open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ілияс Жансүгіров бюсті (Алматы облысы Жансүгіров кенті)

[нобай|оңға|Жансүгіров кентіндегі [Ілияс Жансүгіров бюсті|350x350px]]


## Тарихы
Аудан орталығында ақынның шағын мүсіні 1964 жылы қойылды. 1984 жылы ақынның 90 жылдық мерейтойы қарсаңында оны аудан орталығындағы басты алаңға орнату жөнінде аудан басшыларының бастамасымен арнайы шешім қабылданды. Жаңа мүсінін Мәскеу қаласындағы металды өрнектеп құюмен айналысатын үй құрылысы комбинатында жасалып, әкелінді. Оның іргетасы граниттен қаланды. Ақынның осы мүсіні 2003 жылы орталық алаң төріне биік тұғырға көшіріліп, орны ауыстырылды. Бұл бюст-азаттықтықтың ақ таңын атыруға, Егеменді еліміздің Тәуелсіздігін жақындатуға атсалысқан, азаттықтың жаршысы асыл арыстарымыздың бірі репрессия құрбаны ретінде жала жабылып, ату жазасына үкім шығарылған дүлдүл ақын-жерлесіміз І. Жансүгіровке арнап қойылды.  Ескерткіштің интерьерлерінде және орналасқан жерінде үлкен өзгерістер бар. өйткені ескерткіш аудан орталығы Жансүгіров кентінің орталық алаңының солтүстік беткейінде орналасқан болатын. Кейіннен ескерткіш бюст Кеңес дәуірінің көсемі Лениннің орнына қойылып,алаңның орталық бөлігіне ауыстырылды. Алғашқы планировкалық құрылым бойынша Ілиястың бюсті алаңның шетіне орналастырылған. Тарихи және мәдени құндылығын жоғалтуына байланысты Кеңес дәуірінің көсемі Лениннің орнынан алынуына орай, Жансүгіровтің бюсті алаңның орталық бөлігіне ауыстырылды. 

## Архитектуралық мәліметтер
Ені 0,60 см, көлденеңі 1 м, биіктігі 3 м болатын тас постаментке орнатылған ақынның бюсті 1 м биіктіктегі ені 9 м, көлденеңі 12 метрден тұратын сұр түсті, өрнектелген тас кірпіштен қаланған сахна түріндегі алаңқайға қойылған. Алаңқайға жабыстыра қаланған сатылармен көтерілу арқылы шығуға болады. Баспалдақ саны 5-еу. Оның екі жақ шетінде гүл қоятын екі цемент-ваза бар. Ескерткіш-бюсттің артында күн кескінін беретін темір трубалардан орнатылған күн шапақтары бар.

## Дереккөз


Санат:Қазақстан ескерткіштері
Санат:Жетісу облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Жетісу облысы сәулеті
Черкес Мұса-Оглы Мұрадов

**Черкес Мұса-Оглы Мұрадов** - Социалистік Еңбек Ері (1948), қызылша өсіруші, Жамбыл облысы (қазіргі Түркістан облысы), Шу ауданы, "Новый путь" колхозының бригадирі (1946). 1918 жылы Әзірбайжанда, Карьягинск ауданы, Ялевант селосында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1937 жылы Қазақстанға қоныс адарған соң "Новый путь" колхозына жұмысқа кіріп, 1944 жылға дейін бақташы, содан кейін егін суарушы болады.
* 1946 жылы қызылшашылар бригадасының бригадирі болу тапсырылады. 1947 жылы қызылшадан мол өнім алу үшін үздік қызылшашылар тәжірибесін қолдана отырып, агрономның көмегімен агрожоспар жасайды. Агротехникалық кешендердің барлық жағдайларын қатаң сақтай отырып, себу жұмыстарын ойдағыдай аяқтайды. Еңбектері ақталып, бұл жыл да жемісін береді - 55 гектар жердің әр гектарынан 349 центнерден, ал мол түсімді 4 гектар алқаптың әр гектарынан 811 центнерден қант қызылшасын алады.

## Наградалары
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Аппақ Мүсәпіров

**Мүсәпіров Аппақ** - Социалистік Еңбек Ері (1948), егінші, Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Жаңаталап колхозының егіншілер бригадасының бригадирі (1945). 1902 жылы Талдықорған облысы, Шұбар ауылында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1930-1945 жылдары Жаңаталап колхозында егінші болып істейді. 
* Ұлы Отан соғысы жылдары майданда болып, кеудесіне "За победу над Японией" медалін тағып, 1945 жылы туған колхозына оралған оны қызылшашылар мен егіншілер аралас бригаданың бригадирі етіп тағайындайды. Бригада жоспар көрсеткішін жыл сайын көтеріп отырады: 
** 1946 жылы межеленген 150 центнердің орнына 55 гектар жердің әр гектарынан 165 центнерден қант қызылшасы алынады.  
** 1947 жылы бригадаға 35 гектар қант қызылшасы және 130 гектар астық дәнді дақылдар алқабы бекітіледі. Алған міндеттемелерін абыроймен орындап, 8 гектар жердің әр гектарына 837 центнерден,  ал қалған жерге  межеленген 235 центнердің орнына 404 центнерден қант қызылшасын өсіреді.

## Наградалары
* "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалі
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
История народов Средней Азии 

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Даңқ обелискісі (Алматы облысы Жансүгіров кенті)

[нобай|оңға|Ақсу ауданы орталығы [Жансүгіров ауылындағы Даңқ обелискісі]]

## Құрылған жылы
1975 жыл

## Обелиск құрылысы
Биіктігі екі шетіндегісі 18 метрден ортадағы биіктік 27 метр болатын жоғары жағы сүйір келген цемент плитадан құйылған ескерткіш. Композициялық құрылымы үш қыры бір-біріне түйіскен орталары 2 метр қашықтықпен орналасқан төмен жағы жалпақ келген зәулім ескерткіш обелискі 1941-1945 жылдары ҰОС-да құрбан болғандарға арналған, ені 30 см. Ескерткіш биіктігі 0,50 см болатын биіктікке орналасқан. Ескерткішке баспалдақ саты арқылы көтеріледі. Ескерткіш биіктігі 0,50 см болатын шойын темірмен қоршалған. Тастың түсі сұр. Тастың бетіне қоңыр қызыл түсті мәрмәрға ойып жазылған мынадай сөздер бар: «*1941*», екінші жағында «*1945*» деген жазулар жазылған. Ескерткіш орталық саябағында орналасқан. Ескерткішке баратын жол асфальтпен төселінген.

## Дереккөз


Санат:Ескерткіштер
Фаржан Мұса-Оглы Мұрадов

**Мұрадов Фаржан Мұса-Оглы** - Социалистік Еңбек Ері (1948), қызылша өсіруші,  Жамбыл облысы (қазіргі Түркістан облысы), Шу ауданы, "Новый путь" колхозының звеношысы (1947). 1906 жылы Әзірбайжанда туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1937 жылы Қазақстанға қоныс адарған соң "Новый путь" колхозында қызылша өсіруші болып жұмыс істейді.
* 1947 жылы қызылшашылар тобының звеношысы болады. Осы жылы қажырлы және алдыңғы қатарлы агротехниканы іскерлікпен қолдана білудың арқасында оның тобы жоғары өнім алады - 2 гектар мол түсімді алқаптың әр гектарынан 809 центнерден және өздеріне бекітілген қалған 10 гектар жерден 354 центнерден қант қызылшасын жинап, жоспарды артығымен орындайды.

## Наградалары
* Ленин ордені
* "Орық пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Мұстапаева Зейнегүл

**Мұстапаева Зейнегүл** - Социалистік Еңбек Ері (1948), қызылша өсіруші, Жамбыл облысы (қазіргі Түркістан облысы), Мерке ауданы, Қызылсай колхозының қызылшашылар тобының звеношысы (1946). 1922 жылы Жамбыл облысы, Мерке ауданы, Қызылсай ауылында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1936 жылы 15 жасында Қызылсай колхозына қызылша өсіруші болып жұмысқа кіреді.
* 1946 жылы қызылшашылар тобының звеношысы болып, қант қызылшасын өсірудегі көп жылдық өзінің және озат қызылшашылар тәжірибесін бригадалық жұмысына енгізіп, қант қызылшасының өсіп-өну барысына қолданады.
** 1947 жылы осы қажырлы еңбегі ақталып, өздеріне бекітілген 4,4 гектар жерден 2279 центнер қант қызылшасы қазылып алынады, оның ішінде 2 гектар жердің өзі әр  гектары 802 цнтнерден өнім береді.

## Наградалары
* Ленин ордені
* "Орақ пен балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Дартс

320px|thumb|Нысана
## Дартс
Бұл ойын XV ғасырда Генрих VII королінің Англия мемлекетін басқару кезінде пайда болды.                       
Оның әйелі аң аулауды жақсы көрген. Өз әйеліне қорыққан король оған аң аулаудың орнына өгіздің суретіне  
дротиктерді лақтыруды ұсынды.Сол себептен ағылшындар қазіргі уақытқа дейін нысананың ортасын өгіздің көзі
деп атайды.Қазіргі кездегі дротиктер найзаға ұқсамаған-кішкентай әрі әдемі, ал магниттік ұштық ойынды
жеңілдетеді. Қазіргі кезде дартс ойының бала да, үлкен де бүкіл әлемде жақсы көреді. Оны ойна отырып
ешкім корольдің аң аулауын ойға түсірмейді.

## Нысана
thumb|250px
right|250px
Нысана көбінесе сизальдан жасалады. Бірақ та Азияның кейбір елдерінде, мысалы Қазақстанда жылқының шашынан жасалған нысаналар кеңейтілген. Нысананы сизальдан жасауды ең бірінші Nodor компаниясы ұсынды. 1932 жылы ең бірінщі сизальдан жасалған нысана пайда болды. Нысаналар Кенияда және Қытайда өндіріледі. Ол елдерде шикізат өте көп. Нысана секторлерге бөлінген, 1-ден 20-ға дейін.

**Нысананың биіктігі және оған дейінгі ара-қашықтық**

Стандартты ойында нысана 1,73 метр биіктікте болу керек, ал нысананың ойыншылар дротиктерді лақтыратын сызықтан ара-қашықтығы 2,37 метр болу керек.

«даблдың» және «треблдың» ішкі ені 8 мм.
«буллдың» ішкі ені 12,7 мм.
сыртқы орталық сақинаның ішкі диаметрі 31,8 мм.
нысананың ортасынан «дабл» сақинасының сыртқы жағына дейін ара-қашықтық 170,0 мм.
нысананың ортасынан «требл» сақинасының сыртқы жағына дейін ара-қашықтық 107,0мм.

## Дротик
400px|Дротик дарт

Ойыншылар стандарт бойынша массасы 50 граммнан кем дротиктерді пайдаланады. Әуесқойларға массасы 50 граммнан артық дротиктерді пайдалануға болады, бірақ та ондай дротиктерді сайыста қолдануға болмайды, сайыс кезінде қолданса, ойыншы жарысты жалғастыру құқығынан айырылады. Ойыншылар көбінесе массасы 19-25 грамм аралығындағы дротиктерді пайдаланады. Қазіргі кезде  дартс инвентарін шығаратвн Unicorn, Harrows, Nodor, Winmau компаниялары әлгілі. Профессионал ойыншылар көбінесе вольфрам мен никельден жасалған дротиктерді пайдаланады.

## Ережелер
Стандартты нысана 20 секторге бөлінген, көбінесе түстері ақ және қара болады. Әр қайсысына 1-ден 20-ға дейін саны берілген. Ортада  «булл» орналасқан. Оған тисе 50 ұпай беріледі, оның сыртындағы жасыл сақинаға тисе 25 ұпай беріледі. «Дабл» сақинасы сектордың саның екі есе арттырады,  «требл» сақинасы сектордың саның үш есе арттырады. Ол сақиналар дәстүрлі қызыл және жасыл түстерге боялады. Әр ойыншы бір кезекте 3 лақтыру жасайды. Одан кейін кезек келесі ойыншыға келеді. 3 лақтырудан жиналған максммал ұпай саны 180.

## Дереккөздер
"365 рассказов об удивительных открытиях" кітабы.

Санат:Ойындар
Жүз жылдық залы

**Жүз жылдық залы** немесе **Ұлттық зал** (; ) — Вроцлав (Польша) қаласындағы Щитницк саябағында орналасқан жабулы спорттық нысан. 2006 жылы ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енгізілді.

Макс Бергтің жобасы бойынша 1911—1913 жылдары аралығында ерте модерн стилінде салынған. Ғимарраттың күмбезі темірбетоннан жасалған, ішкі диаметрі 65 метр, ал биіктігі 43 метр. Құрылыс жұмыстары аяқталғаннан кейін ғимарат өзіне ұқсас нысандардың арасында көлемі бойынша бірінші орынға орналасты. 

Қазіргі кезде түрлі спорттық шаралар және концерттер өткізу үшін қолданылады.

2013 жылы *Жүз жылдық залында* ауыр атлетикадан әлем чемпионаты өткізіледі. 

## Галерея

File:Wroclaw Hala Ludowa Breslau Jahrhunderthalle.jpg| Жүз жылдық залы неміс ашық хатында
File:Jahrhunderthalle in Breslau.jpg| 2001 жылғы көрінісі
File:Iglica we Wroclawiu.jpg| Иглица (Iglica) — ғимараттың алдында орналасқан ескерткіш
Сурет:Hala Stulecia photo.jpg|Ғимраттың ішкі көрінісі


## Тағы қараңыз
* Әлемдік мұра
* Еуропадағы Әлемдік мұра нысандары
* ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының тізімдері
* ЮНЕСКО
* Польшадағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі

## Сыртқы сілтемелер
*  Ресми сайты 
*  Scheda UNESCO

Санат:Әлемдік мұра нысандары
Санат:Вроцлав
Макс Берг

**Макс Берг** (17 сәуір 1870, Шецин — 22 қаңтар 1947, Баден-Баден; толық есімі: *Макс Пол Эдуард Берг* ()) — неміс сәулетшісі, қала құрылысшы және 1909-1924 жылдар аралығында Вроцлавтағы қала сәулетшісі. Берг ең алдымен өзінің бас жобасы - Жүз жылдық залымен танымал. 

## Сыртқы сілтемелер

* www.wroclaw.pl: Collection of photographs of Jahrhunderthalle 
* Another collection of photographs of Jahrhunderthalle
* biography

Санат:Сәулет өнері
Мырзақұлов Керімбай

**Мырзақұлов Керімбай** - Социалистік Еңбек Ері (1948), қызылша өсіруші, Жамбыл облысы (қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысы), Қызыл Жұлдыз колхозының қызылшашылар бригадасының бригадирі (1945). 1907 жылы Жамбыл облысы, Қостөбе ауылында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1929 жылы Қызыл Жұлдыз колхозына егінші болып кіріп, 2 жылдан кейін егіншілер бригадасының бригадирі болып тағайындалады.
* 1933-1934 жылдары Қостөбе ауылдық советінің председателі болады.
* 1934 жылы қайтадан егіншілікке ауысып, 1942 жылға дейін егіншілер бригадасын басқарады.
* 1942-1944 жылдары Ұлы Отан соғысында болып, 1945 жылы "За победу над Германией" медалімен наградталады.
* 1944 жылы соғыстан қайтып 1 жылдай Қызыл Жұлдыз колхозының председателінің орынбасары болып істейді.
* 1945 жылдан қызылшашылар бригадасын басқарып, жыл сайын өнім көрсеткішін ұлғайтуға ат салысады:
** 1945 жылы - 25 гектардан 210 центнер;
** 1946 жылы - 33 центнер;
** 1947 жылы - 611 центнер.

## Наградалары
* "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалі (1947)
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
*  Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Корольдік пингвин

**Корольдік пингвин** — () - Пингвинтәрізділер () тұқымдасының ұшпайтын құсы.
 
### Биологиялық сипаттама
Корольдік пингвиндердің дене тұрқының ұзындығы 91 см-ден 100 см-ге дейін жетеді.

Қауырсындары қысқа, тығыз, арқасы сұр, бауыры ақ түсті, басы сары теңбілді болады. Шөжелері сұрбүлт түсті болады. Төс бұлшық еттері жақсы жетілген, қанаты ескекке айналған, қабыршақ тәрізді қауырсынмен қапталған.

Жақсы жүзеді, сүңгиді, жарғақты саусақтары мен қысқа құйрығы руль қызметін атқарады. Жағалауға, мұз үстіне секіріп шығып, құрлықта көбіне екі жағына теңселе адымдап, баяу қозғалады, қар үстінде бауырымен сырғанайды. Тері астындағы дәнекер ұлпадан тұратын май қабаттары жақсы жетілген, ол денесіндегі жылуды реттеп отырады. 

Корольдік пингвиндер құрлықта түлейді, бұл кезде олар қоректенбейді. Моногамиялы, ұя салып, жұмыртқалау кезінде бірнеше мыңдаған дарабастары бірігіп үлкен топ құрады. Ұяларын жағалаулардағы жазық, тасты жерлерге, үңгірлерге, ағаш тамырларының қуыстарына салады. Ұяда 1 — 2 (кейде 3) жұмыртқа болады. Корльдік пингвиндер шаянтәрізділермен, басаяқты ұлулармен, балықтармен қоректенеді. 

### Таралуы
Корольдік пингвин Антарктика аралдарында: Оңтүстік Георгия, Оңтүстік Сандвич аралдарында, Марион, Козе, Кергелен, Херд, Маккуори аралдарында таралған.

### Корольдік пингвин және адам
XVIII ғасырдан бастап теңізшілер Корольдік пингвиндерді бақылаусыз өлтірген. 1918 жылы кейбір Корольдік пингвин мекендердің саны сыни межелге жетеді. Бүгінгі күні көпжылдық жұмысының нәтижесінде барлық аралдардағы Корольдік пингвиндер саны қалпына келді.

### Пайдалынған әдебиеттер
* Жизнь Животных т.6 Птицы М.: Просвещение 1986
* “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
* Биология:Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2007.

## Сыртқы сілтемелер
* https://species.wikimedia.org/wiki/Aptenodytes_patagonicus?uselang=ru

## Дереккөздер

Санат:Жануарлар
Санат:Пингвинтәрізділер
Санат:Антарктида
Санат:Антарктида фаунасы
Айқышты өрмекші

**Айқышты өрмекші** () -   тұқымдасының аранеоморфты өрмекшілердің тегі. Өрмекшілердің барлығы сияқты -  жыртқыш, жәндіктермен қоректенеді. Жер шарында кең тараған, 2000-ға жуық түрі бар, Қазақстанда 15-тен 30-ға дейін түрлері кездеседі.

## Биологиялық сипаттама
thumbtime=32|280px|right
Дене тұрқы аналық дарақында 17 мм-ден 26 мм-ге дейін, ал аталығы -  10—11 мм. Денесінде ак  және ақшыл-қоңыр түсті дақтар крест белісіне ұқсас орналасқан. Денесі бас-кеуде және бунақталмаған құрсақ бөлімінен тұрады. Осы екі бөлімі сабақшамен байланысқан (бас-кеуденің 7-бунағы). Хелицераларының ұшы қозғалмалы тырнақ тәрізді буынмен аяқталады. Оның түбінде улы безінің тесігі орналасқан. Айқышты өрмекшінің аса улы жәндіктерге жатпайды. Уы адам үшін, ірі мал, қой, ит үшін қауыпсыз. Дененің дызылдауына, тітіркенуіне келтіруі мүмкін. Тышқан, егеуқұйрық үшін - токсикалық күші қауыпты. Бездерде бөлінетін сөлімен қорегін өлтіреді. 4 жұп аяқтары қозғалу қызметін атқарады. Құрсақтың соңғы сегментінің аяқтары 2 – 4 жұп өрмек сүйелдеріне айналған. Эволюция даму барысында байқалатын бір ерекшелік – өрмек сұйықтығы бөлініп шығатын өрмек бездерінің дамуы. Олардан бөлінген сұйық зат ауада тез қатады да, өрмек жібіне айналады. Бұларды өрмекшілер тор құру, ұстап алған жемтігін орап тастау, жұмыртқа пілләсін жасау үшін қолданады.

Ас қорыту жүйесі эктодермальды алдыңғы, энтодермальды ортаңғы және эктодермальды артқы ішектен құралған.

Зәр шығару жүйесіне мальпиги түтікшелері және коксальды бездер (жүретін аяқтарының 1- және 3-жұптарының бунақтарынан ашылатын бір не екі жұп бездер) жатады. Тыныс алу органдары  жапырақты өкпе қапшығы мен трахеялардан тұрады. Қан айналу жүйесі ашық, жүрегі қысқарған, 3 – 4 остиялары (жүрегіндегі қақпақшалары бар саңылаулы қос тесік) бар. Сезім органдары жақсы жетілген. 8 көзі 2 доға түрінде орналасқан. Дара жыныстылар. Жыныс диморфизмі  байқалады .

## Түрлері
Жалпы табиғатта айқышты өрмекшілердің 1000-нан астам түрлері белгілі. СНГ-да 15-тен 30-ға дейін түрі таралған. Ең көп тараған түрлері:
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Пайдасы
* Айқышты өрмекші ауыл шаруашылығы зиянкестерін құртады 
* Уы медицина мен биохимияда пайдаланылады 
* Өрмек жібегі алынады.

## Сыртқы сілтемелер
* 
* Интересные факты из жизни паука-крестовика 

## Дереккөздер

Санат:Өрмекшілер
Санат:Еуропа фаунасы
Лян Чхун Хва

**Лян Чхун Хва** (, 12 маусым 1991, Пхеньян, КХДР) — Солтүстік Кореялық ауыр атлетші, 2012 жылдың жазғы Олимпиада ойындарында ауыр атлетикадан 48 кг дейін салмақта қола медальдың иегері. 2013 жылдың ауыр атлетикадан әлем чемпионатында 48 кг дейін салмақта күміс медальға қол жеткізді.

## Нәтижелері

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*  iwf.net сайтындағы беті 
Санат:Алфавит бойынша ауыр атлеттер
Санат:КХДР ауыр атлеттері
Санат:Ауыр атлетикадан Азия чемпиондары
Бүкпежапырақ

**Бүкпежапырақ** немесе **байғұт** () — раушангүлділер тұқымдасына жататын көпжылдық жатаған (желілі) сабақты өсімдік.

## Биологиялық сипаттама
Сабағыны биіктігі  30-40см. Жапырақтары қысқа сағақты немесе сағақсыз өсімдік сабағына жабысып  орналасқан. Төменгі жапырақтары бүйрек тәрізді, 7-9 бөлшектеген тұрады. Жоғарғылары - саусақ салалы, 9-11 қалақтан тұрады.

Гүлдері майда, сары-жасыл түсті, қос жынысты. Олар жалған шатыр гүлшоғырына топталған. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді.

## Таралуы
Бүкпежапырақ бүкіл Еуропа елдерінде таралған. Ормандарда, жол шетінде, көгалдарда жиі кездеседі.

## Химиялық құрамы
Жер бетіндегі бөлімінің құрамында илік заттар (7,2—11,3 %), катехиндар, флавоноидтар, фенолкарбон қышқылдары, лигнин, липидтар, кумариндар табылған. Жапырақтарында  витамин С 210 мг % дейін болады. Аз мөлшеледе темір, бор, марганец, медь, мырыш, молибден, никель бар.

## Пайдалануы
Гүлдеген кезінде жиналып кептірілген шөбі медицинада қабыуға қарсы шипа ретінде, қақырық түсіргіш, зәр айдағыш ретінде колданады. Шөбінің тұнбасын ұдайы қолданса - холестерин көрсеткішін  төмендетеді.

Сырттай фурункулезда, ойық жараға қарсы, безеулерде пайдаланылады. Қантыз диабетте, семіздікте, тұмау, эпилепсияда қосымша ем ретінде қолданылады .

## Дереккөздер

Санат:Раушангүлділер
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Санат:Еуразия флорасы
Каролина Валенсия

**Каролина Валенсия Эрнандес** (, 8 ақпан 1985; Четумаль, Кинтана-Роо, Мексика) — Мексикалық ауыр атлетші,  2013 жылдың ауыр атлетикадан әлем чемпионатында 48 кг дейін салмақта қола медальға қол жеткізді.

## Нәтижелері

## Сыртқы сілтемелер
*the-sports.org
Санат:Алфавит бойынша ауыр атлеттер
Санат:Мексика ауыр атлеттері
Тан Яюнь

**Тан Яюнь** (18 қараша 1992; Хунань, Қытай) — Қытайлық ауыр атлетші, 2013 жылдың ауыр атлетикадан әлем чемпионатында 48 кг дейін салмақта алтын медальға қол жеткізді.

## Нәтижелері

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* iwf.net сайтындағы беті  
Санат:Алфавит бойынша ауыр атлеттер
Санат:Қытай ауыр атлеттері
Санат:Ауыр атлетикадан әлем чемпиондары
Нұт

**Нұт** () - Бұршақ тұқымдасына жататын тағамдық өсімдік.

### Билогиялық сипаттама
thumb|Cicer arietinum
Біржылдық өсімдік. Сабағы тік, биіктігі 20 см-ден 70 см-ге дейін болады. Жапырақтары тақ қауырсын тәрізді. Жемісі құрғақ - 1-2 дәнді кейде 4 дәнді бұршаққап. Дәндерінің диаметрі 0,5 - 1,5 см. салмағы 150-300 гр. Түсі сарыдан қоңырға дейін болады. Дәндерінің пішіні қойдың басы немесе үкі тәрізді. Піскенде екі жақтауының тігісінен қақырай, тұқымдары шашылады.

### Таралуы
Нұт дүниежүзінің 30 елінде өседі. Көбіне (90%)  тропикалық және субтропикалық Азия - Үндістан, Қытай, Пәкістанда өсіріледі.  Африка (Марокко, Тунис, Эфиопия) және Америкада (Колумбия, Мексика) аз мөлшерлерде өсіріледі.  Орташа есепбен 1 гектардан 0,6-0,8 тона алынады.

### Химиялық құрамы
Нұт дәндеріде 20-30% ақуыз, 50-60% углеводтар, 7% майлар бар. Құрамында мырыш, фолий қышқылы, лизин аминоқышқылы, В-1 және В-6 витаминдер табылған. 
 
### Қолданылуы
Нұт Орта Азия, солтүстік Африка және Солтүстік Америкада көп қолданылатын тағамдық өсімдік. Құрамында нәруыздық заттар көп болғандықтан өсімдіктің дәнінен басқа шөбі мал азығына пайдаланылады.

### Өндірісі


1un cigrógermina190311.JPG
1Plàntula cigro19 03111.JPG
CSIRO ScienceImage 3196 Chickpeas in glasshouse.jpg|Сабағы мен гүлі
Chickpea_pods.jpg|Жемісі мен дәні
Chickpea_field.jpg|Өсуі
Chana.jpg|Ақ (еуропалық) және қара (үнді) нұттың дәндері


## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* History and nutrition of Chickpeas, Casa Angola Internacional

Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Дербесжұп

**Дербесжұп** () —   тұқымдасының көбелегі. Еуропа, Азия, Жапония, Солтүстік Америкада кең таралған полифаг көбелек, 300-ден астам өсімдіктердің түрлеріне, әсіресе талдарға зиянын келтіреді. Талдардың арасында емен, қайын, терек, жөке ағаштың, алма, өрік талдарының діңіне жұмыртқалайды. Орман шаруашылығының зиянкесі деп саналады.

### Биологиялық сипаттама
Дербесжұптың аналық дарақымен аталық дарақысы  түсімен де, пішінімен де қатты өзгешеленеді. Осы себепті атауына еге болған ("dispar" - жұп емес). Аналық көбелегінің үлкендігі  9см-ге дейін болады. Алдынғы қанаттары сары немесе ақшыл-сұр, қоңыр сызығы бар, ортасында үшбұрыш үлкен дақ, ал қанатының шетінде - кішкене дақ бар. Денесі жуан, қоңыр-сұр түбіт басқан, мұрты мен аяқтары  қара. Аталық дарағы аналығына қарағанда майда болып келеді - 4 см. мұрттары түкті, қоңыр.Алдынғы қанатындағы сызықтар мен дақтар ірілеу болады. Жұлдызқұрттары ерте көктемде пайда болады. Жұлдызқұрттарының ұзындығы 7,5 см-ге дейін болады. 16 аяғы бар, түкті, денесінде 3 ұзынынан орналасқан жеңішке сызығы бар. Арқасында жұп сүйелдер бар - алдынғы 5 жұп көк, артқы 6 жұп - қызыл, әр сүйелде бір түп үлпе жүн бар. басы қара-сұр, екі қара дағымен.

Дернәсілдері қара-қоңыр. Көбелектері жаздың ортасында шығады. Көбелектің табиғи жаулары - Calosoma sycophanta қоңызы және Ichneumon sarcitorius арасы.

Lymantria dispar MHNT Chenille.jpg
Lymantria dispar MHNT.CUT.2012.0.357 Claix (Isère) Female.jpg| ♀
Lymantria dispar MHNT.CUT.2012.0.357 Col de Cricheto Bastelica male.jpg|♂


## Сыртқы сілтемелер
* https://species.wikimedia.org/wiki/Lymantria_dispar?uselang=ru

## Дереккөздер


Санат:Қабыршақ қанаттылар
Санат:Зиянкестер
Санат:Еуропа фаунасы
Екатерина Александровна Назаренко

**Назаренко Екатерина Александровна** - Социалистік Еңбек Ері (1948), қызылша өсіруші, Жамбыл облысы (қазіргі Түркістан облысы), Мерке ауданы, "Новый путь" колхозының звеношысы (1946). 1916 жылы Жамбыл облысы, Мерке ауданы, Мерке ауылында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1932-1945 жылдары "Новый путь" колхозында қызылша өсіруші болып істейді.
* 1946 жылдан қызылшашылар тобының звеношысы болады. Оның тобы 1947 жылы 2 гектар жердің әр гектарына 825 центнерден қант қызылшасын өсіріп, жоспарды асыра орындайды.

## Наградалары
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)
## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Жамбыл облысында туғандар
Санат:Қазақстан ауыл шаруашылық қызметкерлері
Саумал Ноғайбаева

**Ноғайбаева Саумал** - Социалистік Еңбек Ері (1948), қызылша өсіруші, Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Жаңаталап колхозының звеношысы (1946). 1906 жылы Талдықорған облысы, Шұбар ауылында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1930 жылы құрылған Жаңаталап колхозын алғашқылардың бірі болып жұмысқа кіріп, қызылша өсіруші болады. Қызылшадан жоғары өнім алу жолында қажырлы еңбек етеді. 
* 1946 жылы "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалімен наградталады. Осы жылы қызылшашылар тобының звеношы болып тағайындалады. Өздеріне бекітілген 6 гектар  жердің әр гектарынан 335 центнерден, ал 2 гектардың әр гектарынан бұрын-соңды болмаған жоғары көрсеткіш  көрсетіп - 808 центнерден өнім алып, міндеттемелерін ойдағыдай орындайды.

## Наградалары
* "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" (1946)
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* История народов Средней Азии 

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Базигүл Найманқұлова

**Найманқұлова Базигүл** - Социалистік Еңбек Ері (1948), қызылша өсіруші, Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Кировск ауданы, "Большевик" колхозының звеношысы (1945). 1921 жылы Талдықорған облысы, Қаратал ауданы, Құлбай-Төлебай ауылында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1942 жылы "Большевик" колхозына жұмысқа кіріп, белсенді колхозшы болады.
* 1945 жылы оны қызылшашылар тобына звеношы етіп сайлайды:
** 1946 жылы бригада бір гектарлы болып бекітіліп, ол жерден олар 415 центнер қант қызылшасын алады. Жоғары көрсеткіштері үшін колхоз басқармасы тарапынан 6 рет сыйлықтар беріледі, ал 1945 жылы "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалімен наградталады. 
** 1947 жылы 8 гектар жердің әр гектарынан 531 центнерден, ал 4 гектардың әр гектарынан 807,5 центнерден өнім алады.

## Наградалары
* "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" (1945)
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
История народов Средней Азии 

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Мұхаметқали Нұрбаев

**Нұрбаев Мұхаметқали** - Социалистік Еңбек Ері (1948), Қазақстанда колхоз құрылысын ұйымдастырушылардың бірі, Жамбыл облысы (қазіргі Түркістан облысы), Байзақ ауданы, Қызыл Жұлдыз колхозының председателі (1945). 1901 жылы Жамбыл облысы, Ақбұлақ ауылында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1929 жылдан колхоз ұйымдастыру жұмыстарында болады.
* 1938-1945 жылдар аралығында Ильич атындағы, одан кейін "Октябрь" колхозының председателі болып істейді.
* 1945 жылдың басында Жамбыл аудандық жер бөлімін басқарады, 1945 жылдың соңында Қызыл Жұлдыз колхозының председателі болады. Колхоз 1946 жылы қант қызылшасының өнімі бойынша ауданда бірінші орынға шығады. 1947 жылы 75 гектар жердің әр гектарына 563 центнерден, ал 18 гектардың әр гектарына 831 центнерден қант қызылшасы өсіріледі.

## Наградалары
* "Құрмет белгісі" ордені (1946)
* "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалі (1946)
* "Отличник социалистического сельского хозяйства" төс белгісі
* "Отличник пищевой промышленности" төс белгісі
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Кристина Йову

**Кристина Йову** (8 қараша 1992; Кишинев, Молдова) — Молдова елінің ауыр атлетшісі, 2012 жылдың жазғы Олимпиада ойындарында ауыр атлетикадан 53 кг дейін салмақта қола медальдың иегері (бірақ кейін допингпен айыпталып, жоққа шығарылды). 2013 жылдың ауыр атлетикадан әлем чемпионатында 53 кг дейін салмақта күміс медальға қол жеткізді.

## Нәтижелері

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Cristina Iovu - Weightlifting - Olympic Athlete | London 2012
*International Weightlifting Federation > Results > Athletes > Iovu Cristina 
Санат:Алфавит бойынша ауыр атлеттер
Санат:Молдова ауыр атлеттері
Санат:Ауыр атлетикадан Еуропа чемпиондары
Бронхтардың обструкция синдромы

**Бронхтардың обструкция синдромы** - Обструкция синдромы деп бронхоспазм нәтижесінде бронхтардың өткізгіштігінің бұзылуынан пайда болған организмнің патологиялық жағдайын атайды. Бұл синдромның клиникалық белгілерінің негізінде бронхтардың өткізгіштігінің бұзылуы, соның нәтижесінде нашарлаған әр келкі вентиляция және өкпенің қалдықты көлемінің ұлғаюы жатады. Нақты бронхобструкция синдромына ұсақ бронхтардың өткізгіштігінің өзгеруі жатады. Бұндай жағдай бронхтардың шырыш қабатының қабынуы мен ісінуінен, дағдыды шырыш қабатының ісінуімен бірге жүретін бронхспазмнан, көбінесе бронхтарды сырттан қысып тарылатын диффузды перибронхиалды фиброздан пайда болады.
Созылмалы обструктивті аурулардың негізгі клиникалық белгілері болып келесі симптомдар есептелінеді:
1)Қою және тұтқыр қақырығы бар жөтел 
2)қатты ентігу
3)өкпелік жүрек синдромының пайда болуы
4)ақырында тыныс алу мен жүрек жетіспеушілігінің дамуы
Бұл аурудың ең жиі кездесетін этиологиялық факторы ол темекі тарту. Созылмалы обструктивті бронхитпен ауырған науқастарда цианоз бен жүрек қызметінің жетіспеушілігі жиі анықталады. Обструктивтік синдромның осындай варианты кезінде терминалды бронхиолалардың шырыш қабатының қабынып,ісінуінің нәтижесінде пайда болған альвеолалар гипожелдеткіші, оттегінің парциалды қысымының төмендеуі, көмір қышқылының парциалды қысымының жоғарылауы гипоксемия мен гиперкапния, кейін альвеоларлық капиллярлардың тарылуы және кіші қан айналым шеңберіндегі шипертензия пайда болады. Бұдан әрі өкпелік жүрек пайда болады, оны қалпына келе алмайтын перифериялық ісінуге әкеліп соғады.
Өкпенәң созылмалы  обструктивті синдромының келесі бір себебі ол обструктивтік эмфизема, бұл кезде көгеру айқын анықталмайды. Бұл ауруда да бронхиалды обструкция байқалады, бірақ та негізінен альвеолалардың созылымды қасиеттері жойылғандықтан, бронхиолалардың қабырғалалары бір-біріне жақындайды, ол әсіресе дем шығарған кезінде жақсы анықталады.

## Дереккөздер

Санат:аурулар
Лун Цинцюань

**Лун Цинцюань** (, 3 желтоқсан, 1990; Хунань провинциясы) — Қытайлық ауыр атлетші, 2008 және 2016 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында ауыр атлетикадан 56 кг дейін салмақта алтын медальдың иегері. 2009 жылдың ауыр атлетикадан әлем чемпионатында 56 кг дейін салмақта алтын медальға қол жеткізді. 2013 жылдың ауыр атлетикадан әлем чемпионатында екінші орынға көтерілді. 

## Нәтижелері

## Дереккөздер

* 
* 
* 
Санат:Алфавит бойынша ауыр атлеттер
Санат:Қытай ауыр атлеттері
Санат:2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:Қытай Олимпиада чемпиондары
Санат:Ауыр атлетикадан Олимпиада чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Санат:Ауыр атлетикадан әлем чемпиондары
Ом Юн Чхоль

**Ом Юн Чхоль** (; 18 қараша 1991, Хамгён-Пукто, КХДР) — Солтүстік Кореялық ауыр атлетші, 2012 жылдың жазғы Олимпиада ойындарында ауыр атлетикадан 56 кг дейін салмақта қола медальдың иегері. 2013 жылдың ауыр атлетикадан Азия чемпионатында 56 кг дейін салмақта алтын медальға қол жеткізді. 2013 жылдың ауыр атлетикадан әлем чемпионы атанды.

## Нәтижелері

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* iwf.net сайтында  
* london2012.com сайтында 

Санат:Алфавит бойынша ауыр атлеттер
Санат:КХДР ауыр атлеттері
Санат:Ауыр атлетикадан Олимпиада чемпиондары
Санат:2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:КХДР Олимпиада чемпиондары
Санат:2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Санат:Ауыр атлетикадан әлем чемпиондары
Санат:Ауыр атлетикадан Азия чемпиондары
Санат:Ауыр атлетикадан Азия чемпионаты
Санат:КХДР Азия ойындары чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Санат:Ауыр атлетикадан Азия ойындары чемпиондары
Тач Ким Туан

**Тач Ким Туан** (15 қаңтар 1994) — Вьетнам елінің ауыр атлетшісі, 2010 жылдың жазғы жасөспірімдер арасындағы Олимпиада ойындарында ауыр атлетикадан 56 кг дейін салмақта алтын медальдың иегері. 2013 жылдың ауыр атлетикадан әлем чемпионатында 56 кг дейін салмақта қола медальға қол жеткізді.

## Нәтижелері

## Сыртқы сілтемелер
*Facebook сайтындағы жеке парағы

Санат:Алфавит бойынша ауыр атлеттер
Санат:Вьетнам ауыр атлеттері
Інқоян

**Інқоян** - () - оңтүстік Еуропадан бұкіл жершарына тараған  қояндардың түрі.  Австралияға інқояны енгізілгенінің нәтижесінде экологиялық балланс бұзылып экологиялық апаты орын  алған. Осы қояндардың түрінен үйқояны қолға үйретілген.

### Билогиялық сипаттама
Інқоян  - сүткөретіледің ішідегі ірі емес тұқымдасы. Дене тұрқы 31-45 см, салмағы 1,3 – 2,5 кг-дай болады.

Маусымдыққа байланысты  түсін өзгепейді. Қысы-жазы арқасының түсі сұғылт-қоңыр, кейде жирен болады. Құйрығының үсті сұрғылт қоңыр, ал асты - ақ, ұшы қара немесе қара қоңыр. Құлағының ұшында кішкене қара дақтар бар.  Бауыры ақ немесе сұрғылт.

Көктемгі түлеуді науыз айында бастайды. Ұрғашысы 1,5 айда тез түлеп шығады, ал еркегі - жазға дейін жүні түлей береді. Күзгі түлеу қыркүйек-қараша аралығында өтеді.

Інқоян, басқа да қояндардың түрлері сияқты, өте өсімтал болады. Ұйығуы қаңтар мен ақпанның аяғында басталады. Көбею маусымы - жыл бойы. Жылына 4 рет  2 – 8 (кейде 15) көжек туады. Туар кезде ғана қоян  ін қазады, топ-топ болып тіршілік етеді. Көжегі көзі ашылмай, өте дәрменсіз, қызылшақа болып туылады. Көжектедің салмағы 40-50 гр, жүндес. 10-шы күні көзі ашылып, 25-ші күі  жүріп кетеді, бірнеше күннен кейін өзі қоректенеді. Жыныстық жетілуі 5-6 ай, сол себепті ерте көктемде туған қояндар жыл соңына қарай өздері де түлдей алады. Бірінші 3 аптаның ішінде 40% жас түлдер әр түрлі себеппен жан береді. Ал бірінші жылдың соңына дейін тек 10% ғана тірі болады. Қорегін іздеуге ымырт түскен кезде, түнде шығады. Қояндар көбейіп кетсе жайылымға, жеміс бағына, жас орманға үлкен зақым келтіреді. Кейбіреулері індет таратады.

### Таралуы
Бастапқы кезде інқоян Францияның отүстігінде ғана мекендеген. Адамның шаруашылық қызметінің ақасында інқоян Азия мен Антарктикадан басқа  бүкіл жершарына тараған. Кәзіргі заманда Орта және Батыс Еуропада кең тараған, Скандинавия, оңтүстік Украина, солтүстік Африкада, Солтүстік Кавказда және Азов теңізі аймағында ке таралған.

## Дереккөздер

Санат:Қояндар
Санат:Еуразия фаунасы
Санат:Африка фаунасы
Санат:Аустралия фаунасы
Жасушаның құрамындағы бейорганикалық заттар

Жасушаның атомдық және молекулалық құрылымы.
Д, И. Менделеев жасаған химиялық элементтердің периодтық жүйесіндегі кездесетін 110 элементтің 80-ге жуығы тірі жасушаның құрамында болатындығы дәлелденді. Олар жасушадағы мөлшеріне қарай үш топқа белінеді. Бірінші топқа: оттек, сутек, көміртек және азот сияқты органикалық және бейорганикалық заттардың молекулаларының негізін құрайтын элементтер жатады. Бұлардың жасушадағы мөлшері 98%-ға жуық болғандықтан, олар макроэлементтер деп аталады. Сонымен қатар бұл топқа нәруыз (белок) бен нуклеин қышқылдарының құрамына кіретін күкірт пен фосфор да кіреді. Бұларды биоэлементтер деп атайды.
Екінші топқа: ион түрінде кездесетін калий, натрий, кальций, магний, темір, хлор сияқты және т.б. элементтер жатады. Бұлардың жасушадағы жалпы мөлшері 1%-ға жуық. Бұл элементтердің қысқаша жасушада ерекше қызметтер атқарады. Мысалы, кальций мен фосфор сүйек ұлпасының құрамына кіреді, оның беріктігін арттырады. Сонымен қатар кальций элементі қанның ұюына қатысады. Ал гемоглобин нәруызының құрамында темір болады, ол оттекті өкпеден ұлпаларға тасымалдайды. Өсімдік жасушасындағы хлорофилл пигментінің құрамындағы магний элементі фотосинтез процесін тездетеді. Үшінші топқа: жасушада өте аз мөлшерде кездесетін элементтер жатады. Олардың жасушадағы мөлшері 0,02% болатындықтан микроэлементтер деп аталады. Микроэлементтер өсімдіктер мен жануарлар жасушаларында жүріп жатқан биохимиялық процестерге тікелей қатысады.
Топырақтың құрамындағы микроэлементтердің өсімдіктер мен жануарлар тіршілігіндегі маңызы ерекше. Өсімдіктер мен жануарлар белгілі бір микроэлементтерді табиғаттан алып, өз жасушаларында жинақтайды. Мысалы, теңіз балдырлары судан йодты сіңірсе, ал кейбір өсімдіктер судағы кобальтты жинақтайды. Жануарлар жасушаларында да әр түрлі элементтер жинақталады. Мысалы, никель — ұйқы безінде, молибден — мидың ақ затында, қалайы — тілдің сілемейлі қабықшасында, кадмий — бүйректе, барий — көздің торлы қабығында, бор — май ұлпаларында, хром— гипофиз безінде және т.б. жинақталатындығы анықталған. Әйткенмен де, топырақтың құрамындағы микроэлементтердің мөлшерінің кемуі немесе артуы организмге қатты әсер етеді.
Ауыр атлетикадан Азия чемпионаты

**Ауыр атлетикадан Азия чемпионаттары** ауыр атлетикадан Азия федерациясымен ұйымдастырылады.

Ерлер үшін алғашқы чемпионат 1971 жылы өткізілді, ал әйелдер үшін 1988 жылы. 
2008 жылдан бастап Азия чемпионаты жазғы олимпиадалар үшін квалификациялық жарыс болып табылады.

## Чемпионаттар тізімі

Сұр түспен жазғы Азия ойындары кезінде өткізілген Азия чемпионаттары белгіленген.

## Жалпы медальдар саны
*1998-2025 жылдар*

 

## Сыртқы сілтемелер
*  AWF (Ауыр атлетикадан Азия федерациясы) ресми сайты

Санат:Чемпионаттар
Санат:Ауыр атлетика
Санат:Азия Чемпионаты
Жалпайма

**Жалпайма** () — жартылай қатты қанаттылар отрядының қалқаншалы бақашықтар тұқымдасына жататын қандаланың бір түрі. Денесі 10-13 мм аралығында. Ауыл шаруашылығына көп зиян келтіреді.

### Биологиялық сипаттамасы
Ересек бунақденелер ормандарда, бау-бақшалада ағаштан күзде түскен жапырақтардың астында қыстайды. Ол үшін егістіктен 50 м қашықтыққа дейін ұшып бара алады. Қыстаудан наурыз-мамыр айларында ауа температурасы 12&nbsp;°C-қа жеткенде шығады.

Егістікке ұшып орнықаннан кейін 1-2 аптада жұмыртқа басуды бастайды. Жұмыртқаларын масақы дәндерінде, арам шөптерде және күзден қалған құрғақ өсімдік бөліктеріне басады. Әдетте бір қалауда 14 жұмыртқа болады. Бір аналық жалпайма 15 қалауға дейін шығара алады. Эмбриондық даму он тәулікке дейін созылады. Дернәсілдің дамуы 35 күнде бітеді.

### Таралуы
Жалпайма түздік зонада, соның ішінде Ресейдің және Украинаның ормандарында, Кавказда, Орталық Азияда кең таралған. Қазақстанда Батыс Казақстан, Ақтөбе облыстарының солтүстік аудандарында, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Алматы, Шығыс Казақстан облыстарының тау бөктерінде кездеседі.

## Жою шаралары
Қысқа мерзімде егістік өсімдік қалдықтарынан тазартылып, қайырмалы соқамен терең  жыртылады, арам шөптен тазартылады, егістікке химикалық препараттар қолданылады.


Eurygaster-testudinaria 20050705 669.jpg
Eurygaster testudinaria LT.JPG
Eurygaster testudinaria.JPG
Eurygaster-testudinaria-schildkrötenwanze.jpg


## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Вредная черепашка в БСЭ
* Вредная черепашка в Агроэкологическом атласе

Санат:Жартылай қатты қанаттылар
Санат:Зиянкестер
Санат:Қалқаншалы бақашықтар
Санат:Еуразия жәндіктері
Иван Иванович Носовский

**Иван Иванович Носовский** — Социалистік Еңбек Ері (1948), тракторшы, Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Киров атындағы МТС-ның тракторшылар бригадасы (1940). 1916 жылы Ресейде, Жаңасібір облысы, Черепановск ауданы, Щадрин селосында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1930 жылы тракторшылар курсын бітіріп, Черепанов колохозында тракторшы болып істейді.
* 1932-1940 жылыдары Қызыл Армия қатарында болады.
* 1940 жылы Қазақстанға келген соң Талдықорған облысы, Киров ауданы, "Первое Мая" колхозының тракторшылар бригадасының бригадирі болып тағайындалады. 
** 1945 жылы оның бригадасы тракторлық жұмыстарды — 122%, 1946 жылы — 167% орындайды. Мұндай көрсеткіш колхозға жақсы өнім алуға ықпал етеді: өңделген 76 гектар қант қызылшасы алқабының әр гектарынан 408,8 центнерден, 52 гектардан 341 центнерден, ал 315 гектар астық дәнді дақыл алқабының әр гектарынан 16,2 центнерден дән жиналаған.

## Марапаттары
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік еңбек ері (1948)

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* История народов Средней Азии 

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Қошалақ

* Қошалақ – Құрманғазы ауданындағы елді мекен
* Қошалақ – Қостанай облысындағы құм.
Ақық Нұрманбетов

**Нұрманбетов Ақық** (1887-1966) - Социалистік Еңбек Ері (1948), қызылша өсіруші, Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Шұбартау ауылдық советі, Жаңалық колхозының звеношысы (1939). 1887 жылы Талдықорған облысы, Шұбар ауылында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* Еңбек жолын бала кезінде байларға жалшы болып бастайды.
* 1930 жылы алғашқылардың бірі болып жаңадан құрылып, қалыптасып жатқан Жаңалық колхозына жұмысқа кіреді.
* 1939 жылы қызылшашылар тобының звеношысы болып, тәжірибесін молайтып, агротехниканы жетік үйренеді.
* 1943-1945 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысып, майданда болады. Соғыстан оралған соң жұмысын жалғастырып, қызылшадан мол өнім алу жолындағы еңбегі  табыстарға жеткізеді. 1945 жылы "За трудовую доблесть" медалімен наградталады. 1946 жылы межеленген 150 центнердің орнына 5 гектар жерден 400 центнер қант қызылшасын алады.

## Наградалары
* 2 рет Ленин ордені
* Еңбек Қызыл Ту ордені
* За трудовую доблесть" (1945)
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* История народов Средней Азии 

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Хадсунн

**Ольборг** () — Данияда орналасқан Солтүстік Ютландия аймағының астанасы, ең ірі қаласы және теңіз порты. Халық саны 4.994 мың адам (2012).

## Сыртқы сілтемелер

* Коммунаның ресми сайты
Қошалақ (ауыл)

**Қошалақ** — Атырау облысы Құрманғазы ауданы, Еңбекші ауылдық округінің құрамындағы ауыл. Құрманғазы ауданындағы қалмақ әйелінің атымен аталатын жер (жергілікті халық аузынан). Топонимист Ә.Нұрмағамбетұлы түркі, моңғол, тунгус-маньчжур тілдерінде дыбысталуы ұқсас сөздердің мағынасын салыстырып, «алқап, алаң, оңаша орын» деп түйіндейді. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы Құрманғазы ауылынан солтүстікке қарай 95 км жерде құм төбелер қоршаған Нарын құмында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 339 адамды құрады (172 ер және 167 әйел адам). 2009 жылғы халық санағы бойынша ауылда 329 адам тұрады (164 ер және 165 әйел).

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 152 адамды (83 ер адам және 69 әйел адам) құрады.

## Атақты тұлғалары
* Жұмекен Нәжімеденов – қазақ ақыны, Қазақстан мемлекеттік әнұранының авторы.
* Бақтықожа Ізмұхамбетов – Атырау облысының әкімі.
* Рахымжан Отарбаев - жазушы, драматург. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері.

## Елді мекендегі көшелер
* Бақыт Қарабалина көшесі

## Дереккөздер

Санат:Құрманғазы ауданы елді мекендері
Ли Яцзюнь

**Ли Яцзюнь** (12 маусым 1991, ҚХР) — Қытайлық ауыр атлетші. 2013 жылдың ауыр атлетикадан әлем чемпионатында 53 кг дейін салмақта алтын медальға қол жеткізді.

## Нәтижелері

## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша ауыр атлеттер
Санат:Қытай ауыр атлеттері
Санат:Ауыр атлетикадан әлем чемпиондары
Сопита Танасан

**Сопита Танасан** — Тайландтық ауыр атлетші. 2013 жылдың ауыр атлетикадан әлем чемпионатында 53 кг дейін салмақта қола медальға қол жеткізді.

## Нәтижелері

Санат:Алфавит бойынша ауыр атлеттер
Санат:Тайланд ауыр атлеттері
Санат:2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:Ауыр атлетикадан әлем чемпиондары
Санат:Ауыр атлетикадан Олимпиада чемпиондары
Санат:Тайланд Олимпиада чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Басықара би Құрманұлы

**Басықара би Құрманұлы** — Алшын тайпасының Төртқара руынан шыққан би және батыр. 10 - 12 жасында билік айтып, әділдігімен ел ішінде көріне бастайды. Ел әңгімелерінде Басықараны бірде батыр, бірде би деп атайды. Басықараның бабасы Тасым батыр Төртқара ғана емес, Әлімұлы бірлестігінің да атағын арттырған батыр. 1840-1841 жылдары өзінің атымен аталатын жерде қайтыс болған.

Басықарадан – Бекмырза, одан Бәймен туады. Бәймен бидің, Басықараның есімдері «Қазақ-орыс қатынастары» жинағында кездеседі. Мұрағатта олардың есімдері, істеген істері  жайлы қысқаша деректер жазылған. Мысалы, 1792 жылдың маусым айында басқа билермен бірге Ералы сұлтаның хан болуына қарсылық білдіргендердің ішінде Басықара бидің есімі де бар.

Басықараның тапқыр, әділ билік жасағаны ел аузында айтылады. Қазалы су торабы Басықара атымен аталады.  Бүл деген бабаға үлкен құрмет. Ел аузында *«Басықара басып айтады, басқа билер қасып айтады»*- деген сөз бар.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ би-шешендері
Егізшоқы

**Егізшоқы** немесе **енеке қараторғайы** () — тек Африка континентіде кең таралған Торғайтәріздестер отрядінің құстары. Бұл құстардың ерекшелігі - ірі қара малға, пілдер, мүйізтұмсықтар, әсіресе енекелерге үйір болуы. Жануардың арқасына отырып алып сонымен бірге ұзақ жолсерік болып, соның терісіндегі құрт-құмырсқалармен, қандалалармен, биттерімен  көректенеді. Бірақ бұл симбиоз ірі мал үшін айтардай пайдалы емес. Себебі құстардың тұмсығымен  сол мал терісін жарақатталғанның  нәтижесінде патогендік микрофлораны жұқтырады. Құстар ол малдың қанын да арасында  ішеді.

### Биологикалық сипаттама
Егізшоқылар - ірі емес (кәдімгі қараторғайдай) құстар, басқа құстардаң тек қана "тұрмыс дәстүрімен" ғана емес, тұмсығының және аяқтарының құрылысымен де ерекшеленеді. Тұмсығы әлуетті, қысқаш сияқты, енді, тұмсығының табаны - дөңгелек тәрізді, ұшы - қайырылған. Аяқтары да өте күшті, қатты қайырылып қалған өткір тырнақтарымен. Қанаттары ұзын. Құйрығы еді, үшбұрыш тәрізді. терісі өте қалың болады. Түсі - көбінесе сұрғылт емесе қоңыр, төменгі жағы - ақшылдау. Көзі - қызғылт, тұмсығы да ашық түсті сары немесе қызыл.

### Таралуы
Егізшоқылар тек Африкада Сахара даланың оңтүстігінде ғана кездеседі.

### Пайдалынған әдебиеттер
* Жизнь Животных т.6 Птицы М.: Просвещение 1986
* “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
* Биология:Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2007.

## Сыртқы сілтемелер
* https://species.wikimedia.org/wiki/Buphagus?uselang=ru

Санат:Торғайтәрізділер
Санат:Африка құстары
Бәби би

**Бәби би** орыс еліне бодан болуға қарсы шыққандардың бірі болды. Бәбидің баласы Ақша 1732 жылдың 7 ақпанында Әбілқайыр ханмен М.Тевкелевке келіп, өздерін бидің жібергенін, бұрынғы наразылық ниетінен бас тартқанын, жасақтарын тарататынын жеткізеді. «Бұдан былай ханмен тілмаш осы топтың ауылдарымен бірге болып, еш алаңсыз көшіп-қонуларыңа болады»,-деп айтады. Бірақ олар Бәби бидің ауылына баруға қорқады. Өтінішіне ден қоймаған елшіге қарсы Бәби жасақ жинап, інісі Байқараны атып өлтірген башқұртты қолына беруді талап етеді, болмаса елшіні өлтіретінін айтады.

Бидің А.Гладышевке қатысты мәліметтерінде, Елизавета патшайымға Нұралы сұлтанды хан етіп сайлау туралы жазған хаттары да кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ би-шешендері
Николай Васильевич Пак

**Пак Николай Васильевич** - Социалистік Еңбек Ері (1948), қызылша өсіруші, Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Қаратал ауданы, Максим Горький атындағы колхоздың звеношысы (1946). 1926 жылы Ресейде, Приморье өлкесі, Посьетск ауданы, "Римская Корсаковка" селосында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1942 жылы Қазақстанға келгеннен кейін 8 класс бітіріп, Максим Горький ұжымшарына жұмысқа кіріп, 1943 жылға дейін қызылша өсіруші болып істейді.
* 1943 жылы Ұлы Отан соғысына аттанып, майданда болады.
* 1946 жылы соғыстан өз колхозына оралған ол қызылшашылар тобының звеношысы болып тағайындалады. 1947 жылы мол түсімді 3 гектар жердің әр гектарынан 818 центнерден, ал қалған 4,5 гектардың әр гектарынан межеленген 265 центнердің орнына 550 центнерден өнім алады.

## Наградалары
* "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалі (1945)
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Хон Сик Пак

**Пак Хон Сик** - Социалистік Еңбек Ері (1948), қызылша өсіруші, Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Қаратал ауданы, Максим Горький колхозының звеношысы (1939). 1915 жылы Ресейде, Приморье өлкесі, Владимиров ауданы, Тихонгоу селосында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1939  жылдан Максим Горький колхозында қызылшашылар тобының звеношысы болып істейді. Бұл уақыт ішінде қант қызылшасын өсіру тәсілдерін жақсы меңгеріп, өз тобына озат қызылшашылар тәжірибесіне еңгізу жоғары өнім алуға ықпал етеді:
** 1945 жылы 10 гектар жердің әр гектарынан межеленген 265 центнердің орнына 315 центнерден өнім алады;
** 1946 жылы 8 гектар жерден 265 центнердің орнына 320 центнерден түсім жинайды. Осы жылы қант қызылшасынан жоғары көрсеткіш бергені үшін "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалімен наградталады;
** 1947 жылы 2 гектар жердің әр гектарынан 876,5 центнерден, ал қалған 6 гектардың әр гектарынан 505 центнерден өнім алып, үлкен табыстарға жетеді.

## Наградалары
* "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалі (1946)
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері