open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фотоэлектрондық көбейткіш

right|thumb|100px|ФЭК
thumb|400px|ФЭК схемасы
**Фотоэлектрондық көбейткіш ** (ФЭК), — іс-әрекеті екінші ретті электрондық эмиссияға негізделген фотоэлектрондық аспап. Ол әлсіз фототоктарды күшейтуге арналған. Оптикалық сәулелену әсерінен электрондар ағынын шығаратын фотокатодтан, көбейткіш жүйе кірісіне фотокатодтан шыққан электрондарды фокустейтін және жинайтын, электр өрісін тудыратын кірістік электронды-оптикалық жүйеден, екінші ретті электрондық эмиссия нәтижесінде шыққан электрондарды көбейтуді қамтамасыз ететін динодты көбейткіш жүйеден және екінші ретті электрондар коллекторы — анодтан тұрады. ФЭК-ті алғаш рет кеңес физигі Л.А.Кубецкий 1930—34 жж. ойлап тауып, оны жасап шығарған. ФЭК әлсіз сәулеленуді (бірлі-жарым кванттар деңгейіне дейін) тіркеуде кеңінен пайдаланылады. ФЭК ядролық физикада, оптикалық аппаратураларда, теледидарлық және лазерлік техника кұрылғыларында және т.б. қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Санат:Аспаптар
Геологиялық іздеу және барлау

thumb| right
**Геологиялық іздеу және барлау** — кен орындарын іздеп табу, оларға баға беру, жер қойнауында жату ерекшелігін, мөлшері мен сапасын, өндіру мүмкіндігін анықтау мақсатында жүргізілетін арнайы жұмыстар кешені. Геол. түсірім нәтижесінде іздеу белгілері немесе кен байлықтары болуы мүмкін, геофиз., геохим. аномалиялы аудандарда геологиялық іздеулер жүргізіледі. Іздеу белгілеріне минералдану, кен денелерінің жер бетіне шығуы, тотығу белдемі, оның аллювий, делювий шөгінділеріндегі белгілері, жер асты, өзен, бұлақ суының хим. құрамы, түсі, өсімдік күліндегі негізгі және қосымша хим. элементтердің басым болуы және т.б. жатады. Геол. емес тарихи-археол. белгілерге ежелгі тау-кен қазбалары, балқыту пештерінің қалдығы, т.б. жатады. Геол. іздеулер бірнеше сатыда жүргізіледі: жалпы іздеу (1:50000 — 1:25000), іздеу (1:25000 — 5000) және іздеу-бағалау жұмыстары (1:5000 — 1:1000). Әрбір кезекті сатының ұйымдастырылуы алғашқы жұмыстың оң қорытындысына байланысты болады. Іздеу жұмыстары кезінде геол. бақылаулар жүргізіліп, ашылымдар сипатталып, суреті салынады, қарапайым тау-кен қазбалары жүргізіледі, әр түрлі сынамалар алынып, тексеріледі. Жалпы іздеу сатысында геол. түсірімде табылған іздеу белгілері мен геофиз., геохим. аномалиялардың табиғаты тексеріліп, кеннің болжамдық қоры анықталады да, кезекті іздеу жұмыстарына жарамды телімдер белгіленеді. Іздеу, іздеу-бағалау жұмыстары кен байлықтар табылған телімдерде жүргізіледі. Мақсаты — кен байлықтарды өндірістік-геол. бағалау, бұрын зерттелген кен орындарының параметрлерімен салыстыру, яғни кен орнының масштабы, өнімділігі, кен байлығының сапасы, кен-техникалық жағдайы, ауданның экон.-геогр. жағдайын анықтау. Іздеу, іздеу-бағалау сатыларының нәтижесінде кен денесінің Р2 немесе Р1 категориялы болжамдық қоры мен С2 категориясы бойынша қоры есептелінеді. Геол. іздеу тәсілдері негізінен 6 топқа бөлінеді: 1) Ең негізгі тәсіл — геологиялық түсірім және геол. карта жасау; 2) Жер бетінде жүргізілетін іздеулер; 3) аэрогеол. тәсілдер — аэровизуалдық байқау, аэрофототүсірім; 4) геофиз. барлау; 5) геохим. тәсілдер; 6) тех. тәсілдері.

## Дереккөздер

“Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Барлау жұмыстары

**Барлау жҰмыстары** шурф, штольня, канава, шахта қазу, ұңғыма бұрғылау арқылы кен орнындағы кен денелерінің шегін белгілеу, олардан сынама алып, анализ жасау арқылы жүзеге асырылады. Геол. құрылысы қарапайым, ірі және тереңде жатқан кендер (мыс., тас көмір, қабаттасқан кендер, құрылыс материалдары, т.б.) түгелдей ұңғыма бұрғылау, пішіні мен құрылысы күрделі, жер бетінде тайыз жатқан және кішігірім кендер, негізінен, қазып алу, ал көптеген кендер осы тәсілдің екеуімен де барланады. Сондай-ақ, геофиз., геохим. қосалқы тәсілдер де кеңінен қолданылады. Кен денесінің көлемін айнала шектеу үшін ұңғыма, тау-кен қазбалары белгілі бір жиілікпен төртбұрыш, ромб тәріздес тор бойынша (жазық, көлбеу кен денелері) немесе кен денесінің ұзындығына көлденеңінен (линза, желі тәрізді не күрделі кен денелері) орналастырылады. Тордың жиілігі (тау-кен қазбаларының ара қашықтығы) барлау мақсатына, кен орнының геол. құрылысы мен аумағына, ерекшеліктеріне (морфологиясы, пайдалы құраушыларының таралуы, т.б.) қарай белгіленеді. Тау қазбалары мен ұңғымалардан алынған сынамалар лабораторияларда жан-жақты зерттеледі, хим. анализ жасау арқылы пайдалы және зиянды құраушылардың мөлшері, кентастың минералдық құрамы, менш. салмағы, дымқылдығы, т.б. қасиеттері, байыту және металлургиялық өңдеу технологиясы анықталады. Осы анықтаулардың нәтижелері ірі масштабты геол. картаға түсіріледі, сөйтіп геол. құжаттар жасалады. Осы құжаттардың негізінде кеннің қоры есептеледі, сапасы анықталады, кен орнына өнеркәсіптік баға беріледі. Геол. барлау үш сатыда жүргізіледі: 1) алдын ала барлау кен орнының геол. құрылысын, кен денесінің пішінін, аумағын, сапасын анықтау, кеннің жалпы қорын есептеу, кен орнының өнеркәсіптік маңызы туралы тех.-экон. баяндама (ТЭБ) жасау үшін жүргізіледі. 2) Жете барлау кезінде кен денесінің орналасуы, морфологиясы, көлемі, геол. жату ерекшеліктері, табиғи типтері мен өнеркәсіптік сорттары, байыту және металлургиялық өңдеу технологиясы, кентас пен сыйыстырушы жыныстардың физ.-тех. қасиеттері, кен өрісінің гидрогеол. сипаттамасы жан-жақты тексеріліп дәл анықталады. Кен орнындағы кеннің қоры мен барлану дәрежесі кеннің түрлері бойынша жеке-жеке есептеледі де, кен байлықтарының қоры арнаулы мемл. комиссияда бекітіледі. 3) Игеру кезіндегі барлау кен қазумен бірге басталып, одан біршама оза жүреді. Кейбір жағдайларда, мыс., кішігірім болғанмен, өте бағалы кен орындарында (пьезооптикалық шикізаттар, алмас және асыл тастар, т.б.) іздеу, бағалау жұмыстары біткен соң кен орны бірден пайдалануға беріледі. Кен орындарын барлауда жоспарлылық, әмбебаптық, қоршаған ортаға залалсыздық талаптары қойылады. Қазақстанда Барлау жұмыстарын арнайы құрылған аймақтық-өндірістік геол. іздеу және барлау экспедициялары мен партиялары, сондай-ақ кеніштер мен шахталардың геол. қызметтері жүргізеді.

## Дереккөздер

“Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Фотоэлемент

thumb|250px|Сыртқы фотоэффект құбылыстарында қолданатын сурьма-цезийлі фотоэлемент
thumb|250px|Поликристаллды кремний негізінде жасалған фотоэлемент
**Фотоэлемент** — электрондар ағыны немесе электр тогы жарық арқылы басқарылатын электрондық прибор. 

Оның жұмыс принципі металдан (калий, барий) немесе жартылай өткізгіштен жасалған электродтың (фотокатод) бетіне электрмагниттік сәуле түсіргенде фотоэффект құбылысының пайда болуына негізделген. Фотоэлементтің сыртқы фотоэффект және ішкі фотоэффект құбылыстарына негізделіп жасалған түрлері бар. Сыртқы фотоэффектіге негізделген фотоэлементте (электрвакуумды фотоэлемент) жарық әсерінен электрондар шығаратын фотокатод пен электрондарды жинағыш анод вакуум немесе газ толтырылған баллонға орнатылады. 

Фотосезгіш қабат шыны баллонның ішкі бетіне (а) немесе баллон ішіне орнатылған металл пластинканың бетіне (ә) жалатылады. Түсетін жарық ағынының (фотондардың) әсерінен катодта фотоэлектрондық эмиссия (электрондардың ұшып шығу құбылысы) пайда болады. Сөйтіп, электрондар ток көзінің оң полюсіне жалғанған анодқа қарай қозғалады да, тізбек тұйықталады. Газбен толтырылған баллонда орнатылған фотоэлементтегі фототок шамасы вакуум баллондағы фотоэлементтегімен салыстырғанда 10 еседей артық болады. Мұндай фотоэлементтер пайдаланылған фотокатодтың түріне, колбаның оптикалық қасиетіне, газдың бар-жоқтығына және оның тегіне (аргон, неон т.б.), сондай-ақ жасалу ерекшеліктеріне қарай бөлінеді. Ішкі фотоэффектіге негізделген Фотоэлементке (вентильді фотоэлемент, жартылай өткізгішті фотоэлемент, жаппалы қабатты фотоэлемент) сырттан түсірілген жарық энергиясы жартылай өткізгіш приборда тікелей электр энергиясына түрленеді. Мұндай фотоэлемент алу үшіп жартылай өткізгіш материалдар – п ауысу қабаты жасалады. Бұл қабаттың екі жағындағы электродтарға (кемтіктік және электрондық) контактілік сымдар жалғанады. Сөйтіп, ол жарық түсетін саңылауы бар қорапқа салынады. 
Түсетін жарықтың әсерінен жартылай өткізгіш материалда қозғалмалы заряд тасығыштар (электрондар мен кемтіктер) пайда болады да материалдың электр өткізгіштігі артады. Фотоэлементті жүктемемен қосқанда, фототок шамасы сыртқы кедергіге (Rж) тәуелді болады. Жартылай өткізгішті кремний кристалынан жасалған фотоэлементтер (п. ә. коэфф. 15%-ға жуық) ғарыштық ұшу аппараттарының қоректендіру көзі (қ. Күн батареясы) Фотоэлектрлік генератор) ретінде, радиация құбылыстарды зерттеуде, т.б. пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Күн қуаты
Санат:Жартылай өткізгішті аспаптар
Санат:Қуат көздері
Санат:Жарық сезгіш аспаптар
Фотоэлектрондық автоматика

**Фотоэлектрондық автоматика** — бақылауыш, басқарғыш және реттеуіш құралдарда пайдаланылатын фотоэлектрондық құрылғылардың жиынтығы. Бұл құрылғылардың жұмысы фотоэлементке бағытталған сәулелердің көлеңкеленуі немесе оның қарқындылығының өзгеруіне негізделген. Фотоэлектрондық құрылғылар сәулелік (инфрақызыл, көрінетін және ультракүлгін сәуле) энергияларды “сезу” негізінде әр түрлі энергетикалық, өнеркәсіптік, көліктік, т.б. қондырғылардың басқарғыш және реттеуіш жүйелеріне әсер етеді. Фотоэлемент өңделуші материалдан немесе бұйымнан таралатын сәулелерді, бақыланатын орта арқылы өткен сәулелерді қабылдау, сондай-ақ күшейткіш пен жұмыстық тетіктерді іске қосу нәтижесінде әр түрлі механизмдердің қозғалысын тоқтатады немесе оның жылдамдығын өзгертеді, электр желісін іске қосады немесе ажыратады, т.б. Фотоэлектрондық автоматиканың жұмыстық тетіктері ажыратып-қосқыш, реостат, муфта, редуктор, клапан т.б. механизмдер түрінде жасалады.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Химия
Санат:Терминология
Геометриялық нивелирлеу

**Геометриялық нивелирлеу**— жер бетіндегі нүктелердің биіктік айырмашылығын (өзара биіктікті) горизонтальдық көздеу арқылы анықтайтын тәсіл. Геометриялық нивелирлеу нивелир және рейканың (қаданың) көмегімен орындалады. Нивелирді орналастыруға байланысты Геометриялық нивелирлеу екі әдіспен жасалынады: “ортаға қою” және “алға нивелирлеу”. Маршруттық нивелирлеуде “ортаға қою” әдісін қолдану тиімді. Бұл әдісте нивелир екі нүктенің ортасына қойылады, ал нүктелерде вертикаль қалыпта рейкалар орналастырылады. Рейкалардан артқы (а) және алдыңғы (b) санақтар алынады. Осы санақтардың айырымы арқылы екі нүктенің өзара биікт. (їаb) есептелінеді. Геометриялық нивелирлеуде нүктелердің арасы бір-бірінен алшақтау болса, нивелирді нүктелердің ортасына ретімен орналастырып (нивелир орналастырған жерді “станса” деп атайды) нивелир жүрісі жүргізіледі. Екі көршілес стансаға ортақ нүктелер нивелир жүрісінің байланыс нүктелері болып табылады. Олардың биіктік мәндері Ні+1Ні+їі формуласымен анықталады, мұндағы і — нүктелердің реттік нөмірі. Бастапқы және соңғы нүктелердің биіктік айырымы артқы және алдыңғы санақтар қосындыларының айырымына тең болуы керек, яғни Нсоңғ.Нбаст.аb. Жер бетінде Геометриялық нивелирлеу арқылы мемлекеттік және жергілікті нивелирлік торлар құрылады, олар арқылы республика аумағында біртұтас биіктік жүйесі жасалынып, топографиялық түсірім мен инженерлік жұмыстар орындалады. Алға нивелирлеу әдісі бөлу жұмыстарында, жерге жоба белгілер мен еңістіктерді шығарғанда, жерді вертикальдік пландауда ірі масштабты топографиялық жоспар план алу үшін қолданылады.

Геометриялық нивелирлеу - нивелирдің горизонталь нысаналау сәулесі арқылы нүктелердің биік айырымдарын анықтау әдісі.

## Дереккөздер

Санат:Геометрия теоремалары
Санат:Өлшеу
Геометриялық оптика

**Геометриялық оптика** — оптиканың жарықты геом. сызық ретінде қарастыра отырып, жарықтың таралу заңдарын зерттейтін бөлімі. 

Сызық бойымен жарық энергиясы ағыны таралатын геом. сызық жарық сәулесі деп аталады. Жарық сәулесі түсінігін оптикалық біртекті емес ортада жарық дифракциясы ескерілмеген жағдайда ғана пайдалануға болады. Ал бұл жарық толқынының ұзындығы біртекті емес орта мөлшерінен көп кіші болған жағдайда мүмкін. 
[left|thumb| alt=A.|270 px|["Геометриялық оптика"]]

Геометриялық оптика заңдары көп ретте оптикалық жүйелердің жеңілдетілген, бірақ көп жағдайда дәл теориясын жасауға мүмкіндік береді. Геометриялық оптика, негізінен, оптикалық кескіннің пайда болуын түсіндіреді, оптикалық жүйелер аберрацияларын есептеп шығаруға және оларды түзету әдістерін жетілдіруге, оптикалық жүйелер арқылы өтетін сәулелер шоғының энергет. қатысын табуға мүмкіндік береді. Дегенмен, барлық толқындық құбылыстар, сондай-ақ, кескіннің сапасына ықпал ететін және оптикалық приборлардың ажыратқыштық шамасын анықтайтын дифракциялық құбылыстар Геометриялық оптикада қарастырылмайды. 
[right|thumb| alt=A.|270 px|["Геометриялық оптика"]]

Тәуелсіз таралатын жарық сәулелері туралы түсінік ежелгі ғылымда пайда болды. Ежелгі грек оқымыстысы Евклид жарықтың түзу сызық бойымен таралуын және оның айнадан шағылу заңдарын тұжырымдады. 17 ғ-да бірқатар оптикалық приборлардың (көру түтігі, телескоп, микроскоп, т.б.) жасалуына және олардың кең қолданылуына байланысты Геометриялық оптика қарқынды дамыды. Голланд математигі В. Снелл және Р. Декарт жарық сәулелерінің екі ортаның шекаралық бөлігіндегі таралу заңдарын тәжірибелік жолмен анықтады. Геометриялық оптиканың  теориялық негізі 17 ғ-дың соңында Ферма принципі ашылғаннан кейін қалыптасты. Ертеректе ашылған жарық сәулелерінің түзу сызық бойымен таралу, айнадан шағылу және сыну заңдары осы принциптің салдары болып табылады.

18 ғ-дан бастап геометриялық оптика оптикалық жүйелерді есептеу әдістерін жетілдіре отырып, қолданбалы ғылым ретінде дамыды. Классикалық электр динамикасы жасалғаннан кейін, геометриялық оптиканың формулаларын Максвелл теңдеулерінен алуға болатындығы дәлелденді. Геометриялық оптика теориясы іргелі түсініктері мен заңдарының (жарық сәулелері туралы түсінік, шағылу және сыну заңдары) аздығына қарамастан көптеген практикалық нәтиже алуға мүмкіндік беретін теория үлгісі болып есептеледі. Оптикалық құрылғылар теориясының көптеген есептері осы кезге дейін геометриялық оптикаға негізделген.

## Дереккөздер


Санат:Геометриялық оптика
Геометриялық оюлар

Геометриялық өрнектерді ромбылар, иректер, жұлдызшалар, ұшбұрыштар және көпбұрыштар құрайды. Қазақ ою-өрнегінің геометриялық түрі көшпелі халықтарға байырғы заманнан-ақ нақты сандар мен грек математигі Пифагор заңдарының белгілі болғаны туралы мағлумат береді. Өйткені біздің ата-бабаларымыз тек көшіп-қонып қоймай, сонымен қатар ірі қалаларда өмір сүрген. Олардың арасында қолөнершілер,саудугерлер,құрылысшылар көп болған. 
 Өсімдікті оюлармен араласқан геометриялық өрнектерді Бабажы-қатын (Х-ХІғғ.), Айша бибі (ХІ-ХІІғғ.),Қожа Ахмед Иассауи (ХІІІ-ХІVғғ.), және т.б. монументті құрылыстардан көруге болады. 
 Геометриялық ою-өрнектерді көбіне ағашты көркемдеп өңдеуде,уй-іші мен жиhаз бұйымдарын, музыкалық аспаптар мен аңшылық саймандарды әшекейлеуде өте жиі қолданылады.
 Геометриялық ою-өрнектердің  соңғы жақтары сопақ жұмырланған қисық сызықтар сынығынан тұрады. Олар ирек (ирексу) деп аталады. Ирексудың шегі болмауы мүикін. Олармен бешпеттерді,камзолдарды, шапандарды және тақияның жиегін, сондай-ақ сақина,білезік, қапсырма, алқа секілді зергерлік буйымдарды, ши тоқымаларын, сырмақтарды,кебежені, жұқааяқтарды, ыдыс-аяқ пен киім-кешектерді әшекелейді.
Санат:Мәдениет
Геометриялық салу

right|400px|thumb|Дұрыс бесбұрышты салу
**Геометриялық салу** — кейбір геометриялық есептерді абсолют дәл деп ұйғарылатын әр түрлі аспаптардың (*сызғыштың, [[циркуль]]дің, тағы басқа*) көмегімен шығару. 

Есептердің түрі аспаптардың таңдап алынуына тәуелді болады. Салу есептері циркуль мен сызғыштың көмегімен, ізделініп отырған нүктелердің координаттары операциялар *([[қосу]],[[көбейту]], [[бөлу]] және квадрат түбір табу*) саны шекті болып келген өрнек түрінде жазылса ғана шығарылады. Егер мұндай өрнек табылмаса, онда салу есебін циркуль мен сызғыштың көмегімен шығаруға болмайды. Мысалы, мұндай есептерге кубты екі еселеу, бұрыштың трисекциясы, дөңгелек квадратурасы жатады. Циркуль мен сызғыштың көмегімен шығарылатын кез келген салу есебін бір ғана циркульмен не сызғыштың (*кейде бұрыштықпен*) өзімен де шығаруға болады.

## Дереккөздер


Санат:Планиметрия
Санат:Геометриялық салу
Үйлесімділік

**Үйлесімділік** — бүтіннің бөлшектерінің өзара үндесуін, белгілі бір тәртібін, көптүрліліктің біртұтастығын, объектінің формасы мен мазмұны арасындағы сәйкестікті анықтайтын категория. Ежелгі Грек философиясында үйлесімділік ұғымы ғарыш үйлесімі мен жүйелілігі идеясын белгіледі. Ғарыштық Үйлесімділіктің жалпы антикалық ұстанымы дүниенің музыкалық құрылымы жайлы ілім таратқан орфико-пифогерлік дәстүрдің өкілдері тарапынан жүйеленіп, нақтыланған. Гераклит Үйлесімділікті қарама-қайшылықтардың бірлігіне негізделген ішкі қасиет ретінде неғұрлым кеңірек түсіндірді. Пифагоршылардың ғарыш Үйлесімділік жайлы ілімін Платон “Тимей” диалогында одан әрі қарай дамытты. Сонымен қатар ол Үйлесімділік ұғымына әлеуметтік, адамгершілік мән беріп, кемел адамға тән қасиет ретінде ашты. Аристотель Үйлесімділікті музыкалық үндестік тұрғысынан пайымдап, осы негізде Үйлесімділік — бүтіннің біртұтастығы, толықтығы және ол бүкіл дүниеге тән деп білді. Үйлесімділік ұғымы қайта өркендеу дәуірі эстетикасында көкейкесті мәселе болды. Үйлесімділік ұғымына ғылыми анықтама беру талпынысын Леонардо да Винчи, Дюрерден көруге болады. Қайта өркендеу дәуірінің эстетикасы ішкі Үйлесімділікке жеткен, жан-жақты дамыған, кемел адам ұғымын ұсынып, оны адам тәнінің де, жанының да сұлулығы мен үйлесімі деп білді. Үйлесімділік 18 ғасырда рационализм ағымы өкілдерінің назарынан тыс қалмады. Үйлесімділік ұғымы классицизм эстетикасында да зерттелді. Кант Үйлесімділікті адамның парасаты мен сезімінің арасындағы үйлесім деп білді.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы" 9 том

Санат: Философия
Санат: Тарих
Фраза

**Фраза** (грекше phrasіs — сөйлемше) — тіл білімі мен музыкада қолданылатынтермин. 
*1) Аяқталған ойды білдіретін сөйлеудің негізгі бірлігі. Фраза тұтастығы белгілі бір синтаксистік құрылымның интонациялық құралдары арқылы жасалады. Кей жағдайда фразалық құрылым сөйлемнің бір бөлігі бола алады. Мәселен, сөйлемді бірнеше дербес фразаларға бөліп, интонация арқылы мағыналық реңк үстеуге болады. Сондай-ақ тыныс белгісімен ажыратып көрсетеді. Мысалы, Соғыс жүріп жатты. Барлық жерде. Соғыс.;
*2) терминологиялық қолданыстарда сөйлем деген ұғымды да білдіреді;
*3) екі жағынан да пауза арқылы интонацияға негізделген мағыналық бірлік. Қазақ тіл білімінде фразеологизм деген сөздің орнына кейде фразалық тіркестер деп те қолданылады.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том



Санат:Лингвистика
Санат:Терминология
Гелиоконцентратор

## Гелиоконцентратор
**Гелиоконцентратор** ( — Күн және  — шоғырлану) — қыздырылатын дененің шағын учаскесінде Күн сәулесі энергиясын шоғырландыруға арналған құрылғы. 

Ол Күн радиациясы энергиясының тығыздығын 102 — 104 есе арттырады, әрі жылу беру бетінің шағын болуы себебінен жылу шығынын азайтады. Гелиоконцентраторлар әр түрлі пішінді жазық немесе ойыс шағылдырғыштар түрінде жасалады (суретті қ.). Гелиоконцентраторлар ретінде мөлдір оптикалық линзалар да қолданылады. Гелиоконцентраторлар гелиоқондырғыларда пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Электротехника
Бөрібай кесенесі

**Бөрібай кесенесі** — 18 ғасырдан сақталған сәулет өнері ескерткіші. Сырдария, Шиелі аудандарының шекарасындағы (Қызылорда – Жезқазған автомобильдік  жолынан 40 км жерде) Телікөлдің маңайынд ауылы  1988  жылы  Алматы сәулет және құрылыс институтының экспедициясы (жетекшісі  Е. Бәйтенов) зерттеген Бөрібай кесенесі – 6х19х33 см шикі кірпіштен тұрғызылған порталды құрылыс.  М. Тынышпаевтың айтуынша, кесене Бөрібай батырға арнап салынған болуы керек. Оның негізі шаршыға (6,40х6,68 м) жуық, ішкі жағы сегіз қырлы, әр қырында бөлек-бөлек итарқалы қуыс бар. Бойлық және көлденең белдеулеріндегі қуыстар тікбұрышты, ал диагоналы бойындағы қуыстар бесбұрышты.  биіктігі  1,15 м күмбез барабанға өтер тұста бірінен бірін оздыра қаланған қос қатар сөре барабанға негіз болған. Ғимарат қалдықтарына қарағанда күмбезі болмаған тәрізді. Кіретін есік  оңтүстік  қабырғадағы қуыстан шығарылып, оған тіркестіре жебенің ұшы сияқты үшкірлеп жабылған дәліз (ұзыдығы  1,75 м шығыс қабырғасы сақталған) салынған. Құрылыс сыланбаған.  солтүстік  қабырғасы жағындағы бөлмеде жартылай көміліп қалған сағана бар.   
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том



Санат:География
Санат:Қазақстан мәдениеті
Бөрібас кесенесі

**Бөрібас кесенесі** 19 ғасырдың аяғынан сақталған сәулет өнері ескерткіші. Шу өзенінің оң жағалауында, Той өткелінен 43 км төмен. 1988 жылы  Алматы сәулет және құрылыс институтының экспедициясы (жетекшісі Е. Бәйтенов) зерттеген. Бөрібай кесенесі  тікбұрышты күйдірілген кірпіштен шаршы тұғырға тұрғызылған. Күмбез цилиндр түріндегі барабанға қаланған. Алғашында кесенеге кіре берісте дәліз болғанға ұқсайды. Кесене тұғыры кірпішті тігінен екі қатар етіп мәнерлей қалап безендірілген. Кесене сегіз қырлы, әр қырында аркалы қуыс бар. Күмбезінде ішке жарық түсу және ауа алмасып тұру үшін қалдырылған төрт шаршы ойық бар, сондай-ақ, күмбезді қалағанда сырғауылдан екі қатар белдеу жасалған. Бөрібай кесенесі. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында Бетпақдаланың оңтүстік-батыс аймағын қоныстанған қазақтардың мемориалдық сәулет өнері жайынан хабар береді.               
## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том



Санат:География
Санат:Қазақстан мәдениеті
Геотермиялық саты

**Геотермиялық саты** — тау жыныстары температурасының 1°-қа жоғарылауына сәйкес жер қойнауы тереңдігінің артуы. 

Геотермиялық сатының орта шамасы 30 — 40 м, кристалды жыныстарда 120 — 200 м-ге дейін барады. Жер қойнауының тереңдігіне байланысты тау жыныстары температурасының артуы геотермиялық градиент арқылы анықталады.

## Қосымша

Геотермиялық саты - температураның геотермиялық сатыға артуына сәйкес келетін жер қабығының тереңдеуіне қарайғы аралық қашықтық (метрмен өлшенеді). Геотермиялық сатының өлшемі орны мен тереңдігіне байланысты 5 м-ден 150 м-ге дейін жетеді, орташа мәні 3-40 м/градус немесе 33 м/градус.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Жамал Бектасова

**Жамал Бектасова** (1 шілде 1923 жыл, Алматы облысы - 2003 жыл) — актриса, Қазақстанның халық артисі (1998). 

* Алматы театр студиясын 1940 ж. бітірген. 
* 1945 ж. Алматыдағы Республикалық  жасөспірімдер мен балалар театрына ауысып, күні бүгінге дейін сонда шығармашылық  қызметте. Алғаш театр сахнасына шығуы (1947 ж.). Балалар мен жасөспірімдер театрының ашылуына байланысты қойылған А.Толстойдың “Алтын кілтіндегі” Мальвина рөлінен басталды. Осы жылдан бастап Бектасова аталған театр сахнасында жарты ғасырдан астам уақыт бойы өнер көрсетті. Рөлдерінің барлығы дерлік психологиялық тереңдігімен, шынайылығымен қазақ сахна өнерінің тарихында қалды. 

Сондай-ақ, Бектасова бірнеше кинофильмдерде ойнап, 250-ден астам фильмді дубляждауға қатысқан. Әуезовтің «Еңлік - Кебегіндегі» Еңлік. Мұнан кейінгі қойылымда «Айман - Шолпанда» Айманды ойнаған. 

Әр жанрдағы пьесаларда көптеген образдар жасады. Солардың ішінде Ш.Айманов қойған «Жас Абайда» Ұлжанның бейнесін сомдады. 1986 ж. Р.Сейтметов қойған «Алуада» үнділік әйелдің рөлін ойнаған. Әуезовтің 100 жылдық  мерейтойына байланысты жазушының әңгімесі негізінде қойылған «Қаралы сұлуда» күтуші кемпірдің бейнесін сомдады.

### Сомдаған рөлдері:
* Күнбала (М. Ақынжановтың “Алтын сақасында”)
* Қорлан, Алтынай, Күлпаш, Айкен (Ш. Хұсайыновтың “Көктем желі”. “Рәбиға”, “Біздің Ғани” және “Есірткен ерке”)
* Әсия (Қ. Бекхожиннің “Егер жүрек шын берілсе”)
* Күлән, Әсия, Қатира (Қ. Мұхамеджановтың “Қуырдақ дайын”, “Өзіме де сол керек” және “Бөлтірік бөрік астында”)
* Биғайша (Т. Ахтановтың “Күшік күйеу”)
* Дәмелі (Ғабит Махмұтұлы Мүсіреповтің “Ақан сері — Ақтоқты”)
* Ақбөпе (А. Сатаевтың “Ақбөпе”)
* Рахия (Б. Мұқайдың “Өмірзая”)
* Луиза (Шиллердің “Зұлымдық пен махаббат”)
* Софья Игнатовна (А. Островскийдің “Адам аласы ішінде”), т.б.

## Дереккөздер


Санат:1 шілдеде туғандар
Санат:1923 жылы туғандар
Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:2003 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан актрисалары
Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры тұлғалары
Геохимиялық айналым

**Геохимиялық айналым** — Жердің геол. даму барысында хим. элементтердің орын ауыстырып, физ., хим. өзгерістерге ұшырап минерал түзіп, изотоптық құрамы өзгеріп, қайтадан бастапқы күйіне келуіне себепші болатын, бір-біріне жалғаса өтетін геохим. процестер жиынтығы. Геохимиялық айналым атауын 1922 ж. А.Е. Ферсман ұсынған. Геохимиялық айналым барлық хим. элементтердің Жер қыртысында үздіксіз өтіп жататын түрленуін бейнелейді. Жер қыртысының басты Геохимиялық айналымна: 1) түрлі құрамды магмалық жыныстардың түзілуіне себепші болатын магманың кристалдануы кезіндегі жіктелу; 2) эндогендік процестермен байланысты постмагматикалық түрленулер; 3) түп жыныстардың үгілуінен түзілген борпылдақ шөгінділердің сумен шайылып, хим. құрамына қарай жіктелуі және олардың теңізге түскеннен кейін шөгінді жыныстар түзілуінің әуелгі және кейінгі диагенезі кезінде түрлі фацияларға бөлінуі; 4) элементтердің шашырауы мен топталуына ықпал ететін эпигенетикалық өзгерістер мен метаморфтану; 5) гранитке айналдырушы газ бен сұйықтардың әсерінен түзілетін гранит-гнейстер мен граниттер, т.б. жатады. Табиғатта жеке элементтің, элементтер тобының Геохимиялық айналымын байқауға болады. Геохимиялық айналымға органик. дүниенің тіршілігімен байланысты биогендік айналыс та әсер етеді. Мыс., өсімдіктер мен жануарлар су, ауа, топырақ және түрлі шөгінді жыныстардан көптеген хим. элементтерді бойына сіңіреді. Жануарлар мен өсімдіктер тіршілігін жойғанда олардағы хим. элементтер шөгінді жыныстарға қайта оралады да, өздерінің Геохимиялық айналымын одан әрі жалғастыра береді.

## Дереккөздер

“Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Геохимиялық дәуірлер

**Геохимиялдық дәурірлер** — белгілі бір құрамдағы кендердің түзілуімен, бір немесе бірнеше элемент ассоциациясымен байыған тұнбалар не тау жыныстары арқылы сипатталатын уақыт аралығы. Өткен геол. кезеңдерде әр түрлі элементтердің мол шоғырлануына белгілі бір сыртқы факторлар жағдай туғызған. Мыс., бүкіл планеталық көлемде ірі темір және темірлі кварцит кен орындарының түзілуіне Жер атмосферасының бос күйдегі оттекпен баюы себепші болған деп жорамалданады. Дүниежүз. мұхит суының құрамын өзгерткен бұл оттек бұған дейін мұхитта бикарбонаттық қосылыстар түрінде тұнып келген екі валентті темір оксидін үш валентті темір оксидіне айналдырды да тұну процесін күшейтті. Төм. протерезойдың басында 200 — 300 млн. жылға жуық уақытқа созылған осы процестің әсерінен Ресейде (Кривой Рог), АҚШ-та (Жоғарғы көл), Бразилияда (Минас-Жерайс) ірі темір кен орындары пайда болды. Қазақстанда ерте кембрийде Кіші Қаратауда фосфоридтердің, Үлкен Қаратауда ванадийлі фтаниттердің түзілу дәуірі болды. Бұлардың түзілуі ерте палезойлық континенттің шетінде орын алған, биогендік құраушыларға бай, тереңдегі мұхит суларының көтерілуімен байланысты. Архей эрасындағы алтын кендерінің түзілуі, палеозойдың басындағы уран, ванадий, никель кендерінің түзілуі, карбонда көмірлі формациялардың түзілуі сияқты Геохимиялдық дәурірлерді атауға болады. Кейде Геохимиялдық дәурірлерді металлогениялық дәуірлер деп те атайды.

## Дереккөздер

“Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Геохимиялық карта

thumb|right
**Геохимиялық карта** — тау жыныстарында хим. элементтердің таралу ерекшеліктері мен заңдылықтарын көрсететін арнаулы карталар. Геол. немесе тектоник. негізде жасалады. Геохимиялық картада түрлі геол. құрылымдарды құрайтын магма тектес шөгінді жыныстар мен метаморфтық жыныстардағы хим. элементтердің шоғырланған және қалыпты шамадан (кларктен) жоғары мөлшерде жиналған аумақтары көрсетіледі. Геохимиялық картаның екі түрі бар: жалпы және дербес Геохимиялық карта Жалпы Геохимиялық картада спектрлік анализбен анықталған элементтер үлкендігі мен формалары әр түрлі хим. белгілер түрінде мүмкіндігінше түгел көрсетіледі, не олардың мөлш. белгіленеді. Дербес Геохимиялық карта аймақтың металлогендік және өнеркәсіптік бағытын анықтайтын элементтер (мыс., Cu, Pb, Zn, Nі, U, т.б.) немесе іздеу жұмыстары кезінде үлкен мәні бар негізгі кендерге серіктес — индикаторлық элементтер (мыс., S, As, Sd, F, Cl, т.б.) бойынша жасалады. Аймақтың белгілі бір аумағындағы тау жыныстарындағы әрбір элементтің абсолюттік не салыстырмалы (кларкпен салыстырғандағы) мөлшерінің өзгеруі түрлі бояулармен не изосызықтармен кескінделеді. Шөгінді және жанартаутекті шөгінді жыныстардан құралған аймақтарда литологиялық-геохим. карта жасаған тиімді, ал қазба байлықтарына, интрузиялар мен геол. құрылымдарға байланысты аудандардың Геохимиялық картасында интрузив жыныстар мен тектоник. элементтер баса көрсетіледі. Геохимиялық картаға қоса геохим. қималар, әр түрлі диаграммалар, спектрлік, хим. және минерал. анализдердің кестелері жасалады. Бұл деректер геохим. аномалиялардың пайда болу себептерін ашуға, зерттелген аудандағы кен байлықтарына баға беруге, кен іздеуді дұрыс бағыттап отыруға көмектеседі. Ірі аймақтар шегінде белгілі элементтердің шамадан тыс немесе мүлде аз таралған аумақтарын белгілеудің медицина мен а.ш. үшін де зор мәні бар.

## Дереккөздер


Санат:Геохимия
Санат:Карталар
Әли әулеті

**Әли әулеті** — Әли Әбу Тәліптің (Әзірет Әлінің) ұрпақтары. Әлидің бірнеше әйелінен көптеген балалары болған.Олардың ішіндегі ең әйгілілері  қызы Фатимадан туған Хасан мен Құсайын және Мұхаммед ибн әл-Ханафия. Имамшыл шииттердің мойындаған 12 имамның 10-ы — Құсайын ұрпағынан тарайды. Шииттердің діни-саяси қағидасы бойынша пайғамбарлыққа барабар жоғары өкімет (имамат) бар. Оны “құдай белгілеген”. Осы ережеге сәйкес имам болу Әлиге және оның ұрпақтарына ғана мирас болып қала беруге тиісті. Бүкіл ислам тарихында дерлік Әли әулеті немесе оның жақтастары жоғары билік үшін қарулы және идеологиялық күрес жүргізіп, Әли әулетінің имам болуын жақтап отырды. Бұл ел арасында көптеген соғыс өртіне себеп болып, халифаттың әр бөлігінде Әли әулеті басқарған имамдықтарды тудырды. Шиит имаматы мойындаған он екі имамның тоғызы - әл-Хұсайын тегінен шыққандар. Әли әулетінің имамдыққа ерекше құқығын бекіту үшін Алауийа және олардың жақтастары Исламның бүкіл тарихы бойына қарулы және идеологиялық күрес жүргізіп келді. Әли әулетінің өкімет билігін алуға туыстық құқығы бар деген түсінік басталған қозғалыс шииттердің имамдық өкіметтің құдіреттілігі жайлы мистик, ілім туғызды. Осындай күрес барысында Халифаттың жер-жерлерінде Алауийалар басқарған имаматтар пайда болды. Мароккодағы Әли әулетінен шыққан Ыдырыс ұрпақтары (789 — 926 ж.ж.) Солтүстік Африка, Мысыр, Сириядағы Фатима әулеті (909 - 1171 ж.ж.), Йемендегі Расси әулеті (IX ғ-дың басынан 1281 жылға дейін), Табарстан мен Йемендегі Зайд әулеті (1592 - 1962 ж.ж.) үлкен табыстарға жетті. Қазіргі кезде Әли әулетінің көптеген ұрпақтары барлық мұсылман елдерінде тұрады. Олардың бастарына жасыл сәлде орауға, саид әулеті деп аталуға ерекше құқықтары бар.

## Дереккөздер
Қазақстан энциклопедиясы

Санат:Әли әулеті
Фразеологиялық сөздік

нобай|1977 ж. шыққан сөздік
**Фразеологиялық сөздік** — тілдегі сан алуан тұрақты тіркестерді жинап, мағыналық жағынан бір жүйеге түсіретін лексикологиялық еңбек. Фразеологиялық сөздіктің басқа (түсіндірме, терминологиялық, диалектологиялық, аударма, арнаулы, т.б.) сөздіктерге қарағанда өзіндік ерекшеліктері бар. Түркі тілдерінде, оның ішінде қазақ тіл білімінде алғаш рет 11 мыңға жуық фразеологиялық тіркесті қамтитын Фразеологиялық сөздік 1977 ж. акададемик Ісмет Кеңесбаевтың авторлығымен жарық көрген. Сөздікке қазақ халқының сан ғасырлық тұрмыс-тіршілігін, мәдениетін бейнелейтін образды тұрақты тіркестер, жазба әдебиет шығармаларында кездесетін өрнекті сөз орамдары, сондай-ақ ауызекі тілде және мерзімді баспасөз беттерінде кездесетін тиянақты тіркестер тобы енгізілген. Әрбір фразеологизмнің мағынасына түсініктеме беріліп, қолданылу орайы көрсетілген. Сөздікте кездесетін алғыс, қарғыс мәнді, діни мағыналы фразеологизмдерге диалектілік тіркестерге стильдік белгілер қойылады. Фразеологиялық сөздікте тұрақты тіркестердің варианттары мен мағыналас фразеологизмдер арнайы айырым белгімен ерекшеленген. Етістікке бітетін фразеологизм ауызекі тілде, көркем шығармада қалай аталса, өзгеріссіз солай берілген. Етістік тұйық формада емес, көбінесе ашық райда берілген. Мысалы, Жүрегі тас төбесіне шықты, жүрегі (зәресі) ұшты (шошынды), зәресі кетті — қатты үрейлену, шошып кетті, қорықты: Менің жүрегім тас төбеме шықты, қалтырап кеттім. (Б.М.) Оқ жыландай ирелеңдеп, жайдың оғы басталды. Жүрегі ұшып Күнайым, Ердің қасын бас салды. (С.М.) Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігінен басқа 1988 ж. 2300 фразеологиялық тіркесті қамтитын “Қазақша-орысша фразеологиялық сөздік”, 2002 ж. “Мағыналас фразеологизмдер сөздігі” жарық көрді. Сөздікте жалпы ұғымның әр түрлі түсініктері нақтыланатын 3 мыңға жуық мысал бар. 



## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Лингвистика
Санат:Сөздіктер
Үй Патшалығы Кітабы

**“Үй Патшалығы Кітабы”** — үй патшалығының (Үйсін Ордасының) қытай тілінде жазылған тарихы. Үйсін патшалығы 386 — 534 жылдар аралығында Қытайдың солтүстік-батыс өңірінде өмір сүрген мемлекет. Кітаптың авторы — Үй Шу (506 — 572). Қазақша “Үйнама” деп те қолданылады. Бұл еңбектің Батыс өлкесіне арналған тізбекті баянының 90-бөлімінде былай делінеді: “Үйсін мемлекеті (патшалығы) Қызыл аңғарда (Чугучэн), Чюсы (Куча) елінің солтүстік-батысында тұрады. Ол жерден Дай еліне жеткенге дейін 10 мың 800 ли (шақырым). Олардың елі руан-руандардың (жужандардың) бірнеше мәрте шапқыншылығына ұшырағандықтан батысқа қарай көшіп, Сүңлин (Памир) тауына барды. Қала, қорғандары жоқ, малға ілесіп, сулы, шөпті жерлерге көшіп жүреді. Тайянның үшінші жылы (437) Дүң Вань Үйсіндер еліне өз уәкілдерін жіберді. Содан олар да елші жіберіп, тарту-таралғы әкеліп тұрды”.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы" 9 том

Санат: Шығармалар
Санат: Тарих
Фианит

right|frame|Фианит
**Фианит** (аты КСРО ғылым академиясының Физика институтының бас әріптерінен құралған) – цирконийдің кубтық оксиді болып саналатын жасанды жолмен алынған (1976) минерал. 1966 жылы Ресей геологы А.А.Иван Степанович Конев Батыс Байкал өңірінде сілтілі интрузивті құрайтын тау жыныстары құрамынан Ф-ке өте ұқсас, кристалдары 0,01 – 1,5 мм болатын қызғылт минерал тауып, тажеранит деп атаған. Фианиттің химиялық формуласы: ZrO2, оны алу үшін CaO, Cr2O3, MgO және сирек элементтердің оксидтерін қосады. Кубтық сингонияда кристалданып, өлшемдері 1 см және одан да ірі кристалдар түзеді. Фианит әдетте түссіз, мөлдір, әр түрлі бояғыш құраушылар қосып, сары (Са), күлгін (Co), сұр күлгін (Mn), жасыл (Cr), т.б. түстер алуға болады. Қатт. Моос шкаласы бойынша 8,5, тығызд. 5,8 – 5,9 г/см3, жіктілігі жетілмеген. Қазіргі кезде Ресейде, Швейцарияда, Францияда өндіріледі, әшекей бұйымдар жасау үшін қолданылады. 

## Сілтемелер
* Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.

Санат:Химия
Санат:Минералдар
Бөрібай батыр

**Бөрібай батыр Сарыұлы**  (1694-1756/60) – қолбасшы, батыр, би. Бөрібай қазақ жерінің оңтүстік-шығысында орналасқан барлық елге қолбасшы болып жол көрсеткен баһадүр. Шыққан тегі Орта жүз құрамындағы Найман тайпасының Матай руының Қаптағай батыр әулетінен шыққан Шынжырлы тұқым.

## Өмірбаян
Қаракерей Қабанбайдың өзін жорыққа алып шығып, соғысқа баулыған, ұрыс тәсілін үйретіп, жол көрсеткен, өзі де әскер басқарған жасампаз көшбасшы.
Бөрібай бабамыздың өмірі тек Соғыспен өткен,Анасының ішінде жатқан кезде,Анасы Қасқырдың-Бөрінің жүрегіне жерік болған дейді тарихшылар, Әкесі Сары мырза тек батыр және би емес мықты найзагер,аңшы болған екен.

## Ерліктері
1723–40 жылы жоңғарларға қарсы соғыстарда матай руы қолын басқарған. Жалайыр, найман, қоңырат жасақтарының басын біріктіріп, Сарысу өзені бойына қоныстандырған. Жоңғар шапқыншылығының ең ауыр кезеңінде өз қарамағындағы рулардың жаудан қорғану ісін ұйымдастырды. Сарысу өзені бойындағы шайқаста қаза тапқан. Қожа Ахмет Иасауи кешенінде жерленген Бөрібай батырдың ерлігі жайлы кезінде Сегіз сері, Дәстем сал, Жанкісі жыраулар дастандар шығарған.
Жоңғар қолбасшысы Сайынбөлек Шыршықты тастап, жоңғар тауынан аса өз жағына қарай қашуды ойлайды. Оның бұл пиғылын аңдаған Қаракерей Қабанбай батыр ерлігі мен сыры өзіне жақсы мәлім Бөрібай бастаған Баймұрат, Еспембет батырларды тосқауылға қояды. Сайынбөлекке онсыз да тісі қайраулы Бөрібай одан ел кегін қалай аларын білмей жүрген еді. Сонымен он мың әскері бар Сайынбөлекті ұрымтал тұстан күтіп алған Бөрібай қолы ата жауымен ұрысқа кіреді. Тұс-тұстан атойлаған қазақ сарбаздары ә дегенше-ақ жау әскерін тықсыра бүріп, қоршап алған еді. Көп тіресуге дәрмендері жетпеген қалмақ қолының берекесі ұшып, іле тұтқынға беріледі. Алайда әккі Сайынбөлек біраз әскерімен қашып үлгеріп, бұл қақпаннан да сытылып кетеді. Бұл жеңіс Бөрібай батырды аса қуанта қоймайды.Себебі ата жауы құтылып кетті. Екіншіден, Жетісуды ойраттар басып алған. Ендігі міндет – қашқан жауды індете қуып, сол өңірлерді жаудан тазартып, ел-жұртын азат ету. Осылайша Бөрібай батыр бастаған екі түмен қол Жетісу – Алакөл бағытына аттанады.
Бөрібай батыр талай қалмақ батырын жекпе-жекте жеңіп, босып кеткен халықтың басын біріктіріп, Сарыарқа төсінде Сарысу өзені маңына қоныстандыруымен тарихта қалды. Алайда Кеңес дәуіріндегі солақай саясат есімін ататпай, батыр туралы мәліметтер мақсатты түрде жойылып отырды. Себебі 30-шы жылдары Ақсу халқы сол кездегі билікке қарсы Бөрібайлап ұрандатып, көтеріліс ұйымдастырған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ батырлары
Санат:1756 жылы қайтыс болғандар
Биғаш (Абай облысы)

**Биғаш** — Абай облысы Көкпекті ауданындағы ауыл, Биғаш ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Көкпекті ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 32 км-дей, Жаңғызтөбе темір жол станциясынан оңтүстік-шығысқа қарай 155 км-дей жерде орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1916 жылы қаланған. 1929 жылы *“Екпін”* ұжымшары болып біріктірілді. 1930 жылы “Гигант” кеңшарының құрамына кірді. 1943 жылдан бастап “Көкпекті” етті-сүтті ірі қара мал кеңшарының орталығы болды. 1995 жылы “Биғаш” серіктігі құрылды.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, амбулатория бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Көкпекті ауданы елді мекендері
Бисен

**Бисен** — Батыс Қазақстан облысының Бөкей ордасы ауданындағы ауыл, Бисен ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Сайқын ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 70 км, Нарын құмының солтүстік-батыс шетіне таяу орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1718 адам (833 ер адам және 885 әйел адам) болса, 2009 жылы 1627 адамды (812 ер адам және 815 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1608 адамды (826 ер адам және 782 әйел адам) құрады.

## Тарихы
1996 жылға дейін Бисен қой кеңшарының орталығы болды, қазір шаруа (фермер) қожалықтары мен “Бисен” кооперативтік шаруашылықтары жұмыс стейді. 

## Инфрақұрылымы
Ауылда мәдени-ағарту, денсаулық сақтау мекемелері бар. Тұрғындары аудан орталығымен және басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер
 

Санат:Бөкей ордасы ауданы елді мекендері
Бидайкөл

**Бидайкөл** (1997 жылға дейін — *Гигант*) — Қызылорда облысы Шиелі ауданындағы ауыл, Бәйтерек ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шиелі ауылынан оңтүстік–шығысқа қарай 3 км-дей жерде, Телікөл каналының батыс жағындағы шөлді белдемде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 2616 адам (1298 ер адам және 1318 әйел адам) болса, 2009 жылы 2901 адамды (1455 ер адам және 1446 әйел адам) құрады.

## Тарихы
1997 жылға дейін "Гигант" аталып келеді. Іргесі 1928  жылы  осы маңда ұсақ серіктестіктердің бірігуіне байланысты қаланды. Ауылда күріш және мал өсірумен айналысатын өндірістік серіктестіктер мен шаруа қожалықтары жұмыс істеді.

## Дереккөздер

Санат:Шиелі ауданы елді мекендері
Бидай қаракүйесі

**Бидай қаракүйесі** — күйе саңырауқұлақтары тарататын өсімдік ауруы. Әр түрлі өсімдіктерге қаракүйенің белгілі бір түрі түседі. Бидай мен қара бидайдың қаракүйесі ірі споралардан тұрады. Бидай қаракүйесі астық масақтанып, дән сала бастағанда байқалады. Ауруға шалдыққан өсімдіктердің масақтары тікірейіп, аса иілмейді, реңі қаракүйенің әсерінен ақшыл-сұр, сұрғылт тартып тұрады. Астықты орған кезде, піскен күйе саңырауқұлақтары жарылып, споралары шашылады. Ол бастырылып жатқан дәннің бетіне, жапыраққа келіп қонады. Бидай қаракүйесінің ауру қоздырғышы дәнмен ілесіп, күзде немесе көктемде егілген тұқыммен бірге өне бастайды. Өсіп-өнген бидай қаракүйесі болашақ масақта шоғырланып, дәнді қаракүйеге айналдырып жібереді. Бидай қаракүйесінің қоздырғышы өсімдік қалдықтарында 3 — 4 жылға дейін тіршілік қабілетін жоймайды. Бұл ауруға шалдыққан бидайдың бойы 2 — 3 есе аласа келеді. Ауруды болдырмау үшін бидай тұқымын себер алдында инсектицидтермен өңдеу керек.

## Дереккөздер</span>


Санат:Биология
Бектау

Бектау сөзі мынадай мағыналарда қолданылуы мүмкін:

* Бектау (ауыл)
* Бектауата
* Бектауата тиынтағы
* Бектауата үңгірі
* Бектау бұғазы
* Бектау көшесі (Астана)
* Бектау руы
Бидайық (өсімдік)

**Бидайық** () – астық тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның барлық жерінде кездеседі. Оның 44 түрі бар. Оның ішінде тарбағатайлық бидайық (аgropyron tarbagataіcum) — эндемик.

Бұлардың тамыр сабақтары ұзын, жер астында 2 м-ге дейін көлбей өседі. Сабағы тік, оған кезектесіп орналасқан жапырақтары жіңішке таспа тәрізді, гүлінің сыртын мөлдір немесе жасыл гүл қабыршағы, ал оның төменгі жағын 2 жасыл масақша қабыршақ қоршап тұрады. Жел арқылы тозаңданады. Жеміс қабының қауызы тұқымға жабысып, тұтасып кеткен. Дәні бір тұқымды — дәнек.

Бидайықтың ең көп тараған түрлері: құмеркек бидайығы (аgropyron fragіle) және жолеркек бидайығы (аgropyron desertorum). Олардың биіктігі 25 — 100 см. Жатаған тамырлы, сабағы тік, төменгі жағы иіліп келеді. Жапырағы жіңішке таспа тәрізді, түксіз. Гүлшоғыры — масақ, ұзындығы 3 — 7 см, ені 5 — 9 см; масақшасы 3 — 7 гүлді. Маусым — шілде айларында гүлдейді. Бұлар — құнарлы мал азығы. Гектарынан 6 — 8 ц пішен жинауға болады. Жатаған бидайық (аgropyron repens) жатаған тамырлы, су жайылған жерде өседі. Ол — зиянды арамшөп, бірақ мал жақсы жейді. 100 кг пішенінде 52 азық өлшемі, 7 кг сіңімді протеин бар. Гектарынан 25 — 35 ц пішен жинауға болады.

## Дереккөздер</span>

## Сілтеме

*Jepson Manual Treatment
*USDA Plants Profile

Санат:Астық тұқымдасы
Мұса Жаруллаұлы Бигиев

**Бигиев Мұса Жарулла** (1875, Ресей, Дондағы Ростов — 1949, Египет, Каир) — татар халқының ойшылы, мұсылман қозғалысының қайраткері, публицист. Бұхара, Стамбул, Каир қалаларында діни білім алған. Каирдегі әйгілі әл-Азхар медресесінде оқып жүргенде араб философтарының еңбектерімен жете танысып, ислам ілімін терең меңгерген. Бигиев 1-орыс революциясы қарсаңында Санкт-Петербург университетінің заң факультетіне оқуға түсіп, А. Ибрагимовтың жетекшілігімен шығарылып тұрған *“Үлфәт”, “Тилмиз”* газеттерінің редакциясында қызмет атқарды. 
*Ол 20 ғасырдың басында өріс алған жалпыресейлік мұсылмандық қозғалысқа белсенді араласып, *“Ресей мұсылмандары одағының”* ОК-не мүше болды. Бірқатар араб философтарының еңбектерін, Құран Кәрімді татар тіліне аударып, бастырып шығарған. 
*1914 ж. Бүкілресейлік мұсылман съезіне қатысты. 
*1915 ж. Бигиевтің Ресей мұсылмандарының қоғамдық-саяси өміріне арналған “Ислахат әсаслари” (Реформа негіздері) атты еңбегі жарық көрді. Одан басқа *“Араб әдебиеті және мұсылмандық ғылым”, “Мұсылмандық құқық теориясы”, “Шариғат негіздері”, “Құран тарихы”* атты кітаптары оны мұсылман жұртшылығына танымал етті. 
*1921 ж. Берлинде жарық көрген *“Мұсылман әліппесі”* атты еңбегі үшін ол Кеңес өкіметі тарапынан қуғын-сүргінге ұшырап, абақтыға жабылып, көп ұзамай халықаралық мұсылман қауымдас-тықтарының талап етуімен босатылды. 
*Бигиев 1929 жылдан өмірінің соңына дейін шет елдерде (Финляндияда, Иранда, Түркияда, Египетте) эмиграцияда болды.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Үйректұмсық

**Үйректұмсық** () — біртесіктілер класс тармағы, клоакалылар отрядына жататын сүтқоректі жануар. Өзі аттас тұқымдастағы жалғыз түр. Шығыс Австралия мен Тасманияда өзен, көл жиегінде мекендейді. 

Денесінің ұзындығы 30 — 45 см, құйрығының ұзындығы 10 — 15 см. Басы жалпақ, ұзын (ұзындығы 6,5 см-дей), үйректің тұмсығына ұқсас тұмсықпен аяқталады (аты осыған байланысты аталған). Құлақ қалқаны жоқ, көзі кішкентай, олар суға сүңгігенде тері қатпарымен жабылады. Алдыңғы аяғындағы саусақтарының арасында жақсы жетілген жарғақтары болады, солар арқылы суда жақсы жүзіп, сүңги алады, бірақ құрлықта баяу қозғалып, аузы суға қараған інінен онша ұзап кетпейді. Артқы аяғындағы жарғақтар нашар дамыған. Қнін алдыңғы аяғымен қазады, ал артқы аяғы жүруге ғана көмектеседі. Жас Үйректұмсықтарда болатын сүт тістерінің орнына, ересектерінде мүйізді тақташықтар пайда болады. Денесін жапқан түгі қатты қылшықты, түбі мамықты, түсі қара қоңыр, астыңғы жағы сұрғылт. Құйрығы жалпақ, үстіңгі беті түкті, астыңғы беті түксіз, тықыр. Судағы омыртқасыздармен қоректенеді. Үйректұмсықтар суда жұптасып, жылына бір рет ұрпақ береді. Аналығы 2 жұмыртқа салады, оны 9 — 10 тәуліктен соң соқыр баласы жарып шығып, 11 аптадан кейін көзін ашады, баласын сүтімен асырайды. Терісі өте бағалы, қазіргі уақытта аулауға тыйым салынған.

## Дереккөздер


Санат:Біртесіктілер
Халықтық этимология

‘’’Халықтық этимология’’’ — сөздердің дыбыстық ұқсастығына қарай шығу тегін анықтауға байланысты пайда болған атау. “Халықтық этимология” терминін 1952 ж. неміс лингвисі Ферстеманн енгізген. Ал Н.В. Крушевский “лексикалық ассимиляция” деген терминді ұсынды. Халықтық этимология - да халықтың дамуындағы тарихи факторлар, тілдің фонетикалық, морфологиялық және морфонологиялық заңдылықтары ескеріле бермейді. Сол себепті көп жағдайда Халықтық этимология болжамдары ғылыми этимологияға қайшы келіп жатады. Ғылыми этимология сияқты Халықтық этимология да атаулардың уәжділігін анықтауды мақсат етеді. Алайда онда сөздердің дыбыстық ұқсастықтары, сыртқы сәйкестік негізге ғана алынып, олардың мағыналық байланысын табуға тырысады. Мәселен, “поликлиника” сөзін гректің poly (“много”) сөзімен байланыстыра отырып, жартылай клиника (полуклиника) деп түсіндірушілер бар. Сонымен қатар орыс тіліндегі “малиновый звон” тіркесін Халықтық этимология - да таңқурай (малина) дыбысы ретінде түсіндіреді. Ал бұл тіркес Бельгияның Малин қ-ндағы арнайы музыка мектебінің әуендеріне байланысты пайда болған. Сондай-ақ қазақ тілінде “бухгалтер” сөзін “бұқ”, “ал”, “тұр” сөздерінің бірігуінен жасалған деп түсіндіру де Халықтық этимологияға жатады. Яғни, сөздердің шығу төркіні, этимологиялық сипаттамасы тарихи шындықпен, ақиқат болмыспен сәйкес келмейді. Мұнда тілдің даму заңдылықтары ескерілмей, сөздердің дыбыстық жағынан кездейсоқ сәйкес келуі ғана негізге алынады. Халықтық этимология құбылысы осы кезге дейін негізінен субъективті психол. лингвистика тұрғысынан сөз болып келді. Сөздердің шығу төркінін дұрыс түсіндіре алмағанмен, мәдениет зерттеушілер үшін, лингвомәдениеттанымдық зерттеулер үшін Халықтық этимологияның берері мол. Халықтық этимология халықтың дүниетанымын, менталитетін (ділін) түсінуге мүмкіндік береді.

Санат:Лингвистика
Санат:Терминология
Фанера

right|thumb|300px|Шереден жасалған ойжұмбақ
Шере — екі не одан да көп жұқа ағаш тақтайшаларды бір-біріне беттестіріп желімдеу арқылы алынатын ағаш материал. 

Шерені жасау үшін көбіне қайың, қандыағаш, қарағай, т.б. ағаш түрлері қолданылады. Шере тақтайшаларының қалыңдығы 1 — 19 мм, ұзындығы мен ені 725 — 2440 мм шамасында болады. Шеренің арнаулы түрлеріне: бакелиттендірілген шере (суға төзімділігін арттыру үшін бакелит сіңдірілген), сәндік шере, профильденген шере (пресс-пішімде престелген) жатады. 

Шере құрылыста, автомобиль, вагон, кеме, ұшақ жасауда, сондай-ақ жиһаз өндірісінде, т.б. қолданылады.
 
## Дереккөздер


Санат:Ағаш өнімдері
Санат:Жиһаз
Санат:Құрылыс материалдары
Биебайлар

**Биебайлар** — сауылатын биелерді көктемде алғаш байларда жасалатын кәде. Желіні тартып, құлындарды байлау кезінде мал сойылып, ауыл-үй тегіс қонақасыға шақырылады. Биебайлар көктем шығып, ақтың молаяр кезеңі басталғанын қуанышпен қарсы алудың, ақ тілеу, адал ниет білдірудің салтанаты.

## Дереккөздер</span>


Санат:Салт-дәстүрлер
Ақлима Бисенқызы Бисенова

**Бисенова Ақлима Бисенқызы** (1914 ж.т., Павлодар облысы Баянауыл ауданы) — ғалым, қоғам қайраткері, медицина ғылымының кандидаты (1965). Қазақстанда денсаулық сақтау ісін ұйымдастырушы қазақ әйел дәрігерлерінің бірі, Қазақстанның еңбегі сің. дәрігері (1957). 

Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан.

Мәскеу медицина техникумын (1932), Алматы мемлекеттік медицина институтын (1938) бітірген. 1934 — 39 ж. Жамбыл облысында Талас ауданының Ақкөл ауылында аудандық аурухана меңгерушісі, 1939-43 ж. Республикалық фельдшерлік-акушерлік мектептің директоры, 1943-59 ж. Қазақстанның Денсаулық сақтау министрінің орынбасары, 1959-80 ж. Ана мен баланы қорғау институтының (қазіргі Педиатрия және балалар хирургиясы ғылымы орт.) директоры болды. Бисенова Ақлима Бисенқызы - Қазақстанда алғаш рет мамандандырылған ревматология, шала туған нәрестелерді жетілдіру бөлімдерін ашты. 2 мәрте "Еңбек Қызыл Ту" және “Құрмет Белгісі” ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ ғалымдары