open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Айы толды

**Айы толды** - екіқабат әйелдің босанатын мезгілі таянғанын, жеткендігін білдіретін атау. Әдетте, жүкті әйел баласын тоғыз ай, тоғыз күн көтереді, осы аталған «тоғыздарға» жақындағанда ай-күні жетті, ай-күні толды дейді. Тұрақты тіркестің бұлай айтылу себебі жүктілікті толған айға ұқсатумен және байырғы көшпелі ортада айды қасиетті киелі деп санаған ұғыммен байланысты. Ай орағының қылдырықтай болып көрініп, бірте-бірте толуы көне шығыс халықтарында айды әуелде әйел затының тәңірі деп танитын мифологиялық түсінікке негіз болғанға ұқсайды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Шаңғы қоссайысы

**Шаңғы қоссайысы**, Скандинавия елдерінде пайда болған. Жарыс бағдарламасына ҰОМ-лік тұғырдан секіру және 15 км. қашықтыққа шаңғымен жарысу енді. Жеңімпаз осы екеуінің қосындысынан анықталады. 1956 жылға дейін қашықтық 18 км. болған. Халықаралық шаңғы бірлестігінде ш. қоссайысына арналған комитет бар. Ш. қоссайысынан Ә. Ч-ты 1925 жылдан бастап өтіп келеді. Қазақстанда 1955 жылдан бастап дами бастады. Атап айтқанда оның мектептері Алматы қ-сында және ШҚО-да бар.
Ш.қоссайысынан жарыс 2 күн бойы өтеді. Бірінші күні спортшылар тұғырдан секіреді. Олар үш рет секіріп, соның екеуі есепке алынады. Екінші күні олар шаңғымен жарысады. Осы екі нәтиже арнайы кесте бойынша ұпайға айналады да, ең аз ұпай жинаған қоссайысшы жеңіске жетеді.
Ш. қоссайысынан О.о-дардың бағдарламасына 1924 ж. (Шамони, Фр.) енген. Сол кезден бері ол қысқы ойындардың ең қызықты жарыстарының бірі болып келеді. Онда жеңіске жету үшін шаңғымен жақсы жүру және өте қашыққа секіру қажет. Осы екі жаттығудан да тамаша нәтижелер көрсеткен неміс қоссайысшысы Ульрих Веелинг үш рет қатарынан Олимпиялық ч-н атанды.
Ш. қоссайысынан жасөспірімдер арасында да біріншіліктер өтеді. Бірақ респ-ның қ-шылары әзірге халықар. жарыстарда көзге түсе қойған жоқ. Бұған басты себеп респ-да заман талабына сай тұғырлардың салынбауы болса керек. Алматы мен Астана қалаларында қысқы Азия ойындарының өтуіне байланысты жақсы Ш. базасы салынды.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Айы оңынан туды

**Айы оңынан туды** - бұл фразеологиялық тіркес адамның дегеніне жетті, жолы болды, сәті түсіп, ісі оңғарылды деген мағынаны білдіреді. Ауызекі тілде жиі колданылатын тіркес басқадай жағдайда көшпелі қазағуар адамдардың аузынан *«айың оңыңнан тусын!»* деген бата-тілек ретінде айтылады және оның мәні жолың болсын, өмірлі бол дегенге саяды. *«Айың оңыңнан тусын!»* деген тіркес пен *«айың тусын!», «жаңа айың тусын!»* деп келетін тіркестер өзара мәндес. Ай толып, бірінші ширегі біткен соң айдың жартысы екінші шетінен бастап азаяды. Келе-келе ай екінші жағынан жартыланады, бұл жарты ай. Онан кейін жеті күн откенде ай күннің тұсына барады. Күнмен бірге шығып, бірге батады. Сондықтан, біз бұл екі-үш күнде айды көре алмаймыз. Оны халқымыз өліара деп атайды (толығырақ қ. Өліара). Өйткені, ай күннің оң жағында да, сол жағында да емес, ай күннің сол жағына өткен сон батыс көкжиектен қылдырықтай болып көрінеді, жаңа ай туады. Туар ай «)» таңбасына, ал, оліара - «(» таңбасына ұқсайды. «Таусылған» немесе «кеміген» айдың бұл түріне ұқсаған белгіні қазақтар қазірге дейін қайтыс болған адамдардың бейіттерінің басына орнатады. Күннің сол жағынан туған «жаңа ай» — ата-бабалар үшін оң жағынан туған ай. Өйткені, осы тұстағы көрініс берген ай адамдар үшін оң жақ екені түсінікті. «Айың оңыңнан тусын!» деуі бір-бірін жаңатуған аймен қуттықтауы, яғни «жаңа айың жарылғасын!» деген тілектің басқаша түрде айтылуы болып табылады.

Теңдік тиер  бізге де күн келер ме? 
Бізден соңғы еркін күнді көрер ме? 
Адам болмай, осы көрім жансын деп, 
Надандықтың жаққан оты сөнер ме? 
Оңынан айым, күнім туып сол жақтан
 Алашыңа айнадай сәуле берер ме?

Күннің, айдың жүретін жолы оңтүстікте «бетті» бергенде, айдың оң жақтан шығып шығысқа, күннің сол жақтан шығып батысқа «жол тартатыны» - жаратылыстың заңы. Осылай болу бейбіт, тыныштық өмірдің нышаны, яғни  бейбіт мамыражай заманды білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Айылбас

**Айылбас** - айыл, белдік, белбеу сияқты т.б. бұйымдардың бір ұшындағы тілшелі металл тоға, жырымның киілетін шығырық өткізілген екінші басы немесе айылтартпаның басына өткізіп жасалған ілмек бекіткіш. Айыл-тұрманның, басқа бір дүние-мүліктің жырым арқылы бекітілген жерінің бәрінде айылбас болады. Айылдың екінші жағы айылбасқа еніп, ондагы тілше арқылы бекиді.
Алғашқы кезде байлауға ыңғайланған тілшесіз айылбас айылдық материалдың өзінен істелетін. Кейінірек оған айылды тартып тұратын ағаш, не сүйек тілше салынған. Бертін келе айылбас тілшесі мен тоға металдан, пластмассадан жасалатын болды. Тоға, шығырық, жырымның киілетін екінші басының қажет деп тапқан жерлеріне таспадан шашақ, шоқ, салпыншақ қалдырып,  айылбас тілі өтетін жерлеріне көз қалдырып өріледі.
Айылбастың тоға, тоғабас, тоғаша деп аталатын ерекше түрлерінде тілшік болмайды. Оның функциясын доғаның ортасына әдейі орнатқан көлденең темір аткарады. Қайыс осы көлденең темірге бекітіледі.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Айылша өрім

**Айылша өрім** - жеті таспа қайыс өрудің бір түрі. Oл жеті таспаны жалпақ өрім, жеті таспа жырым өрімнің «қазтандай» әдісімен ору жолдарына ұқсас. Олардан айырмашылығы өрімнің арасына қайыстан тілінген екі өзек қалдырса болғаны. Өрімнің бұл түрі әдемі, әрі берік болады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Айып, дәстүр

**Айып, дәстүр** - қазақтың дәстүрлі құдандалық салтында орын алған көңіл көтеру үшін қарсы тарапқа жасалатын міндеттеме «айып» түрі. Аты айып болғанымен, ешқандай құқықтық сипаты жоқ. И.И. Ибрагимовтың зерттеуіндегі айып туралы жинаған жазбаларынан үзінді келтіретін болсақ, құдалыққа барған құдаларды ауылдың әзілкеш, сауықшыл 7-8 әйелдері қоршап алып, жұмбақ айтады. Егер құдалардың ішінде келбетті, әйелдерге ұнайтындай біреу болса, әйелдер онымен әзілдерін де күшейтеді. Айталық, жұмбаққа жауап бере алмай қалса, әлгі құданы шешіндіріп, киіз үйдің ортасына байлап, түрткілеп, шымшылап, ішектері қатқанша күледі. Егер қарсылық көрсетсе, одан да сұмдығын көрсететінін алға тартады. Енді біреуі, өзіне жүктелген міндетті орындамаған құдаға сәукеле кигізіп, бұқаға теріс қаратып отырғызып, ауылды және көрші ауылды аралап шығатын болган. Егер талапты орындамаса тағы бір айып салады. Мұрыны таңкы, көзі соқыр, ұсқынсыз әйелді алып келіп, құдаларға оның бетінен сүюді талап етеді. Қиын айыптарда құдалар тек жақсы сыйлық беру арқылы құтылады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Айып-қиып

**Айып-қиып** — айып-анжының бір түрі. Қарсы тараптардың бітімге келгеннен кейінгі айыпкердің төлейтін айыбының атауы. Айып-қиып — міндетті төленген айыптан тыс берілетін төлем. Айып-қиыптың ерекшелігі - әдетте, айыпкер бұл төлемнің түрін «мынау айыбым, мынау қиыбым» деп өз еркімен береді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Айыпкер

**Айыпкер** - қазақтың әдеттік құқығы бойынша қылмыстық іс-әрекеті үшін жауапқа тартылушы. Айыпкер қылмыстық әрекетіне ақсақалдар немесе билер сот алдында, дау жиынында жауап береді. Айыпкер немесе айыпталушы өзіне тағылган айыпты жоққа шығаруға, айыптаушы дәлелдеуге айғақтары болса сотқа алып келеді. Айғактың тура, жанама, естіген, көрген айғақ деген түрлері бойынша билер соты алдында жауап береді (толығырақ қ. Құқық / Әдеттік құқық; Айғақ).
Айыпкер ісінің ақ екендігін дәлелдеу үшін ант беру, жан беру тәрізді қалыптасқан нормалармен өзін ақтап алуға талпынады. Оны жақтаушылар үлкен қылмыстық істе, ру, қауым мүддесі мен беделі сынға түсетін жағдайда оның дұрыс, әділетті шешілуіне атсалысады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Айыпты мал

**Айыпты мал** - ауырғыш, ауруға шалдыққыш мал. Ә.Бөкейханов жазуына қарағанда мал арасынан ауруга індетке шалдыққыш малды қазақтар айыпты мал немесе «күнәлі мал» деп атаған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Айырған алтын

**Айырған алтын** - қоспасы жоқ таза алтын. Сынамасы жоғары мұндай алтынды зергерлер әртүрлі әшекей бұйымдар әзірлеуде қолданған. Эстетикалық мәнділігімен байланысты алтынның сапалы түрін білдіретін айырған алтын атауы халық ауыз әдебиетінде әдеміліктің, сұлулықтың эталоны ретінде қолданылған:

Айырған алтын секілді, 
Нұр сәулелі жүздерің. 
Қарасам бүгін өзгеріп, 
Солғын тартқан өңдерің.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Айырбас сарай

**Айырбас сарай** - ертеде ақша айналымы мен оның айырбастық бағамын реттеп отыратын арнайы орын. Сондай-ақ, оны дәрхам сарай деп те атаган. Айырбас сарайларында дәрхам (дирхам) күміс ақша, алтын ақша, динар, ділдә сияқты күнделікті айналысқа кажет ұсақ ақшалардың түрлерін, сондай-ақ салмағы ауыр тайтұяқты (алтын, я күміс) айырбастап алатын болған. Сол сияқты, асыл, гаухар тасты алтын, я күміс акшаға айырбасталатын. Ірі Айырбас сарайлары орта ғасырларда керуен жолдардың бойындағы Қойлық, Сарайшық, Тараз сияқты қалаларда болған. Бертінде Орынбор, Көкжар тәрізді сауда жолдарында, сондай-ақ Ташкент, Наманған, Әндіжан қалаларында орналасқан. 
Орыс деректері бойынша айырбас сарайы 1754 ж. Семейде, 1765 ж. Өскеменде қызмет көрсете бастаған. Сондай-ақ, ipi айырбас сарайы Орта Азияда Ертіс өзенінің бойында қарқынды жұмыс жасады, яғни орыс саудагерлері азық-түлік, киім-кешек, бағалы заттар, мата бұйымдары, аң терілері және т.б. заттармен сауда жасалған. Демек, осындай Айырбас сарайларына орта азиялықтар, соның ішінде тәшкендіктер жиі келетін болған. Мұнда сауда жасаушыларға қолайлы жағдай жасалған, яғни заттарды айырбастаудың да тиімді жолдары қолданылған. Сондай-ақ, Ертіс өзенінің бойында болатын айырбас сарайларына саудагерлер жыл бойы дайындалған. Айырбас сауда барысында адамдар тұрмыстық қажеттіліктерін шамашарқына қарай қамтамасыз етіп отырған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Айырбас сауда

**Айырбас сауда** — мүлікті, малды баспа бас айырбастау. Айырбас құны үш жасқа жеткен қой және осы жастағы басқа малдар болды. Мұндай сауда тұрмыстық қажеттіліктен туындаған. Бұл сауда жасау немесе пайда табудың мақсатында емес, керісінше тұрмыстық қажеттіліктерін өтеу мақсатында жүргізіліп отырған. Дегенмен, сауда жасап, пайда көздеген бұқарлық, хиуалық, орта азиялықтар мен ноғай саудагерлерін көшпелі ортада жатсына қабылдады. Олардың әрекетінің қазақ дәстүрлі қоғамының қундылықтары мен нормаларына жат екендігін сыналды. 

Осыған орай, моральдық педагогикалық, дидактикалық әдебиеттерде пайда көздеген сауда туралы мітел, тұрақты тіркес, прецеденттік мәтіндер қалыптасты: *сауда сақал сипағанша; қыз мұраты - кету, сауда мұраты - ұту; саудада достық жоқ; еңбек түбі — қуаныш, сауда түбі - борыш; жақсымен сауда қылсаң керіс болмас, жаманмен сауда қылсаң тегіс болмас* және т.б.
Бірақ, уақыт өте келе қоғамдық, экономикалық, әлеуметтік қатынастар жаңаша үрдіске не болды. Сондай-ақ, қазақтар малды кез келген уақытта ақшаға сатпаған. Себебі, малдың ырысы, шаруашылықтың берекесі кетеді-мыс. Сондықтан, тұрмысқа қажет заттарын тек керек уақытында ғана айырбас жасап отырған. Орыс деректеріне қарағанда, қазақтар айырбас сауданы көбінесе қоймен жасаған, ал орыс саудагерлері қазақтармен жылқыны айырбастауға құштар болды. Себебі, қазақтар жылқы малын баптап, күйін жақсы келтіріп отырған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Штендаль (аудан)

**Штендаль** () — Германия жеріндегі аудан. Аудан орталығы - Штендаль қаласы. Аудан Бавария жеріне қарайды. Төменгі Баварияда бағынышты. Жер аумағы 2422,96 шаршы км.  Тұрғыны  131 267 адам. Тығыздығы 54 адам/ шаршы км. Ресми коды-15 3 63.

Аудан 126 қауымға бөлінеді.

## Қалалар және қауымдар
# Хафельберг (7 584)
;Қауымдар бірлестігі
;Басқару Арнебург-Гольдбек
# Альтенцаун (132)
# Арнебург (1 728)
# Бабен (194)
# Белиц (92)
# Берендорф (526)
# Бертков (316)
# Айкстедт (471)
# Гольдбек (1 338)
# Хассель (862)
# Хоэнберг-Круземарк (654)
# Иден (966)
# Клайн-Швехтен (544)
# Линдторф (413)
# Рохау (727)
# Зандауэрхольц (166)
# Занне (182)
# Шварцхольц (260)
# Вербен (853)
;Басқару Бисмарк/Кледен
# Бадинген (510)
# Беркау (487)
# Бисмарк (3 292)
# Бюсте (387)
# Добберкау (315)
# Гарлип (199)
# Грассау (287)
# Хоэнвульш (426)
# Хольцхаузен (113)
# Кетен (143)
# Кледен (741)
# Кённигде (171)
# Кремкау (224)
# Месдорф (738)
# Кверштедт (247)
# Шеплиц (118)
# Шерникау (458)
# Шинне (484)
# Шорштедт (307)
# Штайнфельд (328)
;Басқару Эльбе-Хафель-Ланд
# Фишбек (691)
# Хоэнгёрен (450)
# Камерн (747)
# Клиц (1 681)
# Нойермарк-Любарс (354)
# Зандау (1 047)
# Шёнфельд (252)
# Шёнхаузен (2 051)
# Шоллене (1 405)
# Вулькау (452)
# Вуст (891)
;Басқару Остербург
# Баллерштедт (313)
# Дюзедау (362)
# Эркслебен (494)
# Флессау (1 018)
# Гладигау (393)
# Хинденбург (422)
# Кёнигсмарк (533)
# Крефезе (539)
# Мезеберг (377)
# Остербург (7 150)
# Россау (442)
# Вальслебен (472)
;Басқару Зехаузен (Альтмарк)
# Аулозен (233)
# Бойстер (526)
# Бок (304)
# Бреч (642)
# Фалькенберг (265)
# Гагель (125)
# Гестготберг (398)
# Голленсдорф (304)
# Грос-Гарц (796)
# Хайлигенфельде (234)
# Коссебау (297)
# Крюден (706)
# Лихтерфельде (325)
# Лозенраде (161)
# Лоссе (130)
# Люкштедт (598)
# Нойкирхен (271)
# Поллиц (304)
# Шёнберг (571)
# Зехаузен (4 289)
# Варенберг (359)
# Ванцер (119)
# Вендемарк (232)
;Басқару Штендаль-Ухтеталь
# Бухгольц (292)
# Дален (670)
# Грос-Швехтен (636)
# Херен (584)
# Инзель (753)
# Мёринген (790)
# Нарштедт (297)
# Штатс (276)
# Штендаль (37 451)
# Ухтспринге (1 446)
# Инглинген (1 044)
# Финцельберг (294)
# Фольгфельде (197)
# Виттенмор (280)
;Басқару Тангерхютте-Ланд
# Беллинген (292)
# Биркхольц (420)
# Биткау (756)
# Коббель (269)
# Демкер (381)
# Грибен (792)
# Хюзелиц (290)
# Йерхель (147)
# Кенерт (380)
# Людериц (1 162)
# Рингфурт (312)
# Шернебек (249)
# Шёнвальде (121)
# Тангерхютте (6 016)
# Ухтдорф (292)
# Иц (205)
# Вайсеварте (461)
# Виндберге (308)
;Басқару Тангермюнде
# Бёльсдорф (325)
# Бух (398)
# Гроблебен (106)
# Хемертен (219)
# Лангензальцведель (183)
# Мильтерн (407)
# Шелльдорф (218)
# Шторкау (176)
# Тангермюнде (9 714)

## Сілтемелер
* 

Санат:Саксония-Анхальт аудандары
Мөнекей

**Мөнекей** — Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы, Зайсан көлінің  солтүстік жағалауында 20 ғасырдың орта тұсына дейін Балықшы ауылдық округі құрамында болған ауыл.

## Географиялық орны
Ауыл орны аудан орталығы  - Күршім ауылынан оңтүстікке қарай Зайсан көлінің солтүстік-шығыс жақ жағасында орналасқан.

## Тарихы
18 ғасырда  сол жерде жалғыз үй болып, онда Мөнекей есімді моңғол балық аулап күн көрген. Оның қасына көл балығын азық еткен қазақтар келіп, біртіндеп қоныстана бастаған. Сөйтіп шағын ауыл  пайда болып, кейінірек Мөнекей ауылы аталады.

## Ауыл сипаты
Колхоздандыру кезінде Мөнекей колхоз болып,  Балықшы ауылдық кеңесіне қараған. Жергілікті халық балық аулап, егін салып, мал өсірді. Ұлы Отан соғысы басталғанда бұл ауылдан 70-ке жуық  адам аттанған, аман қайтқандары аз, көпшілігі хабарсыз кеткен. Соғыстан кейінгі жылдары ауылда  мектеп, кітапхана және клуб болған. 1959 жылы мамыр айында ол жерді бір түнде су басып, ауыл толығымен су астына кетеді, халық үдіре көшіп, ауылдан 3 км оңтүстікке қарай, көлдің биіктеу жағалауы, Аманат қыратына қоныстанған. Сөйтіп ол жерде Аманат ауылы пайда болған.  

## Тағы қараңыз
* Шығыс Қазақстан облысы, Күршім ауданы, Мөнекей ауылынан Ұлы Отан соғысына аттанған жауынгерлер
* Аманат

## Дереккөздер

Санат:Күршім ауданының таратылған елді мекендері
Қазақстандағы шаңғы спорты

нобай|
нобай|
**Шаңғы спорты** Қазақстанда, орта ғасырдың бастапқы кездерінен белгілі болса керек. Мұны археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған заттар дәлелдейді. Тіпті Қытайдың көне жазбаларында олар өздерінің солтүстіктегі көршілерін "ағаш атты түркілер" деп атағандары белгілі. Сондықтан XX ғасырдың алғашқы ширегінде Қазақстанның кейбір қалаларында алғашқы шаңғы жарыстары өткендегі ешкімді таңқалдырмаса керек. 

1921 жылдан шаңғы спорты мектептеріндегі оқу бағдарламасына енді. Ал 1927 жылы респ-ның алғашқы ресми жарыс өтті. Бірақ жарыс протоколдары 1934 жылдан бастап сақталыпты. Сондықтан құжаттарда алғашқы респ. Ч-ты өткен жыл 1934 деп есептелініп келеді. Шаңғымен жарысудан алғашқы ч-дардың есімдері де белгілі. Олар: Г.Гершунова (3 км. - Қарағанды), А.Воронцова (5 км. - Ақтөбе), В.Голубенко (10 және 30 км. - Қарағанды).

Респ-дағы шаңғы спортының бастауында М.Серғазинов, В.Филимонов, М.Танекеев, К.Гакильберг, Д.Мартюшин, Г.Терещенко, Т.Копылов, С.Лактионов, Л.Бурнашев, И.Ерютин, И.Мальков, Е.Жиров, В.Клядов, Г.Авустин, А.Трунов, А.Унгефук т.б. тұрды.

Қазақстанда тәрбиеленген шаңғышылардың арасынан шыққан бірінші әлем чемпионы В.Кузин (СҚО), бірінші КСРО чемпионы И.Гаранин (Рудный қ-сы.), қысқы Олимпиада ойындардың бірінші чемпионы В.Смирнов (1989, 1994 жж. Көкшетау облысынан шықты. Әр жылдары И.Гаранин, А.Суалов, В.Сахнов, В.Смирнов, К.Ноғамбаев, Л.Турчин КСРО-ның құрама командасының сапында өнер көрсетті.

Респ-ның шаңғышылары Азия құрлығындағы күшті командалардың бірі. М.Однодворцев, А.Головко, Д.Емеленко, С.Малахова, И.Шишигина, О.Яцкая, Е.Актопова, Д.Старостина бірнеше рет Азияның және қысқы Азия ойындарының, қысқы Универсиадаларының ч-дары мен жүлдегерлері атанды.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Қазақстандағы тау шаңғысы
* қазақстандағы шаңғымен тұғырдан секіру
Санат:Қазақстандағы спорт түрлері
Антонова Елена Вячеславовна

**Антонова Елена Вячеславовна** (1971, Орал қ-сы.), СШ-і (2000), ХДШС-і (2005), респ-ның бірнеше дүркін, V Азия ойындарының ч-ны (4x5 км. Эстафета), Азия ч-тының қола жүлдегері (кл. Әдісінен 5 км).

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша жүзушілер
Санат:Қазақстан жүзушілері
Бледных (Швецова) Мира Николаевна

**Бледных (Швецова) Мира Николаевна** (07. 10.1933, Ярослав облысы, Ресей), СШ-і, Өскемен қаласына 1952 ж. Келді. Осында шаңғы спортымен, ж/атл-мен, баскетболмен айналысты. 1957 жылы шаңғымен 5, 10 км. 4x5 км. Эстафетасымен жарысуда респ- ның ч-ны атанды.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша шаңғышылар
Санат:1933 жылы туғандар
Санат:КСРО шаңғышылары
Борцов Владимир Анатольевич

**Борцов Владимир Анатольевич** (10 шілде 1974, Щучинск , Шығыс Қазақстан облысы) — қазақстандық шаңғышы. 1996 жылғы Қысқы Азия ойындарының жеңімпазы, қола және күміс жүлдегері.

1998 жылы Қысқы Олимпиада ойындарына қатысты.

## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша шаңғышылар
Санат:Қазақстан шаңғышылары
Санат:1996 жылғы Қысқы Азия ойындары чемпиондары
Санат:1996 жылғы Қысқы Азия ойындары күміс жүлдегерлері
Санат:1996 жылғы Қысқы Азия ойындарының қола жүлдегерлері
Санат:Шаңғыдан Азия ойындары чемпиондары
Санат:Қазақстанның Азия ойындары чемпиондары
Шаңғы майлары

**Шаңғы майлары**, шаңғының қар бетімен сырғанағыштығын жақсарту үшін оның табанына әртүрлі майлар жағады. Ол майлар мынадай: "Свике" (Норв.), "Рекс", "Старт", "Каринн", "Рофе", "Стир" (Ит.), "Скиго" (Швед.), "Теко" (Швейц.). Осы фирмалар ш-ларға арналған парафиндерді де шығарады, Олар қою, қоймалжың, сұйық болып бөлінеді. Егер қар ылғалды, қашықтық қысқа болса май 2-3, егер қар қатты, қашықтық ұзақ болса 3-5 қабат жағылады. Мұндайда бірінші қабатқа сұйық, қатты май жаққан дұрыс. Дұрыс майланған ш-лар сырғанақ, шапшаң болады, ізі біркелкі болады, шаңғының табанына қар жабыспайды. Слалом және тұғырдан секіретін шаңғылар бірнеше қабатталып лактанады, үстіне парафин жағылады. Осылайша майлау 7-8 рет таудан түсуге немесе секіруге жарайды.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Шаңғы спорты

**Шаңғы спорты**, дене тәрбиесі жүйесіндегі қысқы спорт түрлері негізгілерінің бірі. Бұл спорт түрлерінің қатарына шаңғымен жарысу, шаңғымен тұғырдан секіру, шаңғы қоссайысы және тау шаңғысы, биатлон түрлері енеді. Бұлардың барлығы да қысқы Азия ойындардың, қысқы Олимпиялық ойындардың бағдарламаларында бар. Шаңғы спортынан жаттығулар мен жарыстар ашық аспан астында, таза ауада өтетін болғандықтан адамның денсаулығына өте пайдалы. Ол адамның бойындағы шыдамдылық, күш шапшаңдық, батылдық, ептілік, табандылық, айналаңды бақылау сияқты аса керек қасиеттерді өкпенің сыйымдылығын жан-жақты дамытады. Ш. Спортымен айналысу кезінде адамның барлық дене мүшелері жұмыс істейді. Сондықтан ол жан-жақты жетілуге, дамуға, шынығуға негіз салады.

Шаңғы спортынан алғашқы ресми жарыс 1767 жылы Норвегияда өтті. Соған қарамастан шаңғы спорты XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында қашан шаңғы спорты клубтары құрылып біткенше қалыптасу кезеңінен өтті деуге болады. 1924 жылы құрамына 24 мемлекеттердің өкілдері енген халықаралық шаңғы бірлестігі құрылды. Осы жылы ол алғаш рет ұйымдастырылған қысқы Олимпиялық ойындардың бағдарламасына енді (әрине барлық түрлері бірден емес) жене ерлер арасында әлем Чемпионаты өтті. Әйелдер арасында әлем Чемпионаты 1924 жылдан бастап өткізіле бастады.

## Бұрылыстар
Шаңғыдан жарыс ойлы-қырлы жерлерде өтеді. Сондықтан биіктен түскенде шаңғымен дұрыс бұрыла білудің маңызы зор. Бір орында тұрған жағдайда өкшені тіреп қозғалмай тұрып, шаңғының басын көтеріп кейде секіріп барып бұрылады. Екі шаңғы таяғына сүйеніп бұрылуға да болады. Беткейден қүлдилағанда бұрылудың да тәсілдері күрделі, мұнда екпінді пайдаланып, алдын-ала ыңғайлану керек. Мұнда салмақ бұрылатын жаққа қарай ауысады, көбіне-көп аяқтарын басқа бағыттарға ауыстыру арқылы бұрылыстар да жасалады. Бүл қозғалыс қимылдарды сөзбен айтып жеткізу қиын болғандықтан оны суреттер арқылы да көрсетіп отырмыз.
## Көтерілу
Шаңғы жарыстары кезінде спортшыға алдында тұрған қырдың үстіне көтерілуге де тура келеді. Мұнда бір шаңғының жер үстімен сырғанауын пайдаланып, екінші аяқпен итереді. Екі шаңғының бастарын алшақтатып алма-кезек тіреу арқылы көтеріледі. "Елька" деп атайды. Шаңғыларды беткейге көлдеңінен қойып бірінің орынын екіншісіне бастырып басқыш сияқты көтерілуге де болады. Көтерілу кезіндегі шаңғы таяғының міндеті үлкен. Таяқты ыңғайлы тіреу күші биікке тез көтерілуге мүмкіндік туғызады.

## Дереккөздер


Санат:Шаңғы спорты
Дмитрий Еременко

**Еременко Дмитрий** (1981), жеңіл атлетикадан Спорт Шебері, шаңғыдан Халықаралық Дәрежедегі Спорт Шебері (2003). Қысқы Азия ойындарының екі мәрте 10 км. Классикалық тәсіл және 30 км. Еркін тәсіл (2002, Амори, Жап.) Қола, 4x10 км. Эстафетада күміс жүлдегері. Қысқы О.о-дарға қатысушы.

## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша шаңғышылар
Санат:Қазақстан шаңғышылары
Копылов Геннадий Степанович

**Копылов Геннадий Степанович** (02.06.1928, Троицк қ-сы., Челябі облысы, РФ), СШ-і, ҚазКСР-інің ЕСЖ-сы. Жан-жақты спортшы. Шаңғыдан, нысана көздеуден, баскетболдан респ-ның ч-ны. Қазақ спорт және туризм академиясында ұзақ жылдар бойы ұстаздық қызмет жасады.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша баскетболшылар
Санат:КСРО баскетболшылары
Головко Андрей Вячеславович

**Головко Андрей Вячеславович** (31.01.1980, Павлодар обл) ХДСШ-і (2003), республикасының бірнеше мәрте, V Азия ойындарының (2002, Амори профектурасы, Жап.) (10 км. Классикалық тәсіл) чемпионы. 2002 ж. Солт- Лейк-Ситидегі (АҚШ) қысқы О.о-дарға қатысты. XXI Бүкіл дүниежүзілік универсиадада (2003) күміс және қола медальдарға ие болды.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша шаңғышылар
Санат:Қазақстан шаңғышылары
Пава Владимирович Королев

**Пава Владимирович Королев** (1968, Павлодар қ-сы.), Спорт шебері. Республиканың әлденеше дүркін чемпионы. 1992 ж. Лиллехаммердегі (Норвегия) қысқы Олимпиадалық ойындарына қатысып 4x10 км. Эстафетада 9-шы орынға ие болды.

## Дереккөздер


Санат:1968 жылы туғандар
Санат:Павлодар облысында туғандар
Санат:Қазақстан спорт шеберлері
Санат:Қазақстан чемпиондары
Санат:Қазақстан шаңғышылары
Малиновский Евгений Дмитреевич

**Малиновский Евгений Дмитреевич** (08.06.1939 - 14.02.1990 Алм. К.), СШ-і, ҚазКСР-інің ЕСЖ-сы. Респ-ның 10 дүркін ч-ны, КСРО халықтарының I, II спартакиадаларына, шаңғы марафондарына (1966, Москва, 100 км.) және Кандалакша (1965, 75 км.) қатысушы. Қазақ спорт және туризм академиясының доценті (1985). "Лыжная гонка" (1980) оқулығының авторы.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша шаңғышылар
Санат:КСРО шаңғышылары
Дешевых Светлана Владимировна

**Дешевых Светлана Владимировна** (30.11.1970, Щучинск қ-сы., Ақмола облысы) Халықаралық Дәрежедегі спорт шебері (1999). Қазақстанның әлденеше дүркін, Азия ойындарының (1999) ч-ны. Солт-Лейк-Ситидегі (АҚШ), Наганодағы (Жап.) қысқы Олимпиада ойындарына қатысушы.

## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша шаңғышылар
Санат:Қазақстан шаңғышылары
Санат:КСРО шаңғышылары
Санат:Қазақстанның Азия ойындары чемпиондары
Санат:Шаңғыдан Азия ойындары чемпиондары
Тамара Яковлевна Малиновская

**Малиновская Тамара Яковлевна** (12.02.1939, Семей қ-сы., LLIKO), СШ-і, түрлі қашықтықтарда шаңғымен жарысуда респ-ның әлденеше дүркін ч-ны, КСРО халықтарының қысқы I, II спартакиадаларына (1962 және 1964, Свердловск (қазіргі Екатеринбург) қатысушы. Шаңғы үйірмесіне арналған көптеген әдістемеліктердің авторы.

## Дереккөздер


Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Семейде туғандар
Санат:КСРО шаңғышылары
Санат:Алфавит бойынша шаңғышылар
Максим Анатольевич Однодворцев

**Однодворцев Максим Анатольевич** (29 ақпан 1980, Шығыс Қазақстан облысы) — қазақстандық шаңғышы. Респ-ның әлденеше дүркін және V қысқы Азия ойындарының (2003) ч-ны. XXI Бүкілдүниежүзілік Универсиаданың (Гарвицио, Ит.) қола жүлдегері.

## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша шаңғышылар

Санат:Қазақстан шаңғышылары
Санат:Шаңғыдан Азия ойындары чемпиондары
Санат:Қазақстанның Азия ойындары чемпиондары
Көтерілу

**Көтерілу** етістігінің мәндері:
# Орнынан тұру.
# Жоғарылау, биіктеу.
# (ауыс.) Өсу, даму.
# (ауыс.) Атақ-абыройы арту.
## Дереккөздер
Проскурин Анатолий Нискоевич

**Проскурин Анатолий Нискоевич** (01.01.1945, Алтай өлкесі, РФ), СШ-і, ҚазКСР-інің ЕСЖ-сы (1977). Респ-ның әлденеше дүркін ч-ны және жүлдегері, 1972 жылдан жаттықтырушылық қызметке ауысты. Оның шәкірттері респ-ның құрама командасына еніп, үлкен жарыстарда еліміздің намысын қорғады, жеңімпаздар мен жүлдегерлер қатарында болды. Ол көп жылдар бойы шаңғыдан респ. құрама командасының аға жаттықтырушысы болды.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша шаңғышылар
Санат:КСРО шаңғышылары
Рябинин Павел Сергеевич

**Рябинин Павел Сергеевич** (8 сәуір 1971, Щучинск, Солтүстік Қазақстан Облысы) - қазақстандық шаңғышы, Республиканың әлденеше дүркін, Азия ойындарының (1996) ч-ны. Лиллехаммердегі (1994, Норвегия), Наганодағы (1998, Жап.) қысқы Олимпиадалық ойындарға, Солт-Лейк-Ситидегі Ә. Ч-тына (2002, АҚШ) қатысқан.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша шаңғышылар
Санат:Қазақстан шаңғышылары
Скидуатлон

**Скидуатлон** - аралас тестімен ерлер 2x15, әйелдер 2x7,5 км. сынға түсетін шаңғы жарысы. Мұнда бірінші кезекте классикалық жүріспен, екінші кезекте конькимен жүргіруден сынға түседі. С. Ә. Кубогінің есебіне енеді. 

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Дарья Юрьевна Старостина

**Старостина Дарья Юрьевна** (1982, ШҚО), ХДШС-І (2000). Әртүрлі қашықтықтардағы респ-ның, V қысқы Азия ойындарының (2003, Амори, Жап.) Ч-ны. Бүкіл дүниежүзілік XXI қысқы Универсиаданың (Гравицио, Ит.) 4x5 км. Эстафетадағы қола жүлдегері.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша жеңіл атлеттер
Санат:1982 жылы туғандар
Санат:Қазақстан жеңіл атлеттері
Ноғамбаев Қалихан Әпшекірұлы

**Ноғамбаев Қалихан Әпшекірұлы** (29.03. 1967, Үлкен ауд., ШҚО) — шаңғышы,  Халықаралық Дәрежедегі Спорт Шебері (1987). Жасөспірімдер арасындағы Ә. Біріншілігінің жеңімпазы (1987, эстафета, 7,5x4 жене 30км.), КСРО ч-тының (1988-89) күміс жүлдегері.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша шаңғышылар
Санат:КСРО шаңғышылары
Санат:Қазақстан шаңғышылары
Невзоров Андрей

**Невзоров Андрей** (12 қаңтар 1966, Павлодар) — қазақстандық шаңғышы. Республиканың әлденеше дүркін және Азия ойындарының (1999) чемпионы. Лиллехаммердегі, Солт-Лейк-Ситидегі, Наганодағы қысқы О.о-дарға қатысушы.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша шаңғышылар
Санат:Қазақстан шаңғышылары
Санат:Қазақстанның Азия ойындары чемпиондары
Санат:Шаңғыдан Азия ойындары чемпиондары
Терещенко Геннадий Матвеевич

**Терещенко Геннадий Матвеевич** (25.01.1925, Вахты қ-сы., Апм. облысы - 02.02.1988, Находько қ-сы. РФ) СШ-і (1950), ҚазКСР-інің, КСРО-ның ЕСЖ-сы. ҰОС-ның ардагері. 1948-1985 ж. Қазақ дене тәрбиесі инстутының аға оқытушысы, доцент. Респ. Құрама к-дасының аға жаттықтырушысы. "I дәрежелі Ұлы Отан соғысы", "Қызыл Ту", "Қызыл жұлдыз" ордендерімен, көптеген медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша тұлғалар
Айырқом

**Айырқом** - ат жауырынын қажамайтын етіп жасаған ер түрі. Жауыр болғанда айырқом  салынады. Негізінен жауыр аттарға ерттелетін, қапталдығындағы киізін қалың етіп салатын ердің бұл түрін Талас өңіріндегі қазақтар желцом ер атаса, Көкшетауда бір салар, Ақмолада айыр ер, Алматы өңірінде жалпоз деп аталады. Қос өркешті түйеге салынатын кәркиденді де айырқом деп атаған. 

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Аманат (Шығыс Қазақстан облысы)

thumb|right|200px|<small>Аманат ауылының бір көшесі.</small>
**Аманат ** — Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы, Балықшы ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Күршім ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 83 км-дей жерде, Зайсан көлінің солтүстік-шығысындағы шығанақ жағалауында орналасқан. Жері - шөлейтті жазық, климаты шұғыл континентті, жазда ауа температурасы 40-50 0С-қа дейін көтерілсе, қыста 40-50 0С-қа дейін төмендейді.

## Тарихы
1959 жылы бір түнде су астына кеткен Мөнекей ауылы халқының Аманат қырына көшіп, қоныстануынан пайда болған. Атауының тарихына келсек, 17-18 ғасырлар  шамасында Марқакөл өңірі жақтағы бір байдың баласы қатты боранда осы қырда бір табын жылқыны айдап бара жатып адасып, үсіп қайтыс болған. Артынан іздеп келгендер денесін сол жерде жерлеп, басына зират орнатып, аманат етіп кеткен екен. Жаңа қоныстанған ауыл халқы сол аманатты ауылдың атауы ретінде қалдырыпты. Негізгі тұрғындары бұрынғы Мөнекей ауылынан болғандықтан екі ауылдың аты ел аузында Мөнекей-Аманат, бұрынғы Мөнекей немесе қазіргі Аманат деп қатар жүреді.

## Ауыл сипаты
Ауылда 80 шақты үй, Мөнекей атындағы жаңа үлгідегі орта мектеп, балабақша, кітапхана және клуб бар. Халқы балық аулаумен айналысады. Балық өңдейтін шағын трест бар. Аудан орталығы және басқа елді мекендермен автомобиль жолымен қатынасады. Аманат ауылынан солтүстік-шығысқа қарай (15 км-дей) мемлекеттік табиғат ескерткіштері қатарына жатқызған Қиын-Керіш  шатқалы орналасқан.

## Халқы

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Шығыс Қазақстан облысы, Күршім ауданы, Мөнекей ауылынан Ұлы Отан соғысына аттанған жауынгерлер
* Мөнекей

 
 
Санат:Күршім ауданы елді мекендері
Айырған май

**Айырған май** - төртасынан бөлінген сары май. Сары майды қазанға ерітіп, біршама қайнатып альш ақырындап тұндырады да төртасынан бөліп алады. Айырған майды, кей жерлерде айырған май, күйдірілген май деп те атайды. Айырған май бұзылмай ұзақ сақталады. Тарыны айырған майға шылап, бүйенге салып сактап қояды, қыста көкөзек шақта жазғытұрымға ұзын сары кезінде тұтынады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Айырма

**Айырма**  - күйіс қайтаратын малдың бақайында кездесетін аурудың атауы. Көктемде, жаздыгүні сортаң, батпақты жерде жайылған малдың бақайы арасына шөп, батпақ араласа кеулеп кіріп, батып ауыртатын «қар ақсақ», «батпақ ақсақ» ауруынан өршиді. Бақай арасындағы құндыздық теріге шауып, көпсітіп талауратады, көбеде бидайдай түйір өскені байқалады. Бақайдың арасы базданып, ірің кеулеп кетеді де, көлемі бидайдай қошқыл дақ көзге шалынады. Ірің бақайдың арасына таралады, оның іші қуыс болады, іргесіне ақ түк көп өседі. Оны айырма немесе бақай арасындағы түйірге байланысты «бірбидай» деп атайды. Сонымен қатар, осы ауруды түйір жара деп атау да кездеседі. Ауырған қойды жығып, емшілер оташылық жасайды: өткір кездікпен түйірдің аузын тіліп, ішіндегі кесірлі түйірді (өзегін) қысқышпен тартып алып тастайды. Ашылған өзектің орнына бірнеше түйір тотияйын салып, үстін күйдірілген құрым киізбен орап тастайды.

## Дереккөздер


Санат:Ветеринария
Санат:Мал шаруашылығы
Ақ

**Ақ** — даудың әділ шешімі; дау-шарға түскен бір істің дұрыстығы; дұрыс жолдағы адам. Осымен байланысты *«Аққа Құдай жақ»* деген сөз орамы қалыптасқан. Даулы мәселеде дауласқан екі жак та сол дауды шешуге өз ортасынан биін сайлайды. Екі бидің қайсысы тапқырлық, шешендік танытса, сол үстем болады да дау соның ыңғайына қарай шешіліп кетеді. Қазақтың істің ағы білмейді, жігіттің бағы біледі деуі сондықтан.
Жұмекен Нәжімеденов "ақ" түсті ардың түсі деген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ тілі
Айілгек

**Айілгек** - әйелдердің камзол, шапан тәрізді үй киімдeрі мен сырт киімдеріне тағатын мүйізден әшекейленіп жасалған, ай орағына ұқсас, көлемі баланың саусағындай сүйектен жасалған түйме түрі. Айілгекті малдың, аңның бақалшық, жіліншік сияқты шыны (қатты) сүйектерін тазалап алған соң, сүйекті отқа қыздырып балқыта отырып, иіп, ай орағы пішініне келтіреді. Ұзындығы екі елі шамасында етіп кескеннен соң, екі басын сүйірлеп жіңішкертеді де, қақ ортасынан түйме тағатын тесік шығарады. Мұндай түймелерді сыртқы киімге қадайды және оған арнайы ысылған баудан үлкен етіп түймелік кадайды. Егер сүйек үлкен болса, металдан тойнақ салып, түймелік етіп жасады. Балалар мен қыз киіміне арналған айілгек түймелердің басын күміс қақтап безендірген әсем түрлері бар.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Ақ басқұр

**Ақ басқұр** - тоқылу барысында түк салынып тоқылған бау түрі, киіз үй жабдығы.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология

Санат:Киіз үй
Ақ бата

**Ақ бата** - халық шығармашылығына жататын кестелі, мазмұны келісті сөз түрінде ізгі тілек тілеу.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақ баталы жесір

**Ақ баталы жесір** - қалыңмалын төлеп айттырып қойған, бірақ ұзатып әкелгенше айттырған жігіті дүниеден озған қалыңдық атауы.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақ белбеу

**Ақ белбеу** - сыйлы адам қайтыс болғанда марқұмның жетісін өткізгенге дейін ер адамдардың тағып жүретін белбеуі.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақ беру

**Ақ беру** - күйеужігіт қалыңдықтың әкесінің босағасын аттап тағзым етіп сәлем бергеннен соң, амандық-саулық сұрағаннан кейін оған ақ ұсынады, яғни тостағанмен қымыз беріледі. Бұл күйеуге ақ беру деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақ бикеш

**Ақ бикеш** - ақталған ірі, көбіне майсоқ жасалатын, тағамдық мөлдір дәнді ақ тары. Ақ тарыдан жасалғап тағам, әсіресе, Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-батыс өңірлерінде қазақ дастарқан мәзірінің негізгі әлементі болды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақ айыл

**Ақ айыл** - көп мініліп, ерқашты мініс пен жұк артудан ығыр болған ат. Атаудың мәні ат әбзелдері аттың бас-арқасын қажап, айыл-тұрманның теріге ізін қалдыруға байланысты туған. Жарақат табының терең болғаны соншалықты, аттың арқасы, иығы, жараланып, жазылмайтын шилі жауырға айналып, ердің айылы тартылған тусы ақшылданып білініп турады. Ақ айыл болған атты мініс пен жұмыстан босатып ұзақ уақыт бойы «жылқыға қоя берген» соң ғана ақжілік болып семіріп, өлі жүнін тастаған соң жетіліп, қалыпқа келеді. 

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақ ауыз

**Ақ ауыз** - тиісті үлесінен, сыбағасынан айрылып, алданып қалған адам. XIX ғасырдың 20-30 жылдарында Орталық Қазақстанның тау-кен өнеркәсібінде еңбек ететін жергілікті ұлт өкілдерінің арасында күндік нормасын орындай алмаған шахтерлер ақ ауыз деп аталып, оларға наряд жазылмай, табысынан құр алақан қалатын болған. Жер астындағы конвойда бұрғылайтын нормалары орындалмай қалса, бұрғыланбай қалған бөлікті ақ бормен белгілеп сызып қоятын болған. Жоспарын орындай алмаған күні ақ ауыз болып қалдым дейтін болған, ол күнге еңбекақы жазылмаған. Осымен байланысты ақ ауыз тіркесі қалыптасқан.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақ боз ат шалу

**Ақ боз ат шалу** - Тәңірге жалбарынып, құрбандыққа шалу. Әсіресе, әлеуметтік мәртебесі аса жоғары уақиғалар кезінде жасалады. Мысалы, боз биенің сүтіне шомылдырып, ақ киізге отырғызып, ханды көтергенде, ел-жер тағдыры сынға түскен шешуші ұрыстар алдында батырларға, олардың қалың қолы на ақ жол тілегенде Ақ боз ат сойылады. 
Қысылған әскер басының, 
Қасына барып тұрганда. 
Ақ боз атты шалғанда, 
Мойныңа кісе салғанда 
Баба түкті шашты Әзіз, 
Содан бата алғанда 
Тілеуің қабыл болғанын. 
Басыңа қыдыр қонғаның, 
Ұмыттың ба соны, Абылай!

«Қобыланды батыр» жырында, Қараман: «Боз ат шалып Құдайға, қырық мың қол алып» Қобыландыға көмекке аттанады. 1726 жылы үш жүздің басы бірігіп, Әбілқайырды бас қолбасшы сайлап, жоңғарға қарсы шыкканда Ақ боз ат шалу рәсімі орындалған.

Екі ел арасындағы шапқыншылық тоқтатылып, бітімге келген жағдайда ақ боз бие сойылып, қанына елшілер қолдарының сүқ саусақтарын батырып, енді ешқашан жау болмаймыз деп анттасқан. Ақ боз ат сойып ант беріп, куә болу қазақ салтында XX ғ.-дың басына дейін жеткен. Бұдан басқа ақ боз атты құрбандыққа шалу рәсімі, көптен көріспеген туыс-жегжаты келгенде, жаугершілікте жоғалып кеткен туыс-тумасы табылғанда, табындағы мал өліп, жылқы шығынға ұшырап тоқтамай қойғанда орындалады.

Ал жеті атадан соң дербес ру болып болінген кезде құрбандыққа ала жылқы шалынады. Қазақтың ертеден келе жатқан дәстүрлі жеті атаға толмай қыз алыспайтын рулас ағайындар ру-қауымның демографиялық мөлшері тым көбейген жагдайда, яғни сегізінші атадан әрі көбейіп, жайылым жер жеткіліксіз сезілгенде, арнайы үлкен жиын өткізіліп, алдын ала дайындалған жылқының құйрығын тараптардың ру басылары өзара кесісіп, арнайы керілген ала арқаннан бөлінетін жақтың игі жақсылары аттайды. Соңынан аруақтарга арнап ала жылқыны кұрбандыққа шалып, ру ақсақалдары өз араларында қыз алысуға келісім берген.
Ақ боз биені құрбандыққа шалу себебі - аруақтарды риза қылу. Сонымен бірге, өркендеу идеясының бір ғұрыптық көрінісі деуге болады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақ болу

**Ақ болу** — сауын малында кездесетін желін ауруының атауы. Ол жаппай тобымен ауыртатын іріңсіз барттанып ісінеді. Малдың сүті су секілді бозарып, көгілдірленіп сұйыла түседі.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақ болып кетті

**Ақ болып кетті** - сауын малының мезгілінен ерте суалуы, сүтінің тартылуы. Оның себебі сан алуан желіннің түрлі аурулары (айталық, ақ болу, топжелін және т.б.) дәстүрлі мал шарушылығындағы бағым-күтімнің бұзылуы мен өріс отының азаюы және т.б. Жаңбыр аз болып, жердің шөбі ерте қурап кетсе, немесе көктемесе, аш саулықтар мезгілінен бұрын суалып, Ақ болып кетеді. Көбіне қой мен ешкіде жиі кездесетін Ақ болып кету малды сауған кезде желінде сартылдаған дыбыс естіледі. Өйткені, желін тым қатайып кетеді. Мал ақ болып кетуді халықтық тәжірибе былайша да түсіндіреді: сүтті байқаусызда жерге төгіп алу, басып кету, сүтті қадірлемеуден де болады-мыс. Сондықтан, төгілген сүтке саусағын тиігізіп, тәу етіп өзінің маңдайына жағады. Мұндай ырымды жасамаған адамның малы ерте ақ болып кетеді және оның салдарынан ондай үйге «ақ құтаймайды», яғни сүт іріп, айраны ашып кететін болады. Ақ болуды қазақ жаман нышанға балаған, яғни сол шаңырақтың ырыздығы азаяды деп ырымдаған.

Ақ болған саулық малдың желінін мәйітті жуған шүберекпен сүрткен және қасқырдың бас сүйегіне сүт тамызған. Егер мүмкіндік болса, қасқырдың көмейіне ақ болған малды сауса тез айығып кетеді деп сенген.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақ боран

**Ақ боран** - қыс кезінде ұзаққа созылып соққан алай- түлей, түтеген боранның атауы. Ақ боран кейде бір апта, кейде он шақты күнге дейін созылуы мүмкін. Ақ боранда мал өріске шыға алмайды, тебіндеп жайыла алмай, қолдағы жем-шөпке қарап қалады. Қыстың аяқ шенінде көбінде ақпан айында болатын бірнеше күнге созылатын күшті боранды Арқа жақта «ақпа» деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақ боз aт

**Ақ боз aт** - түгінде акшыл көк түстілері басым, дәстүрлі ортада ерекше қастерленетін жылқы түсінің атауы. Бастапқыда ақ түстің қасиетті саналуының негізі күн түсіне баланған. Ертеректе аспан құдайларына ғана құрбандыққа шалынатын мал ретінде ерекше қастерленді. Орта ғасырда ел басқарушылар мен атақты лауазымды адамдар мініс көлігі ретінде пайдаланды. Оның иесінің атақ-даңқын, лауазымын, әлеуметтік статусын айғақтайтын символикалық мәні де болды. Құрбандыққа ақ түсті малды шалу екі дүние арасындағы жалғастырушылықты білдірсе, төрт түлік ішінен тек ақ түсті жылқы ғана «өлілер патшалығына» оңай жеткізуші медиаторлық рөлді атқарушы деп есептелді. Дәстүрлі наным-сенім бойынша, адам ақ боз биенің сүтіне шомылса, бойындағы науқасы, кайғы-қасіретінен тез айығады. «Алпамыс батыр жауды жеңіп, жорықтан қайтып келген соң, тақсірет тартқан ата-анасын боз биенің сүтіне шомылдырады». Балаға анасының алдындағы өтелмес қарызы барын айтқанда осы шешеңді боз биенің сүтіне шомылдыратын жайың бар ғой, - деген сөзді әлі күнге дейін ел арасынан естуге болады.

Ак боз түс байырғы этномәдени ұғымда жеңістің нышаны дегенді аңғартады. Алтай мен Шыңжаң қазақтары ақ боз aтты көбінесе кәк ат деп атайды. Шамасы бұл ертедегі ғұндар мен көне түркілердің аспан құдайы тәңірісіне ақ боз aттарды құрбандыққа шалуынан қалған түсінікпен сәйкес болуы керек. Байырғы қазақтардың боз түсті жылқыларды қадірлеп, ерекше қасиеті бар деп түсінуін әртүрлі әдет- ғұрыптардан, жон-жоралғылардан аңғаруға болады.

Жалпы Орта Азия халықтары сияқты қазақтар да некелескен қыз ұятты болып шықса, оны масқаралап, бетіне күйе жағып, өгізге теріс отырғызып, тесік қазан мен шүмегі сынған шәугім ұстатып, еліне жөнелтіп қалыңмалын қайтарып алатын. XVIII ғ.-дың аяғында Семей жерінде қазақтың екі руының байлары құдандаласқанда қыз ұятты болып шығады. Осындай тығырықтан құтылудың жолы ретінде екі жақтың билері құдандаласқан екі баймен келісе отырып, қызды ақ боз биенің сүтіне шомылдырып, күйеуіне косады. Алайда, колданыстық тұрғыдан келгенде, ақ боз жылқының алыс жолға шыдамайтын әлсіз, бәйгеге шауып жарытпайтын төзімсіз екенін көптеген жылқышылар мен ат жаратып жүрген атбегілер де бірауыздан мойындайды. Дерек берушілердің айтуынша, Тәуке ханның «Жеті жарғысында» Ақ боз атта құн жоқ деген бап болған. Ақ боз ат ұрланса, құн төлемеген. «Жеті жарғыда» боз жылқыға таза тұрмыстық қырдан қараған, шаруашылықта пайдалануға әлсіз Ақ боз ат аса құнды деп бағаланбаған. А.О. Добросмыслов жүк көтеруге әлсіз, суыққа шыдамсыз келетіндіктен қазақтар ақтүйені (атанды) әдейі өсірмейді, ақтүйені әсемдік, салтанат үшін бірлі-жарым атақты байлар ғана пайдаланады деп көрсетеді. Ал қазақ дәстүрінде ақботаның, ақатанның культі Ақ боз аттан кем түспейді. Ақ боз атты да көбіне әсемдік, сән-салтанат үшін өсіретін болған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Хильдесхайм (аудан)

**Хильдесхайм** () - Германия жеріндегі аудан. Аудан орталығы - Ландсхут қаласы. Аудан Бавария жеріне қарайды. Төменгі Саксонияға бағынышты. Жер аумағы 1206 шаршы км.  Тұрғыны  283,5 мың адам. Тығыздығы 235 адам/ шаршы км.Ресми коды- 03 2 54.

Аудан 40 қауымға бөлінеді.

## Қалалар және қауымдар
# Хильдесхайм (102 718)
# Альфельд (20 234)
# Зарштедт (18 502)
# Бад-Зальцдетфурт (13 659)
# Нордштеммен (12 620)
# Харзум (11 848)
# Боккенем (10 585)
# Гизен (9777)
# Эльце (8991)
# Шеллертен (8276)
# Альгермиссен (7964)
# Зёльде (7963)
# Холле (7393)
# Дикхольцен (6706)
;Басқару Дуйнген
# Дуйнген (2907)
# Мариенхаген (815)
# Коппенграфе (703)
# Хойерсхаузен (505)
# Венцен (409)
;Басқару Фреден (Лайне)
# Фреден (3073)
# Винценбург (746)
# Ландвер (520)
# Эфероде (500)
;Басқару Гронау (Лайне)
# Гронау (5232)
# Айме (2754)
# Бантельн (1585)
# Деспеталь (1350)
# Реден (1150)
# Бетельн (1020)
# Брюгген (929)
;Басқару Ламшпринге
# Ламшпринге (3006)
# Зелем (937)
# Вольтерсхаузен (851)
# Харбарнзен (619)
# Нойхоф (416)
;Басқару Зиббессе
# Зиббессе (2680)
# Аденштедт (1031)
# Альмштедт (942)
# Вестфельд (937)
# Эберхольцен (628)
*(30 маусым 2010)*

## Сілтемелер
* www.landkreishildesheim.de 

Санат:Төменгі Саксония аудандары
Ақ бөз

**Ақ бөз** — өте қалың емес ақ бұлдан тоқылған арзанқол бұл, кездеме. Жергілікті тілде аң болатынай, ақ бәтес, ақзоң, ақ бұл т.б. атаулары бар. Бұлдың бұл түрінен көйлек, орамал, көрпе-жастық т.б. тұрмыстық заттар тігіледі. Бұлдың ең қарапайым түріне саналатын бөздің жұқа, сапалы түрін ақырет кебінге жаратқан.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақ егіс

**Ақ егіс** - ерте егіп, кеш жиналатын бидай, арпа, сулы дақылдары. Конекоз кариялардың айтуынша, ертеде ақ егісті мал-жаны бар ауыл-аймақ еккен, оның ішінде бидайдан жасалған тағамы бар отбасын дәулетті, бай деп есептеген. Тары шаруашылығымен көбінесе шаруа адамы айналысқан, тары тіршіліктің күнкөрісі үшін егілген. Қазақ диқандары егіс атаулыны ақ егіс және көк егіс деп екі үлкен топка бөлген. Ақ егіске, жоғарыда аталғандай арпа, бидай, сулы тәрізді дәнді дақылдарды, ал көк егіске тары, қонақ, жүгері, күріш дақылдарын жатқызған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақ бұзау

**Ақ бұзау** - қазақ балаларының ұлттық ойыны. Көп бала жиылып ойнайды. Бүкіл балалар етпетінен жерге жатып, бір бала жатқан балалардың үстіне шығып тұрады. Сонда астындағы бала: «Бұл кім-ау?» - дейді. Сонда әлгі бала: «Сеңгірбай пұшықпын» - дейді. «Нең жоқ?» - дейді. «Ақ бұзауым жоқ» - деп жауап береді. Ол: «Ақ бұзауымды көрдің бе?» - дейді. «Жоқ, көрмесем де азан қашырсаң  тауып берейін», - дейді. Сонда, азан шақырады: Аллаху әкбар, Аллаху әкбар, Аяқ сала, аяқ пәле, — дейді. Сонда, әлгі балалар «ақ бұзауыңды мен жедім» деп қашады, «Сеңгірбай пұшық» куады. Балалар амал қылып, бұзауым жоғалтқан «Сеңгірбай пұшыққа» «мынау бұзауыңның басы» деп, болмаса аяғы деп бірнәрсе әкеп береді. Ол алып кетіп қалады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақ жайма

**Ақ жайма** - ақшыл матадан жасалған көрпе-жастық тысының жалпы атауы. Әдетте, ол жұқалау ақшыл шыттан тігіледі де, жамылатын бас жақ тусына кестелеп, өрнек салып кояды. Ақ жайма ұйықтайтын төсеніш көрпенін бетіне сөгіліп алуға қолайлы етіп, көктеп тігіледі.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат:Киіз үй
Ақ жалау

**Ақ жалау** - қауіпті мал ауруының атауы. Қазақта *«ақжалау барда малым бар деме, әзірейіл барда жаным бар деме»* дегеніне қарағанда зілді, үлкен шығын әкелетін ауру түрінің бірінің жергілікті атауына ұқсайды. Ақ жайма туралы этнографиялық деректер жоқтың қасы.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақ жаулық

**Ақ жаулық** - әйелдердің баскиімі, орамалы. Бұл атау кейбір өңірлерде сәукелеге, кимешектің деталы, жамылғысы орнында да қолданылады. Басқа баскиімдері тәрізді  Ақ жаулыққа қатысты қасиетті киім ретінде қастерленеді. Әсіресе, баскиімді бөгдеге тарту етпейтін тыйым ақ жаулыққа да қатысы үлкен. Араздасқан, кешірім сұраған адамдар әйелдің ақ жаулығының киесіне тоқталады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Киім
Санат:Әйелдер
Ақ жауып арулап қою

**Ақ жауып арулап қою** - қайтыс болған адамның мэйітін жуып, тазалап ақ кебінге орап жерлеу. Ақ жауып арулау дегендегі арулау «тазарту» деген ұғымды аңғартады. Арулау сөзі түп қазақ тілінде «таза» деген мағынаны білдіретін арығ, ару атауларымен түбірлее. Өлікті ақ түсті матамен орап ақпен жабу рәсімінің көпмәнділік (полисемантикалық) сипаты бар. Этномәдени ұғымның санасында ақ түс тазалықтың, пәктіктің нышаны, адам мәңгілікке «ақ», «таза» болып аттануға тиіс. Сонымен қатар, өлікке ақ жабу «анықтың» ғайып болуы, «бардың» жоққа айналуы дегенге меңзейді. Шәкәрім қажы: *«Адам жоқтан пайда болады да, ақырында жоққа айналады. Адам өмірі екі жоқтың арасы»*, - деген екен.

Шариғат бойынша өлікті арулап ақ жауып болған соң, жаназасы шығарылады. Жаназаға тұрғандардан имам *«марқұмның кімге берешегі, борышы бар?»* - деп сұрайды. Борышы, қарызы болса, еті жақын адам оны өз мойнына алады. Бұл мәңгілік дүниеге адам* «борыш қарызсыз, берешексіз»*, *«таза»* аттануға тиіс деген семантиканы аңғартады.

Өлікті жерлеп болған соң *«үші»* беріледі, кейіннен *«жетісі», «қырқы», «жылы»* (ас беру) өткізіліп, қабірдің басына белгі қойылады. Мұның бәрі тірінің парызы болып саналады. Қазақтың дәстүрлі мәдениетінде өлікті ардақтап, қастерлеп қоюға, артын күту, ғұрпына ерекше көңіл болу және бұл ғұрыптың сақталуы қоғамдық назарда болады. 

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақ жорға

**Ақ жорға** - қысқы аязда жоннан ойға қарай соғатын, қарлы бұрқасын, боранның атауы. Алтай, Сауыр, Жетісудың таулы аймақтарында қыс кезінде түрлі амалдар кезінде күшейеді. Арқада осыған ұқсас ақпа деп аталатын күшті боран қыстың соңына ала ақпан кезінде соғады. Осыған ұқсас ақпа аталатын боран түрі Арқада қыста соғады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақ киізге салып көтеру

**Ақ киізге салып көтеру** - хандық дәуірде қазақтың хан сайлау дәстүрінің ең шарықтау көрінісі.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақ құрт

**Ақ құрт** - қой-ешкінің ішегінде кездесетін құрттар тудыратын ауру атауы. Одан сақтандырудың бірден-бір жолы қазақ шопандары тәжірибесінде - малды ащы отқа тойдыра жаю деп санаған. Ащы отқа тойған малдың несебі мен қиынан кермек ащы иіс шығады. Ақ құрттан сақтандыратын жақсы оттарға баялық, жусан, ермен, қарабатқыл, қызылша, кекіре, итсигек, усойқы, ақмия, ақбас, бұйырғын, таужуа және т.б. қыр шөптері жатады. Мал ішегіне құрт көптеп қаптап кеткені, яғни «құрт жайлағаны» білінсе, жыланды (сарыүйек деп аталатын) өлтіріп жұтқызу, апнынды сүтке езіп ішкізу, жемге күшала, күкірт араластырып беру, тотияйын ертіндісін немесе жылқының сұйықмайын ертіп аузына қую қатарлы шаралармен алдын алған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология