open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Салыстырмалы қате

’’’Салыстырмалы қате ’’’ (Относительная ошибка; relative error) есептеуіш [[техника|техникада]] — жадтағы сан мен экранға шығарылатын санның арасындағы айырмашылық. Бұл қате мәлімет терді экранға шығару кезінде дөңгелектеуден немесе шығарылатын ондық санға берілетін орын санының жетіспеушілігінен туындайды.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Күшейткіштің ығыстыру кернеуі

**Күшейткіштің ығыстыру кернеуі** (*Напряжения смешения усилителя*) — күшейту элементінің жұмыс режімін белгілеуде басқарушы элементке алдын ала берілетін кернеу. Сигналды күшейту кезіңде ол өзінің бастапқы берілген шамасы маңында сигнал тербелісінің сипатына сәйкес өзгеріп отырады, ал күшейткіш каскадтың шығысында сондай сипатта күшейтілген сигнал алынады. Ығыстыру кернеуінін шамасына қарай күшейткіш үш режімде (А, В, С) жұмыс істейді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Күшейткіштің шуыл коэффициенті

**Күшейткіштің шуыл коэффициенті** (*Коэффициент шума усилителя*) — транзистор (шам) шығысындағы шуыл қуаттарының қосындысының транзистор (шам) шығысында тек сигнал есебінен алынатын қуатқа қатынасымен анықталатын шама: **К= (Рг + Р )/Р** 

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Дефляциялық қазаншұңқырлар (ойыстар)

**Дефляциялық қазаншұңқырлар (ойыстар)** - борпылдақ материалды желдің үрлеп әкетуінен пайда болған бедердің теріс пішіні. Беткейлерден еріген қар, нөсер, жаңбыр суларымен сілтіленген немесе ағып келген тұздардың жиналған жерінде пайда болады. Құрғаған сорларда тұзды-минералды шаң түзіледі. Үрленген қазаншұңкырлардың көлденеңі бірнеше метрден ондаған км-ге, тереңдігі 150 м-ге дейін барады. Ең ірі және терең қазаншұңқырларды үгілу ойыстары деп атайды (мысалы, Орталық Азиядағы Турфан ойысы).

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Диагональдық жаға

**Диагональдық жаға** - жағалық сызықтың асимметриялы иректеліп бөлшектенуімен сипатталатын жаға. Кезектесіп отыратын, ұзына бойы созылған және көлденең қысқа телімдерден тұрады. Жағаның жалпы бағыты мен негізгі тектоникалық құрылымы сүйір бұрыш құрайды.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бағдарламалаушы

**Бағдарламалаушы** (Программист) — есепке талдау жасайтын және оны бағдарламалау тілінде жазатын адам.

### Білім саласында
Негізгі кәсіптік қызмет ретінде бағдарламалау техникалық және ғылыми салаларда қолданылады.
Технология саласында: техник-программистердің (бұрынғы «программист-лаборант») техникалық біліктілігі және бағдарламалық инженердің жоғары техникалық біліктілігі ерекшелінеді. Тиісті біліктілігі бар мамандардың (техникалық мамандар мен инженерлердің) қызмет ету саласы - функционалдық, құрылымдық және технологиялық талаптарға сай келетін (өнімнің нәтижесі болып табылатын) бағдарламалық қамтамасыз етуге сәйкес келетін бағдарламалық өнімдерді әзірлеу және өндіру болып табылады. 
Ресейде бағдарламалық инженерлерді даярлау «Информатика және компьютерлік техника» бағыты бойынша «Есептеу техникасы және автоматтандырылған жүйелердің программалық қамтамасыз ету» бейініне сәйкес дайындық жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Мамандықтар
Францишек Казимирович Богушевич

**Богушевич Францишек Казимирович** (1840- 1900), беларусь ақыны. Реалистік бағытта жазылған жыр жинақтарында ауыр езгіде жүрген беларусь шаруаларының ауыр тұрмысы, әлеуметтік теңсіздік, саяси бостандық, жақсы өмірді аңсау тақырыптары шебер жырланады. Әуезов «КСРО халықтары әдебиеттерінің өркендеуі» атты мақаласында Богушевичтің «Беларусь сырнайын» айрықша талқылауды, революцияшыл-демократ ақынның өмірі мен еңбегін зерттеуді ұсынады.
## Дереккөздер


Санат:1840 жылы туғандар
Санат:1900 жылы қайтыс болғандар
Санат:Беларустар
Санат:Беларусь ақындары
Динамикалық гляциология

**Динамикалық гляциология** - мұздықтардың режімін, өзгеру себептерін түсіндіру, бұрынғы мұз басуды қалпында зерттеуді және оның дамуын болжау мақсатымен мұздықтарды макроскопиялық физикалық жүйелер ретінде эксперименттік зерттеумен, талдаумен және математикалық сипаттаумен айналысатын гляциологияның бөлімі. Терминді орыс ғалымы П.А. Шумский ұсынған.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Байланыс тізбегінің индуктивтігі

**Байланыс тізбегінің индуктивтігі** (Индуктивность цепи связи). Байланыс тізбегінің индуктивтігі сымдардың іштеріндегі индуктивтіктер мен екі сым арасындағы
индуктивтіц қосындысынан тұрады.
Сым ішіндегі индуктивтік сым ішіндегі магнит өрісіне байланысты.
Сыртқа тебу әсерінен сым ішіндегі
жиілік өскен сайын магнит өрісінің
азаюына байланысты сым ішіндегі
индуктивтіктер азаяды. Екі сым арасындагы (сыртқы) индуктивтік сыртқы магнит ағынымен, одан өтетін
токтың шамасымен анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Салыстыру схемасы

’’’Салыстыру схемасы ’’’ (Схема сравнения; the circuit of comparison) — екі шаманы салыстыруда олардың айырмашылық сигналын шығарып беретін элемент, түйін немесе құрылғы.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Динамикалық климатология

**Динамикалық климатология** — климаттың ерекшеліктерін атмосфера циркуляциясы процестерінің нәтижесі ретінде зерттейтін климатологиядағы бағыт.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Динамикалық геоморфология

**Динамикалық геоморфология** — жер бедері динамикасын (серпінін) зерттейтін және оның бедер түзетін басты процестерін анықтайтын геоморфологиядағы бағыт. Бедердің кинематикасын да қамтиды.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Ганн диоды

**Ганн диоды**  -
біртекті шалаөткізгіш кристалыына
күшті тұрақты электр орісін (шамамен бірнеше кВ/см) қосқанда пайда
болатын теріс дифференциалдық
кедергісі бар екі электродты (*p-n* өткелі жоқ) шалаөткізгіш аспап; іс-әрекеті Ганн эффектісіне негізделген. 1—100 ГГц жиіліктер диапазонда
АЖЖ тербелістерін қоздыру және
күшейтуге арналған. Ганн диоды шалаөткізгіш материалдың, әдетте, галлий арсенидінің миниатюрлы моншағы (ұзындығы 0,1мм) немесе *p-n* өткелі
жоқ эпитаксиал үлдірі болып табылады,
оның екі шықпасы (электроды) бар.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Салыстыруға келмеушілік

’’’Салыстыруға келмеушілік ’’’ (Несравнимость; uncomparability) — {A,R} жартылай ретінде: егер aRB, BRa екеуі де орындалмаса, онда А-дағы а және  в салыстырмалы емес.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Динамикалық қолат

**Динамикалық қолат** - тау жотасының сыртында түзілген ауа қолаты. Ол арқылы ауа тасымалданады, мысалы, АҚШ-таКордильера тауларынан шығысқа карай болады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жанұзақова Ақтолқын

**Жанұзақова Ақтолқын** (7.5.1988 жылы туған, Шәуілдір ауылы) - спортшы. Дзюдо күресінен халықаралық турнирде (Қырғызстан, 2003, 1-орын), жасөспірімдер арасындағы Азия біріншілігінде (Якутия, 2003, 1-орын); самбодан әлем біріншілігінде (Орал, 2003, 3-орын), т.б. жүлделі орынға ие болған. Қазір Түркістан қаласындағы Олимпиада резервтерін даярлайтын спорт мектебінің шәкірті.

## Дереккөздер
Динамикалық метеорология

**Динамикалық метеорология** — тропосфера мен төменгі стратосферадағы атмосфералық процестерді зерттеумен айналысатын метеорологияның бөлімі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Күшейту элементтерін қосу схемалары

**Күшейту элементтерін қосу схемалары** (*Схемы включения усилительных элементов*). Күшейту элементтерін қосудың үш түрлі схемасы бар:

* ортақ эмиттерлі (катодты, басталуы); 
* ортақ базалы (торлы, жаппалы); 
* ортақ коллекторлы (құймалы, анодты).

Бұл схемалардың біріншісі (ОЭ) сигналдың өз шығысындағы фазасын кері өзгертеді, кернеу мен токты бірдей күшейтеді, ең жоғары қуат шығарады. Кіріс жөне шығыс кедерплерінің шамасы орташа.

Екінші схема (ОБ) ез шығы-сындағы сигнал кернеуінің полярлығын өзгертпейді жөне кіріспен салыстырғандағы шамасын арттырмайды (күшейтпейді). Сондықтан мұндай схемаларды эмиттерлік (бастаулық, катодтық) кайталағыш деп атайды. Үшінші түрдегі схема (ОК) күшейтілетін сигнал полярлығын өзгертпейді, кернеу бойынша емес, ток бойынша күшейтеді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Санау

’’’Санау ’’’ (Счисление; notation) — сандарды бейнелеу және  өрнектеу тәсілі. Санау жүйелерінде кейбір п бірлікті сан (мысалы , он) 2-разрядтың бір бірлігіне бірігеді, сондай-ақ бірлігі 2-разрядтың сол саны 3-разрядтың (жүздік) бірлігіне бірігеді және т.б. п саны санау жүйесінің негізі, ал әрбір разрядтың бірліктер санын белгілеуге пайдаланылатын таңбалар цифрлар деп аталады. Ең көбірек пайдаланылатын санау жүйесі — ондық санау жүйесі. Компьютерде екілік санау жүйесі қолданылады. Екілік санау жүйесінде әрбір сан "О" және  "1" цифрларының көмегімен өрнектеледі.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Абыралы Мырзабаев

**Абыралы Мырзабаев** (1827-1918), Абай елінің адамы. Абайдың «Абыралыға» деген өлеңі бар. Абайдың інісі Ысқақ Құнанбаев болыстық құрғанда, Абыралы 6 жыл оның кандидаты болған. Өзі оқымаған адам болса да ораза-намаздан қалмаған. Содан барып «*Абыралыға*» деген өлеңі туған. Абыралының бейіті «Қосқудық» деген жерде. Әуезов: 

«Абайдың біртіндеп өсуіне қонымды, сыйымды тек Абай ғана айтарлық өлеңдер болса, неге беземіз? «*Абыралыға*», «*Сап-сап көңілім*», «*Тайға міндік*», «*Жарк етпес*» Абай жазуға лайық емес деп кім айта алады. Осылардан реалист сатирик болатын сыншы, ойшыл Абай көрініп тұрған жоқ па? «*Абыралыға*» тіпті қызық, «пошел» деген орыс сөзімен Құран аятын араластыра мысқылдайды, богохульство... бұны да Абай ғана айта алады» 

деген («Абайтанудан жарияланбаған материалдар», 47-бет).

## Дереккөздер


Санат:1827 жылы туғандар
Санат:1918 жылы қайтыс болғандар
Ганн эффектісі

**Ганн эффектісі** — тұрақты кернеу кезінде токтың жоғары жиілікті тербелісі пайда
болатын, *N*-тәріздес вольт-амперлік
сипаттамасы бар шалаөткізгіш. Оны
1963 ж. американ физигі Дж.Б. Ганн
GaAs пен ZnP қосылыстарында анықтаған. Кейін баска ШӨ қосылыстарда
да байқалған (ZnSb, ZnAs және т.б.).

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Диагональдық аңғар

**Диагональдық аңғар** ( — бұрыштан бұрышқа баратын) — тектоникалық құрылымдардың созылу бағытын қайсыбір бұрыштармен (тек тік бұрышпен емес) қиып өтетін өзен арнасы. Аңғарды құрайтын тақташалардың біркелкі берік болмауының салдарынан аңғар бірінен кейін бірі кезектескен, ұзына бойы созылған және көлденең телімдерге (қатпардың осіне қатысы бойынша) бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Драматургияның заңы туралы кейбір ойлар

«**Драматургияның заңы туралы кейбір ойлар**»,жазушының мақаласы.

1953 жылы қазан айында Мәскеуде өткен КСРО Қазақстан жазушылар одағының 14-пленумында сөйлеген сөзі. «Әдебиет жене искусство» журналында (1953, №12), жазушының «Уақыт және әдебиет» (1962, 355-363-беттер), 12 томдық (1969, 12'том, 97-106-беттер) шығармалар жинақтарында жарияланған. Қолжазбасы жазушы мұрағатында орыс тілінде «Выступление Мухтара Ауэзова (на XIV пленуме Союза советских писателей СССР)», «К тезисам выступления на пленуме Союза писателей» деген атпен және машинкаға басылған бірнеше данасы №241-папкада сақталған. Жазушы өз сөзін орыс совет драматургиясы мен ол туралы жазылған сын біздің еліміздегі әдебиеттер үшін «ең жоғарғы, ең жемісті, беделді лаборатория» екендігін, сондықтан Мәскеуде ұлт авторларының пьесаларын орыс тілінде көрсететін халықтар достығы театрының құрылуы «кезек күттірмейтін мемлекеттік мәселе деп ұғамын» деген ұсыныстан бастайды. Автор біздің әдебиеттерімізде жоғары идеялық-көркемдік дәрежеде жазылған күшті пьесалар болғанымен, «сол табыстарды қорыгындылап, одан да әрі алға қарай дамып, өсуіне жәрдем беретін ғылыми саласы жоқ».

Қазіргі жазылып жүрген сын мақапапар мен оқулық еңбектерде драматургия туралы әдебиеттің басқа да жанрларына қатысты жалпы жәйттарды жалпылама сипай айтылатыны туралы бірнеше мысалдар келтіріп, «драматургиялық шеберліктерінің өзіндік ерекшеліктерін ашатын ешқандай талдаудың» кездесе бермейтіндігіне өкініш білдіреді. «...Оның үстіне формаға драматургиядан қатаң қарайтын жанр жоқ. Пьесаның көлемі 70-80 машинка бетінен аспауға тиіс. Ал қай поэма, повесть, не романның келемі белгіленіп берілетін еді? Көлемге қатаң қараудың өзі формаға қатаң қарауды көрсетеді» деп, пьесаның идея, образ, тіл ерекшеліктерін талдап зерттеумен қатар, оны драматургияның өзіндік зандылықтары, теориясы тұрғысынан да жете танып-зерттеу қажеттігін ескертеді. Бұл тұрғыдан автор пьесаның шартты компоненттері ретінде экспозиция, байланыс, өзекті оқиға, шарықтау шегі, шешілу т. б. белгілерін атап көрсетіп, «драматургияда конфликт мәселесі пьесаның жанрлық белгісін көрсететін шешуші элементтің бірі... Бұл - өлеңді белгілейтін поэтика элементтері сияқты драматургияның негізгі компоненті» деп, сол кезеңде өріс алған конфликтсіздік теориясын қатаң сынға алады.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Жанысбек Құтпанұлы

**Жанысбек Құтпанұлы**, Қара тәуіп (1837-1914, Қарақтау маңы) — тәуіп, бақсы, қобызшы, күйші. Қоңырат тайпасының Құлшығаш руынан. Қаршы медресесін (Өзбекстан) бітірген. Науқас адамдарды дуаға оку, зікір салу арқылы емдеген. Ұрпақтары қазір Отырар, Арыс аудандарында тұрады.

## Дереккөздер
Әлам ад-Дин Әл-Жауһари

**Әлам ад-Дин Әл-Жауһари**, *Ибн Исмаил Әбу-л- Хасан әл-Жауһари әл-маңғұт Әлам ад- Динәл-Бағдади* — Отырар даласынан шыкқан атақты ғалым, ғұлама. Исмаил әл-Жауһари әл-Фарабидің ұлы. Арғы ата-тегі отырарлық ғалым Бағдад қаласында туылғандықтан, сауатын да Бағдад медреселерінің бірінен ашқан деуге негіз бар. Ибн Сайд әл-Кифти Әлам ад-Дин Әл-Жауһариді "белгілі әскер басы ("ар-раккаб салар"), ғалым ("алим фи-л-илм"), Бағдадтың даналары мен тамаша ойшылдары арасында геометрия ("илм ал-һандаса") мен математика ("ар-рийадат") саласында алғыр ақыл ("аз- зака") иесі, өте зерек еді" — деп көрсетеді. Сөйтіп, отырарлық тілшінің баласы тек ғалым ғана емес, сонымен қатар қолбасшылығымен аты шыққан. Бірақ Әлам ад-Дин Әл-Жауһаридің қандай соғыс, қандай ұрыстарда қолбасшылығымен атағы шыққандығы белгісіз. Ол өмір сүрген жылдарда өзара кырқысулар мен көтерілістер нәтижесінде Аббас әулеті құрған үлкен империя ыдырап, жеке иеліктерге бөлініп кеткен. Өз алдына билік құрған сұлтандар мен әміршілер атағын шығару үшін сарайларына сол кездегі қарасөз зергерлері мен жезтандай әншілер, ғалымдар мен дәуір даналары, ақындар мен ойшылдарды жарыса тартқан. Әлам ад-Дин Әл-Жауһари осындай кезде және ғалым отбасында дүниеге келгендіктен, жақсы тәрбие, үлкен білім алған. Ғалым негізінен ас¬трономия, геометрия, матема¬тика, филология секілді ғылым салаларына қатысты еңбектер жазған. Ибн Сайд әл-Кифти отырарлык ғалымның геометрия мен математика саласында өз замандастарынан озық көрінгенін айтқанымен, нақтылы еңбектерін атамаған. Сондай-ак оның астрономиялық аспап ("әл-алата-л-фа-лакийа") жасап, оны пайдаланғанын еске алғанымен, оның қандай аспап екенін анықтай қоймаған. Оның ғалым болуына ата жұртынан шыққан әкесінің жерлестері Ғаббас әл-Жауһари, Әбу Насыр ал-Фараби мен Исхақ әл-Фарабидің шығармалары әсер еткен деуге болады.

Әлам ад-Динді кейде энциклопедист ғалымдар санатына да жатқызуға болады. Оған ғылымның барлық саласымен айналысуына тура келді. Ғалым көркемсез өнерінде де озық көрінген. Замандастарының жазуынша: "Бағдадтықтар оның шешендік еөздері мен еңбегін әдемі сый ретінде пайдаланған". Бірақ өкінішке орай, оның нақтылы сөздері немесе жинағы туралы дерек бізге жетпеген. *"Әйел көркі — жүзінде, Еркек көркі — ісінде"* деген өлең жолдары аркылы отырарлық ғұламаның акын болғандығын да байқау қиын емес. Оның бәйіттері классик, араб әдебиетінің көрнекті өкілдері, өзінің замандастары аш-Шариф ар-Ради (970—1016),  әл-Мағарри (973-1057) шығармаларындағы ғазал (махаббат лирикасы), мадх (мадақ), уасф (суреттеу), т.б. белгілі жанрларға емес, әдетте ғалым, оқымысты акындар жырларынан жиі көрініс табатын афоризм, нақылға тән.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Күшейтілу

**Күшейтілу** (Усиление; magnification). Бейнені қалыптастыру, сызықты өлшемі сөйкес келетін нақты объектіге қарағанда біршама үлкен.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Гармоника

**Гармоника** ( — өлшемдес). 
* Жиілігі негізгі жұмыс
жиілігінен қысқа гармоникалық тербеліс. Гармониканың қысқалығына
байланысты ол екінші, үшінші, т.б. болып бөлінеді. 
* Жиілігі негізгі
тербеліс жиілігінен бүтін сан есе үлкен болатын гармоникалық тербеліс.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Санау жүйесін түрлендіру әдісі

’’’Санау жүйесін түрлендіру әдісі ’’’ (Метод преобразования системы счисления) — кездейсоқ араластыру әдістерінің бірі; ізделетін жазба кілтінің мәнін санау жүйесінің бірінен екіншісіне түрлендіруге және  алынған нәтижені осы жазба орналасқан бөлімге адрес ретінде пайдалануға негізделген.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Программалауыш

**Программалауыш** (Программатор) — пайдаланушы дайындаған программаны программаланатын тұрақты сақтайтын құрылғыға жазуға немесе тұрақты сақтайтын құрылғыны қайтадан программалауға арналған арнаулы құрылғы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Байланыс тізбегінің оқшаулау (изоляция) өткізгіштігі

**Байланыс тізбегінің оқшаулау (изоляция) өткізгіштігі** (Проводимость изоляции цепи связи) - сымдарды бөлектегіш изоляция, сымдарды қоршаған
диэлектрдегі шығынға байланысты
болады. Мұнда изоляция өткізгіштігі
тұрақты токтағы өткізгіштік пен
диэлектрлік шығын өткізгіштігінің
қосындысынан тұрады. Тұрақты
токтағы өткізгіштік изоляция материалына байланысты болады. Диэлектрлік шығын өткізгіштігі ток
жиілігіне (тура пропорционал), электрлік сыйымдылық пен шығын бұрышының тангенсіне тура пропорционал өзгереді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Дирекциондық бұрыш

**Дирекциондық бұрыш** ( — бағыт) — абсцисса өсіне Ох параллель сызық пен мәлім түзу сызық арасындағы бұрыш; ол Ох осінің солтүстік бағытынан сағат тілінің жүрісі бойынша мәлім бағытқа 0°-тан 360"-қа дейін есептеледі. Дирекциондық бұрыш бағыттын басы және соңы индекстермен көрсетілген* а* әрпімен белгіленеді.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Санау жүйесінің негізі

’’’Санау жүйесінің негізі ’’’ (Основание системы счисления; radix) — 
 * 1) ұсынылған нақты санды анықтау үшін экспонентпен белгіленген дәрежесін арттыратын, содан кейін мантиссаға көбейтілетін бүтін сан; 
 * 2) Санау жүйесінің негізі — санау жүйесін ұсынатын сан. Ондық санау жүйесінде бұл сан 10, ал екілікке — 2, сегіздікте — 8. Он алтылық санау жүйесінде негізі 16 тең.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Программалық артықтық

**Программалық артықтық** (Программная избыточность (избыточность программы); software redundancy) — жойылуы мәселені шешу нәтижелерінің өзгеруіне әкеліп соқпайтын программа операторларының жиынтығы. Ол программаны бақылау мен нәтижелердің ақиқаттығын арттыруға пайдаланылады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Кіріс баусым жинағы

**Кіріс баусым жинағы** (*Входящий шнуровой комплект*). Қолмен қызмет көрсетуші қалааралық телефон станциясынан кіріс байланыс үш сымды жалғаушы желілер, кіріс баусым жинағы (ВШКМ) арқылы қосылатын топтық (ГИ) және регистрлік іздеу (РИ) сатыларының көмегімен ұйымдастырылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Авторлық қолтаңба

**Авторлық қолтаңба**, белгілі бір адамдардың өз қолымен жазған жазуы, қойған қолдары немесе жазған хаттары мен шығармаларының қолжазбалары. Осыған байланысты авторлық қолтаңба ұлы ойшылдар мен жазушылардың, ғалымдардың, мемлекет, қоғам қайраткерлерінің қолтаңбаларын зерттеу нысаны болып табылады. Авторлық қолтаңба негізінен мемлекет иелігіндегі мекемелер мен кітапханаларда, жеке мұрағаттар мен кітапханаларда сақталады. Ал Әуезовтің мұрағаты мен кітапханасында жеке өзінің және көптеген ақын-жазушылар мен ғылым, өнер, қоғам қайраткерлеріне сыйға тартқан кітаптарында оның авторлық қолтаңбасы бар. «Абай» романының алғашқы кітабының шығуына үлкен септігін тигізген Б. Кенжебаевқа тарту еткен кітабына: 

«Бейсембайға! Кітаптың дүниеге шығуына еткен еңбегің мен достық, інілік көңіліңді айрықша бағалаған жүрекпен сыйлаймын. Мұхтар. 31.VIII.42» 

деп жазса, орыстың атақты жазушысы В. В. Ивановқа: 

«Аса қадірлі жерлесім, қазақ халқының айнымас досы, қымбатты Всеволод Вячеславовичке. М. Әуезов. 12.V.46»

деген ықылас білдірген. Ал шығармаларына қатысты қолтаңбалары өз алдына бір тебе, ол арнайы талдауды, зерттеуді қажет етеді.

## Дереккөздер


Санат:Қолтаңбалар
Гаустық жиіліктік манипуляция

**Гаустық жиіліктік манипуляция** (GFSK (Gaussian Frequency
Shift Keying)) — жиіліктік
манипуляцияның кірісіндегі төмен
жиілікті сүзгіші бар тәсіл. Ол Гаустың заңы бойынша кіріс импульстерінің түрін (пішінін) реттеп отырады. Ретгеу коэффиценті 0,5. Bluetooth,
DECT жүйелерінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Ортаңғы ми

**Ортаңғы ми** (mesencephalon;  — ортаңғы, *encephalon* — ми) — ортаңғы ми қақпағы мен үлкен ми аяқшаларынан тұратын ми бөлігі.

Ортаңғы мида аралық мидағы үшінші ми қарыншасы қуысын ромбы тәрізді мидағы төртінші ми қарыншасы қуысымен байланыстыратын түтікше қуыс — суқұбыры (суағар) болады. Ортаңғы ми қақпағы — қақпақты пластинканың беткей қабаты ақзаттан, ал терең қабаты сұрзаттан құрылған. Төрт төмпектің алдыңғы жұп төмпегінің сұрзаты — афференттік қыртысасты көру рефлекстерінің, ал артқы жұп төмпегінің сұрзаты тепе-теңдік және есту рефлекстерінің орталықтарын түзеді.
## Дереккөздер


Санат:Бас миы
Қабық

**Қабық** *(Оболочка; cladding)* —сәулежолдың өзекшесін қоршайтын және өзекшемен салыстырғанда сыну көрсеткіші төмен болатын оптикалық материал.Қабықтар, әдетте, көп қабатты болады. Талшықтың беріктігін, соққылардың жұтылуын және қоршаған ортаның әсерінен қосымша қорғауды қамтамасыз ету үшін пластиктен дайындалады. Мұндай буферлік қабықтардың қалыңдығы* 250-ден 900 мкм* дейін жетеді.

**Қабық** () - сүректің сыртында орналасқан бағанның бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Ақарық магистральды каналы

**Ақарық магистральды каналы**  — ортағасырлық су жүргізу торабының орны. Ақжар шатқалында. Негізгі арнасы ортағасырлық Оқсыз (Оксус) қалашығынан оңтүстік- шығысқа қарай 7 км жерде, Сырдария өзені жағалауында сақталған. 1974—76 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедицияның ирригациялық отряды (жетек. В.Грошев) зерттеген. Мұнда өзен сағасынан жоғары карай, бір-бірінен түрлі қашықтықта 9 негізгі телімдер сақталған. Каналдың жалпы ұзындығы 30 км-ге жуық. Топографиялық жағынан бас телімдерді үш топқа бөлуге болады. Бірінші топтағы каналдар жалының биіктігі 0,7 м, арнасының ені 5 м. Бұл топқа жататын канал сақталған (ұзындығы 1,5 км). Екінші топқа 3 канал кіреді. Үйінділерінің биіктігі 2,5 м, табанының ені 9 м, ұзындығы 2 км-дей. Үшінші топ 4 каналдан тұрады. Топографиялық жағынан жайыла жатқаны болмаса олар екінші топтағы каналдарға ұқсас болып келеді. Каналдың негізгі арналары батысқа қарай созыла жатыр және 5 км-ден кейін Оксус қаласына жақындай түседі. Осы телімнен негізгі арнадан әрбір 20—30 м сайын, арнаның екі жағынан су үлестіргіштер тартылады, олар өз кезегінде тағы да екінші дәрежелі су үлестіргіштерге, жүйекті арықтарға бөленеді. Олардың орташа ұзындығы 3 км, 1,5 км, 0,5 км, ені 5 м,
м, 1. Оксус маңына таяу канал шетінің үйінділері 2—3 м. Арнасының ені 9—10 м. Үйінділердің кейбір жерлерінде қолдан үйілген төбешіктер орны (биіктігі 8—10 м) сақталған. Мұндай төбешіктер су үлестіргіштер жанына орналасқан. Бұған қарағанда олар су арнасыа бақылау жасау үшін үйілсе керек. Оксус қаласы төңірегіндегі 1— 1,5 км жердегі егістік алқабынан ені 2—2,5 м жүйекті арықтар, ені 0,5—0,6 м, терендігі 0,2—0,25 м суландыру жүйесінің іздері сақталған. Ауданы 20x25 м, 20x35 м, т.б. егін алқаптары өте көп. Үйінділердің сырт жағында белгілі бір жүйе бойынша түсірілген ауданы 15x7 м, 7x12 м жер телімдері бар. Оларды биіктігі 0,3—0,5, ені 0,6— 0,7 м үйінділер қоршап тұр. Оксустан шыққан канал батысқа қарай тартылады, 8 км-ден соң Ақтөбе қалашығына, одан 1 км- ден кейін ортағасырлық Сумагартөбе қалашығына жетеді де, тармақталып кетеді. Одан жергілікті су бөгені толтырылып отырылған. Қазіргі уақытта ол диаметрі 70 м, терендігі 1,5 м ой- пат. Сумағартөбе калашығы төңірегінде канал арнасының ені 5—7 м, шетіндегі үйінділерінің биіктігі 1,5—2 м. Негізгі арнадан тартылған су үлестіргіштердің саны да аз. Олар 0,5—1 км-ге дейін қысқарады. Канал Сумағартөбеден 10—12 км кашықтықта жаткан Шүлембай мен Шұрық қалашықтарына қарай тартылады. Олардан кейін канал Сырдария сағаларының біріне жалғасады.
## Дереккөздер


Санат:Каналдар
Информациялық кері байланысты жүйелер

**Информациялық кері байланысты жүйелер** (*Системы с информационной обратной связью*). Информациялық кері байланыс жүйесінде тіке арнамен ақпараттық кодалық комбинация беріліп, оның көшірмесі беруші құрылғының жадында сақталады.

Қабылдау құрылғысында қабылданган ақпараттық кодалық комбинацияның түгелдей немесе белгілі бір заңцылықпен қысқартылып алынған түрі кері байланыс арнасымен хабар беру орнына қайтып беріледі. Ол жерде беруші құрылгыда сақталған мәлімет пен қайтып келген мәлімет салыстырылып, дұрыстығы тексеріледі.

:Егер кері байланыс арнасымен қайтып келген ақпараттық комбинация берілген комбинациямен бірдей болса, онда тіке байланыс арнасымен келесі ақпараттық комбинация беріліп, ал егер бірдей болмаса, онда алдыңғы қабылданған ақпарат сызылып тасталып, ол хабар берушіден тіке байланыс арнасымен қайтадан беріледі.

:Егер кері байланыс арнасындағы бөгеуілдің деңгейі төмен әрі кері байланыс арнасын қолданатын басқа жүйелерге қарағанда қарапайым болса, онда ақпараттық кері байланыс жүйесі берілетін мәлімет дәлдігін жоғары көтеруге тиімді жүйе болып есептеледі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Абдолла Жармұхамедов

**Жармұхамедов Абдолла** (13.11.1896, Қарақоңыр ауылына карасты Есқара елді мекені — 1940) — қоғам кайраткері. 1913 жылы Самарқаңдтағы училищені бітірген. 1913—16 жылы Қаттақорған уездік басқармасына хат-қағаз көшіруші, тілші-аудармашы, 1916—19 жылы уезд орталығы милиция басқармасының бастығы, 1919—23 жылы Қаттақорған уездік төтенше Комиссариатының төрағасы, 1923—26 жылы Түркістан АҚСР-і ішкі істер халкомының орынбасары, 1926—28 жылы Тәжік АССР-інің ішкі істер комиссары, т.б. жауапты қызметтер атқарған. Үш мәрте "Еңбек Қызыл Ту" орденімен марапатталған (1923; 1924; 1928).

## Дереккөздер
Әлеуметтік-этикалық трактаттар

**"Әлеуметтік-этикалық трактаттар"** - ұлы ғалым Әбу Насыр әл-Фарабидің (870— 950) әлеуметтік-этикалық мәселелерге арналған шығармаларының жинағы. Оларда әл-Фараби қайырымдылық, ізгілік, ар-ождан, даналық, кішіпейілділік секілді қасиеттерге философиялық тұрғыдан өз көзқарасын білдіреді. Бақыт және оған жету жолдары туралы айтады. *"Адам өмірінің мақсаты бақытқа жету болғандықтан, ең алдымен оның не екенін ұғынуы және сол бақытқа жету үшін не істеуге тиіе екенін білуі қажет"* дейді автор. Адамзат қоғамының дұрыс бағытта дамуы әлеуметтік тәртіпке, әлеуметтік құндылықтар жүйесіне тікелей байланысты екенін көрсетеді. Трактаттар орыс және қазақ тілдерінде алғаш рет 1975 жылы жарық көрді. Бұл жинакка әл-Фарабидің этика тақырыбына жазған *"Ӏзгі қала тұрғындарының көзқарастары жайлы трактат", "Бақытқа жету туралы", "Бақытқа жол сілтеу", "Азаматтық саясат"*, т.б. еңбектері енген.
## Дереккөздер
Программалық аспап

**Программалық аспап** (Программный инструмент; programming tool) — программаларды құруға, тестілеуге, талдауға немесе сүйемелдеуге пайдаланылатын программалық жасақтама.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жартөбе каналы

right|thumb
**Жартөбе каналы**, Аққұм ауылынан солтүстікке карай 5 километр жерде. 2005 жылы "Көксарай барлау тобы" (жетекші Х.Айтқұл) зерттеген. Канал Сырдария өзенінен шыққан арна арқылы Жартөбеге қарай тартылған. Сазантөбе тұсына келгенде 2—3 тармаққа бөлінген. Арнасының 4-5 метр, жанындағы үйіндінің биіктігі 1,70 метр. Жалпы ұзындығы 15—17 километр. Қызылқұм шөліне қарай тартылған тармақ арна орындары байкалады. Су өткен жүйекте арықтардың орны, олардың жанынан егістік алқаптары анықталған.

## Дереккөздер


Санат:Каналдар
Гексод

**Гексод** (*Hex* — алты электрод) —
алты электродтан, яғни катод, анод және торт тордан (екі басқарушы
және екі экрандайтын) тұратын
электрондық шам. Супер-гетеродинді
радиоқабылдағыштарда араластырғыш шам ретінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Қабылдаудан тыс аймақ

**Қабылдаудан тыс аймақ** (*Зона отсутствия приема; blind area*) — базалық станцияның қызмет көрсетуіндегі көлеңкелі аймағы. Мұндағы сигнал деңгейі өте аз, сондықтан мобильді станцияны сенімді қабылдау мүмкін емес. Радио- көріну аймағынан тыс жерде орналасқан жер үсті аймағы.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Санаудың екілік-ондық жүйесі

’’’Санаудың екілік-ондық жүйесі ’’’ (Двоично-десятичная система счисления; binary — to-decimal number system) — әрбір цифр оған эквивалент төрт екілік разрядтар тізбегі (тетрада) арқылы берілетін ондық сандарды ұсыну тәсілі.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Программалық бақылау

**Программалық бақылау** (Программный контроль; program check) — программаның орындалуының дұрыстығын немесе компьютер жұмысының дұрыстығын осы программаның ішкі бақылау бөлігінің немесе жеке программаның көмегімен тексеру.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Қадауышы бар қосқыш

**Қадауышы бар қосқыш** (*Штыревой соединитель; male connector*) — ұзарып шығып тұратын қадауыштың көмегімен механикалық және электрлік қосылысты қамтамасыз ететін кабельдік жүйе элементі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Ақбарыс

**"Ақбарыс"** - спорт клубы. 2001 жылы Шәуілдір аулында ҚР аға жаттықтырушысы, Қазақстан таэквандо федерациясының вице-президенті Ш.Қондыбаевтың демеушілігімен салынған. "Ақбарыс", кешенінде қазір спорттың қазақша күрес, еркін күрес, дзю-до, шығыс жекпе-жегі, таэквандо, т.б. спорт түрлерінен жаттығу өткізіледі. Сондай-ақ шахмат секциясы жұмыс істейді.
## Дереккөздер
Байланыс тізбегінің өшу коэффициенті

**Байланыс тізбегінің өшу коэффициенті**  (Коэффициент затухания цепи связи). Байланыс
тізбегіндегі таратылатын сигналдың
амплитудасының байланыс тізбегі
параметрлеріне байланысты кемуін
оның өшу коэффициенті деп атайды.
Өшу коэффициенті бірінші ретті
параметрлермен анықталып, тізбек
ұзындығы мен жиілік ауқымы өскен
сайын, сонымен қатар байланыс
жолдарының түрлеріне байланысты
әр түрлі дөрежеде өседі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Маханбет Жүсіпов

**Жүсіпов Маханбет** 1948 жылы Өзбекстан Республикасы, Бостандық ауданы, Ғазалкент қаласында туған. Тіл білімі маманы, филология ғылымдарының докторы, (1993 жыл) , профессор (1993 жыл), әдістемеші, ақын, аудармашы. Ташкент қаласындағы республикалық орыс тілі мен әдебиеті институтын бітірген. (1971 жыл). 1971 жылдан бастап осы институтта (қазір Өзбектің мемлекеттік әлем тілдер университеті) оқытушы, доцент, профессор, қазір орыс тілі мен әдебиеті кафедрасының меңгерушісі.
## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Санат:Тұлғалар
Автоцензура

**Автоцензура**, ақын, ғалым, жазушы, қоғам қайраткерлерінің өзі жазған туындыларына, қоғам дағы саяси-әлеуметтік жағдайдан туындайтын қысым түріне, ой-пікірді, қатаң түрде бақылайтын жағдайға қарай автордың өз шығармасын өзі іштей бақылап, өз цензурасынан өткізіп, баспаға ұсынуын автоцензура деп атайды.

Автоцензура - мемлекет атаулының бәрінде билеуші топ тарапынан ақыл-ойға, пікір танымға жасалатын қысымның салдары, ол билеуші топ мүддесіне қарсы келер пікір атаулыны қудалаудан туындайды. Бізде Ресей империясы, Кеңес өкіметі билік құрған тұста айтылар ой-пікірге тұсау салатын арнайы цензуралық ұйымдар өмір сүрді. Автор кім болса да, оның атақ-даңқына қарамай, цензура оған өз дегенін істетті. Тек мақала, өлең, ғылы-
ми монографиялар ғана емес, радио, теледидар, кино, театр репертуарлары мен оқылатын лекциялар да қатаң цензура елегінен өтті. Цензура атаулының бәрі де мемлекеттік қауіпсіздік комитетіне бағынды. Цензура сүзгісінен теріс пікірі өтіп кеткен шығарманың авторы міндетті турде жазаланды. Міне, осындай жағдайға бейімделген шығарма авторлары өздері ұстанған ой-пікірін, дүниетанымын оқырманға жеткізудің түрлі әдіс-тәсілдерін іздестіріп, автоцензура тәсілі арқылы өз идеясын өткізіп отырған. Мұндай автоцензураның қазақ әдебиеті тарихындағы классикалық үлгісін Әуезов өзінің атақты «Абай жолы» эпопеясында қолданған. Патша үкіметі ұстанған отар халықтарды шоқындыру, орыстандыру жолындағы миссионерлік саясатты терең танып білген кемеңгер жазушы мұндай идеяны кеңес үкіметі әрі қарай интернационалистік ұранмен бүркемелеп, жалғастырып отырғанын сезген. Ол миссионерлік саясатпен оқырмандарын хабардар етіп, бұл мәселеге сын көзімен қаратуды мақсат еткен. 1951 жылы басылым көрген «*Ақын аға*» романында автор өз идеясын, яғни миссионерлік саясатты ғылыми-ағартушылық жолмен жүзеге асырушы миссионер-профессорлар Н. Ильминский (Орынбор), А. Алекторов (Омбы), Остроумов (Ташкент) әрекеттерін Семей генерал-губернаторының аузымен айтылатын көркемдік әдісті пайдаланған. Бұл роман шыға салысымен-ақ тұрпайы социологиялық сынның шабуылына ұшырады. Әуезов романды қайта жазып, «Абай жолы» деген атпен жариялады. «*Ақын аға*» романында әшкереленген миссионерлік саясатқа автоцензура жасап, жаңаша көркемдік тәсіл арқылы бүркемелеп жеткізеді. Патша үкіметінің миссионерлік саясатын Абайға оның орыс достарының бірі - Михайловтың пікірін жеткізу арқылы білдірген.

## Дереккөздер


Санат:Авторлық құқық
Санаудың он алтылық жүйесі

**Санаудың оналтылық жүйесі** — белгіленген негізі бар позициялық жүйе; оның негізіне 0,1,...,9 цифрлары мен A, B, C, D, E, F әріптері пайдаланылады, мұнда A, B, C, D, E, F бедер белгілері 10, 11, 12, 13, 14, 15 сандарына сәйкес келеді. Негізі 16-ға тең, ал ең кіші бүтін салмағы 1-ге тең.

## Дереккөздер

Санат:Санау жүйелері
Қайта өндіргіш

**Қайта өндіргіш** (*Регенератор; regenerator*) — байланыс жолындағы сандық сигнал тізбегінің пішінін, амплитудасын, уақыттық сипаттамаларын қалпына келтіруге арналған құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Аманғайша Жолдыханқызы Болсынбаева

**Аманғайша Жолдыханқызы Болсынбаева**(1974 жылы т.) - әдебиеттанушы.

## Өмірбаяны
* Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-нің филология факультетін бітірген (1996).
* 1997 жылдан «Әуезов үйі» ғылыми-медени орталығында қызметкер.

## Ғылыми жұмыстары
* «М. Әуезовтің «Қараш-Қараш оқиғасы» повесі шығармашылық тарихы мен текстологиясы» атты тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады (2004). Онда повестің үш нұсқасына (1927, 1936, 1960) текстологиялық салыстыру жасау арқылы суреткер шығармашылығына әсер еткен саяси-әлеуметтік жағдайлар шындығын ашып керсеткен.
Әуезов шығармашылығына қатысты
* «Қараш-Қараш оқиғасы» повесінің екі нұсқасы, (ҰҒА «Хабаршысы», филология сериясы, N3, 2000 ж.);
* «Қараш-Қараш оқиғасы» повесінің екі нұсқасындағы өзгешеліктер («Қазақ тілі мен әдебиеті». №10. 2001 ж);
* «Барымтаның қазақ ұғымындағы және Әуезов шығармаларындағы керінісі (Әдебиет және өнер мәселелері, N»4, 2002 ж.);
* «Әуезовтің «Қараш-Қараш повесіндегі прототип мәселесі (ҚазҰУ Хабаршысы», филология сериясы N"6, 2002 ж.);
* «Қараш-Қараш» повесіндегі авторлық идея тұғырнамасының керіністері. Ұлы тұлға ұлағаты», 2002 ж. (Халықаралық ғылыми конференция материалы);
* «Ғ. Мүсірепов пен М. Әуезов; 20-30-жылдардағы рухани құндылықтарға көзқарас», 2002 ж. Ғ.Мүсіреповтің 100 жылдығына байланысты өткен Халықаралық ғылыми конференция материалы мақалаларын жазды.

## Дереккөздер

Санат:1974 жылы туғандар
Санат:Қазақстан әдебиеттанушылары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары
Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары
Санат:Әуезовтанушылар
Малдыбаев Мұстақым

**Мұстақым Мәтікұлы Малдыбаев** (1880 жыл - 1927 жыл) – Алаш қозғалысының қайраткері, көрнекті қаламгер, публицист, ұстаз, білім саласын ұйымдастырушылардың бірі. Уфа  қаласындағы Ғалия медресесін бітірген.
Арғын тайпасы Қаракесек руы Айбике-Шаншар руынан шыққан.

1911-1918 жылдар аралығы – М.Малдыбаев шығармашылығының дәуірлеген тұсы. Бұл тұста ол «Қазақ», «Сарыарқа» газеттері мен «Айқап» журналына мақалаларын жариялап, талантты журналистік қырымен танылады. Мақалаларында сол тұстағы қазақ оқу-ағарту ісінің халі мен болашағы туралы талдау жасайды. Қазақ тілін қалай дамыту керек, оның болашақтың тілі болуына мүмкіндік жасау, өндіріс пен техникаға қалай араластыру керектігі жайлы көкейтесті мәселелерді көтереді. Қазақ әйелдерінің коғамдағы орны мен рөлі жөнінде де өзекжарды пікірлерін білдіріп отырады. Дін саясаты туралы талғамды талдаулар жасады. Одан баска да қоғамдық мәні зор мәселелер төңірегінде ой қозғайды. Бір қызығы, ол шығармаларын өз атымен жарияламаған көрінеді. Көбінде «М.М.», «Азамат Қорықбасов», «Мұстақым Ризабек», «Сәулесе» деген бүркеншік аттармен жариялап отырған екен.


1911 жылы Семейде «Жәрдем» баспасынан «Оқулық» атты кітабы жарық көреді. Бұл сол тұстағы айтулы оқиға еді. Қазақ балалары оқулыққа зәру кезеңде жарық көрген бұл оқулық көп адамның білім алуына жетекші құрал болғаны анык. 1912 жылы Андамасов деген азаматпен бірігіп «Қазақша ең жаңа әліппе» деген еңбек жазады. Ол Қазан қаласында басылып шықты. Бұл да өз кезінің сұранысына сай, дәл уақытында жазылған оқулық болды.


1917 жылы ақпан төңкерісінен кейін Семей облысында Қазақ комитеті ұйымдастырылғанда, ол сол комитеттің құрамына енеді. Қазақ комитеттері ұлттық мәселелерді зерттеп, халыққа жетекшілік ететін ұйымға айналады. Семейде облыстық казак сиезі ұйымдастырылады. Сиезді ұйымдастырған зиялы топтың жуан ортасында М.Малдыбаев та болды. Кешікпей еңбегі ел назарын аударып, ол халықтың беделді азаматтарының қатарына қосылады. Бүкілресейлік құрылтай жиналысына депутаттыққа кандидат ретінде ұсынылады. Мұнан соң М.Малдыбаевтың ұлттық мәселелерге деген танымы айқындала түседі. Қазақ халқының болашағы тәуелсіздікте екенін білген ол Алаш партиясының Семейдегі комитетін құруға ерекше еңбек сіңіреді. Алаш әскерін жасақтауға да қатынасты. Әсіресе, 1918-1919 жылдары Алаштың атты полкін ұйымдастыруға жан аямай кіріседі. Ел арасына барып, Алаш партиясының мақсатын тұсіндіреді. Қазақ елін қорғайтын бірден бір үкімет Алаш екеніне жұрттың сенімін қалыптастыру жолында үгіт-насихат жұмыстарын жүргізеді.
М.Малдыбаев өзінің өмірден алған мол білімін пайдалана отырып, қазақ арасындағы оқу-ағарту ісінің дамуы мен баспасөз қызметінің ірге тебуіне көп күш қосқан қайраткер. Ол Алаш қозғалысы кезінде де халыққа бастамашы бола білді.
Кеңес үкіметі тұсында Семейдегі педагогикалық колледжде, Губерниялық халық ағарту бөлімінде жұмыс істеді, баспасөзде редактор болды. Ақыр аяғында саяси қуғын-сүргіннің құрбаны болды.

## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Санат:1880 жылы туғандар
Санат:1927 жылы қайтыс болғандар
Программалық басқару ұстанымы

**Программалық басқару ұстанымы** (Принцип программного управления) — бұл ұстаным бойынша компьютерде есеп шығару (екілік шарттаңбада берілген) бастапқы мәліметтер мен аралық нәтижелер үстінен арифметикалық, логикалық операциялар орындаудан тұрады. Есеп шығару алдында оның алгоритмі командалар тізбегі ретінде көрсетіледі, яғни есеп шешу программасы жазылады. Жасалған программа бойынша есептеу процесі ұйымдастырылады (тізбекті түрде командалар орындалады).
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Санаудың позициялық жүйесі

’’’Санаудың позициялық жүйесі ’’’ (Позиционная система счисления; positional (representation) system) — саны цифрлардан тұратын бедербелгі тізбектесімен ұсынылған бедербелгісі, сондай-ақ бөлшекті ажырату бердербелгісі санның алгебралық таңбасы болып саналатын санау жүйесі. Ол і бойынша 1-ден К-ға дейін a*f(i) шамасының қосындысымен анықталады; мұндағы і — санның ұсынылуындағы цифрдің реттік нөмірі, f(i) — і-й цифрі орналасқан разряд салмағы деп аталатын сан, к — осы ұсынымдардағы цифр саны, а — санның ұсынымындағы і-й цифрімен ұсынылатын сан.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Байланыс тізбегінің толқындық кедергісі

**Байланыс тізбегінің толқындық кедергісі** (Волновое сопротивление цепи связи). Толқындық кедергі байланыс тізбегімен таралатын сигналдың шағылып кері
қайтпай, тура қабылданып таралуын
сипаттайды. Біртекті байланыс тізбегінде толқындық кедергі бірінші
ретті параметрлерімен анықталады,
бірақ тізбектің ұзындығына тәуелді
болмайды. Біртекті байланыс жолының толқындық кедергісі тізбектің
барлық жерінде бірдей болып, ол тек
тізбекпен өтетін ток жиілігіне тәуелді
экспоненциалды зандылықпен кемиді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Дала уәлаятының газеті

**Дала уалаятының газеті** — 1888 жылдың 1 қаңтарынан 1902 жылдың 12 сәуіріне дейін Омбы қаласында қазақ, орыс тілдерінде "*Акмолинские областные ведомоства*" газетіне қосымша ретінде шығып тұрған ресми газет.

Оның жарыққа шығуы – 1882 ж. құрамына Ақмола, Семей және Жетісу облыстары кірген Дала генерал-губернаторлығының құрылуымен байланысты. Газеттің басты мақсаты – жергілікті халықты үкімет жарлықтарымен таныстырып отыру.

Қазақшасының редакторлары – Ешмұхамед Абылайханов пен Дінмұхамед Сұлтанғазин.

Газеттің бейресми бөлімінде Ыбырай Алтынсарин, Шоқан Уәлиханов туралы деректер басылған. Абай, Мұхамбет Көпеев, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Әлихан Бөкейхан, А.Құрманбаев, О.Әлжанов, С.Шорманов, М.Жанайдаров, К.Жапанов, Б.Сыртанов, Ж.Ақбаев, Ж.Айманов, т.б. шығармалары, хаттары, мақалалары басылып тұрған. Оларда бұдан бір ғасыр бұрынғы қазақтардың қоғамдық-саяси өмірі бейнеленуі, әлеуметтік жағдайы, экономикасы, шаруашылығы, мәдениеті, салт-дәстүрі, т.б. туралы мол мәліметтер берілген. Қазақ ауыз әдебиетінің нұсқалары ("Қозы Көрпеш — Баян сұлу", "Нөрік батыр", "Еңлік-Кебек", "Бозжігіт"), Алдаркөсе, Жиренше шешен, Қожанасыр аңыздары, Шығыс сюжеттері ("Мың бір түн", "Шаһнаме", "Фархат – Шырын"), мақал-мәтелдер, жұмбақтар, орыстың белгілі ақын, жазушыларының кейбір шығармаларынан аудармалар жарияланған.

"Дала уалаятының газеті" басында көлемі 1/2 баспа табақ болып 4 бетке басылып тұрған. 1888 жылғы 8-санынан газет көлемі екі есе көбейтіліп, тұтас бір баспа табаққа жетіп, 8 бет болып шыққан. 4 беттік сандарында газет беті екі бөлікке бөлініп басылған. Сол жақтағы 1-бөлігінде араб әріптерімен жазылған қазақша мақалалар, оң жақтағы 2-бөлігінде орыс тіліндегі материалдар басылған. Ал 8 беттік нөмірлерінде алғашқы төрт беті түгел қазақша, қалған төрт беті орысша басылған. "Дала уалаятының газеті" аптасына бір рет, алдымен жұма сайын, кейіннен жексенбі сайын шығып тұрған. Ү.Сұбханбердинаның құрастыруымен "Дала уалаятының газетінің" материалдар жинағы 150 б.т. тұратын 4 кітап болып, 1996 ж. "Дала уалаятының газетінің" 5-кітабы, мазмұндалған библиофилософия көрсеткіші жарыққа шықты.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан газеттері
Санат:Орыс тілді газеттер
Санат:Қазақ тілді газеттер
Санауыш

’’’Санауыш ’’’ (Счетчик; counter) - 
 * 1) компьютерде кіріс нүктесіне біртіндеп келіп түсіп жатқан импульстердің санын анықтайтын құрылғы; 
 * 2) программалауда і:=і+1 түріндегі теліну операторының жалпы атауы.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жартытөбе (көне қала)

**Жартытөбе** – ежелгі қоныс орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Отырар ауданы, Қоғам ауылынан 0,5 км оңтүстікте. 

## Деректер
1969–70 жылдары Отырар археологиялық экспедициясы (жетекші К. Ақышев, К. Байпақов) зерттеген.
Қазіргі орны биіктігі 6,5 м төбе. Қазба жұмыстары жүргізілмеген. Төбе үстінен шамамен I-VIII ғасырларға жататын қыш ыдыстар сынықтары табылған. Төбені X-XII ғасырларда салынған канал бұзып өтеді. Алынған заттар Жартытөбе тұрғындары егін егіп, мал өсіргендігінен хабар береді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Информациялық өлшем

## Информациялық өлшем

**Информациялық өлшем** - қабылданған ақпарат J(X2 ,X1) пен берілген ақпараттың К(Х1) қатынасы. 
Бұл қатынас үлкен болса, онда осы өлшем бойынша бағаланатын әдістің ең қолайлы әдісі болады.

### Информацияны өлшеу өлшемі

**Информацияны өлшеу өлшемі** (*Измерения информации*). Егер хабардың, бір түрін (бөлігін) *"а"* деп белгілесек, ондағы ақпарат*** і (а)= -log(a)*** болады.

Мұндағы логарифмнің негізін қалағанымызша алуға болады. Егер оның негізін 2 деп алсақ, онда ақпарат екілік жүйеде битпен өлшенеді, ал егер натурал логарифм болса, онда натпен өлшенеді. Хабардың пайда болу ықтималдығы неғұрлым аз болса, ондағы ақпарат саны соғұрлым көп болады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Сандвич әдісі

’’’Сандвич әдісі ’’’ (Метод сандвича; sandwish method) — программалық бұйымдарды тестілеу әдісі; бұйымға кіретін модульдердің тестілеу бір мезгілде жоғарыдан (кемімелі тестілеу) да, төменнен (өспелі тестілеу) де басталады және  күн ілгері тағайындалған модульдердің бірінде аяқталады.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Орталыққа тепкіш жүйке талшығы

**Орталыққа тепкіш жүйке талшығы** (афферентное нервное волокно); (neurofibra afferentis,  — жүйке,  — талшық, afferens — әкелу) — сезімтал жүйке ұштары (рецепторлар) орналасқан сезім мүшелерінде пайда болған жүйке толқындарын (импульстерін), орталық жүйке жүйесіндегі сезімтал жүйке орталықтарына жеткізетін жүйке талшығы. Орталыққа тепкіш жүйке талшығы сезімтал нейроциттердің өсінділерінен (дендрит, аксон) құралады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Программалық блок

**Программалық блок** (Программный блок; program block) — begin және end операторлық жақшасына алынған әр түрлі (ақпараттық және белгілі бір іс-әрекет орындалатын) операторлар тізбегі болып табылатын программадағы құрама оператор. Блокқа бөлініп берілетін компьютердің жедел жады динамикалық түрде ол іске қосылған сәтте бөлінеді де, блок жұмысын аяқтаған соң босатылады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Генераторлық шам

**Генераторлық шам**. 
*Ток көзі энергиясын электромагниттік тербеліс энергиясына өзгертетін электрондық шам. Радиотаратқыштарда, өлшеу құралдарында, индукциялық қыздыру құралдарында қолданылады. Анодтан алынатын қуаттарына қарай төмен қуатты (50 Вт-қа дейін), орташа қуатты (5 кВт-қа дейін), жоғары қуатты (5 кВт-тан жоғары) генераторлық шамдар болып бөлінеді. Қазіргі кезде шығатын қуатты генераторларда қолданылатын шамдар жартылай өткізгіштік құралдармен алмастырылуда. 
*Тұрақты немесе айнымалы ток көзі энергиясын жоғары жиілікті (ЖЖ, 10 ГГц-ке дейін) электромагниттік тербелістер энергиясына түрлендіруге арналған электрондық шам. Генераторлық шамды қолданылуы әр түрлі радиотаратқыштарда (мысалы, радиохабарда, теледидарда, радиолокацияда), өлшеу аспаптарында, медициналық электроника құрылғыларында, зарядталған бөлшектер үдеткіштерінде және т.с.с. генератордың немесе күшейткіштің басқарушы элементі ретінде қолданылады. Генераторлық шамды электрондар санына қарай триодтар, тетродтар, пентодтар; жұмыс түріне қарай үздіксіз әрекетті және импульсті; анодтың ыдырату қуаты деңгейіне байланысты төмен қуатты (25 Вт-қа дейін), орташа қуатты (1 кВт-қа дейін), қуатты (250 кВт-қа дейін), аса қуатты (200 кВт-тан астам); жұмыс жиіліктерінің диапазоны бойынша қысқа толқындар (30 МГц-ке жиілікке дейін), ультрақысқа толқындар (300 МГц-ке дейін), дециметрлік және сантиметрлік ауқым немесе аса жоғары жиіліктер (АЖЖ — 300 МГц-тен жоғары); баллонның материалы бойынша шыны, металшынылы, металкерамикалы; катодты қыздыру әдісіне байланысты тура және жанама қыздырылатын; анодты суыту түріне қарай табиғи және еріксіз суыту деп жіктейді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Байланыс тізбегінің электр сыйымдылыеы

**Байланыс тізбегінің электр сыйымдылығы** (Электрическая емкость цепи связи). Сим-
метриялы байланыс тізбегінің электр
сыйымдылығы электр зарядының (Q)
екі сым арасындағы кернеуге қатынасына тең. Электр сыйымдылығы
тізбектің материалы мен геометриялық өлшемдеріне тәуелді. Электр
сыйымдылығы — тізбек ұзындығына,
диэлектрлік өтімділікке жөне сым
диаметріне тура пропорционал, екі
сымның арақашықтығына кері пропорционал. Байланыс тізбегінің
электр сыйымдылығы өтетін токтың
жиілігіне тәуелді өзгермейді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника