open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Түймедағы

**Түймедақ** () – астралылар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер.

Қазақстанда Алтайда, Жетісу(Жоңғар), Іле, Күнгей Алатауларының көбінесе ашық жерлерінде өсетін 2 түрі: дәрілік түймедағы (М. recutіta) және кәдімгі түймедағы (М. matrіcarіoіdes) бар. Олардың биіктігі 10 – 35 см. Сабағы бұтақты. Жапырақтары қауырсын тәрізді үш қайтара тілімделген, кезектесіп орналасқан. Гүлі ақ, гүлтозаңы сары түсті, себет гүлшоғырына топталып, дара гүлдері сабақтың ұшында жетіледі. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, маусым – қыркүйекте жемісі піседі. Жемісі – дәнек. Түймедағы гүлшоғырының құрамында эфир майы (0,5 – 0,12%), терпен, спирт, органикалық қышқылдар, дәрумендер, т.б. заттар бар. Түймедағы – дәрілік өсімдік, оны қабынғанға қарсы әсер ететін, тер шығаратын, ауырған жерді тыныштандыратын дәрі ретінде және клизма жасауға қолданылады. Іш өткенде, ішек түйнегенде ішеді. Сондай-ақ оның антисептик қасиеті де бар. Парфюмерияда, шарап өндірісінде пайдаланылады, гүлінен сары түсті бояу алынады.
## Дереккөздер


Санат:Күрделігүлділер
Новокубанка

**Новокубанка** — Ақмола облысы Шортанды ауданындағы ауыл, Новокубан ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шортанды кенті мен темір жол стансасынан батысқа қарай 18 км-дей жерде, Қалқұтан өзенінің сол аңғарында орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесін 1934 жылы Кубаннан (Ресей) Қазақстанға қоныс аударған шаруалар қалаған. 1934 жылдан “Қазақстанның 18 жылдығы” атындағы ұжымшар мен КСРО Мемлекеттік агроөнеркәсібі астық шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының Шортанды тәжірибе шаруашылығының орталығы болып келді. Қазір ауылда ЖШС-тер мен “Ремтранссервиз” АҚ жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Шортанды ауданы елді мекендері
Түйме қадау машинасы

**Түйме қадау машинасы**  – арнайы киімдерге, аяқ киімге, т.б. бұйымдарға түйме қадауға арналған тігін машинасы.

Түйме қадауда жартылай автоматты машиналар қолданылады. Жартылай автоматты машиналар екі басқышпен (педальмен) жабдықталған. Түйме қадау машинасы жұмыс органдарының қозғалысы бойынша екі топқа бөлінеді: ине тек тік, ал мата платформа бойынша көлденең және бойлай қозғалыс жасайтын машиналар; ине тік қозғалыстан басқа платформа бойынша көлденең ауытқып, ал мата платформада тек көлденең бойлай қозғалыс жасайтын машиналар. 4 және 2 тесікті жазық түймелерді қадайтын жартылай автоматты түйме қадау машинасы көбірек қолданылады. Түйме қадау машинасының негізгі жұмыстық бөлігі ине, қайық, жіптартқыш және түйме ұстағыштан тұрады. Түйме қадау оны түйме ұстағышқа салудан басталады. Түйме ұстағыштың астына мата салып, басқышты басу арқылы машина іске қосылады. Түйме ұстағыш түймені ұстап, оны матаға қысады. 4 тесікті түймені қадау үшін 21 шаншу жасалады, алдыңғы тесіктер жұбына 1-ден 10-ға дейін иненің шаншуы орындалады. Ине түйме тесігінің аралығына сай көлденең ауытқу жасайды. 10-шаншудан кейін ине оңға қарай ауытқиды, ал мата түймемен бірге жұмысшыға қарай тесіктердің екі жұбының аралығына сай жылжиды. Ине 3-тесікке кіріп, қайтадан көлденең ауытқуын 11-шаншудан жасайды. Түймені қадағаннан кейін машина тоқтайды және түйме ұстағыш көтерілген кезде жіп автоматты түрде кесіледі. Егер түйме екі тесікті болса, онда 1 және 14-шаншуға дейін түйме ұстағыш жылжымайды, ал түйме иненің көлденең ауытқуы арқылы қадалады. Жіпті және қайықты сабақтау әдеттегідей орындалады.

## Дереккөздер


Санат:Тігін машиналары
Түйнек

нобай|Картоп түйнегі
**Түйнек** () – өзгерген сабақ; өсімдіктің бір не бірнеше сабақ буыны аралығынан дамиды. Түйнектер жер беті және жер асты болып бөлінеді. Жер үсті түйнегі әдетте негізгі (мысалы, кольраби) немесе жанама бұтақтардан (эпифитті орхидеялар) өсіп жетіледі де олардың жасыл жапырақтары болады. Жер асты түйнегі жапырақтары редукцияға ұшыраған, ерте түсіп қалатын қабыршаққа айналған. Кейде түйнек гипокотиль жолымен (тұқымжарнақ астындағы иін – тамыр мойны мен тұқымжарнақ аралығындағы өскін сабағының бөлігі) дамиды (мыс., цикламен). Ұсақ түйнектер өсімдіктің жапырақ қолтығынан (фикария), көбінесе, гүлшоғырының айналасында (таран) немесе өнім бүршіктері ретінде (кейбір күрделі споралы өсімдіктердің жапырақтарында түзіліп, түскен кезде жаңа өсімдікке бастама беретін қосымша бүршіктер) түзіледі. Жер асты түйнектерінің жапырақтары редукцияға ұшыраған, олардың қолтықтарында бүршіктері болады. Мұндай бүршіктерді *көзшелер* деп атайды.

Түйнекте қоректік заттар қоры, көбінесе крахмал, т.б. көмірсулар мол жиналады. Түйнектің мен сүректің паренхималық клеткаларынан, кейде сабақ өзегінен өседі. Түйнек әдетте көбеюге, өсімдіктің қыстап шығуына қажет, Түйнекпен жаңа өсімдік дамиды. Түйнектің бір жылдық, көп жылдық түрлері бар. Көптеген өсімдіктердің түйнегі тағамға, малға жем ретінде пайдаланылады. Бұлар тамыржеміс (жер асты ет-женді органдарын пайдалану үшін өсірілетін өсімдіктер) деп аталады. Тамыржемісте қант, минералды тұздар, витаминдер, каротин болады.

## Дереккөздер

Санат:Өсімдіктер морфологиясы
Түйнек бактериялары

**Түйнек бактериялары**– Rhіzobіun туысына жататын аэробты бактериялар.

Түйнек бактериялары кейбір бұршақ тұқымдас өсімдіктердің тамырында түйнек түзіп және олармен селбесе даму нәтижесінде атмосферадан азот сіңіріп, өсімдікке қажетті физиол. белсенді заттар түзеді. Бұршақ тұқымдасына жататын өсімдіктердің (жоңышқа, т.б.) топырақты азотқа байытатынын алғаш рет француз химигі Ж.Б. Буссенго (1802 – 87) байқады. Егер бұршақ дақылдарының тамырында Түйнек бактериялары көп жиналса, онда бұл өсімдіктер байланысқан азоттың болмағанына қарамастан тіршілік ете береді. Жас Түйнек бактериялары таза дақылдарда пішіні таяқша тәрізді, көл. 0,5–0,9*1,2––3,0 мкм, спора түзбейді, терісграмды (Грам әдісі бойынша клеткалары боялмайтын) бактериялар. Түйнек бактериялары аммоний тұздарын,нитрит,амин қышқылдарын, тыңайтқыш құрамындағы қоректік заттарды сіңіреді, көмірсуларды, органик. қышқылдарды, спирттерді көміртек көзі ретінде пайдаланады. Әр түрлі өсімдікке тән өзіндік арнаулы Т. б. болады. Бұршақ тұқымдас өсімдіктерді алғашқы жылы өсіргенде, оның тамырында түйнек тез түзілуі үшін себілетін тұқымды нитрагин препаратымен өңдеп, бактериялармен байытады. Сонда өсімдік алғашқы жылдың өзінде-ақ жақсы өнім бере алады.
## Дереккөздер


Санат:Биология
Жаңа Жұлдыз

**Жаңа Жұлдыз** (2008 жылға дейін – *Новокузьминка*) — Павлодар облысы Железин ауданындағы ауыл, Қазақстан ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Железинка ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 100 км-дей жерде, Жалтыр көлінің оңтүстік жағасында, шілікті ормандар арасында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1900 жылдың басында қаланған. 1957-1997 жылдары “Советтік Қазақстан” атты астық кеңшары мен ауылдық кеңестің орталығы болып келді. Оның негізінде Новокузьминкада және округтегі Есқара, Екішек ауылдарында шаруа қожалықтары жұмыс істейді. 

## Дереккөздер

Санат:Железин ауданы елді мекендері
Түйнекшөп

**Түйнекшөп** () – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер.

Қазақстанда Шу – Іле Алатауының, Қаратаудың, Батыс Тянь-Шаньнің тастақты беткейлерінде өсетін 3 түрі бар. Соның ішінде жиі кездесетіні – қынапты Т. (В. vagіnatum). Биіктігі 15 – 30 см, түйнегі шар тәрізді, диаметрі 2 см-дей, сабағы жолақты. Жапырақтары жұмыртқа немесе қауырсын тәрізді. Тостағанша жапырақшаларында тісшелері болмайды, күлте желектерінің ұзындығы 1,5 мм-дей, ақ не қызғылт түсті. Гүлдері қосжынысты, 15 – 20 гүлі топтанып, шатырша гүлшоғырын құрайды. Мамыр айында гүлдеп, маусымда жемісі піседі. Жемісі ұзынша-жұмыртқа тәрізді болады. Қынапты Түйнекшөп – эндемикті түр.

## Дереккөздер


Санат:Шатыршагүлділер
Басмашы

**Басмашы** (түрікше басмақ — бас салу, тап беру) — басмашылар қозғалысына қатысқан жергілікті халық өкілін Кеңес өкіметі осылай атаған.  

Патшалық Ресей және одан кейінгі кеңес үкіметінің жүргізген отарлау саясатына қарсы шығып өз ұлтының бостандығы үшін күрескен қазақ ұлтының жанашырларын отарлаушылар білімсіз қарашаға *басмашы, [[халық жауы]]* деп атап түсіндірген.

## Дереккөздер
 

Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстар қатысушылары
Кориолис күші

**Кориолис күші** (француз ғалымы Г.Кориолистің (1792 – 1843) құрметіне аталған) – материялық нүктенің салыстырмалы қозғалысына жылжымалы санақ жүйесі айналысының тигізетін әсерін ескеру үшін енгізілетін инерция күштерінің бірі. Кориолис күші нүктенің массасы мен Кориолис үдеуінің көбейтіндісіне тең және ол осы үдеуге қарама-қарсы бағытталады. Айналған санақ жүйесінің айналу осіне параллель болмай қозғалған материялық нүкте Кориолис күшінің әсерінен жүйенің салыстырмалы жылдамдығына перпендикуляр бағытта ауытқиды. Басқаша айтқанда, материялық нүкте осындай ауытқуға кедергі жасайтын денеге қысым түсіреді. Бұл эффект Жердің тәуліктік айналуы салдарынан да пайда болады.Кориолис күші әсерінен еркін түскен дене вертикаль бағыттан шығысқа қарай ауытқиды; ал жер бетінде меридиан бойымен қозғалған дене қозғалыс бағытынан Солтүстік жарты шарда оңға қарай, Оңтүстік жарты шарда солға қарай ауытқиды. Жер айналысы баяу болғандықтан, бұл ауытқулардың шамасы аз болады. Үлкен жылдамдықпен қозғалған денелерде (мысалы, артиллерия снарядтарында), сондай-ақ, ұзақ уақыт бойы қозғалған денелерде (мысалы, өзен кемерінің мүжілуі) ауытқу шамалары едәуір болатындығы байқалады. Кориолис күші гироскоп пен турбина теориясында әрдайым ескеріледі.

## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Санат:Классикалық механика
Санат:Күш
Санат:Физикалық құбылыстар
Түйіршіктеу

**Түйіршіктеу** – берілген пішін мен мөлшерге сәйкес қатты бөлшектердің түзілуі.

Түйіршіктеудің бірнеше әдістері бар: 1) айналдыру – барабанды, табақша тәрізді немесе дірілдік түйіршіктеу қондырғыларында ұсақ бөлшектерді кесектеу не түйіршік түзу орталықтарын алу (мысалы, минералды тыңайтқыштар, теміркентасты концентраттар, т.б. алу); 2) сұйықтықты еркін көлемде немесе қатты бөлшектердің бетінде майдалау. Бұл жағдайдағы түйіршік балқыма тамшыларының ауамен салқындауы немесе сұйықтық қабыршағының кристалдануы нәтижесінде түзіледі. Бұл әдіс минералды тыңайтқыштардың балқымаларын түйіршіктеу мұнараларында түйіршіктеуге, одан басқа қойыртпақ, ерітінді және жүзгіндерді әр түрлі қондырғыларда түйіршіктеуде қолданылады; 3) құрғақ ұнтақтарды нығыздап, кейде нығыздалған материалдан керекті мөлшерде түйіршіктер алу. Бұл әдіс витаминдер, дәрілер, реактопластар, т.б. алуда қолданылады; 4) пластикалық-тұтқыр массаны тесіктер арқылы сығып өткізу әдісі негізінен полиолефин, полистирол және олардың сополимерлерін,поливенилхлорид, поликарбонат, т.б. термопластарды және каучук пен резина қоспаларын түйіршіктеуде қолданылады. Түйіршіктеу тиімділігінің негізгі көрсеткіштеріне тауараралық фракция шығымы, алынған түйіршіктердің сапасы (пішіні, беріктілігі, себілу массасы, түйіршікті құрамның біркелкілігі) жатады. Түйіршіктеу материалдарды сақтау мен тасымалдау жағдайларын жақсартып, түйіршіктерді пайдалану дайын өнім мен шикізаттың шығынын азайтады.

## Дереккөздер
Оразгелді Беденұлы Түктібаев

**Түктібаев Оразгелді Беденұлы** (3 Мамыр 1944 жылы туған, Түркістан облысы Сарыағаш ауданы Жылға станциясы) – медицина ғылымының докторы (2002), профессор (2004). Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері (1984). 

Сіргелі тайпасының Тутаңбалы руынан шыққан.

Калинин қаласындағы (1965, Ресей) медициналық институтты және Мәскеу қаласындағы Дәрігерлер білімін жетілдіру Орталық институтының аспирантурасын (1977) бітірген. 1965–1977 жылы Түркістан облысында телімдік емхананың, одан соң аудандық медицина бірлестіктің бас дәрігері, 1977–1984 жылы «Сарыағаш» бальнеологиялық және 1984 жылдан Алматы қалысындағы «Алатау» курорттарының директоры болды. Негізгі ғылыми жұмыстары курортология мәселелеріне арналған. 50-ден астам ғылыми жарияланым мен 3 монографияның авторы. *«Құрмет»* орденімен марапатталған.

## Дереккөздер:
Пиперидин

**Пиперидин**, гексагидропиридин, пентаметиленимин, C5H11N — гетероциклді қосылыстар. Ұнамсыз иісті, түссіз сұйықтық; балқу t — 10,5oC, қайнау t — 106,4oС, тығызд. 0,8606 г/см3 (20oС-та). Су және органикалық еріткіштердің көпшілігімен оңай араласады. Пиперидин — күшті негіз, оңай тұз түзіп, аминдерге тән қасиеттер көрсетеді. Перидинге сутекпен әсер еткенде Пиперидин түзіледі: C5H5N+3H2=C5H11N. Қазақстанда медицинада, жергілікті анестезия ісінде қолданылып жүрген Пиперидин қатарындағы препараттар рихлокаин (ҚазҰУ-де) және просидол (Химия ғылымдары институтында) синтезделіп алынып, өндіріске енгізілді. Пиперидин дәрілік препараттар, еріткіштер алуда және жағармай құраушылары ретінде қолданылады.
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том

Санат:Алкалоидтар
Санат:Пиридиндер
Майлан (ауыл)

**Майлан** (2023 жылға дейін — *Новомарковка*) — Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы ауыл, Майлан ауылдық әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ерейментау қаласынан батысқа қарай 55 км-дей жерде, Сілеті өзенінің сол жағасында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1908 жылы қаланған. 1976 – 1996 жылы етті мал өсіретін аудандық арнаулы шаруашылық бірлестігінің орталығы болып келді.

## Кәсіпорындары
Мал өсіретін және бордақылайтын “Новомарковское” ұжымдық кәсіпорны, кірпіш зауты, майжарма, шұжық цехтары жұмыс істейді. Ауыл арқылы Астана – Торғай – Ерейментау – Павлодар республикалық автомобиль жолы өтеді.

## Танымал тұлғалары
Нұрмұхамбет Қожахметов (1930-1962) — Қызыл жұлдыз орденінің иегері, милицияның кіші-сержанты.

## Дереккөздер

Санат:Ерейментау ауданы елді мекендері
Түктібаев каналы

**Түктібаев каналы** – Қызылорда облысы Қазалы ауданындағы жасанды су арнасы. 1957 жылы салынған. Сырдария өзенінің сол жағалық аңғарында орналасқан. 

## Гидрологиялық сипаты
Бастауын Басықара бөгенінен алады. Ұзындығы 88,7 км, су өткізгіштігі 100 м3/с, бойында 52 гидротехникалық құрылыстар бар. Канал 512-бекетке жеткенде үш тармаққа (Ішкі канал, Қараарық, 50 жылдық атындағы канал) бөлінеді. Қараарықтың ұзындығы 42 км, су өткізгіштігі 10 м3/с, 1970 жылы салынған, суаратын егіс аумағы 3500 га. 50 жылдық атындағы каналдың ұзындығы 15 км, су өткізгіштігі 6 м3/с, суаратын егісі 4000 га, 1970 жылы салынған. Каналдың жалпы атауы ішкі каналдың атымен аталған. Оның ұзындығы 17 км, су өткізгіштігі 11 м3/с, бойындағы гидротехникалық құрылыс саны 5, суаратын егіс аумағы 3800 га, 1971 жылы салынған.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысы каналдары
Түкті құрттар

thumb|right

**Түкті құрттар**  () – жұмыр құрттардың бір класы. Жер шарында кең тараған, тұщы сулар мен теңіздерде тіршілік ететін 5 отряды, 300-ге жуық түрі белгілі. 

Денесі өте жіңішке, цилиндр тәрізді, ұзындығы бірнеше см-ден 1,5 м-ге дейін, жуандығы 0,5 – 2 мм-ге жетеді. Денесінің сыртын түк жапқан. Ас қорыту жүйесі ұзына бойы созылған тік түтік тәрізді, алдыңғы, ортаңғы және артқы ішектен тұрады. Қылқұрттықтарға жататын организмдердің денесі әрі ұзын, әрі жіңішке, сырты тығыз кутикуламен қапталған болады. Кутикуланың астында — эпителий, ал оның астында — ұзын боршасы жатады. Қылқұрттықтардың 100-ге тарта түрі бар. Ересектері суда, личинкалары балық немесе судағы насекомдардың ішкі мүшелерінде тіршілік етеді.

Көпшілік түрінде алдыңғы ішегі редукцияға ұшыраған. Зәр шығару, тыныс алу, қан айналу жүйесі болмайды. Жүйке жүйесі тері эпителийінде орналасып, жұтқыншақ айналасындағы жүйке сақинасынан және құрсақ жүйке бағанасынан тұрады. Сезім мүшелері нашар дамыған. Дара жынысты. Жыныс бездері жұп денесінің алдыңғы жағынан басталып, жыныс жолдарына жалғасады да, клоакаға ашылады. Дамуы метаморфоз жолымен жүреді. Жыныстық жағынан жетілген аналықтары ұрықтанып, жіп тәрізді млн-ға жуық жұмыртқаларын салғаннан кейін өліп қалады. Жұмыртқадан шыққан дернәсілдің (ұзындығы 0,1 – 0,4 мм) денесі ақ түсті, сырты кутикуламен қапталған, қылтанақты қозғалмалы тұмсығы болады. Олар біраз уақыт суда не ылғалды жерде тіршілік етіп, кейін қылтанақты тұмсығы арқылы аралық иесінің (хирономид дернәсілі, біркүндіктер, т.б.) терісін тесіп, дене қуысына енеді. Олар әрі қарай даму үшін негізгі иесі жәндіктердің денесіне өтеді. Өсіп, үлкейгеннен кейін, иесінің денесінен шығып, суға түседі. Суда ересек түрге айналады. Түкті құрттардың толық даму циклі – бір жылдай. Жәндіктер мен шаянтәрізділердің дене қуысында паразитті тіршілік етеді.

## Дереккөздер


Санат:Жұмырқұрттар
Түлеу

**Түлеу**  – жануарлардың даму кезіндегі жас ерекшеліктеріне, маусымдық өзгерістерге байланысты және тіршілігінде тұрақты түрде жүріп отыратын биологиялық процесс.

Түлеу кезінде жануарлар терісінің сыртқы эпидермис қабаты, терінің қосалқы түзілістері (кутикуланың, қабыршақтардың, қауырсындардың және түктердің) белгілі бір уақыт аралығында ауысып тұрады. Жануарлардың түлеуі олардың организмінің даму қабілетіне, жасына, гормондық жағдайына, сондай-ақ қоршаған ортаның әсеріне (мысалы, температура, т.б.) байланысты. Әрбір түлеу аралығын – түлеу кезеңі, ал сол кезеңдегі жануарлардың дамуына кеткен уақытты – түлеу жасы деп атайды.

Түлеу, әсіресе, денесі тығыз хитинді затпен қапталған омыртқасыз жануарларда, соның ішінде буынаяқтыларда (шаянтәрізділер, т.б.) айқын байқалады. Түлеп түскен қатты хитинді жабын қайта түзілгенше жануарлардың (әсіресе дернәсілдің) дене мөлшері қарқынды түрде өседі. Жәндіктердің көптеген түрлерінің дернәсілдерінің түлеу саны үнемі тұрақты болады. Мысалы, көбелектердің дернәсілінде (жұлдызқұртында) – 5, шыбындардың дернәсілінде – 3, ал біркүндіктер мен көктемдіктердің дернәсілінде – 25 – 30 рет қайталанады. Омыртқалылардың түлеуінде біраз ерекшеліктер байқалады. ыландар түлеген кезде сыртқы қабыршақтары басынан бастап, бірте-бірте денесінен тұтасымен, ішінен сыртына қарай сыдырылып түседі. Түлеу кезінде терінің сыртқы қабатындағы тіршілігін жойған клеткалар ауысады да, терінің түсі өзгеріп, жылу реттеу қабілетінде де өзгерістер байқалады. Тасбақалар түлемейді, олардың терісінің сыртындағы мүйізді сауыттар үнемі өсіп отырады. Құстардың түлеуі кезінде ескі қауырсындар түсіп, оның орнына жаңа қауырсындар шығады, салмағын азайтады. Олардың түлеуі көбінесе балапан басып шығарған соң байқалады, алдымен қораздары, кейбір түрлері жеке-жеке (торғайтәрізділер, тауықтәрізділер) түлейді. Ал қазтәрізділер үлкен топ құрып, қанат қауырсындарын бір мезгілде түлеп, ауыстырады. Бұл кезде олар ұша алмайды, сондықтан адам бармайтын жерлерде шоғырланып жасырынады. Құстардың кейбір тобында қауырсындары (бағыттаушы және қағатын) бір уақытта түседі, бұл кезде олар ұшу қабілетін біраз уақытқа жоғалтады (мысалы, үйректер – 20 – 35 күнге, аққулар – 1,5 айға). Құстардың жыл маусымдарына байланысты түлеуі кезінде қауырсындарының тығыздығы да өзгереді. Сүтқоректілердің түлеуі кезінде түктерін жыл маусымдарына қарай ауыстырып тұратындықтан түгінің түсі де, тығыздығы да өзгереді. Мысалы, ақбөкендер жазда сарғыш қызғылт, ал қыста ақшыл бозғылт түске енеді. Қысы суық, жазы ыстық болатын жерлерде тіршілік ететін жануарлар тез, ал тропиктік және жартылай суда тіршілік ететін жануарлар (ондатр, саз кәмшаты, калан) біртіндеп түлейді. Сүтқоректілердің көпшілігі жылына 2 рет (көктемде және күзде), мыс., тиін, түлкі, т.б.; көртышқандар 3 рет, кейбір түрлері (түлендер, суырлар, сарышұнақтар) 1 рет түлейді.  
## Дереккөздер



Санат:Биология
Әбдіқайыр Нұроллаұлы Бахтыбаев

**Әбдіқайыр Нұроллаұлы Бахтыбаев** (1938 жылы туған, Тәжікстан Республикасы, Қорғантөбе қаласы) – ғалым, физика-математика ғылымдарының докторы (1992), проффесор (1994), Қазақстан Республикасы Жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі. Тәжік мемлекеттік университетін бітірген (1961). 1961 – 1962 жылы Қорғантөбе қаласындағы мектепте мұғалім; 1962 – 1973 жылдары Тәжік мемлекеттік университетінде аға лаборант, ассистент, аға оқытушы, ассистент, физика факультеті деканының орынбасары; 1973 – 1993 жылдары Қазақ химия-технология институтында аға оқытушы, физика кафедрасының меңгерушісі; 1993 жылдан Халықар. қазақ-түрік университеті Шымкент бөлімшесінде проффесор, физика кафедрасының меңгерушісі, физика математика факультетінің деканы, оқу ісі жөніндегі проректор. 93 ғылыми еңбектің авторы, «Қазақстан Республикасы білім беру ісінің үздігі» белгісімен.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Арыстанғалиев Алтыбай

**Арыстанғалиев Алтыбай** (15.5.1948 жылы, Атырау облысы Қызылқоға ауданы Жасқайрат ауылы – 21.8. 2007 жылы, сонда) – еңбек ардагері. Мәскеу Қазіргі заман гуманиталық институтының Атырау бөлімшесін сырттай бітірген (2005 жылы). 1965 – 84 жылдары “Қызыл Ту” кеңшарында трактор жүргізуші, бригадир болды. 1984 – 97 жылдары осы шаруашылықта ферма меңгерушісі, 1997 – 2003 жылдары “Айбар” шаруа қожалығының төрағасы, 2003 – 06 жылдары “Жас қайрат” АҚ-ның президенті болған. 2007 жылдан Тайсойған ауылдық округінің әкімі болды. Ол қой тұқымын асылдандыру бағытында көп жұмыстар атқарған. Арыстанғалиев “Атыраулық” етті-майлы елтірілі қаракөл қой тұқымы авторларының бірі. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының иегері (2005 жылы).
## Сілтемелер
* Атырау
* Тайсойған
* Қазақстан
## Дереккөздер


Санат:1948 жылы туғандар
Санат:Атырау облысында туғандар
Санат:2007 жылы қайтыс болғандар
Санат:Атырау облысы тұлғалары
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Новомихайловка (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Новомихайловка** — Солтүстік Қазақстан облысы Мамлют ауданындағы ауыл, Новомихайлов ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Мамлют қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 38 км жерде, Кішкене Жалтыр көлінің шығыс жағасында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1202 адам (584 ер адам және 618 әйел адам) болса, 2009 жылы 887 адамды (439 ер адам және 448 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесін 1895 жылы Қосағаш және Русское көлдері арасындағы қыратты жерге Ресейден келген шаруалар қалаған. 1929 жылдан кеңшар орталығы болды. 1997 жылдан Новомихайловкада ӨК жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Мамлют ауданы елді мекендері
Новоникольское

* Новоникольское – Ақмола облысы Сандықтау ауданындағы ауыл.
* Новоникольское – Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданы, Новоникольский ауылдық округі құрамындағы ауыл.
* Новоникольское – Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданы, Светлопольский ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Сызықтық емес оптика

**Сызықты емес оптика** – физикалық оптиканың қуатты сәуле шоғының қатты денелерде, сұйықтықтар мен газдарда таралуын және оның сол заттармен әсерлесуін зерттейтін саласы. Лазердің шығуына байланысты оптикада қуаты 109 – 1011 Вт-қа дейін жететін когерентті сәуле көздерін алуға мүмкіндік жасалды. Қуатты жарық өрісінде жаңа оптикалық эффектілер пайда болады, сондай-ақ кейбір белгілі құбылыстардың сипаттамалары да елеулі түрде өзгереді (мысалы, сыну көрсеткіші, жұтылу коэффициенті, т.б.). Мұндай құбылыстардың барлығына тән ерекшелік – олардың өту сипатының жарық қарқындылығына тәуелділігі. Сызықты емес оптика бойынша егер ортаның оптикалық қасиеттері жарық толқындарының электр өрісі кернеулігінің (Е) функциясы болса, онда ортаның поляризациясы (Р) Е-ге сызықты емес тәуелділікте болады. Ғылымға “Сызықты емес оптика” ұғымын С.И. Вавилов енгізген. Сызықты емес оптиканың тәсілдері оптиканың дәстүрлі тарауларында және оның жаңа бағыттарында кеңінен пайдаланылады. Сызықты емес оптиканың табыстары плазма физикасының, акустиканың, радиофизиканың, т.б. дамуына да әсер етті.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Лазерлер
Кориолис үдеуі

**Кориолис үдеуі**, бұрылыс үдеуі – күрделі қозғалыс құрамындағы тасымал қозғалыс (яғни жылжымалы санақ жүйесінің қозғалысы) ілгерілемелі қозғалыс болмаған кезде пайда болатын нүктенің толық үдеуінің бір бөлігі. Кориолис үдеуі нүктенің тасымал қозғалысындағы салыстырмалы жылдамдығы (сал) мен салыстырмалы қозғалыстағы тасымал жылдамдығының өзгеруі салдарынан пайда болады. **Оның сандық мәні мына формуладан табылады:** wкор=2тассалsіn, мұндағы сал – M нүктесінің салыстырмалы жылдамдығы, тас – жылжымалы санақ жүйесі айналысының бұрыштық жылдамдығы,  – сал-ның бағыты мен жылжымалы жүйенің айналу осінің (Ol) арасындағы бұрыш.Кориолис үдеуі вектор ретінде *wкор=2[тассал]* формуласымен анықталады. Ol осіне перпендикуляр жазықтыққа сал векторының проекциясын тасымал қозғалыс бағытына қарай 90 бұрышқа бұра отырып, 'Кориолис үдеуінің бағытын табуға болады. 'Кориолис үдеуі нүктенің жылжымалы санақ жүйесімен салыстырғандағы үдеуінің бөлігі болмай, нүктенің негізгі санақ жүйесімен салыстырғандағы үдеуінің бөлігі болады. Мысалы, жер бетіндегі нүктенің Кориолис үдеуі нүкте қозғалысының жұлдыздармен (Жермен емес) салыстыру арқылы ғана анықталады. Кориолис үдеуінің шамасы ілгерілемелі қозғалыста (тас=0) не =0 болғанда нөлге тең болады. Кориолис үдеуі ұғымы кинематика және динамика есептерін шешу кезінде пайдаланылады.
## Пайдаланған әдебиет
Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Санат:Ғылым
Новопавловка (Қостанай облысы)

**Новопавловка** — Қостанай облысы Қарасу ауданындағы ауыл, Новопавлов ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қарасу ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 62 км жерде, Құсмұрын көлінің оңтүстік аңғарында, құрғақ дала белдемінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы ауылдың тұрғындары 1691 адам (837 ер адам және 854 әйел адам) болса, 2009 жылы 1165 адамды (572 ер адам және 593 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1954 жылы тың және тыңайған жерлерді игеруге байланысты қаланған. 1954-96 жылдары астық өсіретін “Ключевой” кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде Новопавловкада 1997 жылы ЖШС құрылды.

## Дереккөздер

 
Санат:Қарасу ауданы елді мекендері
Ғақаш Зәкиұлы Бияшев

**Ғақаш Зәкиұлы Бияшев** *([[10 қазан]] [[1906 жыл]], [[Батыс Қазақстан облысы]], [[Жәнібек ауданы]], [[Қамысты (ауыл, Батыс Қазақстан облысы)|Қамысты]] ауылы – [[20 қараша]] [[1987 жыл]], [[Алматы|Алматы қаласы]])* – ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы *(1947 жыл)*, профессор *(1949 жыл)*, Қазақстан Ғылым Академиясының академигі *(1967 жыл)*, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері *(1971 жыл)*.

* Орта Азия мемлекеттік университетін бітірген *(1931 жылы)*. 
* *1931–36 жылы* Аққабақ тәжірибе станциясында ғылыми хатшы, Бүкілодақтық мақта шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында (Ташкент қаласы) ғылыми қызметкер, аспирант
* *1936–50 жылы* Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтында бөлім меңгерушісі, директордың орынбасары
* *1950–57 және 1961–65 жылдары* Қазақ Мемлекеттік Унивеситетінде (қазіргі Қазақ ұлттық университеті|Қазақ Ұлттық Университеті) кафедра меңгерушісі
* *1957–61 жылы* Қазақ ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясының вице-президенті
* *1965–78 жылдары* Қазақстан Ғылым Академиясының Ботаника институтының директоры
* *1978–87 жылы* зертхана меңгерушісі қызметтерін атқарды.
* Негізгі ғылыми еңбектері өсімдіктер генетикасы мен селекциясына арналған. Бияшев қант қызылшасы мен қоза биологиясын зерттеп, оларды Қазақстанда өсіру жүйесін жасады. 
* Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен марапатталған.

## Шығармалары
* «Культура сахарной свеклы в Казахской ССР»
* «Система земледелия в Казахстане»
* «Итоги ботанических исследований в Казахстане - 50-летию Октября»
* «Корреляция между весом корнеплодов и сахаристостью у дитетраплоидных сортолинейных гибридов сахарной свеклы. Сельскохозяйственная биотехнология»

## Сыртқы сілтемелер
1. "БИЯШЕВ ҒАҚАШ ЗӘКИҰЛЫ" 

## Дереккөздер


Санат:10 қазанда туғандар
Санат:1906 жылы туғандар
Санат:Жәнібек ауданында туғандар
Санат:20 қарашада қайтыс болғандар
Санат:1987 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері
Санат:Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтының профессорлары
Санат:Қазақстан агрономдары
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Новопокровка (Абай облысы)

**Новопокровка** — Абай облысы Бородулиха ауданындағы ауыл, Новопокров ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Бородулиха ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 33 км жерде, құрғақ дала белдемінде орналасқан. 

## Тарихы
Іргесі 1908 жылы қаланған. 1980 жылға дейін Новопокровкада Семей қаласының тұрмыстық химиялық комбинатының бөлімшесі, гидрогеологиялық экспедиция, нан зауыты, т.б. мекемелер мен кәсіпорындар жұмыс істеген. 1981 жылы оған қосымша мұнда бұзау өсіруге бағытталған совхоз-техникум кеңшары құрылды. Бұл шаруашылықтар негізінде 1996 жылдан Новопокровкада АҚ, ӨК және бірнеше шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Ауыл арқылы Семей – Рубцовск (Ресей) автомобиль магистралі өтеді.

## Дереккөздер
  

Санат:Бородулиха ауданы елді мекендері
Корнеевка (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Корнеевка** — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы ауыл, Корнеев ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Явленка ауылынан оңтүстікке қарай 38 км жерде, Үлкен Тораңғыл көлінің оңтүстік-шығыс жағасында, орманды дала белдемінде орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 2829 адам (1410 ер адам және 1419 әйел адам) болса, 2009 жылы 2133 адамды (1038 ер адам және 1095 әйел адам) құрады. 

## Тарихы
Іргесі 1870 жылы қаланды. Ауыл шаруашылығынан ұжымдастыруға сәйкес ұжымшар мен өзімен аттас жаңа құрылған ауданның орталығы болды. 1961 жылы тың және тыңайған жерлерді игеру науқаны кезінде мұнда ұжымшар негізінде құрылған “Корнеевский” астық кеңшарының орталығына айналды.1997 жылы оның негізінде 1 ЖШС, 10 шаруа қожалығы құрылды. Машина-трактор жөндеу шеберханасы, байланыс бөлімі, орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, аудандық аурухана, т.б.  мекемелер бар.

## Дереккөздер
 

Санат:Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) елді мекендері
Новорыбинка (Ақмола облысы)

**Новорыбинка** — Ақмола облысы Ақкөл ауданындағы ауыл, Новорыбин ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақкөл қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 25 км, Шортанкөл көлінің шығыс жақ жағасында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесін 1887 жылы Ресей мен Украинадан келген шаруалар қалаған. Тың және тыңайған жерлерді игеруге байланысты 1954 жылы құрылған “Новорыбинский” астық кеңшарының орталығы болды. 1996 жылдан Новорыбинкада құрамында сүт, шұжық, макарон өнімдерін шығаратын цехтары, диірмен мен наубайханасы бар ЖШС жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Ақкөл ауданы елді мекендері
Новосёловка (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Новосёловка** — Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданындағы ауыл, Новосел ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Новоишим ауылынан шығысқа қарай 15 км-дей жерде. 

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1255 адам (633 ер адам және 622 әйел адам) болса, 2009 жылы 1085 адамды (561 ер адам және 524 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1954 жылы тың жерлерді игеруге байланысты қаланған. 1954-97 жылдары астық өндіретін “Парижская Коммуна” кеңшарының орталығы болған. Оның негізінде ЖШС-тер ұйымдастырылды. Ауыл жанынан Қостанай – Новоишим – Көкшетау автомобиль магистралі өтеді. 

## Дереккөздер

Санат:Ғабит Мүсірепов ауданы елді мекендері
Новосельское (Ақмола облысы)

**Новосельское** — Ақмола облысы Атбасар ауданындағы ауыл, Новосельское ауылдық әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Атбасар қаласының солтүстігінде 33 км жерде, Жыланды өзенінің оң жағасында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1957 – 97 жылдары шошқа өсіретін “Новосельский” кеңшарының орталығы болған. Оның негізінде ЖШС құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Атбасар ауданы елді мекендері
Кеңес Нокин ауылы

**Кеңес Нокин** (2007 жылға дейін – *Новостепановка*) – Ақтөбе облысы Ақтөбе қалалық әкімдігіне қарасты аумақта болған ауыл, бұрынғы Благодар ауылдық округі орталығы. 2018 жылы таратылып, Ақтөбе қаласының Алматы ауданындағы шағын ауданға айналды.

## Географиялық орны
Ақтөбе қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 15 км-дей жерде, Қарғалы өзенінің сол жағалауында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 2587 адам (1226 ер адам және 1361 әйел адам) болса, 2009 жылы 4092 адамды (1933 ер адам және 2159 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1956 жылы қаланған. 1997 жылға дейін “Қазмемагроөндірістің” Ақтөбе облысы тәжірибе стансасының орталығы болған. Оның негізінде Кеңес Нокин ауылында ЖШС және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе қалалық әкімшілігінің таратылған елді мекендері
Сарыбел (Шығыс Қазақстан облысы)

**Сарыбел** (2011 жылға дейін – *Новотимофеевка*) — Шығыс Қазақстан облысы Самар ауданындағы ауыл, Сарыбел ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Самар ауылынан шығысқа қарай 49 км жерде, Бұқтырма бөгенінің жағасында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1961-96 жылдары сүт өндіретін “Чистоярский” кеңшарының орталығы болған. Оның негізінде Новотимофеевкада (Сарыбел) ӨК және шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Ең жақын кемежай – Песчанка (17 км).

## Дереккөздер

Санат:Самар ауданы елді мекендері
Новотроицкое (Қостанай облысы)

**Новотроицкое** — Қостанай облысы Қарабалық ауданындағы ауыл, Новотроицкий ауылдық округі орталығы.

## Георафиялық орны
Аудан орталығы – Қарабалық кентінен солтүстік-батысқа қарай 39 км-дей жерде, орманды-дала белдемінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы ауылдың тұрғындары 1499 адам (732 ер адам және 767 әйел адам) болса, 2009 жылы 978 адамды (480 ер адам және 498 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1954 жылы тың және тыңайған жерлерді игеруге байланысты қаланған. 1957–1996 жылдары астық өсіруге маманданған “Мағынай” кеңшарының орталығы болған. Кеңшар негізінде Новотроицкоеде ЖШС және бірнеше шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Қарабалық ауданы елді мекендері
Новоузенка (Қарағанды облысы)

**Новоузенка**, *Ащылыайрық* — Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы ауыл, Жаңаөзен ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ботақара кентінен оңтүстік-батысқа қарай 55 км жерде, Қарағанды қаласының батыс жақ іргесінде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесін 1907 жылы Саратов уезінің Узенка селосынан келген шаруалар қалады. 1960 жылдан Тимирязев атындағы жеміс-жидек және сүт өндіретін кеңшар орталығы болған. Соның негізінде 1996 жылдан ӨК жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Бұқар жырау ауданы елді мекендері
Атакент (кент)

**Атакент** (1998 жылға дейін – *Ильич*) — Түркістан облысы Мақтаарал ауданындағы кент, темір жол бекеті, Атакент кенттік әкімдігі мен Мақтаарал ауылдық округінің орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Мырзакент кентінен солтүстік-батысқа қарай 18 км-дей жерде. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1924 жылы мақта өсіретін Мақтаарал совхоз-техникумы ұйымдастырылуына байланысты құрылып, 1932 жылы Ильич кентіне айналды. 1940-57 жылдары аудан орталығы  болды. 1969 жылы кентте одақтық маңызы бар «Мақтаарал» тәжірибе стансасы құрылды. 1998 жылдан Атакент аталады. «Мақтаарал» мақта шаруашылығы негізінде 2 акционерлік қоғам, 3 өнеркәсіп, бірнеше шаруа қожалықтары құрылып, «ЮТЕКС» жаңа мақта тазарту зауыты, шитті мақта қалдығынан (улюк) медициналық мақсаттарға пайдаланатын мақта (вата) шығаратын фабрика іске қосылды. 

## Инфрақұрылымы
Жалпы білім беретін 4 мектеп *(№5 Мақтаарал мектеп-гимназия, №6 Қ. Сәтпаев атындағы ЖОМ, №7 В. Комаров атындағы ЖОМ, №8 О. Бапышев атындағы ЖОМ*), 14-ші кәсіптік-техникалық мектеп, аурухана, «Халықтар достығы» сарайы, 2 мейманхана, спортзал, Алпамыс батыр атындағы футбол стадионы және т.б. мекемелер жұмыс істейді. Кент арқылы Ташкент – Жизақ, Шымкент – Жетісай автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Мақтаарал ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Санат:Қазақстан кенттері
Афанасьев ауылдық округі

**Афанасьев ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Шал ақын ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Афанасьевка, Двойники, Рясинка, Садовка ауылдары кіреді. Орталығы – Афанасьевка ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1159 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Шал ақын ауданы ауылдық округтері
Новохатский Иван Петрович

**НОВОХАТСКИЙ Иван Петрович** (25.10.1899, Украина, Сумы ауд. Межирич а. – 8.8.1985, Алматы) – ғалым, геол.-минерал. ғыл. докт. (1959), проф. (1968). Қиыр Шығыс политех. ин-тын (1922), Мәскеу тау-кен академиясын бітірген (1927). 1930 – 82 ж. геология мекемелерінде аға геолог, партия бастығы, Қазақстан ғылым академиясының Геол. ғылымдар ин-тында аға ғыл. қызметкер, сектор меңгерушісі, директордың ғыл. істер жөніндегі орынбасары, ғыл. кеңесші қызметтерін атқарды. Негізгі ғыл. еңбектері Қазақстанның қара металл қазба байлықтарын барлау, зерттеу, сонымен бірге аумақтық геология, геохимия және петрология салаларын зерттеу мәселелеріне арналған. Лениндік сыйл. лауреаты (1958). 135-тен аса ғыл. еңбектің авторы. “Құрмет белгісі” орденімен (1951) және медальдармен марапатталған.

Санат:Тұлғалар
Новочеркасское

**Новочеркасское** — Ақмола облысы Астрахан ауданындағы ауыл, Новочеркасск ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Астраханка ауылының оңтүстік-шығысында 12 км, Есіл өзенінің оң жағасында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1895 жылы қаланған. 1961 жылдан “Путь к коммунизму” астық кеңшарының орталығы болған. Оның негізінде май, сыр шығаратын ЖШС, АІ жұмыс істейді. Ауыл арқылы Алматы – Астана – Екатеринбург автомобиль трассасы өтеді. Ең жақын темір жол бекеті – Жалтыр (25 км).

## Дереккөздер

 

Санат:Астрахан ауданы елді мекендері
Астрахан ауылдық округі

* Астрахан ауылдық округі – Ақмола облысы Астрахан ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Астрахан ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданындағы әкімшілік бірлік.
Новохайрузовка

**Новохайрузовка** — Шығыс Қазақстан облысы Үлкен Нарын ауданындағы ауыл, Новохайрузов ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы Үлкен Нарын ауылының батысында 15 км жерде, тау алды бөктерінде, Бұқтырма бөгеніне таяу (5 км) жерде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1961-96 жылдары сүт өндіретін “Хайрузовский” кеңшарының орталығы болған. Кеңшар негізінде Новохайрузовкада 1997 жылы ӨК және бірнеше шаруа қожалығы құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Үлкен Нарын ауданы елді мекендері
Бастомар ауылдық округі

**Бастомар ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданындағы әкімшілік бірлік. 2019 жылы құрамына таратылған "Писарев ауылдық округінен" 3 елді мекен қосылды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Бастомар, Веселовка, Писаревка ауылдары кіреді. Орталығы – Бастомар ауылы. Писарев ауылдық округі құрамында болған *[[Байшылық]]* ауылы 2017 жылы, ''Екатериновка'' ауылы 2024 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1540 адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Мағжан Жұмабаев ауданы ауылдық округтері
Василий Федорович Корниенко

**Василий Федорович Корниенко** (9.2.1925 жылы туған., Петропавл қаласы - 1994) – актер, Қазақстанның халық артисі (1970; 1971 жылдан Қазақстанның еңбек сіңірген артисі.). 

Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1947 – 72 ж. Қазақстанның бірқатар облыстарында орыс драма театрларында (Семей, Өскемен, т.б.) қызмет етті. 1972 жылдан Қарағанды облысы орыс драма театрының актері. Орындаған таңдаулы рөлдері қатарында Белугин, Николай, Вожеватов, Несчастливцев, Бессудный (А.Н. Островский, “Белугиннің үйленуі”, “Кешіккен махаббат”, “Жасаусыз қалыңдық”, “Орман” және “Қарбалас орында”), Ақан (Ш.Мұртаза, “Қара маржан”), Қарабай (Ғ.Мүсірепов, “Қозы Көрпеш – Баян сұлу”), Ванюшин (С.А. Найденов, “Ванюшиннің балалары”), Егор Булычев (А.М. Горький, “Егор Булычев және басқалар”), Засыпкин (Д.Н. Мамин-Сибиряк, “Алтын шыңырау”), Бороздин (В.С. Розов, “Мәңгі тірілер”), Разметов (М.А. Шолохов, “Көтерілген тың”), т.б. бар. 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен және медальдермен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:9 ақпанда туғандар
Санат:1925 жылы туғандар
Санат:Петропавлда туғандар
Санат:Қазақстан актерлері
Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Қарағанды облыстық орыс драма театры әртістері
Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Новочерноярка

**Новочерноярка** — Павлодар облысы Павлодар ауданындағы ауыл, Чернояр ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Павлодар қаласынан солтүстікке қарай 20 км-дей жерде, Ертіс өзенінің оң жағалауында орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1962- 97 жылдары картоп-көкөніс өсіруге маманданған “Черноярский” кеңшарының орталығы болған. Кеңшар негізінде 1997 жылы ауылда ӨК және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. Новочерноярка арқылы Павлодар – Омбы автомобиль магистралі өтеді. 

## Дереккөздер

Санат:Павлодар ауданы елді мекендері
Қамбарбек Махамбетұлы Атабаев

**Атабаев Қамбарбек Махамбетұлы** (25.8.1947 жылы туған, Жамбыл облысы Жамбыл ауданы Амангелді ауылы) – ғалым, тарих ғылымдарының докторы (2000 жылы), проффесор (2002 жылы).

Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының тарих факультетін бітірген (1971 жылы).

1971 – 74 жылдары орта мектепке тарих пәнінің оқытушысы,

1977 – 84 жылы Тараз университетінде оқытушы,

1984 – 93 жылдары Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің доценті,

1998 жылдан ҚазҰУнің деректану және тарихнама кафедрасының меңгерушісі.

Негізгі ғылыми еңбектері деректанудың қазақ тіліндегі ұғымдары мен терминдерін жасап, ұлттық төл деректеріміздің ерекшеліктерін анықтауға қомақты үлес қосты. Екі ғылыми монографияның, екі оқу құралының, жүзге тарта ғылыми - теориялық және проблемалық мақалалардың авторы.
## Шығармалар
* Мерзімді басылым ХІХ ғасыр соңы мен XX ғасыр басындағы Қазақстан тарихының дерегі ретінде, Атабаев, 1993 жыл;
* Деректанудың теориялық мәселелері, Атабаев, 1999 жыл;
* Қазақ баспасөзі Қазақстан тарихының дерек көзі (ХІХ ғасыр соңы – XX ғасырдың басы), Атабаев, 2000 жыл;
* Қазақстан тарихының деректанулық негіздері, Атабаев, 2002 жылы;
* Ұлт және тарих, Атабаев, 2007 жылы.
## Сілтемелер
* ҚазҰУ
* Абай
* Тараз
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Тарих ғылымдарының докторлары
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары
Баянауыл ауылдық округі

* Баянауыл ауылдық округі – Павлодар облысы Баянауыл ауданындағы әкімшілік бірлік.
Новошумное

**Новошумное** — Қостанай облысы Фёдоров ауданындағы ауыл, Новошумный ауылдық әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Фёдоровка ауылынан солтүстікке қарай 45 км жерде, Үлкен Қоскөл көлінің шығыс жағалауында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы ауылдың тұрғындары 1342 адам (643 ер адам және 699 әйел адам) болса, 2009 жылы 1086 адамды (536 ер адам және 550 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1930 жылы ауыл шаруашылығын ұжымдастыру кезінде қаланған. 1936–96 жылдары астық өсіретін Чапаев атындағы ұжымшар орталығы болып келген. Ұжымшар негізінде Новошумноеде ӨК және бірнеше шаруа қожалығы жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Фёдоров ауданы елді мекендері
Белов ауылдық округі (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Белов ауылдық округі** — Солтүстік Қазақстан облысы Мамлют ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Белое, Коваль, Чистое, Щучье ауылдары кіреді. Орталығы – Белое ауылы. Округ құрамында болған ''Прогресс'', ''Студёное'' ауылдары 2018 жылы, ''Сливное'' ауылы 2024 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1305 адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Мамлют ауданы ауылдық округтері
Белоградов ауылдық округі

**Белоградов ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Белоградовка ауылы кіреді. Орталығы – Белоградовка ауылы. Округ құрамында болған ''Ақсу''  ауылы 2019 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 442 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Тимирязев ауданы ауылдық округтері
Пирамида (сәулет)

**Пирамида** (архитектурада) — пирамида үлгісіндегі алып құрылыс. Пирамида тұрғызу негізінен көне заманда етек алды. Оны ежелгі Мысыр перғауындарының қабіріне ескерткіш белгі (Гизадағы Хеопс Пирамидасы, т.б.) ретінде тұрғызатын болған. 

Кейбір Пирамидалар ғибадатхана, қазына қоймасы рөлін атқарып келді. Пирамидаға ұқсас құрылыстар (ғибадатхана тұғыры, космол. құрылыстар) Орталық және Оңтүстік Америка жерінде (б.з. 1-мыңжылдығы) де кездеседі. Ежелгі Рим мен Жаңа Еуропа өнерінде Пирамида үлгісі мемориалды құрылыстар тұрғызу ісінде қолданылды.

## Дереккөздер


Санат:Сәулет өнері
Берёзов ауылдық округі (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Берёзов ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы әкімшілік бірлік. 2013 жылы құрамына қысқарған "Долматов ауылдық округінен" 1 елді мекен қосылған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Большая Малышка, Барневка, Гончаровка, Долматово, Ташкентка ауылдары кіреді. Орталығы – Большая Малышка ауылы.
 
## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2072 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қызылжар ауданы ауылдық округтері
Бескөл ауылдық округі

* Бескөл ауылдық округі – Жетісу облысы Алакөл ауданындағы әкімшілік бірлік.  
* Бескөл ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы әкімшілік бірлік.
Мұрат Өскенбаев

**Өскенбаев Мұрат** (1 қаңтар 1904, Қарақия дөңі, Қарақия ауданы, Маңғыстау облысы - 1 қаңтар 1982, Қарақия ауданы, Маңғыстау облысы) – күйші-композитор, домбырашы, сазгер, ақын.

## Өмірбаяны
* 1904 жылы қазіргі Маңғыстау облысы Ералиев ауданында Қарақия дөңінде туды. 7 жасынан әкесі Өскенбайдан домбыра тартуды үйренген. Белгілі күйшілер Есбай, Абыл, Сәулебай, Тазбаланың күйлерін жетік меңгерген. 
* 1954 – 1960 жылдары Қазақ мемлекеттік филормониясында домбырашы болды.
* 1958 жылы Мәскеуде өткен қазақ өнерінің онкүндігіне қатысты. 
* 1960 – 1965 жылдары Қазақконцертте домбырашы-солист қызметін атқарды. 
* 1982 жылы Қарақия дөңінде қайтыс болды.

## Шығармашылығы

* Өскенбаевтың репертуарына түрлі тақырыпта 300-ге жуық күй енген. Ол қазақ (Абыл, Есір, Құлшар, Құрманғазы күйлерін, т.б.), түрікмен *Сахып Жамал*,*Есерлі*, *Кептер*, *Көрұғлы*, *Әуезім күйі*, *Ашыл баш*, т.б.) күйлерімен қатар қарақалпақ, әзірбайжан, ноғай халықтарының музыкалық мұрасын меңгерген. Сондай-ақ көне түрік тайпаларының *Алпыс тарау науайы* атты күйлер топтамасынан: *Қарт науайы*, *Бала науайы*, *Шәһр науайы*, *Тамшы науайы*, *Қақпалы науайы*, *Тел науайы* аталатын үлгілерін, ежелгі халық саздарынан “ Ел айрылған” сияқты күйлерді шебер орындаған.
* Өскенбаев – ондаған күйдің авторы. Олар *Қоштасу*, *Халық сәлемі*, *Жеңіс*, *Кең жайлау*, *Қазақстан*, *Көктем*, *Ана даңқы*, *Өрлеу*, *Маңғыстау*, т.б. Оның *Оркестр*, *Күй*, *Домбыра*, *Республика тойына*, *Қара алтынды Маңғыстау*, т.б. толғаулары бар. 
* Өскенбаев Қашаған, Өскенбай, Аралбай, Елбай ақындардың толғауларын халық арасына таратты. Өскенбаев репертуарындағы күйлердің бірқатары күй табақтарына жазылған, Мұхтар Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты қорында сақтаулы.

## Дереккөздер

Санат:1 қаңтарда туғандар
Санат:Қарақия ауданында туғандар
Санат:1 қаңтарда қайтыс болғандар
Санат:Қарақия ауданында қайтыс болғандар
Санат:Күйшілер
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Домбырашылар
Санат:Қазақстан ақындары
Бесқұдық ауылдық округі

**Бесқұдық ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Бесқұдық, Алабие, Черуновка ауылдары кіреді. Орталығы – Бесқұдық ауылы. Округ құрамында болған *[[Тамамбай]]* ауылы 2024 жылы таратылған.
 
## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1278 адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) ауылдық округтері
Ноғай

**Ноғай** (туған жылы белгісіз – 1300) – батыр, Алтын Орда әскерінің қолбасшысы. Жошы ханның немересі. XIII ғасырдың 60-жылдарынан бастап Прут, Днестр өзендері аралығындағы ұлыстарды билеген. Ол Бату ханмен бірге қол бастап, Алтын Орданың 5 ханы тұсында әскербасы болды. Ноғай 1252 – 69 жылы Батудың, кейіннен Беркенің Мысыр сұлтаны Бейбарыс сұлтанмен дипломатиялық байланыс орнатуына, Хулагуге қарсы одақ құруына ықпал етті. Алтын Берке өлгеннен кейін, Доннан Дунайға дейінгі ұлан-байтақ жер Ноғайдың бақылауында болды. Польша, Венгрия, Болгария, Сербияға және кейбір орыс князьдіктеріне жиі-жиі шабуыл жасады. 1288 – 91 жылдары орыс князьдері Мстислав пен Данилович Ноғайдың Польшаға жасаған жорығына қатысты. Ноғай хан аталмағанымен, Доннан Днепрге дейінгі аймақты билеп, Алтын Орданың Беркеден кейінгі хандары – Мөңке Темір, Туда Меңгу хан, Төле Бұқа ханға ықпалын жүргізді. Беделі артып тұрған Ноғайдан құтылу үшін Тоқта хан оған қарсы соғыс бастады. 1300 жылы Буг өзені жағасында әскері жеңіліп, Ноғай қарсыласының қолынан қаза тапты. Орыс жазбаларындағы деректерге қарағанда, осыдан кейін оның қол астындағы халықтың көпшілігі Каспий маңына қоныс аударған.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы