open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Маневрлі соғыс

**Маневрлі соғыс (Маневренная война)** — әскердің ұрыс әрекеттерінің неғұрлым оңтайлы түрлерін қолданатын соғыс түрі. Маневрлі соғыс кезінде ғарыштық әуе кеңістігінде, Құрлық пен теңізде күш пен қаруды айламен, ерекше ептілікпен, оңтайлы қолданады. Маневрлі соғыста ұзақ уақыт бәйы тұратын тұрақты майдан болмайды, жағдай күрт, тез және жиі озгеріп отырады. Соғыстың маневрлі сипаты қорғанысты басып жанышатын құралдарды жеделдете қолданумен (жаппай қырып-жоятын қарулар, ұрыстың гарыштық құралдары, ракеталар, авиация, артиллерия, танкілер), сондай-ақ армияны моторлы, механикалық жабдықтармен камтамасыз етумен ерекшеленеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Маневрлі тактика

**Маневрлі тактика (Маневренная тактика)** — бірнеше әскер бөлімшелерін қоса отырып, қарсыласқа ойсырата соққы беруді ұйымдастырудың теориясы мен практикасы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әлібек Мейірбекұлы

**Әлібек Мейірбекұлы** (1944-2002) - 15 қыркүйекте Түркістан облысы, Жетісай ауданы, «Құрбан ата» ауылында дүниеге келді.
1961 жылы орта мектепті алтын медальмен аяқтан, Қазақ университетінің филология факультетіне түседі.
## Еңбектері
Алғашқы өлеңдері «Қазақ әдебиеті», «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас алаш») газеттерінде жариялайды. 1967—1970 жж. Қазақ теледидарында редактор, шолушы, бөлім меңгерушісі қызметтерін атқара жүріп, республикалық театр студиясына ұстаздық етеді. 1970 жылдан өзі туып өскен Жетісай аудандық газетінде, музыкалық драма театрында еңбек етті.
Мәдениет техникумында он жыл мәдениет тарихынан дәріс берді. Ұстаздар даярлайтын оқу орнында қызмет істеді. Орта мектептің, кәсіптік техникалық орынның басшысы болды. Қ. Жандарбеков атындағы Жетісай драма театрының директоры қызметін атқарған.
1977 жылы «Жалын» баспасынан «Жүрек оты» атты тұңғыш өлеңдер кітабы, 1982 жылы Қ. Жандарбеков атындағы Жетісай музыка драма театры туралы кітапшасы жарық көрді. «Қазақстан» баспасынан «Бақытқа барар жол» (1987), «ӘлФараби» баспасынан таңдамалы өлеңдері (1997), «Мөлдір мүңым — Мүсілім» мемуарлық эссесі (1999) жариялайды. 20002001 жж. «Ләззат түні» және «Ашық күнгі найзағай» атты екі драмасы сахнаға қойылды.
Аудандық «Қазақ тілі» қоғамы ның төрағасы, ҚР-ның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1935 жылы туғандар
Әуе шабуылына қарсы қорғаныс шайқасы

**Әуе шабуылына қарсы қорғаныс шайқасы** () — белгілі бір бағытта қарсыластың әуе шабуылына жол бермеу (тойтару) және оның авиациялық топтастықтарын талқандау мақсатында әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлері күштері өз бетінше немесе әскери-әуе күштерімен бірлесе жүргізетін шайқас.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Акмеология

**Акмеология** (Көне грек: akme – биік, шың, табыс, logos – ілім) — адамның шығармашылық ғұмырына, кәсіптілік шыңға жетуіне ықпал ететін факторлар мен заңдылықтарды зерттейтін ғылым; жаратылыстану, қоғамдық және гуманитарлық пәндер тоғысында пайда болған, белгілі бір іс-әрекет сферасында адамның жоғары дәрежеде акме дамуы жөнінде ғылым. Кемелденуді өздігінен білім алу, өзін-өзі түзету, өзін-өзі басқару құралдары арқылы өзін-өзі жетілдіруге қабілеттілік деп қарастырады. Эмбриология, морфология, физиология, психология, педиатрия, педагогика, геронтология және т.б. ғылымдарды қамтиды.
## Дереккөздер


Санат:Психология
Санат:Педагогика
Санат:Пәнаралық ғылымдар
Бенедикт кестелері

**Бенедикт кестелері** - ағзаның негізгі зат алмасуының адамның жынысына, салмағына, жасына, бойына байланысты келетін қалыпты шама көрсеткіштерінің кестелері.

Бенедикт — Вебб — Рубин теңдеуі:
: P=RT\rho_\mathrm{m}+\left(BRT-A-\frac{C}{T^2}\right)\rho^2_\mathrm{m}-(bRT-a)\rho^3_\mathrm{m}+a\alpha\rho^6_\mathrm{m}+\frac{c\rho^3_\mathrm{m}}{T^2}(1+\gamma\rho^2_\mathrm{m})\exp(-\gamma\rho^2_\mathrm{m}),

* P — қысым, Па;
* T — абсолюттік температура, К;
* R=8{,}31441\pm 0{,}00026 — әмбебап газ тұрақтысы, Дж/(моль·К);
* \rho_\mathrm{m} — мольдік қысым, моль/м³;
* A,\;B,\;C,\;a,\;b,\;c,\;\alpha,\;\gamma — 8 нақты заттардың волюметриклық тұрақтысы .

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Әуе шабуылына қарсы қорғаныс посты

**Әуе шабуылына қарсы қорғаныс посты** - қарсыластың авиациясын табу және өз әскерлері мен халыққа әуе шабуылының қатері туралы уақытында хабарлау жөнінде әскери кызметші немесе әскери қызметшілер топтарының (шағын топтарының) тапсырмаларын атқаратын арнайы жабдықталған орын.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Фильтрлік желдеткіш қондырғы

**Фильтрлік желдеткіш қондырғы** (Фильтро-вентиляционная установка (ФВУ)) — сыртқы ұланған ауаны тазартуға және оны объектілердің ішіне жеткізуге арналған құрал. Кемелерде, ұшақтарда, әскери инженер көлік, көліктік машиналарда және жабық бекіністі қамалдарда жеке құралдарды радиоактивті шаңнан, уландырғыш заттардан, биологиялық құралдардан қорғау үшін қолданылады. Фильтрлік желдеткіш қондырғы желдеткіштен, фильтрден, ауа жіберетін құбырлардан, басқару жүйесінен, аралық реттеу аппараттары мен бақылау-өлшегіш жабдықтардан тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Саят Қамшыгер

**Саят Қамшыгер** - 1978 жылы 1 мамырла Шығыс Қазақстан облысы, Жарма ауданы, Кезеңсу ауылында дүниеге келген. Алматы мемлекеттік университетінің қазақ филологиясы факультетін 1999 жылы үздік аяқтаған.Әр жылдарда Алматы қаласындағы М.Базарбаев атындағы N2138 ғимназияда мұғалім, Қазақ тілі мен әдебиетін тереңдете оқыттың республикалық мектеп-интернатта оқытушы, «Қайнар» университетінде аға оқытушы, М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтына ғылыми қызметкер болып еңбек еткен. 2005 жылдан Қазақстан Жазушылар одағы басқармасына әдеби кеңесші.

1996 жылғы «Поэзия көктемі» жыр мүшәйрасының жеңімпазы, 1998 жылы «Жұлдыз» журналы ұйымдастырған Артығали Ыбыраев атындағы жас ақындар мүшәйрасының, Халықаралық «Шабыт» фестивалінің, Ауған соғысы ардагерлеріне арналған мүшәйраның, Астананың 10 жылдығына арналған республикалық мүшәйраның, «Алаш және рух» жыр мүшәйрасының жүлдегер!.

1999 жылы «Білім» баспасынан шыққан «Өлеңге әркімнің-ақ бар таласы» атты студент ақындардың жыр жинағына, 2006 жылы «Жалын» баспасынан шыққан «Жас толқын» ұжымдық жинағына өлеңдері енген. 2001 жылы «Отырар кітапханасы» сериясымен «Сары гүл» атты тұңғыш кітабы «Жазушы» баспасынан жарық көрген. 2008 жылы «Жалын» баспасынан шыққан «Жүректегі ағыстар» атты жыр жинағының авторы. «Сәуір қүрылтайы. 2002 жыл» (2007), «Алматының жүрегіндей Алмалы» (2006) кітаптарының құрастырушысы.

Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесі, «Серпер» жастар сыйлығының лауреаты. «Сары гүл», «Жүректегі ағыстар», «Көңіл көктемі» атты жыр кітаптарының авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Кезеңсу ауылы
Санат:1978 жылы туғандар
Әмірхан Меңдеке

**Әмірхан Меңдеке** журналист, әдеби сыншы. 1956 жылы 1 қаңтарда Түркістан облысының Түлкібас ауданында дүниеге келген. Дулат тайпасы Сиқым руынан шыққан.

1979 жыл Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетін бітірген. Әр жылдары «Мектеп» баспасында аға редактор, «Қазақ әдебиеті» және «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газеттерінде бөлім меңгерушісі, «Қазақ радиосының» бас директоры, «Қазақ әдебиеті» газеті газеті бас редакторының орынбасары болды, Қазақстан Республикасы Үкіметі аппаратының аға кеңесшісі болып жұмыс атқарды. «Жас Алаш» газеті бас редакторының орынбасары. 2024 жылдың қыркүйегінен бастап, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті журналистика факультеті оқытушысы.

## Еңбектері
Республикалық баспасөзде 100-ге жуық әдебисыни мақалалары жарық көрген. 2001 жылы «Елорда» баспасынан «Сөз өнері: серті мен дерті» атты сын мақалаларының жинағы жарық көрді.
Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының иегері (2000).
## Дереккөздер


Санат:1956 жылы туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Халықаралық Алаш әдеби сыйлығының иегерлері
Санат:Түркістан облысында туғандар
Санат:Қазақстан әдебиет сыншылары
Санат:Қазақстан журналистері
Сәлім Меңдібаев

**Сәлім Меңдібаев** - 1946 жылы 5 шілдеде Қостанай облысы, Меңдіқара ауданы, Ақсуат кентінде туған.

1969 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін бітірген. 1971 жылдан бастап Қостанай облыстық «Қостанай таңы» газеті редакциясында еңбек етті. 1979 жылы Алматы жоғары партия мектебін сырттай оқып бітірді. 1996 жылдан бері А. Байтұрсынов атындағы Қостанай Мемлекеттік Университетінің журналистика факультетінде ұстаздық етеді. 1999 жылдан бастап «Қостанай таңы» газеті Бас редакторының бірінші орынбасары.
## Еңбектері
«Жүрек лүпілі» (1998), «Еменнің айыр бүтағы» (2001), «Мөпмөлдір дүние» (2003), «Ілияс Омаров» (2003), «Еркімбайдың Сұлтаны» (2009), «Терең тамыр» (2009) сияқты кітаптары жарық көрген.

«Әскери ерлігі үшін», «Еңбектегі ерлігі үшін», «Тың және тыңайған жерлерді игергені үшін», «Еңбек ардагері», «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне — 10 жыл» медальдарымен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасымен марапатталған. Қазақстанның Құрметті журналисі (2008), Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты (2005), Қостанай облысы әкімі сыйлығының, «Қазақ тілі» қоғамының «Ұлтжанды азамат» сыйлығының иегері.
## Дереккөздер


Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Меңдіқара ауданында туғандар
Санат:Қазақстан журналистері
Әуе шабуылына қарсы қорғаныстың кезекші құралдары

**Әуе шабуылына қарсы қорғаныстың кезекші құралдары** — әуе кеңістігін бұзушыларға және қарсыластың тұтқиылы әуе шабуылына тойтарыс беру үшін дереу қимыл жасау дайындығында тұратын әуе шабуылына қарсы корғаныс күштері мен құралдары (зениттік, ракеталық, радиотехникалық, авиациялық құралдар және т.б.).

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Олег Меркулов

**Олег Меркулов** (1925-1999) - 1З қарашада Ресейдің Брянск қаласында туған. 1943— 1948 жылға дейін әскер қатарында қызмет еткен. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1954 жылы Ленинградтағы Шет тілдер институтының аудармашылар факультетін бітірген. Сосын Алматыға келіп, «Казахстанская правда» газетінде жұмыс істей жүріп, ағылшын тілінен орыс тіліне Р.Райттың «Протяжная песня темнокожого» повесін, Дж Б.Пристлидің «Герой-чудотворец» романын, басқа да бірқатар ағылшын жазушыларының әңгімелерін аударған.
## Еңбек жолы
Қазақ КСР Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекеттік комитетінде аға редактор, Қазақстан Жазушылар одағында орыс прозасы секциясында әдеби кеңесші болған.
## Еңбектері
«Ради тебя» (1969), «На двух берегах» (1978) романдары, «Комбат Ардатов» повестері шыққан. Кейбіреуі поляк тіліне аударылып жариялайды.
I дәрежелі Ұлы Отан соғысы орденімен, «Ерлігі үшін» медалімен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасымен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері
Санат:1925 жылы туғандар
Маневрлілік

**Маневрлілік (Маневренность**) — 
:1) қарулы күштер түрлері мен әскер түрлеріндегі олардың қозғалыстағы жылдамдық дәрежесін, қозғалысты тез жүзеге асыра алуын, ұрыстық ретке жайылуын және ұрыс қимьиідары кезіндегі маневрлерін сипаттайтын оперативтіктактикалық қабілеті. Мотоаткыштар және танкілік әскерлер бөлімшелерінің, бөлімдерінің, құрамаларының маневрлілігі ұйымдасқан түрде қысқа уақыт ішінде топтар (ұрыстық рет) құруы, тандалған бағыттарда күштер мен құралдарды шоғырландыру, су кедергілерін шабуылмен ету және богеттерден өту, кираған, өртенген, уланған аймактардан өту қабілеттері болып табылады. Ракеталық және артиллериялық әскерлер үшін маневрлілік — олардың тез арада старттық және атыс позицияларына орналасып, оларды ауыстыру, атысты (соққыны) шоғырландыру немесе ауыстыру максатында бағытты, атыс қашықтығын өзгерту. ӘӘК құрамалары мен бөлімдері үшін маневрліліктің негізгі көрсеткіші қыска мерзімде маңызды жауынгерлік тапсырманы орындауға авиаціія күшін шоғырландыру, оны қозғалыстың басқа бағыттарына бағыттау, орналасу аэродромдарын ауыстыру қабілеттері. ӘТФ-ында Маневрлілік — козғалыстың жылдамдығы мен бағытын тез өзгерту, қысқа мерзімді ұрыстық (жорықтық) ретті қайта құру, ұрыс барысында күштерді ауыстыру қабілеттері болып ұғынылады. 
:2) Әскери техниканың жергілікті жерде, суда, әуеде жылдамдығы мен бағытын тез өзгерту мүмкіндігі. Маневрлілік техникалық құралдардың тактикалықтехникалық сипаттамаларымен анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Флагман

**Флагман** (голл. vlag — ту және man — адам) — 1) әскери-теңіз флоты кемелері ірі құрамасының командирі. 2) жасақ не эскадра қолбасшысы тұратын кеме. Сондай-ақ Флагман кеменің қысқартылған аты.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Интеллигенция

**Интеллигенция** - адамға тән рухани, зерделі қабілет, тар мағынада - тез арада шешім табу; өзгеше жағдайларда шешім табу; дұрыс және тез ұғу, бастысы бұл ақыл нысаны ; бейнелеу, ақылды үйрену тез ойлау және қорытындылау қабілеті. «Интеллегенция» сөзімен халықтың рухани бастаушыларын атайды. Еуропалық интеллигенция гуманистік дәуірден басталады, оларға дейін рухани басқару дін қызметкерлерінің қолында болды. Интеллигенция - білгір түсіне алатын, ой еңбегімен айналысатын кәсіби мамандар, қоғамның әлеуметтік қабаты. Интеллигенция өнер адамдарына жақын, бірақ олар сияқты сезімге, эмоцияға беріліп кетпейтін зиялылар қауымы.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Гелиоцентрлік санақ жүйесі

150px|right|thumb
**Гелиоцентрлік санақ жүйесі** - бас нүктесі күннің центрінде болатын, осьтері үш *«қозғалмайтын»* жұлдыздарға бағытталған тік бұрышты декарттық координаталар жүйесі. Космостағы денелердің қозғалысын зерттеуге пайдаланады.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Виктор Мироголов

**Виктор Мироголов** (1939-1998) - Семей облысының Қазаншұңқыр кенішінде туған.
## Еңбек жолы
1961 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің геология-география факультетін бітірт, инженер-гидрогеолог, мектепте оқу ісінің меңгерушісі, «Золотая Чукотка» газетінде бөлім бастығы, Ш.Айманов атындағы «Қазақфильм» киностудиясының деректі хроникалық бірлестігінде бас редактордың орынбасары, «Жаңа фильм» журналында бас редактордың орыс әдебиеті жөніндегі орынбасары, «Жазушы» баспасы бас редакторының орынбасары қызметтерін атқарған,«Простор» журналында істеген.
Баспасөз бетінде 1959 жылдан көріне бастаған. Оның кітаптары Мәскеу, Алматы баспаларынан бірнеше дүркін жарық көрген.
Республикалық газеттерде жұмыс істеген. 1997 жылдан «Казахстанская правда» газетінің бас редакторы болып қызмет еткен. 2003 жылдан бері «Простор» журналында бас редактор. Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының хатшысы.

## Еңбектері
Отыздай астам деректі және ғылыми-көпшілік фильмдердің сценарийлерін жазған.
Қазақ қаламгерлері Ә.Таразидің, Д.Досжановтың, О.Бөкеевтің, Ә.Нұршайықовтың шығармаларын І.Есенберлиннің «Алтын орда» трилогиясын орыс тіліне аударған.
Шығармалары: Голоса тишины. Повесть. М., «Мысль», 1976; Каждый за всех. Повесть. М., Молодая гвардия, 1982; Роза ветров. Повести и рассказы. А., «Жазушы», 1983.
Д.Досжановтың, Б.Мүқаевтың, т.б. қазақ жазушыларының шығармаларын орыс тіліне аударған.
«Хроника великого джута» деректі повесі (1990, 1996), бірқатар очерктер жинағы, «Прямая речь» (1983), «Весть» (1994), «Немерцающий свет» (1996), «Ограда» (1999), «Молитвенный дым» (2003), «Колыбельная изпод небес» , «Молчунтрава», «Золотая дремота» (2005), «Пыльца», «Годовая свеча» (2006), «Русский хаос» (2007), «Паслен», «Тысячелетие другое», «Угол сердца» (2008) өлеңдер жинағы жарық көрген. КСРО Жазушылар одағының мүшесі (1987). Поэзия академиясының корреспондентмүшесі (Москва). Өлеңдері «Антология русского лиризма. XX век» (Москва, 2000), «Антология русского зарубежья» (Москва, 2005), «Молитвы русских поэтов. ХІXXІ вв.» (Москва, 2009) сияқты антологияларға енген.
Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты. «Парасат» орденімен (1996), екі медальмен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Халықаралық Алаш әдеби сыйлығының иегерлері
Санат:1939 жылы туғандар
Бластогенез

**Бластогенез** (*Blastogenesis* — өркін дамуы) —  Ұрықтанудан кейінгі 15 күн бойындағы ұрықтың дамуы, ұрық клеткасының бөлінуі және бластула түзілуге дейінгі уақыт. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Санат:Reproduction
Санат:Plant reproduction
Маңдайшеп

**Маңдайшеп** — саптың әскери кызметшілер тіке қарап (машиналардың қарсы карап) тұрған жағы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Акселерация

**Акселерация** - жасөспірімдердің денесінің дамуының уақыттан бұрын, тез қарқынмен үдеп жүруі; балалармен жасөспірімдердің жыныстың жетілуінің өсуі мен дамуының күрт жылдамдануы.

Планетаның магнит денесінің кернеуі төмендеген кезде жануарлардың көптеген түрінің денелерінің салмағы мен көлемінің ұлғаюы. Аккселерацияның ең айқын көрнісі ержеткен балалардың денесінің өздерінің ата-аналарының денесімен салыстырылғанда іріленуі.

Ю.К. Бабанский акселерацияны балалардың денесі мен психикасының аса ерте дамуы деп анықтады.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Санат:Ғылым
Санат:Адам анатомиясы
Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Бензпирен

thumb|200px|ДНҚ молекулалардың нуклеотидтары бар бензпиренiнiң химия байланысы қасында туған кемтарлықтарының кемiстiктерiнiң ауыр түрлерiне алып келе алады.
**Бензпирен** - пайдаланылған газдарда, темекі түтінінде, қақталған азық-түліктерде түрлерінде кездесетін онкогендік зат. Химиялық формуласы - C20H12.

## Дереккөздер

Санат:Канцерогендер
Кішірейтушілік

**Кішірейтушілік** - еркелету, кемсіту және тағы басқа түрлі сезімдік білдіретін және кіші рейту аффикстері арқылы айтылатын шағын көлемнің, мөлшердің, тағы сол сияқтылардың жинактык мәні. Кішірейту аффиксі, кішірейту мәні, кішірейту категориясы

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Ішашхан Байбатырұлы

**Ішашхан Байбатырұлы**(1938 жыл, Моңғолия, Баян-өлгей аймағы, Қызылтөбе мекені - 2000) - қазақ жазушысы.

## Еңбек жолы

1964 жылы Абай атындағы ҚазПИ-ді бітірген. 1964-1982 жж. Моңғолия Қазақстан жазушылар одағының қазақ бөлімшесін басқарып, әдеби *«Шұғыла»* журналының редакторы, 1982- 1988 жылдары. Моңғол Халық Республикасының Министрлер кеңесі жанындағы цензураның аймақтық өкіл-редакторы, 1991-1992 жылдары орта мектепте мұғалім болып қызмет атқарған. 1992 жылы атамекені Семей облысының Мақаншы ауданына көшіп келді. Мақаншы аудандық оқу бөлімінде оқу ісінің инспекторы болып қызмет атқарды.

## Шығармалары

Көптеген еңбектердің авторы. 2 кітабы қазақ тілінде, 3 кітабы моңғол тілінде басылған, 3 пьесасы сахнада қойылған. Шығармалары орыс, болгар, серб, мажар, бурят, алтай тілдеріне аударылған.

## Жетістіктері

1970 жылы Моңғолия Қазақстан жазушылар одағының сыйлығын алып, 1989 жылы Моңғол Халық Республикасының Алтын Жұлдыз орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Алтын Жұлдыз ордені
Санат:1938 жылы туғандар
Әуе шабуылынан қорғану кемесі

**Әуе шабулынан қорғану кемесі** () — басты қаруы басқарылатын зениттік ракета мен зенитті артиллерия болып табынатын ұрыс кемесі. Әуе шабулынан қорғану кемесі  әуе нысаналарын жоюға және басқа кемелерді сенімді түрде тасалауға, қорғауға, сондай-ақ әуе қарсыластарынан әскери-теңіз базасын қорғауға арналады. Әуе шабулынан қорғану кемесіңде нысананы іздеп табатын радиотехникалық және зениттік ракеталарды бағыттайтын құралдар болады.

## Дереккөздер


Санат:Кемелер
Санат:Әскери-теңіз флоты
Флот экипажы

**Флот экипажы** (Флотский экипаж) — кеме командасын толықтырып отыруға және флотқа шақырылушыларды алғашқы әскери-теніз дайындығынан өткізуге  арналған жағалаулық әскери бөлім. Флот экипажы теңіз базаларында орналастырылады, ал жұмылдыру кезінде шақырылушыларды шоғырландыру орны болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бери-бери

**Бери-бери** ( — «әлсіздік») — тамақ құрамында тиамин (В1 дәрумені) жетіспеушілігінен туындайтын жүйке ауруы.

В дәрумені (В1) көмірсу және май алмасуы үдерістерінің қалыпты өтуіне ықпал етеді. Оның тапшылығы адамның қанында пируват қышқылының жиналуына және оның жүйке жүйесінде жоғары концентрациясына әкеледі. Мұндай биохимиялық зат алмасу бұзылыстарының салдары ретінде жүйке жүйесінің зақымдануы («құрғақ бери-бери») — Вернике энцефалопатиясы (орта миының өткір зақымдануы), Корсаков синдромы, полиневрит және басқалары, жүрек-қантамырлар жүйесінің зақымдануы («ылғалды бери-бери») пайда болады. Сонымен қатар, балалардағы бери-бери де ерекшеленеді, оның симптоматикасы ересектердің ауруынан өзгеше болады. 

## Дереккөздер

Санат:Жүйке жүйесі аурулары

Санат:Гиповитаминоз
Санат:В дәрумендері
Темирхан Момбекұлы

**Темирхан Момбекұлы** - 1953 жылы 27 желтоқсанда Түркістан облысының Мақтаарал ауданында дүниеге келген. 1976 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін бітірген. Оңтүстік Қазақстан облысы, «Мақтаарал» аудандық газетінде бөлім меңгерушісі, Алматы облысы, Талғар аудандық «Алатау жүлдызы» газетінде аудармашы, «Мектеп» баспасында, Қазақ теледидарында редактор болып істеген. Қазір Қазақ радиосында редактор-жүргізуші.
## Еңбектері
«Қуанышы көп күндер» (А., «Жалын», 1981), «Күміс велосипед» (А., «Мектеп», 1982), «Әдемі қыздың жігіті» (А., «Жалын», 1983), «Ғашықтық жөні бір басқа» (А.,»Жалын», 1988) сынды әңгіме, повесть жинақтарының, «Тағдыр» (А., 2000), «Қасиетіңнен айналайын», (А.,»Айкос», 2001), «Алысқа үзатылған қыз», «Сырлы әлем», «Қойын дәптер», «Қасиетті Қазақ Жері», «Қазақтар» сияқты публицистикалық, прозалық кітаптар мен «Босқындар», «ҚұсшыҚаражон», «Қызыл мая» радиопьесаларының авторы.
«Талқы» әңгімесі үшін 1992 жылы «Қазақ әдебиеті» газетінің лауреаты болған.
1995 жылы Ұлтжандылық, Желтоқсан тақырыптарындағы хабарларға өз қаржысымен бірінші рет Қайрат Рысқұлбеков атындағы конкурс ұйымдастырған. Қазақ радиосындағы «Жайдарман», «Бастаңғы», «Дәнекер», «Әлқисса», «Ақ тілек», «Қара шаңырақ», «Отырар кітап ханасы», «Қойын дәптер», «Алтын арқау», «Сырласу», «Қасиетті Қазақ Жері», «Ел суреттері» хабарларының авторы. «Қаламгер» бағдарламасын ұзақ жылдардан бері жүргізіп келеді. Ол елімізді велосипедпен аралаушы ең алғашқы жазушы, саяхатшы.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1939 жылы туғандар
Бұранда

thumb|right|100px
**Бұранда** – бөлшектерді бірін-бірімен қосып біріктіру, қосындыны нығыздау немесе бөлшектердің бір-біріне қатысты қозғалысын қамтамасыз ету үшін арналған, айналыс денелері бетінде бұранда сызығы бойында бірінен кейін бірі орналасқан шоқылар мен ойымдар.

## Бұранданың адымы
Бұранданың адымы - бұрандама өсінің бір жағындағы өстік жазықтықта жатқан таяудағы бұрандама пішінінің аттас, бүйір жағындағы орта нүктелерінің арасындағы, бұрандама өсіне параллельді сызық бойындағы аралық.

## Дереккөздер


Санат:Механика
Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Әуе шабуылынан қорғаныс аймағы

**Әуе шабуылынан қорғаныс аймағы** () — қарсыластың әуе шабуылы құралдарынан белгілі бір әскери бөлімдерді, құрамалар мен объектілерді (майданда және тылда) тасалап корғау үшін әуе шабуылына қарсы қорғаныс құралдары мен күштерінің ұрыс қимылдарын жүргізетін әуе кеңістігінің ауданы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Кішірейтуші

**Кішірейтуші** 
* 1. Еркелету немесе кемсіту әсерінің реңкі бар кішірейту мәнін беруші. Кішірейту жұрнағы; 
* 2. Сөз кұрамында тұтастыққа кішіре мәнін беретін аффикстің (жұрнақтың) болуы. Кішірейген зат.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Флоттық оқу-жаттығу

**Флоттық оқу-жаттығу** (Флотские учения) — кемелерді түр-түрімен соғыс жағдайына дайындау жаттығулары.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бластома

**Бластома** (*Вlastoma* — өркеннан өскен ісік) — бластома. Пісіп жетілмеген клеткаларды реттелуге көнбейтін, тоқтаусыз кобею негізін құрайтын қатерлі ісік. Жетілмеген клеткалардың бейімделу немесе қорғаныс қасиеті болмайды. Бластома — тегіне тәуелсіз ісіктің жалпы аты. 
## Дереккөздер


Санат:Патология
Санат:Онкология
Бақытжан Мұсаханұлы Қанапиянов

**Бақытжан Қанапиянов** — 1951 жылы 4 қазанда Көкшетау қаласында туған. Қазақ политехникалық институтын 1974 жылы бітіріп, Қазақ КСР ҒА жанындағы Металлургия және кен байыту институтында инженер болып істеген. Мәскеуде Жоғары әдеби курсты бітірген. «Жалын» баспасында аға редактор, Қазақстан Жазушылар одағында әдеби кеңесші болған. 1991 жылдан бері «Жібек жолы» баспа үйінің президенті. Алғашқы өлеңдері 1975 жылы «Простор» журналында басылған. Бірнеше жинақтардың авторы. Абай өлеңдерінің еркін аудармасын жасап, Жамбыл, Кенен дастандарын, «Қыз Жібек» эпосын орыс тіліне аударды.

1986 жылы Қазақстан Жастар одағы сыйлығының лауреаты атанды.

Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1998), Қазақстан Журналистер одағының С.Сәдуақасов атындағы сыйлығының иегері (1999), «Алтын лираның үміткері» атты Дүние-жүзілік ақындар байқауының лауреаты (2003), Тәуелсіз Тарлан сыйлығының лауреаты (2003), Махамбет сыйлығының лауреаты (2003). Көкшетау қаласының Құрметті азаматы (2001). «Парасат» орденімен (2006), Қазақстан, Ресей, Украинаның медальдарымен, «Чернобыль апатына 20 жыл» құрмет белгісімен (Ресей, 2006 жыл) марапатталған. Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының (2005) лауреаты.

## Отбасы
Шығу тегі – төре, Сұлтанмамет сұлтанның ұрпағы. Әкесі Мұсахан Қанапьянов – мұғалім, облыстық халық ағарту басқармасының бастығы, Көкшетау облысындағы мектеп директоры. Мемлекет қайраткерлерінің Сержан Қанапьянов пен Ерұлан Қанапьянов ағасы – композитор, меценат, Қазақстан Республикасының белгілі қоғам қайраткері.

## Шығармалары
*Ночная прохлада. Стихи. А., «Жалын», 1977; 
*Отражение. Стихи. А., «Жалын», 1979; 
*Чувство мира. Стихи. А., «Жазушы», 1982; 
*Ветвь, Стихи. М., «Молодая гвардия», 1985; 
*Линия судьбы, А., «Жазушы», 1987; 
*Айст над Припятью. Киев. «Молодь», 1989; 
*Кочевая звезда. А., «Жазушы», 1991; 
*Время тишины. Бостон (ОША), 1995; 
*Над уровнем жизни. М., «Художественная литература», 1999; 
*Тікшырқау. А., «Жібек жолы», 2000; 
*Ландшафты. А., «Жібек жолы», 2001; 
*Каникулы кочевья. А., «Жібек жолы», 2003; 
*Плывут облака. М., «Русская книга», 2003; 
*Новые стихи. А., «Жібек жолы», 2002; 
*Смуглая лу на. Өлендермен поэмалар. А., «Атамүра», 2005; 
*Весы. Этюдтер, очерктер, мақалалар. А., «Жібек жолы», 2008; 
*Тоғыз томдық шығармалар жинағы. А., «Жібек жолы», 2006-2009.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1951 жылы туғандар
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Көкшетауда туғандар
Санат:Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері
Санат:Халықаралық Алаш әдеби сыйлығының иегерлері
Зәкіржан Момынжанов

**Зәкіржан Момынжанов** - 1961 жылы 29 қаңтарда Түркістан облысының Сайрам елді мекенінде дүниеге келген. 1978 жылы Ташкенттегі театр-көркемдік институтының театр факультетіне түскен.
## Еңбек жолы
1985 жылдың маусымынан бастап Шымкент қаласындағы «Цементшілер» сарайында, 1986—1994 жж. «Достық туы» («Дустилик байроғи») газетінде жұмыс істеген. 1994 жылдан бастап Оңтүстік Қазақстан облысы әкімшілігінің Тіл басқармасына қызмет істеді, қазір «ОҚО әкімдігінің өзбек драма театры» МКҚКның директоры қызметін атқарады.
## Еңбектері
Көптеген өлең, әңгіме, повестері Өзбекстан, Қазақстан мерзімді басылымдарында жарық көрген.
Шығармалары: Куклам камалаги. Шымкент, «Алия», 1993; Мүшәйра 92, Шымкент, 1993; Икки Ол ма. Шымкент, «Жібек жолы», 1995.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1961 жылы туғандар
Әуе шабуылының ұшқышсыз құралдары

**Әуе шабуылының ұшқышсыз құралдары** () — автоматты түрде басқарылатын — автономды немесе ара қашықтықтан басқарылатын ұшу аппараты. Ол жер үсті немесе теңіз объектілерін жоюға арналған, құрамына қанатты ракеталар, ұрыс зарядын таситын планерлер, ұшқышсыз телебасқарылатын ұшу аппараттары қамтылады. Әрекет ету қашықтығы он километрден бірнеше мың километрге дейін, ұшу биіктігі 50-100 метрден 25-30 км-ге дейін, дыбыс жылдамдығына дейінгі және дыбыстан ұшқыр жылдамдыкпен үшады. Әуе шабулынан қорғану кемесі жай немесе ядролық зарядтарды тасуы мүмкін. Жер үстіндегі қондырғылардан, кемелерден және ұшақтардан ұшырылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Флоттық ұрыс құралдары

**Флоттық ұрыс құралдары** (Боевые средства флота) — кемелердің қару-жарағы мен теңіз базаларының құрал-жабдығы. Бұларды қолданып флот жауынгерлік міндеттерін орындайды. Өз міндетіне байланысты флоттың ұрыс құралдары шабуыл құралдары, қорғану  құралдары және қамтамасыз ету құралдары болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бас жоспар

**Бас жоспар** — жобаның құрылыс объектісін жоспарлау және абаттандыру, үймереттерді, ғимараттарды, көлік қатынас жолдарын және инженерлік жүйелерді орналастыру, шаруашылық және тұрмыс қызмет жүйелерін ұйымдастыру мәселелерінің кешенді шешімі бар бөлігі.

## Дереккөздер

Санат:Сәулет және құрылыс
Санат:Қала құрылысы
Санат:Қала
Санат:Ландшафты сәулет
Бақытжан Момышұлы

**Бақытжан Момышұлы**  (3 қазан, 1941 жыл, Алматы - 9 желтоқсан, 2012 жыл, Алматы) — жазушы, аудармашы, Бауыржан Момышұлының ұлы. Некрасов атындағы N910 орыс орта мектебін, шет тілдер педагогикалық институтын бітірген. Жамбыл облысының Жуалы аудандық газетінде тілші, Жамбыл облыстық газетінде аудармашы, «Ленинская смена» газетінде редактор болып істеген.

## Еңбек жолы
Шығармашылық жолын аудармашылықтан бастаған. Ш.Мұртазаевтың «Табылған теңіз», «Бұлтсыз күнгі найзағай» повестерін, Ж.Молдағалиевтің, Д.Досжановтың, О.Бөкеевтің, Қ.Найманбаевтың, Б.Бодаубаевтың, Б.Тоғысбаевтың, Ш.Шаваевтың, М.Айымбетовтың, К.Тоқаевтың, т.б. жазушылардың шығармаларын аударды.

Бірнеше әңгіме, повесть, романдар жинақтары шықты. Орыс тілінде жазады. Қазақстан Жазушылар одағы сыйлығының лауреаты, Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының мүшесі. Бірнеше медальдармен, «Құрмет» орденімен марапатталған.

## Еңбектері
* Добрые мосты. Рассказы. «Жазушы», 1972; 
* Раскаленные камин. Повесть, рассказы. А., «Жазушы», 1974; 
* Прозрачные льдины. Повесть, рассказы. А., «Жазушы», 1976; 
* Тихие голоса. Повесть, рассказы. А., «Жалын», 1978; 
* Я еще ребенок. Повесть, рассказы. А., «Жалын», 1982; 
* Когда ты рядом. Роман. «Жалын», 1983; 
* Мен әлі сәбимін. Повесть, әңгімелер. А., «Жалын», 1984; 
* Восхождение к отцу. Романэссе. «Жалын», 1986; 
* ДетиВеликаны.А., «Гылым», 1988;
* Жанымның жарық жүлдызы. Роман. А., «Жазушы», 1990; 
* Во имя отца. 1 книга. 1991; Звезда брата. 1992; 
* Турксиб  земля полководца. 1994; 
* Во имя отца. 2 книга; Сыновья Великого Волка. А., «Өлке», 2004; 
* В поиске света. А., «Өнер», 2004; 
* Путь Огненного Орла. А., «Өнер», 2005; 
* Сердце Волка. А., «Арыс», 2005; 
* Орда алая и Мечеть белая. «Альянс, 2006»; 
* Преломление Света. 2008.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Маршрут (бағыт)

**Маршрут, бағыт** (нем. Marschrute, франц. marche — жүріс, алға жылжу және route — жол) — әскерлердің, теңіз күштерінің, авиацияның, көлік құралдарының күн ілгері белгіленген жүріп оту жолы немесе козғалысының бағыты. Маршрут картада жүрігі өтетін негізгі пунктерді немесе азимутты көрсету арқылы белгіленеді. Маршрутты қозғалыс мақсаты мен калыптаскан жағдайға байланысты аға бастық тағайындайды. құрлықтағы әскерлердің жүріп өту Маршруты к.озгалыстын жасырын жетуі және жоғары жылдамдығын есенке ала отырып тағайындалады. Мүмкіндігінше ол ірі елді мекендерден, жол тораптарынан, тар жерлер мен темір жол станцияларына жақын өтпеуі керек. Көлденең маршруттар арасындағы кашықтықтар екі лектің бірдей орташа қуаттылықтағы ядролық ок-дәрінің жарылысынан жойылып кетпеуін есепке ала отырып таңдалады. Маршрут таңдағанда карталар, аэрофотосуреттер, әскеригеографиялық сипаттамалар және жоғарғы штаб мәліметтері пайдаланылады. Сонымен қатар, командир барлау мәліметтерін, жол жағдайын, өтуге киын жерлерді, демалуға және тоқтауға қолайлы аудандарды, қарсыласпен кезіккен жағдайда жайылу шептерін есепке алады; жергілікті жердің бүркемелеу және қорғаныш қабілетін ескереді, жергілікті жерге қарсыластың ядролық және басқа да жаппай кырып-жоятын қаруды қолдануының әсерін бағалайды. Сондай-ақ ауа райының әсері, тәулік уақыты және жыл мезгілі есепке алынады. Авиацияда маршруттарды таңдау бағдарларды жабдыктау, қарсылас аумағынан жасырын және кауіпсіз ұшу, нысанаға кенеттен, дәл келу және тапсырманы орындаған сон ол жерден кету қажеггілігінен туады. Әскеритеңіз флотында маршруттар аймақтағы оперативтік жағдайды, навигациялық-гидрографикалық және гидрометеорологиялық жағдайларды және кемелердің ұрыс кимылдарының белгіленген ауданына уақытында келуін есепке алу аркылы таңдалады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әуе шайқасы

**Әуе шайқасы** - әуедегі ұшақтардың атыс пен маневр арқылы қарсыласты жоюға бағытталған қақтығыстары. Әуе шайқасы қарсыластың әуедегі ұшақтары мен ұшақсыз құралдарын жоятын жойғыш авиацияньщ ұрыс қимылдарының негізгі түрі. Әуе шайқасының негізгі кезеңі әуедегі қарсынасқа қарсы екпіңді шабуыл мен оны зеңбірек оғымен, реактивті снарядтармен, басқарылатын жою құралдарымен атқылау. Жойғыш авиация әрқашан әуе шайқасын шабуыл жасау жолымен, ал өзге авиация түрлері, әдетте, қарсыластың жойғыш авиациясынан қорғану мақсатында жүргізеді. Әуе шайқасына қатысатын ұшақтардың санына қарай жеке немесе топтық әуе шабуылы болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Флоттың авиатасу күштері

**Флоттың авиатасу күштері** (Авианосные силы флота) — АҚШ, Англия, Франция теңіз флотын күштерінің бір түрі. Флоттық авиатасу күштері негізінен  авиатасығыштардан және оларға орналасқан  авиациядан және қаружарақтың әр түрінен тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Сөзді ірку

**Сөзді ірку (сөз тіркесін)** - ойды жеткізу үрдісінде экспрессивті-эмоционалды көңіл-күйді білдіру арқылы тыңдаушыға немесе оқырманга айтылмаған ойды аңдататын сөйлеу фигурасы.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Интеллигибелді

**Интеллигибелді** - интеллект көмегімен ғана ұғуға жарамды немесе интеллигибельді әлемге жататын интеллектуалды сана - сезіну; Кант бойынша зердеге, пайымға берілгендер,сезімге берілмеген: трансценденттік идеялар таза интеллигибельдік заттан тұрады. Ол өзінің әр алуан ішкі сезімдері арқылы анықталуы мүмкін екені туралы бізде ойлауға негіз де, жауап та жоқ және сондықтан ол тек қана ойлайтын зат.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Флоттың жаттығу жасағы

**Флоттың жаттығу жасағы** (Учебный отряд флота) — кемелер мен флот бөлімдерінің қатардағы құрамаларының мамандарын дайындайтын мектептер, сондай-ақ жаттығу кемелері кіретін флот құрамалары.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әуедегі басымдылық

**Әуедегі басымдылық** () — әуе кеңістігіндегі әскери іс-қимылдар театрында немесе маңызды бағытга (ауданда) соғысушы бір жақтың авиациясының шешуші басымдылыгы. Әуедегі басымдылық мемлекеттің жаяу әскерлеріне, әскери-теңіз флотына, Әскери-әуе күштеріне және тылына өз міндеттерін қарсылас авиациясы жағының қарсы әрекетінсіз аткаруға мүмкіндік береді. Әуедегі басымдылыққа қарсыластың авиациясының негізгі топтастықтарын талкандау, ӘШҚҚ құралдарын жою, басқару жүйесін бұзу жолымен жетуге болады. Әуедегі басылымдылыққа жетуде басты рөлді әскери-өуе күштері мен ӘШҚК, әскерлері атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Виктор Мосолов

**Виктор Мосояов** — 1940 жылы Мәскеу қаласында туған. Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің биология факультетін бітірген соң Бурабайда тілші, Қазақ КСР Ғылым академиясының Зоология институтында ғылыми қызметкер болған кезінде Қазақстанды және Орта Азияны, КСРО-ның көптеген шөлді аймақтарын, Арал, Жапон теңізін аралап шықты. Газет-журналдарда табиғат сырлары туралы мақалалары, очерктері, әңгімелері үзбей жарияланып тұрды.
## Еңбектері
«Тірі кемпірқосақ», «Шөл даладағы тіршілік», «Жетісу», «Шарынның тас бағандары», «Қу медиенде кім тұрады?», «Көгілдір қаншық» секілді сегіз кітабы жарық көрген.
## Дереккөздер


Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Биологтар
Маршруттық әуеден суретке түсіру

**Маршруттық әуеден суретке түсіру (Маршрутное воздушное фотографирование)** — жер белдеуін әуеден суретке түсіру. Мұнда ұшақ не басқа ұшу аппаратының бір сапарында бірнеше аэросурет орындалады. Маршруттық әуеден суретке түсіру жол, өзен, теңіз жағалауы, қарсылас қорғанысының алдыңғы шебі сияқты созылмалы объектілерге барлау жасауда қолданылады. Суретке түсіруде жергілікті жердегі ерекше өңірлер олардың мөлшерінің жартысынан аспауы керек. Ол жоспарлы да, келешек үшін де түсірілуі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Флоттың тірек пункті

**Флоттың тірек пункті** (Опорный пункт флота) — жағалау қорғаны мен флоттың тұрақты орнығуын қамтамасыз ету үшін  құрылған теңіз жағалауындағы бекіністі пункт. Флоттың тірек пункті әскери-теңіз базасы деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әуедегі төмен ядролық жарылыс

**Әуедегі төмен ядролық жарылыс** () — жер үстіне немесе суға тимей, биікте болатын жарылыс. Мұнда жер бетіндегі салыстырмалы түрде қатты объектілер бұзылғанымен, радиоактивті бұлт ізінен жергілікті жер қатты зақымданбайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Мұса Жалал

**Мұса Жалал** (1927-2007) - 1 желтоқсанда Алматы облысы, Жаркент қаласында туған. 1932 жылы отбасымен ҚХР-на көшіп барып, Құлжа қаласында мектеп бітіріп, «Іле» газетінде тілші, қалалық партия комитетінің үгіт-насихат бөлімінде қызмет атқарған.
## Еңбек жолы
1955 жылы туған еліне оралды. 1964 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін бітірген. 1957 жылдан бастап ұйғыр тілінде шығатын республикааралық «Коммунизм туғи» және «Йеңи һаят» газеттерінде көп жыл бөлім меңгерушісі болған. 1989 жылы Қырғызстан
Жазушылар одағында ұйғыр әдеби кеңесін құрып, бес жыл ұйғыр секциясын басқарды. 1969 жылдан КСРО Жазушылар одағының мұшесі. Әдебиетке 1950 жылдан араласқан. Шығармалары қазақ, қырғыз, орыс, өзбек тілдеріне аударылған. Көптеген қазақ, өзбек, қырғыз жазушыларының бірталай шығармаларын ұйғыр тіліне аударған.
Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасымен марапатталғап.
## Еңбектері
Шығармалары:

* Жеңімпаздар дәстүрі. Повесть. А., «Жазушы», 1969; 
* Алыстағы ауыл. Повесть және әңгімелер. Орыс тілінде. А., «Жазушы», 1974; 
* Олар еңбегімен даңқты. Очерктер. А., «Қазақстан», 1974; 
* Өлген дер ізі. Повесть және әңгімелер. А., Қазақ тілінде. «Жазушы», 1978;
* Өшпес іздер. Повесть және әңгімелер. А., Қазақ тілінде. «Жалын», 1983;
* Керуен жолы. Повесть және әңгімелер. А., «Жазушы», 1985;
* Таң алдында. Роман. А., Қазақ тілінде. «Жазушы», 1987; 
* Айырылу. Роман. А., «Жазушы», 1993; 
* Тасқын. Роман. А., «ЦПКОС», 
* 1995; Дүрбелең. Роман. А., (Дилогия.) «ЦПКОС», 1996; 
* Күйзеліс. Роман. А., «Әлем», 2000.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1927 жылы туғандар
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері
Универбация

**Универбация** - аналитикалық конструкцияларда сөз тіркестерімен айтылатын мәндер кешенінің бір (жай, туынды немесе күрделі) сөзбен айтылуы. Салыстырыңыз: «бірыңғай» мен «бір ың ғайда».

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Оқыту процесін белсендіру

**Оқыту процесін белсендіру** - оқу процесінің барлық буындарында оқушылардың белсенді, дербес теориялық және тәжірибиешілік іс-әрекетін қамтамасыз ететін оқу жұмысының әдістері мен ұйымдастырушылық формаларын жетілдіру.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Әуедегі үстемдік

**Әуедегі үстемдік** () — ұрыс қимылдары өңірінің әуе кеңістігіндегі немесе маңызды бағыттағы (аудандағы) қарсылас екі жақтың біреуінің шешуші үстемдігі. Әуедегі үстемдік құрлықтағы әскерлерге, ӘТФ-на (ӘТК), ӘӘК-не және елдің тылына (елдер коалициясына) өз міндеттерін қарсылас авиациясының қарсы әрекетгерінсіз орындауларына мүмкіндік береді. Әуедегі үстемдік қарсылас авиациясының негізгі топтастығын талқандау және олардың ӘШҚ құралдарын, қарсыластың баскару жүйесін жою арқылы қалыптасады. Әуедегі үстемдік  жеңіп алуда ӘӘК-і мен ӘШҚҚ әскерлері шешуші рөл атқарады. Қамту көлеміне карай әуедегі үстемдік  стратегиялық, оперативті және тактикалық болуы мүмкін. Әуедегі үстемдік  термині бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарында пайда болды. Кейбір мемлекеттердің қарулы күштерінде осыған мағыналас "кеңістіктегі құдіреттілік" термині колданылады. Әуедегі үстемдік  — теңіздегі үстемдікті жеңіп алудың кажетті шарты.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Геометриалық байланыс

**Геометриалық байланыс** - тек қана нүктенің тұрған
орнын шектейтін немесе байланыс теңдеуі тек қана нүктенің координатасына тәуелді болатын байланыс.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Интенционализм

**Интенционализм** - әрбір әрекет тек қана әрекет жасаушының көзқарасымен ғана бағаланатыны туралы ілім. Осы ұғым ортағасыр философиясында маңызды орын алып,феноменологиялық мектептің негізгі ұғымына айналды.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Юсупбек Мухлисов

**Юсупбек Мухлисов** (1920-2004) - 3 қыркүйекте Шығыс Түркістанның Қашқар округі, Артуш уезінің Өстең — Бойы ауылында дүниеге келген. Бала кезінен осы ауылдағы діни бастауыш мектепте оқуға алынып, 1936 жылы гимназиялық мектепке оқуға түскен. 1938 жылы бүл мектеп Синьцзян институты болып кеңейтілгеннен кейін, осы институтты 1941 жылы бітірген. 1942 жылы Тарбағатай округтік Ұйғыр үйымына режиссерлық қызметке шақырылған. «Ревизор», «Бай мен малай», «Екі байға бір қызметкер», «Аршин мал алан» сияқты шығармалар ды сахнаға қойған. «Жалынды оттар» атты тұңғыш тарихи пьесасын жазған. 1957 жылы Үрімшіде шыққан «Садыр палуан» тарихи повесі кейін романға айналып, «Жазушы» баспасынан жарық көрген (1980).
1960 жылдың аяқ шенінде Шығыс Тұркістаннан Алматыға келіп, ҚР Ғылым академиясының Ұйғыртану бөлімінде жұмыс істеген.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1920 жылы туғандар
Қарқара (өзен)

**Қарқара** – Іле алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Алматы облысы Райымбек ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 113 км, су жиналатын алқабы 1970 км². 

## Бастауы
Бастауын Теріскей Алатауының солтүстік-шығыс беткейлерінен басталып (Ақтас, Қақпақ, Оралма, т.б. таулардан), Тиектас тұсынан Шарын өзеніне құяды. 

Қарқара өзені үлкен және құнарлы, әйгілі Каркара алқабымен ағып өтеді (биіктігі 2000 м-ден астам), мал жаюға және ауылшаруашылық дақылдарын өсіруге қолайлы жағдай жасалған, мықты климат бар. Қолайлы климаттың арқасында картоп пен бидайдан мол және тұрақты егін жиналды. Сондай-ақ, жергілікті тұрғындар жылқы және қой өсірумен айналысады.

## Гидрологиясы
Жалпы ұзындығы 229 км болатын 140-тан астам салалары бар. Сондай-ақ өзен алабында 22 шағын көл орналасқан. Ірі салалары: Желқарқара, Көкжар (Қазақстанда), Тұрық, Шоң, Жалаңаш (Қырғызстанда), т.б. Аңғары тар, шатқалды. Қар және бұлақ суларымен қорланады. Жылдық орташа су ағымы 11.3 м³/сек. Ағаш ағызылады, егін суарылады.

## Дереккөздер
  

Санат:Райымбек ауданы өзендері
Санат:Іле су алабы
Интериоризация

**Интериоризация** (лат. interior - ішкі) - сыртқы саяси өмірдің құрылымын білу арқылы адам психикасының ішкі құрылымын ашу. Бұл ұғымды француз психологтары Ж. Пьеро, Ж. Пионе, А. Валлон енгізген. Жеке тұлғалар арасындағы ішкі психика қатынасы құрылымын түсіндіретін психоанализде қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Дауыстылар үндестігі

**Дауыстылар үндестігі** — екі немесе көп буынды сөздердегі дауысты дыбыстардың біркелкі жуан (бала, балалар), не біркелкі жіңішке (кісі, әншілер), сондай-ақ не бірыңғай еріндік түтүн (түтін), бүгүнгі (бүгінгі), не бірыңғай езулік (әжелер, тынысты) болып үндесіп айтылуы. Мұны буын үндестігі деп те атайды.

**Дауыстылардың ерін үндестігі**  — сөздің бастапкы буынындағы **о, ө, у, у** ерін дауыстыларының әсерімен соңғы буындарындағы езулік **ы, і, е** дауыстыларының еріндікке айналуы. Мысалы: *түтүн — түтін, өнөр — өнер*. Қазақ тілінде бірінші буындағы ерін дауыстының әсері екінші буыннан аспайды, ал үшінші буында тіпті әлсіз, жоқтын касы: *бұрұлыс — бұрылыс, көлөңке — көлеңке*. **Ерін үндестігі** жазуда еленбейді. 

## Тағы қараныз:
* Дауыссыздар үндестігі
* Сингармонизм
* Грамматика
* Фонетика
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Санат:Фонетика
Әдіһам Шілтерханов

**Әдіһам Шілтерханов** (24.7.1925 ж.т., Төрткүл а.) — жазушы, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. 
*1961 жылы Алматы а. ш. институтын бітірген. 1943 ж. Төрткүл орта мектебінде мүғалім. 2-дүние жүзілік соғыс ардагері (1943-44). 
*1945-65 жылы Бәйдібек ауданында мұғалім, комсомол хатшысы, агроном, ауданы. партия нұсқаушысы, ұжымшардың бас агрономы, ұжымшар партия ұйымының хатшысы, ұжымшар төрағасы қызметтерін атқарған. 
*1969—81 жылы Отырар ауданындағы Арыс кеңшарының директоры, 
*1981—85 жылы Отырар ауданы. "Тұрмыс комбинатының" директоры."'Үш бәйтерек", "Ақжалдың ақыры", "С.Ерубаев", "Аталы сөздер" кітаптарының авторы. 2 томдық шығармалар жинағы жарық көрген (2001). ҚазКСР Жоғарғы Кеңесі президиумының Құрмет грамотасымен, 1-дорежелі "Отан соғысы" орденімен және көптеген медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер
Тең әсер етушіні геометриялық анықтау

***Тең әсер етушіні геометриялық анықтау*** - жинақталған күштердің кеңістік (не жазықтық) жүйесінің тең әсер етуші күші белгілі бір масштабта құраушы күштер көпбұрышының тұйықтаушы жағымен бейнелейді.
## Дереккөздер


Санат:Механика

Санат:Материалдар механикасы терминдері
Қажығали Мұханбетқалиұлы

**Қажығали Мұханбетқалиұлы** — жазушы-публицист, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының иегері (2014). 1942 жылы 8 желтоқсанда Ақтөбе облысы, Байғанин ауданында дүниеге келген. 2020 жылы 13 шілдеде коронавирустан көз жұмды.

## Еңбек жолы
1965 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетін үздік бітірген. Одан кейін Ақтөбе облыстық радио және телевидение комитетінде редактор, облыстық «Коммунизм жолы» газетінде әдеби қызметкер болды. Алматыдағы  «Қазақстан» баспасында аға редактор, «Жұлдыз» журналында бөлім меңгерушісі, «Қазақ әдебиеті» газетінде жауапты хатшы, «Жаңа фильм» журналының бас редакторы болған. Кейінгі жылдары ҚР Президенті аппаратында, Парламентінде, «Таң Шолпан» журналында қызмет істеген.

## Еңбектері
Р.Акутагава, С.Моэм, П.Мэриме, Ти де Мопассан, Д.Фонвизин, С.Чубек, Л.Хонвано, Дж.Одинаев, Х.Абдуллин, Я.Брыль, Л.Колодезный, т.б. жазушылардың жекелеген әңгімелерін және түрікмен жазушысы Т.Жұмагелдиновтың «Егес» атты кітабын, орыс жазушысы А.Скалонның «Бақыттың алтайы түлкісі» атты әңгімелер мен повестер жинағын қазақ тіліне аударған.
Өзінің де бірқатар әңгімелері шет елдерде жарияланған ұжымдық жинақтарға енген. «Сырым батыр» атты романының алғашқы тарауларын әдеби журналдарда жариялады. «Сырым Датұлы» жинағын құрастырып, алғы сөзі мен түсініктемелерін жазған. 2004 жылы «Арыс» баспасынан «Сырым Датұлы» атты жинағын шығарды.

Шығармалары: Жұлдызды түндер. Әңгімелер. А., «Жазушы», 1972; Тоғай сыбдыры. Повестер мен әңгімелер. А., «Жазушы», 1974; Жаңғырық. Әңгімелер мен повестер. А., «Жалын», 1978; Старые друзья. Рассказы и повести. А., «Жазушы», 1981; Қайдасың сен, махаббат. Әңгімелер мен повестер. А., «Жалын», 1984; Дороги жизни. Рассказы и повесть. А., «Жазушы», 1986; Сынық терезе. Әңгімелер мен хикаяттар. «Елорда», 2003; Жалғыз жиен. Әңгімелер менповестер. «Жазушы», 2005; Алабұға, аққайран. «Бауыр», 2008.

2003 жылы ҚР-ның еңбек сіңірген қайраткері атағы берілді. Тәуелсіздіктің 10 жылдығына арналған медалімен марапатталған, Байғанин ауданының Құрметті азаматы.

## Мемлекеттік марапаттары
2002 жылы Байғанин ауданының Құрметті азаматы.
2003 жылы Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. 
2013 жылы «Құрмет» орденінің иегері.
2014 жылы «Тар кезең» тарихи романы үшін Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының иегері атанды. 
2017 жылы халықаралық қазақ ПЕН-клубы сыйлығының лауреаты.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1942 жылы туғандар
Санат:ҚР-ның еңбек сіңірген қайраткері
Қарқара ескерткіштері

**Қарқара ескерткшітері** — Райымбек ауданындағы ежелгі заманнан қалған таңбалы тас, оба, қорған, балбал мүсіндің жиынтық атауы.

Шырғанақ сайында орта ғасырда елді мекен орны болған. 1892 ж. одан қыш ыдыстар, тастан жасалған құралдар аршып алынған. Шырғанақтағы Иірсудан 1895 ж. Ларионов балбал мүсін, тасқа жазылған таңба жазу тапқан. Кеген ауылынан 7 км, Қарқара жолының қасында аумағы 30x40 м төртбұрышты мекен орны бар. 1898 ж. В.Д.Городецкий 2 кірпіш қорған, бір тас қорған, 13 қорғанды обаны белгілеп, зерттеу жүргізді. 1963 ж. Қазақстан ҒА Тіл білімі институтының Ғ.Мұсабаев бастаған экспедициясы Қарқарадан биіктігі 1,5 м, жазуы бар тас мүсін тапты.

Қарқара ескерткіштері негізінен түркі дәуіріндегі қоғамның рухани, мәдени дүниесінен мағлұмат беретін тарихи кешендер болып табылады.

## Тағы қараңыз
* Кеген жазбасы
## Дереккөздер

Санат:Кеген ауданы
Санат:Алматы облысы тарихы
Геоцентрлік санақ жүйесі

thumb|200px
**Геоцентрлік санақ жүйесі** - бас нүктесі жердің центрінде болатын осьтері *«қозғалмайтын»* үш жұлдыздарға бағытталған тік бұрышты декарттык координаталар жүйесі. Жердің тәуліктік айналысын есепке алғанда пайдаланады.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Қарқара (Қарқара ауылдық округі)

**Қарқара** — Алматы облысы Кеген ауданындағы ауыл, Қарқара ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Кеген ауылынан оңтүстікке қарай 16 км-дей жерде, Қарқара өзенінің жағасында, бұта аралас жусан, бетеге, боз, сұлыбас, т.б. астық тұқымдас шөптесін өскен қызғылт қоңыр, қара топырақты тауалды жазығында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ауылдың іргесі 1929 жылы қаланған. 1997 жылға дейін сүт өндіретін *Қарқара* кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылы Қарқарада және округке қарасты Ереуіл, Мыңжылқы ауылдарында ЖШС және бірнеше шаруа қожалығы құрылды.

## Инфрақұрылымы
Орта, орталау, бастауыш мектептер, кітапхана, клуб, фельдшер-акушерлік пункт, тағы басқа мекемелер бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы катынасады.

## Дереккөздер

Санат:Кеген ауданы елді мекендері