open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Чулуптар

**Чулуптар** (*Нивакле*) — Парагвайдағы Гран-Чако жазығының батысындағы  үндіс халқы. Саны 6 мыңға жуық адам.

## Дереккөздер

Санат:Парагвай этникалық топтары
Хибаро

**Хибаро** (*хиваро*, *шуара*) — Эквадорда (35 мың адам, Пастаза өзені мен оңтүстігінде Замора өзенінің бастауы арасында) және Перудегі үндіс халықтарының тобы (40 мың адам, Тигр өзенінің алабы, Мараньона саласы).

## Дереккөздер

Санат:Эквадор этникалық топтары
Рапануи

**Рапануи** — Чилиге қарайтын Пасха аралының тұрғындары.

## Дереккөздер

Санат:Полинезиялықтар
Санат:Чили этникалық топтары
Уитото

**Уитото** — Колумбиядағы (Какета мен Путумайо өзендерінің аралығында) және Перудің шекаралас аймағындағы уитото тобының халқы. Саны 17 мың адам, оның ішінде Колумбияда 12 мың адам.

## Дереккөздер

Санат:Колумбия халықтары
Уаяна

**Уаяна** (ояна) — Француз Гвианасының оңтүстік-батысындағы және Суринамның оңтүстік-шығысындағы кариб тобындағы үндіс халқы (шамамен 700 адам).

## Дереккөздер

Санат:Француз Гвианасы этникалық топтары
Санат:Суринам этникалық топтары
Тунебо

**Тунебо** (*у-уа*) — Колумбиядағы және Венесуэланың көршілес аудандарындағы чибча тобының үндіс халқы. Олар Шығыс Кордильерадағы Сьерра-Невада де Кокуи баурайында тұрады. Саны 1,3 мың адам.

## Дереккөздер

Санат:Колумбия этникалық топтары
Санат:Венесуэла этникалық топтары
Техуэльче

**Техуэльче** (*тэуэльче*, *патагониялықтар*, *мапуче*) — Аргентинаның оңтүстігіндегі үндіс халқы, Патагонияның байырғы халқы. Саны 1 мыңға жуық адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Аргентина этникалық топтары
Тукуна

**Тукуна** (тикуна) — Бразилиядағы (Иса өзенінің төменгі ағысында) және Перу мен Колумбияның көршілес аудандарындағы үндіс халқы. Бразилияда халық саны 5 мыңға жуық, Перуде 8-10 мың адам, Колумбияда 1 мың адам.

## Дереккөздер

Санат:Бразилия этникалық топтары
Санат:Перу этникалық топтары
Санат:Колумбия этникалық топтары
Такана

**Такана** — Боливиядағы үндіс халқы (Бени және Ла-Пас департаменттері). Саны 3 мың адам.

## Дереккөздер

Санат:Боливия этникалық топтары
Сирионо

**Сирионо** — Боливияда тұратын үндіс халқы.

## Дереккөздер

Санат:Оңтүстік Америка үндістері
Санат:Боливия этникалық топтары
Уругвайлықтар

**Уругвайлықтар** (*уругуайос*) — Уругвайдың негізгі халқы. Жалпы халық саны 2,8 млн. адам, оның 2,7 млн. Уругвайда тұрады, сонымен қатар олар Латын Америкасының басқа елдерінде (соның ішінде Аргентина 65 мың адам, Бразилия 25 мың адам), АҚШ, Испания және Австралияда тұрады.

## Дереккөздер

Санат:Уругвай халықтары
Тукано

**Тукано** — Үндіс халықтарының тобы. Колумбияның оңтүстік-шығысында (30 мың адам), Бразилияның көршілес аудандарында (17 мың адам), Перуде (3 мың адам).

## Дереккөздер

Санат:Колумбия этникалық топтары
Санат:Бразилия этникалық топтары
Санат:Перу этникалық топтары
Әулие Антоний Падуан шіркеуі (Ыстанбұл)

**Әулие Антоний Падуан шіркеуі** — Түркия Республикасы, Ыстанбұл қаласындағы католиктік базилика. Қаланың еуропалық бөлігінде, Бейоглу ауданында, Истикляль көшесі, 171 мекенжайында орналасқан.

Франциск орденінің монахтары Стамбулда 13 ғасырда пайда болды. Орденнің негізін қалаушы Әулие Франциске арналған алғашқы шіркеу Галата аймағында 1230 жылы салынған. Әулие Франциск шіркеуі 1696 жылғы өрттен аман қалған бірнеше тас ғимараттардың бірі болды; алайда өрттен кейін түрік сұлтаны Мұстафа II-нің бұйрығымен францискандықтардың қолынан алынып, қайтадан мешітке айналдырылды. 1724 жылға қарай итальяндық қауымдастық Әулие Падуандағы Антонийға арналған жаңа шіркеу салды. Бұл шіркеу 180 жыл бойы тұруға арналған; 1904 жылы ол трамвай рельстерін төсеуге кедергі келтіргендіктен бұзылады. Түрік билігі жақын жерден орын бөліп, 1906 жылы 23 тамызда екінші Әулие Антоний шіркеуінің алғашқы тасы қаланды.

Ғасырлар тоғысында Ыстанбұлда көптеген әдемі ғимараттар салған итальяндық сәулетші Джулио Монджери жобалаған венециандық нео-готикалық стильдегі ғибадатхана 1912 жылы 15 ақпанда ашылды. Сонымен бірге бұл жерде екі бес қабатты ғимарат салынды, олар шіркеумен стильде үйлеседі, сондықтан шіркеу кең ауланың ішінде орналасты. Олардың құрылысынан түскен табыс жаңа ғибадатхананың құрылысына қаражатты толықтырды. Истиқлал көшесінен шіркеуге жету үшін бұл үйлердің арасынан сүйір күмбездері бар талғампаз арка арқылы өту керек.

1932 жылы Рим Папасы Пий XI Ыстанбұлдағы ең үлкен католиктік шіркеуге айналған шіркеуді кіші базилика дәрежесіне көтерді. Сол жылы Анджело Джузеппе Ронкалли, болашақ Рим Папасы Иоанн XXIII алғаш рет Әулие Антоний шіркеуінде уағыз айтты. Түркиядағы папа нунцийсы ретінде мұнда 10 жыл қызмет етті. Ғибадатхананың қасбетінің алдына орнатылған Иоанн XXIII мүсіні осыны еске салады. 1967 жылы Түркияға сапары кезінде Рим Папасы Павел VI осында өзінің алғашқы мессасын атап өтті.

Тік бұрышты ғимараттың өлшемі 20 х 50 метр және қызыл кірпіштен салынған. Шіркеу қасбетінде орналасқан шағын мұнаралар мен үш үлкен раушан терезе витраждар, порталдар әшекейленген әшекейленген. Шіркеудің интерьерінде Қасиетті Жазбалардың көріністері бар төбелік фрескаларға назар аударылады, қабырғалары мозаикалық плиткалармен безендірілген.

## Галерея

St. Anthony of Padua Night.jpg|Түнде шіркеу
Sent Antuan Kilisesi 6735.jpg|Арқа арқылы қарау
San Antuan Kilisesi1.JPG|Рим папасы Иоанн XXIII мүсіні
Sent Antuan Kilisesi 6746.jpg|Интерьер
Miniaturk - St. Antoine Katolik Kilisesi - St. Anthony of Padua Church.JPG|«Миниатюрк» саябағындағы шіркеудің макеті
St. Antuan Katolik Kilisesi Meryem Ana tablosu.JPG|Құдай Ана
Istanbul Along Istiklal Caddesi Sent Antuan Kilisesi june 2018 6744.jpg|Кіреберіс үстіндегі орган


## Дереккөздер

## Сілтемелер
* 

Санат:Ыстанбұл
Санат:Шіркеулер
Перуліктер

**Перуліктер** (*перуанос*) — Перудің негізгі халқы. Халық саны 10 400 мың, оның ішінде Перуде 10 200 мың адам. Олар сондай-ақ АҚШ, Испания, Германия және кейбір Латын Америкасы елдерінде тұрады.

## Дереккөздер

Санат:Перу халықтары
Суя

**Суя** — Орталық Бразилиядағы солтүстік топтағы үндіс халқы, Шингу ұлттық паркі резервациясының солтүстігінде. Саны шамамен 140 адам.
Олар суя тілінде сөйлейді.

## Дереккөздер

Санат:Бразилия этникалық топтары
Суринамдар

**Суринамдар** — Суринамдағы этникалық топ. Саны 230 мың адам. Сонымен қатар Нидерландыда 90 мың адам тұрады.

## Дереккөздер
Пуинаве

**Пуйнаве** — Оңтүстік Америкада тұратын үндіс халқы.

## Дереккөздер

Санат:Оңтүстік Америка үндістері
Санат:Колумбия этникалық топтары
Санат:Венесуэла этникалық топтары
Самуко

**Самуко** (*айорео*) — Боливияның оңтүстік-шығысындағы және Парагвайдың солтүстік-батысындағы үндіс халықтары (Гран Чако аймағында). Боливияда 1,5 мың адам, Парагвайда 5 мың адам, Бразилияда 1 мың адам тұрады.

## Дереккөздер

Санат:Боливия этникалық топтары
Санат:Парагвай этникалық топтары
Екуана

**Екуана** — Оңтүстік Америкада тұратын үндіс халқы.

## Дереккөздер

Санат:Оңтүстік Америка үндістері
Санат:Бразилия этникалық топтары
Санат:Венесуэла этникалық топтары
Майоруна

**Майоруна** (*мацес*) — Бразилияның солтүстік-батысындағы және Перудің солтүстік-шығысындағы пано тобының үндіс халқы. Явари өзенінің алабында тұрады. Бразилиядағы халық саны 5 мың адам, Перуде - 1 мың адам.

## Дереккөздер

Санат:Бразилия этникалық топтары
Санат:Перу этникалық топтары
Паэс

**Паэс** — Колумбиядағы чибча тобының үндіс халқы (Паэз өзені бассейні, Каука және Уила департаменттерінің таулы аймақтары). Саны 40 мың адам.

## Дереккөздер

Санат:Колумбия этникалық топтары
Она

**Она** (*селькнам*) — Аргентина мен Чилидегі үндіс халқы. Еуропалықтармен тұрақты байланыс басталғанға дейін (XIX ғасырдың ортасы) саны 4 мыңға жуық адам болса, 30-жылдардың басында 100-ге жуық адам болды.

## Дереккөздер

Санат:Аргентина этникалық топтары
Санат:Чили этникалық топтары
Намбиквара

**Намбиквара** — Бразилиядағы үндіс халықтарының тобы. Олар Мату-Гросу штатының солтүстігінде, негізінен Камараре мен Бурити өзендерінің арасындағы аумақта тұрады. Жалпы саны 8 мың адам.

## Дереккөздер

Санат:Бразилия этникалық топтары
Пекот

**Пекот** — Америкадағы Коннектикут штатында тұратын үндіс халқы.

1634–1638 жылдары ағылшындармен соғысқандағы салдардан саны күрт азайған.

## Дереккөздер

Санат:Солтүстік Америка үндістері
Санат:АҚШ этникалық топтары
Опата

**Опата** — Мексиканың солтүстік-батысындағы үндіс халқы. Саны 6000, негізінен аралас нәсілдер (метистер) (таза опата 500-ге жуық). Батыс Сьерра-Мадредегі (Сонора штаты) Сонора, Моктезума және Бависпе өзендерінің таулы жартылай шөлді аймақтарында және аңғарларында өмір сүреді.
Жойылып кеткен болуы мүмкін.

## Тілі
Тілі — опата тілі, испан тілі де кеңінен таралған.

## Діні
Дінге сенушілердің діни байланысы: католиктер.

## Тарихы
Испандар жаулап алғанға дейін оларға Пуэбло мәдениеті әсер етті. Олардың рулық ұйымы болған жоқ. Соғысушы қауымдар бірнеше туысқан ауылдарды мекендеді, оларды ақсақалдар кеңесі мен әскери басшы басқарды. XVII ғасырдың ортасында олар христиан дінін қабылдады. Миссиялар кезінде көбісі ауылдарға қоныстанды, ассимиляцияға ұшырады, олардың дәстүрлі мәдениеті мен тілі жоғалып кете жаздады. XVIII-XIX ғасырларда олардың жерлеріне шапқыншылық жасаған апачтарға қарсы бірігіп, 1820-25 жылдары Мексика үкіметіне қарсы көтеріліс жасады.

## Кәсібі
Олар суармалы егіншілікпен (жүгері, асқабақ), аңшылықпен, терімшілікпен (кактус жемістері, т.б.), сиыр мен құс өсірумен айналысады. Дәстүрлі қолөнер – керамика, тоқымашылық (әйелдер пальма жапырақтарынан бас киімдер, төсеніштер, себеттер тоқиды), тері илеу. Көші-қон, шаруа қожалықтарында жалдамалы жұмыс жасайды.

## Тұрмыс салты
Отбасы шағын, неке неолокалдық, туыстық байланыс екі жақты.

Материалдық мәдениет негізінен креол типіне жатады. Тұрғын үй (хакал) — бір бөлмелі, тікбұрышты, жалпақ шатыры бар сазбен қапталған, сабан бұтақтары мен байламдарынан жасалған. Тіректерге орналасқан шаруашылық құрылыстары бар.

Егде адамдар дөрекі мокасиндер (тегуас) және бас киімдер киеді.

Дәстүрлі фольклор, христиандық дәуірге дейінгі наным-сенімдердің қалдықтары мен әдет-ғұрыптары сақталған: бақсылық, аграрлық рәсімдер (мысалы, жаңбыр шақыру, егін егу алдында бата беру), доуи-намака рәсімі (әр түрлі ауыл тұрғындарының сыйлық алмасуы), театрландырылған көріністер христианға дейінгі және библиялық кейіпкерлердің маскаларында қойылады.

## Дереккөздер

Санат:Солтүстік Америка үндістері
Санат:Мексика этникалық топтары
Тепеуа

**Тепеуа** — Мексикада тұратын үндіс халқы. Халқы 6000 адам. 

## Тілі
Олар пенути отбасының тепехуа тілінде сөйлейді.

## Діні
Тепехуа — католиктер және дәстүрлі нанымдарды ұстанады.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі - қолмен атқарылатын егіншілік (жүгері, бұршақ, бұрыш-чили, қант қамысы), террассалар таулардың баурайында салынған. Өзендерде тұратын тепехуалар балық аулайды (әйелдер мен балалар түнде жарықпен балық аулайды).

## Тұрмыс салты
Отбасы шағын, қонысы неолокалдық, туыстық есеп екі жақты.

Олар аңғарларында олар кейде саманмен нығайтылған төртбұрышты қамыс үйлер, тауларда — сыланған және әктелген тастан жасалған үйлер салады. Төбелері тік, шығыңқы арқалықтары бар.

Ерлер көйлек пен шалбар киеді (кейде шалбар кестемен безендірілген). Әйелдер костюмі — қара өрнектермен кестеленген ақ түсті блузкалар мен белдемшелер, блузканың үстіне геометриялық және гүлді өрнектермен кестеленген жамылғы киеді.

Балық — тағамның негізі. Тепехуалар дәстүрлі түрде ет жемейді, жеуге жарамды ұлуларды тұтынады.

Фольклорында ағаш барабандардың сүйемелдеуімен орындалатын ежелгі билер сақталған.

## Дереккөздер

Санат:Солтүстік Америка үндістері
Санат:Мексика этникалық топтары
Тлапанектер

**Тлапанектер** — Мексиканың батысындағы Батыс Ото-Манг тобына жататын үндіс халқы. Олар Герреро штатының шығысында тұрады (негізінен Монтанья және Коста Чика аймақтары). Халық саны 119,3 мың адам (2010 жылғы халық санағы). Атаулары бұрынғы бас қаласы Тлапанға байланысты.

## Тілі
Тілі — тлапанеки тілі. Испан тілі де кеңінен таралған.

## Діні
Тлапанектердің көпшілігі — католиктер.

## Кәсібі
Негізгі кәсіптері қолмен атқарылатын егіншілік (жүгері, чили бұрышы, аз мөлшерде бұршақ және асқабақ, банан, қант қамысы, жүзім), құс шаруашылығы. Олар жалдамалы жұмыс істейді. Қолөнер жоғары даму деңгейіне көтерілді: жоғары сапалы былғарыдан ер-тұрман, белдік, желдеткіш, мақта және жүн маталар жасау, тігін және бас киім тоқу.

## Тұрмыс салты
Дәстүрлі отбасы үлкен және патриархалдық. Шағын отбасы кең таралған. Неке туралы келісім әдетте неолокалдық болып табылады.

Үйлер бір бөлмелі, төртбұрышты, бамбуктан (бамбук сабақтары өсімдік талшықтарымен бірге ұсталады) қадаларға салынған, төбесі сабаннан немесе жапырақтардан жасалған.

Әйелдер киіміне қызғылт блузкалар, кең орамды белдемшелер, ал ерлер киіміне ашық түсті мақта шалбар мен жейделер жатады.

## Дереккөздер

Санат:Солтүстік Америка үндістері
Санат:Мексика этникалық топтары
Пайют

**Пайют** () — американдық байырғы үндіс тайпалар тобы. Олар негізінен шығыс Калифорнияның Үлкен бассейндік аймағында, Неваданың батыс және оңтүстігінде, Ютаның оңтүстігінде және Орегонның оңтүстік-шығысында тұрады.
Құрамына солтүстік пайют, оңтүстік пайют және моно тайпалары кіреді. Саны: 13,8 мың адам, оның ішінде 4,4 мың метистер (2010, халық санағы).

## Тілі
Пайют тілдерінде 1,4 мың адам сөйлейді (2000, халық санағы), қалғандары ағылшын тіліне көшті.

## Діні
Пайют — христиандар және синкретикалық культтерді ұстанушылар.

## Кәсібі
Олар терушілікпен және аңшылықпен айналысты, көл аумақтарындағы солтүстік паюталар балық аулады, Оңтүстік Паютаның кейбір топтары егіншілікпен айналысты.

XVIII ғасырда Солтүстік пайюттардың бір бөлігі көршілері Солтүстік шошондардан жылқы өсіруді қабылдап, уақытша аңшылық топтарға бірігіп, шалғай аудандарда атпен бизон аулауды бастады. Тоқу өнері дамыды. Оуэнс алқабының оңтүстігі пайют тар керамика жасай алды.

## Тұрмыс салты
Әлеуметтік ұйымның негізі — көшбасшы бастаған топтарға бірігіп, түрде жартылай көшпелі өмір салтын ұстанған, маусымдық жинау орындарына, уақытша қоныстарға оралатын шағын отбасылар болды. Отбасы моногамды, оңтүстік пайют арасында полигиния мен полиандрия белгілі, левират және сорорат болған. Неке уақытша матрилокалдылықпен патрилокальды болып табылады.

Тұрғын үйлері — конустық, жартылай конустық және күмбез тәрізді, қамыспен және шөппен жабылған, Оуэнс алқабындағы пайюттер арасында сонымен қатар жартылай қазылған үйлер.

Оңтүстік пайют арасында қабықтан жасалған киім (қос алжапқыш) былғары киіммен ауыстырылды, олар қыста ағаш қабығынан немесе юккадан жасалған сандалдар киді.

## Дереккөздер

Санат:Солтүстік Америка үндістері
Санат:АҚШ этникалық топтары
Санат:Америка халықтары
Тохолабальдар

**Тохолабалдар** ("тохол абал" — "шынайы сөз", (чаньябаль, чановаль, чанеабаль, хокалабаль, комитэко, тохол виникотик)) — Мексикада тұратын майя құрамына кіретін үндіс халықтарының бірі.

## Тілі
Негізгі тіл – тохолабал, сонымен қатар испан тілі қолданылады.

## Діні
Дінге сенушілердің діни байланысы: католиктер.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі қолмен атқарылатвын егіншілікпен айналысады (жүгері, бұршақ, асқабақ, XIX ғасырдан бастап кәсіптік дақылдар – кофе және қант қамысы), шошқа, құс, кей жерлерде қой, ауқатты отбасында – сиыр, жылқы өсіреді. Аңшылық, балық аулау және терушілік, қолөнер (тоқымашылық, кейбір елді мекендер қыш және тоқымашылыққа мамандандырылған) сақталған.

Маусымдық жалдамалы жұмыс кең таралған (кофе плантацияларында және т.б.).

## Тұрмыс салты
Отбасы үлкен, моногамды немесе шағын, неке патри- немесе неолокалдық (кейбір қауымдастықтарда уақытша матрилокалдылық сақталған), туыстық есеп аталық болып табылады, локализацияланған патрилиндік топтар бар.

Әйелдер киімі — матадан (көбінесе қызыл) тізеге (қыздарға) дейін тігілген белдемшелер, етегі бойымен шілтер мен ленталармен кестеленген, жартылай шеңберлі мойын сызығы бойымен кең өрілген ақ блузка киеді.

Тағамдары жалпы майялар типіне жатады, сүт тұтынылмайды.

## Дереккөздер

Санат:Солтүстік Америка үндістері
Санат:Мексика этникалық топтары
Тарахумара

**Тарахумара** — Мексикада тұратын үндіс халқы. Халық саны 121 835 адам. Тарахумара теңіз деңгейінен 1500–2400 м биіктікте Сьерра-Тарахумара деп аталатын Батыс Сьерра-Мадре бөлігінде Чиуауа штатының оңтүстік-батысында шамамен 65 000 км² аумақты алып жатыр.

## Тілі
Олар тарахумара тілінде сөйлейді. Испан тілі де таралған.

## Діні
Діни сенушілер — католиктер.

## Тарихы
Испандық отарлау кезінде (XVII—XVIII ғасырлар) жазықтарда қоныстанған тарахумара тауларға ығыстырылды.

## Кәсібі
Тарахумаралар егіншілікпен (жүгері, картоп, бұршақ, асқабақ) және мал шаруашылығымен (шошқа, ұсақ мал, негізінен ешкі ұстайды), құс өсіреді, плантацияларда және ағаш кесуде жалдамалы жұмыс істейді. Керамика өндірісі дамып, әйелдер қарабайыр көлденең тоқыма станогында, себеттер, төсеніштерде тоқиды.

## Тұрмыс салты
Қауымдық өзін-өзі басқару және өзара көмек көрсету (корима) дәстүрі сақталған. Әр аймақта көсем (сириаме) басқаратын орталық (пуэбло) бар.

Елді мекендерде 5-тен 20-ға дейін отбасы бар. Үй ауласы тік бұрышты тастан немесе бөренелермен жабылған тұрғын үйден және ішкі ауланы қоршап тұрған 1-2 қорадан тұрады.

Ерлер киімі белдемшеден (тагора) немесе шалбардан, мақтадан немесе жүннен тоқылған ұзын жейдеден, жамылғыдан тұрады. Шашты лентамен немесе шарфпен байлайды. Әйелдер тігусіз блузка, жүннен тоқылған белдемше және жамылғы киеді. Барлығы дерлік жалаң аяқ жүреді.

Негізгі тағам – жүгері ботқасы (пинол), картоп, бұршақ, ал мереке күндері – ет, жүгері сырасы (тесгуино).

## Дереккөздер

Санат:Солтүстік Америка үндістері
Санат:Мексика этникалық топтары
Яки

**Яки** — Солтүстік Америкадағы үндіс тайпасы. Аризона штатында тұратын жергілікті халық және Мексикадағы Сонораның байырғы халқы. Саны 16,5 мың адам.

## Дереккөздер

     
Санат:Мексика этникалық топтары
Санат:Солтүстік Америка үндістері
Ючи

**Ючи** (*чоя ха*) —  АҚШ-тағы үндіс халқы (Оклахома, Калифорниядағы шағын топ). Саны 2 мың адам.

## Дереккөздер

Санат:АҚШ этникалық топтары
Санат:Солтүстік Америка үндістері
Юте

**Юте** (ют, юта, нучи) — АҚШ-тағы шошон тобындағы үндіс халқы. Оның саны 5 мыңға жуық адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:АҚШ этникалық топтары
Санат:Солтүстік Америка үндістері
Шошондар

**Шошондар** (*ны­вы*, *ны­мы*) — АҚШ-тағы шошон тобындағы үндіс халықтары. Батыс шошондар (5,8 мың адам – 2010 жылғы санақ, Юта штатындағы 18 резервация), солтүстік шошондар (Форт Холл қорығы 5,3 мың адам) және шығыс шошондар (Wind River қорығы 2,8 мың адам) болып бөлінеді.

## Дереккөздер

Санат:АҚШ этникалық топтары
Санат:Солтүстік Америка үндістері
Шауни

**Шауни** (*шауана*) — Солтүстік Америкадағы Солтүстік-батыс орман аумақтағында мекен еткен алгонкин тобына жататын байырғы үндіс халқы. Еуропалықтармен байланысқа дейін қазіргі Огайо штатының оңтүстік аудандарын мекендеген. XVII ғасырда тайпа өкілдері қазіргі Огайо, Иллинойс, Мэриланд, Дэлавер және Пенсильвания штаттары аумақтарында тұрған. XX ғасырда арнайы Үндістер аумағына күштеп көшірілген. Сол кездеп бастап шаунилердің басым бөлігі Оклахома штатында тұрып келеді.  

Шауни атауы кейде *шауана* деп жазылған. Тайпа өкілдері өздерінің жеке тұлғаларын *шауануа* деп атаса, жалпы өздерін *шауануаки* немесе *шауануки* деп атайды.  

## Дереккөздер

Санат:АҚШ этникалық топтары
Санат:Солтүстік Америка үндістері
Стивен Содерберг

**Стивен Эндрю Содерберг** (; 14 қаңтар, 1963, Атланта, Джорджия, АҚШ) — америкалық кинорежиссёр, сценарийші, кинооператор, монтажер және кинопродюсер. «Секс, өтірік және видео» фильмі үшін «Канн кинофестивалінің» «Алтын пальма бұтағы» (1989) марапатының лауреаты. «Траффик» (2000) фильмі үшін ол «Үздік режиссер» номинациясы бойынша «Оскар»  сыйлығын жеңіп алды. Содерберг «Оушен достары» трилогиясы мен фильм франшизасының арқасында көрермендер мен сыншылар арасында үлкен танымалдыққа ие болды.

## Сыртқы сілтемелер
* 

Санат:Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығының иегерлері
Санат:Алтын пальма бұтағы сыйлығының иегерлері (режиссёрлер)
Санат:Эмми сыйлығының иегерлері
Санат:Спутник сыйлығының иегерлері
Санат:Тәуелсіз рух сыйлығының иегерлері
Шайендер

**Шайендер** (*дзи-тсис-тас*) — Америка Құрама Штаттарындағы алгонкин тобындағы үндіс халқы. Олар солтүстік (Монтана, 4,5 мың адам) және оңтүстік  (Оклахома, 7 мың адам) шайендер болып бөлінеді.

## Дереккөздер

Санат:АҚШ этникалық топтары
Санат:Солтүстік Америка үндістері
Чухи

**Чухи** (*иникоб*) — Гватемаланың солтүстік-батысындағы Кучуматан тауларындағы және Мексиканың маңындағы аудандардағы майя халықтарының бірі. Саны 29 мың адам.

## Дереккөздер

     
Санат:Гватемала халықтары
Санат:Мексика этникалық топтары
Қазақстанның Оңтүстік Кореядағы Елшілігі

**Қазақстанның Оңтүстік Кореядағы Елшілігі** — Қазақстан Республикасының Корея Республикасындағы дипломатиялық миссиясы. Елшілік Корея астанасы Сеул қаласында орналасқан.

## Тарихы
1992 жылғы 28 қаңтарда дипломатиялық қатынастар орнатылды.

1993 жылы Корея Республикасының Қазақстандағы Елшілігі ашылды.

1996 жылы Қазақстандың Корея Республикасындағы Елшілігі ашылды.

2020 жылдан мамырдан бастап Корея Республикасының Қазақстандағы Елшісі Ку Хонг Сок.

2021 жылғы 23 тамыз: Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Корея Республикасына мемлекеттік сапарына орай Пусанда Қазақстанның Бас консулдығын құру туралы Заңға қол қойды

## Байланыс

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның дипломатиялық өкілдіктері
Чочо

**Чочо** (*чочо-пополока*, *тениме*, *чинкиме*, *чочонтин*, *чучон*) — Мексиканың солтүстік-батысындағы Оахака штатындағы үндіс халқы. Саны 3 мың адам.

## Дереккөздер

Санат:Мексика этникалық топтары
Ағайынды Коэн

**Джоэл Дэвид Коэн** (; 29 қараша 1954) және **Итан Джесси Коэн** (; 21 қыркүйек 1957) — американдық кинорежиссёрлер, сценарийшілер және кинопродюсерлер. Голливудтың ең маңызды сценарийшілер қатарында.Төрт  «Оскар» (1997, 2008 — үш рет) екі «BAFTA» (1997, 2008) және «Алтын глобус» (2008) сыйлықтарының иегерлері. «Қарттарға орын жоқ», «Фарго», «Үлкен Лебовски» сияқты жұмыстармен кеңінен танымал.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* 
* 

Санат:Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығының иегерлері
Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (продюсерлер)
Санат:Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығының иегерлері
Санат:Алтын глобус сыйлығының иегерлері
Санат:BAFTA марапаты иегерлері
Санат:Ағайындар
Санат:Алтын пальма бұтағы сыйлығының иегерлері (режиссёрлер)
Санат:Спутник сыйлығының иегерлері
Санат:Тәуелсіз рух сыйлығының иегерлері
Чорти

**Чорти** (*ткорти*) — үндіс халқы, Гватемаланың шығысындағы Чикимула департаментіндегі және Гондурастың іргелес аудандарындағы майя халықтарының бірі. Гватемаладағы саны 52 мың адам, Гондураста 10 мың адам.

## Дереккөздер

Санат:Гватемала этникалық топтары
Чонтали

**Чонтали** (*текистлатеки*) — Мексиканың екі үндіс халқының аты, оахаканың оңтүстік-шығысындағы хока тобының халқы. Саны 15 мыңнан асады. Олар екі топқа бөлінеді: ойпатты (жағалаудағы) чонталдар немесе тламелула және тау чонталдары немесе текистлатектер (санук).

## Дереккөздер

Санат:Мексика этникалық топтары
Чол

**Чол** (чоль) — Мексикадағы майя халықтарының бірі (Чьяпас штатының солтүстігінде және Табаско штатының шекаралас аудандарында). Саны 100 мың адам.

## Дереккөздер

Санат:Мексика этникалық топтары
Чипевайан

**Чипевайан** — үндіс халқы, Канададағы Солтүстік Атапаск тобының ең үлкені. Бірқатар аймақтарда олар крилермен бірге тұрады. Оның саны шамамен 6,7 мың адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Канада этникалық топтары
Чинук

**Чинук** (*шинук*) — АҚШ-тағы пенути тобына жататын үндіс халықтарының тобы. Колумбия өзенінің солтүстік жағалауындағы Чинук ауылының атымен аталған. 

## Дереккөздер

Санат:АҚШ этникалық топтары
Чинантектер

**Чинантектер** — Мексикадағы үндіс халқы (Оахаканың солтүстігіндегі Чинантла аймағы). Саны 75 мың адам.

## Дереккөздер

Санат:Мексика этникалық топтары
Не-персе

**Не-персе** () — Америка Құрама Штаттарыындағы  сахаптин тобының үндіс халқы. Саны 4,1 мың адам (2000, санақ), көпшілігі Айдахо штатының солтүстік-батысындағы резервацияда тұрады.

## Тілі
Тілі — екі диалектісі бар не-персе (нез-парс) тілі. Не-персе жойылып бара жатқан тіл. Ақпарат құралдарының саны бойынша әр түрлі болғанымен, бұл сан 200 адамға дейін жетеді.

## Діні
Не-перселер – протестанттар (пресвитериандар, методистер), католиктер және дәстүрлі нанымдардың жақтаушылары.

## Тарихы
XVIII-XIX ғасырларда соғыстар мен жорықтарға байланысты Не-перселерде тайпалық интеграция өсті, 4 бейресми аймақтық топтар құрылды (Камиах, Лапвай, Сэлмон-Уоллова, Нижний Снейк аудандарында, соңғы екеуі 1877 жылдан кейін жоғалып кетті), жазықтарға экспедициялардың сайланған уақытша басшылары пайда болды. Байланысқа дейінгі кезеңде жалпы тайпалық ұйым болған жоқ.

19 ғасырдың басынан — американдықтармен байланыс, олармен дәстүрлі түрде (1877 жылғы көтерілісті қоспағанда) бейбіт қарым-қатынастар сақталды. Олар аң терісі саудасымен айналысқан. Олар 1831 жылы Киелі кітап алу үшін Сент-Луис қаласына делегация жіберіп, ақ нәсілділердің материалдық мәдениеті мен дініне қызығушылық танытты. 1836 жылдан бастап Нез Перс аумағында пресвитериандық, кейінірек католиктік миссионерлер жұмыс істейді.

1842 жылы американдықтардың көмегімен олар заңдар кодексін жасап, рудың жоғарғы басшысы және көмекшілері бар 12 көсемдік институтын енгізді. Христиандандыру келеңсіздік тудырды. Не-перстің американдық бөлігі кайюс және якима үндістерімен соғыстарда АҚШ әскерлеріне көмек көрсетті.

Ішкі қақтығыстарға қарамастан, не-перс 1855 жылы Уолла-Уолла шартына қол қойып, резервация құрып, өз аумағының шетінен бас тартты. 1863 жылы не-перс тайпалық институттардан бас тартты, ал американшыл көсемдер Америка Құрама Штаттарымен келісімге қол қойып, аумақты басқа топтарға берді: резервация аймағы қазіргі шекарасына дейін 7 есе қысқарды.
Уолла Уолла аумағынан көшірілген не-перстің бір бөлігі 1877 жылы көтеріліске шықты, американдық әскерлер қудалап, жартасты таулар арқылы шығысқа және солтүстікке қарай Канада шекарасына дейін оқшаулап, қаруларын тастап, басқа резервацияларға жер аударылды.

Қазіргі не-перс қатты ассимиляцияланған, ішінара аралас нәсіл. Резервация (орталығы Лапвай қаласында) өзін-өзі басқарады. Олар жоғалған жерлер үшін күресуде және АҚШ үкіметінен бірнеше рет ақшалай өтемақы алды. Білім беру дамып, не-перс тілінде жазба тіл пайда болды.

## Дереккөздер

   
Санат:Солтүстік Америка үндістері
Санат:АҚШ этникалық топтары
Санат:Америка халықтары
Чикасо

**Чикасо** — Америкадағы Оклахома штатында тұратын үндіс халқы.

## Тілі
Олар муског тілінде сөйлейді. Ағылшын тілі де дамыған. Жазу жүйесі латын тіліне негізделген.

## Діні
Сенушілердің діни ағымы: протестанттар.

## Тарихы
Олар Миссисипидің шығыс жағалауына XII—XV ғасырларда чоктолармен бірге келді, XVI ғасырдың басында бөлінді. Дәстүрлі мәдениеті Солтүстік Американың оңтүстік-шығысындағы үндістерге тән.

Еуропалықтармен байланыс 1540 жылы басталды. XVIII ғасырдың аяғы мен XIX ғасырдың басында Америка Құрама Штаттарымен тең емес келісімдер жасау нәтижесінде өз жерлерінің көпшілігінен айырылған олар 1830 жылдары Үндіс территориясына (қазіргі Оклахома) көшіп, чоктаға тиесілі жерлерге қоныстануға мәжбүр болды.
1855 жылы олар чоктолардан бөлініп шықты. 1970 жылы олар көсем («губернатор») сайлау құқығын алды.

## Кәсібі
Олар қолмен атқарылатын егіншілікпен (жүгері, қауын, асқабақ), аңшылық, балық аулау және терушілікпен айналысты. Тоқыма өнері үлкен мәнге ие болды.

## Тұрмыс салты
12 матрилиндік тектерге бөлінді, олар екі фратрияны – испандық және пантерлерді (әрқайсысының басқару жүйесі бар) құрады. Жоғарғы көсем (мико) тек испан фратриясына ғана тиесілі бола алады. Әскери басшы да (тишу мико) болған. Отбасы үлкен, матрилокалды болды.

Дәстүрлі қысқы тұрғын үйлері биіктігі 1 м-ге дейін топырақ платформада бөренелермен жасалған дөңгелек пішінді, төбесі балшық пен шөптен жасалған сырықтардан жасалған.
Жазғы тұрғын үйлері төртбұрышты, екі бөлмелі, қабырғалары әктелген.

## Дереккөздер

Санат:Солтүстік Америка үндістері
Санат:АҚШ этникалық топтары
Санат:Америка халықтары
Салиштер

**Салиштер** — Америка Құрама Штаттарының солтүстік-батысындағы және Канаданың оңтүстік-батысындағы жергілікті үндіс халқы. Саны 53 мың. Олар 6 топқа бөлінеді: Белла Кула, Солтүстік, Орталық, Оңтүстік және Оңтүстік-батыс жағалаулық Салиштер және Тилламук.

## Тілі
Салиш отбасының тілдері ағылшын тілімен ығыстырылуда.

## Діні
Дінге сенушілер протестанттар мен католиктер.

## Тарихы
Салиш немесе флбтхед («жалпақ бастар»). Олар Биттер-Рут өзенінің аңғарында (қазіргі Монтана штатының батысында) өмір сүрді. Жылқы шаруашылығын игергеннен кейін (XVIII ғасыр) олар қараяқтармен (черноноги) жанжалжасып, ұлы жазықтарда бизонды атпен аулауға көшті. XIX ғасырдың басынан бастап еуропалықтармен байланысып жүн саудасына қатысты. 1841 жылдан бастап флатхед аумағында христиан миссионерлері жұмыс істеді.

ХІХ ғасырдағы "үндіс соғыстары" кезінде флатхед АҚШ-қа ниеттес екенін білдірді. 1855 жылы олар жоғарғы калиспел және кутенаймен бірге АҚШ-пен резервация (қазіргі Флатхед) құру туралы келісімге қол қойды. 
Кутенаймен, жоғарғы калиспелмен және споканның бір бөлігімен бірге "конфедерацияланған салиштер және кутенай тайпалары" (5 мыңнан астам адам) құрылды, олардың жартысына жуығы Флатхед резервациясында (Монтана штатының солтүстік-батысындағы Флатхед көлінің оңтүстігінде), қалғандары АҚШ-тың солтүстік — батыс штаттарында тұрады.
1976 жылдан бастап екі мәдениет комитеті – Салиш және Күтенай (халық ауыз әдебиетін жазу, тіл дамыту) жұмыс істейді.

## Кәсібі
нобай|оңға|200px|Arlee Celebration 2012 мерекесіндегі бишілер    
Олар балық аулаумен, терушілікпен, аңшылықпен, теңіз сүтқоректілерін аулаумен, қолөнермен (оның ішінде ағаштан ою, өру, тоқымашылық) айналысқан. Кит аулау тек клаллам мен куинолт (Олимпия түбегі) арасында болған.

Қазіргі салиштер балық аулау және балық өсірумен, ағаш кесумен, жылқы өсірумен, жерді жалға берумен, туристік қызмет көрсетумен, уран өндірумен, қорықтардағы ауыл шаруашылығымен айналысады. Олардың өз мейрамханалары, сауда нүктелері және шағын кәсіпорындары бар.
 
## Тұрмыс салты
Ішкі салиш үстірт үндістерінің мәдени-шаруашылық түріне жатады. Жағалаудағы салиштер типі бойынша жағалаудағы үндістерге жатады. Ішкі салиштер тұрғын үйі бөренеден жасалған жартылай жеркепе үйлер немесе қамыспен жабылған төбелі лашықтар болды. Жағалаулардағылар  — ағаш немесе жазғы үйлер.

Оңтүстік жағалаудағы салиштердің киімдері — балқарағай қабығынан жасалған жамылғылар мен белдемшелер, жемпір. Сондай-ақ ит пен ешкі терісінен жасалған көрпелер тігілді. Киім мәдени түрі мен климатына байланысты әр түрлі болды.

Азық-түлік негізінен ет, балық және жердегі өнімдерден (жидектер, жаңғақтар, тамырлар, өркендер, пияз) тұрады.

## Дереккөздер

Санат:Солтүстік Америка үндістері
Санат:АҚШ этникалық топтары
Санат:Америка халықтары
Семинолдар

**Семинолдар** — Америкадағы Оклахома мен Флорида штаттарында тұратын үндіс халқы.

## Тілі
Тілдері — маскоги және хичити. Ағылшын тілінде де сөйлейді.

## Діні
Семинолдар — христиандар, дәстүрлі нанымдардың элементтері сақталған.

## Тарихы
Семинолдар XVIII ғасырда қазіргі Флорида территориясына қоныс аударған әртүрлі тайпалардың бірігу процесінде пайда болды. Семинолдардың негізгі ата-бабалары әдетте Джорджияда тұратын, бірақ кейін бұрын Аппалач үндістеріне тиесілі іс жүзінде адам тұрмайтын жерлерге көшкен оконее тайпасы болып саналады.
Сонымен қатар, XIX ғасырда үндістерден басқа семинолдардың қатарына жүздеген қашқын афроамерикалық құлдар қосылды, олар кейінірек "қара семинолдар" деп аталды.

XVIII ғасырда семинолдар француздар, испандықтар мен ағылшындар арасындағы келіспеушіліктерді белсенді қолданды. Үндістер ер ақ нәсілділерді қабылдап, қыздарын оларға тұрмысқа берді, осылайша олардың қолдауына ие болды. Алайда, бұл тайпаны ең алдымен жерге қатысты кейінгі қақтығыстардан құтқара алмады.

XIX ғасырда семинолдар Флорида аумағынан Оклахома штатында орналасқан үндіс резервациясына көшіріле бастады. Соған қарамастан, олардың бір бөлігі игерілген жерде қалып және қоныс аударған еуропалықтарға қатаң тойтарыс берді.

Семинолдар Солтүстік Америка тарихына ең алдымен АҚШ армиясының континенттің байырғы тұрғындарына қатысты ең қатыгез және шешуші әрекеттері кезеңінде өз жерлерін тастамаған бірнеше тайпалардың бірі ретінде енді. Бүкіл Флоридаға қоныстанған олар үндістерге қатысты кемсітушілікке байланысты барлық қиындықтардан аман өтіп қана қоймай, сонымен қатар өздерінің салт-дәстүрлерін, қолөнері мен дәстүрлерін XXI ғасырға дейін жеткізе алды.

## Кәсібі
Қазіргі семинолдар жалдамалы жұмыстармен, соның ішінде өздеріне тиесілі кәсіпорындарда (былғары және консерві зауыттары, шошқа фермасы, жеміс плантациясы), туристік бизнеспен айналысады және дәстүрлі қолөнерді (ағаш ою, керамика, тоқу, аппликациямен дәстүрлі киім тігу) сақтаған. Оклахома семинолдары негізінен мал шаруашылығымен айналысады.

## Тұрмыс салты
Матрилиндік рулар жаздың басында баск рәсіміне және күзде аңшылық билерге біріктірілген елді мекендер тобын мекендеген. Қыста олар уақытша аңшылық лагерьлерге көшті. Отбасы үлкен, матрилокалды.

Дәстүрлі тұрғын үйлері қабырғалары тақтайшалардан және пальма жапырақтарынан жасалған төбесі бар қадаларда орналасқан құрылым.

Микасуки шамандықты және ұлдардың бастамасымен байланысты жыл сайынғы «Жасыл жүгері биін» ұстанады.

## Дереккөздер

Санат:Солтүстік Америка үндістері
Санат:АҚШ этникалық топтары
Санат:Америка халықтары
Чилкотиндер

**Чилкотиндер** (*цильготин*) — Канададағы Кордильера Атапаска тобының үндіс халқы (Британ Колумбиясының оңтүстік-батысында). Саны 1,7 мың адам.

## Дереккөздер

     
Санат:Канада этникалық топтары
Сахаптиндер

**Сахаптиндер** — Америкадағы Колумбия өзенінің бойында тұратын бірнеше үндіс халқының жалпы аты. Құрамына кликитат, якама, ванапам, палус, юматилла, тенайно, не-персе сияқты тайпалар кіреді. Жалпы саны 15 мыңға жуық адамды құрайды.

## Тілі
Тілі — сахаптин тілдері. Ағылшын тілі кеңінен таралған.

## Діні
Сахаптиндер католиктер мен протестанттар (негізінен пресвитериандар мен методистер), сонымен қатар шекеризм, дәстүршілдік және жергілікті американдық культтерді ұстанушылар бар.

## Тарихы
Еуропалықтармен байланыс XIX ғасырдың басынан басталды. 1855 жылы Уолла-Уолла алқабында сахаптин тайпаларының көпшілігі АҚШ-пен жердің бір бөлігін беру және резервацияға көшіру туралы келісімдерге қол қойды. Сахаптиндер 1848 жылы "кайюс соғысы", 1855-56 жылдары "яким соғысы" және "пьюджет-саунд соғысы", 1877 жылы "не персе соғысы" және 1872-73 жылдары "модок соғысына" қатысты.

XIX ғасырда сахаптиндер арасында синкретикалық және найтивистік культтер (смохалла ілімі және т.б.) таралды. Сахаптиндер (не-перселерден басқа) бірге қоныстанған резервацияларда этносаралық интеграция дамыды, Якима, Юматилла, Уорм-Спрингс резервацияларында жаңа әлеуметтік — мәдени қауымдастықтар «конфедерацияланған тайпалар» дамыды. Кейбір тайпалар мен топтар үлкендерге ассимиляцияға ұшырады. (мысалы, якима).

## Кәсібі
Якима — Резервацияда кәсіпкерлікпен (ауыл шаруашылығы, балық аулау, суару, ағаш кесу, жиһаз өндірісі, банктер) белсенді түрде айналысады, қорықта үлкен мәдени орталық ашылған.
Юматълла — ағаш кесу мен өнеркәсіпте жұмыс істейді.
Тенбйно — бірқатар кәсіпорындарда (орман және ағаш өңдеу өнеркәсібі, электроника, балық өсіру) және Дешут өзеніндегі гидроэлектростанция жобасына қатысты.
Мудок — басқа сахаптиндерге ұқсас, терушілік, су лалагүлінің тұқымын жинады. Олар аңшылық және балық аулаумен айналысқан.

## Тұрмыс салты
Негізгі әлеуметтік бірлік ауылдарға біріктірілген бірнеше жанұядан тұратын көп балалы отбасы болды. Мүліктік меншік (жылқы, құл) үлкен ұлына мұрагер болды. Кламаттар негізінен патрилокальды неке болды, модоктың қысқа мерзімді патрилокалды қонысы болды, содан кейін матрилокалды қоныстандыру болды.

Киімдері өсімдік талшықтары мен қабығынан тігілді, тоқылған себет қалпақтары пайдаланылды. Аяқ киім - былғары мокасиндер.

Әйелдер көптеген жабайы тамырлар мен жидектерді жинап, өңдеді, кейде оларды қайнатылған етпен араластырып, қоспаны кептірді. Балық пен аңнан басқа, негізінен лосось мен бұғы тағамдары болды.

## Дереккөздер

Санат:Солтүстік Америка үндістері
Санат:АҚШ этникалық топтары
Санат:Америка халықтары
Цельтальдар

**Цельтальдар** — Мексиканың Чьяпас штатында тұратын үндіс халқы. Целтальдардың көпшілігі дәстүрлі жергілікті билік пен саясатты құрметтеуге тырысатын «usos y costumbres» деп аталатын мексикалық жүйе бойынша жиырмаға жуық муниципалитеттегі қауымдастықтарда тұрады. Халық саны 64 мыңға жуық адамды құрайды.

## Тілі
Олар майя отбасының батыс тармағының целталь тілінде сөйлейді. Үш диалектісі бар: бачаоле (солтүстік), таулы-целталь (орталық) және жазық-целталь (оңтүстік). Жартысына жуығы испан тілінде сөйлейді.

## Діні
Сенушілердің діни наным-сенімдері: католиктер, дәстүрлі нанымдар да сақталған.

## Тарихы
XVI ғасырдағы испандық жаулап алудан бұрын цельтал қала-мемлекеттері (Уэутан, Кулуакан және т.б.) ацтектерге бағынышты болды. Цельтальдар испан жаулап алушыларына қатты қарсылық көрсетіп, бірнеше рет көтеріліске шықты.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсіптерге қолмен атқарылатын егіншілік (жүгері, бұршақ, асқабақ, қант қамысы, көкөністер), аңшылық, балық аулау, ара шаруашылығы, олар тауық пен шошқа да өсіреді. Ер адамдар кофе плантацияларында жалдамалы жұмыс істейді. 
Дәстүрлі қолөнерге керамика, қолмен тоқу, тоқыма бұйымдары және т.б. жатады.

## Тұрмыс салты
нобай|оңға|250px|Дәстүрлі уипил киген Целтал әйелі.     
Отбасы үлкенді-кішілі, неке патри- және неолокалдық. Қалыңдық төлемі үшін жұмыс істеу (бір жылға дейін) жиі кездеседі. Полигиния сирек кездеседі. Патрилиндік тектер мен рулар сақталған. Әр тектің өз қорымы мен киелі жері бар. Кей жерлерде тұрғын үйлердің еденінің астына мйітті жерлеу дәстүрі сақталады. 

Ірі елді мекендер 2 автономды, көбінесе эндогамикалық кварталдарға бөлінген – кальпули, олардың көсемдері мен 4 діни қызметкер-емші қауымдық кеңестің құрамына кіреді. 

Ер адамдар қысқа шалбар, қызыл жүннен немесе мақтадан жасалған белбеумен тігілген тізеге дейінгі көйлек, таудағылар - ақ жолақты қара чамарра (пончо), сандал, сабан қалпақ (мереке күндері ленталармен безендіріледі) киеді. Ақсақалдар мен басқа да шенеуніктер қалпақтарының астына орамал байлап, иығына өрнекті матаны жамылып, бір мезгілде бірнеше тоқылған сөмкелерді алып жүреді.
Әйелдер қызыл белбеуі бар қара түсті белдемше киеді, ақ уипили (мерекелерде әшекейленген), ребосо (мерекеде - шілтерлі және шашағы бар ақ), шаштарына қызыл жүн жіптер өрілген. Әр қауымның дәстүрлі киімінің өзіндік ерекшеліктері бар.

## Дереккөздер

Санат:Солтүстік Америка үндістері
Санат:Мексика этникалық топтары
Цутухильдер

**Цутухильдер** — Гватемалада тұратын үндіс халқы. Олар Гватемала таулы аймағындағы Атитлан көлінің айналасында және оңтүстігінде орналасқан 5 муниципалитетте тұрады (Солола, Сучитепекес және Кесальтенанго департаменттері). Халық саны 80 мың адам.

## Тілі
Киче тобының тілінде сөйлейді. Испан тілі, көршілес киче және какчикель тілдері де кең таралған.

## Діні
Сенушілер ресми түрде католиктер, сонымен қатар дәстүрлі нанымдарды сақтайды.

## Тарихы
Аңыздарға сәйкес, толтек дәстүріне сүйене отырып, олар өздерін қазіргі Табаско штатынан шыққан «Жеті үңгір» халықтарына қараған. Х-ХІ ғасырларда Гватемалаға кичемен бірге келіп, Атитлан көлінің айналасын жаулап алды. Қазіргі Сантьяго орнында Атитлан атты астанасы бар мемлекет құрылды. Олар киче мен какчикельмен соғысқан. 1526 жылы испандықтар жаулап алды.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсіптерге қолмен атқарылатын егіншілік (жүгері, бұршақ, асқабақ, қызанақ, чили, какао, темекі, тәтті маниок, мақта, ал отаршылдық дәуірде бидай, кофе, қант қамысы және картоп), құс шаруашылығы, аңшылық, балық аулау және ара шаруашылығы жатады.
Сонымен қатар сиыр, қой, шошқа, жылқы, қашыр, есек өсіреді. Керамика, иіру, қолдан өрнек тоқу, өру сияқты қолөнер әлі күнге дейін сақталған; Сан-Педрола-Лагуна мен Атитланда олар бүйірлері көтерілген және бір ескекті қайықтар жасайды.

Тынық мұхиты жағалауындағы және тау етегіндегі кофе және қант қамысы плантацияларында жалдамалы жұмыс жиі кездеседі. Қауымаралық мамандану мен сауда дамыған, негізгі сауда және салт-дәстүр орталықтары Сантьяго Атитлан және Солола.

## Тұрмыс салты
Отбасы шағын және үлкен, неке патри-немесе неолокалды. Компадрасго және кофрадий жүйесі маңызды рөл атқарады.

Тұрғын үйлері төртбұрышты, көл жағалауларында тас негізінде қамыс қабырғалары бар, төбесі жабылған тұрғын үйлер және тас бу ванналары кең тараған.

Әйелдер ұзын белдемше, өрнектері бар қою қызыл немесе көк түсті блузкалар, ашық кестеленген уилпилдер, тік бұрышты иық шапандарын киеді. Сололада олар бастарын ұзындығы 10 м-ге дейін түсті лентамен орап, қатты гүл шоқтарын киеді.
Ерлер тізеге дейін ашық жолақты шалбар, түрлі-түсті тоқылған белбеу, мереке күндері - қара жүннен жасалған күртеше және қара киіз қалпақ киеді, шалбардың үстіне - тізеге дейін оралатын шашақ немесе жолақ белдемше киеді.

Христианға дейінгі культтер, салт-дәстүрлер, шаманизм элементтері, бақсылық, испандыққа дейінгі мифологияның тақырыптарына негізделген театрландырылған көріністер (бұғы, ягуар және көне фольорлардың билері), сақталған.
Машимон құдайының құрметіне тойланатын Жаңа жылда қауымдастықтың ғұрыптық және азаматтық жетекшілері ауысады.

## Дереккөздер

Санат:Солтүстік Америка үндістері
Санат:Гватемала этникалық топтары
Мам

**Мам** (*маме*) — үндіс халқы, Гватемаладағы майя халықтарының бірі. Олар Гватемаланың батысындағы тауларда тұрады. Халық саны 290 мың адам (басқа деректер бойынша – 680 мың адам), 10 мың адам Мексиканың көршілес аудандарында тұрады.

## Тілі
Маме тілі - кише тармағының тілі, ишилей мен агуакатектердің тіліне жақын, 7 диалектісі бар. Үштен бірі испан тілінде сөйлейді.

## Діні
Сенушілер католиктер, ежелгі наным-сенімдердің күшті қалдықтарының қоспасы бар.

## Тарихы
Бұл халықтың тарихы шамамен б.з. 200 жылға дейін, олар Майя империясының құрамындағы патшалық болған кезден басталады. Шамамен 1750 жылы иезуит діни қызметкерлері Гватемалаға кофе әкелді, содан кейін ол Мам халқының мәдениетінің ажырамас бөлігіне айналды. Маме классикалық майя өркениетін құруға қатысты (олар Грихальва мен Лакантун өзендерінің жоғарғы ағысында 1 мыңжылдықтың екінші жартысындағы қала-мемлекеттерге иелік еткен болуы мүмкін). XIII-XIV ғасырларда Сакулеу, Чальчитан және т.б. қала-мемлекеттер құрылды.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсіптері қолмен атқарылатын егіншілік (жүгері, бұршақ, асқабақ, бұрыш, қызанақ, кейбір қауымдастықтар картоп, какао, пияз, бидай, жержаңғақ, банан, қант қамысы, жемістер өсіруге маманданған), құс шаруашылығы, мал шаруашылығы (қой, шошқа, қашыр, сирек сиыр).
Дәстүрлі қолөнерден – керамика, тік қол станогында өрнек тоқу, кесте тігу, өру, тері өңдеу сақталған. Көптеген Маме плантацияларда, тау-кен өнеркәсібінде және қалаларда жалдамалы жұмысшы болып жұмыс істейді.

## Тұрмыс салты
Дәстүрлі отбасы үлкен, кейде шағын болады. Туыстық есеп негізінен патрилиндік, неке патрилокальды және неолокалдық болып табылады. Полигиния кездеседі.
Қауымдастық эндогамдық, оны ақсақалдар кеңесі басқарады, қауымдардың 4 кантонға және елді мекендерде 4 кварталға бөлінуі сақталған, бұл ежелгі фратрияларға бөлінуін көрсетеді.

Елді мекендері, тұрғын үйлері, азық-түлік – барлық майяларға ортақ.

Дәстүрлі ерлер киімі – қызыл және ақ жолақты шалбар, түсті белбеу, түрлі-түсті көйлек, тізеге дейін жүннен тоқылған жолақ пончо (капишайх), үстіне сабаннан тоқылған қалпақ киетін үлкен қызыл орамал.
Әйелдер киімі – түзу тігілген белдемше (сары және қызыл жолақтары бар қою көк немесе ашық көк), кестеленген өрнекті ақ блузка, түрлі түсті өрнекті уипили, ұзын (3 м-ге дейін) өрнекті белдік. Әрбір қауымдастық өзінің дәстүрлі киімінің түсі мен үлгісіне ие.

## Дереккөздер

Санат:Гватемала этникалық топтары
Санат:Мексика этникалық топтары
Хуаве

**Хуаве** — Мексиканың Оахака штатында тұратын үндіс халқы. Тынық мұхиты жағалауындағы Техуантепек тұзды мүйісінің жанында 5 қауымдастықта тұрады. Саны 25 мың адам.

## Тілі
Олар оқшауланған хуаве тілінде сөйлейді. Әр қауымның өз диалектісі бар. Испан тілі де кең таралған.

## Діні
Дінге сенушілердің діни байланысы: католиктер.

## Тарихы
XVI ғасырдағы испандар жаулап алғанға дейін олар кең аумақты алып жатты, кейіннен сапотектер ығыстырып шығарды.

## Кәсібі
Негізгі дәстүрлі кәсіптері өзен және теңізден балық аулау, жинау, аң аулау (игуана, бұғы, қоян). Қазіргі Хуаве негізінен қолмен, кейде суармалы егіншілікпен (негізгі дақыл – тәтті картоп, сонымен қатар жүгері, бұршақ, асқабақ, мақта, жержаңғақ, чили бұрышы, кокос пальмасы) және мал шаруашылығымен (қой мен ешкі, есек, шошқа, сиыр) айналысады.

Қолөнер дамыған: мақта және пальма талшықтарынан тоқу (тор, арқан, қоржын, гамак, төсеніш), былғарыдан бұйымдар жасау, қолмен тоқу, қыш бұйымдар жасау, қауырсыннан бұйымдар жасау.

## Тұрмыс салты
Қауымдастықтар бір-бірімен дұшпандық қатынаста, эндогамдық, кварталдарға бөлінген, көбінесе экзогамдық. Қоғамды ақсақалдар кеңесі басқарады. «Эскалафон» әдеті тән: әрбір адам қауымдық иерархиядағы бірқатар лауазымдардан өтуі керек. Жерді, еңбек құралдарын, тауарларды тең бөлу сақталған. Дәстүрлі отбасы үлкен, неке патрилокальды және оның орнын патрио- және неолокалдық неке қонысы бар шағын отбасы алмастырады. Полигиния кездеседі.

Тұрғын үй тікбұрышты, төбесі биік, қабырғалары қамыс, сабаннан, сиректеу саманнан салынған. Шаруашылық құрылыстары қабырғалары жоқ қамыс шатыры бар қосалқы ғимараттар.

Ер адамдар кең ақ шалбар, көйлек, сабан қалпақ киеді, бұрынғы уақытта шалбардың үстіне былғары белдемше киетін. Әйелдер ұзын орамал немесе жиылған белдемшелер, ақ кестелі жейделер, ал мереке күндері күлгін жолақтары бар уипилилер киеді. Орамалдар иыққа тағылады немесе басына тақия тәрізді оралады. Егде жастағы әйелдер беліне дейін жалаңаш жүреді.

Дәстүрлі тағамдары негізінен балық, ұлулар және тасбақа етінен тұрады.

Дәстүрлі мифология мен әндерді білу қауымдастықтардың салт-дәстүрлері мен азаматтық жетекшілері үшін міндетті болып табылады. Әр кварталдың өз қамқоршысы мен шіркеуі бар. Католиктік мерекелерде («Малинше», «Кортес» және т.б.) костюмдік шерулер мен билер ұйымдастырылады.

## Дереккөздер

Санат:Солтүстік Америка үндістері
Санат:Мексика этникалық топтары
Хупа

**Хупа** — Америкадағы Калифорния мен Флорида штаттарында тұратын үндіс халқы.
Халық саны 1100 адамнан асады.

## Тілі
Тілі —хупа тілі, ағылшын тілімен алмастыруда.

## Діні
Діни сенімдері — христиандар, кейбіреулері өз дәстүрлерін сақтайды.

## Тарихы
Хупа аймағының оқшаулануына байланысты ол қарқынды отарлаудан аулақ болды, сондықтан демографиялық күйзелісті бастан өткермеді. Хупаның байланысқа дейінгі саны шамамен қазіргіге тең. Америкалықтармен тұрақты байланыс 1850 жылы Тринити өзенінің жоғарғы бөлігінде алтын табылғаннан кейін басталды.

1864-76 жылдары Хупа үшін Калифорниядағы ең үлкен резервация құрылды, ол олардың дәстүрлі аумағының маңызды бөлігін қамтыды және ондағы ақ нәсілділер өтемақы төленіп көшірілді. Хупалар ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы мессианистік қозғалыстарға (Рух биі және т.б.) қатысқан жоқ. 
ХХ ғасырдың ортасынан бастап Хупаның негізгі күнкөріс көзі ағаш кесу (жалдамалы жұмыс және резерваттағы орман алқаптарын сату) болды. Өмір сүру деңгейі Калифорния үндістерінің көпшілігінен жоғары. Олардың өзін-өзі басқаруы (тайпалық кеңес) бар. Олар өздерінің этникалық ерекшеліктерін сақтап қалды. Дәстүрлі мәдениетті (қолөнер, т.б.) жаңғыртуға талпыныс жасалуда.

## Кәсібі
Дәстүрлі шаруашылығы балық аулауға (лосось) және терушілікке (емен жаңғағы) негізделген. Емен жаңғағын жағалаудағы юрокпен кептірілген балдырларға айырбасталды. Аңшылық (бұғы) екінші дәрежеде болды. Олар темекі өсірді.

Қолөнерден — себет тоқу, ағаш өңдеу (негізінен балқарағай) және бұғы мүйізі (өрнектермен безендірілген қасықтар мен әмияндар) дамыды. Олар Тринити өзенінің бойындағы 12 елді мекенде отырықшы өмір сүрді (күзде аз ғана уақытты қоспағанда).

## Тұрмыс салты
нобай|оңға|200px|
Негізгі әлеуметтік бірлік — шағын отбасы.
Бай адамдар туыстар арасында бейресми жетекшілер болды. Байлық айырбас эквиваленті — тіс қабықтарының байламдары, альбинос бұғыларының терісі, тері жолақтарына жабыстырылған тоқылдақтардың қызыл бас терісі.

Кәсіптік жерлерге жеке меншік, қарыздық құлдық және залал үшін айыппұл-өтемақы жүйесі болды. Негізгі рәсім — байлықты көрсету және Ақ бұғы мен секіру билерімен бірге жүретін «Әлемді жаңарту» рәсімі.

Отбасылық тұрғын үй төртбұрышты, балқарағай тақталарынан жасалған, кіреберісі дөңгелек болды. Отбасының ерлер жағындағы туыстар ерлер үйі қызметін атқаратын жалпы ерлер моншасы-бу бөлмесі бар топтарға біріктірілді.
50-160 адам тұратын, бірнеше топтан тұратын ауылда бірде-бір өзара көмек көрсетудің тұрақты нысандары болмаған.

## Дереккөздер

Санат:Солтүстік Америка үндістері
Санат:АҚШ этникалық топтары
Санат:Америка халықтары