open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шаймардан Тілемісұлы Сариев

**Шаймардан Тілемісұлы Сариев** (25.12.1938, қазіргі Атырау облысы, Исатай ауданы, Забұрын ауылы — 22.10.1988, Алматы) — кескіндемеші.

* 1959 жылы Алматы көркемсурет училищесін бітірген.
* 1965 жылы Харьков көркемсурет институтын бітірген. 

1967 жылдан КСРО СО мүшесі. 
оңға|120px|
“Жібек” (1967), “Жасыл түсті таулар” (1968), “Отбасы” (1969), “Шопан”, Көрмеге ҚР Мемлекеттік Ә.Қастеев атындағы өнер музейі қорынан, Н.Смағұловтың, Н.Бисеновтың жеке жинақтарынан, Байтасовтар отбасының жеке коллекциясынан алынған туындылар қойылады.
“Құмыраға салынған гүлдер”, “Забурын”, т.б. кескіндемелік еңбектердің авторы. 

Ол кезінде республикалық және бүкілодақтық көрмелерге қатысты.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан кескіндемешілері
Санат:Қазақстан суретшілер одағы мүшелері
Санат:КСРО кескіндемешілері
Санат:КСРО суретшілер одағы мүшелері
Санат:Алматы сәндік және қолданбалы өнер колледжі түлектері
Санат:Харьков мемлекеттік дизайн және өнер академиясы түлектері
Жоспар (архитектура)

**Жоспар**, архитектурада – *архитектуралық құрылыс [[ғимарат|ғимараттарының]] немесе адамдар қоныстанатын мекендердің төбесінен қарағандағы көрінісінің белгілі бір [[масштаб]] бойынша қағаз бетіне түсірілген сызбасы не макет түріндегі көрінісі.* Мұндай жоспарда салынбақшы құрылыстың жалпы аумағы мен әрбір бөлмелерінің ауданы, негізгі қабырғалары, терезе мен есік орнатылатын қуыстары, пеші, су құбыры, басқышы, санитарлық және техникалық қондырғылары, кей жағдайда архит. бөлшектеріне дейін көрсетіледі. Егер ғимарат көп қабатты болған жағдайда әрбір қабатқа жеке жоспар жасалады, үй төбесін жабу күрделі болған кезде оның арнайы жоспары құрылады. Жеке ғимараттар жоспарынан басқа құрылыстың жалпы ауласының үйлесімділігі, қала орамдарының жарасымдылығы, көше мен алаңдардың орналасуы, сондай-ақ адамдар қоныстанатын тұтас мекендердің (ауыл, қала) ұнасымды болып шығуы мақсатында бас жоспар жасалады. Фотосуретке түсірілген жоспар мен жобалау жоспары екі басқа нәрсе. Біріншісі – дайын тұрған ғимараттың суретке түсірілген көшірмесі де; екіншісі – архитектура құрылысты жобалау кезінде жасалған жоспар Құрылыс жобасын жасау жоспар эскизінен басталады. Жоспар, негізінен, ғимараттың не мақсатпен салынатынына байланысты архитектура композициясының үйлесімді болып шығуы үшін жасалады.

## Сілтеме


Санат: Құрылыс
Қордай асуы

**Қордай асуы** – Шу-Іле тауларының оңтүстік-шығысындағы Кіндіктас және Жетіжол жоталары аралығындағы асу. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Қордай ауданы аумағында, Мұзбел ауылынан солтүстікке қарай 12 км жерде.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 1233 метр. Мұнда қыста солтүстік-шығыстан соғатын суық желдің әсерінен желді бұрқасын борап, асудан автокөліктің өтуіне қолайсыз жағдай туындайды.

## Дереккөздер
 

Санат:Жамбыл облысы асулары
Аркада индастри

**«АРКАДА ИНДАСТРИ»** — Аршалы гранит кен орны негізінде 2001 жылдан жұмыс істеп келе жатқан зауыт. Зауыт құрылыс материалдарын *(қиыршықтас, т.б.) шығарады.* 2007 ж. мұнда *827,8 млн. теңгенің өнімі өндірілді*. Кәсіпорынның жоғары жетістіктерге жетуіне қосымша ұсақтау-сұрыптау желісінің қосылуы ықпал етті. «БелАЗ» ауыр жүк көліктері, бұрғылап жарғыш қондырғылары, кесек тастарды ұсақтайтын қазіргі заманғы құрал-жабдықтар алынды. Зауытты В.Ножкин басқарады.

## Сыртқы сілтеме
*  ТОО "Аркада индастри".  
## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Қазақстан табиғаты
Характон

**Характон** (*грекxше* charakter — кескін және электрон) — экранында әріп, цифр таңбаларды көрсетуге арналған индикаторлы электронды сәулелік түтік. Характонда электрондар шоғы, әр түрлі таңбалардың (әріп, цифр) пішіні бойынша металл матрицада ойылып алынған саңылау арқылы өтіп, экран бетіндегі белгілі бір координатасы бар нүктеге ауытқиды. Сөйтіп, экран бетінде таңбалардың кескіні түзіледі. Характон ақпараттарды тез әрі көрнекті түрде бейнелеу үшін, сондай-ақ бейнелеуіш (кескіндеуіш) құрылғының индикаторы ретінде (мысалы, аэродром маңындағы ауа райын білдіріп отыратын), тағы басқа мақсаттар үшін қолданылады.

Санат: Техника
Санат: Физика
Қостоған

**Қостоған** — Жамбыл облысы Меркі ауданы, Жаңатоған ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Меркі ауылынан шығысқа қарай 16 км-дей жерде, сұлыбас, бетеге, т.б. астық тұқымдас шөптесіндер өскен, таудың қоңыр, қызғылт қоңыр топырақты жонды-қырқалы келген таулық аңғарда орналасқан. 

## Халқы

## Инфрақұрылымы
М.Жылысбаев атындағы орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт, байланыс бөліемшесі, т.б. мекемелер бар.

## Тарихы
Ауыл "22-партсъезд" атындағы қызылша өсіретін ұжымшардың орталығы болып келген. Оның негізінде өндірістік кооператив және ЖШС құрылған.

Аспара өзенінен ауылға қарай екі тоған тартылған. Сол екі тоғанды пайдаланған ауыл адамдары ауылды "Қостоған" атандырған. Ауылдың негізгі кәсібі мал және егін шаруашылығы. 

## Дереккөздер

Санат:Меркі ауданы елді мекендері
Хлорофос

thumb|350px|Хлорофос
**Хлорофос**, үшхлофан, диптерикс, 2, 2, 2-трихлор-1-оксиэтил, (СН3О)2Р(О)СН)ОН)ССҚ3 — фосфорорганикалық инсектицидтерге жататын қосылыс. Хлорофос — кристалды ұнтақ, балқу t 83 — 84С шамасында, суда 10%-дай ерімтал, бензол мен эфирде ериді. Хлорофосты хлораль мен диметилфосфиттен алады. Техникалық хлорофос ауыл шаруашылығында және орман мен дақыл зиянкестеріне (0,6 — 9,6 кг/га), тұрмыс жәндіктеріне (тарақан, қара шыбын, т.б.), малдардың эктопаразиттеріне қарсы қолданылады. Уыттылығы орташа, қауіпті мөлшері 560 — 630 мг/кг.
## Сілтемелер


Санат:Фосфор қосылыстары
Санат:Органикалық заттар
Санат:Хлорорганикалық қосылыстар
Санат:Инсектицидтер
Қарағанды (өзен, Ойыл алабы)

**Қарағанды** – Ойыл алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Қобда ауданында. Ұзындығы 48 км. 

## Бастауы
Бастауын Қарағанды тауының шығыс етегіндегі бұлақтардан алып, Жарсай ауылы тұсында Қиыл өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Аңғары 0,2 – 2 км, арнасы көбіне жайпақ келеді. Жер асты және қар суларымен толығады. Су ағымы көктемде 2,22 м3/с, жазда 0,24 м3/с. Суы егін суғаруға пайдаланылады. Ағымы көктемде 2,22 м3/с, жазда 0,24 м3/с. Суы егін суғаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Қобда ауданы өзендері
Санат:Ойыл су алабы
Тәуке хан заңдары

**Тәуке хан заңдары** – 1684 – 1685 жылдары Тәуке ханның реформашылдық қызметінің нәтижесінде қабылданған құқықтық нормалар жиынтығы. Тәуке хан заңдарының құрамына *“Жеті жарғы”*, билер сотының тәжірибесі (*түйінді биліктер, шежірелер)*, би-батырлардың ынтымағын арттыруға және көршілес елдермен дипломатиялық және сауда-саттық қатынасты нығайтуға бағытталған жазба құжаттар кіреді. Тәуке хан заңдарындағы қылмыстық және неке нормалары шариғат негізінде түзілді. Тәуке хан заңдары елеулі өзгерістер әкелді. Хан кеңесі, билер кеңесі, жыл сайын үш жүз батыр-билерінің жиынын шақыру қалыптасты. Рулар арасындағы маңызды дау-шарлар үш жүзге танымал билердің қатысуымен шешілетін болды. Билер тобы хандықты басқаруға, заң шығаруға және соттық қызметке араласты. Барлық ру, тайпалардың ұрандары мен мал-мүлікке арналған таңбалары белгіленді.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Санат:Дін
Санат:Ислам
Сарказм

**Сарказм** ( — ащы мысқыл, жанға батыру) — күлкі етудің бір түрі, зілді кекесінмен әжуалау. Құрылымы жағынан иронияның ұлғайған түрі. Иронияда зілсіз, көбіне іштарта әжуалау басым болса, Сарказмда ол шарықтау шегіне жетіп, батыл, ашық әшкерелеуге көшеді. Сарказм көне грек әдебиетінен бүгінге дейінгі сатиралық шығармалардың көпшілігінде кездеседі, әсіресе ауыз әдебиетінде молынан ұшырасады. Қожанасыр туралы әңгімелер иронияға негізделсе, Алдар Көсе жайындағы әңгімелер ащы мысқылға, уытты кекесінге құрылған. Ақындар айтыста қарсыласын ащы мысқылмен кекетіп, келемеждеу, жігерін жасыту мақсатында Сарказмды қолданған. Махамбеттің, Шернияздың өлеңдеріндегі өткір де уытты кекесіннен, ашықтан-ашық шенеп-мінеуден Сарказм айқын көрінеді. Абай өлеңдерінде ирониядан гөрі Сарказм басым көрінеді. 

## Дереккөздер

Санат:Әзіл-сықақ
Санат:Риторикалық сөздер
Никита Александрович Нечаев

**Никита Александрович Нечаев** (1907 жылы туған, Ресей Федерациясы, Ярославль қаласы) – қоғам қайраткері. 1938–44 жылдары Облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы. 1927 жылдан КОКП мүшесі. Мәскеу қаласындағы К. Либкнехт атындағы педагогика институтын бітірген. 1937–38 жылдары Мәскеу қаласында Халық 
шаруашылығы Орталық басқармасының есепке алу бөлімі бастығының орынбасары болып істеді. 

## Сілтемелер

 

Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан КП Шымкент облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Қазақстан КП Солтүстік Қазақстан облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Арнасай (Ақмола облысы)

**Арнасай** (2007 ж. дейін *Вячеславка*) — Ақмола облысы Аршалы ауданындағы ауыл, Арнасай ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Аршалы кентінен солтүстік-батысқа қарай 35 км, Астана қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 47 км жерде орналасқан.

## Халқы

 
## Тарихы
2008 жылға дейін "Вячеславка" деп аталып келді. Іргесі 1902 жылы қаланды.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, балабақша, дәрігерлік амбулатория, кітапхана, мәдениет үйі, дүкендер бар. Ауыл арқылы Астана — Алматы автомобиль жолы өтеді. Ең жақын темір жол бекеті — Бабатай (11 км).

## Дереккөздер

Санат:Аршалы ауданы елді мекендері
Зарапшан өзені

thumb| alt=A.| ''Зерафшан өзені''.
**Зерафшан өзені** – Орталық Азиядағы өзен. Тәжікстан және Өзбекстан аумағы арқылы ағады. Ұзындығы 781 км. Су жиналатын алабының ауданы – 41860 км². 

Бастауын Тәжікстандағы Матч тау торабындағы мұздықтан алады. Жоғарғы ағысында таулы жермен, ал төменгі ағысында жазықпен ағады. Бастауында Түркістан және Зеравшан жоталарының арасындағы шатқалмен ағып, Тұран жазығына шығады. Өзен аңғарының едәуір бөлігі тар әрі терең, тек төменгі ағысында ғана біршама кеңейеді. 

Ірі салалары: Фандария, Магиан, Кштут. Өзен Самарқан қаласының маңында екі салаға бөлініп (Ақдария және Қарадария), Хатырчи елді мекенінің жанында қайта түйіседі. Ақдария мен Қарадария арасында ауданы 1200 км² шамасында Мианкале аралы орналасқан. Өзен Әмударияға 20 км жетпей құмға сіңіп кетеді. 

Өзен, негізінен, көктемде еритін қар суы мен таудағы мұздық суымен толығады. Көктем – жаз айларында тасиды. Қыста өзенді мұз баспайды. Өзеннің су ағыны 30-дан 700 м3/с аралығында өзгереді. Тау шатқалынан шыға берісте су ағынының жылдық орташа көрсеткіші 160 м3/с. Өзен суы төменгі ағысында көптеген каналдар арқылы Тұран жазығының құнарлы жерлерін суландыруға пайдаланылады. Өзен алабының тау алды аудандарында бірнеше бөгендер салынған. Олардың ең ірісі – Қаттақорған бөгені. Зеравшан өзенінің аңғарында Самарқан, Бұхара, Қаттақорған, Пенджикент қалалары орналасқан.

## Дереккөздер


Санат:Әмудария су алабы
Санат:Соғды облысы өзендері
Санат:Самарқан облысы өзендері
Санат:Науаи облысы өзендері
Санат:Бұхара облысы өзендері
Санат:Шекаралық өзендер
Санат:Өзбекстан өзендері
Санат:Тәжікстан
Арнасай бөгені

**Арнасай бөгені** (*Вячеслав су қоймасы*) — Есіл алабындағы жасанды су айдыны.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Аршалы ауданындағы Арнасай ауылынан шығысқа қарай 3 км-дей, Астана қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 45 км-дей жерде орналасқан.

## Гидрологиялық сипаты
Су айдынының аумағы – 60,7 км², ұзындығы – 11,2 км, енді жері – 9,8 км, орташа тереңдігі – 6,3 м, ең терең жері – 25 м. Су сыйымдылығы – 410 млн м³, су жиналатын алабы – 447  км², жағалау бойының ұзындығы – 80 км. Суы егістік суаруға (3,7 мың га), жайылымдарды суландыруға және өнеркәсіп кәсіпорындарын сумен қамтамасыз етуге пайдаланылады. Арнасай бөгені Астана қаласын ауыз сумен қамтамасыз ететін басты су көзі саналады.

## Дереккөздер

Санат:Ақмола облысы гидрографиясы
Қарағанды (өзен, Жаман Сарысу алабы)

**Қарағанды** – Жаман Сарысу алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Шет ауданы жерімен ағады. 

## Бастауы
Бастауын Байназар тауының оңтүстігіндегі Сасықбұлақ қыстауы маңындағы бұлақтардан алып, Ақсеңгір қыстауы тұсында Жаман Сарысу өзеніне сол жағынан құяды. 

## Гидрологиясы
Ұзындығы 43 км, су жиналатын алабы 662 км2. Қарақұдық қыстауына дейінгі арнасы сайлы-жыралы, төбелі-белесті өңірмен өтеді. Одан төменде арнасы кеңейіп, жазық жермен ағады. Жалпы ұзындығы 40 км болатын шағын 10 саласы бар. Қар және жер асты суларымен толығады. Жазда қарасуларға бөлініп қалады. Өзен бойында бірнеше қыстау орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы өзендері
Санат:Сарысу су алабы
Нәйла Софықызы Үмбеталина

Нәйла Софықызы Үмбеталина - 1945 жылы Шымкент қаласында дүниеге келді. 
;1994 жылы :медицина ғылымының докторы
;1995 жылы :профессор 
;1968 жылы :Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірді
;1968–70 жылдар аралығында :Қарағанды мемлекеттік медицина институтында стажер-зерттеуші
;1970–73 жылдар аралығында :Мәскеу қаласындағы орталық дәрігерлер білімін жетілдіру ғылыми-зерттеу институтында аспирант
;1973–83 жылдар аралығында :Қарағанды мемлекеттік медицина институтында ассистент 
;1983–96 жылдар аралығында :Қарағанды мемлекеттік медицина институтында доцент
;2003–05 жылдар аралығында :Қарағанды мемлекеттік медицина институтында ғылыми-педагогикалық сараптама мәселелері жөніндегі проректоры 
;1996–2003 және 2005 жылдан :Қарағанды мемлекеттік медицина институтында кафедра меңгерушісі

*Нәйла Софықызы [[1994]] жылы «Ранняя скрининговая диагностика и медицинская реабилитация терапевтических заболеваний у студентов» деген тақырыпта [[докторлық диссертация]]сын қорғады. 200-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы.*

## Дереккөздер:</span>


"қатысушы:"

Санат:Тұлғалар
Филипп Трофимович Нижурин

**Филипп (Федор) Трофимович Нижурин** – соғыс ардагері. Кеңес Одағының Батыры (10 сәуір 1945). Соғысқа дейін Мақтаарал ауданының «Политотдел» ұжымшарында еңбек етті. Әскерге шақырылғанға дейін есепші болып жұмыс істеген. 1941 жылы маусымда Қостанай ГВК-нен Жұмысшы-Шаруа Қызыл Армиясының қатарына шақырылды. Сол жылдан бастап – Ұлы Отан соғысы майдандарында.

1945 жылдың қаңтарына қарай гвардия аға сержанты Филипп Нижурин 1-ші Украина майданының 52-ші армиясының 214-ші атқыштар дивизиясының 302-ші жеке барлау ротасының атшабар взводын басқарды. Майданда Қызылтулы 214-атқыштар дивизиясының 309-жеке барлаушылар ротасының командирі болып Висла өзенінен Одер өзеніне дейін жорық жолдарымен жүріп өтті. Силезиядағы шайқастарда ерекше көзге түсті. 1945 жылы 25 қаңтарда Нижурин взводы Ланге селосы (қазіргі Лэг, Вроцлавтың оңтүстік-шығысында) ауданындағы Одерге бірінші болып жетіп, өткелдерді барлау жүргізді, содан кейін ол батыс жағалауға өтіп, плацдармды басып алып, негізгі күштерге дейін ұстап тұрды. Нижурин Федор Трофимович 1945 жылы 3 наурызда Силезияда қаза тапты. Оттендорф ауылында (қазіргі Оцице, Польша, Болеславец қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 9 шақырым жерде) жерленген. 1993 жылғы деректер бойынша, ол Ноогруд-Бобрзански қаласынан Заган қаласының зиратында қайта жерленген.

КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1945 жылғы 10 сәуірдегі Жарлығымен гвардия аға сержанты Филипп Нижуринге қайтыс болғаннан кейін Кеңес Одағының Батыры жоғары атағы берілді. Ол да қайтыс болғаннан кейін Ленин орденімен марапатталды.

Жұбайы Нижурина Агриппина Ивановна соғыс жылдары Батыс Қазақстан облысы, Пахта-Арал ауданы, Славянка ауылында тұрған.

## Марапаттары
"25 қаңтарда шегініп бара жатқан жаудың соңынан ерген Нижурин барлаушылары бірінші болып Ланге ауылы ауданында орденге жетті. Түнде Федор Нижурин бір топ барлаушылармен жау орналасқан жерді басып өтіп, үш тұтқынды тұтқынға алды. Алынған ақпарат Нижурин өзенінің бірінші бөлігін кесіп өтуді жеңілдетті е оны және 128.2 биіктігін басып алды фашистер қалпына келтіруге тырысты  Биіктен шыққан ержүрек пен плацдармның құрылуына жол бермеу қиын болды. Фашистер күшті артиллерия мен минометтердің атыстарының астында он бір рет шабуылдады, бірақ олар жақсы бағытталған атыспен кездесті."

## Дереккөздер

 

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Мақтай Рамазанұлы Сағдиев

**Мақтай Рамазанұлы Сағдиев** (12 мамыр 1929 жыл, Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы Өндіріс ауылы - 25 тамыз 2012 жыл, Алматы) – Қазақ Совет Социалистік Республикасына еңбегі сіңген қоғам қайраткері, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының төрағасы (1989—1990). 

Арғын тайпасы Атығай руынан шыққан.

Семей мұғалімдер институтын (1949), Талғар ауыл шаруашылық техникумын (1960), Алматы жоғары партия мектебін (1961) бітірген. 1949 – 54 жылдары орта мектепте мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі, директор болды. 1955 – 66 жылдары Ленин (қазіргі Есіл) ауданы партия комитетінде нұсқаушы, МТС партия бюросының хатшысы, аудандық партия бюросының хатшысы, кеңшар директоры, 1966 – 71 жылдары Соколов және Жамбыл аудандық партия комитеттерінің 1-хатшысы, 1971 – 80 жылдары Торғай облысы атқару комитеті төрағасының 1-орынбасары, 1980 – 83 жылдары Қазақ КСР-і балық шарушылық министрі, 1983 – 85 жылдары Қостанай облысы атқару комитетінің төрағасы, 1985 – 89 жылдары Көкшетау облысы партия комитетінің 1-хатшысы, 1989 жылы наурыз – 1990 жылы ақпан аралығында Қазақ КСР-і Жоғарғы Кеңесі Төралқасының төрағасы, 1990 жылы мамыр – қараша айларында Қазақ КСР-і Президенттік кеңесінің мүшесі, Қазақ КСР-і Президенті жанындағы Азаматтық жөніндегі комиссияның төрағасы қызметтерін атқарды. 1991 жылдан ҚР ардагерлер ұйымы орталық кеңесінің төрағасы. 1999 – 2004 жылдары ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты болды. Сағдиев Ленин, 3 рет Еңбек Қызыл Ту, Октябрь Революциясы, “Парасат” ордендерімен, медальдармен марапатталған. Көкшетау, Алматы қалаларының, Есіл ауданының құрметті азаматы.

## Дереккөздер

Санат:КСРО халық депутаттары
Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері
Санат:Қазақстан КП ОК мүшелері
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 10-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 11-шақырылымының депутаттары
Санат:КОКП XXVII съезінің делегаттары
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің II шақырылымының депутаттары
Эрмитаж

thumb
thumb|right|250px|Эрмитаж Атланттары
**Эрмитаж** – Ресейдегі және дүние жүзіндегі ең ірі көркемсурет және тарихи-мәдени мұражай, әлемдегі ең көп көрілетін 10 музейдің бірі.  Санкт-Петербург қаласында 1764 ж. Екатерина ІІ-нің (көптеген көркем шығармаларды сатып алған) жеке қоры негізінде ұйымдастырылған. 1852 ж. Эрлифтды көпшіліктің көруіне рұқсат берілді. 20 ғ-дың 20 – 30-жылдары мұражай қайта жинақталып, экспонат саны арта түсті. Эрмитажда алғашқы қауымдық құрылыс кезіндегі және ежелгі шығыс (Ежелгі Мысыр мен Урарту өнерінің туындылары), көне, орта ғасыр өнері (Орт. Азия, Иран, Қытай мен Үндістанның өнер шығармалары) ескерткіштері молынан жинақталған. Эрмитажтдағы ежелгі скиф және Солтүстік Қара т. жағалауынан табылған көне ескерткіштер аса құнды бағаланады. Коллекция қатарында Батыс Еуропа өнері

туындыларынан Рафаэль, Леонардо да Винчи, Микеланджело, Джорджоне, Тициан, Веласкес шығармалары, Рембрандт пен Рубенстің ең үздік полотнолары, 17 – 18 ғ-лардағы француз және 18 ғ-дағы ағылшын кескіндемелері, т.б. бар. Мұнда нумизматикалық коллекциялар, сән және қолданбалы өнер туындылары, суреттер (40 мыңға тарта парақ) мен гравюралардың (500 мыңға жуық парақ) бай қоры жинақталған. 1941 жылдан орыс мәдениетінің тарихы бөлімі жұмыс істейді. Эрмитажтда 2 млн. 400 мың шамасында зат сақталған. Мұражай ғыл. және мәдени-ағарту жұмыстарын жүргізеді. Реставрация шеберханасы, лекция залдары, рентген бөлмесі, кітапхана, фототека, т.б. жұмыс істейді. Эрмитаж ғимараты әйгілі архит. ансамбль құрамын (Қысқы сарай, т.б.) толықтырады. 1939 жылдан Эрмитажда Түркістандағы алып қазан сақталып келді; ол 1989 ж. қайтарылып, Қожа Ахмет Иасауи кесенесіндегі бұрынғы өз орнына қайта қойылды. 1964 ж. Эрмитаж Ленин орденімен марапатталды.

center|thumb|650px|<center>Кешкі көрініс. 2009 ж.
thumb|220px|«Эрмитаж-Выборг» мұражай орталығы
Әдеб.: Персианова О.М., Эрмитаж – сокровищница мировой культуры, Л., 1955; Грицак Е.Н., Эрмитаж, М., 2005. С. Көбеева

## Дереккөздер

Санат:Ресей мұражайлары
Санат:Санкт-Петербург
Қарағанды тауы

**Қарағанды** – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының солтүстік-батысындағы тау. Саумалкөл көлінің батысында 10 км жерде орналасқан. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 25 км-ге созылып жатыр, ені 10 км шамасында. Абсолюттік биіктігі 871 м.

## Жер бедері, геологиясы
Оңтүстік-батысында тау біртіндеп ұсақ шоқылы жазыққа ұласады. Төменгі және ортаңғы девон жыныстарынан түзілген.

## Өсімдігі
Қызғылт қоңыр топырағында бетеге, боз, селеу, т.б. өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Айлық есептік көрсеткіш

**Айлық есептік көрсеткіш** – Қазақстандағы зейнетақы‚ жәрдемақы‚ өзгедей әлеуметтік төлемдер есептеу үшін‚ сондай-ақ айыппұл санкцияларын‚ салық төлемдері мен басқа да төлемдерді қолдану және есептеу үшін мемлекет жыл сайын белгілейтін есептік көрсеткіш.

## Сілтемелер
* Зейнетақы  
* Жәрдемақы  
* Төлем

## Мәндері
* 1 қаңтар 2018 жылдан — 2405 теңге.
* 1 қаңтар 2017 жылдан — 2269 теңге.
* 1 қаңтар 2016 жылдан — 2121 теңге.
* 1 қаңтар 2015 жылдан — 1982 теңге.
* 1 қаңтар 2014 жылдан — 1852 теңге.
* 1 қаңтар 2013 жылдан — 1731 теңге.
* 1 қаңтар 2012&nbsp;жылдан — 1618 теңге.
* 1 қаңтар 2011&nbsp;жылдан — 1512 теңге.
* 1 қаңтар 2010&nbsp;жылдан — 1413 теңге.
* 1 маусым 2009&nbsp;жылдан — 1296 теңге.
* 2005&nbsp;жылда&nbsp;— 971 теңге.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан экономикасы
Нимекс Корпорациясы

**Нимекс Корпорациясы** – бірлескен кәсіпорын. 1994 жылдан жұмыс істей бастады. Шаруашылық және фермерлік қожалықтарға несие береді, мақта ұрығымен, тыңайтқыштармен, жанар-жағармаймен қамтамасыз етеді. Сондай-ақ мақта өнімдерін ішкі және сыртқы саудаға шығарады. Корпорация қарамағында екі зауыт бар. Жетісай мақта өңдеу зауыты 2001 жылы іске қосылған, ал Шардара мақта өңдеу зауыты 2002 жылдан жұмыс істейді. Екеуі де жылына 60000 тонна мақта өңдей алады. Әрқайсының 600 жұмысшысы бар. 

## Сілтемелер
Саркодина

**Саркодина** ( *Sarcodіna* ) — қарапайымдардың саркомастигофоралар типіне жататын бір класы. Жер шарында кең тараған. 3 класс тармағына (тамыраяқтылар, сәулетәрізділер, күнтәрізділер) жататын 10 мыңнан аса түрі бар. Теңіздерде, тұщы суларда, ылғалды топырақтарда кездеседі. Адам мен жануарлар денесінде паразитті тіршілік ететін түрлері де бар (мыс., дизентерия амебасы). Саркодиналардың денесінің сырты плазмалеммамен қапталған. Көпшілік түрінде, сауыт тәрізді ішкі және сыртқы қаңқасы болады. Барлық өкілдері жалған аяқтары, яғни псевдоподиялары арқылы қозғалады. Ядросы біреу, кейде бірнешеу. Тұщы суда тіршілік ететін түрлерінде жиырылғыш вакуолдері бар. Бактериялармен, балдырлармен және қарапайымдармен қоректенеді. Жыныссыз (екіге бөліну, кейбіреулері бүршіктену арқылы) және жынысты (гамета түзу арқылы) жолмен көбейеді. Көптеген Саркодиналар циста түзеді.

## Пайдаланылған cілтемелер
Хлорпикрин

thumb|Хлорпикриннің химиялық формуласы
thumb|Хлорпикриннің молекуласы
**Хлорпикрин**, үшхлорнитрометан, CCl3NO2 — майлар қатарына жататын органикалық қосылыс, фумигант. Май тәрізді, түссіз немесе сарғыштау, тұншықтырғыш өткір иісті зат, балқу t –64С, қайнау t 112,3С, суда ерімейді, органикалық еріткіштерде жақсы ериді. Пикрин қышқылы мен оның тұздарын хлорлау арқылы алады. Ылғалды ортада металды коррозияға ұшыратады. Хлорпикрин тұқым қоймаларын, диірмен, жарма заттарын, элеваторларды (15 — 25 г/м3), астық, бұршақ, темекі және мақта тұқымдарын (25 — 30 г/м3) дезинфекциялауға, зорманға қарсы (бір інге 3 — 6 г), топырақты картоп ауруларынан залалсыздандыруға (400 — 500 г/м3) пайдаланылады. Хлорпикрин улы және организмге әсері күшті болғандықтан, пайдалану кезінде тыныс органдарын қорғау қажет. Хлорпикрин кейбір тұқымдардың (бидай, арпа, сұлы) көктеуін кемітетіндіктен, оларды залалсыздандыруға қолданылмайды.
## Сілтемелер


Санат:Лакриматорлар
Санат:Химиялық қарулар
Санат:Инсектицидтер
Санат:Хлорорганикалық қосылыстар
Санат:Нитроқосылыстар
Санат:Фумиганттар
Саркома

**Саркома** - cүйек тканінің қатерлі ісігі. Даму мерзімі әр қилы: кейде өте тез, кейде айлап қатерлі ісікке айналады. Денсаулық күрт нашарлап, температура көтеріліп, метастаз ошақтары лимфа бездеріне, сүйектерге, өкпеге т. б. ағзаларға тарауымен сипатталатын қатерлі ауру. Клиникада кездесетін түрлері: фибросаркоматалшықты дәнекер ісігі; ангиосаркома — сүйек қан тамыр элементтерінің ісігі; остеосаркома — сүйек тканінің ісігі; хондросаркома — шеміршек тканінің ісігі; ретикулосаркома — жетілмеген тор тәріздес ұлпа ісігі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Қарағанды (Аққұм төбесі)

**Қарағанды** – Аққұмының батысындағы төбе (тау).

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Темір ауданы Шитүбек ауылының оңтүстік-шығысында 42 км жерде орналасқан. Темір өзенінің аңғарында. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 271 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 2 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км. Оқшауланған төбенің беткейі жайпақталып, жазыққа ұласады. 

## Өсімдігі
Сортаңды сұр топырақ жамылғысында боз, жусан, өлеңшөп, жантақ, т.б. өседі.

## Дереккөздер

Санат:Темір ауданы таулары
Санат:Төбелер
Әбдіразақ Әубәкіров

**Әбдіразақ Әубәкіров** (20.5. 1928, Шардара ауданы – 30.7. 1980, Алматы) – Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты, заңгер.

Киров атындағы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін бітірген (қазіргі ҚазҰУ).

Түлкібас ауданы, Шымкент, Алматы қалалары соттарының төрағасы қызметтерін атқарды. 1967 – 1980 жылдары Қазақ КСР Жоғарғы Сотының алқа мүшесі болды.

## Сілтеме



Санат:Тұлғалар
Санат:Тарих
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Қазақстан спарассисі (Sparassіs kazachtanіcus)

Базидиалды саңырауқұлақтар класы, гименомицеттер тобының афиллофоралар қатарына, рогатиктер тұқымдасына жататын саңырауқұлақ. Солтүстік Қазақстан облысының орташа гумусты, қара топырақты жерлерінде өсетін топ қайыңдардың арасынан табылған. Қазақстан спарассисінің жемістік денесі етженді қалпақша мен аяқшадан тұрады. Қалпақшасы дөңгелек сфера немесе шар тәрізді, оның диаметрі 6 – 8 сантиметр Жас кезінде саңырауқұлақтың сыртын ақшыл перде жауып тұрады. Өсе келе пердесі жыртылып, астынан жапырақ тәрізді бір-бірімен жабысып, тарамдалып өскен қалпақшасы көрінеді. Аяқшасы жемістік денесінің ортасынан шығады. Оның биіктігі 6 – 8 сантиметр, ені 1,2 – 2 сантиметр, төменгі жағы жуан, ақшыл-сұр түсті, ал жоғары қарай жіңішкере түседі, қоңырқай түсті болады. Қазақстан спарассисі – жеуге жарамсыз саңырауқұлақ. Өте сирек кездесетін, жойылып бара жатқан түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Дереккөздер


## Сілтемелер

Санат:Биология
Аймақтық валюта жүйесі

**Аймақтық валюта жүйесі** – бір аймақтағы елдердің валюта саласындағы қатынастарының ұйымдық - экономикалық нысаны. Мысысалы, Еурвопалық валюта жүйесі Европалық одаққа (ЕО) мүше бірқатар елдердің валюта саласындағы қатынастарында бірігу үдерістерін ынталандыруға, ұлттық валюталар бағамының ауытқуын азайтуға және оларды бір - бірімен байланыстыруға, Европалық одақты бірте-бірте меншікті валюта - құн құралдарына негізделген валюталық тұрақтылық аймағына айналдыруға, Европалық одақ елдерінің халықаралық есеп айырысуында АҚШ долларының рөлін шектеуге, яғни келешекте одаққа кіретін елдердің біртұтас ішкі нарығының валюта - қаржы өрісін қалыптастыру үшін алғы шарттар жасауға бағытталған.

## Сілтемелер
* Экономика  
* Валюта  
* Қаржы
## Дереккөздер


Санат:Қаржылық жүйелер
Павел Ильич Арчаков

**Павел Ильич Арчаков** (20.03.1924 жыл, Атбасар ауданы, Дружный а. - 16.04.2015) — Даңқ орденінің толық иегері. 

* 2-дүниежүз. соғыс алдында *Старощербинск ст-нда (Краснояр өңірі) тұрып, жұмыс істеді. 
* 1941 ж. қыркүйегінде атқыштар кавалериясы эскадронында жаудың парашют және теңіз десанттары топтарына қарсы шайқасқа қатысты. 
* 1942 жылдың жазынан *276 атқыштар дивизиясының 871-ші атқыштар полкінің құрамында автоматшы, бөлім командирі, рота старшинасы. 
* 1944 ж. 30 қарашада әскери бөлімнің жауынгерлік туын сақтап қалған. 
* 1947 жылдан запаста. Старощербинск ст-нда тұрады
* 1988 ж. «Знамя Ленина» ұжымшарында жұмыс істеген. 
* Орден, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:20 наурызда туғандар
Санат:1924 жылы туғандар
Санат:Атбасар ауданында туғандар
Санат:16 сәуірде қайтыс болғандар
Санат:2015 жылы қайтыс болғандар
Санат:КСРО офицерлері
Санат:Даңқ орденінің иегерлері
Санат:Даңқ орденінің толық иегерлері
Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:Ерлігі үшін медалінің иегерлері (КСРО)
Санат:1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалінің иегерлері
Санат:Кавказды қорғағаны үшін меделінің иегерлері
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Саркофаг

**Саркофаг** (*, дәлме-дәл — тән жегіш, алғашқы мағынасында — әк тасының бір түрінің аты*) — ағаштан, тастан, мрамордан жасалып, әсем жазбалармен көркемделетін, ашық аспан астына, не арнайы құрылыс ішіне қойылатын табыт. Ең көне Саркофаг Мысырдың 4-билік етуші әулетінде сақталған. Саркофаг Египеттен Сирия, Финикия арқылы Грекияға, Римге таралған. Саркофагтың сыртқы пішіні әр түрлі: мумия тәрізді, төртбұрыш, т.б. Самарқандтағы Әмір Темір, Париждегі Наполеон І табыттары Саркофаг болып есептелінеді. Қазақстанда Берел қорымының тоң басқан обасынан ағаш Саркофагқа салынған адам мен оның жанына он үш жылқыны қоса қойған жерлеу орны ашылған.

## Дереккөздер


Санат:Терминология
Қошан ақын

*[[Қошан Ақын]]*, Қошан Жантәліұлы (1874 – 1915) – Әулиеата өңіріне белгілі айтыскер ақын. Қазіргі Талас ауданының Ойық аулынан, Ысты тайпасының Ойық руынан шыққан. Қошан – кедейшілікті көп көрген. Әулиеата қаларындағы ірі байлар мен көпес-саудагерлерге жалданып жұмыс істеген. Әйімкүл ақынмен айтысында оның осындай өмір жолдары көрініс береді. Жалшылық жолмен мал айдап Наманган, Үргеніш қалаларына да барып қайтқаны және басқа тіршіліктерін айтады. Ақынның шығармашылығы белгілі қаламгерлер Шона Смаханұлы, Оспанәлі Иманәлиев және басқаларының назарына іліккен. Солай бола тұрса да негізінен суырып салма айтыс ақынының шығармашылығы байыпты зерттелмеген. 
Қошан ақынның мейманасы тасыған байларды мінеп-сынаған өлеңдері мен мысалдары, жұмбақ өлеңдері халық арасына кең тараған. Айтыс өлеңдері де жинаушысын, зерттеушісін күтіп тұр. 
.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Өнер
Санат:Қазақ ақындары
Зергер

[thumb| alt=A.| ''[Зергерлік бұйым*.]]*'Зергер''' — алуан түрлі сәндік бұйымдар мен әшекей заттарды (сақина, сырға, білезік, қаптырма, т.б.) алтынмен аптап, күміспен күптеп, зерлеп, ажарын, сәнін кіргізіп, айшықтап жасаушы. Дәстүрлі қазақ қоғамында зергер жасайтын бұйымдардың дені қазір механикалық әдіспен шығарылады. Алайда, зергер жасаған дара бұйымдар өз құндылығын жоғалтқан жоқ.

## Дереккөздер


Санат:Терминология
Станислав Станиславович Пестковский

**Станислав Станиславович Пестковский** (03.12.1882 жыл, Польша, Калишск губ. — 15.11.1937 жыл, Мәскеу) — поляк және орыс революционері, Мемлекеттік банк комиссары, пошта және телеграф бойынша халық комиссары, Қырғыз (Қазақ) аймағын басқару жөніндегі Революциялық комитетінің 1-ші төрағасы. Ұлты - поляк.

## Өмірбаяны
* 1882 жылы Польшаның Калишск губерниясындағы Келчиглув селосында, дворян отбасында туған;
* Лодзь қаласындағы гимназияны, Лондон университетін бітірген; 
* Орыс, француз, ағылшын, неміс тілдерін меңгерген; 
* 1905—06 жылдары Польша мен Литвадағы социал-демократтар  жетекшілерінің бірі болды; 
* 1906 жылы саяси қызметі үшін тұтқындалып, каторгаға айдалды; 
* 1911 жылы Иркутск губерниясына жер аударылған, одан 1913 жылы қашып шығып, шетелге кетеді;
* 1914—17 жылдары Лондон большевиктік секциясының британ социал партиясының мүшесі болды; 
* 1917 жылы кәсіподақтардың Петроград орталық кеңесінің мүшесі болып, РСДЖ(б)П Петербург комитетінде  және ОК хатшылығында қызмет етті, Петроград әскери революциялық комитетінің комиссары ретінде юнкерлер бүлігін басуға қатысты; 
* 1917—19 жылдары РКФСР Ұлт істері жөніндегі халық комиссарының орынбасары; 
* 1919 жылдың шілдесінен 1920 жылдың 1 қыркүйегіне дейін Қазақ революциялық комитетінің тұңғыш төрағасы, 1920 жылы РК(б)П Қырғыз (қазақ) бюросының төрағасы болды. Пестковский Қазақстанда жұмыс істеген кезінде Орынбор қаласы мен Орынбор облысын, солтүстік облыстардың Қазақстанның құрамына кіруіне ықпал етті, құрбан айт мейрамына рұқсат берілді; 
* 1921 жылы Польшамен шекараны белгілеу жөніндегі кеңестік орыс-украин делегациясының төрағасы; 
* 1922 жылдан партия және дипломатиялық жұмыстарда болды; 
* 1924—26 жылдары КСРО-ның Мексикадағы өкілетті өкілі. Коминтерн аппаратында жұмыс істеді. 30-жылдардың ортасында бірыңғай ғылыми жұмысқа көшеді;
* 1937 жылы тұтқындалып, ату жазасына кесілді; 
* 1955 жылы ақталды.
 
## Дереккөздер

Санат:Польшада туғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:Ресей революционерлері
Санат:Қазақстан билеушілері
Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары
Сайрам шайқасы

**Сайрам шайқасы ** – қазақ-жоңғар арасындағы 1684 жылы болған шайқас.Қазақ хандығында қалыптасқан ауыр жағдайды пайдаланып, 1681 жылы жоңғар қонтайшысы Қалдан Бошигт қалың қолменЖетісуға басып кіреді. Шу, Талас арқылыАрысқа жеткен жоңғарлар қазақ жасақтарын жеңіліске ұшыратып, Сайрам қамалын қоршады. Бірақ, Сайрам қамалы берілмейді. Жоңғар әскері қысқа қарай кері шегініп, Іленің жағасына кетіп, күш жинады. 1682 – 83 жылдары соғыс Сайрамның түбінде жүрді. Екі жақ бір-біріне алдырмады. Ақыры, 1684 жылы жазда Қалданның інісі Севан Рабдан Сайрамды басып алды. Жоңғарлар мыңдаған тұтқындарды, қисапсыз олжаны қолға түсірді. Сайрам шайқасынан кейін Жетісу өлкесі жоңғарлардың билігіне көшті.

## Сілтемелер
* Қазақ хандығы  
* Жоңғар  
* Түркістан облысы
## Дереккөздер


Санат:География
Роза Қалманбайқызы Ниязбекова

**Роза Қалманбайқызы Ниязбекова** (1952 жылы туған, Төле би ауданы Сұлтанрабат ауылы) – ғалым, экономика ғылымдарының докторы (1995), профессор (1996). Қазақ химия-технология институтын бітірген (1974). 1976–78 жылдары сол оқу орнында оқытушы, 1978–83 жылдары Мәскеу басқару академиясының аспиранты әрі ҚазХТИ-дың аға оқытушысы, 1983–96 жылдары сол жерде өндіріс экономикасын ұйымдастыру және жоспарлау кафедрасының доценті, меңгерушісі, инженер-экон. факультетінің деканы болып қызмет еткен. 1996 жылы ОҚТУ профессоры, ал 1997 жылдан Оңтүстік Қазақстан гуманититарлық униветситетінде экономика және менеджмент кафедрасының меңгерушісі. Оның жетекшілігімен 8 кандидаттық диссертация қорғалған. Роза Қалманбайқызы Ниязбекова «Оңтүстік Қазақстандағы ғылым мен білім» журналының «Экономика» сериясы бойынша редакторы, Тараз мемлекеттік университеті мен Қарағанды мемлекеттік университетіндегі диссертациялық кеңестің мүшесі. 6 монографиялық, 150-ге жуық ғылыми әдістемелік еңбектің авторы. 

## Шығармашылығы:
* Актуальные эколого-экономические проблемы в природопользовании, А., 1993;
* Экономические и технические аспекты комплексного использования материально-сырьевых ресурсов, А., 1994;
* Основы экономики природопользования, Учебное пособие, А., 1994.

## Сілтемелер

 

Санат:Тұлғалар
Байқоңыр (планета)

**Байқоңыр** — кіші планета (ғ2700). Оны 1976 ж. украиналық астроном Н.С. Черных ашқан. Ол дүние жүзіндегі ең ірі ғарыш алаңдарының бірі — Байқоңырдың құрметіне аталған. Диаметрі шамамен 10 км. Жер орбитасы жазықтығына қиғаштығы 2,42. Күннен 3,03 а.б-ке дейін қашықтап, 2,78 а. б-ке дейін жақындайды. Байқоңыр Күнді 5 жылда бір айналып шығады.

## Дереккөздер


Санат:Ғаламшарлар
Ақмола кесенесі

**Ақмола кесенесі** – архитектуралық ескерткіш. Созақ ауданы Шу ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 15 км жерде ашық алаңда орналасқан. 19 ғ. соңында тұрғызылған кесененің негізі шикі кірпіштен қаланған. Төртбұрыштық жоспарда салынған кесененің ішкі құрылысы дөңгелек тәріздес. Ішкі қабырғаларында 8 терең қуыс бар. Кесененің төңірегінде бұзылған қоршау қалдықтары сақталған, күмбезі құлаған. Төрт бұрышында қырлы мұнаралар бар. ‎
## Сілтемелер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Боран Айтмағамбетов

**Боран Айтмағамбетов** (1901 жылы, бұрынғы Орал облысы, Гурьев оязы, Сарыкөл болысы – 1938 жылы) – қайраткер, саяси қуғын - сүргін құрбаны.

Мәскеу қаласындағы кәсіподақтар орталық кеңесінің жоғарғы мектебінде оқыған (1929–1930 жылдары). 1914–1927 жылдары Доссор, Мақат мұнай кәсіпорындарында, Еділ - Каспий мемлекеттік балық тресті кәсіпшілігінде, “Ембімұнай” темір жол құрылыстарында қызмет атқарды. 1927–1929 жылдары Қызылорда қаласында тау - кен жұмысшылары кәсіподағы Орталық басқармасы төрағасының орынбасары, қалалық комитетінің мәдени бөлімін басқарды. 1930–1933 жылдары БК(б)П Қазақстан өлкелік комитетінің бюро мүшесі және Қазақ АКСР Әділет комиссары, 1933–1935 жылдары Гурьев округ атқару комитетінің төрағасы, БК(б)П Орал облысы көрнекті өнеркәсіп бөлімінің меңгерушісі, 1935–1937 жылдары Казталов ауданың комитетінің 1-ші хатшысы қызметтерін атқарды. Саяси қуғын - сүргін құрбаны. 1958 жылы сәуірде ақталды. 

## Дереккөздер

Санат:1901 жылы туғандар
Санат:Сарыкөл ауданында туғандар
Санат:1938 жылы қайтыс болғандар
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Қазақстан әділет министрлері
Санат:Гурьев облыстық атқару комитетінің төрағалары
Санат:Казталов аудандық партия комитетінің бірінші хатшылары
Санат:КСРО-да ақталғандар
Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері
Орналастыру

## Орналастыру
– кез келген *A={a1, a2, … am} [[жиынынан]] ā=(aі1, aі2, …, aіn)* элементтерін бөліп алып, белгілі бір ретпен тізбектеу. Егер **ā-ның** барлық мүшелері әр түрлі болса, онда ā-ны қайталауы жоқ **Орналастыру**  деп атайды. **m-нен** бастап **n** элементін қоса есептеген кезде қайталауы бар Орналастыру да барлық мүмкін болатын сандар mn-не, ал қайталауы жоқ Орналастыруда *(m)n=m(m1)…(m-n+1)-ге тең. (m)n=0, егер n>m, өйткені n>m* болғанда **m** элементтен **n** элементті бөліп алу мүмкін емес. 

## Орналастыру
– берілген жиын элементтерінің әр түрлі  шекті тізбегі; n  элементтен құралған берілген  жиынның k  элементтен алынған әр түрлі орналастырылу саны ~A_{ k}^{n}=(n)_{k}= \frac{n!}{(n-k)!} 

##### Қайталанбалы орналастыру
— арасында бірдей элементтері болатын берілген жиын элементтерінің шектеулі тізбегі;  берілген n  элементті  жиыннан k элементтен алынған әр түрлі қайталанбалы орналастырылу саны ~n^k  элементтен алынған әр түрлі  қайталанбалы орналастырылу саны ~n^k дәрежесі тең. 

## Пайдаланған әдебиет
 

Санат:математика
Песчаное (Павлодар облысы)

**Песчаное** — Павлодар облысы Тереңкөл ауданындағы ауыл, Песчан ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Тереңкөл ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 18 км жерде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1745 жылы Песчаный бекінісін салуға байланысты қаланды. 1869 жылы станица Семей облысының құрамындағы Павлодар уезіне, ал 1928 жылы М.Горький ауданына, 1964 жылдан Тереңкөл ауданына кірді. 1932-96 жылдары асыл тұқымды симменталь ірі қара малын өсіретін зауыттың орталығы болып келді. Оның негізінде Песчаноеде және округтегі ауылдарда ұжымдық кәсіпорын жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Тереңкөл ауданы елді мекендері
Кәрімбай Қошмамбетов

**Қошмамбетов Кәрімбай** —(1897– 1930) – қоғам қайраткері. Әулиеата уезіндегі 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліске қатысты. «Қазақ жастарының революциялық ұйымын» құруға белсене ат салысты. 1922 – 24 ж. Әулиеата уезінде атқару комитетінің төрағасы, 1924 – 28 ж. Түркістан Орталық атқару комитетінің мүшесі, 1928 жылдан Қазақ АКСР Орталық атқару комитетінің мүшесі, сауда халық комиссарының орынбасары, Алматы облысында Іле ауданында партия комитетінің хатшысы. Жазушы М.Қуанышбаев Қошмамбетовтің өмірі мен қызметіне арналған «Дала перзенті» (1990) атты деректі роман жазды. Тараз қаласында Қошмамбетовке ескерткіш қойылған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Тарих
Сарқырама

**Сарқырама** – судың өзен арнасын көлденең кесіп өтетін тік жартасты кертпештен құлап, тік ағуы. Тым қатты және борпылдақ жыныс қабаттары кезектесе қалыптасқан өңірлермен өтетін өзендер бойында пайда болады. Жиегі үнемі шайылу салдарынан Сарқырама өзен ағысын бойлай жоғары шегіне береді. Су бірнеше кертпештен каскад құрып құлауы мүмкін. Дүние жүзіндегі ірі Сарқырама: Оңтүстік Америкадағы Анхель (биікт. 1054 м), Африкадағы Тугела (биікт. 933 м) және Виктория (биікт. 120 м). Қазақстанда Алтай, Іле Алатауы, Жетісу Алатауы тауларының өзендерінде кездеседі.
Су бірнеше кертпештен қатарынан сарқырама легін құрай (каскад) құлауы мүмкін.

## Дүние жүзіндегі аса ірі сарқырамалар

## Ресей сарқырамалары

## Галерея

File:Чучхурский_водопад_1.jpg|Чучхурский сарқырамасы   
File:Водопад Джугутурлучат.jpg|Джугутурлучат сарқырамасы
File:Manavgat Waterfull.jpg|Манагват сарқырамасы, Түркия
File:Водопад Кивач.jpg|Кивач сарқырамасы


## Дереккөздер

Санат:Сарқырамалар
Санат:Су шаруашылығы
Ақниет (Құркелес ауылдық округі)

**Ақниет** (2008 жылға дейін – *Ильич*) — Түркістан облысы Сарыағаш ауданындағы ауыл, Құркелес ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Сарыағаш қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 2 км жерде, Келес өзенінің оң жағалауында орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
1957 жылы құрылған К. Маркс атындағы көкөніс-сүт кеңшарының орталығы болды. Ауыл 2002 жылға дейін *Ильич* аталып келді. Кеңшар негізінде өнеркәсіп, шаруа қожалықтары ұйымдастырылды.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, фельдшірлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер жұмыс істейді. 

## Дереккөздер

Санат:Сарыағаш ауданы елді мекендері
Оппонент

**Оппонент** (лат opponens – қарсы пікір айтушы) – ғылыми баяндамаға, диссертацияға талдау жасап, баға беруші және қарсы пікір айтушы адам. Ғылым кандидаты дәрежесін алу үшін диссертациялық жұмысқа 2 ресми Оппонент белгіленеді. Оның бірі диссертанттың ғылыми саласы бойынша ғылым докторы, екіншісі ғылым кандидаты немесе сол салада қызмет етіп жүрген маман болуға тиіс. Ғылым докторы дәрежесін алу үшін диссертация қорғау кезінде кемінде 3 ресми Оппонент (ғылым докторларынан) белгіленеді. Ресми емес Оппоненттер санына шек қойылмайды. Ресми Оппонент диссертацияға жан-жақты мұқият талдау жасап, оның негізінде жазбаша сипаттама береді. Диссертация қорғау үстінде Оппонент өз қорытындысын көпшілік алдында жариялайды және ғылым кеңес мүшелерінің диссертацияны талдауына қатысады.
## Сілтемелер
* Диссертация
* Кандидат
* Доктор
## Дереккөздер


	

Санат:Терминология
Сақтандыру жауапкершілігі

[нобай|Alt=A.|[Сақтандыру]]
**Сақтандыру жауапкершілігі ** — сақтандыру шарттарында көзделген оқиғалардың жиынтығы (жеке оқиға). Осы оқиғалар басталғанда сақтандыру төлемақысы төленеді. Ол заңмен және сақтандыру ережелерімен белгіленеді немесе сақтандыру шартын жасау кезінде сақтанушы мен сақтандырушы арасындағы келісім бойынша айқындалады. Мүліктік сақтандыруда Сақтандыру жауапкершілігін айқындаудағы басты нәрсе – мүлік пен тәуекелдің сипатын ескеру, түрлі дүлей апаттар мен құбылыстардан қорғау. Жеке басты сақтандыруда адам өмірінде (тұрмыстағы кәсіптік қызмет үдерісінде, демалыс кезінде, спортпен шұғылдану кезінде, т.б.) болатын жекелеген немесе барлық ықтимал оқиғалар басталу жағдайына арналған шарт жасау ықтималдығы ұштастырылады.

## Сілтемелер
* Сақтандыру уақиғасы  
* Сақтандыру саласы  
* Сақтандыру құны

## Дереккөздер

Санат:Сақтандыру
Сақтандыру құны

нобай|Alt=A.|'''Сақтандыру құны'''
**Сақтандыру құны** — азаматтардың мүлкі, өмірі, денсаулығы сақтандырылған ақшалай қаражаттың мөлшері; сақтандыруға қабылданатын мүліктің нақты, шын құны.Сақтандыру құны ретінде көбінесе мүліктің теңгерімдік (түгендемелік) құны пайдаланылады. Бұл кәсіпорындарға тән, олардың негізгі құрал-жабдығы тозымпұлды (тозуын) ескере отырып, толық теңгерімдік құны бойынша сақтандырылады. Сондықтан аталмыш мүлік түгел опат болғанда Сақтандыру құны зиянның сомасына және сақтандыру өтеміне сай келеді. Мүлікті сақтандыру бойынша оның сомасы сақтандырылған мүліктің нақты құнынан аспауға тиіс, ал әлеум. сақтандыру бойынша белгіленген зейнетақы мен жәрдемақы мөлшерінен аспауға тиіс. Жеке басты сақтандыру бойынша сақтандыру сомасының мөлшері сақтанушының тілегімен айқындалады. Шарт жасау кезінде Сақтандыру құнын сақтандыру ұйымы сақтанушының қатысуымен айқындайды.

## Тағы қараңыз
* Сақтандыру уақиғасы  
* Сақтандыру саласы  
* Сақтандыру жауапкершілігі

## Дереккөздер

Санат:Сақтандыру
Тәуіш

**Тәуіш** — Қостанай облысы Жангелді ауданындағы ауыл, Жаркөл ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Торғай ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 55 км жерде, Татыр мен Жаркөл көлдерінің аралығында орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1217 адам (621 ер адам және 596 әйел адам) болса, 2009 жылы 1177 адамды (612 ер адам және 565 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1960 жылы ұсақ ұжымшарларды біріктіру негізінде құрылған “Албарбөгет” қой кеңшарының орталығы ретінде қаланған. Оның негізінде Тәуіште бірнеше шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Жангелді ауданы елді мекендері
Сарлық

**Сарлық** — Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы ауыл, Амангелді ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Ұлытау ауылынан солтүстік-батысқа қарай 29 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 774 адам (400 ер адам және 374 әйел адам) болса, 2009 жылы 524 адамды (280 ер адам және 244 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 352 адамды (185 ер адам және 167 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1957 жылы қой өсіретін Амангелді атындағы кеңшардың құрылуына байланысты қаланған. Ауылда 1996 жылдан кеңшар негізінде құрылған шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы елді мекендері
Петерфельд

**Петерфельд** — Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы ауыл, Петерфельд ауылдық округі орталығы.

## Тарихы
Ауылдың негізін 1908 жылы Рибенсдорф колониясынан келген неміс қоныстанушылары қалаған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Бескөл ауылынан солтүстік-батысқа қарай 18 км-дей жерде. 

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1804 адам (888 ер адам және 916 әйел адам) болса, 2009 жылы 1622 адамды (787 ер адам және 835 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесін 1906 жылы Воронеж (Ресей) губерниясынан көшіп келген неміс шаруалары қалаған. 1930 жылы ұжымшар, 1961 жылы сүт өндіретін 22-партсъезд атындағы кеңшар болып ұйымдасты. 1996 жылдан кеңшар негізінде құрылған «Петерфельд» агрофирмасы, т.б. қожалықтар жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Қызылжар ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстандағы немістердің елді мекендері
Нұратау

**Нұратау**, *Төртқұдық Нұрасы*, *Үкілітау* ( – жартасты, жарлы) – Түркістан облысы Отырар ауданының қиыр оңтүстік-батысында, Қызылқұм құмды алқабында орналасқан аласа тау.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 303 м, салыстырмалы биіктігі 60–75 м-дей, беті тегіс тау батыстан шығысқа қарай 18 км-ге созылып жатыр, енді жері 5 км. Таудың солтүстік-батысында 8 км жерде Қызылқұдық, солтүстік-шығысында 8 км жерде Талды құдығы (тереңдігі 19 м, су шығымдығы 2180 л/сағ), оңтүстігінде 2 км жерде Орынбай құдығы бар. Нұратаудың орта тұсынан «Жау жолы» деп аталатын киелі жол өтеді. Жол бойында қолдан қазылған ескі үңгірлер, жиегінде сынған қылыш, найза, садақ  ұштары, тағы басқа жаугершілік заманнан қалған заттар кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Отырар ауданы таулары
Тиллиттер

**Тиллиттер** (ағылш. tіll – дөңбек тастық саз) – көне кезеңдердің аздап тығыздалған, кейде метаморфизмге шалынған мореналық шөгінділері. Тиллиттердің ұсақ түйірлі массасында мөлшері мен құрамы әр түрлі дөңбек тастар кездесіп, қабаттастық байқалмай, дөңбек тастардың бетінде мұздықтар салған іздер болады. Гранулометр. құрамы жағынан Тиллиттердің негізгі массасы 0,06 – 0,03 мм, кейде олардан да ұсақ заттардан тұрады. Тиллиттер жоғарғы карбон мен төменгі пермь (Африка, Үндістан, Австралия, т.б.), протерозой мен палеозой (Оңт. Африка, Солт. Америка, Гренландия, Скандинавия) шөгінділерінде кеңінен тараған. Тиллиттер климаттың суынуы салдарынан қалыптасады. Қазақстанда Қаратаудың төменгі кембрий шөгінділерінен Тиллиттер қабаттары табылған. 

## Дереккөздер
 

Санат:Тастық
Сарқыт

**Сарқыт** — дәстүрлі қазақ қоғамындағы ежелден келе жатқан салттардың бірі - ырым. Тойдан, айт мейрамынан ырымдап кәмпит, құрт сияқты дәмнен алып, үлкен кісілер (негізінен әйелдер) үйдегі балалары мен келіндеріне әкеліп ауыз тигізеді. Сол сияқты үлкен табақтан қалған етті де “сарқыт” деп, оны да жастар үлкен кісілердің жолын, абыройын берсін деп ырым қылып жеген. Бұрын "сарқыт қайтады" деп келіндер үлкендердің табағын әдейі күтіп отыратын болған. Қазақ салтында сарқыттың ырымдық әрі тәрбиелік дәстүрлік маңызы зор.
Сарман

**Сарман** — 1) Орта жүз, Уақ тайпасынан тараған ата. Шежіре деректері бойынша, Сарманнан Қарақойлы, Көкен рулары тараған. 2) Орта жүз, Ашамайлы Керейдің рулар бірлестігі. Шежіре деректеріне қарағанда, Сарманнан Болат, Қорған рулары тарайды.

## Дереккөздер