open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шайтанкөл

**Шайтанкөл** — Қарағанды облысы Қарқаралы қаласының оңтүстік-батысында 5 км жерде, Бұғылы тауының теңіз деңгейінен 1200 м биіктігінде орналасқан. 

## Гидрографикасы
Ұзындығы 60 метр, ені 40 метр. Орташа тереңдігі 2 метр. Суы мөлдір, түбі тастақ, су сіңбейді. Оңтүстік, батыс, солтүстік жағаларын қоршап тұрған жартастардың биіктігі 10 м және одан да биік. Қар, жаңбыр суымен толығады. 

## Жағалау сипаты
Жартылай бұзылуға ұшыраған қатқабатты гранитті жартаспен қоршалған. Көлді хош иісті қарағай орманы қоршаған. Жауын-шашын мол жылдары артық су шарасынан асып, оңтүстік жағасындағы науа тәрізді арнамен ағып кетіп отырады. Көл құрғамайды. Жан-жағын қарағай, қайың, терек, таңқурай, тасжарған, тобылғы, тағы басқа бұта өскен қалың ну орман көлеңке түсіріп, көл суын көп буланудан сақтап тұрады. Көлдің ғылыми, тарихи, туристік маңызы зор. С.Мұқановтың “Сұлушаш” поэмасында осы көлдің көркі әдемі өрнегін тапқан. Жазда көл — әйгілі демалыс орны.

## Аңыз бен ақиқат
Ұзақ жылдар бойы Қарқаралы аудандық Ұлттық Табиғат Паркінде басшы болып қызмет істеген **Тиышбек Тохметовтің** естелігі де естіген адамды бей-жай қалдырмайды. 

*— 1999 жылы Қарқаралыға қазақтан шыққан тұңғыш ғарышкер *'Тоқтар Әубәкіров** келеді. Мен ол кісіні Шайтанкөлге бастап бардым. Кенеттен Тоқтардың ұлы: «Папа! Ана жерде крест жатыр!» деп айғайлады. Расымен де судың түбінде үлкен крест жатыр еді. Ол крест бізге ап-анық көрініп тұрды. Бір кездері көлдің жағасында қағылған кресті жұрт алып тастап, суға тастап жібергені жайлы бәріміз де естігенбіз. Бірақ ол кресті бұлайша судың түбінде көреміз деп ойламаппыз. Маған сенбесеңіздер Тоқтар Әубәкіровтың өзінен сұрасаңыздар да болады. Егер де суға түсуге жүрегі дауалайтын адам болса, оны ап шығу қиын да емес.'' 

Тиышбек Тохметовтың естелігі осы. Осыдан 111 жыл бұрын, 1905 жылы архиерей ''Михаил'' атты орыс Шайтанкөлдің батыс жағалауына крест секілді қып тақтайша қағып, «Енді бұл көл Әулиекөл» деп аталсын деген екен. Арада көп ұзамай жоғалып кетеді. Көл солайша бәрібір Шайтанкөл атауында қала береді. 

Ал сол бір крест әлі күнге көлдің түбінде жатыр. 

Ал, Тоқаң қалаға орала сала, батырдың денесін бөрткен басып кетіпті. Емхана, дәріханалардың табалдырығын тоздырған батырға ем табылмай, бір күні өзі түс көріп, түсіне енген ақ киімді ақсақал: ''«Балам, амандық сұраспадың ғой?»'' деп кейістік білдіріпті. Ақыры Тоқаң Қарқаралыға қайыра кеп, Шайтанкөлге шомылып, тәнін жуып, мазасын алған белгісіз жарадан құтылыпты-мыс.

Қарқаралы ауданында әйгілі көріпкел – **Төлеубике Накина*' апа өмір сүрген. Соғыс жылдарында Шайтанкөлге таяу жерге түнеп, түсіне бір ақсақал кіріпті. *«Сен неге Тәңір берген қабілетті пайдаланбайсың''?» деп айтқан көрінеді. Сол күннен бастап Төлеубике апа көріпкелдікпен айналысқан екен. Кей оқиғаларды минутына дейін болжапты дейді. Ірі оқиғалардан Сталиннің өлімін, 1979 жылғы Днепродзержинскідегі ұшақтар соқтығысуын дәл тапқан. Төлеубике апамен Дінмұхаммед Қонаевтың өзі арнайы хабарласыпты. Сондай-ақ ішкі істер органдарына да көптеген қылмыскерлерді табуға жәрдемдескен.

Төлеубике апа 1990 жылы өмірден өткен. 

## Дереккөздер

 
Санат:Қарқаралы ауданы көлдері
Спасск мемориалы

Екінші дүниежүзілік соғысынан кейін сталиндік лагерьлердегі тұтқындарлар қатарын шетел әскери тұтқындары (жапондар, румындар, немістер, венгрлер, молдавандар, литвалықтар) толықтырды. Әскерилер негізінде Қарағандыдан оңтүстікке қарай 45 шақырым жерде орналасқан Спасскідегі Песчаный лагерінде тұтқында ұсталды. Қазіргі таңда Спасск қаласының маңында мемориал қойылған, мұнда әр түрлі мемлекеттер қарағанды лагерьлерінде тұтқында болған өз азаматтарына ескерткіш белгілерін орнатқан. Өз отандастарын еске алу құрметіне иелендірген елдер ішінде - Венгрия, Жапония, Италия, Ресей, Германия, Польша, Румыния, Франция, Финляндия, Литва, Филиппин, Украина және кейбір басқа да елдер. Мұнда шаңырақ тәрізді жасалынған ескерткіш те бар – ол қарағандылықтардың қазақ жеріне жан тапсырған саяси құғын-сүргіннің барлық құрбандарына орнатқан еске алу белгісі.

Санат:Қазақстан тарихы
Қарағанды ЭкоМұражайы

**[[Қарағанды]] экологиялық мұражайы** – ТМД аймағындағы бұған тәріздес бірегей мұражайлардың бірі. Мұнда Қазақстан табиғи ресурстарының әр түрлілігі, олардың шығаруы мен кейінгі өндеуі туралы, Семей ядролық полигонының тарихы мен қазіргі қауіпсіздігі жөнінде, Байқоңыр ғарышалаңы мен ракеталардың апатқа ұшырағаны мен қирағаны туралы білуге болады. ЭкоМұражайда бүкіл өңірдің көптеген экспонаттары жинақталған: ракеталар мен ұшақтар бөлшектері, кеңес және кеңес заманынан кейінгі өндірістік және әскери техникасы. Мұндағы бірегей экспонаттардың бірі 1999 жылы Қазақстан аймағына құлап түскен «Протон» ракета тасымалдаушының отын багы (жанармай багы). ЭкоМұражайда Туристік Ақпарат Орталығы орналасқан, онда қала мен облыстың көрікті жерлері, бағдарлары мен орналастыру орындары жөнінде толық ақпарат алуға болады.

Санат:Қарағанды
Санат:Қарағанды облысы мұражайлары
Ортадересіндегі тораңғы тоғайы

Балқаш қаласына жақын жерде бірнеше ескіден қалған тораңғы тоғайы (азиялық теректер) бар. Мұндай жер, атап айтқанда, Тоқырау өзені ағысының төменгі бойында, Ортадересін кентінің аумағында орналасқан. Азиялық терек әсіресе құмды мен сорлы топырақтарда егігуге тұрақты болып келеді, сондықтан оның тоғайлары жазғы қапырықты күндері мен ыссы құрғақшылықта қорғаланып паналайтын жер болады.

Санат:Қарағанды облысы
Санат:Балқаш
Байғабыл түбегі

**Байғабыл**, *Балықтыарал* – Балқаш көлінің солтүстік жағалауындағы түбек. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы жерінде орналасқан. Шығысында Балықтыкөл шығанағы мен Шайтанарал аралдары, батысында Асабайкөл шығынағы, оңтүстік-батысында Алғазы аралы жатыр.  

## Жер бедері
Оңтүстік-шығыс бағытта 20 км-ге созылған, ені 1 – 8 км, абсолюттік биіктігі 396 м. Түбектің орта тұсы дөңестеу болып келеді. Жағаларының қатты тілімденген жерлерінде силур кезеңінің құмды туфтары кездеседі. 

## Өсімдігі
Құнарсыз сұр топырағында жусанды-сораңды шөптесін өсімдіктер өседі. Су жиегі қамысты қоға.

## Дереккөздер
 

Санат:Қарағанды облысы географиясы
Санат:Балқаш көлі түбектері
Домбауыл кесенесі

**Домбауыл кесенесі** – ортағасырлық сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Жезқазған қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 50 км жерде, Қаракеңгір өзенінің сол жағасында. 

## Сипаты
Астыңғы қабаты шаршы пішіндес, үстіне киіз үй тәріздес күмбез салынған. Астыңғы бөлігінің аумағы 8,9×7,9 м, қабырғасының қалыңдығы 2 м-дей, ішінің аумағы 4x4 м, есігі сопақшалау етіліп оңтүстік-шығыс жақтан шығарылған. Бұған жалпы биіктігі 1,2 м болатын төрт баспалдақ арқылы кірелі. Кешеннің еденіне тас аралас тапырық жайып, оның үстіне жалпақ тақта тастар төселген. Қабырғалары Зм-ге көтеріліп барып, көлденең бөренелермен жабылған. Бұлардың барлығы тас қалаудың қола дәуірінен бергі ежелгі дәстүрінен алынған. Осы дәстүрді кешеннің төбесін жабу кезінде де қолданған. Кешен ұзақ уақыт жақсы сақталып, бертін келе біршама қираған. Ескерткіштің дәл мерзімін анықтайтын дерек әзірге жоқ. Қазақстан жеріне тән сыртқы тұрқына қарап, ғалымдар оны ислам діні дендеп ене қоймаған кезеңге жатқызады (8-9 ғ-лар). Т.К. Басенов пікірі бойынша Домбауыл дыңы XVI-XVIII ғасырда салынған. Қазақ арасында мұндай киіз үйге ұқсата созып барып қүмбезделген тас қесенелерді "үйтас", "дың" деп те атаған, бұлар әр аймақтарда белгілі және көбірек тараған жері Орталық Қазақстан, әсіресе, Торғай өз-нің бойы. Қара Жыланды өз-нің бойындағы Қара-дың ескерткіші Домбауыл кешеніне өте ұқсас.

Домбауыл кесенесі ғалымдардың пікірінше Орталық Қазақстандағы ең көне құрылыстардың бірі болғанымен есте қалады. Домбауыл ғұндар билеген кезде салынған болып есептеледі. Аңыз бойынша бұл кесене ұлы сазгер және жауынгер Домбауыл құрметіне салынған екен, ал өзінің болғаны тарих пен мифпен (ертегі-аңызбен) ұштасады. Кесене ғимараты биіктігі бес метрден асатын конус тәрізді (шошақ пішінді) төртбұрышты негізге қойылған, тас плиталарынан құрылған.

## Дереккөздер

Санат:Ортағасыр мәдениеті
Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Ғұндар
Санат:Ұлытау облысы сәулеті
Санат:Ұлытау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Шұнақ метеорит кратері

**Шұнақ метеорит кратері** (астроблема) — Мойынты теміржол бекетінен батысқа қарай жерде орналасқан жерден тыс жаратылған табиғаттың қызықты ескерткіші. Кратер 12 миллион жыл бұрын өз маңайында бірнеше мыңдаған шақырым жердегі барлық тіршілікті құртқан үлкен метеорит құлауынан пайда болған. Шунақ диаметрі 3100 метрді құрайды (бұл АҚШ-тағы (Америка құрама штаттарындағы) белгілі Аризон кратерінің диаметрінен екі жарым есе артық), цоколь айналма үймегі мен саз балшық қалдықтарымен жайпақ түбі жақсы көрінеді. Кратер едәуір терең – 400 метрге жуық. Метеорит кратері бейнесінің қитұрқысына (жасырынды сырына) бөленуіне мән бермесек (бұл бір энергетикалық орталық, мистикалық орын, және тағы басқа дегенге көбі сенеді), бұл жай ғана аралайтын ерекше және қызықты жер деп мойындауға тура келеді.

thumb|left|Кратер Шунак
[thumb|left|Кратер Шунак на космическом снимке [Sentinel-2]]
Санат:Кратерлер
Санат:Қарағанды облысы географиясы
Алакөл

**Алакөл** мағынасындағы географиялық жер, мекен атаулары:

## Ауылдар
* Алакөл – Ақмола облысы Бұланды ауданындағы ауыл.
* Алакөл – Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданындағы ауыл.
* Алакөл – Жетісу облысы Алакөл ауданындағы ауыл.
* Алакөл – Қостанай облысы Денисов ауданындағы ауыл.
* Алакөл – Павлодар облысы Железин ауданындағы ауыл.

## Көлдер
* **[[Алакөл (көл)|Алакөл]]** – Жетісу және Шығыс Қазақстан облыстарының аумағында орналасқан тұйық көл.
* Алакөл – Ақмола облысы Ақкөл ауданындағы көл.
* Алакөл – Ақмола облысы Астрахан ауданындағы тұзды көл.
* Алакөл – Ақмола облысы Қорғалжын ауданының солтүстік-шығысындағы тұзды, тұйық көл.
* Алакөл – Ақмола облысы Теңіз–Қорғалжын алабындағы көл.
* Алакөл – Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы Алакөл қыстауының солтүстік-батысында 2 км-дей жердегі көл.
* Алакөл – Қостанай облысы Меңдіқара ауданындағы Ақсуат кентінің оңтүстігіндегі көл.
* Алакөл – Қостанай облысы Меңдіқара ауданы Боровской ауылының солтүстік-батысында 4 км жердегі көл.

## Алакөл артезиан алабы
* Алакөл артезиан алабы – Алматы және Шығыс Қазақстан облыстарының аралығындағы Алакөл ойысында орналасқан.

## Тағы қараңыз
* Алакөл ауданы
* Алакөл көмір кен орны
* Алакөл қорығы 
* Алакөл ойысы
Занғыртас петроглифтері

Занғыртас – Ұлытау кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 20 шақырым жерде орналасқан төбе жотасын жанай өтетін кішкене көлемдегі гранит валундарының (валун – мұз дәуірінен қалған тау жынысты үлкен домалақ тастар) қос дюжинасы.

Санат:Қарағанды облысы
Санат:Қазақстан тарихы
Кеншілер мәдениет сарайы

thumb|right|Кеншілер Мәдениет Сарайы
**Кеншілер Мәдениет Сарайы** – Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші.

## Орналасқан жері
Қарағанды қаласы, Бұқар жырау даңғылы, 32.
 
## Кезеңі, авторы
1940-1952 жылдары, сәулетшілер – И. И. Бреннер, Я. А. Яноша.

## Сипаты
Кеншілердің мәдениет сарайы – Қарағанды қаласының басты көрікті орындарының бірі. Оның құрылысы үзілістермен салынды: 1940 жылы салынып басталған ғимарат толығымен пайдаланылуға 1952 жылы берілді. Ғимарат үш негізгі көлемнің симметриялық құрамы болып табылады. Орталық зал театр кешенінен тұрады – 1000 орындық көрермен залынан, вестибюльден, жоғарғы және төменгі фойеден, жоғарғы және төменгі дәліздерден.
Сарайдың басты беті үш осьтік симметриялық композицияға ие. Сән маңдайша портигі алты мүсінмен қапталған: шахтердің, құрылысшысың, қозы ұстаған қойшының, бауы бар ұжымшар мүшесінің, домбыралы ақынның және жауынгердің. Өкінішке орай, атақты Мәдениет Сарайының ұжымы туралы мұрағаттық деректер сақталмаған.

Қазіргі уақытта сарайда жалпы саны 585 қатысушысы бар 24 көркемөнер ұжымдары бар, олардың ішінде «Халық» атағымен төртұжым марапатталған: «Марианна» авторлық ән клубы, Қарағанды облысы композиторлар клубы, «Вдохновение» соғыс және еңбек ардагерлерінің хоры, «Шахтерский ансамбль танца» ұжымы.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қарағанды сәулеті
Шаңкөз тауы

**Шаңкөз** – Қарқаралы таулы-орманды алқабының солтүстік-батыс сілеміндегі тау. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы жерінде. Ең биік жері 1360 метр. Қарағайлы, қайынды орман және қына өсетін тау. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай ұзындығы 15 км жерге созылып жатыр, ені — 5-7 км. 

## Жер бедері
Беткейлері тауаралық аңғарлар, шатқалдармен тілімденген. 

## Геологиялық құрылымы
Кейінгі тас көмір және пермь гранитоидтарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Қызыл коңыр топырағында қарағайлы, қарағайлы-қайынды орман, сондай-ақ тал, қына өседі.
 
## Дереккөздер

  
Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Тәуелсіздік стелласы

**Тәуелсіздік стелласы** — Қарағанды қаласындағы стела. Тәуелсіздік стелласы 2006 жылы орнатылған. Стелла төрт жағынан тұлпарлармен және төбесінде күн астындағы қыранмен декарацияланған. Қазақ халқында тұлпар - дала дүлдiлi, ер-азаматтың сәйгүлiгi, желдей ескен жүйрiк аты, жеңiске деген жасымас жiгердiң, қажымас қайраттың, мұқалмас қажырдың, тәуелсiздiкке, бостандыққа ұмтылған құлшыныстың бейнесi. Қанатты тұлпар — қазақ поэзиясындағы кең тараған бейне.

Ол ұшқыр арманның, самғаған таңғажайып жасампаздық қиялдың, талмас талаптың, асыл мұраттың, жақсылыққа құштарлықтың кейпi. Қанатты тұлпар уақыт пен кеңiстiктi бiрiктiредi. Ол өлмес өмiрдiң бейнесi. Бiр шаңырақтың астында тату-тәттi өмiр сүретiн Қазақстан халқының өсiп-өркендеуiн, рухани байлығын, сан сырлы, алуан қырлы бет-бейнесiн паш етедi. Қанатын жайған қыран құс — бар нәрсенiң бастауындай, билiк, айбындылық, көрегендіктің бейнесi. Ұлан-байтақ кеңiстiкте қалықтаған қыран ҚР-ның еркiндiк сүйгiш асқақ рухын, қазақ халқының жан-дүниесiнiң кеңдiгiн паш етедi.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы
Ұлытау таулары

**Ұлытау** — Сарыарқаның оңтүстік-батысындағы аласа таулы массив.

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерінде орналасқан. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 200 км-ге созылып жатыр. Ең биік жері — Ақмешіт (1133 м).

## Тарихы
Ұлы қорғандар, қорымдар, Беғазы Дәндібай мәдениетінің кесенелері, тастағы таңбалар, петроглифтер, шахталар, мыс, қалайы, күміс, алтын және балқытқан металл қорыту пештері және басқа да көне ескерткіштердің табылуы мен ғалымдардың зерттеулерімен Ұлытау көне заманнан бері Сарыарқаның және барлық даланың орталығы болғанын куәландырады.

Ұлытау — бұл біздің ата-бабаларымыздың мыңдаған ғасырлық рухани, аңызына айналған, ақындары жырлаған, сан ғасыр адамдарды баураған қазақ халқының құрметтейтін қасиетті жері. Осы бір көне таудың кереметтігі Қазақстанның ұлттық тарихының маңыздылығымен берілген. Ұлытау көшпенді тайпа хандарының сүйікті орнына айналған. Осы жерде ұлы Шыңғысханның үлкен ұлы Жошы ханның ордасы орналасқан, осы жерден Батый хан шығысқа бағыттаған өзінің жаугершілік жорығын бастаған.

Ұлытауда Жошы хан мен түркі тілдес тайпалардың негізін қалаушылардың бірі Алаша ханға кесенелер көтерілген. Есімдері Алтай, Орал, Қырым, Солтүстік Кавказ және Өзбекстанның халықтық ауыз әдебиетінде мәңгілік сақталған. Алтын Орданың ханы Тоқтамыс, Ордалық ұлы қолбасшы, әмір Едігеде осында жер қойнына берілген. Ұлытаудағы Алтыншоқы тауындағы тас тақтаға 1391 жылы осында болғаны турасында ұлы Ақсақ Темір жазба қалдырған.

Ұлытауда сақталған ескерткіштер палеолит пен неолит дәуірлеріне жол бастап тұрғандай. Археолог-ғалымдар баяғы заманғы адамдардың талай мекендерін және олардың еңбек құралдарын тапты. Қаракеңгір өзенінің жағасында палеолит дәуірінің Қазақстандағы ең ірі шеберханасы табылды. Өзендердің бойында көне заманның бай елді мекендері сан қилы көмбелер, сағаналары жерленген көне мәдениеттің байлықтары болғаны белгілі болған.

Осы күнге дейін «мұрты бар қорғандардың» құпиясы ашылған жоқ. Бір археологтар бұл мәйіт басына салынған құрылыстар десе, екіншілері көне обсерватория дегенге саяды. Археологиялық қазба жұмыстары мұнда осыдан үш мың жыл бұрын да тау-кен өнеркәсібімен кеңінен айналысқанын және ондағы жергілікті тайпалардың Иракқа, Үндістанға және Грекияға мыс, қалайы, күміс және алтын жөнелтіп отырғандығына куәлік етеді.

Ұлытау аумағында ботаникалық және географиялық зерттеулер бойынша 617 өсімдік түрлері белгілі болған, оның ішінде 90 түрінен дәрі-дәрмекке пайдаланылады.

Ұлытауды «көлдер мен бұлақтар елі» деп атайды. Ұлытаудың кең бұлақ суларының пайдалы қасиеттері туралы осы өңірден шеткері жерлерде білген.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы таулары
Саура көлі

Саура көлі үш жағынан жарты тостаған тәрізді биіктігі елу метрдей тұйық бет түріндегі тік жартастармен қоршалған. Саура шатқалы өзіне жұмбақтығымен көз тартады. Мұнда батпақ тасбақалары мекендейді. Батпақ тасбақалары шағын көлдің су кеңістігіне қанағат тұтып паналап, шөл даланың тасбақаларынан оқшау мекендеуде. Барлық адамдар өмірінде өзінің жартысын іздеуде. Маңғыстаудың көне көз қариялары Саура шатқалынан елу метрдей жердегі Саура өзенінің екінші жартысы бар екендігін біледі. Кішкене төбешіктен өткен соң, жаңа жолдар мен әсерлі көріністерге қызығушылар жарылған тостағанның екінші жартысын тамашалай алады. Табиғат-ананың сыйлығы тек бұл ғана емес. Көз алдыңызда тұщы көлге жақын жерде тұзды теңіз! Теңіз жағалауы жібектей қайыр топырақпен төселген. Теңіз түбі құм қайраңды, мінсіз тегіс. Ең таң қаларлығы, мұнда өркениет дөңгелегімен және адамзат аяғымен бұзылмаған көптеген ірі ұлу қабыршағын кездестіруге болады. Теңіз тасқынымен пайда болған шағын көлшіктер күн сәулесіне күмістей шағылысуда. Кішкентай тамшылары жалғыз көлге әр жақтан ағын су болып құйылып, оның өмірін жалғастыруда.

http://visitkazakhstan.kz/kk/guide/places/view/  

Санат:Маңғыстау облысы көлдері
Шар алқаптары

Көп шақырымға созылған тегістіктен кейін, күтпеген жерден бұрыш секілді тас шарлар алқапқа жайылған. Осы тас шарлар қайдан түсті немесе Маңғыстау түбегіне оларды кім әкелген? Теңіздің ар жағындағы Атлант дәуі немесе өжет батыр Ерсары-Баба зеңбіректен атып, жерге шашылған тас жаңғақ дәндер Шар алқабына айналған ба? Міне 250 жыл бойы ғалымдар бастарын қатырып, болжамға батып, бір пікірге келе алмауда. Бір нәрсе түсінікті, осы тас шарлар немесе тас конкрециялар ғалымдармен зерттелудегі ерекше күш қуатымен қуатталған дөңгелек түрдегі минералдық тау тастарын құрайды. Ал біздер, табиғаттың таң қаларлық туындысы – Маңғыстау жеріне шашылған тас кесектерін тамашалаумен қанағаттанамыз және осы шар конкрециялары өлкенің назар аударарлық кереметі болғанына қуанамыз.

## Сыртқы сілтемелер
http://visitkazakhstan.kz/kk/guide/places/view/  

Санат:Маңғыстау облысы
Сисем-Ата

thumb|right|300px|Сисем ата қорымы. Жалпы көрінісі.
**Сисем ата қорымы** (**Сисем ата**) – Маңғыстау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген ансамбльдер мен кешендер түріне жататын ескерткіш. Қазақстанның жалпыұлттық сакралды нысандар тізіміне енгізілген.

## Орналасқан жері
Маңғыстау ауданы, Сайөтес бекетінен солтүстікке қарай 30 км, Үстірт шоқысының батыс шыңында.

## Кезеңі
ХІІІ-ХІХ ғасырлар.

## Тарихи деректер
Қорым Маңғыстаудың мемориалды жерлеу кешендерінің ең киелі орындарының бірі болып саналады. Әдебиеттерде алғаш рет ол 1825-1826 жылдары полковник Ф. Бергтің жетекшілік еткен бірінші орыс әскери-шолу экспедициясының есептерінде аталады. Сисен ата кешенінде діни ғимаратардың барлық танымал архитектуралық үлгілері байқалады. Негізгі жерлеу кешені осы өңірдің көрнекті ислам дінін уағыздаушылардың бірі Сисен ата мазарының айналасында пайда болады. Ол туралы нақты мәліметтер жоқтың қасы, бірақ аздаған аңыздарда оны оғыз-қыпшақ дәуірінде өмір сүрген делінеді.
Сисен ата кешенінде отыз ірі күмбезді кесенелер бар. Оған Маңғыстаудағы адай руының алғашқы қоныс аударуын басқарған батырлар, билер жерленген. Бұл кесенелер хиалық хандарға және басқа жаулап алушыларға қарсы шыққан халық батырлары Төлеп батыр, Қонай батыр, Сүйінқара батырға арналады. Сондай-ақ мұнда адай әулетінен шыққан атақты өкілдері жерленген.

## Қорым сипаты
Қорымды салуда басқа да осындай кешеннен ерекшеленетін сәулет өнерінің озық тәсілдері пайдаланған, пішіндерінің әсемдігі, ерекше бөліктер, әрлеудің нәзіктігі, мысалы, әйелдердің қабіріне орнатылған кейбір құлпытастар, еркектердің құлпытастары соғыс белбеуінің, қолөнер құралдарының, кейде соғыс жылқылары мен алуан түрлі қарулар да бедерлі суреттерімен бейнеленеді. Маңғыстаудың басқа қорымдарының ішінде Сисен ата біршама жақсы
сақталған.

## Қорым көріністері

Сисем ата қорымы. XVIII ғ-ғы кесенелер.jpg|XVIII ғасырдағы кесенелер. 
Сисем ата қорымы. Антропоморфты қабірүсті стела. XVІІ–XVIIІ ғғ.jpg|Антропоморфты қабірүсті стела. XVІІ–XVIIІ ғғ. 
Сисем ата қорымы. Әртүрлі уақыттағы жерлеу орындары.jpg|ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы кесене және құлпытастар мен қойтастар қойылған жерлеу орындары. 


## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Маңғыстау облысы сәулеті
Санат:Маңғыстау облысы
Иманғали мешіті

**«Иманғали» мешіті** – Атырау қаласының орталығы, Сәтбаев даңғылында орналасқан мешіт. 

## Сипаттама
Пайдалы көлемі - 1093,1 шаршы метр, 600 адамға арналған. 2 қабаттан тұрады, екі үлкен зал: бес уақыт намаз оқитын зал, ерлер мен әйелдер намаз оқитын зал, Құран оқитын бөлме, медресе, кітапхана, ерлер мен әйелдер үшін дәрет алатын бөлмелер бар. Жалпы аумағы 9358 шаршы метр жерді алып жатыр.
Құрылысын «Атыраугорстрой» ЖШС-і мен «Алматыгорстрой» ЖАҚ жүргізді. Қаражатын «Шапағат» қоғамдық қайырымдылық қоры көтерді. Мешіттің сыртында - 235,2 шаршы метр қосымша ғимарат бар. Онда имам және шаруашылық қызметкерлерінің бөлмелері орналасқан. 

## Архитектурасы
Қабырғасы силикат кірпішпен қаланып, сырты мәрмәрмен қапталған. Кіре беріске әдемі плита, еден бетіне ковралан төселген. Диаметрі 7 метрлі - үлкен күмбезді, барабандағы биіктігі 23 метрлі – ғимарат. Намаз бөлмесінің төріне, орталық күмбезді айналдыра және орталық қақпаның қос қапталына қасиетті Құран аяттарының сүрелері жазылып, жапсырылған. Мешіт қабырғасының биіктігі - 15 метр. Есік маңдайшаларының жоғарғы жағы батырлар дулығасы іспетті. Мешіттің екі мұнарасы бар. Бас мұнарасының биіктігі - 20,7 метр.
Мінбердің биіктігі - 3 метр. Ол жоғарғы сапалы ағаштан жасалған. Үлкен күмбездің диаметрі - 5 метр, қалған 6 кіші күмбездерінің диаметрлері - 1метр. Орталық күмбез астындағы салмағы жарты тонна 150 шамы бар алып аспалы шам бар. 

## Дереккөздер

Санат:Атырау облысы мешіттері
Успен соборы

**Успен соборы** ()  – Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші, орыс православ шіркеуі.

## Орналасқан жері
Атырау қаласы, Тайманов пен Гагарин көшелерінің қиылысында орналасқан. Жары тастан қаланған. Мөлшері 4500 м/куб. Жалпы алаңы 230 шаршы м. Сыйымдылығы - 900 адам. Негізгі күмбезінің биіктігі 40 м. Ал басқа күмбездері – 10 м. Жіңішке.

Осы собор Қазақстанда әрекеттегі ең ежелгі ғибадатханалардың ішіне кіреді және республикалық маңызындағы сәулет өнерінің ескерткіштер тізіміне қосылған. 

## Тарихы
Успен соборы Атырауда (ол кезде Гурьев) Ф. Тудаков есімді көпес пен оның әйелінің қаражатына салынған. Құрылыс 10 жылға созылып, 1888 жылы пайдалануға берілген.

Собор ғимараты сол кезге лайық болған жалған орыс стилінде салынып, ежелгі орыс пен орыс сәулет өнер дәстүрлерінің, сонымен қатар олармен бірге орайластыратын византиялық сәулет өнерінің элементтерінің синтезін көрсетеді. Әйткенмен, 19 ғасырда сол үлгімен салынған көптеген ғибадатханалардан ерекшеленетіні - Успен соборы ғимараттың жалпы құрылысының әлдебір қарапайымдылығы мен жеңілдігі сай болатын ерекше жергілікті сәулет мектебі болып табылады.
Ф. Тудаковтың байлығына байланысты қызықты аңыз бар. Оған сәйкес саудагердің әкесі Иван Тудаков көптеген орыс-түрік соғыстардың біріне қатысты. Дәл орыстар жеңген ірі ұрыстардың бірінен кейін ол соғыстан бай адам болып оралды. Аңыз бойынша байлығының көбісін Қара теңіз суына кеткен алтынды тасымалдаған түрік кемесін тауып, алды. Кейін оның ұлы Ф. Тудаков сауданы сәтті жүргізіп, кәсіпшілікке ие болып, әкесінің мүлкін арттыра түсті.
Құрылыс пен жарықтандырудан кейін Успен соборы Гурьев (Атырау) қаласының орталық ғибадатханасы болды, бірақ төңкерістен кейін собор жабылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде КСРО-да дінге қатысты мемлекеттің саясаты жұмсарды, елдің барлық түкпірлерінде ғибадатханалар ашылып, қайта салынды. Успен соборы КСРО-да ашылған ғибадатханалардың алғашқы 10000 кірді, кейін ғибадатхананың діни маңызы өсіп, оған екінші Кафедралы собордың мәртебесіне ие болды. Жүз жылдан артық уақыт бойы соборда маңызды қалпына келтіру жұмыстары жүргізілмеген және ғимарат құлдырап кеткен.
2000 жылы Атырау облысының әкімі И. Н. Тасмағамбетовтың бұйрығы бойынша Успен соборы толығымен қайта салынды. Негізгі ғимараттың іргетасын күшейту бойынша үлкен жұмыс жасалған, собордың қасбеті мен күмбезі қайта салынды. Қалпына келтіру жұмыстардың зор ауқымына қарамастан, мамандар сәулет ескерткішінің тарихи бейнесін толығымен сақтай алды.

Бүгінде Қасиетті Успения шіркеуі – Атыраудағы ең үлкен және өзіндік ерекше ғимараттардың бірі. Мұнда қасиетті мәскеулік Тихон Патриархтың, Қасиетті Дивеев монахиняларының, қасиетті Алматылық Николай митрополиттің мүрделері; сонымен қатар аса қадірлі иконалар - "Құдай- Ана Успения", "Құдай-Ана Тихвиндік иконасы", "қасиетті Алматылық Николай митрополиттің иконасы" сақтаулы.

## Дереккөздер

Санат:Атырау облысы сәулеті
Санат:Атырау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Шіркеулер
Ақмешіт – Бекет

rught|thumb|300px|Ақмешіт
19 ғасырдың бас кезінде Жем бойында Бекет ата салған жер асты мешіті. Қатты бор жынысынан қашалған, үш дөңгелек етіп бір-бірімен жалғаса иіліп жасалған төбесі бар бөлмеден тұрады. Мешітке кіретін жер тар, ұзынша, бірінші бөлменің төбесінде сәуле түсетін тесігі болған. Қабырғаларында қуыстар, оңтүстік-батысында, түпкі жақта михраб орналасқан. Мұндай жарлы-үңгірлі кешендерді Бекет Оғыландыда (өзі жерленген жерде) және Ескі Бейнеу маңында жасаған. Ембідегі екінші жер асты мешіт – Бекеттің шәкірті Құлшан жасатқан Ақмешіт – Құлшан мешіті. Ол жеке-жеке екі бөлмеден тұрады, оның біреуіне мешіттің негіздеушісі жерленген.
Мазарат кішікерім 32 құлпытастан, 2 қойтастан, 2 күмбез кесенесінен және 1 сағантамнан құрылады.
13 құлпытас сәулетшiлiк - сәндiгiн және  тарихи-этнографиялық мәндерін білдіреді.

Санат:Атырау облысы
Түпқараған мүйісі

**Түпқараған мүйісі** – Маңғыстау облысы Түпқараған ауданында орналасқан мүйіс.

## Тарихы
8-12 ғасырлардағы орта ғасырлардың араб ғалымдарының жылнамасы осы жерде ежелгі қала болғандығын пайымдайды. Түпқараған көп ғасырлар бойы Шығыс Каспийдің теңіз кеме қатынасының күзет бекеті ретінде қызмет еткен. Осылайша, Түпқараған көптеген тарихи ғасырлардың бесігі болып қалыптасты. 

Ұлы зерттеуші Александр Бекович-Черкасский Шығыс Каспийдің алғашқы қамалының негізін құруға Қараған ең ыңғайлы орын деп санады. 

Радионың ойлап тапқаннан кейін екі жыл өткен соң осы жерде, 1909 жылы, тұңғыш рет Қазақстан мен Орта Азияда радио станциясы қондырылды.

## Сыртқы сілтемелер
* Түпқараған мүйісі

Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Санат:Каспий теңізі мүйістері
Емельян Пугачевтің мұражай-үйі

XVIII ғасырдағы сәулет өнерінің туындысы және құнды тарихи ескерткіш болып саналатын Е.И. Пугачевтің музей-үйі қала тұрғындары мен қонақтардың сұранысына ие. Әр адамның санасында Отан деген ұғым өзі мекендейтін қаланың тарихымен оның архитектуралық және тарихи ескерткіщтердің бірі – Емельян Пугачевтің музей-үйі. Бұл музейдегі жәдігерлердің әрқайсысының тарихы бар. 1773-1775 жылдардағы шаруалар соғысының өртіне шарпылған мекені ретінде тарих бетінен өз орнын алған музей-үйінің тарихи құңды деректер жинаумен шұғылданған ұлы орыс зерттеушілері мен жазушыларының есімдерімен де тығыз байланысты екендігі дауысыз.

1967 жылы бұл үйде кітапхана болса, 1991 жылдан бастап қайталанбас тарихи ескерткіш облыстық тарихи - өлкетану музейінің қарамағына берілді. Мұнда қазақтардың тұрмыстық бұйымдары мен қару жарақтарының түп нұсқалары, тулар, зеңбіректер, құнды патша сыйлықтары орын алған.
Музей көрмесіндегі жүздеген жәдігерлер - өлке тарихы мен Жайық қазақтарының тұрмыстық келбеті мен өзіндік ерекшелігінің айшықты белгілерінің бірі.
Орал қ., Достык-Дружба даң., 35,
тел: 8 (7112) 26 49 86
 

Санат:Батыс Қазақстан облысы
Санат:Қазақстан мұражайлары
Орал Мұз айдыны Спорт Сарайы

Орал қаласындағы Мұз айдыны спорт сарайы 2001 жылдың 28 қарашасында ашылды. 2001 жылдың 27 желтоқсанындағы Батыс Қазақстан облысы Әкімшілігінің № 77 қаулысымен оның негізінде МКҚК БЖСМ Мұз айдыны сарайы ашылды. Мұз айдыны сарайының жалпы көлемі – 4635 ш.м., 1300 орындық, мұз айдыны – 60х30 м.
Мекен-жайы: Орал қаласы, Евразия даңғылы, 236
тел.: 8 7112 -54 32 39, 54 37 42
### Сілтеме
http://visitkazakhstan.kz/kk/guide/places/view/279/ 

Санат:Батыс Қазақстан облысы
Санат:Қазақстан спорт кешендері
Ғ.Құрманғалиев атындағы облыстық филармония

**Ғ.Құрманғалиев атындағы облыстық филармония** - 1966 жылы құрылды. 

Филармония жанында Дәулеткерей атындағы ұлттық аспаптар оркестрі, эстрадалық ұжым, «Орал сазы» фольклорлық ансамблі, «Назерке» би ұжымы, «Классика» камералық ансамблі, арасында Қазақстанның еңбек сіңірген артистері Қ.Қожақов, С.Таудаева, Ж.Рахимова еңбек сіңірген мәдениет қайраткері Е.Қазиев бар квинтет, басқа да әр түрлі республикалық және облыстық конкурстардың лауреаттары жұмыс істейді. 

Бүгінде филармония өз артистерінің жетістіктерін мақтан тұтады, мысалға «Орал сазы» фольклорлік ансамблі Халықаралық «Ялта-2003» конкурсының лауреаты болып табылады.
«Назерке» би ансамблі Ш.Жиенқұлова атындағы Республикалық конкурстың Лауреаты болып табылады. «Классика» камералық ансамблі 2006 жылдың сәуірінде Мәскеу қаласында өткен «Қазіргі заманғы өнер мен білім беру» атты Халықаралық конкурс-фестивалінің дипломанты атағын иеленді.

Филармония ғимараты ХІХ ғасырдың тарихы мен мәдениет ескерткіші, Карев үйінің 3 қабатында орналасқан. Үй 1990 ж. салынған. Мұнда әртүрлі уақытта С.Сейфуллин, Т.Жароков, А.толстой, М.Шолохов және т.б. болған. Филармония ғимаратында 2001 жылы қайта жаңарту мен қалпына келтіру жүргізілді. Ол қазіргі уақытта XX ғасырдың басындағы кейпінде тұр.

## Дереккөздер

Санат:Батыс Қазақстан облысы мәдениеті
Санат:1966 жылы құрылған музыкалық ұжымдар
Екінті намазы

**Екінті немесе Аср** ( **, "түстен кейінгі намаз") — Исламда түс ауа оқылатын төрт ракәғаттан тұратын парыз намазы. Аср намазы Құран кәрімнің әл-Бақара сүресінің 238 аятында айтылады, және де 103-сүреде айтылады.

## Асыр намазының оқылу реті
Асыр (екінді) намазы. (4 парыз)			

1.«Қомат» айтылады.

# Аллаһу акбар. 4-рет.

# Әшһәду әл-ләә иләһә ил-лаллаһ. 2-рет.
# Әшһәду әннә Мухаммадар-Росулуллаһ. 2-рет.
# Хаййа ъалас-соләһ. 2-рет.
# Хаййа ъалал-фаләх. 2-рет.
# Қод қоматис солах 2 рет
# Аллаһу акбар. 2-рет.
# Ләә иләһә иллаллаһ. 1-рет.

2.Ниет етіледі. 

3.«Аллаһу акбар»-деп тәкбір жасалынып, қол байланады.

Бірінші ракат. 

# Субханәкә дұғасы.
# Әъузубилләһи...
# Бисмилләһи...
# «Фатиха» сүресі
# Бір сүре қосамыз.
# «Аллаһу акбар»-деп рукуъге барады.
# Рукуъте: «Субхана Роббиал-ъазим» 3 рет айтады.
# «Самиъаллаһу лиман хамидаһ»-деп тіке тұрады.
# Тіке тұрып: «Роббәнә ләкәл-хамд»-дейді.
# «Аллаһу акбар»-деп сәждеге барады.
# Сәждеде: «Субхана Роббиал аъла»-деп 3 рет айтады. 
# «Аллаһу акбар»-деп сәл тіке отырады.
# «Аллаһу акбар»-деп қайта сәждеге барады.
# Сәждеде:«Субхана Роббиал аъла»-деп 3 рет айтады. 
# «Аллаһу акбар»-деп 2-ші ракатқа қол байлап тұрады.

Екінші ракат. 

# Бисмилләһи...
# «Фатиха» сүресі
# Бір сүре қосамыз.
# «Аллаһу акбар»-деп рукуъке барады.
# Рукуъте: «Субхана Роббиал-ъазим» 3 рет айтады.
# «Самиъаллаһу лиман хамидаһ»-деп тіке тұрады
# Тіке тұрып: «Роббәнә ләкәл-хамд»-дейді.
# «Аллаһу акбар»-деп сәждеге барады.
# Сәждеде: «Субхана Роббиал аъла»-деп 3 рет айтады. 
# «Аллаһу акбар»-деп сәл тіке отырады.
# «Аллаһу акбар»-деп қайта сәждеге барады.
# Сәждеде:«Субхана Роббиал аъла»-деп 3 рет айтады.
# «Аллаһу акбар»-деп тіке отырады.
# «Әттәхият» дұғасын оқиды.
# «Аллаһу акбар»-деп 3 ракатқа қол байлап тұрады

Үшінші ракат.

# Бисмилләһи...
# «Фатиха» сүресі
# «Аллаһу акбар»-деп рукуъге барады.
# Рукуъте: «Субхана Роббиал-ъазим» 3 рет айтады.
# «Самиъаллаһу лиман хамидаһ»-деп тіке тұрады.
# Тіке тұрып: «Роббәнә ләкәл-хамд»-дейді.
# «Аллаһу акбар»-деп сәждеге барады.
# Сәждеде: «Субхана Роббиал аъла»-деп 3 рет айтады.
# «Аллаһу акбар»-деп сәл тіке отырады.
# «Аллаһу акбар»-деп қайта сәждеге барады.
# Сәждеде:«Субхана Роббиал аъла»-деп 3 рет айтады.
# «Аллаһу акбар»-деп 4 ракатқа қол байлап тұрады.

Төртінші ракат. 

# Бисмилләһи...
# «Фатиха» сүресі
# «Аллаһу акбар»-деп рукуъке барады.
# Рукуъте: «Субхана Роббиал-ъазим» 3 рет айтады.
# «Самиъаллаһу лиман хамидаһ»-деп тіке тұрады.
# Тіке тұрып: «Роббәнә ләкәл-хамд»-дейді.
# «Аллаһу акбар»-деп сәждеге барады.
# Сәждеде: «Субхана Роббиал аъла»-деп 3 рет айтады. 
# «Аллаһу акбар»-деп сәл тіке отырады.
# «Аллаһу акбар»-деп қайта сәждеге барады.
# Сәждеде:«Субхана Роббиал аъла»-деп 3 рет айтады. 
# «Аллаһу акбар»-деп тіке отырады.
# «Әттәхият» дұғасын оқиды.
# «Салауат» дұғасы
# «Роббәнә әтинә» дұғасы.
# Оң иыққа қарап: « Әс-сәләму ъалайкум уа рохматуллаһ»
# Сол иыққа қарап: « Әс-сәләму ъалайкум уа рохматуллаһ»
# Батасы: « Аллаһумма әнтәс-сәләм уа минкәс-сәләм. Тәбәроктә иа залжалали уал икром»

## Дереккөздер


Санат:Намаз
Санат:Ислам
Мәнерлеп сырғанау VІІ қысқы Азия ойындарында

**[[Қысқы Азия ойындары 2011|VІІ қысқы Азия ойындары]]** барысында **[[мәнерлеп сырғанау]]** жарыстары ақпанның 3 мен 5 аралығында Астанадағы Алау мұзайдыны сарайында өткізілді.

## Жарыстар
right|200px|thumb|2011 жылғы Азия ойындарына арналған Қазақстанның пошта маркасы

### Медальдар

## Сыртқы сілтемелер
* Жарыс кестесі 

Санат:Азия ойындарындағы мәнерлеп сырғанау
Санат:2011 жылғы мәнерлеп сырғанау
Жағалтай

**Жағалтай** () - сұңқар тектес кішкене жыртқыш құс. Саятшылықта қолданылады, саят құстарының қатарына жатады. Түр-түсі жағал, бауыры ала болғандықтан жағалтай атанған. Ұсақ құстармен, қосмекенділермен қоректенеді. Аңшы, саятшылар қолға тез үйретеді.

Дене түрқы 33— 35 см. Салм. 170—350 г., қанатының үз. 270 мм. мекиені мен қоразының түсі бір-біріне ұқсас, арқалары кара , бауырында ашық қоңыр теңбіл жолақтары болады. Жыл құсы. Қазақстанға сөуірдің аяғында үшып келіп, үясын ағаштың басына салады. Көбінесе басқа құстардың үясын пайдаланады. Маусым—шілде айларында ұясына 2—5-тен жұмыртқа салады, оны мекиені мен қоразы кезектесіп 28 күндей басады. Балапандары ұядан 30— 35 күнде ұшады. Қазан айының басында қыстауға Азия мен Африканың оңтүстігіне ұшып кетеді. Қазақстан аймағында кең тараған құс, тек Үстірт пен Бетпакдалада ғана жок. Жағалтай әр түрлі ұсақ сүт қоректілер, ұсақ құстар, кесірткелер, ірі насекомдармен қоректенеді.

Жағалтай — сүң-қар түқымдасының ең ұшқыры, жемін ұшып жүріп аулайды.

Қазақстанда Үстірт пен Бетпакдаладан басқа барлық жерді мекендейді. Тұрқы 33-35 см, қанатының Ұзындығы 270 мм, салмағы 170-250 г. Мекиені мен қоразының түсі бір-біріне ұқсас, арқалары қара, бауырында ашық қоңыр теңбіл жолақтары болады. Тамағы мен мойнының екі жағы ақшыл, сирағы қауырсынсыз, сары түсті. Жағалтай — жыл құсы. Жетісуға сөуірдің аяғында келіп, қазанда жылы жаққа ұшып кетеді, ұясын ағаштың басына салады, көбінесе, басқа құстардың ұясын пайдаланады. Маусым-шілде айларында ұясына 2-5-тен жұмыртқа салады, оны мекиені мен қоразы кезектесіп, 28 күңдей басады. Балапандары ұядан 30-35 күнде ұшады. Жағалтай — сұңқар тұқымдасының ең ұшқыры, жемін ұшып жүріп аулайды. Жындан-жылға саны азаюда, соңдықтан қорғауды қажет етеді.

## Дереккөздер


Санат:Сұңқарлар
Шайбалы хоккей VІІ қысқы Азия ойындарында

**[[VІІ қысқы Азия ойындары]]** барысында **[[Хоккей|шайбалы хоккей]]** бойынша жарыстар қаңтардың 28-нен ақпанның 6-на дейін жүргізіледі. Ерлер арасындағы дода Астана қаласында, ал әйелдер додасы Алматыда өтеді. Бұл ойындарда 12 ер командасы және 5 әйел командасы қатысады. Ерлер командалары екі дивизионға бөлініп жарысады.

## Медальдар

## Ерлер
Ерлер додасы астаналық Қазақстан спорт сарайында (Арена 1 және Арена 2) өтеді. 12 ер команданың ішінде 5 мықты команда жеке дивизионда жарысып, қалған 7-і премьералық дивизионда жарысатын болады. Әр дивизионда жеке медаль комплектісі беріледі.

Жоғарғы дивизион құрамалары: Жапония, Қазақстан, Қытай, Оңтүстік Корея, Тайвань. Премьералық дивизион құрамалары: Бахрейн, Біріккен Араб Әмірліктері, Кувейт, Қырғызстан, Малайзия, Моңғолия, Таиланд.

Бастапқыда сайысқа 14 ер командасы қатыспақ болған. Бірақ кейін Үндістан мен Катар құрамалары ойындарға қатысудан бас тартты.

## Әйелдер
Әйелдер додасы Алматы қаласындағы Балуан Шолақ атындағы спорт сарайында өтеді.

Қатысушы құрамалар: Жапония, Қазақстан, Қытай, Оңтүстік Корея және Солтүстік Корея.

## References

Санат:Азия ойындарындағы шайбалы хоккей
Санат:2011 жылғы шайбалы хоккей
ADP халықтың жұмыспен қамтылуы баяндамасы

**Халықтың жұмыспен қамтылуы туралы ADP Ұлттық баяндамасы** () ADP компаниясының демеушілігімен дайындалатын баяндама. Осы баяндама Macroeconomic Advisers жауапкершілігі шектеулі компаниясымен дамытылып, тап осы компаниямен қолданылып, бекітіледі.

Баяндама тұрғындардың жұмыспен қамтылу деңгейiн көрсетеді. Осы баяндаманы құрастыру үшін ақпараттар анонимді ішкі жиын дерекнамалардан алынады. Олар шамамен 500 мың  Америка Штаттарының заңды тұлғаларын (кәсіпкерлерін) құрайды. Жиырма (20) ай бойы, 2010 жылдың маусым айына дейін осы ішкі жиындар орташа өлшемделiп (яғни математика бойынша орта сан алынып), 340 мың Америка бизнесінің заңды тұлғаларына дейін (кәсіпкерлеріне дейін) және 21 миллионнан артық АҚШ-ның жұмыскерлеріне дейін қысқартылды/жиындалды. Алдыңғы сөйлемде айтылғандай, есепке алынған 21 млн жұмыскерлер өнеркәсіптік секторлардың барлық бөлiндiлерiнде жұмыс істейтіндер.

**Шағын бизнес (кәсіпкерлік) туралы ADP баяндамасы** (). Осы баяндамада ай сайынғы жұмыспен қамтылуды бағалауы айтылады. Бағалау кезінде дербес/жеке ауылшаруашылық емес сектордың бөлiндiде жұмыс атқаратын Америка (АҚШ) компаниялары, жұмысшылары шамашем 1-ден 49 адам құрайтын кәсіпорындар есепке алынады. Осы баяндама ***Халықтың жұмыспен қамтылуы туралы ADP Ұлттық баяндамасының*** ішкі жиыны болып табылады.

Осы екі баяндамалар үшін мәліметтер есеп беру кезендерінде жиналады және олар интерполяцияланылады (яғни бастапқы деректерге өзгертулер, түзетулер, ескертулер, жаңа мәтіндер енгізілуі мумкін) әр айдың 12-ші жұлдызына дейін аптаны қосу үшін. Бүкіл мәліметтер статистикалық әдiстемелермен өңделіеді. Қолданылатын әдістемелер Америка бюросының еңбек санағында қолданылатын статистикалық әдістемелеріне ұқсас. Америка бюросы осы әдістемелерді халықтың жұмыспен қамтылуын есептеу үшін қолданады. Мысалы, ай сайынғы мекемелердi зерттеуi, жұмыспен қамтылу деңгейiн анықтау мақсатымен.

Осы өңдеуге сәйкес, Ұлттық жұмыспен қамтылу деңгейiн көрсету үшін ішкі жиындар өзгертіледі. Сол себептен, жұмыспен қамтылу деңгейінің өзгерілу нәтижесінде, ол ***Халықтың жұмыспен қамтылуы туралы ADP Ұлттық баяндамасы*** үшін саналады/есептеледі, бірақ ADP-ның Америка бизнесінің заңды тұлғалар (кәсіпкерлер) туралы ортақ дерекқорында өзгертулер көрсетілмейді.

## Сыртқы сілтемелер
* Халықтың жұмыспен қамтылуы туралы ADP Ұлттық баяндамасы 
* Macroeconomic Advisers 
* Доклад о занятости ADP  

Санат:Ұлттық шоттар жүйесі
Маори тілі

**Ма́ори**, немесе **маори тілі** (өз атауы — Te reo Māori) — Жаңа Зеландия аборигендері маорилерінің тілі. Жаңа Зеландияның екінші мемлекеттік тілі.

## Фонетикасы

#### Лексика

#### Морфология

## Әдебиет
* В. Крупа. Язык маори. Изд. «Наука», М., 1967.
* Biggs B. The structure of New Zealand. «Antropological linguistics», 1961.
* Klienberger H.R. Bibliography of the Oceanic linguistics. London, 1957.

## Сілтемелер
* О языке маори  на сайте Комиссии по Маорийскому Языку. На  английском языке.
* Māori Dictionary Online - маорийско-английский online словарь.
* «Полинезийские языки»  — статья в онлайн- энциклопедии «Кругосвет».
* Māori Language Act 1987 
* korero.maori.nz  Māori language educational resources
* Ethnologue report for Maori 
* Māori Language Commission (sets definitive standards).
* English and Māori Word Translator , originally developed at the University of Otago.
* Ngata Māori-English English-Māori Dictionary  from Learning Media; gives several options and shows use in phrases.
* Collection of historic Māori newspapers
* Maori Phonology 
* maorilanguage.net Learn the basics of Māori Language with video tutorials
* Microsoft New Zealand Māori Keyboard
* Maori Language Week (NZHistory) — includes a history of the Māori language, the Treaty of Waitangi Māori Language claim and 100 words every New Zealander should know
* Huia Publishers, catalogue includes *Tirohia Kimihia* the world’s first Māori monolingual dictionary for learners
* IMDb website; Māori language films 
* Publications about Māori language  from Te Puni Kōkiri, the Ministry of Māori Development

Санат:Полинезия тілдері
Санат:Жаңа Зеландия тілдері
Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні

**Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні** — тарихы тереңде жатқан елдің жаңа заманда өз алдына қайта егеменді ел болған күні. Тәуелсіздік күні мерекесі әр жылдың 16 желтоқсанда аталып өтеді. Бұл күн ұлттық, мемлекеттік деңгейдегі елеулі мереке болғандықтан 16 желтоқсан күні күнтізбеде демалыс болып табылады. Жыл сайын республика азаматтарының арасында мәдениет қайраткерлері, әлеуметтік саладағы ерекше қызметімен көзге түскен мамандар, әскери шенділер мен офицерлер, құқық қорғау саласының қызметкерлері және ел өміріндегі белсенді өзге де сала өкілдері елеулі еңбек еткендері үшін мемлекеттік марапаттармен марапатталады. 16 желтоқсан күні Қазақстанның барлық жерлерінде мерекелік мәдени ойын-сауық іс-шаралары ұйымдастырылады. Кешке қарай үлкен орталықтардың аспаны отшашумен көмкеріледі. Тәуелсіздік тек Қазақстан тұрғындары үшін емес, сонымен бірге, шетелдердегі қазақ халқының өкілдері үшін де маңызы зор мереке. 

## Тарихы
1991 жылы КСРО ыдырап, Одақтың құрамындағы елдер өз алдарына жеке мемлекет болып жатты. Солардың қатарында Қазақстан да болды. 1991 жылы 16 желтоқсанда Қазақстанның Жоғарғы Кеңесі “Тәуелсіздік пен мемлекеттің егемендігі туралы” заңды қабылдады. Ескеретіні, Қазақстан КСРО құрамындағы елдердің арасында ең соңғысы болып Тәуелсіздігі туралы заңды қабылдады. Бұл заң 1990 жылы 25 қазанда қабылданған Қазақстанның Егемендігі туралы Декларациямен бірге Қазақ елінің елдігін нығайта түсті.

Қазақстанның Тәуелсіздігін ресми түрде *ең алғаш* болып мұхиттың арғы жағында жатқан Америка Құрама Штаттары мойындады, *екінші* болып  Қытай, сонан соң Ұлыбритания мойындады. Оның артынан Моңғолия, Франция, Жапония, Оңтүстік Корея және Иран мойындады. Иран — Қазақстанның тәуелсіздігін мойындаған алғашқы мұсылман мемлекет. Ал “Тәуелсіздігімізді ең алғаш болып бауырлас Түркия мемлекеті мойындады” деген сөздің ақиқат еместігін білгеніміз жөн. Түркия алғаш болып Қазақстанда өз елшілін ашты, бірақ тәуелсіздігімізді мойындауда он жетінші болды. Бұл деректі еліміз Тәуелсіздік алғаннан кейін Сыртқы істер министрінің орынбасары қызметін атқарған, елдің сыртқы саясат тұжырымдамасы авторларының бірі болған Вячеслав Ғиззатов келтірген. ҚР Сыртқы Істер министрлігінде тіркелген дипломатиялық құжаттарда Түркияның Қазақстан тәуелсіздігін ресми түрде мойындайтын протоколға 1992 жылдың 2 наурызы күні қол қойғандығы көрсетілген. Алғашқы күндері әлемнің салмақты елдері мойындап, кейіннен басқа да елдер мойындап жатты. Осылайша әлемдік саясат аренасында ҚАЗАҚСТАН деген мемлекет тәй-тәй басты. Небары бірнеше аптаның ішінде әлемнің көптеген беделді елдері Қазақ елінің тәуелсіздігін мойындап, дипломатиялық қатынастар басталды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мейрамдары
Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Тәуелсіздік күндері
ИС-4

**ИС-4** (**701объекті **) — кеңес ауыр танкы майданан кейінгі кезеңге жатады, қару-жараққа 1947 жылы алынған.

## Құрылу және шығарылу тарихы
Сериялы түрде  1947 жылдан  1948 жылға дейін шығарылған ИС-2 ауыр танкы базасында құрастырылған, қатаңдығы жоғары дәнекерленген  денесімен қабырғалар қалыңдығы айнымалықұйылғанды мұнарасы бар.Бір  пулемёті — ірікалиберлі, зеңбірекпен қосақталған, екіншісі — зениттік,зарядтайтын люк турелінде орнатылған, коллиматорлық нысанамен жабдықталған. Трансмиссия — планетарлық, бұрылудың өзіндік механизмымен  мультипликаторы бар.Зеңбіректі келтіру  электромеханикалық 10РК-26(10РТ). радиостанциясымен жабдықталған.Қару жараққа алғанша дейін танктың бірнеше тәжірибелік нұсқасы жасалған, біреуі - 701-2, 100 мм зеңбіректі С-34 және мұнарасының алдыңғы бронясы 160 мм (массасы 55,9 т).  Басқа, 701-5 и 701-6 нұсқалары 122 мм  Д-25 зеңбірекпен жабдықталған (массасы 58,5 т). 701-6 нұсқасы жетілдіру жұмыстарынан кейін ИС-4 көрсеткішімен қару жабдыққа алынды. Қанау барысында танк массасы көпірлермен көлік құралдарының көбінің жүккқтергіштігінен артық екені аныұталды. Сонымен қатар, трансмиссияның жеке түйіндерінің жеткіліксіз сенімділігі айқындалды. Шағын сериялы шығарылымнан кейін өндірістен алынып тасталды. 1956 жылы барлық танкілер Дарницк танкыжөндеу заводында капиталды жөндеуден өтіп,  Осиповичтағы базаға сақтауға қойылған. 1970 жылы Осиповичта солардың негізінде құрамында 10 танк, ЗИЛ-130 жүк машинасы, ЗОП дан атуға арналған  артиллериялық бөлімшесі, аспаздар бар 20 жеке ӘБ құрастырылып, барлық кеңестік-қытай шекарасы бойына аттандырылды. Жетпісінші жылдар аяғында барлық танктар балқытуңа жіберілді.

## Сақталған даналар
Танкінің шығарылым уақытының :
* :
** Кубинкадағы сауытты танкілер мұражайы (Мәскеу облысы) — мұражай экспозициясында
** Чита қ. — мұражай экспозициясында
** Забайкальскқтш Чита облысы ескерткіш 
Сонымен қатар, бөліктерге ажыратылған, бұрын ҰОНсі ретінде қолданылған, танктардың бірнеше данасы ҚХРмен шекарада қалды .

## Әдебиет
* М.Барятинский, М.Коломиец, А.Кощавцев. *Кеңес Одағының ауыр майданнан кейінгі танктары*. — М.: Бронеколлекция, № 3 шығарылым, 1996.
* М.Барятинский. *Кеңес Одағының сауыттытанкылық  техникасы 1945—1995*. — М.: Бронеколлекция, № 3 шыңарылым, 2000.
* Карпенко А. В, *Отандық сауыттытанктық техникасына шолу (1905—1995 жж.)*, СПб, Невский Бастион, 1996 ж.
* 

## Ескертулер

Санат:Танкілер алфавит бойынша
Санат:КСРО танкңлері
Санат:Ауыр танкілер
Санат:ИС тобының сауытты танкілер техникасы
Наурыз (айрық)

**Негізгі ұғымдар:**

* Наурыз – қазіргі Григориан күнтізбесінің 3-ші айы.
* Наурыз – ежелгі заманнан қалыптасқан жыл бастау мейрамы.

**Елді мекен:**

* Наурыз – Түркістан облысы Мақтаарал ауданындағы ауыл.
Ботай мәдениеті

*Ескерткіш* 15 га алаңды алып жатыр. Ботай мәдениеті ежелгі адамның алғаш рет жылқыны қолға үйреткендігімен әлемге әйгілі. Бұл мәдениеттің өмір сүру уақытты б.з.д. V-IV мыңжылдықта өтті. Зерттеулердің тарихи маңызы - жылқыны алғаш қолға үйретудің жер жүзінде ең басты орталығы Қазақстан болып саналуында.

Ботай әлемдегі – ертедегі Еуразия жылқы өсірушілерінің ғажайып қонысы.

**Ботай мәдениеті** — энеолит дәуірінде Солтүстік Қазақстанды мекендеген тайпалар мәдениеті. Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданының Никольское ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 1,5 км жердегі Ботай қоныстарына байланысты аталған. Қазба жұмыстарын жүргізген Солтүстік Қазақстан университетінің археологиялық экспедициясы *(1981 — 83, жетекшісі В.Ф. [[Виктор Федорович Зайберт|Зайберт]])* 15 га жерді алып жатқан қоныстан 158 үйдің орны қазылып аршылды. Олар қабырғалары бір-біріне жалғастырып салынған бірнеше тұйықталған бөліктерден тұрады. Кейбіреулерінде 30-ға тарта үйлер болған. Шаруашылық құралдары түрлі тастардан, балшықтан және сүйектерден жасалынған. Ботай мәдениетін жасаған тайпалар жылқыны қолға үйреткен. Тастан жасалған пышақ, қанжар, жебенің, найзаның ұштарының көптеп табылуы қоғам өмірінде аңшылықтың рөлін айқын көрсетеді. Сонымен қатар гарпун, ине, жуалдыз, тескіштер, тұмар және әшекей бұйымдардың кездесуі шаруашылықтың әр саласынан хабар береді. Ботай мәдениетінің қалыптасуына Атбасар неолиттік мәдениетін жасаған тайпалары араласқан. Ботай мәдениеті Жайық пен Ертіс өзендерінің аралығын қоныстанған тайпалар мәдениетіне жатады.   

## Сілтемелер
1. «Ботай мәдениеті» 

## Дереккөздер</span>




Санат:Тарих
Санат:Қазақстан археологиялық мәдениеті
Санат:Қазақстан мәдениеті
Айғаным қонысы

Сырымбет мекені орта жүз ханы Уәли Абылайханның жесір әйелі, Шоқан Уәлихановтың әжесінің тұрақты қыстауы болған (күз 1822 жылы), қоныс 19 ғасырдың жиырмасыншы жылдарында пайда болды.

Санат:Ақмола облысы
Имантау тасаралы

Арал бұл жердегі сирек кездесетін қазақ аршасымен жамылған, ол аралдың жағалауында өсіп, оған ғажайып күй береді. Аралда кәдімгі қарағай, сүйелді қайың, итмұрын, шие, таңқурай өседі. Өсімдік дүниесі құлпынай, бүлдірген, әр түрлі дәрілік өсімдіктермен ұсынылған. Жануарлар әлемінен рептилиялар – сарыбас жылан, улы сұр жылан кездеседі.

Санат:Ақмола облысы