Васильевич Иван Туркенич

**Ива́н Васи́льевич Турке́нич** ( 1920 ж. 15 ақпан , РКФСР, Воронеж губерниясы, Богучарский ауданы, Жаңа Лиман ауылы - 14 тамыз 1944, Глогов-Малопольск қаласы , Ржешов уезі, Львовск, Войево ) - Қызыл Армия офицері, Ұлы Отан соғысы кезінде 1942-1943 жылдары Украина КСР Ворошиловград облысы, фашистік әскерлер басып алған Краснодон қаласындағы «Жас гвардия» партизандық антифашисттік комсомол ұйымының командирі және әскери штабының басшысы   . Кеңес Одағының Батыры ( *қайтыс болғаннан кейін*, 5 мамыр 1990 )  .

## Өмір баяны

### Соғысқа шейін
1920 жылы 15 ақпанда  РКФСР Воронеж губерниясының Жаңа Лиман селосында (қазіргі Ресейдің Воронеж облысы Петропавл ауданы ) кеншілер отбасында дүниеге келген. Әкесі - Василий Игнатьевич Түркенич, шахтер . Анасы - Феона Ивановна. Апалы-сіңлілері - Валентина мен Ольга .

1920 жылдың соңыңда оның отбасы Краснодон қаласына көшті. Бұл қалада 1929-1935 жылдары Иван басында толық емес орта мектепте, Максим Горький атындағы №1 орта мектепте оқыды.

1935-1936 жылдарда Краснодон қаласында Тарас Шевченко атындағы Ворошиловград мемлекеттік педагогикалық институтының педагогикалық жұмысшы факультетінде оқыды.

1937-1938 жылдары Краснодон өлкелік «Социалистік Отан» газетінің баспаханасында теруші болып жұмыс істеді.

1938 жылы наурызда комсомол қатарына кірді  .

1940 жылы Севастополь темір жол көлігі техникумын бітіргенінен кейін Жұмысшы-шаруа Қызыл әскерлері (ЖШКӘ) қатарына шақырылды.

1940-1941 жылдары - Севастополь зениттік артиллерия әскери училищесінің курсанты.

### Ұлы Отан соғысы кезінде
Екінші дүниежүзілік соғыстың басында, 1941 жылдың жазында лейтенант шенімен Орал әскери округінің қарауына, содан кейін Қызыл Армияның Артиллерия академиясы жанындағы миномет батареялары командирлерінің курстарына жіберілді. кейін Ф.Е.Дзержинский, 1941 жылдан 1944 жылға дейін Самарқанд қаласында Өзбекстан КСР .

1942 жылы мамырда майданға аттанды. 1942 жылдың маусымынан бастап 614-ші танкке қарсы артиллериялық полк штабы бастығының көмекшісі болып шайқасты. 1942 жылы тамызда Сталинград шайқасы кезінде Орта Дондағы шайқастардың бірінде бөлімше құрамында қоршауға алынды, оң қолынан жараланды , жалғыз шығып, немістер басып алған аумақты кезеді. Бірнеше күн болды, бірақ майдан шебінде ес-түссіз күйде тұтқынға алынып, тұтқындар лагеріне жеткізілді, ол жерде бес күн болды. Алтыншы күні тұтқындарды жаңа жерге (Сталинград облысы Суровикиноға қарай) айдап бара жатқанда ол қашып, аштық пен шаршағандықтан басып алынған Краснодонға жасырын түрде жол тартты.

Краснодонда ол Иванды және оның жанұясын жақсы білетін большевиктердің астыртын бөлімшесінің бастығы Филипп Петрович Лютиковтың тапсырмасы бойынша астыртын антифашисттік «Жас гвардия» комсомол ұйымының жауынгерлік қызметін басқарып, неміс басқыншыларына қарсы күресті жалғастырды. Осы ұйымның қолбасшысы болып сайланып, штаб бастығы болды   . Жас гвардия комиссары Виктор Третьякевич пен штаб мүшелерінің көмегімен ол Краснодон, Первомайка, Изварино, Семейкинодан бұрын шашыраңқы болған жас жерасты жұмысшылары топтарын жауынгерлік бестікте ұйымдастырылған бір отрядқа біріктірді. Ұйым ұрыс даласында жиналған және басқыншылардан тұтқынға алынған қару-жарақпен жабдықталған жүзге жуық адамнан тұрды  .

SD ұйымы 1943 жылы 2 қаңтарда анықталғаннан кейін Түркенич полициядан жасырынып, қамауға түсуден құтылды: ол ақпан айының басына дейін Краснодонда жасырынған. Қызыл Армия Северский Донецке жақындағанда, ол алдыңғы шептен өтті.

1943 жылы 14 ақпанда Ворошиловград операциясы кезінде Краснодонды Оңтүстік- Батыс майданның кеңес әскерлері азат етті. Осыдан кейін бірден Түркенич Краснодонға 54-ші гвардиялық атқыштар дивизиясының 163-ші гвардиялық атқыштар полкінің миномет батареясының командирі болып оралды. 1943 жылдың мамырынан 1944 жылдың ақпанына дейін 33-атқыштар дивизиясының 473-артиллериялық полкінде полк штабы бастығының көмекшісі қызметін атқарды. 1944 жылдың ақпан айынан бастап ол Суворов атындағы Житомир Қызыл Ту орденді 99-атқыштар дивизиясының саяси бөлімінің қарамағында болды; Киев, Житомир, Тернополь, Львов қалаларын азат етуге қатысты  . 1944 жылы маусымда ВКП(б) қатарына қабылданды  .

1944 жылы 13 тамызда Польшаның Глогов-Малопольски қаласы үшін шайқастарда Иван ауыр жараланып, бір күннен кейін 1944 жылы 14 тамызда қайтыс болды.

Соғыстан кейін күлі И. Түркенич Польшаның Жешов қаласындағы кеңес жауынгерлерінің зиратына ауыстырылды . Бейіт үстінде поляк және орыс тілдерінде қабір тасындағы жазу бар: «Жас гвардия батыры Иван Туркеничке – Ржешов воеводствосының азаматтарына» деп жазылып тұр.

## Марапаттары
[нобай| Капитан Иван Туркеничке (қайтыс болған соң) «[Кеңес Одағының Батыры» атағын беру туралы КСРО Президентінің 1990 жылғы 5 мамырдағы Жарлығы.]]
Фашисттерге қарсы соғыстағы шайқастарда көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін «Жас гвардия» қолбасшысы Иван Васильевич Туркенич Қызыл Ту орденімен (13 қыркүйек 1943 ж.) және I дәрежелі «Отан соғысының Партизаны» медалінің   (23 қыркүйек 1943 ж.), қайтыс болғаннан кейін – I дәрежелі Отан соғысы орденімен (1944 ж. 30 желтоқсан)  марапатталған.

Иван Васильевич Түркеничке « Кеңес Одағының Батыры » атағы екі рет берілді: 1943 жылы қыркүйекте және 1944 жылдың тамызында. Алайда, Қызыл Армия Жоғарғы Бас қолбасшылығы штабының 1941 жылғы 16 тамыздағы № 270 бұйрығына сәйкес тұтқынға алынған барлық әскери қызметкерлер дезертирлер және сатқындар деп жарияланды. Осыған байланысты марапатқа ұсынылған батырлардың тізімдерінен Түркеничтің аты екі рет жойылды. Қырық алты жылдан кейін «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысында фашистік басқыншыларға қарсы күресте көрсеткен ерлігі мен қаһармандығы үшін» КСРО Президенті М.Горбачевтың 1990 жылғы 5 мамырдағы № 100 Жарлығымен. 114, бұл жоғары атақ капитан Туркенич Иван Васильевичке қайтыс болғаннан кейін берілді.

## Естелік

* И.В.Туркеничтің құрметіне Польшаның Жешов қаласындағы кеңес жауынгерлерінің зиратында « Жас гвардия қаһарманы» бейітінің жанына оның аты пояк және орыс тілінде жазылған жеті метрлік обелиск орнатылған   . 2019 жылдың 21 қыркүйегінде зиратта реставрациядан кейін Иван Туркеничтің ескерткіші мен бейітінің салтанатты ашылу рәсімі өтті, оны бір айға жуық уақыт бойы «Достастық «Курск» қоғамдық ұйымы (Польша). Польшадағы «Галисия» орыс отандастар одағының көмегі. Жөндеу жұмыстарының демеушісі және бастамашысы Воронеж облыстық қоғамдық ұйымы «Әскери-патриоттық бірлестігі» Күш – бірлікте»   .
* есімі жазылған мемориалдық тақталар. AT. Түркенич С. атындағы Житомир әскери институтында орнатылды. П. Королева Ұлттық авиация университеті, Қызыл Армияның артиллериялық академиясында Ф. Е. Дзержинский , « Артек » балалар сауықтыру лагерінде, Самарқанд мемлекеттік университетінде  .
* Харьков қаласындағы Жас гвардия аллеясында Туркенич бюсты тұр.
* Луганск қаласындағы Жас гвардия атындағы алаңда Түркенич бюсты тұр.
* Воронежде , Кривой Рогта, Краснодон мен Горловкада И. AT. Түркеніш атындағы көшелер.
* Воронеж облысы Петропавловка ауылының мектеп саябағында 2014 жылы И.В.Түркеничтің ескерткіші қалпына келтірілді. Алғашында Новый Лиман (болашақ Батыр туған жер) тұрғындарының бастамасымен ескерткішке қаражат пен қоланы Петропавл облысының ғана емес, бүкіл Воронеж облысының комсомолецтері мен пионерлері жинады. Ескерткіш мүсінші Сушков Мытищи зауытында құйылған және 1961 жылы Петропавловкада ашылған. Ол бастапқыда құмды төбеде тұрды. Ескерткіштің ашылуына Иван Туркеничтің анасы Феона Ивановна мен тірі қалған жас гвардияшы Радий Юркин келді. 1967 жылы ескерткіш мектеп саябағына көшірілді, ол күні бүгінге дейін сақталған.
* 2010 жылғы 22 маусымда Еске алу және қайғы-қасірет күні,И.В. Туркенич туғанына 90 жыл толуына орай Житомир облысы, Раковичи ауылы маңында  батыр-Жас гвардия ескерткіші ашылды.
* 2017 жылдың 23 қыркүйегінде Луганск Халық Республикасының (ЛХР) поштасы «Жас гвардия» кеңестік астыртын антифашисттік комсомол ұйымының құрылғанына 75 жыл толуына арналған «Жас гвардия » пошталық маркаларының сериясын айналымға енгізді. . Серия маркаларының бірінде Иван Туркенич бейнеленген  .
* 2015 жылы Пионер-батырлар аллеясында (Ульяновск) Иван Туркеничтің барельефі орнатылды  .
* 2019 жылы Мәскеу облысы Балашиха қалалық ауданы Заря ықшамауданындағы N15 МБОУ орта мектебінде Иван Туркенич атындағы жастар отряды құрылды  .

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* 
Санат:Ұлы Отан соғысы ұрыстарында қаза тапқандар
Санат:КОКП мүшелері
Санат:Ұлы Отан соғысы артиллеристері
Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Ту орденінің иегерлері
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:КСРО капитандары
Санат:Алфавит бойынша тұлғалар
Санат:1944 жылы қайтыс болғандар
Санат:14 тамызда қайтыс болғандар
Санат:1920 жылы туғандар
Санат:15 ақпанда туғандар
Санат:Pages with unreviewed translations