open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Непалдықтар

**Непалдықтар**, *непали* (өз атаулары – *кхастар*, *парбатия* (таулық), *гуркхтар*) – Непалдың негізгі халқы.
Непалдағы жалпы саны 11,5 млн-дай. Үндістанда да тұрады (2 млн.). Үлкен еуропоид нәсілінің оңтүстік тармағының әр түрлі типіне жатады.

## Тілі
Үндіеуропалық тіл шоғырының үнді-арий тобына жататын, бірнеше диалектіге бөлінетін непали (найпали, кхас-кура, горкхали, парбатия) тілінде сөйлейді. Ішінара ағылшын тілі де тараған. Жазуы деванагари негізінде. 

## Діні
Негізінен индустер, 1 миллионға жуық адам мұсылмандар, сонымен қатар буддистер, христиандар, т.б. бар.

## Тарихы
Непалдықтардың арғы ата-бабалары – кхастар жөніндегі жазбалар б.з.б. 1-мыңжылдықтағы үнділік деректерде кездеседі. XIII—XIV ғасырларда кхастардың магар, гурунг, т.б. тайпалармен араласуы нәтижесінде жаңа этнос гуркхтар қалыптасқан. XVII ғасырдың екінші жартысында Гуркх конфедерациясының Непалды біріктіруімен непал этносы қалыптасты. 20 ғасырдың ортасынан бастап ұлттық консолидация процестері күшейе түсті.

## Кәсібі
Негізгі кәсіптері – суармалы егіншілік. Имек жүзді, жалпақ, ауыр пышақ – *кхукри* ауыл шаруашылығы құралымен қатар қару ретінде де қолданылады. Буйвол, зебу, ешкі, үй құстарын өсіреді. Тоқымашылық, қыш құмыра жасау, ұсталық, зергерлік қолөнері дамыған.

## Өмір салты
нобай|оңға|200px|Непалдық     
Непалдықтарда касталық ерекшеліктер мен тыйым салулар қатаң сақталады. Кастааралық алмасу жүйесі бар (джаджмани). Жоғары касталар экзогамдық патрилинейлік топтарға бөлінеді. Отбасылары үлкен, патриархалдық. Байларда көп әйел алу бар.
Непалда ұрлық жоқ, бірақ қараусыз қалған заттар иесіз болып саналады, сондықтан жергілікті тұрғындар оларды қаймықпастан иемденеді. Елдегі қоғамдық орындарда сүйісу және құшақтауға тиым салынған.

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Дәстүрлі елді мекендер шашыраңқы орналасқан. Тұрғын үйлері екі және үш қабатты, күйдірілген немесе шикі кірпіштен салынған. Үстіңгі қабаты тұрғын үй, әкпен әктелген, ағаш галереясы және шынысыз терезелері бар. Төменгі қабаты екі бөлмелі, мұржасы жоқ ошағы бар ас үй, шеберхана, қойма және қорадан тұрады.

### Дәстүрлі киімдері
Ер адамдардың ұлттық киімдері – тік жағалы жейде (даура), өкшеге қарай тарыла түсетін шалбар (сурувал), ұзын белбеу (патука), кеудеше, еуропалық үлгідегі пиджак. Әйелдер көптеген әшекей бұйымдар (сырғалар, металл мен шыныдан жасалған білезіктер, сақиналар, алқа, моншақтар) тағады. Қаладағы әйелдердің көпшілігі сари киеді.

### Дәстүрлі тағамдары
Дәстүрлі тағамдары – өткір дәмді шардәрілер мен көкөніс қосып пісірілген күріш, бидай, жүгері ұнынан пісірілген жұқа нан, бұршақ, сиыр, буйвол сүтінен жасалған тағамдар (гхиу, дахи, т.б.), жемістер. Ет тағамдары сирек дайындалады және негізінен қой, ешкі, тауық, буйвол немесе қодас етінен дайындалады. Сиыр киелі жануар болғандықтан сиыр еті тұтынылмайды. 
Сүт өнімдері өте танымал емес. Егер олар тұтынылатын болса, онда бұл негізінен буйвол сүті мен қодас сүтінен жасалған ірімшік.

## Дереккөздер

Санат:Непал этникалық топтары
Ақтасты (Ақмола облысы)

**Ақтасты** — Ақмола облысы Аршалы ауданы, Ақбұлақ ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Аршалы кентінен оңтүстікке қарай 10 км, Астана қаласынан 80 км жерде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1932 жылы қаланды.

## Инфрақұрылымы
Мектеп, клуб, кітапхана, фельдшер-акушнрлік пункт, пошта бөлімшесі бар. Ауыл аумағында «Ақтасты — Агро» ЖШС және астық, көкөніс өсірумен айналысатын 4 шаруа қожалығы орналасқан. Ауылдың жанынан (5 км) мемлекеттік маңызы бар Алматы — Қостанай автомобиль жолы өтеді. Ең жақын темір жол бекеті 12 км жерде.

## Дереккөздер

Санат:Аршалы ауданы елді мекендері
Ақтөбе (тау, Ақмола облысы)

**Ақтөбе** – Ақмола облысы Ақкөл ауданындағы тау. Ақкөл қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 31 км, Домбыралы тауынан шығысқа қарай 12 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 436 м. Беткейі көлбеу, аз тілімденген. Ұзындығы 1,5 км, ені 1,0 км.

## Өсімдігі
Баурайындағы сортаңдау топырағында қамыс, әртүрлі шөптесіндер өскен.

## Дереккөздер

Санат:Ақкөл ауданы таулары
Ірі панельді құралымдар

thumb**Ірі панельді құралымдар** — үйлер мен ғимараттардың мөлшері ірі панель (плита) түрінде дайындалған құрама бөліктері. Панельдің салмағы крандардың жүк көтеру күшіне қарай 1,5 – 7,5 т шамасында болады. Үйдің негізгі бөліктері (қабырғасы, жабыны, аралық қабырғасы) панельден құрастырылады. Қабырғалық панельдің биіктігі әдетте үйдің бір не екі қабатының биіктігіндей болады. Панельдер арнаулы зауыттарда дайындалады. І. п. қ. күрделі құрылыста, тұрғын және өндірістік үйлерді салуда, т.б. қолданылады. І. п. қ-дың негізгі ерекшелігі – оларды зауытта жаппай дайындаудың мүмкіндігі, сапасының жоғарылығы, құрылыс алаңында шапшаң құрастыру, орнату жұмыстары мен одан кейінгі сылақ жұмыстарына уақыттың аз жұмсалатындығы. Сондықтан І. п. қ. ең озық әрі индустриялық құралымға жатады. Құрылым тәжірибесінде темір-бетоннан қабат-қабат және тұтас етіп жасалған І. п. қ. кеңірек тараған. Каркасты (қаңқалы) панельді үйлердің көтергіш элементі – темір-бетоннан құрастырылған каркас. Ал қабырғалық панельдер сол каркасқа бекітіледі. Әдетте қабырғалық панельге өзінің салмағынан басқа жүк (күш) түспейді. Сондықтан олар үйдің қоршаулық элементінің қызметін атқарады. Каркасты панельді үйдің биіктігіне (қабат санына) шек қойылмайды. Каркассыз ірі панельді үйлер түгелдей ірі панельден құрастырылады. Бұл жағдайда панельдер көтергіш элементтің де, қоршаулық элементтің де қызметін атқарады. Қазіргі кезде ірі қалалардағы көп қабатты үйлер негізінен І. п. қ-ды пайдалана отырып салынған.

## Дереккөздер
Ғабдулла Шоқаев

**Шоқаев Ғабдулла** (1823, Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы Өрнек ауылы – 1956, Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданы) – өлкенің ең алғашқы мұғалімдерінің бірі. 1895 – 1912 ж. медреседе, гимназияда оқыған. 1912 ж. жергілікті тұрғындардың қаражатына медресе салып, онда 60 шәкіртті тәрбиелеп, құранды және басқа да пәндерді оқытып үйреткен. 1956 жылға дейін Қызыләскер, Ленин және Преснов ауданында мұғалім болып қызмет жасады. Ленин орденімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан педагогтары
Қаракөз

**Қаракөз**, Арал қаракөзі (Abramіs safa aralensіs) – тұқы тұқымдасына жататын балық. Қаракөз Қара, Каспий, Арал теңіздерінің су алаптарында таралған. Ал, Қаракөз түртармағы – Арал теңізінің су алабында – Сырдария мен оның көлдерінде тіршілік етеді. Ұзындығы 28 см, салмағы 420 г-дай. Пішіні тыранға ұқсас, одан айырмашылығы – қабыршағы үлкен, құйрықасты (аналь) қанаты ұзындау болады. 7 – 8 жыл өмір сүреді. Жыныстық жағынан 3 жасында жетіледі. Уылдырығын (көлеміне қарай 2,2 – 33,5 мыңдай) су температурасы 12 – 16°С-қа жеткенде өзен арнасының құмды-тасты, құмды-сазды, сазды жерлеріне шашады. Қорегі – бүйірімен жүзушілер, бақалшақты шаяндар, қосжақтаулы моллюскілер, мизидтер, әр түрлі дернәсілдер, детриттер (өлекселер). Арал Қаракөзі Арал теңізінің экологиялық жағдайына байланысты саны кеміп келеді. Бұрын еті жақсы бағаланатын, кейінгі кезде ол майдаланып, кәсіптік маңызын жоғалтқан.
## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Арал теңізі
Санат:Балықтар
Дүйсен Шопанұлы

**Шопанұлы Дүйсен** (1888, Ақмола облысы, Калин ауданы Терсаққан ауылы – 1969) – белгілі қоғам қайраткері. 18 жасқа дейін тамаша етікші болып, аяқ киімді тапсырыс бойынша тіккен. Бұл туралы Ақмола губерниясында дүкендер жүйесінің басшысы Платов деген көпес естіп, оны өзіне жұмысқа шақырып, бір дүкеніне меңгеруші етіп тағайындайды. Қоғамның белгілі өкілдерімен тығыз қарым-қатынас оны жергілікті революционерлермен байланысқа алып келді. Олардың ішінде Ә. Майкөтов, Түлкібай, Мұқаш Машкеев (кейіннен «Социалистік Қазақстан» газетінің қызыметкері), О. Мазгутов (ген. Дутовты тұтқындауға қатысқан), О. Қуандықов, тағыда басқа бар. 1922 – 32 ж. Атбасар тұтынушылар қоғамының төрағасы болады. Ұжымдастыру кезеңінде Ш. өзінің дүкені орналасқан үлкен үйін, 40 өгіз, жылқы, сиыр мен қойларын ұжымшарға берген. 1932 ж. оның достары мен мүдделестерін тұтқындай бастағанда ол Ташкентке кетуге мәжбүр болады. 1937 ж. Солтүстік Қазақстан облысына келеді. Зейнетке шыққанан кейін «Шежіре» құрастыруға қаты-сады. Жергілікті және республикалық газеттерде Ш-ның материалдары жарияланып отырған.

## Дереккөздер
Зебу

**Зебу** () — өркешті сиыр, жабайы бұқаның (Bos primigenius) түршесі. Ғалымдар б. з. б. 2 – 3 мыңыншы жылдары Мысырда және Кіші Азияда қолға үйретілген деп жорамалдайды. Үндістанда, Африканың, Американың тропиктік және субтропиктік аймақтарында, Таяу Шығыста, Балкан түбегінде тараған. Әзірбайжан мен Орта Азия республикаларында (Қазақстаннан басқа) өсіріледі. Әзірбайжанда зебуді, негізінен, жұмыс көлігі және етті мал мақсатында өсіреді. Ыстық ауа райына бейім, азық талғамайды.

Зебудің ерекшелігі – шоқтығының үстінде салмағы 5 – 8 кг өркеші болады. Басы жеңіл, мойны қысқа, бөксесі, көкірегі қушық. Сиырының орташа салмағы 250 – 270 кг, бұқасының салмағы 300 – 350 кг, таза ет түсімі – 40 – 45%. Дәмі сиыр еті дәмімен бірдей. Сүттілігі орта есеппен жылына 500 – 600, кейде 1500 кг, сүтінің майлылығы 6 – 7%. Буаздық мерзімі сиырмен бірдей. Бұзауының туғандағы салм. 15 – 18 кг. 

Зебудің сиырмен буданы өсімтал келеді. Зебу бұқасын сиырмен будандастыру нәтижесінде арнайы ет бағытындағы тұқым алынды. АҚШ-та Браман Зебунің бұқасын шортгорн сиырымен шағылыстырып, сантагертруда тұқымы, т.б. шығарылды. Сондай-ақ Бразилияда жергілікті сиырларды Зебу бұқасымен шағылыстырып, сан-пауло тұқымы алынды. Зебу өсімталдығымен, ортаның қиын жағдайларына бейімділігімен ерекшеленеді.
thumb|left

## Дереккөздер


Санат:Қуысмүйізділер
Шотланд мектебі

**ШОТЛАНД МЕКТЕБІ** (сергек ой философиясы) – 18 ғасырдың 2-жартысы мен 19 ғасырдың 1-жартысында болған британ философиясындағы ағым. Көрнекті өкілдері шотланд университетінің профессорлары Т.Рид, Дж. Битти, Д.Стюарт. Шотланд мектебі ілімінің негізгі өзегін “сергек ой”, яғни адамдық табиғаттың бір бөлігі, Құдай тарапынан берілген интуитивті түрде қабылданатын немесе ақылға сыйымды ой-пікір концепциясының принциптері құрайды. Олардың ішінде “қажетті” және “контингентті принциптер” анықталды. Біріншісі – метафизиканың, грамматиканың, логиканың, математиканың, эстетиканың және этиканың негізіне жатса, екіншісі адамдардың парасаттылығын анықтап, скептицизмді, сенбеушілікті жоққа шығарады. Шотланд мектебі идеялары француз және америка философиясы өкілдеріне елеулі ықпал етіп, ағылшын неореализмі және аналитик. философия тарапынан жаңғыртылды.

## Дереккөздер


Санат:Философия
Терсек мәдениеті

**Терсек мәдениеті** – энеолит дәуірінің соңғы кезеңдерінде Қостанай облысы Торғай өңірін мекендеген тайпалардың мәдениеті (б.з.б. 3-мыңжылдықтың ортасы – 2-мыңжылдықтың басы). Алғаш рет 1940–50 ж. *[[А.А.Формозов]]* зерттеулерінде *«терсек тұрақтары», «терсек-қарағай мәдениеті»* жайлы айтылады. Бұл мәдениеттің неғұрлым толығырақ мінездемесі 1980–90 ж. *[[С.Қалиева]], [[В.Н.Логвин]]* зерттеулері барысында қалыптасты.

1980 жылдардың ортасына қарай белгілі болған 30-ға жуық ескерткіштің ішінде біршама жақсы зерттелгендері *Соленое озеро-1, Дүзбай-2, Дүзбай-3, Бестамақ, Құмкешу-1, Қожай-1, Қайыңды-3, Евгеньевка-2, Тоқанай-2* сияқты тұрақтардан алынған деректер. Қазбаларда табылған жануарлар сүйектерінің арасында, әсіресе, жылқы сүйектері көп. Ғалымдардың пайымдауынша, *Терсек мәдениеті* тайпалары ертеден қалыптасқан аңшылық-терімшілікпен қатар, малшылықты меңгерген; оның ішінде, әсіресе, жылқы түлігін көп өсірген болуы мүмкін. *Терсек мәдениетінің* қола дәуірінің андрон мәдениетіне тигізген ықпалы тереңірек зерттелмеген.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Іс-әрекет

**Іс-әрекет** - әлемді және өз-өзін саналы түрде өзгертетін процесте адамның немесе топтың әлеммен жасайтын өзара әрекеті.

Іс-әрекет – адамның дүниемен қарым-қатынас тәсілі.  Іс-әрекет барысында адам табиғатты, қоршаған айналаны игеріп, шығармашылық тұрғыда өзгертеді. Сөйтіп, өзін іскер, жасампаз субъект ретінде қалыптастырады, ал өзі игерген табиғи ортаны Іс-әрекет объектісі етеді. Адам іс-әрекет үстінде кез келген затқа жат пиғылмен қарамайды. Керісінше осы заттың табиғаты мен ерекшеліктеріне ой жүгіртіп, игереді, сондай-ақ өз іскерлігінің өлшемі мен мәні етеді.

Іс-әрекет барысында адам табиғатпен өзара әрекетте болып қана қоймайды, оны бірте-бірте өзінің материалдық және рухани мәдениетінің құрамына кіргізеді. Сыртқы дүниені өзгерту адамның өзін дамытуы үшін қажетті жағдай және алғышарт болып табылады.

Іс-әрекет тұтас процесс қарым-қатынаспен тығыз байланыста және болашақ ұрпаққа бағытталған әлеуметтік сабақтас белсенді құбылыс болып табылады. Адамдардың Іс-әрекеті әрдайым бұрын жасалған дәлелді алғышарттар мен белгілі бір қоғамдық қатынастардың негізінде жүзеге асады. Сол себепті ол нақты тарихи сипатта, нақ осы әлеуметтік шындықтың өмір сүру тәсілі болып табылады.

Іс-әрекеттің философиялық ұғымының барлық әлеуметтік ғылымдар, әсіресе, психология, социология, педагогика, т.б. үшін маңызды дүниетанымдық және методологиялық мәні бар.

Азаматтардың еркімен пайда болатын заңды фактілер, былайша айтқанда еркін қалауын білдіру. Құқыққа
сәйкес келушілікке байланысты **іс-әрекет** (құқық бұзушылықтар ретінде)
заңды және заңсыз болып бөлінеді.

## Психикалық іс-әрекет
**Психикалық іс-әрекет** - субъектінің объектімен өзара әрекет ету функциясын сипаттайтын ұғым.

## Іс-әрекеттік тәсіл
**Іс-әрекеттік тәсіл** - социотехникалық жүйелік тәсілді қосып алғандағы детерминистік тәсілдерге қарсы бағытталған және еңбекке жұмысшы бағыттағы, сонымен қоса жұмыс орнынан тыс қалыптасатын да факторлардың ықпал етуін атап көрсететін индустриалды әлеуметтанудағы тәсіл.

## Пайдаланылған cілтемелер


﻿

Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Ақшакөл (көл)

**Ақшакөл** — Жарқайың ауданындағы көл. Үшқарасу а-нан оңт.-шығысқа қарай 10 — 11 км жерде орналасқан. Алабының топырағы күңгірт қоңыр. Көлдің жағалауында астық егісі, қайың шоқтары және шалғындық жерлер жеткілікті. Көлде биікт. 2 — 2,5 м-ге жететін қамыс өскен. Қамысы құрылысқа пайдаланылады. Суы қарашаның соңында қатып, сәуірде мұзынан арылады. Суы тұщы, кәсіпшілік маңызы бар. Көлде оңғақ, мөңке, шортан балықтар тіршілік етеді. Үйрек, қаз, аққу, тырна, т.б. жыл құстары мекен етіп ұя салады.

Санат:Жарқайың ауданы көлдері
Түн көбелектері

**Түн көбелектері**, қоңыр көбелектер (*Noctuіdae*) – қабыршаққанаттылар отрядының бір тұқымдасы. Жер шарында кең тараған, 15 тұқымдас тармағына жататын 25 мыңнан астам түрі белгілі. Қазақстанда шөлді аймақтардан басқа барлық жерлерде тараған 250-ден астам түрі бар. Қанатының жазылғандағы ұзындығы 25 – 40 мм аралығында (Бразилияда тіршілік ететін ең үлкені – Thysanіa agrіppіna, оның қанатының ұзындығы 300 мм-ге жуық), денелерін түк басқан, түсі сұрғылт немесе қоңырлау. Алдыңғы қанаттары ұзынша, үшбұрышты, сұр не қоңыр, кейде ашық немесе металл түсті болады. Қанатының үстінде 3 дөңгелек тәрізді таңбалары және бірнеше иректелген көлденең жолақтары бар. Артқы қанаттары алдыңғыларына қарағанда ақшыл келеді. Түн көбелектері атына сай түнде не алакөлеңкеде ұшады. Жұмыртқаларын өсімдікке, өсімдік қалдықтарына немесе топырақ арасына салады. Жұлдызқұрттарының денесі түксіз, тықыр. Құрттары қызғылт қоңыр, қоңыр түсті болады, топырақ арасында жатады. Қуыршақтары (барлық түрлерінің 1 3-і) сирек жұлдызқұрттар, жұмыртқалары қыстайды, кейбір түрлерінің қыстап шығатыны анықталмаған. Түн көбелектері – ауыл шаруашылық мен орман ағаштарының, бақша дақылдарының қауіпті зиянкестері (мыс., күздік қо-ңыр көбелек – өсімдіктердің жер асты бөліктерін; капуста қоңыр көбелегі – капустаны зақымдайды). Жұлдызқұрттары өскіндермен, жапырақтармен және жемістермен қо-ректенеді. Т. к-мен күрес жолдары: егістіктерге агротех. шаралар: тұқымды себер алдында өңдеу; инсектицидтермен бүрку; биол. әдісті, яғни көбелектердің кейбір түрлеріне қарсы пайдалы жәндіктерді (трихограмма, бракондар) қолдану. Т. к-нің 2 түрі: өкшелі сұр көбелек (*Perіprema delphіnіі*) және тораңғы көбелек (*Catocala optіma*) – өте сирек кездесетін түрлер ретінде Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы" 8 том

Санат: қоңыр көбелектер
Санат: Қабыршақ қанаттылар
Ақшасор

**АҚШАСОР** — Зеренді ауданындағы тұзды көл. Қылшақты өз-нің оң жағалауында, Көкшетау қ-ның шығысында орналасқан.

 
## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Зеренді ауданы көлдері
Шоттар корреспонденциясы

**ШОТТАР КОРРЕСПОНДЕНЦИЯСЫ** – шаруашылық операцияларды тіркеу кезінде талдамалы шоттар арасында туындайтын ақпараттық байланыс; операцияларды екі қайтара жазу‚ бухгалтерлік шоттарды жүргізу тәсілі. Ол операцияның бір шамада екі шотта жазылуынан көрініс табады: бір шоттың дебетінде және екінші шоттың кредитінде жазылады. Мұндай жазбада екі жақты өзара байланыс пайда болады‚ оны Шоттар корреспонденциясы деп атайды. Шоттар корреспонденциясы бухгалтерлік есеп нысандарының арасындағы ақпараттық байланысты және шаруашылық жүргізуші субъектілер арасындағы құқықтық қатынастарды қатар көрсетеді әрі хронологиялық немесе ұдайы жазбалар түсіру арқылы көрініс табады.

## Дереккөздер
Шошқалы (Ақмола облысы)

**Шошқалы** — Ақмола облысының Біржан сал ауданы, Баймырза ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Степняк қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 47 км-дей жерде, Шошқалы көлінің солтүстік-шығысында орналасқан.

## Халқы

Мектеп, медицина пункт бар. Ауылдан 10 км жерден республикалық маңыздағы Астана – Бурабай автомобиль жолы өтеді. Ең жақын темір жол станциясы – Макинск (50 км).

## Дереккөздер

Санат:Біржан сал ауданы елді мекендері
Мырзабат Сардобасы

**Мырзабат Сардобасы** – ортағасырлық сәулет өнері ескерткіші. Гүлстан қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 30 шақырым жерде, Мырзашөл даласында орналасқан (Өзбекстан). 

Ғимарат табанының диаметрі шамамен 12 м, жалпы биіктігі 8 м. Байырғы керуен жолдары бойында орналасқан күмбезді құдық. Мырзабат Сардобасы шөл далада су сақтау, ыстық күнде құдықтағы судың жылымауы үшін тұрғызылған. Сырт пішіні киіз үйге ұқсас. Ғимарат күйдірілген қызыл кірпіштен тұрғызылған. Бүйірінде күмбезге кіріп-шығуы және іші бір қалыпты салқын болып тұруы үшін бірнеше ойықтар жасалған. Ойықтардың маңдайшалары доғаланып өрілген. Құдық қабырғасы берік шегенделген. 

Мырзашөлде Мырзабат Сардобасы секілді басқа да күмбезді құдықтар бар (Якка Сардобасы, 6 – 9 ғасырлар). Бұл ғимараттар сол дәуірде және кейінгі кезде де көшпелі халықтарға, жолаушылар мен керуендерге ауыз су және бағыт-бағдар, демалыс орны қызметін атқарған.

## Дереккөздер

Санат:Өзбекстан тарихи және мәдени ескерткіштері
Санат:Құдықтар
Жұмағали Әбуұлы

**Жұмағали Әбуұлы** (6.4.1945 жылы туған) – филология ғылымының докторы (1998), профессор (1999). Қазақстан Республикасының Білім беру ісінің еңбек сіңірген қызметкері (2004), Қазақстан Республикасының мәдениет қайраткері (2006). Қызылорда педагогикалық институтының шет ел тілдері факультетін (1970, қазіргі Қызылорда мемлекеттік унверситеті) және Калифорния университетінің докторантурасын (1994) бітіргеннен кейін осы институтта оқытушы, кафедра меңгерушісі, шет ел тілдері факультетінің деканы қызметтерін атқарды. Әбуұлы Қазақстандағы тілдік саясат мәселелері бойынша шет ел университтерінде дәріс берді. 1989 жылы Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының шет елдермен байланыс жөніндегі вице-президенті болды. Әбуұлы «ҚР-дағы тілдік саясат» тұжырымдамасының (1996), Қазақстан Республикасының Парламенті қабылдаған «Тілдер туралы» заңының жобасын әзірлеушілердің бірі. Лингвистика бойынша ЮНЕСКО-ның үйлестіру комитетінің мүшесі (1999–2000). 2000 жылдан ҚР Білім және ғылым министрлігінің қадағалау және бақылау комитетінің төрағасы. 100-ден аса ғылыми еңбектің авторы. Жұмағали «Құрмет» орденімен (2005) марапатталған.
## Сыртқы сілтемелер
* http://til.gov.kz/wps/portal/!ut/p/c0/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP0os3gTA3cDA3fLYCMPQ0czA6MwV6dQEx9PQ3dPQ_3g7Oz47Gz9gmxHRQAGkmad/?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/wps/wcm/connect/KK/portal/news/short_news/description/news_9_11_09 
* http://www.google.ru/url?sa=t&source=web&cd=3&ved=0CCsQFjAC&url=http%3A%2F%2Fwww.til.gov.kz%2Fwps%2Fwcm%2Fconnect%2Fafc568804d006d5a969bff3e5100974d%2F%25D0%25A1%25D0%25BE%25D1%2581%25D1%2582%25D0%25B0%25D0%25B2%2B%25D1%258D%25D0%25BA%25D1%2581%25D0%25BF%25D0%25B5%25D1%2580%25D1%2582%25D0%25BD%25D0%25BE%25D0%25B9%2B%25D0%25B3%25D1%2580%25D1%2583%25D0%25BF%25D0%25BF%25D1%258B%2B%25D0%25BF%25D0%25BE%2B%25D0%25BD%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25BC%25D0%25B0%25D1%2582%25D0%25B8%25D0%25B2%25D0%25BD%25D0%25BE-%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25B2%25D0%25BE%25D0%25B2%25D1%258B%25D0%25BC%2B%25D0%25B2%25D0%25BE%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25BE%25D1%2581%25D0%25B0%25D0%25BC_%25D0%25BA%25D0%25B0%25D0%25B7.doc%3FMOD%3DAJPERES&rct=j&q=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%20%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B&ei=fDT6TaPeIYfQsgaqzdnnDw&usg=AFQjCNEluK2PBSayEOW5wboGstxM69gWHg&cad=rja
* http://www.webirbis.ksu.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&I21DBN=ST_PRINT&P21DBN=ST&S21STN=1&S21REF=&S21FMT=fullw_print&C21COM=S&S21CNR=&S21P01=0&S21P02=0&S21LOG=1&S21P03=K=&S21STR=%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B%20%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8,%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC

## Дереккөздер


Санат:1945 жылы туғандар
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Іскерлік

**Іскерлік** – ұйымдастыру мәдениетінің елеулі нышаны, қызметтің белгілі бір жеке іс бабындағы аса маңызды белгісі, ұтымды ұйымдасқан, істің мүддесіне айқын бағдарланған белсенділік; қызметкердің мінез-құлқының белгісі, жеке басының қасиеті, қабілет-қарымы, еңбексүйгіштігі, өзінің кәсіптік міндеттеріне іскерлікпен қарауы, еңбек қызметін тиімді пайдалана білуі, қол астындағы қызметкерлердің қызметін ұйымдастыра білуі, іске жұмылдыра білуі. 

Мұндай қадір-қасиетке ие адам (іскер адам) барлық нәрседен іс үшін пайдалы жақтарды, нышандарды байланыстарды, қатынастарды көре біледі, іс үшін пайдалы нәрсені ала біледі. Іскерлікті іс үшін пайдалы олжаларды іздеп тауып, ұтымды пайдалану жолындағы белгілі бір психологиялық бағдар ретінде қарауға болады. Іскерлік кез келген қызметкер үшін, әсіресе, басшылар үшін құнды қасиет болып табылады. Іскерлік жақсы пысықталған, тиімді әлеуметтік технологияларды, ұжымдық еңбекті ұйымдастыру рәсімдері мен ережелерін шеберлікпен пайдалануға негізделеді. Басшының іскерлігі ұйымды басқаруға және қызметкерлерге басшылық жасауға іскерлікпен қарау қағидатын дәйектілікпен іске асыруды көздейді. Іс жүзінде басшының іскерлігі мақсаттарды, міндеттер мен тапсырмаларды дәл де нақты анықтаудан, тәсілдер мен құралдарды, межеленген міндеттерді шешуге, алға қойылған мақсаттарға қол жеткізетін барлық қажетті амалдарды дәл де нақты анықтаудан, межеленген іс-қимылдарды дәйектілікпен, сабырмен (у-шусыз, абыржымай) жүзеге асырудан, жұмыстың кез келген сатысында қызмет нәтижелерін мұқият бағалаудан және бақылаудан, өзінің және өзіне бағынышты адамдардың уақытын ұтымды пайдаланудан және нақты үнемдеуден (бұл әсіресе, іс бабындағы кеңестерді ұйымдастыру мен өткізуге қатысты) көрініс табады.

## Дереккөздер

Санат:Қарым-қатынастар
Санат:Әлеуметтік психология
Ақшоқы (тау, Ақмола облысы)

**Ақшоқы** – Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы тау. Ерейментау қаласынан солтүстік-батысқа қарай 85 км, Торғай ауылынан 60 км, Алакөл көлінен оңтүстік-батысқа қарай 7-7,5 км  жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 391 м. Оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай ұзындығы 3,5-4,5 км, ені 3 км. Беткейі көлбеу, солт. және шығыс бөлігінде көктем мезгілінде суға толатын сай-жыралар көп. 

## Геологиялық құрылымы
Элювиальді-делювиальді шөгінділерінен түзілген протерозой жыныстары жапқан.

## Өсімдігі
Қара қоңыр топырағында астық тұқымдас шөптесін өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Ерейментау ауданы таулары
Зебунниса

**Зәйбун-Ниса немесе Зеб ун-Ниса Бегум Сахиба** () , лақап есімі Махфи (1639, Үндістан, Дели – 1702, сонда) – үндістандық түркі ақыны, Моғол империясының билеушісі (1658 – 1707), Аурангзеб Аламгирдің қызы. 

Зәйбун-Ниса математика, философия, әдебиет, астрономия секілді түрлі ғылым салаларын меңгерген. Каллиграфиясымен де танылған. Сонымен қоса, оның бірнеше тілдерді білгені жеткен. Олар: туған тілі парсы, сосын араб, үнді, түрік тілдері. 
Шығармаларын, негізінен, парсы және тәжік тілдерінде жазған. Зәйбун-Ниса өлеңдері төрт мыңнан астам бәйіттер мен ғазалдардан тұрады. Бәйіттері мен ғазалдарында адамның жан дүниесі мен мұңды өмір-тіршілігін асқан сезімталдықпен жырлады. Оның өлеңдері нәзік лиризмге толы. Құран Кәрімге жазған түсіндірмесі (“Зәйбут-Тәфәсир”) Зәйбун-Нисаның араб әдебиеті мен ғылымын жан-жақты терең білетінін танытады. Оның есімі бірқатар Шығыс елдеріне ертеден таныс.
Мұхаммед Хайр Юсуф өзінің «Исламның көкірегінен (басынан) қазіргі ғасырға дейінгі тәпсіршілер жинағы» еңбегінде тәпсірден кітап жазған жалғыз әйел деп білетінін айтады. 
Бай кітапхана қоры болған. Кей хабарлар бойынша, ол шамамен 20000 кітапты қамтыды.

## Дереккөздер


Санат:Түркі этникалық топтары
Санат:1639 жылы туғандар
Санат:1702 жылы қайтыс болғандар
Санат:Моғол империясы
Санат:Парсы жазушылары
Санат:Агра тұлғалары
Санат:Билеушілер
Санат:Ақындар
Шөптікөл (көл, Қарағанды облысы)

**Шөптікөл** – Нұра алабындағы көл.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Нұра ауданының солтүстік бөлігінде, Нұра кентінен солтүстікке қарай 9 км-дей жерде орналасқан.

## Гидрологиясы
Ауданы 6,4 км2, ұзындығы 3,4 км, ендірек бөлігі 2,7 км. Жағалауының ұзындығы 9,3 км, су жиналатын алабының ауданы 175 км2 (90%-ы жыртылған). Шөптікөл суының біраз бөлігі көктемде арнайы қазылған канал арқылы шағын Оршабай көліне жіберіледі. Көлге Бикеш өзені құяды.

## Өсімдігі
Көл қазаншұңқырында өлеңшөп, бидайық, бетеге өседі.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы көлдері
Санат:Нұра су алабы
Жүктерді сақтандыру

**Жүктерді сақтандыру** – мүліктік сақтандыру түрі. Мұнда құрғақпен, су және әуе жолдарымен тасымалданатын жүктер опат болғанда (зақымданғанда) залалды өтеу көзделеді. Сақтандыру талаптарында *“қоймадан қоймаға дейін”* деген ескерту болуы мүмкін, бұл ескертуге сәйкес жүк сатушының қоймасынан сатып алушының қоймасына дейін сақтандырылды деп есептеледі. Сақтанушы көлік тасымалына кез келген қатысушы – сатушы немесе сатып алушы болуы мүмкін. Бұл мәселе тараптардың заңды, экономика өзара қатынастарына, өнімді жеткізу талаптарына қарай шешіледі; су жолымен тасымалдау кезінде *СИФ*, *ФОБ*, *КАФ* және сирегірек *ФАС* мәмілесі қолданылады, т. ж. және автокөлікпен тасымалдауда франко-шекара, франко-вагон, франко-қойма, тағы басқалар қолданылады.

*СИФ* (ағылшынша *SІF* – cost, іnsurance, freіgїt – құн, сақтандыру, кірепұл) – талаптары бойынша сатушы жүкті жөнелтілетін жерге жеткізуге, оны тиеуге, кемені жалдауға және кірепұлды төлеуге, жүкті тасымалдау кезінде оны тасымалдаушы сатып алушыға өткізгенге дейін сақтандыруға міндетті. Бұл мәміледе жүк әдетте барлық тәуекел үшін жауапкершілікпен сақтандырылады. Тасымал мен сақтандыру жөніндегі қамқорлықты сатушыға жүктеген сатып алушы кез келген жағдайда не жүкті, не өтемақыны алуға тиіс. СИФ мәмілесі бойынша сақтандыру сомасы сатылған тауардың құнына сәйкес келуге тиіс.

*ФОБ* (ағылшынша *FOB* – free on board – бортта азат) талаптарына негізделген мәміледе жүкті өзінің есебінен тасымалдау, оны тасымалдау кезінде сақтандыру міндеті сатып алушыға жүктеледі. Сатушы жүкті бортқа тиеуге міндетті, бұған дейін тәуекел оның өзіне жүктеледі.

*ФАС* (ағылшынша *FAS* – free alongsіde shіp – кеме бортының бойында азат) талаптарына негізделген мәміленің заңды мазмұны ФОБ талаптарына ұқсас. ФАС мәмілесінде сатушы тауарды кеме бортына жеткізген уақыттан бастап жүк сатып алушының тәуекеліне көшеді, яғни ФАС мәмілесі бойынша жүктегі сақтандыру мүддесі сатып алушыда ФОБ мәмілесі кезіндегіден ертерек пайда болады.

*КАФ* (ағылшынша *CAF* – cost and freіght – құн және кірепұл) мәмілесінде сатушының міндеті – тасымалдау шартты жасау және жүкті бортқа жеткізу. Жүкті тасымалдау кезінде сақтандыру міндеті оның бортқа өтуі сәтінен бастап сатып алушыға жүктеледі.

## Сілтемелер
*ҚазКом 
*Allianz
*Сентрас иншурас
*БТА

## Дереккөздер


Санат:Қаржы
Ақылбай

**Ақылбай** (2005 жылға дейін – *Дорофеевка*) — Ақмола облысы Бурабай ауданы, Абылайхан ауылдық округі құрамындағы ауыл. Іргесі 1780 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Щучинск қаласынан солтүстік-батысқа қарай 17 км, Астана қаласынан 251 км жерде, Кіші Шабақты көлінің батысында орналасқан. 

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, кітапхана,  кафе, дәрігерлік амбулатория, асхана, наубайхана, байланыс және пошта бөлімшесі халыққа қызмет көрсетеді. 2-дүниежүзілік соғыстың құрбандарына ескерткіш орнатылған.

## Дереккөздер

Санат:Бурабай ауданы елді мекендері
Пентландит

**Пентландит**, темірлі-никельді колчедан (минералды алғаш тапқан ағылшын саяхатшысы Дж. Пентлендтің құрметіне аталған) — сульфидтер класының минералы. Хим. формуласы: (Fe, Nі)9S8. Кубтық сингонияда кристалданып, сеппе, тұтас түйірлі масса түзеді. Түсі қоладай сары, металдай жылтыр, сынымы шытынақ, жымдастығы октаэдр бойынша; қаттылығы Моос шкаласы бойынша 3 — 4, тығыздығы 4,5 — 5,1 г/см3, морт, электр тогын жақсы өткізеді. Пентландит ультранегізді тау жыныстармен (габбро-норит, пироксенит) генетикалық байланыста келетін сульфидті мыс-никель кентастарының кендерінде пирротинмен, магнетитпен, т.б. бірге кездеседі. Пентландит — никель кентасының басты минералы.

## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VII том

Санат:Қазақстан табиғаты
Шот-фактура

**Шот-фактура** — бастапқы бухгалтерлік есептің қосымша ресми есеп-бақылау құжаты. Мазмұны жағынан Шот-фактура несиегер борышқордың атына ресімдейтін, олардың арасындағы шарт қатынастарының болғандығын және борышқордың ақшалай міндеттемелері сомасын куәландыратын, сондай-ақ тиісті шаруашылық қызметтің бухгалтерлік есебі мен салық бақылауы үшін қажетті ақпараттар тұратын шот болып табылады. Шот-фактура қосылған құн салығын төлеушілер үшін міндетті құжат болып табылады, салық органдары осы құжаттың негізінде салықтың бюджетке дұрыс және толық төленгенін бақылайды. Шот-фактураның толтырылмағаны және пайдаланылмағаны үшін жауапкершілік салық заңнамасымен реттеледі.

## Дереккөздер


## Сілтемелер

## Тағы қараңыз
*Жүкқұжат
*Смета

Санат:Бухгалтерлік есеп
Санат:Қаржы
Зура Құлмырзақызы Шутаева

**Шутаева Зура Құлмырзақызы** (1937 жылы туған, Ерейментау ауданы Олжабай батыр ауылы) – қоғам қайраткері, комсомол, партия, кеңес қызметкері. Көкшетау қаласының Құрметті азаматы. Еңбек жолын Көкшетау ауданы халық сотының хатшысы болып бастаған. Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институтын бітірген. 1959 – 61 ж. Шағалалы орта мектебінде мұғалім, 1961 – 70 ж. Көкшетау облысы комсомол комитетінің хатшысы, 2-хатшысы, 1970 – 71 ж. облысы партия комитетінің ұйымдастыру бөлімінде нұсқаушы, 1971 – 82 ж. Көкшетау қалалық атқару комитеті төрағасының орынбасары, 1982 – 91 ж. облысы атқару комитеті төрағасының орынбасары, 1991 жылдан Көкшетау облысы Әйелдер кеңесінің төрайымы, 1998 жылдан Көкшетау қаласы әкімі жанындағы Отбасы және әйелдер мәселелері жөніндегі кеңестің төрайымы. «Құрмет Белгісі» орденімен, үш медальмен, ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған. Қазіргі таңда зейнетте.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Берік Секербайұлы Ақылбеков

**АҚЫЛБЕКОВ Берік Секербайұлы** (1963 ж.т., Біржан сал ауданы, Степняк қ.) — *ғалым-агроном, экономист*. Көкшетау а.ш. ин-тын (1991), Көкшетау экономика және менеджмент ин-тын (2006) бітірген. Еңбек жолын 1981 ж. Степняк қ-ндағы автокөлік кәсіпорнында жүк түсіруші болып бастаған. Еңбекшілдер ауданы «Госкопсельхозтехника» көлік кәсіпорнында көлік жүргізушісі (1984 — 92), Көкшетау облысы бойынша «Сеймар» консорциумының директоры (1992 — 94), *«Әліби К»* компаниясының директоры (1994 — 97), «Әліби ЛТД» ЖШС-тің бас директоры (1997 — 2003) қызметтерін атқарған. 2003 жылдан **«Көкшетау Энерго»** ЖШС-тің вице-президенті, 2004 жылдан бас директоры қызметін атқарып келеді.

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Қазақстан табиғаты
Скрипка

thumb|right|200px|
**Скрипка** ( — сықырлау, итал.) — ысқылы ішекті музыкалық аспап. Скрипка тектес аспаптардың (С., альт., виолончель, контрабас) ең жоғары регистрлі түрі. Скрипканың 4 ішегі квинталық бұрауға келтіріледі. 15 — 16 ғасырларда С-ның классик. түрі қалыптасты. 16 — 18 ғасырларда Солт. Италияда Скрипка жасау шеберлерінің ірі мектептері орын тепті. Мыс., Брешиа (Г. да Сало, Дж.Маджини) мен Кремонада (А. және Н.Аматилер, Дж.Гварнери, А.Страдивари). Скрипка симфониялық, эстрадалық, камералық оркестрлерде және трио, квартет, квинтет ансамбльдерінде қолданылады. Ол қазақтар арасына 19 ғ-дың аяғында тарай бастады. Скрипка тартушылардың алдыңғы қатарында Жаяу Мұса болды. Құрманғазы атындағы қазақ ұлттық консерваториясында, музыкалық колледждер мен мектептерде Скрипка кластары жұмыс істейді. Қазақстанда кәсіби білім алған, үздік орындаушылық қабілетімен дүние жүзіне танылған А.Мұсақожаева, М.Бисенғалиев, Г.Мырзабекова, т.б. скрипкашылар есімі белгілі.

## Дереккөздер


Санат:Музыкалық аспаптар
Мырзатай

**Мырзатай** — Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы ауыл, Мырзатай ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Сарыкемер ауылынан солтүстік-батысқа қарай 12 км жерде. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1939 жылы қаланған. Мырзатай ауылы 1964 жылдан Жамбыл құс фабрикасының ет бағытындағы (құс еті) орталығы болды. 1975 жылы Қазақ КСР құс өндірісі комитетінің ұйғарымымен өз алдына ("Индейководческая") түйетауық өсіретін шаруашылық болып құрылып, 1997 жылға дейін жұмыс істеді. Оның негізінде 1997 жылдан Мырзатайда ӨК, ЖШС және шаруа қожалықтары құрылған. 

## Атау тарихы
"Мырзатай" деген атаудың шығу тарихы мынадай: Осы ауылда 9 ағайындылар өмір сүрген. Солардың бесеуі осы ауылда қалып еңбек еткен. Қалғаны бұл ауылдан көшіп кеткен. Мырзатай деген кісі сол ауылда қалғандардың бірі, шаруа, кедей адам болған екен. Ол кісі ауылдағы кедейлердің басын қосып, оларды еңбекшілікке шақырып, белсенділік танытып, соларға ауыл кеңесшісі болады. Сол уақыттан бастап сырттан келгендер бұл ауылды "Мырзатай шалдың ауылы" деп атап кеткен.

## Дереккөздер

Санат:Байзақ ауданы елді мекендері
Іссапар

**Іссапар** – еңбек құқығында жұмыс берушінің өкімімен қызметкердің тұрақты жұмыс орнынан тыс жерде қызмет бабындағы тапсырманы орындау үшін белгілі бір мерзімге барып қайтуы. Әдетте іссапар мерзімі заңнамада белгіленген мерзімнен аспайды. Егер қызметкер басқа жерге ұзақтау мерзімге жіберілген болса, онда бұл уақытша ауыстыру болып есептеледі. Жұмыс берушінің іссапар туралы өкімі қызметкер үшін міндетті; Іссапардан тек дәлелді себептермен ғана бас тартуға болады, әйтпесе ол тәртіп бұзушылық ретінде қарастырылады. Қызметкерді іссапарға жіберу туралы басшының бұйрығы шығарылады, соның негізінде қызметкерге бірыңғай үлгідегі іссапар куәлігі және ақшалай аванс беріледі. Қызмет бабындағы іссапарға жіберілетін қызметкерлерге іссапарда болған уақыты үшін тәуліктік қаражат, жіберілген жерге барып-қайту шығыны, тұрғын үй жалдау шығыны төленеді. Іссапарға жіберілген қызметкерлердің жұмыс орны (қызметі), орташа жалақысы сақталады. Тұрақты жұмысы жол үстінде орындалатын немесе жүргіншілік сипатта болып келетін қызметкерлердің қызмет бабындағы сапарлары іссапар деп танылмайды.

## Дереккөздер

﻿
Санат:Еңбек құқығы
Пеньково (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Пеньково** — Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы ауыл, Рощин ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Бескөл ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 19 км-дей жерде. 

## Тарихы
Іргесі 1923 жылы қаланған. 1930 жылы ұжымшар болып құрылды. Шағын екі ұжымшар бірігіп, 1953 жылы астық өсіретін кеңшар болып ұйымдасты. Кеңшар негізінде Пеньковода сары май, шұжық жасайтын цехтар және мал азығын дайындайтын шағын цех жұмыс істейді. Пеньково арқылы Петропавл — Омбы автомобиль магистралі өтеді.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1048 адам (519 ер адам және 529 әйел адам) болса, 2009 жылы 958 адамды (462 ер адам және 496 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қызылжар ауданы елді мекендері
Орган

нобай|upright|Орган
нобай|Әйел (сол жақта) портативті органда ойнап жатыр (гидравлос?). Марьямин ауылындағы (Хама маңында) Византия вилласынан алынған мозаика, б.з. 4 ғасырдың аяғы. Хама археологиялық мұражайы.
**Орган** (****** — *құрал, аспап*) — үрмелі клавишті музыкалық аспап.

Органның алғашқы түрлері Грекия, Италия, Египет, Византия елдерінде пайда болды. 7 ғасырдан бастап Еуропада, көбіне шіркеулерде хорды сүйемелдеу үшін пайдаланған. Органның дыбыс тембрі ерекше және түрлі регистрде шығады. Ол күрделі механизмдерден тұрады. Оның металдан жасалған ұзындығы әр түрлі түтіктері болады. Әр түтік белгілі тембрде бір дыбыс шығарады. Әрбір регистр үрлеп ойнайтын бір музыкалық аспабының дыбысын береді. Сөйтіп, түтіктен шыққан бір дыбыс пен бір уақытта шыққан бірнеше регистрлер бүкіл оркестрдің дыбысын құрайды. **Органның 1–7 мануал** (*әрқайсысында 72 клавиштан*), аяқпен басатын педалі болады. Органға арналған ноталар скрипка мен фортепьяноға жазылатын сияқты үш түрлі нота сызықтарына жазылады. Органға арнап И.С. Бах, В.А. Моцарт, Л. Бетховен, Й. Гайдн, И. Брамс, Д. Шостакович, т.б. композиторлар шығарма жазған. Орган Алматыда Құрманғазы атындағы қазақ консерваториясының үлкен залында (*1967*) орнатылып, орган класы ашылған
. Алматыдағы Қазақ филармониясында, Астанадағы Қазақ ұлттық музыка академиясында (2005) орган орнатылды.

## Дереккөздер

## Сілтемелер

Санат:Музыкалық аспаптар
Василий Тихонович Шуваев

**Шуваев Василий Тихонович**  (1923, Сандықтау ауданы Михайловка ауылы) – ғалым-зоотехник, ветеринария ғылымының докторы (1972), профессор (1973). 

Алматы зоотехнология-малдәрігерлік институтын бітірген (1951). 1960 жылға дейін Омбы ветеринар институтының ассистенті, 1960 – 78 ж. Ақмола ауыл шаруашылық институтында қызмет еткен: доцент, кафедра меңгерушісі, 1978 жылдан Днепропетровск ауыл шаруашылық институтында кафедра меңгерушісі. 

Негізгі ғылыми жұмыстары – қой шаруашылығын дамыту әдістеріне арналған. 3 монографияның авторы. КСРО орден, медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1923 жылы туғандар
Санат:Сандықтау ауданында туғандар
Санат:Қазақстан ветеринарлары
Санат:Ветеринария ғылымдарының докторлары
Портсмут бітім шарты

**Портсмут бітім шарты** (1905) — *орыс-жапон соғысын* 
(1904 — 05) аяқтаған келісім. 1905 ж. 5 қыркүйекте *Портсмут* 
(АҚШ) қаласында жасалған. Жапония соғыста табысқа жеткеніне қарамастан, 1904 ж. шілдеден бастап Ұлыбритания, Германия және АҚШ арқылы Ресейді бітімге көндіруге тырысты. Ресейдің әлсіреп, Германия мен Жапонияның күшеюін қаламаған Ұлыбритания, Франция, АҚШ дипломатиясы да соғыстың аяқталуына мүдделі болды. 
*Цусима* теңіз шайқасында эскадриласы толық талқандалған Ресей өз 
елінде басталған революциямен күресу үшін келіссөз жүргізуге келісті. Портсмут бітім шарты бойынша Ресей Ляодун түбегін Порт-Артурмен, Дальниймен 
қоса, Қытай Шығыс темір жолының оңтүстік тармағын, Сахалин аралының оңтүстік бөлігін Жапонияға берді. Корея 
Жапонияның ықпал аймағына көшті. Ресей Жапониямен балық аулау жөнінде конвенция жасауға келісті. Екі жақ Маньчжуриядан әскерлерін әкетуге міндеттеніп, Сахалинде бекіністер салмау көзделді. Екі ел Қытай мен басқа шет мемлекеттердің Маньчжурияда сауда мен өнеркәсіп орындарын дамытуына кедергі жасамауға, сонымен қатар Ресей 
тұтқындағы орыс әскерлеріне қайтаруға кететін шығынды Жапонияға төлеп тұруға келісті. Портсмут бітім шарты 1907 ж. орыс-жапон келісімімен нығайтылды. Бітімнің жасалуы патша өкіметінің революцияны жаныштауына 
мүмкіндік жасады. Жапонияның 1931 ж. Маньчжурияны басып алуына байланысты Портсмут бітім шарты бұзылды.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы 
*Романов Б.А., Очерки дипломатической истории русско-японской войны, 
1895 — 1907, М. — Л., 1955
*Кутаков Л.Н., Портсмутский мирный договор, М., 1961; Васильев Л.С., 
История Востока, М., 2005
 немесе 

Санат:Жапонияның халықаралық келісімдері
Санат:Ресей империясының халықаралық келісімдері
Санат:Бітімгершілік келісімдер
Санат:1905 жыл
Санат:Орыс-жапон соғысы
Первомаевка

* Первомаевка (Оңтүстік Қазақстан облысы) 
* Первомаевка (Ақмола облысы)
Айгүл Хамитқызы Әбушахманова

**Айгүл Хамитқызы Әбушахманова** (1951 жылы туған) – медицина ғылымдарының докторы (2003).

Қарағанды мемлекеттік медициналық институтын (1975, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. 1976–1991 жылы Қарағанды мемлкеттік медицина институтында ассистент, ғылыми қызметкер, 1991–2003 жылы Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрлігінің Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар орталығының аға ғылыми қызметкері болып жұмыс істеді. 2003 жылы Қарағанды мемлекеттік медицина академиясында қалыпты физиологиялық кафедрасының доценті. 50 ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:1951 жылы туғандар
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Қарағанды медицина университеті түлектері
Санат:Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы қызметкерлері
Санат:Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар орталығы қызметкерлері
Санат:Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы оқытушылары
Естемі қаған

**Естемі қаған** (т. ж. б. – 576) — Түрік қағандығының қолбасшысы, Бумын қағанның інісі. Жылнамашылар оны қаған деп атағанымен, Естемі жабғу қызметін атқарған. Яғни қағанатта қағаннан кейінгі екінші адам болған.

Көне түрік жазбаларында І. ағасы Бумынмен бірге түркілердің арғы аталарының бірі және олардың тайпалық одақтарының негізін қалаушы ретінде аталады. Ежелгі түркі сына жазуы ескерткіштерінің авторлары Тоныкөк пен Иоллығ тегін І-нің ақылды, жаужүрек болғанын әрі соғыс өнерін жетік білгенін, соның нәтижесінде көп жыл билік құрғанын баса айтады. І. 10 түмен әскерге қолбасшы болып, баһадүр лауазымын алған. 552 – 53 ж. ху елін (соғдыларды), Алтайдың солт-ндегі тайпаларды бағындырған. 554 – 55 ж. жужандарға жорық жасап, оларды Арал т-нен әрі қуып, аз уақыт ішінде Қытайдан Әмударияға дейінгі, Ташкенттен Сырдарияға дейінгі аралықты жаулап алған. 558 ж. Еділдің жағасына, Орал тауына дейін жетті. Дегенмен, Орт. Азияның ішкі аумақтарына қарай жасаған жорықтарында ақ ғұндардан қатты қарсылық көріп, бұл бағытты уақытша тоқтатады. Ақ ғұндарға қарсы саяси одақ құру үшін І. Иран шахы Хұсрау І Ануширванмен келісімге келіп, Мұқан қаған Қытай императоры Ювин-Таймен құдандалы болады. Нәтижесінде 563 – 67 ж. ақ ғұндар мемлекеті талқандалды. І. түріктердің батыстағы он ірі тайпа бірлестігін біріктіргені үшін “Он оқ будун қағаны” атанды, бірақ ресми түрде қаған сайланбаған. Өзара келісім болғанымен Түрік қағандығының Жібек жолының керуен бағыттарына бақылау орнатуы Иран шахына ұнамады. Сондықтан І. Орта Азиядағы өзінің саяси билігін біржолата нығайту үшін, Византияға Маниах бастаған елшілік жіберді. Бірақ бұл елшілік те, одан кейінгі екінші елшілік те Иран шахының тарапынан сәтсіздікке ұшырады. Бұдан кейін І. Иранмен арадағы одақты жойып, Византиямен қарым-қатынасты күшейту үшін Маниах бастаған елшілікті Кавказ арқылы Константинопольге аттандырды. Нәтижесінде екі ел арасында сауда келісімі мен Иранға қарсы әскери одақ құрылды. Византия императоры Юстин ІІ І-ге Земарх бастаған өз елшілігін жіберді. Осыдан кейін І. Иран шахына шабуыл жасап, Журжан қ-н басып алды. Көп ұзамай Соғдиана І-нің қолына өтті. Алайда Византия императорының аварлармен келісімге келгенін естіген І. ұлы Түріксанфпен бірге 571 – 76 ж. Солт. Кавказ бен Қырымға жорық жасады. Осы жорықтың аяғына қарай І. қайтыс болып, орнына баласы Данже таққа отырып, өзін Дарту қаған деп атады.

## Пайдаланылған cілтемелер
Әдеб.: Қазақтың көне тарихы, А., 1993; Гумилев Л.Н., Көне түріктер, А., 1994; Қазақстан тарихы, 1-т., А., 1996. 
З. Қинаятұлы


Санат:Қазақстан тарихы
Қарақ, Қарақжалы

**Қарақ**, Қарақжалы, Қарақтауы – жер атауы, тарихи мекен. Қармақшы ауданынан 150 – 160 км жерде орналасқан (қазіргі Т.Көмекбаев атындағы ауылдан 10 – 15 км, Қуаңдария өзенінің арғы бетінде) биік төбе. Басында және төменгі жағында Қара Ата атты әулиенің бейіті және қойтастан қаланған бейіттер бар. Үлкен Қарақ, Кіші Қарақ деп аталады. Басында 1824 – 50 жылдары бұлақ болған. Көне Үргеніш пен Бұхараға барар жол Қарақ арқылы өткен. Орыс саяхатшы  1834 жылы Қарақта болғанын жазады. Қарақта 18 – 19 ғасырларда бірнеше шайқастар болған. 1930 жылдары Қарақта Кеңес өкіметіне қарсы Ақмырза ишан бастаған шаруалар көтерілісі басталып, 1930 жылы 14 наурызда үлкен шайқасқа айналған.
## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Шуйское (Ақмола облысы)

**Шуйское** — Ақмола облысы Атбасар ауданындағы ауыл, Макеев ауылдық округінің орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Атбасар қаласынан солтүстікке қарай 32 км, Жыланды өзенінің сол жағасында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1954 жылы тың және тыңайған жерлерді игеруге байланысты қаланып, “Шуйский” астық кеңшарының орталығы  болып келді. Қазір кеңшар негізінде “Шуйское” ӨК жұмыс істейді. Шуйское арқылы Атбасар – Балкашино – Көкшетау автомобиль жолы өтеді. Таяу темір жол стансасы – Атбасар (42 км).

## Дереккөздер

Санат:Атбасар ауданы елді мекендері
Багаутдин Шагабутдинов

Сурет:Багаутдин Шагабутдинов.jpg
 
**Шагабутдинов Багаутдин** (Бари) (1892, Тамбов облысы Азиево кенті — 1920, Бұхара қ.) — революцияшыл қайраткер. 
* 1910 ж. ата-анасымен Верныйға (Алматы) көшіп келіп, жергілікті саудагерлерге көшір, кейін пошта тасушы болды.
* 1914 ж. 1-дүниежүз. соғыстың басталуына байланысты әскерге алынды. Шагабутдинов майданда жүріп рев. идеялармен танысты.
* 1917 ж. майданнан қайтып, Ташкент пен Жетісу облысында кеңес өкіметін орнатуға және нығайтуға белсене қатысты. Ташкент пен Жаркентте большевиктік билікке қарсылық көрсеткен топтарды басып-жаншуға көмектесті.
* 1919 ж. Жетісу облысы рев. к-тінің төрағасы, облыстық әскери комиссардың көмекшісі қызметін атқарды.
* 1920 ж. Жетісу облысы соғыс комиссары және кеңес өкіметінің идеяларын насихаттайтын Жетісу облысы “Ұшқын” газетінің қызметкері болды.
* 1920 ж. Түркістан АКСР-і кеңестерінің 9-съезінде Түркістан ОАК-нің және оның төралқасының мүшесі болып сайланды. Сол жылы М.В. Фрунзенің ұсынысымен Бұхар Халық Кеңес Республикасының тұңғыш әскери министрі болып тағайындалады. Бірақ бұл қызметте ұзақ бола алмай, сол жылы қазан айында жаудың қолынан қазаға ұшырады. Алматы қ-ндағы бір көшеге Ш. аты берілген.

## Сілтемелер
* Жетісу
* Түркістан АКСР
* Түркістан

## Дереккөздер


Санат:1892 жылы туғандар
Санат:1920 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматы облысы тұлғалары
Санат:Ресейде туғандар
Санат:КСРО мемлекет қайраткерлері
Серік Бәриұлы Шотықов

**Серік Бәриұлы Шотықов** (5.3.1937 ж. т., Алматы облысы Қаратал ауданы Алғазы аралы) – актер, Қазақ КСР-інің халық артисі (1990). 

Еңбек жолын Талдықорған драма театрының көлік жүргізушісі болып бастаған. Осы театрда қойылған І.Мұхамеджановтың “Бөлтірік бөрік астында” спектаклінде ойнаған Шотықов шағын эпизодтық фотограф Сайлаубектің рөлін (1959) сәтті орындауымен актерлік өнер жолына біржола бет бұрды. Ол жарты ғасырлық шығармашылық еңбек жолында 250-ге тарта рөлдерде ойнады. 

Ш. Жантық, Қарабай, Сердәлі (Ғ.Мүсірепов, “Қозы Көрпеш – Баян сұлу” мен “Ақан сері – Ақтоқты”), Жапал, Көбей (М.Әуезов, “Еңлік – Кебек”), Мәмбет (Ш.Айтматов пен Мұхамеджанов, “Көктөбедегі кездесу”), Төле би (Т.Ахтанов, “Ант”), Кэлин Абабий (И.П. Друцэ, “Ең киелі қасиет”), Соленый, Гаев (А.П. Чехов, “Апалы-сіңлілі үшеу” мен “Шиелі бақ”), Майор (И.Эркень, “Сау басыма сақина”), Вурм (Ф.Шиллер, “Зұлымдық пен махаббат”), Сайқымазақ, Дункан (У.Шекспир, “Король Лир” мен “Макбет”, алғашқы рөлі үшін 1977 ж. классикалық туындылар бойынша қойылған спектакльдердің Республикалық байқауында 1-дәрежелі дипломға ие болды) сияқты әр алуан жанрдағы спектакльдерде қызғылықты да күрделі сахналық мінез-кейіптерді жасады. Қызылорда драма театрының көркемдік жағын (2001 – 03) басқарумен қатар әр жылдары спектакльдер де (І.Найманбаевтың “Домалақ арыз”, І.Сүйенішовтың “Сен де жалғыз, мен жалғыз”, екеуі де 1987; С.Балғабаевтың “Біз де ғашық болғанбыз”, О.Бодықовтың “Үйленгім келмейді”, екеуі де 2002; Мүсіреповтің “Қозы Көрпеш – Баян сұлу”, 2003) қойған. “Құрмет” орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Қарақисық

**Қарақисық** Қосұлы (шамамен 1798 – 1860) – батыр. Кіші жүздің Кете руынан шыққан. 1818 – 50 жылдары Жаңадария мен Қуаңдария өзендерінің бойында бекініс салып, қазақтардан алым-салық жинау үшін Қоқан және Хиуа бектері жіберген жасақтармен соғысқан. Ел аузындағы аңыз әңгімелер негізінде Ә.Жұматаев (1910 – 78) «Қарақисық батыр» дастанын жазған. Қызылорда облысының Ақтайлақ өңірінде Қарақисық деген жер атауы бар.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Шұбарағаш (өзен)

**Шұбарағаш** – Жайық алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы жерімен ағады. Ұзындығы  61 км. 

## Бастауы
Жайықтың тармағы Көшім өзеніне Дөңгелек бөгенінен 10 км төменде сол жағынан құяды. Жайықтың ескі тармақтарының бірі.

## Дереккөздер

Санат:Ақжайық ауданы өзендері
Санат:Жайық су алабы өңірі өзендері