open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ақжелкен көшесі (Астана қаласы)

Бұрынғы атауы Л.Шевцова көшесі. Ақжелкен көшесі Үшқоңыр, Кеңшағыл көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 408,8 м.

гз трде «нарыс, ц Жан, і жеген ін Ұлы мыстан іргелі,

Ақжелкен - шатыршагүлділер тұқымдасына жататын бір немесе екі жылдық өсімдік. Отаны - Жерорта теңізінің маңы. Ақжелкенді косметикада пигменттік дақтарды, секпілді кетіру үшін, медицинада бүйрек, жүрек ауруларына, асқазан, ісік және көз дің көру қабілетін сақтау үшін профилактикалық зат ретінде кеңінен пайдаланады. Ақжелкеннің екі түрі бар: тамырлы және жапырақты. Қазақстанда ақжелкеннің екі түрі де өседі.

## Дереккөздер
Михайловская көшесі (Алматы)

right|thumbКөшеге Ресейдің Псков облысындағы Ганнибалов-Пушкин әулетінің иелігіндегі жер
атауы (Алматы қаласы атқару комитетінің 08.10.1958 М№27 шешімі) берілген. Александр Сергеевич Пушкин
Михайловскіге бірнеше рет барып-келіп жүрген. 1824-1826 жылдары ақын осы өлкеге
жер аударылған.
Көше Түрксіб ауданында орналасқан. Беляков көшесі мен Хмельницкий көшелерінің
аралығын алып жатыр. Бұрынғы атауы - Высоковольтная көшесі. Көшенің ұзындығы -900 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Тоқпақ, тоқпақ жілік

**Тоқпақ, тоқпақ жілік.** Түсіндірме сөздікте — жауырын мен кәрі жілік аралығындағы жілік деп анықтама
берілген. «Ал қара бала... тоқпақ жілікті аштан келгендей боп, ...сирек тістерімен жұлмалап жатыр» (Ә. Нұршайықов, Батыр.). Тіліміздегі «жілік» өзінің орналасқан орнына не бойындағы басқа белгілеріне қарай, «кәрі жілік», «асық
жілік», «ортан жілік», «тоқпақ жілік» сияқты атаулар меншіктенеді. Осылардың ішінде біздің сөз етпегіміз соңғысы. Біздің топшылауымызша, жіліктің бұл түрі өз атауын түр-тұлғасына байланысты меншіктенген сияқты. Ол басқа жіліктерге қарағанда пішін жағынан қысқа болса да, жуандау, дөңестеу, томпақтау жаратылған. Міне осы тұлғасы оңың атауын тудырған. Томпақ
«тоқпай»—ісіну, дөңестену, ал «тохпах»— дөңес, томпақ мағыналарын мезгейді. Ойымыздың оғаш еместігін, асығы бар жіліктің «асық жілік», жамбас пен асық жілік ортасында орналасқан жіліктің — «ортаң жілік» аталулары куәаландырғандай. Дәл сол сияқты, өзінің тұлғасына (дөңестігі мен томпақтығына) қарай «тоқпақ жілік» есімін алуға қақығы бар сияқты.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Мөлдір

**Мөлдір**. Бұл сөзді естісек, есімізге «тұнық, таза (су)» ұғымы түседі. «Мөлдір бұлақтан су ішудің өзі — бір ғанибет» (I. Омаров, Шабыт.).
 
Қырғыз тілінде дәл осы мағынада «мөлтүр» болып дыбысталады. Сөздің алғашқы түбірі «мөл» болғандығын да қырғыз тілі дерегінен байқаймыз. Мұнда «тұнық, таза» мағыналарын -түр қосымшасынсыз-ақ, «мөл»-дің қара басы бере алатыны былай тұрсын, «адал», «сұлу» іспеттес ауыспалы мағыналарды да меншіктенеді. Ал қазақ тілінде бұл жоқ.

моңғол тобындағы тілдерді айтпағанда, түркі тілдерінің кейбіреуінде дәл осы тұлғаға өте сәйкес сөздердің екінші мағынасы ұшырасады: қырғызша — мөндүр (аталған сөздік, 534), хакас тілінде — миндір, ұйғырша — мөлдүр сөздері біздегі «бұршақ (жауын-шашын түрі) мағынасына нұсқайды.

моңғолша — мөндөр, қалмақша — мөндр сөздері де аспаннан жауатын «бұршақ» мағынасында қолданылады. моңғол тобындағы тілдерге түркі тілдерінен ауысуы ықтимал. Өйткені тазалық пен тұнық мағынасын білдіретін сөз түбірі — «мөл» түркі тілдері ішінен (қырғыз тілінен) табылуы осыған жетектейді. Әрине, кесіп-пішіп айту қиын. Аспаннан жауған бұршақтың да өте тазалығын теріске шығару қиын. Жердегі судың тазалығын бүршақ тазалығына теңеу арқылы да қазақ тіліндегі «мелдір» сөзінің пайда болуы мүмкін. Алғашқы кездерде моңғол, түркі тілдеріне ортақ болып, кейін әрқайсысы өзінше мағына беру де болмайтын құбылыс емес.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Қаратау көшесі (Алматы)

right|thumb Көшеге Жамбыл облысындағы тау атауы (Алматы қаласы әкімінің 1994 жылғы 11 ақпандағы № 61 шешімі) берілген. Қаратау - Қазақстанның оңтүстігіндегі Тянь-Шань тауларының солтүстік-батыс сілемдері. «Қара» - көне, ежелгі деген мағынаны білдіреді. Қаратау қазақ жеріндегі ең көне тау болып саналады. Ұзындығы - 420 шақырым, биіктігі - 2176 метр. Көше Әуезов ауданында орналасқан. Көшенін ұзындығы - 970 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Валентина Семеновна Михайлова

**Валентина Семеновна  Михайлова** (4.1.1924 жылы туған, Алтай өлкесі, Барнауыл) — тіл білімі маманы, филология ғылымы кандидаты (1953), доцент(1963). Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың тарих-филология факультетін бітірген (1946). 1946—1949 ж. Алматы заң институтында оқытушы. 1949—1952 ж. ҚазҰУ-да аспирант, аға оқытушы, доцент. Профессор X. Махмудовтың жетекшілігімен "Орыс тілі дыбыстары мен дыбыстық тіркесімдерінің қазақ тіліндегі қолданылуы" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 30-дан аса ғылыми мақала авторы.

## Шығармалары
*Реализация русских звуков и звукосочетаний в казахском языке. АКД., А., 1953.

## Дереккөздер


Санат:КСРО филологтары
Санат:1924 жылы туғандар
Ақжол көшесі (Астана қаласы)

Бұрынғы атауы Угольный көшесі. Ақжол көшесі Мұнайшылар көшесінен басталып, Ж. Досмұхамедұлы көшесінде аяқталады. Жаңажол, Өндіріс көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 3381,1 м.

## Дереккөздер

Санат:Астана көшелері
Ақарыс көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Ы25 көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (сол жақ). Ақарыс көшесі Сілеті көшесінен басталып, Хантау, Қаратау, Қозыбасы көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 1076,7 м.

Ақарыс - Ұлы жүздің атасы. Қазақ халқын құрайтын үш жүз бірде Ұлы жүз, Орта жүз, Кіші жүз деп аталса, енді бірде Ақарыс, Жанарыс, Бекарыс деп те аталады. Аңыз бойынша Қазақ деген кісінің Ақ, Жан, Бек деген үш ұлы болған. «Арыс» сөзі «ер азамат», «ел қамын жеген тұлға» деген ұғымды білдіреді. Демек, Ақарыс қазақ халқының Ұлы жүз тайпалар бірлестігінің тағы бір аты болып табылады. Ақарыстан (Ұлы жүз) жалайыр, қаңлы, албан, суан, дулат, шапырашты, сіргелі, шанышқылы, ысты, отақты, сарыүйсін, қатаған тарайды.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Айман Қожабекқызы Ақбердина

**Айман Қожабекқызы Ақбердина** (27. 3. 1945 жылы туған, Алматы облысы, Ақсу ауданы) — тіл білімі маманы, филолог ғылым кандидаты. Әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-ды бітіргеннен кейін Семей педагогикалық институтының орыс тілі кафедрасында оқытушы, аға оқытушы. ҚазКСР ҒА мүшесі К. Ахановтың жетекшілігімен "Байланыс мәселесі (Түркі тілдеріндегі жай сейлемдер құрылысына орыс тілінің әсері жөнінде)" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 10-нан аса ғылым мақалалар авторы. 
## Шығармалары:
* К проблеме контактов (о влиянии русского языка на структуру простого предложения в тюркских языках). АКД., А., 1975.
## Дереккөздер


Санат:Тілтанушылар
Санат:1945 жылы туғандар
Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Модест Мусоргский көшесі (Астана)

**Модест  Мусоргский көшесі (Астана)** - **Модест Мусоргский көшесі** Бестау орамымен қиылысып, С. Әліұлы көшесінде
аяқталады. Ұзындығы - 370,2 м.
Модест Петрович Мусоргский (1839-1881) - композитор, пианист.
«*Борис Годунов*», «*Сорочин жәрмеңкесі*» опералары, «Көрмедегі
көріністер» деген әйгілі суреттеме сюитасы, «Раек» атты музыкалық
памфлеті бар.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Теміртау политехникалық колледжі

**Теміртау политехникалық колледжі**, **ТПТК** (Республика даңғылы, 26). 1997 жылында бұрынғы Теміртау құрылыс (1955 жыл ашылған), Теміртау металлургия (1977), Теміртау химия-механика (1956) және Ақтау индустрия (1955) техникумдарын біріктіру арқылы құрылды. Құқықтану, бухгалтер, менеджмент,өнеркәсіп жабдықтарына қызмет көрсету және жөндеу, есептеу техникасы мен автоматты жүйелерді бағдарламамен қамтамасыз ету, химиялық қосылыстардын сапасын бақылау,тамақтандыру, құрылыс (барлығы 14 мамандық, 2006) мамандықтары бойынша маман кадрлар даярлайды.

2005-2006 оқу жылында күндізгі бөлімде 2030 адам, сырттай 587 адам оқыды. 105 оқытушы, 53 жоғары, 30 бірінші категориялы оқытушы сабақ береді. 40-тан астам оқу бөлмелері, 6 компьютерлік сынып, кітапхана, оқу залы, акт залы, 4 оқу шеберханасы, 2 спортзалы, асхана, жатақ хана бар.

2005 жылға дейін 28 мыңнан астам маман даярлады. Директоры техникалық ғылыми кандидаты, профессор К. Оралбеков (2006).

## Дереккөздер


Санат:Қарағанды облысы колледждері
Санат:Теміртау
Могилян жазба ескерткіші

**Могилян жазба ескерткіші** - көне түркі тілінде тасқа қашалып жазылған ескерткіш (VII ғ-дың соңы). Могилян жазба ескерткішін Орхон өзені алабындағы Эрдени Цзу монастыры жанынан (МХР) алғаш рет орыс ғалымы Н. М. Ядринцев тауып, В. В. Радлов (1887-1918) оқыды. Пирамидаға ұқсас жазба ескерткіштің биіктігі 3 м 45 см, ені 1 м 74 см, қалыңдығы 72 см. Ескерткіш құтлұғ (Қапаған) қағанның баласы Могилянға арналған. Могилян жазба ескерткішінің текстін Иоллығ Тегін жазды ("Білге қаған жазуын мен Иоллығ Тегін жаздым.	 Мен жазуды 1 ай 4 күнде жаздым" - дейді ол тексте), табғач тас бәдізшілері қашап көркемдеді. Тастың бір бетіндегі жазу кене табғач, қалғандары көне түркі тілінде жазылған. Жазудың жоғарғы жағына хан таңбасы ойып жасалған. Тастағы үлкен жазу 41 жолдан, оның сол жағындағы жазу 15 жолдан тұрады. Жазуда Могилянның, Күлтегіннің және білгір Тониқұқтың басшылығымен жасалған әр түрлі жорықтар мен шабуылдар жөніндегі тарихи оқиғалар — Могилянның 50 мың қол *табғачтарды* басқарған Он Түтүқты және 80 мың әскері бар Чача Сенгунді қирата жеңгені, кейін түргештерге, басымылдарға, қарлұқтарға аттанып, оларды өзіне қаратқаны, күйзелген, бытырап жан-жаққа тараған түркі тайпаларын қайта біріктіріп, ел арасында елеулі жұмыстар атқарғаны айтылады. Жазудың соңында Могилянның түркі тайпалары арасындағы беделі, даналығы және ақылдылығы суреттеліп, оның "жарлы халықты бай, аз халықты көп қылғаны" баяндалады.
## Дереккөздер


Санат:Түркілер мәдениеті
Санат:Ескерткіштер
Тоңқылдақ

**Тоңқылдақ** Он томдық түсіндірме сөздікте бұл тұлғалы сөздің тек дыбысқа еліктеуден пайда болған - «тоңқылдау» етістігі мен «тоңқылдақ» сын есімі мағыналарына ғана анықтама берілген. Біздің төркінін әңгімелегелі отырғанымыз — ертегі кейіпкерлері «тоғыз тоңқылдақ...». Алтай, шор, сағай сияқты түркі тілдеріндегі «тоң» сөзінің мағыналарының бірі — дөрекі. Якут тілінде: тоң — білмейтін, ал тунгус-маньчжур тілдерінің кейбіреуінде осы тұлғалас сөз «олақ, тәжірибесіз» мағыналарын түсіндіреді. Бұл деректерден аңғарарымыз «тоңқылдақ» сөзінің алғашқы түбірі — «тоң», мағынасы— олақ, дөрекілік екендігі. Чуваш тілі де якут тілі сияқты өте көне тілдердің біріне саналады. Сондықтан да болар
«тоң» сөзіне жұрнақтар қосылып, жаңа мағынаға ие болғанын чуваш тілінен табамыз. Онда «тункалтак» сөзінің «есуас, ақымақ» деген мағынасын кездестіреміз. Соңғы дерек бойынша, «тоғыз тоңқылдақ...» — «тоғыз есуас» немесе «тоғыз ақымақ» деген ұғыммен бірдей.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Молдабеков атындағы көше (Алматы)

right|thumbКөшеге қазақтың дарынды ұлы, Қазақстанның халық әртісі, Мемлекеттік сыйлықтың иегері,
Мұхтар Әуезов атындағы қазақ драма театрының актері Әнуар Әбіханұлы Молдабековтің (1938-1985)
есімі (Алматы қаласы мәслихаттың 2.07.2008 №114 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің
14.07.2008 №3/551 қаулысы) берілген. Мүсірепов, Нұрпейісов шығармаларындағы рөлдерді
сомдады.
Көше Әуезов ауданында орналасқан. Бұрынғы атауы - Школьная көшесі. Кешенін ұзындығы
- 1750 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Кешқұрым

**Құрым**, **кешқұрым**. Қазіргі тілімізде «кешке таман, кешке қарай» мағынасында түсінеміз. «Есеней тапсырған ту бие кешқұрым сойылды» (С. Мұқанов, Аққан жұлдыз.).
«Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігінде» (1966 ж.) кейбір авторлар «құрым» (құрым киіз, құрымдай дегендегі) сөзінің төркінің іздестіру барысында, «кешқұрым» сөзінің құрамындағы «құрымды» да ездері қарастырып отырған «құрымның» алғашқы мағынасы — «күйе», «ыс» дегендермен байланыстыра келіп, «күйе мен ыс түс жағынан қара нәрселер. Сонда «құрым» сөзі «кеш» сөзімен бірігіп «кешкі қараңғылық
Нұрдәулет Мырзалыұлы Алдашев

**Нұрдәулет Мырзалыұлы Алдашев** (1961 жылы туған., Ақтөбе облысы , Шалқар ауданы ) — тіл білімі маманы, филолог  ғылым  кандидаты (1966). Әл-Фараби атындағы  ҚазМҰУ-дың қазақ филолог  факультетін бітірген (1983). 1983—1986 жылы Ақтөбе облысы , Темір ауданы  оқу бөлімінде нұсқаушы. 1986—1988 жылы Бәшенкөл орта мектебінің директоры. 1988— 1991 жылы Ақтөбе медициналық  институтында қазақ тілінің оқытушысы. 1989—1996 жылы Ақтөбе педагогикалық  университеті қазақ тілі кафедрасының оқытушысы, деканның орынбасары, ғылым -зертхана секторының бастығы, ғалым-хатшысы қызметтерін атқарды. "Қазіргі қазақ тіліндегі қысқарған сөздер" деген тақырыпта кандидаттық  диссертация қорғады. Қазіргі қазақ әдеби тілінің лексикасы, синтаксисі мәселелерімен айналысады. 
## Шығармалары:
*   Қазіргі қазақ тіліндегі кысқарған сөздер. КДА., А., 1996.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан филологтары
Мөлию

**Мөлию.** Көзін сатып, жалынышпен телміру сияқты қалыпты осы сөзбен де ұғындырамыз. «Жамал болса, мөлиіп саған қарайды» (Т. Жанкелдин, Сын.).

Қырғыз тілінде мөлүй — жалына, кешірім сұрай қарау мағынасында айтылады. Қазақ тіліндегі мағынамен бірдей.

«Мөлию» сезінің шыққан тегі моңғол тілі екенін дәлелдейтін дерек мынадай. моңғолша «мэлмий» тұлғасы біздегі «көз» мағынасында қолданылады . Сөз түбірі «мелмий» болса, моңғол тілінде осы түбірден ербіген «мэлрэх» (қазақша — көзін сату), «мэлийх» (көзі жаудырау) сияқты туынды сөздерді де кездестіреміз. Дәл осы соңғы сөздердің негізінде қазақ тіліндегі «мөлию» етістігі пайда болған. Демек, қазақ, қырғыз тілдеріне моңғол тілінен ауысқан.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Келте

**Келте**. Дәл бұл тұлғада — қысқа, шолақ мағынасын
түсіндіреді. *«Маңмаңгер, кекілің келте, жалын, майда»* (Ақан сері, шығ.).
«Келте »сөзіне -к жұрнағын қоссақ, «келтек» тұлғасында көрініп, берер мағынасы — ағаштан жасалған
жуак, қысқа таяқ.* «Қолына ұстап бір келтек, Айқайлайды жерді өртеп»* (Қамбар батыр).
Осылардың - қай-қайсысы болса да (келте, келтек)
тілімізде жиі қолданылып, бірі сын есім, екіншісі зат есім қызметін атқаратыны белгілі. Алайда, сөздің алғашқы мағынасы әркімге анық бола бермесе керек. Ертеректе бұл тұлғалы сөз (келте) етістік қызметін меншіктенгенін, кейін келе зат есімге ауысқанын туыстас
деп саналатын моңғол, маньчжур тобындағы тілдер дерегінен көреміз. моңғолдың ертедегі жазба тілінде келтеле — сындырып алу; қазіргі моңғол тілінде хэлтлэ — сындырып, бөліп алу; буряттарда хэлтэл — сындырып, бөліп алу. Осы тілдерден ауысқан болуьі керек, тунгус- маньчжур тобыыа жататын нанай тілінде кэлтээ — бір заттың сынғандағы белігі (ССТМЯ, I, 446).

Түркі тілдеріне, оның ішінде қазақ тіліне моңғол тілінен ауысқан «келте» етістігіне қазақ тіліне тән -к жұрнағы қосылуы нәтижесінде «келтек» сөзі пайда болып, мағынасы бүтіннен сындырып, кесіп алған бір бөлек нәрсенің атауы есебінде қалыптасқан деуге болады.
Бүтін не ұзын нәрседен бір бөлегін сындырып алса, алғашқы заттың қысқарып, шолақ болуы да табиғи заңдылық. Сондықтан тіліміздегі осы мағыналардың синонимі болып тұрған «келте» сын есімі де алғашқы етістік
«келте» -ден пайда болған. Етістіктен -ақ, -ек, -к жұрнақтары арқылы туындаған зат есімдерге тілімізден көптеген мысалдар келтіру қиынға түспейді (жет + ек,
қос + ақ, кес + ек т. б.).
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Құсқы

**Құсқы**, **ескі-құсқы**. Қос сөздің мағынасы қай-қайсымызға да түсінікті. «Сарай толған кедей ауылдың ескі-құсқы дүниелері...» (С. Жүнісов, Жапанда.).
Мәселенің түйіні — қос сөздің екінші сыңары —«құсқының» масынасы мен туған төркіні. Іздестіре келгенде «құсқы» тұлғасымен дыбыстас сөз басқа бір тілдерде «ескінің» мағынасын қайталайтындығы байқалады. Мысалы, Моңғол тілінде хуучин — ескі, көне; қалмақша хуучн — тозған. Тілдегі дыбыс заңдылығына сүйенсек, Моңғол тобына жататын тілдерден ауысқан сөздердегі «ч» дыбысының түркі тілдерінде, әсіресе қазақ тілінде «с» дыбысына ауысуы оңай құбылыс. Сондықтан да «хууч» түбірінің «құс» болып өзгеруіне таңданбаса да болады. Ал «құс» соңындағы -қы жұрнағы бөтен тілден енген тұлғаны өз сөзіне — «ескі» сөзіне сәйкестіру, үндестіруден пайда болған деп жорамал жасаймыз. Қос сөз құрылысында мұндай құбылыс кездесіп отырады. Осы келтірген деректеріміз «құсқы» сөзінің теркіні Моңғол тілі демеске болдырмайтын сияқты еді. Бірақ тағы бір мәлімет бұл болжамға келісім бермейді. Араб тілінде кусэқе — сыпырынды, ескі-құсқы (мусор). Егер осы сөз қазақ тіліне ауысқан болса, мұның «құсқы» болып өзгеріске түсуі Моңғол тіліндегі «хуучиннен» де оңай. Моңғол, түркі тобындағы кейбір тілдерге арабтардан аусуы да мүмкін. Немесе керісінше болуы да ықтимал. Қалай болғанда да «құсқы» қазақ тіліне ертеден тән сөз емес. Не Моңғол, не араб тілінен ауысқан деп қараймыз.
Сейтіп, «ескі-құсқы» қос сөзі «ескі-ескі» болуға тпісті мәндес сөздер орнына жүріп тұр.
 
## Дереккөздер
Молдағалиев Жайсаңбек атындағы көше (Алматы)

right|thumbКөшеге жазушы Жайсаңбек Молдағалиевтің есімі (Алматы қаласы мәслихатының 16.01.2006
№ 222 шешімімен Алматы қаласы әкімдігінің 18.01.2006 № 1/38 қаулысы) берілген. Молдағалиев
Жайсаңбек (1935-1989) Қостанай облысы, Сарыкөл ауданы, Жанасу мекенінде дүниеге келген. 
Оның «Жүрек қазынасы», «Айналайын атыңнан», «Самал», «Екі дос» жинақтары жарық
көрген.
Көше Алатау ауданындағы «Шаңырақ-1» шағынауданында орналасқан. Көшенің ұзындығы - 650 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Қарашығанақ көшесі (Алматы)

right|thumb Көшеге Батыс Қазақстандағы мұнай және газ конденсаты өндірілетін еліміздегі ірі кен орнының атауы (Алматы қаласы мәслихаттың 24.03.2005 № 138 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 4.04.2005 № 2/184 қаулысы) берілген. Көше Әуезов ауданында орналасқан. Бұрынғы атауы - 12-ші көше. Көшенін ұзындығы - 750 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Құл-құтан

**Құтан**, **құл-құтан**. Қос сөз қалпындағы мағынасын — малшы-жалшы, кедей-кепшік деп ұғындырады түсіндірме сөздікте. «...Кешегі есіктегі құл-құтандар, Бас жейді төрде отырып, енді бүгін (Б. Майлин, Шығ.).
Қазақ атаулыға қос сөздің алғашқы сыңары — «құл» түсінікті әрі оның ез басы кез келген сөзбен тіркеске түсуге еркі бар. Ал «құтан» жеке тұрып мағьінаға иё болғанын не қолданғанын көрмейміз. Сонымен бірге «құл» сөзінен ажырасса болды-ақ жұрт түсінбейтін сөз болып қала бермек. Алайда зер салып, түпкі төркінін іздестірсек, өз алдына мағынасы бар сөз екендігіне көз жетеді. Араб тілінде кутун — құл, малай мағыналарын түсіндіреді. Былайша айтқанда, қазақ тіліндегі «құл» сөзінің өзге тілдегі баламасы. Сөйтіп, «құл-құтан» дегеніміз, мағынасы жағынан, «құл-құл» деумен бірдей.
 
## Дереккөздер
Ақкемелер көшесі (Астана қаласы)

Бұрынғы атауы Р. Люксембург көшесі. «Тельман» тұрғын алабы. Ақкемер көшесі Мұғалжар көшесінен басталып, Аңырақай көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 980,2 м.
Ақкемер - Қазақстанның барлық түкпірінде кездесетін сай-саланың, кеуіп қалған арнаның, жағаның атауы. Бұл атаулары «ақ» сөзі «кемер» сөзімен тұлғаласып, «қаракемерге» керісінше ұғым береді. Турколог ғалымдардың айтуынша «кемер» сөзі иран тілінен енген «су» немесе «су орган сай» мағынасын білдіреді.

## Дереккөздер
Қарқаралы көшесі (Алматы)

right|thumb 

Көшеге Орталық Қазақстандағы таудың атауы (Алматы қаласы мәслихатының 4.04.2001 № 200 шешімі мен Алматы қаласы әкімінің 9.04.2001 № 200 қаулысы) берілген. Аңыз бойынша, осы жерде үзатылып бара жатқан сұлу қыздың қарқарасы (бас киім) қалып қойыпты-мыс. Көше Медеу ауданында орналасқан. Ақмешіт көшесі мен Хантәңірі көшелерінің аралығында орналасқан. 

Бұрынғы атауы - 7-ші көше болған. Көшенін ұзындығы - 1500 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Модаль сөздер

**Модаль сөздер** — сөйлеушінің сөйлем мазмұнына көзқарасын білдіретін сөздер. Қазіргі қазақ тілінде модальдылықты толық мәнді есім де, етістік те, көмекші сөздер де білдіреді. Модаль сөздер есімді (*керек, қажет, тиіс, сияқты, сықылды, тәрізді, секілді, мүмкін, бәлки, бәлкім, әрине, әлбетте, рас, анығынан, шамасы, тәрізді*) және етістікті (*екен, шығар, болар, дейді, көрінеді, білем*) деп екіге бөлінеді. Бұлардың модальдылық сипаты бірдей емес. Әрине, мүмкін сөзінің лексикалық мағынасының өзі әуелден модальды. Ал білем, көрінеді т. б. сөздердің лексикалық мағынасының сыртында модальдылық та мағына бар. Мысалы: *Мен оны жақсы білем. Бұл жерден ауыл анық көрінеді.* Мұндағы* білем, көрінеді* етістіктері өздерінің негізгі лексикалық мағынасында жұмсалған. *Мені оятқан сен білем, Кешегі облысқа кеткендердің бірі Асқар көрінеді* дегендерде бұлар таза модальдылық мағына білдіріп тұр. Сондай-ақ қажет, керек, мүмкін, рас модаль сөздерін де дәл осы тұрғыда алып қарауға болады. Модаль сөздер сөйлемнің баяндауышының құрамында жұмсалады. Кейбірі қыстырма сөздердің қызметінде қолданылады. Мысалы, *Рас, Ділдәні Абай сүйіп қайтқан жоқ* (Мұхтар Омарханұлы Әуезов). *Мүмкін, олар үйде жоқ* (Н. Ғ.). Модаль сөздер мен қыстырма сөздерді шатастыруға болмайды, бұлар - өзіндік ерекшеліктері бар екі түрлі грамматикалық категориялар. Модаль сөздер баяндауыш құрамында жұмсалғанда көбіне келер шақта келеді (*Олар келген кезде менің жұмыста болуым мүмкін. Байдалыға соларды салу қажет* (М. Ә). Модаль сөздер болжалдық, міндеттілік, мүмкінділік, қажеттілік т. б. мағыналарда қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Мұқан Төлебаев көшесі (Астана)

**Мұқан  Төлебаев көшесі (Астана)** - бұрынғы атауы *Қарағанды-Астана трассасы*. Мұқан Төлебаев көшесі
Мұқан Жұмабаев даңғылынан басталып, Қарағанды-Астана трассасына дейін
созылып жатыр. Мақтымқұлы, Б. Момышұлы даңғылын, Арқайым, Жаңаарқа,
Бурабай, Жалаңтөс, Жанкент, Балқантау, Құмкент, Айнакөл, Көкжелек,
Бәйшешек, Көкарал, Шарбақты көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы - 4886,3 метр.
**Мұқан Төлебаев** (1913-1960) - қазақтың көрнекті композитор,
қоғам қайраткері, КСРО халық әртісі, КСРО Мемлекеттік сыйлығының
лауреаты.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Құты қашу

**Құты қашу**. Түсіндірме сөздігімізде — берекесі кету, ұсқыны қашу мағыналарын беретіндігін айтады. «Күнде көріп жүрген Жақаннан сонша құтың қашады» (Қ. Мұқамеджанов, Өзіме де.).
«Құт» тұлғасы «зәре-құты» қос сөзінің құрамында да кездеседі. Мұндағы «зәре» сөзінің мағынасы — қорқу, шошу, төркіні — парсы тілі. Ал «құт» сөзінің алғашқы мағынасын іздестіру қажет.
Тілімізде «құт» сөзі «ырыс», «байлық» мағыналарымен синонимдес болып та келеді. Бірақ, біздің байқауымызша, «құты қашу» тіркесіндегі және «зәре-құты» қос сөзіндегі «құт» тұлғасының мағынасы өзгеше деп ойлаймыз. Осы ойымызды көне түркі жазба ескерткіштері растай түседі. Ертедегі сөздікте «құт» сәзінің екі мағынасы кездеседі. Біріншісі — бақыт, ырыс сияқтылар болса, екіншісі —жан, рух. Біз әңгімелеп отырған «құты қашу» тұрақты тіркесіндегі «құт» сөзінің мағынасы — «жан» деп жорамалдаймыз. Дәл осындай мағынада татар тілінде «кот» қалпында айтылады. Көрсетілген тілдік деректерге табан тіреп «құт»— түркі тілдерінің өзіне тән және мағынасы жағынан «құты қашу»— «жаны қашу» дегенмен тепе-тең. Әрине, «жаны қашу»— қорқу, үрейлену нәтижесінен туатын құбылыс. Сондықтан тілімізде оның «қорқу», «шошу», «үрейлену» мағыналарының орнына қолданылуы да заңды құбылыс. Осындай қолданыс түрі якут тілінде де кездеседі: қуттан — қорқу, жасқану.
 
## Дереккөздер
Кемпірқосақ (сөз)

**Кемпірқосақ**. Сөз мағынасы кез келген қазаққа түсінікті. Ал сөз төркіні қайдан шықты деген мәселеге
келсек, бұл жөнінде бірен-саран автордың аңызға сүйенген тұспал, долбарын ғана кездестірдік. Мысалы, 1918
жылы Б. А. Куфтиннің ел арасынан жинап,бастырған аңыз, ертегісі. Автордың ойынша, мыстан кемпір аспанда, жаңбырдан кейін өзінің түрлі-түсті қойларын қосақтап саууының нәтижесінде табиғат құбылысының бір атауы келіп шыққан. Ғылымда бұл сияқты жорамалды «халықтық этимология» дейді. Оның дұрысынан бұрысы молырақ болатындықтан, таза тілдік деректерге сүйенген
жөн.

"Кемпірқосақ" cөзі "Кем бір қосақ" сөз тіркесінен шыққан. Жеті түсті доғадан құралғандықтан, доғаларды үш қосқа және бір дара (қосақсыз) доғаға бөлуге болады. Соңғы қостың бір қосағы кем болғандықтан "кем бір қосақ" сөзі тұрақты сөз тіресіне айналып кеткен, 
Қазақ тіліндегі ілгерінді ықпалдың нәтижесінде "б" ұяң дыбысы "м" үнді дыбысының ықпалынан "п" қатаң дыбысына айналып, "кемпірқосақ" атауы шыққан.

Қолда бар тіл деректеріне назар аударсақ, «кемпірқосақ» біріккен сөзінің төркінін анықтауға боларлық.
мынадай мәліметтерге тап боламыз. 1970 жылғы арабша-орысша сөздікте кузах — әшекейлеу, безендіру сияқты мағына меншіктенсе, ал «кус кузах»— біздегі «кемпірқосақ» дегенді ұғындырады. Араб тіліндегі «қус кузах» тіркесінің алғашқы сыңары — «қустың» мағынасы — «иілген» немесе «доға сияқты» мағыналар береді. Демек, бұл тілдегі «кус кузах» тіркесін қазақ тіліне
сөзбе-сөз аударсақ «әшекейлі доға» болмақ. Арабша «қус» сөзі «садақ» мағынасына да ие. Жалпы алғанда,
иілген заттарға осы сөз қолданылатындығы байқалады.
Тіліміздегі «кемпірқосақ» сөзінің соңғы сыңары (қосақ) қайдан пайда болғандығы дау тудырмаса керек.
Араб тіліндегі «кузах»—бізге ауысқанда «қосақ» қалпыңа дейін өзгерген. Енді осы өзгерген «қосақ» сөзінің
алдына «кемпір» қалайша киліккен. Шын мәнісінде, қазіргі біз қолданылып жүрген «кемпір» мағынасындағы сөз
бе? Біздің ойымызша, оның қазіргі «кемпірғе» үш қайнаса сорпасы қосылмайтын сияқты. Мысалы, иран тілінде әрбір иіліп жасалған зат атауының түбірі — кем,
кеман — садақ; кемер —1. белбеу; 2. күмбез т. б. В. Рад,. Опыт..., II, 2, 1203, 1206). Иран тіліндегі «күмбез» мағынасын беретін «кемер» араб тілінің «кузах» сөзінің алдында тұрып, тіркес құрып, сол күйінде («кемер кузах») қазақтарға ауысып, дыбыстық өзгерістерге ұшырай отырып, «кемпірқосақ» қалпына дейін жеткен. Бұл ойымызды басқа да түркі тіліндегі осы мағынаны беретін
сөздер анықтай түседі. Түрікмен тілінде — әлемгошор, якутша — кустук. Осы тілдердегі «гошар», «кустук».
араб тіліндегі «кузах» сөзінің дыбыстық өзгеріске түскен тұлғасы деп қарауға болады.
Сөйтіп, «кемпірқосақ»-тың нағыз қазақша мағынасы—«әшекейлі күмбез». Бұл жерде сөздердің орын ауыстыруы да болған (кемер//кемпір — күмбез, қосақ — әшекейлі).

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Қыбын табу

**Қыбын табу**. Тіркес мағынасы — тілін табу, көңілінен шығу дегенді аңғартады. «Бәйбішенің қыбын тауып, қымызды көбірек ішпек болды» (Б. Майлин, Шығ.).
«Қыбы» сөзінің түпкі төркіні түркі тілдері екендігі шүбә туғызбайды. Мына тіл деректері соның айғағы. Э. Пекарский құрастырған якут тілі сөздігінде қыбыы — ұрыларша қағып алу, жасыру; Қазіргі якут тілі сөздігінде кыбыы — ұрлық ; төлеуіт, алтай тілдерінде қыбы — ойдан шығару, зеректік, қулық; қырғызша кыйпы — амал, айла, қулық ; ноғай тілінде де соңғы мағынада қолданылып, «кылып» тұлғасында айтылады, тек айырмасы бұл тілде «л» дыбысы қосылып тұр.
Біздің бағдарлауымызша, «қыбы» немесе «қып» сөзінің ең алғашқы мағынасы якут тіліндегідей болса керек. Өйткені, түркі тілдерін зерттеушілердің пікірінше, якут тілі көне тілдер қатарына жатады. Ал басқа тілдердегі мағыналар кейін гіайда болған деп қараймыз.
 
## Дереккөздер
Ақкөл көшесі (Астана қаласы)

**Ақкөл көшесі** Ақкөл қысқа көшесінен басталып, Қатаркөл орамында аяқталады. Ұзындығы - 171,4 м.

Ақкөл - көлдің атауына байланысты айтылған және ол республикамыздағы бірнеше елді мекендердің атауы.

## Дереккөздер
Топас

**Топас** Осы күнгі түсінігімізде бұл сөздің мағынасы — ой-өрісі нашар, надан, ақымақ, кеще. «Қаншама топас, тас бауыр болса да жақсылыққа жібімейтін адам жоқ» (Ө. Қанахин, Жүрек.). Сөздің алғашқы тұлғасы мен мағынасын осы күнгі
түркі тілдерінен-ақ іздеп табуға болады. Хакас тілінде — «тоо» сөзі — біздің түсінігіміздегі «тыңдау, тіл алу», ал
«тообас» тұлғасы — «еш нәрсемен санаспайтын, тыңдаусыз» мағыналарында жұмсалады. Ал тува тілінде «тоовазы»—тықдаусыз, «тоовас» — қайырымсыз, керенау мағыналарында қолданылады. Қайырымсыздық, тыңдамаушылықтың ақыры — надандық, ақымақтыққа әкеп соқтырады. Қазіргі біздің тіліміздегі «топас»—осы, соңғы мағынаны меншіктенген.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Мұхамеджан Тынышбаев көшесі (Астана)

**Мұхамеджан Тынышбаев көшесі (Астана)**-  Мұхамеджан Тынышбаев көшесі Қарасай батыр көшесінен басталып, Ы.Алтынсарин көшесінде аяқталады. Ақбұғы, Біржан сал көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 727,6 метр.*[[Мұхамеджан Тынышбаев]]* (1879-1937) - қоғам қайраткері, қазақтың тұңғыш теміржолшысы, тарихшы-ғалым,  Мемлекеттік Думаның депутаты, Қоқан автономиясының басшысы, Алашорда үкіметінің мүшесі. Талдықорған облысының Қапал ауданында туған. Верный (Алматы) гимназиясын бітіріп, Петербургтегі қатынас жолдары инженерлері институтын тәмамдаған. «» газетінде мақалалар жарияланып тұрған. Алаш партиясын құруға тікелей араласып, 1917 жылғы желтоқсан айында жарияланған Алаш автономиясы үкіметінің он бес мүшесінің бірі болады. «*Алаш автономиясы аймағындағы* уақытша жер пайдалану туралы Ереженің*» жобасын қабылдауға* қатысады. Орыс география қоғамының, Түркістан бөлімінің, Қазақстанды зерттеу қоғамының, «*Талап*» ұйымының мүшесі болады. Қазақ халқының арғы-бергі тарихына қалам тартып, бүгінгі күндері де маңызын жоймаған зерттеу еңбектерін жариялайды, қазақ шежіресін түзеді. Саяси құғын-сүргін құрбаны.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Молдағалиев Жұбан атындағы көше (Алматы)

right|thumbКөшеге мемлекет және қоғам қайраткері, қазақтың ақиық ақыны, Ұлы Отан соғысының ардагері Жұбан Молдағалиевтің есімі (Алматы қаласы әкімінің 02.10.1996 № 239 шешімі) берілген. Жұбан Молдағалиевтің (1920-1988) Орал облысының Тайпақ ауданында дүниеге келген. Ол «Жұлдыз» журналының бас редакторы, КСРО Жазушылар Одағы басқармасының хатшысы, Қазақстан Жазушылар Одағының 1-ші хатшысы қызметтерін атқарған. Ол - «Мен қазақпын», «Жеңіс жырлары», «Жарқын жол», «Жесір тағдыры», «Уақыт тынысы», т.б. поэмалардың авторы.
Көше Түрксіб ауданында орналасқан. Бұрынғы атауы - Қазақстан комсомолының 10 жылдығы
көшесі. Көшенің ұзындығы - 1250 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Кеп

**Кеп**. «*Халықтың қарызын өтей алмай, қас масқаралық кепте екенбіз деді*» (Бозінген).
Осы сөздің мағынасын берерлік" тілімізде кейіп, қалып, сиық сияқты баламалары бар. Осылардың ішінен
«кеп» сөзіне мағына жағынан жақыны «қалып» та, тұлға жағынан сәйкестеуі «кейіп». Түркі тілдерінің ішінен
бізден басқа «кеп» сөзі якуттарда «киеп» дыбыс құрамында ұшырасып, «форма» мағынасын береді. Біздің
жобалауымызша сөз төркіні моңғол тілдері болса керек,
моңғолдарда хэв — қалып (Қаз.-мон. сөз., 1977, 175);
Қалмақ тілінде кев — тұлға (фигура) " (Рус.-кал. сл.,
1964, 751). Осы сөздер қазақ тіліне ауысып, «кеп» тұлғасына дейін өзгерген де, мағына жағынан өзіміздегі
«қалып» сөзімен сәйкестенген.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Аққорған көшесі (Астана қаласы)

Бұрынғы атауы Новостройка көшесі. «Көктал» тұрғын алабы. Аққорған көшесі Болашақ көшесінен басталады. Ұзындығы - 366,3 м.

## Дереккөздер

Санат:Астана көшелері
Бүркітті жаба тоқып ұстау

**Бүркітті жаба тоқып ұстау** - құсты ой өңірде қолға түсіру тәсілі. Ол үшін міндетті тұрде обақан тұрғызады. Обақан дегеніміз - биік төбеге құс орнығып отыратындай етіп, ағаш, сексеуіл томарларынан тұрғызған тұғыр. Оны көбіне күзге қарай жасайды. Күзге қарай балапандардың жетіліп, көздері қырағы тартқан кезінде обақандардың ең көп қонатын біреуінің жанынан жаба құрады. Жаба дегеніміз үлкендігі киіз үй шаңырағындай, пішіні де соған ұқсас талдан тоқылған шарбақ шатырша. Жабаны тиекті қазыққа тіреп немесе әлсіз талдармен тіреп қояды да, ішіне қазыққа байланған қоян өлексесін тастайды. Табиғатында қара жерді баса бермейтін қыран құс обақанға келіп қонған кезде жартылай ашық тұрған жаба ішіне кіріп, қоянды бас салған кезде жабаның қазықтағы тиегі ағытылып кетіп, құсты басып қалады. Аушы құстарды ұстаудың бұл тәсілін құмды, жазықты өңірдің құбсегілері жиі
қолданады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Спорт
Қармысов атындағы көше (Алматы)

Көшеге Қазақстанның халық артисі, Мемлекеттік сыйлықтың иегері Камал Қармысовтың есімі (Алматы қаласы әкімінің 18.09.1995 № 198 шешімі) берілген. Қамал Қармысовтың (1912-1991) Жетісу өңіріндегі Жаркент қаласында дүниеге келген. М.Әуезов атындағы қазақ драма театрының актері бола жүріп, Әуезов, Шекспир, Мүсірепов пьесаларындағы ондаған басты кейіпкерлерді сомдаған, киноға түскен. Көше Медеу ауданында орналасқан. Горький саябағынан басталып, Луганский көшесіне дейін созылып жатыр. Бұрынғы атауы - Речная көшесі. Көшенін ұзындығы - 1070 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Келісім

**Keлісім** - тараптардың бәсекені шектеуге немесе жоюға, кәсіпкерлік қызметте негізсіз артықшылық алуға бағытталған кез келген шарттық (тікелей, деңгейлес немесе конгломераттық) қатынасы.

## Дереккөздер


Келісім-шарт

Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Аққұм көшесі (Астана қаласы)

Бұрынғы атауы Ленин көшесі. «Заречное» тұрғын алабы. Аққұм көшесі Ұшқыштар көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 481,1 м.

Аққұм - Қостанай облысының Жангелді ауданындағы Ұлы Жыланшық өзенінен солтүстік-шығысқа қарай бойлай созылып жатқан құмды алқап. Шөл беддемінде орналасқан. Жалпы ауданы - 375 шаршы шақырым. Түгелдей дерлік өсімдігі сирек құм төбелер мен жалдардан тұрады.

## Дереккөздер
Молдағұлова атындағы көше (Алматы)

right|thumbКөшеге қазақтың қаһарман мерген қызы, Кеңес Одағының Батыры Әлия Молдағұлованың
есімі (Алматы қаласы әкімінің 19.06.1995 № 137 шешімі) берілген. Молдағұлова Әлия (1924-1944)
Ақтөбе облысы Қобда ауданы Бұлақ мекенінде дүниеге келген. Ұлы Отан соғысында Псков облысы 
Новосокольники ауданында Казачиха деревнясында қаза тапқан.
Көше Жетісу, Алатау аудандарын қиып өтеді. Көшенің ұзындығы - 1350 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Тостаған

нобай|200px|оңға|Тостаған
**Тостаған** — Ағаштан жасалған кішілеу дөңгелек ыдыс осылай аталады. «Олар қымызды әдемі сырлы ағаш тостағандарға құйып ішті» (Б. Балабеков, Ән.). 

Көне дәуір адамдары бұл сияқты ыдысты кез келген ағаштан ойып жасауға еңбек құралдары тапшы болғаны тарихтан белгілі. Дегенмен, алғаш ағашты кесіп, одан ойып ыдыс жасамаса да бір лажын тапқан болу керек. Ол лаж — ағаш қабығы. Онда да кез келген ағаш емес, қайыңның қабығы. Қайыңның қабығы қазіргі тілімізде «тоз» болып аталатыны баршамызға аян. Осы мағынадағы бұл атау ертедегі түркі жазба ескерткіштерінен қазіргі күнге дейін сақталған. Мысалы, якуттарда «туос», өзбек тілінде «түс», туваларда «тос». Ал хакас тілінде «түүс» сөзі — тоздан жасалған ыдыс мағынасын білдіреді. Мұның өзі біздің жорамалымыздың шындықтан алшақ еместігінің айғағы. Хакас тіліндегі тұлғаға қазақ тіліне тән жұрнақтар қосыла отырып (тос + та + ған), «тостаған» қалпына дейін жеткен. Егер бұны ерте кездегі дәстүрмен түсіндірсек, «тоздан жасалған ыдыс» болмақ.

## Дереккөздер

Санат:Ыдыстар
Әлия Мұфтаққызы Жантикина

***Әлия Мұфтаққызы Жантикина*** (24. 10. 1955 жылы туған, Алматы қаласы) — тіл білімі маманы, филология ғылыми кандидаты (1989).
*Алматы шеттілдер институтын бітірген (1976). 
*1976—1979 жылдары осы институттың оқытушысы. 
*1979—1982 жылдары  аспирантурада оқыды. 
*1982—1992 жылдары Қазақ мемлекеттік а. ш. интында оқытушы. 
*1992 жылы бастап осы күнге дейін Алматыдағы халықаралық мектепте аудармашы болып қызмет істейді. 
Профессор Ә. Хасеновтың жетекшілігімен "Қазақтың лексика-фразеологиясының орыс тіліндегі аудармасының ұлттық реңкі" деген тақырыпта кандидаттық диссертацияны қорғады. 10-ға жуық еңбек жариялады.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Мойун-чур ескерткіші

**Мойун-чур ескерткіші** - көне түркі (Орхон-Енисей) жазуымен 759 ж. жазылған ескерткіш. Солтүстік Моңғолиядан (Селенг өзені мен Шинэ-усу көлінің аймағынан) 1909 ж. профессор Г. И. Рамстедт тапқан. Ол ескерткіш мәтінін (тексін) неміс тіліндегі аудармасымен бірге 1913 ж. жариялаған. Бұл еңбек орыс тілінде С. Е. Маловтың аудармасымен 1959 ж. жарық көрді. Ескерткіш "Селенг тасы" деп те аталады. Ол тастың төрт жағына бірдей 39 жолдан тұратын жазу өрнектелген. Бұл жазу түрік тіліне де аударылып басылған (Н. Оркун, 1936 ж.). Мойын-чур сол кездегі Ұйғыр мемлекетінің ханы болған. Ол белгілі Түрік қағанатының ең соңғы ханы Озмыш-тегінді жеңген. Мәтінде жалқы есімдермен (жер-су, адам аттарымен) қатар бірсыпыра халық (ел, тайпа) атаулары да кездеседі (*ұйғыр, тоғыз оғуз, үш қарлұқ, сегіз оғуз, тоғыз татар, тардуш, телес, чик, қырғыз, басмыл, түргеш, табғач, түрік, соғды*). Әңгіме оғуз тайпасының өкілі атынан баяндалады, ол *"мен өзімнің жеке халқымды - тоғыз оғузды жинап алып, біріктірдім"* дейді де, басынан өткен соғыс оқиғаларын уақыт желісіне қарай өз сөзінің арқауы етіп алады, қолы жеткен жеңістерін айтады. Ең әуелі ол "менің 26 жасымда түріктер мемлекетінде қыпшақ түріктері елу жыл ел билеп тұрғанда..." деп атап өтеді. Тасқа ойылып жазылған жазба жәдігерліктерде бұл қыпшақ халқының бірінші рет аталуы. Хатқа түскен еңбектердің ішінде қыпшақтар бірінші рет парсы жиһангері Ибн Хордадбехтің (820-912 ж.) араб тілінде жазған *"Жолдар мен мемлекеттер"* деген еңбегінде аталады.
## Дереккөздер


Санат:Ескерткіштер
Кепелеу

**Кепелеу**. Түсіндірме сөздікте белгілі бір заттың үйіліп жатуын осылай атайтындығы көрсетілген де, «диалектизм» деп белгі соғылған. «Саздан, торталар қабыршықтанып, қақталып кепеленіп жатты» (Ғ. Сланов, Дөң
асқан). «Кепелеу» сөзін диалектизм деп қарау күмән
туғызады. Өйткені оның Қазақстанда жайылу аумағын
шектеп көрсету қиын және кез келген қазақ түсінетін сөз. «Кепелеп ішіп...» сияқты тұрақты тіркесте де кездеседі. Біз көрсетіп отырған мағынасы ұқсатудан пайда
болғандығы аңғарылады. Оның алғашқы мағынасы ноғай тіліндегі «кепелей» тұлғасынан керінеді. Оларда бұл
тұлғадағы сөз қазақы қойдың құйрығы мағанасында
қолданылады (Ног.-рус. сл., 1963, 161).
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Мүдіру

**Мүдіру.** Тілімізде кейде бұл сөз — тоқтау, бөгелу, кідіру немесе сөзден тосылу сияқты ауыспалы мағынада қолданылады. «Жасырынған жау кім?—деген сұраққа мүдіріп, жауап таба алмады» (К. Тоқаев, Көмескі.).

Басқа түркі тілдерінде бұл сөз езінің алғашқы мағынасында ғана қолданылады: қырғызша — мүдүрүл, якут тілінде — мүдүрүй тұлғалы сөздер біздегі «сүріну» мағынасында қолданылады. Осыған сәйкес қалмақ тіліндегі «бүдрх», монғолдардағы «будрэх»  сияқты сөздер де қазақ тіліндегі «сүріну» мағынасының орнына жұмсалады.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Ақмешіт көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы — Ме33 көше (Жаңа әкімшілік орталық). Ақмешіт көшесі Сарайшық көшесінен басталып, Тәуелсіздік, Достық, Сығанақ, Алматы көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы - 5607,3 м.

Ақмешіт - қазіргі Қызылорда қаласының орнында болған көне бекініс орны. Бекініс 1817 жылы салынған. Тарихшы-ғалымдардың дәлелдеуі бойынша, Ақмешіт бекінісін Қоқан ханы Омархан салғызған. Бекініс ішінде саз балшықтан салынған 50-ге жуық үй, екі мешіт, медресе, оқ-дәрі қоймалары, құдықтар болған. Қазан төңкерісінен кейін бекініске Ақмешіт аты қайта берілді. 1925 жылы оған Қызылорда аты беріліп, ол 1929 жылға дейін Қазақстанның астанасы болды.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Қылдырықтай

**Қылдырықтай**. Жіп-жіңішке, қылдай, нәзік затқа арналған атау екендігі түсінікті. «Әлпеш қылдырықтай белі үзіліп кетердей майьісып, құлаштап келіп түйіп жатыр» (Н. Сералиев, Ыстық күлше.).
Сөздің алғашқы түбірі бір буынды «қыл» екендігі әрі мағынасы да айқын. Дәл осы түбірдің өзіне -дай жұрнағы қосылып, «қылдай» қалпында ете жіңішкелікті білдіретін сын есім жасалатыны да мәлім. Тілімізде негізгі түбірден туынды сөздер жасайтын -дырық, -дірік іспеттес жұрнақтар барлығы да баршамызға әйгілі (табал + дырық, өміл + дірік т. б.). Бізге тек «қылдырық» туынды түбірінің ерте заманда қандай мағына бергендігін ашу қажет. Оны да М. Қашқари сөздігінен табамыз. Онда қылдруқ — егін масағындағы (дән басындағы) қылқан  деген түсінік берілген. Осы тұлғаға қосымша -тай жұрнағы қосылып, жіңішкелікті одан әрі кәркейте, бейнелей көрсетіп тұр.
 
## Дереккөздер
Ақмола көшесі (Астана)

«Көктал» тұрғын алабы. **Ақмола көшесі** Баршын көшесі (Астана), Ұлытау көшесі (Астана), Мыңжылқы көшесі (Астана), Қайнар көшесі (Астана), Мойылды көшесі (Астана), Сарыөзен көшесі (Астана), Зайсан көшесі (Астана), Ақсуат көшесі (Астана) көшелерін қиып өтіп, Ұлытау көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 2114 м.

Ақмола - Есіл өзенінің бойында, ескі керуен жолы өтетін Қараөткелде болған. «Мола» деген сөз ғұндар тілінде «биік қорған, қамал» деген ұғымды білдіреді. Есіл бойына дуан орталығы салынғаннан кейін Ақмола сол дуанның, одан соң Ақмола қаласының ресми атына айналды.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Төбе би

**Төбе би** - негізгі шешімді айтатын басты би. 

«...жауаптылықты арнаулы төбе биге беретін» (С. Бегалин, Замана.). 
Ертедегі жазба ескерткіштерде «төпү» сөзінің адам басының төбесінен басқа, «шың», «шоқы» сияқты мағыналары кездеседі. «Төбе би» -дегі «төбе» сөзін бұл мағыналармен жанастыру ыңғайсыз. Алайда, ерте кездегі «төпү» тұлғасының үшінші мағынасы — «бас». «Бас» сөзінің көп мағыналығын ескерсек, «төбе би» тіркесіне жуық болуы заңды. Қазіргі түркі тілдері ішінде якуттарда да «төбе» сөзі біздің түсінігіміздегі «бас» мағынасында қолданылады. Бұдан әрегірек барсақ, моңғол тілінде «тойв», бурят тілінің бір диалектісінде «томо» дыбыстық құрамдағы сөздер «үлкен», «ірі» ұғымдарында айтылады. Деректерде келтірілген «бас, үлкен, ірі» мағыналарын беретін «төпү», «төбе», «томо» сөздерінің бірімен «би» сөзі тіркеске түсіп, «төбе би» тұрақты тіркесі қалыптасқан.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:Лауазымдар
Емеурін

*«Тіке айтпаса да, емеурінен белгілі»* (3. Шашкин, Тоқаш Бокин).

Мысал ішіндегі *«емеурін»* мағынасын — мақсат, ниетті аңғартатын тұспал сөз, бет-ауыздың қимылы, ишара деп түсінуге болады. Ниет, ойды айтып жеткізбей-ақ сездіру көп жағдайда бет-ауыз қимылы арқылы болатыны белгілі. Оны, әсіресе, ауыз қимылы аңғартатынын еске алсақ, сөз төркінін іздеп табуға көмектесері анық. Осыған орайлас якут тілінен мынадай деректі ұшыратамыз: *эмэрэйдэн* — ерін шығару дегенді ұғындырса, бұл етістік түбірі *«ерін»*
мағынасын беретін *«эмэрэй»* сөзінің туындысы екендігін байқаймыз. Бұл жерде түркі тілдерінде *«ерін»* мағынасында қолданылатын тағы бір дыбыстық құрамдағы сөзге кездесіп отырамыз. Мұның өзі басқа бір тілдік деректерде кездеспей, тек якут тілінде ғана кездессе, кездейсоқ құбылыс болар дер едік.
Дәл осыған сәйкес тұлғаны және *«ерін»* мағынасын беретін сөзді тунгус-маньчжур тобына жататын тілдердің бәрінен кездестіреміз: *һэмун* — ерін мағынасын береді. Егер дыбыс сәйкестіктері мен *«р»*—дыбысының тұрақсыздығын еске алсақ, мынадай схемаға жол береміз: *эмэрэй>һэмэрэй>һэмэ(р)эй>һэмээ(й) >һэмэ + н>һэмэн>һэмун*. Мұның езі *«р»* дыбысы түсірілмеген *«ерін»*— мен тұлғалас екендігі байқалады. Осы топшылау негізінен алып қарағанда, *«емеурінен белгілі»* тіркесі —*«ернінен белгілі»* деген ұғымды аңғартпақ.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Емін-еркін

Қос сөз қалпындағы мағынасы — ешбір қағажу көрмеу, бетімен, қалауынша сияқты ұғымда керінеді. *«Ыдырыс келіп, столдың бір шетіне емін-еркін жантайды»* (С. Шарипов).

Қос сөздің екінші сыңары — *«еркін»* сөзінің төркіні жұмбақ емес, бізге бірінші сыңары —*«емін»* тұлғасының  сырын білу қажет. Ертедегі түркі жазба ескерткіштерінде тұлғасы осыған сәйкес *«әмін»* сөзі ұшырасады да, мағынасы — сенімді, батыл деп түсіндіріледі және араб тілінен ауысқандығы белгіленген. Осыған алданып, төркіні араб тілі деуге, екінші бір тіл дерегі ырық бермейді әрі осы-соңғы мәлімет дұрысырақ болар деген ойға тоқталғандаймыз. Тува тілінде: *«эмин эрттир»* тіркесі біздегі *«аса, өте, тіпті»* сияқты үстеулер мағынасында қолданылады. Қазақ тіліндегідей тұлғада, қос сөз қалпында (*эмин-эркин*) түркі тілдері ішінен қырғыз тілінен табамыз. Осы деректерге қарағанда *«эмин эрттир»* тіркесі түркі тілдерінде ертеден бар тіркес болса керек. Бері келе қырғыз, қазақ тілдерінде соңғы тіркес түсіріліп, оның орнына сонымен үндес *«еркін»* сөзі қосарлану нәтижесінде осы кездегі мағынаға, анығырақ айтқанда *«өте еркін»* түсінігін беретін болса керек.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Еміс-еміс

Бұл қос сөздің *«алдыр-бұлдыр, шала-пұла, сәл-пәл»* іспеттес мағына беретіндігі бәрімізге мәлім.
*«Ақыл-есі де әлсіреп, есін еміс-еміс білетін халге жеткен»* (С. Алдабергенов, Асу.). Бізге қос сөз қалпында жеткен бұл тұлға өз алдына,
дербес мағыналы сөз болғанын және төркіні түркі тілдерінен екенін тек осы кездегі кейбір, тіл деректері арқылы ажыратып, анықтауға болады. Мысалы, тува тілінде етістік қалпында, *«имистелир»* тұлғасында көрініп, біздегі *«жылт-жылт»*, *«жыпылықтау»* мағыналарый береді. Тува тіліндегі түбір *«имис»*, қазақ тілінде *«еміс»* дыбыстық құрамында сақтала отырып, қос сөз дәрежесінде қалыптасқан.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Мұстафа Шоқай көшесі (Астана)

**Мұстафа Шоқай көшесі (Астана)**- бұрынғы атауы Перспективный көшесі. «Промышленный» тұрғын алабы.
Мұстафа Шоқай көшесі Көкжелек көшесінен басталады. Ұзындығы - 1108,8 метр.
Мұстафа Шоқай (1886-1941) - отаршылдықтың озбыр саясатына
қарсы жүргізілген қоғамдық қозғалыс көсемдерінің бірі, Алашорда
үкіметінің мүшесі. Түркістан халықтары арасында тарихта тұңғыш рет
демократиялық Еуропаның ортасында түркістандық саяси
эмиграциялық қызметтің негізін қалаушы. Туған жері бұрынғы Ақмешіт
(қазіргі Қызылорда) уезіне қарасты Шоқай ауылы. Алғашқы қоғамдық
жүмысы - оның 1914 жылы Ә. Бөкейханның ұсынысымен IV
Мемлекеттік Думадағы Мұсылман фракциясының хатшылығы.
Өмірінің соңында, тамыз айының басынан қараша айының соңына дейін
немістің бірнеше лагерін аралап, тұтқындағы ондаған мың
түркістандықтармен кездеседі, оларды өлім түзағынан құтқарыл алуды
өзінің бірден-бір борышы санайды. 1941 жылы Берлинде құпияға толы
жағдайда қайтыс болады. Сүйегі Берлин қаласындағы мұсылмандар
бейітінде жерленген.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Ақниет көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Юбилейный көшесі. «Заречное» тұрғын алабы. Ақниет көшесі Қаратөбе көшесінен басталып, Жиделі көшесінде аяқталады. Балнұр көшесіне айналады. Ұзындығы - 257,4 м.

Ақниет - көңілі таза, пейілі ақ, адал адамның мінезіндегі құнды қасиет. Ақниетті адам өмірінде үнемі ағынан жарылып, ештеңені жасырмай, бар шынын айтады. Халық ондай ашық-жарқын мінезді адамды құрмет тұтып, оған ізет көрсетіп отырған.

## Дереккөздер
Қолға үйренген бүркітпен түз құсын ұстау

**Қолға үйренген бүркітпен түз құсын ұстау** - Ол үшін қолға әбден үйренген, қашпайтын қол құсының балақ бауына оңай жыртылмайтын аң терісін, және қызыл жем орап түз құсы көрінген кезде ұшырады. Сонда үй құсы өз тектесімен жұптасып ұшуды аңсап көтерілсе, түз құсы оның аяғындағы жемге шүйіледі. Мұндай жағдайда қос бүркіт сөз жоқ аяқтары бір-біріне оралып, арпалысқан бойы жерге келіп құлаған кезде қолға түсіреді. Бұл әдісті қазақ құсбегілері «шеңгелдестіру» деп атайды.
құралайды көзінен ататын асқан мергендер өте ептілікпен бейқам отырған құстың қапталын жалата бір жақ шалғысынан мылтықпен атады. Оқ дөп тисе, құс өз денесін теңеп ұша алмай қалған кемтар құсты ұстап алады. Сирек кездесетін бұл тәсіл атып ұстау деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Спорт
Қуатбек Молдабекұлы Молдабек

**Қуатбек Молдабекұлы  Молдабек** (8. 3. 1942 жылы туған, Алматы облысы, Қапал ауданы, Көлтабан ауылы) — тіл білімі маманы, филология ғылымы кандидаты (1979), доцент (1986). Алматы педагогикалық шетел тілдері институтының неміс тілі факультетін бітірген (1966). 1966— 1968 ж. орта мектепте неміс тілінің мұғалімі. 1968-1970 ж. Алматы қаласы А. Жұбанов атындағы республикалық музыка мектебінде неміс тілі пәнінің оқытушысы. 1970-1980 ж. Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік ұлттық университетінің, шетел тілдері кафедрасында оқытушы. 1980-1992 ж. филология факультетіндегі қазақ тілі кафедрасында аға оқытушы, доцент. 1992-1996 ж. Алматы технологиялық институты қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі, тілдер кафедрасының аға оқытушысы, доценті. ғылыми- зерттеу жұмыстары қазақ тілінің лексикасы, сөзжасамы, тілдер ара қатынасы, қазақ тілін бөгде тіл ретінде оқытып, үйретудің әдістемесімен байланысты. 
## Шығармалары:
*Основы калъкообразования в современном казахком языке. АКД., А., 1979; 
*Қазақ тілі//Орыс аудиториясында қазақ тілін оқытуға арналған әдістемелік кұрал. Методика преподавания казахского языка в русской аудитории вуза. А., 1985; 
*Методическая разработка пo вводному курсу казахского языка для студентов первого курса русской аудитории. А., 1987; 
*Освоение русских и интернациональных слов в современном казахском языке. А., 1989; 
*Говорим пo-казахски (учебное пособие для студентов). А., 1992.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ тілі
Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары
Санат:8 наурызда туғандар
Санат:Ақсу ауданында туғандар
Санат:1942 жылы туғандар