open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тұрпалар

200px|right|thumb|Тұрпалар
**Тұрпалар (Vіmba)** – тұқытәрізділердің бір туысы. Солтүстік, Балтық, Қара, Азов және Каспий теніздерінің су алаптарын мекендейді.

Туыста өзі аттас жалғыз түрі (V. vіmba) бар. Денесінің ұзындығы 50 см, салмағы 9 кг-дай. Тұрқы тырандарға ұқсас, айырмашылығы аналь қанаты қысқа (15 – 22 тарамдалған талшықтары бар) болады, арқа қанатына қабыршақпен жалғасқан, аузы төмен қарай қараған. Арқасы көгілдір сұр түсті, бауыры күмістей ақ, кеуде, құрсақ және аналь қанаттары солғын сары. Уылдырық шашар алдында түсі айқындалады: арқа қанаттары қоңыр түске боялып, құрсағының орта бөлігі, құрсақ және аналь қанаттары қызғылт тартып, аталықтарының басында (желбезек қақпақтарына жақын) және қабыршақтарының жиегінде “інжу бөртпелер” пайда болады. Жыныстық жағынан 3 – 5 жаста жетіледі. Уылдырығын (25 – 112 мыңдай) бөліп-бөліп сәуір – маусым айларында (тереңдігі 0,5 – 0,8 м) майда тасты жүйектерге шашады. Шабағы майда омыртқасыздармен, ересек балықтар моллюскалар, құрттар және әр түрлі су түбіндегі шаянтәрізділермен қоректенеді. Тұрпалар – кәсіптік маңызы бар балықтар. Ареалында бірнеше түртармақтары анықталған. Каспий тенізінің қазақстандық бөлігінде бір түртармағы – каспий тұрпасы (V. vіmba persa) кездеседі, оның саны аз болғандықтан, кәсіптік маңызы төмен.

## Дереккөздер
“Қазақ энцклопедиясы – VI том”

Санат:Тұқылар
Ақтас қыстағы

**Ақтас қыстағы** — 17-19 ғ-лардағы мекен-жайлар. Қызылорда облысы Жаңақорған ауданының оңтүстік-батысында 5-6 км жерде, Сырдарияның оң жағалауында орналасқан. 

1970 ж. археолог С.Жолдасбаев зерттеген. Қыстақ ортасында қызыл кірпіштен бір күмбезді мешіт салынған. Солтүстік-батысында қорым бар. Одан 100 м жерде кірпіш күйдірген ошақ орны байқалады. Қазба жұмысы кезінде екі үйдің орны ашылды. Саз балшықтан соғылған. Қора жайлары тұрғын үйлерге жалғас салынған. Әріректе 20-дан астам тұрақ-жайдың төбе болып жатқан орындары байқалады. Қыстақ тұрғындары мал және егін шаруашылығымен айналысқан. Түрлі темір бұйымдар, табақшалар, кетпен сынықтары т. б. табылды.

## Дереккөздер


Санат:Жаңақорған ауданы географиясы
Санат:Қазақстан көне қалалары
Ақтас мешіті (Жаңақорған ауданы)

**Ақтас мешіті** – Қызылорда облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген киелі нысан ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Қызылорда облысы  Жаңақорған ауданы Бесарық бекетінен оңтүстік-батысқа қарай 10,6 км жерде, Сырдария өзенінің жағалауында орналасқан. 

## Кезеңі
1884 жылы салынған. Авторы белгісіз. Мешіттің тұрған маңында қазақтардың XVI-XIX ғасырлардағы тұрақты мекен жайлары болғанға ұқсайды. 

## Тарихи деректер
Бұл ғимарат "Ақтас" деген атпен белгілі және Айқожа ишанның өтініші бойынша осылай аталды. Оның да кесенесі осы мешітке жақын орналасқан. Мешітті белгісіз сәулетші Сырдарияның оң жағалауының биік жеріне тұрғызған (халықта Самарқандтан шақырылған шебер туралы әңгіме айтылады). Төбешіктің етегінде бұлақ бар, сол бұлақ суының емдік қасиеті бар деп есептеледі.
"Ақтас" мешіті – Сырдария жағалауындағы жалғыз күмбезді мешіт. Халық арасында оны ертеден осы өңірдегі ең биік діни құрылыс деп санайды, сондықтан да күмбездің биігіне шығып, Қожа Ахмет Ясауи мен Арыстан бабаның кесенелерін көруге болады дейді. Осы мешіт пайда болғаннан бастап, Меккеге жыл сайын қажылыққа барар алдында адамдардың жиналатын киелі орнына айналды.
Өткен ғасырдың 90-жылдары "Ақтас" мешіті төзімділігімен ерекшеленетін "түркістандық кірпішті" қолдана отырып, қайта жаңартылды.

## Сипаттмасы
Ғимарат тікбұрышты күйдірілген кірпіштерден (6,5х13х26 см, 10 қатар + 10 жым = 0,77 м) тұрғызылған. Пішіні төрт бұрышты етіп салынған күмбезді мешіттің еденінен күмбезіне дейінгі биіктігі 19,15 м. Қасбеті шығыс жақта. Мешіт күмбезіне 4 қырлы, 2 қабатты мойындық арқылы көтерілуге болады. Қабырғалары сәндік өрнектермен әшекейленген. Кіре беріс жағында 3 биік, сәнді аркасы бар, ортаңғы аркадан мешітке кіретін есік жасалған. Солтүстік және оңтүстік жақтағы қабырғасына әшекейлі терезелер орнатылған; солтүстіктегі терезенің астыңғы жағында қосымша бір есік бар.
Мешіттің михрабы батыс жақтағы қабырғаның орта тұсында орналасқан. Солтүстік іргесіне жүргізілген қазба жұмысы барысында төрт бұрышты шағын бөлмелердің іргесі ашылды. Осыған қарағанда мешіт жанында медресе болған секілді.
1982 жылы Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енгізіліп, мемлекет қорғауына алынған. 

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қызылорда облысы сәулеті
Санат:Қазақстан мешіттері
Тұрпан

**Тұрпан** — Жетісу облысы Панфилов ауданы, Сарыбел ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жаркент қаласынан солтүстікке қарай 17 км-дей жерде, Тышқан өзенінің жағалауында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1951-1997 жылдары жүгері өсіретін ұжымшардың бөлімшесі болды. Оның негізінде 1997 жылы Тұрпанда бірнеше шаруа қожалығы құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Панфилов ауданы елді мекендері
Маташ Есмұханұлы Есмұханов

**Есмұханов Маташ Есмұханұлы** (1929, Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданы Сатай ауылы) – ғалым, қоғам қайраткері. Омбы қазақ педагогикалық училищесін (1951), Абай атындағы ҚазПИ-ді (1957) бітірген. 1951 – 57 жылы мектепте ұстаз, 1957 – 62 жылы Өскемен қаласындағы жоғары оқу орындарында оқытушы, аға оқытушы, 1962 – 71 жылы Қыздар педагогикалық институтында аға оқытушы, доцент, деканның орынбасары, 1971 – 74 жылы әл-Фараби атындағы ҚазМУ-дың доценті, 1974–79 жылы Қазақ КСР Оқу-ағарту минститунің Орта және жоғары білім беретін оқу орындар басқармасының және бөлім бастығы, 1989 жылы Куба Республикасының Жоғары педагогикалық институтының кеңесшісі, 1986 жылы Талдықорған педагогикалық институтында кафедра меңгерушісі, декан қызметтерін атқарған. Ал 1986 жылдан Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі, профессор 80-нен аса ғылыми еңбектің авторы.

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Ғылым
Үлкен Виктория шөлі

thumb|200px|Үлкен Виктория шөлі
thumb|200px|Үлкен Виктория шөлі
**Үлкен Виктория шөлі** (*Great Vіctorіa Desert*) — Австралияның оңтүстікндегі ауқымды құмды алқап. Солтүстігінде Гибсон шөліне, оңтүстігінде Налларбор құмды-қиыршықты малтатасты жазығына ұласады. Стюарт жотасынан Тұзды көлдер жазығына дейін шығыстан батысқа қарай 1200 км-ге созылады. Ені 400 — 550 км. Ауданы 350 мың км², орташа биіктігі 150 — 300 м. Жер бедері негізінен құмды қырқалардан тұрады. Олар басым желдердің бағытына сәйкес батыс, солтүстік-батыстан шығыс, оңтүстік-шығысқа қарай созыла орналасқан. Арагідік үстірт жұрнақтары мен тұзды көл ойыстары кездеседі. Үлкен Виктория шөлі Оңтүстік жарты шардағы пассаттар жүйесінің жоғ. қысымды белдемінде орналасқан. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлш. 125 — 250 мм. Температураның жылдық және тәуліктік ауытқуы үлкен (қыста тәуліктік ауытқу 35 — 40 С-қа жетеді). Шілденің орташа температурасы 12 — 18 С. Қыста оңтүстіктен суық ауа массасының өтуіне байланысты күрт суытып, үсік түсетін кездері де болады. Жазы ыстық, қаңтардың орташа температурасы 25 — 30 С, абс. максимум 50 С-қа жетеді. Қырқаларда қатқыл, тікенекті спинифекс шөбі өседі. Қырқа аралық ойыстарды скрэб тоғайлары алып жатыр. Шөлді тұңғыш рет 1875 ж. ағылшын ғалымы Э.Джайс зерттеген. Үлкен Виктория шөлінде осы аттас ұлттық саябақ құрылған.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Шөлдер
Кәмен Қанапин

**Кәмен Қанапин** (10.8.1940 жылы туған, Қарағанды облысы Шет ауданы Қызылту ауылы) – ауыл шаруашылық ғылым доктор (1991), профессор (1995). Арғын тайпасы, Қаракесек руының Қояншы-тағай бұтағынан шыққан.  Қазақстан Республикасы ауыл шаруашылық ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1997). Алматы зоотехика-малдәрігерлік институтын (1964, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. Бетпақдала қой шаруашылық тәжірибе станциянда кіші ғылым қызметкер, бас зоотехник, бөлім меңгерушісі, директордың орынбасары (1964–73), Моңғолия ауыл шаруашылық министрлігінде қой малын дамыту жөнінде кеңесші (1973–75), Қазақ қой шаруашылық ғылым-зертеу технология институтында аға ғылым қызметкер, бөлім меңгерушісі (1975–2004) болды. 2004 жылдан селекциялық генетика орталығының бастығы қызметін атқарады. Қанапиннің жетекшілігімен құйрықты қойдың екі тұқымы және бір тұқымдық сүлесі шығарылды. 150-ден астам ғылым жарияланымның, 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер:


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Шет ауданында туғандар
Геннадий Казбекович Лалиев

**Лалиев Геннадий Казбекович** (30 қазан 1979, Оңтүстік Осетия, Цхинвали қаласы) – қазақстандық палуан, еркін күрес шебері. 1999 жылға дейін Ресейдің атынан сынға түсіп, сол жылы Қазақстан азаматтығын алды.

Бапкері Т.С. Сайханов. 

## Жетістіктері

* Азия чемпионатының қола жүлдегері (1998, *Ташкент, Өзбекстан*). 
* Олимпиялық іріктеу турнирінде алтын (1999, *Минск, Белорусь Республикасы*), күміс жүлдегер (1999, *Лейпциг, Германия*). 
* Жазғы Олимпиада ойындарында 4-орын (2000, *Сидней, Австралия*), 
* Әлем чемпионатының қола (2003, Нью-Йорк, АҚШ), 
* Жазғы Олимпиада ойындарының күміс (2004, *Афины, Грекия*) жүлдегері. 

## Марапаттары
«Құрмет» орденімен марапатталған (2004). 

Еркін күрестен халықар. дәрежедегі спорт шебері (2000), Қазақстанның еңбек сіңірген спорт шебері (2004). 

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* http://ossetians.com/rus/news.php?newsid=493

Санат:1979 жылы туғандар
Санат:Қазақстанның Олимпиада күміс жүлдегерлері
Санат:Алфавит бойынша балуандар
Санат:Қазақстан балуандары
Санат:2004 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Санат:Ресей балуандары
Актив кедергі

**Актив кедергі** — электр энергиясы энергияның басқа түрлеріне (көбінесе жылу энергиясына) қайтымсыз болып түрленетін электр тогы тізбегінің (не оның бөлігінің) кедергісін сипаттайтын шама. Ол тізбек бөлігінде жұтылатын актив қуаттың сол бөлікпен жүретін ток шамасының квадратына қатынасы арқылы өрнектеледі. Ом-мен өлшенеді.

## Дереккөздер:
Қазақ энциклопедиясы I том

Санат:Физика
Актив қуат

**Актив қуат** — айнымалы ток қуатының бір период ішіндегі орташа мәні. Ол электр энергиясының энергияның басқа түрлеріне түрленуінің орташа жылдамдығын сипаттайды. Ваттпен өлшенеді. Синусоидалы токтың актив қуаты (Р) былай өрнектеледі: P=I*U cos(a), мұндағы І — токтың әсерлік (эффектілік) мәні, U — кернеудің әсерлік мәні, cos(a) — ығысу фазасы бұрышының косинусы.

## Дереккөздер:
Қазақ энциклопедиясы I том

Санат:Физика
Ғазиз Қанапиянов

**Ғазиз Қанапиянов** Серғазыұлы (6.10.1944, Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы Тұғыл кенті – 29.6.2008, Алматы қаласы) – медицина ғылым доктор (1996), профессор (2008). Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау ісінің үздігі. Семей мемлекеттік медицина  институтын (1969, қазіргі Семей мемлекеттік медицина  академиясы) және Қазақ онкология және радиология институтының аспирантурасын (1973) бітірген. Семей мемлекеттік медицина  институтында ассистент (1969–73) болды. 1973 жылдан Қазақ онкология және радиология ғылым-зерттеу институтында кіші, аға ғылым қызметкер, радиологиялық кеңестің төрағасы (1973–2003), 2003 жылдан өмірінің соңына дейін институтында директорының ғылым жұмыстар жөніндегі орынбасары қызметтерін атқарған. «Функциональное состояние гепатобилиарной системы и эндокринно-иммунологические изменения у больных раком молочной железы» тақырыбында докторская диссертациясын қорғаған. 160-тан астам ғыл. жарияланымның, 3 монографияның авторы. 5 өнертабыс пен патенттің, 8 рационализаторлық ұсыныстың иегері.

## Дереккөздер:
Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы

Санат:Қазақстан ғалымдары
Балташ Молдабайұлы Тұрсымбаев

**Балташ Молдабайұлы Тұрсымбаев** (24 қазан 1946 — 14 тамыз 2022) — қазақстандық саясаткер.

## Өмірбаяны
Арғын тайпасының Қарауыл руының Жаулыбай Барғана бөлімінен шыққан. Омбы ауыл шаруашылық институтын бітірген (1969). 

## Мансабы
* 1969 жылдан Солтүстік Қазақстан облысында зоотехник, бас зоотехник, Преснов аудандық ауыл шаруашылық басқармасы бастығының орынбасары қызметтерін атқарды;
* 1975-1980 жылдары сонда “Жамбыл” кеңшарының директоры;
* 1980-1983 жылдары Бескөл аудандық партия комитетінің 2-хатшысы;
* 1983-1985 жылдары Соколов аудандық атқару комитетінің төрағасы;
* 1985-1986 жылдары Целинный аудандық партия комитетінің 1-хатшысы;
* 1986-1989 жылы Солтүстік Қазақстан облысы атқару комитетінің төрағасы;
* 1989-1990 жылдары Қазақ КСР-і Мемлекеттік агроөнеркәсіп комитетінің төрағасы болды;
* 1990-1991 жылдары ауыл шаруашылығы, азық-түлік және экология жөніндегі Қазақ КСР-і мемлекеттік кеңесшісі;
* 1991-1992 жылдары Қазақ КСР-і премьер-министрінің орынбасары;
* 1992-1993 жылдары ҚР Премьер-министрінің орынбасары — Ауыл шаруашылығы министрі;
* 1993-1995 жылдары Қостанай облысы әкімі;
* 1995-1996 жылдары ҚР Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы;
* 1996-1998 жылдары Қазақстанның Түркиядағы елшісі;
* 1998-1999 жылдары ҚР Премьер-министрінің орынбасары қызметтерін атқарған;
* 1999 жылдан жеке кәсіпкерлікпен айналысты.

## Марапаттары
«Құрмет белгісі» ордені (1980), «Құрмет» ордені (2001) медальдарымен марапатталған. «Бостандық» сыйлығының лауреаты (2004).

## Отбасы
Үйленген. Жұбайы — Тұрсымбаева Күләш Сәрсенбекқызы. Ұлы және қызы бар.

## Сілтеме
* «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия // Бас редактор Ә. Нысанбаев — Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Қостанай облысының әкімдері
Санат:КОКП мүшелері
Санат:Қазақстан ауыл шаруашылығы министрлері
Санат:Қазақстанның Түркиядағы елшілері
Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесінің хатшылары
Тұрпан (балық)

200px|thumb|right|Тұрпан
**Тұрпан (Leucіscus cephalus)** – тұқытәрізділер, тарақбалықтар туысына жататын түр.

## Тарауы
Еуропа және Алдыңғы Азияның тұщы суларында таралған, оңтүстік шекарасы Тигр және Евфрат өзендеріне дейін, ал шығысында Солтүстік Двина су алабына дейін жетеді. Қазақстанда Жайық және Жем өзендерін мекендейді.

## Сипаттамасы
Денесі ұзынша, басы жалпақ, арқасы жұмыр, қоңыр, бүйірі күміс түсті, кеуде қанаттары қызғылт сары, құрсағы мен аналь қанаттары қызыл, құйрық қанаты қоңыр (осы белгісі арқылы басқа балықтардан оңай ажыратылады). Денесінің ұзындығы 80 см, салм. 4 – 6 кг. Жыныстық жағынан 4 – 5 жаста жетіледі.

## Көбеюі
Уылдырығын (145 мыңдай) оңтүстікте мекендейтіндері – наурызда, орталық ендіктегілер – сәуірден маусымға дейін бөліп-бөліп шашады. Шабақтары зоопланктон және балдырлармен қоректенеді, ал ересектері – бентофаг және жыртқыштар.

## Балық аулау
Тұрпанның саны аз болғандықтан кәсіптік маңызы шамалы балықтар, бірақ әуесқойлық жолмен көп ауланады.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Тұқылар
Цинивальдит

thumb|right|200px|Цинивальдит
**Цинивальдит** (Чехословакия Циновед (Циннвальд) кенінің атымен аталған) — слюдалар тобына жататын минерал. 
## Химия формуласы:
KLіFe2+Al3[AlSі3O10](F,OH). 
## Физикалық қасиеттер
Моноклиндік сингонияда кристалданады, минералдық агрегаттары қабыршақ, жапырақша тәрізді, түсі күлгін, сарғылт қоңыр, қошқыл жасыл, қара сұр, қара. Қатт. Мосс шкаласы бойынша 2 — 3, тығызд. 2,9 — 3,2 г/см3. Топазды-бериллді пегматиттерде, грейзен типті пневмолиттік-гидротермалдық кендерде топаз, флюорит, вольфрамит, касситерит, т.б. минералдармен бірге кездеседі. Цинивальдит АҚШ, Канада, Чехословакия және Ресейде (Орал, Шығыс Байкал сырты), Украинада табылған. 
## Қолдану
Одан литий алынады.
## Ciлтемелер :
Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы", 18 том

Санат:Силикат минералдар
Санат:Алюминий минералдары
Санат:Литий минералдары
Санат:Калий минералдары
Санат:Темір минералдары
Ләтіп ата

**Ләтіп ата** – 10–11 ғасырларда өмір сүрген діни қайраткер. Халық Баба Машуарат – «атақты ата» атап кеткен Ләтіп атаның шын есімі – Маулана Мутарулла Сайрами. Сайрам қаласында дүниеге келген энциклопедист ғалым, ишан Хазірет Байзауидің шәкірті болған. Тафсир (тәпсір), фақх, тариқаттарды жетік біліп, таухит, фикһ, ақаид (акида), риторика және астрономия бойынша дәріс берген. Ғұмырының 39 жылын ғылымға арнаған. Сұлтан Мәлік елдің дінбасы ретінде оны қатты құрметтеді. Тарихи әңгімелерде Ләтіп ата қартайған шағында ел патшасын дін жолына тартып, Аллаға құлшылыққа, тақуалық жолға түсуіне ықпал еткендігі айтылады. Ләтіп ата бейіті Сайрам қаласындағы орталық мешіттің солтүстік жағында.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

## Сілтемелер


Санат:Түркістан облысы
Континуум

**Континуум** (лат. contіnuum – үздіксіз), математикада – үздіксіз жиынтық, мысалы, түзу кесіндісінің барлық нүктелерінің немесе түзудің барлық нүктелерінің жиынтығы. Ол барлық нақты сандар жиынтығының эквиваленті болады.
## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы", 11 - том

Санат:Ғылым
Бесқарағай (Абай облысы)

**Бесқарағай** (2007 жылға дейін – *Большая Владимировка*) — ауыл, Абай облысы Бесқарағай ауданы және Бесқарағай ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы - Семей қаласынан солтүстік-батысқа қарай 70 км-дей жерде, Балапан жонының оңтүстігіндегі жазық өңірде орналасқан.

   

## Тарихы
Іргесі 19 ғасырдың орта кезінде құнарлы жерлерге жаппай қоныстандыру кезінде қаланды. Үлкен Владимировкада 1959 жылы құрылған 16-кәсіптік-техникалық мектеп, 1963 жылы қаланған асыл тұқымды мемлекеттік стансасы, Семей асбест-цемент зауытының және Бесқарағай ауданы тұтыну қоғамының қосалқы шаруашылықтары, т.б. мекемелер болған. Нарықтық экономикаға өтуге байланысты олардың басым бөлігі жекешелендіріліп, 20-дан астам шаруа қожалықтары мен “Айтмолдин және К”, “Дорожники” ЖШС-теріне біріктірілді.

## Инфрақұрылымы
Ауылда орта, балалар спорт мектебі, кәсіптік-тех. мектеп, 2 кітапхана, мәдениет үйі, ауданы аурухана, емхана, туберкулезге қарсы диспансер, санитарлық-эпидемиологиялық стансасы, дәріхана, 1 фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Ауыл арқылы Өскемен — Семей — Павлодар автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Бесқарағай ауданы елді мекендері
Жалпы хұкімді соттар

**Жалпы хұкімді соттар** – азаматтық, қылмыстық, әкімшілік істер мен өздерінің құзыретіне жатқызылған өзге де істерді қарайтын сот органдары.

Жалпы хұкімді соттар жүйесінің негізгі буыны – *аудандық ([[қала]]лық) сот*. Ол бірінші сатыдағы (инстанциядағы) сот болып табылады және өзінің қарауына жатқызылған сот істері мен материалдарын қарайды. Қылмыстық істердің барлық түрлерін (мән-жайды ауырлататын жағдайда қасақана кісі өлтіру туралы, ұрлықтың қауіпті түрлері туралы, мемлекеттік билікке қол сұғу туралы, өлім жазасына кесілетін қылмыстар туралы, заң бойынша жоғары тұрған соттардың немесе әскери соттардың қарауына жатқызылған басқа да бірқатар істерден басқа) қарауға құзыретті. Аудандық (қалалық) соттардың құзыретіне қылмыстық істерді қараумен қатар азаматтық істерді (азаматтық, отбасылық, еңбек, өзге де құқықтық қатынастардан туындайтын істерді, әкімшілік құқық бұзушылықтан туындайтын істерді) қарау да жатады.

*Облыстық соттар* аудандық (қалалық) соттардан тікелей жоғары және Жоғары Соттан төмен тұрған соттар болып табылады. Олар құзыреті, сот жүйесіндегі жағдайы бойынша бірдей және бірінші сатыдағы кассациялық қадағалау соты ретінде әрекет етеді. Жоғары Сот азаматтық, қылмыстық, әкімшілік істер мен өзге де соттылық істер бойынша Жоғары Сот органы болып табылады, заңда көзделген іс жүргізу нысандарында төмендегі соттар қызметіне сот қадағалауын жүзеге асырады, сот тәжірибесі мәселелері бойынша түсініктер береді.

## Дереккөздер


Санат:Сот
Актив турбина

**Актив турбина** — жұмыстық дененің (газ, бу, сұйықтық) потенциалдық энергиясының кинетикалық энергияға түрленуі айналмалы қалақшаларға жетпей-ақ, жылжымайтын сопло немесе бағыттауыш аппаратта жүзеге асатын турбина. Жұмыстық дене ағыны актив  турбина қалақшалары арасындағы қисық арналарда (каналдарда) бағытын өзгертіп, турбинаны айналдырады. Соның нәтижесінде оның кинетикалық энергиясы механикалық энергияға түрленеді.

## Дереккөздер:
Қазақ энциклопедиясы I том

Санат:Физика
Үлкен Гейзерлер

thumb|300px|Үлкен Гейзерлер
**Үлкен Гейзерлер** (*[[Great Geysers]]*) — АҚШ-тың батысында орналасқан дүние жүзіндегі ірі геотермиялық кен орны. Үлкен Гейзерлер аңғарында орналасқан. Ауданы 55 км². Кен орнын барлау жұмыстары 1921 ж. басталып, 1960 ж. қуаты 12,5 МВт болатын алғашқы геотермиялық жылу электр станциясы іске қосылды. Жылу көзі — тереңд. 5 — 8 км-ге дейінгі Жер қойнауындағы магмалық ошақ. Ұңғымадан шығатын будың температурасы 200 — 290 С. Бу құрамында 1 — 2% конденсаттанбаған газдар (көмірқышқыл газы, метан, сутек, күкіртті сутек, т.б.) бар.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:География
Санат:Кен орындар
Петр Иванович Левченко

**Левченко Петр Иванович** (1895 жылы Түлкібас ауданы Т.Рысқұлов ауылында дүниеге келген – 1958 жылы сонда көз жұмды) – Социалистік Еңбек Ері (28.3.1948). 1919–21 жылы Қызыл Армия қатарында болды. 1930–53 жылы Түлкібас ауданындағы Победа ұжымшарында егіс бригадасын басқарды. 

## Сілтемелер


 

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Есіл темір жол стансасы

**Есіл темір жол стансасы** – 1-санатты телімдік станса. Қостанай, Астана және Арқалық бағыттарына қызмет көрсетеді. Ақмола – Қарталы жаңа темір жолын салуға байланысты 1939 жылы зерттеу жұмыстары аяқталды. 1939 жылы 8-мамырда Алматыдан келген 500 комсомол жастар мен жақын жердегі Бірлік, Рассвет, Игілік елді мекендерінің жұмысшылары Есіл – Қарталы темір жол стансаның құрылысын бастады. Қазіргі кезде Есіл темір жылы торабында 12 мекеме бірлесіп жұмыс істейді: *депо, техникалық қызмет көрсету пункті, жол машина станса, *т.б. Олар Есіл станса арқылы өтетін темір жол көліктерінің еш кедергісіз, тоқтаусыз өтуін қамтамасыз етеді. 

 

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Санат:1939 жылы құрылған елді мекендер
Шығыс Жағабұлақ мұнай кен орны

**Шығыс Жағабұлақ мұнай кен орны** – Ақтөбе облысы Темір ауданындағы кен орны. Ақтөбе қаласынан оңтүстікке қарай 840 км жерде орналасқан. Құрылым геологиялық-геофизикалық әдіспен анықталып, 1989 жылы бұрғыланған. Кен орны 1991 жылы ашылды. 

## Қанығу сипаты
* Кен қабатының орташа тиімді қалыңдығы 23,4 м
* Мұнайының қанығу коэффициенті 0,65 – 0,75
* Бастапқы қабаттық қысым 45,1 МПа
* Температурасы 87°С
* Мұнайдың тәуліктік шығымы (7 мм-лік штуцерде) 25 – 105 м3 шамасында

## Құрамы, тығыздығы
* Мұнайы жеңіл, тығыздығы 8,38 г/см3 
* Күкіртсутек 2,3% 
* Көмірқышқыл газ 1,4%

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Ақтөбе облысы кен орындары
Металдардың электрохимиялық кернеу қатары

**Активтік қатар** химияда — металдардың электролиттік ерітінділерінің электродтық потенциалының өсу реті бойынша орналасу тәртібі. Оны “ығыстыру қатары” деген атпен 1865 жылы орыс ғалымы Н. Н. Бекетов (1827 — 1911) мынадай жүйемен ұсынды: 





Бұл қатарда металдардың электрон беру, яғни тотықсыздандырғыш қасиеті солдан оңға қарай кемиді. Басқаша айтқанда әр металл өзінен кейінгілерін тұздар ерітіндісінен ығыстырып шығарады. Салыстыру үшін қатарға сутек те орналасқан. Активтік қатарда сутекке дейін орналасқан металдар сутекті қышқылдардан ығыстыра алады. Сутектен кейін тұрған мыс, сынап, күміс, платина және алтын қышқыл ерітінділерімен әрекеттеспейді, өйткені сутекті ығыстыра алмайды. Активтік қатарға сүйеніп, металл, тұз және қышқыл ерітінділерінің арасындағы реакциялардың жүру мүмкіндігін алдын-ала болжауға болады. Активтік қатар заңдылығы металды бос күйінде бөліп алуға және оны коррозиядан қорғауға мүмкіндік береді.
Циньлин тау жотасы

thumb|right|250px|Хуашаньнi қасиеттi тауды батыс төбесi
**Циньлин тау жотасы** — Куньлунь тау жүйесінің шығысындағы жота, Янцзы және Сары өзендерінің суайрығы.
**Координаталар : **
33°57′48″ с. ш. 107°37′05″ в. д.

Ұзындығы 1000 км-дей, ең биік жері 3666 м (Тайбайшань тауы). Негізінен әктас және мезозойдың метаморфтық тақтатастарынан түзілген. Батыс бөлігі біртұтас монолитті жота, шығысы төрт жотаға тарамдалған. Солт. беткейін қоңыржай белдеудің қуаң даласы, оңт-н субтропиктік аралас орман алып жатыр. Тайбайшань, Фопин-Юэба, т.б. резерваттар бар.

## Ciлтемелер :
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, XVIII том

Санат:Қытай таулары
Ақан Есімов

**Есімов Ақан** (1900 жылы туған, Біржан сал ауданы) – *озат жұмысшы*. Еңбек жолын «*Қазақ-алтын*» кеніштерінде бастаған. 1935 жылы Степняк қаласындағы стахановшылар қозғалысы жетекшілерінің бірі болған. Ол бір мезгілде екі бірдей дәнекерлеуші станогында жұмыс істеп, белгіленген жоспарды екі-үш есе асыра орындаған. 1937 жылы механикалық-жөндеу зауытының директоры, қалалық Халық депутаттары кеңесінің төралқасына мүше болып сайланады. 1938 жылы 1-шақырылған ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланады. «Бірінші бесжылдық» төсбелгісімен, құрмет грамоталарымен марапатталған.

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Ғылым
Шығыс Жота

**Шығыс Жота** – Камчатка түбегінің шығыс бөлігіндегі тау жүйесі. Батыс беткейлері тік, шығыс беткейлері көлбеу келген соңғы көтерілімде көтерілген жекеленген жоталардан тұрады. Ұзындығы 600 км, ені 60 км. Шығыс жотаның оңтүстігіндегі Ганальский жотасы (биіктігі 2277 м) протерозой және төмендегі палеозойдың гнейс, кристалды тақтатастары, мезо-кайнозойдың гранит және эффузияларынан түзілген массив болып есептеледі. Шығыс жотаның кайнозой қатпарлығында көтерілген негізгі бөлігі – Шығыс камчатка антиклинорийі жоғарғы бор шөгінділері мен жанартаулық жыныстардан (базальт, туф) құралған. Валагинский және Тумрок жоталарының қиылысқан жерін шығыс камчатка жанартаулық белдемі (Кизимен жанартауы, 2485 м) кесіп өтеді. Кумроч жотасында Шиш жанартауы (2346 м) орналасқан. Беткейлерін жалпақ жапырақты және қылқан жапырақты орман жапқан. 

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Камчатск өлкесі географиясы
Санат:Ресей таулары
Активті көмір

**Активті көмір**, **активтелгенкөмір** — адсорбтағыш қабілеті күшейтілген кеуек құрылымды көмір. Оның құрамында 87-98% көмір, онымен қоса сутек және оттек болады. Активті көмірді тас көмірден, кокстен тағы басқа құрамында көміртек бар өсімдік материалдарынан (ағаш көмірі, ағаш ұнтағы, өсімдік дәндерінің сүйектері), сондай-ақ шайыр заттарды кептіру, активтеу, синтетикалық полимерлерді термиялық ыдырату арқылы алады. Активті көмір шарап өндірісінде шараптың иісін, дәмін бұзатын еріген газдарды, қант өндірісінде ерітіндіге бөгде түс беретін заттарды сіңіруге қолданылады. Противогаз жасауда, медицинада тағы басқа көптеген салаларда пайдаланылады.

## Дереккөздер:
Қазақ энциклопедиясы I том

Санат:Химия
Үлкен Дәмді

**Үлкен Дәмді**, *Дәмді* – Сарықопа көлінің алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Қостанай облысы Қарасу, Науырзым, Амангелді аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 133 км. Су жиналатын алабы 5140 км². 

## Бастауы
Қарасу ауданы жеріндегі Жүншілік қонысы тұсындағы бұлақтардан басталып, Нарөлген қыстауы тұсында Сарыөзен өзеніне құяды. 

## Гидрологиясы
Аңғарының ені 3 — 7 км, сайлы, жыралы болып келеді. Жайылмасы жоғарғы бөлігінде 20 — 40 м, ортаңғы бөлігінде 1 — 3 км. Арнасының ені 40 м, жағасы тік, биіктігі 4 — 5 м. Жауын-шашын, ыза суынан толығады. Суы көктемде тұщы. Сағасындағы жылдық орташа су ағымы 11,6 м³/с. Өзеннің жоғарғы өңірі — егіндік, қалған бөлігі — мал жайылымы. Суы жайылым, шабындық, мал суаруға пайдаланылады.
 
## Дереккөздер

Санат:Амангелді ауданы өзендері
Санат:Науырзым ауданы өзендері
Санат:Сарықопа су алабы
Әсия Қанатбаева

**Әсия Қанатбаева** Бәкішқызы (1.12.1940, Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы Тайпақ ауылы) – медицина ғылымдарының докторы (1985), профессор (1990). Профилактикалық медицина академиясының академигі (1996). Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау ісінің үздігі (1983, 2000). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1964, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті ) бітірген. Қазақ педиатрия ғылым-зертеу институтында кіші, аға ғылым қызметкер, бөлім меңгерушісі (1965–85), КСРО Мед. ғылым академиясының Педиатрия институтында стажер-зерттеуші (1966–71) болды. 1985 жылдан қазіргі Қазақ ұлттық медицина университетінде кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. «Клинико-патогенетическая оценка рецидивирующей гематурии у детей» тақырыбында докторлық диссертациясын қорғады. Негізгі ғылым еңбектерінің бағыты – бүйрек қансырауы мәселелері мен еміне арналған. Халықаралық Нефрологтар қауымдастығының мүшесі, Қазақстан Нефрологтар қауымдастығының төрайымы (2005). 250-ден аса ғылыми жарияланымның, 6 оқу құралының, монографиялардың авторы.

## Дереккөздер


Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Батыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:Қазақ ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Федор Лазаревич Ефименко

**Ефименко Федор Лазаревич** (1910, Украина, Полтава облысы Орживицкий ауданы Плехово ауылы) – еңбек ардагері. Социалистік еңбек ері (1957). Қазақстанға 1954 жылы тың игеру кезінде келген. Есіл ауданы Москва кеңшарында механизатор, 1957 жылдан Жарқайың ауданы Баранкөл кеңшары төрағасының шаруашылық жұмыстары жөніндегі орынбасары қызметтерін атқарған.

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Ғылым
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Асқар Кіребайұлы

**Асқар Кіребайұлы** (1946 жылы туған, Жалағаш ауданы Аламесек (қазіргі Есет батыр ауылы) – ақын.

ҚазМУ-дың (ҚазҰУ) журналистика факультетін бітірген (1980). Еңбек жолын 1964 жылы бастап, Сырдария ауданында «Сырдария» газетінде корректор, әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі болған. 1980 жылдан Қызылорда облысы «Ленин жолы» («Сыр Бойы») газетінде әдеби қызметкер, Жаңақорған, Шиелі аудандары бойынша меншікті тілші, бөлім меңгерушісі, Жалағаш ауданы «Жаңадария», Сырдария ауданы «Сырдария», республиканың «Кәсіпкер», «Қарашаңырақ» газеттерінде бас редактор, «Ауыл», «Заман – Қазақстан» газеттерінде меншікті тілші, Н.Бекежанов атындағы Қызылорда облыстық қазақ драма театрында директор қызметтерін атқарған.

1975 жылы жас ақындардың «Көктем тынысы» атты жыр жинағына өлеңдері енген. Алғашқы кітабы «Сыршыл көңіл» деген атпен 1978 жылы жарық көрді. 1987 жылы балаларға арналған «Алғашқы бәйге», 1992 жылы «Іңкәрдария» өлеңдер жинағы жарық көрді. «Сыр өңірінің қара шаңырағы» театр тарихы туралы, «Өркенді өнер» атты прозалық шығармалары мен «Аламесек» өлеңдерінің толық жинағы шықты. Қызылорда облысы драма театрында «Арманым. Әнім. Іңкәрім» поэт. қойылымы, 2005 жылы «Махаббат пен Ғадауат» атты драмалық спектаклі сахналанған.

## Дереккөздер

Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Үлкен Диқан

**Үлкен Диқан** — Алматы облысы Ұйғыр ауданы, Кіші Диқан ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Шонжы ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 109 км, округ орталығы Кіші Диқан ауылынан шығысқа қарай 6 км жерде, Кетпен (Ұзынқара) жотасының солтүстік беткейінен бастау алатын Сұнатсай өзенінің жағалауында орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 30-жылдары ауыл шаруашылығын ұжымдастыру кезінде қаланған. 1930-1996 жылдары аралығында қой өсірумен айналысатын “Октябрь” ұжымшары бөлімшесі болды. Ұжымшар негізінде Үлкен Диқанда 1996 жылдан шаруа қожалықтары ұйымдастырылған.

## Дереккөздер

Санат:Ұйғыр ауданы елді мекендері
Мүйіз алдамышы

**Мүйіз алдамышы** - амфиболдар тобына жататын минерал. Химиялық құрамы: Ca2Na [Mg, Fe]4 [Al, Fe] [(Sі, Al)4O11]2 [OH, F]2. Құрамында темір аз Мүйіз алдамышы паргасит деп, ал керісінше темір және натрийге бай түрлері гастингсит деп аталады. Минералдардың күңгірт жасыл түрлестерін кәдімгі Мүйіз алдамышы деп, ал қара түсті минерал базальтты Мүйіз алдамышы, авгит арқылы дамыған талшықты Мүйіз алдамышы уралит деп аталады. Моноклинді сингонияда кристалданады. Мүйіз алдамышының кристалдары призмалы, бағана тәрізді болып келеді, талшықты агрегаттар түзеді. Магмалық, метаморфты жолмен пайда болады. Түсі қоңыр, күңгірт жасыл, жасыл қара, қара; жылтырлығы шыныдай; қаттылығы 5 – 6, тығыздығы 3,1 – 3,3 г/см3. Кәдімгі Мүйіз алдамышы интрузиялы (гранодиориттер, сиениттер, диориттер, мүйіз алдамышты габброларға), эффузиялы (андезиттер, базальттар, порфириттерге), сонымен қатар метаморфты тау жыныстарына (амфиболиттер, мүйіз алдамышты гнейстерге) тән. Мүйіз алдамышы – салыстырмалы түрде тұрақты минерал, бірақ гидротермальды ерітінділер әсерінен хлоритке, эпидотқа, кальцитке, кварцқа айналады. Желдену процесінде опал, карбонат, тағы басқа минералдар түзе отырып ыдырайды. Құрылыс материалы ретінде, көркемдеу ісінде қолданылады.

## Дереккөздер



Санат:Химия
Қанаттас

**Қанаттас** – көне зираттар орны, Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Ақтоғай ауданы Ақтоғай ауылынан солтүстік-батысқа қарай 60 км, Нұртайөзек өзенінің аңғарында орналасқан. Диаметрі 10-18 м, биіктігі 1,5 м.

## Сипаты
Қанаттаста 1957 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ә.Х. Марғұлан) қазба жұмыстарын жүргізген.
Зират оңтүстіктен солтүстікке қарай 100 м, батыстан шығысқа қарай 60 м алаңды алып жатыр. Қанаттаста 22 қоршау, 2 «мұртты» оба, бір мазар орналасқан. 14 тас қоршау қола дәуіріне жатады. 13 ескерткіште қазба жұмыстары жүргізілген. Тас қоршаулар тік бұрышты, төрт бұрышты және дөңгелек болып келеді. Қоршаулар негізінен пішіні төрт бұрышты гранит тақтатастардан қаланған. Мүрде көбіне тас жәшікке салынған. Қазба барысында қыш ыдыстар, садақ ұштары, сүйектен жасалған бұйымдар алынған.
Басқа екі «мұртты» обада мәйіттер шұңқырларға жерленген. Олардың жанынан қыш ыдыстар, қозғалмалы темір айылбасы бар күміс тілікшелі белбеу, полихромдық тәсілмен безендірілген алтын тәж (диадема), түрлі моншақтар табылған. Алынған материалдар бұл обалардың б. з. IV-V ғасырларына жататындығын дәлелдейді.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Қазақстан обалары
Шарбұлақ

**Шарбұлақ** — Түркістан облысы Қазығұрт ауданындағы ауыл, Шарбұлақ ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қазығұрт ауылынан шығысқа қарай 7 км-дей жерде, Мұғалысай өзенінің бойында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1928 жылы ТОЗ, артель, 1930 жылы ұжымшар болып қаланды. 1962-1990 жылдар аралығында Ленин атындағы қой ұжымшарының орталығы болды. Оның негізінде ӨК, шаруа қожалықтары ұйымдастырылды. 

## Инфрақұрылымы
Шарбұлақта орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшер-акушерлік пункт, т.б. мекемелер жұмыс істейді. 

## Дереккөздер

Санат:Қазығұрт ауданы елді мекендері
Үлкен Еріксіздер көлі

**Үлкен Еріксіздер көлі** (*Great Slave Lake*) — Канаданың солтүстік-батысындағы көл. Ауданы 28,6 мың км², ұзындығы 480 км, тереңд. 150 м. Қазаншұңқыры мұздық-тектоникалық жолмен пайда болған. Батыс жағалауы аласа, қылқан жапырақты орман жапқан; шығыс және солтүстік жағалауы төбелі, жалаңаш. Шығыс бөлігінде аралдар көп. Көлге Еріксіздер, Хей, т.б. өзендер құйып, Маккензи өззені ағып шығады. Қазан айының аяғында қатып, маусым айында мұзы кетеді. Кеме жүзеді. Балық ауланады. Порттары — Форт-Резольюшен, Йеллоунайф.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Солтүстік-Батыс территорияларының көлдері
Сергей Кириллович Ефимов

**ЕФИМОВ Сергей Кириллович** (1918, бұрынғы Астрахан облысы, Арықбалық ауданы Тахтоброд ауылы – 1979) – еңбек ардагері. Социалистік Еңбек Ері (1957). 

2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Еңбек жолын 1938 жылы ауыл шаруашылығы техникумын бітіргеннен кейін Арықбалық ауданы Ақан кеңшарында агроном болып бастады. Соғыстан кейін Константиновка және Тахтоброд машина-трактор стансасында телімдік инспектор, бас агроном, 1955 – 62 жылы Константиновка машина-трактор стансасының директоры, Арықбалық ауданы ауыл шаруашылығы инспекциясының бастығы, ауданы жоспарлау комиссиясының төрағасы, 1962 жылдан Володар ауданы Арықбалық кеңшарында бас агроном болды. Орден, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1918 жылы туғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Ресейде туғандар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Агрономдар
Мүйізгек

**Мүйізгек** (Vagіnіtіs) - малдың жұқпалы ауруы. Ауырған малдың қынабы қабынып қызарады, іші бөртіп кетеді. Ол әр түрлі жарақаттардан және төлдеу кезінде зақымданудан, жатырдың төмен түсу салдарынан өршиді. Мүйізгектің жатыр қабырғасының кілегейлі қабығының қабынуы (V. catarrhalіs) және қынабының ішкі жағында үлкендігі жүгері немесе бұршақ дәніндей бірнеше бүртік түрінде өршитін түрі (V.granulosa) және мөлшері тарыдай сансыз ұсақ бөртпелер шығарып, іріңді су шұбыртатын созылмалы түрі (V.іnfectіosa) кездеседі. Соңғысын трихомоноз, вибриоздан ажырата білу керек. Мүйізгек ауруы негізінен мал шағылысқанда жұғады. Ауру 1 – 10 күнде білінеді, 2 – 4 аптаға созылады. Емі: жыныс мүшесін 1%-дық ас тұзы ерітіндісімен, асқынып кетсе риванол (1:1000), лизол (1 – 2%), марганец қышқыл калий (тотяйын) (0,2%) ерітінділерімен жуады. Мал тұратын орындарда ветеринарлық-сан. ережелерді сақтап, қораны зарарсыздандырады, карантин қойылады. Дәстүрлі қазақ ветеринариясында Мүйізгектің түйіршікті түрін оташылықпен емдеген: бөрткенді өткір бізбен түйреп, сылғы кездікпен тіліп, қатқылдау мүйіз тәрізді түйірді алып тастаған.
## Дереккөздер



Санат:Жануарлар аурулары
Үлкен Жарма

**Үлкен Жарма** — Есіл алабындағы көл.

## Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданы Борки ауылы жанында орналасқан.

## Гидрографикасы
Аумағы 10,71 км2, ұзындығы 4,5 км, енді жері 2,8 км, жағалау бойы ұзындығы 12,8 км. Ең терең жері 1,98 м, суының көлемі 14,8 млн м3. Су жиналатын алабы 101,0 км2. Бұрынғы Қамысты өзені аңғарының бір бөлігін қамтиды.

## Сипаты
Су жиналатын алабының 40%-н егістік алқабы алып жатыр. Көлдің түбі тегіс, саз балшықты. Тұнбасының қалыңдығы 0,1-0,5 м. Судың минералдылығы 1,0-5,0 г/л. Суы ащы. Көл бетінің 63%-ын қамыс, құрақ жапқан. Мал суарып, қамыс дайындау үшін пайдаланылады. 1957 жылдан бастап мұнда қамыс зауыты жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Аққайың ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы
Үлкен Жезді

**Үлкен Жезді** – Сарысу алабындағы өзен.  

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерімен ағады. Жезді өзенінің оң саласы. Ұзындығы 108 км, су жиналатын алабы 1610 км2. 

## Бастауы
Ұлытаудың оңтүстігіндегі бұлақтардан басталып, Қарабұлақ елді мекені тұсында Жезді өзенінің сағасынан 91 км жерде Бала Жезді өзенімен қосылып, Жезді өзенін құрайды. 

## Гидрологиясы
Аңғарының ені 2 — 3 км, жағасы тік жарлы. Жауын-шашын, аздап жер асты суымен толығады. Жазда иірімдерге, қарасуларға бөлініп қалады. Негізгі салалары: Күнкүйген, Үлкенсай, Қарабұлақ, Сағымсай, Нарсай. Орташа жылдық су ағымы Қарабұлақ ауылының тұсында 0,81 м3/с. Суы ауданның түрлі шаруашылық қажеттеріне, халықты сумен қамтамасыз етуге, мал және жер суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер
 

Санат:Ұлытау ауданы өзендері
Санат:Сарысу су алабы
Идеографиялық жазу

thumb|right|Мысырлық иероглифтер
**Идеографиялық жазу** (грекше *іdea* – идея, *grapho* – жазу) – жазудың бір түрі.
Идеографиялық жазу пиктографиялық жазудан дамыған. Идеографиялық жазуда таңба суреттен алыстап, шартты сызықтарға айналған, онда әр таңба бір сөз мәнін білдіреді. Идеографиялық жазу таңбалары идеограмма деп аталады. Идеограммалар заттың суреті болғандықтан, алғаш оның мағынасы суреттегі заттың атымен сәйкес келетін болған. Кейін идеограмма дерексіз ұғымдарды да білдіретіні дәлелденген. Мысалы, “кәрілік” дегенді таяққа сүйенген адамның суреті, “салқын” дегенді түтіктен аққан судың суреті білдірсе, Күннің суреті “ыстық”, екі аяқтың суреті “жүру” мағынасын аңғартқан. Идеограмма дами келе дәл суреттің өзінен гөрі соған қатысты мәнді (идеяны) білдіретін болған. Сөйтіп сурет-таңба таңба-идеяға айналған, бірақ идеограмманың дыбысқа қатысы жоқ, ол суреттен өте алыстаған, барған сайын шартты сызықтарға айналады. Идеографиялық жазудың кейбір түрлері қазіргі кезде де қолданылатыны белгілі. Мысалы, автомобильдерге жүруге тыйым салатын белгілер, т.б. ғылым салаларында қолданылатын таңбалар идеограммалар болып саналады.

thumb|right|Жол белгілері
Идеографиялық жазу жеке сөздерді, морфемаларды сурет немесе шартты таңблар арқылы белгіленеді. Онда әр сөздің тұрақты графикалық таңбасы, әр таңбаның меншікті мағынасы болады.
Идеографиялық жазудың негзгілері:
:*Мысыр жазулары;
:*Ассиро-Вавилон сына жазуы;
:*Қытай иероглифтері.

Идеографиялық жазудың таңбалары қазіргі дыбыстық жазуда қолданылады. Мысалы, цифрлар, математикалық, химиялық,т.б. ғылыми техникалық шартты таңбалар.

## Сілтемелер


Санат:Қазақ тілі
Санат:Тарих
Санат:Мифология
Мүйізгүл

**Мүйізгүл** () – көкгүлдер тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның шалғынды жерлері мен өзен жағалауларында кездесетін 2 түрі бар. Олардың биікт. 15 – 45 (60) см. Сабағы тықыр, төрт қырлы, түп жағы бұтақты. Қандауыр тәрізді жапырақтарының ұзындығы 1 – 3 см., ені 5 – 10 мм-дей. Жасылдау, ақшыл сары, гүлдері төрт буынды ұзын гүл сағағындағы жапырақ қойнауларында жетіледі. Олар шатырша гүл шоғырына топталған. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жеміс салады. Жемісі – бір ұялы, қос жақтаулы қауашақ.
## Дереккөздер



Санат:Көкгүлдер
Алтыншаш Қайыржанқызы Жағанова

**Алтыншаш Қайыржанқызы Жағанова** (23 желтоқсан 1943 жылы туған, Ақмола облысы, Астрахан ауданы Астраханка ауылы) – прозаик, драматург, қоғам қайраткері. КСРО Жазушылар одағының мүшесі (1972).

* М. Горький атындағы Мәскеу әдебиет институтын бітірген (1974). 
* Орта мектепте мұғалім, Астрахан ауданы комсомол комитетінде нұсқаушы (1961 – 1964). 
* 1965 жылдан «Қазақстан», «Жалын» баспасында редактор. 
* 1976 – 1987 жылы ҚазКСР мемлекеттік кино, «Жаңа фильм» журналында бас редактор, Қазақстан КП ОК-нде жауапты қызметкер. 
* 1988 жылдан «Қазақ» журналының бас редакторы. 
* 1990 жылдардың басында Қазақстан көші-қон және демография агенттігін басқарды. 
* Қазақстанның халық депутаты болып сайланған

## Шығармашылығы

Шығармашылық жолын 1961 жылы бастады.
* «Амина, волки и конец света» (1967)
* «Аккоян – белая гончая» (1970)
* «Шалунья» (1972)
* «Перешагнувшие порог» (1982)
* «Неугомонная женщина» (1985) кітаптары жарық көрді.
* «Муслима» кинофильмінің сценарийін жазған.

Әңгімелері қазақ, неміс тілдеріне аударылған. Пьесалары Қазақстан, Өзбекстан театрларында қойылды.

## Дереккөздер


Санат:23 желтоқсанда туғандар
Санат:1943 жылы туғандар
Санат:Астрахан ауданында туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан драматургтері
Санат:КСРО жазушылары
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Большой Изюм

**Большой Изюм** — Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданындағы ауыл, Большеизюм ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Тайынша қаласынан оңтүстікке қарай 14 км-дей жерде, Шағалалы (Чаглинка) өзенінің сол жағасында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1533 адам (711 ер адам және 822 әйел адам) болса, 2009 жылы 1347 адамды (630 ер адам және 717 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1960 жылы қаланған. 1961-69 жылдары шошқа өсіретін кеңшардың орталығы болды. Кеңшар негізінде АҚ, “Үлкен Жүзім” ЖШС-і және шаруа қожалықтары құрылды. Ауыл арқылы Петропавл — Тайынша — Көкшетау бағытындағы автомобиль және темір жолдары өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Тайынша ауданы елді мекендері
Алмас Кішкенбаев

**Алмас Кішкенбаев** (1 шілде 1985, Қызылорда) — әнші. Республикада алғаш өткен «SuperStar KZ» 2004 жылғы байқауының жеңімпазы. Қазанғап Тілепбергенұлы атындағы Қызылорда музыкалық колледжін бітірген (2004). Қазір Алматыдағы Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының эстрадалық бөлімінде оқиды. 5–6 жасында облыстық «Әнші Балапан» байқауында жеңіп шығып, Ақдәулетова класына оқуға алынды. 1995 жылы Францияның Париж, Мате қалаларында Нұртуған жыраудың «Кәнекей тілім сөйлеші» термесін орындаған. Сол жылы Павлодар қаласында өткен «Айналайын» фестиваліне қатысып, ашылу салтанатында арнау ән орындады.
Шардара (ауыл)

**Шардара** — Түркістан облысы Шардара ауданындағы ауыл, Қауысбек Тұрысбеков ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шардара қаласынан солтүстікке қарай 7 км-дей жерде, Сырдария өзені мен Қызылқұм каналы аралығында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1957-96 жылдары «Қаракөл» ғылыми-өндірістік бірлестігінің Шардара кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде ӨК, ЖШС, шаруа қожалықтары құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Ауылда орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, фельдшер-акушерлік пункт, т.б. мекемелер жұмыс істейді. 

## Дереккөздер

Санат:Шардара ауданы елді мекендері
Мүйізжапырақ

thumb|alt=A.|Мүйізжапырақ

**Мүйізжапырақ** (*Ceratophyllum*) - мүйізжапырақ тұқымдасына жататын көп жылдық су өсімдігі.Ол бір жылға дейінгі түрде басқа түрлеріне тең мейірімді суда болып табылады. Бұл жасыл, қайшыл су расты, шаралардан түзетілген және азотты қамтылған абили кездеседі. Бұл ботаникалық мүйізшілердің кеңесінен болған кезде көптеген су құнында оны күлденіп, аквариумда көтергендері көп. Мүйізжапырақ жиналғанда, ол кенеттен болымдардан құрылады, осы анархиялық болымдар көптеген тапқырлармен жұмыс істейді. Біреуі оны қыстағанда, мүйіздің мұрмайтын бөлігі бар болып табылады. Бұл арқылы, мүйіздің кескіндігіне, үлгіге, дене топтың аралық құрамына және ағзаның құрылымына тәуелді. Ал, үнемі жиі өзараға қатысты болымдар арасында байланысты жоғары дауысты жағдайда, олар жиі кенеттен сапарланады. Бұл өзара әсерімен айырылған болса да, мүйіздің бәсекеге, ағза өсуіне әсері болады. Қазақстанда барлық өңірлерге тараған 5 түрі бар. Олар өзен аңғарларында, суы тұщы өзен, көл жағалауларында өседі. Биіктігі *0,5 – 1,5 м*-дей, тамыры болмайды, су бетінде қалқып жүреді. Сабағы көп бунақты, жіңішке бұтақты келеді. Жапырағы таспа пішінді, бірнеше бөлік болып тілімденген, шоқталып орналасады. Гүлі өте ұсақ, оның ақшыл немесе жасылдау келген гүл серігі болады. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамызда жеміс салады. Жемісі – бір сүйекті жаңғақша. Мүйізжапырақтар қалың өссе, су қоймаларын ластайды, олармен негізінен балықтар мен құстар қоректенеді.

## Дереккөздер


Санат:Мүйізжапырақтар
Санат:Су өсімдіктері
Жанама салықтар

**Жанама салықтар**, тауардың бағасына енгізіледі. Жанама салықтар салық төлеушілердің пайдасын (табысын) пайдалану үдерісімен байланысты салынады. Олардың салық төлеушінің экономика әлуетімен (табыс әкелуге қабілетімен) байланысы жанама түрде болады. 3 түрге бөлінеді: мүліктік және тауар ақша қатынастарынан туындайтын салықтар, тұтыну салығы мен кеден бажы.

* Алғашқы түрге *қосымша құн салығы* жатады. 
* Екінші түрге акциздер, *жанар жағармай сатуға салынатын салық, тағы басқалар жатады*. 
* Мүлік және тұтыну салықтарына, сондай-ақ мүліктік және тауар ақша қатынастарынан туындайтын салықтарға салық органдары өкім жүргізеді. Кеден бажын алуды кеден органдары реттейді.

Заң жүзінде салықтардың бұл санаты шаруашылық жүргізуші субъектілерге енгізіледі, бірақ олар технология тізбек бойынша тұтынушыларға аударады. Соның салдарынан барлық жанама салықтарды ақырғы төлеуші, ақырғы тұтынушы – жұртшылық. Сондықтан төте салықтардан өзгеше түрде жанама салықтар көбінесе тұтынушылардың мүліктік дербестігіне тікелей сай келмейтін көпшілік қолды тұтыну заттарына салынып, ауыртпалығы, әсіресе, халықтың кедей табына түседі және олардың көлемі төлемшілердің қаражатына кереғар келіп жатады.

Салық төлеушінің табысымен немесе мүлкімен байланысты емес, бағаға немесе тарифке үстеме түрінде белгіленетін салықтар. Қосылған күн салығы мен акциз, сондай-ақ сыртқы экономикалық қызметтен түсетін түсімдер (кеден баждары, экспорт пен импорт салықтары түріндегі кеден кірістері, ішкі рынокта еткізілетін тауарлар бағасындағы және олардын фактуралық құны арасындағы айырма) жанама салықтарға жатады.
## Дереккөздер


Санат:Салықтар
Жазин

**Жазин Нұрмұхамбет** (1903, Ақмола ауданы №6 ауылы – 1984) – қоғам қайраткері. Жамантұз машина-трактор стансасында, Сталин аудандағы кеңшарда агроном (1928 – 32 ), Солтүстік Қазақстан облысы, қаласылық партия комитетінің аппаратында (1932 – 43), Көкшетау, Ақмола облыстарының ауыл шаруашылығы мекемелерінде (1944 – 49) қызмет атқарды. Еркіншілік ауданы атқару комитетінің төрағасы,  ауданы комитетінің хатшысы (1949 – 52), 1955 жылдан Новочеркасск ауданы атқару комитетінің төрағасы, 20 жылдан астам Астрахан ауданы халық депутатары кеңесінің төрағасы болды. ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің депутатары екі шақырылымының депутаты. Ленин орденімен және медальдармен марапатталған.

 

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Ғылым
Шығыс Иран таулары

**Шығыс Иран таулары** — Иран таулы қыратының орталық бөлігіндегі тау жүйесі. Солтүстіктен оңтүстікке қарай шамамен 1000 км-ге созылған. Шығыс Иран тауларына биіктігі орташа Келат, Багеран, Баран, Пеленган тау жоталары, Серхед таулы үстірті (ең биік жері Тефтан тауы, 4042 м) кіреді. Негізінен шөгінді тау жыныстарынан, гранитоид, мезозой жасындағы лавалардан түзілген. Жоталардың тау бастары жұмырланған, тегістелген. Құрғақ субтропиктік климат аймағына жатады. Ксерофиттік сирек орманмен кезектесіп отыратын дала және бұталы шөлейттік өсімдіктер жамылғысы қалыптасқан. 

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Иран географиясы
Санат:Таулар