open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ақл әл-фаъал

**Ақл әл-фаъал** — Орта ғасырдағы мұсылман елдері философиясына тән ұғым. Ол — таным белсенділігіне саяды. Бұрынғы өткен ойшылдардың бәрі де ақыл қызметін, оның объективті мәнін, әлем дамуындағы маңызын мистик. тағлымдар аясында дәлелдеуге тырысқаны мәлім. Бұл Әбу Наср әл-Фараби, Ибн Сина, Ибн Рушд т.б. ғұламалар еңбектерінен де көрінеді. Ақл әл-фаъал ұғымы бойынша әлем дамуының (дүниетаным тұрғысынан) қозғаушы күштері жаратқан ие — Аллатағала құдіретінен туындап жатады. Осы әлемдік дүниетаным дара ақылдың дүниеге келуі мен жетілуіне әсер етеді. Әрбір адамның ақылы өз кезегінде әлемдік дүниетаныммен бірлесуге ұмтылады. Осы орайда адамның жеке ақылы үш басқыш, яғни үш кезеңнен өтеді (бұлар өз сипаттарына тән үш түрлі атаумен аталады). Бұлардың бәрі де абсолютті ұғымдар. Осы ұғымдар, яғни әлемнің пайда болуы мен оның негізі туралы түсініктер дүниетанымды құрайды және оны байытады. Жеке ақыл қызметі арқылы толыққан дүниетаным өзге адамдар ақылының дамуына да оңды ықпал жасайды ақл әл-фаъал ұғымында неоплатонизм элементтері бар.
## Сілтемелер
*Қазақ Энциклопедиясы

Санат:Философия
Торпедо

**Торпедо** – айлақтарды, гидротехникалық құрылыстарды, су үсті кемелерін немесе сүңгуір қайықты жоюға арналған, тұмсық бөлігінде заряды (қарапайым немесе ядролық) бар өздігінен басқарылатын су асты снаряды. Торпедо сүңгуір қайықтар мен кейбір су үсті кемелерінің негізгі қаруы. Олар торпедо аппараттары арқылы жіберіледі. Торпедоның алғашқы үлгісін 1866 ж. ағылшындар Р.Уайтхед пен М. Луппис жасады. Ұршыққа ұқсас формаға ие, ұзындығы 3,5 м, жалпы салмағы 140 кг-ды құрады. 11 – 15 км/сағ жылдамдықпен 800 м қашықтыққа дейін жетті. Көп ұзамай Торпедомен көптеген мемлекеттердің флоттары қаруланып, сүңгуір қайықтар, Торпедолық катерлер, миналы кемелер, крайсерлер мен салалық кемелердің негізгі қаруына айналды. 

Торпедоны бірінші рет 1877 – 1978 ж. Орыс-Түрік соғысында орыс корабльдері қолданды. 1904 – 1905 ж. Орыс-Жапон соғысында және 1-дүниежүзілік соғыста торпедолар кеңінен пайдаланылды. 1930 жылдары торпедо тасушы авиация пайда болды. 2-дүниежүзілік соғыста АҚШ пен Ұлыбританияның сүңгуір қайықтары, су үсті корабльдері мен топедолық авиацияларынан 30 мыңға жуық торпедо жіберілді. Жапонияның қарулы күштерінде адам басқаратын торпедо қолданылды.

Қазіргі заманғы флоттарда қозғалтқыш түрлеріне байланысты торпедолар бұғазды, электрлі және реактивті болып бөлінеді. Олардағы торпедо корпусының ұзындығы 2,6 – 9 м және одан да ұзын болып келеді. Олар 140 км/сағ жылдамдықпен 17 км қашықтыққа дейін жете алады. Қазіргі замандағы торпедолар өзінің бағыты және тереңдігі бойынша қозғалысын автоматты түрде басқаратын күрделі аппараттармен жабдықталған. Траектория сипатына байланысты торпедолар өздігінен бағытталатын, маневрлік және тура бағытталушы болып бөлінеді. Торпедоларды кемелерге бағыттау үшін олардың шуларын пайдаланатын акустик. өздігінен бағытталу жүйесі қолданылады. Соңғы уақытта өте тереңде жүзетін жаңа сүңгуір қайықтарды жоюға арналған 300 м тереңдікке дейін сүңгитін Торпедолар жасалуда. Торпедолардың ұрыстық заряды түйіспелі немесе түйіспейтін жарғыш түрлерімен жарақталады.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.

Санат:Әскери іс
Санат:Құралдар
Қорағаты

**Қорағаты** — Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданындағы ауыл, Қорағаты ауылдық округінің орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Құлан ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 40 км жерде. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1930 жылы Түркістан – Сібір темір жолын салуға байланысты қаланған. Қорағатыда 1997 жылдан шаруа қожалықтары және ЖШС құрылған.

## Дереккөздер

Санат:Тұрар Рысқұлов ауданы елді мекендері
Оқшы ата мазары

**Оқшы ата мазары** – көне архитектуралық ескерткіш. Қызылорда облысы, Шиелі ауданына қарасты 20 разъезде, Жөлек аулынан 7 км жердегі темір жол торабында орналасқан.

## Тарихи тұлғалар
Оқшы ата мазаратында әлі күнге дейін толықтай зерттелмеген тарихи тұлғалар өте көп. Солардың ішінде қазақ халқына танымал 7 тарихи азаматтар:
* Оқшы ата
* Есабыз ата
* Ғайып ата
* Асан ата
* Кітап ата
* Қыш ата
* Қабыл ата

### Сипаттамасы
Күмбезі, құрылысы жағынан *Қарасопы, Асан ата мазарларына* ұқсас, бірақ көлемі жағынан шағындау. 
Мазардың ұзындығы-7,15м, ені-7,10м, маңдайшасының биіктігі-4,80 м, қабырғасының биіктігі- 3,30 м, күмбез биіктігі- 3,35 м. Іргетасы күйдірілген кірпіштен 0,8 метрге тереңдетіліп салынған. Қабырғасының қалыңдығы 1,1-1,2 м шамасында.

Соңғы жылдары қайта жөндеуден өткен. Оқшы ата мазарына «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында 2005 жылы қайта жаңғырту жұмыстары жүргізілді. Кесене басына келген жамағат діни жоралғылар жасауына толық жағдай қарастырылған. Мұнда 200 адамға лайықты ас беру орны, түнеухана және Құран оқып, садақа салу жәшігі, намаз оқуға арналған мешіт те орналасқан. Ифрақұрылым жүйелері толығымен қамтылған.

### Тарихы
Мазарға жерленген кісінің шын аты – *Ибраһим шайхы*, лақап аты – *Көгентүп*, *Оқшы ата* – кейін ел қойған есімі. Ә.Қоңыратбаевтың көрсетуінше, Оқшы ата – қару, оқ жасаған оғыз батыры. Кезінде бұл аймақта үлкен шаһар болса, мазардың тұрған жері көне қорым. Архитектуралық жәдігер тарихы IX – X ғасырлардан бастау алып, белгі XV – XVI ғасырларда салынса керек. Ал Оқшы ата күмбезіне қатысты аңыз-әпсаналар түрлі заман (оғыз, қалмақ) оқиғаларын қамтиды. Архитектуралық жәдігер туралы мәліметтер *В.Каллаур, И.Кастанье, А.Ниязов, Ә.Қоңыратбаев, Т.Қоңыратбаев*, т.б. еңбектерінде сақталған.

Қазақстан Республикасының тарихи және мәдени маңызы бар ескерткіштер қатарында.

Санат:Қазақстан ескерткіштері
Санат:Шиелі ауданы
Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Қызылорда облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Шығанақ (көл)

**Шығанақ** – Шідерті өзені алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Павлодар облысы Ақтоғай ауданы жерінде орналасқан. Теңіз деңгейінен 84,8 м биіктікте. 

## Гидрографикасы
Ауданы 14,3 км2, ұзындығы 8,7 км, ең енді жері 2,3 км, жағасының ұзындығы 34,4 км. Көлге Шідерті өзенінің аңғарындағы қарасулар құяды, суы мол кезеңдерде қайта ағып шығады. Суы тұзды. Қарашаның басында қатып, сәуірдің соңында мұзы түседі.

## Жағалау сипаты
Көл аңғарлық қазаншұңқырда. Жағалауы көбіне жайпақ. Оңтүстік жағалауы батпақты. 

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы) көлдері
Зандр

thumb|alt=A.| ''Зандр''. **Зандр** (исл. *Sander* – құм) – ежелгі және қазіргі мұздықтардан еріген ағын сулар әсерінен мореналық материалдардың шайылып және шоғырлануынан пайда болған құмды, қиыршықтасты жазық. Әдетте, олар мұздықтардың алдыңғы немесе шет бөліктерінде қалыптасады. Таулы аудандарда Зандрларлар мұздықтардың “тілі” мен ең соңғы қалыптасқан моренаның аралығындағы шағын аймақтарды алып жатады. Кейде Зандрлар соңғы морена аймағынан төмен орналасады. Ең ауқымды Зандрлы далалар жазықтарда, төрттік мұздықтар көмкерген аймақ шетінде қалыптасады. Бетін өсімдік жауып үлгермеген құмды Зандрлар жел әрекетінен құм төбелерге айналады. Зандрлы ландшафтарға, негізінен, біркелкі тегіс жер бедері, ежелгі құмды төбелер, құмды топырақ, қарағайлы ормандар мен батпақтар тән. Орыс жазығындағы (Шығыс Еуропа жазығындағы) “полесье” деп аталатын жерлер Зандрлардың классикалық мысалы бола алады.

Беларусь Республикасындағы плейстоцендік жамылғы мұзбасу атырабында кең тараған. Полесьеде, Мещера ойпатында, Ресейдегі Батыс Сібірде үлкен аудандарды алып жатады. Таулық мұздықтық өзендерде зандрлық террасалар түзіледі.

Қабаттасқан мұздық суларының шөгінділерінен тұрады: малтатас, гравий, құм. Зандрлар біріккен жайпақ тегіс, радиусы үлкен шығарынды конустар болып келеді. 3андр аландары тау етектерінде дамыған.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Ақмамық

**Ақмамық** () – астық тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік.

Қазақстанда 15 түрі бар. Олар сортаңды шалғындарда, өзен, арық бойларында, құмды жерлерде, тау бөктерлерінде және оның биік қыраттарында өседі. Ақмамықтың негізгі түрлерінің бірі — Ұзынсабақ ақмамық эндемик өсімдік болып саналады. Балқаш — Алакөл алабында, Шу— Іле тауларында ғана кездеседі. Биіктігі 40-60 см, сабағы тік болады. Жіңішке жапырағы төменгі жағынан топтанып, сояуланып шығып тұрады. Сыпыртқы масақшалары қысыңқы, сары түсті келеді. Мамыр — маусым айларында гүлдейді. Ақмамықтың көп тараған түрі — Үлкен ақмамық  негізінен Оңтүстік Қазақстан, Атырау, Қызылорда, Жамбыл, Алматы облыстарының сортаңды шалғындарында көп кездеседі. Биіктігі 1 м-ге жуық, сабағы жіңішке болады. Сыпыртқы масақшалары 2-8 гүлді қоңыр түсті, қатарланып орналасады. Маусым - шілде айларында гүлдейді. Жемісі — дәнек. Үлкен ақмамық қолдан егуге ыңғайлы шабындық шөптің бірі. Оның 1 га-сынан 8-15 ц пішен орылады.

## Дереккөздер


Санат:Астық тұқымдасы
Торр

**Торр** – қысымның жүйеден тыс бірлігі. 1 Т.=1 мм сынап бағанасы. Торр және бірліктердің халықаралық жүйесіндегі қысым мен механикалық кернеудің өлшем бірлігі – паскаль (Па) арасындағы қатынас: 1 Т.=133,322 Па. Бірліктің бұл атауы итальян физигі әрі математигі Э.Торричеллидің құрметіне аталған.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.

Санат:Физика
Санат:Өлшем бірліктері
Шығанақ (Мойынқұм ауданы)

**Шығанақ** — Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы ауыл (бұрынғы кент), Шығанақ ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Мойынқұм ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 121 км-дей жерде, Балқаш көлінің оңтүстік-батыс жағалауындағы боз жусан, баялыш, күйреуік, т.б. шөптесін өскен, сұр, сортаңды сұр топырақты шөлдік белдемде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1954 жылы қаланған. Ауылда балық аулаумен айналысатын шаруа қожалықтары құрылған.

## Дереккөздер

Санат:Мойынқұм ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Дөкей

**Дөкей қалашығы** – ортағасырлық қала орны, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Меркі ауданы, Сұрат аулынан 4 км оңтүстікке қарай орналасқан. 

## Зерттелуі, сипаты
Ескерткішті 1988 жылы Қазақ Ұлттық Университетінің Археологиялық Экспедициясы (жетешісі М. Елеуов ашып зерттеген.
Қалашықтың қазіргі орны әлемнің төрт бұрышына бағытталған көлемі 45х45 м шаршы төбешік. Ол ені 5 м, биіктігі 0,3-0,8 м дуалмен қоршалған. Оның кейбір жерлері ені 1-1,5 м, биіктігі 0,2-0,3 м тастан қаланған. Қалашықтың оңтүстіктен шығатын қақпасының баыс жағында мұнара орны сақталған. Шығатын жерден шығысқа қарай 20 м аралықтан көлемі 1×1 м тікқазба (шурф) түсірілген. Одан сырсыз жасалған құман, табақ, құмыра, көзе, т.б. тұрмыстық-шаруашылық ыдыстар сынықтары табылған. Алынған материалдарға қарағанда Дөкейді X-XII ғасырларда мекен еткен халық егін егіп, мал өсірумен шұғылданған.  

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
ДСУ-85

** ДСУ-85 ** – жол-құрылыстық кәсіпорын,ЖШС. Шу ауданы Төлеби а-нда орналасқан. Кәсіпорын, негізінен, жол жөндеу жұмыстарымен айналысады. Сондай-ақ, тоғандарда балық шабағын өсірумен шұғылданады. Кәсіпорында 80 адам жұмыс істейді. Жетекшісі И.Төртаев.

## Дереккөздер



“Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Сейітқазы Досымов

**ДОСЫМОВ Сейітқазы** (5.5. 1943, Жамбыл облысы, Талас ауданы, Үшарал а. – 1997, Алматы) – жазушы. Шымкент сауда техникумын (1963), Қазақ ұлттық ун-тінің журналистика ф-тін (1969) бітірді. 1969 – 76 ж. «Жас алаш», «Қазақ әдебиеті» газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі. «Директорлар», «Ащы мен тәтті» повестері Қазақ КСР Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемл. к-ттің, Қазақстан комсомол одағының және «Жалын» баспасының бірлесіп ұйымдастырған байқауында бәйгеге ие болған.
Лақап аты – С. Күшбаев.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ жазушылары
Санат:1943 жылы туғандар
Санат:1997 жылы қайтыс болғандар
Торренс

**Торренс** (Torrens) – Австралияның оңтүстігіндегі тұ-йық тұзды көл. Флиндерс жотасының батысындағы тектоникалық қазаншұңқырда, 34 м биіктікте орналасқан. Ауданы маусымдарға байланысты күшті өзгеріп тұрады: кейбір жылдары қысқы жаңбырдан кейін 5,7 мың км²-ге (тереңд. 8 м) жетеді, жазда мүлдем құрғап, түбі тұз қабыршықтарымен жабылады.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.

Санат:Көлдер
Шығару спектрі

**Шығару спектрі** – жарық көзінен шыққан оптикалық спектрлердің бір түрі.

## Тағы қараңыз
*Атомдық спектр
## Сілтемелер
*"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Физика
Санат:Терминология
Қасым Аппасұлы Тәукенов

**Тәукенов Қасым Аппасұлы** (1934 жылы туған, Целиноград ауданы. Киров ауылы) – мемлекет және қоғам қайраткері. Арғын тайпасы Қуандық руы Темеш бөлімінен шыққан.

Алматы зоотехнология-малдәрігерлік институтын бітірген (1958). Шалқар кеңшарының директоры, Астрахан ауданы ауыл шаруашылық басқармасының бастығы (1968 – 72), Ерейментау, Атбасар ауданының партия комитеттерінің 1-хатшысы (1973 – 85), Целиноград облысы атқару комитеттерінің төрағасы (1985 – 1989), Қазақстан Компартиясы Көкшетау облысы комитетінің 1- хатшысы (1985 – 1990) болып қызмет жасаған. Ұзақ жылғы ерен еңбегі үшін Ленин, Октябрь революциясы, Еңбек Қызыл Ту, Халықтар достығы, «Құрмет Белгісі» ордендері, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан КП Көкшетау облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Торрес бұғазы

**Торрес бұғазы** () — Жаңа Гвинея мен Кейп-Йорк (Австралия) түбегінің аралығында. Үнді (Арафур т.) және Тынық (Маржанды т.) мұхиттарды жалғастырады. Ұзындығы 74 км, ені 150 – 240 км, фарватеріндегі ең таяз жері 7,4 м. Кеме жүзуіне кедергі келтіретін аралдар, жартастар, су астындағы тау жоталары көп. Күшті толысу ағыстары өтеді. Бұғазды ашқан испан теңізшісі Л.Торрестің құрметіне аталған.

Санат:Үнді мұхиты бұғаздары
Санат:Тынық мұхит бұғаздары
Санат:Аустралия бұғаздары
Санат:Папуа — Жаңа Гвинея бұғаздары
Химфарм акционерлік қоғамы

**«Химфарм» акционерлік қоғамы**, алғаш іргесі 1882 ж. қаланған. Дәрі-дәрмек өндіреді. Оның ішінде капсуладағы түйір дәрілер, ампуладағы ерітінділер, сироп, тұнба, май және спирттік ерітінді күйіндегі 24 түрлі фармакологиялық топтар, т.б. жасайды. 860 жұмысшысы бар.

## Сыртқы сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат:Ұйымдар
Санат:Қазақстан қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар
Санат:Алфавит бойынша компаниялар
Санат:Қазақстанның фармацевтикалық компаниялары
Санат:Шымкент компаниялары
Санат:Polpharma
Шығу (Чигу)

**Шығу**, **Чигу**, **Чигучен** – көне қала. Үйсін билеушілерінің ордасы болған. Ол туралы б.з.б. 2 ғасырдағы Қытай деректерінде айтылады. Онда үйсін билеушілеріне ұзатылған қытай ханшайымына арналып қытай стилінде сарай салынған. Қаланың орны осы күнге дейін анықталған жоқ. Кейбір зерттеушілер Шығу Ыстықкөлдің оңтүстік жағалауында деген пікір білдірген. Жаңадан табылған деректерге сүйене отырып көптеген ғалымдар оны Кеген немесе Шарын алқабында орналасуы мүмкін деп есептейді. Кеген жазығында үйсін дәуірінің патшалар қорымы тобына жататын алып обалар көп. Бұл үйсін билеушілері осы маңайда тұрған деген қорытынды жасауға негіз болды. Оған қоса Қарқараның маңында Құмтекей аталатын ат төбеліндей ашық аймақ бар. Айналасы көк шалғын, биік тау жазығындағы осы жерден көне заттардың түрлі қалдықтарын жергілікті тұрғындар табады. Қытай деректерінде айтылатын үйсіндер еліндегі суық ауа райы осы жердің климатымен сәйкес келеді. Тағы бір пікір бойынша Шығу Шарын өзенінің оң жағалауынан табылған көне елді мекеннің орнымен сәйкес келеді. Бұл елді мекен б.з.б. 3 – б.з. 4 ғасырларында өмір сүрген.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Көне қалалар
Дина Исабайқызы Дулатова

**Дулатова Дина Исабайқызы  **(31.1.1931 ж.т., Тараз қ.) – ғалым, тарих ғылымының докторы (1986), проф. (1989). Мәскеу мемлекеттік университетінің тарих факультетінтін бітірген (1954). 1955 – 56 ж. Алматы облысы Нарынқол ауд-ндағы орта мектепте, 1956 – 57 ж. Алматы қ-ндағы орта мектепте жоғары сынып оқушыларына тарих пәнінен сабақ берді. 1957 ж. қазіргі әл-Фараби атынд. Қазақ ұлттық ун-тінің Қазақстан тарихы кафедрасының лаборанты, 1958 – 61 ж. осы ун-ттің аспиранты, 1962 – 70 ж. Қазақстан тарихы кафедрасының аға оқытушысы, 1963 ж. белгілі тарихшы – ғалым Е.Б. Бекмахановтың жетекшілігімен «Ш.Уәлихановтың тарихи көзқарастары» атты тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады, 1972 – 77 ж. тарих ф-тінің деканы. Ғылыми жұмыстармен жемісті түрде айналысып, Қазақстан тарихы мен тарихнамасы бойынша бірнеше монография, оқу құралдарын, 100-ден астам ғылыми мақалалар жариялады. Оның 1984 ж. баспадан шыққан «Революцияға дейінгі Қазақстанның тарихнамасы (1861 – 1917 жж.)» атты монографиясы респ. КСРО көлемінде жоғары бағаға ие болды. Осы еңбегі арқылы Дулатова өзін тарих ғыл-ның маңызды, теориялық бір саласы – тарихнама бойынша Қазақстандағы бірден-бір ірі маман екендігін көрсетті. 1988 ж. Қазақстан тарихы кафедрасының, 1993 – 2001 ж. ежелгі және ортағасырлық Қазақстан тарихы кафедрасының меңгерушісі болды. Дулатова ғылыми кадрлар даярлау ісінде де белсенді еңбек етіп келеді. Ун-т және респ. көлеміндегі ғыл. конференцияларға, «дөңгелек столдарға» қатысып, тарих ғылымындағы күрделі мәселелер бойынша жаңа көзқарастар қалыптастыруға қомақты үлес қосуда.

## Дереккөздер



“Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Рзабек Жолдыұлы Хобдабергенов

**Рзабек Жолдыұлы Хобдабергенов** (9.5.1929 ж. туған, Ақтөбе облысы, Қобда ауданы, Алпайсай ауылы) – еңбек ардагері. Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің депутаты (1967 – 1985), КСРО Мемлекеттік сыйлығы лауреаты (1971), Қазақ КСР-інің еңбегі сіңірген өнертапқышы (1978), Мәскеу қаласындағы М.И. Калинин атындағы Түсті металдар және алтын институтын бітірген (1952). Еңбек жолын Шымкент қорғасын зауытында бастаған. 1952 – 1964 ж. бригадир, смена бастығы, цех бастығы және зауыттың бас металлургы болып жұмыс істеді. 1964 ж. Оңтүстік Қазақстан халық шаруашылығы Кеңесінің техникалық басқармасының бастығы қызметіне жоғарылатылды. 1965 – 1970 ж. Шымкент қорғасын зауытының бас инженері, 1970 – 1985 ж. директоры қызметін атқарды. 1989 жылдан зейнеткер.

## Дереккөздер


Санат:Металлургия
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1929 жылы туғандар
Тәттібай Дүйсебаев

** ДҮЙСЕБАЕВ  ** Тәттібай (1923, Жуалы ауданы Амангелді а. – 1996) –милициягенерал-майоры. 2-ші дүниежүз. соғысында 2-Украин майданындағы 62-гвардиялық атқыштар дивизиясының қатарында неміс басқыншыларымен шайқасты. 1944 – 45 ж. КСРО мемл. қауіпсіздік к-тінің Горький (қазіргі Нижний Новгород) қ-ндағы жоғары мектебінде оқыды. 1946 – 49 ж. Жуалы ауданы қауіпсіздік к-тінде, облысы басқармада қарсы барлау бөлімінде өкілетті уәкіл болып қызмет атқарды. 1949 жылдан Ташкент қ-нда, одан кейін Ашғабадта, кейін Приморье өлкесінің Владивостокқ-нда қауіпсіздік к-тінің қарсы барлау басқармасында өкілетті уәкіл, аға өкілетті уәкіл болып жұмыс істейді. Кейін Түркістан облысы айрықша инспекциясының тергеушісі, басқарма бастығы қызметін атқарады. 1967 – 71 ж. КСРО Ішкі істер министрлігі бөлімінің айрықша істер жөніндегі аға өкілетті уәкілі, Қазақ КСР Ішкі істер министрлігінің қылмысты іздестіру басқармасы 1-бөлімінің бастығы, қылмысты іздестіру басқармасы бастығының орынбасары болды. 1971 – 83 ж. Қазақ КСР Ішкі істер министрлігінің Жамбыл облысы басқармасы бастығының орынбасары, басқарма бастығы қызметін атқарды. 1983 ж. еңбек демалысына шықты. ДҮЙСЕБАЕВ  «Қызыл Жұлдыз» ордені мен «Жауынгерлік ерлігі үшін» медалінің, басқа да 13 орден-медальдің иегері.

## Дереккөздер



“Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том

Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Дува

**ДУВА** (Тува, Дуға хан) – 1274 – 1306 ж. Шағатай қағанаты мемлекетінің оныншы билеушісі, Шағатай ұрпағы. Шығу тегі: Шыңғыс хан – Шағатай –Мутуген –Есен Дува –Барақ хан – Дува хан. ДУВА хан билікке әкесі Барақ хан қайтыс болғаннан кейін, Хайдудың қолдауымен келеді. Барақ хан мен Хайду арасында 1269 ж. Талас Құрылтайынан кейін қалыптасқан достық және одақтастық қатынастар ДУВА хан тұсында одан әрі жалғасын табады. Жува хан Хайдумен бірге Моңғолия жерінде Құбылай әскерімен соғысады. Жетісу жерінде ДУВА хан мен Хайду Жошы Ұлысының шығысындағы Орда Ежен ұрпағы Байан ханға қарсы туысы Құблықты айдап салады. Ауғанстан жерінде ДУВА мен Хайдудың біріккен әскерлері Хулағу ұрпақтарының иеліктерін тартып ала бастайды. Осылайша, Шағатай мемлекеті мен Хайду мемлекеті арасындағы одақтастық 1306 жылға дейін, ДУВА хан қайтыс болғанға дейін жалғасады. 
ДУВА хан ішкі саясатта моңғол ақсүйектері мен нояндарының жай халықты талан-таражға салуына тыйым салады. Аймақтар арасындағы жанжалдарды тоқтатады. 1391 ж. одақтасы Хайду қайтыс болғаннан кейін, оның орнына ұлы Шапарды отырғызады, Хайдуды Шу мен Іле өзендері аралығындағы Шивлык тауында жерлетеді. 
ДУВА ханның 30 жылдан астам билігі тұсында Шағатай мемлекетінде ислам діні таралып, жергілікті дәстүр мен әдет-ғұрыптар белең алады. В.В. Бартольд ДУВА ханды «Шағатай мемлекетінің негізін салушы» деп бағалайды.

## Дереккөздер



“Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Занзибар

thumb| alt=A.| ''Занзибар''. **Занзибар** () — Үнді мұхитындағы арал, Африканың шығыс жағалауынан 36 км жерде орналасқан. 

## Сипаттама

### Географиясы
Танзанияның құрамына кіреді. Аумағы 1658 км². Халқы 605 мың адам (1998). Аралдың ең биік жері 120 м. Жер қыртысы маржан әктастарынан түзілген. Жер бедерінде карстық шұңғымалар мен үңгірлер жиі кездеседі. 

### Климаты
Климаты экваторлық муссондық. Қаңтар айының жылдық орташа температурасы 28С, шілдеде 23С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 1500 – 2000 мм. 

### Табиғаты
Ландшафтысына бұталы өсімдіктер тән. Кокос пальмасы және қалампыр ағаштарының плантациялары бар. 

### Елді мекендері
Негізгі қаласы — Занзибар.

## Дереккөздер


Санат:Әлем елдері
Қор биржасы

thumb|right|Нью-Йорк қор биржасы
**Қор биржасы**- бағалы қағаздар сатып алынатын және сатылатын тұрақты рынок. Қор биржасында экономикаға ұзақ мерзімді инвестиция салу және мемлекеттік бағдарламаларды қаржыландыру үшін қаражат жұмылдырылады, акционды компаниялардың акциялары, облигациялары, мемлекеттік облигациялар сатып алынады және сатылады. Биржада айналысқа түсетін бағалы қағаздардың бағамы белгіленеді, бұл бағам түсетін кіріспен (дивиденд не пайыз түрінде), несие пайызының деңгейімен айқындалады. Қор биржасындағы операциялар ақша капиталдарын тартуға, оларды өндірістің түрлі салалары арасында қайта бөлуге жәрдемдеседі. Қор биржасы тәжірибесінде бағалы қағаздардың мәміле жасалған сәттегі бағамы мен оның аяқталған кездегі бағамы арасындағы айырмадан табыс алу мақсатындағы операциялар кең қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Шығу жұмысы

**Шығу жұмысы** – қатты не сұйық денеден вакуумға электрон бөліп шығару үшін жұмсалатын энергия. Электронның вакуумнан конденсацияланған ортаға ауысуы кезінде шығу жұмысына тең энергия бөлінеді. Сондықтан шығу жұмысы электронның конденсацияланған ортамен байланысының өлшеуіші болады. Шығу жұмысы – өткізгіш не жартылай өткізгіштер бетінің негізгі сипаттамасы. Ол осы беттегі электрондық эмиссия заңдылықтарын анықтайды. Өткізгіштердің, оның ішінде әсіресе металдардың шығу жұмысы толығырақ зерттелген. Қатты дененің шығу жұмысы оның материалына, беттік қабатының құрылысына және онда бөгде атомдардың болуына, сондай-ақ сыртқы электр өрісінің кернеулігіне тәуелді. Шығу жұмысының мәні туралы негізгі мәліметтер тәжірибеден алынады. -ді анықтау үшін эмиссиялық не түйіспелік (контактілік) құбылыстар пайдаланылады. Электрондардың не иондардың эмиссиясы пайдаланылатын электрвакуумдық приборларды, сондай-ақ энергияның термоэлектрондық түрлендіргіштерін құрастыру үшін шығу жұмысын білудің маңызы зор.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Физика
Санат:Терминология
Әтіркүл Жұмабайқызы Дүйсекенова

**Әтіркүл Жұмабайқызы Дүйсекенова** (1940 жылы туған, Жуалы ауданы Ынтымақ ауылы) – театр артисі, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1986).

## Өмірбаяны
* 1958 ж. орта мектепті бітіргеннен бастап облыстық драма театрында актриса болып еңбек етіп келеді.

## Рольдері
* Гогольдің «Ревизорында» Мария Антоновна
* М.Шолоховтың «Тынық Донында» Ильинична
* М.Әуезовтің «Еңлік Кебегінде» Еңлік
* «Қаракөзінде» Қаракөз, «Айман-Шолпанында» Айман
* Ғ.Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш-Баян сұлуында» Баян
* т.б. 70-ке жуық рөлдерде ойнап, өзінің талант қуатын көрсетті.

Оның сахнадағы оттылығы, жігерлілігі, сергектігі көрерменді ерекше қызықтыратын. Дүйсекенова жан-жақты талғампаз өнер иесі. Өзінің сахнада сәнді жүре білуімен, ішкі мәдениеті арқылы әсем көрініс сыйлайтын даралығымен, қимыл мен сөз мәнерін қиыннан қиыстыратын тапқырлығымен таңдандыра білген табиғи талант.

## Дереккөздер

Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Жуалы ауданында туғандар
Санат:Қазақстан театр актерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Оразкелді

**Оразкелді** (туған-өлген жылы белгісіз) —  қазақ-жоңғар соғысының батыры, елші. 1733–1734 жылдары Ұлы жүз ханы Жолбарыстың елшілері Оразкелді мен Аралбай Кіші жүздегі Ерәлі сұлтанмен бірге Ресейге барып, патшайым Анна Иоанновнаға Ұлы жүздің *Төле би, Қодар, Сатай, Хангелді, Бөлек* сынды батырларының атынан жазылған хатын тапсырды. 1734 жылы 9 сәуірде Оразкелді мен Аралбай Ресей Сыртқы істер министрлігі коллегиясында қабылдауда болды. Осы жылдың *10 шілдесінде* Анна Иоанновна қабылдап, елшілер Ұлы жүздің өкілдері атынан өздерін Ресей бодандығына қабылдауды сұраған. Ол *Ташкент, Самарқанд, Бұқара, Хиуа* қалалары мен Ресей арасындағы сауда байланысының жандануына атсалысқан. Оразкелді жоңғарлармен шайқастарда қол бастап, ерлігімен көзге түскен айбынды батырлардың бірі болды.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ батырлары
Зиямат Османұлы Хұсанов

**Зиямат Османұлы Хұсанов** (9.5.1921, Сайрам ауданы, Сайрам ауылы – 18.1.1986, сонда) – соғыс және еңбек ардагері. Кеңес Одағының Батыры (22.2.1944), Болгарияның Халық Батыры (1975), Қазақ КСР және Өзбек КСР-ның еңбек сіңірген мұғалімі. Ұлты – өзбек. Ташкент педагогикалық техникумын бітірген (1940). 1940 жылы қазанда Қызыл Армия қатарына шақырылды. Соғыс басталған жылы Ташкент авиация училещесіне жіберілді. 78-дивизияның 228-гвардиялық атқыштар полкі құрамында соғысып, Курск иініндегі шайқасқа қатысты. Ауыр жараланып, тұтқынға түскен. 1944 жылы тұтқыннан қашып шығып Югославия және Болгариядағы партизан отрядтарында шайқасты. Соғыстан кейін Сайрам ауданында мектепте мұғалім болды. Ленин, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдармен марапатталған. Соғыстан кейін Болгария үкіметі Хұсановты грамотамен және омырауға тағатын белгімен марапаттаған, Болгарияның құрметті азаматы атағын берген.

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Эванджелиста Торричелли

**Evangelista Torricelli** (; (15.10.1608, Фаэнца – 25.10. 1647, Флоренция) – италиялық математик және физик.
   

## Өмірбаян
Римде Г.Галилейдің шәкірті – Б.Кастеллиден математикалық білім алған. 

1641 ж. Арчетриге келіп, Галилейге еңбектерін өңдеуге көмектесті. Галилей қайтыс болғаннан кейін, 1642 жылдан Тоскана ұлы герцогінің сарай математигі, Флоренция және Тоскана университеттерінде профессорі болды. Торричелидің негізгі танымал ғылыми еңбектері пневматика мен механикаға арналған.

1644 ж. атмосфералық қысым теориясын дамытты, Торричелли бостығын алу мүмкіндігін дәлелдеді және сынапты барометрді ойлап тапты. Механикадағы негізгі “Еркін түсетін және тасталған ауыр дененің қозғалысы туралы” еңбегінде (1641) Галилейдің қозғалыс туралы идеяларын жетілдірді, ауырлық центрінің қозғалыс принципін толықтырды, гидравликаның негізін салды, идеал сұйықтықтың ыдыстағы тар саңылаудан ағып шығу жылдамдығын анықтайтын формуланы ойлап тапты.

## Торричелли формуласы
Торричелли формуласы – ашық ыдыстағы тар саңылаудан ағып шыққан сұйықтықтың жылдамдығын () анықтайтын формула; , мұндағы g – еркін түсу үдеуі, h – саңылаудың центріне дейінгі сұйықтық деңгейінің биіктігі. Торричелли формуланың дәлірек есептеуге арналған түрі: , мұндағы  – жылдамдық коэфф. (). Торичелли формулан италиялық ғалым Э.Торричелли тапқан (1643).  

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы, 8 том.

## Тағы қараңыз
* Торричелли тәжірибесі

Санат: Тұлғалар
Санат: Тарих
Хордадбек

**Ибн Хордадбек, Әбу-л-Қасым Ұбайдаллаһ ибн Абдаллаһ ибн Хордадбек** (820 – 912/913) – араб географы, тарихшы.

Иранда дүниеге келіп, Бағдатта білім алған. Жибал аймағында байланыс және мемлекет хабар жүйесінің бастығы болды. 846/847 жылы «Китаб әл-масалик уә-л мамалик» (*Жолдар мен аймақтар туралы кітап*) деп аталатын еңбегін жазып, кейін оны қайта өңдеген. Бізге еңбектің тек қысқартылған түрі ғана жетті. Шығармада Қазақстан мен Орта Азиядағы қыпшақтар, қырғыздар, түргештер, қимақтар, оғыздар т.б. тайпалардың орналасуы жөнінде мағлұматтар берілген.

Сонымен бірге Шаштан (*[[Ташкент]]*) Испиджабқа (*[[Сайрам]]*), Испиджабтан Таразға, Тараздан Ыстықкөлге дейінгі қалалар мен елді мекендердің ара қашықтықтары фарсақпен (1 фарсақ 6 – 7 км), өлшеніп көрсетілген. И. Х. Құлан мен Меркі қ-н үлкен елді мекен ретінде сипаттайды.

## Шығарламары
* *Волин С., Сведения арабских источников ІX – XVІ вв. о долине реки Талас* 
* *Новые материалы по древней и средневековой истории Казахстана, А.-А*., 1960.

## Сыртқы сілтемелер
* 

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ақметжан мешіті

**Ақметжан мешіті** (1890 ж.) — сәулет өнерінің ескерткіші, күмбезді сарай. Сарысу өзенінің бойында, Айтболаттың Ақшиі деген жерде тұрғызылған. 

Құрылысына қарағанла мешіт емес, бала оқыту мақсатымен салынған медресе сияқты. Оқу бөлмелері, жатақ жайлар осыны дәлелдейді. Әбіш Құнанқара, Данияр Кәрібайұлы, Сатыбалды т.б. қарапайым қазақ шеберлері балшықтан салған. Үйдің сәулетшілік тұрғыдан мүлтіксіз жасалуы, халық өнеріне негізделген ерекше өрнектері қырдағы қазақ шеберлерінің жан күйінің сезгіштігін, олардың сұлулықты терең түсініп, құрылыс техникасына байланысты қиын мәселелерді шешуге күш салғанын көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мешіттері
Санат:Ұлытау ауданы сәулеті
Санат:1890 жылы пайда болғандар
Нартай Дүтбаев

**Нартай Нұртайұлы Дүтбаев** (7 қаңтар 1956, Сарыкемер ауылы, Байзақ ауданы, Жамбыл облысы, Қазақ КСР) – мемлекет қайраткері, генерал-лейтенант.

## Өмірбаяны
Дулат тайпасының Жаныс руынан.
* Қазақ политехникалық институтын (1978), Мәскеу және Минск қалаларындағы КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің (МҚК) Жоғары курстарын бітірген.
* 1981 жылдан мемлекеттік қауіпсіздік органдарында. 
* 1982 – 1986 ж. Ресейдің Ставрополь өлкелік МҚК басқармасында, 
* 1986 жылдан Қазақстан МҚК – ҰҚК органдарының аумағы басқармаларында, орталық аппаратында жұмыс істейді. 
* 1998 – 2001 ж. ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитеті төрағасының орынбасары – сыртқы барлау қызметінің жетекшісі қызметтерін атқарды, 
* 2001 ж. желтоқсан айында ҚР ҰҚК төрағасы болып тағайындалды.
* 22 ақпан 2006 — ҰҚК "Арыстан" арнайы жасағы қызметкерлерінің  Алтынбек Сәрсенбаевтың өліміне қатыстылығына байланысты отставкаға кетті
* 2006-2008 жылдары — ҚР ҰҚК Академиясының бастығы.
* 2008 жылғы 20 ақпаннан бастап — Қазақстан Республикасы Президентінің кеңесшісі.
* 2008 жылғы 4 қыркүйекте Қазақстан Республикасы Президентінің кеңесшісі қызметінен босатылды
* 2008 жылғы 25 қыркүйектен 2009 жылғы 7 тамызға дейін — "Қазатомөнеркәсіп ұлттық атом компаниясы" АҚ вице — президенті.

2016 жылғы 26 желтоқсанда Қазақстан ҰҚК ҚР ҚК-нің "мемлекеттік құпияларды жария ету" бабымен және "билік пен лауазымдық өкілеттікті асыра пайдалану" бабымен көзделген қылмыстарды жасады деген күдікпен ұсталды.

Дутбаев 2018 жылғы 26 қаңтарда үкім шығарған 12 жылдық түрме мерзімі "бұрын тағайындалған жазамен жазаны ішінара қосу" арқылы анықталды — жеті жыл және алты ай түрмеде отырды, оған сол сот 2017 жылғы 24 тамызда "Мемлекеттік құпияларды жария етті" және "қызметтік өкілеттігін асыра пайдаланды"деген айыппен үкім шығарды. Сол кезде, 2017 жылдың тамызында оның күйеу баласы Нұрлан Хасен бес жылға, ал жиені Ерлан Нұртаев үш жарым жылға бас бостандығынан айырылды.

Дүтбаевтың басшылығымен қазіргі жағдайда шет елдердің арнаулы қызметтерінің барлау әрекеттеріне тосқауыл болуға, сондай-ақ, мемлекетіміздің ұлттық мүдделерін сыртқы және ішкі қауіп-қатерден қорғауға бағытталған оперативтік-қызметтік мәселелерді табысты шешуге мүмкіндік туғызатын ұйымдастыру және шұғыл шаралар жүйесі жасалды. Медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:7 қаңтарда туғандар
Санат:1956 жылы туғандар
Санат:Байзақ ауданында туғандар
Санат:Қазақстан генерал-лейтенанттары
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қазақстан ҰҚК төрағалары
Жалпы өнім

**Жалпы өнім** – өнім өндіру көлемінің құндық көрсеткіші, яғни кәсіпорынның, ұйымның (бірлестіктің) белгілі бір кезеңдегі қызметінің ақшалай нәтижелерін сипаттайтын өнім өндіру көлемінің қорытындылаушы көрсеткіші.

**Жалпы өнім** - шығарылған өнімнің оны шығаруға жұмсалған барлық шығындарды қоса есептегендегі құны.

Ол кәсіпорынның (фирманың) белгілі бір кезеңдегі өнеркәсіптік-өндірістік қызметінің жалпы нәтижесін сипаттайды. Жылы өлген жаңадан жасалған құнды да, көшірілген құнды да қамтиды. Жылы өлген құрамына сыртқа (басқа кәсіпорындарға, ұйымдарға) жіберуге арналған дайын өнім, дүмбілзат, өнеркәсіптік жұмыстар мен көрсетілген қызметтердің құны, аяқталмаған өндіріс қалдықтарының өзгерісі кіреді. Салыстырмалы және ағымдағы бағамен есептеледі. 

## Сілтемелер
*Жалпы ішкі өнім
*Жалпы өнім 
*Жалпы өнім сөздікте

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Санат:Өнім
Ақсуат (қоныс)

**Ақсуат** — Мыс дәуірінің қонысы және қола дәуірінің бекініс орны. Қостанай облысындағы Ақсуат көлі жағасында, Ақсуат қыстағына жақын жерде орналасқан. 1945 жылы Мәскеу мемлекеттік университетінің зоология экспедициясы зерттеген. Мыс дәуірінен сақталған қоныс орнынан тастан жасалған жалпақ пышақ тәрізді заттар, найзаның ұштары, көптеген қырғыш, түйреуіш, сына, шақпақ тас, оң өрнекпен безендірілген ыдыс-аяқтың қалдықтары, саз балшықтан жасалған басқа да заттар, қоладан жасалған заттардың сынықтары табылған. Бұлар б.з.б. 3-2 мыңжылдықтарға жатады. Қола дәуірінің бекініс орындарынан әр түрлі әшекейлер, қапсырмалар, жүзіктер, мыс ерітіндісінің қалдықтары, саз балшықтан жасалған ыдыстардың сынықтары табылды.

Санат:Қоныстар
Юрий Яковлевич Цапенко

thumb|Юрий Цапенко (1964)
**Юрий Цапенко** (25.7.1938 жылы туған, Шымкент қаласы) – спорттық гимнастикадан еңбек сіңірген спорт шебері, еңбек сіңірген жаттықтырушы. Алғашқы бапкерлері С.Клугман, Р.Смолевский. КСРО чемпионатының қола (1961, Мәскеу), КСРО кубогінің 2 мәрте алтын (1961, Тбилиси, Грузия; 1962, Мәскеу), КСРО біріншілігінің күміс (1962, Мәскеу), алтын (1964, Мәскеу), КСРО халықтары спартакиадасының күміс және қола (1963, Мәскеу), олимпиада алдындағы жарысында күміс (1965, Токио, Жапония) жүлдегері. 18-Олимпия ойындарында күміс және қола медальдар алған (1964, Токио, Жапония).

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат:25 шілдеде туғандар
Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Алфавит бойынша гимнасттар
Санат:КСРО гимнастары
Санат:1964 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Санат:1964 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері
Ақмешіт көне бекінісі

**Ақмешіт** — көне бекініс орны. Қазіргі Қызылорда қаласының орнында болған. Бекініс 1817 жылы салынған. А.И.Добросмысловтың дәледеуі бойынша Ақмешіт бекінісін Қоқан ханы Омархан салғызған. Бекініс жобасы шаршы, әр қабырғасы 110 м, саз балшықтан тұрғызылған. Іргелерінің қалыңдығы 10,5 м, жоғарғы жағы 4,36 м, биіктігі 12 м болған. Қабырғаларының жоғарғы жағында оқ атуға ыңғайлы ойықтар жасалған. Бекініс сыртынан ені 10 м ор қазылған. Ордың алдынан қорғаныс қабырғаларының 2-қатары тұрғызылған. Бекініс ішінде саз балшықтан салынған 50-ге жуық үй, екі мешіт, медресе, оқ-дәрі қоймалары, құдықтар болған. Бекініс орыс әскерлері келген кезден *“Перовск форты”* болып аталған (қ. Ақмешіттің ойрандалуы). Қазан көтерілісінен кейін Ақмешіт аты қайта берілді. Сырдария облысының уездік орталығына айналды. 1925 жылы оған Қызылорда аты беріліп, 1929 жылға дейін Қазақстанның астанасы болып тұрды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:География
Анастасия Никоновна Чередниченко

**Анастасия Никоновна Чередниченко** (1911 жылы туған, Ақмола облысы Атбасар ауданы Покровка село) – Социал Еңбек ері (28.3. 1948). 1929 – 40 жылдары Шымкент қорғасын зауытының ауруханасында медбике, 1940 жылдан Түлкібас ауданының «Победа ұжымшарында звено жетекшісі, сүт фермасында меңгерушісі болып істеді. Ленин орденімен, медальдарымен марапатталған.

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Федор Ермолаевич Чирва

**Федор Ермолаевич Чирва** (23.4.1918, Украина, Чернигов қаласы – 1985, Шымкент қаласы) – жазушы. Ұзақ жылдар бойы облыстық «Южный Казахстан» газеті редакциясында қызмет істеді.
Театрдың суретші, жобалаушы, бетоншы, жүк тиеуші, радио мен газет тілшісі болып істеген. 

## Шығармалар
Алғашқы кітабы «Намыс» деген атпен Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасынан шықты (1954). «Заря над степью», «Совесть», «Путь через ночь», «Утром небо голубое», «Черный идол», «Поезда туда не идут», «Хорошая погода на завтра» кітаптары бар. «Қызыл жұлдыз» орденімен, Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің Грамотасымен марапатталған.

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Николай Григорьевич Чунтонов

**Николай Григорьевич Чунтонов** [22.5.1925, Шымкент қаласы (кейбір деректерде Қазан қаласы) – 17.6.1977, Мәскеу] – соғыс және еңбек ардагері. Кеңес Одағының Батыры (10.1.1944). 

Шымкент қаласында зауытта жұмыс істеген. Жаяу әскер училещесінде оқыған. Украинаны азат ету барысында көрсеткен жанқиярлық ерлігі үшін батыр атағына ұсынылған. Хабаровск артиллереялік училещесін бітірді (1945). 1955 ж. аға лейтенант Чунтонов запасқа шықты. Құрылыс институтын бітіріп,Мәскеуқаласының Ленин ауданында бас архитектор болып қызмет атқарды. Ленин,Қызыл Жұлдыз ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:1925 жылы туғандар
Санат:1977 жылы қайтыс болғандар
Ақмешіт әулие

нобай|300px|
**Ақмешіт әулие** — ескі қамалдың орны, қасиетті жер.
Ұлытау облысы Ұлытау тауының биік шоқысында орналасқан. 1946 жылы академик Ә.Х.Марғұлан зерттеген. Тік төртбұрышты жобамен салынған, көлемі 42х42 м. Іргесінің қалыңдығы 30-40 см, граниттен қаланған. Жанында тас обалар бар. Алғашқы кезде табынатын орын болған. Кейінірек төңірегіне атақты адамдарды жерлей бастаған. Зерттеулер Ақмешіт әулие көшпелі халық мекенінің орны екенін дәлелдеді.

## Дереккөздер

Санат:Мәдениет
Санат:Ұлытау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Ұлытау облысы
Ақмешіттің ойрандалуы

**Ақмешіттің ойрандалуы** — Ресей империясы, Орынбор губерниясының әскери губернаторы (1833 — 42 және 1851 — 57) В.А. Перовский бастаған отрядтың Ақмешіт бекінісін (қазіргі Қызылорда қаласы) басып алуы. Ресейдің Орта Азиядағы саясатын дербес жүргізуге құқылы Перовский Қоқан хандығының бекінісі болып тұрған Ақмешітке 1853 жылы 2 шілдеде келіп жетті. Оның отрядында 2850 жауынгер, көптеген зеңбіректер т.б. қару-жарақтар болды. Генерал бекіністің Түркістанмен,Ташкентпен, Бұхарамен, Хиуамен, жергілікті мекендермен қатынас жолдарына қатаң бақылау орнатып, барлаушы топтар жіберді. Ақмешітке 400-ден астам сарбаз, зеңбіректер, қару-жарақ қоймасы болды. Жасақтарын жүзбасылар Бекбай, Құлбай, Қаңлыбай деген қазақтар мен Лепес есімді қарақалпақ басқарды. Тыңғылықты әзірліктен кейін 28 шілдеде генерал шешуші шайқас бастады. Оған қазақ сұлтандары Елекей (Ермұхамед) мен Мұхамеджан Баймұхамедовтің қарулы күштері де қосылды. Қорғанды алу кезінде 230 ақмешіттік қаза тауып, 77-і (35-і жаралы күйінде) тұтқынға түсті. Ақмешіттің ойрандалуы Ресей империясының Орта Азияны одан әрі отарлауына жол ашты. Ақмешіт генералдың құрметіне Перовск форты болып аталды (31.8.1853).

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Қорғалжын қақтығысы

**Қорғалжын қақтығысы** - 1916-шы жылы Ақмола оязында болған ұлт-азаттық қозғалыс. 1916-шы жылы 7-ші шілдеден 5-ші қыркүйекке дейін созылған. Қорғалжын көлі төңірегі Ақмола облысындағы көтерілісшілердің ең көп шоғырланған аймағы болды. Бұл көтерілісшілерді патша әскері қатал жазалады (Ақмола көтерілісі). Нәтижесінде көтерілісшілердің көпшілік бөлігі патша өкіметіне бағынып, солдатқа адам беруге мәжбүр болды. Бағынғысы келмегендері Торғай уезіндегі Амангелді басқарған көтерілісшілерге барып қосылды.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Халықаралық астрономиялық одақ

**Халықаралық Астрономиялық Одақ** (ХАО)— Ғылыми одақтардың халықаралық кеңесінің құрамына енетін халықаралық қоғамдық ұйым. 1919 ж. құрылған, оған 85 мемлекет мүше. КСРО 1935 жылдан Халықаралық Астрономиялық Одақ-тың мүшесі болды Халықаралық Астрономиялық Одақ-тың атқаратын негізгі міндеттері:

#  астрон. зерттеулер мен астрономияның барлық бағыттарының (салаларының) дамуына көмектесу;
#  астрономия саласында халықар. ғыл. кооперация ұйымдастыру; 
# басқа халықаралық Ғылыми Ұйымдарда астрономия ғылымының мүдделерін қорғау.

Халықаралық Астрономиялық Одақтың жұмысшы органдары: ХАО-ның атқару комитеті және астрономияның жеке мәселелері бойынша құрылған комиссиялары (2004 ж. 40 комиссия).  ХАО комиссиялары өзінің негізгі үйлестіру жұмыстарын конференциялар мен симпозиумдарды ұйымдастыру, т.б. арқылы жүргізеді. ХАО-ға басшылық ету жұмысын Халықаралық Астрономиялық Одақтың Бас ассамблеясы атқарады. Ол 3 жылда 1 рет Xалықаралық Одаққа мүше елдердің бірінде өткізіледі.

## Сілтемелер:
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Халықаралық одақтар
Санат:Астрономия
Халықаралық ауыл шаруашылығын дамыту қоры

**Халықаралық ауыл шаруашылығын дамыту қоры** (ХАШДҚ) (Қnternatіonal Fund for Agrocultural Development, ҚFAD) — үкіметаралық ұйым, БҰҰ-ның мамандандырылған мекемесі. Дүниежүз. азық-түлік конференциясының шешімімен (Рим, 1974) құрылған. ХАШДҚ-н құру туралы келісім 1977 ж. күшіне енді. Кеңес Одағы бұл келісімге қатысқан жоқ. Орналасқан жері — Рим. Мүше елдер үш санатқа бөлінген: бірінші санат — 22 ел — экон. ынтымақтас және даму ұйымының мүшелері; екінші санат — 42 ел — ОПЕК (Мұнайды сыртқа шығарушы елдер ұйымының) мүшелері; үшінші санат — 123 ел — дамушы елдер. Қордың ресми мақсаты — а. ш-н дамыту, азық-түлік өндіру көлемін ұлғайту, дамушы елдерге тамақтануды жақсарту жобаларын іске асыруға жәрдемдесу, тех. көмек көрсету. Қаржылай көмек жеңілдікті несие түрінде басымдықтар жүйесіне сәйкес: 50 жылға іс жүзінде пайызсыз беріледі, өтеу мерзімі 10 жылдан кейін басталады, 20 жылға 4% өсіммен өтеу мерзімі 5 жылдан кейін басталады; 15 — 18 жылға 8%-дық өсіммен өтеу мерзімі 3 жылдан кейін басталады. Көмек көрсету нысандары, негізінен халықтың кедейлігі табиғи ортаның азып-тозуымен ұштасып жатқан экон. қолайсыз аумақтар. Қызмет аясы: а. ш-н дамыту, мелиорация, мал ш., балық аулау, сауда, қор сақтау, өнім өңдеу, кадрлар даярлау, несие беру. Қор қаражаты мүше елдердің жарнасынан және жекелеген елдердің көмек қаржысынан құралады. 1-, 2-санаттағы мүше елдер жарнаны айырбасталымды валютамен, 3-санаттағы елдер ұлттық валютамен төлейді. АҚШ, Жапония, Германия, Иран, Сауд Аравиясы және басқа мемлекеттер бұл қорға айтарлықтай қаржы көмегін көрсетіп тұрады. Қор БҰҰ-ның Азық-түлік және ауыл шаруашылық ұйымымен, Халықар. жаңғыру және даму банкімен, Азия, Африка, Ислам және Америка аралық даму банкілерімен ынтымақтасады. Қор-дың есептесу өлшемі — арнаулы өзара қарыз құқығы. Қордың басқарушы органдары — басқарушылар кеңесі, атқарушы кеңес, президент, хатшылық.

## Сілтемелер:
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Біріккен Ұлттар Ұйымы
Санат:Қорлар
Санат:Ауыл шаруашылығы
Шабындық бетеге

**Шабыңдық бетеге** () – астық тұқымдасының бетеге туысына көп жылдық шөптесін өсімдік. Биіктігі 50 – 130 см, сабағы тік, жапырағының ұзын 30 – 40 см, ені 3 – 6 мм. Ұзын 15 см, масағы 4 – 10 жасыл не күлгін түсті гүлді. Маусым – шілдеде гүлдейді. Тобыл-Есіл атырабында, Көкшетау, Зайсан, Мойынқұм, Түркістан маңы, Алтай, Жоңғар Алатауы, Қаратау, Батыс Тянь-Шаньда ылғалды шабындықтарда, өзен бойында, қайыңды орманда өседі. Шығыс бойлық – құнды жемшөп. Көктемде ерте көктейді, құрғақшылыққа төзімсіз, су басқанға, суыққа шыдамды. Жеке өзін еккенде гектарынан 50 ц пішен, 160 – 180 ц көк шөп түседі, 100 кг пішенінде 60,2 азық өлшемі, 4,2 кг қорытылатын протеин, көк шөбінде 22,3 азық өлшемі, 2 кг қорытылатын протеин болады. Мал жайылғаннан кейін және шашқаннан кейін тез көктейді.

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат:Астық тұқымдасы
Контекст

**Контекст** (лат. contextus – қосылу, байланысу), тіл білімінде – тілдік тұлғалардың мағынасын айқындайтын сөздік орта. Тілдегі сөздердің бірсыпырасы көп мағыналы  болып келеді. Ондай сөздердің қандай мағынаны білдіріп тұрғаны сөйлем ішінде, басқа сөздермен байланыста қолданылғанда айқындалады. Мысалы, “Қайық екі буыннан құралған сөз”, немесе “Оның аяғына жасалған операция сәтті болды” деген сөйлемдерде “буын”, “операция” сөздері бір түрлі мағыналарды білдірсе, “Қолымның буындары ауырады”. “Соғыс операциясы аяқталды” деген сөйлемдерде екінші түрлі мағыналарды білдіреді. Бұл сөздердің қандай мағынада қолданылғаны олардың айналасындағы басқа сөздерден байқалып тұр. Бұл – **тілдік Контекст**. Сонымен бірге **тұрмыстық Контекст**. те болады. Оған сөз мағынасын түсінуге себепші болатын тұрмыстық орта жатады.
## Дереккөздер


Санат:Терминология
Санат:Әлеуметтану
Хальққаралық астронавтика федерациясы

**Халықаралық Астронавтика Федерациясы**— ғарыш кеңістігін зерттеу және игеру, ракеталық техника, ғарыштық құқық мәселелерімен шұғылданатын халықар. ғылыми ұйым. Ол 1950 ж. құрылған. Оған 36 елдің 58 ұлттық ұйымы мүше (*[[2003]]*). КСРО Халықаралық Астронавтика Федерациясы-на 1956 ж. мүше болып қабылданды. Халықаралық Астронавтика Федерациясы-ның жоғ. органы — жылына бір рет шақырылатын Бас ассамблея. Ассамблея аралығында ұйымның қызметін Бюро басқарып отырады. 1960 жылдан Халықаралық Астронавтика Федерациясы-ның қарамағында Халықар. астронавтика академиясы мен Халықар. ғарыштық құқық ин-ты жұмыс істейді. Штутгарт қ-нда өткен 3-Халықар. астронавтика конгресінде федерация жарғысы қабылданды. Халықаралық Астронавтика Федерациясы-ның Халықар. электрлік байланыс жөніндегі одақ пен ЮНЕСКО жанында кеңесші статусы бар.

## Сілтемелер:
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Халықаралық Федерациялар
Санат:Астрономия
Шавгар

**Шавгар** – Қазақстанда ерте орта ғасырларда болған қала атауы. 

10 ғасырдағы араб географтарының деректерінде, ол Отырар аймағындағы Кедер қаласынан бір күндік жерде, «Шавгар – бекіністі қала, базар маңында мешіті бар» деп сипатталады. Сол кездің жазбаларында Батыс Шавгармен қатар, Шығыс Шавгар деген қаланың болғандығы айтылады. Шығыс Шавгар Ұлы Жібек жолы бойындағы Тараздан оңтүстік-батысқа қарай 25 км жерге орналасқан, түрік әкімдерінің тұрағы болған. Самани мемлекетінің билеушісі Наср І бен Ахмад (914 – 943) Шығыс Шавгарға жорық жасаған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан көне қалалары
Теңдібай Солдатбайұлы Көшеров

**Теңдібай Солдатбайұлы Көшеров** (7.4.1944 жылы туған, Қызылорда қаласы) – ғалым-физик, профессор. КСРО және Қаз КСР-і білім беру ісінің үздігі.

Қызылорда педагогика институтын бітірген (1967). 1967 – 91 жылдары институт комсомол комитетінің хатшысы, доцент, физика-математика факультеті деканының орынбасары, кафедра меңгерушісі, 1991 – 96 жылдары Қызылорда гуманитарлық университетінің оқу ісі жөніндегі проректоры, 1996 – 98 жылдары университеттің физика кафедрасының меңгерушісі, 1998 – 2000 жылдары ҚМУ-дың оқу-әдістемелік жұмыстары жөніндегі проректоры, 2000 – 01 жылдары Қазақ білім академиясының академик-хатшысы, кәсіби білім беру институтының директоры қызметтерін атқарған. 2001 жылдан әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дыңпрофессоры. Негізгі ғылыми еңбектерінің бағыты қатты денелердің физикалық дамуы – қышқыл беттеріндегі [гетерогендік процестердің радиация физикасының болашағына арналған. Көшеров 100-ден аса ғылыми еңбек жазған.

## Дереккөздер

Санат:1944 жылы туғандар
Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:Қазақстан физиктері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:КСРО білім беру ісінің үздіктері
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері