Яков Христофорович Петерс

**Яков Христофорович Петерс** (латышша: *Jēkabs Peterss*; 21.11.1886, Латыш ССР-і, Кулдиг ауданы, Никрацский ауылы - 25.04.1938, «Коммунарка», РСФСР, КСРО) — Кеңестік мемлекеттік және партия қайраткері. Жұмысшы. Латвиядан шыққан Ресей революционері, ВЧК жасаушыларының бірі және алғашқы басшылары. НКВД ішіндегі тазалау кезінде атылды.

1918 жылғы 7 шілдеден 22 тамызға дейін ВЧК төрағасының орынбасары Феликс Дзержинский, ВЧК төрағасының врио. ВЧК-ГПУ құрметті қызметкерінің № 2 төсбелгісі болды.

## Өмірбаяны
*1904 жылдан — Компартия мүшесі;
*1904 жылы -— Латыш с.д. жұмысшы партиясының Либава ұйымына кірген (ЛСДЖП);
*1909 жылдан — эмиграцияда болды;
*1917 жылы қазан күндерінде — Петоград соғыс-революция комитетінің мүшесі. 2-съезінің делегаты, БОАК-тың мүшесі;
*1918 жылы — солшыл әсерлер бүлігін жоюға қатысқан басшылардың бірі болды;
*1919 жылы — Петоград, кейін Киев бекіністі аудандарының коменданты;
*(1920 - 1922) жылдары — РК(б)П ОК-нің Түркістан Бюросының мүшесі, Бүкіл ресей төтенше комиссиясының (ВЧК) Түркістандағы өкілетті уәкілі;
*1923 жылдан — Біріккен мемлекеттік саяси басқарманың (ОГПУ) коллегия мүшесі;
*(1930 - 1934) жылдары БК(б)П Мәскеу басқылау комитетінің председательі.
1928 жылы ескі большевиктердің Бүкілодақтық қоғамына кірген кезде жасалған өмірбаянында Питерс өзінің фермердің ұлы екенін, сегіз жасынан бастап көрші фермалардан азық-түлік пен мал бағуды іздеуі керек екенін, ал он төрт жасынан бастап фермерлермен бірге көрші жер иесінен жалдау бойынша жұмыс істей бастағанын көрсетті. Алайда, 1917 жылы Питерс американдық журналист Бесси Биттимен сөйлескенде «сұр Баронның» ұлы екенін айтты (Балтық жағалауында бай шаруа қожалықтары осылай аталған) және оның әкесі жалдамалы жұмысшылар болған.

1904 жылы Либаваға көшіп, Латвия социал-демократиялық жұмысшы партиясына қосылды.

1905-1907 жылдардағы революция кезінде сауалнамаға сәйкес шаруалар мен фермерлер арасында үгіт жүргізді. 1907 жылы наурызда қамауға алынды. Ереуіл кезінде зауыт директорының өміріне қастандық жасады деп айыпталды, бірақ 1908 жылдың аяғында оны Рига әскери соты ақтады.

### Эмиграцияда (1909-1917)
1909 жылы ол Гамбургке қоныс аударды, содан кейін бір жылдан кейін Лондонға көшті. Лондонда өзін тапқан орыс коммунистерін жабдықтауға көмектескен Федор Ротштейн патша үкіметінің қуғын-сүргінінен қашып, бір тиын ақшасыз болған Питерспен «араласу» керек екенін есіне алды, ағылшын тілінде бір сөз білмеді. Ол латыш өлкесінің Лондон Социал-демократия тобының (SDLC), Британдық Социалистік партияның және латыш Коммунистік клубының мүшесі болды.

1910 жылы 23 желтоқсанда Лондон полициясы 16-17 желтоқсанға қараған түні Houndsditch тонау әрекеті кезінде полицейлерді өлтіруге қатысы бар деген күдікпен қамауға алынды. Питерс қарақшыларды оның немере ағасы Фриц Сварс басқарды деп мәлімдеді (Fritz Swars), бірақ Питерстің өзі ешкімді өлтірген жоқ. Көп ұзамай, 1911 жылы 3 қаңтарда әйгілі «Сидней көшесін қоршау» болды, онда бірнеше латвиялық террористер күні бойы полициядан атылды. Лаңкестердің ошағы тек әскери бөлімдердің қатысуымен жойылды; сол кездегі ішкі істер министрі Уинстон Черчилль сол жердегі операцияны басқарды. Әдетте анархистік топтың қолбасшысы Петр Пятковпен Петр-«суретші» (ағылш. Peter the Painter), қамауға алынды, 5 ай түрмеде отырды, содан кейін 1911 жылы мамырда сот дәлелдемелердің жоқтығы үшін ақталды.

Бостандыққа шыққаннан кейін ол Уинстон Черчилльдің немере ағасы Клэр Шериданмен кездесті. Алайда, «кештердің бірінде Клэр Яковтың тағы бір саяси пікірталасқа деген қызығушылығын кенеттен жоғалтқанын байқады, ал оның себебі Клэрдің досы болды — Лондон банкирінің қызы өте жас, тыныш Мамыр». Британдық банкир Мэйзи Фриманның қызына үйленді. 1914 жылы Питерстің қызы Мэй дүниеге келді.

Ақпан төңкерісіне дейін Питерс ірі ағылшын сауда компаниясының импорт бөлімінің басқарушысы болды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Чичерин бастаған социалистік топтар комитетінің мүшесі болды.

### 1917 жылғы Революция
1917 жылғы Ақпан төңкерісінен кейін ол Мурманск арқылы Петроградқа келді. Ригада жұмыс істеді, SDLK ОК мүшесі және SDLK ОК РСДРП(б) өкілі болды. Солтүстік майдандағы әскери бөлімдер арасында жұмыс жүргізді, 1917 жылғы тамыз-қазан айларында 12-ші армия ВРК мүшесі болды. Қаланы немістер басып алғаннан кейін Ригадан кетуге мәжбүр болды және әскерлермен бірге шегініп, Вольмарда тоқтады, онда ол «цина» газетінің редакторларының бірі ретінде жұмыс істеді.

Содан кейін ол Лифляндия губерниясының шаруаларынан Александр Керенский шақырған Демократиялық жиналысқа өкіл ретінде жіберілді.

1917 жылдың қазан күндері — Петроград ВРК мүшесі, кеңестердің 2-ші Бүкілресейлік съезінің делегаты, ВЦИК мүшесі. Әскери бөлімдерді қарулы көтеріліске дайындады.

### ВЧК-ГПУ-дағы жұмыс
Қазан төңкерісінен кейін-алқа мүшесі және төрағаның көмекшісі (негізінен орынбасары) және төтенше комиссияның қазынашысы. 1918 жылдың сәуірінен бастап-партиялық ұйымның бірінші хатшысы.

Оның есімімен «латыш тұлғасының» бейнесін қалыптастыру байланыстырылған: «пролетарлық қырғын» ведомствосындағы екінші тұлға Я.Х. Питерс болды, ол Балтық жағалауындағы социал-демократиялық школутын қиын мектептен өткен жолдастары мен жерлестерін чекистер қатарына кеңінен тартты 1905-1907 жылдардағы жауынгерлік жасақтарға қатысу және қастандық жасау тәжірибесі бар болатын.

Локкарттың қастандығын ашуға қатысып, 1918 жылғы солшыл көтерілісті жоюға жетекшілік етті. 1918 жылы 6 шілдеде Мирбахты өлтіру Дзержинскийдің өзі қол қойған құжаттармен жасалғандықтан, Феликс Эдмундович уақытша ВЧК төрағасы қызметінен алынып тасталды, ал оның орнын тек коммунистерден жаңа ведомство алқасын құрған Яков Питерс алды. 22 тамызда (Дзержинский оралғаннан кейін) Петер оның орынбасары болып бекітілді.

В.И. Ленинге қастандық жасаған Ф.Е. Капланның дел бойынша тергеу жүргізді. Оның тікелей мойындауына қарамастан, ол іс жүргізуге асықпады, қастандықтың себептерін де, ықтимал серіктестерін де анықтауға тырысты.

Мәскеу мен Қазанда Б.В. Савинковтың «Отан мен бостандықты қорғау Одағын» таратуды басқарды.

1919 жылы 9 қаңтарда Я. Питерс ВЧК Президиумының отырысына қатыса отырып (одан басқа М.И. Лацис, И. К. Ксенофонтов және хатшы Мурнек) қаулы шығарды: «ВЧК — ның бұрынғы императорлық соттың адамдарына үкімі ОСК-ға хабарлау арқылы бекітілсін». Осы Жарлық бойынша Петроградта ұлы герцогтар Николай Михайлович, Георгий Михайлович, Павел Александрович және Дмитрий Константинович атылды.

Ол Мәскеу ревтрибуналында жұмыс істеді, 1918 жылдан бастап — кезек-кезек отыратын оның үш Төрағасының бірі болды.

1919 жылы наурызда ВЧК төрағасының орынбасары болып оның орнына И. Ксенофонтов келді, ал Питерс сол айда Петроградқа жіберілді, онда ол ішкі қорғаныс бастығы, содан кейін бекіністі ауданның коменданты болып тағайындалды.

1919 жылы 11 маусымда Я. Питерс «Петроградты тексеру бойынша нұсқаулық» әзірлеп, аудандарға жіберді. Аталған құжатқа сәйкес, әрбір аудан барлық тұрғын және тұрғын емес үй-жайларды бас тексеру жүргізілген учаскелерге бөлінді. Бұл іс-шаралардың негізгі міндеті қару табу болды. Аңшылық мылтықтардың иелерін қоспағанда, өздерімен бірге тиісті рұқсатсыз атыс қаруы бар барлық адамдар; қашқындар; қандай да бір тіркеуді алмаған азаматтар; тұруға мүлдем рұқсаты жоқ адамдар тінту кезінде ұсталуға тиіс болды; барлық бұрынғы полиция шендері қоршауға алынғанға дейін және барлық бұрынғы жандарм офицерлері мен КЕҰ.

14 маусымда барлық күдікті орындар мен аудандардың ғимараттарын, барлық діни ғибадатханаларды, қоңырауларды, шатырларды, жертөлелерді, сарайларды, қоймалар мен алаңдарды мұқият тексеруді бастау туралы бұйрық берілді.

1919 жылы шілдеде Солтүстік корпустың ақ әскерлері (кейіннен Солтүстік-Батыс армиясы) Петроградтан шегініп, Петроградтың ішкі қорғаныс бастығының Питерс басқарған кеңсесі 7-ші армияның РВС Қаулысымен жойылып, оның орнына Петроград бекіністі ауданы бастығының кеңсесі құрылды. Питерс бекіністі ауданның коменданты және қорғаныс комитетінің мүшесі болды.

1919 жылы тамызда Питерс Киев бекіністі ауданының коменданты және гарнизон бастығы болып тағайындалды. Осы уақытта қаланың өзі Ресейдің оңтүстігінде Деникин мен Петлюра әскерлерінің басшылығымен ақ армияның бөлімдерін әр түрлі жағынан басып алды.

Орыс эмиграциясының қоғам қайраткері, заңгер және жазушы Алексей Александрович Голденвейзер өзінің «Киев естеліктерінен» естеліктерінде мыналарды атап өтті:Әскери тұрғыдан ештеңені өзгерте алмай, Питерс пен Лацис ішкі жауға қарсы ойнай бастады  бір күні таңертең газеттер шексіз ұзын, екі баған, атылғандар тізімімен шықты. Олардың саны 127 адам болған сияқты; атыс мотиві Кеңес өкіметіне деген дұшпандық пен еріктілерге жанашырлық танытты. Шындығында, кейінірек белгілі болғандай, Питерс күшейткен Төтенше жағдайлар алқасы жаппай атуды шешті және тұтқындардың тізімінен кем дегенде компаға келуге болатын барлық адамдарды таңдады  атылғандардың нақты саны газеттерде көрсетілген тізіммен шектелмеді. Большевиктер кетер алдындағы соңғы күні Чекке ешқандай есеп пен бақылаусыз атылды.Киев құлағаннан кейін Питерс — Туладағы әскери кеңестің мүшесі. 1919-1920 жылдардың қысында Мәскеуде темір жолдарда соғыс жағдайын жүргізу бойынша СТО Арнайы комитеті төрағасының орынбасары болып жұмыс істеді. 1920 жылы қаңтарда-Солтүстік Кавказдағы Чека-ның жарты атағы, Солтүстік Кавказ теміржолының комиссары.

### Түркістанда
1920-1922 жылдары — РКП(б) ОК Түркістан бюросының мүшесі, Түркістандағы ТЧК өкілетті өкілі және Ташкент ЧК бастығы болды. Дутов, Анненков, Энвер пашаның большевиктерге қарсы құрылымдарына қарсы операцияларды басқарды.

1921 жылы мамырда Ташкентте Лондон бойынша таныс Ф.А. Ротштейнмен кездесті, ол Персияда жарты атақ болып тағайындалды және чекистердің Қарулы отрядымен бірге оны Персияға ертіп барды.

1921 жылдың жазында Питерстің бұйрығымен профессор П.П Ситковский және Ситковский клиникасының барлық дәрігерлері зиянкестік айыптары бойынша қамауға алынып, түрмеге жабылды. Питерс сотты индикативті ету туралы шешім қабылдады және өзі бұл процесте қоғамдық айыптаушы ретінде сөйледі.

Лениннің 1921 жылғы 13 қыркүйектегі А. А. Джоффқа жазған хатында М.П. Томский және А.Г. Правдинмен бірге орыс шовинизміне бет бұрды деп айыпталған — бұл Питерсті Түркістаннан Мәскеуге қайтарып алуға себеп болған сияқты.

### Мәскеуде
1922 жылы ақпанда Питерс Мәскеуге шақырылып, 1922 жылы 2 маусымда құрылған ГПУ Шығыс бөлімінің алқа мүшесі және бастығы болып тағайындалды. Жаңа бөлім Кавказда, Түркістан, башқұрт, татар және Қырым Автономиялық республикаларында, Бұхара және Хорезм Халық республикаларында чекистердің жұмысын біріктірді. Жаңа бөлімге Шығыс елдерінен ИНО ГПУ-ОГПУ-ның корордональды бөлігінің материалдарын әзірлеу жүктелді, ИНО үшін Шығыс бөлімінің жедел міндеттерін орындау міндетті болды. Шығыс бөліміндегі бөлімдерді Питерстің орынбасары Владимир Стирне, Федор Эйхманс және Михаил Казас басқарды. Шығыс бөлімінде жұмыс істеген Питерс 1925 жылы ОГПУ Шекара әскерлерінің бас инспекторы болды. 1927 жылы желтоқсанда ВЧК-нің 10 жылдығына орай ол Қызыл Ту орденімен марапатталды.

1929 жылдың соңында Питерс КСРО Ғылым Академиясы мекемелерінің қызметкерлерін тазарту жөніндегі комиссияны басқарды. 259 академик пен корреспондент мүшелердің 71-і, негізінен гуманитарлық ғалымдар қуылды. Олардың көпшілігі «академиялық іс» деп аталатын қамауға алынды. Бір жылдан астам уақыт бойы бұл іс бойынша тергеу жүргізілді. 70 жастағы академик С. Ф. Платонов пен оның серіктестері ОГПУ Кеңес өкіметін құлату, Уақытша үкімет құру, содан кейін Ресейдегі монархияны қалпына келтіру ниеті үшін айыпталды.

1929 жылы 31 қазанда Я.Х. Питерс алқа мүшесі және ОГПУ Шығыс бөлімінің бастығы қызметінен босатылды. Оның өмірбаянының чекистік кезеңі ресми түрде аяқталды, дегенмен Питерс бақылау органдарында жұмысын жалғастырды.

1930-1934 жылдары-ВКП(б) Мәскеу бақылау комиссиясының төрағасы. 1923-1934 жылдары — БКП(б) Орталық бақылау комиссиясының мүшесі, 1927-1934 жылдары-Орталық бақылау комиссиясы төралқасының мүшелігіне кандидат және оның Төралқасының қабылданған мүшесі. 1934 жылдан-БКП(б) ОК жанындағы Партиялық бақылау комиссиясының мүшесі, партиялық бақылау комиссиясы Бюросының мүшесі.

1937 жылы 27 қарашада контрреволюциялық ұйымға қатысты деген айыппен қамауға алынды.

1938 жылы 25 сәуірде Коммунарка полигонында атылды, содан кейін чекистердің жарияланған фотосуреттерінен алынып тасталды.

1956 жылы 3 наурызда КСРО ҚК ақталды.

## Отбасы
* Әкесі — Христофор Питерс (латыш. Kristofer Peters) (өмір жылдары белгісіз).
* Бірінші әйелі — Мэй (Мэйси) Фриман (ағылш. Maisie Freeman) (1914-1971), Лондон банкирінің қызы.
* Қызы — Мэйси Питерс-Фриман (1914 -?), Яков Питерс Чека басшысының орынбасары болғаннан кейін, ол әйелі мен қызын Кеңестік Ресейге келуге шақырды. 1928 жылы келген олар оның жаңа отбасы бар екенін анықтады. Мэйсидің қызы ешқашан Англияға орала алмады.
* Екінші әйелі — Антонина Захаровна Питерс (1896-1986), Бүркіт қаласында дүниеге келген; орыс. 19.06.1938 ж. КСРО НКВД жанынан ТЖД ретінде сотталды, Қарлагтың Ақмола ЛЖ-8 ИТЛ-ге 8 жыл. Босатылған 12.04.1946.
* Ұлы — Игорь Питерс, Юрий Трифонов пен Лев Федотовтың серігі. Ата-анасы қамауға алынғаннан кейін ол лагерьде болды, содан кейін ол туберкулезден қайтыс болды. Анатолий Аграновский Игорь Питерс НКВД-ның құпия агенті болды деп мәлімдеді.

## Шығармалары
* Петерс Я. О чистке советского аппарата. — М.: Московский рабочий, 1929.
* Петерс Я. Чистка соваппарата и контроль масс. — М.: ГИЗ, 1930.
* Петерс Я. Отчетный доклад о работе МКК ВКП(б). — М.: Партиздат, 1934.
* Петерс Я. Воспоминания о работе в ВЧК в первый год революции // Пролетарская революция. — 1924. — № 10 (33). — С. 5—32. // *Составители: В. Гончаров, А. Кокурин.* Гвардейцы Октября. Роль коренных народов стран Балтии в установлении и укреплени большевистского строя. — Москва: Индрик, 2009. — С. 373—381. — 492 с. — 1000 экз. — .

## Кинофильмдер
* Эдуард Павулс («Заговор послов», 1965)
* Олег Мокшанцев («Шестое июля», 1968)
* Гирт Яковлев («Петерс», 1972)
* Пеэтер Урбла («20 декабря», 1981)
* Владимир Семионичев («Бой на перекрёстке», 1982)
* Богдан Коминовский («Рейли: король шпионов[en]», 1983)
* Артём Каминский («Маска и душа», 2002)

## Марапаттары
*Яков Христофорович Петерс* Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған. 

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*Яков Христофорович Петерс 
*ZURKA DUBOF, JACOB PETERS, JOHN ROSEN, NINA VASSILEVA, Killing > murder, Theft > theft from a specified place, 25 сәуір 1911.
*Виктор Тополянский. Чекист № 2 
*Петерсоммен әңгіме. Мәскеу таңы, 1918, № 81

## Әдебиет
* *Штейнберг В. А.* Екаб Петерс: (латышский чекист). — М.: Политиздат, 1989. — 208 с. — (Герои Советской Родины). — 200 000 экз. — .
* *Штейнберг В.* «Он одолел самых опытных…» // Наука и жизнь : журнал. — 1989. — № 6. — С. 67-72.