open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тәж

**Тәж** — елтаңбалық қалқанның үстінде орналасатын геральдикалық элемент. Тәж дулығаға (дворяндық), не болмаса шоқпардың үстінде орналасады.

## Тәждің суреттері

Сурет:Heraldic Imperial Crown (Gules Mitre).svg|Императорлық тәж
Сурет:Crown tsar.png|Ежелгі патша тәжі 
Сурет:Monomakh-hat.png|Мономахтың қалпағы
Сурет:Heraldic Royal Crown (Common).svg|Королдік тәж
Сурет:Princely Hat.svg|Княз тәжі
Сурет:Corona de conde.svg|Граф тәжі
Сурет:Corona de barón.svg|Барон тәжі
Сурет:Rangkronen-Fig. 27.svg|Барон тәжі
Сурет:Rangkronen-Fig. 38.svg|Дворян тәжі
Сурет:Tiara3.png|Папалық тиара
Сурет:Template-Cardinal.svg|Кардинал қалпағы
Сурет:Template-Patriarch (Latin Rite) - Primate.svg|Патриарх қалпағы
Сурет:Template-Patriarch (Latin Rite) - Primate.svg|Примас қалпағы
Сурет:Template-Metropolitan Archbishop.svg|Митрополит қалпағы
Сурет:Template-Archbishop.svg|Архиепископ қалпағы
Сурет:Corona degli enti militari.svg|Бес кертеш туралы тәж


Санат:Елтаңба элементтері
Санат:Геральдика
Шығанақ (роман)

**Шығанақ** - Ғабиден Мұстафиннің дүние жүзіне әйгілі, қазақ әдебиетінде шаруа тақырыбына жазылған шығармалардың ішіндегі айрықша көркемдік қуатқа ие болған роман.

## Қысқаша мазмұны
Роман шынайы өмірден алынған.  «Шығанақ»  романы тарыдан мол өнім алу жөнінен бірнеше дүркін дүниежүзілік рекорд жасаған әйгілі диқан Шығанақ Берсиев өмірінен алып жазылған . Романда өмірдің талай бел - белесін басынан кешірген шығарманың бас кейіпкері Олжабек бейнесі өзінің типтік сипатымен миллиондаған орта шаруаның жол айырықтағы әуре - сарсаңын шыншылдықпен әйгілейді. 
Табиғатында момын, қақ-соқпен ісі жоқ Олжабек азын - аулақ жиған - тергеніне қатер төнгенде шиыршық атып шыға келеді – кәкір - шүкірін ортаға өткізуге іші қимай, үй - ішімен колхоздан қашып, қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған Жерұйықты іздеп жөнеледі.  Олжабектің көрген күні қараң: әйелі мен баласынан, қызғыштай қорыған «байлығынан айрылған, бандының талауына түскен, өлімші болып сабалаған Шығанақ ел ішіне қайта оралып, қызу еңбек еткен сүттей ұйыған абзал жандар ортасынан құтты қоныс, бақыт табады. Сөйтіп, жазушы сайы мен саясы мол өмірді, қаға берісі мен қалтарысы көп адам тағдырын бар болмысымен тұтастай ашады.

## Дереккөздер
#Қазақ әдебиеті, Алматы «Рауан » 1994

Санат:Ғабиден Мұстафин
Санат:Романдар
Сұлушаш (поэма)

**Сұлушаш** — Сәбит Мұқановтың 1928 жылы драмалық оқиғаға  құрылған поэмасы.

## Қысқаша мазмұны
Поэмада  қазақ ауылындағы әлдінің озбырлығы мен әлсіздің көрген қорлығы , әсіресе адамның бас бостандығының жоқтығы, яғни байдың кедейге не айтса сол болатындығы, екі жастың бір-біріне деген соншалықты махаббаты суреттелген. Туындының бар оқиғасы Алтай мен Сұлушаштың төңірегіне құрылған.  Яғни осы екі жастың сүйіспеншілігі , бір - біріне деген махаббаты жырланады. Поэма Сұлушашты Алтайдан айырудан басталады. Бұл екеуінің бірін - бірі жан - тәнімен жақсы көрген , бар жүрек лүпілімен бір - біріне ұмтылған адал , албырт сезімдерін феодалдық қара күш аяққа таптап жаныштайды. Поэманың кейіпкерлері Сұлушаш пен Алтай екі түрлі әлеуметтік ортадан шыққан. Сұлушаш атақты Тілеуберді байдың ерке өскен қызы болса, Алтай — сол байдың екі құлының баласы, байдың малын бағып жүрген жалшы жігіт. Өмірден көрген қиындығы мен таршылығы Алтайдың намысшыл, жігерлі, күшті болып өсуіне ықпал етеді. Оның бойында тағдырдың әділетсіздігіне қарсылық, наразылық ерте оянады. Бірақ қоғамдағы салт-сана тәртібі екеуінің қосылуына жол бермейді. Өйткені бірі—байдың қызы, бірі— құл мен күңнің баласы. Армандарына жету жолында жастар көп қиындықтар көреді. Озбырлардан қанша қысым көрсе, олар өз сезімдері жолында бастарын тәуекелге байлайды. Махаббатқа адалдық оларды неге болса да тайсалмай қарсы тұруға жетелейді. Алтай мен Сұлушаштың озбыр топтан қашып   шығып, қол ұстасып  иесіз тауды паналаған кездерінде , ашығьп-тарыққанда оларға осы сезім қуат береді. Алтайдың жанында сенімді серігі Қайсар болады. Сол тау басында Сұлушаш жолбарысқа тап болып, таудан секіреді. Алтайды сүйгенінен айырады. Ақырында қуғын - сүргін көрген Алтай мен Сұлушаш қайғыдан құса болып , азапта өледі. Ақын халық арасындағы аңызды алып , екі жастың орындалмаған арманын, сол кездегі қоғамдық теңсіздікті суреттейді. Сонымен қатар қазақ даласындағы өткен әділетсіздікті әшкерелейді. Кіршіксіз таза екі жанның арманына жете алмай, қыршын кетуі шынайы  баяндалады.

## Шығарма кейіпкерлері
***Сұлушаш** - Тілеуберді деген байдың қызы. Өте сұлу да сымбатты , ақылды қыз.Оның бойынан қайсарлықты , табандылықты байқауға болады. Жаны таза , махаббатына берілген қыз. 

***Алтай** - Сұлушаштың сүйген жігіті. Еңбекке жастайынан шыныққан жас жылқышы. Батыл ,ержүрек жігіт.

***Тілеуберді** - Сұлушаштың әкесі.

***Ермек** - Алтайдың інісі.

***Ырысты**

***Байбосын**

***Алтынай**

## Дереккөздер
*Қазақ әдебиеті, Алматы «Рауан » 1994

Санат:Қазақ әдебиеті
Санат:Поэмалар
Хайуанаттардағы сәулелену ауруы

Жеңіл дәрежедегі сәуле ауруы жалпы жағдайдың уақытша нашарлауымен, кейде жемнен бас тартудан, лейкоциттер санының шамалы азайуымен сипатталады. 150 -200 рад доза сәуле алған кезде дамиды.
Орташа дәрежедегі сәуле 200- 400 рад сәуле алған кезде хайуанаттарда байқалады. Бүл жағдайда жағдайдың нашарлауы, уақытша жемнен бас тарту, іш өту, дененің қызынуы, 5-8 жасар қойларда жүнің түсуі байқалады. Лейкоциттер санының 50%-ті, ал лимфатциттердің 75%-ке азаяды. Айтарлықтай ушығу болмай және тиісті емдеген жағдайда мал сауығады, кей жағдайларда шетінейді.
Ауыр дәрежедегі сәуле ауруы 400-600 рад сәуле алған кезде байқалады. Ол қатты нашарлағанда, дененің температурасы кө-терілгенде, кілегейлі қабықтарымен терідегі қан айналымындағы лейкоциттер, эритроциттер, тромбоциттер санының күрт төмендеуінен пайда болады. Малдың іші өтеді, қаны қоюланады, дененің салмағы азайады. Емдеусіз малдың 60%-ке жуығы шетінейді. Емдеу кезінде үзақ уақыт бойында мал өте баяу сауығады.
Өте ауыр дәрежедегі сәуле ауруы 600-750 рад сәуле алған көзде байқалады. Ол мұндай жағдайда жылдам, ауыр өтеді хайуанаттар 10-15 күнде шетінейді, ал өте үлкен доза алғанда одан тезірек шетінейді.

Организмдегі сәулелену жалғасатын болса, қалпына келу процесі өтеді. Осыған байланысты бір әсер тудыратын сәулеленудің жиынтық дозасы сәулелену жалғасқан кезде бір рет сәулеге үшырағаннан гөрі жоғарырақ болады.

Бета-бөлшектерінің сыртқы әсері тері үлпаларында «бета-күйікті» тудырады. Адамдардың мойнының, белінің, басының төңірегі, ал малдардың арқасы, яғни радиоактивті шаң түрып қалған жерлерде күйік пайда болады. Сонымен қатар шөппен қоректенетін малдарда шөп жеген уақытында бета-сәулелену нәтижесінде беттерінің радиациялық зақымдануы жиі байқалады.
Адам мен малдың радиациялық заттармен ішкі зақымдануы организмге ең алдымен олардың тамақпен бірге өтуінен болады. Радиациялық заттардың біршама бөлігі ас қорыту жолына түскен кезде сорылады, ал қалған бөлігі шекке өтіп организмнен бөлінеді. Сөйтіп кілегөйлі қабықты зақымдай отыра, ас қорыту органдарының жүмысын тұрақсыздандырады.

Сорылған радиоактивті өнімдер организмге өте ретсіз таралады. Олар әсіресе қалғанша безде жинақталады (басқа үлпалармен салыстырғанда 1000 — 10000 есе артық). Өте үлкен дозалармен сәулеге ұшыраған кезде органдар бөлінеді немесе оларда ісік пайда болады (қалқанша без) иә болмаса жүмысы айтарлықтай бүзылады (бауыр).

Қалқанша және сүт бездерінде, мысалы, йод изотоптары, сүйектерде, стронций, барий, цирконий изотоптары, бауырда цезий, прометий изотоптары жинақталады церий, рутөний, рубидий, изотоптары организмде бүкіл үлпалар бойынша бір қалыпты орналасады.
Суға түскен ядролық бөліністің жас өнімдерін оның мекендеушілері жүтады олар қай организмде болмасын әр түрлі таралады. Егер, мысалы, барлық организмдерде жиынтық радиоактивтілікті 100% деп алсақ, оның көлемінің 65% ішкі органдарда, 10,5 желбезекте, 19% жүзу жарқағында, 3% бұлшық етте және 2,5% сүйекте кездеседі.
Алтылықтар

**Алтылықтар** - () - 1920 ж. бір топ француз композиторларына берілген атақ (орыстың "Бестіктері" сияқты яғни "Құдіретті топты" Францияда осылай атаған).

"Алтылықтардың" құрамы: 
* Л.Дюрей,
* Д.Мийо,
* А.Онеггер,
* Ж.Орик,
* Ф.Пуленк,
* Ж.Тайфер.

Бұл композиторалардың рухтандырушысы әрі әдеби жаршысы Ж.Кокто болды. Музыкалық топ сыншы А. Колленнің "Бес орыс және алты француз" деген мақаласында ("Comedie" газеті) түнғыш рет осылай аталды. "Алтылықтар" белгілі бір көркем программасы бар ағым болған жоқ, бірақ 20-шы  жылдардағы конструктизм, урбанизм т.б. осы сияқты ағымдар, композицияда жаңа формалистік принциптер іздеу бұларды өз ара жақындастыра түседі.

Кейін белгілі бір топ ретінде өз мәнін жоғылтты."Алтылықтар" тобындағы Онеггер, Мийо Пуленктер кейін творчестволық ерекшеліктері  арқылы көрінді . 30 жылдардың ортасынжа "Алтылықтардың" творчествосы мен музыкалық,қоғам қайраткерлік ісінде француз  халқының прогресшіл демократиялық  қозғалысымен жақындасу ниеті байқалады.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Франция
Санат:Музыканттар
Тинктура (геральдика)

**Тинктуралар** — геральдикадағы бояулардың және елтаңба элементтерінің жабындарының атауы.

## Ерекеліртер мен ережелер
Алтын мен күміс классикалық геральдикадағы негізгі металлдар, ал түстердің (финифттің, эмальдің) арасында қызыл, зеңіг көк, жасыл, қызылкүрең және қаралтым негізгі түстер болып саналады. Сондай-ақ екі негзігі тері: ақкіс және тиін терілері.

Гералдикадағы ең негізгі принцип:***ешқашанда финифттің үстіне финфиті, ал металлдың үстіне металлды орналастыруға болмайды***.

## Классикалық тинктуралар және олардың бейнелемесі (символикасы)

### Классикалық металлдар

### Классикалық финифттер (эмалдер)

### Стандартты ағылшын финифтілері

## Дереккөздер


Санат:Елтаңба элементтері
Санат:Геральдика
Шырылдауық шегіртке

**Шырылдауық шегірткелер** () ызылдақ шегірткелермен бірге ұзынмұртты тікқанаттылар тобына жатады. Аталмыш тұқымдастардың мұрттары өте ұзын болғандықтан (шырылдауықтарда олар дене ұзындығынан кем емес)  осылай аталған. Шырылдауықтың қанаты тыныштық күйінде арқасында көлденең айқасып тұрады, ал екінші жұбы толық жетілмеген немесе мүлдем болмайды. Аталықтардың топшысында осы ретпен құрылған шырылдау мүшелері орналасқан, бірақ көлемі жағынан күрделілеу. Бұл таңғаларлық жайт емес, өйткені көптеген шырылдауықтар ызылдақтарға қарағанда, кең дауысқа ие, ал олардың әндері мол. Әртүрлі жағдайларда шырқайтын олардың өз әндері бар: 
* шақыру, 
* неке, 
* айбатты, 
* сәлемдік.

## Таралуы
Шырыдауық шегірткелер негізінен субтропиктер мен тропиктерде таралған. Еліміздің оңтүстік бөлігіндегі жабайы ормандардан дала шырылдауығын ұшырастыруға болады, ал үй шырылдауығы адамның жылы баспанасына орнығып, онымен бірге барлық жерге жайылды. Күндіз үй шырылдауықтары қараңғы оқшау тесіктерде жатқанды жөн көреді, сондықтан оларды көру мүмкін емес, есесіне түнде аталықтары өздерінің бар екендіктерін әсем әуендерімен білдіреді.

## Қоректенуі
Шырылдауықтар ас қалдықтарымен қоректенеді, бірақ олар ақуызды едәуір қажетсінетіндіктен, тарақанды немесе көлемі өзінен кіші тұқымдасын жеп қоюдан бас тартпайды.

## Жер үшін соғысуы
Барлық шырылдауықтардың аталықтары белгілі бір аймаққа иелік етеді және шақырылмаған қонақтармен шайқасып отырады.Бұл кезде қарсыластар бірін-бірі қазанбастарымен сүзгілеп,шайнасып қалады.

## Жапония мен Қытайдағы сенім
Жапония мен Қытайда шырылдауықтар от басы,ошақ қасының қорғаушысы ретінде үлкен сүйіспеншілік пен ққрметке ие.Шырылдауықтарды ежелден әсем әндері үшін ұстап,тіпті олардың арасында бәсекелер де ұйымдастырады.											

## Дерек көздер
* Балалардың энциклопедиясы РОСМЭН,Жәндіктер,Мәскеу Росмэн 2012.

Санат:жануарлар
Санат:Буынаяқтылар
Тері қабаттары

Тері – адам денесінің сыртқы жабыны. Бөлінді шығаруға, ішек және өкпемен қатар тері зиянды заттарды бөліп шығару үрдісіне қатысады. Ол бұдан басқа ағзаны қорғауға, жылу алмастыруға, түйсінуге, D витаминін синтездеуге, кернеулі заттардың жиналуына, эмоция білдіруге, қанды жинақтауға және т.б қызметтерді жүзеге асырады. Терінің көлемі 1,5 мшаршы метрге жуық болады, ол үш қабаттан құралады. Сыртқы қабаты – **эпидермис** – көпқабатты эпителийден түзілген. Ол ағзаны микробтан, шаңнан, ультракүлгін сәулелерден, ұсақ зақымданудан қорғайды. Оның тіршілігін тез жотын сыртқы жасушалары үнемі аршылып, жаңарып тұрады. Шаш және тырнақ эпидермистің ішкі жасушаларының бөлінуі есебінде өседі. *Эпидермис меланин* пигменті есебінен теріге түс береді және күн сәулесі түскен кезде D витаминін синтездейді. Терінің ортаңғы тығыз қабаты – **дерма**' , ол дәнекер түптегінің талшықтарынан түзілген. Онда негізгі тері құрамбөліктерінің барлығы болады. Бұларға қылтамырлар, рецепторлар, май және тері бездері, шаш баданасы, шұрықтар, ұсақ бұлшықет талшықтары жатады.  *Қылтамырлар* тері жасушаларын қоректендіреді, ондағы қан тер түзілген кезде сүзіледі. Оларда сонымен бір мезгілде 40%−ға дейін қан болады. Қызған кезде қылтамырлар кеңейіп, жылу беруді күшейтеді, ал өте салқындаған кезде керісінше тартылады. Майлы бездер түктерді және терінің үстіңгі бетін майлайтын терілік май бөліп шығарады. Терілік май болмаған жағдайда тері сетінеп, зақымданады. *Тері бездері* тер бөлу арқылы ағзаны салқындатып, қанның тазаруына мүмкіндік береді. Тері шұрықтары арқылы 5% тынысалу жүзеге асады. Терідегі *ұсақ бұлшықет талшықтары* түкті едәуір ұзартып, көтеруге, салқындаған кездегі түршіккен теріні жинауға жәрдемдеседі. Терінің төртінші қабаты – **тері шелмайы**. Ол майлы дәнекер түптектен құралады. Оның жасушалары жұғымды заттар мен май түріндегі энергины қорға жинайды. Ол біздің дене температурасының тұрақтылығын сақтап қалуға жәрдемдеседі. Барлық терілер дене температурасын, қан құрамын сақтай отырып, ағзаға тән ортадағы динамикалық тұрақтылықты (гомеостазды) сақтап қалуға мүмкіндік береді.      Тері – адам денесінің сыртқы жабыны. Бөлінді шығаруға, ішек және өкпемен қатар тері зиянды заттарды бөліп шығару үрдісіне қатысады. Ол бұдан басқа ағзаны қорғауға, жылу алмастыруға, түйсінуге, D витаминін синтездеуге, кернеулі заттардың жиналуына, эмоци білдіруге, қанды жинақтауға және т.б қызметтерді жүзеге асырады. Терінің көлемі 1,5 мшаршы метрге жуық болады, ол үш қабаттан құралады.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Алтай суыры

**Алтай суыры** немесе **Сұр суыр** ()  - Тиінтәрізділер тұқымдасына жататын суырлар туысының биологиялық түрі. кемірушілер отряды, тиінтәрізділер тұқымдасына жататын сүтқоректінің ең ірісі. Сұр суыр Шығыс Қазақстандағы Хан Алтайдың оңтүстігінде және Тарбағатай тауының орманды, сайлы даласын мекендейді. Сұр суырдың дене тұрқы 70 см, салмағы 8 кг дейін жетеді. Сұр суырлар наурыздың аяғында, сәуірдің аяғында шағылысады. Буаздығы 40 тәулік, мамырдың басында аналығы 5-6 ұрпақты дүниеге әкеледі, суырдың балалары інінен маусымның аяғында шығады. Суыр інін жеке де, топтасып та қазады. Солардың ішінде отбасылық ін бутан ерекшеленіп тұрады. Суырлар нәрлі шөптесін өсімдіктермен, дәндерімен қоректенеді. Сонымен қатар, құрт-құмырсқа, ұлулармен, кейде құстардың балапанымен де азықтанады. Суыр отырықшы аң, бірақ, қажет болған жағдайда 20 шақырымдай жерге көшіп-қонуы мүмкін. Суырдың кәсіптік маңызы бар. Олардың бағалы терісінен бас киім, сырт киім тігіледі. Суыр майы халық медицинасында әртүрлі ауруларға ем ретінде пайдаланылады.

## Биологиялық сипаттамасы
Қазақстанда кездесетін суырлардың ең ірісі, дене тұрқы 65 см, құйрығы 13 см. Жүні  салалы, жұмсақ, сарғылт, жотасы қара не қара бурыл.

Алтай суыры тау беткейінен 2-3 ін қазып, соның біреуінде "отбасымен" 10-12 суыр бірге тұрады. Жылына 4-6 күшік табады. Көрегі - өсімдік.

Күзде денесіне 1,5-2 кг май жинап, қысқы ұйқыға жатады.

Терісі мен майы үшін шілде-қыркүйекте ауланады.

Алтай суыры оба ауруын тарарушы аңның бірі.

## Таралуы
Алтайда, Батыс Саянда, Томск, Кемерово, Новосібір облыстарының таулы жерлерінде кең тараған.

Моңғолия мен Қытайдың таулы аймақтарында да бар.

Қазақстанда Тарбағатай, Саур және Орталық Қазақстанның Қызыларай, Қарғалы, Шығыс тауларында кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Суырлар
Гурьяновка

**Гурьяновка** — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы, Заречный ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2024 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Явленка ауылынан шығысқа қарай 17 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 143 адам (69 ер адам және 74 әйел адам) болса, 2009 жылы 34 адамды (19 ер адам және 15 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) таратылған елді мекендері
Ағзаның ішкі ортасы

**Ағзаның ішкі ортасы** () (лат. — medium organismi internum)  деп  - ағзадағы сұйықтықтардың жиынтығын айтады. Ағза сұйықтықтары әдетте белгілі "сұйыққоймаларда"  сақталып, жаратылыс жағдайларды сыртқы ортамен ұласпай, соның нәтижесінде ағзаның ішкі гомеостазы сақталады. Терминді алғашқы рет ұсынған - франзуз физиолог Клод Бернар 

Ағзаның ішкі ортасы үш заттан  тұрады:
# Қан 
# Лимфа 
# Ұлпа . 
     
Қанның  ағзада көлемі - 5 литр болады. Оның құрамы  55% плазмадан, 45% қан жасушасынан тұрады. Қан сүйектер кемігінде, көкбауырда, лимфа түйінінде түзіледі. Атқаратын қызметі: тасымалдау, тыныс алу, қоректену, зәр шығару, жылу реттеу, қорғаныш. Ұлпа мен Лимфадан айырмашылығы: тұйық шеңбер түрінде жүректен мүшелерге, мүшелерден жүрекке қарай ағып тұрады.

Ұлпаны4 көлемі ағзада 14-20 литр болады. Құрамы: қан сарысуына ұқсас, нәруыз аз, лимфоциттер мен лейкоциттер . Атқаратын қызметі : капилярлар жасушалармен байланыстырып  зат пен газ алмасуды реттейді. Түзілетін орны : қанның құрамынан бөлініп жасушаларды қоршап жатады.  Қан мен Лимфадан айырмашылығы : аздаған мөлшері қылтамырындағы қанға қайта қосылады. 
     
Лимфаның көлемі әдетте 1-3 литр. Құрамы: қан сарысуына ұқсас, нәруыз өте аз, лимфоциттер бар. Түзілетін орны: ұлпа сұйықтығынан бөлінеді . Атқаратын қызмет : судың таралуын реттейді, қорғаныштық қызметін атқарады, ұлпа сұйықтығын реттейді, тасымалдау қызметін атқарады. Қан мен Ұлпадан айырмашылығы: Мүшелерден жүрекке бір  бағытта өте баяу ағады.

Санат:Гомеостаз
Алтын балық

thumb|left|Самурайдың үйіндегі ағаш кеспекте - алтын балықтар
**Алтын балық**  ()  -  Корея, Қытай, Жапония су қоймаларында кездесетін күміс түсті табан балықтан ()  қолдан сұрыптау нәтижесінде  шығарылған балық тұқымы. Бұлар қызыл, жасыл, қызғылт, сары т.б. болғандықтан Алтын балық деп аталады.

Үлкен аквариумда ұсталады, онда судың жылылығы 20°С болуы керек.

Уылдырығын сәуір-мамырда шашады, шабақтары екі жылда ересек балыққа айналады. Алтын балыққа жауын құртын, маса личинкаларын, уақтап туралған жас ет, сулы, сөк ботқасын және ақ нан беріге болады.

Алтын балықты аквариумда 10-12 жыл өсіруге болады.

Алтын балық табиғи суларда да кездеседі. Олар - вакин, комета түрлері. Бұл түрлері балдырлар арасында уылдырық шашады. Сол арада 2-2,5 тәулікте ұсақ шабақтар өсіп шығады. Олар бір жылдан кейін өздері уылдырық шашады.

## Түрлері
Әуесқойлар мен кәсіпқойлардың сұрыптау жұмыс нәтижесінде қазіргі таңда Алтын балықтың көптеген түр тармақтары пайда болды. Алуан пішінді, түрлі түсті 300-ден астам тіршелері бар Алтын балықтар 2 улкен топқа бөлінеді:
* денесі ұзын Алтын балықтар
* қысқа денелі Алтын балықтар

**Кейбір түрлері**
 
})
|120px
|Ерекше пішінді аквариумдық алтын балық, артқы жүзбеқанаты көбелектің қанаттарына ұқсайды.
|-
|Желпуіш тәрізді алтын балық　()
|120px
|Қысқа құйрығы желпуішке ұқсаған алтын балық.
|-
|Шілтеқұйрық ()
|120px
|Денесі жұмыртқа тәрізді, қысқа. Жүзбеқанаттары ұзын, шілтеге ұқсас, екіге немесе үшке, төртке  бөлінген.
|-
|Комета (; )
|120px
|Денесі ұзындау, жүзбеқанаттары дара.
|-
|Оранда (; )
|120px
|Денесі қысқа, жұмыртқа пішінді, көдерінің арасында үлкен бұлтық бар, жүзбеқанаттары ұзын. 
|-
|Ранчу (; )
|120px
|Денесі қысқа, жұмыртқа пішінді, арқа жүзбеқанаты жоқ, қалғандары - қысқа, басында көптеген мүйізгектер болады.
|-
|Рюкин (; )
|120px
|Денесі шар нысандас, арқасында бүкір бар.
|-
|Телескоп  (; )
|120px
|Денесі қысқа, жұмыртқа пішінді, жүзбеқанаттары ұзындау келген, құйрық жүзбеқанаты ерекше болады. Көздері үлкен, адырайған, телескоп оккуляры сияқты - содан атауын алған.
|-
|Шілтеқұйрық телескоп ()
|
|Денесі қысқа, жұмыртқа пішінді, жүзбеқанаттары ұзын, құйрық жүзбеқанаты - айырланған. Көздері үлкен, адырайған.
|-
|Қара телескоп
|120px
|Қара барқыт түсті алтын балық, денесі қысқа, жұмыртқа пішінді, жүзбеқанаттары ұзын.
|-
|Шубункин (калико)　(; )
|120px
|Қабыршақтары әйнектей, түсі - "шыт" сияқты ала-құла. 
|-
|}

## Сыртқы сілтемелер
* Коммерческое разведение золотых рыбок в Китае (''серия фотографий'') , фототур по ферме золотых рыбок 
* "An Interpet Guide to Fancy Goldfish" by Dr. Chris Andrews, (Feeding, pages 40 to 45), Interpret Publishing, 2002. - ISBN 1-902389-64-6
* "Fancy Goldfish: A Complete Guide to Care and Collecting" by Dr. Erik L. Johnson, D.V.M. and Richard E. Hess, Weatherhill, Shambala Publications, Inc., 2006 - ISBN 0-8348-0448-4

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Тұқылар
Санат:Аквариум балықтары
Алтын сом

**Алтын сом** - патшалық Ресей империясының ақша өлшемі.

Алтын сом 1895-97 жылдары қаржы министр Сергей Виттемен жүргізілген  ақша реформасына  байланысты енгізілген. Ресей ақша реформасынан кейін алтын монометализм жүйесіне көшті.

Алтын сом құны 0,774 234 грамм таза алтынға (бұрын 1,161 г) теңгерілді.  Ішкі ақша айналысына 5;  7,5;  10 және 15 сом алтын мәнеттер енгізілген.

Салысыру үшін: сол кезгі валютаның құндары:
* 1 Доллар АҚШ — 1,50463 г таза алтын,
* 1 фунт стерлинг — 7,322382 г таза алтын
* 1 француз франкі — 0,2903 г таза алтын
* 1 алтын марка (Германия) — 0,358423 г таза алтын.

Алтын сом 1-ші дүние жүздік соғысына дейін өмір сүрді.


Сурет:Russian Empire-1899-Coin-5-Reverse.jpg|5 сом, 1899
Сурет:Russian Empire-1899-Coin-5-Obverse.jpg|


## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Ақша
Оңтүстік Корея эмблемасы

**[[Оңтүстік Корея]] эмблемасы** 1963 жылы бекітілген. Дәстүрлі корей символынан тұрады, ол сондай-ақ мемлекеттің туында бейнеленген. Символ бес жапырақшалармен және мемлекеттің хангыльдегі ресми атауы — «Корея Республикасы» (대한민국) деген жазумен қоршалған. Инь мен Ян бірлік пен үйлесілімдікті бейнелейді. 


File:Seal of the President of the Republic of Korea.svg|Қытай фениксі бейнеленген Республика президентінің гербі. .
File:Emblem of the Prime Minister of the Republic of Korea.svg|Премьер-министрдің эмблемасы. 
File:Emblem_of_the_National_Assembly_of_Korea_(1948-2014).svg|Ұлттық Ассамблеяның эмблемасы (國).


Санат:Оңтүстік Корея мемлекеттік рәміздері
Албания елтаңбасы

**[[Албания]] елтаңбасы** — Ескендір бейдің дулыға үсті әшкейі текенің басынан жасалған, дулығасының астында қосбасты қара қыран құс бейнеленген елтаңба.
## Елтаңба тарихы

## Сыртқы сілтемелер
* Албания Республикасының Президентінің сайтындағы елтаңба  
* ''Heraldry of the World'', Albanian National Arms 

Санат:Албания мемлекеттік рәміздері
Санат:Мемлекеттік елтаңбалар
Алтысарылар

**Алтысарылар** (хакас тіліндегі "алтынзархы" - "солтүстік" немесе "төменгі") - ХІІ ғасырда Чулым өзенінің (Обьтың тармағы) жоғарғы бойындағы қырды мекен еткен Енисей қырғыздары төрт ұлысының (Алтынсар, Алтыр, Исар (Езер), Туба)  бірі. Орталығы - қазіргі Хакасияның солтүстігінде болған.  Ұлысты бек (хак.-  піг) басқарған. Алтысарыларды "Үлкен қырғыздар" деп те атаған. Ұлыста атақты тектер болған:  Номчи, Ишей, Иренек.

Алтысарылар бірнеше ірі рудан ("аймақ") құралған: Қызыл, Шу, Ачи, Тұмат т.б.

Оларға Чулым мен Жоғарғы Енисей алқабындағы көптеген тайпалар мен рулар бағынған. Бұл тайпалар мен руларды алым-салық төлеушілер болғандықтан "қыштым" деп атаған.

Алтысарылар 17 ғасырда Алтын-ханға, ал 17 ғасырдың 60-шы жылдарынан бастап жоңғарларға тәуелді болды.

1703 ж. Алтысарыларды жоңғарлар зорлап көшіріп әкетті.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Тарих
Санат:Ресей тарихы
Алып-Тегін

**Алып-Тегін** - Газнауи әулеті билеген мемлекетті (Ауғанстан, Пенжаб) құрушы.

Орта Азия түріктерінен шыққан. Самани әулеті тұсында гвардияға қызмет еткен құл (ғұлам) әскер басы дәрежесіне дейін  көтерілген. Абдул-Малик І әмірдің кезінде мемлекеттік істерді басқарған. Алып-Тегіннің беделінен қауыптенген әмір  астанадан аластатып, Хорасанның билеуші әкімі етіп жіберді. Абдул-Малик өлгеннен кейін (961) өз түріктерінен құралған өз гвардиясының күшімен Самани әскерін талқандап (962), Ғазна қаласын алды. Сөйтіп Ғазнауи әулеті билеген мемлекетті құрды.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Тарих
Санат:Ауғанстан тарихы
Санат:Ауғанстан тұлғалары
Гренобль

**Гренобль** (фр. Grenoble ) — Францияның оңтүстік–шығысындағы қала және коммуна. Изер департаментінің және Дофине тарихи облысының орталығы. Француз Альпілерінің ірі өнеркәсіптік, ғылыми және университеттік орталығы. Тұрғындар саны — 160 215 адам (2013).

## Физика–географиялық сипаттамасы
Гренобль Изер өзенінің бойында, Шартрёз, Бельдон и Веркор үш Альпі тау массиверінің түйіскен жерінде орналасқан. Теңіз деңгейінен биіктігіі — 214 м.

Жаздық максималды температурасы 35 °C болса, қыстық максималды температурасы −10 °C.

## Тарихы
III ғ. аллоброгтар бұл қаланың орнына Куларо атты мекен тұрғызған. 380 жылы, рим императоры Грицианның кезінде қала Грицианополь деген атты иеленді. Рим империясы құлағаннан кейін, Киелі Рим империясы құрылғанға дейін қала бургунд әмірліктерінің территориясында орналасты.

1349 жылы бұл жерлер Францияға сатылып кетті.

Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі өзінің озаттылығы үшін қала Азаттық орденімен және Әскери крестпен марапатталды.  1968 жылы Гренобльде  X қысқы ойындары өткізілді.

## Көрікті жерлері
*Бастилия 
*
*
*

Санат:Изер департаментінің коммуналары
Санат:Қысқы Олимпиада астаналары
Морфидтер

**Морфидтер** тұқымдасы ()  -  өте шағын (ол тек 80 түрді ғана қосатын бір ғана морфо тегінен құралған).

## Биологиялық сипаттамасы
Көбелекті әлемдегі ең әдемі жәндік деп аталады (грек тілінен аударғанда «морфо» сөзі әдемі дегенді білдіреді). Түгел дерлік ақ бояуға малынған морфидтер бар, алайда аталықтарының қанаттары әртүрлі реңдермен құбыла құлпырып тұрады, қара күлгін түстен аспан-көк бояуға дейін жайнаса, енді бірде жылтыр күмістен жасалған айнадай күнге  шағылысады. Қанатының асты әдетте қара-қоңыр, бұтаққа қонған көбелекті солған жапыраққа ұқсатуға болады.Аналықтар аталықтан ірі және қоңыр, сары-жосалы немесе қызғылт түске  малынған.

Мофидтердің жылдамдығына көз ілеспейді, кейбіреулері жерге мүлдем түспейді. Яғни өз өмірлерін орманның сәулелі қабатында 60-70 м биіктікте өткізеді. Бразилиялық үндістер морфо көбелегін «аспанның  жерге тартуы» деп атайды және өлілердің жаны осыған айналады дегенге сенеді.Сондықтан жерлеу кезінде олар морфидтердің ұшуына ұқсайтын рәсімдік би билейді. Алайда әккі көбелек аулаушылар жүз метрдан көрінетін қанаттарының жарқылы өз тектестерін еліктіретінін жақсы пайдаланған.Танымал «көбелек аулаушы » Эжен Ле-Мульт өз кітабында таңсәріде бір көбелекпен 27 морфидті тұзаққа түсіргенін мақтана жазады.Соңғы кездері тұқымдастың кейбір өкілдерін арнайы фермаларға саудалай бастағаны жақсы болды. Морфид қанаттарының көркем бояуы қандай да бір ерекше реңдерге емес, оптикалық әсерге тәуелді.Көбелектің қанатында миллиондаған оптикалық қабыршақтар бар, төменгі бөлігін жарық өткізбейтін меланиннің қара реңі құрайды.Ал жоғарғы жағы- ашық түсті, сондықтан кез келген қабыршақ шағылысқан сәулемен жарқырайтын ұсақ айна ретінде көрініс табады.Бұл сәуле қабыршақтың ашық бөлігіндегі өте күрделі микроқұрылымының арқасында сиқырлы түспен құлпырады.Оның сыртында қабырғалар, ал ішінде қуыстар мен бағаналы далдалар орналасқан.Әр бұрыштан қабыршаққа құйылатын түрлі сәуле толқындарының шағылысуы, сынуы жыне тоғысуы осы сырлы құбылысты тудырады.

## Таралуы
Морфидтер тек Оңтүстік және Орталық Америкаға бауыр басқан, әсіресе Бразилияда сан алуан түрлері тіршілік етеді.

## Тұқымдас тармақтары
* Aemona Hewitson, 1868
* Amathusia Fabricius, 1807
* Amathuxidia Staudinger, 1887
* Antirrhea Hübner, 1822
* Caerois Hübner, 1819
* Discophora Boisduval, 1836
* Enispe Doubleday, 1848
* Faunis Hübner, 1819
* Hyantis Hewitson, 1862
* Melanocyma Westwood, 1858
* Morpho Fabricius, 1807
* Morphopsis Oberthür, 1880
* Sinarista Weymer, 1909
* Stichophthalma C. et R. Felder, 1862
* Taenaris Hübner, 1819
* Thaumantis Hübner, 1826
* Thauria Moore, 1894
* Xanthotaenia Westwood, 1858
* Zeuxidia Hübner, 1826

## Дереккөздер
* Балалардың энциклопедиясы РОСМЭН, Жәндіктер, Мәскеу Росмэн 2012.
* Blandin, P. 2007. *The Systematics of the Genus Morpho, Lepidoptera Nymphalidae* Hillside Books, Canterbury.http://www.insects.demon.co.uk/mono/TS-english.html 

## Сыртқы сілтемелер
* Morphinae

Санат:Қабыршақ қанаттылар
Тауыскөзділер

**Тауыскөзділер** немесе **сатурниялар** ()  - ірі түн және ымырт көбелектері тұқымдасы.

## Биологиялық сипаттамасы
Тауыскөзді - атлас  әлемдегі ең ірі көбелектер санатына жатады. Оның алдыңғы қанаттарының ұштары 25 см-ге дейін жетеді. Оның ауқымды қалың мамық денесі мен кең барқыт қанаттары әсем үйлесіп, ортасындағы ашық саңылау кейпіндегі қара дақтар сән беріп тұрады. Кейде бұл тауыс қауырсынындағы көзшелерді еске түсіреді.

Басқа да түнгі көбелектер сияқты, тауыскөзділерде де қауырсынды мұрттар жарасым тапқан. Ол иіс сезу мүшесі болғандықтан, сол арқылы көз байлайтын түнде көбелектер серіктерін тауып, жарастық құрады. Тауыскөзділердің аталықтарының біренеше шақырым қашықтықтан аналықтары сепкен феромондардың иісін қапысыз сезетіні қызықты.

Тауыскөзділердің ірі жұлдызқұрттары тікірейген қылтанға көсіледі, осы үшін құстар мен рептилиялар оны маңалай да алмайды.

Тауыскөзділер 7-10 күн бойы қоректенбейді. Олар өзгелерге өмір беру арқылы өліп отырады. Ал Америкаға бауыр басқан тауыскөзді-аутомерис жұлдызқұрттарының қылдарында улы зат жасырынған, сондықтан абайсыз тиіп кетсеңіз, күйіп қалуыңыз мүмкін. Алайда улы қылтандардың арасынан қауіпсіз мекен тауып, жайланып жататын ұсақ алау-көбелектің жатыпішер жұлдызқұрттары өз қожайынына қарай жол салып алады. Қуыршаққа айналмай тұрып,тауыскөзділердің балапанары өздерін берік жібек жіптің пілләсімен мұқият орайды.

Шығыс және Оңтүстік Азияны жайлаған тауыскөзді - селенаның қанаттары да ұзын бұрымшамен бітеді. Грек тілінен тәржімалдағанда, "селена" - "ай"  дегенді білдіреді, және бұл көбелек өз атауын ай нұрындай әсемдігіне қатысты алған. Калиго тегінен шыққан кейбір тауыскөзділердің қанаттарының екінші жұбында үкінің көзіндей дөңгелене баттиған таңбалар жанарға шалынады. Көбелек тұтқиылдан қауіп төнген сәтте оны көрсетугуе мәжбүр. Және бұл қарумен өз жаулары-құстар мен ұсақ сүтқоректілерді абыржытып тастайды.

## Таралуы
Бұлар Оңтүстік-Шығыс Азияның субтропикалық ормандарынан сая тапқан. Дөңгелек көзшелермен бірге оның қанаттары үшбұрышты ашық саңылауға сән беріп тұрады. Тек Мадагаскар аралында ұшырасатын сатурния-құйрықты жұлдызға қатты ұқсайды.

## Классификация
Тұқымдаста келесі тұқым тармақтары бар:
* Oxyteninae
* Cercophaninae
* Arsenurinae Jordan, 1922
* [Ceratocampinae Harris, 1841
* Hemileucinae Grote & Robinson, 1866
* Agliinae Packard, 1893
* Ludiinae Aurivillius, 1904
* Salassinae Michener, 1949
* Saturniinae Boisduval, [1837] 1834

## Галерея

Aglia tau MHNT Male Dos.jpg|*Aglia tau*
Сурет:Dysdaemonia boreas.JPG|*Dysdaemonia boreas*
Сурет:Anisota stigma.jpg|*Anisota stigma*
Сурет:An Arkansas Luna Moth.JPG|*Actias luna*
Сурет:Attacus atlas-01 (xndr).jpg|*Attacus atlas*
Сурет:Caligula anna sjh.jpg|*Caligula anna*


## Дереккөздер
* Балалардың энциклопедиясы РОСМЭН, Жәндіктер, Мәскеу Росмэн 2012.

## Сыртқы сілтемелер
* Moths of North America: Saturniidae
* Bombycoidea of Canada
* Family Classification of Lepidoptera 

Санат:Қабыршақ қанаттылар
Үкішілер

Үкішілер 30 мың түрден асатын ең мол тұқымдасқа жатады, және бұл санның үзілді-кесілді емес екендігін де ескерейік.Сабалақ денелі түнгі көбелектердің сұры немесе бурыл ұзын топшылары бар.Толқынды және иір сызықты алабажақ суретке қарап кез келген адам оның бекерге үкі суреті деп аталмағандығына көз жеткізеді.
Қанаттарын шатырдай жайып, тыныстап жатқан кезде көбелек ағаш қабығында елеусіз көрінеді.Ал қауіп төнген сәтте ол қанаттарының екінші жұбын жая қояды.Таңғыш кейпіндегі көк немесе қызыл түстер араласқан қанат- көбелектің басты дәрмені.Үкішенің әдеттегі өкілі таңқурай лентасы болып табылады.Оның жұлдызқұрттары емен жапырақтарында жетіледі.Жасыл альпілік үкіше Еуропа мен Азияның таулы қыраттарында ұшырасады.Оның топшысы жасыл түске боялған және иесін альпілік шалғындардың нәрлі шөптерінің тасасында жасыра алады.Ал артқы ақ қанаттары тек ұшқан кезде ғана көзге шалынады.
Жалаңаш жасыл жұлдызқұрттар өмірінің үлкен бөлігін топырақта өткізеді.Өсімдіктердің тамырын кеміріп немесе жер бетіндегі сабақтарын азық етеді.Барынша көбейіп, олар көкөністерге айтарлықтай залал келтіреді.Айталық, күздік үкішенің жұлдызқұрттары күздік дақылдың көктеуін жақсы көреді.Жүгеріге, мақтаға жаудай тиеді, осынысымен ауыл шаруашылық қызметкерлеріне аз жұмыс тауып бермейді.
Ал қарағай үкішесінің көбеюі қарағай тоғайын құртып кетуі мүмкін.Есесіне Еуразия мен Солтүстік Африканың шөлейт далаларында таралған тегеурінгүл үкішесі дельфиниум (тегеурінгүл) дәмін құныға жейді.Бұл өсімдік бидай егістігін басып кететін арамшөп болғандықтан, көбелектер диқандардың еңбегіне жәрдемін тигізеді.Бірақ жыртылған алқап көбейген сайын тегеурінгүл үкішесі де күрт азайып кетті. Ол да жоғалудың аз-ақ алдында тұр.Үкішенің дене бітімі қатты ерекшеленеді. Олардың ішінде шағын көбелектер басым, бірақ бұл тұқымдасқа Оңтүстік және Орталық Америкада тіршілік ететін үкіше-агриппа да жатады. 
Самғап бара жатқан үкіше-агриппанын түнгі құс деп ойлап қаласыз.Оның үстіне қанаттарының өрнекті бояуы үкіні еске түсіреді, ал қонақтап отырған көбелекті ағаш қабығынан ажыратып алу қиынның қиыны.
Ол қанатын жазғанда ұзындығы 30,8 см-ге жетеді.Тауыскөзді атласпен бірге ғаламшардағы ең ірі көбелек санатына қосылған.Бұл көбелек әлемге кең таралғанына қарамастан, оның өмір сүру салты туралы мәліметтер жоқтың қасы. 
## Дереккөздер
Балалардың энциклопедиясы РОСМЭН, Жәндіктер, Мәскеу Росмэн 2012.
Алыптың үйі

**Алыптың үйі** - қашалған үлкен тастан қаланған құрылыстар (б.з.б. 3-мың жылдық - б.з.1-мың жылдығы). Ежелгі Грекияда мұндай құрылыстарды мифтік алыптар - уиклоптар салған деп есептелген. Алыптың үйі деп аталатыны да осыдан. Тек тастардың ауырлық күші  құрылыстың тұрақтылығы қамтамасыз етеді.

## Арыстанның қақпасы
thumb|left|Микендегі (Грекия) алыптың үйі - "Арыстанның қақпасы" (Lion Gate) б.з.б. XIV—XIII ғ.
Алыптың үйі - ол көне заманның бір құпиясы. Көбінесе -Жерорта теңізі маңайында, Армения таулы өлкесінде, Қрымда кездеседі. Әлемге белгілі Микендегі "Арыстанның қақпасы" (Lion Gate) б.з.б. XIV—XIII ғасырда құрылған. Қақпаның үстінгі жағындағы арыстандардың барельефі бейнеленген. Осыдан өз атауын алған.

## Гарни ғибдатханасы
[thumb|right|Гарни ғибдатханасы ([Армения)]]
Армениядағы б. з. І ғасырында соғылған Гарни (арм. Գառնի, [gařní]) ғибдатханасының фундаментінде ақтас етрітіндімен  нығайтылмаған 6 тонналық тастар табылған. Ауыр тастар өзара темір тоғынмен бекініп үстінен қорғасын құйылған.

Ғибдатхана Ереван қаласынан 28 км қашықтықта, Азат өзенінің алапында Гарни ауылының қасында орналасқан.

## Саксайуаман қорғаны
thumb|Қорған қабырғалары алыптың үйі тәсілінде қаланған.

Саксайуаман (Saksaywaman) — Кускодағы (Перу) құрылыс.

Бірінші Инко Манко Капакпен тұрғызылған.

Төменгі қатардың ірі тастарының салмағы  128-ден 200 тоннаға дейін жетеді. Ең ұзын қабырғанын ені - 400 м, биіктігі 6 м.

Циклопическая кладка в наше время[править | править исходный текст]

## "Адыптын үйі" технологиясын қазіргі заманда қолдануы
Қазіргі заманда "Адыптын үйі" технологиясын өңделмеген кесек тастарын қатайтатын ертіндінің қалың қабатына бекітіледі.

## Сыртқы сілтемелер

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Тарих
Санат:Сәулет өнері
Жаңалық (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Жаңалық** — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы, Заречный ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2019 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Явленка ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 14 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 259 адам (133 ер адам және 126 әйел адам) болса, 2009 жылы 85 адамды (46 ер адам және 39 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) таратылған елді мекендері
Қарабұлақ ауылдық округі (Сайрам ауданы)

**Қарабұлақ ауылдық округі** – Түркістан облысы Сайрам ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қарабұлақ ауылы кіреді. Орталығы – Қарабұлақ ауылы.

**<small>Кестеде кішірек жазумен тиесілі ауыл маңындағы тұрғылықты тұрғындары ұлттық санақ қорытындысына енген мекен-жай көрсетілген.</small>**

## Дереккөздер

Санат:Сайрам ауданы ауылдық округтері
Қатынсу

**Қатынсу** – Алакөл алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Абай облысы Мақаншы ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 155 км, су жиналатын алабы 1650 км2.

## Бастауы
Бастауын Тарбағатай жотасындағы Тастау, Жалаулы тауларынан алып, Көктал ауылынан төменде Алакөлге құяды. Оң жағынан Каначка, Егінсу, сол жағынан Шошқалы, Құсақ өзендері қосылады. 

## Гидрологиясы
Аңғары Қазымбет ауылына дейін таулық сипатта, одан төменде біртіндеп кеңейіп, сағасында айналадағы ортамен тұтасып кетеді. Жағасы жоғарғы бөлігінде тік жарлы, биіктігі 5 — 8 м. Қазымбет ауыл тұсында таудан шыға үлкен ысырынды конус қалыптастырады. Конус аумағында арнасы тармақталып, Каначка мен Шошқалы салалары құйған тұстардан бір арнаға қайта тоғысады. Жайылмасы тармақталған тұстарында кеңейіп, шабындық шөп өседі. Суның 40-50%-ы қар, 10-12%-ы жаңбыр және жер асты суларымен толығады. Жазғы — көктемгі кезеңдерде тасып, жаз соңынан күз басталғанға дейін және қыста сабасына түседі. Суының минералдылығы су тасу кезінде 100 — 300 мг/л, сабасына түскен кезеңдерде 200 — 500 мг/л. Алабының таулық бөлігінде орман ағаштарының сиректігі, беткейлерінің тік жарлылығы, қорым тастардың мол қоры, нөсерлі жауындардың көптеп орын алуы сел қаупін туғызады. Жылдық орташа су ағымы Қызылжұлдыз ауылы тұсында 4,67 м3/с. Суы егін суаруға, шабындықтар мен жайылымдарды суландыруға пайдаланылады. Қатынсудан 8 канал тартылған.

## Дереккөздер

Санат:Алакөл су алабы
Санат:Мақаншы ауданы өзендері
Қарабұлақ ауылдық округі

* Қарабұлақ ауылдық округі – Абай облысы Мақаншы ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Қарабұлақ ауылдық әкімдігі – Ақмола облысы Степногорск қалалық әкімдігіне қарасты әкімшілік бірлік. 
* Қарабұлақ ауылдық округі – Ақтөбе облысы Алға ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Қарабұлақ ауылдық округі – Алматы облысы Кеген ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Қарабұлақ ауылдық округі – Жетісу облысы Ескелді ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Қарабұлақ ауылдық округі – Қарағанды облысы Ақтоғай ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Қарабұлақ ауылдық округі – Түркістан облысы Сайрам ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Қарабұлақ ауылдық округі – Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданындағы әкімшілік бірлік.
Қабық жегілер

**Қабық жегілер** () - бұрын бөлек тұқымдасы   ретінде айқындалған, қазір Ұзынмұрындылар тұқымдасының тармағы ретінде қаралады.

## Биологиялық сипаттамасы
Барлық қабық жегілердің өзіне тән ерекшеліктері бар: денелерінің артқы ұштарын терең тісшелер қаптаған, оны энтомологтар арба деп атайды. Мұның жәрдемімен қоңыздар жаңқаларды жолынан сыпырып тастап отырады.
Қабық жегілер-бойы 1 см болатын қоңыздар, ұзынмұрындылардың жақын туыстары (олардың түтікбастары болмағанымен, осы тұқымдасқа жатқызады). Қабық жегілердің өмірін ағаштан ажыратып ала алмайсыз. Олардың әдеттегі өкілі - Шырша қабық жегі.

[thumb|left|180px|Жолдары [Pityogenes chalcographus]]
Ол әлі қурап кетпесе де әлсіреген немесе жаңадан шабылған талды зақымдайды. Баспашының аналығы қабық астына жұмыртқа салатын орын әзірлейді. Жұмыртқадан шыға сала дернәсілдер өз жолдарымен кетеді, соның бойында қуыршаққа айналады. Нәтижесінде қабық астында суреті баспа матрицасын еске салатын (қоңыздың да атауы осыдан келіп шыққан) бұралаң жолдар пайда болады. Қуыршақтан түлеген ересек дарақтар қабыққа саңылау салып, ағашты тастап шығады, ал қабығына зиян келген шырша кешікпей қурап қалады. Жыл сайын жаппай көбейген кезде қабық жегілер орман шаруашылығына елеулі шығын келтіреді. Олар бүлдірген шыршалар сырттай қарағанда бүтін сияқты болып көрінеді,бірақ тәжірбиелі орманшылар қабықтан шағын тесіктерді және олардың астынан майда ағаш қиқымын байқайды. Демек, бұл талдың басы бос емес деген сөз.

## Түршелері
* *[[Amphiscolytini]]*
* *[[Bothrosternini]]*
* *[[Cactopinini]]*
* *[[Carphodicticini]]*
* *[[Coptonotini]]*
* *[[Corthylini]]*
* *[[Cryphalini]]*
* *[[Crypturgini]]*
* *[[Diamerini]]*
* *[[Dryocoetini]]*
* *[[Hexacolini]]*
* *[[Hylastini]]*
* *[[Hylesinini]]*
* *[[Hylurgini]]*
* *[[Hyorrhynchini]]*
* *[[Hypoborini]]*
* *[[Ipini]]*
* *[[Micracidini]]*
* *[[Phloeosinini]]*
* *[[Phloeotribini]]*
* *[[Phrixosomatini]]*
* *[[Polygraphini]]*
* *[[Premnobiini]]*
* *[[Scolytini]]*
* *[[Scolytoplatypodini]]*
* *[[Xyleborini]]*
* *[[Xyloctonini]]*
* *[[Xyloterini]]*
* †*[[Cylindrobrotini]]*
 
## Сыртқы сілтемелер

* Короед-типограф Ips typographus (Linnaeus, 1758) — фотография Д. И. Гаврюшина
* Фотографии (ағылш.).
* Михаил Мандельштам Короеды (Scolytidae)

## Дерек көздер
* Балалардың энциклопедиясы РОСМЭН,Жәндіктер,Мәскеу Росмэн 2012.

Санат:Қатты қанаттылар
Аустралия және Океания мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі

**[[Аустралия және Океания]]**— Аустралия құрлығы мен Океанияға кіретін аралдардан тұратын дүниенің бөлігі. Аустралия және Океания дәстүрлі түрде 4 аймаққа бөлінеді — Аустралазия (Аустралия және Жаңа Зеландия), Меланезия, Микронезия және Полинезия.

Келесі кестеде Аустралия және Океания мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі көрсетілген.

## Тәуелсіз Мемлекеттер
### [[Аустралия (құрлық)|Аустралия]]

### [[Меланезия]]

### [[Микронезия]]
}
| Аустралия доллары
| 10,834
| 21
|-
| centre|100px|border
| centre|100px|border
| 150px|border
| ПалауПалау Республикасы
| 
| Нгерулмуд
| АҚШ доллары
| 18,024
| 458
|}

### [[Полинезия]]

## Тәуелді аймақтар

## Дереккөздер

Санат:Елдер тізімі‎
Санат:Океания елдері
Санат:Тізімдер:Аустралия және Океания
Қанат Файзрахманұлы Төлеңгітов

Төленгітов Қанат Файзрахманұлы (1971 жыл 27 мамыр - 2013 жыл 13 желтоқсан) - педагогика ғылымдарының кандидаты, профессор, полковник, Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының мүшесі, Ресей Федерациясы Әскери Ғылым Академиясының мүшесі.
Өмірбаяны
1971 жылдың  27 мамырында Шығыс Қазақстан облысы, Мақаншы ауылында мектеп мұғалімдері отбасында дүниеге келген. Әкесі Файзрахман Құжырұлы математика пәнінен 40 жылдан аса уақыт ұстаздық еткен, Қазақсатн Республикасының білім беру ісінің үздігі, Ы.Алтынсарин атындағы медальдің иегері.Ән айтады,домбыра,баян,балалайка аспаптарында ойнайды. Анасы Сәкен Мукажанқызы химия - биология пәндерінен 40 жылдан аса уақыт ұстаздық еткен. Жеті баланы өмірге әкелген. Қанат Файзрахманұлы 1988 жылы Жарма ауданы,Үшбиік ауылындағы Ақтайлақ би атындағы орта мектепті тамамдап, Алматы қаласындағы ауылшаруашылық институтының инженер-педагог мамандығына оқуға түсіп, 1993 жылы үздік бітіреді.

Еңбек жолдары
2008 - 2013 Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі Ішкі әскерлер комитетінің жауынгерлік даярлық басқармасы оқу және ғылыми жұмыс бөлімінің бастығы 

Игі істері мен жетістіктері

Мақалалары мен кітаптары
*  К вопросу о философской сущности личностно-профессионального саморазвития курсанта военного вуза 
*  Некоторые аспекты интеграции вузов силовых структур в вопросах военного 
образования
Жаксылыков Р.Ф., Толенгутов К.Ф.
Қазақстан Республикасы ІІМ ІӘ Әскери институтының ХАБАРШЫСЫ
*  Формирование готовности курсантов к профессиональной деятельности на основе информационных образовательных технологий [Текст] : автореферат дис. . канд. пед. наук : 13.00.08 / Канат Файзрахманович Толенгутов ; Евразийский гуманит. ин-т. - Астана, 2007. - 28 с. - Библиогр.: с. 27-28. -
ББК 74.6(2К)А

Дереккөздер
Aero L-159

**Aero L-159** әскери ұшағы - Чехия әуе қорғанысындағы тактикалық маңызы бар ұшақ. Бұл әскери әуе кемесі 1997 жылғы тамыздың 2-сінде алғаш рет көкке көтерілді. Қазір Чехия мен АҚШ-тың әуе қорғанысы саласында қолданылады.

Санат:Әскери ұшақтар
Фернандо Альварес де Толедо

**Фернандо Альварес де Толедо** немесе **Альба**  (; 29.10.1507, Пьедраита, Авила провинциясы — 11.12.1582, Лиссабон, Португалия) - Альба әулетінің 3-ші герцогі, Испанияның мемлекеттік қайраткері, қолбасшы.

16 жасынан бастап император Карл V-нің әскерімен бірге Франция, Италия, Африка, Венгрия және Германияға қарсы жорықтарға шыққан. 
1547 ж. Мюльберг тұсындағы шайқаста ерлік істерімен Еуропаға даңқы жайылды. 1552 ж. Италиядағы испан әскерінің бас қолбасшысы болып тағайындалып, Филипп ІІ таққа отырғаннан кейін Неаполдің вице-королі болды.

1567-1573 жылдары Альба Нидерландны  Испанияның өкілі ретінде билеген.  Нидерландия буржуазиялық революциясын тұншықтыруда аса қатал саясат қолданған.  Аз болса да, таңдаулы әскермен Нидерландға католиктіқ дінді нығайту үшін келген Фернандо Альварес де Толедоның аты протестантар үшін  рақымсыздық пен зұлымдылықтың синонимы болып қалған.  Бірнеше мың адамды эшафотта дарға асып, 30 млн талер ақшаны тәркілеп, жүз мыңнан астам адамдарды шет елдерге қашуға мәжбүр етіп Нидерланд халықына Герцог Альба зәбір көрсетті.

1580 ж. Португалияны жаулап алып, оны Испаниямен әулеттік бірлестік құруға күшпен көндірді. Бұл компания да португалдықтарға бұрын-соңғы болып көрмеген қатыгездікпен есте қалды.

Соңғы жеңісінен көп ұзамай, 2 жылдан кейін Лиссабонда қайтыс болды.

## Сыртқы сілтемелер
* 
* Большая советская энциклопедия 
* Оксфордская иллюстрированная энциклопедия 

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
* Вальтер Кирхнер. Альба. Железный герцог Испании.

Санат:Испания тарихы
Санат:Испания тұлғалары
Леон Баттиста Альберти

**Альберти, Леон Баттиста** (; 08.02. (кейбір мәлімет бойынша 11 немесе18 ақпан)1404, Генуя — 20.04. (кейбір мәлімет бойынша 19 сәуір)1472, Рим}}) - итальян ғалымы, архитектор, жазушы, музыкант, қайта өркендеу дәуірінің ірі мәдениет қайраткері.

Падуя мен Болонья қалаларында оқыған. Альберти "Халықтық" (итальян)  тілдің әдеби құқығын қорғауға ат салысты. Теориялық трактаттарында ("Статуя жөнінде", 1435 ж., "Кескіндеу өнері туралы",1435-36ж.,- итальян тілінде "Сәулет өнер жайында", 1485 ж.- латын тілінде) өз заманының ғылым жетістіктерімен байыған өнер тәжірибелерін қорытты.

Альберти архитектуралық саласында батыл шешімдерге барды. Cанта-Мария шіркеуінің фасадын қайта жасағанда инкрустациялық стильдің дәстүрлерін жалғастыра отырып, тұңғыш рет әрлі әшекей қолданды.

Альбертидің архитектуралық еңбектері, әсіресе оның жобасымен салынған Риминидегі Сан-Франческо т.б. шіркеулер Қайта өркендеу дәуірінің ежелгі архитектуралық мұраларын меңгерудегі батыл қадам болып саналады.

## Сыртқы сілтемелер
* 
* Альберти в энциклопедии Кругосвет

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Сәулет өнері
Санат:Сәулетшілер
Санат:Италия ғалымдары
Санат:Италия жазушылары
Карлос Мария де Альвеар

**Карлос Мария де Альвеар** (; 25.10.1789, Санту-Анжелу — 03.11.1852, Нью-Йорк, АҚШ) - Аргентинаның саяси және әскери қайраткері.

1806-11 ж. Испания королының әскерінде қызмет істеді.

1808-14 ж. испан халқының француздық басқыншылығына қарсы соғысына қатысты.

1812 ж. Аргентина патриоттарының азаттық куресінде көрнекті роль атқарды.

1813 ж. Ла-Плата провинцияларының Бас конституциялық ассамблеясының төрағасы болды.

1814 ж. Буэнос-Айрес патриоттарының күресіне басшылық етті.  

Альвеар 1815 ж. Ла-Плата провинцияларының жоғарғы билеушісі. Сол жылы сәуір айында қызметінен түсіп, елден безіп кеткен.

1821 ж. амнистиядан кейін отанына қайтып оралып, Аргентинаның АҚШ-тағы елшісі (1824, 1838), соғыс және теңіз министрі, Аргентинаның бас қолбасшысы болды.

1852 ж. АҚШ-та қайтыс болды.

## Сыртқы сілтемелер
* 
* Альвеар в Советской исторической энциклопедии

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Аргентина