open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кокс

250 px|thumb

**Кокс** () –  көмірді немесе мұнайлы шикізаттарды кокстеу арқылы алынатын жасанды қатты отын. Тас көмір Коксін пайдалану 18 ғ-дан белгілі. Алғаш рет Кокспен шойын балқыту 1735 жылы Ұлыбританияда іске асырылды, ал алғашқы жабық камералы Кокс пештері 19 ғасырдың 30-жылдарында өндіріске енгізілді. Тас көмірді кокстеудің кең тараған әдісі – 3 мм-ге дейін ұсақталған тас көмір түйірлерін 900 – 1050°С-та ауасыз қыздыру арқылы алу. Ал мұнай қалдықтарынан Коксті ауа қатыстырмай жабық ыдыста 4 – 5 атмосфералық қысымда және 450 – 500°С температурада қыздырып өңдеу арқылы алады. Өндірісте процесс екі тәсілмен жүргізіледі: қыздырылмайтын реакторларда баяу кокстеу және көлденең орнатылған қыздырылған кубты қондырғыларда кокстеу. **Кокс** алуға жарамды мұнайлы қалдықтарға: айдау қондырғыларынан шыққан мазут пен гудрон, термиялық крекинг қалдықтары, пиролиз шайыры, катализдік крекингтің ауыр газойльдері және мұнай-битумды жыныстар жатады. Кокстің тығыздығы 1,4–1,5 г/см3, оның құрамындағы көміртектің мөлшері 96%-ке жетеді. Коксте сондай-ақ, күкірт және металдар жинақталады. Құрамындағы күкірттің мөлшері бойынша Кокс аз күкіртті (1,5%-ке дейін), күкіртті (1,5 – 4,0%) және көп күкіртті (4%-тен көп) болып бөлінеді. **Кокс** металлургияда тотықсыздандырғыш және отын ретінде, электродтар, алюминий, фосфор, кремний, ферроқұймалар, т.б. материалдар өндірісінде, авиация және ракета техникасында, электр  және радиотехникада, ядролық энергетикада кең қолданылады. Қазақстанда Кокс Испат-Кармет бірлескен кәсіпорнында (бұрынғы Қарағанды металлургиялық комбинаты) өндіріледі.
## Тағы караныз:
* Қарағанды көмір өндірістік бірлестігі
* Қарағанды металлургия комбинаты
* Көмір
* Кокс қабаты

## Дереккөздер


Санат:Көмір
Кокча

**Кокча**,  Кокча-3 – қола дәуірінен сақталған зират. Арал теңізінің оңтүстігінде, Әмудария сағасындағы Сұлтанүйіздағы қыраты маңында орналасқан. 1954 – 55 ж. М.А. Итина, С.П. Толстов зерттеді. Ақшадарияның ескі арнасынан солтүстікке қарай 300 м жердегі тақырдан 100-ден астам қабір орны табылған. Сондай-ақ, зират маңында сол дәуірден қалған қоныс пен егістік орындары да сақталған. Барлығы 74 қабір қазылды. Қола дәуіріне тән тас қоршаулар мұнда жоқ екені анықталды, адам мүрделері тікбұрыш пішіндес шұңқыр қабірлерге қойылған. Олардың бірқатарында ерлер мен әйелдер жұп-жұптан жерленген. Оның үстіне, екінші мәйітті қою үшін бірінші өлген адамның қабірін қайта ашып отыру дәстүрі болғандығы дәлелденді. Заттай деректердің негізгі тобы – қыш ыдыстар. Геометриялық оюлармен безендірілген 76 құмыра, көптеген қола білезіктер Андрон мәдениетінің дәстүрлеріне ұқсас. 30-дан астам бас сүйекті зерттеу нәтижелері зиратта жерленген адамдардың бет әлпеті, негізінен, екі түрге бөлінетінін анықтады. Бұлар Қазақстан тұрғындарына тән андрондық және алыс оңтүстіктен, яғни Үндістан өлкелерінен бастау алатын үнді-дравидтық нәсілдерге жатады. Зират қола дәуірінде Аралдың оңтүстігінде кеңінен тараған Тазабағияб мәдениетінің ескерткіші болып табылады. Ғалымдардың пікірінше, бұл мәдениет солтүстіктегі далалық өлкелерден, яғни Қазақстаннан барған, Андрон мәдениетін жасаған тайпалардың аса үлкен ықпалы нәтижесінде қалыптасқан. Кейде оны жеке мәдениет емес, қазақстандық Андрон мәдениетінің оңтүстікке таман оқшауланып кеткен бір нұсқасы деп те айтады. Зират б.з.б. 13 – 11 ғасырлармен мерзімделеді.
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том

Санат:Тарих
Колледж

250 px|thumb

**Колледж** () – жоғары немесе арнаулы орта білім беретін оқу орны. 

Білім беру деңгейіне қарай дүние жүзінде колледждің 3 түрі бар: 

1) жоғары білім беретін колледж (университеттердің бөлігі мен автономды жоолар); 

2) орта және жоғары оқу орындарының аралығындағы колледж; 

3) жоғары сыныпқа сәйкес келетін орта білім беретін колледж. 

Колледждер көбінесе, музыка, бейнелеу, би өнерлерімен байланысты ашылады. Колледж факультет ретінде университет құрамына кіреді, немесе жоғары оқу орындары сияқты дербес болады. Бұл типтес колледждердің негізі алғаш рет 13 ғасырдағы Англияда (Оксфордта 1249 ж., Кембриджде 1284 ж.) қаланды. Колледж ғылыми оқу орны ретінде 1523 ж. Лондонда ашылды. Англиядағы ерекше пұрсатты орта мектептер де колледж деп аталады. Қазір Қазақстанда экономика, құқық, бизнес, музыкалық, педагогикалық колледждері бар. Олардың кейбіреулері арнаулы мамандық беретін дербес орта оқу орны болып есептелсе, ал кейбіреулері жоғары оқу орындарының (университеттер мен академиялардың) құрамдас бөлігі болып саналады. Оны үздік бітірген түлектер жоғары оқу орындарына сынақсыз алынады. Колледждерде оқу ақылы түрде жүргізіледі.

## Қазақстандағы колледждер
Қазақстанда колледждер 1990 жылдардың басында Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы ыдырағаннан кейін пайда болды; колледждерде орта кәсіптік білім беру қарастырылған. Түлектер сондықтан білікті техник, менеджер, заңгер, банк қызметкері, бухгалтер және т.с.с. мамандық иесін алып шығады. Колледж дипломы (егер колледж бітіруші жалпы орта білімін аяқтамаған болса) жоғары оқу орнына түсу құқығын береді.

Қазақстан білім беру жүйесінде, колледж орта кәсіптік білім беру оқу орны болып табылады және іс жүзінде сөздер «техникум» сөзінің синонимі. 

Колледжге қабылдау негізгі жалпы білім беру (9 сынып), орта (толық) жалпы білім беру туралы аттестат (11 сынып), бастауыш кәсіптік білім (әдетте кәсіби мектеп немесе кәсіптік -техникалық лицец) немесе орта кәсіптік білімі туралы диплом дипломының анықтамасы негізінде жүргізіледі.

Қазақстанда колледжде кәсіптік білім беру мамандықтарға байланысты, орта білім алынған кейін 2-3 жылда (үш жылдан артық емес), және орта мектептің 9 сыныбынан соң 4 жылдан артық емес оқытылады.

## Қазақстан колледждері
*Абылай хан атындағы Қызылорда колледжі
*Алматы байланыс колледжі
*Алматы педагогикалық колледжі
*Алматы бизнес колледжі
*Алматы мемлекеттік энергетика және электронды технологиялар колледжі
*Алматы мемлекеттік қызмет көрсету және технологиялар колледжі
*Атырау медициналық колледжі
*Жанатас көпсалалы колледжі
*Жезқазған қаласы медициналық колледжі
*Көкшетау жоғары медициналық колледжі
*Қаратау гуманитарлық-техникалық колледжі
*Қызылорда көпсалалы гуманитарлық – техникалық колледжі
*Леңгір «Мейір-Бейс» медициналық колледжі
*М.Жұмабаев атындағы гуманитарлық колледж тарихы
*М.О. Әуезов атындағы педагогикалық колледжі
*Оңтүстік Қазақстан көпсалалы колледжі
*Солтүстік Қазақстан кәсіби педагогикалық колледжі
*Талдықорған медициналық колледжі
*Торғай аграрлық-техникалық колледжі
*Хромтау тау-техникалық колледжі

## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Санат:Колледждер
Колориметр

**Колориметр** (лат. color – түс және метр)  
:1) химиядағы Колориметр – ерітіндідегі заттың концентрациясын өлшеуге арналған оптикалық прибор. Колориметрдің көмегімен затта жүргізілетін барлық өлшеулер ерітінді ішіндегі берілген ең көп жұтылатын (ерітіндінің қалған құраушыларында аз жұтылатын) монохромат жарықпен жүргізіледі. Осыған байланысты Колориметр әр түрлі жарық сүзгілерімен жабдықталады. Колориметр визуальдік Колориметр және объективтік Колориметр болып ажыратылады. Колориметр арқылы жүргізілетін өлшеулер әрі қарапайым, әрі жылдам орындалады;

:2) астрономиядағы Колориметр – аспан шырақтарының түсін өлшеу үшін қолданылатын прибор. Ол зерттелетін нысанның түсін өзгертуге мүмкіндік беретін құрылғымен жабдықталған визуальдік фотометрге ұқсас болып келеді;

:3) үш өлшемді колориметриялық жүйенің біріндегі түсті өлшейтін үш түсті Колориметр де практикада жиі қолданылады. 
Булатов М.И., Калининкин И.П.,, 2 изд., Л., 1968; 
Пономарева Л.К.,

## Дереккөздер
Герасим Алексеевич Колпаковский

thumb|right|200px|
**Колпаковский Герасим Алексеевич** - (4.3.1819, Ресей империясы, Харьков губ. – 23.4.1896, Ресей империясы, Санкт-Петербург, Александр-Невский лаврасы) – Ресей империясы армиясының генералы, Батыс Сібір, Түркістан және Дала өлкелері әскери-әкімшілік басшысы, Орта Азия мен Қазақстанда Ресей империясының отаршылдық саясатын белсене жүзеге асырушы.

Харьков губерниясындағы офицер-дворянның отбасында дүниеге келген. Жас шағында генерал Н.Н. Раевскийдің (1771 – 1829) қарамағындағы жаяу әскер қосынында қызмет еткен. Венгрия, Кавказ жорықтарына қатысқан. Әскери наградалармен марапатталып, штаб-капитан шеніне дейін өскен. Жоғары әскери білім алмаған. 1852 ж. Сібір жеке корпусының командирі, Г.Х. Гасфорттың адъютанты болады. 1855 – 58 ж. Березовск әскери округінің (аумағы қазіргі Ақмола, Семей облыстарын, Алтайды қамтыған) бастығы, 1858 ж. майор Колпаковский Алатау округінің бастығы және Батыс Сібір бас губернаторының ұлы жүздегі (соңынан Жетісу облысындағы) өкілі (приставы) болды. Верный бекінісіне 4 шілдеде келген. 1860 ж. күзде орыстарды Жетісуға қоныстандырмау үшін шабуылдап келген Қоқан хандығының 10 мың сарбазы бар әскерін Ұзынағашта қарсы алып, 21 қазанда Қарақастек өз. бойындағы шайқаста жеңген. Жеңісі үшін полковник шені, орден, айрықша әскери белгі берілген. Сол шайқаста оның 1 мыңдай ғана әскері қатарында Әли, Тезек төрелер мен Сұраншы батыр бастаған қазақ жүздігі де болған. 1862 ж. Шу өзені алқабына жасалған экспедицияны басқарды, 23 – 24 қазанда Пішпекті (Бішкек) алды. Сол жылы оған генерал-майор атағы берілді. 1865 ж. Семей облысының әскери губернаторы, 1867 ж. Жетісу облысы әскери губернаторы, әскер қолбасы, жаңадан құрылған Жетісу казак әскерінің тағайындалған атаманы болған. Верный (Алматы) қаласы осы Колпаковский жобасы бойынша салына бастаған. Оның ұсынысымен мұнда ер балалар мен қыздар гимназиясы, 1873 ж. қазақ балалары үшін арнайы мектеп ашылған. 1882 ж. Дала өлкесіне (Бұған Бат. Сібір, Сарыарқа мен Жетісу өлкелері кірген) генерал-губернатор және Омбы әскери округі әскерінің қолбасшысы, Сібір казак әскерінің атаманы болып тағайындалды. Бұған дейін Түркістан генерал-губернаторы міндетін 1783 – 82 ж., генерал-адьютант К.П. фон-Кауфманның сырқаттануына байланысты әлденеше рет уақытша атқарып тұрған болатын. 1871 ж. оған генерал-лейтенант, 1885 ж. инфантерия генералы атағы берілді. 1889 ж. 25 қазанда Ресей империясының Әскери Кеңесі мүшелігіне тағайындалып, Санкт-Петербургқа ауысады. Колпаковский әуесқой зерттеуші ретінде ғалымдар Н.А. Северцовқа (1827 – 85), Ч.Дарвинге (1809 – 82) және музейлер мен ғылыми қоғамдарға Жетісу өлкесінен өзі жинаған құстардың, аңдар мен жәндіктердің, өсімдіктердің бай коллекциясын сыйға тартты. Ш.Уәлихановпен достық қарым-қатынаста болып, онымен үнемі хат алысып тұрған. Соңынан Шоқан мен оның нағашысы М.Шорманов зираттарын көтерісуге ат салысқан.

## Дереккөздер

Санат:1819 жылы туғандар
Санат:1896 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ресей генералдары
Александр Васильевич Колчак

**Александр Васильевич Колчак** (; 16 қараша 1874, Санкт-Петербург, Ресей империясы — 7 ақпан 1920, Иркутск, Ресей) — орыс мемлекетік, саяси және әскери қолбасшысы, поляр зерттеушісі, гидролог; тарихта Ресейдегі азамат соғысы кезінде Ақтар қозғалысының көшбасшысы және ұйымдастырушыларының бірі ретінде қалған. Ресей мемлекетінің Жоғары билеушісі (18 қараша 1918 — 7 ақпан 1920) және орыс армиясының Бас қолбасшысы (қараша 1918 — 4 қаңтар 1920).

1920 жылы қаңтарда ақ әскерлердің шегінуі және Сібірден шетелдік басқыншыларды эвакуациялау кезінде Чехословакия корпусының қолбасшылығы Чехословакия эшелондары мен Владивостокқа одақтас әскери миссиялардың еркін алға жылжуы үшін Иркутскіде жергілікті билікке берілді. 1920 жылдың 7 ақпанында А. В. Колчак КСРО үкіметінің төрағасы В. И. Ленин жеке бұйрығымен ату жазасына кесілген.

Орыс-жапон, Ресей империясының азамат және Бірінші дүниежүзілік соғыстың қатысушысы. Георгий кавалері. Адмирал (1918).

## Өмірбаяны

### Шығу тегі
Колчактар — Ресей империясындағы дворяндық рулардың () бірі болған, және де рудың өкілдері көбінесе әскери іспен байланысты болған.

Кейбір деректер бойынша, Колчактың арғы атасы — түрік әскери қолбасшысы, мұсылмандық қабылдаған босниялық серб. Ілияс Колчак (Калчак) - паша () болған. Днестрдегі Хотин бекінісінің коменданты, дала маршалы Х.А. Миних (1739) тұтқындады. Оның екі ұлы болғандығы белгілі: Мехмет бей (1708 ж.т.) және Селим бей (1728 ж. т.). Селим бей Түркияға жіберілді, ал Мехмет бейдің ұрпақтары Ресей азаматтығын алды деп болжануда. Алайда Лукьяннан бастап Хотин коменданты мен оның ұлдарымен «жаңа» Колчактардың туыстық байланысы туралы ешқандай дәлел табылған жоқ.

Қазіргі орыс тарихшылары, мүмкін, Колчактар Ресейде 1793 жылы Польшаның екінші бөлінуінен ертерек пайда болғанын айтады — орыс-түрік соғысы мен орыс әскерлерінің Хотин комендантын тұтқындауына байланысты оқиғалардан әлдеқайда кешірек.

## Дереккөздер

Санат:Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысушылар
Комбайн

thumb|right|300px
**Комбайн** — бір мезгілде бірнеше жұмысты атқара алатын жұмыс машиналарынан біріктірілген күрделі агрегат. Комбайн (ағылшынша combіne – қосу, біріктіру дегенді білдіреді)  астық, майлы дақылдар, сүрлем, бақша өнімдері, жеміс-жидек және тамыр түйнекті жемістер жинауға, кен қазуға, т.б. қолданылады. Қолданымына қарай ол кен комбайны, көмір комбайны, ас үй комбайны, ауыл шаруашылық комбайны, т.б. болып бөлінеді. Бұлардың ішіндегі ең көп тарағаны әрі маңыздысы – ауыл шаруашылық комбайны.

Ауыл шаруашылық комбайнының: күріш, жүгері, қызанақ, жеміс, т.б. жинайтын, сүрлем дайындайтын түрлері бар. *Күріш жинау комбайны* – күріш дақылдарын жинауда қолданылады, оған қосымша қондырғыларды қосу арқылы ылғалды топырақтағы басқа дақылдарды жинауға да болады. *Жүгері жинайтын комбайн* – жүгерінің собығын сабағынан айырып, қабығынан дәнін босатып, жинайды. Жүгерінің жапырағы мен сабағын майдалайды, жүгеріден жемшөп дайындайды. *Картоп комбайны* – картоп қатарын қазып, түйнектерін пәлегінен айырып бункерге немесе көлік құралдарына тиейді.

Комбайндар механизмдеріне байланысты өздігінен жүретін, тіркемелі және аспалы боп үш түрге бөлінеді. Өздігінен жүретін комбайнның жеке қозғалтқышы, трансмиссиясы, жүріс аппараты (дөңгелекті немесе шынжыртабанды), басқару механизмі болады. Осылардың әсерінен комбайнның барлық тетіктері  қозғалысқа келтіріледі. Тракторға тіркелетін тіркемелі комбайн тетіктері орнатылған қозғалтқышпен немесе трактор күш білігінен алынатын қуатпен іске қосылады.

## Сыртқы сілтемелер
*Комбайн 
*Combine car 

## Дереккөздер<nowiki/>
Комедия

**Комедия** ( - сауық-сайран, әуезді ән) - өмір құбылыстарының, мінез-құлықтың, іс-әрекеттің күлкілі жақтарын көрсету мақсатымен сахнаға лайықталып жазылған драм.шығарма. Жанры түрліше: водевиль, фарс, сатиралық комедия, юморлық комедия, лирикалық комедия, музыкалық комедия, т.б. Комедияның алғашқы белгілері Ежелгі Грекияда шарап тәңірісі Диониске құрмет көрсетуге арналған ойын-сауықтан басталған. Оның сол дәуірдегі көрнекті өкілі - Аристофан (б.з.б. 445 - 385). Өмір құбылыстарын бейнелегенде кейіпкерлер, жағдайлар, оқиғалар өсіріліп, ұлғайтылып суреттел еді де, күлкінің күшімен олқылықтар, кемшілік-тер, қателіктер сыналып, озық идеялар биік мұраттар мадақталады. Характерлер қақтығысы, мінездер шайқасы бірінші катарға шығады. Жағымды, жағымсыз кейіпкерлер тартысының үстінде жеке бастың мақсаты мен құлқынның қайы үшін ұнамсыз кейіпкерлер өзара кикілжіңге барады, күлкіге ұшырайды. Комедияның ерекшелігі тартыспен, сюжетпен, қызықты оқиғамен қатар тіл өрнегіне де қатысты. Дараланған, өзгелерге ұқсамайты нәр кейіпкердің тілі күлкі шақырса, сахналық туындының ажары кете бастайды. Бұл тұрғыда әсірелеу, ұлғайту (гипербола), өсіру (гротеск) сияқты көркемдік құралдары кеңінен пайдаланылады. Комедияда көбінесе жамандық жеңілт, жақсылық үстем болып аяқталады. Жағымсыз кейіпкерлер бармақ шайнап, қателігін мойындады, жеңіліп тізе бүгеді, адал ниет, ақ тілек, әділ іс салтанат құрады. Әлем әдебиетінде комедияның көптеген классик, үлгілері жасалды. Англияда -У.Шекспир,Испанияда-Лопе де Вега, Францияда - Ж.Б. Мольер, П.Бомарше, Италияда- К.Гольдони тамаша комедиялық шығармалар жазды. Орыс әдебиетінде Д.И. Фон-визиннің "Тоғышары" А.С. Гри-боедовтің "Ақылдың азабы", Н.В. Гогольдің "Ревизоры" шебер жазылған туындылар қатарына жатады. Қазақ әдебиетінде алғашқы комедиялық шығарма Б.Майлиннің қаламынан тулы ("Шаншар молда", "Некеқияр", "Талтаңбайдың тәртібі", т б.).М.Әуезов ("Айман-Шолпан"), Ж.Шанин ("Торсықбай", "Айдарбек"), Ә.Тәжібаев ("Той боларда"), ҚМұхамеджанов ("Бөлтірік бөрік астында"), Қ.Байсейітов пен Қ Шаңғытбаев ("Беу, қыздар-ай"), ҚАманжолов ("Досымның үйленуі"), С.Балғабаев "Тойлан қайтқан қазақтар", Т.Нұрмағанбетов ("Қырманбайдың тойы"), т.б. көптеген комедиялар жазды. Бүгінде қазақ комедиясы белгілі жанрлық жүйесі бар арналы салаға айналды.

## Дереккөздер



Санат:Әзіл-сықақ
Санат:Театр жанрлары
Комиссар

**Комиссар** (франц. commіssaіre, лат. commіssarіus – уәкілдік алған) – 1) әскери комиссариат басшысының лауазымы; 2) халықар. ұйымдар қызметіндегі адам. 1951 ж. БҰҰ Жоғарғы К-ының босқындар істері жөніндегі басқармасы құрылған; 3) 20 ғ-дың басында мемлекеттен қоғамды
Комиссия

**Комиссия** -

1. **Банк және сауда практикасында**
- клиенттің тапсырысы бойынша
және соның есебінен орындалатын
операцияларды жасағаны үшін коммерциялық банкке төленетін төлем.

2. Бір тараптың (комиссионер) екінші тараптың тапсырмасы бойынша, комитенттің мүддесіне және соның есебінен, сыйақы үшін өз атынан мәміле жасауға міндеттенетін
шарт.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Комменсализм

**Комменсализм** ( – табақтас, масыл) - дастархандас, симбиоздың бір түрі.Комменсализм екі түрге бөлінеді: біріншісі -  арамтамақтық, екіншісі - пәтерлестік болып келеді Коменсализмде екі жануарлардың бірі, (коменсал) өзінің сыртқы ортамен қарым-қатынасын реттеуді басқа жануарға, (иесіне) толығымен жүктеп, өзі сыртқы ортамен тікелей қарым-қатынасқа түспейді. Мысал ретінде қарапус балықтарын келтіруге болады. Голотуриялардың ішек қуысына еніп, олар оны бас пана ретінде пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Коммуна

**Коммуна** (,  – ортақ):
# орта ғасырлардағы Батыс Еуропада өзін-өзі басқару еркіндігін алған қауым; 
# 1871 жылы пролетариат диктатурасын орнату үшін Парижде құрылған революциялық үкімет (Париж коммунасы);
# Франция, Италия, Бельгия, т.б. елдердегі ең төменгі мәртебелі әкімшілік бірлік.
Коммуналдық Төлемдер

**Коммуналдық Төлемдер** – елді мекендерге мамандандырылған мемл. және жергілікті (муниципальдік) кәсіпорындар көрсететін коммуналдық қызметтердің төлемақысы. Мұндай қызметтерге электрмен, жылумен, сумен, газбен жабдықтау жатады. Олардың ақысы инфляцияға әсерін тигізеді.
Коммутатор

нобай|
**Коммутатор** ( – өзгертемін, ауыстырамын) – электрлік тізбекті жалғастыруға, ажыратуға және ауыстырып қосуға арналған электрмеханикалық, электронды немесе электронды-сәулелік қондырғы. Коммутатордың қарапайым және аса күрделі түрлері бар.

Коммутаторлар байланыс техникасында (оның ішінде әскери) абонент желілерін бір типті шеттік аппараттардан (телефон, телеграф, мәлімет беру және т.б.) және ақпаратты беру мен қабылдау үшін кедергісіз жолдар жасау мақсатында байланыс арналарын бір-бірімен электрлік жалғастыруға арналған. Жалғастыру тәсілдеріне байланысты коммутаторлар қолмен жұмыс істейтін және автоматты қызмет кәрсету болып бөлінеді. Қолмен қызмет көрсетуде коммутацияны оператор жүзеге асырады. Автоматты қызмет көрсетуде коммутация оператордың қатысынсыз шеттік аппараттардан келетін сигналдар бойынша орындалады. Жалғастыру тәсіліне қарай арналар коммутаторлары және байланыс коммутаторлары болып бөлінеді. Арналар коммуникациясында ақпаратты беру үшін тораптар желісі арқылы бір шеттік пунктті екіншісімен қосатын кедергісіз арналар ұйымдастырылады. Байланыс коммуникациясында берілуге тиісті ақпарат мекен-жайымен бірге сәйкес аппаратураға беріледі және есте сақтау қондыргысында сақталады. Сонан соң белгіленген пунктте аралық пунктердің қайта қабылдап-беруі арқылы беріледі. Коммутаторларды сондай-ақ абонент желілері мен арналарының санына карай да айырады. Коммутация байланыс торабының коммутациялық құрылғыларында электрлік қосындыларды, сымдарды, кабельдерді, байланыс желілерін, аппараттарды, аспаптарды әр түрлі ауыстырып қосу.

## Дереккөздер

Санат:Байланыс
Композиция

**Композиция**(): көркемөнер туындысының құрылымы, оның жанры мен мазмұнына орай құрамдас бөліктерінің тұтастығы. **Композиция** - құрамдас бөліктері бірлікте ұштастырылған, бір-біріне және жалпы мүддеге бағындырылған мақсатты көркем құрылым. Пластик. өнерле композиция көркем пішін (форма) түзілімінің жеке сәттерін біріктіріп тұрады. Композиция әдістері өнердің өзіндік ерекшеліктеріне, шығарманың идеясына, авторлық ой түйсігіне сәйкес туындайды. Композиция шығарманың ішкі құрылымымен бірге оның сыртқы орта мен көрермендер арасындағы қатынасын белгілейді. Көркем шығарм. процесі мен өмірді эстеттану тұрғысында қалыптасқан композиция заңдары өнердің жалпылама заңдылықтарының, нақты өмір құбылыстарындағы өзара байланыстылықтардың белгілі мөлшеріндегі бейнесі әрі жиынтығы болып табылады. Сәулет өнерінде композиция идеялық-көркемдік принциптердің бірлігіне, құрылыстар мен ғимаратардың функциялық мақсатына, жобалық ерекшеліктеріне, олардың қала құрылысындағы мән-маңызына орай құрылады. Композиция қаланың жалпы келбеті мен құрылымын, архит. үндестігін, жобадағы көлемдік, кеңістік түзілімін айқындайды. Бейнелеу өнеріндегі композиция шығарманың идеялық және сюжеттік-тақырыптық негізін нақтыландыру барысында заттар мен фигураларды кеңістікке орналастыру тәртібін, шығарма көлемін тиянақтау әрі жарық пен көлеңке үнасымын қадағалау арқылы көрінеді. Композиция тектері "орнықты", "айнымалы", "ашық" және "жабық" болып бөлінеді. Композицияның орнықты және жабық тектері Қайта өрлеу дәуіріндегі өнерде басымырақ қолданылды, ал айнымалы және ашық тектері барокко стилінен айқын көрініс тапты; Композицияның түрлері:
* Сюжеттің басталуы (оқиғаның басталуы).
* Шығарма ішіндегі оқиғалар байланысы.
* Оқиғаның шарықтау шегі.
* Оқиғаның аяқталуы (шешімі).
# композитордың немесе суретшінің шығармашылық еңбегінен туған шығарма (музыка, кескіндеме, мүсін немесе графика);
# өнер түрлері жинақталған күрделі көркем туынды (мысалы, әдеби-муз. К.);
# музыка шығару теориясының атауы. Композиция муз. оқу орындарында (колледж, консерваторияларда) арнаулы пән ретінде оқытылады. Композицияны оқыту гармония, полифония, муз. шығармаларды талдау, аспаптау сияқты муз.-теориялық пәндерді қоса үйретумен тығыз байланысты.

## Дереккөздер

Санат:Мәдениет
Санат:Өнер
Компрессор

250px|thumb
**Компрессор** — ауаны, газдарды, буды тиісті қысымға дейін сығатын машина.

Бұл гидравликалық машина сорғы қозғалтқыштан алған механикалык энергияны сығылған газдың потенциалдық энергиясына және жылуға түрлендіреді; ең көп тараған түрі — поршеньді Компрессор цилиндрлерінің орналасуына қарай тік, көлденең және V тәрізді компрессорлар болып келеді. Өндірісте қолданылып жүрген Компрессор өнімділігі 500 м3/мин. дейін, ал туындататын қысымы 5 Мпа-ға дейін. Қосарлы іс-әрекетті компрессорларда газ поршеньнің екі жағынан да сығылады. Қысымды 6-8 есе арттыру үшін көп сатылы поршеньді компрессорлар қолданылады. Оларда газ бірнеше цилиндрде сығылады. Компрессорлардың цилиндрлері мен сатылар аралығында газ біршама салқындап үлгереді, сондыктан компрессорларды жетектеуге энергия шығыны азаяды да,  майлау майының тұтанып кетпеу қауіпсіздігі камтамасыз етіледі. Газдар химиялық белсенді болса, диафрагмалы компрессорлар (қараңыз диафрагмалы сорғы) колданылады, оларда поршень міндетін майлауды қажет етпейтін иілгіш диафрагма (мембрана) атқарады. Қысым 0,8 Мпа-ға дейін болса, құрылымы қарапайым, өлшемі шағын тілімшелі ротациялық (қараңыз ротациялы сорғы) компрессорлар, көп көлемде газ алу үшін орта тепкіш компрессорлар (немесе турбокомпроцессорлар) қолданылады. Осьтік компрессорлар жоғары өнімді әрі тиімді. Сонымен қатар мұндай компрессорлар көп сатылы болып келеді, өйткені бір сатыдағы қысымның артуы 1,2—1,3- тен аспайды. Осьтік компрессорлар ортатепкіш құрамалы компрессорлардың бірінші сатылысы ретінде де саналады.

## Дереккөздер


Санат:Машиналар
Ратмир Әлімханұлы Комратов

**Комратов Ратмир Әлімханұлы** (23 маусым 1951, Жамбыл, Жамбыл облысы, Қазақ КСР) — Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері жоғары қолбасшылығының өкілі, контр-адмирал, Қазақстан Республикасы ӘТК бас қолбасшысы (2008-2009).

## Өмірбаяны
Севастополь жоғарғы Әскери-теңіз инженер училищесін (1973), адмирал Кузнецов атындағы Әскери-теңіз академиясын (1990) бітірген. 1973 – 1982 жылы Камчаткадағы (Ресей) 2-ші Флотилияның стратегиялық мақсаттағы ракеталық сүңгуір қайықтарында түрлі лауазымдық қызметтер атқарған. 1982 – 1988 жылы КСРО Қорғаныс министрлігінің 992-ші әскери өкілдігінде кіші әскери өкілден, осы өкілдік бастығының орынбасарлығына дейін қызмет атқарған. 1988 – 1990 жылы адмирал Кузнецов атындағы Әскери-теңіз академиясының тыңдаушысы. 1990 – 1992 жылы КСРО Қорғаныс министрлігінің 992-ші әскери өкілдігінің бастығы. 1992 – 2001 жылы ҚР Қорғаныс министрлігінің Қорғаныс өнеркәсібі басқармасы бастығының орынбасары, Әскери-теңіз базасының командирі, Әскери-теңіз күштері қолбасшысының орынбасары, қолбасшысы, республика Қорғаныс министрлігінің генерал-инспекторы. 2001 – 2002 жылы Маңғыстау облысы әкімінің қорғаныс және қауіпсіздік жөніндегі орынбасары. 2002 жылдың ақпан айынан Батыс әскери округінің, қазіргі «Батыс» аймақтық қолбасшылығы әскерлерінің қолбасшысы.
К. КСРО мен Қазақстан Республикасының бірнеше медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Ратмир Комратов

Санат:1951 жылы туғандар
Санат:Қазақстан әскерилері
Темірбек Жүргенов ауылы (Ақтөбе облысы)

**Темірбек Жүргенов** (2020 ж. дейін — *Комсомол*) — Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданындағы ауыл, аудан (1966 жылдан) және Темірбек Жүргенов ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы - Ақтөбе қаласынан шығысқа қарай 230 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 5065 адам (2622 ер адам және 2443 әйел адам) болса, 2009 жылы 6108 адамды (3015 ер адам және 3093 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 7167 адамды (3694 ер адам және 3473 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1955 жылы тың жерлерді игеру кезінде астық кеңшарының орталығы ретінде қаланған. Ауылда баспахана, ауыл шаруашылығы техникасын жөндейтін цех, т. б. шаруашылық мекемелері бар.

## Ауыл суреттері

Қазалы IMG 20220625 201618.jpg|Темірбек Жүргенов ауылы
Қазалы IMG 20220625 201537.jpg|Темірбек Жүргенов ауылы


## Дереккөздер

Санат:Әйтеке би ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Конвейер

**Конвейер, транспортер** – үздіксіз жұмыс істейтін көліктік қондырғы немесе машина. Сусымалы, кесек немесе дара жүктерді тасымалдауға арналған. Конвейер (ағылшынша сonveyer; convey – тасымалдау дегенді білдіреді) ертеректе Үндістан мен Қытайда үздіксіз су көтеретін шынжырлы сорғылар, ал Месопотамия мен Мысырда көп шөмішті және винтті су көтергіштер түрінде пайдаланылған. 16-ғасырдан бастап сусымалы (мысалы, ұн өндірісінде) және дара заттарды жақын араға жеткізетін конвейерлер қолданылатын болды. Техниканың дамуына байланысты 19-ғасырдан бастап әр түрлі конвейерлер шығарыла бастады және бұларды жасау үшін машина жасаудың бөлек бір саласы пайда болды. Қозғау және жүк тасымалдау тетіктері бойынша конвейерлер бірнеше түрге топтастырылады. Қозғау тетігі бойынша конвейер таспалы, шынжырлы, канатты (арқанды) болып бөлінеді. Қозғау тетігі жоқ конвейерге гравитациялық конвейер, инерциялық конвейер, винттік конвейер жатады. Қозғау тетігі бар конвейер жүк тасымалдау тәсіліне сәйкес таспалы, пластинкалы, күреуішті, шөмішті, т.б. болып ажыратылады. Жұмыс ерекшелігіне орай конвейер төсемелі және аспалы болып ажыратылады. Төсемелі конвейер орнықты, жылжымалы (өздігінен орын ауыстыратын және сүйретілмелі) болуы мүмкін. Конвейер тасымалданатын жүк түріне (сусымалы не кесек) сәйкес те ажыратылады. Элеватор, аспалы шөмішті, бесікті, қорапты, эскалатор, адымдағыш конвейер, т.б., сондай-ақ біріктірілген (мысалы, роликті – таспалы конвейер) конвейерлер өз алдына ерекше топ құрайды. Таспалы конвейер сусымалы, кесек және дара жүктерді тасымалдауға арналған (қ. сурет). Бұл конвейердің жұмыс өнімділігі бірнеше тонна/сағаттан мыңдаған тонна/сағатқа дейін жетеді. Таспаның ені 300 – 2000 мм, қозғалу жылдамдығы 1,5 – 4,0 м/с болады. Пластинкалы конвейермен горизонталь не көлбеу (35°-қа дейін) жазықтықта ауыр (500 кг және одан да ауыр) дара, ірі кесек жүктер, сондай-ақ қыздырылған заттар тасымалданады. Қозғалу жылдамдығы 0,3 – 10 м/с, жұмыс өнімділігі 2000 тонна/сағатқа дейін жетеді. Күрекшелі конвейер науадағы немесе құбырдағы жүктерді қалақшалармен жылжытады. Қалақшалар мен науаның немесе құбырдың көлденең қималарының пішіндері ұқсас болады. Бұл конвейер түрінің құрылысы қарапайым және оның науасының кез келген тұсынан жүкті түсіре беруге мүмкіндік бар. Күрекшелі конвейердің науасы үйкелістен тез тозады, сондықтан бұл конвейер абразивті және ұнтақталған материалдарды тасымалдауға пайдаланылмайды. Мұның жұмыстық бөлігінің жылдамдығы 0,16 – 1,0 м/с, жұмыс өнімділігі 50 – 350 тонна/сағат. Бұл конвейермен  жүкті  100 м-ге дейінгі қашықтықта тасуға болады. Еңбек өнімділігінің жоғарылығы, құрылысының қарапайымдылығы, жұмыс қауіпсіздігі, т.б. сипаттамаларының тиімді болуына байланысты конвейерлер экономиканың барлық салаларында қолданыс тапты.

## Сыртқы сілтемелер
*Конвейер
* Assembly line 

## Дереккөздер


Санат:Конвейерлер
Конвенция

**Конвенция** ( - келісім) — белгілі бір тәртіппен әрекет ету туралы елдер арасындағы келісім. БҰҰ Бас ассамблеясы белгілі бір конвенцияны қабылдаған кезде, келісімді ратификациялаған мемлекеттер конвенцияны қабылдауға мәжбүр. Егер мемлекеттер конвенцияға қарсы шықса, онда БҰҰ-ның нақты шаралар қабылдауға құқығы бар. 

Атақты конвенциялардың кейбір мысалдары:
# кез келген саладағы адамдардың мінез-құлқының және іс-әрекетінің, оның ішінде, жаһандық мәселелерді шешу барысында келісім бойынша қабылданған ережелер мен қағидалар;
# келісім бойынша уағдаласушы жақтардың құқықтар мен міндеттемелерін айқындайтын құжат, мысалы, арнайы мәселе бойынша халықаралық келісім-кедендік конвенция, зияткерлік құқық туралы бүкіләлемдік конвенция және т. б.;
# субъектілердің келісімі мен уағдаласуы негізінде ережелер, белгілер, символдар, тілдік және басқа да жүйелер енгізуді үйғаратын танымдық шара.

Конвенцияны қабылдау мәселесі ғаламдану үшін аса жоғары мәнге ие. Конвенция - диалогтық және коммуникативтік сипаттағы таным мен әрекеттің тікелей нәтижесі. Мәдени-тарихи, әлеуметтік-психологиялық және коммуникацияның лингвистикалық аспектілерімен қатар, оларды жүзеге асыру үшін құрылған конвенциялар танымның әлеуметтік мәдени табиғатын көрсетеді; әртүрлі интерсубъективті, тұлғааралық, бұқаралық ресми және бейресми, ауызша және жазбаша байланыстар мен қатынастардың тұтас жүйесіне айналады. Конвенциялар саяси, ғылыми және өзге де қауымдастықтардың құндылықты бағдарларының өзгеруін, ұстанымдардың, зерттеу бағдарламаларының алмасуын, ақыр соңында әлеуметтік- тарихи қатынастарда және жалпы мәдениеттегі әзгерістерді сергек байқап, тізбектеп отырады. Конвенциялардың қабылдануы және оларды пайдалану - коммуникативті ұтымдылықтың негізгі нәтижелерінің бірі.

## Дереккөздер

Санат:Саясат
Конверсия

**Конверсия** (**')  [[мәліметтер]]ді өндеудің бір әдісінен екіншісіне немесе мәліметтерді өндеудің бір жүйесінен екіншісіне өту [[Процесс|процесі]].


==Валюта конверсиясы==
**Валюта конверсиясы** - қолданылып жүрген [[валюта]] бағамы бойынша бір валютаны екінші валютаға айырбастау.

==Заем конверсиясы==
**Заем конверсиясы** - бұрын шығарылған [[заем]]ның мерзімін және заем [[пайыз]]ының мөлшерін өзгерту үшін оны жаңадан шығарылған заеммен алмастыру.

== Конверсия(Қазақ тілі) ==
**Конверсия(Қазақ тілі)*' - [[транспозиция]]ның бір түрі. Ешқандай аффикстің көмегінсіз-ақ түбірдің не негіздің басқа сез табына алмасуы арқылы жасапатын сөзжасам тәсілі. Конверсия [[аффикс]]сіз сөзжасам әдіс ретінде аффиксацияға қарсы қойылады. Конверсия тәсіл арқылы жаңа мағына алып, жаңа сөз жасалу ең көнеден келе жатқан, көзінде өте өлшемді тәсіл болған* лексико-семантикалық'' сөзжасам амалы. Конверсия зат есім мен етістік, зат есім мен сын есім, сан есім мен үстеу арасында үзілмей болып отыратын табиғи тілдік процесс. Басқа да сөзжасамдық процесстер сияқты конверсия сезжасамда пайда болған номинативті мағынаның өзіне тән жаңа семасы болады, бірақ оның ішкі семантикасында перифериялық өрісте себепші түбірдің не негіздің мағынасы сақталады да, себепші негіз бен жаңа номинативті атаудың арасында мағынлық сабақтастық, текстестік, түбірлестік сақталады. Конверсия сөзжасам нәтижесінде пайда болған жаңа денонттық мағына тек басқа сөзбен тіркескенде немесе контексте өзінің толық мағыналық, қалыбымен айқындалады.
Сөздің морфология парадигмасы арқылы оның қай сөз табына жататыны көрінеді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Конвертер

нобай|
**Конвертер** (ағыл. converter, лат. converto – өзгертемін, айналдырамын) — балқытылған шойынды ауамен немесе оттекпен үрлеу арқылы болат алуға және мыс, мыс-мырыш, мыс-никель, мыс-қалайы штейндерін қорытуға арналған металлургиялық агрегат.

Конвертерлер оттектік, бессемерлік, томастық, тік және көлбеу болып бөлінеді.

Конвертер электр қозғалтқышы арқылы еңкейтіліп, тік қалпына келтіріледі. Шойын құю кезінде ол көлбеу күйге, ауа үрлеу кезінде тік қалпына келтіріледі. Көнвертердің түбіндегі тар тесіктер арқылы қатты сығылып үрленген ауа шойын бойынан өтіп, ондағы қоспаларды тотықтырады.

Конвертерден алынатын болат сапасы үрленген оттектің шойын қабатына қаншалықты терең енуіне байланысты.

## Дереккөздер

Санат:Металлургиялық пештер
Конгресс

right|Вашингтондағы Ақ Үй|thumb
**Конгресс** - [латынша Congressus - кездесу, жиналыс] - а) АҚШ-тағы және Латын Америкасы елдерінің көпшілігіндегі заң шығарушы орган (парламент) атауы; ә) съезд, жиналыс (басым көпшілігінде халықаралық құрамның); б) кейбір елдерде-саяси партия атауының құрамында қолданылады (мыс, Қазақстан Халық Конгресі партиясы, Үнді ұлттық Конгресі және т.б.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Конденсат

**Конденсат**() – 1) газдың немесе будың конденсациясы нәтижесінде түзілетін сұйықтық; 2) мұнай химиясында – газды конденсаттың тез қайнайтын (300°С-қа дейінгі температурада), көмірсутектерден тұратын бөлігі.

Мұнай геологиясында: жер бетіне тән термодинамикалық жағдайда сұйық түрінде ұшырасатын газ қоймалжындарының түрі; 300°С шамасында қыздырған жағдайда К.-тар толығымен қайнай бастайды; шайырлы-шайыртасты заттарды кіріктірмейді. К.-тардың көпшілігінің құрамында метанды көмірсутектер молынан ұшырасады, алайда бүл тапжылмайтын заңдылық емес.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Конденсатор

**Конденсатор** ( – тығыздаймын, қоюландырамын):
* Конденсаторда – заттың газ тәрізді күйден сұйық затқа немесе кристалды затқа айналуын жүзеге асыратын аппарат; 
* Конденсатор - өзі реакцияға қатыспай, реакция жылдамдығын арттыратын зат;
* Электр конденсаторы  – диэлектрлік (қағаз, слюда, ауа, т.б.) қабатпен бөлінген, екі не одан көп өткізгіштен тұратын жүйе.

## Дереккөздер
Кондуктор

**Кондуктор**(лат. conductor – ере жүру, лат conduco – жинаймын, аударамын) – 1) машина жасауда – металл өңдейтін станоктың жонатын аспапқа дұрыс бағыт беріп, берік ұстап тұратын тетігі; 2) күрделі пішінді бұйымдарды жинағанда және дәнекерлегенде өзара нақты орналасуы
 
## Дереккөздер
Роберт Конквест

**Роберт Конквест**– тарихшы, дипломат, сталиндік репрессия тарихының Батыстағы ірі зерттеушісі, Үлкен лаңкестік, Ұлт қанішерлері, Қасірет орағы кітаптарын жазған. Бұл еңбектерінде Қазақстанда жүргізілген репрессия, ұлттық кадрларды жою, 20 ғ-дың 30-жылдарының басындағы ашт
Консенсус

**Консенсус** ( — келісім, бірауыздық, ынтымақтылық) — келіссөздер барысында қандай да бір мәселе бойынша дауыс берусіз ортақ шешімге келу.
 
## Саяси консенсус
 
Консенсус саясатта саяси басқару мен ықпалдасудың құралдары мен әдістерін қоғамдық мойындау тәсілі. Саяси консенсус арқылы саяси үстемдікті шынайы, іс жүзінде заңдастыру жүзеге асырылады. Келісім деңгейі неғұрлым жоғары болса, саяси жүйе соғұрлым тұрақты.

Консенсустың субъектілері, деңгейі және мазмұны әркелкі, оны қалыптастыру әдістері, тұрақты және тұрақсыз қоғамдық жүйелерде қолдау табуы дәл солай ажыратылады. Әдетте, азаматтардың ықтимал келісімдер мен мүмкін болар шиеленістерінің үш нысанын бөліп көрсетеді: көзқарастар жүйесінің құрылымын құрайтын соңғы мақсаттары; "ойын ережелері" немесе процедуралар; нақтылы үкіметтер және үкіметтік саясаттар. Бұл нысандар өз кезегінде консенсустың үш деңгейіне өзгеруі мүмкін: 
* 1) қауымдастық деңгейіндегі консенсус (яғни, негізгі консенсус); 
* 2) тәртіп деңгейіндегі консенсус (процедуралық консенсус); 
* 3) үкімет және оның саясаты деңгейіндегі консенсус. Бірінші нысан немесе консенсус деңгейі негізгі әрі құндылықты болып табылады: бұл осы қоғамның біркелкі құндылықты көзқарастар мен мақсаттарды қаншалықты бөлісетіндігінің көрінісі. Негізгі құндылықтарда келісімге бірден келмейді, бірақ оған мақсатты нәтиже түрінде қол жеткізуге болады. Екінші нысан немесе консенсустың деңгейі, процедуралық - ол "ойын ережелерін" орнатады. Әдетте, олар конституцияда, заңнамалық актілерде, келісімді құжаттарда және т.б. көрініс тапқан. Билік бүтақтарының өзара қарым-қатынас ережелерінің және олар¬дың артында тұрған саяси күштердің ең бастысы қақтығыстарды шешуші тәртіпті анықтайтын ережелер болып табы-лады. Бұл іс жүзінде демократияның алғышарты, оның шынайы бастамасы, қажетті шарты. Үшінші нысан немесе консенсус деңгейі - үкімет пен оның саясатының келісімділігі - саяси шешімдер қабылдау мен өңдеу процесіне байланысты және ең әлсіз әрі жағдайға тәуелді болады. Мықты саяси тұрақтылық консенсустың тек осы үш түрінің бірдей болған кезінде орнайды. Демократиялық ережелер мен процедураларды қолдану саяси консенсус аймағын кеңейтуге мүмкіндік туғызады.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Андрей Николаевич Кононов

**Андрей Николаевич Кононов**(27 қазан, 1906, Санкт-Петербург – 30 қазан, 1986, Санкт-Петербург) – Ресей түркітанушысы, филология ғылымдарының докторы (1948), Санкт-Петербург (Ленинград) универститетінің профессоры (1950), КСРО ғылым академиясының академигі (1974). 

## Ғылыми еңбектері
* Қазіргі түрік әдеби тілінің грамматикасы (1956)

* Қазіргі өзбек әдеби тілінің грамматикасы (1948, 1960), т.б. еңбектер.

## Дереккөздер

Санат:27 қазанда туғандар
Санат:1906 жылы туғандар
Санат:Санкт-Петербургте туғандар
Санат:30 қазанда қайтыс болғандар
Санат:1986 жылы қайтыс болғандар
Санат:Санкт-Петербургте қайтыс болғандар
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Ресей филологтары
Санат:Ресей ғалымдары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:КСРО Ғылым Академиясының академиктері
Санат:КСРО тілтанушылары
Санат:КСРО шығыстанушылары
Санат:Түркітанушылар
Консерватория

thumb|right|Қазақ ұлттык консерваториясының ғимараты
**Консерватория** (, ) — музыка мамандарын даярлайтын жоғары оқу орны. Консерваторияда музыкылық шығармаларды кәсіби орындаушылар (ішекті, үрмелі, халық аспаптарында ойнайтындар, әншілер, дирижерлер), композиторлар, музыка мәдениетінің тарихшылары мен теорияшылары, музыка зерттеушілері даярлауды. 16 ғасырда панасыз балалардың қолөнер кәсібімен шұғылданатын баспанасы (алғаш рет 1537 жылы Италиядағы Неаполь қаласында ашылды) Консерватория деп аталды. 17 ғысырда осы баспаналарда олардың оқу жүйесіне музыка пәні енгізілді. 18 ғысрда музыкант-орындаушылар мен композиторларды даярлауда Италия консерваториялары үлкен роль атқарды. Мұнда басқа еуропа елдердің музыканттары да оқыды. 1793 жылы Парижде тұңғыш ұлттық музыка инистуты ашылды. (1795 жылы ол консерваторияға айналды). 19 ғасырдың 1 -жартысында Миланда (1807), Прагада (1811), Варшава мен Венада (1821), Лондонда (1822), Мадридте (1830), Брюссельде (1932), Лейпцигте (1843), Рио-де-Жанейрода (1847), Бостонда (1853), т.б. жерлерде ашылды. Қазіргі ТМД елдері аумағында алғашқы консерваториялар Санкт-Петербургте (1862), Мәскеуде (1866), кейін Саратов (1912), Киев пен Одесса (1913) ұйымдастырылды. 1972 жылы бұрынғы КСРО-да 19 консерватория (Тбилиси, Харьков, 1917; Рига, 1919; Баку, 1921; Ереван, 1923; Минск, 1932; Ташкент, 1934; Кишинев, 1940; Қазан, Вильнюс, 1945; Новосибирск, 1956, т.б.) болды. 1944 ж. Алматы Консерваториясы (2001 жылдан (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) құрылды.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Консерваториялар
Консервация

**Консервация** () — 
# қозғалтқыштарды, станоктарды, т.б. жұмыссыз тұрған кезде немесе оларды ұзақ уақыт сақтау кезінде тот басудан корғайтын техник, шаралар;
# антисептикалық дәрілермен өңдеу, сырлау арқылы ағашты және  ағаш өнімдерін шіруден сақтау; 3) өнер туындыларын, археологиялық жәдігерлер (бұйымдар) мен кітап және  архив құжаттарын ұзак мерзімге сақтау. Консервациялау температураны бірқалыпты ұстау, ауаның дымкылдығын, желдеткіш пен жарықты дұрыс пайдалану, шаң-тозаңнан, шыбын-шіркейден таза ұстауды қамтамасыз ету, т.б. шараларды камтиды. Мұндай шаралар Отырар мемлекеттік археологиялық корық-музейінде, Отырар руханияты музей-кітапханасында үнемі аткарылып тұрады.
## Дереккөздер
Консолидация

**Консолидация**(лат. consolіdatіo, consolіdіo – біріктіру, нығайту), шоғырланым, шоғырландыру – 1) социологияда – адамдарды, әлеум. топтарды, қоғамдық ұйымдарды белгілі бір ортақ мақсат үшін біріктіру; 2) экономикада – алып-сатарлық акциялармен сауда жасаудан алынған пайда.

***Консолидация** — екі немесе одан да көп әлеуметтік топтарды біріктіру
***Консолидация** — нормативтік актілерді жүйелеу
***Консолидация** — мемлекеттік валюта қорындағы ұлттық валютаны халықаралық ақша активтерімен алмастыру

Санат:Ekonomika
Консонанс

**Консонанс** - (), музыкада — дыбыстардың өзара үйлесіл үндесуі; диссонансқа қарама-қарсы ұғым. Қысқа мағынасында консонанстық 2 дыбыстың (интервалдың) үндесуін, ал кең мағынасында 3 және одан да көп дыбыстардың (аккордтық өзара үндесуін консонанс деп атайды. Консонанстық интервалдар, үш дыбыстылықтар және ойың айналымдары гармонияның негізі болып табылады. Консонанс жетілген (таза октава, квинта, кварта) және жетілмеген (үлкен, кіші терциялар, сиксталар) интервалдарға бөлінеді. Олар естілуіне қарай ажыратылады. Консонанс музыка теориясында өзіне тәуелді диссонанстық үндестілікті (диссонанстардың қонсонансқа ауысу заңымен) ортақ лад жүйесіне біріктіруде негізгі роль атқарады. Консонанс пен диссонанс шығарманың мазмұнына сай өзіндік эстет. сипатпен қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Музыка
Константа

**Константа**(лат. constans, constantіs – тұрақты, өзгермейтін) – математикалық, физикалық, т.б. процестерде кездесетін тұрақты шама. х шамасының тұрақтылығы хconst түрінде жазылады. Әдетте, Константаны С әрпімен белгілейді.“Константа” ұғымы тар мағынада белгілі бір сандық мәні бар тұрақты ретінде қарастырылады. Мысалы, физикалық заңдардың теңдеулеріне енетін іргелі физикалық Константалар, яғни сандық коэффициенттер осы мағынада қолданылады. 

## Пайдаланылған әдебиеттер</span>
Конституциялық сот

**Конституциялық сот**– бірқатар елдердегі конституциялық бақылау бірден-бір немесе басты міндеті болып табылатын ерекше орган. Жоғарғы соттардан өзгеше түрде ол жалпы соттар жүйесіне кірмейді. Бір елдерде (мысалы, Ресейде) ол ерекше санаттағы сотдеп саналып, тиісінше сот жүйесіне кіреді, екінші бір елдерде (мысалы,Германияда, Италияда, Румынияда, Болгарияда,Моңғолияда) сот билігіне жатпайтын ерекше бақылау органы болып табылады. Конституциялық соттың мүшелерін не парламент сайлайды (Германияда, Хорватияда), не мемлекет басшысы тағайындайды (Кипрде); кейде Конституциялық сот мүшелерін парламенттер, басқа да билік және әділет органдары тағайындайды (мысалы, Италияда Конституциялық сотты президент, парламент және магистратура бірдей үлесте тағайындайды). Конституциялық бақылау жасаумен қатар Конституциялық соттың конституцияны түсіндіруге, саяси партиялар қызметінің конституцияға сәйкестігі мәселесін шешуге, құзырет туралы дауларды қарауға, т.б. құқығы бар.
Қазақстан Республикасында Конституциялық сот 1995 жылға дейін елімізде нормативтік актілердің Конституцияға сай келуін қадағалайтын орган болып келді. Ол 1992 ж. 6 маусымда қабылданған “Қазақстан Республикасының Конституциялық соты туралы” Қазақстан Республикасының Заңы негізінде құрылды.

“Қазақстан Республикасының Конституциялық сотын сайлау туралы” Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің 1992 жылғы 2 шілдедегі Қаулысымен Конституциялық Сот құрамы 11 адамнан жасақталды: 

М.Т. Баймаханов (төраға), И.И. Рогов (орынбасары), Л.И. Башаримова, Ж.Н. Бәйішев, К.Ж. Жалмұқанбетов, Г.В. Ким, С.А. Қасымов, В.А. Малиновский, А.М. Нұрмағамбетов, С.Ф. Ударцев, О.Қ. Ықсанов. Тиісті заңға және 1993 жылғы Қазақстан Республикасы Конституциясына сәйкес Конституциялық сот республика Конституциясын қорғау жөніндегі сот билігінің жоғары органы болып табылды. Оған Конституцияны қорғау және оның мәртебелілігін қамтамасыз ету міндеті жүктелді және оның заңдар мен өзге де құжаттарды Конституцияға сай емес деп табуы республика аумағында олардың күшін жояды деп көрсетілді. **“Қазақстан Республикасының Конституциялық соты туралы”** заңда анықталғанындай, бұл органның құзыретіне актілердің конституциялылығын қараумен қатар, Қазақстан Республикасы Президентінің, Министрлер Кабинетінің мүшелерінің, Жоғарғы сот пен Жоғарғы Төрелік сот төрағаларының, Бас прокурордың, Қазақстан Республикасы дипломатиялық, өзге де өкілдіктерінің өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтату туралы мәселе қозғалған ретте олардың Республика Конституциясы мен заңдарын сақтауы туралы қорытынды беру, азаматтардың конституциялық құқығына қатысты құқық қолдану тәжірибесінің Конституцияға сай келуі туралы істерді қарау, тиісті заңда көрсетілген нақты мәселелер бойынша іс қозғау, т.б жатты. 1995 жылғы Конституцияға сәйкес Конституциялық соттың орнына сот жүйесіне кірмейтін Конституциялық Кеңес құрылды.
## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы", 11 - том

Санат:Заң
Контейнер

**Контейнер** — автомобиль, темір жол, теңіз, әуе көлігімен жүктерді тасымалдауға және бір көлік құралынан екінші көлік құралына механикаландырылған түсіріп-тиеу үшін икемдестірілген стандартты көп айналымды ыдыс (тара). Контейнерді пайдалану көлік ағыны айналымын жылдамдатады, жүкті бүлінуден сақтап, көлік кідірісін азайтады.  Әртүрлі материалдан жасалып, әртүрлі пішінге ие болу мүмкін.

Контейнердің **өлшемі** мен **сыйымдылығы** оны тасымалдайтын көліктің мөлшеріне сәйкес келеді. Пайдалану мақсатына қарай **әмбебап**, **икемделген** және **арнайы** контейнер болып бөлінеді. Ең кең қолданыстағы контейнер түріне ISO-контейнерлері (әмбебап) жатады.

## Контейнерлік жүк ағындарының өлшемдері

**Twenty-foot Equivalent Unit (TEU)** — стандартты 20-футтық контейнер (ISO-контейнер) алып жататын көлемге тең болып келетін өлшем бірлік. Контейнер-тасығыш немесе контейнер сақтау орындарында есептеулерде қолданылады.

**Fourty-foot Equivalent Unit (FEU)** — стандартты 40-футтық контейнер (ISO-контейнер) алып жататын көлемге тең болып келетін өлшем бірлік. Бір 40-футтық FEU контейнері екі 20-футтық TEU контейнеріне пара-пар.

Әсіресе теңіз көлігі режимінде жүк көтергіштігі 45 футтан 53 футқа дейін жиі қолданылатын жалпы контейнерлер қолданылады.

* 1 Фунт (lb) = 453,6 грамм
* 1' фут = 12" дюйм = 0,3048 м

## Дереккөздер

Санат:Транспорт
Санат:Логистика
Контрабанда

**Контрабанда** ( – жарлыққа қарсы) – тауарларды , валютаны, құндылықтарды немесе өзге де заттарды‚ солардың ішінде зияткерлік меншік заттарын кеден шекарасы арқылы заңсыз ірі көлемде алып өту. Ол кеден бақылауынан тыс немесе жасырын не құжаттарды немесе кедендік сәйкестендіру құралдарын алдаушылықпен пайдаланып не кеден шекарасы арқылы алып өтуге тыйым салынған немесе шек қойылған тауарларды‚ заттарды және алып өтудің арнаулы ережелері белгіленген құндылықтарды мағлұмдамада көрсетпей немесе өтірік көрсетіп жасалады. Контрабанда экономикалық қылмысқа жатады.

## Дереккөздер

"Қазақ Энциклопедиясы", 11-том

Санат:Қылмыстық құқық
Контрабас

thumb|200px|right|Контрабас

**Контрабас** () – ысқымен тартылатын ішекті музыкалық аспап. Көлемі үлкен (2 м-ге жуық), дыбысы жағынан ең төменгі дауысты скрипка типтес, 4 ішекті, кварта бұрауымен бұралады. Контрабастың **3 және 5 ішекті түрлері** де болады. Көбінесе, Контрабаста түрегеліп тұрып ойнайды. Контрабас оркестр мен ансамбльдерде ең төменгі партияны орындауда маңызды рөл атқарады. Кейде жеке орындау үшін және концерттік аспап ретінде қолданылады. Кейде “Контрабас” деп ең төменгі  регистрлі музыкалық аспаптардың түрлерін де атайды (Контрабас – тромбон, Контрабас – керней, Контрабас – балалайка, Контрабас – домбыра, Контрабас – қобыз, т.б.). Профессор А.Жұбанов Қазақ халық аспаптары оркестріне домбыраның және қобыздың Контрабастарын енгізді.

## Дереккөздер


Санат:Өнер
Контрреволюция

**Контрреволюция** – мемлекетте болып өткен революциялық қозғалыстарға қарсы бағытталған саяси қозғалыс немесе бұрынғы биліктен айрылған күштердің ескі жүйені қалпына келтіру үшін жүргізген қарулы қарсылығы. Батыс Еуропа елдерінде (Франция, Ұлыбритания, Германия, Италия, т.б.) болған 18 – 19 ғасырлардағы революциялар Контрреволюция күштері арқылы басылды. Ресейде 1917 жылғы  Қазан төңкерісінен кейін Контрреволюция бас көтеріп, соның салдарынан елде 1918 – 20 ж. Азамат соғысы болып өтті.
## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы", 11 - том

Санат:Саяси қозғалыстар