open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Григорий Абрамович Уманов

**Григорий Абрамович Уманов** (27.5.1931 жыл, Мәскеу қ.) – педагогика ғылымдарының докторы (1970), профессор (1971), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген жоғары мектеп қызметкері (1987), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері. КСРО Денсаулық сақтау ісі мен Қазақ КСР-і Білім беру ісінің үздігі.

## Өмірбаяны
* ҚазМУ-дың тарих факультетін (1954, қазіргі ҚазҰУ) бітірген соң Алматы қаласындағы медицина училищесінде оқытушы (1954–59)
* Қазақ КСР-і ІІМ еңбек колониясы арнаулы мектебінің директоры (1959–65)
* ҚазПИ-де (қазіргі ҚазҰПУ) аға оқытушы, доцент, профессор (1965–75), кафедра меңгерушісі (1975–97); 1997 жылдан осы университетте профессор қызметін атқарды.

## Еңбектері
* «История создания и тенденции развития профессионально-технического образования в Казахстане» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Умановтың ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты – жоғары оқу орындары мен мектептерде тәрбие процесінің теориясы және әдістемесі, жасөспірімдердің еңбек тәрбиесі, кәсіптік бағыт беру мен қоғамдық белсенділікті қалыптастыру мәселелері. 120-дан астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Сілтемелер
* ҚазҰПУ

## Дереккөздер


Санат:27 мамырда туғандар
Санат:1931 жылы туғандар
Санат:Мәскеуде туғандар
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері
Санат:КСРО денсаулық сақтау ісінің үздіктері
Санат:Қазақ ұлттық педагогикалық универститетінің профессорлары
Ризвангүл Сүлейманқызы Аюпова

**Ризвангүл Сүлейманқызы Аюпова** (1939 ж.т., Алматы облысы Талғар қаласы) – биология ғылыми докторы ҚазМУ-ды (1961, қазіргі ҚазҰУ), 1966 ж. Қазақстан ҒА Физиология институтының аспирантурасын бітірген. 1967 жылдан Қазақстан ғылым академиясының Адам мен жануарлар физиологиясы институтында жетекші ғылыми қызметкер. Негізгі ғылыми жұмыстары жан-жануарлардың ішкі органдарының қызметін реттеу мәселелеріне арналған. 100-ден аса ғылыми еңбегі жарияланған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Шекіме

**Шекіме**— метал өңдеу техникасының бір түрі. 

1) Қаңылтыр бетіне бедерлі бейнелер салу; ол қаңылтырды жүзі мұқалған жұмырлау келген шапқы тәрізденген шеку аспабын арнайы жасалған батырғы балғашамен соғу арқылы түсіріледі. Метал өңдеу мен одан неше түрлі сәнді бұйымдар жасау ұсталық-көркемдік әдістердің ерте кезден өріс алып дамығанын байқатады. Мысалы, Қазақстанның Есік обасынан табылған сақ жауынгерінің таза алтыннан құйылып, соғылған алуан түрлі сәндік бұйымдары мен сауыт-саймандарының жасалу тарихы б.з.б. 4 — 5 ғасырларға саяды. 2) Көркем құйма бұйымдармен сомдалған мүсіндемелердің кейбір кедір-бұдыры мен жапсар-жымын өңдеп тегістеу, ұсақ-түйек бөлшектерін әдемілеп әрлеу. 3) Медальдармен шақалар, т.б. бұйымдардың бетіне бедер түсіру; бұл оймалы бейнелер мен жазуларды қол күшімен немесе преске қойылған құрыш мөрқалып — пуссонмен соғу арқылы жасалады.

## Дереккөздер

Санат:Метал өңдеу
Санат:Техника
Түгіскен ауылдық округі

**Түгіскен ауылдық округі** – Жаңаарқа ауданындағы  әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Түгіскен, Кенжебайсамай ауылдары кіреді. Орталығы – Түгіскен ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 2269 адамды (1298 ер адам және 971 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жаңаарқа ауданы ауылдық округтері
Айман Мырзалықызы Алдашева

**Айман Мырзалықызы Алдашева** (1951 ж.т., Ақтөбе облысы, Шалқар қаласы) – филология ғылымының докторы (1999), ҚазМУ-ды (1973, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Осы университеттің аспирантурасында оқыған. ҚР Ұлттық ғылым академиясының Тіл білімі институтының тіл мәдениеті бөлімінде ғылыми қызметкер, бүгінде ҚР Ұлттық Қауіпсіздік комитеті академиясының кафедра меңгерушісі, қазіргі қазақ әдеби тілінің проблемалары бойынша 60-қа жуық ғылыми еңбек жазған. «Қазақ тілі» оқулығы үшін 1997 ж. «Сорос-Қазақстан» қорының жеңімпазы атанған.

## Дереккөздер


Санат:1951 жылы туғандар
Өндіріс ауылдық округі

**Өндіріс ауылдық округі** – Жамбыл облысы Шу ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Абай ауылы кіреді. Орталығы – Абай ауылы.

 

## Дереккөздер

Санат:Шу ауданы ауылдық округтері
Зәуре Кәрімқызы Аюпова

**Зәуре Кәрімқызы Аюпова** (6.5.1964 ж.т., Алматы қаласы) – заң ғылымдарының докторы (2008).

ҚазМУ-дың (1986, қазіргі ҚазҰУ) заң факультетін заңгер-құқықтанушы мамандығы бойынша бітірген. Осы университетте ізденуші (1986–88);

ҚазПИ-де (қазіргі ҚазҰПУ) ассистент, аға оқытушы, доцент (1991–95), кафедра меңгерушісі (1995–97), профессор (2000) қызметтерін атқарды.

2008 жылдан ҚазҰПУ-да мемлекеттік және құқық теориясы мен тарихы кафедрасының меңгерушісі. Аюпованың 20-дан астам ғылыми еңбегі алыс және таяу шет елдерде (АҚШ, Ресей, Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан) жарық көрген.

«Қазақстан Республикасындағы құқықтық жүйе: оның қалыптасу теориясы мен тәжірибесі» деген тақырыпта доктор диссертация қорғаған.

Аюпова 200-ден аса ғылыми еңбектің, оның ішінде 7 монографияның авторы.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
*Профессорлық-оқытышылар құрамы | Қазақ-Британ Техникалық Университеті 
*электронная книга:мемлекет және құқық_РОУ в веб

Санат:Тұлғалар
Тораңғылық ауылдық округі

**Тораңғылық ауылдық округі** – Қарағанды облысы Ақтоғай ауданында болған әкімшілік бірлік. 2023 жылы таратылып, аумағы Балқаш қалалық әкімдігіне берілді.

## Әкімшілік құрамы
Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – Тораңғылық ауылы болды.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 485 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат: Ақтоғай ауданының (Қарағанды облысы) таратылған ауылдық округтері
Трудовой ауылдық округі

**Трудовой ауылдық округі** – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы  әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Степное, Трудовое ауылдары кіреді. Орталығы – Трудовое ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Осакаров ауданы ауылдық округтері
Шелдеу машинасы

**Шелдеу машинасы** — терінің шелін алу үшін былғары және тері өндірісінде қолданылатын машина. Оның негізгі жұмыстық тетігі — винт пышақты болат білік. Шелдеу машинасының жұмыс әрекеті терінің ортаңғы қабаты (дерма) мен шел қабаттың жұмсақ-қаттылығына негізделген.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы, 9 том

Санат:Машиналар
Тұзды ауылдық округі

**Тұзды ауылдық округі** – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ескі Тұзды, Первое Мая, Тұзды ауылдары кіреді. Орталығы – Тұзды ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Бұқар жырау ауданы ауылдық округтері
Теллуридтер

**Теллуридтер** – теллурсутектің тұздары саналатын, теллур элементінің металдармен қосылыстары ретіндегі минералдар класы. Оның құрамына 30-дан астам минерал кіреді. Мұнда теллур көптеген элементтермен (Au, Ag, Cu, Hg, Nі, Fe, Pb, Bі, As, Sb, S, O) қосылыстар түзеді. Теллуридтерге координациялық, оқшау, қабатты құрылымдар тән және коваленттік, металдық байланыстармен сипатталған. Жоғарғы (көпшілігі), ортаңғы, төменгі сингонияларда кристалданып, сульфидтер құ-рамында ұсақ түйірлі агрегаттар түрінде кездеседі. Металл сияқты жылтыр, қаттылығы Мосс шкаласы бойынша 1,5 – 3,5, тығыздығы 6,0 – 9,4 г/см3. Гидротермалдық жолмен түзіліп, кейде магмалық жолмен жаралған сульфидті мыс-никель кендерінде, қорымдарда, сульфидті кендердің тотығу белдемдерінде де кездеседі. Теллуридтердің мол шоғырланған жерлерінде олардан Au, Ag, Bі, Te алынады. Теллуридтер Кенді Алтайдың полиметалл, Солтүстік Қазақстанның алтын кендерінде кездеседі.

## Сілтемелер

 	

Санат:Химия
Өрнек ауылдық округі (Жамбыл ауданы)

**Өрнек ауылдық округі** – Жамбыл облысы Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жұма темір жол бекеті мен Өрнек ауылы кіреді. Орталығы – Өрнек ауылы.
Жер көлемі - 4432 га. 

Ауылдық округте Тайшапов атындағы орта мектеп, кәсіптік мектеп, ауылдық клуб, кітапхана, Жұма бастауыш мектебі, дәрігерлік амбулатория, медициналық пункт бар.

## Ауыл маңы табиғаты
**Құйған** - Үлкен Аса мен Кіші Аса өзенінің бір арнаға қосылған жері.
**Жұмабай жайылымы** - Жұма станциясының маңы Жұмабай деген байдың жайлауы болған.
**"Саза батыр" каналы** - ауылға қажетті су осы канал арқылы жеткізіледі.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) ауылдық округтері
Өспен ауылдық округі

**Өспен ауылдық округі** – Қарағанды облысы Шет ауданындағы  әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Айғыржал, Еркіндік, Өспен ауылдары және Айса темір жол бекеті кіреді. Орталығы – Өспен ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы ауылдық округтері
Шелегино

**Шелегино** – Есіл өзені алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев және Қызылжар аудандары аумағында. 

## Гидрографикасы
Теңіз деңгейінен 132,3 м биіктікте, су жиналатын алабы 384,0 км2. Аумағы 15,5 — 21,7 км2. Ең терең жері 2,3 м. Жағалауы жалпақ. Түбі тегіс, саздауытты, саздың қалыңдығы 0,1 — 0,7 м. Судың минералдығы 0,3 — 0,8 г/л. Суы жұмсақ, жаз соңында кермек тартады. Көл жағалауын қияқ, қоға, қамыс пен тал басқан. Суы ішуге, мал суаруға, ал жағалауы — шабындыққа пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Есіл су алабы көлдері
Санат:Мағжан Жұмабаев ауданы көлдері
Санат:Қызылжар ауданы көлдері
Угар ауылдық округі

**Угар ауылдық округі** – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы  әкімшілік бірлік. Округ 1977 жылы құрылып, Орталық Қазақстан аумағында Кеңес өкіметін орнатуға белсене қатысқан Угар (Мұқатай) Жәнібековтің есімі берілген.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Матақ ауылы кіреді. Орталығы – Матақ ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы ауылдық округтері
Еуропалық орталық банкілер жүйесі

**Еуропалық орталық банкілер жүйесі** (ЕОБЖ) – орталық банкілердің аймақтық жүйесі. Еуропа қоғамдастығын құру туралы Маастрихт шартының негізінде құрылған. Құрамына Еуропа Орталық Банкі (European Central Bank) және Еуропа Одағына мүше 15 мемлекеттің орталық банкілері кіреді. 1999 жылдың 1 қаңтарынан – бірыңғай еуропалық валютаға көшудің 3-кезеңінде жұмыс істей бастады. Негізгі мақсаты – бағаның тұрақтылығын қолдау, ЕО-ның ортақ экономикалық саясатын жүргізу. Негізгі міндеттері – ЕО-ның ақша-несие және валюта саясатын жүзеге асыру; халықаралық валюталық операциялар жүргізу; мүше-мемлекеттердің ресми шетелдік валютасының сақтық қорын сақтау және басқару; төлем жүйелерінің қалыпты жұмыс істеуіне жәрдемдесу.

## Дереккөздер
 

Санат:Экономика
Лұғат

## '''Лұғат'''
Лұғат (арабша *'тіл, сөз, сөздік*) — тіл термині. 
*Көне түркі жазба нұсқалар негізінде қазақ тіліне еніп (19 ғ.), бірде “тіл”, бірде “сөздік” мағынасында қолданылды. Қазіргі қазақ тілінде “сөздік” ұғымымен тең дәрежеде пайдаланылады (қ. Сөздік). 
*“Лүғат” — салыстырмалы сөздік. “Бәш тыллық манжуша лұғат” маньчжур, моңғол, тибет, ханьсу (қытай), ұйғыр тілдері сөздігінің көшірмесі (1771). 1957 ж. Пекинде 3 том болып шыққан, 18 мың сөз қамтылған.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы
Бақтияр Әбілхайырұлы Алдашов

**Бақтияр Әбілхайырұлы Алдашов**(22.2.1954 ж.т., Жамбыл облысы, Талас ауданы, Ақкөл ауылы) – әлеуметтану ғылымының докторы (1994), профессор (1997).

Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.

ҚР Әлеуметтік ғылыми академиясының корреспондент мүшесі (1997). Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтын (1976) бітірген. 1976–78 ж. «Жамбылқұрылыс» тресінде аға инженер, 1978–85 ж. Жамбыл облысы атқару комитетінің құрылыс бөлімінде нұсқаушы, аға референт, бөлім меңгерушісі, 1986–91 ж. проректор, 1991–96 ж. Тараз сыртқы экономика ассоциациясы бас директорының халықаралық байланыстар жөніндегі проректоры қызметтерін атқарды. Алдашовтың 40-қа жуық ғылыми еңбегі, 1 монографиясы жарық көрген.

Тараз мемлекеттік университетінің менеджмент кафедрасының профессоры, Экономика және бизнес факультетінің деканы. 1976 жылы Жамбылдың гидромелиоративтік-құрылыс институтын бітіріп, инженер-құрылысшы мамандығын меңгерді. 1994 жылы әлеуметтану мамандығы бойынша "Нарықтық экономика жағдайындағы өмір сапасы" атты тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Алдашовтың еңбектерінде Қазақстандағы қазіргі әлеуметтік-экономикалық процестерге талдау беріледі, нарықтық шаруашылық жүргізу жағдайындағы тұрғындардың өмір сапасының теорриялық және практикалық мәселелері ашып көрсетіледі. Оның еңбектерінде өмір сапасының әлеуметтанулық көрсеткіштеріне, әлеуметтік бағытталған нарықтық шаруашылық концепциясына ерекше мән беріледі. Сонымен қатар, Алдашов Қазақстан тұрғындарының этнодемографиялық құрылымын зерттеп, республикадағы этносаралық қатынастар концепциясын жасауға өз үлесін қосуда. 37-ден астам ғылыми еңбектің авторы. Солардың ішінде:
*Қазақстан тұрғындарының дамуының этнодемографиялық мәселелері: әлеуметтік аспектісі. Алматы, 1993.
*Нарықтық экономика жағдайындағы өмір сапасы. Алматы 1994.
*Социология. ЖОО-на арналған окулық. Тараз, 1999.
*Социология бойынша сөздік-анықтаушы. Тараз, 1999.
*"Қазақстан селоларының өлеуметгік дамуы туралы".
*"Селолық денсаулық сақгауды дамыту".
*"Нарықтық қатынастарды дамыту жөне ауыл шаруашылығында еңбек ресурстарын пайдалану".
Қазақстан әлеуметтанушылары Ассоциациясының мүшесі. ҚР білім жөне ғылым министрлігінің құрметті жұмыскері.

## Дереккөздер

Санат:22 ақпанда туғандар
Санат:1954 жылы туғандар
Санат:Талас ауданында туғандар
Санат:Қазақстан әлеуметтанушылары
Санат:Әлеуметтану ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Ұлытау ауылдық округі

**Ұлытау ауылдық округі** – Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ұлытау, Айыртау, Қызылүй, Талдысай ауылдары кіреді. Орталығы – Ұлытау ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 2531 адамды (1286 ер адам және 1245 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы ауылдық округтері
Өрнек ауылдық округі (Тұрар Рысқұлов ауданы)

**Өрнек ауылдық округі** – Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жылқышиев, Жарлысу, Өрнек, Сәлімбай Пірманов, Сұңғайты ауылдары кіреді. Орталығы – Өрнек ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Тұрар Рысқұлов ауданы ауылдық округтері
Шелек (ауыл)

**Шелек** — Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы ауыл, Шелек ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Есік қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 76 км-дей жерде, Шілік өзенінің сол жағалауына таяу орналасқан. 

## Халқы

Шелек ауылы "Шелек" батырдың атымен аталады. Сонымен қатар, Шелектің желі соқса, жұрт Шелек батырдың мінезіндей жел ұйытқып жатыр деген. Шелек ауылы тек Алматы облысында ғана емес, бүкіл Қазақстандағы ең үлкен ауыл болып табылады. КСРО кезінде Шелек ең көпұлтты ауыл болып табылатын. Онда қазақтар, ұйғырлар, орыстар, гректер, түріктер, корейлер, болгарлар, грузиндер және т.б. мекен еткен.

Қазір бұл жердің негізгі тұрғындары – қазақ, орыс, ұйғырлар. Сол себепті мұндағы мектептер үш – орыс, қазақ, ұйғыр тілдерінде оқытады. Кеңестік замандарда Шелек қамыс өңдеу зауытының арқасында атағы шыққан. Уақыт өте келе халықтың өсуімен жаңа да өндірістер қосылды, соның ішінде Шелек өзінің қызанақтары мен темекісімен белгілі болды және оларды сатудан алынған қаражаттар  өндірушіліерін Қазақстандағы ең «тоқ» халық етті. Заманауи Шелекте 769 шаруашылық, 25 ЖШС, 90 дүкен, 63 тұрмыстық кәсіпорындары, 43 асхана және көптеген кафе, барлар, биллиард, казинолар және ресторандар бар. Ауылда 2 аурухана, балалар үйі,  мәдениет үйі және ролик–клуб  жəне сауда орталықтары бар. 2005-ші жылы ауылда жемістер мен көкөністерді өңдейтін және сүт зауыттары ашылды.

2017 жылдың қысында "Алма" атты сауда орталығы ашылса, 2017 жылдың көктемінде "Арзан" супермаркеті, 2017 жылдың жаз мезгілінде "Сұлтан" гипермаркеті ашылды.

## Тарихы
1997 жылға дейін Шелек ауданының және темекі өсіретін кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылы Шелекте және округке қарасты Майское, Торғайбаза ауылдарында ауыл шаруашылығы кәсіпорындары және шаруа қожалықтары құрылды. Ауылда мәдени-ағарту мекемелерімен қатар құрылыс кәсіпорындары, асфальт, сыра зауыттары, тігін фабрикасы, т.б. жұмыс істейді. Шелек арқылы халықаралық маңызы бар Алматы — Жаркент — Қорғас автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Еңбекшіқазақ ауданы елді мекендері
Ингуш тілі

**Ингуш тілі** – ингуш халқының тілі.

Иберий-кавказ тілдері шоғырының нах-дағыстан тобына жатады. Туыстық жағынан чечен тіліне жақын. Әдеби тілі халықтың сөйлеу тілі негізінде қалыптасқан. Ингуш тілінің әліпбиі әуелде латын жазуы негізінде (1920 – 38), кейін (1938 жылдан) кириллица негізінде жасалған. Қазіргі ингуш тілі әліпбиінде 46 әріп бар. Дифтонг дыбыстар ашық буында созылыңқы, тұйық буында, көбінесе, қысқа оқылады. 10 түрлі септік жалғауы бар. Сөздік құрамында орыс, араб, парсы, түркі тілдерінен енген сөздер көп. Грамматикалық құрылысы эргатив конструкциялы.

*Қазіргі ингуш әліпбиі*

## Сілтемелер


Санат:Кавказ халықтарының тілдері
Санат:Ресей тілдері
Қазақ хандарының шежіресі

Қазақ хандығында 1459 – 1847 жылдар аралығында билік жасаған әулет шежіресі. 

Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошы ханнан бастау алады. Қазақ хандарының атасы – Ұрыс хан. Оның аталары жөнінде тарихи әдебиетте екі жақты пікір қалыптасқан. Бірінде оны Жошы ханның 13-ұлы Тоқай Темір әулетінен таратады («Нұсрат-Намэ», «Му'Уииз әл-ансаб», «Түрік шежіресі» (Әбілғазы Баһадүр Хан), «Шыңғыснама» (Өтеміс қажы), кейіннен Ш.Уәлиханов пен Ш.Құдайбердіұлы, т.б.). Осы жазба деректерге байланысты Қожа Ахмет Ясауи мазарында қойылған хандар тақтасында қазақ хандары “Тоқай Темір әулетінен” деп жазылған. Екіншісінде – Жошының үлкен ұлы Орда Еженнен тарайды (Ф.Рашид-ад Дин, В. Вельяминов-Зернов, П. Савельев, Т. Сұлтанов, т.б.). Орда Ежен хан Жошы ұлысының сол қанатын басқарды, Жошының 5-ұлы Сыбан (Шайбани) мен Тоқай Темір сол қанаттың құрамындағы кіші отаулар болды.

## Қазақ хандарының шежіресі

 

 
 

## Дереккөздер
Қарасу ауылдық округі (Жамбыл ауданы)

**Қарасу ауылдық округі** – Жамбыл облысы Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік. 2017 жылға дейін *Пионер ауылдық округі* деп аталған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ащыбұлақ, Шайдана ауылдары кіреді. Орталығы – Ащыбұлақ ауылы. Жер көлемі - 75624,2 га. 

Ауылдық округте Сартбаев атындағы орта мектеп, Шайдана бастауыш мектебі, ауылдық клуб, кітапхана, дәрігерлік амбулатория, мед.пункт бар. Ауылдық округ аумағында Ащыбұлақ, Қосмұрат ата, Көделі, Қызыл жайлаулары орналасқан.

## Ауыл маңы
* **Ащыбұлақ** - Пионер ауылының батыс жағындағы шағын мал жайылымы. Оның Ащыбұлақ аталу себебі - ерте кезде бұл жердің суын мал ішпейтін тұзды бұлағы болған. Ащыбұқлақтың суын тұрғындар көктем, жаз, күз айларында асқазан, тері ауруларын емдеуге пайдаланған, тұзын мал жалауға пайдаланған.
* **Тасқұдық** - тастан өрілген терең құдық, қысы-жазы суы сарқылмайды.
* **Көкбастау** - айналасы көкорай шалғын бұлақ.
* **"Ақби" жайылымы** - адам атымен аталған Мойынқұмдағы "Пионер" асыл тұқымды қой шаруашылығының жайлауы.
* **Базар сөресі** - Көделі жайлауларында бәйгеде қойылған белгі.
* **Көделі жайлауы** - ол жерде малға жұғымды, қысы-жазы көгеріп өсіп тұратын "көде" деген шөптің атауымен аталған.
* **Кішкене тау** деп аталатын төбе - Талас ауданына асатын белде аяқталады.
* **"Қосмұрат ата" жайлауы** - ауыл маңында шөбі шүйгін, қысы-жазы малға жайлау болған.
* **"Қызыл" жайлауы** - тастары қызыл болғандықтан атаған.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) ауылдық округтері
Үштөбе ауылдық округі

* Үштөбе ауылдық округі – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Үштөбе ауылдық округі – Қостанай облысы Арқалық қалалық әкімдігі аумағындағы бірлік.
Тасшоқы (тау)

**Тасшоқы** – Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы доғал тау. Теңіз көлінен солтүстікке қарай 15 км, Қарабұлақ ауылынан 13 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 417 м. Батыстан шығысқа қарай 2 км-ге созылған, ені 1,5 км. Беткейлері жайпақ, жыра, өзектермен тілімделген. Элювий шөгінділері жапқан ордовиктің тау жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Даланың қызғылт қоңыр, сортаңды қоңыр топырағында бетегелі-сұлыбасты әр түрлі шөптер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Ерейментау ауданы таулары
Телофаза

нобай|
**Телофаза** (грекше telos – соңы, соңғы және phases – фаза, кезең) – аналық жасушадан екі жас жасуша түзілетін митоздың соңғы фазасы. Телофазада жасушаның қарама-қарсы өрістеріне ажыраған хромосомалар ісініп, көлемі ұлғаяды. Олар таралып, ұзын жіпшелерге айналады. Хромосомалардың айналасындағы мембраналы көпіршіктерден ядро қабықшасы (кариолемма) түзіледі. Клетка аймағында РНҚ және белоктардың мөлшері көбейіп, ядрошық пайда болады. Телофаза кезінде митоздық аппарат біртіндеп ыдырайды. Жас жасушалар ядролары түзілгеннен кейін аналық жасушаның цитоплазмасы екіге бөлініп, тең екі жасуша пайда болады. Мұнда хромосомалар саны диплоидты (2n). Ал жыныс жасушалары екі бөлінуден тұратындықтан Телофаза процесі де телофаза I және телофаза II кезеңдерінен тұрады. Мейоздың екі бөлінуінен кейін гаплоидты хромосома саны бар (n) жаңа төрт жасуша пайда болады. Телофаза кезеңінің әр жасушадағы ұзақтығы 1,5 мин-тан 400 мин-қа дейін созылады.

## Дереккөздер


Санат:Цитология
Үміткер ауылдық округі

**Үміткер ауылдық округі** (2010 жылға дейін – *Бабаев ауылдық округі*) – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Төрткөл, Үлгі, Үміткер ауылдары кіреді. Орталығы – Үміткер ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Бұқар жырау ауданы ауылдық округтері
Ребаб

**Ребаб** , *рабаб, рабоб* 
#Мұсылмандардың шекті аспаптарының жиынтық атауы. 
#Арабтардың ысқымен ойналатын шекті музыкалық аспабы.

Ребаб сөзінің түбірі араб тілінде қысқа дыбыстардың бірігіп, ұзақ ойналуы деген түсінік береді. Ребаб 1 — 2 немесе 3 шекті болады, әр түрлі пішінде ағаштан жасалады. Ұзын созылған мойны, теріден иленген жіңішке декасы болады. Ребаб аспабын жөндеп күйге келтіру кварттар немесе квинттер бойынша жасалады. Ребабтағы әуенді доға пішінде жасалған ысқымен шығарады. Ребаб аспабының әр түрлері Үндістан, Малайзия архипелагы, Египет, Африканың солт.-батыс аймақтары, сондай-ақ Орта Азия елдерінде кездеседі. Ребаб туралы әл-Фарабидің “*Музыка туралы үлкен трактат*” атты еңбегінде айтылған (10 ғ-дың 1-жартысы).

## Дереккөздер

Санат:Хордофондар
Санат:Араб саз аспаптары
Санат:Ұйғыр саз аспаптары
Телпек

thumb|right|200px|Матадан сырылған телпек

**Телпек** – бас киім, тақияның бір түрі. 

Ол тыстық матадан сырып тігіледі. Күнделікті тұрмыста жайлы әрі жеңіл бас киім ретінде қысы-жазы бірдей киіледі. Ежелгі уақытта олардың шетін құндыз, кәмшат, тиін терісімен жиектеп тігіп, күміс және алтын тоқыма баумен әшекейлеген.

## Дереккөздер

Санат:Бас киімдер
Санат:Қазақ ұлттық киімдері
Санат:Өзбек ұлттық киімдері
Санат:Татар киімдері
Санат:Башқұрт ұлттық киімдері
Шелек

## Шелек
[thumb|right|300px|[Пластмасс шелек]]
**Шелек** — сұйықтық құюға, сусымалы заттарға арналған ыдыс. Пішімі цилиндр, қиық конус бітімдес, оны тасымалдау үшін жоғары ернеуінен бір-біріне қарама-қарсы бағытта тұтқа орнатылады. Шелектердің көлемі 2 л-ден 12 л-ге дейін барады. Қазақ шеберлері шелекті ағаштан, көннен жасаған. Көн теріден сыйымдылығы 2 — 4 л шелектер жасалынып, оны ұсақ малды саууға қолданған. Ал ағаш оюшылар жұмсақ, оңай жарыла қоймайтын ағашты таңдап алады да, кептіріп, ортасын шұңғыл етіп ояды. Оған құлақ бау, қайыс бау тағады. Дәстүрлі қазақ қоғамында мал сауатын шелектерге көзтас байлау, күмістеу, құрсаулау кең тараған.

## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
## Автор
*Б. Хинаят

Санат:Ыдыстар
Орынбай ауылдық округі

**Орынбай ауылдық округі** – Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданындағы  әкімшілік бірлік. 2020 жылға дейін *Целинный ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Орынбай ауылы кіреді. Орталығы – Орынбай ауылы. Округ құрамында болған ''Бидайық'' ауылы 2025 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 480 адамды (248 ер адам және 232 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жаңаарқа ауданы ауылдық округтері
Рысқұлов ауылдық округі (Жамбыл облысы)

**Рысқұлов ауылдық округі** – Жамбыл облысы Меркі ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Интернациональное, Тұрар Рысқұлов ауылдары кіреді. Орталығы – Интернациональное ауылы.

Округ 2005 жылдың ақпан айында құрылып, жұмыс істей бастады. Ол "Ойтал" ауылдық округінің елді мекендерімен шектеседі. Мұнда бір орта, бір негізгі мектеп, байланыс бөлімшесі бар. Ауылдық округ Ойтал кенттік округіне қарап келген Интернационал ауылы, Меркі ауылдық округіне қарап келген Т.Рысқұлов ауылдары негізінде құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Меркі ауданы ауылдық округтері
Тасшөп

**Тасшөп** () – ерінгүлділер тұқымдасы, жебір туысына жататын жартылай бұта. Қазақстанда Алтайдың аласа тау жоталарында, Сарыарқада кездеседі. Биіктігі 12 – 13 см, діңі сүректі, бұтақтары тік, жиегі тегіс жапырақтары қарама-қарсы орналасады. Гүл тостағаншасы қоңырау пішінді, күлтесінің ұзындығы 6 – 8 мм, алқызғылт түсті. Ұсақ гүлдері масақ гүлшоғырына топтанған. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі – жаңғақша. Тасшөптің құрамында илік заттар және шайыр, флавоноидтар, әр түрлі қышқылдар, минералды тұздар және эфир майы бар.

Медицинада Тасшөп препаратын қақырық түсіруге, жүйкені тыныштандыруға, радикулит және неврит кездерінде құрысуға қарсы қолданады. Халық медицинасында Тасшөпті тыныс жолы, бүйрек пен қуық, іш ауырғанда, ұйқы қашқанда, бас ауырғанда, өкпе туберкулезіне шалдыққанда береді. Сондай-ақ косметикалық бұйымдар жасауда, тамақ өнеркәсібінде пайдаланылады.
## Табиғатта таралуы.
Тас, шөп республикамыздың  орманды  және кейбір далалы аймақтарында, құмды өңірде өседі.
Дәрілік шикізат ретінде өсімдіктің гүлдеп тұрған кезінде  сабақтарын жапырақтармен қоса орақпен ептеп орып алып, кептіреді де, құрғақ орындарда сақтайды.
## Химиялық құрамы.
Дәрілік шикізатының құрамында ащы және илік заттар, флавноидтар, шайыр, кейбір минералды тұздар, урсоль және олеаноль қышқылдары, майлар және басқа да заттар бар.
## Қолданылуы.
Мал дәрігерлігі практикасында тас шөптітыныс алу органдары ауруы кезінде қақырық түсіру үшін, өңеш қуысын кеңейту үшін,сондай – ақ ішектің кебуін басу үшін және зәр, тер шығаруды үдету мақсатымен қолданады.
Құрағақ дәрілік шикізат ірі қара мен жылқыға – 20 – 60 г, қой мен ешкіге – 10 – 15 г, бұзау мен  құлынға – 20 – 30 г, қозыға – 5 – 10 г мөлшерінде беріледі. Тұүнба 1:10 қатынаста жасалады.
Майдаланған тас шөп малдың іріңді жаралары мен сыздауығын емдеуге де қолданылады.
Көзі ауырған малды емдеу үшін 50 – 60 грамм дәрілік шөп қайнап тұрған 1 литр суға салып, 15 – 20 минут тұндырылады да, екі қайтары сүзіліп, малдың көз алмасын шаяды.

## Дереккөздер


Санат:Еріндігүлділер
Бағдат Бұрханбайұлы Телтаев

**Телтаев Бағдат Бұрханбайұлы** (23.3.1966 жылы туған, Жамбыл облысы Мерке ауданы Жауғаш батыр ауылы) – ғалым, техникалық ғылым докторы (1996), профессор (2002), Қазақстандағы жол құрылымдары механикасының ғылыми мектебін құрушы. Алматы автомобиль-жол институтын бітірген (1991). 1991 – 1996 жылы осы институтта оқытушы, аға оқытушы, жол-механика факультеті деканының орынбасары. 1996 – 2006 жылы М.Тынышбаев атындағы. ҚазККА.-да аға оқытушы, доцент, профессор, кафедра меңгерушісі. 2006 жылдан “Қазақстан жол ғылыми-зерттеу институты” АҚ-ның президенті және ҚазККА-да профессор Негізгі ғылыми еңбектері жол құрылымдарының механикасына арналған. Телтаевтың еңбектері ҚР құрылыс нормаларының “Қатқыл жол төсемелерін жобалау”, ҚР құрылыс нормалары мен ережелерінің “Автомобиль жолдары” құжаттарына, “Қазақстан территориясы автомобиль жолдарының жер төсемесі топырағының есептік тоңу тереңдігі бойынша аудандастыру” нормативтік құжатына, техникалық жоғарғы оқу орындарының “Автомобиль жолдары және аэродромдар құрылысы” мамандығы бойынша оқу бағдарламасына енген. Оның жетекшілігімен 2 ғылым докторы, 20 ғылым кандидаты даярланды. Телтаев 380-нен астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 3 монографияның авторы. 8 оқу құралы және 3 терминологиялық сөздікті әзірлеп баспадан шығарған.

## Дереккөздер


Санат:Жамбыл облысы тұлғалары
Санат:1966 жылы туғандар
Сазтерек ауылдық округі

**Сазтерек ауылдық округі** – Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Абай, Ақтөбе, Жаңасаз ауылдары кіреді. Орталығы – Абай ауылы. Облыс әкімінің 18.05.2002 жылғы №92 қаулысымен жаңадан Сазтерек ауылдық округі болып құрылған.

## Табиғаты
Ауылда Ырсымбет арығы, Текей арығы, Кейкімен арығы, Жаңасаз-1 арығы және Жаңасаз-2 арығы дейтін арықтар бар. Бұл арықтардың бұлай аталу бұрынғы кезде осы жерде жасап кеткен ата-бабалардың атымен байланысты. Ояр, Жетімсаз, Шойынбет, Жексенбі көлшіктері сол көлшіктердің жағасында отырған кісілердің аттарымен аталған.

## Дереккөздер

 
Санат:Байзақ ауданы ауылдық округтері
Иван Артемьевич Будчанов

**Иван Артемьевич Будчанов** *(17 сәуір 1916 жылы, [[Павлодар|Павлодар қаласында]] туған – 13 қаңтар 1985 жылы, [[Ақтөбе|Ақтөбе қаласында]] қайтыс болған)*  – биология ғылымының докторы *(1973 жылы)*. II-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Днепропетровск мемлекеттік университетін *(1941 жылы)* бітірген. Одесса медицина институтының ассистенті, доценті *(1945–58 жылдары)*, *1958 жылдан* Ақтөбе мемлекеттік медицина институтының кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды.

## Шығармалары
1. *"Экспериментальные обоснования к использованию природных лечебных факторов Западного Казахстана"*, Актюбинск, 1973;

## Дереккөздер</span>


Санат:Қазақстан биологтары
Санат:1916 жылы туғандар
Санат:1985 жылы қайтыс болғандар
Центральный ауылдық округі

**Центральный ауылдық округі** – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Урожайное, Центральное ауылдары кіреді. Орталығы – Центральное ауылы. 

## Дереккөздер

Санат:Бұқар жырау ауданы ауылдық округтері
Чапаев ауылдық округі (Қарағанды облысы)

**Чапаев ауылдық округі** – Қарағанды облысы Осакаров ауданында болған әкімшілік бірлік. 2020 жылы таратылып, Садовый ауылдық округіне қосылды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Чапаево ауылы кірді. Орталығы – Чапаево ауылы болды.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 66 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Осакаров ауданының таратылған ауылдық округтері
Телу

**Телу** – енесі өлген төлді басқа малдың бауырына салу кезі. Мысалы, екі інген қатар бір мезгілде боталап, біреуі өліп, ботасы қалса, екінші інгенге байқатпай ботаны бауырына салуға болады. Бұл тәсіл сиырға, биеге, қой-ешкіге де қолданылады. Алайда кейбір мал өзге малдың баласын жақындатпайды. Мұндай жағдайда сиырдың уызын телитін бұзаудың басына, құйымшағына жағып, сиырға жалаттырады. Егер бұған көнбесе сиырды қараңғы қораға қамап, бұзауды көрсетпей апарып бауырына салады.

## Сілтемелер
Инд-Ганг ойпаты

thumb|right|Инд-Ганг ойпаты
**Инд-Ганг ойпаты**, *Инд-Ганг жазығы* – Гималай мен Декан таулы үстіртінің аралығында, Үндістанның солтүстігі мен Пәкстан және Бангладеш елдері аумағында орналасқан аса ірі жазық. Бенгаль шығанағынан Араб теңізіне дейін 3000 км-ге созылып жатыр, ені 250 – 350 км.

Геологиялық тұрғыдан Үндістан платформасының аллювийлік шөгінділерге толған Гималай тау алды иініне сәйкес келеді. Жер беті тегіс, Ганг пен Инд өзендерінің су айырығында ғана абсолюттік биіктігі 270 м-ге дейін көтеріледі, басқа жерінде 100 м-ге жетпейді. Инд және Ганг-Брахмапутра өзендерінің атырауы қатты батпақталған. Ойпаттың Ганг және Брахмапутра өзендерінің төм. ағысына қарасты бөлігі Ассам деп аталады. Ганг өзенінің бөлігінде Ганг ойпаты жатыр. Инд ойпатының жоғары бөлігі – 5 өзен қосылатын жері – Пенджаб (Бес өзен) деген атпен белгілі. Шығыс бөлігінің климаты субэкваторлық муссондық, батысында – тропиктік пассаттық. Қаңтардың орташа температурасы 12 – 20°С, шілдеде 30 – 36°С. Жылдық жауын-шашын оңтүстік-шығысында 1500 мм, оңтүстік-батысында (Тар шөлі өңірінде) 100 – 150 мм, көбінесе (80%-тен астамы), жазда жауады. Өзендері жазда тасиды. Ганг өзенінің аңғары мен атырауына қорыс батпақты қалың орман – джунгли  тән, теңіз жағалауын мангр тоғайы алып жатыр. Ойпаттың орталық бөлігінде жапырақ тастайтын ормандар мен саванналар өскен. Инд алабы құрғақ, көп жері шөлейтті, ең батысында құмды алқап пен сорлар кездеседі. Инд-Ганг ойпаты ежелгі егіншілік орталықтарының бірі. Аумағының көпшілік бөлігі жыртылған. Жер бетін егін суғаратын каналдар мен арықтар айқыш-ұйқыш тілімдеген. Мақта, күріш, қант құрағы, банан, шай бұтасы, кокос пальмасы өсіріледі. Ірі талшықты өсімдік – джут кең алқапты қамтиды. Ірі қалалары: Калькутта, Дели (Үндістан), Карачи, Лахор (Пәкістан), Дакка (Бангладеш).

## Сілтемелер


Санат:Ойпаттар
Санат:География
Тасшүйгін

**Тасшүйгін** () – ұшқаттар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Семейдің қарағайлы ормандарында, Сарыарқада, Алакөл – Балқаш атырабында, Алтай, Тарбағатай, Кетпен, Жетісу (Жоңғар), Күнгей, Іле Алатауларында таралған. Таудың тасты бөктерлерінде, өзендердің тасты жағалауларында, боз-селеу өскен далалық алқаптарда өсетін 2 түрі: сібір тасшүйгіні (Р. sіbіrіca) және орта тасшүйгін (Р. іntermedіa) бар. Бұлардың биіктігі 10 – 50 см. Кіндік тамырының ұштары тарамдалған. Сабақтары түкті немесе жалаң. Жапырақтары екі реттен тарамдалып, жиектері ара тісті болады. Тостағанша жапырақшалары білінбейді, қоңырау тәрізді күлтесі сары түсті. Гүлдері қос жынысты, аталығы – төртеу, аналық мойны ұзын болады. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, шілде – қыркүйекте жемісі піседі. Жемісі сопақша, сыртын қылтанды түк жапқан. Тасшүйгіннің тамырында эфир майы, тритерпекоидтар, алкалоидтар, сапониндер, кумариндер, ал жер бетіндегі бөлегінде фенол-карбон қышқылдары, С витамині, каротин бар. Тасшүйгіннен алынған тұнбаның ауруды басатын, бактерияларды жоятын қасиеті бар. Оны сары ауруды, асқазан, ішек қабынуын, өкпе ауруын және жараны емдеуге қолданады. Тасшүйгінді мәдени түрде де өсіреді.

## Дереккөздер


Санат:Ұшқаттар
Санат:Шүйіншөптер
Урумов Тамерлан Михайлович

**Урумов Тамерлан Михайлович** (22.9.1928 ж.т., Ресей, Солт. Осетин АКСР-і, Ардон ауданы Красногор с.) – тау-кен инженері, техника ғылымының кандидаты (1968). Солтүстік Кавказ тау-кен және металлургия институтын бітірген соң Жезқазған тау-кен және металлургия комбинатында телім, шахта бастығы, бас инженер, кеніш директоры, комбинат директорының орынбасары (1951–77), Жезқазған түсті металл кен байыту ғылыми-зерттеу институтының директоры (1977–81), Жезқазған тау-кен және металлургия комбинатының бас инженер, директоры (1981–87), «Жезқазғантүстіметалл» ғылыми-өндірістік бірлестігінің бас директоры (1987–93), «Қазақмыс» мемлекеттік холдинг компаниясының және «Жезқазғантүстіметаллургия» АҚ-ның президенті (1993–95), «Жезқазғансирекметалл» республикалық мемлекеттік кәсіпорынның директоры (1995–96) қызметтерін атқарды. «Исследование эффективности новой технологии подземной добычи руды с применением самоходного оборудования» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. КСРО Мемлекеттік сыйлық лауреаты. 10 –11-сайлауда Қазақ КСР-і Жоғары Кеңесінің депутаты. Қазан революциясы, 2 рет Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1928 жылы туғандар
Чернигов ауылдық округі

* **Чернигов ауылдық округі** – Қарағанды облысы Нұра ауданындағы Көбетей ауылдық округінің 2018 жылға дейінгі атауы.    
* Чернигов ауылдық округі – Қостанай облысы Әулиекөл ауданындағы әкімшілік бірлік.
Полатқосшы ауылдық округі

**Полатқосшы ауылдық округі** – Жамбыл облысы, Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жалпақтөбе ауылы кіреді. Орталығы – Жалпақтөбе ауылы. Жер көлемі - 42749 га. 

Ауылдық округте Чкалов атындағы орта мектеп, ауылдық клуб, кітапхана, дәрігерлік амбулатория бар.

## Ауыл маңы
**Ақби қыстауы** - адам атымен аталған.
**Ақшолақ** - тау сілемі беткейіндегі жазғы жайылымда ауылдық округтен 60 км жерде құрылысы белгісіз себептермен бітпей қалған Ұлы Жібек жолының бойында орналасқан **Ақыртас** - ежелгі құрылыс орыны бар.
**Алмалы** - тау ішіндегі жабайы алмасы бар мал жайылымы.
**Байбота, Едіге** - Мойынқұм өңіріндегі қысқы қыстау.
**Жікіл кенті** - Жалпақтөбе ауылынан 2 км қашықтықта 12-ғасырға дейін өмір сүрген қаланың орны. Атауы түркі тайпасының атауынан шыққан.
**Көкой** - құмның ортасындағы оазис сияқты көкорай ой, негізінен көктемгі жаңбыр суы жиналып, аумақ көк шалғынды, қамысты болып тұрады.
**Қыршынды** - мал жайылымы, бүгін шөбін қырып шауып алғанына қарамастан ертеңіне шөптің қаулап шығуына байланысты қойылған атау, қазіргі Ақбастау ауылдық округіне қарасты Бірлесу еңбек ауылының оңтүстік батысындағы жер, бірақ малының көптігіне байланысты қазіргі "Юнчи" ӨК-не берілген.
**Қырғауылды** - мал жайылымы қырғауыл құсының көптігінен қойылған.
**Мойынқұм құмы** (Мойынға ұқсап иіліп жатқандықтан шыққан атау) өңірінде қысқы мал жайылымдары.
**Елқаттаған** - 1927 жылы құмдағы мал-жанды есепке алу мақсатында тізімін жасаған, соған байланысты елді мекен атауы туған.
**Тектұрмас кесенесі** - ауылдың күншығыс жағында Талас өзенінің оң жағалауындағы төбенің үстінде орналасқан. Ол жерде Әулие Сұлтан Махмуд Хан жерленген, ХІV ғасырдың көзі.
**Семізсаз жайылымы** - Мойынқұм өңірінде шөбі шүйгін, мал оңалатын сазды жер.
**Сарықамыс** - аудан шаруашылықтары жекешелендірілгенге дейін ауданның мал өсіретін шаруашылықтарының қысқы қыстаулары болған.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) ауылдық округтері
Людмила Алексеевна Алексеева

**Людмила Алексеевна Алексеева** (1947 ж.т., Калининград қаласы) – механик, физика-математика ғылымының докторы (1992), профессор (1992). Мәскеу мемлекеттік университетін (1970), аспирантурасын (1973) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Математика және механика институтында инженер (1973–76), Сейсмология институтында аға ғылыми қызметкер (1976–86), 1986 жылдан жетекші ғылыми қызметкер, ҚР ғылым академиясының Теор. және қолданбалы математика институтында лаборатория меңгерушісі қызметтерін атқарады. 1991 ж. «Динамика протяженных подземных сооружений» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. А. 85-тен аса ғылыми еңбектің авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1947 жылы туғандар
Шабанбай би ауылдық округі

**Шабанбай би ауылдық округі** – Қарағанды облысы Ақтоғай ауданындағы әкімшілік бірлік. 2006 жылға дейін *Аманкелді ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Беғазы, Қасабай, Сона, Шабанбай би ауылдары кіреді. Орталығы – Шабанбай би ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) ауылдық округтері
Телібаев Ғазиз Тұрысбекұлы

**Телібаев Ғазиз Тұрысбекұлы** (13.08.1957 жылы туған, Алматы облысы Балқаш ауданы Бақанас ауылы) – ғалым, философ, философиялық ғылым докторы (2000), ҚР-ның Мәдениет қайраткері (2003).Үшінші курстан кейін, 1978
жылы, білім жалғастыру үшін МГУ-дін философия факультетіне ауыстырылып, ол жерде шетел философиясының тарихы кафедрасында білім алған. 1980 жылы Мәскеу мемлекеттік университетінің философия факультетін, 1987 жылы аспирантурасын бітірген. Еңбек жолын Рудный индустриалдық институтында бастап, оқытушы, декан, проректор қызметтерін атқарған. 1993 – 1997 жылы Президент әкімшаруашылығынде кеңесші, сектор меңгерушісі; 1997 – 2003 жылы Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім мин-нде бөлім бастығы, департамент директоры; 2003 – 2004 жылы “ҚазМұнайГаз” Ұлттық компанияда департамент директоры болды. 2004 жылдан Қазақстан – Британ техникалық университетінде кафедра меңгерушісі. 1996 – 1997 жылы “Хабар” арнасында халыққа танымал “Әлем – саясат” ақпаратты-талдау бағдарламасын жүргізді. Қоғамдық-саяси өмірге белсенді араласып, Қазақстан либералдық қозғалысы құрылтайшыларының бірі болды. Телібаевтың еңбектері философия тарихы, саясаттану және әлеуметтану салаларын қамтиды. Еңбектері қазақ, орыс, ағылшын, түрік тілдерінде жарық көрген.

## Сілтемелер

 	

Санат:Тұлғалар

Санат:Терминология
Жалгерлік шарт

**Жалгерлік шарт**, жалға беруші мен жалгер арасында еріктілік және толық тең құқықтылық негізде жасалады. Онда жалға берілетін мүліктің құрамы мен құны; жалгерлік төлемақының мөлшері‚ жалдау мерзімі‚ тараптардың жалға алынған мүлікті толық қалпына келтіру мен жөндеу жөніндегі міндеттемелері; мерзімі біткеннен кейін мүлікті қайтару тәртібі қарастырылады. Іс жүзінде бірнеше түрі қолданылады: қысқа мерзімді жалгерлік – рентинг; орта мерзімді жалгерлік – хайринг; ұзақ мерзімді жалгерлік – лизинг.

## Дереккөздер
 

Санат:Экономика
Шарықты ауылдық округі

**Шарықты ауылдық округі** – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы  әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Айыр, Қызылшілік, Теректі, Шөптікөл ауылдары кіреді. Орталығы – Теректі ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы ауылдық округтері
Сарыбұлақ ауылдық округі (Жамбыл облысы)

**Сарыбұлақ ауылдық округі** – Жамбыл облысы Қордай ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қайнар, Сарыбұлақ ауылдары кіреді. Орталығы – Сарыбұлақ ауылы.

 

## Дереккөздер

Санат:Қордай ауданы ауылдық округтері
Шахтёр ауылдық округі

**Шахтёр ауылдық округі** – Қарағанды облысы Нұра ауданындағы  әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Шахтёр ауылы кіреді. Орталығы – Шахтёр ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы ауылдық округтері
Сарыкемер ауылдық округі

**Сарыкемер ауылдық округі** – Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Сарыкемер ауылы кіреді. Орталығы – Сарыкемер ауылы.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Байзақ ауданы ауылдық округтері
Шет ауылдық округі

**Шет ауылдық округі** – Қарағанды облысы Шет ауданындағы  әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қарамыс, Құттыбай, Тұмсық, Үңірек ауылдары кіреді. Орталығы – Үңірек ауылы. 

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы ауылдық округтері
Шелжі

**Шелжі**— ортағасырлық қала. Тараз қаласынан оңтүстікке қарай 30 км жерде орналасқан. 

Қала туралы арабтың 10 ғасырдағы географтары әл-Истахри, ибн Хаукал, әл-Магдиси жазған. Магдисидің жазбаларында Шелжі 10 мың исфахандықтар тұрған кішкене қала. Оның цитаделі мен үлкен мешіті болған, қала таудың ішінде орналасқан. Сондай-ақ жазба деректерде қалада күміс өндірілгендігі туралы да айтылады. Қала Қарахан әулеті тұсында жақсы өркендеген. Моңғол шапқыншылығы кезінде қираған. Шелжі Әмір Темірдің тұсындағы деректерде қайта аталады. Зерттеушілер Шелжінің орнын Тараздан оңт-ке қарай 30 км жердегі Садыққорған қалашығымен баламалайды.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысы географиясы
Санат:Қазақстан көне қалалары
Кеңес Бердәлиев

**Бердәлиев Кеңес** (1933 жылы туған, Қызылорда облысы Арал ауданы) – экономика ғылым докторы (1990), профессор (1990). ҚазМУ-ды (1957, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1957–1958 ж. Мемл. жоспарлау к-тінің экономисі, аспирант (1959–1962), 1962–1965 жылы ҚазМУ-да оқытушы, деканның орынбасары, Алматы халық ш. ин-тының кафедра меңгерушісі, деканы (1974–1985), 1983–1993 жылы осы ин-ттың сыртқы оқу бөлімінің проректоры, ғыл. жұмыстар жөніндегі проректоры, 1993 жылдан Қазақ мемл. басқару академиясында (қазіргі Қазақ экон. ун-ті) кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. Бердәлиев 90-нан астам ғыл. еңбектің авторы.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Сарымолдаев ауылдық округі

**Сарымолдаев ауылдық округі** – Жамбыл облысы Меркі ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Екпінді, Ойтал, Сарымолдаев ауылдары кіреді. Орталығы – Сарымолдаев ауылы.

## Тарихы
Бұрын округ Кузьминка ауылдық кеңесі атанды. 1950 жылы Ойтал ауылдық кеңесі келіп қосылды. Кузьминка болу себебі, Кузьмин деген орыс кулагы осы өңірде өмір сүріп мекендеген. Соның есімімен аталып келген. Революционер, Тұрар Рысқұловтың серігі, сталиндік репрессияға ұшырап, атылу жазасына кесілген Қабылбек Сарымолдаевтың туғанына 90 жыл толуы қарсаңында, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1992 жылғы 19 наурыздағы Жарлығымен Сарымолдаев ауылдық кеңесі атанды.

Округ аумағында аудандық "Меркі тынысы" баспасы, аудандық сот, жолаушылар тасымалдау кәсіпорыны, өрт сөндіру мекемесі, аудандық зейнетақы орталығы, үш орта, бір бастауыш мектеп, бір мектеп-интернат, "Болашақ" колледжі, бір мәдениет үйі, екі кітапхана, үш фельдшерлік-акушерлік пункт, байланыс бөлімшесі бар.

## Дереккөздер

Санат:Меркі ауданы ауылдық округтері
Шідерті ауылдық округі

**Шідерті ауылдық округі** – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы  әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Шідерті ауылы кіреді. Орталығы – Шідерті ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Осакаров ауданы ауылдық округтері
Шелихов шығанағы

**Шелихов шығанағы** — Охота теңізінің Солтүстік-Шығыс Азия жағасы мен Камчатка түбегінің аралығындағы солтүстік бөлігі. 

Теңізден шамамен Пьягин түбегі тұсынан бөлінеді. Ұзындығы 650 км, ені кіре берісінде 130 км, ең енді жері 350 км. Орташа тереңдігі 50 — 150 метр. Орта тұсында оңтүстік-батысынан солтүстік-шығысқа қарай созылған су асты шұңғымасында тереңдігі 350 метрге дейін жетеді. Жағалауы түзу сызықты, жартасты, аз тілімделген. Солтүстік бөлігінде ұсақ шығанақтар мен қолтықтар таралған. Ең ірілері Гижига және Пенжина қолтықтары. Оларды Тайгонос түбегі бөліп тұр. Шығанаққа құрлықтан және Камчатка түбегінен көптеген өзендер (Пенжина, Гижига, Таловка, Парень, Яма, т.б.) құяды. Қазан — қараша айларынан мамыр — маусымға дейін қатады. Толысу толқынының биіктігі Пенжина қолтығында 12,9 метрге жетеді. Жартасты жағалауында құс базары бар. Балық (майшабақ, палтус, камбала, навага) ауланады. 

Санат:Охота теңізі шығанақтары
Санат:Ресей шығанақтары
Шешенқара ауылдық округі

**Шешенқара ауылдық округі** – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы  әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ащысу, Шешенқара ауылдары кіреді. Орталығы – Шешенқара ауылы. 

## Дереккөздер

Санат:Бұқар жырау ауданы ауылдық округтері
Телінуші

**Телінуші** – телітушіге телу үшін қондырылатын басқа өсімдіктің бүршігі бар өркені. Ұластырудың (телудің) нәтижесінде мәдени өсімдіктің (алма, алқоры, т.б) жер бетіндегі бөлімі алынады. Телінушіге вирус, паразитті бактериялар, саңырауқұлақтар мен ауырмаған, мол жеміс беретін, жақсы жетілген өркендер алынады.

## Сілтемелер

 	

Санат:Биология
Телітуші

**Телітуші** – телінуші қауылыбылдайтын (ұласатын, телінетін) өсімдік немесе оның бір бөлігі. Телітуші жақсы жетілген тамыр жүйесі бар, топырақ таңдамай сор, ылғалы мол топырақта, жартаста да өсе беретін, суыққа, ауру түрлеріне, зиянкестерге төзімді, мол өнім беретін болуы керек.

## Сілтемелер

 	

Санат:Өсімдіктер
Реверберация

**Реверберация** (кейінгі лат. *reverberatіo* — шағылу, лат. *reverbero* — лақтырып тастаймын) — жабық бөлмедегі дыбыс көзі ажыратылғаннан кейінгі дыбыстың біртіндеп өшу процесі. Бөлмедегі ауа көлемін *(кеңістігін*) меншікті жиіліктерінің саны өте көп тербелмелі жүйе деп қарастыруға болады. Меншікті тербелістердің әрқайсысы өшу коэфф-мен сипатталады. Сондықтан дыбыс көзінен шыққан әр түрлі жиілігі бар меншікті тербелістер бір мезгілде өшпейді. Реверберацияның бөлмедегі сөздің және музыканың жақсы естілуіне едәуір ықпалы бар. Дыбыс баяуырақ өшкен сайын Реверберацияның әсері күштірек білінеді. Реверберацияның ұзақтығы Реверберация уақыты деп аталатын шамамен сипатталады. Реверберация уақыты — бөлменің акуст. сапасын анықтайтын басты фактор.
## Дереккөздер


## Толықтыру

Санат:Физика
Ғабдолла Қалиев

**Қалиев Ғабдолла** (17.9.1929 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы) – ғалым, филология ғылым докторы (1990), профессоры (1992). Қазақ КСР-і (1968), КСРО оқу-ағарту ісінің үздігі (1980). 1950 жылдан бері Абай атындағы ҚазҰПУ-да қызмет істейді. 1958 – 61, 1972 – 77 ж. қазіргі қазақ тілі кафедрасының, 1993 – 2003 ж. жалпы тіл білімі және қазақ тілі тарихы кафедрасының меңгерушісі, 1993 – 98 ж. оқу-әдістемелік бірлестік бойынша проректор, университеттің жетекші ғалымы (2005). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Қалиевтың негізгі еңбектері қазақ тілінің диалектологиясы, лексикологиясы, лексикографиясы, әдеби тіл тарихы мәселелеріне арналған. Қалиев қазақ диалектологиясы ғылымының қалыптасуына елеулі үлес қосты. 1950 – 54 ж. қазақ тілінің диалектілік ерекшеліктерін бірінші болып говорлық деңгейде зерттеді. *“Қазақ говорларындағы диалектілік сөз тудыру”* (1985) монографиясы түркі диалектологиясында жаңа бағыт ретінде қабылданды. 1960 ж. студенттерге арнап қазақ тілінде диалектологияның тұңғыш оқу құралын жазған. 1969, 1996, 2005 ж. диалектология аймақтық сөздіктер жасауға қатысты. Студенттер үшін қазақ тілінің лексикологиясы, диалектологиясы, әдеби тіл тарихы, жалпы тіл білімінің оқулықтарын жазды. 2004 жылдан бері “Мәдени мұра” мемл. бағдарламасы бойынша шығарылып жатқан 15 томдық “Қазақ әдеби тілінің сөздігін” жасауға қатысып келеді. Қалиевтың жетекшілігімен 12 ғылым кандидаты, 2 ғылым докторы дайындалды. Көптеген медальдармен, 2003 ж. “Қазақстан ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін” белгісімен марапатталған.

## Шығармалары
#Қазақ говорлары жүйесін зерттеу мәселелері. Монография, А., 1977; 
#Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі, А., 2005; 
#Русско-казахский словарь, 3 изд., А., 2005. Қазақ әдеби тілінің сөздігі, А., 2005, 1 – 3-т., 2006 – 07. 
#Қазақ диалектологиясының мәселелері 1960.
#Қазақ тіліндегі сөзжасам мәселелері, 2002.
# Қазақ  говорларындағы диалектілік сөз тудыру,1985.

## Сілтемелер
*Қалиев Ғабдолла
*КазҰТУ ғылыми кітапханасы

## Дереккөздер


Санат:Филологтар
Санат:Қазақ ғалымдары