open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шұбарсу

**Шұбарсу** — Түркістан облысы Ордабасы ауданындағы ауыл, Шұбарсу ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Темірлан ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 17 км жерде. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 2002 жылы саяжай аумағында құрылған. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, дәрігерлік пункт, пошта, байланыс торабы жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Ордабасы ауданы елді мекендері
Форс-мажор

**Форс-мажор** () — төтенше және болмай қоймайтын жағдайлардың туындауы. 

Шарт талаптарын орындамау салдарынан болатын осындай жағдайларда тараптардың бірі екіншісіне еріксіз зиян келтіреді. Сыртқы күштен болатын форс-мажор, заңды форс-мажор түрлеріне бөлінеді. Алғашқысына оқиғалардың объективті, абсолюттік сипатын — міндеттемелердің орындалуына кедергі жасайтын факторлардың әсерін жатқызуға болады. Олар зілзала, су тасқыны, т.б. Мұндай табиғат апаттары жауапкершіліктен босататын оқиға болып табылады. Заңды форс-мажорға жоғары мемлекеттік органдардың шешімдері (мысалы, экспорт пен импортқа тыйым салу, валюталық шектеулер), сондай-ақ революциялар, соғыстар, ереуілдер, т.б. жатады.

## Дереккөздер


Санат:Азаматтық-құқықтық шарттар
Соркөл (көл, Жем алабы)

**Соркөл** – Жем алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Байғанин ауданы Астаусалды тауынан оңтүстік-батысқа қарай 18 км жерде.

## Гидрографикасы
Ауданы 13,3 км2, су жиналатын алабы 1020 км2. 

## Жағалау сипаты
Жағасы тік жарлы. Жағалауы сай-жыралы, қатты тілімделген. Батыс жағасы жайпақталып, тақырға ұласады. Суы ащы. Көл жағалауында қыстау бар. Алабы – жайылым.

## Дереккөздер

Санат:Байғанин ауданы көлдері
Санат:Жем су алабы
Жаңа Қалқұтан

**Жаңа Қалқұтан** — Ақмола облысы Астрахан ауданындағы ауыл, Острогор ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Астраханка ауылынан солтүстік-батысқа қарай 43 км-дей, облыс орталығы – Көкшетау қаласынан оңтүстікке қарай 196 км-дей, Астана қаласынан солтүстік-батысқа қарай 138 км-дей жерде орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1903 жылы қаланған.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, фельдшер-акушерлік пункт, сауда орындары бар. Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары қаза тапқан жауынгерлерге ескерткіш орнатылған. Жақын жерден Алматы – Екатеринбург автомобиль жолы өтеді. Ең жақын темір жол стансасы – Қалқұтан (25 км).

## Дереккөздер

Санат:Астрахан ауданы елді мекендері
Қарабауыр (ауыл)

**Қарабауыр** (2019 жылға дейін — *Жаңа Қарабауыр*) — Ақмола облысы Бурабай ауданы, Абылайхан ауылдық округі құрамындағы ауыл. Іргесі 1952 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Щучинск қаласынан солтүстікке қарай 27 км-дей, Астана қаласынан солтүстік-батысқа қарай 227 км жерде орналасқан.

## Халқы

Абылайхан атындағы ауыл шаруашылығы кәсіпорнының бөлімшелері, мектеп, фельдшер-акушерлік пункт бар.

## Дереккөздер

Санат:Бурабай ауданы елді мекендері
Үлкен Көлтабан

**Үлкен Көлтабан** – Жайық алабындағы көлтабан. 

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы жерінде.

## Гидрографикасы
Ұзындығы 45 км, ені 12 км-ге жетеді. Ауданы 280 км2. Саздақты ойысқа көктемдегі қар суы және Батыс Дүре өзенінің суы жиналады. Грунт сулары 3 — 5 м тереңдікте кездеседі. Көлтабан шабындыққа, жайылымға пайдаланылады; қ. Дүре жайылмасы.

## Дереккөздер

Санат:Ақжайық ауданы көлдері
Санат:Көлтабандар
Шүйнеккөл

**Шүйнеккөл** – Сырдария алабындағы тұйық көл.

## Географиялық орны
Түркістан облысы Сауран ауданы Ескі Иқан ауылынан оңтүстікке қарай 13 км жерде, теңіз деңгейінен 189,5 м биіктікте орналасқан.

## Гидрографикасы
Ауданы 3,62 км2, ұзындығы 5,9 км, ені 1,1 км. Жағалық сызығының ұзын 19,2 км. Жағалауы жайпақ, батпақты, сор келген. Оңтүстік-батысында Шошқакөл батпағы орналасқан. Көктемде Көкқиясай өзені құйып, су деңгейі көтеріледі. Шүйнеккөл суы кермек, бірақ мал суаруға жарамды.

## Дереккөздер

Санат:Сауран ауданы көлдері
Санат:Сырдария су алабы
Қабыл Жанқойұлы Халманов

**Қабыл Жанқойұлы Халманов** (1 мамыр 1945 жылы туған, *[[Батыс Қазақстан облысы]] [[Тасқала ауданы]] [[Шежін-2|Қазақстан]] станциясы*) – техника ғылымдарының докторы (1991), профессор (1993).

## Өмірбаяны
* ҚазМУ-ды (1967, *қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]*) бітірген. 
* Қазақстан ғылым академиясының Қолданбалы математика институтында аға зертханашы (1967–1969)
* Қарағанды политехникалық институтында аға оқытушы, доцент, профессор, кафедра меңгерушісі (1974–1995)
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Қолданбалы математика институтында директор (1995–2003) болды.
* 2003 жылдан Қарағанды мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі қызметін атқарады.

## Ғылыми еңбектері

* 130-дан астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер


Санат:1 мамырда туғандар
Санат:1945 жылы туғандар
Санат:Тасқала ауданында туғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті профессорлары
Фортепиано

[thumb|200px|[Рояль]]

**Фортепиано** (, *forte* — қатты және *pіano* — ақырын) — ішекті соқпалы-клавишті  рояль мен пианино музыкалық аспабының жалпы атауы. Фортепианоның алғашқы үлгісін Италияда Б.Кристофори 1709 — 11 ж. жасап шығарды. Фортепианоның екі түрі (рояль мен пианино) бар. Осы заманғы клавишті механикасы бар рояльды 19 ғасырдың басында С.Эрар (Парижде) ойлап тапқан. Фортепианоның екі педалі болады, ол дыбысты қатты немесе жайлап шығару үшін қолданылады; дыбыс көлемі 7  октава. Фортепианоның дыбыс шығаратын соқпалы балғашықтары мен ішектері сырт кескіні құстың қанатындай типылданған сандық ішіне орналастырылады. Фортепианоның ұзындығы 150-ден 270 см-ге дейін, ал ені 150 см болады. Фортепианода ойнау үшін арнайы көптеген музыкалық шығармалар (мысалы, Л. ван Бетховен, “Апассионата” сонатасы; Ф.Шуберт, “Фантазия”; Р.Шуман, “Симфониялық этюдтер”; Ф.Лист, “Кезбешілік жылдары”, т.б.) жазылды. Музыкалық орындаушылық өнерде үздік пианиношылар есімі белгілі. Олардың қатарында: Лист (Венгрия), Э.Г. Гилельс, А.Б. Гольденвейзер, К.Н. Игумно, Л.Н. Оборин, С.Т. Рихтер, В.Д. Ашкенази (Ресей), Ж.Әубәкірова, Г.Қадырбекова (Қазақстан), т.б. бар.

## Дереккөздер

Санат:Фортепиано
Үлкенқақпақ

**Үлкенқақпақ** – Іле алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Алматы облысының Райымбек ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 61 км, су жиналатын алабы 570 км2.

## Бастауы
Теріскей Алатауының солтүстік беткейіндегі бұлақтан басталып, Қақпақ елді мекені тұсында Текес өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Аңғары сағасынан 5 км-ге дейін таулық сипатта; ені 50-100 м. Жоғары бөлігінде жайылма жоқ, төменде 25-30 м. Арнасы 6-8 м. Қар, мұздық, жер асты суымен толығады. Орташа жылдық су ағымы 2,0 м3/с.

## Дереккөздер

Санат:Райымбек ауданы өзендері
Санат:Іле су алабы
Сәрсен Шүйішбаев

**Сәрсен Шүйішбаев** (21.9. 1937 ж. туған, Қазығұрт ауданы) – ғалым, физикалық-математикалық ғылым докторы (1994). Ташкент қалсындағы Орта Азия мемлекеттік университетін (1961), Өзбекстан Ғылым Академиясының аспирантурасын бітірген (1964). Ұзақ жылдар Өзбекстан Ғылым Академиясы Кибернетика институтында кіші ғылым қызметкер болып істеді. Өзбекстан Республикасы Ғылым Академиясы Жоғары аттестациялық комиссиясының мүшесі, математикалық ғылым еңбектерді сараптау комиссиясының мүшесі. 100-ден астам ғылым еңбектері Ресей, Америка, Германия, Швейцария, Австралия елдерінде жарияланған. Ағылшын, орыс, қазақ, өзбек тілдерін еркін меңгерген.

## Дереккөздер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Санат:Физика
Сормойылды

**Сормойылды** – Ертіс алабындағы көлдер тобы. 

## Географиялық орны
Абай облысы Бесқарағай ауданы жерінде, теңіз деңгейінен 160 м биіктікте, Қоянбай ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 18 км жерде орналасқан. 

## Гидрографикасы
Ауданы 12,72 км2, ұзындығы 7,0 км, енді жері 2,5 км. Жағалау сызығы 44,2 км. Сортаңды жағасы жайпақ. Көбіне қар суымен толығады. Көктемдегі қар, жауын-шашын суымен көлдер бірігіп, аумағы 2 – 2,5 есеге ұлғаяды. Суы тұзды. Су тапшы жылдары тартылып қалады.

## Дереккөздер

Санат:Бесқарағай ауданы көлдері
Санат:Ертіс су алабы
Жапсарлы метаморфтану

**Жапсарлы метаморфтану **— әр түрлі тау жыныстарының тереңнен ығысып шыққан магмалық интрузия денелерінің жанасу әсерінен өзгеруі. Жапсарлық *метаморфтану* 550 — 900ӘС аралығында өтеді. Жапсарлық метаморфтанудың дәрежесі магманың температурасына, көлеміне, оны қоршаған жыныстардың құрамына, құрылымына, нақышына, жатыс жағдайына байланысты болады. Жапсарлық метаморфтану интрузия және оны қоршаған тау жыныстарының жанасқан жерін қамтып, шағын аймаққа тарайды (бірнеше см-ден ондаған, кейде жүздеген м-ге жетеді). Жапсар белдемі алыстаған сайын метаморфтану әсері біртіндеп кеми береді. Шөгінді жыныстар мен ертерек қалыптасқан *магмалық* жыныстар да Жапсарлық метаморфтануға ұшырайды, мұндайда олардың алғашқы минералдық құрамы, құрылымы өзгереді. Жапсарлық метаморфтану әсерінен силикатты жыныстардан мүйізтастар, тақтатастар; силициттерден кварциттер; карбонатты жыныстардан мәрмәрлар; кремнийлі — карбонатты жыныстардан скарноидтар түзіледі. 

## Дереккөздер



Санат:Геология
Үлкен Қалқан

**Үлкен Қалқан** – Жетісу Алатауындағы, Алтынемел жотасының қиыр оңтүстік-батысындағы тау.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Кербұлақ ауданы жерінде, Іле өзенінің оң жағасында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1281 м, ұзындығы 15 км, енді жері 10 км. Батысында, 10 км жерде Кіші Қалқан тауы (956 м) орналасқан. Үлкен Қалқанның баурайында Сексеуілді қонысы, Ақтөбе, Шақаман қыстаулары жайғасқан.

## Геологиялық құрылымы
Жер қыртысы палеозойдың қатпарлы шөгінділерінен (гранит, базальт, андезит, т.б.) түзілген.

## Өсімдігі
Тау баурайында сұр, бозғылт сұр топырақ қалыптасқан. Іле өзеніне қараған тіктеу беткейлерінде жусан, көкпек, сұлыбас, т.б. шөптесін өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Кербұлақ ауданы таулары
Санат:Жетісу Алатауы
Фортран

**Фортран** (ағылш. *Fortran*; *Formula* және *Translatіon* сөздерінің алдыңғы буындарынан құрылған) — инженерлік және ғылыми есептерді шығаруға арналған жоғары деңгейдегі бағдарламалау тілі. Оны 1956 ж. АҚШ-тың ҚВМ фирмасы жасап шығарған. Кең таралған нұсқалары: Фортран-ҚV, Фортран-77, Фортран-90. Компьютерлердің барлық типтерінде жұмыс істей алатын әмбебап бағдарламалау тілі. Оның өз алфавиті — символдар жиыны бар, солар арқылы қарапайым сөйлемдер құрып, кез келген есептеу жұмыстарын орындай алады. Соңғы нұсқалары параллель архитектуралары компьютерлерде де қолданылып келеді.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Ақпараттану
Санат:Бағдарламалау тілдері
Шұбартарауыз

**Шұбартарауыз** – Арал теңізінің солтүстігіндегі түбек. 

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Арал ауданы жерінде.

## Сипаты
Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 30 км-ге созылған, енді жері 20 км-ге жетеді; құрлықпен жалғасқан жері 3 км шамасында. Абсолюттік биіктігі 181 м. Батыс жағасын Жиделі, шығысын Бутаков шығанағы шайып жатыр. Беті жазық. Палеогеннің құмсаздақты жыныстарынан түзілген. Түбектің оңтүстік жағалауы жарқабақты, террасалы, солтүстігі көлбеу.

## Дереккөздер

Санат:Арал теңізі түбектері
Санат:Қызылорда облысы географиясы
Үлкен Қарақамыс

**Үлкен Қарақамыс** — Есіл алабындағы көл.

## Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы жерінде, Қарақамыс ауылынан оңтүстікке қарай 6 км жерде орналасқан.

## Гидрографикасы
Су айдынының аумағы 6,8 км2, су мол жылдары 10,5 км2-ге дейін ұлғаяды. Ұзындығы 4,6 км, ені 4,1 км. Жағалауының ұзындығы 20,4 км, ең терең жері 2,8 м. Су жиналатын алабы түгелімен дерлік жыртылған. Көл түбіндегі тұнбаның қалыңдығы 0,5 - 0,7 м. Суы сәл ащылау, көктемде жұмсарады, жаздың соңына қарай суы кермек татиды.

## Жағалау сипаты
Қазаншұңқырда жатқан көлдің жағалауы аласа, түбі тегіс, сазды. Жағалауында қатты сабақты өсімдіктер өскен. Қамыс, құрақ, шалғын, қияқ өскен. Құстардың келу, кету кезінде, әсіресе, күзде мұнда мыңдаған сұр, ақбас қаздар, сұр тырна, т.б. сулы-сазды жерді мекендейтін құстар көп болады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) көлдері
Санат:Есіл су алабы
Әл-асар әл-бақийа ән әл-құрұн әл-халийа

**“әл-АСАР әл-БАҚИЙА ӘН әл-ҚҰРҰН әл-ХАЛИЙА”**(“өткен ұрпақтардан қалған іздер” немесе “Жылнама”) — Әбу Райхан әл-Бирунидің тарихи шығармасы. Автордың Гурган (Иран) билеушісі Кабус ибн Уашмгирге (976 — 1012) арнаған бұл шығармасы 998 — 1010 жылдары аралығында жазылған. “Жылнамада” барлық дәуірге сипаттама беріліп, гректер, римдіктер, парсылар, соғдылықтар, хорезмдіктер, еврейлер, исламға дейінгі арабтар, мұсылман қауымы мен түрлі ағымдағы христиандардың әдет-ғұрпы, салт-дәстүрлері туралы қызықты мәліметтер келтіріледі. Мәдениет тарихында парсы белгілері басым болғанымен, автор тек араб тілін ғыл. тіл деп санайды. Шығармада қимақтардың орналасуы, діни нанымдары жөнінде құнды деректер берілген. Шығарманы 1878 жылы неміс шығыстанушысы Э. Захау бастырып шығарды.

## Дереккөздер
Қазақ ұттық энциклопедиясы

Санат:Тарих
Түсіпқалиев Балаш

**Түсіпқалиев Балаш** (1944 ж.т., Алматы облысы) – медицина ғылымының докторы (2001), профессор (2002). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1969, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті ) бітірген. 1975 жылдан Ақтөбе мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Батыс Қазақстан мемлекеттік медицина академиясы) ассистент, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 2000 ж. «Формирование здоровья матери и ребенка в условиях реальной санитарно-гигиенической ситуации Западного региона Казахстана» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. Бірнеше ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер
*

Санат:Тұлғалар
Форфейтинг

**Форфейтинг** (** — құқықтан бас тарта отырып бүтіндеу) — импортшы ризалық берген вексельдерді экспортшылардан сатып алу нысанында сыртқы экономикалық операцияларды несиелендіру. 

Коммерциялық банкілердің вексельдерді жай есепке алуынан өзгеше түрде Фофейтинг борышқорлық міндеттемелер бойынша барлық тәуекелдің сатып алушыға — форфейторға көшуін көздейді (“айналымсыз” есеп) Фофейтинг орташа мерзімді сипатта болады — жеті жылға дейін беріледі. Фофейтингтің артықшылықтары: несиелендірудің тұрақты мөлшерлемесі және вексельдердің берілуін ресімдеудің біршама оңайлатылғаны. Сайып келгенде тауардың бағасы арқылы төленетін Фофейтингтің құны көбінесе несиелендірудің басқа нысандарынан жоғары болып келеді. Батыс Еуропаның несие мекемелерінің, ең алдымен Швейцария, ГФР, Ұлыбритания банктерінің “а-форфе” мәмілелерінде көбірек қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Халықаралық қаражаттар
Санат:Банк ісі
Санат:Бизнес терминдері
Санат:Қаржылық қызметтер
Жаңажол

* Жаңажол — Ақмола облысы Бурабай ауданындағы ауыл.
* Жаңажол — Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы ауыл.
* Жаңажол — Ақмола облысы Целиноград ауданындағы ауыл.
* Жаңажол — Ақтөбе облысы Мәртөк ауданындағы ауыл.
* Жаңажол — Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданындағы ауыл.
* Жаңажол — Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданындағы ауыл.
* Жаңажол — Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы ауыл.
* Жаңажол — Жамбыл облысы Шу ауданындағы ауыл.
* Жаңажол — Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы ауыл.
* Жаңажол — Түркістан облысы Қазығұрт ауданындағы ауыл.
* Жаңажол — Түркістан облысы Мақтаарал ауданындағы ауыл.
* Жаңажол — Түркістан облысы Төле би ауданындағы ауыл.
* Жаңажол — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданындағы ауыл.
* Жаңажол — Солтүстік Қазақстан облысы Шал ақын ауданындағы ауыл.
* Жаңажол — Шығыс Қазақстан облысы Самар ауданындағы ауыл.
Фоспинол

**Фоспинол** — 1,2,5 үшметил, 4,4 диметилфосфонпиперидин, 4-ол. Суда жақсы еритін ақ түсті кристалды, улылығы төмен зат. Ә.Б. Бектұров атындағы Химия ғылымдары институтында тәжірибелік жолмен алынған. Фоспинолдың өсімдік өсуін тездету қасиеті әсіресе картоп дақылы үшін өте тиімді. Оның 0,0001%-дық ерітіндісімен картоп сабақтарын гүлдеу кезінде өңдесе картоп түйіндерінің шығымы мен тауарлық дәрежесі 20 — 30%-ға артып, крахмал мөлш. 2 — 3%-ға өседі. Қазіргі кезде Фоспинол Қазақстанда, Ресейде, т.б. елдерде пайдаланылуда.

## Дереккөздер


Санат:Химиялық заттар
Амангелді Шәріпұлы Жармағамбетов

**Жармағанбутов Амангелді Шәріпұлы** (1942 жылы туған, Ерейментау ауданы Бестөбе) –  заң қызметкері,  ҚазКСР ІІМ еңек сіңңрген қызметкері, милиция генерал-майоры (1992). Щучинск тау кен-металлург. техникумын (1964), КСРО ІІМ Академиясын (1983) бітірген. 
*1964 – 70 жылы Қаратау тау кен-байыту комб-нда шахтер, Бестөбе кенішінде шебер, 
*1970 – 77 жылы Социялистік меншікті жымқырумен күрес бөлімінде аға инспектор, Бестөбе кентіндегі милиция бөлімінің, 
*1977 – 81 жылы Теңіз ауданы ішкі істер бөлімінің, 
*1983 – 90 жылы Целиноград ішкі істер көлік басқармасының, 
*1990 – 95 жылы Торғай облысы ішкі істер басқармасының, 
*1995 – 97 жылы Көкшетау облысы ішкі істер басқармасының бастығы болды. 
*1997 жылдан зейнеткерлік демалыста. Медальдармен марапатталған.

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Ғылым
Шұбарсор

**Шұбарсор** – Нұра өзенінiң алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Ақмола облысы Қорғалжын ауданы жерінде, Жарсуат көлінің шығысында 2 км жерде орналасқан. 

## Гидрографикасы
Ауданы 22,3 км2, су жиналатын алабы 98,8 км2. Көлдің қазаншұңқыры Нұра өзенінің жайылмасында жатыр. Батыс жағалауы батпақты, шығысы сортаңды. Жауын-шашын, жер асты суымен толығады. Көлді Нұра өзенi жарып ағады. Көктемгі қар суымен деңгейі көтеріліп, маңайындағы көлдермен қосылып кетеді. Жағалауында қоға, қамыс өседі.

## Дереккөздер

Санат:Нұра су алабы
Санат:Қорғалжын ауданы көлдері
Боранбек Шүкірбеков

**Боранбек Шүкірбеков** (10.11.1930 жылы туған, Арыс қаласы) – қоғам қайраткері, экономика ғылымдарының кандидаты, доцент. Қазақстан Республикасы ауыл шаруашалығына еңбек сіңірген қайраткер (1981). Социалистік Еңбек Ері (1986).  Қазақстан Республикасының айрықша зейнеткері (1995). Облыстың құрметті азаматы.

Еңбек жолын шопан болып бастаған. 1945 – 1961 жылдары Арыс ауданы Задария кеңшарында аға шопан, автодүкен меңгерушісі, 1961 – 1971 жылдары Шымкент ет комбинаты Арыс бөлімшесінің меңгерушісі, 1972 – 1973 жылдары Бөген аудандық атқару комитеті төрағасының орынбасары, 1973 – 1985 жылдары Задария мемлекеттік асыл тұқымды мал зауытының директоры, 1985 – 1995 жылдары облысы ауыл шаруашылығы басқармасының бастығы және агроөнеркәсіптік комитет төрағасының бірінші орынбасары, Шымкент мемлекеттік ауыл шаруашылығы тәжірибе сттансасының директоры, ғылым өндірістік бірлестігінің бас директоры қызметтерін атқарды.

Еңбек Қызыл Ту (1976), Ленин (1982, 1986) ордендерімен марапатталған. Тың және тыңайған жерлерді игерудің 20, 30, 40, 50 жылдық медальдарының толық иегері. КСРО Орталығы сайлау комиссиясының мүшесі (1983). КСРО Жоғары Кеңесінің депутаты (1984 – 89). ҚР премьер-министрі сыйлығының лауреаты (1991).

## Дереккөздер

Санат:10 қарашада туғандар
Санат:1930 жылы туғандар
Санат:Арыста туғандар
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Экономика ғылымдарының кандидаттары
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Қазақстан ауыл шаруашылығына еңбегі сіңген қайраткерлері
Санат:Түркістан облысының құрметті азаматтары
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Тыңға 20 жыл медалінің иегерлері
Санат:Тыңға 30 жыл медалінің иегерлері
Санат:Тыңға 40 жыл медалінің иегерлері
Санат:Тыңға 50 жыл медалінің иегерлері
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 11-шақырылымының депутаттары
Үлкен қатпарлы доға

**Үлкен қатпарлы доға** — Сарыарқадағы иіні батысқа қараған доға пішінді ең сыртқы ірі каледондық құрылым. Алғаш сипаттаған Е.Д. Шлыгиннің түсіндіруі бойынша бұл құрылым Солтүстік Тянь-Шаньнан басталып, Қаратау, Ұлытау, Көкшетау антиклинорийлер тізбегі арқылы Ерейментау антиклинорийімен жалғасқан. Ол сырт жағынан Батыс Сібір және Торғай ойпаңдарымен көмкерілген. Үлкен қатпарлы доғаның ішкі тарамы болып саналатын Шу-Іле антиклинорийі оңтүстік-батысын алып жатыр. Үлкен қатпарлы доғасының ішінде каледон қатпарлығымен толық бекімеген екінші доға орналасады да, екеуінің де ішкі бетінде герциндік кіші қатпарлы доғалардан құралған Жоңғар-Балқаш геосинклиналдық жүйесі орналасқан. Каледон және герцин белдемдерінің жапсары өте күрделі. Бұлар көбінесе бір-бірімен қисық шалысқан және доға пішінді иіндесе жалғасқан терең жарылымдар арқылы шектеседі. Жарылыстар әсерінен осы шектеу бойынша девонның шеткі жанартаулық белдеуі және жанартау тектес қабаттардан түзілген доғалы белдем өтеді. Үлкен қатпарлы доғаның қатпарлы қатарының бағыты өз пішініне сай үнемі өзгеріп отырады. Мысалы, Оңтүстік-шығыс тарамдарында қатпарлар солтүстік, солтүстік-батыс, Ұлытауда бойлық, Көкшетау антиклинорийінде ендікке таяу бағытта созылған. Антиклинорийлердің өзегінде күшті метаморфтануға ұшыраған кембрийге дейінгі гнейс-амфиболитті, жасыл түсті жанартаутекті және кристалдық тақтатасты қат-қабаттары жер бетіне шыққан. Қанаттарында анық шалыс орналасқан кембрийдің қалың базальтты-кремнийлі және терригенді-карбонатты геосинклиналдық формациялары бар. Доғаның ішкі жиегіндегі антиклинорийлерге параллель жатқан Сілеті, Шығыс Көкшетау, Қалмақкөл, Көң синклинорийлері баяу қатпарланған жоғ. кембрий-ордовиктің андезит-базальтты, терригендік тау жыныстарынан қалыптасқан. Үлкен қатпарлы доғаның бойын қуалай рифей мен төм. палеозойдың ультранегізді және негізді интрузиялары кездеседі. Ордовик кезеңінде доға ішіне көлемді диорит-гранодиорит массивтері кептелген, ал ішкі қанатында девон кезеңінің граниттік батолит интрузиялары тараған. Үлкен қатпарлы доғаның ішкі толық бекімеген иінінде каледон қатпарлықтарын шалыс жапқан Теңіз, Жезқазған, Шу ойыстары орналасқан. Олар девон жүйесінің қызыл түсті молассасымен, фамен — төм. карбонның сұр түсті терригенді-карбонатты теңіз шөгінділерімен және жоғ. палеозойдың әр түсті континенттік тау жыныстарымен толған. Бұл қат-қабаттар баяу қатпарланған орогендік кешенге жатады. 

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы" 9 том

Санат: География
Санат: Құрылыс
Үлкен Қаратал

**Үлкен Қаратал** — Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы, Қаратал ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Зайсан қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 35 км, округ орталығы Қаратал ауылынан 5 км жерде, Бозайғырқұм құмының шетінде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1957-96 жылдары қой өсіруге маманданған “Қаратал” кеңшары бөлімшесінің орталығы болып келді. Оның негізінде Үлкен Қараталда шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Зайсан ауданы елді мекендері
Әлдене

**Әлдене**, философияда — өзіндік сипаты бар, бірақ әрі қарай анықталмаған нәрсе. Кант үшін әлдене — “еш нәрсеге” қарама-қарсы қойылған түсінік, барлық зат туралы ұғым, заттың мүмкіндігі және формальдық шарты. Гегель көзқарасы бойынша, әлдене — алғашқы терістеуді терістеу, ол нақты және шектеулі. Ғылым тарихында әлдене математикалық санды негіздеудің бастапқы ұғымы ретінде де қолданылған кездері болды. Бұл жағдайда әлдене сананың ешқандай айқындылығымен байланыссыз ұғым ретінде қарастырылды.

## Дереккөздер
Қазақ ұттық энциклопедиясы

Санат:Ғылым
Шұбарқұдық мұнай кен орны

**Шұбарқұдық мұнай кен орны** – Ақтөбе облысы Темір ауданы Ақтөбе қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 179 км жерде, Шилі өзенінің жағасында орналасқан. Кен орны 1931 жылы ашылып, барлау-пайдалану жұмыстары 1937-1949 жылдары қатар жүргізілді. 

## Геологиялық құрылымы
Алғашқы мұнай 1931 жылы ядросы 325 м тереңде жатқан тұз күмбезінің солтүстік және оңтүстік қанаттарындағы пермь-триас шөгінділерінен алынған. Негізгі мұнай иірімдері төмендігі пермьнің кунгур ярусының тұз қат-қабаты бетіндегі жоғары пермь шөгінділерінде орналасқан шоғырда (жалпы қалыңдығы 120 м). Мұндағы шамалы цементтелген сазды-құмды мұнайлы қабаттың жалпы қалыңдығы 50-75 м. 

## Жатыс сипаты
Линза пішіндес мұнайлы қабаттар солтүстік қанатта 305-425 м, оңтүстік қанатында 350-400 м тереңдікте. Өткізгіштігі баяу, мұнайлы қабаттардың кеуектілігі 0,12- 0,20%. Тұз бетіндегі қалың жоғарғы пермьдік тау жыныстары екі лықсу арқылы батыс, солтүстік, оңтүстік қанаттарға бөлінген. 

## Тығыздығы, құрамы
Мұнайы метанды-нафтенді, тығыздығы 8,34-9,25 г/см3, 200°С-та бөлінетін жеңіл фракциялар мөлшері 6,5 – 16%; 64% шайыры, 0,55% күкірт, 1,5% парафин бар. Мұнай шығымы 6,6 m3 тәулік. Шағын кен орнына жатады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Ақтөбе облысы кен орындары
Зікір

**Зікір** (арабша *еске алу, еске түсіру, жадына сақтау*) – 1) сопылық ілімде – Алла тағаланы еске алу, оны ұмытпай, үнемі ойлау. Зікір уақыт пен мекен талғамайды, жүрекпен жасалады және тілмен айтылады. Жүректің зікірі, яғни “қалби зикр” – көңіл  арқылы Алла тағаланың сипаттарының сәулесін танып білу; Алланы әрдайым еске ала отырып, оның әмірлерін терең түсіну және ұжданның түкпірінен келген қалтқысыз сезіммен оны құлай сүю. Тілмен айтылатын зікір, яғни “лисан-и зикр” – Алла сөзін немесе “Лә иллаҺа иллаллаҺ” тіркесін қайталап айтудан тұрады. Тариқатта сопылар жиналып, шейҺ немесе пірлердің бақылауында “АллаҺ-АллаҺ”, “Һу-Һу”, “хай-хай” сияқты тіркестерді белгілі бір жүйемен қайталап отырады. Зікір дауыстап айтылатын “жаҺри зикр”, үнсіз салынатын “Һафи зикр” болып та бөлінеді;
2) бақсылардың сырқатты “емдеу әдістерінің” бірі. Ол үшін бақсы ” жын-перілерді” шақырып, зікір салған. Зікір салу қазақ халқы арасында Қазан төңкерісіне дейін орын алып келген.

## Сілтемелер
*«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Адам
Санат:Ислам
Үлкен Қоскөл

**Үлкен Қоскөл** — Есіл алабындағы тұзды көл.

## Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы Кеңащы ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 1 км жерде, теңіз деңгейінен 257,1 м биіктікте жатыр.

## Гидрографикасы
Аумағы 14,31 км2, ұзындығы 6,1 км, ені 3,3 км, жағалау бойы ұзындығы 15,2 км.

## Жағалау сипаты
Көл қазаншұңқыры сопақша пішінді, солтүстік-батыстан оңтүстік-батысқа қарай созылған, түбі тегіс, сазды жағалауы жайпақ, ашық. Су жиналатын алабының 25%-ы жыртылған, қалған бөлігінде ақ селеу мен бетеге өскен. Қар суымен және атмосфералық жауын-шашынмен толығады.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы
Жақсыбеков Ырыскелді Дәуренбекұлы

**Жақсыбеков Ырыскелді Дәуренбекұлы** (1928 - 2013, Қостанай облысы Қарабалык ауданы. Тастыөзек ауылы,) – агроном. 

frame|Рыскелді Дәуренбекұлы Жақсыбеков

*Целиноград ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1972). 
*Облыста, ауданда басқару органдарында, мәдениет және кино саласында (1954 – 89) жұмыс жасады. 
*1994 жылдан «Цесна» корпорациясы директорының орынбасары, «ИнфоЦес газеті» ЖШС басқармасының төрағасы, «Ақмола – Астық» концерні басқармасы төрағасының орынбасары қызметтерін атқарды. 
«Құрмет» ордені және медальдармен марапатталған.

Рыскелді Дәуренбекұлы Жақсыбеков 1928 жылдың 15 желтоқсанында Қостанай облысының Қарабалық ауданына қарасты Тастыөзек ауылында дүниеге келген. Совет Армиясының қатарында әскери борышын атқарғаннан кейін 1954 жылдан бастап 35 жылдай мәдениет саласында қызмет етті, оның ішінде 25 жыл бойы тапжылмай Целиноград облыстық кинофикация басқармасына жетекшілік етті.

1974, 1975 және 1981 жылдардағы жемісті жұмыстарының арқасында, ‹‹КСРО-дағы социалистік жарыстың жеңіскері›› атағын иеленді, ал 1982, 1985, 1987 жылдары облыстық Кеңестің депутаты болып сайланды. Бірнеше дүркін облыстық партия конференциясына делегат болып сайланып, Қазақстан компартиясының Орталық Комитетінің съездеріне қатысқан. Ол еліміз бен облысымыздың экономикасы мен мәдениетінің өсуіне үлкен үлес қосты, достары мен әріптестерінің арасында өте сыйлы болды.

Рыскелді Дәуренбекұлының жемісті еңбегі Кеңестер Одағы мен Қазақстан Республикасының көптеген мемлекеттік және ведомстволық наградаларымен бағаланған.

Зейнеткерлікке шықққаннан кейін өмірінің аяғына дейін қоғамдық жұмыстармен айналысты. Республикалық Ардагерлер ұйымының Орталық Кеңесі Президиумының мүшесі болды.

## Пайдаланылған cілтемелер
http://news.nur.kz/245541.html 


Санат:Тұлғалар
Әлдеуін батыр

**Әлдеуін батыр** (шамамен 1609 — 1670 жылы) — батыр, Есім хан әскерінің қолбасшысы.

Есім ханның өзбектің Тұрсын ханына қарсы жорығында ерекше көзге түскен. Ойрат билеушісі Батыр қонтайшының 1643 жылы 50 мың қолмен Қазақ хандығына жасаған шабуылына Жәңгір хан, Жалаңтөс баһадүрмен бірге тойтарыс берген. Бұл шайқаста Әлдеуін батыр арғын тайпасы жасағына ағалық етті. Әлдеуін батырдан Ақша батыр, одан Қанжығалы Бөгенбай батыр туады.

## Дереккөздер


 

Санат:1609 жылы туғандар
Санат:1670 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қолбасшылар
Санат:Қазақ батырлары
Жасыл (ауыл)

**Жасыл** — Ақмола облысы Бурабай ауданы, Атамекен ауылдық округі құрамындағы ауыл, темір жол бекеті. Іргесі 1928 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Щучинск қаласынан оңтүстікке қарай 25 км жерде.

## Халқы

Ауылда мектеп, кітапхана, дәрігерлік пункт, мешіт, «Жасыл» астық қабылдау пункті орналасқан. Ауыл жанынан республикалық маңызы бар Астана – Петропавл автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Бурабай ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Құрбанғали Байназарұлы Тыныштықбаев

**Тыныштықбаев Құрбанғали Байназарұлы** (1948 ж.т., Қызылорда қ.) – техника ғылымының докторы (1994), профессор (1995). Мәскеу хим.-машина жасау институтын бітірген (1971). Қазақстан ғылым академиясының Ядролық физика институтында инженер (1971–1972), Қазақстан ғылым академиясының Жоғары энергия физикасы институтында инженер, кіші ғылыми қызметкер (1972–1983), ҚазҰУ -да аға, жетекші ғылыми қызметкер (1983–1995) болды. 1995 жылдан профессор қызметін атқарады. 50-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. 

## Дереккөздер
*

Санат:Тұлғалар
Байбек батыр

**Байбек, Байбақ** (туған-өлген жылдары белгісіз) — батыр, би, Айшуақ сұлтанның аталығы. Орыс құжаттарында Әбілқайыр ханның төлеңгіті, “хан сарайының қызметшісі” деп те аталады. 1736 жылы жазда Әбілқайыр ханның сарайында болған ағылшын суретшісі Джон Кэстльдің еңбегінде “Байбек Ағлық” деген атпен берілген. Байбек, негізінен, Әбілқайыр ханның ең сенімді адамдарының бірі ретінде оның маңызды тапсырмалары бойынша қазақ-орыс, қазақ-башқұрт, қазақ-қалмақ қатынастарына белсенді араласты. 18 ғасырдың 30-жылдарының бас кезінде Кіші жүздің Ресей бодандығына өту мәселелерімен Санкт-Петербургте болған (ол жөнінде 1734 жылы 10 маусымда орыс патшасы Анна Иоановнаның Ұлы жүз батырлары мен старшындарына жолдаған грамотасында көрсетілген). Әбілқайыр ханның өзіне және туыстарына қалашық салып беру жөніндегі өтінішімен Мәскеуде болған. Императрица Елизаветаның Әбілқайырға жолдаған грамотасында бұл туралы “Сіздің елшілеріңіз Күдер батыр мен Байбекке сыйлықтар беріліп, кейін қайтарылды. Грамота 1742 жылы 15 маусымда Мәскеуден жіберілді” делінген. 1730—1740 жылдары бірнеше рет Орынборда болып, Орынбор экспедициясының бастығы К.Кирилловпен, генерал-лейтенант князь Урусовпен кездесті және олармен Кіші жүздегі жағдай жөнінде сөйлесті. Әбілқайыр қаза болғаннан кейін Байбек. Бопай ханымның, Нұралы ханның тапсырмаларын орындады. Бірақ 1760—1770 жылдары жазылған құжаттарда оның есімі кездеспейді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ батырлары
Әлем (Aльманах)

**“Әлем”** — Қазақстан Қазақстан жазушылар одағы жанындағы аударма және әдеби байланыс жөніндегі бас редакциялық алқа шығарған әдеби-көркем және қоғамдық-саяси альманах. 1991 жылы қазақ және орыс тілдерінде 2 саны ғана жарық көріп, қаржы тапшылығына байланысты шықпай қалған. Көлемі — 27,99 б.т., таралымы — 25 мың дана. Альманахтың “Жыртұмар”, “Жадыны жаңғырту”, “Ойтолғақ”, “Арна”, “Дәнекер” т.б. бөлімдерінде ұлттық дүниетаным, саяси, әдеби-мәдени байланыстар, қазақ халқының тарихындағы ерекше құбылыстардың зерттелу мәселелері туралы көркем, ғылыми-танымдық материалдар жарияланған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан әдебиеті
Үлкен құмды шөл

thumb|300px|Үлкен құмды шөл
thumb|300px|Үлкен құмды шөл, ''Great Sandy Desert''
**Үлкен құмды шөл** (*Great Sandy Desert*) — Австралияның солтүстік-батысындағы ірі құмды алқап. Батысында Үнді мұхиты жағалауынан шығыста Макдоннелл және Петерман жоталарына дейін 1300 км-ден астам аумаққа созыла орналасқан. Солтүстікте Кимберли массивінің оңтүстік тарамдарынан оңтүстікте Хамерсли жотасының сілемдеріне және Гибсон шөліне дейінгі аралықты қамтиды. Ауданы 360 мың км². Батыс Австралия таулы үстіртіндегі орнына байланысты жер беті көтеріңкі, теңіз деңгейінен 500 — 700 м биіктікте. Жер бедерінде шығыс, оңтүстік-шығыстан батысқа қарай созылып жатқан құм қырқалар сипатты. Қырқалардың орташа биіктігі 12 — 15 м, ең биігі 40 метрге дейін барады. Ұзындығы 40 — 50 км. Қырқа аралықтарында сор басқан шағын ойыстар жиі кездеседі. Үлкен құмды шөлге тропиктік шөл климаты тән. Ауаның орташа температурасы жазда (желтоқсан — ақпан айларында) 35 С-ге дейін жетеді. Қыста 15 — 20 С-қа түседі. Жауын-шашын жазда экваторлық муссонға байланысты, бірақ өте сирек жауады (250 — 400 мм). Тұрақты ағысы жоқ, тек шеткі аймақтарда құм басқан ежелгі құрғақ арналар кездеседі. Құм қырқаларында биіктігі 1 м-ден асатын, өте қатқыл тікенекті астық тұқымдас спинифекс өседі. Қырқааралық ояңдарда қараған бұталары және аласа эвкалиптер таралған. Су тапшылығынан халық тұрақты мекендемейді.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:География
Санат:Шөлдер
Балабек Жахин

**Балабек Жахин** (1899, Ерейментау ауданы – 1957, Авангард кеңшары) – еңбек ардагері, ауыл шарушылығын ұйымдастырушы. Социалистік Еңбек Ері (1948). 

1931 жылы Авангард кеңшарына кірген. Жылқы фермасының меңгерушісі (1936 – 38), 1938 жылдан ұжымшар төрағасы болған. Тың игеру жылдарында Жахин басқарған ұжымшар жоғары көрсеткіштерге қол жеткізген.

## Дереккөздер

Санат:1899 жылы туғандар
Санат:Ерейментау ауданында туғандар
Санат:1957 жылы қайтыс болғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Колхоздар төрағалары
Үлкен Құндызды

**Үлкен Құндызды** – Нұра алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Осакаров және Нұра аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 115 км, су жиналатын алабы 3150 км2.

## Бастауы
Қоянды тауының оңтүстігінен және Батпақты ауылының батысынан басталып, Құндызды өзенінің сағасынан 8 км жоғары жерде Бала Құндызды өзенімен қосылып Нұраға құятын Құндызды өзенін құрайды.

## Гидрологиясы
Аңғары кең, жағасы көп жерінде жарқабақты. Жауын-шашын және жер асты суымен толығады. Көктемде деңгейі көтеріліп, жазда қарасуларға бөлініп қалады. Орташа көп жылдық су ағымы Сұңқар ауылы тұсында 0,55 м³/с. Қарашада қатып, сәуірде мұзы түседі. Басты салалары: Елтоқ,  Топан, Сабырқожа. Бұлардан басқа, ұзындығы 10 км-ден аспайтын, жалпы ұзындығы 49 км болатын 25 ұсақ саласы бар. Өзенде алабұға, мөңке, тасбас, оңғақ, шортан т.б. балықтар кездеседі.
 
## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы өзендері
Санат:Осакаров ауданы өзендері
Санат:Нұра су алабы
Түркістан өлкесіндегі атқару комитеттері делегаттарының съезі

**Туркістан Өлкесіндегі атқару Комитеттері Делегаттарыңыз Съезі** , 1917 ж. 9 – 16 сәуір аралығында Ташкентте өтті. Оған өлкедегі облыстар мен Бұхар әмірлігінен 171 делегат қатысты. Олардың 99-ы жергілікті халық өкілдері, ал қалғандары еур. нәсілдегі ұлт өкілдері болды. Делегаттардың қатарында М.Бехбудий, С.Лапин секілді көрнекті қайраткерлер өзінің белсенділігімен танылды. Съезде Ақпан революциясынан кейінгі Ресейдің саяси құрылысы мәселесі қызу талқыланды. Бұл мәселе төңірегінде сөз сөйлеген жергілікті халық өкілдері Ресейдің болашақта федеративті респ. болуын, ұлттық аймақтардың автономия алуын жақтайтындықтарын танытты. Соған орай съезде Ресей демокр. республика болып құрылсын, жекелеген облыстарға кең көлемдегі автономия берілсін деген қаулы қабылданды. Съезде Уақытша үкіметтің Түркістан к-тінің төрағасы Н.Н. Щепкин баяндама жасап, өлкені басқару жүйесін құру алда тұрған кезек күттірмес мәселенің бірі екендігін мәлімдеді. Оның ұсынысы негізінде өлкедегі облыстарға тағайындалатын комиссарлар өз аумағында билік жүргізу функцияларын қадағалап, ондағы мәселелердің дұрыс шешілуіне тікелей жауап беретін болды. Съездің ұйғарымы бойынша Түркістан к-ті жанынан өлкедегі мәселелердің шешімін талқылайтын арнайы комиссия құрылатын болды.

## Сілтемелер:
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Тарих
Әлем әдебиеті кітапханасы

**“Әлем әдебиеті кітапханасы”** (“ӘӘК”) — әлем әдебиетінің үздік шығармалары енген (200 том) кітаптар сериясы. 

“ӘӘК”-н Мәскеудегі “Художественная литература” баспасы 1967 — 77 жылы аралығында орыс тілінде шығарған. Басылымды дайындауға М.Горький атындағы әлем әдебиеті институты атсалысты.

“ӘӘК” үш сериядан тұрады. 
* 1-серияға: ежелгі дәуір, қайта өрлеу, орта ғасыр, ежелгі шығыс әдебиеті және 17 — 18 ғасырлар әдебиеттері (64 том) енген. 
* 2-серия тұтас 19 ғасыр әдебиетінен (63 том) тұрады. 
* 3-серияға 20 ғасыр шығармалары (73 том) топтастырылған.

“ӘӘК”-ның 127 кітабы антологиялық томдар. Сондай-ақ, кейбір әлем әдебиетінің классикалық үздік шығармалары алғаш рет орыс тіліне аударылып берілген. “Ежелгі Шығыс поэзиясы мен прозасы”, “Орта ғасыр романдары мен повестері”, Ф. Рабленің “Гаргантюа және Пантагрюэль” романы алғаш рет толық аударылып басылған. “ӘӘК-н” дайындауға әлемнің белгілі әдебиеттанушы ғалымдары жұмылдырылды. Әр кітап ғылыми-зерттеу мәндес алғы сөздер мен түсініктемелермен қамтамасыз етілген. “ӘӘК”-нда адамзат  баласының барлық дәуір, кезеңінің сөз өнері шеберлері — 3235 автордың 25800 үздік шығармасы 100-ден астам тілден аударылып жарық көрген. Әр том 50 баспа табақтан 300 мың дана тиражбен, барлығы 60 млн-нан астам дана болып тарады. “ӘӘК”-ның 3-сериясында қазақ сөз өнері зергерлерінің де таңдаулы туындылары енген. 1-сериясының “КСРО халықтарының батырлық эпосы” деп аталатын 13, 14 томдарындағы эпостардың ішіне қазақтың “Қобыланды батыр” жыры енген, ал “КСРО халықтарының 4 — 18 ғасырлардағы поэзиясы” атты 55-томына Бұқар жыраудың толғаулары кірген. 2-серияның “КСРО халықтарының 19 — 20 ғасыр басындағы поэзиясы” атты томына қазақ әдебиетінің Шөже, Сүйінбай, Біржан сал, Жаяу Мұса, Ақан сері, Кемпірбай, Сара, Балуан Шолақ, Ыбырай Алтынсарин, Абай Құнанбаев, Сұлтанмахмұт Торайғыров сияқты ірі өкілдерінің өлеңдері енгізілген. “ӘӘК-ның” 3-сериясындағы “Совет поэзиясы” атты 2 томдығына қазақ ақындарынан Ж. Жабаевтың, Сәкен Сейфуллиннің, І. Жансүгіровтің, Әбділда Тәжібаевтың, Қасым Аманжоловтың шығармалары берілген. “Совет әңгімелері” атты 2 томдыққа М. Әуезовтің “Көксерек”, Ғ. Мүсіреповтың “Этнографиялық әңгімесі” кірген. “ӘӘК-на” Әуезовтің “Абай жолы” эпопеясы екі кітап болып (134, 135-томдар) енуі қазақ әдебиетінің көркемдік қуатын әлемдік деңгейде танытты. “ӘӘК” басылымның редакциялық кеңес құрамында Ә. Нұрпейісов болды. Қазақ суретшілерінен Ә. Қастеев, Е. Сидоркин, С. Айтбаев қатынасты. 

“ӘӘК” сериясының ғылыми принциптерін айқындап, басылымға дайындаған шығармашылық топқа КСРО Мемлекеттік сыйлығы берілді (1978).

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Түркістан социалистік “Ерік” партиясы

**Туркістан Социалистік "Ерік" Партиясы** – Түркістан өлкесіндегі жергілікті халықтың мүддесін қорғау мақсатында 1921 жылы құрылған қоғамдық-саяси ұйым. 

Оны құруды кеңестік билік жүйесіне оппозициялық көзқарастағы зиялы қауым өкілдері 1919 жылдан бастап қолға алды. 1920 ж. қыркүйекте Бакуде өткен Шығыс халықтарының съезі кезінде астыртын түрде партия құруды жүзеге асыратын, құрамына Зәки Уәлиди Тоған мен Төреқұл Жанұзақов енген комиссия жасақталды. Бұл комиссияға партия бағдарламасын әзірлеу және Түркістанның жергілікті белсенді азаматтарымен байланыс орнату міндеті жүктелді. 

1921 ж. 15 – 18 сәуір аралығында Бұхара қаласында партия құру үшін мәжіліс өткізілді. Бұл мәжіліске қазақ, қырғыз, өзбек, тәжік, түркімен халықтарынан өкілдер қатысты. Сондай-ақ мәжілісте Бұхар Халық Кеңес Республикасы мен Хиуа Халық Кеңес Республикасы үкіметтерінен өкілдер болды. Мәжілістің нәтижелі өтуіне Бұхар Халық Кеңес Республикасының Әскери комиссары А.Арифов қамқорлық танытты. Осы мәжіліс кезінде партияның бағдарламасы қабылданды.

Партия бағдарламасы теориялық бөлімнен және 9 тармақтан тұрды. Бағдарламаның теориялық бөлімінде Түркістан өлкесінің кеңестік империя уысында болғандықтан мәдени, рухани және экономикалық жағынан дами алмайтындығы, империалистік ұлттың пролетариаты бұрынғы отар елдерге деген көзқарасын өзгертпей отырғандығы, метрополия социалистері орыс емес халықтардың пролетариатына сенімсіздікпен қарайтындығы, кеңестік биліктің Түркістан өлкесін толық орыстандыруды көздейтіндігі атап көрсетіліп, партияның мақсаты Түркістанды империалистік езгіден азат етіп, оны Орталық Азиядағы тәуелсіз мемлекет құру екендігі айтылды. Бағдарламаның қалған тармақтарында 
* Түркістанды Иран, Үндістан, Қытай, т.б. елдермен темір жол желісі арқылы жалғау
* темір жолдан кеңестік орыс монополиясын ығыстыру
* Түркістанның жерін және су жүйелерін халықтық меншік деп жариялау
* жер асты байлықтары мен өндіріс орындарын мемлекет қарамағына алу
* көшпелілерді құнарлы жерлерге орналастыру
* жұмысшылар жағдайын жақсарту
* Түркістанда халықтық билікті қамтамасыз ету
* қала құрылысын жүргізу
* қалаларға жергілікті халық өкілдерінің көптеп қоныстануына жол ашу
* халық ағарту ісін дамыту
* жергілікті халықтың мәдени дамуына қамқорлық жасау партияның алдында тұрған міндеттері ретінде көрсетілді. 

Түркістан Социалистік "Ерік" Партиясы КСРО құрамындағы түркі-мұсылман халықтарының саяси ұйымдарымен байланыс орната отырып, өзінің алдына қойған міндеттерін жүзеге асыруды ойластырды. Сондай-ақ ол Коммунистік Интернационалға ену арқылы Түркістан халқының мүддесін қорғауға талпынды. Алайда кеңестік билік жағдайында бұл партия кең қанат жая алмай, көп ұзамай өз қызметін доғарды.

## Дереккөздер

Санат:КСРО саяси партиялары
Шымкент еңбек және соғыс ардагерлерінің хоры

**Шымкент еңбек және соғыс ардагерлерінің хоры** – әуесқой хор ұжымы. 1975 ж. Шымкент қорғасын зауытына қарасты қалалық Металлургтер мәдениет сарайы жанынан ұйымдасты. 1979 ж. оған халық хоры атағы берілді. Ұйымдастырушысы әрі көркемдік жетекшісі – Республика әуесқойлар өнері байқауының лауреаты Е.В. Азарова, концертмейстері Ю.Б. Егорова (1975 жылдан) болды. Хор ұжымы Ұлы Отан соғысы туралы патриоттық тақырыптағы өнерді насихаттай отырып, жастарды қаһармандық-ерлік рухында тәрбиелеу ісіне үлкен үлес қосты. Хор ұжымы қаладағы өндіріс орындарына, мектептерге, техникумдарға, кәсіптік-техникалық училищелерге, институттарға, Оқушылар сарайына, қарттар үйіне барып, көрермендерге мәдени қызмет көрсетті. Бүкілодақтық және Республика еңбекшілер көркемөнерпаздық шығармашылығы байқауының дипломымен марапатталған. Республика еңбекшілер көркемөнерпаздық шығармашылығы конкурсының лауреаты (1963).

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат:Қазақстан музыкалық ұжымдары
Үлкенмүйізді бұғы

**Үлкен мүйізді бұғы**, **алып бұғы**, **Ирландия бұғысы** () — бұғылар тұқымдасына жататын жойылып кеткен жануар. 

Плейстоценнің 2-жартысында (шамамен 400 мың жыл бұрын) Еуразияның солтүстік аймақтарында тіршілік еткен. Үлкенмүйізді бұғының қаңқа қалдықтары Ирландияның шымтезекті жерлерінен көп табылған. 1920 ж. Ресейдің Рязань облысында толық қаңқа сүйегі табылған. Қазақстанда табылған қаңқа сүйектеріне қарағанда Павлодар, Ақмола және Шығыс Қазақстан облыстарында тіршілік еткен. Дене бітімі ірі, биіктігі 2 м-дей, мүйізі үлкен, бірнеше ұшты, күректәрізді жалпақ, екі мүйізінің арасы 3 м-ден артық болған. Бас қаңқасының, тісінің және аяғының құрылысына қарағанда, ылғалы мол, шабындықты жерлерді мекендеген. Ғалымдардың зерттеуі бойынша, бұлардың мекендеген аймағы солтүстікте 50  с. е-тен жоғары және оңтүстікте ылғалды субтропиктік аймаққа тарамаған. 

Үлкенмүйізді бұғы мамонттармен бірге тіршілік еткен жануарлар тобына жатады.
thumb|300px|left|Үлкенмүйізді бұғы

## Дереккөздер


Санат:Плейстоцен сүтқоректілері
Санат:Жойылып кеткен бұғылар
Санат:Еуразияның қазылып алынған фаунасы
Санат:Африканың қазылып алынған фаунасы
Санат:1799 жылы зерттелген жануарлар
Шымкент келбеті

**«Шымкент келбеті» газеті** – Түркістан облысында 1989 жылы ашылған газет.

«Шымкент келбеті» бір жылдан кейін екі тілдегі екі газетке айналды, бірі қазақ тіліндегі "Шымкент келбеті", екіншісі - орыс тіліндегі "Панорама Шымкента". 1995 ж. газет жанынан ашылған «Балбөбек», «Детский парк» балалар басылымдары бар.

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысы газеттері
Санат:Қазақ тілді газеттер
Үлкен Нефуд шөлі

**Үлкен Нефуд шөлі** — Арабия түбегінің солтүстігінде, Сауд Арабиясындағы құмды алқап. Ауданы 670 мың км². Ұзындығы 500 км-ден астам, ені 300 км-дей. Биіктігі 600 — 1000 м болатын үстірт үстінде жекеленген бұйраттар түрінде орналасқан. Шағыл және қырқалы құмның ірі массивтері, тасты беттер — хамадтар таралған. Құрғақ арналар көптеп кездеседі. Жусанды-эфемерлі өсімдіктер сирек өскен. Көшпелі мал ш. (қой, түйе) дамыған.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Шөлдер
Шымкент көркемөнепазды шығармашылығың үйі

**Шымкент көркемөнепазды шығармашылығың үйі** – 1968 жылғы облыстық көркемөнерпаздар үйі негізінде 1978 ж. қайта құрылып, Шымкент облыстық кәсіп-одақтары кеңесінің көркемөнерпаздық шығармашылығының одақаралық үйі деген атпен жұмыс істеді. Шығармашылық үйдің көркемөнерпаздық және ұжым жетекшілерінің мамандығын арттыру мен еңбекшілердің демалысын көңілді өткізетін бірлестік пен репертуарлық-библиография бөлімдері болып, олар халық өнерпаздары мен өнер әуесқойларына, мәдени-ағарту орындарына әдістемелік нұсқаулар беру әрі жетекшілік жасау, облыс өнерпаздарының фестивальдарын, байқауларын, көрмелерін өткізу, озат көркемөнерпаздар ұжымдарының, студиялардың, үйірмелердің іс-тәжірибелерін насихаттау, сонымен қатар репертуарлық жоспарын бекіту жұмыстарымен айналысып отырды.

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат: Өнер
Санат: Тарих
Байғара Қожасұлы

**Байғара Қожасұлы** (туған жылы 1700 — 3.11.1731, Арал теңізінің солтүстігі) — Алшыннан шыққан батыр. Ресей империясының отарлау саясатына қарсы күрестің алғашқы құрбандарының бірі. Әбілқайыр ханның Ресей қол астына ену туралы шешіміне бірқатар ру басылары келіспей, хан ордасы мен М. Тевкелев бастаған Ресей елшілігіне қарулы қарсылық көрсеткен. Баймұрат батыр бастаған қол 1731 жылы 22 қазанда елшілік пен хан ордасын қоршап, 15 жылқы барымталайды. Сырлыбай Қожасұлы бастаған топтың хан ордасына қарсы күресі бір жылдан астам уақытқа созылды. Хан ордасы мен елшілік күзетінің осы топпен 1731 жылы 3 қарашада өткен қақтығысы кезінде Байғара Қожасұлы оққа ұшқан. Байғара Қожасұлы қазасының арты үлкен дауға айналып, қарсылық күшейе түсті. Байғара Қожасұлының артында қалған Атабай, Жангелді, Сарт есімді үш ұлы болған. Байғара мың баламен соғысқа аттанған, ол шегінуді білмейтін еді - дейді оның ұрпақтары бабасын еске түсіріп.  Кәзіргі таңда Байғара батырға арналып кесене салынып, оның аты көшеге берілді.

## Дереккөздер