open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дәуіт ата қорымы

**Дәуіт ата қорымы** - Қарақалпақстанның Қоңырат қаласынан солтүстік-батысқа қарай 10 км жерде. Үстірт жарқабағының етегінде, төбе басында орналасқан қазақ бейіттері. Бейіттер 19 - 20 ғасырларда салынған. 

Қорымның атауы батыр Барақ Сатыбалдыұлының немересі, Асау батырдың ұлы Дәуіт батыр есімімен байланысты қойылған. Дәуіт атаның сағанатамы мен қүлпытасы жергілікті халықтың сиынатын қасиетті орнына айналған. Қорым Маңғыстау мен Үстірт аймағына тән бейіт құлпытастарынан тұрады. Күмбезді кесенелер, сағана-тамдар, құлпытастар, қойтастар мен сандықтастар өте шебер әрі жергілікті дәстүрлерді берік сақтай отырып салынған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Екпін қарқыны

**Екпін** (), музыкада - шығарманы орындау кезіндегі жылдамдық қарқыны. Музыкалық шығарма мен оның жеке бөлімінің екпіні әдетте итальянша атаумен белгіленеді. 17 - 18 ғасырлардан бастап Екпіннің негізгі 3 түрі қалыптасады: жай екпін (largo, lento, adagio, т.б.); орташа екпін (andante, moderato, т.б.); жылдам: екпін (аllegro, vivo, рresto, т.б.). Бұл терминдер алғашқыда шығарманың жалпы характерін де (мысалы, аllegro - көңілді, largo - шалқыта) білдірді. Кейде екпін белгілі музыкалық шығарманың мінезін ("марш немесе вальс екпінінде", т.б.) көрсетеді. Музыкалық шығарманы баяулата немесе күшейте түсетін қосымша екпінде (molto - өте, тым; ma non troppo - тым жай, жылдам емес) қолданылады. Музыкалық шығарманың ерекше мәнерлілікті керек ететін жеке фразалары мен пассаждары кейде негізгі екпіннен ауытқуды керек етеді. Мысалы, жылдамдату, тездету - ассelerando, strengendo; бәсеңдету - rаllеntando, ritenuto; кенеттен шапшаңдату - piu mosso; кенеттен баяулату - meno mosso; бастапқы екпінге қайтып оралу - tempo рrimo атауларымен белгіленеді.

## Дереккөздер
Сергей Павлович Шевченко

**Шевченко Сергей Павлович** (21.10.1927, Солтүстік Қазақстан облысы, Совет ауданы, Борки ауылы - 2001)- жазушы, сценарист. Петропавл қаласында мұғалімдер институтын, Алматы жоғары партия мектебін бітірген (1965). 1948 - 50 жылдары Коноваловск жетіжылдық мектебінің директоры, сонан кейін Солтүстік Қазақстан облысы оқу бөлімі меңгерушісінің орынбасары, Петропавл педагогикалық институтының проректоры, 1961 жылы - Петропавл телестудиясының бас редакторы, Содан кейін Павлодар қаласындағы облыстық телерадио комитетінің орынбасары, Павлодар облысы "Звезда Прииртышья" газетінің редакторы болып қызмет істеген. 1953 жылы "Учительская газетада" алғашқы әңгімесі жарияланды. 1960 жылы "Степные зори" атты ұжымдық жинаққа қатысты. 1974 жылдан "Простор" журналында повестері мен очерктері тұрақты жарияланып келеді. Жеті деректі фильмнің авторы. "Энергия Экибастуза" толық метражды деректі фильмі ("Қазақфильм") бүкілодақтық экранға шыққан. "Еңбектегі ерлігі үшін" медальдарымен марапатталған. "КСРО телевидениесі мен радиосының озық Қызметкері" атағы берілген.

## Дереккөздер
Жангелдин ескерткіші

**Әліби Жангелдин ескерткіші** – Алматы қаласындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің қатарындағы монументтік өнер құрылысы ескерткіші.

## Орналасқан жері
Алматы қаласы, Алматы-1 теміржол бекетінің алаңы.  

## Орнатылған кезеңі және авторы
Ескерткіш 1975 жылы орнатылған. Мүсіншілері – Т.С. Досмағамбетов, О.Г. Прокопьева, сәулетшісі – Ш. Уәлиханов. 

## Ескерткіш сипаты
Әліби Жангелдиннің ескерткіші – ұлттық стильдегі оюлармен безендірілген қара мәрмәрмен көмкерілген қомақты төртбұрышты тұғырға орнатылған монументалды мүсін. Ескерткіштің жалпы биіктігі 11 м. Атақты революционер және қарапайым қазақтардың құқығы үшін күрескер Әліби Жангелдин екпінді және қайтпас тұлға болған. Ол қадам жасаған күйінде бейнеленген, фигура өте динамикалы және эксперссивті. Авторлар ұжымы батырды ерекшелеп тұратын қайнап тұрған қуаттылық пен энергияны жеткізе алды. Бұл туындылары үшін авторлар Қазақ КСР мемлекеттік сыйлығымен марапатталды.
Мүсін өзі орналасқан алаң келбетіне жарасымды, вокзал үйімен үйлесім тапқан.

## Дереккөздер

Санат:Алматы қаласының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан ескерткіштері
Санат:Алматы ескерткіштері
Серәлі Еламанұлы

**Серәлі Еламанұлы**(1809, қазіргі Қарағанды облысы Ұлытау ауданы -1902, сонда) - 19 ғысырдағы қазақ сәулетшілерінің бірі; Еламанұлы қазақ сахарасында күйдірілғен кіриіштен тұрғызылған құрылыстардың алуан түрін (тұрғын үй, мешіт, медресе, күмбез, кешен, т.б.) жасады. Ол салған құрылыстар Ұлытау төңірегінде, Торғай, Тамды, Терісаққан, Қаракеңгір өзендерінің бойында жиі кездеседі. Мысалы, Қаракеңгір, Сарысу өзендерінің сағасындағы Жандәулеттің қызыл үйік айтуға болады. Сондай-ақ, Ұлытау іргесімен ағатын Жанғабыл өзені бойындағы Тәртқараның және Жүзденнің күмбезі Еламанұлының қолымен тұрғызылған.

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Декламация

**Декламация** - өлең немесе қара сөзді мәнерлеп оқу өнері. Ежелгі Римде шешендік өнердің басты элементіне саналатын мәнерлеп окуға жаттығу, ал Францияда сөзді жүйелеп сөйлеу немесе сахнада өлең оқу шеберлігі декламация делінді. 17 -18 ғасырлардағы классицизм театрларында декламация түсінігі актерлік ойын көрсетудің ым, қимыл сияқты басты шарттарын қамтыды. Классицизм көтеріңкі әрі әуезді, шартты түрдегі сахна сөзін сарайлық талғамға жүйеледі. 18 ғасырдың аяғы мен 19 ғасырдың басындағы театрда романтик, және реалистік ағымдардың дамуы классицизм декламациясы канондарының бұзылуына әкеліп соқта. Кейінен "Декламация" жалған, жасанды сөйлеу деген мағынаны білдірді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Бақыт Жанғалиева

**Бақыт Жанғалиева** (1947 жылы 11 маусымда Ақтөбе облысы, Шалқар ауданы Айшуақ ауылы - 24 маусым 2017 жылы Алматы) — актриса. Қазақ КСР Еңбек сіңірген артисі (1982). Құрмет орденінің иегері (1998).

## Жалпы мәліметтер
Алматы қәнсерватәриясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерватория») бітірген (1970). 1968 жылдан Қазақ академиялық драма театрында актриса. Жанғалиева осы театр сахнасында Бәтима (Т.Ахтановтың "Антында"), Баян, Ақтоқты (Ғ.Мүсіреповтің "Қозы Көрпеш - Баян сұлуы" мен "Ақан сері - Ақтоқтысында"), Айман (М. Әуезовтің "Айман - Шолпанында"), Шырын (Н.Хикметтің "Фархат - Шырынында"), Ақбала (Ә.Нұрпейісовтің "Қан мен тері"), т.б. рольдерді орындады. Гастрольдік сапармен Ресей, Франция, Германия, Өзбекстан, Қырғызстан, Татарстан, т.б. шет елдерде және Қазақстан қалаларында болып өнер көрсеткен. Сондай-ақ, "Соңғы ызғар", және "Намыс" кинофильмдеріне түскен. "Құрмет" грамотасымен марапатталған.

## Марапаттары
* КСРО Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасының иегері.
* 1982 жылы Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (Қазақ КСР) құрметті атағымен марапатталған.
* КСРОның "Еңбек ардагері" медалімен марапатталған.
* 1998 жылы Елбасының жарлығымен «Құрмет ордені» мен марапатталған. 
* Ақтөбе қаласының Шалқар ауданының Құрметті азаматы.
* 2011 жылы "Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігіне 20 жыл" медалімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері
Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген əртістері
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері
Болатты лента

**Болатты лента** - ұзын бет, әдетте қалыңдығы **0,05** тен **4** мм, ені **200** мм аспайды.
## Тағы қараңыз
* Бүкпелі лента

## Дереккөздер


Санат:Физика
Нұржан Қабимолдаұлы Жанпейісов

**Нұржан Қабимолдаұлы Жанпейісов** (19.4.1973 жылы туған, Алматы облысы Панфилов ауданы Сыптай ауылы) -
әнші, домбырашы. 
Суан руынан шыққан. 
Талдықорған педагогика университетін бітірген (1995). Ж.Елебеков атындағы әншілер байқауының
лауреаты (1998), "Жаңа ғасырға жаңа ән" байқауының 3 жүлдесін (2000), "Шабыт" халықар. фестивалінің 2 жүлдесі (2000), Ә.Қашаубаев атындағы әншілер байқауының Бас жүлдесін иеленді (2002). Қазір "Қазақконцерт" бірлестігінде өнер көрсетеді. Париж қаласында өткен ұлттық дәстүрлі музыкалық фестиваліне қатысты (2004). Гастрольдік сапармен Қытайда (2002), Ресей қалаларында (2003) өнер көрсетті.

## Дереккөздер
Дель арте

**"Дель арте"** - итальян комедиялық халық театрының бір түрі. 16 ғасырдың ортасында туған. "Дель арте" комедиясы халық мүддесін көздеді. Өз ойындарында демократия көпшіліктің жарқын ойлары мен үстем тап өкілдеріне деген қарсылығын көрсетті. Ол "ғылыми комедияның" гуманистік тәжірибесі мен халық фарсының реалистік дәстүрін одан әрі дамытты. Италия кәсіби театр өнерінің өркендеуінің басы болды. Оның сценарийге (сюжетті схема бойынша) негізделген ойын-сауықтары көбіне импровизация тәсілімен жасалды. Актерлердің көпшілігі масқамен (бет пердемен) ойнаған. Сатиралық бағытта қойылған спектакльдер кезінде өмірдің өзекті мәселелеріне назар аударды. Мұндай спектакльдер жарқын реалистік болуға, музыка мен буффонадаға, ән мен биге толы болды. "Дель арте" комедиясында халық диалектілері (сөйлеу ерекшеліктері) кең пайдаланылды. Көпес Панталоне, ақсүйек Капитан, жалған оқымысты Доктордың іс-әрекеттері "Дель арте" комедиясының сынына әрдайым ұшырап отырды. Лирик, махаббат кейіпкерлері маскалы қызметшілермен (Бригелла, Арлекин, Коламбина, т.б.) бірге ұнамды бейнелер қатарында саналған. 16 ғасырдың аяғынан бастап "дель арте" комедиясының сауыққойлары Франция, Англия, Испания, т.б. елдерді аралап ойын көрсетеді. 17 ғасырдың ортасында  "дель арте" комедиясы Италияның өзінде де құлдыраң кетті. Оның халықтық реалистік дәстүрі қазіргі Италияның диалектілі театрларында сақталған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Әкімшілік жауапкершіліктің белгілері

**Әкімшілік жауапкершіліктің белгілері:**

*қоғамдық тәртіпті қорғау амалы болып табылады;
*мәжбүрлеумен байланысты, яғни құқық бұзушы үшін жағымсыз салдармен;
*іс-жүргізу нысанында жүзеге асырылады;
*сотпен, сондай-ақ өзге де уәкілді органдармен қолданылады;
*соттауға болмайды және жұмыстан шығарылмайды;
*жұмыс орнына қарамастан, барлық азаматтарға бағытталған.

####
Дегуманизация

**Дегуманизация, бейгумандық** - қоғамдық өмірдегі рухани, адамгершілік және тұмандық құндылықтарды жоғалту немесе мойындамау, қабылдамау, адамдарды сыйламау, оның адамгершілік қасиетте менмендік таныту. 

Өнердегі дегуманизация ұғымын ғылыми айналымға енгізген - философ Хосе Ортега-и-Гассет. Өнер шығармаларынан бейгумандық әсер қалдырар деген жерлерін алып тастау керек деген ойын Ницшенің "тіпті қарабайыр, адам өмірін бейнелеуде сол өмірдің сүреңсіз қалпында бере салған " деген тұжырымымен түйіндейді. Дегуманизация өнерле 20 ғасырда пайда болған авангардтық-модернистік ағымға әлеуметтік және эстетикалық талдау жасау барысында кеңінен қолданылды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Кәдірбек Төлеуұлы Демесінов

**Кәдірбек Төлеуұлы Демесінов** (5 наурыз 1952 жыл, Үлгі ауылы, Ақсу ауданы, Алматы облысы) — кеңестік және қазақстандық актёр, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1996), Құрмет орденінің иегері (2017), Ерен еңбегі үшін медалінің иегері (2007).

## Жалпы мәлімметтер
Қазіргі Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясын (бұрынғы Алматы мемлекеттік консерваториясын)ның "актерлік" бөілімін бітіріген. (1973). Сол жылдан Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театрында талмай еңбек етіп келеді. Алғашқы ролі Қ.Сатыбалдиннің "Ұзақ жолындағы" Асан (1973; реж. В.Пұсырманов). Актер ойынына табиғи шынайылық пен актерлік шеберлік, әдемі юмор тән. Демесінов қазақ теледидарындағы *"Алтыбақан", "Қымызхана", "Әлем ертегілері"*, т.б. драмалық спек-такльдерге, "Тамаша" ойын-сауык хабарына түсіп, Қазақ радиосында жұмыс істеген.

## Марапаттары
* 1996 жылы Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі құрметті атағы берілді.
* 2007 жылы «Ерен еңбегі үшін медалі»
* 2016 жылы "ҚР тәуелсіздігіне - 25 жыл" медальі;
* Қазақстанның "Еңбек ардагері" медальінің иегері.
* 2017 жылы Мәдениет министрінің қолынан Құрмет орденімен марапатталды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Санат:Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры тұлғалары
Әлия Молдағұлова бюсті

**Әлия Молдағұлова бюсті** – Ақтөбе облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің қатарындағы монументтік өнер құрылысы түріне жататын мүсінді бюст.

## Орналасқан жері
Ақтөбе қаласы, Молдағұлова атындағы саябақ.

## Орнатылған кезеңі және авторы
Бюст 1960 жылы орнатылған. Мүсінші – Е.Н. Штамм, сәулетші – Л.В. Рапутов.

## Тарихи дерек
Мүсінді бюст Ақтөбе облысының атақты тумасы, мерген, Ұлы Отан соғысы майданында қаза тапқан Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлованың (1925-1944 жж.) бейнесін сомдайды. 1944 жьлы Әлия Молдағұлова Ленин ордені мен Кеңес Одағының батыры атағына ұсынылған.
Қола бюст нәзік, бірақ қайтпас мінезді, халқы үшін жанын пида еткен мерген қыздың бейнесін көрсетеді. Қысқа шаш, әскери пилотка және гимнастерка, қарапайым қазақ қызының сұлу және жарқын әлпеті – Қазақстан халқының сүйікті қызы мен мақтан тұтатын батырының бейнесі.
Кеңес дәуірінің мұрасы бола тұра, бұл монумент бүгін де Ақтөбенің көрнекті жерлерінің бірі болып табылады. 2005 жылы Әлия Молдағұлованың Ақтөбедегі мемориалды кешенінің ашылуына қарамастан, бұл қарапайым қола бюст – қала тұрғындары үшін әлі күнге дейін ұлттың батыр қызының ең сүйікті бейнесі.
Ескерткіш тұғыры 4 қырлы, граниттен жасалған. Қоладан құйылған бюсті биіктігі – 1,3 м. Оның кескінінен өжеттіктің, қайсарлықтың нышаны айқын аңғарылады.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан ескерткіштері
Санат:Ақтөбе облысы
Беғазы кешені

thumb
***Беғазы*** кешені - қола дәуірінің соңғы кезеңіндегі тайпа көсемдері мен дін басыларының бейіттері. Қарағанды облысы, Ақтоғай ауданы, Ақтоғай кентінің оңтүстік-шығысында 40 қм жерде, Беғазы қорымының солтүстік-шығыс жақ шегінде орналасқан. 1947, 1952 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ә.Марғұлан) зерттеген. 6 қоршаулы обалардан тұрады. Барлығы қазылған Құрылыстары бір-біріне ұқсас. Тек көлемдері әр түрлі. Сыртқы көлемі 4x4 м-ден, 9, 6x9, 6 м-ге жетелі, пішіні шаршы, кісі қойылған бөлмесінің көлемі 2, 2x2, 2 м-ден, 6Х6 м. Екі жағы үлкен қақпақ тастармен көмкерілген, қабырғаларының қалыңдығы 1,8 -3,6 м, биіктігі 0,4 - 1,1 м. Барлығының шығыс жағынан ұзындығы 1,8 - 9 м, ені 0,75 - 4 м дәліз салынған.

Кешеннің ішінде көлемінің үлкендігімен көзге түсетіні 1-және 2-бейіт. Сыртқы қоршауды құрайтын қақпақ тастардың биіктігі 2,5 м. Бейіттер кезінде тоналғандықтан жерлеу дәстүрін анықтау мүмкін емес. Қабірлер бірнеше бөлікке бөлінген. Бір жағы мүрдеге арналса, екінші бөлігі түрлі заттар мен ас қойылатын орын болған. 1-бейітте бұл орын саз жентектерден қаланған, ұзына бойына үш сымтас тіреуіш қаласы бар, сәкі тәрізді. Оның үстіне найзаның қола ұшы, тас кетпен, тас балға, төрт көзе мен марал, арқар, таутеке сүйеқтері қойылған. Осы жерде мәйітті өртеген орын да бар. Оның ұзындығы 2,8 м, ені 1,2 м. Басқа бейіттердің ішінен де күл, күштен сүйек қалдықтары кездеседі. Беғазы кешені көзелерінің пішіні де, өрнектері де Андронов мәдениетінің көзелерінен басқаша. Көбі құмыра тәріздес, қабырғалары жұқа, сырты мұқият тегістелген, өрнек салу тәсілдері де өзгеше.

Беғазы кешендерінен қола шаш түйреуіш, жуалдыз, моншақтар, тас қайрақ, өрнектелген және өрнегі жоқ сүйек түтікшелер, жебенің үш қола ұшы табылған. Бұл заттар, әсіресе, жебенің екі қанатты, үш қанатты ұштары Беғазы кешенінің б.з.б. 9-8 ғасырларда салынғанын көрсетеді. Осы кезенде мұндай ірі кешендердің салынуы (Дөндібай, Бүғылы, Ақсу-Аюлы, Сангру) құрылыс ісінің жоғары дәрежеде ұйымдастырылғанын, оған қойылған кісілердің сол қоғамдағы орнының ерекше болғанын айғақтайды.

## Әдебиеттері:
Марғұлан Ә., Бәсенов Т., Меңдіқұлов М., Қазақстан архитектурасы, А., 1959; Марғұлан А.Х., Бегазы-Дандыбаевская кулыура Центрального Казахстана, А.-А., 1979

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мәдениеті
Санат:Қарағанды облысы
Анатолий Владимирович Бычков

**Анатолий Владимирович Бычков** (20 шілде 1929, Павлодар обл. Ақсу қ. - 11 желтоқсан 1997, Алматы) — композитор, Қазақстанның халық артисі (1986).

## Өмірбаяны
Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) (Е.Г. Брусиловскийдің класы бойынша) бітірген (1955).

1955 - 1962 ж. Алматы муз. училищесінде, 1962 жылдан Алматы консерваториясында лед. қызметтен (проф., 1982) шұғылданды. 

1968 - 1973 ж. Қазақстан Композиторлар одағы басқармасының тәрағасының орынбасары. 

## Жазған музыкалары
Бычков "Дала арайы" (1967, Е.Рахмадиев және Г.И. Гризбилмен бірге) операсы, "Сәкен туралы аңыз" симф. поэмасы (1963), "Ақын әні" (1958, сөзі Жамбылдікі), "Соғысәндері" (1967), "Жоқтау" (1975) атты симф. оркестрге арналған вокалдық және хор циклдерін, ән-романстарын, т.б. муз. шығармалары "Бұл біздің ұлымыз" (1958), "Тыныштық" (1959), "Ана туралы аңыз" (1962), "Ботагөз" (1967), т.б. кинофильмдердің музыкасын жазды.

## Фильмографиясы
### Композитор ретінде
*1957 -  *[[Ботакөзде]]*
*1959 -  *[[Бұл біздің ұлымыз]]*
*1959 -  *[[Тыныштық]]*
*1965 -  *[[Еңлікгүл шешек атқанда]]*
*1967 -  *[[Арман-атаман]]*
*1967 -  *[[Жаз ортасындағы қар]]*
*1971 -  *[[Біз төртеуміз]]*
*1974 -  *[[Бұлақ (фильм, 1974)|Бұлақ]]*
*1975 -  *[[Гауһартас (фильм)|Гауһартас]]*
*1977 -  *[[Тел өскен ұл]]*
*1980 -  *[[Мінезі қиын балалар]]*
*1982 -  *[[Мен сіздің туысыңызбын]]*

## Дереккөздер
* https://sites.google.com/view/oni-proslavili-aksu/главная-страница/композиторы-и-музыканты/бычков-анатолий-владимирович
Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері
Санат:Қазақстан сазгерлері
Бедерлеу

**Бедерлеу** - металл өңдеу әдісі. 
1) Бедерлеуішпен және балғамен металл бетіне бедер салу. Металды бұлай әсемден өңдеу ертеден белгілі; 
2) Негативті бейне штемпелінен тиын, медаль, т.б. беттеріне бедерлі сурет салу; 
3) Әсем құйма бұйымдар мен мүсіндер бетін өңдеу.

## Әдебиеті:
Одноралов Н.В., Декоративная отделка скульптур и художественных изделий из металла.М., 1954.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Әлшекей Бектібайұлы

нобай|Әлшекей
**Әлшекей Бектібайұлы** (1848, қазіргі Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы -1932, Тәжікстан, Душанбе облысы Қорғантөбе ауданы Жуан қыстағы) - күйші. 

Қоңырат тайпасы Құрбан атадан тарайтын Киікші руынан шыққан. Әлшекей күйшілік өнерді нағашы атасы Рүстемнен үйренген. 1930 ж. Тәжікстанға көшіп барған. Әлшекей 50 -ден астам күй шығарған. Оларды И.Өткелбаев, Ж.Нұрмақов және өзінің баласы Дәнебек сияқты күйшілер кейінгі ұрпаққа жеткізген. Әлшекейдің "Тоқырау", "Нарсоққан", "Егес", "Терісқақпай", "Толқын", "Аққу жеткен", "Тепеңкөк", "Қара жорға", "Адасқан қаз", "Отарба", "Айшамен алты тартыс", "Төтемен тартыс", "Егілген", "Бәйге", "Тай қуу", т.б. ел арасында сақталған күйлері бар. Халық ақыны 
Манап Көкенұлы осы аталған күйлердің шығу тарихын айтып, таспаға жаздырған. Әлшекейдің күйлері қазіргі домбырашылардың репертуарына енген, оркестрге түсірілген.

## Дереккөздер


Санат:Күйшілер
Әлікей Бесәлиұлы

**Әлікей Бесәлиұлы** (1831, Батыс. Қазақстан облысы Орда ауданы,- 1915, сонда) -күйші-композитор. Дәулеткерей Шығайұлының шәкірті. Әлікейдің халық арасына кең тараған күйлері "Қоңырала", "Ақжелен", "Байжүма", "Аңшылық", т.б. Олар, негізінен, лирикалық романтикалық сазды, сыршыл болып келеді. Әлікей орындаушылық өнеріне бірнеше жаңалықтар енгізе отырып, күй мінезін, мазмұнын жан-жақты ашуға үлкен мән берген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Жаңаайдар обасы

**Жаңаайдар обасы** – ерте темір дәуірлерінен сақталған ескерткіштер. 

## Орналасқан жері
Ұлытау облысы Ұлытау ауданы Қаракеңгір өзенінің бойында, Жаңайдар қыстағынан оңтүстікке қарай 350 км жерде орналасқан. 

## Сипаты
1961 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ә. Оразбаев) тапқан. Тасмола мәдениеті кезінде салынған ғұрыптық ескерткішке жатады (б.з.б. VII-VI ғасырлар). Негізгі оба тастан үйілген, диаметрі 8 м, биіктігі 0,6 м. Осы обадай шығысқа қарай тастан жасалған тұрқы ұзын, енсіз, жіңішке екі жол немесе "мұртты" обалар жалғасады. Солтүстік жолдың ұзындығы 95 м, оңтүстігі 102 м, бұлардың жалпақтығы орта есеппен 1,7 м. Обадан 2 қыш ыдыстың сынықтары, аттың тістері және ат әбзелдерінің бірнеше қола қапсырмалары табылған. Жолдардың (немесе "мүрттардың") кезінде күрделі құрылыстар болғаны анықталды. Бұлар екі қатар етіліп қырынан қойылған кішірек тақтатастардан үстін жауып ерекше дәліздер түрінде жасаған деген пікір бар. Дәліздердің екі шеті тастан дөңгелете өріп шығарған оба іспеттес кішігірім қүрылыстармен шектелген, ал ұзына бойы 1,5 м сайын көлденең тақтатастармен бөлініп қойылған.
Жаңаайдар обасы жерлеу ескерткіштеріне жатпайды. Обадан жылқы сүйектерінің шығуы және ұзын жолдардың шығысқа қаратылғаны кешеннің шығып келе жатқан күнге табыну дәстүріне және мұнымен тікелей сабақтас құрбандыққа жылқы шалу ғұрпына байланысты тұрғызылғанын байқаймыз.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан обалары
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Ұлытау облысы географиясы
Әлібек Әмзеұлы

**Әмзеұлы Әлібек** (20 желтоқсан 1947 жылы, Жамбыл облысы, Талас ауданы, Қызылжар ауылы) – актер, театртанушы, драматург, мәдениет ісін ұйымдастырушы. Жамбыл мәдени-ағарту училищесін (1968), Ташкент театр институтын (1982), Голливуд (АҚШ) кинобизнес мектебін (1993) бітірген. 1967 – 1971 ж. Абай атындағы облыстық қазақ драма театрында, Атыраудағы облыстық драма театрында актер, 1983 – 1987 ж. Жамбыл облысы қазақ драма театрының директоры, 1987 – 1988 ж. облыс мәдениет басқармасының бастығы, 1988 – 1992 ж. облысы мәдениет камитеті төрағасы, 1992 –1997 ж. кино және бейнетаспа қызметін көрсету жөніндегі облысы басқармасы бастығы, 1997 – 99 ж. облысы «Қарасай батыр» қорының президенті, 1999 ж. облысы мәдениет басқармасының бастығы. Әлібек театрда Қобыланды (Әуезовтің «Қара Қыпшақ Қобыландысында»), Исмайил (Айтматовтың «Бетпе-бетінде»), Иванов (Чеховтың «Ивановында»), Карлос Бланка (Г.Боровиктің «Буэнос Айрэстағы сұхбатында»), Мұқағали (Бодықовтың «Жан азабында»), т.б. образдар сомдаған. «Қаракемпір (Кейуана)» атты пьесасы Жамбыл, Арқалық театрларында қойылған. Әлібек  режиссер ретінде театрларда бірнеше спектакльдер қойды. Қазақстан комсомолы сыйлығының, Бүкілодақтық театрлар қоғамының (1968), Бүкілодақтық театрлар фестивалі (1986) сыйлықтарының лауреаты.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Лимузин

thumb|300px|АҚШ Президенті Р. Никсон
thumb|300px|АҚШ Президентінің лимузины
[thumb|220px|Pullman [Mercedes-Benz W220]]
[thumb|220px|Мәскеудегі екі лимузин [Lincoln Town]]
**Өкілеттік лимузин** — үлкейтілген салонды және ең жоғарғы сапалы жабдықталған жеңіл автокөлік, кейде қосымша отырғыштары болады. Өкілеттік лимузиндер сонымен қатар VPAM стандарты бойынша қорғалатын көлік түрі.

## Дереккөздер

Санат:Лимузиндер
Санат:Автокөлік шанақтарының түрлері
Санат:Седандар
Алтын қорымы

thumb|right|300px|Алтын қорымы, XІХ-ХХ ғғ. (құлпытастар, сағанатамдар, мазарлар)
**Алтын қорымы** – Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген кешенді ескерткіш. 

## Орналасқан жері
Махамбет ауданы, Ортақшыл ауылының солтүстік-шығысында 4 км жерде орналасқан. 

## Зерттелуі, сипаты
1988-89 жылдары "Казреставрация" институтының экспедиция (жетекші С. Әжіғалиев) зерттеген. Құрамында XІХ-ХХ ғасырларға жататын 200-ден астам дәстүрлі құрылыстар бар. Қорымда белгілі қоғам қайраткері Айтуар би жерленген. Ескерткіш ішінде "төртқұлақ" деп аталатын төртбұрышты қоршаулар мен тас үйінділер сақталған. XІХ ғасырдың 2-жартысына жататын "үйтам" үлгісімен, өңделмеген кірпіштен көтерілген 4 күмбез бар. Кіретін бөлігі порталды оңтүстік қасбетінде орналасқан. Қорымның батыс жағында құлпытастар орнатылған. Олардың ішінде биіктігі 3 м-ге дейін жететін көлемділері де бар. Ерекше дараланатыны: дөңгелек тәрізді, өң бойында эпитафиялық жазуы бар және тасқа айналған ағаш іспеттес ("қада тас") құлпытастар.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Атырау облысы сәулеті
Санат:Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Безендіру

**Безендіру** (сәндеу, көркемдеу) - сән өнерінің бір саласы. Әдетте, көрме, мереке, спорт ойындары, т.б. өтетін орындар безендіріледі. Безендіру сәулет, мүсін, кескіндеме, графика, театр, киноөнерінің көркемдеу құралдарын, жарық беру техникасын пайдалана отырып жүзеге асырылады. Ол, көбінесе, үгіт-насихаттық мазмұнда болып келеді. Безендіру өнердің театр декорациясы саласымен туыстас. Безендіруді монументальдық өнер туындыларымен шатастыруға болмайды. Монументальдық өнер тұтас бір дәуірдің рухын бейнелен, ұзақ уақыт сақталатын заттардан (тас, металл, т.б.) жасалса, Безендіру дәл бүгінгі күннің тынысын тез, өткір, әсерлі түрде суреттеп, мата, плакат, түрлі-түсті таспалар, шарлар, гүлдер сияқты жеңіл материалдарды қолданумен, кеңістікті меңгеру мен түрлі түстерді пайдаланудағы күрт, ұтымды шешімдерімен ерек-шеленеді. Безендіру тарихы көне ғұрыптық және діни рәсімдерден бастау алады. Қазақ топырағында алғашқы нышандары жыл басы Наурызға арнап көпшілік жиналатын орындарды қызылды-жасылды желеңге бөлеу, үзатылатын қыздың отауын, көш керуенін, т.б. Безендіру түрінде болды. Безендірудің кәсіби өнер шотындағы бір түрі - дизайн.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Санат:Қазақстан мәдениеті
Ембі халық театры

**Ембі халық театры** - драмалық әуесқойлар ұжымы. Атырау облысының Ембі Мәдениет үйі жанынан 1954 жылы музикалық драма ұжымы ретінде құрылды, 1960 жылы халық театры атағына ие болды. Театр ұжымы Алматыда (1967, 1972) өнер көрсетті. Спектакльдері: М.Әуезовтің "Айман - Шолпаны", Ғ.Мүсіреповтің "Қыз Жібегі", Б.Майлиннің "Жалбыры", Ш.Құсайыновтың "Біздің Ғани", Ә.Нұрпейісовтің "Қан мен тері", т.б. Еңбекшілер көркемөнерпаздық шығармғы фестивалінің (1967) және Республикалық халық театрлары байқауының (1972) лауреаты.

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан театрлары
Қошан сері

***Қошан сері*** (т.ө.ж. б., Көкшетау өңірі) - 19 ғасырдың орта тұсында өмір сүрген ақын, әнші, сері. Омбыда Зілқараның Әлібегі аға сұлтан болып сайланғанда құтты болсын айтуға келген билермен бірге еріп жүрген Қошан сері құттықтаудың орнына төренің мінін бетіне басады. Көкшетаулық Қазыбеков пен Тастан Тілеубековтен жазып алынған Қошан сері өлеңдері Орталық ғылымының кітапхана қорында сақтаулы.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Жаңа толқын

**Жаңа толқын**, қазақ киногерлерінің жаңа толқыны - 20 ғасырдың 80-жылдарының соңы мен 90-жылдарында өз туындыларымен танылған жас қазақ киногерлерінің жаңа тобының шартты атауы. 

Олар: Р.Нұғманов, С.Апрымов, А.Қарпыцов, Ә.Қарақұлов, К.Әмірқұлов, Т.Теменов, С.Нарымбетов, Е.Шынарбаев, Ц.Өмірбаев, Б.Қалымбетов, Д.Манабаев, Қ.Салықов. 

"Жаңа толқын" өкілдері кейде ұлттық-көрқем дәстүрлерден алшақтап, қазіргі қалалық мәдениетке, батыс еуропалық және америкалық қиноэтикаға еліктейді. Сонымен қатар, "Жаңа толқынның" өқілдері өз туындыларында 90-шы жылдар шындығы адамдар түрмысын, мінез-құлқын, этно-психологиясын шынайы бейнелен, қоршаған ортаны өз көзқарастарымен түсіндіреді. "Жаңа толқын" өкілдері кинотуындыларының халықаралық қинофестивальдерде
мойындалуы оларды өзгеше ұлттық мәдени құбылыс ретінде бағалауға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер
Еңбек әні

**Еңбек әні** - халық шығармашылығының бір түрі. Бұрынғы қазақ халқының "Еңбек әні" мал шаруашылығы тақырыбына құрылған. Еңбек әнінің құрылымы қысқа, әрі қарапайым. Речитативтіқ сымбат жиі пайдаланылып, шағын диатониқ. жүйе ладына негізделеді. Ішінара лирик, белгілер пайдаланылады. Еңбек әнінің үнінен оптимистік әуен, еңбеққе деген сүйіспеншілік сезіледі. Қазан төңкерісінен кейін қазақ қомпозиторларының шығармғынан еңбек тақырыбы басты орын алды. К.Әзірбаевтің "Боз торғай", М.Төлебаевтың "Ақ мақтасы", М.Ержановтың "Қойшыәні",С.Кәрімбаевтың"Тракторшы қарындасы", А.Есбаевтың "Маржан қызы" Еңбек әнінің үлгісіне жатады.

## Дереккөздер



Санат:Мәдениет
Ақсуат халық аспаптар оркестрі

**Ақсуат халық аспаптар оркестрі** - әуесқой халық оркестрі. 1973 ж. Шығыс Қазақстан облысы, Ақсуат ауданы Мәдениет үйінің жанынан жергілікті музыка әуесқойларының күшімен ұлттық аспаптар оркестрі болып үйымдасты. 1976 ж. ұжымға халық оркестрі атағы берілді. Оркестрдін көркемдік жетекш. әрі дирижері Р.Ноғайбаев. Оркестр құрамында респ. байқаудың лауреаттары К.Нүрмағанбетова мен Н.Сапқанбаев сынды әуесқой әншілер болды. Оркестр репертуарында Құрманғазының *"Сарыарқасы", "Балбырауыны"*, Түркештің *"Көңіл ашары"*, Н.Тілендиевтің *"Көш керуені"* мен *"Ата толғауы"*, Т.Момбековтің *"Бозінгені"*, сондайак И.Штраустың "Парсы маршы", И.Брамстың "Венгр биі", П.И. Чайковскийдің "Неаполитан әні" сияқты классик. туындылары тұрақты орын алды. 1984 ж. Ақсуат халық аспаптар оркестрі Алматы қаласында өнер көрсетті. Бүкілодақтық фестивальдың дипломанты, 1984 ж. Республикалық байқаудың лауреаты атанды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан оркестрлері
Люк

**Люк** — көпмағыналы түсінік:

* Қақпақпен тығыз жабылатын тесік. Люк астыға түсуден немесе кіруден қорғайды, жабады. Мысалы, кәріз люкі, желдету люкі және т.б.
* Люк ( (Лукас), , ) — грек тілінен шыққан ер адамның есімі; Лукас деген есімнің қысқартылған түрі.

## Дереккөздер
Макадам

**Макадам** - ірі тастардан жасалған көпір, бірнеше қабаттармен ұсақ тас сумен немесе битуммен, ауыр жол тегістейтін катокпен тығыз тегістеу (топтау)

## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Транспорт
Диапазон

**Диапазон** - әнші дауысының, музыкалық ашатын, дыбыс қатарының, әуеннің (мелодияның), т.б. дыбыстық көлемі. Диапазон дауыстың аспайтын, т.б. ең төменгі және ең жоғарғы дыбыстарының арасындағы интервалдармен анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Еркін-огнеупор

**«Еркін-огнеупор» ЖШС** өнім өндіру бойынша қуаттылығы жылына 10 мың тонна отқа төзімді кірпіш өңдіретін зауыт құрылысы аяқталмақ. «Central Asia Cement» АҚ-да цементті құрғақ тәсілмен өндіруді қалпына келтіру, жаңарту және құрғақ өндірістің бір пешін іске қосу жоспарлануда. Бұл кәсіпорын қуатын жылына 1500 мың тоннаға дейін көтеруге және республиканың баска да облыстарын жабдықтауға мүмкіндік береді. Бұл әдіс келешегі бар және экологиялық ең кауіпсіз тәсіл болып табылады. Сонымен қатар болашақта колда бар өндіріс қуаттылығын жөндеу және қалпына келтіру жоспарлануда (күйдіру цехы, шихталау цехы, балшық дайындау цехы, цементті  сату және кептіру бөлімдері). Қарағанды асбест-цемент өнімдері зауытында («КЗАЦИ» ЖШС) 2007 жылы гранит және қаптау кірпішінің өнімін шығару бойынша өндірісті  ұйымдастыру жоспарлануда. Сонымен қатар экологиялық қауіпсіздік мақсатында және өнімді кұрылыста кеңінен қолдануды кеңейту мақсатында тұрғын үй құрылысында асбесті волостонитке ауыстыру іске асырылмады.

2006 ж. «БекСамат» ЖШС мрамор қиыршығын өндіруді ұйымдастыруды жоспарлауда. Жоба өндірістік құрал-жабдықтарды орнатуды және жылына 2000 тонна көлемде дайын өнім - мрамор ұнтағын шығаруды  қарастырды.

## Дереккөздер


Санат:Қарағанды облысы кәсіпорындары
Бірінші Алматы Теміржолы Вокзалы Ғимараты

**Бірінші Алматы Теміржолы Вокзалы Ғимараты** - темір жол көлігі жолаушыларына қызмет көрсетуге, көлік құралдарының қозғалысын басқаруға арналған ғимарат пен құрылыс кешені. Ол 1976 ж. (арх. С.О. Мхиторян, З.Н. Солдатова, Н.Ж. Панченко) салынған. Перрондармен байланыс ыңғайлы жер асты өтпе жолы арқылы жүзеге асырылады, бұл жолдық күту залына және вокзал алаңына шығатын есігі бар. Қасбеті қатар орналасқан тік бағаналармен көмкерілген. Олар үйдің зәулімдігін көрсетеді. Ғимарат тіреуіш табанды біртұтас каркастан жасалған. Қолданылған құралымдар құрылыстың сейсмикалық төзімділігін қамтамасыз етеді. Ғимараттың ішкі және сыртқы өрленуіне мәрмәр, гранит, анодталған алюминий, т.б. материалдар пайдаланылады. 2005 ж. күрделі жөндеу жұмыстары жүргізіліп, қалпына келтірілді.

## Дереккөздер</span>


Санат:Қазақстан темір жолы
Санат:Вокзалдар
Шегебай Бектасұлы

**Шегебай Бектасұлы** (1844, бұрынғы Сырдария облысы, Қазалы уезінің Қуандария болысы, - 1916, қазіргі Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы, Тұрмағанбет Ізтілеуов ауылы) - ақын. Шегебай 15 жасынан топқа түсіп, ауыл аймаққа есімі таныла бастаған. Өлең шығарып, оны жырласа, сонымен бірге жұмбақ айтыстарды шешуге қатысқан. Ерімбет пен Шораяқтың Омарына аралық сөз айтып, олардыңайтысына араласқан. Шегебай 1885 жылы Сарыбай-Құлназармен айтысып, Ырысты қыздың жұмбағын шешуге қатысқан. "Бекіш биге", "Айшаға", "Омарға", "Жоқшылық", "Тілек", "Үміт", "Ешекең", "Би-батырларды жырлаймын", "Шегебай қиял ойлай сөзді баста" сияқты өлең-жырлар жазған.

## Дереккөздер
Диафильм

**Диафильм** - позитивті кино-пленкадағы 
тақырыбы жағынан өзара байланысты фотографиялық 
бейнелер тізбегі. Кітаптың, құжаттың, т.б. көшірмесі болып 
табылатын диафильм микрофильм деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Алтынсарин ескерткіші

**Ыбырай Алтынсарин ескерткіші** – Қостанай облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштер тізіміне енген монументтік өнер құрылысы ескерткіші.

## Орналасқан жері
Қостанай қаласы, Алтынсарин көшесі.

## Орнатылған кезеңі және авторлары
Ескерткіш 1970 жылы Ы. Алтынсариннің ашқан бірінші қазақ мектебінің орнында орнатылған, мүсінші Н.А. Щербаков (Мәскеу қ.), сәулетшілері И.А. Покровский, В.Д. Горчинский.

## Ескерткіш сипаты
Монументалды мүсіндік композиция қызыл граниттен жасалған және үш бөліктен тұрады: бюст, тұғыр және негіз. Ескерткіштің жалпы биіктігі - 5,2 м. Тұғыр гранит тақтайшалармен қапталған және стилобат гранит тақтасына сүйенген. Тұғырға қазақ және орыс тілдерінде жазылған ескерткіш тақта орнатылған: "Ыбырай Алтынсарин (1841-1889 жж.) – ұлы қазақ педогогы, ағартушысы және ғалымы".
Көрнекті қазақ педогогы мен ағартушысы оң қолында ашық кітапты ұстап, оны көрерменге бұрып тұр. Ы. Алтынсарин бейнесін мүсінші қарапайым, бірақ керемет етіп келтірген. Күшті, батыл, бірақ мейірімділікке толы адам өзінің тереңдігі мен байыптылығымен ерекше әсер қалдырады. Мүсіндік композицияның өзі Ыбырай Алтынсарин секілді қатаң және монументальды және ол өз халқына шабыт бергені мәңгілік ақиқат.

2010 жылы ескерткіш Қостанай қаласындағы Ы. Алтынсарин атындағы дарынды балаларға арналған мектеп-интернаттың ғимаратының басты кіреберісіне көшірілді. 

## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан ескерткіштері
Санат:Қостанай облысы
Дивертисмент

**Дивертисмент** - 
*1) би нөмірлерінен, әндерден, кейде жеке музыкалық нөмірлерден тұратын ойын-сауық көріністері. Дивертисмент спектакль (драма, опера және т.б.) көріністеріне қосымша ретінде шығарма ортасында немесе соңында орындалады. 
*2) Опера, балет және симфонияда, бұл шығармалардың мазмұнына тікелей байланысы жоқ, дербес би сюитасы. 
*3) Аспаптық ансамбль, оркестр үшін жазылған (серенада сипатты) сауықшылдық сюита. 
*4) Попурри, вариация сипаттас жеңіл, виртуозды мінездегі музыкалық пьеса.

## Дереккөздер

Санат:Музыкалық терминдер
Санат:Музыкалық формалар
Санат:Опералық терминдер
Санат:Музыкалық шығармалар
Санат:Музыка жанрлары
Санат:Сахналық өнер
Диктор

**Диктор** — микрофон алдында немесе экранда қоғамдық-саяси, әдеби-музыкалық, т.б. хабардарлық мәтіндерін нақышына келтіріп оқитын радиохабар мен теледидар қызметкері. Студиядан тыс хабар тарату ісінде (кәсіпорындардан, оқиға өтіп жатқан жерлерден, т.б.). Әдетте хабар жүргізуші ретінде сөйлейді. Қазақстанда белгілі дикторлар қатарында Ә. Байжанбаев, Л. Сейітов, М. Сержанов, С. Жақанова, т.б. бар.

## Дереккөздер

Санат:Мәдениет
Диатоника

**Диатоника** - ладтың негізгі баспалдақтарының ретінен туатын музыкалық дыбыстар жүйесі. Диатоникаға негізінен бүтін тондар мен жарты тондар ретінде негізделген 7 баспалдақта ладтар (табиғи мажор мен минор, олардың гармониялық түрлері, пентатоника, т.б.) жатады. Диатониканың негізгі дыбыстары хроматикалық өзгеріске түспейді. Диатоника жарты тон көршілес екі дыбыстан құралады да (мысалы, ми-фа), ал хроматикалық жарты тон дыбыстарды жоғарылату немесе төмендету өзгерістерінен пайда болады. Диатоника ладтық құрылыстың негізі болып табылады. Диатоника халық музыкасында және кәсіби, классик, музыкада кең орын алады. Ал модернистік музыка диатоникадан біржола қол үзгендіктен атональдікке, ладтың ыдыраушылығына, музыкалық жүйелердің бұзылуына әкеп соқтырды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Кеңес Сыдықұлы Бейсалиев

**Кеңес Сыдықұлы Бейсалиев** (20.1.1928 ж.т., Ресей, Орынбор қ.) - әнші, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1978). Алматы консерваториясы-ның (қазіргі Қазақ ұлттық консер-ваториясы) вокалдық бөлімін бітірген (1946). Студент кезінен бастап Қазақ ақад. опера және балет театрында әнші болды. Осы театр сахнасында әр жылдары Сырттан, Жиренше (1951; А.Жұбанов пен Л.Хамидидің "Абайында"), Бекежан, Қапан, Семей (Е.Г. Брусиловсқийдің "Қыз Жібек", "Ер Тарғыны" мен "Дударайыида"), Жанбота (М.Төлебаевтің "Біржан-Сарасында"), Әбдіқадьтр, Қабанбай (С.Мүхамеджановтың "Айсұлуы" мен "Жұмбақ қызында"), Абыз, Еспембет (Ғ.Жүбанованың "Еңлік - Кебегінде"), Шарплес (Дж. Пуччинидің "Чио-Чио-санында"), Данқайро (Ж.Бпзенің "Карменінде"), т.б. 1960 - 70 ж. театр жанындағы воқалдық-хор студиясында сабақ берді. 1988 - 98 ж. театрдың труппа меңгерушісі, 1998 жылдан жас орындаушыларды дайындау реж. 1988 жылдан зейнеткер. Театр құрамымен Мәскеуде (1967, 1978) және Германияда (1986), т.б. жерлерде гастрольдерде болған. Қазақстан Жоғ. Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1959) және медаль-дармен марапатталған.

## Әдебиеттер:
Кузембаев С.А., Воспеть ирекрасное, А.-А., 1982.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Бюст

**Бюст** (франц. Ьизіе, лат. Ьизіит - қабірдегі ескерткіш) - адамның кеудеден жоғары портреттік бейнесі кескінделген мүсін. 

Металл, тас, балшық, ағаш, гипстен жапсыру, оймыштау, кесу, құю, соғу, нақыштау арқылы жасалады. Адамның бас, бет пішіні кашалған тас мүсіндер көне дәуірлен (б.з.б. 5 ғ. - б.з. 8 ғ.) белгілі. Қазіргі қазақ Б. жасау өнері жалпы мүсін өнері жетістіктерімен тығыз байланысты. Қазақстан мүсіншілері Х.Наурызбаев, Т.Досмағамбетов, Б.Түлеқов, т.б. ұлттық қаһармандар мен замандастар қелбетін бейнелеген көптеген Бюстертер жасады. Бюст өнері қазіргі уақытта мүсіншілер А.Татаринов, Е.Биманов, А.Андрущенқо, Е.Едгебаев, т.б. шығармашылығында табысты дамуда.

## Дереккөздер

Санат:Мүсіндеме түрлері
Санат:Бюст
Алтынтөбе

**Алтынтөбе** сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:
**Елді мекендер:**

* Алтынтөбе – Түркістан облысы Қазығұрт ауданындағы ауыл.
* Алтынтөбе – Түркістан облысы Ордабасы ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**
* Алтынтөбе – Отырар аймағындағы орта ғасырлардағы сақталған қала орны.
* Алтынтөбе – Қазығұрт ауданындағы орта ғасырлардағы сақталған қала орны.
* Алтынтөбе – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданында орналасқан мыс кен орны.
Шегініс

**Шегініс**- шығармадағы оқиға желісіне тікелей қатысы жоқ басқа жай-жағдайларды кенжелей кірістіріп айту. Көбінесе әңгіме желісін үзіп, кідіріс жасаған кезде бұдан бұрынырақ болған жай тілге тиек етілетіндіктен, бұл тәсіл шегініс деп аталады. Кейде лирикалық, шегініс десе, кейде авторлық шегініс делінеді. Лирикалық шегіністе байқалып отырған жағдайға, суреттеліп отырған кейіпкерге автордың өз қатынасы, өз көңіл-күйі айтылады. Бұл оқиға баяндаушы өзі тікелей араласқандай әсер етеді. Ал авторлық шегініс баяндаушы тарапынан да берілуі мүмкін. Ә.Нұрпейісовтің "Қан мен тер" романында бір ауылға қонаққа келген Есбол деген қарт кісі Мөңке есімді адаммен кездесіп отырып, оның жас кезін еске түсіреді. Ол Мөңкені баяғы бала кезінен біледі: "Есбол қария шиқ-шиқ күледі. Ел қыдырып жүріп, бір жолы, біраз адам түстеніп отырғанда бұлардың үстіне аласа, бірақ шойындай сом тұлғалы қара бала кіріп, сәлем береді. Сонда оған Есбол ішінен назар аударып: "Мынау қай бала. Бадамшасынай өзінің. Көлдің тоқпақбас қара мөңкесіндей екен.", - деп жұртты ду күлдіріп еді. Аузы дуалы қарияның сол айтқаны елдің есінде қап, Рәбіл баланың атын жұрт "Қара Мөңке", "Тоқпақбас Мөңке", "Балықшы Мөңке" деп атап кетті." Автор шегініс жасау арқылы кейіпкердің бала кезіне қатысты бір жайды орынды жерде еске алып, оның бейнесін толықтыра түскен.

## Дереккөздер
Манекен

**Манекен** — формасы, өлшемдері және салмағы адам денесіне сай келетін, жол қауіпсіздігіне байланысты сынақ өткізу үшін арнайы құрылғымен жабдықталған қуыршақ.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Транспорт
Ән-би ансамблі

**Ән-би ансамблі** -музыкалық және хореографиялық өнердің бірнеше түрінен құралған ұжым. Ол, негізінен, вокалдык орындаушылық (хор, ансамбль), аспаптық музыка (оркестр немесе халық аспаптар ансамблі, фортепьяно, т.б.), жеке және көпшілік билері, көркем сөз оқу (тақпақ пен диалогтар) сияқты орындаушылар тобын қамтиды. Ансамбль бағдарламасы ән-би, музыка аспаптық шығармасы мен әдеби жанрдан құралады. Ән-би ансамблінің өз алдына жеке көркем ұжым түрінде туып қалыптасуы мен өсіп дамуына 1928 ж. ұйымдастырылған Қызыл Тулы Кеңес Армиясы Ән-би ансамблі тікелей әсер етті. Осы ұжымның ізімен соғыс теңіз флоты, әскери округтер, т.б. және су келігі, кәсіподақ, мектеп, сондай-ақ, одақтас, автономық республикаларда КСРО халықтарының ән-би шығармашылығын насихаттайтын көптеген ансамбльдер (мыс., КСРО халықтарының Ән-би ансамблі, Грузин халықтарының Ән-би ансамблі., "Гүлдер" ансамблі, Қазақ Ән-би ансамблі Өзбекстанның "Бахор", Ән-би ансамблі Татарстанның Ән-би ансамблі және т.б.) құрылды. Көпшілік әні, осы заман композиторларының хор композициялары, халықтың ән-билері мен өлең тақпақтары Ән-би ансамблінің негізгі қоры болды. Осындай түрлі жанрлық туындыларының өзара тоғысуы арқылы Ән-би ансамблінің жүйелі композициясы қүралады. Кезінде Қазақстанда жоғары педагогика оқу орындары жанынан (Алматы, Атырау, Семей, т.б.) жөне көркем өнерпаздар үйірмелері негізінде құрылған "Сыр сұлуы" (Қызылорда), "Айгөлек" (Шығыс Қазақстан облысы), т.б. ансамбльдер жұмыс істеді.

## Дереккөздер
Владимир Иванович Шемшученко

**Владимир Иванович Шемшученко** (11.2.1956 жылы туған, Қарағанды қаласы) - ақын. 

Украинадағы Киев политехникалық институтын (1980), Мәскеудегі М.Горький атындағы әдебиет институтын (1988) бітірген. Еңбек жолын Қарағанды жылу жабдықтары зауытында жұмысшы болып бастаған. Содан соң Норильск, Қарағанды қалаларындағы өнеркәсіп орындарында әр түрлі қызметтер атқарған.

"Арифметика смерти" (1990), "Русская школа" (1993) атты кітаптары шыққан.

## Дереккөздер


Санат:11 ақпанда туғандар
Санат:1956 жылы туғандар
Санат:Қарағандыда туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Киев политехникалық институты түлектері
Санат:Горький атындағы әдебиет институты түлектері
Санат:Норилськ тұлғалары
Қарағанды облысы, көлік-қатынас жолдары

Көлік-қатынасы жолдары. Карағанды облысында
жалпы қолданатын автомобиль жолдары 8858,3 км
кұрайды, оның ішінде республикалық мақсаттағы
— 2837 км, облыстық және аудандық мақсаттағы-6021,3 
км. Республикалық мақсаттағы жолдың
ішінде асфальтбетонмен жабылғаны 996 км, қара
қиыршық таспен жабылғаны 1498 км, ақ қиыршық 
таспен жабылғаны 341 км. Автокөлік жолдарында 
114 өткел (5996,38 кума метр), 1630 дана су
құбыры трубасы бар (30076,74 кума метр). Облыстық 
және аудандық жолдың жалпы ұзындығы
6021,3 км (оның ішіндегі 3356 км облыстық мақсатта, 
2665,3 км аудандық мақсатта), оның ішінде
асфальтбетонмен жабылғаны 512 км, қара қиыршық 
таспен жабылғаны 2273 км, ақ қиыршық
таспен жабылғаны 3120,3 км және қара жол 116
км. Автокөлік жолдарында 124 өткел (6838,5 кума
метр), 3462 дана су құбыры бар (52214,6 кума метр).
Қарағанды қаласы көшелерінің жалпы ұзындығы
530 км-ді кұрайды.

Облыстық және аудандық автокөлік жолдарын
жөндеуге бөлінген қаржы денгейі: 2003 ж. 800 млн
теңге, 2004 ж. 895 млн теңге, 2005 жылы 889,7 млн
теңгеге жетті.

Жолаушылар көлігі. №3 Қарағанды автобус 
паркі Қарағанды автожөндеу зауыты негізінде
1966 ж. 27 қаңтарында құрылды. 1971 жылдың
ақпанында № 4 автопаркті тартуға байланысты
№ 3 автопарктің жылжымалы құрамы қосымша
автобустармен толықты және қызмет көрсететін
маршруттар саны 30-ға жетті. Маршруттар Қарағанды 
қаласының негізгі кәсіпорындары мен
тұрғын бөліктерін байланыстырады. Шахтерлерді
тасымалдау бойынша маршруттар ұйымдастырылды. 
Қазіргі кезде АҚ №3 автобус паркі Қарағанды 
қаласы мен облысының ірі тасымалдаушыларының 
бірі болып табылады. Қуатты өндіріс
базасы салынды, жылжымалы құрамның саны
артты, жаңғыртылды, маршруттік желі өзгерді, жолаушыларға 
қызмет көрсету мәдениеті жоғарылады. 
Қазір №3 автопарк құрамында 1700 адам
жұмыс істейтін ұжым күн сайын жолға «Мерседес», 
«Ман», «Сетра» таңбалы 600 комфортабельді
автобустар шығарады. Әр күні 200 мыңнан астам
жолаушылар тасымалданады.

## Дереккөздер


Санат:Көлік-қатынасы
Санат:Қарағанды облысы
Бейсенбай қорымы

thumb|Бейсенбай қорымы
thumb|Қойтас
thumb|Бейсенбай қорымы
**Бейсенбай қорымы** — 19 ғасырдың аяғынан сақталған архитектуралық ескерткіш. Маңғыстау облысының Форт-Шевченко қаласынан 25 км жерде. 1978 жылы Қазақстан қалпына келтіру және жобалау мекемесінің экспедициясы зерттеген. Қорым ірі құрылыстар (көрхана, сағанатам, төртқұлақ қоршау) мен шағын архитектуралық белгі тастардан (көктас, құлпытас, т.б.) тұрады. Мазарлардың көпшілігінің бұрыштары биіктетіле қаланған, ақ түсті, өрнек бедерлері жақсы сақталған сағанатамдар. Түрлі геометриялық пішіндегі құлпытастар мен қойтас-тар ерекше жасалған. Қойтастар ескерткіштің жалпақ тұғыр тасына орнатылған. Бұларды жалпақ оюлармен бедерлеп, кей жерлерінде кескіндерді бояп безендірген. Қару-жарақ түрлері, араб әрпімен қазақ тілінде арнау-бағыштаулар қашалып түсірілген. Бейсенбай қорымындағы жеке ескерткіштер пішінінің (есіксіз сағанатамдар, тұғыр түріндегі қойтас, т.б.) өзгешелігімен ерекшеленеді.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы сәулеті
Варьете

thumb|right|200px|
**Варьете** ( ,  - әр түрлілік, аралас) - сана өнерінің әр түрлі жанрынан (театр, музыка, эстрада, цирк) құрылған театрлық бір түрі. 

1720 ж. Парижде ашылған "Варьете" театрының атынан шыққан. Варьтенің спектаклі көруге жеңіл, көңіл көтеруге арналған. Онда ирония, пародия, эротика, комедия элементтерді кездестіруге болады. Варьете бағдарламасын бір актілі пьесалар, жекелеген сахналық көріністер, көркем сөз оқу, әнші, биші, музыканттар, акробаттар, жанглерлер, көз байлаушылар, т.б. өнері қіреді. 19 ғ-дың соны мен 20 ғ-дың басында Батыс Еуропа мемлекеттерінің ірі қалаларында (әсіресе, астаналарда, Париж, Лондон, т.б.) кең тараған. 20 ғ-дың 80-жылдары кабаре Варьете пайда болды. Ол жеңіл де әсем сахналық спектакльдерімен ерекшеленді.

## Дереккөздер


Санат:Музыка жанрлары
Санат:Театр түрлері мен жанрлары
Тоқтар Ералиев

**Тоқтар Ералиев** - (13.6.1946 жылы туған Түркістан облысы Арыс ауданы Ермоловка ауылы) - архитектор, Қазақстанның еңбек сіңірген архитеrторы (1980). Қазақ политех иниститутытын (қазіргі Ұлттык техникалық университететі) бітірген (1970). 1970 - 88 жылдары Қазақ қала құрылысын жобалау иниститутында, 1988 - 92 жылдары  Қазақстан Архитекторлар одағының төрағасы, 1993 -97 жылдары  "Үркер" кәсіпорнының бас археолог, Алматы қалалық мемлекеттық сараптау басқармасының бастығы болып жұмыс істеді. 1997 жылдан Астана қаласының бас археолог Ералиевтің жобасы бойынша (арх. Ю.Г. Ратушный және О.Н. Балықбаевпен бірге): Округтік офисерлер үйі (1978), Қазақстан ОК баспаханасының мәжіліс залы мен Саяси ағарту үйі (1981), "Алатау" санаторийі (1986), т.б. салынды. КСРО халық депутаты болған (1989). «Парасат» (2006) орденімен марапатталған. ҚР Сәулетшілер одағының Басжүлдесі мен алтын медалінің иегері, Сәулетшілер одағы халықаралық бірлестігі Бас жүлдесі мен алтын медалінің иегері. Республикалық, бүкіл одақтық және халықаралық конкурстарының лауреаты. Халықаралық сәулет академиясы және Халықаралық сәулет бомонды дипломдарының иегері. ҚР құрметті Аптын кітабына енгізілген. ҚР құрметті сәулетшісі. Үйленген. 2 баласы бар.

Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен.
## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Санат:1946 жылы туғандар
Алтынтөбе (көне қала, Қазығұрт ауданы)

**Алтынтөбе** – орта ғасырлардан сақталған қаланың орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Қазығұрт ауданы, Қаржан ауылының жерінде орналасқан.

## Зерттелуі
Алғаш 1982 жылы археолог А.Н. Подушкин зерттеген. Кейін 1992 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясының Келес археологиялық тобы зерттеу жұмысын жалғастырды.

## Сипаты
Алтынтөбе – сыртқы көрінісі төртбұрышты, терең ормен қоршалған биік төбе. Аумағы 180x160 м, биіктігі 13-15 м. Орталық бөлігі (цитадель) төбенің оңтүстік-батыс бұрышында орналасқан. Аумағы 70x50 м, биіктігі қалашықтың үстіңгі бетінен есептегенде 4 м. Қаланы айналдыра салынған үлкен қабырғаның құлаған орны анық байқалады. Қақпалары оңтүстік-шығыс пен оңтүстік-батыста бір-біріне қарамақарсы орналасқан. Төбенің орта ғасырдағы аты белгісіз. Кезінде гүлденген қала болған. Қазба жұмыстары кезінде бірнеше бүтін қыш ыдыстар: екі көзе, екі қақпақ, кіржуғыш және сырланбаған кесе табылды.
Алтынтөбе Ұлы Жібек жолының Шаштан Испиджабқа апаратын тармағының бойында орналасқан. Зерттеу кезінде жиналған археологиялық материалдар қаланың X-XVI ғасырлар аралығында болғанын көрсетеді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері