open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әнші құм төбесі

**Әнші құм**, *Айғай құм* – Іле өзенінің аңғарын бойлай орналасқан Үлкен Қалқан тауы және Кіші Қалқан тауы етегіндегі құмды төбе.

## Географиялық орны
thumb|left|250px
Жетісу облысы Кербұлақ ауданы жерінде.

## Жер бедері мен сипаты
Биіктігі 150 м-дей, ұзындығы 8 км, ені 3 км. Қалқан тауларынан соғатын желдің бағыты үнемі өзгеріп отыруы нәтижесінде құм түйіршіктері електеніп, бірегей құм қоспасынан тұратын төбеге айналған. Құм суынып жел әсерінен қозғалысқа келген кезде, одан кәдімгі сырнайдан шыққан таза ән ырғағына ұқсас үн естуге болады; егер жел күшейсе, құмнан шыққан реактивті ұшақтың гүрілі сияқты дауысқа ұласады. Бұл табиғат құбылысы көбіне түнде шығыстан салқын жел соққанда естіледі. Жібек жолының бойында орналасқан осы “Әнші құмның” үнін есту үшін жолаушылар әдейі ат басын бұрған. “Әнші құм” табиғат ескерткіші ретінде мемлекет қамқорлығына алынған. Ол Алтынемел ұлттық паркі (1996 жылдан) құрамына кіреді.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу Алатауы
Санат:Қазақстан ерекше қорғалатын табиғи аумақтары
Санат:Төбелер
Санат:Кербұлақ ауданы таулары
Әптиек

**Әптиек**– Құранның жеке алынған қысқа-қысқа сүрелері мен аяттарының жинағы. Құранда 114 сүре, 6225 аят бар. Өткен ғасырларда ауыл мектептерінде қолданылған сауат ашу кітабының атауы, әліппе. Әптиекке әріптер мен араб тілі грамматикасының бастапқы ереже-қағидалары енгізілген. Оқыту әдісі күрделі болғандықтан әптиекті түгел игеру өзге тілді шәкірттерге едәуір қиынға түсті. Оны тауысқандар Мұхтасар, Құран-кәрім тағы басқа кітаптарды тереңдеп оқуға кіріскен.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат:дін
Әріп

**Әріп**—дыбыстың графикалық таңбасы. Әріп дыбысты белгілегенімен, әріп пен дыбыстың арасында табиғи байланыс жоқ. Әріп — шартты таңба. Әліпбиде қанша әріп болуы тілдегі дыбыстың санына байланысты. Бірақ дыбыс пен әріп саны бірдей бола бермейді. Е, ю, я әріптері екі дыбысты, ал ъ — қатаңдықты, ь — жіңішкелікті белгілейді. Қазіргіқазақ тілінде 37 дыбыс, 42 әріп бар. Бұл 1940 жылы кирилл графикасына көшуге орай қазақ әліпбиінің негізінде бекітілді. Әріптің баспахана ісіне бейімделген баспа түрі және қолмен жазуға бейімделген жазба түрі болады. Әріп қағаз не жазуға келетін затқа жазу құралымен түсірілетін таңба болғандықтан, оны көзбен көруге болады. Әріпте құбылмалық қасиет жоқ, ол тұрақты, бірақ ғалымдардың өзара келісімімен оны өзгертуге болады. Қазақ жазуының тарихында мұндай өзгертулер болған.

## Дереккөздер


## Дереккөздер:
Қазақстан энциклопедия 1-том

Санат:Таңба
Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Әсершілдік

**Әсершілдік** — адамның көңіл-күйінің тез толқып, сәл нәрселерге тез еліту қасиеті. Адам өзіне әсер еткен нәрселердің бәрін де қабылдап, оларды үнемі есінде сақтайды. Дүниенің әсемдігі мен жарасымдылығына әсерлену адамның көңілін толқытып, әр түрлі күйге түсіреді, әсем, сұлу сезімдерге жетелейді. 

Жан дүниесіне ұнамды әсер еткен заттар адамды шабыттандырып, ісінің өнімді және нәтижелі болуына оң ықпал жасайды. Әсершілдік адамның дүниені тек сезімдік түйсікпен ғана емес, ақыл-ой арқылы танып-білуіне, дүниетанымының кеңейе түсуіне де ықпал етеді.

## Дереккөздер


Санат:Қасиет
Әсия

**Әсия** (қарақабық, Ungernіa) – амариллистер тұқымдасына жататын көп жылдық жуашықты өсімдіктер. Қазақстанда Батыс Тянь-Шаньда, Қаратауда ғана кездесетін 1 түрі – Северцов әсиясы өседі. Биіктігі 40 см-дей. Бұл түр Ақсу – Жабағылы қорығында сақталып, қорғауға алынған. Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Амариллистер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Әскери-әуе күштері

[thumb|right|200px|АҚШ әскери әуе-күштерінің екі F-16,екі F-15 [Жойғыш|жойғыштары және KC-135 жанармай құюшы ұшағы әуедегі жанармай толтыру жаттығуында ]]
**Әскери-әуе күштері** — мемлекеттің Ұлттық Қарулы Күштерінің құрамдас бөлігі. Жиырмасыншы ғасырдың басынан  бері әскери авиация жедел қарқынмен дамып, Қарулы күштердің маңызды құрамдас бөлігіне айналды. Кейбір дамыған елдерде әскери - әуе күштерінің құрамына құрлықаралық баллистикалы ракета, әскери-ғарыштық жерсеріктер де енеді. Алғаш авиациялық техниканың дамуына байланысты пайда болған, сондықтан оны “әскери авиация” деп те атайды. Авиацияның соғыс мақсатына пайдаланылуы 1909-1910 жылы басталады. 1911 жылы Түрік-Италия соғысында Итальяндық ұшқыштар жердегі Түріктердің позицияларына 4 әскери гранатаны тастауынан бастап әскери авиация соғыс құралына айналды. Ол Қарулы Күштердің барлық түрлерімен біріге отырып, соғыс қимылдарын жүргізеді, дербес шұғыл-стратегиялық міндеттерді атқарады. Әскери - әуе күштері жау шебіне тұтқиылдан бастырмалата шабуыл жасап, ауыр соққылар береді, дұшпан тылындағы маңызды объектілерді күйретіп, оның әскери-экономикалық мүмкіндігін әлсіретеді, әскерлер мен жүктерді тасымалдайды және әуе барлауын жүргізеді.

Әскери - әуе күштері құрылымындағы әскери авиация мақсатына қарай тактикалық, стратегиялық, әскери-көліктік авиацияға, ал ұшақтардың міндеттерді орындау сипатына, ұшу тактикасы мен қарулануына қарай бомбалаушы, жойғыш, жойғыш-барлаушы, барлаушы және көмекші (байланыс, санитарлық) авиация түрлеріне бөлінеді. Ол ұйымдық жағынан авиациялық бірлестіктерден (стратегиялық және тактикалық авиация), құрамалардан (корпус, дивизия, тағы басқа) және бөлімдерден (полк, эскадрилия тағы басқа) тұрады. Бұлардың құрамына материалдық, техникалық, арнаулы жабдықтау, аэродромдық қызмет бөлімдері мен бөлімшелері енеді. Реактивті ұшақтар, қанатты зымырандар және жаппай қырып-жоятын қарулармен жабдықталған қазіргі заманғы әскери-әуе күштерінің соғыс қимылдарын, жүргізуге, дұшпанға соққы беруге мүмкіндігі мол. 1992 жылы 7 мамырда құрылған Қазақстан Қарулы Күштерінің негізгі бөлігі әскери-әуе күштері құрамаларынан тұрады.

Ұлыбритания, Германия, Израиль, Қытай, Ресей, Америка Құрама Штаттары, Франция, Түркия және Сауд Арабиясының қарулы күштері өз ұшақтарын өндіреді және ең күшті әуе күштері болып табылады. Қазіргі кезде көптеген дамыған елдердің әуе күштері төртінші буын ұшақтарына негізделген. Сонымен бірге бесінші буын ұшақтарын дамыту жұмыстары жүргізілуде. Жаңа буын әуе кемелерін жасаушылардың алдына қойылған негізгі міндеттер: жекелеген жауынгерлік тапсырмалар түрлерін оңтайландыру, радарда көрінбеу  және жоғары жылдамдықтағы жоғары маневрлік.

## Дереккөздер

Санат:Әскери авиация
Әскери Губернатор

**Әcкери губернатор**— Ресей империясында 1801 жылдан бастап кейбір шекаралық губернияларды басқару үшін тағайындалған әскери шені бар лауазым иесі.
Әcкери губернатор жергілікті жердегі азаматтық және әскери істі басқарды. 19 ғасырдың 60 — 80 жылдары Қазақстанда құрылған. Дала генерал-губернаторлығының құрамындағы Жетісу, Сырдария облыстарын, Орынбор генерал-губернаторлығының құрамындағы Орал, Торғай облыстарын әcкери губернатор басқарды. Олар қазақ жеріндегі империялық саясатты тікелей іске асырушы, шексіз билік иелері болды. Ресей мүддесін қорғай отырып, Қазақстанды отарлауды жүзеге асырды, халық наразылықтарын аяусыз басып-жаншыды. 1917 жылғыАқпан төңкерісінен кейін әcкери губернатор қызметі жойылды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әскери Жаттығу

**Әскери жаттығу**– әскери құрамалардың, бөлімшелердің, басқару органдарының және арнаулы әскерлердің жауынгерлік дайындықтарын тексерудің негізгі тәсілі. Әскер түрлерінің әзірлігін, ұрыс жүргізу және басқару, өзара байланыса қимыл жасау тәсілдерін байқау және жетілдіру мақсатын көздейді. Әскери жаттығу ауқымына байланысты стратегиялық (шұғыл-стратегиялық) әскери жаттығу, шұғыл (шұғыл-тактикaлық) әскери жаттығу және тактикалық әскери жаттығу; мақсатына қарай тексерістік әскери жаттығу, зерттемелік әскери жаттығу, тәжірибелік әскери жаттығу; жаттығушылар құрамына байланысты командалық-штабтық әскери жаттығу және жалпыәскерлік әскери жаттығу; ұйымдастырылуына байланысты бір сатылы әскери жаттығу, екі сатылы әскери жаттығу, көп сатылы әскери жаттығу тағы басқа болып бөлінеді. Сондай-ақ Қарулы Күштерде арнайы тапсырмалар жүктелетін арнаулы әскери жаттығулар өткізіледі. Мысалы, мотоатқыштар мен танк әскерлері жалпы әскери-тактикалық әскери жаттығу, ракеталық және артиллерия әскерлері атыстық әскери жаттығу, Әскери-әуе күштері (ӘӘК) ұшу-тактикалық және авиациялық әскери жаттығу, Әскери-Теңіз Флоты (ӘТФ) жалпы, жеке, кемелік және тағы басқа әскери жаттығулар өткізеді. Әрбір әскери жаттығу соңында талдау жасалады.

Әскери жаттығу (Военное учение) —	соғысты ұйымдастыру және жүргізу тәсілдерін үйрету мақсатымен ротадан бастап батальонда, полкте, құрамада, т.б. өткізіледі. Әскери жаттығулар роталық, батальондық, полктік, құрамалық, т.б. болып аталады. Әскери жаттығулар жалпы әскерлік және арнаулы (инженерлік, байланыстық, тылдық, т.б.) болып бөлінеді. Әскери жаттығулар көлеміне қарай тактикалық және оперативтік, ал жүргізілу өзгешеліктеріне қарай бір жақты және екі жақты болады. Әскери жаттығулар көбінесе кешенді тақырыптарда өтеді. Ол соғыс қимылдарының бірнеше түрін қамтиды және жағдайдың жедел өзгеруіне байланысты күндіз де, түнде де бірдей өтуін талап етеді. Әскери жаттығулар әскерлерді, әскер бөлімдерін және әскер түрін соғыс тәртібіне келтіріп, офицерлердің, сержанттардың, қатардағы жауынгерлердің тактикалық білімін жетіддіріп, тәжірибесін молайтады, Қарулы Күштердің қабілеттілігін арттырып, ұрысқа әрқашан дайын болуын қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер

Дайындық

Санат:Әскери іс
Әскери Комиссариат

**Әскери Комиссариат**– Қазақстан Республикасының Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрлігінің әскери қызмет атқаруға тиіс азаматтарды есепке алу және әскерге шақыру ісімен, бұқаралық әскери даярлықпен айналысатын жергілікті басқару органы. Оны әскери комиссар басқарады. Әскери комиссариаттар барлық облыс орталықтарында, қалаларда, аудан орталықтарында құрылған.

**Әскери комиссариат** (Военный комиссариат) — әскери жұмылдыруды дайындау, жүргізу, Қарулы Күштердің мүдделеріне сәйкес адам және халық шаруашылығы ресурстарын есепке алу, жастарды әскери қызметке даярлау, әскери қызметке шақыруды ұйымдастыру, оқу-жаттығу жиындарын жүргізу т.б. жұмыстармен шұғылданатын әскери мекеме.

## Дереккөздер


Орган

Санат:Әскери іс
Әскери Округ

**Әскери Округ**– әскери әкімшілік-аумақтық бөлік. Оның құрамына әскери құрамалар, әскери бөлімдер, әскери оқу орындары және әр түрлі жергілікті әскери мекемелер біріктіріледі. Ел территориясын әскери округтарға болу Қарулы Күштердің құрылымын тиімді ұйымдастыру мақсатында жүзеге асырылады. Әскери округтар, әдетте, шекараға жақын жерде, сондай-ақ ішкі аймақтарда да құрылады. Олар негізінен басқармалары орналасқан қала атымен немесе жергілікті жер  атауымен аталады, ал кейде нөмірленеді. 1983-89 ж. КСРО-да 16 әскери округ болды. Оларға әскери округ қолбасшылары басшылық етті. Соның бірі - Орта Азия  әскери округі негізінде ҚР-ның ҚК құрылды (1992).

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әскери Полигон

**Әскери Полигон**– қару-жарақ пен әскери техниканы сынақтан өткізу, әскерлердің жауынгерлік даярлығын анықтау және соғыс өнерін дамыту мақсатына арнайы бөлінген және жабдықталған орын. Кейбір ғылыми-зертттеу мекемелерін де әскери полигон деп атайды. (мыс., Семей ядролық полигоны). Әскери полигонның тұрақты және уақытша түрлері болады. Алдына қойылған мақсаттарына байланысты ғылыми-зерттемелік әскери полигон, оқу-үйрену әскери полигоны (әскерлік, теңіздік, зауыттық), ал сынақтан өтетіе құралдар түрлеріне байланысты ракеталық әскери полигон, артиллериялык әскери полигон, авиациялық әскери полигон, теңіздік әскери полигон т.б. болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әскери-теңіз флоты

**Әскери-теңіз флоты** – мемлекет Қарулы Күштерінің құрамдас бөлігі. Теңіздегі (мұхиттағы) ұрыстар кезінде дұшпанның әскери-теңіз күштерін талқандауға, оның жағалаудағы өнеркәсіптік-экон. аудандары мен маңызды әскери нысандарын жоюға немесе құрлықтағы өз нысандарын теңізден (мұхиттан) жасалған шабуылдардан қорғауға арналған. Қазақстанның әскери-теңіз күштері 1993 ж. 2 сәуірде ҚР Президентінің арнаулы Жарлығымен құрылып, 1998 ж. Шекара күзеті күштерінің құрамына енгізілді. Бұл Теңіз Флотилиясы шекарашылармен біріге отырып, Қазақстанның Каспий теңізінің жағалауы арқылы өтетін мемлекеттік шекарасын күзетеді. Құрамында өз авиациясы, кеме және жағалау артиллериясы бар. Әскери күш-қуаты жаңа қару түрлерімен, әскери катерлермен толығып келеді. Алғашқы отандық әскери катердің бірі «Астана» деп аталды (1998).
## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Әскери-теңіз флоты
Әскери-Техникалық Спорт

**Әскери-техникалық спорт** - әскери қызметшілер мен әскери қызметке даярланушы жастарға әскери мамандықтарды меңгерту, олардың бойында жоғары рухани психологиялық және шымырлық қасиеттер қалыптастыру мақсатымен өткізілетін спорт жарыстары мен жаттығулары түрлерінің жалпы атауы. Оған авиация спорты, автомобиль спорты, авиамодельдеу спорты, автомодельдеу спорты, тікұшактық спорт, әскери-спорттық көпсайыс, мотоцикл спорты, парашют спорты, су асты спорты, радиоспорт, ескекті-желкенді көпсайыс, әскери гимнастика, шаңғы спорты, самбо, дзюдо, қолданбалы малту, кедергілерден секіріп жарысу, әскери-спорттық бағдарлау, мылтық ату спорты, алыс және қысқа қашықтыққа жүгіру т.б. жатады. Спорттың бұл түрлері бойынша жарыстар ҚР ҚК-нің жеке құрамалары арасында кезекті, мерзімді түрде немесе арнайы багдарламаларға сәйкес өткізіліп тұрады. Олардың нәтижелеріне қарай тиісті спорттық атақтар мен дәрежелер беріледі.

## Дереккөздер


Санат: Әскери іс
Санат: Спорт
Әскери Трибунал

**Әскери Трибунал**– Қарулы Күштер жүйесіндегі құқықтық орган. Ол мемлекет қауіпсіздігіне, Қарулы Күштердің жауынгерлік күш-қуатына зиян келтірген, белгіленген әскери ережелерді өрескел бұзған әскери қызметкерлерді қылмыстық жауапқа тартады.
Әскери трибунал - Қарулы Күштер жүйесіндегі құқықтық әділеттілікті іске асыратын сот. әскери трибунал мемлекет қауіпсіздігіне қарсы әрекет еткендерді, Қарулы Күштердің жауынгерлік күш-қуатын әлсіретушілерді, әскери тәртіп пен әскери кызмет атқаруда белгіленген ережелерді өрескел бұзушыларды құқықтық жауапкершілікке шақырып, заңдық талаптарға сай қылмыстық жауапқа тартады.  Әскери трибуналда іс қарау жалпы сотта іс қарау тәртібі негізінде жүзеге асырылады. Әскери трибуналдың іс қарау қызметіне соттық қадағалау жасау Жоғары соттың Әскери коллегиясына жүктеледі. 

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әсіп

**Әсіп**-жаңа сойған малдың іш майын, бүйрек т.б. жұмсақ еттерін қарнына немесе бүйенге салып пісіретін ұлттық тағам. Мұндай тағамның еті жұмсақ, сорпасы дәмді болады.

**Дайындалуы:** Қойдың ішегін аударады, жақсылап өндейді, жуады. Қой етінің жұмсағын, жүрек, өкпе, және бауырды тіліктеп кеседі және еттартқыштан өткізеді. Майдалап кесілген құйрық етін, кесілген бас пияз, жуылған күріш, тұз, ұнталған бұрыш — бәрін жақсылап араластырады да, суық су қосады. Шұжықты шприцтің көмегімен бейімдей отырып еттартқыштан өткізілген тураманы ішекке салады да, екі ұшын жіппен байлайды. Пісірер алдында ішектерді инемен бірнеше жерден теседі, қайнаған тұзды суға не сорпаға салады, 50— 60 мин пісіреді. Ыстықтай не салқын түрде береді.

## Дереккөздер



Санат:Қазақ асханасы
Әсірелеу

**Әсірелеу** , гипербола (грек, hyperbole - күшейту) - әдебиеттегі көркемдеу тәсілдерінің бірі, әр түрлі құбылыстарды немесе белгілі бір нәрсені шамадан тыс асыра суреттеу тәсілі. 

Әсірелеу - әдеби тілдің көркемдігін ғана емес, бейнелілігін, әсерлілігін арттырын, құбылтудың бір түрі. Көне эпостык жырларда, фольклорлық туындыларда жиі кездеседі. Мысалы:  (мақал),  ("Қобыланды батыр"). Әсірелеу ақын-жыршылар шығармаларында да жиі қолданылған. " (Дулат) сынды айшықты шумақтар осының айғағы. Әсірелеу жазба ақындар шығармашылығында да қолданылады, бірақ оның сапасы, жаса- лу түрлері басқаша болып келеді және ауыз әдебиетіндегідей жиі кездесе бермейді. Мысалы: С.Торайғыров:  - десе Т.Жароков: , - деп жырлайды. Осының екеуінде де әсірелеу бар.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
*Литота

Санат:Қазақстан әдебиеті
Әткеншек

thumb| Алтыбақан**Әткеншек**– халық ойыны. Аралығы 3 – 4 м етіп орнатылған екі діңгекке арқан байлап, табанына тақтай бекітеді. Негізі алтыбақаннан алынып, уақытқа үйлестірілген бұл ойын әлем халықтарының бәрінде бар.
Әткеншектің түрлері қазіргі танда көп. 
## Тағы қараңыз
* Алтыбақан

## Дереккөздер


Санат:Қазақ мәдениеті
Санат:Ойындар
Әубәкір Ақылбайұлы

**Әубәкір Ақылбайұлы** (1881, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданы, Шыңғыстау мекені - 1934) - , , сазгер. 

Абайдың Ақылбайдан туған немересі. Абайдың тәрбиесінде болған. Әзіл, мысқыл, әжуа, сықақ өлеңдер жазған. Әубәкір өлеңді қолмақол суырып та, жазып та шығарған. "Мамай батыр", "Әнет бабаң", "Ақтабан шұбырынды", "Оралбай мен Керімбала", "Әреке мен Береке" дастандарының, "Шыңғыстау" поэмасының авторы. Халық арасында Әубәкірдің "Көкен қалқам", "Әліпби", "Әубәкірдің әні", "Дариға" атты әндері жиі айтылады. 

Шығармалары Орталық ғылыми кітапхана мен Семейдегі Абайдың республикалық мұражай-қорығы қорында сақтаулы.

## Дереккөздер
Жақия Әубәкіров

**Жақия Әубәкірұлы**(Яқия) Әубәкірұлы Әубәкіров (1925, Қарағанды облысы Шет ауданы Ақтөбе аулы – 2009, Алматы қаласы) – экономика ғылымның докторы (1972), профессор (1973), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1989). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген жоғары мектеп қайраткері (1970). Омбы педагогикалық училищесін (1941), Қарағанды мұғалімдер институтын (1942), Омбы мемлекеттік университетін (1949) бітірген. ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) аспирант, ассистент, оқытушы, оқу ісі бойынша проректор және кафедра меңгерушісі (1949–1963 жылы және 1967 жылдан кейін). Алматы халық шаруашылық институтында (қазіргі Қазақ экономика университеті) профессор, кафедра меңгерушісі (1963–1972) болды. Негізгі ғылыми еңбектері Қазақстанның ауыл шаруашылықында экономика заңдарды пайдалану, әлеуметтік-экономика өзгерістер, мемлекеттік меншік пен жекешелендіру проблемаларын зерттеуге арналған.

Арғын тайпасы, Қаракесек руының Қояншытағай бұтағынан шыққан.
## Шығармалары:
* Использование экономических законов в сельском хозяйстве Казахстана, А-А., 1972; 
* Социально-экономические преобразования в сельском хозяйстве Казахстана, А.-А., 1984; 
* Саяси экономия. Оқулық, А., 1992; 
* Экономикалық теория негіздері. Оқулық, А., 1998.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан экономистері
Оспанхан Әубәкіров

**Оспанхан Әубәкіров**(*4 мамыр [[1934]], [[Алматы облысы]]ның [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданындағы]] [[Үшбұлақ]] ауылы-[[1986]], [[Алматы]]*) - сықақшы.

## Оқыған жері
Құрманғазы атындағы қазақ мемлекеттік консерваториясының театр факультетін тамамдаған. Мамандығы актер болғанымен, өзінің шығармашылық мұратын сатирадан тапқан.

## Еңбегі
Ол республикалық газеттерде, *«Ара»* журналында қызмет істеген. Сатиралық жанрмен бірге, балаларға арналған өлең-жыр, ертегі, пьеса, белгілі композитор-лардың әндеріне мәтін жазумен, аудармамен де айналысқан. Әзиз Несиннің «*Ахиреттен келген хаттары*», Бранислав Нушичтің *«Менің өмірбаяным»*, Лао Шэнің *«Мысықтар қаласын»*, Э. Распенің *«Мюнхаузеннің хикаяларын»* қазақ оқырмандарына ұсынған.

## Жетістігі
1983 жылы балаларға арналған *«Қағаз қалпақ»* сатиралық жинағы үшін Қазақстан Жазушылар одағының сыйлығы берілді.

## Шығармалары
* Қоңырау. Сурет-кітапша. А., ҚМ КӨБ, 1961; 
* Бытбылдық.

## Өлеңдер
* А., ҚМКӘБ, 1962; 
* Жасыратын не бар. Әзіл-сықақ, мысалдар. А., ҚМ КӨБ, 1963; 
* Қалтадағы қайық. Сурет -кітапша. «Жазушы», А., 1964; 
* Күлеміз -ау. Сатиралық өлеңдер. А., «Жазушы», 1967; 
* Солақай. Сықақ өлеңдер. А., «Жазушы», 1968; 
* Көктайғақ. Сықақ өлеңдер. А., «Жазушы», 1969; 
* Сиқыр. Сықақ әңгімелер. А., «Жазушы». 1971; 
* Сүзеген сөз. Сықақ өлеңдер, А., «Жазушы», 1973; 
* Ымды білесіз бе? Сықақ әңгімелер, мысалдар. А., «Жалын», 1978; 
* Жасыратын не бар? Таңдамалы. А., «Жазушы», 1979; 
* Қағаз қалпақ. Өлеңдер, тақпақтар, сықақтар, ертегілер, жаңылтпаштар, жұмбақтар. А., «Жалын», 1983; 
* Өзіміз білеміз. Сықақ өлеңдер. А., «Жазушы», 1984.

## Дереккөздер


Санат:4 мамырда туғандар
Санат:1934 жылы туғандар
Санат:Жамбыл ауданында (Алматы облысы) туғандар
Санат:1986 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан сықақшылары
Санат:Қазақстан аудармашылары
Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері
Әуезовтің Бөрілідегі мұражай-үйі

нобай|
**Әуезовтің Бөрілідегі мұражай-үйі** — Мұхтар Әуезовтің туған жері Бөрілідегі Әуез әулеті қыстауында орналасқан тарихи және мәдени мекеме. Мұражай жазушының туғанына 90 жыл толар қарсаңында (1987, қыркүйек) ашылған. ЮНЕСКО-ның шешімімен дүниежүзілік ауқымда аталып өткен ұлы жазушының туғанына 100 жыл толу салтанаты алдында (1997, қыркүйек) мұражайда қайта жабдықтау жұмыстары жүргізілді.
## Экспозициясы
Мұражай экспозициясы 8 бөлімнен тұрады:
# Әуез бөлмесі;
# Мұхтардың балалық, жастық шағы;
# Анасының бөлмесі;
# «Абай жолы» романы;
# Мұхтар отбасы;
# Мұхтар шет елдерде;
# Мұхтар туған жерінде соңғы рет;
# Сыйлықтар  залы.
Барлығы 1000-ға жуық экспонат бар. Оның 610-ы негізгі қорда. Мұнда жазушының өмірі мен өскен ортасын жан-жақты көрсететін мұрағаттармен танысып, қызықтаумен бірге, ұлы суреткер мұрасы мен өміріне қатысты оқиғалар туралы түсірілген деректі фильмдерді де тамашалауға болады.

Мұражай аумағында Омархан мен Нұржамалдың, Ақылбайдың, Әйгерім мен Ділдәнің кесенелері бар.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Сайты 

Санат:Мұхтар Әуезов
Санат:Қазақстан мұражайлары
Санат:Қазақстанның республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Әуесқойлық

thumb|Музыкаға әуесқой бикеш

**Әуесқойлық**— 1) адам бойындағы ұнамды қасиет, белгілі бір  іске ерекше құмарту, қызыға шұғылдану; 2) кәсіби маман болмай-ақ кейбір қызмет саласымен ыждағатты түрде айналысу.
Әуесқойлық адамның белгілі бір кәсіпке мамандануына, кейбір саладағы мағлұматын байытуына ықпал етеді, кәсіби шеберлікті меңгеруге алғышарттар жасайды. Дәстүрлі қазақ қоғамында жас ұрпақ бойындағы Әуесқойлықты дамытуға ерекше мән берілген. Нақтылы кәсіпке не өнер саласына ынтасы бар баланы жас кезінен сол кәсіптің не өнердің кәнігі шеберлері жанына алып баулыған. Қас шеберлік өнегесі осы арқылы ұрпақтан ұрпаққа жалғасып отырған.  

## Кеңес одағы
Кеңес Одағы кезінде де Әуесқойлықты дамытуға ерекше мән беріліп, үгіт-насихат жұмысының қуатты бағытына айналдырылды. Білім қоғамы, кітапқұмарлар қоғамы, мәдениет ескерткіштерін қорғау қоғамы (1992 жылдан қазақ тарих  және мәдениет ескерткіштерін қорғау қоғамы), т.б. қоғамдық ұйымдар қалың көпшіліктің дүниетанымын, білімге, өз өлкесінің тарихы мен мәдениетіне қызығушылығын тәрбиелеу бағытында жемісті қызмет атқарды. 30-жылдардың аяғында өнерге Әуесқойлықты дамытуға бір орталықтан әдістемелік басшылық жасау үшін Республикасы халық шығармашылық үйі (1998 жылдан бастап қазақ мәдениет және өнертану ғылыми-зерттеу институты) құрылды. Бұл орталықта өнердің әр саласы бойынша әуесқойлар бірлестіктері тұрақты жұмыс істеді. Сурет салумен, ән-күй шығарумен, классикалық немесе ұлттық билермен, кино түсірумен, театр өнерімен айналысатын адамдарға кең жол ашылды. Музыка өнерінде әуесқойлар тұрақты ұжымдар (хор, оркестр, ансамбль) құрып, жергілікті халыққа мәдени қызмет көрсетуде біршама игі істер атқарды. 

## Қазақстан

Қазақстанда мұндай ұжымдардың алғашқыларының бірі — 1924 жылы Петропавл педагогикалық техникумында хормейстер И.В. Коцык ұйымдастырған төрт дауысты қазақ хоры. Әуесқой әншілер мен аспапшыларды біріктірген музыка ұжымдары Республикасы, бүкілодақтық байқауларға қатысып, өзара өнер сайыстары өтіп тұрды. Сондай-ақ, әуесқой театр ұжымдары шағын интермедия, скетчтерден бастап, тұтас спектакль қою дәрежесіне жетті. Әуесқой бишілер үйірмелері де табысты жұмыс істеді. Киноәуесқойлар түсірген көркем, деректі, ғыл.-көпшілік, спорттық, ұжымдық, отбасылық фильмдер теледидардан берілетін табиғат, саяхатшылық, қызықты тосын оқиғалар туралы хабарларда қосымша материал ретінде пайдаланылып жүр. Елімізде әуесқой аңшылар мен балықшылар ерікті одаққа біріккен. Әуезқойлық спорт саласында да кең таралған.

## Дереккөздер

Санат:Психология
Әуе Шабуылына Қарсы Қорғаныс Әскері

**Әуе Шабуылына Қарсы Қорғаныс Әскері**,  Әуе  қорғанысы күштері — мемлекеттің Қарулы Күштері құрамындағы елдің әуе кеңістігін, саяси-әкімшілік орталықтарын, стратегиялық маңызы бар объектілер мен шаруашылық аудандарын әуе шабуылынан қорғау үшін құрылған әскер түрі.
Әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскері 1-дүниежүз.thumb|ӘУЕ ҚОРҒАНЫСЫ соғыс жылдарында (1914 — 1918) авиацияның ұрыс қимылдарына араласуына байланысты пайда болды. Ұлы Отан соғысы (1941 — 1945) жылдарында өз алдына жеке әскер ретінде саяси-әкімш. орталықтарын, өнеркәсіп аудандарын және майдандағы армиялардың тылын әуе шабуылынан қорғауда негізгі рөл атқарды. КСРО-ның әуе кеңістігін қорғауда көрсеткен ерліктері үшін 92 жауынгер Кеңес Одағының Батыры атағына ие болып, 80 мыңнан аса адам ордендермен және медальдермен марапатталды. Соғыстан кейінгі жылдары Кеңес өкіметі әскердің бұл түріне үлкен мән беріп, ең соңғы ғылым мен техника жаңалықтарымен жабдықтауға күш салды. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін жасалынған жаңа әскери доктринаға сәйкес 1997 жылы 17 қарашада Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен Әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскері қайта құрылып, әскердің бұл түрі Әуе қорғанысы күштері құрамына енгізілді. 
Қазіргі заманғы шабуылдаушы әскери-әуе құралдарының барлығы да жойқын қиратқыш күштерге ие, дыбыстан да тез жылдамдықпен алыс қашықтыққа ұша береді. Сондықтан Әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскері жаудың ұшқыш аппараттарын табу, тану және жою, сондай-ақ, әуе шабуылы туралы әскерді, флот күштерін, азаматтық қорғаныс органдарын, тұрғындарды, тылдағы объектілерді алдын ала хабарландыру шараларын ұйымдастырады. Олар: әуе қорғанысы авиациясынан, зениттік-ракеталық, радио-тех. арнайы  бөлімдерден тұрады. Еліміздің  әуе қорғанысы авиациясы МиГ-29, МиГ-31, Су-25, Су-27 сияқты ең жаңа ұшақтармен жарақталған, зениттік-ракеталық бөлімдер түрлі биіктікті қамтитын С-75, С-70, С-300 ракеталық қондырғылармен қаруланған, ал радиолы-техникалық басқару орталықтары түгелдей автоматтандырылған. Кадрлар дайындау Қазақстан мен Ресей Федерация арасындағы шартқа сәйкес Ресейдің Әскери авиац. тех. университетінде, Әскери Әуе академиясында, Әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскері университетінде, сондай-ақ, Қазақстандағы Ақтөбе жоғары әскери авиация училищесі мен басқа да оқу орындарында жүзеге асырылады. Бұған қоса Қазақстан ТМД елдері бойынша әуе шабуылына қарсы қорғаныстың бірлескен жүйесін құру жөніндегі келісімге қатысушы елдердің бірі болып табылады.
## Дереккөздер
Әулие Ата

**«Әулие ата»** Сатұқ Бұғра Қарахан, толық аты-жөні Сатұқ Бұғра Абд әл-Кәрім ибн Базыр (шамамен 908 — 955/56) — қолбасшы, Қарахан хандығының негізін қалаушы. 

Жамал Қаршидың айтуынша, әкесінен ерте жетім қалған. Балалық шағын әкесінің інісі Оғұлшақ Қадырханның қолында, Қашқарда өткізеді. Аңыз бойынша, Сатұқ Қараханның түсіне көктен түскен, тұла бойынан нұр шашқан ақ сақалды, ақ шашты кісі еніп, оған түркі тілінде: “Ислам дінін қабылда! Сен бұл дүниеде және бұдан кейінгі дүниеде мұратыңа жетесің” дейді. Сатұқ ислам дінін қабылдауға ниет етеді. Сатұқ Бұғра Қарахан діни уағыз бен қылышқа қатар сүйене отырып, ағасы Оғұлшақ Қадырханды тақтан тайдырады да, Қашқардан Сырға дейінгі халықты өзіне қаратып, мұсылман дініне енгізеді. Кезінде әкесі билік құрған Қарлұқ қағандығының орталығы Баласағұнды бағындырады (942). Содан бастап Қарлұқ қағандығы жойылып, оның орнына Қарахан хандығы орнайды. Сатұқ Бұғра Қарахан Артұшта (Қашқария) жерленген. 

## Дереккөздер


Санат:908 жылы туғандар
Санат:956 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қарахандар
Санат:Қолбасшылар
Санат:Ислам тұлғалары
Санат:Монархтар
Әулие ата күмбезі

**Әулие-ата күмбезі**— 11 ғасырдан сақталған сәулет өнері ескерткіші. Қазіргі Тараз қаласының батыс шетінде. Кесене Қарахан әулетінен шыққан белгілі хан Ша-Махмұд Бұғра Қарахан қабірінің басына орнатылған. Күмбезі ғана құлаған кесененің төрт қабырғасы мен жылтыр кірпішпен өрнектелген қос мұнарасы 19 ғасырдың 90-жылдарына шейін сақталған. 1905 жылы оның құлаған бөлігі түгелдей бұзып алынып, орнына 1906 жылы жаңа кесене салынған. Жаңа құрылысты сол кездегі Ташкент ишаны Сайд Бакханов қаржыландырған. Кейінгі салынған кесене алғашқысына ұқсамайды. Қасбеті Айша бибі кесенесіне ұқсас болғанымен, кірпіштерінің өрнектеліп қалануы жағынан Бұхарадағы ортағасырлық Исмаил күмбезіне еліктеушілік байқалады. Әулие-ата күмбезі төрт бұрышты, ортаңғы кең бөлмеден және үш кіші бөліктен тұрады. Орталық бөлменің төбесі киіз үйге ұқсатылып жабылған. Артқы жағында екі мұнарасы бар. Кесененің қасбеті оңтүстікке қараған, ал оның ішіндегі қабір оңт-тен солт-ке қаратыла қойылған. Кірер есігі аркалы қуыспен  безендірілген. Қабырғаларының ішкі жағы кесененің бұрынғы өз кірпіштерімен қаланып, сыртқы жағын қалауға жаңа кірпіш пайдаланылған.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан сәулеті
Санат:Тараз ескерткіштері
Әулиебастау

**Әулиебастау қалашығы** (VI-XIII ғғ.) – Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші.
 
## Орналасқан жері
Жамбыл ауданы, Айша бибі ауылынан батысқа қарай 14.5 км жерде орналасқан. 

## Сипаты
Қалашықты алғаш археологтар Е.И. Агеева мен Г.И. Пацевич зерттеген.
Қаланың қазіргі сақталған орны тік төртбұрышты, ұзындығы батыстан шығысқа қарай 400 м, ені солтүстіктен оңтүстіке қарай 140 м, биіктігі 9 м. Үстінде жұмыртқа тәрізді екі төбе бар. Оның біріншісі батыс жағында, көлемі 105х87 м, екіншісі шығыс жағында, көлемі 100х120 м. Құрылыс сырты топырақ дуалмен қоршалған, ортасында аумағы 20 м2 үйдің орны сақталған. Шығыс жағындағы орталық қорған ірі тастардан қаланған. Қаланың оңтүстік-батыс жағындағы жарылған жартастың астынан бұлақ ағып жатыр. Бұлақ суынан қала түбінде аумағы 100 м2 көлшік пайда болған. Ақсу өзені осы көлден бастау алады. Жергілікті халық бұлақты "Әулиебастау" деп атайды.
Қала жұртынан жинастырылған қыш ыдыстардың жасалуына қарап, ғалымдар қала Қарахан әулеті заманында (X-XII ғасыр) болған деп тұжырымдайды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Әулиекөл

**Әулиекөл**  — ауыл,  Қостанай облысы Әулиекөл ауданыны және Әулиекөл ауылдық округі орталығы. 1997 жылға дейін "Семиозёр" аталып келді.

## Географиялық орны
Облыс орталығы - Қостанай қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 110 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы ауыл тұрғындарының саны 11552 адам (5550 ер адам және 6002 әйел адам) болса, 2009 жылы 11692 адамды (5595 ер адам және 6097 әйел адам) құрады. 

## Тарихы
Іргесі 1897 жылы қаланған. Май, нан, сыра, ұн-жарма зауыттары, т.б. бар.

## Атауының тарихы
Ежелгі тарихи мекен. Осы жерде жеті көлдің болуына байланысты орыс мұғажырлары Әулиекөлді Семиозер деп атап кеткен. Әулиекөл аталуы өткен ғасырларда "ауыл ортасындағы айна көлдің бірі сарқырай ағып, жер астына сіңіп кетіпті де, үш күннен кейін қайтадан пайда болыпты" деген ел аузындағы аңызға байланысты. Әулиекөл даңқты адамдарымен де киелі. Мұндағы Құсмұрын бекінісінде Шоқан Уәлиханов дүниеге келген. Әулиекөл мектебінде 19 ғасырдың аяғында А. Байтұрсынов сабақ берген. 1997 жылы Қазақстан Республикасының Президенті жарлығымен Семиозер ауданы Әулиекөл ауданы болып өзгертіліп, тарихи мекен атауы қалпына келтірілді. 

## Дереккөздер

Санат:Әулиекөл ауданы елді мекендері
Әуе Қорғаныс Күштері Әскери Институты

**Кеңес Одағының екі мәрте Батыры Т.Ж. Бигелдинов атындағы Әуе қорғаныс күштерінің Әскери институты** – авиация мамандарын даярлайтын әскери жоғары оқу орны. 1974 ж. ашылған. Инженер-ұшқыш, инженер-психолог, жалпы инженер, т.б. мамандықтар бойынша авиация кадрларын даярлайды.

## Тарихы
Институт Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1996 жылы 4 маусымдағы № 688 «Ақтөбелік жоғары азаматтық ұшқыш авиацияны Кеңес Одағының екі мәрте батыры Т.Я.Бигелдинов атындағы Әуе қорғаныс күштерінің Әскери институтына ауыстыру туралы» қаулысымен құралған.
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2003 жылдың 10 шілдесі № 684 қаулысы негізінде Ақтөбелік жоғары азаматтық ұшқыш авиациясы Кеңес Одағының екі мәрте батыры Т.Я.Бигелдинов атындағы Әуе қорғаныс күштерінің Әскери институтына атын ауыстырды.

Қорғаныс Министрлері Кеңесінің 2005 жылдың 30 қарашасы шешіміне сәйкес Әуе қорғаныс күштерінің Әскери институты Ұжымдық қауіпсіздік келісімі ұйымы мүше-мемлекеттерінің Қарулы Күштеріне әскери кадрларды бірігін дайындайтын оқу орындардың Тізіміне қосылған. 1998 жылдың 22 тамызында мемлекет Президенті – Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Жоғары Бас қолбасшысы авиаторлардың – бірінші офицерлер бітіруіне қатысқан. Сол уақыттан бастап әскери оқу орнының қабырғаларында 1000-нан астам офицерлер дайындалған.
Әулиетас

**Әулиетас** 5 — 8 ғасырлардан сақталған ежелгі ғимарат қалдығы. Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Қарағаш орманынан Оңтүстік-батысқа қарай 4 км жерде. 1947 жылы орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ә.Марғұлан) зерттеген. Құрылыс қисық шаршы тәріздес, қабырғаларының ұзызындығы 29,2х29 м., биіктігі 2,5 м. Маңайында биіктігі 0,6—1,5 м, диам. 10—18 м болатын төбешіктер бар.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Түймебай Әшімбаев

**Түймебай Әшімбаев** (20 мамыр 1918, Жаңақоғам ауылы, Әулиеата уезі, Сырдария облысы, Түркістан АСКР, РКФСР — 15 наурыз 1995, Алматы) — ғалым, экономикалық ғылым докторы (1967), профессор (1970), Қазақстан Ғылым Академиясының академия (1983), Қазақстанның еңбегі сіңірген ғылым қайраткері (1978).

Ысты руынан шыққан.

Ұлы Отан соғысына қатысқан (1941 — 1945). Соғыс аяқталған жылы “ұлтшыл” деген жалған айыппен тұтқынға алынып, алты жыл (1945 — 1951) саяси қуғын-сүргіннің азабын тартқан. Қазақстан Мемлекеттік Университетін бітірген (1957). 1958 жылдан Экономика институтынында ғылым қызметкер, ғылым хатшы, сектор меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1973 жылдан өмірінің соңына дейін осы институттың директоры болды. Әшімбаевтың ғылым еңбектері Қазақстандағы негізгі өндірістік қорларды тиімді пайдалану, өндіріс қарқынын жеделдету және оның экономикалық тиімділігін арттыру, инвестиция мен негізгі қордың ұдайы өндірісі, еңбек өнімділігін арттыру, қор қайтарымы және қор сиымдылығы мәселелеріне арналған. Оның өндірістік мүдде, ынталандыру және экономиканы басқару жөніндегі зерттеулерінде нарықтық экономикаға көшу, республика өндіргіш күштерінің жағдайы, даму барысы проблемаларына баса назар аударылған. Әшімбаев — 350-ден астам ғылым еңбектің авторы, олардың 17-сі монография.

## Шығармалыры:
* Совершенствование экономического механизма стимулирования производительности труда, А.-А., 1988;
* Экономический потенциал и эффективность его использования, А.-А., 1990; 
* Экономика Казахстана на пути к рынку, А., 1994.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан экономистері
Бағила Өмірбайқызы Әшімбаева

**Бағила Өмірбайқызы Әшімбаева** (25.3.1944 жыл, Қырғыз Республикасы, Киров ауданы Буденный ауылы) — ғалым, физика-математика ғылымдарының кандидаты (1985).

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін бітірген (1966). 1967 — 1992 жылы Қазақстан ғылым академиясының Ядролық физика институтында ғалыми, аға ғылыми қызметкері болды. 1992 жылдан Физика-техникалық институтында аға ғылыми қызметкер.

Негізгі ғылыми еңбектері электрондық спектроскопияға арналған. Ол зарядталған бөлшектер шоғының энергия және масса талдамасын жасауға арналған сезгіштігі жоғары электр статикалық айналы талдауыштарды құрастыруға қатысты. Мұндай талдауыштар іргелі және қолданбалы физика мәселелерін шешуде кеңінен пайдаланылады.

Қазақстан мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1992).

## Дереккөздер


Санат:25 наурызда туғандар
Санат:1944 жылы туғандар
Санат:Қырғызстанда туғандар
Санат:Физика-математика ғылымдарының кандидаттары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Ядролық физика институты қызметкерлері
Санат:Физика-техникалық институты қызметкерлері
Санат:Қазақстан физиктері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Қосымжан Бабақов

**Қосымжан Бабақов** (1891-1956) - қазіргі Ақмола облысы Қорғалжын ауданында туған – қазақ әншісі (тенор), халық композиторы. Ғазиз Файзолланың шәкірті.

## Өмірбаяны
Қосымжан Бабақов музыкант отбасында өскен: әкесі домбырашы және әнші, ал анасы әнші және ақын болған. 1930 жылдан Қарағанды ​​облыстық радио комитеті хорының жетекші солисті. 1936 жылы Мәскеуде өткен Қазақстан әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты. 1937-1943 жылдары Қазақ филармониясының солисті. Біржан, Ақан сері, Балуан Шолақ, Ғазиз Файзолла, Үкілі Ыбырайдың әндерін орындады. 20-ға жуық ән жазды. Қосымжан Бабақовтың әндерін Р.Есімжанова, М.Көшкімбаев, Ж.Қартабаева, т.б. орындаған.

Өз жанынан «Темірші», «Завод», «Машина», «Отан үшін», «Жүр жолдастар майданға» т. б. әндерін шығарды. Әуезов Бабақовтың өзіндік дауысы мен орындау мәнерін ерекше ұнатып, жылы пікірлер білдірген. Біржан салдың әндерін Бабақовқа айтқызып, содан алған әсері бойынша «Абай жолы» романында әншіні суреттеген. Әншінің нотаға түсірткен әндері «Абай» операсында кеңінен пайдаланылды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Бағаналы

## Адамдар
* Бағаналы Саятүлеков — күйші.

## Ғылым
* Бағаналы — биологиялық жасуша.

## Елді мекен
* Бағаналы – Қостанай облысы Әулиекөл ауданындағы ауыл.
* Бағаналы — Қырғыз АКСР-де 1920-1922 жылдары болған аудан.

## Басқа мағыналар
* Бағаналы – Қазақ халқының құрамындағы ру. 
* Бағаналы – Қазығұрт жотасының батыс сілеміндегі аласа жота. 
* Бағаналы көшесі (Астана) — Астана қаласындағы көше.
Бағаны ырықтандыру

thumb|Бағаны Ырықтандыру
**Бағаны ырықтандыру**— мемлекет реттейтін баға жүйесінен нарықтық еркін баға жүйесіне көшу. Мемлекет тарапынан өндірістік, техникалық өнімдерге, тұтыну тауарларына, көрсетілетін қызметке баға тағайындалмай, инфляциялық құбылысты қаржы мен несие саясаты арқылы реттеу мақсатында қолданылады. Осының әсерінен тұтыну базарларында бағаның сұраныс пен ұсыныс арқылы қалыптасуына жағдай жасалады. Қазақстанда 1992 жылдан бастап Бағаны ырықтандыру жүзеге асырылды. Бұл шара, әсіресе, тауар өндірушілерге өндіріс тиімділігін қамтамасыз етуге бағытталған баға қоюға мүмкіндік берді. Бағаны ырықтандырудың бастапқы кезеңінде баға деңгейі күрт өскенімен, нарық кеңістігіндегі сұраныс пен ұсыныстың теңелуіне байланысты тұрақтанды.
Мемлекеттің монополияны қадағалаушы органдары ел экономикасының кейбір салаларындағы бәсекелесі жоқ кәсіпорындардағы бағаларға қосылатын пайда деңгейінің негізділігін және қолданылуын бақылап отырады.

## Дереккөздер


Санат:Экономикалық циклдер
Бағдарламалау

**Бағдарламалау** (): 
* бұл тапсырманы қалай орындау керектігін компьютерге нұсқайтын шығармашылық процесс;
* есептегіш машиналар мен құрылғыларға арналған бағдарламаларды құрастыру әдістері мен тәсілдерін зерттейтін тарау; 
* компьютерде есеп шешу үшін оны алдын ала дайындау үрдісі. Ол мынадай кезеңдерден тұрады: 
**операциялар жиыны ретінде көрсетілген есеп "шешу жоспарын" жасау (есепті алгоритмдік бейнелеу); 
**"шешу жоспарын" бағдарламалау тілінде бейнелеу (программа жазу); 
**бағдарламаны машина тіліне аудару; 
**командалар тізбегін компьютердің техникалық құралдары арқылы жүзеге асыру (есеп шешу үрдісі). 
* мәліметтер өңдеу істерін бағдарламалық басқару жұмыстарымен қамтамасыз етуге байланысты көрсетілетін теориялық және практикалық қызмет.
Сондай-ақ қолданбалы математиканың компьютер үшін бағдарламалар жазу, оларды тексеру және жақсарту әдістері мен құралдарын зерттейтін тарауды да *бағдарламалау* деп атайды.

***Бағдарламалау*** — нақты бағдарлама құрылымын жасап, оның мәліметтерін кодтап жазып, оны құрастыру істері де кіреді.

**Бағдарламалау**:
* есептерді ЭЕМ-де шешу үшін кезектесе орындалатын командалар тізбегіне келтіру үрдісі. Ол есептерді шешу алгоритміне сәйкес *[[бағдарлама]] жасаудан*, оны *жөндеуден* және қолдану барысында *жетілдіру* кезеңдерінен тұрады; 
* ақпараттанудың ЭЕМ үшін бағдарлама жасау тәсілдерін, сондай-ақ оны жөндеуді және жетілдіруді  зерттейтін саласы. 

Бағдарламалау ғылым пән ретінде  *теориялық бағдарламалау*, *жүйелі бағдарламалау* және *қолданбалы бағдарламалау* болып бөлінеді. 
Бағдарламалаудың негізгі принциптері 1947 жылы американ ғалымдары Дж. Нейман, А. Беркс және Г. Голдстайнның еңбектерінде дами бастады. Қазақстанда алғашқы ЭЕМ-дер (“ЭВ-80-3”, “ИПТ-5” және “Урал-1”), 1960 жылы Қазақстан Ғылым Академиясының машина және есептеу математикасы лабораториясында қолданылды. Онда кен  қазбаларының мөлшері мен қорын анықтауға, астрофизика есептерін шешуге т.б. мәселелерге арналған алгоритмдер жасалып, бағдарламалар құрылды. Кейіннен фортран, алгол, паскаль, ПЛ-1, т.б. бағдарламалау тілі пайдаланылды. 1970—1990 жылы республикамыздың көптеген мекемелері, әсіресе жоғары оқу орындары мен ғылыми-зерттеу институттары жылдамдығы әр түрлі ЭЕМ-дермен қамтамасыз етіліп, бағдарлама құрастыру, жетілдіру және оны пайдалану жұмыстары одан әрі дамыды.

## Бағдарламалауға қойылатын негізгі талап
Бағдарламалауға қойылатын негізгі талап — бағдарламаның *анықтылығы* және *сенімділігі*. 
Бағдарламалау *жинақтаушы* бағдарламалау, *құрама* бағдарламалау және *нақтылаушы* бағдарламалау болып 3 түрге бөлінеді. 
*жинақтаушы бағдарламалау — жалпы бағдарлама жасау;
*құрама бағдарламалау ішкі программалар жиынтығына сүйенеді;
*нақтылаушы бағдарламалау берілген класстағы кез-келген есепті шешуге арналған әмбебап бағдарламаны қажет етеді.

Іс жүзінде, бағдарламалаудың бұл 3 түрі аралас қолданылады. 

Бағдарламалау ғылыми-техникалық пән ретінде бағдарлама жасаудың теориясын, әдіснамасын және технологиясын зерттейді.

## Дереккөздер

Санат:Бағдарламалау
Бағлан

thumb|Қозы
**Бағлан** — ерте туып, ерте жетілген қозы. Бағланның еті жұмсақ әрі тәтті болатындықтан, оны көбіне сыйлы қонаққа сояды.  

Заман өте келе “бағлан қозы” тіркесі ықшамдалып Бағланға айналған. Батырлық жырларда кездесетін: “Бал татыған бағлан” деген өлең жолдары осының айғағы. 

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат: Ауыл шаруашылығы
Санат:Жануарлар
Бағыныштылық

**Бағыныштылық**– 1) талап пен тәртіп дағдысы, қалпы; 2) өзара қарым-қатынаста бір жақтың өзіне қарсы жақ үстемдігін мойындауы, билік қысымы арқылы ортада теңсіздіктің сақталуы. Оған билік ресурсының бірден бөлінбеуі себеп болады. Яғни, *Бағыныштылық* теңсіздік орнықтырып, таңдау еркіндігін шектейді. Ел мойындаған, еңбек арқылы келген беделге адам зорлықсыз, үрейсіз бағынады. Жетекші мен бағынушының мүшесі және бағдары ұқсас, үйлесімді болса, екі жақ та адамдық қасиетті тең ұстайды. Ондайда бағынуға үйренген дағды, бағынудың қажеттігін мойындау, бұйрықты орындауға ыңғайластық қалыптасады. Бірақ бағыну мен бағындыру кез келген қызметтің субъектісі мен обьектісіндей салыстырмалы сипатта болады. Олар әрқашан орын алмастырып жатады.

## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтану
Бағырлай

**Бағырлай** – Жайық алабындағы өзен, Жайықтың оң жақ тармағы.

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысының Ақжайық және Атырау облысының Индер аудандары арқылы өтеді. Ұзындығы 239 км, су жиналатын алабы 2 мың км2 .

## Бастауы
Базартөбе ауылы тұсында Жайықтан бөлініп шығады да, онымен қатарласа оңтүстікке қарай ағады. Тереңқызыл көліне жетпей, құмға сіңіп, тартылып қалады.

## Гидрологиясы
Аңғары мен арнасы кең, батыс жағасы жарлы болып келеді. Жылдық орташа ағыны 2,1 м3 /с. Желтоқсан-сәуір айлары аралығында бетіне мұз қатады. Суы тұщы, лайлы. Жайылмасы шабындыққа пайдаланылады. Өзен бойында ауданы 5,5 км2 Бағырлай бөгені салынған (1965).

## Дереккөздер

Санат:Ақжайық ауданы өзендері
Санат:Индер ауданы өзендері
Санат:Жайық су алабы өңірі өзендері
Бадамша

thumb|Бадамша**Бадамша**, миндалины (tonsіllae) — мұрын, жұтқыншақ, ауыз қуысының аралықтарына орналасқан бездер. Бадамша лимфоидты тіндерден құралады, иммундық жүйеге жатады және организмді қоршаған ортаның зиянды микробтарынан қорғайды. Сәбилерде, жасөспірімдерде Бадамша жақсы қорғаныс қызметін атқарады. Ересек адамдарда лимфоид тіндерінің бірте-бірте дәнекер тіндеріне айналуына байланысты Бадамшаның қорғаушы қасиеттері азаяды. Бадамша таңдай, тіл, жұтқыншақ, түтіктік Бадамшалары болып ажыратылады. Таңдай Бадамшасы жұп болады, көмейдің (ауыз қуысының жұтқыншаққа өтетін шекарасы) екі бүйірінде, ал тіл Бадамшасы сыңар болады, тілдің түбірінде, шырышты қабық астында орналасады.Жұтқыншақ Бадамшасы біреу, жұтқыншақтың жоғ. және артқы қабырғаларының аралығында жатады, ал бір жұп түтіктік Бадамшалар жұтқыншақтың мұрын бөлігінде және есту түтігінің жұтқыншаққа ашылатын тесігін қоршай орналасады. Бадамша асқынғанда жұтыну, тыныс алу қиындайды. Бадамшаның үлкейіп қабынуы баспа (ангина, тонзилит), аденоид жұқпалы ауруларына шалдықтырады. thumb|left|Бадамша(миндалины)
## Дереккөздер


Санат:Биология
Бадамша (ауыл)

**Бадамша** — Ақтөбе облысы Қарғалы ауданындағы ауыл, аудан және Бадамша ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы - Ақтөбе қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 110 км жерде, Қандыағаш - Орск темір жол бойында орналасқан. Қара топырақты шөлейтті дала белдемінде бұта аралас бетеге, жусан, т.б. шөптесіндер өседі.

## Тарихы
Іргесі 1941 жылы қаланған. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 5412 адам (2549 ер адам және 2863 әйел адам) болса, 2009 жылы 5359 адамды (2521 ер адам және 2838 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 5824 адамды (2803 ер адам және 3021 әйел адам) құрады.

## Шаруашылығы
Ауыл шаруашылық өнімдерін өндіретін және оны өңдейтін ұжымдық, жекеменшік өндірістік кәсіпорындар жұмыс істейді. Кемпірсай никель кен басқармасы, кірпіш, нан, ұн-жарма заттарын жасайтын мекемелері бар. 

## Инфрақұрылымы
Баспахана, мәдениет үйі, орта мектептер, т.б. мәдени-ағарту және денсаулық сақтау орындары бар. 
Тұрғындары Ақтөбе қаласымен, басқа да елді мекендермен автомобиль және т. жылы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Қарғалы ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Болат Әбдірахманұлы Баекенов

**Болат Әбдірахманұлы Баекенов** (21 қараша 1942, Гурьев, Гурьев облысы, Қазақ КСР — 24 тамыз 2023) — әскери қайраткер, генерал-лейтенант (1992), профессор, ҚР ҰҚК-нің бірінші Төрағасы.

## Өмірбаяны
1960 ж. Орал қ. ауыл және орман шарын механициялау техникасын бітірісімен Қарағанды облысы Сарань қаласына жолдамамен жіберілді. Жергілікті қалалық ДОССАФ автоклубының меңгерушісі, одан кейін автобазда автомеханик болып істеп, сонымен бірге автоклуб курсында сабақ оөткізді.

* Кеңес әскері қатарында мерзімді қызмет атқарды (1961 -1962),
* 1964 жылдың желтоқсан айынан Сарань қалалық халыққа білім беру бөлімі мектепаралық оқу-өндірістік шеберханасының меңгерушісі болды.
* 1966-1973 ж. — комсомол және партия жұмыстарын атқарып, Сарань қалалық комсомол комитетінің бірінші хатшысы, Сарань қалалық партия комитеті ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі болды.
* 1971 ж. — Қарағанды облысы комсомол комитетінің екінші хатшысы болып сайланып, Қарағанды мемлекеттік университетінің тарих факультетін сырттай бітірді. 
* 1973 ж. —Қазақстан КП Орталық комитетінің шешімімен КСРО мемлекеттік кауіпсіздік комитеті Жоғары мектебінің басшылық кұрамдарын дайындау курсына жіберіліп, оны бітірген соң мемлекеттік қауіпсіздік комитеті Қарағанды облыстық басқармасы қарсы барлау бөлімі бастығының орынбасарлыгына тағайындалды.
* 1977-1980 ж. — Қарағанды облпартия комитеті әкімшілік органдар бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарды. Сол жылы Қазақстан КП Орталық комитетінің шешімімен мемлекет қауіпсіздік органдарына қайта жіберіліп, мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің Алматы облысы басқарма бастығының орынбасары болып тағайындалды.
* 1982-1985 ж. КСРО Мемлекеттік Қауіпсіздік Комитеті (МҚК) Инспекторлық басқармасының аға инспекторы,
* 1985-1987 ж. — мемлекеттік қауіпсіздік комитеті Көкшетау облысы басқармасының бастығы.
* 1988-1990 ж. — Қазақ КСР МҚК төрағасының орынбасары,
* 1990-1991 ж. — МҚН Алматы облысы басқармасының бастығы,
* 1991 ж. казанда ҚР Президентінің Жарлығымен Қазақстан МҚК (1992 ж. шілдесінен ҚР ҰҚК) төрағасы болып тағайындалды.
* 1993 ж. желтоқсанынан 1994 ж. қазан аралығы — қауіпсіздік Кеңесінің хатшысы міндетін атқарды.
* 1994 ж. қазан - 1995 қараша аралығында — Қазақстан Республикасының Ішкі Істер министрі,
* 1997 наурызда - Мемлекет басшысының Жарлығымен ҚР Президенті Күзет қызметі бастығы болып тағайындалды. Баекенов 2001 ж. мамырында қызметінен босату және жасына байланысты ҚР мемлекеттік қауіпсіздік комитетінен запасқа шыгару жөнінде рапорт берді. Отставкаға шыққан соң ұстаздық қызметпен айналысып, Қазақ гуманитарлық заң университеті Алматы заң академиясын басқарды. Қазіргі күндері күндері ҚР Күзет ұйымы Ассоциациясын басқарады.

## Марапаттары
Баекенов ҚР ҰҚК-нің Құрметті қызметкері, Сарань қаласының Құрметті азаматы. Құрмет ордені, көптеген медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қазақстан ішкі істер министрлері
Санат:Қазақстан генерал-лейтенанттары
Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесінің хатшылары