open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Люй Люй жүйесі

=Люй Люй жүйесі=

**Чжоу династиясы (б.з.б.1122 - 249) кезінде** Люй Люй жүйесі қытай ғалымдарының музыкалы – теориялық еңбектерінде өзінің толық сипатына ие болды. Олар акустика заңдарына негізделген еңбекті көп керек ететін санаулар жолымен 12 – сатылы октава ішіндегі хроматикалық дыбыс тізбекті тауып, анығына жеткізді. Ол **«шиэр люй»** немесе **«хуан чжун»** (алғашқы дыбыстізбек атынан шыққан) деген атауға ие болды. Бұл дыбыстізбек жарты тондап құрылған 12 түтікте орындалады. Ондай түтіктер жиынтығы, сонымен бірге оған сүйенген акустикалық жүйе **«люй»** деп аталады. 

Люй түтіктері белгілі ұзындықпен және қимамен жасалады.Түтік бір жағынан бітелген, қырынан тесілген болып келеді. 

Люй жүйесінің негізгі дыбысы **хуан – чжун** деп аталады. Ол ұзындығы қытай 9 дюймға тең, 9 сызықты қималы түтіктен шығады. Ондай түтік үшінші октавадағы ми нотасын береді.Қалған түтіктер «хуан – чжун» - ға анық математикалық санауларға негізделіп келістіріледі. Қытайлықтар Пифагорға дейін көп уақыт бұрын тондардың математикалық қатынастары жайлы білген. Олар ішектің немесе ауа бағанасы 1 де 2 қатынасы октаваны, 2 де 3 қатынасы таза квинтаны беретінін білген. Осы принцип бойынша люй люй 12 түтігі құрастырылған. Онда әр келесі түтікше алдындағысына 2 де 3 қатынасында болу керек. Бұл қатынастарды бір рет 2 де 3, келесіде 3 те 4 қылып өзгертіп отырып октавадан асатын тон беретін (2 де 3 + 2 де 3 = 4 те 3) түтіктің көлемін өзгертеді. Сөйтіп осындай тізбек шығады:
«Люйдің» әр дыбысының өз символикалық атауы бар. Түтіктерді келістіру нәтижесінде **кварта – квинталық принципіндегі** тізбек пайда болады.
Атлант ақ бүйірлі дельфині

left|200px|thumb
**Атлант ақ бүйірлі дельфинін** анықтау өте оңай. Оның тұмсығы ерекше сүйірленген, арқасы- қара түсті, ал екі бүйірі- ақшыл және қара түсті. Денесінің астыңғы бөлігі аппақ. Атлант ақ бүйірлі дельфині Атлант мұхитын Гренландяға дейінгі аралықтағы суық суларда кездеседі. Олардық қорек көзі әртүрлі. Қорегінің көп бөлігін кальмар, майшабақ, майда балықтар мен асшаяндары құрайды. Ұрпағын жаздың соңында, яғни тамыз айында өмірге әкеледі. Оның көздері кішкентай және түймеге ұқсас болады. Оның дөңестелген денесі- жұп- жұмыр. Ақ бүйірлі Атлант дельфині басқа дельфиндерге қарағанда ұзақ өмір сүрмейді. Ең ұзақ жасағаны 27 жыл. Сондай- ақ құйрығына қарай сары немесе сары қоңыр жолақтары бар, алқымы сұр түсті. Бұл дельфин басқа дельфиндерге қарағанда сәл үлкендеу. Ересек ақ бүйірлі дельфиннің салмағы 200-230 келіге дейін жетеді.

## Дереккөздер


Санат:Дельфиндер
Томас Сэмюэл Кун

**Томас Сэмюэл Кун** (; 18 маусым 1922, Цинциннати, Огайо — 17 тамыз 1996, Кембридж, Массачусетс) – американдық философ және ғылыми тарихшысы, постпозитивтік ғылым философиясының басты өкілдерінің бірі. Негізгі шығармасы «Коперникиандық рефолюция» (1957), «Ғылыми революциялардың құрылымы» (1962), «Қара дене теориясы және кванттық үзіктілік» (1978) және т.б. 
## Дереккөздер
Үлпілдеген тәтті омлет

**Үлпілдеген тәтті омлет**. Жұмыртқаның сары уызын құмшекермен араластырып, оған лимон қабығының үгіндісі немесе ваниль қосады да, оларды еөпірші тілген жұмыртқаның ақ уызымен араластырады. Қоспаны ыдысқа құйып, үстіне құмшекер сеуіп, духовкаға қояды. Дайын омлетті қайнатпамен әшекейлейді. 6 жұмыртқаға: 1 стакан құмшекер, ½ лимон қабығының үгіндісі немесе ваниль қажет. 
## Дереккөздер

Санат:Тағамдар
Омлет

220px|Омлет|

**Омлет**. Омлетті су, сүт немесе кілеге қосып табағи түрде, сондай-ақ әр түрлі өнімдерден (колбаса, қақталған төс ет, сосиски, помидор, жаңа жиналған көкөніс т.б.) дайындайды. Ол, негізінен, таңертеңгі асқа беріледі. Қайнатпа, бал, жаңғақ, қосылған омлет тәтті тағам ретінде пайдаланылады. 
*Табиғи омлет
*Көк пияз қосылған омлет 
*Үлпілдеген тәтті омлет 
## Көк пияз қосылған омлет
Көпіршітілген шикі жұмыртқаға сүт, тұз және ұсақтып туралған қөқ пияз (1 ас қасық) қосады. Сосын жоғарыда айтылған әдіс бойынша құыру керек.
## Дереккөздер

Санат:Тағамдар
Хейдар Жамал

**Хейдар Жамал Джахидұлы** (; 6 қараша 1947, Мәскеу – 5 желтоқсан 2016, Алматы, Қазақстан) — ресейлік ислам қоғам қайраткері. Ресей Ислам комитетінің төрағасы; «Российское исламское наследие» жалпыресейлік қоғамдық қозғалысының мүшесі; Ислам халық және араб конференциясының (ОИАНК) тұрақты мүшесі; Ресей сол фронтының координациялық топтамасының негізін қалағандардың бірі; Ресей халық ассамблеясының депутаты. Келіспеушілер маршының мүшесі.

## Өмірбаяны
Хейдар Жамал 1947 жылының 6 караша күні Мәскеу қаласында туған. Әкесі — әзірбайжан, ал анасы орыс.

## Дереккөздер
Ғ

thumb|left|110px

thumb|right|400px
**Ғ, ғ** — кириллицаға негізделген  әліпби әрпі.

Тіл артынан жұмсақ таңдайға жанасып кері қайтуы және өкпеден шыққан ауаның шолақ тілді дірілдетуі әрі дауыс шымылдығының қатысуы арқылы жасалатын ұяң дауыссыз дыбысты таңбалайтын әріп.

Қазақ тілінде Ғ дыбысы тек қана жуан (а, ы, о, ұ) дауыстылармен  тіркесіп айтылады (мысалы, ғасыр, тоғыс). Ғ дыбысы сөз басында  сирек қолданылады (мысалы, ғибрат, ғұрып), сөздің соңында кездеспейді.

## Келесі тілдердің әліпбиінде қолданылады

## Дереккөздер


Санат:Кириллица
Байцзи дельфині

**Байцзи** () немесе **Янцзы дельфині** — Қытайдағы Янцзы өзенін мекендейтін сүтқоректі. Бұл- Ақ дельфин тұқымдастарына жататын дельфиннің бір түрі. Мұндай дельфиндердің саны өте аз.

Олардың арқа жүбеқанаты төмен орналасқан. Ал тұмсығы жіңішке болып келеді. Салмағы- 135-230 келі, ал ұзындығы - 2,5 метр. Байцзи дельфиннің денесі мығым және шымыр. Көздері кішкентай, бірақ жақсы көреді. Дельфиннің қозғалысы әсем. Тұщы суды мекен етеді. Оның тұмсығы өте ұзын және тұмсығының ұшы сәл жоғары көтерілген. Байцзи өзені дельфиндері 2-6 дельфинен тұратын аз ғана үйірмен жүзеді. Ең үлкен үйірдегі дельфин саны 16- ға дейін баруы мүмкін. Өзеннің ағысы қатты болған кезде олар өзеннің жоғарғы жағына, көлемі шағын өзендерге қоныс аударады. Дельфиннің жаңа туған ұрпағының ұзындығы 80-90 см-ге дейін жетеді және олар 8-20 айға дейін анасының сүтімен қоректенеді.

1996 жылы "Байцзи дельфині жоғалып кету қауіпі төніп тұр" деген ақпарат таратылды. Ал 2007 жылы ғалымдар оны жер бетінен жойылып кеткен жануарлар тізіміне қосты.
## Дереккөздер


Санат:Дельфиндер
Лангет

**Лангет** — жұқалап турап қуырған сиыр етінен дайындалатын қою тағам.
## Мазмұны
*Еттен жасалған лангет
*Соус қосылған лангет
## Еттен жасалған лангет
Етті жуып, сіңірі мен майынан ажыратып, жұқалап турайды да, аздап жаныштайды. Содан кейін татымына қарай тұздап, бұрыштап, қызып тұрған табадағы майға екі жағына аударыстыра отырып 5-6 минут қуырады. Ет әбден піскеннен кейін оны басқа ыдысқа салып, табаға бірнеше қасық сорпа құйып қайнатады.
## Соус қосылған лангет
Жоғардағы әдіс бойынша құырып, содан кейін етті басқа ыдысқа салады. Ет қуырылған табаға 2 ас қасық томат-пюре салып, оны қоюланғанша бұқтырады да, үстіне 1 шай қасық ұн қосып, бір стакан сорпаға араластырып, 4-5 минут қайнатады. 
## Дереккөздер

Санат: Тағамдар
Байрд тұмсықбетті киті

**Байрд киті** — тұмсықбетті киттер арасындағы ең ірісі. Сонымен қатар ол "Солтүстік алып шөлмек мұрын" және "төрт түсті алып кит" деген атаулармен де танымал. Оның денесі ұзынша келген. Түсі көкшіл. Киттің бауырында ақ дақтары бар. Бұл киттер Тынық мұхитының солтүстік аймағында көп кездеседі. Тұмсықты Байрд киттері терең суларда жүзгенді ұнатады. Тұмсықбетті Байрд киттері топтасып тіршілік етуге бейімделген. Терең суларда жүзгенді ұнатады. Олардың 1 үйірінде, кем дегенде, 30 кит болады. 
## Кездесетін жерлері:
Бұл киттер, негізінен, Тынық мұхитының Солтүстік бөлігінде, Алеут аралдарының маңында, Калифорния, АҚШ, Ванкувер, Канада және Жапонияның айналасындғы суларда тіршілік етеді.
## Қоректенуі
Тұмсықбетті Байрд киті кальмар, сегізаяқ, макрель теңіз шабақтарымен және судың ең терең жерін мекендейтін балықтармен қоректенеді.
*Тұмсықбетті Байрд китінің жаңа туған ұрпағының ұзындығы 4,5 метр, салмағы 12 тоннаға дейн жетеді. Басқа тұмсықбетті киттер секілді, бұл киттер де су астында 25-30 минутқа дейін жүзіп жүреді. Өмір сүру ұзақтығы- 70 жыл. Тұмсықбетті Байрд китінің буаздық мерзімі 17 айға дейн созылады екен.
## Дереккөздер


Санат:Тісті киттер
Алып акула

thumb|right|300px
**"Алып акула"** деп аталатын бұл акула көлемі жағынан екінші орында тұр. Ол "күн балығы", "піл акула", "желкенші акула", "үлкен ауызды акула" деген атпен де танымал. Аналық акуланың ұзындығы 10 метрден асады, ал аталығының ұзындығы- 9 метр. Жаңа туған жас акуланың ұзындығы 1,5 метрдей болады.
*Алып акулалар үнемі аузын ашып жүзеді. Ол тәулігіне бірнеше миллиондаған тонна су жұтып, оны үлкен желбезек саңылаулары арқылы шығарады. Сумен бірге аузына түрлі ұсақ жануарлар мен балықтар да кіреді.Бірақ олар шығар тұста, сүзгіден өтпей, алып акуланың азығына айналады. Бұрын олар А дәрумені мен майға толы үлкен бауыры үшін ауланса, кейін майшам жасау мақсатында ауланған.
## Таралуы
Алып акула Австралияның оңтүстік және батыс жағалауларының, Оңтүстік Африка мен Жаңа Зеландия, Қызыл теңіз бен Қытай және Жапон жағалауларын мекен етеді.
*Бұл акулалардың аталықтары жыныстық жағынан шамамен 12-16 жылда жетіледі. Жұптасу жаздың басында басталады. Аналықтары 3 жылда 2-3 ұрпақты өмірге әкеледі. Алып акуланың ең ұзақ өмір сүру жасы 50 жылдан аспайды. Алып акулалар жыл мезгілі өзгерген сайын мекендерін ауыстырып отырады.

## Дереккөздер


Санат:Акулалар
Баян (Жамбыл ауданы)

**Баян** — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы, Архангель ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Пресновка ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 43 км-дей жерде, Масакөл көлінен солтүстік-шығысқа қарай орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 983 адам (517 ер адам және 466 әйел адам) болса, 2009 жылы 644 адамды (337 ер адам және 307 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) елді мекендері
Муромское (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Муромское** — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы, Баянауыл ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2013 жылы таратылған.

## Географиясы
Аудан орталығы – Пресновка ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 43 км-дей жерде.

## Жергілікті халық
1999 жылы жергілікті халық саны 298 адам (152 еркек және 146 әйел) болса,  2009 жылғы санақтың мәлiметтерi бойынша, ауылда 60 адам тұрады (31 еркек және 29 әйел).

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) таратылған елді мекендері
Баймағанбет Ізтөлин ауылы

**Баймағанбет Ізтөлин ауылы** (1999 жылға дейін — *Кировка*) — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы, Архангель ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Пресновка ауылынан оңтүстікке қарай 45 км-дей жерде, Үлкен Сұлтан көлінің солтүстік-шығысында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 478 адам (244 ер адам және 234 әйел адам) болса, 2009 жылы 296 адамды (151 ер адам және 145 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) елді мекендері
Дамандар

***Дамандар*** систематикалық жағынан тұяқтыларға жақын, ұсақ жануарлар. Алдыңғы аяғында төрт, артқы аяғында үш саусағы және тұяғының рудименті болады.Африканың төменгі олигоценінен және Еуропаның теменгі плиоцен кезендерінен белгілі. Дене тұрқы 30-60 см, салмағы 1,5 нан 4,5 кг дейін. Сыртқы пішіні кеміргіштерге ұқсас, бірақ филогенетикалық жағынан ет тұмсықтыларға жақын. Құйрығы қысқа немесе мүлдем жоқ. Жоғарғы ерні қақ айрылған. Алдыңғы аяқтары төртсаусақты, ал артқы аяқтары үшсаусақты, тұяқтәрізді тырнақтары бар. Жоғары күрек тістері кіреукесіз, ішкі жағында әрдәйім өсуде болады; диастемасы бар. 3 тұқымдасы, оның ішінде 1 қазіргі кездегісі, 2-3 туысы, (7-12 түрі), Африкада және Азияда, (Аравия түбегінен Сирияға дейін) таралған. Ормандарда, (жекеленіп) және 4,5 мың м. биіктікте таулы аймақтарды, (топ- тасып) мекендейді. Құрлық немесе ағаш-бұталарда, жылдам қимылды жануарлар. Өсімдік қоректілер. Жылына бір рет 1-3 дейін ұрпақ береді. Ет үшін ауланады.
## Дереккөздер

Санат:Дамандар
Санат:Африка сүтқоректілері
Санат:Азия сүтқоректілері
Сирендер

**Сирендер** құрлыққа шықпайтын, өмір бойы суда тіршілік ететін сүт қоректілер. Систематикалық жағынан тұяқтыларға жақын, теңіз жағасында тіршілік етуге бейімделген тұяқтылардың бір бұтағы болып саналады.

Дене формасы киттерге ұқсас, бірақ мойыны денесінен айқын бөлінген. Тек қана ескек тәрізді алдыңғы аяғы болады, сол сияқты саусағынан тұяқтың қалдығын байқауға болады. Азу тістері — тұяқтылардың тістері сияқты тегіс болады. Сонымен қатар қарны да бірнеше бөлімнен тұрады. Сирендер теңіздердің жиектеріне жақын жерлерді мекендеп, одан өзендерге өтеді. Су астындағы өсімдіктермен қоректенеді. Топтанып тіршілік ететін организмдер.

## ''Ламантин''
186 * 270px|нобай|Ламантин
Ламантиндардың (Маnаtіdае) — бірнеше түрлері Африканың батыс жағалауына, Оңтүстік Американың шығыс жағалауына, Антил аралдарына тараған. 

## ''Дюгондар''
186 * 270px|нобай|Дюгон
Дюгондар (Наlісогіdае) — Үнді мұхитының жағалауында кездеседі.
1741 ж. орыс академигі Стеллер—Командор аралдарында сирендердің ірі бір түрінің барлығын анықтап, оны Стеллердің құрметіне — Стеллер сиыры *(Rһуtіnа stеllеrі)* деп атаған. Олар теңіз капусталарын жеп тіршілік етеді. Адамнан қашпайды. Стеллер анықтағаннан кейін, оларды кәсіпшілер аулап, құртып жіберген. Ең соңғысы 1768 жылы ұсталған.

## Дереккөздер

Санат:Сирендер
Санат:Теңіз сүтқоректілері
Тұқымды өсімдіктер

Споралы өсімдіктерден тұқымды өсімдіктің айырмашылығы тұқыммен көбеюінде.Тұқымның түзілуінің шығу тарихы жөнінен айтарлықтай құбылыс болып табылады.Тұқымдағы ұрықта өскіннің өнуі үшін қажетті қоректік заттары болады.Тұқымды өсімдіктердің ұрықтануы суға байланысты емес, мұның өзі шаңжапырақтәрізділерге қарағанда тұқымды өсімдектердің күрделі екенін дәлелдейді. Тұқыммен көбею өсімдектердің екі бөлімге бөлінеді:жалаңаштұқымдылар және жабықтұқымдылар. Жалаңаштұқымдылар-гүлді өсімдіктерден бұрын дамыған. Алғашқы жалаңаштұқымдылар осыдан 200 млн жыл бұрын тіршілік еткен. Жалаңаштұқымдылардың 800-ге тарта түрлері ормандарда кең таралған ,ағаш және бұта  түрінде өседі. Жалаңаштұқымдылардың ішінде көп таралғандары қылқан жапырақтылар,олардың 600-гежуық түрі белгілі. Жалаңаштұқымдылар дан мысалға қарағай мен  шыршаны алуға болады. 
Қарағай. Ол-биіктігі 50 метрге жететін, 400 жылға жуық жасайтын өсімдік. Тамыр жүйелерінің ерекшеліктеріне байланысты қарағайлар жартастарда сусымалы құмдарда,батпақтарда,тау беткейлерінде өседі.Орманда өскен қарағайлардың негізгі тамыры жақсы дамып, топыраққа терең кетсе,құмды топыраққа, батпақта өсетіндердің тамыры жайылып, аса тереңге кетпей,топырақты беткі жағына таралады. Қылқан жапырақтары жіңішке,ұзын, сыртын жұқа,тығыз өң қаптаған жанаспалы жасушалары,онша көп емес.

Санат:өсімдіктер
Қарағанды-Арена

**«Қарағанды-Арена»** — мұзайдыны спорт сарайы (Қарағанды, Казыбек би ауданы, Республика даңғылы, 13). Шорт-трек, хоккей, кёрлинг және мәнерлеп сырғанаудан жаттықтыру және спорт жарыстарын өткізу үшін арналған, сондай-ақ ойын-сауық, қоғамдық шаралар да өткізіледі. 2012 ж. ашылған. Хоккейлік корт (60×30), көрермендер үшін 5500 орынды трибуна. Мәнерлеп сырғанау, коньки жарысы, ырғақты гимнастика, денсаулықты жақсартатын дене шынықтыру тобы жұмыс істейді. Шайбалы хоккей спорты бойынша «Сарыарқа» командасы 2012 жылдан бастап «Қарағанды-Арена» спорт сарайында жаттығу өткізедi. Бiрiншi ойын «Сарыарка» мен «Барыс-2» командалары арасында өттi.

## Тағы қараңыз

* Ақжолтай
* Мұз айдыны (спорт сарайы) (Теміртау)

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Karaganda Arena details — Eurohockey.com 
* Новый ледовый дворец «Караганда Арена» оказался закрытым для самых юных хоккеистов 

Санат:Қарағанды спорт кешендерi
Санат:Қазақстан мұзайдыны сарайлары
Й

thumb|left|110px|

thumb|right|400px|
**Й**, **й** немесе **қысқа и** — кириллицаға негізделген әліпби әрпі.

Тіл алдының жуықтануынан жасалатын дауыссыз дыбысты белгілейтін таңба. Й ауыз жолды үнді дыбысқа жатады. "Й" әрпі көбінесе сөздің орта, соңғы буындарында жазылады (мысалы, тайлақ, тай, айна, тоғай). Қазақ тілінде (өз төл сөздерінде) й - дыбысы сөз басында келмейді. Қазақ тілінің заңдылықтары бойынша ондай сөз Ж-ға айланады. Мысалы: Түрікше һәм Қазақша: yer (йер)-жер, yür (йүр)-жүр, yay (йай)-жай (бір зат жайында мағнасында), ye (йе)-же және т.б. Й сөз басында көбінесе, қазақ тіліне орыс тілі арқылы басқа тілдерден енген сөздерде ғана келеді (йодизм, йот) немесе халықаралық терминдерде, мемлекет, жер-су есімдерінде: Йемен, йети және т.б..

## Кодтар кестесі

HTML жүйесінде бас әріп «Й»-ны &amp;#1049; немесе &amp;#x419;, ал кіші «й» әріпін - &amp;#1081;  немесе &amp;#x439; деп белгілейді.

## Дереккөздер

Санат:Кириллица
И

thumb|left|110px|

thumb|right|400px|
**И**, **и** — кириллицаға негізделген әліпби әрпі.

Еріннің артқа қарай тартылуынан жасалатын езулік дауысты дыбысты белгілейтін таңба. И - екі дыбыстың қосндысынан ("ы"+"й", "і"+"й") тұрады. И -  тұйық дифтонг, көршілес фонеманың  яки буынның ыңғайына қарай бірде жуан (риза, тарихи, қи), бірде жіңішке (икем, игі, ки) дыбыс. "И" сөздің барлық буынында келеді (ине, киік, жи)..

## Кодтар кестесі

HTML жүйесінде бас әріп «И»-ны &amp;#1048; немесе &amp;#x418;, ал кіші «и» әріпін - &amp;#1080;  немесе &amp;#1080;  деп белгілейді.

## Дереккөздер


Санат:Кириллица
З

thumb|left|110px

thumb|right|400px
**З**, **з** — кириллицаға негізделген әліпби әрпі.

Тіл ұшының астыңғы күрек тіске жуысуынан пайда болатын дыбысты белгілейтін таңба. З - айтылу орнына қарай  тіс (денталь), жасалу жолына қарай  ызың (фрикатив), дауыс пен салдыр қатысына қарай ұяң фонема. "З" қазақ тілінде сөздің барлық шенінде кездеседі  (зат, зымыран, қазы, бозы, тұз, дүз). Латынша романдалуы: "Z,z". Ж, с, ш дыбыстарының алдынан келгенде ол айтылуда сол көршілес  дыбысқа ұқсап үнделеді (ассимиляция). Мысалы, "боз жігіт" - "божжігіт", "ізші" - "ішші" т.б..

## Кодтар кестесі

HTML жүйесінде бас әріп «З»-ны   З  немесе З , ал кіші «з» әріпін - з немесе з деп белгілейді.

## Дереккөздер


Санат:Кириллица
Ж

thumb|left|110px|

thumb|right|400px|
**Ж**, **ж** — кириллицаға негізделген әліпби әрпі.

Тіл алдының таңдайға жуықтауынан жасалатын ұян дауыссыз дыбысты белгілейтін әріп. Ж-нің жалаң (спирант), қосынды (аффрикат - "дж") түрлері бар. Аффрикат Ж-нің қазақ тілінде дербес фонемалық мәні жоқ, ол - спирант Ж-нің нұсқасы. Қазақ тілінің табиғи айтылу заңдылықтарына сәйкес: орысша - аффрикат - "дж" ретінде дыбысталады. Сөздің қазақша айтылуы: джиһаз, джігіт, джұрт, мұғалджар, үрджар, жазылуы - жиһаз, жігіт, мұғалжар, үржар, т.б. Кейде сөз ішінде (Ж) дыбысы іргелес қатаң дыбыстың ықпалымен "ш" дыбысына ұқсас естіледі, бірақ жазылуда бұл ескерілмейді. Мысалы, айтылуы - дошшан, бешшүз, жазылуы - досжан, бес жүз. Түркі тілдерінің көпшілігінде "Ж" орнына "й" дыбысы айтылады (жол - йол, жас - йаш). 

"Ж"  қазақ тілінің байырғы сөздерінің аяғында өте сирек кездеседі (лаж, мұхтаж т.б.).

## Транскрипциясы
**Ж** кирил әрпі латын тілдерін транскрипциясында түрлі жазылады: чех, словак, словен, хорват тілдерінің жазбаларында **[[Ž]]** әрпі, поляк тілінде -  **[[Ż]]** нұсқасы;  роман тілдерінде - **G** немесе **J** , в герман тілдерінде — диграф **zh** (ағыл.) немесе **sh** (нем.) т.б..

## Кодтар кестесі

HTML жүйесінде бас әріп «Ж»-ны `&amp;#1046;` немесе code>&amp;#x416;, ал кіші «ж» әріпін - `&amp;#1078;` немесе `&amp;#x436;` деп белгілейді.

## Дереккөздер

Санат:Кириллица
Ё

thumb|left|110px|

thumb|right|400px|
**Ё**, **ё** — кириллицаға негізделген әліпби әрпі.

Жазуда екі дербес дыбыстың (й+о) қосындысын белгілейтін графикалық таңба. "Ё" орыс тілінен және орыс тілі арқылы басқа тілдерден келген  кейбір сөздерде ғана кездеседі (мысалы, ёлка, слёт, заём, самолёт т.б.) ..

## Кодтар кестесі

## Дереккөздер


Санат:Кириллица
Е (кирил)

thumb|left|110px|

thumb|right|400px|
**Е, е** — кириллицаға негізделген әліпби әрпі.

Тіл мен иектің сәл төмен түсіп, жақтың тар ашылуынан жасалатын қысаң дауысты дыбысты таңбалайтын әріп. "Е" тіл қатысына қарай тіл алды, жіңішке, ерін қатысы жағынан езулік дыбыс. Сөздің барлық буынында кездеседі (мысалы, ел, еле, ереже). Кирил әліппесіндегі болғанымен бұл хәріп қазақ тілінің табиғи айтылу заңдылықтарына сәйкес сөз басында және сөз ортасында дауыссыздан кейін "э"-ге ұқсасестіледі (қазақ тілінің заңдылықтарына сәйкес сөз басында й - дыбысы я хәрпі келмейді, ондай дыбыс ж-ға айналады. Мысалы айтылулары: Йүсүф- Жүсүп, Жүсүф; Йунус- Жүнүс). Сөз ортасында орыс тіліндегі э секілді дыбысталады (мысалы, кереге, шеге). Сөздің бірінші буынында еріндік дауысты дыбыс келгенде, "Е" фонемасы "ө" дыбысына жуықтайды (айтылуы - өлөң, сүзөгөн, көбөлөк; жазылуы - өлең, сүзеген, көбелек).

## Кодтар кестесі

HTML жүйесінде бас әріп «Е»-ны  немесе , ал кіші «е» әріпін - &amp;#1077; немесе &amp;#x435; деп белгілейді.

## Дереккөздер

Санат:Кириллица
Д

thumb|left|110px|

thumb|right|400px|
**Д, д** — кириллицаға негізделген әліпби әрпі.

Тілдің ұшы жоғарғы күрек тістердің түбіне тиіп, кері қайтуы әрі дауыс шымылдығының қатысуы арқылы жасалатын дауыссыз дыбысты таңбалайтын әріп.

Қазақ тілінде Д фонемасы жуан я жіңішке дауысты дыбыспен тіркесуіне қарай жуан (мысалы, адам, дана) және жіңішке (мысалы, дене, дән) болып айтылады. Д қазақтың байырғы сөздерінің аяғында жазылмайды, тек орыс тілі арқылы келген сөздердің соңында (мысалы, анод, катод) кездеседі. Кейде ауызекі тілде кейбір жеке Т-дан басталатын сөздердің басында Д дыбысымен айтылады (деңіз-теңіз, түзу-дүзу, тізе-дізе) айтылады.

## Кодтар кестесі

HTML жүйесінде бас әріп «Д»-ны &#1044 немесе &#x414, ал кіші «д» әріпін - &#1076 немесе &#x434 деп белгілейді.

## Дереккөздер

Санат:Кириллица
Благовещенка (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Благовещенка** — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданындағы ауыл, Благовещен ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Пресновка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 33 км-дей жерде, Жекекөл, Жарағаш көлдері аралығында, орманды-дала белдемде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 3603 адам (1815 ер адам және 1788 әйел адам) болса, 2009 жылы 3106 адамды (1516 ер адам және 1590 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1893 жылы қаланған. Благовещенка 1970—97 жылдары астық кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде шаруа қожалықтары мен акционерлік қоғамдар құрылған. Май зауыты, машина-трактор жөндеу шеберханасы жұмыс істейді.

## Инфрақұралымы
Орта мектеп, аурухана, клуб, т.б. бар. Благовещенка арқылы Пресновка — Қайранкөл автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) елді мекендері
Богдановка (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Богдановка** — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы, Благовещен ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2024 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Пресновка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 25 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 242 адам (126 ер адам және 116 әйел адам) болса, 2009 жылы 161 адамды (87 ер адам және 74 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) таратылған елді мекендері
Майбалық (Жамбыл ауданы)

**Майбалық** — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы, Благовещен ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Пресновка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 48 км-дей жерде, Майбалық көлінен шығысқа қарай орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 423 адам (211 ер адам және 212 әйел адам) болса, 2009 жылы 322 адамды (165 ер адам және 157 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) елді мекендері
Жұқалап тілінген бауыр

**Жұқалап тілінген бауыр**. Дайындалған бауырды ұзындығы 3—4 см және жуандығы 0,5 ұзынша етіп тіліп, майы қатты қыздырылған терең табаға салады да, қуыра бастаған соң бірнеше минуттен кейін ұн сеуіп, майдалап турап, шала қуырылған түйнек пияз, сосын қаймақ қосып араластырып, баяу жанған отқа 30—40 минут бұқтырады. Ащылау үшін ½ ас қасық «Южный», «Московский» тұздықтарын немесе томат тұздығын қосуға болады. 500 г бауырға: 2 ас қасық тоң май, 1 ас қасық ұн, ½ стакан қаймақ, 1 түйнек пияз, әркіз өз қалауынша тұз қосады. 
## Дереккөздер

Санат: Тағамдар
Қуырылған бауыр

**Қуырылған бауыр**. Жұқа қабығы мен өтін алып тастап, мұқият жуылған бауырды іріле етіп турайды, сосын тұздап, ұнға аунатып алады да, табаға салып майға немесе маргаринге қуырады. Бауырдың дайын болғанын дер кезінде анықтаудың маңызы зор, қйткені кқбірек қуырылған бауыр қатайып кетеді. Піскен бауыр кескен кезде қызарып тұрмайды. Қуырылған бауырды табаққа салып, оған қуырылған помидор мен пияз қосады. Сиырдың бауырын қуырылғаннан кейін жұмсақ болу үшін үстіне қаймақ құйып, 10-15 минут бұқтыруға болады. 
## Дереккөздер

Санат: Тағамдар
Хуэйцзун

Император Хуэйцзун 1082 жылдың 2 қарашасы мен 1135 жылдың маусым айы аралығында өмір сүрген. Қытайдағы Сун әулетінің ең әйгілі императорларының бірі және сегізінші императоры. Хуэйцзун өз сарайындағы көптеген суретшілерге қолдау көрсеткен. Оның сарайындағы 6000-ға жуық картина коллекциясы бар.  Хуэйцзуннің өзі де суретші, каллиграф, музыкант болған адам. Өнерге деген құмарлық оның мемлекеттік істерге немқұрайлық қарауына әсер етіп, мұның соңы үлкен апатқа алып келді: империя өзінің ослтүстік иелігіненайырлды, әлемнің ең әйгілі астаналарының бірі – Кайфэн талантаражға түсті. Хуэйцзун көркемсурет өнерінің, көркем жазудың, каллиграфияның және ежелгі қытай дәуірі антиквариатының үлкен коллекциясы жиналды. Өзі өлең жазып, каллиграфия өнерінде үздік стиль қалыптастырған құралпаз суретші ретінде танылды. Сондай-ақ сәулетшілік саласы мен бақтың дизайны деген қызығушылығы артып, медицина және даосизм бағытында трактат жазды.  Ол мәдени лидер болған адам. 
## Дереккөздер
1100қызықты деректер.
Калыбай Салтанат (талқ) 21:08, 2014 ж. сәуірдің 19 (ALMT)
Хумаюн

**Хумаюн** () — Ұлы Моғолдар падшалығының 2-ші падишаһы. Ұлы Моғолдар патшалығының негізін қалаушысы Бабырдың үлкен ұлы, I Акбардың әкесі.

Толық атағы: **әс-Сұлтан әл-Ағзам уә-л-Хақан әл-Мүкаррам, Жам-и-Сұлтанат-и-Хақиқи уә-Мажази, Сейіт әс-Салатин, Әбілмұзаффар Насыреддин Мұхаммед Хумаюн, Падишаһ-и-Ғази, Зиллуллаһ**.

## Өмірбаяны
Хумаюн 1508 жылдығ 17 наурызында Кабулда Әмір Темір шөбересі Бабыр мен Махам бегімнің шаңырағында дүниеге келді.

### Билеген жылдары
Оның тұсында патшалық құрамына қазіргі Ауғанстан, Пәкістан, сондай-ақ Солтүстік Үндістанның жекелеген бөліктері кірді. Хумаюнның екі басты бәсекелесі болды. Оның бірі — ауған феодалдарының басшысы Шер хан, екіншісі — Баһадүр сұлтан болатын. Ол Шер ханмен он бес жыл бойы соғысып, солтүстік Үндістанды өзіне қайтарады.

Санат:17 наурызда туғандар
Санат:1508 жылы туғандар
Санат:1556 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ұлы Моғолдар падишаһтары
Санат:Үнді монархтары
Санат:Үндістанда қайтыс болғандар
Табиғи антрекот

**Табиғи антрекот**. Етті жұқалап, шағындау етіп кесіп, содан соң тұз бен бұрыш себеді. Етті 5—7 минут (дастарқанға қояр алдында) табадағы қатты қазған майға қызарғанна қуырады. Қуырылғанда шаққан сөлін антрекотқа құйып, әрбір порцияға аздап сары май қосып берелі. Антрекотты жұмыртқа қосып әзіплеуге болады. Бұл үшін әрбірантрекоттың үстіне бір-бір қуырылған жұмыртқа салып береді. 500 г етке: 2 ас қасық сары май немесе тортасы айырылған май және қажетіне қарай тұз бен бұрыш салу керек. 
thumb|right|300px|Антрекот|
## Дереккөздер

Санат: Тағамдар
Базарбайтөбе

**Базарбайтөбе** – ежелгі қоныс орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Отырар ауданы, Қоғам ауылынан 4 км оңтүстік-батыста, Сырдария жағалауында, Жаманкөл өзені сағасының жанында.

## Деректер
1969-70 жылдары Отырар археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Ақышев) зерттеген.
Қазіргі орны төрт бұрышты келген, шығыстан батысқа қарай сәл созыла жатқан, ауданы 65х40м төбе. Шығыс жағы басқа бөліктеріне қарағанда биігірек келген, (биіктігі 4 м). Төбенің үсті жалпақ. Жоғарғы алаңқай-төбершік ауданы 35х35 м.
Топографиясына қарағанда қонысқа қірер қақпа солтүстік жақта орналасқан. Жинастырылған материалдар Қостөбеден оңтүстік табылған заттарға ұқсас. Мамандар Базарбайтөбені халық 1-8 ғасырлар кезінде мекендеген деп есептейді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан қоныстары
Антрекот

thumb|200px|right|антрекот|
**Антрекот** — сиыр етінен даярланатын тағам. 
*Табиғи антрекот
*Қуырылған пияз қосылған антрекот
thumb|right|300px|антрекот|
## Қуырылған пияз қосылған антрекот
Ұсақтап турап қуырған пиязды қуырылған антрекоттың үстіне салып береді. 500 г етке: 4—5 бас пияз, тұз және бұрыш қосу керек. Гарнирі: қуырылған картоп, пісіріліп езілген картоп (пюре), ас бұршақ, гүлді капуста, көкөністен жасалған салат, помидор, қияр т.б. 
## Дереккөздер

Санат: Тағамдар
Тит Флавий Веспасиан

Тит Флавий Веспасиан б.з.  79 – 81 жылдары, екі жылдай ғана билік құрған Рим императоры. Тит әскері мансабын Германия мен Британиядан бастады. Әскери майданда көзге түсті.  67 – 70 жылдары Иудейде еврейлер мен римдіктер арасында өткен алғашқы шайқаста Тит әкесінің жананда болып, легион басшылығына ие болды. Палестинада әскери атағын одан ары нығайтты. Тит өте билік сүйгіш, шебер дипломат еді. Әкесі Италияға кеткен кезде Титке Палестинаның басшылығын қалдырған болатын. Ол өзі күмән тудырған адамдардың аяусыздықпен жойып отырған. Сондықтан әкесі қайтыс болған соң билікке келген Титті қоғам онша құптай қойған жоқ. Дегенмен Тит қоластындағыларды өзіне бағындыру үшін сатқындар мен жансыздарды аяусыз жазалап, билеушіні ренжіткені үшін жазалағандарға кешірім берген. Тит 81 жылы 13 қыркүйекте қайтыс болды.

## Дереккөздер
1100қызықты деректер.
Калыбай Салтанат (талқ) 21:50, 2014 ж. сәуірдің 19 (ALMT)
Султан Фатих Али Типу

Султан Фатих Али Типу – Майсур князьдігінің билеушісі. «Майсур жолбарысы» деген атпен де белгілі. Майсур армиясының офицері – Әли Хайдер мен оның екінші әйелі Фатимадан туған ұл.  Билікке 1782 жылы әкесі қайтыс болған соң келіп, елді 1799 жылға дейін, яғни князьдік құлағанша басқарды. Ол билеуші ғана емес қолбасшы, ғалым және ақындығымен де танылды. Урду, каннада, парсы және араб тілдерінің білгірі болған. Типу Сұлтан өз халқының бай, қуатты және сауатты болуын қалады. Осы ойын іске асыру мақсатымен елін келімсектерден тазартты. Ол діндар мұсылман болғанымен, құзырындағы көбі үнділер болатын. Типу Сұлтан алғаш болып ақша соғу, күнтізбе жасау, өлшем мен таразыға тартуда жаңа жүйелер еңгізген. 1766 жылы 15 жасында британдықтарға бірінші соғыста ол әкесі Хайдар Алидің қасында болды. Типу басқарған Майсур әскерлерін үнді басшылары жасақтарына үлгі етіп, өздерінің әскери білім беру саласына енгізді.

## Дереккөздер
1100 қызықты деректер.
Калыбай Салтанат (талқ) 21:54, 2014 ж. сәуірдің 19 (ALMT)
Тампонаждау ерiтiндiлерi

**Тампонаждау ерiтiндiлерi** - бұл тампонаждау үшiн пайдаланылатын арнайы материалдар немесе құрамдардың комбинациясы. Тампонажды қоспалар уақыт өтуімен тампонаждау тасы құрылған кезде қатая алады немесе тұтқыр немесе тұтқыр-илемдi жүйе ретінде қоюланып, қатая алады.
## Тампонаждау түрлері
* ұңғыманы салу кезіндегі – технологиялық;
* ұңғыманы жою үшін арналған – ликвидациялық.

Тампонаждау ерiтiндiсi мен тасының функциясы тампонаждаудың мақсатымен шартталған. Осыған байланысты тампонаждау ерітіндісіне әртүрлі талаптар қойылады. 
Тампонаждау ерітінділеріне қойылатын талаптар:
* жақсы аққыштық;
* кез келген қуыс пен микрожарықтарға өте алуы;
* седиментацияның жоқтығы;
* шегендеуші құбыр мен тау жыныстарына жақсы жабысуы;
* қасиетін өзгерту үшін өңделу қабілеті;
* тампонаждалған тау жыныстары мен сумен әсерлеспеуі;
* жер асты суларының шаюшы әрекетіне шыдамдылық;
* жоғары температура мен қысым кезінді біртектілігі;
* қатаю кезінде тұнбаның түзілмеуі;
* бұрғылау сораптарымен жақсы айдалуы;
* жылжу кезінде үйкелістің аз болуы;
* басқа ерітінділермен араласу мүмкіндігі;
* технологиялық жабдықтан жақсы шайылуы;
* тампонаждау тасының оңай бұрғылануы

Тығыздығы бойынша тампонаждау ерітінділері былай бөлінеді:
* жеңіл - 1,3 г/см3 дейін;
* жеңілдетілген - 1,3 г/см3;
* орташа - 1,75 -1,95 г/см3;
* ауырлатылған - 1,95 -2,20 г/см3;
* ауыр - 20,20 г/см3 жоғары.

Ұсталу ұақытына байланысты : 
* тез уақытта ұсталатын - 40 мин дейін;
* орташа уақытта ұсталатын -1 сағ 20 мин - 2 сағ;
* ұзақ уақытта ұсталатын - 2 сағ көп

## Тампонаждау ерітінділерінің негізгі технологиялық параметрлері

Цементтік қоспа – цемент пен су қоспасы. Цемент алдын ала 80 мкм електен өткізіледі. Цементтік қоспа сфера тәрізді ыдыста 3 мин бойы қолмен араластырылады, арнайы араластырғыштарда 5 мин. Су цементті қатынас – су көлемінің цемент салмағына қатынасы 
# Аққыштық, см– цементі ерітіндінің жылжымалылығын анықтайды.
# Тығыздық, г/см3 - Цемент ерітіндісі массасының көлеміне қатынасы.
# Фильтрация, см3 - 30 минутта 1 атм қысыммен цементті ерітіндінің кағаз сүзгіден  өткен мөлшері.
# Цементтi ерiтiндiнің седиментацияға орнықтылығы - су бөлінумен анықталады, яғни седимиментация кезінде цементті ерітіндіден бөлінген судың мөлшерімен анықталады.
# Қоюлану уақыты, мин, сағ - ерітіндінің аққыштықты жоғалту уақыты.
# Ұсталу уақыты, мин, сағ – цементті ерітіндінің цементті тасқа айналу уақыты.
 
## Дереккөздер

Санат:Геология
II Тигран

**II Тигран** (, , ), көбіне **Ұлы Тигран** () ретінде танымал — Армения патшасы болды. Ол үстемдік еткен жылдары қысқа мерзім ішінде мемлекет Шығыс Римдегі ең ықпалды мемлекетке айналды. Өзі билік еткен жылдары Тигран көптеген шайқасқа қатысты. Ол Парфяндар, Селевкидтер империясына және Рим мемлекетіне қарсы соғыстарды бастады. Тигран б.з.д. 55 жылы қайтыс болғанға дейін Рим елімен одақтас болып, Арменияны басқарды. Ол парфян патшасының жасағын бастаған өзінің кіші ұлымен болған шайқаста жеңіске жетті.

Санат:Армения патшалары
Көкөніс консервісі

right|thumb|180px|көкөніс консервісі|
**Көкөніс консервісі**. Табиғи көкөніс консервілерін жаңа жиналған көкөністен дайындайды, оған дәмін келтіру үшін судан басқа, аздап тұз және қант қосады. Бұл консервілерге көкөністің жас иісі мен дәмі, ең бастысы бойындағы витамині жақсы сақталады. Әдетте бұл консервілердің таза салмағының 60—65%-і көкөніс, ал 35—40%-і көкөністен шығатын қант, минерал тұздары, қышқыл, сонымен бірге С витеминдерінен құралған сұйық болады; сондықтан табиғи көкөніс консервісінің сұйығын сопроға, боршқа т.б. тағамдарға қосуға болады. 
## Дереккөздер

Санат: Тағамдар
Томат консервісі

right|thumb|180px| помидор|
**Томат консервісі** томат-пюре, томат-паста, томат тұздығын дәні мен қабығын алып тастаған томаттан дайындайды. Томат вакуум-аппаратта суалтып қайнатса, оның бойындағы С витамині мен каротині жақсы сақталады. Томат соусын томат-пюреден немесе томат-пастадан дайындайды, ол үшін оған қант, тұз, бұрыш, дәм қабық, қалампыр, жұпар жаңғағын, сарымсақ және сірке суын қосады. Томат консервілерін көптеген сұйық және қою тағамдарға қосады, сонымен бірге әр түрлі тұздықтар дайындауға пайдаланылады.  
## Дереккөздер

Санат: Тағамдар
Жеміс-жидек консервілері

thumb|консервілер|
**Жеміс-жидек консервілері**. Компоттарды жаңа жиналған жеміс-жидектерден дайындайды. Ол үшін бүлінген жерлерін кесіп тастап тазалап жуып, одан кейін әйнек немесе қаңылтыр банкаларға салады, сосын үстіне сироп құяды да аузын жауып стерилдейді. Консервіленген компоттың хош иісі мен дәмі, жемістері мен жидектері жақсы сақталады. Банкадағы компот салмағының 55—60%-і жеміс-жидек, қалғаны сироп. Сондай-ақ компотта 20—25%-ке дейін қант пен органикалық қышқыл және минералдық заттар, сонымен бірге витаминдер болады. 
## Дереккөздер

Санат: Тағамдар
Ет консервісі

**Ет консервісі** ірі қараның, қойдың, құстың етінен, сол сияқты ішек қарын, өкпебауырдан және колбаса, сосискадан жасалады. Ет консервілеріне жарма, көкөніс өнімдерін және макарон қосуға болады. Ірі қара мен қой етінен жасалып, тұздалған консервілерді суықтай және ыстық күйінде жеуге болады. Сонымен бірге оны сұйық тағамға (кеспеге, щи мен борщқа) қосады. Ол бағалы белокқа бай (14,5—18,5 %) және оның жұғымдылығы жоғары. 
## Дереккөздер

Санат: Тағамдар
Теодорих

Теодорих – 476 жылы Рим империясы құлағанна кейін Италияны билеген екінші варвар. 470 – 526 жылдары билік құрды. Ол 489 жылы Италияның шекарасына басып кірді. Ал 493 жылы бүкіл Апеннин түбегі  мен Сицилияны жаулап алды. Бүкіл Италияны остготтар мемлекетіне біріктірді. Бүгінде сол жерде Теодорихтың кесенесі сақталған. 474 жылы әкесі Теодемир қайтыс болған соң остоготтардыңпатшасы болды. Теодорих күш-қуаты мол билеуші болатын. 526 жылы Равеннада көз жұмып, сол манға жерленді.  
	
## Дереккөздер
1100 қызықты деректер.
Таксин

Таксин – 1768 – 1782 жылдар аралығында билік құрған Сиам патшасы. Ол Аюттхайда дүниеге келді. Ата-анасы оны Син деп атады. Бұл «байлық» деген мағынаны береді. Білім алуды жеті жасында, буддизмдік монастырьден бастады. 14 жасында Сиам патшасына паж болып қызмет етіп, вицебилеуші дәрежесіне дейін, кейін Так провициясының билеушілігіне дейін көтерілді. Осындан барып «Так-Син», яғни «Так қазынасы» деген атауға ие болды. 

## Дереккөздер
1100 қызықты деректер.
Калыбай Салтанат (талқ) 23:19, 2014 ж. сәуірдің 19 (ALMT)
Қайта өрлеу дәуірінің әдебиеті

=Қайта өрлеу дәуірінің әдебиеті=
**Қайта өрлеу дәуірі (Ренессанс)** – Батыс және Орталық Еуропа елдері мәдениеті тарихындағы орта ғасырдық мәдениеттен жаңа заман мәдениетіне өту дәуірі. Бәрінен бұрын адам көзқарасындағы төңкеріс Италияда басталды (14-16 ғасыр, шамамен айтқанда, басқа елдерде 15-16 ғасырлардың соңы). Қайта өрлеу дәуірінің мәдениетінің негізгі ерекшеліктері – шынайылық, гуманистік дүниетаным (гуманизм қысқасы), көне мәдени мұраларға ден қою, оны қайта «көркейту». Қайта өрлеу адамдарына шіркеулік мораль, феодалдық қатынастар, орта ғасырлық дәстүрлер тарлық ете бастады. Олар өздерін қоршаған табиғат дүниесін басқаша көретін болды, оны пайымдап бағалауы, эстетикалық талғамы, шындық пен өткенге деген көзқарасы өзгерді. 

Тез өзгеріп тұрған дүниеде барлығы да «құдайдың еркімен» болды дегенге сенім азая берді. Адамның күші мен қабілетіне деген сенім қайта жанданды. Жаңа мәдениеттің қайраткерлері көңілдерін ең алдымен адамға және оның ісіне аударды. Сондықтан оларды гуманистер (латынша – «гуманус» – адамгершіл) деп атады. Бұл жаңа дүниетанымның қалыптасуына әртүрлі мамандықтағы, әртүрлі әлеуметтік дәрежедегі адамдар – сол дәуірдегі қала интеллигенциясы (зиялы адамдар, қауым) – ақындар, философтар, суретшілер, мүсіншілер үлес қосты. Гуманистер озық ойдың еркін дамуына кедергі жасайтын орта ғасырлық моральға сүйенген дәстүрлер мен догмалық ережелерді өлтіре сынады: ғылыми зерттеу еркіндігіне жол ашылды. 

Діннің шаттық өмірден бас тарту керек деген қағидасы дүниеге нақты назар аударумен, табиғатты зерттеумен алмасты. Ғалымдар бақылау жасап, тәжірибелер жүргізіп, табиғат құбылыстарын анықтауға, олардың себептерін түсінуге тырысты. Соның нәтижесінде шынайы ғылым, әдебиет пен өнер туды. Қайта өрлеу дәуірі гуманистік рух (адамгершілік), табиғат пен адамды зерттеуге негізделген мінез-құлық және сұлулық нормаларын тапты. Гуманист-жазушылар табиғатты жырлады, оның сұлулығына масаттанды. Жазушыларды енді ойдан шығарылған «әулиелер» емес, тірі адамдар, олардың қуанышы мен күйініші қызықтырды. Олар өз заманының оқиғаға толы өмірін жазды, өлеңдерінде адамның күшті сезімін жырлады. Гуманистік рух ұлттық дәстүрді ілгері дамытып, тарихи жаңа жағдайларға сай жаңаша түсіндірді. Гуманистер өмірдің мақсаты мен жоғары бақыт құдайға құлшылық етуде немесе әскери ерлік жасауда емес, адам мүддесі үшін еңбектенуде деп білді. Гуманистерді жан-жақты дамыған адамдар, рухы да, денесі де, ақыл-ойы да, сезімі де тамаша адамдар қызықтырды. 

Гуманистер феодалдық тәртіпті сынай отырып, оны түгелімен жоққа шығарған жоқ. Олар билеуші тапты білімдендіру жолымен өмір сүріп тұрған құрылысты «жөндеуді» армандады; халық олардан өз тұрмысын жақсартуды күтуі керек.
Аккадтық Саргон

**Аккадтық Саргон** (немесе **Ұлы Саргон**, 𒊬𒊒𒄀 = *Šar-ru-gi*)) —— Аккад империясының алғашқы билеушісі, ол б.з.д 23-24ғғ-да Шумер қала-мемлекеттерін бойсұндыруымен танымал. Ол әдетте жазба тарихтағы көпұлтты, орталықтандырылған империя құрған Тұңғыш билеуші деп есептеледі.

Ол "Саргондық", немесе "Көне Аккадтық" деп аталатын әулеттің құрушысы болды, бұл әулет Гутилер патшалығы Шумерді бағындырғанға дейін империяға бір ғасырдай үстемдік етті. Шумер патшалары тізімінде Саргон Киш патшасы Ур-Забабаның шарап тасушысы болған. Аккадтық Саргонды кейінгі Көне Ассирия империясы кезеңіндегі Саргон І патшамен шатастыруға болмайды.

Аккадтық Саргонның империясы (архиологиялық анықталмаған) астанасы Аккад (тағы Агаде (Agade)) қаласын негіз етіп, Месопотамияның көп бөлігін, Леванттың біршама бөліктерін өзіне қосып алды, Хурриттер (Hurrite) мен Эламдарға (Elamite) дейін шабуыл жасады деп есептеледі.

Билігінің алғашқы жылдарында ол Жоғарғы Месопотамияда өз билігін күшейтеді. Батысқа, яғни Сирияға бірнеше жорық жасаған Саргон ежелгі Киш елінің патшасын құлатып, орнына өзі отырды. Кишті қалпына келтіріп, халықтың сол жерде тұрғылықты қоныстануына жағдай жасайды.

Саргон .з.д. 7-8ғғ-да Жаңа Ассирия әдебиетінде аңызға айналған ғажайп тұлға ретінде көрінеді. Саргонның туылуы туралы аңыз фрагменттері бар тақтайшалар Ашурбанипал 
кітапханасынан (Library of Ashurbanipal) табылды.

## Дереккөздер

Санат:Императорлар
Санат:Ежелгі Қосөзен мемлекеттері
Притхвирадж Чаухан

Притхвирадж Чаухан – үндінің Раджпут Чаухан әулетінен шыққан патшасы. Притхвирадж Чаухан таққа б.з. 1169 жылы 20 жасында отырды. Ол елді қос астана – Аджмер мен Делиден бірдей басқарды. Притхвирадж Чауханның патшалығы қазіргі Раджстан мен Харьяна штаттарының территориясын қамтыды. Чаухан раджпут халқының басын біріктіріп, мұсылиандардың басқыншылығына қырсы тұрды. Делиді басып алған соң Чаухан жасағы Үндістандағы ең күші басым жасақ болып есептелді. 1911 жылы Чаухан алғашқы тариан шайқасында ауған билеушісі Мухаммед Гуридің әскерін талқандап, оны жеңді.  
## Дереккөздер
1100 қызықты деректер.
Калыбай Салтанат (талқ) 00:57, 2014 ж. сәуірдің 20 (ALMT)
Алматы облысының агроклиматтық қорлары

### '''Жоңғар Алатауының тауалды және оған көршілес жазықтар'''

Агроклиматтық тұрғыдан Алматы облысы аумағындағы *[[Жетісу Алатауы|Жоңғар Алатауының]] тауалды және оған көршілес жазықтар* (негізінен Балқаш және Қаратал, Көксу, Жамбыл аудандарының батыс бөліктері) тым құрғақ өңірге жатады. Оның гидрометриялық коэффициенті 0,3-0,5-ке тең болса, вегетациялық маусым ішіндегі жиналатын жылу мөлшері 2000-3400°С-ты құрайды. Түсетін жауын-шашынның мөлшері өсімдіктің ылғалға мұқтаждығын толық өтей алмайды. Облыстың бұл өңірлерінде мал шаруашылығы дамыған. Ірі өзен-көл маңында егін шаруашылығы қалыптасқан.


### '''Солтүстік [[Тянь-Шань]]ның агроклиматтық облысы'''

*Солтүстік [[Тянь-Шань]]ның агроклиматтық облысында* вегетациялық маусымдағы термиялық жылу қоры 3400-4000°С-қа тең. Бұл өңірге облыстың Жамбыл, Балқаш аудандарының батыс бөліктері жатады. Температуралық жағдайға байланысты мұнда дәнді, техникалық дақылдар, бау-бақша және жеміс-жидек өсіру тиімді. Алайда, бұл өңірде су тапшылығының болуына байланысты мал шаруашылығы біркелкі дамыған.


### '''[[Іле Алатауы]]ның тауалды агроклиматтық облысы'''

*[[Іле Алатауы]]ның тауалды агроклиматтық облысы* Жетісу Алатауы мен Солтүстік және Батыс Тянь-Шаньға қарағанда ылғалды өңір. Бұл өңірде облыстың Жамбыл, Қарасай, Іле, Талғар, Еңбекшіқазақ аудандары орналасқан. Агроклиматтық тұрғыдан өңірдегі гидротермиялық коэффициент 0,5-0,7-ге тең. Вегетациялық маусымдағы жылылықтың жиынтығы 3000-3600°С-қа жетеді. Климаттық жағдайы күздік және жаздық дәнді дақылдар, жүгері, қант қызылшасы, темекі, жеміс-жидек, және бау-бақша дақылдарын өсіруге қолайлы.


### '''Іле аңғары агроклиматтық облысы'''

*Іле аңғары агроклиматтық облысы* – өлкенің ең құрғақ және ыстық бөлігіне жатады. Оның гидротермиялық коэффициенті 0,2-0,3-ке тең. Өңірде Балқаш ауданының оңтүстік-шығыс бөлігі, Қапшағай бөгені өңірі, Қарасай, Іле, Талғар, Еңбекшіқазақ, Ұйғыр және Панфилов аудандарының Іле ойысына жақын бөліктері кіреді. Жылы маусымдағы жиынтық жылу мөлшері 3600°С-тан асады. Вегетациялық маусымы 180 күндей. Суармалы егін шаруашылығының үлесі басым. Бидай, қант қызылшасы, темекі, күріш, бау-бақша, жүзім өсіріледі.

### Дереккөздер
К (кирил)

thumb|left|110px|

thumb|right|400px|
**К**, **к** — кириллицаға негізделген әліпби әрпі.

Тілдің ортасы таңдайдың орта шеніне нық жабысып, бірден кілт ажырап кетуінен жасалатын дауыссыз фонема. Ол дауыс қатысына қарай -шұғыл, айтылу орнына қарай - тіл ортасы дыбыс. "К"-ні айтқанда фонациялық ауа үзіліп, шұғыл шығады. "К" сздің барлық жерінде кездеседі: күміс, өкіл, керек.

## Кодтар кестесі

HTML жүйесінде бас әріп «К»-ны &amp;#1050; немесе &amp;#x41A;, ал кіші «к» әріпін - &amp;#1082; немесе &amp;#x43A; деп белгілейді.

## Дереккөздер


Санат:Кириллица
Мүбарак Бин әл-Сабах

Ұлы шейх - Мүбарак Бин әл-Сабах 1896 – 1915 жылдар аралығында Кувейттің билеушісі болған. Әл-Сабах әулетінің жетініші билушісі. Кувейтті 1752 жылдан бастап билеген әл-Сабах сол кезеңде юасқарушы отбасы болып саналатын. 1892 жылы Мүбарактың ағасы – Мұхаммед таққа отырады да, Джарра есімді інісі қаржы жағын меңгеріп, Мүбарак бәдәуилерді (көшпелі араб халқын) тыныштындыру мақсатында астанадан алысқа жіберілді.  1896 жылдың 17 мамырында Мүбарак өзінің екі ұлы – Джабер, Салем және бірнеше сенімді құлымен шейхтың сарайына басып кіріп, билікте отырған ағаларын өлтірді.  Сөйтіп, 1897 жылы өзін Кувейттің билеушісі етіп жариялады. Өмірінің соңғы жылдарында безгек ауруынан азап шеккен Мүбарак 1915 жылдың 28 қарашасында қайтыс болады. 

## Дереккөздер
1100 қызықты деректер 
Калыбай Салтанат (талқ) 01:39, 2014 ж. сәуірдің 20 (ALMT)
Қ

thumb|left|110px|

thumb|right|400px|
**Қ**, **қ** — кириллицаға негізделген әліпби әрпі.

Тілдің артқы шені таңдайдың артқы шеніне нық тиіп, содан кейін бірден ажырасуынан жасалатын дауыссыз дыбысты таңбалайтын әріп. Қ-ны айтқанда фонациялық ауа ауызқуысы арқылы  үзіліп, шұғыл шығады. Қ - дауыс қатысы жағынан қатаң, айтылу жолы жағынан шұғыл, жасалу жағынан тіл асты дыбыс. Оның ұяң сыңары - "ғ". Сөз ортасында орналасқан кездерде, қ - дан кейінгі хәріп дауыссыз болған жағдайда қ - ның бәсендеуіне байланысты х - дыбысына айналады (мақсат - махсат, мұқтаж - мұхтаж). Қ, Ғ және Х дыбыстары увулярлы дауыссыз дыбыстарға жатады (терең артқы тілдік дауыссыздар). Латынша романдалынуы: "Q, q". Дыбыс түркі халықтарында (өзбек, татар, қазақ), араб, парсы және кавказ халықтарында кездеседі.   

Қ қазақ тілінде өте жиі қолданылып, сөздің барлық буынында кездеседі және көбінесе жуан дауыстылармен тіркеседі. Мысалы, қайық, ақын, аққу, ботақан, құлыншақ, бардық.

## Дереккөздер

Санат:Кириллица
Махарана Пратап

Махарана Пратап  - 16 ғазырдағы Үндістанның солтүстік-батысындағы Мевар мемлекетін билеген көсем. Ол Моғол империясының билеушісі болған Ұлы Акбарады Үндістанның билеушісі ретінде ешқашан мойындамаған және өмірінің соңына дейін Акбарға қарсы күресті. Махарана Пратап пен Ұлы Акбардың қолбасшылығымен 1576 жылдың маусымында болған Халдигхптидегі шайқас Үнді тарихында кеңінен таныс. Махрана Пратапты үнділер ұлы каһарман санайды және оны қатты құрметтейді. Махрана 1597 жылдың 29 қаңтарында, 56 жасында Чаванд деген жерде аң аулап жүрген жерінде оқыс жағдайда қайтыс болған. 

 == Дереккөздер ==
1100 қызықты деректер
Луций Вер

**Луций Вер** — толық есімі Луций Цейоний Коммод Вер Армениака. 138 жылы Алеус Цезарь қайтыс болып, Рим императоры Адреан өзінің тақ мұрагері ретінде Антоний Пийді таңдады. Сөйтіп, Антонийге жиендері - Луций Вер мен Марк Австрелейді тапсырды. Б.з. 168 жылы Маркомандар Рим территориясына басып кіріп, Дунай шеарасында соғыс өрті тұтанды. Луций Вердің саяси мансабы 153 жылы квесторлық жұмыстан басталады. 154 - 161 жылдары консулдық қызмет атқарды. Рим империяснда бұрын-соңды болмаған жағдай орын алып, Луций Вер со-иммператор болып қабылданады. Үлкен ағасымен арадағы қарым-қатыныстың дұрыстығын дәләлдеу үшін Верге әскерді бақылау тапсырылды.
Лливелин

Ұлы Лливелин Солтүстік Уэльстегі Гвинед патшалығының ханзадасы, кейін Уэльстің көп бөлігінің билеішісі болды. Оны кейде Уэльстің І Лливелині деп те атайтын.  Шамамен 1173жылы дүниеге келген. 1199 жылы Лливелин Молдтағы маңызды қамалды басып алады. Лливелиннің басты резиденциясы мен патша сарайы Гвинедтің солтүстік жағалауындағы «Ланфаес» айлығына шығатын Бангор мен Конуидің ортасындағы Гарт Селинде орын тепті. 1200 жылы Лливелин Гвинедтің бірден-бір  заңды билеушісі болды және осы жылы Англия патшасы Иоанамен келісім жасасты. 

## Дереккөздер
1100 қызықты деректер. 

Калыбай Салтанат (талқ) 03:16, 2014 ж. сәуірдің 20 (ALMT)
Шандоз

**Шандоз** — Әбіш Кекілбайұлының шығармасы.

Жазушы соны үлгіде жазылған соңғы шығармасын «Шандоз» деп атапты да, жанрын «деректі-тарихи баян» деп анықтаған. Жанрлық белгілеріне қарағанда, тарихи роман. Бірақ, жаңа ғасырдың туындысы ретінде өзгелігі де жетерліктей. Шығармада тарихи дерек пен қаламгер толғамдары кезек ауысып, оқырман қиялын бірде өткен күндер өрнектеріне — Махамбет заманының шындықтарына, тіпті, кейде одан да бұрынғы тарихтарға алып кетеді.

## Сілтемелер
* Кітаптың электронды нұсқасы 

Санат:Романдар