Инновация географиясы

**Инновация географиясы —** экономикалық география мен аймақтық экономиканың бағыты, жаңа идеялар, технологиялар, өнімдер жасау, енгізу және таратудағы кеңістік заңдылықтарын, сондай-ақ осы үдерістердің аймақтық дамуға әсерін зерттейді.

Ең көрнекті өкілдері: М. Фельдман, Р. Флорида, Р. Бошма, Д. Аудретш (Одрич), Б. Асхайм, Б. Э. Люндваль, А. Родригес-Поус, М. Фрич және басқалары. Осы тақырып шеңберінде әртүрлі уақытта П. Кругман, М. Портер, Ц. Грилихес, Р. Нельсон, К. Фримен және т.б. зерттеулер жүргізген. Бұл бағыт өкілдеріне формалды әдістерді белсенді пайдалану тән.

КСРО-да осы саладағы зерттеулер негізінен «ғылым-техника-өндіріс» циклінің айналасында шоғырланған. Ресейде ең жоғары дәйексөз алынған авторлар қатарында Л. М. Гохберг, И. Г. Дежин, Н. И. Иванова, А. И. Татаркин, В. М. Полтерович аталады. Отандық экономикалық географияда ең алдымен В. Л. Бабурин, А. Н. Пилясов, С. П. Земцов еңбектері ерекшеленеді.

## Негізгі ұстанымдар
**Сыртқы әсерлер және инновациялар**

Жаңа жаңалықтар екі түрге бөлінеді: формалдандырылған білім, яғни мақалалар, формулалар, графиктер арқылы берілуі мүмкін білім, және жасырын білім, яғни формалдандыруы қиын және тек мұғалімнен шәкіртке берілетін білім. Соңғысы ұзақ уақыт бойы ғылыми мектептер мен ірі зерттеу орталықтары бар жерлерде шоғырланады, ал мұндай білімді беру тек аймақтық шектеулі аумақтарда мүмкін. Жасырын білімнің болуы жаңа технологияларды everywhere жасау және қолдау мүмкін еместігін анықтайды.

Көптеген білімнің ерекшеліктері: бөлінбейтіндігі, шексіз қолданылуы мүмкіндігі және басқа субъектілерді толықтай пайдалануынан шектеу мүмкін еместігі. Сондықтан кейбір субъектілердің инновациялық әрекеттері басқа субъектілер үшін оң сыртқы әсерлер туғызады, яғни білім ағымы (knowledge spillover), және бұл жағдайда субъектілер бір-бірімен тікелей әрекеттеспей-ақ әсер етуі мүмкін.

**Білім ағымы** — бұл процесс, оның барысында «бір компания (жеке тұлға немесе адамдар тобы) жасаған білімді басқалар өз пайдасына пайдалана алады, компенсациясыз немесе білімнің өзіндік құнынан аз көлемде төлеммен». Жаңа білімнің қайтарымы аймақтар мен салалар деңгейінде нақты фирмалар деңгейінен едәуір жоғары, сондықтан инновациялық саясат көбінесе жеке фирмаларды қолдаудан гөрі аймақтық ынталандыруға бағытталуы керек. Білім ағымы ең қарқынды аймақтық шектеулі аумақтарда жүреді. Мысалы, патенттік дәйексөздердің саны өнертапқыштар арасындағы қашықтық артқан сайын айтарлықтай төмендейді, критикалық қашықтық ретінде 150–200 км қабылданады. Ресейде бұл көрсеткіш төмен болуы мүмкін, себебі ғылыми мектептердің мобильділігі аз және олар өзара тығыз байланыста, бұл аймақтық және жергілікті инновациялық жүйелерді зерттеу мен қолдауды басты міндет етеді.

Инновациялар географиясында зерттелетін сыртқы әсерлер арасында келесі түрлерді ажыратады: Кластеризация (локализация) әсерлері, немесе Маршалл — Эрроу — Ромер әсерлері; Қалауластыру әсерлері, немесе Джекобс әсерлері.

**Кластерлік әсерлер** фирмалардың бір сала аясында бірлесіп шоғырлануы кезінде, яғни аумақтың белгілі бір салаға мамандануы жағдайында пайда болады. Олар өнеркәсіптік аудандарды, КСРО-дағы ғылыми-өндірістік бірлестіктерді және қазіргі кластерлерді зерттеудің негізін құрайды. Бір-біріне жақын салалардағы фирмалардың (кластерлік топтардың) географиялық жақындығы арнайы өндірістік факторларға, ерекше әрі бейресми білім мен құзыреттерге қол жеткізу тұрғысынан тиімді болуы мүмкін. Кластер мүшелері өзара әрекеттесіп, тәжірибе алмасады, білім ағыны жүреді, соның нәтижесінде жаңа технологияларды жасау мен тарату қарқындылығы жоғары болады. Кластерлік саясат Еуропалық Одақтағы инновациялық саясаттың маңызды құралдарының бірі болып табылады.

**Урбандалу әсерлері** агенттердің жоғары шоғырлануы (тығыздығы) және олардың қызметінің әртараптандырылуы кезінде көрінеді. Агенттер жақын орналасқанда білім алмасу және оның таралуы белсенді жүреді. Қалалардан тыс жерде жаңа технологияларды қалыптастыру мүмкін, бірақ айтарлықтай шектеулі. Сонымен қатар қашықтық танымдық (білім жақындығы дәрежесі), ұйымдастырушылық, әлеуметтік (сенім деңгейі), институционалдық және технологиялық жақындықтың көрсеткіші ретінде қарастырылады. Қала немесе өңір шамадан тыс маманданған жағдайда «құлыпталу әсері» туындауы мүмкін, яғни танымдық және технологиялық тұрғыдан жақын агенттер арасында алмасу болмайды; ал керісінше жағдайда «алыс» агенттер арасында өзара әрекеттесу мүмкін болмағандықтан байланыс болмайды. Сондықтан өңірде тек әртүрлі фирмалардың болуы ғана емес, өзара байланысты салалардағы әртүрлілік — «байланысты әртүрлілік» маңызды.

**Институттар және инновациялық қызметтің орнығуы**

Білім бөлінбейтін қасиетіне байланысты кумулятивтік сипатқа ие, сондықтан инновациялық қызметтің әлеуметтік жүйелерде орнығуы үшін уақыт қажет. Бұл — тиісті білімнің жиналуы, қауымдастық мүшелерін тарту, агенттер арасындағы байланыстарды дамыту, жаңа идеяларға ашық мәдени орта қалыптастыру және қолдау институттарын құру дегенді білдіреді. Жаңа технологияларды жасау мен енгізу процесі Р. Нельсон терминологиясы бойынша «рутиналар» деңгейіне дейін институционалдануы тиіс, яғни әрбір қауымдастық мүшесі мен әрбір фирма жаңа өнімді жасау және іске асыру үшін қажетті нақты алгоритмдерді біледі. Сонымен қатар кәсіпкерлік пен инновациялық қызмет қоғамның көпшілігі тарапынан оң қабылданады. «Укоренённость» (embeddedness) әсерін ескерсек, новаторлар мен фирмалардың көші-қоны әрдайым өңірде жаңа білімнің қажетті өсімін қамтамасыз ете бермейді. Бұл құбылыс аумақтық инновациялық жүйелердің қалыптасуына ықпал етеді — фирмалар, ғылыми орталықтар, даму институттары және қолдау инфрақұрылымы арасындағы тұрақты байланыстар желісі.

**Білімнің өндірістік функциясы**

Эндогенді өсу факторларын сипаттау үшін Ц. Грилихес білімнің өндірістік функциясының (БӨФ) формалдық моделін ұсынды. Бұл модельде ҒЗТКЖ-ға жұмсалатын шығындар экономикалық құндылығы бар, бірақ тікелей бақыланбайтын білімнің өндірісіне оң әсер етеді. Білім өндірісі ағымдағы және өткен кезеңдердегі шығындармен (кумулятивтік әсер), сондай-ақ зерттелетін өңір мен салаға ғана емес, оларға жақын өңірлер мен салаларға байланысты (өңіраралық және салааралық білім ағындары) анықталады. Бұл модель эмпирикалық зерттеулерде бірнеше рет қолданылған. Негізгі сын — жаңа технологияларды жасау детерминделген өндірістік процестерден айырмашылығы, ықтималдық сипатқа ие. Қаржыландыруды арттыру арқылы ғана олардың санын көбейту мүмкін емес, себебі бұл процесс кумулятивті және жасырын білім үлесі жоғары. Балама модельдерде басты фактор ретінде адам-инноватор және оның сипаттамалары (адам капиталы, кәсіпкерлік белсенділік және т.б.) қарастырылады.

Адам капиталын арттыру ең алдымен шығармашылық мамандарды тартумен байланысты. Автоматтандырудың күшеюі және шығармашылықтың маңызының артуына байланысты өңірлер мен қалалар арасында олар үшін бәсеке күшейе түседі. Креативті класс табиғи-экологиялық жағдайы, білім қоры, технологиялық даму деңгейі және толеранттылық тұрғысынан қолайлы ортада өмір сүруге ұмтылады. Әлемнің бірқатар ірі қалалары (Лондон, Барселона, Сан-Франциско және т.б.) өз даму стратегияларында Р. Флорида идеяларын қолданады.

**Кәсіпкерліктің рөлі**

П. Ромердің өндірістік функция моделінде экономикалық өсім жаңа технологияларды жасау секторындағы адам капиталы мен білім қорына тәуелді. Алайда Еуропалық Одақта осы факторлардың болуына қарамастан, ҒЗТКЖ қайтарымы АҚШ-қа қарағанда төмен. Бұл қайшылық «еуропалық инновациялық парадокс» деп аталады. География тұрғысынан оның бір түсіндірмесі — ЕО өңірлеріндегі кәсіпкерлік белсенділіктің төмендігі. Жаңа фирмалардың пайда болуы трансферттік механизм ретінде әрекет етеді: жаңа технологиялар стартаптар арқылы жүзеге асырылып, жинақталған капиталды коммерцияландыруға мүмкіндік береді. Эволюциялық көзқарас бойынша фирмалардың пайда болуы мен жойылуы — әлеуметтік-экономикалық жүйенің эксперимент жүргізу формасы. Кәсіпкерлік белсенділік те орнығуды қажет етеді, ал кәсіпкерлік мәдениет ғасырлар бойы сақталып, кеңістіктік ерекшеліктерге ие болуы мүмкін.

Фирма (әсіресе стартап) басқа фирмалармен, университеттермен, ғылыми институттармен және т.б. ынтымақтастықсыз инновациялық қызметті тиімді жүзеге асыра алмайды. Венчурлық қаржыландыруда «бес миль» немесе «20 минут» ережесі қолданылады, яғни инвестор инновациялық жобаға жақын орналасуы тиіс, бұл оған ақпараттық және кеңес беру қолдауын көрсетіп, тәуекелдерді азайтуға мүмкіндік береді. Бейресми білімнің кәсіпкер-ұстаздан, венчурлық инвестордан немесе «инкубатор» кәсіпорнынан спин-оффқа берілуі көбіне жергілікті және өңірлік деңгейде жүзеге асады. Осылайша, кәсіпкерлік белсенділік айқын географиялық сипатқа ие, бірақ бұл ерекшелік Ресейдегі заңнамалық актілерде жеткілікті түрде ескерілмейді.

**Инновациялардың кеңістіктік диффузиясы**

Ресейдегі инновациялар географиясында (америкалық мектептен айырмашылығы) жаңалықтардың таралуына әсер ететін факторларды зерттеу маңызды орын алады. Бұл процестердің кеңістіктік біркелкі еместігін алғашқылардың бірі болып Ц. Грилихес атап өтті, ал ең үлкен үлесті Т. Хегерстранд қосты. Жаңа технологиялардың таралу жылдамдығы тек инновация көзіне жақындыққа ғана емес, новаторлардың шоғырлануына да байланысты, ал олар ірі агломерацияларда көбірек кездеседі. Сондықтан көбіне диффузияның иерархиялық моделі байқалады. Бұл факторлар жаңа технологияларды енгізудің бастапқы кезеңдерінде маңызды, ал кейін өнім классикалық орналастыру факторлары үйлесімді аумақтарда шоғырланады. Мысалы, Ресейде ұялы байланыстың таралуы бастапқы кезеңде технология көздеріне жақын Санкт-Петербургте жоғары болды, ал төлем қабілеті жоғары сұранысқа ие Мәскеу кейінірек көшбасшыға айналды.

## '''Практикалық маңыздылығы'''
АҚШ-тағы (Кремниевая долина, Трасса 128, Северная Каролина), Ресейдегі (Новосибирск облысы және Томск облысы академқалашықтары), Ұлыбританиядағы (Кембридж), Германиядағы (Баден-Вюртемберг), Франциядағы (София-Антиполис), Канададағы (Монреаль), Жапониядағы (Цукуба) және басқа елдердегі жоғары технологиялық кластерлердің табысты мысалдары инновациялар географиясының заңдылықтарын қолданбалы қызметте зерттеу мен пайдаланудың қажеттілігін дәлелдейді. Атап айтқанда, өңірлердің әлеуеті мен мамандануының әртүрлілігіне сәйкес вариативті инновациялық саясат жүргізу қажет, яғни «ақылды мамандану» қағидаттарына негізделген саясатты іске асыру маңызды.

Зерттеулердің жеке бір бағыты инновациялық саясаттың тиімділігін бағалауға арналған.

## Ескертпелер

# *M POLANYI.* The Tacit Dimension // Knowledge in Organisations. — Elsevier, 1997. — С. 135–146. — .
# *Paul Stoneman.* An Evolutionary Theory of Economic Change. By Richard R. Nelson and Sidney G. Winter. Cambridge, Mass.: Belknap Press of Harvard University Press, 1982. Pp. xi, 437. $25.00. // The Journal of Economic History. — 1986-03. — Т. 46, вып. 1. — С. 311–312. — ISSN 1471-6372 0022-0507, 1471-6372. — doi:10.1017/s0022050700046106.
# *Zvi Griliches, Frank Lichtenberg.* R and D and Productivity at the Industry Level: Is There Still a Relationship?. — Cambridge, MA: National Bureau of Economic Research, 1982-02.
# Синергия пространства: региональные инновационные системы, кластеры и перетоки знания. — Смоленск: Ойкумена, 2012. — 760 с.
# *Земцов С.П., Баринова В.А.* Смена парадигмы региональной инновационной политики в России: от выравнивания к "умной специализации" // Вопросы экономики. — 2016. — № 10. — С. 65—81.
# *Zemtsov S., Baburin V.* Does economic-geographical position affect innovation processes in Russian regions? // Geography, Environment, Sustainability.. — 2016. — Т. 9, № 4. — С. 14–33. Архивировано 19 августа 2019 года.
# *Catherine Beaudry, Andrea Schiffauerova.* Who's right, Marshall or Jacobs? The localization versus urbanization debate // Research Policy. — 2009-03. — Т. 38, вып. 2. — С. 318–337. — ISSN 0048-7333. — doi:10.1016/j.respol.2008.11.010.
# *Ron Boschma.* Proximity and Innovation: A Critical Assessment // Regional Studies. — 2005-02. — Т. 39, вып. 1. — С. 61–74. — ISSN 1360-0591 0034-3404, 1360-0591. — doi:10.1080/0034340052000320887.
# *Nelson R.R., Winter S.G.* An evolutionary theory of economic change. — Harvard University Press, 2009.
# *Бабурин В.Л., Земцов С.П.* Инновационный потенциал регионов России. — Москва: КДУ, 2017. — 358 с. — . — [Архивировано 10 августа 2019 года.]
# *Crescenzi R., Jaax A.* Innovation in Russia: the territorial dimension // Economic Geography // Economic Geography. — 2017. — Т. 93, № 1. — С. 66–88.
# *Stepan Zemtsov, Alexander Muradov, Imogen Wade, Vera Barinova.* Determinants of Regional Innovation in Russia: Are People or Capital More Important? // Foresight and STI Governance. — 2016-06-30. — Т. 10, вып. 20. — С. 29–42. — ISSN 2500-2597. — doi:10.17323/1995-459x.2016.2.29.42.
# *Paul Romer.* Increasing Returns and New Developments in the Theory of Growth. — Cambridge, MA: National Bureau of Economic Research, 1989-09.
# *David Audretsch, Max Keilbach.* Entrepreneurship Capital and Economic Performance // Regional Studies. — 2004-11. — Т. 38, вып. 8. — С. 949–959. — ISSN 1360-0591 0034-3404, 1360-0591. — doi:10.1080/0034340042000280956.
# *Douglas Cumming, Na Dai.* Local bias in venture capital investments // Journal of Empirical Finance. — 2010-06. — Т. 17, вып. 3. — С. 362–380. — ISSN 0927-5398. — doi:10.1016/j.jempfin.2009.11.001.
# *Бабурин В. Л., Земцов С. П.* Регионы-новаторы и инновационная периферия России. Исследование диффузии инноваций на примере ИКТ-продуктов // Региональные исследования. — 2014. — № 3. — С. 27-37. Архивировано 24 мая 2021 года.
# *Земцов С.п, Бабурин В.л.* Как оценить эффективность региональных инновационных систем в России? // Инновации. — 2017. — Вып. 2 (220). — С. 60–66. — ISSN 2071-3010. Архивировано 24 мая 2021 года.
# *Stepan Zemtsov, Maxim Kotsemir.* An assessment of regional innovation system efficiency in Russia: the application of the DEA approach (англ.) // Scientometrics. — 2019-08-01. — Vol. 120, iss. 2. — P. 375–404. — ISSN 1588-2861. — doi:10.1007/s11192-019-03130-y.

## Дереккөздер

* *Feldman M.* The geography of innovation. — Springer Science & Business Media, 1994.
* *Audretsch D. B., Feldman M. P.* R&D spillovers and the geography of innovation and production // The American economic review. — 1996. — Т. 86, № 3. — С. 630—640.
* Синергия пространства: региональные инновационные системы, кластеры и перетоки знания. — Смоленск: Ойкумена, 2012. — 760 с.
* *Бабурин В.Л., Земцов С.П.* Инновационный потенциал регионов России. — М.: КДУ, 2017. — 358 с. — .
* *Земцов С.П., Бабурин В.Л.* Нужна ли география инноваций в России как научная и учебная дисциплина? // Региональные исследования. — 2017. — Т. 101, № 2. — С. 114—123.
Санат:Экономикалық география
Санат:Инновациялық экономика
Санат:Экономикалық географиядағы бағыттар

Санат:Даму экономикасы