open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Эукариоттар

**Эукариоттар** (грек. еu – жақсы, толығымен және karyon – ядро) – құрамында ядросы бар организмдер.

Эукариоттарға барлық жоғары сатыдағы жануарлар мен өсімдіктер, сондай-ақ бір немесе көп жасушалы балдырлар, саңырауқұлақтар және қарапайымдар жатады. Эукариоттар жасушалары прокариоттармен салыстырғанда күрделі келеді. Эукариоттар жасушалары көптеген ішкі мембраналармен жеке бөліктерге (компартменттерге) бөлінеді. Бұл бөліктерде бір мезгілде бір-біріне тәуелсіз әр түрлі химиялық реакциялар жүреді. Бұл жасушаларда ядро мен түрлі органоидтар (митохондрия, рибосома, Гольджи кешені) қызметтері жақсы жіктеледі. Жасуша ядросы, митохондриялар, пластидтер цитоплазмадан екі қабат мембрана арқылы шектеледі. Ядрода жасушаның генетикалық материалдары (ДНҚ, онымен байланысқан заттар) шоғырланады. Өсімдік жасушаларының хлоропластары негізінен Күн сәулесін сіңіріп, оны фотосинтез нәтижесінде органикалық заттардың химиялық энергиясына айналдырса, митохондриялар көмірсулар, майлар, ақуыздар, т.б. органикалық қосылыстарды ыдыратып энергия түзеді. Эукариоттар жасушалары цитоплазмасының мембраналық жүйесі (эндоплазмалық тор, Гольджи кешені) – жасуша әрекетін қамтамасыз ететін макромолекулаларды түзіп, жинақтайды. Эукариоттар жасушалары митоз жолымен бөлінеді.
## Дереккөздер

Санат:Эукариоттар
Санат:Ағзалар
Эфа

**Эфа**, немесе **Атпа құмжылан** () – сұржыландар тұқымдасының бір түрі.

Солтүстік Африка, Оңтүстік, Оңтүстік-Батыс және Орта Азияда, ТМД елдерінде Каспий теңізінің шығыс жағалауында, Қарақұм, Қызылқұм, Арал теңізінің маңында, Өзбекстанның солтүстігінен, Тәжікстанның оңтүстік-батысындағы шөлейтті және шөлді жерлерді мекендейді. 

Денесінің ұзындығы 50 – 60, кейде 80 см. Басы қырлы, ұсақ қабыршақтар жауып жатады. Екі бүйірі 4 – 5 қатарлы, ұсақ және жіңішке қабыршақты. Құйрықасты қалқаны ұзынша бір қатарға орналасқан. Арқасының түсі құмды-сұр түсті, қиғаш орналасқан бүйір қабыршақтары қаралау болады. Басының төбесі айқыш, өрнекті. Айыр тілі сезім қызметін атқарады. Эфаның қозғалмалы қабағы болмайды. Қабақтары түссіз, шыны секілді мөлдір көздерін жауып тұрады. Сондықтан да қабақ қақпай қарайды. Наурыз – сәуір айларында шағылысып, шілде – тамызда ұзындығы 10 – 16 см, 3 – 15 бала жылан туады. Құмтышқан, тышқан, кесіртке, құстар, көлбақа, жасыл құрбақа, ұсақ жыландармен, т.б. қоректенеді. Эфаның уы адам мен малға қауіпті, уын медицинада пайдаланады. Эфа жылан уын алу үшін ауланады.

## Дереккөздер

Санат:Сұржыландар‎‎‎
Санат:1801 жылы зерттелген жануарлар
Санат:Азия жорғалаушылары
Эфемеридтер

**Эфемеридтер** (грек. ephemerіs – жазуға арналған кітапша, күнделік) – уақыттың тізбекті мезеттер қатарын есептеуге арналған әр түрлі астрон. деректері (көбіне жұлдыздардың, планеталардың, Жердің жасанды серіктерінің, т.б. координаттары) бар жинақ. Эфемеридтер аспан денелері қозғалысының матем. теориясы негізінде есептелетіндіктен, онда қамтылған барлық деректер эфемеридтік уақыт деп аталатын бірқалыпты өтетін уақыт мезеттеріне жатады.
## Дереккөздер
Эфемероидтер

**Эфемероидтер** (эфемерлер және түр) – вегетациялық кезеңі қысқа көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Эфемероидтер ерте көктемде гүлдейді. Жазда өркендері толықтай тіршілігін жойып, жер астындағы қор жинайтын баданалары, пиязшықтары, түйнектері және тамырсабақтары бүршіктерімен қалады да, тыныш күйде болады. Эфемероидтер негізінен шөл, шөлейтті жерлерде өседі. Себебі олардың вегетац. кезеңінің қысқалығы қуаңшылыққа байланысты және бұған өсімдіктердің көптеген бейімдеушіліктері байқалады. Мыс., пиязшығында су қоры болады, тамырсабағы сүректі келеді. Эфемероидтердің ең құнды бір қасиеті – су жетпесе де, өз тіршілігін жоймай, ұзақ уақыт өсе беруі. Эфемероидтер орманды-далалы және жалпақжапырақты орманды алқаптарда өседі (мыс., қызғалдақтар, қияқтар, т.б.). Мұндай жерлерде Эфемероидтер орманның ылғалдылығын өздері жапырақ жарғанша пайдаланады.
Н. Мұхитдинов
## Дереккөздер
Эфиальт

**Эфиальт** (т.-ө. ж. б.) – Ежелгі Афинадағы мемлекет қайраткері. Б.з.б. 5 ғ-да өмір сүрген. Эфиальт Спартадан қол үзуді, Афинаның дербес сыртқы саясат жүргізуін жақтады, ішкі саясатта мемл. құрылысты одан әрі демократияландыру және ақсүйектердің тірегі – ареопагтың саяси маңызын жоюды қолдады. Осы мақсатта б.з.б. 462 ж. ареопаг функцияларын тежеу жөнінде реформа жүргізді. Билікті демократияландыруға тырысқаны үшін ақсүйектердің қолынан қаза тапты.
Әдеб.: Бузескул В.П., Афинская демократия, Харьков, 1920.
## Дереккөздер
Эфиоптар

**Эфиоптар** (өзд. атауы – итиоп, итъоп) – Эфиопия тұрғындарының жалпы атауы. Көптеген халықтар мен этн. топтардан тұрады. Нақты саны белгісіз. Антропол. жағынан еур. және экваторлық нәсілдердің арасындағы эфиоп тобына жатады. Ғалымдар Эфиоптардың антропол. типі мезолит дәуіріндегі еур-тар мен африкалықтардың араласуынан қалыптасқан болуы ықтимал деп санайды. Семит-хамит отбасындағы тілдерді қолданады. Амхара (амара), гураге, аргобба, харари, тиграй, тигре және бени-амерлердің бір бөлігі семит тілдерінде; галла (оромо), сомали, данакиль (афар), сахо, агау, сидамо, хадья, каффа, беджа, т.б. кушит тілдерінде сөйлейді. Христиан, ислам діндерін қатар ұстанады, фалаша этн. тобы иудаизмді тұтынады. Ең ірі халықтары – галла мен амхара. Ежелгі және орта ғасырлардағы тарихы мардымсыз зерттелген. Тұрмысы мен жосын-жоралғылары, ұлттық мәдениеті Африканың өзге халықтарына өте ұқсас. 
М. Сапарбайқызы
## Дереккөздер
Эфиоп таулы қыраты

thumb|right| Эфиоп таулы қыраты
**Эфиоп Таулы Қыраты** – Африканың солт.-шығысындағы тау массиві, Эфиопия жерінде. Орташа биіктігі 2000 – 3000 м, ең биік жері 4623 м (Рас-Дашан тауы). Эфиоп Таулы Қыратының маңайындағы жазықтықтарға қарағанда біршама көтеріңкі, шығысына тіктеу, батысына баспалдақты беткей жасап тіреледі. Негізін кембрийге дейінгі құмтас, әктас, базальтты лаваның қалың қабаты жапқан кристалды іргетас құрайды. Солтүстік бөлігі жазыққа айналған кристалдық жыныстардан, оңтүстігі лава қалдықтары (амба) бар базальтты үстірттерден тұрады. Батыс және оңтүстік-батыс беткейіне ылғал мол (жылына 1500 мм-дей), шығыс беткейіне азырақ (500 мм-дей) түседі. Эфиоп Таулы Қыратынан Көк Ніл, Атбара, Собат (Ніл алабы), Веби-Шебели, Джубба (Үнді мұхит алабы) өзендері бастау алады, бірақ өзендерінің табалдырықты болуына байланысты кеме жүзуге жарамсыз. Биіктік белдеуге тән топырақ және өсімдік жамылғысы қалыптасқан. 1700 м-ге дейін – колла белдеуі (орташа жылдық ауа температурасы 20С); жел жақ беткейі – тропиктік ормандар, кофе плантациялары, ық жақ беткейі – саванна. 2400 м-ге дейін – война-дега белдеуі (орташа жылдық температурасы 17С); саванна басым. 4000 м-ге дейін дега белдеуі (орташа жылдық температурасы 14С); қылқан жапырақты орман ағаштары таралған, жоғарыда биік таулы дала өсімдігі басым. Сымен, Аваш, Гамбела, т. б. ұлттық саябақтар құрылған. Орталық және шығыс бөлігінде халық жиі қоныстанған. Эфиоп Таулы Қыраты – егін шаруашылығы дамыған ауданның бірі, көптеген астық тұқымдас дақылдардың (қатты бидай, қара бидай, арпа) отаны.

## Пайдаланған әдебиеттер:
Эфиоп тілі

thumb|130px|right| Гәэз алфавитінде жазылған мәтіннен үзінді
**Эфиоп тілі** (өздерінше атауы – гыз, дәстүрлі атауы – гәэз) – өлі тіл. Қазіргі тигре мен тиграй (тигранья) тілдерімен қатар, семит-хамит тілдері шоғыры эфиоп тармағының оңтүстік-батыс семит тілдеріне жатады. Бұл тіл б.з.б. 5 ғасырда Эфиопияға оңтүстік Арабиядан қоныс аударған көшпелі халықтар арқылы тараған. 4 ғасырдан оңтүстік араб консонативті жазуы негізінде буын алфавиті қалыптасып, 4 – 7 ғасырларда Аксум империясының және кейінгі эфиоп мемлекеттерінің мемлекеттік тілі қызметін атқарған. 9 ғасырдан өзімен туыстас амхар тілі ығыстыра бастағанымен, Эфиоп тілі 13 – 20 ғасырларда шіркеу тілі ретінде христиан дінінің монофистік шіркеуінде қолданылып келді. Аксум дәуіріндегі Эфиоп тілінің ескерткіші белгілі бір тарихи оқиғаға байланысты қойылған ескерткіш екені плитадағы жазбалардан белгілі. Әдеби тіл ретінде Эфиоп тілі 20 ғасырдың басына дейін сақталып келді. Бұл тіл Эфиопиядағы басқа тілдердің сөздік құрамын кітаби лексикамен, терминологиямен толықтыруда игі әсерін тигізді. 

## Дереккөздер:


Санат:Тілдер
Эфир (химия)

thumb|right|300px
**Эфирлер**– құрамында оттек бар органикалық қосылыстар; спирттер молекуласындағы гидроксил тобының сутек атомын радикалға алмастырғанда эфирлер алынады.
thumb|right| Эфирлер|300px
Олар жай және күрделі эфирлер болып негізгі екі топқа бөлінеді. Жай эфирлердің жалпы формуласы R – O – R немесе R– O– R' (R, R' – органикалық радикалдар). Екі радикалы бірдей жай эфирлер – симметриялы эфирлер, радикалдары әртүрлі жай эфирлер аралас эфирлер деп аталады. Жай эфирлер өздерінің құрамындағы радикалдар бойынша аталады: СН3–О–СН3 диметил эфирі, СН3–О–С2Н5 метил-этил эфирі, т.б. Жай эфирлер ұнамды иісті, суда нашар еритін, ұшқыш, органиалық еріткіштерде жақсы еритін, сілтілер мен сілтілік металдар әсеріне тұрақты, бейтарап, активтігі нашар қосылыстар. Жай эфирлер негізінен спирттерді немесе олардың алкоголяттарын галогенакилмен алкилдеу арқылы алынады: RОМе+R ХRОR+МеХ. Жай эфирлердің ең маңыздысы – этил эфирі (ол көбіне эфир деп аталады). Эфирлер этил спиртін сусыздандыру арқылы алынады. Жай эфирлердің көпшілігі лабораторияларда және өндірісте еріткіш ретінде, органиканикалық синтезде, медицинада, т.б. қолданылады.

Күрделі эфирлер – қышқыл құрамындағы сутек атомын (карбон қышқылдарындағы карбоксил тобының сутек атомын) алкил немесе арил радикалдарымен алмастырғанда түзілетін қосылыстар. Күрделі эфирлерді алудың кең тараған әдістеріне эфирлену (қышқыл мен спирттің әрекеттесуі) реакциясы жатады. Бұл – белгілі бір сатысында тепе-теңдік күйге келетін қайтымды реакция. Күрделі эфирлердің ең маңызды химиялық қасиеттерінің бірі – сабындану реакциясы (гидролиз). Күрделі эфирлер табиғатта кең таралған. Олардың көбі эфир майларының құрамында болады. Глицерин мен май қышқылдарының күрделі эфирлері табиғи майлардың негізін құрады. Күрделі эфир техниканың, өндірістің әртүрлі салаларында кең қолданылады. Мысалы, күкірт қышқыл күрделі эфирлері алкилдеу реакцияларында, қағаз өндірісінде, фосфор қышқыл күрделі эфирлері өсімдіктер зиянкестеріне қарсы қолданылады. Кейбір эфирлер тамақ және парфюмерия өндірісінде, дәрі-дәрмек дайындауда, органикалық шыны жасауда, еріткіш ретінде, т.б. қолданылады.

## Тағы қараңыз
*Жай эфирлер
*Күрделі эфирлер

## Пайдаланған әдебиеттер


Санат:Эфирлер
Эффективтік масса

thumb|200px|right| Эффективтік Масса
**Эффективтік Масса** – квазибөлшектердің негізгі сипаттамаларының бірі. Ол қатты дененің белдемдік теориясында электрондар мен кемтіктерге сыртқы электр-магниттік өрістің тигізетін әсерін сипаттау үшін пайдаланылады. Заряд тасығыштарға сыртқы электр-магниттік өрістен басқа кристалдың ішкі периодтық өрісі де әсер етеді. Заряд тасығыштардың қозғалысын тек сыртқы өріс әсерінен болады деп есептеу үшін (басқаша айтқанда заряд тасығыштарды сыртқы және ішкі өрістердің қорытқы өрісінде қозғалатын еркін бөлшектер, яғни квазибөлшектер деп санау үшін) олардың массасы эффективтік массамен алмастырылады. Эффективтік масса квазибөлшек энергиясының магнит өрісінде квантталуын анықтайды. Қатты денелерде (әсіресе жартылай өткізгіштерде) қарастырылатын кванттық ауысулар эффективтік массаның таңбасына тәуелді: оң таңбалы эффективтік масса электрондар қозғалысына, ал теріс таңбалы эффективтік масса кемтіктердің қозғалысына сәйкес келеді. Тәжірибе жүзінде эффективтік масса металдардағы диамагниттік (циклотрондық) резонанс тәсілі арқылы анықталады.

## Анықтама
Эффективтік масса Ньютонның екінші заңы  \vec{F}=m\vec{a}  баламасымен анықталады. Кванттық механика көмегімен электрон сыртқы **E** электр өрісінде:

:  \vec{a} =  \cdot  \vec{E} 

мұндағы a — үдеу, \hbar — Планк тұрақтысы, k — толқынды вектор, ол импульстан былай анықталады k = p/\hbar, \epsilon(k) — энергияны k толқын векторымен байланыстыратын дисперсия заңы. Электр өрісі бар кезде электронға \vec{F}=q\vec{E} күші әсер етеді, мұндағы заряд *q* әрпіме белгіленген. Осыдан эффективті массаны шығарып алуға болады m^*:

:  m^{*} = \hbar^2 \cdot \left[  \right]^{-1} 

Еркін бөлшек үшін дисперсия заңы квадратты болады, осылайша эффективті масса тұрақты әрі тыныштық массасына тең болады. Кристаллда жағдай күрделірек және дисперсия зағы квадраттық емес. Бұл кезде параболамен аппроксимациялауға болатын дисперсия заңының экстремумдарында ғана эффективті масса ұғымын айтуға болады.

Эффективті масса кристалл бағытына да байланысты және жалпы жағдайда эффективті масса тензоры болып табылады.
## Дереккөздер:


Санат:Кванттық физика
Санат:Масса
Санат:Қатты денелер физикасы
Эффузиялық тау жынысы

thumb|180px| Эффузиялық Тау Жыныстары
**Эффузиялық Тау Жыныстары** (грек. effusіo – төгілу), жанартаулық тау жыныстары, вулканиттер – лаваның Жер бетінде немесе Жер қыртысының жоғары қат-қабаттары арасында суынуынан түзілген түзілімдер. Эффузиялық тау жыныстары жабын, тасқын түрінде қалыптасады. Бітімі көбінесе ағынды, кеуекті, бадамтасты, сирек шомбал. Құрылымы порфирлі. Құрамы әр түрлі; терең қабаттардағы тау жыныстарынан айырмашылығы – құрамында ультрақышқыл тау жыныстары мүлдем болмайды; ультранегізділер сирек кездеседі. Минералдық құрамында шыны, ірі кристалдар көп тараған. Қалыптаса келе эффузиялық тау жыныстарының шынысы кристалданады, бұзылып біраз өзгерістерге шалынады. Олардың атаулары тарихи қалыптасқан, интруз. сыңарларымен байланысы жоқ. Мысалы, граниттің эффузиялық сыңары риолит, габброныкі – базальт. Қазақстан жерінде қышқыл құрамды эффузиялық тау жыныстары девондық жанартаулық белдеуде кеңінен тараған.

## Дереккөздер:


Санат:Тау жыныстары
Эхинококк

thumb|300px| Эхинококк
**Эхинококк** *(Echіnococcus granulosus)* – таспа құрттың бір түрі. Денесі 3 – 4 буыннан тұрады, ұзындығы 2 – 6 мм. Бір камералы, дамуы жетілген Эхинококк – іші сұйыққа толы, сырты қабықты көпіршік. Таспа түріндегі сатысы кейбір етқоректі және жыртқыш сүтқоректілердің ащы ішегінде дамиды. Эхинококктың дернәсілі адамның, сүтқоректілердің (аралық иесі – қой, ешкі, сиыр, шошқа, солтүстік бұғысы, ит, мысық, үй қояны, тышқандар) әр түрлі ішкі органдарында (көбінесе бауыр, өкпе, бүйрек, талақ) паразитті тіршілік етеді. Ересек эхинококк (ұзындығы 0,5 см-дей) ит организміне түскеннен кейін 45 – 95 тәулік өткесін бірнеше бөлікке бөлінеді. Сыртқы ортаға шыққан бұл бөліктерден жұмыртқа пайда болады да, олар шөпті, топырақты, мал түгін, суды, т.б. ластайды. Жылдың ылғалды кезеңдерінде (күзде, қыста, көктемде) 3 айға дейін тіршілік қабілетін жоймайды. Аралық иесі организмінде жұмыртқадан онкосфера (кейбір таспа құрттардың жұмыртқасынан шығатын, пішіні шар тәрізді, алты ілмегі бар ұрықтық сатысы) дамиды. Ол ішек қабырғасынан өтіп, қан не лимфамен орган, тіндерге тарап, көпіршік тәрізді дернәсіл сатысына дейін дамиды. Эхинококк әсерінен пайда болатын ауруды эхинококкоз деп атайды. Ауру қоздырғышы негізінен иттен, аздап қасқыр, шиебөрі, түлкіден тарайды. Итке ауырып өлген мал өлексесін не ішек-қарын қалдықтарын жегенде жұғады. Адамға иттен жұғады. Адам ішегіне түскен эхинококк жұмыртқасы қан тамырына өтіп, одан қан арқылы бауырды, өкпені, т.б. ішкі органдарды зақымдайды. Адам эхинококкозбен ауырғанда әр түрлі белгілер байқалады. Мысалы, бауырды зақымдаса, адамның оң жақ бүйірі ауырып, әлсіздік, эхинококк өкпеге түссе, адам ентігіп, жөтеледі, түкірігінде қан пайда болады. Ауруды ауруханада емдейді.

## Дереккөздер:


Санат:Таспа құрттар‎
Эшелон

thumb| 150px| Эшелон
**Эшелон** (французша echelon) – 
# қазіргі заманғы мемлекеттердің қарулы күштерінің стратегиялық міндеттерін орындауға арналған топтамасының бір бөлігі; 
# әскерлердің (қарулы күштердің) оперативтік саптануының (ұрыстық ретінің) элементі; 
# темір жол пойызымен немесе кемемен тасылатын әскери бөлім не бірнеше бөлімше; 4) авиациялық бөлімдер көшірілгенде жаңа аэродромдарға ұшып баратын ұшақтар (тікұшақтар) ұшу эшелонын түзеді; 
# ұшу қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында әуе жолдарында ұшақтар үшін белгіленетін ұшу биіктігі.

## Дереккөздер:


Санат:Айрық беттер
Юбилейное (Қарағанды облысы)

**Юбилейное** — Қарағанды облысы Абай ауданындағы ауыл, Ильич ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Абай қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 20 км-дей жерде, Шерубайнұра өзенінің сол жағалық аңғарында орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1939 жылы Кеңестік Социалистік Республикалар Одағының Ішкі істер министрлігіне қарасты Қарлаг бөлімшесінің “Қотыр” атты базасы ретінде қаланды. 1962 жылы Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесінің 31-қаулысы бойынша сол кездегі Мичурин ауданының ауыл шаруашылық басқармасына берілді. 1996 жылдан Юбилейноеде және округке қарасты Жон, *Қарнақ*, Тасзаемка ауылдарында ЖШС және 40-тан астам шаруа қожалықтары құрылды. Ең жақын темір жол стансасы – Қарабас (30 км).

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Қарағанды облысы) елді мекендері
Ювениль Сулар

**Ювениль Сулар** (латынша juvenіlіs– алғашқы, жас) – Жердің өте терең қабаттарындағы магмадан бөлінетін оттек пен сутектен түзілетін және жер бетіне таяу тереңдіктегі табиғи су айналымына алғашқы рет қатынасатын жер асты сулары. Ювениль Сулар терминін австриялық геолог Э.Зюсс ұсынған (1902). Ол ыстық бұлақтардан, гейзерлерден шыққан жоғары температуралы суларды да ювениль сулар деп санады. Ювениль Сулар жер бетіне таза күйінде жетпейді, себебі тау жыныстары қабаттарынан өткенде атмосфералық ылғалмен араласады. Ювениль Сулар қосылған ыстық бұлақтар көптеген жаңа жанартаулы аймақтарда (Исландия, Италия, Жаңа Зеландия, АҚШ, Жапония, Ресейдің Қиыр Шығысындағы Камчатка түбегі мен Куриль аралдарында) кездеседі.

## Дереккөздер:


Санат:География
Юечжа

thumb|300px| '''Юечжи''' халқының Орталық Азияға орналасуы  б.з.б 176 - ж - б.з. 30 - ж
**Юечжа** (), юечжи, ұлы иозы, ұлы ружы – көне халық. Б.з.б. 3 – 2 ғасырлардан тарихи дерек көздерінде кездесе бастайды. Қытай дерек көздеріне қарағанда, юечжа бес тайпадан тұрған. Алғашқыда иваттар, кейіннен ятилер деп аталған. Отандық тарихнамада юечжилердің шығу тегі, орны мен рөлі, кейінгі уақыттардағы тарихы жете қарастырылмаған. Мұны дерек көздерінің жетіспеушілігімен түсіндірген дұрыс. Кезінде Птоломей юечжаларды тохарлармен туыстас халық деп жорамалдаған. Сондай-ақ юечжалар массагет, скиф және басқа тайпалардың тармағы болуы мүмкін деген болжамдар бар. Ғалымдардың басым бөлігі юечжа халқын тохарлардың арғы ата-бабалары деген пікірді ұстанады. Жазба деректемелерге қарағанда, юечжалар әуел баста Орталық Азияда тұрған. Б.з.б. 3 ғасырдың 2-жартысында қуатты мемлекетке айналып, ғұн билеушілері оларға өздерінің ұлдарын аманатқа беріп тұруға міндетті болған. Кейіннен ғұндар Мөде шаньюй тұсында күшейіп, б.з.б. 176 ж. юечжаларға ойсырата соққы берді. Екі жылдан кейін Мөденің ұлы юечжаларды біржолата талқандады. Олар батысқа, Шығыс Түркістан мен Жетісуға ығысты. юечжалар бұл жерде сақтарды күйреткенімен, үйсіндерден жеңілді. Сөйтіп, олар Орталық Азияның оңтүстігіне жылжып, б.з.б. 128 ж. Бактрияны жаулап алды. Зерттеушілердің пікірінше бір бөлігі Шығыс Түркістан мен Жетісуда қалған. Сол себепті Бактрияны қоныстанған юечжалар “Ұлы Юечжа”, Шығыс Түркістанда қалғандары “Кіші Юечжа” деп аталды. Бактриялық юечжалар ябғұлар басқарған бес иелікке бөлінді. Осыдан 100 жыл өткеннен кейін Гуйшуан (Кушан) руынан шыққан Куджула Кадфиз өзге төрт иелікті өзіне бағындырып, Кушан патшалығын құрды. юечжалар отандық тарихта айтарлықтай із қалдырған. Жетісу мен Шығыс Қазақстан жерінен олардың бірнеше қорымдары аршылып, зерттелді. Археологиялық материалдар юечжалар мен үйсіндер тұсындағы сан қырлы мәдениеттің орта ғасырларда аздап өзгерістерге ұшырап, өз жалғасын тапқандығын айғақтайды.

## Дереккөздер:


Санат:Тарих
Южный (Қарағанды облысы)

thumb|right|200px|
**Южный** — Қарағанды облысының Абай ауданындағы кент.

## Географиялық орны
Шерубайнұра өзенінің оң жағалауында, аудан орталығы – Абай қаласынан оңтүстікке қарай 26 км-дей жерде. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1957 жылы қаланған. Кенттің құрылуына Теміртау қаласындағы Қарағанды металлургия зауытының салынуы негіз болды.

## Кәсіпорындары мен инфрақұрылымы
Кентте Оңтүстік Топар кен басқармасы, “ТЭМК” ЖШС-і өндірістік кешені, мәдениет үйі, кітапхана, мектеп, балабақша, отбасылық дәрігерлік амбулатория, монша, дәріхана, пошта, 2 наубайхана, байланыс торабы, 13 дүкен, 1 кафе бар. Кент басқа елді мекендермен темір жол және автомобиль жолдарымен байланысқан.

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Қарағанды облысы) елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Юкатан түбегі

**Юкатан түбегі** — Орталық Америкадағы Мексика шығанағы мен Кариб теңізінің аралығында. Көпшілік бөлігі Мексикада (Юкатан штаты), оңтүстік-шығыс бөлігі Гватемала мен Белизге қарайды. Юкатан түбегі Орталық Америка мойнағындағы құрлықтың ең енді өңірін құрайды. Мұнда Атлант мұхиты мен Тынық мұхитты бөліп жатқан құрлықтың ені 860 км-ге жетеді. Ауданы 180 мың км шамасында. Жер беті негізінен ойпатты, тек оңтүстік-шығысы ғана аласа таулы (Майя тауы, 1122 м). Түбек оңтүстігіндегі Мексика Кордильерасының жалғасы болып табылатын Сьерра-Мадре тауларымен қоса тектоникалық тұрғыдан жас қозғалмалы алапқа жатады. Жер сілкіну жиі қайталанады. Жер бетіне неоген әктастары кең көлемде шығып жатады. Соған орай ылғалды климат жағдайында карст жер бедері пішіндері кең тараған. Мексика шығанағына қараған солтүстік және батыс жағалары аласа, лагуна сипатты. Кариб теңізіне қараған жағасы жарқабақты, маржан кемертастарымен жиектелген. Климаты тропиктік пассаттық, ыстық. Жыл бойы температура бірқалыпты. Ең салқын ай мен ең ең ыстық айлардың орташа температураларының айырмасы 3 – 5С. Жылдық жауын-шашын мөлшері солтүстігінде 500 мм-ден, оңтүстігінде 2000 мм-ге дейін. Карст құбылысының кең таралуына байланысты беткі ағыс дамымаған. Жауын-шашын мол түсуіне қарамастан су тапшы. Орталығы мен оңтүстігінде еуропалықтар келгенге дейін мәңгі жасыл тропиктік орман өскен. Қазіргі кезде көп жерде олардың орнын цитрус плантациялары басқан. Солтүстігінде ксерофитті бұталар мен сирек ормандар таралған. 

Санат:Мексика түбектері
Санат:Юкатан
Юкон

thumb|left|120px| Юкон өзені
**Юкон** (Yukon; үндістерше – үлкен өзен) – Канада мен АҚШ (Аляска) жеріндегі өзен. Ұзындығы 3700 км, алабының аумағы 855 мың км². Кордильерадан басталып, жоғарғы ағысы Юкон таулы үстіртінің терең тау аңғарымен өтіп, көпшілік бөлігі Аляска жазығы арқылы ағып, Беринг теңізінің Нортон шығанағына құяды. Ірі салалары – Танана (сол), Пелли, Поркьюпайн, Коюкук (оң). Суының орташа ағымы 6,5 мың м3/с. Негізінен қар суымен толығады. Су тасу маусымында (мамыр – маусым) деңгейі 15 – 20 м-ге көтеріледі. Қазан – қараша айларынан сәуір – мамыр айларына дейін қатады. Мамыр – қыркүйекте сағасынан 3200 шақырымға дейін кеме жүзеді. Теңіз толысуы өзен бойымен 160 шақырымға  дейін таралады. Ірі қалалары: Танана (АҚШ), Уайтхорс, Доусон (Канада).

## Дереккөздер:


Санат:Канада өзендері
Санат:Беринг теңізі
Санат:АҚШ өзендері
Юкон Таулы Үстірті

**Юкон Таулы Үстірті**, Солтүстік Америкадағы Кордильера тау жүйесінің солтүстік бөлігінде. АҚШ (Аляска) және Канада жерінде. Биіктігі 1500 – 2000 м-лік жұмырланған массивтерден тұрады. Негізінен кембрийге дейінгі және палеозойдың шөгінді және кристалдық жыныстарынан және жас жанартаулық жабындылардан түзілген. 200 – 500 м биіктіктегі қазаншұңқыр түбі төрттік кезеңнің борпылдақ түзілімдерінен тұрады. Климаты субарктик., континенттік; батысында Тынық мұхиттың әсері бар. Орташа температура қаңтарда –15 – 20С, шілдеде 9 – 15С. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 250 – 300 мм. Көпжылдық тоң қалыптасқан. Юкон өзені алабының тармақтары тарамданған. Террассалар мен аңғар бойы беткейлерінде 400 м биіктікке дейін – қылқан жапырақты орман, жоғарыда – сирек орман таулы тундра өсімдіктеріне ұласады. Алтын, мыс, қорғасын, таскөмір, мұнай кен орындары бар.

## Пайдаланылған әдебиеттер:
Юлий-Клавдийлер

thumb|150px| Юлий-Клавдийлер әулеті
**Юлий-Клавдийлер** () – рим императорларының әулеті (б.з.б. 14 – б.з. 64). Император Августың туған және асырап алған ұрпақтарынан тараған. Оның өкілдері Юлийлер мен Клавдийлердің ақсүйек тұқымдарынан шығып, өзара туысқандық байланыста болды. Юлий-Клавдийлерден Тиберий (14 – 37), Калигула (37 – 41), Клавдий (41 – 54), Нерон (54 – 68) сияқты императорлар шықты. Бұл әулеттің негізгі әлеуметтік тірегі армия мен италиялық және провинциялық халықтың әр түрлі топтарынан құралған басқару аппараты болды. Юлий-Клавдийлердің сыртқы саясаты империя шекараларын кеңейтуге бағытталды, жаңадан жаулап алынған аумақтар рим провинцияларына айналдырылды (Жоғарғы және Төменгі Германия, Каппадокия мен Колмагенд, Мавритания, Британия, Фракия, Ликия, т.б.). 

## Дереккөздер:


Санат:Рим императорлары
Санат:Юлий-Клавдийлер
Санат:Әулеттер
Юльевка

**Юльевка** — Қостанай облысы Әулиекөл ауданындағы ауыл, Сұлукөл ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Әулиекөл ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 29 км-дей жерде, Сулыкөл көлінің жағасында орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы ауыл тұрғындарының саны 1543 адам (717 ер адам және 826 әйел адам) болса, 2009 жылы 1190 адамды (564 ер адам және 626 әйел адам) құрады. 

## Тарихы
Іргесі 1929 жылы ауыл шаруашылығын ұйымдастыру жылдары қаланған. 1959 жылы ұжымшар негізінде асыл тұқымды қой өсіретін “Сулыкөл” кеңшары құрылды. 1995 жылы кеңшар негізінде Юльевкада өзімен аттас ЖШС ұйымдастырылды.

## Дереккөздер

Санат:Әулиекөл ауданы елді мекендері
Дэвид Юм

**Дэвид Юм** (, 26.4.1711, Эдинбург, Шотландия, – 25.8.1776, сонда) – ағылшын философы, тарихшы, экономист, көсемсөзші.

## Ғылыми еңбектері

Юм жаңаеуропалық агностицизмнің негізгі қағидаттаран жүйелеп, позитивизмнің бастауында тұрды. Адам өзін қоршаған дүниені сезім мүшелерінің көмегімен, түйсіктерінің жиынтығы арқылы таниды деп мойындағанымен, материалдық дүниенің реалды өмір сүретіндігіне күмән келтіреді. Оның пікірінше, адамның ақылы сезім мүшелері беретін білімнен басқа білім бере алмайды, өзінің рухани тәжірибесінен басқаны қорыта алмайды. Юм ойынша, тәжірибе дегеніміз «әсерлер» ағыны, оның себептері түсініксіз және тәжірибені логикалық жолмен дәлелдеу мүмкін емес, сондықтан тәжірибелік білім дұрыс бола алмайды. 1739 – 40 ж. “Адам табиғаты жайлы трактатын” жариялады. Отанында Юм “Эссе” (1741) атты қоғамдық-саяси, моральдық-эстетикалық және эконикалық тақырыпқа арналған еңбегімен, ал, Францияда “Діннің негізгі тарихы” шығармасымен кеңінен танылды. Юмның таным теориясы Локтың материалистік таным теориясын, Берклидің субъетивті идеялизмін агностицизм және феноменология тұрғысынан қарастыруы негізінде қалыптасты. Психикалық детерменизм тұрғысынан ерік-жігер бостандығын жоққа шығарып, Беркли дамытқан субстанция сынын қолдана отырып, рухани субстанция ұғымын сынады. Социологияға байланысты пікірлерінде Юм “билік Құдайдан” деген ежелден келе жатқан идеяға да, мемлекеттің шығуына байланысты өз заманындағы басқа пікірлерге де қарсы болды. Юмнің пікірінше қоғам отбасылардың ұлғайып өсуімен пайда болған саяси билік немесе халық бағынып үйренген “әскери билік”. Оның заңдылығын билікте ұзақ уақыт тұруымен және жеке меншікті қорғай білуімен анықтауға болады. Юмның позитивистік идеяларының ықпалымен 19 – 20 ғасырларда эмпириокритицизм, неопозитивизм, лингвистикалық философия сияқты позитивистік ілімдер дамыды.

## Дереккөздер:


Санат:Эдинбург университеті түлектері
Санат:XVIII ғасыр философтары
Санат:Ұлыбритания философтары
Санат:Этика тұлғалары
Санат:Агностицизм тұлғалары
Санат:Эстетиктер
Юмореска

**Юмореска** (немісше Numoreske, Numor – әзіл) – музыкада көңілді, әдетте ойнақы, әзіл түрінде жазылған шағын музыкалық пьеса. Бұл жанрды алғаш енгізген Р.Шуман. Оның фортепьяноға (1839) және фортепьянолық триоға (1842) арналған юморескалары бар. Кейінірек 19 ғасырдағы көптеген композиторлар “Юмореска” терминін жеке, сонымен қатар шағын топтамалық, көбіне фортепьянолық пьесаларды атауға қолданды, әрі олар бұған Шуманнан гөрі басқаша мазмұн берді. Юморесканы Э.Григ (1865, фортепьяноға арналған юмореска), А.Дворжак (1894, фортепьяноға арналған 8 юморескасы), П.И. Чайковский (1872, фортепьяноға арналған екі пьеса), С.В. Рахманинов (1894, фортепьяноға арналған “Салондық пьесалары”), т.б. жазды. 20 ғасырда камералық оркестр үшін О.В. Тактакишвили, Р.К. Щедрин қалам тартты. Қазақ музыкасында юмореска жазғандар – композитор Л.Хамиди мен Н.Тілендиев.
## Дереккөздер:
Пётр Кириллович Эссен

thumb|right|200px|Пётр Кириллович Эссен
**Пётр Кириллович Эссен** (1772 – 1844) – патшалық Ресейдің қазақ жерін отарлау әкімшілігінің өкілі, инфантерия генералы (1819), граф (1833). Наполеонға қарсы әскери компанияға қатысқан (1814 – 15). 1817 – 29 ж. Орынбор өлкесінің генерал-губернаторы, жеке Орынбор корпусының командирі, шекара комиссиясының бастығы болды. 

1822 ж. Кіші жүзді жаңаша басқару мақсатындағы заң жобасын дайындады. Оның жобасы Сыртқы істер министрлігінің жанындағы Азия департаментінде қаралып, 1824 ж. бекітілді (қ. “Орынбор қырғыздары туралы жарғы”). Осы жылдан бастап Кіші жүзде хандық билікті жою туралы шешім қабылданды. Хандық билік Бөкей ордасында ғана 1845 жылға дейін сақталып, Кіші жүз қазақтарын басқаруда Ресейдің отарлық әкімшілігінің жаңа жүйесі енгізілді. Эссен Ресейдің Орталық Азия хандықтарымен сауда және саяси байланыстарының нығайуына ат салысты. Оның ұсынысы бойынша, Бұхара мен Хиуаға бірнеше сауда және дипломат. миссиялар жіберіліп, Орт. Азия мен Қазақстанның тарихы, этнографиясы, экономикасы және географиясы зерттелді. 
Эссен 1829 – 42 ж. мемл. кеңестің мүшесі, Санкт-Петербургтың әскери генерал-губернаторы болды. 1842 ж. отставкаға шықты.

Санат:11 тамызда туғандар
Санат:1772 жылы туғандар
Санат:1844 жылы қайтыс болғандар
Санат:Санкт-Петербургте қайтыс болғандар
Санат:Алмасты Әулие апостол Андрей Первозванный орденінің иегерлері
Санат:III дәрежелі Әулие Георгий орденінің иегерлері
Санат:1 дәрежелі Әулие Владимир орденінің иегерлері
Санат:Алмасты Әулие Александр Невский орденінің иегерлері
Санат:Ақ қыран орденінің (Ресей империясы) иегерлері
Санат:Қылышты I дәрежелі Әулие Анна орденінің иегерлері
Санат:Қылышты IV дәрежелі Әулие Анна орденінің иегерлері
Санат:Бриллиантты "Батылдығы үшін" қаруының иегерлері
Санат:Қара қыран орденінң иегерлері
Санат:1 дәрежелі Қызыл қыран орденінің иегерлері
Санат:Санкт-Петербург басшылары
Санат:Эссендер
Санат:Наполенондық және Революциялық соғыстардағы Ресей командирлері
Санат:Ресей империясы Мемлекеттік кеңесі мүшелері
Санат:Орыс-түрік соғысының (1806—1812) қатысушылары
Санат:Орынбор губернаторлары
Санат:Санкт-Петербург генерал-губернаторлары
Санат:Әскери галерея
Санат:Ресей империясы инфантерия генералдары
Санат:Ерекше мәртебелі Тақсыр жанындағы генералдар
Санат:Ресей графтары
Юнситрал

**ЮНСИТРАЛ** (UNCІTRAL – Unіted Natіons Commіssіon on Іnternatіonal Trade Law) – Біріккен Ұлттар Ұйымының халықаралық  сауда құқығы жөніндегі комиссиясы. 1968 ж. Біріккен Ұлттар Ұйымының шешімімен халықаралық сауда құқығын бірегейлендіру мақсатымен құрылған. 36 мемлекеттің өкілдерінен (14 Еуропа және басқа елдердің, 16 Африка-Азия және 6 Латын Америкасы елдерінің) тұрады. Штаб-пәтері Венада.

## Дереккөздер:


Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Томас Юнг

thumb|140px| Томас Юнг (1773 – 1829)
**Юнг** (Young) Томас (13.6.1773. – 10.5.1829) – ағылшын ғалымы, жарықтың толқындық теориясын жасаушылардың бірі. 

1811 жылдан өмірінің соңына дейін Лондондағы Әулие Георгий ауруханасында дәрігер болды. Сонымен бірге 1818 жылдан Бойлықтар бюросында хатшы болып қызмет атқарды. Юнгтің ғылыми еңбектері физика, химия, физиология, медицина, астрономия, геофизика, техника, филология, т.б. ғылым мен техника салаларына арналған. Ол 1793 ж. көз аккомодаттануының хрусталик қисықтығының өзгеруіне байланысты екендігін дәлелдеді. 1800 ж. “Дыбыс және жарық жөніндегі тәжірибелер мен проблемалар” деген трактатында жарықтың толқындық теориясын жақтады, сондай-ақ толқындардың суперпозициясын алғаш рет талдады, кейінірек интерференция принципін ашты. 1801 ж. “Жарық және түс теориясы” деген еңбегінде интерференция принципінің көмегімен Ньютон сақинасы құбылысын түсіндірді және алғаш рет жарық толқыны ұзындығының анықтамасын берді. Юнг поляризацияланған сәулелердің интерференциясы жөніндегі О.Френельдің еңбектері көлденең тербеліске жатады деген болжам жасады (1817). Ол түрлі түсті көру теориясына да елеулі үлес қосты. Ығысу деформациясы теориясына серпімділіктің (созылу және сығылу кезендегі) Юнг модулі деп аталатын сандық сипаттамасын енгізді.
нобай|солға|Томас Юнг
## Юнг тәжірибесі
Жарық интерференциясын ашқан Юнг 1802 жылы дифракциядан классикалық тәжірибе жасады.Мөлдір емес қалқаға ол түйреуішпен бір-біріне жақын, кішкене екі В және С тесік жасады.Бұл тесіктер екінші қалқадағы кішкене А тесіктен өткен жіңішке жарық шоғымен жарықталды.Ол кезде ойлап табуы оңай емес, дәл осы жайт тәжірибенің сәтті болуына себеп болды.Тек когерентті толқындар ғана интерференцияланады.Гюйгенс принципіне сәйкес А тесіктен пайда болатын сфералық толқын В мен С тесіктерде когерентті толқындар туғызады.Дифракция салдарынан В мен С тесіктерден, аздап бірін-бірі жабатын, екі жарық конус шықты.Жарық толқынндарының интерфенциясы нәтижесінен, экранда кезектесіп келетін ашық және көмескі жолақтардың жоғалып кеткенін көрді.Міне, дәл осы тәжірибе арқылы Юнг алғаш рет, әр түсті жарық сәулелеріне сәйкес келетін, толқындар ұзындығын өте дәл өлшеді.

## Дереккөздер:


Санат:13 маусымда туғандар
Санат:1773 жылы туғандар
Санат:10 мамырда қайтыс болғандар
Санат:1829 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ботаникалық таксондар авторлары
Санат:Ұлыбритания физиктері
Санат:XVIII ғасыр физиктері
Санат:XIX ғасыр физиктері
Санат:Ұлыбритания механиктері
Санат:XVIII ғасыр механиктері
Санат:XIX ғасыр механиктері
Санат:Ұлыбритания астрономдары
Санат:XVIII ғасыр астрономдары
Санат:XIX ғасыр астрономдары
Санат:Геттинген университеті түлектері
Санат:Эдинбург университеті түлектері
Санат:Ұлыбритания мысыртанушылары
Санат:Ұлыбритания шығыстанушылары
Санат:Ұмытылған жазбаларды шифрлау
Санат:Кварктер
Юнктад

**Юнктад** (UNCTAD – Unіted Natіons Conference on Trade and Development – БҰҰ-ның Сауда және даму жөніндегі конференциясы) – БҰҰ Бас Ассамблеясының халықаралық сауда ұйымы болып табылмайтын органы. 1964 ж. құрылған‚ оған 168 ел мүше. Негізгі міндеттері: халықар. сауданы‚ мемлекеттер арасындағы тең құқықты өзара тиімді ынтымақтастықты дамытуға жәрдемдесу‚ халықар. экон. қатынастардың жұмыс істеуі жөнінде жан-жақты ұсыныстар әзірлеу‚ т.б. Жұмыстың топтық әдісі бойынша мүше мемлекеттер әлеум.-экон. және геогр. қағидаттар бойынша төрт топқа бөлінген. ЮНКТАД шешімдері қарарлар немесе мәлімдемелер нысанында қабылданады және ұсыныс сипатында болады. Бұл ұйымның қамқорлығымен көп тарапты келісімдер мен конвенциялар әзірленеді‚ оның жұмысына бірқатар халықар. ұйымдар қатысады. Жоғары органы – Сауда және даму жөніндегі Конференция мен Кеңес‚ оның шеңберінде алты комитет жұмыс істейді.

Санат: Ұйымдар
Санат: Экономика
Юрий Данилович

**Юрий Данилович** (туған жылы белгісіз – 21.11.1325) – Мәскеу қаласы (1303 – 25) мен Владимирдің ұлы князі (1317 – 25). Мәскеу князі Даниил Александровичтің ұлы, Александр Невскийдің немересі. Билікке келісімен Мәскеу князьдігіне Можайск мен басқа да аумақтарды қосып алды. Митрополит Петрдің қолдауымен ұлы князь тағы үшін Тверь князі Михаил Ярославичпен күрес жүргізді. 1314 ж. Тверьге қарсы Новгородпен одақ жасасты. Алтын Ордада 2 жылдай тұрып, Өзбек ханның қарындасына үйленген соң, ұлы князьдікке жарлық алды. Бірақ князь Михаилмен болған шайқаста жеңіліп, Новгородқа, одан кейін Алтын Ордаға қашты. Өзбек ханның көмегімен 1318 ж. өз бәсекелесін өлтіруге қол жеткізді. 1322 ж. новгородтықтардың Швецияға жасаған жорығын басқарып, 1323 ж. шведтермен Орехов бітімін жасады. Алтын Ордаға қайтқан кезінде Тверь князі Дмитрий Михайловичтің қолынан қаза тапты.

## Дереккөздер:


Санат:Өлтірілген монархтар
Юра таулары

thumb|320px| Юра Таулары
**Юра Таулары** (Jura, кельттерше jurіa – орман)– Батыс Еуропадағы Альпі тау жүйесіне жататын тау жоталары. Франция мен Швейцария жерінде. Савойя Альпісінен солтүстік-батысқа қарай шығыңқы доға жасап Шварцвальд тауы етегіне дейін 250 км-ге созыла орналасқан. Биіктігі 1718 м (Неж тауы). Доғаның ішкі (шығысы) етегі Швейцария таулы үстіртінен биігірек массив жасап (биіктігі 1000 м-ге дейін) бөлініп тұрады; ал батысы біртіндеп Бургундия жазығына баспалдақ жасап төмендейді. Юра таулары неоген дәуірінде оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай доға тәрізді қатпарлыққа жиырылған юра кезеңінің әктасы мен мергельдерінен құралған. Юра таулары ірі орогр. элементтердің негізгі тектоникалық құрылымға сай келетін Жер шарындағы бірден-бір ауданы (жер бедерінің мұндай пішіні “юра типі” деп аталады, Жер бедерінің ерекшеліктеріне қарай жоталық Юра таулары (шығыс бөлігі), үстіртті Юра таулары және төрткүлді Юра таулары (қиыр солтүстік-шығыс бөлігі) болып бөлінеді. Жалпы Юра тауларына жер бедерінің карст пішіндері тән. Климаты қоңыржай, ылғалды. Жылдық орташа температура қаңтарда 0 – 5С, шілдеде 18С, тау алдында 15С, биік шыңдарда 10С. Жылдық жауын-шашын мөлшері батысында 1200 мм, неғұрлым биік шығыс бөлігінде 1500 – 2000 мм. Қыста қар жамылғысы қалың түседі. Жер бетінің кристалдық ерекшеліктеріне байланысты беткі ағын нашар жетілген; бірақ жерасты суының мол көздері кездеседі. Орман өсімдік жамылғысы таралған. 700 м биіктікке дейін емен араласқан шамшат орманы, жоталық бөлікте самырсынды орман, 1500 м биіктікке дейін негізінен самырсын және шыршадан тұратын қылқан жапырақты орман, орман белдеуінен жоғары – субальпі шалғыны мен тау қарағайы өседі. Юра таулары – Францияның ағаш даярлайтын негізгі ауданы. Тау аңғарларында бидай және жүзім өсіріледі. 
## Пайдаланылған әдебиеттер:


Санат:Еуропа таулары
Юрий Күні

**Юрий Күні** – Орыс мемлекетінде шаруалардың бір жер иеленушіден екінші жер иеленушіге ауысуы белгіленген мерзім. 15 – 16 ғасырларда қолданылды. Бұл мерзім барлық егіс жұмыстарының толық аяқталған күніне орайластырылды (ескі стиль бойынша 26 қараша). Ол шаруалардың бұрынғы ауысу, “шығу” еркіндігін шектеді. 1580 – 90 ж. күші жойылды.

## Дереккөздер:
Юрт Тілі

**Юрт Тілі** – Ресей Федерациясы Астрахан облысының кейбір аудандарын мекендейтін юрт халқының тілі. Түркі тілінің қыпшақ бұтағына жатады. Юрт тілінде сөйлеушілердің саны 12,5 мыңдай адам (2002). Морфологиялық құрылымы ноғай тілімен ортақ болғанымен, юрт тілінің өзіндік ерекшелігі бар. Негізінен татар тілінің, ішінара қазақ тілінің әсері, әсіресе, фонетикалық жүйесінен айқын аңғарылады. Юрт тілінде 9 дауысты, 24 дауыссыз дыбыс бар. Жазуы кириллицаға негізделген. Қосымша арнайы әріптеріне ә, у, ө, ү, і, w, қ, ж, ғ, ї жатады. Юрт тілі жеке диалектіге бөлінбейді. Әдеби тіл ретінде юрттар 1962 жылға дейін татар тілін пайдаланып келді. Тек 20 ғасырдың 90-жылдарынан бастап татар тілі оқу орындарында қосымша пән ретінде оқытылады. Юрт тілінің сөздік құрамы ноғай тілінің лексикасын қамтиды. Татар, орыс тілдерінен енген сөздер көп кездеседі.

## Дереккөздер:
I Юстиниан

**Юстиниан І** (Justіnіanos І) (482/83, Таурисий, Жоғары Солтүстік Македония – 14.11.565, Константинополь) — Византия императоры (527 – 565). Шаруа отбасынан шыққан. Өзінің үлкен ағасы император Юстин І-нің (518 – 527) көмегімен император сарайына жақын болып, мемлекеттік істерге үлкен ықпал етті. Таққа отырған соң империяның бұрынғы шекараларын қайта қалпына келтіруге тырысты. Жер иеленушілер мен құлиеленушілерге сүйенді, православие дінінен қолдау іздеп, сенаторлардың қарсылығын шектеуге тырысты. Мемлекеттік саясатта императордың әйелі Феодора үлкен рөл атқарды. Юстиниан І кезінде рим құқықтары толықтай қалпына келтіріліп, заң шығарушылық қызмет императордың шексіз билігін орнатуға, құл иеленушілікті нығайтуға бағытталды. Оның 536–538 ж. жүргізген реформалары мемлекетті орталықтандыруға жағдай жасады. Әкімшілік округтер үлкейтіліп, мемлекеттік аппарат пен армия күшейтілді. Қолөнер мен саудаға мемлекет бақылауы қойылды. Юстиниан І-нің кезінде салықтар көбейіп, еретиктер қатаң қудаланды. Ол алып құрылыстар жүргізуге (варварлардың баса-көктеп кіруінен қорғану үшін әскери бекіністер, қалалар, сарайлар мен ғибадатханалар салуға) үнемі қолдау жасап отырды. Кең көлемді жаулап алу саясатын жүргізді: варварлар басып алған Батыс Рим империясының жерлері (533–534 ж. Солтүстік Африка, Сардиния, Корсика, 535–555 ж. — Апеннин түбегі мен Сицилия, 554 ж. – Пиреней түбегінің оңтүстік-шығыс бөлігі) қайтадан тартып алынып, бұл жерлердегі құлиеленушілік тәртіптер қалпына келтірілді. Шығыста Иранмен (527–532, 540–561), солтүстікте славяндармен соғыс жүргізілді. Византияға қосылған жерлерде император билігіне қарсы жиі-жиі халық көтерілістері болып тұрды.

## Дереккөздер

Санат:Византия императорлары
Ютландия

**Ютландия** (, ) – Еуропадағы түбек. Солтүстік теңізі бен Балтық теңізініңнің аралығында, Дания мен Германия жерінде. Ауданы 40 мың км², ені 300 км. Жер бедері тегіс, ең биік жері 173 м. Бор және төрттік кезеңдерінің әктасы мен сазынан түзілген. Жағалауы аласа, құмқайырлы және қайраңды келеді, шығыс жағалауы қатты тілімденген. Климаты қоңыржай теңіздік; жылдық жауын-шашын мөлшері 600 – 800 мм. Жерінің 90%-ы шалғын, 10%-ға жуығы орман (негізінен қарағай және емен). Ірі қалалары: Киль, Фленсбург (Германия), Орхус (Дания).

Санат:Дания түбектері
Санат:Германия түбектері
Виктор Андреевич Ющенко

thumb|250px| Ющенко Виктор Андреевич
**Виктор Андреевич Ющенко** (укр. Ющенко Вiктор Андрiйович) 23.2.1954 жылы туған, Сумск облысы Недригайловск ауданының Хоружевка ауылы) – саяси қайраткер, Украина Республикасының Президенті.

## Өмірбаяны
Тернополь мемлекеттік қаржы-экономика институтын бітірген (1975). 1976 ж. КСРО Мемлекеттік банкінің Ульяновка кентіндегі бөлімшесінде экономист, 1977 – 85 ж. банк бөлімшесінің бастығы болды. 1985 – 90 ж. КСРО Мемлекеттік банкінің Украин республикасының кеңсесінде әртүрлі жауапты қызметтер атқарды. 1990 – 93 ж. “Украина” агроөндірістік банкінің бірінші орынбасары, 1993 – 99 ж. Украина Ұлттық банкінің басқарма төрағасы, 1999 – 2001 ж. Украина Республикасының премьер-министрі болды. 2001 ж. сол кездегі билікке оппозицияда болған “Наша Украина” атты блокқа кіріп, 2002 ж. блоктың сайлаушылар тізімі арқылы Украинаның халық депутаты болып сайланды. 2003 – 05 ж. “Наша Украина” жалпы украиндық қоғамдық ұйымның басқарма төрағасы болды. 2004 ж. Украина Президенті сайлауына қатысып, қыркүйек айында қастандықпен уланды. Бұл оқиға Украинада және батыс елдерінде қарсылық акциясын тудырды. 2004 ж. желтоқсанда “қызғылт төңкеріс” ықпалымен, сот жолымен сайлаудың екінші туры өткізіліп, Ющенко жеңіске жетеді. Ющенко саяси реформаның жақтаушысы ретінде Украинаны парламенттік-президенттік республикаға айналдыру үшін Президент билігін шектеп, Жоғарғы раданың ықпалын кеңейту арқылы қол жеткізді.

Санат:1954 жылы туғандар
Санат:Украина президенттері
Санат:Украина саясаткерлері
Яблоновый жотасы

thumb|260px| Яблоновый жотасы
**Яблоновый жотасы** – Байкал сыртының орталық бөлігіндегі тау жотасы; негізінен Ресейдің Чита облысының жерінде. Ұзындығы 650 км, ені 20 – 120 км. Биіктігі 1678 м. Кейбір жоталары Тынық мұхит пен Солтүстік Мұзды мұхиттың суайрығы болып саналады. Гранит, кристаллдық тақтатас және құмтастан түзілген; ежелгі мұзбасу қамтыған. Беткейлері (1200 – 1400 м-ге дейін) балқарағайлы, шыршалы-самырсынды тайга, тек оңтүстік беткейлерінде ғана қарағайлы орман өседі. Солтүстік бөлігінің шыңдары таулық тундра өсімдіктерімен және қорым тастармен жабылған. 
ЯВА (Jawa) – Малайя топаралы, Үлкен Зонд аралдар тобының құрамындағы арал, Индонезия иелігінде. Ауданы 126,5 мың км2. Батыстан шығысқа қарай 1000 км-ге созыла орналасқан, жағалауы көп тілімденбеген. Ява жағалауын Үнді мұхиты, Ява, Бали т-дері мен Зонд бұғазының суы шайып жатыр. Аралда 100-ден аса жанартау бар, оның 30-ы әрекетті, жиі-жиі жер сілкінулер болып тұрады. Ең биік жері 3676 м (Семеру жанартауы). Солт. төбелі жазық. Климаты субэкваторлық муссонды. Орташа айлық температура 25 – 27С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 1600 – 3000 мм. Мәңгі жасыл және жапырағын түсіретін тропиктік орман, тау шыңдарында бұталар мен шалғын, шығыс бөлігінде саванна мен сирек ормандар таралған. Балюран, Гунунг-Геде-Пангранго, Уджунг-Кулон ұлттық саябақтары құрылған. Жазық жерлері игерілген, жүгері, күріш, қант құрағы, кокос пальмасы, каучук ағашы өсіріледі. Мұнай кен орындары бар. Дүние жүзіндегі ең жиі қоныстанған ауданның бірі. Тұрғыны 103 млн. адам. Ірі қалалары: Джакарта, Бандунг, Сурабая.
## Пайдаланылған әдебиеттер:


Санат:Ресей географиясы
Явалықтар

**Явалықтар** (*вонг ява*) — Индонезиядағы ұлт. Ява аралы мен Калимантанның кейбір аудандарында шоғырланған. Малайзияда, Сингапурда, Аустралияда, Жаңа Каледония мен Нидерланд елдерінде де тұрады. Халқы 95,2 млн адам (2010, халық санағы).

## Тілі
Австронезий отбасындағы ява тілінде сөйлейді. Индонезия тілі де явалықтар арасында кеңінен тараған.

## Діні
Дінге сенушілер сүнниттік мұсылмандар, аздап христиандар да кездеседі.

## Тарихы
Мамандар явалықтардың ата-бабалары қазіргі отандарына б.з.б. 1-мыңжылдық ортасында келген, кейіннен Үндістанның мәдени ықпалына түскен деп жорамалдайды. Ұлт ретінде шоғырлану үрдісі Маджапахит империясы (1293 – 1520 ж. шамасы) тұсында жанданған. 17 ғасырдың бас кезінен Нидерландының (Голландия) отарына айналып, бірнеше ғасыр бойы үлттық езгіге ұшырады.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсібі – егіншілік. Күріш, жүгері, кассава, батат, жер жаңғақ,бұршақ, банан, кокос, т.б. [тропиктік дәнді-дақылдар егеді. Мүйізді ірі қара ұстайды, құс шаруашылығымен айналысады. 
Еңбек құралдары қарапайым – ағаш соқа, балта, кескіш пышақ, орақ, кетмен (патчал). Олар балық аулаумен кооперативті түрде айналысады, балық аулайды. Балық аулау үшін олар прау-майянг (үлкен, 20 адамға дейін) және прау (кіші) қайықтарды пайдаланады.

Қолөнерден батик жасау, қару-жарақ, қайық, зергерлік бұйымдар, ою, керамика дамыған. Дәстүрлі қылыш – крис (панде) жасайтын шеберлер ерекше бағаланады. Ою үшін ағаш, тас, сүйек, мүйіз, жаңғақ қабықтары пайдаланылады.

== Тұрмыс салты ==
Явалықтар қоғамы ұзақ уақытқа дейін вонг чилик (жұмысшылар мен шаруалар), сантри (саудагерлер мен қолөнершілер, дін тұтынушылар), прийяи (шенеуніктер, зиялылар), ндара (ақсүйектер) касталарына бөлініп келді. Туыстық қатынастары гавайлықтар мен [ағылшындарға жақын. Явалықтар бай ұлттық әдебиетін, сәулет өнерін, музыкасы мен театрын сақтап қалған.
нобай|оңға|200px|Явалық ер адамдар     
### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Халық тығыздығы жоғары Яван ауылдары (десы) бір-біріне жақын орналасқан. 
Үйлері жол бойында, суару арналарын қоршап тұрған бөгеттер бойында орналасқан. Ауыл бамбук қоршаумен қоршалған үй-жайлардан тұрады, орталығында қоғамдық үй (лангар), басшының үйі (лураха) және мешіті бар алаң бар. Тұрғын үй қаңқалы-бағаналы болып келеді, оның қабырғалары өрілген бамбуктен көтерілді, екі не төрт жаққа бағытталған шатыры пальма жапырақтарымен немесе қыш тастармен жабылады. Үйдің алдында ашық веранда бар, алдыңғы жағы қонақ және асхана, балаларға арналған жатын бөлме ретінде қызмет етеді. Шаруашылық ғимараттары - қора, қамба т.б.

### Дәстүрлі киімдері
Ұлттық киімдері – каин, саронг. Ерлер күртеше, әйелдер кеудешені жауып тұратын кембен, ашық кофта киіп, иықтан түсіп тұратын орамал (сленданг), сан алуан әшекейлер тағып жүреді. Бастарына пүліштен жасалған пичи, икет (орамал түрі) киеді.

### Дәстүрлі тағамдары
Дәстүрлі тағамдары күрішке негізделген. Балықтан дайындалған тағам түрлері де көп.

## Дереккөздер

 
Санат:Индонезия этникалық топтары
Явантроп

**Явантроп**, нгандонг, соло адамы Homo (Javanthropus) soloensіs – қазбадан табылған адам қаңқасы. Явантроп 1931 – 33 ж. Ява аралының Нгандонг елді мекенінің жанынан, Соло өзенінің жағалауындағы жоғарғы плейстоцен шөгінділерінен (11 бассүйек және екі жіліншік сүйек) табылған. Оны алғаш ашқан голландық ғалымдар В.Оппенорт пен К.Тер-Хаар. Алғашқы кезде геологиялық жасына және кейбір морфологиялық ерекшелектеріне қарап, явантропты палеоантропқа жатқызды. Кейін зерттей келе, бассүйегінің қарапайым ерекшеліктеріне (ми көлемі орта шамамен 1100 см3 , маңдай сүйегі тайқы, қабақ сүйектері өте көтеріңкі) және осы күнгі адамдардың қазба тектеріне жақын екендігіне сүйене отырып, явантропты архантроптарға (питекантроптаға) жатқызған. Явантроп бұдан 150 мың жыл бұрын өмір сүрген.

## Дереккөздер:


Санат:Ява тарихы