Британ әдебиеті

**Ұлыбритания әдебиеті** — бұл Англия, Шотландия, Уэльс және Солтүстік Ирландия аумақтарында әр кезеңде қалыптасқан көркем шығармалар жиынтығы. Ағылшын тілі мен басқа да кельт тілдерінде жазылған туындылар Ұлыбританияның мәдениеті мен рухани өмірінің ажырамас бөлігі болып саналады. Бұл әдебиет ежелгі дәуірден бүгінгі күнге дейін үздіксіз дамып, әр ғасырда жаңа бағыттар мен ағымдарды тудырды. 

Классикалық Британдық әдебиеттің тақырыптары — махаббат, әділеттілік, адамгершілік, адам табиғаты — ХХІ ғасырда өзекті болып қала береді, бұл осы шығармаларды зерттеуді қазіргі оқырман үшін маңызды етеді және сыни ойлау мен мәдениетаралық диалогтың дамуына ықпал етеді. Ұлыбритания әдебиетінің тарихы шартты түрде он негізгі кезеңге бөлінеді.

## Ескі ағылшын әдебиеті: шамамен 450-1066 жылдар
Ескі ағылшын әдебиеті немесе англо–саксон кезеңіндегі әдебиет — англо–сакстар кезеңінде ескі ағылшын тілінде жазылған, яғни бесінші ғасырда Рим легиондары шығарылғаннан бастап, содан кейін 450 жылы Англияда неміс тайпалары – Англия, Сакс және Юта қоныстанғаннан бері сақталған әдеби шығармаларды қамтиды. 1066 жылы Норман жаулап алғаннан кейін көп ұзамай аяқталады. Бұл шығармаларға эпикалық поэзия, агиография, уағыздар, Киелі кітаптың аудармалары, заң еңбектері, шежірелер, жұмбақтар және т.б. сияқты жанрлар кіреді. Осы кезеңде ауызша дәстүр өте күшті болды және әдеби шығармалардың көпшілігі орындау үшін жазылды. Англо-саксондық авторлардың барлығы дерлік анонимді: он екісі ортағасырлық дереккөздерден алынған атаулармен белгілі, бірақ олардың тек төртеуі ғана өздерінің халық шығармаларымен белгілі: Кадмон, Беде, Ұлы Альфред және Кюневульф.

Ескі ағылшын поэзиясы жалпы екі стильге немесе тақырыптық салаларға бөлінеді: батырлық германдық және христиандық. «Батырлық» пен «христиандық» арасындағы шекараны сызу қиын және мүмкін пайдасыз, өйткені ең жақсы поэзия осы шекараны кесіп өтеді. Христиан поэзиясының көп бөлігі батырлық рухта жасалған: англо-саксондар христиан идеалдарына оңай бейімделгенімен, олар христиандықты өздерінің батырлық идеалына бейімдемей-ақ жасаған жоқ.

Ескі ағылшын поэзиясының әлемі негізінен қатал және романтикалық махаббат әрең кездеседі. Поэтикалық лексика, формулалық фразалар және версификациямен анықталған параллель синтаксистік құрылымдардың қайталануы қазіргі аудармада қайталануы қиын. Поэтикалық тіл арнайы лексикадан жасалады, онда мырза, жауынгер, найза, қалқан және т.б. үшін көптеген терминдер бар. Синекдоха мен метонимия-сөйлеудің жалпы фигуралары, мысалы, «кеменің» орнына киль немесе «қылыштың» орнына темір қолданылған кезде. Әсіресе жарқын әсерге кеннинг қол жеткізеді-екінші сөздің орнына екі сөзден тұратын күрделі сөз, мысалы, теңіз «кит жолына» айналғанда және дене «өмір үйі» деп аталады. Тілдің бейнелі қолданылуы жүзге жуық сақталған поэтикалық жұмбақтарда ойнақы көрініс табады. Кәдімгі (және кейде ерекше) жаратылыстар, заттар немесе құбылыстар аллитеративті өлеңнің жұмбақ үзіндісінде сипатталған және оқырман олардың жеке басын болжауы керек.

Ескі ағылшын тіліндегі әдебиеттің сақталған туындылары — «Кадмонның Әнұраны» (658-680 жж.), «Беовульф» (VIII және XI ғасырдың басы арасында), «Крест туралы арман» (VIII ғасыр), «Кезбе» (X ғасырдың аяғы), «Штурман», «Әйелінің шағымы» және «Молдон шайқасы».

## Орта ағылшын әдебиеті: шамамен 1066-1500 жылдар
1066 жылы Англияны Норман жаулап алуы нәтижесінде француз тілі ресми және әдеби контексте, бірақ халықтың көпшілігінің күнделікті өмірінде болмаса да, ескі ағылшын тілін бытыстырады; француз тілі соттардың, Парламенттің және зайырлы қоғамның стандартты тіліне айналды. Орта ағылшын әдебиетінің үш негізгі категориясы бар: діни, сыпайы махаббат және артуриан.

Осы кезеңдегі жазушылар — Монмут Гальфриді «Ұлыбритания патшаларының тарихы» авторы ретінде, Вас «Брут романы» мен «Роу романы» жазған және Васаның «Брут романын» орта ағылшын аллитеративті өлеңіне бейімдеген және «Брут» жазған; Уильям Ленгланд «Питер Пахармен» және Джеффри Чосермен бірге «Герцогиня кітабы», «Даңқ үйі», «Жақсы әйелдер туралы аңыз» және «Тройлус пен Крессида», «Кентербери ертегілері» және «Сэр Гавейн және Жасыл рыцарь», Джон Гауэр, ол бірінші болып есте қалды кезек үш үлкен шығармамен: «Адамның айнасы», «Ашық дауысы» және «Ғашықтың мойындауы» және т.б.

## Ағылшын Ренессансы: шамамен 1500-1660 жылдар
Ағылшын Ренессансы XV ғасырдың аяғы мен XVI ғасырдың басынан XVII ғасырға дейінгі Англиядағы мәдени және көркемдік қозғалыс болды. Элизабет дәуірі әдетте ағылшын Ренессансы ретінде қарастырылады. Баспа машинасын Англияда Уильям Кэкстон 1476 жылы енгізген. Елизавета I (1558-1603) мен Джеймс I (1603-1625) кезінде Лондон мәдениеті, Сарай да, халық мәдениеті де Ұлы поэзия мен драма жасады. Ағылшын драматургтері ортағасырлық театрдың әсерін римдік драматургтердің Қайта өрлеу дәуірінің ашылуымен біріктірді: трагедия үшін Сенека және комедия үшін Плаут пен Теренция. Италия Англиядағы Ренессанс идеяларының маңызды көзі болды.

Осы кезеңдегі маңызды ақындар – Эдмунд Спенсер (шамамен 1552-99), оның «Ертегі Ханшайымы» (1590 және 1596) шығармасымен, эпикалық поэма және Тюдор әулеті мен Елизавета I-ді дәріптейтін фантастикалық аллегория. «Астрофил және Стелла», «Поэзияны қорғау» және «Пемброк графинясының Аркадиясы» сияқты шығармалары бар Элизабет дәуірінің көрнекті қайраткерлері.

«Испан трагедиясы немесе Иеронимо тағы да ессіз» – 1582-1592 жылдар аралығында Томас Кид жазған Элизабет пьесасы. Өз уақытында өте танымал және ықпалды «Испан трагедиясы» ағылшын әдеби театрында жаңа жанрды — кек пьесасын немесе кек трагедиясын орнатты. Оның сюжеті бірнеше қатыгез кісі өлтіруді қамтиды және кейіпкерлердің бірі ретінде кек алуды бейнелейді. «Испан трагедиясына» Уильям Шекспир, Бен Джонсон және Кристофер Марло сияқты басқа Элизабет драматургтерінің шығармаларында жиі сілтеме жасалған немесе пародияланған. Шекспир әртүрлі жанрларда пьесалар жазды, соның ішінде тарихи драмалар, трагедиялар, комедиялар және кеш романстар, немесе трагикомедиялар. Комедиялар — «Қателіктер комедиясы», «Жазғы түндегі Арман», «Ештеңеден көп шу», «Сізге ұнайтындай» және «Он екінші түн»; 1592-1599 жылдар аралығында жазылған тарихи пьесалар: «Ричард III», «Ричард II», «Король Джон», «Генрих IV» 1 және 2 бөлімдер, және «Генрих V»; және трагедиялар «Ромео мен Джульетта», «Юлий Цезарь», «Гамлет» (1600), «Отелло» (1604), «Король Лир» (1605) және «Макбет» (1605-1606). Шекспир сонымен қатар Петрарканың моделіне айтарлықтай өзгерістер енгізген ағылшын сонетін танымал етті. Шекспир мен Бен Джонсоннан басқа, XVII ғасырдың басындағы ірі ақындарға метафизикалық ақындар кірді: Джон Донн (1572-1631), Джордж Герберт (1593-1633), Генри Воган, Эндрю Марвелл және Ричард Крашо.

## Қалпына келтіру дәуірі: 1660-1700 жылдар
Қалпына келтіру кезеңінің прозасы христиандық діни жазбаларда үстемдік етеді, бірақ қалпына келтіру сонымен қатар кейінгі кезеңдерде үстемдік ететін екі жанрдың пайда болуына куә болды: көркем әдебиет және журналистика. Діни жазбалар көбінесе саяси және экономикалық жазбаларға көшті; саяси және экономикалық жазбалар дінге қатысты немесе тікелей айтылғандай.

Романның басталуын ағылшын тілінде дәл анықтау мүмкін емес. Алайда, ұзақ көркем проза мен ойдан шығарылған өмірбаяндар қалпына келтіру кезеңінде Англияда басқа формалардан ерекшелене бастады. Франция мен Испаниядағы романтикалық прозаның дәстүрі Англияда танымал болды. Қалпына келтіру кезеңіндегі романның дамуындағы ең маңызды тұлғалардың бірі – «Оруноко» (1688) авторы Афра Бен, ол тек алғашқы кәсіби әйел жазушы ғана емес, сонымен қатар Англиядағы кез-келген жыныстағы алғашқы кәсіби жазушылардың бірі болуы мүмкін.

Бұл дәуірдің маңызды адамдары – Джон Мильтон, оның ең танымал поэмасы «Жоғалған жұмақ» (1671), Джон Драйден (1631-1700), Александр Папа (1688-1744), Джон Локк, Уильям Уичерли және Джордж Этеридж.

## Августин әдебиеті: шамамен 1700-1750 жылдар
**«**Августин әдебиеті» термині 1720-1730 жылдардағы авторлардың өздерінен шыққан, олар Георгий I ағылшын өзі таңдаған терминге жауап берді. Георгий I бұл атақ оның күшін бейнелейтінін білдірсе де, олар оның орнына ежелгі Римнің өрескел және қарапайым әдебиеттен жоғары саяси және жылтыратылған әдебиетке ауысуының көрінісін көрді. Осы метафораның орындылығына байланысты 1689-1750 жылдар аралығындағы кезең XVIII ғасырда (Вольтер мен Оливер Голдсмитті қоса алғанда) сыншылар «Августин ғасыры» деп аталды. Осы кезеңдегі әдебиет анық саяси және әдебиеттің сыни бағыттарын толық біледі. Бұл молшылық пен жанжал, орасан зор энергия, тапқырлық пен ашуланшақтық дәуірі, бұл британдықтар, шотландтар мен ирландиялықтар кеңейіп жатқан экономикаға тап болған, білім беру мен өнеркәсіптік революцияның басталуына кедергілердің азаюы дәуірін көрсетті.

Дәл осы уақытта ақын Джеймс Томсон (1700-48) өзінің «Жыл мезгілдері» (1728-1730) атты меланхолиялық шығармасын жасады, ал Эдвард Янг (1681-1765) өзінің «Түнгі ойлар» (1742) поэмасын жазды. Прозада кезеңнің бірінші бөлігі ағылшын эссесінің дамуымен көлеңкеде қалды. Мерзімді очерктер гүлденді журналистік жазбалар; Сэмюэл Джонсонның «Лилипутия Сенатындағы пікірталас туралы есептер» сияқты, Парламенттің нақты отырысын бүркемелеу үшін аталған, өйткені кез-келген парламенттік есептерді баспаға шығару заңсыз болған. Дегенмен, бұл қалпына келтіру кезеңінде алғаш рет пайда болған ағылшын романы өнердің үлкен түріне айналған уақыт болды. Даниэль Дефо журналистика мен баспасөзге арналған қылмыстық өмірбаяндарды жазудан «Роксана» және «Молл Флендерс» фильмдерімен ойдан шығарылған қылмыстық өмірбаяндарды жазуға көшті. Ол сондай-ақ Александр Селкирктің «Робинсон Крузо» (1719) атты ойдан шығарылған саяхатын жазды. Роман сахна трагедиясынан жанама түрде пайда көреді, ал ғасырдың ортасында одан да көп авторлар роман жаза бастайды.

## Сезімталдық дәуірі: шамамен 1750-1798 жылдар
Бұл кезеңді кейде «Джонсон дәуірі» деп те атайды. Сэмюэл Джонсон (1709-1784), көбінесе доктор Джонсон деп аталады, ағылшын әдебиетіне ақын, эссеист, моралист, әдебиет сыншысы, өмірбаяншы, редактор және лексикограф ретінде ұзақ уақыт үлес қосқан ағылшын авторы. Оның алғашқы еңбектеріне «Лондон» және «Оның ең әсерлі өлеңі», «Адамның қалауының бекершілігі» (1749) өлеңдері кіреді. Екі өлең де Ювеналдың сатираларынан үлгі алады. Тоғыз жыл жұмыс істегеннен кейін Джонсонның «Ағылшын сөздігі» 1755 жылы жарық көрді; ол қазіргі ағылшын тіліне кең әсер етті және «Ғылымның ең үлкен жетістіктерінің бірі» ретінде сипатталды. Бұл жұмыс Джонсонға танымал және табысты болды. 150 жылдан кейін Оксфорд ағылшын сөздігі аяқталғанға дейін Джонсонның сөздігі көрнекті Британдық сөздік ретінде қарастырылды. Оның кейінгі жұмыстарына очерктер, Уильям Шекспирдің пьесаларының әсерлі аннотацияланған басылымы (1765) және «Расселас» (1759) кеңінен оқылатын повесі кірді. 1763 жылы ол кейінірек Шотландияға сапар шеккен Джеймс Босвеллмен дос болды; Джонсон олардың саяхаттарын «Шотландияның Батыс аралдарына саяхат» (1786) кітабында сипаттады. Өмірінің соңына қарай ол «Көрнекті ағылшын ақындарының өмірбаяны» (1779-1781) атты ауқымды және ықпалды еңбек, XVII және XVIII ғасырлардағы ақындардың өмірбаяндары мен бағалауларының жинағын жасады. Сөздік, оның «Шекспирдің басылымы» және «қындардың өмірбаяны» сияқты еңбектерінің арқасында ол қазір біз ағылшын әдебиеті деп атайтын нәрсені ойлап табуға көмектесті. Сентименталды роман немесе «Сезімталдық романы» — бұл XVIII ғасырдың екінші жартысында дамыған жанр. Ол сезімнің, сентиментализмнің және сезімталдықтың эмоционалды және интеллектуалды тұжырымдамаларын атап өтеді. Сезімталдықтан ерекшеленетін Сентиментализм XVIII ғасырда Августин дәуірінің рационализміне реакция ретінде басталған поэзияда да, прозада да сән болды. Сентименталды романдар оқырмандардың да, кейіпкерлердің де эмоционалды реакциясына сүйенді. Олар азап пен нәзіктік көріністерін қамтиды және сюжет іс-әрекеттен гөрі эмоцияларды ілгерілету үшін ұйымдастырылған. Нәтиже-кейіпкерлерді талғампаз және сезімтал эмоционалды әсердің үлгісі ретінде көрсететін «Нәзік сезімнің» жоғарылауы. Сезімдерді көрсету қабілеті мінез бен тәжірибені көрсетеді, сонымен қатар әлеуметтік өмір мен қарым-қатынасты қалыптастырады деп есептелді. Ағылшын тіліндегі ең танымал сентименталды романдардың қатарына Сэмюэл Ричардсонның «Памела немесе марапатталған ізгілік» (1740), Оливер Голдсмиттің «Векфилд діни қызметкері» (1766), Лоренс Стерннің «Тристрам Шенди» (1759-67), сентименталды саяхат (1768), Генри Бруктың «Сапа ақымағы» (1765-70) кіреді, Генри Маккензидің «Сезім адамы» (1771) және Мария Эдгьюорттың «Recrent Castle» (1800). XVIII ғасырдың аяғында Гораций Уолполдың 1764 жылғы «Отранто сарайы» романы қорқыныш пен романтика элементтерін біріктіретін готикалық проза жанрын жасады.

## Романтизм: шамамен 1798-1837 жылдар
Романтизм XVIII ғасырдың аяғында Еуропада пайда болған көркем, әдеби және интеллектуалды қозғалыс болды. Романтикалық кезең үшін Британдық әдебиетте әр түрлі күндер беріледі, бірақ мұнда 1798 жылы «Лирикалық балладалар» басылымы басталып, 1837 жылы Виктория патшайымның таққа отыруы оның соңы ретінде қабылданады, дегенмен, мысалы, Уильям Уордсворт 1850 жылға дейін өмір сүрді, ал Роберт Бернс те, Уильям Блейк те 1798 жылға дейін жарық көрді. Алайда, осы кезеңдегі жазушылар өздерін «Романтик» деп санамады және бұл терминді алғаш рет Виктория кезеңінің сыншылары қолданды.

Романтикалық кезең шамамен 1750-1850 жылдар аралығында болған ауылдың азаюына және Толып жатқан өнеркәсіптік қалалардың қарқынды дамуына байланысты Англиядағы үлкен әлеуметтік өзгерістер кезеңі болды. Шынында да, романтизмді ішінара өнеркәсіптік революцияға реакция ретінде қарастыруға болады, дегенмен ол ағартушылық дәуірдегі ақсүйектердің Әлеуметтік және саяси нормаларына қарсы көтеріліс, сондай-ақ табиғаттың ғылыми рационализациясына қарсы реакция болды. Француз революциясы көптеген романтикалық ақындардың саяси ойлауына ерекше әсер етті.

Кейбір романтикалық ақындар – Уильям Блейк, «Кінәсіздік әндері» (1789) және «Тәжірибе әндері» (1794); Роберт Бернс (1759-1796) «Скарлет, Скарлет раушаны», «Шерамуир шайқасы»; лорд Байрон (1788-1824), Перси Биши Шелли (1792-1822) және Джон Китс (1795-1821) және т. б.

## Викториан әдебиеті: шамамен 1837-1901 жылдар
Дәл Викториан дәуірінде (1837-1901) роман ағылшын тіліндегі жетекші әдеби жанрға айналды. Әйелдер бұл танымалдылықтың артуына авторлар да, оқырмандар да маңызды рөл атқарды. Осы дәуірдің кейбір жазушылары – Чарльз Диккенс (1812-1870) өзінің танымал шығармаларымен «Рождество әні» (1843), «Бронтенің әпкелері» (1840 және 1850 жж.), «Джейн Эйр»; Элизабет Гаскелл (1810-1865) «Мэри Бартонмен», Джордж Элиот (Мэри Энн Эванс (1819-80) бірге «Адам Бидом» (1859), Джордж Мередит (1828-1909) «Ричард Феверел сынағымен» (1859).

Осы дәуірде жанрлық көркем әдебиетте маңызды оқиғалар болды. Романистер болды Артур Конан Дойл Шерлок Холмспен, Райдер Хаггард 1885 жылы «Сүлеймен патшаның көшірмелерін», Роберт Луис Стивенсонды (1850-1894) «Алисаның Ғажайыптар еліндегі шытырман оқиғаларымен» (1865) және Беатрис Поттерді 1902 жылы «Питер қоянының ертегісімен» жазды.

## Модернизм: шамамен 1901-1939 жылдар
Бірінші дүниежүзілік соғыстың қасіреті (1914-1919) қатыгездік пен мағынасыздықпен бірге әдебиет пен өнердегі модернистік қозғалыстың катализаторы болды. Модернистік авторлар оларға сенуге үйретілген институттар өркениетті әлемді қанды қақтығысқа әкелді деп сеніп, соғысқа опасыздық жасады. Олар енді бұл институттарды өмірдің мағынасына қол жеткізудің сенімді құралы ретінде қарастырмады, сондықтан жауаптарын табу үшін ішке кірді. Олардың дәстүрлі институттарға деген антипатиясы олардың шығармашылығына тек мазмұнында ғана емес, формасында да жол тапты. Танымал модернистерге Джеймс Джойс «Улисс», Мадокс Форд «Жақсы сарбаз», Вирджиния Вулф «Маякқа» (1927) және т.с. Элиот «Собордағы кісі өлтіру» (1935) кіреді.

## Постмодерндік әдебиет: шамамен 1945-ХХ ғасыр
Постмодернизм сияқты, барлық идеялар жаңа. Кейде бұл терминдерді дұрыс түсіну қиын және түсініксіз болады. Постмодерндік авторлар өз шығармаларында ирония мен әзіл-оспақты бірінші болып қолданған жоқ, бірақ көптеген постмодерндік авторлар үшін бұл олардың стилінің айрықша белгілері болды. Постмодерндік авторлар екінші дүниежүзілік соғысқа, қырғи қабақ соғысқа, қастандық теорияларына қатты ренжіді. Постмодерндік жазушыларға американдықтар кіреді: Генри Миллер, Уильям С. Берроуз, Джозеф Хеллер, Курт Воннегут, Хантер С.Томпсон, Трумен Капоте және Томас Пинчон.

ХХ ғасырдың жазушылары – 1952 жылы қаңтарда Джеймс Бонд 007 кейіпкерін жасаған Ян Флеминг, Дж. М.Барри (1869-1937), Питер Пэнның авторы (1904), К.С. Льюис «Нарния шежіресі» жазушысы, Дж.Р.Р. Толкиен «Хоббит» пен «Сақиналардың иесі» және Дж. К. Роулинг, өте сәтті «Гарри Поттердің» авторы.

## Дереккөздер

Санат:Елдер бойынша әдебиет
Санат:Ұлыбритания мәдениеті