open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дөп

**Дөп, дөп келу.** Дәл, нақ, тұп-тура мағыналарын береді. *«Кәленнің жас өміріндегі зор қуанышына дөп келіппіз»* (С. Омаров, Дала қызы).

Кейбір түркі тілдерінің мәліметтеріне зер салсақ, *«дөп»* сөзінің ертеректегі тұлғасы мен мағынасы өзгеше екендігі байқалады. Шор тілінде: *тәп* — уақыт; қойбол, сагай тілдерінде: *теп* — уақыт мағынасында қолданылады.

Осыған қарағанда, араб тілінен «уақыт» сөзі қазақ тіліне ауысқанға дейін *«теп»*, *«төп»* тұлғаларының бірі қолданылған деуге тура келеді. Кейін келе олар сәл-кем тұлғасын өзгертумен бірге, мағынасына да азын-аулақ
өзгеріс енгізіп, *«дәл»*, *«нақ»* сияқтыларды ұғындырған. *«Дәл келдік»* деудің орнына *«уақытында келдік»* десек те түсінікке ақау түсе қоймайды. Ал *«тәп»*, *«теп»* тұлғаларыиың *«дөп»* қалпына келуі де түркі тілдеріндегі дыбыс сәйкестігіне қайшы келмейді.
 
## Дереккөздер

Санат:Әдебиет
Дудар

Көбіне тілімізде *«бас»* сөзімен тіркесе *«дудар бас»* қалпында айтылып, ұйысқан, сабалақтанған, бұйраланған, үрпиген шаш мағыналарын білдіреді. *«Көп ұзамай есіктен жеңіл киімді, дудар бас Иса көрінді»* (Баязитов).

Сөз төркіні түркі тілдері деп анық, ашық айта аламыз. Және бұл пікірімізді түркі тілдерін түгел шарламай-ақ, бір ғана түркі тілі дерегімен ғана дәлелдеуге болады. Мысалы, хакас тілінде: *тугдүр* — жүндес, сабалақ, үрпек мағыналарын береді.

*«Тугдүр»* сөзінің түбірі, көптеген түркі тілдеріне ортақ *«түк»* екендігіне де дауласу қиын болар. Хакас тілінде де *«түк»* тұлғасы қазақ тіліндегі *«түкпен»* мағыналас. Әрине, кейбір түркі тілдерінде дыбыртық ауытқулар жоқ емес (якутша — *түү* т. б.). Хакас тілінде «түк» түбіріне *-дүр* қосымшасы қосылып, «түктіқ» молдығын, көптігін білдіріп тұр. Демек, *«тугдүр»* — қазақ тіліндегі *«түкті»* тұлғасымен мағыналас. Алғаш түркі тілдеріне ортақ *«түкдүр»* сол қалыптасқан күйінде, қазақ тілінде де сақталған. Алайда қазақ тілі аздап өзгерістер енгізу нәтижесінде *«дудар»* тұлғасына дейін жеткен: түгдүр => дүгдүр => ду (г) дур => дудур => дудар.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Дүрсе

**Дүрсе, дүрсе қоя беру.** *«Тап беру»*, *«шап ете түсу»* сияқты мағыналар тілімізде осындай сөз тіркестерімен де беріледі. *«Танктер жауға дүрсе қоя берді»*.

Л. Будаговтың көрсетуінше, сөздің шыққан төркіні парсы тілі: *дүрусь* — тура, кенеттен. Осы бойынша, *«дүрсе қоя беру»* тіркесінің мағынасын түсініктірек айтсақ — *«тура бас салу»* немесе *«кенеттен бас салу»* болмақ. Парсының *«дүрусь»* сөзі қазақ тілінде *«дүрсе»* тұлғасына дейін өзгерген.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Дүрсін

**Дүрсін, қара дүрсін.** Қазіргі түсінігімізде қарапайым; жабайы; жоба, мөлшер деген мағыналарды ұғындырады: *«әйтеуір, қара дүрсін, құр жұдырық қой»* (Ғабиден Мұстафин, Қыр жігіті). *«Дүрсін»* сөзін жеке, дербес күйінде түркі тілдерін былай қойғанда, соған жақын саналатын топ — моңғол тілдерінен де табу қиын. Алайда, арасы өте алшақ жатса да Алтай тілдерінің шеңберіне түркі, моңғол тілдерімен бірдей қосылып жүрген тунгус-маньчжур тобына жататын маньчжур тілінде: *дэрсен* — қарапайым, жай () мағынасында қолданылады.

Оқырман жұрт біздің бұл топшылауымызға таңырқап қарауы мүмкін. Сонау маньчжур халқының тіліндегі сөз қазақтарға қалай телінбек дер де. Бірақ халық шежіресі мен тіл шежіресін ажыратып қарауға болмайтынын да еске алған жөн. Ғұн дәуірін орағыта отырып ой жүгіртсек, бір сөз ғана емес, бірнеше сөздің ортақ болып келуін орынды деп санар едік. Бұл жерде *«қара»* сөзі көптегең сөздермен тіркесіп келгенде (қара халық, қара жаяу, қара жұмыс т. б.) *«жай»* мағынасында қолданылатындығын айтып жату артық. Өзімен мағыналас осы *«қара»* сөзіне* «дөрсэн»* тұлғасы тіркесіп, қазақ тілінде *«қара дүрсін»* қалпына дейін жеткен. *«Э»* дыбысы қазақ тілінде *«ә»*-ге алмасып *«дәрсөн»*, одан әрі тіліміздегі *ө ~ у* дыбыс сәйкестігі заңдылығымен: *дүрсун => дүрсін* тұлғасы туған (Қазақстанның бір жерінде — төсек, өгей, дөнен, ал екінші жерінде түсек, үгей, дүнен деп айтыла береді).
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе университетінің қазақ тілі кафедрасы

**Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе университетінің қазақ тілі кафедрасы**, 1990 жылы жеке кафедра болып қайта құрылды. Қазіргі уақытта кафедрада филология ғылымының докторы, Ақтөбе университетінің профессоры Е.Қ.Жұбанов, педагогика кандидаты, доцент Ж.Н.Нұржанова, филология ғылымының кандидаты Ж.О.Тектіғұлова, Н.М.Алдашев, бірнеше аға оқытушылар қызмет істейді. Кафедра оқытушылар жоғары кәсіби шеберлігін жетілдіру мақсатында А.Байтұрсынов атындағы Тіл білімі институты, Әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-дың, Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінің қазақ тілі кафедраларымен тығыз байланыс жасап отырады. 1991 жылы кафедра жанынан профессор Е.Жұбановтың басшылығымен "Жұбановтану" зертханасы ұйымдастырылды. Бұл кафедраның ғылыми-зерттеу жұмысын 2 сапада дамытуға мүмкіндік берді. Біріншіден, "Жұбановтану" зертханасымен бірлесе отырып, профессор Қ.Жұбановтың қалдырған мол мұраларын жинап, зерттеп, жарыққа шығару, ғылыми еңбектерінің түйіндерін, лингводидактикалық концепцияларын іс жүзінде сынақтан өткізе отырып, оларды теориялық тұрғыдан әрі қарай дамыту. Ғалымның туғанына 100 жыл толуына орай оның ғылыми еңбектерін қайта бастыру. Екіншіден, қазіргі қазақ тілі, әдеби тіл, стилистикамен байланысты студенттерді тіл білімінің негізгі ерекшеліктерімен, заңдылықтарымен, принциптерімен таныстыру, олардың теориялық білімдерін қазіргі қазақ тілінің құрылымдық элементтерімен практикалық тұрғыдан салыстыра меңгерту.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Қазақ мемлекеттік аграрлық университетіндегі қазақ тілі кафедрасы

right|300px
**Қазақ мемлекеттік аграрлық университетіндегі қазақ тілі кафедрасы**. 1989 жылы желтоқсан айында бұрынғы Ауыл шаруашылық институтындағы орыс тілі кафедрасының жанынан қазақ тілі бөлімі ашылды. Алғашқы кезде қазақ тілі кафедрасы агрохимия және топырақтану факультетінің құрамында болды да, 1992 жылдың 21 қаңтарынан институт жаңа-педагогика факультетіне берілді. Ауыл шаруашылық институты мен Зооветтехникалық-малдәрігерлік институты негізінде Қазақ мемлекеттік аграрлық университеті құрылды. Қазір кафедра құрамында 11 оқытушы қызмет істейді. 1991—1992 оқу жылында кафедра меңгерушісі қызметін осы кафедраның доценті Т.Б.Қалабаев атқарды. 1992 жылы желтоқсан айынан бастап кафедра меңгерушісі болып филология ғылымының кандидаты, доцент Ә. К. Керімов тағайындалды. Университетте қазақ тілі сабағын орыс мектебін бітіріп келген студенттер оқиды. Барлық мамандықтар бойынша сырттай оқитын студенттерге де қазақ тілі оқытылады. 1996—1997 оқу жылынан бастап дайындық бөліміне де қазақ тілі пән ретінде енгізілді. Инжинер-педагог мамандығы бойынша 4-курс студенттеріне тіл мәдениеті деген пән жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жоғарғы оқу орындары
Қазақ мемлекеттік Әлем тілдері университетінің қазақ филология кафедрaсы

right|300px
**Қазақ мемлекеттік Әлем тілдері университетінің қазақ филология кафедрaсы** "Қазақ және орыс тілдер кафедрасы" деген атпен 1956 жылы ашылған. Оған қазіргі ҚазМӘТУ-дің барлық факультеттерінде қазақ бөлімдерінің ашылуы негіз болды. 

Ол 1969 жылы "Қазақ және жалпы тіл білімі" кафедрасы болып қайта құрылды. 1980 жылы бұдан "Жалпы тіл білімі" кафедрасы бөлініп шығып, соның нәтижесінде "Қазақ тілі" және "Орыс тілі" кафедралары дүниеге келді. 1988 жылы жоғары үш кафедра қайта бірігіп, "Қазақ және жалпы тіл білімі" кафедрасы деген бұрынғы атына ие болды. Институтта қазақ тілінен екінші мамандық даярлау қажеттілігіне байланысты 1990 жылы бұл кафедрадан "Практикалық қазақ тілі" кафедрасы бөлініп шықты да, негізгі кафедра "Қазақ және шығыс филологиясы" кафедрасы болып басқаша аталынды. 1996 жылы "Шығыс филологиясы" кафедрасының жеке бөлініп шығуына орай оның бұрынғы аты енді "Қазақ филологиясы" болып өзгерді. Қазіргі кезде бұл кафедраны ҚР мемлекеттік сыйлық лауреаты, филология, ғылымының докторы, профессор, Б. Қалиев басқарады. 1962 жылы ҚазМӘТУ-дің жанынан аспирантура ашылды. Содан бері қарай кафедра қазақ тілі, орыс тілі және жалпы тіл білімі мамандары бойынша үш ғылыми доктор (М.М.Копыленко, Т.Қоңыров, Ә.Ахметов), отыздан аса ғылыми кандидаттарын даярлап шығарды. Кафедраның оқу, тәрбие, ғылыми жұмыстарына Қазақстанның біраз көрнекті тілші-ғалымдары өздерінің қомақты үлестерін қосты. Олар: филология ғылыми докторы профессор — К.Аханов, Р.Әміров, Ә.Нұрмаханова, Т.Қоңыров, Ә.Ахметов, Б.Қалиев, Ф.Оразбаева; ғылым кандидаты, профессор — Ә.Хасенов, Ш.Бектұров, доценттер — Ә.Төлеуов, М.Атабаев, К.Жүнісбекова, 3.Ахтамбердиева т.б. Осы уақыт аралығында кафедрадан біраз ғылыми-әдістемелік еңбектер жарық көрді. Солардың бірі — "Тіл білімінің өзекті мәселелері" (1996).

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жоғарғы оқу орындары
Қазақ мемлекеттік заң университетінің қазақ тілі кафедрaсы

**Қазақ мемлекеттік заң университетінің қазақ тілі кафедрaсы**, Қазақстан Республикасының президенті Н.Назарбаевтың 1994 жылы 14-наурыздағы Жарлығына сәйкес Қазақ мемлекеттік заң институты (қазір университет) құрылып, осы университет ішінен қазақ тілі кафедрасы ашылған болатын. Кафедрадан 19 қазақ тілі маманы қызмет істейді. Оның ішінде 1 ғылыми доктор және 3 ғылыми кандидат бар. Кафедра ұжымы мемлекеттік тілдің мәртебесін арттыру мақсатында көптеген іс-шараларды жүзеге асыруда. Тек қана университет көлемінде емес республика жоғары оқу орындары арасында "Тіл — достық дәнекері", "Заманымыздың заңғары" атты ғылыми практикалық конференциялар өткізіліп тұрады. Кафедра ұйымының жүргізілген іс-шаралары, ашық сабақтары мен тәрбиелік жұмыстары бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен дәріптеліп, орталық газеттер мен теледидар арқылы жүйелі түрде беріліп отырады. Кафедраларда тіл үйренудің жаңа әдістемелері, озық тәжірибелерді енгізу дұрыс жолға қойылған. Кафедра ашылғалы бері осы ұжымның күшімен 20-ға жуық ғылыми еңбектер, әдістемелік нұсқаулар, жаттығулар жинақтары жарық көрді. Кафедра меңгерушісі филология ғылыми кандидаты Қадашева Қ.Қ.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Қазақ ұлттық техникалық университетінің қазақ тілі кафедрaсы

right|250px
**Қазақ ұлттық техникалық университетінің қазақ тілі кафедрaсы** 1990 жылы құрылды. Онда орыс мектептерін бітірген (қазақ тілін білмейтін) студенттерге қазақ тілінің практикалық курсы және қазақша сөйлейтін студенттерге қазақ тілінен тереңдетілген курстар жүргізіледі. Қазақ мектебін бітірген студенттерге әдебиет пен тіл тарихы, халықтық педагогика бойынша арнайы курстар ашылған. Оқытушылар мен қызметкерлерге — қазақ тілінің жедетілген курсы жүргізіледі. Кафедраны құрылған күнінен бастап, филология ғылымының кандидаты, доцент Шаханова Р.Ә. басқарады. Ұжым оқытушылары университет көлеміндегі қалалық және республикалық қазақ тілін оқыту деңгейін көтеру проблемалары жөніндегі ғылыми-практикалық конференцияларға қатысып келеді. Сондай-ақ кафедра белгілі ғылым қайраткерлерімен, ақын-жазушылармен, суретшілермен, күйші-композиторлармен кездесулер ұйымдастырып тұрады. Кафедра тарихында қазақ тілінен 6 мыңға жуық студент дәріс алды. Кафедраның оқу-лабораториялық қорында 4 лингафондық бөлме бар.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Ділбас

Сөз мағынасын — тамақтан ауыратын ауру, баспаның бір түрі деп түсінеміз *«... тәжірибелі малшылар — ділбас.. сияқты түйе ауруларын өз қолдарымен емдеп,... .»*.

Бір қызығы бұл сөзді орфографиялық сөздіктен таппадық. Бірде бірге, кейде қосылып жазылу себебі де соның салдары болса керек. Шын мәніеінде бірге жазу лазым сияқты.

Сөз төркінін түркі, әрі кетсе, тунгус-маньчжур тобына жататын тілдерден табуға болады. *«Ділбас»* сөзі, біздің ойымызша, екі түбірден біріккен: біріншісі — *діл*, екіншісі-— *бас*. Алғашқы сөзді осы бір буын тұлғасында тунгус-маньчжур тілдерінен кездестіреміз. Онда: *дэл* — ауру (тамақтың) мағынасында көрсетілген. Тек осы бір дерекке сүйеніп, *«діл»* тұлғасын *«ауру»*
мағынасында көрсек, әрине, бұл ешкімді қанағаттандырмайды. Бұған қосымша, басқа түркі тілдерін былай қойғанда, қазақ тілінің өзінде *«делбе»* тұлғасында қолданылып бірде *«жылқы ауруы»*, кейде «адамның денесін қыздырып ауыртатын ауру» мағыналарында кездеседі. Қазақ-тіліндегі тұлғада кездесетін айырмашылық — қосымшамен берілуі ғана (*дел + бе => делбе*). Көрсетілген деректер *«діл»* тұлғасы *«ауру»* мағынасын беретіндігіне толық айғақ.

Сөздің екінші түбірі *«бас»*—дыбыстық өзгерістерге душар болған кейбір түркі тілдерінде біздегі *«тамақ»*, *«өңеш»* мағынасын беретін тұлғалардан пайда болған. Ұйғыр тілінде: боғуз — тамақ, өңеш, осы мағыналарда туваларда: *боостаа*, *боску* тұлғаларында айтылады.

Осы тілдердегі қай тұлға болмасын, қазақ тіліндегі тиісті дыбыс заңдылығына байланысты *«бас»* қалпына дейін өзгерген деуге болады. Мысалы, қазақ тілінде
кейде сөз ортасында *«г», «ғ»* дыбысы түсіріліп те айтылады. (*құм/ғ/ан>құман, ки/г/із>киіз*). Осы заңдылық бойынша ұйғыр тіліндегі *«боғуз»* қазақша «бас» тұлғасына дейін жеткен немесе тува тіліндегі соңғы қосымшалар түсірілген: *боғуз => бо/ғ/уз => боуз => боз =>бос => бас* немесе *боску>бос>бас*.
Осы деректер бойынша, *«ділбас»* — *«тамақ ауруы»* (діл — ауру, бас — тамақ).
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Ебей

**Ебей, ебей басты.** *«Қазақ тіліңің түсіндірме сөздігінде»*: ебей басты — басы қауқиған, селтиген деп түсіндіріледі. *«Мая, кез, ебей басты құба үлектер. Суды іздер қаңсып қалған көп табаннан»* (Қ. Жұмалиев, Қырдағы.).

Мына келтірілген мысалда автор үлектің басын белгілі бір затқа сәйкестіре, салыстыра теңеп отырғанын ғана түсінуге болады да, ал *«ебей»* сөзінің дәл мағынасын білу әркімге де оңайға түспейді. *«Ебей»* тұлғалы сөз қазіргі тілімізде өте сирек қолданылатындықтан көнерген сөздер қатарына саналады.  Сондықтан да болар, сөз  төркініне сілтерлік тілдік деректер де табу қиын. Кейде осы тұлғалы сөз ертедегі батырлар жырында *«ебей түсті оқты алып»* деген тіркесте ұшырасатыны бар. Осыған қарасақ, бұның садақ оғымен де байланысты екені көрінеді. Жорамалымызды якут тілі дерегі жактағандай: 
*Эбиэн* —
#Жүрекке ұқсата жасалған садақ оғының ұшы; 
#Қарға (карта ойнындағы).

Әрине, мұндағы соңғы мағына ауыспалы туындысы. *«Эбиэн»* сөзінің қазақ тілі тезіне түскенде *«ебей»* тұлғасына дейін өзгеріске түсуі заңды: *эбиэн>эбэи
([[метатеза]]) >ебей*.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Діні

**Діні, діні қатты.** Әдетте бұл тіркес «мейірімсіз», «қатыгез» мағыналарында талданылады. *«Кеңгірбай ит екенсің дінің қатты...»* . Кейде *«діні қатты, тілі тәтті»* сияқты тұрақты тіркес құрамында да айтылады. Сырт қарағанда, тұрақты тіркес ішіндегі сөздердің бәрі де түсінікті, төркінін іздестірудің қажеті де жоқ сияқты. Алайда кейбір тіл деректеріне жүгінсек, алғашқы тіркестегі *«дін»* қазіргі түсінігіміздегі *«дінге»* (религия) қатысының шамалы екенін аңғаруға
болады. Қазақтарда көп жағдайда *«діні қатты»* деуден гөрі *«дініне берік»* тіркесі жиі қолданылады және мұндағы алғашқы сөз қазіргі ұғымымыздағы *«дінмен»* қабысып жататыны дау тудырмайды.

Осыған орай, біздің ойымызша, *«діні қатты»* тіркесіндегі *«дін»*—дыбыстық өзгеріске түскен парсының *«жүрек»* мағынасында қолданылатын *«дэл»* сөзі болса керек. Парсыша: *дэл* — жүрек. Оны былай қойғанда, парсы тілінде біздегі *«діні қаттыға»* мағына жағынан сәйкес келетін және *«дэл»*
сөзінің қатысуымен қалыптасқан тұрақты тіркес те бар:

*дэл хара* — қатал, жүрегі қатып қалған мағынасында қолданылады. Енді осы тіркестегі жеке сөздер мағынасына келсек, *«дэл»*—жүрек, *хара* — гранит. Мұнан кейін, граниттің тастың бір түр екендігін, тас болған соң оның қатты болатындығын айтпаса да белгілі. Қазақтардың кейде *«қара жүрек»* деп қолдануының өзі парсы тіліндегі *«дэл хара»* тіркесінің жартылай өз тіліне аудара айтуы нәтижесінде қалыптасуы мүмкін. Демек, *«жүрек мейірімсіздігін»* тастың (гранит) қаттылығына теңеуден туған.

Парсының *«дэл»* сөзі *«діл»* қалпында ертедегі молда, кейбір ақындар тілінде қолданылғанымен, дәл қазіргі кезде жеке тұрып не тіркес құрамында қолданудан тыс қалған. Сондықтан да ұмытылып, нәтижесінде ертеде қалыптасқан тіркестің өзіндегі *«діл»*, осы кездерде жиі қолданылатын *«дінге»*
айналдырылып, тіркестің *«діні қатты»* қалпына келуіне себепші болған.

Ойымызды дәлелдей түсерлік тағы бір дерек — қырғыз тілінде парсының *«дэл»* сөзі осы кезге дейін *«дил»* дыбыстық өзгерісімен жеке тұрып та, тұрақты тіркес құрамында тұрып та қолданыла береді: *тили сенде, дили — жат* (). Қырғыздың бұл мәтелінің біздегі *«тілі тәтті, діні қаттыдан»*, мағына жағынан ешбір айырмасы жоқ. Сөйтіп, *«Діні қатты, тілі тәтті»* тұрақты тіркесі сәл дыбыстық өзгеріске ұшыраған *«ділі қатты, тілі тәтті»* дегенің бір варианты дей аламыз.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Қорқыт ата атындағы Қызылорда гуманитарлық университетінің қазақ тілі кафедрасы

**Қорқыт ата атындағы Қызылорда гуманитарлық университетінің қазақ тілі кафедрасы** — 1937-1997 жылдары "Филология факультеті", 1980-1989 жылдары "Қазақ тілі мен әдебиеті" кафедрасы, 1990—1995 жылдары "Қазақ филологиясы" факультеті, 1996 жылдан "Филология" оқу-ғылыми кешені негізінде жеке кафедра болып құрылды. Құрамында 11 оқытушы ғалым қызмет істейді. Кафедра меңгерушісі - филология ғылымдарының докторы, профессор Сәдуақасұлы Жеңіс. Кафедрада тәжірбиелі ұстаздар филология ғылымдарының кандидаттары, профессор Ә. Байжолов, Ә. Жақыпов, Ш. Бекмағанбетов, оқытушылар Р. Ерназарова, Ә. Әбілев, Г. Әңкішева, К. Сарышева, т. б. ғалымдар еңбек етеді. Мұнда әр жылдары академик I. Кеңесбаев, филология ғылымдарының кандидаты, доцент Ә. Ермеков, филология ғылымының докторы, профессор Т. Сайранбаев, Ә. Әбілқасымовтар сабақ берді. Белгілі туркітанушы филология ғылымының докторы, профессор Ә. Қоңыратбаев осы кафедрада еңбек еткен. Қазақ тілі кафедрасы басқа ғылыми мекемелермен тығыз байланыс орнатқан. Академик Ә. Қайдар, ҚР ҰҒА корреспондент-мүшесі М. Серғалиев, профессор Ә. Құрышжанұлы кафедраның құрметті профессорлары ретінде дәріс оқып тұрады.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Санат:Қызылорда облысы
Санат:Жоғарғы оқу орындары
Ебелектеу

Қазіргі кездегі түсінігі — қалтылдау, елпек қағу, ұшып-қону. " — Әже, жүр, сурет көр!—деп ебелектеп, жеңінен тартып, зыр жүгірді* ([[Шашкин Зейін Жүнісбекұлы|3. Шашкин]],Теміртау.).

*«Ебелектеудің»* ерте кездегі түлғасы мен мағынасы сәл өзгеше болғандығын дәлелдерлік тілдік деректерді түркі жазба ескерткіштерінен табамыз. Сөздің алғашқы түбірі —*«ев»* немесе *«еп»* тұлғаларының өзі-ақ *«жедел қимылдау»*,* «асығу»* мағыналарын берген. Кейінірек — *«ек»* жұрнағы жалғанған соң да сол мағынаға ие болған. Осы түбірден өрбіген сөз [[қазақ тілі]]нде *«ебелек»*, одан әрі *«ебелектеу»* тұлғасына дейін жетіп қалыптасқан да, мағынасына да біршама өзгеріс кірген дей аламыз: *ев => ев + ек => евек => ев + ел + ек => ебелек + те => ебелекте + у => ебелектеу''
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Ежелеу

1966 жылы жарық көрген *«Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігінде» «ежіктеу»* сөзі жөнінде талдау жасалған . Сонда: Бұл сөз ежіктеу, ежелеу болып Қазақстан аумағында екі нұсқада қолданылады. Республикамыздың оңтүстік облыстарында *«ежелеп оқу»* болып айтылады делінген. Шынын айтсақ, бұл екі сөздің қолданылуы Қазақстанның қай өңірінде болса да бірдей, жарыса жүреді. Ешқайсысы өзіне территория меншіктемейді және бір мағынада, синоним есебінде айтылады. Қазіргі кездегі түсіндірме сөздігіміз арқылы да бұған көз жетеді. Онда: *ежелеп оқу* — сөзді әріпке, бірнеше бөлшекке бөліп, әрең оқу деген мағынаны түсіндіретіні айтылса, ал *«ежіктеп оқу»* тіркесіне де дәл осындай аныктама берілген.

*«Ежіктеу»* жөнінде әңгіме сәл кейін болмақ. Алдымен *«ежелеудің»* төркініне іздеу сала келгенде, оның түркі тілдеріне жүйесі басқа тілдерден ауысқайдығын
аңғару қиынға соқпайды. Мысалы, арабша: *хаджи* — буындап оқу, ал парсы тілінде: *һэджа* — буын . Сондықтан да сөздің алғашқы төркіні не араб, не парсы тілі деп анықтай ажырата айту оңай емес. Бірақ түркі тілдеріне *«ежелеу»* сөзі осылардың бірінен ауысқандығы күмән тудырмайды. Сөйтіп, бұл деректер бойынша сөз төркіні араб не парсы тілі екен де, мағынасы жағынан *«ежелеп оқу»* дегеніміз *«буындап оқумен»*  дей аламыз. *«Қалима бұл күнде ежелеп хат таниды»* (Б. Тоқтаров, Ертіс.).

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Семей мемлекеттік медициналық университетінің қазақ тілі кафедрасы

**Семей мемлекеттік медициналық академиясының қазақ тілі кафедрасы** 1990 жылы тамыз айында ашылды. Қазақ тілін пән ретінде оқытып, үйретуге негізінен 1-2 курстың студенттері қамтылды. Сабақ 140 сағаттық бағдарлама бойынша, яғни төрт семестр көлемінде жүргізіледі. Кафедрада бір ғылым кандидаты бар. Кафедра оқытушыларының ғылыми еңбектері Семей қаласының баспа орындарынан шығып жатқан жинақтарда жарияланып тұрады. 1995 жылы жинақталған тәжірбиелердің негізінде доцент М. Имашевтің бастауыш топ студенттеріне қазақ тілін үйретуді оңайлату мақсатындағы "15 кесте" атты көмекші қүралы басылып шықты. Қазіргі кафедра меңгерушісі: филология ғылымының кандидаты, доцент Имаш Мұхаметқан Имашұлы.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Семей мемлекеттік университетінің қазақ тілі кафедрасы

**Семей мемлекеттік университетінің қазақ тілі кафедрасы** 1939 жылы Семей педагогика институтының негізгі құрылымдық буыны дәрежесінде ұйымдастырылған. Кафедра меңгерушісі болып Абай атындағы ҚазПИ (қазіргі Абай атындағы Алматы мемлекеттік университеті) түлегі Рахым Барлыбаев сайланған. 1978 жылы қазірге дейін бұл кафедраны Қинаят Шаяхметұлы басқарып келеді. Кафедраның құрамында төмендегідей ғалымдар қызмет істеді. Р. Барлыбаев, Т. Ерғалиев, Ж. Шәкеев, Қ. Шаяхметұлы. Қазақ тілі кафедрасының ғылыми лингвистикалық зерттеулері институттың ғылыми жазбаларында (1957, 1959), ғылыми конференциялар материалдарының жинақтарында (1968, 1987, 1988, 1994) жарияланған.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетінің практикалық қазақ тілі кафедрасы

**Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетінің практикалық қазақ тілі кафедрасы** 24.05.1994 жылы ашылды. Кафедра меңгерушісі: филология ғылымының кандидаты доцент Ж. А. Шайдарманқызы. Кафедра университет бойынша мемлекеттік тілді дамыту саласында және Тіл туралы заңын жүзеге асуына арналған жұмыстарды атқарады. Кафедра ұжымының ұйымдастыруымен "Қыз сыны", "Жігіт сұлтаны" атты қалалық сайыстар өткізді. 1996 жылы қараша айында алғаш рет орыс аудиториясындағы қазақ тілі бойынша, орыс топтары студенттер арасында олимпияда ұйымдастырылды. Кафедра облыстық, қалалық қазақ тілі қоғамдарымен, мұғалімдерінің білімін жетілдіру институтымен, облыстық білім беру департаменттерімен тығыз байланыста жұмыс істейді. Кафедра ұжымы "Мемлекеттік тілдік тиімді оқыту жолдары" атты тақырып бойынша ғылыми-әдістемелік жұмыстары жүргізуде. Осы тақырыпта 10 мақала жарық көрді. Кафедрада 2 аспирант, 3 ізденуші еңбек етеді.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Қазақ тілінің машиналық қоры

**Қазақ тілінің машиналық қоры** - тіл саласының автоматтандырылған жүйесі. Бұл жүйе ақпаратты (информациялық) барлау міндеттерін де, тіл біліміндегі, тіпті жалпы филологиялық бағыттағы зерттеушілік қызметті де атқарады. Тіл жөніндегі деректердің қандайы болмасын ол лексикографиялық тұлғада ұсынылады. Лексикографиялық жағынан жүйеленген тілдік мәліметтердің барлығы да машинаға (компьютерге) лайықталып, лагоритмдер тіліне аударылады. Машиналық қордағы ақпараттарды шоғырландыратын бірегей түйін немесе түп қазық жеке сөз болып саналады. Себебі сөз — тілдің ең табиғи бөлшегі болып табылады. Машиналық қор - тілді зерттеп, тексеретін автоматтандырылған комплексті жүйе. Оған әр түрлі текстерімен, картотекаларымен, сөздіктермен деректендірілген ақпараттар, тілдік мәліметтер жинақталады. Тілдің машиналық қоры мынадай құрамнан тұрады: 1) машина қорының негізгі сөзтізбегі; 2) иллюстрациялық текстер қоры; 3) терминология қоры; 4) академиялық сөздік - грамматика қоры; 5) тіл процессорларының қоры; 6) лингво-статистикалық база; 7) лексографиялық база; 8) лингвистикалық алгоритмдер мен бағдармалар (программалар) қоры және т. б. бөліктер. Машиналық қор тек қана тіл туралы мәліметтердің архиві ғана емес, ол тіл жөніндегі жаңа білімдер қосатын, жаңа мәліметтер тауып беретін зерттеу лабораториясы. Машиналық қор жеке ғалымның өз зерттеу объектісіне жаңа тұрғыдан көз салуына, тіл құрылысының сырын тереңірек ашуға, адамның білім ерісіндегі олқылықтарының орнын толтыруға мүмкіндік береді. Қазіргі кезде Қазақстанның ұлттық ҒА-сының А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында қазақ тілінің Машиналық қорының жобасы белгіленіп, құрамдық бөлшектерінің кейбіреулері дербес түрде жұмыс істеуде. (Бұл жұмыстар филология ғылымының кандидаты, қолданбалы лингвистика бөлімінің меңгерушісі А. Қ. Жұбановтың жетекшілігімен жүргізіледі.). Көрнекті жазушы-драматург М. О. Әуезовтің 20 томдық толық жинағының текстері компьютердің жадына енгізіліп қажетті сөздіктер алынды. Жеке жазушының тілін зерттеуге бағытталған машиналық қор іске қосылмақ. Тіл білмі институтының ұзақ жылдар бойы жинап-терген 5 млн-ға жуық картотекалық қоры сұрыпталып - "Қазақ тілінің автоматтандырылған "Қазына" картотекалық қоры" деген атпен компьютер жадына енгізілуде. Қазақ тілінің машиналық картотекалық қоры тіл зерттеушілерінің көптеген жұмысын жеңілдету барысында болшағы зор болмақ.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Бәрібаев атындағы көше (Алматы)

thumb 
**Бәрібаев атындағы көше (Алматы)**

Көшеге мемлекет қайраткері, 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысына қатысушы, Жетісу облыстық мұсылмандар бюросының өкілі Жұбаныш Бәрібаевтың есімі берілген. Бәрібаев Жұбаныш (1898-1927) Верный уезіне қарасты Жылыбұлақ ауылында (қазіргі Алматы облысы) дүниеге келген.

Көше Медеу ауданында Горький атындағы саябақтың батыс жағында оңтүстікке қарай Мақатаев көшесінен басталып, Төле би көшесіне дейін созылып жатыр. Қаланың Гоголь, Қазыбек би, Айтеке би көшелерін қиып өтеді. Бұрынғы атауы - Каракольская көшесі. **Көшенің ұзындығы** - 970 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Бәкизат Сарманқызы Қайымова

**Бәкизат Сарманқызы Қайымова** (01.11.1929 жылы туған, Семей облысы, Аякөз қаласы) — тіл білімі маманы, филология ғылымының кандидаты (1963). Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының филология факультетін бітірген (1950). 1950—1954 жылдары ҚазКСР ғылым академиясының Тіл және әдебиет институтында қызметкер, осы институттың жанындағы аспирантураны бітірген (1954). 1957 жылдан еңбек демалысына шыққанша аталмыш институтта қызметкер. Филология ғылымының докторы, профессор А. Ысқақовтың жетекшілігімен "Қазақ тіліндегі етістіктен есім туғызушы аффикстер" деген тақырыпта кандидат диссертациясын қорғады. Лексикография саласында еңбек етті. 10-нан аса ғылыми мақала авторы.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілін зерттеушілер
Бейсембаев атындағы көше (Алматы)

thumb 
**Бейсембаев атындағы көше (Алматы)**

Көшеге белгілі қоғам қайраткері, Қазақ КСР Ғылым Академиясы академигі, профессор, Қазақстанға еңбек сіңірген ғылым қайраткері, тарихшы-ғалым Серікбай Бейсембаевтың есімі (Алматы қаласы мәслихатының 24.12.2003 № 26 шешімі мен Алматы қаласы әкімшілігінің 26.12.2003 № 5/764 қаулысы) берілген.

Көше Әуезов ауданындағы «Таугүл-3» шағынауданда орналасқан. Жандосов көшесінен басталып Әдилов көшесіне дейін созылып жатыр. Қаланың Мырзағалиев, Мұхамеджанов, Шайкенов, Мырзағұлұлы көшелерін қиып өтеді. Көшенің ұзындығы - 315 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Бейсеуов атындағы көше (Алматы)

thumb 
**Бейсеуов атындағы көше (Алматы)** - Көшеге қазақ саз өнерінің жарқын жұлдызы, әндері халық арасына кең тараған композитор, Қазақстан Республикасының халық әртісі Әсет Бейсеуовтің есімі (Алматы қаласы мәслихатының 02.07.2008 №126 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 14.07.2008 №3/555 қаулысы) берілген. Бейсеуов Әсет (1938 - 1996) Алматы облысында дүниеге келген. Ол артына 500-ден астам ән қалдырған. Композитордың «Гүлдер», «Шақырады көктем», «Армандастар», «Қайда да біргесің» және «Туған ел» сынды ән-жинақтары жарияланған.

Көше Медеу ауданында орналасқан. Көшенің ұзындығы - 1200 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Қарапайым сөйлеу тілі

**Қарапайым сөйлеу тілі** - белгілі бір стильдік мақсатпен сөздерді дөрекі, тұрпайы етіп қолдану тәсілдерін құрайтын сөйлеу тілінің бір түрі. Қарапайым сөйлеу тілінің құрамына мазмұны тұрпайылау, дөрекі сездер, диалектизмдер, жаргондар енеді. Бұлар жалпылама лексикаға қарағанда эмоциялды-эксперссивті бояуының күштілігімен ерекшелінеді. Әдеби тілде тағам дәм тәрізді сөздер сөйлеу тілінде *тамақ, ас* түрінде қолданылса, қарапайым — сөйлеу тілінде *нәпақа, қорек, нәр, ыстық* сияқты әртүрлі экспкерссивті бояуы бар сөздер арқылы көрінеді. Мысалы, Бізге алдымен ауқат жібер, оған қоса сауқат жібер (А. Тоқмағанбетов); Ауылда неше қазан болса, соның бәріне ыстық істеп, күніне бір-бір рет қорек беріңдер. (М. Әуезов). Сағила бір тостаған ішкені болмаса, басқа нәр татпапты. (С. Көбеев). Әйтеуір бала-шағаға нәпақа іздеп жүреміз ғой. (Ғ. Мұстафин). Сөздерді ауыспалы мағынада қолдану қарапайым сөйлеу тіліне тән қасиеттердің бірі. Ауыспалы мағынадағы бейнелі сөздер, сол сөз болатын зат не құбылысқа адамдардың жағымды не жағымсыз көзқарасын білдірудің құралы болып саналады. Бұлардың да, эмоциялдық қасиеті басым болып келеді. Сөйлеу кезінде олардың үйреншікті түрлері жиі қолданылады. Мысалы, - Жаман неме, маған бұрын келмей, әкеңе кеттің -ау! Жаман неме ! - дей беріп, қасына, құшағына немересі барғанда, "жаман неменің" артынан ілезде: — Қарашығым, қоңыр қозым... Абай жаным... - деп кемсеңдеп, жылауға айналып кетті. (М. Әуезов). Ойды астарлап, бейнелеп жеткізу құралдарының бірінен саналатын тұрақты сөз тіркестерін қарапайым сөйлеу тілінде көптеп кездестіруге болады. Фразалық тіркестердің қарапайым және тұрпайы түрлеріне мыналар мысал бола алады: **Қарапайым фразеологизмдер**: ауыз бастырық, ұзын етек, бақайынан келмеу, аузынан сілекейі шұбыру, т.б. **Тұрпайы фразеологизмдер**: қолының сұғанағы бар, сойған қасқырдай ыржиды, өлген балықтың көзіндей мөлиді, жырған сыйырдай қылды, т. б. Жаргон сөздер белгілі бір әлеуметтік топ тілінде кездеседі. Мысалы, құлап қалу, қуып кету, базар жоқ, (студенттер тілінде), т.б.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Бекежанов атындағы көше (Алматы)

thumb 
**Бекежанов атындағы көше (Алматы)**

Көшеге қазақтың сырнаймен, домбырамен ән, терме, толғау, жыр айту, айтысу дәстүрін дамытқан, өзінің бірегей ән-жыр мектебін қалыптастырған сазгер, ақын, әнші, композитор, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері Нартай Бекежановтың есімі (Алматы қаласы мәслихатының 2.07.2008 №114 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 14.07.2008 №3/551 қаулысы) берілген. Бекежанов Нартай (1890-1939) 
Қызылорда облысы Шиелі ауданында дүниеге келген.

Көше Әуезов ауданындағы «Қалқаман» шағынауданында орналасқан. Көшенің ұзындығы - 1200 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Бекмаханов атындағы көше (Алматы)

thumb 
**Бекмаханов атындағы көше (Алматы)** - Көшеге қазақтың елжанды азаматы, ұлтын сүюдің шынайы үлгісін танытқан қайраткер, көрнекті тарихшы ғалым, профессор, Қазақ КСР Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі Ермұхан Бекмахановтың есімі (Алматы қаласы әкімінің 15.08.1997 №433 шешімі) берілген. Бекмаханов Ермұхан (1915-1966) Павлодар облысында дүниеге келген. Қазақстанның XIX ғасырдағы тарихын әділ, бұрмаламай баяндалғандығын жазғаны үшін халық жауы атанған. Оның қазақ тарихының шешуші кезеңдерін таратып жазған тарихи еңбектері келешек ұрпақ үшін де құнды.

Бұрынғы атаулары: а)Советская көшесі; ә)Конституция көшесі. Көшенің ұзындығы - 1600 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Монополиялық шарт

thumb|Монополиялық шарт
***Монополиялық шарт*** - сыртқы сауда қарым-қатынастарында сатып алу-сату шарты немесе комиссия шарты. Ол бойынша сатушы (комбинат) белгілі бір шектеулі кезеңде және келісілген аумақта шартта көрсетілген тауарды сатпауға немесе комиссияға, шарт бойынша келісілген контрагенттен басқа ешкімге бермеуге міндеттенеді; сатып алушы (комиссионер) шартта көрсетілген тауарды белгілі бір уақыт ішінде тек контрагенттен сатып алуға немесе комиссияға қабылдауға міндеггенеді.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Тәрізді

**Тәрізді.** Бұл сөз тілімізде сияқты, секілді, сәйкес, ұқсас сөздерінің орнына қолданыла береді. 
«Олар дүниеге жаңа келген нәресте тәрізді» (Д. Әбілев, Арман.). Сөздің алғашқы шыққан төркіні — араб тілі. Арабша «тариз» тұлғасындағы сөз біздің түсінігіміздегі «түр,бейне, қалып» мағыналарының орнына қолданылады.
Арабтың бұл сөзі Сібірдегі түркі тілдеріне тарамаған. Тек қазақ, қырғыз т. б. тілдерге ауысып қалыптасқан.
Қырғыз тілінде де «тариз» тұлғасы кейде араб тіліндегі мағынасында көрінеді. Қазақ тілінде бұл сөздің «сияқты», «секілді» сөздерінің орнына жүруін дәлелдеп жату қажет бола қоймас. Өйткені, бір нәрсені екінші нәрсеге ұқсатудың ең басты шарты - солардың сыртқы бейне, түрі, қалпымен байланысты екенін ұмытпасақ болды. Осы себептен де «сәйкес, сияқты» сөздері орнына «бейнелес», «қалыптас» деп айта береміз.

## Дереккөздер
Ұра типті жинауыштар

Қуыс кеңістіктерін ұралар, яғни тау жынысы заттарының еруі немесе қайтадан кристалдануы нәтижесінде кейінірек қалыптасқан куыстар құрайтын жинауыштар. Синонимдері— "ұралық  жинауыштар "ұралы жинауыштар".

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Масыл болу

**Масыл болу** - арамтамақтық.

Жұмысқа құлқы жоқ, біреудің еңбегімен жатып ішуге дағдылану, арам тамақ болып, кесірін тигізу қазіргі қазақ тілінде осындай сез тіркесі арқылы да түсіндіріледі. «— Әй, балам-ай, кәрі әкеңнің мойнына өмір бойы масыл болып отыруың ұят қой» (Бал дәурен).

«Масыл болу» тіркесіндегі алғашқы — «масыл» сөзі не түркі, не моңғол тобындағы тілдерге тән еместігін жүйесі басқа — иран, араб тілдерінің дерегі анықтайды. Иран тілінің сөздігінде «мәслуб» сөзінің 1) айырылу, 2) тартып алу сияқты мағыналарын көрсете отырып, бұл сөз (мәслуб) араб тілінде басқа сөздермен тіркескенде — «бір заттан, нәрседен айырылу» деген мағынаға нұсқайтындығына бірнеше мысалдарды көлденең тарта келіп, иран тілінде —«мәслү болмәнфәэ» тұлғалы сөздіқ «кіріс, пайда келтірмейтін» деген мағынада қолданылатындығын айтады. Осы дерек бойынша, біздегі «масыл» сөзінің алғашқы шыққан төркіні араб тілі болады да, әуелгі мағынасы «бір нәрседен айырылу» дегенге нұсқайды. Біреуге біреудің масыл болуының бірнеше түрлері бар. Солардың ең жаманы—жалқаулық, бойкүйездікпен еңбектенгісі келмеу, дәлірек айтсақ, еңбек етуден айырылу. Әсіресе, парсы тіліндегі «мәслу болмәнфәэ» сөзі түркі тілдеріне, оның ішінде қазақ тіліне ауысқанда, келе-келе өз тіліміздің айту, сөйлеу дағдысымен «масыл болу» болып қалыптасқан да, мағынасы сол қалпында — пайда келтірмейтін (арам тамақ) қалпында қала берген.
 
## Дереккөздер


Санат:Мінез-құлық
Көмекші есімдер

**Көмекші есімдер** — негізгі сөздерге телене жұмсалып, олардың кеңістікке (мекенге), уақытқа (мезгілге) қатысын толықтырып, нақтылап тұратын сөздер. Оған *алд, арт, аст, қас, маң, жан, іш, туп, сырт, бас, бет, шет, түс, бой* сияқты толық лексикалық мағынасы жоқ сөздер жатады. Көмекші есімдер мекенді, заттың жақын-апыстығы (ауылдың шеті, жаны, төңірегі, маңы)\ қыры (көпірдің асты, үсті, бойы); аралығы (екі үйдің ортасы, екі көшенің арасы) тұрғысынан саралап атайды. Кейбір көмекші есімдер *қыс, жаз, түн* тәрізді сөздермен тіркәсіп келіп, оларды мезгілдікжағынан нақтылап, дәлдеп тұрады (қыстың басы, түннің ортасы). Көмекші есімдер өзі тіркескен негізгі сөздермен көбіне изафеттік байланыста қолданылады. Мысалы: өзеннің бойы, ауылдың сырты, қаланың маңы, құдықтың түбі, жолдың үсті, айдың ортасы, жылдың басы, аптаның аяғы т. б. Көмекші есімдер сөйлемнің дербес мүшесі болып жұмсалмайды. Негізгі сөздермен тіркесіп барып, сөйлемнің бір мүшесі болады: Мысалы, Ауылдың жаны — терең сай (Абай). Мұндағы ауылдың жаны — бастауыш қызметінде.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Тебірену

**Тебірену** Түсіндірме сөздіктегі мағынасы — бір нәрсеге жан дүниесі толқу, толғану. «Азын-аулақ өмірдің ішінде тебірене еске алатын сәттердің болғаны да жақсы екен-ау» (Ш. Құмарова, Қос шынар). Осы сөйлемде «тебірене» сөзі, сөз жоқ, қазіргі түсінігіміздегі «толғана» мағынасына сәйкес. Бірақ бұл тіл даму нәтижесіндегі кейінгі, туынды ұғым. Ертедегі түркі тілдерінде «тебрэ» сөзінің 4-5 мағынасы болған. Солардың ішінде алғашқысы — қазіргі түсінігіміздегі — «қимылдау, қозғалу». Ертедегі осы мағына қазіргі түркі тілдерінің кейбіреуінде сақталған. В. Радлов сөздігінде шағатай тілінде «тәбрән»—қозғалу, қимылдауды аңғартқан. Қазіргі хакас тілінде де «тибіре», «тибірен» сөздері дәл осы көрсетілген мағыналарда қолданылады. Қазіргі қолданылып жүрген «тебірену» сөзінің төркіні — түркі тілдері, ал тұңғыш мағынасы — қозғалу, қимылдау.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Қауесет

**Қауесет**. Алып қашты сөз, өсек-аяң, өтірік деп ұғындырады, қазіргі түсіндірме сөздікте. «Жылан ордасын көрген бақытсыздыққа ұшырайды» деген қауесет бекер» (Қ. Қайымов, Қызықты зоология).
Сөз төркіні парсы тілінен. Оларда: «һоу» тұлғалы сөз «сыбыс», «ұзын құлақ хабар» мағыналарында кездеседі. Біріккен сөздің екіншісі «һичид» бұл тілде — естілу дегенге мезгейді. Екі сөздің тіркеуі «һоу һичид» тұлғасын құрастырып, қазақ тіліне ауысқаннан кейін (һау ичид>һау ечид>қауесид>қауесет) дыбыстық құрамына дейін өзгеріске түсіп, мағынасы «сыбыс естілу» немесе «хабар естілу» болып қалыптасқан. «һау» сөзінің араб тілінде де кездесетінін мына төмендегі «қаулы» сөзінің төркінін іздестіруде сөз болмақ.

 
## Дереккөздер
Жұмахмет Мақаншыұлы Кішкенебаев

**Жұмахмет Мақаншыұлы Кішкенебаев** (1938 жылы туған, Қызылорда облысында, Қазалы ауданында) — тіл білімі маманы, филологиялық ғылым кандидаты (1973), доцент. Алматы шет тілдер институтының неміс тілі факультетін (1964), Москва мемлекеттік университетінің жанындағы Азия және Африка институтының аспирантурасын (1973) бітірген. 1964—1967 жылы Қызылорда педогогикалық институтында оқытушы. 1967—1972 жылы осында кафедра меңгерушісі. 1978 жылдан Қазақ мемлекеттік қыздар институтының шет тілдері кафедрасының доценті. *"Неміс тіліндегі етістіктен туған сын есімдер мен олардың қазақ тілімен ұқсастығы"* деген тақырыпта кандидат диссиртациясын қорғады. 10-нан аға ғылым мақ. авторы.
## Дереккөздер
Игеру

**Игеру** - меңгеру, басқару, іске асыру, пайдалану. 

Шындап келгенде, жөндей білу, жақсарта білу ғана меңгере білуге жеткізеді.
 
## Дереккөздер

Санат:Қазақ тілі
Қиғылық

**Қиғылық**, **қиғылық салу**. Қазіргі түсінігімізше — шатақ шығару," қырсығу; әлек салу. «Атқа мінгесемін деп, қиғылық салды» (Т. Әлімқұлов, Кері толғау.).
Сөз төркіні қай тіл екенін тап басып, ажырату қиындау. Өйткені түркі тілдерінің кейбіреулерінде, атап айтсақ, хакастарда: хыйғы — әкіреңдеу, айқайлау, туваларда: кыйгырыг — үндеу; туба-қижилерде: кыйгы — айқай. Бұл деректер сөздің алғашқы шыққан тегі түркі тілдері деуге толық мүмкіндік береді. Алайда, парсы тілінде «ғэиғ», «ғиһ» тұлғалары да «айқай» мағынасында қолданылады. Сібірдегі түркі тілдерінде «хыйғ» түбірлі сөздердің жиі кездесуіне қарағанда, түркі тілдерінен парсы тілдеріне ауысуы ықтимал. Қалай болғанда да, сөздің алғашқы мағынасы «айқайлау» екендігі анық.
 
## Дереккөздер
Мауқын басу

**Мауқын басу.** Түсіндірме сөздігімізде бұл сөз тіркесінің анықтамасы — құмарын қандырды, сағынышын
басты. «...Ырысты... Ұрқияны... бауырына қысып, мауқы басылғанша... сүйіп, ұзақ егіліп жылады» (С. Жүнісов,
Ақан сері.).

Қырғыз тілінде осы сөз тіркесінің алғашқысы «моок» болып тұлғаланып, «тілек, ықылас» мағынасында қолданылатынын білеміз де, оның бұл тілге араб тілінен ауысқандығынан да мәлімет аламыз. Бір ғажабы парсы тілінде де «моуһум» тұлғасы кездеседі де, мағынасы — қиал, елестеу дегендерге нұсқайды. Ал «тілек» мағынасы бұл тілде «мэйл» сөзі арқылы беріледі.

Біздің ойымызша, тіркесте кездесетін «мауқын» сөзінің төркіні араб тілі болғандығы шындық. Бірақ оның алғашқы мағынасы осы тілдің өзінде басқаша болған сияқты. Оған араб тілінде кездесетін «мағиқ» дыбыс құрамындағы сөздің «жылау, еңіреу» мағыналарында қолданылуы куә болғандай. Мұны «мауқын бассын» тіркесінің синонимі ретінде өзіміздің төл тіркесіміз «өксігін бассын» деген де анықтай түсетін тәрізді. Ал қазіргі — «құмарын» қандыру іспеттес мағыналар — кейін пайда болған — ауыспалы мағыналар деуге болады.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Итаршы, итаршы болу

**Итаршы, итаршы болу.** Қазақ тілі түсіндірме сөздігінде «итаршының жеке» түрғандағы мағынасы кішкене,
шәуілдек ит деп түсіндіріліп, «көне сөз» деген белгі қойылған. Ал, «Итаршы болу» тіркесі сойылын соғып, жарамсақтану сияқты мағына беретіндігі көрсетілген.
«Итаршының» кішкене, шәуілдек ит тәрізді мағынасын біз ертедегі жазба ескерткіштер дерегінен кездестіре алмадық. Алайда, көне түркі - сездігінде (итәрчи — құсбегі, сұңқар салушы (хандардың қол астындағы) адамдар деген мағынада ұшыратамыз (ДТС, 215). Хандар қарамағындағы мұндай адамдар жағымпаз, жарамсақтанғыш болатындығы әркімге де аян. Осындай
мінездерге үқсату, салыстыру нәтижесінде кейбір адамдарға «итаршы болу» атағы тағылып, қалыптасып кетуі
сенбестік нәрсе емес: **«Малшы болса да, итаршы болмаған кедей жақсы»** (Мұхтар Омарханұлы Әуезов, Абай жолы.).
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Мұнайлылық белгілер

**Мұнайлылық белгілер** - Мұнай кенорындарының  болуы мүмкіндігін білдіретін белгілер жиынтығы; "тікелей белгілер" және қосалқы белгілер" болып екі топқа жікгеледі. Тікелей белгілер: сұйық мұнайдың немесе мұнаймен қаныққан тау жынысытардың жер бетінен көрініс беруі; қатты түзілімдерінің (шайыртастардың, озокериттердің, кериттердің, антраксолиттердің) ашылымы; жанғыш газдың жер қойнауынан сыздықтай бөлінуі. Қосалқы белгілер: таушайыр кіріккен тау жынысы ашылымдарының ұшарасуы; жерасты суларының кейбір гидрогеологиялық көрсеткіштері (органикалық қосындылар, нафтенді ышқылдар, йодтың, бромның жоғарғы мөлшерлері); хлоркальцийлі және гидрокарбонат-натрийлі түрге жататын жерасты суларының жоғары дәрежеде минералдануы; сульфаттардың болмауы;
карбонатты және химиялық шөгінділерде күкірттің болуы; түз күмбездеріне таесілі қалқатастарда туыңды карбонаттар мен күкірттің ұшырасуы. Кез-келген ауданда мұнайдың ешбір белгілері болмауы сол ауданда мұнай кенорындарын ашу мүмкндігін түгелімен жоққа шығармайды.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Қит етсе

**Қит етсе**. Бұл тұлға — бірдеңе десе, сәл нәрсе жасаса деген мағыналарды иеленеді. «Мадияр мені неге үйден шығармайды. Қит етсе, кім көрінгеннен қызғанатын болды» (С. Омаров, Өмір.).
Қырғыз тілінде «кыйыт» сөзі — «ишара» мағынасында қолданылады. Өзіміздегі «ишара» сөзі — тек қимыл көрсетумен мәндес. Осыған қарағанда, «қит ету»—«қимылдау» сөзімен де синонимдес болмақ. Бұл тұрғыдан алсақ, сөз төркіні түркі тілдері болмақ.
 
## Дереккөздер
Темір жол транспорты (Қарағанды облысы)

**Темір жол транспорты**. Облыстық темір жолы транспорты Қарағанды көмір бассейнің жедел игерудің нәтижесінде 1930-жылдардың басында дами бастады.

1931 жылында ақпанда областық жері арқылы өтетін Петропавл-Қарағанды темір жолы пайдалануға берілді.

1985 жылында облыс жеріндегі темір жолдың ұзындығы 488 км-ге жетті.

Темір жол станцияларының категориялары:
* класқа жатпайтындары—Қарағанды—Сұрыптау,Жаңаауыл;
*1-класка жататындар—Қарағанды, Жаңа Қарағанды, Қарабас, Теміртау, Қарағанөзек (Үлкен Михайловка),
*2-класқа жататындар—Мырза, Май Құдық, Жаңа Дубовка, Нұра:
*3-класқа жататындар—Осакаровка, Үлкен Металлургия, Көкпекті (Солонички), Топар, Қарағайлы,Құлаайғыр, 
*4-класқа жататындар—Ақтасты, Шоқай, Ботақара, Ащысу, Талды, Шерубай-Нұра, Карьер.

Облыс ішіндегі темір жолы тармақтары: 
* Қарағайлы (248 км), Теміртау (25,3) және Топар (2,5км). 
Жүкең көпкелетін станцияларылары — Қарағайлы, Жаңаауыл. Өндірістік темір жолы торабы «Қарағанды көмір», «Қарағанды цемент», «Карбид», «Карметкомбинат» өңдірістік бірлестіктеріне, ТЭЦ-ке, машина жасау зауыттарына, Құрылыс индустриясының зауытттарына келетін жол тармақтарынан құралады. Негізгі торабына «Қарағанды көмір» бірлестігіне қарасты жүк тиеу, жүк түсіру басқармасының Жаңа Шығыс (19 км), Қарабас —Абай (8 км), Нұра—Углесборочная (22,8 км); Қарағанды металлургия комбинаттының Жаңаауыл —Углеродная (5,6 км), Жаңаауыл—Входная (6,3 км) түйісу жолдары жалғаскан. Тың темір жолының Қарағанды бөлімшесіне қарасты барлық түйісу жолдарының жалпы ұзыны—890 км, 1970 жылдан
бастап паровоздарды тепловоздар алмастырды.
Станциядағы рельсті ажыратушы және қосушытілдер, хабарлағыштар (сигналдар) электрлі орталықтандыру жүйесімен жабдықталған. Поезд құрастыру, вагондарды тіркеу,а ғыту, тұйық жолға апару жұмыстарында радио байланысты пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Қарағанды облысы
Келес орамы (Астана)

**Келес орамы** Бұрынғы атауы №31 қысқа көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ).
Келес орамы Қалба көшесінен басталып, Ақыртас көшесінде аяқталады.
Ұзындығы - 323,5 м.

Келес - Сырдария алабындағы өзен. Түркістан облысының
Сарыағаш, Қазығұрт, Шардара аудандары арқылы ағып өтеді.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Іздеу белгілері

** Іздеу белгілері** ( **[[сипат]]тары**) - Нақтылы өңірде нақтылы пайдалы қазба кенорындарының бар екендігін немесе табылып қалу мүмкіңдігін көрсететін белгілер жиынтығы.

## Дереккөздер


Таужыныстар

Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Қарлығаш Қадашқызы Қадашева

**Қарлығаш Қадашқызы Қадашева** (5. 3. 1954 жылы туған, Қарағанды облысында, Қарқаралы ауданында, Нүркен ауылы) — тіл білімі маманы, филологиялық ғылым кандидаты (1993), доцент. Қазақ мемлекеттік университетін бітірген (1976). 1980—1985 жылы Қазақ мемлекеттік университеті филология факультетінің сырттай бөлімінде аға әдіскер. 19861994 жылы қазақ тілі кафедрасында оқытушы, 1994 жылдан Қазақ мемлекеттік заң университетінде қазақ, орыс және шығыс тілдері кафедрасының меңгерушісі.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Максим Горький көшесі (Астана)

**Максим Горький көшесі (Астана)**-*Максим Горький* көшесі Шығанақ көшесінен бастапып, Н.Ирченко,
Ә.Жанбосынов, И.Грязнов, Кенесары көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 638,8 метр.
Максим Горький (1868-1936) - орыс жазушысы. Оның қаламынан
туған «Ана», «*Артамоновтар ісі*», «*Клим Самгиннің өмірі*», «Менің
университеттерім» повестері, пьесалары дүние жүзіне кең тараған.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Итию

**Итию**. Қазіргі түсінігіміз бойынша, *«құлап кетердей, ілгері қарай еңкею, итіну»* мағыналарында көрінеді (10 томдық түсіндірме сөздіктен). Мысалы, *«Олар отқа итие, бірік-бірі ықтай берді»* (А. Жүнісов. Өмір ізі.).
Егер «Түсіндірме сөздіктегі» осы сөздің мағынасына берілген анықтамаға бой ұрсақ, «итию» дегеніміз «итінудің» синонимы қалпында көрінеді. Міне осындай сөз
түсінігіне күмәндану туған шақта, оның тарихына үңілу қажеттігі пайда болады.
Қырғыз тілінде «итий» сөзінің мағынасы «рахит» ауруын білдіреді (К. Юд. КРС, 305). Біздің байқауымызша, мұндай ауруға ұшыраған адамның (кішкене балаларда болатын ауру) қол-аяғы жіңішкеріп әрі қисайып, дене құрылысы ұсқынсыз өзгеріске ұшырайды.
Сондықтан да «итию» сәзінің «итіну»-ге синоним болуы екіталай.
Сөйтіп, біз әңгіме етіп отырған «итию» етістігінің төркіні — «итий» аурумен ауырған адам денесіне ұқсату нәтижесінен пайда болған сияқты.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Рабиға Таурбайқызы Мендекинова

**Рабиға Таурбайқызы  Мендекинова** (21.12.1933 жылы туған, Қостанай облысы, Ленин ауданы) — тіл білімі маманы, филология ғылымы кандидаты. Қазақ мемлекеттік қыздар институтының филология факультетін бітірген (1956). Мектепте және жоғары оқу орындарында қызмет атқарды. Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі бола жүріп, ғылыми-зерттеу жүмысымен шұғылданып, кандидаттық диссертация қорғады. Осы университетте профессор болып қызмет істеді. 
## Шығармалары:
*Тюркизмы в языке русских писателей Казахстана. А., 1996; 
*Пособие пo русскому языку для студентов-казахов. А., 1987; 
*Практический курс русского языка. А., 1994.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ тілі
Мәлік Ғабдуллин көшесі (Астана)

**Мәлік  Ғабдуллин  көшесі (Астана)**-Ғабдуллин көшесі Ә.Исмайылов көшесінен басталып, Абай даңғылында аяқталады. Рамазан, Жәнібек тархан, Ақмола, Ағыбай батыр, А.Иманов,
Баянауыл, М.Дулати, Кенесары, Отырар көшелерімен қиылысады. Ұзындығы -1208,4 метр.
*Мәлік Ғабдуллин* (1915-1973) - қазақ жазушысы, әдебиет
зерттеушісі, қоғам қайраткері, филология ғылымдарының докторы, профессор. *КСРО Педагогикалық Ғылым Академиясының академигі*,
Кеңес Одағының Батыры, Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген ғылым
қайраткері.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Келешек қысқа көшесі (Астана)

**Келешек қысқа көшесі** Бұрынғы атауы №5 қысқа көше. *«Көктал»* тұрғын алабы. Келешек қысқа көшесі Жаңақоныс көшесінен басталады. Ұзындығы - 277,5 м.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері