open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ақтөбе (төбе, Атырау облысы)

**Ақтөбе** – Атырау облысы Жылыой ауданы жеріндегі төбе. Қосшағыл кентінен оңтүстікке қарай 47 км жерде. 

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 15 м. Төбенің маңайында сор алқаптары мен мұнай өндіріс орындары бар.

## Дереккөздер

Санат:Төбелер
Санат:Жылыой ауданы таулары
Ақтөбе (шоқы, Нұра ауданы)

**Ақтөбе** – Желдіадыр жотасынан оңтүстік-шығысқа қарай 30 км жердегі шоқы.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Нұра ауданы жерінде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 557 м. Ұзындығы 20 км, ені 0,6 км. Тау шығыстан батысқа қарай ендік бағытта созылып жатыр. Жанында Тасты және Ақирек таулары орналасқан.

## Өсімдігі
Сұрғылт қоңыр сортаң топырағында бұта аралас жусан, көкшұнақ, бетеге, т.б. өседі.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы таулары
Санат:Шоқылар
Ақтөбе (шоқы, Осакаров ауданы)

**Ақтөбе** – Мұзбел қыратының шығысындағы дөңгелене келген шоқы. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Осакаров ауданында орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 476 м. Шоқының жанынан Үлкен Құндызды, Нұра, т.б. өзендер ағып өтеді. 

## Өсімдігі
Етегіндегі қара топырақта ксерофитті өсімдіктермен бірге түрлі жұлдызшөптер, көкшұнақ, бетеге өскен.

## Дереккөздер

Санат:Осакаров ауданы таулары
Ақтөбе марганец кендерінің тобы

**Ақтөбе марганец кендерінің тобы** - Ақтөбе облысындағы Біршоғыр темір жол санциясының солтүстік-шығысында 20 км-дегі Шуылдақ қонысында орналасқан. 

## Геологиялық құрылымы
Ұсақ кендер мен кентас белгілері девон мен тас көмірдің шөгінді-эффузивті, бордың, төменгі палеогеннің жоғарғы бөлімдерінің шөгінді жыныстары мен көне дәуір жыныстарының үгілу қыртысында кездеседі. Кен Біршоғыр синклиналінің солтүстік бөлігінде, девонның қышқыл эффузивтерінің туфтекті құмтастарымен жапсарласқан. 

## Сипаты
Кентас денелерінің созылымы меридиандық бағытта құлау бұрышы 27-35°С-қа тең. Кен орнында екі кентас денесі бар. Олардың ұзындығы 250 – 350 м, құламасы 130 – 150 м тереңдікке дейін жетеді, орташа қалыңдығы 0,85-1,10 м. Марганец мөлшері 1-сінде 3,56 – 40,9%, 2-сінде 13,7 – 41,3%. Кентастың негізгі минералы – пиролюзит. Кен қоры 150 мың т шамасында.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы кен орындары
Ақтөбе (тау, Күршім ауданы)

**Ақтөбе** – Зайсан көлінің солтүстігінде, Бұқтырма бөгенінің оң жағалауындағы тау. 

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы жерінде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 663 м. Оңтүстігінде Күршім өзені Бұқтырма бөгеніне келіп құяды. Беткейлері жартасты шатқалдармен, сай-жыралармен тілімденген.
 
## Дереккөздер

Санат:Күршім ауданы таулары
Ақтөбе (тау, Ұлан ауданы)

**Ақтөбе** – Өскемен қаласының солтүстік-батысындағы тау. 

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы Ертіс өзенінің аңғарында орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 476 м. Таудың беткейлері жонды қырқалармен, сай-жыралармен тілімденген. 

## Өсімдігі
Баурайындағы қара топырағында бұталы ағаштар, боз, селеу, көкшұнақ, бетеге өседі.

## Дереккөздер

Санат:Ұлан ауданы таулары
Ақтөбе мұнай кен орны

**Ақтөбе мұнай кен орны** — Каспий маңы ойпатының оңтүстік-шығыс бөлігінде. Барлау жұмыстары 1961–1962 жылдары жүргізіліп, кен 1965 жылы ашылды. 

## Географиялық орны
Атырау облысы Жылыой ауданы Құлсары қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 125 км жерде орналасқан. 

## Геологиялық құрылымы
Шөгіндінің юралық бөлігінде мұнайлы қабаттардың бесеуі, ортаңғы юра қабатында екеуі жатыр. Қабат беттерінің орналасу тереңдігі 2215-2348 м аралығында. 

## Құрамы
Мұнай құрамында күкірт 0,4 – 0,5%, парафин 1,48 – 2,48%, асфальтендер 1,33, шайыры 2,1%-ды құрайды. Кен 1979 жылы пайдалануға берілді. 

## Дереккөздер

Санат:Атырау облысы кен орындары
Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Ақтөбе фосфорит кенді ауданы

**Ақтөбе фосфорит кенді ауданы** - Ақтөбе облысында орналасқан, құрамына Богданов, Қандыағаш, Көктөбе, Шилісай сияқты ірі кен орындары енеді. 

## Сипаты, геологиялық құрылымы
Аумағы 600 км2-ден асады. Қалыңдығы 1 м-ден аспайтын 2 кен қабаттары глауконит құмдармен (қалыңдығы 3,2 м-ге дейін) бөлінген, ал үстінің қалыңдығы 2 – 2,5 м шөгінді жыныстармен көмкерілген. Фосфор кендері мен олар орналасқан жыныстар юра және бор кезеңдерінде пайда болған. Кентас құрамындағы фосфор ангидридінің (Р2О5) мөлшері 18%. Ақтөбе фосфорит кенді ауданының жалпы болжанған қоры 1 млрд т-дан астам (2000). Ондағы фосфор кентастары карьерлерден ашық әдіспен өндіріледі. Фосфорит кентасы мен глауконит құмдарын қоса өңдеуден кешенді калийлі-фосфорлы тыңайтқыш алынады. Ақтөбе фосфорит кендерінің негізінде Ақтөбе химия комбинаты жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы кен орындары
Ақтөрткіл

**Ақтөрткіл** – Шошқакөл бұйратындағы тау. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Шалқар ауданында орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 313 м. Батысынан Шаған өзені ағып өтеді. Маңайында Алтықұдық, Қызылеспе құдықтары бар. Беткейі көлбеу келген.

## Дереккөздер

Санат:Шалқар ауданы таулары
Ақтұз

**Ақтұз** – Ақтөбе облысы Шалқар ауданы Тебез көлінің солтүстік-шығысында 15 км жердегі көл. Шетырғыз өзені аңғарында орналасқан.  

## Гидрографикасы
Аумағы 5,0 км2. Ұзындығы 2,5 км, ені 2,0 км. Жағасы жайпақ келген. Көлге орасан зор тұз шөккен.

## Дереккөздер

Санат:Шалқар ауданы көлдері
Санат:Ырғыз су алабы
Ақ тұңғиық

**Ақ тұңғиық ** () – Тұңғиықтар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін су өсімдігі. 

## Таралуы, өсетін жері
Қазақстанда сирек өседі. Негізінен батыс аймақтарында (Батыс Қазақстан облысы) таралған. Су астындағы жүрек тәрізді, сопақша, тамыр сабағы топыраққа төселіп, кейде дөңгелек жапырақтары су бетіне жайылып өседі. 

## Ботаникалық сипаты
thumb|left|150px|
* Жұмыртқа тәрізді гүлі сопақтау, күлтелері көп желекті, ақ түсті болады.  
* Тұқымынан және өсімді (вегетативті) жолмен көбейеді.  
* Маусым-тамызда гүлдейді, қыркүйекте жеміс береді. 
Тамыр сабағы су астындағы топыраққа төселіп, дөңгелек, жүрек тәрізді жапырақтары су бетіне жайылып өседі. Гүлі кешке жабылып, күн шыққанда ашылады. Тұқымы ауа толған жеміс қабында тұрады. Онда көзге көрінбейтін саңылаулар бар. Сол арқылы ауа сыртқа тарап желдің әсерінен су түбіне түседі. Ал келесі жылда жаңа өсімдік өсіп шығады.

## Шаруашылықтағы қолданысы
Ақ тұңғиық  - сәндік өсімдік. Ол бау-бақшаны, саябақтарды көгалдандыру үшін өсіріледі. Өте сирек кездесетін түр болғандықтан, қорғауға алынып, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Тұңғиықтар
Санат:Қазақстан флорасы
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Санат:Су өсімдіктері
Ақ тұт

‎
**Ақ тұт** () – тұт тұқымдасы тұт туысына жататын ағаш. 

## Таралуы
Қазақстанның оңтүстік аймақтарында кездеседі, кейде жабайыланып кетеді. 

## Ботаникалық сипаты
thumb|left|150px|
* Биіктігі 15 – 20 м, бұтақтары сұрғылт қоңыр, жас бұтақтары үлпілдек болады.  
* Бүршіктерінің пішіні жұмыртқа тәрізді (ұзындығы 6 мм-дей).  
* Жапырақтары 2-5 қалақшалы, қауырсынды тарамдалған, жиектері тісті тілімденген (ұзындығы 6-15 см, ені 4-10 см).  
* Тозаңқаптық сырғалары цилиндр тәрізді (ұзындығы 3 см), аналық сырғалары сопақша келген.  
* Гүлсерігінің сырты жалаңаш, шеттері тісті болып келеді. Аналық аузын ұсақ бүртіктер жапқан. Ақшыл жасыл, қызғылт, қара қошқыл түсті жемісшоғыры гүлтабанында жетіледі.  
* Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, маусымда жеміс береді. Жемісі – шырыны аз, жалған сүйекше. 

## Шаруашылықтағы қолданысы
Ақ тұтты негізінен жібек көбелегінің қорегі ретінде өсіреді. Жемісінің құрамында қант көп болғандықтан, тағамға, спирт алуға пайдаланылады. Ағаш тінінен (луб) жіп, арқан, картон, қағаз, жапырақтарынан сары және қара бояу алынады. Тұқымында 30%-ға дейін май болады. Жалпы ағаштың құрамы илік заттарға бай, сүрегі қатты, одан әр түрлі ағаш бұйымдары жасалынады. Әсемдік өсімдік, кейде оларды көшені көгалдандыру үшін отырғызады. Ақ тұт Маңғыстау облысында Солтүстік Үстірттен және Маңғышлақтан табылып, облыстың Қызыл кітабына енгізілген.

## Галереясы




## Дереккөздер

Санат:Тұттар
Санат:Қазақстан флорасы
Ақтүкті таспа

**Ақтүкті таспа** (*Astragalus candidissimus*) — бұршақ тұқымдасына жататын таспа туысының бір түрі, көп жылдық бұта, эндемик өсімдік. Қазақстанда Зайсан қазаншұңқырында, Балқаш-Алакөл ойысында кездеседі. Құмды жерлерде өседі. Биіктігі 30 см-ге жуықаласы Сабағы түзу, тік, түкті, ұзындығы 12-20 см. Жапырақтары қысқа сағақты, ұзындығы 10 см-дей, эллипс тәрізді болады не дөңгелек, үшкірлеу келеді, 7-12 жүп жапырақшалардан тұрады. Гүл тұғыры берік, қысқа, үстіңгі беті ақ, кейде қара түкті, ал гүл шоғыры 9-15 гүлді, ұзындығы 2-3 см., дөңгелек, гүлдері жоғарғы жапырақ қолтығыңда орналасқан. Тостағаншасы да ақ түкті, қызғылт, күлгін түсті болады. Ақтүкті таспа тұқымынан көбейеді. Маусым-шілде айларында гүддеп, шілде-тамызда жеміс береді. Жемісі — жұмыртқа пішіндес бұршаққап. Жылдан-жылға азаюына байланысты Ақтүкті таспа қорғауга алынын, Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген. , кітапхана, клуб, кинотеатр, аурухана, тағы басқа мәдени және денсаулық сақтау мекемелері бар. Ақжар тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер


Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Ақ түлкі

**Ақ түлкі ** () – иттер тұқымдасына жататын жыртқыш аң. 

Ақ түлкілер Солтүстік Америка мен Еуразияның  орманды тундрасында, тундрада және Солтүстік Мұзды мұхиттың аралдары мен Командор, Алеут, Прибылов аралдарында таралған. Дене тұрқы 45 – 75 см, құйрығы 25 – 52 см, салмағы 2 – 9 кг. Сыртқы пішіні қызыл түлкіге ұқсас, бірақ тұмсығы мен құлағы қысқа келеді. Терісінің түсіне қарай ақ және көгілдір болып бөлінеді. Ақ түлкі жылына 2 рет түлейді. Қыста жүні ұзын қалың, жұмсақ және біркелкі ақ, ал жазда ақсары бурыл болады. Көгілдір түлкі түлемейді. Ақпан – наурызда ұйығып, 52 күннен кейін 3 – 15, кейде 22 күшік табады. Күшігін баулып жетілдіргенше інінен ешқайда кетпейді. Күз – қыс айларында тамақ іздеп кезіп жүреді. Тамақ талғамайды. Олар көбіне тышқантәрізді кеміргіштер – леммингтер мен және тоқалтістермен, құстармен қоректенеді. Қолда бағылып та көбейтіледі. Ақ түлкі – терісі өте бағалы аң, сол үшін ауланады.

## Дереккөздер


Санат:Түлкілер
Ақтықты

**Ақтықты** – Доңызтау бөктерінің оңтүстігінде 20 км жердегі құдық. Ақтөбе облысы Байғанин ауданында орналасқан. Тереңдігі 24 м, су шығымы 3000 л/сағ. Маңайында Жаңақұдық, Тассай және тағы басқа құдықтар бар. Төңірегіндегі құмдақты қоңыр топырағында жусан, құмдақшөп және тағы басқа өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Құдықтар
Ақтікен

**Ақтікен ** () – ақтікендер тұқымдасына жататын бұта; өсімдіктер туысы. 

## Өсетін жері мен таралу аймағы
Батыс, Орта және Орталық Азияның, Оңтүстік-Шығыс Еуропаның және Солтүстік Африканың далалы, шөлді аймақтарында кездесетін 10 түрі белгілі. Қазақстанда шөл даланың сортаң жерлерінде, өзен бойларында, тау бөктерлерінде өсетін 2 түрі бар. Жиі кездесетіні – Шовер Ақтікені (*Nіtrarіa schoberі*). 

## Ботаникалық сипаты
* Биіктігі 2 м-дей, тарбиған бұташықтарының ақшыл көк қабығы бар.  
* Жапырақтары 2 – 4-тен шоғырлана орналасқан (ұзындығы 15-25, ені 4-7 мм).  
* Ақшыл сары гүлдері өте қысқа гүлтабанында орналасып, шатырша гүлшоғырына топталған.  
* Мамыр – маусым айларында гүлдеп, жемістенеді. Гүлдеген кезде өте әдемі өсімдік.  
* Жемісі – боз қызғылт шырынды ірі сүйекше, жеуге жарамды. 

## Шаруашылықтағы қолданысы
Ақтікеннің күлінен сабын жасау үшін сақар, жіп, мата бояйтын бояу алынады. Шовер Ақтікені Солтүстік Үстіртте өте сирек кездесетін түр болғандықтан, Маңғыстау облысының Қызыл кітабына енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Ақтікендер
Санат:Қазақстан флорасы
Ақүрпек

**Ақүрпек** ,  (*Lepіdolopsіs*) – күрделігүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік туысы. Қазақстанда 3 түрі бар, жиі кездесетіні – Түркістан Ақүрпегі (Lepіdolopsіs turkestanіca). Ол Қаратау мен Батыс Тянь-Шаньның тастақты, далалы тау беткейлерінде және құрғақ сай-салаларда өседі. Биіктігі 35 – 100 см, тамыр сабағы жуан. Сабақтары жеке, кейде бірнешеуден тік өседі. Ұзынша, шеті екі-үш рет тілімденген жапырақтары кезектесе орналасады. Гүлдері қос жынысты, сары түсті түтік тәрізді гүлдері масақты-сыпыртқы гүлшоғырын құрайды. Себеті өте көп (50-дан астам). Маусым – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Голоскоков ақүрпегі өте сирек кездесетін өсімдік, қорғауға алынған.
## Дереккөздер


Санат:Күрделігүлділер
Санат:Монотипті өсімдіктер
Ақшаадыр

**Ақшаадыр ** – Солтүстік Балқаш маңындағы ұсақ шоқылы тау массиві. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Шет ауданында. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 15 км-ге созылып жатыр, ені 4 км. Ең биік жері 586 м. 

## Жер бедері
Шатқал, сайлармен тілімденген бірнеше ұсақ шоқылар мен жеке тау массивтерінен тұрады. Орталық бөлігінде тұщы сулы Сорбақ құдығы бар. 

## Геологиялық құрылымы
Силур жүйесінің жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Сортаңды сұр және қоңыр топырақ жамылғысында жусан, баялыш, көкпек өседі. Баурайы күзгі-көктемгі жайылым.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы таулары
Ақшагүл

**Ақшагүл** , **[[Киікоты]]** (*Hypecoum*) – көкнәрлар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік туысы. Жерорта теңізі. жағалауларында, Оңтүстік-Шығыс Еуропада, Орта Азияда, Моңғолияда, Гималайда және Қытайда кездесетін 18 түрі белгілі. Қазақстанда 3 түрі бар, жиі кездесетіні – ұсақгүлді ақшагүл(Hypecoum parvіflorum). Биіктігі 30 см-дей, жеке немесе бірнеше сабақты. Тамыр жапырақтары сағақты, үш рет қанатша тілімденген, сабақ жапырақтары отырыңқы. Гүлдері ашыларда иілмелі, гүлтабандары қысқа (1,5 см). Күлтелері ашық сары түсті. Наурыз – мамыр айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – қос қақпалы қорапша, піскен кезде көлденеңінен морт сынады.
## Дереккөздер


Санат:Көкнәрлер
Ақшағыл полиметалл кен орны

thumb|Alt=A|Қарағанды облысы
**Ақшағыл полиметалл кен орны** - Қарағанды облысы Шет ауданында орналасқан. Бұл жерден 1834-1918 жылы орыс және шет ел концессионерлері мыс, қорғасын, мырыш өндірген.

## Геологиялық құрылымы
Кен орны Балқаш көлінен солтүстікке қарай созылған Тасарал – Қызылеспе антиклинорийінің шығысын алып жатыр. Мұндағы кен линзалары ортаңғы палеозой гранитоидтары мен силурдың жанартаутекті-терригендік және карбонатты жыныстарының жапсарында қалыптасқан. Жапсарласу белдеміндегі тау жыныстары грейзенделген. Онда мөлшері жоғары вольфрам, қалайы түзілген. Ал әктастар мәрмәрға айналған жапсарда магнетит-магнезиалды скарндар пайда болған. Оларға шашыранды, сеппе не шомбал түрде кездесетін полиметалл кентастары шоғырланған. 

## Минералдары, құрамы
Кентасты минералдардан халькопирит, галенит, сфалерит, пирит және висмут пен күшән минералдары, ал бейметалл минералдардан гранаттар, пироксендер, эпидот, везувиан, кальцит, кварц бар. Тотығу белдемінің минералдарынан малахит, хризаколла, брошантит, каламин, смитсонит кездеседі. Ақшағыл полиметалл кен орны барланған қорының аздығына байланысты өндіріске қосылмаған. 

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Санат:Полиметалл кендері
Ақшайыр

**Ақшайыр** () – астралылар тұқымдасына жататын бір, екі, көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

Қазақстанда жусанды-сораңды алқаптарда, шабындық жерлерде, аласа тау баурайларында өсетін 6 түрі белгілі. Бұлардың *биіктігі 10–35 см*, сабақтары түбіне қарай қатаң, қалың киіз түкті. Жапырақтары кезектесе орналасқан, жиегі тегіс. Себеттері көп гүлді, масақ немесе қалқан шоғыр құрайды. Гүлдері түтікті, тозаңқаптары ұзынша келеді. *Маусым – тамызда гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жемістенеді*. Тұқымдары жұмыртқа немесе ұршық тәрізді, сыртын емізікшелер жапқан айдаршасы болады.

## Дереккөздер

Санат:Күрделігүлділер
Ақшат (тау)

**Ақшат** – Үлкен Борсық құмының шығысындағы тау.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Шалқар ауданы Байқадам ауылының оңтүстік-шығысында 35 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 285 м. Тау оңтүстіктен солтүстікке қарай созылып жатыр. Маңайында Бесағаш, Көккөл құдықтары бар. 

## Өсімдігі
Баурайындағы қоңыр топырағында жусан, құмдақшөп, жүзгін, күлтеқұйрық, т.б. өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер
 

Санат:Шалқар ауданы таулары
Ақшатау (тау)

**Ақшатау** – Ақтөбе облысы Ойыл ауданы Ақшатау ауылының солтүстік-батысында   2-3 км жерде орналасқан.

## Жер бедері
Ең биік жері 237 м. Беткейі жайдақ, ендік бағытта созылып жатыр. 

## Өсімдігі
Сұрғылт қоңыр, сортаң топырағында жусан, боз, селеу, көкпек, бұйырғын, қозықұлақ өседі.

## Дереккөздер

Санат:Ойыл ауданы таулары
Ақшатау вольфрам-молибден кен орны

**Ақшатау вольфрам-молибден кен орны** - Қарағанды облысындығы Шет ауданы жерінде орналасқан. 

## Жатыс сипаты
Кенді құрылымдары Ақшатау гранит массивінің гранит-порфир, гранит-аплит және пегматит желілеріндегі штокверк тәрізді кварц сызаттары мен сызықтарынан тұрады. 300-ден астам желілі және грейзен-желілі кен денелерінің ұзындығы ондаған метрден жүздеген метрге, қалыңдығы бірнеше метрге жетеді. Олардың ірілері бұтақтана тарамдалған. 

## Минералдары
Ақшатау вольфрам-молибден кенінде 95 минерал белгілі; негізгілері кварц, мусковит, топаз, пирит, вольфрамит, молибденит, флюорит; сирек кездесетіндері – турмалин, калий шпаты, цеолит, шеелит, касситерит, т.б. Сондай-ақ таза ірі пирит, раухтопаз, морион кристалдары да бар. Өндірістік маңыздылары – вольфрамит пен молибденит. Вольфрамит грейзен денелерінде ұсақ түйіршіктер мен сызықтар, ал желілерде мөлшері 10 – 20 см-ге жететін жеке кристалдар мен кристалдар шоғырын құрайды. Молибденит кварц грейзендерінде ұсақ түйіршіктер мен қабыршақтар түрінде, ал кен денесінің бетінде шоғырланған және тұтас сызаттар түрінде кездеседі. 

## Дереккөздер

 
Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Ақшатау (жота)

**Ақшатау жотасы ** – Сарыарқаның оңтүстік-шығысындағы жота. 

## Географиялық орны
Абай облысындағы Абай, Аягөз аудандары жерінде, Шыңғыстау жотасының оңтүстігінде орналасқан. 

## Жер бедері
Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай жалғаса созылып жатқан Қарақшы (биіктігі 1151 м), Жалтыртұмсық (биіктігі 1169 м), Қособа (биіктігі 1305 м) сияқты бірнеше жеке таулар мен шоқылар тізбегінен тұрады. Оларды Арсалаң, Ақшатау өзендерінің аңғарлары бөліп жатыр. Жотаның оңтүстік-батыс беткейі тіктеу, жартасты, биіктігі 1300 м-ден 1000 м-ге дейін күрт төмендейді. Солтүстік-шығыс беткейі еңістеу, бірте-бірте көлбеуленіп жазыққа айналады. Оңтүстігінен Балқыбек, Көксала, Қалғұтты, шығысынан Сарыбұлақ, солтүстігінен Шетембай, Терісайрық өзендері бастау алады.

## Геологиялық құрылымы
Ақшатау жотасы палеозойдың кварцит, құмтас, әктас, конгломерат, эффузивті жыныстарынан құралған.  

## Өсімдігі
Жотаның жалпақ төбелері мен беткейлерінің қоңыр топырағында далалық өсімдіктер (қараған, тобылғы, тасжарған, т.б. бұталар) өседі. Сайларында шоқ қайың, көктерек, тал өседі. Мал жайылымына қолайлы.

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Абай облысы) таулары
Санат:Аягөз ауданы таулары
Ақшат гипс кен орны

**Ақшат гипс кен орны** - Ақтөбе облысы Ақтөбе қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 15 км жерде орналасқан. Батысы мен шығысында Жылантау брахиантиклинальдарымен ұштасқан. Геологиялық барлау жұмыстары 1985–1988 жылдары жүргізілген.

## Жатыс сипаты

Кунгур ярусында жатқан өнімді қабатының қалыңдығы 5-тен 30 м-ге дейін. Екі бөліктен тұратын жалпы қалыңдығы 5 – 12 м аралығында. Кен орны саз, құм, аргиллиттің жұқа қабықты қатпарларымен бөлінген. Гипстер негізінен ақшыл сұр түсті келеді.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы кен орындары
Ақшат үстірті

thumb|Alt=A
**Ақшат үстірті**– Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданы Шыңғырлау ауылынан 12 км жерде орналасқан шағын үстірт. Үстіңгі беті шөп өспейтін ақ әктастан құралған. Үстірт етегіндегі бұлақтан Ақшат өзенінен бастау алып, Қызылжар өзеніне қосылып, Қалдығайты өзеніне құяды.

## Дереккөздер


Санат:Табиғат
Ақшатыр

**Ақшатыр** () – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда Қаратау, Талас және Қырғыз Алатауының тау беткейлерінде өсетін 1 түрі – түркістан ақшатыры (Kosopoljanskіa turkestanіca) бар. Биіктігі 40 – 60 см, тамыры жуан, тамыр мойнын кепкен жапырақ қалдықтар басып жатады. Сабақтары жеке, кейде 2 – 3 бұтақты, тықыр, ұзындығы 40 – 60 см. Жапырақтары көбіне тамыр мойнына шоғырлана өседі. Шатыршалары 10 – 18 сәулелі, 15 гүлді. Ортаңғы шатырша гүлдері жемісті, шеттеріндегілері – жеміссіз не аралас. Желектері ақ түсті. Тұқымынан көбейеді. Маусым айында гүлдеп, шілде – тамызда жемістенеді. Жемісі піскен кезде 2 жарты жемістікке бөлінеді, тықыр. Тұқымы іш жағынан имектеу. Түркістан ақшатыр өте сирек кездесетін түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.
## Дереккөздер


Санат:Шатыршагүлділер
Ақшешек

**Ақшешек** () – орамжапырақ тұқымдасына жататын бір немесе екі жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Солтүстік жарты шардың қоңыржай белдеулерінде, тропиктік Африканың таулы аймақтарында кездесетін 100-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанда далалық және таулы аймақтарда, тастақты тау беткейлерінде, өзен бойларында өсетін 11 түрі бар. Биіктігі 10 – 100 (200) см, сабағы тік немесе бұтақты, сыртын қатты түк басқан. Жапырақтары тұтас, пішіні көбінесе ұзынша келген. Гүлдері көп жағдайда ақ, қызғылт немесе күлгін түсті. Сәуір – маусым айларында гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Жемісі – ашылмалы бұршақ. Тұқымы жалпақ болады. Кейбір түрі балды өсімдіктер. Ақшешекті әдемі гүлі үшін әсемдік өсімдік ретінде де өсіреді. Попов Ақшешегі (*Arabіs popovіі*) – өте сирек кездесетін эндемик түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.
## Дереккөздер


Санат:Орамжапырақтар
Ақшәулі

**Ақшәулі** (1992 жылға дейін — *Ақсәуле*) — Абай облысы Аягөз ауданындағы ауыл, Ақшәулі ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Аягөз қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 72 км-дей жерде, Ақшәулі тауының оңтүстік-батыс беткейінде орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы елді мекендері
Ақшоймақ

**Ақшоймақ**, *Ақшүймек* – Солтүстік Ақтау жотасының солтүстігінде Ауыздыбас ойысының шығысында жатқан аласа тау. Абсолюттік биіктігі 92 м. 

## Географиялық орны
Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданында орналасқан. Таудың ортасындағы ойпаңда суы тұщы артезиан құдығы бар.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау ауданы таулары
Ақши кир кен орны

thumb|Alt=A|200px|Атырау облысы 
**Ақши кир кен орны** - Атырау облысы Жантерек темір жол станциясыныңның оңтүстік-шығысында 40 км жерде орналасқан. 

## Геологиялық құрылымы
Күмбез тәрізді қатпарлар сеноман шөгінділерінен пайда болған, атқылаудан бұзылған көтеріңкі қанатында кир шоғыры қалыптасқан. Кир кабаттары онша терең емес ойпатпен бөлінген екі линза тәрізді шөгінді түрінде түзілген. Кир қабатының үлкен бөлігі жалаңаш және ауқымды (ұзындығы 1 км) асфальтты көл кұрайды, оның бетінде калындығы 0,2-ден 1 м-ге дейін жететін тығыз қатайған кир кабыршығы бар. 

## Құрамы

Кир құрамы 2,3-тен 44,7% арасында, орташа 17,6%, кей жерлерде кирленген жыныстардың бетінде төрттік дәуір шөгінділері дамыған (кабаттың қалынд. 0-ден 3,8 м аралығында, орташа 1,5 м-ге тең). Шөгіндінің табаны кен орнының үлкен бөлігінде тығыздығы әлсіз, сазды құмдық. Шөгіндінің қалыңдығы 9,0 м-ге дейін жетеді, жалпы кен бойынша орта есеппен 4,45 м-ді құрайды. Битумданған жыныстың уатылмалы-минералды бөлігі құмнан тұрады. Құмның минералды құрамында: кварц (25 – 40%), дала шпаты (60 – 70%), амфибол дәндері (5%-ға дейін) кездеседі. Кен бойынша кирдің қоры 800 мың т-ға жуық.
 
## Дереккөздер

 
Санат:Атырау облысы кен орындары
Ақшоқы (құдық)

**Ақшоқы** – Үстірт жазығының батыс бөлігіндегі құдық, төбе. Маңғыстау облысы Бейнеу, Түпқараған, Маңғыстау ауданында орналасқан. Теңіз деңгейінен 150 м биіктікте. Құдықтан жер асты су жолы жүргізілген. Солт-нде Маңғыстау – Бейнеу т. ж. өтеді.

## Атаудың сөзжасамдық сипаты
Ақ (сын есім) және төбе (зат есім) сөздерінің бірігуінен жасалған. Шоқы дегеніміз – «формасы конус тәрізді қырат немесе басы сүйірлене біткен тау». Атаудың мағынасы: «алыстан ағарып көрінетін, басы сүйірлене біткен, конус формалы төбе және сол төбе жанынан қазылған құдық».

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Маңғыстау ауданы географиясы
Ақшешекше

**Ақшешекше** () – орамжапырақ тұқымдасына жататын бір немесе екі жылдық шөптесін өсімдіктер. 

## Өсетін жері мен таралуы
Солтүстік жарты шардың қоңыржай белдеулерінде кездесетін 13 түрі белгілі. Қазақстанда далалық, таулы, шөлді аймақтардың сортаңды, шалғынды жерлері мен құмдарда өсетін 5 түрі бар. 

## Ботаникалық сипаты
thumb|left|150px|
* Биіктігі 2-25 (70) см.
* Сабақтары бұтақты. 
* Жапырақтары ұзынша, пішіні жұмыртқа тәрізді.
* Тостағанша жапырақшалары төменгі жағынан біркелкі, күлтелері ақ түсті. Гүлдері шашақ гүлшоғырына топталған. Сәуір – маусым айларында гүлдеп, жемістенеді. 
* Жемісі – ұзынша бұршаққын. 
* Тұқымы домалақ, қоңыр түсті.

## Дереккөздер

Санат:Орамжапырақтар
Санат:Қазақстан флорасы
Ақшоқы өзені

**Ақшоқы** – Алакөл алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Абай облысы Мақаншы ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 59 км, су жиналатын алабы 572 км2.

## Бастауы
Тарбағатай жотасының мұздықтарынан басталып, Қытай жерінде құмға сіңіп кетеді.

## Гидрологиясы
Көп жылдық орташа су ағымы 2,61 м3/с. Қараша айының аяғында суы қатып, сәуірдің басында мұзы ериді. Жайылмасы шабындыққа пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Алакөл су алабы
Санат:Мақаншы ауданы өзендері
Ақшоқы (тау, Шығыс Қазақстан облысы)

**Ақшоқы ** – Нарын жотасының оңтүстігінде Күршім өзенінің аңғарындағы тау. 

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданында орналасқан. Абсолюттiк биіктігі 1335 м. 

## Өсімдігі
Таудың беткейін орман алқаптары алып жатыр. 
 
## Дереккөздер

Санат:Күршім ауданы таулары
Санат:Алтай
Ақшоқы (тау, Ақтөбе облысы)

**Ақшоқы** – Ақтөбе облысы Хромтау ауданында орналасқан тау. 

## Жер бедері
Абсолютiк биіктігі 413 м. Таудан Ақпансай өзені бастау алады. Баурайының топырағында астық тұқымдас шөптесіндер басым, жусан, баялыш, т.б. өседі.

## Дереккөздер

Санат:Хромтау ауданы таулары
Ақшоқы оптикалық кварц кен орны

thumb|Alt=A|Ақтөбе облысы
**Ақшоқы оптикалық кварц кен орны** - Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы Тамды өзенінің сағасында, Қопа ауылының оңтүстігінде 40 км жерде. 

## Жатыс сипаты
Кен орны кварц талшықтарымен бейнеленеді. Талшықтар таза метаморфты кварц пен кокс шпатынан құралған. Кварц түрлі әйнек өндіруге және микроэлектроника саласында қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы кен орындары
Ақшолақ

**Ақшолақ**, *Дауыл* – Жем алабындағы Атжақсы өзенінің оң саласы.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы жерімен ағады.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 52 км. Су жиналатын алабы 736 км2. Қар, бұлақ суларымен толығады. Көктемде тасып, жаздың ыстық айларында құрғап қалады. Алабында мал жайылады.

## Дереккөздер

Санат:Мұғалжар ауданы өзендері
Санат:Жем су алабы өзендері
Ақшоңғал Оба

**Ақшоңғал Оба** () – Үбі өзенінің оң саласы.  

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданы жерімен ағатын өзен. Ұзындығы 51 км, су жиналатын алабы 590 км2.

## Бастауы
Алтайдағы Қорған жотасының батыс беткейінен басталады. 

## Гидрологиясы
Жоғарғы ағысында жағасы тік жарлы, төменгі ағысында арнасы жайылып, ағысы баяулайды. Қар, жауын, жер асты суларымен толығады. Су деңгейі көктемде көтеріледі. Егін, мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Глубокое ауданы өзендері
Санат:Ертіс су алабы
Ақшұңқыр

thumb|Alt=A|Қызылорда облысы
**Ақшұңқыр** – Қызылқұмның солтүстігі бөлігіндегі құдық. Қызылорда облысы Қармақшы ауданында орналасқан. Солтүстік-батысын сексеуіл шоғыры алып жатыр. Батысында Жаңадарияның ескі арнасы бар.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан құдықтары
Ақшығанақ

**Ақшығанақ** – Бозащы түбегінің шығысындағы түбек. 

## Географиялық орны
Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы жерінде орналасқан. Ұзындығы 3,0 км, ені 0,5 км шамасында. Түбектің Қайдақ сорымен жалғасқан жерінде өзек болған. Өзектен Үстіртке қарай өтетін жер Өтебай өткелі деп аталады.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Санат:Каспий теңізі түбектері
Санат:Қазақстан түбектері
Ақшыл сепкілгүл

**Ақшыл сепкілгүл** () – лалагүлдер тұқымдасының сепкілгүл туысына жататын көп жылдық жуашықты өсімдік.

Қазақстанда Тарбағатай мен Жетісу (Жоңғар) Алатауындағы субальпілік шалғыңдар мен жартастарда өседі. Биіктігі 40 см-дей, жуашығы ұсак, домалақ болады. Бұтақсыз сабағына жапырақтар кезектесіп немесе қарама-қарсы ор-наласады. Төменгі жапырақтары ланцет тәрізді, ал жоғарғы жапырақтары шоғырланып келеді. Ірі гүлі қоңырау тәрізді, дара немесе 2- 5 гүлі бар иілген шашақ гүл шоғырына бірігеді. Гүл күлтесі сарғыш не ақшыл жасыл, ал оның ішкі жағында қоңыр-кызыл түсті дақтары бар. Осыған байланысты ол Ақшыл сепкілгүл деп аталған. Ақшыл сепкілгүлдің жағымсыз иісі болады. Тұқымынан көбейеді. Мамыр-маусым айларында гүлдеп, шілдеде жеміс береді. Жемісі — көп тұқымды қауашақ. Ақшыл сепкілгүл — сирек кездесетін өсімдік. Жылдан-жылға таралу аймағының тарынуына байланысты қорғауға алынып, Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген. Мәртебесі: сирек кездесетін, дәрілік эндемик түр. Жоңғар Алатауы (солтүстік және оңтүстік үлкен жоталары) және Тарбағатайдың оңтүстік баурайында кездеседі. Қазақстан жерінен тыс тек Жоңғарияның (Құлжа) Қытай бөлігінде таралған. Шалғындарда, жасыл түсті беткейлерде, бұталар арасында, сирек таудың жоғарғы белдеулерінде төселіп өсетін арша алқабында өседі. Үлкен топ болып немесе бір шаршы метрде 4-5 дара болып шашырап кездеседі.Өте тертымды сәндік көпжылдық өсімдіктің ірі жалғыз немесе жоғарғы жағында шашақта төмен салбырап тұратын (6-ға дейін) сары түсті гүлдері болады. Пиязшығы ірі, шеңбері 2,5 см, топырақ бетінен онша терең орналаспайды. Бұрын гүл шоқтарына жинағаннан зардап шексе, соңғы онжылдықта кейбір елді мекенді жерлерде қасақылық кәсіпшіліктер ашылып, Қытай саудагерлеріне дәрілік шикізат ретінде пиязшықтарын жаппай жинау орын алып отыр. Осындай белсенділікпен жинау тоқтамаса, жақын арада түрдің жоғалып кетуі ғажап емес. «Қызыл Кітаптық» өсімдік түрлерін қорғау шараларын іске асырып, халық арасында насихат жұмыстарын жүргізу керек. Әрбір қазылған пиязшық үшін 360 мың теңге айып төлейтінін білсе, көпшілігі мұндай заңды бұзуға болар-болмасын ойланатын еді. Маймұр Қазақстанның оңтүстігінде және тіпті Мәскеу жағдайында да мәдени түрде жақсы өседі (бірінші Санкт-Петербургте 1857 жылы өсіріліп байқалған болатын). Жаңа жиналған тұқымдарын күзде ексе, көктемде өседі. Екпе көшеттері төртінші жылы гүлдейді. Түрді қорғап қалу үшін арнайы қорғалатын қорықшалар ұйымдастыру және мәдени түрде өсіруді (көгалдандыруға пайдалану) жолға қою. 

## Дереккөздер


Санат:Лалагүлдер
Ақшытыр

**Ақшытыр ** () – орамжапырақ тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

## Таралуы
Орта Азия мен Қазақстанда кездесетін 2 түрі бар. Жиі кездесетіні – Орақша ақшытыр (*Cryptospora falcate*). 

## Ботаникалық сипаты
* Биіктігі 10-40 см. 
* Сабағы бұтақты, сыртын ұсақ, қалың түк жапқан. 
* Жапырақтары ұзынша, пішіні қандауыр тәрізді, жиегі тегіс. 
* Гүлдері ақ немесе қызғылт түсті. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, жемістенеді. 
* Жемісі – иілген орақ тәрізді бұршаққын. 
* Тұқымы ұзынша (ұзындығы 3 мм).

## Дереккөздер

Санат:Орамжапырақтар
Санат:Қазақстан флорасы
Ақық

right|thumb|300 px| Ақықтан жасалған пышақ

**Ақық** – оксидтер класына жататын кварц минералының жасырын кристалды, талшық құрылымды түрі. Ол іркінді агрегаттар, бүйрек тәрізді жалбырлар, тұтас жұмыр кесек түрінде болады. Шыны, май, балауыз секілді жылтыр, қаттылығы 6,5 – 7; меншікті салмағы 2,5 – 2,8 г/см3. Түсі құрамындағы темір, марганец, кобальт, никель, т.б. қоспаларына байланысты. Соған сәйкес сердолик (сарғылт қызыл, қызыл, қою қызыл), хризопраз (жасыл), гелиотроп (қызыл сары, жолақты, қою жасыл), сардер (қоңыр, қызыл қоңыр), сапфирин (сұр, көгілдір сұр), плазма (жасыл), кахалонг (сүттей ақ), т.б. түрлері, сондай-ақ агат және оникс сияқты нақышты түрлері бар.

Ақық төмен температуралы гидротермальдық және салқын ерітінділерден түзіледі. Ол үгілу қыртысы мен тотығу белдемінде, шөгінді және эффузивті жыныстардың қуыстары мен жарықтарында кездеседі. Яшма, кремнийлі тақтатас, шақпақтас, т.б. жыныстарды құрайды. Ақықтан химиялық ыдыс, дәл өлшейтін аспаптардың үйкелетін, салмақ түсетін бөлшектері, әдемі түрлерінен зергерлік бұйымдар жасалады. Ақықтың ірі кен орындары Орталық Қазақстанда, Қаратауда орналасқан.

## Дереккөздер


Санат:Минералдар
Ақыш

**Ақыш**, *Ақұш* – Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы көл. Дубровный ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 3 км жерде орналасқан. 

## Гидрографикасы
Теңіз деңгейінен 121,5 м биіктікте, аумағы 25,81 км2, ұзындығы 3,6 км, ең жалпақ жері 3,8 км, жағалау бойының ұзындығы 20,9 км. Су айдынының 1/3-і Солтүстік Қазақстан облысына тиесілі. Су жиналатын алабындағы егістік 70%-ды құрайды. Тереңдігі 3-4 м-ге жетеді. 

## Өсімдігі, жануарлары
Жағалау бойы жолағы құмды-сазды ені 5-10 м, біртіндеп шабындыққа, далалық немесе сор шөп басқан телімдерге ұласады. Суында дафния, гаммарус, т.б. моллюскалар тіршілік етеді.

## Дереккөздер

Санат:Қызылжар ауданы көлдері
Санат:Түмен облысы көлдері
Ақінген газ-мұнай кен орны

**Ақінген газ-мұнай кен орны** — Каспий маңы ойпатының оңтүстік-шығыс бөлігінде. Атырау облысы Жылыой ауданы Құлсары қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 40 км жерде орналасқан. Барлау жұмыстары 1979 жылы басталып, 1980 жылы ашылған. Барлап-бұрғылау жұмыстары 1983 жылы аяқталды.

## Геологиялық құрылымы
Кен қос қанатты, тұз күмбезді құрылымнан орын алған. Төменгі бор жыныстарын өнімді бес қабат құрайды: екі альб қабаты мұнайлы, апт-неоком және неоком қабаттары газды және неоком қабаты мұнайлы-газды. Өнімді қабаттардың орналасу тереңдіктері: альбтікі 660 – 682 м, апт-неокомдікі 927 м, неокомдікі 1028 – 1111 м. 

## Жатыс сипаты, құрамы
Жатындар қойнауқаттық-күмбездік және қойнауқаттық, литологиялық тұрғыдан қалқаланған. Альб мұнай жатындарының биіктігі 10-16 м, неоком газ горизонтының мұнайлы бөлігінің қалыңдығы 6 м. Газ жатындарының биіктігі 11-22 м. Су-мұнай жапсары -679-877 м белгілерде, газ-су жапсары -947-1090 м белгілерде. Өнімді қатқабаттың қимасы терригендік таужыныстардан құралған, жинауыштары кеуекті. Мұнайға қаныққан қалыңдық 3,2-4,9 м, газға қаныққаны 3,3-8,9 м. 15,8 мм-лік штуцердегі бастапқы шығымдар (өнімдер): мұнайдыкі 27-51 м3/тәу, газдыкі 452,8-716,9 мың м3/ тәу. Газдылығы 7,7-119,9 м3/м3. Бастапқы қойнауқаттық қысымы 6,2-12,8 МПа, температурасы 34-74°С. Мұнай жатындарының режимі серпінді суарынды, газ жатындарының режимі серпінді газ-суарынды. Хлоркальцийлі типті қойнауқаттық сулардың тығыздығы 1078-1105 кг/м3, минералдылығы 127,1-162,5 г/л. Кен 1992 жылы пайдалануға берілген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Атырау облысы кен орындары
Алаайғыр (асу)

**Алаайғыр** – Алматы облысы Райымбек ауданы Хан Тәңірі шыңының солтүстік-шығысындағы асу. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 3870 м. Асудан мамыр – қыркүйек айларында салт атты адам өте алады. Алаайғырдың солтүстік баурайынан Нарынқол өзені бастау алады. Тіктеу солтүстік-батыс бөлігі тауаралық аңғарға ұласады. Шығысында Қытаймен шектеседі.

## Өсімдігі
Тау беткейлерін альпілік және субальпілік шалғындары көмкеріп жатыр. Одан төменде қарағай, қайың ормандары өскен.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы асулары
Санат:Тәңір тауы
Алаайғыр қорғасын кен орны

**Алаайғыр қорғасын кен орны** – Қарағанды облысы Шет ауданы жеріндегі кен орны. 

## Геологиялық құрылымы
Кен денесі Успен тектоникалық алқабының шығысында, Қарағайлы-Алаайғыр кенді ауданының құрамында күшті жентектелу, уатылу белдемінде гидротермаль процестер әсерінен түсі ағарған девонның қышқыл эффузивтері арасында біткен. Линза тәрізді кен денелері тектоникалық белдемге бағыттас, салалана орналасады. Кен сеппе, тарам, тұтас күйінде кездеседі.

## Минералдары
thumb|left|120px|галенит
Кен минералдары: күмісті галенит, пирит, сфалерит, халькопирит, церуссит, англезит; кен емес минералдар: серицит, хлорит, кварц, барит. Ежелгі «Чуд қазбалары» көптеп кездеседі. Кенді карьер арқылы өндіруге болады.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Алабота (көл, Есіл алабы)

**Алабота** – Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау, Тайынша аудандарының аралығында, Мәдениет ауылының оңтүстік-батысында 3 км жерде орналасқан көл. 

## Гидрографикасы
Аумағы 7,2 км2, теңіз деңгейінен биіктігі 232 м. Жағалауы жайпақ келген. Қар және жер асты суларымен толысады. Суы қарашада қатып, сәуірдің аяғында мұзы ериді. Суы ащы, кермек, мал суаруға жарамды. 

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы көлдері
Санат:Тайынша ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы
Алабұға (Қостанай облысы)

**Алабұға** – Тобыл өзенінің саласы.

## Бастауы
Қостанай облысы Ұзынкөл ауданы, Иваноровное ауылының оңтүстік-батысындағы бұлақтардан алып, Ресей жерінде Тобыл өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 50 км, су жиналатын алабы 304 км2. Жылдық су ағымының мөлшері 7,0 млн. м3. Су тасыған кездегі минералдануы 0,2 г/дм3, сабасына түскен кезде 20 г/дм3.

## Дереккөздер

Санат:Ұзынкөл ауданы өзендері
Санат:Ресей өзендері
Санат:Тобыл су алабы
Алабұта

**Алабұта** (*Chenopodіum*) – алабұталар тұқымдасына жататын бір жылдық өсімдіктер туысы. Ол көбіне өзен-көл жағаларында, сор, сортаң, жерлерде өседі. Қазақстанда 20 түрі бар. Алабұтаның биіктігі 5 – 300 см-дей. Гүлі қос жынысты, шашақты гүлшоғырына топталған. Алабұтаның ең жиі кездесетін түрлері кәдімгі Алабұта және иісті Алабұта . Кәдімгі Алабұтаның биіктігі 10 – 300 см-дей. Тік бұтақты сабағына ақтүкті жапырақтары кезек орналасады. Гүлі қосжынысты, ақшыл сары түсті келеді. Маусым – тамызда гүлдейді, қыркүйекте жеміс береді. Тұқымында көптеген пайдалы заттар бар. Халық медицинасында пайдаланады. Тұқымын кебекпен араластырып, малға береді. Иісті Алабұта сары жасыл түсті, хош иісті, биіктігі 15 – 60 см-дей. Ұзынша келген жапырағы сабаққа кезек орналасады. Ұсақ гүлдері шашақты гүлшоғырына топталған. Маусым – тамызда гүлдейді. Дәрілік өсімдік ретінде қан тамырларын, демікпе ауруларын емдеуге және қара күйе көбелегін жоюға пайдаланылады. 

## Дереккөздер


Санат:Алабұталар
Алабұталар тұқымдасы

thumb|Alt=A|400px|Сексеуіл

**Алаботалар тұқымдасы ** (Chenopodіaceaе) – Қызылқұйрық тұқымдасының () тұқымдас тармағы, тұзға төзімді шөптесін бұта немесе ағаш тәрізді (сексеуіл) өсімдіктер. Алабота тұқымдасы жер шарына тараған бір жылдық немесе көпжылдық, сортаң топыраққа төзімді, шөптесін, бұта, ағаш түрінде кездесетін өсімдіктер жатады. Бұлардың көпшілігінің сабағы бунақты, жапырақтары кезектесіп немесе қарама-қарсы орналасады. Гүлдері түссіз, ұсақ гүлшоғырына жиналып, масақ құрайды. Гүлсерігі қарапайым, жасыл, кейде болмауы да мүмкін. Гүлдері дара, кейде қос жынысты болады. Андроцейінде бес аталық, кейде қос жынысты болады. Гинецейі көп бөлікті, ценокарпты, 2-3, кейде 4-5 жеміс жапырағынан тұрады немесе апокарпты. Жемісі – жаңғақша немесе тұқымша. 

## Таралуы
Жер шарында кең тараған, 100 туысы, 1500-дей түрі белгілі. Қазақстанның шөл және шөлейт аймақтарында жиі өседі. Елімізде 47 туысы, 218 түрі кездеседі. 

## Ботаникалық сипаттамасы
Көпшілігінің сабағы бунақты болып келеді. Жапырақтары кезектесіп немесе қарама-қарсы орналасады. Түссіз ұсақ гүлдері гүлшоғырына топтасып масақша құрайды. Жемісі – жаңғақ. Тұқымы сақиналы болады. Бұл тұқымдасқа жататын өсімдіктердің көпшілігін мал жейді (изен, ебелек, сораң, т.б.), сондай-ақ отын (*ақ және қара сексеуіл*) ретінде пайдаланылады, қолдан да өсіріледі. Жас өскіндері аскөк ретінде тамаққа, ал тұқымын балықшылар балыққа жем ретінде пайдаланылады. Сабын жасау үшін ел арасында оның күлін қайнатып сақар алады. Көптеген түрінен медицинада дәрі-дәрмек дайындайды. А. т-ның 4 түрі: Хива сораңы, жалпақжапырақты сораң, Регель тарбақайы, Торғай бұйырғыны – сирек кездесетін өсімдіктер. Олар қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Санат:Алабұталар
Ала бүйі

**Ала бүйі ** – өрмекшітәрізділер отрядына жататын буынаяқты жәндік. Денесі біріккен бас-көкіректен және құрсақтан тұрады. Бас-көкірегі тұтас қалқанмен қапталған. Құрсағының артқы ұшында өрмек бездерінің өзегімен жалғасқан 3 жұп өрмек сүйелдері бар. Олардың бір жұбынан жуан берік өрмек, екінші жұбынан қорегін аулайтын жабысқақ өрмек, үшінші жұбынан пілдеге жұмсалатын жіңішке жіп тәрізді өрмек шығады. Қорегін аулау үшін ұрғашы ала бүйі аулағыш тор тоқиды. Ауға түскен қорегін аудың ортасынан созылған жіптің қимылынан сезеді. Қорегін күйіс аяғымен қармап, өрмек жібімен шырмап, орап тастайды да, жеміне уын жібереді. Уы жемін өлтіріп қана қоймай, оны қоймалжың сұйықтыққа айналдырады да, жұтқыншағы арқылы сорып алады. Ала бүйі жұмыртқасын күзде піллә ішіне салады. Одан көктемде ұрпағы өсіп өнеді. Ала бүйі зиянды бунақденелілерді жеп, ауыл шаруашылығына көп пайда келтіреді. Қазақстанда орманды, бұталы, тоғайлы жерлерде, бақтарда кездеседі.  

## Дереккөздер


Санат:Өрмекшілер
Алагүлік

**Алагүлік** () – қатты қанаттылар сабының зауза қоңыздар тұқымдасына жататын зиянкес қоңыз. 

Қазақстанда Шығыс Қазақстан облысында кездеседі. Дене тұрқы 11 – 21 мм, түсі сарғыш жасыл келеді, жағымсыз иісі болады. Алагүліктің даму мерзімі 1 жыл. Топыраққа бірнеше мыңдаған жұмыртқа салады. Дернәсілдері жабайы араның ұясында тіршілік етеді. Жалған қуыршақ сатысында қыстап, ересек қоңыз келесі мамыр – маусым айларында шығады. Оның қанында кантаридин уы болғандықтан дәрілік май (пластыр) алынады. Кептірілген қоңыз медицинада пайдаланылады. Шетен, ұшқат және жеміс ағаштарының жапырақтарын, қара бидайдың масағын кеміріп, оны зақымдайды. Күрес шаралары мамыр – маусымда түрлі инсектицидтер себу. 

## Дереккөздер


Санат:Қатты қанаттылар
Санат:1758 жыл
Алаешкі

**Алаешкі** – Өгіз-Өреулінің шығысындағы Өзен-Самара мұнай құбырына жақын жатқан жайпауытты төрткіл.

## Орналасқан жері
Маңғыстау облысы Бейнеу ауданында орналасқан. 

## Сипаттамасы
Абсолюттік биіктігі 214 м. Жер қыртысы негізінен бор аралас тау жыныстарынан түзілген. Табиғи су көздері жоқ. Қаратаудан келіп, Қызыладыр, Бөрібас арқылы Үстіртке шығатын керуен жолдары жанынан өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Бейнеу ауданы таулары
Алажиде (өзен)

**Алажиде ** – Ақсу өзені алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Қаратал, Ақсу аудандары жерімен ағады.

## Бастауы
Бастауын Үшқара тауының шығысындағы Үшкөл көлінен алып, Көлтабан ауылының батысында Ақешкі өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 38 км. Орта ағысы құмды өңірмен ағады. Негізінен жер асты суымен толығады. Жаз айларында құрғап қалады.

## Дереккөздер

Санат:Ақсу ауданы өзендері
Санат:Қаратал ауданы өзендері
Санат:Балқаш су алабы
Алакөл (Ақмола облысы, Астрахан ауданы)

**Алакөл** — Ақмола облысы Астрахан ауданындағы тұзды көл. Көл теңіз денгейінен 311 м биіктікте жатыр. 

## Гидрографикасы
Аумағы 40,0 км2, ұзындығы 12 км. Енді жері 4,5 км, ең терең жері 3 м-ге жетеді.  Жағалау бойының ұзындығы 35,8 км. Су жиналатын алабы 1240 км2. Суының көлемі 12,3 млн. м3. Қазаншұңқырда орналаскан көл жағалауының биіктігі 4-5 м-ге жетеді. Жағалауында қамыс құрағы өседі. Қар және жер асты суларымен толысады, кей жылдары кеуіп қалады. 

Санат:Астрахан ауданы көлдері
Алакөл (Қостанай облысы, Меңдіқара ауданы)

**Алакөл** (*Мокрое*) – Қостанай облысы Меңдіқара ауданындағы Ақсуат кентінің оңтүстігіндегі көл. 

## Гидрографикасы
Аумағы 17,63 км2. Ұзындығы 8,2 км, ені 4,1 км. Жағалауы жазық, алабы жайылым ретінде пайдаланылады. Қарашаның басында суы қатып, сәуірдің басында ериді.

Санат:Меңдіқара ауданы көлдері
Алакөл (Ақмола облысы, Нұра алабы)

**Алакөл** – Нұра алабындағы тұзды, тұйық көл.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Қорғалжын ауданының солтүстік-шығысында орналасқан.

## Гидрографикасы
Аумағы 15,4 км 2. Су жиналатын алабы 145 км 2. Батыс және солтүстік жағалауы батпақты. Қарашада мұзы қатып, сәуір айында ериді. 

Санат:Нұра су алабы
Санат:Қорғалжын ауданы көлдері
Алакөл (Қостанай облысы, Қамысты ауданы)

**Алакөл** – Тобыл алабындағы көл.

## Географиялық орны
Қостанай облысы Қамысты ауданы Қуыссор көлінің батысында орналасқан.

## Гидрографикасы
Аумағы 10,8 км2, теңіз деңгейінен биіктігі 225 м. Ұзындығы 6,5 км, енді жері 3 км, жағалау бойының ұзындығы 20,5 км. Негізінен қар және жер асты суларымен толысады. Қарашада қатып, сәуірдің аяғында мұзы ериді.

## Жағалау сипаты
Көл Сыпсыңағаш қолатындағы Теңіз, Қуыссор, Ұзынсор, Жаркөл, Қайыңдысор көлдерінің жанында орналасқан. Жазық келген жағалауында қамыс, құрақ, қоға, т.б. шөптесіндер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қамысты ауданы көлдері
Санат:Тобыл су алабы
Алакөл (Ақмола облысы, Теңіз – Қорғалжын алабы)

**Алакөл** – Теңіз-Қорғалжын алабындағы көл.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Қорғалжын ауданы Құмкөл ауылының оңтүстік-батысында 9 км жердегі көл. 

## Гидрографикасы
Аумағы 8,3 км2, теңіз деңгейінен 350,8 м биіктікте. Ұзындығы 4,4 км, енді жері 3,7 км, жағалау бойының ұзындығы 13,5 км. Маңында Құмкөл, Саумалкөл, т.б. ірілі-ұсақты көлдер бар. Қар және жер асты суларымен толысады. Жағалауында қамыс, қоға, беде, жусан өседі. Су деңгейі 0,7 м-ге ауытқып отырады. Суы қарашада қатып, сәуір – мамыр айларында мұзы ериді. Суы ащы кермек, мал суаруға пайдаланылады.  

Санат:Нұра су алабы
Санат:Қорғалжын ауданы көлдері
Алакөл (Ақмола облысы, Ақкөл ауданы)

**Алакөл** — Ақмола облысы Ақкөл ауданы Көмей ауылының солтүстігінде 12-14 км жердегі көл. 

## Гидрографикасы
Аумағы 7,6 км2. Көл теңіз деңгейінен 260 м биіктікте жатыр. Ұзындығы 4,9 км, енді жері 2,1 км, жағалау бойының ұзындығы 14,1 км. Су жиналатын алабы 273,0 км2. Көл табаны лайлы. Батысынан Дуанбай өзені құяды. Кермек татитын суы мал суаруға пайдаланылады. 

Санат:Ақкөл ауданы көлдері
Алакөл ауданы

**Алакөл ауданы** — Жетісу облысының солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан әкімшілік бөлік. 1928 жылы құрылған. Аудан орталығы — Үшарал қаласы.

## Географиялық орны
Аудан солтүстігінде Абай облысының Аягөз, Үржар, Мақаншы аудандарымен, батысында Сарқан ауданымен, оңтүстігінде Қытаймен шектеседі.

## Жер бедері, су жүйесі
Алакөл ауданы Балқаш-Алакөл ойысы мен Жетісу (Жоңғар) Алатауы аралығында орналасқан. Жерінің оңтүстік-шығысын Жетісу Алатауының Шыбынды, Қайқаң, Жабық, Күнгей Тастау, т.б. жоталары алып жатыр. Ауданның қалған бөлігі салыстырмалы түрде жазық келеді. Бұл жерлерде аласа таулар (Арғанаты, Арқарлы, т.б.) мен құмды алқаптар (Қарақұс, Сарықұм, Тасқарақұм) алып жатыр. Солтүстігінде Алакөл топ көлдері (Алакөл, Қошқаркөл, Сасықкөл, Жалаңашкөл) орналасқан. Жетісу Алатауынан бастау алатын Лепсі, Тентек, Шынжылы, Көксуат өзендері аудан аумағын кесіп өтіп, солтүстіктегі Алакөл, Сасықкөл көлдеріне құяды.

## Климаты, топырағы, өсімдіктері мен жануарлар дүниесі
Алакөл ауданының климаты тым континенттік, қысы суық. Қаңтардың орташа температурасы –12 – 16°С, шілдеде 18 – 23°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері жазық аймақтарда 150 – 260 мм, тау бөктерлері мен аңғарларында 350 – 550 мм. Жерінің басым көпшілігін шөлейт белдемнің сұр топырағы, ал тау бөктері мен аңғарларында қара қоңыр, бозғылт қоңыр топырақ құрайды. Құмды алқаптарда сор, сортаң топырақ түрлері кездеседі. Даласында жусан, ебелек, баялыш, күйреуік, изен, қияқ, т.б. шөптесін өсімдіктер өседі. Биік тау беткейлері мен аңғарларын шыршалы-қарағайлы орман қамтыған. Аңдардан қасқыр, түлкі, қоңыр аю, қабан, борсық, таутеке, арқар, марал; құстардан үйрек, қаз, аққу, реликті шағала, қырғауыл мекендейді; суларында сазан, алабұға, маринка, ақ амур, көксерке кездеседі. Алакөл ауданына аумағы 12,5 мың га жерді алып жатқан Алакөл мемлекеттік сулы-сазды қорығы, жалпы аумағы 27 мың га болатын Тоқты және алма ағаштарынан тұратын ауданы 32 мың га Лепсі қорықшалары кіреді. Кен байлықтарынан Андреев және Ілдерсай бентонитті кендері бар.

## Ауыл шаруашылығы
Алакөл ауданында суғармалы және тәлімі егін шаруашылығы дамыған. Онда негізінен астық тұқымдастар, техникалық дақылдар (қызылша) және картоп өсіріледі. Алакөл ауданына пайдаланылатын жерінің аумағы 165,5 мың га, оның ішінде жыртылған жері 76,7 мың га, шабындығы 87,3 мың га, жайылымы 1,46 мың га. Аудан жерінен Ақтоғай-Достық темір жолы және Алматы – Өскемен автомобиль жолдары өтеді. Үшаралдан облыс орталығы — Алматы қаласына дейінгі қашықтық 570 км.

## Халқы

Тұрғындар саны – 69679 (2019).
* ұлттық құрамы – қазақтар (84,74%), орыстар (13,64%), украиндар (0,01%), немістер (0,13%), шешендер (0,40%), татарлар (0,74%), ұйғырлар (0,07%), басқалары (0,27%).

## Әкімшілік бөлінісі
Аудандағы 56 елді мекен 23 ауылдық әкімшілік округ пен 1 қалалық әкімдікке біріктірілген: 

## Ірі елді мекендері

## Дереккөздер

Санат:Алакөл ауданы