Лингвистикалық бетбұрыс

[thumb|right|200px|Лингвистикалық бетбұрыстың аса маңызды тұлғаларының бірі [Людвиг Витгенштейн|Витгенштейн (оң жақтан екінші), 1920 ж-дың жазы]]
**Лингвистикалық бетбұрыс** () — ХХ ғ басында батыстық тіл философиясында болған ірі "бағытталу" құбылысы болып, ол философия мен басқа гуманитарлық ғылымдардың тіл мәселесіне қарай ойысып, тіл ұғымына, тіл шындығына, тілдік байланысқа, тілді қолданушыларға және тіл мен ғаламның қарым-қатынасына шоғырлануымен ерекшеленеді.

Лингвистикалық бетбұрыс әртүрлі интеллектуалды қозғалыстармен байланысты болды, бірақ аталған терминнің өзі  Ричард Рортидің "Лингвистикалық бұрылыс"  антологиясы (, яғни "*Лингвистикалық бетбұрыс: философиялық әдіс туралы таяудағы эсселер*", 1967 ж) арқылы танымал болды деп есептеледі, онда Рорти лингвистикалық философияға бет бұруды талқылады. Кейін лингвистикалық философиядан да, жалпы аналитикалық философиядан да алшақтаған Рорти "лингвистикалық бетбұрыс" сөз тіркесін философ Густав Бергманнан алғанын айтты.

## Аналитикалық философияда
Дәстүрлі мағынада, лингвистикалық бетбұрыс аналитикалық философияның пайда болғанын білдіреді. Лингвистикалық бетбұрыс нәтижелерінің бірі тілдің логикасы мен философиясына шоғырланудың артуы, идеал тіл философиясы мен қарапайым тіл философиясына бөліну болды.

### Фреге
[thumb|right|150px|Жас [Готлоб Фреге|Фреге]]
Майкл Дамметтің айтуынша, лингвистикалық бетбұрыс тарихын Готлоб Фрегенің 1884 жылғы "Арифметика негіздері" атты еңбегімен, атап айтқанда Фреге бір сандық тұжырымдаманың идентитиін пайымдаған 62-параграфпен байланыстыру керек.

Сан туралы "егер бізде сандарға қарата ұғым мен интуиция болмаса, сандар қалай бізге берілген?" делінетін Канттық сауалға жауап беру үшін Фреге өзі кітабының басында пайымдалған "контекст қағидасына" сілтеме жасайды, яғни тұжырымдаманың контексті аясында ғана сөздердің мағынасы болады, демек сөйтіп "сандық сөз кездесетін тұжырымдаманың мағына" анықтамасынан мәселеге шешім табуға болады. Осылайша, бір онтологиялық, не эпистемологиялық проблема дәстүр бойынша идеалистік бағытта шешілсе, енді лингвистикалық жолмен шешілетін болады.

### Рассел және Витгенштейн
[thumb|right|150px|[Бертран Рассел (1972ж марка, Үндістан]]
Тұжырымдамалар (propositions) логикасына және олардың "факттермен" байланысына Фрегенің назар аударуын кейінірек белгілі аналитикалық философ Бертран Рассел "Меңзеу туралы" ("On Denoting") еңбегінде жалғастырды, және оның логикалық атомизміндегі алғашқы жұмыстарында маңызды рөл атқарды.

Людвиг Витгенштейн, Расселдің серіктесі, лингвистикалық бетбұрыстың бастамашыларының бірі болды. Бұл оның "философиялық проблемалар тіл логикасындағы түсініспеушілдіктен туындайды" деген идеясын пайымдаған "Логика-философиялық трактатындағы" (Tractatus Logico-Philosophicus) көзқарастарында және "тіл ойыны" туралы пайымдаулар жасаған кейінгі жұмыстарында кездеседі. Оның кейінгі жұмысы (яғни, философиялық зерттеулер) аналитикалық философияның жалпы ережелерінен айтарлықтай алшақтайды, олар пост-структуралистік дәстүрде резонанс тудыруы мүмкін деп танылуда.

### Куайн және Крипке
У.В.О.Куайн "Эмпиризмнің екі догмасы" шығармасында өзінің алғашқы философиялық көзқарасымен лингвистикалық бетбұрыстың тарихи жалғасымдылығын сипаттаған болатын: "Мән референт объектісінен ажырап, сөзбен біріккен кезде ол мағынаға айналады."

Кейінірек ХХ ғ-да Сол Крипке қатарлы философтар "Атау және сөзсіздік" кітабында тілді мұқият талдаудан метафизикалық қорытындылар жасады.

## Құрлықтық философия
[thumb|right|150px|[фердинанд де Соссюр келбеті, сәл өңделген сурет]]
Гуманитарлық ғылымдардағы лингвистикалық бетбұрыс үшін шешуші рөл ойнаған тағы бір дәстүрлі еңбек, атап айтқанда фердинанд де Соссюрдің құрлықтық структурализмі болды, 1916 жылы ол қайтыс болғаннан кейін жарияланған Жалпы лингвистика курсында (Cours de linguistique générale) осы әдіс таныстырылды. Оның айтуынша, тіл дегеніміз таңбалар (signs) жүйесі, ол бейне жазу жүйесі секілді, немесе саңыраулар қолданатын таңба жүйелері секілді, немесе символдық жосындар жүйесі секілді, сондықтан оны жүйелі түрде зерттеуге болады. Ол жаңа семиология ғылымын ұсынды - грекше семейон (semeion) таңба деген мағынаны білдіреді. Бұл кейін семиотика деп аталды, ол "*белгілер ғылым*" деген сөз. ХХ ғ басындағы Соссюр жұмыстарынан бұрын лингвистика негізінен жеке сөз мағынасының тарихына тарихи анализ (кейде диахроникалық деп аталады) жасауды білдіретін этимологияны зерттеумен болды. Соссюр ХІХ ғ-дағы салыстырмалы филологтарды сынға алды, тек Үнді-Еуропа тілдеріне  негізделген олардың қорытындылары Соссюрдың айтуынша "шындық негізі жоқ". Ол кезде "тіл - төртінші табиғи патшалық" болды. Соссюр тілдің қазіргі функциясын тексеру арқылы тілді тануға тырысты (синхронды талдау) - бұл яғни сөздрер арасындағы байланыстар жүйесін мағынаның қайнары деп есептейтін байланыстық әдіснама болатын. Соссюр синхроникалықты лингвистика ғылымындағы тыныш күй деп сипаттады, ол эволюциямен байланысты болатын диахроникалыққа диахроникалыққа қарама-қайшы болады. Әртүрлі тілдерді салыстыру арқылы, Соссюр таңбаланушы (signified, мысалы нақты орындық) мен таңбалаушы (signifier, яғни орындық, кресло, тб.) арасында "тұрақты шекара" жоқтығын дәлелдедi. Шындықтың өздігінен бейнелеуін "табиғи күштер" белгілемейді. Соссюр фонетикалық эволюцияның грамматикалық салдарын паш етіп, диахроникалық фактілердің әр түрлі формада болатынын дәлелдеді, мысалы кресло мен орындық, тб.

## Дереккөздер

Санат:Тіл философиясы
Санат:Лингвистика
Санат:Аналитикалық философия
Санат:Құрлықтық философия
Санат:Философиялық ағымдар
Санат:Философиялық теориялар