open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Көпен

**Көпен**, аметистея () – ерінгүлділер тұқымдасына жататын шөптесін өсімдіктер туысы. Негізінен Азия құрлығында тараған. Қазақстанда Алтай, Тарбағатай, Жетісу (Жоңғар) Алатауындағы тастақты тау беткейлері мен шөгінді жерлерде, өзен жағалауларында, елді мекендердің маңында арамшөп ретінде өсетін 1 түрі – **көгілдір көпен** (А. сoerulea) бар. Оның биікт. 10 – 70 см. Сабағы тік, бұтақты, төртқырлы, сыртын қысқа және безді қылтандар жауып жатады. Жапырақтарының төм. бөлігі сына тәрізді қысқа сағаққа топталған, ал жоғарғылары 3 – 5-ке тілімденіп, қандауыр тәрізді, шеттері тісті болады. Тостағанша жапырақшалары дөңгеленген қоңырау тәрізді, олардың 5 біркелкі бізді өткір тістері бар. Күлтесі көгілдір түсті, бес қалақты. Жартылай шатыршаға ұқсас ұсақ гүлдері сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Шілде айында гүлдеп, тамызда жемісі піседі. Жемісі – қатпарлы жаңғақша. Көгілдір К-нің қаракөк түсті жемісін флористер өте қатты бағалайды. Себебі, жемісі пайда болысымен-ақ сабағын кесіп алып, әдемі гүлшоғын жасайды. Ал күзде өсімдіктің өркенін кептіріп, қысқы гүлшоғын жасауға пайдаланады.

Санат:Еріндігүлділер
Көп үйлі өсімдіктер

**КӨП ҮЙЛІ ӨСІМДІКТЕР**, полигамиялы өсімдіктер – қос жынысты гүлдерімен қатар дара жынысты гүлдері де болатын өсімдіктер. Мұндай өсімдіктердің гүл құрамы әр түрлі болады. Бір өсімдікте қос жынысты гүл және жеке аталық гүл (томардәрі, т.б.), қос жынысты гүлден басқа дара аналық гүл (күрделігүлділер тұқымдасы), қос жынысты гүлдермен қатар дара аталық және аналық гүлдері (аткаштан, т.б.) де болады. Мұнымен қатар бір өсімдікте қос жынысты гүл, екіншісінде аналық гүл (ботакөзде, еріндігүлділер тұқымдасының көбінде), қос жынысты және аталық, аналық гүлдері жеке өсімдіктерде де кездеседі (шетен, жүзім, т.б.). Өсімдіктердің көп үйлі болуы олардың айқас тозаңдануына мүмкіндік береді.
Санат:Өсімдіктер
Көрнекті шоқпарқарынды инелік

нобай
ТМД шекарасындағы таралу аймағы шектеулі, сирек кездесетін түр. Қарқынды түр өзгергіш туысының өкілі.Эволюциялық зерттеулер үшін — қызықты нысана. Қазақстан жерінде C. і. coronatus Morton, 1916 (кей авторлар мұны жеке түр деп есептейді) тіршілік етеді. Түр Күнгей Кавказда,Орта және Алдыңғы Азия тауларында таралған.Дернәсілдері таза сулы тау өзендері мен жылғаларында дамиды. Дамуы 2–3 жылға созылады. Ересектерінің ұшуы маусым басынан тамыз соңына дейін созылады.Жазықтықта белгісіз, тауда теңіз деңгейінен 2700 м биіктікке көтеріледі.Су қоймаларының ластануынан түр саны қысқарды.Ақсу-Жабағлы қорығында тіршілік етеді.Қатаң тәртібі бар қорғалатын жерде сақталады деген үміт бар. Бұл ірі де ашық түсті инелікті ұстауды мүлдем тоқтату керек.

Сурет:Көрнекті шоқпарқарынды инелік.jpgсүрмелі


## Дереккөздер
Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.

Санат:Инеліктер
Көріксіз таусағыз

**Көріксіз таусағыз** () – астралылар тұқымдасы, таусағыз туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Ақтөбе, Шығыс Қазақстан облыстарында, Жетісу (Жоңғар), Іле Алатауларында, Қаратауда, Батыс Тянь-Шаньда кездеседі. Өсімдік тастақты, қиыршықтасты тау баурайлары мен құрғақ далалық алқаптарда өседі. Биікт. 10 – 30 см, тамыры тігінен дамиды, оны қоңыр немесе сабан сияқты сары түсті тамыр түбінен шығатын жапырақтар орап жатады. Сабағы жалаң емес бұтақты, бұтақтары иіліп келген. Тамыр түбіндегі жапырақтары қатты, жалпақ қандауыр тәрізді, ал сабақ бойындағылары отырыңқы, жіңішке, шеттері иректелген, сабаққа кезектесіп орналасады. Себет гүлшоғырының гүл орамы цилиндр тәрізді (ені 1 см-дей). Гүл күлтесі сары түсті, тілімденген, олар гүл орамынан екі есе ұзын. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Жемісі – қатпарлы тұқымша, оның шашыранды түктерден тұратын ақ айдаршасы болады. К. т-дың тамырында каучук бар, өсімдікті жайылымда жабайы және үй жануарлары сүйсініп жейді.‎

Санат:Күрделігүлділер
Көсе

**Көсе** – Арқалық тауларының солтүстік-шығысындағы оқшауланған тау массиві.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Шет ауданы Ақжал кентінің батысында 45 км жерде орналасқан. Абсолютiк биіктігі 1014 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 13 км-ге созылып жатыр, енді жері 6 км.

## Жер бедері
Оңтүстік-шығыс беткейі тіктеу, қалғаны көлбеулеу, беті тегістелген бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Солтүстік-шығыс баурайында таудың қорым тастары жер бетіне шығып жатыр.

## Геологиялық құрылымы
Девон жүйесінің тау жыныстарынан түзілген.

## Өсімдігі
Шала дамыған қоңыр топырақ жамылғысында жусан, боз, бетеге, бұталар өседі. Етегі жазғы жайылымға пайдаланылады, мал қыстаулары бар.‎

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы таулары
Көсе жыланбас

**Көсе жыланбас** (сақалсыз жыланбас ) – ерінгүлділер тұқымдасы, жыланбас туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Алтайдан Батыс Тянь-Шаньға дейінгі аралықтағы биік тау баурайларында өседі. Биікт. 10 – 30 см, төселмелі тамыр сабағынан бірнеше (кейде ондаған) гүлді өркен өсіп жетіледі. Тамырынан шығатын жапырақтарының сағақтары ұзын және олар жер бетіндегі өсімдік бүріне топталған, ал сабақ бойындағылары (3 жұптан орналасады) жоғарылаған сайын сағақтары қысқара береді. Жапырақ тақталары сопақша, бүйрек тәрізді (ені 1 – 4 см), шеттері ірі доғал тісшелерге тілімденген. Гүлдері тығыз жұмыртқа тәрізді гүлшоғырына жиналған. Гүлжапырақшалары тостағаншадан қысқа, жоғары жағында үшкір қалаққа бөлінген. Тостағаншасы қандауырша тісшелі, қос ерінді екені анық көрінбейді. Күлтесі ірі (ұзындығы 3 – 4 см), жіңішке түтікті және қайырылған қос ерінді болып келеді. Күлтесі қанық көк түсті, кейде ақшыл түстері де кездеседі. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамызда жемісі пісіп жетіледі. Жемісі – жұмыртқа тәрізді қара жаңғақша. Жапырағы мен гүлінде 0,5% эфир майы бар. Көсе жыланбас – сәндік өсімдік.‎

Санат:Еріндігүлділер
Санат:Сәндік өсімдіктер
Көшеген

**КӨШЕГЕН**– Арысқұм құмының солт.-батысындағы құдық. Қызылорда облысы Сырдария ауданында орналасқан. Тереңд. 4 м, су шығымы 250 л/сағ. Солт-нде 2-Мұстафа құдығы, шығысында Жетібай артезиан құдығы, оңт-нде Кенжебай, Қосқұдық құдықтары, батысында Дариялық тақыр жазығының солт. аңғары бар. Құдықтың маңын қырқалы-жалды төбелер мен сексеуіл шоғырлары қоршаған.‎
Көтбас

**Көтбас** – Қараүңгір тауларының оңтүстік-шығысындағы тау. 

## Географиялық орны
Абай облысы Аягөз және Алматы облысы Алакөл аудандарының аралығында орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолютiк биіктігі 846 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 8 км-ге созылып жатыр, енді жері 3 км. Беткейі көлбеу, бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. 

## Геологиялық құрылымы
Девон және тас көмір кезеңдерінің тау жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Аласа таудың сортаң түсті қоңыр топырақ жамылғысында эфемерлі сұр жусан, астық тұқымдас шөптесіндер өседі. Жазғы жайылымға пайдаланылады, мал қыстаулары бар.‎

## Дереккөздер

Санат:Алакөл ауданы таулары
Санат:Аягөз ауданы таулары
Көшеғұл

**КӨШЕҒҰЛ**– Дүйсембай және Қумола өзендерінің аңғарындағы қыстау. Қарағанды облысы Ұлытау ауданы Шолақ а-ның солт.-шығысында 12 км жерде орналасқан. Солт-нде Ұлытау таулары, шығысында Қызылқақ, оңт-нде Алтуатнұра, батысында Қараадыр қоныстары жатыр. Сұр және сортаң топырақ жамылғысында қара жусан, тұран жусаны, бұйырғын, теріскен, жүзгін, сораң өседі. Қыстау жазғы мал жайылымы ретінде пайдаланылады.‎

Санат:Қыстаулар
Көшет

**КӨШЕТ** – ашық не қалқаланған жерге көшіріп отырғызу үшін өсірілетін жас өсімдік. К. жылыжайда, парникте өсіріледі. К-терді күзде немесе көктемде алу қажет. Егер екпе К-тер күзде дайындалып, көктемде отырғызу көзделсе, оларды қыс бойы тереңд. 50 – 60 см, ені 40 – 50 см шұңқырға оңт-ке қарай еңкейте көміп тастаған жөн. Сонан соң тамырын дымқыл топырақпен 0,5 м-ге жауып, жақсылап су себеді. Алма ағашы мен алмұртты күзде де (жапырақтар түскеннен кейін), сондай-ақ көктемде де (бүршіктемес бұрын) отырғыза береді. Шие мен қара өрікті көктемде отырғызған дұрыс. Отырғызуға арналған екі жылдық жеміс К-інің кемінде 3 бұтағы болуы және мынадай талаптар ескерілуі керек: тамырының ұзындығы 35 – 40 см; жақсы өскен екпе алма ағашының діңінің биікт. 50 – 60 см; жуанд. 2,0 – 2,5 см, бұтақтарының ұзындығы 50 – 60 см; шие мен қара өрік К-інің биікт. 40 – 60 см, жуанд. 2,0 – 2,5 см, бұтақтарының ұзындығы 40 – 60 см болуы керек. К. тамырларының сабағынан тарамданған жері шұңқырдың түбінен 5 – 6 см биікте болатындай етіп орналастырған жөн. Шымтезек қарашірікті топырақта өсірген К-тің сапасы жақсы болады. К-тен өсірілген көкөністер (капуста, қияр, бұрыш, т.б.) тұқымынан өсіргенге қарағанда 1 – 1,5 ай ерте піседі және өнімі мол болады. К. өсіру көкөніс, бақ, жеміс, темекі ш-тарында, тех., дәрілік және эфир майлы дақылдар өсіруде кеңінен қолданылады.‎

Санат:Өсімдіктер
Көшкімбайсор

**Көшкімбайсор** – Қайдағұл және Қарғалы өзендерінің аңғарындағы қоныс. Қарағанды облысы Ұлытау ауданында орналасқан. Маңында Қосқопа, Шұңқыр, Алакөл қыстаулары мен жазда алабы құрғап қалатын көл ойпауыттары бар. Қоныстың бойы тегіс тақырлы келген.‎
Көшен

**Көшен** – Қызылсораң және Шөладыр тауларының аралығындағы тау. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы Қошқар ауылының солтүстігінде 38 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 981 м. Солтүстік-батыстан оңтүстікке қарай 4 км-ге созылып жатыр, енді жері 2,5 км. Беткейі көлбеу, ұсақ шоқылардан тұрады. Батысында Балабосаға, шығысында Ақбиік (868 м) таулары орналасқан.

## Геологиялық құрылымы
Төменгі тас көмір, ортаңғы және жоғарғы девон жыныстарынан, аллювийлі-делювийлі шөгінділерден түзілген. 

## Өсімдігі
Тауалдының қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында мысыққұйрық, боз, селеу, т.б. шөптесіндермен бірге қараған, тобылғы бұталары өседі. Шөбі шүйгін мал жайылымы.‎

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) таулары
Көпшоқы

**Көпшоқы** – Табақкеңтатыр аңғарының оңтүстігіндегі шоқылы тау. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы, Ақтоғай ауданы, Ақжайдақ темір жол стансасының солтүстік-шығысында 16 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 513 м. Батыстан шығысқа қарай 2,5 км созылып жатыр, енді жері 1 км. 

## Геологиялық құрылымы
Силур жүйесінің жыныстарынан түзілген.

## Жер бедері
Беткейі көлбеу, бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады.  

## Өсімдігі
Сұр қоңыр топырақ жамылғысында эфемерлі сұр жусан, баялыш, күйреуік, т.б. өседі.

## Дереккөздер
 

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) таулары
Көшім жылқысы

thumb|right|200px|Көшім жылқысы
**Көшім жылқысы** – ет-сүт бағытындағы, мініп-жегуге арналған жылқы тұқымы. 

## Пайда болуы
Қазақ жылқысы биелерін орлов, орыс желісті және таза қанды салт мініс дон жылқысы айғырларымен шағылыстырып, олардың буданын «өзара» сұрыптау арқылы Батыс Қазақстанның жылқы зауыттарында шығарылған. Жеке тұқым ретінде 1976 жылы қабылданған.

## Сипаттамасы
Көшім жылқысы қазақ жылқысынан едәуір ірі, бітімі шымыр, басы ірі, мойны тым ұзын емес, шоқтығы биік, әдемі, кеудесі кең, қабырғасы шеңберленіп біткен, жаялы, белді, кейде қайқы бел келетіндері де бар, сүйегі берік, жұмысқа төзімді, тебіндетіп бағуға жақсы бейімделген. 
* Орташа өлшемдері (см): 
** тұрқы 160,9; 
** айғырының шоқтығына дейінгі биіктігі 158,2; 
** кеуде орамы 192,2; 
** жіліншік орамы 21,9; 
** биесінің өлшемі осыған сәйкес: 157,2; 154,1; 186,5; 20,6; 
** Айғырының орташа салмағы 540 кг,
** ал биесінің орташа салмағы 492 кг.
Түсі қоңыр, торы, жирен және күрең. Биелері сүтті болады. Әр жүз биеден 70 – 80 құлын алынады. Биелердің сүт өнімд. 1800 – 2200 л. Құнандары орта есеппен 188,4 кг, дөнендері 214,7 кг ет тартады. Сойыс шығымы 52,4 – 54%. 

Көшім жылқысының асыл тұқымды таңдаулы үйірлері Батыс Қазақстан облысының «Көшім» ЖШС-нде және Серғазиев атындағы шаруа қожалығында, Ақтөбе облысының «Мұғалжар-99» ЖШС-нде және Пацаев атындағы акционерлік қоғамында өсіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Жылқы тұқымдары
Красное

**Красное** – Есіл алабындағы тұзды тұйық көл.

## Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы Жаңажол ауылының солтүстік-шығысында 11 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 148 м биіктікте.

## Гидрографикасы
Аумағы 5,01 км2, ұзындығы 3,2 км, енді жері 2,2 км, жағалау бойының ұзындығы 10,2 км. Жағалауы түйетайлы, пішіні дөңгелек тәрізді келген. Негізінен жауын-шашын және жер асты суларымен толысады. Қарашаның аяғында суы қатып, сәуірдің 1-жартысында ериді. Жағалауы жайылым ретінде пайдаланылады, мал суарылады.

Санат:Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) көлдері
Санат:Есіл су алабы көлдері
Краснооктябрь боксит кен орны

**Краснооктябрь боксит кен орны** - Қостанай облысы Қамысты ауданында, Арқа елді мекенінің маңында орналасқан. Кен орны 1956 жылы ашылған. 

## Геологиялық құрылымы
Краснооктябрь боксит кен орны Торғай қолатының батыс қанатында, мезозой, кайнозой дәуірлерінің құмды-сазды түзілімдері мен төменгі тас көмір кезеңінің тау жыныстарында (әктас, андезитті порфир және олардың туфтары) орналасқан. 

## Жатыс сипаты
Бокситті шөгінділер төменгі кен асты және жоғарғы бокситті болып екі қабатқа бөлінеді. Жоғарғы бокситті қабаттың қалыңдығы бірнеше м-ден 120 м-ге дейін. Кен орнында «Солтүстік» және «Оңтүстік» телімдерде шоғырланған 26 кен денелері анықталған. Кен латеритті үгілу қабаттарының қайта шөгуі нәтижесінде пайда болған. 

## Минералдары, құрамы
Негізгі кен құраушы минералдары: гиббсит, гидрогематит, гематит және каолинит; қайталамалы минералдары: сидерит, кальцит, кейде хлорит, пирит. Бокситтің химиялық құрамы: Al2O3 41,8 – 49,8%, SіO2 5,2 – 14,0%, Fe2O3 7,2 – 24,2%. Бокситтің құрамында басқа да құнды қоспа элементтер кездеседі. Кен орны ашық әдіспен өндіріліп, Павлодар алюминий зауытында өңделеді. 
 
## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысы кен орындары
Санат:Қазақстан боксит кен орындары
Санат:Қамысты ауданы географиясы
Красноуральск жер асты суы

**КРАСНОУРАЛЬСК ЖЕР АСТЫ СУЫ**, Орал қ-нан солт-ке қарай 10 – 12 км жерде (Жайық өз-нің аңғарында) орналасқан су көзі. Батыс Қазақстан облысы Зеленов ауданы жерінде. Жер асты суының деңгейі 3 – 10 м тереңдікте байқалады. Ұңғымадағы су шығымы 25,0 – 28,5 дм³/с-қа дейін жетеді. Суы ішуге жарамды, сондай-ақ жер суғаруға да пайдаланылады.‎
Көшкін

250 px|thumb
**Көшкін** – таудың құлама беткейімен төмен қарай орасан жылдамдықпен сырғитын қар немесе мұз массасы. Қар көшкіні қалың қар жаууының, қардың қарқынды еруінің, жаңбыр жауудың, тереңдік қылаудың борпылдақ түзілімі бар қар қабатының қайта кристалдануының әсерінен беткейдегі қар беріктігі бұзылғанда пайда болады. Жылжу сипаты бойынша оны жылжыма, науалық және секірмелі көшкіндер деп бөледі. Құрғақ қардан көшкін жүрген кезде, оның алдыңғы жағында жан-жаққа тарап үлгеретін ауа толқыны пайда болады. Қар көшкіндері өзінің бұрынғы тапталған жолы бойынша жүреді, көл. 2 млн. м3-ге дейін, ал күшінің соққысы 60 – 100 т/м3-ге дейін барады. Көшкін жиі болатын тауларда (Іле, Жетісу Алатаулары, т.б.) көшкіннен қорғау жүйелері (қардан қорғайтын қалқандар, қауіпті беткейлерді артиллериямен атқылау және т.б.) құрылады, орманды кесуге тыйым салынады. Көшкін қауіпті беткейлерге ағаш отырғызылады. Мұз көшкіндері, тік аспалы мұздықтардың опырылып, төмен қарай жылжуынан пайда болады.

## Дереккөздер


Санат:Сейсмология
Санат:Оқиғалар
Көшкінтану

**КӨШКІНТАНУ**– қар көшкінінің құрылысын, қалыптасу механизмі мен жүрісін зерттейтін қартану ғылымының саласы. К. беткейдегі қар жамылғысының тұрақсыздығын, көшкін қаупінің факторларын және көшкіннің пайда болу себептерін, қар көшкіндерінің қоршаған ортаға әсерін зерттейді. Қазіргі кезде көшкіндерді зерттеу үшін физ., матем., геофиз. әдістер қолданылады. Көшкін қауіптілігін аудандау және әр түрлі масштабта көшкіндерді картаға түсіру қағидалары әзірленеді. Көшкіндерден қорғау үшін көптеген әдістер, яғни әр түрлі көшкіндерге қарсы инженерлік имараттар мен көшкіндерді қолдан түсіру әдістері ұсынылады. Қазақстанда көшкіндерді Білім және ғылым мин-нің География ин-ты зерттейді.‎
Санат:Табиғат апаттары
Краснояр табиғат ескерткіші

**КРАСНОЯР ТАБИҒАТ ЕСКЕРТКІШІ**, Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданы Краснояр а. маңында орналасқан. Есіл аңғарының оң жағалаулық жыраларымен тілімденген. Облыстағы құрып кету жағдайында тұрған орхидейлік (сүйсіндік) өсімдіктер өсетін жалғыз жер. Бұған шолпаншаш кебісгүлінің үш түрі: ірігүлді, нағыз және теңбілдісі жатады. Олар Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Сирек кездесетін басқа өсімдіктерден бұйра лалагүл, екі үйлі мысықтабан, қырыққұмақты қыран от, лалагүлді қоңырауша, дөңгелек жапырақты алмұртша, шұбар инек, жұмсақ балқурай, орман аюбалдырғаны, құлмақ, т.б. анықталды. Жер бедерін едәуір дәрежеде делювиймен жабылған неогеннің кешенді тау жыныстары шөгінділері қалыптасқан. Ескерткіш 1982 жылдан облыстық мәндегі ботаникалық қорықша саналады.‎
Кривое

**Кривое** – Есіл алабындағы көл.

## Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданы Дубровное ауылының солтүстік-батысында 5 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 133 м биіктікте жатыр.

## Гидрографикасы
Аумағы 3,8 км2, ұзындығы 4,7 км, енді жері 1 км, жағалау бойының ұзындығы 13,8 км. Жағалауы жайпақ, пішіні дөңгелек тәрізді келген. Көктемгі еріген қар, жауын-шашын және жер асты суларымен толысады. Суы қарашаның аяғында қатып, сәуірдің 1-жартысында ериді. Жағалауының шөбі шүйгін, мал жайылымына қолайлы.‎

Санат:Қызылжар ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы көлдері
Криофиттер

**КРИОФИТТЕР**– суық және құрғақ жерлерде өсетін өсімдіктер. Мұндай өсімдіктер негізінен тундраның, альпі шалғындарының, биік тау беткейлерінің өсімдік жамылғысын қалыптастырады. К-ге Алтай, Памир, Тянь-Шань және Тибет, т.б. биік тауларда өсетін өсімдіктер (мыс., азорелла, тасшыгүл, т.б.) жатады.‎
Криптон

**Криптон** (ежелгі грек. *κρυπτός*; лат. *kryptos* – "жасырын"; **Kr**) — элементтердің периодтық жүйесінің VІІІ тобындағы хим. элемент; инертті газ, ат. н. 36, ат. м. 83,3. Тұрақты 6 изотопы (78 – 86), жасанды жолмен алынған 18 радиоактивті изотопы бар. К-ды 1898 ж. ағылш. химиктері У.Рамзай мен М.Траверс сұйық ауаны буландырғаннан қалған бөлігінен тапқан. К. түссіз, иіссіз газ, балқу t –157,1 °C, қайнау t –153,2 °C. Молекуласы бір атомнан тұрады. К. табиғатта атмосферада (салмақ бойынша 0,0003%) кездеседі. 

Сыртқы электрондық қабатының 8 электроны тұрақты болғандықтан хим. реакцияға өте баяу түседі. К. молекулааралық күштер әсерінен қосылыстар түзеді. К. газ ажыратқыш түтіктерде, лазерлерде, криптонды шамдарда, т.б. қолданылады.

## Табиғатта кездесуі
Атмосфералық ауаның құрамы көлемі бойынша 1,14⋅10-4%, атмосферадағы жалпы қоры 5,3⋅1012м³. 1 м³ ауада шамамен 1 см³ криптон бар.

Ауадан криптон алу энергияны қажет ететін процесс. Сұйытылған ауаны ректификациялау арқылы криптонның бірлік көлемін алу үшін миллионнан астам ауа көлемін өңдеу қажет.

Жердің литосферасында криптонның тұрақты изотоптары (тұрақсыз нуклидтердің ыдырау тізбегі арқылы) ұзақ өмір сүретін радиоактивті элементтердің (торий, уран) өздігінен ядролық ыдырауы кезінде түзіледі, бұл процесс атмосфераны осы газбен байытады. Құрамында уран бар минералдардың газдарының құрамында 2,5-3,0% криптон (салмағы бойынша).

Әлемнің қалған бөлігінде криптон литий, галлий және скандиймен салыстыруға болатын жоғары пропорцияда кездеседі. Әлемдегі криптонның сутегіге қатынасы негізінен тұрақты. Бұдан жұлдыз аралық материя криптонға бай деген қорытынды жасауға болады. Криптон ақ ергежейлі RE 0503-289 да табылған. Өлшенген мөлшер күннен 450 есе көп болды, бірақ криптонның мұндай көп болуының себебі әлі белгісіз.

thumb|left|160px|Сэр Уиллиам Рамсэй, криптонды ашушы

Санат:Химиялық элементтер
Санат:Асыл газдар
Крошка мұздығы

**Крошка** – Іле Алатауындағы Ақтау тауының солтүстік-батыс беткейіндегі мұздық. 

## Географиялық орны
Алматы облысы Талғар ауданында. Мұздықтан Орта Талғар өзені бастау алады. 

## Аумағы
Аумағы 2,4 км2, жалпы ұзындығы 3,7 км, ашық жерінің ұзындығы 3,6 км, аумағы 2,2 км2, мұздықтардың көлемі 0,1 км3. Үстіңгі беті бедерлі, жарықшақты болып келеді. Фирн межесі 3860 м биіктікте. Мұздықтың үстіңгі ұшы 4200 м шамасында.‎

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы мұздықтары
Санат:Іле Алатауы
Крутая

**Крутая** – Жайық алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданы жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 54 км, су жиналатын алабы 90 км2.

## Бастауы
Бастауын Жалпы Сырттың оңтүстігіндегі Кожевников ауылы маңындағы көлден алып, Орал қаласына 50 км жетпей Шаған өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Аңғары тар, арнасы тік жарлы, көктемде ғана тасиды. Жауын-шашын, жер асты суларымен толығады. Жылдық орташа су ағымы 0,98 м3/с. Егін, мал суарылады. Аңғары – жайылым.

## Дереккөздер

Санат:Жайық су алабы өңірі өзендері
Санат:Бәйтерек ауданы өзендері
Құрғақ сасыр

**Құрғақ сасыр**, ксероморфты сасыр () – шатыршагүлділер тұқымдасының сасыр туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда тек Алатауда (Ақтөбе облысы Байғанин ауданы) кездеседі. Таудың қиыршықты және ұсақ тасты беткейлерінде өседі. Биіктігі 70 см-дей, жуан тамырлы, оның сыртын бұрынғы болған жапырақтары жауып жатады. Сабағы орта шенінен бұтақтанады, бұтағы жоғарылаған сайын қысқара береді. Жапырақтары қалың, етжең, ұзақ уақыт солмайды. Тамыр түбінен шығатын жапырақтары ромб сияқты, оның үш рет тілімденген жапырақ тақталары болады. Гүлдері сары түсті, олар шатырша гүлшоғырына топтасады. Шатыршасы 10 гүлден тұрады. Тұқымынан көбейеді. Мамыр айында гүлдеп, маусымда жемістенеді. Жемісі эллипс тәрізді (ұзындығы 10 мм, ені 5 мм), бізге ұқсас қырлары болады. К. с. өте сирек кездесетін эндемик өсімдік болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Шатыршагүлділер
Кузнецов жерсағызы

**Кузнецов жерсағызы** () – астралылар тұқымдасы, жерсағыз туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Жамбыл облысы Мойынқұм құмында кездеседі. Малтатасты және үйілген құмдарда өседі. Биікт. 1 м-дей, сабағы бұтақтысыртын қылтандар жапқан. Төм. жапырақтарының ұзындығы 9 см, ені 1 см-дей, жоғарғыларының мөлшері ұсақ, қандауыр немесе таспа тәрізді. Гүлдері сары түсті, 9 – 11-ден бірігіп, себет гүлшоғырын құрайды. Тұқымынан көбейеді. Маусым айынан қыркүйекке дейін гүлдеп, жемістенеді. Тұқымы (ұзындығы 7 мм), алдыңғы жағында екі қатарлы аздап тілімденген қабыршақтары болады. Каучук түзетін өсімдік. К. ж. сирек кездесетін эндемик түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.‎

Санат:Күрделігүлділер
Культиасов ащытамыры

**КУЛЬТИАСОВ АЩЫТАМЫРЫ**(Sphaenolobium kultiassovii) – шатыршагүлділер тұқымдасы, ащытамыр туысына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Қаратау жотасы мен Талас Алатауында кездеседі. Таудың шалғынды беткейлерінде, қиыршық және ұсақ тасты жерлер мен бұталар арасында өседі. Биікт. 15 – 30 см, шалғынды жерлерде 1 м-ге дейін жетеді. Тамырын қалың солып қалған сағақтар талшықтары жауып жатады. Сабағы дара, түзу өседі, жоғ. жағы бұтақтанған. Жапырақтары жұқа, тамыр түбінен шығатындары ұзын сағақты, екі рет тілімденген жапырақ тақташалары болады, сабақ бойындағылары ұсақ. Гүлдері ақ түсті, 7 – 13-тен бірігіп, шатырша гүлшоғырын құрайды. Шатыршалары 5 – 10 сәулелі. Тұқымынан көбейеді. Шілде айында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жемістенеді. Жемісі жіңішке эллипс тәрізді, ұзындығы 10 мм, ені 3 мм-дей. К. а. – өте сирек кездесетін эндемик түр, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.‎
Куприт

‎  **Куприт** — Сu2O . Минералдың аты латынның купрум — мыс — деген сөзінен алынған. (Кейде оның темір тотығымен араласқан түрін кірпіш тәрізді мыс рудасы деп атайды).

Химиялық құрамы: Cu 88,8%, О 11,2%. Механикалық қоспа түрінде жеке мыс металымен бірге жиірек кездеседі, майда не-
месе жасырын кристалды түрлеріндегі қоспалары: Ғе2О3 , SO2, Н2О.

Қаттылығы 3,5—4, меншікті салмағы 5,85—6,15 (орташа 6). Жымдастығы октаэдр бойынша нашар білінеді.
Түрі қызыл, майда және жасырын кристалды түрлері сұрғылт. Сызық дағы қызыл күрең (шынымен екінші рет үйкегенде
сарғаяды). Кристалының сынған жері алмазша жалтырайды. Куприттің жұқалары шала мөлдір келеді. N = 2,85.

Сингодиясы — куб; пентагон-триоктаэдрлік.

**Кристалдық ішкі құрылысы** мынадай: оттек иондары кубтың бұрыштары мен орталығына орналасқан (орталықты куб); мыс иондары кубтың диагональдары бойындағы екі оттектің араларына орналасқан. Демек, олар кіші кубтың диагоналы бойында, орталық оттектің айналасында тетраэдр күрайды. Осы айтылған құрылыс бірнеше заттарда болады. Оларды куприт типтес құрылысты деп атайды. Кристалдарының  сырт бейнесі көбінесе майда октаэдр түрінде, кейде куб немесе додекаэдр болады. Кристалының жіңішке талшық түрлері де сирек кездеседі. Ол кеп жерлерде түтас түйіршікті немесе топырақ қ ұрылысты болады, мұндай жағдайларда басқа заттармен де аралас келеді.

**Жаратылысы**. Куприт көбінесе мысты сульфидтердің тотығуында экзогендік жағдайда пайда болады. Әсіресе ол халькозин
тотық қанда түзіледі. Оның схемасы мынадай: 
Cu2S + 2О2 + Н 2О — C u 2О + H2SО4 .

Куприт кебінесе мыстың басқа түрлі тотыққан минералдарымен (малахит, азурит, мыс т. б.) бірге кездеседі.

Куприт мыс кенінің ең жақсы руда минералы болып табылады. Бірақ оның қоры қазір азайған.

**Куприт кендері**  КСРО-да Уралдың ескі кендерінде (Гумешевск, Меднорудянск, Турьинск т. б.), Алтай мен Орталық 
Қазақстанда жиі кездеседі. Францияда Шесси (Лион маңында) кенінде оның өте ірі кристалдары (2—3 см) кездескен.
 
## Дереккөздер


Санат:Мыс минералдары
Курчавая

**КУРЧАВАЯ**, Бұйратты – Ақмола облысы Сандықтау ауданының қиыр батысында орналасқан шоқы. Батыстан шығысқа қарай 2 км-ге созылған, енді жері 1 – 1,5 км. Абсолютiк биіктігі 533 м. Беткейлері аз тілімденген, батысы – тіктеу, шығысы көлбеу келген. Жер қыртысы девонның орта бөліктік тау жыныстарынан түзілген. Оның бетін элювийлі-делювийлі шөгінділер жауып жатыр. Карбонатты қара топырағында қызыл қау аралас әр түрлі шөптесіндер өскен. Кейбір жерлерінде Коржинский селеуі, сәбізшөп, т.б. кездеседі.‎
Круглая

**Круглая** – Иванов жотасының оңтүстік-батыс бөлігіндегі тау массиві. 

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданында орналасқан. Үлбі өзені аңғарында.

## Жер бедері
Абсолютiк биіктігі 1610 м. Ұзындығы 3 км-ге , ені 1 км-ге дейін созылып жатыр. Беткейі тік жарқабақты, пішіні дөңгелек тәрізді келген. Оңтүстік беткейінен Кіші Үлбі өзенінің салалары, шығысынан Сержиха өзенінің салалары бастау алады. Беткейін қылқан және жалпақ жапырақты орман алқабы алып жатыр. 

## Геологиялық құрылымы
Жер қыртысы таскөмір кезеңінің гранитоидты жыныстарынан түзілген. 

## Дереккөздер

Санат:Глубокое ауданы таулары
Домалақ (тау)

**Домалақ** – Оңтүстік Алтай жотасының оңтүстік бөлігіндегі тау сілемі. 

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы Төсқайың ауылының шығысында 6,5 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 1503 м. Қарақаба және Арасанқаба өзендерінің суайрығында. Солтүстік-батыстан оңтүстік.-шығысқа қарай 2 км-ге, енді жері 1 км-ге созылып жатыр. Беткейі тік жарқабақты.

## Геологиялық құрылымы
Ордовик және кембрий кезеңдерінің тау жыныстарынан құралған. 

## Өсімдігі
Орманды таудың сұрғылт топырағында қарағай, самырсын ағаштары кездеседі. Етегі мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Күршім ауданы таулары
Кушакевич шиқылдағы

**Кушакевич шиқылдағы** () – құртқашаштар тұқымдасы, шиқылдақ туысына жататын көп жылдық жуашықты өсімдік. Қазақстанда Шу-Іле тауларында, Қаратауда кездеседі. Таудың тастақты беткейлері мен қызыл түсті балшықты жерлерінде өседі. Биікт. 7 – 15 см, жуашығы жұмыртқа тәрізді, қалыңд. 1,5 см. Сабағы қысқа, оны жапырақтары жауып тұратындықтан көрінбейді. Жапырақтары доға сияқты иіліп келген, шеттерінде ақ жолағы болады. Гүлі ақшыл күлгін түсті, дара жетіледі. Тұқымынан көбейеді. Наурыз – сәуір айларында гүлдеп, мамыр – маусымда жемістенеді. Гүлдері әдемі болғандықтан сәндік үшін өсіріледі. К. ш. – сирек кездесетін эндемик түр. Сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. 7 – 15 см, жуашығы жұмыртқа тәрізді, қалыңд. 1,5 см. Сабағы қысқа, оны жапырақтары жауып тұратындықтан көрінбейді. Жапырақтары доға сияқты иіліп келген, шеттерінде ақ жолағы болады. Гүлі ақшыл күлгін түсті, дара жетіледі. Тұқымынан көбейеді. Наурыз – сәуір айларында гүлдеп, мамыр – маусымда жемістенеді. Гүлдері әдемі болғандықтан сәндік үшін өсіріледі. К. ш. – сирек кездесетін эндемик түр. Сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.‎

Санат:Құртқашаштар
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Күжіркей

**Күжіркей**() – татреңтәрізділер отрядына жататын құс. Қазақстанда Жайық өзенінің орта бойындағы далада, ал түлеу кезінде Маңғыстау тауларында, Сырдария, Сарысу, Шу өзендерінің төменгі жағында, Балқаш – Алакөл, Зайсан қазаншұңқырларында кездеседі. Дене тұрқы 25 см-дей. Арқасы сарғылт, қара қоңыр, төсі сұр, бауыры ақ. Аяғы жазғытұрым сары не сарғылт, күзде қоңыр түсті. Күжіркейдің қораздарының мойнында жазғытұрым қара, ақ, сарғыш реңді жаға тәрізді ұзын қауырсындары болады. Жыл құсы. Полигам. Өзен, көл маңындағы шөпті, ылғалды жерлерге маусымда ұялап, 4 жұмыртқа басады. Негізгі қорегі жәндіктер мен олардың дернәсілдері, сондай-ақ бидай мен арпаның дәндерін де жейді. Күжіркейдің еті дәмді, бірақ кәсіптік маңызы жоқ. Әуесқойлықпен көп ауланады.
thumb|left|Мекиен

## Дереккөздер


Санат:Татреңтәрізділер
Күздік көбелек

**Күздік көбелек** (Agrotіs segetum) – күздік дақылдар, мақта, қант қызылшасы, күнбағыс, жүгері, т.б. өсімдіктер көгінің аса қауіпті зиянкесі. 

Еуразия мен Африкада кеңінен таралған. Қазақстанның оңт., оңт.-шығысында және Шығыс Қазақстан облысында кездеседі. Қанаттарының өрісі 35 – 45 мм, денесінің ұзындығы 18 – 22 мм; алдыңғы қанаттары қоңыр немесе қара түстес, артқы қанаттары ашық сұр. Жұлдызқұрттары жұмыртқадан шығар кезде ақшыл, бас бөлімі қоңырлау, ұзындығы 52 мм-ге жетеді. Олар 6 рет түлейді. Қазақстанда К. к-тер оңт-те жылына 3 рет, оңт.-шығыста 2 рет, ал шығыста 1 рет жұмыртқалап көбейеді. Ұрғашылары арамшөптердің түбіне 400 – 500 жұмыртқа салады. Ересек жұлдызқұрттар тереңд. 10 – 25 см топырақта қыстайды. Көктемде өсімдіктер көктей бастағанда, отамалы дақылдар көшеттеріне қауіп төндіреді. Жас жұлдызқұрттардың даму кезеңі мақта, қант қызылшасы, жүгері, бұршақ, темекі, бау-бақша, т.б. өсімдіктердің көктеген және көшеттер отырғызылған кездеріне сәйкес келеді. Жұлдызқұрттардың екінші, үшінші ұрпақтары жүгеріні, жоңышқаны, картопты, жазғы егістіктерді, түйнек және тамыр жемістілерді зияндайды. 

## Күрес шаралары
жоғары деңгейлі агротехника, ауыспалы егістіктерді игеру, өсіп-өну кезінде ылғалды ұстай отырып суғару, арамшөптермен күресу, хим., биол. препараттар мен биоагенттер қолдану.‎

## Дереккөздер

Санат:Қабыршақ қанаттылар
Санат:1775 жыл
Санат:Зиянкестер
Күзек шегені

**Күзек шегені** – Қарақұм мал жайылымының Жалағаш ауданы аумағында орналасқан құдық. 

Бұл жер 19 ғасырдың орта шенінде Керейт руының Ойық аталығында мың жылқы біткен Күзек байдың жазғы қонысы болған. Қарақұмның бұл аймағында әдетте 3 – 4 м тереңдікте мол судың көзі ашылады, бірақ топырағы ыспа құм болғандықтан қазылған құдықтар құлап қала береді. 1860 жылдары Күзек бай 30 түйе сексеуіл түсіріп, үлкен шеген салдырған. Сол шеген-құдық қазірге дейін малшы қауымының қажетін өтеп келеді. Құдық суы 3 – 4 отар қойды суғаруға жетеді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Қызылорда облысы географиясы
Күзендер

**Күзендер** () – сусар тұқымдасының бір туысы. 

Қазақстанда орманды далалар мен шөлейт аймақтарды, әсіресе, жусанды және астық тұқымдас өсімдіктер өскен жерлерді мекендейтін 7 түрі бар: 
* сарғыш күзен

* аққалақ

* ақкіс

* сары күзен

* еуропа қара күзені

* сасықкүзен

* су күзені. 
Бұлар көбінесе сарышұнақтардың, қосаяқтардың, аламандардың індерін пайдаланады. Өздері ін қазбайды. Тұрқы 13 – 53 см, салмағы. 0,1 – 2,2 кг. Денесі ұзынша келген. Жүні үлпілдек, жұмсақ, түсі алуан түрлі. Қорегін іңірде, түнде аулайды. Ақпанда ұйығып, мамыр айында 8 – 12-ден (кейде 19 – 20-дан) балалайды. Күзендердің ішінде ең ірісі – дала күзені (Mustela eversmannі), оның тұрқы 29 – 52 см. Бұлар өздеріне қауіп төнгенде аналық безінен жағымсыз иіс шығарады, сондықтан оларды сасық күзен деп те атайды. Күзен – терісі бағалы, кәсіптік маңызы бар аң. Сондай-ақ олар зиянкес кемірушілерді жеп пайда келтіреді.

## Түрлері
* *[[Африка күзені]]* ()
* *[[Сарғыш күзен]]* ()
* Ақкіс (**')
* [[Сасық күзен (сусар тұқымдасы)]] (**')
* *[[Колумбия күзені]]* ()
* *[[Ұзынқұйрықты күзен]]* ()
* *[[Итатси]]* ()
* *[[Сарыжолақты күзен]]* ()
* Еуропа қара күзені (**')
* ''[[Ява күзені]]'' ()
* ''[[Америка күзені]] немесе қарааяқты күзен'' ()
* [[Аққалақ]] (**')
* *[[Малай күзені]]* ()
* *[[Орман күзені]]* ()
* Сары күзен (**)
* *[[Ақжолақты күзен]]* ()
* *[[Мысыр күзені]]* ()

## Дереккөздер

Санат:Күзендер
Санат:1758 жылы зерттелген жануарлар
Күзеуадыр

**Күзеуадыр** – Түнқатар тауының шығыс сілеміндегі тау. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 20 км, Жарлы ауылынан батысқа қарай 5 км жерде орналасқан. Ұзындығы солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 2 км-ге созылып жатыр, енді жері 1,5 км. Абсолюттiк биіктігі 920 м.

## Геологиялық құрылымы
Тас көмір кезеңі мен пермьнің гранитоидтарынан түзілген. Беткейлері көлбеу, аз тілімденген. 

## Өсімдігі
Қызғылт қоңыр топырағында жусан, боз, селеу, сұлыбас, көде және тобылғы өседі.‎

## Дереккөздер
 

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Жасқайрат (Батыс Қазақстан облысы)

**Жасқайрат** — Батыс Қазақстан облысы Жәнібек ауданындағы ауыл, Күйгенкөл ауылдық округі орталығы. Бұрынғы атауы - "Күйгенкөл".

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Жәнібек ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 60 км-дей жерде, өзімен аттас  көлдің жағалауында, ақжусан, еркекшөп, көкпек, қаражусан өскен бозғылт-қоңыр, сортаңдау қоңыр топырақты қуаң шөлейт белдемде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 912 адам (448 ер адам және 464 әйел адам) болса, 2009 жылы 754 адамды (358 ер адам және 396 әйел адам) құрады. 

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 671 адамды (346 ер адам және 325 әйел адам) құрады.
 
## Тарихы
Іргесі 1963 жылы Тайыр Жароков атындағы қой өсіру кеңшарын ұйымдастыруға байланысты қаланды. Оның негізінде 1997 жылдан Күйгенкөлде және округтегі Қолтабан, Құрсай, Өнеге ауылдарында өндірістік кооператив, 62 шаруа қожалығы жұмыс істейді. 

## Инфрақұрылымы
Ө.Сақыпов атындағы орта мектеп және ауылдарда бастауыш мектептер, мәдениет үйі, дәрігерлік амбулатория мен 3 фельдшерлік-акушерлік пункт бар. Тұрғындары елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

 
Санат:Жәнібек ауданы елді мекендері
Күйгенсай

**Күйгенсай**, *Горельник* – Кіші Алматы өзенінің саласы.

## Бастауы
Бастауын Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі 3000 м биіктіктен алады (Титова мұздығынан) - Кіші Алматы өзенінің су көзі. Горельник өзені Кіші Алматы өзеніне құяды және оның сол саласы болып табылады. 1932-1973 жылдар аралығында Қазақстан аумағында алғаш рет Горельник саяхат алаңы орнатылды. Революция кезінде өзен "Тухлый бұлағы" деп аталды, кейін күкіртсутегінің ерекше  иісі болғандықтан «Шіріген ағын» деп аталды. 30-жылдардың басында, немқұрайдылықтың кесірінен шекара мектебінің курсанттары өртеп жіберді, содан кейін шатқалға **«Горельник» (Күйгенсай)** атауы берілді. Горельник өзенінде судың температурасы 27 ○ С-қа жетеді.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 6 км-ге жуық, су жиналатын алабы 12 км2. Жалпы ұзындығы 4 км болатын шағын екі саласы бар. Өзеннің бастауында 3 мореналық көл жатыр. Арнасының ені 1,8 – 2,0 м, тереңдігі 0,15 – 0,2 м. Жылдық орташа су ағымы 0,24 м3/с, су жыл бойы болады. Күйгенсай сел жүретін қауіпті өзендерге жатады. Өзен аңғары Алматы қаласы тұрғындарының демалыс аймағына жатады.‎

## Дереккөздер

Санат:Іле су алабы
Санат:Алматы өзендері
Күнгейсандық

**Күнгейсандық** – Қырғыз Алатауындағы Боқтікен тау сілемінің оңтүстік-шығысындағы асу. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Меркі ауданы Меркі ауылының оңтүстік-шығысында 29 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Ең биік жері 2870 м. Мамыр – қазан айларында салт атты адам өте алады. Беткейлік шайылу әрекеттері дамыған. Асудың батысынан Меркі, шығысынан Аспара өзендерінің салалары таудың биік жоталарынан бастау алады. Беткейлері жатық кең өзен аңғарлары жоғары қарай біртіндеп құламалы тік шатқалдарға ұласады. Солтүстігінде Үшемшек, оңтүстігінде Тұйықтөр, батысында Қызылқия асулары орналасқан.‎
 
## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысы асулары
Санат:Қырғыз Алатауы
Күйгеншілік

**Күйгеншілік**– Желдіадыр тауларының оңтүстігіндегі қыстау. 

Ұлытау облысы Ұлытау ауданы Бетбұлақ ауылының оңтүстігінде 21 км жерде орналасқан. Сарыкеңгір өзені аңғарында. Солтүстігінде Жайықтау тауы, шығысында Ақтөбе шоқысы, оңтүстігінде Есілбай тауы, батысында Бұзау, Ақсай қыстаулары бар. 

Шоқылы-белесті тау етегінің карбонатты қоңыр топырақ жамылғысында қара жусан, тұран жусаны, селеу, қозықұлақ, тағы басқа шөптер мен бұталар өседі.

## Дереккөздер


Санат:Ұлытау ауданы қыстаулары
Күйдіргішөп

thumb|right|190px|''Cucubalus baccifer''
**Күйдіргішөп** (Cucubalus) – қалампырлар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда Ақтөбе облысында, Тобыл – Есіл өзендері аңғарларында кездеседі. Көлеңкелі жерлер мен өзен, көл жағалауларында өсетін 1 түрі – жидекжемісті К. (С. baccіfer) бар. Биікт. 50 – 200 см, сабағы жоғарылаған сайын бұтақтана беретін немесе жерге төселіп өсетін өсімдік. Жапырақтары жұмыртқа не қандауыр тәрізді, үшкір, сағағына жақындағанда қысқарады (ұзындығы 7 см, ені 3 см). Дара гүлдері қос жынысты, ірі. Аталығы 10, аналығы – үшеу. Тостағанша жапырақшалары қоңырау тәрізді, жасыл ақшыл түсті, күлтелері жіңішке. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – жылтыр, қара түсті, құрғақ жеміс. Олар құстар арқылы таралады.‎

Санат:Қалампырлар
Күйелі

**Күйелі** – Қызылсу өзенінің оң жағалық саласы.

## Географиялық орны
Абай облысы Жарма және Шығыс Қазақстан облысы Ұлан аудандары аумағында. Ұзындығы 29 км, су жиналатын алабы 434 км2.

## Бастауы
Бастауын Ұлан ауданындағы Қойсары тауының баурайынан алып, Мортас қыстауынан төменде (15 км жерде) Қызылсу өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Шағын 5 саласы бар. Жоғарғы және орта ағысы төбелі-жонды өңірмен ағады. Төменде өзен арнасы кеңейеді, саға тұсында жайылма түзейді. Аңғардың басым бөлігі жыртылған. Ондағы қызғылт қоңыр топырағында жусан аралас айрауық, қоңырбас, бетеге, сұлыбас, т.б. шөптесін өсімдіктер өседі.‎

## Дереккөздер

Санат:Жарма ауданы өзендері
Санат:Ұлан ауданы өзендері
Санат:Ертіс су алабы
Күйелі Қаратау

**Күйелі Қаратау** – Айтау тауларының солтүстігіндегі тау массиві. Хантау тауларының солтүстік-шығыс сілемі.

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Шу ауданында орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 804 м. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 15 км-ге созылып жатыр, енді жері 6 км. Батысында Хантау, солтүстігінде Қызылбастау тауларымен шектеседі. Солтүстік беткейі көлбеу, оңтүстігі қырқалы төбе болып келеді. Етегінен Күйеліқара, Ботабөрім өзендерінің салалары бастау алады.‎

## Географиялық құрылымы
Каледон-герциндік тау жаралу процесінде қалыптасқан. Палеозойдың гнейстерінен, кристалды тақтатасынан, каледондық граниттен түзілген.  

## Өсімдігі
Тау етегінің саздақты бозғылт топырағында жусан бітік өседі.

## Дереккөздер

Санат:Шу ауданы таулары
Кәдімгі күйкентай

thumb|''Falco tinnunculus'' 

**Кәдімгі күйкентай** () – сұңқартәрізділер отрядына жататын жыртқыш құс. 

Қазақстанда кең тараған. Орманды далада, дала және шөлейтті аудандарда мекендейді. 

Шәулісінің қанатының ұзындығы 23 – 26 см, салм. 160 – 200 г, ал ұябасарында 24 – 28 см және 190 – 280 г. Күйкентайдың аталығының басы, арқасы, құйрығының үсті сұр, көкшіл, ал бауыры тамшы тәрізді теңбілі бар бурыл реңді. Ұябасарының басы, арқасы және құйрық үсті теңбілді қызғылт сары, бауырында тамшы тәрізді теңбілі ұзына бойына орналасқан. Жас күйкентайлардың реңі ұябасарларына ұқсас, бірақ бауыры тұтас қара теңбілді келеді. Күйкентайлар – жыл құсы. Наурызда ұшып келеді. Топталып ағаш басына ұялайды. Сәуірдің 2-жартысында ұяда 3 – 8 (көбіне 4 – 5) бурыл дақты сарғылт жұмыртқа салады. Оларды ұябасары 30 күндей шайқайды, балапандары бір айдан соң ұядан ұшады. 

Қорегі – майда кеміргіштер, құстар, кесірткелер мен жәндіктер. Тамыздың аяғы – қазанның басында жылы жаққа ұша бастайды. Кейбіреулері Қазақстанның орталығы (Наурызым қорығында) мен Орта Азияда, ал басым бөлігі Оңтүстік Азия мен Африкада қыстайды. Ауыл шаруашылығы зиянкестерін жеп пайда келтіреді.

## Дереккөздер

Санат:Сұңқарлар
Санат:Африка құстары
Санат:Еуразия құстары
Санат:1758 жылы зерттелген жануарлар
Күймесгүл

**Күймесгүл** (Dіctamnus) – руталар тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік. Дүние жүзінде Жерорта т. жағалауларынан Қиыр Шығысқа дейінгі аралықта кездесетін 6 түрі белгілі. Қазақстанның далалы шалғындықтарында, бұталардың арасында және тау етектерінің бұталы беткейлерінде өседі. Орманның ашық алаңы мен таудың ортаңғы белдеулерінде көбірек кездеседі. Балқаш – Алакөл қазаншұңқыры, Мойынқұм өңірінде (Жамбыл облысы), Жетісу (Жоңғар), Күнгей Алатауларында, Шу-Іле тауларында шашыранды таралған 1 түрі – таспажапырақ К-і (D. angustіfolіus) бар. Оның биікт. 50 – 100 см. Сабағы бұтақты, қалың, ұзын түкті. Сабағының түп жағындағы жапырақтарының тақтасы салаланбаған бүтін, сабақ ұшына жақындаған сайын тақ қауырсынды жапырақшалардан тұрады. Гүлі қос жынысты, 5 тостағаншасы күлгін қызғылт түсті, 5 күлтесі, 10 аталық, 5 ұялы бір аналығы болады. Мамырдан шілдеге дейін гүлдеп, шілде – тамыз айларында жемістенеді. Жемісі – бес ұялы қауашақ. Әр ұясында 2 – 3-тен қара, жылтыр тұқымы бар. К. – өте улы өсімдік, жағымсыз иісті болғандықтан мал да жемейді. Егер жаңбырлы күндері гүлін бұтағымен жұлып алса, денеге тиген жерін (өсімдіктің ұлпасынан бөлінетін – диктамнотоксин заты) күйдіріп жібереді. Жазылған күнде де орны қара дақ болып көпке дейін сақталады. Өсімдіктің құрамында эфир майы өте көп. Егер өсімдік отқа жағылса жалын өшкеннен кейін өсімдік сабағының өртенбегенін байқауға болады. Себебі, жалын беретін тек қана эфир майы. Осы ерекшелігіне қарай күймесгүл аталған.‎

## Дереккөздер


Санат:Руталар
Күйіккөл

**КҮЙІККӨЛ**– Өлкейек өз-нің орта ағысының оң аңғарындағы сор. Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданы Тұмабұлақ а-нан 67 км жерде орналасқан. Ұзындығы 8 км, енді жері 5 км. Солт-нен көктем айларында Қарақой өз. құяды. Теңіз деңгейінен шамамен 125 м биіктікте жатыр. Солт. жағалауы құрғақ өзен арналарымен тілімденген. Оңт.-шығыс бетінде сирек бұталы ағаштар өскен. Сор айдыны құмды-саздақты шөгінділермен қабыршақталған.‎
Санат:Сорлар
Күйметас

**Күйметас** – Арқат тауларының шығысында орналасқан тау.

## Географиялық орны
Абай облысы Абай ауданы жерінде.  

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 914 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 6 км-ге созылған, енді жері 4 км. Оңтүстік және шығыс беткейлері тік жартасты, солтүстік бөлігі көлбеуленіп далаға ұласады. Шығысы мен солтүстігінде Үлкен көлі, шағын өзен және бірнеше қыстаулар (Қопа, Қаратөбе, т.б.) орналасқан.

## Геологиялық құрылымы
Жер қыртысы палеозой жыныстарынан түзілген.  

## Өсімдігі
Күйметастан шығысқа қарай 4 – 5 км жерде бұта, тал, теректерден тұратын шағын орман алқабы бар. Тау баурайы мал жайылымына және шабындыққа пайдаланылады.‎

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Абай облысы) таулары
Күйгенқора

**КҮЙГЕНҚОРА**– Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданының оңт.-шығысындағы қыстау. Сайқын жотасының батысымен ағатын Қараүңгір өз-нің жағалауында орналасқан. К-ны Айбалта, Қаракүнгей таулары қоршап жатыр. Алқабының қызғылт қоңыр және қара топырағында шалғын аралас әр түрлі астық тұқымдас шөптесіндер өседі. К. ауданның қысқы қыстауы, жазғы жайлауы саналады.‎

Санат:Қыстаулар
Күкірт айналымы

**Күкірт айналымы**– табиғатта күкірттің үздіксіз айналу құбылысы. 

Күкірт өзінің оксидтері SО3 пен SО2, күкіртсутек Н2S және бос күкірт күйінде жанартаулардың атқылауы кезінде сыртқы ортаға шығарылады. Сонымен қатар табиғатта К. а-на көп мөлшерде темір, қорғасын, мырыш, т.б. металдардың сульфидтері қатысады. Сульфидтер құрамындағы күкірт биосферада көптеген микроорганизмдердің әсерінен сульфаттық күкіртке дейін тотығып топырақ пен судың құрамында болады. Топырақтағы сульфаттарды өсімдіктер бойына сіңіреді. Адам мен жануарлардың организмінде күкірт аминқышқылдары мен белоктың құрамында болады, ал өсімдіктерде эфир майларының, т.б. құрамына кіреді. Топырақта және теңіз лайларында өлі организмдер қалдықтарының ыдырауы кезінде күкірттің өте күрделі өзгерістері байқалады. Микроорганизмдер әсерінен белоктың ыдырауы нәтижесінде пайда болған күкіртсутек әрі қарай бос күкіртке не сульфаттарға дейін тотығады. Бұл процесте түрлі микроорганизмдердің қатысуы нәтижесінде күкірттің көптеген аралық қосылыстары түзіледі. Топырақтағы күкіртсутектен түрлі сульфидтік кендер, ал сульфаттардан гипс кендері түзіледі. Сульфидтер мен гипстің ыдырауы нәтижесінде бөлініп шыққан күкірт қайтадан К. а-на түседі.

## Дереккөздер


Санат:Күкірторганикалық қосылыстар
Күкірт кентастары

**КҮКІРТ КЕНТАСТАРЫ**– құрамынан күкірт ажыратып алынатын минералдық шикізаттар. К. к-нан бос күкірт, күкірт қышқылы, әр түрлі өндіріс салаларында қолданылатын күкіртті қосылыстар алынады. К. к-ның минералдарына саф күкірт, мыс, полиметалл, колчедан, алтын және сирек металл кентастарында (S 13 – 55%) кездесетін сульфидтер мен сульфарсенидтер, шөгінді жыныстарда шоғырланатын сульфаттар (SО3 24,4 – 58,8%) жатады. Бұлардың ішіндегі ең маңыздылары саф күкірт, пирит пен марказит (S 53,4%), пирротин (S 31,5 – 41,8%); ангидрит (SО3 58,8%), гипс (SО3 46,6%). Күкірт мөлшеріне қарай К. к. бай (S 25%-дан жоғары), орташа (S 18 – 25%), кедей (S 5 – 18%) болып бөлінеді. Түзілу тегіне қарай шөгінді және жанартаулық болып бөлінеді. Кен құрамы жағынан опалиттік, күкіртті-кварциттік болып ажыратылады. Тұздылығы жоғары лагуналық-теңіздік алаптардың тұнбаларымен байланысты болып келетін шөгінді кендер тұз күмбездік, қабаттық, линзалық немесе ұялық болып жіктеледі де, минерал.-литол. құрамы жөнінен әктасты, кальцитті-доломитті, сазды, мергельді, гипсті, құмтасты болып бөлінеді. Дүние жүзіндегі күкірттің басым бөлігі шөгінді кендерден өндіріледі. К. к. ашық және жер асты әдістерімен өндіріледі. Кентасты байыту әдістері күкірттің балқу темп-расына (112,8°С), физ., хим. қасиеттеріне негізделген. Қазақстанда бос күкірт Каспий маңы ойпатындағы тұз күмбездерінің бетінде кездеседі. Күкірт қышқылын полиметалл, мыс, көмір кендеріндегі пириттен, басқа кендердегі алунит, гипс, ангидриттен түсті металлургия з-ттары мен кокс пештерінің күкіртті газдарынан өндіреді. Қазір Теңіз кені мұнайының құрамындағы күкіртті тиімді пайдалану жолдары қарастырылуда. Атап айтқанда, оны жол төсеуге пайдалануға болатындығы анықталды.‎
Күкіртті бактериялар

**КҮКІРТТІ БАКТЕРИЯЛАР**, күкірт қосылыстарын белсенді түрде тотықтандыратын тион бактериялары. К. б-на көптеген фотоавтрофты қара қошқыл және жасыл бактериялар жатады. Сондай-ақ түссіз хемотрофты К. б. да болады. Бұларға Thіobacіllus, Thіomіcrospіra, Sulfolobus туысына жататын түрлер кіреді. К. б. табиғаттағы зат алмасу процесіне қатысады. Мыс., топырақ арасына түскен ақуыз шірігенде, күкіртті сутек пайда болады. Бұны К. б. күкірт қышқылына дейін толықтырады, десульфаттайтын бактериялар күкірт қышқылы тұздарын күкірт сутекке дейін тотықсыздандырады. К. б. табиғатта күкіртті бұлақтарда, ағынсыз суда, топырақ арасында таралған. Күкіртті тотықтандыратын бактериялар мыс, т.б. бірнеше металдарды басқа тау жыныстарынан бөліп алу үшін қолданылады.‎
санат:бактериялар
Күл

thumb
thumb|left
thumb
**Күл**– түрлі отындардың толық жануы кезінде олардың құрамындағы минералдық қосылыстардан түзілетін жанбайтын қалдық. Химикалық құрамы жағынан күл SіО2, Al2О3, CaO, MgO, Fе2О3, т.б. оксидтерден тұрады. Тас көмір мен қоңыр көмірдің 1 – 45%-ы, жанғыш тақтатастың 50 – 80%-ы, шымтезектің 2 – 30%-ы, ағаш отынның 1% мөлшері күлге айналады. К. қазандық агрегаттардың оттығында, т.б. бөліктерінде қож (шлак) түрінде тұтылып, ластайды да қыздыру беттерінің жылу беруін нашарлатады әрі қазандықтың аэродинамикалық кедергісін арттырады. Ұшпа күлдер қазандық түтіктері мен түтін тартқыш құбырларын үйкелеп мүжиді және түтінмен бірге сыртқа шығып, қоршаған ортаны ластайды. Күл құрылыс материалдары өндірісінде бетонның кейбір түрлерін дайындауға, а. ш-нда тыңайтқыш ретінде пайдаланылады. Көмір Күлінен сирек кездесетін элементтер (галлий, германий) алынады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Күлен

**Талдыбұлақ-Күлен** – Жетіқоңыр құмының шығысындағы қыстау. Қарағанды облысы Ұлытау ауданы Сарысу ауылдық округі аумағындағы Тас-Оба ауылының солт.-шығысында 10 км жерде орналасқан. Солт-нде "Тұрай", "Победа" құдықтары, шығысында "Мұзқазған" қонысы, оңт-нде "Жаман Айбат" тауы, батысында "Шаянбай" қонысы мен өзімен аттас бұлақ бар. Қоңыр сортаң түсті құмды топырақ жамылғысында жусан, эфедра, жүзгін, т.б. өседі.‎
## Дереккөздер

Санат:Қыстаулар
Санат:Қарағанды облысы географиясы
Күлқұдық

**КҮЛҚҰДЫҚ**– Дарбас құмының орт. бөлігіндегі құдық. Қызылорда облысы Қазалы ауданы Ақсуат а-ның солт.-шығысында 55 км жерде орналасқан. Тереңд. 3 м, су шығымы 400 л/сағ. Солт-нде Дарбас құдығы, шығысында Құлдан құдығы мен Қызған төбесі, оңт-нде Қосшыңырау жайлауы мен Үшқызыл қонысы, батысында Қойындық, Ащытелі құдықтары бар. Құдық мал суаруға пайдаланылады.‎