open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Контекстік іздестіру

**Контекстік іздестіру** (*Контекстный поиск; context searching*) — қүжаттардың (түсініктемелердің) матіні бойынша іздестіру; іздестірудің "мәтін бойынша іздестіру" шартын таңдаған кезде орындалады.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*Контекстный поиск по всем страницам сайта

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жүйені жүктеу

**Жүйені жүктеу** (Загрузка системы; systen loading) — жүйе модульдерін компьютердің сыртқы жадынан (дискіден) негізгі жедел жадқа жазу.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жүйені кеңейту

**Жүйені кеңейту** (Расширение системы; system extension) — жүйенің мүмкіндігін кеңейту мақсатымен оған  жаңа модульдер мен құрауыштар үстемелеу.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Аллювийлiк аккумуляция фазасы

*Аллювийлiк аккумуляция фазасы*' — аллювий түзілу процесінің уақыты; түбіңде шөгінді жиналатын аңғардың эрозиялық даму сатысын білдіреді. Аллювийлiк аккумуляция фазасы аллювий будаларының бірінің үстіне түсуімен және қалындығы біршама қат-қабат қалыптасуы бойынша білінеді. Аллювийлiк аккумуляция фазасының ауысуы аңғардың әр түрлі бөлікшелерінде ең жаңа тектоникалық қозғалыстар білінімінің ерекшеліктеріне және климаттық жағдайлардың өзгерулеріне байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Аяққы

**Аяққы** (терминалдық) жасақтама (Оконечное (терминальное) обеспечение; terminal equipment) - мәліметтерді жеткізу желісіне қосылған жабдық; пайдаланушыны мәліметтерді жеткізу жүйесінің стандартты интерфейсімен жасақтайтын жабдық.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Машина оқитын тасуыш

right|thumb
**Машина оқитын тасуыш** (Машиночитаемый носитель; machine-readable medium) — өзіндегі ақпарат компьютерге қосымша аралық түрлендірулерсіз енгізілуі мүмкін тасуыш.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Қосалқы (жұмыстық) айнымалы

**Қосалқы(жұмыстық) айнымалы**(*Вспомогательная (рабочая) переменная; target variable*) — аралық мәліметтерді сақтау үшін программада пайдаланылатын айнымалы; кірістік немесе шығыстық мәліметтерге жатпайтын айнымалы.

## Ішкі сілтемелер
*Айнымалы

## Сыртқы сілтемелер
*[Variable (computer science)](http://en.wikipedia.org/wiki/Variable_(computer_science)) 
*[Переменная (программирование)](http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_(%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5)) 

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жүйені қорғау

**Жүйені қорғау** (Защита системы; system security) — программалар мен жүйе мәліметтеріне рұқсатсыз қатынас құруды болдырмауға немесе жүйе жұмысына араласпауга күні бұрын жасалған шаралар жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Өкпедегі күре тамырлардың кеңеюі

**Өкпедегі күре тамырлардың кеңеюі** — өкпедегі үлкен күре тамыр мен кіші күре тамырдың арасындағы туа біткен байланыс, терең жаралы немесе үлкейген жараны елестетеді. Өкпеге келетін және өкпеден кететін қан тамырлары, әсіресе кіші күре тамыр, дағдыдағыдай, едәуір ұлғайтылған.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Аяқтайтын өңдеу

**Аяқтайтын өңдеу** (Завершающая обработка) — тапсырманы немесе сұранысты орындағаннан кейін жүйемен орындалатын операциялар жиынтығы. Бұл операциялардың қатарына нәтижелерді шығару, қорларды босату, компьютердің жедел жадынан тапсырмаларды жою кіреді.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жүйені молықтыру

**Жүйені молықтыру** (Насыщение системы; system saturation) — барлық түскен сұратуларға жеткілікті мөлшерде тез жауап бере алмайтын жүйенің қалып-күйі. Бұл оның қолданылу тиімділігін төмендетеді жөне жекелеген сұратуларды жоғалтута әкеліп соғуы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Иммуногендік

**Иммуногендік** — бактерия және вирус антигендеріне карсы қанда және торшада иммунитет туғыза алатын кабілеттілік. Антигеннің иммуногендік қабілеті бөліктерінің мөлшеріне, пішінінің үйлесіміне, химиялық құрлысына, бөтендік дәрежесіне және иесінің сезімталдығына байланысты.

## Иммуногендіктің мөлшеріне әсер ететін факторлар
Заттың иммуногенділік дәрежесіне келесі факторлар әсер етеді:

* Антигеннің табиғаты. Ақуыздар мен көмірсулар жоғары иммуногенділікке ие. Нуклеин қышқылдары, липидтер және басқа органикалық заттар көбінесе әлсіз иммуногенді болып табылады және тек күрделі қосылыстардың құрамында тиімді антигендер ретінде әрекет ете алады.
* Зат молекуласының мөлшері. Молекулалық салмақтың жоғарылауымен иммуногенділік артады. Ақуыздар үшін иммуногенділік пайда болатын молекуланың шекті мөлшері α-спиральды құрылымның пайда болуымен байланысты сияқты. Антигеннің молекулалық салмағы ақуыздың белгілі бір қайталама құрылымының қалыптасуына ғана емес, сонымен қатар эпитоптардың санына және олардың әртүрлілігіне әсер етеді, бұл антигеннің валенттілігін арттырады және оның иммуногенділік дәрежесіне де әсер етеді.
* Антиген молекуласының құрылымының қаттылығы, яғни белгілі бір конфигурацияны сақтау қабілеті иммуногенділікті арттырады.
* Антигендердің жоғары жануарларға тән полимерлер класына жатуы олардың соңғысы үшін иммуногенділігін арттырады. Атап айтқанда, омыртқалы жануарларға тән емес D-аминқышқылдарынан тұратын полипептидтер олар үшін әлсіз иммуногенді. Бұл қажетті ферменттердің болмауына байланысты осы заттардың деградациясының қиындығына байланысты болуы мүмкін деп болжануда.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Граптолиттер

**Граптолиттер** - палеонтологияда: суда еркін жүзген немесе су түбіне жабыса тіршілік еткен теңіз жәндіктерінің түгелімен қырылып біткен түрлерінің бірі. Граптолиттердің шөгінді таужыныстар бетінде сақталған таптарын зерттеу арқылы осы таужыныстардың салыстырмалы көнелігі анықталады. Граптолиттер ортаңғы кембрийден ерте таскөмір дәуіріне дейін тіршілік еткен.

## Дереккөздер


Санат:Жартылай хордалылар
Математикалық жасақтама, жасақтау

**Математикалық жасақтама, жасақтау** (Математическое обеспечение; mathematical support) — 1) цифрлық есептегіш машинада қолданылатын әрі оның логикалық және математикалық мүмкіндігін сипаттайтын аппараттық, ммкропрограммалық және программалық іске асырылған алгоритмдер; 2) цифрлық есептегіш машиналардың математикалық жасақтамасын әзірлеудің теориясы мен практикасы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Аяқталу операторы

**Аяқталу операторы** (Оператор завершения; break statement) — цикл операторын немесе басқа операторды орындауды аяқтайтын оператор.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жүйені тексеріп шығу

**Жүйені тексеріп шығу** (Обход системы) — қорғау қүралдарының жүйесінде қарастырылған рұқсатсыз қатынас құруды ескерместен пайдаланушының мәліметке қатынас құру әрекеті.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Геофизикалық карта

**Геофизикалық карта** - Жердің гравитациялық, магниттік, геотермиялық және т.б. өрісін бейнелейтін карта. Бұл карталар былайша сараланады: 
1) геофизикалық түсірулер барысында алынған бақыланған өрістер карталары; 
2) бақыланған өрістерді интерпретациялау нәтижесінде алынған трансформацияланған өрістер карталары; 
3) Жер өрістерінің өлшенген не есептелген физикалық параметрлерінің картасы; 
4) Жердің физикалық өрістерінің бейнесін геологиялық, тектоникалық және т.б. мәліметтермен ұштастыратын геологиялық-геофизикалық карталар.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Карталар
Аралды қырқалар

**Аралды қырқалар** - су асты қырқасының немесе сызық бойымен орналасқан тау шыңдарының су бетіне көтерілуінен жаралған жанартаулық немесе маржандардан түратын аралдар тізбегі. Аралды қырқалар мүхиттың орталық бөліктерінде тура сызық бойымен, ал материктер маңында доға тәрізді болып орналасады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Жүйенің артықтығы

**Жүйенің артықтығы** (Избыточность системы; system redundancy) — жүйенің сенімділігін және қорғалғандығын арттыратын, бірақ оған жүктелген мәселелерді шешуге қажет емес қосымша құралдар (элементтер, тораптар, блоктар, программалар, мәліметтер).
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Математикалық жасақтама жүйесі

**Математикалық жасақтама жүйесі** (Система математического обеспечения; mathematical support system) — аппараттық, микропрограммалық және программалық жүзеге асырылган, тұрақты қызмет ететін немесе кейбір есептеу машинасында қызмет етуге дайын және оның логикалық, математикалық мүмкіндіктерін сипаттайтын алгоритмдер кешені.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жүйенің атауын тағайындау

**Жүйенің атауын тағайындау** (Инициализация системы; system initialization) — операциялық немесе басқа жүйелерді іске қосу кезінде алдын ала орындалатын әрекет.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Аяқталу шарты бар цикл

**Аяқталу шарты бар цикл** (Цикл с условием окончания) — қайталану саны (қадамдары) алдын ала белгілі цикл.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Аллювийлiк су

**Аллювийлiк су** — аллювийлік шөгінділерге шоғырланған жер асты суы. Көрініс беру алаптары көне өзендер мен бүгінгі өзендер аңғарына сәйкес келетін болғандықтан, олар ұзақ қашықтықтарға сағаланады, бірақ мейлінше енсіз болады; көп жағдайда өзен суларымен өзара байланыста болады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Жүйенің даярлығы

**Жүйенің даярлығы** (Готовность системы; system availability) — жұмыс қалып-күйіндегі жүйенің өз функцияларын орындау қабілетінің өлшемі. Даярлық қалып-күйдің сандық өлшемін даярлық коэффициентімен бағалауға болады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Электр тогы арқылы жансыздандыру

**Электр тогы арқылы жансыздандыру**. Жасанды тіс сауытын жасағанда тісті егеу үшін, пломба салу үшін кариес қуысын тазалағанда, пульпитпен ауырғанда тіс қуысын ашарда қолданады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Ерте туберкулездің интоксинациясы

**Ерте туберкуледің интоксинациясы** — балаларда туберкулез микобактериялары туылғаннан дамитын және теріс туберкулез байқалатын (түршігу, шаршау, бас ауруы) жиынтынтығын қайталайтын күй.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Жүйенің есептеу ресурсы

**Жүйенің есептеу ресурсы** (Вычислительный ресурс системы; compu¬ter resurs system) — белгілі бір уақыт аралығы ішінде мәліметтерді өңдеу процесіне бөлінетін есептеу жүйелерінің құралы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Математикалық қосалқы процессор

**Математикалық қосалқы процессор** (Математический сопроцессор; mathematical coprocessor, aloating point unit) — жылжымалы нүктелі сандармен операцияларды жылдам орындауға арналган процессор.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Аяқтау операторы

**Аяқтау операторы** () — бағдарламалық бірліктің соңын белгілейтін оператор; end түрінде беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жүйенің жеделдігі

**Жүйенің жеделдігі** (Оперативность системы; system operativeness) — берілген мерзімде немесе пайдаланушының жұмыс қарқынында мәліметтерді өңдеу мүмкіндігін бейнелейтін жүйе қасиеті.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Аллювийлiк терраса

**Аллювийлiк терраса** - аллювий түзілімдерінен тұратын терраса.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Торакометр

**Торакометр**— көкірек қуысының диаметрі мен шеңберін өлшеуге арналған аспап.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Жүйенің осалдығы

**Жүйенің осалдығы** (Уязвимость системы; criticality of system) — жүйенің қауіп төнген кезде қорғанысының бұзылуына себепші болатын қасиеті. Дұрыс жобаланбауының немесе толық жөнделмеуінің, кездейсоқ немесе әдейі жасалған әрекеттің салдары болуы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Граувакка

**Граувакка**(*немісше grau— сұр, wаске — саз*) — әр түрлі таужыныстар мен минералдардың сынықтарынан, көбінесе далашпаттар мен кварцтан тұратын құмды жыныс. 
*Грауваккаларда жыныс сынықтарының мөлшері 20%-дан кем болмауы тиіс.
*Грауваккаларды түйірлер нашар жұмырланып, нашар іріктелген, керіші ор түрлі, полиминералды, көбінесе сазды минералдар басым болады.
*Құрылымы әркелкі псаммитгі, бітімі сол қабатгы, түсі көбінесе сұр, жасыл сұр, қара сұр.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Аяқтаушы

**Аяқтаушы** (Завершатель; trailer) - тек қана ажыратқыш байтынан тұратын немесе файлдың қалған бөлігі туралы ақпаратты сақтайтын соңғы жазба.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жүйенің тиімді режімі

**Жүйенің тиімді режімі** (Продуктивный режим системы; system production mode) — программаны жөндеу мен тестілеу құралдары ажыратылган операциялық жүйенің жұмыс режімі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жүйетехника

**Жүйетехника** (Системотехника) — күрделі жүйелерді жобалау, жасау, сынау және жұмыс істету мәселелерімен шүғылданатын гылыми-техникалық багыт. Жүйетехникада радиоэлектроника, ақпараттану және есептеу техника құралдары, модельдеу ілімдері кеңінен қолданылады. Жүйетехника жергілікті, аймақтық, ауқымдық, мемлекеттік және ғарыштық жүйелермен бірге олардың алуан түрлері мен жұмыс істеу тәсілдерін, қоршаған ортаның әсерлерін және адамдардың қатынасуын қамтиды.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Математикалық модель

**Математикалық модель** (Математическая модель; matemathical simulation) — объектінің қызметі мен құрылымын сипаттайтын математикалық тәуелділіктер жүйесі, яғни нақты эксперимент жасамай-ақ жүйенің мінез-құлқын зерттеуге және болжауға көмектесетін математикалық формулалар мен тендеулер арқылы өрнектелетін объектілердің математикалық сипаттамалары.

## Дереккөздер


Математикалық модельдеу

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Аллювийлiк шашылымдар

**Аллювийлiк шашылымдар** - сынықты материалдың су ағыңдарымен тасымалдану және түзілу нәтижесінде жаралып, аллювий түзілімдерінде орналасады. Элювийлік, делювийлік, коллювийлік, көне шашылымдар және түпнүсқа таужыныстар мен кенорындардың шайылуынан пайда болады. Аллювийлiк шашылымдарға өзен, аңғар, арна және терраса шашылымдары кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Созылмалы туберкулездің интоксикациясы

**Созылмалы туберкулездің интоксикациясы** — реактивтілік өзгерісі фонындағы туберкулездің ерте сатысында дамитын күй; 
Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Жүктейтін сектор

**Жүктейтін сектор** (Загрузочный сектор) — бірінші сектордың нөлінші бетіндегі нөлінші сызықжолы. Жүктемелеуіш (жүйелік) дискінің бұл жерінде операциялық жүйені жүктемелейтін программа орналасады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жүктеме, жүктеу

**Жүктеме, жүктеу** (Загрузка; load, loading) — 1) жүктеме — жүйенің жұмыспен жүктелу сипаттамасы; 2) жүктеу — мәліметтерді сақтайтын құрылғының бірінен екіншісіне ауыстыру; 3) жалпы қызмет көрсету жүйесі жұмысының көптігінің сипаттамасы; 4) мәліметтерді мәліметтер тасуыштан негізгі жадқа немесе тікелей процессор амалдарында пайдалану үшін негізгі жадтан регистрлік жадқа жіберу.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Байланыс торабымен жүктеу

**Байланыс торабымен жүктеу** (Загрузка по линии связи, downline loading) — программаларды немесе мәліметтерді бас компьютерден бағынышты компьютерге немесе терминалдық жабдықтарға жіберу.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жүктейтін модульдердің кітапханасы

**Жүктейтін модульдердің кітапханасы** (Библиотека загрузочных модулей; load module library) — компьютерлердің бірыңғай жүйесінде — жүктейтін модульдерді сақтауға арналған кітапхана.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Басқаруды жүктеу

**Басқаруды жүктеу** (Загрузка управления; control loading) — басқару мәліметтерін арнайы жадқа жазу.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жүктейтін модуль

**Жүктейтін модуль** (Загрузочный модуль) — байланыс түзету кезінде біркелкі (операциялык жүйеде қабылданған) пішімде алынган салыстырмалық адрестерде берілетін программалық модуль.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Контроллер

**Контроллер** (): 
*компьютердің жеке құрылғыларының жұмысын басқаратын электрондық схема;
*бір немесе бірнеше құрылғыны басқаруды, ал кейбір жағдайларда компьютерге қосылған интерфейстердің сәйкес болуын орындайтын дербес компьютер блогы;
*оган қосылған құрылғылардың жұмысын басқаратын бағыныңқы жүйе, бірақ әдеттегідей одан өтетін ақпараттар ағынын өзгертпейді;
*компьютерге қосылған құрылғыларды басқару қызметін атқаратын бағдарламаланатын аралық құрылғы.

## Дереккөздер

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Математикалық программалау

**Математикалық программалау** (Математическое программирование; mathematical programming) — функцияның тиімді мәнін табу мәселелерін зерттеумен және осындай мәселелерді шешуге арналган әдістер табумен шұгылданатын қолданбалы математиканың бөлімі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Орақ тәрізді-клеткалы қаны аздық

[right|thumb| alt=A.|200 px|["Анемия"]]

**Орақ тәрізді-клеткалы қаны аздық** (син: өкпенің көрінуі) — қанның орақ тәрізді қызыл түйіршіктері бар, обтурация салдарынан өкпенің жіңішке қан тамырларына қан құйылуының бүзылуы альвеола арасындағы қолқаны жансыздандыруға әкеледі, рестриктивті белгісі үлғайған өкпенің жоғарғы күре тамырларының қан толтыруы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Альбитит

**Альбитит** — түгелге жуық альбит кристалдарынан тұратын, желілерге шоғырланатын тау жынысы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Торакалды хирургия

**Торакалды хирургия** ( — көкірек қуысы) — кеуде клеталарының ішкі қуысында орналасатын, ішкі кеуделік ортада жүргізілетін хирургия.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Торакоскопия
* Торакотомия
* Тораколапаротомия
* Торакопластика

Санат:Торакалды хирургия
Электромиография

**Электромиография** — бұлшық еттің электрофизиологиялық белсенділігін анықтау мақсатында биопотенциалын жазу. Бұлшық еттің сау және сырқат қалпын тексеретін ортодонтиялық тәсіл.
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Альб жiкқабаты

**Альб жiкқабаты** — бор жүйесінің төменгі бөліміне қатысты төменнен санағанда алтыншы жікқабаты.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Мультимедиаға арналған жаңарту жинағы

**Мультимедиаға арналған жаңарту жинағы** (*Комплект модернизаций для мультимедиа; multimedia upgrade kit*) — мультимедиалық дербес компьютерді жасауға қажетті құрауыштар жинағы. Жинаққа міндетті түрде әрқашанда *CD-ROM* жинақтауышы мен дыбыстық тақша кіреді. Міндетті емес, бірақ құрауыштар жинағына *CD-ROM* жинақтауышының интерфейсі мен динамиктер қосылады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Динамикалық жүктеу

**Динамикалық жүктеу** (Динамическая загрузка; dynamic program loading) — негізгі жадқа программа тұтасымен жазылмайтын программаларды жүктеу тәсілі. Жадта жоқ модульдер қажет болған кезде біртіндеп жүктеледі.

**Жүйені жүктеу** (Загрузка системы) — жүйе модульдерін сыртқы жадтан негізгі жадқа жазу.

**Мәліметтер базасын жуктеу** (Загрузка базы данных; database load) — мәліметтерді мәліметтер базасына жазу.

**Программаны жүктеу** (Загрузка программы; program loading) — программаны сыртқы жадтан негізгі жадқа жазу.

**Сұраныс бойынша бетті жуктеу** (Загрузка страницы по запросу; demand paging) — дискі беттерін қажетіне қарай негізгі жадқа жіберуге арналған виртуал операциялық жүйенің механизмі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Қатпарлық айнасы

**Қатпарлық айнасы** - қатпарланған нақтылы стратиграфиялық қабаттың сол қатпарлар жүйесіндегі барша құлыптарын бір-бірімен ойша жалғағанда пайда болатын шартты жазықтық. Бүл жазықтық көлбеу бағытталуы, еңістеле сағалануы, дөңес немесе ойыс, ал арагідік өте күрделі пішінді болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Жүктеме коэффициенті

**Жүктеме коэффициенті** (Коэффициент нагрузки; load factor) — желідегі ең үлкен жүктеменің белгілі бір уақыт аралығында графиканың орташа жүктемесіне қатынасы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Контроллердің қалыпкүй блогы

**Контроллердің қалыпкүй блогы** (*Блок состояния контроллера; status controller block*) — компьютерлердің бірыңғай жүйесінде — контроллер жайында динамикалық мәліметтері бар операциялық жүйенің кестесі. Оны басқарушы бағдарлама мен енгізу-шығару құрылғысының драйверінде пайдаланады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Матрицалық айнымалы

**Матрицалық айнымалы** (Матричная переменная; matrix variable) — мәні матрица болатын айнымалы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мультимедиалық объект

**Мультимедиалық объект** (*Мультимедийный объект; multimedia object*) — ұсынудың екі немесе одан да көп әр түрлі тасуыштарына жататын объектілерден тұратын құрама объект. Мысалы, мәтіндегі құрама дыбыстық сүйемелдеу.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Қосақталған машина

**Қосақталған машина** (*Спаренная машина; coupled computer*) — қос машиналы есептеу кешенінің бір компьютері.

## Ішкі сілтемелер
*Машина
*Компьютер

## Сыртқы сілтемелер
*Coupled Computer Systems for Civil Engineering Applications, Berthold Firmenich) 
*Use and Development of Coupled Computer Codes for the Analysis of Accidents at Nuclear Power Plants 

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Аралдық доғалар

**Аралдық доғалар** — шеткі теңіздердің қазаншұңқырларын мұхиттың терең науаларынан бөліп тұратын, тізбектелген тау жоталары. Аралдық доғалардың негіздері көбіне жанартаулы, теңіз деңгейінен көтеріңкі көптеген шоқтықтары бар (ені 40—400 км, ұзындығы 1000 км және одан да көп) аралдар болып келеді. Аралдық доғаларға анық сараланған гравитациялық және магниттік өрістер, күшті жылу ағыстары, белсенді вулканизм мен сейсмикалылық тән. Аралдық доғаларлар негізінен Тынық мұхит алабының батыс өңірінде шоғырланған; бүл құрылымдар жүйесі "Тынық мұхиттың отты шығыршығы" деп аталатын жалпыпланеталық алып құрылымның бір бөлігі болып табылады. Синонимі: жанартаулы аралдық доға.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Мультименю

**Мультименю** (*Multimenu*) - бір мезгілде бірнеше мүмкіндікті (бірден көп) таңдап алуға болатын меню.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Альбиттену

**Альбиттену** — метасоматоз процеcінің бір түрі. Жер қойнауларынан көтерілген гидротермалық ерітінділердің әсерімен түпнегіз таужыныстар құрамындағы силикатты және алюмосиликатгы минералдар есебінен альбит кристалдарының пайда болуы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Метасоматоз
Альбитофир

**Альбитофир** — трахитті сеппелі тау жынысы. Альбитофир қүрамындағы сеппелер де, оларды жымдастырушы массалар да негізінен алганда альбит минералынан тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Өкпе инфаркті

**Өкпе инфаркті** — плевраға қараған, түбір бар, үш бұрыш формасына ие болатын өкпе геморагиялық инфаркт, әдетте өкпе артериясы бітелген кезінде пайда болатын, қан қақыру ауруымен байқалады.
Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Конфигурация, пішін үйлесім

**Конфигурация, пішін үйлесім** (**)

*белгілі бір жүйені, аппараттық жабдықтарды, оның нақты параметрлерін (*сипатгамаларын*), құрылғылар қүрамын (*бөліктерін*), өзара байланыстарын анықтай отырып орналастыру. Көрсетілген кешенге, жүйеге, компьютерге қосылатын құрылғылардың жұмыс істеу және бірбірімен байланысу мүмкіндерін тиянақтау десе де болады. Конфигурация белгілі бір тұтыну кезеңі ішінде пайдаланылатын есептеу жүйесіндегі аппараттық қүралдар мен олардың арасындағы байланыс параметрлерін бекітеді;

*дербес компьютерді пайдаланушының белгілі бір мәселелерді орындауына арналған кызметтік құрылғылардың жинағы; есептеу жүйесіндегі аппараттық құралдардың және олардың арасындағы жалғастырулардың белгілі бір жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Иммуноглубиндер

**Иммуноглубиндер** (ИГ) — белоктар тұқымдастығы. Оған антиденелік қасиеттері бар белоктар, В-лимфоциттердің антиген байлағыш рецепторлары және антигендік ерекшеліктері мен химиялық, құрылымы жағынан антиденелерге ұқсас белоктар кіреді. Қан сарысуында, лимфада, уызда, сілекейде және торшалардың сыртқы қабатында болады. Бірқатар белгілер негізінде ИГ молекулаларын 5 түрге (ИГО, ИГМ, ИГА, ИГД„ ИГЕ) бөледі. Мысалы 150 000-дан: 900 000 дейін. Барлық кластарға жататын ИГ-нің негізгі кұрылымдық бірліктері болып Н және Ь-полипептиттік тізбектері саналады, олар өзара әртүрлі типтегі ковалентті емес байланыстар және тізбек аралық дисульфпдті көпіршелер арқылы ұсталып тұрады. ИГ мономер молекуласы мысалы 22 500 болатын екі Ь-тізбектен және мысалы 50 000—75 000 болатын екі Н-тізбектерден тұрады. Ь- тізбекте барлық кластарға ортақ детерминант болады. Ал Н-тізбектерде тек ИГ әр класына тон антигендік детерминанттар болады. Антигендік қатынастарға байланысты Ь-тізбек екі типке (К и Я), ал Н-тізбек бес типке (ү, ц, а, е, б) бөлінеді, олар өзара аминқышқылдардың реттілігіне байланысты ажыратылады. Әр Ь-және Н-тізбек өзгермелі Ы-терминальды бөлімнен және тұрақты С-терминальды бөлімнен тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Мультимикропроцессор

**Мультимикропроцессор** (*Multimicroprocessor*) — микропроцессорлардан тұратын көп процессорлы жүйе.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Альбиттiк қосақталу заңы

**Альбиттiк қосақталу заңы** - қосақталу заңдарының кең тараған түрлерінің бірі. Қалыпты зандар тобына жатады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Торакопластика

**Торакопластика** (син.: өкпені қалпына келтіру) — хирургиялық операция: өкпенің зақымдалғап бөлігінің жетілуіне жағдай жасау мақсатымен кеуденің белгілі бір бөлігіндегі қабырғаларды жою немесе операция жасап алып тастау.

Сірі қабық аралығындағы торакопластика — сірі қабық қуысын ашып және қабырғадан басқа париетальды сірі қабық аймағын кесіп тастайды.

Сірі қабықтан тыс торакопластика — сірі қабық қуысын ашнайды.х

Жотарты торакопластика — қабырғаның үстіңгі бөлігінде, соның ішінде 1-қабырғада орындалатын торакопластика.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Коффи-Антелав операциясы
* Торакалды хирургия

Санат:Хирургия
Грейзендер

**Грейзендер**- көбінесе қышқыл құрамды интрузиялық, эффузиялық, шөгінді және метаморфтық тау жынысытардың пневматолиттік-гидротермалық өзгерістері нәтижесінде қалыптасатын, минералдық құрамы негізінен кварцтан, мусковиттен, литийлі слюдалардан, турмалиннен, топаздан, флюориттен, берилден, рутилден, басқа да кейбір рудалы минералдардан тұратын тау жынысы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Мультиөңдеу

**Мультиөңдеу** (*Мультиобработка*; *muitiprocessing*) — бір басқарушы программаның жетекшілігімен жұмыс істейтін бірнеше процессордың екі немесе одан да көп тапсырманы бір мезгілде орындауы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Машинадан тыс ақпараттық база

**Машинадан тыс ақпараттық база** (Внемашинная информационная база) — барлық құжатталган мәліметтер мен хабарлар жиынтығы. Бүл жиынтық басқарудың автоматтандырылған жүйесінде және басқа да автоматтандырылған жүйеде пайдаланылады. 

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Торакоскоп

**Торакоскоп**— сірі қабық қуысын қарауға, сондай ақ көзбен бақылау арқылы торакокаустиканы іске асыру үшін арналған медиңиналық эндоскоп; көкірек қабырғасына тесу арқылы енгізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Қос (ұзын) сөз

**Қос (ұзын) сөз** (*Двойное слово (длинное); double (long) word*) — 1) жазылуында төрт байт пайдаланылатын мәліметтер. Мұндай сөздер 16 және 32 разрядтық машиналарда қолданылады; 2) біртұтас бүтін ретінде өңделетін іргелес машиналық сөздердің жұбы.

## Сыртқы сілтемелер
*Long double 

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Анестезиолог

[right|thumb| alt=A.|200 px|["Клейдоскопты қолданып жатқан анестезиолог"]]

**Анестезиолог** — ауыртпау және хирургиялық жолмен араласу кезінде организмнің өмірлік маңызды функцияларын меңгеру мәселелері бойынша арнап даярлықтан өткен маман дәрігер.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Бөгеннің гидрологиялық сипаттамасы

**Бөгеннің гидрологиялық сипаттамасы** (*Гидрологическая характеристика водохранилища*) — гидрологиялық режімнің элементі; су қоймысының сандық көрсеткішінің өзгеру жағдайы мен оның пайдалану кезіндегі режімі мен тәуелділігін, сонымен катар су қоймасының табиғи жағдайы мен су жиналу алқабының көрсеткіштерін анықтау.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Каверна (медицинада)

нобай|Қара тілшелер нұсқайтын аймақ
**Каверна** — ағзаның ішкі мүшелерінде (көбінесе өкпеде, бүйректе) некроздан пайда болатын қуыстар.

## Түрлері
Икемді каверна — өз бетімен ыдырауға және тыртықтануға қабілетті шағын өкпелік каверна.

Созылмалы каверна (син.: сіреснелі, фиброздық каверналар) — ыдырауға қабілетсіз, кенересі фиброздық өзгеріске ұшыраған өкпелік каверна.

Ашық каверна — сыртқы ортамен патологиялық процесс барысында табиғи немесе пайда болған өзек арқылы қатынасады.

Секвестрленген каверна — некроздалған тканьдердің шеткі учаскелерінің балқуымен және секвестр түрінде бөліктері бойынша орталық учаскелерге бөлінуімен сипатталатын каверна.

Жедел каверна — ұлпа некрозының жас ошағының орнында пайда болған жүқа жеңіл ыдырайтын өкпелік каверна.

## Дереккөздер

Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Аралық көмірлі алап

**Аралық көмірлі алап** — геосинклин мен платформа аралығындағы тектоникалық режімде жаралған көмірлі формациялардан тұрады. Бүл типті алап көмірлі қат-қабаттың біршама қалындығымен, көмір қабаттары санының орташа болуымен (ондаған), көмір метаморфизмінің орташа дәрежесімен, таужыныстардың шамалы дислокацияланғандығымен сипатталады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Геохимиялық алаң

**Геохимиялық алаң** - нақтылы химиялық элементтер тобының немесе олардың жекелеген ассоциацияларының арнаулы концентрациясы шөгінді таужыныстардан тұратын нақтылы свиталарға ғана шоғырлануы нәтижесінде геохимиялық сипаты тұрғысынан біркелкілікпен сипатталатын алаңдар.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:География
Санат:Химия
Машиналық айырып тану

**Машиналық айырып тану** (Машинное распознавание; machine recognition) — техникалық құралдармен орындалатын бейнелер мен мәтіндерді айырып тану.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Диагенез

**Диагенез** ( — іс-әрекеттің тәмамдалуын білдіретін қосымша,  — пайда болу) — Жер қыртысының жоғарғы белдеуі жағдайында қопсық шөгінділердің (суқоймалар түбінде және құрлықта) шөгінді таужынысқа айналуының табиғи физикалық-химиялық процесстерінің жиынтығы. Бастапқы диагенез — шөгінді құрамының физикалық-химиялық тұрақтану кезеңі және кейінгі диагенез — заттың әр түрлі минералдық жаралымдар түзіп қайта бөліну кезеңі сараланады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Машиналық ақпарат

**Машиналық ақпарат** (Машинная информация; computing information) — компьютерге келіп түсетін және сақталатын, әрі айналымда болатын және компьютерден пайдаланушыға берілетін мәліметтер.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Конфигурация диспетчері

**Конфигурация диспетчері** (*диспетчер конфигурации; configuration manager*) — жүйенің пішім-үйлесімі жайындағы мәліметтерді сақтауды және таңдап алуды жеңілдететін бағдарламалық құрауыштар жиыны. CONFIG.SYS, AUTOEXEC.BAT және әр түрлі INI файлдарын қолдану қажеттігінен босатады. Оның құрамына пішін-үйлесім тізілімі, тізілімнің бейнесызбалық редакторы және жабдықтарды ажырата білетін (оның ішінде жадта түрақты сақтайтын құрылғыларда жүзеге асырылган) құралдар кіреді.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*Диспетчер конфигурации SQL Server

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мультиплексор

**Мультиплексор** - екі немесе одан да көп мәліметтер тұтынушылар арасында бір ортақ арна арқылы бір мезетте мәліметтер жеткізуге мүмкіндік беретін қызметтік құрылғы; бір мезгілде бір желі арқылы бірнеше сигнал жеткізуге мүмкіндік беретін құрылғы. Мультиплексор бірнеше кіріс сигналын бір шығыс сигналына айналдыратын логикалық схема немесе бірнеше кіріс ақпараттық ағынын бір шығыс ақпараттық ағынына айналдыратын құрылғы. Мұнда сигналдарды мерзімдік, жиілікті және статистикалық біріктіру тәсілдері қолданылады.
200px|thumb|right

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Торакоскопия

**Торакоскопия** — жасанды түрде өкпеге ауа жіберіп емдеуден кейін троакар канюлясы арқылы енгізілген торакоскоп көмегімен сірі қабық қуысын эндоскопиялық зерттеу.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Геохимиялық атырап

**Геохимиялық атырап** - Жер қыртысының кейбір элементтер мөлшері кларктан көбірек ұшырасатын өңірлері. Геохимиялық алаптың құрам-бөлшегі болып есептелетін Геохимиялық атырап *кенді алап* немесе *кенді торап* ұғымдарына сәйкеседі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:География
Санат:Химия
Жанартаулық тектоникалық депрессия

**Жанартаулық тектоникалық депрессия** — планда сақиналы, сопақ немесе полигонды oпырылған құрылым, вулкандық процестерге байланысты дамиды, бірақ белгілі бір жанартау орталығының әрекеті мен эволюциясына байланысты емес. Бұл мағынада жанартаулық тектоникалық депрессия кальдераға керісінше. Жанартаулық тектоникалық депрессия диаметрі 12—15 км-ден 60—80 км, кейде 100 км-ге дейін жетеді, сыртқы жағынан лықсымалар жүйесімен шектеледі. Төмендеудің көрінетін амплитудасы 300 м-ден 700—1000 м-ге дейін болады. Депрессияның салынуы вулкандық әрекеттілік цикл басталудан бұрын жүреді. Жанартаулық тектоникалық депрессия ауқымында вулкандық аппараттар тобы орналасады, олар көбінесе өнімдердің базальттан дацит пен липаритке дейінгі толық қатарын береді.

## Дереккөздер


Санат:Вулканология
Бөгеннің көлемі

**Бөгеннің көлемі** (*Объем водохранилища*) — су қоймасының тосылған деңгейіндегі белгілі (*нақты*) су көлемі. Бөген көлемінің мынадай түрлері бар: толық су қоймасының көлемі: су қоймасының табаны мен қалыпты суды тіреу деңгейінің арасындағы су көлемі, пайдалы (пайдаланылатын) көлем мен нәтижесіз су көлемінің деңгейіне дейінгі су көлемі, нәтижесіз су көлемінің деңгейінен су коймасының табанына дейінгі су көлемі. Тездетіп өткізу көлемі (*су қоры*) нормалы тіреу деңгейі мен тездетіп өткізгіш тіреу деңгейінің тездетілген тірелу деңгейі екеуінің арасында орналасқан су көлемі. Су қоймасының нәтижесіз көлемі түнбаларды тұндыруға, коймадағы судың сапасын арттыруға арналған. Тездетіп өткізу көлемімен су тасығандағы су көлемінің біразын қоймада ұстап алып калып, суға тапшы кезінде төменге су жіберіп пайдалану әдісі. Құрылыс көлемін (*имарат материалдарының жұмсалуы кемиді*) кемітуге пайдасы тиеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Альмандин

**Альмандин** — силикаттар класы гранаттар тобына жататын минерал. Химиялық формуласы: ғе3а12 [§ю4]3. Сингониясы - текшелік, кристалдары додекаэдр түрінде, көбінесе түйірлі агрегаттар құрайды. Түсі — қызыл, күлгін қызыл, қоңыр қызыл, жылтырлығы шыныдай, қаттылығы - 7 - 7,5, жіктілігі жіктелмеген, меншікті салмағы — 4,25. Кристаллы тақтатастар мен гнейстерде кездеседі. Альмандин қажет материал ретінде пайдаланылады, мөлдір қызыл түсті түрі асылтас боп саналады. Кендері Карелияда, Оралда, Шығыс Сібірде белгілі.

## Жаратылысы
Альмандин тау жыныстарында сирек кездеседі. Ол — слюдалы тақтатастардың және пегматит желілерінің негізгі минералы.

Анарлардың жақсы құралған кристалдары Уралда, әсіресе
Таганай тауындағы Златоустыға жақын жерде кездеседі. Ол
Орта Уралдағы Осиновск мен Глобичинск кендерінен де табылған. Абразив (шарық қайрақ, түрлі қағаз жасауға қолданылатын) анардың ірі кендері — Карелиядағы Шугерецк станцияның қасында да бар.
## Галерея

Image:Granat almandyn5 Madagaskar.jpg
Image:Almandingranate-Glimmerschiefer.jpg|в породе
Image:Granat almandyn Madagaskar.jpg
Image:Almandyn 1.jpg
Image:Almandyn 2.jpg
Image:Annite w-almandine Basic potassium iron aluminum silicate and fluoride Kawai Mine Ena shi Gifu Prefecture Japan 2083.jpg|в породе

## Дереккөздер


Санат:Асыл тастар
Санат:Алюминий минералдары
Санат:Темір минералдары
Санат:Силикат минералдар
Машиналық аударма

**Машиналық аударма** (Машинный перевод; machine translation) — мәтіннің немесе сөздің бір тілден басқа тілге компьютер көмегімен орындалатын аудармасы. 
**Машиналық аударма**, немесе **автомат аударма** — электронды-есептеуіш машинаның (ЭЕМ) көмегімен бір тілдегі мәтінді екінші тілге аудару. Автомат аударма инженерлік тіл білімі мен қолданбалы ғылымдар саласына жатады, тілді табиғи код (шартты белгі) ретінде қарастырып, статистикалық және теориялық-акпараттық әдістерді қолданады. Зерттеу салмағы көбінесе лексикадан синтаксис саласына ауысып, семантикалық анализдің көмегімен мәтіннің мағына жағына көп көңіл бөлінеді. Көптеген тілдік мәліметтерді қамтитын кең көлемді машиналық сөздіктер жасайды. Қазақстанда профессор Бектаевтың жетекшілігімен кұрылған шағын топ әр түрлі мәтіндерді қазақшадан орысшаға аударумен шұғылданып, теориялық және практикалық зерттеулер жүргізуде. Автомат аударма сол күйінде тұтынушының қажетіне жарамды болмаған жағдайда, аудармашы мамандардың жеңіл-желпі өңдеуінен өтеді. Қазіргі кезде ЭЕМ-нің көмегімен іске қосылған ағылшын, неміс, француз тілдерінен орысшаға аударатын жүйелер бар.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
ИГД

**ИГД** — адам қан сарысуында аз мөлшерде (0,3—0,4 мг/ 100 мл) және кейбір лимфоцит мембраналарының бетінде кездеседі. Әрқашан мономерлі формада, тұну көрсеткіші 6— 75, м. с. 170 000—200 000 болады. ИГД молекуласы екі түрде кездеседі — сарысулы және рецепторлы. ИГД қызметінің маңызы әлі толық анықталмаған, бірақ антигенмен алғашқы байланысқа түсу кезінде антиген байлайтын рецепторлар ретінде маңызды роль атқарады. ИГД түзілуі ИГО қарағанда 100 есе бәсең жүреді. ИГД аутоиммунды аурулар кезінде көбірек кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Торакотомия

thumb|
**Торакотомия** — хирургиялық операция: көкірек арқылы сірі қабық қуысын ашу.

**Қабырға аралық торакотомия** — қабырғаларды кеспей, қабырғалар арасымен тілініп сойылады.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Торакалды хирургия

Санат:Хирургия
ИГА

**ИГА** — әртүрлі формада қан сарысуында және секреттерде кездеседі. Сарысу құрамында негізінен мономерлер түрінде, сондай-ақ димерлі және жоғарғы құрылымда да кездесе береді. ИГА сарысудағы концентрациясы 156—294 мг/100 мл. Мономердің мысалы 150000— 160000, түну керсеткіші 75. Н-тізбектің мысалы 55 000-дей. Димердің тұну көрсеткіші 105, тримердікі — 135, тетрамердікі 16—175. ИГА-ның жартылай ыдырау мерзімі 5—6,5 күн. Молекула құрамына 5—10% карбогидраттар кіреді. ИГА- ның өзі екі топқа бөлінеді ИГА1 және ИГА2. ИГА-лимфоциттердің антиденеге тәуелді уыттылығын күшейтеді, вирус аурулары кезінде вирусты орап алып оның нысана-торшаға енуіне мүмкіндік бермей, үлкен қорғаныс қызметін атқарады. Сjл ИГА-дері — уыз, сілекей, көз жасының негізгі ИГ тобы. Сарысу ИГА-дан сөлдік ИГА- ның өзгешілігі ол негізінен ИГА2 тұрады. Мономер, димер және тримерлі формаларда кездеседі. Димерлер мен тримерлер құрамына қосымша екі полипептиді секреторлы компонент (5с) және Л-тізбегі кіреді. ИГА пішініне байланысты мысалы 305 000 және одан жоғары болады, диментация тұрақтылығы 11,53. Сөлдік ИГА-сы тыныс, ас корыту жолдарының шырышты қабаттарының эпителий торшаларына ауру қоздырғыштары еніп және жиналатын жерлерінде басты корғаныс қызметін атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Геохимиялық ая

**Геохимиялық ая** — біршама ауқымды аймақты алып жатқан нақтылы тау жынысы құрамындағы элементтердің орташа мөлшері; бұл мөлшер кларкқа сәйкес келуі, одан көбірек немесе азырақ болуы ықтимал. Геохимиялық аяны не ая мөлшерін анықтау кенорындарды геохимиялық әдістер арқылы іздестіру барысында шешуші рөл атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геохимия
Санат:Химия
Созылған қуыс

**Созылған қуыс** (іскен)—«Вентиль» түрі бойынша жараның іріңін түтік арқылы шығаратын кеңірдек тарамы өткізгіштігінің бұзылуына бола өкпедегі қуыс мөлшерінің едәуір үлғаюымен және ұсақ жараның іріңін түтік арқылы шығаратын кеңірдек тарамының бір уақытта ерекше зақымдануымен бірге өкпе тканінің ыдырауы. Өткізгіштігін қалпына келтіруде қуыс мөлшері қүрылысының бұзылуына сәйкес тез кішірейеді.
Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Машиналық графика

right|thumb
**Машиналық графика** (*машинная графика*; *computer graphics*) — адам әрекеттерінің нәтижесі ретінде қарастырылатын, компьютер көмегімен кұрастырылған екі өлшемді графикалық кескіндердің негізінде қолданбалы мәселелерді шешуге арналган программалық және техникалық құралдардың жиынтығы; компьютер экранында мәтінге жатпайтын графикалық объектілерді бейнелеу. Компьютерлік графикага графикалық объектілерді құрастыру, енгізу, сақтау, бейнелеу, диаграммалар мен графиктер жасау, оларды қайталап көрсету, экранға шығару, түрлендіру және түзету тәсілдері мен амалдары жиыны жатады.. Машиналық графика пайдаланушының компьютермен әрекеттестігінің ең тиімді үлгісінің бірі. Ол ақпаратты графикалық еңгізу-шығару құрылғыларымен жабдықталған графикалық терминалдар мен дербес компьютердің пайда болуының арқасында жобалауды, математикалық модельдеуді, мәліметтер талдауды автоматтандыруда кеңінен қолданыла бастады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Альфа-бөлшек

**Альфа-сәулелер** — радиоактивті ядролардан зор жылдамдықтармен (шамамен 10 см/с) бөлініп шығатын бөлшектерден тұратын сәулелер.
thumb|175px
**Альфа-сәуле шығару** — ядролық реакторлардың жұмыс процесінде, ядролық жарылыста пайда болатын немесе ядролық зарядтардың құрамына кіретін радиоактивті изотоптардың ыдырау барысында ядролардың гелий атомдарын (альфа-бөлшектер) шығаруы. Альфа-сәуленің өткіш қабілеті аз болғандықтан, ол тек альфа — сәулеленгіш изотоптар организм ішіне түскенде ғана қауіпті.

## Дереккөздер


Санат:Сәуле шығару
Санат:Радиоактивтілік
Бөгеннің қалыпты тіреу деңгейі

**Бөгеннің қалыпты тіреу деңгейі** (*Нормальный подпорный уровень водохранилища*) — су қоймасын жобалағандағы оның судың ең жоғарғы тірелу деңгейі, су қоймасының жоғарғы ернеуіндегі жиналған суды гидротехникалық имараттармен әдеттегі жағдайда пайдалану.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Конфигурация тізілімі

**Конфигурация тізілімі** (*Реестр конфиіурации; configuration registry*) — есептеу машинасының конфигурация жайындағы ақпарат сақталатын мәліметтер базасы. Мүндай ақпаратқа, мысалы, орнатылған аппараттық құралдар мен программалық жасақтама, жұмыс істейтін ортаның параметрлері және жүйені пайдаланушылардың енгізген басқа да мәліметтері жатады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Бөгеннің көтеріңкі көлемі

**Бөгеннің көтеріңкі көлемі** (*Форсированный объем водохранилищ*) — жаңбыр мен нөсер аркылы тасқын қалыптасатын ағын суларда (*мысалы, басталуы мен мөлшерін алдын ала білу қиын өзендер*) оны реттеу үшін бөгенде жасалатын арнайы резервтік сыйымдылық. Арнайы сыйымдылық аз сулы кезеңдердің ағындысын көбейту үшін жасалған сыйымдылықтың үстінде орналастырылады. Одан басқа орасан су тасулар мен тасқындарды өткізу кезінде, әдетте, бөгеннің қалыпты тежеу деңгейінен (*ҚТД*) сол биіктеу деңгейден су босату әрекеті де кездеседі. Оны көтеріңкі деңгей деп атайды. Бұл жағдайда тасқын ағындысын реттеуге көтеріңкі призма да қатысады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Альпiлiк жербедер

**Альпiлiк жербедер** - мұздықтың пішіндердің көптігімен ерекшеленетін ойдым-ойдым таулы жербедер; үшкір басты шындармен, тік жарлы суайрықтармен сипатталады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Иге

**ИГЕ** — азғана мөлшерде қан сарысуында және секреттерде кездеседі және организмнің өз тканьдеріне сол биологиялық түрдің мүшелеріне өте жақын, жылдам басталатын аллергиялық реакцияға қатысады. Мысалы шамамен 190 000, тұну көрсеткіші 85. Сарысуда өте аз (0,0001—0,0007 мг/100 мл) мөлшерде кездеседі. Кейбір аллергиялық және тоғышар құрттар жұқтыратын аурулар кезінде қан сарысуында ИГЕ қоюлылығы бірнеше есе көбейеді. Оның вирусқа қарсы иммунитеттік маңызы әзір толық анықталмаған.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Мультипрограммалық жүйе

**Мультипрограммалық жүйе** (*Мультипрограммная система; multiprogram system*) — мультипрограммалау режімінде жұмыс істейтін, яғни екі немесе одан көп мәселені бір мезгілде орындауға рұқсат беретін есептеуіш жүйе.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Қабырға аралық анестезия

**Қабырға аралық анестезия** (өткізгіштік)—бұл жағдайда анестезиялайтын зат ерітіндісін қабырға аралық нервтер өзегі бойымен қабырғалар бұрышына енгізеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Машиналық жаңылысуларды өңдеу

**Машиналық жаңылысуларды өңдеу** (Обработка машинных сбоев; machine check handler) — машиналық үзілімдерді талдайтын және командалардың қайталану қателіктерін жөндеуге әрекеттенетін қүрал. Егер қайталау нәтиже бермесе, онда жаңылысуды алып тастау немесе осы қателік әсер ететін мәселені оңашалау әрекеттері жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Бөгеннің өлі көлемі

**Бөгеннің өлі көлемі** () — өлі көлем белдеуінен төмен орналасқан, тұнба, шөгінділер жиналатын көлем.  *Бөгеннің өлі көлемі* — экологиялық жағынан өте қолайсыз, су шаруашылығына тікелей қатысты термин. Суқоймалардың бұл бөлігінің планктоны мен су түбі организмдерінің құрамы оның пелагиялық ауданымен бірдей болады.

## Дереккөздер


Санат:Су шаруашылығы терминдері
Альфа-әдiс

**Альфа-әдiс** - альфа-сәулелерді өлшеу мақсатында таужыныстар мен минералдар радиоактивтілігін зерттеу әдісі. Сынамалар ұнтақталған болуы шарт.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Мультипрограммалық қоспа

**Мультипрограммалық қоспа** *(Мультипрограммная смесь; multiprogram mix)* — орындалуын біртұтас механизм басқаратын мәселелер жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Машиналық команда

**Машиналық команда** (Комавда машинная; computer instruction) — 1) ешбір қосымша нұсқаусыз және түсіндірмесіз автоматты түрде орындалатын машиналық қарапайым нұсқау; 2) есептеуіш машинаның орталық процессоры танитын және сол үшін әзірленген команда; 3) бір машиналық операцияны анықтайтын машиналық тілдегі жарлық; компьютердің командалар жүйесінің қүрамына кіретін команда.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Бөгеннің пайдаланылмайтын көлемі

**Бөгеннің пайдаланылмайтын көлемі** — тайыздану деңгейінен төмен жатуына байланысты ағындыны реттеуге қатыспайтын су көлемі. Бұл су көлемінің су шаруашылық қондырғысы үшін практикалық маңызы зор.  Бөгеннің пайдаланылмайтын көлемі оның пайдалану ұзақтығы мен СЭС-тің тегеурін деңгейін анықтау үшін қажет.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Транссудат

нобай|189x189 нүкте|Оң Ривалта сынағы. Жақсырақ көру үшін сұйықтық метилен көкімен боялған.
**Транссудат** —(син.: ісікті сұйық)—ісіну кезінде, дененің қуыстарында және тканьнің саңылауларында жиналған құрамында белок аз (жетіспейтін) сұйық.

## Экссудат пен транссудаттың айырмашылығы
Эффузияның дифференциалды диагностикасында экссудат пен транссудатты ажырату маңызды. Транссудат қабыну емес, гидростатикалық немесе коллоидты-осмостық қысымның бұзылуына байланысты пайда болады. Құрамында серозды экссудат транссудатқа жақын.

Трансудат экссудатпен салыстырғанда аз мөлшерде ақуызды қамтиды. Транссудат пен экссудат арасындағы айырмашылықты сұйықтықтың үлес салмағын өлшеу арқылы анықтауға болады, бұл оның құрамындағы ақуызды жанама түрде көрсетеді. Сонымен қатар, Ривальта сынағы сұйықтықтың табиғатын анықтауда пайдалы болуы мүмкін.

## Тағыда қараңыз

* Экссудат

## Дереккөздер


Санат:Биологиялық сұйықтар
Геохимиялық диаграмма

**Геохимиялық диаграмма** — минералдардың кристалдану процесі немесе химиялық элементтердің таралу заңдылықтары уақыттың не температураның өзгеруі тұрғысынан әр түрлі сатыларға сәйкестендіре кескінделетін сызба нұсқа.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геохимия
Санат:Химия
Арна маңы үймегі

**Арна маңы үймегі** - өзен арнасы бойындағы көтерілім; су тасыған кезде өзеннің арнасынан шығып, жайылманы басып қалуынан пайда болады. Су қайтып, ілестіру қарқыны күрт азайғанда, ірі материал бірден жаға маңында қалып, арна маңы үймегін түзеді. Табиғи бөгеттер деп аталып, қорланған мүндай үймектердің биіктігі 5—6 метрге жетеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Мультипроцессор

**Мультипроцессор** (*Multiprocessor*) — 1) программаларды келісе отырып бірігіп орындау үшін бір-бірімен байланысқан бірнеше орталық процессорлар жиыны; 2) бірнеше орталық процессорлары бар компьютер.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Алюмосиликатгар

**Алюмосиликатгар** — силикаттар деп аталатын класқа жататын минералдар тобы.

## Дереккөздер


Санат:Геология