open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шыжың жайылмасы

**Шыжың жайылмасы**, Шежін жайылмасы – Каспий маңы ойпатының солтүстігіндегі ойысты жер. 

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Тасқала, Ақжайық аудандарының шығысында Дүре, оңтүстігінде Балықты жайылмасына ұласады. 

## Жер бедері
Аумағы шамамен 2000 км2-ге жуық. Саз балшықты теңіз шөгінділерінен түзілген. Жер бедері тегіс. Жалпы Сырттан келетін шыжыңның өзендері арқылы жайылып, маусым айының басында ғана тартылады. Шалғын шөп, бидайық, еркек шөп, тағы басқа өседі. Шыжың жайылмасы – шабындық саналады. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазықтары
Санат:Батыс Қазақстан облысы географиясы
Шүрек Құдайқұлұлы

**Шүрек Құдайқұлұлы** (18 ғасырда өмір сүрген) – би, қоғам қайраткері. Орта жүз Найман ішінде Бура руының Өмірлік тармағынан. Павлодар облысы Екібастұз ауданы аумағында өмір сүрген. 
Әкесі Құдайқұл белгілі би, байлығы мен беделіне орай «*Дүт*» атанған. Шүрек те жастайынан от ауызды, орақ тілді шешен әрі бай болып, жылқысы 300 қосқа(түмен бас) жеткен.

## Өмірбаяны
Жазба деректер бойынша 1738 ж. Ор қаласы маңында Кіші жүз ханы Әбілқайырмен бірге Орынбор генерал-губернаторының қабылдауында болып, Ресей патшасына ант беру құжатына қол қойған. Осы жиын алдында Шүрек Ресей елшісі В.Н. Татищевке: “Хан Тәтіш мырзаға бара ма, жоқ Тәтіш мырза ханға келе ме?” деп батыл сауал қойғанда сөзден жеңілген елші Әбілқайыр ханның шатырына өзі барып сәлем берген. Шүрек білгір дипломат ретінде де танылып, 1756 ж. Қытаймен арада бітім жасау үшін Абылай ханның атынан Құлжа қаласына барды. Осы сапарында Қытай билеушісіне қазақтар атынан 90 торы ала атты сыйға тартқан. Қытай билеушісі ризашылық белгісі ретінде Шүрекке бұзау терісіне жазылған грамота тапсырды. Туып-өскен жері Екібастұз маңында “Шүрек соры” дейтін көл бар. Шүрек туралы деректер Ә.Кекілбаевтың “Елең-алаң” романында баяндалады.

## Пайдаланатын әдебиет
*Алтынбаев І., Қалбатау, Алматы, 1997; 
*Атасы асыл сөздің Ақтайлақ би, Алматы, 1999.

## Сілтемелер
*"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Тұлғалар
Санат: Тарих
Мысыққұйрық

**Мысыққұйрық** () – астық тұқымдасына жататын бір жылдық өсімдік. 

## Өсетін жері, түрлері
Қазақстанның сортаңды-шөлді жерлерінде, өзен, көл және жылғалардың жағалауында өсетін 3 түрі: Жасық мысыққұйрық (*Polypogon demіssus*), Теңіз мысыққұйрық (*Polypogon marіtіmus*) және Монпель мысыққұйрық (*Polypogon monspelіensіs*) бар. 

## Ботаникалық сипаты
thumb|left|150px|
* Биіктігі 3-40, кейде 60 см-ге жетеді. 
* Бұтақталған сабағы болады. 
* Жапырағы қандауыр пішінді. 
* Гүлі қос жынысты, олар масақ гүлшоғырына топтанған.
* Мамыр – маусым айларында гүлдейді. Мысыққұйрықты ерте көктемде мал жақсы жейді. 

## Дереккөздер

Санат:Астық тұқымдасы
Санат:Қазақстан флорасы
Мысықоты

**Мысықоты**, *күнгелді* () – сарғалдақтар тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер. 

## Өсетін жері мен таралуы
Қазақстанда қылқан жапырақты, жалпақ жапырақты және альпі, субальпі шалғындарында өсетін 3 түрі: Жоңғар мысықоты(*Trollius dschungarіcus*), Алтай мысықоты (*Trollius altaіcus*) және Азия мысықоты (*Trollius asіatіcus*) бар. 

## Ботаникалық сипаты
* Биіктігі 5 – 80 см, кейде 1 м-ге дейін жетеді. 
* Сабағы тік өседі. 
* Жапырағы саусақ салалы тілімденген. 
* Гүлі ірі, қос жынысты, сары немесе сарғылт-қызыл түсті болады. 
* Қосарланған гүлсерігі бар, ол көп тостағаншалардан (5-20) тұрады. Шырынды күлте жапырақтары да көп. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, жеміс салады. 
* Жемісі жапырақ тәрізді, қара түсті тұқымы домалақ болады. Мысықоттың гүлдері әдемі болғандықтан, оны әсемдік үшін де өсіреді. 

## Дереккөздер

Санат:Сарғалдақтар тұқымдасы
Санат:Қазақстан флорасы
Ақ күйе

**Ақ күйе**  — аморфты кремний қос тотығы (SіO2), майда дисперсті ұнтақ зат. Оның табиғи түрі — диатомит тау жынысы. Ақ күйе   кристалдық кремний қос тотығына (SіO2) қарағанда табиғатта аз кездеседі. Ақ күйе  кремний қышқылын күйдірген кезде алынады. Оған балқытқыш қышқыл ғана әсер ете алады: SіO2+4HF=SіF4+2H2O.
Бұл реакция тек кремний қос тотығына тән. Ақ күйе  резина толтырғышы ретінде пайдаланылады.
## Сілтемелер
*Қазақ Энциклопедиясы

Санат:Химия
Шыжың өзен (бірінші)

**Шыжың (Шежін) өзен** – Еділ мен Жайық аралығындағы өзендер. 

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Тасқала ауданы жерімен ағады. 

## Гидрологиясы
Шыжың өзенінің ұзындығы 76 км, су жиналатын алабы 822 км2. Жалпы Сырт қыратынан басталады. Жауын-шашын, жер асты суымен толығады. Орташа су ағымы 1,76 м³/с. Суы шабындықтарды суландыруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Тасқала ауданы өзендері
Ілияс Бораганский

**Ілияс Бораганский** (22.4.1852, Қырым, Бақшасарай — ө.ж.б.) — Санкт-Петербургте мұсылман баспаханасын ұйымдастырушы.

Бораганский жас кезінде Түркияға барып, Стамбұлда жеті жыл (1867 — 74) баспа ісімен шұғылданды. 1822 ж Санкт-Петербургте мұсылман баспаханасын ашуға рұқсат алып, орыс, араб, түрік тілдерінде кітап басып шығаруға кірісті. Онымен қоса Бораганский 1898 — 1908 ж Санкт-Петербург университетінің Шығыс тілдері факультетінде түрік тілінен дәріс оқыды. Бораганский есімі қазақ мәдениеті тарихымен де тығыз байланысты. Абайдың тұңғыш өлеңдер жинағын 1909 ж Бораганский баспасы жарыққа шығарған. Содан төрт жыл бұрын (1905) бұл баспа Ш.Уәлихановтың ел аузынан жазып алған жырларын жариялаған болатын. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін, Бораганский 1920 ж Башқортостанға көшіп келіп, барлық баспа құралдарын Стерлитамак баспаханасына өткізді де, өзі сол баспахананың басқарушысы болды.

## Дереккөздер

http://pushkinlibrary.kz/docs/Boraganskii.pdf
https://ru.krymr.com/a/27687027.html
https://avdet.org/ru/2019/02/22/ilyas-boraganskij-krymskotatarskij-prosvetitel/ 
https://kaztag.kz/ru/news/v-biblioteke-imeni-abaya-v-semee-poyavilis-unikalnye-trudy-abaeveda-kayuma-mukhamedkhanova

Санат:22 сәуірде туғандар
Санат:1852 жылы туғандар
Санат:Бақшасарайда туғандар
Санат:Ресей империясы баспагерлері
Санат:Санкт-Петербург мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Абай Құнанбайұлы
Санат:Башқұртстан баспагерлері
Шық

thumb|200px|Шық
thumb|200px|Шық
**Шық** – ауа температурасы 0С-қа шамалас кезде қалыптасатын атмосфералық ылғал. Негізінен түнде және таңертең топырақ бетінде, өсімдік үстінде, тағы басқа байқалады. Шық – ауаның күрт салқындауының және су буының конденсациялануының нәтижесі. Шық әсіресе ауа райы ашық және самал жел ескен кезде көбірек жиналады. Шық түрінде түсетін ылғал мөлшері өте аз болады, орташа есеппен түн ішінде 0,1 – 0,3 мм-ден аспайды.
Шық — түнгі салқындау нәтижесінде суынған (0°С-тан жоғары) ауадағы ылғалдың конденсацияға ұшырауынан топырақта, өсімдіктерде және жер бетіндегі заттарда жиналатын ылғал тамшылары.

## Дереккөздер


Санат:Атмосфералық құбылыстар
Шәкен Ниязбеков ауылы

**Шәкен Ниязбеков ауылы** (2021 жылға дейін – *Бесжылдық*) — Жамбыл облысының Жамбыл ауданындағы ауыл, Жамбыл ауылдық округінің құрамында.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Аса ауылының шығысында 15 км жерде, құрғақ қоңыржай-жылы агроклиматтық белдемде орналасқан. Топырағында жусан, баялыш, күйреуік, бетеге, бидайық, т.б. астық тұқымдас шөптер өседі.

## Халқы

Бесжылдықта шаруа қожалықтары, өндірістік кооперативтер жұмыс істейді. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Ауыл маңы табиғаты
**Ақтөбе қалашығы** - ауылдан 0,5 км жерде.
**Машахай төбесі** - ауылдан 5 км жерде орналақан, биіктігі 5 м, төбесі қазіргі кезде бейіт.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) елді мекендері
Шық нүктесі

thumb
**Шық нүктесі** – тұрақты температурада және ылғалдылықтың белгілі бір мөлшерінде ауадағы су буының қанығу күйіне жететін температурасы.

Шық нүктесі – ауа ылғалдылығының негізгі сипаттамасы. Ол ауа қысымы тұрақты кезде байқалады. Ауаның салыстырмалы ылғалдылығы 100%-дан кем кезде шық нүктесі нақтылы ауа температурасынан төмен болады, ылғалдылық мөлшері 100% болса, шық нүктесі нақтылы ауа температурасына сай келеді. Шық нүктесінен ауаның ылғалдылығы мен температурасы арқылы есептеп шығаруға болады немесе конденсация гигрометрдің көмегімен тікелей өлшейді. Мысалы, ауаның температурасы 150С, ал салыстырмалы ылғалдылығы 100, 80, 60 не 40% пайыз болғанда Шық нүктесі сәйкес 15,0С, 11,60С, 7,30С және 1,50С болады.

## Дереккөздер


Санат:Метеорология
Санат:Термодинамика
Айгүл Нариманқызы Үлкенбаева

**Айгүл Нариманқызы Үлкенбаева** (23.1.1962 жылы туған, Атырау облысы Исатай ауданы Чапаев аулы) — күйші-домбырашы, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1998).

Алматы қаласындағы музыка училищесін (1981, педагогы Т.Бәділов), одан кейін Алматы мемлекеттік консерваториясының (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) халық аспаптары факультетін (1986, профессор А.Т. Жайымовтың жетекшілігімен) бітірген. 
1989 — 1991 жылдары осы консерваторияның ассистентура-стажировкасынан өтті.

Шығармашылық еңбек жолын оқып жүрген кезінен Қазақтың акад. халық аспаптар оркестрі құрамында (1979 — 1989) домбырашы болумен бастаған Үлкенбаева соло-орындаушыға дейінгі үздік кәсіптік-шеберлік биігіне көтерілді. Оның күйшілік-орындаушылық репертуарынан халық күйлері (“Ақсақ құлан”, “Ел айрылған”, т.б.), қазақтың халық композиторлары (Дәулеткерей, Дина Нұрпейісова, Қазанғап, Құрманғазы, Махамбет, сондай-ақ маңғыстаулық күйшілер: Есбай, Есір, Құлшар, Өскенбай, т.б.), осы заманғы композиторлар (мыс., Н.Тілендиевтің “Аққуы”, А.Жайымовтың “Күй анасы” мен “Шалқымасы”) шығармалары мен орыс, шет ел классикалық туындылары мол орын алған.

2002 ж. - "Құлағыңнан кетпесін" атты жеке шығармашылық кеші Алматы қ. Республика сарайында;

2012 ж. - "Айгүл - күйге бар әлем тамсанады..." атты жеке шығармашылық кеші Алматы қ. Абай атын. Опера және балет театрында;

2013 ж. - "Айгүл - күйге бар әлем тамсанады..." атты жеке шығармашылық кеші Астана қ. "Қазақстан" орталық концерт залында өтті.

1993 жылдан Қазақ ұлттық консерваториясында (2002 жылдан доцент) және 2006 жылдан “Айгүл Үлкенбаеваның мектеп-студиясында” (өзі ұйымдастырған) ұстаздық қызметпен айналысады.

Үлкенбаеваның орындауындағы күйлер "Күй - ана" аудио-кассета (2000 ж),"Құлағыңнан кетпесін" топтамалық 2 дискі (2002 ж) және "Құлағыңнан кетпесін" бейне-кассета (2003 ж) ,"Ақ Шолпан", "Ирең" дискілері (2008 ж), "Күй ғұмыр" атты кітап Сардар баспасы (2011 ж), "Айгүл - күйге бар әлем тамсанады..." атты дискі (джаз - рок тобының қостауымен) (2013 ж) жарық көрді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ мәдениет саласының тұлғалары
Санат:Күйшілер
Санат:Исатай ауданында туғандар
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Домбырашылар
Медитация

**Медитация** — адамның өзінің ішкі әлеміне қалтқысыз үңілуін, барлық рухани назарын жан дүниесіне бағыттауын, сананың өзіндік  мазмұнға терең батуын білдіретін ұғым. Медитация кезінде сананың күйі өзгереді, оған кәдімгі тәжірибеде кездеспейтін аян беру, көріпкелдік секілді өзгеше сезімдік күйлерді бастан кешіру тән. Медитацияның мақсаты — нирванаға жету, яғни бұл өмірдегі құмарлық пен талпыныстан арылу. Қазіргі қоғамда Медитациялар бұл өмірден толық кету үшін емес, психосоматикалық ауруларды емдеуде, ішкі рухани әлемді тазартып, қалыпты тепе-теңдікке келтіру мақсатында пайдаланылады. Медитацияның көптеген түрлері бар: отқа, дененің бір мүшесіне назарды шоғырландыру арқылы жасалатын медитация, ән айтып, би билеу арқылы жасалатын динамикалық медитация, тағыда басқа.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Релаксация
* Транс (психикалық күй)
* Цигун
* Йога
* Дзэн

Санат:Діни тәртіп пен тәжірибелер
Санат:Рухани тәжірибе
Санат:Медитация
Үлкен Бақтыбай

**Үлкен Бақтыбай** – Мұғалжар тауының орта тұсындағы тау.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысының Мұғалжар ауданы жерінде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 657 м, салыстырмалы биіктігі 200-220 м. Тау Мұғалжардың ең биік жері саналады. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 12 км-ге созылған, енді жері 7 км-ге жетеді. 

## Геологиялық құрылымы
Жер қыртысы кембрийге дейінгі және палеозойлық кварцит, тақтатас, гнейс және граниттен түзілген. Оның бетін девон мен көмір кезеңдерінің құмтасы мен әктасты шөгінділері жапқан. Үлкен Бақтыбай тұсында мыс, молибден, вольфрам, т.б. кен байлықтары шоғырланған. Олардың кейбіреулері өндірілуде.

## Жер бедері
Таудың шығыс беткейі тіктеу келген. Бұл бөлігіндегі бұлақтардан Қауылжыр (Кәуілжір) өзені бастау алады. Солтүстік етегінде Жем қаласы, шығысында Біршоғыр темір жол станциясы орналасқан.

## Өсімдігі
Етегіндегі қиыршықтасты сұр, сортаңды сұр топырағында бұта аралас жусан, боз, бетеге, сұлыбас, тауаралық шатқалдарда көктерек, тал, мойыл ағаштары өскен.

## Дереккөздер

 
Санат:Мұғалжар ауданы таулары
Мысықтабан

**Мысықтабан** () – астралылар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік, кейде шала бұта түрі де кездеседі.

## Таралуы мен өсетін жері
Дүние жүзінде 50 (кейбір деректерде 100) түрі белгілі. Қазақстанда құмды жерлерде, шалғындарда, тоғайлар мен орманның ашық жерлерінде өсетін 1 түрі – Қосүйлі мысықтабан ( *Antennarіa dіoіca*). 

## Ботаникалық сипаты
thumb|left|150px|Мысықтабан (Antennaria alpina)
* Биіктігі 3-30 см. 
* Төсемелі тамырынан бірнеше жіңішке бұтақтар өсіп шығады. 
* Гүлі жетілетін сабағы дара болады. 
* Жапырағы қалақ тәрізді, жапырағының да, сабағының да сыртын ақ түсті түк жапқан. 
* Гүлі қос жынысты, түтікше пішінді себетте орналасқан. Гүлшоғыры – шашақ. 
* Мамыр – шілдеде гүлдеп, маусым –тамыз айларында жеміс салады. 
* Тұқымы ұсақ, сырты жылтыр, айдаршасы болады. Мысықтабан – дәрілік өсімдік. 

## Дереккөздер

Санат:Күрделігүлділер
Санат:Қазақстан флорасы
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Шықшөп

**Шықшөп** немесе **шықшылдақ** () – шықшөптер тұқымдасына жататын көп жылдық жәндікқоректі өсімдіктер. 

## Ботаникалық сипаты
thumb|left|150px|(''Drosera capensis'') Жапырағы және қармауыштары
thumb|left|150px|(''Drosera kenneallyi'') Гүлі
* Биіктігі 7 – 25 см, төселе өсетін немесе түйнекті тамырсабағы болады. 
* Жапырақтары тамыр түбіндегі себетте орналасады, олардың шетін және жоғары жағын қызыл безді басы бар түктер жауып жатады. Осы бездер жабысқақ сұйық тамшылар бөліп шығарады, соның нәтижесінде өсімдіктің жапырағының үстін шық жауып жатқан сияқты болып көрінеді. Өсімдіктің аты осыған байланысты қойылған. Түктер жапыраққа қонған жәндіктерді жауып қалады да, өздерінен бөлінген шырышпен бүркейді. Бұл кезде жапырақ қақ ортасынан екіге бүктетіліп, жәндікті ұстап тұрады. Өсімдіктің құрамынан бөлінген асқорыту ферментінің әсерінен жәндік қорытылып болғаннан кейін жапырақ қайтадан жазылып, бұрынғы түріне келеді. 
* Гүлдері ұсақ ақ түсті, олар шашақ немесе сыпыртқы гүлшоғырына топталады. Бүкіл жаз бойы гүлдеп тұрады. Тұқымынан, көбінесе вегетативті жолмен көбейеді (олар су арқылы тарайды). 
* Жемісі – бір ұялы қорапша. 
* Теңгежапырақ шықшөп – дәрілік өсімдік.

## Өсетін жері мен таралу аймағы
Тропиктік және қоңыржай белдеулерде, негізінен Австралия мен Жаңа Зеландияның ылғалды аймақтарында өсетін 100-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанда шымтезекті мүк өскен батпақты жерлерде кездесетін 2 түрі: теңгежапырақ шықшөп және англия шықшөбі бар.
 
## Дереккөздер

Санат:Шықшөптер
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Бескөл (Жетісу облысы)

**Бескөл** — Жетісу облысы Алакөл ауданы, Бескөл ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Үшарал қаласының шығысында 10 км-дей жерде, Ақтоғай-Достық темір жолы бойында орналасқан. Алакөл көлінің оңтүстік-батысындағы сұр топырақты қоңыржай құрғақ агроклиматтық белдемде жатыр.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Ауылда шаруа қожалықтары, мекемелер мен кәсіпорындар жұмыс істейді. Орта мектеп, бала бақша, дәрігерлік пункт, т.б. бар. Ауыл тұрғындары Үшарал қаласымен және т.б. елді мекендермен автомобиль жолы және темір жолмен қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Алакөл ауданы елдi мекендерi
Аққайнар (Алматы облысы)

**Аққайнар** (1993 жылға дейін — *Прудки*) — Алматы облысы Жамбыл ауданындағы ауыл, Аққайнар ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Ұзынағаш ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 20 км-дей жерде, Самсы өзенінің оң жағалауында орналасқан. Іле Алатауы мен Жетіжол жотасының түйіскен жеріндегі тау етегінің қуаң агроклиматтық белдемінде жатыр.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Аққайнарда орта мектеп, клуб, медпункт т.б. мекемелер бар. Аққайнар тұрғындары аудан орталығымен және басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) елді мекендері
Бор (элемент)

солға|нобай|187x187 нүкте|Бор ''B''
**Бор** (лат. *Borum*; **B**) — элементтердің периодты жүйесінің ІІІ тобындағы хим. элемент, ат. н. 5, ат. м. 10,84; қара сұр түсті кристалды немесе аморфты зат (өте таза Бор түссіз). Табиғи Бордың тұрақты екі изотопы бар: 10В (19%) және 11В (81%).  

## Тарихы
Борды алғаш рет 1808 ж. француз химиктері Ж. Гей-Люссак пен Л. Тенар бор ангидридін металл калиймен тотықсыздандыру арқылы алған. 

## Табиғатта таралу
Жер қыртысындағы үлес салмағы 3•10–4%. Б. табиғатта тек қосылыстар құрамында (бор қышқылы H3BO3, бура Na2B4O10H2O) кездеседі. Қазақстанда бор кендері, ашарит, борацит, гидроборацит, пандермит, т.б. минералдар түрінде кездеседі. Таза кристалды Бордың тығыздығы 2,3 г/смі, балқу t 2075оC, қайнау t 3860оC, қаттылығы жағынан алмаздан кейін екінші орында. 

## Қасиеттері
Кристалды Бор — шала өткізгіш. Қалыпты жағдайда электр тогын нашар өткізеді, бірақ 800оС-қа дейін қыздырғанда оның электр өткізгіштігі артады. Бор комплексті қосылыстар түзуге бейім, көпшілік қосылыстарында үш валентті. Борды 700оС-қа дейін қыздырғанда Бор ангидриді (В2О3), ал оны суда еріткенде бор қышқылы (Н3ВО3) түзіледі. 

Бор қышқылының тұздарын бораттар деп атайды. 900оС-тан жоғары қыздырғанда Бор азотпен бор нитридін (ВN), көмірмен бор карбидін (В4С), металдармен боридтер түзеді. Бjhды таза күйінде бор ангидридін (В2О3) тотықсыздандыру арқылы алады. Бjh және оның қосылыстары — диэлектриктер мен шала өткізгіш заттар ретінде және ядролық реакторларда, медициналық препараттар, полимерлер алуға қолданылады.

## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Химиялық элементтер
Үлкен Балқан

**Үлкен Балқан** — Түрікменстанның батысындағы жота. 

Узбой құрғақ арнасы арқылы Кіші Балханнан және Копетдаг жотасынан бөлінген. Ұзындығы 70 км, абсолюттік биіктігі 1880 м (Арлан тауы). Жота негізінен әктас пен құмтастан түзілген. Беткейлері, әсіресе тіктеу келген солтүстік беткейі ашық; жалаңаштанған; оңтүстік шатқалдармен тілімденген.

## Дереккөздер

Санат:Түрікменстан таулары
Бес кітап

**Бес кітап**, Тора, Таурат — Інжілдің бір бөлігі болып табылатын Көне Өсиеттің алғашқы бес кітабының аты. Бес кітапты еврейлер Тора (яғни, “нұсқау”, “ғаламға жетекші”), мұсылмандар Таурат деп атайды. Оған “Жаратылыстың басталуы”, “Шығу”, “Левит”, “Сандар”, “Екінші заңдастыру” кітаптары (бөлімдері) жатады. Бес кітапты Мұса кітабы деп те атайды, ол осыдан 3300 жылдан астам бұрын, Синай тауында Мұса пайғамбарға уахи келгенде түсірілген кітап болып есептеледі. Зерттеуші ғалымдардың (Ж. Астрюк) болжауынша, Бес кітап б.з.б. 444 ж. шамасында біржола құрастырылып болған. Еврейлердің дәстүрінде Тора деп кең мағынада Бес кітаптың өзін (Танах) және оған түсініктемелерді (Мишна, Талмуд) атайды. Бес кітап жаратылыс туралы, Адам Ата мен Хауа Ана, топан су, көне еврейлердің патриархтары (Ибрагим, Жақып, Ысқақ, Жүсіп, т.б.) жайында әңгімелейді. Сол сияқты онда еврейлердің тарихына қатысты көптеген оқиғалармен қоса (көбінесе, Мұса төңірегінде) яхуди дініне қатысты заңдар мен рәсімдер жазылған. Бес кітаптың негізгі идеясы — жалғыз ғана Құдайға (Яхве, Иегова) сыйынып, дін жолымен жүріп-тұру, еврейлерді Құдай таңдаған халық ретінде уағыздау. Таурат ислам мойындайтын төрт қасиетті кітаптың біреуі ретінде шариғат заңдарының, мұсылмандық дүниетанымның қалыптасуына едәуір ықпал еткен.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Жолаушы

**Жолаушы** – белгілі бір мақсатпен жол жүруші, сапар шегуші адам. Қазақ халқының дәстүрлі ұғымында “жолаушы өз үйінен 40 қадам ұзап шыққан соң мүсәпір” делінеді. Сайын далада жолаушыға жолыққан адам оған жол көрсетіп, жөн сілтеп, ел мен жердің жайынан хабар беруге міндетті. ***“Жолаушы азығы жолда”***деп білген жолаушы ешқашан жол сапарға мол азық алып шықпаған. **Жолаушы** ауылға қонуға келсе, баса-көктеп кірмей, алдымен алысырақтан дауыстап “Кім бар, ау” деп рұқсат сұраған.
**Жолаушы** даладан қос көрсе де міндетті түрде бұрылып, онда адам болсын-болмасын дәм татқан. Қаралы ауылға да түсіп аттануы тиіс болған. “Қырықтың бірі қыдыр” деп санаған қазақтар үйіне келген бейтаныс жолаушыға ықылас, құрмет танытып, қонақ етіп күтсе, байлық пен ырыздық келеді, жолаушыны сыйламаса несіп, ырыздығына кесір тиеді деп сенген. **Жолаушы** келген ауылына түстеніп, ат-көлігін суытып, тынығып аттанған. Көшпелілер қоғамында жолаушы өз кезегінде кең даладағы оқиғалар туралы хабарды жедел жеткізуші, ақпаратты алмастырушы міндетін атқарған. **Жолаушыны** әдейі ауылына бұрып әкеліп, алыс-жақынның жаңалығын тыңдап аттандыратындар да болған. Жолаушыға қиын-қыстау жағдайда қол ұшын берген жан кейін қимас жолдас, дос-жаранға айналған. Қазіргі кезде жолаушы ұғымы экономикалық категория ретінде де қолданылады;

## Тағы қараңыз
*Жолақы
*Жолбасшы
*Жолсерік
*Жолдерек, жолнама
*Жолдама

## Дереккөздер</span>


Санат:Саяхат
Үлкен Бергіел мұздығы

**Үлкен Бергіел мұздығы**, **Үлкен Берел мұздығы** – Алтайдағы Қатын жотасының (шығыс жағының) оңтүстік беткейінде, Ақ Берел өзенінің бастауында орналасқан. Алтайдың ең биік жері — Мұзтау шыңына көршілес жатыр. 

## Аумағы
Ауданы 10,3 км2 (моренасымен қоса 12,2 км2), ұзындығы 10,4 м, мұзының көлемі 0,89 км3. Ең биік жері 4505 м (Мұзтаудың шығыс жағы). Мұздық тілі 2050 м-ге дейін төмендейді, қар жиегі 3100 метрден өтеді. Мұзқар алаңы 5,6 км2.

## Дереккөздер

Санат:Шығыс Қазақстан облысы мұздықтары
Санат:Алтай таулары
Натурал логарифм

thumb|right|300 px|Натурал логарифм функциясы графигі.

**Натурал логарифм** – негізі e=2,71826… саны болатын логарифм. N санының Натурал логарифмі lnN деп белгіленеді. 1-ден 1000-ға дейінгі сандардың Натурал логарифмінің алғашқы таблицасын Дж.Спейдель жасаған (1619).Натурал логарифм атауын 1659 жылы П.Менголи (1625 – 1686) және 1668 жылы Н.Меркатор (1620 – 1687), ал ln белгіленуін 1893 ж. А.Прингсхейм (1850 – 1941) енгізген. **Натурал логарифм**-нен ондық логарифмге lnNlgN/lge және керісінше lgNlnN/ln10 формулалары арқылы өтеді. Ол жоғары математикада кеңінен қолданылады.

\ln{x}=\log_{2.718281828459045\ldots}{x}=\int_{1}^{x}1/t\text{dt}\approx0.0000000001\log_{1.0000000001}{x}\approx\log_4{x}+\log_{36}{x}

## Сілтемелер
* А.Прингсхейм  
* Дж.Спейдель  
* П.Менголи
## Дереккөздер


Санат:Элементар функциялар
Санат:Логарифмдер
Шылаң

**Шылаң** () – өзі аттас тұқымдасқа жататын көп жылдық су өсімдіктері. Жер шарында кең тараған, 100-ге жуық түрі белгілі. 

Қазақстанның барлық су айдындарында (тұрып қалған суларда, ағысы баяу тұщы суларда немесе тұзды суларда) кездесетін 21 түрі бар. Бұлардың көпшілігі су астында, 2,5 – 3 м тереңдікте тоғай құрып өседі, кейде жоғары жапырақтары су бетінде қалқып жүреді. Гүлдері ұсақ, қос жынысты, масақ гүлшоғырына топталған, негізінен су астында дамиды; протогиниялы (гүл аналықтары аталықтарынан бұрын пісіп жетіледі). Көбінесе желмен, кейбір түрлері сумен тозаңданады. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі жаңғақша немесе сүйекше тәрізді. Шылаңдардың барлық түрі – тұщы су флорасының негізгі құраушылары. Су түбіндегі шылаңдар түзген тоғайларға көптеген балық түрлері уылдырығын шашып, майшабақтары тіршілік етеді. Кейбір түрлері ондатрдың, кәмшаттың және су құстарының қорегі болып табылады. Кейде шылаңдардың ну тоғайы кеме қатынасына кедергі жасайды.

## Дереккөздер

Санат:Шылаңдар
Шылапшын

**Шылапшын**– металдан жасалынған ыдыс. Кейде леген, жам деп те аталады. Сыйымдығы 3 – 8 л. Ернеуі қайырылған, түбі тегіс. Оны кір жууға, қолға су құюға, тағы басқа мақсаттарға пайдаланады.

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Үлкен Бөкен

**Үлкен Бөкен** — Абай облысы Көкпекті ауданындағы ауыл, Үлкен Бөкен ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Көкпекті ауылынан шығысқа қарай 26 км жерде, Үлкен Бөкен өзенінің жағасында, сайлы-жыралы келген дала белдемінде орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1932 жылы асыл тұқымды мал өсіретін “Шегелек” кеңшары негізінде қаланған. 1936 жылы мұнда ауылдық кәсіптік-техникалық мектеп ашылды. 1996 жылы кеңшар таратылып, оның негізінде “Шегелек”, “Мекен” шаруа қожалықтары құрылды. Округ аумағында Ақтас, Жалсары, Тентек ауылдары орналасқан. Олар арқылы Көкпекті — Өскемен автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Көкпекті ауданы елді мекендері
Бесқарағай (Павлодар облысы)

**Бесқарағай** — Павлодар облысы Аққулы ауданындағы ауыл, Қызылағаш ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Аққулы ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 12 км-дей жерде, Ертіс өзенінің оң жағалауында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1930 жылы қаланған. Бұрынғы “Бесқарағай” асыл тұқымды кеңшары негізінде ауылда шаруа (фермер) қожалықтары құрылған.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, дәрігерлік-амбулаториялық пункт, т.б. мәдени-ағарту мекемелері бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Аққулы ауданы елді мекендері
Үлкен Бөкен өзені

**Үлкен Бөкен** – Ертіс алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Абай облысы Көкпекті ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 184 км. Су жиналатын алабы 3450 км². 

## Бастауы
Қалба жотасындағы Талды тауының оңтүстік беткейінен басталып, Үлгілі ауылы тұсында Бұқтырма бөгеніне құяды. 

## Гидрологиясы
Басты салалары — Ақтасты, Бөкімбай, Жомба, Кіші Бөкен. Өзен атырабы қыратты (биіктігі 700 — 1000 м), аңғары мен арнасы шатқалды. Жауын-шашын, ішінара ыза суынан толығады. Суы жазда тұщы. Ағысы жыл бойы тартылмайды. Жылдық орташа су ағымы Сүлеймен ауылы тұсында 8,64 м³/с. Суы Ақтоған, Дәулет, т.б. каналдар арқылы егін, шабындық суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер
 

Санат:Көкпекті ауданы өзендері
Санат:Ертіс су алабы
Үлкен Борсық

**Үлкен Борсық** — Арал теңізінің солтүстік-батыс жағасынан Ақтөбе облысының Шалқар қаласына дейінгі аралықты қамтитын құмды алқап. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Шалқар ауданы жерінде. 

## Жер бедері
Ұзындығы 200 км-ден астам, ені 25-30 км (теңіз жағалауында 80 км-ге дейін кеңейеді). Ауданы 3300 км2. Мұғалжар тауы мен Шағырай үстіртіне жалғасқан батыс бөлігі ойдым-ойдым шағын көлдер мен сортаңдар тізбегінен тұрады. Құм жағалауларында қыстаулар (Ойық, Итжеміс, Ақши, Шұқыр, т.б.), қоныстар (Қабырғайтау, Сарыбұлақ, т.б.) және құдықтар (Қосшыңырау, Аққұдық, т.б.) жиі кездеседі. Жер бедері төбелі-белесті, өсімдікпен бекіген құмды жазық. Жер асты суы 1 — 25 м тереңдіктен шығады.

## Геологиялық қүрылымы
Негізінен палеоген тау жыныстарының үгілуінен қалыптасқан, тек солтүстік-батыс бөлігі ғана жас аллювий шөгінділерінен түзілген. 

## Климаты
Қысы қатаң, жазы ыстық; қаңтардың орташа температурасы –12 — 15 С, шілдеде 25 — 26 С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 100 — 150 мм. 

## Өсімдігі
Қоңыр топырақта жусан, жүзгін, шеңгел, изен, сексеуіл, т.б. өседі. Мал жайылымы.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы құмдары
Бесқала

**Бесқала** — Қоңырат, Қожалы, Шымбай, Нүкіс және Төрткөл қалаларының 18–19 ғасырлардағы жиынтық атауы. Бесқала атауын негізінен Кіші жүз қазақтары қолданған. Олар әр жылы Бесқалаға керуен шығарып, базарда сатқан малының ақшасына астық, киім-кешек, т.б. бұйымдар мен заттар алып қайтатын. Бесқала атауына ие болған қалалар қазір Қарақалпақстан Республикасы құрамында.

## Дереккөздер

Санат:Тарих
Жолаушы тасымалы

thumb
thumb|
**Жолаушы тасымалы** — көлікпен жолаушылар тасымалдау жұмысы.

Жолаушы тасымалы магистральдық (темір жол, азаматтық авиация, автобус, теңіз, өзен қатынастары) және қала (метрополитен, трамвай, троллейбус, жеңіл автомобиль) көліктерімен жүзеге асырылады.

Жолаушы тасымалы қашықтығы мен жылдамдығына және көлік түрлерінің ерекшелігіне қарай ажыратылады. Темір жол көлігінде тасымалдау қашықтығына байланысты ол жергілікті жолаушы тасымалы, қала маңындағы жолаушы тасымалы, алыс қашықтықтық жолаушы тасымалы, болып, жылдамдығына қарай жай жолаушы тасымалы және жүрдек жолаушы тасымалы болып бөлінеді. Автомобиль көлігімен жолаушы тасымалы қала ішіндегі, қала маңындағы, қалааралық және халықаралық болып бөлінеді. Әуе көлігінде алыс қашықтықтық жолаушы тасымалы, жергілікті жолаушы тасымалы, халықаралық жолаушы тасымалы деп, теңіз көлігінде жай жолаушы тасымалы, жүрдек жолаушы тасымалы, экспресс жолаушы тасымалы болып ажыратылады. Өзен көлігімен жолаушы тасымалының қалааралық, қала маңындағы, жергілікті және транзитті түрлері бар.

Жолаушы тасымалы жұмысының көлемін жолаушы айналымы дейді. Ол жолаушы-километрмен өлшенеді, яғни жолаушыларды 1 км қашықтыққа тасымалдау жолаушы айналымының өлшем бірлігі болып табылады. Ол көлік түрлері, тасымал бағыты, т.б. бойынша бөлек-бөлек есептеледі. Қазақстанда 1999 жылмен салыстырғанда жолаушы тасымалы 2000 жылы 7%-ға көбейді. Жалпы пайдаланудағы көліктің жолаушы тасымалы 2000 жылы 20 млрд. жолаушы/км болды. Жолаушы тасымалдайтын барлық көлік түрлерінің ішінде автомобиль көлігімен жолаушы тасымалы ерекше орын алады. Қазақстанда 2000 жылы оның үлесі 74% болды. 2001 жылдың соңғы 9 айында темір жол көлігінде 21,3 млн. адам, автомобиль көлігінде 664,5 млн. адам, өзен көлігінде 0,1 млн. адам, әуе көлігінде 0,8 млн. адам тасылды. Қазақстанды ТМД елдерімен және Батыс Еуропа мемлекеттерімен байланыстыратын 100-ден астам тұрақты маршруттар ашылды. Жолаушы тасымалының халықаралық желісін ұлғайту бағытында белсенді жұмыс жүргізілуде.

## Дереккөздер

Санат:Қоғамдық көлік
Кәдімгі мысықторғай

**Кәдімгі мысықторғай** () – торғайтәрізділер отрядына жататын сайрағыш құс. Қазақстанда Алтайдан Батыс Тянь-Шаньға дейін және Сырдария, Жайық өзендері алқаптарындағы ормандарда кездеседі. Қоразының түсі айқын сары болып, тек қанаттары сарғыштау дақ араласқан қара келеді. Көбею кезінде мекиендерінің арқасы, басы мен мойны жасыл сары реңді болады. Дене тұрқы 25 см-дей, салмағы 50 – 80 г-дай. Оның ән салғандағы үні алыстан естіледі. Бір нәрседен сезіктенгенде мысықтың мияулағанындай дыбыс шығарады. Жыл құсы. Сәуір – мамыр айында келіп, ұясын қайың, тал, алма ағаштарының бұтақтарына аспалы тор сияқты іліп қояды. Оған 3 – 5 шұбар жұмыртқа салып, мекиені 13 – 15 күнде балапан басып шығарады. 20 күннен кейін балапандары ұядан ұшады. Мысықторғайлар орман мен бақ ағаштарына зиян келтіретін жәндіктер мен олардың дернәсілдерін жеп пайда да келтіреді. Қыркүйектің басында қыстау үшін жылы жаққа ұшып кетеді.

## Дереккөздер


Санат:Торғайтәрізділер
Шолаққорған (қалашық)

**Шолаққорған ** – ортағасырлық қалашық.

Түркістан облысы Созақ ауданы Шолаққорған ауылының солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. 1946 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ә.Х. Марғұлан), 1947 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам), 1983 жылы Шымкент педагогикалық институтының археологиялық отряды (жетекшісі Н.П. Подушкин) зерттеген. Қала қирандысы төрт бұрышты биіктігі 15 м-ге жуық, шығыстан батысқа қарай 160 м, солтүстіктен оңтүстікке қарай 60 м-ге созылған үсті тегіс төбе. Сырты саз дуалмен қоршалған. Тіршілік еткен мерзімі үстінен жиналған қыш ыдыстардың сынықтарына қарап қаланың 13 – 16 ғасырлар аралығында өмір сүргені анықталды. Өкінішке орай Қаратаудың терістігімен өтетін Керуен жолының мықты бекінісі болған қаланың үстіне қазіргі кезде үйлер салынып кеткен.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Созақ ауданы
Жол барлауы

**Жол барлауы**, әскери істе – ұрыс жүріп жатқан аудандағы немесе жаудың ту сыртындағы жолдардың жай-күйін білу және жаңа жол тораптарын табу үшін жүргізілетін барлау түрі. Жол барлауы кезінде табиғи бөгеттердің бар-жоғы олардың өзгешелігі, осы бөгеттерден әскерлердің қай түрін өткізуге болатыны, паналау мүмкіндігі анықталады. Соғыс техникасының дамуы Жол барлауының мәнін арттырып қана қоймай, оның авиация, радиолокациялық, артиллерия, инженер, химия түрлерін де дамытты.
## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әскери іс
Үлкен Бұғыты

**Үлкен Бұғыты** – Іле Алатауының қиыр шығысында оқшау жатқан аласа тау. 

## Географиялық орны
Алматы облысы Еңбекшіқазақ және Ұйғыр аудандары жерінде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1816 м. Солтүстік-батысында 10 км жерде Кіші (Бала) Бұғыты, батысында (20 км жерде) Сөгеті таулары орналасқан. Тау оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 18 км-ге созылған, енді жері 10 км. 

## Геологиялық құрылымы
Үлкен Бұғыты тауы карбонның және плейстоценнің, құмтас, мергель, конгломерат тау жыныстарынан түзілген. 

## Климаты
Климаты аридтік, қысы суық, жазы ыстық. Қаңтар айының жылдық орташа температурасы –9 -10С, шілдеде 21-230С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшемі 300 — 350 мм. 

## Өсімдігі
Шөлейтке тән қиыршықтасты сұр, бозғылт сұр топырақ қалыптасқан. Жусан, баялыш, теріскен, көкпек басым өседі. Кезінде Үлкен Бұғытыны тау ешкілері мекендеген. Көктем және жаз айларында жайылым ретінде пайдаланылады. Баурайында Бұғылы, Алтыншек, т.б. қыстаулар орналасқан.

## Дереккөздер
 

Санат:Еңбекшіқазақ ауданы таулары
Санат:Ұйғыр ауданы таулары
Пангерей Шолақов

**Шолақов Пангерей** (15.9. 1927, Орал облысы Жәнібек ауданы Жасқайрат ауылы – 5.8.1991, Алматы) – ғалым, техника ғылымының докторы (1971), профессор (1971). Қазақстан ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1983). Қазақ тау-кен және металлургия институтын (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген (1953). 1953 – 1971 жылдары сонда аспирант, аға оқытушы, доцент, 1971 – 1987 жылдары кен байлықтарын өндіру және кешенді механикаландыру кафедрасының профессоры қызметтерін атқарған. 1987 жылдан өмірінің соңына дейін Алматы архитектуралық-құрылыс институтында (қазіргі Қазақ Бас архитектуралық-құрылыс академия) кафедра меңгерушісі болды. Ғылыми еңбектерінің негізгі бағыты кенді ашық әдіспен қазу технологиясына және кеніш ауасын тазарту мәселелеріне арналған. Ол Қазақстанда терм. ұңғыманы бұрғылау қондырғысын алғаш ұсынған және тау жыныстары қабатын терм. қазу арқылы бұзу әдісін ғылыми тұрғыдан негіздеген. Шолақовтың зерттеулері нәтижесінде Қазақстанда кеніш ауасын тазартудың жаңа техникалық жобасы жасалды. Ол 150-ден астам ғылыми еңбектің (оның ішінде 2 монография) және 2 өнертабыстың авторы. **Шолақов** Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған.
## Шығармашылығы
*Термическое бурение горных пород, Куйбышев, 1958 (соавт)
*Теория и практика обеспыливания атмосферы карьеров, М., 1973
*Рекультивация земель при открытой разработке месторождений полезных ископаемых Казахской ССР, А.-А., 1983 (соавт.).

## Дереккөздер:


Санат:Тұлғалар
Құралай Ертісқызы Байзақова

**Құралай Ертісқызы Байзақова** (13 қаңтар, 1958 жылы туған Алматы қаласы) – тарих ғылымдарының докторы (2003), профессор (2005).

## Өмірбаяны
* ҚазМУ-ды (1980, қазіргі ҚазҰУ) және аспирантурасын (1983) бітірген соң осы университетте
* доцент (1992)
* кафедра меңгерушісі (2000–2005),
* декан (2005–2009),
* профессор қызметтерін атқарады.

## Ғылыми еңбектері

* «Эволюция конституционной доктрины голлизма: политические и внешнеполитические аспекты» деген тақырыпта докторлық диссертатция қорғады.
* 150-ден аса ғылыми еңбектің, 11 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:13 қаңтарда туғандар
Санат:1958 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Тарих ғылымдарының докторлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары
Аққойлы

**Аққойлы** — қазақ халқының құрамындағы ру.

Шежіре бойынша Ұлы жүздегі Дулат тайпасынан таратылады. Аққойлы шежіресінің таратылуында бірізділік жоқ. Анығы — Дулат тайпасының Сиқым тармағынан бастау алатыны. Бір деректе Сиқымнан Жәнібек (Қарақойлы), Әлібек (Аққойлы) тарайды да, Әлібектен — Есбол, Ескелді, Қара (Аққойлы), Жәнібектен — Бабасейіт, Байсейіт, Құлансейіт, Тоқсейіт (Қарақойлы) бөлінеді. Тағы бір дерек Қарақойлыға Борас, Тоғатай, Буасты жатқызады. Мұндай ұлыстар Әзірбайжан халқының құрамында да сақталған. Ерте орта ғасырларда оғыз-түрікмен тайпалары Сыр, Үргеніш, Әмудария жағалауын қоныстанып жүргенде солардың құрамында Қызылбас жеріне, одан әрі Тебриз, Баку маңына дейін жетсе керек. Аңыз бұл әулетті 14-15 ғасырда Тигр өзенінің жоғарғы сағасын мекендеген көшпелі түрік-оғыз тайпалары бірлестігі (қ. Аққойлы мемлекеті) билеушілермен туыстастырады. Қазақ шежіресі бойынша Аққойлыдан Ілебай, Сарлыбай, Қаржау, Қайқы, Төле және Болат тарайды.

## Сілтемелер
*Қазақ Энциклопедиясы

Санат:Тарих
Санат:Қазақ рулары
Бопсалаушылық

**Бопсалаушылық**— қылмыстық әрекет. Зорлық көрсету, мүлікті жойып жіберу не бүлдіріп тастау, сондай-ақ жәбірленушіні, оның туыстарын масқаралайтын, олардың мүдделеріне елеулі нұқсан келтіретін мәліметтерді тарату, жариялау қаупін төндіре отырып, бөгде біреудің мүлкін немесе мүлікті иелену құқын беруін, сондай-ақ, мүліктік сипаттағы басқалай іс-әрекеттер жасауын талап ету (ҚР Қылмыстық Кодексінің 181-бабы). **Бопсалаушылықты** топ адам алдын ала келісіп, зорлық-зомбылық көрсету арқылы бірнеше мәрте жасаса, онда кінәлілердің мүлкі тәркіленеді немесе 3 жылдан 5 жылға дейін бас бостандықтарынан айырылады. Ұйымдасқан топ ірі мөлшерде мүлік иеленуді мақсат етіп, жәбірленушінің денсаулығына зиян келтіретіндей ауыр зардап шектірсе және осындай заңға қайшы әрекеті үшін бұрын бірнеше рет сотталған адам бопсаласа, онда оның мүлкі тәркіленіп, 7 жылдан 15 жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Қорқытып алушылық, яғни бөтен мүлікті немесе мүлікке құқықты беруді немесе күш қолданумен не бөтен мүлікті жоюмен немесе бүлдірумен қорқыту арқылы мүліктік сипаттағы басқа да іс-әрекеттер жасауды талап ету, сол сияқты жәбірленушіні немесе оның туыстарын масқаралайтын мәліметтерді таратумен не жәбірленушінің немесе оның жақындарының мүдделеріне елеулі зиян келтіруі мүмкін өзге де мәліметтерді жариялау.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Медициналық ғылыми қоғамдар

**Медициналық ғылыми қоғамдар** (ассоциациялар, қауымдастықтар, тағыда басқа) — медициналық ғылымның және тәжірибелік денсаулық сақтау мамандарының кешенді мәселелерді шұғыл шешу және ғылыми жетістіктерді тәжірибеге ендіру үшін құрылатын қоғамдық бірлестіктері. Медициналық ғылыми қоғамдар медициналық мамандықтарға сәйкес құралады, ал оған мүше болу — әркімнің өз еркі. Медициналық ғылыми қоғамдардың атқаратын қызметі алуан түрлі. Олар денсаулық сақтау ісін басқаруға қатысады және саяси, әлеуметтік-мәдени мәселелерді шешуге, қоғам мүшелерінің құқықтары мен мүддесін қорғауға, еңбек жағдайын және денсаулықты, тұрмысты жақсартуға мүмкіндік туғызуға ат салысады. Медициналық ғылыми қоғамдарды құру салалық ішкі қорларды жұмысқа жұмылдыру, ұйымдастырушылық жолдарын айқындауға бағытталған. Медициналық ғылыми қоғамдардың маңызы, әсіресе, медицина білімнің саласын жақсартуға, дәрігерлерді дайындау мен білімін жетілдіруде байқалады. Мемлекеттік тұрғыдағы маңызды шешімдерді қабылдауда мұндай бірлестіктер ұсыныстары есепке алынады. Олар медицина саласында республикалқы және халықаралық көлемде съезд шақыру, ғылыми конференция, кеңес-симпозиумдар өткізу жұмысына араласып, халық арасында медициналық білімді насихаттайды, шет ел ғалымдарымен әріптестік байланыс орнатады.

## Дереккөздер
Бесоба күмбез кешені

**Бесоба** — 13—14 ғасырлардан қалған күмбездер кешенінің орны. Қарағанды облысы, Ұлытау ауданы, Бозтұмсық ауылынан солтүстік-батысқа  қарай 5 км жерде. 

Күйдірген кірпіштен жасаған оншақты күмбездің іргесі бар. Олардың алдыңғы беті, үстіңгі күмбезі көк бедерлі кірпіш қатарымен өрнектелген. Бедерлі кірпіш сынықтары бұзылған тамның іргесінде осы күнге дейін кездеседі. Бесоба күмбездері тегіс қирап, үйінді обаға айналған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Ұлытау ауданы сәулеті
Бесқасқа

**Бесқасқа** — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша, Алшын тайпасының байұлы тармағының Беріш руындағы  жеке тармақ. Гаплагруппасы — J1. 

Бесқасқа — жеке ру басының атына байланысты ата емес, ерлікпен аты шыққан бес адамның ұрпақтарына ортақ атау.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ рулары
Ержан Шолақов

**Шолақов Ержан** (1818 – 1905) – қоғам қайраткері. Орынбор кадет корпусында оқыған, генерал Перовскийдің Хиуаға жорығына қатысқан, офицерлік атағы болды. Көп жылдар бұрынғы Орал облысы Қарашығанақ болысын басқарған ол қызметі үшін бірнеше орденмен және атаулы сыйлықтармен марапатталған. 1900 жылы орыс демократ-жазушысы В.Г. Короленко Шолақовтың үйінде қонақта болған. Короленко оны өз еңбектерінде зиялы әрі зерделі реформатор деп бағалаған.
## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Мысыр жазуы

thumb|250px|Египет жазуы
thumb|250px|Египет жазуы**Мысыр жазуы** Египет жазуы, б.з.б. 4-мыңжылдықтың орта тұсында пайда болған. Алғаш сурет-кескіндермен, иероглифтік (*[[идеограф]]*.) таңбалармен бейнеленді. Жазудың шапшаң жазылатын иератика (*б.з.б. 3-мыңжылдық*), демотика (*б.з.б. 8 ғ.*) түрлері пайда болды. Мысыр жазуында әрбір суреттің, таңбаның өзіндік мағыналары болды. Таңбалар саны 5 мыңға жуықтағанмен, қолданыстағысы 700 – 800-ден аспады. А.Македонскийдің Мысыр жеріне жасаған жорығынан соң (*б.з.б. 332 ж.*) мысыр жазуы мен грек жазуы қатар қолданылып, екі жазу аралығындағы жаңа копт жазуы дүниеге келді. Египетте 640 жылдан (*[[ислам]] дінінің таралуынан бастап*) қазіргі уақытқа дейін араб әліпбиі қолданылады. Мысыр жазуының құпиясын алғаш француз ғалымы Франсуа Шампольон ашты. Ол Розетта тасын зерттеу кезінде “Птолемей” және “Клеопатра” сөздерін оқыды. Шампольон иероглифтерді жеке сөздерді білдіреді дегенге қарсы болып, тек буынды, дыбысты таңбалауы мүмкін деген жорамал жасады. Осылайша ғалым құпиясы мен жұмбағы мол, мыңдаған жылдар бойы ұмыт қалған мысыр жазуы арқылы ежелгі Мысыр мәдениетін әлемге әйгіледі. 
Таңба-суреттерде олардың ездеріне семантикалық не дыбыстық жағынан қатысты сөз, сөздер тобы таңбаланған. Дауыссыз дыбыстарға негізделген танба бір, кейде екі-үш дауыссызды білдірген. Сөйтіп, эр танба тек сөздің емес, әрі дыбыстың (дауыссыз) мағынасына ие болған. Б. з. д. 4000 жылдар сонында бір мағынаны білдіруге арналған орфографикалық жүйе қалыптаскан. Ол бойынша кейбір таңбалар белгілі бір сөзді, бірқатары идеограмма тәрізді не бір сөзді, не өзара байланысты бірнеше сөзді білдірген. **Египет жазуының** қатар жұмсалған екі түрі болған: 
# **Бейнелейтін затына өте ұқсас сурет жазуы** (иерогяифика идеографикалық жазу); 
# **Шапшаң жазу** (к. иератикалық жазу). Б. з. д. 7 ғасырдан бастап иератика негізінде танбалануы женілдетілген жаңа шапшаң жазу (к. демотикалық жазу) қалыптастырылған.

## Сілтемелер
* Мысыр  
* Тарих  
* Ежелгі мәдениет
* Мәдениет

## Дереккөздер


Санат:Жазу тарихы
Санат:Ежелгі Мысыр
Санат:Жазу түрлері
Бесоба (Қарағанды облысы)

**Бесоба** — Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы ауыл, Бесоба ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қарқаралы қаласынан батысқа қарай 73 км-дей жерде, Байқожа өзенінің сол жағалауында, бұта аралас бетеге және қау өскен тастақты қуаң далада орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1930 жылы қаланған. Мал шаруашылығымен айналысатын шаруа (фермер) қожалықтары құрылған.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, кітапхана, клуб, аурухана, жұмыс істейді. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы елді мекендері‎
Мырзабек Исполұлы Бәйкенов

**Мырзабек Исполұлы Бәйкенов** (1955 жылы туған) – химия ғылымдарының докторы (1999), профессор (2003). 

## Өмірбаяны
* Қарағанды мемлекеттік университетін бітірген (1979). 
* Қазақстан Ғылыми Академиясының Органикалық синтез және көмір химиясы институтында 
** инженер, кіші ғылыми қызметкер (1983–1985)
** аға ғылыми қызметкер (1985–1995)
** зертхана меңгерушісі болды (1996–1999). 
* 2000 жылдан Қарағанды мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. 

## Ғылыми еңбектері
* 1997 жылы «Каталитическая гидрогенезация угля и высоковязкой нефти» деген тақырыпта докторлық диссертатциясын қорғады. 
* 200-ден астам ғылыми еңбектің авторы.

## Дереккөздер


Санат:1955 жылы туғандар
Санат:Қазақстан химиктері
Санат:Химия ғылымдарының докторлары
Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің профессорлары
Бесоба қорымы

**Бесоба қорымы** – б.з.б. VI-IV ғасырлардан сақталған ғұрыптық жерлеу орындары, Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Мәртөк ауданы, Сарыжар ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 3,5 км жерде орналасқан.

## Сипаты
1973, 1974, 1976 жыдары Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшілері М. Қадырбаев, Ж. Құрманқұлов) зерттеген.
Қорым шығыстан батысқа қарай тізбектеле, топырақтан үйілген 12 обадан тұрады. Олардың диаметрі 16-48 м, биіктігі 0,3-3 м. Үйінді астында балшықтан, ағаштан салынған төртбұрышты және дөңгелек қабір болғаны анықталды. Іші тегістеліп сыланған. Мәйіттердің басы бір жаққа қаратылып (батысқа қаратылғаны басым), шалқасынан жерленген. Әр қабір ішінде 1-4 адам қаңқасы бар. Олардың қасынан аттың жүгені (темір ауыздық, аң бейнесі салынған тоғалар, т.б.), тартпасы, киім әшекейлері, қорамсақ пен темір ақинақтар, ағаш, қыш ыдыстар, сырға, моншақтар табылған.
Аса беделді әскербасы (9-оба) үлкен оба астындағы қабірге және абыз әйел (3-оба) диаметрі 6 м, тереңдігі 0,6 м шұңқыр ішіне жеке-жеке жерленген. Бұлардың жандарынан алынған заттары да ерекше. Әскербасының қорамсағында қоладан жасалған 94 жебе ұшы, белінде балдағы алтынмен апталған темір ақинақ, асатаяқ және мойнында алтын алқасы бар. Абыз әйел мойнына алтын моншақтар, алқа, киімінің өңіріне жартышар пішінді жапсырмалар тағылған. Белбеуіне ілдірілген қалталарға жасыл, көк, сары, ақ түсті минерал ұнтақтары, охра кесектері, жеке қалтаға қола айна салынған. Аяқ жағында жыртқыш аңның басын бейнелейтін үш аяқты тас тостаған бар. Оң жағында айналасына жылқы сүйектері қойылған төртбұрышты жер ошақ. Қабір үстін шатыр тәрізді етіп ұзын бөренелермен жапқан.
Бесоба қорымының материалдары б.з.б. VI-IV ғасырлар аралығында Елек өзені бойын мекендеген сармат тайпаларының материалдық және рухани мәдениетінің, әлеуметтік құрлысының куәлары болып табылады.

## Әдебиет
* Кадырбаев М.К., Курманкулов Ж., Материалы раскопок могильника Бесоба. Археологические исследования в Отраре, А.-А., 1977.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан обалары
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Шылбыр

**Шылбыр** – Сыр алабындағы өзен Оңтүстік Қазақстан облысының Түркістан қаласы мәслихатына қарасты аумақта. Ұзындығы 51 км, су жиналатын алабы 220 км². Қаратаудың оңтүстік-батыс беткейінен басталып, Түркістан каналына құяды, суы мол жылдары Аяқкөлге құйған. Арнасы бұралаң, аңғары тоғайлы, қамысты. Қар, жер асты суымен толығады. Суының лайлылығы 400 – 800 г/м3. Көп жылдық орташа су ағымы Қарабұлақ өзеңі сағасынан 3 км төменде 0,45 м³/с.

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Мысыр күнтізбесі

**Мысыр күнтізбесі**  - Ежелгі Мысыр (*Египет*) халқы қолданған. 

Аспан денелерінің қозғалыстарына сәйкестендіріліп жасалған ең алғашқы күнтізбелердің бірі, сотистік күнтізбе деп те аталады. Қазіргі күнтізбелердің көпшілігі осы мысыр күнтізбесі негізінде жасалған. Ежелгі Мысырда б.з.б. 4 – 3-мыңжылдықтарда аспан құбылыстарын бақылап жүретін бірен-саран сауатты сопы-абыздар болған. Олар бірталай жұлдыздарды, зодиактың 12 үйірін, 5 үлкен планетаны, т.б. білген. Жылды мысырлықтар әрқайсысы 30 күндік 12 айға бөлген, артық қалатын 5 күнді мейрам ретінде жыл аяғына қойған. Айлар былай аталған: тот, фаофи, атир, шувак, тиби,мехир, фаменот, фармути,пахон, пайни, эпифи,абика. Бұл атаулар – мысырлықтар табынған пірлердің аттары. Мысырда апта есебі жүргізілмеген, айдағы күндердің 30 түрлі дербес аттары болған. Нақты жылдан мысыр жылының 0,25 күні кем. Осыдан 4 жылда 1 күн, 120 жылда 1 ай, 1460 жылда 1 жыл жиналады. Мысырлықтар 1460 жылдық уақытты сотистік ұлы жыл деп атаған. Ежелгі мысыр күнтізбесі бойынша жыл басы жылжып жүреді, бірде тот айының 1-іне келсе, 148 ж. өткенде ол фаофи айының 7-сіне келеді, т.с.с. Жыл басын тоттың 1-іне келтіріп отыру мақсатымен, ұлты грек Мысыр патшасы Птолемей ІІІ Эвергет б.з.б. 238 ж. 7 наурызда арнайы декрет шығарып, кібісе жыл енгізді, әрбір тетелес келетін 3 жылды 365 күннен, 4- (*[[кібісе]]*) жылды 366 күннен есептеп отыруға әмір етті. Алайда Эвергет өлгеннен кейін оның күнтізбесі Мысырда қолданылмай қалды. Қазіргі Мысырда араб күнтізбесі енгізілген. Мысыр күнтізбесі осы күні Эфиопияда ғана қолданылады. Эфиопияда жыл басы – тоттың 1-і (*29 немесе 30 тамыз*).

## Дереккөздер

Санат:Күнтізбе
Санат:Ежелгі Мысыр
Үзбе

**Үзбе**  — бірнеше мағынадан тұратын сөз.
# Ат әбзелдерінің бірі. Ол жүгеннің ауыздықпен жалғасар жеріндегі сулығында болатын тиек немесе ілме темір. Қазақстан жерінде алғашқы үзбелер ерте темір дәуірінен бастап ұшырасады. Дәстүрлі қазақ қоғамында шеберлер үзбені иректете сәндеп жасаған.
# сүтке, сорпаға пісірілетін қамыр кесектері.