open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Александр Шыстеренко

**Александр Шыстеренко** (1970, Ақтөбе) үстел теннисінен ХДШС-і. Республиканың әлденеше мәрте чемпионы. "Спешиал Олимпикс" Азия ойындарының 2 мәрте қола жүлдегері (1999- Банкгок; 2000 - Сидней).

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан үстел теннисшілері
Ұлттық параолимпиялық комитет (ҰПК)

**Ұлттық параолимпиялық комитет** (**ҰПК**), 1992 ж. құрылған, терағасы педагогика ғылыьдырының кандитаты Е.Қинағанов. Мақсаты - мүгедек спортшыларға моральдық және материалдық көмек көрсету, олардың үздіксіз жаттығуларына, жарыстарға қатысуына жағдай жасау. Ірі чемпионаттар мен параолимпиялық ойындардың қарсаңында оқу-жаттығу жиындарын өткізу.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Надым

thumb|Надым

**"Надым"**( - той, мереке), моңғолдардың дәстүрлі спорт мерекесі.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Нанга-парабат

**Нанга-парабат** (санскритше-жалаңаш тау), үлкен Гималай сілемінің солтүстік-батыс шетіндегі тау жотасы. Жотада бірнеше шыңдар бар: Үлкен шың (8125 м) үлкен шыңның Солтүстіктегі етегі (7910 м) және Батыстағы шың (8000 м. шамасында).

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Нығыздалған доп

**Нығыздалған [[доп]]**, Іші теңіз шылауымен, жөкемен, қылмен нығыздалған жан-жақты жетілу жаттығулары үшін пайдаланатын былғарыдан жасалған жабдық.

## Дереккөздер


Санат:Спорт жабдықтары
Қазақстандағы оқпен ату

**Қазақстандағы оқпен ату** соғыстан кейінгі жылдары дами бастады. 

Оқпен атудан Қазақстан чемпионаты 1950 ж. бастап өткізіліп келеді Г.Майлыбаева кіші калибрлі винтовкадан оқпен атудан бірініші СШ-і атанған спортшы - қазақ қызы. Одан кейінгі жылдары республикалық даңқын аспандатқандар. В.Вохмянин - КСРО құрама командасының құрамында Әлем чемпионаты (1982), В.Поляк - КСРО Еуропа чемпионы (1982), В.Гущев - жеке және командалық есепте Еуропа чемпионы (1987), С.Беляев кіші калибрлі винтовкадан атудан КСРО чемпионатында алтын медальға, Олимпиялық ойындар (1996, Атланта) екі күміс медальға ие болды, Г.Беляева, Д.Асфендиярова, О.Давгун және т.б.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Ату спорты
* Қазақстандағы садақ ату

Санат:Қазақстандағы спорт түрлері
Атуға даярлық

**Атуға даярлық** (нысана көздеу спортында), жарыс ережесіне сай келетін, нысана көздеу үшін үйреншікті қалыптағы кездеу мен оқ атуда құралдардың сенімділігімен кездесе қолайлылық қамтамасыз ететін ыңғайлы жағдай.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Юлия Бондарева

**Юлия Бондарева** (3.01. 1975, Павлодар), нысана көздеуші, ХДСШ-і (1995), ТМД елдердегі чемпионатының жүлдегері (1992, Минск), XXVI және XXVII Олимпиялық ойындарға қатысушы (1996 Атланта, АҚШ; 2000, Сидней, Австралия), (6-орын). ҚР-сының бірнеше мәрте чемпионы. Әлем кубогінің сатыларының және кейбір халықаралық турнирлердің жеңімпазы, XII жазғы Азия ойындарының күміс жүлдегері (1998, Банкгок).

## Дереккөздер


Санат:Спортшылар

Санат:Тұлғалар
Санат:Алфавит бойынша нысана көздеушілер
Санат:Қазақстан нысана көздеушілері
Винтовкамен ату

**Винтовкамен ату**, үшін ұзын оқпанды қол мылтығы (оқпен ұңғысында иір ойықтары бар) винтовка қолданылады 50 м. қашықтыққа ату үшін олимпиялық бағдарламада калибрі 5,6 мм-ге дейін болатын үлгідегі: қозғалмайтын нысанаға ату үшін 8 кг-нан (белбеусіз) ауыр болмайтын (оптикалық емес), ал қозғалыстағы "қабан" нысанасы оптикалық қарауылы бар, салмағы 5 кг-нан аспайтын винтовкамен атылады.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Винтовкадағы сальник

**Винтовкадағы сальник**, майланған матамен ұңғыны орау. Мылтық құндағының жоғарғы жақ мойыны науасы мен ұңғы жапсырмасына тимейтіндей етіп винтовканы орайды. Өзі оқталатын қару, винтовка немесе тапанша, оларда атылғаннан кейін затвор өздігінен ашылып, атылған гильзаны лақтырып жіберіп және алдыңғы қалыпқа оралғаннан кейін патрон салғыштан кезекті патроникке жеткізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Филипп Васильевич Чижиков

**Филипп Васильевич Чижиков ** (1.9.1923 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданы Березовка ауылы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, гвардия сержанты, бөлімше командирі, кейіннен подполковник Орыс. 1934 жылы Петропавл ауданы «Новая жизнь» ұжымшарындағы балалар үйінде тәрбиеленді. Осы ұжымшарда жұмыс істеді. 1942 жылдың 20 мамырында Петропавл аудандық әскери  комиссариаты Чижиковты Кеңес әскері қатарына шақырды. Кіші командирлер даярлайтын курсты бітірген соң майданға аттанды. Ол Оңтүстік-Батыс майданы 6-армияның 25-гвардиялық атқыштар дивизиясы 81-гвардиялық атқыштар полкінде ұрыстарға қатысты. 1943 жылдың 26 қыркүйегінде алғашқылардың бірі болып Днепропетровск облысы Солонян ауданы Войсковое ауылы маңында Днепр өзенінен өтіп, арғы жағаға бекініп, жаудың карсы шабуылына тойтарыс берді. Сөйтіп Кеңес әскерінің басқа бөлімшелерінің өтуіне көмектесті. Ерлік пен батылдық жасағаны үшін Чижиковқа КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (22.2.1945). Соғыстан кейін лейтенант Чижиков запасқа шықты. Ресейдің Түмен облысы Ишим (Есіл) қаласында, кейіннен ІІМ-нің облыстық қоғамдық тәртіпті корғау басқармасында қызмет істеді. Воронеж қаласында (Ресей) тұрды. Зейнеткерлікке шыққан подполковник Чижиков Ленин, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және медальдармен марапатталды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Хорлогийн Чойбалсан

нобай|Маршал Х. Чойбалсан кеңес танкистеріне сыйлықтар береді
**Чойбалсан, Хорлогийн**(8.2.1895, Дорнод аймағы - 26.2.1952, Мәскеу қаласы, Ұланбатырда жерленген) - Моңғолияның саяси қайраткері, маршал, 2 мәрте МХР Батыры. 1912 жылы Моңғолияның сол кездегі астанасы Урга қаласындағы (қазіргі Ұланбатыр) аудармашылар мектебіне түсіп, орыс тілін меңгереді. Үздік оқығаны үшін 1914 жылы Иркутск қаласына оқуға жіберіліп, онда 1917 жылға дейін болды. Ресейдегі революциялық оқиғалардан кейін отанына оралған Чойбалсан моңғол жастарының жасырын ұйымын құрды. 1919 жылы күзде революционер әрі екінші бір ұйым бастығы Дамдины Сухэбатормен танысты. 1920 жылы екі ұйым бірігіп, Моңғол халық партиясын құрды. Чойбалсан Сухэбатор екеуі кеңес өкіметі және Қызыл армияның тікелей көмегімен 1921 жылы 11 шілдеде Моңғол халық революциялық төңкерісін жүзеге асырды. 1923 жылы 22 ақпанда Сухэбатор белгісіз жағдайда дүние салып, Коминтерннің және  кеңес өкіметінің белсене араласуымен 1924 жылы Чойбалсан билікке келді. Осы жылы құрылған алғашқы парламент - Бага хуралды басқарған ол 1924-28 жылы Моңғол халық революциялық армиясының қолбасшысы, 1928-30 жылы Моңғол Халық Республикасы (МХР) Кіші хуралы төралқасының төрағасы болды, 1930-35 жылы түрлі министрліктерді басқарды. 1935— 39 жылы МХР премьер-министрінің бірінші орынбасары, 1940-52 жылы премьер-министр болды. Чойбалсан Коминтерннің және  И.Сталиннің тікелей көмегімен 1926— 28 жылы солшыл оппортунистерге, 1928-32 жылы революцияшыл оңшылдарға қарсы қуғын-сүргін жүргізді. Нәтижесінде 1922— 49 жылы 71 мың адам саяси куғын-сүргін құрбаны болды. Саяси қуғын-сүргіннен Моңғолиядағы қазақтар да жапа шегіп, әрбір жетінші қазақ қудалауға ұшырады. Чойбалсан үкіметті басқарған жылдары оның жеке басына табынушылық басталды. Дегенмен Чойбалсан Моңғолия үшін зор еңбек атқарды. Ол елді қиын-қыстау кезеңде басқарып, ел экономикасын, мәдениетін, білімін көтерді. 1940 жылы Моңғолияда жеке қазақ аймағын (Баян Өлгий аймағы) кұрды. 2-дүниежүзілік соғыс жылдары Кеңес Одағына көмектесу науқанын басқарды. 1939 жылы жапон соғысқұмарларын талқандаған кеңес және  моңғол әскерлерінің бірлескен операциясында Моңғол Халық революциялық армиясының Бас қолбасшысы болды. Чойбалсанның атына қала есімі берілген. Ол Моңғолияның, Кеңес Одағының көптеген орден-медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Егор Сергеевич Чуйков

**Егор Сергеевич Чуйков** (1915, Алматы облысы Кербұлақ ауданы Жайнақ батыр ауылы - 18 мамыр 1963, Ресей, қазіргі Санкт-Петербург қаласы) — 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, қатардағы жауынгер, 95-атқыштар полкінің сарбазы.

## Өмірбаяны
Украин. Орта мектептен кейін ұжымшарда жұмыс істеді. 1937 жылы Қызыл армия қатарына шақырылды. 

1938 жылы 29 шілде - 11 тамыз аралығында Хасан көлінде болған қақтығыстарға қатысты. Осы соғыстағы ерліктері үшін Чуйковқа КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы беріліп, Ленин ордені мен «Алтын Жүлдыз» медалі тапсырылды (25.10.1938). 

Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) қаласындағы Әскери саяси училищені бітірген соң Чуйков Қиыр Шығыстағы әскери қызметін жалғастырды. 1945 жылы ол 1-Қиыр Шығыс майданында батальон командирінің саяси жұмыс жөніндегі орынбасары болды.

## Марапаттары
Ленин, 1 және 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер

 
Санат:КСРО капитандары
Санат:Ұлы Отан соғысы жаяу әскерлері
Григорий Иванович Чумаев

**Григорий Иванович Чумаев** (1917, Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданы Кирсаново селосы - 4.2.1945, Польша, Вроцлав қаласы)- 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, барлаушы, қатардағы жауынгер. Орыс.

1945 жылы 4 ақпанда Чумаев барлаушылар тобымен Одер (Одра) өзенінің батыс жағалауына өтіп, жаудың техникасы мен адам күшін анықтауға тапсырма алды. Тапсырманы орындау барысында ержүрек жауынгер ауыр жараланды. Осы шайқаста көрсеткен ерекше ерлігі үшін Чумаевқа КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (10.4.1945).

Батыс Қазақстан облысы Зеленов ауданындағы Макарово селосының бір көшесі Чумаевтың есімімен аталады.

Ленин орденімен, көптеген медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

 

Санат:1917 жылы туғандар
Санат:Бәйтерек ауданында туғандар
Санат:4 ақпанда қайтыс болғандар
Санат:1945 жылы қайтыс болғандар
Санат:Польшада қайтыс болғандар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:КСРО аға сержанттары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Ұлы Отан соғысы ұрыстарында қаза тапқандар
Санат:Вроцлавта жерленгендер
Николай Степанович Чуриков

**Николай Степанович Чуриков** (23.12.1910, Батыс Қазақстан облысы Жәнібек ауданы Жұмат ауылы — 4.6.1997, Орал қаласы) — 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, кіші лейтенант, взвод командирі. Орыс. Ата- анасынан ерте айырылып, балалар үйінде тәрбиеленген. Жұмысшы факультетінде оқыды. Соғысқа дейін Ч. Осоавиахимнің Орал қаласы кеңесінің төрағасы қызметін аткарды. Соғыс басталысымен майданға аттанған. Сталинград шайқасында зеңбірек нысанашысы, сержант Чуриков жаудың 79 әскерін жойды. Осы ұрыстарда ауыр жараланып, госпитальда болды. Кейін офицерлік курсты бітіріп, қайта майданға аттанды. 1944 жылы 27 маусымда 2-Беларусь майданы 49-армия 95-атқыштар дивизиясы құрамындағы Чуриковтың взводына Днепрден (Могилев ауданы Колеснице маңы) өтіп, кейін шегінген жауды талқандау үшін өткелді бұзу тапсырылды. Қараңғылықты жамылған взвод батыс жағалауға өтіп, күтпеген жерден жауға оқ жаудырды. Өткелдегі аз ғана топ шабуылға шығып, тапсырманы орындады. Днепрден өту кезіндегі айрықша ерлігі үшін Чуриковқа КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (21. 7.1944). Соғыстан кейін туған жеріне оралып, облыстық өсімдіктер қорғау станциясының бастығы қызметінде болды. Сонымен қатар ауыл шаруашылығы институтын бітіріп, агроном- энтомолог мамандығын игерді. Ленин орденімен және «Сталинградты қорғағаны үшін», т.б. медальдармен марапаттапған.

## Дереккөздер

 

 

Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Алексей Павлович Чурилин

**Алексей Павлович Чурилин ** (26.12.1917, Батыс Қазақстан облысы Тасқала ауданы Тасқала ауылы - 1982, Ресей, Новороссийск қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, ұшқыш, майор, эскадрилья командирі. Орыс. 1942 жылы Әскери-авиациялық училищені бітіргеннен кейін З-Украина майданы 17-әуе армиясы 288-жойғыш авиациялық дивизия 611- полктің құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1943 жылдың қаңтар айында Чурилин Краснодар қаласы үстінде барлау мақсатымен ұшу сапарына шықты. Штурмдық тобымен жаудың 10 ұшағын атып түсірді. 1943 жылы мамырда Миус өзеніндегі жау өткелін жойып, Венгрияны азат етудегі ұрыстарда Чурилин өз ұшағының зеңбірегі мен пулеметінен жаудың қару-жарақ тиелген 24 автокөлігін және  21 ұшағын жойды. Соғыс жылдары 273 әскери тапсырманы орындады. 83 әуе ұрысына қатысып, жеке өзі 12 «Мессершмитті», 2 «Фокке-Вульфті», 3 «Юнкерсті» атып құлатты. Чурилинге ерлігі мен батылдығы үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (18.8. 1945). 1972 жылы полк, шенінде запасқа шықты. Ленин, 2 Қызыл Ту, Александр Невский, «Қызыл Жүлдыз», 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

 

 

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Етпеттеп жатып ату

**Етпеттеп жатып ату**, спортшы шынтақтарын тірей жерге немесе төсенішке жатады. Қару иыққа дүмбімен тіреле, екінші қолмен ұсталады. Білек төсенішке тиімді. Қаруды ұстаған қолдың басы төсеніштен немесе жерден кемі 15 см. жоғары болады, мылтықтың белдігін пайдалануға рұқсат етіледі.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Сергей Андреевич Иванов

**Сергей Андреевич Иванов** (18.06.1924, С-Петербург - 17.05.1992, Алматы қаласы) ҚазКСР- інің ЕСЖ-сы. (1977). ХД-дегі төреші (1977). Богослав ұшқыштар мектебін бітірген (1946). Авиамеханик (1946-60). 1960 ж. ДОСААФ-тың Павлодар спорттық-ату клубының бастығы. Оның тәрбиеленушілерінің арасынан Ахметов пен Кольбром оқпен атудан Қазақстандағы алғашқы СШ-і И-тың басшылығымен Павлодар облысының құрамасы ҚазКСР-інің бірнеше мәрте чемпионы болды. Жасөспірімдер арасындағы облыс құрама командасы 5 жыл қатарынан республикалық чемпионы атанды. Төреші есебінде С.Е.Иванов Олимпиялық ойындарға (1980), "Достық-84", "Ізгі ниет" ойындарына қатысты.

## Дереккөздер


Санат:КСРО төрешілері
Валентина Анатольевна Иванова

**Валентина Анатольевна Иванова** (15.02.1949, Сухаровка поселкесі, Татарстан, РФ) - СШ-і (1972),ҚазКСР-інің ЕСЖ-сы (1985). 

1965-78-ДОСААФ ОСАК- нің нұсқаушы - әдіскері. 1975 ж. облыстық БЖСШ жаттықтырушысы.

ҚазКСР білім беру ісінің үздігі.

ҚР-ның 9 СШ-ін дайындады (Е.Циренкова, В.Сыч, Е.Дедейко, А.Шишигин, В.Гуща, Н.Зигалова, А,Пекин, А.Иванов, Т.Малышева).

## Дереккөздер


Санат:15 ақпанда туғандар
Санат:1949 жылы туғандар
Санат:Татарстанда туғандар
Санат:Қазақстан спорт шеберлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушылары
Санат:Қазақстан білім беру ісінің құрметті қызметкерлері
Владимир Николаевич Исаченко

**Владимир Николаевич Исаченко** (27.12.1982. Теміртау, Қарағанды облысы), ХДСШ-і жасөспірімдер арасындағы Әлем біріншілігінің жеңімпазы (2002, Лахти, Финляндия), МТ-6 жаттығуында Азия чемпионатының күміс жүлдегері (2004, Куала-Лумпур). Афиныдағы Олимпиялық ойындарға қатынасушы (2004, МП-6, 50 және Pistol-654, 5 ұпай, 6-орын пневматикалық тапанша, 23-орын).

## Дереккөздер


Санат:1982 жылы туғандар
Санат:Теміртауда туғандар
Санат:Алфавит бойынша нысана көздеушілер
Санат:Қазақстан нысана көздеушілері
Санат:Нысана көздеуден әлем чемпиондары
Шерімхан Оралханұлы Шанбаев

**Шанбаев Шерімхан Оралханұлы** (5.12.1958 жылы туған, Түркістан облысы Ленгер қаласы) - әскери қайраткер, генерал-майор. Алматы жоғары жалпыкомандалық әскери училищесін (1980), ҚР ҚК әскери академиясын (2001) бітірген. 1980-95 жылы Солтүстік Кавказ, Түркістан, Орта Азия әскери округтерінде қызмет етіп, Ауғанстанда взвод командирі, шабуылдаушы десантшылар ротасы командирінің орынбасары, батальон командирі, Оңтүстік Қазақстан ДОСААФ комитетінің төрағасы болды. 1995 жылдан ҚР ИМ ІӘ қызмет атқарды. Батыс бригаданың (Орал) командирінің орынбасары - штаб бастығы (1995-97), полк командирі (1997-2001), Батыс бригаданың (2001-03), Солтүстік бригаданың (Петропавловск, 2003-04) командирі болды. 2004 жылдан Оңтүстік бригаданың (Алматы) командирі. Шанбаев «КСРО Қарулы Күштерінде Отанға қызметі үшін» орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
ISSF

**ISSF**, ату спортының Халықаралық одағы. 1907 жылы құрылып және бірінші дүниежүзілік соғысқа байланысты 1915 жылы таратылған ұлттық ату бірлестіктері мен клубтарының халықаралық одағының негізінде қайтадан 1921 ж. құрылды. Одақтың жанында қарудың әртүрі бойынша техникалық, комитет бар. Ату спорты бойынша жарыс 1986 ж. бағдарламасына енді және содан бері өтіп келеді. Нысана көздеу спорты бойынша Әлем чемпионаты 2 жылда бір рет еткізілді. 1955 ж. алғаш рет ерлер, әйелдер және жасөспірімдер үшін Еуропа чемпионаты өткізілді. ISSF қарудың негізгі түрлеріне әлемдік рекордтарды (жеке және командалық тіркейді, онда да рекордтар есебінде Әлем Еуропа чемпионатары мен Олимпиялық ойындарда көрсетілген нәтижелер ғана бекітілді.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Галина Николаевна Корчма

**Галина Николаевна Корчма** (5.09.1969, Атбасар қаласы, Ақмола облысы) - СШ-і (1989), ХДСШ (1990). 

1990 ж. бастап ҚР-сы ұлттық штаттағы команданың мүшесі.
ҚР-ның бірнеше мәрте чемпионы, Ислам елдері әйелдер арасындағы ойындарының жүлдегері (1998, Тегеран). 1998 ж. Өзбекстан ашық чемпионатында Ташкенте 2 және 3-орын Бішкектегі Орталық Азия кубогінде 1, 2 және 3-орынға ие болды. Ж-шылары: А.Иванов, А.Вохмянин. 

## Дереккөздер


Санат:5 қыркүйекте туғандар
Санат:1969 жылы туғандар
Санат:Атбасарда туғандар
Санат:Қазақстан спорт шеберлері
Санат:Қазақстанның халықаралық дәрежедегі спорт шеберлері
Санат:Қазақстан чемпиондары
Шапқыншылық

**Шапқыншылық** – бір елдің жерін, дүние-мүлкін тартып алып, халқын кұлдыққа түсіру үшін екінші бір елдің жасайтын қарулы шабуылы. Ежелгі және  орта ғасырларда үздіксіз жүргізілген соғыстар, бейбіт халықты қырғынға ұшыратып, қалаларды, құрылыстарды қиратты. Мысалы, 17-18 ғасырларда 100 жылдан астам уақыт бойы қазақ жеріне жоңғар басқыншылары шапқыншылық жасады. Екінші дүниежүзілік соғыста Германия мен оның одақтастарының Еуропа, Азия елдеріне, Кеңес Одағына жасаған қанды жорығы шапқыншылықтың айқын түрі.

## Дереккөздер

 

 

Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Терминология
Иван Леонтьевич Шапшаев

**Иван Леонтьевич Шапшаев** (1910, Ресей, Хабаровск өлкесі, Новоспасск селосы - 2.10. 1967, Ресей, Калинин облысы Тверь қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, полк командирі, подполковник. Орыс. 

## Өмірбаяны
Орта мектепте оқып, Бурсинск көмір шахтасында жұмыс істеді. 1933 жылы Кеңес әскері катарына шақырылып, 1941 жылдың шілдесінен Ұлы Отан соғысына қатысты. Шапшаевтың бүкіл майдандық өмірі даңқты Панфилов дивизиясымен байланысты. Ол дивизияның барлық шайқасына қатысты, басынан зақымданды, 6 рет жараланып, ротаның саяси жетекшісінен атқыштар полкінің командирлігіне дейінгі жолдардан өтті. Шапшаев тамыз айында 19-гвардиялық атқыштар полкі құрамында Риганы азат етуге, жаудың Курляндиядағы тобын талқандауға қатысты. 26 наурыз күні таңертең жаудың 15- ке жуық артиллериялық және минометтік батареясы 19- және 30-гвардиялык полктердің жауынгерлік сапына шабуыл жасады, полктер қоршауға түсіп, бір-бірінен бөлініп қалды, дивизия штабымен тек радио арқылы ғана байланыс жасалды. Шапшаев жауынгерлерін бірнеше рет шабуылға бастап, өзі ауыр жараланды. Соңында дивизияның барлық атқыштар полкі өзара күш біріктіріп, жау қоршауын бұзып шықты. 

## Марапаттары
Сан алуан шайқастарда жеке ерлік көрсеткені үшін Шапщаевқа КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (15.5. 1946). Ленин, 3-рет Қызыл Ту, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Николай Александрович Шарабарин

**Шарабарин Николай Александрович** (23.3.1907, Өскемен қаласы – өлген жылы белгісіз ) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, қатардағы жауынгер, барлаушы. Орыс. Кен шебері курсын бітіріп, Шығыс Қазақстан облысы Көкпекті ауданындағы Құлынжон (Құлажон) кеніштерінде кен шебері болып жұмыс істеді. Кеңес әскері қатарында 1928-30 жылы өз борышын орындады. 1942 жылдың шілдесінен майданда 529- атқыштар полкінде (Воронеж майданы, 38-армия, 163-атқыштар дивизиясы) болып, Сталинград қаласынан Берлинге дейін жетті. Орел - Курск доғасындағы ұрыстарға, Днепр өзенінен өту және  Киев қаласын азат ету операцияларына қатысты. Соғыс кезінде Шарабарин 4 рет жараланды. Кустарево державасы үшін болған ұрыста  жаудың окопына бірінші болып жетіп, граната лақтырды. Кеңес әскері бөлімшелерінің біріне жақын жерден танкіге қарсы оқ атылып жатқанын көріп, оларды гранатамен жойды. Ол әсіресе Днепр өзенінен өту кезінде айрықша көзге түсті. 1943 жылдың 1 қазанында Шарабарин алғашқылардың бірі болып Днепр өзенінен Жуковка аралы маңында (Киев қаласының оңтүстінгі) өтіп, жаудың бір «тілін» алып келді. Бөлімше командирі қатардан шығып қалғаннан кейін оны алмастырып, жаудың шабуылын тойтарды. Шарабаринға жасаған ерлігі үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (29.10.1943). Соғыстан кейін туған жеріне оралып, кен шебері, кеніш бастығы болып жұмыс істеді. Ол Ленин, 1-дәрежелі Отан соғысы, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен және медальдармен марапатталды.

## Дереккөздер

 

 

Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Шатақ Есенбайұлы

**Шатақ Есенбайұлы** (туған – өлген жылы белгісіз) - батыр. Орта жүз найман ішінде қаракерей руының жалмамбет аталығынан шыққан. 18 ғасырдың соңында жоңғар басқыншыларынан азат етілген Марқакөл өңірін қоныстанған елін коршілес торғауыт, ойрат, ұранқай шапқыншылығынан қорғап, кейбір төрелердің елді біріктірудегі дәрменсіз істеріне қарсы шыққан. Ел аузындағы әңгімелерге қарағанда дене тұрқы ірі, қызыл шырайлы адам болған. Батырлық шалт қимылына қарап өзінің шын аты ұмытылып «аты шулы Шатақ батыр» аталып кеткен. ¥рпақтары шал, қанжа деп бөлініп, атақонысы Марқакөл өңірінің Ақбұлақ, Күнгей Бөкенбай жерлерін мекендейді.

## Дереккөздер

 

 

Санат:Қазақ батырлары

Санат:Тұлғалар
Сергей Михайлович Шахворостов

**Сергей Михайлович Шахворостов ** (29.8.1924, Алматы қаласы - 2001, сонда) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, сапер, гвардия кіші сержанты. Орыс. Мектептің 7-сыныбын бітірген соң жұмыс істеп жүріп оқуын ФЗО (фабрика-зауыт оқуы) қабырғасында жалғастырды. 1942 жылдың қыркүйегінде Кеңес әскері қатарына шақырылды. Шахворостов Дала майданы 37-армия 89-гвардиялық атқыштар дивизиясы 273-гвардиялық атқыштар полкінде шайқастарға қатысты. Сталинград шайқасында Шахворостов қойған минаға немістің 3 танкісі жарылып, істен шықты. Осы ерлігі үшін ол «Ерлігі үшін» медалімен марапатталды. Шахворостов Днепр өзенінен өту кезінде көзге түсті. Саперлік взводқа Украинаның Полтава облысы Кременчуг ауданы Келебарда селосы маңында Днепр өзенінен өту тапсырылды. Құрамында Шахворостов бар взвод 1943 жылдың 30 қыркүйегінде жаудьың қарша бораған оғына қарамастан, Днепр өзенінен 8 рет өтіп, оң жағалауға 50 жауынгер мен 30 жәшік оқ-дәрі жеткізді. Осы ерлігі үшін Шахворостовқа КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (22.2.1944). Сондай-ақ ол Ленин, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және  медальдармен марапатталды. 1943 жылдың желтоқсанында ол ауыр жараланып, еліне оралды. 1945 жылы Қазақ дене шынықтыру институтын тәмамдады. «Еңбек резерві» спорт қоғамында жұмыс істеді.

## Дереккөздер

 

 

Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Кенжебек Шәкенов

**Кенжебек Шәкенұлы Шәкенов** (1924 жылы 22 ақпан, Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданы – 2001 жылы 30 желтоқсан, Алматы) — қазақ Ұлы отан соғысқа қатысушы, сержант. 

## Өмірбаян
1924 жылы 22 ақпанда туған. 7-сыныпты бітірген соң «Боко» руднигінде әуелі кара жұмысшы, кейін ауысым шебері болып істеді. 1942 жылдың тамызында Кеңес әскері қатарына шақырылып, 1943 жылы Ташкенттегі пулемет училищесін бітірген соң майданға аттанды. 

62-гвардиялық атқыштар дивизиясы құрылып болысымен, Днепр жағалауына жылжып келді де, 2-Украина майданының 37-армиясы құрамына енгізілді. Днепр бойында кескілескен шайқастар болып жатты. Осы уақыт ішінде 184-гвардиялық атқыштар полкі Днепрдің оң жағалауына етіп, қолайлы бекініске орнықты. Келесі күні таң ата полк шабуылға көшті. Жауынгерлік күзетте болған пулеметші Шәкенов жаудың 3 рет жасаған шабуылын тойтарып, 17 әскері мен офицерін және ірі калибрлі пулеметін жойды. ¥рыс кезінде 2 рет жараланды. 

Днепрден өтуде көрсеткен қаһармандығы мен ерлігі үшін Шәкеновке КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (22.2.1944). 1944 жылы наурызда Ашхабадтағы жаяу әскер училищесіне оқуға жіберілді. Ленин орденімен, көптеген медальдармен марапатталған. Соғыстан кейін Тараз қаласындағы құрылыс тресінде қызметте болды.

## Дереккөздер

 

 

Санат:Қазақ батырлары
Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Астанқұл Шәкіров

**Шәкіров Астанқұл** (1.4. 1922, Өзбекстан, Әндіжан қаласы - 11.1.1945, Украина, Калининград облысы Нестеров ауданы Калинин поселкесі) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, барлаушы. Қазақ. Кеңес әскері қатарына 1941 жылы желтоқсан айында шақырылды. 75-гвардиялық атқыштар полкінде (З-Беларусь майданы 11 -гвардиялық армия 26-гвардиялық атқыштар дивизиясы) 111. 1944 жылы 15 шілдеде алғашқылардьщ бірі болып Алитус қаласының оңтүстігінде Неман өзенінен өтті. Оң жағалауда бірден ұрысқа кірісіп, басқа бөлімшелердің өзеннен өтуіне кедергі жасап, үздіксіз оқ атып жатқан жау пулеметін жойды. 1945 жылы ұрыста  қаза тапты. Шәкіровке КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (24.3.1945). Ленин, «Қызыл Жүлдыз», 3-дәрежелі Даңқ ордендерімен, медальдармен марапатталған. Әндіжан қаласындағы алаңда Шәкіровке бюст қойылды. Осы қаладағы №10 мектепке және көшеге есімі беріліп, мектеп қабырғасына мемориалдық тақта орнатылды. 

## Дереккөздер

 

 

Санат:Қазақ батырлары

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Қарудың сақтандырғыш шаппасы

**Қарудың сақтандырғыш шаппасы**, әдетте жауынгерлік шаппаның алдында болатын, қару шүріппесіндегі ойық қарудың сақтандырғышын тартатын шүріппені қоймай-ақ шүріппенің жауынгерлік взводтан шығып кетуіне әкелетін, қару түсіп кеткенде және соққы алған жағдайларда қалай болса солай атылып кетуден сақтандыру үшін қызмет етеді.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Шекаралық режім

**Шекаралық режім** - 

# шекаралық өңірде адамдардың және көлік құралдарының шекарадан әрі-бері өту, уақытша болу, жүріп-тұру, осы өңірде шаруашылықты жүргізу кәсіпшілік және басқа қызметпен айналысу, мал ұстау және  өріске жаю, сондай-ақ шекаралық өңірде бұқаралық қоғамдық-саяси, мәдени және  басқа шаралар өткізу ережелері; 
# аумақтық ішкі су жолдарында шекаралық өзендердің, көлдердің, өзге де су бөгендерінің елге тиесілі бөлігінде елдің өздігінен жүзетін және өздігінен жүзбейтін шағын кемелерінің (су көлігі құралдарының) есепке алынуы, ұсталуы, орналасқан жерінен шығуы және оған қайтып оралуы, жүзу ережелері; аталмыш суда кәсіпшілік, зерттеу, іздестіру және  басқа қызметті жүргізу ережелері. Шекара өңірінің режімі елдің мемлекеттік шекарасын қорғау үшін қажетті шарт болып табылады. Оны шекара әскерлері қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер

 

 

Санат:Терминология
Қорап (спорттық қарудың)

**Қорап** (спорттық қарудың), бірнеше патрондары орналастыруға болатын винтовка немесе пистолеттің бөліктерінің бірі қорапта бекітпенің (затвордың) көмегімен патронды ұңғыға жеткізуді орындайтын, беретін тетік болады.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Николай Степанович Шелихов

**Шелихов Николай Степанович** (6.12.1920, Шығыс Қазақстан облысы Глубоков ауданы Уварове селосы - 23.2.1945, Германия, Берлин қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, лейтенант, 66- гвардиялық атқыштар полкінің рота командирі. Орыс. 8- сыныпты бітірген соң Үлбі МТС-ында трактор жүргізуші болып жұмыс істеді. 1939 жылы Кеңес әскері қатарына шақырылып, 1941 жылдың шілдесінде Ұлы Отан соғысына қатысты. Шелихов Мәскеу түбінде, Тула қаласын жаудан қорғау шайқастарында жауынгерлік ерлік көрсетті. Шелихов ауыр жараланып, госпитальдан шыққан соң қайтадан майданға аттанып, Украина, Польшаны азат ету жолындағы ұрыстарға қатысты.
1945 жылы 16 сәуірде лейтенант Шелиховтың басшылығымен 66-гвардиялық атқыштар ротасы Одер плацдармында неміс траншеяларын басып алды. Бір аптадан кейін рота Берлиннің шет жағына кірді. Көшелердегі кескілескен ұрыстарда Шелиховтың ротасы жаудың 15 қарсы шабуылын тойтарды. Осы ұрыстарда алтыншы рет жараланды. Жаудың жаяу әскерлері ротаның позициясына ұмтылған кезде, ержүрек Шелихов гвардияшыларды қолма-қол айқасқа бастады. Берлинді алуда өшпес ерлік жасағаны үшін Шелиховқа КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасыньщ Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (31.5.1945). Ленин, 1-2-дәрежелі Отан соғысы, «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен және  медальдармен марапатталды. Батырдың атында Алматы мен Өскемен қалаларында көшелер бар.

## Дереккөздер

 

 

Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Оқ тұтқыш

**Оқ тұтқыш**, тирдің артқы қабырғасын бүлінуден сақтау үшін және қорғасынды жинап алу үшін атыс тирінің нысаналар шеңберіндегі аспап-тетіктер. Оқ алдыңғы қабырғасы жоқ металл жәшік түрінде болады. Жәшіктің қабырғасы оқтың ұшу бағытына қарай бұрыш жасай орнатылады. Қиғаш қабырғаға тиген оқ, кейін серпіліп, шыр айналып барып, шапшаңдығы азайып, Оқ тұтқыштың түбіне құлайды.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Константин Константинович Шестаков

**Константин Константинович Шестаков** (23.4.1923, Алматы облысы Ескелді ауданы Қарабұлақ кенті - 27.6.1944, Ресей, Ленинград облысы Выборг ауданы Лампилия ауылы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, қатардағы гвардияшы жауынгер. Орыс. 7-сынып бітірген соң МТС-те трактор жүргізуші болып жұмыс істеді. Кеңес әскері қатарына 1942 жылдың 27 маусымында шақырылып, майданға аттанды. Шестаков 1944 жылдың жазында Ленинград облысын азат ету кезінде көзге түсті. Шестаков қызмет еткен 129-гвардиялық атқыштар полкі Лампилия ауылы жанындағы отты нүктені алуда жау жағынан қатты қарсылық болды. Гвардияшылар екі рет отты нүктеге шабуыл жасап, ала алмады. Олардың алға жылжуына гранит төбе тастарының қалқасындағы жау пулеметі бөгет болды. Шестаков осы пулеметтің жанына еңбектеп барып, граната лақтырып, жаудың 50-ге жуық әскері мен офицерін жойды. Өшпес ерлік жасағаны үшін Шестаковке КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен қаза тапқаннан кейін Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (24.3.1945). Сондай-ақ ол Ленин орденімен марапатталды. КСРО Қорғаныс министрлігінің бұйрығымен Ленинградтың гвардиялық мотоатқыштар полкі тізіміне Шестаковтың есімі мәңгі бақи енгізілді. Алматы облысындағы Қарабұлақ кентіндегі мектепке және  көшеге, Ленинград облысының Выборг қаласы көшелерінің біріне Шестаковтың есімі берілген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Ауыздандыру (нәресте)

**Ауыздандыру** - жаңа туған жас нәрестені алғаш рет емуге үйрету.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ауыздандыру

**Ауыздандыру** сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:
* Ауыздандыру (нәресте) — жаңа туған жас нәрестені алғаш рет емуге үйрету
*Ауыздандыру (төл) — жаңа туған төлді қолмен көтеріп енесінің бауырына салып емізу.
Тұрып ату

**Тұрып ату** — нысананы ату спортының бір түрі, спортшы түрегеп тұрады. Шынтақ кеудеге қысылып қару қолдың басымен ұсталады, белбеуді пайдалануға рұқсат етілмейді. "Қозғалмалы бұғы" нысанасына атуда, қаруды ұстайтын қолдың шынтағын кеудеге қысып ұстауға болмайды. Винтовкадан шапшаң атуда нысананың көрінуіне немесе "Ат!" командасына дейін дүмді шыққа тіреуге болмайды. Тапанша пен револьверден еркін созылған қолға қаруды ұстап, тұрған қалыптан атады. Шапшаң атуларда жарыс ережесі жаттығудың орындау алдындағы оңтайлануға ерекше талаптар қояды. Қару ұстаған қол ату бағытына қарай 45.0-ден кем болмайды.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Тізерлеп ату

**Тізерлеп ату**, спортшы аяқтың алқымына жұмыр зат қойып, аяғын бүгіп отырады. Алда тұрған аяқ табаны, тізе және екінші аяқтың ұшы жерде не төсеніште болады. Қару қолдың басымен ұсталады, шынтақ тізеге, дүмбіге тіреледі. Мылтықпен белдігін пайдалануға болады.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Шүріппені басу

**Шүріппені басу**, шаппаны бөгеп тұратын тетікті ұстаудан шығару үшін қарудың шаппа шүріппесін саусақпен басу. Шаппа шүріппесін басудың техникасын шүріппен басуға дайындау деп атайды. Жұлқып шүріппені басу техникалық қате болып табылады, өйткені саусақтың кенет және жылдам қимылында қаруды көздеу ауытқып кетеді.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Ауыздандыру (төл)

**Ауыздандыру** - жаңа туған төлді қолмен көтеріп енесінің бауырына салып емізу. Дәстүрлі ортада мал туа салысымен (егер оны көрген адам болса) төл тұншығып қалмас үшін ауызы-мұрнындағы шарананы қолмен сыпырып, ауызынан, құлағынан үрлейді. Онан кейін енесінің алдына қойып, оның мекіреніп, шаранасын жалауын күтеді. Сәлден кейін төл аяғымен тұруға талпынып, емшек іздей бастайды. Сол уақытта енесінің үрпін сауып, ауыздандырып алуға болады. Егер төл өрісте туып ауа-райы қолайсыз, жер дымқыл болған жагдайда шопандар ат қанжығасындағы кереқапқа салып алып жүрген.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ауыздық (бөлшек)

**Ауыздық** - жүгеннің екі сулық арасына бекітілген жылқы аузына кигізілетін бөлшегі. Ол өзара бірдей екі бөлек темірден құрастырылып жасалынады. Ауыздық жылқыны арлы-берлі бұруға, тоқтатуға, яғни басбілгі қызметін атқарады. Ер-тұрманның ішінде ең қажетті тұрманның бірі болып саналатын жүгеннің барлық қасиеті, негізгі міндеті осы ауыздыққа байланысты.
Ауыздықты соғу үшін көрікке темірді қыздырып, темір қысқашпен төске қойып балғамен ұрып, жаншып таптап арнайы пішінге келтіреді. Осылайша екі бөлек соғылған темірді бір-біріне ортасынан арлы-берлі қозғалып тұратындай жалғастырады. Екі ұшына жүгеннің жақтаулары өткізіліп, бекітілетін дөңгелек темір шьныршық бекітіледі. Шығыршық темір бос, еркін айналып тұруы тиіс. Әлбетте, ауыздықсыз атқа мінуге болмайды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ауыздық

**Ауыздық** сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:
* Ауыздық (бөлшек) — жүгеннің екі сулық арасына бекітілген жылқы аузына кигізілетін бөлшегі.
*Ауыздық (жара) — адамның езуінде пайда болатын жара түрі.
Ауыздық (жара)

**Ауыздық** - адамның езуінде пайда болатын жара түрі. Дәстүрлі қазақы ортада ауыздық шьщқан адамды жүген ауыздығын бірнеше күн тілініп тұрған езуіне тигізіп, арлы-берлі ептеп ысып емдейді.

Осындай тәсіл мен ауыздықты емдеудің екі мәні бар. Біріншісі - жылқының ауыздығын жараға тигізу ауруды тоқтатуды ырымдағаны. Екіншісі — халықтық медициналық және мал емдеу тәжірибесіне негізделген. Расында да, жылқы жейтін бетеге және қара андыз тәрізді тағы басқа өсімдіктердің адам ағзасына пайдалы антисептикалық қасиеті мол болғандықтан, жылқының ауыздығының да шипалық әсері болған сияқты.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ауызсу сақтау

**Ауызсу сақтау** - ауызсу тапшы жерлерде жазғытұрым уақытта су қорын жинаудың тәсілі және қар суын кәдеге жарату амалы. Ертеде көшпелі ортада қыс бойы жауған қарды шұңқырлау жерге ұю арқылы ауызсу сақтау мен мал суаратын су мәселесін шешіп отырған. Әуелі ауызсу сақтауға лайық, қолайлы жер таңдалады: қалың саз қабатты, тығыз жерде суды сақтау өте тиімді. Себебі су ұзақ сақталады. Су сақтайтын орынды орманнан алыс, жазық далада таңдаған. Құмдауыт жерде сақталған қар мен су тек маусым айына дейін ғана жетті.

Ауылға жақын маңдағы желдің жиі соғатын бағытына қарсы дөңес, шоқы жерлерге жел үрлесінің әсерінен жиналған қарға жақын келесі бетіндегі шұнқырлау жерге қыс бойы шанамен қарды тасып үйеді. Қар үйіндісіне қарап, қысқы желдің бағытын анықтауға болады. Егер қар үйіндісі батысқа қарай жиналса, басты желдің шығыстан соққаны, ал солтүстік-батысқа қарай болса, желдің оңтүстік-шығыстан болғаны. Борап соққан жел қарды үйінді етеді. Қар ери бастаған шақта қарды домалатып үйіп, үстемелей түседі. Көлемі мая пішінінде немесе киіз үй тәрізді үйілген қардың үстін күн көзінен тасалап, қамыс, бұта, шілікпен жауып қояды. Ойдың ішкі жағына қамыс төсейді, бұл желдің өтпеуіне, қардың еріп кетпеуіне әсер етеді. Күн жылынған уакытта, наурыз айында қар толығымен жауып болғаннан кейін, үстіне сабанды төсеп, оның үстіне топырақ тәрізді үйіндіге айналған шымды салады. Шым қабаттың қалыңдығы адам етігімен басқанда, қардың сықыры естілмейтиндей қалың болуы қажет. 4-5 адам немесе екі атпен шымды нығыздап басады. Осылай тапталған қар біраз уақытқа дейін, кемінде бір-екі ай ауызсу сақтаумен қамтамасыз етуге және мал суаруға мүмкіндік берген.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ауыл ағасы

**Ауыл ағасы** - туысқандардың, ағайынның, ауылдың арасынан шыққан дау-жанжалды бітістіріп, төрелік айтып отыратын отағасы, қосағасы. Ауыл ағасының әлеуметтік мәртебесі мен беделі үлкенін ел ағасы деп те атайды. Осылардың ішінде үкімінің заңды күші бар, кесіп айтатындары билер дәрежесіне көтерілді. Түптеп келгенде, ауыл ағасы қазақы ортадағы әлеуетті әлеуметтік институт ретінде де қарастыруға болады. Себебі ауыл ағасы әлеуметтік қатынастарды реттеудің қауқарлы институционалдық тетіктерінің бірі болды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ауылдас

**Ауылдас** - белгілі бір аумақта бір-біріне жақын, қоңсылас қоныстанған, тіршілік қамы мүдделері ортақ қауымның «ауылдық» бөлігі. Ауылдастардың өріс, қонысы - жаз жайлауы, қыс қыстауы жапсарлас болғандықтан, күнделікті шаруашылық, тіршілік қарекеті барысында бір-бірімен қоян-қолтық араласып, жәрдемдесіп, қолғабыс жасап, қажетті дүниесімен алмасып тұрған. Шаруашылықты тиімді жүргізудің талаптары бір жердей тоғысатындықтан, малдың немесе егін салатын жердің ортақ, іргелес болуы, өндіріс құралдарын (су, өріс, қонысты) кезекпен пайдалануға мүмкіндік берді. Сондай-ақ шағын топтың күші келмейтін істері мен шаруашылық қарекеттерін, айталық мал қырқу, пішен әзірлеу, киіз басу, мал пішу және т.б. ұжымдасып атқарды.

Сонымен бірге дәстүрлі ортада адами факторға негізделген өмірдегі қым-қуыт тіршілік қамы ғұрыптары мен салт жоралғыларды ауылдастардың бірге атқаруы заңды. Әсіресе, баланың дүниеге келуі, шілдехана, келін түсіру, қыз ұзату, тұсаукесер, ашамайға мінгізу, сүндет той, өлікті жөнелту сиякты этностың тіршілік циклына байланысты атқарылатын сан алуан салттар, ғұрыптар, жосын-жоралғы үрдістеріне ауылдастар тегіс атсалысады. Аталмыш шаралар және осы құралыптас жосындар қазақы ортадағы әлеуметтік қатынасты реттеп отырудың және нығайтудың механизмі іспеттес болды. Сондықтан ауылдастардың бірлігі мен ынтымағын арттыратын шараларға ерекше мән беріліп, оны ауылдың көшелі ақсақалдары мен жөн білетін беделді адамдары ұйымдастырып отырады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Қазақстандағы садақ ату

нобай|200px|
**Қазақстандағы садақ ату** республикалық аумағында неолит дәуірінен бері белгілі. Үйсін және Қаңлы тайпаларында, кейінірек Алтын киімді адам және қазақ жерінен табылған өзге де адам қаңқаларынан олардың садақ және жебемен қаруланғаны белгілі болды. Революцияға дейін көшпелі қазақ садақты барлық уақытта пайдаланды. Ат жарысы, қазақ күресі және садақ тарту барлық мерекелердегі жарыстардың негізгі түрі еді. Кұралайды көзден атқан мергендер ең сыйлы адамдар болды, оларды мергендер деп атады.

Садақ тарту спорт түрі есебінде Қазақстанда 1967 ж. бастап кең тарап келеді. Қазақстандық КСРО құрама командасының сапында А.Кислицын бірнеше мәрте КСРО чемпионы және жүлдегері, КСРО кубогінің иегері, КСРО халықтары VII Спартакиадасының (1979-1981 ж.) жүлдегері. И. Леонова -КСРО (1979 ж.).С.Муранов "Б" құрама командасының сапында КСРО кубогінің жеңімпазы болды. Сондай-ақ республиканың мергендері командалық есепте КСРО чемпионатының алтын медалімен марапатталды. Бүкілодақтық жарыстарда C. Кривашин жоғары жетістіктерге жетті. Садақ тартудан алғашқы бапкерлер Львовтан (Украина) шақырылды, КСРО-дағы жалғыз садақ ату кафедрасы сонда ғана болатын. Бұлар жұбайлар ХДСШ-лері К.Безверщук және СШ-і Б.Безверщук 1976 ж. бастап республиканың аға жаттықтырушысы болып Ю.Литус, жаттықтырушысы болып В.Бахман қызмет істеді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстандағы спорт түрлері
Максим Епишев

**Максим Епишев** (20.04.1981, Алматы), ХДСШ-і. Жабық залда жастар арасында Әлемнің 4 мәрте рекордшысы (1999-25м, 60 рет ату - 600 мүмкіндіктен 571 ұпай; 18 м., 18 рет ату - 180 мүмкіндіктен 175 ұпай. Ақтық матчта 119-дан 118, 36 рет ату - 18 метрлік қашықтық финалының қосындысы 380 мүмкіндіктен 377 ұпай. 50 метрге атудан Еуропа Гран-Приінің қола жүлдегері (1998, Номбург, Чехословакия) Жаттықтырушысы: О.Литус.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан спортшылары
Ауырған адамға мал айналдыру

**Ауырған адамға мал айналдыру** - науқастанған адамның ауруын малға аудару магиялық жосыны. Атқарылу реті: малды (қой немесе ешкі) көтеріп алып, отырған науқасты солдан оңға қарай үш мәрте айналдырып өтеді. Содан кейін «ауру көшкен» малды ауыл арасында сойып, таратады. Адам ауруын емдеуге бағытталған бұл шара байырғы магиялық, мистикалық ұғымдарға байланысты қалыптасқан. Яғни адамға түрлі сырқат пен ауруды әр алуан қаскей күштер мен адам көзіне көрінбейтін тылсым қасиет иелері алып келеді дегі түсінген. Осындай қаскөй, зиянкес күштердің әсерінен пайда болған адам ауруларын түрлі жолдармен малға «көшіріп», оны құрбандыққа шалу науқасты ауруынан ада қылады-мыс. Бұл ғұрып әр өңірде қалыптасқан мәдени үрдістерге байланысты әрқалай аталады. Мысалы, осы жосынды кейбір өңірлерде малға табыну деп атайды. Сондай-ақ кейбір деректерде ауруды құрбандыкқа шалынған малдың бас сүйегіне көшіріп, тоғыз жолдың торабына апарып тастайтындары туралы мәліметтер де кездеседі. Ауырған адамға мал айналдыру тағы бір түрі - бас сүйектің ішіне зиянкес күштердің бейнесінің эквиваленті ретінде саналатын матадан жасалған «көшірме» деп аталатын қуыршақтар жасап, солардың көмегімен ауруды емдеуге әрекет жасаған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ауыртпалық

**Ауыртпалық** — үлкен ауларды шапқан кезде оларды теңіз түбіне қарай батырып ұстап тұратын әр сүренің аралағына салынатын әрқайсысы 1-3 кг шамасындағы тастар. Бұл құралдың функциясы қалтқылар мен әлгі тастардың ортасында орналасқан бірнеше бөліктерден тұратын әрқайсысы 15-20 құлаш шамасындагы сүре деп аталатын аудың бөлігінің ығып кетпеуін қамтамасыз ету.

## Дереккөздер


Санат:Балық аулау
Ауыт

Ауыт- түйеге жүк артуға арналған құрал, кенеп, киіз, алаша тәрізді материалдан немесе қой, ешкі терісінен, ішіне селеу, қоға салып тіккен үлкен дорбаша көпшік. Ауыт көм орнына жүреді, үстіне тең теңдейді. Қалыңдығы төрт еліден кем болмайды, өлшемі қатептің сәл ғана үлкен болады.

Дерек берушілердің айтуына қарағанда, 40-50 кг ауытты әлжуаз адам көтеріп сала алмайды. Екі жағын жеке жасап, 1 м х 40 см х 5 см өлшемдегі қатепке бекітіп, тігіп тастайды. Екі жағынан екі-екіден төрт дана жинаған қиындыны көңмен орап таңып тастайды, ауыттың жуандығының көлемі адам білегінен жіңішке болмайды. Ауыттың бір құлаш шамасында жанағашы болады, оның астына батпас үшін киіз салады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Аш тию

**Аш тию** - көзі өткір, көзі тигіш назаргерде адамның жас балаға тіл-көзі тиюі. Аш тиген (тіл-кез тиген) бала шырылдап жылап, ұйқысы бұзылып, мазасы кетеді. Егер де балаға аш тиген болса, аштайтын адам есінеп-құсьшап мазасы қаша бастайды. Аш тиген баланы көбінесе жасы үлкен әйел аштау жасап, емдейді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ирина Юрьевна Леонова

**Ирина Юрьевна Леонова** (3 ақпан 1961, Алматы) — кеңес, қазақстандық және бельгиялық садақшы, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген спорт шебері (1997). 2000 жылы Щепкина М.С атындағы театр училищесін бітірді. ХДСШ-і (1980), ЕССШ-і (1997) жекелей есепте КСРО-ның бірнеше дүркін чемпионы (1979-1987), командалық есепте чемпионаты (Брест). Еуропа Гран-Приінің бірнеше дүркін чемпионы және жүлдегері (1987, Ереван). XIII Азия ойынының қола жүлдегері (1998, Банкгок), жабық ғимаратта еткізілген Әлем чемпионатының күміс жүлдегері (1997, Стамбул, Түркия, Олимпиялық ойындарда 7-орын (1996, Атланта, АҚШ).

## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша садақ атушылар
Санат:Қазақстан садақ атушылары
Ольга Михаиловна Пилипова

**Ольга Михаиловна Пилипова** (1.09.1989, Батыс Қазақстан облысы, Мичурин поселкесі) - ХДСШ-і, ҚР бірнеше мәрте чемпионаты, Әлем чемпионатына қатысушысы (2003, АҚШ), Азия чемпионатының жүлдегері (2004,ҚХР), Афиныдағы Олимпиялық ойындар қатысушысы (2004, 17-32-орындар).

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан садақ атушылары
Санат:Алфавит бойынша садақ атушылар
Яна Артуровна Туниянц

**Яна Артуровна Туниянц** (1971, Алматы), ХДСШ-і (1989, ЕССШ-і (1997). Әлем чемпионатының қола жүлдегері (1993, Анталья, Түркия), командалық есепте жабық залда өткізілген Әлем чемпионатының күміс жүлдегері (1997, Стамбул, Түркия) Еуропа Гран-Приінің бірнеше мәрте жеңімпазы және жүлдегері (1991, М.) КСРОчемпионаты (1991, Орал). XIII Азия ойындарының қола жүлдегері (команда 1998, Бангкок). Олимпиялық ойындар 8-орын (Атланта, 1996).

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша садақ атушылар

Санат:Қазақстан садақ атушылары
Әйкелқұдық

**Әйкелқұдық**- кенересі құламас үшін бетіне ортасы тесік үлкен дөңгелек тас қойылған құдық. Әбден қазылып болған құдықтың аузына тастан әйкел деп аталатын қақпақ қиып орнатады да, қақпақтардың ортасынан долы сиятындай дөңгелек тесік қалдырылады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Әйкелтұрман

**Әйкелтұрман** - әдетте мата, қымбат матаға күміс, зер шытыраларды қадап әшекейленіп безендірілген ат әбзелінің атауы. Қазақы ортада ақсүйектер мен ауқатты бай адамдардың және олардың ұл-қыздары мінетін атының ер-тұрманы әйкел тәрізді безендіруіне байланысты аталған. Сирек те болса кездесетін бұл жағдай әйкелтұрман иесінің әлеуметтік-экономикалық жағдайының көрсеткіші, әрі көшпелі ортада қадір-қасиеті жоғары бағаланған жүйрік атқа құрмет белгі (маркер) болып саналады. Әйкелтұрманның бір құрамдас бөлігі ретінде жүйрік аттың мойнына, мандайына тұмар қадайды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Әкпіш

**Әкпіш** - екі басы на екі шелек іліп, иыққа салып су тасуға арналған ағаш құрал. Әкпішті бір құлаштай шамасындағы ағаштың орта тұсының екі жағын иыққа батпайтындай етіп жалпайта жонып жасайды. Екі басында шығыршыққа бекітіліп, қозғалып тұратын, ұзындығы бірдей ілмекті темірі болады. Әкпішті пайдалану су тасуды жеңілдетеді. Ел арасында әкпішті иыққа (иінге) салып көтеруге байланысты «иінағаш, иықағаш» деп те атайды, ал одан басқа мойынағаш, күйенте, құрамыс тәрізді атаулары да кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Әлдилеу

**Әлдилеу** сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:
* Әлдилеу (ән-әуен) — баланы ән әуенімен жұбату.
*Әлдилеу (тәсіл) — дәстүрлі киіз басу технологиясының бір сатысының атауы.
Әлдилеу (ән-әуен)

**Әлдилеу** - баланы ән әуенімен жұбату. Баланы жұбатқан кезде, ұйықтатар алдында арнайы мәтін мен қарапайым сазға ұласып, әлдилеу өлеңін майда қоңыр әуенмен айтып, баланың көңіл-күйін, сезімін жағымды эмоциялық қалыпқа келтіреді. Нәрестені тербету, жұбату, ұйықтату кезіндегі ананың аялаған әлдиі бала бойына тарап, саналы да салиқалы ұрпақ болып қалыптасуына маңызды үлес қосады деген түсінік дәстүрлі ортада берік орнаған. Ана әлдиімен өскен сәби осы үрдісті болашақ ұрпағына жалғастырушы болып қалыптасады. Ана әлдиі - бала тәрбиесінің маңызды бір бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Әлдилеу (тәсіл)

**Әлдилеу** - дәстүрлі киіз басу технологиясының бір сатысының атауы, білектеу тәсілі. Әзірленіп жатқан киізге ыстық су бүркілгеннен кейін, біріктіру мақсатында шиыршықтала оратылады, яғни, әлдилеу арқылы киіз басудың бір сатысы жасалады.

Мұны әйелдер тізерлей отырып, білектерін сыбанып алып жасайды. Сондай-ақ, дәстүрлі қазақы ортада киіз басудағы әлдилеу кезінде «Ақтай Құдай жарылқасын! Киіз жақсы болып шықсын» деп бір қасық сүт немесе айран құяды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Әлекей-шүлекей

**Әлекей-шүлекей** - дәстүрлі ортадағы үйлесімсіз жасалған, эстетикалық талғамға жат ұсақ-түйек әшекейге қатысты аталатын атау. Этномәдени байланыс барысында көршілес жұрттар ықпалымен қазақ танымына тән емес стильде жеңіл-желпі безендіруді әлекей-шүлекей деп атау қалыптасқан.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Әлім ботқа

**Әлім ботқа** - егінші қазақтар арасында құдайытамақ беру дәстүрімен байланысты дайындалатын, егіс басында құрбандыққа шалынған малдың етіне тазартылған бидайды қосып жасайтын тағам түрі. Байырғы ортада егіншілікпен айналысқан адамдар Диқан бабаны пір тұтып, егіншілікке байланысты жылдық жұмыстардың маңызды бастамаларында оған үнемі сиынып, жалбарынған. Дәстүр бойынша жаңа астық пен оның пірі - Диқан бабаға арнап, елге дәм татқызып, құрмет көрсетіп, соңында дұға бағыштап отырған. Құрбандық малдың етін қырманның жанында үй иесінің әйелі асқан. Осы жерге көршілері мен ауылдастарын қырман тойынан дәм татуға шақырған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология