Ақпан төңкерісі

thumb|Ақпан төңкерісінің демонстрациясы
**Ақпан төңкерісі** — 1917 жылғы 27 ақпанда (12 наурыз) Ресей империясында патша үкіметін құлатып, елде буржуазиялық-демократиялық республика орнатқан төңкеріс.
Ақпан төңкерісінің жеңісі саяси жүйенің жоғарғы сатысы — республикалық құрылысқа көшуге жағдай туғызумен қатар отаршыл жүйенің күш-қуатын әлсіретуге де мүмкіндік берді. Ақпан төңкерісі нәтижесінде ресми билікті қолына алған Мемлекеттік Думаның шешімімен құрылған Уақытша үкімет қазақ халқының 1916 жылы өзін-өзі билеуге құқықты болғандығын мойындады. 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліске қатысқандарды жазалау экспедицияларының әрекеттері тоқтатылды. Ақпан төңкерісінің жеңісінің ең маңызды нәтижесі бұрынғы Ресей империясы аумағында кең көлемде саяси бостандықтар орын алып, бүкіл қоғамдық өмірдің демократиялануы болды. Бүкіл аймақта буржуазиялық мәндегі бостандықтар (саяси ұйым құру, сөз, баспасөз т.б.) жүзеге асырыла бастады, жасырын түрдегі партиялар жариялық жағдайға шықты, жаңа партиялар мен басқа да саяси ұйымдар құруға рұқсат етілді. Алайда Ақпан төңкерісі жеңісі қоғамдық өмірдің барлық мәселелерін шеше алған жоқ (мысалы, соғыс және жер мәселелерін). Ақпан төңкерісі монархияны құлатқанымен жер-жердегі ескі басқару аппаратын түбегейлі жоя алмады. Жаңа үкімет органдарын құру үшін күрес күрделі болып, ұзаққа созылды. Жер-жерлерде буржуазияшыл Уақытша үкіметтің органдарымен қатар орталықта Петроград кеңесі басқарған жұмысшы, солдат және шаруалар Кеңестері құрылды. Революция жеңісіне жеткеннен кейінгі алғашқы күндерде Кеңестердің қолында айтарлықтай күш болды. Елде қос үкіметтілік (ресми Уақытша үкімет және оның жергілікті жүйесі мен нақтылы күшке ие болған Кеңестер) жүйесі қатар орын алды.
Уақытша үкімет Ресей империясының Қазақстан сияқты отар аймақтарында кадеттерден, эсерлерден және өзінің саяси бағытын жүзеге асыруға сенімді деп табылған қазақтың ұлттық-демократиялық интеллигенциясының жекелеген өкілдерінен өлкелік, облыстық және уездік комиссарларын тағайындады. Мысалы, Ә.Бөкейханов Уақытша үкіметтің Торғай облысындағы, М.Тынышбаев Жетісу облысындағы комиссарлары болып тағайындалса, М.Шоқай, А.Бірімжанов, А.Кенесарин Түркістан өлкесі мен Торғай өңіріндегі Уақытша үкіметтің жергілікті органдарында жауапты қызметтер атқарды. Қазақстанның облыс, уезд орталықтарында Уақытша үкіметтің жергілікті органдары — атқару катеттер, коалициялық катеттер, азаматтық катеттер жүйесі қалыптасты. Олар негізінен жергілікті орыс буржуазиясының, кәсіпкерлердің, банкирлердің өкілдерінен құрылып, кадеттердің, эсерлердің және соларға жақын саяси партиялар мен қозғалыстардың мүшелері болды. Уақытша үкіметтің өлкедегі ұлттық тірегі 1917 жылғы наурыз айынан құрыла бастаған қазақ және мұсылман катеттері болды. Олар негізінен сол жылғы шілде айында қазақтың ұлттық Алаш партиясын ұйымдастырған Ә.Бөкейханов басқарған ұлттық-демократиялық интеллигенцияның жетекшілігімен құрылды.
Ақпан төңкерісі жеңіске жетісімен ұлттық-демократиялық қозғалыс (1917 жылы шілдеден — Алаш қозғалысы) басшыларының халыққа ұсынған саяси бағдарламасы жалпы алғанда түбірлі түрде Уақытша үкіметтің және оның саяси тірегі болған кадеттер партиясының ел басқарудағы бағытына қайшы келген жоқ. Сондықтан да ұлттық-демократиялық интеллигенция басшылары Уақытша үкіметке қайшы келетін жолды ұстаған кеңестерге әуел бастан-ақ оң көзқараста болмады, олардан өз іргесін қашығырақ салды. Кейінірек, Кеңестер жаппай құрылып, Уақытша үкіметке ашық қарсы шыға бастаған кезде қазақтың ұлттық-демократиялық қозғалысы күрделі жағдайға душар болды.
Қосөкіметтілік өзінің дүниеге келуі арқылы 1917 жылы Ақпан төңкерісінің ішкі қайшылықтарын бейнеледі, елдің қоғамдық-саяси өмірінің тұрақсыз екенін көрсетті. Мұндай жағдай ұзаққа созылмайтын еді: ерте ме, кеш пе, қосөкіметтілік жойылып, барлық билік буржуазия мен оның одақтастарының мүддесін қорғайтын Уақытша үкіметтің немесе 1917 жылғы көктемде әлеуметтік және ұлттық езгінің ауыртпалығын көтерген халықтың басым көпшілігі жұмысшылар мен шаруалардың айтарлықтай бөлігінің сеніміне ие болған Кеңестердің қолына көшуге тиіс еді. Ақырында Ақпан төңкерісінен басталған саяси тұрақсыздық Қазан төңкерісіне ұласып, Уақытша үкімет биліктен тайдырылды.

## Негізгі себептері

* Бірінші дүниежүзілік соғыстың салдары: Соғыс халықтың әл-ауқатын нашарлатты, экономикалық құлдырауға, азық-түлік тапшылығына және тұрмыс деңгейінің төмендеуіне әкелді.
* Патшалық биліктің беделінің төмендеуі: Патша Николай II-нің әлсіз басқаруы, соғыстағы сәтсіздіктер, коррупция және биліктің тарылуы халықтың наразылығын тудырды.
* Әлеуметтік теңсіздік: Қоғамда байлар мен кедейлердің арасындағы саңылау үлкен болды, жұмысшылардың жағдайы нашарлады.
* Төңкерістің идеялардың таралуы: Революциялық идеялар қоғамда кең тарады. Марксизм, либерализм және анархизм революциялық көтерілістің идеялық негізін қалады.

## Оқиғалары

* 1917 жылғы 23 ақпан (8 наурыз): Петроградта (қазіргі Санкт-Петербург) азық-түлік тапшылығына наразылық ретінде жұмысшылар жаппай саяси әрекетке кірісті.
* 25 ақпан (10 наурыз): Петроградта көтеріліс басталды, патша әскерлері қала тұрғындарымен қақтығысты.
* 27 ақпан (12 наурыз): Патша әскерлері көтерілісті басуға қабілетсіз болып, Петроградтағы гарнизон көтеріліске қосылды.
* 28 ақпан (13 наурыз): Петроградта “Петроград кеңесі” құрылды, оған жұмысшылар мен әскер өкілдері кірді.
* 15 наурыз: Николай II тақтан бас тартып, Ресейде монархия құлады.

## Нәтижесі
Ресейдегі патшалық режимнің құлауына әкелді. Ресей республика болып жарияланды. “Уақытша үкімет” құрылды, оның басты міндеті соғысты тоқтату және демократиялық саяси жүйені орнату болды.

Ресейдегі азамат соғысының басталуына жағдай жасады. 

Ресей халықтарының әлеуметтік және саяси жағдайының өзгеруіне әкелді.

Төңкеріс соғыстан кейінгі қоғамда жаңа саяси және әлеуметтік қозғалыстардың дамуына ішкі себептер жасады.

## Дереккөздер


Санат:Ресей тарихы
Санат:Төңкерістер
Санат:1917 жыл