Антикалық дәуір

**Классикалық антикалық дәуір**, сондай-ақ **классикалық дәуір**, **классикалық кезең**, немесе жай ғана **антикалық дәуір** деп те аталады, Еуропа тарихындағы б.з.д. 8 ғасыр мен б.з. 5 ғасыр аралығындағы мәдени кезеңді білдіреді. Бұл кезең ежелгі Грекия мен ежелгі Рим өркениеттерінің өзара байланысқан кезеңін қамтиды және оларды бірге Грек-Рим әлемі деп атайды. Бұл өркениеттердің орталығы Жерорта теңізі алабы болды. Бұл дәуірде ежелгі Грекия мен Рим гүлденіп, Еуропаның, Солтүстік Африканың және Батыс Азияның көптеген бөлігіне үлкен ықпал етті. Классикалық көне дәуір мәдениет, өнер, философия, ғылым және саясат салаларындағы жетістіктерімен ерекшеленіп, кейінгі дәуірлердің дамуына негіз қалады.

Шартты түрде, ол көбінесе Гомердің ең ерте жазылған эпикалық грек поэзиясынан басталып (б.з.д. 8-7 ғасырлар) және Батыс Рим империясының 476 жылы құлдырауымен аяқталады деп саналады. Бұл ұзақ уақыт аралығы мен кең аумақ көптеген әртүрлі мәдениеттер мен тарихи кезеңдерді қамтиды. Классикалық антикалық дәуір кейінгі ұрпақтардың арасында да идеализацияланған кезең ретінде қабылданды, Эдгар Аллан Поның сөздерімен айтқанда, бұл кезеңді: "Грекияның даңқы мен Римнің ұлылығы" деп сипаттауға болады.

Ежелгі гректердің мәдениеті ежелгі Таяу Шығыстың кейбір әсерлерімен бірге Рим империясы кезеңіне дейін Жерорта теңізі мен Таяу Шығыстағы өнердің, философияның, қоғамның және білім беру негізін қалады. Римдіктер бұл мәдениетті олармен бәсекеге түсе алғанша, бүкіл Еуропаға сақтап, еліктеп, таратқан. Бұл грек-рим мәдени негізі Батыстың тіліне, саясатына, құқығына, білім беру жүйесіне, философиясына, ғылымына, соғыс өнеріне, әдебиетіне, тарихнамасына, этикасына, риторикасына, өнері мен сәулет өнеріне сияқты көптеген салаларға ықпал етті, сондай-ақ оның ықпалы арқылы қазіргі әлемнің негізін қалады.

Классикалық мәдениеттің аман қалған үзінділері 14 ғасырда қайта өрлеуге көмектесті, ол кейінірек Ренессанс деп аталды. Осы кезеңде грек-рим мәдениетінің өнері, философиясы және ғылымы жаңа өмірге ие болды. Сонымен қатар, 18 және 19 ғасырларда әртүрлі неоклассикалық қайта өрлеу кезеңдері орын алды. Бұл қайта өрлеулер классикалық дәуірдің эстетикалық және мәдени мұраларын жаңғыртып, өнер, сәулет өнері, әдебиет және басқа салаларда классикалық стильдер мен идеяларды қайта енгізді. Бұл кезеңдер классикалық дәуірдің ұзақмерзімді ықпалын және оның адамзат мәдениетіне жасаған өлшеусіз үлесін көрсетеді.

## Тарихы
### Архаикалық кезең (шамамен б.з.д. 8–6 ғасырлар)
Классикалық антикалық дәуірдің ең ерте кезеңі Қола дәуірінің соңындағы құлдыраудан кейінгі тарихи дереккөздердің бірте-бірте қайта жандануымен сипатталады. Біздің заманымызға дейінгі 8-7 ғасырлар әлі де негізінен прототарихи болып табылады, ең ерте грек алфавиттік жазулары 8-ші ғасырдың бірінші жартысында пайда болды. Біздің дәуірімізге дейінгі шамамен 800-ден 500 жылға дейін созылған архаикалық кезең гректің Түнек ғасырынан басталған саяси және әлеуметтік дамудың шарықтау шегін көрді, полис (қала-мемлекет) Грекиядағы саяси ұйымның ең маңызды бірлігіне айналды. Микен өркениетінің құлдырауынан кейін Грекия аумағында қуатты мемлекеттердің болмауы және Грекияның географиясы (көптеген қоныстардың таулы жер бедерімен көршілерінен оқшаулануы) шағын тәуелсіз қала-мемлекеттердің (полистердің) дамуына ықпал етті. Аты аңызға айналған ақын Гомер әдетте б.з.б. 8-7 ғасырда өмір сүрген деп есептеледі және оның өмір сүрген уақыты көбінесе классикалық антикалық дәуірдің басы ретінде қарастырылады. Дәл осы кезеңде б.з.б. 776 ж. дәстүрлі түрде ежелгі Олимпиада ойындарының басталған жылы ретінде белгіленеді. Бұл кезең грек-рим мәдениетінің қалыптасуына негіз болған саяси, мәдени және әлеуметтік үрдістердің басталуымен ерекшеленеді. Ежелгі Грекияның жазба дәстүрі, мифологиясы және мәдени институттары кейінгі дәуірлердің өркендеуіне жол ашты.

#### Финикиялықтар, карфагендіктер және ассириялықтар
Финикиялықтар бастапқыда Ханаан порттарынан кеңейіп, 8 ғасырда Жерорта теңізіндегі саудада үстемдік етті. Карфаген біздің заманымызға дейінгі 814 жылы құрылды, ал карфагендіктер біздің дәуірімізге дейінгі 700 жылы Сицилияда, Италияда және Сардинияда бекіністер құрды, бұл Этруриямен мүдделер қақтығыстарын тудырды. Кипрдегі Китионнан табылған стела Король Саргон II-нің біздің дәуірімізге дейінгі 709 жылы аралдың жеті патшасын жеңгенін еске алады, бұл Кипрдің Тир билігінен Жаңа Ассирия империясына ауысуының маңызды бөлігін білдіреді. Финикиялықтардың сауда, теңіз навигациясы және мәдениетке қосқан үлесі Жерорта теңізі өркениеттерінің дамуына үлкен ықпал етті. Олар арқылы алфавиттік жазу жүйесі де таралып, кейінірек грек және рим мәдениеттеріне әсер етті. Сонымен қатар, олардың Карфаген арқылы батыс Жерорта теңізіндегі ықпалы Риммен ұзаққа созылған қақтығыстарға негіз болды.

#### Грекия
Архаикалық кезең гректердің Түнек ғасырынан кейін басталып, саясат теориясында, демократияның пайда болуында, философияда, театрда, поэзияда және жазбаша тілдің қайта жандануында маңызды жетістіктермен ерекшеленді (жазба Қараңғы ғасырларда жоғалған болатын). Керамикада архаикалық кезең Ориенталды стильдің дамуын көреді, бұл Қараңғы ғасырлардың кейінгі геометриялық стилінен ауысуды және Мысыр, Финикия және Сириядан алынған ықпалдардың жиналуын білдіреді. Архаикалық кезеңнің кейінгі бөлігінде байланысты керамика стильдері - бұл б.з.д. 7 ғасырда Коринфте пайда болған қара фигуралы керамика және оның мұрагері, шамамен 530 жылы Андокид суретші жасаған қызыл фигуралар стилі пайда болды. Архаикалық кезеңдегі өнер мен керамика грек мәдениетінің дамуына үлкен үлес қосты. Бұл дәуірде гректердің шығыс көркемдік ықпалдарын игеріп, оларды өздерінің бірегей стильдерінде қайта өңдегені байқалады. Сонымен қатар, бұл кезең классикалық дәуірге өтудің негізін қалады.

#### Грек колониялары

Грек отарлауы архаикалық гректердің, әсіресе біздің дәуірімізге дейінгі 8-6 ғасырлардағы Жерорта теңізі мен Қара теңіз арқылы кеңеюін білдіреді. Архаикалық кеңею Грек Түнек ғасырындағы Темір дәуірінің көші-қонынан өзгеше болды, өйткені ол қарапайым тайпалардың қозғалысы емес, бастапқы метрополиядан ұйымдасқан бағытталған қоныстандырудан тұрды (қ. oikistes). Осы кезеңде негізі қаланған көптеген колониялар немесе **апойкии** (грекше: ἀποικία, ауд. "өз үйінен алыстағы үй") уақыт өте келе мықты грек қала-мемлекеттеріне айналып, метрополияларынан тәуелсіз қызмет етті. Гректердің колониялар құруының негізгі себептері — экономикалық қарқынды өсу және соның салдарынан метрополияларда халық санының көбеюі және осы грек қала мемлекеттерінің жері үлкен қаланы көтере алмайтындығы болды. Гректер отарлауға тырысатын аймақтар, әдетте, құнарлы және қолайлы жерлер болды.

#### Темір дәуіріндегі Италия
Этрустар ақсүйектер мен монархиялық элитаны құра отырып, біздің дәуірімізге дейінгі 7 ғасырдың аяғында аймақта саяси бақылау орнатты. Этрустар біздің дәуірімізге дейінгі 6-ғасырдың аяғында бұл аймақта биліктен айырылғанға ұқсайды және осы уақытта италий тайпалары республикалар құру арқылы өз үкіметін қайта ойлап тапты, бұл жеке билеушілердің билікті жүзеге асыру мүмкіндігіне үлкен шектеулер қойды.

#### Рим патшалығы
 
Аңыз бойынша, Рим қаласы б.з.д. 753 жылы 21 сәуірде троялық ханзада Энейдің егіз ұрпақтары Ромул мен Рем негізін қалаған. Қалада әйелдер жоқ болғандықтан, аңыз бойынша латындар сабиндерді фестивальге шақырып, олардың үйленбеген қыздарын ұрлап кеткен, нәтижесінде латындар мен сабиндер біріктірілген. Бұл аңыз Римнің негізін қалаудың мифологиялық түсінігін береді және латындар мен сабиндердің этникалық және мәдени бірігуінің символы ретінде қабылданады. Ромул мен Рем туралы әңгіме Римнің ұлттық және мәдени бірегейлігінің маңызды бөлігіне айналды. Археологиялық дәлелдерге сәйкес, Рим форумында алғашқы қоныстың іздері б.з.д. 8 ғасырдың ортасына жатады. Алайда, Палатин төбесіндегі қоныстардың тарихы б.з.д. 10 ғасырға дейін жетуі мүмкін.

Аңыз бойынша, Римнің жетінші және соңғы патшасы — Тәкаппар Тарквиний болған. Ол Тарквиний Приск патшасының ұлы және Сервий Туллийдің күйеу баласы ретінде этрус тегінен шыққан. Оның билігі кезінде этрустардың ықпалы ең жоғары деңгейге жетті. Тәкаппар Тарквиний Римдегі Тарпей жартасындағы барлық сабиндік ғибадатханалар мен құрбандық орындарын жойып, римдіктердің наразылығын туғызды. Ол Лукреция есімді патриций әйелді өз ұлының зорлағанын мойындай алмаған соң, халық оның билігіне қарсы шықты. Лукрецияның туысы, Люций Юниус Брут (болашақта Марк Бруттың ата-бабасы) Сенатты шақырып, Супербус пен монархияны б.з.б. 510 жылы Римнен қуып жіберді. Тәкаппар қуылғаннан кейін, б.з.б. 509 жылы Сенат патшалық басқару жүйесіне ешқашан қайта оралмауға шешім қабылдап, Римді республикалық басқару жүйесіне ауыстырды.Тәкаппар Тарквинийдың құлатылуы Рим тарихындағы маңызды кезең болып табылады. Бұл оқиға Рим Республикасының құрылуына және патшалық жүйенің жойылуына негіз болды. Республика кезеңінде Рим саяси, әлеуметтік және әскери тұрғыда күшейе түсті.

### Классикалық Грекия (б.з.д. 5–4 ғасырлар)

Ежелгі Грекияның классикалық кезеңі біздің дәуірімізге дейінгі 5-4 ғасырлардың көпшілігіне сәйкес келеді, атап айтқанда, біздің дәуірімізге дейінгі 510 жылы Афиналық тиранияның аяқталуынан б.з.б. 323 жылы Ұлы Александрдың қайтыс болуына дейін. 510 жылы спартандық әскерлер афиналықтарға Писистраттың ұлы тиран Гиппийді құлатуға көмектесті. Спарта патшасы Клеомен I Исагор басқарған проспарталық олигархияны құрды.

Каллий бейбітшілігімен аяқталған грек-парсы соғыстары (б.з.б. 499-449) Грекия, Македония, Фракия және Ионияны парсы билігінен азат етумен ғана емес, сонымен қатар Афинаның Делос одағындағы үстемдігімен аяқталды. Спартамен және Пелопоннес одағымен қақтығысқа әкелді, нәтижесінде Пелопоннес соғысы (б.з.д. 431–404 жж.) басталып, Спартаның жеңісімен аяқталды.

Грекия б.з.д. 4 ғасырды Спартаның үстемдігімен бастады, бірақ б.з.д. 395 жылы Спарта билеушілері Лисандрды қызметінен босатып, Спарта өз теңіздегі үстемдігінен айырылды. Афина, Аргос, Тебес және Коринф (соңғы екеуі бұрын Спартаның одақтастары болған) Спартаның үстемдігіне қарсы шығып, Коринф соғысында қақтығысты. Бұл соғыс б.з.д. 387 жылы шешімсіз аяқталды. Кейінірек, б.з.д. 371 жылы Тебестік қолбасшылар Эпаминонд пен Пелопид Левктра шайқасында жеңіске жетті. Бұл шайқастың нәтижесінде Спартаның үстемдігі аяқталып, Тебестің гегемониясы орнады. Тебес өзінің үстемдігін сақтап қалуға тырысқанымен, б.з.д. 346 жылы Македонияның күшеюі бұл үстемдікті тоқтатты.

Филипп II-нің билігі кезінде (б.з.д. 359–336 жж.) Македония Пеония, Фракиялықтар және Иллирия жерлеріне қарай кеңейді. Оның ұлы Ұлы Александр (б.з.д. 356–323 жж.) Македондық билікті тек орталық грек қала-мемлекеттеріне ғана емес, сонымен бірге Парсы империясына, соның ішінде Мысырға және Үндістанның шет аймақтарына дейін қысқа мерзімде кеңейте алды. Классикалық грек кезеңі дәстүрлі түрде Александрдың б.з.д. 323 жылы қайтыс болуымен және оның империясының ыдырауымен аяқталады, бұл кезде ол Диадохтар арасында бөлінді.

### Эллиндік кезең (б.з.б. 323-30)

Грекия эллиндік кезеңді Македонияның күшеюімен және Ұлы Александрдың жаулап алуларымен бастады. Грек тілі Грекияның өзінен тыс жерде ортақ тіл (лингва франка) болды, ал эллиндік мәдениет Парсы, Израиль және Иудея патшалықтары, Орталық Азия және Мысыр мәдениеттерімен өзара әрекеттесті.

Оның атауы ежелгі грек сөзі Хеллас (Ἑλλάς, Hellás) сөзінен шыққан, ол біртіндеп Грекияның атауы ретінде танылды, ал одан кейінгі 19 ғасырдағы тарихнамада қолданылған эллинизм ұғымы пайда болды. "Эллинизм" термині "Эллиндік" ұғымынан ажыратылуы керек, өйткені соңғысы тікелей Грекияның өзін білдірсе, ал біріншісі  Ұлы Александрдың жаулап алуларынан кейін айтарлықтай грек ықпалына түскен барлық ежелгі аумақтарды, әсіресе эллиндік Таяу Шығысты қамтиды.

Эллиндік кезеңде грек мәдени ықпалы Жерорта теңізінде және одан тыс жерлерде шарықтау шегіне жетті. Өнер, әдебиет, театр, сәулет, музыка, математика, философия және ғылым салаларындағы гүлдену мен прогресс осы дәуірдің басты сипаттамалары болды. Ғылымдарда (география, астрономия, математика және т.б.), айтарлықтай жетістіктерге қол жеткізілді, әсіресе Аристотель ізбасарларының еңбектерімен (аристотелизм). Эллиндік кезең Жаңа комедияның, Александрия поэзиясының, Септуагинта сияқты аударма әрекеттерінің және стоицизм, эпикуризм және пирронизм философияларының көтерілуіне куә болды. Ғылымда математик Евклид пен полимат Архимедтің еңбектері үлгі боларлық. Бұл кезеңдегі мүсін өнері терең эмоциялар мен динамикалық қозғалысты бейнелеумен ерекшеленді, мысалы, Өліп бара жатқан Галл және Милос Шолпаны мүсіндерінде көрініс тапты. Эллиндік сәулеттің бір түрі пайда болды, ол Пергам құрбандық үстелі сияқты құрылымдардың мысалы ретінде үлкен ескерткіштер мен әсем безендірулерді салуға бағытталды. Грек дінінің діни саласы синкреттік қырлары арқылы кеңейіп, грек-мысырлық Серапис сияқты жаңа құдайларды, Аттис пен Кибела сияқты шығыс құдайларын және Бактрия мен Солтүстік-Батыс Үндістандағы эллиндік мәдениет пен буддизм арасындағы синкретизмді қамтиды.

Ғалымдар мен тарихшылар эллинизм дәуірінің аяқталуын белгілеуші оқиға туралы әртүрлі пікірде. Ұсынылған даталардың хронологиялық ауқымы кең, оған Ахей соғысынан кейін б.з.д. 146 жылы Рим республикасының гректің орталық жерлерін түпкілікті жаулап алуы, б.з.д. 31 жылы Акциум шайқасында Птолемейлер патшалығының жеңілісі, б.з. 138 жылы Рим императоры Адрианның билігінің аяқталуы, және б.з. 330 жылы император Ұлы Константиннің Рим империясының астанасын Константинопольге көшіруі кіреді. Бұл даталардың әртүрлілігі академиялық пікірлердің ауқымын көрсеткенімен, көпшілік ғалымдардың арасында қабылданған күн б.з.д. 31/30 жылдар болып табылады.

### Рим Республикасы (б.з.б. 5-1 ғасырлар)

Ежелгі Римнің Республикалық кезеңі шамамен б.з.д. 509 жылы монархияны құлатумен басталып, 450 жылдан астам уақытқа созылды. Ол бірқатар азаматтық соғыстар арқылы Принципат басқару түріне және Империялық кезеңге ауысты. Республика кезеңінде Рим Латиум аймағындағы өңірлік күштен Италияда және оның сыртындағы басым күшке айналды. Римдіктердің Италияны біріктіруі біртіндеп жүзеге асты, бұл үдеріс б.з.д. 4 және 3 ғасырлардағы Самнит соғыстары, Латин соғысы және Пирр соғысы арқылы жүрді. Б.з.д. 343 жылдан 341 жылға дейін Рим Самнит көршілеріне қарсы екі шайқаста жеңіске жетті, бірақ бұрынғы латин одақтастарымен соғыстың басталуына байланысты өз жетістіктерін нығайта алмады. Латин соғысында (б.з.д. 340–338 жж.) Рим Везувий және Трифанум шайқастарында латиндардың бірлестігін жеңді. Латиндар Рим билігіне бағынды.

Пун соғыстары мен Македония соғыстарындағы римдіктердің жеңістері  Римді біздің дәуірімізге дейінгі 2 ғасырда супераймақтық алпауыт мемлекет ретінде бекітті, содан кейін Грекия мен Кіші Азияны бағындыру орын алды. Бұл биліктің едәуір күшеюі экономикалық тұрақсыздық пен әлеуметтік толқулармен қатар жүрді, олар Катилина қастандығы, Одақтастар соғысы, Бірінші триумвират оқиғаларымен аяқталып, ақыр соңында б.з.д. 1 ғасырдың екінші жартысында Рим империясына айналумен аяқталды.

### Рим империясы (б.з.д. 1 ғасырдан б.з. 5 ғасырға дейін)

Республиканың нақты аяқталуы туралы қазіргі тарихшылар арасында пікірталас бар; сол кезеңдегі Рим азаматтары Республиканың жойылғанын мойындамаған. Ертедегі Юлий-Клавдий императорлары res publica өздерінің ерекше өкілеттіктерімен қорғалғанымен, әлі де бар екенін және ақырында өзінің бұрынғы республикалық формасына оралады деп есептеген. Рим мемлекеті латын тілін ресми тіл ретінде қолдануды жалғастырғанша өзін res publica деп атады. Рим біздің дәуірімізге дейінгі екінші ғасырдың аяғынан бастап ұзақ уақыт бойы ішкі қақтығыстарды, қастандықтарды және  азаматтық соғыстарды бастан кешірді (қ. Рим республикасының дағдарысы), сонымен бірге өз билігін Италиядан тыс жерлерге де кеңейтті. Біздің заманымызға дейінгі 44 жылы Юлий Цезарь оның билікті шоғырландыруына қарсы шыққан топ өлтіргенге дейін қысқа мерзімде мәңгі диктатор болды. Бұл топ Римнен қуылып, Филиппи шайқасында б.з.д. 42 жылы Марк Антоний мен Цезарьдың асырап алған ұлы Октавианнан жеңіліс тапты. Антоний мен Октавиан Рим әлемін өзара бөлісті, бірақ бұл ұзаққа созылмады. Октавиан әскерлері Марк Антоний мен Клеопатраның күштерін біздің заманымызға дейінгі 31 жылы Акциум шайқасында жеңді. Біздің заманымызға дейінгі 27 жылы Сенат оған Август («қадірлі, құрметті») атағын берді және оны проконсулдық империймен принцепс («ең алдымен, бірінші») етті, осылайша Рим империясының тарихының бірінші дәуірі Принципат бастады. Республика атауда сақталса да, Август барлық нақты билікке ие болды. Оның 40 жылдық билігі кезінде жаңа конституциялық тәртіп қалыптасты,  нәтижесінде оның өлімінен кейін Тиберий жаңа де-факто монарх ретінде таққа отырды.

Рим өзінің империялық сипатын іс жүзінде б.з.д. 130-жылдардан бастап, Цизальпин Галлиясы, Иллирия, Грекия және Испанияны қосып алған кезден бастап иеленді, ал толықтай б.з.д. 1 ғасырда Иудея, Кіші Азия және Галлия қосылғаннан кейін нақты айқындалды. Траянның билігі кезінде (б.з. 117 жылы) империяның ең кең таралған кезеңінде Рим Жерорта теңізінің бүкіл аумағын, сондай-ақ Галлияны, Германияның бөліктерін, Британияны, Балқан түбегін, Дакияны, Кіші Азияны, Кавказды және Месопотамияны бақылауға алды. Рим империясы бүкіл Еуропа, Солтүстік Африка және Таяу Шығыстағы іргелес аумақтары бар тарихтағы ең үлкен империялардың бірі болды. Латын тіліндегі Imperium sine fine («шегі жоқ империя») империяны уақыт немесе кеңістікпен шектелмейтіндігі туралы идеологиясын білдірді. Вергилийдің "Энеидасында" бұл шексіз империя Юпитердің римдіктерге берген сыйы деп айтылады. Бұл әмбебап үстемдік туралы талап империя 4 ғасырда христиандардың билігіне өткен кезде жаңартылды. Үлкен аймақтарды қосып алумен қатар, римдіктер географияны тікелей өзгертті, мысалы, бүкіл ормандарды кесіп тастау арқылы.

Мәдени тұрғыдан Рим империясы айтарлықтай эллиндендірілген, бірақ сонымен бірге митраизм, гностицизм және ең алдымен христиандық сияқты синкретикалық «шығыс» дәстүрлерін біріктірді. Классикалық Римдегі отбасы өмірі гректерге қарағанда айтарлықтай өзгеше болды. Әкелердің балаларына, ал ерлердің әйелдеріне үстем билігі болды. Шын мәнінде, отбасы деген сөз, латынша familia, үй шаруашылығының еркек басшысының билігіне бағынатындарды білдірген. Бұл билікке туыстық байланысы жоқ мүшелер, мысалы, құлдар мен қызметшілер де кірген. Некеде ерлер мен әйелдер мүлікті бірдей бөліскен. Ажырасу алғаш рет б.з.д. 1 ғасырда рұқсат етілді және оны ерлер де, әйелдер де бастай алатын болған. Еркін туылған римдік әйелдер азамат болып саналса да, олар сайлауға түспеді, саяси қызмет атқармады және әскери қызметке қатыспады. Балалардың азаматтық мәртебесі анасының азаматтығымен анықталды, бұл ex duobus civibus Romanis natos («екі Рим азаматынан туған балалар») деген тіркестен көрінеді.[j] Римдік әйел өмір бойы өзінің тегін (nomen) сақтады. Кейбір ерекшеліктерді қоспағанда, балалар көбінесе әкесінің атын алды. Әйелдер меншігіне ие болып, келісім-шарт жасасып, кәсіппен айналыса алатын. Империя аумағында әйелдердің қоғамдық жұмыстарды қаржыландырушы ретінде құрметтелген жазбалары кездеседі, бұл олардың айтарлықтай байлыққа ие болуының көрсетеді.

### Кеш антикалық кезең (б.з. 4–6 ғасырлар)
Рим империясы үшінші ғасырдағы дағдарыстың салдарынан әлсірей бастады. Кеш антикалық кезеңде христиан діні уақыт өте келе танымал болып, ақырында 393 жылғы Феодосий жарлықтарымен Рим империялық культын ығыстырды. 5 ғасырда герман тайпаларының кезекті бірінен соң бірі жасаған шапқыншылықтары Батыс Рим империясының әлсіреуін аяқтады, ал Шығыс Рим империясы орта ғасырлар бойы сақталып, өз азаматтары оны Романия деп атаса, кейінгі тарихшылар оны Византия империясы деп атады. Эллинистік философия платонизм мен эпикуреизмнің үздіксіз дамуымен сәтті аяқталды, неоплатонизм өз уақытында христиан Шіркеуінің Әкелерінің теологиясына әсер етті.

Көптеген жазушылар антикалық дәуірдің символдық "соңы" үшін нақты бір күнді белгілеуге тырысты, олардың ең әйгілілері — 476 жылы Батыс Рим императорының тақтан құлатылуы, 529 жылы Шығыс Рим императоры I Юстинианның Афинадағы соңғы Платон академиясын жабуы,[23] және 634–718 жылдар аралығында жаңа мұсылман дінінің Жерорта теңізінің көп бөлігін жаулап алуы. Бұл мұсылмандық жаулап алулар, соның ішінде Сирия (637), Мысыр (639), Кипр (654), Солтүстік Африка (665), Испания (718), Оңтүстік Галлия (720), Крит (820), Сицилия (827), Мальта (870) және Шығыс Рим астанасын қоршап алуы (алғаш рет 674–678 жылдары, кейін 717–718 жылдары) Жерорта теңізі аймағындағы классикалық мәдениеттерді біріктіріп тұрған экономикалық, мәдени және саяси байланыстарды үзді. Бұл оқиғалар антикалық дәуірдің аяқталуын білдіреді (қ. Пиренн тезисі).

Түпнұсқа Рим Сенаты 6 ғасырдың соңына дейін жарлықтар шығаруды жалғастырды, ал Константинопольдегі өзінің сарайында латын тілін қолданған соңғы Шығыс Рим императоры Маврикий болды, ол 602 жылға дейін билік етті. Маврикийді Дунай әскерінің көтерілісшіл қолбасшысы Фока тақтан тайдырғаннан кейін Балқанға славян шапқыншылығы жасалып, Балқан және грек қалалық мәдениеті әлсіреді (нәтижесінде Балқан латын тілді тұрғындары таулы аймақтарға қашты, қ. румындардың шығу тегі), сондай-ақ 602–628 жылдардағы Византия–Сасанид соғысын тудырды, бұл соғыс кезінде Константинопольден басқа барлық шығыс қалалар жоғалды. Туырық мұсылмандардың 7 ғасырдағы жаулап алуларына дейін жалғасып, нәтижесінде астанадан басқа барлық ірі Шығыс Рим империялық қалалары қайтарымсыз түрде жоғалды. Осы кезеңде патшалық құрған Константинопольдегі император Ираклий өз сарайын латын тілінде емес, грек тілінде жүргізді, дегенмен грек тілі әрқашан шығыс Рим аймақтарының әкімшілік тілі болған. Византиялық папалықтың аяқталуымен Шығыс пен Батыс арасындағы байланыстар одан әрі әлсіреді.

Шығыс Рим империясының астанасы Константинополь Рим империясының бастапқы ірі қалаларының ішінде жаулап алынбаған жалғыз қала болып қалды және ол Еуропадағы ең үлкен қала болды. Сонымен қатар, онда көптеген классикалық кітаптар, мүсіндер және технологиялар, сондай-ақ римдік классикалық асүй мен ғылыми дәстүрлер Орта ғасырларға дейін сақталып, кейінірек Батысқа келген крест жорықшылары арқылы "қайта ашылды". Шынында да, Константинополь тұрғындары өздерін римдіктер деп атауды жалғастырды, олардың 1453 жылы қаланы жаулап алған Османдықтар да оларды солай атады. Константинопольде сақталған классикалық білім мен мәдениет 1453 жылғы жаулап алудан қашқан босқындар арқылы Батыс Еуропаға жеткізіліп, Қайта өрлеу дәуірін бастауға көмектесті (Қайта өрлеу дәуіріндегі грек ғалымдарын қараңыз).

Ақырында, Еуропа тарихындағы әлеуметтік-экономикалық құрылымның баяу, күрделі және біртіндеп өзгеруі классикалық антикалық дәуірден ортағасырлық қоғамға ауысуға алып келді, және бұл өзгерісті нақты бір күнмен сипаттау мүмкін емес.

## Саяси жандану
Саясатта, Рим империясын әмбебап мемлекет ретінде қабылдау, оны бір жоғары құдай тағайындаған билеуші басқаратын, христиандықпен әмбебап дін ретінде бірігуі, сондай-ақ оны жоғары патриарх басқаратын идеясы Римнің батыс бөлігіндегі империялық билік жоғалғаннан кейін де өте ықпалды болды. Бұл тенденция 800 жылы Ұлы Карл «Рим императоры» тәжін алған кезде ең жоғары деңгейге жетті, бұл оқиға Қасиетті Рим империясының құрылуына алып келді. Ұлы Карлдың тәж киюі оның мұрагерлері мен Константинополь арасында ғасырлар бойы жалғасқан екі император мәселесі деген атпен белгілі идеологиялық қақтығысқа әкелді, бұл Византия императорларының христиан әлемінің әмбебап және ең жоғарғы билеушілері деген талабын жоққа шығару немесе тартып алу ретінде қарастырылуы мүмкін. Император патшадан асып түсетін монарх деген түсінік осы кезеңнен бастау алады. Бұл саяси идеалда әрдайым Рим империясы болады деп есептелді, ол өркениетті батыс әлемінің бүкіл аумағын қамтитын юрисдикцияға ие мемлекет ретінде қабылданды. 

Бұл модель Византия императоры бүкіл христиан әлемінің егемені болып саналған Орта ғасырлар бойы Константинопольде сақталды. Константинополь патриархы империядағы ең жоғары дәрежелі дінбасылардың бірі болғанымен, ол да императорға бағынды, себебі император "Жердегі Құдайдың өкілі" болып есептелді. Грек тілінде сөйлейтін византиялықтар мен олардың ұрпақтары 1832 жылы жаңа грек мемлекеті құрылғанға дейін өздерін «''Рома́йой''» деп атады.

1453 жылы 29 мамырда Константинопольді жаулап алғаннан кейін, ресейлік патшалар ("царь" атауы Цезарьдан шыққан) православие дінінің қорғаушысы ретінде Византия мұрасын талап етті; Мәскеу "Үшінші Рим" деп аталды, және патшалар құдай тағайындаған императорлар ретінде 20-шы ғасырға дейін билік жүргізді.

Батыс Римнің зайырлы билігі Еуропада толық жойылғанына қарамастан, оның іздері қалды. Әсіресе, папалық пен католик шіркеуі ғасырлар бойы латын тілін, мәдениетін және сауаттылығын сақтады; бүгінгі күнге дейін рим папалары Pontifex Maximus (Ұлы понтифик) деп аталады, бұл классикалық кезеңде императорға тиесілі титул болған, ал христиан әлемінің идеалы саяси бірлік аяқталғаннан кейін де біртұтас еуропалық өркениеттің мұрасын жалғастырды.

Шығыстағы императорға сәйкес келетін Батыстағы императордың саяси идеясы Батыс Рим империясы құлағаннан кейін де сақталды; бұл идея 800 жылы Ұлы Карлдың тәж киюімен қайта жанданып, өздерін Қасиетті Рим империясы деп атаған мемлекет 1806 жылға дейін Орталық Еуропада билік етті.

Қайта өрлеу дәуіріндегі Римнің классикалық ізгіліктерінің ортағасырлық дәуір салдарынан жоғалғаны туралы идея 18 және 19 ғасырлардағы еуропалық саясатта ерекше ықпалды болды. Римдік республикализмге құрмет Америка Құрама Штаттарының негізін қалаушылар мен Латын Америка төңкерісшілері арасында айрықша күшті болды; американдық революцияның (1776) алдындағы онжылдықтарда отарлардың интеллектуалдық және саяси көшбасшылары тарихты мұқият зерттеп, жақсы басқарудың үлгілерін іздеді. Олар әсіресе Англиядағы республикалық идеялардың дамуын мұқият қадағалады; американдықтар өздерінің жаңа үкіметін республика (латынша *[[res publica]]*) деп атап, оған *Сенат* пен *Президент* (тағы бір латын термині) тағайындады, қолда бар ағылшындық "*commonwealth*" немесе "*parliament*" сияқты терминдерді пайдаланбады. 

Сол сияқты, Француз төңкерісі мен Наполеондық Францияда республикализм мен римдік жауынгерлік қасиеттер мемлекет тарапынан насихатталды, бұл Пантеон, Жеңіс аркасы және Жак-Луи Давидтің картиналарында көрініс тапты. Төңкеріс кезінде Франция патшалықтан республикаға, диктатураға, және ақыр соңында Рим ғасырлар бұрын бастан өткерген империяға (Империялық қырандарымен бірге) ауысты.

## Мәдени мұра
Классикалық көне дәуір — мәдени тарихтың ұзақ кезеңін білдіретін жалпы ұғым. Мұндай кең тарихи және аумақтық қамту әртүрлі мәдениеттер мен кезеңдерді қамтиды. "Классикалық антика дәуір" жиі кейінгі ұрпақтардың идеализацияланған көзқарасымен байланыстырылады, Эдгар Аллан Поның сөздерімен айтқанда: "Грекияның даңқы, Римнің ұлылығы!". 18 және 19 ғасырларда Еуропада және АҚШ-та классикалық көне дәуірге деген құрмет қазіргі заманмен салыстырғанда әлдеқайда жоғары болды. Грекия мен Римнің ежелгі халықтарына деген құрмет саясатқа, философияға, мүсін өнеріне, әдебиетке, театрға, білім беруге, сәулетке және сексуалдылыққа үлкен ықпал етті.

Қайта өрлеу дәуірі грек және рим көне дәуірімен байланысты сәулет үлгілері мен әдістеріне, соның ішінде ғимараттар үшін негізгі пропорция ретінде алтын тік төртбұрышқа, бағаналардың классикалық ордерлеріне, сондай-ақ грек және рим сәулетіне тән әртүрлі әшекейлер мен бөлшектерге анық түрде қайта оралды. Сәулет өнеріндегі классицизм Италияның Қайта өрлеу дәуірінде, әсіресе Леон Баттиста Альбертидің жазбалары мен жобаларында және Филиппо Брунеллескидің еңбектерінде дамыды. Бұл стиль симметрияға, пропорцияға, геометрияға және бөлшектердің реттілігіне ерекше назар аударады, олар классикалық антикалық дәуірдің, әсіресе көптеген үлгілері сақталған Ежелгі Римнің сәулет өнерінде көрініс тапқан. Олар сондай-ақ мүсін өнері үшін қола құю сияқты пластикалық өнерді қайта жандандыра бастады және сурет салу, кескіндеме мен мүсінге негіз ретінде классикалық натурализмді қолданды.

Латын тіліндегі эпостар 19 ғасырға дейін жазылып, кеңінен таралды. Джон Мильтон және тіпті Артюр Рембо алғашқы поэзиялық білімдерін латын тілінде алды. Эпикалық поэзия, пасторальдық өлеңдер, сондай-ақ грек мифологиясының кейіпкерлері мен тақырыптарын жиі қолдану батыс әдебиетіне үлкен әсер етті. Сәулет өнерінде бірнеше грек жаңғырулары орын алды, бірақ олар Рим сәулет өнерінен гөрі грек шабытын көп пайдаланғандай көрінеді. Колумбия округіндегі Вашингтонда қасбеттері грек ғибадатханаларына ұқсас көріну үшін  жасалған, архитектуралық классикалық  ордерлерге сәйкес бағаналары бар көптеген үлкен мәрмәр ғимараттар бар.

Әулие Томас Аквинаттың философиясы негізінен Аристотельдің еңбектерінен алынған, дегенмен бұл аралықта дін эллиндік политеизмнен христиандыққа өзгерген болатын. Гиппократ пен Гален сияқты грек және римдік биліктер медицинаны қолданудың негізін құраған және олардың ықпалы философиядағы грек ойынан да ұзақ сақталды. Француз театрында Мольер мен Расин сияқты драматургтер мифологиялық немесе классикалық тарихи тақырыптарға пьесалар жазып, оларды Аристотельдің "Поэтикасына" негізделген классикалық бірліктер ережелеріне бағындырды. Ежелгі гректердің би стиліне еліктеу ниеті Айседора Дунканның өзіндік балет бағытын жасауына себеп болды.

## Дереккөздер

Санат:Антикалық дәуір