open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сыпатай батыр

**Сыпатай Әлібекұлы** (1781/82 – 1867/68) – қазақ халқының батыры.

Ұлы жүздің Дулат тайпасының Ботбай руынан. Әкесі Әлібек момын, етік тігіп, өрім өрумен аймағына аты танылған адам болған. Бірақ балалары – Андас та, Сыпатай да намысқой, өр кеуделі жігіт болып өседі. 

Көз көрген кескінін К.Әзірбаев: 
«зор денелі, құлағы сүйемдей, омырау жүні бір түп қамыстай, құлағына тұрған қырауды қамшысымен қағып түсіреді екен. Сөзге де шешен, тапқыр болыпты», – деп суреттейді. XIX ғасырдың 1-жартысында қоқандықтардың елге көрсеткен зорлық-зомбылығын көріп өскен Сыпатай батыр Қоқан хандығынан елін азат етуді өз өмірінің басты мұраты етеді. Атқа мініп, қол жинап, салық жинап жүрген Қоқан ханының жасауылдарын айдап шығады. Міне, осы кезде оның ұйымдастырушылық қабілеті жарқырай көрініп, ерлік істерімен ел құрметіне бөленеді. Арқадан ығысқан Кенесары хан оңтүстікке келіп, Қоқан бекіністеріне шабуыл жасаған соң ел азаматтарын бастап, Сыпатай батыр Кенесары ханға қосылып, оның сенімді батырларының біріне айналады. Бірақ Кенесары хан қырғыздарға соғыс жасағанда, Сыпатай батыр одан бөлініп, өз әскерін бастап кетіп қалады. Оның өзіндік себебі де бар еді.

Жиырмадан жаңа аса берген албырт кездерінде өз елінің жуандары ағайынды екі батырды – Андас пен Сыпатайды сыйғызбай қуып жібергенде, олар көрші қырғыздарға барып паналаған болатын. Қырғыз ағайындар елін Қоқан басқыншыларынан қорғасқан екі батырға риза болып, өз ұлдарындай көріп, алдарына мал салып, үстеріне үй тігіп, қоныстығына жер береді. Қырғыздардың солто тайпасының манабы Қанай Сыпатайдың екінші әкесіндей болып, үлкен қамқорлық көрсетеді. Өзін баласындай етіп өсірген елге Кенесары шабуыл жасамақ болғанда, не істерін білмеген ол қатты қиналады. Ақыры өздеріне адамгершілікпен соншалық жақсылық жасаған елге шабуыл жасауға ұжданы жібермейді, әрі ата жұртының ежелгі көршісі бауырлас елмен қарым-қатынасты бұзғысы келмейді. Сөйтіп екі жақтың арасындағы қантөгіске қатысудан бас тартады.

Кейіннен 1860-жылдары Черняев бастаған орыс әскерінің Қоқан хандығына қарсы жорығына Сыпатайдың балалары қатысады. Сыпатай батыр қайтыс болған соң оның асы 1870 жылы Меркіге таяу жерде Сарыкемерде берілді. 1992 жылы С. б-дың 210 жылдығы аталып өтілді. Мазары жаңғыртылып, қайта салынды. 2002 жылы Сыпатай батырға Меркі ауданының іргесінен үлкен ескерткіш тұрғызылды.

## Дереккөздер


Санат:1781 жылы туғандар
Санат:1867 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ батырлары
Санат:Қазақ би-шешендері
Сағди Ширази

() 
**Муслихаддин Әбу Мұхаммед Абдуллах ибн-Мушрифаддин, Сағди Ширази**  (1203 — 10 ж. ш., Шираз қаласы — 9.12.1292, сонда) — парсы-тәжік әдебиетінің классигі. Шираз қаласында дін қызметкерінің отбасында өмірге келген. Сағди 13 жасында әкесінен айырылып, өмір тауқыметін ерте тартқан. Бағдадқа келіп, Низамия медресесінде оқыды, кейін Мустанмирияда білім алды. Аталмыш оқу орнында ислам дінінің негізі, Құран және оған түсініктеме, медицина, филология, математика, тарих, логика, поэзия, т.б. пәндерді оқыды, әсіресе араб поэзиясынан мейлінше сусындады. Сағди Меккеде мінажат етіп, Үндістан, Хаджаз, Орта Азия мен Шығыс Түркістан, Солтүстік Африка елдерін аралады. Иерусалимде крестшілдермен соғыста тұтқынға түскен Сағдиды Алепоның саудагері сатып алып, өзінің қызына үйлендірген.

[thumb|left|<center> Сағдидың [Шираздағы кесенесі]]
thumb|right|Кесене ішіндегі қабірі
Сағди бұл қаладан қашып шығып, Шамға келіп орнығады. 1257 ж. туған жеріне оралып, “Бустан” дастанын (алғашқы аты “Сағдинаме”) жазды. Оны бітірісімен, 1258 ж. “Гүлстан” атты шығармасын жариялады. Ақын екі шығармасын да Шираздың билеушісі Әбу Бәкр ибн Сағдиге (1226 — 60) сыйға тартты. Сағдидің қара сөз бен өлең үлгілері кезектесе жазылған “Бес мәжіліс” және ғазалдардан тұратын “Торжибанд” жинақтары бар. Сағди есімі Шығыс поэзиясында лирикалық ғазал жанрының негізін салушы ретінде аталады. Сағди шығармашылығының әлем әдебиетіне ықпалы мол болды. Оның шығармалары Еуропаға 17 ғасырда жиһангез Адам Олеари арқылы мәлім болды. “Гүлстан” туындысы француз (1634), неміс (1635), латын (1951) тілдеріне аударылды. Ресей ақыны А.С. Пушкиннің “Бақшасарай фонтаны”, “Ескерткіш” атты туындыларынан Сағди шығармаларының әсері байқалады. Сағди өлеңдерін Л.Н. Толстой жоғары бағалап, “Гүлстан” шығармасынан үзінділер мен афоризмдер аударған. Қазақ арасында Сағди шығармалары ерте кезден белгілі. “Бустан” дастанындағы адамгершілік идеялар Абайдың “Алла деген сөз жеңіл”, “Әсемпаз болма әрнеге” өлеңдері мен 38-қара сөзіндегі ойлармен үндескен. Ақын М.Майлыкентидің “Тухфа уа жусхурият” атты өлеңмен жазылған шығармасы мен “Бустан” дастанының композициялық желісінің ұқсастығын аңғаруға болады. Сағдидің “Бустан” дастанының үзінділері қазақ тілінде (1966, 1973) басылып шықты. 
     

## Дереккөздер:


Санат:Шираз тұлғалары
Санат:Парсы ақындары
Санат:1184 жылы туғандар
Есентай Рақымов

**Есентай Рақымов** (1941, Көктерек ауданы Мыңарал ауылы – 2 қаңтар 2003, Алматы) – ғалым, *техника ғылымы [[доктор]]ы* (**1988**), ''профессор'' (**1988**), Қазақстан Жаратылыстану ғылыми академиясының *академигі*.
***1965** ҚазМУ-ді 
***1971** КСРО ҒА Машинатану институты аспирантурасын (Мәскеу) бітірген. 
***1965 – 1968** жылы ҚазМУ-де ассистент, аға оқытушы, 
***1972 – 1977** жылы аға оқытушы,доцент 
***1977 – 1983** жылы декан
***1983 – 1986** жылы кафедра меңгерушісі қызметтерінде болған. 
***1997** жылы ҚазМУ-де профессор. 
## Марапаттар
8 ғылым кандидатын тәрбиелеп шығарған. 124 ғылыми еңбек, оның ішінде 4 монография, 6 оқу құралының авторы.
## Шығармалары
* Колебания и устойчивость роторных машин. А.-А., 1986.
* Приложение основных положений и законов, шарнирнорычажных нелинейной механики деформируемого твердего тела к задачам динамического анализа плоских – упругами звеньями. механизмов с гибкими и – упругами звеньями А., 1995.

## Сілтемелер
* Ғалымдар
* Техника
* Ассистент
## Дереккөздер</span>


	

Санат:2 қаңтарда қайтыс болғандар
Рубёжин ауылдық округі

**Рубёжин ауылдық округі** – Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Рубёжинское ауылы кіреді. Орталығы – Рубёжинское ауылы. Округ құрамында болған ''Чулпан'' ауылы 2011 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1482 адамды (737 ер адам және 745 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Бәйтерек ауданы ауылдық округтері
Көктерек (Сарыағаш ауданы)

**Көктерек** — Түркістан облысы Сарыағаш ауданындағы 1981 жылы құрылған кент, Көктерек ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Сарыағаш қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 13 км-дей жерде, Келес өзенінің сол жағасында. 

## Халқы

Көктеректе 1101 м тереңдіктен шығатын ыстық, минералды сумен емдеу курорттары бар. Кентте орта мектеп, клуб, фельдшер-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар.

## Ауыл көріністері

Көктерек ауылы.jpg |ортаға|230px|Көктерек ауылы
Көктерек. Алтынсарин көшесі.jpg  |ортаға|240px|Алтынсарин көшесі
Көктерек. Келес көшесі.jpg  |ортаға|220px|Келес көшесі
Көктерек. Мешіт.jpg |ортаға|190px|Мешіт
Көктерек. Н.Жұматаев к.jpg|ортаға|190px|Н. Жұматаев көшесі


## Дереккөздер

Санат:Сарыағаш ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Сайқын ауылдық округі

**Сайқын ауылдық округі** – Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Сайқын, Мәмбет, Жәрмеңке, Шонай ауылдары кіреді. Орталығы – Сайқын ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 4789 адамды (2376 ер адам және 2413 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Бөкей ордасы ауданы ауылдық округтері
Бадырақкөз

thumb|Бадырақкөз
**Бадырақкөз**, экзофтальм ( — сыртқы және  — көз) — көздің ұясынан сыртқа ығысуы түрінде байқалатын сырқат. 

Бадырақкөз шын және жалған болып ажыратылады. Шын бадырақкөзге көз бен көз ұясының аурулары, ал жалған бадырақкөзге көздің нашар көруінен болатын аурулар жатады. Шын бадырақкөз  тұрақты, ауыспалы, солқылдақ болып үшке бөлінеді. Тұрақты б-дің басты себептері: жалпы организм аурулары (лейкемия, тиреотоксикоз, т.б.), бас аурулары (ми ісігі, қан тамырларының кеңеюі), мұрын қуысы ісігінің немесе қабынуының көзге шабуы. Ауыспалы **бадырақкөз** тамырдың варикозды кеңеюінің салдарынан пайда болады. Венадағы қан қысымы көбейгенде көз ұясынан алға қарай ығысып, қайтқанда — ішіне түсіп, шүңірейіп тұрады. Солқылдақ бадырақкөз кезінде ішкі ұйқы артериясы мен көз қуысының арасында қосымша қан тамыры (жалғама) пайда болады. Мұндай жалғама іштен немесе қан тасу аурулары, бастың жарақаттануы салдарынан пайда болады. Бадырақкөзді негізінен операция жасау арқылы емдейді.

## Дереккөздер


Санат:Офтальмология
Көкібел

**Көкібел** — Түркістан облысы Қазығұрт ауданындағы ауыл, Сабыр Рақымов ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қазығұрт ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 40 км-дей жерде, Қазығұрт, Қаржантау тауларының аралығындағы жазықта, Жылыбұлақсай, Қызылатасай жылғаларының Келес өзеніне құяр тұсында орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1929 жылы «Көкібел» ұжымшары болып қаланып, Жетібай ауылы аталып келді. 1963 жылдан қой өсіретін «Коммунизм» кеңшарының бөлімшесі болды. Кеңшар негізінде округте 11 ӨК, 6 ЖШС, шаруа қожалықтары құрылды. 

## Инфрақұрылымы
4 жалпы орта мектеп, балабақшалар, 2 клуб, 2 кітапхана, емхана, фельдшер-акушерлік пункт, 4 дәрігерлік пункт, 4 май шайқау цехы, 2 базар, 7 дүкен бар. Ауылдан академик Қ. Медеубеков шыққан. Кеңес Одағының Батыры Сабыр Рақымовтың туған жері.

## Дереккөздер

Санат:Қазығұрт ауданы елді мекендері
Раузат әс-Сафа

**“РАУЗАТ ӘС-САФА”**, “Раузат әс-Сафа фи сират әл-анбийа уа-л-мулук уа-л-хулафа” (“Әулиелердің, патшалардың және халифтердің өміріне байланысты тазалық бағы”) — тарихи шығарма. 

1498 жылы парсы тілінде жазылған. Авторы — Мирхонд атанған Мұхаммед ибн Хавандшах. Шығарма әлем жаралған күннен бастап, Сұлтан Хусеин-и Байқараның билік құрған (1469 — 1506) кезеңіне дейінгі тарихты қамтиды. Еңбек 7 томнан тұрады. Автор алғашқы кітабында өз еңбегінің негізіне алынған тарихи шығармаларды (араб, парсы тілдеріндегі) атап өткен. Кейінгі томдарда: 4-том Иран, Орталық Азия мен Үндістандағы Аббас әулетінің билік құрған кезеңін, 5-том Шыңғысхан және оның ұрпақтарының тарихын, 6-том Әмір Темір әулетінің тарихын, географиялық қосымшасы бар 7-том Сұлтан Хусеиннің тарихын баяндайды. Соңғы томды Мирхондтың немересі, “Хабиб ас-сийардың” авторы, тарихшы Хондемир аяқтаған. Бұл еңбек ұзақ уақыт еуропа ғалымдары үшін Иран мен Орталық Азия тарихын зерттейтін бірден-бір дерек көзі болды. Мирхонд өз шығармасында Жувейни, Рашид әд-Дин, Шараф әд-Дин Әли Йезди, Низам әд-Дин Шәми, Абд әр-Раззақ Самарқанди, Хафиз-и Абру, т.б. еңбектерін негізге алған. Сондай-ақ ол тарихшылардың еңбектерінде қамтылмаған деректерді де тапқан. **РАУЗАТ ӘС-САФА**да 14 — 15 ғ-лардағы Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Қазақстанның тарихы, Моғолстанның ішкі саяси жағдайы, Әмір Темір әулетінің Жетісу мен Шығыс Түркістанға жорығы жайындағы дәйекті материалдар бар. Бұл қолжазба кеңінен тарап, әлденеше рет қолдан көшірілді, кейінірек литогр. тәсілмен Тегеранда (1854), Бомбейде (1849), Лакнауда (1891) басылды. 1960 жылы Тегеранда 9 том болып шықты. Орыс тілінде оның жекелеген үзінділері Орталық Азия мен Қазақстанға байланысты материалдар жинағында жарық көрді.  

## Дереккөздер


Санат:Парсы тіліндегі шығармалар
Саралжын ауылдық округі (Бөкей ордасы ауданы)

**Саралжын ауылдық округі** – Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Саралжын ауылы кіреді. Орталығы – Саралжын ауылы. Округ құрамында болған ''Бескөл'' ауылы 2020 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 997 адамды (514 ер адам және 483 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Бөкей ордасы ауданы ауылдық округтері
Садық Көлбаев

**Садық Көлбаев** (14.10.1903, Төле би ауданы Қазақстан ауылы) – Социалистік Еңбек Ері.

Дулат тайпасының Жаныс руынан.

Еңбек жолын 1929 жылы Қазақстан ұшымшарында коллективтендіру кезеңінен бастап, 1943 жылы осы ұжымшардың егіншілер бригадасының звено жетекшісі болды. Егін өсіруде жоғары көрсеткіштерге жетті. КСРО Жоғары Кеңесі Президиумы 1948 жылы Социалистік Еңбек Ері атағын берді.

## Сілтемелер


Санат:1903 жылы туғандар

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Титрлік талдау

**Титрлік талдау**, титриметрлік талдау, титриметрлік әдіс (франц. tіtre – сапа, сипат) – сандық талдау әдістерінің жиынтығы. Титрлік талдауда зерттелетін құраушының мөлшері онымен әрекеттесуге жұмсалатын реактив (титрант) көлеміне сәйкестендіріліп есептелінеді. Титрлік талдауда химиялық реакцияны жүзеге асыру – талдаудың соңғы сатысы болып табылады. Титрлік талдау кезінде реактивті сыналатын ерітіндіге біртіндеп қосады. Реактив ретінде концентрациясы нақты арнайы ерітінділер және стандартты титрленген ерітінділер (СТЕ) пайдаланылады. Титрлік талдау орындау әдісі бойынша тура, кері, жанама, ал химиялық реакциялардың түрлеріне қарай қышқыл-негіздік, тотығу-тотықсыздану, кешенді, т.б. титрлеу әдістері болып бөлінеді. Титрлік талдаудың соңғы нәтижесін білу үшін индикаторлық және аспаптық әдістер қолданылады. Бұл әдістердің барлығында да нәтижелерді есептеу титрлеуді эквивалентті нүктеге дейін жүргізуге негізделген. 

## Дереккөздер


Санат:Титрлік талдау
Қалима Дәулетиярқызы Көлбатшаева

**Қалима Дәулетиярқызы Көлбатшаева**(5.5.1941 ж. т., Еңбекшіқазақ ауданы Алматы облысы) – еңбек ардагері. ҚР Жоғары Кеңесінің депутаты (1994). Жамбыл технологиялық институтын (1970), ҚР Мемлекеттік қызмет академиясын бітірген (2000). 1960 – 1982 жылы облыстық нан пісіру бірлестігінің лаборатория меңгерушісі, бас инженері және директоры, 1982 – 1990 жылы облыстық тағам комбинатының директоры, 1990 – 1999 жылы Шымкент қаласындағы Абай ауданы атқару комитетінің төрағасы, қала әкімінің орынбасары, шағын және орта бизнес комитетінің төрайымы, 1999 – 2003 жылдары Қатынкөпір ауылдық округінің әкімі қызметтерін атқарды. Қазір облыс іскер әйелдері федерациясының президенті, облыс бойынша үкіметтік емес ұйымдар конфедерациясының үйлестірушісі және т.б. қоғамдық жұмыстар атқаруда. «Құрмет белгісі» (1971), Еңбек Қызыл Ту (1976) ордендерімен, «Қазақстан Республикасы тәуелсіздігінің 10 жылдығы» мерекелік медалімен марапатталған.

## Сілтемелер


Санат:Тұлғалар
Саралжын ауылдық округі (Қаратөбе ауданы)

**Саралжын ауылдық округі** – Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қарақамыс, Сәуле ауылдары кіреді. Орталығы – Қарақамыс ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1473 адамды (754 ер адам және 719 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қаратөбе ауданы ауылдық округтері
Көлкент

**Көлкент** — Түркістан облысы Сайрам ауданындағы ауыл, Көлкент ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақсукент ауылынан солтүстік-батысқа қарай 18 км-дей жерде.

## Халқы

## Тарихы
1965 жылы Денсаулық сақтау министрлігінің дәрілік шөптер дайындайтын Фрунзе атындағы кеңшарының орталығы болып, 2000 жылға дейін Қызылқыстақ ауылы аталып келді. 

## Инфрақүрылымы
Орта мектеп, мәдениет үйі, емхана, шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Сайрам ауданы елді мекендері
Бажа

**Бажа**— туыстықты білдіретін ұғым. Апалы-сіңлілі немесе туысқан қыздарға үйленген жігіттер бір-біріне бажа болады. “Төрт аяқтыда бота тату, екі аяқтыда бажа тату” деген мақал Бажалардың көңіл жақындығын танытады.

## Түсіндірме сөздік
Бір кісінің (кейде бір ауылдың, бір елдің) қыздарына үйленген адамдар арасындағы жақындық, іліктік осылай аталады. *«Екі аяқтыда бажа тату, төрт аяқтыда бота тату»* (мақал). Осындай дыбыстық тұлғада бүл сөзді кейбір түркі тілдерінде кездестіреміз. Қырғызша — *бажа*; түрікмен тілінде — *бажа*; өзбекше — *божа*; тува тілінде — *бажа*.

моңғол тобына жататын тілдерде де *«бажа»* мағынан сәйкес келіп жатады: моңғол тілінде — *баз*; Қалмақша да дәл осы тұлғада; Бурятша — база.

Тунгус-маньчжур тобындағы кейбір тілде де *«баца»* сөзі біздегі *«бажа»* мағынасын береді. Түркі тілдерінің ішінде якут тілінің дерегі басқаша мәлімет береді. Мұнда *«база»* тұлғасы *«келін»* мағынасын ұғындырады. Осы сөз арқылы *«бажаның»* түпкі төркініне жол табуға болады. Маньчжур тілінің дерегі сөз төркініне бір табан жақындата түседі: *«баша»* бұл тілде біздегі *«балдыз»* мағынасында қолданылады. Ол маньчжур тілінде моңғол тілі әсерінен пайда болғанын байқаймыз. Жазба моңғол тілінде — *бачаган*, қазіргі моңғолша — *бацган*, бурят тілінде — *басага(н)* тұлғалары *«қыз»*, *«қыз бада»* мағыналарында көрінеді. Келтірілген деректерді ой елегінен өткізіп, зер сала қараған адамға *«бажа»* сөзінің тууына себепші болған моңғол тілінде *«қыз»* мағынасын беретін *«бачаган»* сөзі болуы лайықты. Бұл тұлға басқа тілге өткен сайын өзінің мағынасына өзгеріс кіргізіп отырғанын маньчжур тілінің дерегінен көрініп отыр. Біреудің балдызына үйленген адамға *«баша»* сөзі қолма-қол ауысқан деп айтсақ, қоғам дамуына байланысты сөз мағынасының өзгеріп отыратын зандылыққа теріс, кереғар бола да бермейді.
Сөйтіп, *«бажа»* сөзінің төркіні моңғол тілі екен де, тұңғыш мағынасы *«қыз»* дегенді білдіріп, одан кейінгі кездерде *«балдыз»* ұғымын, басқа тілдерге ауысқанда балдызға үйленген ер адамдарға «бажа» аты ауысқан деуге болады.

## Дереккөздер


Санат:Туыстық
Кекіре себетбасы

**Кекіре себетбасы** () – астралылар тұқымдасы себетбас туысына жататын көп жылдық шөптесін монотипті өсімдік. Жетісу (Жоңғар) Алатауынан Кетпен тауына дейінгі аймақта, Күнгей, Іле Алатауында кездеседі. Кекіре себетбасының биіктігі 20 – 60 см. Жуан тамырынан тік, дара сабағы өсіп шығады. Етженді жапырағының шеттері тілімденіп келеді. Қызғылт-күлгін түсті себет гүлдері шашақ гүлшоғырына топтасқан. Тұқымынан көбейеді. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жеміс береді. Тұқымы сырты тегіс, ұзынша келеді (ұзындығы 5 – 6 мм), оның айдаршасы ақ түсті. Кекіре себетбасы – өте сирек кездесетін өсімдік. Жылдан жылға таралу аймағының азаюына байланысты қорғауға алынып, Қазақстанның *“[[Қызыл кітабы]]на”* енгізілген.

## Дереккөздер



## Сыртқы сілтемелер
* кекіре 
* галерея
* Василек 

Санат:Күрделігүлділер
Санат:Монотипті өсімдіктер
Сарыой ауылдық округі

**Сарыой ауылдық округі** – Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Шағырлой, Көздіқара ауылдары кіреді. Орталығы – Шағырлой ауылы. Округ құрамында болған ''Жаңақоныс'', ''Қызылтаң'' ауылдары 2024 жылы таратылған. Округте 2 мектеп бар: Абай орта мектебі мен Көздіқара негізгі мектебі.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 786 адамды (413 ер адам және 373 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Сырым ауданы ауылдық округтері
Сарытоғай ауылдық округі (Батыс Қазақстан облысы)

**Сарытоғай ауылдық округі** — Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жанама, Сарман ауылдары кіреді.  Орталығы – Жанама ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 941 адамды (468 ер адам және 473 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ақжайық ауданы ауылдық округтері
Саламат Ғұмарұлы Ахметжанов

**Саламат Ғұмарұлы Ахметжанов** (22.8.1936 ж.т., Батыс Қазақстан облысы, Бөкей ордасы ауданы, Лабай ауылы) – медицина ғылымының докторы (1994),

Халықаралық патология академиясының толық мүшесі (1996). Ақтөбе мемлекеттік медицина институтын бітірген (1964). Осы институтта оқытушы (1964), кафедра меңгерушісі және оқытушылардың білімін жетілдіру орталығының деканы (1982) болған. Оның негізгі ғылыми жұмыстары қоршаған ортаның адам денесіне тигізетін әсері мен ықпалын зерттеуге арналған.

Саламат  80-нен астам ғыл. еңбек пен 2 авторлық куәліктің авторы.

## Дереккөздер


Санат:1936 жылы туғандар
Санат:Қазақ ғалымдары
Санат:Батыс Қазақстан облысында туғандар
Келбет

**Келбет** – 1) бет-әлпет, пішін, түр-тұлға, кескін, мүсін; 2) ауыспалы поэтикалық, көркемдік мағынада қолданылғанда бейнелік ұғым. Мысалы, өмір келбеті, сұлулық келбеті, ел келбеті. Бірақ, мұндағы келбет жай ғана бейне ұғымында емес – көркем, көрікті, сымбатты, ажарлы бейне ұғымында қолданылады.

## Геологияда
**Келбет** — минералогияда және кристаллографияда: кристалдардың дербес пішіндері дамуының нәтижесінде қалыптасатын сырт келбеті. Бұл келбет кристалдың үш бағыттағы осьтері бойымен өсу дәрежесі тұрғысынан анықталып, басты-басты үш түрге бөлінеді: 
:1) тең өлшемді келбет (кристалдың үш бағыттағы да өсу дәрежесі шамалас мөлшерімен сипатталады); 
:2) бағаналы, призмалы, сырықтүр-қылас, инетүрқылас, талшықтүрқылас келбеттер (кристалдың екі бойындағы мөлшерлері бірдей, ал үшінші осі бойымен ол әлдеқайда каркынды өскен); 
:3) кестелі,тақташалы, парақты, қабыршақты келбеттер (кристалдың екі осі бойындағы мөлшерлері шамалас, ал үшінші осі бойымен баяу өскен).

## Дереккөздер:



Санат:Геология
Раушаннық жасыл биті

**Раушаннық ЖАСЫЛ БИТІ** (*Macrosіphum rosae*) — өсімдік зиянкесі; ірі, жасыл түсті, жылтыр, кейде күрең түсті, құйрығы ұзынша келген қылыш тәрізді жәндік. Қазақстанда кең таралған. Жұмыртқалары бір жылдық өркендерде қыстайды. Дернәсілдері көктемде, сәуір айында шығып, жас бүршіктерді зақымдаса, ересек биттері жапырақтардың, гүл шанақтарының, өркендердің сөлін сорып, зиян келтіреді. Зақымданған жапырақтар ширатылып, өркендері бұратылып, гүл шанақтары ашылмай қалады. Биттердің саны жаздың 2-жартысында күрт көбейеді, жылына 4 — 7 ұрпақ беріп дамиды. Күресу шаралары: өсімдіктерге 4 пайыздық сабын ерітіндісін немесе қолдануға рұқсат етілген инсектицидтер бүркеді.
## Дереккөздер

*

## Толықтыру

Санат:Биология
Талдыапан ауылдық округі

**Талдыапан ауылдық округі** – Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Талдыапан, Бейістерек, Қайшақұдық, Қособа, Сарықұдық ауылдары кіреді. Орталығы – Талдыапан ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1110 адамды (607 ер адам және 503 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Казталов ауданы ауылдық округтері
Қаракөз Ақжігітқызы Ақдәулетова

thumb|right|400px|Қаракөз Ақдәулетова
**Қаракөз Ақжігітқызы Ақдәулетова** (3.3. 1956, Сырдария ауданы Иіркөл а. - 03 шілде 2020) – әнші, ұстаз. Қазақстанның еңбек сіңірген артисті (1996).

## Өмірбаяны
* Қызылорда педагогикалық институтын (1977) бітірген.
* Алматы мемлекеттік консерваториясын (профессор Б.Төлегенованың класы бойынша) бітірген (1985).
* 1985 жылдан Қызылорда музыка училищесінде «Ән салу» бөлімінің меңгерушісі.

## Шәкірттері
Ақәулетова тәжірибелі ұстаз. Ол басқаратын балалар студиясының шәкірттері дүниежүзінің Эстония (1996), Түркия (1997), Франция (1998), Армения (2000), Болгария (2000, 2005), Қырғызстан (2001), Ресей (2001), Америка (2003), т.б. елдерінде еткен өнер сайыстарында жүлделі орындарға ие болды.
* «Super Star KZ» мегапроектісінің алғашқы жеңімпазы А. Кішкенбаев та Ақәулетованың шәкірті.
## Марапаттары
* Білім және ғылым министірлігінің Құрмет грамотасы (1997)
* Президенттің алғысхаты (2001).
* «Құрмет» орденімен (2019)

## Дереккөздер

Санат:3 наурызда туғандар
Санат:Сырдария ауданында (Қызылорда облысы) туғандар
Санат:Қазақстан әншілері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Санат:Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері
Шонжы ауылдық округі

**Шонжы ауылдық округі** — Алматы облысы Ұйғыр ауданындағыәкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына кіретін жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – Шонжы ауылы.  

## Дереккөздер

Санат:Ұйғыр ауданы ауылдық округтері
Көктыран

**Көктыран** () – тұқы тәрізділер отрядына жататын балық. Каспий теңізі атырабындағы өзен, көл, бөгендерде кездеседі. Тұрқы 25 – 35 см, кейде 45 см-ге дейін, салмағы 150 – 200 г (600 г-ға дейін). Аузы жоғары қарай біткен, қабыршағы ұсақ, бүйір сызығы бойында 70-ке жуық қабыршақ болады. Арқасы көкшіл, бүйірі, бауыры ақшыл. Арқасында 1, алқымы мен бауырында 3 қанаты бар. Негізінде тұщы су балығы, бірақ кейде ащы суларда да мекендейді. 4 – 5 жылда ұзындығы 18 – 20 см-ге жеткенде, сәуірдің аяғынан (су температурасы 14 – 16°С-қа жеткенде) маусымның ортасына дейін уылдырық шашады (4,2 – 25,4 мың). Бөгендерде планктон организмдерімен, өзенде су түбіндегі организмдермен қоректенеді. Кәсіптік маңызы онша емес, бірақ ауланады.

## Дереккөздер


Санат:Тұқылар
Талдыбұлақ ауылдық округі (Батыс Қазақстан облысы)

**Талдыбұлақ ауылдық округі** – Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Талдыбұлақ, Қазақстан ауылдары кіреді. Орталығы – Талдыбұлақ ауылы. Округ құрамында болған *Аққұдық, Арайлы* ауылдары 2003 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 632 адамды (330 ер адам және 302 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Сырым ауданы ауылдық округтері
Талдықұдық ауылдық округі

**Талдықұдық ауылдық округі** – Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Талдықұдық, Хайруш ауылдары кіреді. Орталығы – Талдықұдық ауылы. Округ құрамында болған ''Құрман'', *[[Таскүтір]]* ауылдары 2018 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 612 адамды (326 ер адам және 286 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Казталов ауданы ауылдық округтері
Шолаққарғалы ауылдық округі

**Шолаққарғалы ауылдық округі** — Алматы облысы Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қасымбек, Үмбетәлі Кәрібаев, Шолаққарғалы ауылдары кіреді. Орталығы – Үмбетәлі Кәрібаев ауылы. 

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) ауылдық округтері
Нелли Владимировна Ким

**Ким Нелли Владимировна** (, Тәжікстан, Шураб қаласы) – кеңестік гимнаст, бірнеше дүркін Олимпиада чемпионы.

## Карьерасы
Спорттық гимнастикадан олимпиялық ойындардың бес дүркін чемпионы, еңбек сіңірген спорт шебері (1976), КСРО чемпионы (1974), КСРО халықтары спартакиадаларының екі мәрте абсолютті чемпионы (1975, 1979), КСРО Кубогінің жеңімпазы (1977, 1978), екі мәрте Еуропаның абсолютті чемпионы (Прага), дүние жүзінің үш мәрте абсолютті чемпионы (Варна, Страсбург, Форт-Уэрг), олимпиялық ойындардың чемпионы (командалық есепте, еркін жаттығудан, секіруден; Монреаль, 1976), олимпиалық ойындардың чемпионы (командалық есепте, еркін жаттығу, Мәскеу, 1980). Спорттық жолын Шымкент қаласында бастады. Жаттықтырушылары ерлі-зайыпты В.Б. Байдин мен Г.В. Баркова болды. Екі рет Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған (1976, 1980).  

## Жетістіктері

## Дереккөздер

Санат:1957 жылы туғандар
Санат:КСРО гимнастары
Санат:Шымкент тұлғалары
Санат:КСРО-ның Олимпиада чемпиондары
Санат:КСРО-ның Олимпиада күміс жүлдегерлері
Санат:1976 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:Гимнастикадан Олимпиада чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша гимнасттар
Санат:1980 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:1976 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Санат:Гимнастикадан әлем чемпиондары
Санат:Гимнастикадан Еуропа чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Шұбар ауылдық округі

* Шұбар ауылдық округі – Жетісу облысы Кербұлақ ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Шұбар ауылдық округі – Түркістан облысы Ордабасы ауданындағы әкімшілік бірлік.
Обсерватория

**Обсерватория** (лат. observatіo – бақылаушы) – астрономиялық, физикалық, метеорологиялық, т.б. зерттеу жұмыстарын жүргізетін ғылыми мекеме. Обсерватория астрономиялық бақылау жүргізуге және оның нәтижесінде алынған мәліметтерді өңдеуге арналған аспаптармен, арнаулы лабораториялық құралдармен жабдықталады; мұнаралар мен павильондардан тұрады. 

Мұнара үстінде цилиндр немесе көпбұрыш пішіндес күмбез, павильонда астрономиялық аспаптарға арналған ысырылмалы қақпақ болады. Оптикалық астрономия аспаптардан үлкен радиотелескоптар ашық далада, ал бақылау аспаптары көбінесе қаладан тыс, теңіз деңгейінен едәуір биік тауларда орнатылады. Обсерваториялар адам баласының уақытты есептеу, құрлық пен теңізде жол табу қажеттілігіне байланысты ежелгі заманда пайда болған. Ежелгі обсерваториялар құрылыстарының қалдықтары Армения мен Өзбекстанда (Ұлықбек обсерваториясы), Вавилонда, Мексикада, Перуде, Англияда, т.б. жерлерде сақталған. Қазіргі заманғы обсерваториялардағы көру түтігі (Г.Галилей жасаған телескоптан кейін) 17 ғасырдың басында Еуропада жасала бастады. Астрономдар Т.Браге, В.Гевелиж, В.Гершель ашқан О-лардан кейін Еуропада Париж (1667), Гринвич, т.б. жерлерде жаңа обсерваториялар ұйымдастырылды. 20 ғ-дың ортасында дүние жүзінде обсерваториялардың саны 500-ге жетті, олардың 90%-ы Жердің Солтүстік жарты шарында орналасқан. Елімізде Қазақстан ҒА Астрофизика институтына қарасты Асы-Түрген обсерваториясы, Күн обсерваториясы бар. Күн обсерваториясы Іле Алатауындағы Үлкен Алматы көлі маңында, теңіз деңгейінен шамамен 3000 м биіктікте, Алматы қаласынан 30 км жерде орналасқан. Обсерватория әр түрлі типтегі күн телескоптарымен, лабораториялық жабдықтармен, бақыланған материалдарды өлшейтін және өңдейтін есептеу техникасымен жабдықталған. Негізгі аспаптары: айнасының диаметрі 50 см-лік көлденең күн телескопы және ажыратқыштық күші жоғары спектрограф, Б.Лио жүйесіндегі 53 см-лік және 20 см-лік коронографтар; объективінің диаметрі 20 см-лік фотогелиограф. Бұл обсерваторияда Күн дақтарының физикасы, Күн оталысы мен Күн тәжінің физ. құрылымы жөніндегі жұмыстар орындалды.

## Дереккөздер

Санат:Обсерватория
Келдімұрат

**Келдімұрат** (2011 жылға дейін – *Благодарное*) — Абай облысы Мақаншы ауданындағы ауыл, Келдімұрат ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Мақаншы ауылынан солтүстікке қарай 31 км-дей жерде, Қатынсу өзенінің сол жағалауында, Тарбағатай жотасының оңтүстік-батыс беткейіндегі бетеге, сұлыбас, т.б. астық тұқымдасты шөптесін өскен таудың қоңыр, қызғылт қоңыр топырақты дала белдемінде орналасқан. 

## Тарихы
Іргесі 20 ғасырдың бас кезінде қаланды. 1950 жылдан *“Красный дозор”* сүт өндіру ұжымшарының орталығы болып келді. 1997 жылы ұжымшар негізінде *“Келдемұрат”* ЖШС-і құрылды. Келдемұратта май және сүт тағамдары цехы, байланыс бөлімі жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, фельдшер-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Мақаншы ауданы елді мекендері
Сағындық керей

**Сағындық керей** — Орта жүз ашамайлы керейден тараған рулар бірлестігі. Шежіре деректері бойынша Сағындық керейден: тоқсары, аю, тұрлыбек, көтеней, есбол, қамысбай, қамшыбай, қалпақ, тамшыбай, жолаушы рулары тарайды. Петропавл уезін, Еменалы болысын, Көлденең Есілдің теріскей бетін, қазіргі Солтүстік Қазақстан облысының Жамбыл ауданындағы Айымжан ауылын, Қайраңкөл темір жол стансасын, Пресновканы, Мамлют темір жол стансасын мекендеген.

## Дереккөздер:


Санат:Қазақ рулары
Базар өзені

**Базар** – Ертіс алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы арқылы өтеді. Ұзындығы 182 км, су жиналатын алабының ауданы 15,2 мың км2.

## Бастауы
Батыс Тарбағатай баурайындағы бұлақтардан бастау алып, Зайсан көліне құяды.

## Гидрологиясы
Салалары: Талдыбазар, Құлынбұлақ, Ахметбұлақ, Қарабұқа. Көктемде қар және жаңбыр суымен толығады. Базар алабы тұсындағы жылдық орташа ағыны 2,52 м3/с. Суы тұщы, егін мен шабындық суғаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Тарбағатай ауданы өзендері
Санат:Ертіс су алабы
Қараой ауылдық округі (Нұра ауданы)

**Қараой ауылдық округі** – Қарағанды облысы Нұра ауданындағы  әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қараой ауылы кіреді. Орталығы – Қараой ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы ауылдық округтері
Шырғанақ ауылдық округі

**Шырғанақ ауылдық округі** — Алматы облысы Кеген ауданындағы әкімшілік бірлік. 
 
## Әкімшілік құрамы
Құрамына Кеңсу, Көкпияз, Қарқара, Қызылжар, Талды, Шырғанақ ауылдары кіреді. Орталығы – Шырғанақ ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Кеген ауданы ауылдық округтері
Талов ауылдық округі

**Талов ауылдық округі** – Батыс Қазақстан облысы Жәнібек ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Таловка, Майтүбек ауылдары кіреді. Орталығы – Таловка ауылы. Округ құрамында болған *Бірлік* ауылы 2003 жылы,  *[[Аманат (Жәнібек ауданы)|Аманат]], [[Комсомол (Батыс Қазақстан облысы)|Комсомол]]* ауылдары 2011 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 589 адамды (314 ер адам және 275 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жәнібек ауданы ауылдық округтері
Ынталы ауылдық округі

* Ынталы ауылдық округі — Жетісу облысы Алакөл ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Ынталы ауылдық округі — Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы әкімшілік бірлік.
Әшірбек Құнанбаев

**Әшірбек Құнанбаев** (22.11. 1938, Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы Үкілі Ыбырай ауылы. – 24.11.2003) – техника ғылымдарының кандидаты (1985). Арғын тайпасы Қарауыл руынан шыққан.

## Еңбек жолы
* Қазақ политехникалық институтын (1965, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. 
* Жезқазған, Сәтбаев қалалық атқару комитеті төрағасының орынбасары, төрағасы (1974–76)
* Жезқазған облысы (қазіргі Қарағанды) атқару комитетінің төрағасы (1982)
* Қазақстан Түрлі түсті металлургия министрлігінде басқарма бастығы (1986)
* КСРО Металлургия министрлігі жұмыспен жабдықтау бірлестігінің қазақстандық бөлімшесінің Бас директоры (1989) қызметтерін атқарған.

## Ғылыми жұмыстары
«Разработка гидроэлеваторных систем для транспортирования пульпы в условиях шахт Джезказганского горнометаллургического комбината» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғаған.

## Марапаттары
«Құрмет Белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері
Санат:Сәтбаев қалалық атқару комитетінің төрағалары
Санат:Жезқазған облыстық атқару комитетінің төрағалары
Санат:Қазақстан металлургтері
Санат:Техника ғылымдарының кандидаттары
Тасқала ауылдық округі

**Тасқала ауылдық округі** – Батыс Қазақстан облысы Тасқала ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Тасқала, Бірлік, Жігер ауылдары кіреді. Орталығы – Тасқала ауылы. 

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 8446 адамды (4141 ер адам және 4305 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Тасқала ауданы ауылдық округтері
Шағырлы

**Шағырлы** сөзі келесі ұғымдарды білдіреді:
## Өзендер
* Шағырлы — Ұлы Жыланшық алабындағы өзен.
* Шағырлы Жыланшық — Ұлы Жыланшық алабындағы өзен.

## Елді мекен
* Шағырлы — Құрманғазы ауданындағы ауыл.
## Басқа мағыналар
* Шағырлы (қамалдар)
* Шағырлы қалыптық құм кен орны
## Тағы қараңыз
* Шағырлой
Ырғайты ауылдық округі

**Ырғайты ауылдық округі** — Жетісу облысы Алакөл ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақши, Көктұма ауылдары кіреді. Орталығы – Көктұма ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Алакөл ауданы ауылдық округтері
Сағындық қорымы

**Сағындық қорымы** — Маңғыстау облысының Форт-Шевченко қаласынан шығысқа қарай 30 км қашықтықта шоғырланған кесенелер тобы. 

## Тарихы
Ол 18 ғасыр мен 20 ғасырдың басында бой көтерген дәстүрлі бейіт құрылысының бір түріне жатады.

## Сипаттамасы
Сағындық қорымы кешенінің алып жатқан аумағы үлкен болмағанымен, мұнда сәулет өнерінің түрлері тығыз орналасқан. Әсіресе Сағындық қорымындағы әрбір сағанатамның төрт қабырғасындағы тақта тас ойығына орналасқан көтеріңкі жұмыр, доғалдау жасалған бұрыштары оларды басқалардан ерекше етіп көрсетеді. Сағындық қорымындағы кейбір құлпытастар кесене ескерткішінің батысы мен шығыс жағынан да қойылып отырған; қорымда жан-жағы қойтастармен қоршалған құлпытастар молынан ұшырасады. Сыртқы бітімі төрт бұрышты сандық тәрізді сағанатам мен оған таяу тұрғызылған құлпытастарға және тұғыртасқа бір-бірінің үстіне қойылған текшелі қойтастарға көбіне жерленген кісінің аты-жөні жазылған, бояулы ою-өрнектермен (кейде фантастикалық құстар мен жануарлардың нобай суреттерімен) өрнектелген.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы сәулеті
Санат:Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Іргелі ауылдық округі

**Іргелі ауылдық округі** — Алматы облысы Қарасай ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Кемертоған, Көксай, Іргелі ауылдары кіреді. Орталығы – Іргелі ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Қарасай ауданы ауылдық округтері
Тереңкөл ауылдық округі (Батыс Қазақстан облысы)

**Тереңкөл ауылдық округі** — Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Нұрсай, Беспішен, Мереке ауылдары кіреді. Орталығы – Нұрсай ауылы. 

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 798 адамды (425 ер адам және 373 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Казталов ауданы ауылдық округтері
Ақтөбе облыстық әмбебап ғылыми кітапханасы

**Ақтөбе облыстық әмбебап ғылыми кітапханасы** – 1896 жылы құрылған. 

Кітапханаға 1924 ж. қалалық, 1932 ж. облыстық мәртебесі берілді. Ақтөбе облыстық әмбебап ғылыми кітапханасы  жанында әліпбилік және жүйелік каталогтар, өлкетану картотекалары, диссертация, автореферат енетін жедел ұйымдастырылған анықтамалық аппараттар бар.[1999 жылдан Ақтөбе облыстық әмбебап ғылыми кітапханасы С.Бәйішев есімімен аталады.

## Дереккөздер


Санат:1896 жылы құрылған кітапханалар
Санат:Ақмола облысы кітапханалары
Санат:Қазақстан кітапханалары
Азғыр ауылдық округі

**Азғыр ауылдық округі** — Атырау облысы, Құрманғазы ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Балқұдық, Азғыр, Қоңыртерек ауылдары кіреді. Орталығы – Балқұдық ауылы.
Жер көлемі 275246 га.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1999 адамды (1049 ер адам және 950 әйел адам) құрады.
Батыр аналар — 16, алтын алқа иелері — 1, күміс алқа иелері — 18.

## Тарихы
Бұл жерге XVIII ғасырдан бастап адамдар қоныс тепкен. 1924 жылы Азғыр өз алдына аудан болып құрылды. Оның құрамына Ноғайбай, Лаубай, Сүйіндік, Азғыр, Батырбек ауылдық кеңестері кірген.
1929-1930 жылдары Таубұйрат, Сүйіндік, Ноғайбай,Азғыр, Лабай, Батырбек ауылдық кеңестерінде Қоңыртерек, Сталин атындағы, Жас буын, Жас жігер, Серік, Мойынқос, Қарабұлақ тағы басқа серіктестіктер құрылады. 1931-1932 жылдары серіктестіктер негізінде «Тегіс», «Стаханов», «Жас буын», «Екпінді құрылыс», «Екпінді», «Алғабас», Сталин, Чкалов атындағы ұжымшарлар өмірге келді.
1930 жылы Азғыр ауданы тарап, Жаңақала ауданына қосылды. Бұдан кейін Азғырда бірнеше ұжымшарлар жұмыс істеді. Олар кейіннен біріктірілді. 1957 жылы алты ұжымшар қосылып, ірі ұжым -Балқұдық кеңшары құрылды.
## Кеңестер мен округ әкімдері
Кеңестер мен округтерге жетекшілік жасағандар: М.Лұқпанов, Ә.Мәрсәлімов, Ө.Дайынов, М.Қуанышәлиев, Н.Әубекеров, Ж.Таңатаров, Н.Мұханбетов, Нүфтолла Хайруллин, А.Әбілғазиев, М.Кендіров, Н.Ахмурзин. 
## Округтегі тарихи және мәдени ескерткіштер
* Ұлы Жеңістің 30 жылдығына арналған обелиск

## Дереккөздер


Санат:Құрманғазы ауданы ауылдық округтері
Ақжайық ауылдық округі (Атырау облысы)

**Ақжайық ауылдық округі** — Атырау облысы Махамбет ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – Ақжайық ауылы. *Құмшығанақ* ауылы 2007 жылы Ақжайық ауылының құрамына енгізілді. 

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1128 адамды (569 ер адам және 559 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Махамбет ауданы ауылдық округтері
Сәлима Сағиқызы Құнанбаева

**Сәлима Сағиқызы Құнанбаева** (11.11.1943 ж.т., Алматы облысы Үштөбе қ.) – филология ғылымдарының докторы (1992), профессор (1996), Халықаралық жоғары мектеп ғылым академиясының академигі (1997). ҚР Білім беру ісінің үздігі, ҚР Білім беру саласының құрметті қызметкері.

Алматы шет тілдері институтын (1965, қазіргі Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті) және аспирантурасын (1975) бітірген. Орта мектепте мұғалім (1965–67),Алматы мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) оқытушы (1967–70), Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетінде кафедра меңгерушісі (1972–86), проректор (1992–98) қызметтерін атқарды. 1998 жылдан осы университеттің ректоры. 1991 ж. «Қазақ көркем мәтініндегі қарқындылық мәселесі» деген тақырыпта доктор диссертация қорғады. 100-ден астам ғылым жарияланымның, оның ішінде 4 монографияның, 5 оқу құралының авторы. «Құрмет» орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1943 жылы туғандар
Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Адош Коккозович Валиев

**Адош Коккозович Валиев** (1935 ж. туған, Грузия, Азпадзия ауданы Базархана ауылы) – *КСРО мемлекеттік сыйлығының лауреаты* (1997 ж.). Ұлты түрік. 1944 ж. Сарыағаш ауданының Қапланбек ауылдық кеңесіне қарасты Горное ауылына көшіп келген. Еңбек жолын 1951 ж. Қапланбек кеңшарында жұмысшы болып бастаған. 1960 – 1980 ж. жүзімшілер бригадирі болды. Осы жылдары шаруашылығындағы жүзімнен мол өнім жинап жоғары көрсеткіштерге жеткені үшін КСРО Халық шаруашылық жетістіктері көрмесінің алтын медалін жеңіп алды. 1971 ж. ***«Октябрь революциясы» орденімен***, 1973 ж. ***Еңбек Қызыл Ту орденімен*** марапатталды.

## Дереккөздер



Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1935 жылы туғандар
Обухов титанды кен-қайраңдар тобы

**Обухов титанды кен-қайраңдар тобы** – Ақмола облысында, Көкшетау қаласынан солтүстікке қарай 35 км жерде Қазақстан қалқанының солтүстік еңісінде орналасқан. Құрамы 3 телімнен (Горьков, Обухов және Березов) тұрады. Жоғарғы эоцен жасындағы обухов свитасының құмды түзілімдеріндегі шашырандылар палеогендік аккумулятивті жазықтың шеткі бөлігінде орналасқан. 28 м қалыңдықтағы өнімді түзілімдер үгілу қыртысында қалыптасып, үш бөлікті құрылым құрайды. Жоғары концентрациялы титан мен цирконийдің минералдары төменгі және жоғарғы свиталардың астындағы ұсақ түйірлі құмтастарда кездеседі. Төменгі свита астында олар бірінші өнімді горизонтты, ал жоғарыда – екінші және үшінші горизонтты құрайды. Екінші горизонттың өнімділігі жоғары, ол 75% кенді минералдардан тұрады, оның ішінде ильменит – 36%, цирконий – 26%, рутил – 8%, лейкоксен – 9%. Бұл горизонттың созылуы Горьков телімінде – 9,4 км, Обуховта – 12,8 км, Березовта – 4,2 км-ге жетеді. Бұл телімдерде едәуір байыған кендер ұзындығы 8 км-ге дейін және ені 1,5 км-ге дейін шоғырларды құрайды. Сипатталған шашырандылар – сирек металды титан өндірісінің шикізат базасы.

## Сілтемелер
*Титан
*Свита

## Дереккөздер


Санат:Кен орны
Байқоныс ауылдық округі (Батыс Қазақстан облысы)

**Байқоныс ауылдық округі** – Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданындағы әкімшілік бірлік. 2023 жылға дейін *Трёкин ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Байқоныс, Володарское, Жайық, Новенькое ауылдары кіреді. Орталығы – Байқоныс ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 6596 адамды (3297 ер адам және 3299 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Бәйтерек ауданы ауылдық округтері
Ақкөл ауылдық округі (Ақмола облысы)

**Ақкөл ауылдық округі** — Ақмола облысы, Зеренді ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақкөл, Ивановка, Қазақстан, Молодёжное, Туполевка ауылдары кіреді. Орталығы – Ақкөл ауылы.

## Тарихы
2009 жылы округ құрамына таратылған Самарбай ауылдық округінің Молодёжное (орталығы), Туполевка ауылдары енді.

## Дереккөздер

Санат:Зеренді ауданы ауылдық округтері
Сағындықов Абхан Әбдірашұлы

**Абхан Әбдірашұлы Сағындықов** (21.3.1947 ж.туған, Түркістан облысы Түркістан ауданының Ащысай кенті) — ғалым, химия ғылымының докторы (1993), профессор ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ-ті) бітірген (1970). 1972 — 80 ж. ҚазҰУ-де ғылыми-педагогикалық қызметтер атқарды. 1980 — 84 ж. ҚазҰТУ-дың аналитикалық және физикалық химия кафедрасында меңгеруші, 1984 — 86 ж. Қазақстан ғылым академиясының Мұнай және табиғи тұздар институтында лаборатория меңгерушісі болды. 1986 — 97 ж. Қазақ салааралық ғылыми-техникалық орталығы және жану мәселелері институтында жұмыс істеді. 1997 — 2000 ж. ҚазҰУ-дың Мұнайөндіру химиясы институтында директор. 2000 жылдан “A Core Laboratorіes” компаниясы құрамындағы “Сейболт-Қазақстан” біріккен қазақ-голланд кәсіпорнының бас директоры. Сағындықовтың негізгі ғылыми еңбектері өнеркәсіптік мақсатта өндірілетін сутек пен табиғи отынның (табиғи газ, мұнай, көмір) жану процестерінің физикалық-химиялық заңдылықтарын зерттеуге, қойнауқаттардың мұнай қайтаруын жоғарылатудың жаңа ғылыми жолдарын жасауға арналған. Қазақстан Мемлекеттік сыйлығын алған (1992). Сағындықов 100-ден аса ғылыми еңбектің, оның ішінде 15 авторлық куәліктер мен патенттердің авторы.
   

## Дереккөздер:


Санат:Тұлғалар
Успен ауылдық округі (Бөрлі ауданы)

**Успен ауылдық округі** – Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Успенка, Жаңаталап, Қаракемпір ауылдары кіреді. Орталығы – Успенка ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 851 адамды (430 ер адам және 421 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Бөрлі ауданы ауылдық округтері
Қасымбек датқа

**Қасымбек датқа** (2010 жылға дейін – *Көмешбұлақ*) — Түркістан облысы Сайрам ауданындағы ауыл, Қайнарбұлақ ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақсукенттен солтүстік-батысқа қарай 23 км жерде, Қызылсу өзенінің бойында орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1929-1930 жылдары ұжымдастыру кезінде қаланды. 1950 жылы *Қайнарбұлақ*, К. Маркс атындағы ұжымшарлар қосылды. 1962 жылы аса ірі шаруашылық «*Қайнарбұлақ*» сүт кеңшарына біріктірілді. 1995 жылы кеңшар таратылып, оның негізінде «Қайнарбұлақ» ӨК, шаруа қожалықтары ұйымдастырылды. 1998 жылға дейін "Советское", 2010 жылға дейін "Көмешбұлақ" ауылы болып келді.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, фельдшер-акушерлік пункт, т.б. мекемелер жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Сайрам ауданы елді мекендері
Аққыстау ауылдық округі

**Аққыстау ауылдық округі** — Атырау облысы Исатай ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Аққыстау, Өркен ауылдары және №17-темір жол айрығы кіреді. Орталығы – Аққыстау ауылы.. *Есіркеп*, *Шыныбек* ауылдары 2007 жылдан бастап Аққыстау селосының құрамына енгізілген.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 10267 адамды құрайды.

## Географиялық орны
Солтүстігінде Тұщықұдық, батысында Жанбай, шығысында Қамысқала ауылдық округтерімен шектессе, оңтүстігін Каспий теңізі шайып жатыр.

## Тарихы
1990 жылғы ҚР «Әкімшілік-аумақтық құрылым туралы» Заңына сәйкес Аққыстау селолық округі болып, Аққыстау қала типтес поселкесі статусын қабылдады. Алайда арада аз уақыт өткенде Қазақстан Республикасы әкімшілік-аумақтық бөлінісі мәселелерін шешудің тәртібі туралы Ереже негізінде 1993 жылғы 3 наурыз күні Аққыстау қала типтес поселкесін селолық елді мекен жүйесіне жатқызу туралы облыс әкімі С.Түгелбаевтың шешімі жарық көрді.

## Сипаттамасы
Аққыстау ауылдық округі жер көлемі 30 000 га. Ауылдағы 10 610 тұрғын Аққыстау, Өркен және Томан елді мекендеріне топтастырылған. Олардың 875-і зейнеткерлер, 275-і мүгедектер категориясын құрайды. Ауыл тұрғындары мұнай кәсіпшілігінде, теміржол саласында, сондай-ақ мемлекеттік басқару жүйелерінде қызмет жасайды. 

## Әлеуметтік нысандары
Округ бойынша 4 мектеп, 5 балабақша, саз және спорт мектептері, 2 мәдениет үйі, 5 кітапхана, емхана, 2 спорт кешені, т.б. әлеуметтік нысандар халыққа қызмет жасап келеді. 

## Шаруа қожалықтары мен кәсіпкерлік
Кәсіпкерлік салада 104 нысан тіркелініп, онда еңбек жасайтындар саны 1000 адамға жетті. 6 мейрамхана, 3 жанар-жағармай стансасы, 2 сауда орталығы, дәріханалар мен дүкендер, техникалық қызмет көрсету стансалары да халық сұранысына сай қызмет жасауда (2018). Округ бойынша 18 шаруа қожалығы тіркелініп, халықты ет пен сүт тағамдарымен қамтып келеді. 
Село орталығындағы «Зейнеден Ата» мешіті тұрғындарды имандылық пен руханиятқа тәрбиелеуде белсенді қызметімен танылуда. Округ территориясында мемлекет қорғауындағы Таскран тарихи ескерткіші орналасқан.

## Селолық кеңес төрағалары, округ әкімдері:
* Дәулет Әбілхайыров;
* Меңсұлу Кемелова;
* Сәндібек Ғұбайдуллин;
* Боранбай Халидуллин;
* Рахметқали Жұбанов;
* Мәди Тахаев;
* Қамария Танауова;
* Насыр Дауылбаев;
* Ғаділ Боранбаев;
* Махамбет Ғилимов;
* Таупих Маштахов;
* Мүтиғолла Насиханов;
* Әліби Хайдаров;
* Ғаділ Боранбаев.

## Аққыстау ауылдық округінің жер-су атаулары
* **Айғана** — Нарын құмының жиегінде орналасқан алқап. Аудан орталығы Аққыстау ауылының солтүстік-батыс жағында 70 км жерде, №12 теміржол бекетінің арқа тұсында.
* **Байшақа** — өзек. Атырау қаласы мен Аққыстау ауылы аралығындағь жолаушылардың аялдап, демалып өтетін мекен-тұрағы. Жері майсалы, көктемде арнасына су толады. Ұзын көпірі бар. Атырау-Астрахан автомобиль жолы салынғанша Байшақаның бекеттік маңызы зор болды.

## Дереккөздер

Санат:Исатай ауданы ауылдық округтері