open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Каторга

:**Каторга** (*грекше  katergon – галера; итальянша galera – құлдар, соғыс тұтқындары және жазаға тартылғандар ескекші болатын көне әскери кеме*), каторгалық жұмыстар – қылмыскерлерді ауыр қара жұмысқа салып жазалаудың айрықша түрі.

*Басбұзарлық және саяси қылмыстар жасағандарды бас бостандығынан айыру ерекше қатаң режимде, ауыр қол жұмыстарына жегумен бірге жүргізіледі. “Каторга” термині әуелде орта ғасырларда, тұтқынға түскендерге галера (кеме) ескегін естіруге байланысты пайда болды.

## Ресей империясында
1691 жылы кейбір қылмыс түрі үшін кесілген өлім жазасын ауыр жұмыстар істеуге айдау мен алмастыру жайында патша жарлығы шықты. Каторгаға кесілгендер еңбегі қалалар, порттар, каналдар, жолдар, кеніштер, зауыттар салуға пайдаланыла бастады. 1765 жылы дворяндар басыбайлы шаруаларын Каторгаға айдау құқына ие болды. 19 ғасырда қазақ жеріндегі Ресей империясы әкімдері де өздеріне ұнамағандарды Каторгалық жазаға әкімшілік жолмен кесіп жібере беретін болды. Қазақ халқының жадында бұл жаза түрі итжеккен, қатырға ұғымдары түрінде сақталған. 20 ғасырдың басында Ресей империясында – Шлисельбург, Нерчинск, Александр централы; Елек, Тобыл, Харьков губернияларында – Новоборисоглеб және Новобелгород;Семей губерниясында – Өскемен; Иркут губернияларында –Усть-Кут тұз зауыты, Николай темір жасау зауыты, тағы басқа Каторгалық жаза орындары болды. Каторга 1917 жылғы наурызда жойылды. Кеңес өкіметі кезінде тұтқындар еңбегін ауыр жұмыстарда пайдалану үшін айрықша лагерьлер жүйесі құрылды;

## Дереккөздер:


Санат:Жазалау түрі
Ринат Зақуанұлы Ысмағұлов

**Ысмағұлов Ринат Зақуанұлы** (1955 ж.т., Алматы қ.) – медицина ғылымының докторы (1997).

Алматы мемлекеттік медицина институтын (1978, қазіргі Қазақ ұлттық медицина унверситеті) бітірген. Хирургия ғылыми-зерттеу орталығының дәрігер-хирургі, кіші, аға ғылыми қызметкер (1979–90) болып жұмыс істеді. 1991 жылдан бөлім меңгерушісі. 80-нен астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Сілтемелер
* Қазақ ұлттық медицина унверситеті 

## Дереккөздер


Санат:1955 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Лари

**Лари** — 1) Грузияның ақша өлшемі, 100 тетриге тең; 2) Мальдив руфиясының ұсақ ақшасы, 100 Лари 1 руфияға тең.

## Дереккөздер


Санат:Ақша
Қуық

right|300px|thumb|Қуық
**Қуық** (*, ,  - көпіршік, — [[зәр]], [[несеп]]*) — бүйректе түзілген зәр несепағар арқылы ағып келіп, уақытша жиналатын, пішіні алмұрт тәрізді қуысты мүше. 

Қуық негізінен дененің жамбас қуысында орналасады. Зәрге толған кезде ғана құрсақ қуысына қарай шығады. Ол қуық төбесінен, қуық денесінен және жіңішкерген қуық мойынынан тұрады. 
* Қуықтың қабырғасы үш қабықтан:
** ішкі — кілегейлі қабықтан
** ортаңғы — етті қабықтан және
** сыртқы — сірлі қабықтан (*адвентициядан*) құралған.
Қуықтың кілегейлі қабығы көпқабатты ауыспалы эпителиймен астарланған, бездер болмайды. Кілегейлі қабықтың жоғарғы қабырғасында несепағар білеуліктері мен несепағардың тесіктері көрінеді. 
* Қуықтың етті қабығы үш қабаттан: 
** ішкі және сыртқы ұзынша қабаттардан және олардың аралықтарындағы сақинаша қабаттан тұрады. 
* Сыртқы сірлі қабық қуықтың денесі мен төбесін қаптап тұрады. Ал оның мойны адвентициямен (борпылдақ дәнекер ұлпасы) қапталған. Қуықтың мойны несепшығар өзегіне жалғасады.

## Дереккөздер


Санат:Зәр шығару жүйесі
Санат:Жамбас
Болат Ысмайылов

**Болат Ысмайылов** (16.5.1938 ж.т., Түркістан облысы Түлкібас ауданы, Тұрар Рысқұлов ауылы) – медицина ғылымдарының докторы (1983), профессор (1993).

## Өмірбаяны
* Алматы мемлекетік медицина институтын (1961], қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген.
* КСРО Медицина ҒА Онкология институтының (Ленинград қаласы) аспирантурасын (1964) бітірген.
* Осы институтта ісік радиобиологиясы зертханасының аға ғылыми қызметкері (1964–87), зертхана меңгерушісі (1987)
* 1987 ж. Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтында ісік генетикасы мен оның медицина-биологиялық түрлері зертханасының меңгерушісі болды.
* 1993 – 1998 жж. «Бойтұмар» ғылыми-өндірістік АҚ-ның президенті.

## Қоғамдық қызметі
* ҚР Президентінің аппараты жанындағы Ғылым және техника жөніндегі жоғарғы кеңестің мүшесі (1994–95)
* «Радиация. Экология. Здоровье» мәселелік комитеті сарапшылық кеңесінің төрағасы
* «Невада-Семей» қозғалысының төрағасы.

## Ғылыми жұмыстары
* 6 ғылым кандидатын даярлаған.
* 150-ден астам еңбектері жарық көрген.

## Дереккөздер

Санат:16 мамырда туғандар
Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Тұрар Рысқұловта туғандар
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті түлектері
Санат:Қазақстан онкологтары
Санат:Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтының профессорлары
Шемонаиха көтерілісі

**Шемонаиха көтерілісі** 1918 жылы тамыздың 2-жартысы — 1918 жылы 16 қыркүйек) — Сібірдегі уақытша ақ гвардияшыл — эсерлер үкіметіне қарсы бағытталған шаруалардың қарулы бас көтеруі. 

Көтеріліс орталығы бұрынғы Змеиногорск оязының Шемонаиха ауданында (қазіргі Шығыс Қазақстан облысы) болды. Шемониха көтерілісін оған жақын орналасқан 45 ауылдың тұрғындары қолдады. Көтеріліс стихиялы түрде басталды. Оның басталуына Сібір уақытша үкіметінің 1897–1898 жылдары туған жастарды әскер қатарына шақыру туралы бұйрығы себепші болды. Жастардың әскерге алынуына М.Г. Борисов бастаған майдангерлер қарсы шықты. 1918 жылы 31 тамызда Сібір уақытша үкіметінің жазалаушы жасағы Шемонаихаға баса-көктеп кіріп, қарсылық ұйымдастырушыларды тұтқындады. Көптеген адамдар жазалаушылардың соққысына жығылды. Жауап ретінде Шемонаиха тұрғындары қолдарына қару алып, ашық көтеріліске шықты. Көтерілісшілер уақытша революция қолбашысын сайлап, Борисов басқарған соғыс штабын құрды. Көршілес Вавилонка, Красный Яр, Орловка, т.б. ауылдардың тұрғындары да Шемонаиха партизандарын қолдады. Шамамен 1918 жылы 10 қыркүйекте Шемонаихада көтеріліске шыққан ауылдар өкілдерінің 250 адам қатынасқан съезі өтіп, онда соғыс-революция штабы құрылып, партизан жасақтарының командирлері сайланды. Көтерілісшілердің жалпы саны 1000-нан асты. Алайда 46 ауылға шашырай орналасқан партизандар арасында тұрақты байланыс болмады және оларға қажетті қару-жарақ пен оқ-дәрі жетіспеді. Жазалаушы жасақтармен болған бірнеше шайқастардан кейін, көтеріліс асқан қаталдықпен басылды. 16 қыркүйек күні жазалаушылар көтеріліс орталығы Шемонаиха ауданына басып кіріп, көтеріліс басшыларын қырғынға ұшыратты.

## Дереккөздер

Санат:Көтерілістер
Санат:1918 жыл
Санат:Шығыс Қазақстан облысы тарихы
Қуырдақты

**Қуырдақты** – Ойыл алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Ойыл ауданының жерімен ағады. Ұзындығы 74 км, су жиналатын алабы 1070 км2 . 

## Бастауы
Барқын құмының солтүстігіндегі Қызылжар ауылының маңынан басталып, Қарақол ауылы тұсында Ащыойылға құяды. 

## Гидрологиясы
Аңғары кең. Көктемде ғана ағын жүреді, жазда иірім суларға бөлініп қалады. Жылдық орташа су ағымы 0,046 м3/с. Алабы жайылым.

## Дереккөздер

Санат:Ойыл ауданы өзендері
Санат:Ойыл су алабы
Қуыстас

**Қуыстас** – Нияз тауының оңтүстік-батысындағы тау.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Осакаров ауданында орналасқан. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 5 км-ге созылып жатыр, енді жері 1,5 – 2 км. Абсолюттік биіктігі 679 м. 

## Геологиялық құрылымы
Протерозой тобының жыныстарынан түзілген.

## Жер бедері
Беткейлері негізінен жайпақ, тек солтүстік жартасты келеді.  

## Өсімдігі
Қызыл-қоңыр топырағында тобылғы, бетеге, сұлыбас, сондай-ақ аласа қараған өседі.

## Дереккөздер

Санат:Осакаров ауданы таулары
Нүсіп Наутайұлы Ысмайылов

**Ысмайылов Нүсіп Наутайұлы** (24.8.1941 ж.т., Алматы облысы Ақкөл ауданы Өрнек а.) – медицина ғылымының докторы (1994). Семей мемлекеттік медицина институтын (1968, қазіргі Семей мемлекеттік медицина академиясы ) және аспирантурасын (1972) бітірген. Осы институтта ассистент (1968–78), Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау миністрлігінің Өлкелік патология ғылыми-зерттеу институтында бөлім меңгерушісі (1978–88), Талдықорған мемлекеттік университетінде (1988, қазіргі Жетісу мемлекеттік университеті ) кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 90-нан астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Сілтемелер
*Семей мемлекеттік медицина академиясы 
*Жетісу мемлекеттік университеті 
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ларингит

**Ларингит** (*грек. lаrynx — көмекей*) — көмекей кілегей қабығының қабынуы. Ларингиттің *жедел* және *созылмалы* түрлері бар. Жедел Ларингит көбіне салқын тиюден (*салқын тамақ, суық ауа, т.б.*) болады. Кейде тұмау, қызылша, қызамық, т.б. аурулар, тіпті көп сөйлеу де Ларингит шалдықтырады. Науқастың дене қызуы көтеріледі де, дел-сал болып,  көмекейінің екі шеті қызарып, талаурап ісінеді, тамағы құрғайды, сөйлегенде қиналады, құрғақ жөтел пайда болады. Кейде аурудың асқынуынан көмекейдің екі жағы іріңдеп, ісінеді, жақ, жұтқыншақ безі шошынады, ауырады. Созылмалы Ларингит оның жедел түрін уақтылы емдемеуден және қайталап аурудан, сондай-ақ, *темекі тарту, арақ ішу, ұзақ уақыт қатты дауыстап сөйлеу, айқайлаудан,* т.б. пайда болады. Созылмалы Ларингит кезінде науқастың дауысы шықпай қалуы мүмкін. Балаларда (*6 — 8 жастағы*) Ларингиттің ерекше түрі — *қатпар асты Ларингит*, немесе жалған круп жиі кездеседі. Бұл кезде қабыну салдарынан пайда болған ісік көмекейді тарылтып, баланың дем алуын қиындатады. Ларингиттің бұл түрі экссудативті диатезі және әр түрлі, т.б. аллергиялық аурулары бар балаларда жиі байқалады. Аурудың белгісі: бала аяқ астынан түнде ұйқысынан оянады, қатты тер басады, мазасызданып, тыныс алуы қиындайды. Ерні көгеріп, “қарлықпа” жөтел пайда болады. 20 — 30 минуттан кейін бала тынышталып, ұйықтап кетеді. Дене температурасы қалпына түседі. Егер қатпарлы Ларингитке дауыс саңылауының тарылуы қосылса, баланың өміріне қауіп төнеді. *Емі*: 5 — 7 күн қатты сөйлемеу, көмекейді тітіркендіретін (*ащы, тұзды, қышқыл*) аса ыстық, тым салқын тағам ішпеу. Мойынға жылы компресс жасау, кеуде мен арқаға қыша қағаз қою, т.б. ингаляция жасау. Асқынған түріне хирургиялық операция жасалады.

## Дереккөздер


А. Күлімбетов

Санат:Аурулар
Шеміршек

**Шеміршек** (cartіlage) — адам мен жануарлардың кейбір органдарын біріктіріп тұратын тірек; механикалық қозғалыс қызметіне қатысатын иілгіш серпімді тін. 

Шеміршек кейбір омыртқасыздарда (мысалы, басаяқты моллюскаларда) болады. Дөңгелекауыздылар мен шеміршекті балықтардың қаңқасы шеміршектен тұрады. Басқа омыртқалы жануарлардың қаңқасы тек ұрық сатысында шеміршектен дамиды да, туғаннан кейін өсу процесінде сүйектеніп кетеді. Адам мен сүтқоректілерде шеміршек тек буын сыртында, қабырғаның төссүйекке жалғасқан жерінде, бронх, кеңірдек және құлақ қалқанында болады. Шеміршектің клеткааралық заттарының ерекшелігіне қарай үш түрі ажыратылады. Гиалинді шеміршек — қысымға төзімді, бірақ сынғыш келеді; негізінен бұлар ұрық кезінде болады. Талшықты немесе дәнекерлі шеміршек — қысымға (жиырылуға) да, сынуға да төзімді, ол омыртқа, жамбас-мықын буын аралықтарын жалғастырады. Эластинді шеміршек — гиалинді шеміршектен құралады, құрамында созылмалы талшықтар болады. Шеміршектің сыртынан шеміршекқаппен қапталған. Шеміршекқап сыртқы талшықты және ішкі хондрогенді (камбиалды клеткалы) қабаттардан тұрады. Оның құрамында жас шеміршек клеткалары — хондробластар бөлініп, көбею арқылы клеткааралық заттар түзіп, шеміршектің қалыңдап өсуін қамтамасыз етеді. Шеміршек зақымданған жағдайда шеміршек сырты тінінің өсуі арқылы бұрынғы қалпына келеді.

## Дереккөздер

Санат:Жануарлар анатомиясы
Каф

**Каф** (*ағылшынша cost and frіght, C&F – құн және фрахт*), КАФ мәмілесі – тауарды жеткізудің және оның ақысын төлеудің базистік шарты, яки сатушы тауар тасымалын ұйымдастырып, оның апарылатын жеріне дейінгі ақысын (кірепұл) төлеуге, тауарды кеме бортына жеткізуге, экспорттық лицензия алуға, сатып алушыға шот пен коносаментті табыстауға, тауарды кемеге тиеу және түсіру шығынын төлеуге міндеттенетін мәміле. Себебі бұлар кеме жалдау шартына енгізілмейді. Сатып алушы тауар жеткізілімін қабылдауға, шот пен коносаментті алған кезде кеме жалдау шартына енгізілмеген шығынды төлеуге міндетті.

## Дереккөздер


Санат:Мәлімет
Айгүл Аманжолқызы Ысмайылова

**Ысмайылова Айгүл Аманжолқызы** (1957 ж.т.) – медицина ғылымдарының докторы (2003), профессор (2006). 

Қарағанды мемекеттік медицина институтын (1981, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясын) бітірген.Қарағанды педагогика институтында аға лаборант, Қарағанды мемлекеттік медицина институтында стажер-зерттеуші, Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар ұлттық орталығының аға ғылыми қызметкері, бөлім меңгерушісі, ғылыми хатшысы қызметтерін атқарды. 

140-тан астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Сілтемелер
*Ысмайлоап 
## Дереккөздер


Санат:1957 жылы туғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар ұлттық орталығының профессорлары
Санат:Қарағанды медицина университеті түлектері
Кафала

:**Кафала **(*арабша Ө–џ*) – мұсылмандық құқықтағы кепілдік түрлерінің бірі, қарыз алушы қарыз берушіден қашып кеткен жағдайда оны алып келуді өз міндетіне алу. 

## Екі түрлі себеппен
:а) қарыз алушыға жаны ашығандықтан;
:ә) қарыз алушының өтініші бойынша беріледі.

## Қағидасы бойынша:
# қарыз беруші мен кафала берушінің келісімі болуы шарт; 
# қарыз беруші екі адамның бірін таңдап, соның кепілдігін қанағат тұтады; 
# қарыз алушы қарыз берушінің келісімімен өз міндеттемесін басқа біреуге бере алады;
# егер қарыз алушы қарызын дер кезінде төлемесе, ал кафала беруші қарызды қайтару мерзімі өткен соң ол үшін жауап беремін деген болса, онда кафала беруші қарызды өз мүлкінен төлейді. Кафала келісімі куәлар көзінше ауызекі жасалады. Кафала міндеттемесі қарыз өтелген бойда тоқтатылады, сондай-ақ, қарыз алушы мен кафала берушінің біреуі өліп қалған жағдайда да кафала тоқтатылады.
## Дереккөздер


Санат:Миграциялық құқық
Санат:Еріксіз еңбек
Санат:Еңбек миграциясы
Петр Иванович Кафаров

**Петр Иванович Кафаров** (*монахтық есімі – Палладий*) (*29.9.1817 – 18.12.1878*) – орыс шығыстанушысы. 
*Қазан семинариясы мен Санкт-Петербургтің діни академиясында оқыған. 
*1840 жылы діни миссия құрамында Пекинге жіберіліп, сонда ара-кідік үзілістермен 38 жыл тұрды. 
*Ғылыми зерттеулері Қытайдың, Моңғолияның ежелгі заманғы және орта ғасырлардағы тарихын, маньчжурлардың, қидандардың, тағы басқа көшпелі тайпалардың тарихын зерттеуге арналған. 
*“Шыңғыс хан туралы ертедегі моңғол аңызы”, “Даос монахы Чан Чунның Батысқа саяхаты” (1866), “Шыңғыс хан туралы ертедегі қытай аңызы” (1877) атты қытай тіліндегі жазбаларды орыс тіліне аударды. Бұл еңбектер – кезінде жоғары бағаланды. 
*Моңғолия арқылы Қытайға жасаған саяхаты, Пекинде болған кезінде жазған күнделіктері бұл елдердің тарихы мен географиясы туралы құнды деректер берді. 
*Ол құрастырған “Қытай-орыс сөздігі” (1 – 2 бөл., 1888,  өлгеннен кейін шәкірті П.С. Попов аяқтады) мәнді ғылыми еңбек болып бағаланды

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Ларусс энциклопедиясы

**Ларусс энциклопедисы** — Ларусс баспасынан шыққан анықтамалықтар. 1852 ж. Парижде педагог және лексикограф П.Ларусс (1817 — 75) ұйымдастырған. 

“19 ғасырдың Ларусы” аталып кеткен 15 томдық “19 ғасырдың үлкен әмбебап сөздігі” 1865 — 76 ж. (1878 және 1888 ж. 2 қосымша томы) жарық көрді. Онда гуманитарлық тақырыптағы мақалалар басым болды, жеке әдеби және музыкалық шығармаларға елеулі орын берілді. 1897 — 1904 ж. “7 томдық жаңа суретті Ларусс”, 1906 ж. қосымша томы, 1927 — 33 ж.' “19 ғасырдың 6 томдық Ларусы”, 1948 — 50 ж. қайта өңделген басылымы, 1953 ж. қосымша томы шықты. 1960 — 64 ж. “10 томдық үлкен энциклопедиялық Ларусс” (қосымша томы 1968 ж.) жарық көрді. Мақалалары қысқаша анықтамалық сипатта болғандықтан энциклопедияға 450 мыңнан астам термин енген. 1906 жылдан бастап түсіндірме және энциклопед. сөздіктерден құралған бір томдық “Кіші Ларусс” жыл сайын шығып тұрды. Шағын энциклопедиялардан: “Ларусстың жүйелі энциклопедиясы” (1955), Ларусс. Бояулы үш томдығы (1965 — 66), “Ларусстың 3 томдық жалпыға бірдей энциклопедиясы” (1968), екі томдық “Жаңа әмбебап Ларусс” (1969 — 70), балалар мен жастарға арналған энциклопедиялық сөздіктер, музыка, медицина, ауыл шаруашылығы, бау-бақша, үй шаруашылығы, спорт, т.б. бойынша энциклопедиялар жарық көрді.

## Дереккөздер


Санат:Энциклопедиялар
Шенеу

## Шенеу
**Шенеу** сарказм — ащы мысқыл, кекесін, сықақ, келеке. Ол бейнелеу, сөз қолдану тәсілі жағынан алғанда иронияға (кекесінге) жақын, соның бір түрі деуге де болады. Мұнда да бүкпелеп, тұспалдап айту, сөзді кері мағынада қолдану кездеседі. Алайда кекесіні мейлінше өткір, ызалы, сықаққа толы болады. Шенеу әдісін қоғамдық өмірдегі қайшылықтарды, кемістіктерді сынауда өте шебер қолданған қаламгерлерден орыс әдебиетінде Салтыков-Щедринді айрықша айтуға болады. Қазақтың халық өлең-жырларынан әңгіме, аңыздарынан, ақын-жазушылардың шығармаларынан шенеудің талай келісті үлгілерін кездестіруге болады.
## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы, 9 том

Санат:Ирония
Әбдіманап Нұржанов

**Әбдіманап Нұржанов** (1939ж.т.,Жамбыл облысы  Жамбыл ауданы  Қаратөбе а.) – техникалық ғылым докторы (1993), профессор (1997). Қазақстан Инженер академиясының академигісі (1996). 
Қазақ политехникалық институтын (1967, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) және Мәскеу жоғары техникалық училищесінің аспирантурасын (1971) бітірген. Қазақ ұлттық техникалық университетінде ассистент, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, аға ғылыми қызметкер (1971–1997) болды. 1997 жылдан профессор қызметін атқарады.

## Ғылыми еңбектер
50-ден астам ғылыми жарияланымның авторы, 4 куәліктің иегері.

## Дереккөздер </span>


Санат:Тұлғалар
Дәуренсал Құдабайұлы

**Дәурен сал Құдабайұлы** (1817 – 1889) – ақын, әнші, Жетісудың дүлділі, сал-серісі. 

Шапырашты тайпасының Асыл руы Әжіке тармағынан тараған. Әйгілі Қазыбек бек Тауасарұлының немересі, Құдабайдың баласы. Атасы бек  Қазыбектің кітаптарын алғашқы көшірген,соның ішінде бүгінге жеткен аты шулы "Түп-тұқианнан өзіме шейін" кітабы және "Артқыға, қалдыра алсаң, сөзің жетер" дастандар мен өлеңдер жинағы.
Дәурен сал Жетісу музыка мектебінің бастауы. Бұл мектепке әнші-композиторлар Пышан Жәлмендеұлы, Иса Тергеусізұлы, Шүкітай Әбдікерімұлы,Сәдіқожа Мошанұлы, Қалқа Жапсарбайұлы, Омарқұл Итаяқов, Тәбия Қаражанова, Кенен Әзірбаев және күйші-композиторлар Түктібай, Ауғанбай, Досмайыл, Қалдыбек жатады. 

Ел ішінде “Дәурен салдың белбеуіндей ұзын” деген нақыл бар. Дәурен сал Іленің арғы жағына өткенде, белбеуінің бір ұшы өзеннің бергі жағында жатады деседі.

## Шығармалары
Оның “Керуен дүние”, “Әуелеп ұшқан бозторғай”, “Угәй-ай”, т.б. әндері бар. Ақын Қырмызымен айтысып, оның өнерін жоғары бағалап, “Қош-сау бол, сал қарындас, Қырмызым-ай, Жаһанның таң шолпаны жұлдызым-ай” деген жыр жолдарын арнаған.

## Дереккөздер


Санат:1827 жылы туғандар
Санат:1899 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Қазақстан әншілері
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Сал-серілер
Кахексия

**Кахексия** ( – „нашар“ +  – жағдай) – адамның қатты арықтап, жүдеуі; біртіндеп семуі.

## Этиологиясы
Аштықтан, витамин жетіспеушіліктен (бери-бери, цинга, пеллагра, мешел, тағы басқа аурулардан), қатерлі ісіктен , созылмалы, жұқпалы аурулардан (туберкулез, безгек, мерез, тағы басқа), бауыр циррозынан, организмнің күшәла, қорғасын, сынап, фтор, тағы басқа улы заттармен улануынан, ішкі секреция бездері ауруының асқынуынан болады.

## Клиникалық көріністері
Организмде май мөлшері азаяды, кейде май қабаттары мүлдем жойылады. Май клетчаткалары ылғалданып, кілкілдек, қоймалжың түрге айналады. Мұны серозды сему (атрофия) деп атайды. Сондай-ақ, адамның бұлшық еттері босап, көзі шүңірейіп, сүйек остеопорозы (сүйек тіндерінің ыдырауы) басталады. Шашы құрғап, түсе бастайды, тырнақтары сынғыш келеді, тістері босап, түседі. Тері құрғап, ақшыл тартады, денеге қызыл түсті бөртпелер мен шиқан шығады. Кахексия кезінде гипотония (қан қысымы төмендеуі), қан аздық айқын байқалып, науқас әлсірейді. Кахексияны емдеу үшін ең алдымен ағзада метаболизм процесінің дұрыс жүруін қадағалау керек. Кахексияның қандай аурудан пайда болғанын анықтап, соған байланысты ем қолданылады.

## Емі
Кахексиямен ауыратын науқастарды емдеу ең алдымен негізгі ауруға бағытталған, бірақ міндетті түрде науқастардың тамақтануын қалпына келтіру шараларын және оларға мұқият жалпы күтімді қамтиды. Рационға міндетті түрде ақуыздар мен майлар, дәрумендер енгізіледі, сонымен бірге жеңіл сіңірілетін өнімдерді қолдану ұсынылады. Тамақты қорыту және сіңіру бұзылған жағдайда панкреатин сияқты полиферменттік препараттар тағайындалады. Кахексиямен ауыратын науқастарды ауыр жағдайдан шығару үшін парентеральды түрде глюкоза, электролиттер, дәрумендер, ақуыз гидролизаттары, амин қышқылдарының қоспалары енгізіледі. Қажет болған жағдайда анаболикалық стероидтер қолданылады. Психогендік анорексияда емді психиатр тағайындайды және жүргізеді; тәбетті арттыратын препараттар қолданылуы мүмкін. Онкологиялық кахексияға қарсы қандағы НАД+ деңгейін ниацин көмегімен қалпына келтіру қолданылады.

## Тағы қараңыз
* Пангипопитуитаризм
* Анорексия

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Онкология
Санат:Метаболикалық аурулар
Санат:Тамақтану физиологиясы
Құда бала

**Құда бала** – туыстық атау. 

Ерлі-зайыпты адамдардың інілері бір-біріне құда бала болады. Жігіт пен қалыңдықтың бірге туған інілерімен қатар оларға аталас, рулас жасы кіші жігіттер, бозбалалар да құда бала болып саналады.

## Дереккөздер


Санат:Туыстық
Кахетилер

:**Кахетилер**– Шығыс Грузиядағы Кахетия облысында тұратын грузиндер атауы.

## Дереккөздер


Санат:Халықтар
Ла Скала

**Ла Скала** (*La Scala, толық атауы — Teafro alla Sckala*)  —Италиядағы атақты опера театры. 1776 — 78 ж. Милан қаласында *“Санта-Мария делла Скала”* шіркеуінің орнына салынды (архитектор Дж. Пьер Марины). Алғашқы театр сахнасында опера, балеттермен қатар драмалық спектакльдер де қойылып тұрды. 19 ғасырда “Ла Скала” дүниежүзілік опера  орталығының біріне айналып, театр әншілерінің шеберлігі  әлемге танылды. “Ла Скала” театрының репертуарын негізінен италиялық композиторлардың шығармалары құрады. Көптеген  танымал опералардың премьерасы осы театрда өтті. Опера жанрының шеберлері — Дж.Россини, Г.Доницетти, В.Беллини, Дж.Верди, Дж.Пуччини сынды көрнекті композиторлардың қызметі “Ла Скала” театрымен тығыз байланыста өрбіді. Театрдың музыкалық жетекшісі ретінде дирижер А.Тосканини жұмыс істеген кезең (*1898 — 1903, 1921 — 29*) театр тарихында ерекше орын алады. “Ла Скала” театрына Қазақстаннан Ж.Баймолдина, А.Сембин секілді бірнеше опера әншілері тәжірибе алмасу сапарына барып, шеберліктерін шыңдады.

## Дереккөздер


Ә. Телғозиев

Санат:Өнер
Құдағи

**Құдағи** – туыстық атау. 

Ерлі-зайыпты адамдардың әжелері, шешелері, апалары, жеңгелері, екі жақтың жастары шамалас әйелдері бір-біріне құдағи болып саналады. Дәстүрлі қазақ қоғамында құдағилар бір-біріне ризашылығын, татулық-сыйластығын білдіріп, құдағи жүзік сыйлаған. Қос қанатты қомақты жүзіктің астында екі жақтың ынтымағын білдіретін қос саусаққа бірдей тағатын екі сақинасы болады. Құдағи жүзіктің астарлы мәні үлкен. Мысалы, қыздың шешесі құдағиына (жігіттің шешесіне) “Қызыма жақсы қарасын, ақылды, парасатты ене болып, аналық мейірімін төксін” деп сыйлайды. Ал жігіттің шешесі қызға құда түсе келгенде қолына салып келген жүзігін, қыздың шешесімен, яғни болашақ құдағимен алмастырып тақса, ол балаларын үйлендіруге келіскендіктің белгісі саналған. Ауыл адамдары тойдың болатынын құдағилардың жүзік алмасуынан-ақ біліп отырған. Күйеудің, қыздың әжелері үлкен құдағи делінеді. Үлкен құдағи, кіші құдағи деп атау кейде күйеулерінің жасына да байланысты айтылады.

## Дереккөздер

Санат:Туыстық
Шеңбертал

**Шеңбертал** — Ақтөбе облысы Ырғыз ауданындағы ауыл, Қызылжар ауылдық округінің құрамында.

## Географиялық орны
Ауыл аудан орталығы - Ырғыз ауылынан солтүстік-батысқа қарай 70 км жерде, Ырғыз өзенінің оң жағалауында орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 561 адам (281 ер адам және 280 әйел адам) болса, 2009 жылы 621 адамды (310 ер адам және 311 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 563 адамды (307 ер адам және 256 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Ауыл 1957-1996 жылдары қой өсіретін кеңшар бөлімшесінің орталығы болған. Оның негізінде Шеңберталда “Өмірзақ” ӨК және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер
 

Санат:Ырғыз ауданы елді мекендері
Качилер

:**Качилер** (*өздік атауы – цзинпо, чжингпхо*) – халық.
*Бирманың солтндегі таулы, орманды аймақта тұрады. 
*Мьянмеде 675 мың, жалпы саны 810 мың адам (1997). Сондай-ақ, Қытайда, Үндістанда, Таиланд пен Лаоста да тұрады. 
*Антропологиялық жағынан  моңғол нәсілінің оңтүстік азиялық тобына жатады. 
*Будда дінін ұстанады.
*Бес тайпаға бөлінеді, олар – марип, латхун, лепай, нхкум, марам тайпалары. 
*Негізгі кәсіптері – егін шаруашылығы. Күріш, арпа, жүгері егеді. Қосымша мал шаруашылығымен, шошқа, мүйізді ірі қара өсіру, балық аулау мен аңшылық кәсібімен айналысады. 
*Ұлттық киімдері: ерлер тізеден келетін шолақ шалбар киеді, белін матамен буынады. Әйелдер беліне саронг деп аталатын мата орайды, шолақ бешпент киеді. Бірнеше отбасына арнап салынған көп бөлмелі, шатырмен жабылған үйлерде тұрады. Қазіргі кезде әр отбасы өзіне жеке үй тұрғызады.
*Бирма одағында автономиялық статусқа ие болуы качилердің этностық топтасуына, экономикалық, әлеуметтік, мәдени дамуына оң ықпалын тигізді.

## Дереккөздер


Санат:Халықтар
Шеңгел (құс уысы)

**Шеңгел** — аңшы құс аяғындағы төрт саусағының сыртқы жағындағы шынашағының атауы. 

Оны кей өңірлерде ілгіш деп те атайды. Өкше жағындағы саусағын тегеурін, ішкі жағындағы саусағын жембасар, ортаңғысын сығым дейді. Құс аяғын, оның уысын да Шеңгел деп атай береді. Қолға үйренген бүркітпен түз құсын ұстаудың бір тәсілі “шеңгелдестіру“ деп аталынады. Ол үшін қолға әбден үйренген қашпайтын қол құсының балақбауына берік етіп аң терісін, ет орайды да, түз құсы көрінген кезде ұшырады. Сонда үй құсы өз тектесімен жұптасып ұшуды аңсап көтерілсе, түз құсы оның аяғындағы жемге шүйлігеді. Мұндай жағдайда екі құстың аяқтары бір-біріне оралып, арпалысқан жағдайда жерге құлайды да, қолға түседі.

## Дереккөздер


Санат:Сұңқартәрізділер
Бекет Ғалымжанұлы Нұржанов

**Бекет Ғалымжанұлы Нұржанов** (1949 жылы т., Астана қ.) – философия ғылымдарының докторы (1992), профессор (1994), Әлеуметтік ғылым академиясының академигі.

## Өмірбаяны
* ҚазМУ-ды (1973, қазіргі ҚазҰУ) бітірген.
* ҚазМУ-да ассистент, доцент (1975–1987)
* Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технология институтының (1987–1994, қазіргі Тараз мемлекеттік университеті) Алматы бөлімшесінде доцент, кафедра меңгерушісі
* Қазақ экономика университетінде Гуманитарлық білім беру орталығының директоры (1994–1995) болды.
* 1995 жылдан ҚазҰУ-да кафедра меңгерушісі, профессор қызметін атқарады.

## Ғылыми еңбектер
* «Диалектика Гегела: Бытие и свобода» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 
* Көптеген оқулықтар мен жарияланымдардың авторы.

## Дереккөздер

Санат:1949 жылы туғандар
Санат:Астанада туғандар
Санат:Қазақстан философтары
Санат:Философия ғылымдарының докторлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары
Санат:Қазақстан әлеуметтік ғылымдар академиясының академиктері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Качиндіктер

:**Качиндіктер** – қазіргі хакастардың негізін құраған түркі тілдес этнографиялық топ. 17 ғасырда қазіргі Красноярск қалсы маңында, ал 18 ғасыр басында қазіргі Хакас автономиялық облысының жерінде тұрды. Качиндіктер 17 – 18 ғасырларда Краснояр уезінің Ярин және Туба, Аран жерлерінің самодий, кет тілдес тұрғындарының бір бөлігін өзіне сіңістірді. Хакас автономиялық облысы, кейіннен Хакас Республикасы құрылған соң, Качиндіктер тілі хакастың әдеби тілінің негізін қалады. Качиндіктер, негізінен, мүйізді ірі қара мал шаруашылығымен айналысады. Қазіргі кезде олар, негізінен, өздерін хакас деп атайды.

## Дереккөздер:


Санат:Халықтар
Эмануил Ласкер

**Эмануил Ласкер** (, 24 желтоқсан 1868, Пруссия, Берлинхен (қазіргі Барлинек) — 13 қаңтар 1941, АҚШ, Нью-Йорк) — Неміс шахматшысы, позициялық мектептің өкілі, шахматтан 2-нші әлем чемпионы (*1894 — 1921*), (бұл атақты 1894 жылы Стейництен жеңіп алып, 1921 жылы Капабланкадан жеңілген). Математика және философия ғылым докторы (1902).

Ласкер 27 жыл бойы әлем чемпионы атағын сақтап қалды, бұл шахматтағы рекордтық жетістік. Чемпиондық атағын жоғалтқаннан кейін де ол 68 жасқа дейін жоғары деңгейде өнер көрсетті.

Ласкер өзінің шахмат мансабында бірнеше рет математика мен философиямен айналысу үшін бірнеше жылға ойнауды тоқтатқан. Ласкер 1901 жылы математика бойынша докторлық диссертациясын қорғады және оның математикадағы басты жетістігі Ласкердің бастапқы нәтижесін жалпылайтын оның және Эмми Нётердің атымен аталған теорема болды. Сонымен қатар, Ласкер бірнеше философиялық және әдеби шығармаларды жариялады.
1934 — 36 ж. КСРО-да тұрып, халықаралық турнирлерге КСРО атынан қатысты. 

## Дереккөздер

Санат:1868 жылы туғандар
Санат:1941 жылы қайтыс болғандар
Санат:Германия шахматшылары
Санат:Шахматтан әлем чемпиондары
Санат:Германия философтары
Санат:Германия ғалымдары
Санат:Алфавит бойынша шахматшылар
Санат:Германия математиктері
Самат Сағиұлы Нұркеев

**Самат Сағиұлы Нұркеев** (31.5.1940 ж.т., Алматы облысы Ескелді ауданы Қабанбай а.) – техника ғылымының докторы (1984), профессор (1992). ҚазМУ-ды (1962, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Целиноград (қазіргі Астана) қаласындағы мектепте мұғалім (1962–1963), Қазақ политехникалық институтында (қазіргі Қазақ ұлттық техниқалық университеті) ғылыми қызметкер, аға ғылыми қызметкер, ассистент, аға оқытушы, доцент, профессор, кафедра меңгерушісі (1963) қызметтерін атқарды.
## Ғылыми еңбектер
*300-ден астам ғыл. жарияланымның авторы.

## Дереккөздер </span>


Санат:Тұлғалар
Кашани

:**Кашани**,* Абд әр-Раззақ Камал әд-Дин бин Аби’л-Ғанаим Кашани* (туған жылы белгісіз – 1329) – сопылық дәстүрдің көрнекті өкілі.

*Ол туралы Абд әр-Рахман Жәми оның Нури әд-Дин Абдас Самадтың шәкірті екенін, Руин әд-Дин Ала’әд-Дин Дауламен (1336) хат жазысып, пікір таластырғанын айтады. Бұл пікірталастың негізгі себебі – әйгілі сопы, уахдат әл-вужуд ілімінің негізін салушы Әбу Бәкір Мұхаммед ибн әл-Арабидің сунниттік бағытта бар-жоғы мәселесіне қатысты еді.
Оның ибн Арабиді жақтап, оның ілімінің сунниттік бағытқа ешқандай қарсы келмейтіндігі жөнінде жазылған хаты Жәмидің еңбегінде толық келтірілген. Ол Құран Кәрімге түсініктеме жазып, бұл “Тауилат ал-Ислам” деген атпен жарық көрген. ибн Арабидің жолын ұстанып, ізбасары болған Кашани, оның “Фусус әл-Хикем” атты шығармасына және Харауидің “Маназил ас-Саирин” атты еңбегіне түсіндірме жазды. Кашанидің “Латаиф әл-Илам”, “Рисала фи’л-Қада уа’л-Қадар”, “Истилахат ас-Суфийа”, тағы басқа еңбектері бар.

*“Рисала фи’л-Қада уа’л-Қадар” атты трактатында тағдыр (қада, қадар) және адамдағы “шектеулі ерік (ирада-и жузи)” мәселесіне тоқталып, талдау жасайды, Кашанидің негізгі еңбегі – “Истилахат ас-Суфийа” атты сопылық атаулар сөздігі. Кіріспе бөлімінде автор кітапты бұрынғы түсіндірмелері мен трактаттарында кеткен кемшіліктер мен олқылықтарды толықтыру мақсатында жазғанын айтады. Расында, бұл сөздігінде ол сопылық ілімнің кейбір астары ашылмаған, бұлыңғыр атауларының мән-мағынасын жіті ашып, ислами қағидаларға сай қысқа да нұсқа түсіндіріп берді. Жалпы оқырманға ауыр соғатын ибн Араби ілімі де Кашани еңбегі арқылы айқындалып, түсінікті бола бастады. Кашани еңбектері сопылық тарихын зерттеушілер үшін аса құнды дерек көздерінің бірі.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Шеңгел (өсімдік)

## Шеңгел
**Шеңгел**(Halіmodendron) — бұршақ тұқымдасына жататын бұта. Қазақстанның шығыс, орталық және оңтүстік облыстарының далалық аймақтарында, құм, саз, топырақты жерлерде, жайылымдардағы бұталардың арасында, өзен-көл жағасында, қиыршық тасты сортаңдарда, тақырларда өсетін 1 түрі — ақ шеңгел (Н. halodendron) бар. Оның биіктігі 50 — 200 см. Сабағы тықыр, кейде күмістей жылтыр, тікенді қабығы қара қоңыр түсті. Жапырағы қос қауырсын пішіндес, қысқа тікенекті. Гүлдері қызғылт не күлгін түсті, гүлсағағында құмыра не қоңырау тәрізденіп топтанған. Мамыр — маусым айларында гүлдеп, жеміс береді. Жемісі — сарғылт қоңыр бұршақ, тұқымы қызыл қоңыр, жылтыр түсті. Шеңгелді шөл және шөлейт аймақтардағы елді мекендерді көгалдандыру үшін арық бойына егеді. Әдетте тікенді болғандықтан, шеңгелді жерге мал жайылмайды, бірақ күз бен қыста — оның жемісі мен жапырағын түйе мен қой сүйсініп жейді. Шөлді жерлерде шеңгел отын ретінде қолданылады. Тамырынан жүн бояу үшін пайдаланылатын сары бояу алынады. Гүлдеген кезде шірнелі өсімдік.

## Дереккөздер


Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Ласло Кунковач

**ЛАСЛО КУНКОВАЧ** (*25.2. 1942 ж.т., Енрөд қалысы*) — Венгрияның белгілі өнер қайраткері, визуалды антропология маманы, этнограф. Түркі халықтарының этномәдениеті, социографиясы тақырыбында фотосуреттер түсірумен айналысып, олардың дәстүрлі мәдени болмысын, дүниетанымын жан-жақты насихаттады. 1993 ж. Алматыда *“Мажарстандағы қыпшақтар”* атты фотокөрмесі өтті. ЛАСЛО КУНКОВАЧ өнер саласының жоғары Б.Рудольф сыйлығының (*1996*), Мажарстан өнері үшін орденінің иегері (*2000*).

## Дереккөздер
 
Б. Қинаят

Санат:Тұлғалар
Шеңгелді суару жүйесі

**Шеңгелді суару жүйесі** - Алматы облысы Қапшағай қалалық әкімдігіне қарасты аумақтағы 1975 жылы іске қосылған. 

6 шаруашылықаралық суару жүйесін біріктіреді. Суын Қапшағай бөгенінен алады. Жалпы ұзындығы 388,4 км, оның ішінде темір-бетон науамен қапталған бөлігі — 88,3 км. Су жүйесінен 12,6 мың га жердің егістігі суғарылады. Негізгі дақылдары: пияз, картоп, көкөніс.

## Дереккөздер

Санат:Қапшағай географиясы
Санат:Қазақстан суару жүйелері
Санат:1975 жылы пайда болғандар
Оралғазы Ақтайұлы Нұркенов

**Оралғазы Ақтайұлы Нұркенов** (1959 ж.т.) – химия ғылымының докторы (2000), профессор (2001). Қарағанды мемлекеттік университетін бітірген (1981). Қазақстан Ғылым Академиясының Химия-металлургия иститутында аға лаборант (1981–1982), ҚазМУ-да стажер-зерттеуші (1984–1985, қазіргі ҚазҰУ) болды. 1986 жылдан Қазақстан Ғылым Академиясының Органикалық синтез және көмір химиясы институтында кіші, аға, жетекші, бас ғылыми қызметкер болып қызмет істейді. 
## Ғылыми еңбектер
***«Синтез, строение и биологическая активность новых полуфункциональных производных некоторых алкалоидов»** тақырыбында докторлық диссертация қорғады.
*180-нен астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер </span>


Санат:Тұлғалар
Санат:1959 жылы туғандар
Шеп

**Әскери Шеп** — қарсыласты өткізбеу үшін жасалған бөгет, кедергі, қорғаныс, қамал. 

Әр түрлі жергілікті зат және табиғи кедергілер (төбешіктер, сайлар, тау жоталары, өзендер, тұрғын мекендер, тоғайлар, т.б.) шеп болуға лайық. Тарихтан сарматтардың қолдың шыбық сүйегі секілді, ал Әмір Темір әскері жаңа туған ай секілді шеп құрғаны белгілі. Ежелгі және орта ғасырларда көшпелі халықтардың әскери жүйесі он санына негізделіп, оң қанат, сол қанат, орта (қол) болып шеп құрған. Майданда айқас алдында сап түзеуді қазақтар “шеп құру” дейді. Шайқасу үшін шеп құрылғанда әскер жорығында айтылғандай оң қанат, сол қанат болып екіге бөлінеді, олардың алдында жаудың бағытын анықтайтын қарауыл тобы, яғни әскердің кезуілші бөлігі болады. Хан, бас қолбасшысыретінде, өзінің басқару тобымен айқасты бақылап, басқарып отыру үшін әскердің артында орналасады. Оны айнала қоршаған хан жасағы қорғап тұрады. Бұл тосқауылшы бөлік. Ең арт жақта әскердің салықшы тобы — қосымша аттар, көліктер, жабдық заттар салынған арбалар, малшы, қызметші адамдар, әскердің шаруашылық бөлігі орналасады. Жорыққа, соғысқа шыққан әскердің саны, көлеміне қарай әскер құрылымының әр бөлігі, не топтары еселеніп, көбейіп шеп түзілуі мүмкін. Қазіргі соғыс тактикасында шептің бірнеше түрлері бар, олар: 1) шабуыл шебі — бөлім (бөлімше) командирінің жауға қарсы шабуылды бастайтын аймағы; 2) ұрысқа енгізу шебі — екінші эшелонға немесе резерв бөлімдеріне қойылған жауынгерлік тапсырманы орындау үшін ұрысқа енгізетін аймақ. Бұдан басқа жаю шебі, реттеу шебі, ұстап алу шебі, оқ ату шебі, қауіпсіз жерге аластату шебі, радиолокациялық іздеу шебі сияқты шеп түрлері болады. 

## Дереккөздер

Санат:Әскери құралымдар
Ластану

250px|нобай|оңға|Ауаның ластануы
250px|нобай|оңға|Жағалаудағы қоқыс
**Ластану** — адамға және табиғи экожүйеге кері әсер ететін,  физикалық-химиялық және биологиялық заттардың қоршаған ортаға залал келтіруі. 

Ластанудың салдарынан зиянды және улы заттардың мөлшері көбейіп, қоршаған ортаның экологиялық тепе-теңдігі бұзылады. Тіршілік ортасы мен орнына қарай: ғарыштық, атмосфералық, гидросфералық, т.б.; ерекшеліктеріне қарай: 
* физикалық (*электромагниттік, радиоактивті, сәулелі, жарықты, жылулық*)
* химиялық  (*мұнай, [[ауыр металдар]] және олардың тұздары мен тотықтары*)
* биологиялық (*[[Микробтар|микробты]], [[Бактериялар|бактериялық]], [[Вирустар|вирусты]]*) 
* механикалық ластану (агенттердің өз арасындағы ластану, мысалы, қоқыс) болып бөлінеді. 

Ластану көздеріне қарай: 
* *өндірістік*
* *көліктік*
* *ауыл шаруашылық*
* *тұрмыстық*, т.б. болып ерекшеленеді. 

атмосфералық ауа, су, топырақ - қоршаған ортада көп ластанады. Ауаны негізінен: жылу электростанциялары, түсті және қара металлургия өнеркәсіптері, зауыттар, ал ауылды жерлерде ауа мен топырақты, көбінесе, мал және құс өсіретін шаруашылықтар, ет және сүт өндіретін кәсіпорындар, сондай-ақ, егістік жерлерге қолданылатын улы химикаттар, пестицидтер және минералды тыңайтқыштар ластайды. 

Автокөліктер -  Ірі қалаларда негізгі ластану көзі болып табылады, себебі олар шығарған газдардың құрамында көп мөлшерде зиянды заттар (*[[көміртек]] және [[азоттың тотықтары]], [[көмірсутектер]], қорғасынның токсиндік байланыстары, [[канцерогенді зат]]тар, т.б.*) кездеседі. Мысалы, бір жеңіл автокөлік ауаға сағатына шамамен 6 — 10 м3 улы газ бөліп шығарады. Қоршаған ортаның ластану дәрежесі әр түрлі қалыптар (стандарттармен) мен нормативтік көрсеткіштер арқылы бақыланады.

## Тағы қараңыз
* Қоршаған ортаның ластануы

## Дереккөздер

Санат:Ластану
Кашмир аңғары

**Кашмир аңғары**, *Сринагар аңғары* – Солтүстік Үндістанда, Үлкен Гималай мен Кіші Гималай (Пир-Панджал жотасы) таулары аралығындағы тектоникалық аңғар. 
*Теңіз деңгейінен 1600 м биіктікте, 200 км-ге созылып жатыр. Енді жері 60 км. 
*Климаты субтропиктік, қоңыржай жылы. Қаңтар айының жылдық орташа температурасы 1С, шілде айында 23С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 1000 мм. 
*Палеоген кезеңінің басында (60 млн. жыл бұрын) Кашмир аңғар Ұзындығы 140 км, ені 30 км, тереңд. 900 м көл алабы болған. Аңғар арқылы *Джелам өзнеі ағып өтеді. Көлдері көп. Ең ірісі Вулар көлі. Тау беткейлерінде жалпақ жапырақты және шыршалы орман өскен. Аңғарда курорттар көп. Халық күріш өсірумен және бау-бақшамен айналысады. Кашмир аңғары Гималай мен Қарақорым таулары қоршап жатқан Азиядағы тарихи облысқа жатады. 
*Аңғар, негізінен, Үндістанның Джамму және Кашмир штаты аумағында орналасқан. Оның біраз бөлігі Пәкстан мемлекетінің иелігінде. Қарақорым асуы (5575 м) арқылы Қытайдың Яркенд (Жаркент) қаласына ежелгі керуен жолы өтетін. Қазір Хунджераб асуы (4890 м) арқылы автомобиль жолы салынған. Көптеген көлдер, қалың өскен ормандар, шатқалдарында сарқырамалар кездеседі. 
*Таулар аңғарды ұзақ жауатын муссон жаңбырынан қорғайды. Кашмир аңғарындағы Дал көлі жүзіп жүретін каркас үйлермен және бақтармен әйгілі. Бақ ені 2 м келетін топырақ, қамыс-құрақтан жасалған салдардан тұрады. Жүзіп жүрген бақтан шаруалар қызанақ, асқабақ және әр түрлі әсем гүлдерді жинайды. 
*1585 жылы Кашмир аңғарын Моғолдар әулеті мемлекетінің билеушісі Акбар жаулап алып, империяның құрамдас бөлігіне айналдырды. Жаз айларын Акбар осы өңірде өткізетін. Сринагар қаласында Ұзындығы 548 м, ені 338 м Нишат-Багх бақшасын салдырған. 
## Дереккөздер:


Санат:География
Шерғазы (Хиуа ханы)

**Шерғазы** — Хиуа хандығының ханы (1715–1728).

## Өмірбаяны
18-ші ғасыр басталар кезеңде Хиуа тағын Шахнияз (1688–1702) иеленген еді, одан кейін билікті Араб Мұхаммед хан (1702–1714) басып алды. Ол билік еткен жылдары сұлтандардың тақ үшін күресі толастамады. Осындай өзара қырқысудың нәтижесінде билік басына келген Шерғазы Мешхедке шабуыл жасап, көп олжамен оралды. Алайда бұл уақытта мемлекетке солтүстіктен қауіп-қатер күшейді. Ресей патшасы Петр І Хиуа хандығын басып алу мақсатында Каспий теңізінің шығысына Бекович-Черкасский бастаған экспедицияға аттандырды (қ.Хиуа экспедициясы). Бұл экспедицияның сәтсіздікке ұшырағанына қарамастан Ресей Хиуа хандығын басып алу ниетінен бас тарта қоймады. Бұхар хандығы да Хиуа хандығының күшейіп кетуіне жол бергісі келмей, Ресейдің іс-әрекетін қолдап отырды. Көп ұзамай Бұхара ханы Әбілпейіз Шерғазыға қарсы өз әскерін аттандырды. Осындай жағдайда Шерғазыны қарсыластары өлтіріп кетті. Хиуада тақ үшін қиян-кескі шайқастар қайтадан басталды. Ішкі және сыртқы жағдайдың аса ушыққанына байланысты Хиуа билеушілері Кіші жүз ханы Әбілқайырмен одақтасуға тырысты. Әбілқайырдың ықпалымен Хиуа ақсүйектері ханның немере інісі, қазақ сұлтандарының бірі Елбарысты таққа отырғызды.

## Тағы қараңыз
*Елбарыс хан

## Дереккөздер

Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:1728 жылы қайтыс болғандар
Санат:Хиуа хандары
Латекс

**Латекс** ( — сұйықтық) — полимерлердің судағы дисперсиясы. Латекстер *табиғи* және *жасанды* болып бөлінеді. Табиғи латекс — сүт тәрізді сұйықтық түріндегі каучукты өсімдіктердің шырыны. Құрамында 52 — 60% су, 34 — 37% каучук, 2 — 2,7% белок, 1,65 —3,4% шайыр, 1,5 — 4,2% қант, 0,7 — 0,2% минералды заттар болады. Табиғи латекс құрамы ағаштың жасына, климаттық жағдайға, ауа райына, жыл мезгілдеріне, т.б. байланысты әр түрлі болады. Жасанды латекстерге сфералық полимер бөлшектерінен тұратын коллоидтық жүйелер (*дивинил-стиролды, дивинил-нитрилді, дивинил-акрилатты, хлорпренді латекстер*) жатады. Латекстерді аммиак (*0,5 — 0,7%*) қосып жабық күйде сақтайды. Латекстен, әдетте қатты каучуктен алынбайтын заттарды — көбікті резеңке, кейбір жасанды тері түрлерін алуда, полиграфия, аяқ киім, химия өндірісінде желім ретінде, т.б. өнеркәсіп салаларында қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Полимерлер
Жанғазы Шерғазыұлы

**Жанғазы Шерғазыұлы** (Мәменбай, Мәкенбай — Жанғазы) (туған-өлген жылы белгісіз) — Кіші жүз сұлтаны (19 ғасырдың 1-жартысы).

Хиуа хандығында қызметте болған. 1818 жылы Хиуа ханы Мұхаммед-Рахим оны Сырдарияның сол жағалауын, Қуаңдария мен Жаңадария маңын мекендеген 1000 түтін Кіші жүз руларының ханы деп жариялады. Оның қарамағындағы қауымдардың көпшілігі балық аулаумен айналысқан. Хиуа ханы Жанғазы сұлтанға өзі билеген аймақ арқылы өтетін сауда керуендерінен алым-салық жинауға құқық берді. Оның үштен бірі Хиуа ханының қазынасына түсіп, қалғаны Шерғазыұлының үлесіне тиетін болып белгіленді. 1847 жылы ол Хиуа бекінісі Жаңақаланың бастығы болып тағайындалды. Хиуа хандығының Арынғазымен күресінде Шерғазыұлы Хиуа ханы жағында болды.

## Дереккөздер

Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары
Санат:Төрелер
Лат

**ЛАТ** — *Латвия*ның бұрынғы (*2004 ж. мамырға дейінгі*) ақша өлшемі, 100 сантимге тең.

## Дереккөздер


Санат:Ақша
Кәкей Жаңжұңұлы

**Кәкей Жаңжұңұлы** (1947, Моңғолия, Баян-Өлгeй аймағы, Бұлғын ауданы — 1993, Завхан) — Моңғолия қазақтары арасынан шыққан ақын.

1971 жылы Қазақ педагогикалық институтын бітірген. 1982–1993 жылы Моңғолиядағы қазақ әдебиетінің бөлімшесін басқарды, әдеби «Шұғыла» журналының бас редакторы болды.

Моңғолиядағы қазақ орта мектептеріне арнап әдебиет оқулығын дайындады, айтыс өнерінің қанат жаюына, ауыз әдебиетінің үлгілерін жинауға үлес қосты. Моңғолия Жазушылар одағы сыйлы лауреаты (1986).

## Шығармалары
* “Жауқазын” (1972);
* “Маусым” (1981);
* “Жебе” (1986);
* “Қош бол, көктем!” (1991);
* "Мен Қазақпын".  
*Алтай қазақтарының арасынан шыққан ағартушы ақын Ахыт Үлімжіұлы шығармалар жинағын құрастырды (1991, 1994, Қ. Қалиасқарұлымен бірге).

## Дереккөздер


Санат:Қазақ ақындары
Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Моңғолия қазақтары
Кәлам

:**Кәлам** (арабша ©Аџ – сөз, пікір) – ислам дініндегі философиялық ілім. 
*Негізін әл-Ашарий (873 – 935) қалаған. 
Бұл ілім 8 ғасырда пайда болып, 9 ғасырда Орта Азия мен Қазақстанға кең тараған. Кәлам жолын ұстанушыларды мутакәллимдер дейді. Кәлам ілімі Алла тағаланы антропоморфологиялық (яғни адамзатқа сай) сипаттарға ие деп есептейді. Құран ережелеріне сүйеніп Кәлам: “Жаннат не дозақ ежелден бар, адам еркіндігінен тыс, бірақ адамзат өз күнәсі үшін Алла алдында жауап береді”, – деп санайды. Сол үшін де Құранды “Кәламу Алла” (“Алланың сөзі”) дейді;
## Дереккөздер:


Санат:Дін
Кәлпе

**Кәлпе** — Жетісу облысы Қаратал ауданындағы ауыл, Жолбарыс батыр ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Үштөбе қаласынан оңтүстікке қарай 18 км жерде, Быжы және Көксу (Тентек) өзендері аралығында қамыс, құрақ, сораң шөптер аралас шалғынды сұр топырақты шөлейт белдемде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Бұрыннан бұл өңір Жалайыр руының Күшік-Қосай елінің қыстауы болған. Ауыл іргесі 1931 жылы Түрксіб темір жолын салуға байланысты қаланған. Қалпе атауы қазіргі Кәлпе ауылында жерленген Жолбарыс би атына қойылған. 1963-1997 жылдары қызылша өсіретін “Кәлпе” кеңшарының орталығы болып келді. Оның негізінде 1997 жылдан шаруа қожалықтары құрылды. 1996 жылы Жолбарыс би кесенесі тұрғызылды. Жыл сайын көкпар, қазақ күресі секілді түрлі мерекелер өткізіледі. 2020 жылдан бастап, ауылда жол жөндеу жұмыстары, мәдениет үйі, мешіт, спорт алаңдары салынды.

## Инфрақұрылымы
Кәлпеде және осы ауылдық әкімшілік округке қарасты Айдар, Киров, Қанабек және Тельман ауылдарында 2 орта, 2 бастауыш мектеп, 2 кітапхана, клуб, мәдениет үйі, отбасылық-дәрігерлік амбулатория, 3 фельдшер пункт бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы және темір жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Қаратал ауданы елді мекендері
Шерқала (тау)

**Шерқала қырқасы**, *Шырқала қырқасы* — Жем өзеннің орта бөлігінің шығысындағы бұйратты қырқа. 

## Гегорафиялық орны
Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы Шетпе аулының жанында. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 95-100 км шамасында созылып жатыр, ені 15-20 км. Абсолюттік биіктігі 332 м (Астаусалды тауы).  

## Геологиялық құрылымы
Төңкерілген кеседей қырқа палеоген дәуірінің әктасты, сазбалшықты жыныстарынан түзілген. 1851 жылғы геологиялық экспедицияның құрамында Маңғыстауда болған поляк революционері Б. Залесский: “Шерқалаға алыстан қарағанда, Римнің керемет пантеондарын, ежелгі замандардың ескерткіштерін көргендей боласың. Жақындап келгенде, жеке қабырғалардың колонналарын, қираған мүсіндер сияқты ақ таулардың бағандарын көресің”, — деп жазып, Шерқала қырқасының суретін салып алған. Бұл сурет Залесскийдің “Қырғыз даласындағы өмір” атты альбомында 1856 жылы Парижде, 1989 жылы Алматыда қазақ тілінде жарық көрді. Қырқа арабша “жолбарыс қала” деген мағынаны білдіреді. Кезінде Бозащы түбегінен Хорезм мен Хиуаға жүретін жол бойындағы осы қырқалы тауда әскери қамал болған. Пирамида тәрізді таудың солтүстік-шығыс беткейінің түбінен жол тартылған. Шерқаланы үңгіп қазылған тоннель жоғарылаған соң екі тарау болып, қырқалы тау үстіне шығады. Қамалдың ұзындығы 300 м. Ернеулерінде сыйымдылығы екі-үш адамдық атқыш-садақшылар үшін орын бар.

## Өсімдігі
Қырқадағы жылдық жауын-шашын мөлшері 150 — 200 мм. Топырағы құнарсыз. Жусан, сораңшөп өседі.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Көрнекті орындар 

Санат:Маңғыстау ауданы таулары
Санат:Қазақстан қырқалары
Санат:Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Шердор медресесі

thumb|right|300px|Шер-Дор Медресесі
**Шердор** немесе **Ширдор** медресесі (, ) — діни оқу орны, қазіргі кезде Самарқандтағы Регистан ансамблі құрамындағы архитектуралық ескерткіш. 

Ғимарат 1619 — 1636 жылы салынып, Ұлықбек медресесіне қарама-қарсы орналасқан. Шер-Дор Медресесінің алдыңғы жақ беті, көлемі мен жалпы тұрқы Ұлықбек медресесі іспеттес. Төрт айуанды ішкі ауланы жиектей екі хұжыра орналасқан. Хұжыраның жалпы саны — 54. Құрылыстың өн бойы жалатпалы жылтыр қыш тақташалармен, түрлі түсті мозаикалық плиткалармен әсемделген. Ғимараттың оң жақ маңдайшасына киікке атылғалы тұрған жолбарыс, одан жоғары адам кейпіндегі арайлы күн бейнеленген. Сондықтан ғимарат “Жолбарыс таңбалы” (Шер-дор) аталып кеткен. Ғимарат түзарасында парсы тілінде сәулетшінің (Абдул Жаббар), өрнекші-суретшінің (Мұхаммед Аббас) есімдері және осы құрылысты салдырған қазақтың, Кіші жүздің төртқара руынан шыққан Жалаңтөс баһадүр жайлы мадақтау өлең жазылған. Шер-Дор Медресесі ою-өрнектері өзімен қарайлас сәулет өнері үлгілеріне қарағанда өте бай әрі тартымдылығымен ерекшеленеді. Өңдеу жұмыстары кезінде медресенің сыртқы қабырға өрнектеріне көптеген өзгерістер енгізілді. Қазақтың сәулет өнерін зерттеуші Серәлі Лапин көптеген ғимараттармен қатар Шер-Дор Медресесінің де тарихын зерттеген. 

## Дереккөздер

Санат:Өзбекстан сәулеті
Санат:Өзбекстан медреселері
Кәмшат бөрік

** Кәмшат бөрік**-кәмшат елтірісінен тігілген ұлттық баскиім. Кәмшат бөрікті ерлер де, қыздар да киген. Үкілі rәмшат бөрік бойжеткендерге арналып айрықша сәнмен тігілген
## Дереккөздер


Санат:Қазақ ұлттық киімдері