open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Перу-Уругвай қатынастары

**Перу-Уругвай қатынастары** — Перу мен Уругвай арасындағы екіжақты дипломатиялық қатынастар. Екі ел арасындағы дипломатиялық қатынастар 1912 жылы орнатылды, алайда елдер арасындағы көптеген келісімдер XIX ғасырдың екінші жартысында-ақ жасалған.

Перу елшілігі Монтевидеода орналасқан, ал Уругвай елшілігі Лимада орналасқан. Арекипада Уругвайдың құрметті консулдығы бар.

Тарихи тұрғыдан алғанда, екі ел де XIX ғасырдың басына дейін Рио-де-ла-Плата вице-корольдігінің құрамына кірген, және бүгінгі күнге дейін испан тілі олардың ресми тілі болып табылады. Қазіргі уақытта екі мемлекет те Рио тобының, Латын одағының, ЛАИ-дың, Испан тілі академиялары қауымдастығының, Америкалық мемлекеттер ұйымының, Ибероамерикалық мемлекеттер ұйымының, Оңтүстік Америка ұлттары одағының және Керн тобының толыққанды мүшелері.

1996 жылғы Лимадағы кепілге алу дағдарысы, оның ішінде Уругвай елшісінің де болуы, Перу-Уругвай қатынастарына әсер етті.

Перу Уругвай үшін маңызды сауда серіктесіне айналып келеді. 2009 жылы Уругвай мен Перу арасындағы тауар айналымы 103 712 681 АҚШ долларын құрады.

2011 жылы Уругвайда шамамен 1433 перулік тұрған, олардың көпшілігі 20–39 жас аралығындағы жастар. Басқа деректер бойынша Уругвайда шамамен 2000–3000 перулік өмір сүріп, негізінен балық шаруашылығында немесе үй қызметшісі ретінде жұмыс істейді. Перуде уругвайлық тегі бар көптеген адамдар да тұрады, олардың арасында ғылым, өнер, спорт қайраткерлері бар.

[thumb|Конго Демократиялық Республикасын тұрақтандыру жөніндегі БҰҰ миссиясындағы (MONUSCO) Уругвай мен Перу әскери қызметшілері, [Киншаса.]]

Екі ел әскери ынтымақтастықты күшейтіп келеді және Гаитиді тұрақтандыру жөніндегі БҰҰ миссиясына (MINUSTAH) бірлескен контингент құру туралы келісті. Бұл контингент URUPERBAT атты біріккен батальон ретінде жасақталды.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Перу Сыртқы байланыстар министрлігінің Уругваймен қатынастары туралы беті
* Перу елшілігі (Монтевидео)
* URUPERBAT батальонының блогы

Санат:Перу екіжақты қатынастары
Санат:Уругвай екіжақты қатынастары
Нонан

**Нонан** — бұл алкан, көмірсутек болып табылады, оның химиялық формуласы C9H20. Бұл түссіз, жанғыш сұйықтық, негізінен мұнай дистиллят фракциясының құрамында кездеседі, көбіне керосин деп аталады, ол жылу беру, трактор және реактивті отын ретінде қолданылады. Нонан сондай-ақ еріткіш ретінде, дистилляциядан кейінгі қалдық ретінде, отынға қосымша және биоыдырайтын тазартқыш құрамында пайдаланылады. Ол сондай-ақ дизель отынының аздаған құрамдас бөлігі болып табылады. Нонанның 35 құрылымдық изомері бар. Оның жақтауыш түрі — **нонил**. Циклоалкан түрі — циклононан, (C9H18). Көптеген алкандардан айырмашылығы, оның атауындағы сандық префикс латын тілінен алынған, грек тілінен емес. (Грек префиксін қолданса, атауы **эннеан** болар еді).
## Жану реакциялары
Нонан басқа алкандар сияқты жанғыштық реакцияларына қатысады. Қажетті мөлшерде оттегі болғанда, нонан жану арқылы су және көмірқышқыл газы түзеді:

:C9H20 + 14O2 → 9CO2 + 10H2O

Егер жануға жеткілікті оттегі болмаса, жану өнімдері арасында көміртек монооксиді пайда болады:

:2C9H20 + 19O2 → 18CO + 20H2O

## Дереккөздер

Санат:Алкандар
Аркадағ

**Аркадағ** () — 2019 жылы құрылған Түрікменстандағы республикалық маңызы бар қала. Қазір қаланың екінші кезеңінің құрылысы жүріп жатыр.

## Географиялық сипаттамасы
Ол Ашхабадтан оңтүстік-батысқа қарай 30 шақырым жерде орналасқан. Қала 1002 гектар аумақты алып жатыр. Ел тарихында алғаш рет қалаға заң шығару деңгейінде мемлекеттік маңызы бар қала мәртебесі берілді.

## Атауы
Ахал велаятындағы жаңа әкімшілік орталығы республиканың бұрынғы президенті, Халк Маслахаты Милли Генгештің (Түркіменстан парламентінің жоғарғы палатасы) қазіргі басшысы Құрбанқұлы Бердімұхамедов құрметіне Аркадағ деп аталды.

## Тарихы
Аркадағ қаласының құрылысы 2019 жылдың сәуірінде басталды. Құрылыстың бірінші кезеңі 2023 жылдың наурыз айында аяқталды, оның құны шамамен 3,3 миллиард АҚШ долларын құрады. Екінші кезеңнің құны 1,5 миллиард АҚШ долларын құрайды деп есептелді. Құрылысты Ахал уәлаятының орталығының Мемлекеттік құрылыс комитеті бақылайды.

2023 жылдың 28 наурызында өткен халықаралық баспасөз мәслихатында қала ресми түрде әлемдік қауымдастыққа таныстырылды. Оның ерекшелігі «ең алдымен жаңа қаланың Түркіменстанның ежелгі орындарының бірінде, ата-бабаларымыздың даңқты тарихы басталған жерде салынып жатқандығында». Қала елдің ғылыми, білім беру, мәдени және халықаралық орталығы ретінде жобаланған және жоғары экологиялық стандарттарға сай деп саналады. Қала Түркіменстандағы алғашқы ақылды қала ретінде танылады.

Аркадағ қаласы қазіргі уақытта көптеген жеке құрылыс алаңдарынан тұратын ірі орталық құрылыс болып табылады. Ахал уәлаятының әкімшілік орталығын салудың екінші кезеңі бойынша жұмыстар қазір қарқын алып келеді, онда екі қабатты тұрғын үйлер кешенін, саябақтарды, заманауи байланыс жүйелерін салу және жол қозғалысы статистикасын электронды түрде беруге арналған бағдарламалық жасақтаманы енгізу сияқты жобалар жүзеге асырылуда.

## Экономикасы және әлеуметтік нысандары
Екінші кезеңде барлық экологиялық талаптарға сай келетін жергілікті шикізатты өнеркәсіптік өңдеуге арналған өндірістік кешендерді салу көзделген.
нобай|оңға|300px|Аркадағ қаласының көрінісі      
Жаңа қаланың нысандарына Бердімұхамед Аннаев атындағы педагогикалық орта кәсіптік мектебі, Гурбангулы Бердімұхамедов атындағы балалар денсаулығын сақтау және оңалту орталығы, Сачлы Дурсунова атындағы медициналық орта кәсіптік мектебі, балабақшалар мен жалпы білім беретін мектептер, медициналық мекемелер, спорт кешендері, қалалық дене шынықтыру және спорт басқармасы, көпсалалы спорт кешені және спорт орталығы (су спорты кешені), 10 000 орындық стадион, 350 орындық көпсалалы аурухана, 150 орындық онкологиялық орталық, 150 орындық ана мен бала денсаулығын сақтау орталығы, жедел жәрдем орталығы, денсаулық сақтау орталығы және әртүрлі мамандандырылған көліктері бар автомобиль компаниясы кіреді.

Қаланың әлеуметтік инфрақұрылымына сонымен қатар Довлетмамед Азади кітапханасы, өлкетану мұражайы, Саха Джепбаров атындағы мамандандырылған өнер мектебі, Шүкір Бахши атындағы балалар өнер мектебі, Гёроглы атындағы мемлекеттік ат спорты циркі және Аман Күлмамедов атындағы мемлекеттік драма театры кіреді.

## Дереккөздер

Санат:Түрікменстан қалалары
Декан (зат)

**Декан** — бұл алкан, көмірсутек, оның химиялық формуласы C10H22. Декан үшін 75 құрылымдық изомер мүмкін болса да, бұл термин көбіне кәдімгі декан ("н-декан") үшін қолданылады, формуласы CH3(CH2)8CH3. Дегенмен барлық изомерлер ұқсас қасиеттерге ие және олардың құрамына көп көңіл бөлінбейді. Бұл изомерлер жанғыш сұйықтық болып табылады. Декан аз мөлшерде (1%-дан кем) бензинде және керосинде кездеседі. Басқа алкандар сияқты, ол полярлық емес еріткіш, суда ерімейді және оңай жанғыш. Отын құрамына кірсе де, ол басқа бірнеше алкандардай химиялық шикізат ретінде маңызды емес.

## Реакциялар
Декан басқа алкандар сияқты жанғыштық реакцияларына қатысады. Қажетті мөлшерде оттегі болғанда, ол жану арқылы су және көмірқышқыл газы түзеді:

:2 C10H22  +  31 O2  →  20 CO2  +  22 H2O

Жануға жеткілікті оттегі болмаған жағдайда, көміртек монооксиді де түзіледі.  

Оны зертханалық жағдайда қазба отынсыз да алуға болады.

## Дереккөздер

Санат:Алкандар
Боливия-Перу қатынастары

**Боливия-Перу қатынастары** — Боливия мен Перу арасындағы екіжақты дипломатиялық қатынастар. Екі ел арасындағы мемлекеттік шекараның ұзындығы 1212 км.

## Тарихы
1836–1839 жылдары бұл екі мемлекет біртұтас Перу Боливия Конфедерациясы деген мемлекет құрамында болды. Оның басшысы және конфедерация идеясының негізгі идеологы сол кездегі Боливия президенті Андрес де Санта Крус болды. Конфедерацияға қарсы перуандық саясаткерлердің бірқатары Чилиге қашып барып, онда Чили үкіметіндегі бір министрден қолдау тапты. Олар бірігіп әскери экспедиция құрды, бірақ Санта Крус әскерлері оларды қоршап, берілулеріне мәжбүр етті. Екінші экспедиция сәттірек болып, 1839 жылғы 20 қаңтарда Юнгай түбіндегі шайқаста Санта Крусты жеңді, соның нәтижесінде конфедерация таратылды. 1841–1842 жылдары Боливия мен Перу соғыс жағдайында болды, ол тең нәтижемен аяқталды.

1992 жылғы 24 қаңтарда Перу Боливияға Ило қаласынан 17 шақырым жердегі жағалау бөлігін жалға берді. Бұл аумақ Боливияның өз өнімдерін халықаралық нарықтарға экспорттауы үшін пайдаланылуы тиіс еді. 2009 жылғы мамырда Перу Боливиядан қашқан бірқатар жоғары лауазымды тұлғаларға саяси баспана бергеннен кейін екі ел арасында дипломатиялық жанжал туындады. 2010 жылғы қазанда Боливия президенті Эво Моралес пен Перу президенті Алан Гарсия Боливияға Ило маңындағы жалға алынған жер учаскесінде шағын порт салуға және пайдалануға құқық беретін келісімге қол қойды. Алайда, 1992 жылдан бері Боливия бұл аумақта инфрақұрылым дамыту бойынша нақты қадамдар жасамағанын ескергенде, осындай ауқымды жобаға қажетті инвестицияларды тарта ала ма деген күмән бар.

## Дереккөздер

Санат:Боливия екіжақты қатынастары
Санат:Перу екіжақты қатынастары
Лагранж нүктесі

нобай|Лагранж нүктелері жасылмен белгіленген
нобай|Күн–Жер жүйесінің Лагранж нүктелері
**Лагранж нүктелері** — аспан механикасында екі зор дененің гравитациялық өрістерінде пайда болатын тепе-теңдік нүктелері. Онда анағұрлым кіші үшінші дене үшін тартылыс күші мен центрден тепкіш күш көрсеткіштерінің қосындысы нөлге тең болады, яғни сол үшінші дене ондай нүктелерде ешқайда қозғалып кетпей қалқи алады.

1772 жылы Жозеф Луи Лагранж үш дене туралы есепке арналған еңбегінде ондай жалпы 5 нүкте болатынын көрсетті. Олар осы ғалымның атымен аталатын болды.

L1, L2 және L3 нүктелері коллинеарлы деп аталады, себебі олар екі үлкен денені қосатын сызықтың бойында орналасады. L4 пен L5 үшбұрышты нүктелер деп аталады, себебі олар екі денені қосатын дұрыс үшбұрыштың үшінші төбесінде орналасады. Соңғы екеуін кейде троян нүктелері деп те атайды — бұл ғарыштағы троян астероидтарының шоғырлану аймағы болуына байланысты.

Лагранж нүктелері көп жағдайда жасанды серіктердің орналасу аймағы ретінде қарастырылады, себебі бұл жағдайда отын қатты үнемделеді. Мысалы, Күн–Жер жүйесінің L1 нүктесіне қарай көбінесе Күнді зерттейтін аппараттар ұшырылады. Ал аса күшті Джеймс Уэбб ғарыш телескобы Жер көлеңкесінде болған L2 нүктесінде орналасады.

Жалпы, Күн–Жер жүйесінде Лагранж нүктелері келесі координаттарға ие:
: L1 = (1,48104 ⋅ 1011; 0) м;
: L2 = (1,51092 ⋅ 1011; 0) м;
: L3 = (−1,49598 ⋅ 1011; 0) м;
: L4 = (7,47985 ⋅ 1010; 1,29556 ⋅ 1011) м;
: L5 = (7,47985 ⋅ 1010; −1,29556 ⋅ 1011) м.

Жердің алғашқы ашылған троян астероиды 2010 TK7 L4 аймағында ұшады.

Күн–Юпитер жүйесінде ондай троян астероидтарының саны бірнеше мыңға жетеді.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз

* Лагранж функциясы
* Гравитация

Санат:Аспан механикасы
Санат:Астродинамика
Изопентан

**Изопентан** (сондай-ақ **метилбутан** немесе **2-метилбутан**) — бес көміртек атомы бар бұтақталған қаныққан көмірсутек, алкан болып табылады, формуласы  немесе . Изопентан бұл ұшқыш және оңай жанатын сұйықтық. Ол C5H12 молекулалық формуласы бар үш құрылымдық изомердің бірі болып табылады, қалғандары — пентан (н-пентан) және неопентан (2,2-диметилпропан). Изопентан әдетте сұйық азотпен бірге −160 °C температурадағы сұйық ванна жасау үшін қолданылады. Табиғи газ әдетте 1% немесе одан аз изопентанды қамтиды, бірақ ол табиғи бензиннің маңызды құрамдас бөлігі болып табылады.

## Тарихы
Пентан қоспасы алғаш рет 1862 жылы Чарльз Гревилл Уильямстың батпақты көмірдің деструктивті айдау (пиролиз) өнімдерінен бөлінді. 1864-1865 жылдары Екі химик Пенсильвания мұнайынан бірдей көмірсутектерді алуға тырысты. 1864-1865 жылдары Екі химик Пенсильвания мұнайынан бірдей көмірсутектерді алуға тырысты. Карл Шорлеммер "сұйықтықтың ізі ғана 30 °C-дан төмен қайнағанын" атап өтті, бірақ изомерлерді бірінші болып дұрыс бөліп алған (және осылайша изопентанды ашқан) Американдық химик Кир Уоррен (1824-1891) сәл кейінірек, ол неғұрлым ұшпа заттың қайнау температурасын 30 °C екенін өлшеген. 

## Номенклатура
Дәстүрлі атауы изопентан, ағылшын тілінде 1875 жылдан бері қолданылған, 1993 жылғы IUPAC ұсыныстарында сақталған, бірақ 2013 жылғы ұсыныстар бойынша енді ұсынылмайды. Арнайы IUPAC атауы — жүйелі атауы 2-метилбутан. **Изопентил** тобы — жалпы пентил тобының бір бөлігі. Оның химиялық құрылымы -CH3CH2CH(CH3)2.

## Қолданылуы
Изопентан турбиналарды қозғау үшін геотермалдық электр энергиясын өндіруде тұйық контурда қолданылады. Изопентан криосекция гистологияда құрғақ мұзбен немесе сұйық азотпен бірге тіндерді мұздату үшін қолданылады.

Изопентан табиғи бензиннің негізгі компоненті болып табылады (кейде 30% немесе одан көп), ол табиғи газдан конденсацияланған жалпы мұнайдан алынған бензин аналогы. Саудадағы автокөлік отынында оның үлесі өте өзгермелі: 1990 жылдары Швецияда 19–45%, АҚШ-та 1990 жылдары 4–31% және АҚШ-та 2011 жылы 3,6–11%. Оның октан саны көрсеткіші (RON 93.7) н-пентаннан (61.7) айтарлықтай жоғары, сондықтан одан кейінгі конверсияға қызығушылық бар.

## Дереккөздер

Санат:Алкандар
Этилбензол

**Этилбензол** — C8H10 немесе C6H5CH2CH3 формуласымен берілген органикалық қосылыс. Ол өте отқа төзімді, түссіз сұйықтық болып, иісі бензинге ұқсас. Бұл моноциклді ароматты көмірсутек петрохимиялық өнеркәсіпте маңызды рөл атқарады, себебі ол стирол өндірісінде реакция аралық өнім болып табылады. Стирол — жалпы қолданылатын пластмасса материал полистиролдың прекурсоры. 2012 жылы өндірілген этилбензолдың 99%-дан астамы стирол өндірісінде пайдаланылды.

## Табиғи кездесуі және қолданылуы
Этилбензол табиғатта көмір шайыры мен мұнайда кездеседі.

Этилбензолдың басты қолданылуы — полистирол өндірісінде аралық өнім ретінде қолданылуы. Этилбензолды каталитикалық дегидрогенизациялау кезінде сутегі және стирол түзіледі:
: → C6H5CH=CH2 + 

2012 жылғы мамыр айына қарай өндірілген этилбензолдың 99%-дан астамы осы мақсатта қолданылды.

Этилбензол гидроперекисі, реагент және радикалды инициатор, этилбензолдың автооксидациясы арқылы өндіріледі:
:C6H5CH2CH3 + O2 → C6H5CH(O2H)CH3

### Арнайы қолданылуы
Этилбензол бензинге антидетонациялық агент ретінде қосылады, бұл қозғалтқыштың детонациясын азайтып, октан санын арттырады. Этилбензол басқа өнімдерде де кездеседі: пестицидтер, целлюлоза ацетаты, синтетикалық резеңке, бояулар мен сияларда. Табиғи газды қалпына келтіру кезінде этилбензол жерге енгізілуі мүмкін.

## Өндірісі
Этилбензолды кең ауқымда бензол және этилен қосу арқылы, қышқыл катализаторымен жүретін химиялық реакция барысында өндіреді:

: +  →  
Этилбензолдың аз мөлшері ксилолдар қоспасынан суперфракциялау арқылы қалпына келтіріледі, бұл дистилляция процесінің кеңейтілген түрі.

1980 жылдары бу фазалы алкилирлеу әдісін қолданатын цеолит негізіндегі процесс жоғары тазалық пен өнімділік берді. Кейін цеолит катализаторларын қолданатын сұйық фазалы процесс енгізілді. Бұл бензол бен этиленнің төмен арақатынасына мүмкіндік береді, қажетті жабдық көлемін азайтады және жанама өнімдердің түзілуін төмендетеді.

### Өнеркәсіптік апаттар
2014 жылғы 3 маусымда Нидерландтағы Moerdijk өнеркәсіп аймағында жарылыс болды. Бұл Shell компаниясына тиесілі химиялық реакторда металл оксиды катализаторы мен этилбензол арасындағы экзотермиялық қашу реакциясының салдарынан реактордың қызып кетуі нәтижесінде болды.

## Дереккөздер

Санат:Көмірсутектер
Санат:Ароматты қосылыстар
Неопентан

**Неопентан** (тағыда **2,2-диметилпропан**) - көмірсутек, алкан, пентанның изомері, химиялық формуласы C5H12. Неопентан бөлме температурасы мен қысымында жанғыш газ, ол суық күнде, мұзды ваннада немесе жоғары қысымға дейін сығылған кезде жоғары ұшпа сұйықтыққа конденсациялануы мүмкін. Неопентан бұл төрттік көміртегі бар ең қарапайым алкан. Басқа үш пентанның изомерлерінің ішінде ол ғана стандартты жағдайларда газ, пентанның қалған изомерлері бұл сұйықтықтар. Оны алғаш рет 1870 жылы орыс химигі Михаил Львов синтездеген.

## Физикалық қасиеттері
### Қайнау және балқу температуралары
Неопентанның қайнау температурасы тек 9,5 °C, бұл изопентанның (27,7 °C) және н-пентанның (36,0 °C) қайнау температураларынан айтарлықтай төмен. Сондықтан неопентан бөлме температурасында және атмосфералық қысымда газ күйінде болады, ал қалған екі изомер (аздаған айырмашылықпен) сұйық күйде болады.

Неопентанның балқу температурасы (−16,6 °C) изопентанның (−159,9 °C)  балқутемпературасынан 140 градус жоғары, ал н-пентанның (−129,8 °C) балқу температурасынан 110 градус жоғары. Бұл аномалияны неопентанның тетраэдрлік молекуласына байланысты қатты күйде жақсырақ қапталуы мүмкін деп түсіндіреді; бірақ бұл түсініктеме оның басқа екі изомерге қарағанда тығыздығы төмен болғандықтан даулы болды. Сонымен қатар, оның энтальпия еріту көрсеткіші н-пентан мен изопентанның энтальпияларынан төмен, яғни жоғары балқу температурасы молекулалық симметрияның жоғары болуына байланысты энтропиялық әсерден туындайтынын көрсетеді. Шындығында, неопентанның энтропия еріту мәні н-пентан мен изопентаннан шамамен төрт есе төмен.

### <sup>1</sup>H ЯМР спектрі
Неопентанның толық тетраэдрлік симметриясы арқасында барлық протондар химиялық тұрғыдан эквивалентті болып келеді, бұл ЯМР химиялық ауысу мәнін *δ* = 0,902 етіп көрсетеді, көміртек тетрахлоридінде еріген кезде. Осы тұрғыдан, неопентан өзінің силан аналогы, тетраметилсилан сияқты, бір химиялық ауысуымен нөлге тең болып келеді.

Неопентан молекуласының симметриясы кейбір сутегі атомдары дейтерий атомдарымен алмастырылған жағдайда бұзылуы мүмкін. Әсіресе, әр метил тобына әртүрлі мөлшерде алмастырылған атомдар (0, 1, 2 және 3) енгізілсе, хиральді молекула алынады. Бұл жағдайда хиральдік тек ядролардың массалық таралуынан пайда болады, ал электрон таралуы әлі де негізінен ахиральді болып қалады.

## Туынды қосылыстар
Спирт пентаэритритті төрт метил тобының әрқайсысында бір сутекті гидроксил (–OH) тобымен алмастыру нәтижесінде сипаттауға болады. [(−CH2)2C(CH2−)2 (−O)2C(O−)2]*n*  формуласы бар эфир(пентаэритрит ортокарбонаты) ретінде сипаттауға болатын ауыспалы неопентан және ортокарбонат топтары бар сызықтық полимер, 2002 жылы синтезделді.

## Дереккөздер

Санат:Алкандар
Санат:Газдар
Зарина Кармен

**Зарина Мұхтарқызы Кармен** (1989 жыл, Алматы) — қазақстандық театр және кино актрисасы. Қазақстан Жастар Одағы «Серпер» сыйлығының лауреаты (2018).

## Өмірбаяны
1989 жылы Алматы қаласында дүниеге келген.

2004 — 2007 жылдары Т. Жүргенов атындағы Қазақ Ұлттық Өнер академиясының колледжін «музыкалық театр актрисасы» мамандығы бойынша бітірген.

2007—2011 жылдары Т. Жүргенов атындағы Қазақ Ұлттық Өнер академиясын «кино және театр актрисасы» мамандығы бойынша үздік дипломмен аяқтады.

Осы жылдары Лондон қаласындағы Өнер мектебінде қосымша білім алды.

2011 жылы М. Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының актерлік құрамына қабылданды.

## Шығармашылығы

## Марапаттары
* 2018 жылы — Қазақстан Жастар Одағы «Серпер» сыйлығы;
* 2018 жылы — Қазақстан Театрлар Ассоциациясының «Сахнагер»  Ұлттық театр сыйлығы («Үміт»  номинациясы бойынша);
* 2024 жылы — «Түркі дүниесінің театр өнеріне қосқан үлесі үшін» төсбелгісі.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан театр актрисалары
Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері
Санат:Қазақстан Жастар одағы сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан тұңғыш президенті қоры сыйлығының иегерлері
Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары
Асан Мәжит

**Асан Мәжит Маратұлы** (1985, Алматы) — қазақстандық театр және кино актері.  

2017 жылдан бері Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының актерлік құрамында қызмет етеді.

## Өмірбаяны
1985 жылы Алматы қаласында дүниеге келген.

2001–2005 жылдары Т. Жүргенов атындағы Қазақ Ұлттық Өнер академиясында «Музыкалық театр және эстрада артисі» мамандығы бойынша білім алды.

2017 жылы М. Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының актерлік құрамына қабылданды.

## Театрдағы рөлдері

## Фильмография

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан театр актерлері
Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері
Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары
Көктепе

**Көктепе** () — қала, Түрікменстанның  Ахал уәлаяты, Көктепе атырабының әкімшілік орталығы. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша, Көктепе халқының саны 21 154 адамды құрады.

## Географиялық сипаттамасы
Ол М37 тас жолы мен Транскаспий теміржолы бойымен созылып жатыр. Оңтүстік-батысында Ұлы-Төбе тау жотасы), ал солтүстік-батысында Копетдаг бөгетімен (Копетдаг су қоймасы) қоршалған. Ашхабадтан 45 км қашықтықта орналасқан.

## Тарихы
Гөк-Депе түрікмен тілінде «Көк төбе» дегенді білдіреді.
19 ғасырдың соңында Көк-Төбе бекінісі болды, бұл Теке түрікмендерінің Ресей экспансиясына қарсы соңғы қорғанысына айналды. 1881 жылы генерал Скобелевтің әскерлері 1878 жылы бекіністі басып алуға сәтсіз болса да, кейін оны ақыры басып алды. Геок-Тепенің бірнеше мың қорғаушысы қаза тауып, орыс әскері үшін Ашхабад пен Мервке дәліз ашылды. 

Көктепе қалалық типтегі елді мекен және Түркімен КСР Көктепе ауданының әкімшілік орталығы болды. 2008 жылы қала мәртебесін алды.

## Экономикасы және әлеуметтік нысандары
Көктепе ауыл шаруашылығы орталығы болған: мұнда көкөністер мен жүзім өсіріліп, шарап жасалған.
Қалада мақта иіру өндірісі және тоқыма фабрикасы бар. Сондай-ақ, екі аурухана және аймақ үшін маңызды нарық болып табылатын орталық Ақ базар бар.

## Дереккөздер

Санат:Түрікменстан қалалары
Аргентина-Боливия қатынастары

**Аргентина-Боливия қатынастары** — Аргентина мен Боливия арасындағы екіжақты дипломатиялық қатынастар. Екі ел арасындағы мемлекеттік шекараның ұзындығы 942 км.

## Тарихы
Екі мемлекет арасында тату көршілік қатынастар қалыптасқан. 1980 жылдары Аргентина Боливиядан жеткізілген табиғи газ үшін төлемді уақытында жүргізе алмағандықтан, екі ел арасында белгілі бір шиеленіс туындады. 1988 жылғы қарашада екі ел үкіметтері берешекті өтеу жөнінде келісімге қол жеткізді; 1989 жылдың басында қарыз көлемі 100 млн АҚШ долларынан асқан болатын. Боливия экономикасы үшін табиғи газ экспорты шешуші рөл атқарады, сондықтан Аргентинаның 1992 жылы боливиялық газды сатып алуды тоқтатуы дерлік апаттық жағдайға әкелуге шақ қалды.

2012 жылы Аргентина мен Боливия үкіметтері табиғи газ жеткізу туралы жаңа келісімге қол қойды, оның қолданылу мерзімі 2017 жылға дейін белгіленді.

## Дереккөздер

Санат:Аргентина екіжақты қатынастары
Санат:Боливия екіжақты қатынастары
Көроғлы (қала)

**Көроғлы** () — қала, Түрікменстанның Дашоғыз уәлаяты Көроғлы атырабының әкімшілік орталығы.
Қала халқы: 18 660 адам.

## Географиялық сипаттамасы
Көроғлы уәлаят орталығы Дашоғыздан және Өзбекстан шекарасынан 20 км жерде орналасқан. Қала Әмудария алқабының халқы тығыз қоныстанған ауылшаруашылық аймағында, Әмудариямен қоректенетін үлкен Ильялин суару каналынан тарайтын суару каналдарының желісімен қоршалған.

## Тарихы
Көроғлы атауын қала мен ауданға 2002 жылы түрік ұлттық эпосы «Көроглы» (түрікменше: Гөроглы) құрметіне берген. Ауыл бастапқыда Кеңес дәуірінде Тахта деп аталған.
Кеңес заманында бұл жер қалалық үлгідегі елді мекен болып саналды, 2016 жылдың маусымында ол Мәжілістің жарлығымен қала мәртебесіне көтерілді.

## Экономикасы және әлеуметтік нысандары
Қалада мақта тазалайтын зауыт және екі кірпіш зауыты болды. Мақта, қауын және жеміс-жидек — Көроғлы мен оның айналасында өсірілетін негізгі дақылдар.

## Дереккөздер

Санат:Түрікменстан қалалары
Иманбай кесенесі

**Иманбай кесенесі** – Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Бейнеу ауданы, Төлеп ауылынан 18 км солтүстік-шығыс бағытта орналасқан.

## Кезеңі
ХІХ ғасырдың аяғы, Дәулетнияз шебермен тұрғызылған.

## Сипаты
Ескерткішті алғаш рет 1952 жылы М. Мендіқұлов зерттеген, өлшемдерін сәулетші А. Санбаев жасаған. Кейін 2007 жылы "Көшпелілер мәселесі бойынша ҚазҒЗИ"  экспедициясы қосымша зерттеген.
Құрылыстар жоспарда тікбұрышты, күмбезді-центрлі, іргетассыз, 1 тепкішекті цоколды бөлімге ие. Есік қуысы оңтүстікке бағытталған. Қабырғалары үш қабатты – қаптама тақта тастарынан және саз бекітпе-балшықтағы бітеме қаландысының орта қабатынан тұрады. Ішкі және сыртқы қабырғалардың беттері тасқа оймышпен әшекейленген және  боялған. Ғимараттың бас қасбеті шығыңқырап тұрған порталмен нақтыланған. Тікбұрышты бөлімнен күмбез шеңберіне өтуі (мәткелі) қуыстық желкендер бойымен жасалған. Қарсы ескерткіште (1990 ж.) оңтүстік, батыс және солтүстік қасбеттері ғана біршама сақталған. Ескерткіштердің біршама қирағандары (2007  ж.) тіркелген. Бас қасбетте қаптама тақта тастарының 3 қатары және биіктігі 3 м-ге дейін саз бекітпе-балшықтағы тас қаланды ғана сақталған.  Оңтұстік қасбетте тік тақтатастарының төменгі қатарында жануарлардың сұлбалы бейнелері көрінеді.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы сәулеті
Санат:Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан кесенелері
Қымыздық күмбезтамы

**Қымыздық күмбезтамы** – Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Қарақия ауданы, Сенек ауылынан 170 км шығыс бағытта орналасқан.

## Кезеңі
ХIХ-ХХ ғасырлар.

## Сипаты
Ескерткішті 1989 жылы "Қазқайтажаңғырту" институты экспедициясы зерттеген.
Күмбезтам – 1 бөлмелі, жоспары тік бұрышты күмбезді құрлысы, дәстүрлі үйлесімде тұрғызылған: тік бұрышты призма цилиндр түріндегі барабан және конусты күмбез түрінде. Қасбеті оңтүстікке қараған және фриз қуысы мен жалпақ порталды етіп, өрнектермен өңделген. Ішкі үйлесімі әр түрлі бояулармен өсімдік және араб тіліндегі эпитафиялармен безендірілген.
Құрлыс шебері Қабанбай Жақсыбаев. Бәлі ұлы Тәтібайдың – анасы Қымыздыққа арналған күмбезтам.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы сәулеті
Санат:Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан кесенелері
Маңғытай күмбезтамы

**Маңғытай күмбезтамы** – Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Қарақия ауданы, Сенек ауылынан 190 км шығыс бағытта орналасқан.

## Кезеңі
ХIХ-ХХ ғасырлар.

## Сипаты
Ескерткішті 1989 жылы "Қазқайтажаңғырту" институты экспедициясы зерттеген.
Кесене Маңғытай қорымының орталық бөлігінде орналасқан. Ескерткіш бір камералы, тік бұрышты, көлемі 4,89×4,20 м, биіктігі 5,53 м дәстүрлі көлемде тұрғызылған: тік бұрышты призма цилиндр түріндегі барабан және конус түріндегі күмбез. Қабырғалары үш қабатты орталығында тас қаламасы бар: ішкі құрғақ қалама – "омыртқа" және беткі тақта тастар, сыртқы – көлденең қойылған үлкен тастар мен тігінен орнатылған тақта тастар.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы сәулеті
Санат:Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан кесенелері
Изооктан

**Изооктан** (немесе **2,2,4-триметилпентан**, **изо-октан**) — формуласы (CH3)3CCH2CH(CH3)2 болатын органикалық қосылыс, алкан. Ол октанның (C8H18) бірнеше изомерлерінің бірі болып табылады. Бұл нақты изомер октан рейтинг шкаласында 100 балл ретінде стандарт сияқты қабылданған (нөлдік балл — н-гептан). Бұл отын құрамындағы маңызды компонент болып табылады және жиі үлкен пропорцияларда (~10%) қолданылып, детонацияға қарсы отынның тұрақтылығын арттырады.

Дәл айтсақ, егер «изо» стандартты мәнде қолданылса, *изооктан* атауы 2-метилгептан изомеріне ғана арналуы керек еді. Дегенмен, 2,2,4-триметилпентан октанның ең маңызды изомері болып саналады және тарихи тұрғыдан осы атаумен белгіленген.

## Өндірісі
Изооктанды мұнай өнеркәсібінде изобутенді изобутанмен алкилдеудің көмегімен көп көлемде өндіреді. Бұл процесс алкилдеу қондырғыларында қышқыл катализаторлардың қатысуымен жүзеге асырылады.

Сонымен қатар, изобутиленді Амберлист катализаторын пайдаланып димеризация арқылы изооктен қоспасын алу арқылы да өндіруге болады. Осы қоспаны гидрогендеу 2,2,4-триметилпентанды береді.

## Тарихы
Детонация — ішкі жану қозғалтқыштарында жоғары сығымдау кезінде орын алатын қажетсіз процесс. 1926 жылы Грехем Эдгар әртүрлі мөлшерде н-гептан және 2,2,4-триметилпентанды бензинге қосты және 2,2,4-триметилпентан қосылған кезде детонация тоқтайтынын анықтады. Бұл жұмыс октан рейтинг шкаласының бастамасы болды. 2,2,4-триметилпентан қолданылған сынақ қозғалтқыштары белгілі бір өнімділік көрсетті, ол 100 октан стандарты ретінде бекітілді. Сол сынақ қозғалтқыштары гептанмен жұмыс істесе, өнімділік 0 октан стандартына сәйкес бағаланды. Басқа барлық қосылыстар мен олардың қоспалары осы екі стандартқа салыстырылып, октан сандары тағайындалды.

## Дереккөздер

Санат:Алкандар
Құбадақ

**Құбадақ** () — Түрікменстанның Дашоғыз уәлаяты, Болдымсаз атырабындағы қала. Құбадақ халқының саны 17 118 адамды құрайды.

## Географиялық сипаттамасы
Дашоғыз уәлаятының солтүстігінде, Хорезм шұратының бір бөлігін алып жатыр. Мұнда, Өзбекстан шекарасынан 3 шақырым және Дашоғыздан 35 км жерде. Ол каналдар желісімен бөлінген жазықта орналасқан, ал Құбадақтың солтүстік-шығысында шағын Құбатау үстірті орналасқан.

## Тарихы
Фрэнк пен Тач-Вернер сөздігінде губа «қызыл-қоңыр», ал даг «тау» деп анықталады. Бұл атау айналадағы қызыл-қоңыр төбелерден шыққан деп мәлімдейді.
1938 жылға дейін ауыл Таза-Қала деп аталды, содан кейін 1949 жылға дейін ол Тельман (неміс коммунисті Эрнст Тельманның құрметіне), кейін Тельманск деп аталды. Қазіргі атауы 1990 жылдары берілген.

2016 жылғы маусымда Түрікменстан Мәжілісінің қаулысымен Құбадақ атырабының Құбадақ ауылы қала санатына жатқызылды. 2022 жылғы 9 қарашада Құбадақ атырабының жойылуына байланысты Болдымсаз атырабының құрамына кірді.

## Экономикасы және әлеуметтік нысандары
Құбадақ — мақта өңдеу және құрылыс материалдарын өндіру жақсы дамыған агроөнеркәсіптік қоныс. Асфальт зауыты бар.

## Дереккөздер

Санат:Түрікменстан қалалары
Ксилолдар

**Ксилолдар** (IUPAC атауы: **диметилбензол**) — ортақ формуласы (CH3)2C6H4 болатын үш органикалық қосылыс. Олар бензол сақинасындағы екі сутек атомын метил тобымен алмастыру арқылы алынған. Бұл — түссіз, жанғыш, аздап майлы, өнеркәсіпте үлкен маңызы бар сұйықтық.

Аралас қоспа ксилол немесе дәлірек айтқанда, ксилолдар деп аталады. **Аралас ксилолдар** — ксилолдар мен этилбензол қоспасын білдіреді. Төрт қосылыстың да бірдей молекулалық формуласы бар: C8H10. Әдетте бұл төрт қосылыс әртүрлі каталиттік реформинг және пиролиз әдістерімен бірге өндіріледі.

## Тарихы
Ксилолдар алғаш рет 1850 жылы француз химигі Огюст Кахур (1813–1891) тарапынан изоляцияланып, атауы берілген, ол оны ағаш шайыры құрамында тапқан.

## Өнеркәсіптік өндірісі
Ксилолдар толуол мен бензолды метилдену арқылы өндіріледі. Сауда немесе зертханалық ксилол әдетте шамамен 40–65% м-ксилол және әрқайсысы 20%-ға дейін о-ксилол, п-ксилол және этилбензол қамтиды. Изомерлердің қатынасы патенттелген UOP-*Isomar* процесі арқылы жоғары бағалы п-ксилолға ыңғайлы етіп ауыстырылуы мүмкін немесе ксилолды өзі немесе триметилбензолмен трансалкилация арқылы түрлендіру арқылы. Бұл түрлендірулер зеолит катализаторлары арқылы жүзеге асырылады.

ZSM-5 қазіргі заманғы пластиктердің массалық өндірісіне әкелетін кейбір изомеризация реакцияларын жеңілдету үшін қолданылады.

## Изомерия
Кслилолдар үш изомерге бөлінеді: орто-ксилол, мета-ксилол, пара-ксилол.

center|400px|thumb|нобай|Үш ксилолдың изомері

## Дереккөздер

Санат:Ароматты қосылыстар
Санат:Көмірсутектер
Боливия-Қытай қатынастары

**Боливия-Қытай қатынастары** — Боливия мен Қытай арасындағы екіжақты дипломатиялық қатынастар 1985 жылғы 9 шілдеде ресми түрде орнатылды. Қытай БРИКС мүшесі, ал Боливия серіктес ел болып табылады.

## Тарих
1985 жылы Қытай мен Боливия арасында дипломатиялық қатынастар орнатылғаннан кейін екі ел байланыстары кеңейе бастады. Қарым-қатынастар бастапқыдағы экономикалық және мәдени ынтымақтастықтан әскери, көлік, инфрақұрылым, шикізат, білім беру және басқа да салаларға ұласты.

2010 жылғы 9 шілдеде Бейжіңде екі ел дипломатиялық қатынастардың 25 жылдығын атап өтті.

2010 жылғы тамызда Қытай мен Боливия әскери байланыстар мен ынтымақтастықты одан әрі дамытуға келісті.

## Екіжақты қатынастар
Екіжақты сауда бастапқыда өте төмен деңгейде болды және шамамен 4 млн АҚШ долларын құрады. 2002 жылға қарай бұл көлем 27,76 млн долларға дейін өсті.

Қытайдың Боливияға экспортына темір-болат бұйымдары, машиналар, жеңіл өнеркәсіп өнімдері, тоқыма және күнделікті тұтыну заттары кіреді.

Боливияның Қытайға экспорты ағаш пен кен түріндегі минералдық шикізаттан тұрды.

Қытай Боливия ғарыш агенттігінің құрылуына және 2014 жылы елдің алғашқы жерсерігін ұшыруға қолдау көрсетті; жоба құны 300 млн АҚШ долларын құрады. Сонымен қатар Қытай Оруро аймағындағы инфрақұрылымды жаңарту үшін 67 млн доллар несие бөлді.

Қытайлық компания Боливиядағы құны 2,3 млрд доллар болатын литий өндіру жобасына қатысады.

2023 жылғы маусымда Боливия 2000-жылдардың басынан бергі алғашқы экономикалық дағдарыс кезінде Қытайдан көмек сұрады.

2024 жылғы ақпанда Боливия Қытайдан мырыш өңдеу зауытын салу үшін 350 млн доллар көлемінде несие алды.

## Дереккөздер

Санат:Боливия екіжақты қатынастары
Санат:Қытай екіжақты қатынастары
Бейбарыс Қабылан

**Бейбарыс Қабылан** — қазақстандық таеквондошы, 21 жасқа дейінгі жастар арасындағы Әлем чемпионы (2025), III ТМД елдері ойындарының жеңімпазы. Ол Қазақстан тарихында таеквондодан жастар арасында (U-21) алтын медаль жеңіп алған алғашқы спортшы.

## Спорттық мансабы
### 2025 жылғы жетістіктері
**III ТМД елдері ойындары**2025 жылдың қыркүйек айында Әзірбайжанның Мингечевир қаласында өткен III ТМД елдері ойындарында Бейбарыс Қабылан 87 келіден жоғары салмақта сынға түсті. Ол осы жарыста топ жарып, алтын жүлдеге ие болды. Бейбарыс пен тағы бір қазақстандық Жавохирхон Исламов Қазақстан таеквондо құрамасының қоржынына алғашқы алтын медальдарды салған спортшылар атанды.

**Әлем чемпионаты (Уси)**2025 жылы қазан айында Қытайдың Уси қаласында өткен ересектер арасындағы Әлем чемпионатына қатысты. 1/16 финалда Бейбарыс сенсация жасап, 2022 жылғы әлем чемпионы және екі дүркін әлем біріншілігінің жүлдегері мексикалық Карлос Сансоресті 2:0 есебімен ұтты. Алайда ширек финалда АҚШ спортшысы Джонатан Хилиге 0:2 есебімен жол беріп, жарысты аяқтады.

**U-21 Әлем чемпионаты (Найроби)**2025 жылдың желтоқсан айында Кения астанасы Найробиде өткен жастар арасындағы (U-21) әлем чемпионатында тарихи жеңіске жетті. Финалға дейін Үндістан, Түркия және Иран спортшыларын жеңген ол, ақтық сында Оңтүстік Корея өкілі Ян Чжунённан басым түсіп, әлем чемпионы атанды.

## Мемлекеттік қолдау және марапаттар
Бейбарыс Қабыланның Кениядағы тарихи жеңісінен кейін Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев спортшыны арнайы құттықтады. Ақорданың құттықтау хатында:

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан таеквондошылары
Санат:Таеквондодан әлем чемпиондары
Санат:ТМД елдері ойындарының жүлдегерлері
Санат:Қазақстан спортшылары
Санат:Әлем чемпиондары
Т. Жантаев көшесі (Астана)

Т. Жантаев көшесі , Ахмет Байтұрсынов көшесінен басталып, Қордай көшесінде аяқталып, Ботай көшесіне айналады. Аманжол Бөлекбаев көшесімен қиылысады. Ұзындығы — 541 м.

## Тарихы
Көшенің бұрыңғы аты — А-75 көшесі. Көше бойында "София" ТҮК, "Кернай" ТҮК, және №86 мектеп-гимназия орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Астана көшелері
Ахмет Байтұрсынұлы көшесі (Астана)

Ахмет Байтұрсынұлы көшесі — Сафуан Шаймерденов көшесінен басталып, Рақымжан Қошқарбаев даңғылында аяқталады. Бауыржан Момышұлы даңғылына айналады.

Тәуелсіздік, Обаған, Қуанышбаев, Нұрмағамбетов, Әзірбаев, Жұмабаев, Жүргенов, Т. Жантаев, Центральная, Ұлы Дала, Бастөбе, Тынышбаев көшелерімен қиылысады. Ұзындығы — 6132 м.

## Тарихы
Көше 2017 жылы Алматы ауданында салынған. Проектті аты — А-765. Атын өзгерту туралы шешім 2018 жылы қабылданды. Көше бойында көптеген ТҮК, жалпы білім беретін мектептер, мұражайлар, және «Нұрлы-жол» ТЖ вокзалы орналасқан.

Санат:Астана көшелері
Қызыларбат

**Қызыларбат** (1999 жылдан 2022 жылға дейін Сердар, 1991 жылға дейін Қызыл-Арват) — Түрікменстанның Балқан уәлаятындағы қала.

## Географиялық сипаттамасы
Қала Копетдаг етегінде, Балқанабаттан оңтүстік-шығысқа қарай 175 км, Ашхабадтан солтүстік-батысқа қарай 219 км жерде орналасқан.

## Тарихы
Ол Транскаспий теміржолы құрылысы кезінде Қызыларбат деген шағын ауылдан өсіп шыққан. Оған дейін жергілікті халық негізінен ауыл шаруашылығымен, мақта мен жүн өңдеумен және кілем тоқумен айналысқан. Ауыл сонымен қатар дәстүрлі түрікмен костюмдерін шығарған.

1881 жылы мұнда теміржол тартылды. Теміржолға қызмет көрсету үшін ірі көлік торабын, жөндеу шеберханаларын және басқа да өнеркәсіптік нысандарды салу қажет болды.
Кеңес дәуірінде Қызыл-Арват республиканың ең ірі өнеркәсіптік және теміржол орталықтарының біріне айналды, Түрікменстанның алғашқы вагон жөндеу зауыты құрылды.

1999 жылы 29 желтоқсанда қалаға Сапармұрат Ниязовтың құрметіне Сердар атауы берілді. 2022 жылы қаланың атауы Қызыларбат болып қайтарылды.

## Экономикасы және әлеуметтік нысандары
Жергілікті халық, ежелгі замандағыдай, тоқумен айналысады. Теке кілемдерін, шапандарын және белдіктерін жергілікті шеберлер жасайды, ал ер адамдар дәстүрлі телпектерді (биік бас киімдер) тігеді.

Қалада вагон жөндеу зауыты, мақта тазалау зауыты, йод зауыты (Берекет), кілем фабрикасы және тоқыма кешені орналасқан.

## Көрнекі орындары
Көрікті жерлердің қатарында чиллехан ғимаратының қирандылары бар. Жергілікті тұрғындар Парабиби есімді әйел жау қолына түсіп қалмау үшін өзін жартасқа байлап тастағанын және осылайша бұл қирандылар пайда болғанын айтады. Тағы бір аңыз 120 шақырым жерде орналасқан Арчван бұлағымен байланысты. Онда айтылғандай, жергілікті тұрғын тері ауруына байланысты ауылынан жер аударылған. Бұлақты тапқаннан кейін, ол онда шомылып ауруы жойылған. Содан бері су емдік болып саналады, ал бұлақтың орнында санаторий құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Түрікменстан қалалары
Пропадиен

**Пропадиен** (немесе **аллен**) — C3H4 формуласы бар органикалық қосылыс. Бұл ең қарапайым аллен, яғни екі тізбектес көміртек екі еселік байланысы бар қосылыс. MAPP газының құрамдас бөлігі ретінде ол арнайы дәнекерлеуде жанармай ретінде қолданылған.

## Өндірісі және метилацетиленмен тепе-теңдігі
Пропадиен метилацетиленмен (пропин) тепе-теңдікте болады, және бұл қоспа кейде MAPD деп аталады (**m**етил**a**цетилен-**p**ропа**d**иен):
:H3C−C≡CH ⇌ H2C=C=CH2
270 °C температурада *K*eq = 0.22, ал 5 °C-та 0.1.

MAPD көбіне пропаннан пропен алу кезінде дегидрогендеудің жанама өнімі ретінде түзіледі, ол химия өнеркәсібінде маңызды шикізат. MAPD пропеннің катализдік полимерлеуіне кедергі жасайды.

## Ғарыстағы кездесуі
2019 жылы NASA Infrared Telescope Facility құралын пайдаланып, Сатурннің айы Титан атмосферасынан пропадиен анықталғаны хабарланды. Бұл ғарышта пропадиен алғаш рет анықталған оқиға болды және Титан атмосферасынан анықталған екінші изомерлік жұп (пропинмен жұпталған) болды, бірінші жұп HCN-HNC (сірке сутегі цианиді – сірке сутегі изоцианиді) болды.

## Дереккөздер

Санат:Көмірсутектер
Санат:Диендер
Санат:Газдар
Дарғаната

**Дарғаната** () — Түрікменстанның Лебап уәлаяты қала. Дарғаната атырабының орталығы. Қала халқы 21 465 адам.

## Географиялық сипаттамасы
Мекен Қарақұм шөлінің шетінде, Әмударияның сол жағалауында, Өзбекстанмен шекарада орналасқан. Қаладан Түрікменабад-Үргеніш-Дашоғыз автомобиль және теміржол көліктері өтеді. Дарғанат теміржол стансасы 4 км жерде.

## Тарихы
1966 жылдан бастап қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесіне ие болды. 2003 жылдың 14 мамырына дейін Дарған-Ата деп аталды, содан кейін Бірата елді мекені болып өзгертілді. 2016 жылдан бастап қала мәртебесіне ие болды, ал 2017 жылдың 25 қарашасында Дарғаната болып өзгертілді.

## Экономикасы және әлеуметтік нысандары
Дарғаната — суару каналдарының көмегімен мақта, бақша және көкөніс дақылдары өсірілетін аймақтық ауылшаруашылық орталығы. Табиғи газ өндіреді, мал шаруашылығымен айналысады және мақта өсіреді.

## Көрнекі орындары
Дарғанатаның оңтүстігінде Хорезмге тиесілі ортағасырлық Дарған қаласының қирандылары жатыр. Ағаш есіктері күрделі ойылған XIV ғасырдағы кесене сақталған.

## Дереккөздер

Санат:Түрікменстан қалалары
Ангола-Аргентина қатынастары

**Ангола-Аргентина қатынастары** — Ангола мен Аргентина арасындағы екіжақты дипломатиялық қатынастар. Екі мемлекет те G77 тобының және Біріккен Ұлттар Ұйымының толыққанды мүшелері.

## Тарихы
Трансатлантикалық құл саудасы дәуірінде Португалия мен Испания Анголадан көптеген африкалық құлдарды Бразилияға, одан кейін Аргентинаға жеткізді. 1975 жылғы қарашада Ангола Португалиядан тәуелсіздік алды, ал 1977 жылғы қыркүйекте Аргентина Анголаның тәуелсіздігін танып, дипломатиялық қатынастар орнатты.

Ангола тәуелсіздік алғаннан көп ұзамай елде азаматтық соғыс басталып, 2002 жылға дейін жалғасты. 1985 жылы Аргентина сыртқы істер министрі Данте Капуто Анголаға сапар жасады. 2005 жылғы мамырда Ангола президенті Жозе Эдуарду душ Сантуш Аргентинаға ресми сапармен келді. 2012 жылғы мамырда Аргентина президенті Кристина Фернандес де Киршнер Анголаға ресми сапармен барды.

2013 жылы Ангола сыртқы істер министрі Жорж Ребело Чикоти Аргентинаға сапар жасап, сыртқы істер министрі Эктор Тимерманмен кездесті. Сапар барысында тараптар саяси консультациялар тетігі аясында кездесу өткізіп, екі ел арасындағы ағымдағы екіжақты қатынастарды талқылады.

## Екіжақты келісімдер
Екі ел арасында бірқатар екіжақты келісімдер жасалған. Олардың қатарында: 1983 жылғы Сауда келісімі; 1998 жылғы экономикалық, техникалық, ғылыми және мәдени ынтымақтастық туралы келісім; 2004 жылғы ауыл шаруашылығы жөніндегі өзара түсіністік туралы меморандум; 2005 жылғы ортақ мүдделер мәселелері бойынша консультациялар туралы келісім; 2005 жылғы экономикалық және сауда ынтымақтастығы туралы келісім; 2005 жылғы ауыл шаруашылығы және мал шаруашылығы саласындағы ынтымақтастық туралы келісім; сондай-ақ 2012 жылғы дипломатиялық және қызметтік паспорт иелеріне визаларды жою туралы келісім бар.

## Дипломатиялық өкілдіктер
Анголаның Буэнос-Айресте елшілігі бар.
Аргентина Луандада елшілік ұстайды.

## Дереккөздер

Санат:Ангола екіжақты қатынастары
Санат:Аргентина екіжақты қатынастары
(434) Унгария

**(434) Унгария** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1898 жылы 11 қыркүйекте Макс Вольф Гейдельберг обсерваториясында ашты.

Мажарстанның құрметіне орай аталды. Сол жылы Будапештте астрономиялық конгресс өткен еді.

Бұл аспан денесі астероидтардың Унгария жанұясына атау берді. Жерге түскен обрит метеориттерінің көзі — (3103) Эгер астероиды осы жанұяға жатады деген пікірлер бар.
thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны
thumb|450px|center|Эклиптикадан ауытқуы
## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (401—500)
Санат:Астероидтар
(436) Патриция

**(436) Патриция** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1898 жылы 13 қыркүйекте Макс Вольф және Фридрих Швассман Гейдельберг обсерваториясында ашты.

Нақты кімнің есімімен аталғаны белгісіз.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(437) Родия

**(437) Родия** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1898 жылы 16 шілдеде Огюст Шарлуа Ницца обсерваториясында ашты.

Ежелгі грек мифологиясындағы океанидалардың бірі атымен аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (401—500)
Санат:Астероидтар
(439) Огайо

**(439) Огайо** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1898 жылы 13 қазанда Эдвин Фостер Коддингтон Лик обсерваториясында ашты. Өзі туған Огайо штатының құрметіне орай атады.

Бұл Коддингтон ашқан үш астероидтың біріншісі. Оларды ол Джеймс Крейг Уотсон ашқан астероидтарды қайта зерттеу барысында тапқан.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (401—500)
Санат:Астероидтар
(445) Эдна

**(445) Эдна** — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид.

Оны 1899 жылы 2 қазанда Эдвин Фостер Коддингтон Лик обсерваториясында ашты.

Огайо штаты университетіне демеушілік көрсеткен адамның әйелі есімімен аталды. Бір жыл бұрын ашылған (440) Феодора астероиды осы демеушінің қызы есімімен аталды.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (401—500)
* (439) Огайо
Санат:Астероидтар
(446) Этернитас

**(446) Этернитас** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1899 жылы 27 қазанда Макс Вольф және Фридрих Швассман Гейдельберг обсерваториясында ашты.

Ежелгі Римдегі мәңгілікті бейнелейтін құдайдың құрметіне орай аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (401—500)
Санат:Астероидтар
(451) Пациенция

**(451) Пациенция** — Негізгі белдеудегі ең ірі астероидтардың бірі.

Оны 1899 жылы 4 желтоқсанда Огюст Шарлуа Ницца обсерваториясында ашты.

Patientia деген атауы латын тілінен «сабыр» деп аударылады.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (401—500)
Санат:Астероидтар
(452) Гамильтония

**(452) Гамильтония** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1899 жылы 6 желтоқсанда Джеймс Эдуард Килер Лик обсерваториясында ашты.

Сол обсерватория орналасқан Гамильтон тауының атымен аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (401—500)
Санат:Астероидтар
(455) Брухзалия

**(455) Брухзалия** — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид.

Оны 1900 жылы 22 мамырда Макс Вольф және Фридрих Швассман Гейдельберг обсерваториясында ашты.

Германиядағы Брухзаль қаласының атымен аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (401—500)
Санат:Астероидтар
Ангола-Конго ДР қатынастары

**Ангола-Конго ДР қатынастары** — Ангола мен Конго Демократиялық Республикасы арасындағы екіжақты дипломатиялық қатынастар. Екі елдің мемлекеттік шекарасының ұзындығы 2646 км.

## Тарихы
Ангола Конго ДР-дағы саясатқа белсенді түрде араласты. 1996–1997 жылдары өткен Бірінші конголез соғысына қатысып, президент Мобуту Сесе Секоны биліктен кетіруді қолдады. 1998 жылы басталған Екінші конголез соғысы кезінде Ангола президент Лоран-Дезире Кабила басқарған жаңа әкімшіліктің жағында болды. Қақтығыс аяқталғаннан кейін Ангола үкіметі президент Жозеф Кабиланың одақтасы болып қала берді және оған әскери қолдау көрсетті. Алайда Анголаның Конго ДР-дағы тұрақтылықты бірінші орынға қоюы, ал Жозеф Кабиланың билікте қалуға тырысуы және 2016 жылғы желтоқсанда президенттік мерзімі аяқталғаннан кейін сайлауды бірнеше рет кейінге шегеруі елде жаппай наразылықтарға әкелді. Осы жағдай екі ел арасындағы қатынастардың суынуына себеп болды.

2003 жылдан бері Ангола ретсіз мәртебесі бар конголездік мигранттарды жаппай депортациялап келеді. 2012 жылы Human Rights Watch ұйымы мемлекет санкциялаған депортация барысында конголездік мигранттарға қатысты «қорлайтын әрі адамгершілікке жатпайтын әрекеттер», оның ішінде сексуалдық зорлық-зомбылық туралы хабарлады. Бұл мәлімдемелер Кабинда мен Солтүстік Лунда провинцияларынан Конго ДР-дың Орталық Конго және Батыс Касаи провинцияларына депортацияланған адамдарға қатысты болды.

Шамамен 30 мыңға жуық конголездік босқын 2016 жылғы тамызда басталған Камвина Нсапу көтерілісіне байланысты Лулуа провинциясындағы зорлық-зомбылықтан қашып, Ангола аумағына өтті. 2017 жылдың соңына қарай олардың бірнеше мың адамы Конго ДР-ға қайта оралды. 2018 жылғы қазанда Анголадан шамамен 300 мың конголез азаматы қашып шықты, олардың көпшілігі Лукапа кенішіндегі зорлық-зомбылық салдарынан елден кеткен. Конго ДР сыртқы істер министрі Леонар Ше Окитунду Ангола елшісін шақырып, депортацияға байланысты «заңсыз әрекеттерге кім жауапты екенін анықтау үшін толыққанды тергеу жүргізуді» талап етті.

## Дипломатиялық өкілдіктер
* Анголаның Киншасада елшілігі бар.
* Конго ДР Луандада елшілік ұстайды.

## Дереккөздер

Санат:Ангола екіжақты қатынастары
Санат:Конго ДР екіжақты қатынастары