Плевен

**Плевен** (; ХХ ғасырдың басына дейін орыс тілінде қала **Плевна-рус** деп аталды) — Болгарияның солтүстігіндегі қала, теміржол және автомобиль жолдарының торабы, Плевен облысының әкімшілік және Плевен қауымдастығы орталығы. Болгарияның солтүстік-орталық аймағының ірі экономикалық орталығы болып табылады.

## Географиялық орналасуы
Қала Дунай жазығында, Дунайдан 35 шақырым жерде орналасқан.

## Тарихы
I - II ғасырларда б.з.д. мұнда, бұрыннан бар Фракия қонысының орнында Ежелгі Рим Сторгозия (Storgosia) форпосты құрылды, кейінірек бекініске айналды.

441-448 жылдары бекіністі ғұндар қиратты, бірақ кейін қалпына келтірілді.

IV ғасырдың басында бекініс пен елді мекен тас бекініс қабырғасымен қоршалған.

VI ғасырдың аяғы мен VII ғасырдың басында бекіністі славяндар мен аварлар қиратты.

IX ғасырда қираған бекіністің орнында славян қонысы пайда болды.

1270 жылы қала алғаш рет жазбаша дереккөзде аталған (castrum Pleun атауымен).

XV ғасырдың басында қаланы түріктер қоршауға алып, басып алды, Дунай вилайетінің құрамына кірді, біраз уақыт Болгар қарсыласу орталықтарының бірі болып қала берді, бірақ кейінірек Никополь санжакының әкімшілік орталығына айналды.

1810 жылы 1806–1812 жылдардағы орыс-түрік соғысы кезінде қаланы генерал-майор М.С. Воронцовтың отряды басып алды, ол осы жерде орналасқан Түрік бекінісінің қабырғалары мен бекінісін қиратты.

1868 жылы қала каймаканияның әкімшілік орталығына айналды.

1877–1878 жылдардағы орыс-түрік азаттық соғысы басталғаннан кейін қала гарнизонын Осман пашаның әскерлері күшейтті, 1877 жылы 7 шілдеде Плевнаны қоршау басталды, түріктер үш рет шабуыл жасады (қоршау 1877 жылы 28 қарашада түрік гарнизоны берілгенге дейін жалғасып, соғыстың ең үлкен шайқастарының бірі болды).

1890 жылы Плевенада Болгарияда шарап және жүзім шаруашылығы мамандарын даярлайтын алғашқы оқу орны ашылды (кейіннен Плевен ауылшаруашылық техникумына айналды).

1899 жылы қала арқылы теміржол желісі өтті.

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін қала сауда-өнеркәсіп орталығы болды, оның экономикасының негізі тамақ (диірмендер, май зауыттары, спирт зауыттары) және жеңіл (мақта және зығыр) өнеркәсіп кәсіпорындары болды, сонымен қатар ауылшаруашылық машиналары, цемент және керамика өндірілді.

1947 жылы мұнда ірі консервілеу комбинаты құрылды (Държавен консервілеу комбинаты "Георги Кирков").

1949 жылы қала округтің орталығына айналды.

1952 жылы "Плевен" стадионы салынды.

1970–1980 жылдары Плевен машина жасау, цемент, шыны, тоқыма және тамақ өнеркәсібінің ірі орталығы болды.

1999 жылы қала облыстың орталығына айналды.

## Халық саны
Плевен-Болгариядағы халық саны бойынша жетінші қала және Болгарияның солтүстігіндегі үшінші үлкен қала (Варна мен Русадан кейін).

## Саяси жағдайы
2015 жылғы сайлау нәтижесі бойынша Плевен — Кмет (мэрі) Георг Спартанский қауымы.

## Ғылым және білім
1944 жылы қалада жүзім шаруашылығы және энология институты, 1954 жылы жем — шөп дақылдары институты, 1974 жылы Плевен медициналық университеті ашылды.

## Көрнекті орындары
Көркем кешен — «Плевен эпопеясы 1877» панорамасы — Болгарияның Османлы қамытынан азат етілуіне арналған мұражай. Ол 1977 жылы 10 желтоқсанда, Плевен босатылғанына 100 жыл толған күні ашылды. Ескерткіш Скобелева атындағы саябақ-мұражай аумағында, күрес алаңында, 1877 жылғы 11 қыркүйекте генерал-лейтенант М.Д. Скобелевтің отряды қабылдаған «Кованлык» түрік бекінісінің жанында орналасқан.

Плевенадағы Әулие Джордж Победоносц кесенесі 1903–1907 жылдары неовизантиялық стильде салынған, 1877–1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы кезінде Плевнаны қоршау кезінде қаза тапқан орыс және румын жауынгерлерін еске алу ескерткіші. Болгария тұрғындарының қайырымдылықтары үшін салынған.

1953 жылы ресми түрде құрылған аймақтық тарихи мұражай 1984 жылы қазіргі ғимаратына көшті, оны 1884–1888 жылдары итальяндықтар казарма ретінде салған. Мұражай Плевен және Ловеч облыстарын қамтитын 2000 жылғы 1 шілдеде аймақтық болды.

Шарап мұражайы. Мұражайдың шарап коллекциясы мұражай орналасқан үңгірдің температурасын бақылау жүйелеріне, едендеріне және жарықтандыруына 300 000 доллардан астам қаражат салған ірі жергілікті жүзімдік иесі Пламен Петковқа тиесілі. Сондай-ақ, қалада Тотлебен ескерткіші мен «1877 жылы Плевнаны азат ету» тарихи мұражайына баруға болады.

## Танымал жергілікті тұрғындары
Эмил Димитров (1940–2005), «Болгар поп-музыкасының патшасы» деп аталатын әйгілі Болгар әншісі және композиторы. Ол 1970 жылы қалаға арналған ән жазды: Плевен үшін әндер.

Катя Асенова Попова (1924–1966) — опера әншісі. Болгария Халық Республикасының Халық әртісі. I дәрежелі Димитров сыйлығының лауреаты.

## Дереккөздер

## Әдебиет
* *Тодорова Г., Васильева М.* Памятники признательности в Плевенском округе / Гена Тодорова, Мария Васильева; Пер. с болг. Валентины Христовой; Ред. Недялка Хрисчева-Михайлова; Фото Велчо Борисова. Военно-исторические музеи — Плевен. — София: Партиздат, 1976. — 160 с. — 8110 экз. (в пер.)
* *Аникин В. В.* Памятник гренадерам, павшим под Плевной. (Скульптор В. О. Шервуд). — М.: Московский рабочий, 1986. — (Биография московского памятника). (обл.)

Санат:Болгария қалалары