open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ақажансай дария

**Ақажансай дария** – Қызылорда облысы Қазалы ауданындағы Сырдария өзенінің тармағы, ескі құрғақ арна.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 72 км. Қар ерігенде ғана арнасымен су ағады. Осы аймақта болып тұратын күшті желдердің әсерінен Ақажансай дария арнасы бастапқы көрінісін мүлде өзгерткен. Табаны кең әрі тегіс, саяз. Арнасының басым көпшілік бөлігі үрінді құмға толған. Құм төбелер мен  шағылдар тікелей арнаға тіреліп жатады. Ақажан деген адамның есімімен аталған сайдағы дария мәніндегі атау.

## Дереккөздер

Санат:Қазалы ауданы өзендері
Санат:Сырдария су алабы
Ақ амур

**Ақ амур** () – тұқы тұқымдасына жататын тұщы су балығы. Қазақстанда Балқаш — Іле су алабында, Сырдария өзенінде жерсіндірілген. Дене тұрқы 1 м, салмағы 32 кг-нан асады. Тұрқы жұмырлау, мұрты жоқ, маңдайы жалпақ, аузы сәл төмен қараған. 3-6 жасында жыныстық жағынан жетіледі. Мамыр — шілде айларында өзен ағысымен жоғары өрлеп, уылдырық (*2,5 млн-ға дейін*)  шашады. Уылдырық ағыспен ағып су қабатында дамиды. Шабақтары балдырлармен, ұсақ су жәндіктерімен, ал ересектері су өсімдіктерімен (*қамыс, қоға т.б.*) қоректенеді. Амур өзенін және оның салаларын мекендейді. Ақ амур — кәсіптік маңызы бар балық. Тоғандық балық шаруашылығында тұқымымен бірге өсіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Тұқылар
Акарология

**Акарология ** ( – кене, *logos* – ілім) – зоология ғылымының кенелерді зерттейтін саласы; омыртқасыздар зоологиясының кенелерді зерттейтін бөлімі.

Акарологиялық зерттеулер Қазақстанда 1937 жылы КСРО ҒА Қазақ бөлішесінің зоология секторында (И.Г. Галузоның басшылығымен) жүргізіле бастады. Акарология – ауылшаруашылығы акарологиясы, малдәрігерлік акарологиясы, медициналық акарологиясы болып бөлінеді. Ол кенелердің фаунасын, морфологиялық және анатомиялық құрылымын, физиологиялық, экологиялық ерекшеліктерін, шығу тегін, кластарға бөлінуін зерттейді. Сондай-ақ олардың эпидемиологиялық және эпизоотологиялық мәнін, табиғатта таралуын, адам мен жануарларға жұқтыратын ауруын анықтайды және онымен күресу шараларын қарастырады.

## Дереккөздер



Санат:Кенелер
Акантодтар

**Акантодтар** () – жойылып кеткен балықтардың қарапайым жеке класы. Кейде А-ды жақжелбезектілер деп те атайды. Бұлар тұщы суларда таралған. Акантодтың дене тұрқы орташа, тығыз жауып тұратын сүйекті тақташалармен қапталған. Жүзбеқанаттарының негізі жалпақ болып келген, ірі жұп көкірек, құрсақ жүзбеқанаттарының аралығында қосымша ұсақ жүзбеқанаттары болған. А-дың осы ерекшелігіне қарап ғалымдар, олардың ерте кезде денесінің екі бүйірінде болған тұтас қатпарлардың қалдығы, жұп жүзбеқанаттарының пайда болуына бастама берген деп жорамалдайды.

Акантодтардың арғы тектеріне тән жақ доғаларында жеке бунақтар сақталған. Денесі ұзынша, ұршық пішінді болған. Басы, денесі сүйекті тақташалармен және көптеген қабыршақтармен қапталған. Бас қаңқасы көбіне шеміршекті кейде сүйектенген. Жақ доғасы үлкен, үстіңгі жағы 3 – 4, ал астыңғы жағы 1 – 2 элементтен түзілген. Көпшілік түрлерінде желбезек саңылаулары сыртқа жеке-жеке ашылып, кейбіреулерінде сүйекті желбезек қақпақтар пайда болған. Жақ және тіласты доғаларының арасында желбезек саңылаулары сақталған. Олардың белдеулері мен жұп желбезекқанаттарының қаңқасы қазіргі кездегі шеміршекті балықтардың қаңқасына ұқсас болған. А. палеозойдың девон кезеңінде тіршілік етіп, пермьде біржола жойылған. Қазіргі кезде А-дың бір тармағынан шеміршекті балықтар, екінші тармағынан сүйекті балықтар пайда болған деп болжам жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Балықтар
Ақауыл

**Ақауыл** , Белый аул – Қостанай облысы Жітіқара ауданындағы қыстау. Мүктікөл ауылының солтүстік-шығысында 5 км жерде орналасқан. Шығысынан Тобыл өзені ағады, батысынан *30 км* жерден Ресейдің шекарасы өтеді. Көлді-аллювийлі жазықтағы қара топырағында боз, селеу өседі. Жануарлардан қоян, сұр тышқан, сасық күзен, атжалман; құстардан ителгі, үйрек, дала тырнасы бар.

## Дереккөздер


Санат:Қостанай облысы қыстаулары
Ақбақай

**Ақбақай** () – астралылар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Солтүстік жарты шардың орманды белдемдерінде кездесетін 18 түрі белгілі. Қазақстанда өзен-көлдердің құмды жағалауында өсетін 1 түрі – жалған Ақбақай (*Petasіtes spurіous*) бар. Биіктігі *15 – 50 с*м, тамыр сабағы бұтақты, сабағын қалың түк басқан. Жапырақтары ірі (*ені 60 см болады*). Гүлдері ұсақ, білінбейді, масақ гүлшоғырына топталған. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – сүйекше. А-ды халық медицинасында жөтелді, демікпені, жүйке ауруларын емдеуге пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Күрделігүлділер
Ақбақай алтын кен орны

**Ақбақай алтын кен орны** — Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы Мойынқұм ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 60 км жерде орналасқан. 1968 жылы геолог Д. Дүйсенбеков ашқан.

## Жатыс сипаты, геологиялық құрылымы
Кен орны негізгі 5 тік құлайтын (Басты, Түкен т.б.) және 9 көлбеу жатқан желілерден тұрады. Желілердің ұзындығы 250 м-ден 600 м-ге дейін, қалыңдығы бірнеше см-ден 1,5-2 м-ге жетеді. Олар жан-жағынан березит тау жынысымен қоршалған кварц-желілі өзек түзейді. Кентас 900-1300 м тереңдікке дейін таралған. Кен түзілу процесі габбропорфирит және ашафит дайкалары жыныстарды жарып шыққаннан кейін, алтын-сүрмелі минералданумен аяқталған. Кен Қызылжар интрузивті кешенінің ішінде және девон жанартау тастекті шөгінді жыныстарының бойында қалыптасқан.

## Кен орнындағы алтын түрлері
Кен орнында алтынның 4 түрі кездеседі: 
* 1) арсенопирит минералы бойындағы ұнтақдисперсті алтын; 
* 2) кварцтағы сеппе, ұя, желі түрінде шоғырланған бос алтын (өлшемдері 0,01-0,1 мм-ден бірнеше мм дейін); 
* 3) кварц-карбонатты желілердегі түйіршік және қабыршақ түріндегі алтын; 
* 4) гипергендік процеспен байланысты қабыршықты және дендритті алтын.

Алтынның орташа мөлшері жер бетіне жақын аралықта аса жоғары — 60-109 г/т, ал 500-600 м тереңдікте 7-10 г/т-ға дейін төмендейді. Ақбақай алтын кені Қазақстандағы ірі кен орны қатарына жатады, оның негізінде Ақбақай кен-байыту комбинаты салынған.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысы кен орындары
Санат:Қазақстан алтын кен орындары
Ақбақалы

**Ақбақалы ** – Қызылорда облысы Жалағаш ауданының қиыр оңтүстігінде, Қызылқұм құмының солтүстігінде орналасқан құдық. Тереңдігі* 29 м*, су шығымы *2000 л/сағ*. Тізбекті төбешік құмдарда сексеуіл шоғырлары мен жусан өседі. Жануарлардан қоян, сарышұнақ, ақ бөкен, қарақұйрық, т.б. мекендейді.

## Дереккөздер


Санат:Қызылорда облысы құдықтары
Ақбас еменшөп

**Ақбас еменшөп** () – ерінгүлділер тұқымдасы, еменшөп туысына жататын шала бұта.

## Таралуы
Қазақстанда тек Маңғыстаудың құрғақ төбелерінде, сазды және тасты тау баурайларында, шөгінді жерлер мен құм шеттерінде өседі.

## Ботаникалық сипаттама
Биіктігі *5 – 30 см*, кіндік тамырлы өсімдік. Сабақтары түп жағынан көтеріліп өсіп, жоғарылаған сайын сыпыртқы немесе қалқан тәрізді бұтақтанып кетеді. Жапырақтары таспа не қандауыр тәрізді, ұзындығы *0,5 – 3 см*, ені *1,8 м*м-дей.

Тостағанша жапырақшалары қысқа түтікті қоңырауға ұқсас, сыртын қалың ақталшықтар жапқан, жолақты. Күлтесі тостағаншадан ұзындау, сырты талшықты-жалбырақ. Аталықтары гүлден сәл қылтиып шығып тұрады. Гүлдері ақшыл не сарғыш түсті, жалған күлтебас гүлшоғырына топталған. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жеміс береді.

## Экология
Ақбас еменшөптің таралу аймағы өте аз болғандықтан Маңғыстау облысының *«[[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]]»* енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Еріндігүлділер
Ақбас қаз

**Ақбас қаз** () – қазтәрізділер отрядының үйректер тұқымдасына жататын қаздың бір түрі.

Орталық Азияның биік таулы аймақтарында (*Алтай, Тянь-Шань, Памир, Алай*), көлдер мен өзендердің аңғарын мекендейді. Басы мен мойнындағы қауырсыны ақ түсті болғандықтан ақбас қаз деп аталған, кейде биік таулы аймақтарда кездесетіндіктен «тау қазы» деп те атайды. Ақбас қаздың салм. *2 – 3 кг*, аяғы біршама ұзындау келеді, құрлықта жылдам жүріп, тез жүгіре алады. Тіршілігінің көп уақыты құрлықта өтеді, түлеген кезде ғана суда жүзіп жүреді.

Су жағалауындағы өсімдіктердің тамырымен, жапырағымен, тұқымдарымен, балдырлармен, кейде ұсақ омыртқасыз жәндіктермен қоректенеді. Қазақстанның оңт.-шығыс аймағындағы (*[[Алматы]], [[Жаркент]], [[Райымбек]] өңірінде*), Зайсан қазаншұңқырының сулы-батпақты жерінде кей жылдары кездесіп қалады. Соңғы жылдары саны азайған, қорғауды қажет етеді.

## Суреттер

Image:Bar-headed Geese (Anser indicus) Scape at Bharatpur I IMG 5651.jpg| Bar-headed Geese  Scape at  Keoladeo National Park
Image:Bar-headed Geese (Anser indicus)- Preening & resting at Bharatpur I IMG 5672.jpg| Preening & resting at  Keoladeo National Park
Image:Bar-headed Geese (Anser indicus) at Bharatpur I IMG 5666.jpg| At  Keoladeo National Park
Image:Bar-headed Geese (Anser indicus) at Bharatpur I IMG 5637.jpg| At  Keoladeo National Park
Image:Bar-headed Geese (Anser indicus) in beautiful formation at Bharatpur I IMG 5653.jpg|Keoladeo National Park
Image:Ba- headed Geese- Bharatpur I2 IMG 8254.jpg|Bharatpur, India|Bharatpur, India.
Image:Bar-headed Geese- Bharatpur I IMG 8335.jpg| Flying off at  Bharatpur, India|Bharatpur, India.
Image:Bar-headed Geese- Bharatpur I IMG 8337.jpg|Flying off at  Bharatpur, India|Bharatpur, Rajasthan, India.
Image:bar-headed.goose.slimbridge.arp.jpg|Bar-headed Goose *Anser indicus* at Wetlands Centre, England
Image:Bar-headed Geese (Anser indicus) grazing at Bharatpur I IMG 5630.jpg|At Keoladeo National Park,
Anser indicus MHNT.ZOO.2010.11.15.3.jpg |Museum specimen 


## Дереккөздер


Санат:Қаздар
Ақбас құмай

**Ақбас құмай** () – сұңқартәрізділер отряды, қырғилар тұқымдасына жататын жыртқыш құс. 

Қазақстанда негізінен Іле, Күнгей, Теріскей және Жетісуларында (Жоңғар) кездеседі. Бірақ ұясы Шолақ тауларынан ғана табылған. Денесінің ұзындығы *1,12* м, қанатының ұзындығы 68 см, қанатын жайғанда ұзындығы *2,56 м*, құйрығының ұзындығы *30 см*. Түсі ақшыл сары, қоңыр. Отырықшы құс. Жұп құрып (*2 – 5 кейде 20*) тіршілік етеді. Ұясын тік жарлардың қуысына бір-бірінен *30 – 50 м* жерде салады. Көбеюі жөнінде деректер шамалы. Жұмыртқасын ұябасары мен шәулісі кезектесіп басады. Өлекселермен қоректенеді. Ақбас құмайдың таралу аймағы өте аз, саны жылдан-жылға азаюына байланысты Алматы облысының «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Суреттер

File:Eagle beak sideview A.jpg|Portrait
File:Gyps fulvus2.jpg|Subadult or young adult, landing
File:Gyps fulvus 1 Luc Viatour.jpg|In flight
|Wild birds, near Ayerbe
File:Griffon Vulture by Keven Law.jpg|A Griffon vulture at Colchester Zoo
Gyps fulvus MHNT.ZOO.2010.11.77.5.jpg |Museum specimen


## Дереккөздер


Санат:Сұңқартәрізділер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген құстар
Санат:Қазақстан құстары
Ақбас

**Ақбас** – Есіл алабындағы тұщы көл.

## Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданының Сырымбет ауылынан солтүстік-батысқа қарай 2 км жерде, теңіз деңгейінен 220,4 м биіктікте жатыр.

## Гидрографикасы
Ауданы 11,08 км2, ұзындығы 6 км, ені 3,1 км, жағалау бойының ұзындығы 19,0 км, су жиналатын алабы 110 км2.

## Жағалау сипаты
Көлдің жағасы жайпақ, түбі лайлы. Жағалау бойының кей жерінде қамыс, құрақ өседі. Су жиналатын алабының 20%-ға жуығы жыртылған. Қар және жер асты суларымен толығады.

Санат:Айыртау ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы
Ақбасбалау

**Ақбасбалау** () – астралылар тұқымдасына жататын бұта; өсімдіктер туысы. Қазақстанда Жетісу (*Жоңғар*) Алатауының әктасты, құмды, тастақты беткейлерінде, өзеннің тасты арнауларында өсетін 1 түрі – бұталы Ақбасбалау (*Asterothamnus frutіcosus*) бар. Биіктігі *45 см*-дей, көп сабақты, қалың түкті. Жапырақтары қауырсын тәрізді (*ұзындығы 10 – 25 см, ені 4 мм*). Гүлдері қос жынысты, ақшыл көк түсті, ұсақ себеттері қалқанша гүлшоғырын құрайды. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жемістенеді. Тұқымы жұмыртқа тәрізді, ұзын қылшықтары бар. Айдары ақ немесе сұр түсті, тұқымынан екі есе ұзын болады.

## Дереккөздер


Санат:Күрделігүлділер
Ақбастау (өзен, Алматы облысы)

**Ақбастау** – Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданындағы өзен. Ұзындығы 44 км.

## Бастауы
Бастауын Қараш тауындағы Жамбас асуының бөктерінен алып Толқын (Есдәулет) тоғанына құяды.

## Гидрологиясы
Жоғарғы ағысында тік жарлы шатқалмен ағады, орта ағысында Талдыбұлақ аулынан төменде аңғары кеңейеді. Жаз айларында құрғап, қарасуларға бөлініп қалады.

## Дереккөздер

Санат:Еңбекшіқазақ ауданы өзендері
Санат:Іле су алабы
Ақбастау (тау)

**Ақбастау** – Бетпақдаланың оңтүстігіндегі оқшау тау.

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы жерінде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 491 м. Тау солтүстіктен оңтүстікке, оңтүстік-батысқа қарай доғаша созылып жатыр. Ұзындығы 8 км, енді жері 3-3,5 км. 

## Геологиялық құрылымы
Жер қыртысы палеоген жүйесінің әктас, құмтас, саз, малтатастарынан түзілген. Батысы мен оңтүстік беткейлері көлбеу келген, шығысы мен солтүстігі тіктеу. 

## Өсімдігі
Тау етегінде теріскен, еркек шөп, бұйырғын, қара жусан, беткейлерінде сұр жусан аралас астық тұқымдас шөптесін өседі. Беткейлерінде сұр, сортаң топырақ жамылғысы қалыптасқан. Жыл бойы мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Мойынқұм ауданы таулары
Санат:Бетпақдала
Ақбастау (өзен, Қарағанды облысы)

**Ақбастау** – Нұра алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының батысындағы өзен. 

## Бастауы
Шет ауданының солтүстігіндегі Жақсы Қаражал тауының бұлақтарынан басталып, Жуантөбе, Егізқызыл тауларының батыс тұсында Нұра өзеніне құяды. Ұзындығы 83 км, су жиналатын алабы 1570 км2. Жылдық орташа су ағымының мөлшері 0,18 м3/с.

## Гидрологиясы
Сол жағынан Айнасу, Қамыстыбұлақ, оң жағынан Қасқақұдық сияқты ұзынды-қысқалы 8 сала құяды. Суы жыл бойы ішуге жарамды. Желтоқсанның 1-жартысында суы қатып, сәуірдің 1-жартысында мұзы ериді.

## Өсімдігі
Аңғарының шалғындық ақшыл қара қоңыр топырағында бидайықты шалғын, тал бұталар, алабының қыратты жерінде бетеге, қызғылт селеу, т.б. өседі. Жайылмасы шүйгін шабындық болғандықтан жайылым ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы өзендері
Санат:Нұра су алабы
Ақбасшөп

**Ақбасшөп ** () – астралылар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанның шөлді аймақтарында кең таралған. Оның Қазақстанда каспий Ақбасшөп (K. caspica) түрі ғана бар. Ол сор, сортаң топырақты жерлерде, өзен-көл жағалауларында, көшпелі, сусымалы құмды аймақтарда өседі. Биіктігі 1,5 м-дей. Тік, қырлы сабағына бұтақтары кезек орналасады. Жапырағы қалың, жиегі бұдырлы келеді, гүлшоғырына дейін жапырақтанады. Сағақсыз жапырақшалары (ұзындығы 2 – 6 см, ені 0,5 – 2 см) сабақты орай кезектесіп орналасады. Ұсақ гүлдері себет гүлшоғырына шоғырланады. Маусым – шілде айларында гүлдейді. Тамызда жеміс береді. Ақбасшөпті мал сүйсініп жейді.
## Дереккөздер

	

Санат:Күрделігүлділер
Санат:Қазақстан табиғаты
Ақбасты

**Ақбасты ** – Арал теңізінің солтүстік-шығысында, жағалаудан 12 км жерде, солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылып жатқан бұрынғы арал. 

## Сипаты
Жер аумағы 8 км2, ұзындығы 10 км, ені 1,3 км. Ақбастының жер бедері жазық, құмдақты шөгінділерден түзілген. Кезінде сан түрлі құстар мекендеген, суы балықтарға бай болған, жағалауында ну қамыс, қоға өскен Ақбасты теңіз суының саяздануына байланысты көршілес жатқан Қосарал, Күшжетпес (Құсжетпес), Қараарал және Орысқамыс аралдарымен бірігіп, теңіз жағалауына айналған.

## Дереккөздер

Санат:Арал теңізі аралдары
Санат:Қызылорда облысы географиясы
Санат:Бұрынғы аралдар
Санат:Қазақстан аралдары
Ақбауыр айқабақ

**Ақбауыр айқабақ** () – торғайтәрізділер отрядының сандуғаштар тұқымдасына жататын құс. Ол Орталық Азияның және Қазақстанның оңтүстік өңіріндегі Сырдария, Келес, Арыс, Шу, т.б. өзендердің жағалауындағы қалың қамыс өскен жерлерде тіршілік етеді. Ақбауыр айқабақтың тіршілігі әлі толық зерттелмеген. Жылына қанша рет көбейетіні де анықталмаған. Оның арқа жоны сарғыш қоңыр, бауыры ақшыл, тұмсығы қара қоңыр болады. Дауысы ащы. Ақбауыр айқабақ – жыл құсы. Сәуірде ұшып келеді де, қыркүйекте Оңтүстік Азияға, Африкаға қыстауға ұшып кетеді. Ұясын қамыс сабақтарының басына тостақ пішінді етіп салады. Жылына 4 – 6 жұмыртқадан табады. Ұсақ жәндіктермен және олардың дернәсілдерімен қоректенеді.

## Дереккөздер


Санат:Айқабақтар
Санат:Сандуғаштар
Ақбауыр сұрқарлығаш

**Ақбауыр сұрқарлығаш** () – ұзынқанаттылар отрядының сұрқарлығаштар тұқымдасына жататын құс. 

Маңғыстау, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Алматы облыстарында кездеседі. Аласа тау сілемдерін, үңгір, жартастарды мекендейді. Қанатының ұзындығы 20 – 22 см, салмағы 70 – 120 г. Арқасы мен мойнының түсі сұр. Қанаттары ұзын әрі орақ тәрізді имек келеді. Тұмсығы мен аяғы қара түсті. Аяқтары өте қысқа. Жерге қонбай, үнемі әуеде ұшып жүреді. Басқа сұрқарлығаштардан бауырының ақ болуымен ерекшеленеді. Ірі тастар арасындағы терең қуыстарға ұя салады. Ұясы кездейсоқ бұзылса, қайта жұмыртқалайды. Мекиені мен қоразы 3 – 4 ақ түсті жұмыртқаны кезектесіп, 18 – 21 күндей басады. Балапандарын 40 шақты күнде ұядан ұшырады. Ақбауыр сұрқарлығаш – жыл құсы. Тамыз – қазан айларында жылы жаққа ұшып кетеді. Оңтүстік Африкада қыстайды. Сәуір – мамыр айларында қайта оралады. Ақбауыр сұрқарлығаш зиянкес жәндіктермен қоректеніп, пайда келтіретін құс.

## Дереккөздер


Санат:Ұзынқанаттылар
Ақ Берел

**Ақ Берел ** (Бергіел) – Бұқтырма өзенінің оң саласы.

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Қатонқарағай ауданындағы өзен.  Ұзындығы 65 км.

## Бастауы
Бастауын  Қатын жотасының мұздықтарынан алады. Тік тау шатқалдарымен ағып, Қара Берел өзеніне қосылған тұста арнасы кеңейеді. Берел (Бергіел) ауылы тұсында Бұқтырма өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Қар, мұздықтармен толығады. Суы қараша айының 2-жартысында қатып, мамыр айында мұзы ериді. Өзен аңғарында қарағай, самырсын, терек, қайың ормандары өседі. Аңғары мал жайылымына пайдаланылады.

## Этимологиясы
Күні бүгінге дейін Берел топонимі туралы "бергі ел" мағынасында-мыс деген халықтық этимологиядан басқа ғылыми болжам не нақты пікір айтылмай келді. Берел өзені басын Мұзтаудан алып, Бұқтырма өзеніне құятын шағын тау өзені. Оның көзге бірден түсетін басты ерекшелігі - суының, әсіресе жазда, сүттей ақ болып ағуы. Суға ақ түс беретін Мұзтаудың ақ балшығы екені анықталған. Түсіне қарап жергілікті тұрғындар Ақбұлқақ деп атайды: Ақбұлқақ < Ақбұлғақ "Бұқтырманың мөлдір суын ақ түске айналдырып, бұлғайтын, лайлайтын өзен" мағынасында қолданылады. Саяхатшы ғалымдар Белая Берель түрінде картаға түсірген. 
Атау беруші (қай тілде болса да) өзеннің бұл ерекшелігін  байқамауы мүмкін емес. Осы ойдан келгенде, Мұзтау атауын берген сақтар не ғұндар, не түріктер бор (боз) "ақ, сұр" анықтауышын пайдаланған да, Борел (мұндағы ел, ыл, іл өте көне дәуірде "өзен", "су" гидротермині болған: Елек, Іле, Ойыл, Қиыл т.б.) атауын жасаған секілді. Борел түркі тілдеріне тән үндестік заңына байланысты кейінді ықпалға ұшырап Борел/Бөрел/Берел тұлғасын қабылдайды.

## Дереккөздер

Санат:Катонқарағай ауданы өзендері
Санат:Ертіс су алабы
Санат:Бұқтырма салалары
Ақбейіт алтын кен орны

**Ақбейіт алтын кені** – Ақмола облысы, Астрахан ауданында Жалтыр темір жол станциясынан шығысқа қарай 12 км жерде орналасқан. 1933 жылы геолог А.К. Комиссаров ашқан. Қорының шектеулігінен онда ірі тау-кен өндірісі ұйымдастырылмаған, кенді негізінен жеке артельдер өндірді. Кен орны қойнауынан 10 тоннадан астам алтын алынған. 

## Геологиялық құрылымы
Ақбейіт алтын кені кварц-желілі кендерге жатады, ол ордовиктің жанартаутекті-шөгінді жыныстарының және шток пішінді диорит интрузивтерінің ішінде жатыр. 

## Жатыс сипаты
Кен денелерінің ұзындығы ондаған метрден 300-500 м-ге дейін жетеді, қалыңдығы 0,3-0,5 м болады. Жер асты қазбалары кварцты желілерді 120 м тереңдікке бойлайды. Алтын негізінен микронмен өлшенетін ұнтақ түрінде ғана таралған. Ұсақ түйір, жұқа қабыршақ түрінде көзге көрінетін алтын сирек кездеседі. Балансты кентастардағы алтынның орташа мөлшері32,3 г/т. 

## Минералдары
Ақбейіт алтын кенінде алтыннан басқа пирит, халькопирит, арсенопирит, сфалерит, галенит, висмут, электрум, таза күміс кездеседі. Олардың кендегі жалпы мөлшері 3-5%-ға дейін.

## Дереккөздер

Санат:Ақмола облысы кен орындары
Санат:Қазақстан алтын кен орындары
Ақбет тауы

**Ақбет тауы** – Сарыарқаның солтүстік-шығысындағы Баянауыл тауларының ең биік сілемі.

## Географиялық орны
Павлодар облысы Баянауыл ауданының жерінде орналасқан. Ең биік жері 1026 м. Батыстан шығысқа қарай 17 км-ге созылып жатыр, ені 5-7 км.

## Жер бедері
Беткейлері құзды-қиялы, жартасты және жақпартасты болып қатты тілімденген. Торайғыр, Жасыбай, Сабындыкөл көлдері Ақбет тауының баурайында орналасқан. Бұлақтар көп. Табиғаты сұлу.

## Геологиялық құрылымы
Силур мен девон дәуірінің кристалды гранит, сиенит, порфирит, тақтатас жыныстарынан түзілген.

## Өсімдігі
Беткейлерінде қарағай, арша және тобылғы, т.б. бұталар, етегінде қайың, терек, тал өседі.
 
## Дереккөздер

Санат:Баянауыл ауданы таулары
Ақбиік (тау)

**Ақбиік ** – Бүйіртас тауылы қыратының орта тұсындағы тау. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы жерінде орналасқан.   

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 1268 м. Ақбиіктен Тайшек, Саттыбай өзендері бастау алады. Таудың беткейі тік жартасты.

## Өсімдігі
Баурайының қара және сортаң топырағында көкшұнақ бетеге, боз, селеу, қозықұлақ өседі. 
 
## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Ақбұйрат

‎ 

**Ақбұйрат ** – Қоңыртемірші және Көкшетау таулары аралығындағы тау. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 903 м. Ақбұйрат тауындағы бұлақ суы (көзі) батысындағы Сарыөзек өзеніне құяды.

## Өсімдігі
Тау баурайының сортаң топырағында қызылқұрт, көкшұнақ бетеге, селеу өседі. 

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Ақбұлақ жотасы

**Ақбұлақ ** – Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік бөктеріндегі жота.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Сарқан ауданы жерінде. Үлкен Басқан және Кіші Басқан өзендерінің аралығында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 3004 м.

## Өсімдігі мен жануарлар дүниесі
Таулы-орманды және таулы-шалғынды топырағында шырша ормандары мен түрлі бұталы ағаштар өседі. Жануарлардан Тянь-Шань орман сұр тышқаны, сілеусін, арқар бар. 

## Дереккөздер

Санат:Сарқан ауданы таулары
Санат:Жетісу Алатауы
Санат:Қазақстан жоталары
Ақбұлқақ

**Ақбұлқақ ** – Бұқтырманың оң саласы.

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Қатонқарағай ауданы жерімен ағады.  Ұзындығы 57 км. Су жиналатын алабы 1050 км2.

## Бастауы
Қатын жотасындағы Мұзтаудың мұздықтарынан басталып, Берел (Бергіел) ауылының жанында Бұқтырма өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Басты салалары: Қараайрық, Балықтыбұлақ. Өзеннің арнасы тар, шатқалды, жарлы келеді. Жылдық орташа су ағымы 30,0 м3/с. Ақбұлқақ өте ағынды, жазда қатты тасиды, мал суаруға, ағаш ағызуға пайдаланылады. Қараша айының аяғында суы қатып, сәуір айында мұзы ериді.

## Дереккөздер

Санат:Катонқарағай ауданы өзендері
Санат:Ертіс су алабы
Ақбүйрек

**Ақбүйрек ** (*Fіcarіa*) – сарғалдақтар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Еуразияда кездесетін* 8 – 10 түрі* белгілі. Қазақстанның шалғындық, далалық ойпаңдарда, бұталар және бау-бақша арасында өсетін 1 түрі – көктем Ақбүйрекгі (*F. verna*) бар. 
*Биіктігі *15 – 30 см* тамырының бір бөлегі түйнектеліп жуандаған, көбінесе сабағы қысқарып кетеді. 
*Жапырақтарының шеті бүтін, көбінесе етті, пішіні бүйрек тәрізді, беті жылтыр. 
*Дара гүлдерінің желектері алтын немесе сары түсті. 
*Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, жемістенеді. 
*Жемісі – көп жаңғақша, түкті. Дәрілік өсімдік. 
## Дереккөздер</span>


	

Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Биология
Ақдаласор

**Ақдаласор** – Қарағанды облысы Нұра ауданынындағы Егізқара тауының оңтүстігінде орналасқан тұзды көл.

## Гидрографикасы
Аумағы 8,2 км2. Су жиналатын алабы 92,6 км2. Суы қарашаның 1-жартысында қатып, сәуірдің 2-жартысында ериді. Батыс және оңтүстік жағалауы батпақты.

Санат:Нұра ауданы көлдері
Ақдала суландыру жүйесі

thumb|right

**Ақдала суландыру жүйесі** - Балқаш ауданы аумағында орналасқан, Қазақстанның оңтүстік-шығыс бөлігіндегі ірі суару-суландыру жүйесі. Ол осы аумақтағы су көздерін (негізінен, Іле өзені) және жер ресурстарын (Ақдала жазығы) толық пайдалану мақсатында салынған. Құрылысы 1965 ж. басталды. Ақдала жазығы Қапшағай бөгенінің пайдалануға берілуіне байланысты дәңді дақылдар (негізінен, күріш) егілетін ірі өңірге айналды. Ондағы суландыру жүйесінің жалпы ұзындығы 2570 км, ал су жинау жүйесінің ұзындығы 216 км. Ақдала суару-суландыру жүйесіне Тасмұрын және Бақанас суландыру алқаптары енеді. Тасмұрын суландыру алқабы 1967 ж., ал Бақанас суландыру алқабы 1974 ж. пайдалануға берілді. Олар орта есеппен тиісінше 25 мың га жерді суарады және суландырады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан суару жүйелері
Ақдің

**Ақдің** – Ерейментаудың оңтүстік сілеміндегі тау. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Осакаров ауданының солтүстік шетінде. Ең биік жері 901 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 14 км-ге созылып жатыр, ені 3 – 7 км. Биік тұсы үлкен шоқы тәріздес.

## Геологиялық құрылымы
Тау протерозой және девон жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Қызыл қоңыр топырағында қау, бетеге мен көде, түрлі шөптер, тауаралық аңғарларда қайың, көктерек ормандары, шілік өседі.

## Дереккөздер

Санат:Осакаров ауданы таулары
Ақешкі бөгені

‎
**Ақешкі бөгені** — Жетісу облысы Ақсу ауданы жеріндегі Ақешкі өзеніні бойында орналасқан. 1978 жылы іске қосылды. 

## Гидрологиялық сипаты
Бөгеннің ұзындығы 2,2 км, сыйымдылығы 2,6 млн. м³. 8 гидротехникалық қондырғы және 1 бас тоғаны бар. Бөген суымен 0,5 мың га жер суғарылады. 

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы гидрографиясы
Ақжайдақ (шығанақ)

**Ақжайдақ** – Балқаш көлінің солтүстік жағасындағы шығанақ. 

## Сипаты
Құрлыққа 8 – 10 км еніп жатыр. Мүйіз пішінді шығанақтың көлге шығар ені 7 км. Орташа тереңдігі 3 – 5 м. Жағасы негізінен жайпақ, таяз қойнаулары көп. Суы ащы, жаз айларында беткі қабаты 26 – 28°С-қа қызады. Қыста 3 – 4 ай қатып жатады. Кәсіптік балықтардан сазан, алабұға, көксерке, т.б. кездеседі.Ақжайдақ жағасында Ақжайдақ, Ақөлең балықшы ауылдары орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Балқаш көлі шығанақтары
Санат:Қарағанды облысы географиясы
Ақжайық бұлағы

**Ақжайық бұлағы ** – Батыс Қазақстан облысындағы минералды су көзі. Жайық өзенінің аңғарында, Орал қ-нан 50 км жерде орналасқан. 60 – 185 м тереңдіктегі суының температурасы 10 – 11°С, 320 – 350 м тереңдікте 13 – 14°С. Суының құрамында хлор, күкірт, натрий, магний, бром, т.б. әр түрлі микроэлементтер, судағы еріген газдың құрамында азот пен метан бар. Суы ас қорыту және қозғалыс-тірек органдары, жүйке жүйесі сырқаттарын, гинекол. ауруларды емдеуге шипалы. Суы «Ақжайық»  санаторийінде ауруларды емдеуде пайдаланылады.  
## Дереккөздер</span>

		

Санат:Батыс Қазақстан облысы
Санат:Қазақстан бұлақтары
Ақ дегелек

thumb|''Ciconia ciconia''

**Ақ дегелек **, ләйлек () – дегелектер тұқымдасына жататын ірі, ақ құс. 

Ол Қазақстанда Оңтүстік Қазақстан мен Жамбыл облыстарында ғана кездеседі. Соңғы деректер бойынша Қазақстанда 15 – 30 жұптай ғана ақ дегелек бар. Кейбір Еуропа елдерінің зоологиялық бақтарында өсіріледі. Тұмсығы түзу, ұшына қарай үшкірлеу келеді. Қанатының ұзындығы 58 – 61 см, салмағы 3,5 – 4 кг. Қанаты қара, тұмсығы мен сирағы қызыл, мекиенінің дене тұрқы қоразынан гөрі кішілеу әрі тұмсығы жіңішкелеу болып келеді. Ақ дегелек тұмсықтарын бір-біріне тиістіріп қана дыбыс шығарады. Ұшқан кезде мойынын алға қарай созып ұшады. Ақ дегелек – жұбын жазбай, бір орынға бірнеше жыл қатарынан келіп, елді мекендерге жақын су айдындарының маңындағы шалғынды, батпақты жазық аңғарларға ұя салады. Жыныстық жағынан 2 – 3 жылда жетіледі. Жылына 1 рет 2 – 5 жұмыртқа салып, оны 32 – 34 күндей мекиені мен қоразы кезектесіп басады. Балапандарын ұядан 70 – 72 күнде ұшырады. Ақ дегелек ұсақ жәндіктермен, сондай-ақ жыланмен, көлбақамен, құрбақамен және кемірушілермен қоректенеді. Ақ дегелек – жыл құсы. Тамыз – қыркүйекте жылы жаққа қоныс аударады. Африка, Азияның оңтүстігінде қыстап шығады да, наурызда қайта ұшып келеді. Кейбір зерттеушілер Ақ дегелекті “ләйлек” деп жазады, қазақ халқы оны “дегелек” деп атайды. Себебі: Ақ дегелек құсына байланысты халқымызда мақал-мәтел, аңыз, әңгімелер көптеп кездеседі. (мысалы, “Жылқының жауы — бөгелек, жыланның жауы — дегелек”, “Дегелек келді жаз болды, бала-шаға мәз болды”). Қазақ халқы Ақ дегелекті киелі құс деп есептейді де, оның ұясын бұзуға, жұмыртқасын алуға, атуға мүлде рұқсат етпейді. Ақ дегелек санының азаюына байланысты қорғауға алынған.

## Дереккөздер


Санат:Дегелектер
Ақжайылым

**Ақжайылым ** – Кент тауының оңтүстік-батысындағы тау сілемі. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы, Қарағайлы кентінің оңтүстік-шығысына қарай 30 км жерде, Талды өзенінің оң жағалауында орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 1065 м, ұзындығы 1-1,5 км, ені 0,5 км. Қия беткейі жартасты келген, солтүстік-батысы Қызымбет сайына, оңтүстік-шығысы Тұяқ сайына ұласады. 

## Геологиялық құрылымы
Девон жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Таудың қызыл қоңыр сазды және саздауыт топырағында бетеге, сұлыбас өседі, қараған шоғырлары кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Ақешкі (өзен)

**Ақешкі** – Қызылағаш өзенінің сол саласы.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Ақсу ауданы жерімен ағады.

## Бастауы
Жетісу (Жоңғар) Алатауының батыс сілемдерінің бірі — Ошағанды тауынан басталып, Үшқара таулы етегіндегі құмға жете тартылып қалады.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 92 км. Су жиналатын алабы 847 км2. Төменгі сағасы қараша-көкек айлары аралығында қатады. Жылдық орташа ағымы 0,43 м3/с. Ауыз суға жарамды, негізінен бау-бақша суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ақсу ауданы өзендері
Санат:Қаратал су алабы
Ақжал полиметалл кен орны

**Ақжал полиметалл кен орны** – Қарағанды облысы Шет ауданындағы ендік бағыт бойымен созылған Ақжал-Ақсораң синклинориінің шығысында орналасқан. Оны 1886 жылы жеке кәсіпкер А.С.Попов ашқан. 

## Геологиялық құрылымы
Жоғарғы девон — төменгі карбон кезеңінің карбонат жыныстарын жарып өткен гранит интрузиялары мен дайкалары оларды мәрмәрға, кварцқа, мүйізтасқа, гранатты скарндарға айналдырған. Кен орнындағы тау жыныстары күрделі тектоникалық процестер әсерінен өте қатты қатпарланып, жарықшақтанып, ұнтақталып, әуелгі кейпін өзгерткен. Кентастар қабат, линза, желі, ұя, өркеш сияқты түрлі пішінде кездеседі. 

## Минералдары
Негізгі кентасты минералдар — сульфидтер (сфалерит, галенит, халькопирит, пирит). Олардан мырыш және қорғасын алынады. Қоспа элементтерден алтын, күміс, кадмий, индий, таллий, галлий, селен, теллур бар. Кеннің тотығу белдемінде церуссит, смитсионит, англезит, гидрокарбонаттар кең тараған. Кен денелері тереңге бойлай орналасқан.

Ақжал полиметалл кенінің негізінде кеніш және байыту фабрикасы жұмыс істейді. Байытылған кентас концентраттары Ақшатау комбинатына, Өскемен, Шымкент металлургия кәсіпорындарына жіберіледі.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Санат:Полиметалл кендері
Ақжан

**Ақжан** сөзінің мағыналары:

**Елді мекен:**

* Ақжан – Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**
* Ақжан – Есіл алабындағы көл.
* Ақжан – құмды алқап.
Ақжайық қойы

thumb|right|Ақжайық қойы
**Ақжайық қойы** — биязылау жүнді, етті-жүнді өнім бағытындағы қой тұқымы.

## Тарихы
1967 — 97 жылдары аралығында Батыс Қазақстанда жергілікті қылшық жүнді қойлардың будандарын линкольн, ромни-марш, қазақтың биязы жүнді аталық қошқарларымен күрделі зауыттық будандастыру арқылы шығарылған. Жаңа тұқым ретінде 1967 жылы мойындалған.

## Жалпы сипаттама
Ақжайық қойының дене бітімі ірі, еттілік қасиеттері айқын білінеді. Еркек қошқарларының тірілей салмағы 96-103 кг, таза жүн түсімі 4,6-5,1 кг, тұрқы — 13,5-14,2 см. Саулықтары тиісінше 54-60 кг, 2,5–2,8 кг; 11,5–12,8 см. Жүн талшығының жіңішкелігі 50-58 сапалар аралығында. Әр 100 саулықтан 120-130-дан қозы алынады. 7-8 айлық еркек тоқтыларының тірідей салмағы 40-45 кг, ұшасының (таза етінің) салмағы 18-20 кг, сойыс шығымы 47-50 % болады. Еліміз бойынша өндірілетін кроссбред және кроссбред тектес жүннің 60 %-тен астамы оның жүні өзінің шиырымдылығымен және өз қалпына қайта келу қасиеттерімен ерекшелінеді. Мұндай жүннен тоқылған маталар өте құнды. Ақжайық қойының асылдандыру жұмысы аталық із бойынша және Австралия  корриделімен будандастыру арқылы іске асырылды. Ақжайық қойы Батыс Қазақстан облысының Тасқала және Казталов аудандарындағы шаруашылықтарда өсіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Қой тұқымдары
Ақжал (Қарағанды облысы)

**Ақжал** — Қарағанды облысы Шет ауданындағы кент.

## Географиялық орны
Аудан орталығы Ақсу-Аюлы ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 116 км-дей жерде, белесті өңірде орналасқан. Ең жақын теміржол станциясы - Ақадыр (120 км).

## Қалыптасу тарихы
Іргесі алғаш полиметалл кенін өндіретін кен орны ретінде қаланған, 1964 жылы кентке айналған. Ақжалда қорғасын, мырыш өндіріліп, Өскемен қорғасын-мырыш комбинатына (Kazzinc) балқытуға жіберіледі. Кент аумағында өткен ғасырдың 30-жылдарында «Қызыл өркен», «Ұйымшыл», «Жақсылық» ұжымшарлары ұйымдастырылған. 60-жылдардың басында 3 ұжымшарды біріктіру негізінде «Қарабұлақ» кеңшары құрылды. 1997 жылдан бастап Қарабұлақ ауылдық округі таратылып Ақжал кенттік әкімдігі аумағына кіргізілді. Жерінің жалпы ауданы — 303,0 мың га. Кеңшардың негізінде 42 шаруа қожалығы құрылған.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Кенттің әкімшілік-аумақтық бағынысындағы елді мекендерінде (Ақжал кенті, Қарабұлақ ауылы) 2 мектеп, учаскелік аурухана, ФАП, мәдениет үйі, кітапхана, комплексті спорт кешені, басқа да мәдени-тұрмыстық орындар бар. Кент тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолдары арқылы байланысады.

## Экономикасы
Кент аумағында «Жаңа-Мырыш» ЖШС-і жұмыс атқарады. Негізгі бағыты — қорғасын, мырыш өндірісі. Пайдалы кен қазбалар орындары: Ақжал, Қызылеспе, Ақсораң. Кентте Ақжал кен байыту фабрикасы жұмыс істейді.

## Атақты адамдары
Қазақстандағы белгілі күресші Мейіржан Шынкеев туған.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Ақжар (Атырау облысы)

**Ақжар** (1993 ж. дейін — *Дальний*) — Атырау облысы Атырау қалалық әкімдігіне қарасты Қайыршақты ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Облыс орталығы – Атырау қаласынан солтүстікке қарай 8 км-дей жерде Жайық өзеніне жақын, Каспий маңы ойпатында орналасқан. Жақын теміржол станциясы – Атырау (8 км-дей жерде). 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 2406 адам (1179 ер адам және 1227 әйел адам) болса, 2009 жылы 3337 адамды (1609 ер адам және 1728 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 5815 адамды (2831 ер адам және 2984 әйел адам) құрады.

## Әлеуметтік және мәдени нысандары
thumb|солға|200px|С.Датов атындағы орта мектеп
* **№26 С.Датов атындағы орта мектеп** 
* **«Ақбөбек» бөбекжай-балабақшасы**
* **Дәрігерлік амбулатория**
* **Мәдениет үйі**
* **Музыка мектебі**
* **Спорт кешені**
* **Әр-Рахман мешіті** — 2023 жылы шілде айында ашылды. Қос қабатты зәулім мешіттің сыйымдылығы 500 адамға арналған. Құран оқу, ерлер және әйелдер бөлмесі, асхана таһаратханасы бар. Және имам үйі мен діни сауат ашу орталығы да жапсарлас орналасқан.

## Жауапкершілігі Шектеулі Серіктестіктер
Ақжарда көптеген жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер жұмыс жасайды. Олар: жеңіл автомобильдер мен жеңіл автокөлік құралдарын жалдау, тұрғын үй ғимараттарының құрылысы, бөлшек саудада сату, тауарларға арналған пластмасса қаптамалар өндіру, жүк автомобиль көлігінің қызметі, мұнай мен табиғи газды өндіруге ықпал ететін қызметтерді көрсету, құрылыс-монтаж жұмыстары, құбырлардың құрылысы, мейрамханалардың кызметі және тамақ өнімдерін жеткізу бойынша көрсетілетін қызметтер, әрлеу жұмыстары, тамақ өнімдерін өндіру, компьютерлер мен жабдықтарды жөндеу т.б. бағыттарда қызмет көрсетеді.

## Ауыл суреттері

## Елді мекендегі көшелер
* Ақжайық көшесі
* Асабай Хисметов көшесі
* Әшім Уәлиев көшесі
* Бауыржан Момышұлы көшесі
* Бейбітшілік көшесі
* Достық көшесі
* Жастар көшесі
* Құрманғазы көшесі
* Мөтиолла Маташов көшесі
* Сағидолла Нұржанов көшесі
* Сырым Датұлы көшесі

## Дереккөздер

Санат:Атырау қалалық әкімдігі елді мекендері
Ақжар-ырмақ

**Ақжар-ырмақ**, *Ырмақ-Ақжар* – Батыс Үстірттің Қайдақ сорына қараған сайы бойындағы бұлақтар мен құдықтар атауы. Маңғыстау облысы. Маңғыстау ауданы. жерінде орналасқан. Суы мол бұлақтардың көбі тайыз құдықтарға айналған және теңіз суының көтерілуіне байланысты суы ащы бола бастаған. Тек кейбір бұлақтар шегенделіп, мал ішетін суаттар жасалған. Ырмақ су көздері Ақжар су көздерінен оңтүстікке қарай 5 км жерде. Сай ішінде тұщы және кермек сулы бұлақтар кездеседі. Ақжар-ырмақ су көздерінің 10-нан астамы Ырмақ сулары деп аталады.

## Атаудың сөзжасамдық сипаты
**Ырмақ** сөзінің этимологиясын Э.В.Севортян «Ырмақ дегеніміз – өзен; шығанақ; өзеннен, каналдан су ағатын орын. Ырмақ – *мақ* жұрнағы арқылы жасалған туынды түбір. *Ыр* етістігі *–йыр* етістігіне тән – *қазу, үңгу* (су туралы) деген мағынадағы сөз» деп түсіндіреді. Ырмақ – «өзен тармағы» мәніндегі атау деп қараймыз. Сонда атаудың мағынасы «ақ биік қабақтан ағып жатқан су, арық».

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан бұлақтары
Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Маңғыстау ауданы географиясы
Ақжелкек

**Ақжелкек** ,ж е л к е к () – орамжапырақ тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдіктер.

Қазақстанның барлық аудандарында егіледі. Оның бір түрі — к ә д і м г і  Ақжелкек(A. rustіcana) — жабайы түрінде бақтарда, егістіктерде өседі. Қазақстанның көптеген аймақтарында қолдан өсіріледі. Ақжелкектің биіктігі 1 м-дей, сабағы тік, жоғарғы жағы бұтақты келеді. Тамырға жақын өскен жапырақтары сопақша, жұмыртқа пішінді, ортаңғы сабақтан шыққан жапырақтары ұзынша қандауыр, ал сабақ ұшындағы жапырақтары таспа тәрізді, жиектері тегіс, кейде тісшелі болады. Гүлі ақ түсті, хош иісті. Тұқым салмайды. Маусымда гүлдейді, өсімді (вегетативті) жолмен көбейеді. Суыққа төзімді. Оның тамыры мен жапырақ құрамында тұздар (калий, натрий, фосфор, темір, хлор, мыс), эфир майы, С витамині, фитонцидтер, лизоцим ферменті т.б. бар. Ақжелкектің тәбет ашатын ерекше иісі оның құрамындағы аллил майы мен глюкозид-сингринге байланысты.

Ақжелкек көкөніс, дәрілік заттар ретінде қолданылады, тамыры мен жасыл жапырағы қияр, томат, саңырауқұлақтарды тұздап, бұқтырғанда пайдаланылады. 
## Сілтемелер


Санат:Орамжапырақтар
Ақжар гипс кен орны

**Ақжар гипс кен орны** - Ақтөбе облысы Қарғалы ауданы Қарғалы ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 10 км жерде, Қарғалы өзенінің оң жағалауында орналасқан. 

## Геологиялық құрылымы
Кен орны Жылантау брахиантиклиналына ұштасқан. Қатпарлары 4 қабаттан тұратын гипс 4,0-14,0 м-ге дейінгі тереңдікте. Сапасына қарай бұл шикізат ауыл шаруашылығы үшін ұнталған гипс өндіруге жарамды А класына жатады. 

## Дереккөздер
 

Санат:Ақтөбе облысы кен орындары
Ақжар мұнай кен орны

**Ақжар мұнай кен орны** — Каспий маңы ойысының шығыс ернеуі маңындағы мұнай кен орны. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Жарқамыс кентінің солтүстігінде 30 км жерде орналасқан. Құрылым 1961 жылы сейсмобарлау көмегімен табылды. Терең бұрғылау 1962 жылы басталды. Сол жылы Г-1 ұңғымадан өндірістік мәні бар мұнай алынды. Барлау қызметтері 1968 жылы аяқталды.

## Геологиялық құрылымы
Кенорын тұзүсті шөгінділері бойынша үш қанатты құрылысы бар, беймәлім жарылымдармен тілгіленген тұз күмбезінен орын алған. Күмбездің орналасу тереңдігі 451-1248 м. Тұз штогының амплитудасы 800-1000 м. Солтүстік қанаты түсіңкі. Оның маңындағы ортаңғы юра мен төменгі бордың баррем және апт шөгінділерінің  німділігі анықталды. Өнімді қойнауқаттар бетінің орналасу тереңдігі 273 м-ден 515 м-ге дейін жетеді. Қанат өлшемдері -260 м изогипса (баррем шөгінділерінің беті) бойынша 3,8x1,3 км. Оңтүстік-шығыс қанаты солтүстік қанатқа қарағанда көтеріңкі, тұйықталмаған, солтүстігі мен батысынан доға тәрізді лықсымамен шектелген. Қанаттың өлшемі -280 м изогипса бойынша (ортаңғы юраның беті) 3,3x1,2 км, онда тек ортаңғы юра шөгінділерінің ғана өнімділігі анықталған. Ашылған қима төменгі пермнің тұзды қатқабатынан, жоғарғы пермнің, триастың, юраның, төменгі бордың шөгінділерінен құралған. Барлық өнімді горизонттардың жинауыштары кеуекті, олар арасында саз қабаттары бар құмтастар мен алевролиттер болып табылады. Юра өнімді қабатының жалпы қалыңдығы 6 м-ден 40 м-ге, тиімдісі 2 м-ден 38 м-ге, мұнайға қаныққаны 7 м-ден 15,6 м-ге дейін өзгеріп отырады. Ашық кеуектілігі 16-27%, өтімділігі 0,8-0,32 мкм2. мұнайға қанығу коэффициенті 0,60-0,87. Жапқыш қалыңдығы әртүрлі сазды таужыныстардан құралған. Тұтқыштардың түрі жағынан жатындар қойнауқаттық, тектоникалық тұрғыдан қалқаланған. Жатындардың биіктігі 30-49 м. 

## Тығыздығы
Оңтүстік-шығыс қанаттың мұнайы тығыздығы бойынша орташа және ауыр салмақты (867-907 кг/м3), аз күкіртті (0,1-0,14%), бәсең парафинді (0,52-2,06%), мол
шайырлы (15-21,5%) болып сипатталады. Солтүстік қанат жатындарындағы бастапқы
қойнауқаттық қысым 31-32°С-та 4,6-4,8 МПа. Горизонттар бойынша мұнай шығымы солтүстік қанатта 12,8-14,8 м3 тәу-ке, оңтүстік қанатта 86 м3/тәу-ке дейін өзгеріп отырады. 

## Құрамы
Газдылығы 2-4 м3/м3. Кен орнының мұнайы ауыр салмақты (890-927 кг/м3), тұтқыр, күкірті аз (0,25-0,42%), аз парафинді (0,25-1,5%), шайыры мол (28-54%) екені анықталды. Кен орны сынама игеру сатысында.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Ақтөбе облысы кен орындары
Ақжелкен

**Ақжелкен** , петрушка () – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын бір немесе екі жылдық өсімдік. Отаны — Жерорта теңізінің маңы. Жабайы түрлері Испанияда, Грекияда және Алжирде кездеседі.

Жапырағынан көктей салат жасалады және бұқтырылған ет тағамдарға тұздық ретінде қосылады. Ақжелкенді косметикада пигменттік дақтарды, сепкілді кетіру үшін, медицинада бүйрек, жүрек ауруларына, асқазан, ісік және көздің көру қабілетін сақтау үшін профилактикалық зат ретінде кеңінен пайдаланады. Ақжелкен С, А, В1, В2, РР витаминдеріне және жұпарлы майға өте бай. Ақжелкеннің екі тобы бар: тамырлы және жапырақты және олар бір-бірінен жапырақ саны мен тамырдың даму ерекшеліктері арқылы ажыратылады. Қазақстанда Ақжелкеннің 5 түрі өседі.

## Галерея

File:Parsley bush.jpg|Flat-leaved Parsley
File:Petroselinum neapolitanum flower.jpg|Flat-leaved Parsley flower
File:Parsley white flower.jpg|Flat-leaved Parsley white flower
File:Parsley3.jpg|Immature seeds


## Дереккөздер


Санат:Шатыршагүлділер
Ақирек

**Ақирек ** – Желдіадыр тауының оңтүстік-шығысындағы тау.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Нұра ауданында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 573 м. Таудан бастау алатын сағалары Талдысай, Жақсы Көң өзендеріне құяды. Маңайында Сарыбұлақ, т.б. қыстаулар бар.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы таулары
Ақкелін

**Ақкелін** , ханделия (Handelіa) – күрделігүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік туысы. Қазақстанның шөлді, таулы аймақтарында, тау беткейлерінде, өзен бойларында өсетін 1 түрі – түкті Ақкелін (H. trіchopella) бар. Биіктігі 30 – 100 см, тамыры жуан. Сабағы көбіне жеке өседі, төм. жағы қалың түкті, жоғары бөлігі тықыр. Жапырақтары ұзынша, үш рет қауырсында тілімденген. Көп гүлді, пішіні түтікше тәрізді, шеті бестісті, сары түсті. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, маусым – тамызда жемістенеді. Тұқымы ұсақ, қоңыр сары түсті. 
## Дереккөздер</span>

	

Санат:Күрделігүлділер
Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Монотипті өсімдіктер
Ақкөбелек

**Ақкөбелек** (**) – қабыршаққанаттылар отрядына жататын ақшыл сары түсті көбелек. Оның дүние жүзінде 100-ге жуық түрі бар. Қазақстанда 70 түрі кездеседі.
*Қанатының ішкі шеті тегіс, бояуы ақ, жайған кезде ұзындығы 55-60 мм, жұлдыз құртының ұзындығы 20-25 мм, денесін барқыт тәрізді түк басқан. 
*Қуыршақ сатысында қыстайды. 
*Қазақстанның барлық облыстарында кең таралған түрлері — қырыққабат, шалқан, долана ақ көбелегі, Жетісуда сирек кездесетіні — Ершов көбелегі. 
*Долана ақкөбелегі алма, алмұрт, қара өрік, мойыл, долана ағаштарының көктемде бүршіктерін, жазда жапырағын зақымдайды.Дернәсілдері ағаш діңі мен бұта сабағында, үй керегесінде, дуалдарда қуыршақ күйінде сақталады. Оның жұлдызқұрттарының қысқы ұяларын жинап, өртеу қажет. Қүрес шаралары капуста бас салғанша, жеміс ағаштары бүршік атқанша жүргізіледі. Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген.


Сурет:Dark Clouded Yellow (Colias croceus) Im IMG 6792.jpg
Сурет:Common Wanderer I IMG 6407.jpg
Сурет:Eurema nicippe clustering.jpg
Сурет:Lepidoptera 2005 spring 001.jpg
Сурет:Pieridae - Oslo Zoological Museum - IMG 9076.jpg


## Дереккөздер


Санат:Қабыршақ қанаттылар
Ақкөл (Жамбыл облысы)

**Ақкөл** — Жамбыл облысы, Талас ауданындағы ауыл, Ақкөл ауылдық округінің орталығы (1997 жылдан).

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қаратау қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 36 км-дей жерде, Аса өзенінің Ақкөл көлінен шыққан тұсында орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1934 жылы егіндік жерді суғару үшін канал салуға байланысты қаланған. Ақкөл 1934-1997 жылдары алғаш ұжымшар, кейін кеңшар және Талас ауданының орталығы болған. Ақкөлде бұрынғы кеңшардың негізінде акционерлік қоғам, кооперативтік шаруашылықтар мен шаруа (фермер) қожалықтары құрылған. Баспахана, тұрмыс қажетін өтеу комбинаты, тері қабылдау пункті бар.

Тұлғалары: Әбілхайыр Сатыбалдин, Мейірхан Әбілқайырұлы Сатыбалдин, Көлбаев Есбөкен, Әбдиев Қанжан, компазитор Әуезхан Салабеков, Көсембекова Райхан, Тамабек Қартабаев, ақын Нарша Қашағанов, боксшы Жаңқош Тұраров секілді Қазақстанға танымал тұлғалар дүниеге келген.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Аурухана, емхана, мал емдеу пункті, мәдениет үйі, 2 орта мектеп т.б. мекемелер бар. Ақкөл арқылы Тараз – Саудакент автомобиль жолы өтеді. Ең жақын теміржол станциясы — Қаратау (36 км жерде). 

## Дереккөздер

Санат:Талас ауданы елді мекендері
Ақкөл (қолтық)

**Ақкөл** – Арал теңізінде, Қаратерең түбегі мен Тоқпан теліміндегі қолтық. 

Қызылорда облысы Арал ауданында. Аумағы 22,0 мың га. Теңіз суы толық кезде Ақкөл. балығы мол, жағалауының шөбі шүйгін әрі малға жайылым болды. Сырдария тасығанда ғана жергілікті тұрғындар шығанақ суын шаруашылыққа пайдаланды. Қазірде суы тартылған.

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы географиясы
Санат:Арал теңізі шығанақтары
Санат:Қазақстан шығанақтары
Ақжолақ сасыр

**Ақжолақ сасыр ** () – шатыршагүлділер тұқымдасының сасыр туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік.

Қазақстанда Талас Алатауының батыс бөлігінде (Машаттауда), Қаратаудың оңтүстік-шығысындағы (Үлкенбурыл т.) қиыршықтасты тау бөктерлерінде өседі. Биіктігі 1 м-дей дара, кейде бірнеше сабақты болады. Сабағының жоғарғы жағы (ұшы) сыпыртқы пішіндес жапырақсыз келеді. Ірілі-ұсақты жапырақтары тілімденген. 10 – 12 ұсақ гүлден тұрады. Гүлшоғыры шатыр тәріздес. Тұқымы – дәнек. Тұқымынан көбейеді. Маусым айында гүлдеп, шілдеде жеміс береді. Ақжолақ сасырөте сирек кездесетін және жойылып бара жатқан түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.
## Сілтемелер


Санат:Шатыршагүлділер
Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Ақ жусан

**Ақ жусан** () – астралылар тұқымдасының жусан туысына жататын, жусан туысының бір түрі; көп жылдық шөптесін өсімдік.

Қазақстанның Ақтөбе, Атырау, Батыс Қазақстан, Қостанай, Қарағанды, Алматы  облыстарындағы шөлді және дала аймақтарының құмайт, құмды және сортаң топырақты жерлерінде, кейде  ескі егістік алқаптарда өседі. Биіктігі 18-45 см, сабағы мен жапырақтарын ұйысқан қалың бозғылт сұр түк басқан. Тамыры жуан, сүректі келеді. Сабағы бұтақты, жоғарғы жағындағы жапырағы сағақты, орта шетіндегілері сағақсыз қауырсын тәрізденіп 2-3 рет тілімделген. Гүлі қос жынысты, күлтесі сары, не қызғылт түсті. Гүл шоғында 2-3 гүл болады. Тамыз — қазан айларында гүлдейді. Ақ жусан — қорегі мол, малды тез семіртетін күздік және қыстық жайылымдық шөп.

## Дереккөздер


Санат:Жусандар
Санат:Күрделігүлділер
Алакөл (көл, Ақтөбе облысы)

**Алакөл** – Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы Алакөл қыстауының солтүстік-батысында 2 км-дей жердегі көл. 

## Гидрографикасы
Аумағы 5,5 км2. Көл теңіз деңгейінен 84,6 м биіктікте жатыр. Ұзындығы 3,7 км, енді жері 2,2 км, жағалау бойының ұзындығы 11,0 км. Ақкөл Өлкейек өзенінің аңғарында жатқан Алакөл көлдер тобына кіреді. Көктемгі қар, жауын-шашын кезінде жанындағы көлдермен бірігіп кетеді. Сәл кермек татитын суы мал суаруға, шабындықты суландыруға пайдаланылады. Жаз айларында құрғап, батпаққа айналады.

## Дереккөздер

Санат:Ырғыз ауданы көлдері
Санат:Торғай су алабы