open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гах

**Гах** () — қала, Әзербайжанның Гах ауданының әкімшілік орталығы. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша Гах халқының саны 13 793 адамды құрады.

## Географиялық сипаттамасы
Әзербайжанның солтүстік-батысында, Үлкен Кавказдың оңтүстік беткейінің етегінде, Құрмұхшай өзенінде орналасқан. Қыста мұндағы температура -45 градус цельсийге дейін жетеді, ал жазда орташа ыстық. Баку мен Гах қалаларының арақашықтығы 345 км. Қала теңіз деңгейінен 500 метр биіктікте орналасқан.

## Тарихы
Гах – ежелгі қоныс. Оның аумағында табылған қоныстардың іздері неолит, қола және ерте темір дәуірлеріне жатады. Гах ежелге кезеңде пайда болған және Кавказ Албаниясының құрамына кірген деп есептеледі.

Бірінші мыңжылдықта аймақ тұрғындары христиан дінін қабылдады, бірақ араб жаулап алуынан кейін халықтың көп бөлігі ислам дінін қабылдады. Орта ғасырларда Гах грузин патшалықтарының, Ширванның, Иран мемлекеттерінің және басқа да қуатты елдердің бақылауында болды.

1562 жылы Гах Парсының вассальдық мемлекеті — Илису сұлтандығының орталығы болды. Бұл шағын мемлекет 19 ғасырдың басына дейін өмір сүрді. 1803 жылы Гах Ресей империясының құрамына кірді, бірақ ғасырдың ортасына дейін автономиясын сақтап қалды. 1860 жылдан 1917 жылға дейін Гах арнайы Закатала ауданының құрамына кірді.

Кеңес дәуірінде Әзірбайжан КСР-нің Гах ауданы 1930 жылы құрылды. 1955 жылы Гах ауылы қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесін алды. 1967 жылы қала мәртебесін алды.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Қала Шеки-Загатала экономикалық аймағының құрамына кіреді. Қалада азық-түлік өңдеу зауыттары орналасқан.
Тұт плантациялары бар жібек шаруашылығы станциясы бар. 2019 жылдан 2025 жылға дейін Қытайдан 4,5 миллион көшет импортталды. 

Қалада 56 жалпы білім беретін мектепте, оның ішінде 30 толық орта мектеп, 16 жалпы орта мектеп, 9 бастауыш мектептерде 7373 оқушы оқыды. Қазіргі уақытта Мәдениет және туризм департаментінің желісінде 96 кәсіпорын бар. Сондай-ақ, 49 кітапхана, 23 мәдени орталық, 17 клуб, Гейдар Әлиев орталығы, екі мұражай, көркемсурет галереясы және көркемсурет мектебі жұмыс істейді.

## Көрнекі орындары
Қалада ХVIII және XIX ғасырларға жататын үйлері бар тарихи аудан, Ичери базары сақталған. Қала маңында Әулие Георгий шіркеуі (1855) орналасқан.
Қаланың солтүстігінде, тауларда, Илису ауылында (12 шақырым жерде) және оның айналасында тарихи-мәдени қорық орналасқан. Оған Джинли-Қала бекінісі (VII-IX ғасырлар), төрт қабатты Сумуг-гала мұнарасы (VII-IX ғасырлар) және Шамилдің дөңгелек бекінісі Галача кіреді.

## Галерея

İçəri bazar7.jpg|Ичери Базар
Sumuqala1.jpg|Сумгала (қорғаныс мұнарасы)
İçəri bazar10.jpg|Гахтағы ескі үйлер
Church in Qax.jpg|Грузин шіркеуі
Streetview in Qax, Azerbaijan.jpg|қаланың басты көшесі
Qax şəhərinin səmadan görünüşü.jpg|қаланың панорамасы


## Дереккөздер

Санат:Әзербайжан қалалары
Қалқабай Әбенов

**Қалқабай Әбенов** (25 қазан 1922, Сырдария ауданы, Айдарлы ауылы – 1994, Қызылорда қаласы) — педагог, журналист, қоғам қайраткері, Ұлы Отан соғысының ардагері.

## Өмірбаяны
Қалқабай Әбенов 1922 жылы қазіргі Қызылорда облысы, Сырдария ауданының Айдарлы ауылында дүниеге келген. 1940 жылы Ташкент педагогикалық училищесін тәмамдаған. Ұлы Отан соғысына қатысып, майданнан кейін білімін жалғастырып, Қызылорда педагогикалық институтын (қазіргі Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті) және КОКП Орталық Комитеті жанындағы Жоғары партия мектебін бітірген.

## Еңбек жолы
Еңбек жолын 1940–1941 жылдары Ташкент облысы Қарасу ауданындағы мектепте мұғалім болып бастаған. Соғыстан кейін Ташкент облысының Жаңажол, Сырдария аудандарындағы Бірлестік мектебінде мұғалім, Қызылорда облыстық оқу бөлімінде жауапты қызметкер (1945–1949) болды.

1949–1956 жылдары Қызылорда облыстық партия комитетінде нұсқаушы, үгіт-насихат секторының меңгерушісі қызметтерін атқарды.

Журналистика саласында:
* Шиелі аудандық «Коммунизм жолы» газетінің редакторы (1959–1962),
* Қызылорда облыстық «Ленин жолы» газетінің редакторы (1968–1985) болды.

1972 жылы облыстық газеттің 10 000-нөмірі жарық көруіне байланысты Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Мақтау қағазымен марапатталды.

1979 жылы газет нұсқалары Мәскеуде өткен ВДНХ көрмесінде облыс халқының еңбек жетістіктерін танытты.

### Қоғамдық қызметі
1970–1985 жылдары Қызылорда облыстық Журналистер одағы мен Ардагерлер одағының төрағасы болды.

1985–1993 жылдары Қызылорда облыстық тарихи-өлкетану музейінің директоры қызметін атқарды.

## Марапаттары

* Халықтар достығы ордені
* I дәрежелі Отан соғысы ордені
* Құрмет белгісі ордені

* Бірқатар медальдар

## Естелігі
2011 жылы Тасбөгет кентіндегі көшелердің біріне Қалқабай Әбеновтің есімі берілді. Қызылорда облысында Қалқабай Әбенов атындағы қоғамдық қор жұмыс істейді.

## Дереккөздер
(34) Цирцея

**(34) Цирцея** — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид.

Оны 1855 жылы 6 сәуірде Жан Шакорнак Париж обсерваториясында ашты.

Ежелгі грек мифологиясындағы Гелиос пен Персеиданың қызы құрметіне орай аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1—100)
Санат:Астероидтар
(43) Ариадна

**(43) Ариадна** — Негізгі белдеудегі ірілеу бір астероид.

Оны 1857 жылы 15 сәуірде Норман Погсон Оксфордқа қарайтын Радклифф обсерваториясында ашты.

Ежелгі грек мифологиясынан белгілі болған Ариаднаның есімімен аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1—100)
Санат:Астероидтар
(42) Изида

**(42) Изида** — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид.

Оны 1856 жылы 23 мамырда Норман Погсон Оксфордқа қарайтын Радклифф обсерваториясында ашты.

Ежелгі Мысырдағы құдайлардың бірі атымен аталды. Сондай-ақ *Isis* — бұл Темзаның үстіңгі жағының атауы; және Погсонның қызы да осы есіммен аталды. Астероид атауын обсерватория директоры таңдаған болатын.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1—100)
Санат:Астероидтар
(41) Дафна

**(41) Дафна** — Негізгі белдеуде айналып жатқан аса ірі астероид.

Оны 1856 жылы 22 мамырда Герман Гольдшмидт Парижде ашты.

Ежелгі грек мифологиясынан белгілі болған Дафнаның есімімен аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны
thumb|450px|center|Эклиптикадан ауытқуы
## Серігі
2008 жылдың 28 наурызында астрономдар астероидтың серігі бар екенін анықтады. 2019 жылдың наурызында оған Пеней деген мифологиялық атау берілді. Өлшемдері 2 шақырымнан аспайды.
## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1—100)
Санат:Астероидтар
(40) Гармония

**(40) Гармония** — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид.

Оны 1856 жылы 31 наурызда Герман Гольдшмидт Парижде ашты.

Ежелгі грек мифологиясындағы үйлесімділік құдайының атымен аталды. Бұл атау Қырым соғысының аяқталуына байланысты таңдалды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1—100)
Санат:Астероидтар
(49) Палес

**(49) Палес** — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид.

Оны 1857 жылы 19 қыркүйекте Герман Гольдшмидт Парижде ашты.

Көнеримдік ірі қара мал шаруашылығы құдайының құрметіне орай аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1—100)
Санат:Астероидтар
(47) Аглая

**(47) Аглая** — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид.

Оны 1857 жылы 15 қыркүйекте Роберт Лютер Дюссельдорф обсерваториясында ашты.

Ежелгі грек мифологиясындағы үш хаританың бірі құрметіне орай аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны
нобай|солға|170px|1999 жылдың қазанында түсірілген сурет
## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1—100)
Санат:Астероидтар
Хамит Жақыпұлы Әбенов

**Хамит Жақыпұлы Әбенов** (16 желтоқсан 1934, Сырдария ауданы Шіркейлі ауылы – 5 мамыр 1999 жыл, Қызылорда) — ішкі істер органдарының қызметкері, милиция полковнигі (1970).

КСРО Ішкі істер министрлігінің Алматы қаласындағы Арнайы милиция мектебін (1960), Мәскеу жоғары милиция мектебін (1967) бітірген.

Еңбек жолын Ақтөбе қаласының ішкі істер органдарында бастап, 1961–1969 жылдары Ақтөбе қалалық ішкі істер бөлімінде қызмет атқарды. 1969 жылдан бастап Қызылорда қалалық ішкі істер бөлімінде және Қызылорда облыстық ішкі істер басқармасында әлеуметтік меншікті ұрлауға қарсы күрес бөлімінде түрлі жауапты лауазымдарда еңбек етті. 1980 жылға дейін құқық қорғау органдарында қызмет атқарып, қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету мен заңдылықты нығайтуға елеулі үлес қосты.

Кәсіби қызметі барысында бірнеше мемлекеттік және ведомстволық медальдармен марапатталған.

Хамит Жақыпұлы Әбеновтің ішкі істер саласындағы ұзақ жылғы адал қызметі мен еңбегі ескеріліп, 2020 жылы Қызылорда қаласындағы көшелердің біріне оның есімі берілді.

## Дереккөздер

Санат:Полковниктер
Санат:Қызылорда облысы тұлғалары
Кәмила Әбжанова

**Кәмила Әбжанова** (25 шілде 1949, Қазалы ауданы Майлыбас ауылы) — актриса, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2009), Қазақстан Республикасының Мәдениет қайраткері (2005).

М.Әуезов атындағы академиялық драма театры жанындағы студияны (1972), Мемлекеттік театр және кино институтын (1996, қазіргі Қазақ ұлттық өнер академиясы) бітірген.

1972 жылдан бері Н.Бекежанов атындағы Қызылорда облыстық қазақ академиялық драма театры сахнасында артист болып қызмет атқарып келеді. Шығармашылық жолында 100-ден астам роль сомдап, театр өнерінің дамуына елеулі үлес қосты.

Ол Л. Егембердиеваның «Көресіні көрмей» драмасындағы Ақдидар, И. Сапарбайдың «Сыған серенадасы» поэтикалық драмасындағы Баронесса, М. Ф. Ахундзаденің «Кетпейсің! Болды, кетпейсің!» комедиясындағы Ханпері, Ә. Тәжібаевтың «Екі дәурен, бір ғұмыр» пьесасындағы Ділдә, Х. Жүсіпұлының «Ешкімге керегі жоқ ауыл» спектакліндегі Тынымкүл бейнелері арқылы актерлік шеберлігін танытты.

Өнер саласындағы еңбегі үшін «Қызылорда облысының құрметті қайраткері» атағына ие болды (2000). Қазалы ауданының құрметті азаматы (2019). «Парасат» орденімен (2024), сондай-ақ бірнеше медальдар мен төсбелгілермен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Мәдениет қайраткерлері
Санат:Әртістер
Санат:Еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Амангелді Әбзалиев

**Әбзалиев Амангелді** (8 наурыз 1939 жыл, Қармақшы ауданы Жосалы ауылы – 15 қазан 2021 жыл, Қызылорда қаласы) – қоғам қайраткері, шаруашылық және өндіріс саласының ұйымдастырушысы.

## Өмірбаяны
Ташкент темір жол көлігі электрмеханика техникумын (1959), Мәскеу темір жол көлігі инженерлерінің Бүкілодақтық сырттай институтын (1969), КОКП ОК жанындағы Қоғамдық ғылымдар академиясын (1984) бітірген.

Еңбек жолын Жосалы станциясында жолшы болып бастаған. Кейін Диірментөбе станциясында бригадир қызметін атқарды. «Қызылордасельстрой» тресінің №2 Қармақшы жылжымалы механикаландырылған колоннасында аға экономист, жоспарлау бөлімінің басшысы, бас инженер болып жұмыс істеді.

Әр жылдары Қызылорда облыстық атқару комитеті төрағасының көмекшісі, облыстық партия комитетінің құрылыс бөлімінде нұсқаушы, Қазалы аудандық атқару комитеті төрағасының орынбасары қызметтерін атқарды. Сондай-ақ облыстық жергілікті өнеркәсіп басқармасының басшысы, өнеркәсіп және көлік бөлімінің меңгерушісі (1969–1985), Қызылорда қалалық атқару комитетінің төрағасы (1985–1989), облыстық сауда басқармасы бастығының бірінші орынбасары (1989–1991) болды.

1991–2002 жылдары «Қызылордамұнайөнім» облыстық бірлестігінің бас директоры қызметін атқарып, өңірдің отын-энергетика және сауда саласының дамуына үлес қосты.

## Марапаттары мен атақтары
* «Ерен еңбегі үшін» медалі (2012)
* Қызылорда қаласының құрметті азаматы

## Әдебиеттер
* СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023
* Қызылорда облысы: энциклопедиялық анықтамалық / Жалпы ред. Қ. С. Есмағамбетов. – Алматы: «Арыс», 2015. – 231-б.
* Қызылорда қаласының құрметті азаматтары: анықтамалық жинақ. – Қызылорда, 2018. – 97-б.
Горанбой

**Горанбой** () — Әзербайжан Республикасының батыс бөлігінде орналасқан Горанбой ауданының әкімшілік орталығы. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша Горанбой халқының саны 7400 адамды құрады.

## Географиялық сипаттамасы
Елдің солтүстік-батысында, Герань теміржол стансасының жанында орналасқан.
Баку қаласына дейінгі қашықтық 317 км.

## Тарихы
Горанбой ежелгі адамдардың өмір сүріп, қоныстанған жері болған. Мұны қазіргі дәуірде жүргізілген археологиялық зерттеулер, сақталған дәлелдер растайды. Орта ғасырларда ол Гянджа хандығының құрамына кірді. 1938 жылдан 1991 жылға дейін ол коммунист-революционер Қасын Исмаиловтың есімімен аталған, 1966 жылы оған қала мәртебесі берілді. 1991 жылы қала мен ауданның тарихи атауы қайтарылды.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Қалада шарап жасау, бау-бақша өсіру, мал шаруашылығы және ара шаруашылығы дамыған. 2014 жылдың 8 қазанында Гейдар Әлиев орталығы ашылды. Орталықта кітапхана, интернет-кафе, сурет салатын бөлмелер және фотостудия орналасқан. 2020 жылдың 3 наурызда Горанбой аудандық орталық ауруханасы, 2021 жылы Горанбой Олимпиадалық спорт кешені ашылды

## Дереккөздер

Санат:Әзербайжан қалалары
Гөйгөл

**Гөйгөл** () — Әзербайжандағы қала, Гөйгөл ауданының әкімшілік орталығы. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша Гөйгөл халқының саны 26 064 адамды құрады.

## Географиялық сипаттамасы
Қала шағын, өте тыныш және жайлы, елдің солтүстік-батыс бөлігінде, Кіші Кавказ етегінде және Кура өзені бассейнінде орналасқан. Ең жақын елді мекен, 10 км қашықтықта, республикадағы екінші үлкен қала - Гәнжә. Астанасы Баку шамамен 350 км қашықтықта орналасқан.

Қаланың айналасындағы ландшафттармен ылғалды субтропикалық климаты бар. Жаз айларында температура 24 градус цельсийге дейін және одан жоғары көтеріледі, қыста да жылы болады, сирек жағдайларда нөлден төмен түседі.

## Тарихы
1819 жылы ауыл Еленендорф колониясы ретінде құрылды. Қаланың атауы әзірбайжан тілінде «Көк көл» дегенді білдіреді. 
Тегіс көшелер, ежелгі лютеран шіркеуі және ойылған қасбеттері бар ағаш үйлер Гойголды құрған неміс отаршыларын куәландырады. Еленендорд атауы I Павел патшаның қызы, Ұлы Герцогиня Еленаның құрметіне берілген. Бұл аймақ аңшылар мен балықшылар арасында танымал. 1941 жылдың қазан айында бүкіл неміс халқы күштеп Сібірге, Қазақстанға және Орта Азияға қоныс аударылды.

19 ғасырдың соңында отаршылар жүзім өсірумен және шарап жасаумен айналысты. Олар асханалық шараптар, коньяк және шампан өндірісін жолға қойды. Мұнда алкогольді ішімдіктермен сауда жасайтын «Gummel Brothers», «Concordia» және «Fohrer Brothers» фирмалары құрылды. 1903 жылы отаршылдар жергілікті тұрғындарды барлық қажетті өнімдер мен тауарлармен қамтамасыз ететін кооператив құрды.

1938 және 2008 жылдар аралығында қала революционер Ханлар Саваралиевтің құрметіне Ханлар деп өзгертілді. 2008 жылы Ханлар жақын маңдағы көлдің атауына байланысты Гөйгөл деп өзгертілді. Аудан Гөйгөл ауданы болып аталды.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Қала Гәнжә-Дашкесан экономикалық аймағына жатады. Мұнда жүзім өңдеумен айналысатын ірі шарап зауыты орналасқан.

2 гектар аумақты алып жатқан Жеңіс саябағында Ұлы Отан соғысында қаза тапқандарға арналған ескерткіш орналасқан. Гейдар Әлиев саябағында жастар орталығы, кинотеатр, балалар ойын-сауық орталығы және театр орналасқан. Орталықта Гейдар Әлиев мұражайы орналасқан. Орталықта сурет салу, кілем тоқу және тігін үйірмелері, электронды кітапхана, фотостудия, шахмат бөлмесі және 3D кинотеатр орналасқан.
2014 жылдың 21 қаңтарында Олимпиадалық спорт кешені ашылды.

## Дереккөздер

Санат:Әзербайжан қалалары
Гвинея-Израиль қатынастары

**Гвинея-Израиль қатынастары** — Гвинея мен Израиль арасындағы халықаралық қатынастар. Екі ел арасындағы дипломатиялық байланыстар шамамен жарты ғасырлық үзілістен кейін 2016 жылғы 20 шілдеде қайта қалпына келтірілді.

## Тарихы
1958 жылға дейін, Гвинея тәуелсіздік алғанға дейін, Израильдің Францияның отарлық кезеңіндегі Француз Гвинеясымен дипломатиялық қатынастары болды. 1967 жылы Гвинея Израильмен дипломатиялық қатынастарды үзді. Осылайша, Израильмен қатынастарды Алты күндік соғыстан кейін үзген жалғыз мемлекет Гвинея болды, ал өзге елдер Израильмен дипломатиялық қатынастарды 1973 жылы Қиямет күні соғысынан кейін ғана тоқтатты.

2016 жылғы шілдеде Израиль Сыртқы істер министрлігінің бас директоры Дори Голд Париж қаласында Гвинея президентінің өкілімен кездесті. Кездесу барысында дипломаттар екі ел арасындағы дипломатиялық қатынастарды қалпына келтіру туралы келісімге қол қойды. 2016 жылғы тамызда Голд бастаған израильдік делегация жеке ұшақпен ресми сапармен Конакри қаласына ұшып барып, ел президенті Альфа Кондемен және оның үкіметінің он министрімен кездесті. Гвинеяға сапарынан кейін Голд Израильмен дипломатиялық қатынастары жоқ тағы бір африкалық мұсылман еліне аттанды. Бұл сапардың мақсаты байланыстар орнату мүмкіндігі туралы келіссөздер жүргізу болды. Қазіргі уақытта аталмаған мұсылман елі жөніндегі ақпарат жария етілмейді.

2017 жылғы тамыздың ортасында Гвинея алғаш рет Израильге өз елшісін тағайындады, ол еврей мемлекеті үшін резидент емес елші мәртебесіне ие болды. Amara Camara Иерусалимде өткен салтанатты рәсімде президент Реувен Ривлинге сенім грамоталарын тапсырды. Елшінің резиденциясы Францияның Париж қаласында орналасқан.

## Сауда қатынастары
2014 жылы Израиль Гвинеяға 4,13 млн АҚШ доллары көлемінде тауар экспорттады, негізінен электроника мен шикізат материалдары. Өз кезегінде Гвинея Израильге 6,95 млн АҚШ доллары көлемінде тауар экспорттады, оның басым бөлігін өңделмеген алмаздар құрады.

## Дереккөздер

Санат:Гвинея екіжақты қатынастары
Санат:Израиль екіжақты қатынастары
Ибрагим Әбибуллаев

**Ибрагим Әбибуллаев** (1 маусым 1947, Сырдария ауданы, Қоғалыкөл ауылы) — Қазақстанның қоғам қайраткері.

Қазақ ауыл шаруашылығы институтын (1970, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университет) және Қазақстан менеджмент, экономика және болжам институтын (1992) бітірген.

Еңбек жолын Сырдария ауданындағы кеңшарда механик, машина-трактор станциясының меңгерушісі, инженер қызметтерінен бастаған (1970–1975). 

1975–1981 жылдары аудандық халықтық бақылау органдарында және партия комитеттерінде нұсқаушы, ауыл шаруашылығы бөлімінің меңгерушісі болды.

1981–1991 жылдары кеңшар директоры, аудандық агроөнеркәсіп бірлестігінің басшысы, аудандық комитеттің төрағасы қызметтерін атқарды. 

1991–1994 жылдары Жаңақорған ауданы партия комитетінің бірінші хатшысы, аудандық кеңес төрағасы – әкімшілік басшысы, аудан әкімі болды.

1994–1996 жылдары Шиелі ауданының әкімі қызметін атқарды. 

1996–2004 жылдары облыстық орман, аң және балық шаруашылығы аумақтық басқармасының басшысы болды. 

2004–2008 жылдары Сырдария ауданының әкімі қызметін атқарды. 

2008–2011 жылдары облыстық табиғи ресурстар және табиғатты пайдалануды реттеу басқармасының басшысы қызметін атқарған.

Кейін «Қызылорда» әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясы төрағасының орынбасары, Қызылорда облысы әкімінің кеңесшісі болды.

Ибрагим Әбибуллаев «Құрмет белгісі», «Құрмет» ордендерімен және бірнеше медальмен марапатталған. Ол Қызылорда облысының (2024), Қызылорда қаласының, Жаңақорған, Шиелі және Сырдария аудандарының, сондай-ақ АҚШ-тың Туссон қаласының құрметті азаматы. 

## Дереккөздер

Санат:Қоғам қайраткерлері
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Аустрия-АҚШ қатынастары

**Аустрия-АҚШ қатынастары** — АҚШ пен Аустрия арасындағы екіжақты дипломатиялық қатынастар.

## Тарихы
Аустрия империясы АҚШ-ты 1797 жылы, АҚШ-тың Триест қаласындағы консулымен қатынастар орнатылған кезде таныды. 1838 жылы Венада АҚШ министрі Генри Мюхленбергтің қатысуымен дипломатиялық қатынастар орнатылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ Аустрия-Мажарстан империясына қарсы соғысты. Аустрия-Мажарстан аумағында америкалық әскери тұтқындардың аз саны да болды. 1921 жылы АҚШ Аустрия Республикасымен дипломатиялық байланыстарды қайта қалпына келтірді, ал 1938 жылы нацистік Германия Аустрия аумағын аннексиялағаннан кейін қатынастар үзілді. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталған соң төрт одақтас держава АҚШ, Ұлыбритания, Франция және Кеңес Одағы Аустрия мен Венаны төрт оккупациялық аймаққа бөлді. 1955 жылы осы төрт держава мен Аустрия Республикасы оккупацияны аяқтаған шартқа қол қойды, нәтижесінде Аустрия қайтадан еркін, тәуелсіз және бейтарап мемлекетке айналды. АҚШ Аустрия экономикасын қалпына келтіруде маңызды рөл атқарды, соның салдарынан екі ел арасында берік қатынастар қалыптасты.

## Дипломатиялық өкілдіктер
* АҚШ-тың Вена қаласында елшілігі бар. Аустриядағы АҚШ-тың уақытша сенімді өкілі Марио Мескита.
* Аустрияның Вашингтон қаласында елшілігі бар, сондай-ақ Лос-Анджелес пен Нью-Йорк қалаларында бас консулдықтары жұмыс істейді. АҚШ-тағы Аустрияның төтенше және өкілетті елшісі Мартин Вайс.

## Сауда қатынастары
Аустрия Еуропалық одақ пен Дүниежүзілік сауда ұйымының мүшесі болып табылады. Аустрия америкалық тауарларға жоғары кедендік баж салығын қолданбайды және АҚШ өнімдерін Еуропа нарығында өткізу үшін ауқатты нарық саналады.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* АҚШ Мемлекеттік департаментінің сайтындағы Аустрия-АҚШ қатынастары

Санат:Аустрия екіжақты қатынастары
Санат:АҚШ екіжақты қатынастары
Сайлаубай Әбішұлы Әбішев

**Сайлаубай Әбішұлы Әбішев** (1946 жыл, Арал ауданы) — қазақ жазушысы, қоғам қайраткері.

Халықаралық Жазушылар одағының мүшесі. Әр жылдары облыстық партия және комсомол комитеттерінде жауапты қызметтер атқарған. Республиканың экономикасы мен мәдениетін дамыту ісіне белсене араласқан.

Қазіргі уақытта Қызылорда қалалық Ардагерлер кеңесінің төрағасы.

Сайлаубай Әбішев Шиелі ауданына қарасты «Қызыл Ту» ұжымшарының Ыбырай түбегінде күріш өсіруден дүниежүзілік рекорд жасалған тарихи орынға ескерткіш орнату бастамасын көтеріп, оның іске асуына тікелей үлес қосты.

Оның «Асыл қазынам – өмір сабағы» атты ғұмырнамалық-естелік кітабы жарық көрген.https://tolqyn.kz/zanalyk/20995-saylaubay-bshev-mereyl-75-zhasa-toldy.html?ysclid=mjldkkmh0704183459

Сайлаубай Әбішев Қазақстан Республикасы Президентінің Құрмет грамотасымен және бірнеше медальмен марапатталған. Қызылорда қаласының құрметті азаматы.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:Қызылорда облысы тұлғалары
Санат:Қазақ жазушылары
Санат:Қоғам қайраткерлері
Қалқазбек Әжібеков

**Қалқазбек Әжібеков** — Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2002), КСРО Қаржы жүйесінің үздігі (1978), облыстық ардагерлер кеңесінің алқа мүшесі, Қызылорда облысының құрметті азаматы. 

Қалқазбек Әжібеков1948 жылы Жаңақорған ауданы Қыраш ауылында дүниеге келген. 1970 жылы Қазақ ауыл шаруашылығы институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) тәмамдаған. Еңбек жолын Жаңақорған ауданының қаржы бөлімінде аға инспектор және бөлім меңгерушісінің орынбасары ретінде бастаған. 

1976–1987 жылдары облыстық халық шаруашылығын қаржыландыру бөлімінің басшысы, бөлім меңгерушісінің орынбасары және 1‑орынбасары қызметтерін атқарды. Кейіннен КСРО Тұрғын үй, әлеуметтік саланы несиелендіру банкі (Тұрғынүйәлеумбанк) облыстық басқармасының басшысы және «Кредсоцбанк» директоры болған.  

1992–1998 жылдары облыс әкімінің орынбасары, мемлекеттік мүлікті басқару жөніндегі аймақтық комитеттің төрағасы және облыстық қаржы басқармасының басшысы қызметтерін атқарды. 1998–2007 жылдары облыстық қаржы департаментінің директоры болды. 2007–2016 жылдары мемлекеттік қызметкерлер мен бюджеттік сала мамандарын қайта даярлау және біліктілікті арттыру өңірлік орталығының директоры болып еңбек етті.

### Қоғамдық және мемлекеттік қызметі
Қалқазбек Әжібеков облыстық ардагерлер кеңесінің алқа мүшесі, сондай‑ақ облыстық мәслихаттың екі шақырылым депутаты (2007–2016) болған. Ол қаржы саласының дамуына, аймақтық бюджеттік жүйені реформалауға және кадрлар даярлауға елеулі үлес қосқан. 

### Марапаттары мен атақтары

* Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2002) — жоғары мемлекеттік атақ;
* КСРО Қаржы жүйесінің үздігі (1978) — кәсіби мәртебелік атақ;
* «Парасат» ордені — маңызды қоғамдық және кәсіби үлесі үшін; https://syrboyi.kz/negizginews/bratar-azamat-yzylorda-alasyny-rmett-azamaty-atayn-ielend-33607/?utm_source
* Бірнеше медальдар мен облыстық әкімнің Құрмет грамоталары; 
* Қызылорда облысының құрметті азаматы, Қызылорда қаласының құрметті азаматы, Жаңақорған ауданының құрметті азаматы. https://www.gov.kz/memleket/entities/kyzylorda/press/news/details/502446?utm_source

### Қоғамдық қызмет пен құрметтер
Әжібеков Қалқазбек жергілікті қаржы саласының ардагері ретінде түрлі салалық және қоғамдық іс‑шараларға қатысып, өңірдің әлеуметтік‑экономикалық дамуына бағытталған жобалардың жүзеге асуына қолдау көрсетті. Мерейтойлық шаралар мен ардагерлік жиындарға жиі шақырылатын табиғи қоғам қайраткері саналады.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:Қызылорда тұлғалары
Албания-АҚШ қатынастары

**Албания-АҚШ қатынастары** — Албания мен АҚШ арасындағы екіжақты дипломатиялық қатынастар.

## Тарихы
1922 жылы, Албания 1912 жылы Осман империясынан тәуелсіздік алғаннан кейін, АҚШ Албаниямен дипломатиялық қатынастар орнатты. 1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс барысында Италияның (1939–1943), кейін Германияның (1943–1944) Албанияны басып алуына байланысты елдер арасындағы дипломатиялық қатынастар үзілді. Соғыстан кейін Албанияны 40 жыл бойы коммунистік жетекші Энвер Ходжа басқарды, ол сыртқы саясатта оқшаулану қағидатын ұстанды.
1991 жылы Албания үкіметі экономикалық жағдайды жақсарту мақсатында Батыс елдерімен тығыз байланыстар орнатуға ұмтылып, коммунизм құрудан бас тартып, негізгі демократиялық реформаларды жүзеге асыра бастады. Сол жылы АҚШ пен Албания арасындағы дипломатиялық қатынастар қайта қалпына келтірілді.

Демократиялық реформалар жүргізілгеннен кейін Албания АҚШ үшін достас мемлекетке айналды, елдер бірқатар екіжақты келісімдерге қол қойып, оларды ратификациялады. 1999 жылы Албания НАТО-ның Югославиядағы әскери операциясын қолдады, сондай-ақ Косовоның тәуелсіздігін беру мәселесінде АҚШ саясатын жақтады. 2009 жылғы 1 сәуірде Албания НАТО-ға осы әскери блоктың толыққанды мүшесі ретінде қабылданды.

## Сауда қатынастары
АҚШ-пен сауда Албанияның жалпы сауда көлемінде айтарлықтай үлеске ие емес. АҚШ-тан импортталатын негізгі тауарлар қатарына азық-түлік өнімдері (негізінен ет), көлік жабдықтары (көлік құралдары), машиналар, компьютерлер және электрондық жабдықтар жатады. Албанияның АҚШ-қа экспорты ауыл шаруашылығы өнімдерінен, аяқ киім мен тоқыма бұйымдарынан тұрады. Албания АҚШ-қа кейбір тауарларды баж салығынсыз экспорттау құқығына ие.

## Сілтемелер
* АҚШ Мемлекеттік департаментінің сайтындағы Албания-АҚШ қатынастары

Санат:Албания екіжақты қатынастары
Санат:АҚШ екіжақты қатынастары
(45) Евгения

**(45) Евгения** — Негізгі белдеуде айналып жатқан аса ірі астероид.

Оны 1857 жылы 27 маусымда Герман Гольдшмидт Парижде ашты.

Францияның соңғы императоры III Наполеонның жұбайы құрметіне орай аталды. (45) Евгения аңыздарға байланысты емес адамның атымен аталған алғашқы астероид болды.

Бұл (87) Сильвиядан кейінгі екі серігі бар екені анықталған екінші астероид болып шықты.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Серіктері
1998 жылдың қарашасында Мауна-Кеадағы телескоп көмегімен астероидтың серігі бар екені анықталды. Диаметрі 13 шақырымдай болатын бұл серік негізгі денеден 1200 шақырым қашықтықта болып, оны шамамен бес күнде бір айналады.

Кейін осы серікке Евгениянің баласына құрмет деп, *Petit-Prince* деген атау берілді. Бұл атау сондай-ақ Антуан де Сент-Экзюперидің *[[Кішкентай ханзада]]* атты шығармасына аллюзия болып келеді.

2004 жылдың ақпанында Чилидегі ғалымдар астероидтың екінші серігін ашты. Оның диаметрі шамамен 6 шақырымды құрайды, ол астероидтан 700 шақырым қашықтықта айналады. Атауы әлі жоқ.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1—100)
Санат:Астероидтар
(55) Пандора

**(55) Пандора** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1858 жылы 10 қыркүйекте Джордж Сиэрл Нью-Йорк штатындағы Дадли обсерваториясында ашты. Бұл оның жалғыз ашқан астероиды болды.

Ежелгі грек мифологиясында бар жамандықты сақтайтын қалбырды ашқан әйелдің атымен аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1—100)
* Пандора (серік) — Сатурнның серігі
Санат:Астероидтар
Матфей

**Апостол Матай** — Иса Мәсіх апостолдарының бірі. Матфей кітабының авторы ретінде ол — төрт евангелистердің бірі. Ол тағы **Әулие Матай** мен **Евангелист Матай** делінеді.

Жаңа Өсиет Матфей апостол ретінде Иса соңынан еретін дейді. Лиондық Ириней мен Александриялық Клемент сияқты Шіркеу әкелері Матфейді басқа елдерге сапар жасаудан бұрын Иудеяда Иса хабарын оқытқан деген. Матфей кітабын Матфей жазған дегенге заманауи інжілтанушылар қабылдамайды, алайда дәстүрлі түсінікті қолдайтындар да бар.

## Жаңа Өсиетте
[130px|нобай|солға|Евангелист Матфей, Византия, XIV ғасыр; [Хиландар монастырьі, Афон, Грекия]]

Матфей Жаңа Өсиетте Матфей кітабының 9:9 және 10:3 тарауларында салықшы (аудармалардың біразында) делінеді. Исадан үлгі ал деген хабарды алғанда Матфей Капернаумда отырған болатын. Ол, оған қоса, Матфей кітабының 3:18, Лұқаның 6:15 және Елшілер істерінің 1:13 тарауларында Он екі елші қатарында айтылады, бірақ оның шыққан тегі жазылмаған. Матфей 9:9 жолына параллель Марқа 2:14 пен Лұқа 5:27 тараулары Әлпей ұлы Леуі есімді салықшы жайлы баяндайды. Жолдар Матфей жайлы сөздерге ұқсаса да, онымен байланысты емес. Бірнеше шіркеу екеуін бір адам дейді.

Апостолдар Леуі/Матай мен Жақып Әлпей ұлдары делінеді де, сол себептен Шығыс православие шіркеуі оларды ағайынды деп санайды.

## Ескертпелер

## Дереккөздер

Санат:I ғасырда туғандар
Санат:Біртұтас Шіркеу әулиелері
Санат:Бұйрықпен өлтірілген дін қайраткерлері
Санат:Бұйрықпен өлтірілген жазушылар
Санат:I ғасырда бұйрықпен өлтірілгендер
Санат:Салерно соборында жерленгендер
Санат:Апостол Матфей
Санат:Ерте христиандық
Санат:Еврей христиандығы
Санат:I ғасыр христиан әулиелері
(50) Виргиния

**(50) Виргиния** — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид.

Оны 1857 жылы 4 қазанда Джеймс Фергюсон Вашингтонда ашты.

Нақты кімнің есімімен аталғаны белгісіз. АҚШ-ң Вирджиния штатына арнау болуы мүмкін.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1—100)
Санат:Астероидтар
(52) Еуропа

**(52) Еуропа** — Негізгі белдеудегі алтыншы ең ірі астероид.

Оны 1858 жылы 4 ақпанда Герман Гольдшмидт Парижде ашты.

Ежелгі грек мифологиясында Зевс бұқа кейпінде ұрлап алған сұлудың атымен аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1—100)
* Еуропа (серік) — Юпитердің серігі
Санат:Астероидтар
Гейтепе

**Гейтепе** () — Әзербайжан Республикасының Жалилабат ауданындағы қала.
2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша, Гойтепе халқының саны 14 000 адамды құрады.

## Географиялық сипаттамасы
Ленкоран ойпатында, Масаллы теміржол стансасынан 6 км қашықтықта, Османлы-Новые-Астара желісінде орналасқан.
Баку мен Астара арасындағы M3 автожолы қала арқылы өтеді.

## Тарихы
XIX ғасырда Әзербайжанға қоныс аударған орыстарға құнарлы жерлер бөлініп берілді және оларға жергілікті халықпен салыстырғанда әртүрлі жеңілдіктер берілді. 1840 жылы Пришиб ауылының халқы Орынбор губерниясынан күштеп көшіріліп, Ленкоран ауданындағы Астраханбазар аумағына қоныстандырылды. XX ғасырда бұл жер атауы Пришип деп аталды. 

1967 жылы сол кездегі ауыл Пришибке қала мәртебесі берілді. 1992 жылы ол Гейтепе (әзірбайжан тілінде «Көк төбе» дегенді білдіреді) деп өзгертілді.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Кеңес заманында қалада автожөндеу зауыты, виноград совхозы және шарап зауыты салынды.

Қалада әртүрлі мемлекеттік және жекеменшік кәсіпорындар жұмыс істейді. Ауыл шаруашылығы дамыған. Құлпынай, картоп, жүзім, бидай, арпа және жоңышқа негізінен егістік жерлерде өсіріледі. Қалада Вугар Мурсалов атындағы №1 орта мектеп, Васиф Гусейнов атындағы №2 орта мектеп, №3 орта мектеп және техникалық кәсіптік училище бар.

## Дереккөздер

Санат:Әзербайжан қалалары
Гейчай

**Гейчай** () — қала (1916 жылдан бастап), Әзербайжанның Гейчай ауданының әкімшілік орталығы.
2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша, Гейчай халқының саны 42500 адамды құрады.

## Географиялық сипаттамасы
Гейчай Ширван даласы арқылы төрт тас жолдың қиылысында созылып жатыр. Шығысында аттас өзен ағып өтеді, ал солтүстігінде Ахал-Махал тау жотасы орналасқан. Гейчайдың орталық бөлігі теңіз деңгейінен 115 метр биіктікте орналасқан. Кішкентай көлеміне қарамастан, ол Әзірбайжан Республикасының ең ірі 10 елді мекенінің қатарына кіреді.

Құрғақ субтропикалық климатқа ие. Жауын-шашын сирек жауады, негізінен мамыр және қазан айларында түседі. Ең жоғары ауа температурасы (26,7°C) шілдеде, ал ең төменгі (2,4°C) қаңтарда тіркелген.

## Тарихы
Әзербайжан тілінен аударғанда «Гойчай» немесе «Гокчай» атауы «көк өзен» дегенді білдіреді.
Гейчай XV ғасырда, түрік қоныстанушылары осында қоныстанған кезде пайда болған деп есептеледі. Қоныс парсы Сефевидтер әулетінің құрамына кірді. XVIII ғасырда Геокчай тәуелсіз Ширван (Шамахи) хандығының құрамына кірді.

Гекчай халқы егіншілікпен, саудамен, қолөнермен және мал шаруашылығымен айналысты. Қала ішінара жер сілкінісінен қираған хандық аймақтарынан қоныстанушылардың арқасында өсті. XIX ғасырдың соңында қала халқының үштен екісі әзірбайжандар, ал оннан бір бөлігінен көбі армяндар болды. Орыстар мен дағыстандықтар (аварлар мен лезгиндер) де сол жерде тұрды.
XIX ғасырдың басында Гейчай Ресей империясының құрамына кіріп, кейіннен Шамахи губернаторлығында орналасты. 1867 жылы Шамахи ауданының батыс бөлігі бөлек ауданға бөлініп, Гейчай оның әкімшілік орталығына айналды.

1920 жылы қала жаңадан құрылған Әзірбайжан КСР-нің құрамына кірді. 1929 жылы аудан таратылып, Гейчай аудан орталығына айналды.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Гейчайда кірпіш зауыты, коньяк зауыты, май және ірімшік зауыты, консерві зауыты, автомобиль жөндеу зауыты, асфальт-бетон зауыты, киім фабрикасы, құрылыс материалдары зауыты және осында өсірілген мол қара өрік, айва және анардан табиғи шырындар шығаратын зауыт сияқты көптеген өнеркәсіптік кәсіпорындар орналасқан.

## Көрнекі орындары
Жергілікті көрікті жерлердің ішінде араб халифатының өмір сүру кезеңінде салынған Сурхай бекінісі, XVIII ғасырдағы жерасты моншасы, XIX ғасырдағы тарихи ескерткіш – Абульфаз лил Аббас мешіті туристердің назарына лайық. Қаланың тарихи мұражайында да қызықты экспонаттар бар.

## Дереккөздер

Санат:Әзербайжан қалалары
Рахымқұл хан

**Рахымқұл хан** (1804–1845) — 1842–1845 жылдары билік құрған, Хиуа хандығының қоңыраттар әулетінен шыққан алтыншы билеушісі.

## Өмірбаяны
1842 жылғы 23 қарашада 1825–1842 жылдары билік еткен Аллақұл хан қайтыс болғаннан кейін Хиуа хандығының тағына оның ұлы Рахымқұл отырды.

## Ішкі саясат
Рахымқұл ханның билігі кезінде елде саяси тұрақтылық сақталды. Ол мемлекеттің экономикасын қалпына келтіруге бағытталған саясатты жалғастырды.

## Сыртқы саясат
Рахымқұл ханның билігі кезеңінде Ресей, Осман империясы, Иран және Ауғанстанмен дипломатиялық қатынастар сақталды.

1842 жылғы 27 желтоқсанда Рахымқұл хан Ресеймен жасалған «міндеттеме актісіне» өз мөрін басты. Бұл құжат мәні жағынан Ресей империясы мен Хиуа хандығы арасындағы алғашқы әрі жалғыз келісім болды.

1843 жылғы мамырда Хиуа ханының елшісі Мұхаммед Әмин Аваз Бердиев Санкт-Петербург қаласына барып, император I Николайдың қабылдауында болды.

Рахымқұл хан дәуірінде Хиуада Роджих, Дилавар, Саид Мирза Жунайд және Мирза Масихо сияқты ақындар шығармашылықпен айналысты. Тарихшы Агахи Хорезм тарихын жазды.

## Қайтыс болуы
Рахымқұл хан қайтыс болғаннан кейін Хорезмдегі билік оның інісі Мұхаммед-Әмин ханның қолына өтті (1845–1855).

## Әдебиет
* Гуломов Х.Г., Дипломатические отношения государств Средней Азии с Россией в XVIII – первой половине XIX века. Ташкент, 2005
* Гулямов Я.Г., История орошения Хорезма с древнейших времен до наших дней. Ташкент. 1957
* История Узбекистана. Т.3. Т., 1993.
* История Узбекистана в источниках. Составитель Б.В. Лунин. Ташкент, 1990
* История Хорезма. Под редакцией И.М. Муминова. Ташкент. 1976.
* Муталов О., Хива хонлиги Оллокулихон даврида. Тошкент. 2005.

## Дереккөздер

Санат:Хиуада таққа отырғандар
Санат:Хиуада қайтыс болғандар
Санат:Хорезм билеушілері
Санат:Қоңырат әулеті
Аллақұл хан

**Аллақұл хан** (1794–1842) — 1825–1842 жылдары билік құрған, Хиуа хандығының қоңыраттар әулетінен шыққан бесінші билеушісі.

## Өмірбаяны
1825 жылы I Мұхаммед Рахым хан (1806–1825) қайтыс болғаннан кейін Хиуа хандығының тағына оның ұлы Аллақұл хан отырды.

## Ішкі саясаты
Аллақұл ханның билігі кезінде мемлекетті орталықтандыруды күшейту саясаты жалғастырылды. 1828 жылы сарық тайпаларының көтерілісі басып-жаншылды.

Аллақұл хан ел экономикасын қалпына келтіру бағытын да жалғастырды. Оның билігі тұсында Хорезмде ірі ирригациялық жұмыстар жүргізілді. 1830–1831 жылдары Көне Үргенішке қарай канал салынды.

Аллақұл хан дүниежүзіндегі оқиғаларға қызығушылық танытып, шетел тілдерін меңгерген. Өз замандас Орта Азия билеушілерінен ерекшелігі — ол орыс тілінде еркін оқып, жаза алған.

Аллақұл хан Қоқан хандығымен одақтаса отырып, Бұхара әмірлігіне бірнеше рет жорық жасады. Сондай-ақ Хорасанға бес әскери жорық ұйымдастырды.

## Сыртқы саясаты
Аллақұл ханның билігі кезінде Хиуа хандығы Ресеймен, Осман империясымен, Ұлыбританиямен, Иранмен және Ауғанстанмен дипломатиялық қатынастарды сақтады.

1840 жылы Хиуада ағылшын елшілері Дж. Аббот пен Р. Шекспир болды.

1840 жылы қатынастардың біршама салқындауынан кейін Санкт-Петербургке хиуалық елші Атанияз қожа Реис мүфти жіберілді.

1841 жылы Хиуаға капитан Никифоров басқарған Ресей миссиясы келді.

1842 жылы Санкт-Петербургте император I Николай хиуалық елшілер Ваисбай Ниязов пен Ишбай Бабаевты қабылдады.

## Мәдениет саласындағы саясаты
thumb||250px|Аллақұл-хан медресесі

Аллақұл ханның билігі кезеңінде Хиуада Таш-Хаули сарайы (1830–1832), медресе (1834–1835), керуен-сарай (1832–1833), тим (сауда күмбезі), Саитбай мешіті, Ақ мешіт және басқа да сәулет нысандары салынды.

thumb|right|200px|Өзбекстан, Хиуа, Аллақұл-хан күмбезі

1842 жылы Хиуа қаласы ұзындығы шамамен алты шақырымды құрайтын сыртқы қорған қабырғамен — Ишан-қаламен қоршалды. Қорған құрылысы 30 күн ішінде аяқталды.

Аллақұл хан дәуірінде Хиуада Мунис Хорезми, Роджих, Дилавар, Саид Мирза Жунайд, Мирза Масихо сияқты ақындар шығармашылықпен айналысты. Мунис Хорезми мен Агахи Хорезм тарихын жазды.

Аллақұл хан қайтыс болғаннан кейін Хорезмдегі билік оның ұлы Рахымқұл ханға (1842—1845) өтті.

## Әдебиет
* Гуломов Х.Г., Дипломатические отношения государств Средней Азии с Россией в XVIII – первой половине XIX века. Ташкент, 2005
* Гулямов Я.Г., История орошения Хорезма с древнейших времен до наших дней. Ташкент. 1957
* История Узбекистана. Т.3. Т., 1993.
* История Узбекистана в источниках. Составитель Б.В. Лунин. Ташкент, 1990
* История Хорезма. Под редакцией И.М. Муминова. Ташкент. 1976.
* Муталов О., Хива хонлиги Оллокулихон даврида. Тошкент. 2005.

## Дереккөздер

Санат:Хиуада таққа отырғандар
Санат:Хиуада қайтыс болғандар
Санат:Хорезм билеушілері
Санат:Қоңырат әулеті
Санат:Өзбекстан тарихы
I Мұхаммед Рахым хан

**I Мұхаммед Рахым хан** (1775–1825) — 1806–1825 жылдары билік құрған, Хиуа хандығындағы қоңыраттар әулетінен шыққан төртінші билеуші.

1806 жылы 1804–1806 жылдары билік еткен Елтүзер ханның қаза болуынан кейін Хиуа хандығының тағына оның інісі I Мұхаммед Рахым хан отырды.

## Ішкі саясаты
I Мұхаммед Рахым хан мемлекеттілікті нығайту және дамыту мақсатында елде бірқатар маңызды реформалар жүргізді. Ел басқаруын жетілдіру үшін хан ордасында жоғарғы кеңес құрылып, хан оның пікірін ескеріп отырды. Салық жүйесіне жаңа реформа жасалып, кеден ісі ретке келтірілді. I Мұхаммед-Рахым хан қоңырат әулетінен шыққан билеушілердің ішінде алғаш болып күміс және алтын теңгелер соқтырды.

I Мұхаммед Рахым хан тұсында мемлекеттің орталықтануы күшейді. Ол Хиуаның айналасындағы жерлерді «жинау» жолындағы күресті аяқтады. 1808–1809 жылдары човдурларға қарсы жорық жасалды. 1811 жылы Арал маңындағы тайпалар толық бағындырылды. 1812–1813 жылдары Сырдарияның төменгі ағысындағы қазақтар бағындырылды. 1820-жылдары Мерв аймағы қарауына өтті.

I Мұхаммед Рахым хан ел экономикасын қалпына келтіру саясатын жалғастырды. Оның билігі кезеңінде Хорезмде ірі ирригациялық жұмыстар жүргізілді.

## Сыртқы саясаты
I Мұхаммед Рахым ханның билігі кезінде Ресеймен, Осман империясымен және Ауғанстанмен дипломатиялық қатынастар сақталды.

Ауғанстанмен қарым-қатынастар ерекше достық сипатта болды, себебі белгілі бір уақыт аралығында Хиуада ауған билеушісі Мұхаммед шах (1809–1818) жер аударылып өмір сүрді. Кейін ол қайтадан Ауғанстанның билеушісі болып, хорезмдік көпестерге ел аумағында кедергісіз сауда жүргізуге мүмкіндік берді.

1819–1820 жылдары Хиуада ресейлік елші Н. Муравьёв (1794–1866) болды. Ол өзінің сапары туралы еңбек жазып, деректерінде Хиуа хандығы халқының саны шамамен үш жүз мың адам болғанын көрсетеді. Негізгі халықты өзбектер мен түрікмендер құрады.

1820 жылы Хиуаға А.Ф. Негри бастаған ресейлік дипломатиялық миссия келді.

## Мәдениет саласындағы саясаты
I Мұхаммед Рахым хан ана тілі өзбек тілінен бөлек парсы және араб тілдерін меңгерген. Ол ғылым мен өнердің қамқоршысы болды. Оның билігі кезеңінде Хиуада Құтлық Мұрад инақ медресесі, Бағбанлы мешіті және өзге де құрылыстар салынды.

1815 жылы I Мұхаммед Рахым ханның бұйрығымен күміспен қапталып, баспа өрнекпен безендірілген жаңа тақ жасалды. Қазіргі уақытта бұл тақ Мәскеудегі музейлердің бірінде сақтаулы.

Осы кезеңде хиуалық тарихшы Мунис Хорезми Хорезмнің жалпы тарихын құрастырумен белсенді түрде айналысты.
I Мұхаммед Рахым хан қайтыс болғаннан кейін Хорезмдегі билік оның ұлы Аллақұл ханға (1825–1842) өтті.

thumb|I Мұхаммед-Рахым ханның қабірі Пахлаван Махмуд кесенесі кешенінде орналасқан.

## Әдебиет
* Гулямов Я. Г., История орошения Хорезма с древнейших времен до наших дней. Ташкент. 1957
* История Узбекистана. Т.3. Т.,1993.
* История народов Узбекистан. Т.2. Ташкент, 1947
* История Узбекистана в источниках. Составитель Б. В. Лунин. Ташкент, 1988
* История Хорезма. Под редакцией И. М. Муминова. Ташкент. 1976.

## Дереккөздер

Санат:Хиуада таққа отырғандар
Санат:Хиуада қайтыс болғандар
Санат:Хорезм билеушілері
Санат:Қоңырат әулеті
Санат:Өзбекстан тарихы
(64) Ангелина

**(64) Ангелина** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1861 жылы 4 наурызда Вильгельм Темпель Марсель обсерваториясында ашты. Ол ашқан бес астероидтың біріншісі.

Ангелина деген атты обсерватория директоры таңдады. Ол Марсельдің маңайында орналасқан астрономиялық бекеттің атауын осы астероидқа қолданылуын жөн көрді.

Өте жоғары альбедомен ерекшеленеді. Сондай жарықтығы астероидтың бетінде энстатит минералының шоғырлануынан болуы мүмкін.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1—100)
Санат:Астероидтар
(56) Мелета

**(56) Мелета** — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид.

Оны 1857 жылы 9 қыркүйекте Герман Гольдшмидт Парижде ашты.

Ежелгі грек мифологиясындағы музалардың бірі атымен аталды. Атауын Э. Шуберт ұсынды, ол астероидтың орбитасын есептеп алған болатын.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1—100)
Санат:Астероидтар
(66) Майя

**(66) Майя** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1861 жылы 9 сәуірде Хорас Таттл Гарвард обсерваториясында ашты. Ол ашқан екі астероидтың біріншісі.

Ежелгі грек мифологиясындағы Герместі туған плеяданың атымен аталды. Атауды Гарвард университетінің директоры болған Дж. Куинси таңдады.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1—100)
* Майя (жұлдыз) — Плеядалар үйіржұлдызына кіреді
Санат:Астероидтар
Елтүзер хан

**Елтүзер хан** (*Эльтузер*, *Ильтузер*; ; туған жылы белгісіз – 1806) — 1804–1806 жылдары билік құрған, Хиуа хандығындағы қоңыраттар әулетінен шыққан үшінші билеуші.

## Өмірбаяны
1804 жылы Хиуа хандығының тағына Аваз инақтың ұлы Елтүзер отырды.

Елтүзер Хорезмдегі қоңыраттар әулетінен шыққан үшінші билеуші болғанымен, тарихта хан титулын ресми түрде қабылдаған алғашқы қоңырат билеуші ретінде қалды. Оған дейін Хорезмде «хан» атағын тек Шыңғыс хан әулетінің өкілдері ғана пайдалана алатын. Әулетінің беделін күшейту мақсатында ол Үргеніштің сейттер әулетінен шыққан Ахта қожаның қызын әйелдікке алды.

Елтүзер ел экономикасын қалпына келтіру саясатын жалғастырды. Оның тұсында салық реформасы жүргізіліп, мемлекеттік алым-салықтарды жинау жүйесі орталықтандырылды. Хорезм аумағында ірі ирригациялық жұмыстар атқарылды.

1804 жылы Елтүзер қазіргі Түрікменстанның оңтүстігі мен Иранның солтүстігіндегі Астрабад өңірін мекендеген жәуміт-түрікмен тайпаларына қарсы сәтті жорық жасады.

Оның билігі кезінде Хиуа хандығы Ресей және Осман империясымен дипломатиялық қатынастарды сақтады.

Елтүзер хан астанасы Хиуаны көркейтуге ерекше көңіл бөліп, қалада бірқатар жаңа құрылыстар салдырды.

## Өлімі
1806 жылы Елтүзер хан Бұхара әмірі Хайдарға қарсы сәтсіз жорық жасады. Жорық барысында оның әскері жеңіліске ұшырады. Шегіну кезінде Елтүзер хан Әмудариядан өту барысында суға кетіп, қаза тапты.

Оның қайтыс болуынан кейін Хорезмдегі билік I Мұхаммед Рахым ханға (1806–1825) өтті.

## Әдебиет
* Гулямов Я. Г., История орошения Хорезма с древнейших времен до наших дней. Ташкент. 1957
* История Узбекской ССР. Том 1. Ответственный редактор Я. Г. Гулямов. Ташкент, 1967.
* История Узбекистана. Т.3. Т.,1993.

## Дереккөздер

Санат:Хиуада таққа отырғандар
Санат:Хорезмде қайтыс болғандар
Санат:Хорезм билеушілері
Санат:Қоңырат әулеті
Санат:Өзбекстан тарихы
(67) Асия

**(67) Асия** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1861 жылы 17 сәуірде ағылшын астрономы Норман Погсон Мадрас обсерваториясында ашты.

Бұл Азия құрлығынан ашылған алғашқы астероид болғандықтан, атауы осыған байланысты болды. Сонымен қатар, Асия — ежелгі грек мифологиясындағы океанидалардың бірі.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1—100)
Санат:Астероидтар
(60) Эхо

**(60) Эхо** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1860 жылы 14 қыркүйекте Джеймс Фергюсон Вашингтонда ашты. Бұл оның үшінші және соңғы ашқан астероиды болды.

Бастапқыда оған Титания деген атау бергісі келді. Бірақ ондай атпен аталған Уран серігі бар екенін білгенде, Эхо деп қояды. Эхо — бұл ежелгі грек мифологиясындағы нимфалардың бірі.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1—100)
Санат:Астероидтар
Аваз инақ

**Аваз инақ** (1750–1804) — 1790–1804 жылдары билік құрған, Хиуа хандығындағы қоңыраттар әулетінен шыққан екінші билеуші.

## Билікке келуі
1790 жылы Хорезмде (ресейлік историографияда Хиуа хандығы деп аталады) өзбек қоңырат руының өкілі, Мұхаммед Әмин инақтың ұлы Аваз инақ билікке келді.

Аваз инақ ел экономикасын қалпына келтіру саясатын жалғастырды. Оның билігі кезінде Хорезмде ауқымды ирригациялық жұмыстар жүргізілді. Мемлекетте салыстырмалы түрде бейбітшілік пен саяси тұрақтылық сақталды.

Аваз инаққа Хиуа билігіне қарсы жиі көтеріліс жасаған арал маңы тайпаларымен соғысуға тура келді. 1793 жылы көтерілісті Қожа Мұрад сопы мен Тюра Мұрад сопы бастаған еді (олар да хиуалық билеушілер сияқты өзбек қоңырат руынан шыққан). Көтеріліс басылғанымен, арал маңы тайпалары толықтай тек I Мұхаммед Рахым ханның (1806–1825) тұсында ғана бағындырылды.

## Сыртқы саясаты
Аваз инақтың билігі тұсында Бұхара әмірлігімен салыстырмалы түрде бейбіт қатынастар сақталды. Ресеймен және Осман империясымен дипломатиялық байланыстар жүргізілді.

1793 жылғы сәуірде Хиуадан Орынборға хиуалық екі елші Искандер Аллабердиев пен Рахымбай Достмурадов келді. 1793 жылғы қазанда Хиуаға ресейлік елші, майор Бланкеннагель келді. 1794 жылы Хиуаның елшісі Аваз Мұхаммадбий Ресейге жіберілді.

## Қайтыс болуы
Аваз инақ 1804 жылы қайтыс болып, Хиуада жерленді. Ол қайтыс болғаннан кейін Хорезмдегі билік ұлы Елтүзерге (1804–1806) өтті.

## Әдебиет
* Гулямов Я. Г., История орошения Хорезма с древнейших времен до наших дней. Ташкент. 1957
* История Узбекской ССР. Том 1. Ответственный редактор Я. Г. Гулямов. Ташкент, 1967.
* История Узбекистана. Т.3. Т.,1993.

## Дереккөздер

Санат:Хиуада таққа отырғандар
Санат:Хорезм билеушілері
Санат:Қоңырат әулеті
Санат:Өзбекстан тарихы