Сан-Франциско

**Сан-Франциско** (ағылш. *San Francisco*) — АҚШ-тың Калифорния штатындағы консолидатталған қала-округ (*City and County of San Francisco*). Қала Сан-Франциско түбегінің солтүстігінде орналасқан. Санақ бюросының 2020 жылғы дерегі бойынша халық саны 873 965 адам болды. Қаланың қалыптасуы 1776 жылы Mission San Francisco de Asís (Mission Dolores) миссиясының негізі қалануымен байланыстырылады. 

## Атауы
Сан-Франциско атауы испан тіліндегі «San Francisco» тіркесінен шыққан және «Әулие Франциск» деген мағынаны білдіреді. Қала атауы 1776 жылы құрылған *Mission San Francisco de Asís* миссиясының атауымен байланысты; миссия Әулие Франциск Ассизсктің құрметіне аталған.

XIX ғасырдың ортасына дейін қазіргі қаланың орнында орналасқан қоныс көбіне *Yerba Buena* атауымен белгілі болды. 1847 жылғы 30 қаңтарда қабылданған қаулымен ресми құжаттарда «San Francisco» атауын қолдану бекітілді.

Қалаға қатысты қысқартылған және бейресми атаулар да қолданылады, соның ішінде «SF», сондай-ақ «Frisco», «San-Fran» сияқты нұсқалар (тарихи қолданысы бар) кездеседі.

## Тарихы

### Еуропалықтарға дейінгі кезең
Сан-Франциско түбегінің солтүстік бөлігін еуропалық отарлау басталғанға дейін Охлоне халықтарына жататын йеламу (Yelamu) қауымы мекендеген. Ұлттық парк қызметінің материалдарында йеламу тайпасы Сан-Франциско түбегінің ұшар басын 1770-жылдары испан отарлауы басталған тұста қоныстанған халық ретінде аталады.

### Испан отарлау кезеңі
1776 жылы Испания Сан-Франциско шығанағын қорғау үшін *Presidio of San Francisco* әскери бекінісін құрды, ал оған іргелес *Mission San Francisco de Asís* миссиясы негізін қалады. Бұл кезеңде аймақ миссия жүйесі мен әскери гарнизон арқылы басқарылып, жергілікті тұрғындардың өміріне отарлық саясат тікелей әсер етті.

### Мексика кезеңі
1821 жылы Мексика тәуелсіздік алғаннан кейін аймақ Мексика билігіне өтті. XIX ғасырдың алғашқы жартысында Сан-Франциско шығанағындағы шағын қоныс *Yerba Buena* атауымен белгілі болды, ал 1830-жылдары аймақтың теңіз саудасы мен айлақ ретіндегі маңызы арта түсті.

### АҚШ құрамына енуі және Алтын безгегі
1846 жылғы 9 шілдеде АҚШ әскери-теңіз күштерінің капитаны Джон Б. Монтгомери (USS *Portsmouth*) Yerba Buena алаңында (кейінгі Portsmouth Square) АҚШ туын көтерген оқиға өңірдің АҚШ бақылауына өту кезеңіндегі маңызды сәт ретінде құжаттарда сипатталады. 1847 жылғы 30 қаңтарда жергілікті әкімшілік актісімен *Yerba Buena* атауы ресми құжаттарда *San Francisco* атауына ауыстырылды.

1848–1849 жылдардағы Алтын безгегі кезінде қала күрт өсті. Ұлттық парк қызметі дерегінде 1849 жылға қарай Сан-Франциско халқы шамамен 25 000 адамға жеткені және алтын іздеушілер легі қаланың қысқа уақыт ішінде «бум-қалаға» айналуына ықпал еткені айтылады.

### XIX ғасырдың соңы
Алтын мен күміс кен орындарының ашылуы және аймақтық сауданың өсуі Сан-Францисконың қаржы, көлік және қызмет көрсету орталығы ретінде қалыптасуын жеделдетті. Britannica дерегінде 1870 жылға қарай қала халқы шамамен 150 000 адамға жуықтағаны көрсетіледі.

### 1906 жылғы жер сілкінісі мен өрт
1906 жылғы 18 сәуірде болған жойқын жер сілкінісі мен одан кейінгі өрт Сан-Францисконың едәуір бөлігін қиратты. USGS материалдарында 1906 жылғы 18 сәуірдегі жер сілкінісі нәтижесінде сілкініс пен өрт салдарынан қаланың шамамен 5 шаршы милі қирағаны және залалдың кең аумаққа тарағаны баяндалады. Britannica бұл жер сілкінісінің магнитудасын 7,9 деп сипаттайды.

### Екінші дүниежүзілік соғыс және соғыстан кейінгі кезең
XX ғасырда, әсіресе дүниежүзілік соғыстар кезеңінде, қала шығанақ маңындағы өнеркәсіп пен порт қызметі арқылы кеңейді. Britannica мәліметінше, Екінші дүниежүзілік соғыс Сан-Францисконың экономикалық өркендеуіне айтарлықтай әсер етіп, қала Тынық мұхиты майданы үшін негізгі әскер түсіру (disembarkation) нүктелерінің бірі болды; шығанақ маңында ірі кеме жасау кәсіпорындары дамыды және соғысқа байланысты өндірістерге жұмыс істеуге жүз мыңдаған адам келді. 1945 жылы Сан-Францискода Біріккен Ұлттар Ұйымын құруға арналған конференция өтіп, 26 маусымда БҰҰ Жарғысына қол қойылды.

### Қарсы мәдениет және әлеуметтік қозғалыстар
1960-жылдары қала АҚШ-тағы жастар қозғалыстары мен хиппи қарсы мәдениетінің маңызды орталықтарының бірі ретінде танылды. Britannica дерегінде Хейт-Эшбери ауданында 1967 жылғы «Summer of Love» кезеңінде ондаған мың жас жиналғаны айтылады. Сол оқиғалар Сан-Францисконы ұлттық және халықаралық мәдени кеңістікте ерекше символдық қала ретінде таныта түсті.

### 1989 жылғы жер сілкінісі
1989 жылғы 17 қазанда болған Loma Prieta жер сілкінісі (M 6.9) Сан-Франциско шығанағы өңіріне, соның ішінде Сан-Франциско қаласына да айтарлықтай әсер етті. USGS дерегінде жер сілкінісі 1989 жылғы 17 қазанда жергілікті уақытпен 17:04-те болып, Сан-Франциско мен Монтерей шығанағы аймақтарын қатты шайқағаны көрсетіледі.

### XXI ғасыр: технологиялық өсім және қазіргі үрдістер
XXI ғасырда Сан-Франциско мен оған іргелес Bay Area өңірі АҚШ-тағы технологиялық сектордың басты шоғырланған аймақтарының бірі ретінде сипатталады. Brookings талдауында 2010–2015 жылдары АҚШ-тағы технологиялық жұмыспен қамту өсімінің едәуір бөлігі санаулы метрополияларға тиесілі болғаны, олардың қатарында Сан-Франциско мен Сан-Хосе алдыңғы орындарда тұрғаны айтылған. Кейінгі жылдар бойынша Brookings материалында да Bay Area-да технологиялық жұмыспен қамту үлесінің шоғырлануы күшейе түскені көрсетіледі.

## Географиясы

### Орналасуы
Сан-Франциско Сан-Франциско түбегінің солтүстік ұшында, Тынық мұхиты мен Сан-Франциско шығанағының аралығында орналасқан. Шығанақ Тынық мұхитымен «Алтын қақпа» (Golden Gate) бұғазы арқылы жалғасады.

### Жер бедері және жағалау сызығы
Britannica дерегінде қала аумағы төбелі әрі шамамен төртбұрыш пішінді екені, оның шығысы мен солтүстік-шығысында шығанақ, батысы мен солтүстік-батысында мұхит орналасқаны айтылады. АҚШ халық санағы бюросының QuickFacts дерегінде 2010 жылғы мәлімет бойынша құрлықтағы аумағы 46,87 шаршы миль (шамамен 121,4 км²) ретінде берілген.

### Климат
Britannica сипаттамасына сәйкес, Сан-Францискода қыс мезгілі жауынды әрі жұмсақ, көктем көбіне ашық әрі қоңыржай, жаз айлары тұманды және салқын, ал күз күншуақты әрі жылы болады. Қаланың ауа райына жағалау аймағына тән тұман және мұхиттық ықпал айқын әсер етеді. Сан-Франциско тұманы медиа материалдарда әйгілі: Watch Dogs 2 видео-ойынында «Сан-Франциско тұманы» атты графикалық опция бар.

### Табиғи қауіп-қатерлер
Сан-Франциско шығанағы өңірі сейсмикалық белсенді аймақта орналасқан. USGS дерегінде 1989 жылғы 17 қазанда болған Loma Prieta жер сілкінісінің магнитудасы 6.9 екені және оның шығанақ аймағына күшті әсер еткені көрсетіледі. Сонымен қатар өңір теңіз деңгейінің көтерілуі тәуекеліне де ұшырайды; Сан-Франциско қаласы мен округі жағалау бойындағы осал аймақтарды бағалау және бейімделу шараларын әзірлеу мақсатымен Shoreline Adaptation Plan дайындауды бастағаны туралы BCDC хабарламасында айтылған.

## Әкімшілік мәртебесі және басқару

### Қала-округ (City and County)
Сан-Франциско — бір мезгілде қала да, округ те болып саналатын консолидатталған әкімшілік бірлік (*City and County of San Francisco*). Қаланың басқару жүйесі мен өкілеттіктері Сан-Франциско Хартиясымен (Charter) реттеледі.

### Әкім (Mayor)
Әкім қала-округтің атқарушы билігінің басшысы болып саналады. Сан-Франциско Хартиясында әкімнің атқарушы тармақ департаменттеріне жалпы әкімшілік қадағалау жүргізетіні және бас атқарушы тұлға ретінде өкілеттіктері көрсетілген. Қала әкімінің кеңсесі SF.gov порталында жеке бөлім ретінде берілген.

### Қадағалаушылар кеңесі (Board of Supervisors)
Қадағалаушылар кеңесі — қала-округтің заң шығару тармағы. SF.gov мәліметіне сәйкес, кеңес 11 мүшеден тұрады және мүшелер өздері тұратын округтен партиядан тыс (non-partisan) негізде сайланады.

### Қауіпсіздік және құқық қорғау
Қалалық деңгейдегі құқық қорғау міндетін Сан-Франциско полиция департаменті (SFPD) атқарады; ол қала-округтің ресми департаменттер тізімінде көрсетілген. Сонымен қатар Sheriff Department округтік түрмелер жүйесін басқаратыны SF.gov агенттік парағында беріледі. Өрт қауіпсіздігі және төтенше жағдайларға жедел әрекет ету қызметін Сан-Франциско өрт сөндіру департаменті (SFFD) жүзеге асырады; департаменттің миссиясы ресми сайтында жарияланған.

## Дереккөздер

Санат:АҚШ әкімшілік-аумақтық құрылысы
Санат:Калифорния қалалары