open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Эмпатия

**Эмпатия**(  ) – өзге адамдардың жан дүниесін түсіну мен жай-күйін ұғыну қабілеттілігі. Эмпатия адам бойында жиі кездесетін, өзіндік мән-мағынасы бар ерекше сезім. Оның айқын көрінісі – өзге адамдардың қайғы-қасіреті мен қиыншылықтарына ортақтасып, оларға жанашырлық білдіру, сол арқылы өзгенің ауыр психикалық жай-күйін өз басынан кешіргендей халге түсуі. Эмпатияны алғаш рет АҚШ психологы Э.Титченер (1867 – 1927) зерделеді. Ол философиядағы “ұнату” сезімінің теориялық негіздеріне сүйене отырып, жанашырлық сезімнің салыстыру мен ұқсату тәсілдерімен түсіндірілетін танымдық негіздерін ашып көрсетті. Сол арқылы адамның күйзеліске түсу себептерін ғылыми тұрғыда жүйелеп шықты. Cезімнің адам бойында жиі кездесетін, өзіндік мән-мағынасы бар ерекшелігі. Эмпатия адамның өзгелер қайғы-қасіретті жағдайлар мен қиыншылықтарға ұшырағанда, оларға жанашырлық білдіріп, солардың ауыр халінің өз басына түскендей
көңіл күйде болуы. Эмпатия өзге адамдардың жан дүниесінің сыры мен
күй-жайын білу қабілеттілігі және оған жанашырлық білдіру. Эмпатияның
айқын көрінісі — идентификация. Бұл адамның өзге адамның
психикалық жай-күйін өз басынан кешіргеңдей халде болуы.

## Дереккөздер


Санат:Адам қабілеттері
Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Эму

**Эму** () – қазуартәрізділер отрядына жататын, ұшпайтын құстар. Австралияның далалы және бұталы шөлді жерлерін мекендейді. Биіктігі 1,8 м-дей, салм. 40 – 55 кг. Реңі ашық қоңыр, қара сұр түсті. Қауырсындары денесін біркелкі жапқан, бағыттаушы қауырсындары, құйымшақ безі жоқ. Тұмсығы тігінен жалпақ. Аяғы ұзын, үш саусақты, тырнақтарының ұзындығы бірдей. Қаңқасында бұғана сүйектің қалдығы сақталған. Кеңірдегінде дәнекер тінді өсінді болады, ол әлсін-әлсін ауаға толып, дыбыс күшейткіш қызметін атқарады. Етті қарнының бұлшық еті басқа түйеқұстармен салыстырғанда жұқа әрі қысқа. Соқыр ішегі нашар жетілген. Ересектерінде фабриций қапшығы (құстың ішкі секреция безінің қызметін атқаратын бітеу өскін) бар. Көбеюден басқа кезде топ құрып, кейде бірнеше ондаған құс бірігіп тіршілік етеді. Жыныстық жағынан екі жасында жетіледі. Жерге ұялайды, өлшемі 13-9 см болатын, қоңыр жасыл не жасыл сұр түсті 8 – 10 жұмыртқа салады. Оларды аталығы 8 аптадай шайқап, балапанын өргізеді. Балапандарының реңі сұрғылт, қара қоңыр, ұзын жолақты. Негізінен өсімдік жемісімен, тұқымымен, жәндіктермен және ұсақ жануарлармен қоректенеді. Кейде астық дақылдарымен қоректеніп, егістік алқаптарды таптап зиян да келтіреді. Көп ауланады. Қолда жақсы өседі. Кенгуру аралында (Австралияның солтүстік жағалауы) мекендеген үлкендігі ірі дуадақтай бір түрі (*Dromaius minor*) толықтай жойылған.

## Дереккөздер


Санат:Түйеқұстәрізділер
Эмульгаторлар

**Эмульгаторлар**, тұрақтандырғыштар – эмульсияға салыстырмалы тұрақтылық беретін заттар. 

Эмульсиялардың көпшілігі (өздігінен түзілетіндерінен басқасы) іс жүзінде эмульгаторлар қатысуымен алынады. Эмульгаторлардың түрлеріне: бейорганикалық электролиттер (калий тиоцианаты), коллоидтық беттік-активті заттар (олеаттар, пропил спирті, т.б.), жоғары молекулалы қосылыстар (протеиндер, каучук, шайыр, резина, крахмал, т.б.) жатады. Табиғи эмульгаторларға жер асты суындағы минералдық тұздар мен ұсақ дисперсті қоспалардың болуынан мұнайға тигізетін әсері арта түсетін нафтенді қышқылдар, асфальтендер және балқығыштығы жоғары парафиндерді жатқызады. 

Мұнай-газ өндіру ісінде эмульгаторларды күрделі геологиялық жағдайларда (тау жыныстарының бұрғыланғыштығын 5 – 15%-ға арттырады) инвертті эмульсияларды тұрақтандыру үшін қолданады.

## Дереккөздер

Санат:Косметика
Санат:Мұнай
Энаргит

**Энаргит** (грек. enargos – анық, айқын) – күрделі сульфидтер класына жататын минерал. Хим. формуласы: Cu3AsS4. Ромбылық сингонияда кристалданады, жеке кристалдары жапырақ, призма пішінді, минералдық агрегаттары сеппе, түйірлі масса түрінде болады. Жымдастығы жетілген, сұрғылт қара, күңгірт; тығызд. 4,3 – 4,5 г/см3, қатт. Моос шкаласы бойынша 3 – 3,5, морт сынғыш, электр тогын нашар өткізеді. Орташа темп-рада қалыптасқан кентас желілерінде, полиметалл кендерінде цирит, борнит, галенит, ковеллин, солғын кентастар, т.б. минералдармен бірге кездеседі. Энаргиттен мыс алынады.
## Дереккөздер


Санат:Минералдар
Эндогамия

**Эндогамия** (  – ішкі және gamos – неке) — тайпаның ішінде, оған кіретін ру мүшелерінің арасында некелесу ғұрпы. Алғашқы қауымдық қоғамда пайда болған. Бұл орайда ру экзогаменді, тайпа эндогаменді болған. Кейінгі кезеңде көптеген халықтарда (малагасиялықтар, бантудың бір бөлігі, арабтар, өзбектер, туарегтер, т.б.) негізінен ағайын-тумалар арасындағы некелестікке құрылған патронимик. Эндогамия пайда болды, мұның өзі жақын адамдардың өз ішінде мүлікті сақтап қалуға (мұсылмандарда көп қалыңмал мен жасау талап етілді) ұмтылушылықтан туды. Осы кезеңде пайда болған діни Эндогамия Азияның көптеген елдерінде осы кезге дейін этн. некеден гөрі күштірек сақталып келеді. Немере, шөбере-шөпшек аға-інілер мен апа-қарындастар, сіңлілер немесе бөлелер (апалы-сіңлілердің ұл-қыздары) некелесті. Мұндай Эндогамияның келер ұрпақ үшін мейлінше керағар әсері бар. Ондай отбасыларда сәби кемтар, кембағал болып дүниеге келуі мүмкін. Мұны қазіргі медицина ғылымы да нақты дәлелдеп отыр. Дәстүрлі қазақ қоғамында жеті атаға дейін қыз алыспау салты сақталған.некелік серігін тандаудағы шектеу. Мұнда топ мүшесі серігін тек өз тобының ішінен таңцайды.  Қазіргі индустриялық қоғамға орай “Эндогамия” термині негізінен этн. тұрғыдан біртекті (бір ұлттың адамдары арасындағы) некелесу үрдісін білдіру үшін қолданылады. Бұл үрдіс белгілі бір халықтың мекендеген аумағының, тілінің, мәдениетінің ортақтығына байланысты болды және мұндай некелестік осы халықтың ғұрыптарымен, дәстүрлерімен қолдау тауып отырды. Қазіргі жағдайда этн. тұрғыдан бір текті некелермен қатар аралас некелер де кеңінен таралған.

## Дереккөздер

Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Эндогендік Кендер

**Эндогендік Кендер** (грек. endon – ішкі, genos – туыс, тек), магмотогендік кендер, гипогендік кендер – Жердің ішкі жылу энергиясына байланысты өтетін магмалық әрекеттер нәтижесінде жаралатын минералдық түзілімдер. Эндондогендік кендер магмалық атпа тау жыныстарымен байланысты. Эндондогендік кендер магмалық (қ. Магма) және постмагмалық типтері болады. Постмагмалық кендер магманың қатаюы мен атпа тау жыныстарының қалыптасу процесінде түзілетін газ тәрізді және сұйық күйдегі ерітінділерден жаралады. Бұл ерітінділер құрамында көптеген ұшқыш заттар (минералдаушылар), металл және бейметалл элементтердің ыстық суда оңай еритін қосылыстары болады. Эндондогендік кендер пневмотолиттік кендер, жапсарлық-метасоматиттік кендер (қ. МетасоматМетасоматиттік кендер), гидротермальдік кендер және пегматиттік кендер болып бөлінеді. Пегматиттік кендер (қ. Пегматит) ұшқыш құраушыларға байыған қалдық силикаттық магманың ақырғы бөліктерінен түзіледі. Бериллийдің, танталдың, необийдің, радиоактивтік және сирек жер элементтерінің пегматиттік кендері ТМД елдерінде, Норвегияда, АҚШ-та, т.б. табылды. Қазақстанның пегматиттерінде қалайы, оптик. флюорит, Орал мен Сібірдің пегматиттерінде топаз, турмалин бар (қ. Магмалық тау жыныстарына).
## Дереккөздер
Эндогендік Процестер

**Эндогендік Процестер** – Жердің ішкі энергиясына, ауырлық күшіне және Жер айналған кезде пайда болатын күштерге байланысты оның қойнауында жүретін геологиялық процестер. Эндогендік процестерге радиоактивті заттардың ыдырауы, әр түрлі химиялық реакциялар және жер қыртысының астындағы массалардың өзгеруі және т.б. жатады. Эндогендік процестер тектоникалық қозғалыстар (жер қыртысының баяу көтерілуі мен төмендеуі, қатпарлану, бедердің ірі элементтерінің пайда болуы, жер сілкіну), вулканизм процестері (магманың көтерілуі, бедердін жанартаулық пішіндерінің құрылуы мен жанартаулардың атқылауы), тау жыныстарының метаморфизмі және пайдалы қазбалар кенорындарының қалыптасуы түрінде көрініс береді. Эндогендік процестер жер бетінің морфоқұрылымына себепші болады және экзогендік процестермен бірге Жер бедерінің қалыптасуына қатысады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Санат:География және геодезия
Эндодерма

нобай|
**Эндодерма** (грек. endon – ішінде және тері) – өсімдік сабақтары мен тамырларының орталық цилиндрлерін қаптап тұратын алғашқы қабықтың ішкі жасушалар тобы. Өсімдік сабағында Эндодерма аз дифференцияланып, құрамында екіншілік крахмал болады. Өсімдік тамырында Эндодерма қоректік заттарды тамырдың өткізгіш тіндеріне өтуін қамтамасыз етіп, оларды реттеп отырады. Ал сору қызметі тоқтаған тамыр бөліктерінде Эндодерма тамырдың орт. цилиндрін тамыр қабығынан оқшаулап тұрады. Сонымен Эндодерма – алғашқы қабықтан цилиндрге және керісінше өткізгіштік қызмет атқаратын физиол. кедергі болып табылады; қ. Тамыр. 
К. Жаңабеков

## Дереккөздер

Санат:Өсімдік ұлпалары
Эндоваскулярлық хирургия

thumb|right|200px|Көкірек қуысында орнатылған стент
**Эндоваскулярлық хирургия** ( – ішкі, *vasus* – тамыр және хирургия) – жүрек-қан тамырларының ішінде кездесетін патологиялық өзгерістерді арнайы аспаптармен тесіп емдейтін диагностикалық тәсіл. Эндоваскулярлық хирургия арқылы тамырды рентген сәулесімен көре отырып, оны арнайы құралдармен кеңейтуге, жарамсыз тамырды алып тастап, жасанды тамыр салуға немесе науқастың өз тамырының ішіне тесіп жасанды тетік (стент) салуға мүмкіндік туды. Кей жағдайларда тамырдың ішкі қабатының тыртықтануы, ақтаңдақтардың пайда болуы мен қайта қысылуы емдеу нәтижесіне кері әсерін тигізеді. Осыған байланысты тамыр өзегін бір қалыпты жағдайда ұстап тұру үшін эндопротездің жаңа түрі – стенттер қолданылады. Өкпе қан тамырларын төмен жақтан келіп тығындап жауып қалатын тромб эмболияларынан қорғау үшін төм. қуыс көк тамырының ішіне сүзгіштер орнатылады.

## Тағы қараңыз
* Пункция
* Кардиология
* Кәкіш Рысқұлова
* Тоқан Анарбекұлы Сұлтанәлиев
## Дереккөздер

Санат:Хирургия
Эндемия

**Эндемия** (грек. endon – ішкі және demos – аумақ, ел) – тиісті әлеуметтік және табиғи жағдайларға байланысты белгілі бір аумақтағы адамдар арасында жұқпалы аурудың қалыптасқан тұрақты түрі. Э-лық процестің ішкі реттелу заңдылықтары, яғни қоздырғыш (микроб) пен ие (адамдар мен жануарлар) арасындағы әрекеттестік көптеген сыртқы көріністермен сипатталады; процестің саны мен сапасының өзгеруіне ішкі реттелу механизмінің тікелей ықпалымен қатар, әлеум.-табиғи факторлар әсер етеді. Олар осы процестің білінуін, сандық тұрғыдан таралу ерекшеліктерін (аумақтық, маусымдық, жылдық, т.б.) сипаттау арқылы оның сыртқы реттелу механизмін түсінуге мүмкіндік береді. Сонымен Э. – аумағы шектелген жердегі тұрғындар арасында ұзақ уақыт бойы тіркеліп отыратын, бірден бұрқ етіп көбеймейтін жұқпалы аурулардың таралуы болып табылады. Мұндай жағдай табиғи-ошақтық зооноздық (малдардан жұғатын) инфекцияларға тән. Дегенмен кейбір антропоноздардың (адамдардан жұғатын) таралуы белгілі бір аумақпен шектеледі (мыс., тырысқақ). Ал безгек індеті көбінесе осы аурудың қоздырғышын адамдарды шаққанда жұқтыратын маса түрлерінің өсіп-өнуіне қолайлы климаты бар жерлерде жиі кездесетіні белгілі. Э-лық ауруларға қарсы тиісті шаралар дер кезінде жүргізілмесе, көптеген елді мекендерді қамтитын эпидемияға (қ. Індет) айналып кетуі мүмкін.

Санат: Медицина
Санат: Аурулар
Эндоскопия

нобай|
**Эндоскопия** (грек. endon – ішкі және skopeo – көремін) – адамның ішкі органдарын арнайы аспап – эндоскоп арқылы тексеру. Эндоскоптар – оптик. және жарық жүйелерімен жабдықталған, иілгіш металл немесе пластмасса түтікшелер.

Эндоскопия хирургияда, гастроэнтерологияда, урологияда, гинекологияда, пульмонологияда жиі қолданылады. 20 ғ-дың 60 – 70-жылдарында клиник. тәжірибеге оптик. талшықтардан тұратын (фибро) құрастырылмалы аспаптар (фиброскоптар) енгізіле бастады. Тексерілетін органға байланысты Эндоскопияның бірнеше түрі ажыратылады: фибробронхоскопия (бронх Эндоскопиясы), фиброэзофагоскопия (өңеш Эндоскопиясы), фиброгастроскопия (асқазан Эндоскопиясы), фиброколоноскопия (тоқ ішек Эндоскопия сы), т.б. Сондай-ақ Эндоскопия биопсияда, денеге енген бөгде заттарды немесе шырышты қабықтардағы аса үлкен емес ісіктерді алып тастауда да қолданылады. Қазіргі кезде Эндоскопия тек ауруды тексеру үшін ғана емес, оларды емдеу тәсіліне (эндоскоп. хирургия) айналып отыр. Эндоскоп. жолмен жасалатын операциялардың дәстүрлі жолмен жасалатын операциялардан ерекшелігі, олардың жарақаты аз, науқас адамдардың ондай операциядан кейін тез жазылып кетуге мүмкіндігі мол.

## Дереккөздер

Санат:Медицина
Нұрлытау

**Нұрлытау** (2007 жылға дейін — *Энергетик*) — Алматы облысы Қарасай ауданы, бұрынғы Үлкен Алматы ауылдық округінің құрамында болған ауыл, 2015 жылдан Алматы қаласы құрамына өткен. Қазіргі уақытта Алматы қаласының Бостандық ауданындағы шағын аудан.

## Географиялық орны
Аудан орталығы Қаскелең қаласынан шығысқа қарай 38 км-дей жерде орналасты. 1964 – 97 жылдары жеміс-жидек өсіретін “Алатау” кеңшары бөлімшесінің орталығы болды. Оның негізінде Энергетикте “Рауза”, “Коорпорация ХОЗУ” ЖШС-тері құрылды. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобильдік жолы арқылы қатынады.

## Халқы
1999 жылы халық саны 1993 адам болса, 2009 жылы 1349 адамды құраған.

## Дереккөздер

Санат:Алматы
Санат:Қарасай ауданының таратылған елді мекендері
Эндокринология

thumb|right| Эндокриндық бездер
**Эндокринология** (грек. endon – ішкі, krіno – бөліп шығарамын және logos – ілім) – эндокриндік бездердің құ-рылысы, қызметі, олар бөліп шығаратын өнімдер – гормондар, сондай-ақ осы бездердің қызметі бұзылуы салдарынан туатын аурулар туралы ғылым.       Эндокринология ғыл. пән ретінде 19 ғ-дың 2-жартысында қалыптасты. 20 ғ-дың бас кезінде әр бездің организмнің дамуын, тіршілік әрекетін реттеу процестерінде маңызы бар екені ашылып және олардың өзара байланысы анықтала бастады. Мұнымен қатар эндокринді органдар қызметінің үдеп не кеміп кетуінен немесе олардың өзара байланысы, т.б. ауытқуларынан пайда болатын бірқатар аурулар жөнінде мәліметтер жиналды. Эндокринологияның бұдан кейінгі дамуы әр түрлі ішкі секреция бездері түзетін гормондарды бөліп алу бағытында жүріп, гормондық препараттарды эндокринді және бірқатар эндокринді емес ауруларды емдеуге пайдалануға мүмкіндік берді. Жануарлар эндокринді бездерінен гормондық препараттар алынды. Эндокринологияның негізгі мәселелері ішінде жүйке жүйесі мен эндокринді жүйелердің өзара байланысын зерттеудің үлкен маңызы болды. Эндокринология деректері зоотехния мен ветеринарияда да кең қолданыла бастады. Қазақстанда Эндокринология саласындағы зерттеулер 20 ғ. 30-жылдардың аяғында Алматы қаласында Респ. бұғақ ауруын емдейтін диспансер ашылғаннан кейін басталды (1972 жылға дейін жұмыс істеді). А.Н. Сызғановтың жетекшілігімен ғыл. экспедициялар ұйымдастырылып, олар Алматы облысы тұрғындарының бұғақ ауруына шалдығу дәрежесін тексерді. Республикада ауыз су, топырақ пен тағам құрамындағы йод мөлшері анықталып, республиканың бірқатар облыстарында бұғақ ауруынан, тиреотоксикоздан сақтану шаралары жүргізілді. Бұғақ пен қант диабеті эпидемиологиясы зерттеліп, кәсіби аурулар (фосфордан улану, діріл ауруы) кезінде эндокриндік бездерде туатын өзгерістер анықталды. Аяқ гангренасына ұшырататын қант диабетінің ерекшеліктері анықталып, оны емдеу әдістері ұсынылды. Қант диабетін түрлі дәрі-дәрмектермен емдеу нәтижесі айқындалды. Қалқанша без аурулары, сондай-ақ қант диабетімен бірлескен аурулар зерттелуде. Қазақстанда Эндокринология мәселелеріне арналған жүйелі зерттеулер Кардиология және ішкі аурулар ғылыми-зерттеу институтында, Қазақ ұлттық мед. ун-ті мен мед. академияларында жүргізіледі.
Ж. Абылайұлы
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Энергетикалық жүйе

thumb|right| Энергетикалық Жүйелер
**Энергетикалық жүйе, энергожүйе** — өзара және энергия тұтынушылармен электр энергиясын жеткізу желісі арқылы жалғасқан электр ст-ларының жиынтығы (торабы). Энергиялық жүйенің құрамына: жылу электр стансасы, атом электр стансасы, су электр стансасы, электр энергиясын жеткізу желісі; қосалқы электр ст-лары, жылу және электр желісі, жылу және электр энергиясының қабылдағыштары енеді. Тұтынушыларды электр энергиясымен Энергиялық жүйе арқылы қамтамасыз етудің жеке электр ст. арқылы қамтамасыз етуге қарағанда төмендегідей артықшылықтар бар: энергиямен қамтамасыз етудің сенімділігі артады; жергілікті энергет. қор (отын және су энергиясы) тиімді пайдаланылады; электр ст-ларының жүктемесін өзара тиімді етіп бөлу нәтижесінде электр энергиясының өзіндік құны кемиді, қуатты қондырғыларды пайдалану мүмкіндігі жасалады, резервтік қуат азаяды. Энергиялық жүйе әдетте бір орт-тан басқарылады. Бір жалпы оперативтік диспетчерлік пункттен басқарылатын бірнеше Энергиялық жүйе біріккен энергетикалық жүйе құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Энергетика
Энергия Кванты

thumb|right| Энергия Кванты
**Энергия Кванты** – – күйі өзгерген микрожүйенің шығаратын  не жұтатын энергиясының ең аз мөлшері. Мыс., атомның стационар күйлеріне энергияның дискретті мәндерінің белгілі бір қатары (тізбегі) сәйкес келеді. Сондықтан бір стационар күйге ауысқан кезде атом бір Энергия ксантын шығарады не жұтады. Шыққан не жұтылған Энергия ксантының мәні атомның осы екі күйдегі энергиясы мәндерінің айырмасына тең.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Энергияның сақталу заңы

thumb|right| Энергияның сақталу заңы
**Энергияның Сақталу Заңы**, энергияның сақталу және айналу заңы – табиғаттағы кез келген материялық тұйық жүйеде өтетін барлық процестер кезінде сол жүйе энергиясының сақталатынын тұжырымдайтын жалпы заң. Энергия бұл жағдайда тек бір түрден екінші бір түрге айналады (егер материялық жүйенің қоршаған ортамен әсерлесуін ескермеуге болса, онда ол жүйені тұйық жүйе деп қарастыруға болады); егер материялық жүйе сыртқы әсердің нәтижесінде бір (бастапқы) күйдегі екінші (соңғы) бір күйге ауысса, онда оның энергиясының артуы (не кемуі) жүйемен әсерлесетін денелер мен өріс энергиясының кемуіне (не артуына) тең болады. Бұл жағдайда жүйе энергиясының өзгеруіне жүйе күйінің біреуіне (бастапқы не соңғы) ғана тәуелді болады да, оның ауысу жолына (тәсіліне) тәуелді болмайды. Басқаша айтқанда, энергия – жүйе күйінің бір мәнді функциясы. Термодинамикада Энергияның сақтау заңы термодинамиканың бірінші бастамасы деп аталады. Физикалық (не химикалық) құбылыстардың кез келген түрлерінде Энергияның сақтау заңы сол құбылысқа тән формада ғана тұжырымдалады. Өйткені энергия берілген процесті сипаттайтын параметрлерге тәуелді. Энергияның сақталу және айналу заңын 19 ғ-дың 40-жылдары Дж.Джоуль және неміс ғалымдары Р.Майер, Г.Гельмгольц бір-біріне байланыссыз ашты. 

## Дереккөздер


Санат:Қуат
Санат:Сақталу заңдары
Энстатит

**Энстатит** (грек. enstates – қарсылас, оның қиын балқитындығына орай аталған) – пироксендер тобына жататын минерал. Хим. формуласы: Mg2[Sі2O6]. Ол Fe2[Sі2O6] изоморфты қатарымен байланысқан, қоспалары: Cr2O3 (0,5%-дай), TіO2 (0,2%-дай), MnO (0,4%-дай),CaO (2%-дай), т.б. Ромбылық сингонияда кристалданады. Кристалдары қыс-қа призма немесе тақташа тәрізді. Агрегаттары ірі дән немесе пластинкалы болып келеді. Түсі ақ, сұр, сарғыш, қоңыр, жасылдау; шыныдай жылтыр, жіктілігі жетілген. Тығызд. 3,2 – 3,25 г/см3, қатт. Моос шкаласы бойынша 5,5; морт сынғыш. Жаралуы магмалық, сирек метаморфтық. Энстатит және бронзит – тасты метеориттердің минералы болып саналады. Диэлектрик ретінде кеңінен қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Магний минералдары
Санат:Силикат минералдар
Санат:Пироксендер
Энтальпия

thumb|right|200px|
**Энтальпия** ( – жылытамын, қыздырамын), жылулық функция, жылу мөлшері – термодинамикалық жүйе күйінің функциясы болып келетін жылуға қатысты шама. 

Бұл терминді алғаш Х.Камерлинг-Онненс енгізген. Энтальпия (H) жүйенің ішкі энергиясының (U) және жүйенің қысымы (p) мен көлемі көбейтіндісінің қосындысына тең:  H=U+pV. Изобаралық процестегі (p=const) Энтальпияның өсімшесі бөлшектер саны тұрақты болатын гомогенді жүйеге берілген жылу мөлшеріне тең. Мұндай жағдайда Энтальпия **жылу функциясы** деп аталады. Энтальпияның өзгеруі қысым тұрақты болған жағдайда жүйеге берілетін немесе одан алынатын жылу мөлшеріне тең болады. Сондықтан энтальпияның өзгерісі қысым тұрақты болғанда жүретін фазалық ауысулар (балқу, қайнау, т.б.) мен әр түрлі химиялық процестердегі жылуларды (түзілу жылуы, жану жылуы, еру жылуы, атомдану жылуы, т.б) сипаттайды. Энтальпия Бірліктердің Халықаралық жүйесінде (СИ) джоульмен (Дж.) өрнектеледі.

**Энтальпия** - энергия деп есептеліп, сол жағдайдағы денемен байланысы болса, яғни жағдайдың функциясы ретінде, болғандықтан u, p және v жағдай функциялары болып есептеледі. Процесс кезінде, тұрақты қысымы dp = 0 және теңдеуімен, dq=du +pdv, бұдан шығады:
:~di=du+pdv+vdp=du+pdv=d{q_p}
:~dq=du+pdv
Яғни, меншікті энтальпияның өзгеруі, денеге жеткізілген жылулық ағынына тең, P-const кезінде, теңдеуінен табамыз qpi2+i1, немесе :~Q={J_2}+{J_1}

**Энтальпия** J = mi - экстенсивті (аддитивті) шама. Меншікті энтальпия *i* үдемелі қасиетінде болады.

Энтальпияны - кеңейтілген жылу динамикалық жүйеге жатқызбай, қоршаған ортаға жатқызу ыңғайлы, сондықтан, дене мен ортаның, pv ішкі энергиясын сипаттайды (қозғалту жұмысы деп аталады), яғни жүйенің жалпы энергиясын сипаттауы. Соңғысында, ол дененің ішкі энергияның рөлін атқарады.

Идеалды газ үшін, меншікті жылу сыйымдылығы Ср тұрақты болады және оны мына теңдеумен шешеді:
:~{i_2}-{i_1}={C_p}({T_2}-{T_1}); &nbsp;&nbsp; &nbsp;~{I_2}-{I_1}={C_p}({T_2}-{T_1}) Жылудинамикалық процесстерді теориялық зерттеу кезінде, жылу динамикасының бірінші заңының үлкен маңызы бар, ал сонымен қатар жылу энергетикалық қондырғыларда, жылуды пайдаланудағы талдау кезінде, оның жеке элементтері мен қондырғының жылу балансының негізгі практикалық есептеулеріне жатады. Әрбір жылу энергетикалық қондырғылар үшін, жылу балансын есептеу өте қажет.

## Дереккөздер


Санат:Статистикалық физика
Санат:Термодинамикалық потенциалдар
Санат:Химиялық термодинамика
Энтомология

**Энтомология** (грек. entomа – жәндіктер және logos – ілім) – жәндіктерді зерттейтін ғылым, зоологияның бір саласы. 

Энтомология жер бетінде, топырақ арасында, суда, ауада таралған жәндіктердің тіршілігін зерттейді. Жәндіктерді ғыл. түрде зерттеу 17 ғ-да басталды. Энтомологияның негізін салушылар италян биологы М.Мальпиги (1628 – 94), голланд натуралисі Я.Сваммердам (1637 – 80) және француз табиғат зерттеушісі Р.Реомюр (1683 – 1757) болды. 18 ғ-дың бас кезінде француз энтомологы Ж.Дюфурдың зерттеу жұмыстары арқасында жәндіктерді салыстырмалы анатомия тұрғысынан зерттеу жақсы дамыды. 18 ғ-дың 2-жартысында орыс ғалымы П.С. Паллас Энтомологияға көп еңбек сіңірді. 19 ғ-дың ортасында Энтомология зоологияның жеке саласы болып шықты. Қазіргі кезде Энтомологиялық зерттеулер негізінен екі бағытта жүргізіледі. Жалпы Энтомология жәндіктердің құ-рылысы мен тіршілігін, олардың жекелей дамуы мен эволюциясын; ал қолданбалы Энтомология (а. ш., орман, мед., мал дәрігерлік болып бөлінеді) а. ш. дақылдары мен өнімдерінің, орман ағаштарының зиянкестерін, паразиттерді, қансорғыштарды, ауру тарататын жәндіктерді зерттейді. Бұдан басқа Энтомологияның ішінде колеоптерология (қаттықанаттыларды зерттейді), лепидоптерология (қа-быршаққанаттыларды), мирмекология (құмырсқаларды), т.б. салалары бар. Қазақстан жәндіктерін алғаш 19 ғ-да П.П. Семенов-Тянь-Шаньский, Н.А. Северцов, А.П. Федченко, А.П. Семенов-Тянь-Шаньский, В.Ф. Ошанин  экспедициялары зерттеді. Жеке Энтомологиялық мәселелермен 1921 ж. құрылған Жетісу энтомологиялық бюросы (1924 ж. Өсімдік қорғау ст. болып қайта құрылды) айналысты. Энтомология саласындағы жүйелі зерттеулер КСРОҒА-ның Қазақстандық базасының Зоология секторында 1932 ж. басталып, осы күні Зоология ин-тында жалғастырылуда. Республиканың әр өңіріне тән жәндіктер фаунасы жөніндегі мағлұматтар “Қазақстан соналары”, “Қазақстанның қан сорғыш масалары”, “Қазақстан цикадалары”, “Қазақстан ағашжегі қо-ңыздары”, “Орта Азия және Қазақстан бізтұмсық қоңыздары”, “Қазақстан мен Орта Азия қазғыш аралары”, “Жетісу шөліндегі құмырсқалар”, “Қазақстанның қансорғыш шыбындары”, “Қазақстанның жапырақжегі қоңыздары”, “Қазақстан мен Орта Азия жайпақ мұртты қоңыздары”, т.б. ғыл. еңбектерде басылды. Қазақстан жәндіктерінің жүйеленімі, фаунасы, экологиясы, географиясы үнемі жаңартылып, толықтырылып отырылады. Қазақстанда Энтомология ғылымының дамуына үлкен үлес қосқан ғалымдар: акад. И.Г. Галузо, Т.Н. Досжанов, ғыл. докторлары Б.Шайкенов, И.Д. Митяев, В.Л. Казенас, Д.Жатқанбаева, т.б.

## Дереккөздер
Энергия Деңгейлері

thumb|right| Энергия Деңгейлері
**Энергия Деңгейлері**, энергетикалық деңгейлер – кванттық механика заңдарына бағынатын кванттық жүйенің (электрондардан, протондардан, т.б. элементар бөлшектерден тұратын не атом ядросынан, атомдардан, молекулалардан, т.б. бөлшектерден құралған) стационар күйдегі энергиясының мүмкін мәндері. Байланысқан микробөлшектерден (мыс., атом ядросы, т.б) тұратын кванттық жүйенің ішкі энергиясы квантталады, яғни кванттық жүйесінің ішкі энергиясы жүйесінің орнықты күйіне сәйкес келетін белгілі бір дискретті мәндерді [Е0, Е1, Е2,... (Е0–14 – 10–10с аралығында (ал өмір сүру уақыты бірнеше жылға созылатын Энергия деңгейдері метастабильді Энергия деңгейдері деп аталады) болады.  Микробөлшектер кейде энергиясы бірдей бірнеше әр түрлі күйде де тұруы мүмкін. Атом энергиясы сыртқы электр не магнит өрісі әсерінен өзгереді. Мұның нәтижесінде бұрын беттескен Энергия деңгейдерінің жіктеліуі де мүмкін. Суретте сутек атомы үшін Энергия деңгейдерінің сұлбасы келтірілген. Онда энергия электронвольтпен (эВ) берілген. Суретте Энергия деңгейдерінің дискретті жиынтығының жоғары жағына иондалған атом сәйкес келетін Энергия деңгейдерінің үздіксіз жиыны орналасқан.
Е. Аққошқаров
## Дереккөздер


Санат:Физика
Эпаминонд

**Эпаминонд** (б.з.б. 418 ж. ш. – 362, Мантинея маңы) – ежелгі грек қолбасшысы және саяси қайраткері. Б.з.б. 4 ғ-дың 70 – 60-жылдары (379 ж. Фивыда болған демокр. төңкерістен кейін) Пелопидпен бірге Фивы мемлекетін және демокр. негізде қайта құрылған Беотия одағын басқарды. Б.з.б. 371 ж. жаңа соғыс тактикасын қолданып, Левктры маңында спарталықтарды жеңді, одан кейін Беотияның Пелопоннеске жасаған шабуылдарына басшылық етті (б.з.б. 370/369 ж., 367 және 362 ж.) Соңғы жорықта өзі енгізген соғыс тактикасын дамыта отырып, Мантинея маңындағы шайқаста жеңіске жетті. Осы шайқаста өзі қазаға ұшырады.

## Қолданылған әдебиеттер тізімі

* Разин Е.А., История военного искусства, т. 1, М., 1955

## Дереккөздер
Санат:Ежелгі грек қолбасшылары
Эпи…

**Эпи…** (грек. ері – үсті, маңы, кейін) – қандай да болмасын бір нәрсенің үстінде (мысалы, эпителий, т.б.), маңында (мысалы, эпицикл) екендігін не бір нәрседен кейін (мыс., эпигенез) орналасқандығын көрсететін күрделі сөздердің бастапқы бөлігі.

Санат:Тіл
Санат:Терминология
Эпигенез

**Эпигенез** (эпи… және грек. genesіs – тегі, пайда болу, туу) – минералдардың, тау жыныстарының, кентастардың өзгерістерін және түзілімдердің пайда болуын тудыратын қайталама процесс. Эпигенезге қайта кристалдану, коллоидты ерітінділердің түйірленіп іріленуі, конкрециялар мен оқшауланған кристалдық сеппелердің тұрақты модификацияларының пайда болуы жатады. Тау жыныстарын құраушы бөліктердің өзара хим. әсерлері – гидраттану мен дегидраттану, цементтену де Эпигенездік процесс болып есептеледі.
## Дереккөздер
Эпигондар

**Эпигондар** (грек. еpіgonoі, сөзбе-сөз – кейін туған ұрпақтар) – 1) ежелгі грек мифологиясындағы Фивы циклы деп аталатын Фивы қ. қоршауда сәтсіздікке ұшыраған жеті аргосстық батырлардың ұлдары. Эпигондар 10 жыл өткен соң Фивыны қайтадан қоршап, қаланы басып алды; 2) Александр Македонскийдің әскербасылары – диадохтардың ұлдары; олар б.з.б. 3 ғ-да ыдыраған Александр державасын қайта бөлісу үшін күрес жүргізді. Басқаша мағынасында Эпигондар – түкке тұрмайтын ізбасарлар дегенді білдіреді. Осыдан барып, “эпигондық” деген түсінік шыққан.
## Дереккөздер


Санат:Ежелгі грек мифтері батырлары
Эпентеза

**Эпентеза** (грек. еpenthesіs – қоспа) – сөз ішінде екі дауыссыз дыбыстың арасында дауысты дыбыстың қосылып айтылуы. Эпантеза белгілі бір тілде сол тілге бөгде дыбыс тіркесімді кірме сөздерді игеру, меңгеру барысында пайда болады. Мысалы, ұйғыр тілінің фонетикалық заңдылығына қайшы келетін дауыссыз дыбыстардың сөз басында немесе сөз соңында қатар келу құбылысы дауыстының эпентезасын (яғни сөз ішінде дауыстының пайда болуын) керек етеді; құлұп
Эпиграмма

**Эпиграмма** ( «қолтаңба») – белгілі бір адамды, затты, болмыс-құбылысты әзіл тұрғысынан бағалайтын сатиралық поэзияның шағын жанры. 

Эпиграмма жанры әр кезеңде де қазіргі оқиғаға, автордың көз алдында өтіп жатқан көріністерге арналады. Эпиграмманың тағы бір қасиеті - ол әрқашанда ақынмен замандас тірі адамға арналып жазылатындығы. Ертедегі қазақ айтыскер ақындарының көптеген айтыстарда, әсіресе, қыз бен жігіт, бәдік айтыстарында дөрекі әзілге бару, қарсыласын уытты сөздермен кекетіп-мұқату тәсілдері көп кездесетін. Мысалы, Катулл, Ювенал, Марциалдардың эпиграммалары кейбір адам төзбес теңеулерге, еріксіз езу тартқызатын ұтқыр сынауларға толы. Лириканың осы түрінің негізін қалаушы Гай Валерий Катуллдың айтуынша, «Ақынның жүрегі таза болуға тиіс, бірақ жырлары өзгеше болуы мүмкін». 

Сондай-ақ Эпигондар қысқа жазудың, белгілі ойды емеурінмен, тұспалмен түсіндіру құралы. Эпигондар фактісі мен нысанына қарай нақты және шартты; сынап-мінеу, суреттеу дәрежесіне қарай сатиралық, юморлық және жағымды Эпигондар болып бөлінеді. Ал қозғайтын тақырыбына қарай әдеби, саяси және тұрмыстық Эпигондарлар болып 3 топқа жіктеледі. Эпигондар алғаш ертедегі Грекияда сентенциялық қысқа өлең түрінде пайда болып, кейін элегия жанрымен бірікті де, элегиялық дистих деген атауға ие болды. Симонид Кеосский (б.з.б. 5 ғ.) Асклепиад Самоский, Леонид Тарентский, Каллимах (б.з.б. 3 ғ.) шығарм-нан орын алды. Латын әдебиетінде Эпигондар осы күнгі сипатқа ие болып, Катулл, Марциал (б.з.б. 2 – 1 ғ.) шығармаларының негізгі өзегіне айналды. 17 – 19 ғ. Ж.Расин, Ж.Лафонтен, Вольтер, Ж.Б. Руссо, Г.Э. Лессинг шығармаларынан бой көрсетті. Орыс әдебиетінде А.П. Сумароков, И.И. Дмитриев, В.Л. Пушкин, П.А. Вяземский, ал кеңестік дәуірде А.Архангельский, А.Безыменский, С.Швецов, С.Васильевтер Эпигондар жанрында қалам тартты. Қазақ әдебиетінде Эпигондар нышандары халық ақындары, әсіресе айтыс ақындары шығармасында жиі кездеседі. Абай өлеңдерінде Эпигондар элементтері мол. Қазақ әдебиетінде Эпигондар жанрына А.Тоқмағамбетов, Ә.Тәжібаев, Ш.Смаханұлы, Ж.Әбдірашев, К.Әмірбеков, т.б. сатирик жазушылар қалам тартты.

## Дереккөздер

Санат:Поэтика жанрлары
Эпиграф

**Эпиграф** (грек. epіgraphe – жазылған сөз) – әдебиетте жеке шығармалар алдынан келтірілген үзінді, өнеге сөздер, не өлең жолдары. 
Әдетте жазушы айтайын деген ойын аңғарту үшін осындай қысқа қайырма тағылым сөздерді келтіреді. Мысалы, А.С. Пушкин “Капитан қызы” повесінің алдында Эпиграф ретінде “Арыңды жастайыңнан сақта” деген халық нақылын келтіріп және шығарманың негізгі он төрт тарауының әрқайсының алдында не халық өлеңінен, не Сумароков, Княжнин, Херасков сияқты ақындардың өлеңінен үзінді немесе халық мақалын алып, Эпиграф беріп отырған.
## Дереккөздер
Экономикалық жағдаят

**Экономикалық жағдаят** – экономикада қалыптасқан жағдайды, шаруаның жай-жапсарын сипаттайтын өзара байланысты шарттардың жиынтығы; нарықта әрбір сәтте қалыптасқан экономикалық ахуал. 

Ол тауарға (өнімге‚ бұйымға‚ қызметтерге‚ басқа да құндылықтарға) сұраным мен ұсынымның белгілі бір ара қатынасымен‚ бағаның деңгейімен‚ инвестициялық‚ кәсіпкерлік белсенділікпен‚ бағалы қағаздар бағамымен‚ депозит пен несие бойынша пайыздық мөлшерлермен‚ тауардың босалқы қорларының болуымен‚ басқа да көрсеткіштермен сипатталады. Сонымен бірге ол тек экономикалық факторлардың ғана емес‚ саяси‚ әлеуметтік‚ техникалық‚ экологиялық‚ т.б. факторлардың ықпалын да көрсетеді. Экономикалық жағдаят *жалпы экономикалық жағдаят* және *жекелеген нарықтардың жағдаяты* болып бөлінеді. Негізгі көрсеткіштері – өнім шығару көлемінің, тауар айналымы мен айналысының, бағаның, кірістің, пайыздың, валюта бағамының, т.б. серпіні. Экономикалық жағдаят несие-ақша қатынастарына орай капиталдың айналымы мен ауыспалы айналымының, ақша айналысының, несие қатынастарының, капиталдар нарығындағы сұраныс пен ұсыныстың қалыптасқан жай-күйімен сипатталады. Оның көрсеткіштері – баға, инфляция деңгейінің серпіні, қаржы нарығындағы операциялардың көлемі, несие пайызының мөлшері, бюджет тапшылығының жай-жапсары, банкілердің өтемпаздығы, т.б. Нарық жағдаяты – шаруашылық жүргізуші субъектінің, активтердің, тауарлардың және көрсетілетін қызметтердің нақты нарығындағы экон. ахуалды стратегия әзірлеу үшін маркетингілік зерттеулер шеңберінде зерделеу.

## Дереккөздер


Санат:Экономикалық терминдер
Экономикалық жауапкершілік

**Экономикалық жауапкершілік** – субъектінің өзіне қабылдаған міндеттемелері бойынша жауап беруге‚ шарттарды орындауға‚ заңдарды сақтауға‚ бөгде меншікке келтірілген зиянның орнын толтыруға‚ т.б. міндеттілігі. 

Мынадай түрлерге бөлінеді: 
* *[[ынтымақты жауапкершілік]]* – борыштар бойынша міндеттемелерді бірдей дәрежеде мойнына алған екі және одан көп адамдардың бірлескен жауапкершілігі; 
* *[[көмекшілік жауапкершілік]]* – несиегердің алдындағы борыштың қалдықтық сомасы мөлшеріндегі ынтымақты жауапкершілік жүктелген адамдардың қосымша жауапкершілігі. 

Айталық‚ бір қойманы меңгеретін есеп беруші екі адамға шарт бойынша ынтымақты жауапкершілік жүктеледі немесе еншілес фирма басты фирманың кінәсынан банкрот болған (дәрменсіз болған) жағдайда банкрот мүлкін сатқаннан кейін қалған борыштар бойынша басты фирмаға көмекшілік жауапкершілік жүктеледі.

## Дереккөздер


Санат:Экономикалық терминдер
Қоңыраугүл тұқымдасы

**Қоңыраугүл тұқымдасы** () – қос жарнақты, бір немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер, бұта, жартылай бұта, ағаш.

Жер шарының қоңыржай аймағында таралған 80 туысы, 2300-дей түрі белгілі. Қазақстанда 8 туысы, 21 түрі бар. Олардың 3 түрден тұратын құртшөп (Asyneuma) туысы тек Батыс Тянь-Шаньда ғана кездеседі. Жартасшөп (*Sergіa*) және ершін (*Cryptocodon*) туыстары – Қаратауда ғана өсетін эндемиктер. Қоңыраугүл тұқымдасына жататын өсімдіктер, көбіне сүтті-шырынды келеді. Жапырақтары кезектесіп, кейде қарама-қарсы орналасады. Тостағанша жапырақшалары, көбіне 5 қалақты, кейде 3 – 10 қалақты болады. Гүл күлтелері біріккен желекті, қос қабатты қоңырау немесе түтік пішінді. Аталықтары гүлдің күлтесіне түбінен жабысқан, аталық жіпшелері түбіне қарай кеңейеді, тозаңқаптары бос жатады. Жатыны төмен орналасқан 2–10 ұялы, 3 ұялысы кездеседі, аналық ауызы 3-ке бөлінген. Аталық жіпшелері ұзын, гүл қоршауынан шығып тұрады. Жемісі қорапша тәрізді, пісіп жетілген соң қорапша қақырап, тұқым сыртқа шашылады. Қоңыраугүл тұқымдасы, негізінен, әсемдік өсімдіктер, көптеген түрлерінің тағамдық маңызы және дәрілік қасиеттері бар.

## Пайдаланған әдебиетттер


Санат:Қоңыраугүлділер
Эпидиаскоп

**Эпидиаскоп** (грек. эпи… dіa – арқылы және скоп) – мөлдір (диапозитив, т.б.) және мөлдір емес (сызба, сурет, кесте, т.б.) кескіндерді экранға проекциялауға арналған оптикалық прибор. Ол баяндамалардың, лекциялардың, т.б. мәтіндік материалдардың көрнектілігін арттыру үшін қолданылады.
## Дереккөздер
Эпилог

**Эпилог**[грек. epilogos] – көркем шығарманы қорытындылайтын компонент. Эпилог негізгі оқиға желісінен бөлек тұрса да авторлық идеяны толықтыра түсіп, шығарманың басты кейіпкерлері жайында қысқаша мәлімет береді, олардың кейінгі іс-әрекеттерінің жалғасын көрсетеді. Драмалық шығармаларда автордың айтайын деген ойы кейіпкерлердің сөздері арқылы Эпилепсията берілуі мүмкін. Романдар мен повестерде Эпилепсия шешімнен соң орналасып, негізгі оқиға аяқталғаннан кейін белгілі бір уақыт өткен кездегі кейіпкерлер іс-әрекетінен хабар береді. Қазақ әдебиетінде М.Әуезовтің “Абай жолы” эпопеясында Эпилепсиятың классик. үлгісі қолданылған. Кейде ол Эпилепсия деген айдармен бөлінбей-ақ, бірнеше жолдармен берілуі мүмкін (Б.Майлин, “Шұғаның белгісі”, Ш.Айтматов, “Жәмилә”). Кей жағдайда эпилогта суреттелген оқиға жөнінде автордың философиялық, эстетикалық, адамгершілік жөніндегі тұжырымдары айтылады (Ғ.Мүсіреповтің “Ұлпан” романындағы сөз соңы).

## Дереккөздер
Эпиорнис

**Эпиорнис** (эпи… және грек. ornіs – құс, Aepyornіtes) – қазбадан табылған құстардың бір отряды. 2 тұқымдасқа жататын бірнеше түрі анықталған. Негізінен Мадагаскар аралында жоғ. плейстоцен дәуірінде тіршілік етіп, 18 ғ-дың аяғы – 19 ғ-дың басында, оларды адамдардың жаппай аулағанынан және тропиктік ормандардың күрт азаюынан жойылып кеткен. Пішіні түйеқұсқа ұқсас, денесінің биікт. 3 м-дей, салм. 450 кг. Жұмыртқасының көл. 9 л-дей болған. Қанаты жойылып кеткен, тек тоқпақ жілігінің кішкене қалдығы ғана сақталған. Аяқтары мықты, үш саусақты, сирағы жалпақтау келген, бұл құстар ұша алмаған. 
Б. Байшашов
## Дереккөздер
Эпир

**Эпир** (Epeіros) – Солтүстік-Батыс Грекиядағы, Ион теңізіндегі тарихи аймақ. Құрамында Арта, Превеза, Теспротия, Янина номдары бар. Аум. 9,2 мың км², халқы 300 мыңнан астам (2003). Негізгі қаласы – Янина. Э-дің көпшілік аум-н Пинд таулары (ең биік жері – 2633 м) алып жатыр. Эпир – негізінен а. ш-ты аудан. Жазықта бидай, сұлы, темекі, мақта, жүзім өсіріледі, зәйтүн тоғайлары бар. Тауларда жайылымдық мал ш. дамыған, негізінен қой мен ешкі өсіріледі, ағаш дайындалады. Теңіз жағалауларына цитрустық жеміс ағаштары отырғызылған. Балық аулау дамыған. Эпир ең ежелгі грек тайпалары қоныстанған жер деп есептеледі. Осы жерден олар Балкан түбегі мен Эгей т-ндегі аралдарға таралып, қоныстанған. Эпир аум-н кейінірек хаон, молосс, т.б. тайпалары мекендеді. Молосстар патшасы Пирдің (б.з.б. 4 ғ-дың соңы – 3 ғ-дың бас кезі) кезінде Эпир бірыңғай мемлекетке бірікті. Б.з.б. 168 ж. Эпирді римдіктер жаулап алып, 70-тен аса қаланы қиратты, 150 мыңнан аса эпирліктерді құлдыққа айдап әкетті. Августың кезінде Эпир аум. рим провинциясы – Ахайяның құрамына қосылды. Троянның билік еткен кезінде (2 ғ.) Акарнаниямен қосылып, Эпир провинциясын құрады. 4 ғ-дан бастап Византияның (13 – 14 ғ-ларда Эпир мемлекетінің құрамына кірді) құрамында, 15 ғ-дың ортасынан бастап түріктердің билігінде болды. 1881 ж. бір бөлігі (Арта ауд.), 1912 – 13 ж. Балкан соғыстарынан кейін Э. түгелдей Грекияның құрамына енді.
## Дереккөздер
Эпистолярлық әдебиет

**Эпистолярлық Әдебиет**, эпистолография (грек. epіstole – жолдау, хат) – хат түрінде жазылған шығарма. Эпистолярлық әдебиетке ірі қоғам қайраткерлерінің өзара жазысқан, тарихи мәні бар, әдеби мұраға айналған хаттары жатады. 

Эпистолярлық әдебиет жанр ретінде көне дәуірден басталады. Цицеронның, Горацийдің, Сенеканың хаттары эпистолярлық публицистиканың негізін қалады. Кейін хатпен жазылған роман пайда болды. Мыс., орыс жазушысы Н.М. Карамзиннің “Орыс саяхатшысының хаттары” (1789 – 1792) – Эпистолярлық әдебиеттің тамаша үлгісі. Қазақ әдебиетінде Ш.Уәлиханов пен Ы.Алтынсариннің орыс достарына, Абайдың өз туыстарына жазған хаттары – эпистолярлық қымбат мұра. Эпистолярлық әдебиет 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліске байланысты халық поэзиясынан кең көрініс тапты (Құбаша ақынның Әбдірахман Иманқұлұлына жазған хаты”, т.б.). Бұл жыр-хаттар ақ патшаның бұйрығына наразылық, ыза-кек білдіріп, тікелей көтеріліске шығуға, Амангелді Иманов бастаған топқа қосылуға үндейді. Майданнан жазылған хаттарда жауыздық пен әділетсіздікке қарсылық білдірсе, майданға жазылған хаттарда ел-жұрттың сағыныш сезімі, амандық-саулық баяндалады. Эпистолярлық әдебиет кеңестік дәуірде кең өріс алып, айрықша дамыды. (С.Сейфуллин, І.Жансүгіров, Б.Майлин, т.б.). 1916 жылғы сәлем хат жырлары 2-дүниежүзілік соғысы жылдарында туған Эпистолярлық әдебиетке келіп жалғасты. Бұл кезде жазылған хаттарда патриотизм, Отанды қанқұйлы жаудан қорғап қалу, дұшпанға деген өшпенділік сезімі басым. М.Әуезов, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, Ғ.Мұстафин, Қ.Аманжолов, т.б. жазысқан хаттар Эпистолярлық әдебиеттің көрнекті үлгілері болып табылады.

## Дереккөздер
Эпистрофей

нобай|
**Эпистрофей** (грек. epіstrepho – бұрамын, айналамын және лат. axіs – білік омыртқа) — екінші мойын омыртқа. Эпистрофей омыртқа денесінен, омыртқа доғасынан және олардың арасындағы омыртқа тесігінен тұрады. Омыртқа денесі жақсы дамыған. Эпистрофей денесінің алдыңғы жағында бірінші мойын омыртқамен (атлант) қарапайым айналмалы буын арқылы байланысқан тісше өсіндісі болады. Тісше өсіндісінің білігі бойымен атлант және буын арқылы байланысқан бассүйек бірге айналып тұрады. Осының нәтижесінде адам мен жануарлар басын жан-жаққа бұра алады.

## Дереккөздер

Санат:Сүйек жүйесі
Санат:Анатомия
Эпитафия

**Эпитафия** (грек. epіtaphіos – қабір үстіндегі) – құлпытасқа жазылған жазу және дүниеден өткен адамға шығарылған жоқтау. Ол көбіне көлемі шағын өлең түрінде жазылады. Әдебиетке ежелгі заманда эпиграмманың бір түрі ретінде енген. Орта ғасыр, өркендеу, классицизм дәуірлерінде өлген адамның атақ-даңқын білдіру үшін қолданылып, кейін ескерткіштік мәнге ие болған. Көне түркі жазба ескерткіштеріндегі жазулар Э-лық мәнге де ие. Қазақ әдебиетінде Абай, Жамбыл, Жұбан Молдағалиев, т.б. Эпитафия үлгілерін жасаған.
## Дереккөздер
Эпизод

**Эпизод** (грек. epeіzodіon – қоспа, үстеме) – көркем шығарма сюжетіндегі өз алдына мәні бар, өзара байланысқан оқиғаның бір бөлшегі, көрінісі. Әр эпизод кейіпкердің белгілі уақыт аралығында өткен қимылын, ісін, екі не одан көп кейіпкерлердің арасында болып жатқан құбылыстардың біткен кезеңін көрсетеді. Эпизод сюжеттің негізгі компоненттеріне сәйкес келуі мүмкін, бірақ көбіне сюжет компоненті эпизодта өрістемейді, керісінше, бірнеше эпизод беріледі (оқиға бірнеше Эпизодтан тұруы мүмкін). Эпизод кейіпкер характерін ашып, оқиғаны ширата түседі.
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Эпидот

**Эпидот** (грек. erіdotes – өсім) – силикаттар класына жататын минерал. Хим.формуласы: Ca2(AlFe)3 [Sі2O7] [SіO4] О(ОН). Қоспалары: Pb, Cr, Mn2+, Sr, Mg. Э-тың магнийлі (пикроэпидот), хромды (тавмавит), сілтілі (пушкинит), т.б. түрлері болады. Моноклиндік сингонияда кристалданады, жеке кристалдары ұзынша призма, ине, жапырақ, друза тәрізді болып келеді, тұтас түйірлі масса. Сәуле тәріздес немесе параллель орналасқан минералдық агрегаттар құрайды. Эпидоттың жымдастығы жетілген, түсі жасыл, сары, жасыл сары, сұр, кейде қара, қызғылт күлгін, шыныдай жылтыр болады. Қатт. Моос шкаласы бойынша 6,5 – 7; тығызд. 3,21 – 3,25 г/см3. Э. дала шпаттарының өзгерулерінен түзіледі және жапсарлық белдемдерге, скарндарға, гранитоидтарға тән келеді. Эпидоттың әдемі кристалдары Ахматов кенішінен (Оңт. Орал) табылған. Оның мөлдір түрлерін зергерлік істе қолданады.
Ғ. Атаева
## Дереккөздер


Санат:Силикат минералдар
Санат:Кальций минералдары
Санат:Алюминий минералдары
Санат:Темір минералдары
Эпифитотия

**Эпифитотия** (эпи... және грек. phyton – өсімдік) – өсімдіктегі жұқпалы аурулардың белгілі бір мерзім мен үлкен аймақта кең таралуы. Астық таты мен қаракүйесі, картоп фитофторозы, жүзім мильдасы, алманың таз ауруы, мақта солмасы, қант қызылшасының тамыр жегісі мен церкоспорозы, т.б. – Эпифитотия түрінде пайда болатын инфекциялы аурулар. Эпифитотия әдетте көктемде немесе жаз басында байқалады. Эпифитотия ауру қоздыратын организм санының көбеюі нәтижесінде індеттің таралу ареалы мен өсімдіктердің індетке шалдығу мөлшері күрт көбейетін динам. процесс. Эпифитотия белгілі бір жағдайларда дамиды. Мыс.: а) инокулюмнің (кеселді бастама) – спора, мицелий, склероций, т.б. көп болуы; ә) ауруға бейім өсімдік сорттарының егілуі; б) кеселді бастаманың таралуы мен өсімдіктердің ауруға төзімсіз мерзімінің дәл келуі; в) кеселді бастаманың таралуы мен оның өсімдікке жұғуына қолайлы жағдай тууы, сондай-ақ егілген сұрыптарға вирулентті немесе авирулентті ауру қоздырғышы нәсілдері, биотиптері болу тән. Эпифитотия жергілікті жерден немесе көрші, сондай-ақ алыс аймақтан жел, т.б. жолдармен таралуы мүмкін. Белгілі бір аурудың Эпифитотиясы ауа райы жағдайына, агротех., шаруашылық-ұйымдастыру шараларына байланысты әр түрлі жиілікпен қайталанып отырады. Эпифитотияге қарсы күресте белгілі бір ауруға қарсы тағайындалған шаралар қолданылады.
## Дереккөздер
Эпитет

**Эпитет** (грек. epіtheton – қосымша) – заттың, құбылыстың ерекшелігін, сыр-сипатын бейнелі түрде танытатын поэтикалық және стилистикалық ұғым, экспрессивті айқындаушы сөз. Мысалы, қазақ поэзиясында “алтын” сөзі эпитет ретінде көп қолданылады. Оның мағынасы да сан алуан: 
*түсті (алтын күз); 
*әдемілікті (алтын қасықтай); Бұл эпитет-теңеу
*құтты мекенді (алтын бесік – туған жер, алтын аймақ); 
*атақ-дәрежені (алтын жаға); 
*қазына-байлықты (алтын сандық); 
*жаны таза, адамгершілігі мол кісіні (алтын адам, алтын кісі) білдіреді.

Эпитет көбінесе сын есім, үстеу, зат есім, етістіктен жасалады. Көркем әдебиетте тұрақты эпитет жиі қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Троптар
Эпифиттер

200px|right|нобай|Ағаш тамырына өсіп тұрған эпифитті өсімдік
**Эпифиттер**  ( — «басқа» және  — «өсімдіктер») – тіршілігінің тұтас бір кезеңін топырақпен байланыссыз, басқа өсімдік қабығының бетінде өткізетін өсімдіктер. Эпифиттердің паразит өсімдіктерден айырмашылығы қоректік заттарды өзі мекендеген өсімдіктен емес, қоршаған ортадан алады. Эпифиттер дамуын ағаш үстінде бастайды да, көп ұзамай ұзын қосалқы тамырлары дамып, солар арқылы топырақтан су мен минералды тұздарды сіңіреді. Тіршілігінің көп уақытын ағаш қабығы бетінде өткізетін Эпифиттерге көбіне су, минералды тұздар жетіспейді, сондықтан Эпифиттерде су, қорек алуға арналған әр түрлі бейімдеушіліктер байқалады. Мыс., кеуекті тамырларының болуы. Кейбір Эпифиттердің тамырлары жоғары қарай өсіп, шырматылып себет тәрізді қалыптасады. Оған шаң-тозаң, жапырақ жиналып, өсімдік тамырлары қоректенетін топырақ пайда болады. Түтік тәрізді жапырақтарында шұңқырлары бар, мұнда өсімдікке қажетті су жиналады. Эпифиттер барлық өсімдік топтарында кездеседі. Дегенмен гүлді өсімдіктерге жататын өкілдері жоқтың қасы. Ондай Эпифиттерден тек Америка ормандарында кездесетін Tіllandsіa туысын атауға болады. Эпифиттерге мүктер, қына және балдырлардың көптеген түрлерін жатады. Олар негізінен ағаш қабықтарында кездеседі. Ал өсімдік жапырағын мекендейтін Эпифиттер эпифиллалар деп аталады.

## Дереккөздер

Санат:Өсімдіктер экологиясы
Эпициклоида

**Эпициклоида** (эпи... және грек. кykloeіdes – дөңгелек тәріздес, домалақ) – шеңбердің кез келген нүктесінің сол шеңбермен сырттай жанасатын әрі қозғалмайтын басқа бір шеңбер бойымен сырғанамай, дөңгелей қозғалуы кезінде сызатын жазық қисық сызығы. Эпициклоиданың дербес түрі – кардиода (қозғалатын шеңбер мен қозғалмайтын шеңбердің радиустары бірдей). Эпициклоида механизмдер теориясында қолданылады.
## Дереккөздер
Эпопея

**Эпопея** (грек. epopoiia – тудыру, жазу) – эпостық шығарманың бір түрі; белгілі бір немесе бірнеше тарихи дәуірдің типтік оқиғаларын кең көлемде суреттейтін, бірнеше ұрпақ өкілдерінің іс-әрекеттерін ортақ идея мен бір тақырыптың арнасында, көркемдік тұтастықта баяндайтын поэзиялық не прозалық кесек туынды. Алғаш Еуропа әдебиетінде Эпопеялық шығармалар фольклорлық дәстүр арасында тақырыбы немесе бас кейіпкері ортақ жеке жырлардың (“Илиада”, “Одиссея”) жинақталуы нәтижесінде көрінді. Ал түркі-моңғол халықтарының ауыз әдебиетінде ерлік істерімен аты шыққан батырларға (мыс., “Манас” эпосы) арналып айтылған мадақтау өлеңдерінің негізінде қалыптасты. Жаңа дәуірде бұл дәстүр жазба әдебиетінде дамыды. Осының нәтижесінде белгілі бір тарихи кезеңде немесе бір тарихи оқиғаны терең толғап, жан-жақты суреттейтін роман не роман циклдері туды. Орыс әдебиетінде Л.Толстойдың “Соғыс және бейбітшілік”, М.Шолоховтың “Тынық Дон”, қазақ әдебиетінде М.Әуезовтің “Абай жолы”, т.б. романдар Эпопеяға жатады. Эпопеяға тән ортақ қасиет – тарихи тақырыптың терең әлеум. идея арнасында баяндалуы, оқиғаның реалистікпен суреттелуі, кейіпкер сипатының байсалды түрде даралануы, тіл нәрлілігі.

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет жанрлары
Эрбий

thumb|100px|Эрбий ''Er''|солға
**Эрбий** (лат. *Erbіum*; **Er**) — элементтердің периодтық жүйесінің ІІІ тобындағы хим. элемент, а. н. 68, а. м. 167,2; лантаноидтар тобына жатады;. Табиғи Эрбийдің 6 тұрақты изотопы бар. Радиоактивті изотоптары жасанды жолмен алынған. Эрбийді алғаш 1843 ж. швед химигі К.Мосандер гадолинит минералынан ашқан. 

Оның жер қыртысындағы салмақ мөлшері 410–4%. Табиғатта Эрбий иттрий, т.б. лантаноидтармен бірге кездеседі. Эрбий – металл, тығызд. 9,062 г/см3, балқу t 1475 – 1525С, қайнау t 2390С, қосылыстарында үш валентті. Эрбий тотығы Er2O3 және тұздары ашық қызғылт түсті. 

Жерде сирек кездесетін элементтер минералдарының құрамында көп болуына қарамастан, Эрбийді ол қоспалардан тазарту өте қиын. Эрбий темір, кобальт, никельдің магнитті құймаларын алу үшін және боялған шыны өндірісінде қолданылады.
Р. Рысқалиева

## Дереккөздер


Санат:Химиялық элементтер
Санат:Лантаноидтар