open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шалқарнұра кемері

**Шалқарнұра кемері** – Торғай үстірті мен Ұлытау таулары аралығында, Торғай қолатының шығысын ала орналасқан аласа таулы кемерлер тізбегі. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы жерінде орналасқан. 

## Жер бедері
Шалқарнұра кемері солтүстіктен оңтүстіккке қарай, одан әрі батыстан шығысқа қарай доғаша иіліп 70 км-ге созылып жатыр. Енді жері 25 км. Ең биік жері орта тұсында (239 м). Сай-жыралармен, шағын шатқалдармен тілімденген бірнеше аласа шоқылар (Жаманай, 209 м, Жанайшоқы, 190 м) кездеседі. 

## Геологиялық құрылымы
Кемердің жер қыртысы архей және протерозойдың тақтатас, кварцит және олардың туфтарынан түзілген. Кейбір жерлерде эффузивті тау жыныстары кездеседі. Торғай даласына қарайтын кемерленген батыс, оңтүстік-батысы құмды саздақтардан түзілген. 

## Климаты, су жүйесі
Климаты тым континенттік. Қаңтар айының жылдық орташа температурасы –16 — 180С, шілденікі 20 — 220С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 300 мм-ге жуық. Солтүстігінің орта тұсында жазда кеуіп қалатын шағын келген Баймұрат өзені бастау алады. Құрғақ шөлейтті далаға ұласатын солтүстік, солтүстік-шығыс бөлігінде бірнеше тұзды көлдер (Үлкенкөл, Кішікөл) орналасқан.  Оңтүстігінде Шалқартеңіз соры жатыр. Батыс бөлігінен Торғай өзені ағып өтеді.

## Өсімдігі
Бетеге, боз, селеу, жусан өскен. Мал жайылымына пайдаланылады. Тау етектері мен кемерлер табанында тұщы бұлақтар (Аққұдық, Балта, тағы басқа) мен қыстаулар (Қызтау, Айырбидайық, Берістен, тағы басқа) жайласқан.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы географиясы
Санат:Қазақстан кемерлері
Владимир Антонович Козловский

**Владимир Антонович Козловский** (26.11.1942, Солтүстік Қазақстан облысы Петропавл қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1986). 

*1966 - Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген.
*1968 жылдан Қазақстан Денсаулық сақтау министрлігінің Өлкелік патология ғылыми-зерттеу институтында аспирант, кіші ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарды. 

Козловский фосфорлы сутегімен улану патогенезі мен кұрылыс материалдары үшін қолданылатьш фосфорлы шлактарды бағалау және фосфор өнеркәсібінде еңбекке қойылатын гигиеналық талаптарды жүйелеп негіздеді.

## Дереккөздер


Санат:26 қарашада туғандар
Санат:1942 жылы туғандар
Санат:Петропавлда туғандар
Санат:Қазақстан медиктері
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Қарағанды медицина университеті түлектері
Би джи Қазақстан

**“Би джи Қазақстан” компаниясы** – “Би Джи Групп” халықаралық жетекші энергетикалық компаниясының құрамына кіретін кәсіпорын. Оның қызметі табиғи газ өндірісінің толық циклімен байланысты. “Би Джи Групп” нарықтарды зерделеумен, қалыптастырумен және бүкіл дүние жүзіне газ жеткізумен айналысады. Оның қызметінің негізгі бағыттары – көмірсутекті шикізатты барлау және өндіру, сұйытылған табиғи газ өндіру, оны тасымалдау және тарату, электр энергиясын өндіру. “Би Джи Групп” – Қазақстанның шикізат әлуетіне мүдделілік танытқан алғашқы батыс компанияларының бірі. Қазақстан – компания қызметінің негізгі алты географиялық аймағының бірі. 1990 жылдардың басынан бері компания біздің мемлекетіміздің мұнай-газ өнеркәсібінде жетекші орын алып отыр және бүгінгі таңда Британияның біздің елдегі аса ірі инвесторы болып табылады. Ол “Эни” компаниясмен бірге Қазақстанның алып мұнай-газ конденсат кеніші – Қарашығанақты игеруге қатысуда. Компанияның бұл жобадағы үлесі 32%-ды құрайды. Қарашығанақ кенішін игеру ұлттық экономикаға айтарлықтай пайда әкеледі, халықарадлық тәжірибе алысуды, экологиялық таза өндірісті, сондай-ақ ұзақ мерзімді жұмыс орындарын қамтамасыз етеді. Компания Қазақстан мұнайын әлемдік нарыққа жеткізуші Каспий құбыр желісі консорциумы акционерлерінің қатарына (2%) кіреді.

## Дереккөздер
 

Санат:Қазақстандағы компаниялар
Рублёвка (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Рублёвка** — Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданы Аралағаш ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Смирново ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 30 км-дей жерде, Ақсуат көлінің шығысында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1055 адам (524 ер адам және 531 әйел адам) болса, 2009 жылы 812 адамды (406 ер адам және 406 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1929 жылы ауыл шаруашылығын ұжымдастыру кезінде қаланған. 1929—96 жылдары Ленин атындағы ұжымшардың (кейіннен кеңшардың) орталығы болған. Оның негізінде шаруа қожалықтары құрылды. Рублевка арқылы Петропавл — Көкшетау автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Аққайың ауданы елді мекендері
Тораман

**Тораман** – ақ ғұндардың (эфталиттердің) атақты қағаны (490 – 515). 5 ғасырда Иранның Сасани әулетімен соғыста жеңіске жеткен Ақ ғұндар мемлекеті оларды көп жылдар бойы салық төлеуге мәжбүр етті. Тораман мемлекет басына келісімен Ақ ғұндар одан бетер күшейді. Үндістан түбегіндегі дағдарысты ұтымды пайдаланған Тораман Гандхар аймағын (Солт.-батыс Үндістан) түгелдей өзіне қаратты. Жергілікті билеушілердің көмегімен 500 жылға дейін Джамна-Ганга өңірін түгелдей, Инд өз. өңірін (қазіргі Раджастхан), Орт. Үндістанның көп бөлігін (Мальва аймағы), т.б. жерлерді басып алды. Тораман тұсында Ақ ғұндар мемлекетіне Үндістан, Пәкстан, Ауғанстан және Орт. Азия жерлері түгелдей бағынды. Тораман қайтыс болғанда орнына баласы Михиракул (515 – 540) отырды. Үндістан өз тәуелсіздігін 540 ж. Михиракул өлген соң ғана алды.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Тұлғалар
Санат:Тарих
Қызылқұйрықтар

**Қызылқұйрықтар** () — торғайтәрізділер отряды, Muscicapidae тұқымдасына () жататын құс. Қазақстанда Алматы облысында, Жетісу (Жоңғар) және Іле Алатауларындағы жалпақ жапырақты, аралас және қылқан жапырақты ормандарда тіршілік ететін 5 түрі бар: кәдімгі қызылқұйрық (*P. phoenicurus*), қошқыл қызылқұйрық (*P. ochruros*), қызылжон қызылқұйрық (*P. erythronotus*), қызылбауыр қызылқұйрық (*P. erythrogastrus*) және бозбас отқұйрық (*P. caeruleocephala*). Дене тұрқы 14 — 18 см. Торғайдың “қызылқұйрық” аталуы құйрығының ашық қызыл сары түсті болуына байланысты шыққан. Қызылқұйрықтар ұясын ағаш, бұта қуыстарына салады. Қызылқұйрық— жыл құсы. Мамырдың аяғында  қалың төселген ұясына 5 — 8 көгілдір жұмыртқа салады. Аналығы екі аптадай жұмыртқа шайқайды, шыққан балапандарды мекиені мен қоразы екі аптадай бірігіп қоректендіреді. Қызылқұйрықтар қоңыз, маса, олардың дернәсілдерімен, сондай-ақ, құмырсқа, шаншар, көбелек және олардың жұлдызқұрттарымен, қандала, өрмекшілермен қоректенеді. Жидектер мен өсімдік тұқымдарын да қорек ретінде пайдаланады. Қыркүйек, қараша айларынан бастап жылы жаққа қоныс аударады.

## Дереккөздер
Иерархия

right|thumb|Иерархия
I.**Иерархия** *( – қасиетті,  – билік)* – 
# бүтін, тұтас нәрсенің бөлім, бөлшектерінің жоғарыдан төмен орналасу тәртібі; 
# қызметтің атақ, дәреже, лауазымына сай бағынышты орналасу тәртібі.

“Иерархия” терминін 5 ғасырдың 2-жартысында Дионисий Псевдо-Ареопагит *“Аспан иерархиясы туралы”*, *“Шіркеу иерархиясы туралы”* деген трактаттарында қолданған және 19 ғасырға дейін христиан шіркеуінің ұйымдасуын сипаттау үшін қолданылған.

Ғылымға 19 ғасырдың 2-жартысынан еніп, қоғамдағы билік құрылымын, 20 ғасырдан бастап барлық жүйелі нысандарды бейнелеу үшін қолданылады.

II. **Иерархия** *(Hierarchy)* — 
# жұмысы жағынан жоғары тұрушы байланыстардың қандай да бір жиынтығы; 
# орталықтандырылған жүйелердегі басқару принципі; 
# құрауыштары бағыныштылығына қарай сараланған, олардың арасындағы байланыс белгілі бір ережелерге сәйкес жүзеге асырылу мақсатындағы сипаттамалы құрылым.

III.**Иерархия** — таксондар жүйесінің және жалпы күрделі геожүйенің ішіндегі құрылымдық қатынастар мен бағыныстар.

IV. Иерархия - 1. бөліктерді немесе элементтерді жоғарыдан төменге қарай орналастыру; 2. қызметтік атақты лауазымды бағыныштылық ретімен орналастыру.

Иерархиялық жүйе - әрбір деңгейдегі басқару шешімдерінін көп деңгейлі және қатал субординацияланған көлемімен сипатталатын ұйымдастыру құрылымы.

Ғылымдар иерархиясы - ғылым туралы пікір, ең бірінші рет Конт ұсынған болатын. Оған сәйкес түрлі ғылымдар белгілі бір ретпен пайда болады және оның әрқайсысы Иерархияда өзінен кейін тұрғанға тәуелді, бірақ сипаты жағынан өзгеше болып табылады.

**Иерархия**- мәдениеттануда әр сатыда тұрған түрлі мәдениетті көрсететін теориялық бағыт. Бұл жүйе, теориялық бағыт бойынша, мәдениеттанушылар белгілі бір мәдениетті маңызды, құнды, болашақта дамуға бейім деп бағалайды. Екінші бір мәдениет құндылығы, маңызы жағынан төмендеу, өз құндылығын жоя бастаған деп бағаланады. Бұл көзқарасқа қарсы тқрар концепция — эгалитаризм (мәдениет тендігі).

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Санат:География
Санат:Геодезия
Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Торатай

**Торатай** - Түркістан облысы Отырар ауданындағы Талапты ауылдық округі аумағындағы қоныс. Арыс өзенінің Сырдарияға құяр тұсында. Қоныстың шығысы – Арыстың тармағы Ақсу өзенімен, батысы – Сырдариямен, оңтүстігі құмды жал төбемен шектелген. Сырдарияның бойында және Арыстың Сырға құяр тұсында айналасын қамыс, құрақ аралас жиде, жыңғылдан тұратын тоғай өскен. Шығысында арналық ескі көлдер бар. Қоныс аудан тұрғындарының демалыс орны болып саналады. Кезінде мұнда демалыс үйі болған. Шәуілдір ауылынан Торатайға дейінгі қашықтық - 12 км.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан қоныстары
Сағи Асанәліұлы Әшімов

**Сағи Асанәліұлы Әшімов** (18 шілде 1961, Алматы қаласы — 18 қазан 1999, Алматы) — актер, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, мемлекеттік сыйлық иегері. 

## Өмірбаяны
Байұлы тайпасының Шеркеш руынан шыққан. 
* Алматы театр және кино институтын бітірген (1983). 
** Кинодағы ең алғашқы рөлі — “өз дәніңді өсір” фильміндегі Қалам (1978). 
** “Мазасыз балалардағы” Әкім (1980)
** “Ойлануға бір айдағы” Арыстан (1981),
** “Қаралы сұлудағы” қызметші (1982)
** “Айсұлу жайлы аңыздағы” Тәуекел хан (1990)
** 4 сериялы “Шоқан Уәлиханов” телефильміндегі (1982—1984) Шоқан
** қазақтың тұңғыш көпсериялы “Тоғысқан тағыдырлар” телефильміндегі Темір Сабыровтың рөлдерін сомдады. 
Әшімов рөлдеріне шынайылық тән.

## Марапаттары
Қазақстан мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1986).

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан актерлері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Михаил Тихонович Козловский

thumb|alt=A.| ''Михаил Тихонович Козловский''.**Михаил Тихонович Козловский** (9.2.1903, Беларусь, Могилев губерниясы Малятичи селосы – 13.1.1972, Алматы қаласы) – химия ғылымының докторы (1952) профессор (1953), Қазақстан ҒА-ның академигі (1962), 
*1953 - Қазақ КСР-інің еңбек сіңіргенғылыми қайраткері. 
*1926 - Одесса химия-технологиялық институтын бітірген. 
*1926-1939 - Одесса сот сараптамасы институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, 
*1939-1971 - ҚазМУ-де (қазіргі ҚазҰУ) кафедра меңгерушісі, декан, ғылыми жұмыстар бойынша проректор (1939–71) болып қызмет істеді. 
Сонымен бірге 1964 жылдан Қазақстан ҒА Төралқасының мүшесі және химия-технология ғылымдары бөлімшесінің академигі-хатшысы болды. Негізгі ғылыми-зерттеу жұмыстары сынап катодын электролизде пайдалануға, күшәла (мышьяк) қосылыстарын сынап катодында тотықсыздандыруға арналған. Козловский сынап және амальгама электродтарын қоспадағы металдарды бір-бірінен ажыратуға пайдаланды. 1950 жылдан амальгама химиясы мен амальгамалық металлургия деген жаңа ғылыми бағыттарды зерттеп, оның негізін қалады. Кейін амальгамалық металлургия әдісі тазалығы жоғары металдар (мысалы, висмутты) алуға қолданылды. Бұл жұмыстар өндірістік сынақтан өтіп, Шымкент қорғасын зауытына енгізілді. *[[Еңбек Қызыл Ту]]*, *«Құрмет Белгісі»* ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Өзбек ұлттық мәдени орталығы

**Өзбек ұлттық мәдени орталығы** – облыстағы өзбектердің ұлттық-мәдени орталығы 1989 жылы құрылған. Орталық президенті – Ғ.И. Қасымов. Облыстағы өзбек диаспорасының ұлттық дәстүрлерінің, мәдениетінің өркендеуіне, өзбек жастарының ана тілін меңгеруіне орталық баса назар аударып, осы бағытта түрлі іс-шаралар өткізіп тұрады. Тараз қаласындағы 2 өзбек мектебіне қамқорлық көрсетіп тұрады. Орталықтың ұйымдастыруымен Таразда Әлішер Науаидың, Әмір Темірдің мерейтойлары аталып өтілді.

## Сілтемелер
* Өзбек
* Диаспора
* Әмір Темір
## Дереккөздер


	

Санат:Қазақстан мәдениет мекемелері
Торбернит

**Торбернит** (швед химигі Торберн Бергманның құрметіне аталған), мыс-уранды слюда – фосфаттар класының минералы. Хим. формуласы: [Cu[UO2]2[PO4]28–12H2O](https://kk.wikipedia.org/wiki/Cu%5BUO2%5D2%5BPO4%5D2%EF%83%978%E2%80%9312H2O), құрамы: CuO – 7,73%, UO3 – 57,50%, P2O5 – 14,50%, H2O – 20,30%. Тетрагондық сингонияда кристалданады. Кристалдық құрылымы қабатталған типті; уранил-анионды [] қабаттар үш өлшемді қаңқаға қабат аралық катион (Cu2+) және су молекулаларының көмегімен байланысқан. Жеке кристалдары жапырақ, бипирамида тәрізденіп, қабыршақ, ұнтақ, пластинка сияқты агрегаттар құрайды. Түсі көкшіл жасыл, изумруд немесе көк алма тәріздес; әйнекше жарқырайды. Жіктілігі жетілген, қатт. 2 – 2,5, тығызд. 3,260 – 3,600 г/см3, радиоактивтілігі өте жоғары. Сұйытылған минералды қышқылдарда жақсы ериді. Уран минералдарының үгілуі кезінде түзіледі. Т-тен уран алынады. Қазақстандағы, Франциядағы, Англиядағы, т.б. уран кен орындарында кездеседі.

## Пайдаланылған әдебиет
Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы", 8 том

Санат: Фосфат минералдар
Санат: Мыс минералдары
Санат: Уран минералдары
Бақыт Әшімова

**Бақыт Әшімова** (8.11. 1937 жыл, Алматы облысы Қарасай ауданы Береке ауылы - 21.08.2012, Алматы) — әнші, Қазақстанның халық артисі (1984). 

Қызылорда қыздар педагогикалық училищесін (1956), Алматы консерваториясын (1963, А.А. Леонтьеваның класы бойынша) бітірген. Консерваторияны бітірген жылы Қазақ академиялық опера және балет театрына қабылданған.

Әшімова осы театрда ұзақ жыл шығарм. еңбек етіп, көптеген опералардағы меццо-сопранолық рөлдерді нәзік лирикалық иірімдермен байытты. Олар: Дүрия, Қамқа, Дана, Жаңқа  (Е. Брусиловскийдің “Қыз Жібегі” мен “Ер Тарғынында”), Қарлығаш, Люба (А. Жұбанов пен Л. Хамидидің “Абайы” мен “Төлеген Тоқтаровында”), Аналық (М. Төлебаевтың “Біржан—Сарасында”), Тоғызақ (Н. Жигановтың “Алтыншашында”), Ларина (П. Чайковскийдің “Евгений Онегинінде”), Сузуки (Дж. Пуччинидің “Чио-чио-санында”), Шәмсия (З. Исмагиловтың “Құдашасында”) рөлдері Әшімова сомдауында мүлде жаңа қырынан ашылды. Ол Нұрсұлу, Ана (С. Мұхамеджановтың “Айсұлуы” мен “Жұмбақ қызында”), Балым (Е. Рахмадиевтің “Қамар сұлуында”), Алқа (Ғ. Жұбанованың “Құрманғазысында”) партияларын сахнада тұңғыш рет орындады. Әшімова  өнерінің екінші қыры — камералық әншілігі. Ол Н. Тілендиевтің “Куә бол”, “Махаббат мұңы”, “Күндер-ай”, “Жүрегім менің”, “Саржайлау”, “Сөнбейді, әже, шырағың” және Рахмадиевтің “Бала ғашық”, “Сағындым еркем”, “Күзде” әндерін алғаш рет орындап, қалың жұртшылықтың ықыласына бөленді. 

Ұмытыла бастаған бірқатар халық әндері Әшімова орындауында қайта жаңғырып, қазіргі заманмен үндес өнер туындасына айналды. Сондай-ақ, замандас қазақ композиторларының әндерін (Б. Құрманғаливтің “Ардағым”, Ш. Қалдаяқовтың “Шынарым”, Ә. Бейсеуовтың “Алтыным”, Ә. Молдағайыновтың  “Алғашқы ұстазым”, қаласының Жақановтың “Алматы кешінде”, т.б.) де  Әшімованәзік нақышпен, терең сезіммен, тыңдаушыларға жеткізді. Әшімова орындаған әндер бірнеше дүркін жеке күйтабаққа жазылып шықты.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Қазақстанның халық әртісі Бақыт Әшімова дүниеден озды 

Санат:8 қарашада туғандар
Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Қарасай ауданында туғандар
Санат:21 тамызда қайтыс болғандар
Санат:2012 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан әншілері
Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері
Қызыл құлақ

## Қызыл құлақ
**Қызыл құлақ** (Physalіs) — алқа тұқымдасына жататын бір немесе көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Ақтөбе, Қызылорда облыстарында, Түркістан өңірінде және Іле, Жетісу (Жоңғар) Алатауларында, Қаратау, Батыс Тянь-Шань тауларының төменгі бөктерінде, арық жағаларында, тау өзендерінің арнасында кездеседі. Бақшаларда қолдан егіп те өсіреді. Қызыл құлақтың өзіне тән ерекшелігі — тостағанша жапырақшасы үрілген “фонарик” тәрізді. Онда жидегі жетіледі. Қазақстанда Қызыл құлақтың 2 түрі бар. Ең көп тараған түрі — кәдімгі Қызыл құлақ (Ph. alkekengі). Биіктігі 20 — 100 см. Тамыры жер астында көлбей өседі. Сабағының жоғарғы жағы және сағақтары қалың түкпен қапталған. Жұмыртқа тәрізді сопақша жапырағының ұзындығы 4 — 15 см, ені 1,8 — 8,5 см, төменгі жағында дара болады да, жоғарылаған сайын қос-қостан өседі. Дара, ұсақ гүлдері төмен қарай иіліп тұрады. Тостағаншасы қоңырау пішінді күлтесі ақшыл не сары түсті. Мамыр — тамыз айларында гүлдеп, маусым — қыркүйекте жеміс береді. Жемісі — қызғылт-сары домалақ жидек, ұзындығы 1,2 — 1,7 см, сырты жылтыр, көп тұқымды.

## Дереккөздер
Қазақстан энциклопедиясы

Санат:Биология
Виллем Рубрук

**Виллем Рубрук, Рубруквис (Rubrouck, Rubruguіs)** (1215 — 20 ж.ш.т. — 1293 ж.ө.) — фламанд саяхатшысы, монах. 1235 — 55 ж. француз королі Людовик ІХ жіберген дипломатиялық елшілікті басқарып, Моңғолияға сапарға шықты. Рубрук Франциядан шығып, Палестина, Константинополь, Қырым, Дон далалары, Орталық Азия аумағы арқылы Орталық Моңғолияға жетті. 1254 ж. Қарақорымға келіп, қайтар жолында Кавказ бен Кіші Азияны басып өтті. Рубрук шығармаларында өзі болған аймақтардың географиясы, соның ішінде түркі халықтарының, қазақтардың ежелгі тайпаларының тарихы, этнографиясы туралы жан-жақты деректер баяндалды.

## Дереккөздер

Санат:Франция дипломаттары
Роза Әшірбекова

**Роза Әшірбекова** (15 сәуір 1938, Еңбекшілдер ауданы, Ақмола облысы, Қазақ КСР, КСРО — 1 тамыз 2022, Алматы, Қазақстан) — кеңестік қазақ театр актрисасы. Қазақстан халық әртісі (1991). Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1970). "Парасат" және "Құрмет" ордендерінің иегері. Қазақстан Республикасының мәдениет саласындағы мемлекеттік және президенттік степендиясының иегері.

## Өмірбаяны
Роза Әшірбекова 1938 жылы 15 сәуірде Ақмола облысы Еңбекшілдер ауданы Қазгородок ауылында дүниеге келген.
* 1960 жылы Академиялық драма театры жанындағы студияны бітірген.
* 1960 жылдан бері Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры сахнасында қызмет етті.

### Сахнадағы негізгі рөлдері
* Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театры сахнасында: Сахнада алғаш жасаған образы — жылы Жұмаханов пен Б. Тәжібаевтың “Қарагөз қарындасым” спектакліндегі Анна. Осы театр сахнасында ол сомдаған Ләззат (Т. Ахтановтың “Махаббат мұңында”), Хадиша, Сейде (Ш. Айтматовтың “Арманым Әселімі” мен “Бетпе-бетінде”), Шафақ (М. Кәрімнің “Ай тұтылған түнінде”), Мәншүк (Ә. Тәжібаевтың “Монологтарында”), Дариға (Т. Әбдіковтің “Біз үшеу едігінде”), Ұлбала (Шота Уәлихановтың “Тағдырында”), Ақбөпе (С. Жүнісовтың “Қос Анарында”), Гертруда (У. Шекспирдің “Гамлетінде”), Гиацинта (Мольердің “Скапеннің айласында”), Иветта (Б. Брехтің “Әйдік апайында”), Аркадина (А. Чеховтың “Шағаласында”), Клеопатра Львовна (А. Островскийдің “Адам аласы ішіндесінде”) сияқты рөлдер Ә-нің шеберлігін жан-жақты танытқан, Қазақ сахна өнері тарихынан өзіндік орын алған бейнелер.

## Марапаттары
* 1970 — Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі;
* 1991 — Қазақстан халық әртісі;
* 2005 — ҚР Президентінің Жарлығымен "Құрмет" орденімен марапатталған;
* 2016 — "Қазақстанның еңбек ардагері" медалі;
* 2017 — ҚР Президентінің Жарлығымен отандық театр мен кино өнерін және қоғамдық белсенділікті дамытуға қосқан зор үлесі үшін "Парасат" орденімен марапатталды;
* 2018 — Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Елбасының мәдениет саласындағы мемлекеттік стипендиясы;
* Үкіметтік медальдар, оның ішінде:
** 2011 — "Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл" медалі;
** 2015 — "Қазақстан Республикасының Конституциясына 20 жыл" медалі;
** 2016 — "Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл" медалі;
** 2020 — "Қазақстан Республикасының Конституциясына 25 жыл" медалі;
** 2021 — "Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 30 жыл" медалі;

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры тұлғалары
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген əртістері
Санат:Қазақстан театр актрисалары
Борис Яковлевич Колесников

**Борис Яковлевич Колесников** (1936 жылы туған, Алматы қаласы) – химия ғылымының докторы (1989), профессор (1991).

Мәскеу мемлекеттік университетін (1958), аспирантурасын (1966) бітірген.
*1961-1962 -  Қазақ минералды шикізат ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер, инженер, 
*1966-1972 - ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) аға инженер, аға ғылыми қызметкер (1972–79), доцент, профессор (1979–90). 
*1998 жылдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарады.

Колесников 158 ғылыми жарияланымның авторы.
Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығы лауреаты.

## Дереккөздер

Санат:1936 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан химиктері
Санат:Химия ғылымдарының докторлары
Санат:Мәскеу мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Қазақ минералды шикізат ғылыми-зерттеу институты тұлғалары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Торғай боксит аймағы

**Торғай боксит аймағы** – Қостанай, Ақтөбе облыстары жерінде орналасқан алюминий кендері шоғырланған аймақ. 

Т. б. а-на Батыс Торғай, Шығыс Торғай, Орт. Торғай және Мұғалжар бокситті аудандары кіреді. Бұл кентасты аудандар жер қыртысының платформалық даму жағдайындағы мезозойлық үгілу қыртысы процестерімен байланыста қалыптасқан. Мұнда гиббсит бокситтері басым. Боксит иірімдерінің көбі эроз.-карстық шұңқырдың орта және шеткі бөліктерінде орналасқан. Кен сыйыстырушы карст шұңқырлары палеозой іргетасындағы терең жарылыстарда дамып, субмеридиандық бағытқа созылған. Батыс Торғай бокситті ауданы Торғай ойпаңының батыс ернеуіндегі Валерьян құрылымдық-фациялық белдемінде орналасып, бат-нда Ливанов, шығ-нда Апанов аймақтық жарылымдарымен шектескен. Боксит иірімдері карстық, беткейлік болып бөлінеді. Бокситті шөгінділер палеозой қабаттарына бойлаған шұңқырлы қалталы, құмыра пішінді карстық дисперсиялармен байланысты дамыған. Телімдер әктастар мен эффрузиялардың жапсарына таяу орналасқан. Аудан үш бокситті белдемге бөлінеді: Қызыл Октябрь, солт.-Ливанов, Тауынсор. Қоры жөнінен (жалпы қордың 70%-ы) Қызыл Октябрь кенді ауданының маңызы зор; мұндағы ірі кендер – Қызыл Октябрь, Белинский, Әйет, Темір, Жоғ. Тобыл. Орталық Торғай бокситті ауданы Қостанай облысындағы Торғай ойысының Қостанай белесінде орналасқан. Ол юралық көмірлі шөгінділер және бордың турон ярусының жанартаутекті шөгінділерімен толған Құсмұрын грабенінде шоғырланған. Аудан екі бокситті алаңға бөлінеді: баланстық қоры 15 млн. т болатын солтүстік алаң (Қосмұрын, Приозерное, Обаған бокситті тобы) және қоры 91 млн. т болатын оңтүстік алаң (Наурызым мен Көктал). Шығыс Торғай бокситті ауданы Арқалық, Солт., Жоғ. Ашут, Үштөбе, Ақтас, т.б. кен орындарынан тұрады. Олар фамен карбонатты ойыстары арқылы дамыған. Мұндағы бокситтің баланстық қоры 17,6 млн. т. Мұғалжар бокситті ауданына Ырғыз маңында орналасқан карстық, беткейлік типтерге жататын 40-тан астам кендер мен кентас белгілері кіреді. Боксит альб тау жыныстарымен байланысты (Талдыащысай, Қайыңды, Киров, Ақтоғай, Соркөл, т.б. кендер) қалыптасқан. Кен денелерінің бетіндегі бор-палеоген шөгінділерінің қалыңд. 15 – 80 м-ге жетеді. Al2O3-тің мөлш. 33 – 47%.

## Дереккөздер


Санат:Қостанай облысы кен орындары
Санат:Ақтөбе облысы кен орындары
Санат:Алюминий
Өрнек (Жамбыл ауданы)

**Өрнек** — Жамбыл облысы, Жамбыл ауданындағы ауыл, темір жол стансасы, Өрнек ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Аса ауылынан батысқа қарай 21 кмдей жерде, Билікөл көлінің шығысындағы қамыс, құрақ аралас боз жусан, баялыш, күйреуік өскен шалғынды-сұр топырақты шөлді белдемде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1952-1997 жылы Крупская атындағы сүтті ірі қара мал бағытындағы ұжымшардың орталығы болып келді. Оның негізінде Өрнекте 1997 жылдан «Саза батыр» ӨК және 20-дан астам шаруа қожалығы құрылды. Ауылда орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар

Ертеректе Өрнек, Сиқым, Шымыр, Айнакөл ауылдары колхоздастыру жылдары біріктіріліп Крупская атындағы ұжымшар болған. Кейін өзінің "Өрнек" деген тарихи атауын алған. Өрнек атауы ауылды басқарған адам аты десе, бірінде жаңадан ел қоныстанғанда ауыл шетіндегі сәмбі талдың бұтақтарын иіп қора, киіз үйге қажетті ағаштарын жасаған, елдің берекесі кірген, осыған байланысты ауыл қариялары "ауылымыз өнерлі, өрнекті болсын" деп Өрнек ауылы аталған деседі.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) елді мекендері
Торғай желі

**Торғай желі** - Торғай өңіріне көршілес аумақта атмосфералық қысым ерекшеліктеріне қарай оңт.-батыстан соғатын қыстағы ең қатты жел. Қыста ауа ағымы көбіне 50-ендік бойымен батысқа бағытталған Сібір (Азия) максимумынан шығатын жоғары қы-сым тарамымен оңт-ке қарай Қазақстанның солт. облыстары аум-на бағыт алады. Кориолис (Кориолис үдеуі) күшінің әсерінен оңға қарай ауытқығанда бұл жел оңт.-батысқа ойысады. Жылдың басқа маусымында, Сібір максимумының сілемі ыдырап, басым бағыты солт.-батыстан соғады. 

## Пайдаланылған әдебиет
"Қазақ Энциклопедиясы", 8 том

Санат: География
Санат: Желдер
Георгий Афанасьевич Коломакин

**Георгий Афанасьевич Коломакин** (5.5.1902, Ростов облысы Каменск ауданы Каменское селосы – 28.11.1974, Мәскеу қаласы) – ветеринария ғылымдарының докторы (1964). 

Мәскеу зоотехникалық-малдәрігерлік институтын бітірген (1931). 
*1931-1937 - Қызыл Армияда және 
*1937-1940 - Мәскеу облысында мал дәрігері, Бүкілодақтық эксперименттік медицина институтында ғылыми қызметкер, 
*1941-1968 - Талдықорған ғылыми-зерттеу станциясында ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі, 
*1968-1973 - Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институтында лаборатория меңгерушісі қызметтерін атқарған.

*«Бруцеллез в Алма-Атинской области Казахской ССР и борьба с ним»* деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми еңбектері эпизоотология мәселелеріне арналған.

## Дереккөздер


Санат:5 мамырда туғандар
Санат:1902 жылы туғандар
Санат:Каменск ауданында туғандар
Санат:28 қарашада қайтыс болғандар
Санат:1974 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ветеринарлары
Санат:Ветеринария ғылымдарының докторлары
Санат:Мәскеу зоотехникалық-малдәрігерлік институты түлектері
Санат:Бүкілодақтық эксперименттік медицина институты қызметкерлері
Санат:Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институты қызметкерлері
Ольга Николаевна Рубцова

**Ольга Николаевна Рубцова** (20 тамыз 1909, Мәскеу, Ресей империясы — 13 желтоқсан 1994, Мәскеу, Ресей)  — шахматшы, ғалым, кәсіби шахматтан әлемнің әйелдер арасындағы төртінші чемпионы (1956 —1958). Халықаралық дәрежедегі гроссмейстер (1976). Рубцова 1927 — 67 ж. 20 мәрте КСРО чемпионатына қатысып, төрт рет чемпион (1927, 1931, 1937, 1949), төрт рет күміс жүлдегер (1936, 1948, 1952, 1954) атанды. Сонымен қатар 1935 ж. КСРО чемпионы атағы үшін О. Семенова-Тянь-Шаньскаямен матч өткізіп 7:2 (алты ұтыс, бір ұтылыс, екі тең) есебімен жеңіске жетті. 1956 ж. әлем чемпионы атағы үшін болған турнирде бірінші орын алған Рубцова әлемнің төртінші чемпионы атанды. 1957 ж. бірінші рет өткен бүкіләлемдік шахмат олимпиясында КСРО құрамасының бірінші тақтасында өнер көрсетіп, 14 мүмкіндіктен 9,5 ұпай жинады. Бірақ келесі жылы Е.Быковадан ұтылып, әлем чемпионы атағынан айырылып қалды. 1960 жылдан бастап хат арқылы ойнауға көшкен Рубцова 1968 — 72 ж. жарыстың бұл түрінен тұңғыш әлем чемпионы атанды. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.

## Дереккөздер:


Санат:КСРО шахматшылары
Санат:Шахматтан әйелдер арасындағы әлем чемпиондары
Өрнек (Тұрар Рысқұлов ауданы)

**Өрнек** — Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданындағы ауыл, Өрнек ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Құлан ауылынан батысқа қарай 47 км-дей жерде, бұта шоғыры аралас нарғия, сұлыбас, т.б. астық тұқымдасты шөптесін өскен қоңыр, қызғылт қоңыр топырақты тауалдының қуаң шөлейтті белдемінде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1962-1997 жылдары қой өсіретін Алғабас кеңшарының орталығы болып келді. Оның негізінде Өрнекте 1997 жылдан «Өрнек» өндірістік кооперативі, ЖШС және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Ауылда орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар.

## Дереккөздер

Санат:Тұрар Рысқұлов ауданы елді мекендері
Торғай қазақ драма театры

**Торғай қазақ драма театры**, Торғай қазақ драма театры Арқалық театры – театр ұжымы. 

Бұл бұрынғы Торғай облысы муз. драма театры негізінде (қ. Жезқазған қазақ музыкалық драма театры) 2001 ж. 6 ақпанда Қостанай облысының мәдениет департаменті қарамағындағы Арқалықтың қазақ жасөспірімдер театры деген атпен ашылды. 

Мұнда М.Әуезовтің “Айман – Шолпан” (2001, реж. Ж.Есенбеков), Ғ.Мүсіреповті “Қыз Жібек” (2002, реж. Ж.Хажиев), Қ.Сәрсекеевтің “Мұңлық – Зарлық” (2004, реж. А.Садықова), Ә.Таразидің “Күнә” (2006, реж. Т.Рақышева) атты драм. шығармалары қойылды. 2001 – 06 ж. театр репертуарынан (М.Хасенов, “Пай-пай, жас жұбайлар-ай”), (Ә.Әбішев, “Мәдидің шайқасы”), (Р.Мұқанова, “Мәңгілік бала бейне”), сондай-ақ аударма (А.Н. Толстой, “Алтын кілт”), (А.В. Вампилов, “Тұңғышым”), (Н.В. Гоголь, “Ревизор”) және балаларға арналған (М.Жүнісұлы, “Бақыт іздеген бала”), (О.Боранбай, “Қаңбақ шал”) пьесалар да орын алды. 

Театр құрамында К.Ахметова, Қ.Әбдібеков, Р.Байкөбен, Г.Балғынбаева, Е.Барақов, Ж.Бөлтірікова, О.Қойбағаров, Б.Молдашев, О.Нұрғали, С.Ордабаев сынды актерлер, бас реж. Ә.Садықова (2001 жылдан) және бас суретші Е.Мергенов (2001 жылдан), т.б. қызмет етеді. 

Театр труппасы 2005 ж. Қостанай қаласында өткен 12-Қазақстан театрлары респ. фестивалінің “Театр дебюті” дипломымен, сондай-ақ Қостанай облысы мәдениет департаментінің Құрмет грамотасы және дипломдарымен (2002 – 06) марапатталды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан театрлары
Торғай қақпасы

**Торғай қақпасы** – Торғай үстірті мен Сарыарқа, Торғай қолаты және Обаған – Құсмұрын, Торғай – Сарықопа аралығындағы табиғи аңғарлық бұғаз (өткел) немесе қақпа. 

## Географиялық орны
Қостанай облысы Сарыкөл ауданы аумағында орналасқан. 

## Жер бедері мен қалыптасуы
Торғай қолатының орталық бөлігінде солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатыр. Ені 15 – 20 км. Теңіз деңгейінен 100 м биіктікте. Батыс Сібір ойпатын Торғай ойпатымен байланыстырады. Оның бұғаз деп аталуының себебі мыңдаған жылдар бұрын бұл жерде ежелгі Арал-Каспий теңізі бассейні сол кезде Батыс Сібір ойпатының орнында болған теңіз бассейнімен байланысқан. Кейбір ғалымдардың пікірі бойынша Торғай қақпасы Торғай, Обаған өзендері бастауларының бір-бірімен Сарыөзен арқылы жалғасуына байланысты қалыптасқан.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан географиясы
Санат:Қазақстан бұғаздары
Баба (туыстық атау)

thumb|БАБА
**Баба** - баланың атасының атасы, яғни бабасы — жеті атасына қатысты туыстық атау. 

Дәстүрлі ортада қолданылатын баба сөзі өзінің түпкі мағынасы - туыстық қатынасты білдіретін атау ауқымынан кеңейіп, туыс болмаса да, ақыл-парасатымен ел құрметіне бөленген, ақылшы болған, ұрпаққа жақсы үлгі-өнеге қалдырған үлкен жастағы данагөй қарияларды да баба деп атау дәстүрге айналған. Ондай жандарды бүкіл әулет, ұрпақ, ауыл-аймақ ардақ тұтады. Алыс сапарға аттанарда арнайы барып батасын алып, есен-сау оралған кездерде сәлем беріп, қошемет көрсетеді. Көп жасаған, көрген-түйгені мол қария адамдар - ел қазынасы. Оларды жазулы мұрағатына, сын сағаттарда жол көрсетіп, жөн сілтер ел серкесіне, ақыл-кеңес берер ақылгөйіне балап, елдің бірлігі мен қауым ішіндегі және қауымаралық қатынастардың ырғақты қызметін үйлестіруші, оның нормалары мен дәстүрлі қалыптарының бұзылмауына кепіл бере алатын «тұлға» ретінде санаған.

* *«Ауылыңда қартың болса, жазып қойған хатпен тең; 
* *Үй сыртында төбең болса, ерттеп қойған атпен тең»; 
* ''«Бабалар сөзі - ақылдың көзі» деген тұрақты тіркестер қазақ қоғамында бабалардың әлеуметтік мәртебесінің жоғары бағаланғандығының бір айғағы іспеттес.

Жеті ата ішінде баладан санағанда 3-буын ата деп аталса, одан арғы буындардың әрқайсысы баба деп аталады. Сонымен бірге осы арғы буындардың жалпы атауы - ата-баба.

Дәстүрлі қазақ ортада өзінің арғы тегін кие тұту, яғни, бабалар аруағына тәу ету көшпелілердің наным-сенімдерінің ең басты ерекшелігі болды. Тіпті, баба желеп- жебеуші пір ретінде де сыйынудың обьектісі болды. Фольклорлық дәстүрде баба бірде ұлы аруақ, бірде пір образында әспеттелінді. Мысалы, Қыдыр баба, Баба Түкті Шашты Әзіз адамды қиындықта қолдаушы аруақ, әрі желеп-жебеуші пір деген сияқты.

## Дереккөздер


Санат:Туыстық
Ояз Бименов

**Ояз Бименов** (1934 жылы туған, Төле би ауданы Аққұм ауылы) – *еңбек ардагері*. 

Дулат тайпасының Жаныс руынан.

Қазақ ауыл шаруашылығы институтын (1955), Мәскеу қаласында жоғары партия мектебін бітірген (1966). Еңбек жолын 1955 жылы бастады. Кеңшар, Шымкент машина-трактор станциясында бас агроном болып істеді. 1962 жылы Оңтүстік Қазақстан өлкесі құрылғанда өлкелік партия комитетіне жауапты қызметке бекітілді. 1973 – 1980 ж. Қазақстан Компартиясы ОК-нің жолдамасымен жаңадан ұйымдастырылған Маңғыстау облысы атқару комитеті төрағасының орынбасары болып 8 жылдай Маңғыстау түбегінде халық шаруашылығын дамытуға үлес қосты. 1980 жылы Қазақ КСР Министрлігінің Кеңесі аппаратына шақырылды. 1984 – 1990 ж. Министрлігі Кеңесі іс басқармасының сектор меңгерушісі, 1990 – 1994 жылы Республика Президенті мен Үкіметі аппаратында азаматтарды кабылдау бөлімінде қызмет атқарды. *Еңбек Қызыл Ту орденімен*, Бүкілодақтық Халық шаруашылығы жетістіктері көрмесінің 6 рет күміс медалімен, *«Қазақстан Республикасы тәуелсіздігіне 10 жыл»* медалімен марапатталған. 2001 жылдан Алматы қаласындағы Медеу ауданы ардагерлер кеңесінің төрағасы..

## Дереккөздер
 

 

Санат:Тұлғалар
Торғай облыстық қазақ съезі

**Торғай облыстық қазақ съезі** , 1917 ж. 2 – 8 сәуір аралығында Орынбор қаласында өтті. Съезді алаш қозғалысының А.Байтұрсынов, С.Қадырбаев, О.Алмасов секілді қайраткерлері ұйымдастырды. Съезге 300-ден астам делегат қатысты. Олардың қатарында Торғай облысынан келген делегаттармен қатар Ақмола, Семей, Сырдария облыстарынан және Қшкі ордадан келген өкілдер де болды. Съезге қонақ ретінде Қазан мұсылман к-тінен Н.Халфин, Уфа мұсылман к-тінен Ә.Рахметдинов, татар тіліндегі “Вакит” (“Уақыт”) газетінің редакторы Ф.Каримов қатысты. Съезді құттықтамақ болған бұрынғы Орынбор ген.-губернаторы Эверсман делегаттар тарапынан қарсылыққа ұшырап, съезден шығып кетті. Оның соңынан іле-шала М.Дулатовтың мәлімдемесі негізінде Орынбор қаласындағы орта оқу орнының дін сабағының мұғалімі Әбдірахман Мачиев пен Торғай облыстық басқармасының тілмашы Мұхамедияр Тұнғаншинге жандармерияның тыңшылары болды деген айып тағылып, олар съезге қатысушылар қатарынан аластатылды. Съездің күн тәртібіне патша өкіметі құлатылғаннан кейінгі жергілікті өкімет және басқару органдарын құру, жалпықазақ съезін шақыру, бүкілресейлік мұсылман съезіне өкілдер жіберу, уақытша үкіметке және ол жалғастырып отырған соғысқа көзқарас, мәдени, діни және шаруашылық істер сияқты мәселелер қойылды. Съезде мынадай шешімдер қабылданды: Уақытша үкіметке қолдау көрсету үшін жер-жерлерде азаматтық к-ттер құрылысын; бүкіл қазақ халқын біріктіру, оның мұқтаждықтарын анықтау үшін жалпықазақ съезі шақырылсын, бұл съезді шақыру бюросының құрамына Ә.Бөкейханов, Байтұрсынов, Дулатов, Қадырбаев, О.Есенқұлов, И.Әлімбеков, И.Тұрмұхамедов, К.Тұрымов енсін; Мәскеуде өткізілетін бүкілресейлік мұсылмандар съезіне Торғай облысының өкілдері ретінде О.Татиев, Қадырбаев, А.Досжанова, С.Ысқақов жіберілсін; Ресей мемлекеті демокр., парламенттік және орталықтанбаған республика болып құрылсын; Торғай облысы қазақтарының діни істері уақытша Орынбор мүфтилігіне қаратылсын; бастауыш білім алу жалпыға бірдей міндетті болсын; бұрын қоныс аудару қорына алынған қазақтар иелігіндегі жерлер кері қайтарылсын. Т. о. қ. с. Уақытша үкіметке қолдау көрсететіндігін танытып, ол жүргізіп отырған соғысқа көмек беретіндіктерін білдірді. Сонымен қатар 1916 жылғы тыл жұмысына қазақтардан адам алу барысында және халық көтерілісін басу кезінде патша өкіметінің заңсыз әрекеттері мен қатыгездігін тергейтін комиссия құру керектігін Уақытша үкіметтен талап етті.
Әдеб.: Аманжолова Д.А., Казахский автономизм и Россия, М., 1994; Қойгелдиев М., Алаш қозғалысы, А., 1995; Нұрпейісов К., Алаш їәм Алашорда, А., 1995.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Тарих
Торғайтәрізділер

thumb|right|200px
**Торғайтәрізділер** (*Passerіformes*) – құстар отряды.

Қазба қалдықтары жоғарғы миоценнен белгілі. Антарктида мен кейбір мұхит аралдарынан басқа жер шарының басқа бөліктерінде кең тараған. Құрлықтарда кездесетін 5 мыңнан астам түрі белгілі, құстардың барлық түрлерінің бестен үш бөлігін құрайды, 4 мыңдайы сайрағыш құстарға жатады. 84 түрі мен 66 түртармағы қорғауға алынып, Халықар. табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” енгізілген. Торғайтәрізділердің ең кішісінің ұзындығы 6 см, салм. 6 г-дай, ал ең ірі түрінің дене ұзындығы 67 см, салм. 1100 – 1500 г-ға жетеді. Аяқтарында 4 саусақ болады, 3-еуі алға қарай, ал ең ірі саусағы артқа қарай орналасқан. Торғайтәрізділердің арқа омыртқаларының саны басқа құстармен салыстырғанда аз. Шалғы қауырсындарының саны – 9 – 10, ал құйрық қауырсындары – 12. Негізінен бұталардың арасы мен ормандарды мекендейді. Жерде жүретін түрлері де бар. Ал суда тіршілік ететіндері жоқтың қасы, тек сушылқара ғана қорегін су ішінде жүріп ұстайды. Торғайтәрізділердің көпшілік түрі моногамды, жылына 2 рет ұрпақ береді, ұяларында 4 – 8 жұмыртқа болады, жұмыртқаларын мекиені де, қоразы да кезектесіп басады. Қоңыржай белдеулердегілері – жыл құстары, тропиктік аймақтардағылары – отырықшы құстар. Жейтін қорегіне қарай өсімдік қоректілер және жануар қоректілер болып бөлінеді. Торғайтәрізділер зиянды жәндіктерді жеп а. ш. мен орман ш-на орасан зор пайда келтіреді.

Торғайтәрізділер 4 отряд тармағына бөлінеді: мүйізтұмсықтылар, тиранналар, қарапайым торғайлар және сайрағыш құстар. Мүйізтұмсықтылардың (Eurylaіmі) Африка мен Азияның тропикті аймақтары мен шығыста Филлипинге дейінгі жерлерде кездесетін 8 туысы, 14 түрі бар. Дене тұрқы 13 – 28 см. Қауырсындары жасыл, көк, кейде қызыл не қара түсті болып келеді. Тиранналардың (Tyrannіdae) Америкада (тек қиыр солт-нде ғана кездеспейді) және Галапагос, Фолкленд (Мальвин) аралдарында кездесетін 119 туысы, 365 түрі белгілі. Дене тұрқы 8 – 40 см, қауырсындарының түсі сұр, қоңыр және жасылдау болады. Қарапайым торғайлар (Menurae) Австралияда таралған. Бұлардың көмекейінде 2 – 3 жұп дыбыстық бұлшық еттері жақсы дамыған.

Торғайтәрізділердің Қазақстанда 23 тұқымдасы, 32 туысы, 220 түрі бар. 3 түрі: көкқұс, Іле жорға торғайы, үлкен құралай Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Тағы қараңыз
* Сайрағыш құстар

## Дереккөздер


Санат:Құс топтары
Евгений Васильевич Коломеец

**Евгений Васильевич Коломеец** (30.1.1928 жыл, Ресей, Омбы қаласы) – физика-математика ғылымдарының докторы (1984), профессор (1985).

ҚазМУ-ды (1956, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 
*1956 жылдан осы университетте аға лаборант, инженер, кіші, аға, ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады.

Негізгі ғылыми еңбектері космофизика, космостық сәулелер физикасы мен ядролық физиканың іргелі және қолданбалы мәселелерін зерттеуге арналған.

620-дан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 12 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:30 қаңтарда туғандар
Санат:1928 жылы туғандар
Санат:Омбыда туғандар
Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті қызметкерлері
Санат:Қазақстан физиктері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары
Қарауылқожа Бабажанов

**Қарауылқожа Бабажанов** (туған-өлген жылы белгісіз ) — Бөкей ордасының старшыны (19 ғасырдың1-жартысы), ірі жер иесі, саудагер, Жәңгір ханның қайын атасы. 

Орынбор, Орал және Астрахан қалаларындағы кәсіпкерлермен тығыз байланыс орнатып, Бөкей ордасында жәрмеңкелер өткізуді ұйымдастырып тұрған. Орынбор шекаралық комиссиясының төрағасы Г.Ф. Генспен жақын қарым-қатынаста болған. Оның мәлімет беруі бойынша Генс қазақтарға қатысты бірқатар тарихи аңыздарды жазып алған. 1833 жылы Каспий теңізі маңындағы қазақтардың старшыны, ру басы болып тағайындалды. 1834 жылы Астраханда теңіз жағалауын қол астындағы халыққа жалға беру жөнінде князь Н.Б. Юсуповтың және графиня А.А. Безбородконың іс басқарушыларымен тәуелді шарт жасасты. Жалға берілген Жер үшін алынатын алым-салықты жинауда бұқара халыққа зорлық-зомбылық көрсетті. Оның шабындық жерлерді тартып алуы халық наразылығын туғызды. Бұл Исатай Тайманұлы бастаған көтерілістің (1836 — 1938) шығуына алып келді. Бабажанов көтерілісті басуға белсене қатысты.
## Дереккөздер


Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Санат:Қазақ би-шешендері
Людмила Владимировна Руденко

**Людмила Владимировна Руденко** (27 шілде 1904 — 18 ақпан 1986) —  кеңес шахматшысы. 1950 жылдан 1953 жылға дейін әйелдер арасында шахматтан КСРО -ның екінші әлем чемпионы.

Ол 1950 жылы ФИДЕ халықаралық шебері (IM) және халықаралық әйелдер шебері (WIM), 1976 жылы әйелдер гроссмейстері (WGM) атағына ие болды. Ол халықаралық шебер атағына ие болған алғашқы әйел болды. Руденко 1952 жылы әйелдер арасында КСРО чемпионы болды.

Шахмат жарыстарына 1926 жылдан қатысып, КСРО чемпионы (1952) және күміс жүлдегері (1936, 1945, 1947 — 48, 1953) болды. 1950 ж. әлем чемпионы атағын жеңіп алды. Бірақ 1953 ж. Е.Быковамен болған матчта жеңілді (6:8). “Құрмет белгісі” орденімен марапатталған (1957).

## Дереккөздер:


Санат:КСРО шахматшылары
Санат:Шахматтан әйелдер арасындағы әлем чемпиондары
Торғай темір кенді белдемі

**Торғай темір кенді белдемі**, *Торғай темірлі белдемі* – Торғай ойпаңының батыс бөлігін алып жатқан темір кендерінің жиынтығы. 1949 жылы ашылған. Белдем Оңтүстік Оралдың шығыс сілемдері, Сарыарқа, Батыс Сібір, Сарысу және Арал ойыстарымен шектесіп жатыр. Оның құрамына Орал Сырты көтерілімі, Қостанай ойысы, Обаған көтерілімі және Ақсуат ойысы енеді. 

## Геологиялық құрылымы
Кен түзуші денелер төменгі тас көмірдің ортаңғы визей мен төменгі серпухов ярусы астындағы жанартаутекті-шөгінді тау жыныстары болып табылады. Ливанов және Апанов меридиандық жарылымдарымен шектелген ортаңғы визей мен төм. серпухов ярусы асты түзілімдері эвгеосинклиналдық дамуының соңында Соколов-Сарыбай кешенді интрузияларының кірігіуімен қатпарланады. Ярус асты тау жыныстары үш свитадан құралған: 
* кентасты сарыбай свитасы (С1v21) қалыңдығы 3000 м, оңтүстікке қарай 700 м-ге азаятын андезитті құрамды туфогенді қабаттан;  
* кен бақылаушы соколов свитасы (C1v31) жалпы қалыңд.ығы 600 – 1000 м доломиттер, ангидридтер, туффиттер, сазтастар және құмтастар, сирек туфтар қабаттары бар әктастардан;  
* кенүсті қоржынкөл свитасы (C1v32–s) соколов свитасымен фациалды ауысып, төменгі будасы доломитті қабаттары бар әктастардан тұрады. 

## Кен орындары
Соколов свитасында белдеудің скарндық кен орындарының (жалпы қоры 7,5 млрд. т) көпшілігі (Соколов, Сарыбай, Ломоносов, Талкөл, Адай, Бенқала Сор, Шағыркөл, т.б.) орналасқан. Оолитті қоңыр темір тас кендерінің (жалпы қоры 16,5 млрд. т) ішіндегі ірілері – Әйет және Лисаковск кен орындары. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан кенді аудандары
Санат:Қазақстан темір кен орындары
Санат:1949 жылы пайда болғандар
Бабайқорған (бекініс)

**Бабайқорған**, *Сасық бұлақ* — 6 - 8 ғасырлардан сақталған көне бекініс орны. Жамбыл облысы, Талас ауданы, Ынтымақ қыстағының жанында. 

Зерттеу жұмыстарын 1940 жылы археолог Е.К. Покровский жүргізген. Ұзындығы батыстан солтүстікке қарай 180 м, ені солтүстігінен оңтүстікке қарай 134 м, биіктігі 12 м, жұмыртқа тәрізді дөңес төбе. Қазба жұмыстарын жүргізу кезінде үстіңгі қабаттан 8 адамның мәйіті табылды. Олар 1921, 1931—33 жылы ашаршылық кезінде қаза болғандар деген жорамал жасалды. Төменгі мәдени қабатынан жазуы бар күйдірілген қыш тақта мен ыдыстар, қол диірменнің сынығы, тастан жасалған үккіш, келсап, соқаның басы, адам мәйіті салынған көзе табыттар, т.б. табылды.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысы географиясы
Санат:Қамалдар
Түбірлес сөздер

**Түбірлес сөздер**  – бір түбір арқылы жасалған туынды сөздер. Макросемалы бір буынды түбірден түрлі сөзжасамдық тәсіл негізінде алуан түрлі семаларға жіктеліп, бір семантик. өріске жататын ортақ мағыналы туынды сөздер түбірлес сөздер аталады.

Түбірлес сөздерді құраушы түбір сөздің семемасы барлық туынды сөздер мағынасында сақталады, бұл түбірлес сөздердің бір семантик. өрісте жатуының басты шарты саналады. Сондықтан олар тек тұлғалық жағынан ғана емес, ішкі семантик. құрылымы жағынан да жақын болып келеді. Түбірлес сөздер қатарына барлық сөзжасамдық тәсілдер арқылы жасалған атаулар толықтай ене алады. Түбірлес сөздердің сандық жағынан өсуі, дамуы түбір мағынасының сапалық тереңдігімен байланысты. Мысалы, асау сөзі арқылы төмендегідей туынды сөздер жасалады: асаулық, асаудай, бас асау, асаудайын, асаукөк, асаулау, асаулан, асауша, асауырақ, т.б. Фразалық тіркестер атау ретінде танылатындықтан, сөздердің барлығы жеке семаға ие, өзіндік номинативтік белгілері қалыптасқан туынды сөз болады. Түбірлес сөздер қатарын мағыналық даму арқылы жасалған сөздер де толықтыра алады. Мысалы, айтыс-айтыс, сабақ-сабақ, жазу-жазу-жазу, оқтау-оқтау, ақ-ақ-ақ, ат-ат-ат, т.б. омонимдес тұлғалар да түбірлес сөздер ретінде қарастырылады. Тұлғалық жағынан бірдей атаулар арасында мағыналық ортақтық, тектестік, жақындық болған жағдайда ғана олар түбірлес сөздер ретінде танылады. Оларды айқындаудың басты шарты – мағына. Түбірлес сөздердің мағыналық құрылымында генет.-семантик. кілт (код) сақталады, бұл негізде сөздер арасындағы ортақ генет. тектестікті табуға болады. Түбірлес сөздерді сөзжасамдық тұрғыдан талдаудың төмендегідей негізгі шарттары бар: 1) Түбірлес сөздер өзегінде бір ғана түбір не негіз болады; 2) өзек сема арқылы қалыптасқан туынды мағынада ортақ сема сақталады; 3) жаңа номинативті мағынада сөзжасамдық мағына болады; 4) Түбірлес сөздер бір семантик. өрісте жатады.

## Дереккөздер
*Аханов К., Грамматика теориясының негіздері, А., 1996
*Оралбаев Н., Қазақ тілінің сөзжасамы, А., 2002
*Салқынбай А., Қазақ тілі сөзжасамы, А., 2003



Санат:Биология
Рудный Алтай

**“Рудный Алтай”** — облыстық газет. Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық және Өскемен қалалық комитеттері мен еңбекшілер депутаттары облыстық кеңесінің органы болды. 1918 жылғы 10 сәуірден шыға бастаған. 1920 жылдың қаңтарына дейін “Голос Алтая”, 1 қаңтардан “Известия Усть-Каменогорского уездного революционного комитета”, ал тамыз айынан “Советская власть” деген атпен шығып тұрған. 1921 жылдың соңғы кездерінде қағаз тапшылығынан жабылып, 1923 ж. “Смычка”, 1924 ж. “Крестьянский труд”, 1930 — 39 жылдың “Прииртышский коммунар”, 1939 жылдың 27 желтоқсанынан “Большевик Алтая”, 1953 ж. “Знамя коммунизма”, 1963 жылдың 1 мамырынан “Рудный Алтай” деген атпен шықты. 1968 ж. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.

## Дереккөздер:


Санат:Орыс тілді газеттер
Санат:Шығыс Қазақстан облысы газеттері