open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қадырбай (көл)

**Қадырбай** – Ертіс алабындағы тұзды көл.

## Географиялық орны
Павлодар облысы Аққулы ауданындағы Жабағылы ауылының оңтүстігінде 4 км жерде орналасқан. Көл теңіз деңгейінен 94 м биіктікте жатыр.

## Гидрографикасы
Аумағы 3,7 км2, ұзындығы 2,8 км, енді жері 2 км, жағалау бойының ұзындығы 8 км.

## Жағалау сипаты
Ендік бағытта созылып жатқан көлдің жағалауы жайпақ, онда қамыс, құрақ шоғырлары кездеседі. Алабы шабындыққа пайдаланылады. Солтүстік-батысында 2 км жерде қарағайлы-қайыңды шоқ орманы орналасқан.

Санат:Аққулы ауданы көлдері
Санат:Ертіс су алабы
Қазақбай бөгені

‎
**Қазақбай бөгені** — Жамбыл облысы Талас ауданы жерінде, Талас өзені бойында 1973 жылы салынған. 

## Гидрологиялық сипаты
Су сыйымдылығы 2 млн. м³. Бөгеннің суымен 1 мың га жер суғарылады және суландырылады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысы гидрографиясы
Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институты

**Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты**, В.Р. Вильямс атындағы – Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің қарамағында; егіншілік және өсімдік шаруашылығы бойынша аймақтық мәселелермен айналысатын жетекші үйлестіруші орталық. 

Қазақ КСР-і Халық комиссарлары кеңесінің қаулысымен 1934 ж. құрылған. 2002 ж. ҚР Үкіметінің қаулысымен «Егіншілік және өсімдік шаруашылығы» ғылыми-өндірістік орталығы республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны. Алматы облысы Қарасай ауданы Алмалыбалық кентінде орналасқан. Құрамында 19 бөлім мен зертхана бар (2008). 1961 жылдан аспирантура жұмыс істейді.

## Институтың негізгі ғылым бағыттары

* аймақтық топырақ және су, т.б. ресурс қорларын сақтай отырып, кез келген шаруашылық құрылым жағдайына лайықтап, экологиялық таза әрі жоғары өнімді агроландшафтық егіншілік жүйесін құру; 

* астық, бұршақ тұқымдастарының техникалық дақылдар мен жармалық дақылдарының, дәрілік өсімдіктердің құрғақшылыққа, өсімдік аурулары мен зиянкестеріне төзімді жаңа мол өнімді сорттары мен будандарын шығару, сондай-ақ оларды тұқымынан өсіру тиімділігін арттыру; 

* әлемдік ғылыми жетістіктер мен озат тәжірибені өндіріске енгізу. 

Институт суғарылмалы, суғарылмайтын және тәлімі жерлер үшін аймақтық егіншілік жүйелерін, негізгі танаптық дақылдарды өндіруде топырақ құнарлылығын сақтауға, шикізаттық және энергет. қорларды тиімді пайдалануға мүмкіндік беретін тиімді әдістерді жасады; минералдық және органика тыңайтқыштарды қолдану, суғару мерзімі және қолдан суғарудың әдістері мен технологиясы, республиканың оңтүстік-шығыс аймағын гидромодульді аудандастыру жұмыстары жүргізіліп, оның қорытындылары республиканың 9 облысында өндіріске енгізілді. Қазақстанның батыс, шығыс және оңтүстік-шығыс аймақтарында аумағы 0,4 млн. га жерге биоклиматтық ресурстармен және егіншілік жүйелерді сәйкестендірудің нәтижесінде астық тұқымдас дақылдарды агроэкология аудандастыру іске асырылды. 

Институт ауыл шаруашылығы дақылдарының 250-ден астам сорттары мен буданын шығарып, оның 88-ін аудандастырды. Ғылыми жаңалықтары мен өнертабыстары үшін институт 24 патент алған (2008).

## Дереккөздер

Санат:1934 жылы пайда болғандар
Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары
Санат:Алматы облысы мекемелері
Санат:Қарасай ауданы
Қазақ ешкісі

**Қазақ ешкісі** – ет, сүт, түбіт өнімдерін мол беретін ешкі тұқымдарының бірі. Бірнеше ешкі тұқымдарын будандастыру арқылы, олардың өнімділігі арттырылып, жергілікті табиғат жағдайларына бейімдендірілді. Бұл ешкілер ыстық пен суыққа төзімді, етті әрі ірі келеді. Сақа ешкілер орта есеппен 20 – 40 кг салмақ тартады. Тәулігіне 250 – 1000 мл сүт береді (сүтінің құрамы ана сүтінің құрамына жақын). Егіз тууға бейім (әрбір 100 аналықтан 120 – 200 төл алынады). Терісі өте құнды, одан сафиян, шегірен сияқты сапалы былғары түрлері алынады. Қазақстанның оңтүстік-батыс және солтүстік облыстарында өнімділігі мен өсімділігін арттыру мақсатында қазақ ешкісі ангор ешкісімен, дон ешкісімен және заанен ешкісімен (19 ғ-дан Швейцарияның Заане өз-нің бойында өсіріледі) будандастырылып, бірге бағылады. Қазақ ешкісін асылдандыру жұмысын Қазақ қой шаруашылығы ғылыми-зерттеу технологиялық институтының ғалымдары жүргізеді.

## Дереккөздер

Санат:Үй жануарлары
Санат:Ешкілер
Қазақ лақсасы

**Қазақ лақсасы** () – астралылар тұқымдасына тұқымдасының лақса туысына жататын көпжылдық өсімдік.
## Таралу аймағы
Қазақстанда Қаратаудың солтүстік-шығысында, Түркістан облысы Созақ ауданы Созақ ауылының маңында кездеседі. Тау беткейлерінің тасты, тастақты және сары топырақты жерлерінде өседі.
## Биологиялық сипаттамасы
Биіктігі 60 см-дей, тамыры сүректеніп кеткен, оның жоғары бөлігі ақшыл түсті келеді. Сабағы дара тік өседі, сыртын ақшыл түк жапқан. Жиегі тілімденіп келген, тікенді жапырақтарының екі бетін қалың түк жауып жатады. Дара, домалақ, көкшіл түсті гүлі сабағының ұшында жетіледі. Гүл себеттерінің ұзындығы 12 – 15 мм, олар 18 – 20 ұзынша ромб тәрізді жапырақшалардан тұрады. Тұқымынан көбейеді. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, шілде – тамызда жемістенеді. Қазақ лақсасы – өте сирек кездесетін, эндемик өсімдік. Оның таралу аймағы жылдан-жылға тарылып бара жатыр, сондықтан қорғауға алынып, ]]Қазақстанның «Қызыл кітабына»]] енгізілген.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Echinops kasakorum Pavlov

Санат:Күрделігүлділер
Санат:Қазақстан флорасы
Қазақсай

**Қазақсай** – Іле алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Алматы облысы Ұйғыр ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 51 км, су жиналатын алабы 620 км2.

## Бастауы
Бастауын Кетпен (Ұзынқара) жотасының батыс бөлігінің солтүстік беткейіндегі бұлақтардан алып, Шонжы ауылына 2 км жетпей тартылып қалады.

## Гидрологиясы
Жауын-шашын, жер асты суларымен толығады. Су деңгейі сәуірдің 2-жартысынан шілдеге дейін көтеріледі. Ең көп су ағымы 216 м3/с. Суы бау-бақша суғаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Іле су алабы
Санат:Ұйғыр ауданы өзендері
Қазақстанның ежелгі қорықтары

**Қазақстанның ежелгі қорықтары** – Қазақстан аумағындағы әр түрлі тарихи кезеңдерде ортa не жергілікті билік тарапынан немесе жеке меншік жер иесі тарапынан қорғауға алынып, шаруашылық айналымнан шығарылған, табиғаты ерекше сұлу, тарихи құнды жерлер. 

Қазақстан жерінде табиғаты бай аймақтар ерте кездерден «қорықты жер» деп аталып, қатаң қорғауға алынғандығы тарихи жазба деректерден белгілі. Белгілі шығыстанушы ғалым А.Н. Бернштамның ұзақ жылдар бойы Қазақстан мен Қырғызстан өңіріне жүргізген археология зерттеулерінде Тянь-Шань тау бөктерлерінде қола дәуірден (б.з.б. 2 ғ.) 15 ғ-ға дейінгі мекендеген тайпалардың арнайы қорықты жерлері болғандығы туралы жазылған. Табиғаты әсем мұндай жерлерде ел қоныстанбаған. Сондықтан осындай қорықты жерлер жабайы жануарлардың емін-еркін өсіп көбеюіне өте қолайлы болған. Шығыстанушы ғалым Н.Я. Бичурин өз еңбектерінде б.з.б. 3 – 2 ғ-ларда Жетісу өңірінде мал шаруашылығымен шұғылданатын көшпелі үйсін тайпаларының мекендегенін және олардан шыққан дәулетті адамдардың табиғаты көркем жерлерді «қорық» деп белгілеп, ол жерлерге рұқсатсыз мал жаюға, аң аулауға тыйым салғаны туралы жазған. Қытай жиһанкезі Сюань Цзан Жетісу өңіріне жасаған саяхатында (7 ғ.) қазіргі Талас өзeнiнің таулы аңғарындағы Мыңбұлақ қойнауында орналасқан қорықты жер туралы жазған. Оның қолжазбаларында бұл қорықты жерде мойнына қоңырау тағылған жабайы бұғылардың өте көп болғаны және оларды ешкімнің атуына рұқсат етілмейтіні туралы деректер келтірілген. Сондай-ақ Талас өңірінде ертеде жабайы жылқының бір түрі – құланның да арнайы қорықта қорғалғандығын, сол өңірдегі жер-су атаулары да дәлелдей түседі. Белгілі тарихшы ғалым М.Е. Массон өз еңбектерінде Талас өзенінің жоғарғы ағысының аңғарында 7 – 9 ғ-ларда аң аулауға арналған қорықтың болғандығын жазады. Бұл қорықта негізінен жабайы құландар қорғалып «Құланқорық» деп аталған. Қазақстан жеріндегі ежелгі қорықтар негізінен Сырдария, Шу, Талас, Іле, Аягөз және Ертіс өзендерінің бойында, Сарыарқа өңірі мен Жайық алабында болған. Мысалы, Сыр бойындағы әйгілі «Кеңқорық», «Шаян», «Жаңақорған», Сарыарқадағы «Ерейментау», «Басқорық», «Ханқорық», «Киікті қорық», «Алтынқорық», Шыңғыстаудағы «Жидебай», Зайсан өңіріндегі «Сарышоқы» қорықтарын атауға болады. Ертеде республика жерінде қорықты жерлердің болғандығын дәлелдей түсетін география жер-су атаулары да көптеп кездеседі. Орта Азия және Қазақстан жерінде 90-ға жуық жер-су атаулары тікелей қорық атымен байланысты қойылған.

## Сілтемелер


Санат:Қазақстан қорықтары
Қазақ сербегі

**Қазақ сербегі**, қазақ брахантемумы () – астралылар тұқымдасы, сербек туысына жататын шала бұта. Қазақстанда Тобыл – Есіл өзендерінің аңғарларында, Бетпақдала мен Балқаштың сол түстік-шығысында ғана кездеседі. Биіктігі 5 – 15 см, сабағы өте көп, қарапайым, жоғары қарай бұтақтана өсетін өсімдік. Жапырақтары ұзын, сағағынан шығатын жерінде жалпайып келеді (ұзындығы 1 см, ені 1,3 см). Жапырақтарының тақталары жартылай шеңбер тәрізді, тек жоғaрғы жапырақтарынікі саусақ салалы 3-ке бөлінген қысқа немесе ұзын, біз сияқты үшкір болады. Гүлдерінің саны 1 – 6, сары түсті, олар тісше тәрізді тілімденіп, дара себет гүлшоғырына топталған. Тамыз – қыркүйек айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі – тұқымша, пішіні ұршық сияқты, ондағы 5 – 7 жүйкелері көзге әрең көрінеді, айдаршасы болмайды. Қазақ сеобегі таралу аймағы шектелген түр болғандықтан, Қазақстанның эндемигі болып саналады.

## Дереккөздер


Санат:Күрделігүлділер
Қазақсор

**ҚАЗАҚСОР**, Қазақ соры – Қазақстан (Қарақия ауданы), Түрікменстан және Өзбекстан шекараларының түйіскен жерінде жатқан сор. Аумағының басым бөлігі (75 – 80%-ы) Түрікменстанда. Ұзындығы 35 км, енді жері 10 км-ден астам. Қабыланқыр кемерінің шығысында жатқан сор табаны теңіз деңгейінен 35 м төменде. Оңтүстік, оңтүстік-батысын Құмсебшен құмды алқабы алып жатыр. Солтүстік, сол түстік-шығыс және шығысы Қабыланқыр кемерлі шыңымен шектелген. Кемердің салыстырмалы биіктігі 100 – 105 м. Батысында көктемгі қар, жаңбыр суларынан уақытша пайда болатын Селдепше құрғақ арнасы жатыр.

## Сілтемелер


Санат:География
Қазақстан республикасының орман қоры

**ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ОРМАН ҚОРЫ**, Республиканың флорасы жоғары сатыдағы өсімдіктердің 6000-нан астам түрлерін қамтиды, соның ішінде 90%-ға жуығы орман қоры болып есептелінеді. Әсіресе тек Қазақстан жерінде ғана кездесетін ағаш түрлері (мыс., Шренк шыршасы, т.б.) өте бағалы. Республиканың жер қорының 60%-ға жуық жері өсімдік жамылғысымен қамтылған. Қазақстан жерінің орманды алқабы шамамен 3,8%-дай болса, кейбір облыстарда (Ақтөбе, Жезқазған, т.б.) бұл көрсеткіш 0,1%, ал Шығыс Қазақстан, Сол түстік Қазақстан облыстарында 14%, кейде одан жоғары болады. Орман қорының ауданы 24,3 млн. га, оның ішінде бұл жерлердің 50%-ынан астамы ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының пайдалануына берілген. Республикада жыл сайын 506 мың м2 ағаш сүрегі, 94 мың м2 кеспе ағаш материалдары, 170-тей дәрі-дәрмектік шикізат дайындалады. Дегенмен соңғы кезде ормандардағы ағаштарды жаппай кесу, өрт, ауа райының қолайсыз жағдайларынан (қатты жел соғу, ұзақ уақыт жауған нөсер жаңбыр, т.б.) ағаштардың құлап өз тіршілігін жоюы жиі кездеседі. Соның нәтижесінде орман алқаптары азаюда. Ал ормандарды қалпына келтіру, орман алқаптарын ұлғайту жұмыстары қарқынды қолға алынбай отыр.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан орман шаруашылығы
Қазақстан спарассисі

**ҚАЗАҚСТАН СПАРАССИСІ** (Sparassіs kazachtanіcus) – базидиялы саңырауқұлақтар класы, гименомицеттер тобының афиллофоралар қатарына, рогатиктер тұқымдасына жататын саңырауқұлақ. Сол түстік Қазақстан облысының орташа гумусты (қара шірінді), қара топырақты жерлерінде өсетін топ қайыңдардың арасынан табылған. Қазақ спарассисінің жемістік денесі етжеңді қалпақша мен аяқшадан тұрады. Қалпақшасы дөңгелек сфера немесе шар тәрізді, диаметрі 6 – 8 см. Жас кезінде саңырауқұлақтың сыртын ақшыл перде жауып тұрады. Өсе келе пердесі жыртылып, астынан жапырақ тәрізді бір-бірімен жабысып, тарамдалып өскен қалпақшасы көрінеді. Аяқшасы жемістік денесінің ортасынан шығады. Оның биіктігі 6 – 8 см, ені 1,2 – 2 см, төменгі жағы жуан, ақшыл сұр түсті, ал жоғары қарай жіңішкере түседі, қоңырқай түсті болады. Қзақстан спарассисі – жеуге жарамсыз саңырауқұлақ. Өте сирек кездесетін, жойылып бара жатқан түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Сілтемелер


Санат:Саңырауқұлақтар
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Қазақстан Республикасының экологиялық статусы

thumb|Presidentes18012007
**Қазақстан Республикасының экологиялық статусы**, ҚР БҰҰ субъектісі ретінде Дүниежүзілік Мемлекеттер Қауымдастығына 1992 ж. қабылданды. Халықаралық құқық ұстанымдарына сәйкес өзінің меншікті ресурстарын пайдалану жөніндегі қоршаған орта мен даму саласындағы саясатқа сәйкес табиғи-тарихи тұрғыдан негізделіп, Ата заңмен бекітілген толық егеменді құқығын жүзеге асырады. Қазақстан Дүниежүз. Қауымдастыққа кіретін басқа елдердің мүдделерін сақтай отырып, экол. қауіпсіздіктің қамтамасыз етілуіне жауапты болады. Қазақстан жері табиғи ресурстарға бай. Сондықтан энергет., т.б. табиғи ресурстардың ғаламдық және аймақтық нарықтарындағы табиғатты пайдалану мен интегр. процестер жүйесіне белсене қатысады. Республика аумағының біраз жері сейсмик. қауіпті болғандықтан зілзала қаупі табиғатты пайдалану мен экол. қауіптің техногендік факторына үстеме болып қосылады. БҰҰ-ның қоршаған орта мен даму жөніндегі Рио-де-Жанейро декларациясының 6-ұстанымына сәйкес ұлттық экол. доктринада ҚР статусы жөнінен экологиясы әлсіз ел деп сипатталады. Сондықтан республикадағы табиғатты пайдаланудың экология проблемалары ұлттық, аймақтық және ғаламдық тұрғыдан өзекті мәселе болып саналады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан экологиясы
Қазақтың қылшық жүнді құйрықты қойы

**Қазақтың қылшық жүнді құйрықты қойы** – ет-май өндіру бағытында шығарылған ежелгі қой тұқымы. 

Дене пішіні бір-біріне ұқсас, тек өнімділігіне және өсірілетін өңіріне қарай бөлінетін 22 тармағы белгілі. Дене бітіміне байланысты 3 топқа бөлінеді. Ірілеріне: 
* еділбай
* қостанай
* терісаққан
* ырғыз-шалқар
* бағаналы
* бесата, т.б.; 
орташаларына: 
* торғай
* сарысу
* шу
* қарқаралы, т.б.; 
ұсақтарына: 
* мерке
* жетісу
* ертіс
* түрікмен-шымкент, т.б. тармақтары жатады. 
Бұл тармақтардың ішінде дене бітімі мығым, ет, жүн түсімі жоғары, түбіті қалыңырағы – еділбай қойы. 

Қазақтың қылшық жүнді құйрықты қойы – дене бітімі шымыр, сүйегі берік, басы орташа, тұмсығы түзу, не сәл дөңестеу. Мойыны аса ұзын емес, кеудесі кең, жоталы. Сирақтары ұзын, тұяқтары өте мықты. Қойлардың түсі, көбінесе қоңыр, қызғылт сары, көк және қара болады. Қошқарының тірідей салмағы 90 – 110 кг, саулығы 60 – 65 кг тартады, олардан тиісінше 3 – 3,5 кг және 1,8 – 2,2 кг жүн қырқылады. Әр 100 саулықтан 105 – 112 қозы алынады. Енесінен бөлген кезде еркек қозылар 34 – 37 кг, ұрғашылары 32 – 35 кг салмақ тартады. 4 – 5 айлық еркек қозылардың сойыс шығымы 50 – 52% болады. Қазақстанның барлық облыстарында өсіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Қой тұқымдары
Қазақтың оңтүстік мериносы

right**Қазақтың оңтүстік мериносы** – жүн, ет өндіру бағытында өсірілетін қой тұқымы. Еліміздің оңтүстік өңірлерінің шөл, шөлейт және таулы аймақтарының құбылмалы табиғат жағдайларына жақсы бейімделген.

## Пайда болуы
1932 – 1966 жылы жергілікті қылшық жүнді құйрықты қойларды кавказ, алтай, ставрополь, грозный және кеңес мериносы қой тұқымдарымен күрделі будандастыру нәтижесінде Қазақ қой шаруашылығы технологиялық ғылыми-зерттеу институты шығарды. Кейінгі кезде жүн өнімділігінің сапасы мен түсімін арттыру мақсатында алынған қой тұқымы австралия мериностарымен кіріспе будандастырылды.

## Биологиялық сипаттамасы
Қошқары 80 – 110 кг, саулығы 50 – 55 кг тартады, олардан тиісінше 5 – 6 кг және 2,5 – 3,5 кг таза жүн қырқылады. Жүнінің жіңішкелігі 64-сапаға жатады, ұзындығы 8 – 10 см. Қой тұқымы Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан облыстарында, ал асыл тұқымды мал басы “Мерке”, “Ақбұлақ”, “Күйік” шаруашылықтарында өсіріледі. Қазақтың оңтүстік мерион асылдандыру жұмыстарымен Қазақ қой шаруащылық технологиясы ғылыми-зертхана институтының ғалымдары айналысады.

## Дереккөздер


Санат:Қой тұқымдары
Қазақтың ұяң жүнді құйрықты қойы

**Қазақтың ұяң жүнді құйрықты қойы** – ет, май, жүн бағытындағы қой тұқымы. 

Еділбай қойы қошқарымен жақсартылған қазақтың қылшық жүнді жергілікті құйрықты қой саулықтарын cараджа, дегерес етті-жүнді және тәжік қойы қошқарларымен күрделі будандастыру арқылы 1994 жылы шығарылған. Қарғалы, ақтөбе және байыс атты үш тұқымдық типтерден (сүлелерден) тұрады. 

Шөл, шөлейт және құрғақ дала аймақтарында өсіруге жақсы бейімделген, жыл бойы дерлік жайылымда бағылады. Түсі, көбінесе қоңыр, қызғылт сары, ішінара көк, сұр, ақ түстілері де кездеседі. Бітімі шымыр, сүйегі мықты, тұлғасы орташадан жоғары, жоталы, кеудесі кең, құйрығы үлкен. Жүні ұяң, ақ және ақшыл түсті. Қошқарлары орта есеппен 90 – 112 кг, саулықтары 58 – 62 кг салмақ тартады. Жүн түсімі – осы ретпен 4,5 – 5,2 кг және 2,5 – 3,2 кг-ды, таза жүн шығымы 66 – 72%-ды құрайды. Әр 100 саулықтан 105 – 110 қозы алынады. Төлдері өте тез өсіп жетіледі. Енесінен бөлген кездегі 4 – 4,5 айлық қозының салм. ересек қойлардың 38 – 57%-ын, 1,5 жастағы төлдердің салм. 69 – 93%-ын құрайды. 4 – 4,5 айлық еркек қозылардың сойыс шығымы 52 – 54%-ды, 1,5 жастағыларында 54 – 56%-ға тең. Ақтөбе, Қарағанды, Шығыс Қазақстан және Алматы облысының шаруашылықтарында өсіріледі.

## Дереккөздер

Санат:Қой тұқымдары
Қазақ шығанағы

**Қазақ шығанағы** – Каспий теңізіндегі шығанақ.

## Орналасқан жері
Каспий теңізінің шығыс жағалаулық бөлігінде, Маңғыстау түбегінің оң түстік жағалауында. Маңғыстау облысы Қарақия аудaны жерінде, құрлыққа 46 км еніп жатыр. 

## Сипаты
Пішіні доға тәріздес, ені теңізге шығар жерінде 83 км. Орташа тереңдігі 13 – 15 м, ең терең жері 32 м. Жағалауы көтеріңкі келген. Шығысында Қазақ шығанағынан суы таяз Кендірлі бұғазы арқылы бөлінген Кендірлі қойнауы және Кендірлі (Ада) құмқайыры (ұзындығы 35 км) бар. Суының тұздығы 13 – 14‰. Жазда су беті 26 – 27°С-қа дейін жылынады, ал қыста 0°С-қа дейін суынады, 2 – 3 айдай жұқа мұз басады.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Санат:Каспий теңізі шығанақтары
Санат:Қазақстан шығанақтары
Қазақы экологиялық қағидалар

**ҚАЗАҚЫ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ҚАҒИДАЛАР**– табиғатты аялау жөніндегі ұлттық салт-дәстүрлер қағидасы. Қазақ халқы табиғат аясында тіршілік етіп, мезгіл ауанымен көшіп-қонғандықтан табиғатты қастерлеп, қадір тұтқан. Адамзат баласы да өзге жан-жануар, өсімдік секілді тіршілік етеді деп ұққан. Табиғатқа зиян келтірмеген, оны қорғау шараларына үлкен маңыз берген. Бұған: «Көкті жұлма, көктей соларсың», «Бұлақ көрсең, көзін аш» делінетін ұрпақтан ұрпаққа беріліп келе жатқан ереже іспетті қанатты сөздер куә. Қазақ ешқашан жасыл желекті, көкті таптамаған, құмырсқа илеуін бүлдірмеген, құс ұясын бұзбаған, жас балапандар мен хайуан төлдеріне тиіспеген, өсіп тұрған талды, ағашты жұлмаған. Эколoгия ортаға өсімдік пен жан-жануарлардың тигізетін пайдасын жете түсініп, ұрпақтарын жастайынан табиғат байлықтарын тиімді пайдалануға баулып, өнегелі тәлім-тәрбие берген.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
Қазақтың ақбас сиыры

**Қазақтың ақбас сиыры** – сиырдың етті тұқымы. Қазақ және қалмақсиырларын герефорд бұқасымен будандастыру арқылы 1932 – 50 ж. Қазақстан мен Ресейде шығарылған. 

Тұқым құрамында 11 зауыттық желісі бар, оның 9-ы Қазақстанда. Бұл тұқым республиканың далалы және шөлейт аудандарының табиғи жағдайына бейімделген. Түсі қызыл, басы, құйрығының ұшы, әукесі, бауыры мен сирағы ақ болады. Етті малға тән белгілері өте айқын, тез жетіледі. Кеудесі кең, етті, аяқтары қысқа, берік келеді. Сақа бұқасы орта есеппен 800 – 900 кг (кейде 1100 – 1300 кг), сиыры 450 – 500 кг (кейде 520 – 580 кг), 7 – 8 айлық еркек танасы 200 – 220 кг, ұрғашы танасы 180 – 200 кг тартады. 15 – 18 айлығында еркек тайынша тәулігіне 900 – 1000 г, ұрғашы тайынша 700 – 800 г салмақ қосады. Ет түсімі 57 – 60%. 

Қазақтың ақбас сиыры Ақмола облысының «Қазақстан», «Саха»; Шығыс Қазақстан облысының «Қалбатау», «Коростолевское»; Батыс Қазақстан облысының «Чапаевский»; Қостанай облысының «Ключевое», «Степное»; Павлодар облысының «Глазырина», «Дархан»; Сол түстік Қазақстан облысының «Алабота» шарушылықтарында өсіріледі. Тұқымды шығарған бір топ ғалымдарға (Н.З. Ғалиакберов, Б.М. Мусин, т.б.) КСРО Мемлекет сыйлығы берілді (1950).

## Дереккөздер


Санат:Сиыр тұқымдары
Қазақтың етті-биязылау жүнді қойы

**Қазақтың етті-биязылау жүнді қойы** – тез жетілгіш, жоғары сапалы етті, бағалы кроссбред және кроссбред типтес жүн беретін қой тұқымы. 

1945 – 91 жылы 3 тұқымдық тип (сүле) құрамымен сынақтан өтті. Қаншеңгелдік сүле құйрықты қылшық жүнді саулықтарды прекос қошқарларымен ұрықтандырудан алынған будандарды өзара төлдетіп, бұдан алынған будандарды линколь, корридель тұқымдарымен кірістіре будандастыру нәтижесінде алынды. Ақсеңгірлік сүле – қазақтың биязы жүнді қойларын линкольн, ромни-марш, корридель қой тұқымдары қошқарларымен; ал шулық сүле – жергілікті биязы-қылшық жүнді қойларды ставрополь, оңтүстік қазақ мериносы, қазақтың етті – биязылау жүнді қой тұқымы қошқарларымен; қаншеңгелдік сүле – cолтүстік кавказ, ромни-марш, линкольн қой тұқымдары қошқарларымен кіріспе будандастыру жолдарымен шығарылды. Алынған қой тұқымының қошқарлары 90 – 110 кг, саулықтары 55 – 62 кг салмақ тартады, қошқарларынан 4,7 – 6,0 кг, саулықтарынан 2,5 – 3,0 кг таза жүн қырқылады. Кроссбред жүні жеңіл өнеркәсіп үшін аса бағалы шикізат болып табылып, арнайы мата және тоқыма бұйымдар жасау үшін пайдаланылады. Әрбір 100 саулықтан 120 – 140 қозы алынады. Бұл қой тұқымы Алматы, Жамбыл облыстарының түрлі меншік иелігіндегі қожалықтар мен Қазақ қой шаруашылығы технологиялық ғылыми-зерттеу институтының “Ақсеңгір” және К.Мыңбаев тәжірибе ш-тарында өсіріледі.

## Дереккөздер

Санат:Қой тұқымдары
Қазанбай

**Қазанбай** – Шошқакөл бұйратының батысындағы төбе. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Байғанин ауданында орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 185 м. Төбенің етегі жазық. Шығыстан ағып өтетін Мәнісай (Маныссай) өзенінің алабы терең жыралармен тілімдеген. 

## Өсімдігі
Тақыр, сұр қоңыр топырақ жамылғысында сұр жусан, күйреуік, бұйырғын, т.б. өседі. 
 
## Дереккөздер

Санат:Байғанин ауданы таулары
Санат:Төбелер
Қазанбасы қорықшасы

**Қазанбасы қорықшасы** – Қостанай облысы Әулиекөл ауданындағы Қазанбасы шоқ орманы аумағында орналасқан. Аумағы 140 мың км². 

## Жер бедері
Қорықшаның жер бедері төбелі-жонды-белесті келген жазық. Теңіз деңгейінен 210 – 220 м биіктікте жатыр, ені 8 км. Құм төбелер арасында су айдынында өсімдік жамылғысы көмкерген шағын тұзды көлдер бар. Қорықшада таза қарағай және қайыңды-қарағайлы экожүйе қалыптасқан. Бұл бореалдық (суықты сүйгіш) флораны қорғайтын бірден-бір жері саналады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан қаумалдары
Санат:Қостанай облысы географиясы
Қазантабан

**Қазантабан** – Жетісу Алатауындағы Тоқсанбай және Бежінтау таулары аралығындағы асу. 

## Географиялық орны
Қазақстан (Жетісу облысы Панфилов ауданы) және Қытай шекарасы аралығында орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 3891 м. Оңтүстігінен Қорғас өзені бастау алады. Мұз басып жатқан асудан салт атты адам мамыр – қазан айларында ғана өте алады.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы асулары
Санат:Қытай асулары
Санат:Жетісу Алатауы
Қазаншат

**Қазаншат** – Тарбағатай жотасының солтүстігіндегі тау. 

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы Құлбабас қыстауының оңтүстік-батысында 13 км жерде орналасқан. Тебескі өзенінің аңғарында. Абсолюттік биіктігі 1723 м. Енсіз тау батыстан солтүстік-шығысқа қарай шамамен 15 км-ге созылған. 

## Жер бедері
Беткейлері сай, аңғарлармен тілімденген бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Шығысында Сарытолағай, оңтүстігінде Көкбастау, батысында Қоянды таулары орналасқан. Баурайында Төлеуіш, Жаңабай, Сағындық қыстаулары бар.

## Өсімдігі
Тауалдының қара, қоңыр топырақ жамылғысында бетеге, боз, селеу аралас астық тұқымдас өсімдіктер, бұталар өседі.

## Дереккөздер

Санат:Тарбағатай ауданы таулары
Қазан өзені

**Қазан** – Көксу өзенінің алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Кербұлақ ауданындағы өзен. Ұзындығы 45 км.

## Бастауы
Бастауын Жетісу Алатауындағы Тоқсанбай, Қоңыроба тауларындағы мұздықтарының оңтүстігінен алып, Айыркезең асуының тұсында Қараарық өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Жоғарғы ағысында тар шатқалдармен ағады. Арнасының жағасы тік, биіктігі 4-10 м-ге жетеді. Су жайылмасының ені 25 – 30 м. Ағысы қатты, суы мол. Өзен суы жайылымдарды суландыруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Балқаш су алабы
Санат:Кербұлақ ауданы өзендері
Қазба өсімдіктер

**ҚАЗБА ӨСІМДІКТЕР** – таңбалары біздің заманымызға дейін жер қойнауында сақталған ежелгі заман өсімдіктерінің қалдықтары. Олардың ішінде осы күні кездесетін және жойылып кеткен түрлері де бар. Қазба өсімдіктердің діңдері минерал тұздарды сіңіру арқылы тасқа айналған, жапырақ ізі, дән, жеміс, бүр қалпында, кейде сүрек күйінде кездеседі. Тек бактериялар мен балдырлар ғана бөлшектенбей бүтін күйінде сақталған. Ертедегі Қазба өсімдіктер – балдырлар кембрийге дейінгі дәуірлерден қалған, силур кезеңін алғашқы жоғары сатылы өсімдіктер – риниофиттер пайда болған. Девон кезеңінен бастап буынтық бұтақтылар, плаундар, қырыққұлақтар пайда болған. Палеозой дәуірінде (эрасында) балдырлардың жасыл, қызыл, бурыл түрлері, ал мезозой мен кайнозойда диатомды және пирофитті түрлері басым болған. Негізінен девон кезеңіндегі плаундар, қырыққұлақтар сияқты өсімдіктердің тасқа айналған жуан діңдері жақсы сақталған, тас көмір кезеңіндегі тропиктік орман ағаштарының батпақ, су астында шіруінен тас көмірге айналған (кезеңнің карбон не тас көмір деп аталуы осыдан). Тас көмір қабаттары (мысалы, Қарағанды көмір алабы) қалыптасқан. Олардың орнында алғашқы қылқан жапырақтылар – кордоиттар пайда болған. Бұлардың жапырақтары Қазақстанда пермь шөгінділерінен табылған. Бор кезеңінде, әсіресе, жабық тұқымдылар қаулап өскен. Пальма, талшын, емен, лавр – эоцен дәуіріне тән, бұл кезде субтропиктер қазіргі Павлодар қаласы тұсындағы ендікке жететін. Батпақ кипарисі, магнолия, талшын, емен қазіргі Зайсан ойпатынан табылған. Қатты жапырақты емен сияқты көне Жерорта теңізінің флорасы неоген кезеңіне тән (қ. Күшік флорасы). Тораңғы, терек, түрлі бұршақ тұқымдастары, т.б. кайнозойдың палеоген, неогенкезеңдерінде пайда болған. Қазба өсімдіктер – көне геология заманда болған климат пен ландшафт өзгерістерінің куәсі, жер бетіндегі өсімдіктер эволюциясының айқын сипаты. Олар жер қойнауында қашан, қандай шөгінділер пайда болғанын, олардың қандай жағдайда қалыптасқанын білуге мүмкіндік береді.

Санат:Геология

## Сілтемелер
Қазба піл

**ҚАЗБА ПІЛ**, Сергеев пілі – Сергеев қ-нан 18 км жердегі қазынды орны. Солтүстік Қазақстан облысы Шал ақын ауданында, 1980 ж. су құбыры траншеясын салу кезінде табылған. Қазақстанда сүйегі өте сирек кездесетін пілдің бірегей жаңа түрі. Қазба піл Сол түстік Қазақстан облысында шамамен осыдан 200 мың жыл бұрын өмір сүрген. Тісінің салм. 7,5 кг, ұзындығы 33 см, ені 10 см. Пілдің биіктігі 3 м. Өлкеде бұрын тауып алынған піл сүйектеріне қарағанда бұл піл олардан ертеректе өмір сүрген. Оны үнді пілінің арғы тегі деуге болады.

## Сілтемелер


Санат:Геология
Қазбасқазған

**Қазбасқазған** – Латыпқазған қонысының оң түстік-шығысындағы құдық. Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданында орналасқан. 

Теңіз деңгейінен 150 м биіктікте жатыр. Тереңдігі 21 м, су шығымы 500 л/сағ. Сол түстігінде Апан, оң түстігінде Шегенқазған, батысында Өтеу, Мысық құдықтары бар.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Маңғыстау  ауданы географиясы
Қазбауыр

**Қазбауыр**, птилотрихум () — орамжапырақ тұқымдасына жататын шала бұта. Жерорта теңізі жағалаулары мен Орта Азияда кездесетін 13 түрі белгілі. 

Қазақстанда далалық аймақтардың малтатасты және құмды жерлері мен тау беткейлерінің құрғақ бөліктерінде өсетін 2 түрі бар. Соның ішінде жиі кездесетіні — көк қазбауыр (). Оның биіктігі 2 – 10 см, өсімдіктің өркендері сүректенген, түп жағы қалың жапырақты. Жапырақтары таспа тәрізді немесе ұзын болады (ұзындығы 4 – 10 мм, ені 1,5 мм-дей). Тостағанша жапырақшалары түп жағынан қапшық сияқты болып келеді де, тік өседі. Күлтелері ақ түсті, гүлдері қалқанша гүлшоғырына топталған. 

Мамыр–маусым айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі — жұмыртқа тәрізді бұршаққын, оның сыртын жұлдызша тәрізді түктер жауып жатады. Тұқымы ұзынша эллипс сияқты, ұзындығы 1,5 мм-дей.

## Дереккөздер


Санат:Орамжапырақтар
Қазоты

**Қазоты** () – астық тұқымдасына жататын бір жылдық өсімдіктер туысы.

Еуразия, Солт. және тропиктік Африканың қоңыржай және тропиктік аймақтарында кездесетін 10 – 15 түрі белгілі. Қазақстанда Тобыл – Есіл өзендерінің бойында, Ақтөбе,Мойынқұм, Тарбағатай, Қаратау аймақтарының ылғалды, сор топырақты жерлерінде өсетін 5 түрі бар. Жиі таралған түрлері: тікенді Қазоты (C. aculeata) және қамыстәрізді Қазоты (C. schoenoіdes). Бұлар биікт. 4 – 50 см-ге жететін сабан сабақты өсімдіктер. Жапырақтары таспа тәрізді жіңішке, қынапты. Сабақ ұшына жақын орналасқан жапырақтарының қынабы жалпақ келеді әрі сабақтан сәл ажыраңқырап тұрады. Масақ тәрізді гүлшоғыры сабақтың ең ұшынан дамитындықтан оны сабақ ұшына жақын орналасқан жапырақтың қынабы жауып тұрады. Масағындағы масақшасы қысқа сағақты, екі бүйірінен қысыңқы, масаққа дара орналасады. Гүліндегі масақша қабыршағының ұзындығы 3 – 4 мм, қандауыр тәрізді, қырлы, қылтанақсыз. Гүл қабыршағы мөлдір, жарғақ тәрізді, ұзындығы 5 – 6 мм. Гүліндегі аталық саны 2 – 3. Сәуірден тамызға дейін гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – дәнек. Қазотын үй құстары, әсіресе, үйрек пен қаз сүйсініп жейді.

## Дереккөздер

Санат:Астық тұқымдасы
Қазсанбай

**Қазсанбай**– Саран (Сораң) тауының сол түстік-батысындағы қыстау. Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Жаңатаған ауылының оң түстік-батысында 20 км жерде орналасқан. Жер бедері жонды төбелер мен ұсақ шоқылардан тұрады. Оң түстігіндегі Қызылтас тауларынан Байқожа өзенінің салалары: Керегетас, Ұзынбұлақ, т.б. бастау алады. Батысында Керегетас қыстауы мен бұлағы бар.

Санат:Қарағанды облысы қыстаулары

## Сілтемелер
Қазы (көл)

**Қазы** – Ертіс алабындағы көл.

## Географиялық орны
Павлодар облысы Аққулы ауданы, Қазы ауылынан оңтүстікке қарай 1,5 км жерде орналасқан. Көл теңіз деңгейінен 119 м биіктікте жатыр.

## Гидрографикасы
Аумағы 6 км2, ұзындығы 3 км, енді жері 2,7 км, жағалау бойының ұзындығы 8,9 км, тереңдігі 1,6 м, суының көлемі 5 млн. м3, суын 106 км2 жерден жинайды. Тұйық көлдің пішіні сопақша келген. Солтүстік-батыс және шығыс жағалаулары жайпақ, батпақты, оңтүстігі жарқабақты келген. Суы қатты минералданған хлорлы-натрийлі, өте кермекті. Мал суаруға жарамсыз.

## Дереккөздер

Санат:Ертіс су алабы көлдері
Санат:Аққулы ауданы көлдері
Қазыбек (өзен)

**Қазыбек** – Сарысу алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 59 км. 

## Бастауы
Бастауын Ұлытау тауларыың солтүстік бөлігіндегі бұлақтардан алып, Қаракеңгір өзеніне сол жағынан құяды. 

## Гидрологиясы
Арнасы кең, жағасы тік жарлы. Көктемде 10-15 күндей ағады да, жазда құрғап қалады. Суы шаруашылық қажетіне пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы өзендері
Санат:Сарысу су алабы
Қазба

**Қазба**– Жер қойнауында немесе оның бетінде кен жұмыстарын жүргізу нәтижесінде пайда болатын кен құрылысы. Кен қазбалары атқаратын міндеті мен белгіленген мерзім ішінде сақталу мақсатына қарай әр түрлі көлік және инженерлік құрылғыларымен, арнайы бекітпелермен жабдықталады. Қазба кен орындарын іздеу және барлауға арналған барлау, ал игеру кезінде кен қазып алуға арналған пайдалану қазбалары болып бөлінеді. Сондай-ақ қазба жабық (жер астында) және ашық (жер бетінде) болып екіге ажыратылады. Ашық әдіспен қазылған қазбалардың орны үлкен шұңқыр – карьер (кеніш) болады. Жер астында кен қазу жұмыстарында кен ашу (кенге жету), дайындық, қима және көмекші қазбалар қазылады. Кеңістікте орналасу қалпына сәйкес бұлар тік, көлденең және көлбеу болып қазылып, жердің бетіне шығуы немесе жер астындағы басқа қазбалармен қосылуы мүмкін. Тереңде жатқан кенді қазып алу үшін оның үстін басып жатқан пайдасыз тау жыныстарын тесіп өтіп кен жатқан қабатқа жетеді. Көмір өндірісінде шахта оқпаны көбінесе көмір қабатының орта шеніне жеткізіледі де, қабаттың жатысына қарай одан жоғары қарай не төмен бағытталған қазбалар қазылады. Егер кен таулы аймақтарда қазылатын болса, онда таудың бір бүйірінен кенге қарай штольня деп аталатын жатық қазба қазылады. Кенді ұзына бойлай қазылған жатық қазба штрек делінеді. Әрбір 30 – 60 м аралықта штрекке көлденең бағытта кеннің екі жақ бүйіріне тірелетін орт деп аталатын жатық қазбалар жүргізіледі. Бірдей тереңдікте өзара байланысып жатқан қазабаларды горизонт деп атайды. Дайындық және қима қазбалар жасалып біткен соң кенді белгіленген жүйемен қазып алады. Кен алынған қуыстар кен қазбалары деп аталады. Биіктігі 3 – 4 м, ұзындығы 100 – 300 м, ені 20 – 30 м кен қазбасы лава деп аталады. Лава көбінесе көмір шахталарында пайдаланылады. Кентастық шахталардағы кен қазбаларының биіктігі кейде 40 – 50 м-ге жететін кең қуыс түрінде қазылады. Мұны кен қазып алу камерасы дейді. Кен қазбаларын жүргізу сілемнен тау жыныстарын қопару және гидравлик. әдістерімен ажырату немесе үңгілеу машиналарының көмегімен мехaникa опыру арқылы жүзеге асырылады.

## Сілтемелер


Санат:Геология
Қазыбек (тау)

**Қазыбек** – Бозой үстіртінің оңтүстігіндегі шоқылы тау.

## Географиялық орны
Алматы облысы Жамбыл ауданы Айдарлы ауылының оңтүстігінде 16 км жерде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 785 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 4 км-ге созылған. Енді жері 2 км шамасында. Беткейі жайпақ, көктемгі еріген қар, жауын-шашын суларымен бастау алатын өзектер ағады. Таудың түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатыр.

## Өсімдігі
Сұр, сортаң топырақ жамылғысында жусан, изен, ебелек, т.б. өседі. Етегі мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) таулары
Қазығұрт (гүл)

**Қазығұрт** () – астралылар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Еуропада, Кіші Азияда, Кавказда, Сол түстік Африкада және Иранда кездесетін 40-қа жуық түрі белгілі. Қазақстанның барлық жерінде өсетін 3 түрі (дала Қазығұрты, күрекше Қазығұрт және тау Қазығұрты) бар. Көп тараған түрі – дала қазығұрты (*F. arvensіs*). Оның биіктігі 5 – 45 см. Сабағы тік, ұшына қарай сыпыртқы тәрізді тарамдалып келеді, сыртын ақшыл не сұр түсті түк жапқан. Жапырағының ұзындығы 5 – 15, ені 1 – 3 мм-дей қауырсын тәрізді. Ортаңғы бөлігі жасыл, шетіне қарай ақшыл тарта беретін ұсақ гүлдері себет гүлшоғырына топталған. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, шілде – тамызда жемістенеді. Ашық қоңыр түсті сопақша тұқымы ұсақ болады. Дала Қазығұрты – дәрілік өсімдік. Оның қайнатылған тұнбасын іш өткенде, қызба ауруларында ішеді. Сондай-ақ тіс ауырғанда, қотырға және жараға жағады.

## Сілтемелер


Санат:Күрделігүлділер
Қазық

thumb|right|300px|Өріс қазығы. (Суретші Ж. Шәйкен.)
**Қазық** – арқан, жіп байлау үшін жерге қағылған тірек. Оны ағаштан немесе темірден жасайды.

## Қазық түрлері
Қазық қолданысына қарай ұзынды-қысқалы, жуан-жіңішкелі болып келеді. Оның "өріс қазығы", "өрмек қазығы", "қақпан қазығы", "жел қазық" деген түрлері болады. 

### Өріс қазығы
Өріс қазығы мал байлағанда, ат арқандағанда қағылады. Қағылатын қазық саны байланатын мал басына байланысты болады. Ол үшін қазық тігінен сіңіріле қағылады. Сонымен қатар, түйе, жылқы, сиыр төлдерін желіге байлау үшін қазық қағылады. Оған жерге қиғаштап екі қазықты қағып, екеуінің арасына желі арқанды кереді. Орта тұсынан шеткерек сіңіріле кiндiк қазық қағылады да, оған желі арқанды мықтап тартып байлайды. Қағылған қазыққа тұқыртып байланған құлындар енесін еміп қоймайды. Бота мен бұзау желіге қазықтар аз қағылып, төлдер тұқыртылмай, бас жібі немесе бұйдасымен емін-еркін байланады. Өріс қазығына байланысты алғаш бие байлағанда атқарылатын жосын-жоралғы бар. Әулеттің жасы үлкен әжесі мал басы көп болсын деп желінің қазығына май жағатын болған.

### Жел қазық
thumb|right|200px|Жел қазық. (Суретші Ж. Шәйкен.)
Жел қазыққа қатты жел, дауыл соққанда киіз үйді көтеріп кетпес үшін үйдің сыртын айналдыра бастыратын арқанды байлаған. Жел қазықты "күйеу қазық" деп те атаған. Оның күйеу қазық аталу себебі қалыңдығының аулына ұрын барған күйеу жігіт ауылдың сыртынан түсетіндігіне байланысты болса керек. Сол сияқты қазықта киіз үйдің сыртында болғандықтан солай аталған. Күйеу қазық киіз үйдің сыртынан үш-төрт жерден қағылып, нық болмаса қатты дауылда ауыр затпен бастырылған.

### Өрмек қазық
thumb|right|200px|Өрмек қазығы. (Суретші Ж.Шәйкен.)
Өрмектің қазығын кілем, алаша, термебауға өрмекағашын құрғанда қалыптың төрт бұрышына қаққан. Өрмекті жүгірткен кезде үш қазық қағылады. Ортада күзу ағаш немесе күйеу ағаш орнатылып, өрмектің технологиялық басты элементі күзу жіпті қалыптастырады. Осылай құрылып дайын болған өрмек көлденең немесе тігінен орнатылады. Көлбеу тоқылатын өрмектің екі жағына екі-екіден төрт қазық қағылып құрылады.

Қақпанға түскен аң қақпанды сүйреп алып кетпес үшін қақпанға шынжыр бау тағылып, ағаш немесе темір қазықпен бекітіледі.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Қасиманов С. Қазақ халқының қолөнері. Алматы: Қазақстан, 1969; 
* Арғынбаев Х. Қазақ халқының қолөнері. Алматы: Өнер, 1987.

Санат:Құралдар
Санат:Қолөнер
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Қазышбұлақсай

**Қазышбұлақсай** – Іле алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Алматы облысы Ұйғыр ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 38 км.

## Бастауы
Бастауын Кетпен (Ұзынқара) жотасының солтүстік беткейінен алып, Іле өзеніне 10-12 км жетпей жерге сіңіп кетеді.

## Гидрологиясы
Жоғарғы арнасы шатқалмен, орта бөлігі сайлы-жыралы өңірмен өтеді. Төменгі арнасының жағалауы жайпақ, аңғары кең. Қар және жер асты суларымен толығады. Аңғары жайылымға және шабындыққа пайдаланылады

## Дереккөздер

Санат:Ұйғыр ауданы өзендері
Санат:Іле су алабы
Қайдағұл

**Қайдағұл** – Ұлы Жыланшық алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 36 км.

## Бастауы
Бастауын иен даладағы бұлақтардан алып, Дәнсары көлінің шығысындағы Мырзабаймола бейітіне 1,5 км жетпей тартылып қалады.

## Гидрологиясы
Жағалауы ашық және жайпақ келген. Орта ағысының 20 км-ге жуық бөлігін жарқабақты жыралар тілімдеген. Қар және жер асты суларымен толығады. Ұзындығы 2,5 км болатын бір саласы бар. Арнасында су жыл бойы болады. Сондықтан алабы мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы өзендері
Санат:Торғай су алабы
Қайдақ соры

**Қайдақ соры** — Каспий теңізінің шығыс жағалауында, Бозащы түбегі мен Үстірт аралығында орналасқан. Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы аумағында, Өліқолтық шығанағының оң түстігінде жатыр. Ұзындығы 135 км, ені 20 км. Сор табаны Каспий теңізі деңгейінен 28 – 34 м төменде. Оңтүстігін жағалай сазды-батпақты Қаракешу соры орналасқан. Шығыс жағалауын Батыс Үстірт кемерлі шыңы алып жатыр. Бозащы түбегіне қараған батыс бөлігі жайпақ келген. Қайдақ сорының оңтүстігімен Шетпе – Өтеш темір жол және автомобиль жолдары өтеді. 1978 жылдан бастап Каспий теңізі суының көтерілуіне байланысты (2 м-ден 2,7 м-ге дейін) Қайдақ сорының басым бөлігін су басқан.

## Атаудың сөзжасамдық сипаты
«Ұлы даланың ұланғайыр мұрасы» атты кітапта *қайдақ* көне түркі тілінде құстың бір түрінің аты. 1819 жылы Хиуаға келген капитан Муравьев шығанақ атын қайдақ құсының балапан өргізетін отаны деп түсінік береді» – деп жазылады. Ал *хайдак* - географиялық термин ретінде «жалғыз тау, жеке тұрған шың, саласы жоқ өзен» деген мағыналарда қолданылатын және негізгі мәні моңғолша «жалғыз» (одинокий) деген сөз. Осы пікірге сүйенсек, Қайдақ топонимі «Бозащы түбегі мен Үстірт аралығындағы жатқан жалғыз сор» деген мағына береді деп топшылаймыз.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Санат:Сорлар
Қайдауыл

**Қайдауыл** – Павлодар облысы Баянауыл ауданындағы тау. Баянауыл тауларының солтүстігінде 25 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 293 м. Пішіні күрделі. Тау оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 8 км-ге созылған, солтүстігінің енді жері 10 км-ге жуық. Беткейлері көлбеу келген. 

## Геологиялық құрылымы
Жер қыртысы тас көмір жүйесінің гранитті, гранодиоритті тау жыныстарынан түзілген. Оның үстін делювийлі-пролювийлі шөгінділер жапқан. 

## Өсімдігі
Құрғақ даланың нашар дамыған карбонатты қара топырағында бетеге, боз, қау, жусан, т.б. шөптесіндер өскен. Етегі мал жайылымына пайдаланылады. Маңында бірнеше жайлау бар.

## Дереккөздер

 
Санат:Баянауыл ауданы таулары
Қайнар (көл)

**Қайнар** – Ақтөбе облысы Шалқар ауданындағы көл. Жылтыр ауылының солтүстік-шығысында 25 км жерде, теңіз деңгейінен 178 м биіктікте жатыр. 

## Гидрографикасы
Аумағы 6,7 км2, ұзындығы 4 км, енді жері 2,4 км, жағалау бойының ұзындығы 12 км. Бойлық бағытта созылып жатқан көл айдынын түгелімен қамыс шоғырлары басқан. Жазда көл құрғап, сорға айналады. Оңтүстігінде Жанелгір көлі жатыр.‎

## Дереккөздер

Санат:Шалқар ауданы көлдері
Қайқаң

**Қайқаң**, *Бұланбай* – Жүнжүрек тауларының солтүстігіндегі тау массиві.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Алакөл ауданы Тоқжайлау ауылының солтүстік-шығысында 2 км жерде орналасқан. Алакөл көлінің аңғарында.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 2385 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 25-27 км шамасында созылған, енді жері 14 км-ге жуық. Солтүстік-шығыс беткейі тік жарқабақты, батысқа қарай еңістеніп өзен арнасына тіреледі. Беткейлерінен бастау алатын өзен салалары Жаманты, Орта Тентек өзендеріне құяды.

## Геологиялық құрылымы
Девон және силур кезеңдерінің шөгінділерінен түзілген. Таудың қоңыр, қара топырағында бетеге аралас астық тұқымдастары, бұта және жалпақ жапырақты орман өскен.

## Дереккөздер

Санат:Алакөл ауданы таулары
Санат:Жетісу Алатауы
Қайқықанат

**Қайқықанат**, каллипельтис () – рияндар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда таудың балшықты, тастақты және ірі қиыршықтасты беткейлерінде, кейде өзен жағалауларындағы малтатасты жерлерде өсетін 1 түрі – орама Қайқықанат (C. cucullaris) бар. Оның биіктігі 5–20 см, сабағы қарапайым немесе жоғары қарай бұтақтанған. Тамыр түбіндегі жапырақтары ерте солып қалады. Сабақ бойындағы жапырақтары төрт-төрттен бірігіп, ұзынша немесе қалақты келеді. Тостағанша жапырақшалары білінбейді, күлтелері сары түсті, төрт бөлікке бөлінген. Гүлдері қос жынысты, аталығы төртеу, өте қысқа, аналығы – біреу, олар жартылай шатырша гүлшоғырына топталған. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, мамыр – шілдеде жеміс салады. Жемісі ұзынша, сәл орақ сияқты иілген.

Санат:Рияндар

## Сілтемелер
Қайнар (Жем алабындағы өзен)

**Қайнар** – Жем алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Атырау облысы Жылыой ауданы жерімен ағып өтеді.

## Бастауы
Ошан тауының солтүстік етегіндегі бұлақтан бастау алады. Ұзындығы 144 км, су жиналатын алабы 3160 км2.

## Гидрологиясы
Арнасы тік жарлы. Негізінен еріген қар және жер асты суларымен толығады. Өзенге ұзындығы 10 км-ден аспайтын бірнеше кішігірім салалары қосылады. Көктемде ағыны 7 – 10 күндей үзіліссіз болады. Суы ащы. Кей жылдары өзен суы тартылып қалады.‎

## Дереккөздер

Санат:Жылыой ауданы өзендері
Санат:Жем су алабы
Қайрақкөл

**Қайрақкөл**, *Қырықкөл* – Жетісу Алатауының сол сілеміндегі тау.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Ақсу мен Сарқан аудандарының шекарасында орналасқан. Сарқан және Ақсу өзендерінің аралығында. Абсолюттік биіктігі 2201 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 32 км-ге созылған, енді жері 12-14 км шамасында.

## Жер бедері
Солтүстік мен шығыс беткейлері тік жарқабақты, оңтүстік көлбеу бөлігін өзен салалары тілімдеген. Солтүстік-батысында таудың жартастары жалаңаштанып, эрозиялық процестерге ұшыраған.

## Геологиялық құрылымы
Палеозойдың метаморфты тақтатасы мен палеоген шөгінділерінен түзілген.

## Өсімдігі
Қызғылт қоңыр, қара топырақты далалық-орманды белдемінде селеулі-бетегелі шалғын, итмұрын, т.б. жеміс ағаштары өседі. Баурайы мал жайылымына қолайлы.

## Дереккөздер

Санат:Ақсу ауданы таулары
Санат:Сарқан ауданы таулары
Санат:Жетісу Алатауы
Қайрақтас

**Қайрақтас** – Ақөзек аңғарының солтүстік-батысындағы тау. 

## Географиялық орны
Абай облысы Аягөз ауданы Қарабұлақ ауылының оңтүстік-батысында 23 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 870 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 6 км шамасында созылған, енді жері 1,5 – 2 км-ге жуық. Беткейі көлбеу, бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Таудың түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатыр. 

## Өсімдігі
Қоңыр топырақ жамылғысында жусан, сұлыбас, бұталар өседі. Бұлаққа бай, таудың оңтүстік-батысында Жаңғызтал қыстауы орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы таулары
Қайрақты (өзен, Қарағанды облысы)

**Қайрақты** – Сарысу алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Шет ауданы жерімен ағады.

## Бастауы
Бастауын Жақсы Тағылы тауының шығыс беткейіндегі бұлақтардан алып, Қайрақты ауылынан 30 км жерде Жаман Сарысу өзеніне оң жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 40 км, су жиналатын алабы 522 км². Аңғары 0,5 – 1 км, арнасы жатық. Сағасындағы жылдық орташа су ағымы 0,41 м³/с. Өзенге кішігірім 5 сала құяды. Суы тұщы, шаруашылық қажетіне пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы өзендері
Санат:Сарысу су алабы
Қайрақты (асу)

**Қайрақты** – Қандарақ жотасының солтүстік-шығысындағы асу.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Алакөл ауданы Көкжар ауылының оңтүстігінде 37 км жерде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 3129 м. Асуда көктем айларында қар жатады. Солтүстігінде Қараағаш жотасы, шығысында Батыртас тауы, оңтүстігінен Ащыкезең асуы өтеді. Қайрақты асуынан мамыр-қыркүйек айларында салт атты адам өте алады. Солтүстік беткейінен Тентек өзенінің салалары бастау алады. Беткейлері тік шатқалды, құзды келеді.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы асулары
Санат:Жетісу Алатауы
Қайрақты (Дегелең тау)

**Қайрақты** – Дегелең (892 м) тауларының шығысындағы шоқылы тау. 

## Географиялық орны
Абай облысы Абай ауданы Қасқабұлақ ауылының оңтүстік-батысында 32 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 628 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 8 км-ге созылып жатыр, енді жері 3 км. 

## Жер бедері
Беткейлері көлбеу, ұсақ шоқылардан тұрады. 

## Өсімдігі
Таудың қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бетеге аралас астық тұқымдас шөптесіндер өседі. Етегі мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер
 

Санат:Абай ауданы (Абай облысы) таулары
Қайрақты (тау)

**Қайрақты** –  Бала Қосмұрын жотасының батысындағы шоқылы тау.

## Географиялық орны
Абай облысы Аягөз ауданы Сарыарқа ауылының солтүстігінде 21 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1033 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 3 км-ге созылған, енді жері 2,5 км-ге жуық.

## Жер бедері
Беткейлері жарқабақты, сай, аңғарлармен тілімденген. Көптеген ұсақ шоқылардан тұрады. Таудан Балтатарақ, Қарасу өзендерінің салалары және Көкпекті өзeні бастау алады.

## Өсімдігі
Таудың ашық қоңыр топырақ жамылғысында сұлыбас, бетеге, қылқан боз, селеу, бұталар өседі.

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы таулары
Қайрақты қорғасын кен орны

**Қайрақты қорғасын кен орны** - Қарағанды облысы Шет ауданында Ақадыр темір жол станциясының солтүстік-шығысында орналасқан (40 км). 1944–1954 жылдары толық барлау жүргізілді. Кен орны шығыс және батыс синклинальдарынан құралған. 1944 жылдан барит-полиметалл кендері өндіріледі.

## Геологиялық орны, сипаты
Кен фаменнің (девон) әктастарында, тас көмірдің саз-карбонат жыныстарында орналасқан. Линза тәрізді кентас денелері құмтас қат-қабаты мен саз-карбонат қабаттары аралығында жатыр. Кен денелерінің ұзындығы 100 – 350 м, құлау бағытының ұзындығы 160 – 300 м, қалыңдығы 12 – 40 м, кей жерінде 5 – 12 м. Кентастар, негізінен, барит, галенит, сфалерит, халькопирит, пирит минералдарынан құралады; олардың ішінде қорғасын, мырыш, мыс, барит негізгі құраушылар болса, ал күміс қосалқы құраушы болып саналады. Кен орнының негізгі қорлары қазылып алынған.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары