open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кеуек материалдар

**Кеуек материалдар** – тұйық немесе бір-бірімен өзара жанасатын қуыстары бар табиғи және жасанды құрылыс материалдары. Кеуек материалдар қуыстарының көлемі 30 – 80% материалдар жатады. Кеуек материалдардың көлемдік массасы аз, беріктігі төмен, жылу мен дыбысты нашар, ал бу мен газды көбірек өткізеді. Жұмысқа төзімділік қасиетіне байланысты бұл материалдар кеуектілігі төмен, орташа және жоғары болып үш топқа бөлінеді. Табиғи Кеуек материалдар ға кеуек тау жыныстары мен минералдар (пемза, вермикулит, қабыршақтас, диатомит, т.б.), ал жасанды Кеуек материалдарға кеуек шыны, кеуек гипс, кеуек силикат, керамзит, жеңіл бетондар, т.б. жатады. Кеуек материалдар термиялық және хим. жолмен, массаға сұйық заттарды қосып, қатайған кезінде кептіру жолымен немесе алдын ала кеуектелген толтырғыштар мен көбікті пайдалану арқылы алынады. Жасанды Кеуек материалдар. – кеуек гипс алу үшін суға шыланған гипске (1/4 бөлік гипс, 3/4 бөлік су) канифоль желімінен жасалған көбік, т.б. араластырып қалыпқа құйып, қатайған соң кептіргіш камераға жіберіледі. Кеуек гипстің тығызд. 400 – 800 кг/м3, беріктігі 5 – 10 кг/см2, кемшілігі дымқыл тартқыштығында. Кеуек гипс жылу өткізбейтін материал есебінде үй қабырғаларына қолданылады. Кеуек магнезит каустикалық магнезиттің ерітіндісіне арнаулы көбік араластыру арқылы алынады. Оның ең тиімді қасиеті – көлемінің өзгермейтіндігі. Кеуек магнезит үй табанын жылытуға, жылыту жабдықтары мен құбырларды оқшаулауға пайдаланылады. Ұнтақталған әк пен құм қоспасына арнаулы көбік араластыру арқылы алынатын жылу өткізбейтін материал – кеуек силикат. Арқауланған тақта түріндегі кеуек силикат құрылыста жабын ретінде, ал кішігірім блок түріндегі кеуек силикат үй қабырғаларына пайдаланылады. Жылу өткізбейтін материал – кеуек шыны. Шынының және газ бөліп шығаратын қасиеті бар, әр түрлі шикізаттардың (әктас, мәрмәр, тас көмір, т.б.) ұнтақ қоспасын қыздыру арқылы ісіндіріп, соңынан күйдіру жолымен алынады. Ол үй қабырғалары мен жылыту және тоңазыту агрегаттары үшін жылу өткізбейтін материал ретінде қолданылады.

Pumice Stone.jpg|Пемза
Porousceramic.jpg|Кеуек керамика
Modeling-of-foamed-concrete.jpg|Кеуек бетон

## Дереккөздер


Санат:Құрылыс материалдары
Кеуектілік

**Кеуектiлiк** (пористость) -кристалдану кезінде пайда болатын және көп жағдайда тетікті ақаулы ететін құбылыс.Кеуектiлiк дайындама сапасын төмендетеді. Дайындама материалы болат немесе түсті металдар қорытпасы болса әрі қарай қысым арқылы өңдеу процесінде тығыздалу нөтижесінде ақаулық кемиді.
## Тағы караныз:
* Кеуек
 
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ет

thumb|right|200px|Tүрлі еттер
thumb|200px|Етті салат
left|thumb|200px|Ет ет-дүкендерінде сатылады.
[thumb|''[Натюрморт (Клод Моне)|Натюрморт*, [[Клод Моне]] (1864).]]
*'Ет** — малдың бүтін [[ұша]]сы немесе ұшаның жеке мүшелері; құнды [[тағам]]дық өнім. [[Бұлшық ет]], [[май]], [[сіңір]] және сүйектіндерінен тұрады. Қоректілігі жағынан ең құнды әрі жұмсақ бұлшық ет тіндері омыртқа, арқа, белдеме, жамбас тұстарында болады. Бұлшық ет тіндерінде орта есеппен 73-77% су, 18-21% ақуыз, 1-3% май, 1,7—2% экстракты азотты заттар, 0,9—1,2% экстракты азотсыз заттар, 0,8—1,0% минералдық тұздар, сонымен бірге Вр В2 В6 РР және т.б витаминдер болады.

Бұлшық ет тінінің ақуызында адам организміне қажетті амин қышқылдары түгелдей кездеседі. Экстракты заттар етке жағымды хош иіс беріп, ас қорыту бездерінің қызметін жақсартады. Бұлшық ет тіндеріне қарағанда, [[сіңір]] тіндерінде қоректік заттар шамалы. Қоректілігі жағынан ең төмені — сүйек тіндері. Еттің калориялылығы май тіндерінің мөлшеріне байланысты. Қоректілігі және дәмдік сапасы бойынша, ең тәуірі, бірінші категориядағы ет, онда ақуыз — 14—19%, май — 12-15%. Майы аз ет дәмсіз болады. Майдың өте көп болуы да еттің қоректілік, дәмдік сапасын төмендетеді. Егер май бұлшық ет тіндерінде белгілі бір қатынаста болса, яғни май етпен қабаттасып бір ет, бір май болып орналасса, онда еттің дәмі мен сапасы жақсарады.

**Ет** — ет комбинатында сорғыған (ұшаны мүшелеген соң табиғи жағдайда немесе тоңазытқышта 6 сағаттай сақталған және сорғыған), салқындатылған (еттің ішіндегі температура 0—4° С-қа дейін жеткізіледі), мұздатылған (6° С-дан аспайтын температурада тоңазытылған) қалыпта сақталады. Сиыр етінің ұшасы үш сұрыпқа бөлінеді: бірінші сұрыпқа — [[сан]] еті, [[Жамбас сүйек|жамбас]], [[белдеме]], [[арқа]], [[жауыр]]ын, [[төс]]; екінші сұрыпқа — [[мойын]] мен [[төстік]]; үшінші сұрыпқа — ауыз [[омыртқа]] мен кәрі [[жілік]] және [[асықты жілік]]тің басы жатады. Қой мен ешкі еттері екі сұрыпқа бөлінеді:
* **біріншісі** — жамбас, [[белдеме]], жауырын-арқа; 
* **екінші''' сұрыпқа — мойын омыртқа, асықты, кәрі жіліктердің басы жатады.

## Еттің құрамы мен қасиеттері
Еттің басым бөлігі — бұлшықет тіні, оның құрамына: ылғал (73-77 %), ақуыздар (18-21 %), липидтер (1-3 %), экстрактивтік заттар (1,7—2% азотты, 0,9—1,2% безотистых), минералды заттар (0,8—1,0%) кіреді.
Бұлшықет тінінен басқа ет құрамына дәнекер, май және аз мөлшерде жүйке тіндері кіреді.

Еттің қоректік құндылығы оның құрамына кіретін, құрамында алмастырылмайтын аминқышқылдары (валин, лейцин, изолейцин, лизин, метионин, треонин, триптофан, фенилаланин) бар толыққанды ақуыздармен және құрамына алмастырылмайтын полиқанықпаған май қышқылдары кіретін липидтермен байланысты. Етпен адам ағзасына микроэлементтер мен витаминдер түседі. Еттің экстрактивті заттары тағамның дәмін жақсартады, тәбет қозғайды, ас қорыту бездерінің секрециясын күшейтеді.

## Қызықты факт
АҚШ Ауылшаруашылығы департаментінің мәліметі бойынша, 2018 жылы Қытайдағы сиыр етінің жалпы тұтынуы 8,5 миллион тонна деп бағаланып, АҚШ нарығынан кейін екінші орынға шықты.

## Сілтемелер
Ет тағамдары

## Дереккөздер

Санат:Тағамдар
Санат:Ет
Кетпен (ауыл)

**Кетпен** — Алматы облысы Ұйғыр ауданындағы ауыл, Кетпен ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шонжы ауылынан шығысқа қарай 95 км жерде, Кетпен (Ұзынқара) жотасының солтүстік бөктеріндегі Үлкен Кетпенсай өзені аңғарында, бұта аралас сұлыбас, қылқан боз, көде, бетеге, т.б. астық тұқымдас шөптер өскен қоңыр, бозғылт қоңыр топырақты тау алды жазығында орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1930 жылы “Красное Знамя” қой өсіретін ұжымшар орт. ретінде қаланды. Оның негізінде Кетпенде 1997 жылдан шаруа қожалықтары мен серіктестіктер құрылды. Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдш.-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер
 

Санат:Ұйғыр ауданы елді мекендері
Кетебай күмбезі

**Кетебай күмбезі** – Ұлытау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші.  

## Орналасқан жері
Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы Малшыбай ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 20 км жерде, Қаракеңгір өзенінің сол жағалауында орналасқан. 

## Сипаты
Күмбез 1898 жылы, әрі би, әрі батыр Кетебай Жолайұлына арнап тұрғызылған. Ауданы 6,556,35 м, есігі бар бөлігінің биіктігі 5,55 м, іргетасынікі – 80 см. Ғимараттың іші мен сырты күйдірілген кірпішпен қапталған. Ол төрт бұрышты пішінінен дөңгелек күмбезге бұрыштық қуыстар арқылы жалғасады. Қос қатарлы жиегі бас қасбетінің жоғарғы бөлігін көріктендіре түседі. Басқа қасбеттері “шырша” тәрізді етіп кірпішпен өріліп қаланған. Оңтүстік-батысқа қараған кіре беріс ойығы күмбезбен жабылған, ал осы ойық қуысының аркасы (дарбазасы) дөңгелек медальонның төрттен үш бөлігі секілденіп біткен. Қазір ескерткіштің жоғары жағы қираған.
Кетебай күмбезі 1982 жылы Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енді.

## Дереккөздер

 

Санат:Ұлытау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Ұлытау облысы сәулеті
Санат:Қазақстан кесенелері
Кечуа (халық)

**Кечуалар** (кечуа *Qhichwa runa*) – үндіс халқы. Оңтүстік Америкадағы Перу, Боливия, Эквадор мемлекеттері халқының едәуір бөлігін құрайды. Перуде 7,7 млн., Эквадорда 4,3 млн., Боливияда 2,47 млн кечуалар тұрады. Сондай-ақ, Аргентина, Чили мен Колумбияда да тұрады. Жалпы саны 14,87 млн. адам. Кечуалар кечуа-аймара тобына жататын кечуа тілінде сөйлейді. Кечуа тілі көптеген диалектілерге бөлінеді. Жазуы латын әліпбиіне негізделген. Инк мәдениетінен қалған әдеби ескерткіштері сақталған. Қазіргі кезде Кечуалардың бір бөлігі испан тілді. Антропология жағынан Кечуалар моңғол нәсілінің америкалық тобына жатады, христиан дінінің католик тармағын ұстанады. Алайда, оларда христиандыққа дейінгі діни наным-сенімдері сақталған. 

## Тарихы
XV ғасырда инктер мемлекетінің құрылуынан басталған Кечуалардың этн. топтасуы XIX ғ-ға дейін созылды. XVI ғасырда Кечуаларды Испанияның басып алуы, құл иеленушілік пен отарлық қанаудың күшеюі олардың рулық-тайпалық бөлінісін жойып, азаттық қозғалысының өрістеуіне, бірыңғай халық болып қалыптасуына әсер етті. Отаршылық кезеңінің аяқ шенінде (19 ғ-дың 1-жартысы) көптеген ру-тайпаның бір этн. топқа бірігуі нәтижесінде Кечуалардың тілі, мәдениеті қалыптасты. Әр түрлі ауданда қоныстанған Кечуалардың экон. байланысын нығайтуы да этн. топтасу үрдісін жеделдете түсті. Ұлттық, нәсілдік қанауға қарсы Кечуалардың азаттық күресі 20 ғ-дың ортасына дейін созылып келді. Бұған 1855, 1914, 1922 – 23, 1931 жылдардағы ұлт-азаттық көтерілістері айғақ. Негізгі кәсіптері – егін, мал ш. Кечуалардың аз ғана бөлігі тау-кен өндірісінде еңбек етеді, қолөнермен шұғылданып, киім-кешек тігеді. Муз. аспаптар, ыдыс-аяқ, т.б. заттар жасайды. Балшықтан, қыштан бұйым жасау, тоқымашылық қолөнері дамыған. Қалған бөлігі ірі жер иелеріне жалданып еңбек етеді немесе жерді жалға алады. Ұлттық өнері мен төл мәдениеті сақталған.

## Дереккөздер



Санат:Оңтүстік Америка үндістері
Санат:Латын Америка халықтары
Санат:Үндістер
Кешенді тыңайтқыш

**Кешенді тыңайтқыш**– құрамында азот, фосфор, калийі бар тыңайтқыштар қоспасы. Кешенді тыңайтқыш тар 20 ғ-дың 50-жылдарында АҚШ, Канада, Ұлыбритания, Жапония мен бұрынғы КСРО республикаларында кеңінен пайдаланыла бастады. Оларға үстеме микротыңайтқыштар ретінде өнеркәсіп қалдықтары (бор, мыс, цинк, кобальт, т.б.) қосылады. Құрамындағы қоспаларға байланысты Кешенді тыңайтқыштар: екі қоспалы (азот-калийлі, азот-фосфорлы, фосфор-калийлі) және үш қоспалы (азот-фосфор-калийлі) болып бөлінеді; күрделі тыңайтқышқа – аммофос, диаммофос, нитрофос, нитрофоска, нитроаммофос, нитроаммофоска, т.б.; сұйық тыңайтқышқа – аммоний полифосфаты жатады. Кешенді тыңайтқыштар минералдық тыңайтқыштарды органик. тыңайтқыштармен араластыру арқылы дайындалады. Топырақтың ерекшелігіне, дақылдардың қоректі қажет етуіне қарай – қоректік заттардың мөлшері белгіленеді. Аса көп тараған Кешенді тыңайтқыштар: 1) аммофос, аммоний фосфаты, қос азот-фосфор қосылысы. Бұл қоспада: 10 – 12% азот, 45 – 52% фосфор бар, суда тез ериді, оны өсімдік бойына жақсы сіңіреді; 2) диаммофос – негізінен диаммоний фосфатынан тұрады. Құрамында: 50 – 54% фосфор, 18 – 21% азот бар; 3) аммоний полифосфаты – полифосфор қышқылдарының аммоний тұзы. Ол өсімдікке сіңімді, ерімтал, құрамында 62 – 64% фосфор, 12% азот болады. Бұл полифосфат қышқылдарын аммиакпен әрекеттестіру арқылы алынады; 4) нитрофоска – құрамында азот, фосфор, калий элементтері бар тыңайтқыш. Бұл тыңайтқыш – фосфорит пен апатитті азот қышқылымен ыдыратқанда түзілетін сұйыққа калий тұзын қосып аммиакпен бейтараптау арқылы алынады; 5) нитроаммофос – азот қышқылы мен фосфор қышқылының қоспасын бейтараптау арқылы алынады. Оның құрамында азот пен фосфор бар; 6) нитроаммофоска – құрамында азот, фосфор, калий бар Кешенді тыңайтқыш Оларды, көбінесе, топыраққа бірнеше элементтерді енгізу қажет болған жағдайда қолданады.
## Дереккөздер



Санат:Тыңайтқыштар
Санат:География
Кешкі мектеп

thumb|200px| right
**Кешкі мектеп**– түрлі себеппен орта мектепті дер кезінде бітіре алмаған адамдарға өндірістен қол үзбестен жалпы орта білім алуға мүмкіндік беретін оқу орны. Мектеп өзінің қызметінде жалпы орта білім беретін мектеп жарғысы мен кешкі (ауысымдық) жалпы білім беретін мектеп туралы ережені басшылыққа алып отырады. Кешкі мектеп құрамында 9 – 11-сыныптар болды, оқушылар қатары толыққан жағдайда 5 – 8-сыныптар ашылды. Оқу жылының ұзақтығы – 36 оқу аптасы, бірінші жарты жылда – 17 апта, екінші жарты жылда – 19 апта болды. Оқу жылы 1 қыркүйекте басталып, 25 мамырда аяқталатын. Оқуға қабылдану және оқушыларға берілетін қосымша жеңілдіктер арнайы белгіленген ережеге сай іске асырылды.

## Дереккөздер
Кешкі оқу

**Кешкі оқу**– азаматтардың өндірістен қол үзбей-ақ жоғары және арнаулы орта білімді мамандық алуына мүмкіндік беретін оқыту пішімі. Ол оқушылардың жұмыс жағдайына (ауысымына) байланысты күндіз де жүргізіледі. Кешкі оқу дың басты ерекшелігі – оқу материалының көпшілігін оқушылардың өз бетінше оқуына негізделген. Кешкі оқудың түрлері (бастауыш, орта, жоғары) Қазан төңкерісінен кейін дамыды. Оның жүйесіне сауатсыздықты жою міндеті де енді. Жалпы білім беретін Кешкі оқу. жүйесі Ұлы Отан соғысы жылдарында, ел жағдайына байланысты, ауыл жастары мектебі, жұмысшы жастар мектебі түрлерінде қалыптасты. 1958 жылдан жалпы білім беретін кешкі (ауысымдық) мектеп болып аталды (қ. Кешкі мектеп). Бұл мектептердің кейбір типтері жалпы білім берумен қатар, оқушылардың кәсіптік мамандығын арттырды, немесе оларды мамандыққа үйретті. Кәсіптік-тех. Кешкі оқу жүйесі бойынша маман жұмысшыларды даярлау Қазақстанда 20 ғ-дың 60-жылдарында өрістей бастады. Кешкі кәсіптік-тех. уч-щелер және күндізгі уч-щелердің жанынан кешкі бөлімдер еліміздің көптеген өнеркәсіп, а. ш. орталықтарында құрылды. Кешкі кәсіптік-тех. уч-щелерге оқушылар өнеркәсіп орнының, ауылдың (ұжымшар, кеңшар), құрылыс, жол қатынасы, т.б. мекемелердің жолдамасымен қабылданған. Бұл уч-щелер 370-тен астам салада маман жұмысшылар даярлады. Қаладағы кешкі кәсіптік-тех. уч-щелерде оқу мерзімі 1 – 3 жыл, ауылда 1 – 2 жыл болды.
Қазақстанда жоғары және арнаулы орта оқу орындарының жанынан кешкі ф-ттер, бөлімдер, сондай-ақ, дербес кешкі жоғары оқу орындары мен техникумдар 20 ғ-дың 20 – 30-жылдары ұйымдастырыла бастады. Кешкі жоғары және арнаулы орта оқу орындарында оқу аптасына 4 рет, 4 сағаттан өтті. Оқу бағдарламасы, оқу процесінің барлық түрлері күндізгімен бірдей жүрді. Өндірістегі жұмыс профилі жоғары оқу орнында таңдаған мамандық профиліне сәйкес келсе, студент практикадан босатылды. Кешкі оқу орындарын бітіргендерге күндізгі бітірушілермен бірдей бірыңғай үлгідегі диплом, аттестат берілді. Кешкі оқу жүйесі басқа елдерде (Болгария, Польша, Румыния, т.б.) де дамыды. Алайда, 20 ғ-дың соңғы онжылдығындағы мемл. құрылымдардағы, саяси өзгерістер, жоспарлы экономиканың тарих сахнасынан ығысуы Кешкі оқу жүйесін түбегейлі өзгеріске ұшыратты. Қазіргі таңда мамандар даярлаудың, негізінен, күндіз және сырттай оқыту түрлері сақталып отыр.

## Дереккөздер:
Әлім Пшемахұлы Кешоков

**Кешоков Әлім Пшемахұлы** (22.7.1914, Қабарда-Балқар Республикасы, Чегем ауданы Шалуша ауылы) – Қабарда-Балқар Респ. халық ақыны (1964), Соц. Еңбек Ері (1990). Ұлы Отан соғысына қатысқан. Солт. Кавказ пед. ин-тын (1935), КОКП ОК-ті жанындағы Қоғамдық ғылымдар академиясын (1953) бітірген. Алғашқы шығармалары 1934 жылдан жариялана бастады. “Тау етегінде” атты тұңғыш өлеңдер жинағы 1941 ж. жарық көрді. “Салт аттының сапары” (1946), “Жастық өлкесі” (1968), “Өлеңдер мен поэмалар” (1946), “Киелі тас” (1964), т.б. шығармаларында Кешоков қабарда-балқар халықтарының бейбіт өмірін бейнеледі. К. бірқатар прозалық және драм. шығармалар да жазды. “Ғажайып кезең” атты романында (1 – 2 кіт., 1960) тау халықтарының 1917 жылғы Қазан төңкерісі кезіндегі бастан кешкен қиындықтарын суреттеді. Кешоковтың “Тау етегінде” (1941), “Жастық өлкесі” (1948), “Жаңа үйде” (1956), “Киелі тас” (1964), “Тавро” (1969), “Батыр тостағаны” (1977), т.б. өлеңдер мен поэмалар жинағы, тарихи тақырыпқа жазылған “Құздар қалғымайды” (1 – 2 кіт., 1960 – 66), “Ай туды” (1977), “Алмұрт түсі” (1980), “Әмірге арналған алдаспан” (1988) романдары жарық көрді. “Сынған таға” романы қазақ тіліне аударылып, (1987, ауд. Д.Нұрмұханбет, Т.Жанаев) кітап болып шықты. РКФСР Мемл. сыйл. лауреаты (1968), 5 орденмен және медальдермен марапатталған.

## Дереккөздер:



Санат:Қазақтар
Нарынбай Кешубаев

**Кешубаев Нарынбай** (туған-өлген жылы белгісіз) – Кіші жүз шаруалары көтерілісінің (1836 – 37) белсенді қатысушысы. Бөкей ордасындағы Беріш руынан шыққан. Бөкей ордасындағы билеушілер озбырлығына және патша үкіметінің отаршылдық езгісіне қарсы күресті. Кешубаев – 1836 жылы 23 қазанда Махамбет Өтемісұлы тағы басқалармен бірге старшындар Ж.Бояровпен, Қ.Өтеповті тұтқындап, жылқысымен қоса, көтерілісшілерге айдап алып келген. Кешубаев – 1837 жылы 17 ақпанда Қарауылқожаның 300 қойын айдап әкелген Исатайдың 36 сарбазының бірі.

## Дереккөздер



Санат:Қазақтар
Кешубай

**Кешубай**, *Көшубай* – Сарыарқаның шығысындағы тау.

## Географиялық орны
Қарағанды облысындағы Қарқаралы ауданының оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан.

## Геологиялық құрылымы
Төменгі тас көмір, орта және жоғары девон, пермь кезеңдерінің жыныстарынан түзілген.

## Жер бедері
Бойлық бағытта 50 км-ге доғаша иіле созылып жатыр, ені 20 км-дей. Тауаралық және өзен аңғарлары бөліп жатқан қырқалы, күмбезді, үшкіл төбелі, белесті, аласа тау тізбегінен тұрады. Абсолюттік биіктігі 1368 м. Биіктігі жағынан Сарыарқадағы Қызыларайдан (Ақсораң, биіктігі 1565 м) кейінгі екінші тау. Беткейлері мен етектерін аллювийлі-делювийлі шөгінділер жауып жатыр. Беткейлері сайлармен тілімденген.

## Өсімдігі
Аласатаулық қоңыр топырағында сұлыбас, бетеге, селеу, жусан, тағы басқа астық тұқымдас түрлі шөптесіндер өседі. Сайларында қараған, тобылғы, тал аралас қайың, қарағай бар. Батыс беткейінен Талды, солтүстігінен Түндік, шығысынан Ақтайлақ, Қазанғап, Сарықорық өзендерінің салалары бастау алады.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Кешубай қиссасы

**“ Кешубай  қиссасы”** – дастан. Авторы – халық ақыны Төлеу Көбдіков. Шығармада Төм.Сібір бойын мекендеген, орысша-қазақша бірдей сауатты, зерек Кешубай деген жігіттің суға таласып, аңдаусызда бір байдың баласын атып алуы салдарынан Үркітке жер айдалуы, соңынан сүйген жары Гүлжәмиланың бірге ілесіп барып, күзетшілерді араққа мас қылу арқылы Кешубайды босатып алуы, содан кейін оған Қыпшақ Ыбырайдың патша үкіметінен кешірім әперуі баяндалады. Дастан оқиғасы тартымды, мазмұны әсерлі. Бұрын ақынның еш жинағында жарияланбаған. 1945 ж. жазылған дастан 11 буынды қара өлеңге құрылған, соңы қара сөзбен берілген.

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан әдебиеті
Кешік

**Кешік** (моңғ. кесік, кезік, кезек; түрікше кешік) – түркі мемлекеттері мен Шыңғыс хан империясындағы билеушінің жеке өзіне бағынатын жасақ, гвардия, күзет әскері. Алғашқыда Кешік әскер құрамындағы әр түрлі дәрежедегі туркаут (торғауыт),кебтеут, хорчи (мерген), даяшы (аспаназы, бауыршы), атбегі (ахташы), т.б. адамдар арасынан таңдап алынды. Олар соғыс кезінде үнемі билеушінің маңайында болып, бейбіт жағдайда үй (орда) күзетшісі қызметін атқарды. 1206 ж. Шыңғыс хан бұрынғы түркі тайпаларынан бір орталыққа біріккен мемлекет қүрғаннан кейін өз кешікгін қайта жасақтап, адам санын 10 мыңға жеткізді. Кешікке мүше қатардағы сарбаздар негізгі әскердегі мыңбасылардан жоғары дәрежеде болды. Соғыс кезінде олар ұрысқа тек хан қатысқан жағдайда ғана шығатын. Кешік жауынгерлері тек ақсүйектер арасынан іріктеп алынды. Олар өзімен бірге бір туысқаны мен он жолдасын әскери қызметке ертіп келуге міндетті болды. Кешіктерді екінші атпен “баїадүрлер мыңдығы” деп атады. 14 ғ-дан бастап Кешіктер Шағатай ұлысында жоғ. сарай қызметтерін атқара бастады. Кейін 15 ғ-да Ресейде Иван Грозный құрған опричнина осы тектес әскер құрылымы болды. 

## Дереккөздер:



Санат:Қазақ халқының тарихы
Кешірімділік

**Кешірімділік** – адам бойындағы жақсы қасиет, пенде біткенге құрметпен, ізгілік тұрғыдан қарау. Адамгершілік, имандылық сияқты гуманистік ұғымдарға мәндес категория. Адамның оқыс істері мен қоғамға зиянды іс-әрекет жасағаны анықталғанда, оған адами тұрғыдан кеңшілік жасап, залалды істерінің мән-жайын түсіндіру, гуманистік қамқорлық жасау, кеңшілік көрсету – Кешірімділік болып табылады. Мемл. жоғары билік орындары зиянды әрекеттермен, қылмысты істермен айналысқан адамдарға лайықты жаза қолданумен бірге, оны қайта тәрбиелеп жөнге салуға барады. Оларға кешірім жасалады. Күнделікті тұрмыс-тіршілікте қателесіп, іс-әрекеттерінде жіберген жағымсыз қылықтары үшін де адамға Кешірімділік жасалып, оған дұрыс жөн-жосық көрсетіледі. Айыбын мойнына алған, қатесін дұрыс сезініп, оған өкініш білдіретін адамға да Кешірімділік жасалады. Кешірім сұрау – әрбір адамның өзі жіберген қатесін ой-санасымен сезініп мойындауы оның мінезіндегі ерлігі мен батылдығын білдіреді. Кешірімділік – қоғамдағы азаматтардың болашағына сенім артып, оның саналы түрде тәлім-тәрбие алуына қамқорлық көрсетудің көрінісі.

## Дереккөздер:
Кешірім жасау

**Кешірім жасау**– Мемлекеттік жоғары билік органдарының не мемлекеттегі ең жоғары лауазым иесінің сотталушыны қылмыстық жазадан толық, немесе, ішінара босатуы, не оған сот белгілеген жазаны жеңілдетуі. Қазақстан Республикасы Конституциясының 15-бабының 2-тармағына сәйкес, ерекше ауыр қылмыс жасағаны үшін ең ауыр жаза – өлім жазасына кесілген адамға Кешірім жасау туралы арыздану құқығы берілген. Конституцияның 44-бабының 15-тармағына сәйкес азаматтарға Кешірәм жасау актісін Қазақстан Республикасы Президенті шығарады. Қазақстан Республикасы Қылмыстық Кодексінің 76-бабы бойынша, белгілі бір жеке адамға ол жөніндегі айыптау үкімі заңды күшіне енген жағдайда Кешірім жасау туралы актіні Қазақстан Республикасы Президенті қабылдайды. Кешірім жасау кезінде сотталушы жазасын одан әрі өтеуден босатылуы, не оған тағайындалған жаза қысқартылуы немесе жазаның неғұрлым жеңіл түрімен ауыстырылуы ықтимал. Сондай-ақ, жазасын өтеген адамнан Кешірім жасау актісі мен соттылықтың алынып тасталуы мүмкін.

## Дереккөздер



Санат:Құқық
Санат:Заң
Кешен

thumb|300px| right
**Кешен**, комплекс (лат. complexus – байланыс, үйлесім) – біртұтастықты құрайтын заттардың, құбылыстардың, белгілердің, т.б. жиынтығы. Жүйелілікті, жиынтықты білдіретін бұл ұғым саясатта, әлеум. және рухани салаларда, философия мен ғылымда жиі қолданылады (мыс., кешенді шаралар, кешенді зерттеулер, т.б.). Алғашқы  “ Кешен ” ұғымы архит. құрылыстарға қатысты қолданылған. Архитектуралық Кешен әр елде түрліше аталып (мыс., Ежелгі Мысырда – “пирамида”), патшалар мен ру басшыларының немесе атақты адамдардың басына тұрғызылған. Ең ірі Кешен дер Ежелгі Мысырда б.з.б. 2 – 3-мыңжылдықта тұрғызылған Жосер, Хеопис пирамидалары. Құрылыс салмағы бірнеше тонна болатын блок тастардан қаланған. Қазақстан жерінде архит. Кешен тұрғызу қола дәуірден басталған. Олар, көбінесе, қалақ тастардан қиюластырып, киіз үйге ұқсастырылып салынған. Кейде жанына тас мүсін орнататын болған. Мұны фламанд саяхатшысы В.Рубрук, қазақ ғалымы Ш.Уәлиханов және “Тан-Шу” атты қытай шежіресі растайды. Қазақстанда кездесетін К-дердің, негізінен, көл. 44 м-ден, 9,69,6 м-ге жетеді. Мүрде қойылған бөлмелердің көл. 22,2 м-ден, 66 м-ге дейін. Қабырғаларындағы жалпақ тастардың қалыңд. 1,8 – 3,6 м, биікт. 0,4 – 1 м. Мұндай ірі К-дердің салынуы, ол жерде жерленген адамдардың сол қоғамда ерекше рөл атқарғандықтарын көрсетеді. Кешендер б.з.б. 9 – 3 ғ-ларда салынған. Қазақтың байтақ жерінде К-нің таңдаулы үлгілері көптеп кездеседі. Олар: Ұлытауда – Қосүйтас, Қарадың, Ақсу-Аюлы, Аягөздегі Қозы-Көрпеш – Баян сұлу ескерткіштері, т.б. Ең көнесі – Домбауыл кешен ні (Қара-Кеңгір өз., Орт. Қазақстан). К-дерден табылған көне заман бұйымдарының (қару-жарақ, киім-кешек, құмыралар, т.б.) тарихи мәні зор. Қазақстандағы ежелгі дәуірден сақталған Кешен дерді зерттеуде ғалым Ә.Марғұлан, сәулетшілер Т.Бәсенов, М.Меңдіқұлов көп еңбек сіңірген. Қазақстанда орта ғасырлар мен жаңа дәуірдің басында салынған архит. Кешендер де негізінде ғұрыптық құрылыстар болып келеді. 19 ғ-дың аяғы мен 20 ғ-да қала құрылысының өркендеуіне байланысты Қазақстан қалаларында осы заманғы озық үлгідегі архит. Кешендер пайда болды; қ. Қазақ архитектурасы.

:**Стратиграфияда**- құрам және құрылыс ерекшеліктері күрделі болғанымен, кейбір ортақ белгілерімен сипатталатын, бір-бірін ретті түрде алмастырып отыратын тау жынысы қабаттарының жиынтығы. Петрография мен петрологияда: геологиялық конелігі, құрамы және жаралу тегі тұрғысынан ортақ белгілермен сипатталатын магмалық  тау жынысытар жиынтығы.

## Кешенді ион
Кристалдық торда дербес құрылымдық бірлік түрінде жинақталған екі немесе бірнеше элементтер бірлестігі (мыс., МO3; SO4 және т.б.).

## Дереккөздер:



Санат:Геология
Санат:Қазақ халқының архитектурасы
Кивилер

**Кивилер** () – төсқырынсыз құстар туысы. Киви – Жаңа Зеландияның ұлттық символы. Олардың денесінің ұзындығы 50 – 80 см, салмағы 2 – 4 кг. Денесі біркелкі шаш тәрізді қауырсынмен жабылған, құйрығы болмайды, аяқтары қысқа, өте мықты келеді, аяқтарындағы башайларының саны – үшеу, тырнақтары өткір. Тұмсығы жіңішке әрі ұзын, оның ұшында танау тістері орналасқан. Көздері кішкентай. Қорегін көбінесе, иіс сезу арқылы табады. Басқа түйеқұстардан басты ерекшелігі – Кивитәрізділер түнде белсенді тіршілік етеді. Олар қалың ағаштар мен бұталардың арасын мекендейді. Қуысты жерлерге салған ұясында 1 – 2 өте ірі (салм. 450 г-ға дейін) жұмыртқасы болады. Жұмыртқасын қораздары 6 – 7 аптадай шайқайды. Балапандарына да қамқорлықты қораздары жасайды. Кивитәрізділер жыныстық жағынан 3 – 5 жаста жетіледі. Олар құрттармен, жәндіктермен және жидектермен қоректенеді. Кивитәрізділердің қазіргі кезде 5 түрі бар. Кіші кивидің 500 – 600-дей данасы тіркелген (2001). Орман алқаптарының азаюы мен кивитәрізділерді қауырсындары үшін аулау – олардың санының күрт азаюына әкелді. 1921 жылдан бері қатаң қорғауға алынған, Халықаралық табиғат қорғау одағының Қызыл кітабына тіркелген.

## Дереккөздер


## Дереккөздер


Санат:Түйеқұстәрізділер
Алексеев кенттік әкімдігі

**Алексеев кенттік әкімдігі** — Ақмола облысы Зеренді ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Алексеевка кенті, Жаманащы темір жол бекеті және Шағалалы ауылы кіреді. Орталығы – Алексеевка кенті.

## Дереккөздер

Санат:Зеренді ауданы ауылдық округтері
Анар ауылдық округі

**Анар ауылдық округі** — Ақмола облысы Аршалы ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Анар станциясы мен Анаркөл ауылы кіреді. Орталығы – Анар станциясы.

## Дереккөздер

Санат:Аршалы ауданы ауылдық округтері
Киву

нобай|300px|оңға|Киву көлінің жағасындағы қайықтар
**Киву** — Шығыс Африкадағы көл. Руанда және Конго мемлекеттері аумағында, 1460 м биіктіктегі тектоник. қазаншұңқырда орналасқан. Аумағы 2,7 мың км², ұзындығы 100 км-ге жуық, тереңд. 496 м, жағалары тік жарлы келеді, қатты тілімденген. Көлде 150-ден астам арал бар. Көл Вирунга жанартауынан атқылаған лаваның көне өзен жүйесін бекітіп тастауынан пайда болған. Оның солтүстік бөлігінде су асты жанартау атқылауы байқалады. 270 м-ден тереңіректе кәсіптік маңызы бар көмірқышқыл газ және метанның мол қоры шоғырланған. Танганьика көлі не Рузизи өзені ағып шығады. Кеме жүзеді. Ірі порттары мен айлақтары: Букаву және Гома (Конго), Кибуе және Чьянгугу (Руанда). Көл маңы Вирунга ұлттық саябағы аумағына кіреді. Туризм жақсы дамыған. К-ді әлемге ең алғаш неміс саяхатшысы А. фон Гетцен 1894 жылы таныстырған.

## Дереккөздер

Санат:Африка көлдері
Кивцэттік балқыту

**КИВЦЭТтік балқыту** [орысша ки(слородно-) в(звешенная) ц(иклонная) э(лектро) т(ермическая) сөздерінен қысқартылған] – металдарды бір агрегатта алу процесі. Бұл процесте өте ұсақ материалдар тех. оттекпен тотығады, балқиды әрі штейн мен шлакқа бөлінеді. Әр түрлі мыс-мырышты шикізаттарға оттекті үрлеу қалқымалы күйде құйындатқыш (циклонды) электртермиялық пеште жүргізіледі. Оның негізіне металлургиялық сульфидтік шикізатты өңдеудің құйындата балқыту принципі алынған. Қазақстанда КИВЦЭТтік балқыту технологиясының негізін 1950 ж. И.А. Онаев, А.Б. Резняков, А.В. Тонконогий салды. К. б. кезінде мысқа бай штейндер, күкіртті ангидридті газдар және құрамында мырышы мол шлак алынады. Мұндағы мырыш КИВЦЭТтік балқытудың электртермиялық бөлігінде қалпына келтіру жолымен өндіріледі. КИВЦЭТтік балқытудың артықшылықтары: құрамы күрделі полиметалл концентраттарын бір металлургиялық агрегатта қайта өңдеуге мүмкіндік береді, технол. қалдық аз болады, балқыту автогендік режимде жүргізіледі, қоршаған ортаны қорғауды қамтамасыз етеді. КИВЦЭТтік балқыту технологиясы 1970 ж. Бүкілодақтық түсті металдар ғыл.-зерт. ин-ты (Өскемен қ.) мен Қазақстан ғылым академиясының Металлургия және кен байыту институтында жетілдіріліп, Ертіс полиметалл комб-тында тәулігіне 300 т шикіқұрам балқытатын КИВЦЭТ пеші өндіріске енгізілді.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Өндіріс
Кіші Қараой (ауыл)

**Кіші Қараой** (2021 ж. дейін — *Киевское*) — Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданындағы ауыл, Кішіқараой ауылдық округі құрамына енеді.

## Әкімшілік құрамы
Аудан орталығы – Талшық ауылынан солтүстік-батысқа қарай 65 км-дей жерде, Кіші Қараой көлінің солтүстік жағасындағы дала белдемінде орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 905 адам (487 ер адам және 418 әйел адам) болса, 2009 жылы 574 адамды (285 ер адам және 289 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1954 жылы тың жерлерді игеруге байланысты Киев астық кеңшарын құру негізінде қаланды. Киевскоеде астық қамбасы, орта мектеп, дәрігерлік пункт, кітапхана бар. 1997 жылдан бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Ақжар ауданы елді мекендері
Аңғал батыр ауылдық округі

**Аңғал батыр ауылдық округі** — Ақмола облысы Біржан сал ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Аңғал батыр, Жаңалық ауылдары кіреді. Орталығы – Аңғал батыр ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Біржан сал ауданы ауылдық округтері
Арықты ауылдық округі

**Арықты ауылдық округі** — Ақмола облысы Қорғалжын ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Арықты, Садырбай ауылдары кіреді. Орталығы – Арықты ауылы. Округ құрамында болған *Қорқылдақ* ауылы 2006 жылы, ''Күлтай'', ''Сулыкөл'' ауылдары 2019 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Қорғалжын ауданы ауылдық округтері
Киелі күндер

**Киелі күндер**– қазақ халқының дәстүрлі дүниетанымындағы аптаның қасиетті саналатын күндері. Күнделікті өмірлік тәжірибесінде әрбір күннің қыр-сырына қанық болған қазақ халқының киелі санайтын күндері наным-сенім, ырым, жоралғыларға толы, әрі күнделікті тіршілігімен тығыз байланысты. Қазақтар үшін аптаның Киелі күндер – сейсенбі, сәрсенбі, бейсенбі, жұма күндері. Сейсенбіні ауыр күн санап, ол күні жолға шықпаған, жұмыс бастамаған, көшіп-қонбаған. Егер қысылтаяң не шұғыл шаруамен жолға шығатын болса, жолым жеңіл болсын деп, жерге тұз көмген. Керісінше, сәрсенбі аптаның ішіндегі сәтті күн саналған, сол күні іс бастауды, жолға шығуды оңтайлы көрген. Бейсенбі, жұма күндері әруақтар үйде қонақтап жүреді деген нанымға иланған. Бейсенбі күндері қайтыс болған адамның жылдығын (асын) өткізгенге дейін құран оқытып отырған. Ал жұма күні қазақтар діни жоралғы бойынша жұма намазын оқуға мешітке барған. Әруақтар ренжиді деп, бұл күні кір жумаған, шаш қимаған. Қазақтағы “40 күнге” байланысты жөн-жоралғының да дүниетанымдық маңызы ерекше. Жаңа туған сәби 40 күнге толғанша, оны өмірге бейімделетін уақыты деп санап, күнде тұзды суға шомылдырған. Далаға көп алып шықпаған. 40 күнге дейін түнде күл төкпеген. 40 күнге аман-есен жеткен сәбидің тырнағын, шашын қиып,иткөйлегін шешіп, жаңа киім кигізіп, кішігірім той жасап, қырқынан шығарған. Қайтыс болған адамның үйінде 40 күнге дейін әруақ мекендейді деп, күнде сол үйде жоқтау айтылған. Қырқын беретін күні ірі мал сойып, елді жиып, құран оқытқан. Қайтыс болған адамды сол үйдегі әйелдер жеті күнге дейін жоқтап отырған. Мұсылман қауымының діни ғұрыптарында айт күндері Киелі күндер саналып, бұл күндер діни салт-дәстүрге сәйкес құрметтелген.

## Дереккөздер:



Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Балкашин ауылдық округі

**Балкашин ауылдық округі** – Ақмола облысы Сандықтау ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Балкашино, Лесхоз, Петровка ауылдары кіреді. Орталығы – Балкашино ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Сандықтау ауданы ауылдық округтері
Киеңкі

**Киеңкі** – жылқы, есек, қашырда болатын жұқпалы ауру. Киеңкінің қоздырғышы *Trypanosoma eguіperdum* деген қарапайым жәндік. Бұл аурумен бие ауырса Киеңкі ал айғыр ауырса қарақаптал деп атайды. Ауру сау малға шыбын, сона, маса, т.б. және малдың шағылысу кезінде, кейде ластанған әбзал, хирургиялық, акушерлік аспаптардан жұғады. Киеңкі мен ауырған биенің шабы, желіні алапестенеді, сарпайы ісіп, бөртеді, көбі құлын тастайды. Ауырған биеде күйлеген малдың белгісі жиі байқалады. Киеңкі ауруын анықтау үшін қынаптың қырындысын микроскоппен қарап, ауру қоздырғышын анықтайды. Киеңкі ауруына қарсы биенің қанына әр килограмм салмағына 0,01 – 0,015 г есебінен наганиннің 10%-тік физиол. ерітіндісі жіберіледі, немесе 1-күні 0,01 г наганин, 4-күні 0,005 г новарсенал, 7-күні 0,005 г новарсенал, 10-күні 0,01 – 0,015 г наганин егеді. Жылқыда ауру байқалғанда тұқымдық айғырлардан басқасын піштіреді. Тайдан бастап барлық саяқты бөлек бағады. Биені сау айғырдың ұрығымен қолдан ұрықтандырады.

## Дереккөздер:


Санат:Медицина
Киликия

**Киликия** – Кіші Азияның оңт.-шығысындағы, Түркия мемлекетіне қарайтын ежелгі аймақ. Таулы Киликия (“Ызғарлы” Киликия) және ойпатты Киликия (“Жазық” Киликия) болып екіге бөлінеді. Б.з.б. 2-мыңжылдықта бұл өңір Хетт патшалығының құрамында болды, кейін б.з.б. 12 – 6 ғ-ларда бірнеше тәуелсіз мемлекеттер өмір сүрді. Киликия атауы алғаш рет ассирия жазуларында “Hіlakku” түрінде аталады. Киликия жері б.з.б. 6 ғ-дан бастап Ахемен әулеті билеген парсылардың қол астында болды, б.з.б. 333 ж. А.Македонский жаулап алып, б.з.б. 297 – 190 ж. Селевки әулетінің қол астында болды. Б.з.б. 102 ж. бұл өңірді Рим империясы жаулап алып, б.з. 200 ж. шамасында екі провинцияға бөлді. Орта ғасырларда Киликия аймағы Византия, араб мемлекеттері, салжұқтар билігіне кезек-кезек өтумен болды. 1080 – 1375 ж. осы өңірде Киликия армян мемлекеті өмір сүріп, Византия мен салжұқтарға қарсы үздіксіз соғыс жүргізді. 1375 ж. бұл мемлекетті Мысыр мәмлүктері жаулап алды. 1515 ж. Киликияны түріктер иеленді.
## Дереккөздер



Санат:География
Килограмм-күш

**Килограмм-күш**() - МКГСС жүйесіндегі күш бірлігі. 1 К-к — халықаралық килограмм үдеудің прототипі күш әсеріне бағытталған 9,80665 м/с2 тең. Белгілеуі - кгк. 1 кгк = 9,80665 Н (Ньютонды қара).
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Өлшем бірліктері
Спиридоновка ауылдық округі

**Спиридоновка ауылдық округі** — Ақмола облысы Егіндікөл ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Тарихы
2025 жылы Абай ауылдық округі мен Армавир ауылдық округі қосылып, Спиридоновка ауылдық округі құрылды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Абай, Спиридиновка ауылдары кіреді. Орталығы – Спиридиновка ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Егіндікөл ауданы ауылдық округтері
Килограмм-күш-метр

**Килограмм-күш-метр** (кгкм не кГм, kgfm не kGm) – энергия мен жұмыстың бірліктердің МКГКС (метр-килограмм-күш-секунд) – жүйесіндегі бірлігі. 1 кгкм = 9,80655 Дж.

## Дереккөздер


Санат:Өлшем бірліктері
Килька

thumb|200px| right
**Килька** – кәсіптік маңызы бар майшабақ туыстарының жалпы атауы; Ол Балтық (Балтық килькасы), Каспий  (кәдімгі каспийлік және ангоус килькасы), аздап Азов және Қара теңіздерлен ауланады. Бұлардың ішіндегі ең дәмдісі және майлы-семізі — Балтық килькасы. Салмағы 10—15 г. Олардан түгелдей дерлік *«Килька»* консервісін жасайды. Балтық килькасын салака сияқты консервілер дайындау үшін пайдаланады (мысалы, *«[[Шпрот]]тар»*). Тоңазытылған және тұздалған килькадан әр түрлі басытқылар (жұмыртқа және майонез, көк пияз салған килька, килька бутерброды), сұйық және қою блюдалар әзірлеуге болады.

## Дереккөздер


Санат:Майшабақтәрізділер
Ким Дин

**Ким Дин** (9.2.1913, Ресей, Приморье өлкесі Ольгино ауданы – 28.9.1966, Алматы) –  актер, Қазақстанның халық артисі (1962; 1952 жылдан Қазақстанның еңб. сің, арт.). 1932 жылдан өмірінің соңына дейін Алматыдағы Респ. корей музыкалы комедия театрында (қазіргі Респ. корей музыкалы комедия театры) қызмет етті. Алғашқы елеулі рөлі – Ли Ден Ним мен Ен Сен Неннің “Чун Хян деген қыз туралы аңыз” спектакліндегі До Рен. Көпқырлы актер Тян Мен Хи (Тхай Дян Чуннің “Оңтүстікке қарай 38-параллелінде”), Сен Фир, Эк Се (Цай Еннің “Қуанышты өмірі” мен “Ариранында”), Староста (Сон Еннің “Патриотында”), Тасбақа (Н.Б.Нидің “Қоян жайлы аңызында”), т.б. әралуан рөлдерді ойнады. Қарт Ен Хва, Ли Мон Нен оның ең таңдаулы рөлдері болып табылады. Актер өнері табиғилығымен, өмірлік шынайылығымен ерекшеленді. Сондай-ақ, Қарабай (Ғ.Мүсіреповтің “Қозы Көрпеш-Баян сұлуында”), Абыз (М.Әуезовтің “Еңлік-Кебегінде”), Дуанбасы (Н.В. Гогольдің “Ревизорында”), Отелло (У.Шекспирдің осы аттас трагедиясында), Миллер (Ф.Шиллердің “Зұлымдық пен махаббатында”), т.б. рөлдер Кимнің шығармашылық жетістігі саналады.

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Санат:1913 жылы туғандар
Санат:1966 жылы қайтыс болғандар
Владимир Егорович Ким

thumb|right
**Ким Владимир Егорович** (1936 – 10.9.1997, Алматы) – актер, режиссер, Қазақстанның халық артисі (1983; 1976 жылдан Қазақстанның еңбек сіңірген артисі). Ташкент театр-көркемсурет институтын бітірген (1960). 1968 жылдан Алматыдағы Респ. корей музыкалы комедия театрының актері. Ким ойнаған Бен-Хо (Тен Дон Хек, “Моранбон”), Ярцев (М.Шатров, “Революция атымен”), Еспембет, Қобыланды (М.Әуезов, “Еңлік-Кебек”, “Қара қыпшақ Қобыланды”), Қлияс (Ш.Айтматов, “Арманым, Әселім”), т.б. рөлдер оның шығарм. мүмкіндігі жоғары актер екенін көрсетті. 1990 – 96 жылдары осы театрдың көркемдік жетекшісі болды. Режиссер ретінде Ким қойған спектакльдер – “37-нші транзит” (В.Тен), “Алмаз тауларының сегіз періштесі” (Тхай Дян Чун) зор табыспен өтті. “Құрмет белгісі” орденімен марапатталған.

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Санат:1936 жылы туғандар
Ким Владимир Николаевич

**Ким Владимир Николаевич** (20.2.1937 жылы туған, Ресей, Приморье өлкесі, Артем қаласы) – сәулетші, Қазақстанның еңбек сіңірген архитекторы (1984). Мәскеу архит институтын бітірген (1962). 1962 жылдан Алматыға келіп, 1962 – 74 жыдары “Қазгорстройпроект”, 1974 – 86 жыдары “Алматыгипрогор” жобалау инистутттарында қызмет істеді. 1986 – 89 жыдары Алматы үй құрылысы комб-ның жобалау-құрылыс бірлестігінде бас архитектор болды. 1991 жылдан өндірістік шеберхана жетекшісі. Ким нің жобасымен Алматы қаласында Республика сарайы (1970, Ю.Г. Ратушный, Н.И. Рикинский, Л.Л. Ухоботовпен бірге; КСРО Мемлекеттік сыйлық, 1971), Ұлттық кітапхана ғимараты (1970, В.И. Ищенко, К.Н. Кальной, Е.Н. Кузнецовпен бірге), Даңқ мемориалдық кешені (1975, Т.Қ. Бәсенов, Р.А. Сейдалинмен бірге), Республикалық  оқушылар сарайы (1983, А.П. Зуевпен бірге), т.б. салынды.

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Санат:1937 жылы туғандар
Инесса Андреевна Поплавская

**Инесса Андреевна Поплавская** (28.1.1932 жылы туған, Ресей, Ярославль облысы Данилов қ.) – *химия ғылымының докторы* (**1986**), *профессор* (**1992**). 
***1954** Мәскеу талшықты химия технологиясы институтын бітірген.
***1954-1957** Мәскеу қаласындағы Акрихин химия-фармацевтикалық завотында *шебер*, *ауысым бастығы*
***1957-1958** Қазақ КСР-і Мин-лер Кеңесіне қарасты химия өнеркәсібі бөлімінде *аға инженер*
***1958-1961** *аспирант*
***1964-1988** Қазақстан Ғылым Академиясының Химия инситутында *кіші, аға қызметкер*
***1988** жылдан *жетекші ғылыми қызметкер* болып жұмыстар атқарды.
## Ғылыми еңбектер
200-ден астам ғылыми жарияланым мен 1 монографияның авторы.
## Дереккөздер</span>
Ким Римма Ивановна

thumb|right
**Ким Римма Ивановна** (1.1. 1946 жылы туған, Өзбекстан, Ташкент облысы бұрынғы Политотдел ұжымшары) – биші, балетмейстер, Қазақстанның халық артисі (1993; 1982 жылдан Қазақстанның еңбек сіңірген артис). Ташкент хореографиялық училищесін (1964), ГИТИС-ті (қазіргі Ресей театр өнері академиясы) (1983) бітірген. 1960 – 64 жылдары Ташкенттегі Мукими музыкалы театрының бишісі, 1964 – 67 жылдары Өзбек ән мен би ансамблінде биші, 1967–90 жылдары Алматыдағы Респуликалық  корей музыкалы комедия театры балет тобының бишісі болды. 1990 жылы Алматыда жекеменшік корей өнер мектебін ашты, оның жанынан “Бидульги” (“Көгершіндер”) балалар ансамблін ұйымдастырды. Осы ұжыммен Ким Корея, КХДР, Қытай, Жапония, Ресей, АҚШ-та гастрольдік сапармен болды. 1999 жылдан Республикалық корей музыкалы комедия театрында бас балетмейстер.

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Санат:1946 жылы туғандар
Кимберлит

**Кимберлит** көбінесе, диаметрі ондаған метрден 1 км-ге дейін жететін, тереңде біртіндеп ультрабазиттердің дайкасына жалғасатын мұржа тәрізді денелер түзеді, кейде силл, желі, дайка болып та кездеседі. Кимберлит мұржалары көне платформалардағы ірі жарылымдар бойында орналасады. Олар өндірістік алмастың негізгі көзі болып табылады. Кимберлиттік магма өте үлкен тереңдікте (200 – 250 км) қалыптасып, жер қыртысына жоғары жылдамдықпен көтеріледі. Жол-жөнекей қоршаған әр түрлі қабаттар арқылы өтіп, оларды құратын тау жыныстары мен минералдарды ксенолит ретінде ілестіре кетеді және шамалы өзіне сіңіреді. Осыған байланысты Кимберлиттің хим. және минералдық құрамы басқалардан ерекше болып, оның будандасудан қалыптасқанын көрсетеді. Кимберлит жер бетінде оңай морып, көгілдір, көк сазға айналады. Осындай саздар алмас кенін іздеудің жақсы белгісі болып табылады. К. Саха Республикасында (Ресей), Оңт. Африкада, Канадада, АҚШ-та, Үндістанда, Танзанияда, Гвинеяда кездеседі.

## Дереккөздер:
Кимврлер

**Кимврлер**(лат. Gіmbrі) () – Ютланд түбегін мекендеген герман тайпасы. Б.з.б. 2 ғ-дың аяғында К. оңт-ке қарай қозғалды. Б.з.б. 113 ж. Норе аймағының түбінде римдіктерді жеңіп, Галлияға беттеді, римдіктерге бірнеше рет (б.з.б. 109, 107, 105 ж.) соққы берді. Тевтондармен, гельветтермен, т.б. тайпалармен біріккен Кимврлер Галлияны түгелдей өзіне қаратты. Б.з.б. 102 ж. Римге бет алып, бүкіл Солт. Италияны басып алды, бірақ Верцелла түбінде римдіктерден күйрей жеңіліске ұшырады.

## Дереккөздер



Санат:Жойылып кеткен халықтар
Санат:Герман тайпалары
Санат:Кельт тайпалары
Санат:Дания тарихы
Виктор Никитович Попов

**Виктор Никитович Попов** (1938 жылы туған) – *техника ғылымының докторы* (**2005**), *профессор* (**2006**).
***1972** Мәскеу геодезия, әуеден суретке түсіру және картография инженерлері инситутын бітірген.
***1959**  жылдан *аға техник-топограф*
***1960** №33 отрядтың *техник топографы* 
***1966-1967** «Жезқазғантүстіметаллургия» тресінде *аға инженер* 
***1967-1990** Жезқазған бөлімінде *бас инженер* 
***1990-1994** «ҚарағандыГИИЗ» институтының *директоры* болған. 
***1994** жылдан осы инситуттың *президенті*. 
## Ғылыми еңбектер
*2004 ж. «***Геотехнические проблемы фундаментстроения в условиях активизации природных и техногенных процессов и пути их решения***» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 60-тан астам ғылыми жарияланымның авторы.
*Некоторые исследования деформации бортов отвалообразований горных пород методами линейной алгебры(1977) ;
* Определение осадки фундамента по модулю деформации, полученному в приборах трехосного сжатия (2003);
* Теоретические основы определения зоны распространения вертикальных

## Дереккөздер</span>
Сулавеси теңізі

thumb
**СУЛАВЕСИ ТЕҢІЗІ** (Sulawesі), Целебесс теңізі – Тынық мұхиттың Сулавеси, Калимантан, Минданао, Сангихе аралдары мен Сулу топаралының аралығындағы теңіз. Аумағы 453 мың км², ең терең жері – 5914 м. Суының беткі қабатының температурасы жыл бойында 28°С шамасында, тұзд. 34,5‰. Беткі ағысы Минданао ағысына байланысты қалыптасады. Сулавеси теңізінің деңгейі Малайя топаралығындағы басқа теңіздердің деңгейінен жоғары. Тынық мұхиттың аралық және беткі су қабаттары Сулавеси теңізі арқылы Үнді мұхитымен алмасып отырады. Толысуы жарты тәуліктік (3 м). Басты порттары – Венанг (Сулавеси аралы) және Таракан (Таракан аралы).
## Дереккөздер


Санат:Теңіздер
Суландыру

**СУЛАНДЫРУ**, ирригация – ылғалы жеткіліксіз егін алабына су жеткізу, оның топырақтың өнім өсетін қыртысындағы қорын көбейту шаралары, мелиорацияның бір түрі. Суландыру техникалық, агротехникалық және шаруашылық-ұйымдастырушылық шаралардың кешеніне кіреді. Суландыру алдымен сусыз, су қоры жеткіліксіз не суы қажетке жарамсыз шөл, шөлейт, далалы жерлерді сумен қамтамасыз ету мақсатында жүргізіледі. Суландыруда ең алдымен жергілікті су ресурстары (жер асты сулары, өзен, көл сулары, атмосфералық ылғал) зерттеліп, оларды пайдалану шаралары (құдық қазу, бөгет, тоған салу, суды арықпен ағызу, т.б.) жүргізіледі. Бұл шаралар жеткіліксіз болғанда суды басқа жерден канал, су құбырлары арқылы әкеледі. Суландыруды жүзеге асыру үшін суландыру жүйесін жүргізеді. Суландыру өсірілетін дақылдың вегетациялық кезеңінде топырақта ылғал жетіспеген кезде жүргізіледі, сол арқылы топырақтың су режимін жақсартуға, топырақтың құнарлылығын арттыруға және а. ш. дақылдарының өнімділігі мен өнім сапасын арттыруға болады. Суландыру дұрыс қолданылғанда топырақтағы аэробты құбылыстар күшейеді, соның әсерінен органикалық қалдықтардың ыдырауы тездетіледі. Ылғалды жеткілікті мөлшерде алған жеміс-жидек дақылдары өнімдерінің қанттылығы, ал майлы дақылдардың тұқымдарындағы майдың, қосымша азоттық қорек бергенде бидай дәніндегі белоктың, мақта талшығының сапасы жақсарады. Суландыру құрғақшылық аймақтардағы жерлерді түбегейлі жақсартуға және олардың а. ш. айналымына кіруіне, сондай-ақ ылғалдылығы жеткілікті аудандарда жерді тиімді пайдалануға мүмкіндік береді. Суландырудың жүйелі және мерзімді түрлері болады. Жүйелі Суландыру кезінде су егістікке белгіленген уақытта және өсімдіктердің қажетін қамтамасыз ететіндей мөлшерде беріледі. Мерзімді Суландыруда өзен тасыған кезде су қоймалары арқылы егістік және жайылымдық жерлерге су жіберіледі. Көктемде қар суын топыраққа ылғал сіңіру мақсатымен бір рет жайып жібереді. Суландырудың көлдетіп суару тәсілі шөлейт және далалық аудандарда табиғи шөптің шығымдылығын арттыру үшін қолданылады. Егістік жерлердің тұздануына және балшықтануына жол бермеу үшін Суландырудың көмегімен жерді жуады және кәріздер қазылады. Бұл жүйе су қабылдағыш тораптан, басқы және реттеп тұрушы құрылыстардан, магистральды каналдан, су бөлетін түрлі каналдар мен бөгендерден, суландыратын уақытша жүйелерден, т.б. тұрады. Суландыру жағдайында а. ш. дақылдарын өсірудің өзіндік ерекшеліктері болады; қ. Суармалы егіншілік.
## Дереккөздер
Киммериялықтар

**Киммериялықтар**(грек. Kіmmerіoі) – ежелгі  дәуірдегі тайпа атауы. Б.з.б. 8 – 7 ғ-ларда Қара т-дің солт.-батыс жағалауын қоныстанған. Б.з.б. 6 ғ-да ежелгі гректер Керч бұғазын Киммери Боспоры деп атаған. Кейбір зерттеушілер Киммериялықтарды Орт. Азиядан Қара т. жағалауына ертерек қоныс аударған сақ тайпаларының бірі деп есептейді. Ассирия тіліндегі “К.” атауы кемерліктер (яғни жағалау тұрғындары) сөзінен шыққан деген пікірлер де бар. Кейін сақтардың Орт. Азиядан батысқа жылжыған тағы бір тобы (ишкауз) сақтар К-ды ата қонысынан  ығыстырған (қ. Ишпақай). Б.з.б. 7 ғ-дың 70-жылдары Киммериялықтар Кіші Азиядағы Фригион өңірін, 50-жылдары Лидияны жаулап алып, бертін келе жергілікті халықпен араласып кеткен. Бұл дәуірден қалған тарихи-археологиялық мәліметтер қазіргі Түркия жерінен табылған. Қара теңіз жағалауы мен Балқан елдеріндегі археол. қазбалар Киммериялықтардың тұрмыс-тіршілігін қола дәуірінен темір дәуіріне өту кезеңіндегі мәдениетпен байланыстырады. 

## Дереккөздер:



Санат:Тұлғалар
Ким Хан Нен

**Ким Хан Нен** (22.9.1951, Ресей, Сахалин облысы Макаров қаласы – 15.6.2002, Алматы) – актер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1998). Алматы консерваториясының (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) актерлік бөлімін бітірген (1975). 1975 жылдан өмірінің соңына дейін Алматыдағы Респ. корей музыкалы комедия театрында актер болып қызмет атқарды. Көклан (М.Әуезовтің “Қара қыпшақ Қобыландысында”), Диван (М.Каримнің “Ай тұтылған түнінде”), Сим Бонса (Цай Еннің “Симчен деген қыз туралы аңызында”), Ким Сон Дар (Тхай Ден Чунның “Ким Сон Дарында”), т.б. рөлдері көрермендер жадында қалды.

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар