open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Талмуд

thumb|192px|Вавилон талмуды

**Талмуд** (, «зерттеу, оқу»)&nbsp;— яһудейлердің ғұрып, заңдарының схоластикаға негізделген көп томдық жинағы. Талмудтыӊ екінші дәстүрлі аты ШАС ( ש"ס ), еврейлер аббревиатурасында «алты тәртіп» дегенді білдіреді. Талмуд терминін көбіне «Вавилон Талмудына» қатысты қолданады, бірақ одан да ерте шыққан діни мәтіндердіӊ жиынтығы бар, ол «Иерусалим Талмуды» деген атымен белгілі.

Иудаизмнің қасиетті кітабі Танахтың үш бөлігінің бірі — Тораның мағынасы ұрпақтаң ұрпаққа ауызша түрінде тарлаған. ІІ–ші ғасырда Тора Мишна () түрінде, ал кештеу Гемара түрінде жазылған. Екеуі бірге — Талмудты құрайды.

Талмуд — моральдық, этикалық кодекстің заңнамалық негізі. Талмуд соңғы рет III-V ғғ. өңделді. Онда еврейлерге нұсқаулар берілген (613 нұсқау). Талмудта қыл­мыстық және азаматтық сипат­тағы заңдар, адамгершілік заңдар, отбасылық және жеке адам өміріне қатысты кеңестер бар. Талмудта 365 тыйым және 248 бұйрық әмірлер жинақталған иудей әдет-ғұрыптар жүйесі бар.  Барлығы 6200 бет.

## Талмудтыӊ бөліктері мен трактаттары
* Зраим (, егістер)&nbsp;
* Моэд (, мерзім)&nbsp;
* Нашим (, әйелдер)&nbsp;
* Незикин (, зиян)&nbsp;
* Кодашим (, құдайы)&nbsp;
* Теорот (, тазарту)

## Дереккөздер

Санат:Яһудилық
Қонысбай (көл)

**Қонысбай** — Сыпсыңағаш қолатының солтүстік-батысындағы тұйық көл. Тобыл өзені алабында.

## Географиялық орны
Қостанай облысы Қамысты ауданы Жайылма ауылының солтүстік-шығысында 18 км жерде орналасқан.

## Сипаты
Теңіз деңгейінен 260 м биіктікте жатыр. Аумағы 4,2 км2, ұзындығы 2,8 км, енді жері 2 км, жағалау бойының ұзындығы 7,6 км. Жазық келген жағалауында қамыс, құрақ өскен. Жауын-шашын және жер асты суларымен толысады. Суы қараша айында қатып, сәуірде ериді. Солтүстік-шығысында Білісқопа көлі, оңтүстігінде Қоңыртөбе тауы бар.

## Дереккөздер

Санат:Қамысты ауданы көлдері
Санат:Тобыл су алабы
Калининаул

**Калининаул** , ***Юрт-Аух*** () — шешен ауылы— Дағыстанның Казбек ауданындағы ауыл, Ескі Матин ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылы 1 қаңтарында тұрғыны 4531 адамды құрады.
Пошта индексі — 368157, ОКАТО коды — 82 222 000 008.

## Сыртқы сілтемелер
* В годы репрессий 1944 г. к Казбековскому району были присоединены два чеченских села Юрт-Аух и Акташ-Аух 
* ЭТНИЧЕСКИЙ СЕПАРАТИЗМ В РОССИИ 
* http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/itogi/perepis_tom1.htm ].

## Дереккөздер

Санат:Дағыстан елді мекендері
Грек әліпбиі

**Грек әліпбиі** () — Грек тілініӊ және грек тілі тобыныӊ басқа да тілдерініӊ әліпбиі. Б.з.б. IX ғ. соӊы б.з.б. VIII ғ. басынан бастап үзбей қолданылады. Ғалымдардыӊ болжауы бойынша, грек әліпбиі дауыссыз дыбыстармен бірге дауысты дыбыстар үшін бөлек әріптерді қолданылған бірінші әліпби. Әліпбиде барлығы 24 әріп.

## Ғылымда
Грек әліпбиі ғылым мен техникада кеңінен қолданады. Көбіне пішіні латын әліпбиініӊ әріптеріне сәйкес келмейтіндерді (кестеде қызғылт түспен айқындалған) қолданады:

Грек әріптерініӊ ғылымда қолданылуыныӊ мысалдары:
* Астрономияда: шоқжұлдіздардағы ірі жұлдыздарды белгілеу үшін
* Математикада: айнымалы шамаларды, коэффициенттерді, тұрақтыларды, амалдарды (қосындылау — Σ, көбейтінді — П және т. б.).
** Геометрияда: бұрыштарды, жазықтықтарды, кейбір пішіндерді
* Физикада: физикалық шамаларды, тұрақтыларды, элементарлық бөлшектерді, сәулеленуді және т.б.
* Химияда: органикалық қосылыстардыӊ байланысыныӊ деӊгейін 
* Биологияда: жеке дарақтыӊ топтағы әлеуметтік деӊгейін белгілеу үшін
* Лингвистикада: фонетиалық транскрипцияда дыбыстарды белгілеу үшін қолданылады.

## Әріптер

## HTML және Юникод

Санат:Лингвистика
Антихрист (Ницше)

[thumb|right|200px|[Фридрих Ницше]]
**«Антихрист: хриситан дініне қарғыс»** Der Antichrist. Fluch auf das Christentum）(1888 ж.) — Фридрих Ницшенің христиан діні этикасына бағыттаған ауыр сын кітабы. Кейінгілердің Ф.Ницшені антихрисит ретінде бағалауы осы кітабына негізделген. Бұл кітапта ол сатиралы әуезбен бұрынғы кітаптарындағы антихристиандық идеяларын түйіндеді, христиан дінінің құлдық этикасы көне Римнің асқақ та, адами этикасын шірітті деп назаланады.

Жаңа замандық еуропа ойшылары ішінде ағартушылардан Вольтер, Жан-Жак Руссо, Гольбах секілді ойшылдар антихристік бағыт ұстанды. ХХғ. ойшылы Бертран Рассел де өзін Антихрист деп есептеп былай деген болатын: "Менің түсінігімше христиан дініндегілер өз ойы бойынша ашық өмір сүре алмайтындар", "Христиан дініне берілген адамдардың көп сандысы өте сұрқия келеді".

Дегенмен, бәрібір олардың Антихристік идеялары Ф.Ницшенікіндей өткір болмағаны тарихтан байқалады. Ф.Ницше өзінің аталған кітабында христиан дінінің қасиетті кітабы Інжілді, Пауылды (Апостол Павел), тақуалықты, шіркеу әкейлерін, крест жорығын, инквизицияны тілге тиек етіп, осының бәрі құлдық этиканың адамзаттың дегдарлық үстем этикасынан өш алу амалы ретінде түсіндірді. Христиан діні әлсіздер мен ауыруларды жақтайды, жағымпаздық пен жасандылыққа айтақтайды, көлгірсіген екіжүзділік ұстанады деп бағалап, оны күштілер мен шығармашыл тұлғалардың ғажайып еркін құрбан ететін қандықол идеология ретінде сипаттайды. Мысалы, Испанияның керемет мавритандық мәдени әлемін дәріптей отырып, Реконкиста кезінде христандардың бір Кордованың өзіндегі 300 қоғамдық моншаны «мұсылмандық көзі» деп құртып, «тән тазалығына да қарсы шыққанын» уытты тілмен жазады.

Ол Исаның өзіне және христиандық символдарға ауыр сын айтты, ол басқа кітаптарында кездесетін байсалдылықты тастап, жүйелі тойтарыс беру мен шабуыл жасауды және мазақтап, масқаралау тәсілдерін алма-кезек қолданды. Ол антихрисиандық этиканы дәріптеді, христиан дінінің барлық құндылықтарын шұғыл түрде қайта таразылауды ұсынды.
## Дереккөздер

Санат:Философия
Санат:Кітаптар
Санат:Ницше шығармалары
Санат:Философиялық шығармалар

## Сыртқы сілтемелер
# Антихрист кітабының ағылшынша нұсқасы
# Антихрист кітабының электронды оқылымы (Орысша)

Санат:Философия
Санат:Кітаптар
Тау жүйесі

**Ірі тау жүйелері** - бұл жер шарындағы ең биік таулар. Ірі тау жүйлеріне Гималай, Қарақорым, Памир, Тянь-Шань және т.б жатады.

### Ірі таулар жүйелері

## Дереккөздер

Санат:Таулар

Санат:Тау жүйелері
Назофарингит

**Назофарингит** (ринофарингит, риновирусты инфекция, немесе риноназофарингит, эпифарингит, *күнделікті өмірде:* **[[тұмау]]**)&nbsp;— жоғарғы тыныс жолдарыныӊ шырышты қабығыныӊ талаурап қабынуы, себебі болып көбіне аӊқаныӊ бактериалды немесе вирусты инфекциялық қабынуы болып табылады. Сонымен қатар бұл ауру – сырқатқа асқынған және инфекциялық ринит, ринореяны жатыстырады). Көп мемлекеттерде ОРВИ еӊ кеӊ таралған инфекциялық ауру болып табылады. Жылына орта есеппен ересек адамдар 2—3 рет, балалар 6—10 рет ауырады.

## Этиологиясы
Назофарингит, жоғарыда айтылғандай, көбіне вирусты немесе бактериалды этиологияда болады. Созылмалы назофарингиттың қоздырғыштары әдетте бактериалды, кейде грибок инфекциясы болып табылады. Дегенмен бастапқы себебі әрқашанда вирусты инфекция болады.

Инфекциялық қоздырғыштары болып көбіне риновирустар, бактериялардан&nbsp;— стрептококктар, стафилококктар, диплококктар (оныӊ ішінде менингококктар), пневмококктар және басқа да микрофлора болып табылады. Бұлардыӊ бәрі қалыпты жағдайда аӊқада қауіпсіз патогенді емес формада кездеседі.

*Созылмалы назофарингиттің* негізгі себептері толық емделмеген назофарингит, аңқаның құрылысыныӊ жеке аномалды ерекшеліктері, жиі тоңу, жүректіӊ, бауырдыӊ, бүйректіӊ аурулары, инфекциялар, шаң мен газдардыӊ әсері, алкоголь және темекі шегу болып табылады.

## Белгілері мен симптомдары
нобай|Адам ағзасыныӊ тыныс жолдары
Әдетте назофарингит дене қызуынан (37,5°С—38,0°С) басталады. Сонымен қоса, бас аурумен, тамақтың жыбырлауымен, жұтынғанда ауырғанымен, мұрын бітуімен, мұрынмен тыныс алуының қиындауымен сипатталады. Жалпы аңқада жайсыздық, құрғақтық, жегідей жеу, мазалап, кейде желке тартып, құлақ шулап, есту қабылеті төмендейді. Сонымен бірге әлсіздік, адинамия, бозарыңқылық, тамақтың қызаруы мен ісінуі және аңқаның артқы қабырғасында өңездің жиналуымен сипатталады.

Кейде ересек адамдарда назофарингит қызусыз өтеді. Балаларда қызу реакциясы өте қатты айқындалады..

## Дереккөздер

Санат:Жұқпалы аурулар
Манас (қала)

**Манас** (, 2025 жылға дейін — **Жалалабат**) — Қырғыз Республикасындағы қала, Жалалабат облысының әкімшілік орталығы. Ферғана аңғарында, Бішкек–Ош тас жолының бойында орналасқан. 

## Географиялық сипаттамасы
Манас — Қырғыз Республикасының үшінші ірі қаласы, елдің оңтүстігінде Тянь-Шань тауларының етегінде теңіз деңгейінен 763 метр биіктікте орналасқан. Сонымен қатар ірі шипажай. Жергілікті термалды бұлақтар біздің дәуірімізге дейінгі 2 ғасырда белгілі болған және емдік қасиеттерімен танымал. Аңыз бойынша, бұл аймақта Киелі кітаптағы Әйүп пайғамбар барған қасиетті Чашма-Аюб бұлағы орналасқан.

1916 жылы салынған темір жол Магнасты Әндіжанмен байланыстырып, қалада өндірістің дамуына жағдай жасады. Қала арқылы Көгарт өзені ағады.

## Климаты
Құрлықтық, құрғақ. Жазғы температура Цельсий бойынша 40 градусқа дейін жетеді. Күз жылы және шуақты, анда-санда жаңбыр жауады. Қысы жұмсақ, қаңтардың орташа температурасы -3-5 градус цельсий. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 460 миллиметр.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Манас экономикасы және әлеуметтік инфрақұрылымы жақсы дамыған өнеркәсіптік қала. Қазіргі уақытта қалада 50-ге жуық кәсіпорын, ​​Қырғыз-Канада мұнай өңдеу зауыты, травертин, әктас және ұлутас тау-кен өндірісі де жұмыс істейді. Тас өңдеу зауыты, коммерциялық құрал-жабдықтар шығаратын зауыт, мақта талшығы, темекі ашыту, ұн тарту зауыттары айтарлықтай тиімді болып саналады. Басқа салаларға алкогольдік сусындарды өндіру, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі кіреді. Қалада бірнеше банк мекемелері және көптеген көтерме және бөлшек сауда нүктелері бар.

Қалада университеттер, музыка және өнер мектептері, мұражай, театр, филармония, кітапханалар бар.

## Көрнекі орындары
Қаладан бес шақырым жерде, Аюб-Тау шоқыларының баурайында үлкен Жалал-Абад курорттық кешені орналасқан. Арстанбап демалыс аймағында демалушылар биіктігі 35 және 80 метр сарқырамаларды тамашалай алады. Арша ормандарымен қоршалған көркем Құтманкөл көлі, ал Бабаш-Ата жотасының жанында 1900 метр биіктікте Қарасу көлі жатыр.

Тянь-Шань тауларының Шатқал жотасының сілемдерінде жаңғақ-жеміс ормандарын сақтау үшін 1959 жылы құрылған Сары-Шелек биосфералық резерваты орналасқан. Қорықтың кейбір бөлімдері геоботаникалық мұражайлар болып табылады. Манаста 199 шаршы метрді құрайтын аймақтағы ең көне тарихи мұражайдың үйі, сонымен қатар үш мәдени және демалыс саябағы бар.

## Сыртқы сілтемелер
* На сайте Ассоциации городов Киргизии 
* Сайт города Жалал-Абад 

## Дереккөздер

Санат:Жалалабат облысы қалалары
Упанишадтар

**Упанишадтар** ( )  Ведалық санскрит тілінде мәтіндер жинағы, діни–философиялық трактат. Буддизм және джайнизм діни ілімдеріндегі және кейбір ерте пайда болған индуизм орталық діни ұғымдарын қамтиды.

Упанишадтар кейде *Веданта* («Веды ақыры») деп аталады. Себебі Упанишадада ведалардыӊ негізгі ұғымы түсіндірілген.

## Упанишадтар тізімі

* «Мукхья» қағидасы («Мукхья» қағидасына 11 Упанишадтар жатады. Олар бүкіл индуисттамен қабылданған.)
* Ведалық шакха қағидалары
* «Муктика» қағидасы
* *Секталық* упанишадтар 
* Вайшнав упанишадтар
Вайшнав упанишадтарға 14 упанишада жатады:
# **[[Маханараяна-упанишада|Нараяна-упанишада]]** (Кришна Яджур-веда)
# **Нрисимхатапани-упанишада** (Атхарва-веда)
# **Трипадвибхутимаханараяна-упанишада** (Атхарва-веда)
# **Рамарахасья-упанишада** (Атхарва-веда)
# **Раматапани-упанишада** (Атхарва-веда)
# **Васудева-упанишада** (Сама-веда)
# **Авьякта-упанишада** (Сама-веда)
# **Тарасара-упанишада** (Шукла Яджур-веда)
# **[[Гопалатапани-упанишада]]** (Атхарва-веда)
# **Кришна-упанишада** (Атхарва-веда)
# **Хаягрива-упанишада** (Атхарва-веда)
# **Даттатрея-упанишада** (Атхарва-веда)
# **Гаруда-упанишада** (Атхарва-веда)
# **[[Калисантарана-упанишада]]** (Кришна Яджур-веда)
* Шактизм Упанишадтары 
# **Сита-упанишада** (Атхарва-веда)
# **Аннапурна-упанишада** (Атхарва-веда)
# **[[Деви-упанишада]]** (Атхарва-веда)
# **Трипуратапани-упанишада** (Атхарва-веда)
# **Трипура-упанишада** (Риг-веда)
# **Бхавана-упанишада** (Атхарва-веда)
# **Саубхагья-упанишада** (Риг-веда)
# **Сарасвати-рахасья-упанишада** (Кришна Яджур-веда)
# **Бахврича-упанишада** (Риг-веда)
* Шиваизм упанишадтары
Шиваизмға қатысты 14 упанишадтар:
# **Кайвалья-упанишада** (Кришна Яджур-веда)
# **[[Атхарвашира-упанишада]]** (Атхарва-веда)
# **Атхарвашикха-упанишада** (Атхарва-веда)
# **Брихаджджабала-упанишада** (Атхарва-веда)
# **[[Калагнирудра-упанишада]]** (Кришна Яджур-веда)
# **Дакшинамурти-упанишада** (Кришна Яджур-веда)
# **Шарабха-упанишада** (Атхарва-веда)
# **Акшамалика-упанишада** [Малика-упанишада] (Риг-веда)
# **Рудрахридая-упанишада** (Кришна Яджур-веда)
# **Бхасма-джабала-упанишада** (Атхарва-веда)
# **Рудракша-джабала-упанишада** (Сама-веда)
# **[[Ганапати-упанишада]]** (Атхарва-веда)
# **Панчабрахма-упанишада** (Кришна Яджур-веда)
# **Джабали-упанишада** (Сама-веда)

## Дереккөздер

Санат:Дін
Қонысшағыл

**Қонысшағыл**, *Қонысшағала* – Бұлдырты алабындағы өзен, осы өзеннің тармағы.

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 45 км, шағын 4 саласы бар.

## Бастауы
Бастауын Бұлдырты ауылынан жоғарыда 10 км жерде Бұлдырты өзенінің сол жағалауынан бөлініп шығып, Қарақұдық қыстауының солтүстік-батысында осы өзенге қайтадан құяды.

## Гидрологиясы
Өзен арнасы негізінен жазық өңірмен ағады, жағалауы жазық. Жоғарғы ағысында арнасында суы жыл бойы тұрақты болады, орта және төменгі ағысында жаз айларында қарасуларға бөлініп қалады. Жағалауында бірнеше қыстау орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Сырым ауданы өзендері
Санат:Жайық су алабы өңірі өзендері
Месхетия

**Месхетия** немесе **Ахыска** ( "Месхети") – Ардахан өлкесінің солтүстігінде Грузия аумағында, Пософ өзенінің екі жағасында орналасқан тарихи–мәдени аймақ. 
Қазіргі заманда Месхетияныӊ елеулі бөлігі Грузия республикасыныӊ оӊтүстігіндегі Самцхе-Джавахетия аймағыныӊ үш ауданыныӊ ( Адиген, Ахалцих және Аспинд) және Түркияныӊ шекаралас аймақтарында орналасқан. Орталығы — Ахалцихе қаласы.

Алты қаласы мен екі жүз шақты ауылы бар. Тас жол арқылы Тбилиси, Батуми және Түркиямен байланысады. Ардахан қаласына 48, Пософ өлкесіне12 километр қашықтықта орналасқан. 

1828 жылы 50 мың болған халық саны, қазіргі уақытта Армяндардан құралған 25 мың шақты ғана.

Ахыска аймағы 1578 жылы Сұлтан III- Мұрат хан заманында Османдықтардың жеріне қосылды. Ол жерге Кония, Йозгат және Токат аумақтарынан жанұялар қоныстандырылды. 250 жыл Осман мемлекетінің қарамағында болғаннан кейін 1828-1829 Осман-Ресей соғысында орыстар әуелі Карс, сосын Ахысканы басып алды. 

Екінші Дүниежүзілік Соғыста Сталин қару ұстай алатын 40 мың түрікті соғысқа алғаннан кейін, қалған 91 мың түрік, 1944 жылы 14-16 қарашада (Көрші дұшпан мемлекеттің (Түркияның) ақпарат күштеріне байланыспай тұрып), әуелі Өзбекістанға айдалды. Бұл айдауда 17 мың адам қаза тапты. Кейіннен ахыска түріктері Қазақстан, Қырғызстан, Түркменістан, Әзірбайжан, Түркия, Сібір сияқты дүниенің барлық жеріне тарап кетті. Қазіргі уақытта жер бетінде 300 мыңға жуық Ахыска түріктері бар екені болжануда. Олар тарихи мекендеріне қайта оралу үшін түрлі амал-әрекеттер жасауда.

## Дереккөздер

Санат:Грузия
Санат:Кавказ
Қоңдыкөл

**Қоңдыкөл**, *Құндызкөл* — Есіл алабындағы тұщы көл.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Сандықтау ауданы Новоникольское ауылы маңында, теңіз деңгейінен 429 м биіктікте жатыр. Аумағы 8,3 км², ұзындығы 4,4 км, енді жері 3 км, жағалау бойының ұзындығы 13,4 км.

## Сипаты
Көктем айларында көл аумағы ұлғайып 8,6 км²-ге жетеді. Солтүстік-батысынан шағын өзен құяды. Шығыс жағалауында қамыс шоғырлары өседі. Басқа жағалауларын қайың, қарағай, терек, т.б. ағаштардан тұратын орман алқабы көмкерген. Сонадай-ақ жағалауында Құмдыкөл, Маралды, Новоникольское елді мекендері орналасқан. Негізінен жауын-шашын және жер асты суларымен толысады. Суы қараша айының 2-жартысында қатып, сәуір айының 2-жартысында ериді. Жағалауының біршама жері егістікке жыртылған. Қалған бөлігі мал жайылымына, омарта шаруашылығына және шабындыққа пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Сандықтау ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы
Құрттыөзек өзені

**Құрттыөзек өзені** – Ащысу алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Павлодар облысы Баянауыл ауданы жерінен ағады. Ұзындығы 59 км.

## Бастауы
Бастауын ауданның батысындағы Қосқамбай тауының етегіндегі бұлақтардан алып, Мәшһүр Жүсіп ауылынан жоғарыда Ащысу өзеніне сол жағынан құяды. Су жиналатын алабы 870 км², орташа тереңдігі 0,7 м.

## Гидрологиясы
Бастауындағы алабының жер бедерінде 30-60 м-лік төбелер мен шоқылар кездеседі. Жазық жерлеріндегі өзен аңғарының топырағы негізінен карбонатты қызғылт қоңыр, төменгі ағысында сортаңды қоңыр топырақ қалыптасқан. Өзен алабында түгелімен дерлік құрғақ даланың шөптесіндері (бетеге, боз, селеу, т.б.) қалыптасқан. Аңғарының жоғарғы ағысындағы ені 0,4 км, төменде 3-4 км. Суы кермек татиды, мал суаруға жарамайды.

## Дереккөздер

Санат:Баянауыл ауданы өзендері
Құсбек (көл)

**Құсбек** — Есіл алабындағы көл.

## Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы Құсбек ауылының солтүстігінде, теңіз деңгейінен 354 м биіктікте орналасқан.

## Сипаты
Аумағы 7,8 км2, ұзындығы 3,3 км, енді жері 3 км, жағалау бойының ұзындығы 10,2 км. Көл шұңқыры дөңгелек пішінді, түбі сазды, жағалауы жайпақ. Су жиналатын алабы аумағының 15%-ы жыртылған, қалған бөлігінде бетеге, боз, т.б. табиғи шөптесіндер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы
Бұқаралық көңіл-күй

'''Бұқаралық көңіл-күй''' - адамдардың көпшілігін елітетін психикалық хал-жай. Көпшілік адамдарың біркелкі жайдары немесе қолайсыздықты уайымдауы. Ол үш жағдайда көрініс табуы мүмкін: 

* біріншіден, жалпы әлеуметтік саяси жағдайға көңілі толып, қанағаттанушылық немесе керісінше, көңілі толмай, қанағаттанбаушылық; 
* екіншіден, осы жағдайларға адамдардың әлеуметтік - саяси мүмкіндіктерін жүзеге асыруын жеке бағалау; 
* үшіншіден, өз талаптарын іске асыру барысында жағдайды өзгертуге талпыну. 

Бұқаралық көңіл-күй - екі негізгі фактордың алшақтығынан туындайды: бір жағынан, көпшілік бұқараға ортақ мүдделер мен қажеттіліктер арасындағы талап- тілектердің және екінші жағынан, шынайы өмір жағдайларының арасындағы жер мен көктей айырмашылықтың болуы. Бұл уайыидауының түрі жеккөрушіліктен қайран қалушылыққа дейін өзгеруі мүмкін. Негізгі түрлері: " селқос көіәл- күй ", енжарлық және апатия, адамдардың талап- тілектері мен оны жүзеге асыру мүмкіндіктерін арасындағы айырмашылықтарды жеңуге сенбеуі. Б.К.-К."жұқпалы" әрі тез таралады. Олар сананың бақылауына көнбейді. Ұқсас әлеуметтік- саяси жағдайдағы адамдарды тез әрі оңай біріктіріп, өздерінің талаптарын қанағаттандырмайтын "оларға" қарсы "біз" деген ортақ сезімді қалыптастырады. Б.К.-К. негізгі атқаратын қызметі - көпшілік қауымның әлеуметтік- саяси іс- әрекеттерінің себеп- салдарын қалыптастыру, қамтамасыз ету, саяси-психологиялық іс-әрекетті бастап, кейіннен, әлеуметтік мінез-құлықты реттеп отырады. 

## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтану
Құсты (өзен)

**Құсты** – Зайсан алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 44 км, су жиналатын алабы 137 км2. 

## Бастауы
Бастауын Маңырақ жотасының солтүстік беткейінен алып, Тұғыл кентінің тұсында Зайсан көліне құяды. 

## Гидрологиясы
Жоғарғы бөлігінде өзен арнасы тар әрі тік жарлы болып келеді. 10 км-ге жететін 20-ға жуық саласы бар. Көктемгі еріген қар және жер асты суларымен толығады. Суы мал суаруға, алабы мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Тарбағатай ауданы өзендері
Санат:Ертіс су алабы
Құсты (тау)

**Құсты** – Маңырақ жотасының солтүстік бөлігіндегі аласа тау. 

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы Тұғыл кентінің оңтүстік-батысында 10 км жерде орналасқан. 

## Сипаты
Абсолюттік биіктігі 619 м. Солтүстігінде Зайсан көлі жатыр, батысынан Қошантай, шығысынан өзімен аттас өзендер ағып өтеді. Тауалдының қоңыр және таулы далалық ксероморфты топырақ жамылғысында жусан аралас астық тұқымдас өсімдіктер, бұталар өседі.

## Дереккөздер

Санат:Тарбағатай ауданы таулары
Атырау инженерлік-гуманитарлық институты

**Атырау инженерлік-гуманитарлық институты** — күндізгі және сырттай оқыту формалары бойынша қазақ және орыс тілдерінде 17 мамандық бойынша жоғары-кәсіптік мамандар (бакалавриат) даярлайтын жоғары оқу орны.
Институт инновациялық бағдарламаларды сәтті іске асырағаны үшін 2004 жылы Еуропа кәсіпкер қауымдастығының  «INSAM» алтын медалімен (Женева, 2005 ж), Халықаралық «Алтын Құйма» (CBS Consult, Мәскеу, 2007) марапатталды.

Мамандықтар:
*5В070200 - Автоматтандыру және басқару;
*5В070800 - Мұнай-газ ісі;
*5В071900 - Радиотехника, электроника және телекоммуникациялар;
*5В072900 - Құрылыс;
*5В073200 - Стандарттау, метрология және сертификаттау;
*5В050600 – Экономика;
*5В050900 - Қаржы;
*5В011900 - Шетел тілі: екі шет тілі;
*5В030400 - Кеден ісі;
*5В060200 -Информатика.
*В16      -Қазақ тілі
*В17      -Орыс тілі
*В44      -Менеджмент
*В45      -Есеп және аудит
*В49      -Құқықтану
*В60      -Органикалық заттардың химиялық технологиясы
*В62      -Электроэнергетика

Атырау инженерлік-гуманитарлық институтының мақсаты экономиканың әр түрлі салаларында, инженерлік және педагогикалық білім беруде, қазіргі заманғы үздіксіз дамып келе жатқан оқыту жүйесі негізінде жоғары білікті, бәсекеге қабілетті мамандарды даярлау болып табылады. Институтта құрылған жүйе төрт негізгі бағыттарда жоғары көрсеткіштерге қол жеткізу және қолдау мақсатында адамдарды, үрдістер мен өндірістік құрылымды біріктіреді: ұйымдастыру-әдістемелік, оқу-әдістемелік, ғылыми-зерттеу, тәрбиелік. Мұндай ұйымдық база институттың көп қырлы қызметін жоспарлы дамытуға және жетілдіруге ықпал етеді.
## Дереккөздер


Санат:Атырау жоғарғы оқу орындары
Мезоамерика

thumb|right|350px|Мезоамерика картасы
**Мезоамерика** немесе **Орта Америка** — 15 және 16-ғасырларда Колумбқа дейінгі кезенде солтүстік Коста–Рикадан Орталық Мексиканың орнында болған Солтүстік және Оӊтүстік Американың тарихи–мәдени аймағы.  Бұл терминді 1943 жылы неміс философы және антрополог Пауль Кирхгофф енгізген.

Колумбқа дейінгі Мезоамериканыӊ тұрмысы келесі сипаттамалармен белгілі:
* егіншілікке негізделген қоғам. Басқару түрі күрделі болған, кейде мемлекеттік басқару деңгейіне жеткен;
* ірі қалаларында күрделі құрылыстарымен сипатталған (пирамидалар, сарайлар, ойын алаңдар)
* қолөнердің дамуының өте биік дәрежесі: тас пен ағаш өндеу кәсібі, керамика, тоқыма, сурет, металлдар өндеуі. 
* ғылымдардың бастамасы: астрономиядан, жазудан хабардардық, дәл үнтізбе, т.б.

Мезоамерика көптеген жоғары дамыған мәдениеттердің отаны болған:
* Ацтектер
* Майя
* Миштектер
* Ольмектер
* Пурепеча
* Сапотектер
* Тольтектер
* Тотонактар
* Уастектер
* Чичимектер

Мезоамериканың үндістер тілдері 10 топтан құралады. Олар өзара өте қатты ұқсас, қазіргі уақытта Мезомерикалық тілдес одағы деп аталады. Бірақ шын мәнісінде Мезоамерикада испан тілі басымды болып табылады. Жергілікті тілдердің тасымалдаушылары азайып бара жатыр.

## Тағы қараңыз
* Ацтек жазуы

Санат: Тарих
Апамның астауы (әңгіме)

**«Апамның астауы»** — көрнекті қазақ жазушысы Оралхан Бөкейдің жазған әңгімесі.
      
## Қысқаша мазмұны
Ол (автор) он бес жасына дейін апасының тәрбиесінде болады. Әпкесі Шолпан күйеуге қашып кетеді. Қашыбай құда оған ақша береді. Сол күннен бастап ол апасынан бөлек жатады. Ер жеткенін түсінеді. Білім алып, қызметке орналасып, қалада қызмет істеп жүргенде түсіне апасы кіріп, ауылға келеді. Сол жазда ешкімге ұқсамайтын, қадір-қасиеті артық, ерекше жан апасы дүниеден өтеді.

## Негізгі идеясы
Шығарманың негізгі идеясы – қазақ әйелінің болмысына тән асыл қасиеттерді: шексіз еңбекқорлықты, мейірімділікті, сабыр мен төзімділікті, рухани тазалықты терең таныту және адам баласының осындай қасиетті жандарды тірі кезінде қадірлей алмай, айырылғаннан кейін ғана өкінішке бой алдыруы. Автор Апам бейнесі арқылы ұлттың тұрмыс-тіршілігі, салт-дәстүрі мен тәрбиесінің негізі қарапайым аналардың қолында екенін көрсетеді. Сонымен қатар шығарма адам өмірінің өткінші екенін, ал адамгершілік пен аналық мейірімнің мәңгілік құндылық екенін ұғындырып, жақын жандарды көзі тірісінде ардақтауға үндейді.

## Шығарма кейіпкерлері
* *Апа* - «ер-азамат атқарар істі қасқая көтеретін, он саусағынан өнер тамған, ақылы жүздеген ұстаз мың сан мектептен артық, қойнынан аңқып шығар әжелік иісі бар, дүние жүзіндегі күшті адам».
* *Лирикалық қаһарман:*   
** *мен (автор)* - 15 жастағы әже тәрбиесінде өскен, ерке бала; 
** "мен" - білім алып, қызмет-атақ қуған ер-азамат.
* *Дос* - атасы (марқұм болған).
* *Шолпан* - апасы (үйінің тұңғышы).
* *Қашыбай* - ат-арбасын бермеген, кейін құдандалы болған кісі.
* *Жеңісхан* - бауыры.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* http://alashainasy.kz/proza/oralhan-bokey-apamnyin-astauyi-63863/Оралхан БӨКЕЙ: Апамның астауы

Санат:Оралхан Бөкей
Санат:Әңгімелер
Карта ойыны

thumb|right|200px|Каташылар, Поль Сезан, 1892-95
**Карта ойыны** — карталарды қолданып ойнайтын ойын. Ойынныӊ көптеген нұсқаларында шарттары өзгеріп, тіпті ойнайтын карталарыныӊ саны, түрі алуан болады. Кей ойындарға арналып шығарылған карталар болады. Дәстүрлі ондардыӊ да шарттары әр аймаққа, халыққа, мәдениетке байланысты өзгеріп тұрады.

Әдетте, әр ойын басында карталар ойыншыларға таратылып, сол ойынның ережелері бойынша ортаға қойылады. 

Ойынның ең маңызды принципі - карта колодасының ішіндегі карталардың орналасуының кездейсоқтығы. Келесі ойын алдында карталар араластырылады.

Покердің ең қарама-қайшылықты нүктелерінің бірі - бұл тегтелген карталар деп саналады. Бұл әрдайым адалдықтың белгісі емес - ойыншылардың біреуі шие тастағаны әбден мүмкін, әсіресе экипаж палубада қалғанына көрінбейтін етіп белгіленгендіктен. Ең танымал PokerStars покер операторы тиесілі The Stars Group үлкен холдингі қазір Невада орналасқан Рино қаласында құмар ойындармен айналысатын компания болып табылатын Eldorado Resorts-пен жаңа келісім бойынша жұмыс істейді. Егер келісім қабылданса, оның көмегімен PokerStars АҚШ-та 11-ші штаттың аумағында өз қызметін жүзеге асыруға мүмкіндік алады.

Покер (ағылш. Poker) - бұл 4 (ескі классикалық нұсқа), 2 немесе 5 карточканы пайдаланып, барлық ықтимал покердің қолын жинап, барлық қарсыластарды ойынға қатыспауға мәжбүр ететін ставкаларды ұтып алу.

## Карта ойындарының түрлері
* Карта ойындарының көбісі қарапайым, оңай және көпшілікке мәлім. Оларды "халықтық" немесе "отбасылық" ойындар деп атайды. Бұл ойындардың ережелері де жалпыға түсінікті және барлық жас шамаларына қолайлы.
* Коммерциялық карта ойындардың шарттары күрделі болып, олар бұзақ уақытқа: бірнеше сағатқа дейін созылады. 
** Бридж
** Преферанс
** Вист
** Кинг 
* Құмар ойындар (ұтуы немесе ұтылуы - кездейсоқ нәрсе) және толайым ойыншының шеберлігіне байланысты.
** Покер
** Блэкджек
** Сека
** Бура (ойын)
** Очко
** Трына
** Экарте
** Макао (ойын)
** Фараон т.б.

## Дереккөздер

Санат:Ойындар
Суперқаһармандар

**Суперқаһармандар** таңғаларлық нәрселерді жасауға қабілетті. Өрмекші адам мен Супермен - орасан күштері мен қабілеттері бар ең танымал суперқаһармандар. Сондықтан оларға бала біткен қатты еліктейді. Бэтмен мен Гринхорнет сияқты мықтылардың суперкүштері жоқ, бірақ олар төбелес өнерін және сот ісін меңгерген. Басқаларында арнайы жабдықтар бар. Мысалы, Темір адамның қуатты сайман-костюмдері және Жасыл Шамның билік сақинасы. Олардың әділдік үшін күресуге деген құлшынысы мен сенімі оларға орасан ерік-жігер және сүйіспеншілік әкелді. Көбіне бұл кейіпкерлер өздерінің шын тұлғасын жасырады. Мәселен, Фантом өзінің бейнесін жасыру үшін ашық және ерекше костюм киеді.  Суперқаһармандарға жататын топтар көп. Мысалы, Фантастикалық төрттік, X адамдары, Әділет Лигасы, Кек алушылар т.б. Супермен кейінірек "Криптон" деп аталған бөгде ғаламшарда Кал-Ел болып туған. Ол жерге ракетамен жетіп, Кларк Кент атын алған. Ультрамен, Камен Райдер, Кассхан және Гайвер - жапондық суперқаһармандар.
## Дереккөздер
Сексуалды бағыттану

[thumb|right|200px|Қол ұстасып келген [Гетеросексуалдылық|гетеросексуал жұп]]

**Сексуалды бағыттану** — белгілі бір жынысты адамның басқа жынысқа, өз жынысына, не бірнеше жынысқа деген романтикалық немесе сексуалды құштарлық (немесе екеуінің де қосындысы). Көбіне басты сексуалды бағыттану мысалдар қатарына гетеросексуалдылық, гомосексуалдылық, бисексуалдылық жатқызылады да, асексуалдылық кейде төртінші ірі түрі деп танылады.

Сексуалды бағыттанудың бір немесе басқа болған себебі туралы бірде-бір теория әлі кеңінен қолдау таппаған, алайда ғалымдар биологиялық теорияларды қолдайды. Ата-ана тәрбиесінің немесе ерте балалық шақ кезіндегі бастан өткерген жайттардың сексуалды бағытталуға қандай да бір әсері бар екендігін растайтын нақты және тұшымды дәлелдер жоқ. Кейбір адамдар гетеросексуалдылықтан басқа әрекетті табиғи емес деп санаса да, ғылыми зерттеулер олар адамның жыныстық қатынасындағы қалыпты және табиғи құбылыс екенін және өздігінен теріс психологиялық әсерлердің көзі емес екенін көрсетеді.

Түрлі мәдениеттерде адамдардың көпшілігі гетеросексуалды, аз бөлігі гомосексуалдық немесе бисексуалдық бағытқа жақын. Адамның сексуалды бағыттануы континуумның кез келген жерінде бола алады.

## Дереккөздер

Санат:Жыныстық қатынастар
Қызбұлақ

**Қызбұлақ** – Іле алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Алматы облысы Ұйғыр ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 31 км, 20-дан астам шағын салалары бар. Сұнатсай және Қызышбұалақсай өзендері аралығында.

## Бастауы
Бастауын Кетпен (Ұзынқара) жотасының солтүстік баурайынан алып (2261 м биіктікте) Іле өзеніне жетпей, Қызбұлақ қонысында жерге сіңіп кетеді.

## Гидрологиясы
Бұта шоғырлары аралас жағалауы жарқабақты (жоғарғы ағысында 20 м, орта ағысында 40 м-ге жетеді) қиыршықтасты-малтатасты келген. Алабы мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Іле су алабы
Санат:Ұйғыр ауданы өзендері
Қызылағаш (өзен)

**Қызылағаш** – Қаратал алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Ақсу ауданының жерімен ағады. 

## Гидрологиясы
Ұзындығы 117 км, су жиналатын алабы 2430 км², жалпы ұзындығы 190 км болатын 140 саласы бар және алабында шағын 8 көл орналасқан. Ірі салалары: Мұзбұлақ, Біртоған, Қапал, Ақтұма, Шыңбұлақ. Сондай-ақ Қызылағаш бөгенінен төменде Егінсу, Ақешкі және Құрөзек тарамдарына ажыратылады.

## Бастауы
Бастауын Жетісу Алатауының батыс сілемі Қаратау тауларынан алып, Молалы темір жол стансасының солтүстік-батысында 25 км жерде Үшкөл 1 көліне құяды.

## Жер бедері
Жоғарғы арнасы тар, тау шатқалымен ағады, Күреңбел (Қорымбел) қонысы аумағында арнасы біршама кеңейеді, жағалауы жарқабақты келген. Орта ағысы жонды-белесті, сайлы-жыралы өңірмен өтеді. Мұндағы жағалауы жарлауытты. Қызылағаш бөгенінен төменде арнасы кеңейеді, алабы жазық жермен өтеді. Жер асты, жауын-шашын суларымен толығады. Жылдық орташа су ағымы Қызылағаш ауылы тұсында 2,16 м³/с. Суы егістікке пайдаланылады, жайылмасы шабындық және жоғарғы алабы мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ақсу ауданы өзендері
Санат:Қаратал су алабы
Ғарыш обсерваториясы

**Ғарыш обсерваториялары** - ашық ғарыштағы қуатты телескоптар. Бұл телескоптар алыс орналасқан планеталарды, галактикаларды және ашық ғарыштың басқа да нысандарын зерттеуге арналған. Ғарыш телескоптарының көбін ғарышқа ғарыш агенттіктері жібереді. 
## Ұлы обсерваториялар
**Ұлы обсерваториялар** қатарына - "Чандра" рентген сәулелері обсерваториясы, "Спитцер" телескопы, "Комптон" гамма сәулелері обсерваториясы және "Хаббл" телескопынан тұратын төрт обсерватория топтамасы. Бұл обсерваторияларды **NASA** ұшырған болатын. Обсерваториялардың әрқайсысы әр түрлі толқын ұзындығындағы радиацияларды бақылауға арналған.

## Дереккөздер

*Ғ 31. Ғалам. Энциклопедия /Қазақ тіліне аударған Д. Алипбаева. - Астана: "Фолиант" баспасы, 2012. - 160 б. - "Балалар энциклопедиясы" сериясы. ISBN 978 - 601 - 292 - 633 - 0

Санат:Ғарыш
Санат:Астрономиялық обсерваториялар
Конституционализм

**Конституционализм** — (, , ) — а) бастапқыда - саясатта, мемлекеттік құқықтағы конституциялық монархияны ең қолайлы басқару түрі ретінде мойындайтын бағыт; ә) негізгі заңның (конституцияның) әліппесін немесе жоғары заңдык күші бар мемлекеттің аса маңызды заңдар жинағын, конституциялық процедуралар мен ұстамдарды қатаң ұстану принципі; заң билігі үстемдік құратын тәртіп, мемлкеттік органдар өз бетінше емес, құқықтық ережелерге сәйкес әрекет етеді; б) саяси билік құрудың үстем қағидаты мен құрылымы ретінде заң билігін жақтайтын саяси ойдың бағыты. Ағылышын- саксондық сася дәстүр конституционализм мен конституциялық басқару жүйесі теңдестіреді. Роман- германдық саяси дәстүрде конституционализм ұғымының баламасы «құқықтық мемлекет» ұғымым болып табылады. 

[Дереккөздер]
Саяси түсіндірме сөздік

Санат:Заң
Қызылағаш бөгені

‎
**Қызылағаш бөгені** — Жетісу облысы Ақсу ауданы Қызылағаш бойында, Қызылағаш ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 8 км-дей жерде орналасқан. Пайдалануға 1993 жылы берілді.

## Гидрологиялық сипаты
Су сыйымдылығы 42 млн. м3, ұзындығы 12 км, енді жері бөгеннің жоғарғы бөлігінде 10 км-ге жетеді. Қызылағаш бөгенінде 1996 жылы 1420 га жерге күрделі тегістеу және су жүйелерін қайта жаңғыртып салу жұмыстары жүргізілді. 

## Шаруашылықтағы маңызы
Қайта жаңғырту нәтижесінде 20 ғасырдың соңында аудандағы суғармалы жердің аумағы 3,3 мың га-ға ұлғайды, 5,1 мың га жердің суландыру жүйелері қайтадан жаңарды, 5,5 мың га жерге күрделі тегістеу жұмыстары жүргізілді. Суды үнемдеу мақсатында 250 км-ден астам канал темір-бетонмен қапталған.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы гидрографиясы
Жер туралы ғылымдар

**Жер туралы ғылымдар** немесе **геоғылымдар** - Жер ғаламшарын, оның литосферасын, гидросферасын, атмосферасын және Жер маңындағы ғарышты зерттейтін ғылымдар. 

## Негізгі бағыттар
Барлық ғеоғылымдар физика, математика және биология ғылымдарының заңдылықтарын және әдіс-тәсілдерін жиі пайдаланады. Бұл байланыстардың нәтижесінде геофизика және геохимия ғылымдары қалыптасты. Сол сияқты, астрономиямен, физикалық географиямен, геодезиямен, тау-кен ісімен, металлургиямен тығыз байланысты.

Геоғылымдардың негізгі бағыттары болып келесі ғылымдар саналады:
* Геодезия, картография және геоинформатика;
* География;
* Геофизика, гляциология және метеорология;
* Геология, палеонтология, минералогия және петрография;
* Гидрология және океанография.

## Жер қыртысының, литосфераның заттық құрамын зерттейтін геологиялық пәндер
* Топырақтану
* Дистанциялық зондылау және фотограмметрия (көбіне геодезияның бір бөлігі деп есептеледі)
* Кристаллография
* Минералогия
* Петрография
* Петрология
* Литология
* Геохимия  

Геологиялық процестерді зерттейтін геология пәндер кешені (динамикалық геология):
* геотектониканы (тектониканы), 
* құрылымдық геологияны, 
* вулканологияны, 
* сейсмологияны
* геоморфологияны біріктіреді.

Геологиялық процестердің тарихи сабақтастығын зерттейтін ғылымдар кешені:
* стратиграфия, 
* фациялар туралы ілім, 
* геологиялық формациялар туралы ілім,
* палеогеография.

Тау жыныстарына кіріккен тіршілік қалдықтары мен іздерін зерттеу нәтижесінде сол тіршілік түрлерінің пайда болуын және даму барысын зерттейтін ғылым саласы
*  палеонтология.

Іс-тәжірибе шараларын қамтамасыз ету мәселелерімен айналысатын геология салалары:
* кен байлықтары жайлы ілім
* гидрогеология
* инженерлік геология
* аймақтық геология.

Кен байлықтарын зерттеудің және игерудің әдістемелік шараларын және геол.-экон. тиімділігін зерттейтін салалар:
* Іздеу-барлау істері
* Кеніштік геология
* Шахталық геология

## Дереккөздер

Санат:Жер туралы ғылымдар
Президенттік республика

**Президенттік республика** —  президенттің мемлекеттік органдарының ісіне салмақты араласумен айқындалады. Президенттің қолында мемлекет және үкіметке басшылық лауазымы болады. Президентік республиканы әдетте, тағы да **дуалистік республика** деп те атайды, себебі бұл екі басшылық бөлек екендігін айқындайды. Олар біріншісі, заң шығарушы орган - парламент, ал атқарушы орган - президент.

## Президенттің республиканың басты ерекшеліктері
Президентті парламент сайламайды (тек халық — Колумбия, немесе  таңдаушылар алқасы— АҚШ),

Парламент - үкімет түрі емес, яғни президент елді қалыптастырады. Президент елдің нағыз басшысы. Үкімет тек президенттің алдында жауап береді, себебі тек президент қана оны таратып жіберуге құқылы. 

Бұл басқару түрінде, парламенттік республикамен салыстырғанда, президенттің қолындағы билік бар екендігі айқын сезіледі. Президенттік республикада, президент - атқарушы орган. Бұл дегеніміз, егер парламенттің шығарған заңы президентке моральсіз, жарқын болашаққа лайықсыз көрінсе, ол бұл заңды бекітпей, парламентке қайта талқылау үшін қайтаруға құқылы. 

Әдетте президенттік республикада, президентте парламентті таратуға және парламенттің үкіметке сенімсіздігін білдіруге құқы жоқ. Алайда парламент президентті орнынан алып тастай алады (импичмент рәсімі).

## Президенттік республикалар

Қарапайым президенттік республикаға Америка Құрама Штаттарын жатқызуға болады. АҚШ конституцияның негізінде өкілеттіктерді бөлу қағидасы жатады. Президенттік республикаларға Латын Америка және Африка елдерінің көбі жатады.

## Дереккөздер

Санат:Мемлекет түрлері
Көшпелі қазақ халқын жерге отырықшыландыру туралы ереже

**Көшпелі қазақ халқын жерге отырықшыландыру туралы ереже** - 1924 ж. [17 сәуірдегі Бүкілресейлік ОАК мен РКФСР Халық Комиссарлары Кеңесінің көшпелі, жартылай көшпелі жаәне отырықшылана бастаған қазақ шаруаларын жерге орналастыру тәртібін дәйектеп көрсеткен құжаты.

"Ереже" бойынша қазақтың көшпелі және жартылай көшпелі шаруаларын жерге жаппай орналастыру, оларға жайылым, малға қажетті шөп болмай қалған жағдайда пайдаланатын сақтық пішен учаскелерін беру, отырықшыландыру мемлекет есебін жүргізу кезделді. Отырықшыланатын қожалықтар үшін 10 жылдық мерзімге несие беру, оларды бес жылға дейін салықтың барлық түрлерінен босату, оларға тұқым, құрал- сайман және м.ш. құрылыстары мен мекен-жай салуға қажетті құрылыс материалдарын тегін беру ескерілді. Алайда, "Ереже" шарттары бұрмаланып, іс жүзінде дұрыс орындалмады. Керісінше, 1925 ж. ауыл ішінде таптық сына, қағу, ауылда "Кіші қазан" төңкерісін жасау науқандарына бағдар алынды. Байларды тәркілеу, кедей- кепшікті ұжымдық шаруашылыққа күштеп енгізу жүргізілді. Бұл саяси науқандардың мәжбүр ету сипаты басым еді. Қазақстандағы кеңестік озбырлыққа қарсылық білдірген халық қозғалыстары аяусыз басып-жаншылды. Ел-жұрттың шынайы мүддесіне жауап бермейтін осынау процестер қазақ халқын 1931-33 жылдары алапат ашаршылыққа ұшырауына апарып соқтырды. Қазақстандағы бұрмалаулар мен асыра сілтеулерді жоюға бағытталған саяси-әлеуметтік, экономикалық шаралар барысында көшпелі қазақ халқы жерге отырықшыланып, кеңестік тұрпаттағы жаңа қазақ ауылдары пайда болды. Ереже осы ауыртпашлығы көп болған даму жолының бастауында тұрған құжат еді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан тарихы
Көпэтникалы мемлекет

Көпэтникалы мемлекет (полиэтникалы мемлекет) - аумағында әртүрлі этностар - ұлыстар, ұлттық және этникалық, этнографиялық топ өкілдері қоныстанған мемлекет. 

Тарихи тұрғыда көпэтникалы мемлекеттер мемлекеттік ұйысу, ұлт қалыптасуынан және ұлттық қозғалыстардың дамуынан бұрын басталған жерлерде пайда болды (Шығыс Еуропа, Ресей, Азияның бірқатар аймақтары). Көпэтникалы мемлекеттердің қалыптасуы, сондай-ақ көп жағдайда отарлық экспансиялар нәтижесінде де болды, оның шеңберінде көптеген этностар, әртүрлі мемлекеттердің шекараларымен бөлшектеніп қалды. Көпэтникалы мемлекеттер, сонымен қатар, қарқынды қоңыс аудару (мыс., АҚШ) нәтижесінде де орнады. Әлемде көпэтникалы мемлекеттер өте көп. Олардың ішінде, Үндістан, Индонезия, Ресей, Қытай, Нигерия, Иран, Пәкістан, Въетнам, Малайзия, Қазақстан және т.б. бар. Бұрындары аса ірі көпэтникалы мемлекеттер Австрия-Венгрия, КСРО, бұрынғы Югославия, бұрынғы отарлы империялар болды. Бүгінгі күні ТМД шеңберіңдегі елдердің ішінде анағұрлым көпэтникалылары: Ресей, Қазақстан, Грузия, Қырғызстан, Әзірбайжан, Тәжікстан, Өзбекстан. Көпэтникалы мемлекеттердің көп бөлігі унитарлы, (Қытай, Иран, Қазақстан, т.б.), енді бір бөлігі - федеративті (Ресей, Үндістан, Индонезия, Нигерия және т.б.). Көпэтникалылық - мемлекеттің әлсіздігін білдірмейді, дегенмен қосымша мәселелер, қолайсыздықтар туғызуы мүмкін. Ол үшін "қоғамдық келісім" орнатып, билік орындарында арнайы тетіктер қарастырып, этникааралық мониторинг жүргізіліп отыруы шарт. Осы мәселенің шешімін қарастырған Қазақстан Республикасында Президент жанындағы бірден-бір кеңесші - жиналыс органы Қазақстан Халықтары Ассамблеясы 1995 жылдан бері жұмыс істейді. Қазақстан Республикасының Парламетінде осы Ассамблея мүшелерінде 9 орын берілді.Саяси түсіндірме сөздік

## Дереккөздер

Санат:Мемлекет түрлері
Галлей кометасы

**Галлей кометасы** (ресми атауы 1P/Halley) - ең жақсы зерттелген кометалардың бірі. Кометаға жалпы кометаларды Күн жүйесінің бөліктері деп алғаш ұсынған Эдмунд Галлейдің есімімен аталған. Басқа денелер секілді бұлар да Күнді айнала қозғалады. Эллипстік орбитасы тұңғыш рет есептеліп шығарылған және оның Күнге қайтып оралатын уақыты анықталған жарық комета. Бұл кометаны бірінші рет Э. Галлей болжаған (1705), ал француз ғалымы А. Клеро оның перигелийден өту мерзімін дәл есептеп шығарған. Галлей кометаның Күнді айналу уақыты шамамен 75-76 жыл. Галлей кометаның перигелийдегі қашықтығы 0,587, ал афелийдегі қашықтығы 35 астрономиялық бірлік. Галлей кометаның алдын ала көрсетілген уақытта, яғни 1759 ж. 12 наурызда перигелийден өтуі, Ньютон механикасының дұрыстығын дәлелдеді. Мұнан кейін Галлей комета перигелийден 1835 ж. өтті. Галлей кометаның соңғы рет 1910 ж. 19 майда перигелийден өтуі кометаның физикалық табиғаты жөнінде мағлұмат алуға мүмкіндік берді. 1909 жылға дейін Галлей кометаның б. з. б. 446 жылдан бастап 29 рет байқалғандығы дәлелденген. Галлей кометаның перигелийден 1986 жылдың қаңтарында өткен.

**Галлей кометасы**- қысқа мерзімді комета және ол Күнді 76 жыл ішінде айналып шығады. Сондықтан да Галлей кометасын Жерден әрбір 76 жыл сайын ғана көруге болады. Бұл - жай көзге көрінетін жалғыз қысқа мерзімді комета. Соңғы рет Галлей кометасы 1986 жылы көрінді, енді 2061 жылы көрінбекші. 

## Дереккөздер

Санат:Ғарыш
Санат:Жұлдыздар
Суды тазарту жолдары

**Ластанған суларды [[Механика|механикалық]], химиялық, биологиялық жолмен тазартады.**
## Механикалық жолмен тазарту әдісі
Механикалық жолмен тазарту әдісі - ластанған сулардан әдейі арналған құралдардың көмегімен ерімейтін зиянды қосындыларды бөлуге бағытталған. Ол үшін сүзгі, мұнай, май ұстайтын құралдар т.б. пайдаланылады. Бұл әдіспен ластанған судың 60%, өндірістік қалдық сулардың - 95%-ке  дейін ерімейтін қосындылардан айыруға болады.
## Химиялық жолмен тазарту әдісі
Ластанған суларды химиялық жолмен тазарту әдісі - әр түрлі реагенттерді қосу арқылы құрамын жақсартуға бағытталған. Химиялық әдіспен ластанған сулардағы ерімейтін зиянды заттарды 95%-ке дейін азайтуға болады.
## Биологиялық әдіс
Ластанған суларды тазартудың биологиялық әдісі биохимиялық процесстің көмегімен жүргізіледі. Биологиялық тазарту табиғи жағдайда бөлініп берілген жер учаскелерінде жүргізіледі. Бұлар - жер суару кесімдері. Биологиялық тазарту әдісін пайдалану үшін биологиялық тоғандар пайдаланылады.

## Қазақстандағы су тазарту
Қазақстанда жоғарыда аталған су тазарту әдістерінің ішінен тек қана механикалық әдіс пайдаланылады. Республикада жүздеген су тазарту қондырғылары тұрғызылған. Бұлардың жұмысын үнемі қадағалап отырмаса - олардың тиімділік көрсеткіштері төмен болып қала береді. Ал, химиялық және биологиялық тазарту әдістері әлі тәжірибеге енген жоқ.

Санат:Су
Қызылсу (Есіл алабындағы өзен)

**Қызылсу** – Есіл алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Есіл ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 91 км, су жиналатын алабы 2670 км2.

## Бастауы
Бастауын Жақсы ауданы Жақсы кентінің оңтүстік-батысындағы Қосшоқы тауының солтүстік-батысынан алып, Есіл өзеніне құяды. Ірі салалары: Құмай, Биегіз, Қарамырза.

## Гидрологиясы
Аңғары кең (0,5-2 км). Арнасы көбіне жайпақ, ені 5-100 м аралығында өзгеріп отырады. Жер асты, жауын-шашын суларымен толығады. Жылдық орташа су ағымы 1,12 м3/с. Суын өзен бойындағы елді мекендер пайдаланады. Алабы мал жайылымына қолайлы.

## Дереккөздер

Санат:Есіл су алабы
Санат:Есіл ауданы (Ақмола облысы) өзендері
Қызылсу (Арыс алабындағы өзен)

**Қызылсу** – Арыс алабындағы өзен, Сайрамсу өзенінің тармағы.

## Географиялық орны
Түркістан облысы Төле би және Сайрам аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 88 км.

## Бастауы
Өзен Зертас ауылынан төменде Сайрамсу өзенінен бөлініп шығып, Аққойлы ауылынан төменде Арыс өзеніне сол жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Арнасының жағалауы жарлауытты, жарқабақты. Төменгі ағысында жазық өңірмен өтеді. Арнасында жыл бойы су болады. Суының деңгейі Сайрамсу өзеніне тікелей байланысты. Алабы толығымен дерлік игерілген.

## Дереккөздер

Санат:Сайрам ауданы өзендері
Санат:Төле би ауданы өзендері
Санат:Сырдария су алабы
Ярослав сүттігені

**Ярослав сүттігені** () – сүттіген тұқымдасына жататын өсімдік. Қазақстандық 60 түрдің ішіндегі ең ерекше, сирек кездесетін сүттіген түрі. Іле Алатауының орталық бөлігіндегі шектеулі жергілікті түр, тек Алматы қаласына жақын екі сайда кездеседі. Дала тау адырларындағы сазды беткейлерде, сирек бұта шіліктерінде өседі. Көпжылдық түйнек тәрізді жуандаған жер асты және онша биік емес (20-50 см) жер үсті қалың жапырақты сабағымен. Сабақтың төменгі жапырақтары қабыршақ тәрізді, жоғарылары ірі отырыңқы, жұмыртқа тәрізді, ромб пішінді, көкшіл немесе сәл қызылдау. Сабағы ортасынан асқан соң бұтақтанады, төменгі бұтақтар вегетативті, жоғарылары 3-5 қолтық гүл сағақты, олар өз кезегінде әлі де екі қайтара бұтақтанады. Гүлдері бір үйлі желексіз және тостағанша жапырақшасыз. Тозаңдық гүлдер бір аталықтан тұрады, аналықтары үш ұялы түйіннен. Гүлдің екі типіде гүлге ұқсас гүлшоғырына жиналған. Гүлшоғырының өсіп кеткен орамы кең қоңыраулы бокал құрайды. 4 түкті қалақтарымен және шірнеліктерімен гүлшоғырының осьі циатиімен жалғасып бас жағына аналық гүлді алып шығады. Сүттіген ерте көктемде сәуір-самырда гүлдейді, жемістері (ірі қабысқан үш жаңғақты) маусымда піседі. Барлық бөлігі қою, ақ сүтті шырын бөледі, бұл туыстың атауы осыған байланысты шыққан. Химиялық құрамы және әсер етуі зерттелмеген. Шырын улы болуы мүмкін, себебі өсімдікті сал жемейді. Өте сирек кездесетін түр, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. Әсіресе көктемде және жаз ортасында жапырақтары қызғылт сары түске енгенде сәнді. Қолда өсіргенде гүлдейді және жеміс береді. Алматы ботаника бағында сыналған.

## Дереккөздер

Санат:Сүттігендер
Май інжугүлі

**Май інжугүлі** - лалагүлдер тұқымдасы.

Қазақстанда сирек кездеседі, тек емен ормандарында Орал мен Елек өзендері аңғарларындағы бұта шіліктерде (Батыс Қазақстан облысы) кездеседі. Республиканың басқа жерлерінде өте танымал мәдени түрінде - бауда, парктерде, саяжайда т.б. жерлерде өсіріледі.

Тамырсабақтарының қатысуымен жылдам көбейеді. Тамырсабақ жүйесі күрделі, бірі ұзын, өрмелегіш, бұтақтанған, көлбеу орналасқан, біреулері қысқа (1,2 см ғана), тіке орналасқан. Олардан жыл сайын жаңа жер беті өскіндері құралады – вегетативті және генеративті. Генеративті өскіндердің сабағы (30 см дейінгі биіктікте) әдетте екі үлбіреген кең ланцет тәрізді жапырақты және бір бүйірлі шашақты аппақ гүлді – жағымды хош иісті. Гүлдері жартылай шар тәрізді – қоңырау пішінді, алты қайырылған тісшелерімен, ұзын гүлтабанындағы гүл шоғырына орналасқан.

Інжугүл көктемнің ортасында әдетте мамырда гүлдейді. Жемісі қызғылт-сары не шар тәрізді жидек. Әрқайсысында екі-үш тұқымнан жаздың соңында піседі. Тозаңдану жәндіктердің көмегімен жүреді. Гүлдердің хош иісі мен тозаңы жәндіктерді өзіне тартады. Жемістерін құстар таратады. Меруертгүлдің бір ғана ұрпағы бүкіл үлкен бір алқапты алып кетуі мүмкін. Қатты бұтақтанатын тамырсабағы көптеген вегетативті және генеративті өскіндер таратады. Тамырсабақтың бөлігі жайлап шіриді де, олардың жүйелері жеке жеке түрлерге ажырайды. Вегетативті өскіндерге екі-үш жылда бір гүлдеу тән, қолайсыз жағдайда кейде олар тіпті гүлдемейді. Бұл өсімдіктің жапырағы гүлдеу мерзімінде де, жеміс беру кезеңінде де өте әдемі. Меруертгүлді XVI ғасырдың ортасына бері қолда өсіріп келеді, олардың ақ гүлдісінен басқа, күлгін және түкті гүлді (махровый) сорттары бар. Емдік өсімдік ретінде кеңінен танымал қан қысымын ретттеуде пайдаланады. Дәріні даярлауға жер үсті бөлігі, гүлдеу кезінде қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Қасқыржемдер