open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ою-өрнек түрлері

## Ою-өрнек түрлері
Қазақ ою-өрнегінің негізгі композияциялық құрылымы:жиектік өрнектер - ою-өрнекті жолақ (фриздер, жиектер т.б.);гүлді өрнектер (шеңбер түріндегі ою-өрнектер, розетка, күн белгісі, т.б.);торлы ою-өрнектер (заттың бетін тұтас жауып тұрады);геометриялық (әр түрлі геометриялық денелерден құралады);зооморфтық (жануарлар, яғни аң-құс, балық , әр түрлі жәндіктер т.б.);көкөніс (өсімдіктердің гүлі, жапырағы, сабағы, жәні т.б. элементтері).қиял-ғажайып өрнектер (бойтұмарлар, аспан әлемінің белгісі).Олардың аса маңызды элементтері: қошқар мүйіз, құс таңдай, түйе табан, үш жапырақты, бес жапырақты, т.б. Ою-өрнектің геометриялық элементтері шаршы, ромбы, жұлдызша түрінде), сондай-ақ, көкөніс өрнектері (гүл, жапырақ, бұтақ түрінде) ағаш ұқсатуда, әсіресе үй жиһазы мен ыдыс-аяқтарда, музыка аспаптары мен аңшылық қару-құралдарында сақталып қалды.Халық ою-өрнегінің сан алуан түрлері әйел әшекейлерінде (сақина, сырға, бойтұмар, білезік) кездеседі. Ал сәулет өнерінде зооморфтық пен көкөніс өрнектері (сыңар мүйіз, кұсмойын, түлкі бас, арқар мүйіз, т.б.) басым болады.
Ою-өрнек үлгілері

thumb|right|250px|Жұлдызгүл өрнегі салынған кілем және оның жұлдызгүл өрнегінен фрагмент. ҚР ҰМ қорынан.
**Жұлдыз** - өрнек геометриялық сынық сызықты тұспалдайды. Жұлдыз бейнесі копмозицияланған ою-өрнектердің ортасында кездеседі.

## Өрнек түрлері
* "Жұлдызгүл" - бес бұрыш жасап, гүлмен өрнектеліп, бес тармақтан тұратын гүлді тұспалдайды. Әдетте, мұндай өрнекті тоқыма бұйымдарында – кілемнің, қоржынның, басқұрдың ортасындағы негізгі өрнектің ішіне және жиегіндегі қорғанына түрлі-түсті етіп айналдыра жүргізу үшін салынады. Сонымен қатар, жұлдызгүл өрнегін зергерлік өнерде де кеңінен қолданады.
* "Күн" - ою-өрнегі күнді меңзейді.
* "Мүйіз" - мүйіз оюдың ең көне мәнері.
* "Қосмүйіз" - малдың екі мүйізін бейнелейді. Кейде "ырғақ", "ілмек" деп аталтын оюларды "қосмүйіз" дейді.
* "Арқармүйіз" - бұл элемент "қошқармүйізге" ұқсас, бірақ оған қарағанда шиыршықтанып, тармағы одан көбірек болып келеді.
* "Сыңар мүйіз" - қошқармүйіздің бір жақ сыңарын бейнелейтін өрнек.
* "Қырықмүйіз" - біріне-бірі жалғаса, тармақтала қосылған көп мүйізден тұрады. Негізінен мүйіз бейнеленген оюлардың барлығының символдық мәні бақыт-береке, байлық, мал-жанының көбеюі.
* "Төртқұлақ" - өсімдік тектес оюларға жатады. Бұл Пазырық қорғанынан табылған ең көне оюлардың бірі. Кесте өнерінде батырлар шапанының жауырынына, шалбардың тізе тұсына салынған.
* "Үшжапырақ" - өсімдік тектес оюларға жатады. Ертедегі сәулет өнері ескерткіштерінде кездеседі. Ісмерлер кесте тігуде қолданып жүр.
* "Түйемойын" - түйенің мойнына ұқсаған мүйіз оюына жатады.
* "Ботагөз" - әшекейлі композиция ортасына салынады.
* "Тіс" - малдардың, аңдардың тістеріне және шахмат тақтасына ұқсайтын ою-өрнек.
* "Таңдай" - мал таңдайының бедерін бейнелеуден шыққан.
* "Құсқанаты" - қанатын жайып ұшып келе жатқан құсты бейнелейді.
* "Шетою" - өрнектің бір элементі шексіз қайталана береді. Сырмақ, киім-кешектердің басқа да үй жиһаздарының жиектерін кестелеуде, сәулет өнерінде қолданылады.
* "Ирек", "ирексу" өрнектері бешпеттің, қамзолдың, шапан мен тақияның жиектеріне салынады.
* "Гүл", "жапырақ", "қоза" өрнектері - барлық гүл түрін тұспалдайды. Бұл өрнектер қолөнердің барлық саласын қамтиды."Су өрнегі".

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Муканов М.С. Казахские домашние художественные ремесла. Алма-Ата: Казахстан, 1979; 
* Есімболова М.Қ. Жетісу сөйленісінің лексикалық ерекшкліктері. Алматы: Эверо, 2004; 
* Шоқпарұлы Д., Дәркембайұлы Д. Қазақтың қолданбалы өнері. Алматы: Алматыкітап, 2007;
*  Шевцова А.А. Казахский народный орнамент: истоки и традиция. Москва: 2007; 
* ҚР МОМ – материалдарынан; 
* ОМЭЭ – материалдарынан.

Санат:Қазақ өнері
Санат:Қолөнер
Николай Ильич Титов

**Николай Ильич Титов** (30.10.1906, Новосибирск облысы, Колыбань селосы - 24.04.1960 Алматы қаласы) - орыс совет ақыны. Шаруа отбасында туған. Новосибир техникумын бітірген зиялы азамат (1926 жылы). 

## Еңбектері жəне атқарған жұмысы
1929-1938 жылдарында *Советская Сибирь*, *Молодая деревня*, *Большевисткая сталь* қалалық және облыстық газеттердің редакцияларында, Новосибир радиокомитетінде қызмет еткен. 1939 жылдан бастап Қазақстанда тұрды. Николайдың алғашқы өлеңдер жинағы 1934 жылы жарық көрді. Ол — лирик ақын.
Түрлі жылдарда *Шекара* (1938), *Шахтердің қарышты қадамы* (1946), *Бесжылдық оттары* (1949), *Бейбітшілік вахтасында* (1951), *Əр жылдар жыры* (1954),*Телефоннан бас алмай* (1955 жылы), *Күз нышаны* (1957), *Жалындаған жастық шақ* (1960) сияқты өлең жинақтары шықты.

Таңдамалы шығармалары бірнеше рет (1956, 1962, 1966) басылды. Николай Ильич көптеген қазақ ақындарының өлеңдерін орыс тіліне аударған. Ол көп тілді меңгерген ақын болатын.

Санат:КСРО ақындары
Санат:Орыс ақындары
Санат:1906 жылы туғандар
Санат:1960 жылы қайтыс болғандар
Тоғанда балық өсіру

**Тоғанда балық өсіру** — арнайы салынған не балық өсіруге бейімделген су айдандырында балықтың тез өсетін түрлерін өсіретін шарушылық. Сулы тоғанда көбіне тұқы жəне жылы суда жақсы өсетін ақ амур, шортан, көксерке, дөң маңдай т.б. өсіріледі. Салқын сулы тоғанда теңбіл форель өсіріледі. Т.б. өсімдіктердің балықты уылдырықтан товарлы түріне дейін өсіретін 1, 2, 3 жылдық айналымы бар:
* 1 жылдық айналымда балықты 5-6 ай,
* 2 жылдық мерзімде 16-17 ай,
* 3 жылдық болса 28-29 ай өсіреді. 

Тоғанда балық өсірудің бұл түрлерінің қайсысын қолдану жергілікті жердің ауа райына, балық өсіру биологиясына, техникалық жабдықтарына байланысты. Мұнда өндірістік процесс былай құрылады 
* аналық уйір (*ұрғашы, еркек балықтар*) өсіру,
* уылдырық шашатын балықтарды сұрыптап алу (*Форель өсіру шаруашылығында қолдан ұрықтандыру жəне уылдырықты инкубаторда өсіру*),
* бірінші жазда шабақ өсіру,
* балықты қыстату,
* балықты екінші жазда товарлық жағдайына дейін өсірту. 

Тұқы жəне форель өсірту шаруашылығында толық жүйелі (балықты уылдырықтан товарлық күйіне дейін өсіру) жəне балық питомниктері (шабақты бір жаз бойы өсіріп, бір жасқа толғанда балық шаруашылықтарына сатады) болады.

Санат:Балық шаруашылығы
Тоғыс есебі

**Тоғыс есебі** — уақыт есебінің Үркер шоқжұлдызы бойынша жүргізілетін жүйесі, яғни Үркерге негізделген календарь. 

Ай орағының немесе ай табағының Үркерді «басып өтуі» *[[Тоғысу|тоғыс]]*, *тоғысу* немесе *тоғаю* деп аталады. Тоғыс кезінде аспан сферасының Үркердің айқын жұлдызы Айдың арғы жағында, тасада қалады да, жердегі бақылаушыға көрінбейді. Ай ақырын жылжып өткеннен кейін тоғыс аяқталып, Үркер көрінеді. Ай мен Үркер үнемі тоғыса бермейді. Тетелес келетін екі тоғыстың аралығында өтетін уақытты қазақ халқы *тоғыс айы* деп атайды.

Оның ұзақтығы жуық түрде 27,32 тəулік, яғни 27 күн 7 сағ 43 мин. Мұны жуық түрде 28 күн деп есептесек бір жылда 28x13≈364 күн болады. Сондықтан Ай мен Үркер жыл ішінде 13 рет қана тоғыса алады, яғни бір жылда 13 тоғыс айы болады.
        
Жаздың басында Үркер аспан сферасының екінші жақ жартысында кетеді де, Жер шарының солтүстік жартысындағы елдерге 40 күндей көрінбейді. Біз 11 тоғысты ғана көре аламыз. Үркерді бір жаңасындағы Ай орағы жауып өткеннен кейінгі 4 апта уақыт 1 тоғыс айы деп аталады. Сондай-ақ, 3,5,7..., 25 тоғыс айлары болады, бəрі де 28 күннен құралған.

## Дереккөздер

Санат:Күнтізбе
Отырардың алтын көмбелері

**Отырардың алтын көмбелері** деп, ондағы қазба жұмыстары кезінде табылған алтын және күміс теңгелерді айтамыз. Отырар өңірінде жүргізілген қазба жұмыстарының барысында, Отырар мен оның алқабындағы қалалардан көптеген теңге көмбелері табылған. 1948-1949 жылдар аралығында ең алғашқы 100 дана көмбені М.Меркулов Отырар өңіріндегі Қаракөншек қала жұртынан тапқан. 1971-1978 жылдар аралығында Отырардағы қазба жұмыстарының нәтижесінде де археологтарымыз қолды болып, бірнеше көмбелер аршып алды.
* №1 қазбадан жәниттік 13 дана күміс теңге табылды.
* №2 қазбадан осындай 48 теңге табылды.
* №3 қазбадан 1973 жылы 976 мыс теңге, 
* №4 қазбадан 1974 жылы 214 дана теңге және 170 дана мыс теңге табылды.1976 жылы 
* №5 қазбадан 2192 теңге Шахруз күміс теңге көмбесі табылды.Осы жылы аталмыш қазбадан 352 дана мыс теңге  және теңге соғуға дайындалған мыс үзінділері шығады. Сол жылы №3 қазба орнынан 1500 дана мыс теңге көмбесі табылған. 1978 жылы №3 қазбадан 278 теңге алынды. 1986 жылы оқушылар кездейсоқ пахса кесектің арасындағы құмырадан 1024 көмбе тауып алады. 1998 жылы Отырардан матаға оралған 69 күміс теңге тауып алады. Дәл осы жылы Құйрықтөбе маңынан шопандар 228 дана күміс теңге қолды болып, мұражайға өткізеді. Көмбе 14-15 ғасырларға жатады. Теңгелердің көлемдері әр түрлі дөңгелекше, сопақша болып жасалған. Екі бетінде араб графикасымен нақышталып жазылған жазулары бар. 184 дана теңгенің көлемдері 1 см-ден 3 см-ге дейін.Салмағы 681,4 грамм.

Теңгелердің беткі жағында "Калима" жазылған және теңгенің соғылған жері, уақыты көрсетілген, 6-ншы теңгеде "Самарқандта соғылған" деген жазу бар. Теңгелерде үш түрлі уақыт оқылады: 1380-1381, 1389-1390, 1395-1396 ж.ж. Келесі бетінде "Сұлтан Әмір-Темір көреген" деп жазылған.

Теңге көмбелерінің басқа да Отырар қазбасында алтын бұйымдар табылды. Солардың бірі қалып сым қалпындағы алтын кесіндісі екі бөліктен тұрады. Бірінші бөлігінің ұзындығы 3 см, диаметрі 6 мм, екінші бөлігінің ұзындығы 2,7 см, диаметрі 5 мм,салмағы 2/24,14, сынамасы 950 градус алтын.

## Дереккөздер

Санат:теңгелер
Санат:Археологиялық ескерткіштер
Отырардың зерттелу тарихы

**Отырар** - 15 ғасырда іргесі қаланған киелі мекен.

19-20 ғасырдың басында Отырар өлкесінің тарихи мұраларын В.В.Бартольд, И.П.Пословский, Д.Н.Люшин, И.А.Кастанье, Н.В.Руднев, т.б. археологтар ғылыми тұрғыда зерттеп, көптеген еңбектер жазды.Осы өңірдің ежелгі тарихы туралы сол заманның тарихшылары, географтары, жиһанкездері Птолемей, Геродот, Страбон, араб-парсы тарихшылары Әбу Исхақ Ибраһим әл-Истархи, Абу Райхан Мухаммед ибн Ахмед әл-Бируни, Махмұд Қашқари, Рузбехан, т.б. жазып қалдырды.1947-1968 жылдар аралығында Отырар ескерткіштерін Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедиция құрамында Е.Е.Агеева, А.Г.Максимова, Г.И.Пацевич және Хорезм археологтарының құрамына Л.М.Левина, В.Б.Андрионов, Б.И.Вайнбергтер зерттеу жүргізді.1969-1970 жылдары Отырар экспедициясы, 1971-2005 жылдардан ОҚО кешенді археологиялық экспедиция құрамына К.А.Ақышев, Е.Смағұлов, С.Ақылбек, Д.Ваякиндер қазба жұмысын жүргізіп, зерттеп келеді.Сонымен қатар, Отырар ескерткіштерін елге танытып, насихаттауда Ө.Жәнібеков, А.Әлімов, А.Алтаев, Е.Бүрлібаевтар көп еңбек сіңірді.

1990 жылдан бері Ә.Марғұлан атындағы Археология институты және Отырар мемлекеттік археологиялық қорық-музейі бірлесіп зерттеулер жүргізіп келеді.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Отырардың алтын жалатылған қыштары

Санат:Қазақстан көне қалалары
Жолдық қатарлар

Программаларда кездесетін әр түрлі символдардан тұратын тізбектерді **жолдық қатарлар** деп атайды. Өрнектерде жолдық қатарлар апострофқа алынып жазылады. Turbo Pascal-да жолдық қатарларға компьютердің жадынан 0 байттан 255 байтқа дейін орын беріледі (жолдық қатар ұзындығына – 255 символ, ұзындықтың мәніне – 1 символ).

## Жолдық қатарлардың сипатталуы
Жолдық қатарлар көбінесе Turbo Pascal-да қолданылады.  Ол төмендегідей символдармен өлшеніп жазылады.
* PROGRAM Katarlar;
* CONST  S=Қайсар;  (S тұрақтысы  Қайсар тіркесіне тең)
* TYPE Gumn=String;
* VAR X: String; (Х айнымалысының ұзындығы 17 символға дейін)
* A: String; (Aйнымалысының ұзындығы 6 символға дейін)
* B: String; (В айнымалысының ұзындығы 255 символға дейін)
* C: Gumn; (C айнымалысының ұзындығы 10 символға дейін)

## Жолдық өрнектер
Операндалары жолдық қатар болып табылатын өрнектерді жолдық өрнектер деп атайды. Идентификаторларға жолдық айнымалылардың мәнін беру үшін меншіктеу операторы қолданылады. Егер меншіктеу операторы орындалғанда, символдар саны сипаттамалар бөлімінде көрсетілген шамадан асып кеткен жағдайдв, идентификатор қатардың сол жағынан бастап көрсетілген шамаға тең болатын символдарды ғана меншіктей алады, ал оң жақтағы артық символдар алынып қалады.

## Дереккөздер

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Стандартты функциялар

**Стандартты функциялар** дегеніміз стандарттың  типтердің сипатталуы.
## Қызметі
* Адамға тез жұмыс істеуге мүмкіндік береді.
* Адамға комфортты жұмыс істеуге мүмкіндік береді.

## Мысалы
* ORD (Х) - *х-тің реттік номері*
* TRUNC (Х) - *х-тің бүтін бөлігін шығару*
* ROUND (Х) - *х-ті бүтін санға дейін дөңгелетіп шығару*
* RANDOM (Х) - *кездейсоқ сан шығару*
* PRED (Х) - *х-тің алдыңғы мәні*
* SUCC (Х) - *х-тің келесі мәні*
* TNC (Х) - *х-тің үлкеюі*
* DEC (Х) - *х-тің кемуі*
* EOF (Х) - *файлдың соңын анықтау*
* TRUE – *егер F файлы файлдың соңы күйінде болса*
* FALSE – *егер файлдың соңы болмаса*
* EOLN(F) - *қатардың соңын анықтау*
* TRUE – *егер F файлы қатардың соңы күйінде болса*
* FALSE – *егер қатардың соңы болмаса*
* EOLN TRUE – *егер ENTER клавишасы басылса*
* FALSE - *егер ENTER клавишасы басылмаса*
* AND - *және*
* DR - *немесе*
* NOT - *емес*
* NTL - *бос сілтеме*

## Дереккөздер

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Өтінім

**Өтінім** – көп жағдайда мекеме ішінде қажетті жағдайларды алу мақсатында бланк түрінде де, жазбаша түрде де толтырылып, жазылатын іс қағазының бір түрі. 

## Өтінім белгілері
# Мекемеішілік қатынаста
# Келісімшарт жасау міндетті емес.
# Кепілдік көрсетілмейді.
# Біржақты болады
# Тауар бағасы мен саны нақты.
# Төлем шарты көрсетілмейді.
# Жеткізілі шартым  көрсетілмейді.

Санат:Іс қағаздар
Мезгіл пысықтауыш

**Мезгіл пысықтауыш** қимылдың, яғни белгінің мезгілін білдіреді. Бұл мезгіл қимыл болатын (*ертең*), болып жатқан (*бүгін*), болып кеткен (*кеше*) уақыттарға байланысты болады және қимылдың басталғанын білдіретін (*қашаннан бері*), созылатын уақыты түрінде (*қашанға дейін*) көрсетіледі дәл немесе болжалды (*ертеңдері, 30-жылдары*), қатысты, белгісіз (*бір күндері*), болымсыз түрінде көрсетіледі.

## Мезгіл пысықтауыштардың жасалу жолдары
# Мезгіл үстеулерден жасалады. 
# Барыс және шығыс, жатыс септіктеріндегі зат есім мен заттанған басқа сөз таптарынан мезгіл пысықтауыш жасалады. Олар *қашан? қашанға дейін? қашанға шейін?* деген сұрауларға жауап береді.  
# Есімшелер жатыс септікте келіп мезгіл пысықтауыш болады. Мысалы: *Кейін ауылға қайтарда тап осындай сөнбейтін шам алып қайтуға серт еттім.*
# Бірқатар мезгілдік ұғымды білдіретін зат есімдер (*кез, уақыт, мезет, шақ, күн т. б*.) атау немесе жатыс септік формасында келіп, әрі алдына анықтауыш салып мезгіл пысықтауыш болады. Мысалы: *Сол кезде тұра келіп, біраз жер жүгіріп аласың. Бір кезде екі гранатаны құшақтай көтеріп алып, Семен қарғып сыртқа шықты. Мұндай уақыттарда кім өжет қимылдаса сол күшті. (Ғ.М.)*
# Атау, барыс, шығыс септіктегі зат есімдер есімшелерден *кейін, соң, дейін, бойы, бері, сайын* деген көмекші сөздермен бірігіп мезгіл пысықтауыш болады. 
# Зат есім мен *-а, -е, -й* тұлғалы көсемшелер бастауыштық-баяндауыштық қатынаста келіп, үйірлі мезгіл пысықтауыш жасайды. 
# *-ғалы, -гелі* формалы көсемшелер мезгіл пысықтауыш жасайды. 

## Әртүрлі мағына білдіруі
# Айтылған іс-әрекет, амалдың өту мезгілінің сан мөлшерін нақты, дәл көрсетеді. Мысалы: *Екі сағат уақыт берілсе, он километр жердегі шегенге барып қайтқым келіп отыр. Үш айда бір ротадан тоғыз-ақ жауынгер қалдық.* 
# Белгілі бір заттың, құбылыстың сан-мөлшерін дәл атамай, тұспалдап қана шамамен айтады. Олар *–дай, -дей,* көптік жалғауы, *-ер* жұрнағы, есептік сан есімге жалғану арқылы болжалдық мән үстейді. Мысалы: *Біз екі араға жеті сағаттай жүріппіз. Бұрын екі-үш күнде жүріп өте беретін бір өлкеден төрт жетідей уақытта өте алмағанына фашист қолбасшылары қатты күйінішті. Біз кешкі бестерде кездесуіміз керек. Вася екеуіміз жаралыларды бөлімшеге әкетуге ертеңгі сегіздерде келдік. Сендер межелеген жерге бірер сағаттан соң келіңдер. (Ғ.М.)*
# Жай сөйлемнің құрамында кездесетін іс-әрекеттің мезгілі баяндауышқа тікелей қатысты. Баяндауыштан мезгіл пысықтауышқа *қашан?* деген сұрау қойылады. Ал мезгіл пысықтауыш тек қана шаққа байланысты ғана іс-әрекеттің өту кезеңі, мезгілін білдіреді. Сондықтан да баяндауыш сөйлеп тұрған мезгілге тікелей қатысты қаралады.

Санат:Қазақ тілі
Санат:Лексика
Kygo

**Kyrre Gørvell-Dahll** (,1991 жылы 11 қыркүйекте д.к.) — көпшілікке **Kygo** атты сахналық атпен танымал норвег DJ-і және музыкалық продюсері.
Ол бүкіләлемдік назарға Эд Ширанның "I See Fire" трек әніне ремикс жасау арқылы ілігеді. Аталмыш трек SoundCloud-та шамамен 33 миллион рет ойналып, YouTube-та 50 миллион рет қаралған болатын; Ал оның "Firestone" атты синглының 2015 жылдың қыркүйегіне сәйкес мәлімет бойынша YouTube-та 100 миллионан астам қаралымы бар, оған қосымша Spotify атты музыка тарату сервисінде 275 миллион ойналымы бар. 

## Дереккөздер
Нильс Улаф

**Нильс Улаф** (норв. Nils Olav) — Шотландиядағы Эдинбург хайуанаттар бағында өмір сүретін патшалық пингвин. Нильс норвегиялық патша гвардиясының *полковник-шеф (Colonel-in-Chief)* атағын алып жүрген ардақты полковник және бойтұмары. 2008 жылы рыцарь атағын алған.

## Әскерлік мансап
left|thumb|Қола ескерткіші
1961 жылы Норвегия патша гвардиясы Эдинбург әскери оркестрінің салтанатты шеруіне барып, қойлымдарын көрсетеді. Лейтенант Нильс Эгелиен (норв. Nils Egelien) Эдинбург хайуанаттар бағындағы пингвиндер отарына қызыққан болатын. 1972 жылы гвардияшылар Эдинбургқа қайта келген кезде лейтенанттың жәрдемдесуімен пингвиндердің бірі «асыраныпп алынған болатын». Нильс Эгелиен және Норвегияның патшасы Улаф Ѵ-тін құрметіне орай пингвинның атын Нильс Улаф қояды.

Нильс Улафқа *visekorporal* *(«вице-капрал», ефрейтор)* атағы берілді. Патша гвардиясының Эдинбур әскери оркестріне барған сапары сайын Нильс Улафтың атағы арта түсті.

1982 жылы ол – әскери *кіші командир (капрал)*, 1987 жылы – кіші командир құрамының атағына (сержант) ие болды. Алайда жуырда осы атақты алғаннан кейін Нильс Улаф қайтыс болады және оның орнын Нильс Улаф II басады. 1993 жылы ол *полк сержанты (sergeant major)* атағына дейін көтеріледі. 2005 жылдың 18 тамызында ол *бастық полковник (Colonel-in-Chief)* атағына ие болып, 2008 жылдың 15 тамызында *рыцарь* атанады.

Нильс Улаф – Норвегиялық әскер қатарында осыншама үлкен атаққа ие болған алғашқы пингвин болып есептеледі. Улафтың рыцарь болғанының құрмет мерекесіне орай, эдинбургтік хайуанаттар бағында толық бойлы қоладан жасалған мүсін қойылады. Соған ұқсас мүсін Осло қаласындағы Норвегиялық патша гвардиясының штаб-пәтерінде де бар.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* BBC News Military penguin becomes a 'Sir'
* BBC News Penguin picks up military honour
* Promote a penguin? Norway to run army
Кеңес Одағының білім беру жүйесі

**Кеңес дәуіріндегі білім беру жүйесі** — Кеңес Одағы кезіндегі оқу жүйесі мен педагогикасы.

## Мектептің құрылуы және алғашқы қадамдары
Халық ағарту ісінің барлық жүйесін қайта құру революцияның алғашқы күндерінен басталады. 1917 жылы 9 қарашадағы декрет бойынша, Ағарту ісінің мемлекеттік комиссиясы ұйымдасты, ол негізінен халыққа білім берудің жаңа жүйесін құрудың негіздерін талдаумен айналысты. Халық ағарту комиссары Луначарский жұртшылыққа мұғалімдерге және оқушыларға үндеу жариялады. Бұл үндеуде ол халық ағарту саласындағы Кеңес үкіметінің негізгі қағидалары мен міндеттерін сипаттап берді: жалпыға бірдей міндетті бастауыш оқыту, мектептердің барлық сатыларында жалпы білім алуға болатындығы, мектептің діні болуы, білім беруді демократияландыру, жергілікті және ұлттық ерекшеліктерді ескеру.

1918 жылы 30 мамырда барлық оқу орындары мен жалпы білім беретін мекемелерді Халық ағарту комиссариатының қарамағына беру декретке қол қойылды. 1918 жылы 20 қаңтарда Халық комиссарлары кеңесінің “Шіркеулік және діни қоғамдарда ар-намыс еркіндігі туралы” декрет қабылданды. Онда шіркеуді мемлекеттен және мектепті шіркеуден бөлуді жариялады. 
*Контрреволюциялық Бүкілресейлік мұғалімдер одағына қарсы интернационалшыл-мұғалімдердің І Бүкілресейлік съезі ұйымдасты.Бұл съездің нәтижесі бойынша, мұғалімдерге Бүкілресейлік мұғалімдер одағынан шығып, интернационалист-мұғалімдердің одағына кіру туралы үндеу тастады. 

Жастарға кәсіптік білім берудің негізгі техникумды (индустриялық, ауылшаруашылық, экономикалық, педагогикалық және т.б.) оқыту мерзімі 4 жылдық, кеңес ұсынған еді. Бұл кеңестің нәтижесі бойынша кәсіптік мектептер, фабрика-зауыт мектептері, оқу-өндірістік шеберханалар және т.б.; жетіжылдық мектеп – ортақ кәсіптік-техникалық оқу орындары үшін – индустриялық, ауылшаруашылық, педагогикалық және басқа техникумдар; тоғызжылдық – онжылдық мектеп жоғары оқу орындары үшін негіз болды. 

9 жастан асқан тұрғындардың қанша уақыт (жыл) білім алғанының орташа көрсеткіші:

## Кеңестік дәуірдің мектебінің қалыптасуына еңбек сіңірген ғалымдар
*Н.М.Шульман,
* С.М.Ривес, 
*П.П.Блонский, 
*А.С.Залужный, 
*М.М.Пистрак, 
*С.П:Шацкий, 
*А.С.Макаренко, 
*Ф.Каролев.

## Дереккөздер

Санат:Педагогика тарихы
Санат:КСРО
Ұшқалақ айқабақ

**Ұшқалақ айқабақ** () — Сандуғаштар тұқымдасының шағын құсы. Жолақбас айбаққа өте ұқсас құс. Одан айырмашылығы - түсі сарғыш дақты және шеткі бұлқын қауырсыны - ақшыл. Бұл айырмашылықтарды байқау оңайға түспейді. Кейбір дағдылану кезінде дауысы және әуені бойынша ажыратуға болады. Қазақстанда бұдан 100 жыл бұрын Жайық өзенінің аңғарынан бір-ақ рет кездескен. Бұл сірә сирек ұшып келу жағдайы болса керек.

## Дереккөздер

Санат:Еуропа құстары
Санат:Сандуғаштар
Тундралық аққұр

**Тундралық аққұр** () —  Қырғауылдар тұқымдасы құсы, аққұрға өте ұқсас, бірақ аналығының дене мөлшері біраз кішірек құс. Бұдан басқа тундралық аққұр аталығының қысқы жасануында көз арқылы өтетін қара жолақ жақсы бөлініп тұрады. Ұялау биологиясының ерекшеліктері аққұрлардікі сияқты.

## Ерекшеліктері
Аққұрға қарағанда тундралық аққұрлар әжептәуір ызғарлы жағдайларда орнығып алып, Еуразия және Солтүстік Американың тундрасы мен биік тауларына қоныстанады. Қазақстанда ормансыз алтайлық биік тауларда өмір сүреді. Тундралық аққұр сансыз шығып тұрған тастары бар шақпалы өлеңді тундрада, яғни арасында ақ құр өмір сүретін тырық қайыңдар тас нуынан жоғары биік тау белдеуінде жоталар суайрықтарын бойлай ұялайды. Маусымдық тік көшпенділік жасамайды, тіпті қары қалың қыста қарды жел үрлеп ысыратындықтан, құстар шөпшекті өсімдіктер мен альпілік бұталарды толық пайдаланып, бүкіл күзгі-қысқы уақытта жоталар қырында өткізеді.

## Дереккөздер

Санат:Еуразия құстары
Санат:Солтүстік Америка фаунасы
Санат:Қырғауылдар
Барсхан (көне қала)

**Барсхан**, (**Жоғарғы Барсхан** кейде **Барсған**) — Ыстықкөлдің (Қырғыз Республикасы) оңтүстік- шығыс жағалауында, Барсхауын өзенінің бойында болған ортағасырлық қала, Ұлы Жібек жолының бойындағы ірі сауда орталығы.

Барсхан жайлы алғашқы мәлімет 9 ғасырда араб билеушілерінің сарайында қызмет атқарған *Ибн Хордадбектің* жазбаларында кездеседі. Шығыс Түркістан мен Батыс Түркістанның арасын байланыстырған сауда жолының бойындағы қалалар мен елді-мекендерді түгел атап шыққан ол, Тараздың маңында Төмен Барысхан, ал Ыстықкөлдің оңтүстік жағалауында Жоғары Барсхан орналасқандығын хабарлайды. 10 ғасырда өмір сүрген араб географы Ибн Жафардың Жоғары Барсхан *«төрт үлкен, бес кіші елді мекеннен»* тұрады деген мәліметі қазіргі кезде оның қала екендігіне күмән туғызып, орналасқан ауданы белгілі болғанмен, нақты орны анықталмай келеді. 11 ғасырда өмір сүрген парсы тарихшысы Махмуд Гардизидің еңбегі мен тағы бір авторы белгісіз дерек бойынша, Жоғары Барсхан қарлұқтардың жікіл тайпасының орталығы болған. Оның билеушісі *Манака*, кейбір деректерде *Тебін Барсхан* деп аталған. Қаланың билеушісі қарлұқтардан шыққанымен, қарапайым халық тоғыз оғыздарға қолдау білдіріп отырған. Жазба деректер бойынша , Жоғары Барсхан 8 ғасырда қалыптасып, 13 ғасырға (Шыңғыс хан шапқыншылығына) дейін болған. Гүлденген кезеңі 10-12 ғасырлар аралығы. Осы тұста ол Ұлы Жібек жолының бойындағы ірі сауда орталығына айналған. Қалада 3000-ға жуық түтін болған. Соғыс жағдайында 6000 әскер шығара алған. Бұл күнде Барсхауын өзенінің бойындағы ондаған қалалар мен елді-мекендердің орындары анықталғанмен, қайсысы Жоғары Барсхан екені белгісіз болып отыр.

## Дереккөздер

Санат:Қырғызстан тарихы
Санат:Қырғызстан көне қалалары
Кенжебек Мұсабайұлы Барманбеков

**Кенжебек Мұсабайұлы Барманбеков** (21 ақпан 1951 жылы, Қордай ауданы, Қасық ауылы) — суретші монументші. 1967 жылы Масанчи ауылында орта мектепті бітіріп, Бішкек қаласындағы көркем сурет училищесіне оқуға түсті. 1969-71 жылы әскери міндетін өтеп қайтқаннан кейін оқуын Алматыдағы Гоголь атындағы көркем сурет училищесінде жалғастырды. 
1973 жылдан киножарнама саласында, республикалық газет-журналдарда суретші болып еңбек етті. 1985 жылдан Қазақстан суретшілер Одағының " Өнер" комбинантында суретші- монументалист. 1990 жылдан Қазақстан Суретшілер Одағының мүшесі. Монументалды туындылары бойынша Халықаралық, республикалық көрмелерге қатысты. Туындылары шет ел және отандық коллекция жинағына енген.

## Дереккөздер

Санат:1951 жылы туғандар
Санат:21 ақпанда туғандар
Санат:Қордай ауданында туғандар
Санат:Қазақстан суретшілері
Бармақов Кененбай

**Кененбай Бармақов** (1900, Әулиеата уезі, Шу аймағының Ата болысы - 1938) — қоғам қайраткері. Меркедегі орыс-қазақ мектебінде бастауыш білім алған. 1916 ж. Халық көтерілісіне және Тұрар Рысқұлов ұйымдастырған "Қазақ жастарының революциялық одағының" жұмысына белсене қатысты. 

1919 ж. БВКП(б) мүшесі қатарына өтіп, Әулиеата уездік милиция бөлімінің бастығы. 1921 жылдан Пішпек уездік милиция бөліміне ауысып, Қара- Қырғыз автономиялы облыс құрылған соң Әулиеатаға бұрынғы қызметіне оралады. 1927 жылы Орал губерниясы сауда басқармасының бастығы, 1928-29 ж. Алматыда " Қазақорман " кеңесінің төрағасы, 1930-31 жылдары Орал облыстық Жымпиты ауданы атқару комитетінің төрағасы, Қазақ АКСР Орталық атқару комитеті мүшесі. 1932-35 жылдары Алматыда Республикалық сауда мекемесінің бастығы, 1936-37 жылдары Шығыс Қазақстан облысы атқару комитетінің жауапты қызметкері. 1937 жылы "«халық жауы»" деген жаламен тұтқындалып, ату жазасына кесілді. 

Бармақов есімі 1960 жылы ақталды. Шу аудандық орталық Төле би ауылындағы көшенің бірі Бармақов есімі берілген. 

## Дереккөздер

Санат:1900 жылы туғандар
Санат:1938 жылы қайтыс болғандар
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Берден Байқошқаров

**Берден Байқошқаров** (28 шілде 1936 жылы, Талас ауданы бұрынғы К.Маркс атындағы ұжымшар) — қоғам қайраткері. Ысты руынан шыққан.

Қазақ ауыл шаруашылық институтын бітірген (1959). 1959-62 ж . Талас ауданындағы " Қызыл Октябрь" ұжымшарында, "Ойық" кеңшарында машина- трактор шеберханасының меңгерушісі, 1962-69 ж. Ауыл шаруашылық өнімдерін өндіру және дайындау жөніндегі Талас территориясы басқармасында бас инженер, басқарма бастығының директоры, 1969-73 ж. "Кеңес" кеңшарының директоры. 1973-74 ж. Сарысу ауданы партия комитетінің 2 хатшысы, 1974-84 ж. Қордай ауданы партия комитетінің 1- хатшысы, 1984-91 ж. Қазақ КСР су шаруашылығы министрлігінің Материалдық-техникасымен қамтамасыз ету , механикаландыру және электрлендіру басқармасының бастығы. 1991-93 ж. Байзақ ауданы Чапаев атындағы  кеңшардың директоры. Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің депутаты болды. Қазан Революциясы орденімен және медальдармен марапатталған. «Қордай: кеше және бүгін» атты кітаптың авторы.

## Дереккөздер

Санат:1936 жылы туғандар
Санат:28 шілдеде туғандар
Санат:Талас ауданында туғандар
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Дадабхай Наороджи

thumb|right|200px|Дадабхай Наороджи
**Дадабхай Наороджи**  () (4 қыркүйек 1825, Бомбей — 30 маусым 1917, сол жерде) — XIX ғасырдың екінші жартысының үнді қоғамдық қайраткері, бойбейлік парсы, Үндістан экономикасы жөніндегі бірқатар жұмыстардың авторы. Үндістан ұлттық конгресінің негізін қалаушылардың және алғашқы басшылардың бірі. Бір қалыпты буржуазия мен либерал помещиктердің сыңайларымен ағылшын үстемдігінің "шектен шығушылығына" қарсы тұрды. Үндістанның Британ империясының аяғында өзін өзі басқаруын талап етті.

## Дереккөздер

Санат:4 қыркүйекте туғандар
Санат:1825 жылы туғандар
Санат:30 маусымда қайтыс болғандар
Санат:1917 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мумбаида туғандар
Санат:Мумбаида қайтыс болғандар
Санат:Үндістан саясаткерлері
Айтбек Байқоразов

**Байқоразов Айтбек** (04.11.1946, Жамбыл қаласы -12.09.1998, сонда) - инженер-экономист, өндіріс ұйымдастырушысы. Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технологиялық институтын бітірген (1970). 

## Еңбек жолы
* 1970-72 ж. Облыс орталығындағы екінші шарап өндіру зауытында аға экономист
* 1972-75 ж. Спирт-арақ комбинаты техникалық бөлімінің инженер-конструкторы 
* 1977-85 ж. Көкшетау арақ-шарап зауытының директоры
* 1985-87 ж. Республикалық «Қазспиртпром» бірлестігі бастығының орынбасары
* 1987-89 ж. «Алматы Пепсикола» зауытының директоры 
* 1989-98 ж. Жамбыл спирт-арақ комбинантының бас директоры, " Тараз " АҚ қоғамының президенті болып қызметтер атқарған.

«Тараз» футбол командасының президенті болған белгілі меценат. Футболдан Байқоразов атындағы дәстүрлі облыстық турнир өтіп тұрады.

## Дереккөздер

Санат:1946 жылы туғандар
Санат:1998 жылы қайтыс болғандар
Александр Александрович Фëдоров-Давыдов

**Александр Александрович Фëдоров-Давыдов** (18 наурыз 1900 жыл, Мәскеу - 6 шілде 1969 жыл) - Кеңес өнер зерттеушісі, профессор (1935), РСФСР-дің еңбек сіңіруші өнер қайраткері (1960), КСРО Көркемсурет академиясының мүшесі (1958). 1946 жыдан КПСС мүшесі аталынды. 

1929-34 жылдары Третьяков галереясының жаңа орыс өнері бөлімінің меңгерушісі. Мәскеу мемлекеттік университетінде (1927-31 жылдары жəне 1944 жылдан), Мәскеу тоқыма институтында (1934-44), КПСС ОК жанындағы қоғамдық ғылымдар академиясында (1948-56) жұмыс істеді. Алексей Александрович еңбектірі негізінен 18-20 ғасырлардың басындағы орыс өнері мен архитектурасына арналған. Совет мəдениетінің күнделіті актуалды мəселелеріне сыни-көркем мақалаларымен араласты. 2 орден жəне медальдармен марапатталған еді.

## Дереккөздер

Санат:1900 жылы туғандар
Санат:18 наурызда туғандар
Санат:Мәскеуде туғандар
Санат:1969 жылы қайтыс болғандар
Санат:6 шілдеде қайтыс болғандар
Санат:КСРО өнертанушылары
Жанбек Ақатұлы Елеуов

**Жанбек Ақатұлы Елеуов** (20.07.1925 жылы туған, Ресей, Алтай автономиялық облысы, Усть-Кан ауданы Турато селосы - 21.04.1996, Тараз) – **Кеңес Одағының батыры** (16.10.1943). Барнауыл (Ресей) қаласындағы полк мектебін бітіргеннен кейін, майданға жіберілген. Ол алтыншы атқыштар дивизиясының 25-ші гвардиялық атқыштар полкінің құрамында ұрысқа қатысты. 1943 ж. Қыркүйек айында Днепр және Припять өзендерінен өтіп, жау қамалын талқандауда көрсеткен ерен ерлігі мен батырлығы үшін оған Кеңес Одағының батыры атағы берілді.  Соғыстан кейінгі жылдары туған ауданында мектеп директоры, аудандық кеңестің төрағасы қызметтерін атқарды. 1956 ж. Қазақстанға көшіп, Шығыс Қазақстан , Гурьев (қазіргі Атырау) облысының жалпы білім беретін мектептерінде еңбек етті. 1972 жылдан өмірінің соңына дейін Жамбыл облысы ДОСААФ мекемесі жанындағы атқыштар клубының бастығы болды.

## Дереккөздер

Санат:1925 жылы туғандар
Финляндия коммунистік партиясы

thumb|right|200px|
**Финляндия коммунистік партиясы** (, аббр. *SKP*, **ФКП**) — саяси ұйым, 1918 жылы 29 тамызында шетел ұйымдарының конференциясында негізі қаланды. Конференция Москвада өтіп, Финляндия революциясына (1918 жылы) қатысушыларды (революция жеңілдегеннен кейін Советтік Россияға эмиграцияға келгендер) біріктірді. ФКП-ні құруда О.В.Куусинен, Ю.Сирола т.б үлкен роль атқарды. ФКП 1944 жылы күзге дейін Финляндияда астыртын жұмыс істеді.

1920 жылы ФКП-нің қатысуымен Финляндия социалдік жұмысшы партиясы құрылды. 20 жылдары ФКП қызметі жұмысшылардың экономикалық мүддесі мен саяси бостандығы үшін, бейбітшілік жəне Советтік Ресеймен достық үшін күрес жүргізуге бағытталды. 1924-27 жылдарында ФКП басшылығымен жұмысшы табының бірнеше ірі экономикалық жəне саяси толқулары өткізілді.30 жылдардцң басында финляндиялық буржуазиясы барлық  солшыл жұмысшы ұйымдарын талқандап, жүздеген коммунистерді түрмеге жапты. Финляндияның СССР-ге қарсы жүргізген соғысы кезеңінде (1939-40,1941-44) ФКП соғыс қимылдарын тоқтату жəре Совет Одағымен достық қарым-қатынас орнату үшін батыл күрес жүргізді. 1944 жылы қазанда ФКП жəне солшыл социал-демократтардың инициативасымен ФХДО құрылды. 1944-48жылдары  жəне 1966-71 жылдарында коммунистер ФХДО өкілі ретінде Финляндия үкіметі құрамына кіреді.

ФКП-нің программалық документтері Финляндияның капитализммен социализмге бейбіт жолдармен өтуін жүзеге асыру, капитал үстемдігіне, монополиялардың озбырлығына қарсы демократиялық күштердің кең майданын құру міндеттеін алға қойды. ФКП делегациялары Коммунистік жəне жұмысшы партияларының халықаралық кеңестерінде(1957,1960,1969, Москва) қатысты. ФКП онда қабылданған документтерді мақұлдады.

Санат:Саяси партиялар
Санат:Финляндия компаниялары
Санат:Елдер бойынша коммунистік партиялар
Липтовска-Мара

**Липтовска-Мара** () — солтүстік Словакиядағы Жилин өлкесіндегі Липтовски-Микулаш қаласының маңында орналасқан Ваг өзенінің су қоймасы. 

Су қоймасы 1965—1975 жылдар аралығында құрылды. Оның аумағы 27 км², максималды тереңдігі 45 м. Тоқтатылаған судың көлемі бойынша (360 млн м³) Словакиядағы ең ірі су қоймасы болып табылады. Құрылыс кезінде тоғыз ауыл су астында қалды, сонымен қатар теміржол тарауы және тас жол басқа жерге көшірілді. Бөгеттің негізгі міндеті — қаланы су тасқындарынан қоғау және электр қуатын өндіру. Электр станцияның қуаты 198 Мегаватты құрайды. Бөгеттің биіктігі 45 метр, бұл Словакиядағы биіктігі бойынша екінші бөгет.

## Туризм
Липтовска-Мара демалу жері ретінде белсенді түрде қолданылады. Демалушылар арасында кең таралған демалу түрелері ретінде қайықтар, су велосипедтері, серфинг, скутерлер қолданлыды, ал соңғы уақытта экстремалды спорт түрлері үлкен сұранысқа ие.

center|thumb|760px|Липтовска-Мара

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Виндсерфинг - Липтовска-Мара 
* Липтовска-Мара 

Санат:Словакия су қоймалары
Санат:Словакия су электр станциялары
Үйшік үйінді

**Үйшік үйінді** — кен-металлургия кəсіпорнының маңында үйілген бос жыныс, өндіріске жарамсыз руда (пайдалы қазындымен бірге қазылған), кен байыту қалалардың қалдығы, металлургиялық заттардың күл-қоқысы.

Кенді ашық əдіспен қазу жүйесінде
* үйшік үйілген орнына қарай:
** ішкі (кен алынған карьер ішіндегі) 
** сыртқы (карьер сыртына үйілген), 

* жер бедеріне қарай:
** жазық жерде
** жал бетке үйілген,

* үйілген қабат санына (биіктігіне) қарай:
** бір қабатты 
** көп қабатты түрлерге ажыратылады.

## Жасалу жолы
Үйшік үйіндіні жасағанда ең алдымен оның ұзын бойымен алғашқы жал (биіктігі 10-15 м) үйіледі. Ол үшін драглайн,механикалық күрек, абзетцер бульдощер не скрепер қолданылады.Карьерден шығарылған бос жыныс осы жалдың екі жағына төгіліп тапталы отырады. Үйші үйіндінің негізгі өлшемдеріне оның алып жатқан ауданы, биіктігі, жəне оның жақтарының көлбеулік бұрышы жатады. 

## Өндірістегі үйшік үйінді
Өндірісте үйші үйінді жақтарының орнықты болатын қалпын анықтауға көп көңіл бөлінеді. Жұмсақ жəне беріктігі орташа жыныстар үйшік үйіндісінің биіктігі 30 м,ал қатты жыныстар үйшік үйіндінің биіктігі 60 м-ге жетеді. Кейбір жағдайда ( тау бөктері ,шатқалда) қатты жыныстар үйіндісінің биіктігі 300 м-дей болады.

Санат:Кен орындар
Мотилал Неру

thumb|right|200px|Мотилал Неру
**Мотилал Неру** (; 6 мамыр 1861, Агра — 6 ақпан 1931, Лакхнау) — Үндістанның көрнекті саяси қайраткері, Үндістан ұлттық конгресі басшыларының бірі. Неру-Ганди саяси әулетінің негізін қалаушы, Джавахарлал Нерудың (Үндістанның алғашқы премьер-министрі) әкесі.

1923 жылы Читтаранджан Даспен бірге Үндістанға Британ империясы аясында өзін-өзі басқаруға ерік беруді жақтаған свараджышылар партиясын ұйымдастырды. 1928 жылы Үндістанға доминион қақысын беруді талап еткен Үндістан конституциясының (Неру конституциясы деп аталды) жобасын жасау жөніндегі комиссия құруға ат салысады. 

## Дереккөздер

Санат:6 мамырда туғандар
Санат:1861 жылы туғандар
Санат:6 ақпанда қайтыс болғандар
Санат:1931 жылы қайтыс болғандар
Санат:Агра тұлғалары
Санат:Үндістан саясаткерлері
Санат:Неру-Ганди әулеті
Ферғани

**Абул-Аббас Ахмад ибн Мухаммад ибн Касир әл-Ферғани** (; шамамен 798—861)  — Орта Азиядан шыққан ортағасырлық астроном жəне математик. Батыс Еуропада **Alfraganus** атымен танымал.

Әл-Ферғани Орта Азияның Ферғана өлкенсінде туған. Өмірінің ұзақ уақытын Араб халифатының астанасы Бағдатта өткізеді. Ферғани - əйгілі Хорезмидің замандасы. Ол Хорезми негізін салған Бағдат астрономия-математика мектебінің белсенді қайраткерлерінің бірі болды.

## Бізге мəлім еңбектері
Қазіргі заманда бізге мәлім еңбектері: *Астрономия негіздері*, *Альмагестке түсініктіме*, *Астролябия туралы трактат*, *Жеті климат туралы*, *Күн сағатын жасау* жəне т.б.

*Астрономия негіздері* - сол замандағы астрономиялық жөніндегі энциклопедиялық еңбек. Бұл еңбекте сфералық астрономиялық мəселелері жəне аспан шырақтары қозғалысының теориясы баяндалады. Ал, *Астролябия туралы тракта* астролябияның (ежелгі астрономдар көп қолданған аспан сферасындағы шырақтардың коордираталарын анықтауға арналған аспап) теориялық негізін түсіндірді, тұңғыш рет стереографиялық проекция теориясын талдады, сондай-ақ сфералық ұшбұрыштардағы косинус теоремасына келтіретін есептерді де қарастырады.
Ферғанидің еңбектерінде астрономияға байланысты географиялық мəселелерді де қамтылған. Мысалы, *Астрономия негіздерінде* Птолемейдің *географиясында* көрсетілмеген кейбір елдер мен қалалардың тізімі келтірген.

## Дереккөздер

Санат:790 жж. туғандар
Санат:860 жж. қайтыс болғандар
Санат:Астрономдар
Санат:Математиктер
Санат:Шығыс орта ғасырлары ғалымдары
Марстық

**Марстық** () немесе **Марсиан** () — Марс ғаламшарын мекендеуші тіршілік иесі. Қызылжұлдыздағы тіршілік нышанын іздеу әлі де жалғасып жатса да, көптеген ғылыми-фантастикалық жанр жазушылары Марс бетіндегі болуы мүмкін өмір туралы қиялдап жазып қойған. Кейбір жазушылар *Марстық* терминін Марстағы адамдардың колониясын сипаттау үшін қолданады.

## Дереккөздер

Санат:Марс
Марстық (айрық)

**[[Марстық]]** — Марс ғаламшарының болжалды мекендеушілері.

* Марстық (роман) — америкалық жазушы Энди Уирдің 2011 жылғы романы.
* Марстық (фильм) — Энди Уирдің романы негізінде түсірілген, режиссер Ридли Скоттың 2015 жылғы фильмі
Оңласын Қарабайұлы Есіркепов

**Есіркепов Оңласын Қарабайұлы** (1 қыркүйек 1943 жылы, Свердлов ауданы (Қазіргі Байзақ ауданы, бұрынғы Ровное ауылы) — мемлекеттік қайраткер. 

Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.

Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технологиясы институтын (1970), Алматы жоғары партия мектебін (1975) бітірген. Еңбек жолын 1962 жылы бастауыш мектептің мұғалімдігінен бастаған. 1970-73 ж. Жамбыл педагогикалық институты комсомол комитетінің хатшысы, қалалық комсомол комитетінің бірінші хатшысы. 1973-75 ж.Алматы жоғары партия мектебінің тыңдаушысы. 1975-85 ж. Жамбыл қант зауытының партбюро хатшысы, Жамбыл қаласындағы Зауыт ауданы партия комитетінің бөлім меңгерушісі, осы ауданның халықтық басқару комитетінің төрағасы. 1985-91 жылдары қалалық партия комитетінің бөлім меңгерушісі, екінші хатшысы, облыстық партия комитетінің жауапты ұйымдастырушысы. 1991-99 ж. мемлекеттік мүлік жөніндегі Жамбыл аймақтық комитеті төрағасының орынбасары, Жамбыл облыстық әкімшілігі басшысының орынбасары - мемлекеттік мүлік жөніндегі аймақтық комитеттің төрағасы, осы мекеме төрағасының бірінші орынбасары, облыс әкімі аппаратының басшысы. 1999 жылдың сәуір айынан Қазақстан Республикасы *Табиғи монополияларды реттеу және бәсекелестікті қорғау жөніндегі агенттігінің* Жамбыл облысы бойынша департаментінің директоры. 

Бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1 қыркүйекте туғандар
Санат:1943 жылы туғандар
Санат:Байзақ ауданында туғандар
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Дүйсембі Садықұлы Қылышбеков

**Дүйсембі Садықұлы Қылышбеков** (1956 жылы туған, Талас ауданы, Тоғызкент ауылы) - кәсіпкер, агро-өндіріс ұйымдастырушысы. 

Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтын (Қазіргі ТарМУ) бітірген (1978). 1978-95 жылдары Талас ауданындағы құрылыс ұйымдарында инженер, бас инженер, Бостандық ауылы спорт мектебінде жаттықтырушы. 1995 ж. "Садық " шаруа қожалығын ұйымдастырып , ауыл шаруашылық дақылдарын, жеміс-көкөніс өсірумен шұғылданды. 2000 ж. "Мирас" фермерлік шаруашылығын ашып, асық тұқымды жылқы, түйе және сиыр өсіре бастады. Негізін сол жылы қалаған " Гауһартас" ЖШС-і жанар-жағармай өнімдерін тұтынушыға жеткізу қызметімен айналысып, жаңадан ашылған Амангелді газ кенін игеру ісіне атсалысып келеді. 2002 жылы Тараз қаласында ерекше архитектуралық киіз үй пішінінде салынған "Мирас" мейрамханалық кешені тұрғындарға қазақтың ұлттық тағамдарын ұсына бастады. ҚР Президентінің , облыс әкімінің Құрмет грамоталарымен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1956 жылы туғандар
Санат:Талас ауданында туғандар
Санат:Қазақстан кәсіпкерлері
Қылышбай Ержанұлы ауылы

**Қылышбай Ержанұлы ауылы** — Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы ауыл, Қылышбай ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Мойынқұм ауылынан батысқа қарай 9 км-дей жерде. Шу өзенінің төменгі тарамдарының жағалауында, қара сексеуіл , қамыс, құрақ, күйреуік, еркекшөп, теріскен, ши өскен құмайтты сұр, сортаңды сұр топырақты шөлді белдемде орналасқан.

## Тарихы
1997 жылға дейін Карл Маркс ауылы деп аталып келді. 1969-97 жылдар аралығында қаракөл қойын өсіретін Талдыөзек кеңшарының орталығы болып келді. Оның негізінде Қазақстанда 1997 жылдан 30-дан астам шаруа қожалықтары құрылды.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Ауылда орта мектеп, кітпхана, клуб, отбасылық-дәрігерлік амбулатория, т.б. мекемелер бар. Ауылға елімізге танымал шешен және ақын Қылышбай Ержанұлының есімі берілді (1997).

## Дереккөздер

Санат:Мойынқұм ауданы елді мекендері
Тәкен Молдақынов

**Тәкен Молдақынов** (22 сәуір 1948 жылы, Қытай Халық Республикасының Іле-Қазақ ауданында) — әнші, ҚР-ның еңбек сіңірген артисі (1992). 

Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясын (1972), Қазақ ұлттық университетін (1986) бітірген. 1966-67 ж. Алматы облысы Ұйғыр аудандық мәдениет үйінде әдіскер. 1967-69 ж. Алматы эстрада-цирк студиясының студенті, 1969-72 ж. консерватория студенті. 1972-91 ж. Жамбыл облыстық филормониясының әншісі, 1992-94 ж. Жамбыл мәдениет училищесінің директоры, 1995-98 ж. облыстық мәдениет департаментінің бастығы қызметтерін атқарды

1998 жылдан мемлекеттік " Ежелгі Тараз ескерткіштері" тарихи-мәдени қорық-мұражайының директоры.

## Дереккөздер

Санат:22 сәуірде туғандар
Санат:1948 жылы туғандар
Санат:Іле-Қазақ ауданында туғандар
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Сейіткәрім Серкеұлы Момышев

**Сейіткәрім Серкеұлы Момышев** (1951 жыл, Жамбыл облысы) — қазақ мүсіншісі.

Н.В.Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін бітірген (1976). Ол Тараз қаласындағы №8 Төле би атындағы мектептегі "Төле би мүсіні", №12 Керімбай атындағы мектептегі "Керімбай", Меркі және Тұрар Рысқұлов аудандарында қойылған Тұрар Рысқұлов мүсіндерінің авторы. 1998 ж. Шымкент қаласында өткен бірінші халықаралық симпозиумда дипломат атанды. 2003 ж. А.С.Пушкин ескерткішіне жарияланған облыстық байқауда бірінші орынды жеңіп алды.

## Дереккөздер

Санат:1951 жылы туғандар
Санат:Қазақстан мүсіншілері
Санат:Жамбыл облысында туғандар
Александр Данилович Александров

**Александров Александр Данилович** (22 шілде 1912 - 27 шілде, 1999) - математик, физик, философ; альпинист. Ленин орденімен (1961), Еңбек Қызыл Ту орденімен 4 рет (1953, 1957, 1975, 1990 жылдары), «Құрмет орденімен» (4 маусым 1999), Халықтар Достығы орденімен  (1982) марапатталған. 2-ші дәрежелі Сталиндік сыйлығының иегері  (1942), Эйлер атындағы Алтын медалінің иегері (1991).

## Сыртқы сілтемелер
*Александров Александр Данилович 

Санат:22 шілдеде туғандар
Санат:27 шілдеде қайтыс болғандар
Санат:Санкт-Петербургте қайтыс болғандар
Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері
Санат:Сталиндік сыйлықтың иегерлері
Санат:КСРО математиктері
Санат:Ресей математиктері
Санат:КСРО физиктері
Санат:Ресей физиктері
Санат:КСРО философтары
Санат:Ресей философтары
Санат:КСРО спорт шеберлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Ростислав Евгеньевич Алексеев

**Алексеев Ростислав Евгеньевич** (18 желтоқсан, 1916, Новозыбков, Чернигов губерниясы - 9 ақпан, 1980, Горький) - Кеңес кеме жасаушысы. Су асты қанаттары бар кемелердің, экраноплан және экранолётті шығарған. Сталиндік сыйлығының (1951),  Лениндік сыйлығының (1962) иегері

## Сыртқы сілтемелер
*Биографиясы

Санат:18 желтоқсанда туғандар
Санат:9 ақпанда қайтыс болғандар
Санат:Ресей ғалымдары
Санат:Сталиндік сыйлықтың иегерлері
Санат:Лениндік сыйлықтың иегерлері
Санат:КСРО өнертапқыштары
Санат:КСРО авиаконструкторлары
Татьяна Ивановна Алексеева

**Алексеева Татьяна Ивановна** (7 желтоқсан, 1928, Казань - 22 маусым, 2007, Мәскеу) - Ресей антропологы, тарих ғылымдарының докторы, профессор, Ресей ҒА академигі, Мәскеу мемлекеттік университетінің еңбегі сіңген қызметкері. Ресей ҒА-ның Археология институтының бас маманы. Достық орденіның иегері.

## Сыртқы сілтемелер
*Татьяна Ивановна Алексеева 

Санат:7 желтоқсанда туғандар
Санат:22 маусымда қайтыс болғандар
Санат:Ресей ғалымдары
Санат:Ресей антропологтары
Санат:КСРО антропологтары
Санат:КСРО этнографтары
Санат:Ресей этнографтары
Санат:Тарих ғылымдарының докторлары
Санат:Ресей археологтары
Шахмат жазуы

thumb|right|200px|
**Шахмат тақтасы** немесе **Шахмат нотациясы** — шахмат тақтасындағы фигуралардың арлы-берлі қозғалысын қағазға түсіретін арнайы жазу белгілері жүйесі. 

## Шахмат тақтасының шаршы алаңдарының белгілеуі
Вертикалынан ~a, b, c, d, e, f, g, h латын әріптерімен белгіленген. Ол әріптер былай оқылады: (а, бэ, цэ, дэ, е, эф, жэ, аш). 

Горизонталынан бірден сегізге дейін цифрлармен белгіленген. Есеп ақ бұрыштың сол жағындағы алаңынан басталынады. 64 шаршы алаңның әр қайсысының "аты" және "фамилиясы" бар. Олар әріптермен және сандармен белгіленген.

## Фигуралардың белгілеуі
Фигураларды жазудың мынадай қысқаша түрлері бар:

## Жүрісті жазу
Жүрістерді жазған, талдаған кезде шахмат кітаптары мен журналдарында төмендегідей шартты белгілер кездеседі:

:**:** —  фигураларды жеу
:**+** — шах
:**++** — қос шах
:***** — мат
:**0-0** — қысқа жаққа рокировка
:**0-0-0** — ұзын жаққа рокировка
:**!** — күшті жүріс
:**!!** — өте күшті жүріс
:**?** — сәтсіз жүріс
:**??** — өте нашар жүріс
:**!?** — алдап соғатын жүріс
:**?!** — күдіктенетін жүріс
:**=** — қарсыластардың мүмкіндіктері бірдей.

Жүрістерді толық жазған кезде фигураның тұрған "жері", баратын "орны" көрсетіледі. Жүрістерді қысқаша жазғанда тек фигуралардың келген "орны" жазылады.
## Дереккөздер

Санат:Шахмат
Марстық (роман)

***Марстық*** () — 2011 жылғы ғылыми-фантастикалық роман. Бұл америкалық автор Энди Уирдің екінші және өз атымен басып шығарған алғашқы романы. Кітап алғашында автордың өзімен 2011 жылы жарияланған болатын, кейін Crown Publishing баспаханасы басып шығару құқығын сатып алып, 2014 жылы жаңадан шығарды. Оқиға желісі Марста жалғыз қалып қойған, сол себепті тірі қалудың амалын табуы керек америкалық астронавт Марк Уотни жайлы өрбиді. Роман негізінде түсірілген, басты рөлде Мэтт Деймон ойнайтын, режиссер Ридли Скоттың *[[Марстық (фильм)|Марстық]]* атты фильмі 2015 жылдың қазанында жарық көрді.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* "Andy Weir - the Martian"  author's page presentation of the book (with 1st chapter online).
* "How Science Made Me a Writer", by Andy Weir, *Salon* (February 11, 2014).
* "How to Get Stranded on Mars", book excerpt hosted at *Science Friday*
* A map of Mark Watney's travels in ''The Martian''http://www.cannonade.net/mars.php, fan site
* Andy Weir interviewed on the TV show Triangulation on the TWiT.tv network

Санат:Америкалық романдар
Санат:2011 жылы шыққан кітаптар
Жамбас белдеуі

thumb|right|200px|
**Жамбас белдеуі** () — сегізкөзден және онымен қимылсыз біріккен екі жамбас сүйектерінен қүралған қағқаның маңызды бөлігі. Жамбас сүйектерінің алдыңғы жағы бір-бірімен қимылсыз біріккен. Жамбас сүйектерінің ойысында ортан жіліктің басы бекіген. Жамбас пен ортан жілік қозғалмалы буын арқылы бірігеді. Адамның жамбас сүйектері кең тостақан тәрізді қуыс жасайды. Себебі адамның тік жүруіне байланысты ішек-қарынның салмағы осы жамбас сүйектеріне түседі.

Санат:Анатомия
Дэвид Хевенер

**Дэвид Хевенер** (; 22 желтоқсан 1958 жыл, Луисвилл, АҚШ) — америкалық актер, режиссер, сценарийші, продюсер, композитор және әнші. 

## Өмірбаяны
1985 жылы Луивилл қаласын бейнелер үшін дыбыс дизайн композитор ретінде өзін сныап көру мақсатында тастап кетті. 17 жасында Нашвиллға көшіп, сол жерде композитор және әншінің мансабын құруды бастайды. Арнайы білімі және үлкен бюджеттері болмаса да, 5 жыл ішінде , Дэвид Хевенер өз сценарийлерінің негізінде режиссер және продюсер ретінде 6 фильм шығарып, басты рөлде ойнады.
## Фильмографиясы
# Тіл ұшы (1985) - бейне директоры, актёр.
# Жойғыш (1987) - Продюсер.
# Қараңғыдан тыс(1996) - Актёр.
# Заңсыз Пайғамбар (2001) - Режиссёр, продюсер, актёр, сценарист.
# Тірі өліктің таңсәрі (2004) - Режиссёр, продюсер, актёр, сценарист.

Санат:22 желтоқсанда туғандар
Санат:1958 жылы туғандар
Санат:АҚШ актерлері
Санат:АҚШ режиссёрлері
Санат:АҚШ сценарийшілері
Санат:АҚШ продюсерлері
Санат:АҚШ сазгерлері
Санат:АҚШ әншілері