open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мәжусилік

**Мәжусилік** (арабша — отқа табынушы) — отқа табынушылық сипаттағы көне сенімдер мен ислам әдебиетіндегі жиынтық атау. Мәжусилік атауының (Авеста тілінде magus — сиқыршы) “маг” түбірінен шығуы, ислам әдебиетінде зорастризм дініне сенушілерді осылай атауға негіз болды. Сасани әулетінің мемлекеті арабтардың қол астына қараған соң Мәжусилік діндегілердің едәуір бөлігі исламды қабылдады. Алайда исламдану баяу жүргендіктен, [10_ғ.X ғасырда Иранның орталық бөлігіндегі халықтың жартысы бұрынғысынша зорастризмді ұстанды. Ислам үстемдік құра бастаған алғашқы ғасырларда мұсылман әкімш. Мәжусилікке өз ата-бабаларының дініне адалдығын сақтаушылар ретінде, “кітап иелері” (христиан, иудей) халықтары қатарында қарым-қатынас құрып, “қамқорлыққа алынған діндер” санатына жатқызды. Құранда Мәжусилік  “кітап иелері” мен пұтқа табынушылар (мүшіріктер) ортасында аталады: “Расында иман келтіргендер, яһуди болғандар, сабиғиндер, христиандар, мәжусилер және Аллаға шерік қосқандар күдіксіз, Алла осылардың арасына үкім айтады” (22 сүре 17 аят). Сондықтан да ортағасырлық тәфсіршілер Мәжусилікті басқа дін өкілдерімен араластырмай бөліп атады. Мұсылман дәстүрінде Мәжусилік туралы әр түрлі пікірлер болды: ар-Рази және ан-Нишапури Заратуштраны (Зардуш) пайғамбар емес, өзін пайғамбарға теңеуші (мутанабби) деді. Кейбір тарихшылар (Табари, Балазури, т.б.) оларды пұтқа, отқа табынушыларға жатқызса, ғалымдар бұл дін алғашында бір құдайлыққа шақырған, пайғамбары болған, жақсылық пен жамандық ұғымдарын ажыратқан дін деп қарсы пікір айтты. Осындай пікірлерге зорастризм дінінде Ахура Мазда (дана тәңірі) туралы ұғымның бірінші орынға шығуы және оның жақсылық жаршысы — Спента Майни және жамандық басшысы — Ангра Майни атты ұлдары бар, ұлдарының  таласы мәңгілікке ұласады деген сенімі негіз болған. Исламның ықпалымен Мәжусилік өкілдері бір құдайлық негізге бет бұрып, бірталай керітартпа әдет-ғұрыптардан (өлген кісінің мүрдесін жыртқыш құстарға, иттерге тастау, жақын туыстардың некелесуін құптау, тағыда басқа) арылды. Иран жеріндегі Мәжусилік ұстанушылардың басым көпшілігі мұсылмандықтың шииттік бағытын қабылдады. Кейінгі ғасырларда Мәжусилікті ұстанушылар Иранның шығыс аймағында (керман) өмір сүріп, “ғабар” аталды, негізгі қауымдастығы Үндістанның Бомбей аймағында “Парси” деген атпен  өмір сүрді.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Мәжіліс

**Мәжіліс** ( — *Majlis*: жиналыс, кеңес, әңгіме) — қауым алдында тұрған мәселені шешу мақсатында бас қосып кеңесу, алқа құрып жиналыс жасау; Түркия, Иран елдерінде заң шығарушы орган; Қазақстан Республикасы Парламентінің төменгі палатасы.
## Дереккөздер


Санат:Парламент
Мәйек

**Мәйек**

— жас төлдің ұлтабарынан алынып, сүттен ірімшік жасауға пайдаланылатын ұйытқы ашытқы. Айран мен сүзбені сүт қышқылды бактериялар арқылы, яғни Мәйек қосу арқылы  ұйытқы жасауға болады.

- түсіндірме сөздіктегі мағынасы — жас төлдің ұлтабарынан алынып, сүттен ірімшік жасауға пайдаланылатын іріткіш. «...өзінен көп кейін оянған әйелі намазын оқып, сиырын сауып, сүтіне мәйек салып та үлгерді» (Ғ. Мұстафин, Дауыл). Е. Бекмұхаметов «қазақ тіліндегі араб-парсы сөздері» деген кітабында бұл сөздің парсы тілінен ауысқандығын көрсете отырып, мағынасын дәл жоғарыдағыдай қалыпта түсіндіреді. Ал 
Н. Оңдасыновтық «Парсыша-қазақша түсіндірме сөздік» атты еңбегінде бұл сөз парсы сөзі есебіне алынбаған.

Ертедегі түркі жазба ескерткіштері сөздігінде майе — мән; негізгі бастама мағынасында беріледі де, парсы тілінен деп белгіленеді.

Шын мәнісінде бұл сөз араб және парсы тілінде де кездеседі. Сондай-ақ мағыналары да бірдей. Арабша майеғ—1. ағатын, сұйық; 2. сұйықтық; парсы тілінде майеғ— 1. сұйық, ағатын; 
2. Сұйықтық.

Осы деректерге қарағанда, «мәйек» сөзінің алғашқы мағынасы араб, парсы тіліндегілер де, түркі тілдеріндегі мағыналар туынды, ауыспалы деуге болады. Тағы бір еске алатын жайт — араб тілінде «муййе» сөзі «су» мағынасын береді. Осыған қарағанда, бұл тілдегі майеғ» сөзінің түп төркіні — «су» мағынасындағы «муййе» сөзі болуы да ғажап емес. Өйткені ағатын сұйық түрінің алғашқысы «су» екенін теріске шығару қиын.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Мәдениет
Мәктубат

**Мәктубат** — әдеби жазбалар жинағы.

Мектептегі оқу мақсатына лайықтап оқулық түрінде жазылып, орыс әліпбиімен 1879 жылы баспадан шыққан. Ыбырай Алтынсариннің “Қазақ хрестоматиясы” кейін “Мәктубат” деген атпен, көпшілік халыққа арналып, араб әрпімен бірнеше рет (1886, 1889, 1899) Қазанда қаласында жарияланды. “Мәктубат” мектептен тыс оқырмандар үшін дала өмірінде орын ала бастаған ағартушылық әдебиеттің бастамасы болды. Сол дәуірдің өзінде бұл екі кітап үлкен жаңалық болып,өзіне лайық бағасын алды (“Оренбург листогі”, “Торғай газеті”, “Айқап”, тағы да басқа). Аталған кітаптардағы “Кел, балалар, оқылық!”, “Өнер-білім бар жұрттар”, тағы да басқа туындылар көпшілік ұғымына әбден сіңісіп, жас ұрпақты білім алуға, мәдениеттің жаңа үлгі-дәстүрін батыл меңгеруге шақырды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақша кітаптар
Санат:1879 жылы шыққан кітаптар
I Мәлік шаһ

thumb|right|350px|Мәлік Шах I
**Мәлік Шах** — салжұқ сұлтаны (1072–1092). Оның тұсында Грузия мен Қарахан мемлекетін бағындырған Салжұқ сұлтандығы саяси жағынан күшейді. Шекарасы Сырдариядан Нілге дейін, Каспийден Жерорта теңізіне дейін созылды. Мемлекет астанасы Исфаһан қаласы болды. Мәлік Шах тұсында Салжұқ әулеті билеген Керман (1041–1187), Рум (Кіші Азияда 1077–1307), Сирия (1094–1117) сұлтандықтары құрылды. Бірақ 1-крест жорығынан кейін салжұқтар Палестинадан, кейін Сириядан, Грузиядан, Азияның кейбір аймақтарынан айырылды. Мәлік Шахтың өлімінен кейін исмаилшылдар қозғалысына байланысты ішкі тартыстар шиеленісті. 1118 жылы Салжұқ мемлекетін Мәлік Шахтың балалары бірнеше иеліктерге бөліп алды.

## Дереккөздер


Санат:Селжұқ әулеті
Санат:Монархтар
Санат:1055 жылы туғандар
Санат:1092 жылы қайтыс болғандар
Сәдуақас Мәмбеев

**Сәдуақас Мәмбеев** (1898 жыл, Шиелі ауылы, Перовск уезі, Сырдария губерниясы – 1958 жыл, Красноярск өлкесі, РКФСР) — кеңестік қоғам қайраткері, заңгер.

1914 жылы Мәмбеев орыс-қазақ мектебін, Мәскеудегі екі жылдық заң курсын бітірген. 1922 жылғы шілдеде ол Сырдария губерниясының, прокурорының көмекшісі, 1925–1928 жылдары Жетісу губерниясының прокуроры, Қазақ АКСР Әділет халық комиссары және республика прокуроры қызметін атқарды. 1931–1938 жылдары Мәмбеев Орта Азия әскери округі Қазақстан бөлімінің прокуроры болды. 1939–1955 жылдары аралығында жазықсыз жер аударылды. 1955 жылы ісі қайта қаралып, ақталды.

## Дереккөздер


Санат:1898 жылы туғандар
Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:1958 жылы қайтыс болғандар
Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары
Санат:Қазақстан заңгерлері
Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері
Сабыр Әбдірәсілұлы Мәмбеев

**Сабыр Әбдірәсілұлы Мәмбеев**  (1.5.1928 жыл, Түркістан облысы Сарыағаш ауданы Абайбазар ауылы) — кескіндемеші, Қазақстанның еңбең сіңірген өнер қайраткері (1963), Қазақстан халық суретшісі (1979).

## Өмірбаяны
* Алматы көркемсурет училищесін (1946)
* Санкт-Петербургтегі Репин атындағы кескіндеме, мүсін және сәулет өнері институтын (А.Ефимов пен А.И. Авилов шеберханасынан) бітірді (1953). 
* 1956-1962, 1968-1982 жылдары және 1998 жылы Қазақстан Суретшілер одағы басқармасының төрағасы.
*2017 жылдың 1 тамызында Алматы облысында қайтыс болды

## Шығармалары
Мәмбеев өзінің шығармаларында ауыл өмірін, оның сұлу табиғатын өзгеше қырынан бейнелейді. Ол әр жылдары
* “Сұхбат” (1954)
* “Қара кимоно” (1956), 
* “М.О. Әуезов” (1957)
* “Тауда” (1957, Мәскеудегі Шығыс халықтары мұражайы)
* “Киіз үйде” (1958, Мәскеу, Третьяков галереясы)
* “Қоныс аудару” (1959)
* “Менің қаламда” (1960)
* “Терезе алдындағы қыз” (1961)
* “Көктем” (1965)
* “Жастар” (1968), тағыда басқа суреттер, пейзаждар мен портреттер жазған. 
Оның шығармалары, негізінен, Ә.Қастеев атындағы мемлекеттік мұражайда сақтаулы. 
## Марапаттары
* 1959 ж. - “Құрмет” орденімен марапатталған
* 1963 ж. – Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Жарлығымен «Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген суретшісі» құрметті атағы берілді
* 1978 ж. – Халықтар достығы ордені
* 1980 ж. – Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Жарлығымен «Қазақ КСР-нің халық әртісі» құрметті атағы берілді
* 1985 ж. – «Еңбек ардагері» медалі
* 1985 жылы – Еңбек Қызыл Туы ордені
* 1988 жылы – Еңбек Қызыл Туы ордені
* 1996 жыл – Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен қазақ кескіндемесін дамытуға сіңірген ерекше еңбегі және өнерге сіңірген еңбегі үшін «Парасат» орденімен марапатталды.

## Дереккөздер


Санат:Сарыағаш ауданында туғандар
Санат:Қазақстан суретшілері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Санат:Қазақстан халық суретшілері
Мәнті

нобай|Манты
**Манты** — шығыс тағамы. Манты пісіру үшін арнайы дайындалған қамырды жұқа етіп, оқтаумен жайып, төртбұрыштап немесе дөңгелектеп ұсақтап кеседі де, ет пен пияз, тұз, бұрыш қосып дайындалған фаршты үстіне көз мөлшермен салып жиектерін, саусақтың ұшымен жапсырады. Табақша ыдыстарға мантыны тізіп салып, буға пісіреді. 

## Құрамы
**Салмасына** 300г қой еті 30г қой майы 7-8 бас пияз Қара бұрыш, қызыл бұрыш, тұз

**Қамырына** 1 жұмыртқа 1 стақан ұн 0,5 ст су 1 шай қасық тұз

## Манты дайындау рецепті
Қой еті мен майын еттартқыштан өткізіп аламыз. Пиязымызды майдалап турап, етке қосып, тұз, бұрыштарды сеуіп, жақсылап араластырып қоямыз. Енді қамырымызды дайындап алайық. Жұмыртқаны ыдысқа жарып, оған су, тұз, ұнды салып, жақсылап қамыр илейміз. Манты пісіргішіміздің астыңғы табағына су құйып, пешке қоямыз. Енді қамырымызды жайып, формасын келтіріп, кесіп, дөңгелектеп немесе төртбұрыштап кесуге де болады. Дайын қамырларымызға салмасын салып, мантымызды бүгеміз. Манты табаларын майлап, мантыларымызды нығыздап саламыз да, бетін майлауды ұмытпаймыз. Мантымызды отқа қоямыз. Мантымыз жарты сағаттан соң дайын болады. Дайын мантымызды алып, тәрелкеге салып, аскөкпен сәндеп, дастарханға қоямыз.

## Дереккөздер

http://szh.kz/aspaz/manty-zhasau/ thumb|200px|Қасқан ішіндегі мәнтілер
thumb|200px|корей «манду́ы»

Санат:Ет тағамдары
Санат:Қазақ асханасы
Санат:Өзбек асханасы
Санат:Ұйғыр асханасы
Санат:Азия асханасы
Мәмен Ерғалиұлы

**Мәмен Ерғалиұлы** (1868, қазіргі Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданы — 1931, сонда) — күйші-композитор. 

Құрманғазыдан тағылым алып, халық арасында оның күйлерін (“Адай”, “Байжұма”, “Төремұрат”, “Терісқақпай”, тағыда басқа) насихаттады. өстазының орындаушылық нақышын терең меңгерген Мәмен  өз жанынан “Ақ Шолпан”, “Қайғылы қара”, “Қаражан ханым”, “Кербез ақжелең”, тағыда басқа күйлер шығарған. 20 ғ-дың басында қазақ даласында болған аласапыран кезеңді меңзейтін “1916 жыл”, “1917 жыл” атты күйлері бар. Мәмен күйлері терең толғаныспен, серпінді де ойнақы әуен ырғағымен жігерлендіретін оралымдарға бай шығармалар. Шәкірттері — домбырашылар Р.Омаров, Ә.Есқалиев, Б.Қарабалина, тағыда басқа. 

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан тарихы
Мәрмәрлі қабырға мұздығы

**Мәрмәрлі қабырға мұздығы** – Тәңір тауы тау жүйесінің солтүстігінде, Теріскей Алатауының шығыс сілеміндегі мұздық. Сарыжаз жотасының солтүстік беткейі мен Меридиан жотасының батыс беткейінде, Текес алабындағы Байынқолдың бастауында. Мұздықты 1902 жылы зерттеуші Г. Мерхбахер ашты.

## Аумағы, жер бедері
Ұзындығы 7,8 км, ашық жатқан жері 7,5 км. Ауданы 22,5 км2, фирн (мұзқар) алаңы 14,9 км2, ашық жатқан тілі 7,5 км2, борпылдақ жыныстармен жабылған бөлігі 0,1 км2, фирн сызығы 3960 м, ал мұздық тілі 3350 м биіктікте. Мұздықтың орташа қалыңдығы 120 м, көлемі 2,88 км3.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы мұздықтары
Санат:Тәңір тауы
Мәрмәр

нобай|Мәрмәр тас

**Мәрмәр** ( – жылтыр тас) — метаморфтық тау жынысы. Негізінен кальцит пен доломиттен құралады. Мөлшеріне қарай кальциттік мәрмәр, доломиттік мәрмәр болып бөлінеді. Басқа минералдармен араласқан түрі қатты кристалданған әктас немесе доломит болып келеді. Аймақтық және жапсарлық метаморфизмдерден әктастар, доломитті әктастар доломиттер сияқты карбонатты, шөгінді жыныстардың қайта кристалдануынан түзіледі. Мәрмәр күрделі қатпарлықтарға жиырылған қабаттар түрінде амфиболит, гнейс, тақтатастар секілді жыныстармен бірге кездеседі. Қоспалары: магнезит, графит, брусит, битумдар, слюда, хлорит, тремолит, тағыда басқа. Мәрмәрдің қаттылығы 3, көлемдік тығыздығы  2,63 — 2,9, түсі ақ, сұр, қара сұр, жасыл, алқызыл, сары, құба болып келеді. Құрылымы анық байқалатын толық кристалды, түйірлерінің ірілігі әр түрлі; текстурасы: біртекті жолақты, теңбіл, шыны жылтырлы, күңгірт, жақсы өңделеді. Осы қасиеттеріне орай мәрмәр қолданбалы сәндік өнерінде, табиғи құрылыс материалы ретінде және монументті мүсін мен құлпытас жасауда кеңінен қолданылады. Ежелгі грек мүсіндері сары түсті паросс мәрмәрдан жасалынған. Брусит мәрмәрі түйіршіктелген магнезия мен металды магний алуда, отқа төзімді заттар және арнайы қағаз шығаруда пайдаланылады. Қоспасыз мәрмәр электртехникада, ақ мәрмәр мүсін жасауға, түсті мәрмәр құрылыста қаптау, безендіру бұйымдары ретінде, баспалдақтар, бағандар жасауға, ескерткіштер тұғырын тұрғызуға қолданылады. Мәрмәр кен орындары Қазақстанда Кіші Қаратауда, Алтайда, Көкшетау массивінде, Алатау бойында, Солтүстік Балқашта кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Тау жыныстары
Санат:Мүсін жасау материалдары
Мәсенов Төлеген

**Мәсенов Төлеген** 	 (14.11. 1917, қазіргі Қарағанды облысы Нұра ауданы — 5.12.2002, Алматы) — ғалым, морфолог-гистолог, биология ғылымының докторы (1967), профессор (1968), Қазақстан ҰА-ның коррдинатор мүшесі (1983), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1974). Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін бітірген (1939). 1945 — 1947 ж. Ақмола облысы халық ағарту бөлімінде жұмыс істеді. 1947 — 2002 ж. ҚазҰУ-де және Экспериментті биология ғылыми-зерттеу институтында ғылыми-педагогикалық жұмыстармен айналысты. Негізгі ғылыми еңбектері жануарлардың эволюциялық морфологиясына арналған. Ол жануарлар органдар мен органдары жүйелерінің дамуындағы заңдылықтар, тіндер мен клеткалар құрылымындағы түраралық ерекшеліктер, тұқымаралық және алыстекті будандастыру кезінде пайда болған биологиялық қасиеттер мен сапасы жағынан өнімді түрлердің тұқым қуалау дәрежесіне тәуелді екенін дәлелдеді. Қазан төңкерісі, 1- және 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Мәншүк Мәметова шыңы

**Мәншүк Мәметова ** – Іле Алатауының орта бөлігінде, Кіші Алматы сілеміндегі шың. Биіктігі - 4189 м. Кіші Алматы және Солтүстік Талғар өзендері алабының су айрығы. 1944 жылы шыңға Кеңес Одағының Батыры Мәншүк Мәметованың есімі берілген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан шыңдары
Санат:Іле Алатауы
Қуаныш Мүбәракұлы Мәскеев

thumb|right|200px
**Мәскеев Қуаныш Мүбәракұлы**	(12.2.1922 жылы туған, Қарағанды облысы Егіндібұлақ ауданы) — ғалым, фтизиатр, медицина ғылымының докторы (1972), профессор (1974), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1981). Қазақ медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген (1955). 1955 — 1963 ж.  Алматы облысында дәрігер фтизиатор. 1963 — 1975 ж. Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында доцент, профессор, проректор, 1975 — 1987 ж. қазіргі Қазақ ұлттық медицина университетінің ректоры. Негізгі ғылыми еңбектері тыныс органдары, сүйек-буын, лимфабездері туберкулезіне және оны қоздыру микробтарын зерттеуге арналған. Ол  кеңірдек, перифериялық және ішек лимфабездері туберкулезінің үлгісін алу үшін әр түрлі вируленттік микробтарды жануарларға жұқтыру арқылы тәжірибе жасады. Соның нәтижесінде макроорганизм мен туберкулез қоздырушыларының арасында жүретін күрделі процестерді ашып, туберкулездің морфогенезі мен фтизиогенезіндегі ғылымда кейбір талас тудырып жүрген сұрақтардың жауабын тапты. Мәскеев  экологияға қауіпті аймақтарда тұратын тұрғындардың жас ерекшеліктеріне қарай бронхит, жедел және созылмалы пневмония ауруларының себептері мен маскүнемдікке шалдыққан адамдарда болатын деструктивті туберкулездің өту жолдарын анықтап зерттеді. Еңбек Қызыл Ту ордені және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мәслихаттөбе

**Мәслихаттөбе** – ортағасырлық қалашық орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. 

## Географиялық орны
Отырар ауданы, Шәуілдір ауылынан батысқа қарай 10 км жерде орналасқан.

## Зерттелуі
1966 жылы Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы отряды (жетекшісі С.П. Толстов), 1970 жылы Отырар археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Ақышев) зерттеген. 

## Сипаты
Қазіргі орны трапеция пішіндес тік қабырғалы төбешік. Биіктігі 4,5 м. Астыңғы бөлігінің немесе табанының аумағы 130х80 м, алаң ауммағы 100х60 м. Оған солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай ені 100 метр, ұзындығы 200 метрдей таға тәріздес рабад жалғасады. Зерттеу барысында құмыра, тостаған, саптаяқ, тағыда басқа ыдыс сынықтары табылған. Олар жасалу технологиясы бойынша осы төңіректегі Қостөбе, Пұшықмардан секілді қалашықтардан алынған материалдарға өте ұқсас. Ғалымдардың пайымдауынша, Мәслихаттөбені халық VII-VIII ғасырларда мекендеген. Олар егін егіп, мал өсірумен айналысқан.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Мегалит Мәдениеті

**Мегалит Мәдениеті**  — негізгі ескерткіштері қатарына мегалиттер, яғни аса үлкен тастардан жасалған құрылыстар кіретін көне археологиялық қазба ескерткіштердің жалпылама атауы. Неолит пен қола дәуірлеріне байланысты қолданылады. Атау, ең алдымен, мегалиттік құрылыстар кеңінен тараған Батыс Еуропа елдері ғылымына тән және басқа елдер ғылымына батыстан енген. Мегалит Мәдениеті 20 ғасырдың басында О.Монтелиус, С.Мюллер, М.Гернес, сондай-ақ И.Арнольди, Дж. Дэниел, Дж.Хокинс, Г.Чайлд, Дж.Кларк, С.Нордман, Е.Шпрокхофф, тағыда басқа көптеген ғалымдар еңбектерінде зерттелді. 20 ғасырдың басында ғылымда алдымен мегалиттік құрылыстарды ғана қамтитын ерекше мегалит мәдениеті жайлы пікірлер қалыптасты. Осы тәсіл мегалиттік құрылыстарды тек әлдеқандай бір этникалық топтарға таңатын, ал бұл ескерткіштердің таралуын осы топтардың бір өлкеден екінші өлкелерге жылжуымен түсіндіретін пікірлердің туындауына мүмкіндік берді. Бұдан келіп көне дәуірлерде алып мегалиттер салумен шұғылданған ерекше “құрылысшы” халық өмір сүрген, ол мұхит жағалауларымен жылжып отырған дегенге саятын көзқарас пайда болды. 20 ғасырдың 2-жартысынан бастап Батыс Еуропаның неолит пен қола дәуірлерін қамтитын көне мәдениеттерін кеңінен зерттеу ісі қарқынды дамыды. Осы кезден бастап мегалиттер салумен шұғылданған ерекше халық жайлы болжам пікірлер өмір сүруін тоқтатты. Түрлі деңгейде зерттелген Батыс Еуропа мегалит мәдениеті қатарына көптеген мәдениеттерді жатқызуға болады. Гүлдену мерзімі б.з.б. 2400 — 2300 жылдарға тұстас келетін Франциядағы Сена-Уаза-Марна (СУМ) мәдениетінің қабырғалары үлкен тастармен көмкерілген, ішінде 70-ке дейін адам жерленген “жабық галерея” түріндегі қабірханалары белгілі. Шақпақ тастан жасалып, жақсы өңделген балталар, жапырақ пішіндес қанжарлар мен түбі тегіс қарапайым көзелер көптеп табылған. Бретань мегалиттер дәуірі мәдениетінің өз ерекшеліктері бар. Британияда мегалиттер жергілікті уиндмиллхилл мәдениетінің кезінде тарайды. Мұндағы 1925 ж. зерттелген негізгі ескерткіш Уиндмилл-Хилл қонысының алғашқы қабаттары б.з.б. 3-мыңжылдықтың басымен мерзімделеді. Кейінгі неолитте, б.з.б. 3-мыңжылдықтың соңы мен 2-мыңжылдықтың басында Оңт. Англия мен Шотландияда райнио-клектон мәдениеті қалыптасты. Осы мәдениет ауқымында Британияның атақты ескерткіші Стонхендждің ерте бөлігі пайда болды (бұл мегалиттік ескерткіш 3 кезеңде салынған, 3 бөліктен тұрады). Англияның мегалиттер дәуіріндегі айрықша ескерткіштерінің бірі — Эвбюри кешені. Бұған диам. 350 м үлкен кромлех, менгирлер аллеясы, Овертон-Хилл ғұрыптық құрылысы, көптеген “ұзын обалар” мен мегалиттік қабірлер, күшейтілген қалашық және жалпы Еуропаның ең үлкен обаларының бірі саналатын биікт. 37,5 м Сильбюри-Хилл обасы кіреді. Ирландияның үлкен тас обалар астындағы мегалиттік қабірханалары, негізінен, жергілікті клайд-карлингорд мәдениетіне қарасты. Батыс Еуропаның неолиттік мәдениеттері бір-бірімен байланыста дамыды, мұның өзі мегалиттік ескерткіштердің кең тарауына әсер етті.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Мегалополис

**Мегалополис**  ( — үлкен және  — қала) —көптеген қалалар мен елді мекендердің қосылуы нәтижесінде пайда болатын ірі қоныстану аймағы. 

Қалалық агломерацияға қарағанда мегалополисте қоныстану формасының иерархиялық деңгейі жоғары болады. Мегалополис тек қалалық құрылыстардан ғана тұрмайды. Шамамен аумағының оннан тоғыз бөлігі ғана ашық жерлер болады. Дүние жүзінде қалыптасқан Мегалополистерге Токио — Осока (Жапония), Рейн өзенінің орта және төменгі ағысында (Германия — Нидерланд), Лондон — Ливерпуль (Ұлыбритания), Ұлы көлдер (АҚШ — Канада) және Калифорния (АҚШ) аудандары жатады. Мегалополис Ежелгі Грекияның 35 елді мекенінің тұтасып кетуі нәтижесінде қалыптасқан Мегалополь қаласының атауынан пайда болған.

## Дереккөздер


Санат:Қала құрылысы
Медаль

**Медаль**  (, ,   - металл) – қайсыбір даңқты оқиғаның, көрнекті қайраткердің, жердің құрметіне  шығарылатын екі жақты (кейде бір жақты) бейнеленген металл белгі . Әдетте медалдің алдыңғы беті (аверс), артқы беті (реверс) және қыр жағы (гурт) деп аталады. 

## Тарихы
Әдетте медаль дөңгелек, тік бұрышты, кейде көп бұрышты, сопақша немесе басқа пішінде шығарылады.

Медальдар Ежелгі Римде мәлім болды. Алыс жорықтардан оралған жауынгерлерді ерекше белгімен марапаттау дәстүрлі болатын. Аталған белгіні олар кеудесіне немесе киімінің бұрышына тағатын. Жезден немесе күмістен жасалған арнайы белдіктерді - фалера деп атайтын.  Бірақ медаль соғу өнері 14-15 ғасырларда Италияда, Византияда кеңінен тарала бастады.

## Еуропа

## Ресей
Ресейде 18 ғасырдан бастап империяның жорықтарына, соғыстарына, басқа да айтулы оқиғаларға арналған (мысалы, “Полтава жеңісі үшін”, 1709, “Шешенстан мен Дағыстанды бағындырғаны үшін”, 1860,  “Романовтар әулетінің патшалық құрғанының 300 жылдығы құрметіне”, 1914, тағыда басқа) түрлі медальдар шығарылып тұрды.

## КСРО
КСРО-да 1939 ж. Кеңес Одағы Батырының айырым белгісі ретінде “Алтын Жұлдыз” медальі, 1940 ж. Социалистік Еңбек Ерінің айырым белгісі ретінде “Орақ пен балға” алтын медальі тағайындалды. Сондай-ақ жауынгерлік ерлігі үшін (мысалы,“Ерлігі үшін”, 1939), Ұлы Отан соғысы кезеңінде қорғаныста көрсеткен ерлігі үшін (“Мәскеуді қорғағаны үшін”, 1944, тағыда басқа), қалалар мен аумақтарды азат еткені үшін (мысалы, “Берлинді алғаны үшін”, 1945; “Белградты азат еткені үшін”, 1945, тағыда басқа),  еңбектегі үздік жетістіктері үшін (мыс., “Тың жерлерді игергені үшін”, 1956; “Еңбек ардагері”, 1974, тағыда басқа) кеңес халқының тарихындағы аса маңызды оқиғаларды мерекелеу күндеріне арналған (мысалы, “Ленинградтың 250 жылдығы құрметіне”, 1957, тағыда басқа), көп балалы аналарға арналған 1-ші және 2-ші дәрежелі “Ана медалі”, 1944), тағыда басқа көптеген медальдар шығарылды.

## Қазақстан
Қазақстанда “Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградалары туралы” ҚР Президентінің заңдық күші бар Жарлығына (23.1.1996) сәйкес азаматтар еңбектегі үздік жетістіктері мен жауынгерлік ерлігі  үшін марапатталатын медальдары белгіленді.
“Ерлігі үшін”, 
“Жауынгерлік ерлігі үшін”, 
“Ерен еңбегі үшін”, 
“Шапағат”

## Ғылым, мәдениет, экономика
Ғылым, мәдениет, экономика саласындағы жетістіктері үшін, мысалы, Нобель сыйлығының лауреаттарына, халықаралық конкурстардың жеңімпаздарына медальдар тапсырылады.

## Олимпиада ойындары

## Дереккөздер


Санат:Медальдар
Санат:Ерекшелік белгілері
Мәсі

thumb|right|Қазақы мәсі жұбы

**Мәсі**— аяқ киімнің бір түрі, оны былғарыдан, шегіреннен, құрамнан тігеді. Мәсінің сыртынан кебіс не ластық (галош) киіледі. Көбінесе мәсінің қойыпты астарланып, көмкеріледі. Ал ұлтаны жалаң қабат болады. Ол тарамыспен ішкі жағынан жөрмеп немесе жара шаншыл өбістіре тігу арқылы ұлтрылады. Етікші мәсі тіккенде ең алдымен мәсінің басын, қонышын жұқа былғарыдан, ұлтанын қалың былғарыдан пішіп алады. Одан соң тігісін ішіне қаратыл, басын қондырады. Осыдан кейін мәсінің қонышын тігеді. Мәсінің қонышын қусырғанда тігістің арасынаа жіңішке сыздық салады.

Мәсі — әрі жеңіл, әрі жұмсақ аяқ киім. Ол әсіресе тазалық үшін аса қолайлы. Соңғы жылдары жергілікті кәсіпорындар мәсіні көптеп шығаратын болды. Аяқ киімнің бұл түріне деген сұраныс жылдан-жылға көбейе түсуде.

Мөкі — мәсінің сыртынан киюге арналған кебістің бір түрі, былғырадан тігілген қонышсыз аяқкиім. Бұрын кебісті галош орнына киген. Оның басын жұмсақ қара былғарыдан, табаның қатты ұлтаннан биік өкше етіп тікке. Оны оюлармен, тұмсығын сызықтап күміс, зер жіптермен әшекейлеген. Кейде кебістің өкшесіне бірнеше қабат ұлтан салып шегелеп, тұмсығын домалақтап жасаған.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыстық техника
Санат:Қазақ ұлттық киімдері
Темірхан Медетбек

**Темірхан Медетбек ** (6 наурыз 1945 жыл, Амангелді ауылы, Түркістан қаласы, Түркістан облысы – 9 мамыр 2025 жыл) — кеңестік және қазақстандық ақын, Қазақстанның Халық жазушысы, Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегері, қоғам қайраткері.

## Өмірбаяны
Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогика институты (қазіргі Ұлттық педагогика университеті) филология факультетінде оқыған. 1968–2002 жылдары Радио мен телевидениеде, әр түрлі газет-журналда, шығармашылық ұйымдарда қызмет атқарған. Қазақстан Жазушылар Одағында екінші хатшы болды, 2003 жылдан «Ақиқат» журналының бас редакторы.

Алғашқы жыр жинағы «Жанымның жас құрағы» деген атпен 1970 жылы жарық көрді. Оннан астам өлең жинақтары жарияланып, оқырмандар мен сыншылардың жоғары бағасын алды. «Абай әлемі» (1995) және «Баба дәстүрдің мұрагері кім: туған әдебиет туралы ойлар» (2001) атты әдеби-сын еңбектерінде қаламгер Абай әлемінің поэтикалық тереңдігін, қазақ мәдениетінің даму сипатын саралап, ақындық психологияның ішкі болмысына баға берді. Қазақ поэзиясының түркілер кезеңінен қалыптасқан романтикалық-реалистік өршіл сарынын өзіндік көркемдік шешім аясында жаңашыл туындыларымен байытты. «Көк түріктер сарыны» атты жинағында (2002) замана зары мен бүгінгі күн мәселелері ежелгі түркі жырлары үлгісінде айтылған, ақын көне түрге жаңа мазмұн сыйдырған. Пішін ұтымдылығынан гөрі ой ұшқырлығына көбірек иек артатын ол өлеңдерінде ерекше еркіндікті аңсайды, көне түркілердің ірілігін сағынады, рухани тоғышарлықты, ұсақталуды мінейді.

Ғасырлар қойнауында елеусіз қалған ерлік рухын жаниды. Жауға деген өктемдік «Қуат жырында», «Асқанның орманын отындай өртедім. Тасқанның көлдерін астаудай төңкердім» деп беріліп, батырлар айбарын асқақтата түседі. Оның «Махамбет рухының монологы», «Күлтегін», «Тоныкөк» дастандары — ұлттық бояуы қанық, күрескер, қайсар әрі мұңшыл романтик. болмысты толықтай танытқан поэтикалық қуатты шығармалар. Ол украин, өзбек тілдерінен Валерий Гужва, Эркин Вахидов өлеңдерін тәржімалады. Медетбекке «Тағдырлы жылдар жырлары» жинағы үшін ҚР-ның Мемлкеттік сыйлығы берілді (2000).

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Мәті

**Мәті** (шамамен 1627 — 1711) — би. Шыққан тегі Кіші жүздің керейт руынан. Тәуке ханның кезінде шешендік өнерімен, әділ төрелігімен көзге түсіп, кейінірек Әбілқайыр сұлтанның кеңесшісі болған. Тоқсан ауыз сөздің түйінін тобықтай түйіп, тура айтатын Мәтібидің шешендігі жөнінде халық арасында “Сөздің мәтінін мәтелдеп, Мәті бидей айтсаңшы” деген сөз тараған. Ә.Кекілбаевтың “Үркер” романында, М.Есламғалиұлының “Әйтеке би” кітабында Мәті туралы мәліметтер берілген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Медеу шатқалы

**Медеу шатқалы** (қонысы), Іле Алатауының солтүстік баурайында Кіші Алматы өзені аңғарында, теңіз деңгейінен 1520 — 1750 м биіктікте. 

Оны Кімасар тау сілемі қоршап жатыр. Шығысы Қабырғатаумен, оңтүстік-батысы Құмбелмен, оңтүстігі Медеу спорт кешені шектеседі. Медеу шатқалы арқылы Мыңжылқы қонысына баратын автомобиль жолы өтеді. Орманды-дала және таулы-орманды географиялық жағдайына байланысты мұнда ерекше таулы климат қалыптасқан. Ауаның жылдық орташа мөлшері қаңтарда — 4,3 °С, шілдеде 18,1°С. 1400 метрден жоғарыға қарай әр 100 м сайын ауаның жылдық орташа температурасы 0,66 °С-қа төмендеп отырады. Темп-раның теріс (минус) кезеңі 5 — 7 айға созылады. Аязсыз кезеңнің ұзақтығы 151 күн, атмосфералық қысым 610 — 630 мм, ауаның жылдық орташа ылғалдылығы 50 — 55%, жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 843 мм. Кіші Алматы өзенінің жылдық орташа температурасы 5,10С. Шатқалдың 21 мың га жерін орман алқабы алып жатыр. Онда терек, Тянь-Шань шыршасы, долана, шетен, қайың, тағы басқа өседі. 

Медеу шатқалы Алматы қаласы тұрғындарының демалыс аймағы саналады және оның туристік маңызы зор. Шатқалда дүние жүзіне белгілі Медеу спорт кешені, тағы басқа әлеуметтік инфрақұрылымдар орналасқан. 1972 ж. сел тасқынына қарсы Медеу бөгеті салынған.

## Дереккөздер


Санат:Іле Алатауы
Санат:Алматы географиясы
Санат:Қазақстан шатқалдары
Үшбұрыш медианасы

**Медиана** (лат. medіana — орта) — геометрияда үшбұрыштың бір төбесін оған қарсы қабырғасының ортасымен қосатын кесінді. Үшбұрыштың үш медианасы бір нүктеде қиылысады, оны кейде үшбұрыштың ауырлық центрі деп те атайды, өйткені біртекті үшбұрышты пластинканың ауырлық центрі (сондай-ақ үшбұрыштың төбелерінде орналасқан үш бірдей масса жүйесінің ауырлық центрі де) осы нүктеде жатады.

*Теорема:*
 Үшбұрыштың медианалары бір нүктеде қиылысады, және сол нүкте оны төбесінен бастап  2:1 қатынасында бөледі. 

*Дәлелдеуі:* Кез-келген АВС үшбұрышы қарастырылады. Оның АА1 және ВВ1 медианаларының қиылысу нүктесі  О деп белгіленіп, үшбұрыштың  А1В1  орта сызығы жүргізілді, себебі А1В1 үшбұрыштың 2 қабырғасының ортасы арқылы өтеді *(18- сурет қара)*. 
 
Сойтіп,  А1В1 мен АВ параллель, және ВВ1 қиюшы түзу бойынша  3 және 4 - айқас бұрыштар тең, ал АА1 қиюшы түзу бойынша 1 және 2 - айқас бұрыштары тең . Осылайша АОВ және А1ОВ1 үшбұрыштары ─ бұрыш бойынша ұқсас үшбұрыштар, яғни олардың қабырғалары проапорционал:  АО : А1О = ВО : В1О= АВ : А1В1.
Алайда, АВ = 2А1В1, сондықтан  АО = 2А1О және  ВО = 2В1О.  Осылайша, қиылысу О нүктесі АА1 және ВВ1 медианаларын төбесінен бастап 2:1 қатынасында бөледі. ВВ1 және СС1 медианаларының қиылысу нүктесі олардың әрқайсын төбесінен бастап 2:1 қатынасында бөлетіні және осы нүкте О нүктесімен сәйкес келетіні, яғни беттесетіні ұқсас түрде дәлелденеді. 
Сонымен, үшбұрыштың барлық 3 медианалары бір нүктеде қиылысады, және сол нүкте оны төбесінен бастап  2:1 қатынаста бөледі. 

## Дереккөздер


Санат:Үшбұрыш орталықтары
Медиевистика

**Медиевистика** (латынша medіus — орта және aevum — ғасыр, дәуір) — Еуропаның орта ғасырлар тарихын зерттейтін ғылым саласы. Кезеңдерге бөлудің тарихнамада қабылданған жүйесіне сәйкес 5 — 17 ғ-лардағы Еуропа елдерінің тарихын қамтиды. Еуропадағы орта ғасырлар тарихы Рим империясының құлауынан (476) бастап, Англиядағы буржазиялық революцияның (1640) басталуымен аяқталады. Медиевистика Еуропадағы феодалдық қоғамның пайда болу, даму және ыдырау кезеңдерін зерттейді.

## Дереккөздер
Медине

**Медине**, *Мәдина* ( — мәдинәт ән-нәби-пайғамбар қаласы) — мұсылмандардың қасиетті қаласы. Сауд Арабиясындағы Иасриб қаласы 622 ж. Мұхаммед пайғамбар (ғ.с.) көшіп барғаннан кейін Медине деп аталды. Қаланы ансарлар аталған (қолдаушылар) аус және хазраж тайпалары мекендеген. Олар Меккеден қоныс аударған мұсылмандарға көмек көрсетіп, Мұхаммедтің (ғ.с) пайғамбарлығын мойындап, алғашқылардың бірі болып ислам дінін қабылдады. Мұнда алғашқы мешіт салынды, Құран Кәрім аяттарының біршамасы осында түсірілді. Мединеде алғашқы жұма намазы оқылып, жалпы мұсылмандарға парыз етілді, исламдағы дәрет алу, намаз, ораза, азан, тағыда басқа парыз болған әдет-ғұрыптардың орындалу дәстүрі бекіді. Медине қаласында мұсылмандар қауымы (үмбет) нығайып, қалыптасты. Оның бір көрінісі мединелік кезеңде мұсылмандар Бадр шайқасында жеңіске жетті. Сондай-ақ 625 ж. меккеліктер Медине қаласына жақын келіп, Ухуд тауының түбінде шайқасты. Мұсылмандар үлкен шығынға ұшырағанымен, меккеліктер жеңіліп, кері шегінді. Келесі жылы болған Мединеге шабуыл да қоныс орнының шебінде тойтарылды. Мединеде Мұхаммед пайғамбар (ғ.с.) жерленген. Мұнда қажылық парызын орындаған мұсылмандар зиярат етеді. Медине алғашқыда тас қорғанмен қоршалған, төрт қақпасы бар бекіністі қала болды. 632 — 656 ж. Араб халифатының астанасы, 10 ғасырдан Мысырда билік құрған әулеттерге тәуелді, ал түріктер Мысырды жаулап алғаннан кейін (1517) және 1919 жылға дейін Осман империясының құрамында болды. 1919 — 1924 ж. Хиджаз корольдігінің, 1924 жылдан Сауд Арабиясының құрамына кірді. Қала орталығындағы Мұхаммед пайғамбар (ғ.с.) үйінің орнына 656 ж. үлкен мешіт салынған (бірнеше рет қайта салынды, қазіргі нұсқасы 1853 — 1854 жылдары тұрғызылған). 
[thumb|310px|[Мұхаммед пайғамбар мешіті]]

## Дереккөздер

Санат:Ислам
Санат:Сауд Арабиясы қалалары
Санат:Медине
Санат:Қажылық
Георгий Цараевич Медоев

**Георгий Цараевич Медоев** (30.6.1901, Ресей, Солтүстік Осетия Республикасы, Дигора қаласы — 23.11.1991, Алматы) — геолог, профессор (1967), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының корресспондет мүшесі (1962). Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1961). Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) кен институтын бітірген (1930). 1930 — 1935 ж. Қазақ геоллогиялық тресінде, Семей геологиялқ-барлау техникумында, 1936 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақ политехникалық инсититутында (қазіргі ҚазҰТУ) және Қазақстан ҰА-ның Геология инсититутында қызмет атқарған. Негізгі ғылыми еңбектері Қазақстанның геологиясы мен геоморфологиясын, тектоникасын, вулканизмдерді, соның ішінде, Қарағанды көмір алабының геологиялық құрылысын зерттеу мәселелеріне арналған. Қ.Сәтбаев, тағыда басқа ғалымдармен бірге Орталық Қазақстанның металлогения картасын жасауға қатысқан. КСРО Мемлекеттік сыйлығы (1948) мен Лениндік сыйлық (1958), лауреаты. “Құрмет белгісі” орденімен және медальдармен марапатталған.
	
## Дереккөздер


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1901 жылы туғандар
Санат:1991 жылы қайтыс болғандар
Мейендорф Егор Казимирович

**Егор Казимирович Мейендорф** (1794 – 1863) – саяхатшы, геолог, Ресей армиясы Бас штабының капитаны. А.Ф. Негридің (1820 – 21) дипломатиялық миссиясының құрамында Бұхар хандығына барды. 1826 жылы осы сапары туралы жазған шығармасы «Орыс елшілерінің Орынбордан Бұхарға саяхатының қысқаша жазбалары» деген атпен француз тілінде Парижде жарық көрді. кітап төрт тараудан тұрады. Оның алғашқы тарауы қазақ даласы арқылы өткен сапарға арналған. Автор қазақтар жөнінде, олардың дәстүрі, көші-қоны, тұрмыс-салты, аңшылығы, халық әндерінің үлгілері туралы көптеген этнографиялық мәліметтер берген және қазақ қоғамындағы әйелдер орны, билер мен сұлтандардың басқару мәселелері жөнінде де айтып өткен. Кітабының кейбір тарауы «Северный архив» (1822), «Мануфактура и торговля» (1832) журналдарында жарияланды. 
## Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Мейірман Ғалиолла Төлендіұлы

**Мейірман Ғалиолла Төлендіұлы**(1946 ж.т.) – а. ш. ғыл. докт. (1991), проф. (1996), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының акад. (2003). Жоңышқа дақылы селекциясының теор. негіздерін жасап, осы дақылдың жаңа сорттарын шығарған.
Мектеп-Коммуна

**Мектеп-Коммуна** — оқу-тәрбие орны. РКФСР-де педагогикалық және еңбек мектептерінің тәжірибелік мәселелерін жүзеге асыру мақсатында 1918 жылдан құрыла бастады. Мектеп-коммуналардың негізгі міндеті балалардың дене және ақыл-ой дамуына жағдай жасап, оларға бастауыш білім берумен бірге, еңбек дағдыларын қалыптастыру болды. Мектеп-коммуналар 1-басқышты (оқу мерзімі — 4 — 7 жыл) және 2-басқышты (оқу мерзімі — 9 жыл) болып екіге бөлінді. Олардың жандарынан интернаттар ашылды. 1926 жылы ҚазКСР Халкомкеңесі мектептегі оқу-тәрбие жұмысын реттеп отыратын “Қазақ мектеп-коммуналарының жарғысын” бекітті. Қазақ мектеп-коммуналарына жер телімдері, Ауыл шаруашылық құрал-саймандары, мал бөлінді. Алғашқы жеті жылдық тәжірибелік мектеп-коммунасы 1919 жылы Орынборда ашылды. 1928 жылы мектеп-коммуна Семейде құрылды. 1925 — 26 жылы республикада 37 мектеп-коммуна жұмыс істеп, оларда 4510 адам оқыды. Кейін мектеп-коммуна жалпы білім беретін мектептерге айналды.

## Дереккөздер</span>


Санат:Білім
Әліхан Торғауытұлы Мелдебеков

**Әліхан Торғауыттегі Мелдебеков** (24.3.1948 жылы туған, Түркістан облысы Бәйдібек ауданы) — Ауыл шаруашылық ғылым докторы (1991), професcор (1994), ҚР ӨҰА-ның академигі (2003). 

Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.

Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық унилерситетін) бітірген (1970). 1973-2003 жылы Қазақтың мал шаруашылық технологиялық ғылыми-зертханалық институтында директор (1993-2003), 2003 жылдан Зоология институтынның директоры ұлы еңбектері, негізінен  ірі қарамалдың етті бағыттағы тұқымдарының өсіп-өнуіне және одан алынатын өнімді көбейту жолдарын қарастыруға бағытталған. Сонымен қатар жайылымды тиімді пайдалануды, күнделікті қолданылатын тәуліктік азықтандыру мөлшері мен құрамының бірқалыптылығын, малды жеңіл құралымдардан жасалған қораларда ұстау тәсілдері мен тиімділігін анықтады. Мелдебековтің ұсынысымен су жылуымен дайындалған, жан-жақты ғылыми тұрғыдан сараланған тәуліктік азық құрамымен малдарды бордақылау республиканың көптеген аймақтарында іске асырылды. Ол — “Жетісу” етті ірі қара тұқымын шығарушылардың бірі. 190-нан астам ғылыми еңбектің авторы, өндіріске экономикалық жағынан тиімді 15 ғылыми ұсыныс енгізген.

## Дереккөздер</span>

 

Санат:1948 жылы туғандар
Меликов Эдуард Георгиевич

**Меликов Эдуард Георгиевич** (19.2.1923 жылы туған, Ресей, Кисловодск қаласы) — архитектор. Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген архитекторы (1969). 1951 жылы Әзірбайжан политехнилық институтын бітірген. 1951 — 1955 жылы Қарағанды облысының атқару комитетінің құрылыс және архитектура істері жөніндегі бөлімінің қызметкері, 1955 жылдан  осы бөлімнің бастығы болып тағайындалды. Меликов Теміртау қалалық Кеңес үйі (1952), Ақтас ауылындағы Кеншілер мәдениет сарайы (1954) жобаларының авторы, Қарағанды қаласына арнап жасаған архиектура жобасы үшін Қазақ КСР-інің Мемлекеттік сыйлығына ие болды (1978). Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Мелиоранский Платон Михайлович

**Мелиоранский Платон Михайлович** (30.11.1868, Санкт-Петербург — 29.5. 1906, сонда) — түркітанушы, Санкт-Петербург университетінің проффессоры, В.В. Радловтың шәкірті. Санкт-Петербург университеті шығыстану факултетінің араб, парсы-татар тілдері бөлімін бітірген (1893). Ұлы-зерттеуші еңбектері түркі тілдерінің тарихы мен көне ескерткіштерін және ауыз әдебиеті үлгілерін тілдік тұрғыдан талдауға арналды. 1980 жылы Орынбор мен Торғай облысы қазақтарының тілі мен ауыз әдебиетін зерттеп “Қазақ мақалдары мен жұмбақтары” (1898) және екі бөлімнен тұратын “Қазақ-қырғыз тілінің қысқаша грамматикасы” (1894, 1897) еңбектерін жазды. Қазақ тілінің грамматикасына арналған еңбектің екінші “Синтаксис” бөлімі француз тіліне аударылды (1921). 1904 жылы Ш.Уәлиханов жазып алған “Едіге” жырының нұсқасына жасаған текстолдық талдау еңбегі Санкт-Петербург қаласында жарық көрді. Оның тағы бір зер салған мәселесі түркі тілдерінің салыстырмалы-тарихи грамматикасын жасау ісі болды. Осы ретте ол тарихи-этнографиялық, лингвистиктік түсінік бере отырып, оннан астам ескерткіштің мәтінін жариялады. Ол көне Орхон жазуларының мәтінін аударып, оларға лингвистиктік тұрғыдан талдау жасады. Мелиоранскийдің қатысуымен Орталық Азия  тарихы  жөніндегі “Шайбанинама” еңбегі жарық көрді (1908). Мелиоранский түркітанушылар арасындағы алғашқы лингвист-ғалым болды және еңбектерін қазақ тілі материалдары негізінде жазды. Сонымен қатар “бұратана халықтарға” қатысты Ресейдің миссионерлік саясатына қолдау көрсетіп, миссионерлік іс-әрекеттерге белсене араласты.
## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Мелодия

**Мелодия** ( – ән, әуен) – белгілі бір көркем ойды бейнелейтін, ырғағы мен ладтық-интонациялық жағынан жүйеге келтірілген дыбыстар тізбегі.

## Дереккөздер

Санат:Музыка теориясы
Мектеп

thumb|right|250px|Оқушы формасы (Пәкістан)
[thumb|right|250px|Ауыл мектебінде (Батыс Суматра, [Индонезия)]]
**Мектеп** — жас ұрпаққа білім мен тәрбие беретін мекеме, білім беру жүйесінің негізгі буыны. Басты нысаны – балаға сапалы білім беру. Оны мұғалім атқарады.

## Мектептердің түрлері:
1) білім беру сипатына қарай: жалпы білім беретін және кәсіптік;

2) берілетін білім көлеміне қарай: бастауыш, орта, жоғары;

3) балаларды жынысына қарай бөліп оқытатын мектептер;

4) оқытудың тілдік нысанына қарай:
:: а) ұлт мектебі;
:: ә) Қазақ тілді мектеп, аралас тілді мектеп;
:: б) дінге қатысына қарай: діни зайырлы;
:: в) меншік түріне қарай: мемлекеттік, қоғамдық және жеке меншік (ақылы) мектептер болып сараланады; қара Қазақстан (оқу-ағарту жүйесі).

## КСРО-дағы мектептер

1918 жылы шіркеуді мемлекеттен, мектепті шіркеуден бөлу туралы декрет зайырлы білім беру принципін енгізді. Ресей тарихында алғаш рет 1930 жылы жалпыға бірдей міндетті тегін білім беру принципі енгізілді. Халықтың басым көпшілігінің сауатсыздығын жою үшін (ел бойынша орта есеппен 1897 жылы сауатсыздардың кемінде 2/3 бөлігі) 1930 жылдарға дейін КСРО халық ағарту жүйесінде сауат ашу мектептері жұмыс істеді.
КСРО-да халықтың барлық топтарын қамтитын жалпы білім беретін мектептер жүйесі құрылды. Орта жалпы білім беретін мектептер, жұмысшы жастар мектептері (кешкі мектептер, жұмысшы жастар мектептері) болды.
1943 жылы КСРО-да Мәскеуде, Ленинградта, одақтас республикалардың астаналарында, облыс және облыс орталықтарында және бірқатар ірі өнеркәсіп орталықтарында жеті жылдық және орта мектептерде ұлдар мен қыздарды бөлек оқыту енгізілді. 1954 жылға дейін шықты.
Мектептерде лениндік кабинеттер, балалар мен жасөспірімдер ұйымдарының бастауыш ұяшықтары: төменгі сыныптар үшін Октябрь жұлдыздары, 4-7 сыныптар үшін пионер отрядтары, ал жоғары сыныптарда комсомол ұйымдары болды. Жылдар бойы кесіндісі өзгеріп тұратын стандартты мектеп формасы болды.
Кеңестік жылдар мен қазіргі посткеңестік кеңістікте кеңес мектебінің әлемдегі ең үздік деген стереотипі кең тараған болатын.

## Жалпы білім беретін мектеп
**Жалпы білім беретін мектеп** - әрқайсысы дербес қызмет жасай алатын үш деңгейден тұрады: бастауыш, негізгі орта және жоғарғы деңгейден тұратын, негізгі және қосымша білім беру бағдарламаларын жүзеге асыратын, орта, жалпы білім беретін оқу орны.

## Жеке меншік мектеп
**Жеке меншік мектеп** - бұл жеке ұйым, қаржыландыратын мектеп.

## Дереккөздер

Санат:Білім
Санат:Оқу орындары
Мельхиор

thumb|200px|right|Бес швейцарлық франк
**Мельхиор** (нем. Melchіor, франц. maіllechort) — осы қорытпаның өнертапқыштары  Майо (Maіllot) және Шорье (Chorіer) — есімдерінен] — мыстың никельмен (5 — 30%) кейде темір (0,8%) мен марганец (1%) қосылған қорытпасы; мыс-никельді қорытпаларға жатады. Мельхиордің механикалық қасиеттері, жылу және электрөткізгіштігі жоғары, тұщы және мұхит суларында коррозияға (жемірілуге), тотығуға өте төзімді, суықтай және ыстықтай жақсы өңделеді. Минералды қышқылдарда, әсіресе, азот қышқылында (НNO3) тез, ал органик. қышқылдарда, сілтілерде және аммиак ерітінділерінде баяу жеміріледі. Мельхиор құрамында кремний көбейген сайын, оның пластик. қасиеттері төмендейді, күкірт, висмут және қорғасын қорытпаны қысыммен өңдеу кезінде бұзылуына себепші болады; көміртегі мельхиордың морттығын жоғарылатады; фосфор мен кадмий қорытпасының механикалық және технологиялық қасиеттерін төмендетеді. Мельхиордың жартылай өңделген өнімдері: таспалар, металл шыбықтар, құбырлар, дайындамалар жасауда пайдаланылады. МНЖМц 30-0,8-1 маркалы мельхиорды кеме жасауда және конденсаторлы құбырлар жасауда, ал МН19 маркалы мельхиорды электрвакуумдық химиялық машина жасау өнеркәсібінде, ыдыс, металлақша, медицина құралдарын жасауға пайдаланады.

## Дереккөздер</span>


Санат:Никель қорытпалары
Санат:Мыс қорытпалары
Санат:Тиын металдары мен қорытпалары
Мембрана

**Мембрана**( — жарғақша) — 
# серпімділік теориясында — контур бойымен бекітілген өте жұқа  пленка. Оның перпендикуляр беттегі серпімділік модулының бағыты нөлге тең. 
# техникада — жұқа пленка немесе пластинка (әдетте контур бойына бекітілген). Мембрана микрофондарда, манометрлерде, гидравлик. релелерде, тағы басқа пайдаланылады; 
# биологияда — жасуша мембранасы; 
# бірқатар музыкалық аспаптардағы (барабан, бубен, литавра, тағы басқа) дыбыс көзі: резонаторға керілген көн, синтетикалық пленка, тағы басқа.
# бүгілуі қалындығынан 5 есе және одан да артық болатын жұқа иілгіш пластина
әдетте электрлі және механикалық
тербелісіне және керісінше өзгерту үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Айрық беттер
Мемлекетаралық Экономикалық Одақтар

**Мемлекетаралық Экономикалық Одақтар** - әлеуметтік- экономикалық, аумақтық қажеттіліктерге байланысты немесе аймақтық нарықты қалыптастыру, біртұтас экономикалық кеңістік қалыптастыру үшін, кей жағдайларды басқа экономикалық одақтардан қорғану мақсатында құрылады. Мұндай одаққа кірген мемлекеттер сыртқы сауда, өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы, ғылыми-техникалық прогресс, валюта, қоршаған ортаны қорғау салаларында, аймақтық саясатта бірыңғай шаралар жүйесін жүзеге асырады. Бұл тәріздес одақтар интеграцияға кеңінен жол ашады. 

Сурет:SCO logo.jpg|Шанхай ынтымақтастық ұйымы
Сурет:RR5111-0198R.png|Еуразия экономикалық одағы

Дүниежүзінде мұндай одақтар XX ғасырда кең өріс алды. Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алғаннан бері бірнеше мемлекетаралық экономикалық одақтарға мүше: Кедендік Одақ (1995), Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы (2001), Еуразия Экономикалық Одағы (2002), Орталық Азиялық Ынтымақтастық Ұйымы (2004).

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Мемлекеттік аумақ

**Мемлекеттік аумақ** – жер шарының белгілі бір мемлекеттің иелігіндегі бөлігі. 

Мемлекеттік шекараны білдіретін меже ішіндегі әуе кеңістігі мен жер қойнауы, су түбі де сол мемлекеттің аумағына кіреді. Осы кеңістікке тұтастай мемлекеттің билігі жүреді, оған өзге күштердің рұқсатсыз кіруіне мемлекет тыйым салып, өзге мемлекеттерден қорғайды. Сондай-ақ мемлекеттік аумақ - мемлекеттің бес белгісінің бірі, яғни мемлекет болуы үшін оның тәуелсіздігі, билеуші органдары мен әскері, алым- салық жүйесі, құқық жүйесі, сондай-ақ өз аумағы болуы керек. Халықаралық құқық бойынша өзге мемлекет аумағына ешбір мемлекеттің қол сұғуға хақысы жоқ. Мемлекеттер арасындағы соғыс та, негізінен, осы жер үшін таластан туындайды. Сол себепті өз аумағын қорғау - кез келген мемлекеттің басты міндеті. ҚР Конституциясына сәйкес, Қазақстан аумағын қорғау - Республиканың әрбір азаматының қасиетті борышы әрі парызы.

## Дереккөздер


Санат:Жер құқығы
Мемлекеттік Банк

**Мемлекеттік Банк**- мемлекет құратын және әдетте, мемлекет пен мемлекеттік органдардың бюджеттеріне қызмет көрсететін, мемлекеттік бағдарламаларды қаржыландыратын және тиісті мемлекеттік ұйымдардың тапсырмасымен түрлі банк операцияларын орындайтын банк. Кейбір мемлекеттерде — бұл орталық немесе ұлттық банкілер.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Мемлекеттік Егемендік Туралы Декларация

**Қазақ КСР Мемлекеттік егемендік туралы декларация** — Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 1990 жылы 25 қазандағы қабылдаған тарихи және саяси маңызы бар құжат. Бұл құжатта Қазақстан “халықаралық қатынастардың дербес субъектісі болуға, сыртқы саясатты өз мүделлеріне сай белгілеуге, халықаралық ұйымдардың қызметіне қатысуға құқығы бар” егемен мемлекет деп жарияланды.

## Не жөнінде
Декларацияда Қазақ КСР-інің мемлекеттік егемендігі жарияланып, елдің саяси-құқықтық тәуелсіздігінің бағдарламасы баяндалды. Ел аумағының тұтастығы, оған қол сұғылмайтындығы, қазақ халқының және Қазақстандағы басқа да этнос өкілдерінің төл мәдениетін, дәстүрін, тілін қайта түлету мен дамыту, ұлттық қадір-қасиетті нығайту мемлекеттің аса маңызды міндеттерінің бірі ретінде айтылды. Конституциялық құрылысқа қарсы жасалатын кез келген күштеу әрекеттері, оның аумағының тұтастығын бұзуға шақыратын, ұлт араздығын қоздыратын жария-ұрандардың заң бойынша жазаланатыны ескертілді. Республиканың саяси, экономикалық, әлеуметтік, ұлттық-мәдени құрылысына, оның әкімшілік-аумақтық құрылысына байланысты мәселелер ешкімнің араласуынсыз дербес шешілетіні жарияланды. 

Президент  —  Республиканың басшысы, ең жоғарғы әкімшілік-атқарушылық биліктің иесі ретінде танылды. Жер, оның қойнауы, су, әуе кеңістігі, өсімдіктер мен хайуанаттар дүниесі, басқа да табиғи ресурстар, халықтың мәдени және тарихи қазыналары, бүкіл экономикалық, ғылыми-техникалық әлеует Республика егемендігінің негізін құрай отырып, оның ерекше меншігінде болатыны көрсетілді. 

Декларацияда: *"Қазақ КСР-і Республика үлесіне сәйкес жалпыодақтық мүліктегі, оның ішінде алмас, валюта қорлары мен алтын қорындағы өз үлесіне құқылы, республика аумағында ядролық қарудың сыналуына, жаппай қырып-жоятын қарудың өзге түрлері (химиялық, бактериологиялық, биологиялық және т.б.) үшін сынақ полигондарын салуға және олардың жұмыс істеуіне тыйым салынады"* деп жазылды. 
"Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі мен Президентке бағынатын, солардың бақылауында болатын өз ішкі әскерлерін, мемлекеттік қауіпсіздік және ішкі істер органдарын ұстауға Қазақ КСР-нің құқы бар" делінді. 

## Нәтиже
Декларациядағы бағдарлама негізінде 1991 жылы 16 желтоқсанда *"Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Тәуелсіздігі туралы"* Конституциялық Заң қабылданды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан саясаты
Санат:КСРО ыдырауы