Экоцид

**Экоцид** — өсімдіктер немесе жануарлар дүниесін жаппай жою, атмосфера, жер немесе су ресурстарын улау,сондай-ақ экологиялық апатты туғызған немесе туғызуы мүмкін өзге де іс-әрекеттерді жасау — он жылдан он бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады. 
## [[Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексі|Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексi]]

### 169-бап. Экоцид
Өсiмдiктер әлемін немесе жануарлар дүниесiн жаппай жою, атмосфераны, жер немесе су ресурстарын улау, сондай-ақ экологиялық зілзаланы немесе төтенше экологиялық ахуал туғызған немесе туғызуы мүмкiн өзге де әрекеттердi жасау 

Қазақстан Республикасының азаматтығынан айыра отырып немесе онсыз, он жылдан он бес жылға дейiнгi мерзiмге бас бостандығынан айыруға жазаланады.  

## Этимология
Ежелгі грек тілінде «эко» деген — үй, ал *cide* ағылшын тілінінен *өлтіру* деп аударылады. 

Экоцид — жануар мен өсімдіктерді жаппай қыру не қырылуына жағдай жасау, су мен ауаны ластау, экологиялық апатқа түрткі болған кез келген әрекет. 

Бұл термин 1970 жылы АҚШ Вьетнамдағы соғысқа араласқанда пайда болған еді. Жұрт Вашингтонның соғыста 2 миллион гектар тропикалық орманның жойылуына түрткі болған химиялық зат — дефолиант қолданғанын сынады. 

Халықаралық экобелсенділер мен құқық қорғаушылар экоцид Халықаралық қылмыстық сот қарайтын қылмыстар тізіміне қосылсын деп талап етуде. Бұл тізімге әзірге геноцид, адамзатқа қарсы қылмыс, соғыстағы қылмыс пен әскери агрессия кіреді. 

Бірнеше мемлекетте экоцид жасағандар қылмыстық жауапқа тартылады. Қазақстанда экологиялық апатқа түрткі болғандар 15 жылға дейінгі мерзімге қамалады әрі азаматтықтан айырылады.

## Қазақстандағы экологиялық дағдарыстар
нобай|300x300 нүкте|Арал теңізінің шөлейттенуі
**[[Арал теңізі|Арал теңізі:]]** ХХ ғасырдың екінші жартысы Қазақстандағы және әлемдегі ең ауыр экологиялық апаттардың бірі - Арал теңізінің жойылуының куәсі болды. Ауылшаруашылық жерлерін суару үшін су ресурстарын дұрыс басқармағандықтан, теңіздегі су деңгейі айтарлықтай төмендеп, экожүйенің бұзылуына және теңіз аймағының айтарлықтай қысқаруына әкелді.
нобай|300x300 нүкте|Семей полигонындағы ядролық саңырауқұлақ
**[[Семей полигоны|Семей ядролық сынақ полигоны:]]** Семей ядролық полигоны 1949-1989 жылдар аралығында кеңестік ядролық сынақтар өткізудің негізгі орны болды. Бұл радиацияның қатты ластануына және жергілікті тұрғындардың денсаулығына кері әсерін тигізді.

Жезқазған кеніші: Жезқазған кеніші - Қазақстандағы ең ірі уран кен орындарының бірі. Шахтаның дұрыс жұмыс істемеуіне және ластануды бақылаудың жеткіліксіздігіне байланысты қоршаған аудандарда айтарлықтай радиоактивті ластану болды.

**Атырау облысындағы мұнай құбырындағы апат:** 2016 жылы "Атырау-Самара" мұнай құбырында апат орын алды, бұл мұнай төгілуіне және Жайық өзенінің ластануына әкелді. Бұл өзеннің экожүйесіне және оның айналасындағы аумақтарға үлкен әсер етті.

**[[Балқаш көлі|Балқаш көліндегі]] экоцид:** 2016 жылы әлемдегі ең ірі тұщы су қоймаларының бірі-Балқаш көлінде экологиялық дағдарыс болды. Аймақтағы ірі тау-кен кәсіпорындарын дұрыс пайдаланбау арқылы көлді қоректендіретін өзендер ауыр металдармен және химиялық заттармен ластанған. Бұл көлдің экожүйесіне қауіп төндірді және оның биоәртүрлілігін жойды.

**Қаратау өңіріндегі экологиялық дағдарыс:** 2019 жылы Жамбыл облысы, Қаратау ауданындағы қалдықтарды кәдеге жарату полигондарында бірқатар өрттер мен қауіпті заттар шығарындылары орын алды. Өрттер бірнеше аптаға созылды және бұл атмосфераға көптеген улы заттардың бөлінуіне, топырақ пен судың ластануына әкелді. Нәтижесінде қоршаған ортаға және халықтың денсаулығына айтарлықтай зиян келтірілді.

**[[Іле өзені|Іле өзенінің]] ластануы:** 2018 жылы шекараның Қытай жағындағы апат салдарынан мұнай мен химиялық қалдықтарды қоса алғанда, ластаушы заттар Қазақстан арқылы өтетін Іле өзеніне түсті. Бұл өзеннің айтарлықтай ластануына, су биоресурстары мен экожүйелеріне қауіп төндірді және жергілікті халық пайдаланатын тұщы суға әсер етті.

**Ақмола химия зауыты:** 1999 жылы Шымкент қаласындағы Ақмола химия зауытында экологиялық апат болды. Зауыттағы апат хлор мен фосфорорганикалық қосылыстарды қоса алғанда, химиялық заттардың едәуір мөлшерін шығарды. Бұл зауыттың айналасындағы атмосфераның, Топырақтың және су объектілерінің ластануына әкеліп соқтырды және жергілікті халықтың денсаулығына үлкен қауіп төндірді.

**[[Каспий теңізінің экологиялық проблеммалары|Каспий теңізіндегі мұнайдың төгілуі]]:** 2012 жылы Каспий теңізінде мұнай платформасындағы апат салдарынан мұнайдың төгілуі болды. Теңізге мұнайдың көп мөлшері лақтырылды, бұл судың қатты ластануына және теңіз экожүйелеріне қауіп төндірді. Бұл экологиялық апат балық ресурстарына және оның айналасындағы жағалау аймақтарына кері әсерін тигізді.

**[[Қызылорда]] қаласындағы радиоактивті қалдықтар үйіндісі:** 1999 жылы Қызылорда облысында құрамында уран шлактары мен басқа да радиоактивті заттар бар радиоактивті қалдықтардың заңсыз қоймасы табылды. Бұл полигон аймағында адамдардың денсаулығы мен қоршаған ортаға ықтимал қауіп төндірді. Радиоактивті материалдарды тазарту және дұрыс өңдеу үшін шаралар қабылданды.
**[[Арыс трагедиясы]]:** Арыс қаласында төтенше жағдайға алып келген және өңірдің экологиясына елеулі әсер еткен бірқатар жарылыстар болды. Бұл жарылыстарды экологиялық апат деп санауға болады, өйткені олар қоршаған ортаның айтарлықтай ластануына әкеліп соқтырды және адамдар мен жануарлардың денсаулығына қауіп төндірді. Жарылыстардан қоршаған су ресурстары да зардап шекті. Атмосфераға зиянды химиялық заттардың шығарындылары су бетіне түсіп, өзен жүйелеріне еніп, су объектілерін ластап, балық қоры мен басқа да су организмдеріне қауіп төндіруі мүмкін. Бұл су сапасының ұзақ мерзімді нашарлауына және аймақтағы биоәртүрліліктің төмендеуіне әкелуі мүмкін.

**Арыс экологиялық апаты:** 2019 жылы Қазақстанның Түркістан облысындағы Арыс қаласы қатты жаңбырдан туындаған су тасқынына тап болды. Су тасқыны су қоймаларының біріндегі бөгеттің бұзылуына және жергілікті шаруашылық нысандарынан ластанған сулардың төгілуіне әкелді. Нәтижесінде топырақ, су және жағалау ресурстары ластанып, аймақтағы жануарлар мен өсімдіктер әлемі зардап шекті.

**Жайық өзенінің ластануы:** 2018 жылы Қазақстан мен Ресей шекарасына жақын Орал өзеніне мұнай төгілді. Төгілу құбырдағы апатқа байланысты болды, бұл өзен мен қоршаған ортаның ластануына әкелді. Бұл өзен бойындағы балық ресурстарына, өсімдіктерге және жануарлар әлеміне айтарлықтай зиян келтірді.

**"Ақбөкен" полигонындағы экологиялық апат:** 2015 жылы Қызылорда облысындағы "ақбөкен" полигонында өрт болып, нәтижесінде медициналық техника қалдықтары мен басқа да қауіпті қалдықтар өртенді. Өрт бірнеше күнге созылды, нәтижесінде қоршаған ортаға және халықтың денсаулығына қауіп төндіретін улы заттар атмосфераға шығарылды.

**Ақтаудағы химия зауытының жарылысы:** 2018 жылы Ақтау қаласындағы химия зауытында өртпен қатар жүретін қуатты жарылыс болды. Жарылыс атмосфераға қауіпті химиялық заттарды, соның ішінде аммиак пен күкірт қышқылын шығарды. Бұл ауаның ластануына және халықтың денсаулығына қауіп төндірді, сонымен қатар қоршаған табиғи ортаның жойылуына әкелді.

**Батыс Қазақстандағы мұнай құбырындағы апат:** 2016 жылы Батыс Қазақстандағы мұнай құбырында апат болды, нәтижесінде мұнай төгілді. Мұнайдың үлкен көлемі қоршаған су ресурстарына, соның ішінде өзендер мен көлдерге түсіп, экожүйе мен балық ресурстарына үлкен зиян келтірді.

**Теміртаудағы металлургиялық кәсіпорындардан атмосфераның ластануы:** Қарағанды облысында орналасқан Теміртау қаласы Қазақстанның ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі болып табылады. Теміртаудағы металлургия кәсіпорындарынан ауыр металдар мен басқа да қауіпті заттардың шығарындылары атмосфераның айтарлықтай ластануына алып келеді, бұл халықтың денсаулығы мен қоршаған ортаға теріс әсер етеді.

Абай облысындағы өрт: Өрт салдарынан 60 000 гектра орман толығымен жанып кетті. Орман жануарлары мен өсімдіктері зардап шегіп, үлкен мөлшерде атмосфера ластнады.

## Экоцид мысалдары

### [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тағы бизонды жою
19 ғасырдың аяғында Америка Құрама Штаттарында Үкіметке тиімді болатын бизондарды мақсатты түрде жою басталды. Бұл экоцидтің негізгі мақсаты Солтүстік Американың далалық үндістерін негізгі азық-түлік базасынан айыру болды (бизон олардың негізгі қоректену көзі болды). 50 жылдан астам уақыт ішінде Солтүстік Америкадағы бизон популяциясы 80 миллионнан бірнеше жүзге дейін азайды.
нобай|300x300 нүкте|C-123 provider ұшақтарынан дефолиант бүрку. Оңтүстік Вьетнам, 1966 ж
**[[Вьетнам соғысы|АҚШ-тың Вьетнамдағы әрекеті]]**

ХХ ғасырдың ортасында Вьетнам соғысы кезінде АҚШ Қарулы Күштері Камбоджа мен Вьетнам территориясына 100 мың тоннадан астам дефолиант шашып жіберді. Осы экоцид актісінің нәтижесінде 2 миллион гектардан астам тропикалық ормандар, сондай-ақ Вьетнамның ауылшаруашылық жерлерінің шамамен 43% жойылды. Ластанған аумақта орман іс жүзінде қалпына келтірілмейді, құстардың 160 түрінің 20-дан азы қалды.

### [[Ирактың Кувейтке басып кіруі|Ирактың Кувейттегі әрекеттері]]
Парсы шығанағы соғысы кезінде 1200-ден астам мұнай ұңғымалары жарылды. Тәулігіне 1 миллион тоннадан астам мұнай жанып, атмосфераға 80 тоннадан астам көмірқышқыл газы, 100 мың тонна күйе және 50 мың тонна күкірт диоксиді шығарылды. Кувейт танкерлерін су басу салдарынан Парсы шығанағына 400 тоннадан астам мұнай құйылды. Іргелес аумаққа үлкен зиян келтірілді. 
[нобай|300x300 нүкте|2012 жылғы [Сібір|Сібірдегі өрт]]

### [[Амазонкадағы орман өрттері]]
Амазонкадағы орман өрттері-бұл жергілікті тұрғындар ауылшаруашылық жерлеріне орманды және бұталы жерлерді тазарту мақсатында әдейі ұйымдастырған, сондай-ақ бұрын қол жетімсіз (заңды және іс жүзінде) орман алқаптарын пайдалануды жеңілдету мақсатында жасалған өрттер. Бүкіл Бразилиядағы экологиялық жағдайдың нашарлауы 2019 жылы болды.

## [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|Біріккен Ұлттар ұйымының]] көзқарасы
нобай|400x400 нүкте|Конвенцияға қатысушы елдер жасыл түспен, қол қойған елдер сары түспен, ал Конвенцияға қол қоймаған мемлекеттер қызыл түспен белгіленген әлем картасы
Табиғи ортаға әсер ету құралдарын әскери немесе кез келген өзге де дұшпандық пайдалануға тыйым салу туралы Конвенция - Ол соғыс құралы ретінде табиғи ортаны дұшпандық пайдалануға тыйым салады. Оған өте маңызды қосымша-қарулы қақтығыс кезінде табиғи ортаға зиян келтіруге тікелей тыйым салатын 1949 жылғы Женева конвенцияларына 1977 жылғы Қосымша I Хаттаманың ережелері. Қарулы қақтығыс жағдайында табиғи ортаны қорғау тікелей нысанда болмаса да, халықаралық гуманитарлық құқықтың басқа да нормалары мен қағидаттарында көзделеді**:**

### I Бап
# Осы Конвенцияға қатысушы әрбір мемлекет кез келген басқа Қатысушы мемлекетке залал келтіру, залал келтіру немесе зиян келтіру тәсілдері ретінде кең, ұзақ мерзімді немесе елеулі салдары бар табиғи ортаға әсер ету құралдарын әскери немесе кез келген өзге де дұшпандық пайдалануға жүгінбеуге міндеттенеді.
# Осы Конвенцияға қатысушы әрбір мемлекет кез келген мемлекетке, мемлекеттер тобына немесе халықаралық ұйымға осы баптың 1-тармағының ережелеріне қайшы келетін қызметті жүзеге асыруға көмектеспеуге, көтермелемеуге және ынталандырмауға міндеттенеді.

### II бап
# I бапта қолданылатын "табиғи ортаға әсер ету құралдары" термині жердің биотасын, литосферасын, гидросферасын және атмосферасын немесе ғарыш кеңістігін қоса алғанда, динамикасын, құрамын немесе құрылымын — табиғи процестерді әдейі басқару арқылы өзгертуге арналған кез келген құралдарды білдіреді.

### '''III бап'''
# Осы Конвенцияның ережелері табиғи ортаға әсер ету құралдарын бейбіт мақсатта пайдалануға кедергі келтірмейді және мұндай пайдалануға қатысты жалпыға бірдей танылған қағидаттар мен халықаралық құқықтың қолданылатын қағидаларын қозғамайды.
# Осы Конвенцияға қатысушы мемлекеттер табиғи ортаға әсер ету құралдарын бейбіт мақсатта пайдалану туралы ғылыми және техникалық ақпараттың барынша толық алмасуына ықпал етуге міндеттенеді және осындай алмасуға қатысуға құқылы. Мұны жеке-жеке немесе басқа мемлекеттермен немесе халықаралық ұйымдармен бірлесіп жасай алатын қатысушы мемлекеттер әлемнің дамушы аудандарының қажеттіліктерін тиісті түрде ескере отырып, қоршаған ортаны сақтау, жақсарту және бейбіт пайдалану саласындағы Халықаралық экономикалық және ғылыми ынтымақтастыққа үлес қосатын болады.

### '''VII бап'''
# Осы Конвенция мерзімсіз болып табылады. 

## Халықаралық қылмыстық сот
Халықаралық заңгерлер тобы бұл қылмыстың анықтамасын және "*экожүйелерді жаппай, жүйелі немесе кең көлемде жою жағдайында*" құқық бұзушыны қудалайтын құқықтық нормаларды әзірлеуде. Жоба Еуропа елдерінің қолдауына ие болды.

2019 жылдың желтоқсанында Гаагадағы Халықаралық қылмыстық сотта Еуроодақтағы Вануату елшісі радикалды ұсыныс енгізді: қоршаған ортаға зақым келтіруді қылмыс деп тануды ұсынды.

Вануату – Тынық мұхиттың оңтүстігіндегі кішігірім аралтекті мемлекет. Бұл елде теңіз деңгейі көтерілу қаупі өте жоғары. Климат өзгерісі елдегі шарасыз және экзистенциалды дағдарыс болып есептеледі, алайда теңіз температурасының көтерілуіне әсер еткен факторлар. Мәселен, пайдалы қазбаны өртеу, өзге штаттардың рұқсатымен басқа елдерге қызмет көрсету үшін жасалған еді. Вануату сияқты кіші аралдық мемлекеттер әлдеқашан ірі, алпауыт елдерді өз қалдықтарын қысқартуға шақырған, алайда өзгеріс тым баяу жүрген. Сол себепті елші Джон Лихт мұны тек сөз жүзінде айып қоймай, заңдастырудың кезі келген шығар деп есептейді. Оның сөзінше, Халықаралық қылмыстық сот қабылдаған Рим статуты келісіміне экоцид құраушы әрекеттерді криминалдастыруды енгізу керек.

Халықаралық қылмыстық қазір экологиялық қылмыстар үшін қылмыстық іс қозғай алғанымен, бұл тек жоғарыда аталған негізгі қылмыс аясында ғана жасалады. Ол бейбіт заманда жасалған іс болып, қылмыстық жазаға тартыла қоймайды. Ал, кейбір елдерде мұндай залалдың алдын алудың жеке ережелері мен нормалары бекітілген. Экоцид жақтаушылары ғаламдық заң қабылданбайынша, қоршаған жаппай залал келтіру жалғаса беретінін айтуда.

Егер Рим статутына экоцид қылмысы қосылар болса, қоршаған ортаға зиян келтіріп, кінәлі деп танылғандар қамау, сот ісі, түрмеде отырумен бетпе-бет келеді.  

## Экоцид өзге елдерде

### 
Ресейдің Қылмыстық кодексі экоцидті "өсімдіктер мен жануарлар әлемін жаппай жою, атмосфераны немесе су ресурстарын улану" немесе экологиялық апатқа әкелетін басқа әрекеттер ретінде анықтайды. 12 жылдан 20 жылға дейін бас бостандығынан айыруға жазаланады.

### 
АҚШ-та экологиялық қылмыстар айыппұлмен немесе бас бостандығынан айырумен жазаланады. Мексика шығанағындағы 473 миллион литр мұнайдың төгілуі үшін 2010 жылы британдық British Petroleum мұнай компаниясы 20,8 миллиард доллар төледі.

### 
Германияда су объектілерінің, ауаның және топырақтың ластануы сияқты қоршаған ортаға қарсы қылмыстар үшін 5 жылға дейін, ал аса ауыр жағдайларда 10 жылға дейін жаза қарастырылған. Абайсызда жасалған қылмыстар 3 жылға дейін бас бостандығынан айырылуы мүмкін.

### 

Жапонияда 2011 жылғы апаттан кейін Фукусимадағы атом электр станциясында жер сілкінісі мен цунами реакторы жарылған кезде экологияны бақылау шаралары айтарлықтай күшейтілді. Ластануды және радиоактивті заттардың құрамын анықтау үшін күн сайын су, топырақ және ауа талдауы жүргізіледі. 

### 
2015 жылы Қытайда мемлекетке экологиялық ортаны бұзғаны үшін кәсіпорындарға шектеусіз айыппұл салуға мүмкіндік беретін заң күшіне енді. 

## Дереккөздер

Санат:Қылмыстық құқық
Санат:Экология