open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Торығу

**Торығу** – үмітсіздікпен ұштас, адамның бұл өмірден, тіптен бүкіл құндылықтардан түңілуімен сипатталатын халі. Торығу дүниені зұлымдық, адам өмірін мәнсіз деп тануымен көрінеді. Торығудың тамырын діни таныммен байланыстыратын көзқарастар бар. Әйтсе де дін адамды сенімге тәрбиелейтіндіктен, шын мәніндегі ақиқи дін адамның сенімін нығайтуға, болашаққа үмітін арттырып, кездескен қиындықтарды сабырмен қарсы алып, өткенге тәуба қылуына ықпал етсе керек. Торығудың астарында әрбір адамға тән қауіп-қорқынышты сезіну, өзінің кемшіліктері мен қателіктерін түсініп, өзін-өзі іштей кінәлауы, өзінің өміріне, қоршаған ортаға риза болмауы, тіптен осылайша өмір сүруге лайықпын ба деген уайым, сауалы жатады. *“Уайым – ер қорғаны есі барлық”* деп Абай айтқан уайым торығуға соқтырмайды. Себебі, ол уайым ердің Құдайдың әділіне сай емеспін деп, бірақ фазылынан үміт үзбеуімен сипатталатын Хаққа махаббатына негіз болатын сезім. Ал торығуға апаратын уайым үмітсіздіктен, өзімшілдіктен, айналасына күдікпен қарап, өзгені жек көруден туындайды.

**Торығу** — өмірде жолы болмаған жағдайларда күйзеліп, түңілушілік. Торыққан адамда мұңаю, қорқыныш, үрей, ашу, ыза, долылық, өмір сүруде мән жоқ деп сезіну, депрессия сияқты сезімдер байқалады. Жеке адам мен әлеуметтік топтардың психикалық көңіл-күйінің көрінісі. Торығудың объективтік негізі — табиғи алапат және әлеуметтік зілзала (катаклизм), жазылмайтын ауру, жақын адамынан айырылу, жұмыста, шығармашылықта және жеке өмірде жолы болмаушылық. Торығудың субъективтік көзі — қайғы-қасіретті еңсеруге деген адамгершілік-психологиялық ұстанымның болмауы не босаңдығы, тіршіліктің жаңа жағдайына бейімделуге бастайтын ерік-жігердің болмауы. Торығудан шығудың амалы әр түрлі: рухани жаңарудан моральдық азуға дейін, өмірдің қызығынан күдер үзуден, өзін-өзі өлтіруге дейін. Психикасы тұрақсыз жастар мен жасөспірімдер болар-болмас сәтсіздіктің өзінен тез торығады. Торығу сезімін бастан кешірген адамдарға әлеуметтік қолдау, психотерапевт-мамандардың көмегі қажет. Австриялық психиатр Н. Франкл жасаған логотерапия терапиясы мен практикасы адамдарға өмірдің мәнін қайта ұғынуға көмектеседі. Былайғы тіршілікте торығудан арылу үшін достық қарым-қатынас пен моральдық қолдау жеткілікті болатын жағдайлар көп.

## Дереккөздер


Санат:Жантану
Санат:Медицина
Ғайни Хайруллина

**Хайруллина Ғайни** (27.3. 1914, қазіргі Атырау облысы Құрманғазы ауданы — 22.12.1967, Алматы) — актриса, режиссер, Қазақ КСР-інің халық арт. (1958). 

1938 ж. Ленинградтың (Санкт-Петербург) Мемл. сахна өнері техникумының (кейіннен Театр, музыка және кинематография ин-ты) қазақ студиясын, ал 1956 ж. Мәскеу қаласындағы Мемл. театр өнері ин-тының реж-лік ф-тін бітірген. 

1938 — 1961 ж. Шымкент облысы қазақ драма театрында актриса, реж. және бас реж., сондай-ақ 1947 — 1949 ж. Жамбыл облысы қазақ драма театрының көркемдік жағын басқарды. Бұл театрларда ұлттық драматургиядан М.Әуезовтің “Қара қыпшақ Қобыланды” мен “Қарагөз”, С.Мұқановтың “Шоқан Уәлиханов”, М.Ақынжановтың “Ыбырай Алтынсарин”, Ғ.Мүсіреповтің “Ақан сері — Ақтоқты”, сонымен қатар классик. туындылардан К.Гольдонидың “Екі мырзаға бір қызметкер”, О. де Бальзактың “Өгей шеше”, Н.В. Гогольдің “Ревизор”, А.Н. Островскийдің “Жазықсыз жапа шеккендер”, т.б. драматургтардың пьесаларын қойып, өзі Қарлыға, Жүзтайлақ, Назым (Әуезов, “Қара қыпшақ Қобыланды”, “Түнгі сарын” және “Сын сағатта”), Шаблова, Кручинина (Островский, “Кешіккен махаббат” пен “Жазықсыз жапа шеккендер”), леди Микфорд (Ф.Шиллер, “Зұлымдық пен махаббат”), т.б. рөлдерді орындады. 
Шымкент облысы қазақ драма театрында классик. шығармаларды қоюда көп еңбек сіңірді. Көбіне орындайтын кейіпкерлерінің лерінің мінез кереғарлығын, драм. бояуын баса көрсетуге ұмтылу, оның актерлік өнеріне тән сипат болатын. 
1961 — 1964 ж. Қазақтың балалар мен жасөспірімдер театрының (қазіргі Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры) бас режиссері болды. 
1964 жылдан Алматы мемл. өнер ин-тында (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) пед. қызметпен шұғылданды. 

“Құрмет белгісі” орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:27 наурызда туғандар
Санат:1914 жылы туғандар
Санат:Құрманғазы ауданында туғандар
Санат:22 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:1967 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан актрисалары
Санат:Қазақстан режиссёрлері
Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері
Санат:Санкт-Петербург  театр, музыка және кинематография институты түлектері
Санат:Түркістан облыстық қазақ драма театры әртістері
Санат:Түркістан облыстық қазақ драма театры режиссерлері
Санат:Мәскеу мемлекеттік театр өнері институты түлектері
Санат:Жамбыл облыстық қазақ драма театры тұлғалары
Санат:Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры режиссерлері
Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы оқытушылары
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Контрагент

**Контрагент** (лат. contrahens, contra hens – уағдаласушы) – шарт жасасушы тараптардың бірі; шарт бойынша белгілі бір міндеттемені мойнына алған жеке немесе заңды тұлға. 

Кәсіпкерлік субъектілерімен ынтымақтастық және өзара іс-қимыл әрқашан тәуекелдермен байланысты болды. Мердігерлермен жұмысты ұйымдастыру кейбір бөлшектерге және сақтық шараларына мұқият назар аударуды талап етеді. 

## Дереккөздер

Санат:Азаматтық құқық
Онбасы

**Онбасы** –  түркі халықтарында орта ғасырларда қолданылған әскери лауазым; жасақтағы он сарбаздың басшысы. Дәрежесіне қарай Онбасыға байрақ тапсырылған. Онбасы жүзбасыға бағынған.
## Уақытша ереже
1868 жылғы Ресей империясының қазақтарға арналған “Уақытша ережесі” бойынша әр ауылда 10 үйден бір адам Онбасы сайланды.
## Сілтемелер
* Ондық
* Жүзбасы
* Әскери лауазым
## Дереккөздер


Санат:Әскери шендер
Торэмен

**Торэмен**, Або хан, Абруй (т. ж. б. – 587) – Батыс Түрік қағандығының негізін қалаған билеуші (584 – 603). Бірінші Шығыс Түрік қағандығында 554 – 572 ж. билік құрған Муган ханның (Муюй Кигин) ұлы. Ол әкесінен кейін билікке келген Шаболио Ниегу қағанға мойынсұнудан бас тартып, қағандықтың батыс өңіріне билік етуге ұмтылады. 584 жылдан Алтайдың батыс өңірінде билік құрып, өз иелігін Әмудария өз-не дейін жеткізді. Алайда бұл өңірдегі тайпалар Торэменнің билігін бірден мойындай қоймай, оған қарсы күрес жүргізді. 584 ж. Әмудария өңіріндегі жергілікті тайпа көсемі Чулохэу Торэменді тұтқынға түсіріп, Бұхарда қорлықпен өлтірді.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.

Санат:Тұлғалар
Санат:Тарих
Тосап

**Тосап** – тәтті тағам. Әр түрлі жеміс-жидектен жасалады. Алма, алмұрт, қарақат, қара өрік, құлпынай, қызанақ, сәбіз, таңқурай, тәтті шие, т.б. іріктеп алынып, суық сумен жуылып, қант қосып қайнатылады. 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.

Санат:Асхана
Санат:Тағамдар
Мүктікөл

**Мүктікөл** – Қостанай облысы Жітіқара ауданындағы ауыл, Мүктікөл ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жітіқара қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 50 км-дей жерде, Орал алды үстіртінің етегінде орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 947 адам (480 ер адам және 467 әйел адам) болса, 2009 жылы 427 адамды (227 ер адам және 200 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1900 жылдың бас кезінде қаланған. 1932 – 54 жылдары өзімен аттас астық өндіретін ұжымшар орталығы, 1954 – 96 жылдары кеңшар орталығы болып келді. 1996 жылдан кеңшар негізінде мұнда 56 шаруа қожалығы құрылды. 

## Дереккөздер

Санат:Жітіқара ауданы елді мекендері
Абсолюттік құқылар

**АБСОЛЮТТІК ҚҰҚЫЛАР** — субъективтік құқылар, оны иеленуші тұлғаға белгілі бір міндеттілік жүйеленген адам немесе адамдар тобы қарсы тұрады. Мұндай міндеттілік — АБСОЛЮТТІК ҚҰҚЫЛАРды кемсітетін кез келген іс-әрекетті жасаудан тежеліп қалу, бас тарта білу. Кез келген адам АБСОЛЮТТІК ҚҰҚЫЛАРды бұзуы мүмкін болғандықтан, заң кез келген және әрбір адамнан немесе адамдар тобынан АБСОЛЮТТІК ҚҰҚЫЛАРды қорғайды. АБСОЛЮТТІК ҚҰҚЫЛАРдың санатына мүліктік құқылар (мысалы, меншік құқы), сондай-ақ жеке мүліктік емес құқылар (мысалы, автордың жеке мүліктік емес құқылары, шығарманың авторы ретінде мойындалу құқы, шығарманы өзінің шынайы аты-жөнімен немесе бүркеншек атымен пайдалану құқы, т.б.) жатады. Қазақстан Республикасында АБСОЛЮТТІК ҚҰҚЫЛАР, ең алдымен, азаматтардың Қазақстан Республикасының Конституциясында бекітілген негізгі құқылары болып табылады. Жекелеген құқықтық қарым-қатынастарда АБСОЛЮТТІК ҚҰҚЫЛАР салыстырмалы құқыларға ұласып жатады.
## Дереккөздер
*Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Құқық
Тосқауыл

**Тосқауыл** - 1) қарсыластың кенеттен пайда болуы немесе жылжуы байқалған бағытта бойтасалау үшін немесе әскер қоршауынан шығатын қапталды қамтамасыз ету үшін қарсы қойылатын бөлімше; 
2) қазақтардың әскери жүйесінде соғыс барысында ханды ортаға алып, қорғап жүретін бөлікті “тосқауылшы жасақ” деп атаған. 3) доптан тыс ойыншыға қарсыласының жолын кескестеп допқа жеткізбеуге болмайды. Егер шабуыл жасаушы қарсы команданың қорғаушысы алдап өткен жағдайда **тосқауыл** жасалады деп есептелінбейді. Кездесудің арбитрі екі жақтың ойыншыларына бір-бірлеріне Т. Жасамай еркін ойнауларына мүмкіндік береді.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.

Санат:Әскери іс
Санат:Тарих
Акцепт (экономика)

**Акцепт** (— қабылданған) — 
# Оферта жолданған жақтың оны қабылдағандығы туралы жауабы. Акцепт келісімшарт жасау туралы контрагенттің ұсынысын қабылдауға келіскендікті білдіреді. Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексінің (Жалпы бөлім, 1994 ж.) 396-бабына сәйкес акцепт толық әрі бұлтарыссыз болуы тиіс. Егер заңнан, іскерлік қызмет аясында қалыптасқан әдеттерден, екі тараптың бұрынғы іскерлік қарым-қатынастарынан өзгеше бір жағдай туындамаса, үнсіз қалушылық акцепт болып саналмайды. Егер заңда, өзге құқықтық актілерде немесе офертаның өзінде басқадай көзделмесе, белгіленген мерзім ішінде офертаны алған адамның онда көрсетілген келісімшарт шарттарын орындау (тауарларды түсіріп алу, қызмет көрсету, жұмыстарды атқару, ақша төлеу тағы басқа) жөніндегі іс-әрекеті акцепт болып саналады. Егер офертаны жолдаған адамға акцептті кері қайтарып алу туралы хабарлама акцептен бұрын не онымен бір мезгілде келсе, онда акцепт алынбаған болып есептеледі. Офертада ұсынылғаннан өзгеше шарттармен келісімшарт жасауға келісім туралы жауап қайтару акцепт болып табылмайды. Мұндай жауап акцепттен бас тарту және сонымен қатар жаңа оферта ретінде танылады. Акцептті жолдау мен қабылдаудың құқықтық реттері мен тәртіптері арнаулы заңдарда егжей-тегжейлі көзделген. 
# Төлеушінің (дентинніңтрассат) аударым векселі(тратта) бойынша сол вексельді онда көрсетілген мерзімде төлеуге міндеттеме алуы; 
# Аударым вексельде көрсетілген соманың төленетініне банктің кепілдеме беруге келісімі; 
# Бұрынғы КСРО-да және басқа бұрынғы социалдық елдерде шаруашылық ұйымдар арасында қолма-қол ақша төлемей есеп айырысудың бір түрі болды.
Төленуге тиіс соманы төлеуге келісім берген заңды немесе жеке тұлғаны акцептант(, қабылдаушы) деп атайды. Оның келісімі вексельге “акцептелді” деп жазып, қол қоюмен айғақталады. Вексель ұстаушы аударым вексельді төлеушіге акцепттік белгі соқтыру үшін вексельдің төлем мерзімі жетпей-ақ ұсынуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Абай Естайұлы Мырзахметов

**Мырзахметов** Абай Естайұлы (1962 – 97, қазіргі Астана қаласы) – агроном. Көкшетау ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1985). Бурабай ауданы Александровка ауылында агроном болып жұмыс істеген. 1990 жылы «Авер» кешенінің негізін қалаған. 1992 жылдан «Тұмар» өндірістік комбинатының Бас директоры болды. Көкшетау университетіне Мырзахметов есімі берілген.
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Агрономдар
Берекет Омаров

**Берекет Омаров** (1932, Арал ауданы Райым ауылы – 1984, сонда) – жырау. Қазалы малдәрігерлік даярлау курсын бітірген соң (1948) қызметке араласады. Өмірінің соңына дейін Қызылжар, Райым ауылдарында төрағалық қызмет атқарған. Омаров көнекөз жыраулар *Әбілда, Дәріғұл, Жәметтерден* дәріс алған. Дәстүрлі саз өнерін жалғастырушы, сол ақын-жырауларды бүгінгі ұрпаққа жеткізуші. Ол Нұртуғанның «Қарасай –  Қази», «Едіге», «Тағаймұрат» жырымен қоса 100-ге тарта термелерін, *Нұрмағамбет, Еспембет, Смағұл* ақындардың терме-толғау, айтыс өлеңдерін білген. Аудан, облыс ақындар айтысына қатысып, өнер додасында «дүлдүл жырау» атанған.

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Орынбор ғылыми архив комиссиясы

thumb| alt=A.|Оренбург
**Орынбор ғылыми архив комиссиясы** – ғылыми құжаттық мекеме. 

1887 жылы желтоқсан айында 25 адамнан тұратын Орынбор ғылым архив комиссиясы құрылды. Комиссияның басты мақсаты – архив iстерiн ретке келтiру, Орынбор өлкесiнiң тарихын зерттеу, археологиялық және этнографиялық материалдар жинау болды. Алғашқы жылы қазақтардың тарихы жөнiндегi құжаттар, көршi мемлекеттермен сауда және қарым-қатынастары туралы құжаттар жинақталды. Жергiлiктi өлкетанушылармен бiрге комиссияның жұмысына В.В.Бартольд, Санкт-Петербург археология институтының директоры Н.В.Покровский, академик В.В.Радлов құрметтi мүшелер ретiнде қатысты. А.Балғымбаев, А.Байтұрсынов, М.Ф.Кәрiмов, М.З.Рамеев, М.Ф.Сүлейменов, т.б. қазақ, татар және башқұрт зиялылары комиссия жұмысына белсене араласты. Орынбор ғылым архив комиссиясы  Қазақстанда 18–19 ғасырларда Қазақстанды Ресейдiң отарлау тарихы жөнiнде көптеген деректер жиналды. И.А.Кастаньенiң «Қазақ даласы мен Орынбор өлкесiнiң көне ескерткiштерi» деген еңбегiнде Қазақстан тарихы жөнiнде алуан түрлi деректемелiк материалға жүйеленген шолу берiлдi. Комиссияның «Труды» атты өз баспасөз органы қызмет iстедi. 1894–1917 жылдарда бұл басылымның 34 саны жарық көрдi. Орынбор ғылым архив комиссиясы Қазан төңкерiсiне дейiн жұмыс iстедi..
## Дереккөздер
 
## Қара
*Ұ.Т.Ахметова Ғ.Б.Балғымбаев және Орынбор ғылыми мұрағаттық комиссиясы

Санат:Ғылым
Толқын құмы

**Толқын құмы** – Шалқарнұра тауының солтүстігінде, Торғай өзеннің орта ағысында жатқан құмды массив. Қостанай облысының Торғай ауданы жерінде орналасқан. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай Торғай өзенін бойлай 66 км-ге созылып жатыр, ені 21 км шамасында. Ауданы 820 км². Барханды-төбешікті құмдардың салыстырмалы биікт. 2 –10 м. Көпшілік жерін арна тәрізді сортаңды ойыстар тілімдеген. Грунт сулары 2 – 5 м тереңдікте (минералд. 1,5 – 5 г/л) жатыр. Құм төбелерде еркекшөп, боз, т.б. өсімдіктер өседі. Мал жайылымы. Құмды өңірінде қыстаулар (Қарақұдық, Түйемойнақ, т.б.) мен елді мекендер (Жыңғылды, Қарғалы, т.б.) орналасқан.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том.

Санат:География
Абсолютті шама

**Абсолютті шама**, немесе **модуль** — ~x нақты санының төмендегідей жолмен анықталатын теріс емес сан. Белгіленуі — ~|x|.

:\ |x| = \begin{cases} \ \ x, & x \geqslant 0 \\ -x, & x \leqslant 0 \end{cases}

Мысалы, 

:~|4| = 4, |- 6| = - (- 6) =  6, |0| = 0.

Бұл ұғымды комплекс сандарына да қолдануға болады.
~z = x + i * y комплекс санының абсолютті шамасы (модулі): 

:~|z| = + \sqrt{x^2+y^2}  саны (мұндағы ~x және ~y — нақты сандар).

## Дереккөздер


Санат:Элементар функциялар
Шаһизада Шанасурова

**Шаһизада Шанасурова** (26.4.1966 ж. т., Арыс қаласы) – эстрада әншісі. Республика «Жігер-84» фестивалінің, алғаш өткізілген Ш.Қалдаяқов атындағы байқаудың (1993), «Жас қанат-93» байқауының, Халықаралық «Шоу-Транзит-93» (Новосібір қаласы) өнер байқауларының лауреаты. Сондай-ақ «Азия дауысы-96» байқауының дипломанты. 1983 ж. Арыстағы теміржолшылардың Мәдениет үйінде әнші бола жүріп бүкілодақтық және республика «Жігер» фестивальдеріне қатысып көзге түседі. 1985 ж. Алматы қаласындағы республика эстрада училищесін бітіріп, Шығыс Қазақстан және Солтүстік Қазақстан облысы филармонияларында жұмыс істеді. 1995 ж. республика «Гүлдер» ансамблінің әншісі. Ш. Қ.Мәлібековтың «Аққу арман», «Арман шағалам», Ш.Қалдаяқовтың «Қайдасың», «Ана туралы жыр», Г.Дәукенованың «Өмірлік әнім болшы», Ә.Бейсеуовтың «Ғашықпын өмір мен саған», т.б. көптеген эстрадалық әндерін орындап жүр. «Аққу арман», «Достар үшін», «Аяулым» атты бірнеше альбомдары шыққан.

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Санат:Өнер
Күңке Ағанасқызы

**Күңке Ағанасқызы** (туған және қайтқан жылы белгісіз) – бұрынғы Семей облысы Аягөз ауданы Ақшатау ауылы «Қалғұты» елді мекенінде дүниеге келген. Күңке Ағанасқызы – Сыбанның Жаңгөбегінен тараған. Ағанастан – Медет және осы Күңке туған. Медеттен – Кенебай, Садық, Айтжұман, Жұмаш,.. ( ол ақын Жұмаш Кенебайдың ұлы әпкесі) деп кете береді.

Тобықтылар мен Сыбандар ежелден тағдыр талайын бірге бөлісіп, бір-бірінің ыстығы мен суығына бірдей төзіп дегендей, қыз алып, қыз беріскен құдандалы елдер. Еңлік-Кебекті айтпағанның өзінде Абай ғашық болған Сыбанның ақын қызы Қуандық өз алдына бөлек әңгіме. Сонымен сол өңірдегі ай десе аузы, күн десе көзі бар Күңкедей ару қызын ата-анасы Ағанас пен Айсаман шешесі Аягөздің маңындағы Ақшатаудың Қалғұтысында сол заманның белгілі тұлғасы Құнанбай Өскенбайұлына ұзатып, ұлан-асыр той болғаны жөнінде күні бүгінге дейін ел арасында неше түрлі аңыз бар.

Сөйтіп, Кұңке сұлу Құнанбайдың бәйбішесі болады. Күңкеден туған Құдайберді, оның тұңғышы, данышпан ақын Абайдың інісі Шәкәрім – қазақтың маңдайына біткен ұлы ойшылы, ақыны екені әмбеге аян. Күңкенің - өз заманында аса беделді, аузы дуалы, төңірегіне сыйлы адам болғаны турасында да әңгіме аз емес. Бір өкініштісі, ұлы жазушы Мұхтар Әуезов өзінің ұлы шығармасы «Абай жолында» Күңке туралы бір жақты, ескішіл, кертартпа адам ретінде қысқа ғана мәліметтер бергенінде болып тұр. Қолымызда Күңке туралы тарихи деректердің тым аз екені де рас. Құнанбайдай айбары асқан, ел басқарған ірі тұлғаның үнемі бәйбішесі Күңкемен ақылдаспай, ешқандай мәселені шешпейтінінің өзінен көп нәрсені аңғаруға болатын сияқты.

## Сілтемелер
* Абай жолы  
* Шәкәрім Құдайбердіұлы

## Дереккөздер


Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Санат:Абай энциклопедиясы
Санат:Аягөз ауданында туғандар
Айқын Нұрқатов

**Нұрқатов Айқын** (9.9. 1928, Солтүстік Қазақстан облысы Ғ.Мүсірепов ауданы Шұқыркөл ауылы – 16.4.1965, Алматы) – жазушы, сыншы, әдебиет зерттеушісі.

ҚазПИ-дың филология факультетін (1950), аспирантурасын (1954) бітірген. Еңбек жолын 1950 жылы “Әдебиет және искусство” (қазіргі “Жұлдыз”) журналында сын бөлімінің меңгерушісі болып бастап, 1957 жылдан өмірінің соңына дейін Әдебиет және өнер институтында кіші, аға ғылыми қызметкер болып жұмыс істеген. Әдеби зерттеулерінде сөз өнерінің көкейтесті мәселелерін, әдеби үрдіс пен әдебиеттер байланысын жан-жақты қарастырды, Абай, М.Әуезов, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, Ғ.Мұстафин, Т.Шевченко, И.Байзақов, Х.Ерғалиев, Ә.Тәжібаев, А.Тоқмағамбетов, Т.Жароков, Ғ.Орманов, т.б. қаламгерлер шығармасын сан қырынан талдады. “Абайдың ақындық дәстүрі” атты монографиясында Нұрқатов ақын шәкірттерін Абай дәстүрін жалғастырушылар және Абай үрдісін көркемдік-пішіндік тұрғыдан жалғаушылар деп екі топқа бөліп қарады. Нұрқатов зерттеулеріне логик. ой жүйелілігі, пікір айқындығы, тұжырымның дәйектілігі тән, оның еңбектерінде қоғамдық ой-пікір мен көркемдік эстетика талап ұштасқан.

## Шығармалары
*М.Әуезовтың творчест-восы, А., 1956 (1965)
*С.Мұқановтың өмірі мен творчествосы, А., 1956
*Идея және образ, А., 1962
*Сын века, А., 1965
*Жалғасқан дәстүр, А., 1980

## Дереккөздер
Хайнань

thumb|left|Хайнань
**Хайнань Аралы, Цюнъяй** — 

## Территория және ауданы
Оңтүстік Қытай теңізіндегі арал, құрлықтан Хайнань бұғазы арқылы бөлінген. Қытайдың Хайнань провинциясын құрайды. Жер аумағы 34 мың км2. Халқы 7,24 млн. адам. (2000). Солтүстікте — аллювийлік жазық, орталық бөлігі мен оңтүстігі — аласа және орташа биіктіктегі таулар (ең биік жері 1879 м, Учжишань тауы). Гранит, құмтас және базальттан тұрады. 

## Климат
Климаты тропиктік, муссондық; жазықта қаңтар айының орташа темп-расы 16 — 19С, шілдеде 29С. Жылдық жауын-шашын жазықта 1250 — 1500 мм, таулы бөлігінде 3000 мм. Ылғалды, мәңгі жасыл муссонды тропиктік ормандар (пальма, панданус, бамбук) таралған. Солтүстік жағалауларындағы жазық жерлерде күріш, мақта, қант құрағы, т.б. өсіріледі. Әкімшілік орталығы және басты қаласы — Хайкоу.

## Дереккөздер

Санат:Хайнань
Санат:Қытай провинция деңгейіндегі әкімшілік бөлінісі
Серғазы Қабиұлы Баймұхаметов

**Серғазы Қабиұлы Баймұхаметов** (23.4.1936 жылы туған, қазіргі Алматы облысы Қаратал ауданы Үштөбе бекеті) – тау-кен инженері, техника ғылымдарының докторы (1990), ҚР Инженерлік академиясының академигі (1996).

Арғын тайпасының Тарақты руынан шыққан.

Қазақ кен-металлургия институтын (1958, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. «Қарағандыкөмір» комбинатының шахталарында кен шебері, телім бастығы, бас инженер, шахта директоры болып жұмыс істеді.
«Қарағандыкөмір» өндірістік бірлестігінің директоры, бас инженер (1979–1992), «Көмір» мемлекеттік холдинг компаниясында лауазымды қызметтер (1992–1994) атқарған. 1996 жылдан «Испат Кармет» АҚ көмір департаментінің техникалық директоры.

«Разработка способов управления вентиляцией и газовыделением в шахтах для обеспечения безопасных условия интенсивной добычи угля» деген тақырыпта докторлық диссератция қорғады.

Баймұхаметов 90-ға жуық ғыл. жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның («Прогрессивные технологии выемки пожароопасности пластов с кремотогным проветриванием», 1989; «Предупреждение самонагревания и тушение эндогенных пожаров в выработанным пространстве», 1991) авторы; 78 авторлық куәлігі бар.

КСРО Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1973). Қазан революциясы, Еңбек Қызыл Ту және «Достық» (Ресей) ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1936 жылы туғандар
Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Қазақстан инженерлері
Ондатр

**Ондатр** () – кеміргіштер отрядына жататын терісі бағалы аң болып саналады. Қорек талғамайды, негізінен су өсімдіктерімен қоректенеді. Жылына 2 – 3 рет көбейіп, 25 – 30-ға дейін ұрпақ бере алады. Көктемде туған жас Ондатрлар шілде – тамыз айларында көбеюге қатыса береді. Олар – туляремия және паратиф ауруын таратушылар. Терісі үшін көп ауланады.

## Сипаттамасы
Дене тұрқы 35 см-дей, құйрығының ұзындығы 28 см-дей, салмағы 1,5 кг-дай. Құрлықта да, суда да тіршілік етеді. Мойны қысқа, артқы аяқтарында жүзу жарғақтары бар. Құйрығы ұзын, жүзген кезде денесін бағыттап отырады. Түгі қалың да тығыз, қою қоңыр кейде қара түсті. Ұйығу кезінде аталықтарының шап безінен *мускус* (жұпарзат) заты бөлінеді.

## Мекені
Шыққан жері – Солтүстік Америка. Қазақстанға 1935 жылы әкелініп, Сырдария және Іле өзендерінің бойына (570-тей дарабасы) жіберілді. Қазір республиканың барлық өзен-көлдерінде 350 мыңдай Ондатр кездеседі (2005). Бұлар өзен жағасы биік болса, бұраңдата ін қазады, аласа, батпақты келсе, үйшік салады.

## Дереккөздер


Санат:Кеміргіштер
Акцептік вексель

**Акцептік вексель** (ағылшынша acceptance bіll) — төлем иесінің (трассаттың) төлеуге деген келісімі (акцепті) бар вексель. Акцептік вексельде әдетте "акцептелген", "қабылданған", "төлеуге міндеттенем" деген жазу не төлеушінің қолы болуы керек. Төлеуші белгілі бір мерзімде төлеуге жауап беретін акцептші, не вексельдің басты борышқоры болып табылады. Егер төлем уақытында төленбесе, вексель иесі акцептшіге қарсы іс қозғауға құқылы. Женева конвенциясына сәйкес вексель түрін заңды бірыңғайлау мақсатында акцепт шүбәсіз болуы керек, бірақ ол вексель сомасына шектеулі болуы мүмкін (жартылай акцепт). Сауда келісімдеріне негізделген акцептелген вексельдер (коммерциялық вексель) есепке алу және берілетін несиелерді қамтамасыз ету мақсатымен коммерциялық банктерде қабылданады. Қысқа мерзімдік вексельдер орталық банктерде қайта есептелінеді. Банкілердің акцептелген вексельдері әдетте олардың өзара несие берулерінде пайдаланылады. Қазақша вексель.

## Дереккөздер:
Қазақ энциклопедиясы I том

Санат:Заң
Шығыс клубы

**Шығыс клубы** – мұсылман зиялыларының қоғамдық бірлестігі. 1907 ж. 1 желтоқсанда Қазан қаласында мұсылман зиялыларының ресми бірлестігі ретінде құрылды. Шығыс клубы өз мүшелері мен қонақтар үшін түрлі музыкалық және әдеби кештер, сахналық қойылымдар, халық шерулері мен ойындарын ұйымдастырып, бұл шараларға дәрістер оқу үшін түрлі ғылым салалары бойынша мамандарды шақырды. Шығыс клубы мұсылман зиялы қауымының нағыз рухани бірлесу орталығына айналды. Шығыс клубы жанында орыс-мұсылман кітапханасы, музыкалық аспаптар оркестрі жұмыс істеді. 20 ғасырдың бас кезінде императорлық Қазан университетінде, Қазан малдәрігерлік институты мен Қазан мұғалімдер семинариясында оқыған қазақ жастары Шығыс клубы жұмысына белсене қатысты, халық университеті деңгейінде өткізілетін кештерде қазақ әндері де орындалды. Қазан университетінде оқыған қазақ зиялысы, кейін Алашорда қозғалысының көрнекті қайраткерлерінің бірі болған заңгер У.Танашев клубтың белсенді мүшесі болып, Шығыс клубының басты органы – “Ақылдастар кеңесі” құрамына сайланды, Қазан мұсылмандары саяси қозғалысы басшыларының бірі болды. Шығыс клубы жұмысына қатысқан мұсылман жастары Ресей мұсылман студенттері Құрылтайын шақыру идеясын қызу қолдап, осы мақсатта 1913 ж. 14 сәуірде Хадиша Ямашеваның үйінде кеш өткізілді. Кешке Қазан университетінде оқитын қазақ жастары Б.Мәметов, И.Қашқынбаев, Ш.Бекмұхамедов, А.Имамбаев, т.б. мұсылман жастары қатысып, көпшілік дауыспен Имамбаев Бүкілресейлік мұсылман студенттері Құрылтайына делегат болып сайланды. Шығыс клубы жұмысында шыңдалған қазақ студенттері кейін көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері болды. Олардың арасында Мәметов, Танашев Алашорда үкіметі құрамына кірсе, Қашқынбаев халықтық кеңеске үміткер болды.

## Пайдаланатын әдебиет
Кенжетаев Б.А., Казанские учебные заведения и процесс формирования казахской интеллигенции в середине 19 – начала 20 вв., Казань, 1998. 
## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Ислам
Санат: Ислам ғылымы
Ернияз Омаров

**Ернияз Омаров** (1932 жылы  туған, Сырдария ауданы А.Тоқмағамбетов ауылы) – дәрігер, медицина ғылым кандидат (1974). Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері. Қызылорда медицина училищесін (1950), Алматы мемлекеттік медицина институтын (*ҚазҰМУ*), 1958  бітірген. 1950 – 52 жылдары Тереңөзек (қазіргі Сырдария) ауданының *Арысқұм, Қарақұм* мал жайлауында фельдшер болып жұмыс істеген. 1958 – 61 жылдары Қызылорда қаласында жедел жәрдем бөлімінде  әрі кезекші дәрігер хирургия бөлімінде дәрігер-хирург болған. 1961 – 67 жылдары қалалық денсаулық сақтау бөлімінің, 1982 – 94 жылдары облыс денсаулық сақтау бөлімінің меңгерушісі қызметтерін атқарған. Қазір облыс медицина қызметкерлері ардагерлер кеңесін және «Шапағат» қоғамдық қайырымдылық қорын басқарады. 64-тан астам ғылым еңбектің, 3 кітаптың авторы. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі», «Халықтар достығы» ордендері және  медальдармен марапатталған.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Естай Мырзахметов

**Мырзахметов** Естай (1927, Бурабай ауданы Жарқайың ауылы– 2008, Көкшетау қаласы) – жазушы, публицист, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі (1973), Көкшетау қаласының Құрметті азаматы (2001).

Байқырғыз руынан шыққан.

әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-ды бітірген (1954). «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас Алаш») газетінің Көкшетау және Солтүстік Қазақстан облыстары бойынша меншікті тілшісі (1954 – 66), «Көкшетау правдасы» газеті редакторының орынбасары (1966 – 68) болып қызмет істеді. Мырзахметов алғашқы очеркін мектеп қабырғасында жүргенде жазып, ол «Пионер» журналында басылған (1949, шілде). Ауыр науқасқа шалдығып, төсек тартып жатса да Мырзахметов «Он бес жыл өткен соң», «Медет» романдарын, «Хайроштың аманаты», «Қара жолдың бойында» повестерін, 100-ге тарта әңгімелер мен новеллалар жазды. Мырзахметов аудармамен де айналысты, оның тәржімалауымен ұлы даниялық жазушы Мартин Андерсен Ненсенің «Жаннета» романы, Ханс Кристьян Андерсеннің «Сандық-самолет» ертегілер жинағы, татар жазушысы Шәміл Умановтың «Торғай даласында» атты повестер мен әңгімелер жинағы, Юрий Корольковтың «Кио Ку Мицу» шығармасы қазақ тілінде жарық көрді. Мырзахметов публицист ретінде де кеңінен танымал, ол Ақан серінің, Біржан салдың, Балуан Шолақтың, Үкілі Ыбырайдың, т.б. өмірі мен шығармашылығы туралы зерттеу очерктерін жазды. «Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері» белгісімен марапатталған.

## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Нұрлы (Алматы облысы)

**Нұрлы** — Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы, Масақ ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Есік қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 98 км-дей, округ орталығы – Қазтай Ұлтарақов ауылынан 18 км-дей жерде. 

## Тарихы
1962-1997 жылдары 24-партсъезд атындағы кеңшар бөлімшесі болды. Оның негізінде 1997 жылдан Нұрлыда бірнеше шаруа қожалығы құрылды.

## Дереккөздер
 

Санат:Еңбекшіқазақ ауданы елді мекендері
Мүлікті бөлісу

**Мүлікті бөлісу** – ортақ меншіктегі мүлікке үлесті және бірлескен ортақ меншік құқығының жойылу тәсілі. 

Мүлікті бөлісу ортақ меншік иегерлерінің өзара келісімімен немесе сот арқылы іске асады. Жалпы ереже бойынша қатысушылардың үлестері өзара тең деп танылады. Алайда сот ажырасып отырған ерлі-зайыптылардың мүлкін кәмелетке толмаған балаларды ескеріп, үлестер теңдігіне қарамай бөле алады. Үлесті меншіктегі мүлік өзара келісім бойынша бөлінгенде ортақ меншік жойылады. Сонымен бірге қатысушының бірі ортақ меншікті сақтай отырып, өз үлесін бөліп шығаруды талап ете алады. Бөлінген мүлік үлес мөлшерін толтыра алмаса, жетпеген бөлігі, сондай-ақ мүлік күйінде берілмейтін үлес болса, ақшалай төленеді. Шаруа қожалығының шаруашылық өндіріс құрал-жабдықтары бөлініске жатпайды. Қожалықтан шыққан тұлға ондай мүлікке деген үлесін ақшалай алады.

## Дереккөздер


Санат:Меншік құқығы
Кеңес Омаров

**Кеңес Омаров** (10.1.1936, Арал ауданы Аманөткел ауылы – 23.5.1996, Тараз қаласы) – танымал спортшы, боксшы, белгілі бапкер. Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген жаттықтырушысы (1968). Еңбек жолын Арал, Қызылорда қалаларында «Еңбек резервтері» спорт қоғамында бастаған. Кейін Шымкент, Тараз қалаларында жалғастырды. Бокстан 57 кг салмақта Өзбек КСР-нің төрт дүркін, Қазақ КСР-нің бір дүркін чемпионы болды. 1958 жылы КСРО халықтарының 1-спартакиадасына қатысқан. Қазақстанда бокс спортының дамуына зор үлес қосты. Жаттықтырушы ретінде *С.Қонақбаев, А.Тшанов, М.Жақсыбаев, Е.Тілеуов, Ф.Цой, В.Присяжнюк, Ю.Цхай*, т.б. боксшыларды халықаалық. үлкен рингге алып шықты. 56 халықаралық дәрежедегі және КСРО-ның спорт шеберлерін дайындаған. Тараз қаласындағы Спорт сарайына *Омаровтың* есімі берілген.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Санат:Арал ауданында туғандар
Тотағай

**Тотағай**, Татағай, Ботағай, Бытығай – ортағасырлық қаланың орны. Ақмола облысы Қорғалжын көлінен 30 км жерде, Нұра өзенінің сол жағалауында орналасқан. Алғаш 18 ғасыдың басында кенші-инженер П.И. Шангинмен топограф Г.И. Спасский тауып, картаға түсірген. 20 ғасырдың 70-жылдары Ә.МарғұланТотағай туралы мәлімдеме жасаған. Спасский: “Қорғалжын көліне жақын жерде Тотағай қаласының қираған орны бар. Ондағы ғимараттар ежелгі сән-салтанатын сақтаған. Сол маңда басқа да ежелгі ескерткіштер көп” – деп жазған. Қаланың орны Қорғалжын ауылының астында қалған.

Ауылдың солтүстік-шығыс шетіндегі Тотағайға қатысты кішігірім төбешікке 2000 ж. Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің археологиялық отряды қазба жүргізді. Қазба барысында аумағы 30 м, биктігі 1 – 1,2 м төбенің астында болған дөңгелек құрылыс шықты. Бөлмелері қабырғаның ішкі жағын жағалай орналасқан құрылыс тастан қаланған. Бірақ кішкене көлемдегі бөлмелердің бастапқы жобасы сақталмаған. Бөлмелердің ішінде күнделікті тұрмыстық қажетке қолданатын құрылыс қалдықтары (ошақ, сыпа, ташнау) болмағанына қарап, бұл ғұрыптық мақсатта салынған ғимараттың орны деген қорытынды жасалды. Қазбадан шыққан ортағасырлық үлгідегі күйдірілген кірпіштің бетіне арғын руының түйіскен екі дөңгелектен тұратын таңбасы тырнап салынған. Ескерткіштің уақытын анықтайтын осыдан басқа зат табылған жоқ. Құрылыстың солт. шетінде 11 – 12 ғасырлардың кесенесі болған. Кесене 19 ғасырға дейін тұрған. Кейіннен жергілікті адамдар бұзып, кірпішін пайдаланған. Оның жобасы мен суретін алғаш Спасский, кейін Ш.Уәлиханов қағазға түсірген. Бұл кесене осы өңірді билеген қыпшақ ақсүйектерінің бірінің басына тұрғызылған ескерткіш болса керек.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Ақмола облысы географиясы
Шауқат Махмұтұлы Шолтыров

**Шолтыров Шауқат Махмұтұлы** (15.2.1914, қазіргі Атырау облысы Құрманғазы ауданы Ганюшкин ауылы – 7.11.1982, Алматы) – ғалым, ауыл шаруашылығы ғылым кандидаты (1952), Бүкілодақтық ауыл шаруашылығы ғылым академиясының академигі (1976), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1974). Қазақ ауыл шаруашылығы институтын (1935), Мәскеу ауыл шаруашылығы академиясының аспирантурасын бітірген (1935 – 1939). Қазақ ауыл шаруашылығы институтында доцент (1939 – 1940, 1946 – 1953), кафедра меңгерушісі, факультет деканы, ректордың ғылым жөніндегі орынбасары (1953 – 1957), Қазақ ауыл шаруашылығы академиясының бас ғылыми хатшысы (1957 – 1961), Қазақстан ауыл шаруашылығы мининистрлігінің ғылым жөніндегі бас басқармасының бастығы (1961 – 1976 жылдары) қызметтерін атқарған. Шолтыровтың ғылыми еңбектері негізінен топырақ тану, егіншілік және агрохимия мәселелеріне арналған. Ол Қазақстанның шөлейт аймақтарындағы сортаң жерлерді зерттеумен, мелиорациялау және игеру мәселелерімен шұғылданды. Оның тікелей қатысуымен республикада бірнеше ауыл шаруашылығы ғылыми-зертеу институттары құрылды. 2 рет *Қызыл Жұлдыз, Еңбек Қызыл Ту*, 2 рет *“Құрмет белгісі”, “Қазан революциясы”* ордендерімен марапатталған.

## Шығармашылығы
*Справочник агронома, А.-А., 1975; 
*Особенности солонцов полупустынной зоны Казахстана и приемы их мелиорации. А.-А., 1976.
## Дереккөздер:


Санат:Тұлғалар
Заң (құқықта)

[thumb| alt=A.| ''[Заң*.]]*'Заң''', құқықта – кең мағынада: мемлекет белгілеген бүкіл нормативтік-құқықтық актілер, жалпыға бірдей міндетті ережелер (қара Заңнама); тар мағынада: – мемлекеттік биліктің жоғары өкілетті органы қабылдаған немесе тұрғындардың тікелей ерік білдіруі арқылы (мысалы, референдум тәртібімен) қабылданған, неғұрлым маңызды қоғамдық қатынастарды реттейтін нормативтік акт.

Заң Мемлекеттің құқықтық жүйесінің негізін құрайды. Мемлекеттік биліктің дербес бастауы ретінде заң ежелгі замандарда-ақ тәжірибеге еніп, әдет-ғұрып жосындарының орнын басқан. 
Заң күші кез келген нормативтік актінің нормаларын жоя алады. Бүкіл мемлекет органдардың актілері заңға сәйкес келуге, оның қағидалары негізінде және оны орындау бағытында шығарылуға тиіс, яғни заңға негізделген сипатта болуы шарт. заңға қарама-қайшы келетін кез келген құқықтық акт “қолданысқа жарамсыз” деп танылуға тиіс. Заңды қабылдаудың айрықша тәртібі бар (қ. Заң шығарушы органдар, Заң шығарушы билік, Заң шығару бастамасы, Парламент). Мазмұндалған нормалардың маңызына қарай заңдардар конституциялық заңдар және қарапайым заңдар болып бөлінеді. Конституциялық заңға Конституцияның өзі және Конституцияға өзгертулер мен толықтырулар енгізетін заңдар жатады. Ал қарапайым заңдарға жүйелік және ағымдағы заңдар жатады.

## Дереккөздер
Абхаз патшалығы

**Абхаз патшалығы** — Қап (Кавказ) тауы өңіріндегі ортағасырлық мемлекет. 

Астанасы — Кутатиси (Кутаиси) қаласы болған. Халқы негізінен — абхаздар, мегрелдер және свандардан құралған. 8 ғасырдың 80-жылдары абхаз князі Леон ІІ Батыс Грузия халқының Византияға қарсы азаттық күресіне басшылық етіп, патша деген атақ алды. Бүкіл Батыс және Шығыс Грузияның бір бөлігі Абхаз патшалығының құрамына кірді. Ол көршілес грузин мемлекеттерімен, Таяу Шығыстағы және Жерорта теңіз алабындағы елдермен қызу сауда жүргізіп отырған. 9-10 ғасырдың 1-жартысында Абхаз патшалығы біршама күшейді. Георгий (955 жылы) және Леон ІІІ (955-967) патшалардың тұсында мемлекет жері едәуір кеңейді. 975 жылы Абхаз патшалығы біріккен Грузия мемлекетінің құрамына енді.

## Дереккөздер

Санат:Абхазия тарихы
Санат:Грузия тарихы
Санат:Абхазия
Хайду

**Хайду, Хайду хан, Қайду хан** (1235 — 1301) — Үгедей ұлысының билеушісі (1269 — 1301). Үгедей ханның немересі, Қашидың ұлы. Хайду әкесінен ерте қалып, Қарақорымдағы Ұлы ханның ордасында тәрбиеленген. Арық-Бұға мен Құбылай хандар арасындағы билік үшін күресте біріншісінің жағында болды. 1264 ж. Арық-бұға қайтыс болғаннан кейін Хайду Құбылай ханға бағынудан бас тартқан. Шағатай ұлысының шығысындағы Жетісуға бекініп, ұлыстағы соғыстарға белсене қатынасты. 1265 — 1269 ж. ол қолбасшылық қабілеті мен дипломатиялық шеберлігі арқасында Үгедей ұлысын қалпына келтірді және Шыңғыс хан ұрпақтары ішіндегі өте ықпалды тұлғалардың біріне айналды. Хайду 1269 ж. көктемде болған Талас құрылтайын шақырушылардың бірі болды. Құрылтайдағы саяси мәселелерде Хайду мен шағатайлық Барақ ортақ мәмілеге келіп, Мауераннахрдың үштен бірі Хайду-дың иелігіне өтті. Осы құрылтайдан кейін ол дербес билеушіге айналды. 30 жылдан аса уақыт бойы ол Юань империясы мен Алтын Орда арасында жеке мемлекет құрып, Үгедей мен Шағатай ұрпақтарын біріктіруге тырысты. Соғыста жүріп, аурудан қайтыс болды. Денесі Шу мен Іле өзендері аралығындағы Шивлык атты биік тауда жерленген. Хайду-дың ұрпақтары өте көп. Рашид әд-Дин оның ұлдарының санын 40 немесе 24 деп айтатындар бар дей келе, тоғыз ұлының есімдерін келтіреді. Хайду құрған мемлекетке Шығыс Түркістанның бір бөлігі, Жетісу, қазіргі Қырғызстан мен Өзбекстан аумақтарының бір бөлігі енді. Ол түркі-моңғолдық салт-дәстүрден безініп, қытайлана бастаған Құбылай мен оның мұрагерлеріне қарсы бітіспес күрес жүргізді. Осы әрекеті арқылы ол көптеген түркі-моңғол ақсүйектерінің қолдауына ие болды. Орнына баласы Шапар таққа отырғанымен, көп ұзамай Хайду құрған мемлекет ыдырап кетті.

## Сілтемелер:
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:1235 жылы туғандар
Санат:1301 жылы қайтыс болғандар
Санат:Билеушілер
Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары
Мүліктік емес жеке құқық

**Мүліктік емес жеке құқық** – қолданыстағы заңмен танылатын және қорғалатын мүліктік маңызы жоқ әрі адамнан тірісінде ажырауы мүмкін емес игіліктерге деген құқық. Мұндай игіліктер мен құқықтарға бас бостандығы, өмір мен денсаулық, жеке бас қадірі, ар-намыс, іскерлік бедел, жеке өмірдің бейтараптығы, жеке және отбасылық құпия, еркін жүріп-тұру мен орын ауыстыру және мекен таңдау құқығы, есім иелену және авторлық құқық, тағы басқа жатады. Бұлардың ерекшелігі мүліктік мазмұнның жоқтығы мен адам болмысынан ажырамастығында. Бірақ ажырамастық қасиет мүліктік емес жеке құқықтарды жүзеге асыру мен қорғауды үшінші тарапқа тапсыруға кедергі жасамайды. Жасөспірімнің ар-намысы мен абыройын қорғау туралы талап-арызды оның заңды өкілдерінің беруі соның мысалы. Бұл игіліктер мен құқықтардың “мүліктік емес” деп аталуы олардың мүлдем материалдық маңызы жоқ деген сөз емес. Мүліктік емес жеке құқыққа келген залал оның иесіне едәуір мүліктік зиян шектіруі мүмкін. Әлбетте, кәсіпкердің іскерлік беделінің түсуі клиенттердің азаюына апарып соқтырады, немесе керісінше, тұралап қалған жұмысты кәсіпкердің іскерлік беделі қиындықтан оңай шығарып, жүргізіп жібереді.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Контрактура

thumb|200px|right|Контрактура

**Контрактура** ( – тартылу) – буындардағы қимыл, қозғалу құбылыстарының шектелуі салдарынан аяқ, қолдың немесе олардың бөліктерінің бір қалыпта тырысып қалуы. Контрактура буын аумағындағы жұмсақ тіндердің әр түрлі өзгерісі салдарынан пайда болады. 

**Контрактура пайда болу себептеріне қарай мынадай топтарға бөлінеді:** 

* тері және тері асты клетчаткасының күйіктен, жарақаттан, қабыну процестерінен соң пайда болатын көлемді тыртықтар; 
* апоневроз, шандыр тіндерінің тыртықты өзгерістері; 
* бұлшық еттердің туа біткен (мысалы, соқырішектен оң жақ жамбас буынында қимылдың шектелуі) немесе жүре пайда болған қысқаруы; 
* буын аумағындағы, буын қаптарын құрайтын тіндердің тыртықты өзгерістері; 
* аяқ, қол сүйектері сынғанда оларды гипс таңбасымен ұзақ мерзім қимылсыздандыру салдарынан туатын жұмсақ тін өзгерістері;
* жүйке жүйесі ауруларынан туатын сал ауруы (паралич), қатты жиырылу (спазм), рефлекторлық, неврогендік құбылыстар. 

Қол, аяқтың немесе олардың бөліктерінің қимылсыз, бір қалыпта тартылып қалу түріне қарай ішке немесе сыртқа қарай иілген Контрактура, келтіретін Контрактура түрлері ажыратылады. Контрактураны емдеуде физикалық (парафин, жылу, токпен қоздыру, шипалы балшық қолдану, т.б.), механикалық (буынды созу, тартылып қалған қол-аяқты немесе оның бөліктерін күшпен қалпына келтіру, т.б.) және шипалық гимнастикамен емдеу тәсілдері қолданылады. Егер емдеудің бұл түрлері көмектеспесе, онда хирургиялық операция (тыртықты, өзгерген тіндерді кесіп алып тастау, шандыр, тарамыстарды кесу, пластикалық операциялар жасау) жасалады.Контрактураның алдын алу үшін оны тудыратын ауыруларды мезгілінде емдеу қажет. 
Стоматология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі

## Дереккөздер

"Қазақ Энциклопедиясы", 11 - том

Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Мүліктік құқық

**Мүліктік құқық** – иеленушінің өз шаруашылық аясындағы мүлікті тікелей қолдану арқылы мүддесіне жетуді қамтамасыз ететін заңды мүмкіндігі. 

Мүліктік құқық мына негіздер арқылы пайда болады: 
# міндеттемеге қатысу;
# интеллектуалдық меншік объектісін иелену. 

Міндеттемеге сәйкес бір адамның басқа адамның пайдасына мүлік беруі, жұмыс атқаруы, ақша төлеуі және басқа да сол сияқты әрекеттер жасауға міндетті, ал несиегер борышқордан өз міндеттерін орындауын талап етуге құқылы. Міндеттемелер шарттан, зиян келтіруден және өзге де негіздерден пайда болады. Қарызға ақша алған адам борышқор болса, қарыз беруші несиегер болып саналады. Бұл міндеттеме негізінде несиегер мүліктік құқық иеленіп, борышқордан қарыз ақшаны қайтаруын талап ету мүмкіндігін алады. Зиян келтіру салдарынан туындайтын міндеттемеде мүліктік құқыққа жәбірленген адам ие болады. Интеллектуалдық меншік объектілеріне деген мүліктік құқық олар жасалған мезетте және кейбір түрлері өкілетті мемлекеттік орган тіркеген сәттен бастап пайда болады. Жазушы өзінің көркем шығармасын қолжазба түрінде дайындаған сәттен бастап туындыгер болып танылады да, жеке мүліктік емес және мүліктік құқыққа ие болады. Көркем шығармаға деген мүліктік құқыққа ие болу үшін тиісті органға тіркету, сараптамадан өткізу секілді қосымша талаптар жоқ. Ал, өнеркәсіптік меншік объектілеріне (өнертабысқа, пайдалы модельге, өнеркәсіптік үлгіге) деген мүліктік құқық сараптамадан өткізіліп, тиісті өкілетті органға тіркелген авторлықты қуаттайтын құжат – патент алған кезде пайда болады. Мұндағы интеллектуалдық меншік объектілеріне деген мүліктік құқықтың мазмұны сол объектілерді пайдаланғаны үшін басқа тұлғалардан ақы төлеуін талап ету мүмкіндігінен тұрады. 

Міндеттемелік құқықта құқықты тұлға мүддесі міндетті тұлғаның әрекеті арқылы орындалатын болса, мүліктік құқық аясында құқықты тұлғаның мүддесі өз әрекеті арқылы орындалады, сондықтан міндетті тұлғалардың қимыл-қарекеті бірінші кезекте емес. Өйткені олар тек құқықты тұлғаның өз құқығын өзінің жүзеге асыруына кедергі келтірмеуге тиіс. Мұндай міндетін бұзған тұлға сол заматта мемлекеттік мәжбүрлеу шараларының күшімен сабасына түсіп, құқық бұзушылықтың салдарын ретке келтіреді. Дегенменен бұл екі бағытта да субъективті құқықтың жүзеге асуына міндетті тұлғаның оңды қимыл-қарекеті негіз болады.

## Дереккөздер


Санат:Меншік құқығы
Сапарбек Сұлтанұлы Беркетов

**Сапарбек Сұлтанұлы Беркетов** (16 тамыз 1933 жылы, Алматы облысы Іле ауданында туған) – техника ғылымдарының кандидаты (1976 жылы).

Қазақ тау-кен металлургия институтын бітірген (1959 жылы). 1959 жылы «Майкаинзолото» комбинатында инженер, 1961 жылы Павлодар алюминий зауытында, 1977–88 жылдары Павлодар химия зауытында директор, 1988–91 жылдары «Космофарм» концернінің директоры, 1991 жылдан «Орлан» АҚ-ның директоры, президенті (1995 жылы) қызметтерін атқарған. КСРО Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1978 жылы).

## Дереккөздер


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1933 жылы туғандар
Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Хайдар ибн Әли

**Хайдар бен Әли Хусайни Рази** (шамамен 1583 — ө. ж. б.) — ортағасырлық тарихшы. Ол парсы тілінде жазылған 5 тараудан тұратын жалпы тарихты қамтыған шығарманың авторы. Қамтылған тараулары: араб әлемі, Иран әлемі, Орт. және Шығыс Азия, Еуропа мен Үндістан. Автордың өзі жайлы дерек өте аз. Ол: “1618 — 1619 ж. осы шығармамды аяқтарда 35 жаста едім”, — деп жазған. Еңбекке ешқандай ат қойылмаған әрі ешкімге арналмаған. Осыған қарап кейбір зерттеушілер автордың қандай да болмасын тәуелділікке мойынсұнбағанын көрсетіп, мұның өзі орта ғасырдағы шығыс адамының барынша батылдығы деп тұжырымдайды. Иран ғалымы Исмаил хан Афшардың пікірінше, ол бір топ ғұламалар жазған, пайғамбардың қайтыс болған күнінен бастап 1588 — 1589 жылдарға дейінгі оқиғаларды қамтитын “Тарих-и Алфидің” 3 томын Акбардың тапсыруымен көшіріп алған. Еңбек автордың атынан баяндалып, оның заманына дейінгі оқиғаларды жан-жақты қамтуына қарағанда, ешқандай жазба деректі пайдаланбағаны аңғарылады деп пайымдайды В.В. Бартольд. Шығарманың бірнеше нұсқасы бар. Соның біреуі Санкт-Петербургтегі Салтыков-Щедрин атынд. көпшілік кітапханада сақтаулы.

## Сілтемелер:
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Тұлғалар
Санат:Тарих
Қаржаубай Омарұлы

***Қаржаубай Омарұлы*** (12.11.1946, Сырдария ауданы Айдарлы ауылы - 19.01.2009) – жазушы. ҚазМУ-дың (*ҚазҰУ*) журналистика факултетін бітірген (1969). 1969 – 81 жылдары Алматы облысы *«Жетісу»* газетінде аға тілші, бөлім меңгерушісі, 1981 – 96 жылдары * «Жалын»* және *«Балауса»* баспасында жетекші редактор, редакция меңгерушісі, 1997 – 99 жылдары* «Қазақ елі»* газетінде бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, 2000 жылы ҚР Жоғары аттестациясы комиссиясында жетекші ғылыми редактор, 2001 – 03 жылдары *«Ақ желкен»* журналының бөлім меңгерушісі, 2003 жылдан «Асыл сөз» газетінің бас редакторы. Алғашқы өлеңдері 1964 жылы жарияланған. Омарұлының *«Қармақ туралы хикая» (1975), «Көп балалы үй» (1988), «Әке» (1988)* таңдамалы повестері мен әңгімелері, *«Айлы түнгі ән» (1977), «Бозбала мен бойжеткен» (1984)* атты жинақтары жарық көрген. *«Қоңыраулы бесік» (1976), «Әке» (1981), «[[Бала-балапандар]]» (1987)* повестері үшін балалар мен жасөспірімдерге арналған үздік әдеби шығармалар бәйгесінің үш рет жүлдегері атанды.* «Ақтөс»* прозалық жинағы үшін Қазақстан Жазушылар одағының халықар. *«Алаш»* сыйлығын алды (1999). *«Мүбәрәк Түркістан»* поэмасы үшін 2000 жылы Түркістан қаласының 1500 жылдығыналық байланысты түріктің *KATEV* халықаралық қоры мен Түркістан қаласы әкімшілік жарияланған өлең бәйгесінде екінші жүлдеге ие болды. **'[[Қазақстан]] Журналистер одағы**' сыйлығын алған.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан ақындары
Мүлікті тәркілеу

**Мүлікті тәркілеу** – қылмыс жасағаны, әкімшілік немесе азаматтық құқықты бұзғаны үшін қолданылатын қосымша жаза ретінде кінәлі адамның меншігіндегі мүлікті немесе оның бір бөлігін мемлекет меншігіне мәжбүрлеп, өтеусіз, қайтарымсыз алу. 

Мүлікті тәркілеу пайдакүнемдік ниетпен жасалған қылмыс үшін белгіленеді де, заңда көзделген жағдайларда ғана тағайындалады. Тәркілеуге сотталған адамның жеке өзіне тиісті мүлкі немесе сот үкім шығарған сәтте оның ортақ бірлескен меншіктегі үлесі болып табылатын мүлік қана жатады. Қылмыстық атқару заңына сәйкес сотталған адамға немесе оның асырауындағы адамдарға қажетті мүлік тәркіленбейді.

## Дереккөздер


Санат:Қылмыстық құқық
Субантарктикалық белдеу

**Субантарктикалық белдеу**, субантарктика – оңтүстік жарты шардағы антарктикалық және қоңыржай белдеулері (58 – 600 және 65 – 670 о. е.) аралығындағы аймақ.

Субантарктикалық белдеуге мұхит айдыны мен Антарктиданың солтүстігіндегі бірнеше аралдар енеді. Климаты ылғалды, теңіздік. Теңіз дауылы жиі тұрып, бұрқасын соғып, тұман басады. Жылдық жауын-шашын мөлш. 500 мм (қар күйінде түседі). Қыстағы ауаның орташа температурасы –5 – 150С; жазда ауаның және судың орташа температурасы 00С-қа жақын. Мұхиттың көпшілік бөлігінде қалқыма мұздар, мұзтаулар көптеп кездеседі. Мұхит суы планктондар мен балықтарға бай, кит тәрізділер кездеседі. Аралдарда белдемнің мұхиттық шалғындар ландшафтысы таралған.

## Дереккөздер

Санат:Географиялық белдеулер
Нәби

**Нәби** (; араб тілінен – Құдай аянын жеткізуші) – пайғамбар, Алланың бұйрығын адамдарға жеткізуші, өздеріне кітап пен шариғат берілмей, бір расулға (яғни Алланың елшісіне) берілген кітап пен шариатқа амал қылуға бұйырылған пайғамбарлар.
 Нәбилердің ешқайсысы расул бола алмайды, бірақ расулдардың әрбірі Нәби бола алады. Құран Кәрімде Мұхаммедтің(ғ.с.) расул (елші) деген есімімен бірге ең негізгі сипаттарының бірі ретінде Нәби атауы қолданылады.

## Сілтемелер
* Құран Кәрім  
* Мұхаммед  
* Расул

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам