open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Альбомдық лирика

**Альбомдық лирика** — орта ғасырдағы француз поэзиясының лирикалық жанры. Бұл жанрға жататын өлеңдерге тән басты қасиет-сыршылдық, нәзік сезімге берілу. Бұл қасиет оңаша, өзімен өзі болып отырып сыр шерту, көлденең адамға білдірмейтін ішкі сезімді, жүрек сырын қағазға жазудан келіп шыққан. Осы лириканың поэзияда қалыптасқан үлгілеріне де мұндай қасиет айырықша тән, ақынның көңіл күйін, әсер-сезімдерін көрсетуге көп мән беріледі. Олардың ішінде ең жиі кездесетін махаббат тақырыбына арналған лирикалық өлең - баллада (сюжетсіз түрі) болған. «Жүз баллада кітабы» атты жинақта бірталай ақындардың Альбомдық лирика үлгісіндегі туындылары топтастырылған. 

Кейінірек Франциядан бүкіл Еуропаға тарайды. 18-ғасырдың аяғы мен 19-ғасырдың басында Ресейге келеді. Пушкинге дейін және одан кейінгі орыс ақындарының бірқатары лириканың осы түріне көбірек ден қойған. Альбомдық лириканы әсіресе әуесқой ақындар көп қызықтаған. Санкт-Петербург мен Мәскеудің әдеби салондарының өткен ғасырда альбомдық лирика үрдіс алған болатын. Атағы барлар да, атағы жоқтар да сұлу бикештердің альбомдарына қолтаңбасын қалдыруға тырысқан. Пушкин «Евгений Онегин» романында жеңіл-желпі жазыла салатын альбомдық өлеңдерді келемеждеп сынға алады. Альбомға қосылатын әр өлеңді үлкен талғампаздықпен таңдай білу керек, ал арнайы жазылған ақынның өлеңі болса, ол-қымбат қазына, оны бағалай білу, жақсылап сақтау ұқыптылықтың белгісі деген ойды Мағжан әдемі айтқан:
:*Альбом-жүрек, жақын достар қолға алар,*
:*Таза жүрек оны оқып, толғанар.* 
:*«Мен жазайын, мен оқиын»,-деп алып,* 
:*Шимайласа, жүрекке лас жол қалар.*

Алайда альбомдық лириканың шынайы дарынды ақындар туғызған нұсқалары да аз емес. орыс классиктернің альбомдық лирика үлгісінде жазылған туындылары әлеуметтік сипат алып, маңызды қоғамдық мәселелерді қозғады. Осындай лирикалық өлеңдердің бірі - М.Ю.Лермонтовтың Абай қазақ тіліне шебер аударған Альбомға («Сал демеймін сөзіме ықыласыңды») деген өлеңі. Қазақ поэзиясында альбомдық лирика түріне жақын келетін өлеңдер бірқыдыру.

## Дереккөздер

Санат:Әдебиет жанрлары
Анапест

**Анапест** (грек. *anapaistos* - соңы сәулелі) — Көне дүние метрикасында қалыптасқан, орыс поэзиясында силлаботоникалық өлең жүйесінде қолданылатын өлшемнің бірі, үшбуынды ырғақтық өрнек. Екі екпінсіз буыннан соң үшінші буын екпінді болып келеді. Өлең тармағында осы өрнек бірнеше рет қайталанады. Лермонтовтың "*Выхожу один я на дорогу*" атты өлеңі осы өлшеммен жазылған.
## Дереккөздер

Санат:Орыс әдебиеті
Сарыөлең (Тарбағатай ауданы)

**Сарыөлең** — Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы, Жаңаауыл ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақжар ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 42 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Тарбағатай ауданы елді мекендері
Бірлік (Шығыс Қазақстан облысы)

**Бірлік** (2009 жылға дейін – *Вознесеновка*) — Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы, Сарыөлең ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Күршім ауылынан шығысқа қарай 13 км жерде. 

## Халқы

## Дереккөздер
 

Санат:Күршім ауданы елді мекендері
Аполог

**Аполог**  ( — «баяндау», «мысалдау») — ғақлияға, ғибрат айтуға құрылатын шағын көлемді, астарлы әңгіме. Өлең түрінде де жиі ұшырасады. Зерттеушілердің айтуына қарағанда, аполог Шығыста пайда болып, мысал жанрының қалыптасуына ықпалын тигізген үлгі. XIX ғасырға дейін аполог және мысал синонимдер ретінде қатар қолданылатын болған. Ежелгі Үнді аңыздарынан тұратын "Панчататрада", араб тәмсілдерінің жинағы "Қалила мен Димнада" Шығыс апологтарының әлем таныған классикалық нұсқалары бар. Айқын аңғарылатын аллегориялық сипат, сатиралық пафос, аң-құстың адамға хас мінез-қылықпен көрінуі-апологтың негізгі ерекшеліктері. Хайуанаттар туралы қазақ ертегілерінің де бір парасын апологтар санатына жатқызуға болады. 

## Дереккөздер

Санат:Әдебиет жанрлары
Бірлік (Жарма ауданы)

**Бірлік** (1993 жылға дейін — *Вознесеновка*) — Абай облысы Жарма ауданындағы ауыл, Бірлік ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қалбатау ауылынан солтүстік-батысқа қарай 10 км-дей жерде. 

## Дереккөздер

Санат:Жарма ауданы елді мекендері
Аралас буынды өлшем

**Аралас буынды өлшем** — қазақ поэзиясында ұзынды-қысқалы әр түрлі тармақтар шумақ ішінде белгілі тәртіппен реттесіп келетін өлең өрнегі, Абайдың «Бай сейілді» сияқты өлеңдерінен бастап орныққан төрт буынды тармақпен жеті-сегіз орынды тармақтар араласып келетін өлең үлгісіне жатады. Сондай-ақ Абайдың «Сегізаяқ», «Сен мені не етесің» атты өлеңдерінде қолданылатын күрделі өлең өрнегі де аралас буынды болып келеді. Осындай ұзынды-қысқалы тармақтар араласып келетін өлең түрлерін Шәкәрім, Мағжан, Сәкен поэзиясынан, басқа да көптеген ақындардың туындыларынан кездестіреміз. 

Ал кейде бір өлеңде екі түрлі қалыптасқан өлшемді, айталық, жеті буынды тармақтар мен он бір буынды тармақтарды араластырып қолдану да кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Әдебиет жанрлары
Мұздыбай

**Мұздыбай** — Абай облысы Жаңасемей ауданы, Приречный ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Семей қаласынан шығысқа қарай 23 км-дей жерде, Ертіс өзенінің сол жақ жағалық аңғарында орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Жаңасемей ауданы елді мекендері
Сантьяго Бернабеу кубогы

**Сантьяго Бернабеу кубогы** () —1979 жылдан бері жыл сайын футболдан өткізілетін достық турнирі. Сантьяго Бернабеу кубогы «Реал» (Мадрид) испан клубының ұзақ мерзімді президенті құрметіне өткізіледі. Бұл турнир тамыздың аяғында немесе қыркүйек айының басында, маусымның басында жыл сайын өткізіледі.

1979 жылдан 1984 жылға дейін және 1986 жылы турнирге 4 команда қатысты. Турнирде жартылай финал, финал және үшінші орын үшін матчтар өткізілді. 1985 және 1987 жылы жұмысына тек «нақты» турнирін және клубына шақыра алды.

2002 жылы турнир қайтадан турнирде 4 клуб ойнады,Бұл "Реал Мадридтің" жүз жылдық мерейтойына арналған болатын.

## Финалдар
Арнау сөз

**Арнау сөз** — әдеби шығарманың ішінде стильдік тәсіл ретінде кездесетін авторлық арнау сөз кейіпкерге, оқырманға, табиғат құбылысына, әйтеуір қандай да жанды, жансыз нәрселерге қарай айтылады. 
Мысал үшін Ж.Аймауытовтың "Ақбілек" романынан бір үзінді алсақ: 
:*"Сорлы Ақбілек! Сен жыламай кім жыласын?*
:*Тас емшегін жібіткен, тар құрсағын кеңіткен, аруанадай анаңнан айырылдың.* 
:*Келешектегі бақытты өміріңнің кілтіндей көріп, сары майдай сақтаған алтын қазынаңнан айырылдың.* 
:*Ар-ұятың төгілді, адамшылығың жойылды.* 
:*Жас нәуетек жүрегің соқпай жатып өрт болды.* 
:*Жаңа шыққан жауқазын піспей жатып жоқ болды.* 
:*Есіл ерке балалық - аяққа құйған астайын шолтаң етті-тоқталды.* 
:*Жыла, жасың бұла. Жасыңмен қайғың жуылсын.* 
:*Жасыңнан теңіз жиылсын. Теңізді дауыл толқынтсын.* 
:*Құтырсын толқын, туласын Зарлатқан сені мұндарлар тұншықсын - суың да улансын.* 
:*Қатын-қызы тұл қалып, сендей болып шуласын".* 

Ақбілекке қаратып айтылған осы арнау сөз түріндегі автордың лирикалық тағылымы оның өз кейіпкеріне жаны ашығандай, оған ниеттестік білдіргендей, оның қайғысына ортақтасқандай сөйлеп бір сәт өзі баяндап отырған оқиғаға тікелей аралас кетуі нақты түрде берілсе де, ешбір оғаш көрінбейді, қайта әсерлі болып шыққан.

## Дереккөздер

Санат:Шығармашылық
Аэд

**Аэд** (грек. aoidos - жыршы) - Ежелгі Грекиядағы (б.з.б 7-8 ғ.) жыршы-орындаушылар. 

Олар көлемді эпикалық жырларды лира, кифара, форминга секілді аспаптардың сүйемелдеуімен айтатын болған. Аэд бейнесі әйгілі грек дастаны "Одиссеяда" мүсінделген. Аэдтер грек эпосын қалыптастырып, дамытуға ерекше еңбек сіңірген. 

## Дереккөздер


Санат:Гомер
Санат:Ежелгі Грекия музыкасы
Оскар (2014)

**«[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығының 86-шы марапаттау рәсімі** — Америкалық Кинематографиялық Өнер және Ғылым Академиясының 2013 жылғы үздік фильмдерін марапаттау кеші. Рәсім 2014 жылдың 2 наурызында Лос-Анджелес қаласындағы «Долби» театрында өтті. Кешті екінші рет комедияшы Эллен Дедженерес жүргізді.

## Рәсім ерекшеліктері
* Альфонсо Куарон «Гравитация» фильмі үшін «Үздік режиссура» номинациясын жеңіп алған алғашқы мексикалық және латынамерикалық режиссер атанды.
* «Америкалық афера» фильмі 10 номинация бойынша ұсынылса да, бірде-бір мүсіншені жеңіп ала алмады. Бұл «Оскар» тарихындағы ең ірі жеңілістердің бірі (бұған дейін мұндай жағдай «Темір тұлпар» мен «Күлгін түс» фильмдерінде болған).
* Мэрил Стрип «Тамыз: Осейдж графтығы» фильміндегі рөлі үшін өзінің 18-ші номинациясын алып, жеке рекордын жаңартты.
* «12 жылдық құлдық» — қара нәсілді режиссер (Стив Маккуин) түсірген және «Үздік фильм» санатында жеңіске жеткен алғашқы туынды.
* Эллен Дедженерес рәсім кезінде түсірген «селфи» суреті Twitter (қазіргі X) тарихындағы ең көп ретвит жинаған жазбаға айналып, әлеуметтік желінің жұмысын бір сәтке тоқтатып тастады.

## Бірнеше номинациялары бар фильмдер

## Лауреаттар мен үміткерлердің тізімі

## Арнайы марапаттар

## Дереккөздер

Санат:Оскар сыйлығын тапсыру рәсімдері
Валенттік байланыстар әдісі

thumb|right|200px|Метан молекуласының моделі
**Валенттік байланыстар әдісі** — көрнекі және әртүрлі молекулалар мен иондардың құрылымын, қасиетін оның ішіндегі кеңістіктегі конфигурациясын, үйектілігін, байланыстың энергиясы мен ұзындығын және т.б болжауға мүмкіндік береді. Бұған қарамастан бұл әдіс заттың магниттік қасиетін, жұптаспаған электрондары бар молекулалардың санын және бірқатар басқа құбылыстарды түсіндіре алмайды.

## Ашылуы
1928 жылы неміс ғалымдары В.Гейтлер және Ф.Лондон валенттік байланыстар әдісін ұсынып, онымен сутек молекуласының кванттық механикалық  есептеулерін жүргізді. Кейінірек бұл әдісті Л.Полинг дамытып 1954 жылы Химия саласындағы Нобель сыйлығына еге болды.

## Ережелері
# Байланыстарды түзуге тек сыртқы электрондық қабатындағы электрондар қатысады.
# Химиялық байланыстарға түсуші атомдар өзара электрондарымен алмасады да бұл электрондар байланыстырушы жұптарды түзеді.
# Химиялық байланыс Паули қағидасымен сәйкестікте, тект антипараллельді спиндері бар элекрондармен әрекеттескенде ғана түзіледі, мұндайда электронық орбитальдардың қайтпаа  жабылуы жүреді де атом ядроларыының арасындағы байланыспен шарттасатын, атом арасында электрондық тығыздылық жоғарылаған аймақ пайда болады.
# Химиялық байланыстың сипаттамалары атомдық орбитальдардың қайта жабылу ытипімен анықталады.
# Молекулалар түзілген кезде электрондық құрылым  және әрбір атомның химиялық өзінділігі негізінде сақталынады.

## Қасиеттері
Валенттік байланыс теориясына сәйкес коваленттік байланыстар әрекеттесуші атомдардың АО максималды қайта жабу жағына бағытталған. Химиялық байланыстарды түзумен қатар атомның қосып алу және басқа атомдардың белгілі санының орнын басу қабілеттілігн валенттілік деп атайды. Валенттік байланыстар әдісінің алмасымдық механизміне орай ортақ электрондық жұп түзуге әрбір атом жұптаспаған бір электроннан береді. Валенттік байланыстар әдісінде алмасымдық механизміндегі валенттіліктің сандық өлшемі ретінде атомның негізгі немесе қоздырылған күйде болатын атомдағы жұптаспаған электрондар санын есептейді. Бұл сыртқы электрондық қабаттың жұптаспаған электрондары *s* және *p* элементтердің сыртқы және оның ішкері жағындағы қабатта, сол сияқты *f* элементтердің сыртқы үш қабаттарында болады.

Атомның қоздырылған күйге ауысуы элемент валенттілігінің артуына жағдай және ауыспалы валенттіліктің бар болуына мүмкіндік жасайды. Мысалы, оттек пен фтор атомдарындағы электрондық жұптар бөліне алмайды, өйткені екінші қабатта бос орбитальдар жоқ.

## Дереккөздер

Санат:Химиялық байланыс
Футболдан Испания чемпионаты 2015/16

Футболдан Испания чемпионатының 85-ші турнирі.Бұл турнир 2015-2016 жылдары болады.Чемпион титулын "Барселона" қорғайды.

Чемпионат 2015 жылдың 21 тамызыңда басталып,2016 жылдың 15 мамырында аяқталады.

## Қатысушы-клубтар
### Өзгерістер
Өткен маусымнан Сегундаға түсті:
*Эльче,13 орын алып Сегундаға түсті,Примерада 2 маусым ойнады.
*Альмерия,19 орын алып,Сегундаға түсті.Примерада 2 маусым өткізді.
*Кордоба,20 орын алып,Секундаға түсті.Примерада 1 маусым ғана ойнады.
2014/2015 маусымында өткен Секундада Примераға түсті:
*Реал Бетис,1 орын алып,Примераға түсті.
*Спортинг Хихон,2 орын алып,Примераға 3 жыл аралығында түсті.
*Лас-Пальмас,4 орын алып,плей-офф-та жеңді.Примераға 13 жыл аралығында түсті.
### Жарыс географиясы
Бұл Испания чемпионатында 20 клуб қатысты.Турнирге 3 клуб-Мадридтен,2 клуб-Барселонадан,Севильядан,Валенсиядан. Бір клубтан-Бильбао,Виго,Вильярреал,Гранада,Ла-Корунья, Малага, Сан-Себастьян, Хетафе, Хихон және Эйбар.

## Турнир кестесі

## Чемпионат статистикасы
### Бомбардирлер

*1 футболшы 17 гол салды.
*2 футболшы 16 гол салды.
*1 футболшы 14 гол салды.
*2 футболшы 13 гол салды.
*4 футболшы 12 гол салды.
*2 футболшы 11 гол салды.
*2 футболшы 10 гол салды.
*4 футболшы 9 гол салды.
*3 футболшы 8 гол салды.
*13 футболшы 7 гол салды.
*6 футболшы 6 гол салды.
*16 футболшы 5 гол салды.
*12 футболшы 4 гол салды.
*23 футболшы 3 гол салды.
*54 футболшы 2 гол салды.
*90 футболшы 1 гол салды.

### Ассистенттер

*4 футболшы 8 рет пас берді. 
*7 футболшы 7 рет пас берді. 
*11 футболшы 6 рет пас берді. 
*12 футболшы 5 рет пас берді. 
*30 футболшы 4 рет пас берді. 
*37 футболшы 3 рет пас берді. 
*46 футболшы 2 рет пас берді. 
*107 футболшы 1 рет пас берді.

### Хет-триктер

*5*—Ойыншы 5 гол салды.
*4*—Ойыншы 4 гол салды.

### Покерлер

### Пента-триктер



Санат:2015 жылғы футбол
Санат:2016 жылғы футбол
Бозай (Абай облысы)

**Бозай** — Абай облысы Аягөз ауданы, Мамырсу ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Аягөз қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 24 км-дей жерде, Аягөз өзенінің сол жақ жағасында орналасқан.

    

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы елді мекендері
Транс-ықпал

**Транс-ықпал** () — кешенді қосылыстардың реакцияласу қабілеті бағынатын маңызды заңдылық. Бұл заңдылықты И.И.Черняев ашты. Ол транс жағдайда орналасқан әр түрлі лигандтар бір біріне ықпал ететіндігін анықтады және де бұған сәйкес сол лигандтар орынбасу реакциясына түсуге үлкен немесе кіші дәрежеде қабілеттілік көрсетеді.Трансықпал квадраттық немесе октаэдрлық құрылымдағы біртекті емес кешендер үшін жалпы заңдылық. 

## Трансықпалдың поляризациялануы
Трансықпалдың поляризациялық теориясына сәйкес кешентүзуші лигандтар полярлайды да, олар да индукцияланғаан дипольді туындатады. Кешеннің ядросы бірдей лигандтармен қоршалғанда ол симметриялық өрісте болады, барлық индукцияланған дипльдер бірін бірі теңестіреді, сөндіреді. Лигандыны жеңілдеу полярланатын топқа алмастырғанда кешентүзуші айналасындағы симметрия өрісі бұзылады және онда теңдестірілмейтін диполь индукцияланады. 
:F<sup>−</sup>, H<sub>2</sub>O, OH<sup>−</sup> 3]] −]] −]] −]], SCN<sup>−</sup>, NO<sub>2</sub><sup>−</sup>, SC(NH<sub>2</sub>)<sub>2</sub>, Ph<sup>−</sup> 32−]] 3]], AsR<sub>3</sub>, SR<sub>2</sub>, CH<sub>3</sub><sup>−</sup> −]], NO, CO, CN<sup>−</sup>, C<sub>2</sub>H<sub>4</sub>

:

Міне осылайша, кешентүзушімен барынша әлсіз байланыс болатын лиганд үлкен реакциялық қабілетке ие екендігін трансықпалдың поляризациялық үлгісі, моделі түсіндіреді. Бірақ та бұл жағдай кейде орындала бермейді.

## Дереккөздер

Санат:Бейорганикалық химия
Әкият

**Әкият** немесе **Хикаят** ( - аңыз, шытырман оқиғалы әңгіме сөзінен шыққан) - фольклорлық жанр, қазақша баламасы - ертегі. Әкияттың түрлері: танымалы әкият (қиял-ғажайып ертегілер), көнкүреш әкият (тұрмыстық ертегілер), жануарлар турасындағы әкият. Тылсымлы әкият: "Дию патша", "Хан хатын пәм сихерче", "Тылсымлы шәм", "Қара таяқ" т.б. Көнкүреш әкияттарын татар фольклоршылары бірнеше салаға бөлді: "Ғыйбрәтлә әкият" ("Зирак қарт", "Ақыл белән Бахет", "Өч килен", т.б), "Маражалы әкият", "Сатирик әкият".

## Дереккөздер

Санат:Әдебиет жанрлары
Әлеуметтік лирика

**Әлеуметтік лирика** — лирикалық жанрдың тақырып мазмұнына қарай бөліп қаралатын, көбінесе қоғамдық өмірге қатысты маңызды мәселелерді қозғайтын ақынның заманға, халықтың тарихы мен бүгінгі тағдырына көзқарасын білдіретін үлкен саласы. Лирикалық поэзияны тақырыбына қарай саяси лирика, азаматтық лирика, философиялық лирика, көңіл күй лирикасы, табиғат лирикасы, махаббат лирикасы деген сияқты жанрлық түрлерге бөліп ажыратуға болады. Бұлай бөлудің өзі, әрине, белгілі дәрежеде шартты нәрсе. Кейде саяси-әлеуметтік лирика деп кеңірек алып қаралады. Ал азаматтық лирика да осыған жалғасып, астасып жатады. Өйткені азаматтық тақырыпты көтерген ақын әлеуметтік жайды, жағдайды айтпай тұра алмайды, сондай-ақ әлеуметтік тақырыпты алған ақын да азаматтық борышқа соқпай кете алмайды.

Әлеуметтік лириканың арқауы-қоғамдағы, адамдардың қарым-қатынасындағы елеулі құбылыстар, халықтық, ұлттық мүдде, ақынның солар туралы толғануы, тебіренуі. Азаматтық парыз, ар-ождан, қауым алдындағы жауапкершілік, рухани жүк сияқты белгілі бір сәтте қоғам алдында тұрған, яки қоғам көтеріп отырған әр алуан жайлар әлеуметтік лириканың мазмұны бола алады. Әлеуметтік лирикада халықтық, адамгершілік сарындар басым келеді. Өйткені онда сол ортаның мақсат-мүддесі, тілек-талаптары мен қол жетпеген арман, ойлары көрінбек. Жалпы қоғамдық мақсатпен ұштастыра отырып өз ой-топшылауын, өз сезім-әсерін білдіреді. Тақырыпты дұрыс көтеріп, терең толғағанда және тартымды етіп айта алғанда, ақын көпшіліктің көңіліндегі көкейтесті жайды орынды көтерген болады да, творчестволық табысқа жете алады.

## Дереккөздер

Санат:Әдебиеттану
Крейг Мелло

**Крейг Мелло** (, ж.т. 18 қазанда 1960, Нью-Хейвен, Коннектикут) — америкалық ғалым, молекулалық генетик.

Гарвард университетінің және Массачусетс университетінің медицина мектебінде жұмыс істейді. 2006 жылы Эндрю Файермен бірге «РНК-интерференциясын — белгілі бір гендердің қызметін бәсеңдету әсерін ашқаны» үшін Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын алды.

## Марапаттар
* Wiley Prize in the Biomedical Sciences from Rockefeller University — 2003
* Гайрднер Халықаралық сыйлығы — 2005
* Paul Ehrlich and Ludwig Darmstaedter Prize — 2006
* Нобель сыйлығы — 2006

## Сілтемелер
* Эндрю Файер и Крейг Мелло

Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Молекулярлық биологтар
Санат:Халықаралық Гайрднер сыйлығының иегерлері
Эндрю Файер

**Эндрю Захари Файер** (, ж.т. 27 сәуір 1959, Пало-Альто, Калифорния) — американдық ғалым, молекулалық генетик. Стэнфорд университетінің профессоры.

2006 жылы Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын Крейг Мелломен бірге «РНК-интерференциясын — белгілі бір гендердің қызметін бәсеңдету әсерін ашқаны» үшін алды.

## Өмірбаян
27 сәуірде 1959 жылы Пало-Альтода (Калифорния) дүниеге келген. Білімді Берклидегі Калифорния университетінде (1978) және Массачусетс технологиялық институтында (1983) алды. 1986 - 2003 жылдары Карнеги институтында эмбриология  бөлімшесінде жұмыс істеді (Балтимор, Мэриленд). 1989 жылдан Джонс Хопкинс университетінде профессоры. 2003 жылдан Стэнфорд университетінің медицина мектебінде патология және генетика профессоры.

АҚШ Ұлттық ғылым академиясы және Американдық өнер және ғылым академиясының мүшесі (2004 жылдан).

## Марапаттар
* Meyenburg Prize — 2002
* Wiley Prize in the Biomedical Sciences from Rockefeller University — 2003
* Хейнекен сыйлығы (2004)
* Гайрднер Халықаралық сыйлығы — 2005
* Paul Ehrlich and Ludwig Darmstaedter Prize — 2006
* Нобель сыйлығы — 2006

## Еңбектері
* Andrew Fire, Siqun Xu, Mary K. Montgomery, Steven A. Kostas, Samuel E. Driver und Craig C. Mello: *Potent and specific genetic interference by double-stranded RNA in Caenorhabditis elegans*. In: *Nature.* Band 391, 1998, S. 806—811, PMID 9486653 PDF 
* *Nucleic acid structure and intracellular immunity: some recent ideas from the world of RNAi.* In: *Q Rev Biophys.* 2006, S. 1-7.
* A. Fire, R. Alcazar und F. Tan: *Unusual DNA structures associated with germline genetic activity in Caenorhabditis elegans.* Genetics 2006.
* D. Blanchard, H. Hutter, J. Fleenor und A. Fire: *A differential cytolocalization assay for analysis of macromolecular assemblies in the eukaryotic cytoplasm.* In: *Mol Cell Proteomics.* 2006.
* F. Moreno-Herrero, R. Seidel, S. M. Johnson, A. Fire und N. H. Dekker: *Structural analysis of hyperperiodic DNA from Caenorhabditis elegans.* in: *Nucleic Acids Res.* Band 34, Nr. 10, 2006, S. 3057-3066.
* M. L. Foehr, A. S. Lindy, R. C. Fairbank, N. M. Amin, M. Xu, J. Yanowitz, A. Z. Fire und J. Liu: *An antagonistic role for the C. elegans Schnurri homolog SMA-9 in modulating TGFbeta signaling during mesodermal patterning.* In: *Development.* Band 133, Nr. 15, 2006, S. 2887—2896.

Кішірек жазу
## Сілтемелер
*  Эндрю Файер және Крейг Мелло

Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Молекулярлық биологтар
Санат:Халықаралық Гайрднер сыйлығының иегерлері
Робин Уоррен

**Джон Робин Уоррен** AC (, 11 маусым 1937, Аделаида, Австралия) — аустралиялық патолог және ғалым, 2005 жылғы физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты. 1979 жылы *[[Helicobacter pylori]]* бактериясын қайта ашты. 2007 жылдан Аустралия орденінің компаньоны.

## Өмірбаян
Робин Уоррен 11 маусымда 1937 жылы Аделаида дүниеге келген. Бакалавр дәрежесін Аделаида университетінде алды. 1967 жылы Королдік Австралияның патологов колледжінде зерттеуді бастап және Перт Корольдік госпиталінде аға патолог болды, бұнда оның зерттеушілік мансабының негізгі бөлігі өтті. Барри Маршаллмен бірге асқазанның Ойық жара ауруы көп жағдайда *[[Helicobacter pylori]]* бактериясымен шақырылатын болды.

## Марапаттар
2005 жылы Робин Уоррен және оның әріптесі, Барри Маршалл Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын «Helicobacter pylori бактериялар гастрит және асқазан мен ұлтабарда ойық пайда болуындағы әсері туралы жұмыстары үшін» алды .

* 2007 — жоғары дәрежелі Аустралия орденінің кавалері (*Companion of the Order of Australia*).

## Қайнаркөзі

## Сілтемелер
* Short bio of Dr. J Robin Warren 
* The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2005
* Dr. J Robin Warrens homepage 

Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері
Линда Бак

**Линда Бак** (; ж.т. 29 қаңтар 1947, Сиэтл, Вашингтон) — америкалық биолог, Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы (2004) «иіс сезу рецепторларының және ұйымдастырылуына» ғылыми-зерттеулері үшін алды. Линда Бак зертханасы әзірлеген әдіс негізінде иіс сезу жүйесі  комбинаторлық кодтау схемасын пайдаланатыны көрсетілді.
Вашингтон университетінің түлегі, және 2003 жылдан бастап, сабақ береді.

## Сілтемелер
* Нобель комитетінің веб-торабынан ақпарат 
* Линда Бак. Өмірбаян на сайте n-t.ru
* Linda B. Buck – Curriculum Vitae  

Санат:Сиэтлде дүниеге келгендер
Санат:АҚШ нейробиологтары
Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)
Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының лауреаттары
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері
Санат:Әйел ғалымдар
Ричард Эксел

**Ричард Эксел** (; 2 шілде 1946, Нью-Йорк)&nbsp;— америкалық нейробиолог, Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын «иіс сезу рецепторларының және ұйымдастырылуына» ғылыми-зерттеулері үшін алды.

Эксел иістерді сезетін ақуыздарда кодталған гендердің отбасын тапты. Зерттеу нәтижелері иіс сезу механизмін түсіндіруге мүмкіндік берді.
## Сілтемелер
* Нобель комитетінің веб-торабынан ақпарат 
* Ричард Эксел (Axel) на сайте n-t.ru

Санат:АҚШ нейробиологтары
Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері
Питер Мэнсфилд

Сэр **Питер Мэнсфилд** (; 9 қазанда 1933 ж.т., Лондон, Ұлыбритания - 8 ақпанда 2017, Ноттингем, Ұлыбритания) - британиялық физик, Медицина саласындағы Нобель сыйлығының 2003 жылғы лауреаты, «магнитті-резонанстық томография әдісін» тапқаны үшін алды. Ноттингем университеті (Ноттингем) профессоры.

## Өмірбаян
Питер Мэнсфилд Лондонда 9 қазанда 1933 жылы дүниеге келген. 15 жасында мектепті тастап кетіп, баспаханада жұмыс істеді, 18 жасқа толған кезде әскери борышын өтеуге барды. Әскерде, Мэнсфилд зымыран жасаумен қызығып, қажетті сараптамалардан өтіп және Лондонда Пайтшайым Мария колледжіне түсті. 1959 жылы колледжді аяқтап, 1962 жылы ЯМР-спектрометр дамыту бойынша диссертация қорғады және Ph.D. дәрежесін алды. Диссертациядан кейін екі жыл Урбан-Шампэйн Иллинойс университетінде жұмыс істеді. АҚШ-та өткен тағылымдамадан кейін 1964 жылы Мэнсфилд Ноттингем университеті ұсынысын қабылдаған, онда ЯМР спектроскопия саласында жұмысын жалғастырды. Ноттингем университетінің құрметті профессоры болды (1994).

## Ғылыми еңбегі
Пол Лотербол және Питер Мэнсфилд  жұмыстарына дейін бұрын белгілі болған Феликс Блох және Эдвард Перселлдер 1952 жылы физика саласындағы Нобель сыйлығын дамытқаны үшін алған магнитті ядролық резонанс (МЯР) әдісі, негізінен молекулалық құрылымын зерттеу үшін қолданылды. Лотербур және Мансфилд жұмыстары бүкіл денені бейнелеу әдісін қолдануға мүмкіндік берді. 

Мэнсфилд құрылғыдан алынған радио сигналды  математикалық өңдеуге болатын және суретке түсіруге болатынын көрсетті.

2003 жылы Мэнсфилд Лотербурмен бірге Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын «магнитті резонанстық томография әдісі үшін» алды.

## Тағы қараңыз
* Реймонд Дамадьян

## Сілтемелер
* Автоөмірбаян Питера Мэнсфилда Нобель комитеті сайтындағы 
* Страница Питера Мэнсфилда на сайте Ноттингем университеті 
* Nobel Prize 2003 Press Release 
* Peter Mansfield US Patents  

Санат:Физиктер
Санат: Ұлыбритания физиктері
Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері
Санат: Лондон корольдік қоғамының мүшелері
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері
Санат:Лондонда туғандар
Санат:9 қазанда туғандар
Санат:8 ақпанда қайтыс болғандар
Пол Лотербур

**Пол Кристиан Лотербур** (, 6 мамыр 1929, Сидней, Огайо — 27 наурыз 2007, Урбана, Иллинойс) — американ химик, лауреат Медицина саласындағы Нобель сыйлығын 2003 жылы «магнитті-резонантық томография әдісін» тапқаны үшін алды.

## Өмірбаян
Пол Лотербур Огайодағы Сидней шағын қалашығында 6 мамырда 1929 жылы дүниеге келген, Питтсбург университетін 1962 жылы бітірді. Ақыр соңында магнитті-резонансты томографиясын құруға әкелген бастапқы идея, кешкі астың аса қызу талқылауы кезінде Питсбург қаласыртында дүниеге келген.  1970-ші жылдары кейінгі әдісін құру жұмыстарын Лотербур Нью-Йорк университетінде Стоуни-Брукта жасады. Содан кейін Лотербур барлық өз өмірін Урбандағы және Шампейндегі Иллинойс университетінде өткізді.

## Ғылыми еңбегі
Бұрын белгілі оны дамытқаны үшін Феликс Блох және Эдвард Перселл физика саласындағы Нобель сыйлығы 1952 жылы алған, магнитті ядролық резонанс (МЯР) әдісі,  Пол Лотербол және Питер Мэнсфилд  жұмыстарына дейін негізінен молекулалық құрылымын зерттеу үшін қолданылады. Лотербур және Мансфилд жұмыстары бүкіл денені бейнелеу әдісін қолдануға мүмкіндік берді.

Лотербур зерттеу объектісінің ядроларының эмиссиялаған радио толқындарын шығару тегін анықтауға мүмкіндік беретін, магнит өрісінің градиентін қалай пайдалану керектігін ойлап тапты. Бұл ақпарат органның екі өлшемді суретін жаңғыртуға көмектеседі. Лотербур құрған бірінші магниттік резонанстық томография, әлі Стоуни-Брук Нью-Йорк университетінде сақтаулы.

2003 жылы Лотербур Мэнсфилдпен бірге Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын «магнитті резонансты томография әдісі үшін» алды.

2007 жылы Лотербур Ұлттық өнертапқыштар Даңқ залына енгізілді.

## Қайнаркөзі

## Тағы қараңыз
* Реймонд Дамадьян

## Сілтемелер
* Нобель комитетінің веб-торабынан ақпарат 
* Nobel Prize 2003 Press Release 

Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:АҚШ химиктері
Санат:АҚШ өнертапқыштары
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым медалімен  марапатталғандар
Джон Салстон

300px|thumb|right
300px|thumb|Сэнгер институтындағы Еуропалық Биоинформатика институты және Салстон зертханасы.
**Джон Эдвард Салстон** () (27 наурыз, 1942, Кембридж) — британдық биолог, Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының 2002 жылғы лауреаты. Корольдік қоғамның мүшесі.

## Өмірбаян
Джон Салстон Кембридж университетін 1963 жылы бітіріп сонда нуклеотид химиясы бойынша докторлық диссертациясын 1966 жылы қорғады. 1966—1969 жылдары Салка институтында жұмыс істеді (Сан-Диего), содан кейін Ұлыбританияға оралып, ол Сидней Бреннердің басшылығымен молекулярлық биология зертханасында жұмыс істейді (*MRC*, Кембридж). Ол *[[Caenorhabditis elegans]]* және адамның геномды жобасында және  шешуші рөл атқарды. Ол геномының секвендеу әдісін *Caenorhabditis elegans* ауқымды дәйектілігі жобалардағы мүмкіндігін көрсету керек екенін дәлелдеді. 1992—2000 жылдары Сэнгер орталығының (қазір Сэнгер институты) директоры болды.

Салстонның ең маңызды ең елеулі үлесінің бірі - *C. elegans* эмбриондық жасушалардың бөліну тәртібін толық сипаттады. В его лаборатории была прослежена судьба *абсолютно* всех клеток в процессе развития этого червя. После завершения проекта «Геном человека» Салстон занялся общественной деятельностью, в частности он выступает против патентования генетической информации человека.
Оның зертханасында жауын құрттың даму процесінде 'мүлдем' барлық жасушалардың тағдыры байқалды. «Адам геномы» жобасы аяқталғаннан кейін Салстон қоғамдық өмірге еніп атап айтқанда ол адамның генетикалық ақпаратын патенттеуге қарсы шықты.
## Марапаттар
* 2002 жылы Джон Салстон Роберт Хорвицпен және Сидней Бреннермен бірге «адамның мүшелерінің дамуының генетикалық реттелу мәселелеріндегі жаңалықтары үшін»Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын алды.
* Дэн Дэвид жүлдесі (2002)

## Тағы қараңыз
* *[[Caenorhabditis elegans]]*
* Сидней Бреннер
* Роберт Хорвиц

## Сілтемелер
* Автоөмірбаян

Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері
Санат: Ұлыбритания генетиктері
Санат:Кембридж университеті түлектері
Санат:Кембридж университеті ғалымдары
Санат: Молекулярлық биологтар
Роберт Хорвиц

**Роберт Хорвиц** (; ж.т. 8 мамыр 1947, Чикаго, АҚШ)&nbsp;— америкалық биолог, Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының 2002 жылғы лауреаты. Массачусетс технологиялық институтында Биология профессоры. Хорвицтің негізгі ғылыми еңбегіне жауын құрт-нематодтар *[[Caenorhabditis elegans|Caenorhabditis elegans-ға]]* жасалған зерттеулер кіреді, оның барысында апоптоздың ашық реттеуіш гендері ашылды.

## Өмірбаян
Роберт Хорвиц 8 мамырда 1947 жылы Чикагода дүниеге келген. 
Хорвиц Гарвард университетін 1972 жылы бітіріп және сонда 1974 жылы PhD диссертациясын қорғады. Сол кезден бері Массачусетс технологиялық институтында жұмыс істейді.

## Тағы қараңыз
* *[[Caenorhabditis elegans]]*
* Сидней Бреннер
* Джон Салстон

## Сілтемелер
* Роберт Хорвиц, сайт исследователя на HHMI  
* Автоөмірбаян Роберта Хорвица Нобель комитеті сайтындағы 

Санат:Эмбриологтар АҚШ
Санат:Молекулярлық биологтар
Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері
Санат:Халықаралық Гайрднер сыйлығының иегерлері
Әския

**Әския** - өзбек фольклорының термині, әзіл-қалжың, тапқыр күлкіге негізделетін жанрлық түр, табан астында ауызша айтылатын өткір мысқыл-сықақ. 

Көбінесе біреудің сөзін біреу іліп әкетіп, тосын жауап қайырады. Бұл жағынан алғанда әския айтыс үлгісіне жақындайды. Бірақ негізінен қара сөз түрінде айтылады. Әския айтуға шебер адамды эскияваз деп атайды. Әския Орта Азия жазушыларының әдеби шығармаларынан аракідік ұшырасып қалады. 

## Дереккөздер

Санат:Өзбекстан әдебиеті
Санат:Сатира
Санат:Айтыс
Байка

**Байка** — орыс фольклорының ауызекі айтылатын қысқа ғана мысал әңгімесі. Орыстың көне *«баять», «баить»*, яғни *«сөйлеу», «айту»* мағынасындағы сөзінен шыққан

## Дереккөздер

Санат:Орыс әдебиеті
Баяндаушы бейнесі

**Баяндаушы бейнесі** — әдеби шығармада оқиғаны әңгімелеп айтушы, сол оқиғаға қалайда қатысы бар, болған жағдайларды өз көзімен көрген адамның тұлғасы. Баяндаушы шығарманың басты кейіпкер болуы сирек кездеседі, бірақ қалайда айтылатын жайларды білген-көрген, басы-қасында болған адам ретінде көрінеді. Автордың оқиғаны тікелей өз атынан айтпай басқа біреулердің көзімен қарап, соған айтқызуы, өмір шындығын соның ой-елегінен өткізіп, ойлау-сезіну тұрғысынан көрсетуі бұл өзінше бір көркемдік тәсіл. 

Кейіпкер тұлғасының өзгешелігі бұл басқа кейіпкерлердей оқиға қатысы арқылы ғана емес, көбінесе, соны өзінің баяндауында қалай ұғым-түсініп, қандай әсермен, қандай сөздермен жеткізіп беру арқылы да танылады. Айтылатын оқиғаның қай қырынан көрінетіні, қандай сипат алатыны, қандайлық сезім-әсерлермен жалғасып келетіні, әрине, баяндаушының жан дүниесінің байлығына, нәзіктілігіне байланысты. Баяндаушының сөздері басқа кейіпкерлердің сөзін толықтыра түседі. Алайда баяндаушының сөзі олардың сөзінен әлдеқайда мол. Ол шығарма ішіндегі көптеген жағдайларды сипаттап береді. Оқиға барысында көп жай сол баяндаушы аузымен әңгімеленеді. Сөйтіп оқырманның шығарма мазмұны туралы ұғымын кеңейте түседі. Баяндаушы сондай-ақ шығармадағы оқиғаға өзінің көзқарасын, бағасын да білдіріп отырады. 

Мысалы, Б.Майлиннің "Шұғаның белгісі" атты әңгімесінде оқиға Шұғаны көрген, оның сүйікті жары Абдрахманға еріп жүрген Қасымның аузымен баяндалады. Оқырман әңгімеленген жай-жағдайды, Шұғаның махаббатын, қайғылы өлімін сол айтушының бейнелеп жеткізуі, *"Ой, өзі де Шұға десе, Шұға еді-ау"* деп көңіренген көңіл күйін сезіну арқылы елестетеді.

## Дереккөздер

Санат:Әдебиеттану
Буколика

[thumb|right|200px|[Альд Мануций, 1501 жылдың басылымы]]
**Буколика** немесе **Буколик** ( - *[[бақташы]], [[қойшы]]*) — мал бағып, жайылымда жүрген адамның өлеңі ретінде, немесе сол жайды суреттейтін, шығарма ретінде дамыған жай-күйін, жайбарақат, уайым-қайғы жоқ, күншуақ көңілін анғартатын ежелгі грек поэзиясы.  Ескі грек тарихында мұндай поэзияны алғаш жасаушы Феокрит болған. Кейін Батыс Еуропа, орыс әдебиетінде бұл жанр кең орын алған. Өз алдына сала болып, көп ақындардың әуестене жырлайтын тақырыбына айналған. 

Қазақ әдебиетін алсақ, осындай классикалық мағынадағы буколика дамымаған. Өзі мал бағатын елде, әсіресе бұл іспен біте қайнасқан, ол шаруаның шуағы мен көлеңкесін жақсы білетін елде бұл жанрдың көп дамымауы таңқаларлық жай. Рас, қойшы зары, мұңы сияқты өлеңдер ауыз әдебиетінде, жеке ақындар шығармаларында ұшырайды. Бірақ, оның бәрі буколиканың дәстүрлі санатына жатпайды. Өйткені оларда идиллия, жаймашуақтық жетіспейді, сүйіспендік жоқ, табиғат суреті аз. Мәселен, Кенен Әзірбаевтың "Боз торғай", "Көк шолақ" өлең-әндері буколикаға өте жақын келгенімен риза, тоқ көңілден гөрі наразылық басым. "Мен жүрмін кешке дейін тамақ ішпей" деген сияқты болып келеді. Табиғат көрінісі де боз торғай шырылдауымен бітеді. Өлеңнен зар, налы көңіл байқалады, мағына мол, бірақ, буколика талабына сай әдейілеп келтірген табиғат суреті жоқ. Сондықтан мұндай өлеңдерді буколика, немесе пастораль деу қиын. Қазақ әдебиетінде өлеңнің мұндай түрі көп дамымаған.

## Дереккөздер

Санат:Поэзия
Санат:Әдебиет жанрлары
Буриме

**Буриме** () — Француз поэзиясында 17-ғасырдан бастап орын алған өлең түрі. Алдын ала дайындалған ұйқастарды пайдаланып өлең шығаруды машық етуден туған. Айталық, бір ақынның дайындап берген ұйқастарын қолданып, басқа ақындар өлең шығарған. Ақындық шеберлікті сынасу ниетімен әдейі осындай өлең үлгісін алған. Бұл, әрине, өлеңнің қуатын логикалық, көркемдік сақтаудан гөрі түршілдікке мән беру. Өйткені алдын ала даярланған сөзге, ұйқасқа сәйкес етіп өлең шығару оңай емес, шығарған күнде де ақын қол-аяғы байлаулы болған соң, көркемдік қабілетін еркін көрсете алмайды, ұйқасқа тәуелді болып отырады. Басқа халықтар поэзиясында бұл өлең түрі аз тараған. Орыс поэзиясында революциядан бұрынырақ бір топ ақындар арнайы конкурсқа қатысып, осы үлгі бойынша өлеңдер жазған. 

## Дереккөздер

Санат:Поэзия
Қаратал (Шығыс Қазақстан облысы)

**Қаратал** — Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданындағы ауыл, Қаратал ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Зайсан қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 28 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

 

Санат:Зайсан ауданы елді мекендері
Қаратал (Абай облысы)

**Қаратал** — Абай облысы Мақаншы ауданындағы ауыл, Қаратал ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Мақаншы ауылынан шығысқа қарай 8 км-дей жерде.

## Дереккөздер

Санат:Мақаншы ауданы елді мекендері
Әбу Бәкір әл-Бағдади

**Ибраһим Аууад Ибраһим Әли әл-Бадри** (; , Самарра, Ирак — , Бариша, Сирия), көпшілікке **Әбу Бәкір әл-Бағдади** () лақап атымен танымал — «Ислам мемлекеті» атты халықаралық лаңкестік ұйымының лидері, 2013—2019 жылдары топтың бақылауында болған жерлерде жарияланған және әлем елдері мойындамаған мемлекеттің *[[халифа]]сы*.

## Дереккөздер
;Түсініктемелер

;Сілтемелер
Бард

**Бард** — ежелгі кельттердің халық поэзиясының өкілі, жыршы, ақын. Бардтар поэзиясы біздің эрамыздан бірнеше ғасыр бұрын пайда болып, XVIII ғасырға дейін жетті. Бұлар негізінде князь сарайларында болған. Бардтар үлкен шеберліктен өту үшін он-он екі жылға дейін арнаулы мектептен өткен. Бардтар поэзиясы Еуропа романтизміне әсер еткен. XVIII ғасырдан бастап бұл терминнің бұрынғы мағынасы кеңейіп, ақын деген сөздің баламасы ретінде қолданылатын болды.

## Дереккөздер

Санат:Әртістер
Санат:Друидтер
Бахшы

**Бахшы** — түрікмен фольклорын жасаушылардың байырғы өкілі, ел аралап, күй шолып жыр айтатын өнер иесі. Кейінгі ұрпаққа түрікмен халқының этикалық мұрасын бахшылар жеткізген. Бұл ретте бахшы қазақ мәдениетіндегі жыршы типімен төркіндес, тектес екені аңдалады.

## Дереккөздер

Санат:Түрікменстан әдебиеті
Қаратал (Уәлиханов ауданы)

**Қаратал** — Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданы, Қулыкөл ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Кішкенекөл ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 133 км-дей жерде, Сілетітеңізінен оңтүстікке қарай орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 354 адам (190 ер адам және 164 әйел адам) болса, 2009 жылы 311 адамды (165 ер адам және 146 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Уәлиханов ауданы елді мекендері
Қаратал (Көксу ауданы)

**Қаратал** — Жетісу облысы Көксу ауданы, Еңбекші ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Балпық би ауылынан солтүстікке қарай 3 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Көксу ауданы елді мекендері
Санат:Жетісу казак әскерінің елді мекендері
Бірыңғай ұйқас

**Бірыңғай ұйқас** немесе **монорим** (,  және ) — өлеңді түгелдей бір ұйқасқа құру, немесе, ұйқасты көптеген тармақтарда өзгертпей, сақтап отыру. 

Қазақ поэзиясында бірыңғай ұйқастың өз өзгешелігі, өз дәстүрі бар. Бұл тәсіл жырда үнемі қолданылатын бір ұйқасты *(желілі ұйқас)* айнытпай, ұзақ сақтау үлгісімен жалғас келеді. Ал өзгешелігі-бірыңғай ұйқасатын тармақтардың ара-арасында ұйқассыз тармақтар қалып отырады. Және бір ұйқас көптеген тармақтарда қайталанады да ұйқасатын сөздерде ешбір жасандылық болмай, әдейілеп тізіп үйлестіргендей көрінбей, ұйқас сөздер мейлінше еркін алынып, өзінің табиғи келісімімен үндесіп жатады. 

Бастан-аяқ бір ұйқасты асқан шеберлікпен келісті қолданудың үлгісін Абайдың *"Ішім өлген, сыртым сау"*, Ахмет Байтұрсынұлытың "Жауға түскен жан сөзін" атты өлеңдерінен көреміз. 
:*Ішім өлген, сыртым сау,*
:*Көрінгенге деймін-ау:*
:*Бүгінгі дос - ертең жау,* 
:*Мен не қылдым, япырмау?!-*
Абай өлеңінде бірыңғай ұйқас осылай төрт ретқ атарынан қайталанады да, бұдан ары өлеңнің аяғына дейін бір-бір тармақтан аттап өтіп, үнемі жұп санды тармақтарда жалғасып отырады. 

Ахмет Байтұрсыновтың өлеңінде алғашқы алты тармақ бірыңғай ұйқасады:
:*Жанға көңіл қалып тұр,* 
:*Жан бұл күйге салып тұр.*
:*Тәнге көңіл қалып тұр,*
:*Тән шыдамай, арып тұр.*
:*Жұртқа көңіл қалып тұр,*
:*Жұрт жалғанға нанып тұр.
*
Одан ары сол ұйқас жоғарыдағыдай өлеңнің аяғына дейін үнемі жұп санды тармақтарда қайталанады. Өлеңде бір ұйқасты ұсақ сақтап, көптеген тармақтарды оны ауыстырмай біркелкі өріп отыру қазақ поэзиясына айрықша тән нәрсе. Мұны біз он бір буынды өлшем қолданылған өлеңдерде де кездестіреміз. Мысалы, Шәкәрімнің "Мұңды шал" атты 56 тармақтан тұратын өлеңі бастан-аяқ бір ұйқасқа құрылған.

## Дереккөздер

Санат:Поэзия
Санат:Әдебиеттану
Гнома

**Гнома** ( - пікір, түйін) — ықшамды түрде, ұйқастырып айтылған екі, немесе төрт тармақты өлеңмен келетін нақышты сөз. Араб, парсы, үнді әдебиеттерінде жиі кездеседі. Ежелгі грек, Рим поэзиясында да қолданылған. Кейін Еуропа әдебиетінде де өткір философиялық ой-тұжырымды қысқа қайырып айту үшін осы үлгі қолданылған. 

Мысал үшін Абайдың Лермонтовтан аударған (түпнұсқасы Шиллердікі) мына бір шумақ өлеңін алуға болады.
:*Кең жайлау-жалғыз бесік жас балаға,* 
:*Алла асыраған бендесі аш бола ма?*
:*Ержеткен соң сыймайсың кең дүниеге,*
:*Тыныштық пен зар боларсың баспанаға.*

## Тағы қараңыз
* Апофегма
* Афоризм
* Этика

## Дереккөздер

Санат:Риторика
Санат:Әдебиет жанрлары
Гошма

**Гошма** () — әзірбайжан әдебиетіндегі өлең өрнегі, он бір буынды өлшем. Өлең төрттармақты бес шумақтан тұрады. Бірінші шумақта аттамалы ұйқас (абаб) қолданылып, одан кейінгі шумақтарда алғашқы үш тармақ өзара үйлесіп, негізгі ұйқас төртінші тармақта қайталанып, *"дддб"*, есебі түрінде жалғасып отырады. Бұл үлгіні ерте замандардан бастап ашугтер қолданып келген. Әзірбайжанның жазба әдебиетінде XVI-XVII ғасырларда орныққан Хатай, Амани және басқа да ақындар поэзиясында кездеседі. Силлабикалық өлең жүйесінде XVIII ғасырда Вагиф шығармалары арқылы тараған.

## Дереккөздер

Санат:Әдебиет жанрлары
Санат:Әзербайжан мәдениеті
Ғазал

**Ғазал** (, ) - негізінен кемі үш, көбі 12 бәйіттен түзілетін бірыңғай ұйқасы бар өлең. Парсы-тәжіктің классикалық поэзиясында Хафизден бастап кеңінен тараған. Негізгі мазмұны махаббат сезімін жырлау болып келеді. Сәтті, сәтсіз махаббат күйі шертіледі. 

Түркі тілдес әдебиетте ғазалдың айтулы шебері Әлішер Науаи болған. Шығыс поэзиясының әсерімен лирикалық ғазал түріндегі өлеңдер батыс әдебиетінде де пайда болады. Шығыстың ақындарын аудару тұсында бұл үлгі ұшырасып қалады. В.Брюсовтың аяқталмаған "Адамдар түстері" кітабында ғазал түрінде құрылған өлеңдер кездеседі. Қазақ поэзиясында бұл өлең түріне Ақан сері, Әсет және кітаби ақындар назар аударған. Мысалға, Ақан серінің "Көңіл тілегі" атты өлеңін алуға болады:
:*Бағаңа құн жетпестің бірі едіңіз,*
:*Бақшада жаңа шыққан гүл едіңіз.*
:*Сұқсырдай су ішінде мекен етіп,* 
:*Ілінбей қармағыма жүр едіңіз.*
:*Көрініп қолға түспей жүрсің, қалқа,* 
:*Қай жерде мекен еткен түнегіңіз.*
:*Түн қатып, түнегіңнен ұшқаныңша,* 
:*Үзілмес, сірә, сізден күдеріміз.*
:*Үмітім көңілімдегі бітер еді* 
:*Артылса ақ төсіңе білегіміз*.

## Дереккөздер

Санат:Парсы әдебиеті
Санат:Поэзия
Дайна

**Дайна** - литван халық әнінің дәстүрлі атауы. Дайна-тақырыптық, мазмұндық әмбебаптығымен ерекшеленетін жанр. Дайна өлеңдерінде литван халқының тұрмыс-тіршілігіне, өткен тарихына, наным-сеніміне, т.б. қатысты жайттар таңбаланады. Дайна - шартты түрде ғұрыптық дайна, махаббат дайнасы, тарихи дайна болып жіктеледі.
## Дереккөздер

Санат:Латвия мәдениеті
Санат:Эпос
Дактиль

**Дактиль** ( «саусақ») — поэзияда силлабо-тоникалық өлең жүйесінде қолданылатын өлшемнің бірі, үш буынды ырғақтық өрнек. 

Алғашқы буыны екпінді болып, одан кейінгі екі буын екпінсіз келеді. Өлең тармағында осы өрнек бірнеше рет қайталанып отырады. 

## Дереккөздер

Санат:Силлабо-тоникалық өлшемдер
Гусан

thumb|right|200px|
**Гусан** немесе **Госан** () — көне армян еліндегі кезбе ақын, әнші, жыршы, күйші, сонымен қатар сайқымазақ (бұл ретте гусан қазақ даласындағы салдарды еске түсіреді. Гусан желгі миф, әпсаналарды, эпикалық жырларды саз аспабының сүйемелімен орындайды екен. Гусан поэзиясының өзегі - махаббатты, жер басып жүрген жанның баршасына тән кәдуілгі қуаныш, қайғыны жырлау, өмір қызығын мазақтау еді. Бұл сарын христиан дінін, оның дүниеауи қызықтарды тәрк ететін қағидаларын уағыздаушы армян шіркеулерінің мақсат - мүддесіне қайшы келеді де, гусандар дін иелері тарапынан қудалауға түседі. Армениядан тыс өлкелерге кетуге мәжбүр болады. Сөйтіп олар ашуғ өнерінің негізін қалайды.

## Дереккөздер

Санат:Армения мәдениеті
Гусли

thumb|right|200px|Гусляр, Богданов-Бельский, 1903 жыл
**Гусли** — орыс халық цитра сияқты музыкалық аспап. Ал, XX ғ. басында гусляр - артистер орыстың халық әндерін гуслидің сүйемелдеуімен орындаған. 

## Дереккөздер

Санат:Ресей музыкасы
Бразилиядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі

ЮНЕСКО Әлемдік мұра тізімінде Бразилияның 19 нысаны бар (2014 жылғы мәліметі бойынша). Бұл нысан тізімге 11 нысан мәдени және 8 табиғи критерийлар бойынша іліккен. Бұдан басқа, 2014 жылғы жағдайына сәйкес Бразилия аймағындағы  Әлемдік мұра тізіміне 38 нысан үміткер ретінде тіркелген..

## Тізім
Берілген кестеде нысандар Юнеско Әлемдік мұра тізіміне қосылуының хронологиялық тәртібінде орналасқан

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Әлемдік мұра
* Оңтүстік АмерикадағыӘлемдік мұра нысандары
* ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының тізімдері
* ЮНЕСКО

## Сыртқы сілтемелер
* Бразилиядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі
*  Бразилиядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының сілтемелерінің каталогі

Санат:Әлемдік мұра нысандары тізімі
Санат:Бразилия
Венесуэладағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі

ЮНЕСКО Әлемдік мұра тізімінде Венесуэланың 3 нысаны бар (2010 жылғы мәліметі бойынша). Бұл нысан тізімге 2 нысан мәдени және 1 табиғи критерийлар бойынша іліккен. Бұдан басқа, 2010 жылғы жағдайына сәйкес Венесуэла аймағындағы  Әлемдік мұра тізіміне 3 нысан үміткер ретінде тіркелген.

## Тізім
Берілген кестеде нысандар Юнеско Әлемдік мұра тізіміне қосылуының хронологиялық тәртібінде орналасқан

## Әлемдік мұра тізіміне үміткер нысандар
Берілген кестеде нысандар Юнеско Әлемдік мұра тізіміне қосылуының хронологиялық тәртібінде орналасқан

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Әлемдік мұра
* Оңтүстік Америкадағы Әлемдік мұра нысандары
* ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының тізімдері
* ЮНЕСКО

## Сыртқы сілтемелер

* Venezuela — UNESCO World Heritage Centre 

Санат:Әлемдік мұра нысандары тізімі
Санат:Венесуэла
Аяқ

thumb**Аяқ** — адамның тiрек және қозғалысының жұп мүшесі. 

Аяқтың дисталдiгiрек ұршық буын орналасқан бөлiгi. **Аяқ** — адамның тұруына, жүруіне, секіруіне және жүгіруіне мүмкіндік беретін мүшесі.
Адам аяғы жамбасы мен табанын біріктіріп, екеуінің ортасында орналасқан.

Филогенез адамгершiлiк аяғы өз кезегiнде, жүзу кезінде  балықтарда қанат пайда болатын қосмекендiлердiң артқы шектiлiктерiнде болады.

Аяқ анатомиялық  үш негiзгi жиiректен тұрады: сан, сирақтар және стоптар (адамгершiлiк ойын таcтарының өзi шомбал және мықтысы) жамбаспен және тобық буын арашалаушы тiзе үстiмен бөксе құрастырылған. Сирақ үлкен және малай асықты жілік құрастырады. Стопқа майда ойын таcтарының жиындарын құрастырады. Жанбасы бар жамбастың мүшеленуiн орын ұршық буынмен деп аталады. Мүшелену белдемше және асық сүйек тобық буынымен деп аталады, асық сүйек ойын таcтарымен стоптары - балтыр буынымен. Ахилл сiңiрi асық сүйек туралы стоптар қозғалысты шек қояды. Қайтымсыз зиян жиi әкелетiндiгiнен, жарақаттар балтыр және тобық буыны әсiресе қауiптi.

## Дереккөздер

Санат:Анатомия
Балпақ

**Балпақ** немесе **үлкен сарышұнақ** () – тиін тұқымдасының сарышұнақ туысына жататын ірі кеміруші. 

## Таралу аймағы
Балпақ Еділ мен Ертіс өзендерінің аралығында кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Сарышұнақтар
Раққа

**Раққа** немесе **Әр-Раққа** (; кейде орыс тілінен енген **Ракка**/**Эр-Ракка** атауымен аталады) — Сирияның солтүстігінде орналасқан қала, Раққа облысының *(мухафаза)* орталығы. 2013 жылдан бастап Ислам мемлекетінің бақылауында, осы ұйымның штаб-пәтері (елордасы).

Раққаның негізін селевкилер патшасы II Селевк Каллиник () біздің заманымызға дейін 242 немесе 244 жылы *Каллиник* қаласы ретінде салған. Византия империясының кезінде қаланың аты *Леонтополь* болып өзгертілді. Қала 542 жылы парсы патшасы Хұсрау Анушриван бастаған жорықтың кезінде жойылды, бірақ император I Юстиниан кезінде қайта құрылды. 639 жылы қала мұсылман арабтардың қолына өтті. Сол кезден бастап *Раққа* деп атала бастады. 796 жылы халифа Һарун әр-Рашид Раққаны өзінің резиденциясы ретінде таңдайды және қала 13 жыл бойы Аббасилер халифатының ресми астанасы болды. Халифат астанасы Бағдатқа көшкеннен кейін Раққа империяның батыс бөлігінің орталығы болып қалды. Раққа 1260 жылдары моңғол шапқыншылығының кезінде жойылды, соңғы тұрғындары 1288 жылы қайтыс болды. XVI ғасырдан бастап Раққа Осман империясының кеден бекеті ретінде қайта жанданды. 1864 жылы Раққада тұрғындар қоныстана бастады. 1950 жылдардағы бұрын соңды болмаған мақтаға деген сұраныстың әсерінен қала тұрғындарының саны күрт өсті. 2013 жылдың наурыз айында Раққа шайқастың нәтижесінде Ислам мемлекеті ұйымының қолына өтті. Қазір Раққа ИМ-нің елордасы саналады.

Санат:Сирия қалалары