерді де қамтып отыратын жырдан ноғайлы дәуірінің тарихи тұлғаларының бейнелері елес береді. Олар бірде антропоним (Тарғын, Жәнібек), бірде топоним (Жем, Аштархан), бірде көне наным-сенім көріністері (Қыдыр, Ілияс, қырық шілтен) түрінде бой көрсетеді. Көлемі 800 жолдан астам жыр нұсқасы 1942 ж. Алматыда жазылып алынған. Қағазға түсірген — Дәуіт Сеңгірбаев. Қолжазба Қазақстан ғылым академиясының Орт. ғыл. кітапханасында сақтаулы (667 папка). 1990 ж. “Батырлар жырының” 6-томында толық жарияланған. Жыр туралы мәліметтер М. Мағауин, Б. Ысқақов еңбектерінде кездеседі. 
## Дереккөздер

Санат:Батырлар жыры
Санат:Қазақ жырлары
Санат:Жырлар
Асанқожа кесенесі

**Асанқожа кесенесі** - 19 ғасырда қазіргі Қарағанды облысы Жезді ауданындағы Қаракеңгір өзені бойында күйдіргі кірпіштен салынған сәулетті
құрылыс. Дөңгелете жасаған бүрме
төбесі тозығы жетіп, қирап біткеніне қарамастан текшеленіп қаланған қабырғасы сақталып қалған.
ауылы кесененің өзге өрнектерінен көзге
түсетіні - алдыңғы кіре беріс қақпа,
бағанадан тұрғызған екі жақ босағасы, өрнекті кірпіштен тартқан
маңдайшасы, жиек жағалай тартқан
дөдегесі, қабырғадан тартылған
белдеулері. Бұлардың бәрі халық
қолөнерінің нақышты өрнек түрімен әшекейленген.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Сәулет өнері
Санат:Қазақстан кесенелері
Асанқожа қорымы

**Асанқожа қорымы** (XVII-XX ғ.) – тарихи ескерткіштер кешені, Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Ақтөбе облысы, Байғанин ауданындағы Оймауыт ауылынан оңтүстік-батысқа
қарай 50 км қашықтықта, Жем өзенінің алабында орналасқан.

## Қорым сипаты
Қорым ауданы 250x210 м, ұлутастан қиылған 250-ден астам кірпіштен салынған. Мазар сағанатас, қойтас, құлпытас, сандықтас, т.б. ескерткіштерден тұрады. Асанқожа қорымында жиі ұшырасатын, өте шебер жасалған ою-өрнектермен әшекейленген құлпытастар мен қойтастардағы араб әрпімен қазақ тілінде жазылған деректер мен ру таңбаларының тарихи-этнографиялық маңызы зор. Қорымның көптеген құрылыстарынан нақыштап тас қашаудың асқан шеберлігін байқауға болады. Егеу, қашау, тасты бедерлеу, өңдеу, шабу, бояу арқылы ескерткіштер жасау бұл өнірде колөнердің
жақсы дамығандығын көрсетеді.
Батыс Қазақстандағы осы бейіттерге қойылған әр түрлі ескерткіштерден жерлеу жол-жорасының дәстүрлі үлгісі айқын аңғарылады.
Асанқожа қорымы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің тізіміне енгізіліп, мемлекет қамқорлығына алынған.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Александр Алексеевич Асанов

**Асанов александр алексеевич ** (16.8.1953 ж.т., Алматы облысы Талғар ауданы Қызылту а.) —  мерген, КСРО-ның еңбек сіңірген спорт шебері. Нысана көздеуден (траншеялық стенд) дүние жүзінің екі дүркін чемпионы (1981), дүние жүзі чемпионаттарының төрт дүркін күміс (1979, 1983, 1985), үш дүркін қола (1982, 1983, 1986) жүлдегері. Стенд атумен 1969 жылдан айналысқан. 1977 ж. Қазақ дене тәрбиесі және спорт ин-тын бітірген. 1992 ж. дүние жүзінің, 1987, 1991 жылдары Еуропа Кубогының (1979, 1980, 1983, 1984, 1986) және “Достық-84” халықар. ойындарының жеңімпазы. “Халықтар достығы” орденімен марапатталған (1985).

## Дереккөздер


Санат:1953 жылы туғандар
Санат:Қазақстан нысана көздеушілері
Санат:Алфавит бойынша нысана көздеушілер
Болат Кәрішалұлы Асанов

**Болат Кәрішалұлы Асанов** (7 мамыр 1961, Алматы, Қазақстан) — шахматшы, қазақ жастары арасынан шыққан тұңғыш халықаралық гроссмейстер (1994), Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушысы (1995).

ҚазМУ-ді бітірген (1984). 1973—80 ж. әлем чемпионы М. Ботвинниктің шахмат мектебінде жаттықты. Көптеген халықаралық жарыстарға қатысқан. Мұсылман елдері бойынша өткен шахмат турнирінің жеңімпазы (1992, Бағдат), Азия чемпионы (1993).

1994 жылдан ФИДЕ Орталық комитетінің мүшесі, 1995 жылдан ФИДЕ президентінің кеңесшісі. 1996 жылдан шахматтан Қазақстан құрама командасының бас жаттықтырушысы.

Санат:Қазақстан шахматшылары
Санат:Шахмат гроссмейстерлері
Санат:Шахматтан Азия чемпиондары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Қасым Әбуұлы Асанов

**Қасым Әбуұлы Асанов ** (1 қаңтар 1931, Үтері ауылы, Құрманғазы ауданы, Қазақ АСКР, РКФСР — 12 мамыр 2008, Алматы) — ғалым, Социалистік Еңбек Ері (1965), ауыл шаруашылық ғылымының докторы (1976), профессор (1983), Қазақстан Республикасы ғылым академиясының академигі (1996).

Қазақ ауыл шаруашылық институтын (1951) Мәскеу ауыл шаруашылық академиясын (1963) бітірген. 1955 — 1969 ж. ұжымшар төрағасы, 1969 — 73 ж. Мәскеу ауыл шаруашылық академиясында аға ғылым қызметкер, 1973 — 1987 ж. Шымкент облыстық мемлекеттік ауыл шаруашылық тәжірбие ст-ның, “Шымкент” кеңшар техникумының және дендрологиялық саяжайдың директоры болды. 1987 жылдан Қазақтың мал азығын дайындау және жайылым ғылым-зерттеу институтының директоры. Асановтың ғылыми еңбектері негізінен Қазақстанның оңтүстік-шығыс және батыс аймақтарындағы жайылымға қолайлы жерлерді зерттеуге арналған. Шөлейт жерлердің құнарлылығын арттыру үшін Асанов Атырау облысында алғаш рет мал-азықтық дақылдарды (жоңышқа, қоңырбас субидайық, жиматарғақ, үйбидайық) бірге сеуіп суармалы жайылым жасау әдісін қолданды. Сондай-ақ ол белок пен витаминдердің сапасын жақсарту үшін мал азығына көк балдырды (хлорелла) қосуды ұсынды. А. Ленин, Еңбек Қызыл Ту, Қазан революциясы, Халықтар достығы, “Құрмет Белгісі” ордендерімен марапатталған.

## Шығармалары:
*Пастбищное хозяйство Казахстана, А.-А., 1992; 
*Практикум по пастбищному хозяйству. А., 1994.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
*RUS - Сайт депутата
*Жайылым үшiн жанын салған | Алматы ақшамы қоғамдық саяси газеті
*Список знаменательных дат - Библиотека - Материалы - КМиБ ...

Санат:1931 жылы туғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Атырау облысында туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Сабырхан Асанов

**Сабырхан Асанов ** (1937, Түркістан облысы Түркістан ауданы Иіркөл ауылы — 17.08.1996, Алматы) — ақын.
Лақап аты — С. Байсеңгіров.

ҚазМУ-ді бітірген (1960).

Шығармашылық қызметін Түркістан облысы Киров ауданы “Кировшылар үні” газетінің  жауапты хатшысы болып бастады.

Ұзақ  жылдар “Социалистік Қазақстан” газеті, “Жұлдыз” журналы, “Қазақ әдебиеті” газеті редакцияларында қызмет атқарды.

Асановтың алғашқы өлеңдері “Оңтүстік Қазақстан” облысы газетінде  жарық көрді.

Ақынның “Тұңғыш кітап” (1963), “Алматым менің жас шағым” (1968), “Ленинге барғанда” (1970), “Шолпан” (1974), “Ақбота” (1976), “Қоштасқым келмейді” (1978), “Бақытымды жырлаймын” (1980), “Қызғалдақ күндер” (1981), “Сағындырған көктем” (1983), “Сағынамын” (1986), “Көктемнің шуақты күндері” (1987), “Елу көктем” (1990) жыр жинақтары жарық көрген.

А. Байрон, Тоқтағұл, Я.Купала, Ф.А. Файз, С.Данилов, Р.Ғамзатов, И.Абашидзе, Е.Евтушенко сынды ақындардың өлеңдерін қазақ тіліне аударды. 
Ақын өлеңдері орыс, неміс, латыш, татар, башқұрт, якут, қырғыз т.б. тілдерге аударылған.

## Дереккөздер

Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Түркістан облысында туғандар
Санат:17 тамызда қайтыс болғандар
Санат:1996 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан аудармашылары
Ләззат Оразханқызы Асанова

**Ләззат Оразханқызы Асанова** (27 шілде 1970, Алматы облысы, Панфилов ауданы, Ақжазық ауылы — 25 желтоқсан 1986, Алматы) — Желтоқсан көтерілісінің (1986) құрбаны. 
нобай|Ләззат Асанованың комсомолдық билеті

## Биография
1985 жылы Алматыда П.Чайковский атындағы музыкалық училищеге оқуға түскен. Алматыда 1986 жылғы 17-18 желтоқсанда болған қазақ жастарының отаршылдық және әміршілдік жүйеге қарсы азаттық көтерілісіне белсене қатысқан. Ол Орталықтың билеп-төстеушілігіне наразылық білдіріп, қаладағы Жаңа Алаңға (қазіргі Республика алаңы) алғашқы ереуілшілер қатарында “Қазақтар! Кіріптарлық құлдықта өмір сүргеніміз жетеді! Біз еліміздің тәуелсіздігін жеңіп алған кезде ғана азат бола аламыз!” деген ұранмен шықты. Көтеріліс қатыгездікпен жанышталғаннан кейін басқа да ұсталған 87 адам қатарында А-ға Қазақ КСР ҚК-нің 65-бабымен айып тағылып, (Көтеріліске қатысып ұсталғандар жөніндегі Қазақ КСР ІІМ-нің құжаты, (1211-177, 23.02.1990) қамауға алынды. 1986 жылғы 17-18 желтоқсанда Алматы қаласында болған оқиғаларға түпкілікті баға беру жөнінде республика Жоғарғы Кеңесінің Төралқасы құрған комиссия мүшесі Ф.Игнатовтың мәліметтеріне қарағанда, Ләззаттың мәйіті бірнеше күннен кейін музыкалық училище жатақханасынан табылған да, ол туралы жатақхананың бесінші қабатынан құлап өлген деген қауесет таратылған. Осыған қарамастан мәйітті Алматы облысы Панфилов ауданындағы Ақжазық кентіне Ішкі істер министрлігі мен Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің қызметкерлері арнайы қарауылдап апарған. Ләззатты жерлеудің алдында денесін ақ жуып, арулаған кезде оның екі білегіне салынған темір бұғаудың қалдырған көкпеңбек іздерін, бас сүйегінің шүйдесі ойылып кеткені анықталды. Осыған қарағанда ол жазалаушылардың қолынан қаза тапқан. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан соң ғана А. жөніндегі шындық қалпына келтіріле бастады. Ләззаттың ерлігіне арналған ән (“Қаһарман қыз — Ләззат қыз”. Музыкасын жазған Жоламан Тұрсынбаев, өлеңі — Абдрахман Асылбектікі), ол жөнінде баспасөз беттерінде ғалымдар мен мемлекет, қоғам қайраткерлерінің пікірлері жарық көрді.

## Дереккөздер

Санат:Желтоқсаншылар
Асархаддон

**Асархаддон ** (ассирияша Ашшурахиддин, т.-ө.ж.б.) — Ассирия патшасы (б.з.б. 680 — 690). Саргон әулетінен шыққан. Саяси бүлік кезінде таққа отырған. Асархаддон әкесі Синахериб талқандаған Вавилон қаласы мен оның ғибадатханаларын жаңғыртып, Ассирияның басты қаларының бұрынғы саудагершілік пен салық төлеудегі артықшылықтарын қалпына келтірді. Мемлекетке қауіп төндірген киммериялықтар мен көшпелі халдей тайпаларының шабуылын тойтарыс беру үшін солтүстіктегі сақтардың (скифтердің) көсеміне кенже қызын беріп, құдандалық одақ құрды. Асархаддон. тұсында Ассирия Арабия, Финикия, Мысыр елдерімен соғыста елеулі жеңістерге жетті. Олар Ассирияға қыруар салық төлеп тұрды, Мысырдың ассирияша ат қойылған 20 қаласының көбісін ассириялық әкімдер басқарды. Асархаддон. көзі тірісінде өзінің тағына мұрагерлікке кенже ұлы Ашшурбанипалды тағайындады.

Санат:Б. з. д. 669 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ассирия патшалары
Санат:Бабыл патшалары
Санат:Ирак тұлғалары
Асатаяқ (би)

**"Асатаяқ"** - қазақ биі. Н.Тілендиевтің "Ата толғауы" күйінің
сүйемелімен екпінді ырғақта орындалады. Музыкалық өлшемі 2/4. Оны қолдарын асатаяқ ұстаған бір топ қыздар билейді. Қоюшы-балетмейстері
З.Райбаев. "Асатаяқты" алғаш сахнаға
шығарған Торғай филармониясының құрамындағы "Шертер" ансамблінің бишілер тобы. "Асатаяқ" биі Қазақ
ән-би ансамбль "Гүлдер" эстрадалық жастар ансамблі, т.б. шығармашылық ұжымдар
репертуарынан кең орын алды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ билері
Асаубай Жәдігерұлы

**Асаубай Жәдігерұлы**, Қанжығалы Асаубай (туған-өлген жылы белгісіз) — белгілі шешен, би. Арғын тайпасының Қанжығалы руынан шыққан. Арқадағы Қорқылдақ көлінің төңірегін қоныс еткен. Ш.Уәлихановтың әкесі Шыңғыс төренің замандасы. Асаубай қара қылды қақ жарған әділ де сыншыл ақын болған. Табан астында шығарып айтқан өлеңдері Махамбет, Ақтамберді сияқты өр мінезді, орақ тілді ақындар шығармаларымен сарындас. Оның Шыңғыс төреге, Абылай тұқымынан шыққан *Ахмет биге, керей Бекентай байға, Жарқын биге, қарабалық Күлік байға, Омар төреге т.б. айтқан сөздері ұшқырлығымен,* жігерлілігімен ерекшеленеді. Ақын қашан да тұрмысы нашар әлеум. топтың сөзін сөйлеп, жоғын жоқтаған. Асаубай жырлары, суырып салма сөздері республикалық баспасөздерде, “Қазақтың би-шешендері” (1993) жинағында жарияланған.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Асау мәстек

**Асау мәстек** - ұлттық ойын. Жазық алаңда өтеді.

Ойынға қатынасушы жастар жиылып келіп, асау мәстек құрады. Ол үшін 4—5 қадамдай қашықтықтан екі мықты қада қағады. Кейде бұған өсіп тұрған екі ағашты да пайдалануға болады. Жерден 50—70 см. биіктікте екі қаданың арасына арқан байлайды да, оның үстіне ескі көрпеше (шапан, тон) салады. Ойын жүргізуші балаларды ойынға тақпақ айтып шақырады:

Әй, ер екенің білейін, 
Ешкі сойып берейін. 
Тақия алсаң еңкейіп, 
Құламасаң төңкейіп, 
Ерлігіңе сенейін!

Өзінің ептілігін сынағысы келген ойыншы:

Асау мәстек бұл болса, 
Үйретейін көріңіз, 
Маған таяқ беріңіз!

— деп, ортаға шығады. Ойын жүргізуші таяқты беріп тұрып санай бастайды:

Міне, саған таяқ,
Үшке дейін санақ.
Бір..„
Екі...
Үш...

Ойынға шыққан жас санақ біткенше таяқтың көмегімен арқанның үстіне атша мініп алуы тиіс те, жерден еңкейіп тақия алады. Жеңіп шықса ойын жүргізуші айыпты болады да, жығылса өзі айып тартады.

Айып өлең айту, ән салу немесе қораз болып шақыру, түйедей боздау, ешкі сияқты маңырау түрінде болады.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер

1. Қазақ халқының салт-дәстүрлері кітабы, Атамұра 2011ж.
2. ↑http://kitaptar.com/ 

Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Асау үйрету

**Асау үйрету ** — жүген-құрық тимеген, қолда ұсталынбаған асау жылқыны жүгендеуге, ерттеуге, мінуге, жегуге үйрету. Асау жылқының 2 түрі болады: ту асау — жүген-құрық тимеген жылқы; бас асау — ноқта, жүген кигізбейтін жылқы. Бие байлайтын үйлерде жылқыны құлынынан ноқтаға, жетекке шошындырмай, сылап-сипап үйретеді. Осылайша бастыққан құлынды құнан, дөненінде де мініске оңай үйретуге болады. Алдымен жылқыны ерттеп немесе жегу әбзелдерін кигізіп дағдыландырады. Мұнда жылқыны сабауға, ауыздықпен езуін жырта тартуға болмайды. Жылқы мінезіндегі ерекшелікті де сезіну керек. Егер ат арбаға немесе шанаға жеккенде тебетін болса, онда қыл құйрығын екіге бөліп оқтыққа байлайды, сонда жылқы тебе алмайды. Мініс жылқысында үзеңгіге аяғың ілінер-ілінбесте шаба жөнелетін асаулар да кездеседі. Мұндайда жүгенге көздің тұсынан “қарақшы” былғары тігіледі. Шалқалап құлайтын асауларға ер салып міну өте қауіпті. Оған алдымен құм толтырылған қап артады да бір атты адам асауды шылбырынан жетектейді, 2-атты адам қамшымен айдайды. Асау әбден шаршап, шалқалап құлауын қойғанда, үйретуші бірден секіріп мінеді де, тізгінді қолға алады. Сонда асау еркін шаба жөнеледі. Қапты тесіп, құмды бірте-бірте сусытып тауысады. Арыны басылған жылқы ептеп тізгінге көнеді. Асауды көп шаршатпай таң асырады. Шын бапкер асауды қант беріп, терін үгіп, сылап-сипайды, суарып, жемдейді, сөйтіп тез-ақ қолға үйретіп алады. Әбден машықтанғанша асауды тек бір адамның бағып-күткені жөн.

## Дереккөздер


Санат:Ат баптау
Санат:Мал шаруашылығы
Асбес

**Асбест** (грек. asbestos — сөнбес, бұзылмас) немесе талшықтас— силикаттар класының серпентиндер мен амфиболдар топтарындағы аса жіңішке талшықты минерал. Хим. құрамы жөнінен магний мен темірдің, ішінара натрийдің сулы силикаты болып табылады. Серпентин тобындағы хризотил А-тің хим. формуласы:  Ол монклиндік сингонияда кристалданады, кесектерінің түсі жасыл, сұрғылт сары келеді, ажыратылған талшықтары — ақшыл, боз, жібектей жылтыр. Қатт. 2-2,5, тығызд. 2,4-2,6 г/см3, талшықтары иілгіш, майысқыш, балқу температурасы 15000С-қа жуық, жылу мен электр тогын нашар өткізеді. Талшықтарының ұзынд. 50 мм-ге, кейде 250 мм-ге жетеді. 14 минералды қамтитын амфибол А-тің жалпы хим. формуласы  мұндағы    Талшықтары радиал сәулелі болып ретсіз, қиғаш орналасады, ұзынд. 6-70 мм-ге жетеді. Амфибол А-тің қышқылға төзімділігі мен жылуға беріктігі аса жоғарғы. Олардың ішіндегі ең маңыздылары әрі көбірек пайдаланылатындары — крокидолит, антофиллит, амозит, родусит. Хризотил-А. гидротермалдық ерітінділердің әсерінен серпентинденген, магнитке бай ультранегізді жыныстарда, доломиттенген әктастарда, ал амфибол-А. шөгінді және метаморфтанған магмалық жыныстарда кездеседі. Хризотил-А-тен отқа, ыстыққа төзімді тоқыма бұйымдары, құрылыс материалдары, қағаз, резина, пластмасса, электр техникасы, асбестцемент бұйымдарына толтырма дайындайды. Амфибол-А-ті жылу мен отқа, жебір ортаға (қышқыл, сілті, теңіз суы) төзімді бұйымдар жасауға қолданады. Қазақстандағы Жітіқара хризотил-А., Бөгетсай антофиллит-А., Қумола родусит-А. кендерінің өндірістік маңызы зор.

Санат:Отқа төзімділер
Санат:Силикат минералдар
Асбестцемент

нобай|250px|Асбестцементтен жасалған шатыр
**Асбестцемент ** — суға иленген портландцемент пен асбест қоспаларынан жасалатын құрылыс материалдары. А. құрамындағы асбестің нәзік талшықтары цементпен кірігіп, берік те икемді, ыстық-суыққа төзімді әрі тығыз құрылыс материалдарына айналады. Оны кесу, тесу, тегістеу оңай. Одан табақша, тақта, құбыр пішінді құрылыс бөлшектерінің қырықтан астам түрі ғимараттардың шатырын жабуға, іргесін, қабырғаларын көмкеруге, шарбақ жасауға, құбыр желілерін тартуға, а.ш. құрылыстарын салуға қолданылады. Тік бұрышты, қималы А. қораптар өнеркәсіптік, тұрғын үй және азаматтық ғимараттардағы желдету жүйелерін жасауға аса тиімді. Ал төзімді А. тақталар қатты ыстық пен электр разрядтарының әсеріне ұшырайтын электр аппараттары мен машиналарының табандарын, тақталарын, бөлшектерін дайындауға өте ыңғайлы. Еліміздің Шығыс Қазақстан, Қарағанды, Оңтүстік Қазақстан, Қостанай облысытарында А. өндірісін дамытуға мүмкіндік мол. Мәселен, Қостанай облысыдағы бір ғана Жетіғара өңірінде 1995 ж. 160829 т, 1996 ж. 130484 т А. өндірілді.

Санат:Құрылыс материалдары
Асимптота

**Асимптота ** (грек. asіmptotos — сәйкес келмейтін, қабыспайтын), шексіз алыстатылған қисық сызықтың нүктесі барынша жақындай түсетін түзу. 

Санат:Қисықтар
Аскаридоз

**Аскаридоз ** (ascarіdosіs) бөсір — адам мен жануарлар денесінде тіршілік ететін жұмыр құрттардан (нематодтардан) пайда болатын ауру. Қоздырғышы — Ascarіs lumbrіcoіdes. Ол адам денесінде жұптасып өмір сүреді. Жұмыртқасы нәжіспен сыртқа шығады, бірақ 14 күнге дейін топырақта тіршілігін сақтайды. Жуылмаған көкөністерді, жеміс-жидектерді жегенде, қайнатылмаған суды ішкенде құрттар адам денесіне түсіп, ауру туғызады. Әсіресе А-бен балалар көп ауырады. Аурудың алғашқы және асқынған кезеңдері болады. А-дың алғашқы кезеңінде баланың дене қызуы аздап көтеріліп, жөтеледі, кейде кеңірдек-өкпе қабынулары, сирек болса да аяқ-қол басында қызарған бөртпелер пайда болады. А-дың асқынған кезеңінде бала тәңертеңгілік жүрегі айнып құсады, іші өтеді. Кейде іші қатады, ішектері қатты ауырып түйіледі, денесін аллергиялық бөртпелер басып, демігеді. А-ды серологиялық реакциялар, рентген т.б. қолдану арқылы анықтайды. А-ды құрттарға қарсы препараттар ішкізу, асқазанға таза ауа жіберу арқылы емдейді. А-дан сақтандыру жолдары: қолды сабындап жуу, жеміс-жидектерді таза сумен жуып жеу, қоғамдық орындарда тазалық сақтау.

Санат:Ұмытылған аурулар
Асқазан аурулары

**Асқазан аурулары ** — өңеш пен 12 елі ішек аралығына орналасқан ас қорыту органының қалыпты қызметінің бұзылуы. А. а-ның ішінде: асқазанның қабынуы, асқазан жарасы, асқазан обасы жиі кездеседі. Асқазан қабынуының жедел және созылмалы түрі белгілі. Жедел қабыну кейбір дәрілерден, арақ-шараптан, шәй, кофені қою ішуден, тамақты өте ыстық немесе суық жеуден және бұзылған тағамды жеп уланудан пайда болады. Науқастың жоғарғы құрсақ тұсы жайсызданады, жүректің айнуы, құсу және іш өту байқалады. Созылмалы қабыну жедел қабынудың жазылмай қайталануынан туындайды. Ол 12 елі ішек сөлінің кері ағуынан, ұзақ уақыт ішімдікті, дәрілерді пайдаланудан, бактериялық қабынудан т.б. болады. Науқаста кекіру, ащы запыран келу, жүрек айну, құсу, арықтау және қан аздық белгілері байқалады. Ауруды гастродуоденофиброскоппен анықтайды. Ауру адам тағам, демалыс режимдерін сақтап, асқазан сөлін тежейтін дәрі-дәрмектер ішуі керек. Асқазанның ойық жарасы маусымға байланысты өршіп отырады. Аурудың ұшығуына көңіл күйзелісі, асқазан сөлінің жоғары қышқылдығы, тамақтану режимінің бұзылуы, темекі тарту, кейбір дәрінің кері әсері мен организмнің қорғаныс факторларының (иммунитеттің) әлсіреуі жатады. Көбінесе тамақтанғаннан кейін 1/2-1 сағ. ішінде науқастың жоғарғы құрсақ тұсы ауырады. Емдеу үшін тұз қышқылын бейтараптайтын атропин, циметидин т.б. дәрілер қолданылады.

Санат:Асқазан аурулары
Асқын аққыштық

thumb|Гелия-II Аномальдық ағыны
**Асқын аққыштық ** — кванттық сұйықтықтың тар саңылаулар мен тар түтікшелер (капиллярлар) арқылы үйкеліссіз ағатын күйі. ТА=2,17 К-нен төмен температурада және 38,8 мм сын. бағ. қаныққан бу қысымында 4Не сұйық гелийі өзінің қасиеттерін күрт өзгертіп, асқын аққыш күйге ауысады. Асқын аққыш 4Не-ді Не ІІ  деп, ал асқын аққыш емес 4Не-ді Не І деп атайды. Не ІІ-нің А. а. қасиетін 1938 ж. П.Л. Капица ашқан. Ал 1972 — 74 ж. сұйық  3Не-дің де (2,6 10-3 К-нен төмен температурада және 2,588104 м сын. бағ., яғни 34 атм. қысымда) асқын аққыштығы анықталған. 4Не және 3Не сұйық гелийлердің асқын аққыш күйге ауысуы 2-текті фазалық ауысу болып есептеледі. 2-текті фазалық ауысу байқалатын температурадағы жылу сыйымдылығының өзгеру графигі 1 әрпіне ұқсас болғандықтан, осы температура с-нүктесі деп, ал ауысу—ауысуы деп аталады. Асқын аққыштық сұйықтықты тұтқырлығы жоқ сұйықтық деп қарастыруға болмайды. Өйткені Не ІІ-ге батырылған дискінің иірілмелі тербелістері бойынша жасалынған тәжірибелер Т--дан онша алшақ емес температура кезінде, тұтқырлық салдарынан тербелістің өшуі Не І-дегі осыған ұқсас тербелістердің өшуінен айырмашылығы аз болатындығын көрсетті. Не ІІ-нің А. а. теориясын 1941 ж. Ландау тұжырымдап берді. Екі - сұйықтық  гидродинамикасы деп аталатын Ландау теориясының негізіне төмен температураларда Не ІІ-нің әлсіз қозған кванттық жүйе күйінде болуы, ондағы элементар қозулардың (кванттық бөлшектердің) салдарынан деген тұжырым алынған. Бұл теория бойынша Не ІІ өзара бір-бірімен кіріктіріліп тұрған екі құраушыдан (қалыпты және асқын аққыш) құралған деп қарастырылады. Тр-ға онша жақын емес температурада қалыпты құраушы екі түрлі квазибөлшектердің жиынтығынан — фонон және ротоннан тұрады. Квазибөлшектердің өзара және ыдыс қабырғаларымен соқтығысуы салдарынан қалыпты құраушыда тұтқырлық пайда болады да, ал Не ІІ-нің қалған — асқын аққыш құраушысының тұтқырлығы болмайтындықтан, ол тар саңылаулар және тар түтікшелер (капиллярлар) арқылы еркін ағады. Асқын аққыш сұйықтық конвекция әсерінен айырықша жоғары жылу өткізгіштік қасиетке ие. Оның себебі конвекция кезінде жылу квазибөлшектер газының макроскопиялық қозғалысы арқылы тасымалданады.Әдеб.: Халатников И.М., Теория сверхтекучести, М., 1971; Капица П.Л., Эксперимент. Теория. Практика, 2-изд., М., 1977; Паттерман С., Гидродинамика сверхтекучей жидкости, пер. с ағылш., М., 1978.

Санат:Агрегаттық күйлер
Санат:Төменгі температура физикасы
Асқын өткізгіштік

[нобай|Асқын өткізгіштік жағдайындағы [Иттрий-барий-мыс оксиді|YBCO ұшуы]]
**Асқын өткізгіштік ** — кейбір өткізгіштерді белгілі бір алмағайып температураға (Та) дейін суыту кезінде олардың электрлік кедергісінің секірмелі түрде кенет нөлге дейін төмендеу құбылысы. Сынаптың температурасын Т = 4,15 К-ге төмендеткен кезде бұл құбылысты алғаш рет (1911) голланд физигі Х. Каммерлинг-Оннес байқаған. Ол кейін Т1Та температура кезінде күшті магнит өрісінде (НТНа) сынаптың электрлік кедергісінің қалпына келетіндігін де анықтаған (мұндағы На — алмағайып магнит өрісінің кернеулігі). Егер ТтТа және НТНа болса, онда асқын өткізгіш үлгінің қасиеті идеал диамагнеттің қасиетіндей болып өзгереді (қ. Диамагниттік). Сөйтіп, асқын өткізгіштің ішкі магнит индукциясы (В) 0-ге тең болады, яғни сыртқы магнит өрісі асқын өткізгіш ішіне өте алмайды. Бұл құбылыс Мейснер эффектісі деп аталады.

1967 жылы Дж.Бардин, Л.Купер, Дж.Шриффер (АҚШ) және Н.Н. Боголюбов (Ресей) Асқын өткізгіштіктің микроскопиялық теориясын жасады. Бұл теорияның негізіне спиндерінің таңбасы қарама-қарсы электрондар жұбы (Купер жұбы) алынған. Мұндай жұптың заряды 2 l-ге (мұндағы l — электрон заряды), спинінің мәні нөлге тең болады, әрі ол Бозе–Эйнштейн статистикасына бағынады. Асқын өткізгіштік құбылысы байқалатын металдарда жұптар бозе-конденсация құбылысына ұшырайды. Сондықтан купер жұптарының асқын аққыштық қасиеті болады. Сонымен Асқын өткізгіштік электрондық сұйықтықтың асқын аққыштығы болып табылады. Асқын өткізгіштік практикада кеңінен пайдаланылады. 20 ғасырдың соңында керамикалық материалдардың жоғары температурадағы (77-100 К) асқын өткізгіштігін зерттеу бағыты қарқынды дамуда. Ал Қазақстанда Асқын өткізгіштікті зерттеу ҚР ғылым академиясының Ядр. физ. ин-тында (ҚР ғылым академиясының корр. мүшесі Ә.Қ. Жетбаевтың жетекшілігімен) жүргізілуде.

## Дереккөздер


Санат:Қатты денелер физикасы
Санат:Агрегаттық күйлер
Санат:Электрлік құбылыстар
Санат:Төменгі температура физикасы
Санат:Асқын өткізгіштік
Асқын салмақ

**Асқын салмақ ** — үдемелі қозғалып келе жатқан күрделі жүйенің жеке бөліктерінің бір-біріне жасайтын қысымы. Ауырлық күші мен оған қарсы бағытталған тірек (дене орналасқан бет немесе нүкте) арасындағы ықпалдасу әсерінен жер бетіндегі кез келген дененің жеке бөліктері арасында қысым күші пайда болады. Тірек ықпалы салдарынан денені жаныштайтын қысымды, біз салмақ ретінде сезінеміз. Еркін түсу үдеуінен (g) артық үдеумен (a=ng, мұндағы n>1) жоғары қарай тік қозғалып келе жатқан денеге (мыс., ғарыш кемесіне немесе жүрдек лифтіге) тірек реакциясы тарапынан әсер ететін күш (Е) салмақ күшінен (Р): F=(n+1)mg=(n+1)P  (n+1) есе артық болады. Осы күш әсерінен ғарышкердің денесінде, кеменің жеке бөліктерінде пайда болатын жаншылу жер бетінде қозғалмай тұрған ракета ішіндегі жаншылудан әлдеқайда артық. А. с. ғарышкер ағзасына (организміне) салмақсыздықтан гөрі күштірек әсер етеді. Бірақ бұл құбылыс аз уақыт қана (кеме қозғалтқышы жұмыс істеген кезде ғана) байқалады. А.  с. күйіндегі ауыртпалықты жеңілдету үшін ғарышкерді арнаулы қондырғыға жатқызады. Сөйтіп, ғарышкердің өсіп кеткен салмағы — ол жатқан бетке біркелкі таралады әрі қан айналымы да елеулі өзгеріске ұшырамайды.

Санат:Күш
Аспалы жол

нобай|Медеу — Шымбұлақ
**Аспалы жол** — жүк және жолаушылар тасымалдауға арналған көлік түрі. Оның вагондары мен вагоншалары бағаналар арқылы тартылған болат арқан бойымен қозғалады. Алғаш рет 15 ғ-дың ақырында Батыс Еуропада салынды. А. ж-дың жүк тасымалдауға, жолаушыларға арналған, септестірілген, көтерме, релісті және сүйретпе түрлері бар. Жүк тасымалдауға арналған А. ж. қос болат арқанмен шеңбер бойымен жүргізіледі. Дербес секциялармен ұзартылған мұндай А. ж-дардың ұзындықтары 200 км-ге дейін (Швейцария) жетеді. 1,5-3,3 м/сек жылдамдықпен қозғалатын жүк вагоншалары сағатына 500-1000 т, ал аз қашықтыққа қарама-қарсы бағытта 10 м/сек жылдамдықпен қозалатын 1 немесе 2 вагонша сағ-на 150 т-ға дейін жүк тасымалдай алады. Септестірілген А. ж-дар вагондарымен жүк те, адам да тасылады. Көтерме А.ж-дардың көмегімен құлама жар жерден жүк артылған автомобильдер, плотинадан кемелер өткізіледі. Рельсті А.ж. сыңар рельсті (монорелісті) және қос релісті болып келеді. Ол цех ішінде және цех аралығында жүк тасуға, қоймада жүк тиеу, түсіру жұмысында, сондай-ақ жолаушылар тасуға пайдаланылады. Жолаушы тасымалдауға арналған А. ж-да вагон немесе вагноша қос болат арқанмен жүргізіледі. Көбінесе, қарама-қарсы бағытта қозғалатын етіп салынады. Олардың әр вагонына 12-100 жолаушы отырады. Ал шеңбер А. ж-мен қозғалатын вагондар 4 адамдық болып келеді. Жолаушы тасымалдайтын А. ж-дың ұзындығы 12 км-ге, таулы аймақтарда биіктігі 3 км-ге дейін жетеді. Вагондары секундына 1,5-11 м жылдамдықпен жылжиды. Мұндай А. ж-дар Австрия, Швейцария, Италия, Франция, Жапония т.б. елдерде бар. 1967 ж. 4 қарашада Алматы мен Көктөбені жалғастыратын ұзындығы 1627 м жолаушылар тасымалдауға арналған А. ж. іске қосылған. А. ж-да  әрқайсысына 25 адамнан сиятын 2 вагон қарама-қарсы бағытпен 6 м/сек жылдамдықпен ерсілі-қарсылы жүріп тұрады. Бір бағыттағы жолға 5 минут кетеді, сағатына 8 рейс жасалады. Таулы аймақтарда шаңғышыларды ілмегі бар болат арқанмен жылжыта жоғары тартып шығаратын сүйретпе А.ж-дар қолданылады. Мұндай А. ж. Қазақстанда 1954 ж. Алматы қ. маңындағы Шымбұлақ шатқалындағы тау-шаңғы кешенінде салынған. Ұзындығы 3100 м 2 аспалы жол (бір кісілік орындықты және сүйретпелі) демалушылар мен спортшыларды 800 м биіктікке көтереді.

Санат:Қоғамдық көлік
Аспан ата

**Аспан ата, Жер ана** — ислам діні енгенге дейін Қазақстандағы түркі тайпалары Көк Тәңіріге табынған. 

Жалбарынғанда көкке қарап, “Аспан ата, Жер ана” деп жалбарынып, тілек тілеген. Көк жаңбыр беріп, Жер адамды асырағандықтан, бұрынғы бабаларымыз Аспан ата, Жер ана деп қасиеттеген.

## Дереккөздер


Санат:Тәңіршілдік
Асқын өткізгіш

**Асқын өткізгіштер ** — температурасын белгілі бір алмағайып (кризистік) температурадан (Ta) төмен температураға салқындатқанда (суытқанда) электр кедергісі нөлге дейін жетіп асқын өткізгіштігі байқалатын заттар. Cu, Ag, Au, Pt, сілтілі (Lі, Na, K т. б.), сілтілі-жер (Ca, Sr, Ba, Ra) және ферромагниттік (Fe, Co, Nі т. б.) металдардан  басқа металдардың көпшілігі А. ө-ге жатады. Sі, Gе, Bі  сияқты элементтер үлкен қысыммен салқындату кезінде-ақ А. ө-ге айналады. Асқын өткізгіштік күйге ауысу жүздеген металл қорытпалары мен қосылыстарда және кейбір күшті легирленген шала өткізгіштерде байқалды. Сондай-ақ асқын өткізгіштік қасиеті болатын полимерлер де (Taү0,34 К) ашылды. Барлық белгілі А. ө. үшін Ta мәні сұйық сутек пен сұйық гелий пайда болатын температура аралығында жатады. А. ө-дің қасиетін сипаттайтын тағы бір маңызды параметр — алмағайып магнит өрісінің мәні (Ha). Осы мәннен жоғары болған кезде А. ө. қалыпты (асқын өткізгіш емес) күйге ауысады.Магниттік қасиеті бойынша А. ө.: 1-текті А.ө. және 2-текті А.ө. болып екі топқа ажыратылады. 1-текті А. ө-ге барлық таза металдар (V мен Nb және кейбір қорытпалардан басқасы), ал 2-текті А. ө. тобына көптеген қорытпалар жатады. 2-текті А. ө. ішінен қатаң деп аталатын А. ө. тобы бөлек ажыратылады. Қатаң А. ө. ақаулар құрылымдарының көптігімен (дайындау технологиясына байланысты пайда болатын) ерекшеленеді. Қатаң А. ө-ді асқын өткізгішті магнит орамдарын дайындау кезінде т. б. мақсаттар үшін пайдаланады. Қатаң А. ө-дің морттығы — олардың басты кемшілігі. Өйткені мұндай қасиет сым не таспа (лента) дайындауда үлкен қиындық келтіреді. Әдеб.: Металловедение сверхпроводящих материалов, М., 1969; Физико-химия сверхпроводников, М., 1976.

Санат:Асқын өткізгіштік
Аспан меридианы

[right|thumb|right|200px|<center>Аспан сферасы [Аспан экваторымен бөлінген.]]
**[[Аспан]] меридианы ** — аспан күмбезінің солт. нүктесінен (полюсінен) оңт. нүктесіне (полюсіне) қарай тас төбе (зенит) мен табан тұстағы (надир) нүктелерді және дүние осін ойша басып өтетін сызық. Аспан меридианының жазықтығы Жер меридианы жазықтығына параллель болады. Аспан денелерінің осы сызықты қиып өту кезі оның шарықтау шегі болып есептеледі. Темірқазық төңірегіндегі шоқжұлдыздар аспан меридианын екі рет кесіп өтеді.

Санат:Астрометрия
Санат:Аспан механикасы
Санат:Аспан координаттар жүйелері