open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Иілу шегі

**Иілу шегі** (*Предел на изгиб*) - дайындамада сызат пайда болғанша ию.

## Тағы караныз:
* Иілгіштік
* Иілу қатандылығы
* Иілімділік

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Авиациялық магнитометр

**  Авиациялық магнитометр **  — сүңгуір қайыққа қарсы қорғаныс ұшақтарында, тіқұшақтарда және дирижабльдерде орналастырылатын, жердің магниттік өрісінде қайықтың металл корпусы туғызатын магниттік ауытқуды өлшеу жолымен су астындағы сүңгуір қайықтарды табу үшін қолданылатын аспап. Оны қолданған кезде ұшақ (тіқұшақ) мүмкіндігінше жақын биіктікте ұшуы керек.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ажарлау құралы

**Ажарлау құралы** *(Шлифовальный инструмент)* — ажарлауға арналған қажақтық құрал.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Гаусс проекциясы

**Гаусс проекциясы** - жер эллипсоидінің бетін нүктелік сәйкестік заңы бойынша жазықтыққа кескіндеу әдісі. Гаусс проекциясында картографиялық проекциялардағы ауытқулар қарапайым және тұжырымды түрде есептеледі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Гафтар

**Гафтар** - Балтық теңізінің оңтүстік жағасындағы өзен сағаларындағы лагуналардың атаулары.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Айвар

**Айвар** — баклажан, бұршаққынды ащы және тәтті бұрыштар, зәйтүн майы және лимон шырыны қосылған, қуырылған етпен бірге берілетін ащы дәмдеуіш.
## Дереккөздер
Таушан Қорбақов

**Таушан Қорбақов** (*[[1922]] жылы туған, [[Маңғыстау ауданы]],[[Тұщыбек ауылы]]* ) – кеңес қызметкері.

*Қазақстанның ауыл шаруашылығына еңбек сіңірген қызметкері (1973). 
*1941 – 1952 жылдары Тұщыбек ұжымшарында колхозшы, аға есепші, Таушық ауылында кеңес төрағасы
*1952 – 1969 жылдары Жыңғылды, Правда ұжымшарлары басқармасының төрағасы
*1969 – 1988 жылдары *«Маңғыстау»* кеңшарының директоры, кәсіподақ комитетінің төрағасы қызметтерін атқарған. 
**«Маңғыстау совхозы»* атты кітаптың авторы. 
**«Құрмет белгісі»* орденімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Зиназеп Мутташева

**Зиназеп Мутташева** (1932 жылы туған, бұрынғы Гурьев облысы Теңіз ауданы) – педагог, Қазақ КСР-і «*Халық ағарту ісінің үздігі*». Ақтөбе педагогика институтын  бітірген (1954). 1954 жылдан Маңғыстау ауданы мектептерінде ұстаздық етті. «*В.И. Лениннің туғанына 100 жыл*» медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Геестер

**Геестер**, ГЕЕСТЕР - Солтүстік теңіз жағасына таяу ГФР мен Нидерландтағы тілімденбеген жайпақ құмды ойпаттар. Көптеген батпақтар мен көлдері бар зандрлық жазықтар, соңдай-ақ бұташықты жерлер, шымтезек шоғырлары, қарағай ормандарының телімдері.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Азуке

**Азуке** — 1) майда қызыл бұршақ түрі; 2) шығыс елдерінде шығарылатын майда, домалақ қызыл бұршақтар.
## Дереккөздер
Аралас құрал

**Аралас құрал** *(Комбинированный инструмент)* — бірнеше операцияларды бірінен соң бірін жүйелі орындауға арналған құрал.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Релаксацияға бейімділік

**Релаксацияға бейімділік** (Склонность к релаксации) (лат. Relaxation, — босаңсу) — көп бөлшектерден тұратын физикалық жүйедегі гермодинамикалық теңдестікті қалыптастыратын процесс.Релаксацияға бейімділік түрақты ток көзінен жылдам ажыратьшғанда электр тербелістерін (импульстерін) генератор арқылы шығарады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Гелиотропиктік жел

**Гелиотропиктік жел** - жел жылдамдығына ықпалы бар, өз бағытын тәулік ішінде сағат тілінің бағытымен өзгертіп отыратын (Күн жүрісіне ілесе отырып) және жел бағытының тәуліктік жүрісіне біршама әсер ететін жел.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Арнайы құрал

**Арнайы құрал** *(Специальный инструмент)* — жұмыстардың тек бір түрін орындауға арналған құрал.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Гемигилея

**Гемигилея**, жартыгелия — Солтүстік және Оңтүстік жарты шарлардың субтропик, тропик және қоңыржай белдеулеріндегі қызыл қоңыр, сары және Қызыл топырақтарда өсетін ылғалды мәңгі жасыл және жазда жасыл аралас ормандар.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Алмас қажақты құрал

**Алмас қажақты құрал** *(Алмазный абразивный инструмент)* — кесу бөлігі байламмен бекітілген алмас ұнтағының түйіршіктерінен тұратын құрал.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Люминесценттік-таушайырлық талдау

**Люминесценттік-таушайырлық талдау** - Тау жыныстарындағы шашыранды таушайырлы заттардың мөлшері мен құрамын, олардың люминесценциялық ерекшеліктерін саралау нәтижесінде анықтаудың жартылай сандың әдісі.

Люминесценттік-таушайырлық талдау таушайырлы заттарды кадағалау, тектүрін анықтау және олардың тау жыныстарындағы, минералдардағы, топырақтағы, бүгінгі шөгінділердегі, судағы таралу ерекшеліктерін нақтылау мақсатында жүргізіледі. Бұл талдау әдісі таушайырлы заттардың мөлшері мен құрамы және олардың люминесценциясының түсі мен қарқындылығы арасындағы байланысты анықтауға негізделген. Әдетте ертіндідегі майлы фракциялардың люминесценциялану түсі ашык көк, шайырлардікі — аңшыл-көк, сарғыш, шайыртас тектестерінікі — күңгірт, сұрғылт-сары, сұрғылт-көк, хлорофилдер мен порфириндердікі — қызғылт.

Люминесценттік-таушайырлық талдау сезімталдыңпен және тез жүргізілу мүмкіндігімен сипатталады. Люминесценция аса күлгін сәулелер көмегімен қоздырылады, оны жасактау көзі ретінде өте жоғары қысымды сынапты-кварцты шамдар пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Қайыржан Жолдасұлы Тасқали

**Тасқали Қайыржан Жолдасұлы** (1957 жылы туған, Атырау облысы Махамбет ауданы Есбол ауылы) – мұнайшы. Гурьев (қазіргі Атырау) политехникалық техникумын бітірген (1981). 1981 жылдан «Маңғышлақмұнай» бірлестігінде оператор, мастер, 1-дәрежелі технолог қызметін атқарып келеді. Қазақстан ЛКЖО сыйлығының лауреаты (1984).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Нерунгтер

**Нерунгтер** () - жаға бойындағы қойнауларды бөліп тұратын Балтық теңізінің оңтүстік және оңтүстік-шығыс жағаларындағы ұзын құм қайырлар (гафтар), мысалы, Курш құм қайыры.
## Дереккөздер


Санат:Балтық теңізі
Генетикалық морфология

**Генетикалық морфология** - 1) бедердің пайда болуы мен дамуын зерттейтін геоморфологияның бөлімі. Синонимі — Морфогенез; 2) геологиялық құрылымына байланысты морфологиялық ландшафтылардың тарихын зерттейтін геоморфологияның бөлімі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Иілімділік

**Иілімділік** (*Гибкость*) — қайта реттелгіштік.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Геоаумақ

**Геоаумақ** (Геотория) - Жердің кез келген бөлігіндегі вертикаль және горизонталь құрылымдар ұғымдарының мәнін (аумақ, акватория және аэротория) біріктіріп тұратын термин.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Азу

right|thumb|300 px|Азу
**Азу** () — ащы тұздықталынған майда ет кесектерінен дайындалған тағам.

Сиырдың, қойдың сұрпы етінен дайындалатын тағам. Етті жуып, тазалаған соң,
шамамен ені 2 ем, ұзындығы 3—4 ем етіп кесіп, табадағы қызған майға қызарғанша
қуырады. Сосын етті кастрюльге салып, оған тұз, томат-пюре немесе туралған помидор,
ұсақтал турап қуырылған пияз қосып, оның үстіне сорпа немесе ыстық су құйын, бетін
жабады да, 40—50 минуттай баяу жанған отқа қойып бұқтырады. Содан кейін кастрюльдегі еттің үстіне ірі туралып, шала
қуырылған картоп, тұздалған қияр, үгілген сарымсақ пен тұз, қара бұрыш, 
салып, баяу жанған отқа әбден піскенше бұқтырады.
Дастарханға қояр алдында үстіне ұсақтан турал ған петрушка мен аскөк себеді.
500 г сұрпы етке: 300 г картоп (аршылған), 2—2,5 ас қасық сары май (тортасы айырылған май немесе маргарин), 2 бас пияз, 2—3
ас қасық томат-пюре, 2—3 тұздалған қияр, 3—4 тал сарымсақ, 1 шай қасық тұз және
құмшекер, 4—5 түйір қара бұрыш қажет.

## Дереккөздер


Санат:Тағамдар
Абдолла Жаналыұлы Қосай

**Aбдолла Жаналыұлы Қосай** (*[[1856]] – [[1919]]*) – діни қайраткер, ахун. 
*Бұхарадағы Көкілташ медресесінде оқыған. 
*Медреседе араб, парсы, түрік тілдерін жетік меңгеріп шығады. Туған ауылына келгеннен кейін елдің игі жақсылары балаларын оқытып, қаржы жинап, мешіт салуды ұйғарады. Қазан қаласынан арнайы сәулетші, құрылыс шеберлері, ағаш ұсталары шақырылып, Шилібұлақта *«Көк мешіт»* бой көтереді. Мешітке май шамдар қойылып, түнде де емін-еркін бай кітапхана қорын пайдалануға мүмкіншілік болады. 
*Ахунның 4 ұлы (*Әбдіуәли, Әбдіғали, Ақишан, Ахметнияз*) және 3 қызы (*Қошетер, Сәлима, Мәрзия*) болған.

## Дереккөздер


Санат:1856 жылы туғандар
Санат:Көкілташ медресесінде (Бұхара) оқығандар
Рентгенге түсіру

thumb|Заманауи рентгеноскоп.
**Рентгенге түсіру** (Рентгеноскопия) — денелерді (заттарды) рентген сөулесінің көмегімен зерттеу үшін, оның суретін түсіру.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Рентгенология
Әмбебап құрал

thumb|200px|Микрометр-әмбебап құрал
**Әмбебап құрал** *(Универсальный инструмент)* — жұмыстардың кең ауқымын орындауға арналған құрал.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ию кезіндегі төзімділік

**Ию кезіндегі төзімділік** (*Выносливость при изгибе*) — қайталанатын ию күшімен әсер еткенде материал және құрылымның кедергі беру қабілеттілігі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Әбілқайыр Бақытұлы Спан

**Әбілқайыр Бақытұлы Спан** (1949, Маңғыстау ауданы Жармыш ауылы – 30 қараша 2025) — журналист, ҚР Журналистер одағының мүшесі. ҚазМУ-дың (қазіргі ҚазҰУ) журналистика факультетін бітірген (1979). Еңбек жолын Өзенде мұнайшылықтан бастаған. ауданы, облысы, республикалық газеттерде, теледидарда, Қазақпарат агенттігінде қызмет жасаған. «Маңғыстау» энциклопедиясы 1-басылымының алқа мүшесі және авторларының бірі. Көбіне өлкенің әдебиеті мен өнерінің тарихы тақырыбын көтерген, жүздеген саяси қуғын-сүргін құрбандарының есімін жаңғыртып, ақтауға ат салысқан қаламгер. Қазақ және орыс тілдерінде шыққан 31 кітаптың авторы. С. «Тамаша адамдар өмірі» үлгісімен «Маңғыстау мақтаныштары» сериясын бастап, «Аңшы Нұр», «Нұрлыхан Бекбосынов», «Қайролла Ережепов», т.б. 10 кітаптарының авторы. Ол В.Д. Вольховскийдің өмірі мен қызметін зерттеу арқылы Пушкинтануға жаңалық қосты. Махамбеттің Маңғыстауға қатысты өмір деректерін зерттеді. Махамбет сыйлығының (2003) иегері. «Жыл адамы» (2003) аталды.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:1949 жылы туғандар
Авиациялық метеорологиялық қызмет

**  Авиациялық метеорологиялық қызмет **  — авиацияның ұшу қауіпсіздігіне қажетті ұрыс қимылдары ауданындағы және ұшақтың ұшу бағдарындағы, аэродромдар ауданындағы метеорологиялық жағдай туралы нақты мәліметтермен қамтамасыз ететін негізгі ұшу қызметінің бірі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Атыс үшін бастапқы деректерді дайындау

**Атыс үшін бастапқы деректерді дайындау** (Подготовка исходных данных для стрельбы) — снарядты, зарядты, жарғышты, траектория түрін нысананың сипатына сәйкес таңдау, қарулардың көздегіш құралдарының қондырғысын өзгертулер жиынтығы ескере отырып (баллистикалық, топографиялық, метеорологиялық, ж.б.) айқындау. Атыс үшін бастапқы деректерді дайындау артиллерияда кіріс мәліметтері, яғни нысана мен зеңбіректің (минаатардың) орны мен қозғалысын сипаттайтын, сондай-ақ атыс шарттары жөніндегі мәліметтер негізінде іске асырылады. Жағдайға және есеп жүргізу ретіне қарай атыс үшін бастапқы деректерді дайындау толық, қысқа және көзбен есептеу арқылы болуы мүмкін. 1975 жылдан бастап жер үсті артиллериясында "бастапқы деректер" деген термин өз мәнін жоғалтты.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Баламалағыш құрал

thumb|200px|Баламалағыш кілт
**Баламалағыш құрал** *(Тарированный инструмент)* — тиісті өлшемдеу арқылы күш, момент және басқа да параметрлерді қамтамасыз етуге арналған құрал.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ию моменті

**Ию моменті**  (*Момент изгиба*) - көлденең қима жазықтығына перпендикуляр жазықтықта әсер ететін ішкі, күштер моменті (бас моменттің құраушысы).

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ордалы Мұқанұлы Қосай

**Ордалы Мұқанұлы Қосай** (*[[1947]] жылы туған, [[Маңғыстау ауданы]],[[Тұщықұдық ауылы]]* ) – педагог. 
*Гурьев  педагогика институтын (*қазіргі Атырау   университеті*) бітірген (1967). 
*1967 – 1979 жылдары Тұщықұдық орта мектебінде мұғалім, мектеп директоры
*1979 – 1981 жылдары аудандық Кеңес аппаратының қызметкері
*1981 – 1986 жылдары Шахта, Тұщықұдық орта мектептерінің директоры
*1986 – 1994 жылдары Тұщықұдық ауылдық кеңесі атқару комитетінің төрағасы, ауыл әкімі
*1994 – 1999 жылдары Тұщықұдық орта мектебінің директоры болды
*1999 жылдан Тұщықұдық орта мектебінде зерттеуші мұғалім, облыстық әкім шаруашылық жанындағы білім туралы комиссияның мүшесі
*2001 – 2004 жылдары *«Жыл мұғалімі»* конкурстарының жеңімпазы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1947 жылы туғандар
Керімбек Сыздықов

**Керімбек Сыздықов** (17. 11. 1939 ж.т., Созақ ауд., Созақ а.) — ғалым, филология ғылымдарының докторы (1997). 1961 ж. ҚазМУ-ді бітірген. 1961—64 ж. Шымкент педагогика институтында оқытушы, 1964— 67 ж. ҚазмУ-де аспирант, 1967-74 ж. ҚРҮҒА М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында ғылыми қызметкер. 1974— 94 ж. М.Эуезов атындағы Шымкент педагогика институтында доцент, профессор проректор, ректор. 1996-99 ж. университетте профессор, кафедра меңгерушісі. 1999 жылдан Қазақ-Кувейт университетінде ректор. 200-ден астам ғылыми еңбектердің авторы. Шығармалары.: М.Әуезов творчествосының библиографиялық көрсеткіші (құраст.), Алматы, 1972; Мұхтар Әуезов — әдебиет сыншысы. Алматы, 1973; М.Әуезов. Шығармалар. 20 томдық (XV, XVI томдарын құрастырған, ғылыми түсініктерін жазған). Алматы, 1984—1985.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Авиациялық метеорологиялық станция

**  Авиациялық метеорологиялық станция **— әскери және азаматтық авиацияның ұшуына қызмет етуге арналған метеорологиялық станция. Авиациялық метеорологиялық станция аэродром ауданында орналасады, оның метеорологиялық және аэрологиялық бақылау жүргізу үшін арнайы құрал-жабдықтары бар. Онда метеоролог және радист мамандар қызмет етеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
География факультеттері

**География факультеттері** - шаруашылық саласына маман-географтар, орта мектептерге мұғалімдер, жоғары оку орындарына окытушылар даярлайтын университеттердің бөлімшелері. Қазақстан Республикасы бойынша Алматы, Жезқазған, Өскемен, Қызылорда, Петропавл, Орал қалаларындағы жоғары оқу орындарының құрамында бар.
## Дереккөздер


Санат:Факультеттер
Санат:География және геодезия
Бұранда бүрлегіш құрал

thumb|100px|Бұранда бүрлегіш құрал
Бұранда бүрлегіш құрал (Резьбонакатный инструмент) — суық күйдегі металдарда илемдеу әдісімен бұранда бүрлеуге арналған құрал.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Атыс үшін мәліметтерді даярлау

**Атыс үшін мәліметтерді даярлау** (Подготовка исходных данных для стрельбы) — нысана (репер) бойынша атыс үшін артиллерияда қолданатын мәліметгерді даярлау. Оларға: жауынгерлік міндетті атқарушы бөлімше ережесі, нысана қашықтығы мен бағыты; кестедегіден атыс шарттарының ауытқуына түзетулер; зеңбірек үшін бастапқы қондырғылар — нысана, бұрыш өлшегіш немесе басты бағыттан (реперден) бұруға дейінгі және т.б., сонымен қатар, атыспен дәлдеу үшін қажет мәліметтер жатады. Жылжымалы су үсті атыс нысаналарын ату үшін снарядтың ұшуы кезінде нысананың жағдайының өзгеруіне (нысананың жолына) түзетулер есептеледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Географиядағы корреляция

**Географиядағы корреляция** - бедер пішіндерін бірімен-бірінің генетикалық байланысын салыстыру арқылы анықтау.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Географиядағы математикалық әдістер

**Географиядағы математикалық әдістер** — географиялық процестер мен құбылыстарды зерттеген кезде математикалық аспаптар мен есептеу техникасын пайдалану. Негізгі материалды жинағанда және алғашқы өңдегенде, оларды жіктегенде және жүйелегенде, географиялық зерттелген нысандардың статистикалық және динамикалық жайын талдау мен болжауда, геожүйелерді аудандау мен үлгілеуде, аумақтық байланыстар мен пропорцияларды реттеуде және оңтайлауда және тағы да басқадай жұмыстарда қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Нұржау Тасмұратов

**Тасмұратов Нұржау** (1927, Маңғыстау ауданы Тұщықұдық ауылы – 1971) – мұнайшы. 1943 – 1947 жылдары Таушық көмір шахтасында электрослесарь, 1947 – 1952 жылдары әскери қызметте, 1952 – 60 ж. «Қазақстанмұнай» комбинатында бұрғылаушы, 1960 – 1968 жылдары Жетібай кентінде «Маңғыстаугеологиябарлау» мұнай экспедициясында 1968 – 1971 жылдары Жетібай бұрғылау басқармасында бұрғылаушы болды. Жетібай кен орнын алғашқы ашушылардың бірі. Бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Географиядағы модельдеу

**Географиядағы модельдеу** - болмысты ұғынудың әдісі іспетті ғылыми бейнелеу түрі; географиялық пәндердің бәрінде және зерттеудің кез келген типінде колданылады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Авиақоректендіру

**Авиақоректендіру** (Авиаподкормка) — минералдық немесе микробиологиялық тыңайтқыштарды үшу аппаратынан шашып сіңіру. А. ауыл шаруашылығы өсімдіктерінен мол түсім алу үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Бұранда жонғыш құрал

thumb|200px|Бұранда жонғыш құрал түрлері
**Бұранда жонғыш құрал** *(Резьбонарезной инструмент)* — бұранда жонуға арналған көп жүзді құрал.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Географиядағы кеңістік талдау

**Географиядағы кеңістік талдау** - кеңістіктік кұрылымдарды зерттеумен байланысты географиялық зерттеулердің талдау әдістерінің жиынтығы. Мұндай әдістердің негізгі топтары: кеңістік-сандық әдістер (географиялық өрістер әдісі, орталық графикалық әдіс, тағы да басқалары), статистикалық әдістер; алғашқы үлгілер; топологиялық әдістер мен бағанды теорияның негізіпдегі үлгі, картометриялық талдау, кеңістіктік өзара әрекеттестік пен алмасулардың теориясы, географиялық орын тұжырымдамасы, жүйелік-құрылымдық талдау. Географиядағы кеңістік талдаудың әдістері әр түрлі географиялық пәндерде қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Назым Стамғалиева

**Назым Стамғалиева**  (1960 жылы туған, Атырау облысы) – педагог, ғылымының кандидаты, доцент. Алматы педагогикалық шет тілдер институтын (1983) бітірген. 1983 – 90 жылы Ақтау қаласындағы ғ11 орта мектепте мұғалім, директор, 1990 – 98 жылы Қазақ политехникалық институтының Атырау бөлімшесінде ағылшын және француз тілдерінің оқытушысы, 2000 жылдан шаруашылықЕсенов атындындығы Ақтау университетінде шет тілдер, тіл пәндері кафедрасының меңгерушісі.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1960 жылы туғандар
Қосақыр-шилі

**Қосақыр-шилі** — бұрынғы Ново-Александровск қамалының солтүстік-батысындағы құдық. Беткейінде құдық, Ақшабас тұмсығына қараған жағында бұлақ бар. 
* Қосақыр- шилі суы мол, тұщы, тайыз. 
* Басты ерекшелігі құдыққа келетін тас үстіндегі тарам-тарам жолдар ғасырлар бойғы мал тұяғының ізіне төтеп бере алмай белуардан келетін тереңдікте ойылып қалған. Бұлақ басындағы құрылыс Кенже Әбдірахман ишан (*[[1938]] жылы «халық жауы» деген жаламен ұсталып атылған*) ақ тастан қиып салдырып бала оқытқан мектеп-медресе үйі. 
* Төбесі жоқ, қабырғасы тұр. Қасында тұрған үйлердің қабырғалары, бұлақ аяғындағы бақшалық қоршауы, бірнеше мола қалған. Қосақыр- шилі 1939 жылға дейін елді мекен болған.

## Атаудың сөзжасамдық сипаты
Ақыр – құдық басында мал суаратын астау. Сонда атаудың мағынасы: «Ши қалың өскен жердегі қос тас астауы бар құдық немесе қос құдық».

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан құдықтары
Географиядағы орын

**Географиядағы орын** - аумақтың (айдынның) географиялық орнымен сипатталатын және Жердің барлық қалған бетіне қарама-қарсы қойылатын телімі; кеңістіктік ұғымдар арасында ең қарапайым жопе генетикалық бастапқы ұғым. Бұл жағдайда ол біртұтас, біртекті және бөлін- бейтін болып қаралады. Географиялық зерттеулерде Географиядағы орынның ішкі құрылысы ғана ескеріледі, оны орын ретінде басқа ғылымдар зерттейді. Мысалы, су басқан шалғын, машина жасау зауыты, қонақ үй кешенін шалғынтану, салалық экономика және еңбек пен демалу социологиясы зерттейді.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Географиялық атаулардың транскрипциясы

**Географиялық атаулардың транскрипциясы** - географиялық атауларды анықтау және оларды карталар мен мәтіндерде беру үшін әр ұлттық әліпби құралдарымен жазу. Географиялық атаулардың транскрипциясы көп ұлтты мемлекеттерде жиі кездесетін, белгілі бір географиялық нысанға қатысты бірнеше атаудан бір атау таңдауды қамтиды. Мұндағы қиындықтар екі тілдің фонетикалық және орфографиялық ерекшеліктерін ескере отырып, бір тілдегі географиялық атауларды графикалық құралдар аркылы екінші тілде берген кезде туындайды. Мұндайда жергілікті ресми, фонетикалық, транслитерациялық, достүрлік және аудармалық нысандар пайдаланылады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Әскери тәртіп

**Әскери тәртіп** (, ) — барлық жауынгерлердің заң мен әскери жарғыда белгіленген тәртіп пен ережені бұлжытпай орындауы. Қарулы Күштердегі Әскери тәртіп әрбір жауынгердің өз әскери міндетін сапалы атқаруына, өзінің Отанын қорғауға жауапты екенін түсінуіне негізделеді. Жауынгерлер үшін Әскери тәртіп — командирге, басшыға сөзсіз бағыну, олардың бұйрықтары мен жарлықтарын дер кезінде, дәлме-дәл мүлтіксіз орындау. Командирлердің бұйрығынан жауынгерлер өз Отанының талабын көреді, сондықтан да оны орындауға білімін, әскери даярлығын, кажыр-кайратын жүмсайды. Әскери тәртіп дегеніміз — барлық әскери кызметшілердің ҚР Конституциясы мен заңдарында, әскери жарғылар мен командирлердің (бастықтардың) бұйрықтарында белгіленген тәртіп пен ережелерді, сондай-ақ әскери кызметшілердің арасындағы мінез-құлык және өзара карым-қатынас нормаларын қатаң және дәл сақтауы. Әскери тәртіп әрбір әскери қызметшінің өзінің әскери борышын және өзінің Отанын қорғауға деген жеке жауапкершілігін, өз халқына шексіз берілгендігін кәміл сезінуіне негізделеді. Әскери тәртіп әрбір әскери қызметшіні өзінің әскери борышын адал атқаруға міндеттейді. Әскери қызметшілерде тәртіптілікті тәрбиелеудің негізгі әдісі сендіру болып табылады, бұл өзінің әскери борышын адал орындамайтындарға мәжбүрлеу шараларын колдануды жоққа шығармайды.

## Дереккөздер

Санат:Әскери іс
Географиялық атластар

**Географиялық атластар** — біртұтас шығармалар ретінде жалпы бағдарлама бойынша жасалған географиялық карталардың жүйелі жинақтары. Географиялық атластар әр түрлі және олар аумақтық қамтуы (дүние жүзі, жеке континенттер, елдер, өңірлер атластары, тағы да басқалары), мазмұны (жалпы географиялық және тақырыптық атластар (мысалы, геологиялық, климаттық, ауыл шаруашылықтық, өнеркәсіптік, кешенді атластар), тақырыбы (ғылыми-анықтамалық, өлкетанулық, туристік, оқулық, тағы да басқалары) бойынша бөлінеді. "Атлас" деген атауды Фламанд картографы Меркатор енгізген (1595 жыл). Ол өзінің карталар жинағын Ливияның мифтік королі Атластың құрметіне атаған.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Географиялық ашылымдар

**Географиялық ашылымдар** - жаңа географиялық нысандарды немесе географиялық зандылықтарды табу. Географияның дамуының алғашқы кезеңдерінде жаңа географиялық нысандар (не-гізінде еуропалықтар үшін) көп ашылды. Олар жер бетінің картасын жасау процесімен ажыраспайтын байланыста болды және XX ғасырдың орта кезіне қарай аяқталды (құрлықтың баруға қиын аудандары мен Дүниежүзілік мүхиттың түбінен басқасы). Жер туралы географиялық түсініктің дамуында Ұлы географиялық ашылымдар дәуіріндегі теңіз саяхатшыларының рөлі ерекше болды. Географияның ғылым ретінде дамуына, әсіресе XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап географиялық заңдылықтардың табылуына (мысалы, зоналылык, биіктік белдеулік), географиялық құбылыстар мен олардың өзара байланыстарының мәнін ұғынуға әсер еткен ашылымдардың маңызы күшеие түсті.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Мұқтасын Сухамбердиев

**Мұқтасын Сухамбердиев**(1932 жылы туған, Атырау облысы Исатай ауданы) – журналист, жазушы. Қазақстан Журналистер одағының мүшесі (1959). ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) (1954), Жоғарғыары партия мектебін бітірген. Еңбек жолын Батыс Қазақстан облысы газетінен бастаған. Кейін Гурьев облысы газетінің Маңғыстау бойынша арнаулы тілшісі болды. Өзен (1970), Мұнайлы ауданы (1982) газеттерінің бас редакторы, Маңғыстау облысы газетінің партия тұрмысы бөлімінің меңгерушісі, «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінің Маңғыстау облысы бойынша меншікті тілшісі қызметтерін атқарған. «Қазыналы түбек», «Орындалған арман», «Валентин Токарев» кітаптарының, еңбек ерлері туралы очерктердің, публицист. шығармалардың авторы. «Еңбектегі ерлігі үшін», т.б. бірнеше медальдардың иегері.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1932 жылы туғандар
Білдектік құрал

**Білдектік құрал** *(Станочный инструмент)* — білдектерде өндеуге арналған құрал.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Қалыңдылықты талдау

**Қалыңдылықты талдау** - Қабат қалыңдығын саралау. Жер қыртысында пайда болған тау жыныcтарының түзіліп үлгерген қабатының қалыңдығын өлшеп дәлмедәл анықтау.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Географиялық бойлық

**Географиялық бойлық** -негізгі географиялық координаттардың (астрономиялық және геодезиялық) бірі. Астрономиялық бойлық Гринвич меридианы жазықтығы мен жер бетіндегі белгілі бір нүктенің астрономиялық меридианы жазықтығы арқылы түзілетін екі қырлы бұрыш. Оның мәнін аспан шырақтарын бақылау арқылы анықтайды. Географиялық координаталардың бірі; бастапқы меридиан жазықтығы мен осы нүктеде не тіктеуіш сызық — астрономиялық бойлық арқылы не жер эллипсоидінің бетіне нормаль — геодезиялық бойлық арқылы өтетін меридиан жазықтығының арасындағы екі жақты бұрыш. Астрономиялық бойлықты аспан шырақтарын бақылаудан алынатын жергілікті уақытты дүниежүзілік уақытпен салыстыру арқылы анықтайды. Геодезиялық бойлық геодезиялық өлшеулер және жер эллипсоидінің бетінде есептеу арқылы анықталады. Бойлық бастапқы 0° меридианнан 360°-қа (немесе 0°-тан 180°-қа дейін шығысқа және батысқа қарай) дейін есептеледі. Бойлықты сағат арқылы да көрсетеді (1 сағат 15° бойлыққа тең).

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Ақ нан

[thumb|200px|[Нан]]
**Ақ нан** — жоғары сортты бидай ұнынан пісірілген нан. Нан азық-түлік өнімінің негізгі бір түрі болып табылады. Басқа өнімдер сияқты, нанның да құндылыға оның калориялығымен, сіңім- ділігімен, құрамында ақуыз, крахмал, витаминдер мен минералдық заттардың қандай мөлшерде және қандай құрамда болуымен, сыртқы пішінімен анықталынады.Нанның қоректік заттары, негізінен, көмір-сулар мен ақуыздардан тұрады. Наңда орташа есеппен 7—8% ақуыз ақуыз болады. Нанның калория- лығы орташа есеппен 200-ден 260 ккал (100 г). Ақ нанның сіңімділігі жоғары. Нандағы ақуыздың мөлшерімен бірге оньщ амин қышқылдық құрамы да ескеріледі. Адам организмі үшін қажетті амин қышқылдарының (лизин, изолейцин, метионин, фениаланин, треонин, триптофан жөне валин) маңызы өте зор. Нанның құрамындағы минералдық заттарға мыс, кобальт, фтор және баска заттар жатады. Әсіресе нан калийге, фосфор мен магнийге бай да, кальцийдің мөлшері өте аз.
## Дереккөздер


Санат:Ұн өнімдері
Борканник

**Борканник** - Псков, Новгород және Тверь облыстарындағы сәбіз пирогінің аты (сәбіз бен жұмыртқа салынған қарабидай пирогі). Аталуы эстонның поркан, поргандид (сәбіз) сөзінен туындаған.

## Дереккөздер
Географиялық болжам

**Географиялық болжам** - табиғи ортаны тиімді пайдалану жөнінде шешімдер қабылдау үшін оның жай-күйі мен даму беталысы туралы ғылыми негізделген пікірлер әзірлеу. Географиялық болжамдар салалық (метеорологиялық, гидрологиялық және тағы да басқалары) және кешенді болуы мүмкін; аумақтық қамтуы бойынша — ғаламдық, аймақтық және жергілікті; уақыттық қамтуы бойынша — қысқа мерзімді, орташа мерзімді, ұзақ мерзімді және тағы да басқалары болады. Болжамдардың жеделдігі бір мәнді болмайды, өйткені уақыт болжау нысанымен және әр түрлі жылдамдықпен дамитын табиғи ортаның бөліктерімен салғастырьшады. Географиялық болжамдар талдау, сараптық бағалау, экстраполяция және имитациялық үлгілеу әдістерін пайдалана отырып, арнайы жүргізілген географиялық зерттеулердің негізінде жүзеге асырылады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Авиахимкүрес

**Авиахимкүрес** (өсімдіктердің зиянкестері мен ауруларына қарсы авиахимиялық күрес) (Авиахимборьба) — зиянды организмдерді құрту не үркіту үшін ұшу аппаратынан пестицидтер, репеленттер немесе басқа да дәрі-дәрмек шашу. Бұл әсіресе көкқасқа шегірткелермен күресте кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Реттеу мөлшері

**Реттеу мөлшері** (Величина регулировки) — білікті радиальтіреуішке немесе тіреуіш мойынтіректерге орнатқан кезде, оның қалыпты жүмыс істеуін қамтамасыз ететіндей осьтік саңылаудың оптималдық мені.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Жинақтау құралы

thumb|200px|Балға-Жинақтау құралы
**Жинақтау құралы** *(Монтажный инструмент)* — технологиялық жабдықты қажетті жай-күйге келтіру мен бекітуге, оған бақылау, автоматтану және коммуникациялар құрал-жабдықтарын, сонымен қатар қалдықтар шығару жабдықтарын жалғауға арналған құрал.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Виктор Степанович Сухомлин

**Виктор Степанович Сухомлин ** (1955 жылы туған, Ресей, Свердлов облысы Нижняя Тура қаласы) – инженер-технолог. 1979 жылы Орал политехникалық институтын (Ресей) бітірген. Каспий аймақтық кен-металлургия комбинатна жас маман ретінде жолдамамен келген. Сухомлин химия-металлургия зауыттының технолог-мастерінен «Каскор» АҚ құрамындағы «Интермин» кәсіпорнының бас директорына дейінгі қызметтерді атқарды. КСРО мемлекеттік сыйл. лауреаты.

## Дереккөздер


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1955 жылы туғандар
Үзілістер мен үйлесімсіздіктерді саралау

**Үзілістер мен үйлесімсіздіктерді саралау** - Жер қыртысының жекелеген аймақтары өңірінде белгілі бір уакыт аралығында болып өткен тектоникалық қозғалыстар табиғатын қалпына келтіру барысында колданылатып ете маңызды тәсіл. Бұл тәсіл өткен дәуірлерде болып өткен шөгінді түзілудегі үзілістер мен көршілес қабаттар арасындағы үйлесімсіздіктер зерттелген аймақ жербедерінің сол дәуірлерде көтеріңкі жағдайда болғандығының дәлелі деген тұжырымға сүйенеді.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Жүзді құрал

**Жүзді құрал** *(Лезвийный инструмент)* — кескіш жиектер, тістер, пышақтар және т.б. түріндегі кесу бөлшектері бар кескіш құрал.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ақ шарап

[thumb|[Жүзім]]
thumb|Ақ шарап
**Ақ шарап** — жүзім немесе жеміс-жидек шырындарын толық немесе шала ашытып (кейде спирт немесе басқа заттар қосып) алынған алкогольді ішімдік. Ақ шарап жүзімнің ақ сорттарынан алынады. Шараптар маркалы (көп жыл сақталынған, айрықша) немесе бір жылдық болып бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Шараптар
Тасмұрын

**Тасмұрын** — Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданы, Шайыр ауылдық округі құрамындағы ауыл.
 
## Географиялық орны
Аудан орталығы Шетпе ауылынан солтүстікке қарай 41 км-дей жерде, Батыс Қаратау жотасының тауаралық аңғарында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 50-жылдардың ортасында осы өңірде уран кен орнын өндіруге байланысты қаланған.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау ауданы елді мекендері
Борша-кісе

**Борша-кісе** - тауықтың, үйректің, қаздың, лақтың, қозының етіне күріш, пияз, бұрыш, шикі жұмыртқа мен сары май қосып дайындалатын тағам. Алдымен, ет ұсақтап тұралады, оған күріш, пияз қосылады, жұмыртқа жарылып құйыльш, сары май салынады, тұздалып, бұрышталады. Сөйтіп, жақсылап араластырылады да бүйенге тығылады. Осылай дайындалған борша-кісе су құйылған қазанға салынып пісіріледі (30-90 мин).

## Дереккөздер
Атыспен бақылау

**Атыспен бақылау** (Огневое наблюдение) — белгіленген уақыт ішінде нысана өзінің әрекетін қайта жандандырмас үшін атыс шабуылдары арасында артиллериядан ату. Атыспен бақылау атыс шабуындары арасындағы уақыт 15 минуттан асқанда жүргізіледі. Нысананы жою үшін берілген снарядтың белгілі бір бөлігі жұмсала отырып, жүйелі және көшпелі атыс арқылы немесе оларды ұйғастыру арқылы жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әскери теория

**Әскери теория** (Военная теория) — соғыс пен әскери істің жағдайлары туралы немесе олардың даму зандылығы және ерекшелігі жайлы жүйеленген жалпылама білім. Ол әскери практика негізінде қалыптасып, оның мақсаттарына қызмет етеді. Әскери теория әскери қызметтің барлық түрлерінің тәжірибесін жинақтау негізінде жетілдіріледі. Ал бейбіт уақытта әскери эксперименттер әдістері, ықтимал соғыс процестерінің нұсқасын әзірлеу кең қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ию

**Ию** (*Гибка*) — дайындама бөліктерінің арасындағы бұрышты жасау немесе оған қисық сызықты түр беру.

**U** - тәрізді ию (Гибка U - образная) — жарты сфералық тетікті ию.
**V** - тәрізді ию (Гибка V - образная) — тетікті бір бұрышпен ию.
**П** - тәрізді ию (Гибка П - образная) — қаңылтыр дайындаманы екі бұрышпен ию.

## Доға тәрізді ию
**Доға тәрізді ию** (*Гибка дугообразная*) — доға төрізді тетікті ию.
## Керіп ию
**Керіп ию** (*Гибка с растяжением*) — дайындамаға сыртқы июші момент пен бірге бойлық созу күшін түсіретін процесс.
## Көп әрекетті ию
**Көп әрекетті ию** (*Гибка многопереходная*) — бірінен кейін бірі орындалатын июдің технологиялық операциясын қолданып ию.
## Қимаүлгі бойынша ию
**Қимаүлгі бойынша ию** (*Гибка по шаблону*) — дайындамадан қимаүлгі жасап, оны ию арқылы бұйым жасау.

## Тағы караныз:
* Иілгіштік
* Иілу қатандылығы
* Иілімділік
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Рахат Құсайынұлы Қосбармақ

**Рахат Құсайынұлы Қосбармақ** (*[[1972]] жылы туған, [[Бейнеу ауданы]],[[Қызыләскер ауылы]]* ) – журналист, 2006 жылдан Қазақстан Жазушылар және Журналистер одағының мүшесі. 
*ҚазҰУ-ды бітірген (1994). 
*1990 – 1991 жылдары студенттердің республикалық «Өркен» газетінде корректор, тілші
*1992 – 1993 жылдары *«Жас қазақ»*
*1991 – 1993 жылдары *«Рауан»* газетінде тілші
*1994 жылы *«Таңшолпан»* телекомпаниясында редактор
*1994 – 2002 жылдары Маңғыстау облысының телерадиокомпаниясында редактор, бас редактор, аға редактор, төрағаның орынбасары
*2003 жылы *«Ар»* телестудиясында
*2004 – 2005 жылдары Маңғыстау облысының кедендік бақылау департаментінде жұмысты ұйымдастыру және бақылау бөлімінің бас маманы, баспасөз қызметінің жетекшісі
*2006 жылы *«Отан»* РСП,* «Маңғыстаумұнайгаз»* АҚ төрағасының орынбасары болды. 
*Қазір *«Ар.кz»* газетінің бас редакторы. 
**«Кемпірқосақ»* (1996), *«Жаздың ең соңғы күні»* (1999), *«Бекет ата»* (2000) кітаптарының авторы.  
*Республикалық дәрежедегі бірнеше мүшәйралардың жеңімпазы, облыс әкімінің Құрмет грамотасы (1997), алғыс хаттарымен (*2000*), бірнеше дипломдармен марапатталған. 
*2002 – 2003 жылдары *«Шабыт»* фестивалінің дипломанты. 
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Кеңейжоңғы құрал

thumb|200px|Кеңейжоңғы құрал
**Кеңейжоңғы құрал** (*Расточный инструмент*) — алдын ала жасалған тесіктерді өңдеуге арналған құрал.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Әскер Қосжанов

**Әскер Қосжанов** (*[[1918]], [[Адай уезі]], [[Ақшымырау]] – [[1999]]*) – еңбек ардагері, шопан. 
*1942 – 1946 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысқан
*1946 – 1978 жылдары шопан болып, халық шаруашылығын өркендетуге үлес қосқан. 
*Алғашқылардың бірі болып Сам құмына мал апарып, сол өңірде адамдардың қоныстануына мүмкіншілік жасады. 
**«Ерен еңбегі үшін»* тағы басқа медальдармен марапатталған. 
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Нивация

**Нивация, қар эрозиясы** ( - қар) — бедердің және шөгінділердің ерекше пішіндерінің түзілуіне себепші болатын қардың тау жыныстарын бұзу әрекеті. Қар мен ұлпа қарлар көп жиналатын полюстік, субполюстік және биік таулы атыраптарда анық байқалады. Нивацияға ауа температурасының судың қату нүктесіне дейінгі тербелістері әсер етеді, ол тау жыныстарының қатуына не еруіне және аяздық үгілудің күшеюіне апарып соғады; қар ұлпаларынан келіп түсетін еріген сулар бедердің төмендеуіне себепші болады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Борщ

300px|thumb
**Борщ** — Ежелгі Рим тағамы, әдетте ет, кейде саңырауқұлақ сорпасынан әзірленеді. Мұнда ол ұлттық тағам болып саналатын және сол үшін көп мөлшерде қырыққабат пен қызылша өсірілетін. Римнен бұл көже барлық елдерге тарап, өзіндік ұлттық ерекшеліктерін жинақтай бастады. Борщтың ең үздік дәмді түрі украин аспаздығында дайындалады. Сондықтан борщ украин аспаздығының басты тағамы болып есептеледі. Борщқа тек шошқа етін ғана емес, сиыр, қой, құс еттері, шұжықтар немесе тек сүйек сорпасын қолдануға болады. Көкөніс бөлігі де алуан түрлі: картоп, қырыққабат, көді, үрме бүршақ, қызанақ, алма, шалқан, сәбіз, болгар бұрышы, жүгері кіреді. Бұл көкөністердің қайсыбірі қосылса да, ең негізгі көкөніс қызылша, яғни құрамы бойынша борщ күрделі тағам, 20-ға дейін және одан жоғары құрамдас бөліктер кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Орыс асханасы
Санат:Украиндық асхана
Санат:Румын асханасы
Санат:Молдава асханасы
Санат:Польшалық асхана
Санат:Литва асханасы
Санат:Белорус асханасы
Владимир Трофимович Сухонос

**Владимир Трофимович Сухонос** (1926 жылы туған, Украина, Днепропетровск облысы) – кран машинисі, Социалистік Еңбек Ері (1971). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 

Маңғыстауға 1965 жылы келіп, Каспий аймақтық кен-металлургия комбинатының жүйесінде кран машинисі, бульдозерші болған. 1981 жылға дейін «руда басқармасында» экскаватор машинисінің көмекшісі, роторлы экскаватордың машинисі және басқа да жұмыстарды атқарған. Ордендермен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Днепропетровск облысында туғандар
Санат:1926 жылы туғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Машинистер
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Темірбек Үдербайұлы

**Темірбек Үдербайұлы** (1885, Қызыл Түркістан ауылы — 5.4.1971, сонда) — қолөнер шебері. Сауатын ауыл молдасынан ашқан. 1930—37 жылы Ташкент қаласында мердігерлік жасап, мәсі тіккен. 1941—45 жылы Қостеректе тары егіп, өнімін соғысқа жіберген. Ауыл адамдарының тұрмысына жөне шаруашылығына қажетті бұйымдарын жасаған. Кеңшардағы еңбеккерлерге ауыз суы үшін құдық қазып беріп отырған.
## Дереккөздер


Санат:Қолөнер
Реттығын

thumb|left|Цилиндрический золотник
thumb|Крановый золотник
**Реттығын** (Золотник) — өзі жылжып отыратын беттегі терезелерге қатысты қозгалысымен жұмыс ортасының агынын қажетті арнага багыттап отыратын басқару жүйесiнің қозгалмалы элементі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Тас өңдеу шеберлігі

**Тас өңдеу шеберлігі**, Маңғыстау түбегін мекендеген халықтың әлеуметтік жағдайымен тығыз байланыста дамып өркен жайды. Әсіресе 18 ғасырдан бастап халқы үшін еңбегі сіңген, елінің сүйіспеншілігіне бөленген белгілі адамдарға, ру басшылары мен атақты батырларға арнап күмбез тұрғызу көп жағдайда тұрмыстық жағдайы жоғары деңгейдегі бай-бақуатты адамдарға көшті. Осы кезден бастап Маңғыстаудағы дәстүрлі сәулет өнері мектебінің негізі қаланып, әйгілі халық шеберлері Жылқыбай Доралыұлы, Жары Қаражүсіп пен оның ұрпақтары Өмір, Темір, Назар, Базар; Есентемір Дүтбай, Нұрнияз Жарасұлы, Әлмен Бердіұлы, Шаншар Есенұлы және Кедей Қапаш қолынан шыққан құнды сәулет өнері ескерткіштері дүниеге келді. Маңғыстау тас өңдеу шеберлерінің өнері көршілес аймақтарда да әйгілі болған. Ертеден келе жатқан Тас өңдеу шеберлігі кеңес өкіметі жылдары ұмыт болып, құлдырады, бірақ елдің тәуелсіздік алуына байланысты Тас өңдеу шеберлігі қайта өрбіп, бой көтерді.

## Дереккөздер
Алғашқы әскери дайындық

**Алғашқы әскери дайындық** — 1995 ж. қабылданған *Жалпыға бірдей әскери міндеттілік* туралы заң негізінде жалпы білім беретін орта мектептерде, техникумдар мен техникалык училищелерде жүргізілетін дайындық. Қазақстанның әрбір азаматы әскери қызметтен тыс кезде атыс қаруының түрлерін, танкіге қарсы қолданылатын қаруды және т.б. әскери техниканы үйренуі қажет. Сонымен бірге қарсыластың жалпы соғыс айла-тәсілдерін біліп, оның қандай қимылына болса да үрейленбей қарсыласып, жою әдістерін меңгеруі тиіс.

## Алғашқы әскери дайындық пәні
Алғашқы әскери дайындық азаматтарды Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің қатарында әскери қызмет атқаруға дайындық жүйесінің бір бөлігі болып табылатындықтан, қазіргі кезеңде «Алғашқы әскери дайындық» пәнін оқыту Қазақстан Республикасының Конституциясы бекіткен.

## Әскери-патриоттық тәрбие
Әскери–патриоттық тәрбие алғашқы әскери дайындықпен тығыз ұштастырыла отырылып, жастардың әскери iстi жақсы меңгеруiне, төтенше жағдайларда қорғанудың тәсiлдерi мен құралдарын дұрыс пайдалана бiлуiне ықпал етіп көмектеседі. Әскери-патриоттық тәрбие беруде мұғалімнің атқаратын рөлі өте маңызды. Болашақ Отан қорғаушысын дайындау біздің басты міндетіміз деп санасақ та қателеспейміз.

## Мектептегі іс-тәжірибе
Оқушылардың алғашқы әскери дайындық пәніне деген қызығушылығын ояту үшін, әр-түрлі әдістерді пайдалана отырып өткізу қажет. Бейнематериалдар, әр түрлі деңгейдегі тесттер, сабақ өткізу кезінде психологиялық, математикалық тренингтер өткіп түру керек. Сабақ өткізу барысында өмірмен ұштастырып, байланыстыра отырып оқушылардың қызығушылығын арттыру керек. Отанға деген сүйіспеншілігін оятуымыз керек.

## Дереккөздер
Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі Ы. Алтынсарин атындағы ұлттық білім беру академиясы 
Алғашқы әскери дайындықОқу бағдарламасы10 - 11 сыныптар

## Дереккөздер


## ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Ы.АЛТЫНСАРИН АТЫНДАҒЫ ҰЛТТЫҚ БІЛІМ БЕРУ АКАДЕМИЯСЫ 
АЛҒАШҚЫ ӘСКЕРИ ДАЙЫНДЫҚ
ОҚУ БАҒДАРЛАМАСЫ
10 - 11 сыныптар==

Санат:Әскери іс
Авиациялық оқ-дәрілер

thumb| alt=A.|М-61 Vulcan автоматты ұшақ қаруының 20 мм оқ-дәрісі
**  Авиациялық оқ-дәрілер **— авиациялық бомбалар, бір реттік бомбалық кассеталар, бір реттік бомбалық байлам (бірнеше авиациялық бомбалар бір алқаға байланған жабдық), өртегіш бактар, авиациялық пулеметтер мен зеңбіректердің оқтары, авиациялық ракеталардың ұрыс бөлшектері мен торпедалық, авиациялық миналар, авиациялық белгі беретін және суретке түсіретін оқтар.

## Дереккөздер


Санат:Оқ-дәрілер
Диагностика

**Диагностика** (техникалық) — техникалық ақауларды іздестіруге жөне анықтауға арналған теория, әдістер және жабдықтар туралы ілім.
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Фазалық диаграмма

нобай|Судың үшөлшемді фазалық диаграммасы
**Диаграмма күйі** (Диаграмма состояния) — әр түрлі температурада (қысымда) қорытпаның фазалар күйінің тепеңдігін, олардың шоғырлануына байланысты етіп көрсететін диаграмма.

## Дереккөздер


Санат:Термодинамика
Санат:Материалтану
Игеру талдамасы

**Игеру талдамасы** - Өнімді қойнаукаттарда өтіп жататын процестерді және мұнай мен газ қорларының орналасу ерекшеліктерін зерттеу. Осы зерттеулер нәтижесіне сүйеніп игеруді реттеп отыру жөнінде ұсыныстар енгізу мақсатында шоғырды игеру барысында ұңғымалар мен қойнауңаттарды геологиялық-кәсіптік, геофизикалық, гидродинамикалық т.б. тұрғыдан зерттеу нәтижелерін кешенді түрде саралау. Синонимі — игеру процесінің талдамасы.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Қазданбай Қосжанов

**Қазданбай Қосжанов** (*[[1938]], [[Маңғыстау ауданы]],[[Ортаеспе ауылы]]– [[1992]]*) – педагог, ақын. 
*ҚР *«Білім беру ісінің үздігі»*. 
*Гурьев (*қазіргі Атырау*) қаласындағы  педагогика институтты (1957) бітірген. 
*Маңғыстау ауданындағы Калинин  атындағы мектепте оқытушы (1962 – 1968)
*Аққұдық орта мектебі оқу ісінің меңгерушісі әрі директоры (1968 – 1981)
*Құланды орта мектебі оқу ісінің меңгерушісі (1981 – 1983) болып аудандағы білім беру ісіне елеулі еңбек сіңірді. 
*Қосжановтың* «Сезімге бөлендім ғажайып»* атты кітабы (1999) жарық көрген; *«Жыр моншақ»* атты маңғыстаулық ақындар өлеңдері антологиясына (*2002, құрастырушы Ә.Спан, Ш.Иманалиев*) оның бірқатар өлеңдері енді.  
**«Еңбектегі ерлігі үшін»* медалімен және бірнеше Құрмет грамоталарымен марапатталған. 
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Көп жүзді құрал

**Көп жүзді құрал** (*Многолезвийный инструмент*) — екі және одан да көп бірдей кесу бөлшектері бар құрал.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Шакен Сұлтан

**Шакен Сұлтан** (1936 жылы туған, Ресей, Орынбор облысы, Александровка ауданы, Новомихайловка с.) – ауыл шаруашылығы саласының маманы. 

* Орынбор ауыл шаруашылық институтын (1963)
* Алматы Жоғарғы партия мектебін (1970) бітірген. 
* 1970 – 80 жылы Гурьев (қазіргі Атырау), Маңғыстау облыстарында партия қызметкері, ауыл шаруашылық бөлімінің меңгерушісі
* 1980 – 86 жылы ұжымшарлардың Маңғыстау облысы өндірістік басқармасының бастығы, директоры
* 1986 – 88 жылы агроөнеркәсіптік кешен жұмысшылары Маңғыстау облысы кәсіподақ комитетінің төрағасы
* 1988 – 94 жылы Маңғыстау агропром комитетінде, сақтандыру фирмасында қызметтер атқарды. 

## Марапаттары
* «Құрмет белгісі» (1975) ордені
* «Еңбектегі ерлігі үшін» (1966)
* «Ерен еңбегі үшін» (1970 медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1936 жылы туғандар
Санат:Александровка ауданында  (Орынбор облысы) туғандар
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Еңбектегі ерлігі үшін медалінің иегерлері
Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (КСРО) иегерлері
Санат:Орынбор ауыл шаруашылығы институты түлектері
Санат:Қазақстан КП ОК жанындағы Жоғарғы партия мектебі түлектері
Қабатты кескіш құрал

*Қабатты кескіш құрал* *(Слоистый режущий инструмент)* — алдыңғы бетіне қатты қорытпаның жұқа қабаты жағылған кескіш құрал.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ақ сірне

**Ақ сірне** — картоп, қызылша, жүгері крахмалдарын гидролиздеп, қышқыддармен ерітінділеп, тазалап сүзіп қайнатып алатын шырын. Кондитер, консерві өндірістерінде қолданылады. Сонымен бірге аперитивтер құрамына кіреді
## Дереккөздер
Төлеп Қосжанов

**Төлеп Қосжанов**(*[[1948]] жылы туған, [[Маңғыстау ауданы]],[[Тұщықұдық ауылы]]* ) – педагог. 
*ҚР *«Халық ағарту ісінің үздігі»* (1990). 
*Атырау  педагогика институтын бітірген (1969).  
*1969 – 2001 жылдары Қарақия ауданы,Аққұдық, Қарақұдық, Құланды, Ақтау қаласындағы №20 орта мектепте мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі, мектеп директоры, директордың оқу ісі жөніндегі орынбасары болды. 
*Облысының *«Жыл мұғалімі-91»* байқауының жеңімпазы *«Ы.Алтынсарин»* (1992) медалімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1948 жылы туғандар
Авиациялық отын

**  Авиациялық отын **  — ұшу аппараттары (ұшақтардың, тіқұшақтардың, ұшқышсыз ұшатын аппараттардың) қозғалтқышының отыны. Поршеньдік қозғалтқыштардың негізгі авиациялық отыны — авиациялық бензин, ал әуе-реактивтік қозғалтқыштар үшін — реактивтік отын. Авиациялық отынның ерекшелігі: термотұрақтылығы, отындық аппаратуралардың тозуын азайтатын, сақтау кезіңде тотықтану реакциясын баяулататын, құйғанда өртену қауіптілігін төмендететін қоспалар косылуы. Авиациялық отын ретінде синтетикалық отындар (мысалы, синтетикалық этил спирті) қолданылуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Диметрия

**Диметрия** (  ) — әр түрлі екі бұрмалану көрсеткішін (коэффициентін) пайдаланатын аксонометрия. Диметрияда абсцисса және аппликата осьтері бағытындағы бұрмалану көрсеткіштерін өзара тең, ал ордината осінің бағытындағы бұрмалану көрсеткішін олардың жартысына тең деп қарастырады. Сонда бұйым ординаталар осінің бағытында екі есе кішірейіп кескінделеді. Диметрия қиғашбұрышты немесе тікбұрышты болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ротор

thumb|Электр генератор роторы
thumb|Тірек аралық ротор
**Ротор** — генератордың айналып тұрған бөлігі. Ол электромагнитті болып келеді. Генератор жұмыс істегенде электромагниттің орамдары сақиналар және щеткалар арқылы тұрақты токқа қосылады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Полиграфия
Атыс шабуылы

**Атыс шабуылы** (Огневой налет) артилерияның атыс міндеттерін орындау тәсілі. Атыстың тұтқиылдығымен және жиілігімен сипатталады, көшпелі және жүйелі атыспен жүргізіледі. **Атыс шабуылының** ұзақтығы белгіленген немесе белгіленбеген болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Халел Сұлтангелдиев

**Халел Сұлтангелдиев** (1932, Астрахан облысы Қамызек ауданы Затон ауылы – 1984) – журналист, ҚР Журналистер одағының мүшесі, түбектің мерзімді баспасөзін қалыптастырушылардың бірі. ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1968). 1953 – 54 жылы Маңғыстау ауданы «Сталин жолы» газетінің жауапты хатшысы, 1954 – 55 жылы ауданы комсомол комитетінің хатшысы, 1956 – 61 жылы ауданы дене тәрбиесі және спорт комитетінің төрағасы, 1961 – 69 жылы ауданы газеттің редакторы, саяси ағарту кабинетінің меңгерушісі, 1969 – 73 жылы Жаңаөзен ауданы «Жаңарған Маңғыстау» газетінің жауапты хатшысы, 1973 – 84 жылы Жаңаөзен ауданы партия комитеті меңгерушісі қызметтерін атқарған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1932 жылы туғандар
Көп кескішті кеңейжоңғы құрал

**Көп кескішті кеңейжоңғы құрал** (*Многорезцовый расточный инструмент*) — құралбілік  біріктірілген кескіштерден (кеңейжоңғы тілімшелерден) түратын және көп сатылық тесіктерді өндеуге арналған кескіш құрал.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Рентгенді-спектрлі талдау

**Рентгенді-спектрлі талдау** - Тау жыныстарынан дайындалған тексерме ұнтаңтарына кіретін элементтердің өте аз мөлшерін анықтап, олардың сандық өлшемін нақтылайтын талдау тәсілі. Бұл тәсіл әрбір химиялық элемент атомы арнаулы жағдайларда ұзындығы тек өзіне ғана тән рентген сәулелерін бөліп шығара алатындығына негізделген.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология