Юбилейный әуежайы

**Юбилейный** — Қызылорда облысындағы эксперименттік авиация әуеайлағы. Байқоңыр ғарыш айлағының солтүстік бөлігінде, Байқоңыр қаласынан солтүстік-солтүстік-батысқа қарай 40 км жерде (Байқоңыр ғарыш айлағының 251 алаңында) Үшқызыл шөлді шатқалында орналасқан.

Әуеайлақты Ресей Қазақстаннан "Байқоңыр" кешенінің құрамында 2050 жылға дейінгі мерзімге жалға алған, Ресей Федерациясының эксперименттік авиация әуеайлақтарының мемлекеттік тізіліміне енгізілген. Әуеайлақтың пайдаланушысы "ЦЭНКИ" АҚ болып табылады (2017 жылға дейін әуеайлақты "М.В.Хруничев атындағы Мемлекеттік ғарыштық ғылыми-өндірістік орталығы" пайдаланған).

Юбилейный әуеайлағы сыныптан тыс, ұшақтардың барлық түрлерін (Ан-225 "Мрия" қоса алғанда) қабылдауға қабілетті. Әуе кемесінің максималды ұшу салмағы 392 тонна. ҰҚЖ (PCN) жіктеу саны 72/R/B/X/T. 

Бұл әуеайлаққа Мәскеу, Красноярск және алыс шетелдерден арнайы әуе рейстерімен ғарыш аппараттары жеткізіледі (оларды дайындау және Байқоңыр ғарыш айлағынан ұшыру үшін). 1997-2011 жылдары аэродром аэроғарыш өнеркәсібі кәсіпорындарының әкімшілік-техникалық персоналын тасымалдайтын жолаушылар қызметтік рейстерін де қабылдады.

## Тарихы
1980 жылдардың басында "Боран" қайта пайдалануға болатын ғарыш кемесінің бағдарламасы бойынша тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарға арналған қону кешені ретінде салынған (ол 1988 жылы қарашада жалғыз ғарыштық ұшудан кейін қонған). 

КСРО Үкіметінің "Боран" ғарыш кемесі үшін қону кешенін құру туралы қаулысы 1977 жылы қазан айында, Ұлы Октябрь социалистік революциясының 60 жылдығы қарсаңында қабылданды, осыған байланысты аэродром "Юбилейный"деп аталды. Қону кешенінің бас әзірлеушісі болып "найзағай" ҮЕҰ тағайындалды, ал кешен нысандарын жобалауды КСРО Қорғаныс министрлігінің 20-шы Орталық жобалау институты жүзеге асырды. 

1979 жылы аэродромның құрылысы әскери құрылысшылар күштерімен басталды (130-шы инженерлік жұмыс басқармасы). Ұзындығы 4500 м және ені 84 м әуеайлақтың ҰҚЖ қалыңдығы 18-ден 22 см-ге дейінгі құм-цемент негізіне қалыңдығы 26-дан 32 см-ге дейінгі М-600 монолитті жоғары беріктігі бар бетоннан салынған. әуеайлақ жабындарының ауданы 980 400 м2, жер жұмыстарының жалпы көлемі шамамен 2 млн м3 топырақты құрады. Әуеайлақ объектілерінің бірінші кезегі 1981 жылы қарашада пайдалануға берілді.

Әуеайлақтың такси жолына әуе кемесінің алғашқы қонуы 1980 жылы ақпанда ("Крайний" әуежайында орналасқан Байқоңыр ғарыш айлағы авиаполкінің құрамынан Ми-8 тікұшағы), әуеайлақтың ҰҚЖ — ға алғашқы қонуы-1982 жылғы 29 қаңтарда (ғарыш айлағы авиаполкінің Ан-26 ұшағы) жүргізілді. Байқоңырға "Энергия" — "Боран" қайта пайдалануға болатын ғарыш жүйесінің элементтерін ВМ-Т ұшағымен алғашқы тасымалдау 1982 жылы 8 сәуірде өтті.

1982 жылдан 1990 жылға дейін Байқоңырға "Энергия" және "Боран"ғарыш кешендерінің ірі габаритті элементтерін жеткізу бойынша ВМ-Т ұшағының 59 ұшуы жасалды. "Боран" ғарыш кемелері ВМ-Т ұшағымен Мәскеу маңындағы Раменское әуеайлағынан "Юбилейный" әуеайлағына, ал "Энергия" зымыран тасығышының блоктары Куйбышев қаласындағы Безымянка әуеайлағынан (Қазіргі Самара) тасымалданды.

Аэродром Қорғаныс министрлігіне тиесілі болды. 1992 жылдан бастап аэродром бірнеше жыл бойы жұмыс істемеді, қараусыз қалды және ішінара тоналды.

1995 жылы Халықаралық коммерциялық бағдарламалар бойынша ұшыру үшін Байқоңырға келетін американдық ғарыш аппараттарын тасымалдайтын АҚШ-тан ауыр ұшақтарды қабылдау мақсатында аэродромды қайта құру қажеттілігі туындады. "Юбилейныйдың" пайдаланушысы "Протон" ауыр зымыран тасығыштарын өндіруші Хруничев атындағы ғарыш орталығы болды. Әуеайлақтың жаңа (азаматтық) персоналын жұмысқа қабылдау басталды, радионавигациялық, радиобайланыстық, жарық сигналдық, метеорологиялық және басқа да жабдықтарды ауыстыру, ҰҚЖ күрделі жөндеу жүргізілді. 1997 жылы бұл жұмыстар сәтті аяқталды және эксперименттік аэродром пайдалануға берілді.

"Юбилейный" әуеайлағы "Байқоңыр" ғарыш айлағының ескерткіш орындарының бірі болып табылады; ғарыш айлағына сапарлар кезінде мұнда бірнеше рет көрнекті саясаткерлер мен отандық ғарышкерлер келді. Атап айтқанда, М.С. Горбачев (1987 жылы), В.В. Путин (2005 жылы), Н.Ә. Назарбаев (1991 және 2005 жылдары), ал 1991 жылы 2 қазанда әуеайлақта КСРО-ның 12 Республикасы басшыларының кездесуі өтті (тек Латвия, Литва және Эстония басшылары қатысқан жоқ).

2017 жылы әуеайлақ "ЦЭНКИ" ФМУ-нің қарамағына берілді. 2018 жылдың жазына аэродромды қайта құру жоспарланған, ол 2018 жылдың күзінен бастап ғарыш аппараттарымен ұшақтарды қайта қабылдай алады. 

## Табиғаты
Жер бедері: сәл толқынды жазық (абсолютті белгілер 95-120 м). Әуеайлақтан солтүстік-шығысқа қарай 4 км жерде Үшқызыл тауы (биіктігі 135 м абс) орналасқан.

Өсімдік аймағы: жусан-боял шөл. Топырақ: қоңыр шөл дала. Әуеайлақтан солтүстікке қарай 8 км жерде Дарбас құмдары орналасқан.

Әуеайлақ маңында тұрақты су ағындары мен су айдындары жоқ. Көктемде, қар ерігеннен және жаңбырдан кейін, кейбір жерлерде такырларда тереңдігі 0,5 м-ге дейін шағын уақытша көлдер пайда болады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан әуежайлары