open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қазақ Азаматтық Комитеттері

**Қазақ Азаматтық Комитеттері** - 1917 жылы Ақпан төңкерісінен кейін Қазақстанның облыстары мен уездерінде қүрылған үлттық үйымдар. Қазақ халқының мүддесін қорғап, жергілікті билікті өз қолдарына алу мақсатын көздеді. Уақытша үкімет комиссарларына сүйене отырып, олар үлттық кемсітушілікті жоюға атсалысты. Қазақ азаматтық комитеттерінің мүшелері негізінен жергілікті үлт зиялыларынан және ауқатты адамдардың арасынан сайланды. 1917 жылдың соңында қазақ- станда кеңес өкіметі орнай бастағаннан кейін, кейбір облыстарда (торғай, ақмола) кеңестермен қатар өмір сүрді. Семей облысының кейбір уездерінде билікті өз қолдарына алды. 1918 жылдың жазына қарай қазақ азаматтық комитеттері тарап кетті.
## Дереккөздер


Санат:Тарих
Қағаз ақша

**Қағаз Ақша**– атаулы құны бар ақша белгілері, яғни айналыста толымды ақшаны алмастыратын құн белгілері. Оны мемлекет өзінің шығыстарын жабу үшін шығарады. Қ. а. асыл металдармен қамтамасыз етілмеген, асыл металға айырбасталмайды және ұсақталмайды. Қ. а. айналыс, төле

Санат:Ақша
Қазақ КСР ОАК

**Қазақ Акср Орталық Атқару Комитеті**– орталық басқару органы. 1920 ж. 4 – 12 қазан аралығында өткен Қазақ АКСР кеңестерінің құрылтай съезінің 12 қазандағы мәжілісінде сайланды. Құрамында 76 мүше және 25 мүшелікке кандидат болды. Олардың ішінен 10 адам төралқа мүшелігіне сайланды. Қазақ АКСР
Санат:Қазақ АКСР
Қазақ Ауылын Кеңестендіру

**Қазақ Ауылын Кеңестендіру**– Қазан төңкерісінен кейін қазақ ауылдарында жүргізілген саяси-әлеуметтік шара. Қ. а. к. аса ауыр жағдайда өтті. Азамат соғысы жылдарында әскери коммунизм саясатына қарсы жергілікті жерлерде жиі-жиі бас көтерулер болып тұрды. Осыған байланысты Кеңес мүшел
Қазақалтын

**Қазақалтын**– кен байыту концерні, алтын кенін байытатын және алтын өңдейтін жеке меншік нысандағы ірі кәсіпорын. 1999 ж. 10 қыркүйекте құрылған. Концерн 1932 ж. 4 қарашада құрылған Солт. Қазақстан Каззолото тресі негізінде ашылды.
Санат:Қазақстан компаниялары
Гүлжамал Мұқажанқызы Қазақбаева

**Гүлжамал Мұқажанқызы Қазақбаева** (1949 жылы 7 ақпанда Алматы облысы Кербұлақ ауданында туған) — актриса. Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1992). 
Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1984). Құрмет орденінің иегері. Қазақстан Республикасының мәдениет саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері.

## Толығырақ
* Гүлжамал Мұқажанқызы 1949 жылы 7 ақпанда Алматы облысы, Кербұлақ ауданы, Көксай ауылында дүниеге келген.
* 1966 - 1968 жылдары М.Әуезов атындағы академиялық драма театры жанындағы студияның актерлік бөлімін тәмамдады
* 1994 - 1996 жылдары Қазақ ұлттық өнер академиясы (бұрынғы Алматы мемлекеттік театр көркем сурет иниституты) "драма және театр актрисасы" мамандығы бойынша бітірген.

## Еңбек жолы
* 1969 - 1978 жылдары Оңтүстік Қазақстан облыстық қазақ драма театрында актриса.
* 1978 жылдан Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театрының актрисасы.

## Марапаттары
* 1984 жылы Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының иегері атанды. 
* 1992 жылы елбаының жарлығымен "Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген әртісі" құрметті атағымен марапатталды. 
* 2005 жылы "Ерен еңбегі үшін медалі"
* 2011 жылы "Құрмет ордені"
* 2016 жылы "ҚР тәуелсіздігіне - 25 жыл" мемлекеттік мерекелік медальімен марапатталған.

Санат:7 ақпанда туғандар
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері
Санат:Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры тұлғалары
Санат:Қазақстан киноактрисалары
Қазақ биі

**Қазақ би** сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:

* Қазақ би өнері — бишінің қозғалысы мен дене қимылы арқылы көркем образды бейнелейтін, ұлттық сахна өнері;
* Қазақ биі (халық биі) — жеке биші орындайтын халық биі.
Қазақ ветеринария ғылыми-зерттеу институты

**Қазақ ветеринария ғылыми-зерттеу институты**– ветеринария және ветеринариялық-профилактикалық, санитарлық және зоогигиеналық ғыл.-зерт. жұмыстарын үйлестіретін басты мекеме. Қ. Р. Ауыл шаруашылығы мин-нің қарамағында. 1905 ж. 14 қаңтарда Губ. ветеринарлық-бактериол. лаб. негізінде Орынбор қ-нда құрылған.

## Филиалдары
* Ақмола ветеринария ғылыми-зерттеу стансасы
* Ақтөбе филиалы 
* Батыс Қазақстан ветеринария ғылыми-зерттеу стансасы
* Жамбыл ветеринария ғылыми-зерттеу стансасы
* Қарағанды ветеринария ғылыми-зерттеу стансасы
* Қостанай ветеринария ғылыми-зерттеу стансасы
* Қызылорда ветеринария ғылыми-зерттеу стансасы
* Оңтүстік Қазақстан ветеринария ғылыми-зерттеу стансасы
* Павлодар қаласындағы филиалы 
* Солтүстік Қазақстан ветеринария ғылыми-зерттеу стансасы
* Шығыс Қазақстан ветеринария ғылыми-зерттеу стансасы

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары
Санат:Ветеринария
Қазақ Вальсі

**Қазақ Вальсі** - қазақ биі. Биді қойып, алғаш сахнаға шығарған, Ш.Жиенқұлова. Музыкасы Л.Хамидидікі. Музыкалық өлшемі 3/4. Ырғағы жеңіл әрі екпінді. Би қазақ қыздарының талшыбықтай бітімін, кәусардай тазалығы мен биязылығын бейнелейді. Бидің 2 нұсқасы бар. Алғашқы нұсқасын автордың өзі кезінде одақтық және шет ел сахналарында билейді. Бір топ қыздардың билеуіне лайықталған екінші нұсқасы 1958 жылы Мәскеу қаласында өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің он күндігінде Үлкен театрда көрсетілді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ өнері
Санат:Қазақ билері
Қазақгазжобалау

**Қазақгазжобалау**– ғылыми-зерттеу мекемесі. 1993 ж. құрылған. Қ. Батыс Қазақстандағы газ конденсатын барлауға, бұрғылауға, тасымалдауға және өңдеуге байланысты ғыл.-зерттеу, инж. зерттеу, құрылысқа арналған жобалық-сметалық құжаттарды әзірлеу шараларын, т.б. жұмыстарды жү
Қазақ Еңбекшілерінің Одағы

**Қазақ Еңбекшілерінің Одағы**– саяси-қоғамдық ұйым. 1917 ж. Ақпан революциясынан кейін Омбыда құрылған. Ұйымдастырушылары: К.Тоғысов, М.Әйпенов, Ә.Шәймерденов, Ы.Көбеков, т.б. 1917 ж. күзде Үш жүз партиясына айналды.
Қазақ журналистикасы

**Қазақ журналистикасы** – бұқаралық ақпарат құралдары арқылы елдегі және әлемдегі жаңалықтар мен оқиғалар, саяси, әлеуметтік, экономикалық, мәдени, рухани құбылыстар жөнінде халыққа хабар тарататын шығармашылық қызмет түрі. 

Қазақ журналистикасы Қазақстанның әр кезеңдегі газет, журнал материалдары.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан бұқаралық ақпарат құралдары
Санат:Журналистика
Қазақ жылқысы

**Қазақ жылқысы**–  салт міну, жүк тасу, ет пен қымыз өндіру үшін өсірілетін жергілікті жылқы тұқымы. Ауа райының қолайсыз жағдайына төзімді, жемшөп талғамайтын, үнемі далада, тебіндеп жайылады. Қолдан сұрыптау әдісімен шығарылған. Түрікмен, моңғол, сол түстік аймақтардағы орман жылқыларымен будандастыру нәтижесінде Қазақ жылқысы тұқымының бірнеше тармақтары (адай жылқысы, көшім жылқысы, қостанай жылқысы, жабы, т.б.) алынған. Басы үлкен, кең сағақты, мойны жуандау, етті. Тұрқы ұзын, кеудесі кең, жоны жалпақ, сауырлы. Аяқтары өте мықты, сүйекті. Жал-құйрығы қою, әрі ұзын, денесі тығыз, етті келеді, күзде тез семіреді. Қазақ жылқысының түсі көбінесе торы, жирен, сонымен қатар қара, құла, сұр, көк түстілері де жиі кездеседі. Қазақ жылқысының айғырларының шоқтығының биіктігі 140,1 см, тұрқының қиғаш ұзындығы 144,2 см, кеуде орамы 172,3 см, жіліншік орамы 18,4 см, ал биелерінде – тиісінше 138,6; 144,9; 169,1; 17,9 см. Айғыры 600, биесі 550 кг тартады. Қазақ жылқысы ұшқыр, жүйрік болмағанымен, алыс жолға өте төзімді. Олар тәулігіне 300 км-дей жол жүре алады, ал 100 км-ді 4 сағ 6 минутта шауып өтеді. Биелері тәулігіне 10 – 15 л-ге дейін сүт береді. Әр 100 биеден 85 – 95 құлын алынады. Қазақ жылқысының таңдаулы үйірлері Ақтөбе облысындағы Мұғалжар, Талды, Қызылорда облысындағы Құланды, Алматы облысындағы Басши жылқы зауыттарында өсіріледі. Қазақ жылқысын одан әрі жақсарту жұмысымен Қазақ қой шаруашылығы технологиялық ғылыми-зерттеу институты шұғылданады.

## Дереккөздер


Санат:Жылқы тұқымдары
Қазақконцерт

**Роза Бағланова атындағы «Қазақконцерт» мемлекеттік академиялық концерттік ұйымы** — Қазақстандағы мәдени-концерттік мекеме. 1960 жылы Жамбыл атындағы филармонияның эстрада секторы негізінде, қазақ халқының музыка мәдениеті мен мұрасын насихаттау мақсатында құралды. Сол жылы мәдениет министрлігінің ұйғарымымен "Қазақконцерт" филармониядан бөлініп шықты. "Қазақконцерттің" алғашқы құрамына Ш.Жиенқұлова, М.Ержанов, Ж.Омарова, Ж.Елебеков, Г.Баязитова, Р.Есімжанова, Ү.Тұрдықұлова, Н.Тапалова, Роза Бағланова, М.Хамзин секілді Қазақстанның халық артистері, т.б. кірді. Олардың келесі тобын С.Тыныштығұлова, Ә.Есқалиев, С.Шүкіров, Г.Талпақова секілді халық артистері, "Дос-Мұқасан" вокалдық-аспаптық ансамблі, "Жалын", "Балбырауын" музыкалық ансамбльдері құрады. Бүгінде концерттік бірлестікте Қазақстанның халық артистері - Роза Бағланова, Р.Рымбаева, М.Жүнісова, еңбек сіңірген артистер - [Р.Стамғазиев, Б.Сәмединова, халықаралық байқаулардың лауреаттары - М.Дәулетбақова, Қ.Мақанов, С.Қаниева, П.Омарбекова, Б.Смақов т.б. жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мәдениет мекемелері
Қазақ конституциялық-демократиялық партиясы

**Қазақ конституциялық-демократиялық партиясы** 1905 жылы желтоқсан айында Орал қаласында өткен сиезде құрылған. Оны ұйымдастырушылар қатарында Б.Қаратаев, Ғ.Бердиев, М.Бақыткереев т.б. қазақ зиялылары болды. Осы сиезде «Қазақ конституңиялық-демократиялық партиясының» бағдарламасы және жарғысы қабылданды. Бұл құжаттар татар тіліндегі «Әл- ғаср-ул-жәдид» газетінде жарияланған. Мәтін соңында «Қазақ конституңиялық- демократиялық партиясының» мүшелері мыналар: С.Қаратаев, Ғ.Бердиев, М.Бақытгереев, И.Тоқбердиев, Х.Досмұхамедұлы, Н.Ипмағамбетов, М.Мұқанов, Ғ.Рақымбердиев, Ізбасаров, Ү.Дүйсембин» делінген. Бағдарлама мынадай бөлімдерден тұрады: азаматтардың негізгі еркіндіктері, патшалықгың қалпы, халықтың өзін-өзі билеуі, сот, дін, жер, алым-салық, жұмысшылар, мектептер, партия жұмысы. Бұл құжат - мерзімі жағынан Қазақстандағы партиялар тарихындағы ең алғашқы бағдарлама. Соған қарап, оны ұлт-азаттық қозғалыстың алғашқы кезеңіндегі маңызды оқиға деп қабылдауға болады.
## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Санат:Қазақстан саяси партиялары
ALT Университеті

**Мұхамеджан Тынышбаев атындағы ALT Университеті** — Қазақстандағы жекеменшік жоғарғы оқу орны. ALT Университеті қазіргі таңда көлік, коммуникация және экономика саласында бәсекеге қабілетті мамандар дайындайды. ALT Университетінде оқу мен ғылым үрдісін 65%-тан астамы ғылым докторлары мен кандидаттары дәрежелі жоғары білікті профессорлар, доценттер мен оқытушылар іске асырады.
Академияның Астана, Алматы, Ақтау, Ақтөбе және Шымкент қалаларында орналасқан колледждері бар.

## Тарихы
Жоғары оқу орнының тарихы 1931 жылдан, Ташкент қаласында орналасқан Орта Азия темір жол көлігі инженерлері институтының механикалық, пайдаланушы және жолшы мамандықтары филиалы ретінде Алматыда ашылған оқу орнынан бастау алады.

1957 жылы жоғарыда аталған филиал – Оқу-консультациялық пункт болып өзгертілді.

Жоғарыда көрсетілген оқу-консультациялық пункт 1967 жылдың 1 қазанынан бастап ТашИИТ-тің Алматы филиалы болып қайта құрылды.

1976 жылдың 20 мамырында аталмыш филиал – Алматы Темір жол көлігі инженерлер институты болып құрылады (АлТЖИИ).

1991 жылы 1 қаңтарда Өскемен құрылыс жол институтының Алматы филиалының базасында – Алматы автокөлік-жол институты құрылды (ААЖИ).

1996 жылы 7 мамырда, Алматы Темір жол көлігі инженерлері институты мен Алматы автокөлік-жол институты оқу орындарының базасында – көлік саласының мамандарын дайындайтын ірілендірілген жоғары оқу орны – Көлік және коммуникациялар академиясы құрылды (ҚазККА).

2000 жылы 23 мамырда Қазақ көлік және коммуникация академиясына, ірі қоғам және саяси қайраткер, Түркістан-Сібір магистралі жобасын жасаушы және құрушы, қазақтан шыққан алғашқы қатынас жолдары инженері – Мұхамеджан Тынышбаев есімі берілді.

2021 жылдан бастап Логистика және көлік академиясының жаңа дәуірі басталды.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Алматы көлігі
Санат:Қазақстан жоғарғы оқу орындары
Қазақ-қалмақ бітімі

**Қазақ-Қалмақ Бітімі** (1742) – жоңғарлар мен қазақтар арасындағы келісім. 

1742 жылы мамыр айына дейін жасалған. Ресми түрде келісімге қазақтар жағынан Бармақ, жоңғарлар жағынан Кусяп қол қойған. Ұлы жүз түгелімен, ал Орта және Кіші жүздер жартылай жоңғарларға бағынышты болғандықтан, бітім қазақтарга өте ауыр тиді. Жоңғар билеушісі Қалдан Серен Еділ қалмақтарымен қосылып қазақтарға 1741 жылы күйрете соққы берді. Орта жүзге Сары Манже басқарған 30 мыңдық жоңғар қолы басып кірді, Кіші жүзді Жайық өзенінің оң жағасына дейін ығыстырды. Кейбір қазақ рулары тіпті Қобанға өтіп кетпекші болды.

Қазақ-Қалмақ Бітімі екі жақтан 40 адамнан қатысты. Қазақтар арасында Әбілқайыр хан, Күшік хан, Әбілмәмбет хан, Барақ сұлтан, Есет, Жәнібек, Алтыбай, Жанақ, т.б. батырлар болды. Жоңғарлар жағынан құжаттар бойынша Буданск-Зайсанның аты ғана кездеседі. Ресми түрде келісімге қазақтар жағынан Бармақ, жоңғарлар жағынан Кусяп қол қойған. Қазақ-Қалмақ Бітім  бойынша екі жақ жаңа туған бала ат жалын тартып мінгенше соғыспайтын болып келісті. Бірақ 1742 жылдың жазында-ақ бұл келісім бұзылды. 

## Дереккөздер


  Санат:Тарих
Қазақ-Қарақалпақ Бөлімі

**Қазақ-Қарақалпақ Бөлімі**, 1920 ж. Хорезм Республикасы Кеңестері 1-съезінің қаулысымен Хорезм ОАК жанынан құрылған. 1923 ж. қазанда Хорезм Республика кеңестерінің 3-съезі Қазақ-Қарақалпақ автон. округін құру, Ходжейлі қ-н оның орталығына айналдыру жөнінде қаулы қабылдады. 1924 ж.
Қазақ құс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты

**Қазақ Құс Шаруашылығы Ғылыми-Зерттеу Институты**– құсты жемдеу, өсіру және күтіп-бағудың технология жаңа ғылыми-зертеу жұмыстарын үйлестіріп отыратын мекеме. Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы мин-нің қарамағында. Қазақ мал шаруашылығы ғылыми-зертеу институты мен Сол түстік мал шылығы ғылыми-зертеу институтының құс шаруашылығы бөлімдері, сондай-ақ Қазақ егіншілік ғылыми-зертеу институтының «Қаскелең» тәжірибе шаруашығына қарасты құс фермасы негізінде 1966 ж. құрылған. Алматы облысының Қарасай ауданындағы Қазақ КСР-інің 50 жылдығы кентінде орналасқан. 1992 – 2002 ж. қазіргі атымен аталды, ал 2002 жылдан «Мал шаруашылығы және ветеринария» ғылыми-өндірістік орталығының құс шаруашылығы мәселелері бойынша бөлімшесі. Құрамында жемдеу және оның технологиясы, селекция және генетика секторлары, жемшөп сараптау өндірістік лабороториясы бар. Негізгі ғылыми бағыттары: ауылы шаруашылығы құстарының қолда бар линияларын жетілдіру және жаңа кросс шығару; республиканың көп салалы экономика жағдайында құс өнімдерін өндірудің энергияны үнемдейтін технологиясын әзірлеу; құс рационының жемшөп құрамына енгізілетін заттардың ғылыми негізделген нормаларын жасау және оның биология тиімділігін зерттеу; құс шаруашылығы үшін селекция-технология бағдарлама даярлау. Институтта құс жемдеу, оның тұқымдарын жақсарту және өсіру технологиясын жасау жөнінде ұсыныстар енгізіліп, құсқа берілетін құрама жем, витаминді-минералдық қоспалар рецептурасының экономика тиімділігі және жемдеу мөлшерін даярлау жұмыстары жүргізілді; лазер сәулесі мен үйектелген (поляризацияланған) қызыл жарықты пайдаланудың нәтижесінде құстардың жұмыртқалағыштығы мен балапандардың өміршеңдігі артатындығы анықталды. Институтта жұмыртқа өндіру бағытында өсірілетін тауықтың «Алатау», үйректің «Медеу», «Арман» кросстары шығарылып, Орта Азия республикаларының көптеген шаруашылықтарына таратылды.

Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары

## Сілтемелер
Қазақ-Қырғыз Білім Комиссиясы

**Қазақ-Қырғыз Білім Комиссиясы**– жергілікті халықтың оқу-ағарту саласын жүйелеу, мамандар тарту, оқулықтар мен оқу құралдарын шығару(жазу, аудару), түрлі ұйымдармен келісу, газер-журналдарда білімді насихаттайтын материалдар жазу мақсаттарында 1920 жылы Халық ағарту комиссариаты жанынан Ташкентте құрылған комиссия. 1921 ж. қазан айынан бастап Халел Досмұхамедұлы төрағалық етті. Одан бөлек құрамына М.Тынышбайұлы, М.Жұмабаев, Ж.Досмұхамедұлы, Н.Төреқұлұлы сияқты көрнекті қайраткерлер мен қалмагерлер енді.
Қазақ көз аурулары ғылыми-зерттеу институты

**Қазақ көз аурулары ғылыми-зерттеу институты**– ғылыми-тәжірибелік мекеме, республикадағы офтальмологиялық қызметтің басты орталық Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің қарамағында. 1933 жылы Алматы облысы көз аурулары ауруханасы негізінде өлкелік ғылыми-тәжірибелік офтальмология институты ретінде құрылды. 1974 жылдан қазіргі атымен аталады. 

Құрамында: офтальмологиялық қызметті ұйымдастыру; көз тамырлары ауруларын зерттеу; балалар мен жасөспірімдердің көз ауруларының алдын алу; көз жарақатын емдеу бөлімдері; глаукома және арнайы көз патологиясы лабораториялары бар. 

Негізгі ғылыми бағыттары: көз ауруларының таралуын тежеу және одан сақтандыру, диабеттің салдарынан болатын көз ауруларының мед. әлеум. аспектілерін айқындау; көз тамырлары ауруымен ауырған науқастардың көз жанарын қалпына келтіру; амблиопия (көрудің нашарлауы), миопия (алыстан көрмеушілік), іштен туа біткен көз ауруларын консервативті және хирургиялық жолмен емдеу; глаукома және катарактаның асқынуынан пайда болатын көз ауруларын емдеу және хирургиялық жолмен көздің көруін қалпына келтіру, т.б. 

Институт қазіргі заманға сай техникалық құралдармен (ультрадыбысты факоэмульсикатор, компьютерлік периметр, контактісіз тонометр, диагностикалық эхосканер, т.б.) жабдықталған.

Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары
Санат:1933 жылы құрылған ғылыми-зерттеу институттары
Санат:Алматы мекемелері
Санат:Медициналық ғылыми-зерттеу институттары
Санат:Қазақстан медицина мекемелері
Қазақойл-Ембі

**Қазақойл-Ембі** — мұнай-газ өндірісі кәсіпорны. Тарихы 1911 ж. Доссор кәсіпорнының құрылуынан басталады. Ембімұнайгаз және Теңізмұнайгаз ААҚ-дары бірігіп, 1999 ж. Қ.-Е. ААҚ болып қайта құрылды. 2002 жылдан Қазмұнайгаз ұлттық компаниясының еншілес кәсіпорнына айналды.

Аталмыш қоғам республикадағы ең ірі мұнай компанияларының бірі. Құрамындағы 21 бөлімшенің алтауы негізінен мұнай өндіретін басқармалар. Олар: «Жайықмұнай», «Доссормұнай», «Мақатмұнай», «Қайнармұнай», «Құлсарымұнай», «Прорвамұнай» мұнай-газ өндіру басқармалары. Ал 15 бөлімше тікелей өндірісті қамтамасыз ету жұмыстарымен айналысады. 

Бұған қоса акционерлік қоғамның 100% жарғылық қорымен он алты жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер құрылған. Олар өмірдің әр саласына өндіріске, құрылысқа, сауда т. б. бейімделген. Акционерлік қоғам еншісінде 45 кен орны бар, бүгінгі таңда олардың 33-і игерілу үстінде. Мұнай саласындағы мұнай іздеу, барлау жұмыстарында  «Қазақойл—Ембі» ААҚ біршама сәтті жұмыстар жасады. Жарты ғасыр бойы ядролық сынау аймағы болған Тайсойған өңірі үкімет қаулысымен акционерлік қоғамға жалға беріліп, акционерлік қоғам осы өңірге ешбір инвестициясыз, өз күшімен барлау жұмыстарын жүргізді. Нәтижесінде Қондыбай, Қазанғап, Уаз мұнай алаңдары дүниеге келді. 

Күрделі құрылыстан 80 км-лік Забұрын—Мартыши мұнай құбыры іске қосылды. «Қазақойл» мұнай компаниясының басшылығымен Жаңа Қаратонкенті дүниеге келіп, 420 орындық мектеп, тұрғын үйлер бой көтерді. 

## Дереккөздер

Санат:Мұнай
Санат:Қазақстан кәсіпорындары

## Түсініктемелер

Санат:Мұнай
Қазақ өсімдік қорғау ғылыми-зерттеу институты

**Қазақ Өсімдік Қорғау Ғылыми-Зерттеу Институты**– ғылыми-тәжірибелік мекеме. Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы мин-нің қарамағында. Респ. өсімдік қорғау ст. негізінде 1958 ж. Алматы облысы Қарасай ауданы Рахат ауылында құрылған. 2002 жылдан институт Егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылми-өндірістік ортаның еншілес мемлекет кәсіпорны болды. Институт құрамында: энтомология, фитопатология, экотоксикология, арамшөптермен күресу бөлімдері; биотехнология және шегірткелер экологиясы лабораториялары; сондай-ақ Қостанай (Қостанай облысы) бөлімшесі бар. 1958 жылдан аспирантура жұмыс істейді. Негізгі ғылыми бағыттары: өсімдіктерді, ауыл шаруашылығы дақылдарын түрлі зиянкестер мен аурулардан, арамшөптерден қорғаудың тиімді әдістерін тауып, өндіріске енгізу; ауыл шаруашылық өнімдерін және жайылымдарды аймақтық егіншілік жүйесіне және жаңа шаруашылыққа лайықты интегралдық жүйеде қорғауға бейімдеу. Институт дәнді, техника дақылдарды, қант қызылшасын, жүгеріні, жоңышқа мен эспарцетті, еркек шөпті, т.б. өсімдіктерді зиянкестерден қорғаудың агротех., биологиялық, химиялық әдістерін өндіріске енгізді, биоагенттер мен микроорганизмдер, микробиология препараттар пайдаланудың жаңа тиімді тәсілдерін ұсынды. Зиянкестерден (әсіресе шегірткелерден) арылудың жаңа әдістері (химия жолмен және сәуле түсіру арқылы өрбу қабілетінен айыру, пайдалы жәндіктерді интродукциялау іздестірілуде. Институтта өсімдік зиянкестерін жою мерзімін болжау мақсатында матем. модельдер, электрондық есептеу машиналары, авиациялық барлау әдістері кеңінен қолданылады. Институт 25 томдық ғылыми жұмыстар жинағын, өсімдік қорғау мәселесіне арналған монографиялар, әдістемелік нұсқау кітапшаларын шығарады.

Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары

## Сілтемелер
Қазақ сөзі

**Қазақ сөзі** — 1919 жылы Омбы қаласында Колчак үкіметі қазақ тілінде шығарған газет. 2 – 3 айдан кейін жабылып қалған.

## Дереккөздер</span>


Санат:Қазақ тілді газеттер
Санат:1919 жылы пайда болғандар
Санат:Ресей газеттері
Қазақ КСР (қысқаша энциклопедия)

**«Қазақ КСР. Қысқаша энциклопедия»**, ғылыми-танымдық басылым. 

1985-1991 ж. *«Қазақ совет энциклопедиясы»* баспасы қазақ және орыс тілдерінде 4 том етіп шығарған. 1-томның бас редакторы М. Қозыбаев, 2-4-томдарының бас редакторы Р. Нұрғали. Оларда Қазақстанның тарихы, қоғамдық, мемлекеттік құрылысы, табиғаты, экономикасы, ғылыми, денсаұлық сақтау ісі, тілі, әдебиеті, енері, сәулет ісі т. б. туралы жан-жақты мағлұмат берілген. 4-томда Әуезовтің өмірі мен шығармашылық қызметі женінае көлемді мақала орын алған. Онда ұлы жазушының басты-басты туындыларына талдау жасалып, қаламгерді прозашы, драматург, ғалым, ұстаз, әдебиеттанушы, аудармашы, қоғам қайраткері ретінде таныстырған. Жалпы басылым бойынша классик жазушының есімі 115 жерде аталып, ол айтқан ой-пікірлерге жүгініс жасалған.

## Дереккөздер


Санат:Энциклопедиялар
Қазақстан Авторлары Қоғамы

## Қазақстан Авторлары Қоғамы

**Қазақстан Авторлары Қоғамы**(ҚазАҚ) – авторлық құқықты қорғаумен айналысатын респ. қоғамдық бірлестік. 1996 жылы қабылданған «Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы» Қазақстан Республикасының Заңына орай 1997 жылы 10 қыркүйекте құрылған. Ақын, драматург, композитор, суретші, ғалым, т.б. авторлардан тұратын 700-ге жуық мүшесі бар. Сонымен қатар авторлардың мұрагерлері де қоғам мүшесі болып саналады. Мүшелікке келісімшарт негізінде қабылданады. Қазақстан авторлары қоғамы еліміздің авторлары мен олардың мұрагерлерінің құқығын Қазақстан Республикасы аумағында және дүние жүзі көлемінде қорғауды қамтамасыз етеді. Қоғамның облыс орталықтары және ірі қалаларда 18 бөлімшесі мен өкілдіктері жұмыс істейді. Қазақстан Авторлары Қоғамы шетел авторлары құқығының Қазақстан аумағында сақталуын қадағалайды. Соған орай 
қоғам 1999 жылдың 1 желтоқсанында халықаралық ұйым СИЗАК-тың (Авторлар мен композиторлардың халықаралық конфедерациясының) мүшесі болып тіркелді. Қоғам әлемнің 30-дан астам өзі іспеттес ұйымдарымен екі жақты келісімшарт негізінде тікелей байланыс жасайды, олардың ішінде РАО (Ресей), АСКАП, ВМІ (АҚШ), CASEM (Франция), SACM (Мексика), SBAT (Бразилия), SUІSA (Швейцария), т.б. танымал ұйымдар бар. Қоғам авторлар құқығын қорғау ісін санаткерлік меншік нысандарын (туындыларды) пайдаланушы ұйымдар мен кәсіпорындарға, жекелеген кәсіпкерлерге лицензиялық шарт беру арқылы жүзеге асырады. Сонымен қатар авторлар шығармаларын насихаттап, олардың шет елдерге таралуына ат салысады. 
## Сілтемелер
* Бразилия
* Швейцария
* Ресей

## Сыртқы сілтемелер
Қазақстан Авторлары Қоғамы
## Дереккөздер</span>


## Толықтыру

Санат:Қазақстан тарихы
Қазақстаналюминий

**Қазақстаналюминий**– Қазақстанның ірі түсті металлургия кәсіпорны. 

## Тарихы
1996 жылы 9 наурызда құрылған. Құрамына "Павлодар алюминий зауыты", "Торғай боксит кен басқармасы", "Краснооктябрск кен басқармасы" және "Керегетас кен акционерлік қоғамы" кіреді. Өндіретін негізгі өнімдері: алюминий оксиді (глинозем), металдық галлий, боксит кентасы, отқа төзімді қыш, әктас, электр және жылу энергиясы. Глинозем өндірісінің жобалық қуаты – жылына 1,05 млн. т. Өнім негізінен Ресейдің Батыс және Шығыс Сібірінде орналасқан алюминий зауыттарына жөнелтіледі. Галлий алыс шет елдерге шығарылады.

## Құрамына кіретін зауыттар мен басқармалар
[thumb| alt=A.|180 px|["Алюминий зауыты"]]

“Павлодар алюминий зауыты” – Қазақстанның төмен сапалы бокситінен глинозем шығаруға бағытталған. 1963 жылы қорыту-механикалық цехы іске қосылды. 1964 жылы тұңғыш алюминий оксиді алынды. Осы жылы зауыттың алғашқы кезегі, 1967 жылы екінші және үшінші, 1968 жылы төртінші, 1969 жылы бесінші кезектер пайдалануға берілді. Кәсіпорынның жобалық қуаты жылына 1,3 млн. тоннадан астам. 1976 жылы Г-0, Г-00 глиноземіне сапа белгісі берілді. Осы жылы сирек металдар цехының құрылысы басталып, төрт жылдан кейін жоғары жиіліктегі галлий өндіруді игерді. 1981 жылы 99,997 таңбалы галлийге Мемлекеттік сапа белгісі берілді. Қазіргі кезде жылына 20 т көлемінде галлий өндіріледі. Зауыттың дамуындағы маңызды кезең – тиімділігі жоғары автоматтандырылған технологиялық кешендерді және алюминий оксиді мен ілеспе өнімдер алудың технологялық процестерін басқару жүйесін енгізу. Зауыт бұған 1982 жылы қол жеткізді. Осы жылы жоғары кремнийлі бокситті өңдеуге көшу үшін қайта құрыла бастады. 1985 жылы зауытта ірі қарамды жабдық пен металл конструкцияларының пісірілген қосылыстарын жарылыспен өңдеудің жаңа технологиясы әзірленіп, енгізілді.[left|thumb| alt=A.|160 px|["Боксит кені"]] 1999 – 2000 жылдары кәсіпорын мамандары өңдеудің әуелгі кезеңінде бокситтен бозғылт шлам мен темірлі құм шығару есебінен технологиялық жабдықтың өткізу қабілетін ұлғайтуға қол жеткізді. 2001 жылы 1,3 млн. тоннаға жуық глинозем өндірілді. 2000 жылы техникалық қайта жарақтандырудың кешенді бағдарламасы қабылданды, бұл бағдарлама бойынша 2005 жылы қарашірік өндіру көлемін 1,5 млн. тоннаға дейін жеткізу көзделген.

Торғай боксит кен басқармасы 1956 жылы құрылған, 1996 жылдан “Қазақстан“ ААҚ-ның құрылымдық бөлімшесі. Негізгі қызмет түрі – боксит және отқа төзімді саз өндіру. 2002 жылы 1,3 млн. тоннаға жуық боксит, 244 мың т отқа төзімді саз шығарды.

Красно-октябрск боксит кен басқармасы – 1952 жылы құрылған, 1996 жылдан “Қазақстан“ ААҚ-ның құрылымдық бөлімшесі. Негізгі қызмет түрі –  боксит өндіру.

## Дереккөздер</span>


Санат:Қазақстаналюминий
Қазақстан арқары

[left|thumb| alt=A.|250 px|[Қарқаралы ұлттық паркі]]
**Қазақстан арқары** () – қуысмүйізділер тұқымдасына жататын аң. 

Сарыарқада, Қалба жотасында, Тарбағатайда, Маңырақ пен Сауыр жоталарында таралған. Құлжасының дене тұрқы 150 – 200 см (аналығы 110 – 160 см), шоқтығының биікт. 125 см-дей (аналығында – 112 см-дей), салмағы 200 кг-ға жуық (аналығы 60 – 100 кг). Құлжасының мүйізі өте мықты, бұралып иілген, қатпарланған сақиналы, аналығынікі – нәзік, қысқа, сарғыш бозғылт немесе қоңыр түсті болады. Үйірімен топталып жайылады. Жазда қатты қуаңшылық болған кезде немесе қыста қар көп жауғанда қорек іздеп алысқа қоныс аударады. Жайылуға таңертең және кешқұрым шығады, қыста кейде күндіз де жайылады. Құлжалары 2,5 жаста, аналығы 1,5 жаста жетіледі. Қазан – қараша айларында күйлеп, сәуір – мамырда аналығы жалқы қозы (кейде егіз) табады. Негізінен астық тұқымдас өсімдіктермен (сұлыбас, бидайық, бетеге, т.б.), кейде бұталардың (итмұрын, ырғай, ұшқат, т.б.) жапырағы, бұтағы және жемісімен қоректенеді. Тарбағатай, Ерейментау зоол. қорықшаларында қорғалады. Алматы және Қарағанды хайуанаттар саябағында ұсталады. Қазақстан арқары өте сирек кездесетін аң ретінде Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Қуысмүйізділер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген сүтқоректілер
Қазақстан архитекторлар одағы

**Қазақстан архитекторлар одағы**– республика сәулетшілерінің ерікті шығармашылық ұйымы. 1935 жылы наурызда құрылған. Қазақстан архитекторлар одағының барлық облыстарда бөлімшелері, жобалау ин-ттарында бастауыш ұйымдары жұмыс істейді. Басшы органы – съезд, съездер аралығында – басқарма. Съездері 1936, 1955, 1959, 1962, 1964, 1966, 1969, 1973, 1978, 1984 жылдары өтті. Басқарма төрағалары: Т.Қ. Бәсенов (1935 – 36), Г.П. Кушнаренко (1936 – 38), М.М. Меңдіқұлов (1938 – 46, 1948 – 55), А.И. Беднягин (1946 – 48), А.А. Леппик (1955 – 59), Е.К. Дятлов (1959 – 65), Р.А. Сейдалин (1965 – 73, 1982 – 88), Ш.Ы. Уәлиханов (1973 – 82), Т.Е. Ералиев (1988 – 93), С.Ж. Шаймерденов (1993 – 96), Қ.Ж. Монтақаев (1996 – 2000), А.И. Рүстембеков (2000 жылдан президенті). Одақтың 14 мүшесіне “Қазақстанның еңбек сіңірген архитекторы” атағы берілген. 42 архитектор КСРО және Қазақстан Мемлекеттік сыйлықтарының, Министрлер Кеңесі сыйлығының, 2 архитектор Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан қоғамдық ұйымдары
Санат:Қазақстан сәулетшілері
Қазақстан ауыл шаруашылығы (журнал)

**Қазақстан ауыл шаруашылығы**– қазақ және орыс тілдерінде ай сайын шығып тұрған журнал. 1936 – 37 жылдары Колхозды Қазақстан, 1938 – 51 жылдары Қазақстанның колхоз-совхоздары, 1951 – 53 жылдары Қазақстанның социалистік мал шаруашылығы  деген атпен шықты.  Журналда ауыл шаруашылығындағы озық тәжірибені насихаттап, өндіріске енгізу, ғылым жетістіктерін пайдалана отырып, егіншілік пен бау-бақша тиімділігін арттыру, т.б. туралы материалдар жарияланды. 1990 жылдың аяғында жабылған.

## Дереккөздер</span>
Қазақстан әйелдері

**Қазақстан әйелдері** – қоғамдық-саяси, әдеби-көркем журнал. 

Әйелдер қауымына арналған "Азат Әйел" (1925) және "Теңдік" газеттерінен бастау алады. 1926 жылдың қаңтар айынан бастап "Әйел теңдігі" деген атпен журнал болып шыға бастады. Журнал 1935 – 1941 жылдары және 1950 – 1954 жылдары "Сталин жолы". 1955 жылдың қаңтарынан “Қазақстан әйелдері” болып шығады. Негізгі тақырыптары: отбасы берекесі мен тұрмыс мәдениетінің өзекті мәселелері, ұрпақ тәрбиесі. Таралымы – 40 мың дана (2003). “Құрмет белгісі” орденімен марапатталған (1976).

## Тарихы
**Теңдік** – Қазақ өлкелік партия комитеті жанындағы әйелдер бөлімінің газеті. Қызылорда қ-нда 1925 ж. мамыр – шілдеде 7 саны жарық көрді. 1926 ж. қаңтардан ай сайын шығатын Әйел теңдігі журналына айналды.

**“Әйел теңдігі”** — қазақ әйелдеріне арналған қоғамдық-саяси журнал. Ол бастапқы кезде, 1925 жылы. 5 мамырда өлкелік партия камитетінің жанындағы әйелдер бөлімінің газеті ретінде “Теңдік” деген атпен Орынбор қаласында шыққан. Редакторы — Соня Есова. Журналды шығару жұмысына Ш.Қожахметов, Р. Сүгіров, Сәбит Мұқанұлы Мұқанов белсене қатысқан. Кей нөмірлеріне (мысалы, 1925 жылы N3) редактор ретінде Бейімбет Майлин қол қойған. Кейіннен журналға Нұржамал Сәнәлиева (1932 — 1934), Н. Арықова (1934 — 1935) басшылық етті. Мақсаты — Қазақстан автономиялы республикасы ОАК-нің 1920 жылы қабылдаған қалың малға, әмеңгерлікке, көп әйел алушылыққа тиым салу туралы декретін бұқараға түсіндіру, әйелдердің қоғамдық өмірге араласуын насихаттау болды. 7 нөмірі жарық көрген соң, 1926 жылы шілде айынан “Теңдік” газеті журналға айналып, “Әйел теңдігі” аталды. Журналдың партия тіршілігі, әдебиет, кітап сыны, өнер-білім үйрену, заң, сұрақ-жауаптар, тілшілер, т.б. бөлімдері болды.

* Сайты: Қазақстан әйеледрі 

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан журналдары
Санат:Қазақ тілді журналдар
Санат:Қазақстан әйелдері
Қазақстан баспасөзі

**Қазақстан баспасөзі**– Қазақстан КП ОК-нің насихат және үгіт бөлімінің республиклық баспасөзі мен баспа мәселелеріне арналған басылымы. 

1957 жылғы шілдеден 1959 жылдың аяғына дейін газет, 1960 жылдан 1962 жылдың соңына дейін журнал болып шығып тұрды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан журналдары
Санат:Қазақстан газеттері
Санат:1957 жылы пайда болғандар
Санат:Қазақ тілді газеттер
Санат:Қазақ тілді журналдар
Қазақстан Геологиясы

**Қазақстан геологиясы**– ғылыми журнал. Алғаш 1940 жылы Қазақ КСР ғылым академиясының хабаршысы (геология сериясы) деген атпен Алматы қаласында шыға бастады. Журналдың бас редакторы (1940 – 64) академик Қ.И. Сәтбаев болды.1994 жылдан бастап “Қазақстан геологиясы” аталып, Қазақстан ҰҒА мен Қазақстан Геология және жер қойнауын қорғау мин-нің, ал 1999 жылдан ҚР Білім және ғылым мин. мен Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының журналы болды. Журналда геологияның түрлі салаларына (аймақтық геология, минерология, сейсмология, гидрогеология, геофизика, т.б.) арналған ғыл. мақалалар жарық көреді. Таралымы 300 – 400 дана (2003).

## Дереккөздер</span>
Қазақстан Дизайнерлер Одағы

**Қазақстан дизайнерлер одағы** – шығармашылық ұйым. Кәсіби дизайнерлер мен дизайн саласындағы мамандардың басын біріктіру мақсатында 1987 жылы құрылған. Одақ Қазақстан Республикасы мемлекеттік көркем нақышының кешенді дизайн бағдарламасын дайындап, жүзеге асыру ісінде шығармашылық өндірістік кәсіпорындардың жұмыстарын үйлестіреді. Республикалық және халықаралық көрмелер ұйымдастырып, конференциялар мен симпозиумдар өткізеді. Кәсіпорындардың, өнеркәсіптік және құрылыс нысандарының фирмалық нақышын жобалау, баспа өнімдерін безендіру дизайнын, тері, жүн, киіз, керамика материалдарынан дайындалатын сувенир және қолөнер, зергерлік бұйымдардың этнодизайнын жасауды жүзеге асырады. Патенттік-лицензиялық қызмет атқарады. Қазақстан дизайнерлер одағы 235 мүшесі бар (2003). Олардың 20-сы Президент стипендиясының иегері. Одақтық Республика облыстарында 9 бөлімшесі бар. Қазақстан даму одағының алғашқы президенті Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері Т.Б. Сүлейменов.

## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Санат:Қазақстан
Қазақстанды Ресейдің Отарлауы

[right|thumb| alt=A.|270 px|[Әбілқайыр хан]]
**Қазақстанды Ресейдің отарлауы** — 18 ғасырдың басы 1731 жылы Кіші Жүз ханы Әбілқайырдың Ресейге қосылуынан басталды (қ. Әбілқайыр). Бұл процесс 130 жылдан аса уақытқа созылып, 19 ғасырдың 60 жылдарының ортасына қарай толық жүзеге асырылды. 1731 – 1860 жылдары Қазақстан Ресейге, көбіне сөз жүзінде ғана бағынып, іс жүзінде ру, тайпа билеушілері дербес саясат жүргізді. Патша өкіметі халық көтерілістерін аяусыз басып отырғанымен, елдің ішкі істеріне (сот жүйесіне, ру аралық мәселелерге) араласпады. Ел ішіндегі беделді адамдарға, ру басыларына жалақы тағайындап, әр түрлі атақтар беріп, екінші жағынан әкімшілік реформалар жасап, көнбегендерін жазалау арқылы өз билігін күшейтті. Мысалы, 1822 жылы Орта жүзде, 1824 жылы Кіші жүзде хандық басқару жойылды, қарсы шыққандар күшпен талқандалды (Кенесары Қасымұлы бастаған қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысы). 19 ғасырдың ортасына қарай Батыс, Солтүстік-шығыс, Орталық Қазақстан Ресейге толық бағынды. Оңтүстік, Оңтүстік-шығыс Қазақстан Қоқан, Хиуа хандықтарына қарады. Олар жергілікті қазақтарға салықты үсті-үстіне көбейтті. Көтеріліске шыққан халық Ресей өкіметінен көмек сұрады. Бұған қоса осы кезде Орталық Азияны отарлау жөнінде Ресей мен Ұлыбритания елдері арасында бәсеке күшейе бастады. Үндістан арқылы Ауғанстан мен Иранға орныққан ағылшындар Қоқан, Бұхар, Хиуа хандықтарын Ресейге айдап салып, оларға өз ықпалын жүргізуге тырысты. Қоқан, Хиуа хандықтарының езгісіне қарсы көтеріліске шыққан қазақтарға көмек беруді желеу етіп Ресей өкіметі оңтүстік бағытта ел ішіне ене түсті. 1854 жылы Верный (Алматы) бекінісі салынды. 1862 – 64 жылдары орыс әскерлері Әулиеата, Шымкент, Түркістан қалаларын басып алды. Оңтүстік Қазақстанды бағындырғаннан кейін Қазақстанды  Ресейдің оарлауы толық іске асты. 1867 – 68 жылғы Ресей үкіметінің “Уақытша Ережесі” бойынша әкімшілік және сот жүйелері толығымен Ресей өкіметінің қолына көшіп, қазақ жері облыстарға бөлінді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Қазақстан-Ресей қарым-қатынасы
Ұлттық қауіпсіздік

**Ұлттық Қауіпсіздік** - азаматтардың, қоғамның және мемлекеттің өмірлік мәнді мүдделерінің, ұлттық құндылықтарының, өмір салтының әртүрлі (саяси, экономикалық, әскери, экологиялық, психологиялық және тағы басқалар) ішкі және сыртқы қауіп-қатерлерден қорғалғандығы. Ұлттық қауіпсіздік өзара байланысты үш деңгейден тұрады: жеке адамның қауіпсіздігі, қоғамның қауіпсіздігі және мемлекеттің қауіпсіздігі. Олардың өзара байланысы қозғалмалы және қоғамдық қатынастардың сипатымен, саяси және экономикалық құрылымдармен, құқықтық мемлекет пен азаматтық қоғамның даму деңгейімен анықталады. Ұлттық қауіпсіздіктің мемлекет пен қоғам қауіпсіздігі өзіндік мақсат емес, жеке адамның қауіпсіздігін қамтамасыз ету қызметіне айналған жағдайда толық жүзеге асырылады. Сыртқы ұлттық қауіпсіздік - ұлттық мүдделердің, ұлттық құндылықтардың, байлықтың және өмір салтының сырттан келетін қауіп-қатерден қорғалуы. Ұлттық қауіпсіздік әскери жолмен де, басқа да әдістермен бұзылуы мүмкін, мыс., шекара арқылы заңсыз шикізат, ресурстар, валюта, көркем және өзге құндылықтарды енгізу, алып өту, өнеркәсіптік немесе өзге де тыңшылық, рухани басакөктеу, іріткілік ақпарат тарату және тағы басқа. Қазақстанның сыртқы қауіпсіздігі халықаралық құқықтың негізгі қағидаттарын мойындап, қорғауға негізделеді және белсенді сыртқы саяси және өзге де әрекеттермен жүзеге асырылады. Ішкі ұлттық қауіпсіздік жеке тұлғаның, қоғамның, мемлекеттің тұрақты қызмет етіп, дамуына эсер ететін қауіпқатерден қорғануы.
## Сілтемелер
* Тарихи, теориялық және құқықты ұлттық қауіпсіздігінің көріністері
* Мемлекеттік қауіпсіздігі
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Қазақстан жастар одағы

**Қазақстан Жастар Одағы**–  қоғамдық ұйым. Жастардың мүдделерін қорғайтын дербес тәуелсіз қоғамдық бірлестік ретінде 1991 жылы 12 қазанда құрылған. Қазақстан жастар одағының басты мақсаты жастардың тұлғалық мәдениетін қалыптастыру, салауатты өмір салтын насихаттау, интеллектуалдық әлуетті дамыту, жастардың жоғары мемлекеттік органдарда әлеуметтік, мәдени және экономикалық мүдделерін білдіру әрі қорғау болып табылады. Қазақстан жастар одағының негізгі міндеттері – әр түрлі білім беру бағдарламалары арқылы жастардың бастамаларын қолдау және жүзеге асыру, жастардың отаншылдық сезімін күшейту, жастарға экол. тәрбие беру, олардың демалыс уақытын ұйымдастыру. Қазақстан Жастар Одағының құрамында 14 облыс және Алматы қалалық комитеттері, ұжымдық мүшелер ретінде: Республикалық “Антиспид” жастар қоры, “Прокъюремент” ассоциациясы, т.б. кіреді.

## Қазақстан жастар одағының  сыйлығы
**Қазақстан жастар одағының  сыйлығы** – әдебиет пен өнер, ғылым мен техника саласы бойынша талантты жастарға қолдау көрсету мақсатында екі жылда бір рет берілетін сыйлық. 1964 ж. Қазақстан Комсомолы сыйлығы ретінде белгіленген. Сыйлықтың алғашқы лауреаттары: О.Сүлейменов (“Адамға табын, жер, енді” поэмасы мен “Ақ түндер” өлеңдер жинағы үшін, 1964); Ә.Әлімжанов (“Күнге бет алған керуен” повесі үшін, 1965). Қазақстан жастар одағының сыйлығы соңғы он жылдық ішінде журналистика, кино, қолданбалы өнер, музыка, әдебиет, ғылым мен техника саласында елеулі жетістіктерімен көзге түскен жастарға берілді.

Көркемдігі жоғары туынды жазған жас қаламгерлерді қолдау мақсатында 1990 жылдан бастап беріліп келеді. Қазақстан жастар одағының  сыйлығының иегерлері: 
* Г.Салықбаева - "Бір жұтым ауа, қызыл күн" өлеңдер жинағы үшін, 
* Қ.Бегманов - "Қарашық" өлеңдер жинағы үшін,
* М.Қайыңбаев - "Үркердің сұлу сарысы" өлеңдер жинағы үшін, 
* айтыс ақыны Абаш (Кәкенов) Долдаев,
* Е.Аманшаев - "Үзілген бесік жыры" пьесасы үшін, 
* Е.Дымов, 
* Т.Ахметжан,
* Б.Кенжеев, 
* М.Тазабеков, 
* З.Толепова, 
* Ә.Алпысбай, 
* М.Ыбыраев, 
* А.Темірбай - "Автопортрет" өлеңдер жинағы үшін. 

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан қоғамдық ұйымдары
Қазақстан Жоғары Мектебі

**Қазақстан Жоғары Мектебі** – халықаралық ғылыми-педагогикалық журнал. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің басылымы ретінде 1995 жылдан тоқсан сайын шығып келеді. Журнал жоғары мектеп реформасын жүзеге асыру, университеттер мен институттар тарихы мен бүгінгі таңның көкейтесті мәселелері, Республиканың көрнекті ғалым, педагогтарының өмірі мен қызметі, студент – жастар тәрбиесі, өркениетті елдердің білім беру жүйесі мен озық тәжірибелері, жоғары мектеп педагогикасы мен әдістемесі тақырыптарындағы материалдарды үзбей жариялап отырады. “Ізденіс” – “Поиск” гуманитарлық және жаратылыстану сериялары мен “Ұлт тағылымы” этнопсихологиялық, этнопедагогикалық бағыттағы үш ғылыми қосымшасы ғылыми кадрлар даярлауға, еліміздің ғылыми интеллектуалдық әлуетін көтеру ісіне үлес қосып келеді. Мақалалар қазақ, орыс, ағылшын тілдерінде жарияланады.

## Дереккөздер</span>


Санат:Қазақстан
Санат:Қазақстан әдебиеті
Қазақстан жолдары

right|thumb| alt=A.|200 px
**Қазақстан Жолдары**– көлік құрылысы саласындағы ірі кәсіпорын. 1995 жылы 10 қарашада бұрынғы Автомобильдік жолдары және көлік құрылысы мин-терінің орнына құрылған “Қазақстан жолдары” мемлекеттік акционерлік компаниясының негізінде жеке меншік нысанда қайта құрылды. Компания автомобиль  жолдары мен темір жолдарды, көпірлер мен жол өткелдерін, жол-құрылысы материалдарын, бұйымдары мен құрылғыларын өндірумен, жол-құрылысы техникасын жөндеуден өткізумен, жол жұмыстарына қажетті жабдықтар жасаумен айналысады. Құрамындағы 20 кәсіпорын бар. “Қазақстан  жолдары” құрамындағы “Қазжолқұрылыс”, “Автосервис”, “Зеленстрой” сияқты ірі өндірістік фирмалар құрылыс-жөндеу жұмыстарын атқарады. Мысалы, “Қазжолқұрылыс” фирмасы Астана қаласындағы үкімет үйлерін салып, халықаралық әуежайдың ұшу-қону жолағын және орталық көшелерді күрделі жөндеуден өткізді. “Автосервис” фирмасы “Астана-Петропавл” автомобиль жолын және Астана қаласындағы халықаралық әуежайға баратын жолды жөндеуден өткізді. Семей қаласындағы Ертіс өзеніне салынған көпірге І-техникалық санатқа жататын ұзындығы 7 км-лік жалғама жолды салды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан кәсіпорындары
Санат:Қазақстан жолдары
Қазақстан журналистер одағы

**Қазақстан Журналистер Одағы** — баспасөз құралдары өкілдерінің шығармашылық ұйымы. Қазақстан журналистер одағының тарихы өткен ғасырдың 20-жылдарынан бастау алады. Қазақстан журналистерінің тұңғыш съезі өткізілді. Онда *“Баспасөз туралы”* деген тақырыпта баяндама жасап, баспасөздің міндеттерін айқындап берді. Бұл кезде орыс тілінде 16, қазақ тілінде 12, ұйғыр тілінде 1 газет шығып тұрады. Съезд баспасөз қызметкерлерінің ұйымын құрып, оның Бүкілқазақстандық Орталық бюросын сайлады, төрағалығына Т. Рысқұловты бекітті. 1959 жылы 12 – 14 қарашада өткен Қазақстан журналистерінің 1-съезінде Қазақстан  журналистер одағы құрылды. 2001 жылы сәуірде қайта тіркелді. 2003 жылғы дерек бойынша Қазақстанда 2 мыңға жуық бұқаралық ақпарат құралдары, 44 республикалық және аймақтық телерадиокомпаниялар жұмыс істейді. Қазақстан Журналистер одағының 2500 мүшесі бар (2003). 
## Басшылары
* 
* 
* Матаев Сейтқазы Бейсенғазыұлы 2001-дан бастап
## Дереккөздер


Санат:Тарих
Санат:Мәдениет
2178 Қазақстания

[right|thumb| alt=A.|200 px|["Астероид"]]
**Қазақстания** — орбитасы Марс пен Юпитер орбиталарының аралығында жатқан жаңа астероид (шағын планета). Көлденең қимасының диаметрі 4 – 5 км шамасында. Күнді үлкен жарты осі 2,2 а. б. (немесе 330 млн км) болатын эллипстік орбитамен 3 жыл 3 ай 10 күнде толық бір рет айналып шығады. Бұл планетаны – КСРО ғылым академиясының Қырым астрофизикалық обсерваториясында ашқан (кеңес астрономы Н.С. Черных басқарған бақылау тобы) 83-жаңа кіші планета. “Қазақстания”. 1972 жылы қыркүйектің 11-нен 12-не қараған түні түсірілген сурет арқылы анықталды. 1975 және 1978 жылдардағы бақылаулардан кейін Халықаралық планеталар орталығы (АҚШ) бұл жаңа кіші планетаға 2178-нөмірді тұрақты түрде бекітіп, оны орбитасы зерттелген планета ретінде “Халықаралық кіші планеталар каталогына” енгізді. Халықаралық планеталар орталығы бұл хабарды 1979 жылы 1 қазанда жариялады. Планетаны алғаш ашушылардың ұйғаруымен Қазақстандағы астрономия ғылымының жетістіктері ескеріліп, бұл жаңа кіші планета “Қазақстания” деген атау берілді.

## Дереккөздер

Санат:Астероидтар
Қазақстанкаспийшельф

**Қазақстанкаспийшельф**– теңіз мұнай кәсіпорны. 1993 жылы 13 ақпанда мамандандырылған мемлекеттік компания ретінде құрылған. 1996 жылдың басынан – акционерлік қоғам. “Қазақстанкаспийшельфтің” негізгі мақсаттары – Каспий теңізінің Қазақстанға қарасты бөлігінің жер қойнауындағы мұнай-газ қорын анықтау, мұнай операцияларын іске асыру; осы аймақтың биоқорларын, минералдық байлық көздерін ашу және жағалаудағы қайраңдық кен орындарының игерілуін тездету; теңіз байлығын қазіргі заманғы техника мен технологияны шет елдік компаниялардың әлемдік тәжірибесі мен инвестициясын пайдалана отырып игеру; экологиялық мониторинг; Каспий маңы аймағының өндірістік және әлеуметтік инфрақұрылымын жан-жақты дамыту. Бұл мақсаттарды ол “Бритиш петролиум“ және “Бритиш газ” (Ұлыбритания), “Мобил” (АҚШ) “Шелл” (Нидерланд), “Тоталь” (Франция) компанияларымен бірлесе отырып атқарады.

[right|thumb| alt=A.|200 px|["Мұнай"]]

**Компанияның стратегиялық міндеттерін жүзеге асыру үш кезеңге бөлінген:**

* ** Геофизикалық зерттеулер мен экологиялық мониторинг**. 1994 жылдан басталып, 1997 жылы аяқталды;

* ** Көмірсутекті іздестіру, барлау және оның қорын есептеу**. 1997 жылдан басталды;

* ** Мұнай өндіру және тасымалдау**. 2001 жылдан басталды. Каспий теңізінің Қазақстанға қарасты бөлігінің жер қойнауындағы көмірсутек қорларын зерттеу және игеру жөніндегі кешенді бағдарламаны жүзеге асыру мақсатында 1993 жылы желтоқсанда Халықаралық мұнай компаниялары консорциумының негізі қаланды. Консорциумның мүшелігіне “Қазақстанкаспийшельф” мемлекеттік компаниясы және жоғарыда аталған шетелдік ірі мұнай компаниялары кірді. Бұл консорциумнің штаб-пәтері Алматы қаласында орналасқан, Ақтау мен Атырауда бөлімшелері бар. Басқару комитетінің төрағасы Қазақстандық өкіл – “Қазақстанкаспийшельф” мемлекеттік компаниясының президенті. Консорциумның күнделікті жұмысы үшін жауапкершілік осы компанияға жүктелген. “Қазақстанкаспийшельф” пен Халықаралық консорциум 1994 – 96 жылдары көлемі 26 мың км-ден астам сейсмикалық қималардың теңіздік сейсмикалық барлау жұмыстарын орындады, бұрын алынған 4 мың км теңіздік сейсмик. қималарды қайта тексерді; “Петро-Альянс-Сервис-Компани ЛТД“ компаниясымен бірлесіп, құрамында қазіргі технологиямен және жабдықпен жарақтандырылған 26 кемесі бар “Қазгеошельф” кәсіпорнын құрды.

## Дереккөздер</span>
Қазақстан Кәсіподақтарының Федерациясы

**Қазақстан Кәсіподақтарының Федерациясы**(ҚКФ) – Қазақстан кәсіподақтарының ерікті бірлестігі. Кәсіподақтардың қазақ респ. кеңесінің құқықтық мирасқоры болып табылады. Қазақ КСР кәсіподақтарының 1990 ж. қазанда өткен 14-съезінде 19 облысы, 22 салалық кәсіподақ бірлестігі ҚКФ-ға құрылтайшы болып, м
Санат:Қазақстан ұйымдары
Қазақстан Кинематографияшылар Одағы

**Қазақстан Кинематографияшылар Одағы**– республика кино өнері қайраткерлерінің ерікті шығармашылық бірлестігі 1958 ұйымдастыру комитеті құрылды. 1966 жылы 1-Құрылтай съезінде Қазақстан Кинематографияшылар Одағы болып ұйымдасты. Басшы органы – съезд, атқарушы органы – басқарма. Ұйымдастыру бюросының тұңғыш төрағасы, кейін басқарма төрағасы Ш.К. Айманов (1958 – 1970) болды. Ұйымдастыру бюросы ұлттық-киноматографияның қалыптасуында, отандық және ұлттық кино өнері туындыларын насихаттауда зор рөл атқарды. Қазақстан тәуелсіздік алғанға дейін Қазақстан  кинемотограияшылар одағы КСРО кинематографияшылар одағының құрамдас бөлігі еді, оның жанында Бүкілодақтық кино өнерін насихаттау бюросы болды. Қазақстан Кинематографияшылар Одағы жарғысында: көркемдік сапасы жоғары, эстететикалық-тәрбиелік мәні зор, идеялық мазмұнға бай кино өнерінің туындыларын шығаруға ықпал ету, фильм өндірісін ұйымдастыруды жетілдіру, кино өнерінің маман кадрларын дайындау, олардың шығармашылық белсенділігіне жол ашу, т.б. міндеттер белгіленген.

Қазақстан кинемотографияшылар одағы жанында көркем кино, деректі кино, мульфильмдік кино, телевизиялық кино және телефильмдер, кино драматургиялық, кинорежиссерлік, кинотану және кино сыны, киноактерлер, киноәуесқойлар, операторлық шеберлік, фильмдерді аудару, кинотехниктер секциялары бар. Ардагерлер Кеңесі мен шығармашыл жастар кеңесі, осы заманғы техникалық талапқа сай салынған кино үйі жұмыс істеді.

Қазақстан кинемотографияшылар одағының тікелей ұйымдастыруымен Азия, Африка, Латын Америкасы мультипликацияшыларының бірінші халықаралық0 симпозиумы (Алматы, 1976), Азия, Африка және Латын Америкасы елдерінің жас деректі фильм жасаушыларының симпозиумы (Алматы, 1978), ЮНЕСКО-ның Адам және биосфера бағдарламасы аясында “Қоршаған ортаны қорғаудағы киноның рөлі” атты Бірінші және Екінші Халықаралық симпозиумдары (Алматы, 1982, 1985), “Еуразия-98” Халықаралық кинофестивалі (Алматы, 1998), т.б. өтті.

## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Санат:Қазақстан
Қазақстан композиторлар одағы

**Қазақстан композиторлар Одағы** - республика композиторлары мен музыкатанушыларының ерікті шығармашылық одағы. Негізгі мақсаты - одақ мүшелерінің идеялық, кәсіби деңгейін көтеруге ықпал ету; ұлттық, классикалық және осы заманғы музыка өнерінің озық дәстүрлерін дамытып, насихаттау. 1939 жылы 3 қарашада ұйымдастыру комитеті ретінде құрылды, 1957 жылдан Қазақстан Композиторлар Одағы деп аталды. Басшы органы - съезд, ал съездер аралығында басқарма, 1-съезі 1948 жылы, одан кейінгі кезекті съездері 1955, 1962, 1968, 1973, 1978 және 1983 жылдары өтті. Басқарманың алғашқы төрағалары: Е.Г. Брусиловский (1948 - 1953), М.Төлебаев (1953 - 55, 1959 - 60). 1997 жылы Қазақстан Композиторлар Одағы 9-съезі өтті.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан қоғамдық ұйымдары