Немістер

**Немістер** () — Германия, Аустрия, Швейцария және Лихтенштейн байырғы халқы. Германияда (80 млн-ға жуық, 2004), сондай-ақ АҚШ, Аустрия, Африка және Азия елдерінде де тұрады. Жалпы саны 86 миллион адам (2004).

## Эндоэтнонимдері
Ағылшын тілінде – «Germans»; голланд тілінде – «Duits»; норвег тілінде - «Tysk»; швед тілінде – «Tyskar»; итальян тілінде – «Tedeschi»; француз тілінде - «Allemands»; испан тілінде – «Alemános»; португал тілінде – «Alemães»; румын тілінде – «Germani»; мажар тілінде – «Németek»; эстон тілінде – «Saksalased»; фин тілінде – «Saksalaiset»; литва тілінде – «Vokiečiai»; латыш тілінде - «Vācieši»; поляк тілінде – «Niemcy»; беларусь тілінде - «Немцы»; орыс тілінде – «Немцы»; украин тілінде - «Німці»; жоғарғы луж тілінде - «Němcy»; төменгі луж тілінде – «Nimcy»; хорват тілінде – «Nijemci»; босния тілінде – «Nijemci»; серб тілінде - «Немци»; словен тілінде – «Nemci»; чех тілінде - «Nĕmci»; словак тілінде - «Nemci»; болгар тілінде – «Германци»; македон тілінде – «Германци»; албан тілінде – «Gjermanёt»; тәжік тілінде – «Олмонӣ»; түрік тілінде – «Almanlar»; чуваш тілінде - «Nimĕҫsem».

## Тілі

Неміс халқы Үнді-Еуропа тілдерінің герман тобына жатқызылатын неміс тілінде сөйлейді.
Диалектілік әртүрлілік бар, диалектілердің көпшілігі айтылуында, грамматикасында және сөздерді қолдануда стандартты әдеби тілден және бір-бірінен айтарлықтай ерекшеленеді.

## Діні
Христиан дінінің католик және протестант (лютерерандық ағым) тармақтарын ұстанады. 

## Таралуы
Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ЭЫДҰ) 2017 жылғы деректеріне сәйкес, 3,4 миллион неміс азаматы шетелде тұрады, оның ішінде 1,9 миллионы АҚШ-та, Швейцария мен Ұлыбританияда (әрқайсысы 270 мың), Францияда, Италияда және Испанияда (әрқайсысы 200 мың) жұмыс істейді. 140 000-ға жуық неміс Германиядан тыс жерде оқиды. Әлемнің курорттық аймақтарында шамамен 700 мың неміс тұрады, оның ішінде Балеар аралдарында (15 мың), Канар аралдарында (27 мың).

Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропа елдерінде немістердің тарихи қалыптасқан топтары Мажарстанда (62,1 мың адам – 2001, халық санағы), Румынияда (36 мың адам – 2013, халық санағы), Польшада (109 мың адам), Чехияда (18,8 мың адам – 2011, халық санағы), Данияда (20 мың адамға дейін – 2012).

Канада (3,3 миллион адам; 2016, халық санағы), Бразилия (1998 жылы 1,2 миллион адам), Аргентина (Германия елшілігінің 2007 жылғы бағалауы бойынша шамамен 600 мың адам), Перу (180 мың адам), Эквадор (32 мың адам), сондай-ақ Австралияда (811,5 мың, 2006 санақ).

Немістер Ресейде де тұрады (394,1 мың адам), Қазақстанда (178,4 мың адам – 2021, санақ) т.б.

## Тарихы
### Көне тарихы
нобай|оңға|200px|    
Арғы тегі – германдықтар. Немістер этносының негізін б.з. 1-мыңжылдығының ортасына қарай құрылған франк, сакс, бавар, алеман, тюринг, т.б. тайпалар одақтары қалаған. 843 ж. Франк империясы бөлшектенгеннен кейін, герман тілді Шығыс Франк корольдігі құрылды. Неміс тіліндегі өз атауы диутисце (кейінірек дойче) 10 ғ. ортасында белгілі болды.10 – 14 ғ-ларда неміс билеушілері шығысқа қарай жорықтар жасады да, славян және прусстайпаларын жаулап алып, өздерінің этникалық аумақтарын кеңейтті.Одан кейін ел бірнеше ғасыр саяси бытыраңқылыққа ұшырады.16 ғ-дың бас кезінде саксон(мейсен) диалектісі негізінде Немістердің әдеби тілі қалыптаса бастады. Саяси және діни қайшылықтардан кейін Немістер христиан дінінің католик және протестант (лютерандық ағым) тармақтарын қабылдап, діни жікке бөлінді.

### 18-20 ғасырдағы тарихы
18 – 19 ғ-лардағы соғыстар, экон. күйзелістердің біраз бөлігін басқа елдерге қоныс аударуға мәжбүр етті. 1870 – 71 ж. Бисмарк барлық Неміс жерін біріктіргеннен кейін, елде өндірістік қатынастар дамыды. Немістердің ұлт болып топтасуы аяқталды. 1-дүниежүзілік соғыспен 2-дүниежүзілік соғыс кезінде Немістер зор шығынға ұшырады. 1949 ж. Германияның бұрынғы жерінде саяси-әлеум. жүйесі бір-біріне қарама-қарсы екі мемлекет құрылды (қ. Германия). 1990 жылдан бастап ГФР өкіметі шет елдердегі (Балқан елдері, ТМД, т.б.) Немістердің тарихи отанына қайтуына жағдай туғызды. Дәстүрлі кәсіптері – егіншілік пен мал шаруашылығы балық аулаумен де айналысады. Ұлттық қолөнерінде ұсталық, зергерлік, көзешілік, ағашқа әр алуан бедер салу, кесте тігу дамыған. Табиғи-климаттық, ұлттық, шаруашылық жағдайларға байланысты тұрғын үйлердің төрт түрі қалыптасқан. Олар жергілікті жағдайларға сай кірпіштен, ағаштан, саз балшықтан, арасына ағаш тіреулер бекітіліп тұрғызылған.

## Кәсібі
Ауыл шаруашылығы дәстүрлі түрде Германия шаруашылығының негізі болды. Олар жер өңдеудің үш танаптық жүйесін пайдаланды, ал негізгі дәнді дақыл бидай болды. Тұқымдық астық өндірісі дамыған. Бау-бақша дақылдарының арасында картоп өсіріледі. Мал шаруашылығы үлкен рөл атқарады. Қолайлы климаттық жағдайлар құс шаруашылығының, шошқа шаруашылығының, жылқы шаруашылығының, ірі қара мал шаруашылығының кеңінен таралуына әкелді.

Немістер арасындағы ең танымал халық қолөнерінің бірі - ағаштан ойып жасалған бұйымдар жасау. Ағаш оюлары әшекейленген қасықтар мен табақтардан күрделі мүсіндер мен мүсіншелерге дейін таңғажайып бұйымдар жасайды. Шеберлер балшықтан ыдыс-аяқ, ваза, мүсінше сияқты ерекше бұйымдар жасайды. 
Тоқыма халық қолөнері немістер арасында танымал. Шеберлер матаға әдемі ою-өрнектерді кестелеп, киім-кешек, дастархан, жастық сияқты ерекше және түрлі-түсті бұйымдар жасайды. Неміс тоқыма бұйымдары көбінесе ұрпақтан-ұрпаққа мұраға айналуда және олардың тамаша сапасы мен беріктігімен ерекшеленеді.

## Тұрмыс салты
### Салт-дәстүрлері
Неміс менталитетінің айрықша ерекшелігі — тәртіптілік, ұқыптылық, жауапкершілік және заңға бағыну, сонымен қатар жеке өмірдің кейбір оқшаулануы. 

**Балалы болу дәстүрлері** 
Отбасы балаларды дүниеге әкелуге алдын ала дайындалады. Әдетте, ерлі-зайыптылар балалы болуды оның қажеттіліктерін қамтамасыз ете алатын кезде шешеді, яғни алдымен мансап, содан кейін балалар. Жаңа туған нәресте шіркеуде шоқындыру рәсімінен өтеді. Дәстүр бойынша, кіндік әкесі кеуде крестін сатып алады, ал кіндік анасы шоқындыру рәсіміне арналған көйлекті сатып алады. Шомылдыру рәсімінен өту кезінде бала православие шіркеуінің әулиелерінің бірінің құрметіне есім алады.

**Үйлену тойының дәстүрлері**
Неміс үйлену дәстүрлері жаңа отбасының болашағын анықтайтын көптеген рәсімдерді, әдет-ғұрыптарды және белгілерді қамтиды. Үйлену тойы кезінде қалыңдық пен күйеу бір-біріне адалдық кепіліне айналған және болашақ шаңырақтың іргетасын қалаған сыйлықтармен алмасады.
Жастармен қоштасу кешінде жас жігіттер мен қыздар қалыңдықтың үйіне жиналып, тойға және одан кейінгі бақытты өмірге кедергі келтірмеу үшін үйден зұлым рухтарды қуып, дастархан жайып, ойын ойнап, би билейді, саз ыдыстарды сындырып, шу шығарды.
Мерекенің шарықтау шегі қалыңдықты үйленген әйелдердің қатарына қосатын "гүл шоқтарын алу" рәсімі.

**Жерлеу дәстүрлері**
Жерлеуге қатысты барлық нәрсе Германияда заңмен реттеледі. Жерлеу дәстүрлерінің ерекшелігі қайтыс болғаннан кейін 2-3 аптадан кейін жерлеу. Ас беру рәсімі әдетте кафеде немесе мейрамханада өтеді.
Қайтыс болған адамның дініне байланысты, мәйітті жерлегенге дейін шіркеуде католиктік немесе лютерандық жерлеу рәсімі өтеді. Жерлеудің екі нұсқасы бар: табытта немесе кремацияда (өлікті өртеп, күлін көмуге жинап алу). Зиратта алғаш ағаш крест орнатылады, ол алты айдан кейін құлпытасқа ауыстырылады. Зираттардағы бейіттер әрқашан жақсы сақталады, бір қалыпты қатарға орналастырылады және қоршаулар орнатылмайды. Марқұмның күлі бар урнаны арнайы зиратқа жерлеуге болады.

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Германия қаңқалық құрылыс техникасымен (жартылай ағаш үйлер) сипатталды, тек оңтүстікте және кейбір жерлерде бұрынғы славяндық аймақтардың шығысында - бөрене үйлер бар.

Ортағасырлық сипатын сақтаған шағын қалаларда жартылай ағаш үйлер көп. Дәстүрлі ауылдық құрылыстардың ішінде үйлердің 4 түрі бар.
Төменгі неміс үйі – бір төбесі бар тұрғын және шаруашылық ғимраттары, ортасында аула, бүйір жағында малға арналған дүңгіршектер, үйге кіре беріске қарама-қарсы қабырғада ошағы мен аспалы қазандығы бар тұрғын алаңы бар бір қабатты төртбұрышты қаңқалы ғимарат.
XIX ғасырдың аяғынан бастап төменгі неміс үйінің схемасы айтарлықтай өзгерістерге ұшырады: ошақ каминмен ауыстырылды, тұрғын үй бірнеше бөлмеге бөлінді, ал шаруашылық құрылыстары тұрғын ауданнан бөлінді.

Орталық неміс үйі, қаңқалы, екі қабатты, бірінші қабатта тұрғын ауданы және қосалқы бөлмелері, ал жоғарғы қабатта жатын бөлмелері бар.
Үй және екі қабатты шаруашылық құрылыстары (қора, сарай, т.б.) ауланы үш-төрт жағынан қоршаған. Үй 3 бөлікке бөлінген, бүйірдегі кіреберіс жылы кіреберіске апарады, ал сиыр қорасы (бір шатырдың астында) тұрғын үйдің артқы қабырғасына іргелес.

Германияның оңтүстігінде (жоғарғы Бавария) альпілік үй басым (австриялықтарға да тән). Жергілікті ерекшеліктер жиһаз бен тұрмыстық заттарды безендіруде байқалады: солтүстігінде ою, оңтүстігінде кескіндеме басым. 
Германияның оңтүстік-батысында (Баден-Вюртемберг жері) орман үйі, орталық неміс және альпі стильдері арасындағы өтпелі түрі кең таралған, оның тұрғын және шаруашылық бөлмелері орта неміс үйінің жоспары бойынша бір шатырдың астында орналасқан.

### Дәстүрлі киімдері
нобай|оңға|200px|Солтүстіктегі ұлттық киім (трахт)
«Трахт» деп аталатын неміс ұлттық киімдерінің тарихы тереңде, дәстүрі бай. Олар аймаққа және аймақтық мәдениетке байланысты өзгереді. Дегенмен, неміс ұлттық киімдерін сипаттайтын негізгі элементтер бар.
Дәстүрлі неміс костюмінің ең танымал элементтерінің бірі - дирижабл. Бұл жейделердің немесе блузкалардың үстіне киілетін корсеттердің бір түрі. Олар әртүрлі түстерде болуы мүмкін және шілтер, кесте немесе аппликациялармен безендірілген. Көйлектер әдетте белдемшелермен біріктіріледі.

Неміс ұлттық киімдерінің тағы бір тән элементі - лидерхоз. Бұл жиі реттелетін белдіктері бар матадан жасалған дәстүрлі шалбар немесе комбинезон. Әртүрлі материалдардан жасалуы мүмкін және өрнектермен немесе аппликациялармен безендіріледі.
Сонымен қатар, неміс ұлттық киімдері дәстүрлі қалпақ, шарф, белдік, шұлық және брошь сияқты әртүрлі аксессуарларды қамтуы мүмкін. 
Ең танымал аяқ киім былғары аяқ киім болды, бірақ шаруа әйелдері ағаштан және сабаннан өкшесі жоқ шағын қарапайым аяқ киімдерді киді. Аяқ киім әртүрлі түсті, көбінесе ақ немесе көк түсті тоқылған шұлықтардың үстіне киілді.

Неміс ұлттық киімдері фестивальдар, үйлену тойлары және мәдени мерекелер сияқты түрлі салтанатты және мерекелік іс-шараларда қолданылады. Олар ұлттық мақтаныштың белгісі және халықтың салт-дәстүрі мен мұрасын сақтау тәсілі.

### Дәстүрлі тағамдары
нобай|оңға|200px|Қуырылған картоп қосылған шұжықтар  
Неміс асханасының ең танымал тағамдарының бірі - картоп. Картоп әртүрлі тағамдарда кеңінен қолданылады, мысалы, картоп сорпасы, картоп салаты, картоп пирогтары және басқалар. Неміс асханасының тағы бір танымал ингредиенті - шошқа еті, ол әртүрлі ет тағамдарын дайындау үшін пайдаланылады, мысалы, котлеттер, пирожкилер, шницель және т.б.
   
Дәстүрлі неміс тағамдарына сонымен қатар бавариялық шұжық, тұшпара, ашытылған қырыққабат және қара өрік торт наны сияқты дәмді тағамдар кіреді. Бавариялық шұжық - шошқа етінен, сиыр етінен және дәмдеуіштерден жасалған Германиядағы ең танымал ет тағамдарының бірі. Кнедли - әртүрлі ет және көкөніс тағамдарымен бірге ұсынылатын дәстүрлі картоп қамырынан жасалған тағам. Сауэркраут - ет тағамдарымен бірге гарнир ретінде жиі ұсынылатын ашытылған қырыққабат.

Неміс асханасының тағы бір ажырамас элементі - сыра. Немістер сырасымен танымал және әрқайсысының өзіндік ерекшеліктері мен дәмі бар сыраның көптеген түрлері бар. Сыра жиі дәстүрлі неміс тағамдарымен бірге беріледі және асхана үстелінің маңызды бөлігі болып табылады.

Дәстүрлі неміс асханасы өзінің алуан түрлі тағамдарымен, бай дәмімен және өнімдерінің жоғары сапасымен ерекшеленеді. Бұл осы елдің мәдениеті мен дәстүрлерінің ажырамас бөлігі болып табылады.

### Фольклоры
нобай|оңға|200px|Би тобы     
Неміс фольклорында ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан көптеген аңыздар, ертегілер, мифтер, әндер мен билер бар. Ауыз әдебиетінде шванка (қысқаша күлдіргі әңгіме) айту кең орын алған.
Неміс фольклорының ең танымал бөліктерінің бірі - ағайынды Гриммдердің ертегілері. Джейкоб пен Вильгельм Гримм Германияда ғана емес, бүкіл әлемде танымал болған көптеген ертегілерді жинап, жазды. Ағайынды Гриммдердің ең танымал ертегілерінің арасында «Гансель мен Гретель», «Қызыл телпек», «Золушка», «Рапунцель» және басқалары бар.

Неміс фольклоры ертегілерден бөлек халық әндері мен билеріне де бай. Немістер ежелден ән мен биге деген сүйіспеншілігімен танымал. Халық әндерінде күнделікті өмір, махаббат, еңбек, мерекелер айтылады. Неміс биінің де ежелден келе жатқан дәстүрі бар және бүкіл елде кең таралған.
Неміс халқының фольклоры осы халықтың ұлттық болмысы мен өзіндік сана-сезімін қалыптастыруда үлкен рөл атқарды және атқаруда. Ол неміс халқының тарихын, дәстүрін, әдет-ғұрпын және құндылықтарын көрсетеді.

## Қазақстандағы немістер

Немістер Қазақстанға тұңғыш рет XVIII ғасырда әскери құрамалар қатарында келді. Олардың едәуір бөлігі Балтық бойы губернияларынан еді. Сібір шекара шебінін басшылары қызметін атқарған 13 адамның көпшілігі немістерден шыққан генералдар болатын. Немістер жергілікті халықтың тарихы мен географиясын және этнографиясын зерттеудің бастамашылары бола білді. Дәрігерлер, мұғалімдер, тау-кен инженерлерінің арасында да неміс ұлтының өкілдері аз болған жоқ. Немістер негізінен Петропавл, Семей, Өскемен тағы басқа да шекара шебіндегі әскери бекіністерде тұрды. XVIII ғасырдың аяғына қарай Қазақстандағы немістердің саны 400 адамға жетті. Қазақ жеріндегі немістер санының арта түсуі ХІХ-XX ғасырларлара сәйкес келеді. Қоныс аударып келген немістер негізінен егіншілікпен айналысты, өндеуші өнеркәсіп салаларында жұмыс істеді. Немістер сонымен қатар мұнай кен орындарын игеруде, алтын, мыс өндіруде, кен өнімдерін өндеуде белсенділік танытты. 1897 жылы Қазақстандағы және онымен шекаралас қалалардағы немістердің жалпы саны 7 мың адамға жуықтады. Олардың көпшілігі Ақмола облысында, Омбы қаласына жақын Ақмола облысының аумағындағы Преображенский, Романовский, Канкринский сияқты поселкелерде тұрды.

Қазақстандағы немістер саны: 1999 жылғы мəлімет бойынша 353462 адам, 2013 жылғы мəлімет бойынша 181348 адам болды. 2014 жылғы мəліметтер бойынша бұл этностың шоғырланып қоныстанған жерлері Қарағанды облысында – 18,28%, Қостанай облысында – 15,51%, Ақмола облысында – 14,49%, Павлодар облысында – 11,65%, Солтүстік Қазақстан облысында – 11,23%. 

Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін немістердің көпшілігі тарихи отанына Германияға қоныс аударды. 2005 ж. қарай Қазақстандағы немістердің саны 300 мыңдай болды. 2014 ж. деректер бойынша 182,2 мың адам тұрады.

## Әдебиет
*Народы мира. Историко-этнографический справочник, М., 1988;
*Страны мира. Полный универсальный информационный справочник, М., 2004.

## Дереккөздер

Санат:Немістер
Санат:Германия халықтары