open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Грунт суының айнабеті

Гумидтік климат - тым ылғалды атыраптардың (негізінен, экваторлық ормандар, тайга мен тундра зоналары) климаты. Ылғалдың артық мөлшері беткі ағьшдармен ағып, бедердің эрозиялық пішіндерінің дамуына осер етеді. Гумидтік климатты полярлық және фреаттық типтерге бөледі. Полярлық климат типі жер үсті сулары грунт суларымен қо- ректенбейтін көп жылдық тондар аудан- дарында таралған. Фреаттық климат типі жер үсті суларының ішінара атмосфералық жауын-шашынның сіңуі нәтижесінде түзілетін грунт суларымен қоректенетін аудандарда болады. "Гумидтік климат" терминін неміс ғалымы А. Пенк ұсынды.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Ғаламдық атмосфералық процестерді зерттеу бағдарламасы

**Ғаламдық атмосфералық процестерді зерттеу бағдарламасы (ҒАПЗБ)** — метеорология жөнінде 1967 жылы басталған халықаралық ғылыми жоба. Мақсаты — ауа райының өзгерістеріне себепші болатын, сондай-ақ атмосфераның жалпы циркуляциясының статистикалық қасиеттерін анықтайтын тропосфера мен стратосферадағы физикалық процестерді зерттеу.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Палеовулканология

**Палеовулканология** ( – ежелгі) — өткен геологиялық замандағы жанартау әрекеттерін зерттейтін жанартаутану саласы. Палеовулканология зерттеулерінің палеогеографиялық қайта құруда, вулканизм эволюциясының мәселелерін шешуде және жанартау әрекеті нәтижесінде пайда болған пайдалы қазбаларды іздеуде маңызы зор.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Атыс теориясы

**Атыс теориясы** (*Теория стрельбы*) — атыс кезінде болатын құбылыстарды зерттейтін және әр қару түрі бойынша атуды үйрету әдісін жетілдіретін әрі тиімділігін бағалайтын ғылым саласы. Атыс теориясы зандылықтары ішкі және сыртқы баллистиканың математикалық тәуелділіктерінде, ықтималдық теориясында, қателер теориясына, статистикалық және есептегіш математикада бейнеленеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Еуропадағы қарусыздану жөніндегі конференция

**Еуропадағы қарусыздану жөніндегі конференция** — 1986 жылы қыркүйекте АҚШ, КСРО, Канада және 33 еуропалық мемлекеттер қатыскан көпжакты конференция. Оның нәтижесінде ірі әскери қимылдар жағдайында алдын ала хабарлауға байланысты сенімділікті нығайту жөнінде бірқатар іс-шаралар қабылданып, келісім жасалды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Монель

**Монель** — (Металл, никельдің негізі) Си(27—29%), Ғе(2-3%) және Мп( 1,2—1,8%) қосындыларынан тұратын қорытпа. Монель тот баспайтын, берік, жақсы иленетін болғандықтан кеме жасау, химия, медицина, мұнай, т.б. салаларда кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Никель қорытпалары
Атыс тобы

**Атыс тобы** (Огневая группа) — артиллерия бөлімшелерінен немесе жекелеген зеңбіректер мен станоктік пулеметгерден тұратын жаяу әскер (атқыштар) бөлімінің ұрыстық ретінің элементі. Соққы беретін топты немесе қысымға алатын топты күшейту үшін және бүкіл бөлім мүддесіндегі міндеттерді орындауға арналған. 1930 жылдардан бастап атыс топтары құрылмайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Гумидтік цикл

**Гумидтік цикл** - артық ылғалдылық немесе жеткілікті ылғалдылық жағдайында бұзылған тау жыныстарының эрозия осерінен едәуір бөлігінің осы аймақтан сыртқа тасылуына байланысты жер бедері пішіндерінің ретті ауысымы.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Таймас Тілекұлы

**Тілекұлы Таймас** (1801, Шетпе ауылы – 1859) – діни қайраткер. Жеменей Шолақ ауылында белгілі адам болған. Хиуадағы медреседе білім алған соң, Кетік қаласында мешіт-медресе ашып, елге мұсылман дінін насихаттаған. Тілекұлы жер ауып келген Т.Г. Шевченкомен дос болған. Ол Хиуа қарақшыларының қолынан қаза тапқан. Әйелі Нұсқалы үш жасар баласымен медреседе тұтқынға алынған жерінен Таймастың медреседе бірге оқыған түрікмен достары Қара мен Сары Ташховуздан алып келіп, отбасына табыстайды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1801 жылы туғандар
Санат:1859 жылы қайтыс болғандар
Еуропадағы ынтымақтастық пен қауіпсіздік жөніндегі конференция

**Еуропадағы ынтымақтастық пен қауіпсіздік жөніндегі конференция** — адам құқығы, қауіпсіздік, экономика туралы 35 мемлекеттің конференциясы. Қауіпсіздік туралы келісім Еуропадағы ірі әскери іс-қимылдар туралы жазбаша хабарландыру тәрізді сенімділікті нығайту бойынша бірқатар іс-шаралар енгізеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Атыс толқыны

**Атыс толқыны** (*Огневой вал*) артиллериядан атудың, шабуылды артиллериялық қолдаудың бір түрі. 1) Өз әскерлерінің маңдайшебі алдындағы бір  немесе бір мезгілде екі шептегі (екі қабат) тұтас атыс өңірі. Алға жылжуға қарай біртіндеп қарсыластың түпкі қорғаныс шебіне көшіріледі. Қарсыластың дайындалған қорғанысын бұзып өту кезінде қолданылады; негізгі және аралық шептерге жүргізіледі. Атыстың бір шептен екінші шепке көшірілуі шабуылдаушы полктің (батальонның) командирінің белгісімен іске асырылады; 2) қарсыластың танктері шабуылдауы мүмкін багытта қолда бар жанатын материалдардан (бөренелерден, кепкен шырпы мен сабаннан және т.б.) жасалатын от бөгеті. Бөгеттің биіктігі — 1-1,5 м, ені — 2-3 м, үзындыгы — жанатын материалдың мелшеріне байланысты. Қарсыластың шабуылы басталған кезде үзына бойына ортегіш шөлмекпен, фугасты отшашармен және т.б. тәсілдермен жандырылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қақтала жабысу

**Қақтала жабысу** (*Спекание порошков, огнеупоров* и т.д.) — ұсақ- түйіршікті және ұнтақ материалдардың жоғары температура жағдайында кесектеліп бірігуі. Қақтала жабысу ұнтақ және ұсақ материалдарды агломерациялау және ұсақ көмірді кокстеу кезінде, отқа төзімді бұйымдар жасауда қолданылады. Ұнтақтың металлургиядағы технологиялық сатыларының бірі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Азоттандыру

**Aзоттандыру** (;  — селитра, сода, яғни азот қышқылды тұз,  — жасау) — құрамында азоты бар заттектерді жоғары сатыдағы өсімдіктер сіңіре алатындай түрге келтіретін процесс. Мысалы, топырақтағы аммиактың аэробты нитрозды бактериялармен азотты қышқылға дейін, содан кейін азотты қышқылдың нитратты бактериялармен азот қышқылына дейін тотығуы. Нитрификатор — бактериялармен іске асырылатын автотрофты азоттандыру, микроорганизмдермен, ең алдымен, саңырауқұлақтармен жүретін гетеротрофты азоттандыру түрлері бар. Гетеротрофты азоттандыру барысында азоттың бейорганикалық, сондай-ақ органикалық қосылыстарының да айналуы жүреді. Топырақты құнарландыратындықтан азоттандырудың егіншілікте маңызы зор.

## Дереккөздер


Санат:Хемосинтез
Санат:Микробиология
Санат:Физиология
Санат:Азоттың биологиялық циклы
Иса Тіленбайұлы

**Иса Тіленбайұлы** (1829, Маңғыстау түбегі – 1909, сонда) — Байұлы тайпасы Адай руының Бәйімбет бөлімінен шыққан халық батыры, би, ақын. Адай көтерілісінің басшыларының бірі. 

Иса Тіленбайұлы Ресей үкіметінің 1868 жылғы «Уақытша ережесін» әділетсіздік деп санап, халықты көтеріліске шығуға үндеді. Ол Досан Тәжіұлы, Алғи Жәлімбетұлы, Тілеуберген Орақ, Шүрен Иман, Дихан Өтеп, Сүгір Шабайұлы, т.б. бірге халық көтерілісін басқарды. Иса Тіленбайұлы мен Досан Тәжіұлы бастаған 400 сарбаз 1870 жылы 22 наурызда Үшауыз деген жерде Маңғыстау приставы подполковник Николай Рукиннің жазалаушы жасағына ойсырата соққы беріп, 43 солдатын қырып жіберді. 1870 жылы сәуірде көтерілісшілер Александровск бекінісін қоршап алып, ондағы армян базарын талқандады. Саудагерлер мен өндіріс иелерін тұтқындап, Николаевск станицасын өртеді, армян слободкасы мен Қарағантүптегі шамшырақты қиратты. Кавказдан жіберілген жазалаушы жасақпен Иса сарбаздары кескілескен шайқас жүргізе отырып, Хиуа хандығына өтіп кетті. 1872–1873 жылы туған бастаған көтерілісшілер Хиуа жағында, Хиуа мен Арал теңізі аралығында болды. Көптеген ауылдар да Хиуа, Үстірт бетіне үдере көшті. Патша әкімдері 1873 жылы Хиуа хандығын басып алғаннан кейін халық көтерілісін болдырмау үшін көтеріліс басшыларына кешірім жасады. Иса Тіленбайұлы 1874 жылы елге оралып, отыз жылдан аса уақыт болыс болды. Иса Тіленбайұлы құсбегі, мерген, саятшы да болған. Көтеріліс кезінде және өзге уақыттарда шығарған «Күйкеннен аттанарда», «Хиуаға кетерде», «Оязға барарда», «Сексен жас», «Болыс болып жүргенде», «Күн қайда», «Ояз алдында», «Досанды жоқтау», «Қара өлең», т.б. өлеңдері бар. Исаның ерлігін Ақтан, Бала Ораз, Қашаған, Сәттіғұл деген ақындар жырлаған. Өлеңдері мерзімді баспасөз беттерінде және «Жырдария» жинағында (Ақтау, 1995) жарық көрді.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ батырлары
Санат:Қазақ би-шешендері
Азықтық өлшем бірлік

**Азықтық өлшем бірлік** (Кормовая единица) — мал азығының жалпы жұғымдылығының және салыстырмалылығының өлшем бірлігі. ИЖ (интернационалдық жүйе) өлшем бірлігіңде А.о.б. калориялылығы 1414 кДж/100 г-ға тең.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Бұрышты мөлшер

**Бұрышты мөлшер** (*Мера угловая*) — берілген өлшеммен жазықты бұрышты жаңғырту үшін қолданылатын бұрышты тақташа, көпжақты призма, лимб және шеңберлі межелік түрлерімен жасалған мөлшер.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Жабдықтау базасы

**Жабдықтау базасы** — әр түрлі мемлекет қарулы күштерінің тыл құрамындағы материалдық камтамасыз етудің штаттық немесе штаттан тыс мекемесі. Оған басқару органдары, материалдық құралдар корлары мен қоймалары және қамтамасыз ететін бөлімдері (бөлімшелері) енеді. Жабдықтау базасы көлікті тиімді және кешенді пайдалану және материалдық құралдарды уакытымен жеткізу, сондай-ақ әскерлерден көшірілген мүліктерді қабылдау және басқа мәселелерді шешу мақсатында жасалады. Олар тұрақты, жылжымалы және жүзбелі болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Сызықшалық ұзындық мөлшер

**Сызықшалық ұзындық мөлшер** (*Штриховые меры длины*) — сырық, өзек, таспа, сым түрлерімен жасалған ұзындық мөлшер, олардың беттеріндегі сызықшалардың арақашықтықтары арқылы өлшемдердің мәндерін анықтауға болады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ұзындық мөлшер

**Ұзындық мөлшер** (*Мера длины*) — берілген өлшеммен ұзындықты жаңғырту үшін қолданылатын өлшеу құралы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Өлшемдердің метрлік жүйесі

**Өлшемдердің метрлік жүйесі**

1. Физикалық шамалардың өлшем бірліктері бірден айқындалған жоқ. Бүгінгі қолданылып жүрген бірліктер - тарихи дамудың жемісі.

Ертеде әр ел әр түрлі өлшемдер қолданып келді. Мысалы,
қазақтар ұзындықты өлшеу үшін: қарыс, елі, сүйем, табан, құлаш, шақырым сияқты бірліктерді пайдаланды. Сондай-ақ орыстың 1 верста аралығы 500 құлашқа (саженъ) тең. АҚШ пен Англияда осы уақытқа дейін ұзындықтың миля, ярд, фут, дюйм деген бірліктері қолданылады. Өлшем бірліктердің осындай ала-құлалығы бір өлшемнен екінші өлшемдерге өтуді қиындатып,
ұзақ есептеулерді талап етеді.

2. Өлшем бірліктердегі жүйесіздік халықтар арасындағы сауда-саттықты қиындатып, өнеркәсіптің дамуына нұқсан келтірді.
Міне, осыған байланысты 1793 жылы Францияда өткен Конвенцияда "Өлшемдердің метрлік жүйесін* енгізу туралы аса маңызды шешім қабылданды. Оның негізіне ұзындықтың бірлігі [[метр]]
алынды. [[Метр]] эталонында: *Барлық уақытта, барлық халықтар үшін*! деген сөз қашап жазылды. Кейінірек (1875) өлшемдердің метрлік жүйесін көптеген елдер қабылдады. Оның негізінде өлшеулердің барлық салаларын қамтитын *Халықаралық бірліктер жүйесі* жасалды (1960). Ол қысқаша SI () деп белгіленеді. Халықаралық бірліктер жүйесінде (SI) жеті негізгі бірлік, солардың ішінде ұзындық бірлігі - [[метр]] (м), масса бірлігі - [[килограмм]] (кг), уақыт бірлігі - [[секунд]] (с) бар. Басқа бірліктер бұлардан шыққан туынды бірліктер болып табылады. Мысалы, аудан бірлігіне - [[квадрат
метр]] (м2); көлем бірлігіне - [[куб метр]] (м3) алынады.

3. Өлшемдердің метрлік жүйесінің негізіне барлық халықтардың санау тәсілдеріне ортақ *ондық принциптің* алынуы - оның ең басты артықшылығы. Расында да, *ондық принцип" бойынша барлық еселенетін немесе бөлінетін бірліктер негізгі бірліктерді 10 санына көбейту немесе бөлу арқылы алынады.

Осыған байланысты тіркес сөздердің ондық жүйесі жасалған.
Мысалы, кило тіркесі мыңды білдіретін болғандықтан: 
* 1 километр (км) = 1000 метр (м); 
* 1 килограмм (кг) = 1000 грамм (г);
* 1 киловольт (кВ)=1000 вольт (В) деп жазамыз.

Сол сияқты милли тіркемесі мың бөліктің бір бөлігін білдіреді: 
* 1 миллиграмм - 1 граммның мыңнан бір бөлігі; 
* 1 миллиметр - 1 метрдің мыңнан бір бөлігі; 
* 1 миллилитр - литрдің мыңнан бір бөлігі, т.с.с.

Өлшемдердің метрлік жүйесі бір өлшемнен екінші өлшемге өтуді, соның ішінде квадраттық және кубтық бірліктерге ауысуды жеңілдетеді. Мысалы,

1 м =100 сантиметр (см) болғандықтан,

1 м2 =1002 см2 =10 000 см2, сондай-ақ

1 см = 10 миллиметр(мм) немесе 1 мм=1 см: 10=0,1 см болғандықтан,

1 мм3 = (0,1 см)3=0,13 см3 = 0,001 см3.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Қазақстан Республикасының шекарадағы өкілдері

**Қазақстан Республикасының шекарадағы өкілдері** -Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы тәртібін сақтауга байланысты мәселелерді шешу үшін, сондай-ақ шекаралық жанжалдарды реттеу үшін Қазақстан Республикасы Мемлекеттік шекарасьшың белгілі бір өңірлеріне шекара әскерлерінің офицерлері қатарынан, белгіленген тәртіп бойынша, Қазақстан Республикасының шекарадағы өкілдері тағайындалады.
Қазақстан Республикасының шекарадағы өкілдері Қазақстан Республикасының заңдарын, Қазақстан Республикасының шарттарын басшылыкка алады. Шекарадағы өкілдер реттемеген мәселелер дипломатиялык арналар бойынша шешіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Шекті мөлшер

**Шекті мөлшер** (*Мера концевая*) — тік бүрышты параллелепипед немесе шеңберлі түзу цилиндрдің екі жазықты өлшеу беттерінің арақа- шықтығымен өлшемді анықтауға болатын үзындық мөлшері.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Мөлшер

**Мөлшер** (*Мера*) - берілген өлшеммен физикалық шаманы жаңарту үшін эталон ретінде қолданылатын өлшеу құралы.
## Мөлшер түрлері
* Бұрышты мөлшер 
* Сызықшалық ұзындық мөлшер 
* Ұзындық мөлшер 
* Шекті мөлшер

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Париж тіл қоғамы

**Парйж тіл қоғамы** () — Франциядағы тіл қоғамы, 1866 ж. Парижде құрылған. 

Тіл проблемаларын талқылауды ұйымдастыратын ғылыми орталық болып табылады. Құрамында 40 елден 500 аса мүше, 150 аса ұжымдық ұйым (институттар, кітапханалар, т.б.) бар. Париж тіл қоғамының қызметінде М. Бреаль, А. Мейе, М. Вандриес, Э. Бенвенист, М. Лежён, LU. Балли, шетелдік ғалымдар В. Брёндаль, X. Педерсен, Ф. де Соссюрт.б. зор рөл атқарды. Бұл қоғамға И. А. Бодуэн де Куртенэ мүше болған.

## Дереккөздер


Санат:Париж
Санат:Халықаралық ұйымдар
Ерма

**Ерма** — қой етінен, бидайдан және пияздан жасалған өзбек сорпасы. 0,5 кг қой етіне жарты стақан бидай, 4 пияз және 100 г май. Ерма — өте дәмді сорпа. Дайындау әдісі: алдымен, етті пиязбен бір сағат қуырады, содан кейін үстіне ыстық су құйып дайын болғанша қайнатады. Бидайды сыртындағы қабығы түссін деп арнайы ағаштан жасалған затпен үрғылайды, содан соң суға жібітіп, жуып қайтадан жұмсарғанша ұрғылайды. Сорпа 5—10 мин қайнағаннан кейін жаңағы бидайды үстіне себеді. Ең соңында қызыл бүрыш, сарымсақ және түз қосады. Ерманы қатықпен немесе қаймақпен ішуге болады. Бірақ оны сорпамен араластырмай басқа ыдыстан қасықпен ұрттап ішеді.

## Дереккөздер
Қазақстан Республикасының шекара саясаты

**Қазақстан Республикасының шекара саясаты**. Қазақстан Республикасы аумақтық тұтастықтың және Мемлекеттік шекараға қол сүғылмайтындығының халықаралық принциптерін негізге ала отырып:
*Мемлекеттік шекараны Қазақстан Республикасы егеменді құқықтардың бүкіл билігіне ие болатын аумақтың (кұрғақ, су, жер қойнауы, әуе кеңістігінің) заң жүзінде баянды етілген кеңістігі шегін анықтайтын сызық ретінде қарастырады;
*бұрынғы КСРО жөнінде жарияланған құқықтық мирасқорлықты негізге ала отырып, халықаралық шарттармен, соның ішінде Қазақстан Республикасының және КСР Одағының бұрынғы республикалары болған басқа да мемлекеттердің әкімшілік-аумақтық межеленуі туралы актілерде белгіленген өз Мемлекеттік шекарасының өтуін қуаттайды;
*Қазақстан Республикасының Мемлекегтік шекарасын белгілеген және оның өтуін өзгерткен, Қазақстан Республикасының шекарадагы шектес мемлекеттермен құқықтық қатынастар орнатқан және қолдап отырған, Қазақстан шекаралық аудандарындағы (су айдындарындагы) және Қазақстан аумағынан өтетін халықаралық жолдардагы құқық қатынастарын реттеген кезде Қазақстан Республикасының қауіпсіздігі мен халықаралык қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсаттарын, шектес мемлекеттермен өзара тиімді жанжақты ынтымақтастық мүдделерін, шекара мәселелерін бейбіт, күш қолданбай шешу принциптерін басшылыққа алады;
*Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына қатысушы мемлекеттермен Мемлекеттік шекара тәртібін белгілеуді және оны қорғау жөніндегі қызметті үйлестіріп отырады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Аймақтық антропоэкология

**Аймақтық антропоэкология** (Региональная антропоэкология) —Жердің әр түрлі  аймақтарындағы — Арктикадағы және Субарктикадағы, ылғалды тропиктегі және шөлдегі, тайгадағы және орман-далалық аудандардағы антропоэкологиялық жағдайлардың ерекшеліктерін қарастыратын адам экологиясының бөлімі.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Жабдықтау құралдары

**Жабдықтау құралдары** — ұрыс мүмкіндіктерін көтеру және жауынгерлік міндеттердің табысты орындалуын камтамасыз ету үшін жалпы әскери бөлімшелер, бөлімдер, құрамалар командирлеріне уакытша бағынатын әр түрлі әскер салалары мен арнайы әскерлердін бөлімшелері, бөлімдері, құрамалары.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Палеомагниттік шкала

**Палеомагниттік шкала** - Жердің магнит өрісінің тура (қазіргімен үйлес) және кері полярлығы кезеңдерінің кезектесуіне негізделген геохронологиялық шкала. Шкаланын негізгі бірліктері - ұзақтығы миллион жыл шамасындағы заман және ұзақтығы оншақты - алғашқы жүздеген мың жылдар.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Ет ассортиі

**Ет ассортиі.** Пісірілген ет азықтарын қабаттап кеседі, ыдысқа салады және тың капустадан жасалған салатпен және жасыл бұршақпен гарнирлейді. Капустаны алдын ала сабандап турайды да, тұзбен, ұнталған бұрыш, сірке суын қосып, ашып кетпейтіндей, жабық ыдыста сақтайды. Оны дастарқанға әкелер кезде өсімдік майын косады.

## Дереккөздер
Аймақтық мониторинг

**Аймақтық мониторинг** (Региональный мониторинг) — қандай да болса бір аймақ шегінде өтетін процестер мен құбылыстарды қадағалау. Бұл процестер мен құбылыстар табиғи сипаты, антропогендік ықпал етуі жөнінде бүкіл биосфераға тән түпкілікті аядан ерекше болуы да мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Паронимдер

**Паронимдер** орыс. паронимы (грек, paraжакын, опута ат) — дыбыс|талуы жақын, бір түбірлес, жалпы грамматикалық белгілері ортақ, қолданылуында 
мағыналық ерекшеліктері бар сөздер. 
Мысалы: 
*рәсім — ресім, 
*жарғы — жарлық, 
*бастық — басшы.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Жабдықтау станциясы

**Жабдықтау станциясы** — темір жол көліктерін қабылдау, оларды тиеу-түсіру, материалдық қүралдарды уақытша сақтау және құрамаларға (белімдергс) жіберу, сондай - ақ жаралылар мен науқастарды, қару мен әскери техниканы қабылдау және әрі карай эвакуациялау үшін жалпы әскери армияда тағайындалған бір немесе бірнеше темір жол станциялары мен разъездері бейбіт уақытта жабдықтау станциясын біріктіру қолданылмайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ет-қошан

**Ет-қошан** - ұннан, судан және көлдің ерітіндісінен қаттылап қамыр илейді, оны тұзды суға сығылып алынған сүлгімен жабады, 1,5—2 сағ ұстайды, одан соң қамырды тікбүрышты үшбүрыш түрінде 1—1,5 см-лік қалыңдықпен жаяды, ортасына қойдың ерітілген майын құяды, төрт жағынан айналдыра орайды, тәтті нан секілді қалыпқа келтіреді, қайтадан жаяды және қатпарлы қамырды алғанша илей береді. Бұл кезде қолды жылы тұзды суға әлсін- әлсін малып отыру керек. Қойдың жұмсақ еттерін тіліктерге бөледі, майда кәзді еттартқыштан өткізеді, бас пиязбен бірге майға қуырады, одан соң қажетінше тұз, бұрыш себеді. Әзір болған қатпарлы қамырдан дөңгелектер жаяды, оның ортасына дайын болған тураманы салады, жарты ай пішінін береді, жан-жағын шымшылап бекітеді және тұмшапеште майымен шұңғыл ыдыста қуырады.

## Дереккөздер
Қазақстанның әскери доктринасы

**Қазақстанның әскери доктринасы**--- Әскери доктринаны қабылдау үшін бірқатар ішкі және сыртқы алғы шарттар бар.Қазақстанның геосаяси ортасы сапалық өзгерістерді басынан кешіруде. Ел қауіпсіздігіне жаңа қатерлер пайда болуда. Атап айтқанда, экстремизмнің таралуы, әскери қақтығыстардың өршуі, біздің шекарамызға тікелей таяу жерде жаңа ядролық мемлекеттердің пайда болуы аймақтағы тұрақсызданудың елеулі факторы болып отыр.
Ел қауіпсіздігінің осы және басқа да жаңа қатерлері онымен санасуды және тиісті шаралар қабылдауды талап етеді.

Бүған қоса, бүгінгі таңда карулы күрес құралдары және қазіргі замангы әскери кақтығыстардың сипаты сапалы өзгерістерге ұшырауда. Осыған байланысты Әскери доктринаны қабылдаудың кажеттілігі сол сиякты демократиялық және күкықтык мемлекет қүрылысының кезекті кезеңінде қоғамдык өмірдің барлық салаларында, сонын ішінде әскери салада да, жаңа Ұлттық мүдделердің қалыптасуымен байланысты.

Осы әскери доктрина әскери салада 1999-2005 жылдарға арналған Қазақстан Республикасы Ұлттық кауіпсіздігі стратегиясының негізгі ережелерін нақтылайды және мемлекеттік шекара шебінде Қазақстан Республикасының әскери қауіпсіздігін қамтамасыз етуге, агрессия жасалған жағдайда елдің қорғанысын ұйымдастыруға, сондай-ақ ұжымдық әскери кауіпсіздікті қамтамасыз ету жөніндегі одақтас мемлекеттермен бірлескен күш-жігерді үйлестіруге бағытталган.

Қазақстан Республикасының Әскери доктринасы орта мерзімді кезеңге есептеліп жасалған, корғаныстық сипатқа ғана ие, әлемдегі және аймақтағы әскери-саяси жағдайдың жай-күйін кешенді бағалауға, мемлекеттің экономикалық болмысы мен ресурстык мүмкіндіктеріне сүйенеді.
Әскери доктринаның кұкықтық базасын Қазақстан Республикасының Конституциясы, Қазақстан Республикасының заң және өзге де нормативтік құқықтық актілері, сондай-ак Қазақстан Республикасы қатысушы болып табылатын әскери қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласындағы халықаралык шарттар құрайды.
Қазақстан Республикасы Ұлттыққауіпсіздігінің 1999-2005 жылдарға арналған стратегиясының құрамдас бөлігі ретінде Әскери доктринаның кағидалары Қазақстан Республикасының заңдары мен әскери құрылысты, елдің және оның одақтастарының қорғанысы мен қауіпсіздігін қамтамасыз ету міндеттері жүктелген барлық лауазымды түлғалардың, мемлекеттік органдар мен ұйымдардың орындауы үшін міндетті болып табылады.
## Сыртқы сілтеме
http://mod.gov.kz/mod-kz/index.php?option=com_content&view=article&id=63&Itemid=102 Қазақстан Республикасының Әскери доктринасы
## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Етті кеспе

**Етті кеспе** - үстелде ұннан ұңғыма жасайды, оған тұзды су, шикі жүмыртқа құйып, қамыр илейді. Жарты сағат ұстағаннан кейін қамырды жаяды, ұзындап илейді де, ұзын, жұқа кеспе кеседі. Дайын болған тұзды сүйек сорпасына ет салып, дайын болғанша пісіреді. Одан кейін оған ұзыншалап кесілген сәбізді, кеспені салады. Кеспе жоғары көтеріліп қайнағанша шикі тұрманы, бас жуаны, лавр жапырағын салады. Үстелге әкелерде жұқа тіліктерге кеседі.

## Дереккөздер
Қалайылылау

**Қалайылылау** (*Лужение*) - бетті дөнекерлеу кезінде зеңді (окисная пленка) кетіру мақсатында жұқа қабатпен дәнекерді (припой) жағу (сүрту, балқытпаға салу немесе электр көмегімен өңдеу).

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Қақталу

**Қақталу** (*Наклеп*) — суық илемді деформация нәтижесінде металла беріктену процесінің жүруі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Парономазия, парономасия

**Парономазия, парономасия** (грек,paraжакын,onomazo атаймын) — дыбысталуы бір-біріне жакын сөздердін катар колданылуынан туатын бейнелі сөз өрнектері. Мысалы:
* Бөрінің бөлтірігі,
* Біреудің жыртысын жырту.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Дәрігерлік мүлік

**Дәрігерлік мүлік** — шығындалатын (дәрі-дәрмек және таңу жабдықтары, бактериялық препараттар, витаминдер, дезинфекциялық құралдар, реактивтер және т.б.) немесе уақытша қолданыстан кейін жарамсыз болып саналатын (хирургиялық және инъекциялық (шаншу) инелер, шыны түтіктер және т.б.) және мұқамалдық (*аппараттар, аспаптар, құралдар, ауруларды күту заттары* және т.б.) заттар.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Балдақ мөлшерлегіш

**Балдақ мөлшерлегіш**  (*Калибр кольцо*) — тетік беттерінің өлшемін, пішінін және өзара орна¬ласуын бір мезгілде тексеретін мөлшерлегіш

## Дереккөздер


.

Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Парцелляция

**Парцелляция** (франц.parcelleбөлшек, бөлшектену) — стильдік-экспрессивтік максатта сөйлемді ерекше интонация аркылы әдейі жеке бөлшектерге, фразаларға бөліп айту. Мысады:
*Кел, қылыштасайык,,— дейді тагы бірде,— Кәдімгідей. Ляхтарша. Немістерше. Кәдімгідей жекпе-жек. (М. Магауин).

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Бұранда мөлшерлегіш

**Бұранда мөлшерлегіш**  (*Калибр резьбы*) — бүранда тетіктерінің жарамдылығын тексеретін шекті мөлшерлегіш.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ет концентраттары

**Ет концентраттары.** Ет концентраттарына құрғақ ет, ет ұнтағы және сорпа кубиктері жатады. Құрғақ ет сиыр етін кесек түрінде, турама немесе ұнтақ түрінде кептіріп сусыздандыру арқылы алынады. Құрғақ етті қолданар алдында 1 кг-ға 2,1 — 2,7 л су қосады. Бұл кезде ет 60— 95%-ға ісініп бастапқы күйіне келеді. Пісіріліп-кептірілген ет майдаланған пісірілген сиыр етін жылумен кептіріп алады. Оның түсі сүрдан ашық қоңырға дейін, дәмі мен иісі — өзіне төн, пісірілуі 10 мин, ылғалдылығы 10%, май мөлшері — 5%. Бүл еттерді пергамент немесе целлофан төселген қалбырға салады. Сублимациялық кептірілген ет сіңірінен айырылған, айналмада үнтақталған еттен дайындалады. Терең вакуумда ылғал тез буланады да турама температурасы — 15°С дейін төмен- деп, өнім өздігінен мұздайды. Бұндай күйдегі фарш температура ақырын 0°С-қа дейін жогарылатылып кептіріледі, ал содан кейін 0-40°С-қа дейін температурада жылулық вакуумды кептіру жүреді. Кепкен тураманы сығымдап тығыз жабылатын шыны ыдыстарға немесе пергамент не болмаса целлофан төселген қалбырға салады. Ет қызғылт реңді ашық қоңыр I түсті. Дәмі мен иісі пісірілгеннен кейін анықталады және ол піскен балғын етке тән, ал сорпа түсі, дәмі және иісі ет сорпасына тән болу керек. Пісуі 20 мин, ісінуі — 3%, ылғалдылығы 10%-ды құрау керек. Ет ұнтағы. Құрғақ етті ұнтақтау арқылы алынған біртекті масса, сұрдан ашық қоңырға дейін түсті, өзіне төн дәм мен иісті болу керек. Пісуі 5 мин, ылғалдылығы 10%, май мөлшері 5% болу керек. Сорпа кубиктері концентрленген ет сорпасынан, ет гидролизатынан, майдан, көкөніс экстрактарынан, тұз және мускат жаңғагынан жасалады. Концентрленген ет сорпасын алдын ала дайындалған тұзды ет сорпасын булау арқылы алады. Ет гидролизаты тұз қышқылымен өңделген ұнтақталған еттен алады. Алынған массаны сүзіп, содамен нейтралдап қайна- тады. Концентрленген сорпадан, ет гидролизатын, тұз, көкөніс экстрактарынан қоспа жасап, кептіреді. Содан кейін қоспаға қорытылған май және мускат жаңғағын қосып, 4 г-нан кубик түрінде пішіндейді де орайды. Сорпа кубиктерін қүрғақ бөлмелерде 12—20°С температурада 75% ылғалдылықта сақтайды.

## Дереккөздер
Екіжақты мөлшерлегіш

**Екіжақты мөлшерлегіш** (*Двухсторонний калибр*) — бір жағы өтетін, ал екінші жағы өтпейтін мөлшерлегіш.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Біржақты мөлшерлегіш

**Біржақты мөлшерлегіш**  (*Односторонний калибр*) — өтетін жоне өтпейтін шектері бір жағында орналасқан қапсырма мөлшерлегіш.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Барахат Тоғжанұлы Абаев

**Барахат Тоғжанұлы Абаев** (1942 жылы туған, Түпқараған ауданы, Таушық ауылы) – дәрігер, «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» (1971).

## Өмірбаяны
* Ақтөбе медицина институтын (қазіргі Батыс Қазақстан медицина академиясы) бітірген (1965). 
* 1965–1984 жылдары Маңғыстау аудандық ауруханасында хирург-дәрігер, бас дәрігер, бөлім меңгерушісі,
* 1985–1999 жылдары Бейнеу аудандық ауруханасының бас дәрігері.
* 1999–2006 жылдары Бейнеу аудандық ауруханасы Мемлекеттік қазыналық кәсіпорынның бас дәрігері, аудандық Денсаулық сақтау саласының үйлестірушісі болды.
* 2006—2009 жылдары Бейнеу аудандық емханасы Мемлекеттік қазыналық кәсіпорынның бас дәрігері.
* 2007—2017 жылдары емхананың бөлім меңгерушісі.
* 2017 жылы «Бейнеу ауданының құрметті азаматы» атағы берілді.
* Әр жылдары Бейнеу аудандық және Маңғыстау облыстық мәслихатының депутаты ретінде қоғамдық жұмыс атқарды.

## Марапаттары
* «Астана» медалі(1998)
* ҚР-ның «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» белгісі (2000)
* «Шапағат» медалімен (2001) марапатталған.
* «Құрмет» ордені (2009)

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстан денсаулық сақтау ісінің үздіктері
Санат:Батыс Қазақстан медицина академиясы түлектері
Санат:Астана медалінің иегерлері
Санат:Шапағат медалінің иегерлері
Қапсырма мөлшерлегіш

**Қапсырма мөлшерлегіш**  ( ) — білік өлшемдерінің жарамдылығын тексеретін мөлшерлегіш.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Дәрілі заряд

**Дәрілі заряд** —  ұрыстық (дәрілі) заряд.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жұмыс мөлшерлегіш

**Жұмыс мөлшерлегіш** (*Калибр рабочий*) — бұйымдарды жасау барысында тексеру үшін қолданылатын шекті мөлшерлегіш

## Дереккөздер


.

Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Сүйеу Тілепұлы

**Тілепұлы Сүйеу** (1927, Атырау қаласы Томарлы ауылы – 1996) – ғалым, тарих ғылымдарының кандидаты (1965). Маңғыстау тарихын зерттеуші. Атырау педогогикалық училищесін (1948), Қазақтың Абай атындындағы педогогикалық иститутын (қазіргі ҚазҰПУ) бітірген (1952). 1957 – 1965 жылдары Атырау қалысындағы Жангелдин және Орджоникидзе атындағы орта мектептердің оқу ісінің меңгерушісі, Орджоникидзе мектебінің директоры болды. 1965 – 1988 жылдары Атырау педогогикалық иститутында (қазіргі Атырау университеті) доцент (1970), кафедра меңгерушісі, 1988 – 1993 жылдары Қазақ политехникалық иститутының (қазіргі ҚазҰТУ) Атырау бөлімшесінде доцент болып қызмет істеді. Тілепұлы – Қазақстан тарихы жөніндегі жүзден аса ғылыми мақаланың, «Маңғыстау тарихының беттері», «Игілік жолында» атты еңбектердің авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Жуандық мөлшерлегіш

**Жуандық мөлшерлегіш** (*Калибр толщины*) — жазық бетті тетіктердің қалыңдығын тексеретін мөлшерлегіш.

## Дереккөздер


Санат:Өлшеу техникасы
Дәрілі ракета қозғалтқышы

**Дәрілі ракета қозғалтқышы** — Қатты отынды ракета қозғалтқышы.

## Дереккөздер


Санат:Зымырандық қозғалтқыштар
Етті қаттама

**Етті қаттама**. Қатты қамырды жұқа қабаттап кеспе секілді жаяды, ұзындығы 15, ені 10 см лента іспеттес кеседі, одан кейін лентаға шикі ет турамасын 0,5 см қалындықпен салады, орама секілді орайды, майланған торга салады да, буға пісіреді. Үстіне қаймақ жағып, тұмшапешке пісіруге болады. Үстелге әкелерде үстіне май жағады.

## Дереккөздер
Кілтекті мөлшерлегіш

**Кілтекті мөлшерлегіш** (*Калибр шпоночный*) — кілтектің жарамдылығын тексеретін мөлшерлегіш.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Патроним

**Патроним** (, опута ат, есім) — әкесінің, ата-бабасыны4 тегінен шығарып койылған ат, есім. 
Мысалы: Қаракерей Қабанбай, Шақшақ Жәнібек батыр.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Адам құқығы
Жабық атыс позициясы

**Жабық атыс позициясы** — карсыластың жер үсті бақылауынан оқ жарқынын, шан мен түтінді, материалдық бөлікті тасалап жасыратын жергілікті жер қатпарлары немесе елді мекен, орман сыртында артиллериялық бөлімшелер немесе жеке қарудан атыс жүргізу жаттығуына арналып дайындалған немесе алынып койылған жер телімі. Әуе бақылауынан бойтасалау бүркеніш көмегі мен жүзеге асырылады. Жабық атыс позициясынан атыс жүргізудің барлық жағдайында зеңбірек есептобы нысананы көрмен атыс жұргізеді. Көздеуші көздеу аспаптарына бұрыш өлшеуін және деңгей, әмір берілген көздеуіш орнатады да, деңгей механизм мен көздеу нүктесін қолдана отырып, зеңбіректі көздейді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Дегазация

**Дегазация** — газдан тазарту, зақымдалған объектілердегі улағыш заттарды жою. Тұрақты улағыш заттармен уланған жерлерді, қорғаныс бекіністерін, соғыс техникасын, азық-түлікті, ауыз суды, т.б. зиянсыздандыру. Дегазацияны жүргізу тәсілдерінін ең тиімдісі — химиялық тәсіл: дегазациялық заттармен окшауландыру (зиянды қасиеттерін жою), дегазациялаушы ерітінділер бүрку, тұрақты улағыш заттарды ерітінділермен жуу, суға кайнату, уланған жер қабаттарын зиянсыздандыру, уланған заттарды кыздыру (балқыту), уланған жерге жанғыш материалдарды жағу. Қару-жарақтар мен әскери техника толық дегазацияланады. Әскери бөлімдерде Дегазациялық жүмыстарға Дегазациялық су сепкіш машиналар, гидропульттер, аспаптар және әр түрлі дегазациялаушы заттар қолданылады. Ерітінділер ретінде және қару-жарак пен әскери техникадағы улагыш заттарды жууға бензин, керосин, спирт, т.б. сұйық заттар қолданылады. Дегазациялық заттар белгілі бір жерді, әскери техниканы, көлік құралдарын дегазациялауға немесе техникалық тәсілмен жердің, қардыд уланған қабаттарын ысыруға пайдаланылады. Бұл жүмыстарға автотараткыш станциялар, аспалы дегазациялық аспаптар және жол машиналары (грейдерлер, бульдозерлер, қар тазалағыштар, су себетін машиналар, скреперлер т.б.) колданылады.

Көлемі аз дегазациялық жүмыстарды жаяу әскерлер көбінесе механикалық тәсілмен жүргізеді. Дегазациялаушы заттарға хлорлы әк, кальций гипохлоритінің тұздары, сілті, т.б. жатады. Дегазациялық заттарды дайындауға керекті Jfel дегазациялық еріткіш — 1 пайыздық дихлорамин ерітіндісі немесе 5 пайыздық гексахлормеламиннің дихлорэтанды ерітіндісі. Бұл еріткіштер **ипритті, азотты ипритгі, люзшті** зиянсыздандыруға және кару-жарақ пен әскери техникалардағы бактерияларды дегазациялау мен дезинфекциялауға колданылады. N2 дегазациялық еріткіштер жүйке жүйесін салдықка ұшырататын улағыш заттарды зиянсыздандырады. Қарсыластың химиялық және бактериологиялық шабуылынан кейінгі зардапты жәю үшін сол жерді дегазациялайды және дезинфекциялайды. Дегазациялық жүмыстарды жүргізуге бөлімдер мен бөлімшелердің адам құрамы пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қожахмет Шайбайұлы Уәзір

**Уәзір Қожахмет Шайбайұлы** (1951 жылы туған Маңғыстау ауданы Тұщыбек ауылы) – темір жол саласының маманы. 1974 жылы Ташкент темір жол көлігі иститутын бітіріп, Құлсары дистансасында жол мастері, «Маңғышлақмұнайгазқұрылыс» тресінде прораб, телім бастығы, «Маңғышлақсуқұрылыс» тресінде прораб, телім бастығы, Маңғышлақ жол станциясында мастер, бас инженер қызметін атқарды. 1983 жлы Мұнайлы ауданының тораптық партия комитетінің хатшысы болып сайланды. 1986 жылдан Маңғышлақ жол дистансасы телім бастығы. Оның басшылығымен 1987 – 1988 жылдары Бейнеу-Маңғышлақ телім аралығындағы 8, 9, 12, 13-бекеттерде жөндеу жұмыстары жүргізілді. 1989 жылы «Тұрғын үй-91» бағдарламасы бойынша 10-бекетке 2 жанұялық үш үй, Шетпеде 2 жанұялық үш үй, Маңғыстау кентінде 16 пәтерлік 5 үй салынды. «Тұщыбек – кіндігімді кескен жерім», «Теңіз бен түзді тоғыстырған темір жол» деректі кітаптарының авторы. Құрметті теміржолшы (1997).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1951 жылы туғандар
Реттелетін мөлшерлегіш

**Реттелетін мөлшерлегіш** (*Регулируемый калибр*) — бір аралықта жататын әр түрлі өлшемдерге реттеп қолдануға болатын мөлшерлегіш.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Химиялық қасиеттер

**Химиялық қасиеттер**(Свойства химические) — металдардың сыртқы ортадағы (қышқыл, сілті, су, ылғал, ауа, газ, жоғары температура) күйге берік болу қабілетін айтады. Химиялық қасиеттеріне химиялық элементтердің өзара әрекеттесе алу қабілеті де жатады. Химиялық қасиеттері мысалы ретінде алтын мен платина суда жоғары төзімділік көрсетсе, Fe,Co,Mg суда тот басатынын жатқызуға болады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Химия
Саралаушы мөлшерлегіш

**Саралаушы мөлшерлегіш** (*Калибр контрольный*) — жұмыс және қабылдайтын мөлшерлегіштердің өлшемдерін құрастыру, тексеру және өлшеуге арналған мөлшерлегіш.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Қазақстан Қарулы Күштерінің Бас штабы

**Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Бас штабы** — Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің, мемлекет Қарулы Күштерінің бейбіт және соғыс кезеңіндегі басты басқару органы бола отырып, Қарулы Күштерді, басқа да әскерлер мен әскери құрылымдарды құру мен дамыту, олардың жедел, жауынгерлік және жұмылдыру даярлықтары жөніндегі жоспарлардың әзірленуін үйлестіреді, Қарулы Күштердің, басқа да әскерлер мен әскери құрылымдардың колданылуы мен өзара іс-қимылын жедел-стратегиялық жоспарлауды ұйымдастырып, жүзеге асырады, сондай-ақ қорғаныс мақсатында ел аумағын жедел жабдықтаудың жоспарын әзірлейді.
Басқа да әскерлер мен әскери кұрылымдарға тікелей басшылық жасауды Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес тиісті қолбасшылар (бастықтар) жүзеге асырады.

Қатерлі кезең мен соғыс уақытында мемлекеттің әскери қауіпсіздігін қамтамасыз етуге басшылық жасау, соғыс кезеңіндегі мемлекеттік және әскери басқару органдарын құру мен олардың жұмыс жасауы Қазақстан Республикасының тиісті нормативтік құқықтық актілерімен реттеледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Тығын мөлшерлегіш

**Тығын мөлшерлегіш** (*Калибр пробка*) — тесік өлшемдерінің жарамдылығын тексеретін мөлшерлегіш.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Уәлі

**Уәлі қалашығы** (X-XIII ғ.) – Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші.  

## Орналасқан жері
Маңғыстау ауданы, Сайөтес ауылынан 58 км солтүстік-шығыс бағытта орналасқан.

## Сипаты
Ескерткіш Маңғыстаудың "Маңғыстау тарихи-мәдени қорығы" мемлекеттік мекемесі қызметкерлерімен анықталған. 
Қалашық ауданы 10 га, биіктігі 2 м, ені 30-35 м, жоспарда жер асты құрылысы бар 300×170 м, шығыс-батыс кіндік сызығы бойымен созыла орналасқан. Солтүстік-батыс бөлігінде ені 10 м жал өтеді. Жалдың үстінде 2 қабатты ені 2 м тас қабырғаның қалдығы орналасқан. Жалдан асып кірер жерде солтүстік-батыс бөлікте цоколды бір қабатты төртбұрыш  құрлыс орны бар. Осы жерде бір қатарлы құрлыс 70×30 м сақталған. Отүстік-шығыс бөлікте орналасқан жалдың етегінде тағы да бірді-екілі бөлмелі құрлыстың ірге тасы сақталған. Жалдың батыс бөлігінде моңғол шапқыншылығына дейінгі кезеңдегі қызыл саз қыш ыдыстың сынықтары кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Жайма құймақ

**Жайма құймақ** - орыс аспаздығында сұйық, ашыған қамырдан дайындалады. Жайма құймақ — сұйық қамырдан дөңгелектеніп пішінделінген, табада пісірілген жұқа қамыр. Мұндай өнімдерді пісіретін және сататын орын "Құймақхана" деп аталынады.

## Дереккөздер
Шекті (өтпейтін) мөлшерлегіш

**Шекті (өтпейтін) мөлшерлегіш** (*Непроходной предельный калибр*) — тетік өлшемдерінің өтпейтін шегін тексеруге арналған мөлшерлегіш.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Жабық атыс позициясынан ату

**Жабық атыс позициясынан ату** — зеңбіректі нысанаға бағыттау кезінде көлденен жазыктықта, бұрын елшеуіш пен көздеу нүктесі арқылы анықталган, ал тік жазықтықта бүйірлік деңгей арқылы жүзеге асырылатын, атыс позициясынан бакыланбайтын нысаналарды артиллериядан ату. Атысты басқаруды атыс позициясынан қашыктығы басшылык-бақылау пунктінен (бақылау пунктінен) артиллерия бөлімшелерінің (бөлімдерінің) командирлері жүзеге асырады. Жер үсті артиллериясының көптеген атыс міндеттері жабық атыс позициясынан ату арқылы орындалады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Төлке мөлшерлегіш

**Төлке мөлшерлегіш** (*Калибр втулка*) — ішкі беті конус тәрізді және үзындығы тексеретін сыртқы конустың үзындығына тең мөлшерлегіш.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Жалғас Ұзақбаев

**Жалғас Ұзақбаев** (1920, Маңғыстау ауданы Қызан ауылы – 2003) – соғыс ардагері, педагог, Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің озаты» (1977).

* 1941–1945 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысқан.
* 1946 жылдан Маңғыстау ауданы мектептерінде мұғалім, мектеп директоры, оқу ісінің меңгерушісі.

* 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1920 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:2003 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Қазақ КСР білім беру ісінің үздіктері
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Мөлшерлегіш

**Мөлшерлегіш** (*Калибр*) — бұйымның өлшемдерін, пішіндерін және бұйым бөлшектерінің өзара орналасуын бақылауға арналған межеліксіз өлшеу құралы.
* Балдақ мөлшерлегіш  
* Бұранда мөлшерлегіш  
* Біржақты мөлшерлегіш   
* Екіжақты мөлшерлегіш 
* Қапсырма мөлшерлегіш  
* Жуандық мөлшерлегіш 
* Жұмыс мөлшерлегіш 
* Осьтестік мөлшерлегіш 
* Кілтекті мөлшерлегіш 
* Қабылдайтын мөлшерлегіш
* Пішіндік мөлшерлегіш 
* Реттелетін мөлшерлегіш 
* Саралаушы мөлшерлегіш 
* Тығын мөлшерлегіш 
* Төлке мөлшерлегіш 
* Шекті (өтпейтін) мөлшерлегіш 
* Шекті (өтетін) мөлшерлегіш 
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Дезактивациялау құралдары

**Дезактивациялау құралдары** — жергілікті жерден, көліктен, әскери техникадан, карудан радиоактивтік заттарды тазарту үшін қолданылатын заттар мен техника. Дезактивациялау құралдары екі топка — материалдар және техникалық болып бөлінеді. Материалдық құралдарға **су, жер, топырақ, құм, дезактивтік ерітінділер, жуғыш құралдар, еріткіштер** және тағы да басқа жатады. Техникалық құралдарға: автодегазациялық машиналар, автоқұятын станциялар, грейдерлер, бульдозерлер, қар тазалағыштар, өрт сөндіру машиналары, ауылшаруашылық соқалары т.б. жатады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Химсыдыру

**Химсыдыру** (Протравка) - Құрамында ауыр металдардың ионы бар заттарды химсыздандыру заттары деп атайды. Химсыдыру заттарымен әрекетгескенде талшыққа жағылатын органикалық бояулар ерімей материалға түр береді.
## Химсыдырылған металл
Химсыдырылған металл (Металл протравленный) — 1) қатты металл бетінен түрлі қоспаларды кетіру үшін жасалатын технологиялық процесс; 2) металл бетінен қоспаларды кетіру үшін немесе олардың бетін өзгерту үшін, сондай-ақ металдық дайындаманы керекті өлшемге жеткізу үшін дағдылы жағдайда қышқылдар ерітіндісімен химиялық өңдеу.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Химия
Жалюзи

**Жалюзи** — майқоспалы қатпарлы қамырдан дайындалған француз десерті. Қамырды жұқалап жайып, оған тосаппен тәтті салма салады, содан кейін жұқа жайылған екінші қамырды қабаттап жабады, оның үстіне жұмыртқаның сарыуызы мен сүт қоспасын жаға- ды. Содан кейін жіңішке таспаларға кесіп, пісіреді.

## Дереккөздер
Авиациялық үгіт бомбасы

thumb|300px
**Авиациялық үгіт бомбасы (**АҮБ) (Агитационная авиационная бомба (АГИТАБ) — белгіленген биіктікте іске қосылатын және үгіт әдебиеттерін шашып таратуды қамтамасыз ететін, қашықтықтан әрекет ететін бомбаның бір түрі.

## Дереккөздер


Санат:Авиациялық бомбалар
Санат:Әскери іс
Перфект

**Перфект** (лат.*perfectum*- аяқталған)— үнді еуропа тілдеріне тән, қимылдың қазіргі күйі онын алдындағы әрекеттің нәтижесінде екенін білдіретін етістіктін шақ түр формасы.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Дезинфекциялау ерітінділері

**Дезинфекциялау ерітінділері** — ауру тудыратын микробтарды және олар бөліп шыгаратын уыттарды жою үшін колданылатын химиялық заттардың ерітінділері. Қорғаныстық және басқа да құрылыстарды, жергілікті жерді, қару-жарақты, ұрыс техникасын және тасымалдау құралдарын дезинфекциялау үшін арнайы дезинфекциялау ерітінділері (формалин, фенол және т.б.), сонымен бірге газсыздандыратын заттар (хлорлы әк, кальций гипрохлоритінің екі-үш негізді тұзы, дихлорамин және т.б.) қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Параллакстық бұрыш

**Параллакстық бұрыш** –– оптикалық қашықтық өлшеуіштердің өлшеу үшбұрышының қысқа қабырғасына қарсы орналасқан сүйір бұрыш. Әр түрлі қашықтық өлшеуіштердегі түзілген параллакстық бұрыш тұрақты немесе айнымалы шама болуы мүмкін. Қашықтық өлшеуіштерде параллакстық бұрыштың төбесі рейкалы аспаптың өзінде, ал рейкасыз аспапта түсірілетін нүктеде орналасады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Авиациялық фотографиялық бомба

**  Авиациялық фотографиялық бомба ** (АФОТБ) — түнгі аэрофототүсірілім кезінде жергілікті жерді жарықтаңдыру үшін қолданылатын бомба түрі. Бомба фотоқұраммен (мысалы, алюминий-магний ұнтақтарының тотықтырғыштармен косындысы) және жарылғыш зарядымен жабдықталады. Қысқа мерзімді жарқ ету (0,1-0,2 сек.) бірнеше млрд. кд-га тең жарық күшін береді.

## Дереккөздер


Санат:Авиациялық бомбалар
Әлмұрат Құлшарұлы

**Әлмұрат Құлшарұлы**(*[[1873]], [[Адай уезі]](қазіргі [[Маңғыстау облысы]] [[Маңғыстау ауданы]]), [[Жыңғылды (Маңғыстау облысы)|Жыңғылды]] ауылы –  қайтыс болған жылы белгісіз*) – әнші, күйші, саятшы. Тоғыз тарау «Науайы», Елбайдың, Есірдің және  Қырықмылтық Құлшардың айтыс күйлерін, сондай-ақ алпыс екі тарау* «Ақжелеңнің»* бірнешеуін кейінгі ұрпаққа жеткізген. Бұдан басқа оның күй қорында* «Балбырауын Ханқожа»* мен *«Қызыл қайың»* атты итіне арнап шығарған күйі де болған. Құлшарұлының шәкірті – Шамғұл Ыбырайымұлы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Күйшілер
Перформатив

***Перформатив*** ( - әрекет жасаймын) — іс- әрекетке сәйкес, соған балама боларлық пікір.
Мысалы, соғыс жариялау, есиет, ант (ету, беру), кешірім (ету, сүрау), әкімшілік, әскери бұйрықтар т.б. сөздер соған сай ұғымдарды дәл білдіріп тұр. Перформатив белгілі әлеуметтік ортада қабылданған нормаларға сүйенеді. "*Перформатив*" терминін, ұғымын енгізген Дж. Остин (Англия).

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Санат:Лингвистика
Декапитация

**Декапитация** — қарсыластың басшылығын жою немесе ұрыс даласында басшылық пен командирлердін арасындағы және қарулардың арасындағы байланыс жүйесін қирату.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Параллакстық тілімшелер

**Параллакстық тілімшелер** –– бойлық параллакстардың айырмашылығын өлшейтін тетік. Бір жағы қиғашталып қиылған екі бірдей мөлдір тілімшеден тұрады. Бір тілімшенің қиғашталып қиылған жағына бөліктерімен шкала, ал екіншісіне есеп алу индексі салынған. Параллакстық тілімшелермен өлшеу синустық сызғышпен өлшеуге ұқсас.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Зәбира Ұзақбаева

**Ұзақбаева Зәбира** (1910, Бейнеу ауданы Сыңғырлау ауылы – 1990) – мал шаруашылығы саласының қызметкері. Ұлы Отан соғысы жылдарында жылқы бақты. Ұзақбаева бағып өсірген жылқылар майданға жіберіліп тұрды. Соғыстан кейін де мал шаруашылығында  еңбек етіп, 1971 жылы зейнеткерлікке шыққан. Ленин орденімен және «Еңбектегі ерлігі үшін» медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Нониус

**Нониус** — өлшеу аспабының негізгі межелік бөлігінің үлесін анықтайтын қосалқы межелігі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Жабық жерлерде бағдарлану

**Жабық жерлерде бағдарлану** — қозғалыс бағытын компас бойынша бағдарлау. Сондыктан да қозғалыс маршрутын зерделеп, тандағанда азимут бойынша қозғалыс үшін мәліметтер міндетті түрде дайындалады. Ормандағы қозғалыс кезінде бағдар ретінде алаңқайларды, орман жолдарын, өзендерді т.б. пайдалануға болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Авиациялық химиялық бомба

**  Авиациялық химиялық бомба ** (АХБ) — жергілікті жерді және ауаны бүлдіретін, адам күшін улағыш заттармен зақымдайтын бомба түрі. 1925 ж. Женева хаттамасында улағыш заттарды қолдануға тыйым салынса да, авиациялық химиялық бомба кейбір мемлекеттердің армия қару-жарағының құрамында бар. Бомба әр түрлі улағыш заттармен жабдықталады және қашықтан (200 м биіктіктегі жарылыс) немесе түйіспесіз (50 м биіктіктегі жарылыс) жарғыштармен жарақталады.

## Дереккөздер


Санат:Авиациялық бомбалар
Декларативті саясат

**Декларативті саясат** — мемлекеттің ядролық қарулар бойынша ресми саясаты. Оның мақсат саясатынан, яғни қаруды нақты қолдану немесе жабдықтау саясатынан ерекшелігі күштердің шынайы құрылымын белгілейді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жеңіс Құлымжанов

**Жеңіс Құлымжанов**(*[[1945]] жылы туған, [[Маңғыстау ауданы]], [[Шайыр ауылы]]*) – жылқышы. Ұзақ жылдар үздіксіз мал бағып,  ауылшаруашылығының дамуына ерекше үлес қосқан.* «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл»* медалімен (1970), КСРО ХШЖК-нің алтын медалімен (1987) марапатталған.  Социалистік   жарыстың жеңімпазы (1973).
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1945 жылы туғандар
Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Демалыс билеті

**Демалыс билеті** — демалысқа босатылған әскери қызметшілерге берілетін белгіленген түрдегі құжат. Онда әскери қызметшінің әскери атағы, тегі, аты, әкесінің аты, демалыс түрі, демалысты өткізетін жердің (қала, ауыл) аты, демалыстын ұзақтық мерзімі (тәулік саны), демалыстан оралу мерзімі, берілген тасымал құжаттары көрсетіледі. Демалыс билетінің сырткы бетінде әскери қызметшінің өзімен бірге болатын огбасы мүшелері көрсетіледі. Демалысын өткізген жердегі әскери комендант басқармасында, әскери комиссариатта немесе жергілікті жер әкімшілік орғандарында келгені және кеткені (есепке алынғаны және шығарылғаны) туралы белгілер қойылады. Демалыс билеті әскери бөлім командирінің (мекеме, әскери оку орны бастығының) қолымен бекітіледі. Демалыс билеті жеке куәлікпен (әскери билетпен) бірге ғана жарамды. Әскери қызметші демалыстан оралған соң демалыс билетін штабқа тапсырады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс