open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қаратай Құттыбаев

right|thumb
**Қаратай Құттыбаев** (2.12. 1929, Қызылқұм ауданы - 1994, Алматы қаласы) — жазушы, өдебиет зерттеушісі, филология ғылымдарының кандидаты (1957). 1952 жылы өл-Фараби атындағы ҚазМУ-ді бітірген. 1955— 60 жылы "Жұлдыз" журналында, Қазақстан Жазушылар одағында, 1960—90 жылы Қазақ мемлкеттік Қыздар педагогика институтында әр түрлі қызметтер атқарған. "Сыр көктемі" (1963), "Борай" (1969), "Оның үрпақтары" (1972) повестері мен "мақтагүл" (1959) әңгімелер жинағы, "Шындық және шығарма" (1959) атты зерттеулері жарияланған. м.Горькийдің "Зыковтар", Н.Зарудныйдың "Қанды шекара" пьесаларын, В.Баныкиннің "Чапаев туралы әңгімелер", "Көктемгі тасқында", Н.Поповтың "Бородино шайқасы" мен Ю.Балтушистің "Саудаға түскен бала" повестерін, парсы әңгімелерін қазақшаға аударған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Дүйсен Әбуұлы Хасниязов

**Хасниязов Дүйсен Әбуұлы** (1962 жыл, Байрамалы, Мары облысы, Түрікмен КСР) — қазақстандық діни қызметкер.

## Өмірбаяны
Діни сауатын әкесі Әбу молдадан ашқан, 1994 жылы Алматыдағы Ислам университетін бітірген.

1983 жылдан 1990 жылдарына дейін Ішкі істер министрлігінде жұмыс жасаған, Жаңаөзен қаласының бас имамы, 1997 жылы Исламабад, Пәкістанда Халықтық Ислам университетінің Дағван академиясында білімін жетілдірген.

1998 жылы Қазақстан бойынша 500 адамға жетекші имам болып Меккеде қажылық парызын өтеді. 1997 жылдан бері Маңғыстау облысы бойынша өкіл имам, облыстық орталық мешіттің бас имамы.

## Дереккөздер

Санат:Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университетi түлектері
Санат:Қазақстан қажылары
Санат:Қазақстан бас имамдары
Алиса Алексеевна Пнева

**Пнева Алиса Алексеевна**
нобай
 -(1935 ж. т., Алматы) – көгалдандырушы-техник, Қазақстанның тұрғын үй коммуналдық шаруашылығы мен тұрмыс қызметінің еңбек сіңірген қызметкері. Пнева Маңғыстауға Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институты мен Ботаника және фитоинтродукция институтының ғылыми экспедициясының құрамында 1961 ж. келді. Экспедицияның мақсаты – қуаң даланы көгалдандырып, оны адам игілігіне жарату болатын. Пнева өлке өңірін көгалдандырумен шұғылданды. Оның ұйымдастыруымен жыл сайын Ақтау қаласының жаңа шағын аудандарын, кәсіпорындарын және кенттерін көгалдандыру үшін 200 мың түп ағаштар мен бұталар, 500 мың гүл көшеттері, 100 мың қызғалдақ, т.б. түйнекті өсімдіктер отырғызылды. Соңғы жылдары облыс аумағында 150 мың га шөл дала көгалдандырылды. Пневаның басшылығымен егілген көкөніс түрлерінен жылына 250 – 3000 ц өнім алынады.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қапал Құттыбеков

**Қапал Құттыбеков** (19.10. 1893, Дарбаза аулы - 1968, сонда) — шопан, Социалистік Еңбек Ері (1949). 1948 жылы әр 100 саулықтан 120 қозы алып, оның елтірісінің 85%-н 1-сортпен өткізген. Ленин орденімен (1956) марапатталған. Дарбаза аулының бастауыш мектебіне және Қожатоғай аулындағы көшеге Құттыбеков есімі берілген. 

## Дереккөздер

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:1893 жылы туғандар
Санат:1968 жылы қайтыс болғандар
Придорожное мұнай-газ конденсат кен орны

**Придорожное мұнай-газ конденсат кен орны** (*Жолмаңылық*) – Оңтүстік Маңғыстау ойпаңының Өзен-Жетібай антиклинальдық баспалдағында орналасқан кен орны.

## Жатыс сипаты
Мұнайлы қабаттың коллекторы терригендік, саңылаулы. Ұсақ түйірлі құмтастан құралған. Иірімдері қабаттық дөңді, тектоникалық қалқаланған. Су-мұнай жапсары – 3387 м-лік, газ-су жапсары 3844 м-лік белгілерден орын алған. Иірімнің мұнайлы бөлігінің ауданы 2 км2, газды бөлігінікі – 3,8 км2, биіктігі ретінше 16 және 60. Мұнайлы иірілімнің қабаттық қысымы 36,6 МПа, температурасы 135С.

## Құрамы
Мұнайы жеңіл, тығыздығы 827 кг/м3, 15% парафин, 7,2% шайырлар мен асфальтендері бар. Газконденсат иіріміндегі қабаттық қысым 43,96 МПа. Ауадағы тығыздығы 0,866 г/м3. Құрамында метан 85,47%, этан 1,6%, изобутан 0,25%. Конденсатта 0,015% күкірт, 2,8% парафин бар. Қабат сулары хлоркальций типті күшті тұздықтар. Кен 1992 жылдан пайдаланылуда.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы кен орындары
Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Хатам (Сейіт) Қожа Ғабдолқожаұлы

**Хатам (Сейіт) Қожа Ғабдолқожаұлы** (1740, Маңғыстау өңірі – 1824, Ақтау қаласының маңы) – маңғыстаулық түрікмен поэзиясының классигі, шайыр ақын.

## Өмірбаяны
Халық арасында «Хатам ишан» деп те аталады. Мұсылманша білімдар адам болған. 

Хатам Маңғыстау өлкесінде болған қиын уақыттарда түбекті мекендеген халықты өзінің жалынды өлеңдері арқылы бірлікке, ынтымаққа шақырды. «Ақшұқыр» жерінде мешіт салдырып, жергілікті балалардың діни білім алуына жағдай жасаған. Оның мешіті Ақтау қаласынан 35 км солтүстік бетіндегі Баянды мекені маңындағы төбе басында. Мешіті ұлутастардан қаланған. Биіктігі адам бойындай, ауданы 7,5x5 м-дей төбесі ағашпен жабылған. Құбыла бетінде михрабы, оның орта тұсында ақтастан өрнектеп жасалған асатаяқ сұлбасы бар. 

Хатам қайтыс болғаннан кейін өз мешітінің маңына жерленген. Тастан қаланған биікт. 1 м-дей үлкен кереге тамы бар. Ортасында ескірген ұзын қабіртас жатыр.

## Шығармашылығы және естелік
Хатамның «Боз қараған», «Шерқала», «Қызылөзен», «Айрақты» атты белгілі өлеңдері болды. Ақынның көптеген қолжазбалары Түрікменстан ғылым академиясының қорында сақтаулы. 1968 ж. Хатамның тұңғыш өлеңдер жинағы А.Тайымовтың құрастыруымен жарық көрді.

## Дереккөздер

Санат:Түрікменстан ақындары
Байсын Құттыжолов

**Байсын Құттыжолов** (1897, Шәуілдір аулы — 1950, Арыс қаласы) — саяси қуғын-сүргін құрбаны. 1930 жылы Мәскеудегі Арнайы парт, мектебін бітірген. Ақтөбе, Арыс қалаларында сауда саласында жауапты қызметтер атқарған. 1937 жылы "халық жауы" деген жаламен ұсталып, 1947 жылы ақталған.
## Дереккөздер
Пірәлі Нұралыұлы

**Пірәлі Нұралыұлы** (туған-өлген жылы белгісіз) — Нұралы ханның ұлы. Патша сарайында аманат ретінде тәрбиеленіп, орысша оқыған. Ресей патшасының баласымен жақсы қарым-қатынасын пайдаланып, Орынборда мұсылман мешітін  салуға рұқсат алды. Мешіт жанынан ашылған медресе Орынбор губерниясының орталығындағы бірінші мұсылманша оқу орны болды. Үкіметтің Маңғыстауды бөліп билеу саясатына орай патша Пірәліні Маңғыстау түрікмендерінің ханы етіп тағайындады. Алайда қазақтардың бұл саясатқа қарсы болуына байланысты хандық ұзаққа созылмады. Қазақтарға бүйрегі бұрады деп айыптаған түрікмендер Пірәліні онша жақтырмай наразылықтарын Түрікменстанға, Хиуа хандығының жеріне көшіп кетуімен білдірді. Пірәлі Маңғыстау орыс бодандығына өткеннен кейінгі осында болған соңғы хан.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Сахи Хибасов

**Хибасов Сахи** (1941 жылы туған, Түрікменстан, Ташховуз облысы) – инженер-механик.

## Өмірбаяны
Ашғабад а. ш. институтын бітірген (1968).

1958 – 64 ж. токарь. 

1968 –  73 ж. Көне Үргеніш ауданында механик, бас инженер, 1973 – 2001 ж. Бейнеу ауданы жол бөлімінде бас механик, «Ауылшаруашылық техника» бірлестігінде бас инженер, бірлестік бастығы қызметтерін атқарған. 

## Марапаттары
КСРО ХШЖК-нің күміс медалімен марапатталған (1983).

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан инженерлері
Ӏлияс Қыдырбаев

**Ӏлияс Қыдырбаев** (1904, Ақынтоғай аулы — 1982, сонда) — шопан, Социалистік Еңбек Ері (1964). 1963 жылы әр 100 саулықтан 150 қозы алған. Әр қойдан 3,2 кг жүн қырқып, қаракөл елтірісінің 96%-н 1-сортпен өткізген. Ленин орденімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Радиоактивті минералдар

**Радиоактивті минералдар** – құрамында табиғи радиоактивті элементтердің (ұзақ мерзімді изотоптар 238U, 235U, 232Th) мөлшері бұлардың жер қыртысындағы орташа шамасынан көбірек шоғырланған минералдар тобы. Табиғатта Радиоактивті минералдардың 250-ге жуық түрі бар. Оларды уранды және торийлі деп бөледі. Уранды минералдар екі топқа бөлінеді. Торийдің өз минералдары мен торийлі минералдардың жалпы саны 120-дай, бірақ сирек кездеседі. Табиғатта оксидтер, силикаттар, фосфаттар, карбонаттар, т.б. түрінде ұшырасады. Басты минералдары: торианит, торутит, торит, ферриторит, эканит, иттариалит, приорит, торогумит. Құрамында уран мен торий қатар ұшырасатын минералдар: давидит, самарскит, колумбит, пирохлор, монацит, т.б. Олар табиғатта акцессорлық минералдар деңгейінде граниттерде, сиениттерде сирек кездесіп, осы тау жыныстарында табиғи радиоактивтілік қасиет туғызады. Қазақстан радиоактивті минералдар кен орындарына өте бай; қ. Тасмұрын уран-торий кені.

## Дереккөздер
Еркін Қыдыр

**Еркін Қыдыр Сағындықұлы** 01.08.1962 жылы, Отырар ауданы, Оңтүстік Қазақстан облысында туған — журналист.

* 1979 жылы Шәуілдір орта мектебін бітірген.
* 1984 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін бітірген. 
* 2007 жылы Қазақ қатынас жолдары университетін экономика және басқару мамандығы бойынша бітірген.
* 1984 жылы Шымкент қорғасын зауытында слесарь болып бастады.
* 1985-1990 жылдары Шымкент облыстық "Оңтүстік Қазақстан" газетінде еңбек етті.
* 1990-1996 жылдары республикалық ««Егемен Қазақстан»)]]"  газетінің Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша меншікті тілшісі болды. 
* 1966 жылдан "Егемен Қазақстан" газеті бас редакторының орынбасары,бірінші орынбасары болды.
* 2007-2008 жылдары "[[Егемен Қазақстан]]"  РГ» АҚ директоры, * 2008- 2016 жылға дейін акционерлік қоғам вице-президенті (басқарма төрағасының орынбасары) болды. 
* 2016 жылдың сәуір айында "Егемен Қазақстан" РГ» АҚ басқарма төрағасы болып тағайындалды. 
Еркін Қыдыр басшылық қызметте болған кезеңде газеттің тиражы үздіксіз өсуіне үлес қосты. Атап айтқанда, 2000 жылғы 34 мыңдық таралым 2016 жылы 210 мыңнан асып түсті. 
Ол сондай-ақ осы жылдарда редакция қызметкерлері үшін 2 тұрғын үй кешені, 2 жатақхана және 8 қабаттық кеңсе ғимаратының салынып, пайдалануға берілуіне тікелей атсалысты. Акционерлік қоғам әр жылды табыспен қорытындылап отырды. 
* 2017 жылғы наурыздан бастап республикалық "Астана ақшамы" газетінің бас редакторы болып қызмет атқарады. 
Еркін Қыдыр  ақпарат саласында атқарған жемісті қызметі нәтижесінде 1999 жылы "Қазақстан Республикасы Президенті сыйлығының лауреаты"  атанса, 2010 жылы Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері  құрметті атағына қол жеткізді. Ол сонымен қатар, "Ақпарат саласының үздігі", "Мәдениет саласының үздігі"» төсбелгілерінің иегері. 
*1997-1998 жылдары Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Жоғары тәртіптік кеңестің мүшесі болды.
*2016 жылдан «Нұр Отан» партиясы партиялық бақылау комитетінің, 
*2015  жылдан Мемлекеттік қызмет істері жөніндегі өкілетті органның Этика жөніндегі комиссиясының мүшесі. 
«Ұсақталма, Үкімет», «Отырар», «Кәусар кез» кітаптарының авторы (1999).

## Дереккөздер


Санат:1 тамызда туғандар
Санат:1962 жылы туғандар
Санат:Отырар ауданында туғандар
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Оңтүстік Қазақстан газеті қызметкерлері
Санат:Егемен Қазақстан қызметкерлері
Санат:Егемен Қазақстан бас редакторлары
Санат:Қазақстан Президенті сыйлығының иегерлері
Химиялық-гидрометаллургиялық зауыт

**Химиялық-гидрометаллургиялық зауыт**, Ақтау қаласында орналасқан. Пайдалануға 1964 ж. берілді. 1992 жылға дейін құрамында ураны бар жергілікті (Меловое–Тоқмақ кен орны) фосфоритті және апатит концентратты (Ресей, Кола түбегі) қайта өңдеуге бейімделген. Кейінгі жылдары Қаратау кен орнының фосфориттерін қабылдауға және қайта өңдеуге көшті. Қазіргі уақытта жабдықтар мен ғимараттардың, инженерлік коммуникациялардың тозуына, күкірт қышқылы және құрамында фосфоры бар шикізатпен жұмыс жасау барысында жүк тасымалдаудың жоғарғы тарифінің болмауына байланысты Химиялық-гидрометаллургиялық зауыт өндірістері тоқтап тұр.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Электркинетикапық әлует

**Электркинетикапық әлует**— косарланған электрлік қабаттың тығыз және диффузиялық бөліктерін бөлуші гипотетикалық бетінің электр әлуеті; диффузиялық қабат зарядын анықтайды және электрокинетикалық кұбылыстардың қаркыңдылығының өлшемі болып саналады.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Электрохимиялық әлует

**Электрохимиялық әлует**— кез келген фазаның зарядталған құрауышының күйін сипаттаушы термодинамикалық функция; вакуумда шексіз алыстағы нүктеден берілген фазаның ішіне осы құрауыштың 1 молін тасымалдау жұмысына тең.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Электродтық әлует

thumb|right
**Электродтық әлует** — ерітіндіге батырылған электрод пен ерітіндінің арасындағы пайда болған әлуеттік айырма; электродтық әлует шамасы металдың химиялық белсенділігін сипаттайды.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Оңтүстік мұхит

right|thumb|200px|Оңтүстік мұхит
**Оңтүстік мұхит** () — Антарктиданы қоршап жатқан үш мұхит суларының (Тынық мұхиты, Атлант мұхиты және Үнді мұхиты) шартты атауы  және ресми түрде аумағы белгіленбеген «бесінші мұхит». Шартты аумағы 20,327 млн  км². Ең төменгі нүктесі (Оңтүстік-Сандвич астаушасы) — 8428 м.

Ғалымдар көптеген уақыт бойы Жерде төрт мұхит бар деп келген. Алайда 2000 жылдан бұл қатарға бесінші, «Оңтүстік» деп аталған мұхит қосылды. Оңтүстік мұхит айдыны Атлант, Үнді және Тынық мұхиттарының оңтүстік бөліктерін қамтиды.

Ол Антарктиданы түгелдей қоршап жатыр. Оңтүстік мұхиттың температурасы -2 градустан 10 градусқа дейін өзгеріп тұрады. Мұхитта циклондық дауылдар да болып тұрады.

Мұхиттың ең терең жері - Оңтүстік Сендвич шұңғымасы .

Оңтүстік мұхит Антарктикалық полюс аймағының 36 миллион шаршы шақырым аумағын алып жатыр.
Бұл мұхиттың айдынынан жылдың қай мезгілінде де мұзтауларды кездестіруге болады. Мұхиттың бетінде 20 миллион шаршы шақырым мұз пайда болады. Бұл аймақтағы тіршіліктің бәрі мұхит пен теңіз суына тәуелді болғандықтан, ол мұз Антарктиданың табиғат айналымына үлкен әсер етеді.

Геологиялық тұрғыдан алғанда, Оңтүстік мұхит - мұхиттардың ең жасы. Ол 30 миллион жыл бұрын Антарктида мен Оңтүстік Американың бөлініп, Дрейк бұғазын түзуінің нәтижесінде пайда болды.

## Қызықты деректер
* Мұз боп қатқан айдын кеме жолына ыңғайсыз болғандықтан, Оңтүстік мұхиттың оңтүстік жағалауында үш-төрт-ақ айлақ бар.
* Оңтүстік мұхит көлемі жағынан төртінші орында және ол — мұхиттардың ең кенжесі.
* Оңтүстік мұхиттың басқа мұхиттардан айырмашылығы — бұл мұхиттың солтүстік шекарасы айқын білінбей, Атлант, Үнді және Тынық мұхиттарына ұласып кетеді.

Санат:Мұхиттар
## Дәйексөз
Молекулааралық әсерлесулер

**Молекулааралық әсерлесулер** — молекулалардың электрондық құрылымының динамикалық сипатының арқасында туатын электромагниттік әсерлесулер.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Газды бензин

**Газды бензин**- мұнай өндіргенде бөлінетін газдардан алынатын бензин; тікелей айдау арқылы алынатын бензиннен айырмашылығы — ұшқыштығы одан жоғары, қайнау температурасы төмендеу.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Геология
Қыркескен

**Қыркескен** - көне қорым орны. Темір станциясының солтүстігінде  1976 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясының обаларды зерттеумен шұғылданатын отряды (жетекші Б.Нұрмұханбетов) жергілікті өлкетанушы Асантай Әлімовтың көмегімен қазба жұмыстарын жүргізген. Барлығы 27 жерлеу орны аршыл¬ған. Қазба кезінде жерлеудің үш түрлі ғұрпы анықталған: 1) мүрде шалқасынан жатқызылып, беті оң жаққа, басы солтүстікке  және солтүстік-шығысқа қаратылған; 2) мүрде шалқасынан жатқызылып, беті аспанға, ал басы батысқа және оңтүстік батысқа қаратылған; 3) шалқасынан жатқызылған мүрденің басы оңтүстікке және оңтүстік-шығысқа қарай бағытталған. Мүрделердің қасынан арқа тұсы тік, жүзі сөл ішке қайырылған орташа көлемдегі темір пышақтар, қыш ыдыстар (мойыны қысқа, түрпаты созылыңқы кұмыралар басы), моншақтар, т.б. заттар табылған. Екінші және үшінші жерлеу ғұрыптары бойынша жерленген мүрделердің жанында қару- жарақтар (сан алуан садақ ұштары, т.б.), әшекей бұйымдары мен қыш ыдыстар көбірек ұшырасқан.
## Дереккөздер
Саяділ Керімбеков

**Керімбеков Саяділ** (1895-1954), ақын. Жамбылдың ақын шәкірттерінің бірі. 

Дулат тайпасының Жаныс руынан.

Әуезов «Казахстанская правда» газетінде 1938 ж. 23 желтоқсанда шыққан «Қайта жасарған дана ақын» атты мақаласында Жамбылдың ақындық мектебі жайында айта келіп, оларды санамалап атап өтеді. Әуезов әдебиет және өнер институтында қызмет істеген жылдарында Керімбековтің, басқа да ақындардың шығармаларын айтқызып, жазып алуға ықпал еткен.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ ақындары
Әлім Пшемахович Кешоков

**Әлім Пшемахович Кешоков** (1914–2001), кабарда ақыны, мемлекет қайраткері. Кабарда-Балқар Республикасының халық ақыны (1964), Социалдық Еңбек Ері (1990), Ресей Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1968). Ерлік еңбекті, бейбітшілікті, социалистік заманды шабыттана жырлады. Әуезовтің 80 жылдық мерейтойына қатысып, баяндама жасады, сөз сөйледі. 1977 ж. 23 қыркүйекте Алматыда еткен салтанатты жиналыста: «М. О. Әуезов көркем ойдың алыбы еді, өйткені ол сан ғасырлық әдебиет үлгілерінен сусындай отырып, ұзаққа сермеді және әлемдік мәдениеттің ірі өкілдерімен иық теңестірді», өйткені Мұхаң барлық жанрды асқан шеберлікпен меңгерді, сондықтан ол туған күні бар, бірақ өлген уақыты жоқ көрнекті ойшылдардың қатарына жатады десе, 24 қарашада Мәскеудегі Үлкен театрдағы салтанатты кеште «Абай эпопеясы» - қазақ халқынын ғана емес, күллі әлем әдебиетіндегі ірі құбылыс» деді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Евгений Прохорович Кирилюк

**Евгений Прохорович Кирилюк**(1902-өлген жылы белгісіз), украин әдебиет зерттеушісі. Украина Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі (1957), Лениндік сыйлықтың лауреаты (1964). 

Тарихи-әдеби және сын мәселелеріне арналған көптеген шығармалар жазды. (1939), Әуезовтің 80 жасқа толу мерекесіне қатысып, сөз сөйледі. Қазақ-украин әдебиетінің байланысы өткен ғасырлардан басталатынына назар аударып, қиын күндерде екі халық бір-біріне сүйеу болған дей келіп, украин халқының Әуезовті қатты құрметтеп, шығармаларын сүйіп оқитынын тілге тиек етті.

## Дереккөздер


Санат:Киевте қайтыс болғандар
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:КСРО әдебиеттанушылары
Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Сталинградты қорғағаны үшін медалінің иегерлері
Санат:1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалінің иегерлері
Санат:Лениндік сыйлықтың иегерлері
Санат:КСРО жазушылар одағы мүшелері
Сыздық Нұрымбетов

**Сыздық  Нұрымбетов** (1879 жылы туған, Шеңгелді ауылы (бұрынғы №24 ауылы) — 1955, сонда) — ұста-зергер. Шаруашылық құрал-саймандарын, зергерлік әшекейлерді жасаған. Ол әсіресе, ұламалаудың шебері болған. Ұламалау деп жүзі кетіліп, тозығы жеткен құрал-саймандарды отқа салып балқытып, қосымша темір жапсырып, қай¬та соғып жасауды, қайта қалпына келтіруді айтады.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Обелиск

thumb|100px
**Обелиск** ( - кішкене істік) — ескерткіштер түрі. Қандай да бір тарихи уақиғаларды (Азамат соғысы, Екінші дүниежүзілік соғысы, т.б.), сол окиғаларға қатысқан адамдарды есте сақтау үшін түрғызылған. Қазір аудандағы әр округте Екінші дүниежүзілік соғысы құрбандарына арналған ескерткіш-тақта бар. Ал аудан орталығы — Шәуілдір ауылында Екінші дүниежүзілік соғыс құрбандарына арналған ескерткіш 2004 ж. 8 мамырда қайта қалпына келтіріліп, тұрғызылды. Саяси қуғын-сүргін құрбандарына ескерткіш 1992 ж. орнатылды.
## Дереккөздер


Санат:Тарих
Кирреспубликасының үш жылдығы

**Кирреспубликасының үш жылдығы**(«К трехлетию Кирреспублики»), жазушының мақаласы. Орысша жазылған, тұңғыш рет Семей губкомының органы - «Степная правда» газетінің 1923 жылғы 16 маусымдағы санында, бұдан соң «Простор» журналының 1972 жылғы 2- нөміріңде жариялаңды, кейін Әуезовтің 20 томдық шығармалар жинағының 15-кітабына енгізілді (1984, 303-306-беттер). Мақала Қырғыз (қазақ) автономиялық республикасының шығармасы еңбекші қазақ халқының тарихында отарлық езгі мен ұлы- державалық бұғаудан құтылу жолындағы арманы мен үмітін шынайы түрде жүзеге асыру арқылы сипатталады» деп бастап, қазақ хапқының азаттық үшін қан төккен күрес жылдарына шолу жасайды, бұл бостандықтың оңай келмегенін ескертеді. Автор одан әрі кеңес өкіметі мен эсерлер өкіметін салыстырып, екеуінің арасында жер мен көктей айырмашылық бар екенін, соңғысының контрреволюциялық үкімет екенін ескертеді. Автономиялық республиканың ерекшелігі - оның көшпелі халыққа жасап отырған жеңілдіктерін, сот орындарында, милиция органдарында кедейлердің өкілдерінің қызмет атқарып жүргенін жасыра алмаймыз дейді. Дала халқының он, мен солын танып айыра білуіне біздің үгіт-насихат жұмысымыз жәрдемдесуге тиіс. Оның алдыңда екінің бірі - капитал ма, еңбек пе? деген сұрақ тұрғанда, ол жан-тәнімен еңбекті таңдады. Бұл - асырып айтқандық емес, нағыз шындық, әркімнің өз қалауы, жүрек тандауы еді деп қорытындылайды өз ойын ұлы жазушы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қырүзгент

**Қырүзгент** – ортағасырлық қаланың орны. 

## Орналасқан жері
Сырдария өзенінің орта ағысы тұсында, Отырарға таяу жерде орналасқан. 

## Сипаты
1969-70 жылдары Отырар археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Ақышев) ашып зерттеген.
Қаланың ең ұзын жағы солтүстіктен оңтүстікке қарай 250-300 м. Қаланы қоршаған дуалы әрбір 50-70 м қашықтықта бір-бірімен түйісіп отырады. Дуалдардың қосылған жері мықты болу үшін мұнаралармен бекітілген, олардың жалпы саны 15. Мұнаралардын ішінде ең мықты салынғандары шығыс, батыс, оңтүстік жағындағы бұрыштағылары. Қаланың қақпасы шығыс жағында 10 м. Орталық көшесі осы қақпадан батыс жағындағы су қоймасына дейін тартылған. Тұрғын  үйлердің және қоғамдық құрылыс жүйелері қаланың орталық көшесінің бойымен, қала дуалының бойын жағалай жасалған. Бұл үлкенді-кішілі болып жатқан қазіргі кездегі төбелерден байқалады. Қаланың оңтүстік жағы қазіргі кездегі адамдардың зираттарымен бүлінген. Қаланың сыртында кезінде үй-жай орны болған. Әр жерде үлкенді-кішілі төбелер, бау-бақша, арық-тоғандар, зираттар орны бар, олардың арасында Үзгенатаның жартылай бұзылған күмбезі тұр. Осы жағынан (оңтүстік) қаланың шахристаны 500-700 м дейін созылса, ал батыс жағына қарай 250-300 м созылып жатыр.
Археологиялық зерттеулер барысында саздан және шыныдан жасалған ыдыстар, моншақ, қола монета, т.б. заттар алынған. Табылған заттарға қарағанда қалашықты халық X-XIII ғасырларда мекендеген. Олар суармалы егіншілікпен айналысқан.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Түркістан облысы
Санат:Қазақстан көне қалалары
Владимир Михайлович Киршон

**Владимир Михайлович Киршон** (1902-1938), орыс драматургі, сыншы. Мәскеудегі Коммунистік университетті бітірген (1923). 1930 ж. БК (б) П-ның 16-съезінде жалынды сөз сейлеп, театр жөніндегі солақай саясатын түйреді. 1937 ж. сәуірден бастап қудалауға ұшырап, тұтқындалды, соңынан атылды. 1955 жылы ақталды. Әуезов өзінің «Жақсы пьеса - саналы әдебиет белгісі» деген мақаласында Бүкілодақтық бәйгеде 1200 пьесаның ішінен 2-бәйге алған. Киршонның «Ғажайып қоспа» драмасы жоғары бағаланған. Ал «Қазақ сахнасындағы аударма пьесалар» атты мақаласында Киршонның «Астық» пьесасы қазақ сахнасында қойылып, «біздің бүгінгі бірнеше ірі актеріміз үлкен сыннан өткендей боп, тәжірибе көріп, ірі табысқа» жеткенін жазған.
## Дереккөздер


Санат:1902 жылы туғандар
Санат:1938 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ресей драматургтері
Санат:Орыстар
Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары
Люциан Ипполитович Климович

**Люциан Ипполитович Климович**(1907-өлген жылы белгісіз), дінтанушы, әдебиет зерттеуші. Ленинград мемлекеттік университетінің лингвистика факультетін бітірген (1929), профессор (1933). Ғылыми еңбектері дінтану, соның ішінде Қасиетті Құранның қағидаларын түсіңдіру мәселелеріне арналған. Әуезовпен әдеби байланыста, достық қарым-қатынаста болған. Ұлы жазушы «Манас» эпосының халықтық нұсқасын жасау керек» деп аталатын мақаласында Люциан Ипполитович Климовичтің «Манас» жырының түп негізін ежелгі дәуірден 9 ғасырдағы жазба ескерткіштерден іздеу қажет деген пікірін қолдап, қуаттаған. Алайда оның кейбір құйтұрқы пікірін теріске шығарып, қырғыздың тендесі жоқ бай эпосын қорғап қалды.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Евгения Федоровна Книпович

**Евгения Федоровна Книпович**(1898-1988) - орыс әдебиет зерттеушісі, сыншы. 

Орыс және шет ел әдебиеті мәселелеріне арналған сыни кітаптардың авторы. 

Негізгі зерттеулері А.А.Фадеевтің шығармашылық жолына арналған. 

Әуезовпен дос-жаран болған. «Асыл азамат» естелігінде кез келген іске жанын сала араласып отыратын, ересек ақыдды, батыс пен шығыстың мәдениетін тел емген, шалқар білімді Әуезовтің қазақ халқының асыл дидарлы ұлы болғанын сүйсіне жазды.

## Дереккөздер


Санат:1898 жылы туғандар
Санат:1988 жылы қайтыс болғандар
Санат:КСРО әдебиеттанушылары
Санат:Ресей әдебиеттанушылары
Санат:Ресей әдебиет сыншылары
Санат:Мұхтар Әуезов
Омар Байымбетұлы

**Омар Байымбетұлы** (1898, Созақ ауданы Қозмолдақ-Сызған ауылы  — Көксарай ауылы) — ақын. Жастайынан ақын бала атанған. Халық ауыз әдебиетінің үлгілерін, *Құлыншақ, Мыңбай, Айдарша, Мырзабек, Ергөбек, Балтабай,* т.б. ақындардың өлең, терме, толғауларын, Санбайдың Наркүміспен, Бекжанның Әлимамен, Қамыспай мен Ӏңкәрдің, Жамбыл мен Досма- ғамбеттің, т.б. айтыстарын жат¬ка білген. Оның *"Екі заман", "Жасымда әркім айтгы баласың деп", "Құрмет", "Өз өмірім жайлы толғау", "Кәрілік бүл уақытта буынды алды"*, т.б. өлендері, Маржан, Теңгеш ақындармен айтыстары Отырар руханияты музей-кітапханасында фольклор жинаушы И.Ақыловтың кітапхана-архивінде сақтаулы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Вадим Михайлович Кожевников

**Вадим Михайлович Кожевников** (1909-1984), орыс жазушысы, қоғам қайраткері. Социалдық Еңбек Ері (1974), КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1971). Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген (1933). Соғыс тақырыбына арналған романдар жазды. Әуезовпен шығармашылык қарым-қатынаста болған. «Абай жолы» романының «Знамя» журналында басылуына байланысты, 1951 және 1959 жылы бір-біріне жиі-жиі хат жазысып, кездесіп тұрған. «Абай» романы женінде «1948 жылғы кеңес прозасы» («Новый мир», 1948, №5), «Кеңес прозасындағы патриоттық шығармалар» («Прав¬да», 1949, 13 мамыр) макалаларын жазды.
## Дереккөздер


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1909 жылы туғандар
Санат:1984 жылы қайтыс болғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Құтым Ордабаев

**Құтым Ордабаев** (1925 жылы туған, Майлытоғай ауылы) — ағартушы. 1939 жылы Отырар орталау мектебін бітірген. 1941 жылы Түркістан педагогикалық училищесін томамдаған. Еңбек жолын сол жылы Отырар орталау мектебінде бастауыш сынып мүғалімі болып бастаған. 1957—58 ж. М.Әуезов атындағы орта мектептің директоры болған. 1987 жылға дейін аудандық оқу бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарған. Ордабаев аталмыш кызметте жүрген кезде аудандық білім саласы, 2 рет Бүкілодақтық, 4 рет Республикалық, бірнеше рет облыстык социалистік жарыстың жеңімпазы атанған. 1987 жыл¬дан аудандық ардагерлер кеңесінің төрағасы. Отырар ауданының "Құрметті азаматы".
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Якуб Колас

**Якуб Колас** (лақап аты; шын аты-жені — *Мицкевич Константин Михайлович*; ; 1882—1956), белорус халық ақыны (1926), жазушы, Белорус Ғылым Академиясының академигі (1928), КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1946, 1949).

## Өмірбаяны
1882 жылы 22-қазанда Минск облысының Столбцы қаласында дүниеге келген. 1902 жылы Несвижск оқытушы семинариясын бітіріп, Пинщинеде мұғалімдік қызмет атақарады. 1916 жылы Москва қаласында Александров атындағы әскери училищені аяқтап, Пермьде қызмет атқарады. 1917 жылы Румын майданына жіберіледі. Соғыстан қайтқан соң 1918 жылы Обаянь қаласында мұғалімдік қызмет атқарады. 1921 жылдан бастап шығармашылық, ғылыми жұмыспен айналысады.

## Шығармалары
"Песни неволи" (1908), "Песни печали" (1910), "Рассказы" (1912), "Родные образы" (1914),

ХХ ғасырдың 20-жылдарында "Новая земля" (1923), "Сымон-музыкант" (1925),  "В полесской глуши" (1922), "В глубине Полесья" (1928), "На просторах жизни" (1926) повестері және лирикалық өлеңдері мен пьесалары жазылды. 30 жылдары "Колхозное" (1930), "Осеннее" (1935) өлеңдер циклі, "Отщепенец" (1930-1931), "Трясина" (1933) повестері жарық көрген. "Отомстим" (1942), "Голос земли" (1943), "Суд в лесу" (1943), "Возмездие" (1945) шығармаларында Беларус халқының қаҺармандарын, партизандардың ерлігін жырлай отырып, фашист басқыншыларын жеңетіндіктеріне сенім білдіреді.

## Әуезовпен байланысы
Көптеген жазушыпармен достық қарым-қатынасын үзген емес.  Әсіресе М. Әуезовпен байланысы ерекше болды. Мүхаңның шығармашылығын әрдайым жоғары бағалады.

Қазақ әдебиетін аз аударады деп, аудармашыларға ренжиді екен («М. О. Әуезовтін өмірі мен шығармашылық шежіресі», 1997, 553- бет). Әуезов «КСРО халықтары әдебиеттерінің өркендеуі» атты мақаласында Коласты белорус халқының жаңа әдебиетін жасаушы қаламгер, өлеңдері күреске шақыратын ақын, білікті оқымысты және публицист ретінде жоғары бағалаған.

## Дереккөздер

Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Конвейерде күй мығым

**«Конвейерде күй мығым»**, Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің очеркі. 

Өндіріс процесін суреттеуге құрылған. Қарағанды шахтерлерінің еңбек қимылын бейнелі сөзбен бедерлеп, техника тетігінің өзін жан бітіре суреттейді. «Толы жота, тоқмейіл рештак енді мағыналы ырғақ табады... ырғағында сөзі бардай. «Еңбек-өрнек, өнбек-еңбек» деп лықсыған сияқты. Бөгеліс болмай, бөксере қимыл етейік дейді рештак». 

Көзделген нысанасы таза өндіріс тақырыбы болғандықтан очеркте техникалық термин сөздердің молдығына қарамастан, олар өте орынды қолданылады. Жазушы өндіріс ошағы Қарағандыға арнайы жолсапармен Ұлы Отан соғысы басталған кезде барып, шахтерлер Құсайын, Митрофанов, Пенкиндердің көмір қазуда жасаған рекордтарын өз көзімен көреді. Еңбек жарысының мұндай қызу қарқынын: «Міне, бүгінгі Қарағанды осындай құрсаулы бір батпан күш. Қарағанды рештағы ырза қылар ырғағынан айнымайды. Конвейерде күй мығым» деп қиыстыра жазады. Очерк жазыла салысымен 1941 жылы 16 шіддеде «Социалистік Қазақстан» газетінде жарияланды. Шығарманың түпнұсқасы мен машинкаға басылған нұсқасы жазушы мұрағатында сақталған (ММӘМ, № 59-папка, 1-5, 18-24-беттер). Очерктің қолжазбадағы алғашқы атауы «Караганды мен Балқаш сөйлейді», «Қайсар қайрат шахтада» делінген. Бірақ бүл тақырыптар жазушының көңліне қанбаған болу керек, сондықтан көтеріңкі көңіл күй мен техниканың жанды ырғағының суреттелуіне орай «Конвейерде күй мығым» деп жаңаша атаған. Очерк жазушының 20 томдық шығармалар жинағында түпнұсқа негізінде ешқандай өзгеріссіз жарияланған (8-том, 1981).

## Дереккөздер


Санат:Мұхтар Әуезов шығармалары
Орынбай

**Орынбай** — қыстау. Ақтөбе ауылының оңтүстік-батысына карай 198 км жерде, Қызылқұмдағы Нұра таудың (Төртқұдық Нұрасы) оңтүстік етегінде орналасқан. Осы жерді мекендеген Орынбай деген байдың есімімен аталып кеткен. Ол Төртқұдық Нұрасының етегінен құдық (кейін "Орынбай құдығы" атанған) қаздырған.
## Дереккөздер


Санат:Тарих
Отрабат

**Отрабат**, *Отыраррабат* — Түркістан облысы Отырар ауданы, Темір ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Округ орталығы – Темір ауылынан солтүстік-батысқа қарай 26 км жерде, Түркістан—Арыс темір жолы бойында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 20 ғасырдың басында Орынбор-Ташкент темір жолын салуға байланысты қаланды. Ауылдың солтүстік-батысына қарай 2 км жерде өзімен аттас ежелгі төбе жатыр.

## Дереккөздер

Санат:Отырар ауданы елді мекендері
Александр Евдокимович Корнейчук

**Александр Евдокимович Корнейчук**(1905-1972), украин драматургі, қоғам қайраткері, КСРО (1943) және Украина (1939) Ғылм Академиясының академигі, Соцоциалистік Еңбек Ері (1967), КСРО (1941, 1942, 1943, 1949, 1951) және Украин (1971) Мемлекеттік сыйлықтарының лауреаты. Шығармаларында Отан қорғау, ерлік пен елдік, халықтар достығы, азаматтық, адамгершілік, махаббат, өмірдің күнгейі мен көлеңкесі суреттелді. Мұхаң Корнейчуктың пьесаларында украин және бұрынғы кеңес халықтарының ерлік күрестерін, жауды жеңу үлгісін тамаша суреттегенін сүйсіне жазады («КСРО халықтары әдебиеттерінің өркендеуі»). Корнейчук Әуезовпен достық қарым-қатынаста, шығармашылық тығыз байланыста, өзара сыйлас болған. Ол «Ересен талант» атты мақаласында Әуезовтің зор дарын иесі, ғажап әдебиетші, аса парасатты екенін, жайдары да жайсаң мінезін, кісінің алдын орап сөйлемейтін қасиетін ардақ тұтқан.
## Дереккөздер


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1905 жылы туғандар
Санат:1972 жылы қайтыс болғандар
Отыз жетінші темір жол айырмасы

**Отыз жетінші темір жол айырмасы**, *Темір ауылддық округі аумағындағы темір жол айырмасы*. Темір ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 10 км жерде, Орынбор—Ташкент темір жолының Арыс—Түркістан темір жол телімінде. Тұрғыны 0,05 мың адам (2004). Станцияда темір жолға қызмет көрсететін кәсіпорындар мен мекемелер орналасқан.
## Дереккөздер


Санат:Тарих
Иван Васильевич Коцык

**Иван Васильевич Коцык**(1891-1946), хормейстер, композитор. Варшава консерваториясының композиция класында оқыған. 1923 ж. Қазақстанға келіп, республика хор өнерінін негізін салды. Тұңғыш рет төрт дауысты хор ұжымын ұйымдастырды (1927, Петропавл). Қазақ филармониясының хормейстері (1935, Алматы) болды. Қазақ опера және балет театрында қойылған Әуезовтің «Айман - Шолпан» пьесасы музыкасының авторы. Б. пьесасы музыкасының авторы Майлиннің «Шұға» пьесасының музыкасын жазған, қазақ халық, әндерін хорға өңдеген.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Бензилцеллюлоза

**Бензилцеллюлоза** - құрамына бензил спирті мен целлюлозаның жай эфирлері кіретін заттардың қоспасы, пластмассалар; қабықшалар және электроқшаулағыш материалдар өндірісінде шикізат ретінде колданылады.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Михаил Михайлович Коцобински

**Михаил Михайлович Коцобински** (1864¬1913), украин жазушысы, қоғам қайраткері, революционер-демократ. Шығармаларында жұмысшылар мен шаруалардың жасампаз еңбегі, украин халқының тұрмыс тауқыметі шынайы бейнеленген. Әуезов «КСРО халықтары әдебиеттерінің өркендеуі» атты мақаласында Коцобинскидің «Күлкі» (1906), «Fata morgana» (1908), «Аттар жазалы емес» (1912) әңгімелері мен повесі сыншыл реализм тұрғысында жазылып, буржуазиялық либерализмді әшкерелеуін атап көрсетеді.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Украина саясаткерлері
Көзқарас (жинақ)

**«Көзқарас», жинақ.** Авторы - 3. Қабдолов. 

1996 ж. «Рауан» баспасы шығарған. 

Ғалымның «жаңаша ойлау» тұрғысында соңғы жылдары жазған әдеби сын, ғылыми-зерттеу еңбектері мен публицистикалық очерктері топтастырылған. «Абай және Әуезов», «Абай жолы» - халық жолы» атты зерттеу мақалаларын Әуезовтің ұлы эпопеясын танып білуге арнаған. «Абай жолы» арқылы қазіргі қазақ прозасы күллі дүниежүзілік әдеби классиканың шырқау шыңына шықты. Сөйтіп XX ғасырдың қырқыншы, елуінші жылдарын Мұхтар Омарханүлы Әуезов туған әдебиетіміздің даму тарихында бұрын-сонды болып көрмеген ренессансқа айналдырды» деп, бұл зор шығарманың мән-мағынасын жан-жақты ашқан. Ал Ахмет Байтұрсынұлы, С. Мұқанов, Ғ. Мүсірепов, Ж. Әбділдин С. Зиманов т. б. туралы сыр шерткен мақапа-очерктерінде де автор ұлы Мұхаңа соқпай, оның айтқан ой-пікірлеріне жүгініс жасамай өте алмаған. 

Кітаптың көлемі 9,5 баспа табақ, таралымы 3 мың дана.

## Дереккөздер


Санат:Қазақша кітаптар
Санат:1996 жылы шыққан кітаптар
Санат:Рауан баспасының кітаптары
Бейтұрпаттық

thumb|150px|right
**Бейтұрпаттық**- қасиеттері кристаллы қалыпқа жетпеген қатты заттар (шыны, табиғи және жасанды полимерлер және т.б.). Олардың физикалық қасиеттері әр түрлі бағытта бірдей болып келеді. Бейтұрпаттық заттарды қыздырғанда әуелі біртіндеп жұмсарып, сонан соң сұйылып, ақырында ағатындай күйге келеді. Бұлардың белгілі балқу нүктесі жоқ. Оларды тұтқырлығы күшті сұйық деп қарайды.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Ор (өзен)

**Ор ** – Жайық алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысының  Мұғалжар,  Хромтау аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 332  км, су жиналатын алабы 18600 км2.

## Бастауы
Мұғалжар тауының солтүстік-батысындағы бұлақтардан басталып ( Шилі,  Терісбұтақ, т.б.),  Орск қаласы тұсында (Ресей)  Жайық өзеніне сол жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Аңғары кең (1 – 3 км), сағасына жақын тұста 18 – 20 км-ге жетеді. Арнасы 5 м, төменгі ағысында 80 м-ге жетеді. Өзеннің ірілі-ұсақты 14 саласы бар. Ірі салалары:  Қамысақты,  Ойсылқара. Жауын-шашын, ішінара жер асты суымен толысады. Сәуірде тасып, су деңгейі 5 м-ге дейін көтеріледі. Жылдық орташа су ағымы 4,05 м3/с-тен (Қопа ауылы тұсында), төменгі ағысында 13,0 м3/с-ке дейін (Майлытөбе ауылы тұсында). Суы көктемде тұщы, жазда сәл кермек татиды. Өзен суы шаруашылық мұқтажына, мал, бау-бақша суаруға, балық өсіруге пайдаланылады.

Қазіргі кезде суы өте азайып кетуіне байланысты, осыдан 15-20 жыл бұрынғы деңгейінен 2 есеге жіңішкерген. Және балық саны өте аз. Қазақстан үкіметі тарапынан балық аулауды шектеу немесе уылдырық шашатын уақытында қатаң бақылау қажет, өйткені заңсыз балық аулау көбейіп, ау құрып өзеннің балық қоры өте азайды.
 
## Дереккөздер

Санат:Орынбор облысы өзендері
Санат:Жайық су алабы өңірі өзендері
Санат:Мұғалжар ауданы өзендері
Санат:Хромтау ауданы өзендері
Көкбайдың ақындығы

**«Көкбайдың ақындығы»**, жазушының мақаласы. 1934 жылы жазылған. Онда Көкбай Жаңатайұлының өмірі, білімі, өскен ортасы, істеген қызметі туралы мәлімет келтіріліп, оның Абаймен өмір бойы іні-дос, жақын адамы болғаны айтылған. Көкбай 1924 жылдан бастап Абайдың шығармаларын жинауға және өмірбаянын жазуға көп ат салысқан. Абай көптеген өлеңдерін Көкбайдың атынан шығарған, бірнеше өлеңін Көкбайға арнаған. Көкбай да өле-өлгенше Абайды қадір тұтып, құрметтеген қалпынан танған емес. Ол ғылым, еңбек, әйелдің хал-жағдайы, зорлықшыл, жуан содырлар туралы сыншыл-сыршыл, сатиралық өлендер жазған. Көкбай өзін Абай мектебінің ақыны деп санады. Мұны Әуезов те қуаттап, Көкбайды Абайдың төрт шәкіртінің бірі дейді. Мақаласы Әуезовтің 20 томдық шығармалар жинағында, «Абайтанудан жарияланбаған материалдарында», «Абай Қунанбаев» монографиясында (1995), «Абай» энциклопедиясында (1996) жарияланған.
## Дереккөздер
Бейтараптау

**Бейтараптау** — *()*
# реакция барысында ортаның сутектік көрсеткіші 7-ге жақын немесе тең болатын реакция; 
# өндірістің зиянды қалдықтарын зиянсыздандыратын процесс.
## Дереккөздер



Санат:Химия
Көкбайдың мешіт-медресесі

**Көкбайдың мешіт-медресесі**, діни-білім мекемесі. Абайдың ақын шәкірті, дос-серігі Көкбай Жанатайұлының өмірі мен ақыңдық жолына байланысты материалдар жинақталған. 1997 ж. 12 қыркүйекте Абайдың мемлекеттік тарихи-мәдени және әдеби-мемориалдық қорық-мұражайының бір бөлімі ретінде ақынның қыстау-мекені Тақырда ашылған. Тақыр Абай ауданының орталығы - Қарауылдан 22, Семей қаласынан 204 шақырым жерде. Мұражай 1901-1904 жылы Көкбай ақын салдырған мешітте орналасты. Мешіттің қасыңда 1925 жылы ақынның өзі жерленген. Экспозицияда Көкбай өміріне байланысты мұрағаттық материапдар, түрлі құжаттар, фотосуреттер, Көкше елінің тұрмыстық-этнографиялық өмірін көрсететін заттар, кітаптар орналастырылған. Сондай-ақ Әуезов бастаған абайтанушы ғалым-зерттеушілердің еңбектері де қойылған.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан медреселері
Санат:Қазақстан мешіттері
Тұстамалық сызық

**Тұстамалық сызық** - бір вертикаль жазықтықта орналасқан үш және көп маркшейдерлік сигналдармен (тіктеуіштер, қадалар және т.б.) белгіленген бағыт сызығы.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Тұтыну географиясы

**Тұтыну географиясы** – халық тұтынатын материалдық игіліктердің (тамақ, киім, аяқкиім, ұзақ пайдаланылатын заттар, т.б.) көлемі мен құрылымындағы географиялық айырмашылықтарды, бұл айырмашылықтардың себептерін (оның ішінде, табиғат жағдайларымен, ұлттық және аймақтық дәстүрлермен, халықтың табыс деңгейімен, демографиялық және әлеуметтік құрамымен және т.б. байланысты себептерін) зерттейтін географияның бөлімі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Түбекті қойнаулы атырау

**Түбекті қойнаулы атырау** - тарамдалған жіңішке арна маңы түбек-шығанақтарынан тұратын атырау. Өзеннің едәуір қатты ағысының әсерінен түзіледі. Түбекті қойнаулы атыраудың тосқындары теңізге өзеннің жеке тарамдарымен жіңішке аккумуляциялық белестермен қоршалып барып түседі (мысалы, Миссисипи, Кура, По атыраулары).
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Түбекті қойнаулы жаға

**Түбекті қойнаулы жаға** – көп жемірілген кертпештер мен шығанақтардан тұратын жаға. Ежелгі жекелеген тектоникалық қозғалыстардың нәтижесінде пайда болған депрессиядағы теңіз инверсиясынан түзіледі. Түбекті қойнаулы жағаның типтік мысалына Охот пен Арал теңіздерінің, Пелопоннес пен Халкидики түбектерінің жағалары, Кіші Азияның батыс жағасы жатады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бейметалдар

**Бейметалдар** - металл еместер қатарына: сутек, бор, көміртек, кремний, фосфор, мышьяк, оттек, күкірт, селен, теллур, галогендер, асыл газдар жататын химиялық элементтер тобы; оларды металдардан бөліп топтауға қолданылатын атау.Табиғаттағы белгілі бейметалдар саны металдарға қарағанда аса көп емес. Периодтық жүйедегі бейметалдардың орнын анықтау үшін бор элементінен астатка дейін көлденең сызық жүргізсе, кестенің жоғарғы оң жақ бұрышын ала негізгі топшаларда бейметалдардың орналасқаны байқалады.
Периодта бейметалл элемент атомының ядро заряды біртіндеп өседі де, атом мөлшері кішірейеді. Сондықтан электрон қосып алуға бейімділігі жоғары және тотықтырғыштық қасиеті басым болады. Ал бейметалл орналасқан негізгі топшаларда (IV—VII) атомның радиусы неғұрлым кіші болса, ол ең сыртқы электрондарды күшті тартады. Демек, тотықтырғыштық қасиеті басым болады. Мысалы, фтор мен хлор атомын салыстырсақ, ең күшті тотықтырғыш — фтор. Бейметалдардың тотықтырғыш қабілеті электртерістіктің сан мәніне байланысты. Тотықтырғыш қасиеттердің өзгеруіндегі осы заңдылық сол бейметалдар түзетін жай заттарға да тән.

## Бейметалдардың периодтық жүйедегі орны және электрондық құрылысы
thumb|right|Бейметалдардың және олардың қосылыстарының Қазақстан аймақтарында таралуы|400px
Нағыз бейметалдар негізгі топшалардың элементтері болады, сыртқы электрондық қабаттары аяқталуға жақын жөне атомдық радиустары кіші болып келеді. Сондықтан олар сыртқы қабатына электрон қабылдауға бейім келеді. Бұл қасиеттері периодтарда солдан оңға қарай, ал топтарда төменнен жоғары қарай артады. Электрондарды оңай қосып алып, олар негізінен тотықтырғыштық (т-т-ш) қасиет көрсетеді.

Бейметалдар өр түрлі агрегаттық күйде кездеседі. Күкірт, фосфор, көміртек қатты күйде болады. Олардың кристалдық торларының түйіндерінде атомдар орналасқан.

Ал молекулалық кристалдық торлы заттар газ күйінде жүреді, мысалы, 02, Н2, N2, Сl2, т.б. Бейметалдар жылу мен токты өткізбейді, суда нашар ериді. Олардың кейбіреулері бос күйінде кездеседі (S, 02, Н2, т. б.), ал көпшілігі қосылыстар күйінде жүреді. 

Көміртек байланысқан күйінде мұнайда, тас көмірде, табиғи жәнө мұнайға серік газдардың құрамында болады. Оның бос күйіндегі жай заттары алмаз, графит жөнө карбин. Көмірдің қоры Екібастұз, Қарағанды көмір бассейндерінде көптеп кездеседі, сол жерлерде өндірістік көлемде алынады.

## Дереккөздер


Санат:Бейметаллдар
Термодинамиканың екінші заңы

150px|right|thumb
**Термодинамиканың екінші заңы** — атом, молекулала секілді статистикалық нысандардың, үлкен санынан тұратын жүйелердің өз бетінше ықтималдығы аздау күйден ықтималдығы молырақ күйге ауысу процесін сипаттайтын табиғаттың түбегейлі заңы.
**Термодинамиканың екінші бастамасы** (тұжырымдамалар).
1. Кельвин бойынша: мақсаты қыздырғыштан алған жылуды оған эквивалентті жұмысқа айналдыру болып табылатын циклдік процесс мүмкін емес; екінші түрдегі мәнғі двигатель - бір ғана жылу көзін суыту есебінен жұмыс атқаратын периодты түрде жұмыс істейтін двигатель мүмкін емес.
2. Клаузиус бойынша: мақсаты салқынырақ денеден ыстығырақ денеге жылк бберу болып табылатын циклдік процесс мүмкін емес. 

## Дереккөздер

Санат:Термодинамика
Түзетулер теңдеулер

**Түзетулер теңдеулері** - өлшеулер нәтижелерін теңдеу есептерін шешкенде құрастырылатын бастапқы теңдеулер. Осыған орай түзетулер теңдеулерін теңдестірудің, әдетте, екі түрі: параметриялық және шартты түзетулер теңдеулері жасалады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Түйірлі қылау, түйіршік қылау

**Түйірлі қылау, түйіршік қылау** — қатты суынған тұман тамшыларының қатуынан түзілген қылау.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Түйірілік қонба

**Түйірілік қонба** - шамалы жылымық кезде теріс температуралы заттардың бетінде тұман тамшыларының қатуынан түзілген борпылдақ қонба; қатты қонбалардың бір түрі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Термодинамиканың үшінші бастамасы

150px|thumb|right
**Термодинамиканың үшінші бастамасы** — абсолюттік нөлге жуық температура маңында, реакцияның жылу эффектісі мен максимал жұмысты сипаттайтын қисық сызықтар өзара бірігіп кетеді, ал олардың ортақ жанамасы температуа осіне параллель болады дейтін, химиялық реакцияларға тән эксперименттік нәтижелерді қорытындылаудан туатын постулат.
## Дереккөздер


Санат:Термодинамика
Түнгі көрінушілік, түнгі көрінулік

**Түнгі көрінушілік, түнгі көрінулік** — түнде бақылаушыдан әр түрлі қашықтықта орналасқан жанған от бойынша анықталатын көрінушілік.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Түнгі суыну

**Түнгі суыну** — топырақ бетінің әрекетті сәулеленуінің әсерінен топырақ пен төменгі ауа қабаты температурасының түнде төмендеуі. Ол, әсіресе ашық түнде қар жамылғысының үстінде өте күшті байқалады. Жер беткі инверсиялар, үсік шалу, жер беткі тұман және т.б. құбылыстар Түнгі суынуға байланысты.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Түпкі жаға

**Түпкі жаға** — суайрық кеңістігінің өзен аңғарына таяу орналасқан бөлігі. Түпкі жаға түпкі аңғардың қазіргі шөгінділеріне (өзен тасындылары оның құрамында болмайды) қарағанда неғұрлым ежелгі тау жыныстарынан тұрады. Түпкі жаға кейбір тұстарда жарлар мен жартастар түзіп, аңғар үстінен едәуір биік тұрады. " Түпкі жаға" термині түпкі тау жыныстарынан түзілген және жағалық жазықтардан биік тұратын теңіз бен көл жағаларына қатысты да қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Термодинамиканың нөлінші бастамасы

right|150px|thumb
**Термодинамиканың нөлінші бастамасы** — бұл заң бойынша үшінші жүйемен термиялық тепе-теңдікте болатын екі жүйе де өзара тепе-тендікте болуы тиіс.
## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Түпкі терраса, эрозиялық терраса

**Түпкі терраса, эрозиялық терраса** — түпкі тау жыныстары қабатында тереңдік эрозия процестерімен түзілген өзен террасасы. Түпкі терраса тау өзендерінің аңғарына тән.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Көктемнен бері

**«Көктемнен бері»**, Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің очеркі. 

Жуалы ауданында жаңадан құрылған Мирзоян атындағы колхоздың тұрмыс-халі, қарапайым еңбек адамдарының ашаршылық, апатынан аман қалғаннан кейінгі іс-әрекеті мен көңіл күйін суреттеуге арналған. Жазушының Жуалы ауданына алғаш рет жазда (1933 ж.) келген жолсапарында жазылған. Колхоз басшысы Анарбайдың колхоз кітапханасы, мектебі, моншасы, ауыл мұғалімі мен желісі тартылғалы тұрған радио нүктелері туралы және кажырлы еңбек нәтижесінде жүзеге асып жатқан мөдени-шаруашылық ісіне деген мақтаныш сезімі очерктің өзекті желісіне айналған. Малдан айырылып, ашаршылықтың темір қыспағына түскен халықтың малға деген ықылас ниеті де сол тұстын шындығына сай суреттеліп, кейіпкерлердің сөйлеу тіліндегі жергілікті сөз, сөйлем ерекшеліктері де бояуы қанық, табиғи қалпында беріледі. Мысалы: «Со колхоздан алдық. Үйлері байғұстар наразы болмастан, таяр қылды... Киімі жұқа балалар жаурап қалмасын деп, өз үйіме жатқызып жүрмін. Бұрын бірталайын аткөшниктің балалары» дейді осы араның тілімен сөйлейтін осы жерлік мұғалім. «Көктемнен бері» очеркінің түпнұсқасы сақталмаған, 1933 жылғы 27 қарашада «Социалды Қазақстан» газетіңде жарияланған нұсқасы сол қаппында алғаш рет Әуезовтің 20 томдық шығармалар жинағында (8-том) жарияланды.

## Дереккөздер


Санат:Мұхтар Әуезов шығармалары
Санат:Жуалы ауданы
Карбиднитрид

**Карбиднитрид** (Карбиднитрид) — бір немесе бірнеше металдық элементпен көміртек жөне азоттың I химиялық косылысы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Түн

thumb|right|300px|Түн
**Түн** — кешкі ымырттың соңынан таңғы шапаққа дейінгі аралықтағы тәуліктің қараңғы бөлігі. Түннің ұзақтығы географиялық ендік пен жыл мезгіліне байланысты. Жердің Солтүстік жарты шарының жоғары ендіктерінде жаздағы күн тоқырауы болатын кезге жақындағанда кешкі ымырт таңғы шапақпен жалғасқанда ақ түндер байқалады; мұндай құбылыс Оңтүстік жарты шарда қысқы күн тоқырауы болатын кезге жақындағанда болады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Карбидтік тор

**Карбидтік тор** (Карбидная сетка) — түйіршік шекарасы бойында карбидтің (цементиттің) үздіксіз орналасуы (тор түрінде).

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Түптік шөкпелер, түптік шөгінділер

**Түптік шөкпелер, түптік шөгінділер** – мұхит, теңіз, көл және өзен түптерін жауып жатқан шөгінділер.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Түркістан типті мұздықтар

**Түркістан типті мұздықтар** - терең және тар аңғарлардың түбінде түзілген, қиыршық мұз алабы болмайтын аңғарлық мұздықтар. Қар көшкіндері мен аспалы мұздықтардың опырылымдарынан қоректенеді. Орта және Орталық Азия тауларында кездеседі (атауы осыдан алынған).
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия