open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бел-белес

**Бел-белес**. Тектоникада: біршама ұзақ қашықтарға сағаланатын (ондаған, жүздеген км-ге), мейілінше ірі (200—1000 км²) платформалық дөңес кұрылым.

Бел-белес жақтаулары әдетте флексура деп аталатын буын-буын иілімдер жүйесімен тоқайласады, ал мұндай иілімдер жер қойнауларына "жасырынған" жарылымдардың жер бетіндегі көріністері іспетті. Геоморфологияда: біршама ұзын, бірақ енсіз де аласа қыраттар тізбегі.

## Дереккөздер
  

Санат:География
Санат:Геология
Санат:Геофизика
Тасқорым

**Тасқорым**. Мөлшері 10—100 см арасында болып келетін жұмырланған кесектерден тұратын тау жынысы. Бұл кесектер аралығында ұсақ түйіршікті жыныстар да кезігуі мумкін. Көне заманда су, сүт сияқты сұйық нәрсені тасқорыммен қайнатады екен. Ол тасты отқа қыздырып алып, сұйық құйылған ыдысқа тастаса, біраздан кейін сұйық бұрқылдап қайнайды. Бұл тәсілді ауылдың қойшылары соңғы кезге дейін қолданып, далада тасқорыммен сүт қайнатып ішкен.

## Дереккөздер

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Дөңбектастар

**Дөңбектастар**. Тау жыныстарының мөлшері 10 см-ден артық жұмырланған кесектері. 

Кесектердің жұмырлануы — олардың қозғалыс кезінде үйкелістерге ұшырауынық нәтижесі. Жаралу тегіне орай дөңбектастар мұздық дөңбектастары, делювиальды (еңістерге қарай домалау нәтижесінде қалыптасқан), пролювиальды (жауын-шашын суларымен шайылу салдарынан түзілген) және аллювиальды (ағын сулармен, яки өзен суларымен шайылу нәтижесінде жұмырланған) дөңбектастар болып төрт түрге бөлінеді.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Мұздық дөңбектастары

**Мұздық дөңбектастары**. Алғашқы орналасу аймағынан мүлдем басқа аймақтарға шоғырлануы мұздық қозғалыстарына тікелей байланысты, беткі жазықтығы әртүрлі жырынды сызаттармен жаппай шимайланған және жалтырай өнделген дөңбектастар.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Вариолдар

**Вариолдар** (*лат.* *variola*— шешек) — сырт пішіні шешек дақтарына ұқсас, ішкі құрылысы орталық нүктеден жамырай шашыраған немесе бір-бірімен жарыса өрілген жіңішке талшықтардан тұратын, кейбір негізді магмалық таужыныстарға тән шағын сеппелер.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геология
Санат:Геофизика
Вариолиттер

**Вариолиттер** — құрамында бұршақ дәні шамалас домалақ түзілімдер, яғни вариолдар кезігетін негізді магмалық таужыныстар. Вариолдардың құрамы көбінесе оны кіріктіруші массалар құрамынан азды-көпті өзгешелеу болып келеді.

## Дереккөздер
  

Санат:Тау жыныстары
Грабитацияльтк, вариометрлер

**Грабитацияльтк, вариометрлер**. Салмақ күші градиенттерінің жазық бағыттағы мөлшерін анықтайтын аспап; аныктау нәтижесіне өлшем алынған нүктенің жербедер ерекшелігі қатты әсер етеді, сондыктан зерттеу қорытындыларына осы зандылыққа орай әдейі есептеліп шығарылған нақтылы түзетулер енгізіледі.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Вашгерд

**Вашгерд**. Құрамында алтын түйіршіктері бар кұмдарды түпшаймалау мақсатында әдейі жасақталатын кондырғы.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Темір ғасыры

**Темір ғасыры**. Адамзат мәдениеті дамуының қола ғасырына ұштасқан сатысы. Адамдардың руда кұрамынан темірді ажыратып алу процесін меңгеруімен сипатталатын бұл ғасыр біздің дәуірімізден Египетте 1300, ал Еуропада шамамен 1000 жыл бұрын басталады деп есептеледі.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Қосбағытты сыну шамасы

**Қосбағытты сыну шамасы**. «Қос бағытты сыну күші» терминіне караныз.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Венд

**Венд, Венд кешені** () – палеозой эрасына, яғни кембрий кезеңіне дейін түзілген тау жынысы бірлестіктерінің ішіндегі ең жасы; геологиялық көнелілігі 680—570 (540) млн жылдар аралығын қамтиды. Жоғарғы протерозой қабаттарын көмкеріп, кембрий қабаттарымен бүркелетін бұл бірлестікке біршама төмен дәрежеде өзгерген шөгінді және магмалық тау жынысытардың әрқилы түрлері кіреді. Венд кешені қабаттарының бетінде мейлінше қарапайым жәндік түрлерінің қазба қалдықтары некен-саяқ кезігіп қалып отырады.

## Дереккөздер
 

Санат:Неопротерозой
Санат:Геологиялық кезеңдер
Венлок ярусы

**Венлок ярусы, венлок**. Силур жүйесінің төменгі бөліміне карасты жоғарғы ярусы.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Таушайыр тектес қоспалар

**Таушайыр тектес қоспалар**. Байырғы таушайырларды және табиғи немесе жасанды алынатын таушайыр тектестерін түгел біріктіретін жиынтық атау ("Таушайыр" терминінің анықтамасын қараңыз).

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Шірінді заттар

**Шірінді заттар**. Өлген организмдер, әсіресе өсімдіктер қалдықтарының биохимиялық ыдырауы нәтижесінде түзілетін құрылымсыз қоңыр түсті заттар; топырақ, шымтезек, шірінділі көмір және кейбір жыныстар құрамында ұшырасады.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Үшпа заттар

**Үшпа заттар**. Жаңғыш қазбаларды 850°-қа шейін қыздырған жағдайда сол қазбалар болмысын құрайтын органикалық заттардың ыдырауы есебінен бөлініп шығатын газ немесе бу тектес заттар жиынтығы.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Мүлдем құрғақ зат

**Мүлдем құрғақ  зат**. Геологияда: тау жыныстары мен минералдарды 105–110°С температурада кептіру нәтижесінде алынатын зат. Бұл жағдайда геологиялық дене (тау жынысы, минерал) гигроскоптық ылғалдан (өз бойына сырттан сіңірген) түгелдей арылмақ.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Сазды түйіршік

**Сазды түйіршік**. Негізінен саз минералдарынан тұратын, сазтастар болысының негізін құрайтын, кейде басқа да шөгінді жыныс түйіршіктерін жымдастырушы масса күйінде кездесетін өте ұсақ (мөлшері 0,01 мм-ден кем) түйіршіктер.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Сүзбетозаң

**Сүзбетозаң**. Су немесе ауа қабатында қалқып жүретін тау жыныстарының өте ұсақ (мөлшері микронный оннан бір бөлігінен бірнеше мм-ге дейін) бөлшектері. Сүзбетозаңдар есебінен тұнба жыныстар түзілуі кеңінен етек алған процесс.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Вергенттік

**Вергенттік**. Қатпарлы кұрылымдар өңдріндегі тау жынысы бірлестіктерінің сығылып-жанышталуы нәтижесінде жүзеге асатын жылжу бағыты. 

Вергентті айшықтайтын белгілер жиынтығы: иілімдер жазықтығының нақтылы бағытта еңкеюі, кейбір иілімдер жүйесіне тән төңкерілу бағдарының нақтылы бағытқа реттеле қатар түзуі, қаусырмалар мен тектоникалық бүркемелерді кұрайтын қабаттардың жылжу жазықтығы белгілі бір бағытта еңістене беруі т. с. с. 
Вергенттік **ортадан тепкіш**, **ортаға тартқыш** және **бір бағытты** болып үш түрге бөлінеді. Бірінші жағдайда вергенттік қатпарлы құрылымның орта тұсынан оның шеткі аймактарына карай бағышталатын болса (кұрылымды құрайтын иілімдер қимасыньщ жалпы пішіні кәдуілгі желпуішті еске түсіреді), екінші жағдай тауаралық ойыстар өңірінде жиі ұшырасады. Бір бағытты вергенттік те біршама жиі кездседі.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Мәңгілік тоң

**Мәңгілік тоң**. Жер бетіне жақын орналасқан, температура мөлшерінің теріс мағынасымен сипатталатын, құрамында міндетті түрде мұз түйіршіктері бар тау жыныстарының қабаты. Мәңгілік тоңдар ғасырлар бойы, тіпті мыңдаған жылдар бойына сақталуы мүмкін.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Түртүзу

**Түртүзу**. Терминнің жалпылама мағынасы жаңа түрлердің қалыптасу процесі деген ұғымды білдіреді. Терминнің жеке мағынасы нақтылы түрдің екі қосалқы түрге даралану немесе бірнеше түрлерге мүшелену мүмкіндігін дәріптейтін эволюциялық процесс бағыты деген ұғымға саяды.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Визе ярусы, визе

**Визе ярусы, визе**. Таскемір (карбон) жүйесінің теменгі бөліміне қарасты ортаңғы ярусы.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Витро

**Витро**  (лат. vitrum — шыны) . Құрамына шыны тектес заттар кіретін тау жыныстарының немесе олардың құрылымдарының атауы алдына жалғанатын қосымша.

## Дереккөздер
  

Санат: Геология
Витрофир

**Витрофир** - Құрамындағы сеппелерді кварц, ал жымдастырушы масса ролін шыны тектес заттар атқаратын сеппелі қышқыл магмалық тау жыныстарының жалпылама атауы.

## Дереккөздер
  

Санат: Тау жыныстары
Санат:Геология
Кірекпелер

**Кірекпелер**. Петрографияда: нақтылы тау жыныстары құрамында некен саяқ кезігіп қалатын мүлдем басқа жыныстардың сынықтары немесе түйіршіктері. Магмалық жыныстар құрамындағы мұндай керікпелер ксенолиттер деп аталады. Керікпелердің өзінен мүлдем бөтен ортаға кірігуі әр түрлі механикалық күштер әсерінен деп түсіну ләзім.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Ылғал сиымдылық

**Ылғал сиымдылық**. Тау жыныстарының су молекулаларының шартты мөлшерін кіріктіру және өз бойында ұстап тұру мүмкіндігі; салмақ немесе көлем өлшемі арқылы өрнектеледі.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Галоидтар

**Галоидтар**. Хлор қышқылының тұздарын құрайтын минералдар тобы.

## Дереккөздер


Санат: Минералдар
Гамма (у)

**Гамма (у)**. Жердің магнит өрісіне тән кернеулік өлшемі.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Гаммо-каротаж

**Гаммо-каротаж**. Бұрғылау құбырларына әдейі жасақталған қондырғыларды бойлата отырып, ондағы тау жыныстарының у-саулелену қарқындылығын өлшейтін *радиоактивті каротаж тәсілінің* бір түрі.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Гамма-тәсілдер (у-тәсілдер)

**Гамма-тәсілдер (у-тәсілдер)**. Гамма-сәулелерді өлшеу арқылы тау жыныстары мен рудаларды зерттеудің радиометрлік тәсілдерінің бірі.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Гарцбургит

**Гарцбургит**. Интрузивті асанегізді (Si02

Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Минералдардағы керікпелер

**Минералдардағы керікпелер**. Нақтылы минерал агрегаты құрамында немесе оның шоғырларының арасында кезігіп қалатын жат минералдар. Мұндай кірікпелер синтектік және эпитектік кірікпелер болып екі түрге бөлінеді; алғашқылары кіріктіруші минерал кристалдарының алғаш пайда болуы барысында-ақ кірігетін болса, екіншілері дайын агрегаттардың дербестігін бұзып өтетін ірілі-ұсақты жарықтар мен қуыстарды дәнекерлейтін материалдар түрінде кейінірек қалыптасады.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Сеппедақ

**Сеппедақ**. Кіріктіруші жыныс құрамында жекелеген түйіршіктер мен шағын-шағын шоғырлар түрінде ұшырасатын рудалы минералдар тобы.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Гелиофиттер (грек, гэлиос — күн)

**Гелиофиттер (грек, гэлиос — күн)**. Ашық алаптарда (далалар, шөлдер т. с. с.) немесе мейілінше жарық орманды өлкелерде өсетін жарық сүйгіш өсімдіктердің жиынтық атауы.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геология
Санат:Геофизика
Рудалы кендер тегі

**Рудалы кендер тегі**.  Рудалы кендердің жаралу тегін анықтау; пайдалы қазбаларды зерттеу салаларының бірі.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Геологиялық жекежон

**Геологиялық жекежон**. Жаралу тегі, магмалық пәрменділігі және өзгеріс ерекшеліктері тұрғысынан ортақ көрсеткіштермен сипатталатын тектоносфераның мейілінше ірі (1-5 млн км²) бөліктері.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геология
Санат:Геофизика
Геоизобата

**Геоизобата**. Жер (су) бетінен оның әртүрлі деңгейлеріне дейінгі тереңдік көрсеткіштерінің теңдес мағыналарын өзара жалғастыру нәтижесінде түрлі карталар мен сазбалар түрінде кескінделетін сызықтар жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Изотоптық гелогия

**Изотоптық гелогия**. Әртүрлі табиғи түзілімдер болмысында түрлі-түрлі геологиялық процестер нәтижесінде пайда болатын радиоактивті элементтер құрамындағы өзгерістерді зерттейтін геохимиялық ғылым саласының бір тармағы.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Математикалық геология

**Математикалық (таңдамалы) геология**. Геологиялық процестерді математикалық тұрғыдан пішіндеу мәселесімен және осыған орайлас басқа да әрекеттер табиғатымен айналысатын ғылыми пән.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Мұхит геологиясы

**Мұхит геологиясы**.  Бүгінгі мұхиттар өңірінің геологиясын және осы аймақта өтіп жатқан геологиялық процестерді зерттейтін **теңіздік геология** бөлігі.

## Дереккөздер


Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Кесектастар

**Кесектастар**– бір-бірімен жымдасып үлгермеген тау жыныстарының жұмыр-жұмыр кесектерін біріктіретін шөгінді жыныстар түрі.

Әрбір кесек мөлшері 1—10 мм аралығында болып келеді.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Градиентометр

**Градиентометр** – салмақ күші градиентінің жазық бағыттағы өзгерістерін өлшеуге арналған аспап.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Грамм-эквивалент

**Грамм-эквивалент** – заттың эквивалентіне тең грамм мөлшері. 

Кез-келген химиялық элементтің нақтылы косынды құрамындағы грамм-эквивалент мөлшері оның атомдық салмағын валенттілігіне бөлгенде шығатын мөлшерге тең болмақ. Мәселен, атомдык салмағы 55,85-ке тең екі валенттік темірдің грамм-эквиваленті 27,92-ге, ал үш валентті темірдің бұл көрсеткіші 18,62-ге тең.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Кристалл жақтары

**Кристалл жақтары** – минерал кристалдарын жан-жағынан шектейтін жазыктықтар.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Граниттелу

**Граниттелу** – тау жыныстарының (олардың балкымаларының) химиялық және минералдық құрамын бірте бірте өзгерте отырып, оларды граниттердің құрам және кұрылым ерекшеліктеріне жакындата түсетін табиғи процесс. 

Бұл процесс нәтижесінде сан түрлі тау жыныстары есебінен байырғы граниттер калыптасатын болады.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Гранит-гнейс

**Гранит-гнейс** – өзінің қалыптасу барысында гнейсті нақышты (жұқа жолақты немесе жік-жапсарлы) иемденген гранит.

## Дереккөздер


Санат: Табиғи тастар 
Санат:Мүсін жасау материалдары
Санат:Құрылыс материалдары
Гранитоидтар

**Гранитоидтар** – минералдық және химиялық құрамы кварцты диориттерге ауысқанға шейінгі қышқыл құрамды (Si02

Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Гранитқалыптастыру

**Гранитқалыптастыру** – геологиялық, геохимиялық және физикалық-химиялық процестер жиынтығы әсерінен гранитоидтардың  қалыптасуы нәтижесінде литосфера кұрамында гранитті қабаттың даралануын камтамасыз еткен ауқымды геологиялық, құбылыс.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Голицын деңгейі

**Голицын деңгейі** – жер бетінен шамамен 400 500 км терендікте орналасқан, сейсмикалық толқындар жылдамдығының күрт өсуімен сипатталатын жоғарғы мантия қимасының шартты деңгейі. 

Бұл деңгейді 1916 жылы орыс ғалымы Голицын ашқан. Шет ел әдебиетінде бұл деңгей әдетте "20 градусты даралау шекарасы" деп аталады.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Мохоровичич деңгейі

**Мохоровичич ''(мохом)'' деңгейі** *(жазықтығы)* – жер қыртысының төменгі жапсарған (табанынан) көрініс беретін бүкілпланеталық даралану шекарасы. 

Жер қимасының осы деңгейіне тән сейсмикалық толқындар жылдамдығындағы өзгерістерді 1909 жылы байкаған югаслав сейсмологы  Мохоровичичтің кұрметіне аталған. Бұл деңгейде қума сейсмикалық толқындар жылдамдығы 6,9—7,4 км/сек-тен 8,0—8,2 км/сек-ке шейін артатындығы байкалады. Мұның өзі Нақ осы деңгейдегі заттар тығыздығы 2,8—2,9 г/см 'ден 3,2—3,3 г/см3-ге дейін өседі деген сөз.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Стратиграфиялық шекара

**Стратиграфиялық шекара** – тау жыныстары қабаттарының стратиграфиялық қимасында бір-біріне үйлесе астасқан екі түрлі қабаттар жапсарынан көрініс беретін шартты жазықтық.

Әрбір С. Ш. бір-бірімен астасқан тау жыныстарының астыңғы қабатының желегі және үстіңгі қабатының табаны ролін атқармақ.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Шөгінді тау жыныстарының гранулометриясы

**Шөгінді тау жыныстарының гранулометриясы** (гранулометрлгк қүрамы) - шөгінді жыныстар кұрайтын әртүрлі көлемдегі түйіршіктер мөлшерін өлшеу. 

Түйіртпекті жыныстардың гранулометрлік құрамы оларды жіктеу кағидасының негізгі рөлін атқарады. Бұл тұрғыдан түйіртпекті жыныстар псефттер, псаммиттер, алевриттер (к,ұмайттар) және пелиттер болып төрт түрге бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Иілім айдары

**Иілім айдары** – антиклинальды ілімнің топшысына тетелесе орналасқан бөлігі.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Грейзендену

**Грейзендену, Грейзендену процесі** – жер қыртысының біршама терең және  орташа терең деңгейлеріне кіріккен гранит интрузияларының эволюциясы барысында бірте-бірте сілтіліне түскен қышқыл ерітінділер кұрамынан әр түрлі қысым жағдайында бөлініп шығатын ұшпа түрбөлшектер (компонент) (фтор, бор, хлор т. б.) есебінен минералдардың жада түрлерінің қалыптасуын камтамасыз ететін жоғары температуралы (500—300°С) тастума процесс.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Грунталғыш

**Грунталғыш** – бұрғылау кұбырынан, тау қазындыларынан немесе қол түбінен грунт үлгілерін алу үшін пайдаланылатын аспап.

Зерттелмек грунттар көп жағдайда жұмсақ та болбыр болып келуі ықтимал, алайда Г. осы үлгілердің өз тұтастығы мен ылғалдылығын сақтай отырып алынуын толықтай қамтамасыз ете алады.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Табиғи (минералды) балшықтар

**Табиғи ''(минералды)'' балшықтар** – әртүрлі сулы алаптар түбіне тұнатын лайлар жиынтығы.Т. Б. көп жағдайда шипалық қасиетті иемденген.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Гумолиттер

**Гумолиттер** – жоғары сатыда дамыған өсімдіктер қалдығы есебінен қалыптасатын қазба көмірлер тобы.

## Дереккөздер


Санат: Көмір
Шірінді

**Шірінді** *(латын. жер)* – әртүрлі организм қалдықтарының негізінен биохимиялық тұрғыдан ыдырауы нәтижесінде қалыптасқан қоңырқай түсті кұрылымсыз заттарды біріктіретін күрделі агрегаттар атауы.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика 
Санат: География
Барлау торабының жиілігі

**Барлау торабының жиілігі** *(тығыздығы)* – кендерді барлау қазындылары орналасқан нүктелер аралығының қашықтығы немесе барлау аймағының нақтылы аумағына тиесілі қазындылар саны.

## Дереккөздер


Санат: Геология 
Санат: Геофизика
Санат: География
Теңөлшемдер

**Теңөлшемдер** (грек, мерос — бөлшек; үлес) - элементтік құрамы мен молекулалық салмағы бірдей шамалармен сипатталатын, бірақ құрылысы мен өзіне тән қасиеттері жағынан бір-бірінен анық ерекшеленетін химиялық қосындылар. Теңөлшемдердің химиялық байланыс энергиясы мөлшерінің түрліше болуы олардың физикалық және химиялық қасиеттерінің де өзіндік ерекшеліктерімен сипатталуын қамтамасыз етеді. Теңөлшемдік қасиет әсіресе органикалық қосындыларға айрықша тән.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Теңөлшемдік

**Теңөлшемдік** - тау жынысы (минерал) түйіршіктері мөлшерінің барлық бағытта бірдей өлшемдермен сипатталуы, яки домалақ пішіндерді иемденуі.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Изохрона

**Изохрона** - 1. Сейсмикалық толқындардың теңдес уакыт аралығында келіп жеткен нүктелерін бір-бірімен жалғайтын сызықтар. 2. Радиологиялық тәсілдер көмегімен анықталған тау жыныстары көнелігінің теңдес мөлшерлерін белгілейтін нүктелерді өзара жалғастыру нәтижесінде нақты жержылнама тұрғысынан алынатын түзу сызық.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Жер геологиясын ғарыштан зерттеу

**Жер геологиясын ғарыштан зерттеу** - геологиялық және геофизикалық деректерді автоматты ғарыш аппараттары, жасанды жерсеріктері, адам басқарган ғарыш кемелері және орбиталдық бекеттер көмегімен алу және өңдеу, сол сияқты осы мағлұматтарды Жердің құрылыс және даму заңдылықтарын ұғыну, пайдалы қазба кендерін іздестіру, жаһандық және аймақтық құрылымдарды зерттеу, геологиялық карталау, бүгінгі таңда етек алған физикалық-геологиялық процестерді бағдарлау т. с. с. келелі мәселелерді шешуге кеңінен қолдану.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Лай

thumb|right|200px|Су жағалауындағы лай
**Лай** - су қоймаларының түпкі өңіріне шоғырланған ұсақ түйіршікті сумен қаныққан тұнба және құрамының 30-50%-ы 0,01 мм ұсақ бөлшектерден тұратын теңіз тұнбасы.Табиғи жағдайда аққыш қасиеттерді иемденген лайларды кептірген жағдайда олар қатты жыныстарға айналады. Лай тұнба жыныстардың көпшілігінің бастапқы қалыптасу сатысы. Табиғи жағдайда аққыш, кепкен кезде қатты денеге тән қасиеттерге ие болады.

## Түрлері
* Теңіздік лай.
* Құрлықтық (көлдік, батпақтық) лай.

## Жіктелуі
Генезисі бойынша:
* терригенді (лайлы);
* биогенді (диатомды, глобигеринді);
* хемогенді (карбонатты);
* вулканогенді.

## Құрамы
Түйір өлшемдік құрамы бойынша:
* ұсақ құмайтты;
* құмайтпелитті;
* пелитті.

## Тағы қараңыз
* Терриген шөгінділер
* Биогендік заттар
* Хемогендік шөгінділер
* Вулканогендік-кремнийлі шөгінділер

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Магнит өрісінің инверсиясы

**Магнит өрісінің инверсиясы** - палеомагнетизм деректерін саралау нәтижесінде Жер өзінің магнит өрісі бағытын мезгіл-мезгіл 180°-қа ауыстырып отырады деп тошпылайтын жорамал.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Тектоникалық режим инверсиясы

**Тектоникалық режим инверсиясы** - геосинклинальдық даму заңдылығының өте маңызды қағидаларының бірі; бұл қағидаға сәйкес, геосинклинальды иіндіойыстар (прогиб) өңірі бірте-бірте көтеріле отырып міндетті түрде дөңес құрылымдарға айналуға, және де бұл процесс геосинклинальды құрылымның түрлі-түрлі сапалық өзгерістерге ұшырауымен (қатпарлану, метаморфтық өзгерістерге ұшырау, интрузия шоғырларының кірігуі т. с. с.) сабақтаса өрбуге тиіс.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Инд ярусы

**Инд ярусы** - Триас жүйесінің төменгі ярусы.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Индукциялық күш

**Индукциялық күш** - кристалды құрылымға тиесілі бейтарап молекулада көрші ион немесе қосөріс әсерінен электр моментінің пайда болуы.

## Дереккөздер
 

Санат:Электрлік құбылыстар
Бірегейлену

**Бірегейлену** - жекелену процесіне қарама-қарсы, бірақ осы процеспен тектік тұрғыдан байланысты құбылыс: жіктеліп-дараланған түрбөлшектер (компонент) әдетте іле-шала механикалық тұрғыдан араласып қана қоймайды, бір-бірімен әрекеттесе отырып бірегейленеді; нақ осы құбылыс бірегейлену деп аталады.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Геофизикалық мәліметтерді геологиялық тұжырымдау

**Геофизикалық мәліметтерді геологиялық тұжырымдау** - геофизикалық мәліметтен геологиялық ақпараттарды жасақтау.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Таяутаулы интрузия

**Таяутаулы интрузия** - жер бетіне жақын тереңдіктерде, яғни вулканизм процесімен тектік байланыста (жанартау әрекетін қамтамасыз еткен магма есебінен) қалыптасқан интрузия.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Сіңбелену

**Сіңбелену** - атмосфералық және жерүсті суларының әртүрлі капиллярлы, субкапиллярлы кеуектер мен жарықшақтар арқылы топырақ пен тау жыныстарына ену процесі. Грунтқа сіңіскен судың бүкіл жауын-шашын суына қатынас мөлшері (процентпен берілген) сіңбелену коэффициенті деп аталады.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Ергеқұрылым

**Ергеқұрылым** - өте күрделі түрде қатпарланған, аймақтық метаморфизм мен граниттелу деңгейлері де өте жоғары дәрежедегі қатпарлы таулы өңірлердің негізін (іргетасын) құрайтын ауқымды құрылым. Мұндай құрылымдар көбінесе супрақұрылым деп аталатын беткі құрылыммен көмкерілген түрде ұшырасады.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Кірінді

**Кірінді** - петрологияда: магмалардың, өзге де балқымалардың шөгінді жыныстар түзетін қат-қабаттардың аралықтарына (қат-қабатты кірінді) немесе осы қабаттарды тілгілеп өтетін жарықтар бойына кірігуі.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Кешенді ион

**Кешенді ион** - кристалдық торда дербес құрылымдық бірлік түрінде жинақталған екі немесе бірнеше элементтер бірлестігі (мәселен,NO3; SO4т. с. е.).

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Иондану

нобай|Элементтердің иондану энергиясы
**Иондану** — электрлік бейтарап атомдар мен молекулалардың оң және теріс зарядталған иондарға айналу процесі; химиялық әрекеттесу барысында, заттарды қыздырған жағдайда, күшті электр өрістері, жарық сәулелері немесе басқа да сәулелер әсерінен жүзеге асуы мүмкін. 

Заттар өздерінің үш түрлі жағдайында да, яғни қатты, сұйық және газ күйінде иондана алады. Заттардың иондану дәрежесі олардың табиғатына, температурасына, сәулелер түріндегі энергия мөлшеріне т. б. жайттарға байланысты. Радиометрлік аспаптардың көпшілігі нақ осы заттардың иондану қабілетіне негізделіп жасалған.

## Дереккөздер
 

Санат:Фазалық өтулер
Жанғыш қазбалар

**Жанғыш қазбалар** - Каустобиолиттер терминінің синонимі.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
бейме- талл (бейруда) қазбалар
Құбыр қисаюы

**Құбыр қисаюы** - бұрғылау құбырының алғашқы белгіленген бағыттан ауытқуы; жазық бағыттағысы — ауытқу азимуты, ал тік бағыттағысы — зенитті қисаю деп аталады. Құбыр қисаюының мөлшері (ауытқу бұрышы) инклинометр деп аталатын аспаппен өлшенеді.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Бұрғылау құбырын геофизикалық зерттеулер

**Бұрғылау құбырын геофизикалық зерттеулер** - бұрғылау құбыры тесіп өткен қимаға тән тау жыныстары мен пайдалы қазбалардың физикалық қасиеттерін зерттеу жиынтығы. 

Бұл зерттеулер әдетте үш түрлі мақсатты көздейді: 1) тау жыныстарының, мұнай және газ қабаттарының, рудалардың көмірдің басқа да пайдалы қазба түрлерінің физикалық сипаттарына тән айырмашылықтарды салыстыра зерттеу нәтижесінде құбыр қимасындағы кен қабаттарын оқшаулау, яғни каротаж жұмыстары; 2) бұрғылау құбырының техникалық жағдайын анықтау; 3) тереңдіктерден үлгілер алу.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Тау жынысы түйіршіктерінің бір-біріне үйкеле өзгеруі

**Тау жынысы түйіршіктерінің бір-біріне үйкеле өзгеруі** - тау жыныстары түйіршіктері мен кесектерінің су немесе ауа қабатындағы қозғалыстарынан, яғни бір-бірімен үйкелісінен және қақтығысынан туындайтын өзгерістер; бұл процесс түйіршіктің (кесектің) алғашқы пішінін өзгертуге, мөлшерін (салмағын) азайтуға, жұмырлану дәрежесін арттыруға себепші.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Ихнология

**Ихнология** (грек, ихнос — із) - құрып кеткен көне организмдер тіршілігінің іздерін зерттеуге бағышталған палеонтология саласы.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Кларк

нобай|Гидросферадағы негізгі элементтердің кларктары
**Кларк** — салмақ мөлшерімен немесе атомдар санымен, процентпен т. б. бірліктермен елшенетін жекелеген химиялық элементтердің жер қыртысындағы, литосферадағы, атмосферадағы, тірі организмдердегі немесе басқа да ірі-ірі геохимиялық ортадағы орташа мөлшерін көрсететін тұрақты сан (константа). ТМД елдерінде және басқа кейбір елдерде Кларктар көбінесе процентпен, салмақ немесе атом мөлшерімен өрнектелсе, АК,ТТТ-та және Еуропа елдерінің кейбіреулерінде бұл өлшем элементтің кремнийге шаққандағы кларк салмағымен немесе әрбір миллион тоннадағы грамм мөлшерімен (г/т) өрнектеледі .

## Дереккөздер


Санат:Геохимия
Санат:Өлшемсіз параметрлер
Пайдалы қазба қорларын жүйелеу

**Пайдалы қазба қорларын жүйелеу** – нақтылы кен орындарындағы пайдалы қазба корларын топтар мен категорияларға жіктеу принципі. 

Кен қоры екі топқа бөлінеді: кәделі қор және тастанды қор. 

*Кәделі қор* — өндіріп алуы экономикалық тұрғыдан тиімді, ал *тастанды* — тиімсіз қор. Алайда, қазіргі сәттегі тастанды кор келешекте кәделі қорға айналуы әбден ықтимал. Өзінің зерттелу дәрежесіне орай, кен қоры төрт категорияға жіктеледі: А, В, С, және С2. Алғашқы үш категорияға жататын кен қоры тау-кен өндірісін жедел жобалау және жасақтау істеріне негіз болып табылатын болса, С2 категориясы кеннің жақын кезеңдегі келешегі іспетті. Кейде кеннің болжамды немесе геологиялық қоры деген жалпылама түсінік те қолданылады  .

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Пайдалы қазба кендерін тектік түрғыдан жүйелеу

**Пайдалы қазба кендерін тектік түрғыдан жүйелеу** - кенді оның тегі, яғни пайдалы қазба түрінің жаралау тегі мен геологиялық және физакалық-химиялық жағдайы тұрғысынан жүйелеу принципі. Бұл жүйеге сәйкес кен орындары ірі-ірі екі топқа — эндотекті (гипотекті) және экзотекті кендер тобына жіктеледі. Эндотекті кендер планетамыздың ішкі өңіріндегі, яки терең қойнауларындағы энергиялар, ал экзотекті кендер жер бетінің сырт күштерден (мәселен, күннен) алған энергиясы есебінен қалыптасады. Эндотекті кендер өз кезегінде магматекті (магмалар әрекеті әсерінен қалыптасқан) және метаморфтекті (өзгеірстер есебінен қалыптасқан) кендер болып екі топқа бөлінеді. Магматекті кендер сегрегациялық ликвациялық және магмаізді кендер болып үш түрге, метаморфтекті кендер метаморфтанған және метаморфты кендер болып екі түрге, ал экзотекті кендер түйіртпек, қалдық және сүзбелі кендер болып үш түрге бөлінеді .

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Кластотекті

**Кластотекті** – түйіртпектер есебінен қалыптасқан деген ұғымды білдіретін термин. Синонимі — кластикалық; түйіртпекті .

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Аңызақ климат

**Аңызақ климат** – топырақ дымкылдылығы мейілінше мардымсыз, күннің көзі өте қатты қыздыратын жылдық жауын-шашын мөлшері де 150—200 мм-ден аспайтын аймақтар климаты .

## Дереккөздер


Санат:Климат
Ылғалды климат

**Ылғалды климат** – ылғалдылықтың өте мол мөлшерімен сипатталатын аймақтар климаты. Ылғалдың молдығы мұндай аймақтардағы езен тораптарын қалыптастыруға эсер өтеді. Экватор аймақтары және тропикалық өңірлердің олармен жапсарлас бөліктері, сол сияқты оңтүстік және солтүстік қоңыржай аймақтар Ы. К. белдеуін құрайды .

## Дереккөздер


Санат:Географиялық белдеулер
Санат:Геофизика
Санат:География
Ызғарлы климат

**Ызғарлы климат** – жылдың салкын кездерінде жауған қар мөлшері айын жылы уақытында еріп немесе буланып үлгерген ылғал мөлшернен көбірек шамамен өлшенетін аймақтар климаты; жылдар бойы жинақталып, жаныштала тығыздалған қар түйіршіктері мұздар мен мұздықтарға айналады. Ы. К. полярлы аймақтардың арктикалық белдеулеріне және биік таулардың қарлы деңгейінен жоғары орналасқан бөліктеріне тән .

## Дереккөздер


Санат:Метеорология
Азиялық шөміш

**(Азиялық) шөміш** – темірден кұйылған ыдыс; борнылдақ жыныстарды, мәселен, алтынды кұмдарды шайындылай отырып, түпшаймалар (жыныс құрамындағы ауыр түйіршіктер) алуға кеңінен қолданылады .

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Кокстау

нобай|Кокстау пеші
**Кокстау** — наубайланғыш тас көмірді немесе кокс шихтасын ауасыз ортада 800°С температура жағдайында қыздыру шараларымен анықталатын өндірістік процесс. Бұл процесс нәтижесінде байырғы кокс және тас көмірдің басқа да кұнды өнімдері, мәселен, тас көмір шайыры, шикі бензол, кокс газы т. с. с. алынады .

## Дереккөздер


Санат:Көмір
Санат:Химиялық технология
Үймелемелер

**Үймелемелер** – жәндіктердің немесе өсімдіктердің нақтылы түріне қатысты көптеген жеке түрлердің, бір-бірімен берік байланысқан тобы 
.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Отты шығыр

**Отты шығыр** – тынық мұхит алабын жиектей сағаланатын сөнбеген жанартаулар белдеуі. Белсенді жанартаулардың 60% -і осы шығыр бойына шоғырланған  .

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Теңдестіру

**Теңдестіру** – геоморфологияда: бірінші аймақта тау жыныстарының мұжылуы, ал екіншісінде осы мұжылған түйіртпектер мен кесектердің қайтадан түзілуі жузеге асуы салдарынан тектоникалық қозғалыс нәтижелерінің тенесуі, яғни бұрынғы көмпимелер орныңда мұжылу жазықтығының ал бұрынғы ойыстар өңірінде түзілім жазықтығының пайда болуы .

Кристалл оптикасында: кристалдағы сәуле өту айырмасының микроскоп тендестіргішіндегі сәуле өту айырмасымен тенескен шағы; бұл сәтте микроскоппен зерттеліп жатқан минерал кристалы қара түске боялады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Тау жыныстарының көнбістігі

**Тау жыныстарының көнбістігі** – кейбір тау жыныстары қабаттарының өздері созылмалы деформацияға өте аз дәрежеде ұшырай отырып, өзімен орайлас қабаттарды қысымның біршама мол мөлшерімен қамтамасыз ету қабілеті; мұндай тау жыныстары көнбіс жыныстар деп аталады 
.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Геофизикалық тәсілдер кешені

**Геофизикалық тәсілдер кешені** - геофизикалық зерттеулердің, нақтылы геологиялық мәселені табысты шешуге көмектесетін барша түрлерін бір-бірімен ұштастыра жүргізу .

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Интрузивті (немесе эффузивті) кешен

**Интрузивті (немесе эффузивті) кешен** – бір ғана магма ошағы есебінен қалыптасқан түрлі құрамды (асанегізді жыныстардан бастап қышқыл жыныстарға дейін) интрузивті (немесе эффузивті) жыныстардың толық жиынтығы; бұл жиынтыққа кіретін магмалық жыныстар тектес жыныстар ретінде тектоникалық кұрылым өңірінің 5—4139 нақтылы аудандарында ғана ұшырасуы және геологиялық көнелігі тұрғысынан төтелес болуы шарт .

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Рудалы кешен

**Рудалы кешен** – қозғалмалы белдемдер дамуының нақтылы сатысына тәуелді, нақтылы магмалық кешенмен тектік немесе паратектік байланыста қалыптасқан рудалы кендер тобы .

Құрылымдық-формациялық кешен – геологиялық құрылымдардың арнаулы түрлерінің дамуы барысында нақтылы тектоникалық режим мен физикалық-географиялық жағдайларға орай қалыптасуына байланысты тек өзіне тән құрам және құрылым ерекшеліктерімен сипатталатын шөгінді және жанартаутекті жыныстарды біріктіретін, негізінен қатпарлы аймақтар өңірінде ұшырасатын геологиялық формациялар тобы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Түрбөлшек

**Түрбөлшек** – бір нәрсенің құрам-бөлшегі. Мәселен, геологиялық формацияның Т.-тері жекелеген тау жыныстары, әрбір тау жынысының Т.-тері минералдар, минералдардың Т.-тері химиялық элементтер т. с. с .

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Конвергентті қосақ

**Конвергентті қосақ** – тангенциальды қозғалыстардың шеткі аймақтардан орталық өңірге қарай жылжуы нәтижәсінде қалыптасқан қатпарлы егіз жүйенің (әдетте миогиосинклинальдар) бір-бірімен тоқайласу пішіні .

Термин авторы Обуэнның, тошпылауынша, бұл жағдайдағы кұрылымдар табиғаты ортаға тарткыш егізпішінмен (симметрия) сипатталады, К. Қ.-тын дивергентті қосақтан айырмашылығы да осында.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Көпшік тұрқылас лава

**Көпшік тұрқылас лава**— су түбіне төгілген яки лай тұнбаларына кіріккен лавалар есебінен қалыптасқан эффузивті жыныстар; бұлардың сырт пішіні бір-біріне жапсарласа дөңкиген көпшік тұрқылас немесе шар тектес денелер жүйесін құрайды; әрбір "көпшіктің" ішкі кұрылысы концентрлі болып келеді, ал олардың сыртқы өңірі кеуек пішінді немесе шыны тектес қабатшамен қапталған. 

Синонимдері — шар тектес лава; пиллоу-лава.
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: география
Шар тектес лава

**Шар тектес лава** — көпшік тұрқылас лава терминінің синонимі..
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: география
Лава женттастары

**Лава женттастары** — кесектері мен түйіршіктері де, оларды жымдастырушы масса да лавалық материалдардан тұратын женттастар..
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: география
Ладин ярусы

**Ладин ярусы**—Триас жүйесінің ортаңғы бөліміне қарасты жоғарғы ярусы..
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: география
Лантаоидтар

**Лантаоидтар** — Менделеев жүйесіндегі лантанды (рет нөмірі 57) және одан кейінгі 14 элементті (58—71 номірлер) біріктіретін жалпылама атау.. 

Барлық Лантаоидтардың химиялық құрамы бір-біріне ұқсас келеді. 

Лантаоидтар тобына жататын элемент өкілдері өздерінің, дара күйінде ауада ете тез тотығатын металдар болып табылады. Синонимі — сирекжерлі элементтер.

## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: география
Лейко

**Лейко** ()— кейбір магмалық жыныстар атауының алдыңғы жағына жалғанатын қосымша. .Бұл қосымша жалғанған атау аталмыш жыныстың негізінен алғанда түссіз минералдардан (дала шпаттары, кварц т. с. с.) тұратындығын көрсетеді.
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: география
Лейстер

**Лейстер**— тау жынысы құрамындағы кейбір минералдардың таяқшаларға немесе енсіз тақташаларға ұқсас даралану пішіні..
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: география
Лерцолит

**Лерцолит** — ромбалы және моноклинді пироксендердің өзгермелі мөлшерінен және оливеннен тұратын хромшпинелидтер мен магнетит қоспаларын кіріктіретін асанегізді тау жынысы, перидотиттің бір түрі..
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: география
Ұшпа заттар

**Ұшпа заттар** — қызған көмірден бөлініп шығатын заттар. Ұшпа заттар құрамына ылғал көмірдің органикалық ұшпа бөлігі, кейбір минералдардың ішінара ыдырайтын бөліктері кіреді. Ұшпа заттардың шығымы коңыр көмірлерден таскөмірге және одан әрі антрацитқа қарай 50-ден 2 процентке дейін азаяды.
.
## Дереккөздер


Санат: Физика
Санат: Терминология
Санат: Металлургия
Санат: Тау-кен ісі
Санат: Химия
Ликвиция

**Ликвиция** — петрологияда: температура аның төмендеуі барысында магманың бір-бірімен араласпайтын екі түрлі балқымаға жіктелуі, мұндай жайттар металлургиялық процестерде жиі ұшырасатыны белгілі..
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: география
Лимнограф

**Лимнограф**— жер бетіндегі су алаптарына,  құдықтарға, құбырларға т. с. с. қазындыларга тән су деңгейінің өзгерістерін (тербелістерін) қадағалай отырып, осы өзгерістер ерекшелігін сипаттайтын қисық сызықтарды өзі жазып отыратын аспап..
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: география
Лимонит минерал

**Лимонит минерал** — яғни темірдің сулы тотықтары деген ұғымды білдіретін жалпылама атау..
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: география
Лниеамент

**Лниеамент**— Геологиялық, дамуының алғашқы сәттері немесе бүкіл даму кезең терең жарылымдармен тығыз байланысты, ұзынынан-ұзақ созыла сағаланатын жалпы планеталық құрылымдық элемент..
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: география
Руда линзасы

**Руда линзасы**— линза тұрқылас рудалы дене; көбінесе синтектік кендер осы пішінде ұшырасады..
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: география
Сағалану сызығы

**Сағалану сызығы**—тау жынысына тән тақташа (қабат, желі) желегінің немесе табанының, иә болмаса жыртылу жазықтығының, көлбеу жазықтықпен қиылысу сызығы..
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: география
Қарлы деңгей

**Қарлы деңгей**— қатты зат түріндегі жауын-шашынның (қар, бұршақ т. с. с.) жылдық мөлшері мен сол мерзім ішіндегі еріген қар (мұз) мөлшерінің, тепе-теңдігімен сипатталатын жер шарының әртүрлі аймақтарында әртүрлі биіктіктерге сәйкес келетін шартты деңгей. .Таулы өңірлердегі Қ. Д. мұздықтардың қалыптасу және абляцияга ұшырау аймақтарыньга, шекарасы ролін атқарады. Соз болып отырган ұгым хакында қарлы шекара деген соз тіркесі де жні колданылады.
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: география
Грунттың жабысқақтығы

**Грунттың жабысқақтығы** — грунттардың өзге заттарға жабысу қабілеті; әсіресе сазды жыныстарға тән; аймақтың өткелдік мүмкіндігін аныктауда, жол құрылысы жұмыстарын жургізуде Г. Ж.-н анықтау үлкен рөл аткарады; кг/см2 өлшемімен кескінделеді (грунтка жабысқан затты одан ажыратып алуға жұмсалатын күш мөлшері)..
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: география
Липоидтер

**Липоидтер** — липидтердің майлардан өзге түрлерін түгел біріктіретін ірі тобы; өз құрамына кіретін органикалық, косындылардың химиясын құрамы мен құрылысының күрделілігімен сипатталады..
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: география
Липтобиолеттер

**Липтобиолеттер** — жоғары дәрежелі өсімдіктердің ең төзімді бөлшектері (тұқым қабықтары, кутикулдары, қабық тканьдары, шайырлы денелері т. с. с.) есебінен қалыптасқан тас көмір түрлері..
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Листвениттер

**Листвениттер**— карборнатты-кварцты гидротермальды-тастума тау жынысы; асанегізді жыныстардың өзгерістері нәтижесінде қалыптасады; бұл жыныстар жиі-жиі алтың кендерін кіріктіреді..
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: география
Можино линия

**Мажино линиясы** (Maginot Line), 1999-36 жылдары Германия, Люксембург және ішінара Бельгия шегарасында орнатылған ұзақ уақытқа бекітілген франция жүйесі..

Оның негізін құраған **А.Мажиноның** есімімен байланысты аталды. Қорғаныс ретінде жалпақ қабатты бетон бункерлермен жасалған, ауыр артиллериямен жабдықталған. Ол жерде тұрғын үйлер, қоймалар және жер асты теміржол бойы орналасты. 1940 жылдың мамыр айында герман әскерлері басып өткеннен кейін, ол франко-бельгия шегарасына келіп тірелді. 

10 мамырда немістер Сомма өзені арқылы асып, 12 мамырда бекіністің тірелген жеріне дейін солтүстік жағынан соққы беріп Бельгияға басып кіреді. Мұның нәтижесінде, оның барлық ұзақ уақыт бойы тұрған құрылысы жарамсыз қалды.
  
## Дереккөздер


Санат:Екінші дүниежүзілік соғыс
Мажорелль Луи

thumb|right|200px|
**Мажорелль Луи** () (1859 жылы, Туль, Франция – 1926 жылы, Нанси), француз суретшісі, жиһазшысы, жиһаз жасаушының (қымбат үй жиһаздарын жасайтын шебер) баласы.

Кескіндемен айналысқан және Ж.Ф. Милле атындағы әсемдік өнерлер мектебінде оқыған. 1879 жылы әкесі дүниеден өткеннен кейін отбасылық шеберхананы қолына алу мақсатында үйіне оралады. 18 ғасырдағы өндіріс бұйымдарынан бастап АР НУВО стиліндегі бұйымдарға дейін ізденіп, өнердің көптеген баспалдақтарынан өтті. Оның жетекші өкілдерінің бірі болды. Оның жұмысына ар нуво стиліндегі фурнитурасы қоламен безендірілген, жылтыратылған ағашқа ағып тұрған бағытты салу тән..

## Дереккөздер

Санат:1859 жылы туғандар
Санат:Тульде туғандар
Санат:1926 жылы қайтыс болғандар
Санат:Нансиде қайтыс болғандар
Санат:Франция суретшілері
Санат:Франция дизайнерлері
Санат:Art Nouvea
Санат:Эколь де Нанси мүшелері
Көпшілікке қатысты (салыстырмалы) мажоритарлық жүйе

**Көпшілікке қатысты (салыстырмалы) мажоритарлық жүйе** (plurality system), сайлау кезінде берілген дауыстардың нәтижелерін анықтайтын жүйе. .

Мұнда көп дауыс жинаған кандидат сайланады. Көпшілікке қатысты мажоритарлық жүйенің ерекшелігі үміткер сайлаушылардың көпшілік даусын алуы қажет. Бұл жүйе бойынша кандидаттар қоғамдық орындарда жұмыс жасайды. Бұл жүйеде жеңімпазды анықтау үшін сайлау қайта өткізілмейді. 
Екі партиялық жүйеде үшінші партияға берілген дауыстар сайлаушылардың нәтижелерін анықтауға әсері күшті болмайды.  

## Дереккөздер


Санат: Тарих
Санат: Саясаттану
Мазарини Джулио

нобай|оңға|Джулио, 1650 жыл
**Мазарини Джулио** (шын есімі **Джулио Раймондо Мазарини**; ) (14 шілде 1602 жыл, Абруцци, Неаполитандық корольдық – 9 наурыз 1661 жыл, Венсен, Франция) — кардинал, француздың мемлекеттік қайраткері..

1627–1634 жылдары Папа дипломатиялық қызметінің мүшесі. Франция мен Испания арасында мантуандық мұра үшін жүргізілген Соғысты тоқтату мақсатында келіссөздер жүргізген. 1634–1636 жылдары Кардинал де Ришельені ізгі тұтушы ретінде Франция сарайында папалық нунция болып қызмет етті. Папалық сарайда Францияның мүддесін қорғаған, кейін франция королдығының қызметіне ауысты. 

1639 жылы франция елінің құзырындағы азамат болды, 1641 жылы кардинал мәртебесі (сан) атағын алды. 1624 жылы Ришелье және 1643 жылы королева Аустриялық Аннамен бірге XIII Луи қайтыс болғаннан кейін, XIV Луи кезінде регент болып отырды, сондай-ақ Францияның мемлекетінің алғашқы министрі болып сайланды. Мазарини Джулио жас Луидің білімін дамытумен айналысты. Жас корольдің кезінде ықпалды, беделді кеңесшілердің бірі ретінде талантты мемлекеттік шенеуліктерді таңдауға көмектесті. 

Мазаринидің ішкі саясаты Еуропаға Францияның басымдығын көрсетті, себебі оның саясаты арқылы 1648 жылы Вестфалдық ынтымақ және 1659 жылғы Пиренейлік келісімшарт тиімді бектілді. Болашақ өнердің жанашыры ретінде бейнелеу өнері Академиясының (кескіндеме және сәулетшілік) негізін салды, кітапқа мол үлкен кітапханасы болды.

## Дереккөздер

Санат:14 шілдеде туғандар
Санат:1602 жылы туғандар
Санат:Пешинде туғандар
Санат:9 наурызда қайтыс болғандар
Санат:1661 жылы қайтыс болғандар
Санат:Венсенде қайтыс болғандар
Санат:Францияда жерленгендер
Санат:Папа Григориан университеті түлектері
Санат:Саламанка университеті түлектері
Санат:Рим университеті оқытушылары
Санат:Италия кардиналдары
Санат:Франция кардиналдары
Санат:VIII Урбанның кардиналдары
Санат:XIV Луидің министрлері
Санат:Франция премьер-министрлері
Санат:Франция библиофилдері
Санат:Александр Дюм кейіпкерлері
Санат:Невер герцогтері
Мазда Мотор

**Мазда Мотор** (Mazda Motor Corp.), көлік өндіретін жапондық серіктестік. .

1920 жылы негізі қаланды. Бұл кезде көліктер байқау жүргізу ретінде өндіріліп, серіктестік Toyo Kogyo Co деп аталды. 1927 жылдан бастап 1984 жылға дейін Mazda Motor Corp деп аталғаннан кейін, 1931 жылдарда жүк көліктерін өндіре бастады. Сондай-ақ екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапондық қарулы күштерді қамтамасыз етіп отырды. Хиросимадағы атомдық бомба жарылған уақытта оның зауытын төбе жауып тұрғандықтан аман қалды. 1960 жылдан бастап көліктерді өндіру басталып, АҚШ-қа сатыла бастады. 

1970 жылдардан бастап Жапониядағы ірі көлік өндірушілердің бірі болды. Mazda «Форд Моторды» көлік құралдары мен негізгі бөлшектермен қамтамасыз етеді. Ал 21 ғасырдың басында Ford  Mazda-ның біраз акциясын өзіне сатып алды. Оның штаб-квартирасы Хиросимада. 
## Дереккөздер


Санат: Жапония
Санат: Көлік өнеркәсібі
Мазер Лод

**Мазер Лод** (Аналар Елді Мекені) (Mother Lode Country) АҚШ-тағы «алтын безгек»-тің бұрынғы белдеуі. .

Ол Калифорния орталығындағы Сьерра-Невада тау бөктерінде орналасқан. Ені бірнеше км. алып жатыр, ұзындығы 240 км. «Алтын безгек» 1848 жылы Дж.Саттердің орманында алтынның пайда болған кезінен басталады. 

«Аналар Мекені» термині алтын іздейтін адамдардың сенімін жоғалтпауды білдіреді. Негізгі пайда болған жерінен алтынды өндеумен және үкіметтің бағаны бақылауымен байланысты жұмыс тоқтатылды. Бұл мекенде жын-шайтандар лагері мен алтынды іздейтін адамдардың қаласы орныққан.  

## Дереккөздер


Санат: География
Мазия Дэниэл

**Мазия Дэниэл** (Mazia, Daniel) (18 желтоқсан, 1912 жылы Скрэнтон штаты Пенсильвания, АҚШ–9 маусым 1996 жылы, Монтеррей, (Калифорния), американың цитологы. .

Пенсильвания университетінде философия докторы дәрежесін алған. Жасушаның көбеюінің әртүрлі аспектісін және митоз бен оның реттелуін зерттеген. 

Оның ашқан әйгілі жаңалығы – жасушалардың бөлінуіне жауапты құрылымның ажырауы (Катсума Данмен (Katsuma Dan) бірге) (1905-96) 1951 жылдарда).  

## Дереккөздер


Санат: Медицина
Санат: Биология
Тадеуш Мазовецкий

**Мазовецкий Тадеуш** (Mazowiecki, Tadeusz) (18 сәуір, 1927 жылы туған, Плоцк. Польша - 28 қазан 2013, Варшава), польшаның саяси және мемлекеттік қайраткері. .

Құқық саласында оқыған. 1958-81 жылдары айсайын шығатын **Wie** тәуелсіз, католиктіктің редакторы әрі ұйымдастырушысы. «Солидарность» тәуелсіз кәсіподақ бірлестігінің бас кеңесшісі.

[1981 жылы бірлестік газетінің редакторы. Бұл кезде оның басшысы Лех Валенс болатын. 
1989 жылғы ұлттық сайлаудан кейін, 1990 жылдан бастап Демократиялық униидің (**«Солидарность»** және Коммунистік партияның өкілдері) басшысы болды. Ол нарықтық экономиканы дамыту үшін радикалды экономикалық реформаны ұйымдастырды. Бұл Польшада тұтынушылар нарығын тұрақтандыруға және экспорттың көбеюіне тиімді болды, алайда жұмыссыздық өсімін тоқтата алдмады. 1990 жылы президент сайлауынан жеңіліп қалды, 1991 жылы премьер-министр.
## Дереккөздер


Санат:Польша премьер-министрлері
Мазолино

**Мазолино** (шын аты Томмазо ди Кристофоро Фини) (Masolino Tommaso di Critoforo Fini) (1383, Паникале, Романья – 1440-47 болуы мүмкін, Флоренция), итальяндық суретші. .

Ол Тоскан өңірінен шыққан, оның інісі Мазаччо да осы жерде туған. Екеуінің жұмысы тығыз байланысты. Екеуі де Флоренциядағы Бранкаччи шіркеуі Санта-Мария дель Кармине капелласы үшін фрескада (ғимарат қабырғасындағы сурет) жұмыс жасады. Мазолино орындаған кейбір бөліктерде Мазаччоның әсері болды. Мазаччо дүниеден өткеннен кейін, суретші ерте кезден бастап сәндік готикалық стильге оралады.
## Дереккөздер


Санат: Өнер
Санат: Суретшілер