open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қарсылық қозғалысы

**Қарсылық қозғалысы және наразылықтар** - маңызды қоғамдық мәнге ие болатын бір нәрсеге қарсы немесе бір нәрсені қолдау бойынша халықтың жаппай күреске шығуы, мысалы, атомдық станцияларды салуға қарсы.
[нобай|232x232 нүкте|[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары|2022 Қазақстандағы наразылық шаралары — Ақтөбе, 4 қаңтар.]]
Наразылық әдетте әлеуметтік жағдайға реакция ретінде түсініледі: кейде қолдау, бірақ көбінесе оған қарсы.

Биліктің және саяси режимнің оған деген көзқарасына байланысты наразылық акциялары рұқсат етілген және рұқсатсыз болып табылады. Әлеуметтік наразылықтың экстремалды түрі революцияға (мемлекеттік төңкеріс) айналуы мүмкін.

## Наразылықтың түрлері
### Саяси наразылық
Мемлекеттік билік өкілдеріне арналған наразылық, оның мақсаты саяси жағдайды өзгерту, көбінесе саяси бағыт пен режимді толығымен өзгертуге дейін.
[нобай|165x165 нүкте|[Берлин, Украинаны қолдау митингі. Оң жақтағы плакат: Ресей оккупациясында бейбітшілік жоқ.]]

#### Саяси наразылықты анықтаудағы тәсілдер
Саяси наразылықтың сипатты белгілерін, оның себептерін және наразылық мінез-құлқын анықтаудың бірнеше тәсілдері бар. Сонымен, бірқатар ғалымдар саяси наразылық әлеуметтік мәселелерге негізделген деп есептейді: қоғамдағы күтілетін және нақты жағдайдың сәйкес келмеуі, әлеуметтік қанағаттанбау, өз қажеттіліктерін қанағаттандыра алмау және экономикалық қиындықтар. Осылайша, саяси наразылық қазіргі билікке қарсы бағытталған әлеуметтік наразылық түріне дейін қысқарады.

С.Тарроу саяси наразылықты қазіргі элитаға қарсы бағытталған және бірқатар белгілерге ие әрекеттер жиынтығы ретінде сипаттады. Осылайша, наразылық әрекеті, оның пікірінше, бар институттарды жоққа шығарудың тікелей әрекеті, көбінесе эмоционалды сипатта болады, бұл нақты талаптар мен ұсыныстардың болмауына әкеледі, кейде басқа оппозициялық топтарға, соның ішінде элитаға бағытталған, сонымен қатар жиі болуы мүмкін. зорлық-зомбылықтың әртүрлі түрлерімен бірге жүруі мүмкін. 

### Сәтті мысалдар
2004 жылы Украинада қызғылт сары революцияға әкелген президент сайлауындағы дауыс беру нәтижелерін бұрмалауға қарсы наразылық.

### Әлеуметтік наразылық
Әлеуметтік теңсіздікке, қоғамда бар, әдетте экономикалық сипаттағы мәселелерге қарсы бағытталған наразылық. Көбінесе саяси формаға дамиды.

Мысалдар: Қазақстанда газ бағасының өсуіне наразылық.

Наразылық нысандары: митингілер, демонстрация, тосқауылға тұру, ереуілдер, аштық жариялау және т.б. Әлеуметтік наразылық акцияларын ұйымдастырушылар сол немесе басқа акцияның көмегімен қандай нақты міндеттерді шешуге болатынын және қандай қоғамдық қолдауға сенетінін анық білуі керек.

### Мәдени наразылық
Мәдени өмірдегі қандай да бір оқиғадан туындаған және халықтың эстетикалық наразылығын тудырған наразылық.

## Дереккөздер

Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Промульгация

**Промульгация** - бұқаралық-мемлекеттің басты заң жобасымен рұқсатталуы, яғни парламентпен қабылдануы және оның ресми хабаршыда жариялануы. Осындай жариялаудан кейін заң оның орындалуына көңіл аударады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Гликогенолиз

thumb|right|200px
**Гликогенолиз** (*Glycogenolysis* - гликоген + грек. Lysis -  ыдырау) - гликогенолиз, гликогеннің ыдырауы. Тканьдерде гликогеннің анаэробты ферментативтік ыдырау процесі. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Ішкі су қоймалар

**Ішкі су қоймалар** - өзендерді, көлдерді, каналдарды, теңіз порттарының судағы территорияларын, ішкі теңіздерді, кіру ені 24 мильден аспайтын теңіз шығанақтарын, тарихи шығанақтарды, сондай-ақ, архипелагсуларын қоспағандағы мемлекеттің егемендігі тарайтын территориялық теңіздің бастапқы сызығынан құрлық жаққа қарай орналасқан теңіз кеңістіктерін қамтитын мемлекет территориясының бір бөлігі.

## Дереккөздер



Жергілікті сулар

Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Қайыңды

**Қайыңды** сөзінің бірнеше мағынасы бар:

**Елді мекендер:**
* Қайыңды – Абай облысы Мақаншы ауданындағы ауыл.
* Қайыңды – Ақмола облысы Зеренді ауданындағы ауыл.
* Қайыңды – Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданындағы ауыл.
* Қайыңды – Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданындағы ауыл. 
* Қайыңды – Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданындағы ауыл. 
* Қайыңды – Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы ауыл.
* Қайыңды – Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданындағы ауыл.
* Қайыңды – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы ауыл.
* Қайыңды – Қостанай облысы Арқалық қалалық әкімдігіне қарасты ауыл.
* Қайыңды – Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданындағы ауыл.
* Қайыңды – Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданындағы ауыл.
* Қайыңды – Шығыс Қазақстан облысы Самар ауданындағы ауыл.
* Қайыңды — Талас облысы Манас ауданындағы айыл.
* Қайыңды — Шу облысы Панфилов ауданындағы қала, аудан орталығы.
* Қайыңды — Шу облысы Кемин ауданындағы айыл.

**Өзен, көлдер:**

* Қайыңды – Ертіс алабындағы өзен.
* Қайыңды – Ойыл алабындағы өзен.
* Қайыңды – Шалқар алабындағы өзен.
* Қайыңды – Алматы облысындағы сел көшкіні жылжығанның нәтижесінде бір ғасыр астам бұрын пайда болған көл.

**Басқа мағыналар:**

* Қайыңды (сор)
* Қайыңды (тау)
Ішкі топ және сыртқы топ

**Ішкі топ және сыртқы топ** - ерекше қарым-қатынасқа қатысушыларды білдіру үшін Грэхем Самнер енгізген түсініктер (1906).

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Өмір әлемінің ішкі колонизациясы

**Өмір әлемінің ішкі колонизациясы** – мәдени трансмиссияға негізделетін экономикалық және әкімшілік рационалдылық түрлерінің «коммуникативті тәжірибеге» енуі. Осының нәтижесінде күнделікті өмірдің «мәдени кедейленуі» және осымен байланысты «мәннен айрылу» және «бостандықтан айрылу» жүзеге асады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Ішкі саясат

**Ішкі саясат** - мемлекет ішіндегі таптардың, әлеуметтік топтар мен қабаттардың, ұлттардың қарым-қатынасын білдіретін саясат, мемлекеттін іс-әрекетінің және билеуші партиялардың негізгі бағыттарын қамтиды.

## Дереккөздер



Санат:Ішкі саясат
Ішкі колониализм

**Ішкі колониализм** - мәдени жағынан әртүрлі топтардың басым топпен біртұтас ұлттық біркелкілікке, орталықтандырылған саяси басқаруға және ұлттық экономикаға жұмылдырылуы.

## Дереккөздер



Санат:Саясат әлеуметтануы
Байланысшы санаторийі

**"Байланысшы" санаторийі**, "Связист" — Талдықорған қаласындағы санаторий (60 орындық). 1989 жылдан бастап іске қосылған. Жыл бойы жұмыс істейді. Санаторий 3 қабатты үйге орна¬ласқан. Онда физиотерапия, дене шынықтыру, сылап-сипау, тұзбен емдеу, акупункту¬ра, т.б. кабинеттер бар. Санаторий жанында асхана және кітапхана жұмыс істейді. Емделушілерге арналған баскетбол, волейбол алаңдары бар. Демалушылар шахмат, домино, т.б. ойындар ойнай алады. Санаторийде буын, өкпе, жүйке, асқазан, т.б. аурулары бар адамдар емделе алады.

## Дереккөздер
Әлеуметтанудың пәншілік матрицасы

**Әлеуметтанудың пәншілік матрицасы** - әлеуметтанулық білімнің жіктелуі үрдісінде бөлініп шыққан және бүгінгі күні күрделі тармақталған жүйені білдіретін әлеуметтанудың салалық бағыттарының, тақырыптық облыстары мен салаларынын жиынтығы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Партия ішілік демократия

**Партия ішілік демократия** - партиялардың ұйымдастырылуы мен іс-әрекетінің негізі, партияның ұйымдастырушылық құрылысы мен іс-әрекетінің бастапқы қағидасының, яғни демократиялық централизмнің маңызды жағы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Воду немесе водуизм

**Воду немесе водуизм** - Кариб бассейнінің және орталық Американың, бірақ көбінесе Гаити шаруалары мен қалалық кедейлер арасында кең таралған, шығуы африкалық болуы ықтимал синкреттік діни культ.

## Дереккөздер


Санат:Діндер
Әскери және өндірістік қоғамдар

**Әскери және өндірістік қоғамдар** - Герберт Спенсердің қоғамның екі түрі: ертеректегі «мәжбүр ынтымақтастық» - әскери қоғам мен кейінгі әскери қоғамдар келетін - өндірістік «өз еркімен ынтымақтасуға» негізделген қоғамдар арасындағы эволюциялық айырмашылығын бейнелеуі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Әскери-өндірістік кешен

**Әскери-өндірістік кешен** - алғаш рет 1950 жылы президент Эйзенхауаэр сөзінде кездескен термин, онда ол Америка қоғамының әлеуметтік құрылымында әскери және экономикалық императивтер негізінен қарулану жарысынан туындап, басымдылық танытуда деп ескертті.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Көсемшілдік

thumb|80px|right|А. Гитлер
thumb|80px|right|И. Сталин

**Көсемшілдік** - топтың (ұйымның) басқарушы мен бағынушыларға қатаң бөлінуі, саяси лидер мен көсемге жеке адал болуға негізделген билік қатынастары. Олар тоталитарлы және авторитарлы режимдерде кең таралған.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Әскери қылмыс

**Әскери қылмыскерлер** — жалпыға ортақ соғыс заңын бұзушы. Адамгершілікке, әлемге қарсы қылмыс жасаған адамдар.

## Дереккөздер

Санат:Әскери құқық
Әйелмен басқарылатын отбасылар

**Әйелмен басқарылатын отбасылар** - ерлерге қарағанда көбінесе әйелдер басқаратын отбасылар. Термин негізінен «үшінші әлем» елдеріне және шаруа экономикасына қатысты қолданылады. Мұнда патриархат норма болып табылады. Осы жағдайдағы осындай отбасылар кедейлік пен әл-ауқаттың төмендігін туғызады. Олардың пайда болу себептері - ажырасу, жұбайының өлімі, ер адамның экономикалық миграциясы, т.б. болып табылады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Әуе кеңістігі режимі

**Әуе кеңістігі режимі** - ұлттық және халықаралық әуе кеңістігінің азаматтық және әскери кемелермен пайдалануын реттейтін принциптер мен нормалар жүйесі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Байсейіт Тойшыбекұлы

**Байсейіт Тойшыбекұлы** (1831-1867) - Қоқан басқыншыларына қарсы күрескен батырлардың бірі. Ұлы жүздегі Дулат тайпасының Ботпай руынан шыққан. 1864 жылы орыс әскерлерімен бірге Қоқан хандығына қарсы күрескен Сұраншы батырға қосылып, Қоқандарға қарсы бірнеше ұрысқа қатысқан. Байсейіт  Жамбыл ауданындағы Ақ сеңгір ауылында жерленген.

## Дереккөздер
Пайда болатын қасиеттер

**Пайда болатын қасиеттер** - тек қана пайда болуы немесе құрамдас бөліктері тұрғысынан түсіндірілмейтін қасиеттер, осыдан «бүтін бөліктен үлкен» деген сөз шығады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Қаруланған көтеріліс

**Қаруланған көтеріліс** - қандай да бір әлеуметтік топтардың немесе таптардың саяси билікке ашық қарулы көтерілісі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Ақ, сұр, көк жағалылар

**Ақ, сұр, көк жағалылар** - бұл терминдер буржуазиялық саяси экономия мен әлеуметтануда жалдамалы еңбектің әртүрлі категорияларын бейнелеу үшін қолданылады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Әлеуметтік қабылдау

**Әлеуметтік қабылдау** — адамдардың әлеуметтік обьектілерді: өздерін, басқаларды, «әлеуметтік топтарды, қауымдастықтарды қабылдауы, түсінуі және оларға баға беруі.

## Дереккөздер

Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Байсейіт Төлесұлы

**Байсейіт Төлесұлы** (туған-өлген жылы белгісіз) батыр. 

Дулат тайпасының Жаныс руынан.
17-18 ғасырларда жоңғарларға қарсы жорықтарға қатысып ерлігімен көзге түскен. Іле бойында, Нұр, Сөгеті өңіріндегі Хангелді, Райымбек, Биеке батырлар басқарған шайқастарда жүзбасы болған. Тегі Албан руындағы Сүйерқұл атасынан шыққан. Батырға Райымбек ауданындағы Жамбыл ауылында ескерткіш қойылды.

## Дереккөздер


Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Санат:Қазақ батырлары
Синтетизм

**Синтетизм** ( - біріктіру, құрастыру) — бір сөздің құрамындағы бірнеше морфеманы біріктіретін, тіл құрылымының типологиялық белгісі. **Синтетизм** ұғымы ең алдымен сөз негізінің грамматикалық категорияны білдіретін форманттарымен байланысты болғандықтан, морфологиялық формаларға қатысты қолданылады. Оларды қарапайым формалар деп те атайды. Мысалы: осы шақ формасы — *отырмын*, ал оның аналитикалық формасы — *айтып отырмын*; жай шырай формасы — *биік, улкен;* аналитикалық формалары — *өте биік, үп-үлкен.*

Кейбір ғалымдар **Синтетизмнің** морфологиялық үлгісіне қарап, синтаксистік және сөзжасам **Синтетизмін** сөз қылады. Алғашқысында сөйлем мүшесі көмекші сөзсіз бір ғана формада жасалады (айқайлады, ср. айқайлап жіберді). Сөзжасамға бір сөзден (түбір, туынды, күрделі формада) тұратын формалар жатады, ал аналитикалық құрылымда сөз тіркесінен жасалады: *айқайлау — айқайға басу, жаздай — ала жаздай, балалы — балалы шағалы — көп балалы.*

Бірак **Синтетизм** мен аналитизм тілдерде таза қалпында кездеспейді. Қандай тіл болмасын белгілі дәрежеде синтетикалық және аналитикалық формалардан тұрады. Тіл дамуымен байланысты синтетикалық формалар аналитикалық формаларға, керісінше, аналитикалық формалар синтетикалық формаларға ауысуы мүмкін. Сөз тіркесі атаулық ұғымдарды тудырудың неғұрлым қарапайым тәсіліне жататындықтан, тілдерде аналитикалық жасалымдар үнемі туып отырады да, олар кейін синтетикалық формаларды ығыстырып отырады, болмаса синтетикалық құрылымға айналып кетеді.

## Тағы қараныз:
* Синтез
* Синтетикалык тілдер
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Жоғарылаушы таңдау

**Жоғарылаушы таңдау** - одан арғы контактілер үшін сұрауды және респонденттердің кіші тобынан бастап, ішінара жиынтық сұрыптау әдісі. Ол кездейсоқ сұрыптау болып табылмайды және оның негізінде туысқан жиынтық сипаттамалары туралы шешімдер жасалмайды. Әдіс ең алдымен терең сапалы, жеке тақырыптарда жеке контактілер жолымен (мысалы, нәпсі әдеттерін зерттеу немесе ауыр жоғалту жайында), айқын сұрыптау құрылымдары болмайтын жағдайларда қолданылады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Сенім вотумы

**Cенім вотумы** - парламентарлық басқару түріндегі мемлекеттерде үкіметтің немесе жеке министрдің саяси бағытының, заң жобасының негізінен парламенттің төменгі палатасымен мақұлдануы. Сенім вотумы туралы сұрақ қою ұсынысты үкіметтің өзі, парламенттік фракциялар немесе депуттар тобы жасауы мүмкін.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Шығыс деспотизмі

**Шығыс деспотизмі** - «азиялық қоғам» және сол тектес әлеуметтік ұксас жүйелер түрлеріне арналған Карл Виттфогельдін термині (1955). Ерекшелігі қоғамдық жұмыстарда ирригацияға бақылау жүргізу үшін қажеттіліктен туындап, гидравликалық қоғам баламалық терминінің пайда болуына ықпал етті. Шығыс деспотизмі батыс европалық конституциялық, ақыр соңында либерал - конституциялық басқаруға қарама-қарсы қойылған. «Жеке меншіктің» (және азаматтық қоғамның) болмауы осы айырмашылықты түсіндіруде тағы бір шешуші фактор болып қарастырылған.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Жанама вотум

**Жанама вотум** - белгілі бір кандидатқа берілген таңдамалы квотадан көп дауыс сол партиялық тізімдегі басқа кандидатқа берілетіндігін білдіретін пропорционалды сайлау жүйесінде дауыс берудің нәтижелерін анықтау.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Көп ретті вотум

**Көп ретті вотум** — бірқатар елдерде белгілі бір сайлаушылар категориялары сайлауда екі немесе одан да көбірек дауысқа ие болатын тәртіп.

## Дереккөздер

Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Ішкі қала

**Ішкі қала** - қала аумағының әлеуметтік мәселелер мен кедейшілік деңгейінің жоғары деңгейіне ие аудандары. Түсінік көбінесе «иммигранттар аудандарының» негізі ретінде қолданылады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Сенімсіздік вотумы

**Сенімсіздік вотумы** — парламентарлық басқару түріндегі мемлекеттерде үкіметтің немесе жеке министрдің саяси бағытының, заң жобасының негізінен парламенттің төменгі палатасымен мақұлданбауы. Іс-жүзінде үкіметке сенімсіздік вотумын білдіру немесе осы үкіметтің өз еркімен таратылуы мен жаңа үкіметтің қалыптасуына немесе парламенттің (төменгі палатаның) таратылуы мен кезектен тыс парламентік сайлау өткізуге әкеледі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы

be-x-old:Вотум недаверу
Міндетті вотум

**Міндетті вотум** - бірқатар елдердегі айыппұл төлету арқылы мемлекеттік билік органдарын сайлаудағы дауыс беруге барлық жұмысқа жарамды азаматтарды дауыс беруге қатысуын заңдық міндеттеу.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Синтетикалық тілдер

**Синтетикалық тілдер**  — грамматикалық мағыналары сөздің өз ішінде, яғни сөз формалары арқылы берілетін тілдер. Оңда аффикстік тәсіл мен ішкі флекция ең басты грамматикалық тәсілдер болып табылады. Бірақ аналитикалық құрылысқа тән элементтер де (көмекші сөздер, сөздің орын тәртібі, дауыс ырғағы) орын алады. Синтетикалық құрылыс грек, латын, санскрит, ескі славян сияқты көне еуропалық тілдерге және осы күнгі литва, неміс, славян тілдерінің көпшілігіне тән. Кейбір ғалымдар оған жалғамалы (түркі) тілдерді де жатқызады.

## Тағы қараныз:
* Аналитикалық форма
* Синтетикалық форма
* Синтез
* Синтетизм
## Дереккөздер


Санат:Лингвистикалық тілдер
Палаталдану II

**Палаталдану II** - тіл алды дауыссыздарының әсерінен көршілес г, к, х дауыссыздарының жұмсаруы. Славян ата тілінде көне үш палаталдану  пайда болып дамыды сөйтіп славян тілдерінде әр түрлі нәтиже берді. Бірінші палаталдану, тіл арты г, к, х дыбыстарының и, е, ять, кіші юс, ь тіл алды дауыстыларының алдында ызың ж, ч, щ дыбыстарына өзгеруімен байланысты. Мысалы, око- очи, страхъ- страшенъ. Бірінші палаталдану ескі славян тілінде және тіл дыбыстарының ызыңдармен г//ж, к//ч, х//ш алмасу түрінде орыс тілінде көрініс тапқан.
Екінші палаталдану, бірінші палаталдану кешірек пайда болды. Ата славян тілінде дифтонгтарды жоғалтқаннан кейін пайда болып, ять, и дыбыстары алдында қолданылды (дифтонтгардан шыққан). Екінші палаталдану тіл арты г, к, х дыбыстары ызың (сүзілмелі) з', ц', с' дыбыстарына ауысқан. Бір жағынан, екінші палаталдану нәтижелері оңтүстік және шығыс славян тілдерінде, батыс славян тілдерінде де әр түрлі болған және басқа жағынан этимологиялық талдау арқылы ғана қалпына келтіруге болатын. Екінші палаталдану іздері қазіргі орыс тілінде айқын түрде сақталмаған. Мысалы, көпше түрдегі атау септік формасы друзья, түбір морфемалар цвет- және звезд-.
Екінші палаталдану нәтижелерін бергендіктен үшінші палаталдану кейде екінші палаталдану түрленуі ретінде қарастырылады. Бірақ ол тіл алды і, е, кіші юс дауыстыларынан кейін қолданылған. Мысалы, месяц, витязь, князь. Үшінші палаталдану нәтижелері анағұрлым алуан түрлі. Қазіргі орыс тілінде этимологиялық талдау жолымен қалпына келтіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Уақыт қатары

**Уақыт қатары** - идеалды жағдайда «нақты анықталған сан (көлем) ретті, тең уақыт аралығындағы нүктелерде бір кезең барысында жазылып отыратын» мәліметтер жиынтығы, атап айтқанда, бөлшектік баға индексі. Мәліметтер осы қатаң критерийлерді қанағаттандырмайтын (мысалы, қатынастардағы дұрыс емес стандартталған айнымалылар немесе аралықтар) және жазылатын интервалдар бірдей емес болатын жерде, егер мәліметтер уақыт аралықтарына сәйкес келсе, уақыт қатары туралы айтуға болады. Уақыт қатары мәліметтерінің негізгі көзі халық санағы болып табылады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Синтетикалық форма

**Синтетикалық форма**  ( - қосу, құрастыру) — сөздің негізіне қосымшалардың жалғануы арқылы туатын, яғни аффикстік тәсілмен жасалатын сөз формасы. Мысалы: *тәуір — тәуірлеу — тәуірірек; малшы, малшылар, малшылардың; алшы, алыңыз, алыңыздар; алды, алсам, алар, алдырт, алыс т. б*. Мұндай формалық өзгерістер бір сөздің көлемінде (ішінде) болып отыратындықтан, олардан баска аналитикалық тәсілмен туатын күрделі формалар болатыны ескеріліп, жалан формалар деп аталады.

## Тағы қараныз:
* Аналитикалық форма
* Синтетикалык тілдер
* Синтез
* Синтетизм
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Әлеуметтік уақыт

**Әлеуметтік уақыт** - қоғам, әлеуметтік қауымдастықтар, жеке адамдар тіршілік ететін және дамитын уақыттың ерекше сипаттамалары.
**Әлеуметтік уақыттың**  құрылымы адам әрекетінің әр салалары арқылы өлшенеді және әр салада пайдаланған уақыт өзіне тән әлеуметтік-экономикалық мағынаға ие болады. Қоғамдағы жеке адамдар *Әлеуметтік уақыттың* жалпы жиынтығы қоғамның Әлеуметтік уақытын қалыптастырады. Сонымен қатар, әр салада пайдаланған уақыт белгілі бір дәрежеде тәуелсіз сипатқа ие. *Әлеуметтік уақыты* зерттейтін тәсілдердің бірі — уақыт бюджетін пайдалану әдісі және соның негізінде уақыт балансын есептеу. Жеке адам деңгейіндегі *Әлеуметтік уақыттың* өтуі өзіндік ерекшеліктерге толы. Себебі, жеке адам уақытты субъективтік, психологиялық, эмоционалдық тұрғыдан қабылдайды. Мысалы, адамның белгілі бір күнтізбелік уақыттағы жұмыстары өте күрделі, тығыз болса, керісінше, дәл сондай екінші бір мерзім ішінде адам еш нәрсемен айналыспауы мүмкін.
Сонымен, жеке адам өткізген уакыт оның іс-әрекеті мазмұнының "тығыздығымен" тікелей байланыста. Өмірі белсенді іскерлікке, өнімділікке толы кісіні жасампаз адам деп айтуымызға болады. Ондай адамның азаматтық сипаты, өмірге деген көзқарасы, т.с.с. қасиеттері "уақыты шұбалаңқы" адамнан мүлде басқа. Сонымен, жеке адамның ішкі дүниесі мен іс-әрекеті тұрғысынан алғанда, *Әлеуметтік уақыттың* өзіндік сипаты айқын. *Әлеуметтік уақытты* қоғамдық және адамдық тұрғыдан алғанда олардың араларындағы себеп-салдарлық қатынастар өте терең.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Бүкілқытайлық халық өкілдерінің жиналысы

thumb|right|200px
**Бүкілқытайлық халық өкілдерінің жиналысы** - ҚХР-дағы мемлекеттік биліктің жоғарғы заң шығаратын органы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Бейбітшілік сүйгіш күштердің дүниежүзілік конгресі (БКДК)

**Бейбітшілік сүйгіш күштердің дүниежүзілік конгресі (БКДК)** - бейбітшілікті жақтайтын халықаралық және ұлттық, мемлекеттік және үкіметтік емес ұйымдар екілдерінің ең ірі халықаралық кездесуі (1973 жылы Мәскеуде болып өтті).

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Лингвистикалық палеонтология

**Лингвистикалық палеонтология** - тіл білімінің бөлімі ретінде белгілі бір тілдің ойлау сипатын қалпына келтіру, алғашқы аумақтық таралуы мен өмір жағдайы, сөздік құрамы және басқа да ерекшеліктерін қарастырады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Синхрониялық лингвистика

**Синхрониялық лингвистика** (, (  - бірге +  - уақыт)) (статикалық, сипаттамалық) — тілдің тарихи дамуының бір дәуіріндегі заңдылықтарды зерттейтін тіл білімінің саласы. 

Әр дәуірдегі заңдылықтардың зерттелуі арқылы тарихи даму процесінің хронологиялық жүйесі қалыптасады.

## Тағы қараныз
* Синхрония
* Сипаттамалы лингвистика

## Дереккөздер

Санат:Лингвистика
Санат:Тіл білімі
Сипаттамалы лингвистика

**Сипаттамалы лингвистика** () — тілдің синхрондық жағдайын зерттейтін тіл білімінің саласы. 
## Тағы қараныз:
* Синхрония
* Синхрониялық лингвистика
* Лингвистика
* Дәстүрлі тіл білімі
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Қаракөл

**Қаракөл** сөзінің мағыналары:

**Өзен, көлдер:**
* Қаракөл – Ақмола облысы Астрахан ауданындағы көл.
* Қаракөл – Ырғыз алабындағы тұйық көл.
* Қаракөл – Торғай алабындағы көл.
* Қаракөл – Шу алабындағы көл.
* Қаракөл – Қарағанды облысы Осакаров ауданының орталық бөлігіндегі тұйық көл.
* Қаракөл – Қызылорда облысы Арал ауданындағы көл.
* Қаракөл – Сырдария алабындағы көл.

**Елді мекендер**
**Қазақстан:**

* Қаракөл – Абай облысы Жаңасемей ауданындағы ауыл.
* Қаракөл – Ақмола облысы Астрахан ауданындағы ауыл.
* Қаракөл – Ақмола облысы Атбасар ауданындағы ауыл.
* Қаракөл – Ақмола облысы Есіл ауданындағы ауыл.
* Қаракөл – Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданындағы ауыл.
* Қаракөл – Ақтөбе облысы Ойыл ауданындағы ауыл.
* Қаракөл – Атырау облысы Құрманғазы ауданындағы ауыл.
* Қаракөл – Атырау облысы Қызылқоға ауданындағы ауыл.
* Қаракөл – Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы ауыл.
* Қаракөл – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы ауыл.
* Қаракөл – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы ауыл.
* Қаракөл – Павлодар облысы Ақсу қалалық әкімдігіне қарасты ауыл.

**Өзбекстан:**

* Қаракөл – Өзбекстан Республикасы Бұхара облысында орналасқан қала.

**Басқа мағыналар:**

* Қаракөл – Бұғылы тауларының солтүстік-батысындағы шоқы.
* Қаракөл қойы – қозысының елтірісі өте бағалы болатын қой тұқымы. 
* Қаракөл шаруашылығы – қой шаруашылығының қаракөл қойын өсіретін саласы.
Бүкілхалықтық талқылау

**Бүкілхалықтық талқылау** - социализмге тән жұмыскерлердің қоғам жұмыстарын басқаруға қатысуының ішкі формасы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Жалпыға ортақ сайлау құқығы

**Жалпыға ортақ сайлау құқығы** - заңмен белгіленген, белгілі жасқа толған барлық азаматтардың мемлекеттік билік органдарына сайлауға қатысу құқығы.

## Дереккөздер


Санат:Сайлау
Капиталистік жинақтаудың жалпы заңы

**Капиталистік жинақтаудың жалпы заңы** - капиталдың жинақталуының және жеке капиталистердің, бірлестіктер мен монополиялардың колында шоғырланған қоғамдық байлық үлесінін өсуі, еңбектің капиталмен эксплуатациялануын күшейтетіндігімен ерекшеленетін объективті экономикалық заң.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Жан-жақты білім

**Жан-жақты білім** - оқушылар қабілеттіліктері бойынша аралас топтарда немесе сыныптарда және мұнда оқуға түсерде сұрыптау критериі болмайтын Ұлыбританиядағы орта білім түрі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Екінші қайтара кедейлік

**Екінші қайтара кедейлік** - негізгі өмірлік қажеттіліктері ақылға сыймайтын шығын себебімен қанағаттанбайтын отбасылар сипаттамасы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Екінші қайта талдау

**Екінші қайта талдау** – мәліметтердің алдын ала талдауларды қарастыруға негізделген, мысалы, мәліметтер банкінен немесе санақ мәліметтері сияқты ашық зерттеулерге негізделеді. Оларды қолданудың артықшылықтары салыстырмалы арзандықта, өйткені оларды жинау қажет емес және лонгитюдты тарихи немесе кроссмәдени талдауға мүмкіндік бере алуында.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Екінші қайтара сектор

**Екінші қайтара сектор** - кейінгі өндірісте қолданатын тауарлар даярлаумен және де сатушылардың үнемі тұтынушыларға тікелей пайдаланатын тауарлар дайындаумен шұғылданатын экономикалық сектор.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Таңдамалы зерттеу

**Таңдамалы зерттеу** - өзі және өзінің пікірі жайында мағлұмат беруші, арнайы таңдап алынған респонденттерді сұрау арқылы осы адамдардың мінез-құлқы және ережелері туралы жүйелі мәлімет жинау тәсілі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Мензімінен бұрын өтетін сайлау

**Мензімінен бұрын өтетін сайлау** - бұрын сайланған органдар мен лауазымды тұлғалардың өкілеттіліктерін шұғыл тоқтатуы жағдайында мемлекеттік билік органдары мен жергілікті өзін-өзі басқарудың уәкілетті органдарының, сондай-ақ, сайланбалы лауазымды тұлғаларды сайлау.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Жанама сайлау

**Жанама сайлау** - уәкілетті орган депутаттары құрамына халық таңдаған сайлаушылар немесе төменгі уәкілетті органдар депутаттары немесе олардың екеуі де кіретін төменірек тұрған сайлау органдары немесе сайлау коллегияларымен сайланатын сайлау жүйесі.

## Дереккөздер



Санат:Сайлау
Куриалды сайлау

**Куриалды сайлау** - бірқатар мемлекеттердегі уәкілетті мекемелерге сайлау жүйесі. Куриалды сайлау сайланушылардың бірнеше дәрежелерге немесе курийлерге сословиелік немесе ценздік (немесе екеуімен де бірге) принцип бойынша бөлуінуімен, сонымен қатар, жеке курийлерге заңмен берілген уәкілеттілік нормалары және олардың саны арасындағы сәйкес келмеушілікпен сипатталады.

## Дереккөздер



Санат:Сайлау
Заңсыз сайлау

**Заңсыз сайлау** - сайлау өткізудегі нәтижелері сайлаушылардың еркін анықтауға мүмкіндік бере алмайтын белгілі сайлау заңдылықтарының бұзылуына (сайланушылардың тізімдерін құрастыру ережелерін бұзу, сайлау комиссияларын құру, дауысқа салу және дауыстарды есептеу шамасында және т.б.) байланысты болатын сайлаудың түрі. Лайықты денгейдегі сотпен сайлау заңды емес болып мойындалады. Сайлау учаскелердің бір ширегінің учаскелік сайлау комиссияларының шешімдері жойылған болса, онда сайлауды заңды емес деп санайды.

## Дереккөздер



Санат:Сайлау
Партитив

**Партитив** (, partis - бөлік, бөлім) - 1. парциалдық мағынасындағы септік, бөлшектің бүтінге қатысы; 2. бүтін компоненттің бөлігін білдіретін синтаксема (орыс тілінде: Я увидел склад ценной провизии... Он состоял из вещей, ставших редкостью, - отборных продуктов зажиточного стола... (А.С. Грин); қазақ тілінде: Ауыл қара киіз үйлерден тұрады).

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Паронимия

**Паронимия** ( - жанында + onyma, onoma- aт, атау, есім)- мағыналары ажыратылатын екі немесе одан да көп сөздердің дыбысталуы жағынан бір-біріне жақындығы. Бұл олардың сөйлеу кезінде араласып қолданылуына негіз болады.

## Дереккөздер


Паронимдер

Санат:Лингвистика
Таңдамалы жиынтық

**Таңдамалы жиынтық** - бас жиынтықтың кішірейтілген үлгісі; кімге болмасын социологтың тарататын сауалнамалары, респондент деп аталатын, яғни жалпы әлеуметтік зерттеу объектісі ретіндегі тұлғалар.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Өтілмеген сайлау

**Өтілмеген сайлау** - сайлауда сайлаушылардың төменгі белсенділігімен немесе сайлаушылардың ең көп дауыс жинаған кандидатқа дауыстарынын жеткіліксіздігімен байланысты болатын сайлаудың түрі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Қайта өткізілетін сайлау

**Қайта өткізілетін сайлау **- егер таңдау округі бойынша алғашқы сайлаулар өтілмеген, жарамсыз болып табылса, онда сол округте сайлау екінші рет өткізіледі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Партитивтілік

**Партитивтілік**( - бөлік, бөлім) - кейбір тілдерде грамматикаланатын бөлшектің және бүтіннің қатысын көрсететін белгі. Мысалы: көне орыс тіліндегі партитив септік. Қазіргі орыс тілінде партитивтік қатынас партитивпен, ал қазақ тілінде изафетпен беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Капиталды шығару

**Капиталды шығару** - көп табыс алу үшін бір елден басқа елдерге капитал жіберу, жұмыс істеу орындарын көбейту, осы елдерде өзінің экономикалық, саяси және әскери-стратегиялық күшінің артуына және олардың халқын пайдалану мақсатына негізделген.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Мықтылардың тіршілік етуі

**Мықтылардың тіршілік етуі** - Герберт Спенсер енгізген және өзінің *«Түрлердің шығу тегі»* еңбегінде (1859) Дарвинмен көрсетілген нақыл сөз. 

Бұл теория бойынша:
*кез-келген түрдегі ұдайы өндіріс нәтиженің сипаттамаларында табиғи өзгерістердің белгілі бір дәрежесін меңзейді;
*бір түрдің кейбір мүшелерінен басқа да осындай өзгерістер болмаған мүшелеріне қарағанда тіршілік ету қабілеттілігін арттырған кез-келген өзгеріс, ұдайы өндіріс мүмкіншіліктері үшін позитивті таңдалып алынуы мүмкін болды;
*көптеген мыңжылдықтар бойы осы үрдіс қарапайым ағзалардан күрделілердің дамып шығуына және алғашқы ағзалардың азғана санынан көптеген диверсификациясына алып келді.
*«Мықтылардың тіршілік етуінің»* социал-дарвинизмді қоспағандағы әлеуметтанудағы нақты қолданысы аз.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Қайнар (Ордабасы ауданы)

**Қайнар** — Түркістан облысы Ордабасы ауданы, Бөріжар ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Темірлан ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 23 км жерде, Бадам өзенінің сол жағасында.

## Халқы

## Тарихы
1936 жылы ұжымшарға бірігіп, Бөржар өзенінен «Тұрсынай» каналы қазылды. Ұжымшар негізінде шаруа қожалықтары ұйымдастырылған. "Қайнар құс" фабрикасы 1994 жылдан - «Қайнар құс» АҚ болды. Жақында күркетауық өсіріп, өнімін халыққа тарататын "Ордабасы құс" фабрикасы іске қосылды. Ауыл тұрғындарының басым көпшілігін осы фабрикалар жұмыспен қамтып отыр.  

## Инфрақұрылымы
М. Әуезов атындағы орта мектепте 800-ден астам оқушы білім алып, оларға 80 ұстаз білім беруде. Екі қабатты аурухана, "Раушан" бала-бақшасы, Қазпошта, т.б мекемелер халыққа үздіксіз қызмет көрсетуде. Ауылдағы үйлердің 80 пайызы газбен, таза ауыз сумен қамтамасыз етілген. Ауылда үлкен алма бағы бой көтерді. Жылыжайда қысы-жазы қызанақ, қияр секілді көкөністер өсіріледі.

## Дереккөздер

Санат:Ордабасы ауданы елді мекендері
Қайнар (Алакөл ауданы)

**Қайнар** — Жетісу облысы Алакөл ауданындағы ауыл, Қайнар ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Үшарал қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 28 км-дей жерде, Ақтоғай-Достық темір жолы бойында, Алакөл көлінің батысындағы жусан, ши аралас, сарсазан, көде, көкпек ескен сұр сораңды шалғын топырақты шөлейт белдемде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1996 жылға дейін "Социалды" деп аталған. 1966-97 жылдары қызылша өсіретін кеңшар орталығы болған. Оның негізінде Қайнарда ЖШС және шаруа қожалықтары құрылды.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшер пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Алакөл ауданы елді мекендері
Парэхезис

**Парэхезис** - (грек тілінде дауыстылардың жақындауы) бұл терминмен кейде жалған этимологиялық деп аталатын тұлғаны атайды.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Қайнар (Қарасай ауданы)

**Қайнар** — Алматы облысы Қарасай ауданы, Первомай ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қаскелең қаласынан батысқа қарай 14 км жерде, бұта аралас бетеге, еркекшөп, т.б. астық тұқымдас шөптесін өскен қоңыр, қызғылт қоңыр топырақты тауалдының сайлы-жыралы келген құрғақ жазығында орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
1969-1997 жылдары Қазақ картоп және көкөніс шаруашылығы ҒЗИның "Бірінші Мамыр" тәжірибе шаруашылығының бөлімшесі болды. Оның негізінде 1997 жылдан Қайнарда фермерлік шаруа қожалықтары құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Орталау мектеп, клуб, фельдшер-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. 

## Дереккөздер

Санат:Қарасай ауданы елді мекендері
Қайнар (Райымбек ауданы)

**Қайнар** — Алматы облысы Райымбек ауданындағы ауыл, Қайнар ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Нарынқол ауылынан солтүстік-батысқа қарай 27 км-дей жерде, әр түрлі астық тұқымдас шөптесін өскен қара, қызғылт қоңыр топырақты тауалдының қоңыржай ылғалды агроклиматтық белдемінде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1953-1997 жылдары қой өсіретін Крупская атындағы кеңшардың орталығы болды. Оның негізінде Қайнарда 21 шаруа қожалығы, 2 өндірістік кооператив құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, дәрігерлік амбулатория, байланыс бөлімшесі, мешіт, клуб, т.б. мекемелер бар. Қайнар арқылы республика маңызы бар Алматы-Нарынқол автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Райымбек ауданы елді мекендері
Депонентті пассив

**Депонентті пассив** – юто - ацтек тілдерінде (үнді тілдері семьясы) таралған пассивке ұксас, алайда активте сәйкестігі жоқ етіс моделі.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Парцеллят

**Парцеллят** ( - бөлшек,  - бөлік, бөлім) — жеке коммуникативтік фраза ретінде берілген сөйлемнің үзіндісі, яғни парцелляцияға ұшыраған сөйлемнің сегменті.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Жоғарғы тап

**Жоғарғы тап** - қоғамның шыңында тұратын тап. Мұндайтекті адамдардың таңдаулы мамандықтары болады - мемлекеттік қызметте әкімдер, заңгерлер, жоғары қолбасшылар, яғни жоғарғы деңгейге жататын орындарға ие болады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Кепілденген бірін-бірі жою

**Кепілденген бірін-бірі жою** - ядролық қару қоймаларына қарсы тұратын ұлттық мемлекеттердің немесе одақтардың қуаттылығы және осалсыздығы бойынша шамамен эквиваленттігі сонша, а. бір жақтардың біреуі де басқаға қатардан біржола жоюға жеткілікті және жауап соққыны бермеуге арналған зор шығын келтіре алмайды; б. тіпті егер бір жақ шабуыл жасаса да, дау үлкен қирату дәрежесімен аякталады, себебі қорғаныс жүйелердің құралдарына автоматты жазаға арналған механизмдер қосылған. Сол арқылы КББЖ-дың рационалды әрекеті шарт бойынша шабуылға кедергі сияқты болып жоспарланған.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Гарнизондық мемлекет

**Гарнизондық мемлекет** - мемлекет және қоғамның түріне арналған Гарольд Лассуэлдің термині (1941). Оның ойынша бұлар АҚШ-да көріне бастаған және мұндағы үлкен әскери шығындар мен әскери жаулап алу менталитеті бостандықтарды шектеумен бейнеленетін болады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Гарольд Гарфинкель

**Гарольд Гарфинкель** (1917)- американдық әлеуметтанушы, этнометодологияның теориялық және арнайы бағытын негіздеушісі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Пациенс

**Пациенс** ( - әрекетке бағытталған) - сөйлемде баяндалатын жағдайдың пассив қатысушысының рөлі, пациенс қатысушы ретінде жағдайды игере алмайды. Предикатты жағдайда пациенс жағдайдағы қатысушыны көрсетеді, орыс тілінде: Одежда изношена; қазақ тілінде: Ac пісті. Предикатты үдерістерде пациенс  іс-әрекетке бағытталушы объектіні атайды, мысалы, орыс тілінде: Дети износили одежду; қазақ тілінде: Атасы баланы ойнатып жатыр. Пациенс семантикалық рөлі көбіне тиісті предикаттың семантикасымен анықталады. Тілдегі номинативті құрылымдарда пациенс  бір жақты предикатта бастауышпен, орыс тілінде: Прачка стирает белье; қазақ тілінде: Көршіміз қар күреп жатыр, екі жақты предикатта тура толықтауышпен білдіріледі. Тілдегі эргативті құрылымдарда пациенс  атау септікпен беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Гедисттер

**Гедисттер** - жұмыс қозғалысында әлеуметтік шовинизм мен оппортунизм, анархизмге қарсы шыққан, 20 ғ., басындағы француз социалистерінің революциялық ағымынын мүшелері.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Энтони Гиденс

**Энтони Гиденс** (1938) - ағылшын әлеуметтанушысы және саясаттанушысы. «Құрылымдау теориясын» құрды. Гиденстін ойынша. саяси «жүйе» және «құрылым» - бір жағынан саясатқа қатысатын индивидтер мен топтар, екінші жағынан әлеуметтік тәжірибе барысында бір-бірін құрастырады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Эрнст Гелнер

thumb|right|Эрнст Гелнер (1977)

**Эрнст Гелнер** (1925) - ағылшынның әлеуметтік теоретигі, философ, антрополог. Ол этнографиялық зерттеулер жүргізді, әлеуметтік өзгерістер мен тарихи дамуды зерттеді. Ол білімнің әлеуметтік өзгерістердегі шешуші рөлін қолдады.

Негізгі еңбектері: *"Слова и дела", "Психоаналитические движения", "Нации и национализм", "Релятивизм в социальных науках"*.

## Дереккөздер


Санат:Саясат әлеуметтануы
Гендерлік сәйкестік

**Гендерлік сәйкестік **- өзін ер мінезділік пен әйелдік қасиеттердің мәдени анықтамаларымен байланысты сезіну. Ұғым тек субъективті тәжірибе шегінен тыс тіршілік етпейді және «Мен» және басқалардың өзара әрекет етуі процесінде пайда бола отырып, ерлер және әйелдер қасиеттерінің психологиялық интерориозациясы ретінде қызмет етеді.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Гендерлік идеология

**Гендерлік идеология** - гендерлік айырмашылықтар мен гендерлік стратификацияның әлеуметтік қолдау табуына әсер ететін идеялар жүйесі, соның ішінде табиғи ерекшеліктер немесе тылсым көзқарас тұрғысынан да.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Гендерлік рөл

**Гендерлік рөл** - қоршаған адамдардың ұғымдарынан шығатын әлеуметтік үміттер. Кейбір адамдардың ойынша, ерлер мен әйелдердің идеялары қарама-қайшы болып табылады және кейбір қоғамдарда рөлдік мінез-құлықтар полюстерге бөлінген болуы мүмкін: енжарлық - әйелдердің рөлі, ал белсенділік - еркектің рөлі. Гендерлік рөлдерге байланысты әлеуметтік рөлдердің алғышарттары еңбектің жыныстық ерлер және әйелдер еңбегі болып бөлінуінде ерекше көрініс табады.

Генделік рөлдердің қалыптасуы нәтижесінде гендерлік теңдік түсінігі пайда болған. Гендерлік теңдік - екі түрлі гендерлердің, яғни жынысының әйел немесе ер болуына қарамастан қоғамдағы теңдігі мен рөлінің тең болуы. 

* Әлемнің 100-ден астам елі гендерлік теңдікті ілгерілетуге бюджеттен бағытталатын қаражаттардың есебін жүргізеді.
* Дамушы өңірлердегі елдердің үштен екісі бастауыш білім беруде гендерлік тепе-теңдікке қол жеткізді.

## Дереккөздер

Санат:Ғылым
Санат:Саясаттану
Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Икемді өндіріс

**Икемді өндіріс** - бір өнімді өндіруден басқа өнімді өндіруге тез бұрылу қабілеттілігі. Бұл - фордизмге тән бұқаралық тұтынуға арналған стандартты өнімді икемсіз өндіруге қарсы тұратын постфордизмнін негізгі элементі. Икемді өндіріс басқа өнімді минималды тоқтап тұру уақытында тез шығаруға, сондай-ақ, іскер ұйымдастырудың органикалық формаларын, орталықсыздандыруды, субподрядтарды енгізуге, негізгі жұмыс күшін кәсіби дайындауға және өндірісті ғаламдандыруға мүмкіндік береді. Мұндай жүйелер постмодернизм кезеңіне тән қасиеттер - өмір салтын индивидуалды таңдауға немесе теңдікке материалдық мүмкіншіліктер құруға көмектеседі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Икемді еңбек нарығы

**Икемді еңбек нарығы** - жұмысбастылық пен еңбек ақының төленуіне әлемдік экономика мен үкіметтік шаралардың деңгейіндегі бәсекелестіктің ықпал етуі жолымен кәсіби және біліктілік шектеулер қойылған, кәсіподақтар күшін әлсіздендіретін нарықтық жағдайлар. Уақытпен шектелген келісімдерге, бөлшектік жұмысбастылықпен жұмыс істеуге көшу, өмір бойғы мансапты бекіту мен жұмысбастылықтың сенімсіздігі - осы үрдістің аспектілері. Икемді еңбек нарықтары икемді өндіріске өту түрі ретінде қызмет етуі және осы құбылыстың гуманды емес түрі ретінде қарастырылуы мүмкін.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Гетеросексуалдылық

thumb|right|100px|Гетеросексуалдықтың эмблемасы ер мен әйел символдарынан тұрады
[нобай|оңға|[Қазақстандағы гетеросексуал жұптың некесі]]
**Гетеросексуалдылық** (кейде **гетеросексуалдық**) — екі түрлі жыныс, не гендер адамдары арасындағы романтикалық махаббат, жыныстық құштарлық пен қатынас. Сексуалды бағыттану ретінде гетеросексуалдық — қарама-қарсы жынысты адамдарға эмоциялық, романтикалық және/немесе сексуалдық тартымдылықтың тұрақты үлгісі.

Бисексуалдылық пен гомосексуалдылықпен қатар гетеросексуалдық — сексуалды бағытаннудың басты үш түрлері. Түр-түрлі мәдениеттердегі адамдардың көпшілігі гетеросексуал және гетеросексуал қатынастар — жыныстық қатынас түрлерінің сөзсіз ең қарапайымы.

Ғалымдар сексуалды бағыттанудың қайдан шығатынын нақты білмейді, бірақ олардың біразы генетикалық, гормондық және қоршаған ортаның үлесінен шыққан қосындыдан келеді дейді және сексуалды бағытаннуды адам таңдай алады деп көрмейді. Ғалым көпшілігінің бір теорияға келіспейтініне қарамастан олар биологияға негізделген теорияларға жақынырақ келеді. Жыныстық бағыттану себебінің әлеуметтік емес, биологиялық себептерге тірелетінің дәлелі көбірек келеді, бұл еркектер арасында әсіресе көп байқалады.

## Тағы қараңыз
* Сексуалды бағыттану
* Гомосексуалдылық

## Дереккөздер

Санат:Жыныстық қатынастар
Санат:Саясат әлеуметтануы
Гендер

thumb
**Гендер** - 1. (жалпы мағынасы)- анатомиялық жыныс бойынша еркектер мен әйелдер арасындағы ерекшелік; 2. (әлеуметтік мағынасы) негізі анатомиялық жыныста құрылған, бірақ онымен сәйкес келуі міндетгі емес әлеуметтік бөлу. Сайып келгенде, терминнің әлеуметтік қолданылуы күнделіктімен сәйкес келмеуі мүмкін.

Жыныс – адамдардың биофизиологиялық айырмашылықты бітімін білдірсе, гендер – əйел мен ердің қоғам туғызған əлеуметтік бейнесі. Грамматикалық тек (род) категориясын білдіретін ағылшын термині «gender» лингвистикалық контекстен алынып, алдымен басқа ғылым салаларының – əлеуметтік философия, əлеуметтану, тарих жəне саясаттану ғылымдарының зерттеу нысанына айналды. Кейінірек гендерлік зерттеулер шеңбері кеңейіп, пəнаралық мəртебе алған кезеңде гендер термині тіл біліміне жаңа мағынада енді. Тұңғышрет гендер (тек) ұғымын ғылыми тіркеске американдық психоаналитик Роберт Столлер 1968 жылы енгізді, ғалым бұл сөзді өзінің «Жыныс жəне гендер» еңбегінің атына пайдаланды. Жыныс пен гендер арасындағы терминологиялық айырмашылықты нақты айқындап берген Г. Рубин мен Р. Унгердің еңбектері болды. Gender терминінің өзі лингвистикалық терминологияға кейіннен енді. Сондықтан тіл білімінде genus, sexus, gender категориялары айқын ажыратыла бермейді. Бұл категориялар тілдегі жыныс мəселесін зерттеудің тарихи ерекшеліктерімен түсіндіріледі. «Ағылшын термині гендер (gender) бекітілді, көптомдық сөздіктерде, өзге де қазақ сөздіктерінде аударылмаған да түсіндірілмеген, бірақ оның қазақша баламасы жыныс екені даусыз. Сырт көзге əр қилы мəтінде бұл балама гендерге барабар бола бермейтін сияқты көрінуі мүмкін. Бір қарағанда, солай. Ал, байыбына барсақ, гендер сөзінің əрқилы ғылым саласындағы əлеуметтік жүктемесіне сай, оның қазақша баламасы жыныс сөзін де екі мағынада қолдануға болады: 1) биологиялық, яғни жалпы мағынасы. Жыныс деген – еркек пен əйел арасындағы анатомиялық айырманы білдіретін термин. Биологиялық жыныс екеу, ол – еркек пен ұрғашы; 2) əлеуметтік мағына.

## Дереккөздер

Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Гендерлік дифференциация

**Гендерлік дифференциация** - еркек пен әйелдер арасындағы биологиялық ерекшеліктерге әлеуметтік мағына берілетін және әлеуметтік топтастыру құралдары ретінде қолданылатын үрдіс. Белгілі мәдениеттерде анатомиялық жыныс Гендердің негізі болып табылады. Кейбір мәдениеттерде жыныстар арасындағы айырмашылыктардың биологиялық ерекшеліктері асыра айтылуы мүмкін, ал басқаларда - минимизацияланған, сондықтан, ажырамас белгі немесе әмбебап мағына ретінде есептелмеуі керек.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Гендерлік стратификация

**Гендерлік стратификация** - гендер әлеуметтік стратификацияның негізі болатын, ал қабылданған гендераралық ерекшеліктер - жүйелік бағаланатын және бағаланған үрдіс. Мұндай стратификация жиі бұрмаланды және ол әлеуметтік-таптық немесе этникалық стратификацияға бағындырылды. Бірақ оның әйел жынысты адамдар ерлерге қарағанда төмен бағаланады және марапатталатындығын бейнелейтін жүйе ретіндегі мағынасы феминизмнің ықпалындағы әлеуметтанушылармен бөлініп, көрсетіледі. Феминистік әлеуметтанушылар, мысалы, әйелдердің қазіргі және тарихи қаналуын мағыналандыру мен талдау үшін патриархат ұғымын енгізді.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Бас штаттар

**Бас штаттар** - 1. 1302-1789 жж. Франциядағы жоғарғы сословиелік-өкілдік мекеме; 2. Нидерландыдағы парламент атауы.

## Дереккөздер


Санат:Мемлекеттік құрылымдар
Бас тұрмыстық шолу

**Бас тұрмыстық шолу** - барлық ведомстволармен пайдаланылатын көп мақсатты британдық үкіметтік әлеуметтік шолу және әлеуметтік ғалым үшін екінші ретті мәліметтер алуды қамтамасыз ететін баға жетпес бастау.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Бас хатшы

**Бас хатшы** - 1. коммунистік және жұмысшы партияларындағы бас қызмет орны; 2. басты әкімшілік лауазымды қызметкер.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Генетикалық әдіс

**Генетикалық әдіс** ( - "шығу тегі" деген сөзінен алынған) - әлеуметтік құбылыстар мен үрдістерді, олардың шығу тегі мен дамуын талдау арқылы зерттеу тәсілі. Орыс ғалымы М.М. Ковалевский (1851 — 1916)., Генетикалық әдістің негізінде қоғамдық өмір мен қоғамдық институттардың пайда болу мәселелерімен айналысатын генетикалық әлеуметтануды дамыту кажет деген пікір айтты. XX ғасырда Генетикалық әдіс әлемдік әлеуметтануда кеңінен пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Гера-гипотеза

**Гера-гипотеза** - британдық ғалым Джеймс Лавлок жасаған және жер - біртұтас тірі жүйе, сондықтан,органикалық және органикалық емес материя арасындағы айырмашылық дұрыс емес екендігін бейнелейтін гипотеза.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Гестапо

thumb|right|266px
**Гестапо** - елдегі үлкен террорды жүзеге асыру үшін жұмыс істейтін, гитлерлік Германиядағы фашистік құпия мемлекеттік полиция.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Уақыт географиясы

**Уақыт географиясы** - «уақыт мерзімінде және географиялық кеңістік арқылы» әлеуметтік құбылыстарды құрылымдандыру тәсілдерін қарастыратын географиядағы бағыт.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Протоиерей

thumb|260px
**Протоиерей** - шіркеу алдында жасаған көп жылғы зор еңбегі үшін берілетін шіркеу марапаты ретінде православиелік шіркеулерде ақ руханиятының беретін жоғарғы рухани шені. Қазіргі уақытта мұндай шендермен ереже бойынша калалық кафедралық шіркеулерінің басшылары (аға попы) ғана марапатталады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Латын мектептері

**Латын мектептері** - бастауыш не жоғарылатылған типтегі латын тілді оқу орындары. Ерте ортағасырда Батыс Европада пайда болып, ана тілді қалалық мектептер пайда болған, 13 ғасырға дейін жұмыс істеген.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Кәсіби маман

**Кәсіби маман** - университеттік және одан да жоғары білімге ие, мол тәжірибесі бар, өз саласында жоғары шеберлік көрсете алатын, шығармашылық еңбекпен де айналыса алатын заңгерлер, дәрігерлер, ғалымдар, мұғалімдер қатарлы мамандар.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы