open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тапсырмаларды басқару

**Тапсырмаларды басқару*** (Управление заданиями; job control)* — 1) тапсырмаларды жоспарлаушы адаммен орындалатын және тапсырмаларды оқу мен түсініктеме беруден, жұмыстарды жоспарлаудан, бастау мен аяқтаудан тұратын операциялық жүйенің қызметі; 2) операциялық жүйенің тапсырманы фондық режімде арнайы командаларсыз-ақ орындауы. Компьютердің осы режімдегі жұмысы аяқталмай-ақ, басқа командаларды енгізіп, онымен қатарласа жұмыс жасай беруге болады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Құрылымдық формациялық кешен

**Құрылымдық формациялық  кешен ** — геологиялық құрылымдардың арнаулы түрлерінің дамуы барысында нақтылы тектоникалық режім мен физикалық-географиялық жағдайларға орай қалыптасуына байланысты тек өзіне тән құрам және құрылым ерекшеліктерімен сипатталатын шөгінді және жанартау текті таужыныстарды біріктіріп, негізінен катпарлы аймақтар өңірінде ұшырасатын геологиялық формациялар тобы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Үстем тапсырма

**Үстем тапсырма*** (Приоритетное задание; foreground job)* — басқа тапсырмаларға қарағанда үстемдігі ең жоғары тапсырма. Әдетте, диалогтық режімде, нақты уақыт аралыгында орындалатын тапсырмалар үстем болып саналады. Фондық тапсырма (Фоновое задание; background job) - тікелей дестелік енгізу құрылғысы немесе қашық терминал арқылы дестелік өңдеудің кезегіне енгізілетін артықшылығы темен тапсырма.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тапсырма файлын басқару блогы

**Тапсырма файлын басқару блогы*** (Блок управления файлом задания; job file control block)* — шағын компьютерлер жүйесінің операциялық жүйесінде — файл (жад түрі, файл алып түрған жад көлемі және т.б.) туралы ақпараты бар кесте. Оны әрбір басқарушы DD операторы үшін тапсырмаларды жобалаушы қалыптастырады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Трек

**Трек** (Track) — мәлімет жазуға қолданылатын магниттік диск бетіндегі концентрлі жолдар.

**Трек,  сызықжол** (Трек, дорожка;track) — магнитті мәліметтер жинақтап айналу барысында жазу/оқу бастиегімен түйісетін мәліметтер жазатын (дискінің) бүйір беттің концентрлік дөңгелек шеңбер бойында орналаскан жол сызықтары.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жабық кәріздеу

**Жабық кәріздеу** (*Закрытый дренаж*; французша *drainage*, ағылшынша *drain* — құрғату) — құрғатылатын аумақтан артық топырақ-грунт суларын жасанды жабық (*жер асты*) арна-кәріздердің көмегімен жинау және әкету.

Құрылымды немесе арналар жүйесін (*мысалы, [[керамикалық кәріз]]*), грунт суының деңгейін төмендетуді немесе оларды ұстап алуды қамтамасыз ететін құрғату әдісін, жер асты құбырлары немесе қуыстары арқылы құрғату тәсілін де Жабық кәріздеу деп атайды. ТМД елдерінде кәріздер немесе ұңғымалардың жабық жүйелерімен құрғатуды Жабық кәріздеу деп атайды. Жабық кәріздеу ауыл шаруашылығы мелиорацияларында, құрылыста, шымтезек өндірісінде, кен өндіру орындарында және т.б. кең қолданылады.

Жер бетіне қатысты орналасуына қарай жабық кәріздеу:
* көлбеу;
* тік көріз.

Құрғату ауданындағы орнына қарай:
* жүйелі кәріз;
* таңдалып алынған кәріз;
* жинақталған кәріз;
* материалдық кәріз;
* қуыстық кәріз.

Құбырлар даярланған материалдарға байланысты:
* керамикалық кәріз;
* пластмассалық кәріз;
* тақтайлы кәріз.

Құралы мен қолданылатын машиналарға қарай:
* орлық кәріз;
* орсыз кәріз;
* тар орлы кәріз.

Көріздеудің кез келген түрінде грунт сулары гравитациялық күштердің әсерімен құбырлардың қуысына немесе каналдарға сорғиды және солармен жинақталу (*коллекторлық*) желісіне тасымалданады да, құрғату аумағынан тысқа шығады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Жұпар ағашы

**Жұпар ағашы** () — Myristicaceae тұқымдасының Жұпарағаштар туысының мәңгі жасыл жемісті ағаш. Азиядағы тропиктерде 100—120 түрі өседі.

## Өнімдері
Жұпар ағаш жаңғағы (Мускатный орех) — тропик өсімдігінің тіл үйіретін дәмі бар, хош иісті жемісі. Оны дәмдеуіш ретінде пайдаланады. Мысалы, ет тағамдарына, ұннан пісірілген тағамдарға қосады. Жұпар ағаш жаңғағынан эфир майын алады.


Jathimaram-closeup.JPG
Myristica fragrans by kadavoor.jpg
Myristica fragrans (Muscadier 1).jpg
Myristica fragrans - Osaka Museum of Natural History - DSC07855.JPG
Mace of nutmeg - ml-Jathi.jpg
Mace (জয়িত্রি).JPG


## Дереккөздер

Санат:Жұпарағаштар
Санат:Молукка аралдары флорасы
Санат:Жеміс тектес ағаштар
Санат:Дәмдеуіштер
Санат:Жидектер
Трекбол

thumb| '''Трекбол'''
thumb| '''Трекбол'''
**Трекбол, шар** (Trackball, Tracker- ball) — кішкене шары саусақтармен бү- ралатын төңкерілген жүгірткі(тышкан). Жүгірткі орнына колдануға арналған енгізу қүрылғысы. Пернетақтада немесе пернетақтаға жақын жердегі қорапта орнатылған кішкене шарды қолмен айналдыра отырып экран бетінде көрсеткішті жылжы- туға болады. Трекболмен жүмыс істеу үшін тегіс жөне таза беттің қажеті жоқ.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тапсырмаларды есепке алу

**Тапсырмаларды есепке алу** *(Учет заданий; job accounting)* — ресурстарды есепке алуға және оларды ұтымды жоспарлауға пайдаланылатын есептеу желісіндегі тапсырманы орындау сипаты туралы мәліметтерді жинау және тіркеу.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Федоров заңы

**Федоров заңы** - қ. Кристаллографиялық шектер заңы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Тапсырмаларды жоспарлау

**Тапсырмаларды жоспарлау** *(Планирование заданий; job scheduling)* — тапсырмалардың кірістік ағындарын, жүйелік түйіндерді және тапсымалар мен олардың бөлімдеріне арналған енгізу- шығару құрылғыларын үлестіруді басқару.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Федоров-грот заңы

**Федоров-грот заңы** – көп жағдайда химиялық қарапайым құрамды заттың кристалдарына жоғары симметрия тон. Химиялық құрамы күрделі болған сайын, оның кристалдарының симметриясы төмен болады.

## Дереккөздер


Санат:Химиялық процестер
Тапсырмаларды дайындау

**Тапсырмаларды дайындау** **(Подготовка заданий; [[job processing]])**— дайындау кезеңінде (тапсырмаларды енгізу мен түсіндіру, оларды кезекке қою, қажетті ресурстарды бөлу, осы ресурстарды жұмысқа дайындау) операциялық жүйенің тапсырмалармен орындайтын операцияларының жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тапсырмаларды жоспарлауыш

**Тапсырмаларды жоспарлауыш*** (Планировщик заданий; job scheduler)* — тапсырмалардың кірістік ағынын шығарып оқуды, басқарушы операцияларды түсіндіруді, тапсырмаларды активтендіруді, енгізу-шығару құрылғыларын үлестіруді және басқа міндеттерді орындайтын операциялық жүйе құрауышы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тапсырмаларды кезек бойынша үлестіру

**Тапсырмаларды кезек бойынша үлестіру*** (Распределение заданий по очередям)* — кезекті басқару программасымен іске асырылатын және кірістік кезектегі оқылған тапсырма үшін қалыптастырылған ақпарат жазбасында тұратын жүйелік енгізу тапсырмасы міндеттерінің бірі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тапсырмалардың айнымалы санымен мультипрограммалау

**Тапсырмалардың айнымалы санымен мультипрограммалау** (Мультипрограммирование с переменным числом задач; multipro¬gramming with a variable number of task) — уақыт өткен сайын орындалатын тапсырмалардың саны өзгеріп отыратын өңдеу кезінде компьютер ресурстарын динамикалық үлестіруді қамтамасыз ететін операциялық жүйенің жұмыс режімі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Фейбер әдісі

**Фейбер әдісі** - әр типті құмдардың таралу белдемдерін анықтау үшін олардағы кварц түйірлерінің ірілігі мен жұмырланғандығы есептеледі. Ол үшін түйірлері ірілігі бойынша 6, жұмырланғандығы бойынша 5 класқа бөлінеді. Талдаудың нәтижесін қисықтармен көрсетеді. Фейбер әдісімен теңіз жағалық құмдарды өзен құмынан және әр жасты өзен құмдарын бір-бірінен ажыратуға болады.

## Дереккөздер


Санат:Әдістер
Фельзиттік құрылым

**Фельзиттік құрылым** — қышқьш эффузиялар арқауының микрокристалдық құрылымы.

## Дереккөздер


Санат:Геологиялық кезеңдер
Фенобластар

Фенобластар – порфиробластар терминінің синонимі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Тапсырманы аяқтау

**Тапсырманы аяқтау** (Завершение задания; job completion) — компьютерде тапсырма өңдеудің соңғы фазасы. Бұл кезеңде тапсырмаға қажетті ресурстар босатылады, нәтижелер шығарылады, тапсырмаға қолданылатын жад босатылады. Аяқталу қалыпты (нәтижелі) немесе апаттық болуы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тапсырманы басқару байты

**Тапсырманы басқару байты** *(Байт управления заданием; job control byte)* — компьютерлердің бірыңғай жүйесінің дискілік операциялық жүйесіндегі ауыстырып-қосқыштар жинағы. Ол тапсырмаларды басқару программасына арналған енгізу-шығару режімі мен тапсырмаларды өңдеу кезіндегі басқа мүмкіндіктерді анықтайды.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Фенокристер

**Фенокристер** — магмалық тау жыныстары құрамында өздеріне қарағанда тығыздау ұсақ түйірлі немесе шыны тектес масса арасынан ұшырасатын, мөлшері мен идиоморфизмі тұрғысынан анық ерекшеленетін жеке сеппелер.

## Дереккөздер


Санат:Тау жыныстары
Ферриттену

**Ферриттену** — темірлену деген ұғымды білдіретін термин; темір тотығымен қаныққан тау жыныстардың жаппай қалыптасуына жағдай туғызатын тотығу белдемдерінің беткі бөлігінде болатын процесс.

## Дереккөздер


Санат:Геологиялық процестер
Тапсырманы өңдеу

**Тапсырманы өңдеу** *(Обработка задания; job processing)* — тапсырманы орындауға дайындық жасау (басқарушы операторларды оқу және түсініктеме беру, кезекке қою, ресурстарды бөлу, кезектегі іс-әрекеттерді таңдау және негізгі жадқа жүктеу) және оны аяқтайтын операцияларды орындау (нәтижелерді шығару, ресурстарды босату, компьютер жедел жадындағы тапсыр-маларды жою); тапсырманы өңдеудің ақырғы кезеңі. Осы кезеңнің барысында ресурстар босайды да нәтижелер алынады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Фемидтік минераладар

**Фемидтік минераладар** - негізінен магний және темір минералдарының жалпылама атауы. Синонимдері: түсті минералдар; мафиттік минералдар; меланократты минералдар.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Тапсырманы толықтыру аймағы

**Тапсырманы толықтыру аймағы** (Область пополнения задания; job pack area) — тапсырманың жеке кадамына немесе туындайтын тапсырмаға бөлінетін және тапсырманың аяқталуына қарай босатылатын жад аймағы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ферромагнетизм

**Ферромагнетизм** — заттардың магнит өрісінде жаңадан магниттелу және магнит өрісі жоғалғаннан кейін де осы қасиетінің жұрнағын сақтап қалу қабілеті. 

Ферромагниттерге негізінен темір тобына жататын элементтер (Fe, Со, Ni) және бұлардың көптеген қосылыстары мен қоспалары жатады; табиғи минералдар ішіндегі байырғы ферромагниттер — магнетит, титаномагнетит, маггемит, пирротин, гематит, ильменит және т.б. Магнетиктердің ерекше түрі (класы) сыртқы магнит өрісі жоқ кездің өзінде магниттелуге бейім заттар құрады екен. Өздерінің анағұрлым көп байқалған өкілі — темірге байланысты — олар ферромагниттер деп аталды. Олардың қатарына темір, никель, кобальт, гадолиний, олардың қортпалары мен қоспалары, сондай-ақ ферромагнитті емес элементтері бар қортпалары мен
марганец пен хромның кейбір қоспалары жатады (мысалы, MnAlCu, СгТе және т. б.). Соңғы кезде ферриттер деп аталатын ферромагниттік жартылай өткізгіштер үлкен роль атқарып келеді. Осы заттардың бәріне тән ферромагнетизм тек кристалды күйде ғана байқалады.
Ферромагниттер күшті магннттелетін заттар болып саналады — олардың магниттелуі нашар магннттелетін заттардың категориясына жататын диа- және парамагнетиктердің магниттелуінен көптеген (1010-ға дейін) сан есе артық.

## Дереккөздер


Санат:Магнетизм
Қышқыл сулар

**Қышқыл сулар** - реакциясы анық қышқыл (әдетте рН

Санат:Геология
Тапсырмалар кітапханасы

**Тапсырмалар кітапханасы** *(Библиотека заданий; job library)* — компьютерлердің бірыңғай жүйесінде — тапсырмалардың кез келген қадамы үшін жүктейтін модульдердің көзі ретінде пайдаланылатын кітапхана. Тапсырмада ол JOB операторынан кейін орналасатын JOBLIB-тің DD-операторының көмегімен анықталады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жабық мәліметтер

**Жабық мәліметтер** *(Закрытые данные)* — пайдаланушылардың шектеулі тобы ғана таныса алатын немесе өңдей алатын мәліметтер. Әдетте, танысуға немесе өңдеуге қойылатын шектеу белгілі бір ережелер (құпия сөздер) арқылы шектеу жүйесі негізінде жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Таспалар кітапханасы

**Таспалар кітапханасы, магнитотека** (Библиотека лент, магнитотека; tape library) — 1) ақпарат жазылған магниттік таспасы бар білікті сақтайтын бөлме. Әрбір білік, әдетте, қорғаныш қорабында сақталады. Қораптың сыртына таспаның өзінде жазылған ентаңбаға қосымша көзбен көріп іздестіруге арналған этикетка жапсырылған; 2) таспадағы автоматтандырылған кітапхана.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Турбо

**Түжырымдамалық схема **(Концептуальная схема; the conceptual circuit) — мөліметтерді сақтау ортасы мен оған қатынас қүру жолындағы мөліметтер базасын басқару жүйесінде берілген мөліметтерді үсынуды пайдаланудан төуелсіз жөне барлық қосымша программалар үшін басқа біртүтас мөліметтер базасын үсынуды анықтайтын мәліметтер базасының схемасы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тарауды басқару блогы

**Тарауды басқару блогы** (Блок управления разделом; partition control block) — шағын компыотерлер жүйесінің ОСРВ операциялық жүйесінде — мәселелер орындауды басқаруға қажет тараулар жайында мәліметтері бар кесте. Бұл мәліметтерге адрес, атау және тараудың бос болмау жалаушасы жатады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Лабрадор (минерал)

**Лабрадор** — плагиоклаздар тобының тау жынысы түзетін минералы. Плагиоклаздарға тән, ұзын саны алты  минералдан тұратын альбит-анортит изоморфты қатарының (альбит-олигоклаз-андезин- битовнит-лабрадор-анортит) бір мүшесі.
Лабрадорит— түгелге жуық  лабрадор минералынан тұратын толық кристалды лейкократты габбро; кейбір әдемі түрлері қаптама тас ретінде колданылады.

нобай|солға|Жылтырлағанның мысалы
Алғаш рет 1770 жылы Канаданың Лабрадор түбегінде табылды. Минералдың сондай-ақ сілеусін көзі, тавусит, спектролит деген балама атаулары қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Силикат минералдар
Санат:Кальций минералдары
Санат:Натрий минералдары
Жабық (тұйық) программа

**Жабық (тұйық) программа** *(Закрытая (замкнутая) программа; closed program)* — басқа программаға қатынау мүмкіндігі жоқ программа.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ферромагнитті кристалл

**Ферромагнитті кристалл** - оны құратын атомдардың өтемеленбеген электрондары бар; атомдарының сыртқы электрон қабаттары толмаған. Атом аралық магниттік күштері атомдардың жылу қозғалыстарынан басым және олардың магниттік моментіне белгілі бағдар береді. Ферромагнитті кристаллда реттелген спиндік моментгі жерлер болады, олар магниттелеуге ықпал жасайды. Магниттік алғырлығы — оң.

## Дереккөздер


Санат:Асыл тастар
Ферромагнитті минералдар

**Ферромагнитті минералдар** - жоғары дәрежелі магнитті сезімталдықпен сипатталатын, бұл сезімталдық өріс магниттелуіне тәуелді болып келетін, қалдықты магниттелу қабілетін иемденгіш минералдар.

## Дереккөздер


Санат:Минералдар
Тұрақты жад

thumb| AM2716, 1979
**Тұрақты жад** немесе **энергиядан төуелсіз жад** — үлгіқалыпты программаларды, өзгермейтін мәліметтерді жөне жүйелік ақпаратты (BIOS, таңбагенераторларының кестесін жөне т.б.) сақтауға арналған, компьютер ток көзінен ағытылғанда да жойылмайтын жад. Компьютер жұмысы кезінде бүл жадтан мөліметгерді тек оқуға болады, ал оған ақпарат жазу арнаулы құралдар (программалауыштар) арқылы жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік жад
Тармақталу

**Тармақталу** (Ветвление; branching, fork) — тандау бар жағдайда басқаруды беру; программадағы бірнеше команда тізбектерінің — тармақтардың біреуін берілген шарт бойынша таңдау. Тармақ (Ветвь; branch) — алгоритмдер мен программаларда — тармақталу нүктесінен басталатын, таңдап алынатын жолдардың бірі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Физикалық (механикалық) мору

**Физикалық (механикалық) мору** — температураның өзгеруі, тау жыныстарының жарықтарындағы судың қатуы және еруі, жанартаулар мен өсімдік тіршілігінің әрекеті (тесу, тамырлардың жарып шығуы және т.б.), тұздардың кристалдануы ықпалынан минералдар мен таужыныстар бөлшектеніп (дезинтеграция), қирап, өлшемдері әр түрлі сынықтарға айналуы. Физикалық моруда таужыныстар сынықтарға қирағанымен, олардың бастапқы құрамы өзгермейді.

## Дереккөздер


Санат:Физикалық заңдар
Филлит

**Филлит** (грек, phylon' — жапырақ) — негізінен кварц пен серициттен тұратын, кейде хлориттің, биотиттің және альбиттің азын-аулақ қоспаларын кіріктіретін қоңыр реңді біршама тығыз жік-жапсарлы метаморфтық тау жынысы; сазды тақтатастардың одан әрі метаморфтануы нәтижесінде қалыптасады, яғни өзінің өзгеру дәрежесі тұрғысынан сазды тақтатастар мен кристаллы тақтатастардың аралығына сәйкес келеді.

## Дереккөздер


Санат:Метаморфтық тау жыныстары
Филлиттену

**Филлиттену** — сазды тақтатастардың аймақтық метаморфизм салдарынан өзгерістерге ұшырау процесі; сазды тақтатастардың тығыздала түсуімен, оларға тиесілі минералдардың қайтадан кристалдануымен, яғни сазды минералдардың жаппай серицитке, биотитке және хлоритке айналуымен сипатталады. Филлиттену нәтижесінде филлитер қалыптасады.

## Дереккөздер


Санат:Геологиялық процестер
Тасымалдау

**Тасымалдау**
* **Тасымалдау жылдамдығы** (Скорость передачи; transfer rate) — бір секундта тасымалданатьш екілік ақпарат элементтерінің мөлшері арқылы анықталатын жылдамдық. Өлшеу бірлігі — бод (француз ғалымы Жан Морис Эмил Бодо есімімен аталған). Кейде бит/с немесе bps (bit per second) қолданылады. Бұл екі өлшеу бірліктерінің аздап айырмашылығы бар. Бод — құрамында қызмет бапты биттер (ақпарлар) бірге тасымалданған ақпарат мөлшерін көрсетеді, ал бит/с — тек негізгі ақпарат жеткізу жылдамдығын білдіреді.
* **Тасымалдау құралдары** (Средства переноса; means of carry) — программалық жасақтамалары басқа компьютерге тасымалдауға арналған программалық және аппараттық құралдар.
* **Тасымалдау модул**і (Транспортный модуль; transport module) — порттарды қарым-қатынастық желімен орайластыруды жасақтайтын есептеу желісінің логикалық құрылғысы.
* **Тасымалдау ортасы** (Среда передачи) — есептеу желісінде жеткізу ортасы; (арна) мәліметтерді электрлік немесе электрмагниттік сигналдар түрінде тасымалдайды. Т.о. екіге бөлінеді: иіектелмеген (сымсыз) — электрмагниттік сигналдарды жеткізу мен қабылдауды (сигналды өзінің ішінде ұстайтын құрылғысыз) жасақтайтын жеткізу ортасы. Мысалы, эфир, микротолқындық (жербетілік және жерсеріктік) жеткізу, лазерлік жеткізу, радиобайланыс және т.б.; шектелген — электр немесе жарық өткізетін сым немесе кабель (мысалы, қос есулі өткізгіш, коаксиалды кабель, оптикалық талшықты кабель).
* **Тасымалдау тізбегі** (Цепь переноса) — компьютердің қосындылауышы мен санауышындағы арнайы саражол. Ол тасымалдау цифрын бір разрядтан екінші разрядқа жеткізуге арналған.
* **Тасымалдаудың қате таңбасы** (Ошибочный знак переноса; badbreak) — мәтіндік процессор программасына пайдаланушы адам қоятын тасымалдау таңбасы; тасымалдау таңбасын қойған кезде өріп жылжиды да, программа тасымалдауды таңба ретінде қабылдап, егер сөз келесі жолға тасымалданатын болса, оны сөз ортасында сақтайды.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тәжірибелік пайдалану

**Тәжірибелік пайдалану** *(Опытная эксплуатация; beta-test)* — іс жүзінде толық әзір болтан, бірақ қандай да бір қателіктердің болуы мүмкін программаны сынақтан өткізу. Осындай пайдалануды бірнеше жүз мүдделі пайдаланушылар жүзеге асырады, яғни программаны жаппай тарату алдында оның жетілдірілмеген кемшіліктерін анықтайды.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тәуелді батырма

**Тәуелді батырма**, *опция батырмасы (Зависимая кнопка, кнопка опции; radio (option) button)* — Windows жүйесінің графиктік интерфейсінде — диалогтық терезедегі біреуін ғана таңдап алуға болатын кішкене дөңгелек батырмалар тобы. Тышқанды басу арқылы немесе пернелер көмегімен олардың тек біреуін ғана тандап алу қажет, автомобиль радиосы батырмасының ұқсастығына қарай кейде радиобатырма деп те аталады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тәуелділік

**Тәуелділік** *(Зависимость; [[dependence]])* функция мен оның аргументгері арасындағы қатынас; мәліметгер базасындағы мәліметтер ассоциациясы. Мәліметтер тәуелділігі (Зависимость данных (по данным); data dependence) — мәліметтер мен программаның өзара өсер етуі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тәуелсіз верификация және дұрыстықты растау

**Тәуелсіз верификация және дұрыстықты растау** (Независимая верификация и подтверждение правильности) — құрастырушы ұйымнан техникалық, құрылымдық және қаржылық тәуелсіз ұйым арқылы орындалатын верификация мен аттестация.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тәжірибелерді автоматтандыру

**Тәжірибелерді автоматтандыру** (Автоматизация экспериментов; automation experiment) — компьютерді зертханада құрылғылар мен аспаптардың жұмыс істеуін басқаруға және аспаптардың көрсетуін тіркеуге пайдалану.  
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Финокристалдар

**ФИНОКРИСТАЛДАР** – сеппелер және сеппе бөлшектер терминдерінің синонимі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Филлонит

**Филлонит** — сырт көрінісі филлитке ұқсас, бірақ миллиониттену процесі нәтижесінде қалыптасқан тау жынысы.

## Дереккөздер


Санат:Тау жыныстары
Тек оқу

**Тек оқу** *(Только чтение; read only (R/O)* — кейбір өзгертілмеуге тиіс, ортақ пайдаланылатын файлдарға тағайындалатын атрибут (сипат). Тек оқуға арналған құжатты ашуға және қарап шығуға болады, бірақ оған енгізілген өзгертулерді сол файлдың өзінде сақтауға болмайды. Егер тек оқуға арналған құжатқа өзгертулер енгізілсе, оларды сақтау үшін файлға жаңа атау беру керек.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тексеріс туралы хабарлау

**Тексеріс туралы хабарлау** (Извещение о ревизии) пішін үйлесімін басқаруда сызбадағы немесе тізімдегі өзгерістер ұсыныстары мақұлданғаннан кейін қолданушыға сызба немесе тізім өзгергенін немесе өзгеретінін хабарлауға қолданылатын пішін.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Түпкі каталог

**Түпкі каталог** (Корневой каталог; root directory) — берілген дискіде басқа бірде-бір каталогтың туынды каталоги болып табылмайтын каталог; дискідегі ең жоғары деңгейдегі каталог. Ол дискіні бөліп-белгілеген кезде қүрылады. Түпкі каталогта файлдар сақтауға жөне басқа каталоггар мен ішкаталогтар қүруға болады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Физура

**ФИРУЗА** — фосфаттар класына жататын, құрамы біршама күрделі минерал. Жасырын кристаллы түйірлері мен шағын кесектері ақпалы пішіндер құрайды. Әдемі жасыл немесе көкшіл түстерге боялған. Асыл тастарға жатады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Фитоалевропелиттік құрылым

**ФИТОАЛЕВРОПЕЛИТТӀК ҚҰРЫЛЫМ** — құрамында құмайт материал мен өсімдік қалдықтары бар сазды таужыныстардың құрылымы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Түйін-компьютер

**Түйін-компьютер** (Хост- компьютер; host) — басқа есептеу машина- сының файлдары мен мөлімеггеріне қатынас қүруға мүмкіндік беру сияқты орталықтандырылған қызметгер атқаратын есептеу машинасы. Мысалы, Internet желісіңде — мөліметтер жеткізудің бастапқы немесе шеткі нуктесінің міндетін атқаратын кез келген компьютер. Бүл компьютер, тарамдық қызметтерден баска, түтыну- шының тапсырмаларын (жүмыстарын) да орындайды.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Флишоидтер

**ФЛИШОИДТЕР** — флиш тектес шөгінді таужыныстар қабаты; байырғы флиштерден айырмашылығы — флиш қимасындағы ырғақты астасқан қабатшалардың ретсіз астасқандарымен алмасып отыратындығы флиштерге қарағанда саязырақ су алаптарында қалыптасатын болса керек.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Телекоммуникациялық монитор

*Телекоммуникациялық монитор* (Телекоммуникационный монитор; telecommunication monitor) — хабарларды, қолданбалы есептерді, терминалдарды және компьютердің басқа да ресурстарын басқаруды жасақтайтын басқарушы программа.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жүзім қанты

thumb|right|250px|Жүзім
thumb|α-глюкоза
thumb|β-глюкоза
**Жүзім қанты** (Виноградный сахар, глюкоза) — моносахаридтер тобының көмірсуы. Суда жақсы ериді, тәтті дәмі бар. Сахароза, лактоза құрамына енеді.

## Тағы қараңыз
*Жүзім
*Жүзім шараптары
*Жүзім шаруашылығы
*Қант
*Фруктоза
*Глюкоза

## Дереккөздер</span>
Флювиогляциялық терраса

**ФЛЮВИОГЛЯЦИЯЛЫҚ ТЕРРАСА** тау аңғарларындағы аяққы мореналардың сыртқы шетінен тікелей басталатын террасаның беті, ал жазықтарды мұзбасу жағдайында — аңғар зандрлары. Мұздықтар еріген кезде пайда болатын су ағындарының түзілімдерінен, флювиогляциялық құмдар мен тасмалталар жиылымынан қалыптасады. Аллювийлік террасадан сынықты материалында сазды жарғақ болуымен ажыратылады. Флювиогляциялық терраса тауларда шойтас-малтатас түзілімдерден, жазықтарда негізінен құмнан тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Түрлендіргіш

thumb| Түрлендіргіш
**Түрлендіргіш** (конвертер) (Преобразователь (конвертер); converter) —
#мөліметтерді бір ортадан екінші ортаға ауыстыру кезінде жеткізілетін сигналдар деңгейін түрлендіру, жеткізу жылдам- дығын өзгерту қүрылғысы. Жеткізу ортасында кейде оны адаптер деп те атайды;
#мәліметтерді бір пішімнен екінші пішімге түрлендіру ісін орындайтын программа.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жүзім шараптары

thumb|right|250px|Жүзім
**Жүзім шараптары** – табиғи жүзім шырынын ашыту, тазарту және бабына келтіріп, хош иістендіру нәтижесінде алынатын өнім. **Жүзім шараптары** көбіне дайын өнім ретінде ұсынылумен қатар, көптеген халықтардың кулинариясында кеңінен қолданылады. Бұлай пайдаланғанда қызған кезде спирт ұшып кеткеннен кейін қалған жүзім шырыны қоюланып, қандай тағамның болсын дәмін кіргізеді. **Жүзім шараптарын** кулинарияда пайдаланудың негізгі мақсаты да осы. Мысалы, балық пісірілетін суға аз ғана Жүзім шараптары қосылса, балықтың жағымсыз иісі кетіп, дәмі жақсарады. Қуырмаға 1—2 ас қасық қышқылтым і қызыл шарап қосса, тағамның дәмі кіреді әрі тез піседі. Кепкен жемістен компот қайнатқанда бір литріне десерт не шай қасық Жүзім шараптары қосылса, компоттан жас жемістің хош иісі шығып тұратын болады.

## Тағы қараңыз
*Жүзім
*Жүзім қанты
*Жүзім шаруашылығы
## Дереккөздер</span>
Терезе (айрық)

**[[Терезе]]** — қабырғадағы ойықтың шынымен қапталған бөлігі.

Терезе (ақпараттану) — компьютер пайдаланушысы интерфейсінің бөлігі:
* Графиктік терезе 
* Диалогтық терезе 
* Мәтіндік терезе 
* Қалқыма терезе 
* Активті терезе 

Терезе (көлік) 

Салатын терезе
Түрлі-түсті графикалық адаптер

**Түрлі-түсті графикалық адаптер **(Цветной графический адаптер; Color Graphics Adafter (CGA)) - 1981 ж. шығарылған бейнестандартқа сөйкес алғашқы дербес компьютерлерге арнап жасалган бейнеадаптер. Оның екі мәтіндік жөне екі графикалық режімі болды: мәтіндік режімдегі түрлі түстер саны — 16, ал графикалық режімде — 4. Ең жоғарғы айқындау қабілеттілігі бір түсті бейнелер үшін 640x200 нүкте, ал түрлі-түсті бейнелеу үшін 320x200 нүкте (әр нүктеде 2 биттен) шамасында болған.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Терминал

нобай|
**Терминал** *(Terminal)* — өзгертулер немесе операторлардың есептеуіш жүйелермен өзара әрекетін қамтамасыз ететін құрылғы; компьютер желілерінде — мәліметтерді жіберуші немесе қабылдаушы болып табылатын құрылғы; пернетақта мен дисплейден тұратын және компьютер (немесе есептеу жүйесімен) ақпарат алмастыру арнасының шетінде орналасқан, әдетте, көп пайдаланушылар жүйесінде қолданылатын енгізу-шығару құрылғысы. Мәлімет өңдеу жүйелерінде және автоматтандырылған басқару жүйелерінде мәлімет енгізу және шығару үшін қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тез қайта адрестеу буфері

**Тез қайта адрестеу буфері** (Буфер быстрой переадресации; translation lookaside buffer) — алдын ала түрлендірілген 128-ге дейінгі адрестерді сақтау үшін тікелей қайта адрестеу құралы пайдаланатын буфер. Бұл буфер адресті түрлендіруге жүмсалатын уақытты азайтуға мүмкіндік береді.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тез сұрыптау

**Тез сұрыптау** *(Быстрая сортировка; quicksort)* — мәліметтерді тез сұрыптауға мүмкіндік беретін алгоритм, атап айтқанда, сандық мәліметтерді өсу реті бойынша немесе мәтіндік мәліметтерді алфавит ретімен орналастыру. Алгоритм тізіммен берілген әрекетті орындайды және тізімнің әр жерінде орналасқан мәліметтерді салыстырады. Бірнеше жүз элементген тұратын айтарлыктай үлкен тізімдер үшін қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Алгоритмдер
Терминалдық кешен

**Терминалдық кешен** *(Терминальный комплекс; terminal handler)* — 1) компьютермен әрекеттесетін терминалдар жиынтығы; 2) мәліметтерді жеткізу желісіндегі қарапайым таңбаларды біртіндеп енгізетін терминалдарға қызмет етуге арналған құралдар кешені. Мұндай кешенге терминалдық процессор, терминалдық интерфейстік процессор, мәліметтер дестелерін құрастыру-сұрыптап талдау құрылғылары жатады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Терминалдық монитор

**Терминалдық монитор** (Терминальный монитор; terminal monitor) — уақытты бөлу режімінде теминалдан келетін команданы қабылдайтын әрі түсініктеме беретін және сұраныстарға қызмет етуді жоспарлайтын басқарушы программа.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Түс-қанақтылық-жарықтық моделі

thumb| Түс-қанақтылық-жарықтық моделі
**Түс-қанықтылық-жарықтық моделі** (Модель цвет-насыщенность- яркость; hue-saturation-brightness model) — компьютерлік графикада кез келген түсті сипаттау моделі. Мұндағы түс — дөңгелек ішіндегі түспен, қанықтылық — түстің тығыздығымен (пайызбен - %), жарықтық — сол түс ішіндегі ақ түстің мөлшерімен (0 % - қара түс, 100 % — ақ түс) беріледі. Осы үш параметр түстің сипаттамаларын толык анықтайды деп есептеледі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жүргізуші

thumb|right|250px|Жапон жүргізушісі
**Жүргізуші** (водитель) — өздігінен жүретін машиналарды басқаратын адам; мысалы, автобус жүргізушісі. Жүргізуші дайындайтын арнаулы курстар бар. Оны оқып бітірген адамға куәлік беріледі.

## Тағы да қараңыз
*Такси
*Көлік

## Дереккөздер</span>


Санат:Мамандықтар
Жад (айрық)

**Жад**, кейде *жады*:
* Жады () - *[[эпистемология]]да* және *[[психология]]да*: адам тәжірибесі арқылы мида жиналған әсерлер, таным-түсініктер, тәжірибелер, естеліктер, осыған байланысты сақтаулар мен жаңартулар және өшіру-ұмытулар. Бейне қойма секілді сана жадысы арқылы адамның есте сақтауы және еске алуы, сондай-ақ ұмытуы болады

* Компьютер жадысы (), *[[информатика]]да*: 
:1) компьютерде ақпаратты сақтау тәсілін анықтайтын жалпы термин;
:2) компьютердің әр түрлі мәлімет сақтайтын бөлігі; мәліметтерді қабылдау, сақтау жөне беруге арналған компьютер құрылғысы. Ол компьютердің жедел (ішкі) немесе сыртқы (магниттік) жадынан тұрады;
:3) акпаратты сақтауға және Қолданбалы бағдарламаны жүктеуге арналған аймақ. Компьютер жадысы ақпарат сақтайтын құрылғының бір немесе бірнеше түрі арқылы жүзеге асырылады;
:4)  және  деп аталатын, ақпаратты тұрақты, немесе уақытша сақтайтын орын: Тұрақты жадтау құрылғысы және Жедел жадтау құрылғысы

* Жады (әбзел) - айыр түйенің арқасына мініп жүру, немесе жүк арту үшін салынатын арнайы әбзел.

## Дереккөздер
Жылан балықтар

**Жылан балықтар** - қылтанақты балықтар тобына жататын, ұзыңдығы 10 см-ден 3 м-ге дейін, массасы 15 грамнан 65 кг-ға дейін болатын балықтар. Көп тараған жыланбалықтың ұзындығы — 50—150 см (2 м-ге дейін), массасы — 4~6 кг болады. Етінің майы 22%-ға жетеді. Жас етінен тағамдардың барлық түрлерін дайындауға болады. Жылан балықтар тағы бір түрі дөңгелек ауыздылар класына жататын, миноги деп аталатын омыртқалылар. Олардың 30-дан аса түрі бар. Ұзындығы — 100 см. 

## Түрлері мен тұқымдастары
Жыланбалықтардың шамамен 600 түрі бар. Бұл түрлер 22 тұқымдасқа бірігеді. Жыланбалықтардың ең белгілі тұқымдастарына тұщы су жыланбалықтары, ксеноконгерлер, шылаушан тәрізді жыланбалықтар, мурен жыланбалықтар, атылғыш жыланбалықтар, біріккен қабыршақты жыланбалықтар, қысқа құйрықты атылғыш жыланбалық, теңіз жыланбалығы, шортантұмсықты жыланбалық, үйректұмсықты жыланбалықтар, мойынды жыланбалықтар, үшкір құйрықты жыланбалықтар, паразит жыланбалықтар және көптеген басқа да түрлері жатады.

Санат:Жақсүйексіздер
Жад банкі

**Жад банкі** *(Банк памяти; memory bank)* — мультипроцессорлық режімде жұмыс істейтін компьютерлерде — операциялық жүйенің бір мәселеге бөліп беріп тағайындаған жедел жад аймағы; мультипроцессорлық режімде жұмыс істейтін микрокомпьютерлерде — негізгі жадтың бір мәселеге бөлінетін ұяшықтарының жиынтығы. Программаларды сақтауды қамтамасыз етеді және программалық модульдерді әзірлеу кезінде пайдаланушыға үлкен мүмкіндіктер береді.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жағалық эрозия

250px|нобай|оңға|Жағалық эрозия, Шығыс Англия
**Жағалық эрозия** — өзен бойлары беткейлерінің, жағалауларының суға шайылудан бұзылуы. Осының нәтижесінде өзен суы арналары ауысып, ирелеңдеп ағады, олардың аңғары кеңейеді. Бұл жағдайлармен арнайы инженерлік құрылыстар арқылы күресуге болады.

## Дереккөздер

Санат:Геоморфология
Санат:Эрозия
Жад диспетчері

**Жад диспетчері** *(Диспетчер памяти; memory manager)* — 1) қатынас құруды басқаратын және жедел жад адрестерін түрлендіретін құрылғы; 2) жүйедегі мәселелер арасында жадты бөліп-таратуды басқаратын программа.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жағдайлық қате

**Жағдайлық қате** *(Ситуационная ошибка; situation bug)* — операциялық жүйелерде — семафорлар мен синхрондаулардың орналасуына байланысты қате.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жағажай

**Жағажай** —
# су жағалауының, су толқындары әсерінен болып тұратын, жылжымалы майда тастар, құмдар мен ұлутастар жиынтығы кездесетін жағалаудың судан биік бөлігі; 
# кез келген су қоймасының, ағын судың түсіп шомылуға жайлы, еңісі жалпақ, жаға беткейі; 
# теңіз, көл, су қоймасы, бөгет немесе өзен жағалауларында шомылуға, күнге қыздырынуға арнайы жабдықталған орын; 
# тасындылар (б*ос құм, қиыршық тас және т.б.*) қабаты жапқан, толқынның бұзылу зонасы мен ең күшті су ұру сызығы арасында орналасқан суқойма (*теңіз, көл, [[бөген]]*) жағалауының көлбеу жазық пішінді келген бөлігі. Су асты және су үсті бөліктерінен тұрады. Олардың арақатынасы су деңгейінің орны мен ауытқуына, толқын мөлшеріне, тасындылардың құрамы мен жиналу сипатына, жағаның пландағы және тік жазықтықтағы нысанына тәуелді. жағажай табиғи және жасанды болуы мүмкін; 
# өзеннің дөңес (шығыңқы) жағасындағы түптік тасындылар жиынтығынан түзілген өзен иінінің элементі.

## Дереккөздер

Санат:География
Жылжымалы нанкеспек

**Жылжымалы нанкеспек** (Подкатная дежа) — қамыр илеуге арналған темірден жасалған сыйымдылық; нан заводтарындағы қамыр илеу машинасының бір бөлігі. Дөңгелектері арқылы итеріліп жылжытылады.

## Тағы қараңыз
*Алматы Ашытқы Зауыты
*Нан
## Дереккөздер</span>
Жылқы еті

thumb
thumb|Жылқы еті
[thumb|Жылқы еті  — [казы]]
[thumb|Жылқы етті Жапон тағамы - [басаси]]
**Жылқы еті** — аса бағалы тағамдық шикізат, жылқы өнімі. Жылқы еті бірінші, екінші санаттағы және құлын еті деп үшке бөлінеді. 

1 санаттағы жылқы етінің құрамында 69,6 % су, 19,5% белок, 9,9% май, 1,0% күл болса, екінші санаттағы жылқы етінде 73,9 % су, 20,9% белок, 4,1% май, 1,1% күл бар. Жылқы етінен көптеген ұлттық тағамдар жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Ет
Жылжымалы мүлік

thumb|right|250px|Феррари - Жылжымалы мүлік
thumb|right|250px|Феррари - Жылжымалы мүлік
**Жылжымалы мүлік** — жермен байланыспаған және елеулі қасиеттерін жоғалтпай тасымалдауға болатын (тауарлар, жиһаз, ақша, құнды қағаздар, борыштық, куәліктер және т.б.) зат. 

Құқықтық терминологияда жылжымалы мүлік түсінігі, меншік туралы заң қабылданғаннан кейін жаңа мағыналарға ие болды.

## Тағы қараңыз
*Жылжымайтын мүлік

## Дереккөздер


Санат:Мүлік құқығы
Жылу алмастырғыш

thumb|right|250px|Жылу алмастырғыш
**Жылу алмастырғыш** — бір денеден екінші денеге жылу беретін құрылғы. **Жылу алмастырғыш** аппаратында әр түрлі жылу процестері өтеді: температура өзгеруі, булану, қайнау, еру, қоюлану және т.б. Мұндай аппараттар тамақ өнеркәсібінің көптеген салаларында қолданылады. Жұмыс атқару реті бойынша **Жылу алмастырғыш** беттік немесе араластырушы болып бөлінеді. Беттік аппараттарда жылу тасымалдағыштар қатты жылу өткізгіш қабаттармен (жылыту беттерімен) бөлінген. Араластырғыш жылу алмастырғыштарда жылу және масса алмасу процестері сұйық немесе газ тәріздес жылу тасымалдағыштардың араласуы арқылы өтеді. Жылу тасымалдау және өткізу орталарына су буы, ыстық су, май, арнайы тұздар ерітіндісі, кейбір органикалық сұйықтар, отын газдары жатады.

## Дереккөздер

Санат:Жылу техникасы
Санат:Жылу энергетикасы
Жыланбас балық

**Жыланбас балық** () – алабұға тәрізділер отрядына жататын, тұщы суларда өсетін балық; ұзындығы 85 см дейін, массасы 7 кг дейін болады. Тоған шаруашылықтарында жақсы өсетіндіктен Әму-дария, Сырдария су алаптарында жерсіндірілген. Жыланбастар тұқымдасының жалғыз өкілі. Амур су қоймасынан Сырдария су қоймасына жерсіндірілген, қазір Оңтүстік Қазақстанның көптеген тоспа жылы суаттарында мекендейді. Әдеттен тыс сыртқы түрінен басқа, жыланбаста көптеген ерекше қасиеттер бар: солардың бірі - атмосфералық ауамен тыныс алу. Сондыұтан құрлыққа шығып, кепкен бір суаттан екіншісіне бара алады. Жас кезінде ұсақ омыртқасыздармен, есейе келе, балықтар, бақалармен қоректенеді. Бұл - мешкей жыртқыш. Олардың көбеюі ең ыстық уақытта құрамында оттегі аз тоспа суаттарда өтеді. Алдымен ересектері орын дайындайды, қамыс, қоғанның ортасындағы судың бетін тазартады, сонан кейін осы жерде су астында уылдырық шашады, үлкен майлы тамшысының арқасында су бетіне көтеріліп, тыныс алады және жылынады.

## Тағы қараңыз
* Жұмыр ақ балық
* Балық
* Кальмар
* Итбалық
* Жылтыр тұқы
* Жылан балықтар
* Килька, шабақ балық
## Дереккөздер</span>


2.Қазақстандағы жануарлар әлемі. Ғылыми көпшілік басылым .А.Ф.Ковшарь, В.А .Ковшарь.

Санат:Алабұғатәрізділер
Жыртба күнтөзбе

[thumb|right|250px|Жыртба күнтөзбе [1935 ж.]]
**Жыртба күнтөзбе** (Отрывной календарь) — қабырғаға ілінетін, күні, айы, жылы жазылған, ор түрлі мәліметтер берілген, әшекейленген, жыртуға ыңғайлы парақтардан тұратын анықтамалық басылым. Көпшілікке, әйелдерге, балаларға арналған түрлері бар.

## Дереккөздер</span>


Санат:Басылым
Жад блогы

**Жад блогы** *(Блок памяти; storage block)* — жад кілті теліне алатын негізгі жадтың үзіліссіз аймағы. Компьютерлердің бірыңғай жүйесінде мұндай аймақтың ұзындығы 256 байтқа тең болады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жылтыр тұқы

thumb|right|250px|Жылтыр тұқы
**Жылтыр тұқы** (Карп зеркальный) — сазан мен тұқының будандасуы нәтижесінде өсірілген жоғары сапалы балық. Еті дәмді, жасанды тоғандарда өседі, кәсіптік мәні бар.

## Тағы қараңыз
* Балық
* Балықтар
* Жұмыр ақ балық
* Жылан балықтар
* Жыланбас балық

## Дереккөздер</span>


Санат:Балықтар
Субвулкандар

**Субвулкандар** - Жер қойнауының біршама саяз тереңдіктерінде шоғырланған не жер бетімен (жанартау көзімен) тікелей байланыста қалыптасқан  интрузиялық денелер; плутондарға, яғни өзінің қалыптасу сәтінде  жер бетімен ешбір байланысы болмаған  интрузияларға қарама-карсы мағынада қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Субдукция

нобай|Субдукция Аймағының сызбасы
**Субдукция** — спрединг процесі нәтижесінде континент жағалауларына жылжып жеткен мұхиттық литосфераның сол литосфера қозғалысына қарсы бағытталған немесе "тыныш тұрған" континенттік литосфера астына қарай сұғынуы. Литосфералық тақталар тектоникасы геотектоникалық тұжырымдамасының негізгі төрт қағидасының (континенттер ығуы, спрединг, субдукция және коллизия) бірі болып табылатын бұл  процеске сәйкес, төмен сұғынған мұхиттық литосфера мен оны көмкерген континенттік литосфераның бір-бірімен тоқайласуы (үйкелісі) Беньофф-Заварицкий-Вадати белдемі деп аталатын арнаулы құрылымдар жиынтығының қалыптасуына себепші болады. Белсенді мұхит жағалауларында ғана қалыптасқан мұндай құрылымдар жиынтығына жататын құрылымдар шұңғыл науалар жататын құрылымдар шеткі теңіздер.

## Дереккөздер

Санат:Тақталар тектоникасы
Сублитораль алқап

**Сублитораль алқап** — теңіздер мен мұхиттар  түбінің қайраң ауқымындағы алқабы; тереңдігі — сизигия шалқуы кезіндегі су бетінен 200 м-ге дейін; мол және  әртүрлі сублитор альфауна мекендейді. Фауна тіршілік ететін ортаның негізгі факторларының (температура, тұздылық, шөгінділер құрамы және  т.б.) өзгергіштігімен және  әртүрлі болуымен сипатталады. Геологияда (палеогеографияда) Сублитораль алқапқа кейде соқпа толқыннан төменгі 40-60 м тереңдікке дейінгі жоғарғы сублитораль белдемін ғана жатқызады. Синонимі: сублитораль.
## Дереккөздер


Санат:Мұхиттану
Субсеквенттік магматизм

**Субсеквенттік магматизм** – субсеквенттік магматизм геосинклиндік кұрылымның орогенді аймаққа айналу сатысынан кейін, яғни тектоникалық тұрғыдан мейлінше белсенді бұрынғы  геосинклиндер орнында барынша салғырт платформалар қалыптасуы сәтіне сәйкес келетін сиалды вулканизм.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Жад жиымы

**Жад жиымы** *(Массив памяти; memory array)* — жедел жадқа орналасқан жиым; жад аймағы.

## Дереккөздер

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жад иерархиясы

**Жад иерархиясы** *(Иерархия памяти; memory (storage) hierarchy)* — сақтауыш құрылғылардың көпдеңгейлі жүйесі: төменгі деңгейге шапшандығы аз шалғай сақтауыш құрылғылар (магниттік таспалар), орта деңгейге ортақ жад құрылғылары (магниттік дискілер), жоғарғы деңгейге аса шапшаң әрекет ЖАД	 IN  жасайтын сақтауыш құрылғылар және процессордың ішкі регистрлері жатады.

## Дереккөздер

Санат:Компьютерлік жад
Санат:Компьютерлік техника
Жад картасы

**Жад картасы** *(Карта памяти; memory map)* — 1) жүйелік жадтың әр түрлі аймақтарының қызметтік міндетін көрсететін сурет, листинг немесе кесте; 2) жад бөлігі қай программаны орналастыруға бөлінгенін көрсететін карта. Ол адрестер ауқымы мен программа атауы көрсетілген кесте түрінде беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жер қабатының арасымен суармалау

**Жер қабатының арасымен суармалау**— жер бетінен 40—50 см тереңде орналастырылған арнаулы саңылаулары бар су кұбыры аркылы топырақты капиллярлы жолмен ылғалдандырып, өсімдікті сумен қоректендіру тәсілі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Жад картриджі

**Жад картриджі** *(Картридж памяти; memory cartridge)* — тасымалданатын, компьютерлерде қолданылатын және RAM микросхемасы бар ауысымды модуль.

## Дереккөздер

нобай|солға|

Санат:Компьютерлік жад
Жад модуль

**Жад модуль** *(Модуль памяти; storage module)* — 1) жедел жад құрылғысының дербес пайдаланыла алатын немесе өз көлемін ұлғайту мақсатында жеке бөлік (модуль) ретінде қарастырылатын аймағы; 2) модуль ретінде құрылымдық даяр болған және жеке немесе жедел жадты арттыру құралы ретінде пайдаланылатын жедел сақтауыш кұрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жад сыйымдылығы

**Жад (Сақтауыш құрылғы, мәлімет тасуыш) сыйымдылығы** *(Емкость памяти (запоминающего устройства, носителя данных); memory (storage) capacity, memory size)* — компьютердің сақтауыш құрылғысында бір мезгілде сақталатын мәліметтердің ең жоғарғы көлемі. Биттермен, байттармен (килобайттармен, мегабайттармен, гигабайттармен), машиналық сөздермен, символдармен өлшенеді.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жад ұяшығы

**Жад ұяшығы** — жедел жадтың мәлімет сақталатын ең кіші қарапайым адрестеу бөлігі.

## Дереккөздер


нобай|солға|

Санат:Компьютерлік жад
Жадқа жазуды бұғаттау

**Жадқа жазуды бұғаттау** *(Блокировка записи в память; read lockout)* — мәліметтер алмасу процесі кезіндегі сыртқы тасуыштан оқылатын жазба негізгі жадқа көшірілмейтін жағдай.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жадқа қатынау

**Жадқа қатынау** *(Обращение к памяти; storage access)* — 1) ақпаратты қалпына келтірумен қатар оны сақтауыш құрылғыда жазу немесе оқудың толық циклі; 2) жадтан оқуға, жазуға немесе мәліметтер іздестіруге сұраныс жасау.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жадқа қатынау циклі

**Жадқа қатынау циклі** *(Цикл обращения к памяти; memory cycle)* — сақтауыш құрылғыға бір рет қатынау операцияларының тізбегі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жадқа тікелей қатынас құру

**Жадқа тікелей қатынас құру** *(Прямой доступ к памяти)* — шалғай құрылғылардың процессордың қатысуынсыз жадпен мәліметтер алмастыру әдісі. Бұл кезде процессор жадқа тіке қатынас құру контроллеріне басқару тізгінін береді. Ол үшін бастапқы адресті, санауышты және алмастыру режімін көрсетеді. Одан кейін мәліметтер алмастыруды әрі қарай контроллер жүргізеді.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жадқа тікелей қатынас құру контроллері

**Жадқа тікелей қатынас құру контроллері** *(Контроллер прямого доступа к памяти; direct memory access controller)* — дербес компьютердің жұмыс өнімділігін арттыру мақсатында тікелей дербес компьютердің жедел жады мен шалғай құрылғылар арасында ақпарат алмасуды жүзеге асыратын контроллер.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жадсыз автомат

**Жадсыз автомат** *(Автомат без памяти)* — жалғыз ғана ішкі қалып-күйі бар абстракты автомат; көп мәндік логиканың функциясы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жадты басқару құрылғысы

**Жадты басқару құрылғысы** *(Устройство управления памятью; memory control unit)* — қатынауларды, жад құрылғыларын адрестеуді, мәліметтерді жадтан жүйенің басқа құрылғысына жеткізуді реттеу міндетін орындайтын процессордың құрамындағы құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік жад
Жадты басқару блогы

**Жадты басқару блогы** *(Блок управления памятью; memory management block)* - компьютердің жедел жадын салыстырмалы шағын бөліктерге, белуге және оларды қолданбалы программаларда динамикалық түрде қайта бөлуге арналған блок.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жадты босату

**Жадты босату** *(Сброс памяти; memory setup)* — 1) сақтауыш құрылғыны босату; 2) жедел жад аймағындағы бар нәрсені (мысалы, мәліметтерді) сыртқы жадқа сақтай отырып, осы жедел жад аймағын босату; мәселе аяқталғаннан кейін, оған бөлінген жадтың бөлігін босату процедурасы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жадты бұғаттау

**Жадты бұғаттау** *(Блокировка памяти; memory lockout)* — жадтың шектеулі бөлігіне қатынас құруға тыйым салу, мыс., диск сызықжолында ақаулардың байқалуына байланысты сол жолға қатынас құруға аппараттық немесе программалық құралдармен рұқсат бермеу.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жадты басқару

**Жадты басқару** *(Управление памятью; memory managment)* — бар жадты есепке алу және программалар арасында үлестіру, сондай-ақ оған қатынас құруды жасақтау. Ж.б-дың мақсаты сақтауыш құрылғының әрбір типіне қатынасулардың ең жоғарғы тиімділігін және бар жадтың программалар арасында ұтымды үлестірілуін жасақтау болып саналады. Бірінші жағдайда дискіні бүркемелеу мысал бола алады, яғни тым жиі пайдаланылатын диск секторларын жедел жадқа сақтау ұйымдастырылады. Екінші жағдайда дискі мен жедел жад арасындағы беттік алмасуы бар виртуаль жадты ұйымдастыру. мысал бола алады. Ж.б. аппараттық және программалық құралдармен, сондай-ақ пайдаланушы әрекетімен жүзеге асырылады. Мыс., мәліметтерді жедел жадтан бүркеме-жадқа ауыстыру аппараттық жолмен орындалады, ал дискіні бүркемелеуді админ немесе бүркеме диспетчері деп аталатын тұлғалық программа басқарады. Ж.б. міндетін аткаратын программалар супердидарлар деп аталады және олар операциялық жүйенің құрамына кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік жад
Суға аса қаныққан таужыныс

**Суға аса қаныққан тау жынысы** — суды толық ылғалсыйымдылықтан артық мөлшерде ұстайтын тау жынысы. Мұндай  жағдайларда ұсақ түйірлі тау жынысытар аққыштық қасиетке ие болады (қор ыстар, лайлы ағындар).
## Дереккөздер


Санат:Геология
Жадты қорғау

**Жадты қорғау** (; ) — жадқа мәлімет жазу/оқу кезінде сол мәліметтердің осы мезетте шығарылып жатқан есептің адрестік кеңістігіне жататындығын тексеру; қатарластыра бірнеше есеп шығару режіміңде солардың мәліметтерінің бірінен біріне ауыспауын қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер

Санат:Компьютерлік жад
Жадты қорғаудың ерекше жағдайы

**Жадты қорғаудың ерекше жағдайы** *(Особый случай защиты памяти)* — әр программаға аймақтар белгілейтін пайдаланушы программаларына жадты үлестіруге операциялық жүйенің әрекеті.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника