open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Құрылыс материалдары

**Құрылыс материалдары** — ғимараттар мен инженерлік құрылыстарды салу, қайта жаңғырту және пайдалану кезінде қолданылатын табиғи немесе жасанды материалдар жиынтығы. Олар ғимараттың беріктігін, орнықтылығын, ұзақ мерзімділігін, қауіпсіздігін және пайдалану сапасын қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады.

Құрылыс материалдары шығу тегіне, физика-механикалық қасиеттеріне, құрылымдық ерекшеліктеріне және қолдану саласына қарай жіктеледі. Материалдарды таңдау климаттық жағдайларға, ғимараттың функционалдық мақсатына, жүктеме түрлеріне және нормативтік талаптарға байланысты жүзеге асырылады.

Негізгі құрылыс материалдарының түрлері: 
**табиғи тау жыныстарынан жасалған құрылыс материалдары* (дара тастар, қиыршық тастар, т.б.);
**органикалық* (битум, қарамай, синтетикалық шайыр, т.б.) және *бейорганикалық* (цемент, әктас, гипс, т.б.) байланыстырғыш материалдар;
**жасанды құрылыс материалдары* және *құрастырмалы құралымдар мен бұйымдар* (құрылыстық керамика, бетон, темірбетон, асбест-цемент, темір, шыны және силикаттан жасалған бұйымдар);
**ағаш материалдары* және олардан жасалған бұйымдар (есік және терезе блоктары, ағаш талшықты және ағаш үгінділерінен жасалған тақталар, т.б.);
**металдан жасалған бұйымдар* (көтергіш және қоршау құралымдары, құбырлар, рельстер, т.б.);
**синтетикалық шайырлар мен [[пластмасса]]лар* (линолеум, пенопласт, т.б.).

Әр түрлі табиғи тау жыныстарынан іргетастар, қабырғалық әшекейлік, т.б. құрылыс материалдары жасалынады. Органикалық байланыстырғыш заттардан жол құрылысына қажетті жабын, ылғал өткізбейтін заттар дайындалады. Ағаш жаңқасынан жұқа әшекейлік тақталар жасау үшін байланыстырғыш заттар ретінде синтетикалық шайырлар пайдаланылады. Бейорганикалық заттардың ішіндегі ең негізгісі – цемент. Одан бетон, темір-бетон, асбест-цемент, құрылыс қоспалары сияқты құрылыс материалдары жасалады. Әктастан бу қысымымен алынатын силикаттық бетон, кірпіш әрі құрылыстық қоспалар дайындалады.

Жасанды құрылыс материалдары жасалу технологиясына қарай байланыстырғыш заттар көмегімен жасалатын бетон, темір-бетон, асбест-бетон, асбест-цемент, силикаттық бетондар мен кірпіш, құрылыс қоспалары; саз топырақтан (балшықтан) күйдіру арқылы алынатын керамикалық құрылыс материалдары; құмды түрлі қоспалар қосып балқыту арқылы алынатын кеуек материалдар, ситалдар, минералдық мақталар болып бөлінеді. Жасанды құрылыс  материалдарының негізгі бір түрі – металдар. Олар құрылыста әр түрлі құралымдар (көпірлер, өндірістік құрылыстар, жер сілкінісіне шыдамды құрылыстық қаңқалар және темір-бетон арматуралар, т.б.) жасауға пайдаланылады. Ағаш материалдары және олардан жасалған бұйымдарға ағашты механикалық өңдеу барысында алынатын материалдар (бөренелер, кесілмелі материалдар, паркет, фанера, т.б.) кіреді. Металдардан негізінен, болат илемі құрылыста кеңінен қолданылады. Олардан темір-бетондарға қажетті арматуралар, ғимараттың каркастары, көпірдің құрылыстық өткіндері, жылыту жүйелері, жабын материалдары, т.б. жасалады. Әлемдік практикада ең алғаш Қазақстанда жаңа керамикикалық “золокерам” материалдары жасалып, өндіріске енгізілді.

## Дереккөздер


Санат:Құрылыс материалдары
Зейнолла Ершораұлы Дүйсембаев

**Зейнолла Ершораұлы Дүйсембаев** (1939 жылы туған, Қарағанды қаласы) – медицина ғылымының докторы (1993), профессор (1997). 

Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1963, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. 1963–66 ж. Қарағанды қаласындағы Еңбек гигиенасы институтында кіші ғылыми қызметкер, 1966–69 ж. Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында аспирант, 1972–76 ж. Қарағанды мемлекеттік медицина академиясында кафедра меңгерушісі, 1976–79 ж. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқандар мен мүгедектерге арналған Республикалық клиникада (Алматы қаласы) бөлім меңгерушісі, 1980–93 ж. Қазақ ғылыми-зертттеу институтында аға, бас ғылыми қызметкер, 1994 жылдан Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясының Еңбек гигиенасы және физиология институтында лаборатория меңгерушісі қызметін атқарады. Дүйсембаевтың 80 ғылыми жарияланымы, оның ішінде 2 монографиясы жарық көрген.

## Сыртқы сілтемелер
http://g-to-g.com/index.php?version=rus&module=5&id=4140

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Кеңесхан Ыдырысұлы Дүйсембаев

**Кеңесхан Ыдырысұлы Дүйсембаев** (1938 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы, Бектемір ауылы) – ауыл шаруашылығының ғылыми докторы (1990), профессор (1991). 

Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (1963, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. 1963 ж. осы оқу орнында ассистент, аспирант, кафедра меңгерушісі, деканның орынбасары, декан, университет жанындағы білім жетілдіру институтында проректор (1984), ғылыми-әдістемелік жұмыстар жөніндегі проректор (1986), Қазақстан Республикасы Жоғары оқу орындарында ауыл шаруашылығы мамандарын даярлау ғылыми-әдістемелік орталығының төрағасының орынбасары (1990) қызметтерін атқарды. Дүйсембаев 135 ғылыми мақаланың авторы.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Василий Васильевич Верещагин

**Василий Васильевич Верещагин** (26 қазан 1848, Ресей, Новгород губерниясы Череповец қаласы – 13 сәуір 1904, Порт-Артур маңы) – орыс кескіндемешісі.

Теңіз кадет корпусында (1853 – 60), сонымен қатар (1858 жылдан) суретшілер мектебінде, кейін Көркем сурет академиясында (1860 – 63, Санкт-Петербург), Парижде Ж.Л. Жером мен А.Бидтың класында (1864 – 66) оқыды. Бірнеше рет Кавказ бен Қырымда, 2 рет Түркістанда (1867 – 1868, 1869 – 1870) болды: Үндістанға (1874 – 1876, 1882), Сирия мен Палестинаға (1884), Куба мен Жапонияға (1880 – 1903) сапар шекті. 
Орыс-түрік (1877 – 1878), орыс-жапон (1904) соғыстарына қатысты. Верещагин қазақ халқының тұрмыс-тіршілігін, Қазақстан табиғатын бейнелеген көптеген суреттер салды («Лепсі алқабы», «Шу өзені бойындағы қазақ үйлері», «Алатауда» (1869 – 70), «Аңшы қазақ» (1871), т.б.

## Суреттер топтамалары
* Кавказдық топтама
* Түркістандық топтама
* Үндістандық топтама
* Өлім жазалары трилогиясы
* Наполеон Ресейде
* Жапондық топтама

## Дереккөздер

Санат:Череповецте туғандар
Санат:Порт-Артурда қайтыс болғандар
Санат:Теңіз кадет корпусы түлектері
Санат:Орыс-түрік соғысына қатысушылар
Санат:Орта Азия жорықтарына қатысушылар
Санат:XIX ғасырдағы Ресей суретшілері
Санат:Ресей империясы суретші-баталистері
Санат:Ориенталист суретшілер
Санат:Ресей империясы мемуаршылары
Санат:Орыс-жапон соғысында қаза тапқандар
Кәкім Шаяхметұлы Дүйсенбаев

**Кәкім Шаяхметұлы Дүйсенбаев** (28 ақпан 1939 жылы туған, қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы, Ғ.Мүсірепов атындағы аудан, Сазоновка ауылы) – экономика ғылымының докторы (2000), профессор (2002). 

ҚазМУ-ды (1961, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Алматы халық шаруашылығы институтында декан (1983–87), кафедра меңгерушісі (1989–93), доцент (1993–2000), 2001 жылдан Қазақ экономикалық университетінде профессор қызметін атқарады. «*Қаржы басқару саласындағы аудит пен талдау: теориясы және әдіснамасы*» деген тақырыпта докторылық диссертация қорғаған. Дүйсенбаев 118 ғылыми еңбектің, оның ішінде 8 монографияның авторы.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Оңғарбек Әліпбекұлы Әліпбеки

**ӘЛІПБЕКИ Оңғарбек Әліпбекұлы** http://kazatu.kz/kk/fakultetter/jer-resurstarin-baskaru-saulet-jane-dizayn-fakultete/kadastr-jane-bagalau-kafedrasi/alepbeki-ongarbek-alepbekuli/ – биология ғылымдарының докторы, профессор, Халықаралық ақпараттандыру академиясы  және Қазақстан ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясы академигі. 

**Ағымдағы негізгі ғылыми зерттеу бағыттары**: Жер ресурстарын басқару, дәл ауылшаруашылық (дәл егіншілік + дәл мал шаруашылығы), радиоэкология.

**Негізгі ғылыми-техникалық жетістіктер: 
* Қазақстан Республикасының (ҚР) ғарыштық технологияларын, бағдарлама жетекшісінің орынбасары ретінде, дайындау, өндіріске енгізу және біріктіре коммерцияландыру. 
* Республиканың «цифрлық дәуірге» өтетінін ғылыми көрегендік арқылы алдын ала біліп, екі ұлттық масштабтағы тұжырымдамалар дайындау [«Концепция создания и развития национальной инфраструктуры пространственных данных Республики Казахстан  до 2020 года», 2013; Концепция внедрения системы точного земледелия в Республике Казахстан, 2014]. Олардың жүзеге асыру жоспарларын жасау, пилоттық зерттеу жұмыстарын орындау, коммерцияландыру. Тұжырымдамаларда дәлелденген ғылыми-техникалық бағыттар «Цифрлы Қазақстан 2020» мемлекеттік бағдарламасы аясында жүзеге асыруға қабылданды. Олар - ҚР Ұлттық кеңістіктік деректер инфрақұрылымы және дәл егіншілік; 

**Білім саласындағы негізгі жетістіктер**: 
* ҚР жоғарғы оқу орындарының Үздік оқытушысы; 
* ҚР Президентінің "Болашақ" халықаралық біліми бағдарламасының жүлдегері; 
* «Жаңа инновациялық дәл ауылшаруашылығы курстары» («New and Innovation Courses for Precision Agriculture» - NICOPA) - Еуропалық одақтың Эразмус+ «Жоғарғы білім потенциалын көтеру» бағдарламасы аясынан берілген грант иегері; 
* "Қазақстан Ғарыш Сапары" АҚ компаниясында дайындалған ғарыштық және геоақпараттық технологиялар саласындағы жоғары білікті мамандар мектебі. 

**Өндіріс саласындағы негізгі жетістіктер''': 
* ҚР Жерді қашықтан зондтау ғарыштық жүйесі; 
* ҚР геоақпараттық жүйесі; 
* Шортанды ауданының кеңістіктік деректер инфрақұрылымы;
* Шу ауданының ғарыштық технологиялармен интеграцияланған жер кадастры және т.б. жеті жер санаттарын қамти отырып өндіріске енгізілген әртүрлі экономикалық салалардағы жүйелі геоақпараттық өнімдер.

Санат:1951 жылы туғандар
Ішекті музыкалық оркестр

[thumb| alt=A.| ''[Домбыра*.]]
[[Сурет:TenorBalalaika1.jpg|thumb| alt=A.| *Балалайка*.]]
[[Сурет:Violin VL100.jpg|thumb| alt=A.| *Скрипка*.]]

*'Ішекті музыкалық оркестр''' – ішекті музыкалық аспаптардан құралған орындаушылар тобы. Ол негізінен ішекті (балалайка, домбыра, дутар, жетіген, шертер, т.б.) және ысқылы (қобыз, скрипка, т.б.) музыкалық аспаптарда ойнайтын орындаушылардан құралады; қ. Оркестр.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Сәкен Әміреев

**Сәкен Әміреев**(5.1.1940 жылы туған, Алматы облысы Алакөл ауданы Екпінді ауылы) – медицина ғылымның докторы (1989), профессор (1991). Алматы мемлекеттік мединалық институтын (1964, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. Сол жылдан Қазақ эпидемиология, микробиология және жұқпалы аурулар ғылым-зертеу институтында ғылыми қызметкер, 1975–1995 жылы осы институттың бруцеллезді зерттеу бөлімін басқарды. 1995 жылдан Қазақ ұлттық медицина университетінде кафедра меңгерушісі. Әміреев Қазақстанда бруцеллездің, малдан жұғатын, т.б. аурулардың таралу заңдылықтарын ашып, олардың алдын алу жолдарын анықтады. 230-дан аса ғылыми еңбек, оның ішінде 2 монография жариялаған.

## Шығармалары:
* Эпидемиология и эпизотология бруцеллеза, А-А., 1986;
* Эпидемиологический надзор за зоонозами, А-А., 1988;
* Эпидемический процесс, А-А., 1999; Эпидемиология, А-А., 2002.
## Сыртқы сілтемелер
* http://kaz.hls.kz/aids/18-atbzhtb.html
* http://kaz.hls.kz/realize/print:page,1,68-europaly-immunizaciyalau-aptalyy.html
## Дереккөздер
Зайролла Дүйсенбеков

**Зайролла Дүйсенбеков** (18 қазан 1937 жылы туған, Павлодар облысы, Баянауыл ауданы, Баянауыл ауылы) – ауыл шаруашылығы ғылымының докторы (1985), профессор (1987), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1996).

## Өмірбаяны
Арғын тайпасының Бегендік руынан шыққан.

Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтын (1960, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген.

Павлодар облысы «Баянауыл» кеңшарында бас агроном, директордың орынбасары (1960–62), Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтында аспирант, ассистент, аға оқытушы, доцент (1962–87), декан (1974–84), кафедра меңгерушісі (1987–93), Қазақ мемлекеттік жерге орналастыру жөніндегі жобалау институтының директоры (1993–94) қызметтерін атқарған.

1994 жылдан Жер қоры және жерге орналастыру мемлекеттік ғылыми-өндірістік орталықтың бас директоры.

Дүйсенбеков – Қазақстанда ауыл шаруашылығы дақылдарының шығымдылығын болжаудың ғылыми-әдістемелік негіздерін алғаш зерттеушілердің бірі.

## Сыртқы сілтемелер
http://www.egemen.kz/indexold.php?act=readarticle&id=5774

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Қуандық Бүрлібаев

**Бүрлібаев Қуандық** (1936 Қармақшы ауданы Тұрмағанбет Ізтілеуов ауылы – 1994 сонда) – жырау. Жыраулық өнерінің қалыптасуына Сыр бойына белгілі жыраулар  Рүстембек Жиенбайұлы, Мұзарап Жүсіпұлы, Сүйенбай Ақбайұлы, Зайыр Рахатұлы, Берман Бейсембайұлы, Жаппар Тұңғышбаевтарға, т.б. еліктеуі себебін тигізді. 1979 жылы Қызылорда облысында өткен Қазақстанның 60-жылдығы мерекесінде Бүрлібаев республикалық байқауға қатысып, жүлде алған. 1980 – 87 жылы ақындар айтыстарына қатысып, өзінің айтыс өнерінің майталманы екенін таныта білген. 1986 жылы Алматы қаласында теледидардан Тұрмағамбеттің «Сам палуан» дастанын және Сыр сүлейлерінің бірнеше толғау термелерін орындады. 1988 жылы Тұрмағамбет атындағы орта мектепте жырау өнерінен сабақ берді. Жапонияда өткен дүниежүзілік «Оцеик» фестивалінде (1990) Бүрлібаевтың дауысы дүниежүзілік өнердің алтын қорына жазылып алынды.

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, 2 - том
	

Санат:Тұлғалар
Бүркірек Марқадамұлы

**Бүркірек Марқадамұлы** (1646, Қызылорда облысы Арал ауданы Ақшатау ауылы – 1726, Бұланты) — батыр. Кіші жүздегі Әлім тайпасының Шекті руынан шыққан. Жоңғарларға қарсы күресте қазақ жасағының бір бөлігін басқарған. Ел арасындағы аңыздарға қарағанда, Бүркірек қалмақ ханы Аюкенің қазақтарға жасаған жорығын тоқтатқан. 1717 жылы Бекович-Черкасский экспедициясын талқандауға қатысқан. Бүркірек батыр Бұланты-Білеуті шайқасында қаза тапқан.

## Дереккөздер

	

Санат:Қазақ батырлары
Санат:1646 жылы туғандар
Санат:Арал ауданында туғандар
Санат:1726 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ұлытау ауданында қайтыс болғандар
Санат:Қазақ-жоңғар соғысына қатысушылар
Мырзабек Төлегенұлы Дүйсенов

**Мырзабек Төлегенұлы Дүйсенов** -  1928 жылы 20 желтоқсанда Қызылорда облысының Сырдария ауданында туған. 1949 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің тарих-филология факультетін бітірт, Қазақ КСР Ғылым академиясының аспирантурасына қабылданады. 1953 жылы филология ғылымының кандидаты, 1968 жылы филология ғылымының докторы ғылыми дәрежесін алды. Көп жыл ҚР ҮҒА жанындағы М.О. Әуезов атындағы әдебиет және өнер институтында аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі болған. Қазақ кеңес әдебиеті тарихының очеркін, қазақ әдебиет тарихын жазысуға белсене қатысты.

М.Қаратаевпен бірге орта мектептің орыс кластары үшін «Қазақ әдебиеті хрестоматиясын» құрастырған.

Бірнеше әңгімелер жинағы, оннан астам повесі бар. «Гүлжан», «Ана махаббаты» повестері орыс тілше, «Емтихан» повесі өзбектіліне аударылды.
## Шығармалары
*Мен қалай торғай болдым? Әңгімелер. А., ҚМ КӨБ, 1958; 
*Жолын болсын. Әңгімелер. А., ҚМ КӨБ, 1959; 
*Қалыңдық. Повесть. А., ҚМ КӨБ, 1962; 
*Ана махаббат. Повесть. А., «Жазушы». 1965; 
*Гүлжан сүйеді. Повестер. А., «Жазушы», 1968; 
*Меймандар. Повестер. А., «Жазушы», 1971; 
*Ант. Повестер. А.,»Жазушы», 1974; 
*Үміт. Повестер. А., «Жалын», 1979; 
*Біз күн перзентіміз. Повестер. А., «Жалын», 1983; 
*Әдебиеттегі мазмұн мен түрдің бірлігі. Монография. А., ҚМ КӨБ, 1962; 
*Ілияс Жансүгіров. Монография. А., «Жазушы», 1965; 
*Ақын мұраты. Монография. А., «Жазушы», 1967;
## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қызылорда облысы
Санат:1928 жылы туғандар
Аптылай Бұрқашев

**Аптылай Бұрқашев** (20.01.1945 жылы туған, Қазалы ауданы, Бекарыстан би ауылы) –ғалым, медицина ғылымының докторы (1984), профессор (1985). КСРО спорт шебері (1969). Әлеуметтік Ғалымдар академиясының академигі (2001).

Ақтөбе медицинa институтын бітірген (1967). 1973 – 83 жылы Алматы мемлекеттік медицина институтында емдік физкультура және спорттық медицина кафедрасының ассистенті, доценті, меңгерушісі, 1984 – 2001 жылы Қазақ физкультура институтының ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры, 2001 – 2003 жылы халықаралық қазақ-түрік университеті Алматы бөлімшесінде директордың орынбасары қызметтерін атқарды. 2004 жылдан Республикалық допингке қарсы орталықта директордың орынбасары.

Бұрқашевтің негізгі ғылыми еңбектері емдік физкультура және спорттық медицина мәселелеріне арналған. Осы салалар бойынша екі монографиясы жарық көрген. Екі өнертапқыштың авторы.

## Дереккөздер

Санат:20 қаңтарда туғандар
Санат:1945 жылы туғандар
Санат:Қазалы ауданында туғандар
Санат:Қазақстан медиктері
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:КСРО спорт шеберлері
Санат:Қазақстан Әлеуметтік ғылымдар академиясы академиктері
Санат:Ақтөбе медицина университеті түлектері
Қайырғали Мұқашұлы Дүсәлиев

**Қайырғали Мұқашұлы Дүсәлиев** (1948 жылы туған, Ресей, қазіргі Куйбышев облысы, Самара қаласы, Непловка ауылы) – техника ғылымының докторы (1991), профессор (1994).

Куйбышев авиация институтын (1974) бітірген. 1974–84 ж. Қазақстан Ғылым Академиясының Тау-кен институтында аға инженер, кіші ғылыми қызметкер, 1984–96 ж. Алматы автокөлік жолдары институтында (қазіргі Қазақ көлік және коммуникация академиясы) кафедра меңгерушісі, профессор, 1996 жылдан Қазақ ұлттық техникалық университетінде кафедра меңгерушісі, профессор қызметтерін атқарады. Дүсәлиев 100-ге жуық ғылыми мақаланың, 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар

Санат:1948 жылы туғандар
Ахметқали Зейнолдаұлы Дүсіпов

**Ахметқали Зейнолдаұлы Дүсіпов** (1948 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан ауданы, Мұжықсу ауылы) – медицина ғылымының докторы (1990), профессор (1992). 

Семей мемлекеттік медицина институтын (1972, қазіргі Семей мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. 1972–80 ж. осы институтта ассистент, деканның орынбасары (1981–85), 1986 жылдан Семей мемлекеттік медицина академиясында доцент, профессор, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. Дүіпов 117 ғылыми-зертттеу еңбегінің авторы.

## Дереккөздер</span>


Санат:1948 жылы туғандар
Александр Георгиевич Дылюк

**Александр Георгиевич Дылюк** (1946 жылы туған, Қарағанды облысы, Теміртау қаласы) – техника ғылымының докторы (1997), профессор (1993). 

Қарметкомбинат (1970, ВТУЗ) техникалық оқу орнын бітірген. 1970–76 ж. осы оқу орнында оқытушы, аға оқытушы, доцент (1976–79), 1979–87 ж. кафедра меңгерушісі, 1987–92 ж. ғылыми-зерттеу жұмыстары жөніндегі проректордың міндетін атқарушы, 1992 жылдан Қарметкомбинат (ВТУЗ, қазіргі Қарағанды металлургия институты) ректоры қызметін атқарады. 105-ке жуық ғылыми еңбегі, 4 монографиясы жарық көрген.

## Дереккөздер</span>


Санат:1946 жылы туғандар
Жанат Рақымжанқызы Ділбарханова

**Жанат Рақымжанқызы Ділбарханова** (19 шілде 1967 жылы туған, Алматы қаласы) – заң ғылыми докторы (2008). 

Алматы мемлекеттік медицина институтын (1989, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті), Халықаралық қазақ-түрік университетін (1997) бітірген. Қазақ ұлттық медицина университетінде ассистент, 1997 жылдан ішкі істер органдарында қызмет атқарады. «*Трансұлттық қылмыстардың жекелеген түрлерін тергеуде арнайы білімдерді пайдалану теориясы мен практикасы*» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Ырсай Ділбарханова

**Ырсай Ділбарханова** (2 ақпан 1952 жылы туған, Түркістан облысы, Шардара ауданы) – биология ғылымының докторы (1998), профессор (2000).

Қыздар мемлекеттік педагогикалық институтын (1974, қазіргі Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университеті) бітірген. 1976–90 ж. Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясында ғылыми қызметкер, 1990–92 ж. Алматы мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) кафедра меңгерушісі, 1992–96 ж. Түркістан университетінде доцент, кафедра меңгерушісі, 1999 жылдан Халықаралық қазақ-түрік университеті Кентау институтында кафедра меңгерушісі. 60-тан астам ғылыми еңбегі жарияланған. «*Белоктар, белоктар биосинтезі, молекулалық генетиканың негіздері*», «*Ферменттер*» оқулықтары жарық көрген.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Сатыбалды Ділманұлы Ділманов

**Сатыбалды Ділманұлы Ділманов** (1 мамыр 1947 жылы туған, Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы, Қызылмақташы ауылы) – тарих ғылымының докторы (2005), профессор (2005), Ресей әскери академиясының академигі (2005). 

Қоңырат тайпасы Көтенші руынан шыққан.

Қорған қаласындағы (Ресей) жоғары әскери-саяси авиациялық училищені (1969), ҚазМУ-ды (1984, қазіргі ҚазҰУ) және Алматы жоғары партия мектебін (1986) бітірген. 1973–86 ж. әскери бөлімше және бөлім бастығының орынбасары, 1986–92 ж. Қырғызстанның әскери оқу орнында оқытушы, курсанттар бастығының саяси жұмыстар жөніндегі орынбасары, 1992–2000 ж. Қазақ ұлттық аграрлық университетінде оқытушы, аға оқытушы, 2000–03 ж. Қазақстан Гуманитарлық университетінде әскери кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 2003 жылдан Ұлттық қорғаныс университеті бастығының тәрбие және әлеуметтік-құқықтық жұмыстар жөніндегі орынбасары. Ділманов Қазақстан тарихындағы «*Ақтаңдақтарды*» зерттеуге зор үлес қосты. 70-тен астам ғылыми мақаласы жарық көрген.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:1947 жылы туғандар
Батаға

[thumb|[Каспий теңізі жағасы]]
**Батаға** — қамыстан салынған балықшылар үйі. Батағада балық аулау құралдары (аулар) тоқылып, жөндеуден өтеді. Ауланған балықты сақтайтын салқын шұңқырлар (мұз қалалар), балық қақтайтын ілгешектер, балық тұздайтын бөшкелер, т.б. орналасады. Бұрын балықшы Батағалары Еділ, Жайық өзендері бойында, Каспий теңізі жағалауында көп болған.

## Дереккөздер



Санат:Балық шаруашылығы
Фархат Мұсаұлы Дінішев

**Фархат Мұсаұлы Дінішев** (7 сәуір 1949 жылы туған, Алматы қаласы) – экономика ғылымының докторы (1997). 

Алматы халық шаруашылығы институтын (1970, қазіргі Қазақ экономикалық университеті) бітірген. 1970–73 ж. осы оқу орнында стажер-ізденуші, 1973–74 ж. Қазақ КСР-і Мемлекеттік жоспарлау комитеті жанындағы экономикалық ғылыми-зерттеу институтында кіші ғылыми қызметкер, 1974–81 ж. Қазақстан Ғылым Академиясының Экономикалық институтында экономист, кіші ғылыми қызметкер, 1981–94 ж. Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясында кіші, аға, жетекші ғылыми қызметкері, бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарды. «*Научно-техническое развитие производительных сил суверенного Казахстана (стратегия, формы и методы)*» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Дінішевтіңтің 60 ғылыми еңбегі, 4 монографиясы бар.

## Дереккөздер</span>


Санат:Қазақстан экономистері
Санат:1949 жылы туғандар
Ақтомар (батпақ)

**Ақтомар(батпақ)** – Қарасу мен Қуаныш өзендерінің аралығындағы батпақ. Ақмола облысы Ерейментау ауданында орналасқан. Батпақтың жағасынан Астана – Ерейментау темір жолы өтеді.

Санат:География
Ақтомар (көл)

**Ақтомар** – Ертіс алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Павлодар облысы Май ауданы Тарақты қыстауының оңтүстік-шығысында 23 км жерде орналасқан көл. Теңіз деңгейінен 145,5 м биіктікте. 

## Гидрографикасы
Аумағы 5,2 км2, ұзындығы 4,4 км, енді жері 2,0 км. 

## Жағалау сипаты
Жағалауы түйетайлы келген. Суы тұзды. Төңірегі ағарып сортаңданған, сазды балшықты келген. Деңгейі көктемде көтеріліп, жазға қарай тартылады.

## Дереккөздер

Санат:Май ауданы көлдері
Санат:Ертіс су алабы
Ақтөбе (жайлау)

thumb|Alt=A|200px| Қарақат өсімдігі
**Ақтөбе(жайлау)** – Алматы облысы Көксу ауданы жеріндегі жазғы мал жайлауы. Ол батысында Текелі, оңүстігінде Күйелі мен Суықтөбе, шығысында Аламан тауымен шектеседі. Теңіз деңгейінен 2,0 мың м биіктікте. Жері тастақ, шөбі тықыр. ***Қазтабан, сарыбас жоңышқа, рауғаш, аюжүн, қорғасын, ермен, қарақат, арша*** тәрізді шөптер мен бұталар өседі. Ақтөбе – суаты мол, шөбі құнарлы, малға жайлы қоныс.

## Дереккөздер


Санат:Жайлаулар
Санат:Ақтөбе облысы
Батиаль шөгінділер

thumb|Пелагикалық өзгеріс сызбасы
**Батиаль шөгінділер** — мұхит төсеніші мен мұхит (теңіз) қайраңдары аралығындағы тереңдіктерге (200 — 2500 м) тән шөгінділер. Ең жиі кездесетін түзілім түрлері — терригендік шөгінділер (алевритті және пелитті лайлар). Ал егер құрлық өңірінен келіп жететін терригенді материалдар аз болса, онда биогенді шөгінділердің үлес салмағы айтарлықтай артады. Олар жылы сулы аймақтарда карбонатты шөгінділер (фораминиферлі, маржанды карбонаттар), ал салқын сулы өңірлерде кремнийлі түзілімдер (кремнийлі-губкалы, диатомды шөгінділер) түрінде ұшырасады. Батиаль шөгінділердің түйіршіктері әдетте іріктелмеген, оларда су асты сырғымалары мен суспензиялық ағым белгілері жиі кездеседі. Батиаль шөгінділер құрамында органикалық көміртек мөлшері біршама мол болады.

## Дереккөздер



## Сыртқы Сілтемелер
*Батиаль шөгіндісі жайлы

Санат:Геология
Игорь

thumb|right|Князь Игорь халықтан салық жинауда(К. В. Лебедев)
**Игорь** (туған жылы белгісіз – 945) – Киев Русінің ұлы князі (912 жылдан), Рюриктер әулетінің негізін салушы. Игорь өзінен бұрынғы Олегтің ісін одан әрі жалғастырды. Днестр мен Дунай аралығындағы шығыс славян тайпаларының бірлестігі древляндар көтерілісін басып, бағындырды. 1941 ж. Константинопольге жасаған жорығы сәтсіз аяқталды. Печенегтермен (көшпелі түркілердің сармат және угор-финдермен аталасуынан құралған тайпалар одағы) қақтығыста жеңіліп, олармен 5 жылға бейбіт келісімшарт жасады. Салық жинауға қарсылық көрсеткен древляндардың қолынан қаза тапты.

## Сілтемелер


Санат:Тарих
Игуасу

**Игуасу** (, ) —  Оңтүстік Америкадағы ең керемет табиғи құбылыстардың бірі. Ол Бразилия мен Аргентина шекарасында, Игуасу өзенінде орналасқан және әлемдегі ең үлкен және әдемі сарқырамалар жүйесінің бірі болып саналады.

## Географиясы
Игуасу сарқырамасы Игуасу өзенінің бойында, Бразилия мен Аргентина шекарасында орналасқан.

Сарқыраманың бір бөлігі Бразилияның Парана штатында, ал екінші бөлігі Аргентинаның Мисьонес провинциясында орналасқан.

Бұл сарқырамалар ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілген.

### Құрылымы

Игуасу сарқырамасы – шамамен 275 сарқырамадан тұратын кең және ұзын сарқырамалар жүйесі.

Сарқырамалардың көпшілігінің биіктігі 60-82 метрге дейін жетеді.

Сарқырамалардың арасындағы ең әйгілісі – «Шайтан тамағы» (Garganta del Diablo), ол U-тәрізді үлкен сарқырама.

### Ерекшеліктері

Игуасу сарқырамасының ені 2,7 км-ге жетеді.

Сарқыраманың су ағынының күші өте қуатты.

Сарқырамалардың су шашырандысынан пайда болған кемпірқосақтарды көруге болады.

Сарқырама айналасында тропикалық орман және бай жануарлар әлемі бар.

## Тарихы

Сарқыраманың атауы тупи-гуарани үндіс тілінен шыққан және «үлкен су» дегенді білдіреді.

Еуропалықтардың арасынан бұл сарқыраманы алғаш рет 16 ғасырда испан конкистадоры Альвар Нуньес Кабеса де Вака көрген.

Кейінірек сарқырама айналасында ұлттық саябақтар құрылды.

## Туризм

Игуасу сарқырамасы — Оңтүстік Америкадағы ең танымал туристік орындардың бірі.

Жыл сайын миллиондаған турист сарқыраманың сұлулығын тамашалау үшін келеді.

Туристер үшін сарқыраманың үстінен немесе қайықпен жақыннан қарау, джунглимен серуендеу, жануарларды тамашалау сияқты көптеген іс-шаралар ұйымдастырылған.

## Экономикалық маңызы

Игуасу сарқырамасы туризм арқылы аймақ экономикасына үлкен пайда әкеледі.

Сарқырама айналасындағы қонақ үйлер, мейрамханалар және туристік нысандар көптеген жұмыс орындарын құруға ықпал етеді.
## Дереккөздер

## Сілтемелер
* 
Санат:Алфавит бойынша сарқырамалар
Ақтөбе (өзен)

**Ақтөбе** – Сырдарияның оң саласы.

## Географиялық орны
Түркістан облысы Түркістан қалалық әкімдігі аумағы жерінде. Ұзындығы 82 км, су жиналатын алабы 866 км2.

## Бастауы
Қаратаудың оңтүстік-батыс беткейінен басталады да, Сырдарияға жетпей сарқылып қалады.

## Гидрологиясы
Ағыны (төменгі ағысында) тұрақсыз, тек қар ерігенде ағады. Аңғары кең, жағалауы жазық, тегіс келеді. Жоғарғы ағысында бөгесіндер жасау жолымен егін суғаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Түркістан қалалық әкімдігі өзендері
Санат:Сырдария су алабы
Ақтөбе (көл)

**Ақтөбе** – Атырау облысы Индербор кентінен шығысқа қарай 46 км жердегі көл. Каспий ойпатында. 

## Гидрографикасы
Теңіз деңгейінен 5 м төменде орналасқан. Аумағы 5,5 км2. Ұзындығы 5,1 км, енді жері 2,8 км. Көлге маусымдық ағынсу құяды. Су деңгейі көктемде көтеріліп, жазға қарай тартылады.

## Өсімдігі
Ақтөбенің сор батпақты жағасында қамыс, құрақ өседі.

## Дереккөздер

Санат:Индер ауданы көлдері
Роман қойы

**Роман қойы** — қылшық жүнді, терісінен бағалы тон тігілетін қой тұқымы. 18 ғасырда Ярославль губерниясында жергілікті қысқа құйрықты қой тұқымдарын өзара іріктеу және сұрыптау нәтижесінде шығарылған. Роман қойының сүйегі ірі, жақсы дамыған. Басы шағын, етсіз, дөң маңдайлы, құлақтары тік. Денесі жұмыр, шоқтығы мен арқасы, құйымшағы түзу, құйрығы қысқа (8 — 10 см). Аяқтары мықты, тік, аралары алшақ. Желіні үлкен, терісі тығыз әрі жеңіл, қылшығы түспейтіндіктен тон тігуге өте қолайлы.  Қошқарының салмағы 65 — 75 (100 кг) кг-ға, саулығының салмағы 48 — 55 (80 кг) кг-ға дейін жетеді. Қошқарынан 2,5 — 3,5 кг, ал саулығынан 1,4 — 1,7 кг-ға дейін жүн қырқылады. Қылшығының жіңішкелігі 65 — 85 мкм, түбітінің жіңішкелігі 20 — 22 мкм; түбіт талшығы қылшығынан ұзынырақ болады. Жылына үш рет қырқылады. Бетінде және құлағында ақ дақтары болады. Роман қойы өте өсімтал, 2 — 3, кейде 4 қозы табады.

## Дереккөздер


Санат:Қой тұқымдары
Игілік (ұғым)

**Игілік** – ырыздықты, рухани және мәдени байлықты білдіретін жалпы ұғым; адамның белгілі бір қажеттерін қанағаттандыратын, оның мүддесіне, мақсаты мен ниетіне сәйкес келетін нәрселер.

Игілік табиғи және қоғамдық болып бөлінеді. Табиғи игілік – табиғи процестердің, мысалы, топырақтың құнарлылығы, пайдалы қазбалар. Қоғамдық игілік – адам қызметінің нәтижелері. Алайда екі жағдайдың екеуінде де игілік нәрсенің әлеуметтік анықтамасы, оның адам үшін пайдалы маңызы болып табылады. Материалдық және рухани игілік қандай қажеттерді қанағаттандыратынына байланысты ажыратылады. Материалдық игілікке азық-түлік, киім-кешек, баспана, т.б. және өндіріс құрал-жабдықтары, ал рухани игілікке – білім, рухани мәдениеттің жетістіктері, эстет. байлықтар, адамдардың мінез-құлқынан көрінетін адамгершілік қасиеттер, т.б. жатады. Бұлайша бөлу тек шартты нәрсе, өйткені көптеген игі құбылыстардың арасында нақтылы шекара жоқ (тарихи прогрестің жетістіктері, шығарм. жетістіктері, әлеум. оқиғалар, әсемдік бұйымдары). Адамның жасампаздық мүмкіндіктерінің өзі ең жоғары игілік болып табылады. Игілік жеке адамның қажеті мен мүддесіне қызмет ете отырып, даралық сипат алуы мүмкін. Бұл тұрғыдан игілік ұғымының абсолюттік (жалпы адамдық және жалпы тарихи) және салыстырмалы (тарихи шектелген, таптық, жеке даралық) cипаттары болады.

## Тағы қараңыз
* Жақсылық (жантану)

## Сілтемелер


Санат:Адам
Орта қышқылды жыныстар

**Орта қышқылды жыныстар** – құрамында **SіO<sub>2</sub>-нің** мөлшері **52 – 65%** болатын магмалық тау жыныстары. Олар интрузия, эффрузия және желі түрлерінде қалыптасып, *сілті мөлшері бойынша* **үш қатарға** бөлінеді: қалыпты, сілтілеу, сілтілі. Қалыпты қатар диорит-андезиттер деп аталады. Бұл жыныстар сілтілі және қышқылды магманың араласуынан қалыптасады; Орта қышқылды жыныстардың ішінде көп тарағаны. Басты минералдары орта плагиоклаз және горнбленд. Интрузия түрлеріне *диорит, кварцты диорит, диорит-порфирит, ал эффузияларына андезиттер* жатады. Сілтілеу қатарын сиенит-трахиттер деп атайды. Басты минералдары *калишпат, плагиоклаз, түсті минералдар (биотит, горнбленд, т.б.)*. Басқа топтармен аралық түрлері де кездеседі. **Интрузия түрлеріне** әр түрлі *сиениттер, моноцит, ал эффрузиялығына трахиттер* жатады. *Сиениттермен темір, мыс, вольфрам, сирек металдардың* кендері байланыса кездеседі. Трахит **қышқылға төзімді** материал. Сілтілі қатарды нефелинді сиенит-фонолит тобы деп атайды. Өте сирек кездесетін **магматиттер**. Басты минералдары *нефелин, лейцит, сілтілі дала шпаттары, сілтілі түсті металдар*. Интрузиялыққа нефелинді *сиениттер, ал эффузиялығына фонолит пен лейцитофир* жатады. Нефелинді тау жыныстармен *апатит, титан, графит, сирек металдардың* кендері байланыса кездеседі. Оларды *алюминий, шыны, керамика өндірісінде* пайдаланады. Орта қышқылды жыныстар Қазақстанда Мұғалжар, Сарыарқа, Торғай өңірлерінде кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Химия
Сәдуақас Баймаханов

**Сәдуақас Баймаханов** (1903, бұрынғы Сырдария губерниясы, Ақмешіт уезі, 5-а. – 1938) – қайраткер, саяси қуғын-сүргін құрбаны. 1932 жылы Ташкент қаласындағы Орта Азия мақта шаруашылығы институтын бітірген. 1919 – 21 жылдары Қызылорда уездік статистикалық бюрода көшірмеші, Ташкентте комсомол қызметкері. 1921 – 24 жылдары Түркістан Коммунистік Жастар Одағы (ТКЖО) ОК жанындағы Қырғыз баспа бөлімінің меңгерушісі, “Жас қайрат” газетінің (кейінен журнал) редакторы, ТКЖО ОК саяси ағарту бөлімі меңгерушісінің орынбасары, 1924 – 26 жылдары Ташкенттегі Сырдария ауыл шарушылығы техникумының директоры болды. 1926 – 29 жылдары Қызылорда уездік-қалалық коммитетінің үгіт-насихат бөлімі және ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі, Сырдария губерниясының Ташқазақ уездік коммитетінің хатшысы, Адай округі коммитетінің үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі, Петропавл губерниясы коммитетінің үгіт-насихат бөлімі меңгерушісінің орынбасары және “Кеңес ауылы” газетінің редакторы, 1932 – 33 жылдары Ташкенттегі Орта Азия мақта өсіру ғылыми-зерттеу институтының сектор жетекшісі, 1933 жылдың тамызынан 1937 жылдың сәуіріне дейін Қазақ АКСР халық ағарту халық комиссарының орынбасары, 1937 жылдың мамырынан қарашасына дейін Мирзоян ауданы партия коммитетінің хатшысы қызметтерін атқарды. 1937 жылы қараша айында тұтқындалып, ату жазасына кесілді. 1957 жылы қазанда ақталды.

## Дереккөздер
 

Санат:Тұлғалар
Рақымжан Қошқарбаев ауылы

**Рақымжан Қошқарбаев ауылы** (2006 жылға дейін 
— *Романовка*) — Ақмола облысы Целиноград ауданындағы ауыл, Рақымжан Қошқарбаев ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Ақмол ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 47 км-дей жерде, Нұра өзенінің сол жағасында орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1895 жылы қаланған. 1930 жылдан Калинин атындағы ұжымшардың, 1961 жылдан “Қазақстанның 40 жылдығы” атындағы астық кеңшарының орталығы болған. Ауылда кеңшар негізінде құрылған шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Целиноград ауданы елді мекендері
Бәкеш Шәкімова

**Шәкімова Бәкеш** (28 қараша 1928 жылы туған, Павлодар облысы Баянауыл ауданы) – медицина ғылымының докторы (1973), профессор (1973). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген жоғары мектеп қызметкері (1981).

## Қысқаша өмірбаяны:
*1951 жылы Алматы мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген;
*1954 жылдарыЛенинград (Санкт-Петербург) мемлекеттік медициналық институтының аспирантурасын бітірген;
*1955 жылдан осы оқу орнында ассистент, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған.

## Еңбектері:
*«Клинические варианты течения ревматизма у взрослых и его исходы в условиях г. Алма-Аты»* тақырыбында докторлық диссертация қорғады. Ғылыми еңбектері ревматология мәселелеріне арналған. Бехтерев ауруын емдеу жолдарын тауып, осы аурулардың профилактикасы мен диагностикасы мәселелерін анықтады.

## Дереккөздер

Санат:28 қарашада туғандар
Санат:1928 жылы туғандар
Санат:Баянауыл ауданында туғандар
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген жоғарғы мектеп қызметкерлері
Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті түлектері
Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университетінің профессорлары
Санат:Қазақстан реватологтары
Қоянжал

**Қоянжал** – Бетпақдаланың солтүстік-батысындағы құм. Сарысу өзенінің шығысындағы Жетіқоңыр құмының оңтүстігінде. 

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерінде.

## Жер бедері
Теңіз деңгейінен биіктігі 180-250 м. Ауданы 150 км2. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 30 км-ге созылып жатыр, ені 9 км. 

## Өсімдігі
Қырқалы төбешікті және жалды құмда қара сексеуіл, теріскен, еркек шөп, ебелек, құмаршық, изен т. б. өседі. Жер астындағы тұщы су 1-2 м терендікте кездеседі. Жыл бойы мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау облысы құмдары
Біләл Омаров

**Біләл Омаров** (17 қараша 1924 жылы туған, Мойынқұм ауылы) – генерал-майор.
## Өмірбаяны
Арғын тайпасы Қаракесек руының Кәрсөн бұтағынан шыққан.

2-дүниежүзілік соғыстың ардагері. Соғыстан кейін КСРО Ішкі әскерлер қатарында, 1949 – 1962 жылдары Қазақ КСР Ішкі істер министрлігінің аппаратында басшы қызмет атқарды. 1960 – 1970 жылдары Жамбыл облысы қоғамдық тәртіпті сақтау басқармасы бастығының орынбасары, Атырау облысы Ішкі істер басқармасының бастығы болды.

## Жетістіктері
1971 жылы милиция генерал-майор атағына ие болды. Отан соғысы, Еңбек Қызыл Ту, Қызыл Жұлдыз ордендерімен және медальдармен марапатталған.
## Сілтемелер
* Дүниежүзілік соғыс
* Қызыл Ту
* Ардагер
## Дереккөздер


Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Идара

**Идара**, *ведомство* – нақты бір мемлекетте қоғамдық өмірдің белгілі бір саласын немесе аясын басқаратын және мемлекеттік басқару органдары жүйесіне кіретін орталық мекеме. Идараның құқықтық жағдайы оның түріне байланысты болады. Үкіметтің түрлі комитеттері, комиссиялар, бюролар, бас басқармалар, департаменттер, т.б. идара болып табылады.

## Сілтемелер


Санат:Мемлекет
Қоян жүзгін

**Қоян жүзгін** () – тарандар тұқымдасы, жүзгін туысына жататын бұта.  

## Ботаникалық сипаты
* Биіктігі 0,3 – 0,7 м, қалың бұтақты, төбе жағы селдір. 
* Бұтақтарының қабығы қара қоңыр түсті. 
* Жас өскіндері жасыл түсті, жапырақсыз, ағаш бұтақтарының қолтығынан шоғырлана өсіп шығады. 
* Қоян жүзгін өте жылдам өседі, 5-6 жылда өзіне тән пішіндегі бұтаға айналады. Шамамен осы мерзімде алғашқы гүлдеуі байқалады. 
* Қос жынысты гүлдері хош иісті, жапырақ қойнауынан шығады. 5 күлтелі қарапайым гүлсерігі ақ, қызғылт, күлгін, ашық жасыл түсті. 
* Жапырақтары ұсақ, жіп немесе біз тәрізді, ұзындығы 3-7 мм. 
* Жаз бойы фотосинтез процесін бір жылдық жіңішке жас өскіндері атқарып, күзде түсіп қалады. 
* Жеке тұрған үлкен бұтасының тамыр жүйесі өте аумақты жерді алады, қапталындағы көлденең тамырларының ұзындығы 20 м-ге жетеді. 
* Аталығы 12-18, аталық жіпшелерінің түбінде қысқа қалың түгі болады. Жатыны төрт қырлы. 
* Жемісі - сырты мөлдір қабықпен немесе қылтанақты қабықпен қапталған жаңғақша, ұзындығы 10 мм, ені 9-11 мм. Жаңғақшасының қылтанағы жұмсақ, жиегі өткір келеді, желмен ұшып таралады. 
* Тұқымы, түбірі, тамыр жайылмалары арқылы көбейеді, мәдени түрде қалемшелеу арқылы өсіреді. Мамыр-маусым айларында гүлдеп, жеміс салады. Көктемгі суықта (2-5°С) жас өскіндері қарайып солып қалады да, оның орнына басқа жас өркен пайда болады. 

## Өсетін жері мен таралу аймағы
Қазақстанда Торғай қолатында, Арал теңізі маңында, Балқаш-Алакөл ойысында өсетін эндемик өсімдік.
 
## Шаруашылықтағы қолданысы
Қоян жүзгінді түйе, қой жақсы жейді. Қыста жерге түсіп, қар астында қалған тұқымы мен өркендерін қорек етеді. Тағамдық құндылығы жоғары.

Құмды жерлерді суландыру кезінде пайдаланылады. 

Ағаш сүрегі тығыз әрі ауыр (суға батып кетеді), шөлді аймақтарда ағашын құрылыс материалдары және отын ретінде қолданады. 

## Дереккөздер
   

Санат:Таран тұқымдасы
Санат:Қазақстан флорасы
Бердіғали Игіліков

**Бердіғали Игіліков** (15.12. 1910 жылы туған, Орынбор облысы, Орск ауданы) – әскери маман, генерал-майор (1958).

## Өмірбаяны
* Жастай жетім қалып, балалар үйінде тәрбиеленген.
* 1930–32 жылдары Мәскеу автотрактор институтында оқыған.
* Механикаландыру және моторландыру әскери академиясын бітірген (1935).
* 1935 – 38 жылдары Байкал сыртқы әскери округінде батальон командирі
* 1938 – 41 жылдары Орта Азия әскери округінде танк полкі командирінің орынбасары, батальон командирі
* 1941 – 42 жылдары Батыс майданы 105-танк дивизиясының батальон командирі және полк командирінің орынбасары
* Волхов және 1-Украин майдандары құрамындағы 59-армияның автобронды-танк әскерлері бастығының орынбасары
* 1945 – 47 жылдары 5-армияның 11-механикаландырылған дивизиясы командирінің орынбасары.
* 1947 – 68 жылдары Балтық бойы, Приморье әскери округтерінде техникалық бөлім бастығының орынбасары және қолбасшысының техникалық бөлім жөніндегі орынбасары
* 15- және 1-армиялар қолбасшысының көмекшісі болды.
* 1968 жылы әскер қатарынан босады.

## Марапаттары
* Қызыл Ту ордені 
* 2 мәрте Қызыл Жұлдыз ордені
* 1-дәрежелі Отан соғысы ордені
* 2-дәрежелі Отан соғысы ордені
* медальдер.

## Дереккөздер

Санат:15 желтоқсанда туғандар
Санат:1910 жылы туғандар
Санат:Орск ауданында туғандар
Санат:КСРО генерал-майорлары
Санат:Мәскеу автотрактор институты түлектері
Санат:Механикаландыру және моторландыру әскери академиясы түлектері
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Қызыл Ту орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Романовтар әулеті

**Романовтар әулеті**() - 16 ғасырдың аяғынан бастап осы текті алған орыс боярлар отбасысы. 1613 жылдан – Ресей патшаларының әулеті, 1721 жылдан – Ресей императорлары.

## Негізгі оқиғалар

* 1613: Михаил Романов патша болып таңдалады.
* 1682: I Петр , Ресейдің Ұлы Петр деп аталатын патша, билікке келеді.
* 1721: Петр I Ресей империясын құрады.
* 1762: II Екатерина, Ұлы Екатерина, билікке келеді.
* 1801: I Александр патша болады, Наполеонға қарсы соғыста жеңіске жетеді.
* 1825: Николай I патша болады, Декабристтер көтерілісін басады.
* 1855: II Александр патша болады, бодандарды босатады, реформалар жүргізеді.
* 1881: II Александр таққа отырды.
* 1894: II Николай патша болады, 1905 жылғы Революцияны басады.
* 1917: Ақпан революциясы нәтижесінде II Николай тақтан түседі, әулет мүшелері өлтіріледі.

## Романовтар әулетінің маңызы

* Романовтар әулеті Ресейді орталықтандырды, патшалық билікті нығайтты.
* Олар әскерді нығайтып, көптеген жерлерді жаулап алды.
* I Петр және II Екатерина кезінде Ресей әлемдік державаға айналды.
* Романовтардың соңғы патшалары Ресейде көптеген революцияларға және саяси тұрақсыздыққа себеп болды.

## Бүгінгі күнде
Романовтар әулетінің ұрпақтары бүгінде әртүрлі елдерде тұрады. Олардың көпшілігі өздерінің тегімен мақтанады, бірақ саяси белсенділік көрсетпейді.

## Дереккөздер:


Санат:Романовтар
Санат:Орыс әулеттері
Игорь Алексеевич Батманов

thumb|Туған ауылы
**Батманов** Игорь Алексеевич (28.10.1906, Украина, Волынск губерниясы Луцк қаласы — 8.1.1969, Бішкек) — ғалым, филология ғылымының докторы (1950), профессор, Қырғызстан Республика ғылым академиясының академигі (1954), Қырғызстанның ғылыми еңбек сіңірген қайраткері (1963). Украина ғылым академиясының жанындағы Шығыстану ғылыми ассоциациясы курсының түрік бөлімінде оқыған (1925 — 27). Ташкент университетінің аспирантурасын бітірген. Қырғызстандағы Тіл, әдебиет және тарих институты директорының орынбасары (1951 — 1954), сол институттың директоры (1954 — 1959), түркология секторының (1959 — 1963), шығыстану бөлімінің (1963 — 1969) меңгерушісі болып қызмет істеген. Батмановтың жалпы түркология мен қырғыз тілін зерттеуге арналған 90-нан астам ғылыми еңбектері бар. 2 рет Еңбек Қызыл Ту және Құрмет белгісі орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


## Шығармалары
*Язык енисейских памятников древнетюркской письменности, Фрунзе, 1959;
*Современная и древняя енисейка, Фрунзе, 1963 (соавт.);
*Таласские памятники древнетюркской письменности, Фрунзе, 1971.

Санат:Тұлғалар
Кванттық ауысу

***Кванттық ауысу ***– кванттық жүйенің (*[[атом]]<nowiki/>дардың, [[молекула]]<nowiki/>лардың*, т.б.) бір күйден басқа бір күйге секірмелі түрде ауысуы. Жүйе энергияның жоғарғы k деңгейінен төменгі і деңгейіне ауысқанда шамасы (*k–і*)-ге тең энергия мөлшерін сыртқа бөліп шығарады да, кері ауысқанда энергияның дәл сол мөлшерін жұтатын болады. Кванттық ауысу *сәуле шығаратын кванттық ауысу *және *сәуле шығармайтын кванттық ауысу* болып ажыратылады. 

Сәуле шығаратын кванттық ауысу кезінде жүйе электрмагниттік сәулені шығарады не жұтады. Бұл электрмагниттік сәуле – *көрінетін жарық, ультракүлгін не инфрақызыл сәуле, рентген не гамма-сәулесі, радиотолқындар* болуы мүмкін. Электрмагниттік сәуленің шығу не жұтылу шамасы *h*-ге (мұндағы * – сәуле жиілігі*, *h – Планк тұрақтысы*) тең энергия үлестері, яғни сәуле кванттары (фотондар) арқылы жүзеге асады. Сонымен, сәуле шығаратын кванттық ауысу үшін мынадай: k–і=h түбегейлі шарты орындалып отырады. *1913 жылы* *[[Нильс Бор|Н.Бор]]* тұжырымдаған (қараңыз *[[Бор қағидалары]]*) бұл шарт тәжірибе жүзінде де, кванттық теория бойынша да жан-жақты дәлелденді. Жүйе энергияның төмен деңгейінен жоғары деңгейіне ауысқанда сәуле шығаратын кванттық ауысулардың жиынтығы – берілген кванттық жүйенің жұтылу спектрін, ал бұған керісінше ауысу кезіндегі сәуле шығаратын кванттық ауысулардың жиынтығы – оның шығару спектрін түзеді. Сәуле шығармайтын кванттық ауысулар кезінде жүйе басқа жүйелермен өзара әсерлескенде ғана өз энергиясын оларға береді не олардан алады.

## Пайдаланылған әдебиет:

Қазақ энциклопедиясы, 4-том

Санат:Кванттық физика
Идда

**Идда**, *Иддәт* – мұсылмандық құқықта неке шарты жойылған немесе бұзылған әйелдің келесі некеге дейін күтетін мерзімі.

Әйелдің екінші рет тұрмысқа шығуы үшін идда мерзімі толықтай күтілуі шарт. Неке шарты жасалған соң жыныстық қатынаста болмай ажырасқан әйелдің идда мерзімін күтуі міндетті емес. (Құран Кәрім, Ахзап сүресі, 49-аят). Ажырасқан әйелдің иддасы, Құран Кәрім бойынша (Бақара сүресі, 228-аят), үш хайыз (етеккір) мерзімі болып белгіленген. Күйеуі өлген әйелдің иддасы егер ол әйел екіқабат болса, бала туған соң бітеді. Ал ол әйел екіқабат болмаса, оның иддасы төрт ай он күн болып табылады. Бұл мерзім біріншіден, ықтималды екіқабаттықты анықтаса, екіншіден, азалы әйелдің есін жиып, қайғысын тарқатуына және өлген адамның мұрагерлерінің анықталуына мүмкіндік береді. Балиғатқа жетпеген қыздар мен 55 жастан асқан әйелдердің идда мерзімі үш ай болып бекітілген (Талақ сүресі, 4-аят). Мұсылман еркектің некесінде болған өзге діндегі әйелдің идда мерзімі мұсылман әйелдермен бірдей саналады.

## Тағы қараңыз
*Ажырасу

## Сілтемелер


Санат:Қоғам
Санат:Құқық
Санат:Дін
Санат:Ислам
Қоянжын

**ҚОЯНЖЫН** (Halochanіs) – алабұта тұқымдасына жататын бір жылдық өсімдік. Қазақстанда Қызылорда, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан облыстарындағы құмды, тұзды топырақты жерлерде, көбінесе шөл далада өсетін туыс атымен аттас 1 түрі бар. Оның биіктігі 5 – 30 (50) см-дей. Сабағы көкшілдеу келген, сыртын қысқа тықыр түк басқан. Жапырағының тікенекті түгі бар, ол өте жіңішке, таспа пішіндес. Сабаққа кезектесіп орналасады. Қос жынысты гүлдері жеке-жеке орналасқан. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі – дәнек.

 == Дереккөздер==
(Р. Закирова)

Санат:Қызылқұйрық тұқымдасы
Асхат Төлеуұлы Шәкіров

**Асхат Төлеуұлы Шәкіров** (1947 жылы туған) – техника ғылымының докторы (1996), профессор (2003).  Арғын тайпасы, Қаракесек руының Дүйсенбай бұтағынан шыққан. 

## Қысқаша өмірбаяны:

*1970 жылы Қарағанды политехникалық институтын (қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) бітірген;
*1970–1992 жылдары oсы оқу орнында стажер, кіші, аға ғылыми қызметкер, Қазақстан ғылым академиясының Сейсмология институтында, Қазақстан ғылым академиясының Жер қойнауын кешенді игеру мәселелері институтында лаборатория меңгерушісі;
*1997–2001 жылдары бас маман, бөлім бастығы, басқарма бастығының орынбасары, министрдің кеңесшісі;
*2001–2002 жылдары Стандарттау, метрология және сертификаттау басқармасының бастығы;
*2002–2003 жылдары Қазақ мұнай және газ институтының бас менеджері болды. 
*2003 жылдан Ақмола технология және стандарттау универмитетінде кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. 
110-нан астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер


Санат:Қарағанды облысы
Санат:1947 жылы туғандар
Қазақ мәселесі жөніндегі ерекше комиссия

[left|thumb| alt=A.|90 px|["Шоқан Уәлиханов"]]

Қазақ мәселесі жөніндегі ерекше комиссия – Түркістан  мен Қазақстанды әкімшілік жағынан басқару жөніндегі реформаларды жасап, бекіткен комиссия. Патша үкіметі өз билігін нығайту мақсатымен жаңа ереженің жобасын жасауға Ішкі істер министрлігінің, Соғыс министрлігінің және жергілікті генерал-губернаторлығы өкілдерінен арнаулы комиссия құрды. Комиссия жинаған мәліметтер негізінде далалық облыстарды басқару жөніндегі реформа жобасы жасалып, Орынбор және Батыс Сібір генерал-губернаторлығының қарауына берілді. 1864 жылы реформаның жобасы жасалып жатқан кезде Ш.Ш. Уәлиханов “Сібір үкімет орындарына қарайтын қазақтардағы сот реформасы туралы жазба” деген еңбегінде қазақ арасындағы сот тәртібі мәселелері жөнінде пікір айтқан. Жобаны талқылауға орыстың қоғам қайраткері, тарихшы А.И. Левшин де қатысқан. 1867 жылы наурызда реформа жобасын түпкілікті жасау үшін соғыс министрі Д.А. Милютин басқарған ерекше комитет құрылды. Бұл комитет жобаның негізінде 1867 жылы  11 шілдеде “Жетісу және Сырдария облыстарын басқару жөніндегі уақытша ереже” жариялап, бұл облыстарды жаңадан құрылған Түркістан генерал-губернаторлығының  (1867) құрамына берді. 1868 жылы 21 қазанда “Орынбор және Батыс Сібір генерал-губернаторлықтарының далалық облыстарын басқару жөніндегі уақытша ереже” бекітілді.

## Дереккөздер</span>


Санат:Қазақстан тарихы
Кванттау

***Кванттау***, *дискреттеу*– 1) *кванттарға* (порцияларға) бөлу; 2) қандай да бір шаманың жеке (дискретті) мәндерін белгілі бір заңға сәйкес тізбекті қатар түрінде көрсету (мысалы, энергия бойынша кванттау, қозғалыс мөлшері моментін шамасы мен бағыты бойынша кванттау, т.б.).

## Дереккөздер: