open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тоёукэ бимэ

— құдайы ауыл шаруашылығының және өнеркәсіптің құдайы, азық-түлік, киім және баспана сыйлайды. Бастапқыда Тамба аймағында құрметтелген және шамамен бір жарым мың жыл бұрын сол жерден синтоизмнің басты құдайы Аматэрасуны азық-түлікпен қамтамасыз ету үшін шақырылған. Қазіргі уақытта Исэ ғибадатханасының сыртқы қасиетті орнында құрметтеледі.
 
Камакура кезеңінда Жапония императоры өз билігін жоғалтты. Сонымен бірге Исэ ғибадатханасын мемлекеттік қаржыландыру да тоқтады. Жеке демеушілерді тарту үшін сыртқы ғибадатхананың діни қызметкерлері сол кездегі жай ғана Аматэрасудың аспазы болып саналған өз құдайының мәртебесін көтеруге мәжбүр болды. Діни қызметкерлердің түсіндіруінде Тоёукэ Аматэрасудың қызы, император әулетінің негізін қалаушы Нинигинің серіктерінің бірі және Идзанаги мен Идзанамидан туған су құдайы ретінде сипатталды. Осы ізденістердің нәтижесінде ватараи синто ілімі пайда болды. Бұл ілім Аматэрасу, Тоёукэ және будда Дайнити бір рухқа ие деп үйретті. Сондай-ақ Тоёукэ аспан мен жер бөлінгеннен кейін пайда болған алғашқы құдай — Амэ-но Минакануси деп есептелді. Осылайша ол Аматэрасудан да жоғары қойылды. Бұдан бөлек, ватараи синтоның негізгі еңбектерінің бірінде Тоёукэ тек императорлық құдай Кодайдзин ғана емес, сонымен қатар Аспаннан жарқыраушы — Аматэрасу деп аталды. Осылайша «Аматэрасу» сөзі жалқы есімнен жай атаққа айналды. Бұл атақтың заңдылығы Тоёукэ — Айдың құдайы, ал Аматэрасу — Күннің құдайы болғандықтан, екеуі де аспанда бірдей жарық шашады деген түсінікпен түсіндірілді. Ақырында «нағыз» Аматэрасудың аузына алдымен Тоёукэ ғибадатханасына құрмет көрсету керек деген сөздер салынды. Бұл жаңа ілім XIV ғасырда гүлдену шегіне жетті, алайда XV ғасырда соғысушы князьдер дәуірінде Исэ ғибадатханасымен бірге құлдырады.

## Әдебиет
* А. А. Накорчевский. Жапония Синто, 6-тарау: Көпқырлы синто: тарихы
Хайриниссо Юсуфи

**Хайриниссо Юсуфи** (; 30 наурыз 1964 ж., Панджакент, Соғды облысы) — мемлекет қайраткері, Тәжікстан Республикасының бұрынғы Сыртқы істер министрі.

Хайриниссо Юсуфи 1964 жылы 30 наурызда Тәжікстан Республикасының Соғды облысының Панджакент қаласында дүниеге келген.
1986 жылы Тәжік аграрлық университетін, 1996 жылы Тәжікстан университетін, 2003 жылы Худжанд мемлекеттік университетін, ал 2005 жылы Ресей Федерациясы Президенті жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясын ветеринар, заңгер, филолог және мемлекеттік басқару саласындағы менеджер мамандықтары бойынша үздік бітірген.

Оның 28 жылдық кәсіби тәжірибесі бар, ол Панджакент қалалық комсомол комитетінің бірінші хатшысы, Панджакент қаласындағы Тәжікстан жастар ұйымы кеңесінің төрағасы, Панджакент қаласы төрағасының орынбасары және Соғды облысы төрағасының орынбасары қызметтерін атқарған.
2004 жылдан 2008 жылға дейін Тәжікстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары, ал 2008 жылдан 2010 жылға дейін Тәжікстан Республикасы Үкіметі жанындағы Әйелдер және отбасы істері комитетінің төрағасы болды.

2010 жылдың наурыз айынан бастап Тәжікстан Республикасы Мажлисі, Әлеуметтік мәселелер, отбасы және денсаулықты қорғау комитетінің төрағасы қызметін атқарады.
Сонымен қатар, ол Ресей Федерациясының Санкт-Петербург қаласындағы Парламентаралық комиссия төрағасының орынбасары қызметін атқарады.
2015 жылдың 1 наурызында Тәжікстан Халықтық-демократиялық партиясының мүшелері арасынан бірыңғай республикалық сайлау округінен Тәжікстан Республикасы Мажлисіне депутат болып сайланды.

Ол 1 дәрежелі «Құрмет» орденінің, «Білім беру үздігі», «Мәдениет үздігі» және «Тәжікстан Республикасының Мемлекеттік тәуелсіздігінің 20 жылдығы» мерейтойлық медалінің иегері. Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы Парламентаралық Ассамблеясының «Содружество» (Одақ) орденімен марапатталды.

## Дереккөздер

Санат:Тәжікстан саясаткерлері
Айша сарқырамасы

## Анель (Айша) сарқырамасы
**Анель (Айша) сарқырамасы** — Қазақстанның тарихи Торғай өңіріндегі табиғи нысан. Ол Торғай үстіртінің шығыс жиегіндегі жарқабақты алқапта, маусымдық өзен арналары түйісетін жерде орналасқан . Географиялық координаттары шамамен **50°18′12″ с.е. 64°47′25″ ш.б.**.

### Жалпы сипаттама
Сарқырама көпсатылы табиғи кемерден шамамен **18–22 метр** биіктіктен құлайтын су ағыны ретінде сипатталады. Көктемде қар суы көбейген кезде ағысы күшейіп, төменде шағын тостаған тәрізді көлшік түзеді. Қуаң маусымда суы саябырсып, жіңішке жылға күйінде ғана сақталады. Жыныстары негізінен әктасты-сазды қабаттардан тұрады.

### Геологиясы мен гидрологиясы
Аймақ Торғай ойпатының неоген және төрттік дәуір шөгінділерімен қалыптасқан жазықтарына жатады. Сарқыраманы қоректендіретін су көздері — жер асты ыза сулары мен маусымдық жауын-шашын ағындары. Уақыт өте келе су эрозиясы жарқабақтың табиғи пішінін өзгертіп, қазіргі кемерлі құрылымды түзген 

### Атауы мен аңызы
Жергілікті ауызша дәстүрде сарқырама **Айша** есімді қыздың тағдырымен байланыстырылады. Аңыз бойынша, Айша дәулетті байдың жалғыз қызы болған. Ол өз теңін сүйгенімен, әкесі оны күштеп басқа адамға ұзатпақ болады. Тағдырына қарсы тұра алмаған қыз түн жамылып тауға қашып кетеді. Сүйгеніне жете алмаған қайғыдан сол жартастардың арасында жан тапсырады делінеді.

Халық сенімінде дәл сол жерден бұлақ көзі ашылып, уақыт өте келе су құламасына айналған. Сарқырама Айшаның төгілген көз жасынан пайда болған деген поэтикалық түсінік тараған. Кейін бұл нысан кейбір деректерде **“Анель сарқырамасы”** деп те аталып кеткен.

### Туристік маңызы
Нысан ресми туристік маршруттарға толық енгізілмегенімен, өлкетанушылар мен саяхатшылар арасында көктемгі маусымда қызығушылық тудырады. Дала ландшафты мен жартасты бедердің үйлесімі фото-туризм үшін тартымды саналады.

### Зерттелуі
Анель (Айша) сарқырамасы туралы ғылыми зерттеулер аз. Морфометриялық параметрлері мен гидрологиялық режимі негізінен бейресми экспедициялар барысында ғана шамамен тіркелген. Болашақта кешенді географиялық зерттеулер жүргізу қажеттілігі аталады.

### Сондай-ақ қараңыз
– Қазақстан сарқырамалары

– Торғай үстірті

– Қазақ аңыздары мен топонимикасы
Жұмагүл Сіләмбекқызы Қырқымбаева

**Жұмагүл Сіләмбекқызы Қырқымбаева** — ветеринария ғылымының докторы (2005), профессор (2011).

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1964 жылы 20 қарашада Шығыс Қазақстан облысы (қазіргі Абай облысы), Абай ауданы, Семейтау ауылында туған.

Семей зооветериналық институтын (1986, қазіргі Семей малдәрігерлік институт), Қазақ ұлттық аграрлық университетінің аспирантурасын (1995) және докторантурасын (2004) бітірген.
Семей қаласындағы №14 училищеде оқытушы (1986-88), Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы, Жаңашар шаруашылығынла мал дәрігері (1988-89), Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университетінде лаборант, ғылыми қызметкер, ассистент, аға оқытушы, доцент (1989-2011) қызметтерін атқарды.
2011 жылдан осы университеттің профессоры.

## Ғылыми бағыты, еңбектері
"Ауылшаруашылық малдың және терісі бағалы аңдардың лептоспирозының иммунопрофилатикасы" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.
100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 3 оқу құралының, 1 авторлық куәліктің, 13 алдын ала петенттің авторы.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* «Микробиология, вирусология және иммунология» кафедрасы.

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Ветеринария ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Доул эффектісі

**Доул эффектісі** — атмосферада ауыр оттегі изотопы ¹⁸O мөлшерінің теңіз суымен салыстырғанда жоғары болуы, яғни оның жеңілірек изотопы ¹⁶O-ға қатысты артық болуы. Әдетте ¹⁸O/¹⁶O қатынасы үлгінің изотоптық құрамының стандартпен салыстырғандағы ауытқуы ретінде промилле (‰) бірлігімен өрнектеледі және δ¹⁸O деп белгіленеді. Бұл эффект Malcolm Dole құрметіне аталған. 1935 жылы атмосферада теңіз суына қарағанда ¹⁸O көбірек екені анықталған. 1975 жылы оның шамасы 23,5‰,  деп бағаланса, 2005 жылы 23,88‰-ге дейін нақтыланған. Бұл айырмашылық негізінен өсімдіктер мен жануарлардың тыныс алуы нәтижесінде пайда болады. Изотоптық реакциялар термодинамикасына сәйкес, тыныс алу кезінде жеңіл әрі реакцияға қабілетті ¹⁶O көбірек пайдаланылады, нәтижесінде атмосферада ¹⁸O салыстырмалы түрде көбейеді.

## Теңгерілу процесі
Су мен атмосферадағы изотоптық құрамның айырмашылығы фотосинтез арқылы теңестіріледі. Фотосинтез барысында бөлінетін оттегі:
* судағы (H₂O) изотоптық құраммен бірдей болады
* атмосферадағы қатынасқа тәуелді емес

Сондықтан атмосферада ¹⁸O мөлшері артқанда, фотосинтез оны реттеуші фактор ретінде теңестіреді.

Бірақ изотоптық фракционирлеу тек фотосинтезбен ғана емес, сондай-ақ:
* жеңіл изотоптары бар судың (H₂¹⁶O) көбірек булануы
* басқа да физикалық-химиялық процестер
арқылы да жүзеге асады.

## Доул эффектісінің қолданылуы
Доул эффектісі арқылы: 
* тұщы және теңіз су айдындарындағы фотосинтез қарқындылығын бағалауға болады
Егер құрлықтағы фотосинтез толық тоқтаса, онда эффект шамасы қазіргі 23,8‰ мәнінен шамамен −2–3‰-ге төмендер еді.

Мұз керндері деректері бойынша соңғы 130 000 жыл ішінде атмосфера мен мұхиттағы ¹⁸O/¹⁶O қатынасы тұрақты (шамамен ±0,5‰) болған. Бұл құрлықтық және теңіздік фотосинтездің үйлесімді өзгергенін көрсетеді.

## Климатпен байланысы
Доул эффектісінің мыңжылдық масштабтағы өзгерістері соңғы 60 мың жылда North Atlantic Ocean аймағындағы климаттық өзгерістермен байланысты. Сонымен қатар: δ¹⁸O көрсеткіштерімен жоғары корреляциясы муссондық жауын-шашынмен байланысы оның төмен ендіктердегі өсімдіктер өнімділігінің өзгеруімен байланысты екенін көрсетеді. Орбиталық масштабтағы өзгерістер (20–100 мың жыл): Жер орбитасының эксцентриситетімен прецессиясымен байланысты бірақ осьтік еңкеюімен онша байланысты емес.

## Доул эффектісі теңіз суларын зерттеуде де қолданылады:

* су массаларын ажырату
* олардың жасын анықтау 
үшін индикатор ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер
Сәуле Нәсенқызы Мамытова

**Сәуле Нәсенқызы Мамытова** — тарих ғылымының докторы (2010), профессор.

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1964 жылы 29 қазанда Шығыс Қазақстан облысы, Самар ауданы, Самар ауылында туған.

Семей педагогикалық институтын (1987, қазіргі Шәкәрім университеті) бітірген.
Павлодар қаласындағы №4 орта мектебінде мұғалім (1987-90), Павлодар қаласындағы медициналық колледжінде оқытушы (1990-95), Павлодар мемлекеттік университетінде оқытушы (1995-2004, қазіргі Торайғыров университеті), осы университетте Жоғары маманды даярлау басқармасының басшысы (2005-10) қызметтерін атқарған.
2010 жылдан тарих кафедрасының меңгерушісі.

## Ғылыми бағыты, еңбектері
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Қазақстан тарихы бойынша оқулық және оқу құралдарын, оқу бағдарламаларын жасауда ұсыныс беру жөніндегі жұмыс комиссиясының құрамында қызмет көрсетеді.
100-ден астам ғылыми жарияланымның және бірнеше ғылыми-әдістемелік еңбектердің авторы.

## Марапаттары
* Қазақстан Республикасы Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2012);
* Білім және ғылымды дамытудағы қызметі үшін Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамотасы (2013); 
* Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі (2015).

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Мамытова Сауле Насеновна.
* Азалы жылдар жаңғырығы.
* АШЫҚ ПІКІРСАЙЫС АЛАҢЫНДА.

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Тарих ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Данагүл Ахметкәрімқызы Махат

**Данагүл Ахметкәрімқызы Махат** — тарих ғылымының докторы (2007), профессор.

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1966 жылы 30 қазанда қазіргі Абай облысы, Абай ауданы, Қарауыл ауылында туған.

Семей педагогикалық училищесін (1986), ҚазМУ-ды (1991, қазіргі Қазақ ұлттық университеті) және аспирантурасын (1999), докторантурасын (2007) бітірген.
1991-96 жылдары Алматы қаласындағы №62 орта мектепте мұғалім, 2000-04, 2008 жылдары Еуразия ұлттық университетінде оқытушы, аға оқытушы, доцент. 2009-2011 жылдары Мемлекет тарихы институтында жетекші ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарған.
2011 жылдан Еуразия ұлттық университетінің "Отырар кітапханасы" ғылыми орталығы директорының орынбасары.

## Ғылыми бағыты, еңбектері
Негізгі ғылыми бағыты – Қазақстандағы тоталитаризм және саяси қуғын-сүргін. XX ғасырдың 20-, 30-, 50-жылдарындағы Қазақстандағы идеялық күрес, қазақ интеллигенциясы, мерзімді баспасөз, Қазақстан Республикасының тәуелсіздік жылдарындағы рухани-мәдени өмірі тарихы, тарихнамалық және деректану мәселелері.
"Қазақстанда әміршіл-әкімшіл социализм жүйесін қалыптастырудың сталиндік концепциясының мерзімді басылымдарда насихатталуы (1925-1956 жж.)" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.
100-ге жуық ғылыми еңбектің авторы.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Данагүл Махат: Алаш қайраткерлерінің ақиқатқа жетелейтін деректері ұзақ жылдар жабық болды.

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Тарих ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Каппа (мифологиялық кейіпкер)

**Каппа** (жап. 河童 — «өзен баласы») — Жапония мифологиясындағы су рухтарының бір түрі. Сонымен қатар Жапонияда «каппа» сөзі жаңбырдан қорғайтын плащты да білдіреді (португал тілінен енген сөз).

Каппа бүкіл Жапонияға белгілі, бірақ әр аймақта оның атауы мен сыртқы бейнесі аздап өзгеруі мүмкін. Оған ұқсас жаратылыстар да бар:

сэко — тауға кеткен жас каппа
минтуци — айну мифологиясындағы жаратылыс
суйко — «су жолбарысы»

Каппа они және тэнгу сияқты ең танымал жапон мифологиялық кейіпкерлерінің бірі.

## Этимологиясы

Каппаның шығу тегі екіге бөлінеді:

Батыс Жапонияда — Қытайдан келген су рухымен байланысты
Шығыс Жапонияда — сиқыр арқылы жасалған жаратылыс ретінде қарастырылады (мысалы, Абэ-но Сэймэй жасаған)

Кейбір аңыздарда каппа — суға батып кеткен балалардың рухы деп айтылады.

## Сыртқы келбеті

Каппа көбінесе:

бақа 🐸
тасбақа 🐢

аралас бейнеде болады.

## Ерекшеліктері:

жасыл тері
тұмсық тәрізді мұрын
жүзуге арналған жарғақты саусақтар
арқасында сауыт (панцирь)
басында су толы ойық (күш көзі)

Егер сол су төгілсе — каппа әлсірейді немесе өледі.

Мінез-құлқы

Каппа:

өзендер мен батпақтарда өмір сүреді
жақсы жүзеді
адамдарға әзіл жасағанды жақсы көреді

Кейбір аңыздарда:

адамдарды суға тартып кетеді
мифтік «жан шарын» алып қояды

Бірақ кейде:

адамдарға көмектеседі
балық сыйлайды
дәрі жасауды үйретеді
Қызықты ерекшеліктер

Каппа:

сумоны жақсы көреді
адамдармен күреседі

Оны жеңудің айласы:

иіліп сәлем беру → каппа да қайталайды → басындағы су төгіледі → әлсірейді
Сүйікті тағамы
қияр 🥒
балық

Сондықтан қияр қосылған суши:

«каппа-маки» деп аталады
Жек көретін нәрселері
темір
бұғы мүйізі
маймыл
Қосымша аңыздар
Каппа кейде адамға айнала алады
Ұстап алсаң — тілегіңді орындайды
Кейде адам даусын салып, ән айта алады
Кицунэ

**Кицунэ** ( немесе ) — мифологиялық жаратылыс-ёкай жапон мифологиясы мен фольклорында, ерекше қабілеттерге ие түлкі. Көбінесе трикстер рөлін атқарады. Сенім бойынша, мыңдаған жыл өмір сүреді және басқа жануарларға немесе адамға айнала алады. Кейіпкердің шығу тегі Ежелгі Жапонияда түлкілердің кең таралуымен байланысты ..Қазіргі Жапонияда түлкінің екі түрі кездеседі: жапон қызыл түлкісі (*хондо кицунэ*, Хонсю аралында; *Vulpes vulpes japonica*) және хоккайдо түлкісі (*кита кицунэ*, Хоккайдода; *Vulpes vulpes schrencki*).. Кицунэ бүгінгі күнге дейін жапон мәдениетінде танымал кейіпкер болып қала береді

## Фольклор
Жапон фольклорында бұл жануарлар үлкен білімге, ұзақ өмірге және сиқырлы қабілеттерге ие. Ең басты қабілеті — адам бейнесіне ену. Аңыздарға сәйкес, түлкі мұны белгілі бір жасқа жеткенде үйренеді (әдетте 100 жыл, кейде 50). Кицунэ көбіне сұлу әйел немесе жас қыз бейнесін қабылдайды, кейде ер адамға да айналады. Жапон мифологиясында түлкі Инари құдайының қасиетті жануары ретінде көрінеді, ал қытай ықпалында ол жынға ұқсас айналғыш ретінде сипатталады.

Кицунэ басқа да қабілеттерге ие: басқа адамның денесіне ену, от шығару, түске кіру, иллюзия жасау. Кейбір аңыздарда олар кеңістік пен уақытты өзгерте алады, адамдарды адастырады. Кейде олар вампирге ұқсас, адамдардың рухани күшін соруы мүмкін. Сонымен қатар олар «хоси но тама» («жұлдыз шары») деп аталатын сиқырлы шарды қорғайды. Бұл шарда олардың күшінің бір бөлігі сақталады.

Кицунэ синто және буддизм діндерімен байланысты. Синтоизмде олар Инари құдайының елшілері болып саналады. Буддизмде олар Сингон мектебінің әсерімен танымал болды, мұнда Дакини құдайы түлкіге мініп бейнеленеді.

Тоғыз құйрықты түлкі князь Хандзокуға шабуыл жасауда. XIX ғ.]]
Фольклорда ұзақ өмір сүрген кез келген түлкі рухқа айналады. Екі негізгі түрі бар: *мёбу* (қасиетті түлкі) және *ногицунэ* (жабайы түлкі).

Кицунэнің тоғызға дейін құйрықы болуы мүмкін. Құйрық саны оның жасы мен күшін білдіреді. Тоғыз құйрықты түлкілер (*кюби но кицунэ*) ерекше күшке ие. Ұқсас бейнелер Кореядағы кумихо мен Қытайдағы хули-цзин мифтерінде де кездеседі.

Кейбір аңыздарда кицунэ адамдарға көмектесетін рух ретінде сипатталады, бірақ көбінесе олар айлакер әрі алдамшы болып келеді. Олар бай, тәкаппар адамдарды жазалайды немесе кейде қарапайым адамдарға зиян тигізеді.

Кицунэ жиі махаббат хикаяларында кездеседі. Әдетте олар әйел бейнесінде ер адамға тұрмысқа шығады. Бірақ олардың шынайы болмысы ашылған кезде, олар кетуге мәжбүр болады.

## Туынды атаулар
*Кицунэ удон* — удон кеспесі қосылған тағам, оның атауы түлкілердің қуырылған тофуды жақсы көреді деген сенімнен шыққан.

Жаңбыр күн ашық кезде жауса, оны *кицунэ-но ёмэири* («кицунэ үйленуі») деп атайды.

## Сілтемелер

* http://www.coyotes.org/kitsune/kitsune.html
* http://academia.issendai.com/fox-index.shtml
Фенрир

**Фенрир**  — герман-скандинав мифологиясында алып қасқыр, Локи мен Ангрбоданың ұлы.

Фенрир, сондай-ақ Қорқынышты Қасқыр ретінде белгілі, Локидің екінші баласы болған. Бастапқыда асылар оны аса қауіпті деп санамай, Асгардта өмір сүруге рұқсат берген. Қасқыр асылардың арасында өсіп, соншалықты үлкен әрі қорқынышты болып кеткендіктен, оны тек батылдық құдайы Тюр ғана тамақтандыра алған.

Өздерін қорғау үшін асылар Фенрирді шынжырмен байлап қоюды шешеді. Бірақ алып қасқыр ең мықты шынжырларды да оңай үзіп жіберген, мысалы Лединг пен Дромми. Ақырында, асылар айламен Фенрирді Глейпнир атты сиқырлы шынжырмен байлап үлгереді. Оны гномдар (двергтер) келесі нәрселерден жасаған: мысықтың табан дыбысы, әйелдің сақалы, таулардың тамыры, аюдың сіңірлері, балықтың тынысы және құстың сілекейі. Осы себептен бұл заттар қазіргі әлемде жоқ деп айтылады. Глейпнир жібектей жұмсақ әрі жіңішке болған.

Алайда қасқыр өзіне шынжыр салуға күмәнданғандықтан, Тюр оған жаман ойы жоқ екенін дәлелдеу үшін қолын аузына салуға мәжбүр болды. Фенрир босай алмағанын түсінген кезде, Тюрдің қолын тістеп жұлып алды. Содан кейін асылар Фенрирді жер астындағы жартасқа байлап, оның жақтарының арасына қылыш қыстырып қойды, ол ештеңені тістей алмауы үшін.

Рагнарёк күні, Вёльваның болжамы бойынша, Фенрир өз шынжырларын үзіп шығады. Соңғы шайқаста ол Одинді өлтіреді, ал Один үшін кек алуды оның ұлы — кек пен үнсіздік құдайы Видар жүзеге асырады.
Нидхёгг

**Нидхёгг** () — скандинав мифологиясындағы бірнеше ұлы жыландардың бірі (соның ішінде Ёрмунганд, Фафнир және т.б.); айдаһар, Хвергельмир құдығында жатып, Иггдрасильдің тамырларының бірін кеміріп жейді. Сонымен қатар ол зинақорларды, ант бұзушыларды және опасыз кісі өлтірушілерді жейді.

Иггдрасиль күл ағашының ең биігінде зор даналыққа ие бүркіт отырады. Ол Нидхёггпен мәңгілік жаулықта. Ал Рататоск атты тиін Иггдрасильдің діңі бойымен жоғары-төмен жүгіріп, бүркіт пен Нидхёгг айдаһарының бір-біріне айтқан балағат сөздерін жеткізіп жүреді.
Хвергельмир

**Хвергельмир** (, «қайнап тұрған қазан») — герман-скандинав мифологиясында Нифльхеймдегі су көздерінің бастауы, тоғыз әлемнің бірі — «тұман мен мұз мекені». Осы жерден көптеген өзендер ағып шығады, соның ішінде Эливагар ағындары да бар.

Бұл қайнар көз Иггдрасиль әлемдік ағашының үш тамырының бірінің астында орналасқан. Бұл тамырлар әртүрлі әлемдерге таралады (Мидгард, Асгард және Нифльхейм). Хвергельмир бұлағы Эйктюрнир атты бұғының мүйізінен тамшылайтын сумен толығады. Бұл бұғы Вальхалланың төбесінде тұрып, кейде Иггдрасильмен теңестірілетін Лерад ағашының жапырақтарын жейді.

Иггдрасильдің қалған екі тамырының астында Мимир бұлағы және Урд бұлағы орналасқан.

Хвергельмирде Нидхёгг айдаһары өмір сүреді. Ол әлем ағашының тамырларын кеміріп, оның бұтақтарында тұратын бүркітпен мәңгілік жауласуда. Сонымен қатар бұл жерде көптеген басқа жыландар да мекендейді.

«Гримнир сөздері» шығармасында Хвергельмирден бастау алатын өзендердің тізімі берілген: Сид, Вид, Сёкин, Эйкин, Свёль, Гуннтро, Фьёрм, Фимбультуль, Рейн, Реннанди, Гипуль, Гёпуль, Гёмуль, Гейрвимуль, Тюн, Вин, Тёлль, Хёлль, Град, Гуннтраин, Вина, Вегсвин, Тьоднума, Нют, Нёт, Нённ, Хрённ, Слид, Хрид, Сильг, Ильг, Виль, Ван, Вёнд, Стрёнд, Гьёль, Лейфтр.

## Сілтемелер

[Гюльвидің көрінісі](http://norroen.info/src/snorra/2ru.html
) // Кіші Эдда
Рафика Ганиевна Мусаева

**Рафика Ганиевна Мусаева** (; 9 сәуір 1953 ж., Хожант) — тәжік ғалымы және мемлекет қайраткері. Тәжікстанның Еңбек министрі. Техника ғылымдарының кандидаты дәрежесін алған алғашқы тәжік әйелі.

Рафика Ганиевна Мусаева Душанбеде мемлекеттік қызметкердің отбасында дүниеге келген. 1970 жылы Душанбедегі № 21 орта мектепті бітірді. Кейін тәжік политехникалық институтын инженер-электрик мамандығы бойынша үздік бітірді. 1980 жылы Ақпанда, 26 жасында, Мәскеу Азаматтық авиация инженерлері институтында кандидаттық диссертациясын қорғап техника ғылымдарының кандидаты дәрежесін алған алғашқы тәжік әйелі болды.

1981 жылы ол Республика комсомолының Орталық комитетіне ауыстырылып, Тәжікстан комсомолы Орталық комитетінің хатшысы қызметін атқарды. 1986 жылдан бастап Тәжікстан Коммунистік партиясының Орталық комитетінде жұмыс істеді.
1989 жылдың тамыз айында Душанбе қаласындағы (қазіргі Фирдавси ауданы) Тәжікстан Коммунистік партиясының Орталық аудандық комитетінің бірінші хатшысы болып сайланды.
1990 жылдың ақпан айынан 1995 жылға дейін Тәжікстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің 12-ші шақырылымының депутаты болды.
1992 жылы КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты және Республикалар Кеңесінің Халықаралық істер комитетінің мүшесі болды.
1992 жылдың қараша айында Тәжікстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің 16-шы сессиясында ол Мемлекеттік құрылыс комитетінің төрайымы және Тәжікстан Республикасы Жоғарғы Кеңесі Төралқасының мүшесі болып сайланды.

Р.Мусаева Конституциялық комиссияның мүшесі және Тәуелсіз Тәжікстанның жаңа Конституциясын әзірлеуші ​​жұмыс тобының мүшесі болды. 1995 жылы ол Тәжікстан Республикасы Мажлиси Олиінің (ел парламентінің) бірінші шақырылымына сайланды, онда ол Мемлекеттік құрылыс комитетінің бірінші сессиясында төрайымы болып сайланды.
2000 жылдың қаңтарында Тәжікстан Республикасы Президентінің жарлығымен ол Тәжікстан Республикасының Еңбек және жұмыспен қамту министрі, ал 2001 жылдың қаңтарынан бастап Тәжікстан Республикасының Еңбек және әлеуметтік қорғау министрі болып тағайындалды. 2005 жылдан бастап «Тәжікстан энергетиктері қауымдастығы» қоғамдық ұйымын басқарды.

2012 жылдың мамырынан 2015 жылдың қарашасына дейін «Душанбе Плаза» мемлекеттік мекемесінің директоры болды. 2011 жылдың желтоқсанынан бастап жаңадан құрылған «Әйелдер бейбітшілік корпусы» қоғамдық ұйымын да басқарды. Ол бірнеше ғылыми мақалалар мен еңбектер, төрт ғылыми-техникалық монография жариялады, сондай-ақ бірнеше аналитикалық есептер мен шолуларды дайындауға қатысты.

## Марапаттары
Р.Г.Мусаева — еңбек сіңірген ғылым және техника қайраткері (1994) және басқа да жоғары ұлттық марапаттармен марапатталған: Дусти ордені (1999), «Тәжікстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің 12-ші сессиясының 15 жылдығы» медалі (2007), «Тәжікстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі (2011) және «Тәжікстан Республикасының тәуелсіздігіне 30 жыл» медалі (2021).

## Дереккөздер
Лунинец

**Лунинец** () — Беларусь Республикасының Брест облысындағы қала, Лунинец ауданының әкімшілік орталығы.
Лунинец халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 24 095 адамды құрады. Лунинец Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша 36-шы орында.

## Географиялық сипаттамасы
Қала Припять өзенінің маңында, Брестіден 228 км, Минскіден 241 км және Пинскіден 60 км қашықтықта орналасқан. Лунинец Пинск және Ганцевичи қалаларымен автомобиль жолы арқылы байланысады.

## Тарихы
Тарихи құжаттарда қала туралы 1449 жылдан бері айтылып келеді. Ол кезде бұл шағын Лулин ауылы болатын. Кейінірек Лулинец деген атпен ол Полоцк воеводтарына тиесілі болды. Қазіргі атаумен қала 1561 жылдан бері белгілі. Біраз уақыт ауыл Дятлович монастырының иелігінде болды. 1793 жылы поляк-литва Достастығының ыдырауымен Лунинец Ресей империясының құрамына кіріп, шағын елді мекен болып қала береді.

Ауылдың өсуі 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басында Полесье темір жолдарының салынуымен байланысты дамыды. Сол кезде теміржол вокзалы, депо және шеберханалар да салынды, және олар бүгінгі күнге дейін қалада маңызды рөл атқарады. 
1919 жылдан 1939 жылға дейін Лунинец Польшаның құрамына кірді. Ал 1940 жылы Лунинец Беларусь КСР-нің қаласы болды. 1997 жылы 22 тамызда ортақ әкімшілік орталығы бар Лунинец ауданы мен Лунинец қаласының әкімшілік бірліктері бір әкімшілік бірлікке — Лунинец ауданына біріктірілді.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Қала Полесье темір жолы үшін маңызды көлік торабы болып табылады. Мұнда жөндеу-механикалық зауыт, аттас станса және депо орналасқан. Қалада нан және сүт өнімдерін өндіру жақсы жолға қойылған, сондай-ақ ағаш өңдеу зауыты жұмыс істейді.

Лунинецте екі кәсіптік колледж, политехникалық колледж және ауылшаруашылық колледжі бар. Лунинец — спорт қаласы. Онда «Полесье» стадионы, мұз айдыны және бассейн бар. Жергілікті мотоцикл командасы Еуропа кубогының бірнеше дүркін жеңімпазы.

## Көрнекі орындары
Қаланың басты көрікті жерлерінің бірі — 1921 жылы салынған Қасиетті Кресттің Православиелік шіркеуі. Лунинецтегі тағы бір қызықты шіркеу — Әулие Джозеф шіркеуі. Кеңес дәуірінде шіркеу ғимараты қойма ретінде пайдаланылды, бүгінде ол католик қауымдастығына қайтарылды. Лунинецте сонымен қатар заманауи сәулет өнерінің ескерткіші — протестант шіркеуі бар.

Қаланың типтік ғимараттары поляк стилінде салынған тас төселген көшелер үйлердің сәулетімен әдемі үйлеседі. Лунинецте сонымен қатар аймақтағы археологиялық қазба жұмыстарының нәтижелері мен жергілікті шаруалардың күнделікті өмірін көрсететін өлкетану мұражайы бар.
Мұражай ғимаратында ұлы орыс ақыны Александр Блок пен атақты беларусь фольклоршысы Якуб Коластың ескерткіш тақталары бар. Қалада сонымен қатар Якуб Коластың бюстісін, В.И.Ленин мен Карл Маркстің ескерткішін, көрнекті ұшақ конструкторы Павел Сухов ескерткішін көруге болады.

## Галерея

Лунінец. Вакзал (01).jpg|Темір жол вокзалы
Лунинец - panoramio.jpg|Алаң
Лунінец. Свята-Крыжаўзвіжанская царква (03).jpg|Қасиетті Крест шіркеуі
Лунінец. Лядовы палац (01).jpg|Мұз сарайы
Лунінец. Старая забудова (01).jpg|Лунинец. Ескі ғимараттар


## Дереккөздер

Санат:Брест облысы қалалары
Орталық Азия инновациялық университеті

**Орталық Азия инновациялық университеті** — Шымкент қаласында орналасқан. 

## Университет тарихы
Университет 2021 жылы құрылған. Халықаралық гуманитарлық-техникалық университеті мен М. Сапарбаев атындағы институттың бірігуі нәтижесінде құрылып, білім беру қызметтерінің сапасын арттыру мақсатында ресурстарды біріктірді.

## Факультеттер
Жоғары оқу орнында 6 факультет бар. Бизнес және құқық, Педагогика, Тілдер факультеті және т.б.

## Кафедралар
Жоғары оқу орнында 15 кафедра бар.

## Дереккөздер

Санат:Шымкент жоғарғы оқу орындары
Москстрёумен (теңіз ағысы)

нобай|«Атлант теңізі 2007 жылғы шілдедегі бұғаз»

**Москстрёумен**(норв. Moskstraumen), сондай-ақ Мальстрём (норв. Malstrøm) деп те аталады — тасу-қайту ағындары мен су иірімдерінің жүйесі, әлемдегі ең күштілерінің бірі.

Ол Лофотен архипелагы маңында, Норвег теңізі мен Вест-фьорд арасында, Nordland губерниясында орналасқан.
Москстрёумен Lofotodden (Moskenesøya аралында) мен Mosken аралдарының арасында орналасқан.

Бұл құбылыс Атлант мұхиты мен терең Вест-фьорд арасындағы күшті тасу-қайту ағындарының тар аралдар арасынан өтуінен қалыптасады. Ағынның ені шамамен 8 км, ал пайда болатын иірімдердің диаметрі 40–50 м-ге дейін жетеді.

Қазіргі уақытта Moskenesøya аралынан Москстрёуменге туристік сапарлар ұйымдастырылады.
## Қалыптасуы
Москстрёумен бірнеше факторлардың әсерінен пайда болады:

* тасу-қайту құбылыстары
* күшті жергілікті желдер
* Lofoten аралдарының географиялық орналасуы
* су асты рельефі

Тасу амплитудасы шамамен 4 м. Тасу ағындары Norwegian Sea солтүстік ағындарымен және дауылды ағындармен қосылып, жылдамдығы 11–20 км/сағ (немесе одан да жоғары) болатын күшті су ағынын тудырады.

Бұл ағын шамамен 500 м тереңдікте пайда болып, кейін суасты көтерілімдерінен (20–60 м тереңдікте) өтіп, күшті иірімдер түзеді.
## Тарих және мәдениеттегі орны

Москстрёумен XIII ғасырда ежелгі скандинавиялық «Эдда» жырында сипатталған. Кейін ол көптеген жазушылар мен суретшілерге шабыт берген, соның ішінде:

* Эдгар Аллан По
* Жюль Верн
* Вальтер Мозер

Швед епископы Олаус Магнус оны 1539 жылғы «Carta Marina» картасында сипаттаған және бұрын белгілі Charybdis иірімінен де күшті деп есептеген.

Алайда сол кезеңдегі көптеген авторлар бұл құбылыстың ауқымы мен қуатын асыра бағалаған.

Москстрёумен Эдгар Аллан По-ның «Мэлстрёмге ену». (1841) шығармасына шабыт беріп, «мальстрём» терминінің кең таралуына себеп болды.

Сондай-ақ ол «Теңіз асты әлемінде жиырма мың лига» романында және «Моби-Дик» шығармасында да кездеседі.

Алғашқы ғылыми сипаттамалардың бірі норвег ақыны және дін қызметкері Петер Дасс еңбектерінде берілген. Ол бұл құбылысты тасу-қайту процестерімен байланыстырып, оның күші толық ай мен жаңа ай кезінде артатынын көрсеткен.

## Дереккөздер
Наталья Викторовна Мирза

**Наталья Викторовна Мирза** — педегогика ғылымының докторы (2010), профессор (2010), Ресей жаратылыстану академиясының корреспондент мүшесі (2010).

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1975 жылы 17 қаңтарда Қарағанды облысы, Қарқаралы қаласында туған.

Қарағанды педагогикалық институтын (1995, қазіргі Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті) бітірген. 1995-96 жылдары Қарағанды педагогикалық институтында оқытушы, 1996-2010 жылдары осы университетте оқытушы, стажер-зерттеуші, аға оқытушы, доцент қызметтерін атқарған.
2010 жылдан профессор.

## Ғылыми бағыты, еңбектері
"Болашақ педагогтың кәсіби құзыретін қалыптастырудың ғылыми-теориялық негіздері" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.
Негізгі ғылыми бағыты – кәсіптік педагогика.
162 ғылыми еңбектің, оның ішінде 3 монография, 12 оқу құралы, 3 оқу-әдістемелік құралдың авторы.

## Марапаттары
* Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2009).
* Қазақстан Республикасы Президентінің Алғыс хаты (2019);
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің (2017, 2018, 2019, 2020) және Қарағанды ​​қаласы әкімдігінің Құрмет грамоталары мен алғыс хаттары.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Известные учёные.

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Әлия Рымғазықызы Мәсәлімова

**Әлия Рымғазықызы Мәсәлімова** — философия ғылымының докторы (2008), профессор (2009).

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1972 жылы 9 мамырда қазіргі Абай облысы, Аягөз қаласында туған.

Қазақ ұлттық университетін (1994) және аспирантурасын (1998) бітірген. Осы университетте аға оқытушы, доцент, деканның орынбасары, аға ғылыми қызметкер, профессор (1999-2011).
2011 жылдан декан қызметін атқарады.

## Ғылыми бағыты, еңбектері
"Маргиналдық мәдениеттанулық мәселе ретінде" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
Негізгі ғылыми еңбектері мәдениет теориясы, мәдени антропология, постмодернизмнің философиясы мен мәдениеті, этика, гендерлік маргиналдық мәселелеріне арналған.
100-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монография, 6 оқулық пен оқу құралдарының авторы.

## Марапаттары
* Қазақ ұлттық университетінің үздік оқытушысы (2009);
* Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2010).

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Масалимова Алия Рымгазиновна.
* Известные учёные.

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Философия ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Теңіз изотоптық кезеңі

**Теңіз изотоптық сатылары** (ағылшын әдебиетінде MIS, marine isotope stage), сондай-ақ оттегі изотоптық сатылар (oxygen isotope stages) немесе мұздық циклдер (сатылар, шыңдар) – теңіз шөгінділерінде, көл шөгінділерінде және мұздық қабаттарында байқалатын оттегі изотоптарының вариацияларын бейнелейді. Бұл сатылардың негізінде климат өзгерген кезде теңіз суындағы оттегі изотоптарының қатынасының заңдылықпен өзгеруі жатыр. Барлық сатылар бірігіп, жаһандық және аймақтық геохронологиялық корреляция құруға қолданылатын шкаланы қалыптастырады.

## Негізгі қағидалары
Климаттың өзгеруі мұздықтарда сақталатын судың көлемін өзгертеді. Су мұзға айналған кезде фракциялану эффектілері пайда болады: 
16
𝑂
16
O изотопы бар су мен 
18
𝑂
18
O изотопы бар су әртүрлі жылдамдықпен қатып, δ¹⁸O мәнін өзгертеді. δ¹⁸O – промилле (‰) өлшенетін көрсеткіш, ол 
18
𝑂
/
16
𝑂
18
O/
16
O қатынасынан алынған.

Суық кезеңдерде мұздықтар өседі, олар мұхиттан суды «тартқан» болады. Себебі 
16
𝑂
16
O бар су мұзға тез өтеді, ал 
18
𝑂
18
O көбейіп, δ¹⁸O өседі.
Жылы кезеңдерде мұздықтар ериді, δ¹⁸O азаяды.

Осылайша, δ¹⁸O тарихы Жердегі климат өзгерісін көрсетеді және температураны тікелей өлшеудің проксиін (қосалқы өлшеуін) береді.

δ¹⁸O тарихын келесі деректерден алуға болады:

Мұздық керндері
Көл шөгінділеріндегі жер өсімдіктерінің тозаңы
Теңіз түбіндегі бентос фораминиферлері (тұрақты температурадағы суда өмір сүреді ±1°C), мұздықтың түзілуі немесе еруін көрсетеді
Планктондық фораминиферлер температура мен тұздылық өзгерісін тіркейді.
## Тарихы
Теңіз изотоптық сатылары алғаш Чезаре Эмилиани енгізген. 1955 жылы ол Кариб теңізінен алынған буровой керндеріндегі планктондық фораминиферлерде оттегі изотопының уақыт бойынша өзгергенін көрсетті. Эмилианидің жұмысы 1947 жылы Гарольд Юри жариялаған мақалаға негізделген, онда кальциттегі 
18
𝑂
18
O және 
16
𝑂
16
O қатынасы зерттелген. Кальцит – теңіз организмдерінің қабықтары мен қатты бөліктерінің негізгі химиялық компоненті, оның құрамы судың температурасына байланысты өзгереді.

Бастапқыда изотоптық құрамның өзгерісі палеотемператураның өзгерісін көрсетеді деп ойланған, кейін зерттеулер оның жердегі мұз көлемінің өзгерісін бейнелейтіні анықталған. Себебі температурадан бөлек, изотоптық фракциялауға басқа факторлар (әсіресе тұщы судың қосылуы) әсер етеді.
## Санақ схемасы

Эмилиани сатыларды нөмірлеу схемасын ұсынды:

Сатылар өткенге қарай нөмірленеді (Голоцен үшін МИС 1)
Жылы сатыларға тақ сандар, суық сатыларға жұп сандар беріледі
Кейінірек қосалқы сатылар енгізілді, мысалы, MIS 5a–5e

Четверттік кезеңнің басына дейінгі терең сатыларда Шеклтон әр геомагниттік хронаға жеке нөмірлеу ұсынды. Мысалы:

Sidufjall геомагниттік хронасының бірінші суық сатысы – Si2
Sidufjall мен Thvera хронасының арасындағы бірінші суық саты – ST2.

## Дереккөздер
Мұздық сәуле

**Мұздық сәуле немесе мұздық аспан** – атмосфералық оптикалық құбылыс, көбінесе полярлық ендіктерде байқалады және көкжиектен тыс мұздық массивтердің бар екенін көрсететін белгі болып есептеледі.

Мұздық сәуле сары немесе ақ жарқырау сияқты көрініп, төмен бұлтты фонға жақсы көрінеді. Оның пайда болуы материктік мұздық қалқаны немесе ағыс мұздардан шағылған жарыққа байланысты, олар кейде бақылаушыға тікелей көрінбеуі мүмкін.

Мұз бетінің күшті шағылдыру қасиетінің арқасында сәуленің биіктігі шамамен 15° дейін жетуі мүмкін. Мұндай сәулені көру әсіресе аспан тығыз бұлтпен жабылған кезде оңай.

Теңіз навигациясында бұл оптикалық құбылыс мұздық өрістер мен ірі мұзтаулардың болуын сенімді түрде көрсететін белгі деп есептеледі..

## Дереккөздер
Лентикулярлы (линза тәрізді) бұлт

right|250px|thumb|Лентикулярлы бұлт
**Лентикулярлы (линза тәрізді) бұлттар** — сирек кездесетін табиғи құбылыс. Мұндай бұлттар ауа толқындарының жоталарында немесе екі ауа қабатының арасында түзіледі. Олардың басты ерекшелігі — жел соғып тұрса да, орнын өзгертпей, қозғалыссыз тұруы .

Бұлттар әдетте таулы жоталардың ық жағында, жоталардың ар жағында немесе жеке шыңдардың үстінде, шамамен 2–15 км биіктікте байқалады.

Ауа толқындары ішінде су буы үздіксіз түрде конденсацияланып (шық нүктесіне жеткенде) және ауа төмен түскенде буланып отырады. Сондықтан линза тәрізді бұлттар кеңістікте орнын өзгертпей, аспанда «жабысып тұрғандай» көрінеді.

Лентикулярлы бұлттардың пайда болуы атмосферада күшті горизонталь ауа ағындарының бар екенін, олардың таулардың үстінде толқындар түзетінін көрсетеді. Сонымен қатар, бұл ауада ылғалдың жеткілікті жоғары екенін білдіреді. Әдетте бұл жағдай атмосфералық фронттың жақындауымен немесе алыс аймақтардан ауа массаларының белсенді тасымалдануымен байланысты. Өзінің табақша тәрізді ерекше пішініне байланысты лентикулярлы бұлттарды жиі белгісіз ұшатын нысандармен (НЛО) шатастырады.
## Әртүрлі лентикулярлы бұлттар

Image:MtJeffersonoregon.jpg|
File:LinticularCloudsCookInletAK.jpg|
File:Lenticularis cloud above gletscher Skaftafell Iceland 26jun05.JPG|
File:Nubes Lenticulares sobre el Cerro Tronador.jpg|
Image:Wea00010.jpg|
Image:LenticularCloudsMojave031611.jpg|

## Дереккөздер
Физико-географиялық аймақ

**Физико-географиялық аймақ** немесе физико-географиялық облыс  — бір табиғи аймақта орналасқан физика-географиялық елдің бөлігі.

## Тарихы

Өркениеттердің даму кезеңінде адамзат әртүрлі ғылымдарды, соның ішінде Географияны, кейінірек физикалық Географияны дамыта бастады . Әлемнің кең аумақтары, соның ішінде Ресей (Ресей) табиғи (физикалық, географиялық, климаттық және т.б.) және мәдени жағдайлардың алуан түрлілігін көрсетті, сондықтан әртүрлі географтар оларды зерттеу үшін жерді әлемнің бөліктеріне, құрлықтарға, жерлерге (аймақтарға, елдерге), аймақтарға және аумақтарға бөлуді шешті, бұл әлемнің зерттелген аумақтарындағы (жерлерге, аймақтарға, елдерге, аймақтарға және т.б.) осы және басқа да табиғи және мәдени жағдайлардың біркелкілігін (біртектілігін) білдіреді.

Физикалық-географиялық аймақ морфоструктуралық және литологиялық біртектілікке ие. Көбінесе ол теңізбен (түбек) оқшауланған немесе жоталар, таулар, ойпаттар, Бассейндер және басқалар түрінде ерекшеленеді. Физика-географиялық аймақ-азональды физика-географиялық аудандастыру кезінде бөлінетін екінші ретті бірлік (физика-географиялық елден кейін) .

Физикалық-географиялық аймақтардың мысалдары Оңтүстік Үндістан, Полярлық Орал, Тибет үстірті, Оңтүстік Сібір физикалық-географиялық аймағы және басқалары.

Кейбір энциклопедиялар оқырманның игілігі үшін белгілі бір аумақтарға арналған физикалық-географиялық эсселерді жариялады, мысалы, Ұлы Кеңес Энциклопедиясының 1-басылымында, Руссвика - Мәскеудің физикалық-географиялық эссесінде және т.б.

## Дереккөздер

## Дереккөздер

·  *М. И. Венюков*, «О физико-географических условиях разселения русского народа» «Русская мысль», 1881, книга I, С. 32—70.

·  *Г. И. Танфильев*, «Физико-географические области Европейской России», «Труды Императорского Вольного экономического общества», № 1, 1897 год.

·  Область физико-географическая // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
Табиғи аумақтық кешен

**Табиғи аумақтық кешен** (ТТК) – ортақ шығу тегі мен даму тарихымен, географиялық орналасуының бірегейлігімен және оның шекараларында жүріп жатқан қазіргі заманғы процестермен шартталған белгілі бір табиғи бірлікке ие аумақ. Сонымен қатар, ТТК – географиялық қабықтан фацияға (ландшафттық зерттеулер) дейін әртүрлі деңгейдегі жүйелерді құрайтын географиялық компоненттердің немесе төменгі деңгейлі кешендердің үйлесімді үйлесімі. ТТК толық (алты компоненттен тұратын) немесе толық емес (аз компоненттерден тұратын [бір сфера ішінде, мысалы, су биоценозы) болуы мүмкін. ТТК теориясының қалыптасуы мен дамуына отандық ғалымдар айтарлықтай үлес қосты: В. В. Докучаев (1846-1903), Л. С. Берг (1876-1950), Д. Л. Арманд (1905-1976), Ф. Н. Милков (1918-1996), С. Д. Муравейский (1894-1950) және т.б.

ТТК компоненттерінің өзара әрекеттесуі

**Рельеф**

Рельеф — Кайнозой орогенезі қазіргі табиғатқа айтарлықтай әсер етті, бұл жаңадан пайда болып жатқан таулардың кең аумақтарындағы барлық табиғи компоненттердің айтарлықтай қайта құрылуына және көптеген мүлдем жаңа ҰТК пайда болуына әкелді.

а) Климат

ә) Су

б) Топырақ

в) Өсімдіктер

г) Жануарлар әлемі

**Топырақ**

В.В. Докучаев топырақты табиғаттың «айнасы» деп атап, оның барлық табиғи компоненттердің өзара әрекеттесуін көрсететінін және осы өзара әрекеттесудің нәтижесі екенін атап өтті.

а) Рельеф - Таулардағы топырақтың өзгеруінің тән үлгісі - биіктік зоналығы.

ә) Климат - Топырақ зоналығының ең маңызды себебі - климаттың өзгеруі.

б) Су - Жер асты сулары топырақтың (топырақ көкжиектерінің) түзілуінде рөл атқарады. 

Жауын-шашын мен қардың еруі гумус көкжиегі арқылы сіңіп, органикалық және минералды қосылыстардың бір бөлігін ерітіп, алып тастайды.

в) Өсімдіктер - Дала өсімдіктері жыл сайын көп мөлшерде органикалық заттар өндіреді, сондықтан гумусқа ең бай топырақтар - черноземалар - орманды далада және дала аймақтарының солтүстік бөлігінде пайда болады.

**Өсімдіктер**

а) Рельефпен

ә) Климатпен

б) Сумен

в) Топырақпен

г) Жабайы жануарлармен

**Жануарлар әлем**і

Жануарлар әлемі — Ресейде тіршілік ететін жануарлар түрлерінің әртүрлілігі жоғары. Әрбір түр белгілі бір тіршілік ету жағдайларына бейімделген, сондықтан жануарлардың таралуы көбінесе климаттық жағдайларға, өсімдіктерге және жанама түрде топырақтың табиғатына байланысты.

a) Рельефпен

ә) Климатпен

б) Сумен

в) Топырақпен

г) Өсімдіктермен

## Сондай-ақ қараңыз
• Биогеоценоз

• Экожүйе

• Физикалық-географиялық аудандастыру
## '''ДЕРЕККӨЗДЕР'''
•	Природный территориальный комплекс // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969—1978
Сарапшылар кеңесі

**Сарапшылар кеңесі** (, *Majles-e Khobregān-e Rahbarī*, «Басшылық сарапшылары кеңесі») — Иран жоғарғы көсемін тағайындауға, бақылауға және қызметінен босатуға өкілетті кеңесші орган. Ассамблея 88 мүшеден тұрады, олар халық тарапынан тікелей сегіз жылдық мерзімге сайланады. Кеңес мүшелігіне кандидаттардың бәрін де Сақшылар кеңесі тексереді.

Сарапшылар кеңесіне 88 мұжтаһид кіреді. Олар таңдаулы кандидаттар тізімінен 8 жылға тікелей сайланады. Мүшелер саны 1982 жылы 82 болса, 2016 жылдан бері 88. Қазіргі заңдарға сәйкес кеңес алты ай сайын кемінде екі рет жиын жасайды. Сақшылар кеңесінің жартысын Жоғарғы көсем жеке өзі тағайындайды. Бұл жүйе бірнеше рет дауға әкелді; оппозицияшыл, я реформашыл кандидаттар сирек кездеседі.

Иран Конституциясының 111-бабына сәйкес, «кез келген жағдайда Көсем өзінің конституциялық міндеттерін орындауға қабілетсіз болып қалса немесе 5 және 109-баптарда көрсетілген талаптардың бірін жоғалтса, не оның бастапқыдан осы талаптардың кейбіріне ие болмағаны анықталса, ол қызметінен босатылады».

Ирандағы соғыс барысында, нақтырақ айтқанда 2026 жылғы 3 наурызда АҚШ пен Израиль Сарапшылар кеңесінің Қом қаласындағы ғимаратына әуеден соғып жіберді.

## Төрағалар тізімі
[нобай|солға|Кеңестің қазіргі төрағасы [аятолла Мұхаммед Әли Мовахеди Кермани, 2016 жыл]]

Сарапшылар кеңесінің төрағалар тізімі:
* 1983–2007: Әли Мешкини
* 2007–2011: Әли Акбар Хашеми Рафсанджани
* 2011–2014: Мұхаммед-Реза Махдави Кани
* 2015–2016: Мұхаммед Язди
* 2016–2024: Ахмед Джаннати
* 2024–: Мұхаммед Әли Мовахеди Кермани

## Құзыреті
Сарапшылар кеңесі Жоғарғы көсемге ешқашан да күмән көрсетпеген, лауазымынан ешқашан босатпаған. Мамандар пікірінше, Әли Хаменеидің ұзаққа созылған билігі барысында Сарапшылар кеңесі *[[де-факто]]* өкілеттігінен айырылып, салтанатты ғана органға айналып кетті. 2015 жылы Хаменеи тағайындаған Иранның сол кездегі Жоғарғы сотының төрағасы Садық Лариджани Кеңестің Хаменеи іс‑әрекетін қадағалауы конституцияға сай емес деді.

## Дереккөздер

Санат:Иран мемлекеттік құрылымы
Санат:Иран саясаты
Санат:Саяси билік
Эй (қойнау)

Эй (нид. Ескі карталарда кейде "Y" немесе "Ye" деп көрсетілген) — Нидерландының Солтүстік Голландия провинциясындағы бұрынғы қойнау (шығанақ ).

Бұл қойнау Амстердамның негізгі су жолдарының бірі ретінде белгілі. Оның атауы «су» деген мағынаны білдіретін герман сөзінен шыққан. Нидерланд тілінде бұл атау бір әріптен тұратын Ĳ диграфынан тұрады, бұл екі таңбаны да бас әріппен жазады. XX ғасырдың басындағы Эй қойнауындағы айлақ шамамен 1000 кемені қабылдай алатын.

## Тарихы
Тарихи уақытта Эй Шығыста Амстердамнан Батыста Вельсенге дейін созылған Зёйдерзе шығанағындағы ұзын және тар қойнау болды. Шығанақтың Батыс ұшын Солтүстік теңізден кішкене құм жотасы ғана бөліп тұрды. Уақыт өте келе қойнаудың жағалаулары шайылып, құм төбесі біртіндеп тоқтап, Эйді тікелей Солтүстік теңізге жалғады. ХVІІ ғасырға қарай шығанаққа теңізден кіру қайтадан қол жетімсіз болды, өйткені құмды шөгінділер пайда болды, бұл Амстердам мен Солтүстік теңіз арасында тікелей кеме қатынасын мүмкін емес етті. Сонымен қатар, кеңейіп келе жатқан қойнау ауыл жерлерін шайып, Харлеммермер көліне қосылып, Харлем мен Амстердам қалаларына үлкен су тасқыны қаупін тудырды.

Жағдайды түзету үшін бірнеше жоба жасалды. Ян Бланкен әзірлеген жобалардың бірі каналды шөгінділер арқылы қазуды көздеді, бірақ ол орындалмады. Ақырында Харлеммермер көлі мен ішінара Эй қойнауын полдерлерге айналдыру туралы шешім қабылданды. 1852 жылы Харлеммермер құрғатылды, содан кейін 1865-1876 жылдары Эйдің бір бөлігі құрғатылды. Шығанақтың қалған бөлігінде Нордзе каналы салынды-жағалаулар нығайтылды, түбін тереңдету жұмыстары жүргізілді. Нәтижесінде Амстердам қайтадан Солтүстік теңізбен тікелей байланыс орнатты. Каналдың кіреберісінде, теңіз жағынан, құлыптар салынып, жаңа Эймёйден теңіз порты салынды. Амстердам жағынан құрғатылған жерлерде де жаңа порт салынды.
## Дереккөздер
Амстель // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Амстель // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. — 2-е изд., вновь перераб. и значит. доп. — Т. 1—2. — СПб., 1907—1909.
Амстердам // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. — 2-е изд., вновь перераб. и значит. доп. — Т. 1—2. — СПб., 1907—1909.
Боспорион

**Боспорион** (Просфорион, Просфириан айлағы, грек. Λιμήν Προσφόριος, Βοσπόριος, Βοσπόριον, Θωσφόριον π Προσφόριον, лат. Portus Prosforius) - ежелгі грек қаласы Византияның айлағы және ортағасырлық Византия астанасы  Константинополь қаласының (қазіргі Түркиядағы Фатих Стамбул ауданы) ең көне айлағы, Алтын Мүйіз шығанағының оңтүстік жағалауында, Галатаға қарама-қарсы, Неорион портының шығысында [ағылш.], Сарайбурну мүйісінде, оңтүстіктен Мәрмәр теңізімен (Пропонтида) және шығыстан Босфор бұғазымен (Фракия Боспоры), қазіргі Галата көпірі мен Неорий портының шығысында орналасқан. Қала айлақпен Константинополь теңіз қабырғаларындағы (Алтын мүйіз қабырғалары) қала қақпаларының бірі - Евгения қақпасы (Әулие Евгения қақпасы, πύλαι ἁγίου Εὐγενίου) арқылы байланысқан. Ежелгі дәуірде қолданылған және Византия кезеңінде маңызды рөл атқарды. Әулие Евгений қақпасының жанында қоршау кезінде Алтын Мүйіз шығанағына кіретін темір тізбектің тірегі болған Кентинарий мұнарасы болды. Неорий қақпасының шығысында, оның ішінде Боспорион портының жағасында (оның ішінде Әулие Евгений қақпасында) Мануэль I Комниннің 1155 жылғы хрисовулына сәйкес Генуя Кварталы орналасқан. 1162 жылы колонияны пизандар қиратты. 1169 жылы колония қалпына келтіріліп, Әулие Евгений шіркеуі салынды. Генуялықтар 1264 жылы Фракиядағы Ираклияға (Мармара Эреглиси) қуылды.

Айлақ 1-мыңжылдықтың соңына қарай батпақпен жабылған. 1261-1453 жылдар аралығында айлақ маңыздылығын жоғалтты және тек Үлкен Влахерн сарайы мен әулие София соборы арасындағы императордың сапарлары үшін кемелердің тұрағы рөлін атқарды (ταύσταθμος). Осы кезеңдегі Әулие Евгений қақпасы Патшалық деп аталды, өйткені олар арқылы император соборға бет алды.

1453 жылы Константинополь құлағаннан кейін және 1457 жылы Сур-и Сұлтани (Топкапы сарайының қабырғалары) тұрғызылғаннан кейін, олардың құрамына Әулие Евгений мұнарасы кірді. Порттың өзі батыста қалды. Сұлтан Селим I кезінде Әулие Евгений мұнарасы  павильонына қайта салынды (Йалы кёшкю капыси — павильон жағалауының қақпасы). XVI ғасырда павильон екі рет қайта салынды. 1871 жылы Абдул-Азиз билігіне теміржол салу кезінде жойылды.

Қазіргі уақытта айлақ аумағын Сиркечи теміржол станциясының бір бөлігі алып жатыр.

## Дереккөздер