open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Амелобластома

**Амелобластома** (*Ameloblastoma* — эмаль+бластома — эмальдық бастама жасуша ісігі) —Тістің эмаль тканін ұқсас құрылымдардан тұратын катерсіз ісік.

Сурет:Ameloblastoma2.jpg|
Сурет:Ameloblastoma3.JPG|
Сурет:Ameloblastoma.jpg|

 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Оқ-дәрі әсері

**Оқ-дәрі әсері** (действие боеприпаса) — ұрыста қолдану кезіндегі оқ-дәрінің шығаратын тиімділігі. Оқ-дәрі әсері — жандырғыш, кумулятивті, жарықшақты, екпінді, фугасты (негізгі оқ-дәрілер), жарықтандырғыш, белгі беруші, кедергі типтес және басқалар (арнайы тағайындалған оқ-дәрілер) болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Үстеулі сөз тіркесі

**Үстеулі сөз тіркесі** орыс наречное словосочетание — басынкы сынары үстеу сөз болып келетін сөз тіркесі. Үстеу сөздер есімді тіркестердің де, етістік тіркестердің де күрамында кездеседі. Үстеулі сөз тіркесінде негізінен мезгіл үстеулері зат есім, сын есім, сан есімдерге және бар, жоқ сөздеріне катысты болып, кабыса байланысады. 
*Мысалы: биыл жетіде, қазір жас, бүгін бар, ертең жоқ. мезгіл үстеулері сөйлемнін жалпы мазмунына катысты болғандыктан, есімді сөйлемнін кұрамына еніп, есім баяндауышка мезгілдік мағына үстеу үшін тіркеледі. 
*Мысалы: Елсіздегіқарақшылар тунде бейқам, күндіз сақ(Ү. Мустафин). Үстеулі сөз тіркесінде мезгілдік, мекендік, амалдык, сан-мөлшерлік үстеулер етістіктерге катысты болып, жанаса, кабыса байланысады. 
*Мысалы: Кожаш бастанаяқ барлық сырын айтты (С. Көбеев). Тары әңгімесі узаққа созылды (Ғ. Мустафин).

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Терминативтік

**Терминативтік** - белгілі нәтижеге жетуге бағытталған белгілі шектікті жобалайтын іс-қимылды білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Еркебай Бисахметұлы Жaқауов

**Еркебай Бисахметұлы Жaқауов** (1936, Қарақия ауданы Құрық ауылы – 1991) – дәрігер, «КСРО Денсаулық сақтау ісінің үздігі» (1960). 

## Өмірбаяны
* Түрікмен мемлекеттік медицина институтын бітірген (1962).
* 1960 жылы Бекі жерінен ең алғаш оба ауруының ошағын тапқан.
* 1963–84 жылы «Сенек» елді мекені ауруханасының бас дәрігері болды.
* 1984–91 жылы Қарақұдық ауруханасының бас дәрігері болды.

## Марапаттары
* «КСРО Денсаулық сақтау ісінің үздігі» (1960)
* Еңбек Қызыл Ту (1976) ордені.
* «Ерен еңбегі үшін» медалі (1984).

## Дереккөздер


Санат:Түрікмен мемлекеттік медицина институты түлектері
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:КСРО дәрігерлері
Санат:КСРО денсаулық сақтау ісінің үздіктері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (КСРО) иегерлері
Танкіге қарсы артиллерия

**Танкіге қарсы артиллерия** — танкіге, ездігінен жүретін артиллериялық қондырғышарға, сауытты транспортерлерге, басқа да сауытты нысаналарға қарсы күресте қолданылатын артиллерия.

Танкіге қарсы артиллерия, сонымен қатар, ашық орналасқан атыс құралдарын (пулеметтерді, зеңбіректі) және қарсыластың тірі күштерін ату үшін де қолданылады.

Танкіге қарсы артиллерияға далалық зеңбіректер (калибрі 100 мм. дейін), өздігінен жүретін артиллериялық кондырғылар, кері теппейтін құралдар мен танкіге қарсы басқарылатын реактивті снарядтар жатады.

*Танкіге қарсы артиллерияның негізгі қасиеттері*:

* жоғары маневрлілігі,

* бастапқы жылдамдығының жоғарылығы мен ату жылдамдығы, траекториясынын, жазықтығы мен тіке атудың жоғары қашықтығы, солай-ақ жоғары дәрежедегі сауытбұзғыштығы.

Танкіге қарсы артиллерия әдетте ағысты ашық атыс позициясынан тікелей бағыттау арқылы жүргізеді. Зеңбіректі Танкіге қарсы артиллерия сауытты нысаналарға қарсы атысты сауытбұзғыш және калибрлі кіші снарядпен, ал кері теппейтін зеңбіректер мен ТК БРС қондырғьшарға қарсы-кумулятивті миналармен (снарядтармен) жүргізеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Сыртқы дүние

**Сыртқы дүние** - адам санасынан тыс, одан тәуелсіз материалдық заттардың, кұбылыстардың олардың қатынастарымен байланыстарының жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Оқ-дәрі мен жарылғыш заттарды сақтау

**Оқ-дәрі мен жарылғыш заттарды сақтау**  — оқ-дәрі мен жарылғыш заттарды ұзақ уақыт бойы белгілі мақсатта пайдалануға дайын күйінде ұстап тұруға қажетті шаралар жиынтығы. Арнайы сақтайтын орындарда, қоймалар мен базалардың арсеналдарында сақталады. Кемелерде оқ-дәрілер мен жарылғыш заттар ватерлинияның төменгі жағында машина мен от жагатын бөлімдерден алыс орналасқан қоймаларда сақталады. Оқ-дәрі мен жарылғыш заттарды сақтаудың қауіпсіздігі соңғы үлгідегі тактикалық қызметті бұлжытпай қолдану нәтижесінде жүзеге асады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ұлтарақов Қазтай

**Ұлтарақов Қазтай** (26 шілде 1925, Таушелек ауылы, Райымбек ауданы, Алматы облысы) — қоғам қайраткері, ғалым, Ұлы Отан соғысының ардагері.

Албан тайпасы Қыстық руынан шыққан.

1961 жылы Мәскеудегі Жоғарғы партия мектебін, 1966 жылы КОКП ОК жаныңдағы Қоғамдық ҒА-н бітіріп, экономика ғылымның кандидат дәрежесін алған. Майданнан оралған соң Кеген ауданның шаруашылықтарын (1944-57) басқарған. 1958-59 жылдары Кеген ауданы партия комитетінде 2-хатшы, 1961- 64 жылдары Балқаш, 1969-73 жылдары Іле аудандық партия комиттерінде 1-хатшы, 1966-69 жылдары Алматы облыстық партия комитетінде бөлім меңгерушісі, 1973-83 жылдары облысы атқару комитеті төрағасының 1-орынбасары. 1984-89 жылдары Қазақ жеміс-жидек ҒЗИ-н, Алматы ғылыми-өндірістік бірлестігін басқарды. 1989-91 жылдары Алматы халық ш. институтының аға ғылым қызметкері. 1991 жылдан облыстық шаруалар одағының төрағасы. 

#### Марапаттары
Ленин және екі мәрте Еңбек Қызыл Ту және Ұлы Отан соғысы, "Құрмет белгісі", "Қызыл Жұлдыз" ордендерімен, бірнеше медальмен марапатталған.

## Дереккөздер
Әскери-әуе күштерінің оперативтік бастамасы

**Әскери-әуе күштерінің оперативтік бастамасы** (Оперативная инициатива BBC) — әуе операциялары, шайқастар және қарулы күштердің басқа түрлерімен бірлесе жүйелі ұрыс қимылдарын жүргізу жолдары арқылы тапсырмаларды орындауы. Әуе операциялары, әдетте, әуеде басымдықты жеңіп алу, ракеталық, авиациялық, құрлықтағы және теңіз топтамаларын талқандау, сондай-ақ қарсыластың, тылындағы маңызды объектілерін құрту мақсатында өткізіледі. Сонымен қатар Әскери-әуе күштерінің оперативтік бастамасы құрамалары құрлықтағы әскерлерді авиациямен колдау, қарсыластың оперативтік стратегиялық тасымаддауларын бұзу және болдырмау, десант түсіру мен әуе десанттарының ұрыс қимылдарын авиациямен қолдауды жүзеге асыру, әскерлерді тасымалдау, жүктерді жеткізу және әуе барлауларын камтамасыз ету міндеттерін орындайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Фарингал дауыссыздар

thumb
**Фарингал дауыссыздар** (грек,pharyngosжұткыншак) орыс Фарингальные согласные— көмей дауыссыздары. Тіл артынын кейін шегініп, жүткыншаккуысынынтарылуы аркылы жасалатын дауыссыздар. Бүған һ дыбысы жатады. Бүл дыбысты айтканда дауыс шымылдығы өзара жуыктурады да, онда діріл болмайды.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Күркіреуік газ

**Күркіреуік газ** - газ тектес заттардың қоспасы; екі көлем сутек және бір көлем оттектен тұрады; жанғанда газбен пісіруге, металдарды кесуге және кварц пен пластинаны балқытуға қолданылады. Қыздырғанда немесе ұшқын тигенде су буын түзе жарылады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Амигдалит

**Амигдалит** (*Amygdalitis* — от грек.*omygdale*—  бадамша без қабынуы) баспа, амигдалит. Бадамша бездерінің қабынуы. Синонимдер: тонзиллит, ангина (аngо— тұншықтыру). Екі атау қатар қолданыла береді.


Сурет:Angina.jpg|
Сурет:Pos strep.JPG|

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология

be-x-old:Востры танзіліт
Оқ-дәрі шығыны

**Оқ-дәрі шығыны** (расход боеприпасов) — белгілі бір ұрыс міндеттерін орындау үшін шығындалатын немесе нақты шығындалған атыс саны. Нақты атыс міндетін орындау үшін оқ-дәрі данамен есептеледі. Белгілі бір уақыт ішіндегі атыс міндеттерін орындау үшін оқ-дәрі шығыны ұрыс толымы ретінде анықталады (шабуылға артиллериялық дайындық кезінде, атыстың бірінші күнінде және т.б.)

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тілдің дедуктивтік теориясы

**Тілдің дедуктивтік теориясы** - Л.Ельмслевпен, Х.Й. Ульдалльдың глоссематиканы абстрактылық пен формализмнің шектік дәрежесімен ерекшеленетін, сынақтық мәліметтерге қатыссыз кез келген нақты қолданыстағы немесе тек ықтималды тілге пайдаланылатын жалпы тіл теориясы ретінде түсіндіруі.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Мағрипа Салахадинқызы Жақиева

**Мағрипа Салахадинқызы Жақиева** (1949 жылы туған, қазіргі Атырау облысы Теңіз ауданы Қошалақ ауылы) – мейірбике, Қазақстанға еңбек сіңірген денсаулық сақтау ісінің қызметкері. Гурьев (қазіргі Атырау) медицина училищесін бітірген (1968). 1968 жылдан Ақтау қалалық емханасында мейірбике болып жұмыс жасайды. Қазақ КСР-і «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» белгісімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1949 жылы туғандар
Дененің салмағы. Салмақсыздық

thumb|Салмақсыздық*Дененің салмағы. Салмақсыздық*-денелердің жерге тартылу күшін ауырлык күші деп атайды.Ауырлық күшімен катар салмақ ұғымы да жиі қолданылады. «Салмақ» сөзі өздеріңе жақсы таныс. Алайда көп жағдайда ауырлық күші мен салмақты жиі шатастырады. Сонда салмақ дегеніміз не?Тірек үстінде тұрған денені карастырайық. Денеге бұл жағдайда да ауырлық күші әрекет етеді, ал оның кұлауына тірек кедергі жасайды. Бұл кезде  дене  мен тірек өзара әрекеттеседі,  дене  өзі жатқан тіректі кысып басады. Бұл күш дененің салмағы болып табылады. Әдетте салмақты Р әрпімен белгілейді.  дене  жіпке, аспаға және т. б. ілініп койылса да дәл солай болады. Сонымен, дененің тірекке немесе аспаға әрекет ететін күші дененің салмағы деп аталады.Егер  дене  горизонталь орналасқан, әрі жерге катысты козғалмайтын тірек үстінде жатса, онда дененің салмағы оған әрекет ететін ауырлық күшіне дәлме-дәл келеді. Сонда Р=Ға, яғни P=mg, сондықтан ауырлык күші мен салмакты жиі шатастырады. Алайда Бұл әр түрлі күштер екенін және әр түрлі денеге түсірілетіндігін ескеру қажет: ауырлык күші қарастырылатын денеге, ал салмак дене орналасқан тірекке түседі. Мысалы, алакандарыңа қандай да бір нәрсені салыңдар.Сол кездегі нәрсенің алақанға түсіретін қысым күші оның салмағы болып табылады.Ауырлық күшінің әрекет ету бағытында дене  тірегімен қоса бірқалыпты емес қозғалатын болса, онда салмақ пен ауырлық күшінің арасындағы қатыс өзгеретін болады. Бұл жағдайда дененің салмағы ауырлық күшінен көп немесе аз болуы мүмкін. Осылай, мысалы,ғарыш кемесінің тежелуі кезінде ғарышкерлер асқын салмаққа ұшырайды. Ал бір мезетте байқалатын асқын салмакты жолаушылар лифтімен көтеріле бастаған сәтте, жеңіл машинамен жолдың ойыс бөлігінен өткен кезде, т.б. бастан кешіреді. Тірек немесе аспа денемен бірге еркін түскен (құлаған) кездегі жағдайдың ерекше маңызы бар. Бұл жағдайда тірек дененің козғалысына бөгет болмайды, сондықтан  дене  тірекке әрекет етпейді. Салмағы нөлге тең болатын дененің мұндай күйі салмақсыздық деп аталады. Мысалы, әрқайсыларың түғырдан суға секіргенде, лифтімен төмен түсе бастаған мезетте, жоғары карай секірген кездеріңде бір сөт болсын салмақсыздык күйін кешесіңдер.Жерді айнала орбита бойымен ұшқан ғарыш кемесінің қозғалтқышы өшірілгеннен кейін, ол тек Жердің тартылыс күші әрекетінен ғана қозғалады. Бұндай жағдайда кеме Жер бетіне карай үнемі еркін кұлаған сияқты болады. Осы кезде кеме ішіндегі денелер де, ғарышкерлер де салмақсыздық күйін кешеді. Ғарышкер кеме ішінде еркін «жүзіп жүреді».Біз бұл жерде салмақсыздық күйі туралы жалпы түсінік алдық. Салмақсыздық деп аталатын бұл күрделі құбылысты тереңірек түсіну үшін жоғары сыныптарда оған тағы да оралатын боламыз.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Астрономия
Қала газы

**Қала газы** — табиғи газдан немесе басқа жанғыш газ бен одоранттан тұратын, тұрмыста отын ретінде қолданылатын газ күйіндегі заттардың қоспасы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Теңіз десанты

**Теңіз десанты** (Морской десант)—десанттық кемелер, көліктік кемелер арқылы тасылатын және карсыластың теңіз жағалауына түсірілетін десант. Десанттық кемелерден теңіз десанты тікелей жағалауға түсірілсе, көліктік кемелерден десант түсіру құралдары аркылы, сондай-ақ тік ұшақтармен түсіріледі. Десант құрамында жалпы әскери құрамалар (бөлімдер) және теңіз жаяу әскер бөлімдері болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Химиялық бақылау посты

**Химиялық бақылау посты** — радиациялық және химиялық, биологиялық (бактериологиялық) жағдайды бақылау органы. Химиялық бақылау постының құрамына арнайы даярланған бөлімнің (ұрыстық машиналар экипажының) жеке құрамы тағайындалады. Химиялық бақылау посты екі, үш бақылаушыдан тұрады, оның біреуі басшы болып бекітіледі. Химиялық бақылау постында радиациялық және химиялық барлаудың бакылау аспаптары, ірі масштабтағы карта немесе жергілікті жер нобайы, бақылау журналы, байланыс және радиоактивті, химиялық, биологиялык (бактериялогиялық) зақымдар туралы хабарлавдыру белгілерін беру құралдары болу керек. Химиялық бақылау посты белгіленген уақытта кәрсетілген ауданда үздіксіз бақылаулар жүргізеді және әрбір артиллериялық, авиациялық шабуылдау кезінде радиациялық және химиялык барлау аспаптарын қосады және олардың кәрсеткіштерін бақылап отырады, радиациялық, химиялық, биологиялық (бактериологиялық) зақымдарды табу кезінде белгіленген төртіпте хабарландыруды жүзеге асырады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әскери-әуе күштерінің ұрыстық реті

**Әскери-әуе күштерінің  ұрыстық реті** (Боевой порядок в BBC) — әp түрлі тактикалық міндет жүктелген топтар. Олар: негізгі (соққылау, ізденісті-соққылау, десанттық) және қамтамасыз етуші (жетілдіре барлаушы, әуе шабуылына қарсы қорғанысты басушы, радиокедергісін қоюшы, сүйемелдеуші және басқа) сонымен бірге, резервтік топтар. Әскери-әуе күштерінің ұрыстык реті терендігімен, енімен және биіктігімен (арақашықтығымен, аралығымен және ұшақтар мен топтардың арасындағы жоғарылылығы, төменділіктерімен) сипатталады. Олар жазылған, жиналған және бытыраған сапта болуы мүмкін. ұрыстық реттің түрлері "пеленг", "сына", "мандайшеп", "лек", "жылан", "ромб" және т.б.. Ұшу барысында олар ұрыс міндетінің орындалуының шарттарына байланысты өзгеруі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Құрғақ газ

**Құрғақ газ** — құрамына, негізінен, метан және аз мөлшерде этан мен күкіртсутек кіретін мұнай газы.

**Құрғақ газ**. Көмірсутекті газдар тобына кіретін, құрамындағы метан мөлшері ондағы этан үйірімділігінен әлдеқайда көбірек болып келетін табиғи газдар. Құрамында ауыр көмірсутектер болып жарымайды (1 %-ға дейін). Бұл көрсеткіш 1-5 % аралығында болған жағдайда, ондай газдар "жартылай құрғақ (жартылай жұтаң) газдар" деп аталады. Синонимі — "жұтаң газдар".  
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Үмітай Бекқожақызы Жақсыбаева

**Үмітай Бекқожақызы Жақсыбаева** (1947, Форт-Шевченко қаласы – 2006, Шетпе ауылы) – мәдениет қызметкері. Форт-Шевченко қалалық атқару комитетінде ұйымдастыру бөлімінің нұсқаушысы және Маңғыстау ауданы АХАЖ бөлімінің меңгерушісі (1962 – 93) болып қызмет атқарды. ҚР Әділет министрлігінің Құрмет грамотасымен және «Еңбектегі ерлігі үшін» медалімен (1970) марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Авторлық куәлік

**Авторлық куәлік** – өнертапқыштықты куәландыратын құжат. Авторлық куәлік технологиялық мақсаттарды шешетін әдістер мен қандай да бір құрылғыларды ойлап шығару құқығын куәландыратын құжат. Автордың авторлыққа, марапатталуға, тағы басқа жеңілдіктерге құқығын бекітеді.

## Дереккөздер

## Сілтеме
*A Bibliography on the Origins of Copyright and Droit d'Auteur *MIT OpenCourseWare 6.912 Introduction to Copyright Law Free self-study course with video lectures as offered during the January, 2006, Independent Activities Period (IAP)

Санат:Азаматтық құқық
Жол торабы

**Жол торабы**  жергілікті жердің белгілі ауданында (айлағында) жабдықталған немесе жабдықталып жатқан өзара байланысты темір және автомобильдік жол торабы. Жол торабының дамуы оның тығыздығына байланысты (*әр жол түрінің орташа ұзындығы шақырыммен есептегенде 100 км<sup>2</sup>*).

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Техникалық бақылау пункттері

**Техникалық бақылау пункттері** (ТБП) (Контрольно-технический пункт (КТП)) — әскери бөлімнің колданыстағы машиналарының жай-күйін техникалық тексерістен өткізуге, оларға кажетті күжаттарды тексеруге және дұрыс ресімделуін қадағалауға арналған әскери бөлімнің парктегі штаттық немесе штаттан тыс ұйымы. Қарулы күштерде техникалық бакылау пункттерінде ұрыс және көлік машиналары бар әрбір әскери бөлімде ұйымдастырылады. Техникалық бақылау пунктінің бастығы болып машиналарды пайдалану ережелерін жақсы білетін, механик-жүргізуші (кәсіби жүргізуші) куәлігі бар прапорщик, старшина немесе сержант тағайындалады. Техникалық бақылау пункті машиналардың парктен шығар жолында орналасады және бұл ғимараттың ішінде кіру, шығу қақпасы, бастықтың машинаның техникалық жайкүйін тексеретін алаң бар. Техникалық бакылау пункттерінің ғимаратында парк бойынша тәуліктік наряд үшін демалыс бөлмесі, сондай-ақ жүргізушілер мен машина жетекшілеріне нұсқама жүргізетін және қозғалыс қауіпсіздігінің класы болады. Орын жеткілікті болған жағдайда жүргізушілер жолға шығу қағазын толтырып, шығуға рұқсатты тосатын бір бөлме дайындалуы мүмкін. Қажет құжаттар мен мүліктер жиынтығына техникалық бақылау пункттері бойынша кезекшінін нұсқаулары, техникалық қызмет көрсету мен жөндеу кестесінен көшірме, машиналарды пайдалану бойынша нұскаулар, жолға шығу құжаттарын толтыру үлгілері, машинаның техникалық жай-күйін тексеруге арналған аспаптар мен құралдар және т.б. жатады. Машиналар парктен шығарыларда техникалық бакылау пункттерінде машинаның сыртқы түрі, қажетті белгілердің болуы, механизмдер мен тораптардың дұрыстығы, адамдарды тасуға арналған құралдар және олардың белгіленген талапқа сай болуы, жүргізушілердің жеке тұлғаларын анықтайтын құжаттар, жүргізуші куәлігі, ал көліктік машина жүргізушілерінің машинаны пайдалануға құкықты екендігін білдіретін талоны тексеріледі. Машина паркке оралған жағдайда да машинаның техникалық жағдайы тексеріледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Шындық және мүмкіндік

**Шындық және мүмкіндік** - обьективті дүниенің диалектикалық тұрғыдан дамуын, заттардың шығуының әртүрлі кезеңдерін және сатыларын бейнелейтін категория.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Жол бөлімі

**Жол бөлімі** әскери-көлік жолдарын техникалық жағынан қорғау және құрылыс, қайта жөндеу жұмыстарын жүргізуге арналған жол әскері құрамындағы бөлім. Ұлы Отан соғысы кезінде жол бөлімінің негізгі бөлімшесі жол құрылысы батальоны болды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Еңбек айғайлар теориясы

**Еңбек айғайлар теориясы** - жалған материалистердің еңбектерінде XIX ғасырда туған тілдің шығу теориясы оған қарағанда тіл ұжымдық еңбекпен ілесетін айғайлардан тұган. Алайда мұндай айғалардың енбектің ырғақтық құрамынан болуы мұмкін, ешқандай мән мен әсерді білдірмейді, сондай-ақ номинативтік функция атқармайды, сондықтан шынайы сөз болып табылмайды және олардың негізінде тілдің пайда болуы мүмкін емес.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Арматурашы

**Арматурашы** - 
# арматура дайындау бойынша жұмысшы мамандығы; 
# арматура жасаушы маман.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Нитроза газы

250 px|thumb

**Нитроза газы** - азот оксидтерінің газ күйіндегі қоспасы; азот қышқылын алу процесінде аммиак тотыққанда түзіледі.Улағыштық сары - қызғылт сары газ улағыш иiспен улағыштық. Бекзаттық арақтың жiктеуiн процесстiң өнiмi сияқты әдетте бақылалатын - тұзды және азот қышқылдарына араластырады. Оксидтен - азоттың галогенидтерi NOBr-шы бромид NOF-шы фторид және нитрозил зил сонымен бiрге белгiлi. Оксогалоганидов қатарда NOF—NOCl—NOBr орнықтылықты азаяды

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Терминология

**Терминология** - терминдер саналы икемдеуге және реттеуге оңай көнімді лексиканың ерекше секторын құрайтын, өңдірістің, қызметтің, білімнің сапасындағы терминдердің жиынтығы.
**Туыстық терминдері** - адамдардың бір-бірімен туыстық атаулары.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Техникалық барлау

**Техникалық барлау** (Техническая разведка) — әскерді техникамен қамтамасыз етуді ұйымдастыру және жүзеге асыру үшін мәліметтер жинау. Соғыс даласында және тылда зақымданған (батып калған) әскери техниканың саны мен түрған орнын, техникалық жағдайын және бұзылған машиналарды жинау орнына эвакуациялану мүмкіндігін анықтайды. Бұзылған машиналарды орналастыратын жерінің болуы, жөндеу жүргізу құрал-жабдықтары мен материалдары және т.б. туралы мәліметтер жинайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Сақтандыру агенті

**Сақтандыру агенті** — сақтандыру мекемесі мен сақтанушы арасында сақтандыру шартын түзуді іске асыратын аракісі. Сақтандыру агенті әрбір толтырылып, қол қойылған сақтандыру полисі үшін делдалдық ақы алады.

## Дереккөздер

Санат:Сақтандыру
Химиялық барлау

**Химиялық барлау** — әскердің орналасқан жерін және жүретін маршруттарын химиялық жолмен барлау арқылы карсыластың уландырғыш заттар қолдану мүмкіндігін анықтау. Химиялық барлаудың міндеті жергілікті жерлерде, ауада әскери техникадағы уландырғыш заттарды тез арада табу, уланған аймақтың шекарасын анықтап бөлімге (бөлімшеге) хабарлау, уландырғыш заттардың түрін анықтап, айналып өту жолдары мен уланған аудандардағы неғұрлым қауіпсіз аймақтарды анықтау. Химиялық барлау барлық бөлімдер мен ротаға дейінгі белімшелерде химиялық әскерлер, сондай-ақ арнайы дайындықтан өткен әр түрлі әскер түрлеріндегі бөлімшелердің, есептердің, экипаждардың көмегімен үнемі үздіксіз жүргізіліп тұрады. Химиялық барлау міндетін орындау үшін химиялық бақылау орындары (постылар), химиялық барлау шолғындары және әскердің козғалуын күзету немесе барлау үшін бөлінген бөлімшелердің құрамындағы арнайы химиялық барлау топтары құралады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Күйлеу

**Күйлеу, бабына келтіру** - өлшеу құрал-жабдықтарының дұрыс жұмыс істеуін қамтамасыз ету, даярлау операцияларының жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Теңіз десантын түсіру

**Теңіз десантын түсіру** (Высадка морского десанта) — қарсыластың жағалауга жақын аумағына белгілі бір міндеттерді орындау мақсатында өз күштерін шоғырландыру үшін жергілікті жер әңірін немесе ауданды басып алу тәсілі. Теңіз десантын түсіру ұғымына десанттарды кемеге жайғастыру, теңіз десантын (бөлімшені, бөлімді, ұрыс техникасын) десант кемелерімен (кұралдарымен) қарсыластың жағалауына тасымалдау, десантқа қарсы бөгеттер мен қарсыластың атыспен қарсыласуын жеңу (десантқа қарсы қорганысын талқаңдау), десант бөлімшелері мен бәлімдерін жағаға түсіру, түсу плацдармын алу, ұрыс техникасын жағаға түсіру, теңіз десанты қимылдарының атқарылуы камтылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Финикия жазуы

thumb
**Финикия жазуы** — финикиялықтардың б. з. д. 2-мыңжылдығының орта шенінде пайда болған консонанттық жазуы. Оның тегі иероглиф пішіндес Синай буын жазуы болуы мүмкін. Алғашында Финикия жазуының 22 таңбасының әрқайсысы дауыссыз бен дауысты дыбыс тіркесінің сәйкестігі ретінде танылса, ал кейін оның тек дауыссыздар сәйкестігі екені анықталды. Финикия жазуы — арамей жазуы арқылы еврейдің текше (квадрат) жазуы мен араб жазуының, сонымен бірге Орталық Азия мен Үнді жазуларының негізінде жатыр. Финикия жазуын гректер қабылдап алып, оған дауыстылар таңбасын енгізіп жетілдірген, осы нұсқаны римдіктер қабылдап алған. Латынға негізделген бүкілеуропалык жазу жүйесінің тегі де Финикия жазуына барып тіреледі.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Жол төсеуші

**Жол төсеуші**  -инженерлік жабдығы бар машина. Ол орташа қиялы жерлерде, бұтақтар мен кіші ормандар арасымен лек жүретін жолдарды төсеу кезіндегі әр түрлі кедергілерді жою мен жер жұмыстарын орындау үшін, тау баурайларында жол салу үшін, өзен жағасыіщағы ылдиларды жабдықтау үшін, әр, шұңқырларды көму үшін, ағаштарды құлату мен ағаш түптерін тамырымен жұлу үшін, сондайақ лек жүретін жолдарды қардан тазалу үшін пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Сұйытылған газ

**Сұйытылған газ** - негізгі құрауыштары пропан, бутан жөне кейбір қанықпаған көмірсутектер болатын мұнай газы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Арматуралау

**Арматуралау** - құрылыс материалын немесе құрылғысын баска бір затпен беріктендіру.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Амилоидоз

thumb|right|200px
**Амилоидоз** (*Amyloidosis*, amylum+еіdеs —оsіs— патология, крахмал тәрізді өзгеріс) — Аралық тканьде күрделі белоктық зат — амилоид — түзілетін мезенхималық дистрофия. "Крахмал тәрізді" деген атауын К.Рокитанский ұсынған. Себебі амилоид йод пен күкірт қышқылының әсерінен, крахмал сияқты, көкшіл түске боялады. 

Сурет:Small bowel duodenum with amyloid deposition congo red 10X.jpg|
Сурет:Amyloidosis, Node, Gross.jpg|


## Дереккөздер

Санат:Медицина
Санат:Патология
Әскери-ғылыми жұмыс

**Әскери-ғылыми жұмыс** (Военно-научная работа) — (1985 жылдан бастап ғылыми жұмыс), әскери кадрлардың ұйымдастырушылық және шығармашылық кызметі. Ол қазіргі әскери ғылымды дамытуға және қарулы күштердің дайындалуы мен құрылымында әскери-ғылыми зерттеу нәтижелерін қолдануға бағытталған. Әскери-ғылыми жұмыстың негізгі нысаналары: әскери-ғылыми еңбектер, монографиялар, окулықтар, оқу құралдары, ғылыми баяндамалар, мақалалар, сондай-ақ жарғылар, нұскамалықтар жазу, әскери өнердің жаңа теориялык жағдайларын жаттығу барысында тексеру және зерттеу; ұрыстық және оперативтік дайындык тәжірибесін жинақтау. Әскери-ғылыми жұмысқа сондай-ақ диссертациялар жазып қорғау, әскери-ғылыми конференциялар, мәжілістер, семинарлар өткізу камтылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тасымалдау құбылысы

**Тасымалдау құбылысы** - сыртқы күш өрісі әсерінің немесе температура құрамының кеңістіктік бір тексіздігінің болуынан және тағы басқалардың салдарынан болатын қандай да бір физикалык шамалардың (энергияның, электр зарядының, импульстың және т.б.) кеңістіктік тасымалдануына әкелетін кайтымсыз процестер.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Шербет

thumb|right|Жаңғақтан жасалған Шербет
thumb|left|Өрiк, жүзiм және жаңғақтан жасалған шербет
**Шербет** — 
* тосаптан дайындалған салқындатқыш сусын;
* шығыстың жемістен дайындалатын сусыны;
* қою салқындатылған жеміс қою шырыны;
* жемістен немесе кофе, шоколад және қант, жаңғақтан дайындалған тәтті қою тағам.
Шербеттер - табиғи жеміс-жидек шырындары негізінде (кейде тұнбалардан) дайындалынатын шығыс халықтарының сусыны.

Шербеттер екі түрлі болады: тәжік шербеті, құрамында табиғи шырын мен қанттың мөлшері жоғары болатын қою шербеттер; әзірбайжан шербеті, шырындарға су және дәмдеуіш пен хош иіс беретін компоненттер және құрамына қанттың мөлшерін аздау қосып дайындалынатын сусындар. Бұл сусындардың дәмі табиғи шырындар дәмінен өзгешелеу болуы мүмкін. Шербеттер салқын күйінде, кейде мұз түйіршіктерін қосып жазғы күндері түскі ас кезінде беріледі.

## Дереккөздер

## Жяне
* Шарап (Шараб)
* Наршараб - Әзірбайжан құймасы

Санат:Шығыс тәттілері
Санат:Алкоголсіз сусындар
Танкіге қарсы атыс

**Танкіге қарсы атыс**. Танкіге қарсы атысты ұйымдастырғанда орындалатын шаралар:

* жергілікті жерде танкілердің, ТҚБР, танкатқыш гранататарлардын және басқа құралдардын атыс позицияларып мотоатқыш бәлімшелерінің окоптарының орналасуы мен ез бөлімшелерінің үстінен, өзара жіктерінен және қапталдарынан атыс жүргізу мүмкіншілігіне орай нақтылайды;

* көршілермен түйіскен аралықты, қапталдарды және өзара жіктерді қалқалауын есепке ала отырып атыс жолағы, мен атыс секторларын жоб;

* шайды;

* барлық танкатқыш құралдар үшін шеткі атыс ашу шегін, барлық танкатқыш құралдардын, танк роталары мен взводтарыныц шоғырланған атыс өңірлерін анықтайды; танкіге қарсы резервтің орналасатын орнын, қозғалыс маршрутын және оның жазылу шептерін нақтылайды; атысты баскару белгілерін, танкілердің, артиллерияның және ТКБР қондырғыларының оқ-дәрі шығыны мен толтырылу ретін, түнде көру аспаптарының колданылуы мен түнде жергілікті жерде жарық беру ретін, миналыжарылғыш бөгеттерді құру орны мен оларды атыспен калқалау ретін белгілейді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жолдағы (жылжымалы) қорлар

**Жолдағы (жылжымалы) қорлар**-бөлімше жанындағы, ұрыс техникасындағы және сонымен қатар қозғалатын штаттық көліктегі тиісті мөлшерде, табельмен белгіленген материалдық құралдар қоры. Жолдағы қорлар негізгі түрлері: окдәрі, жанармай, майлағыш материалдар, азық-түлік, техникалық және басқа әр түрлі заттар. Бұл материалдық құралдар ұрыс бөлімшелері мен бөлімдерін дер кезінде әрі үздіксіз қамтамасыз етуге арналған. Жолдағы қорлар  жұмсалатын бөлікке және жұмсалмайтын қорға бөлінеді. Жұмсалатын бөлік ұрыс қимылдарын қамтамасыз ету мен сол бөлімше командирінің шешімімен, жабдықтау (*жұмсау*) мөлшеріне сәйкес ағымдағы қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін қолданылады. Ал жұмсалмайтын қор аға бастықтың рұқсатымен өте қажет жағдайда жұмсалады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Газ жалынды тозаңдату

**Газ жалынды тозаңдату** — полимерге газ жалынды шаң жалату; полимерлердің ауа ағысында ұнтақ күйде бірге ұшып, газ жалыны арқылы өткізіліп бөлшектің бетіне қондыру әдісі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Оқ-дәрілер

thumb|300px|Автоматты ұшқыш қару М-61 Vulcan 20 мм оқ-дәрілері
**Оқ-дәрілер** (боеприпасы) — қару-жарақтың негізгі бөлімі. Тірі күш пен техниканы жоюға, құрылыстар мен бекіністерді қиратуға, арнайы тапсырмаларды (жарық беру, түтіндету, үгіт-насихат әдебиетін тарату т.б.) орындауға арналған. Оқ-дәрілерге артиллериялық атыстар, реактивтік снарядтар, ракета мен торпеданың ұрыс бөлімдері, атыс қаруының оқтары, гранаттар, авиациялық және жер асты бомбалары, инженерлік теңіз миналары, жарылғыш зарядтар, түтіндеткіш құты жатады. Heгe арналғанына байланысты — артиллериялық, авиациялық, теңіз, атыс, инженерлік оқ-дәрілер болады; мақсатына қарай — *негізгі* (нысаналарды жоюға), *арнайы* (жарық беру, түтіндету үшін) және қосалқы (оқу, оқсыз, арнайы сынақтар үшін); жабдықтау сипатына байланысты — жай жарылғыш заттармен, ядролық оқ-дәрілер, көлемді жарылғышты т.б. болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Оқ-дәрілер
Смағұл Жaлғасбаев

**Смағұл Жaлғасбаев** (1925 жылы туған, Атырау облысы Қияр ауылы) – мұнайшы-оператор, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мұнайшысы, Социалистік Еңбек Ері (1973). Доссор кентіндегі ФЗУ-ды бітірген (1942). 1942 жылы Құлсары кәсіпшілігінде, 1966 – 80 жылы «Өзенмұнай» мұнай-газ өндіру басқармасында оператор. Ленин орденімен марапатталған (1971).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Жолдық қорлар

**Жолдық қорлар**—құрамалар, бөлімше, бөлімдердің әскери қорларына қосымша қорлар. Олар темір жол және су көлігі арқылы тасымалдау кезінде альшады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Химиялық барлау аспаптары

**Химиялық барлау аспаптары** — ауадағы, жергілікті жердегі, ұрыс техникасындағы, киім-кешектегі және басқа да заттардағы улағыш заттарды аныктауға, сондай-ақ зақымданған материалдардан (жер, қар, су, тағам) сынама алуға және ауадағы улы немесе бейтарап түтіндерден сынама алып, іріктеуге арналған құрал. Дала жағдайында уланған заттарды анықтауға арналған аспаптардың ішінде неғұрлым кең қолданылатыны — ПХР54 және ПХР деп аталатын химиялық барлау аспаптары. ПХР-54 құралы ішіне қол сорғысы (насос), индикаторлы түтікшелері бар кағаз (таспалары, түтінге қарсы сүзгісі, сынама алуға арналған құтысы, сорғы саптамасы, корғаныш қалпакшасы) орнатылған қақпағы бар тұрқыдан (корпус) тұрады. Сонымен бірге құрал жиынтығына сынама алуға арналған қалақша, залалданған бөлікті көрсететін таспа, қалта электр фонары, жазбаларды түсіріп отыратын конверт пен нұсқау кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әскери-далалық госпиталь

**Әскери-далалық госпиталь** (Военно-полевой госпиталь) — далалық жағдайда дәрігерлік көмек көрсету мен емдеуді камтамасыз етуге арналған мекеме. Бұл әскери госпитальдің сұрыптаушы, көп салалық, хирургиялық, терапевтік, жұкпалы аурулар және жеңіл жарақаттанғандарды емдейтін түрлері бар. Ұлы Отан соғысы жылдарыңда мұңдай штаттық автокөліктері бар ауруханалар әскерлер соңынан ілесіп отырды және жылжымалы-далалық госпитальдар деп атады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тетрил

thumb|150px
**Тетрил** — бөлшектелгіштігі жоғары жарылғыш зат. Ол түрлі оқ-дәрілерге аралық тұтандырғыш жасауға және капсюль-тұтандырғыштардың кейбір түрлерін жарақтауға қолданылады. Тетрил ашық сары түсті, иіссіз, суда ерімейтін, көгілдір түсті жалынмен жанатын кристалды зат. Тетрилдің 1 кг-нан артық салмактағы мөлшерінін жануы жарылыска ұласуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Жарылғыш заттар
Санат:Нитроқосылыстар
Жолдың қамтамасыздандырылуы (жабдықталуы)

**Жолдың қамтамасыздандырылуы (''жабдықталуы'')**  — Қарулы Күштер тылының оперативті және стратегиялық буындарында әскери-көлік жолдарын техникалық жағынан қорғауға және іске қосуға, даярлық жасауға арналған іс-шаралар кешені. Жолдың қамтамасыздандырылуының міндеттерін жол әскері орындайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Техникалық қадағалау пункті

**Техникалық қадағалау пункті** (ТҚП) (Пункт технического наблюдения) — ұрыс кезеңіне кұрылатын, әскерді техникамен жабдықтайтын орган. 1930 жылдары танкілік және механикалық бөлімдерде құрылып, бақылау мен байланыстың басты пункті болып аталды. Техникалық қадағалау пункті қираған, жоғалған және батып кеткен машиналардың тұрған орнын анықтау және картаға түсіру максатында ұрыс алаңындағы ұрыс машиналарын бақылау, қай бөлімге қарайтынын, батуы мен суға батып қирауының сипатын, эвакуациялау және жөндеу үшін кажет дайындық жұмыстардың көлемін анықтау, жақын қолайлы калқаларды, оларға жақын жолдарды және эвакуация жолдарын таңдау үшін құрылады. Техникалық қадағалау пункті танкілік және мотоатқыштар батальондарында құрылады. Қадағалауға қиын жағдайларда роталық техникалық қадағалау пункті құрылуы мүмкін. Әдетте батальондық техникалық қадағалау пунктінде роталық техникомдар, химик-дозиметршілер, саперлер және қордағы экипаждар (жүргізушілер) болады. Жоғары жылдамдықты сауытғы машиналармен, радиобайланыс құралдарымен, бақылау және түнде қару аспаптарымен, ал қажет болғанда навигациялық аппараттармен жабдықталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ханзия Жaлғасбаевa

**Ханзия Жaлғасбаевa** (1927 жылы туған, Маңғыстау ауданы Қаратөбе ауылы) – педагог, Қазақ КСР-і Халық ағарту ісінің озаты (1972). Орал педагогика институтын бітірген (1961). 1945 жылы Маңғыстау ауданында штат жөніндегі инспектор, 1947 – 92 жылы Үштаған, Шахта, Ортаеспе, Ленин, мектептерінде мұғалім болды. «Ерен еңбегі үшін» (1981) медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ядролық қабықша

**Ядролық қабықша** - атом ядросындағы энергияның жақын мәндеріне ие нуклондардың жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Флективтік тілдер

**Флективтік тілдер** (лат flexioиілу, бүгілу) орыс флективные языки — морфологиялық құрылысы бойынша топтастырылған дүниежүзілік тілдердін бір тобы. Оларға тән негізгі ерекшеліктер: ішкі флексияның болуы, дыбыстық зандылыққа сай дауысты және дауыссыздардың алмасып келуі. Бұлар арқылы бір сөздің әр түрлі формалары немесе түбірі бір әртүрлі сөздер жасалады. 
* Мысалы: орыс. ломит, разламывает (о — а алмасуы); сон __ ілік септікте сна (о дыбысының жоғалуы); ар. кагаба (ол жазды) — kutiba (жазылды). Бұл сияқты өзгерістер тілдердің жалғамалы тілдерден ерекшелігін айқын көрсетеді. Флективтік тілдерге семит тілдері (араб, көнееврей, сомали т. б.) және үндіеуропалық тілдер (орыс, неміс, литва. б.) жатады. К- Типологиялык, топтастыру.
Флективтік тілдер — әлем тілдерінің типологиялық белгілеріне қарай топтасуының бір түрі. Флективті тілдерге үндіеуропа, семит-хамит тілдері жатады. Ф.Шлегель түбірдің болу, болмауына орай тілдерді флективті және аффиксациялы деп екіге бөлген. Ал А.Шлейхер тілдерді 3 топқа бөліп зерттеп, флективті тілдердің екі типін (синтетик., аналитик.) көрсетеді.

Синтетик тип іштей екіге ажыратылады: 1) Ra — түбірлердің таза ішкі флексияға жататыны семит тілдері; 2) aRа — ішкі және сыртқы флексияның болуы, үндіеуропа және ежелгі тілдер жатқызылады.

Аналитик типке роман тобындағы тілдер мен ағылшын тілі жатады. Бұл тілдердің негізгі ерекшелігі — түбір флективтілігі мен жалғамалылық, көмекші сөздердің қосылуы. Америка ғалымы Э.Сепир тілдердің типологиясы туралы негізгі граммат. түсініктерді 4 топқа бөлген: 1) негіз туралы түсінік; 2) деривациялық; 3) нақтылы-реляциялық; 4) таза реляциялық түсінік. Флективті тілдердің өзіне тән белгілері сөз мағыналарының, тұлғаларының өзгеруі ішкі және сыртқы флексиялар арқылы жүзеге асады; бір аффикс бірнеше граммат. мағынада әр түрлі қызмет атқарады; бір граммат. мағына әр түрлі тұлғалармен беріледі; аффикстер (префикс, инфикс, суффикс) сөз басында, сөз ортасында, сөз соңында қолданылады.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
## Дереккөздер


Санат:Лингвистикалық типология
Жол-көпір конструкциялары

**Жол-көпір конструкциялары** —	әскери жолдарды даярлауға арналған құрылыс элементтерінің жиынтығы (*жиналмалы жол жабулары, төмен және биік көпірлер, су өтетін трубалар тағы басқа элементтер*).

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Сәулетші

150px|right|thumb| XIX ғасырдағы сәулетші
**Сәулетші** - сәулет өнерінің маманы. Ғимараттар архитектурасын жобалайтын, нобайын сызатын адам.


Сурет:Philip_Johnson.2002.FILARDO.jpg|Филип Джонсон, бірінші лауреат, 1979 жыл
Сурет:Frank_Gehry_2006_crop.jpg|Фрэнк Гери, 1989 жыл
Сурет:Norman_Foster_dresden_061110.jpg|Норман Фостер, 1999 жыл
Сурет:Kazuyo_Sejima_mg_4973-small.jpg|Кадзуё Сэдзима, 2010 жыл


## Дереккөздер

Санат:Сәулетшілер
Әскери-далалық терапия

**Әскери-далалық терапия** (Военно-полевая терапия) — әскери қызметшілердің ішкі ағза аурулары ерекшелігін зерттеумен, сонымен бірге әскердің ұрыс қимылдары жағдайында ауырғандарға терапевттік көмек көрсетудің ұйымдастырушылық түрлерін тәжірибе жүзінде қолданумен шұғылданатын маңызды әскери медициналық бөлімдердің бірі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Газ өлшегіш

**Газ өлшегіш** - газды қоспаның көлемін өлшеуге арналған цилиндр шыны түтік. Оның жоғарғы жағында шүмегі бар, ал төменгі жағына сұйықтық (сынап) толтырылған ыдыс бекітілген.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Жарықтандыру құралы

**Жарықтандыру құралы** — түнгі уақыттағы ұрыс қимылдары кезінде жергілікті жерді жарықтандыруда арналған арнайы құрылғылар. Жарықтандыру құралы ретінде:
* прожекторлар (тасымалды, сүйремелі, өздігінен жүретін, тікелей әскери техника үлгілеріне орнатылған), 
* жарықтандыру снарядтары (миналар), оқтар, жарыктандыратын авиабомбалар (ЖАБ) қолданылады.

Қазіргі кездегі бар прожекторлар толқын ұзындығына байланысты (0,38-0,77 мкм) көрінетін түрдегі, сонымен қатар (0,77 2,0 мкм) диапазонындағы көрінбейтін жақын инфрақызыл түрдегі сәуле таратады және тура көру қашықтығында сәуленің 0,5-тен 2,5 градусқа дейінгі ендікте көзбен және құралмен байқауға жеткілікті жарықты жасайды. Жарықтандырғыш артиллериялық снарядтардың (миналардың) әдетте жарықтандырғыш құрамы бар бір алауы болады. Сигналдық тапаншалардан атуға арналған жарықтандырғыш оқтар және арнайы құрылғыларсыз бірнеше жүз метр биіктікке жарықтандырғыш жұлдызшаларды жіберетін жарықтандырғыш реактивті оқтар бар. Жанғыш жүлдызшалар белгіленген биіктікке жеткеннен кейін жергілікті жерді жарықтандыра отырып парашютпен не парашютсіз төмен түседі. Қазіргі жарықтандыру құралы негізінен көп алаулы болып келеді. Бүл жарық күшін көбейтуге және жарықтандырылатын жергілікті жердің ауданын үлкейтуге мүмкіндік береді.

## Дереккөздер

Санат:Әскери іс
Ресейде орталықтанған мемлекеттің құрылуы

## IV Иван Грозный

III Иван кезінде басталған орыс
жерін біріктіру Куликово шайқасынан кейін одан әрі жалғастырылды.
III Василий Иванович кінәздік еткен
(1505-1533) тұста орыс жерлерінің
Мәскеу төңірегіне бірігуі жедел қаркынмен жүрді. 1485 жылы Мәскеу кінәздігіне Тверь, Псков жері біріктірілді.
1514 жылы Рязань жері қосылды,Еділ
бойындағы мари, мордва, коми, карел халықтары бағындырылды. Ресей көпұлтты мемлекетке айналды.
Ұлы Василий кінәз өлгеннен кейін
орыс мемлекетінде өкімет билігі үшін
күрес күшейе түсті. Таққа сөз жүзінде
үш жасар IV Иван (1533-1584) ие болды да, іс жүзінде мемлекетті оның шешесі Елена Глинская мен оның кеңесшілері басқарды. 1547 жылдан IV Иван
орыс мемлекетінщ патшасы атанды. Ол самодержавиені нығайту үшін
1549 жылы жаңадан заңдар жинағын шығарды. Бұрынғы боярлар
думасының орнына Земсоборын құрды. Боярлардың саяси билігі төмендетіліп, дворяндардың билігі күшейтілді.
Әскери реформа жүргізіліп, Ресейде түрақты армия құрылды.
1550 жылдан бастап шаруалар өз жерінен кетуге рүксат алды, бірақ
ол иелерінен алған қарыздарынан толық күтылғанда ғана жүзеге асатын. Шаруа өз қожайынына бекітілді, кіріптарлық бұрын ғыдан да
күшейе түсті. Ел басқаруда приказдар жүйесі енгізіліп, Ресей бір оралықтан бағындырылған мемлекетке айналды. Абсолюттік монархия елді орыс дворяндарына сүйеніп басқарды. IV Иван кезінде боярлар патшаға қарсы күреске шықты. XVII ғасырда Зем жиналысы
мен боярлар думасының беделі әлсіреп, абсолютті монархия шексіз
билікке ұласты. Патша шіркеу билігін де өз қолына алды.
IV Иван кезінде халық наразылығымен қатар боярлардың қарсылығы күшейді. IV Иванды халық Грозный деп атады. Ол елде опричнина саясатын енгізді. Ол бойынша мемлекеттік жерлерге патшаны қолдаған сенімді адамдарды орналастырды да, патшаға қарсы шыққан боярлардың жерлері тартып алынып, олар шет аймақтарға көшірілді.
Опричнинаны арнаулы, сенімді адамдардан тұратын өскер жүргізді.
Опричнина **«опричь»** сөзінен шыққан - **«басқа, айрықша»** деген мағынаны
білдіреді. Ауыспалы мағынасы - **«жүгенсіз кеткен орда»**.
Халықтың IV Иван патшадан опричнинаны жоюды талап етуі.
Халықты қорқыту үшін опричнина әскерлері қанжығаларына иттің басы мен сыпырғыш байлап жүрді. Бұл  олардың патшаға
иттің иесіне берілгендей берілгендігін, опасыздарды мемлекеттен
сыпырып тастайтындығын білдірді. Опричнина әскерлері тек қана
патшаға бағынды. IV Иван боярлар думасын таратып, боярларсыз
жеке билік орнатып, қарсы шыққандарды жазалап отырды. Опричнина елде үрей туғызып, қатал жазалау саясатына айналды.
1569-1570 жылдары IV Иван Новгород жеріне барған жолында
опричнинаға қарсы шыққан Клин, Торжок, Тверь қалаларын тонап, адамдарды аяусыз жазалады.
1565 жылдың басында IV Иван мемлекет жерінің едәуір бөлігін
опричнинаға, айрықша өз биліғіне карайтын етіп бөліп алды.
IV Иванның қатал билігі кезінде шаруашылық құлдырап, елде тыныштық бұзылды. Патшаға қарсы халық наразылығы күшейді. 1572
жылы IV Иван опричнинаға тыйым салды. Елде тыныштық орнады.

## Дереккөздер


Бірақ 1558-1583 жылдардағы Ливон соғысында Ресей жеңіліс тауып, халықаралық беделі әлсіреді.

Санат:Тарих
Санат:Дүние жүзі тарихы
Санат:Ортағасырлар
Ширтан

**Ширтан** — қойдың қарнына етін, сарымсақ салып көмбелеп пісірілген шуваш халқының ұлттық тағамы. Ширтанды 300-ден 100°С дейін төмендейтін температуралық ортада пісіреді, сондықтан ол жартылай құрғақ және қытырлақ қабықты болып дайындалынады.
## Дереккөздер
Ампутациялық келте

thumb|right|200px|Ампутация процесі, Хирургия кітабы(1537)
**Ампутациялық келте** (*Amputaio*— кесіп тастау — шолақтық — келтелік) — Аяқ-колды немесе мүшені хирургиялық жолмен ампутация жасағаннан кейін қалатын келте.


Сурет:Flickr - The U.S. Army - Drill sergeant returns to duty following amputation.jpg|оң қолынан айырылған солдат
Сурет:Ring Amputation.JPG|


## Дереккөздер


Санат:Ампутация
Санат:Патология
Газ тазарту

**Газ тазарту** — өнеркөсіптік газдарды бағалы, керексіз немесе залалды қоспалардан тазартудың технологиялық процесі; қатты және сұйық қоспалар құйындатқыштармен, сүзгілермен ұсталып қалады. Газ күйіндегі қоспалардан тазарту үшін физикалық-химиялық әдістерді қолданады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Әскери-далалық хирургия

**Әскери-далалық хирургия** (Военно-полевая хирургия) — әскери медицинаның аса маңызды бөлімдерінің бірі. Ол ұрыс жарақаттарын, жараның жазылу ерекшелігін, ағзаның жалпы жағдайы мен әсерін зерттейді. Әскери-далалық хирургиянын негізгі міндеті дала жағдайында, қазіргі заманғы ғылыми жетістіктер негізінде, соғыс және медициналық жағдайды есепке ала отырып, жоғары дәрежелі маманданған хирургиялық көмек көрсету әдістерін зерттеу мен ұйымдастыру.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Химиялық барлау шолғыны

**Химиялық барлау шолғыны** — химия әскерінен құралған радиациялық және химиялық барлау органы. Міндеті жауынгерлер орналаскан немесе жүруге тиісті аймактагы радиациялық және химиялық зақымдануды анықтау, радиация мөлшерін, түрін, шекараларын анықтап, бұған қоса айналып өту жолдарын іздеу. Химиялық барлау шолғыны өз міндетін орындау үшін жаяу, автомобильмен, бронетранспортермен, танкімен, кей жағдайда тікұшақпен, ұшақпен жүргізілуі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Оқ-дәрілер жиынтығы

**Оқ-дәрілер жиынтығы** (боевой комплект) — бір қаруға (тапанша, автомат пулемет, отатқыш, зеңбірек) немесе ұрыс машиналарына (БТР, танк, ұшақ және басқа) қондырылған оқ-дәрілер мөлшері; оқ-дерілермен қамтамасыз ету және олардың ұрыс тапсырмасын орындау кезіндегі қажеттілігін есептеу, жабдықтау бірлігі. Бөлімшелер, бөлімдер, кеме, құрама, бірлестіктердің атыс жиынтығына қару-жарақтың өр түрі үшін қажетті оқ-дөрілердің жиынтық мөлшері енеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тетраэдрлер

150px|Тетраэдр|right
**Тетраэдрлер** — темір-бетоннан жасалған, биіктігі бір метр тең қабырғалы пирамида түріндегі танкіге қарсы тосқауылдар. Олардың танкіге қарсы әсері жүріп келе жатқан танк астына тірелетін аласа бағандар әсеріне ұқсас. Тетраэдрлер бағандар тәрізді топыраққа көмілмей, жер бетіне тасталады. Олар қалай тасталса да бір үшкір бұрышы жоғары қарап түсетін-
діктен, әрқашан бөгет болады. Жағалауларда шағын тереңдікте орналастырылатын темір тетраэдрлер десантғарға қарсы тосқауыл ретінде колданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тетрафтонг

**Тетрафтонг** - бір буында төрт дауыстының тіркесуі.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Әскери-дәрігерлік комиссия

**Әскери-дәрігерлік комиссия** (Военно-врачебная комиссия) — азаматтардың жалпы әскери қызметке және жекелей әр түрлі әскери кызметке жарамдылығын анықтауға арналған медициналық сараптама органы. Әскери-дәрігерлік комиссия куәландыру жөніндегі нұсқаулық пен аурулардың арнайы кестесін басшылыққа ала отырып, тексерілушінің әскери қызметке жарамдылығы туралы шешім шығарады. Әскери-дәрігерлік комиссия штаттык және штаттық емес болып бөлінеді; штаттық емес Әскери-дәрігерлік комиссияға госпитальдық және гарнизондық Әскери-дәрігерлік комиссия жатады. Әскери-дәрігерлік комиссиядан басқа әскери комиссариат жанында дәрігерлік комиссиялар болады. Олар ауруы бойынша демалыста жүрген, сондай-ақ әскери қызметке жарамсыз деп табылған немесе әскери қызметтен белгілі бір уақыттан соң қайта куәландыру арқылы босатылған әскери қызметшілерді қайта куәландыруға арналған.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жарықты техника

**Жарықты техника** — жарықты алу және оны практикалық қолдану мәселелерін қамтитын техника саласы. Жарықты техника бөлімдері: 
*жарықтандырғыш техника жарық беру үшін жарык қуатын қолдану; 
*жарыкпен белгі бергіш техника — белгі беруге арналған қүрылғылар жасау; 
*жарықтық проекциялык техника — жарықты көшіруге арналған және т.б. аппараттар, 
*проекциялық аппараттар құрастыру; 
*сәулелендіру техникасы — емдік мақсатта жарық қуаттарын қолдану.

Әскери істе әскерлердің (күштердің) ұрыс қимылдарын жарықпен қамтамасыз ету үшін жарық бергіш және жарықпен белгі бергіш техника түрлері кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Газ тұтқыш

**Газ тұтқыш** - тыныс мүшелерін улы және радиоактивті заттардан дербес қорғауға арналған құрал.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Сумен қамтамасыз ету пункті

**Сумен қамтамасыз ету пункті** (пункт водоснабжения) — су өндіру, оны сақтау және бөлу үшін арнайы техникалық құралдармен жабдықталған, айналасындағы жермен қоса алғандағы су көзі. Жаппай қырып жоятын қару қолданған жағдайда әскерді сумен
қамтамасыз ету аса маңызды іс боп саналады, өйткені ашық су көздері залалдануы мүмкін. Сумен қамтамасыз ету пункті шахталық және тұрбалық құдықтарды, бұрғылау орындары мен бұлақтардың және судың үстіңгі кездерінің (өзен, көл, теңіз) базасында жасалады. Құдық құрылысы бөлімшелерге күнделікті қажет ішетін су, тамақ дайындауға, шаруашылық және техникалық қажеттіліктерге кететін су мөлшерін есепке ала отырып салынады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Сурдокамера

**Сурдокамера** керегелерінен дыбыс өтпейтін арнайы жабдықталған үй. Ол ғарышкер дайындауда толық тыныштық болуын, әр түрлі дыбыс, жарық, сигнал, т.б. әсерінің болмауын қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тұрар Жaлғасбайұлы

**Тұрар Жaлғасбайұлы** (1914, Маңғыстау ауданы – 2001) – педагог. 1930 – 87 жылы Маңғыстау ауданы мектептерінде мұғалім, директор, директордың оқу ісі жөніндегі орынбасары, Шевченко ауданы оқу бөлімінде мектеп жөніндегі инспекторы болды. «Еңбектегі ерлігі үшін» (1962) медалімен, «Халық ағарту ісінің озаты» (1965) белгісімен, 2 рет Қазақстан КП ОК-нің Құрмет грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сутек жанармайы

**Сутек жанармайы** (водородное горючее) — 1903 ж. К.Э.Циолковский алғаш рет ракеталық жанармай ретінде ұсынған сұйық, сутек. Ракетанын соңғы үлгілері үшін ен тиімді жанармай, әр түрлі жер үсті қозғатғқыштары мен авиациялық әуе-реактивтік қозғалтқыштары үшін келешегі мол жанармай болып есептеледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Отын