open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Контаминация

**Контаминация** (лат. contaminato - қосылу, араласу, жымдасу) - екі элементтен үшінші жаңа тілдік бірлік (единица) жасау (Біріккен сөздер). 

Тілдің даму барысында жаңа ұғымды, кейде тіпті ойды білдіру үшін немесе оған экспрессивті-модальды мән қосу үшін кейде тіркесудің белгілі шеңбері сақталмай, түбірге қосылмаған қосымша жалғанып немесе сөз бұрын тіркеспеген екінші сөзбен тіркесіп жаңа тілдік бірлік (единица) жасалып қалыптасады. Осындай жаңа тілдік бірліктердің бір түрі. 

**Контаминация** арқылы жасалған туындылар (туынды сөздер, тұрақты және еркін тіркестер) болып келеді. Мысалы, Кісі киімі кіршіл, кісі аты тершіл. Осындағы кіршіл, тершіл сөздері әдеттегі кіршең, тершең түрінде болмай, кір, тер зат атауларына бейімділік мәнін беретін ұйқышыл, тершіл сездеріндегідей *-шыл, -шіл* қосымшасы арқылы жаңа сөз жасалып қалыптасқан. Негізінен екі синоним тіркескен. 

**Контаминация** арқылы үшінші жаңа тіркес жасалады. Орыс тіліндегі "играет значение" деген тіркес *"играет роль"* және "имеет значение" деген тіркестерден яғни бірінші тіркестің бірінші сөзі, екінші тіркестің екінші сөзінен алынып жасалған. Қазақ тіліндегі тауы қайту тұрақты тіркесі тауы шағылу және беті қайту тіркестерінен жасалған. Тауы шағылу тіркесі ертеде-ақ қалыптасқан болу керек, өйткені оның құрамындағы тауы да, шағылу да қазір жеке қолданылмайды. Сондай-ақ Абайдың "Көлеңкесі түседі көкейіңе, Әр сөзін бір ойланып салмақтасаң" немесе "Қысқа күнде қырық жерге қойма қойып, Қу қулық тілмен сауған заңы құрсын" деген өлең жолдарындағы Көлеңкесі түседі көкейіңе деген көлеңкесі суға я жерге түседі деген мен көкейіне қону тіркестерінен жасалғаны байқалады. Әдетте қайта-қайта жанжалдасып, таласа беруді "қысқа күнде қырық ұрысысты" дер еді. Абай оны өзінше өзгертіп, пәле-жаланы қойма сөзімен алмастырып, бір жағынан, бұзықтықты, екінші жағынан, пәле-жаланы бір жерге сыйғызып образды тіркес жасаған. Контаминация құбылысы сөйлеу тілде де көркем сез шеберлерінің қалам ұшынан да сындарлап шығып, тілдің коммуникативтік те, эстетикалық та қызметін атқаруға үлес қосады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Виртуалды

right|200px
**Виртуалды** - 
# Мүмкін; тиісті жағдайларда міндетті немесе болуы мүмкін құбылыстар.
# **Виртуалды** ( - бепгіпі бір жағдайпарда мүмкін болатын, қолданылатын) - сөйлеу/сөйлеуде іске асу, аспауына қарамастан ойда болатын тілдік жүйе элементі.

## Дереккөздер


Санат:Философия
Санат:Лингвистика
Нысананы өздігінен бағытталатын оқтұмсықпен алу

**Нысананы өздігінен бағытталатын оқтұмсықпен алу** (захват цели головкой самонаведения) — ракетаның ұшуды басқаруды өзіне қабылдауы. Старттан кейін ракетаның нысанадан алыстығы борттық аппаратураның әрекет ету радиусынан аз болған кезде ракета басқарудың жер үсті құралдарынын көмегімен бағытталады. Осыдан кейін нысана өздігінен бағытталудын алдыңғы бөлігімен алынады да, ракета нысанаға бағытталуды өздігінен жүргізеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жару тәсілдері

**Жару тәсілдері** — жару ісіндегі жарудың отты және электрлік деп аталатын негізгі екі тәсілі. Отты тәсілде түтандырғыш капсюльдің жарылысы от тасымалдаушы баудың жануы арқылы іске асады. Бұл тәсіл жарылғыш заттың жеке зарядтарын жару үшін қолданылады. Электрлік тәсілде капсюльдің жарылысы арнайы электрлік түтандырғыштың жануы аркылы іске асады. Аталған тәсіл бір мезгілде бірнеше зарядты жаруға ыңғайлы және дәл белгіленген уақытта жарылыс жасауға қолайлы. Бүдан өзге жару тәсілдерінің химиялык және механикалық түрлері бар. Олар әр түрлі миналардың жарылғыш механизмдерінде қолданылады, ал қопару ісінде қолданылмайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Винилхлорид

250 px|thumb
**Винилхлорид** СН =СНС1 - қарапайым хлоралкен, поливинилхлоридті өндіруде қолданылатын шикізат.

Oрганикалық зат; әлсiз тәттiлеу иiсi бар өзiмен ұсынатын ең оңай хлор жасаушы этилендер, түссiз газ. Зат от және жарылғыш улы затты жануда ерекше болып табылады. Винилхлорид - адамға және тератогендi әсер мутаген канцерогендiк көрсететiн күштi у.

## Дереккөздер

Санат:Төтенше қауіпті заттар
Санат:Канцерогендер
Санат:Мономерлер
Санат:Хлорорганикалық қосылыстар
Санат:Негізгі органикалық синтез өнімдері
Жойғыш ұшақ

нобай|АҚШ әскери-әуе күштерінің ең алғашқы бесінші буын жойғыш ұшағы — F-22 "Raptor"
**Жойғыш** — жолында нысанаға кезікпей және түйіспейтін жарғыштың көмегімен жарылып кетпеген жағдайда ракетаны ауада автоматты түрде жойып жіберуге арналған қондырғы. 
Ракетаны жою оның құрылымындағы құпияны сақтау, сондай-ақ оны жер бетінде жарып жіберуден қашу мақсаттарында жүргізіледі, өйткені ол жер үстіндегі нысандарға шығын келтіреді. Жойғыш нысананы құртуға жеткілікті белгілі бір уақыт өткеннен кейін немесе жерден келген радиосигнал бойынша ракетаны жарып жібереді.

## Дереккөздер

Санат:Әскери іс
Соғыс уақытында экономиканы басқару жүйесі

**Соғыс уақытында экономиканы басқару жүиесі**. Соғыс уақытында ел экономикасын жұмылдыру даярлығының негізгі бағыттары:

* —	жұмылдыру даярлығының нарық жағдайларына бейімделген нормативтік құкықтық базасын әзірлеу және экономиканы бейбіт жағдайдан әскери жағдайға көшіру;

* —	соғыс уакыты жағдайларында экономиканы басқару жүйесін орнықты жұмыс істеуге дайындау;

* —	мемлекеттік органдардың және жұмылдыру тапсырмалары бар ұйымдардын жұмылдыру даярлығы жүйесін жасау;

* —	жұмылдыру қуаттары мен объектілерін қалпына келтіру жөніндегі мемлекеттік шараларды жүзеге асыру;

* —	жұмылдыру тапсырмаларын орындауға меншіктің түрлі нысанындағы кәсіпорындар мен ұйымдардың экономикалық мүдделілігі жүйесін жасау;

* —	жұмылдыру және мемлекеттік резервтерді материалдық құралдардын қорларын қалпына келтіру және сақтау;

* —	соғыс уакыты үшін конструкторлық және технологиялық құжаттаманын сақтандыру қорын жасау болып табылады.

Мемлекеттің әскери қауіпсіздігін қамтамасыз етуге экономиканы дайындау үшін жауапкершілік елдің үкіметіне жүктеледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Референцияның дейксис теориясы

**Референцияның дейксис теориясы** - референция теориясында актуальданған (сөзге енген) есімдердің, атаулы айтылымдардың (атаулы топтардың) немесе эквиваленттерінің акиқат объектілеріне (денотаттарга, референциерге қатыстылық рефенцияның мағынасы затқа сілтемеден тұрады және атаулардың объекте қатыстылығының басқа барлық тәсілдері осы механизмге тоғысады дегеннен туындайтын Д. Каплан тұжырымдамасы.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Күштердің кеңістіктік жүйесінің тепе-теңдік шарттарының аналитикалық түрі

**Күштердің кеңістіктік жүйесінің тепе-теңдік шарттарының аналитикалық түрі** - қатты денеге түсірілген күштердің кеңістіктік жүйесі тепе-теңдікте болу үшін барлық күштердің үш координаталар осінің әрқайсысына проекцияларының қосындысы нөлге тең болулары және әрбір оське қатысты моменттердің алгебралық қосындысы нольге тең болулары қажет және жеткілікті.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Витализм

**Витализм** — биологияда өмір кұбылысын ағзадағы материалдық емес, «жан», энтелехия, «өмір күшінің» әсері арқылы түсіндіруге талпынған идеалистік ағым.

Бұл ұғымды ең алғаш 1807 жылы швед ғалымы Якоб Берцелиус (1779 – 1848) ұсынды. Ол барлық тірі организмдерден алынатын заттарды «органикалық заттар» дей келе, бұл күрделі заттар белгілі бір «құпия күштердің» қатысуымен тек тірі клеткаларда ғана түзіледі деп көрсетті. Сөйтіп, ол бейорганикалық заттардың, органикалық заттардан негізгі айырмашылығы: бейорганикалық заттарды лабораторияларда синтездеп алуға болады, ал органикалық заттарды синтездік жолмен жай заттардан алу мүлдем мүмкін емес деді. Мұндай «құпия күшке» сенушілердің өз дәуірінде дүние тануда витализм теориясын туғызғаны белгілі. Алайда, неміс химигі Фридрих Велердің 1824 жылы дицианнан қымыздық қышқылын, ал 1828 жылы аммонийдің цианатынан мочевинаны алуы – органикалық заттарды синтездік жолмен алуға болатындығын толық дәлелдеп, витализм теориясын тас – талқан етті.

## Дереккөздер

Санат:Биология тарихы
Санат:Ғылым философиясы
Санат:Ескірген ғылыми теориялар
Санат:Академиялық емес зерттеу бағыттары
Нысананы радиолокациялық станциямен алу

**Нысананы радиолокациялық станциямен алу** (захват цели радиолокационной станцией) — радиолокациялық станцияның нысананы іздеу режімінен қашықтығы және бұрыштық координаталары бойынша қоштау режіміне көшуі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Винипласт

**Винипласт** — поливинилхлорид негізінде алынатын, қүрамында 10%-тен аспайтын пластификатор, сонымен қатар түрін өзгертетін заттар мен толтырғыштары бар қатты термопласт.Винилпласт жанғыш емес және иiстi алмайды. Бұдан басқа, винилпласт механикалық өңдеудiң әр түрлi түрлерiне жақсы ерiксiз көнедi. Винилпласт дәнекерлегiш шыбықша көмегiмен цельсидiң 230-250 градустарының температурасының жанында оңай пiсiредi және желiмдердiң түрлi түрлерi, сайлаулы Поливинилхлорида негiзi және перхлорвинил шайырларында жақсы жабысады. 

## Дереккөздер



Санат:Пластмассалар
Анкер

**Анкер** (  — зәкір):
* **Анкер** — механикалық сағаттың бөлшегі.
* **Анкер** — көлем өлшемі.
* **Анкер ** — тас қабырғалардың байланыстырушы, беріктірушы темір дәнекері..
* **Анкер** —  Құрылыс немесе машина бөлшектерінің аралық қиюын қашырмау үшін оларды ұстастыратын металл тиек..
* **Анкер** — гитараның грифінің ішіндегі темір сабағы.
* **Анкер, Альберт** — XIX ғ. швейцар суретшісі.
* **Анкер, Альфонс** — неміс архитекторы.
* **Анкер, Анна** — даниялық жазушы,Микаэль Анкердің әйелі.
* **[[Анкер, Микаэль]]** — атақты Даниялық суретші

## Дереккөздер
Нысананы талқандаудың тиімділігі

**Нысананы талқандаудың тиімділігі** (эффективность поражения цели) — нысананы талқандау дәрежесі сипаттамаларының жиынтығы. Нысананы талкандау мүмкіндігі жөніндегі алдын ала күтілген математикалық сан кепілді шығын т.б. көрсеткіштер бойынша болған материалдык шығынмен есептеледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тілдің шығуы туралы одағай теориясы

**Тілдің шығуы туралы одағай теориясы** - тілдің шығуы туралы теориялардың бірі, оған сәйкес тіл көңілкүй әсерінен шыққан ауа күшімен ерекшеленеді.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Кенжебек Есімұлы

**Кенжебек Есімұлы** (1931 жылы туған) – журналист. 1954 жылы Солтүстік Қазақстан облысы газетінде, республика «Социалистік Қазақстан» («Егемен Қазақстан»), «Теміржолшы» газеттерінде қызметкер, КСРО мемлекеттік телерадио комитетінде республикалық радионың бас директоры, 1985 – 92 жылы Маңғыстау облысы Телерадио комитетінің төрағасы, облысы әкімшіліктің аударма жөніндегі бас маманы болды. «Таныс дауыс» (1980), «Радио шежіре беттері» (1981) кітаптарының авторы. Көптеген көркем әңгімелері «Жомарт өлке» (1961), «Самғау» (1972), т.б. жинақтарға енді. «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Теңіз артиллериясы

**Теңіз артиллериясы** (Морская артиллерия) — кемелер мен жағалык ракета-артиллериялық әскерлер қару жарағының құрамына енетін артиллерия  (соған сәйкес, кеме артиллериясы. жағалау артиллериясы). Теңіадегі, әуедегі және хер үстіндегі нысаналарды атұға арналған. теңіз артиллериясының негізгі қару-жарағы: ірі (180-406 мм және одан артық), орта (100-152 мм) және кіші (100 мм-ге дейін) калибрлі зеңбіректер. Құрылуына қарай мұнаралык, ашық және қалқанды болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери-теңіз флоты
Жойғыш авиация

[нобай|АҚШ әскери әуе-күштерінің F-16 [Жойғыш|жойғыштарының эскадрильясі]]
**Жойғыш авиация**  — қарсыластың әуедегі басқарылатын және басқарылмайтын ұшқыш аппараттарын жоюға арналған әскери авиацияның түрі. Сондай-ак жер үсті (*су үсті*) нысаналарын жоюда және әуе барлауын жүргізуде пайдаланылады. Әскери-әуе күштерінің, Әскери-теңіз флоты мен шеқаралық әуе қорғанысы әскерлерінің құрамына кіреді. 
*Қазіргі заманғы  жойғыш авиацияның жылдамдығы сағатына 2700 км-ге дейіи, ұшу биіктігі 30 км-ге дейін жетеді. Экипажы бір адам, қаружарағы: басқарылатын авиациялық ракеталар, авиациялық бомбалар, автоматты зеңбіректер. 
*Жойғыш авиацияның міндеттері: 
**қарсыластың авиациясын жою және әуедегі үстемдікті жеңіп алу, әскер мен авиацияның басқа түрлерін, майдан тылындағы объектілерді қорғау, сондайақ әуе барлауын жүргізу. 
**Аталған міндеттерді орындауда ол әуе соғыстары мен аэродромдарда қарсыластың авиациясын жояды; 
**авиациясын таса әскерлерге жібермейді; 
**оны аэродромдарда қоршауға алады; 
**авиацияныц басқа да түрлеріндегі бөлімдер мен құрамаларға ілесе жүреді (*қорғайды*); 
**қарсылас авиациясының тактикалық және оперативтік тереңдіктегі әскерлер мен басқа да объектілерге жасаған шабуылын тойтарады; 
**әуені және теңіз десанттарын қорғайды. 
*Соғыс қимылдарын авиацияньщ басқа да түрлеріндегі бөлімдер және құрамалармен, жаяу әскермен, теңіз күштерімен бірлесіп жүргізеді. Жойғыш авиация 1914-1918 жылдары, Бірінші дүниежүзілік соғыста пайда болды. Сол кезде соғысушы мемлекеттердің армияларында арнайы жойғыш ұшақтар шығарылды. Олар бомбалаушы және барлаушы ұшақтармен (*айырмашылығы*) салыстырғанда жоғары жылдамдықтарымен және маневрлік сипаттамаларымен ерекшелінетін, қару құрамында пулеметтері болатын және қарсыластың әуедегі нысаналарын жоюға пайдаланылды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ұйғырлардың Жетісуға қоныс аударуы

**Ұйғырлардың Жетісуға қоныс аударуы** (19 ғасырдың 80-90-жылдары) — Қытайдағы Іле өлкесін мекендеген халықтың Ресей қол астына кіруге тілек білдіріп, оның қарамағындағы қазақ жеріне қоныс аудару процесі. 18 ғасырдың 2-жартысында ұйғыр халқының тәуелсіздік жолындағы көтерілісін басып-жаныштаған Цинь үкіметі олардың біраз бөлігін (8 мың- ға жуық отбасы) Қашғар, Куча, Ақсу, Жаркент, Хотан, т.б. қалалардан Шығыс Түркістанның батысындағы Іле өлкесіне көшірді. 1864 жылы Іле өлкесін мекендеген халықтар ұлттық езгіге қарсы күреске шықты. Мұнда Іле сұлтандығы құрылды. Англия мен Түркияның Шығыс Түркістандағы астыртын әрекеттерінен қауіптенген әрі өзіне жақында қосылған Жетісу өлкесінің қауіпсіздігін қорғауға ұмтылған патша үкіметі бұл өлкені 1871 жылы басып алды. Іле өлкесінің Ресеймен қарым-катынастары барған сайын нығайып, мұның өзі өндіргіш күштерінің өсуіне, өндірістік-шаруашылық қарым-қатынастарының дамуына қолайлы жағдай туғызды. Петербург трактатына сәйкес (1881) Іле өлкесі Қытайға қайтарылды, Қытайдың немесе Ресейдің қол астына қарау халықтың өз еркіне берідді. Іле ұйғырларының едәуір белігі Ресейге қосылып, оның иелігіндегі аумаққа қоныс аударуға тілек білдірді. 1881-94 жылдар аралығында Жетісуға 9752 ұйғыр шаңырағы (45373 адам) көшіп келді.Жетісу энциклопедия.

## Дереккөздер


Санат:Жетісу
Жарық бүркеніші

**Жарық бүркеніші** — әскерлер мен объектілердің орналасқан орнын білдіретін жарық белгілерін жасыру, сондай-ақ макеттер мен жалған объектілерге жарық белгілерін жасау. Объектілердің ішкі жарыктары көрінбеуі үшін есік, терезе т.б. жарык өтпейтін материалдармен жабылады. Белгі оттар мен жарықты жазулардан өзге сыртқы жарықтар қарсыластың авиация шабуылы кезінде өшіріледі. Ал жасанды жарық елесін жасау үшін әр түрлі шырақтар мен қоршау арматуралары колданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Үйлесімді композиция

**Үйлесімді  композиция** - біртұтас сәулеттік салтанат құрайтын ғимараттар кешені.
## Дереккөздер


ruАнсамбль

Санат:Механика
Морфологиялық теория

**Морфологиялық теория** - оған сәйкес әрбір тіл кейбір бұрын болған тілдің өзгеруінің, диалектикалық бөлшектенуінің және тағы басқаларының салдарынан тұған.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Әнес Төлендіұлы Сарай

**Әнес Төлендіұлы Сарай** (1937 жылы 21 қарашада Ресей Астрахан облысы Володар ауданы Құрмалай селосында туған) — қазақ жазушысы, драматург, журналист. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2002). Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1992). Барыс және Парасат ордендерінің иегері атанған.

## Толығырақ
* Әнес Төлендіұлы 1937 жылы 21 қарашада Ресей Астрахан облысы Володар ауданы Құрмалай селосында дүниеге келген.
* 1965 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетін бітірген.  
* Балық аулау кәсіпшілігінде жұмыс істеген. Кеңес Армиясы қатарында болған.
* 1964 - 1965 жылдары «Егемен Қазақстан», «Жас Алаш» газеттерінде әдеби қызметкер, Балқаш қалалық телевизиясында аға редактор (1966)
* 1967 - 1971 жылдары  «Жас Алаш» газетінің Батыс Қазақстан облысы бойынша тілшісі, бөлім меңгерушісі болды.
* 1971 - 1982 жылдары «Жазушы» баспасында редактор, бөлім меңгерушісі
* 1982 - 1984 жылдары Қазақстан Жазушылар одағында әдеби кеңесші
* 1978 - 1997 жылдары «Жазушы» баспасында Бас редактордың орынбасары, Бас редактор боп істеді.
* 1998 жылдан шығармашылық жұмыста.
нобай|оңға
* Қазақстан Ұлттық пантеонында жерленген.

## Шығармашылығы
* «Мүнарлар шақырады» деген атпен алғашқы әңгімелер жинағы 1969 жылы жарық көрді. 1989 жылы орыс тілінде «Қараша айы келгенде» кітабы шықты. «Қу тазша», «Ару Алматы», «Мұқым менің», «Аңсау», «Тымырсық» пьесаларының авторы. «Біз — жастармыз», «Атаман Анненковтың күйреуі» фильм-дерінің сценарийлерін жазған. «Еділ-Жайық» романы үшін 1992 жылы ҚР Мемлекеттік сыйлығына ие болған.
* Мұнаралар шақы-рады. Әңгімелер мен повестер. А., «Жазушы», 1969; Қараша өткен соң. А., «Жазушы», 1971; Боз қырау. Әңгімелер мен повестер. А., «Жазушы», 1973; Тосқауыл. Роман. А., «Жазушы», 1976; Алтын арал. Роман. А., «Жазушы», 1984; Ақ тымық күн. Роман. А., «Жазушы», 1989; Асылдық сын ығы. Роман. А., «Жазушы», 1996; Исатай - Махамбет тарихы, А., 1997; Адайлардың арғы тарихы. Роман. А., 1998.''

## Марапаттары
* 1992 — «Еділ-Жайық» романы үшін Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының иегері атанды.
* 2002 — Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (құрметті атағы)
* 2012 — ҚР Президентінің жарлығымен Парасат орденімен марапатталды
* 2017 — ҚР тұңғыш президентінің қолынан ІІІ дәрежелі Барыс орденімен марапатталды (Астана Ақорда 13 желтоқсан 2017 жыл).
* ҚР көптеген мерекелік медалдармен және ҚР Президентінің жеке алғыс хаттарымен де марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан драматургтері
Санат:Қазақстан журналистері
Жарық импульсі

**Жарық импульсі** — ядролық жарылыстан 1см2 жарықтандырылған бетке түсетін зиянды сәулелі энергия мөлшері. Жарық импульсі залалдаушы әсерді көрсететін сәулеге шалдығудың негізгі көрсеткіші. Ол кал/см2 аркылы олшенеді. Жарық импульсінің шамасы ядролык жарылыстың куаты мен түріне, жарылыс орталығынан қашықтыққа және метеорологиялық жағдайларға (ауа қабатының түныктығына) байланысты. Жер үсті жарылыстарында жарылыс орталығынан белгілі бір қашықтыктағы жарық импульсі әуе жарылысына қарағанда 1,5-2 есе аз. Жарық импульсі шамасына бүлттан, жер бетінен, әр түрлі заттардан түсетін көлеңке әсер етуі мүмкін. Соның әсерінен жарық импульсі шамасы тікелей шалдығуға қарағанда 2 есеге дейін азаяды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Вискозиметрия

**Вискозиметрия** - газдар мен сұйықтардың тұтқырлығын өлшейтін әдістердің жиынтығы.Сұйықтың тұтқырлықтары өлшемде ньютонның және ньютондық емес сұйықтықтар танып бiледi. Демек, ньютонның сұйығы бағынады тек қана сұйықтың температурасынан оның тұтқырлығының байлағыш үйкелiсiнiң заңына өз ағымында тәуелдi болады және (ламинарлық ағынның төңiрегiдегi кем дегенде) ығысу жылдамдығынан тәуелдi болмайды.Жаттығу салдары бұл әртүрлi жүйелердiң вискозиметрлерiнде тiптi ылғи бiр сұйық үшiн ылғи бiр температураның жанында тұтқырлықтың бiрдей мәнi болып табылады. Ньютондық емес сұйықтықтар Ньютондар заңнан ауытқиды. Оларды ара-арасындалар тиксотропия және сұйықтың нетиксотропныелерi танып бiледi. Кедергi жасауды шара бойынша тиксотропия сұйықтары өз тұтқырлықтарын өзгертедi.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Контрастивтік лингвистика

**Контрастивтік лингвистика** (салғастырмалы тіл білімі) — жалпы тіл білімі саласында  1950 ж. бері қарқынды дамыған бағыт. 

Контрастивтік лингвистиканың мақсаты екі, кейде бірнеше тілді жалғастыра зерттеп, олардың құрылымдық деңгейіндегі жақындығы мен айырмашылығын айқындау. Контрастивтік лингвистиканың ертеректегі мәліметтері ана тілімен салыстыра отырып, бөтен (шет) тілдің ерекшеліктерін байқаумен байланысты болды. Олар шет тілдерде жарияланған грамматикаларда (Батыс Еуропада Қайта өркендеу дәуірінен бастап) көрініс тапты.
Контрастивтік лингвистика әдетте тілдің синхрондық материалдарына сүйенеді. Тілдің әр түрлі деңгейіне қатысты еңбектердің сан жағынан көбі контрастивтік грамматикаға, аз мөлшерде контрастивтік фонологияға, одан аз мөлшерде Контрастивтік лексика жүйесіне байланысты.

Контрастивтік лингвистиканың құрылым көлемді салыстырмалы-салғастырмалы саладан бөлініп шығуына контрастивтік зерттеулерге арналған арнайы (алғаш рет 1968 ж. АҚШ-та) себеп болды. Контрастивтік лингвистиканың алуы 1957 ж. Р. Ладонның бегімен байланыстырылады. Бірақ 19 ғ. соңы мен 20 ғ. басындағы орыс тілі мамандарының (Ф. Е. Корш, Е. Д. Поливанов, В. А. Богородицкий, И. А. Бодуэн де Куртенэ, Л. В. Щерба) енбектерінде контрастивтік лингвистика жөнінде бай материал сақталған. КСРО-да әр түрлі тілдердің мол болуы контрастивтік лингвистика мәселелерін зерттеуге себепші болды. Кенестік Контрастивтік лингвистикада ең алдымен мазмұнмен байланысты формаларды талдауға және тіл жүйесіндегі жеке құбылыстардың функционалдық мәнін анықтауға назар аударылды. Дегенмен, контрастивтік лингвистиканың жалпы лингвистикада алатын орны әлі де анықтауды қажет етеді.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Үзілмелі дауыссыздар

**Үзілмелі дауыссыздар** орыс взрывные согласные — кapa Шұғыл дауыссыздар. Жабысыңқы дауыссыздар.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Антресоль

[thumb|[Эрмитаж]]
**Антресоль** () - бөлмелердің жоғары белігі.
## Дереккөздер


Санат:Сәулет өнері
Санат:Интерьер
Теңіз ауруы

**Теңіз ауруы** (морская болезнь) — ұшу аппараттары мен кемелердің кеңістікте әзінің бастапқы қалпын тез ауыстырған кезінде, сонымен қатар машина немесе жер бетінде жүретін көліктердің тегіс емес, бұралаң жолда тез жүруіне байланысты кейбір адамдардың ауыруы. Оның негізгі белгілері: бастың айналуы, сілекейдің көп бөлінуі, жүрек айнуы, құсу. Алғашқы кәрсетілетін көмек: басын шалқайта жатқызу, таза ауа, сода салынған суды көп ішкізу, ішін таңу 

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Людвиг Витгенштейн

right|150px

**Людвиг Витгенштейн** (, 26 сәуір 1889 — 29 сәуір 1951) - аустриялық философ және логик, аналитикалық философияны құрушының бірі. «Логика-философиялық трактат» (, ) еңбегінде тіл логикасында ойды айтудың тегін қарастырады.
Ол тілді, әлемді бейнелеу ретінде сипаттады. Дегенмен Витгенштейн тілдің нақты әлеуметтік байланыстар шеңберінде белгілі бір міндеттерге қатысты жұмыс істейтін кұрал ретінде сипаттады. Нақты әлеуметтік байланыстардағы әлеуметтік факторлардың құндылықтары мен түсініктерін түсінудің маңызын көрсетті.

Негізгі еңбегі: "Философские исследования".

## Дереккөздер


Санат:Философия

Санат:Терминология
Амебиаз

thumb|right|200px|Амебиаз
**Амебиаз** (*amobiasis* — амеба+иаз амебиаз) — Қарапайымдылар ішінде ішек амебасы тудыратын жұқпалы ауру. thumb|right|200px|Адам ағзасындағы тіршілікАмебиазда бір өршіп, бір басылып, ұзаққа созылатын жаралы колит болады. Ауру қоздырғышының ішектің басқа мүшелерге қан арқылы таралуымен туындайтын, амебиаздың ішектен тыс түрі сирек кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Үйреншікті мағына

**Үйреншікті мағына** (узуал мағына) (латususәдет, дағды) орыс узуальное значение — сөзді колдануда орныккан, көпшілікке немесе жекелеген адамдар тобына дағдылы мағынасы. 
*Мысалы: таңертең сөзінін "ертенгі мезгіл", жымсөзінін "аңның ізі, жолы" мағыналары. Ср. Тосын сөздер (окказионал сөздер).

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Жойғыш авиацияны бағыттау аймағы

**Жойғыш авиацияны бағыттау аймағы**  — ұшқышқа (*бөлімше командиріне*) бағыттау қомандасын (*курс, биіктік, ұшу жылдамдығының*) және телекодты радиосызықтардың көмегімен кеңістіктегі нысананы автоматты түрде көрсетуі немесе басқару пунктінен радиомен хабар беру аркылы жойғыштарды ұрысқа енгізу мүмкіндігін жүзеге асыратын әуе кеңістігіндегі аймақ.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Висмутидтер

**Висмутидтер** — висмуттың электрондығы басымырақ металдармен химиялық қосылыстары., висмутитт - мета
қышқылының тұздары.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Мерзімді емес жүйе

**Мерзімді емес жүйе** - меншікті тербелісі энергияның үлкен шығыны салдарынан мүмкін болмайтын жүйе.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Теңіз бекінісі

**Теңіз бекінісі** (Морская крепость) — флот негізін, жағалаудағы маңызды пункттер мен аудандарды қорғауға және теңізден елдің маңызды орталықтарына баратыл жолдарды тасалауға арналған теңіз жағасындағы нық бекінген аудан (пункт). Қазіргі кезде теңіз бекінісі ұғымы әскери теңіз базасы ұғымымен тендестіріліп жұр.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Вискоза

**Вискоза** — натрий сілтісінің сулы ерітіндісіндегі ксантогенат целлюлозасының тұтқыр ерітіндісі. Целлюлозаның ксантогенатын жасанды жібектердi қышқыл өңдеудiң жанында бастапқы целлюлозаның ерiтiндi сараман ерекшелеуiмен бүлiнедi.
thumb|300 px|Целлюлоза (вискоза) ксантогенаты синтезі.
Жасанды жібек (кирза) жасанды сүрiктiң өндiрiсi, жасанды жібек талшық емес (глицеринмен - пластификациялалған целлофан целлюлоза қабыршағы) бұйымдар үшiн қолданылады және жасанды жібек тал жiптiң иiруi үшiн де қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Полисахаридтер
Басқа планеталардағы ауырлық күші

[thumb|500px|[Ғаламшар|Ғаламшарлар]]** Басқа планеталардағы ауырлық күші**-денелер тек Жерге ғана емес, басқа да аспан денелеріне – Күнге,Айға, планеталарға тартылады. Алайда өте үлкен қашықтықтарда аталған аспан денелерінің тарту күші азаяды да, ал кандай да бір аспан денесінің бетіне жакындағанда, оның тартылысы басты рөл аткара бастайды.Сонымен катар әр түрлі планеталарда массалары бірдей денелерге әрекет ететін ауырлык күші де түрліше болады екен. Планетаның массасы неғұрлым аз болса, оның денелерді өзіне тартатын күші соғұрлым аз болады. Мысалы, массасы 1 кг денені Жер - 9,81 Н, Ай - 1,62 Н, Марс - 3,73 Н күшпен тартады .Күн жүйесі планеталарының ішіндегі массасы ең азы - Меркурий, оның массасы жердің массасынан 19 еседей кем, ал алып планета Юпитердің массасы Жердің массасынан 318 есе артық. Жердің серігі Айдың массасы Жердің массасынан 81 есе кем.Масса дененің негізгі сипаттамасы және деенің кай орында болатынына тәуелсіз болады. Алайда әр түрлі аспан денелері үшін тұрақты g-нын мөні түрліше болады екен. Ол кандай да бір планета маңындағы тартылыс әсерін сипаттайды.
Мысалы, біздің Жердегі g=9,8 Н/кг, ал Меркурийдегі gмерк=3,7 Н/кг, Шолпандағы gm=8,8 Н/кг, Марстағы gMapc=3,8 Н/кг, алып планета Юпитердегі gю=24 Н/кг, ғажайып сақиналармен безенген Сатурндағы gc=9, l Н/кг. Урандағы тартылыс біздің Жердегідей:gу=9,8 Н/кг.Айдағы тартылыс Жердегіден 6 есе аз, мұндағы gай= 1,6 Н/кг. 1969 жылы Айда болып қайтқан американ астронавтары, бірнеше дүркін Айға жіберілген автоматты станциялар Бұл мәліметтің дқрыстығын тәжірибе жүзінде дәлелдеді. Мұндай мөліметтерді білген де дқрыс. Енді ғана басталған XXI ғасырда кейбір Жер тұрғындарының Айға қоныстануы да ғажап емес. Олардың ішінде сендердің де болуларың әбден мүмкін.

Санат:Астрономия
Үндесім

**Үндесім** орысша гармония, созвучие — сөйлеу тілінде байқалатын үндесу. Казак тілінде Үндесімнін буын ундестігі (кара Сингармонизм) және дыбыс ундестігі (к. Ассимиляция, аккомодация) сиякты түрлері бар. Үндесім жалпы тіл біліміндегі "Гармония" (грек,garmonia байланыс, үндесу) терминіне балама ретінде алынып отыр. Ср. Үндеспеушілік.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Нысананың радиолокациялық сипаттамалары

**Нысананың радиолокациялық сипаттамалары** (радиолокационные характеристики цели) — нысананың, радиолокациялық станцияның және сигналдың таралу ортасының түрлі қасиеттері мен параметрлеріне байланысты болып келетін шағылысқан сигналдардың сипаттамалары. Нысананың геометриялық мөлшерлері, пішіні, материалы, ракурсы, радиолокациялық станциялар толқындарының ұзындығы және электрмагниттік толқындардың полярлық түріне байланысты болып келетін нысананың шағылыстыру мүмкіндігі (шағылысқан сигналдың қарқыны) нысананың негізгі радиолокациялық сипаттамалары болып келеді. Аталған факторлардың барлығын дәл есепке алу қиындығы арнайы есептік шаманы — күрделі нысанадағы шынайы нысаналардың (объектілердің) шағылыстыру қасиеттерін есепке алатын, нысананың шағылыстыруының тиімді ауданын енгізуді қажет етеді. Мұндай объектілерде (ұшақтарда, кемелерде, жасанды шағылыстырғыштарда) екінші кері сәулелену диаграммалары көп жапырақты сипатта болады және радиолокациялық станция жағынан оларды сәулелендіру бағыттарын барлық кездейсоқ немесе тұрақты өзгертулер радиолокаццялық стандияның антенналық жүйесінің кірісінде шағьшған сигнал амплитудасының (қуатының) флуктуациясына (кездейсоқ ауытқуына) апарып соғады. Сондықтан шағылыстырудың тиімді ауданы кездейсоқ шама болып келеді және статистикалық орта шама ретінде анықталады (өлшенеді). Нысананың радиолокациялық сипаттамалары радиолокациялық станциялардың қажетті техникалық параметрлерін, бағыттауын, әрекет қашықтығын, қабылдағыштың тұрақты уақытын (қабылдағыштың өте кіші ұзақтықта сигналдарды тіркеу мүмкіндігі) және т.б. дұрыс тандауға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Амелия

**Амелия** (*Amelia* , а +mеlоs — часть тела, дене бөлігінің жоқтығы, амелия) — Аяқ-қолдың болмауы, даму кемістігі. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Вишну

right|150px
**Вишну** - индуизмнің алғашкы құдайларының бірі.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Санат:Құдайлар
Жойғыштармен қалқалау

**Жойғыштармен қалқалау** — жер үстіндегі әскерлерін, тын объектілерін және кемелерді қарсыластардың ұшақтары мен қанатты ракеталарының соққысынан, сондай-ақ әуе барлауынан қорғауды қамтамасыз ету. Осы міндеттерді орындай отырып, жойғыштар ұрыс әрекетінің төмендегі тәсілдерін қолдануы керек: әуедегі кезекшілік жағдайынан тосып алу, аэродромдағы кезекшілік жағдайынан тосып алу, әуедегі және жердегі нысаналарды іздеу және оны жою. Әскер мен тын объектілерін қалқалау әрекетін жойғыштар жердегі әуеге қарсы қорғаныс құралдарымен бірлестікте атқарады, сондықтан олардың күші аймактарға бөлінеді. Ал бір аймаққа — бір әуе нысанасы мен әрекет жасауға уақыт белгіленеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жарық локаторы

**Жарық локаторы** — бакыланатын объектінің қашыктығын жарыктың импульс сәулесі аркылы анықтауға мүмкіндік беретін қондырғы. Оның жұмыс принципі радиолокациялык станциядағы сияқты, одан айырмашылығы — жарық локаторы жоғары жиіліктегі сигнал диапазонын емес, көрінетін диапозондар не жарық локаторының инфрақызыл толқындарын пайдаланады. Танктерге, кемелерге, ұшақтарға, т.б. дейінгі ара қашықтықты анықтауға қолданылуы мұмкін. Жарық локаторы көмегімен өтуге қиын жерлердің топографиялық суреті жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Су бөгеті

**Су бөгеті** (водная преграда) — табиғи немесе жасанды су кедергілері (өзен, көл. бұғаз, жайылма, канал су қоймасы). Су бөгеті ағынның жылдамдығы, тереңдігі. ендігі, түбі мен жағаларының сипатымен, сондай-ақ, кепірлер, гидротехникалық құрылыстар, оны өтуге қолайлы орындар болуыыен сипатталады. Су бөгеті ені бойынша тар (100 м-ге дейін), орташа (100-250 м-ге дейін), кең (250­600 м-іе дейін), ірі (600 м-ден астам) болып бөлінеді.
Басқа кедергілерден су бөгетінің ерекшелігі оны алып тастауға болмайды және үнемі шабуылдаушы әскердің жылжуына кедергі келтіріп отырады және қорғанушылардың қимылын жеңілдетеді. Сондықтан көп жағдайда су бөгетін қорғаныс шебін тасалауға қолданады, осыған байланысты шабуылдаушы бөлімшелер мен бөлімдер бөгеттерден қарсыластың және оның авиациясының алдын ала дайындаған атысы астында өтуге мәжбүр болады.

## Дереккөздер


Санат:Су шаруашылығы
Су үсті кемелері

**Су үсті кемелері** (надводные корабли) — әскери-теңіз флотына (әскеритеңіз күштеріне кіретін арнайы мақсаттағы немесе ұрыс кемесі. Су үсті кемелері ұғымы 20 ғасырдың басында флот құрамында сүңгуір қайықтардың пайда болуына байланысты шықан. Қазіргі Су үсті кемелеріде атом, бу, газ турбиналық, дизельдік және аралас энергетикадық қондырғылары бар. Су үсті кемелері ракеталық, ракета-торпедалық, артиллериялық кешендермен, әуе шабуылына қарсы құралдармен жарақталған. Сондай-ақ, түрлі кедергілерге төзімді автоматтандырылған байланыс, бақылау, навигация дәлдігін қамтамасыз ететін құралдармен жабдықталған; теңізде жүзу сапасы, автономдығы мен төзімділігі жоғары. Кейбір Су үсті кемелері ұшақтар мен тікұшақтарды алып жүреді.Су үсті кемелерінің халықарадық бірыңғай классификациясы жоқ

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Су үсті ядролық жарылысы

**Су үсті ядролық жарылысы** (надводный ядерный взрыв) — жарықтандыру бөлігі судың үстін жанай өтетіндей биіктікте болатын ядролық жарылыс. Су үсті ядролық жарылысының ең зиянды факторлары — әуенің соққылы толқыны және судың үстінде пайда болатын толқындар. Жарықтық сәулелену мен өткір радиацияның әсері көп мөлшердегі суды буландыру арқылы азаяды. Суға күшті радиоактивті заттармен зарар келтіру жарылыс болған ауданда да, жарылыс бұлтының қозғалыс бағыты бойынша да жүреді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Ядролық қару
Объектілік инженерлік мина

**Объектілік инженерлік мина** (объектная инженерная мина) — тапсырылған мерзімде құрылыстарды (көпірлерді, ғимараттарды, дамба, жер асты жолдарын) қиратуға арналған мина түрі. Олар *басқарылмайтын* (баяу әрекетті жарғыштан жарылады) және *басқарылатын* (жарылысы радио немесе өткізгіш арқылы берілетін команда (пәрмен) бойынша жасалады) болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Танк тұрақтандырғышы

**Танк тұрақтандырғышы** — қозғалыстағы танкіден ату дәлдігін арттыруға арналған автоматты реттеу жүйесі.

Танк тұрақтандырғышыныц негізгі бөлшектері:

* гироскоп, 
* электрлік күшейткіш 
* атқарушы тартпа (электрлік, гидравликалық,).

Танк тұрақтандырғышы бір жазықтықты (қаруды тек тік жазықтықта реттеуші) және екі жазықтықты (қаруды тік және көлденең жазықтықта реттеуші) болады. Екі жазықтықты танк тұрақтандырғышы бір орында тұрып атқандағыдай дәлдікті қамтамасыз етеді. Ол танк қозғалысының ауытқуына қарамастан, зеңбіректің көздеп атуға бағытталған күйін сақтап тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Су басу зонасы

**Су басу зонасы** (зона затопления) — күшті толқынның пайда болуынан, гидротехникалық құрылыстар бұзылған кезде, нөеер жауын және қар еріген кезде, сондай-ақ жер сілкінуі кезінде пайда болған су тасқыны басып қалған аймақ.
Су басуы кезінде елді мекеннін едәуір аумағы, өнеркәсіп және ауыл шаруашылығы объектілері, көлік жүйелері, байланыс және электр жүйелері су астында
қалуы мүмкін. Су басуын болдырмау немесе оның зардабын азайту мақсатында дер кезінде ұйымдастырушылық және инженерлік-техникалық шараларды (тасбөгеттер, бөгеттер және басқа гидротехникалық құрылыстар салу, су айдау жүйелерін т.б. тұрғызу) жүзеге асыру керек.
Құтқару және авариялық-қалпына келтіру жұмыстарын жүргізуді алдын ала АҚ Бастықтарының басшылығымен тиісті штабтар мен қызметтер жоспарлайды. Жоспарларда осы аймақта тұратын халықты хабарландыру; көшіру мәселесі; құтқару және шұғыл авариялық қалпына келтіру жұмыстарын ұйымдастыру; медициналық және басқа шұғыл көмектер көрсету тәртібі; тартылатын күштер мен құралдарды, басқаруды ұйымдастыру көзделінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Су бөгеттерін қорғау

**Су бөгеттерін қорғау** (оборона водных преград) — бәлімдер мен бәлімшелердің өз жақ жағалауында жүргізетін әскери қимыддары. Командир Су бөгеттерін қорғауды ұйымдастыра отырып, су бөгеттерінің ені мен тереңдігін, судың ағыс жыламдығын, оның түбі мен жағалауының ерекшеліктерін тексеріп, әткелдерді және өзеннен соғыса отырып өтетін қолайлы жерлерді анықтайды. Су қорғаныстарының алдынғы шебі су жағалауына жақын жерге орналасады. Cу бөгеттеріне таяу жердегі өткелдер, өтуге болатын қолайлы жерлер өз белімдерінің немесе қолдаушы болімдерінің қос бүйірден немесе түйдектелген атысының күшімен және инженерлік кедергілермен қорғалады Су бөгеттерін басып алмақшы болған қарсыластың адам күшін. әскери техникасын, судан әтетін құрал түрлерін бөлімше және бөлім командирі атыстың барлық түрлерін пайдалана отырып жояды, қорғаныстағы жағалауға қарсылас әскерлерінің өтпеуін қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Субординация

**Субординация** (лат. subordinatio — "тәртіпке келтіру") — қызмет жағдайында кішілердің үлкендерге, төменгі органдардың жоғарғы органдарға бағыныштылығы. Жалпы алғанда, қызмет ережелерін, сонын ішінде әскери тәртіпті орындау деген ұғым.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Менеджмент
Теңіз бөгеттер

**Теңіз бөгеттер** (Морскне заграждения) — қарсылас кемелерін жоюға, теңізден өз жағалауындағы кіре берістерді бүркемелеуге, бұғаздардан қарсылас кемелерін еткізуге, сүңгуір қайыктар, катер, су асты диверсанттар, торпедалардың әскери-теңіз базаларына порт, рейд, зәкірлік тұрактарға еніп кетуіне жол бермеуге арналған бөгеттер. Олар үстіңгі қабатта, суда және су түбінде орнатылады. Миналы, желілі, бонды және аралас болуы мүмкін. Аралас теңіз бөгетінің ерекше түрі десантка қарсы бөгеттер болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жүсіп Жайлыбаев

**Жүсіп Жайлыбаев** (1914, Маңғыстау ауданы Ақшымырау ауылы – 1988) – ауыл шаруашылығы саласының маманы, соғыс ардагері. 

1928 – 40 жылы Баутин портында жұмысшы, Ұлы Отан соғысында взвод командирі болған. 1945 – 53 жылы Шевченко ауданы кітапхананың меңгерушісі, кеме жөндеу зауытында кадр меңгерушісі, қалалық кеңестің төрағасы, 1953 – 58 жылы Киров ұжымшарының директоры, 1958 – 88 жылы Қызан, «Маңғыстаумұнайгазбарлау» тресінде меңгеруші, Жетібай цехында моторист, бұрғылаушы, оператор болды. 

Қызыл Ту, 3-дәрежелі Даңқ (1946), 1-дәрежелі Отан соғысы (1985) ордендерімен, «Ерлігі үшін», т.б. мерекелік медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

 

Санат:Тұлғалар
Ойықты артиллерия

**Ойықты артиллерия** (нарезная артиллерия) — ұңғы арналарында ойықтары бар зеңбіректер артиллериясы. Ойықтар снарядтар ұшқан кезде айналуы үшін жасалады. 19 ғасырдың ортасында ойықты артиллерияға көшу артиллерияның дамуында сапалық, өзгерістерге бастады. Бұл (өзгерістер) зеңбіректің алысқа атуының, снарядтар қуатының және атыс шоғырлануының едәуір ұлғаюымен сипатталады. Қазіргі әскерлерде ойықты зеңбіректермен қатар, тегіс үңғылы зенбіректер де қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Үндеу амалы

**Үндеу амалы** орыс средство обращения — айтылатын хабарды, пікірді түсінікті, дәл жеткізу үшін, тындаушынын назарын аудару тәсілі. Үндеу амалы үшін грамматикалык жағынан окшауланып түратын, бірак сөйлемнің коммуникативтік максатымен үштасып жататын окшау сөздер айрыкша кызмет етеді. Үндеу амалы көбінесе ауызекі тілде айкын көрінеді. 
*Мысалы: О, бәрекелде, Айдар, жақсы айтасың. Бәсе, міне осылай сүйген көңілге куйініш жат болмаққа керек қой (Мұхтар Омарханұлы Әуезов).

## Дереккөздер


Одағай

Санат:Лингвистика
Ағыс Жайылғанұлы

**Ағыс Жайылғанұлы** (1935 жылы туған, Шевченко ауданы) — механик. Гурьевтегі механиктерді даярлайтын мектепті бітірген (1952). 1949–1993 жылы теңіз кемелерінде жөндеуші, аға механик болды. «Құрмет белгісі» орденімен (1971), «Еңбектегі ерлігі үшін» (1963). «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медальдарымен марапатталған.

## Шежіре
Адай Батыр – Келімберді – Мұңал Батыр – Бәйімбет – Алдаберді – Райымберді – Текей – Әнет – Қыдырша – Әлески – Мәмбеткелді – Жұмағұл – Тастан – Келдібай – Жайылған – Ағыс

## Дереккөздер


Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Танк ұрысы

**Танк ұрысы** екі қарсылас жақтың танк бөлімшелерінің, бөлімдерінін, құрамаларының соқтығысы; артиллерия мен авиацияның қолдауы арқылы және әye шабуылына қарсы қорғаныс құралдарымен бірге жүргізіледі, жалпы әскери урысының негізгі бәлімі.

Әскери ұрыстың негізгі бөлімі. Шабуылда, бетпе-бет ұрыста (шайқаста) және қорғаныста пайдаланылады. Онда табысқа қарсыласты нық атын жою, атыс пен әрекеттің үйлесімді болуы, қорғаныстагы атысты ашу кенетгілігімен, батыл маневр, белсенді, табанды қимылдарымен жетуге болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жарықтандыратын авиациялық бомба

**Жарықтандыратын авиациялық бомба** — түнгі уақытта жергілікті жерді немесе бомба тастау, көзбен барлау кезінде нысананы жарықтандыруға, сонымен қатар құрлық әскерлері мен әскери-теңіз флоты кемелері мүдделеріне арналған авиациялық бомба. Жарықтандыратын авиациялық бомба корпустан, қашыктық трубкасынан, парашюттен және жарықтандырушы құрамнан тұрады. Жарықтандыратын авиациялық бомба ұшақтан тасталған соң белгілі бір уақыттан кейін қашықтық трубкасы лактырылады, жарықтандырушы құрам корпустан парашютпен тасталып, тұтанады. Жанған алау жергілікті жерді жарыктандыра отырып 3-6 минут аралығында (бомбаның калибріне қарай), парашютпеп ақырын төмен түседі.

## Дереккөздер


Санат:Авиациялық бомбалар
Округтік әскери госпиталь

**Округтік әскери госпиталь** (окружной военный госпиталь) — мұнда әскери округтердің жауынгерлік бөлімшелеріндегі және басқа әскери-дәрігерлік мекемелерден жіберілген әскери қызметшілерді емдеуде арнайы дәрігерлік көмектің барлық түрлерін көрсету қамтамасыз етілді. Әскери округтің дәрігерлік қызметінің ғылыми және оқу базасы түрінде қызмет атқарады. Кеңестік әскерде 1937 ж. күрылған.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Вулкандағыш

**Вулкандағыш** — резеңке бұйымдарын вулканизациялағанда периодты немесе үздіксіз түрде әсер ететін құралғы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Тышқанбай Жaқанов

**Тышқанбай Жaқанов** (1912, Адай оязы, Жармыш ауылы – 1998, сонда) – соғыс ардагері. Еңбек жолын ұжымшарларда жұмысшы болып бастады. 1942–1945 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысып, жеңісті Германияда қарсы алған. 1-дәрежелі «Отан соғысы» орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Жол әскерлері

**Жол әскерлері** — жолды қамтамасыз етуге арналған тыл құрамындағы арнайы әскерлер. Қоменданттық жол, жол салу және көпір құрылыстары бөлімінен, бөлімшелерінен тұрады. Жол әскерлері орыс армиясында 18 ғ-дың басында, ал Кеңес Одағы Қарулы күштерінде азамат соғысы кезінде пайда болды. 
*Жол әскерлері Ұлы Отан соғысы кезінде *100 мың* шақырымға жуық автомобиль жолдарын, 1 миллион метрден астам көпірлерді қалпына келтіріп, қайта жөндеді және салды, сонымен қатар жол құрылысы үшін 20 млн. м3 астам тас, құм дайындап жеткізді. 
*Жол әскерлерінің қол астындағы әскери-автомобильдік жолдың жалпы ұзындығы *259 мың* км-ді құрады. Басшылық тапсырмаларын үздік орындағаны үшін жол әскерлерінің 59 бөлімі ордендермен марапатталды, оның ішінде *27 құрмет* атауын алды, *21 мыңнан* астам жауынгерлер ордендер мен медальдарға ие болды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Волокнит

250 px|thumb

**Волокнит** — талшықтармен толтырылған реактопласт; аспаптардың қабын жасауға жұмсалады.Адам тал жiптерді әр түрлі мақсатта қолданады. Олар желi, арқан немесе арқандарды иiруге, композициялық материалдар компоненттер ретiнде қолданатын  мұндай қағаз немесе киiз өнiмдердiң даярлау ушин де қолданылады. Тал жiптер басқа материалдардың өндiрiстерiнде жиi қолданылады.Мысалы, әдеттегiдей мықты материалдары инженерлiк, көмiртектi тал жiптiң тал жiптерiнiң түрiнде және полиэтиленнiң аса жоғары молекулалық салмағын алу үшін.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Танкіге қарсы авиабомба

**Танкіге қарсы авиабомба** — сауытталған қорғаныштары бар танкілерді, өздігінен жүретін зеңбіректерді, бронетранспортеларды және баска объекттерді жоюға арналған авиациялық оқ-дәрі түрі.

Қазіргі Танкіге қарсы авиабомбаның калибрі **0,5 — 5** кг. Олардын жою әрекеті куммулятивтік әсерлерді колдануға негізделген.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Вулкандау

**Вулкандау** — көксағыздың химиялық технологиялық процестерінде резеңкеге айналуы; бұл кезде макромалекуласы көлденең байланыстармен байланысып кеңістік вулкаиизациялық торға айналады.

## Дереккөздер



Санат:Химиялық технология
Жас қазақ

"Жас қазақ" деген сөз мынадай мағыналар беруі мүмкін:

* Жас қазақ (ұйым)
* Жас қазақ (газет)
* Жас Қазақ (журнал)
Теңіз десант операциясы

**Теңіз десант операциясы** (Морская десантная операция) — қарсылас қорғаныста тұрған жағалауга десант түсіру және оның жағада жауынгерлік міндетгерді орындауы жөнінде келісілген және біртұтас жоспармен әзара байланыстырылған іс-қимыл Теңіз десант операциясы күрлық әскерлері мен флот құрамаларынын (бірлестіктерінін) әскери-әуе күштерімен, әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлерімен және әуе десант әскерлерімен озара байланысты іскимылы арқылы жүргізіледі. Теңіз десант операциясынын мақсаты тәыендегідей болуы мүмкін: бұғаз аймақтарын, жағалаудағы маңызды аудандар мен ірі аралдарды, қарсыластың әскери-теңіз базалары мен басқа да объектиерін алу, теңіз бойы бағыттарында шабуылдаушы әскерлерге олардың карсылас топтамаларын талкандауына және флоттың орналасу жағдайын жақсартуға көмек кәрсету. Теңіз десанттары жағалата оперативті-стратегиялық немесе оперативтік мақсатта түсірілуі мүмкін. Теңіз десант операциясына карсыластың десантқа қауіп тутызатыл кеме және авиация тоитамаларын талкандау немесе алсірету, операция өткізіліп жаткан ауданда қолайлы жағдайды сактау, әскерлерді десанттық кемелер мен көлік кемелеріне отырғызу, десантты тенізбен алып өту, карсыластың десанткд қарсы қорғанысын басу, десантты тұхіру үшін ұрыс жүргізу және десанттың жағадағы міндеттерді орындауы, сондай-ақ, теңіз десантын қамтамасыз ететін әскерлер мен ку штердін ұрыс қимылдары кіреді. Операцияны жүргізу үшін мынадай топтамалар кұрылады: теңіз десанты әскерлері. әуе десанты (егер олар операцияда қолданылатын болса), түсіру күштері, теңізбен әтуде және түсіру ауданында десантты шұғыл тасалау күштері, ракеталык әскерлер, әуе шабуылыны қарсы қорғаныс әскерлері мен авиация, сондай-ақ, күштер қоры. Теңіз десант операциясың басқару жалпы әскер құрамасының не флот құрамасының басшылығына жүктеледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Копенгаген лингвистикалық үйірмесі

Копенгаген лингвистикалык үйірмесі — Дания лингвистерінің бірлестігі, оның күрамында шетелдіктер де бар. Үйірмені Л. Ельмслев, В. Брёндальдынбасқаруымен 1931 ж. Копенгаген линғвистері күрған. Бұл үйірмеге X. Педерсен, О. Есперсен, X. Ульдалльт.б., шетелдерден Р. О. Якобсон, Э. И. Хэмп т.б. кірген. Копенгаген лингвистикалық үйірмесінін басты максаты — жалпы және жүйелі тіл білімі саласындағы зерттеулерге жағдай туғызу, жаңа бағытгарды дамыту. Үйірме алғаш қалыптаса бастаған кезінен бастап структурализм идеяларын дамытуға белсенді кызмет аткарды. Копенгаген структурализмінің калыптасуына Э. Сепирдін, Мәскеу Фортунатов мектебінің, Женева, Прага лингвистикалык мектептерінін ыкпалытиді. Копенгаген структурализмінің ерекше кызметі Л. Ельмслев т.б. жасаған глоссематика коннепииясымен байланысты. Бұл концепция көп жылдар бойы талкыланып, тілдін күрылымдык жана теориясы ретінде танылды. Копенгаген лингвистикалық үйірмесінін күрылымдық көзқарастарын оның мүшелерінің бәрі бірдей колдаған жок. 20 ғ. 70 ж. глоссематика идеясы токтаған кезде, Копенгаген лингвистикалық үйірмесінің бірқатар мүшелері тіл ғылымындағы генеративтік лингвистика (к.) т.б. жана бағыттарға назар аудара бастады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Оқ әсері

**Оқ әсері** (действие пули) — белгілі нысанаға, тосқауылға тию кезіндегі оқ әсері. Оқ әсері жанды нысана бойынша — қиратқыш, тоқтататын, бүйірден (тірі организмнің зақымдалған орнына жақын маңындағы тканьдарын жоятын); тосқауыл бойынша — тесіп өткіш, еніп кететін (әр түрлі тосқауылдардың белгілі бір тереңдігіне енуге қабілетті) және өртегіш болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Техникалық ату жылдамдығы

**Техникалық ату жылдамдығы** (атыс қарқыны) (техническая скорострельноcть (темп стрельбы)) — қару үлгісінің уақыт бірлігі ішінде (1 минутта) үздіксіз ату кезінде жасайтын атыс саны. Қарудың техникалық ату жылдамдығы әрқашан да оның ұрыстық ату жылдамдығынан бірнеше есе көп болады. Мысалы, автоматтың 1 минуттағы техникалық ату жылдамдығы 400-1000 атысқа тең, қол және қондырғылы пулеметтерде — 400-800, автоматты зенитті зеңбіректе — 120-300 атысқа тең.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Танкіге қарсы авиациялық бомба

**Танкіге қарсы авиациялық бомба** — танкілерді, әздігінен жүретін зеңбіректерді, бмп (жұм), бтр және сауытталған қорғанышы бар басқа да объектілерді талқандауға арналған бомба.

Қазіргі заманғы ТҚАБның калибрі *0,5-5* кг. Оның талқандағыш әрекеті кумулятивті әсерді колдануға негізделген.

## Дереккөздер


Санат:Авиациялық бомбалар
Автоматтандырылған желі

**Автоматтандырылған желі** - өндіріс өнімдерін немесе олардың кейбір түрлерін шығарудың немесе кайта өндеудің барлық үрдістерін тапсырылған қалыпта және белгілі бір технологиялық реттілікпен автоматтандырылған түрде жүргізетін негізгі және қосалқы жабдықтар кешені, машиналар жүйесі.

## Дереккөздер


Санат:Инженерлік сала
Санат:Өндіріс
Оқатар қару

**Оқатар қару** — ұңғы каналынан снаряд (мина, оқ) атып шығару үшін дәрілі заряд немесе арнайы жанармай қоспасы жанғанда пайда болатын газ қысымының күші қолданылатын қару. Оқатар қару құрамына тікелей зақымдау құралдары (снаряд, мина, оқ)
Және оларды нысанаға ату құралдары (зеңбірек, минаатар, пулемет, винтовка және т.б.) кіреді. Қазіргі заманғы оқатар қару артиллериялық және атыс қаруы, сондай-ақ, гранатааткыш болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Гадолиний

**Гадолиний** (лат. *Gadolinium*; **Gd**) — химиялық элемент, рет нөмірі 64, массалық сандары 143—162 аралығында 20 изотопы белгілі, тотығу дәрежесі +3. Гадолиний жай зат түріңде күмістей ақ түсті металл, болат, титан, магнийді летирлеуде, атомдық реакторлардың реттеуші өзектері үшін аса маңызды материал ретінде қолданылады.

## Дереккөздер



Санат:Лантаноидтар
Санат:Химиялық элементтер