open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Орақ (Қазан хандығы)

**Орақ** — ақсүйектердің көрнекті өкілі, Қазан хандығының саясаткері. Орыс жылнамаларында оны «Қазан мырзаларының мырзасы» деп атайды, шамасы, қарашалардың қатарына жатты. Қазандағы шығысшыл саяси топты басқарды.

## Өмірбаяны
1490 жылдардың ортасында, Қазанды Мәскеу кінәзі ІІІ Иванның қолшоқпары Мұхамметәмин басқарған кезде және орыс елшісінің хандық істеріне араласуы қиқарланған сипатқа әкелді. Орақ Келахмет, Садыр мен Ағыш мырзалармен бірге үкіметке қарсы оппозицияны басқарды. Олар шығыс көршілерінің әскери қолдауына сүйенді. Сібір ханзадасы Мамық хан тағына үміткер ретінде ұсынылды.

1495 жылдың көктемінде Мамық көп әскерімен Қазанға аттанды, бірақ Қазан үкіметі Мәскеуден қолдау сұрады. Мұхамметәминге көмекке Төменгі Новгородтан жасақ жіберілді; осы жасақ жақындаған кезде шығыс тобының басшылары астанадан қашып кетті. Орыс жасағы Қазанға кіріп, оны қорғауға дайындалды, бірақ Сібір әскері орыс әскерінің келуі туралы естіп, шабуылды тоқтатты. Қауіп өткенін ескеріп, орыс жасағы Ресейге оралды. Содан кейін Сібір әскері күтпеген шабуылмен Қазанды басып алды. Ханзада Мамық хан болып жарияланды.

Алайда Мамықтың қылығы Қазан тұрғындарының наразылығын тудырды. Мамыққа қарсы оппозицияны көптеген жақтастарын өз жағына тартқан Келахмет (Қазан хандығы) басқарды, бірақ Орақ мырза басқарған шығысшыл тобының едәуір бөлігі өз сеніміне адал болып қалды. Мамық хан Қазан хандығына тәуелді Нократ жеріне қарсы жорыққа шықты. Келахмет және жаңа ханның басқа да қарсыластары бұл жорықты мемлекеттік төңкеріс және байырғы орыстық саясатты қалпына келтіру үшін пайдаланды. Олар Қазанға оралып, ханды тақтан тайдырды деп жариялап, азаматтарды қолдауға шақырды. Қала дереу нығайтылып, бекініс қақпалары жабылды. Мамық хан тағына орала алмай, Сібірге қайтып кетті. Орақ мырза бастаған жақтастарының біразы онымен бірге көшіп кетті.

1499 жылы Орақ Қазанды басып алып, Сібір әулетін Қазан тағына қайтаруға тырысқан Мамық ханның інісі ханзада Ағалақты қолдады. Алайда, Қазан үкіметі Ресейден әскери қолдау алып, шабуыл тойтарылды.

## Әдебиет
* Похлебкин В. Татарлар және Рүс
* Худяков М.Г. Қазан хандығы тарихының очерктері. "ИНСАН", Мәскеу, 1991.

Санат:Қазан хандығы
Санат:Татар мырзалары мен бектері
Қаракүш

**Қаракүш** (XV екі. жар. — XVI ғ. басы) — екі рет Қазан ханбикесі болған, Ноғай биі Жамқұршының қызы.

Бірінші күйеуі — Қазан ханы Илһам, онымен бірге Вологдаға жер аударылды. Ноғайлар мен Сібір ханы Ибақ Ресей үкіметіне бірнеше рет ханды немесе тек Қаракүшті ноғай ордасына босату туралы өтініш жазды.

Илһам Вологдада қайтыс болғаннан кейін Қазан ханы, Мәскеу итаршысы, Илһамның қандас бауыры Мұхамметәминге тұрмысқа берілді. Бұл неке Мұхамметәмин Мұса бидің қызы, яғни Қаракүштің бөлесі, ноғай бегімі Фатимамен үйленгеннен кейін бірден орын алды. Осылайша, Қазан ханы екі ағайынды — ең маңызды ноғай көсемдері Мұса мен Жамқұршының қыздарына үйленді.

## Әдебиет
* В. В. Трепавлов. Ноғай ордасы тарихы. Мәскеу. «Восточная литература» баспасы, РҒА.

Санат:Қазан хандығы
Санат:Ханбикелер
Санат:Тарих
Санат:Тарих бойынша аяқталмаған мақалалар
Санат:Тарихи тұлғалар
Ғабделлатиф хан

**Ғабделлатиф хан** (, *Габделлатыйф*, **عبداللطیف**‎; шам. 1475 — 19 қараша 1517, Мәскеу) — Қазан ханы (1497—1502), Ибраһим хан мен Нұрсұлтанның ұлы, Гауһаршадтың ағасы.

## Өмірбаяны
1479 жылы оны анасы Қырымға алып кетті. 1490 жылдардың басында III Иванның қызметіне кіріп, Звенигородты енші жер ретінде алды. Қазан ақсүйектердің қолдауымен Мамық ханның орнына келді. Алдымен Ұлы Мәскеу кінәздігіне бағытталды. 1499 жылы наурызда Мамық ханның інісі Ағалақ Орақпен бірге 80 мыңдық әскермен Қазанға аттанды. Қазан ханына көмектесу үшін III Иван кінәз Федор Иванович Бельский, кінәз Семен Романович Ярославский, Юрий Захарьич және кінәз Даниил Васильевич Щени бастаған әскер жіберді.

Алайда, ол дербес саясат жүргізе бастағаннан соң 1502 жылы қызметінен босатылып, Белоозероға айдалды.

1508 жылы қаңтарда Қырым ханы І Меңлі Герей, анасы Нұрсұлтан мен ханзада Мехмет Герейдің кепілдіктерімен босатылып, Юрьевец-Повольскийді өзінің еншісі ретінде алды. 1508 жылы 29 желтоқсанда оны енші жер билеушісі ретінде танытын Ресей үкіметі онымен келісім жасады. Алайда Абдул-Латиф өзінің ұлттық саяси көзқарастарынан бас тартпады. 1512 жылы мамырда I Меңлі Герейдің ұлдары Ахмет Герей мен Бұрнаш Герей бастаған қырым татарлардың шабуылына ықпал етті деп айыпталып, қамауға алынып, мүлкінен айырылды. Белгісіз себептермен шежіреші Юрьевецті емес, одан Кашираны тартып алғанын айтады. Немесе бір жерде жаңылыс кетті немесе Ғабделлатифтің иелігі бір кездері ауыстырылған.

1516 жылы Қазан ханы Мұхамметәмин ұзаққа созылған аурумен ауырады. Ғабделлатифті қамаудан босатып, оны тақтың заңды мұрагері деп тану туралы өтінішпен Шаһ Хұсейін сейіт, Шаһ Жүсіп мырза және Бөзек бақшы тұлғасындағы елшілік Қазаннан Мәскеуге келді. Келіссөздерден кейін Ресей үкіметі Ғабделлатифті мұрагер деп танып, оны қамаудан босатты, бірақ оған Кашираны басқаруға беріп, оны Қазанға жібермеді.

1517 жылы 19 қарашада Мұхамметәмин қайтыс болардан бір жыл бұрын Ғабделлатиф белгісіз себептермен қайтыс болды.

## Сілтеме
* С. М. Соловьёв Ежелгі заманнан бері Ресей тарихы. 5-том . 2-бөлім. 2-тарау 
* Ғабделлатиф хан «Родоводе» сайтында. Бабалар мен ұрпақтар шежіресі

Санат:Қазан хандары
Санат:Тоқа Темір әулеті
Кашира

**Кашира** — Ресейдің Мәскеу облысындағы қала. Ол әкімшілік-аумақтық бірлікті (әкімшілік аумағы бар облыстық маңызы бар қала) және аттас муниципалды құрылымды Кашира қалалық ауданын құрайды.

Ока өзеннің оң жақ жағалау айлағы, Мәскеуден оңтүстікке қарай 90 км жерде орналасқан Мәскеу облысындағы ең көне (1356 жылдан бастап) қалалардың бірі. Мәскеу темір жолының Павелецкий бағытындағы теміржол вокзалы. Ступино-Кашира агломерациясы орталықтарының бірі және оның екінші үлкен қаласы. Халық саны (2015 ж. қарашасында қосылған Ожерелее қаласын қоса алғанда) - 47 392 адам (2020).

## Қала елтаңбасы
left|thumb|100px|Елтаңба (1778)
1778 жылы бекітілген Кашираның елтаңбасының гералдикалық сипаттамасында: «Көлденең сызықпен екіге бөлінген қалқан: қалқанның жоғарғы бөлігінде көгілдір өрісте алтын креш, ал төменгі бөлігінде күміс өрісте құрттаған қара қанаттары бар және алтын тәж таққан Зиланттың Қазан елтаңбасын бейнелейді, бұл ұлы кінәз Василий Иоанновичтің басқаруындағы осы қала Қазан ханы Әбділ Летифке мұраға берілген деп еске салады; ал, қалқанның жоғарғы бөлігі оның сол кезде де Ресей мемлекетінен кетпегендігін көрсетеді».

## Атауы
М. Фасмердің айтуы бойынша, қала атауы Тула диалектісіндегі кошира «қой қорасы» шыққан деседі.

В.Н.Топоровтың айтуы бойынша, Кашира өзінің атауын Каширка өзеніне міндеттейді, оның қасында Оканың сол жағындағы Окаға құятын жерде, жұмсақ жағалауында қала бастапқыда орналасқан. Өзен атауының Балтық гидронимиясындағы параллелдері бар.

Тағы бір нұсқаны Е.М.Мурзаев баяндайды. XIV ғасыр шежіресінде Кашира Кошира деп аталады. Сондықтан топоним түрікше «кош» (кепе, қоныс, сүт фермасы, тұрақ), немесе «кешир» (өзенді кесіп өтетін өткел) байланысты, өйткені дәл осы жерде Ока өзенінің ыңғайлы және күзетілетін өткелі болған.

## Тарихы

## Дереккөздер

Санат:Кашира
Сартақ сұлтан

**Сартақ сұлтан** (1615, Түркістан — 1646) — Есім ханның кенже ұлы.

## Өмірбаяны
Сартақ сұлтан қазақтың ханы Есімнің отбасында дүниеге келген. Сартақ сұлтан Жәнібек хан мен Жәңгір ханның туған бауыры болған. А. Левшиннің айтуы бойынша Жәңгір ханның Сартақ сұлтан есімді бауыры болған; оның Құзырет сұлтан атты ұлы болды, ал соңғысында 1718 жылы Ұлы Петрге хат жазған Қайып хан деген ұлы болды.

Тарихта Сартақ сұлтан туралы мәліметтер өте аз. 1646 жылы Батыр қонтайшы Қазақ хандығына қарсы жаңа жорық жасағаны белгілі. Қазақтар жеңіліп, Жәнібек ханның інісі Сартақ сұлтан әйелдері және қызметшілерімен бірге тұтқынға түседі. Хошоуыттар көсемдерінің бірі Күнделі тайшының адамдары тұтқын қазақтар болған қонтайшы керуеніне шабуыл жасағаны көңіл аудартады. Күнделі тайшы туысы және текті тұтқын Сырдақ сұлтанды құтқарып алуға тырысты. Алайда, тосқауыл сәтсіз болып, Күнделі тайшы 250 адамынан айырылып, шегінуге мәжбүр болды.

## Сілтеме
* II Жәнібек хан XVII ғасырдағы қазақ мемлекетінің тарихында

Санат:Төрелер
Санат:Қазақ сұлтандары
Есберген Іңірбайұлы

**Іңірбаев Есберген Іңірбайұлы** (1950 жылдың 22 қарашасы күні дүниеге келген) – журналист.

## Өмірбаяны
Есберген Іңірбайұлы Түрікменстан облысы, Красноводск ауданы, Қашоба ауылында 1950 жылдың 22 қараша күні дүниеге келген. 1978 жылы ҚазМУ-дің журналистика факультетін, 1988 жылы Ташкент Жоғ. Партия мектебін бітірген.

## Карьера
1968-86 ж. Красноводск ауданында қазақ тілінде шығатын “Жұмысшы” газетінің әдеби қызметкері, тілшісі, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшысы, редакторының орынбасары болып жұмыс істеді. 1987-93 ж. газеттің редакторы, 1993-94 жылдары Маңғыстау облысының архивінің бас маманы қызметтерін атқарды. Ал 1994 жылдан бері облыстық телерадио компаниясы төрағасының орынбасары болып жұмыс атқарып келеді.

## Сіңірген еңбектері
Іңірбаев Есберген І. Бөкенбаевтың “Тоғыз қайық” (Алматы, 1991), “Тоқабай Құрмаш” (Ақтау, 1994), “Боздақтар” (Алматы, 1995) кітаптарын құрастырған. Ол журналистика жанрларының әр алуан саласында 500-ден аса материал жариялаған. 1981 жылдан бері Журналистер одағының мүшесі.

## Марапаты
Ол кісі 1977 жылы Түрікменстан Компартиясы Орталық комитетінің мерекелік Құрмет грамотасымен марапатталған

## Дереккөздер
Маңғыстау энциклопедиясы
Базалық станция

Жалпы радиобайланыстағы **базалық станция** — соңғы абоненттік құрылғылар тобына орталықтандырылған қызмет көрсетуді жүзеге асыратын қабылдау-тарату аппаратурасының жүйелік кешені.

Мысалы, жердегі шағын көлемді мобильді рациялармен байланысты ұйымдастырған кезде стационарлық антенна және қалған шығыс қуатына қарағанда жоғары радиостанция орнатылады. Ол қажет болған жағдайда сигналды қайта таратуды жүзеге асырады, ал оның операторы эфирдегі жағдайды бақылайды.
нобай|Ұялы байланыстың базалық станциясы

## Дереккөздер

Санат:Ұялы байланыс
Санат:Радиобайланыс
Сайып Керей хан

**Сайып Керей хан** (**Сахиб Керей**; 1830–1847) — Бөкей Ордасының соңғы ханы (1845–1847), Жәңгір ханның (1823–1845) екінші әйелі Фатима ханымнан туған үлкен ұлы әрі мұрагері.

## Өмірбаяны
Жас Сайып Керей сұлтан Санкт-Петербургтегі императорлық Паже корпусында оқыды. Жәңгір хан билігінің соңында патша үкіметіне сүйікті ұлы Сайып Керейді өзінің орнына мұрагер етіп тағайындау туралы өтініш жіберді. 1840 жылы Жәңгір хан Ресей императоры Николай Павловичтен Паже корпусында оқығаннан кейін Сайып Керейді хан тағының мұрагері етіп бекітуге келісім алды.

1845 жылы 11 тамызда билігінің 22-жылында Бөкей Ордасының ханы Жәңгір хан қайтыс болды. Оның сүйікті әйелі Фатима, Сахибтің анасы, хан тағын үлкен ұлына беруге тырысып, оны хан ордаға шақырады. Бөкей Ордасын басқару үшін 15 жасар Сайып Керей ханға қамқоршылар кеңесі құрылды. 1845 жылдың күзінде Орынбор генерал-губернаторы В.А. Обручевтің қысымымен Сахиб Керей хан Паже корпусында оқуын жалғастыру үшін Санкт-Петербургке оралып, хан ордадан кетуге мәжбүр болды.

1847 жылы шілдеде патша үкіметі Сайып Керей ханға кінәздік атақ пен Шыңғыс есімін берді, ол өз еліне кетуге рұқсат алды. Санкт-Петербургтен қазақ даласына бара жатқан жолда Сахиб Керей хан кенеттен қайтыс болды. Сайып Керей қайтыс болғаннан кейін Бөкей Ордасындағы хан билігі жойылды.

## Дереккөздер

Санат:Төрелер
Санат:Қазақ хандары
Ангора қояны

**Ангора қояны **— ұзын, жұмсақ жүні бар қоян түрі.

## Тарихы
Француз патшалығы Angora қоянын үй жануарлары ретінде пайдаланды. XVIII  ғасырдың ортасынан бастап, содан кейін бұл әдет Еуропа континентінің қалған бөліктерінде қолданылды. Ангора қоян АҚШ-та ХХ ғасырдан бастап пайда болды. Өте жұмсақ мінезімен ол тез арада керемет үй жануарына айналды.

## Сипаттамасы
Ангора қоянының салмағы табиғатына байланысты 2-6 кг болып келеді. Ал жүнінің ұзындығы 80 см-ге дейін жете алады. Жүнінің түсі көбіне ақ, бірақ басқа түстілері де кездесе береді. Ангора қояны 12 түсті бола алады. Олар орта есеппен 5-7 жыл өмір сүреді. Ангора қояндары - бұл өте бейбіт жануар, олар басқа тұқымдарға, мысалы, ойыншық қояндарға қарағанда сәл тыныш. Мүмкін, бұл сипаттама мұндай ұзын шаштармен қозғалу кезіндегі қиындықтармен байланысты болуы мүмкін, сондықтан олар тыныштық пен тіпті қозғалғыштықты қалайды. Ангора қояндары 30 ºC-тан аспайтын ортада өмір сүре алмайды, бірақ олар өте төмен температурасы 10 ºC-тан төмен жерлерде тұра алмайды. Оларға өте кең жерлерде өмір сүру ұсынылады, сондықтан сіз өзіңізді еркін қозғалуға және ойнауға ыңғайлы торға ие болуыңыз керек.

## Қоян түрлері
**[[Ағылшын]] Ангора қояны**- қалыптасқан Ангора қояндарының төрт түрінің ең кішкентай тұқымы, олардың басым көпшілігі үй жануарлары болып табылады. Олардың диаметрі не бәрі он бір (11) мкм шашты, ангораның шашы жұқа және жұмсақ болып табылады.
**Француз Ангора қояны**: Оның домалақ беті мен құлақтары түзу шаштары бар. Француз Ангора қоянының денесі дөңгелек пішінді, салмағы 4-тен 5 кг-ға дейін. Француз Ангора қояндары әртүрлі түстермен келеді.
**Үлкен Angora қояны**: Ангора қояндарының басқа тұқымдарына қарағанда көп жүн өндіреді. Оның денесі өте ыңғайлы және өте тығыз жүн қабаты бар.Үлкен Angora қоян - бұл төрт түрдің ішіндегі ең үлкен Angoraқоян және оның шамамен салмағы 4,5-тен 6 кг-ға дейін жетеді. Бұл  Angora қояндары, ең алдымен, жоғары сапалы жүндерімен өсіріледі. Олар сондай-ақ жақсы үй жануарлары бола алады.
**Атлора сатина қоян**: Сатина ангора қоян - орташа мөлшерлі қоян және салмағы 3-тен 4,5 кг-ға дейін. Бұл Ангора қоян тұқымы 7 жылдан 12 жылға дейін өмір сүреді.Оның жүні жарқын атласты, ол Ангора қояндарының басқа тұқымдарына қарағанда әлдеқайда жұқа, әлдеқайда жұмсақ және жібектей. 

## Күтім
Енді Ангора қоянына қандай күтім жасау керектігі туралы бірер сөз. Бұл бір ерекше сүйкімді жаратылыс үй жануарына жатады. Дегенмен бұларды күту басқа қояндарға қарағанда, әлдеқайда қиындау. Қиын дейтініміз – оларды бір аптада кемінде екі рет тарап тұру керек. Жүндеріне тұрақты түрде күтім көрсету қажет.

## Тағы қараңыз
* Қоян
* Ангора

## Дереккөздер

Санат:Жануарлар
Санат:Қоян
Санат:Ангора
Арслан хан

**Арслан хан** (, *Арслан*, **ارسلان**‎; қай. 24 сәуір 1626, Қасым) — Қасым ханы (1614 тамыз – 1626 сәуір). Ол Сібір ханы Әлидің ұлы және Көшім ханның немересі болған. Тәж киюдің алдында оны Сібір ханзадасы деп атаған.

## Өмірбаяны
1598 жылы Сібір ханы Көшімді тарлық қолбасшы Андрей Воейков жеңді. Оның көптеген әйелдері, балалары мен немерелері тұтқынға алынды. Тұтқындардың арасында Көшімнің үлкен ұлы Әлидің әйелі Ханзада, ұлы Хансүйер, қызы және өгей ұлы Арсланмен бірге болған. Біраз уақыттан кейін тұтқындар Қасымға Ораз Мұхаммед ханға және Бежецкий Верхке Сібір ханзадасы Мәметқұлға босатылды. Бәлкім, Арслан Қасымда тұрақтап қалды.

1603/04 жылы Арслан Борис Годуновтың қабылдауында болды.

1610/11 жылы өлтірілген Қасым ханы Ораз Мұхаммедтің көптеген татарлары Арсланның аяғына бас ұрды.

1612 жылы мамырда Минин мен кінәз Пожарскийдің жағында болды.

1614 жылы 6 (16) наурызда Арслан Қазан сарайының орденінен алғыс хат алып, Қасым ханы атанды. Алайда ресми түрде 6 (16) тамызда ғана хан болып жарияланды.

Оның сарайындағы қызметшілердің ішінде 25 адам - қасымдықтар, 11 - сібір татар, 7 - ноғай, 5 - орыс, 6 - басқа болды.

1616, 1617 және 1623 жылдары Мәскеуге патша Михаил Федоровичпен кездесуге келді.

1621 жылғы 16 (26) қазандағы жарлықпен хан билігі едәуір шектелді, қызмет етіп жатқан татарларды - кінәздерді, мырзаларды және қарапайым казактарды соттау, сондай-ақ бұрын өзіне және оған дейін Ораз Мұхаммед ханға тиесілі болған сот алымдарын жинау құқығы Қасым әскер басына өтті. Оның қарамағында оның басыбайлылары мен посад аламлары ғана қалды.

Өзіне бағынатын адамдар арасында православиенің таралуына кедергі болды. Мәскеуге бірнеше рет шағымдар, сондай-ақ патша Арслан Әлиұлы жаңадан шоқынған татарлар мен орыс халқын «мұсылмандағаны» туралы хаттар келіп түсті.

## Әйелдері мен балалары
* Салтан бике;
* Фатима Сұлтан, Шаһқұлдар сейіті Ақмұхамметтің қызы (шам. 1605),
** қызы Алма бике, Мәметқұл ханзадаға тұрмысқа шықты, 
** ұлы Сейітбұрхан;
* Нақ Салтан, Сібір мырзасы Есіней Қарамышевтің қарындасы, (1613/14—1619/20);
* Қарашай, Ебірдей абыздың қызы, Әзім Көшімовтың жесірі (шам. 1615),
** қызы Салтықай 1616 ж. туғ.

## Арслан Әлиұлының кезіндегі Қасым әскер басылары
* Иван Степанович Большой Колтовский (1613—1614);
* князь Семён Григорьевич Звенигородский (1614—1616);
* Семён Афанасьевич Бартенев (1616);
* Григорий Иванович Феофилатьев (1616/17—1617/18);
* Иван Гаврилович Бобрищев-Пушкин (1618/19—1619/20);
* Никита Григорьевич Полтев и Григорий Григорьевич Калединский (1620 — 8 маусым 1621);
* Абросим Иванович Лодыженский и Иван Вышеславцев (8 маусым 1621 — ақпан 1623);
* Андрей Фёдорович Наумов и Иван Фёдорович Кикин (25 маусым — 11 шілде 1623);
* Иван Константинович Шетнёв (25 мамыр 1623 — қаңтар 1625);
* Алексей Терентьевич Чубаров (қаңтар 1625 — қараша 1626).

## Әдебиет
* Беляков А. В. Арслан Әлиұлы — Қасымның соңғы ханы // Рязанская старина. 2004—2005. Вып. 2—3. — Рязань: Край, 2006. — С. 8—30;
* Вельяминов-Зернов В. В. Қасым хандары мен ханзадалары туралы зерттеу. Ч. 3. — СПб., 1866.

## Сілтеме
* 

Санат:Қасым хандары
Санат:Көшімоғлылар
Санат:XVI ғасырда туғандар
Фатима Сұлтан

**Фатима Сұлтан бегім** (, *Фатыймасолтан*, **فاطمه سلطان**; қай. шам. 1681) — Қасымның соңғы билеушісі, бегім (1679-1681), Қасым билеушісі Арслан ханның әйелі және оның ұлы, Қасым билеушісі Сейітбұрхан ханзаданың анасы (шоқынғаннан кейін Василий Арсланович). Баласы Сейітбұрханның кәмелет жасына толмаған шағында әкесі Ақмұхаммет сейіт екеуі оның қамқоршысы болған. Текті Қасым әулеті Шаһқұлдар сейітінен шыққан.

Аңыздардың біріне сәйкес, Қасымдағы Старопосад зиратында Ауған Мұхаммет сұлтан тақиясының жанында орналасқан Арслан ханмен бірге бір тақияда жерленген. Тақия ғимараты аман қалған жоқ. 1863 жылы профессор В.В. Веляминов-Зернов зиратқа барғанда, Ауған Мұхаммед кесенесінің оң жағында, іргетастың іздері мен кірпіш үйілген шұңқырды тапты. Жергілікті тұрғындар зерттеушіге тіпті 60 жыл бұрын бұл жерде екі қабатты тақия болғанын айтты (шамасы ғимарат жертөлесімен бір қабатты болған).

Шаһқұлдар шежіресінде В.В. Веляминов-Зернов келесі жазбаны тапты:

«Біздің бабамыз Жақып Сейіт Елатма қаласында текті адам болған. Бірде Ескі қала тәрізді қыстақтан бір әйел Арслан хан мен Фатима Сұлтан жерленген тақияның астындағы Ескі посадқа көтеріліп, патшалардың кебіндері мен басқа заттарды ұрлап кетеді. Жақып Сейіт бұл әйелді сол тақияда асып қойды».

## Әдебиет
* *Вельяминов-Зернов В. В.* Қасым хандары мен ханзадалары туралы зерттеу. Ч. 3. — СПб., 1866.
* *Сафаров М. А.* Фатима Сұлтан және ескі Қасымның аңыздары // http://www.islamrf.ru/news/culture/legacy/41201/ 

Санат:Қасым хандары
Жаныш сұлтан

**Жаныш сұлтан** — қазақ сұлтаны, Жәнібек ханның бесінші ұлы.

## Өмірбаяны
Хайдар мырзаның айтуы бойынша, 1513 жылы Жәніш сұлтан алпыс жас шамасында болған және ол басқа қазақ сұлтандарымен бірге Шу алқабында Моғолстан ханы Сейітпен кездескен. Ол туралы толығырақ ақпарат «Михман-наме-йи Бұхарада» келтірілген. 1509 жылы қаңтарда Шайбани хан Бұхарадан далаға қазақтармен күресу үшін аттанды, деп жазады осы қысқы жорыққа қатысушы Ибн Рузбихан. Ақпанда әскер Үзкентке келіп, Сырдариядан өтті. Шайбани ханның салтанатты шеру «он күндік қозғалыстан кейін біртіндеп Қара Абдал аймағына жетті және ол қазақтардың қыстақтарының ортасына жақын болды. Ол қазақ сұлтандарының біріне бағынатын рулық қауымның киіз үйі. Олардың жоғарғы билеушісі қазіргі уақытта Жәніш сұлтан еді. Оның Тыныш сұлтан деген ағасы, осы сұлтанның киіз үйіне жақын жерде орналасқан. Олардың әрқайсысының ұлысында елу мыңнан астам көрнекті қазақтар бар, олардың әрқайсысы даңқты жауынгер және лайықты батыр. Шайбани хан «Жәніш сұлтан ұлысына» шабуылға шығатын жасақ құрып жіберді. Жау әскерінің жақындағаны туралы қауесет тараған кезде «Жәніш сұлтан ұлысының адамдары бір жерге жиналды. Олардың саны отыз мың адамнан асты, олардың әрқайсысының көптеген қызметшілері мен бағынушылары болды, осылайша олардың жалпы саны жүз мыңға жетті». Соғысушы күштердің алдыңғы шебі кездесіп, ұрыс басталды. Жәніш сұлтан «айтулы қазақтармен» үлкен жасақта тұрды, ал тағы бір қатар қазақтар алға жылжып, қорғаныс пен қарсыласу орындарына алды. Ыңғайлы уақытты таңдаған Жәніш сұлтан тұтқиылдан шығып, Убайдулла сұлтанның әскеріне шабуыл жасап, жауды тығырыққа тірей бастады. Бірақ басқа Шайбанилер өз әскерлерімен Убайдуллаға көмекке келіп, қатты ұрыс басталды. Ақырында Жәніш сұлтан жеңіліп, жеңілген әскерімен Бұрындық ханға аттанды.

## Балалары
Жәніш сұлтанның Ахмет сұлтан есімді ұлы болған - ол «атақты қазақ сұлтандарының бірі», - деп жазады Ибн Рузбихан. 1508 жылы ол Самарқан пен Бұхараға іргелес аудандарды тонады. Қара Абдалда Ахмет сұлтан Қазақ хандығын қорғаушылар қатарында болды. Әкесі Жәніш сұлтанды жеңілгеннен кейін Ахмет сұлтан қашып кетуге тырысты, бірақ тұтқынға түсті. Оны Жәніш сұлтан ұлысына шабуыл жасау үшін Шайбани хан жіберген әскердің басты қолбасшысы болған Хамза сұлтанға алып келді. Хамза сұлтан бұған дейін Жәніш сұлтан өлтірген ағасының қаны үшін кек алу арқылы Ахмет сұлтанның басын кесіп алып, жеңіс туралы хабармен бірге Шайбани хан тағының етегіне жеткізді. Жәніш сұлтанның тағы ұлы бар, оның есімі Ахмат.

Дәл осы оқиға «Мусаххир әл-биладта» өте қысқа түрде берілген.

Жәніш сұлтанның басқа балалары туралы дерек жоқ.

## Сілтеме
* ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІК БАСТАУЫ
* Ақ кигізде көтерілгендер. Қазақ даласының хандары-Тұрсын Сұлтанов 44 бет — Онлайн оқу. — Mreadz.com Самая крупная библиотека. Читальный зал онлайн.
* Әйгілі қазақ шайқасы. Жәніш сұлтанның жеңілісі.Қазақ ұлыстарын тонау.
* Шайбани ханның әрі қарайғы жорықтары және дүниеден өтуі

Санат:Қазақ сұлтандары
Санат:Төрелер
Санат:XVI ғасырда қайтыс болғандар
Михаил Ильич Бородулин

**Михаил Ильич Бородулин** (8 шілде 1967, Өскемен, Қазақ КСР — 22 желтоқсан 2003, Магнитогорск, Ресей) — Қазақстандық хоккейші, шабуылшы. Өскемен қаласының хоккей клубының ұзақ мерзімді төрағасы — Илья Васильевич Бородулиннің ұлы және әйгілі хоккейші, қақпашы Владимир Бородулиннің бауыры.

## Өмірбаяны
Өскемен шайбалы хоккейінің тәрбиеленушісі, бірінші жаттықтырушысы - Владимир Решетников. 1994 жылға дейін  өскемендік «Торпедода» ойнады, содан соң магнитогорсктік «Металлургке» ауысты. Аты аңызға айналған «Магниткада» 90-жылдардың аяғында көшбасшылардың бірі және команда капитаны болды. Ресей чемпионы атанып, командасымен бірге Еуролигада жеңіске жетті. Наганодағы (Жапония) 1998 жылғы қысқы Олимпиада ойындарының ширек финалына шыққан Қазақстан құрамасында болды.

Хоккей мансабын 2000 жылы аяқтады, содан кейін кәсіпкерлікпен айналысты.

2003 жылдың желтоқсанында өкпе қатерлі ісігінен қайтыс болды. Магнитогорскіде Правобережное зиратында жерленген.

## Жетістіктері
* 1993: Қазақстан чемпионы
* 1994: Қазақстан чемпионы
* 1995: Ресей чемпионатының қола жүлдегері.
* 1998: Наганодағы (Жапония) Қысқы Олимпиада ойындарының Қазақстан құрамасының құрамында ширек финалисті.
* 1998: Ресейдің вице-чемпионы және Ресей кубогының иегері.
* 1999: Ресей чемпионы және Еуролига чемпионы.

## Сілтеме
* Михаил Бородулин The Internet Hockey Database статистикасында 
* Михаил Бородулин European Ice Hockey Online AB статистикасында 

Санат:Торпедо Өскемен ХК хоккейшілері
Санат:Металлург (Магнитогорск) ХК хоккейшілері
Санат:Қазақстан шайбалы хоккейшілері
Санат:СКА (Свердловск) ХК хоккейшілері
Андрей Владимирович Пчеляков

**Андрей Владимирович Пчеляков** (19 ақпан 1972, Өскемен, Қазақ КСР) — оң жақ шабуылшы ретінде ойнаған қазақстандық хоккейші.

## Өмірбаяны
Өскемен шайбалы хоккейінің тәрбиеленушісі, жаттықтырушысы Анатолий Мелихов.

Ойыншы мансабын 2011 жылы аяқтады. Қазақстан ұлттық құрамасының құрамындағы екі қысқы Олимпиаданың қатысушысы.

Қазір Беларус экстралигасында ойнайтын Гомел клубының жаттықтырушысы.

## Жетістіктері
* 1998 жылғы қысқы Олимпиада ойындарының ширек финалисті
* 2006 жылғы қысқы Олимпиада ойындарының қатысушысы (9 орын)
* 1995 жылғы Қазақстанның ең үздік хоккейшісі.
* 1993-1996 жж. Қазақстан чемпионы
* ХК Северстал құрамында Ресей чемпионатының қола жүлдегері (2001)

## Сілтеме
* Андрей Пчеляков «Eliteprospects.com» статистикасында 
* Андрей Пчеляков «The Internet Hockey Database» статистикасында 
* Андрей Пчеляков «European Ice Hockey Online AB» статистикасында 

Санат:Торпедо Өскемен ХК хоккейшілері
Санат:Қазақстан шайбалы хоккейшілері
Санат:Металлург (Новокузнецк) ХК хоккейшілері
Санат:Северстал ХК хоккейшілері
Санат:Кеңестер қанаты ХК хоккейшілері
Санат:Гомел ХК хоккейшілері
Санат:Амур ХК хоккейшілері
Санат:Астана ХК хоккейшілері
Санат:Авангард Омбы ХК хоккейшілері
Тыныш сұлтан

**Тыныш сұлтан** — қазақ сұлтаны, Жәнібек ханның жетінші ұлы.

## Өмірбаяны
Ибн Рузбиханның айтуына қарағанда Тыныш ірі ұлысты (үлкен) сұлтан болған. 1509 жылы наурыздың басында оның ұлысына Шайбани ханның сарбаздары шабуыл жасады. Тыныш сұлтан өзінің кейбір сарбаздарымен және адамдарымен бірге біраз уақыт «отбасы, жақсылық пен игілік үшін» шайқасты, бірақ жаудың алып күші алдында шегінді. Бәрі - «мүлік пен тауарлар, тасымал жануарлары, түйе керуендері, киімдер, күймелі арбалар, жүк арбалар, жүк артатын түйелер» - тоналды.

Соңғы рет Тыныш сұлтан есімі дереккөздерде 1513 жыл шамасында кездесті. Хайдар мырзаның айтуы бойынша Тыныш сұлтан («Тарих-и Рашидидің» әр түрлі тізімінде оның аты әр түрлі жазылады) алпыс жаста еді; оны басқа қазақ сұлтандарымен бірге Қасым хан Моғолстан ханы Сейітпен кездесуге жіберді.

## Ссылки
* ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІК БАСТАУЫ
* Жәніш сұлтанның бауыры, Тыныш сұлтанның жеңілуі. Қазақ ұлыстарын тонау. Бұрындық ханның қытай даласына масқаралық қашуы.
* Қазақ хандығының алғашқы билеушілері тәж киіп, таққа отырған
* Ақ кигізде көтерілгендер. Қазақ даласының хандары-Тұрсын Сұлтанов. Онлайн оқу

Санат:Қазақ сұлтандары
Санат:Төрелер
Санат:XVI ғасырда қайтыс болғандар
Сейітбұрхан

**Сейітбұрхан хан** (, *Сәетборһан*, **سید برهان**, шоқынғаннан кейін **Василий Арсланович**; 1624 — шам. 1679) — ханзада, Қасым ханы (1626—1679).

## Өмірбаяны
1627 жылы Қасым уезінің жазу кітапшасына сәйкес Қасым мен Елатомск уездерінде ханзадада жарты әшмүшкелі егістік жерлері бар 3795 жұп, 9110 көпенелі шөп шабындық, 19 көлде балық аулау мен құндыз қаюы, аралары бар 13 ағаш және аралары жоқ 2023 омарта ағаштары болған.

1633 жылы Мәскеуге патша Михаил Федоровичті көруге келді.

1638 жылғы «жазылған тізімге» сәйкес Мәскеуде, Петр мен Павел шіркеуінің жанында Қасым ханзадасы Сейітбұрхан Арсланұлының сарайы болған. Ол Мәскеу ақсүйектері ежелгі уақыттан бері Ақ қалада қоныстанған Кулишки мекенінде тұрды.

1636 жылы Олеарий жол жөнекей Қасымға соқты. Ол өзінің саяхатын сипаттай отырып, Сейітбұрханның сол кезде 12 жаста болғанын, сонымен бірге Ресей үкіметі ханзаданы  шоқындырудан өткізуге көндіріп, оған патшаның қызын әйелдікке беретінін уәде еткенін айтты.

Оның қол астында істейтін адамдарының арасында Әулекей мырза Тенишев, нағашы атасы Ақмұхаммед сейіт, оның інісі Ешмұхаммед сейіт Шаһқұлдар, аталық Келмәмет белгілі.

Ханзада кезінде Қасым бойындағы тас ғимараттардың ішінде мешіт, ханзада сарайы мен қақпалар ғана болған.

1649 жылы Сейітбұрхан билік еткен кезінде Қасымда Ауған Мұхаммет сұлтанның тақиясы салынды.

## Василий Арсланович
1653 жылдың аяғында Сейітбұрхан ханзада Василий Арсланович атымен шоқыну рәсімінен өтті, дегенімен, оның Қасым билеушісі болып қалуына кедергі болмады, бұл тәртіпті өрескел бұзу болды, оған сәйкес тек мұсылман болуы мүмкін, бұл Қасым хандығының құлдырауы және оның жақын арадағы жойылуы туралы куәлік берді.

Василий Арсланович Н.Ю.Плещеевтің қызы Мария Никифоровнамен үйленді. Оның жеті ұлы болған: Василий, Федор, Михаил, Яков, Никифор, Иван және Семен ханзадалар; және екі қызы: Евдокия (М. Т. Нарышкиннің әйелі) және Домна (кінәз Ю. Я. Хилковтың әйелі). Василий Иванович - Иванның ұлы және Василий Арслановичтің немересі 1715 жылы қайтыс болды.

Василий Арсланович қайтыс болғаннан кейін Қасым тағына оның анасы Фатима Сұлтан бегім қысқа уақыт отырды.

## Әдебиет
* Вельяминов-Зернов В. В. Қасым хандары мен ханзадалары туралы зерттеу. Ч. 3. — СПб., 1866.

## Сілтеме
* 

## Дереккөздер

Санат:Қасым хандары
Джон Браунинг (пианист)

**Джон Браунинг** (; 23 мамыр 1933, Денвер - 26 қаңтар 2003 ж., Систер-Бэй, Висконсин) - американдық пианист.

Музыканттардың ұлы, ол Теодор Лешетицкийдің шәкірті болған. Анасынан 5 жасынан бастап фортепианода ойнауды оқыды. 10 жасында ол Розина Левинаның шәкірті болған. Осы жасында Денвердегі симфониялық оркестрмен дебют жасады. 1945-1950 жж. Браунинг Лос-Анджелесте өмір сүрді және оқыды, содан кейін қайтадан Розина Левина оқытушысына Джульярд мектебіне түсті. Браунингке 1955 жылы Левентритт атындағы конкурсында жеңіске жету арқылы кәсіби мансапқа жол ашылды, келесі жылы ол Елизавета патшайымы атындағы байқауында тек Владимир Ашкеназиден жеңіліп екінші орын алды. Алайда, Браунингті, оның басқа да бірқатар американдық пианистер сияқты, өзінің сабақтас оқушысы Ван Клиберн көлеңкеде қалдырды деп санайды, оның 1958 жылы Мәскеудегі Чайковский атындағы Халықаралық байқауда жеңіске жетуі музыкалық әлемде маңызды оқиға болды..

Браунинг Доменико Скарлатти, Иоганн Себастьян Бах, Джозеф Гайдн және Вольфганг Амадей Моцарттың шығармаларын, сондай-ақ Фридерик Шопеннің эскиздерін талғампаз және жанды орындау бойынша маман болды. Браунингтің репертуарында Сэмюэл Барбердің жұмысы ерекше орын алды. Жас музыканттың ойынын алғаш рет 1956 жылы Димитрис Митропулостың басқаруындағы Нью-Йорк филармониялық оркестрімен концертте естіген Композитор (Левентритт байқауындағы жеңісі үшін марапат) ерекше әсерде қалып, өзінің фортепианолық концертін Браунингке арнап, қызмет берді. 1962 жылы әлемдік премьерадан көп жыл өткен соң, Браунинг бұл шығарманы Леонард Слаткиннің жетекшілігімен Сент-Луис симфониялық оркестрімен жазды және бұл жазба Грэмми жүлдесіне ие болды (1991). 1993 жылы тағы бір Браунинг Барбердің жеке фортепианолық пьесаларын жазу арқылы Грэмми жүлдесіне ие болды. Сонымен қатар пианист өзінің вокалды музыкасымен диск жазуға қатысты. Браунингтің басқа да маңызды жазбаларының қатарына Сергей Прокофьевтің барлық фортепианолық концерттері кіреді (Эрих Ляйнсдорфтың жетекшілігімен Бостон симфониялық оркестрімен бірге).

## Дереккөз

## Сілтеме
* John Browning interview with Bruce Duffie 

Санат: Алфавит бойынша музыканттар
Дмитрий Викторович Дударев

**Дмитрий Викторович Дударев** (23 ақпан 1976, Өскемен, Қазақ КСР) — Қазақстандық хоккейші, шеткі шабуылдаушы. Екі қысқы Олимпиада ойындарында Қазақстан құрамасында ойнады.

Өскемен шайбалы хоккейінің тәрбиеленушісі, жаттықтырушысы - Владимир Копцов.

2016-2017 жылғы маусымда ЦСКА 2003 бапкері.

## Жетістіктері
* 1998 жылғы қысқы Олимпиада ойындарының ширек финалисті
* 2006 жылғы қысқы Олимпиада ойындарының қатысушысы (9 орын)
* 2011 жылғы қысқы Азия ойындарының чемпионы
* 1995 жылғы қысқы Универсиаданың чемпионы
* 2006 ж Ресей чемпионы
*1995-1997 жж. Қазақстан чемпионы

## Сілтеме
* Дмитрий Дударев «Eliteprospects.com» статистикасында 
* Дмитрий Дударев «The Internet Hockey Database» статистикасында 
* Дмитрий Дударев «European Ice Hockey Online AB» 

Санат:Қазақстан шайбалы хоккейшілері
Санат:Торпедо Өскемен ХК хоккейшілері
Санат:Авангард Омбы ХК хоккейшілері
Санат:Северстал ХК хоккейшілері
Санат:Амур ХК хоккейшілері
Санат:Ақ барыс ХК хоккейшілері
Санат:Алматы ХК хоккейшілері
Санат:Металлург (Новокузнецк) ХК хоккейшілері
Санат:Сібір ХК хоккейшілері
Санат:Динамо (Мәскеу) ХК хоккейшілері
Владимир Владимирович Завьялов

**Владимир Владимирович Завьялов** (1 мамыр 1974, Өскемен, Қазақ КСР) — Қазақстандық хоккейші, оң жақ шабуылдаушы; қазіргі уақытта «Барыс» ХК балалар мен жасөспірімдер спорт мектебінің жаттықтырушысы (2006 жылы туылған балалар командасы). Өскемен шайбалы хоккейінің тәрбиеленушісі, жаттықтырушысы — Станислав Фролов.

## Жетістіктері
* 1998 жылғы қысқы Олимпиада ойындарының ширек финалисті.
* 1997 ж. Қазақстандағы ең үздік хоккейші.
* 1995 жылғы қысқы Универсиада чемпионы.
* 1993-1996 жж. Қазақстан чемпионы.

Санат:Қазақстан шайбалы хоккейшілері
Санат:Торпедо Өскемен ХК хоккейшілері
Санат:Северстал ХК хоккейшілері
Санат:Металлург (Новокузнецк) ХК хоккейшілері
Санат:Сібір ХК хоккейшілері
Санат:Рубин ХК хоккейшілері
Санат:Барыс ХК хоккейшілері
Санат:Динамо (Минск) ХК хоккейшілері
Санат:Кеңестер қанаты ХК хоккейшілері
Санат:Витяз ХК хоккейшілері
Санат:Витебск ХК хоккейшілері
Санат:Сарыарқа ХК хоккейшілері
Санат:Юность-Минск ХК хоккейшілері
Павел Геннадьевич Каменцев

**Павел Геннадьевич Каменцев** (15 тамыз 1969, Өскемен, Қазақ КСР) — қазақстандық хоккейші, шабуылдаушы.

Өскемен шайбалы хоккейінің тәрбиеленушісі.

Мансабының ең жақсы жылдарын өскемендік «Торпедо» және омбылық «Авангардта» өткізді. Отыздан кейін кемероволық «Энергия» жоғарғы лигасында ойнап, мансабын аяқтағаннан кейін осында тұрақтады.

Қазақстан ұлттық құрамасының құрамында 1998 жылғы Олимпиада ойындарында және тоғыз әлем чемпионатында ойнады.

## Жетістіктері
* 1998 жылғы қысқы Олимпиада ойындарының ширек финалисті.
* Ресей чемпионатының қола жүлдегері (1996 ж.).
* 1993-1995, 2005 жж Қазақстан чемпионы.

Евгений Владимирович Рымарев

## Сілтеме
* Павел Каменцев «The Internet Hockey Database» статистикасында 
* Павел Каменцев «European Ice Hockey Online AB» статистикасында 

Санат:Қазақстан шайбалы хоккейшілері
Санат:Торпедо Өскемен ХК хоккейшілері
Санат:Сібір ХК хоккейшілері
Санат:Авангард Омбы ХК хоккейшілері
Анри Виктор Реньо

**Анри́ Викто́р Реньо́** (; 21 шілде 1810, Ахен — 19 қаңтар 1878, Париж) — француз химигі и физигі. Кең таралған Химияның бастапқы курсы оқулығының авторы (, 1847—1849). Суретші Анри Реньоның әкесі.

Париж ғылым академиясының мүшесі (1840) , Петербург Ғылым академиясының шетелдік корреспондент мүшесі (1848), Лондон Корольдік қоғамының шетелдік мүшесі (1852), АҚШ Ұлттық Ғылым академиясының мүшесі (1865).

1852-1871 жылдары Севр Фарфор өндірісін басқарды.

## Биографиясы
1810 жылы 21 шілдеде Ахенде дүниеге келген. Париждегі политехникалық мектепті бітіргеннен кейін (1832) тау-кен мектебінде оқыды. Гисен университетінде Юстус Либиг зертханасында, Лион университетінде жұмыс істеді. 1840 жылы политехникалық мектепте химия профессоры, 1841 жылы Коллеж де Франста физика профессоры болды.

## Кәсіби қызметі
Реньоның химия саласындағы жұмысының негізгі бағыты-органикалық қосылыстардың құрамын зерттеу. 1835 жылы ол алғаш рет винилхлоридті ацетиленге хлорсутекті қосу арқылы алды. 1838 жылы ол поливинилденхлоридті синтездеді. Сол жылы ол фотохимиялық полимерлену құбылысын ашты, хининнің элементтік құрамын анықтады. 1840 жылы ол меркаптандарды алу әдісін ойлап тапты. Дюмамен бірге түрлердің химиялық теориясын ұсынды. 1846 жылы ол электр ұшқынының әсерінен азот пен сутегі қоспасынан аммиак пайда болатындығы туралы маңызды бақылау жасады.

Өзі жасаған құрылғылардың көмегімен Реньо газдардың, булардың, сұйықтықтардың және қатты заттардың физикалық константаларын өлшеу үшін көптеген тәжірибелер жүргізді. Газдардағы дыбыс жылдамдығын өлшеумен айналысты. Бойль — Мариотт және Дюлонг — Пти заңдарын тексерді. Жеке дизайндағы ауа термометрін қолдана отырып, сынаптың жылу кеңеюінің абсолютті коэффициентін анықтады. Гигрометр мен пирометрді ойлап тапты.

## Жүлделер
* 1869 жылғы Копли медалі - "Relation des Experiences pour determiner les lois et les donnees physiques necessaries au calcul des machines a feu" кітабының екінші томы үшін, ол газдар мен буларды қыздырған кезде пайда болатын процестерді зертханалық зерттеу нәтижелерін, сондай-ақ будың серпімді күштеріне арналған мақалаларды қамтиды..

## Жады
1935 жылы Халықаралық астрономиялық одақ Айдың көрінетін жағындағы кратерге Анри Реньо атауын берді.

## Дереккөз

## Әдебиет
* *Волков В. А., Вонский Е. В., Кузнецова Г. И.*: "Выдающиеся химики мира."
*  *Храмов Ю. А.*: "Биографический справочник"

Санат:Алфавит бойынша ғалымдар
Санат:Алфавит бойынша тұлғалар
Қар барыстары

**«Қар барыстары» шайбалы хоккей клубы** (немесе *Qar Barystary*) — ЖХЛ чемпионатында ойнайтын қазақстандық шайбалы хоккей клубы. Астанада құрылған «Барыс» жастар командасы.

## Тарихы
2011 жылы Қазақстанның шайбалы хоккей федерациясының президенті А.Маминнің тапсырмасымен Астанада «Қар барыстары» деп аталатын жастар командасы құрылды. Клуб Жастар хоккей лигасының «Б» тобында ойнауы керек еді, бірақ «Кеңес қанаттары» клубының жойылуына байланысты «барыстар» «А» тобына енуге мүмкіндік алды. Команданың бас жаттықтырушысы - Старыгин Сергей Васильевич.

### ЖХЛ-дағы ойындары

## Дереккөздер
Ғалым Баубекұлы Мәмбеталиев

**Ғалым Баубекұлы Мәмбеталиев** (26 тамыз 1965, Теміртау, Қарағанды облысы, Қазақ КСР) — Кеңес және қазақстандық хоккейші.

## Ойыншы
Теміртау шайбалы хоккей мектебінің тәрбиеленушісі. Негізінен Теміртау және Қарағанды клубтарында ойнады. 1-2 маусымды новосібірлік «СКА», «Урицкий ат. СК» және әлметтік «Нефтяникте» ойнады. Соңғы төрт маусымды «Мостовикте» өткізді.

## Жаттықтырушы
Бапкерлік мансабын 2002 жылы туған жері Теміртауда бастаған. Екі маусымнан кейін «Барыс» командасына басшылық етті.

2006/2007 жылғы маусымда «Сарыарқаны» басқарды. Клубпен бірге қола жүлдегер (2006/2007 маусым) және бірінші лигадағы Ресей чемпионатының чемпионы (2007/2008 маусым), Қазақстан чемпионы (2007/2008 маусым) болды.

2009 жылы Қазақстан Ұлттық құрамасын басқарды. Ұлттық құрамамен әлем чемпионатының элиталық кезеңіне өтті. 2010 жылы элитадағы орнын сақтай алмады.

2010/2011 маусымда «2-Барыс» командасын басқарды. Клубпен бірге Қазақстан чемпионатында екінші орынға ие болды.

2011 және 2017 жылдары Қазақстан жастар құрамасын жаттықтырды.

2011 жылдан 2017 жылға дейін «Қар барыстары» жаттықтырушылар штабының мүшесі болды. 2015/2016 маусымда клубпен бірге ширек финалға дейін жетіп, онда «Чайкаға» есе жіберді.

2017/2018 маусымда «Барысты» басқарды.

2018 жылы ұлттық құрамаға қайта оралды. Ұлттық құрамамен әлем чемпионатының элиталық кезеңіне өте алмады.

2023 жылы «Барыс» клубында Андрей Скабелкадан кейін бас жаттықтырушының м.а. болып Ғалым Мамбеталиев тағайындалды.

Ол шайбалы хоккейден элиталық дивизиондағы 2023 жылғы әлем чемпионатында Қазақстан құрамасының бас бапкері болды.

2024 жылдың 18 қазанында «Барыс» клубының бас жаттықтырушысы болып тағайындалды.
.

## Ссылки
* Ғалым Мәмбеталиев «Eliteprospects.com» статистикасында 
* R-hockey сайтындағы профилі

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан шайбалы хоккейшілері
Санат:КСРО шайбалы хоккейшілері
Санат:Қазақстан шайбалы хоккей жаттықтырушылары
Санат:«Арыстан» ХК хоккейшілері
Санат:Сарыарқа ХК хоккейшілері
Санат:«Ақ барыс» ХК хоккейшілері
Санат:«СКА» Новосібір ХК хоккейшілері
Санат:«Нефтяник» Әлмет ХК хоккейшілері
Санат:«Зауралье» ХК хоккейшілері
Санат:«Барыс» ХК жаттықтырушылары
Санат:«Сарыарқа» ХК жаттықтырушылары
Санат:«Қар барыстары» ХК жаттықтырушылары
Ислям Саткенов

**Ислям Саткенов**- (1917 жыл-10 мамыр 1982 жыл) —Кеңес-финляндия, Ұлы Отан және кеңес-жапон соғыстарының қатысушысы.

## Өмірбаяны
1917 жылы Солтүстік Қазақстан облысы, Булаев ауданы, Карл Маркс колхозы, Кантай ауылында дүниеге келген. Әкесі-Саткен, анасы-Майса. 1927 жылы 4 сыныпты араб тілінде бітірді. Мектепті бітіргеннен кейін малшы, сондай-ақ туған ауылында егін егетін жерде жұмыс істеді.

## Әскери өмір
1939 жылы Кеңес Әскері қатарына шақырылды. Әскердегі қызметін аяқтағаннан кейін бірден кеңес-фин соғысына майданға аттанды. 1941-1945 жылдары Ұлы Отан соғысында (36 ГВт. таңқаларлық 77 див. Әуе шабуылына қарсы қорғаныс; 36 жеке зениттік) шайқасты. Гвардия кіші сержанты, кіші сержант, 36 танк дивизиясының артиллериялық дивизиясы, Батыс майданы, 32 армия атақтарында болған. Жеңісті Кенигсберг қаласында (қазіргі Калининград қаласы) қарсы алды. Кеңес Одағының фашистік Германияны жеңгеннен кейін 1945 жылдың тамызынан қыркүйегіне дейін Жапониямен соғысқа қатысты. 1946 жылы Жапонияны жеңгеннен кейін демобилизацияланды.

## Соғыстан кейінгі өмір
Соғыстан үйге оралғаннан кейін, ол 1948 жылы жүкті болған, Кемерово облысына, Рудный ауылына қуғын-сүргінге ұшыраған Саткенова Күлдашқа үйленді. Ол отбасына барып, 1953 жылға дейін сонда тұра бастады. 1953 жылы отбасымен Булаев ауданының (Қазіргі ат. М. Жұмабаев) Солтүстік Қазақстан облысына көшті. Бейбіт уақытта зейнеткерлікке шыққанға дейін ауыл шаруашылығында еңбек етті. 1982 жылы 10 мамырда қайтыс болды. Ол тұрып жатқан ауданның Беняш ауылында жерленген.

## Отбасы және балалар
* Ислямов Ирсаин, 1949 ж.т,
*  Ислямова Майра, 1951 ж.т,
*  Ислямов Амангелды, 1953 ж.т,
*  Ислямова Бахытжан, 1956 ж.т,
*  Ислямов Тулеген, 1959 ж.т,
*  Ислямова Асылтас, 1961 ж.т,
*  Ислямов Асылбек, 1963 ж.т,
*  Ислямова Раушан, 1967 ж.т.

## Атағы
Гвардияның кіші сержанты, кіші сержант

## Марапаттар
* "Ерлігі үшін медалі»
* "За оборону Ленинграда»
* "За победу над Германией»

## Сілтемелер
* Ұлы Отан соғысы
* Кеңес-Жапон соғысы
* Кеңес-Фин соғысы

Санат: Алфавит бойынша тұлғалар
Санат: 1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалінің иегерлері
Санат: Қазақстан әскерилері
Санат: Кеңес Одағының батырлары
Қасым қажы мешіті

**Қасым қажы мешіті** — Павлодар облысы, Павлодар ауданы, Павлодарское ауылында орналасқан мешіт. Мешіт Павлодар-Омбы автожолы мен Павлодарское ауылына кіретін Абай көшесінің қиылысында салынған. Ғимарат намаз оқитын зал, неке қию бөлмесі, мұнара, қойма және қызмет бөлмелерінен тұрады. Алла үйі шығыс сәулет өнерінің ерекшеліктерімен салынған. Оның кешеніне гараж, санитарлық торап, пеш жағатын бөлме және қызметкерлер бөлмесі кіреді.

Мешіт 8 қыркүйек 2008 жылы облыстағы 87-ші мешіт болып салынды. Ол Павлодарское ауылында өмір сүрген діни ағартушы Қасым Мұстафаұлы Ертісбаевтың (1870-1932) атына оның немересі Қанат Байтенұлы Омаровтың қаржысына салынды.

2 наурыз 2021 жылы ҚМДБ тарапынан ел тәуелсіздігінің 30 жылдық мерекесіне орай исламдағы бауырмалдықты нығайту мақсатында күре жол бойында орналасқан Қасым қажы мешітінде сапардағы жамағатқа арналған бөлме ашылып, жабдықталды.

Қасым қажы мешіті бас имамы Ермек Сыздықтың бастамасымен ай сайын әр түрлі қайырымдылық іс-шараларды өткізіп отырады.

## Ауданы
Жалпы жер телімінің аумағы 0,25 га. Ғимарат биіктігі күмбезімен қоса есептегенде 10,08 м, ал мұнарасының биіктігі 18,3 м. Жалпы көлемі 324,74 м². Бірнеше бөлмелерге бөлінген. Ерлердің намаз залы 175,71 м². Әйелдердің намаз залы 28,49 м². Неке қию бөлмесі 61,43 м². Имам бөлмесі 14,33 м². Ғимараттың төменгі қабаты (жертөле) 327,95 м².

## Мешіттің 10 жылдығы
2 қазан 2018 жылы мешіт өз жамағатына есігін ашқанына 10 жыл толуына орай мешіттің имам-молдалары, жамағатының бастамасымен дүбірлеген салтанатты шара өтті. Ауыл жамағаты мен жастар арасына қазақ күресі, шағын футбол, балалар арасына әртүрлі ойындар ұйымдастырылып, ойын батуттары орнатылды. Мешіт ауласына киіз үйлер тігіліп, ауыл ақсақалдарына дастархан жайылса, шара соңында барлық қатысушыларға мерекелік дастархан жайылды. Облыстың бас имамы Жолдас Қоспақұлы шараға арнайы келіп жиналған жамағатқа ғибратты уағыздар айтып, мешіттің демеушілеріне, тұрақты жамағатына алғыс хаттар тапсырды.

Мешіттің имамы Ермек Сыздық былай деді: 

## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша мешіттер
Санат:Қазақстан мешіттері
Ғағауызстан Республикасы

**Ғағауызстан Республикасы** () — 1990-1994 жылдар аралығында, іс жүзінде - 1995 ж. дейін болған (заңды түрде) бұрынғы Молдавия КСР жерінің бір бөлігінде өзін-өзі жариялаған мемлекет. 1994 жылдың желтоқсаны — 1995 жылдың шілдесі аралығында Молдова Республикасына бейбіт жолмен қайта қосылды. Қазіргі уақытта - Ғағауызстан автономиялы аумақтық бірлік.

## Тарихы
### Бастауы
Ғағауызстан халқының мәселелері туралы алғашқы пікірталастық клубтар 1980 жылдардың соңында пайда болды.

1989 жылы 21 мамырда ғағауыз халқы өкілдерінің бірінші съезі өтті. Бүкілғағауыздық «Ғағауыз Халқы» қоғамдық қозғалысы осылай пайда болды.

1989 жылы 12 қарашада ғағауыз халқы өкілдерінің кезектен тыс съезі өтті, онда Ғағауыз Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы Молдавия КСР-нің құрамында жарияланды, бірақ келесі күні Молдавия КСР Жоғарғы Кеңесінің Президиумы кезектен тыс съездің шешімдерін конституциялық емес деп күшін жояды.

### Республиканың құрылуы
1990 жылы 19 тамызда Молдавия КСР-нің далалы оңтүстігі халық депутаттарының І съезі өтті, онда КСРО құрамында Ғағауызстан Республикасын жариялап, «Молдова Республикасынан ғағауыз халқының бостандығы мен тәуелсіздігі туралы Декларация» қабылданды. 21 тамызда Молдавия КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының кезектен тыс съезінде республиканы жариялау туралы шешім заңсыз, ал депутаттар съезін өткізу конституцияға қайшы деп танылды.

«Сепаратизмді басу» үшін Молдова еріктілерінің жасағы милиция жасақтарымен бірге Ғағауызстанға беттеді. Ғағауызстанда мобилизация басталды. Бұл оқиғалар «Ғағауызстанға жорық» деген атау алды. Ғағауызстан азаматтық соғыстың алдында тұрды, бірақ Кеңес Әскері мен КСРО ІІМ ішкі әскерлерінің келуі қантөгістің алдын алды.

### Республиканың өмір сүруі
Осыдан кейін төрт жыл ішінде Ғағауызстан Республикасы мойындалмаған мемлекет ретінде өмір сүрді. Мемлекеттік биліктің негізгі органдары құрылып, жұмыс істеді (Президент, Жоғарғы Кеңес, министрліктер мен мекемелер, әскер (1990-1995 жж. «Бұжақ» арнайы жасақ батальоны)).

Ғағауызстан, 1990 жылы бір уақытта құрылған Транснистрия сияқты, өзінің ұлттық валютасын енгізген жоқ.

Өзінің бүкіл өмір сүру кезеңінде Ғағауызстан Республикасының көшбасшысы Степан Топал болды.

1994 жылы желтоқсанда Ғағауызстан Республикасы мен Молдова арасында жасалған келісімдер негізінде 1995 жылдың жазына дейін жүргізілген Ғағауызстанды автономия құқығы негізінде бейбіт интеграциялау туралы құжатқа қол қойылды. Осы сәттен бастап Ғағауызстан Республикасы Ғағауызстан автономды құрылымына - **Gagauz Yeri** айналды. 

## Сілтеме
* Ғағауыздар — әйгілі ғағауыздардың өмірбаяны 
* Ғағауызстанның тууы: күндер
* Ғағауызстан Башканы отандастарын республиканың құрылған күнімен құттықтады
* Абхазия Республикасы мен Ғағауызстан Республикасы арасындағы достық пен ынтымақтастық туралы келісім, 22 қаңтар 1993 ж.;
* Республиканың алғашқы қадамдары

## Дереккөздер

Санат:1990 жылы пайда болғандар
Санат:1994 жылы жойылғандар
Санат:Ғағауызстан
Санат:Ғағауызстан тарихы
Езеро (кратер)

**Езеро** — Марстағы Үлкен Сырт аймағына жақын орналасқан кратер.

Кратердің бұл атауын Халықаралық астрономиялық одақ 2007 жылы бекіткен. Кейбір славян тілдерінде «Jезеро» сөзі *көл* дегенді білдіреді. Қазіргі пайымдаулар бойынша, көне кезеңде бұл кратерде су жиналып, көл болған екен.

2018 жылдың қарашасында Езеро кратері *[[Perseverance]]* роверінің қону аймағы ретінде таңдалған болатын.

2021 жылдың ақпанында ровер Марстағы кратерге сәтті қонып, зерттеу жұмыстарын бастады.


PIA24483-MarsPerseveranceRover-OctaviaEButler-LandingSite-20210305.jpg|Жұлдызшамен ровердің қонған жері белгіленген
MarsPerseveranceRover-EDL-Overview-20210218.jpg|Жақындатылған көрінісі

thumb|center|800px|''Perseverance'' түсірген панорамалық сурет

## Дереккөздер

Санат:Марс кратерлері
Just Room Enough Аралы

**Just Room Enough Аралы**, **Хаб аралы** деп те аталады,  Нью-Йоркке, Америка Құрама Штаттарына тиесілі Мың аралдар тізбегінде орналасқан арал. Бұл арал, адам өмір сүретін ең кіші арал ретінде танымал, өлшемі шамамен 3300 шаршы фут, немесе он үштен бір акр. 1950 жылдары Сайзланд отбасы сатып алған аралда үй, ағаш, бұталар және кішкентай жағажай бар.

## Тарихы
1950 жылдары Сайзланд отбасы бұл аралды сатып алды. Осы арал, үй салу мақсатында, демалыс орны ретінде салынып алған еді. 2010 жылы аралдың өлшемінің кішілігіне байланысты *[[The Washington Post]]* газеті: "бір қате қадам жасасаңыз, жүзіп кетесіз" деп мәлімдеді.

Кейбір тыс кішкентай аралдар тіпті арал болып та саналмайды. Жердің бір кішкентай сынығы болып есептелмеуі үшін, рельефтің пішініне сәйкес келетін өлшемдер бар. Бұл арал осы стандарттарға әрең сейкес келеді.

Сайзландтер өздерінің кішкентай демалысы қала өмірінің шуынан жағымды үзіліс болады деп үміттенгенімен, көп ұзамай аралы жалғыздығын бұзған туристер тобының назарын аудартты.

## География
"Just Room Enough" Әулие Лаврентий өзені өзенінде, Жүрек аралы мен Империялық рал арасында, АҚШ-тың Канадамен шекарасына жақын жерде орналасқан. Арал Александрия шығанағына жатады, Александрия қаласының ауылдық бөлігі, Джефферсон округі, Нью-Йорк.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* 

Санат:Нью-Йорк штаты аралдары
Санат:Өзен аралдары
Септаккорд

**Септаккорд** дегеніміз – 4 дыбыстың терция арқылы құрылуы. Септаккордтың 1-ші дыбысы – прима
2-ші дыбысы – терция
3-ші дыбысы – квинта
4-ші дыбысы – септима
 
## '''Доминантсептаккорд (Д7)'''
V басқыштан құрылған септаккордты – доминантсептаккорд дейміз. Музыкалық интервалдық құрамы – ү3, к3, к3.
Д7 шешілуі:
1.	7, 5 – секундаға
2.	3 – секундаға
3.	1 – тониканың бірінші дыбысына барады.

## '''Доминантсептаккорд айналымдары'''
1.	Д6/5 – доминанталық квинтсекстаккорд. Астыңғы дыбысы – 3(терция), VII басқыштан құрылады. Интервалдық құрамы – к3, к3, ү2.
2.	Д4/3 – доминанталық терцквартаккорд. Астыңғы дыбысы – 5(квинта), ІІ басқыштан құрылады. Интервалдық құрамы – к3, ү2, ү3.
3.	Д2 – доминанталық секундаккорд. Астыңғы дыбысы – 7(септима), ІV басқыштан құрылады. Интервалдық құрамы – ү2, ү3, к3.

## Тағы қараңыз
* аккорд
*музыкалық интервал
## Дереккөздер

Санат:Музыкалық интервал
Санат: аккорд