Facebook

**Facebook** (, ; 2021 жылғы 28 қазаннан бастап — *Meta*) — әлемдегі ең ірі әрі ең танымал әлеуметтік желі.

2004 жылы Марк Цукерберг өзінің серіктестері Эдуардо Саверин, Дастин Московиц және Крис Хьюзбен біріге отырып Facebook-тың негізін қалаған. Марк Цукерберг 23 жасында өзінің сайтының арқасында әлемдегі ең жас миллиардер болды.

Сайттың алғашқы аты TheFacebook деп аталды және ол тек Гарвард университетiнiң студенттерiне ғана қол жетімді болды, кейінірек Бостонның басқа университеттерінің студенттеріне де жол ашылды, ал содан соң .edu доменіндегі электрондық мекенжайы бар АҚШ-тың кез келген оқу орнындағы студенттер де тіркеле алатын болды. 2006 жылдың қыркүйек айынан бастап 13 жастан асқан электрондық поштасы бар ғаламтор пайдаланушыларына қол жетімді болды. 2013 жылдың наурыз айындағы мәлімет бойынша Facebook-ты пайдаланушылар саны 1,11 миллиардты құрайды, олардың көбісі мобильді құрылғыдардың көмегімен кіреді. Facebook-тың 2009 жылғы қаржы айналымы 700 млн АҚШ доллларын құрады.

## Атқарымдары
*Facebook-те* өзің туралы фотосуреттер мен мәліметтері бар профиль жасауға, достар шақыруға, хат алмасуға, өз мәртебеңді (статусыңды) өзгертуге, өзіңнің және бөгде адамдардың «қабырғаларына» хабарлама жазып кетуге, фотосуреттер мен бейнежазбаларды жүктеуге, қауымдастықтар құруға (мүдделер бойынша бiрлестiк) мүмкiндiк бередi.

2007 жылы *Facebook* бағдарламашыларға қосымшалар (ойындар, музыканы айырбастау құралдары, фотосуреттермен және тағы басқалар) құрып және бұдан табыс табуды ұсынады. Бұл мүмкiндiктің арқасында сайттың қатысушылары көбейеді.
*Facebook* қолданушыларына өзара әрекеттесе алатын функциялардың жиынтығын ұсынады. Арасындағы өте әйгiлiлері - виртуалды ымдау, фотоальбомдар және таныс қолданушылардың хабарлама тастап кете алатын «қабырға».
Қолданушы өз парақшасында жариялалған ақпаратқа қол жеткiзу деңгейін бақылай алады.

## Тарихы
[thumb|250px|Facebook-тың негізін қалаушы - [Марк Цукерберг.]]
left|140px|thumb|Дастин Московиц
140px|thumb|left|Шон Паркер
left|140px|thumb|Камерон Винклевос
left|140px|thumb|Крис Хьюз

Екiншi курс студенті Марк Цукерберг 2003 жылдың 28 қазанында жұптасып орналастырылған фотосуреттерiнде екi адамның тартымдысын әрі сұлуын таңдауға қолданатын Facemash интернет-сайты жасады.

Бұған қол жеткізу үшiн Цукерберг Гарвард университетінің компьютер желiсiнiң қорғалатын бөлiмдерiн бұзды және жеке фото бөлінділерді көшiрiп алды. Гарвард сол кезде (фотосуреттерi бар тiзбе және негiзгi мәлiметпен) студенттiк альбомы болмады. **Facemash** ағымдағы екi сағат ішінде 450 кірулер және 22 000 фото-көрулерді жүзеге асырды.

Сайт жылдам жайылып өстi, бiрақ Гарвард әкiмшiлiгi сайтты бiрнеше күнге жауып тастады. Цукерберг әкiмшiлiк қауiпсiздiктi, авторлық құқықты, жеке өмiрдің дербестiгiн бұзғаны үшін айыпталды; жазамен ол қуылу керекті. Ақыр соңында айыптаулар сыдырылды. Цукерберг бастапқы жобаға түйлiктi.

Келесi семестр, 2004 жылдың қаңтарында, Цукерберг жаңа веб-сайт үшiн код жаза бастады. 2004 жылдың 4 ақпанында Цукерберг thefacebook.com мекенжайы бойынша **TheFacebookты** iске қосты.

Марк Цукерберг өз идеясының атауын *Facebook* деп қоюы, жоғары сыныптардағы оқу жылдарына байналанысты болды. Оның оқыған аса танымал Phillips Exeter Academy оқу орнында, жаңадан келіп түскен студенттерге курстастарының фотосуреттері, мекен-жайылары мен телефон нөмерлері жазылған анықтама берілген. Анықтаманың негізгі атауы «The Photo Address Book» болды, бiрақ барлық студенттер оны жай ғана «The Facebook» деп атады.

Сайттың iске қосуынан кейiн алты күн өткен соң, Гарвард уиверситетінің жоғары курсының үш студенттері – Камерон Уинклвосс, Тайлер Уинклвосс және Дивья Нарендра - Цукербергке алдандырып тығырыққа кіргізгені үшін,  HarvardConnection.com әлеуметтiк желiсiн жасауға көмектесетін сияқты болып алдағаны үшін, оның орынына олардың идеясын қолдана отырып бәсекелесетін өнімді құрғаны үшін айыптады. Олар Harvard Crimson университеттiк газетiне шағым түсіргеннен кейін тергеу басталды. Артынан сотқа Цукербергке қарсы шағым түсірген.

Әлеуметтiк желiдегi мүшелiктер Гарвард колледжiнiң студенттерiмен ғана шектелдi, және онда бiр ай iшiнде гарвардтың студенттерiнiң жартысынан көбі тiркелдi. Содан кейін сайттың өркендеуіне көмектесу үшін Цукербергке Эдуардо Саверин (қаржы директоры), Дастин Московиц (бағдарламашы), Эндрю Мак-Коллум (суретші) және де Крис Хьюз қосылды. 2004 жылының наурызында Facebookтың аумағын Стэнфордқа, Колумбия университетiне және Йеляге дейiн кеңейiткен. Соңыра басқа университеттерде, Бостон университетi, Нью-Йорк университеті, Массачусетс технологиялық институты, содан соң Канада және АҚШ университеттерiнiң көпшiлiгiнде ашылды. 2004 жылдың 4 ақпаны күні Цукерберг TheFacebook-ті мына мекен-жай бойынша іске қосты thefacebook.com.

The Facebook компаниясы 2004 жылдың маусымында Пало-Альтоға (Калифорния) көшті. Сол жылы өзінің алғашқы инвестициясын алды. Компания 2005 жылға $ 200 000 АҚШ долларына facebook.com домен атының сатып алуынан кейiн өзінің  *The* артикльін  алып тастады.
2006 жылдың 26 қыркүйегiнен бастап электрондық поштасы бар интернеттiң 13 жастан асқан әрбiр қолданушысы үшiн тіркелуге мүмкіндік ашылды.

2007 жылының 24 қазанында Microsoftтiң $ 240 миллион долларға *Facebookтың* 1,6% акцияларының алғаны туралы жариялады, ал компания 15 миллиард  долларларға бағаланды. Microsoft *Facebookке* халықаралық хабарландыруларды орналастыруға рұқсат алды. Facebook 2008 жылдың қазанында Дублинде өзінің халықаралық штаб-пәтерiнiң ашылуы туралы жариялады. 2009 жылдың қыркүйегiнде пайда табысы туралы тұңғыш рет жариялаған. 2010 жылдың қарашасында SecondMarket Inc мәліметтері бойынша компанияның құны $ 41 миллиард АҚШ долларын құрады. Сайып келгенде, *Facebook* АҚШ-тағы интернет-компаниялардың арасында үшiншi (Google және Amazonнан кейiн)  орынға ие болды. 2011 жылдың 2-шi қаңтарында The New York Times газетінің мәліметі бойынша Facebookтың құны 50 миллиард АҚШ долларына жеттi. Осыған сәйкес мәлiметпен 2012 жылға компаниясының IPO  өткiзуiн жоспарланады.

2009 жылдан кейiн *Facebook* трафигі қарқынды өсті. 2010 жылдың 13 наурызында Facebookтың Googl-ге қарағанда қатысушылары көптеп болды. Сонымен бiрге *Facebook* сегiз жеке нарықтарында - Филиппин, Австралия, Индонезия, Малайзия, Сингапур, Жаңа Зеландия, Гонконг және Вьетнамдағы  жетекші әлеуметтiк желi болды, осы уақытта басқа брендтер тек қана жеке нарықтарда озып келе жатқан, олар Үндістандағы Google Orkut, Жапониядағы Mixi.jp, Оңтүстік Кореядағы CyWorld, Yahoo-дың Тайвандағы өнімі Wretch.cc.

2011 жылдың наурыз айында мынадай хабар тараған: *Facebook* әртүрлі себептермен күніне сайттан жуықтағанда 20 000 профиль өшіреді екен. Олар әртүрлі бұзақылықтар, соның ішінде спам тарату, контенттен бас тарту, кәмелет жасқа толмағандардың қолданылуы және т.б.

2011 жылдың басында өзінің жаңа штаб-пәтері, бұрынғы кампус Sun Microsystems Менло-Парк қаласы, Калифорния штатына көшу туралы хабарлаған.

## Қазақстандағы жағдайы
thumb|250px|Facebook-тің Қазақстандағы қолданушыларының жас айырмалығына диаграмма.
thumb|250px|Facebook-тің Қазақстандағы қолданушыларының еркектер мен әйелдердің үлесі.
Қазіргі таңда, Facebook-тің қазақ тілді толық нұсқасы бар. Facebook интерфейсін қазақ тіліне аударуға атсалысуға мүмкіндік берілді. Аудармашылар қазақ тілді нұсқасын жасауға атсалысты. Пайдаланушылар қазақ тілді нұсқасын пайдалана алады.

2011 жылдың қараша айына дейінгі көрсеткіш бойынша, **SocialBakers** атты *facebook* әлеуметтік желісіне сараптама жасайтын ұйымның хабарлауынша (http://www.socialbakers.com/facebook-statistics/kazakhstan ) Қазақстан facebook әлеуметтік желісін қолданатын елдердің ішінде 100 орынға көтерілді. Соңғы мәліметтер бойынша Қазақстанда 340 660 адам аталған әлеуметтік желінің қызметін қолданады.

2011 жылдың 6 айында 51 480 қазақстандық facebook әлеуметтік желісіне қосылған. Әлеуметтік желіні Қазақстанда еркектерге (47%) қарағанда әйелдер (53%) көбірек қолданады.

Қазіргі кезде *Facebook-ке* тіркелгенде басқа әлеуметтік желілерден достарыңды шақыру қызметі қосылған. Осы қызмет *Facebook-те* қазақстандық интернет қолданушылар көбеюіне септесіп отыр. Қазақстанда 18-24 жас аралығындағы азаматтар *facebook* желісін қолданатындардың ең үлкен тобын құрайды. Қазақстан Орталық Азия елдері ішінде бірінші орынды алып отыр. Соңғы айларда *facebook* қолданушылар санының көбеюін Mail.Ru акцияларының Лондон Қор биржасында сатылуымен байланыстырушылар бар. *Facebook* иелері ресейлік ақпараттық-ойын сауықтық порталдың минориталды акциясын сатып алған.

## Хронология
### 2009 жыл
13 маусымнан бастап қолданушыларға өз парақшаларының қалаған мекен-жайын алу (`[http://www.facebook.com/facebook http://www.facebook.com/facebook]`) мүмкіндігіне ие болды (`[http://www.facebook.com/profile.php?id=20531316728 http://www.facebook.com/profile.php?id=20531316728]`).

### 2010 жыл
30 қыркүйекте компания әлеуметтiк желiсiнде жоспарланатын Skype интернет-телефония қызметімен келiсiмге қол қойды.

7 қазанда топтардың жаңадан жасалған интерфейсi ұсынылған. Интерфейс әзірлеушілер жаңа туындыны адамдар арасында жылдам әрі қауіпсіз түрде мәлімет алмасуына мүмкіндік береді деп күтілуде. Жаңа топтардың ерекшелiктерi: құжаттарды бірлескен түрде өңдеуге, топтық чатқа, электрондық пошта арқылы хабарлама жариялауға мүмкіндік береді.

15 қарашаның 16 қарашаға қараған түні *Facebook* басшысы Марк Цукерберг меншiктi пошталық қызметтiң iске қосуы туралы презентация барысында ресми жариялады.

### 2011 жыл
2011 жылдың 16 қаңтарында «Алтын глобус» кинопремиясын 86-інші салтанатты рәсімінде 2010 жылдың «Үздік фильмі» атағын иеленді, бұл драматуралық жанрдағы көрініс Дэвид Финчераның «Әлеуметтiк желi» фильмі. *«Әлеуметтiк желi»* - *Facebookтiң* жасалу тарихы туралы фильм.

6 шiлде күнгі презентацияда Марк Цукерберг Skype платформасындағы бейнечаттың iске қосылғаны туралы жариялады.

## Компания
[thumb|right|250px|[Пало-Альтодағы штаб-пәтері]]
right|thumb|250px|Facebook-тың басты беті, әрі сол жерден тіркелуге болады.
thumb|250px|Facebook танымалдылығы. Facebook-тің 2004 жылғы 1 милион қолданушылары 2011 жылы 750 милионға жетті.thumb|250px|Facebook - қолданушылар жас айырмашылықтары бойынша келтірілген.

### Меншікті иелері
* Марк Цукерберг — 24%
* Accel Partners — 10%
* VK (бұрынғы Digital Sky Technologies) — 10%
* Дастин Московиц — 6%
* Эдуардо Саверин — 5%
* Шон Паркер — 4%
* Питер Тиль — 3%
* Greylock Partners и Meritech Capital Partners — 1-ден 2%-ке
* Microsoft — 1,3%
* Li Ka-shing — 0,75%
* Interpublic Group — 0,5% төмен
* Компанияның бұрынғы қызметкерлері, солардың ішінде Мэтт Колер, Джефф Ротшильд, Адам Д`Анжело, Крис Хьюз, Оуэн Ван Натта, Рейд Хоффман, Марк Пинкус және т.б. —  әр қайсысына 1% -тен төменге тиесілі болды.

Қалған 30%-ы  капитал салымшыларының арасында бөлініп алынды.

### Басқару
Маңызды басқару қызметшi Шерил Сандберг (COO ) және Дональд Грэм (төраға ), Крис Кокс (өнiм бойынша вице-Президент)  тұрады. 2011 жыл сәуiрiне *Facebook-тың* күйі бойынша 2000 қызметкерден астам және 15 елдердегi өкiлдiгi есептейдi.

### Кіріс
Facebookтың табыстарының көпшiлiгi жарнамадан түседi. Демек, Microsoft *Facebook-тың* эксклюзивтiк әрiптесi болып табылады, Facebookтың баннер жарнамасының қызмет көрсетуi үшiн Microsoftтiң түгендеуiн жарнамаларда бар болатын тек қана жарнамалық хабарлаулар қызмет көрсетедi.

### Операциялар
2011 жылы дерек өңдеу орталығының тапсырысы *Facebook-тың* салыстырғанда қазiргi дерек өңдеу орталықтарымен энергия тұтыну айтарлықтай ("38% төмен") төмендейдi.

## Аккаунтты өшіру
*Facebookтың* пайда болғанынан бастап алғашқы жылдан-ақ әлеуметтiк желiден өз мәлiметтерiңді толық алып тастауға мүмкіндіктің болмауы турасында қолданушылар наразылықтарын айтты.

2009 жылы аккаунтты толығымен өшіру қызметін ойлап тауып, іске қосты. Баптаулар жүйесінен аккаунтты өшіруге болады, сонымен қатар сіз туралы мәліметтер сақталады, бірақ бұл мәліметтерді *Facebook* қолданушылары көре алмайды. Қолданушы өз есімімен сайтқа кейінірек кіргенде мәліметтер қайта қалпына келеді. Өз аккаунтыңыз толықтай өшіру және қайта қалпына келтірмес үшін арнайы қалыпты (форманы) толтыруыз қажет.

## FBML
XHTML-белгілерінің әртүрлілігін көрсететін FBML (Facebook Markup Language Fundamentals) деген интерфейс белгілерінің арнайы тілді қосымша бар екен. Бұл қосымша Facebookтың интерфейсiнiң дайын элементтерiн қолдану мүмкiндiгiн жеткiзiлiп берiледi.

## Facebook мәдениетте
* 2010 жылдың «Әлеуметтiк желi» фильмі Facebookтың жасалу тарихына арналған.
* «Оңтүстiк бақ» мульттоптамасы, 14 маусым, 4 серия (1404), «You have 0 friends» .
* «Компьютершiлер» сериалы, 3 маусым, 5 серия (Friendface).
* «Дәрiгер хаус» сериалы, 7 маусым, 10 серия. Facebook емес, (негізінде онда Facebook емес, басқа атауы бар әлеуметтiк желi, бiрақ дизайнмен ұқсас).
* «Сүтішерлер» сериалы, 3 маусым, 10 серия.
* Д. Киркпатриктің кітабы « Әлеуметтік желі. Facebookтың негізін қалаушы  $4 миллиард доллар мен 500 миллион досты қалай тапты».

## Дереккөздер

## Сыртқы сiлтемелер
* 
* Weird websites , facebook weird websites by Mark Zuckerberg ,30 қыркүйек 2016.
* Жаңалықтар және түсiнiктердiң жинағы at *[[The New York Times]]*
* Facebook жаңалықтар және шолулар at *[[The Daily Telegraph]]* (London)
* Facebook және Google аралығындағы диаграммалар
* Facebook Founder Finds He Wants Some Privacy, in *[[The New York Times]]*, желтоқсан 3, 2007
* At Last -- Facebookты толық тарихы, in *[[Business Insider]]* March 5, 2010.
* Facebook Privacy: 10 Settings Every User Needs to Know, by Stan Schroeder, ақпан 7, 2011
* Facebook Popular Hidden Chess Game , by syed kamran ,30 қыркүйек 2016.

Санат:Facebook
Санат:Әлеуметтік желілер
Санат:Ағылшын тілді сайттар