open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Күрек

Күрек - өзiмен ұсынатын кең жазық жүздiң жермен (қазу, тазалау, тасымалдау) жұмысы үшiн қол аспабы, (сап ) сапты. Қазғыш таяқтан дамыды. Мысалы, сонымен бiрге қару қарулы күштердегi жақыннан шайқаса және компьютер ойындары көпшiлiгiнде сияқты қолданыла алады.
Күрек түрлері
*Найзаласқан күрек - жазық, iстiктелген форма. Ауыл шаруашылығында және жер қазушы жұмыстарды қолданылады. үстiнде и алаңы болады ма?келiлер. Наступы кейде күректiң шейгiнде металлдық ендiктiң түрiнде iстелген. Найзаласқан күрек өткенi ар жағында деп аталды ма?келiлер.
*Тазалау күрегi - найзаласқан күрегiнiң бiр түрi, онына айырмашылығы болады (көлденең - квадрат) тегiс өлке шаншып аударатын. Қолдану ең үлкен археологияда тапты, қазуды ауданның тазалауы үшiн. Не және өз ат алды. Жұмыстағы осы бiр түрi оның апасы әлдеқайда ыңғайлырақ - найзаласқан күрегi «Ґдигұн өлке шаншып аударатын.
*Шұңғыл күрек - квадрат, қырылармен. (құм, дән, қиыршақ тас, көмiр) сусымалы жүктерi бар жұмыс үшiн арналған.
*Қардың жинасы үшiн күрек - кең қалағы бар шұңғыл күректiң бiр түрi. Фанерадан, пластика немесе алюминидан жиi өндiрiледi. Ағаш күрек (техникалық) қозғағыш деп аталады.

Санат: Шаруашылык

bat-smg:Luopėta

be-x-old:Рыдлёўка

nds-nl:Batse
Асқар Закарин

**Асқар Закарияұлы Закарин** (1 желтоқсан 1908, № 9 ауыл, қазіргі Қостанай облысы Жангелдин ауданы – 2 наурыз 1990, Алматы) – қоғам қайраткері, физика-математика ғылым кандидаты (1948), профессор (1970). Орынбордағы жұмысшылар факультетін (1931), Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген (1937). ҚазПИ-де ассистент, оқытушы (1937–41) болды. Екінші дүниежүзінде соғысқа қатысқан (1941–46). ҚазПИ-дің (1950–53), ҚазМУ-дың (1953–55 және 1961–70) ректоры, кафедра меңгерушісі (1970–84), Қазақ КСР-і Оқу министрі (1955–58), Қазақ КСР-і Мин-лер Кеңесі төрағасының орынбасары және Қазақ КСР-і Сыртқы істер министрі (1958–61), Қазақ КСР-і жоғары кеңесінің төрағасы (1963–67) қызметтерін атқарды. Қызыл Жұлдыз, Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тұлғылары
Шаш

**Шаш** — қорғайтын жамылғының құрама бөлiгi, негiзiнен, қасында сүтқоректi, филогенез түкшелердi қабықтың туындыларымен болып табылады. Қабадай түктiң малдарында терiмен немесе жүнмен деп аталады. Сонымен бiрге (трихомдар ) шаштар деп аталатын өсiмдiктердiң әр түрлi органдарына кездеседi.

## Сүрiктiң қабатты Құрылысының схемасы
Қылтықты бадана белгiлелген.

Сыртқы шаш қабығы таңылу бiр-бiрiне кератин қабыршақтарымен құрастырылған. Көрнектi Шаштың бiр бөлiгi сырықпен деп аталады. Терi болатын Шаштың бiр бөлiгi (немесе қылтықты баданамен) қыл түбiрiмен деп аталады. Бадана қыл қалтасымен қоршаған - фолликүлмен. Фолликүлдiң формалары Шаш түрiне тәуелдi болады: сүмбiл шаштар дөңгелек фолликүлдерден өседi - сопақ, бұйра - бүршiк сияқты сәл ирелең.

Әрбiр Шаш үш жiктерден тұрады. Сыртқы жiк немесе кутикула, қорғайтын функцияны орындайды және бiр-бiрлерiн қайта жабады төбенiң черепицасына тәрiздi қабыршақтарсымақтардың нәзiк торшаларымен құрастырылған болып келеді. Кутикуланың қабыршақтары қашан тығыздап жатады, ұқыпты қайта жаба, Шаштар жалтыр жiбектей, жұмсақ. Егер кутикуланың торшалары физикалық немесе химиялық жолмен зиян жасаса, Шаштар жалтыраулар айрылып қалады, және оңай шатасатын сынғақ болып қалыптасады.

Санат:Адам денесі
Санат:Шаш
Загородняя Алина Николаевна

**ЗАГОРОДНЯЯ Алина Николаевна**  (20.9.1939 жылы туған, Талдықорған, қазіргі Алматы облысы Қаратал ауданы Үштөбе қаласы) – техникалық ғылыми докторы (1994), профессор (1995).

ҚазМУ-ды (1964, қазіргі ҚазҰУ), Қазақстан ҒА Металлургия және кен байыту институтының аспирантурасын (1969) бітірген. Қазақ политенхникалық институтында (1961–66), Қазақстан ҒА Металлургия және кен байыту институтында аға инженер, кіші, аға ғылыми қызметкер (1969–81), ал 1981 жылдан жетекші ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді.

200-ден аса ғылыми мақала жариялаған. 
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Біз (құрал)

**Біз** — ісмерлер, етікшілер, ершілер тұтынатын темірден соғылған сайман. Кейде Бізді “шаншар” деп те атайды. Біз ежелгі заманда мүйізден, сүйектен, жабайы жиденің, бұтаның үшкір, қатты, салалы тікенектерінен жасалған деген деректер бар. Оған дәлел қазақ шеберлерінің қайсыбірі күні бүгінге дейін кәрі жіліктің құрығынан жасалған Бізді пайдаланады. Сақ дәуірінен бері қарай Бізді қоладан, мыстан, жезден жасаса, қазір болаттан соғылған Бізді тұтынады. Біздің тебенін ағаш, мүйіз сапқа бекітеді. Сабы жарылып кетпеу үшін, сағақ тұсын мыс немесе жез сақинамен құрсаулайды. Оны “мойнағы” деп атайды. Жұмыс ыңғайына қарай тігіс Біз, шеге Біз, таспа Біз, ілмек Біз, кесте Біз, үскі Біз, т.б. атайды.

Бiз ағаш, пластмасса немесе металлдық сапты иемдене алады. Тiгiн тебен инеге қарағанда, әкеңнiң өлгенiн жасырасыңның ұшы саңылауды алмайды.
## Фразеологизмдер
*«Қабырғаға және кереуетке бiз - (жұмыс аптасының аяғы туралы) етiкшiлердiң кәсiби мәтелi.
*«Былықпадағы бiз жасырмайсың»
*«Сабынға бiздi өзгерту.
*«Көтендегi бiз.

## Дереккөздер


Санат:Аспаптар
Гитара

right|200px
**Гитара** - кең таралған 6 ішекті шертпелі музыкалық аспабы. Ішектері металл немесе нейлоннан жасалады. Жеке орындауда, әнді сүйемелдеуде және басқа аспаптармен бірге ансамбльдерде ойналады. 

Гитардың арғы тарихы ежелгі Бабилонға барып тіреледі. 3000 жыл бұрынғы Хеттылердің жартас оймаларында гитараға ұқсайтын ежелгі шертпелі аспаптың кескіні бар, олар оны бағызы Бабилондықтардан алған екен. Испанияда 12ғ. бастап белгілі бола бастайды.

Гитара сөзі Испанша guitarra сөзінен орысшаға, сосын қазақшаға ауысқан, бұл сөз Андалуция арабтарынан келген Қитара (قيثارة, qīthārah) сөзі болып, ол латынша Китара (cithara) деп аталады, ол ежелгі грек сөзі Кицара (κιθάρα, kithara)сөзінен алынған. Ал гректер бұл сөзді парсылардан алыпты. Парсшада Сіхтар (sihtar) делінеді. Бұл атаулар әлі күнге парсыларда бар: Сетар, Дұтар, Сітар... . Мұндағы "Тар" сөзі прысша болып, "ішек" деген мағына береді.

17 - 18ғ. келгенде Гитара Еуропа мен Америкада қайта жанданып, кең тарады, 19ғ Ресейде 7 ішекті Гитараға сұраныс артты.

Гитараның укулеле (шағын ғавай Гитарасы), цис-тра (алмұрт пішіндес португал Гитарасы), ағылшындық Гитара тәрізді түрлері кездеседі. Қазіргі музыкада (джаз бен эстрадада) электрогитаралар қолданылады.

Қазақ композиторлары Қ.Есенов, Е.Белғозиев, әншілер И.Өнербаев, Г.Ақүрпекова, т.б. гитараның сүйемелдеуімен көптеген муз. шығармалар, әндер орындап жүр.

## Дереккөздер


Санат:Музыкалық аспаптар
Тесік

**Тесік:**
***Тесiк** - пайда болған әсердiң нәтижесiнде, әдейi iстеп шығылған, (саңылау, саңылау, қуыс, ойық, өту тағы сол сияқтылар) ойық та кездейсоқ
***Тесiк** компьютер сленгiнде - осалдықтың синонимы. Мысалы, сонымен бiрге тесiктiң басқа жұмыс салаларының заңында ұқсас мәнде қолданылады.
***Тесiк** (фильм) - Жак Беккер.
***Тесік** – Іле алабындағы өзен. Шу ауданының жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 83 км, су жиналатын алабының аумағы 533 км². Айтау жотасындағы бұлақтан басталып, Қорғанқұмға (Алматы облысы, Жамбыл ауданы жерінде) жетпей тартылып қалады. Аңғары таулы, шоқылы өңірмен өтеді. Ені 150 – 200 м. Қар, жауын-шашын суымен толығады. Жылдық орташа су ағымы 0,03 м³/с. Жазда құрғап қалады.
*Пульмонологияда:
:*Кеңірдек тарамындағы **тесік** (торакальді кеңірдек тарамындағы тесік) — кеудедегі қабырға арқылы кеңірдек тарамындағы саңылаудан шығатын сыртқы тесік және терінің сыртында немесе жазылмайтын жарада болады: өкпеге жиі оқ тиіп асқынған жарақат сияқты пайда болады.
:*Кеңірдек тарамындағы және асқазандағы **тесік** — асқазан саңылауымен байланысатын кеңірдек тарамындағы саңылау арқылы болатын тесік; көбінесе көкірек және құрсақ қуыстары мүшелеріндегі жараға байланысты асқынудан пайда болады.
:*Кеңірдек тарамындағы мен өкпедегі **тесік** — өкпедегі ауру қуыспен (мысалы, іріңді ісікпен) байланысатын кеңірдек тарамындағы саңылау арқылы болады.
:*Кеңірдек тарамындағы мен бауырдағы **тесік** — бауырдағы немесе бауыр ішіндегі өт тармақтарындағы ауру қуыспен байланысатын кеңірдек тарамындағы саңылау арқылы болады; мысалы, көкірек қуысында диафрагма арқылы бауырдағы ірінді ісікті жарғаннан пайда болады.
:*Кеңірдек тарамындағы және өңештегі **тесік** — өңештегі саңылаумен байланысатын кеңірдек тарамындағы саңылау арқылы болады; мысалы, бөгде заттардан өңештегі тканьнің бұзылуынан пайда болады.
:*Кеңірдек тарамындағы және сірі қабық аралытындағы **тесік** — сірі қабық қуысымен байланысатын кеңірдек тарамындағы саңылау арқылы болған ішкі тесік; мысалы өкпенің жарақаттануынаи, сірі қабықтан кеңірдек тарамына эмпиемиың өтуінен пайда болады.
:*Сірі қабықтағы **тесік** — сірі қабық қуысындағы сыртқы тесік, іріңнен болған, көбіне іріңді сірі қабықтың қабынып, асқынуынан болады.
:*Кеңірдектегі **тесік** — қолқаның сыртқы тесігі; трахеостомадан кейінгі асқынуынан, қолқаның даму ақауынан және қолқаның жарақаттануынан болады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Мойын

# **Мойын** - омыртқалы, денесi бар басты мүшесi. Мойын тiршiлiк маңызды функциялардың жиынын орындайды және осал жер жиi ерекше болып табылады. Жабдықтаудың әртүрлi жолдарын мойын арқылы өтедi - сондай өңештер, көмей, қан тамырлары ми жабдықтайтын кеңiрдектер. Ауыз омыртқа және бұлшық еттер ең үлкен қунақылықты басына қамтамасыз етуге шақырған.Мысалы, керіктің кейбiр малдарында мойын пропорционал емес қосымша функцияны, қоректенудiң мерзiмдi түрiн оған тұлдағанын ұзаратын бола алады.
# **Мойын** - біліктің орта тұсында орналасқан бөлік.

## Мойын түрлері
**Түбірлік мойын* - картерде тірек болатын иінді біліктің цилиндрлік бөлігі.
**Шатундық мойын* - шатунның төменгі бос жағын қосуға арналған және бойлық осіне ауытқы орналасқан иінді біліктің цилиндрлік бөлігі.
## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Санат:Адам
Шатыр Нысанұлы Зарпұллаев

**ЗАРПҰЛЛАЕВ Шатыр Нысанұлы**  (1949 жылы туған, Түркістан облысы Сырдария ауылы ) – ауылы  шаруашылығы ғылыми докторы (1991), профессор (1996).

Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (1971, қазіргі Қазақ ұлттық агр. университетті) бітірген. Қазақ мал шаруашылығы ғылыми-зертеулік институтының аспиранты (1971–74), кіші, аға, бас ғылыми қызметкері (1974–94), Қазақ қой шаруашылығы ғылыми-зертеулік институтында (1994–96) және 1996 жылдан Түркістан облысы ауылы  шаруашылығы ғылыми-зертеулік институтында лаборатория меңгерушісі. зауытың 90-ға жуық ғылыми зерттеу мақаласы жарық көрген.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1949 жылы туғандар
Вадим Павлович Захаров

**ЗАХАРОВ Вадим Павлович**  (21.5.1896, Ресей, Санкт-Петербург қаласы – 18.3.1983, Өзбекстан, Ташкент қаласы) – техникалық ғылыми докторы (1945), профессор (1950), Қазақстан ғылым академиясының академигі (1958), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1961).

Мәскеу электртехникалық институтын бітірген (1923). Өзбекстанда инженер, оқытушылық және ғылыми-зерттеулік жұмыстарында (1926–44 және 1929–56) болды. Қазақ энергетикалық ғылыми-зерттеулік институтында аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1944–62), ғылыми кеңесші (1962–78) қызметтерін атқарды. 1978 жылдан өмірінің соңына дейін Орта Азия ирригация ғылыми-зертеулік институтында (Ташкент) жұмыс істеді. З. кешенді су торабына арнап су шаруашылығы мен су энергетикасы салаларындағы жұмыстарды экономикалық тұрғыдан есептеу әдістерін ұсынды. Орта Азия республикалары мен Қазақстанда электрлендіру ісі және су энергетикасын дамыту жөнінде бағалы ұсыныстар жасады. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1896 жылы туғандар
Санат:1983 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Академиктер
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Захаров Владимир Андреевич

**ЗАХАРОВ Владимир Андреевич**  (1934 жылы туған, Алматы қаласы) – химиялық ғылыми докторы (1976), профессор (1978). ҚазМУ-ды (1957, қазіргі ҚазҰУ) бітірген.

ҚазҰУ-да аға лаборант, кіші ғылыми қызметкер (1957–59), аспирант, ассистент, аға оқытушы, доцент, профессор (1959–81), кафедра меңгерушісі (1981–95), ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры (1986–89) қызметтерін атқарды. 1995 жылдан профессор З. 350-ден астам ғылыми мақаланың, оның ішінде 3 монографияның авторы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
От

thumb|right|200px|От
thumb|right|200px|Бейнематериал
**От** немесе **өрт** — тар мағынада, қызылған газдар және нәтижеде сараман плазмалардың жиынтығы:

мысалы, нақтылы (материалдармен бұл жерде бұдан әрi жанармайлардың астында мұндай күкiрт компоненттер реакция сайысшы емес ағаш материалдар ұғылады) нүктеге дейiн материалдың жанармайын қыздыруды произвольного/непроизвольногосы;

химиялық реакция;

материалдың жанармайымен жоғарғы кернеудi тоқтың жақын болулары.

От жануды процесстiң негiзгi фазасы болып табылады және материалдарға басқа жанармайдың өзi таралуға қасиеттi алады. Оттың меншiктi температурасы қатысушы жануды реакциялардағы материалдардан и/илидың тұтануын реакция шақырған көзiнен тәуелдi болады.

Отпен әскери iс-әрекетте (оқтармен немесе басқа снарядтармен) дәрiмен атылатын қарудан атыс ұғылады.

Санат:Химия
Санат:Табиғи құбылыстар
Суық

***Суық** - мәндердiң бiрлерiнде пайдаланыла алады.
***Суық** - ( 2008) ресейлiк рок-топ, көп ойнаушы Deathcore, Death metal және Metalcoreнiң стильлерiндегi
***Суық** - (орын) осы уақыт үшiн (орынға) жылы уақыттан астам немесе әдеттегi шарттарға қарағанда ауаның салыстырмалы аласа температурасы.
***Суық** - организмының жанында сол деңгейi қоршаған ортасының температурасы не едәуiр төменде ойдағыдай жұмыс iстей алуға сезетiн сол себептi әдетте пайда болатын физиологиялық сезiну. Осындай деңгей адам үшiн әдетте цельсидiң жиырма градустарына жақын. Ол 36, 6 Цельси бойынша әдетте теңелетiн адамгершiлiк дененiң меншiктi температурасымен шатыстыру керек емес.
***Суық** - (бiрдеңенi ) бiреуiнеге, селқостық, жағымсыз әсердiң араласпайтын қатынастың психологиясында, жаттықты.

Санат:Терминология
Миллионер

Фунт стерлингi немесе кез келген салыстырылатын 
валюта капиталы бiр миллион Ақш долларын асатын миллионер-адам.

Мәртебе және адамның мәртебесi әлем елдерi көпшiлiгiнде миллион капиталымен тiкелей байланысады, артынан бұл көп мұндай өмiрдiң мақсатын өлшемнiң байлықтың өздiң табыстарын құрады. Миллионердiң мәртебесi бiздiң күндерде сонша емес сирек және ерекше, бiр заманда болған, және тұрмысқа (кiмдiкi күйiн 2 құрайды және көп миллион) мультимиллионер және жеке байлықтың өзi биiк деңгей таңбалаушы миллиардерлер терминдердi кiрдi. Негiзiнде миллионерлердiң өскен санын инфляциямен ұғындырылады: 
мысалы, валюталардың көпшiлiгi қазiр XIX ғасырға қарағанда айтарлықтай кiшiрек сатып алушы қабiлеттiлiгiне ие болады.

санат:әлеуметтану
Құдай

**Құдай** — құдіретті күшті Жоғарғы Болмыс. Монотеизмде — әлемнің жаратушысы, түсініксіз, танымсыз, ұқсасы жоқ Абсолют. Әртүрлі киелі кітаптарда әртүрлі есімдері бар: Авестада — **Ахурамазда**; Тәуратта — **Яхве**; Інжілде — **Иеһова**; Құранда — **[[Аллаһ]]**. Бірақ сол киелі кітаптардың бәрі бір Құдай жайлы айтатыны көпшілікке түсініксіз, сондықтан діндердің бір-бірінен алшақтануы соған байланысты. Бұл түсініксіздік сол діндердің киелі кітаптарының әртүрлілігінен туындайды. Діндердің бәрі бір Құдай жайлы айтатынына көз жеткізген кейбір синкретиктер діндерді біріктіру әрекетін жасаған еді. Мысалы, I Акбар діниллаһиді, Баһаулла баһаиді, Баб Бабиді, Толстой Толстойлықты құрды.

Діндердің көпшілігінде Құдай жеке тұлға (христиандықтың көптеген тармақтарында Құдай үш тұлғада - қасиетті Үшбірлік), алайда кейбір діни ілімдерде (имперсонализм) Құдай жеке тұлға емес. Құдайдың (немесе құдайлардың) ерекше қасиеттері әртүрлі діндерде бірдей емес.

Құдай немесе құдайлар туралы түсінік діндердегі орталық ұғым болып табылады, ал белгілі бір діни көзқарастармен бөлісетін адамдар діндарлар немесе осы дінді ұстанушылар деп аталады.

Көптеген құдайлардың идеялары мен сенімдері политеизм деп аталады. Бұл жағдайда Құдай-көптеген өлімнен тыс тіршілік иелерінің кез келгені. Политеистік діндер-пұтқа табынушылық - әсіресе ежелгі уақытта кең таралған. Мысалы, ежелгі Греция мен Ежелгі Рим діндері, ежелгі славян дінінің кейбір кеш формалары, индуизм.

Біртұтас әмбебап және құдіретті Құдай туралы түсінік монотеизм деп аталады. Атап айтқанда, монотеистік діндер: христиандық, ислам және иудаизм. Құдай туралы түсінік мұндай діндер, әдетте, осындай діндердің адептері Құдайдан шыққан деп санайтын қасиетті мәтіндер негізінде қалыптасады. Монотеистер зороастризмде де бар және алғашқы монотеистік ілімдердің бірі, мүмкін, ежелгі Египеттегі Ахенатен діні болды. Монотеистік тенденциялар жалпы политеистік діндерде де кездеседі. Әр түрлі дәлелдерге сүйене отырып, тарихшылар арасында кейде "белгісіз монотеизм" немесе Прамонотеизм термині қолданылады. Ежелгі грек философы Анаксимандр "Апейронды" (белгісіз) сипаттады, одан барлық нәрсе пайда болды.

Монотеистік діндерде Құдай-орталық тұлға, құдіретті жоғары тұлға, сонымен қатар ғаламды және ондағы барлық тіршілікті жасаушы-жасаушы. Абсолютті ұғымды көрсете отырып, ол мәңгілік, өлмейтін, барлық жерде бар, бәрін білетін, өзгермейтін және т.б. ол абсолютті жақсылық пен махаббат. Құдай ерекше және мәңгілік.

Құдай (құдайлар) ұғымын іс жүзінде қолданбайтын діндер бар. Мысалдар: конфуцийшілдік, буддизм және жайнизм.

Құдайдың бар екенін қандай да бір түрде мойындайтын, бірақ оның күшін жоққа шығаратын діни жүйелер бар (богоборцы, кейбір сатанистер) немесе монотеистік Тұжырымдаманың өзі (мысалы, қазіргі неопагандар).

Құдайдың немесе құдайлардың бар екеніне сенуден бас тарту атеизм деп аталады, ал бұл көзқарасты бөлісетін адамдар атеист деп аталады. Құдайдың бар екенін жоққа шығару күшті атеизм деп аталады. Құдайдың бар екенін жоққа шығаратын, бірақ оның қажеттілігін растайтын дүниетанымдық жүйелер бар-Құдайды іздеу, Құдайды құру.
Санат:Дін
Санат:Құдайлар
Бет

**Бет** сөзі келесі мәндерге ие болуы мүмкін:
* Адам беті — бұл адамның басының алдыңғы жағы;
* Бет (геометрия) — негізгі геометриялық ұғымдардың бірі;
* Жер беті — дүние жүзі мағынада немесе жердің төсеніш беті дегенді білдіреді;
* Кітап беті, құжат беті — қағаз парағының бір жағы;
* Активті бет, парақ — бағдарламаның экранға шығарылған бөлігі.
Шекара

**Шекара** — бір нақты  субъект немесе объект және айырғыш бұл субъекттер немесе объекттер шектерірің қандай болмасын басқа анықтайтын ойдағы сызық.
Ресейлiк империяның Петроков губерниясындағы елдi мекенi
2 мемлекеттік шекара-белгілі бір елдің құрлықтағы немесе судағы аумағының шегін көрсететін меже. Меже ішіне енетін әуе кеңістігі мен жер қойнауы және су түбі сол мемлекеттің аумағы болып табылады.

## Жалпы мінездеме
Көршілес мемлекеттердің шекара межелері өзара келісімдер мен шарттарда белгіленеді. Мемлекеттердің арасындағы шекараны белгілеу делимитация деп аталады.Жер бетінің құрамына қарай(тау жоталарымен,өзен арналарымен, т.б)жүргізілген шекара сызығы орографиялық деп,ал жер бетіндегі екі белгі арасында тікелей тартылған шекара геом. деп аталады.Әдетте шекараны делимитациялау туралы шарттар шекара жөніндегі арнаулы келісімдерде,бітім шарттарында мемлекеттік аумақтың белгілі бір бөлшегін екінші бір мемлекетке бару туралы т.б келісімдерде белгіленіп,шекара сызығын сол белгіленген жерлер бойынша нақтылы жүргізу демаркациялау деп аталады.Ресми түрде белгіленген және бекітілген сызығын мемлекеттердің бір жақты бұзуы немесе қайта қарауы халықаралық құқыққа қайшы келеді. Мемлекеттік шекараны бойлай шекаралық белгілер орнатылады.Мемлекеттік шекараны күзетін шекаралық әскер (шекарадағы күзеттер,шекаралық қара-уылдар) жүзеге асырады. ҚР Мемлекеттік шекарасынан керекті құжаттарсыз және тиісті рұқсатсыз өту немесе шекаралық белгілерді заңсыз алу,жылжыту не жою қылмыстық жауапкершілікке тартылады.ҚР тәуелсіздік алғалы көршілес мемлекеттердің барлығымен Мемлекеттік шекараны делемитациялау туралы меморандумға қол қойды.

## Фильмдердiң атаулары:
* (фильм, 1935) шекара - фильм, 1935.
* (фильм, 1980) шекара - фильм, 1980.
* (фильм, 1982) шекара - фильм, 1982.

## Дереккөздер
#Шекара қызметі туралы БАҚ 

санат:Мемлекет
Шаруашылық

**Шаруашылық** - белгілі бір анықталған бағыты бар кәсіпорын.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Заң
Кәсіп

:**Кәсіп**  – кәсіптік оқу және тәжірибе жинақтау нәтижесінде игерілетін, белгілі бір білім мен машықтарды талап ететін еңбек қызметінің түрі. Қолданылатын еңбек құралдарына қарай (машинист, автоматшы), еңбек заттарына қарай (машина жасаушы, кенші), еңбек затына әсер ету тәсіліне қарай (бұрғылаушы, қалыптаушы) немесе өндіріс процесінде орындалатын жұмыстың мазмұны мен сипатына, атқарылатын міндетіне қарай бөлінеді. Көптеген кәсіптер мамандықтарға ажыратылады: аспапшы-слесарь, инженер-механик, тағы басқа.
## Дереккөздер:


Санат:Қызмет
Шаңғы

**Шаңғы** - қар бойынша адамның орын ауыстыруы үшiн құрал-сайман. (150—220 сантиметрлер) екi ұзын ағаш пластиктен жасалған Планктерi болады және қайқы нәски iстiктелген. Шаңғылар қажеттi арнайы шаңғы бөтеңкелер шаңғылардың қолдануы үшiн аяқтарға бекiткiштер арқылы, дәл қазiр жағдайлардың көпшiлiгiнде бекiнедi. Шаңғыларда олардың қабiлеттiлiгi қар бойынша сырғанауға қолдана жылысады.

Шаңғы, археологтар адамзат 4-4,5 мың жыл бұрын шаңғыны пайдаланған деп есептейді. Мұны Норвегиядағы, Ресейдің Псков қаласы маңындағы қазба жұмыстары кезінде табылған алғашқы шаңғылардың қалдықтары дәлелдейді. Қарапайым тақтайдан жасалған шаңғыларды алғашқыда "қар басқыш" аталған бұл шаңғылар кейін қазіргі кейпіне жақындады. 1930 жылға дейін шаңғылар тұтас тақтайдан жасалынды, кейін жұқа тақтайлар бір-біріне желімделінді. Келе-келе бұларды фибропластан жасалған шаңғылар алмастырды. 1870 жылы алғашқы бекітпелер пайда болды, ал 1900 жылдан бастап сырғанауды жақсарту үшін шаңғы таяқтары пайдалана бастады. Араға жылдар салып шаңғының мынандай түрлері пайда болды: спорттық жарыс шаңғылары, түсу шаңғылары, трамплиннен секіруге арналған шаңғылар, су шаңғылары, аң аулауға арналған шаңғылар, фристайл және балалар шаңғылары.
1.	Сөреден шығу, мәреге келу және эстафетаны беру аймағы бірі екіншісіне 10 метрдей жақын болмайтындай және 100 метрден қашық болмайтындай етіліп бір деңгейде орналасуы керек. Мәренің орны оған жақындап келе жатқан қатынасушы 50 метрден кем емес қашықтықтан көрінетіндей және жолдың (трассаның) соңғы 50 метрде ылди (құлдилайтын орындар) болмайтындай етіліп орналастырылады.
2.	Жекелей және командалық жарыстардың сөресі мен мәресінде төмендегідей жабдықтар:
А)	сере мен мәре сызықтарында екі жағында да тиісінше "Сере" және "Мәре" жазулары бар плакаттар;
Ә) ашық түсті жіппен (баумен) белгіленген сере және мәре сызығы;
Б)	сере мен мәре сызығының екі жағынан ұзындығы 20 метрден кем болмайтындай жалаушалар, арқан және әлеміш тізбектермен (гирлянда) шектелген дәліз (коридор);
В)	сөрелік дәліздің бастауындағы шаңғыны таңбалайтын орын болуы;
3. Эстафеталық жүгірудің бірінші кезеңіндегі сөренің орны радиусы 100 метр болатын айналманың бөлігі болып табылады.
Сөреден шығатын жолдардың арақашықтығы — 2 метр. Сөре сызығынан 100 метр бойы шаңғы жолдары қосарланып қатар жүреді, келесі 100 метрлікте олар үш шаңғы жолынан кем болмайтындай болып бір-біріне қосылады. Қашықтықтың алғашқы километрінде шалт бұрылыстар мен бұрыштар болмауы керек.
Эстафеталық жүрудің бірінші кезеңінің сөресінде;
А)	екі жағында да "Сере" жазуы бар плакаттар (сере сызығында немесе одан кейінірек);
Ә) сере сызығынан жарыс жолының бағыты бойынша ұзындығы 100 метр және ені 2 метр болатын сөреден шығатын шаңғы жолдарын шектейтін дәліз (коридор);
Б)	сөреден шығатын [шаңғы] жолдарының үш негізгі (сере сызығынан 200 м) жолға қосылатын орында екі жалау қойылған қақпа.

Санат:Шаңғы спорты
санат:Қысқы спорт жабдықтары
Санат:Адам күшімен қозғалатын көліктер
Санат:Транспорт
Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар орталығы

**Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар орталығы, ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны** (Қарағанды қаласы). 1958 ж. құрылған. 

1984 жылға дейін Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау министрлігінің еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар ғылыми-зерттеу институты, 1984 жылдан Еңбек гигиенасы және физиология институты атымен аталды. Орталықтың негізгі ғылыми жұмыстарының бағыты – Қазақстанның әр салалы кәсіпорындарындағы еңбек гигиенасы және кәсіби патологиялық аурулар мәселелерімен шұғылдану. Институтта 4 бөлім: ғылыми-ұйымдастыру; еңбек гигиенасы (еңбек физиологиясы және эргономика, өнеркәсіп гигиенасы, ой еңбегі физиологиясы мен гигиенасы, мұнай-газ өнеркәсібіндегі еңбек гигиенасы лабораториялары); медицина экологиясы (экологиялық гигиена және биохимия, өнеркәсіптік токсикология, цитохимия және цитоморфология, экологиялық гигиена молекулалық-биохимиялық, цитогенетикалық зерттеулер); кәсіби патология (кәсіби неврология, шаң-тозаң патологиясы, кәсіби аллергоздар, өндіріске байланысты аурулар лабораториялары). 

Өскемен, Ақтөбе мен Шымкент қалаларында 3 бөлімшесі бар. Еңбек жағдайында ғылымға негізделген шаралар жасап, көмір, тау-кен кентастары, металлургия, химия өнеркәсібіндегі кәсіби ауруларды азайту, қоршаған ортаны қорғау жұмыстарын жүргізеді. Орталық Қазақстан жағдайында экологиялық және өндірістік ортаның бірлігі; көмір, тау-кен өнеркәсібі жұмысшыларында өндіріске байланысты патологияның проблемалары; жұмыс істеушілердің генетикалық аппараты мен репродуктивті денсаулығына бірқатар экоөндірістік факторлар әсерінің тұжырымдамалары жасалды. Ресей, Бельгия, Франция, Германия ғалымдарымен бірлескен зерттеулер жүргізіледі. Зерттеулердің нәтижелері халықаралық конференцияларда, съездерде, конгрестерде талқыланады. Орталықта 11 ғылыми доктор, 36 ғылыми кандидат еңбек етеді. Ұлттық орталықтың құрметті директоры, Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясының академик Ғ.Құлқыбаевқа бюст орнатылып, мемориал тақта қойылған.

## Сыртқы сілтемелер
http://www.ncgtpz.kz/language/kz/main/index.php

## Дереккөздер


Санат:Ғылыми институттар
Санат:Қазақстанның ғылыми мекемелері
Доп

[thumb|right|300px|[Допты хоккей]]
**Доп** — негiзiнде сфералық немесе сфероид формасының спорттық ойындарда қолданылатын (әдеттегiдей) жұмсақ, шар тәрізді серпiмдi зат. Қолданылатын спорт түрлері: футбол, баскетбол, гандбол, бейсбол, су добы, крикет, гольф және т.б.

## Ерекшелiктері
Доптардың қасиеттерiнiң қатары бала және спорт ойындар үшiн олар әсiресе ыңғайлы iстейдi:
*Шошақтардың жоқтық және жұмсақтық мертiгу қаупi азайады.
*Шар тәрiздi форма өте алыс жердегi кез келген бағытында қатпарып немесе ұшуға оңай мүмкiндiк бередi.
*Допқа тығыздық Ойын мүддесi тұлдай атып тұруға мүмкiндiк бередi.
*үлкен серпiмдi сфералық зат оларға иелiк, оны бақталаста жеңiлдеу тартып алып немесе әрең шығуға күрделендiредi.

## Доптардың түрлері

Image:Soccerball.jpg|Футбол добы
Image:Basketball.png|Баскетбол добы
Image:Volleyball.jpg|Волейбол добы
Image:Handball the ball.jpg|Гандбол добы
Image:Tennis_ball_01.jpg|Теннис добы
Image:Bandyball1.jpg| Допты хоккей
Image:Polobal.jpg|Су полосына арналған доп
Image:Baseball (crop).jpg|Бейсбол добы
Image:GandM Purist 156g cricket ball n01.jpg|Крикет добы
Image:Golfball-AM.jpg|Гольф добы
Image:40mm table tennis ball Celluloid.jpg|Үстел ойынының доптары


## Сілтемелер

Санат:Спорт жабдықтары
Шана

**Шана** - арбаның таралған түрi доңғалақтарсыз, шана табандарын әдетте алады. Шаналар ат, бұғылар, қашырлар, бұқалар, иттер тасиды.
История

Шаналар ежелден келе жатқан солтүстік елдер де ғана емес оңтүстік елдерінде де, мысалы Мысыр, қолданылатын көлік құралы болып табылады.

 

Санат:Қысқы спорт жабдықтары
Санат:Адам күшімен қозғалатын көліктер
Санат:Транспорт
Моно

Моно:
*Моно - сөзге қосымша бiр бiлдiнетiн.
*Моно - калифорниядағы үндi халығы және үлкен хауыздың жабысып тұратын топырақтарына.
*Моно - халықтың тiлi моно, ютоның тармағының нумскойы жатады - ацтек жанұясы
*Моно - калифорниядағы округi.
*Моно - калифорниядағы Көлi.
*Блейн моно - Стивен кинганың мұнарасының Қара-шы топтамасынан кейiпкерi.
*Жақа Люсьелер ме?моно н ба? - француз биохимигi және микробиолог.
*Mono - технологияның еркiн iске асыруы.NET.
*Mono - ағылшын поп-тобы.
*Mono - жапон орыны - топ бұйырмыс.
*Моно - өзен шығыста сол.
*Моно - (грек. *monos* – біреу, жалғыз) – “бір”, “жал-ғыз” деген ұғымды білдіретін күрделі сөздің алдыңғы бөлігі (мыс., монотип, моноплан, т.б.).

 
Санат:терминология
Альфа

Альфа - грек әлiпбиiнiң бiрiншi әрiбi. «(әрiп бiрiншiмен соңғымен аралығындағы) альфа және омега - түп-түгел және дейiн бiлдiнетiн өрнек, бастады. Альфа - үшiн әйгiлi атау жинағы бiрiншi, бас немесе жақсы:
Физикада, астрономиялар
Мысалы, альфа - альфа центаврдың шоқжұлдызының жарқын жұлдызы.
Альфа-бөлшек - оң оқтаулы элементар бөлшек, ғұлама 2 протондар және 2 нейтрондармен.
Әрiп тұрақты нәзiк құрылымның үйреншiктi белгiсi сияқты физикалық формулаларда қолданылады
Биологияларда
Жануартануда (альфа- еркек тiркесте әдетте) альфа және, этология жеке алғанда - (топқа ) топтағы бастаушы мал.
(stipa tenacissima латынша) альфа - қағаздың өңдеп шығаруы үшiн сабақтары деп аталатын жалған қылдарды берген солтүстiк африканың дәндiсi өру үшiн материал жарамды.
Дәрiгерлiкте
Альфа- мақам - гц жиiлiктердiң жолағындағы электр энцефалограмманың мақамы 8бен 13пен аралығындағы.

санат: әріптер
Алмабек Қамзаұлы Ералиев

**Алмабек Қамзаұлы Ералиев** (8 маусым 1940 жылы туған, Алматы қаласы) – экономика ғылымдарының докторы (1994), профессор (1996). 

ҚазМУ-ды (1962, қазіргі ҚазҰУ) және Мәскеу инженерлік-экономикалық институтының аспирантурасын (1970) бітірген. Алматы ауыр машина жасау зауытында (1962–64), Мемлекеттік жобалау институтының химия машиналары ғылыми-зерттеу институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1964–67), Қазақ политехникалық институтында (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі (1970–92), Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігінің Алматы энергетиктер біліктілігін арттыру институтында кафедра меңгерушісі, проректор (1992–97) болды; ал 1997 жылдан Қазақ ұлттық техникалық университетінде кафедра меңгерушісі.

1993 ж. «*Социально-экономическое развитие промышленности крупного города в условиях перехода к рынку*» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Ералиев 90-нан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 5 монографияның («Развитие и размещение промышленности в малых и средних городах Казахстана», 1988; «Управление социально-экономическим развитием промышленности крупного города в условиях перехода к рынку», 1994) авторы.

## Дереккөздер


Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Жады (әбзел)

thumb|right|250px|Жады кигізілген түйе.
** Жады ** – жүк арту, міну кезінде түйенің арқасын қорғауға арналған әбзел. 

## Қолданысы
Жадыны ағаштан жасалған әбзелдердің (кәтеп, ашамай, ауыт) батпауы және қажалмауы үшін түйенің жонарқасына салады. Жады киізден не алашадан етегі дөңгелене қанар тәрізді, ортасы түйе өркешіне кигізілетіндей ойыла тігіліп, іші ұсақталған қамыс немесе шөппен толтырылып жасалады. Жадының жоғарғы жиегі тұсына жазы ағаш салынып, ұштары өзара жіппен бекітіледі де, екі айылмен түйе бауырына айқастырыла тартылып тасталады. Жадыны ою салып, өрнектеп шүберектен де тіккен, кейде көш салтанатын арттыру үшін оның қосымша әбзелі – жабазы да салынған.
Жадының нар мен айыр өркешті түйеге арналған түрлері болады. Нар түйеге арналған жадыны көбіне кәтеп немесе ауыттың астына салатын қом (қомша) орнына пайдаланады.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Добросмыслов А.И. Скотоводство в Тургайской обл. Оренбург, 1895; 
* Жақыпов Ә. Түйе өсірушінің түсіндірме сөздігі. Алматы: Қайнар, 1989;  
* ҚР МОМ – материалдарынан; 
* ОМЭЭ – материалдарынан.

Санат:Мал шаруашылығы
Санат:Ер-тұрман
Қожакендір

**Қожакендір** () – ұшқаттар немесе қожакендірлер тұқымдасына жататын екі, кейде көп жылдық шөптесін өсімдік.

Қазақстанда Тобыл, Есіл, Ертіс бойы мен Ақтөбе, Торғай, Балқаш – Алакөл, Тарбағатай, тағыда басқа  жерлердегі бұта арасында, тау етегіне таяу белдеулерде, тастақты беткейлерде, тау өзендерінің аңғарларында кең тараған. 4 түрі бар, оның 1 түрі (D. satіvus) Оңтүстік Қазақстанда арнайы өсіріледі. Биіктіі 0,5 – 2 метр. Сабағы тік, тікенекті, екі айырланып бұтақтанған. Жапырақ тақтасы қауырсын тәрізді тілімделген, өркенге қарама-қарсы орналасады. Гүлдері шоғырланып орналасады. Сыртқы тостағанша жапырақшасы (жамылғысы) 8 қырлы, ішкісі – 4 қырлы. Маусым – шілде айларында гүлдеп, шілде – тамызда жемісі піседі. Жемісі – жаңғақ. Құрамындағы алкалоидтер дәрі алу үшін пайдаланады. Қожакендір барқыт, драп, тағыда басқа кездемелердің түгін шығару үшін тоқыма өнеркәсібіне қолданады.

## Дереккөздер


Санат:Ұшқаттар
Жақ (лингвистика)

**Жақ**, тіл білімінде — сөйлеуші мен өзгелер арасының қатынасын білдіретін, зат есім мен етістікке тән грамматикалық категория. 

Қазақ тілінде жақтық мағына жіктік, тәуелдік жалғауларымен беріледі. 1-жақ — сөйлеуші, айтушы жақ, 2-жақ — тыңдаушы жақ, 3-жақ — бөгде жақ деп аталады. 

Зат есім 3-жақта жіктеледі, тәуелденеді: 

* 1-жақ: «Мен ұстаз-бын». 
* 2-жақ: «Сен ұстаз-сың». «Сіз ұстаз-сыз». 
* 3-жақ: «Ол ұстаз»; 
* 1-жақ: «Менің үйім». 
* 2-жақ: «Сенің үй-ің». «Сіздің үй-іңіз». 
* 3-жақ: «Оның үй-і»; 

Бірақ зат есімнің бәрі емес, адамға, оның кәсібіне, бейіміне қатысты зат есімдер ғана жіктеледі. “Мен жақсымын”, “Сен басшысың”, т.б.

Етістік те 3 жақта, белгілі бір шақта тұрып жіктеледі. Мыс., 

* 1-жақ: «Мен айтқан-мын», «отыр-мын». 
* 2-жақ: «Сен айтқансың», «отыр-сың», «Сіз айтқан-сыз», «отырсыз». 
* 3-жақ: «Ол айтқан», «отыр».
## Дереккөздер

Санат:Морфология (лингвистика)
Санат:Грамматика
Ыбырай Жақаев ауылы

**Ыбырай Жақаев ауылы** (1997 жылға дейін — *Қызылту*) — Қызылорда облысы Шиелі ауданындағы ауыл, Иіркөл ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Шиелі ауылынан батысқа қарай 5 км жерде, Сырдарияның оң саласы - Шиелі өзенінің жағалауындағы жусан, сораң, ши өскен құмдақты шалғынды сортаң топырақты шөлді белдемде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1978 адам (993 ер адам және 985 әйел адам) болса, 2009 жылы 2069 адамды (1028 ер адам және 1041 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Ауыл 1928 жылдан “Қызылту” деп аталды, ал 1997 жылдан екі мәрте Социалистік еңбек ері - Ы. Жақаевтың есімімен аталады. Іргесі 1928 жылы “Қызылту” күріш өсіру ұжымшары ретінде қаланды. Ұжымшар негізінде ауылда және округке қарасты Байсын, Жансейіт ауылдарында 1 жауапкершілігі шектелген серіктестік, 38 шаруа қожалықтары құрылған. Ауылдарда 1 орта, 1 орталау және 1 бастауыш мектеп, мәдениет үйі (1), клуб (2), фельдшерлік-акушерлік (2) және фельдшерлік пункттер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Шиелі ауданы елді мекендері
Жақаевшылар

** Жақаевшылар ** — Ыбырай Жақаевтың жолын қуып, күріш егіншілігінің тиімділігін, еңбек өнімділігін арттыру жолында елеулі табыстарға жеткен диқандар қозғалысы. 

1964 жылы 5 наурызда Ы.Жақаев баспасөз бетінде *“Жас ұрпаққа сәлем хат”* жолдағаннан кейін, Жақаевшылар қозғалысы Сыр бойында кең етек алды. Алғашында 200-ден астам Жақаевшылар болса, 20 ғасырдың 80-жылдары олардың саны мыңнан асты. Олардың қатарында *Социалистік Еңбек Ерлері* А.Ахметов, А.Әбиев, С.Жұмабекова, Б. Мұстапаева, т.б. болды. Жақаевшылар үнемі бас қосып, күріш егісінің өнімділігін арттыру, жер және су ресурстарын тиімді пайдалану жолындағы қол жеткен табыстарын ортаға салып, тәжірибе алмасты. Ы.Жақаевтың ізбасарлары ең жоғары нәтижелерге жете отырып, Сыр өңірінің жергілікті жағдайына бейімделген күріштің жаңа сорттарын өсірді, озық технологиялар қолданды. Жыл сайын өтетін жас күрішшілердің дәстүрлі слетінде *“Ыбырай Жақаевтың еңбек аттестаты”* тапсырылды. Шиелі ауданында республикалық Жақаевшылар мектебі жұмыс істеді. Онда Жақаевшыларға теориялық және практикалық сабақтар берілді. Жақаевшылар туралы *“Жақаевшылар маршы”*, *“Жақаевшы жастар жыры”*, т.б. әндер шығарылды. 

## Дереккөздер

Санат:Қозғалыстар
Қожакендір тұқымдасы

**Қожакендір тұқымдасы** *(Dіpsacaceae)* – екі, көп жылдық қос жарнақты шөптесін өсімдіктер мен бұталар. Негізінен, Жерорта теңізі жағалауында, Батыс Азия жерлерінде кездесетін 10 туысқа бірігетін 300-ге жуық түрі бар. Қазақстанда 5 туыс, 15 түрі өседі. Биікт. 2,5 метрдей. 
Сабағы тік, ұшына жақын жерінен бұтақтанған, сабақсыз түрлері де кездеседі. Жапырақтары жай, түкті, өркенге қарама-қарсы орналасады. Күлтесі 4 – 5-тен біріккен ақ, қызғылт, көк, қоңыр-қызыл, сиякөк, сары түсті, иіссіз болады. 
Аталықтары 4, кей түрінде 2, жіпшелері өте жіңішке келеді. Аналығы 2 жеміс жапырақшасынан тұрады, жатыны бір ұялы, бір ғана тұқым бүршігі болады. Гүлдері жәндіктер арқылы айқас тозаңданады. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, тамызда жеміс салады. Жемісі – жаңғақ. Тұқымында 30%-дай май бар. Гүлдері әдемі болғандықтан, саябақтарда сәндік үшін де өсіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Ұшқаттар
Қожакөл (көл)

**Қожакөл** – Нұра алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Ақмола облысы Қорғалжын ауданы жерінде орналасқан. Теңіз кентінен солтүстік-шығысқа қарай 25 км жерде. 

## Гидрографикасы
Ауданы 60 км2, ұзыңдығы 16 км, ені 6-7 км-ге жетеді. Жағалауы көбіне жайпақ, шығысы ғана тік, жарлауытты (2 – 3 метр). Тереңдігі 2-3 м жетеді. Суы ащы. Көл төңірегі егіндік, біраз бөлігі жайылым үшін пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Қорғалжын ауданы көлдері
Санат:Нұра су алабы
Лаура Есенгелдіқызы Әбділдина

** Лаура Есенгелдіқызы Әбділдина**(10.5.1937 жыл, Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданы Казталовка аулы) – экономика ғылымдарының докторы (1981), профессор (1985).

## Өмірбаяны
* Ленинград (1960, қазіргі Санкт-Петербург) ауыл  шаруашылық институтын және Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтының аспирантурасын (1966, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. 
* Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданы ауыл шаруашылық инспекциясында аға агрономы
* Мұғалімдер білімін жетілдіру институтында әдіскер-агроном (1960–1962)
* Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтында ассистент (1966–1969)
* Қазақ КСР-і Ауыл шаруашылық министрлігінде бас маман (1969–1973) қызметтерін атқарды. 
* 1983-1987 жылдары Алматы халық шаруашылығы институтында (қазіргі Тұрар Рысқұлов атындағы Қазақ экономикалық университеті) кафедра меңгерушісі. 
* 1987-1990 жылдары Мәскеу жерге орналастыру инженерлерінің институтында кафедра меңгерушісі
* 1990 жылдан Қазақ ауыл шаруашылығы институтының (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) ауыл шаруашылығы экономикасы кафедрасының профессоры.

## Еңбектері
Оның ғылыми еңбектері жер ресурстарын тиімді пайдалану және ауыл шаруашалын химияландыру мәселесіне:
* «Эффективность удобрений: экономика, логанизация и опыт применения», 1984; 
* «Экономика сельского хозяйства», 1996, арналған.

## Дереккөздер


Санат:10 мамырда туғандар
Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Казталов ауданында туғандар
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Экономика ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақ ұлттық аграрный университетінің профессорлары
Шолпан Рымбекқызы Әбділманова

**Шолпан Рымбекқызы Әбділманова** (1952 жылы туған, Қазақстан, Алматы қаласы) – экономика ғылымдарының докторы (2000), Еуразия Халықаралық академиясының академигі. 

## Еңбек жолдары
Алматы халық шаруашылық институтын (1973, қазіргі Қазақ экономикалық университеті) бітірген. КСРО Құрылыс банкінің Алматы облысы кеңсесінде несие инспекторы, аға несие инспекторы (1974), 1975 жылдан Қазақ экономикалық университетінде стажер-зерттеуші, аспирант, оқытушы, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, профессор, ғылыми жұмыстар жөніндегі проректор қызметтерін атқарды.

## Марапаттары
Әбділманов Әлемдік банк институты өткізген "Орта Азиядағы экономикалық өсудің аймақтық стратегиясы" бағдарламасы бойынша ғылыми-зертеу конкурсының жеңімпазы (1999), Қазақстан Республикасынын білім және ғылыми министрілігінің "Қазақстан Республикасының ғылымын дамытуға қосқан үлесі үшін" белгісімен марапатталған (2003).

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Экономика ғылымдарының докторлары
Өмірхан Әбдіманұлы

**Өмірхан Әбдіманұлы** (3.3.1953 жылы туған, Жамбыл облысы, қазіргі Тұрар Рысқұлов ауданы Жақсылық ауылы) – филологикалық ғылыми докторы (2007). Мәскеу мемлекеттік университетінің журналистика факультетін (1982), ҚазҰУ-дың аспирантурасын (1991) бітірген. «Жезқазған туы» газетінде әдеби қызметкер (1983), ҚазҰУ-да оқытушы (1991–1993), деканның орынбасары, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. Әбдіманұлы қазақ әдебиеті тарихының «ақтаңдақтарын» ашуға елеулі үлес қосты.

### Шығармалары:
*Ахмет Байтұрсынұлы, А., 2007;
*Қазақ әдебиетіндегі ұлт-азаттық идея, А., 2007.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қасен Қожақанұлы Қожақанов

**Қожақанов Қасен Қожақанұлы**'' [9.7.1944, Алматы облысы Балқаш ауданы Кәрітоған ауылы (қазіргі Жиделі ауылы) – 4.12.1996, Алматы] – ғалым, медицина ғылымдарының докторы (1994), профессор (1994).

Қазақ мемлекеттік медицина институтын бітірген (1969). 1969 – 71 жылы Алматы облысы Бақанас ауданында дәрігер, 1972 – 96 жылы Алматы медицина институтының (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) балалар хирургиясы кафедрасында қызмет атқарды. 
Негізгі ғылыми жұмыстары балалар өңешінің күйігін емдеуге арналған. Ол өңештің инфекциялық қабынуға ұшырау дәрежесін алғашқы күндерде-ақ анықтауға болатынын дәлелдеді. Өңештің күйген жері жазыла келе тарылып қалмауы үшін, өңеш қуысына кигізіп қоятын силикон резеңкесінен жасалған іші қуыс, қос арналы түтік ойлап тапты. 
Бір топ ғалымдармен бірге Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1999) атанды.

## Дереккөздер


Санат:1944 жылы туғандар
Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:1996 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Оразбай Әбдіразақов

**Оразбай Әбдіразақов** (1945 жылы туған, Қарақалпақстан, Қоңырат ауданы) – медициналық ғылыми докторы (1989), профессор (1990). Самарқан медицина институтын бітірген (1968). 1968–1970 жылы Қоңырат аудынында хирург, Мәскеу мемлекеттік университетінің аспиранты (1972–1975), ассистент, доцент, профессор (1976–87), Қазақ мемлекетік дәрігерлер біліктілігін жетілдіру институтының кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. Әбдіразақов 107 ғылыми-зертеулер еңбектің, 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1945 жылы туғандар
Бақытжан Жарылқасынұлы Әбдірайым

**Бақытжан Жарылқасынұлы Әбдірайым** (13.5.1965 жыл, Жамбыл облысы Талас ауданы Қаратау қаласы) – заң ғылымдарының докторы (2001), профессор, Қазақстан Республикасынын Ұлттық ғылым академиясының құрметті академигі және Қазақстан Заң академиясының академигі.

## Білімі
* ҚазМУ-ды (1990, қазіргі ҚазҰУ), аспирантурасын (1992) бітірген.
* «Тұран» унверситетін (1997) бітірген.
* Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының мемлекет пен құқық инстиутының докторантурасын (2001) бітірген.

## Қызмет жолы
* Қазақстан Републикасының Мемлекеттік арбитражында заң кеңесшісі, экономикалық кеңесші және мемлекеттік арбитр болып қызмет еткен.
* 1993-1995 жылдары - Қазақстан Республикасының Жоғары арбитраж сотының судьясы.
* 1995-2002 жылдары - Қазақстан Жоғарғы Сотының судьясы қызметтерін атқарған.
* 2002-2006 жылдары - Қазақстан Республикасының Президентінің Қазақстан Республикасың Парламентіндегі Өкілдігінің басшысы.
* 2006 жылы - Қазақстан Парламентінің Сенаты аппаратының басшысы.
* 2006–2007 жылдары Ақмола технологиялық және бизнес университетінің ректоры
* 2007 жылы Қазақстан Республиканың Жоғары соты жанындағы Сот әкімшілігі жөніндегі комитетінің төрағасы
* 2007 жылы Қазақстан Республикасының Президентінің ҚР Парламентіндегі Өкілдігінің басшысы.
* 2008 жылдан Еуразия ұлттық университетінің ректоры.

## Қоғамдық қызметі
* 2001 жылы Қазақстан Республикасының Жоғары соты Кеңесінің мүшесі.
* 2001 жылы судьялардың III съезінде Қазақстан Республикасының Судьялар одағының төрағасы болып сайланды.

## Ғылыми еңбектері
* 100-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 6 монографияның авторы. Олардың ішінде
** "ҚР жер процесіндегі заңдылықты қамтамасыз етудің құқықтық тетіктері" (1998)
** "ҚР заңнамасы бойынша келтірілген экологиялық зиянның орнын толтыру" (2001)
** "ҚР жер процесі" (2001) және т.б. 
Сондай-ақ жер, аграрлық және экологиялық заңнамалар проблемалары бойынша 20-дан астам оқу-практикалық және ғылыми-әдістемелік құралдардың авторы. 
* Жер құқығы мен азаматтық процесс, сот және шаруашылық құқығы бойынша 50-ден астам жарияланымдары бар. 
* ҚР жер кодексін әзірлеуге қатысты.

## Марапаттары
* «Құрмет» ордені
* "ҚР құрметті қазысы"
* "Үш би" қазылық қауымдастығының "Құрмет белгісі"
*  "Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл"
* "Қазақстан Республикасының Парламентіне 10 жыл" мерейтойлық медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:13 мамырда туғандар
Санат:1965 жылы туғандар
Санат:Қаратауда туғандар
Санат:Қазақстан заңгерлері
Санат:Заң ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан судьялары
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының құрметті мүшелері
Санат:Қазақстан Заң академиясы академиктері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Еуразия ұлттық университетінің ректорлары
Санат:Ақмола технологиялық және бизнес университетінің ректорлары
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Санат:Қазақстан Республикасының судьясы медалінің иегерлері
Санат:Үш би судьялық қауымдастығының "Құрмет белгісі" медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл медалінің иегерлері
Мырзакелді Төрекелдіұлы Әбдірайымов

**Мырзакелді Төрекелдіұлы Әбдірайымов** (1948 жылы туған, Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы) – ауыл шаруашылықтың ғылыми докторы (1994). Мәскеу ауыл шаруашулық академиясын бітірген (1972). 1973–1976 жылы Мәскеу ауыл шаруашылық академиясында стажер-зерттеуші, аспирант, 1977–1994 жылы Қазақ мал шаруышылық технология ғылыми-зерттеуш институтында аға инженер технолог, кіші, аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі болып қызмет атқарды. 1994 жылдан Қазақстан Ұлттық Академиясында аграрный зерттеуш ортаның ғалым-хатшы, Ғылыми-ұйымдастырушылық ортаның төрағасы. Әбдірайымов 105 ғылыми еңбектің, 5 монографияның авторы.
## Шығармалар:
* Совершенствование технологии производства молока в РК. Аналитический обзор, А., 1992.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1948 жылы туғандар
Әбдіманап Әбдікәрімұлы Әбдіраманов

**Әбдіманап Әбдікәрімұлы Әбдіраманов**(1940 жылы туған, Түркістан облысы Қазығұрт ауданы) – техника ғылым докторы (1989), профессор (1990). Қазақстан Республикасының Жаратылыстану ғылыми академиясының академигі (1990). Шымкент педагогикалік институтын бітірген (1964). 1964–1976 жылы Қазақ су шаруашылығының ғылыми-зертеу институтында, Жамбыл педагогикалық институтында аға оқытушы, 1976–1996 жылы Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтында кафедра меңгерушісі, декан қызметтерін атқарды. Әбдіраманов 121 ғылыми еңбектің, 9 монографияның авторы.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер

Санат:Тұлғалар
Азат Әбдірахманов

**Азат Әбдірахманов** (1949 жылы туған, Алматы облысы Райымбек ауданы Жалаңаш аулы) – медицина  ғылым докторы (1992), профессор (1996). Алматы мемлекеттік медицина институты (1973, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) мен аспирантурасын (1977) бітірген соң осы институтта деканның орынбасары (1977–1979), Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау министрлігінде басқарма бастығының орынбасары (1979–1980), ғылыми-зертеу мекемелерінде, «Арасан» өндірістік бірлестігінде (1985–1991) жауапты қызметтер атқарды. Бұдан кейін мамандандырылған аймақтық ғылыми-тәжірибелік орталық пен Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрилігінің басқармасын және «Медстандарт» мекемесін (1991–1995) басқарды. Әбдірахмановтың 80-нен астам ғылыми еңбегі («Контроль качества и безопасности продуктов питания», 1997, т.б.) бар.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан дәрігерлері