Ұлттар достастығы

**Ұлттар достастығы** () — Ұлыбритания мен оның бұрынғы отарлары және доминиондарын (Аустралия, Жаңа Зеландия, Канада, Камерун, Мозамбик,Үндістан, Пәкістан, Оңтүстік Африка Республикасы, т.б. 54 мемлекет) біріктіретін мемлекеттер қауымдастығы. 

1947 жылға дейін Британ ұлттар достастығы деп аталған. Бұған кіретін елдердің кейбіреулері Ұлыбритания королевасын өздерінің мемлекет басшысы ретінде мойындайды. 

(Патшайымның сол елдегі өкілі генерал-губернатор болып табылады). Британия достастығының құқылық мәртебесі 1931 жылы Вестминстер статуcымен бекітілген, 1942 жылы кейбір түзетулер енгізілді. Британ достастығының жұмысын арнайы құрылған Секретариат үйлестіреді. 

Ол жыл сайын достастыққа мүше мемлекеттердің бірлескен конференцияларын өткізіп отырады. Бұған қоса Ұлыбритания үкіметінде тек осы достастық істерімен айналысатын арнайы министрлік жұмыс істейді.

## Достастықтың негіздері
Британ империясы, Канада, Үндістан, Батыс Индиядағы кейбір иеліктер мен бірқатар шашыраңқы және шалғай елді мекендерді қалдырып, Американың 13 колониясын жоғалтқаннан кейін, мегаполисте екі саяси бағыт белгіленді. Біріншісі Үндістан мен Қиыр Шығыстағы британдық ықпалдың кеңеюіне бағыт алды. 

Екінші жол, осы ықпалдың кеңеюімен қатар (британдық өнеркәсіптің мүдделері үшін және мемлекеттік шығындарды үнемдеу мақсатында) тәуелсіздік соғысының қайталануын болдырмау мақсатында колонияларда өзін-өзі басқаруды дамытуға мүмкіндік берді. Солтүстік Америка колониялары.

«Ұлттар достастығы» терминін Ұлыбританияның премьер-министрі Лорд Роузберри 1884 жылы Достастықтың бастауы 1887 жылы Лондонда өткен отарлық конференцияда қаланды, онда жаңа отарлық саясаттың негіздері шоғырландырылды: бұдан былай дамыған колонияларға доминион - автономды квазимемлекеттік құрылымдар мәртебесі берілді ( кейінірек - іс жүзінде тәуелсіз мемлекеттер), ал олардың барлығы Ұлыбритания Ұлттар Достастығының құрамына кірді - кең Британ империясын біріктіру үшін құрылған бірлестік. Бұл доминиялар Канада, Аустралия Одағы, Жаңа Зеландия, Оңтүстік Африка Одағы, Ньюфаундленд Доминионы және Ирландия болды.

1926 жылғы Ұлыбритания премьер-министрлерінің конференциясында және Британдық иеліктерде Балфур декларациясы қабылданды, онда Ұлыбритания мен доминиондар бұл мемлекеттер «тең мәртебеге ие және ішкі немесе сыртқы саясатының кез-келген аспектілері бойынша бір-біріне тәуелді емес» деп мойындады. Олар тәжге ортақ адалдыққа және Ұлыбритания Ұлттар Достастығына еркін мүшелікке ие болғанына қарамастан».

Достастықтың құқықтық мәртебесі 1931 жылғы 11 желтоқсандағы Вестминстер статутымен бекітілді және 1947 жылға дейін ол әрқайсысы Ұлыбританиямен жеке одақпен біріктірілген мемлекеттердің біртұтас одағы болды (яғни, Ұлыбритания монархы доминиондардың басшысы ретінде танылды).

## Даму
Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Ұлыбритания иеліктеріндегі ұлт-азаттық қозғалыстардың күшеюінен және Ұлыбритания үкіметінің қаржылық қиындықтарынан туындаған Британ империясының күйреуі басталды. 1946 жылдан бастап Британ достастығы жай Достастық деп аталды.

Үндістанның тәуелсіздікке қол жеткізуі (1947 ж. 15 тамызы) және онда республикалық басқару формасының орнығуы (демек, Британ монархын мемлекет басшысы ретінде танудан бас тарту) Достастық ұйымының негіздерін түбегейлі қайта қарауды қажет етті. 

Атап айтқанда, ұйымның атауы өзгертілді, ал оның қызметінің басым бағыттары гуманитарлық миссиялар, білім беру қызметі және т.б болды. Достастықты ең алдымен экономиканың даму деңгейі мен табиғаты бойынша мемлекеттер ерекшеленетін ұйым ретінде қарастырады. жақын және тең әрекеттесуге қосылу мүмкіндігі бар.

Тиісінше 1948 және 1967 жылдары тәуелсіздік алған Бирма мен Аден тәуелсіздік алғаннан кейін ешқашан Достастық құрамына кірмеген бұрынғы британдық колонияларға айналды (басқа колониялардың көпшілігінен айырмашылығы). 

Ұлттар Лигасының бұрынғы протектораттары мен территорияларынан Египет (1922 жылы тәуелсіз болды), Израиль (1948), Ирак (1932), Бахрейн (1971), Иордания (1946), Кувейт (1961) Достастыққа кіре алмады, Катар (1971), БАӘ (1971) және Оман (1971). Ирландия 1949 жылы республикалық басқару формасын жариялаумен Достастықтан, ал 1961 жылы Оңтүстік Африка (Оңтүстік Африканың Достастыққа мүшелігі 1994 жылы маусымда қалпына келтірілді) шықты. 

Осыған қарамастан, 1949 жылғы Ирландия заңына сәйкес, Ирландия Республикасының азаматтары Ұлыбритания заңдары бойынша Достастық елдерінің азаматтарымен тең мәртебеге ие.

Республикалық басқару формасы мен Достастыққа мүшелік арасындағы қайшылық туралы мәселе 1949 жылы сәуірде Лондонда өткен Достастық елдері премьер-министрлерінің кеңесінде шешілді. Үндістан 1950 ж. Қаңтарынан бастап Үндістанның республика ретінде жариялануы күшіне енген кезден бастап, Ұлыбритания монархын «Тәуелсіз Достастыққа мүше елдердің және Достастықтың жетекшісінің еркін бірлестігінің символы» деп тануға келісті. 

Достастықтың қалған бөлігі өз тарапынан Үндістанның ұйымдағы мүшелігін сақтап қалуға келісті. Пәкістанның талабы бойынша басқа мемлекеттерге қатысты осындай шешім қабылданатын болады деп шешілді. Лондон декларациясы көбінесе Достастықтың басталуын қазіргі кездегі құжат ретінде қарастырады.

Достастық құрамына деп аталатындар кіреді. Достастық корольдіктері - 16 штат (оның ішінде Ұлыбритания), онда генерал-губернатор ұсынылған британдық монарх мемлекет басшысы болып танылды. Алайда бұл атақ Достастыққа мүше мемлекеттерге қатысты ешқандай саяси билікті білдірмейді және британдық монархқа автоматты түрде қолданылмайды. Достастыққа мүше елдердің көпшілігі Ұлыбритания монархын мемлекет басшысы ретінде мойындамайды. 

Алайда бұл олардың Достастықтағы мәртебесіне әсер етпейді. Достастық саяси одақ болып табылмайды, және оған мүше болу Ұлыбританияға басқа мүшелерге саяси ықпал етуге мүмкіндік бермейді.

Достастықтың өсуімен Ұлыбритания және 1945 жылға дейін болған доминиондар («доминион» атауы 1940 жж. Ресми қолданыстан шыққан) бейресми түрде «ескі достастық» деп аталды, әсіресе келіспеушіліктер басталған 1960 ж. олардың кейбіреулері және Африка мен Азияның жаңа тәуелсіз мемлекеттері достастығының аз бай мүшелері. Ескі, «ақ» достастықты ұйымның африкалық мүшелерінен өзгеше деп айыптауға, нәсілшілдік пен отаршылдыққа тағылған айыптауларға алып келген бұл келіспеушіліктер 1970 жылдары Оңтүстік Родезия туралы қызу пікірталастар кезінде, санкциялар енгізу кезінде пайда болды. 

1980 жылдардағы Оңтүстік Африка туралы және біздің уақытқа жақын, Нигерияда және кейіннен Зимбабведе демократиялық реформаларды ілгерілету қажеттілігі туралы. Атап айтқанда, Зимбабвенің бұрынғы президенті Роберт Мугабе «Достастықтың оны елде саяси өзгеріс енгізуге мәжбүрлеу әрекеті шын мәнінде ақ достастық тарапынан нәсілшілдік пен отаршылдықтың көріністері» деп «Ақ достастық» деген тіркесті жиі қолданған, ол сияқты Ұлттар Достастығында үстемдік етеді.

## Мүшелік
Достастық елдерінің жалпы тұрғындарының саны 2,245 миллиардты құрайды, яғни әлем халқының шамамен 30%. Халық саны жағынан бірінші орында Үндістан (2001 жылғы санақ бойынша бір миллиард адам), одан кейін Пәкістан, Бангладеш және Нигерия (әрқайсысы 100 миллионнан астам халқы бар); Тувалу халқының саны ең аз - 12 мың.Достастық елдерінің территориясы жер көлемінің төрттен бірін құрайды. 

Олардың аумағы бойынша ең үлкені - Канада, Австралия және Үндістан.

Достастыққа мүшелік оның қызметінің негізгі мақсаттарын мойындайтын барлық елдер үшін ашық. Сондай-ақ мүшелікке үміткер мен Ұлыбритания немесе Достастықтың басқа мүшесі арасында өткен немесе қазіргі конституциялық байланыстар болуы керек. Ұйымның барлық мүшелері Ұлыбританиямен тікелей конституциялық байланыста емес - Тынық мұхиттың оңтүстік штаттарының кейбірін Австралия немесе Жаңа Зеландия, ал Намибияны 1920-1990 жылдар аралығында Оңтүстік Африка басқарды. Камерун 1995 жылы Достастықтың мүшесі болды. Оның аумағының бір бөлігі ғана Ұлттар лигасының мандаты бойынша (1920-1946 жж.) Және БҰҰ-мен (1946-1961 жж.) Қамқоршылық келісімімен Британияның бақылауында болды.

Алғаш рет Португалияның бұрынғы отары Мозамбикке қатысты қабылдаушы елдің Ұлыбританиямен байланысының ережесі бұзылды; ол Достастық құрамына 1995 жылы Оңтүстік Африка құрамы қалпына келтіріліп, Мозамбиктегі алғашқы демократиялық сайлаудан кейін қабылданды. 

Мозамбиктен көршілері сұрады, олардың барлығы Достастықтың мүшелері болды және Мозамбикке Оңтүстік Родезиядағы (қазіргі Зимбабве) ақ азшылықтың режимдеріне қарсылығына байланысты осы елдің экономикасына келтірілген зиянды жеңуге көмектескісі келді. және Оңтүстік Африка. 1997 жылы Достастықтың мемлекет басшылары Мозамбик мәселесін болашаққа прецедент тудырмайтын ерекше жағдай ретінде қарау керек деп шешті.

Алайда, 2009 жылдың 29 қарашасында Африканың Руанда мемлекеті Ұлттар Достастығының 54-мүшесі болды. Руанданы қабылдау туралы Тринидад пен Тобагода өткен Достастық саммитінде жарияланды. 

Бұрын Германия мен Бельгияның отары болған Руанда Ұлыбританиямен конституциялық байланысы жоқ екінші Достастық мемлекет болды. 2013 жылдың 2 қазанында Батыс Африка елі Гамбия Ұлттар Достастығынан шыққандығын жариялады. Гамбия Достастыққа 2018 жылдың 8 ақпанында оралды.

## Мүшелік мүмкін болмады
Франция президенті Шарль де Голль екі рет Францияның Достастыққа кіру туралы сұрауы туралы мәселе көтерді; бұл идея ешқашан іске асырылған жоқ, бірақ оны Уинстон Черчилльдің соғыс жылдарында айтылған Франция мен Ұлыбритания үкіметтерін біріктіру идеясының жалғасы деп санауға болады.

Дэвид Бен-Гурион Израильді Достастыққа қабылдауды сұрауды ұсынды, бірақ израильдіктердің көпшілігі бұл ұйымға мүше болу Ұлыбританияға тәуелділікті білдіруі мүмкін деген оймен бұл ұсынысты қабылдамады. Достастық елдері де бұл идеяны теріс қабылдады, өйткені бұл Израильге көбірек қолдау көрсету қажеттілігін білдіруі мүмкін.

Египет, Ирак, Бахрейн, Иордания, Кувейт және Оман ешқашан Достастыққа кіруге ниет білдірген емес. Олар 1776 жылы бұрынғы британдық отарлардан құрылған АҚШ Достастығының құрамына кірмеген. 1997 жылы Қытайдың ерекше әкімшілік аймағына айналған Гонконг кейін Достастық құрамынан шықты.

## Мүшелікті тоқтату
Әрбір Достастық елдері одан біржақты шығуға сөзсіз құқылы.

Достастыққа қатысушы мемлекеттердің үкімет басшылары Достастық органдарының жұмысына жекелеген елдердің қатысуын тоқтата тұруға құқылы болғанымен, Достастық құрамынан шығару мүмкіндігі ешқандай құжаттармен анықталмаған. Сонымен бірге, өзін республикалар деп жариялайтын Достастық патшалықтары, егер олар қалған мүшелерге Достастыққа мүшеліктерін сақтау туралы өтінішпен жүгінбесе, автоматты түрде Достастықтан шығады.

Ирландия 1949 жылы республика болуына байланысты Ұлттар Достастығынан бөлінді. Ирландияның Ұлттар Достастығына қайта кіруі туралы мәселе содан бері бірнеше рет көтеріліп келеді, бірақ бұл ұсыныс Ұлттар Достастығын Британ империализмімен байланыстыруды жалғастырып жатқан Ирландия халқының қолдауына ие емес. Ирландия Республикасы Достастықтан бөлінген алғашқы мемлекет болды және оның құрамына кіруді қалпына келтірмеді.

1961 жылы республика жарияланғаннан кейін Оңтүстік Африка Одақтың көптеген мүшелері - Азия, Африка және Канада ОАР-ның жүргізген апартеид саясатын қабылдамауына байланысты өзінің мүшелігінен айрылды. Оңтүстік Африка үкіметі оның қабылданбайтынына сенімді бола отырып, тұрақты мүшелікке жүгінбеуге шешім қабылдады. Оңтүстік Африка құрамы 1994 жылы апартеид жойылғаннан кейін қалпына келтірілді.

Фиджи 1987-1997 жылдары мемлекеттік төңкерістен кейін ұйымнан бөлініп шықты, нәтижесінде елде республика жарияланды. 1987 жылы Фиджи аралдарында республика жарияланғаннан кейін Достастыққа мүшелікті қалпына келтіру туралы өтініш 1997 жылы ғана қойылды. 2009 жылдың 1 қыркүйегінде Фиджи мүшелігі «толығымен тоқтатылды», өйткені бұл елде демократиялық сайлау өткізу туралы достастықтың талабы уақытында орындалмады.

1972 жылы Пәкістан Достастықтың Бангладешті тәуелсіз мемлекет ретінде тануына қарсы наразылық ретінде Достастықтан шықты. 1989 жылы Пәкістан ұйымға оралды.

Зимбабве 2003 жылы ұйымға мүше елдердің үкімет басшылары Зимбабвенің Достастық елдерінің басшылары мен министрлерінің кездесулеріне қатысуын тоқтату туралы шешімнің адам құқықтары мен демократиялық нормаларының бұзылуына байланысты күшін жойғаннан кейін Достастық құрамынан шықты. елді басқару. Зимбабведегі ахуал Достастықта жаңа қарама-қайшылықтарға әкелді - Ұлыбритания, Австралия, Жаңа Зеландия, олар Мугабе режимін адам құқығын бұзғаны үшін жазалауды талап етті, ал қара нәсілділер - Лондонның әрекетін отаршылдықтың жаңғырығы деп санады .

Гамбия Ұлттар Достастығынан шығатынын 2013 жылдың 2 қазанында жариялады.

2016 жылғы 13 қазанда Мальдивтер Достастықтан шығатынын жариялады, дегенмен 2019 жылдың 1 ақпанында республика Достастыққа мүшелігін қалпына келтірді.

## Достастық істеріне қатысуды тоқтата тұру
Соңғы жылдары демократиялық басқарудың демократиялық ережелерін бұзғаны үшін Достастық мүшелерінің «Достастық Кеңестерінің қызметіне» (мүше елдердің басшылары мен министрлерінің кездесулеріне) қатысуын тоқтата тұрудың бірнеше жағдайы болды. Бұл шара осы мемлекеттің Достастыққа мүшелігін тоқтатпайды.

Бұл шара Фиджиге қарсы 2000-2001 ж.ж. және 2006-2014 жж. Осы елдегі әскери төңкерістен кейін және Пәкістанға қарсы 1999-2004 жж. 2007 ж. Қарашадан 2008 ж. Осындай себептермен қолданылған.

Нигерия 1995-1999 жылдар аралығында кездесулерге қатысқан жоқ.

2002 жылы Зимбабвеге қатысты осындай шара қолданылды (себебі Роберт Мугабе үкіметінің сайлау және жер реформалары болды).

## Достастық құрылымы
II Елизавета – 1952 жылдан бастап Ұлттар Достастығының басшысы. Дәстүр бойынша Достастықтың басшысы Ұлыбританияның монархы болып жарияланады, қазіргі уақытта II Елизавета осындай. Достастықтың басшысы ретінде ол ешқандай ресми функцияларды атқармайды және оның ұйымның күнделікті қызметіндегі рөлі тек символикалық сипатқа ие. Достастықтың 16 штатында Ұлыбританияның монархы осы күнге дейін де-юре мемлекет басшысы болып табылады, бірақ сонымен бірге ол ресми функцияларды да атқармайды.

Достастықтың басшысы лауазымы атақ болып табылмайды және мұраға қалдырылмайды. Ұлыбритания тағындағы монархтың ауысуымен Достастыққа мүше елдердің үкімет басшылары ұйымның жаңа басшысын тағайындау туралы ресми шешім қабылдауы керек.

Достастықты 1965 жылдан бері Лондонда орналасқан Хатшылық басқарады. 2016 жылдан бастап Хатшылықтың басшысы Патриция Шотландия (Ұлыбританияда өскен Доминиканың тумасы).

Достастықтың құрылған жылдығы - Достастық күні (Commonwealth Day) наурыздың екінші сейсенбісінде аталып өтеді, ал Ұлыбритания үкіметінің Сыртқы істер министрлігінің ресми атауы (Сыртқы істер министрлігіне ұқсас) Шетелдік және достастық істер басқармасы (ағылшын тілінде Foreign and Commonwealth Office) деп бұрынғыша аталады.

## Дипломатиялық қатынастар
Достастық мемлекеттері бір-бірімен кәдімгі дипломатиялық қатынастарды елшілер дәрежесі бар Жоғарғы Комиссарлар арқылы жүргізеді. Достастық мемлекеттері мен басқа елдер арасындағы дипломатиялық қатынастар әдеттегі тәртіппен жүзеге асырылады.

## Тағы қараңыз
* Ұлыбританияның теңіз территориялары
* Ұлттар Достастығына мүше мемлекеттер
* Британ ұлттар достастығының авторлық құқығы

## Дереккөздер

Санат:Ұйымдар
Санат:Ұлттар достастығы