open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шахрух Би

**Шахрух Би**, Шахрух хан, Шахрух бек (шамамен 1691 — 1723) — Қоқан хандығының негізін салушы. 

17 ғасырдың соңында Бұхар хандығындағы ішкі тартыстар орталық өкімет билігін әлсіретті. Хандық құрамына енген аумақтарда дербестікке ұмтылу күшейіп кетті. 18 ғасырдың бас кезінде Ферғана Бұхар хандығынан өз тәуелсіздігін жеңіп алды. Ферғананы бастапқыда (1709 жылға дейін) Шадақ қожалары, кейіннен мың (ақ боғра) әулетінен шыққан хандар билей бастады. Бұл әулеттің негізін салушы Шахрух Би Чуст қаласындағы Шадақ қожаларының билігін құлатып, 1710 жылдан бастап Ферғана аймағының тәуелсіз билеушісіне айналды. Шахрух Би құрған ұлыс алғашында “Ферғана хандығы” деп аталды. Бұл хандық Шахрух Бидің үлкен ұлы Мұхаммед Рахым бидің 1721 — 1740 жылдары тұсынан бастап күшейе бастады. Қ

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:Тарих
Аденоид

**Аденоид** () — көмекей безінің шамадан тыс
ұлғаюы (гипертрофия).
Аденоидтер әдетте 3 жастан 10 жасқа дейінгі бадал ард ан байқалады, сонымен бірге
өмір сүруінің алғашқы жылында, сондай-ақ
жыныстық жетілу кезеңінен кейін де болуы
мүмкін. Мұрын мен көмекей талаурауын
туғызатын жұқпалы аурулар (шешек, көкжөтел, дифтерия, қызамық, тұмау және т. б.),
сондай-ақ жоғарғы тыныс жолдарының күшті қабынып ауруы аденоидтердің пайда
болуына әкеліп соғады.

Аденоидтерге шалдыққанда мұрьшнан тыныс
алу оқтын-оқтын немесе ұдайы қи ы нд айды,
мұрыннан су ағуы күшейеді, кейде ол
көмекейге ағып кетеді. Балалар аузын ашып
ұйықтайды, қорылдайды, ұйқысы бұзылады,
кейде демі жетпей булығып қалады. Аденоидтер күшейгенде баланың даусы көмескіленеді: дауыс күңгірттен, олар дауыссыз
«м» және «н» әріптерін «б» және «д» әріптерінше айтады. Кейде, әсіресе тұмау асқынғанда, аденоидтер құлақ естуінің нашарлауымен ұштасады. Құлақ есту інің оқтыноқтын нашарлауы, селқостық пен асқа тәбеті
шаппаушылық балалардың ұмытшақ, зейінсіз
болуына әкеліп соғады да, мұның өзі кейде
ақыл-ой жетілуінің бөгелуіне себепші болады.
Жас шағында аденоидгерге ұшыраған балалардың ұзақ уақыт тілі шықпайды: мектеп
оқушыларының сабаққа үлгеруі нашарлайды.
Баланың ұдайы аузымен дем алуы салдарынан оның жағы салбырап, мұрын-ерін қыртыстары тегістеліп кетеді, тіс құрылымы
бұзылады (жоғары тістері төменгілерінен
едәуір алға шығыңқы болады), бет әлпеті
өзгереді. Ересек балалардың бас ауруы байқалады, кейде рефлекторлық асқынулар болады — түнде қуығының несеп үстамауы,
тұншығып бастырылуы және т. б. кездеседі.
Мұрыннан әрең тыныс алудың ұзаққа созылуы кеуде сүйегінің дұрыс дамымауына
(«құс төс»), асқазан-ішек жүйесі мүшелерінің оңды жұмыс істемеуіне (асқа тәбеті
шаппауы, қайта-қайта лоқсу, ұлы дәретінің
қатуы немесе іш өтуі), қан азаюына және
оттегі жетіспеуінен жүдеуіне («аденоидтік
арықтау») әкеліп соғуы мүмкін.

Емдеу үшін операция жасалады. Операциядан кейін бала 5—7 күн ерекше күтімге
алуды керек етеді: ыстық тамақ, сол сияқты
қатты (нан қабықтары, кепкен нан), қышқыл тағам (ашы, тұзды, қышқыл) және шоколад бермеу керек; асыр сап ойнауға және
күн көзінде жүруге болмайды. Бала жатқан
бөлме ішін жақсы желдетіп, еденді дымқылдан сүртіп тұру керек. Аденоидтердің алдыналу үшін жоғарғы тыныс жолдарының ауруын дер кезінде емдеу, ал мұрыннан тыныс
алудың қиындауы ұзаққа созылған жағдайда — оториноларинголог-дәрігермен кеңесу
қажет.

## Дереккөздер


Санат:Лимфа жүйесі

Санат:Ауыз қуысындағы аурулар
Шахта көлігі

**Шахта көлігі** - шахтаның жұмысшыларды, қазылып алынған кенді және басқа заттарды (бекітпе, қопарғыш заттар, құрал-жабдықтар, машиналар, т.б.) тасымалдауға арналған. Оның жер асты және жер үсті түрлері бар. Шахтаның жер асты көлігі қазылып алынған кенді забой арқылы штрекке жеткізеді. Содан кейін пайдалы қазынды скип көмегімен шахта оқпаны арқылы жер бетіне шығарылады. Шахта көлігінің жер үсті түрі шығарылған кенді байыту фабрикасына, металлургиялық зауытқа, темір жол станциясына тасымалдайды. Шахта көлігінің үздіксіз және үздікті әрекетті түрлері бар. Оның үздіксіз әрекетті түріне конвейер, гидрокөлік, пневмокөлік, т.б. жатады. Ал үздікті әрекетті Шахта көліші релісті және реліссіз болып ажыратылады. Мұның алғашқы түріне темір жолмен қозғалатын локомотив, электровоз, болат арқанмен сүйретілетін вагонетка, т.б. жатады. Релісті Шахта көлігінде тар табанды (ені 600, 700, 750, 900 мм) т. ж. пайдаланылады. Реліссіз Шахта көлігіне дизеловоз, электр машинасы, т.б. жатады. Шахта көлігі оқпан маңындағы қазбалармен тығыз байланыста болады. Бұл қазбалар арқылы кенмен толтырылған вагонеткалар кен көтергіш оқпанға жіберіледі, ал бос вагонеткалар забойға қайтарылып отырылады.

## Сілтемелер
* Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.

Санат:Транспорт
Санат: Геология
Шахталық пеш

**Шахталық пеш** — жұмыстық кеңістігі дөңгелек не тік бұрышты биік шахта түрінде жасалған өнеркәсіптік пеш. Өңделетін материал (шихта) Шахталық пештің үстіңгі жағынан салынады, ал дайын өнім төменгі бөлігінен алынады. Отынның жануынан бөлінген газ тектес заттар пешке салынған материалға қарама-қарсы үрленеді. Шахталық пеш негізінен кенді қорытып металл алу (ватержакетті пеш, домна пеші), металды балқыту (вагранка), отқа төзімді шикізатты күйдіру үшін пайдаланылады. Сондай-ақ металл бұйымдарды термиялық өңдеу үшін электрлік шахталық пеш қолданылады. Шахталық пеш — үздіксіз жұмыс істейтін қондырғы; дайын өнім алынған сайын пешке шихта салынып отырылады.

## Дереккөздер

Санат:Металлургиялық пештер
Шахталық таспа

**Шахталық таспа** — жер астындағы кен қазбаларының арасын өлшеуге және геодезиялық-маркшейдерлік жұмыстарда бағыттарды дәл анықтауға арналған аспап. Ол ұзындығы 20 — 50 м (кейде 100 м), ені 15 — 20 мм, қалыңд. 0,3 — 0,4 мм болып, болаттан не инвардан (64% темір, 36% никель қоспасы) жасалады. Шахталық таспада метрлік белгі жабыстырылған жезбен, жарты метрлік белгі тойтарылған шегемен, ал дециметрлік белгі тесіктермен белгіленеді. Шахта таспаның әрбір 20 метрлік ұзындығында қада кигізілетін тесік болады, ол арқылы Шахта таспа жерге бекітіліп қойылады. Шахта таспаның өлшеу дәлдігі жоғары.
## Сілтемелер
* Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.

Санат:Геология
Санат:Аспаптар
Шахта сулары

**Шахта сулары**, жер асты қазбаларына үстіңгі немесе астыңғы су тұтқыш қабаттардан және жер үсті сулары мен су құрғатқыш қазбалардан ағып келеді. Шахта сулары техникаға және тау-кен жұмыстарына, кен сапасына зиянын тигізеді. Тым сулы кен орындарын қазу барысында бөгет қою, алдын ала құрғату, т.б. арнайы шаралар іске асырылады. Шахта сулары механикалық, химиялық және бактериялық ластанған болып келеді. Сол себепті жер үсті суларына Шахта суларын төгу алдында мұқият тазалау жұмыстары жүргізіледі. 
## Сілтемелер
* Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.

Санат: Геология
Санат: Гидрология
Жаратылыс ғажайыптары мен шынайы тамашалар

**[[Аджаиб Әл-Махлукат Уә Ғараиб Әл-Мауджудат]]** (“Жаратылыс ғажайыптары мен шынайы тамашалар”) — Закарийа әл-Казвинидің тарихи-географиялық шығармасы. Шығарма моңғолдар тұсындағы атақты Бағдат билеушісі Ата Мәлік Жувейниге (1226 — 1283 жылдары) арнап жазылған. Шығарманың 1-бөлімінде жер асты және аспан әлемі жөнінде айтылып, араб, сирия күнтізбелері, жылнамалар берілген. 2-бөлімінде 7 климатқа бөлінген жер бетіндегі ірі өзен-көлдерге сипаттама жасалып, адамдар, өсімдіктер мен жан-жануарлар жөнінде қызықты мәліметтер келтіреді. Шығармада түрлі түркі тайпаларының тұрмыс-тіршілігі, орналасуы жөнінде тарихи-этнографиялық деректер бар.
## Дереккөздер


Санат:Тарихи еңбектер
Шаһ

**Шаһ** немесе **шах** ( – šâh) — Шығыстың кейбір елдеріндегі жоғары билеушінің лауазымы. Тұңғыш рет “Шаһ” термині Сасани мемлекетінде қолданылған. Орта ғасырларда Иран, Хорезм, Дели сұлтандығы секілді мемлекеттерді Шаһ басқарды. Оның билігі шексіз болған. Иранда шаїиншаї (патшалардың патшасы) термині Шаһ үкіметі құлатылғанға дейін (20 ғасыр) мемлекеттің ең жоғары лауазымы ретінде пайдаланылып келді.
## Сілтемелер
* Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.

Санат: Лауазымдар
Санат: Тарих
Шахта Алабы

**Шахта Алабы** — кенді қазып алуға бөлінген кен орнының бір бөлігі. Кен орнының геологиялық құрылымына байланысты Шахта алабаның пішіні де әр түрлі болады. Егер кен орны жалпақ пішінде болса Шахта алабы ұзындығымен және енімен, ал жатысы көлбеу және тіктеу кен орындарында тек ұзындығымен сипатталады. Шахта алабаның ауданына кен орнының ашылу әдісі, қабаттың биіктігі, өнімнің мөлш., кенді ашуға және жер үсті ғимараттарын салуға жұмсалатын қаржы, т.б. әсер етеді. Шахта алабы кен денесінің ұзындық бойы бағытында бірнеше жүздеген метрден километрге, ал құлама бағыты бойынша ондаған метрден бірнеше километрге дейін жетеді.
## Сілтемелер
* Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.

Санат: Геология
Санат: Өндіріс
Аденокарцинома

**Аденокарцинома** немесе **Асқазан қатерлі ісігі** (грекше adēn — без, karkіnōs — рак, adenocarcіnoma — бездік рак) — секрет шығаратын бездердің кілегей қабықшасынан дамитын қатерлі ісік. Ол шырышты қабықтары не бездік тіндері бар ағзаларда дамиды. Аденокарцинома бездік құрылымдары әртүрлі мөлшердегі аса дөрекі пішінді [[призма]] немесе шаршы тәрізді жасушалардан тұрады, протоплазмасы мол және базафильді келеді. Ісік құрамында жасушалардың бөлінуі айқын байқалады, олар азды-көпті шырыш бөледі. Аденокарцинома құрылымына қарай: ацинарлық немесе альволярлық (ісікте ацинарлық құрылымдар басым); тубурлярлық (түтіктік құрылымдар басым); бүрлік-бүрлік немесе еміздіктік (өсінділер басым); шырыштық немесе коллоидтық (жасушалары көп) болып 4 түрге бөлінеді. Аденокарцинома пісіп-жетілуіне байланысты үшке ажыратылады: 
* жоғары дәрежеде жетілген бездік обыр — ісік құрылымы еміздікті, түтікті, ацинусты құрылымдардан тұрады, шырыш бөлмейді;
* орташа дәрежеде жеетілген бездік обыр —солидті құрылымда муцин, коллоид араласқан тіндері бар ісік;
* жетілмеген бездік рак — құрылымында бездік тіндер аз, шырышы мол, [[сақина]] тәрізді жасушалары бар ісік.    Бұлардың ішінде ең қатерлісі — морфологиялық тұрғыдан жетілмеген бездік обыр болып табылады.
Асқазан қатерлі ісігі — ең жиі кездесетін қатерлі ісік. Ол қышқылдығы төмен асқазанның созылмалы қабынуымен (атрофиялық), ойық жарамен, полиптермен ұзақ мезгіл сырқаттанушыларда жиі пайда болады. Ісіктің клиникалық белгілері оның асқазандағы орналасқан жеріне байланысты. Егер ісік асқазанның өңеш бөлімінде орналасса алдымен төстің астыңғы жағында ауырсыну сезімі, ал өңешке тараса, тағамның түйіліп өту белгілері байқалады. Ісік асқазанның ұлтабарға жақын жерінде орналасса, тағамның асқазаннан ішекке өтуінің тежелуіне байланысты науқастың ішінің кебуі, кекіруі, жүрек айнып құсуы, тамаққа тәбеттің болмауы сияқты белгілер болады. А. р. рентгендік, эндоскопиялық, цитологиялық, гистологиялық және ультрадыбыстық тәсілдермен анықталады. А. р-ның І, ІІ, ІІІ даму сатыларында хирургиялық операция (гастроэктомия, резекция) жасалады. ІІ және ІІІ даму сатысындағы науқастарға операциядан кейін 4-5 дүркін химиялық препараттар (фторурацил, адриамицин т.б.) қосындысы беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Асқазан аурулары
Санат:Пульмонология
Шаһид

**Шаһид**, шейіт — дін жолында өзін құрбандыққа шалған, азап шегіп өлген адам. Хадистерде айтылғандай Шаһид өз иманының беріктігін дінсіздерге қарсы соғыста өзін құрбан ету арқылы дәлелдеген. Оған қабірде, барзақ әлемінде өтуге тиіс сынақтарға соқпай, бірден жұмаққа баруға кепілдік берілген, сондықтан оларды жерлер алдында денесін жуудың қажеті жоқ. Шаһидтің жер бетіндегі барлық күнәлары кешіріледі, жұмақта ол Алла дәргәїындағы құрметті орынға ие. Уақыт өте келе өз ажалынан өлмеген мұсылмандардың бәрін Шаһидтер деп санайтын ұғым пайда болды. Ислам атын жамылған, жалаң идеологияның жетегіндегі әсіре діндарлардың кейде қасақана өлімге ұмтылуын, өзге де бейкүнә адамдардың өмірінің қиылуына себепкер болуын Шаһидтікке балау мысалдары бар. Бірақ өзгенің өліміне себепкер болу ғана емес, өзін-өзі өлтірудің өзі ислам тарапынан кешірілмес күнә ретінде айыпталатындықтан шын мәніндегі Шаһид ұғымының мағынасы әлдеқайда терең. Дәстүрлі қазақ қоғамында жоғары адамгершілік құндылықтар үшін елдің тұтастығы, отанының тәуелсіздігі, халқының бостандығы үшін табандылықпен күресіп, ақиқат жолдан таймай, жан пидалықпен дүниеден өткен, осы жолда құрбан болған адамдарды ғана шейіт деп білген.
## Сілтемелер
* Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.

Санат: Ислам
Санат: Фиқһ
Әжәми Нахшывани

**Әжәми ибн Әбубәкір Нахшывани** (),12 ғасырдың 20 жылдары мен 13 ғасырдың басында Нахичевань қаласында өмір сүрген сәулетші, орта ғасырдағы Нахичевань архит. мектебінің өкілі. Кусейир ұлы Юсуф (1162 жылы) пен Момине хатун (1186 жылы) кесенелерін және Нахичевань қ-ндағы порталдары бір-бірімен жалғасқан минареттерді салды. Ғимараттарының монументті, әсем болып келуі әрі құрылысқа сол кездегі жаңа конструкцияны енгізе білу — Аджемидың сәулетшілік өнеріне тән қасиет. Бұл құрылыстарды көркемдеуде ою-өрнектің алуан түрлері мен ашық бояулар бір-бірімен үндестік тапқан. Аджемидің композициялық, сәндеу әдістері Әзербайжанның ғана емес, көршілес елдердің де сәулет өнеріне ықпал етті.
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, I том

Санат:Әзербайжан сәулетшілері
Санат:Мұсылман сәулетшілері
Владимир Александрович Шацков

**Владимир Александрович Шацков** (26 наурыз 1950, Новошахтинск, Ростов облысы, РКФСР) — әскери қайраткер, генерал-майор (1995).

## Өмірбаяны
Орджоникидзе жоғары жалпы командалық әскери училищесін (1971), М.В. Фрунзе атындағы әскери академияны (1985) бітірген. 
Әскери қызметін курсанттар взводы, ротасының командирі (1971 — 1979) болып бастады. 1979 — 1982 жылдары Солтүстік Кавказ әскери округінде мотоатқыштар батальонының командирі, 1985 — 1997 жылдары Орта Азия және Түркістан әскери округтерінде басшылық қызметтерде болды. 1997 — 1999 жылдары ҚР ҚК Бас штабы бастығының орынбасары — шұғыл әрекетті топтың командирі, 1999 — 2000 жылдары армия корпусы командирінің орынбасары, 2000 — 2002 жылдары Шығыс әскери округ әскерлері қолбасшысының орынбасары, 2002 — 2003 жылдары Орталық әскери округі әскерлерінің қолбасшысы қызметтерін атқарды. 2003 жылдан “Астана” өңірлік басшылық әскерлерінің қолбасшысы. 

2-дәрежелі “Даңқ” орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:26 наурызда туғандар
Санат:1950 жылы туғандар
Санат:Ново-Шахтинскде туғандар
Санат:Қазақстан генерал-майорлары
Шаһристан

**Шаһристан**, Шахристан — ортағасырлық қаланың қоғамдық ғимараттар мен сауда және мәдени мекемелер орналасатын бөлігі. Мемлекеттік қызметтегі шенеуніктер мен жергілікті ақсүйектердің тұрғын үйлері де әдетте қаланың осы бөлігінде болған. Ортағасырлық қала салу дәстүрі бойынша Шаһристан цитадельді қоршай немесе бір шетінен жалғаса салынады. Оның сыртынан міндетті түрде қорғаныс қабырғалары салынып, айнала ормен қоршалады. Қазақстан жеріндегі Шаһристан ортағасырлық қалалар: Отырар, Қараспан, Ақтөбе және Талғар қалашықтарында қазылып, зерттелген. Қазба нәтижелері мешіт, медресе, монша секілді діни-ағартушылық және тазалық ошақтары да қаланың осы бөлігінде болатындығын көрсетеді. Ауыз су мен санитарлық құбырлардың тораптары да көп табылған.
## Сілтемелер
* Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.

Санат: Қазақстан ескерткіштері
Шашақ

**Шашақ** — дәрежені білдіретін рәміздік белгі. 

Жылқының, аңның құйрықтары, түсті мата бау (лента), жібек Шашақ тағылған найзалар орта ғасырда хандардың, патшалардың, әскербасылардың, батырлардың дәрежесін білдірген. Шығыс халықтарында бұл заттарды аттың мойнына да таққанын бейнелеу өнері ескерткіштерінен көруге болады (қара Байырғы әскери рәміздер). Қабыланның құйрығы, мата баулар — хандардың, шахтардың, ал аттың, қодастың құйрығын тағу, жібектен жасалған Шашақтар әскербасылар мен батырлардың дәреже белгісі болған. Кейде дәрежесіне қарай бұл аталмыш белгілері қосарланып тағылды. Шығыс миниатюраларында хан-сұлтандар аттарының басына Ш. пен бау, немесе қабылан (барыс) құйрығы мен Шашақ, т.б. қосарланып тағылғанын көреміз. Ат мойнына тағылған бұл белгілерді орысша султан, түркі тілінде “їутаз”, “кутас” деп атайды. Бұл лауазым белгілері адамның дәрежесін, оның кім екенін көрсетті. Шығыс өнері материалдары, көшпелі халықтардың өз бейнелеу өнері, бұл рәміздік белгілерді хандар, батырлар, әскербасылар қарудың басқа түрлеріне де (қы-лышқа, жаққа, қылшанға, т.б.) және дулығаларына тағатынын көрсетеді. Мыс., көне Рим өнерінде сармат батырларының дулығаларында барыстың (қабылан) құйрығы тағылғаны бейнеленген. Музейлік экспонаттар қазақ, моңғолдардың аттың қылын (құйрығын) найзаға, дулығаға таққанын көрсетеді. Түркі петроглифтерінде, моңғол миниатюраларынан түркі, моңғол әскербасыларының, хандардың дулығаға, қаруға мата бау-лента таққанын көруге болады. Түрік, Иран, Әзірбайжан миниатюраларында атақты хан, батырлардың қылшандарына тағылған қабылан құйрығы бейнеленген. Қазақ батырлары, хандары атқа, дулығаға жібектен Шашақ таққан.

## Дереккөздер

Санат:Рәміздер
Ұйықтатын дәрілер

**Ұйықтататын дәрілер**, ұйқы тудыратын заттар — адамда табиғи ұйқыға жуық жағдай туғызып, оның тереңдігі мен ұзақтығын қамтамасыз ететін дәрілік заттар. Ұйықтататын дәрілерді көп мөлшерде қабылдаса, наркоз жағдайына әкеледі. Мұндай дәрілік заттар организмге жүйке жүйесінің қызметін тежеу арқылы әсер етеді, бауырдың әсерімен өзгеріске түсіп жойылады, ал артық мөлшері бүйрек арқылы организмнен шығады. Ұйықтататын дәрілерге барбитур қышқылының хим. құрамы әр түрлі препараттары — барбитал, фенобарбитал, барбитал-натрий, барбамил, этаминал-натрий, циклобарбитал; пиперидин туындылары (ноксирон) және алифатты дәрілік препараттар (хлоралгидрат, бромизовал, т.б.) жатады. Тыныштандыратын дәрілік заттар (бромидтер, шүйгіншөп препараттары, т.б.) да ұйқыны қалпына келтіруге әсер етеді. Бұл дәрілер адамның эмоц. қозуын, мазасыздануын басып, терең ұйқыға кетуіне жағдай жасайды. Ұйықтататын дәрілердің көмегімен ұйықтау мен табиғи ұйқының арасында үлкен айырмашылық бар. Ұйқы келтіретін дәрілік заттар ұйқының арнайы бір фазасына әсер етуі нәтижесінде, оның физиол. ауысу мезгілдерін бұзады. Мыс., барбитураттар ұйқыны тез келтіргенмен, ұйқының ұзақтығын қысқартады. Егер Ұйықтататын дәрілерді ішпесе, адамның тез ұйықтап кету фазасы ұзарады, осыған байланысты адамда ұйқысыздық сезімі күшейіп, әр түрлі жаман түстер көру көбейеді. Ұйықтататын дәрілерді пайдаланудан бұрын ұйқының бұзылу себебін анықтау қажет. Егер науқас тез ұйықтап, бірақ өте ерте оянатын болса, ұзақ мерзімге әсер ететін барбитал, фенобарбитал; қиналып, көпке дейін ұйықтай алмаса, бірақ ұйықтап кеткеннен кейін ұйқысы қалыпты болатын науқастарға барбамил, этаминал-натрий, ноксирон, т.б. беріледі. Ұйықтататын дәрілерді күн сайын қабылдау оның организмде жиналуына себеп болып, тұрақты ұйқышылдықпен қатар жүреді (қ. Кумуляция). Ұйықтататын дәрілерді ұзақ уақыт бойы қолдануға әбден дағдыланған адам дәрі ішпей ұйықтай алмайтын болады. Сондықтан қажетті тиімділікке қол жеткізу үшін дәрі мөлшерін көбейтуге тура келеді. Ал бұл Ұйықтататын дәрілерге патол. дағдылануға алып келуі мүмкін (қ. Нашақорлық). Ұйықтататын дәрілерді тек дәрігер белгілейді. Мұндай дәрілерді ішкенде өте сақ болған жөн, дәрінің мөлшерін өз бетінше көбейту улануға әкеп соғуы мүмкін. Ұйықтататын дәрілерді ішкенде түсініктемедегі ережелерді бұлжытпай орындау қажет. Ұйықтататын дәрілер дәріханаларда тек қана рецепт арқылы беріледі; қ. Транквилизаторлар.

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы" 8 том

Санат:Медицина
Санат:Дәрілер
Иманбек Қабышұлы Ұйықбаев

**Ұйықбаев Иманбек Қабышұлы** (7.2.1922 ж. т., Павлодар облысы Қашыр ауданы) — тіл білімі маманы, филол. ғыл. канд. (1954), Қазақ КСР-інің еңб. сің. мұғалімі (1961).

ҚазПИ-ді (қазіргі ҚазҰПУ, 1948), кейін аспирантурасын (1952) бітірген. 2-дүниежүз. соғысқа қатысқан. 1952 — 54 ж. осы ин-тта оқытушы, 1954 — 70 ж. Ы.Алтынсарин атынд. пед. ғыл.-зерт. ин-тында аға қызметкер, 1970 — 85 ж. Қазақ КСР-і ҒА-да аға ғыл. қызметкер болып еңбек етті. 150-ден астам еңбектің авторы. Ұйықбаевтың еңбектері лексикография, грамматика, әдістеме, тіл мәдениеті мәселелерін зерттеуге арналған. “Құрмет белгісі”, Қызыл жұлдыз, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған.

## Шығармалар:
Қазіргі қазақ тіліндегі етістіктің көріністері, А., 1958;
 
Қазақ тілі методикасының очерктері, А., 1962;
 
Тіл мәдениетінің кейбір мәселелері, А., 1969;
 
Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі (10 томдық), А., 1974 — 86 (5 — 10 томды құрастырған);

Қазіргі қазақ тіліндегі сөз варианттылық проблемасы, А., 1976;

Қазақ тілі. 8-сыныпқа арналған оқулық, А., 1997 (телавт.);

Қазақ тілі. 9-сыныпқа арналған оқулық, А., 1997 (телавт.).

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы" 8 том

Санат:Тұлғалар
Санат:Ғылым
Айлық

**Айлық** немесе **[[Гмелин оносмасы]]** () – айлауыктар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік.

Тобыл-Есіл алабы, Ембі, Торғай, Қарқаралы, Зайсан, Мойынқұм, Қаратау, Жоңғар Алатауында, Күнгей және Теріскей Алатауда өседі. Биіктігі 20-50 см. Жіңішке тамырынан бірнеше сояулы сабақ өсіп шығады. Гүлі сары, қоңыр түсті болады. Мамыр-шілде айларында гүлдейді. Тамызда дәні піседі. Тамырының сыртқы қабығында түрлі түске бояғыш пигменттер, реңді заттар болады. Олардың ерітіндісі тұнбасынан жүн, жібек бояйтын бояу алынады.

## Сілтемелер


Санат:Айлауықтар
Аймағамбет ұста

**Аймағамбет ұста** (1845—1918) — халық шебері. Күйдірілген қызыл кірпіштен берік әрі әсем үй салумен аты шыққан. Аймағамбет ұста тұрғызған үйлер Торғай даласында сақталған.. Аймағамбет ұстаның ұлы Мұқан әкесінің жолын қуып, 15 жасынан үй салу жұмысымен шұғылданды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Аймақтан тыс құбылыстар

**Аймақтан тыс құбылыстар**, азоналық  құбылыстар (грекше а — терістеймін және azone — белдемге бағынбайды) — қайсыбір табиғи құбылыстардың аталған аумақтағы белдемдік ерекшеліктерге таралуы. Оған жер қыртысының қозғалыстары, трансгрессия, жарықтар, тау түзілу, жанартау атқылау т.б. табиғаттың оқыс апаттары, Жер радиусының қысқаруы, Жердің өз осінен айналуы, теңіздер мен мұхиттардың толысуы мен қайтуы т.б. жатады. Белдемдік (зональды) және белдемге бағынбайтын процестердің бір-бірімен байланысын биіктік белдеулер (мысалы, табиғаттағы тау түзілу процесі) арқылы анықтауға болады. Жер шарының аймақтық, климаттық, ландшафтылық кешендерінің қалыптасуында белдемдік және белдемге бағынбайтын құбылыстардың маңызы зор.

## Сілтемелер


Санат:Геология
Достан Тәңірбергенұлы

**Достан Тәңірбергенұлы** (шамамен 1757, Ақтөбе облысы Шалқар ауданы— 19 ғасырдың 30-жылдары) — би. Кіші жүзді құрайтын Алшын тайпасынан тараған Шекті руынан шыққан. Ноғайлының атақты әмірі Тілеу Айтұлының ұрпағы.

Достан дәулетті, бай адам болған. И.Ф. Бларамбергтің 1852 жылы Санкт-Петербургте шыққан “Кіші жүздің жері” деген еңбегінде:  деп жазған. 
Халық оны “отыз ұлды Достан” деп атаған. Достан Сырым Датұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалысқа қатысқан. Ол 1786 жылы Сырым батыр шекті еліне келгенде көтерілісшілердің қажетіне 400 сәйгүлік берген. 1787 жылы старшиналыққа ұсынылады. Сол жылдың қарашасында Орынбор генерал-губернаторы О.А. Игельстром Екатерина II-ге жазған хатында:  деп көрсетілген. 

1797 жылы Достан, Көтібар бастаған шекті руының 100 адамы Ресейдің отарлық саясатын жүргізуші Есімді өлтіріп, ордасын талқандаған. Достан — Арынғазы сұлтанды қолдап, оны айдаудан босату туралы және Кіші жүз ханы ретінде мойындау жөнінде Ресей патшасы Александр І-ге жолдаған хатқа 389 ел азаматтарының қатарында қол қойғандардың бірі.

## Дереккөздер

Санат:1757 жылы туғандар
Санат:Шалқар ауданында туғандар
Санат:1830 жж. қайтыс болғандар
Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстар қатысушылары
Санат:Қазақ байлары
Аддисон дерті

**Аддисон дерті** (morbus Addіsonі; басқаша — қола ауруы — бүйрек үсті бездері жұмысының нашарлауы). Ол туберкулез ауруы (50-85%), аутоиммундық атрофия және басқа паталогиялық процестерден пайда болатын аурулар (амилоидоз, гистоплазмоз, рак метастаздары т.б.) әсерінен өршиді. Аддисон дертімен көбіне 20-40 жас аралығындағы адамдар ауырады. Ауру өте баяу басталып, теріде, терінің шырышты қабатында қола түстес дақтар пайда болады. Қан қысымы күрт төмендейді, электролиттер алмасуы бұзылады. Алдын ала сақтану шаралары Аддисон дертін қоздырушы кеселдерді емдеу, ауруға қарсы гидрокортизон, кортизон, преднизолон дәрілерін беру т.б.

## Дереккөздер


Санат:Эндокринология
Әзберген Мұңайтпасұлы

**Әзберген Мұңайтпасұлы** (1813–1880) — батыр және би. Шекті тайпасының ішіндегі қазақ руының басшысы болған. Ресей отаршыларына қарсы шыққан Есет Көтібарұлы бастаған көтеріліске Мұңайтпасұлы руымен келіп қосылды. Көтеріліс жеңіліске ұшыраған соң (1855), руын бастап Хиуа хандығының жеріне өтіп кетті. Ол мұнда да Хиуа бектерімен ұғыса алмады. Қоңыратқа келген орыс экспедициясына қолғабыс көрсетті. Бұл еңбегін ескеріп, Ресей үкіметі кешірім жасағаннан кейін Үстірттегі Есет еліне көшіп келді (1859).

* 1848–1850 жылдары капитан-лейтенант А.И. Бутаковтың Арал экспедициясына қатысып, көмек көрсетеді. Онда Т.Г. Шевченкомен танысады. 
* 1860 жылы қазақ депутациясы құрамында Санкт-Петербургке барады. Осы сапарда қазақ зиялылары Ш.Уәлиханов, М-С. Бабажановтармен достық қарым-қатынас орнатты. Кейіннен Ресей отаршыл саясатына қарсы шығып Есет Көтібарұлы бастаған қозғалысқа қосылды. Есетпен бірге Үстірт үстінде бірге көшіп жүреді. 
* Патша өкіметі Мұңайтпасұлын өз жақтарында ұстау үшін 1859 жылы оқалы мақпал кафтан мен 300 сом күміс ақша, 
* 1860 жылы патша сарайында болғанда 150 сом күміс ақша мен күміс поднос, 
* 1862 жылы револьвер сыйлайды. Бірақ Мұңайтпасұлы патшаның отаршылдық «*Жаңа низам*» аталған заңына қарсы шығып, сұлтан Х.Арысланов жағында көтеріліс басшыларының бірі болады. 
* Көтеріліс жеңілген соң ол қарамағындағы біраз аулымен Хиуа ханының жеріне өтеді (1869).

Мұңайтпасұлымен бірге Хиуаға келіп, Қоңырат қаласының басшысы болып тағайындалған сұлтан Арысланов, т.б. ұлтжандылардың одан соңғы әрекеті Хиуа ханының әскерімен қосылып, Маңғыстаудағы Иса-Досан көтерілісін қолдап, орыс отаршылдығына қарсы жаппай ғазауат соғысын ашу еді. Бірақ ханның тәуекелсіздігі салдарынан ол ойлары орындалмайды. Мұңайтпасұлы 
* 1870 жылы Хиуаға келген Иса-Досан қолын, босып келген елді құшақ жая қарсы алады. 
* 1873 жылы Досан жасағының бір қанатында полк. Ломакин қолына қарсы ұрыс қимылдарына қатысады. Хиуа жорығы басталар алдында генерал Веревкин сұлтан Арыслановтан басқа көтеріліс басшылары М., А.Дәуітов, Қ.Күзембаев, И. Тіленбаевтарға кешірім жариялаған еді. Соған байланысты М. жазадан аман қалып, атақонысына оралады. Арысланов та артынан досы, генерал Скобелевтің, граф Шуваловтың ара түсуімен жазадан аман қалады. 
* 1880 жылы генерал Скобелевтің Ахал-Теке жорығына Мұңайтпасұлы 500 адамдық Адай қолымен бірге қатыспақ болып келе жатқанда аяқ астынан ауырып, қайтыс болады. Халық арасында оны хиуалықтар улады деген әңгіме бар. 
* Мұңайтпасұлының 1860 жылы фотограф А.И. Шпаковский түсірген суреті Ресей мемл. антропология және этнография мұражайының қорында сақтаулы.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ батырлары
Санат:Қазақ би-шешендері
Сәби Әзденбаев

**Әзденбаев Сәби** (1890 жылы Ақмола облысы, Қорғалжын ауданы, Сабынды ауылы - 1967 жылы, сол жерде) -  Қазақтың айтыс ақыны. 

Өлең-жырларында ауыл еңбеккерлерінің, Қарағанды кеншілерінің өмірін жырлады. Ұлы Отан соғысы жылдары аудандық, облыстық айтыстарға қатысып, 1943 жылы Қайып Айнабековпен айтысты. Шығармалары “Халық ақындары” (1953), “Пернедегі термелер” (1965) жинақтарында жарық көрді. Әзденбаев жинаған ауыз әдебиеті үлгілері ҚР ҰҒА Мұхтар Омарханұлы Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының қолжазбалар орталығында сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:1890 жылы туғандар
Санат:Ақмола облысында туғандар
Санат:1967 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Айтыс ақындары
Үнді-Парсы күнтізбесі

**ҮНДІ-ПАРСЫ КҮНТІЗБЕСІ** — ежелде қолданылған күнтізбелердің бірі. Ертедегі үнділер жылды риталар деп аталатын 6 маусымға бөлген. Әрбір рита жуық түрде 2 айға тең. 

Ведалар мен сутраларда риталар былай аталған: 
* византа — көктем (наурыздың ортасынан мамырдың ортасына дейін);
* гришма — жаз, ыстық болатын кез (мамырдың ортасынан шілденің ортасына дейін); 
* варша — жаңбыр маусымы (шілденің ортасынан қыркүйектің ортасына дейін);
* шарад — күз (қыркүйектің ортасынан қарашаның ортасына дейін);
* хеманта — қыс (қарашаның ортасынан қаңтардың ортасына дейін);
* шишара — салқын болатын кез (қаңтардың ортасынан наурыздың ортасына дейін). 

Үнділер математика мен астрономия ғылымдарының дамуына зор еңбек сіңірген. Осы күнгі қолданылып жүрген он цифрды солар ойлап тапқан. Ежелгі Үндістанның абыздары — брахмандар да аспанды бақылап отырған. Олар Күннің, Айдың, бес планетаның, кейбір жұлдыздардың көрінерлік қозғалыстарын жақсы түсінген. 

Үндістанда әр түрлі күнтізбелер қолданылып келген. Олардың ең бастылары:
* ай күнтізбесі ;
* аралас күнтізбе;
* күн күнтізбесі.

Айдың ұзақтығы, жуық түрде, 29,5 тәулік болатындығы белгілі. Мұны бүтін санға келтіру үшін, ежелгі үнділер кейбір айларды 29 күннен, кейбір айларды 30 күннен есептеген. Әрбір ай екі жартыға бөлінген, бұл жарты айлар “пакша” деп, ондағы күндер “титхалар” деп аталған. Аралас күнтізбе, яғни ай-күн күнтізбесі, ай күнтізбесін күн күнтізбесіне сәйкестендіріп отыру үшін қолданылған. 4 ғ-дан бастап Үндістанның кейбір жерлерінде күн күнтізбесі қолданылады. Парсылар жаулап алған Вавилон, Мысыр, Үндістан, т.б. елдердің күнтізбелерімен танысып, оларды өз мақсаттарына пайдаланған. Кейін соларға сүйене отырып, өз күнтізбелерін жасайды. Ежелгі парсылар Күнге табынған халық болды, олар Күн құдайы — Митраға, аспан құдайы — Ахура-маздаға сыйынды. Күнтізбелерін Күннің қозғалысы бойынша жасап, тәуліктің басын Күннің шығуынан есептеді. Парсы күнтізбесі бірнеше рет өзгертілді. 
## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Күнтізбе
Мардан Нығметұлы Әзірбаев

**Әзірбаев Мардан Нығметұлы** 1909 жылы қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Орда ауданында дүниеге келген. 1938 жылы белгілі себептермен қаза табады. Белгілі алғашқы қазақ геологтарының бірі.

1923 — 1927 жылдары комсомол қызметінде болды. 1928 жылы Мәскеу тау-кен академиясына, 1932 жылы Мәскеу геолология-барлау институтын бітірген. 1931 жылы КСРО ғылым академиясының Ош-Памир экспедициясына қатысты. Сванетияда (Грузия) алтын кендерін іздеп-барлады (1932 — 1934). 1934 жылы “Казредметразведка” тресіне жұмысқа ауысып, Іле, Күнгей Алатау, Таулы Алтай және Сарыарқада зерттеу жұмыстарын жүргізді. Әзірбаев Кенді Алтайдағы ірі Шыңдығатай вольфрам-молибден кенін ашты (1935), осы ауданның геологиялық картасын жасады. Орталық ғылым басылымдарда Қазақстанның, Өзбекстанның, Кавказдың сирек металл, алтын, мыс кендерінің геологиясы мен генезисі жөнінде ғылыми мақалаларын жариялады. 1935 — 1936 жылдарда Қазақ кен-металлургия институтында оқытушы болды. Әзірбаев экспедициялық жұмыстар кезінде қазақ халқының мақал-мәтел, қанатты сөздерін жинап хатқа түсірген. 1937 жылы Ішкі Істер Халық Комиссариаты үкімімен жазықсыз тұтқынға алынып, өлім жазасына кесілген. 1938 жылы наурыздың басында атылған. 1950 жылдары ақталған.

## Дереккөздер
Әйелдер қозғалысы

**Әйелдер қозғалысы** — қоғамдық өмірдің барлық саласында еркек пен әйелдің теңдігіне жетуді мақсат етіп қойған кең ауқымды демократиялық қозғалыс. Ол патриархалдық тұрмыстың сарқыншақтарына қарсы шығып, өзінің жасампаздық қабілетін жүзеге асыру мүмкіндігін иеленген тең құқылы, еркін әйелдің тұрмыс-тіршілігіне жол ашу идеясын ұсынады. Бұған тек адамзат баласының әлеуметтік-мәдени эволюциясының нәтижесінде ғана берік негіз қалап, оңтайлы шешімін табуға болатындығын әлеуметтік-тарихи тәжірибе көрсетіп отыр. Дамудың әрқилы сатысында, әрқилы елде әйел мүдделеріне қатысты әлдебір әлеуметтік мәселелердің көкейкесті сипат алуы нәтижесінде әйелдер қозғалысы әрқилы пішімде көрініс тапты. Мысалы, әйелдердің ерлермен бірдей тең сайлау құқын иеленуіне ықпал еткен суфражшылдық (ағылш. Suffrage — дауыс беру құқы) қозғалысы кезеңдік мәнге ие болды. 
”
“Әйелдер қозғалысы” атауы әлеуметтік-ұйымдық құбылысты, үрдісті аңғартады. Алайда тарихи және заманалық жағдайларда “феминизм” (лат. femіna — әйел) терминіне жуықтайды. Бұрынғы кезде бұл атау еркек тәріздес әйелдер мен әйел тәріздес ерлерге қатысты кекесінмен айтылған. Ал заманалық мағынасындағы феминизм ерлерге тән мінез-құлық — әмбебап болмыс емес, әйелдердің оған елігіп, еліктеуі — жөнсіздік, әйел қоғамның тең құқылы мүшесі ретінде өмір сүріп, әрекет етуге, алайда, табиғи жаратылысына тән ерекшеліктерді ескеріп, ортадағы өз орнын білуге тиіс деп түсіндіріледі. 

Қазақстан Республикасының мемлекеттік билік органдары қоғамда феминистік мәселелердің бар екендігін ескеріп, әйелдер қатысатын ұйымдық құрылымдар мен тиісті қызмет түрлеріне қолдау көрсетіп отыр. Әсіресе, 80-жылдардың соңы 90-жылдардың басында республикада әйелдер қозғалысының белсенділігі арта түскені байқалады. Мұсылман әйелдер лигасы (1992), Феминистік лига (1993), Әйел және құқық (1993), Шығармашылық бастама жөніндегі әйелдер лигасы (1994), “Жанар” кәсіпкер әйелдерді қолдау қоры (1993), “Лиана” халықаралық ассоциациясы (1993), “Шығыс әйелдері” халықаралық ассоциациясы (1994), “Қазақстан кәсіпкер әйелдері” ассоциациясы (1994) т.б. құрылды. Олардың жетекшілері 1995 жылы Пекинде өткен Бейүкіметтік әйелдер ұйымдарының дүние жүзілік форумына және Әйелдердің құқылары жөніндегі БҰҰ-ның 4-конференциясына делегат ретінде қатысып, ынтымақтастық аясын кеңейте түсті. Сондай-ақ, Қазақстандағы БҰҰ-ның өкілдігі жанынан “Дамудағы гендер” бюросы ашылды. Бағдарламаларының әрқилылығына қарамастан, респ-дағы бұл ұйымдардың барлығы да әйелдер құқын қорғауды, олардың қоғамдағы жасампаздық рөлін арттыруды, әлеуметтік ахуалын жақсарта түсуді көздейді.

## Дереккөздер

 

 

Санат:Қозғалыстар
Санат:Әйелдер
Аймақтық жанжалдар

**Аймақтық жанжалдар** — жеке ауданмен шектелген екі, болмаса бірнеше елдердің қатысы бар саяси-әскери даулар және қарулы қақтығыстар.

Олардың шығу себептері бұрын жерге, суға таласқа байланысты болса, 20 ғасырда идеологиялық, стратегиялық мақсаттар мен халықтардың тәуелсіз өмір сүруге деген ұмтылысынан шыққан қайшылықтар да аймақтық жанжалдарға себеп болып отыр. 2-дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдарда аймақтық жанжалдар асқына түсіп, өте қатері салдар әкелетін болды. “Қырғи қабақ соғыс” жылдары алып мемлекеттер әлем түпкірлеріне ықпалдарын жүргізу үшін қақтығыстарға қатысқан елдерді өздеріне қаратуға тырысып, ол ауданға қару-жарақ, әскери техника, әскер күштерін, барлаушыларын жіберіп, оларды реттеудің орнына асқындыра түсті. Сондықтан адам шығыны, өшпенділік өршіп, дау-талас пен қарулы қақтығыс созылмалы сипат алды (мысалы, Үндістан мен Пәкістан арасындағы Кашмир мәселесі, Ирак пен Иран арасындағы Шатт-әл-Араб өзені бойындағы шекара, Сомали мен Эфиопия арасындағы Африка Мүйізіндегі жерлер мәселесі т.б.).

Аймақтық жанжалдар отарлық жүйелер жойылып, олардың орнына жаңа мемлекеттер пайда болуымен бірге өрши түсті. Бір халықтың шашырап, екі-үш мемлекет қарамағында қалған жағдайлар көп кездесті (монғолдар, қазақтар, арабтар, құрдтар, албандар, поляктар, ирландықтар, африкандықтар т.б.). ұлттық бірігу, ұлттық мемлекет құру, халықтардың өз тағдырын өзі шешу заңдылығы БҰҰ Жарғысында мойындалғанымен, оларды іске асырудағы неше түрлі геостратегиялық, идеологиялық., экономиялық, шекаралық қайшылықтар аймақтық жанжалдар туғызды (60-90 ж. Конго аймағындағы қақтығыстар, 90 ж. бұрынғы Югославия мемлекеті, Орта Шығыстағы урдтар т.б.). Сонымен бірге аймақтық жанжалдардың өршуіне алпауыт мемлекеттердің басқа елдердің ішкі істеріне қол сұғып, озбырлық саясат жүргізуі себеп болды (мысалы, АҚШ Гватемалада (1954 ж.), Үндіқытайда (50-70 ж.), КСРО Ауғанстанда (70-80 ж.). Шет елдердің астыртын араласуы Кавказда Шешенстан — Ресей, Ингушетия — Осетия, Грузия — Абхазия, Әзірбайжан — Армения арасындағы, Шығыс Еуропада Молдавиядағы, Балқанда Босния мен Герцеговина, Косоводағы, Орталық Азияда Тәжікстандағы аймақтық жанжалдарды туғызғаны белгілі.

Аймақтық жанжалдарды халықтар мүдделеріне сәйкес, әділет негізінде бейбіт түрде реттеуде бейбітшілік пен бостандық сүйгіш елдердің қосқан үлесі мол. Сонымен бірге кейбір аймақтық жанжалдар асқынып, оған қосылған елдер саны ұлғайып, бара-бара халықаралық дағдарысқа айналуы да ықтимал (Таяу Шығыстағы Палестина, Үндіқытайдағы, Ауғанстандағы, Парсы бұғазындағы, Югославиядағы оқиғалар). Аймақтық жанжалдарды болдырмау, оларды алдын-ала болжау, себептерін анықтау, әділ жолымен реттеу, ірі мемлекеттердің астыртын әрекеттеріне жол бермеу, барлық халықтарға бостандық беру т.б. шараларды ойластыру — халықаралық қауымдастықтың бірден бір негізгі мақсаты.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Соғыстар
Аймақтық лексика

**Аймақтық лексика** — жергілікті жерде қолданылмайтын диалектілік сөздер.

Кейбір сөздердің таралу шегі шектеулі, тіпті тар болып келеді. Осыған орай мұндай сөздер кең аумақты, орта аумақты, тар аумақты сипаттағы аймақтық лексика деп бөлінеді. Кең аумақты қамтитын сөзге асар, үме сияқты сөздер жатады. А с а р  сөзі Алматы, Жамбыл, Шымкент, Талдықорған, Қызылорда облыстарының кейбір аудандарында қолданылса,  ү м е  сөзі Атырау, Батыс Қазақстан, Ақтөбе облыстарында кең тараған. Орта аумақтыға Жетісуда кездесетін  с а м а, ал тар аумақтыға Тәжікстан қазақтары арасында кездесетін   а с к е д і (асқабақ) сөзін мысалға келтіруге болады.

Қазақ тілі говорларында кездесетін аймақтық лексиканың бірнеше түрлері бар. Олар: әдеби тілде кездесетін түбір сөздер (м ұ ш — жұдырық, м ы ш т а р — бәкі), туынды диалектизмдер — (ш е к+к і-ш е г у, ө л ш е у, т е п+п е-с а т ы), сөз тіркестері мен фразеологизмдер (б і р м о й ы н ж е р — ширек гектар жер, б ө р і  т ы ң л а у м е н  ж ү р у), семантик, диалектизмдер (әдеби тілдегі т ә р т і п сөзі Батыс Қазақстанда б ұ й р ы қ мағынасында жұмсалады), лексика-фонетикалық диалектизмдер (көңіл орнына к е у і л, ащы орнына а ш т ы болып айтылу).

## Сілтемелер


Санат:Лексика
Аймақтық метаморфтану

**Аймақтық метаморфтану** — магмалық және шөгінді жыныстардың үлкен аймақ бойынша қайта кристалдану процесі.

Ол жер қыртысының қозғалмалы белдеулерінде жүреді. Ондағы басты факторлар — қысым мен температура. Сондықтан аймақтық метаморфтануды динамотермиялық метаморфтану деп те атайды. Бұл процесте метасоматоз да орын алады. Бірақ химиялық құраушылар метаморфтану белдемінен тыс кетпейді. Сол себепті аймақтық метаморфтану жалпы изохимиялық процеске жатады. Кей жағдайда метаморфтанатын жыныстардың химиялық құрамы үлкен аумақта өзгереді (аллохимиялық метаморфтану). Қатпарлы белдеулердің алғашқы даму сатысында флюидтердің құрамы натрийлі болса, метабазиттер жасыл, көгілдір тақтатастарға, амфиболиттерге айналады. Ал орогендік сатыда, флюидттерде калий рөлінің күшеюіне байланысты, гранит-гнейс кешендері қалыптасады.

Аймақтық метаморфтану процестің бағытына қарай: ү д е м е л і  (прогрестік) және  к е р і (регрестік) аймақтық метаморфтану болып келеді. Үдемелі аймақтық метаморфтану процесінде температура (3000С-10000С) мен қысымның (3-25 мың бар) өсуіне байланысты жаңадан жоғары температуралы минералдар пайда болады. Мұның нәтижесінде магмалық және шөгінді жыныстар тақтатасқа, кварцитке, мәрмәрға, амфиболитке, гнейске, гранулитке, эклогитке айналады.Кері аймақтық метаморфтануда жоғары термодинамикалық жағдайда қалыптасқан жыныстар температура мен қысымның төмендеуінен және су ерітінділерінің қатысуынан қайта өзгереді. Мұнда гидраттану, карбонаттану процестері кеңінен жүреді.

## Сілтемелер


Санат:Геология
Санат:Химия
Аймақтық телефон байланысы

**Аймақтық телефон байланысы** — мемлекеттің бір аймағындағы телефон торабы.

Аймақтық телефон байланысы бір аймақтағы жергілікті әртүрлі желілерді станциялармен жалғауды және қалааралық, халықаралық желілерге қосуды қамтамасыз етеді. Қазақстанда Алматы, Қарағанды, Қостанай, Семей, Петропавл т.б. қалаларда аймақтық телефон байланысы бар. Оны орнату қалалық автоматтық телефон станциясының техникалық мүмкіндігіне және техникалық-экономикалық көрсеткіштеріне байланысты. Аймақтық телефон байланысы кабельдік, радиорелейлік, оптикалық-талшықты байланыс желілерімен жұмыс жасайды, сонымен қатар ғарыштық жүйелерді де пайдаланады.

## Сілтемелер


Санат:Байланыс
Әмір, қолбасшы

**Әмір** — шығыс елдеріндегі әскербасылық атақ. Араб тілінен енген бұл әскери дәреже түркі тіліндегі “бек” дәрежесімен сәйкес. Мыңдық, он мыңдық (түмен) әскерді басқаратын қолбасылар әмір атағына ие болған. Әмір атағына ие болған адамға әскери ту, дәреже белгісі — байрақ, соғыс кезінде әскерді басқаруға қолданатын дабыл, шыңдауыл тапсырылған. Сонымен бірге әмірлердің иелігіне, әкімшілік басқаруына елді мекендер, ұлыстар, уәлаяттар беріліп, олар сол әкімшіліктен түсетін кірістің не салықтың белгілі бір бөлігін алу құқына ие болған. Бұл иелік әмірге белгілі бір мерзімге, не мұрагерлікке берілуі мүмкін. Сондықтан әмірлер әскербасылықты және елбасылықты бірдей ұстаған.

## Дереккөздер:
Қазақстан энциклопедиясы

Санат:Әскери шендер
Ұзақ мерзімді атыс нүктесі

**Ұзақ мерзімді атыс нүктесі** (қысқаша **ҰМАН**) — белгілі бір калибрлі артиллериялық снарядтарға (миналарға) қарсы төтеп бере алатын, әскерлерді, қару-жарақты, әскери техниканы қорғау үшін қолданылатын құрылыс жүйесі. Бетоннан, темір-бетоннан, тастан, кірпіштен, броньді плиталардан, т.б. жасалады. Доттың пулеметтік, зеңбіректік, т.б. түрлері болады.

## Дереккөздер
Қазақ энцклопедиясы

Санат:Әскери іс
Аймақтық экономика

**Аймақтық экономика** — экономика ғылымының өндіріс салалары мен кәсіпорындарды ел аумағының жекелеген өңірлеріне ұтымды орналастыруды, өнімді өткізу аймақтарын қалыптастыруды көздейтін бөлімі. Ол материалдық және еңбек ресурстарын тиімді пайдалануды, экономиканы басқаруды одан әрі жетілдіруді, шаруашылықты дамытуды, салааралық мамандандырылған шаруашылық түрлерін өрістетуге жағдай жасауды, аймақтағы өндірістік салаларды жетілдіруді зерттейді.

Аймақтық экономика өндіргіш күштерді дамыту мен орналастырудың кең ауқымды мәселелерін қарастырады, ірі өндірістік комплекстерді құруға жол ашады. Ол үшін аймақтың энергетикалық, минералды-шикізат, материалдық-техникалық базасы зерттеледі, өндіргіш күштердің дамуына табиғи ортаның, экологияның бұзылмауы негізге алынады. Қазақстан аймақтарындағы мол табиғи ресурстарды ұтымды игеру, өнеркәсіптік шикізат пен отын базасын дұрыс орналастыру еліміздің экономикалық қуатын арттырады. Халық шаруашылығының шикізат және отын ресурстарын пайдаланудың арта түсуі шикізат базасының үлкен торабын жасауды талап етеді. Минералдық шикізат ресурстары экономикалық құрылымдық тұрғыдан қайта құруға қажетті қаржыны жинауға мүмкіндік береді.Мәселен, Қазақстан экономикасының тиімділігін арттыру үшін, ең алдымен, елдің әр аймағындағы отын-энергетика, металлургия, мұнайхимия өнеркәсіптерін өркендету керек. Екібастұз, Майкөбе, Обаған алабын үрдіс игеру көмір өнеркәсібін орналастырудың құрылымын айтарлықтай өзгертеді. Мамандардың есептеуінше, болашақта барлық энергетикалық көмірдің 80% Солтүстік-Шығыс Қазақстанда өндіріледі. Бұл өңірдің энергетикалық көмірі негізінде елімізде құрылатын ірі энергетикалық база Қазақстанда өндірілетін электр қуатының 70%-ын береді. Осы база негізінде өнеркәсіптің электр қуатын қажет ететін салалары дамиды. Тасуға ыңғайлы Обаған көмірі республиканың басқа аймақтарына жеткізіледі, шетелдерге жөнелтіледі.
Батыс Қазақстандағы көмірсутегі шикізатын игерудің болашағы зор. Бұл өңірден жылына 88-100 млн. тонна мұнай алуға болады. Осыған орай мұнда бұл өнімдерді өңдеп, мұнайхимия өнеркәсібін өркендетуге, жаңа кәсіпорындар салуға мүмкіндіктер көп. Қостанай, Соколов-Сарыбай, Лисаковск, Қашар кен-байыту комбинаттары да қара металлургияның аса ірі ошақтары. Шығыс және Орталық Қазақстан күкірт қышқылын өндіруді, Оңтүстікте фосфор өндірісін ұтымды ұйымдастыру арқылы аймақтық экономиканың тиімді құрылымын жасауға болады.

Аймақтық экономика еліміздің басқа аудандарымен байланыста дамиды, интеграция және еріктілік принциптері сақталады, бірыңғай энергия, көлік, байланыс жүйелері қалыптасады. Аймақтық стратегиялық маңызы бар табиғат ресурстарын пайдалануда оған жеңілдіктер беріледі. Аймақтағы халықтың көші-қон проблемалары зерттеледі. Ол үшін аймақаралық және аймақтық бағдарламалар жасалады. Тұтас алғанда, Аймақтық экономика елдің өндіргіш күштерінің дамуына нақты жағдай жасауы және оған сүйенуі керек.

## Сілтемелер


Санат:Экономика
16 маусым

**Маусымның 16** — Григориан күнтізбесінде жылдың 167-ші күні (кібісе жылдарда 168-ші). Жылдың аяғына 198 күн қалады.

## Мерекелер
* Артектің туған күні

## Оқиғалар

## Туғандар

## Қайтыс болғандар

## Сыртқы сілтемелер

Санат:16 маусым
17 маусым

**Маусымның 17** — Григориан күнтізбесінде жылдың 168-ші күні (кібісе жылдарда 169-шы). Жылдың аяғына 197 күн қалады.

## Мерекелер
* Халықаралық қуаншылыққа және шөлейттенуге қарсы күрес күні

## Оқиғалар

## Туғандар
* 1999: Елена Андреевна Рыбакина, қазақстандық кәсіпқой теннисші

## Қайтыс болғандар

## Сыртқы сілтемелер

Санат:17 маусым
Микробөлшектердің шашырауы

**Микробөлшектердің шашырауы** – белгілі бір бағытпен қозғалған микробөлшектердің (электрон, мезон, нуклон, атом, т.б.) басқа микробөлшектермен әсерлесуі салдарынан бастапқы түзу сызықты траекториядан ауытқуы. Траекториядан ауытқу дәрежесі микробөлшектердің ара қашықтығына және олардың өзара әсерінің ерекшелігіне тәуелді. Сондықтан Микробөлшектердің шашырауын зерттеу – өзара әсерлесетін бөлшектер арасындағы күштің табиғатын (қасиеттерін) анықтауға мүмкіндік береді. a-бөлшектердің платинадан шашырауын зерттей отырып, Э.Резерфорд атом құрылысы жөніндегі алғашқы мәліметтерді алды (1911 жыл). Энергиясы өте жоғары электрондардың шашырауын ғалымдардың зерттеуі нәтижесінде протон мен нейтрондағы заряд пен токтың таралу сипаты айқындалды, сөйтіп, нуклондардың құрылысы жөнінде құнды мәліметтер алынды. Әдетте, тәжірибеде, бөлшектер шоғы зерттелетін заттан нысанаға қарай бағытталады да, берілген денелік бұрыш ішіндегі шашыраған бөлшектер саны анықталады.

Бірлік денелік бұрыш ішінде шашыраған бөлшектер санының нысанаға бағытталған бөлшектер ағынының тығыздығына (яғни бөлшектер шоғына перпендикуляр қойылған 1 см2 аудан арқылы 1 секундта өтетін бөлшектер санына) қатынасы шашыраудың дифференциал қимасы деп аталады. Бұл шама – микробөлшектердің шашырау теориясындағы негізгі ұғымның бірі. Нейтрондардағы осы қиманы анықтау нәтижесінде тізбекті реакцияны біртіндеп жүзеге асыруға мүмкіндік жасалды. Сөйтіп атом энергиясын бейбіт мақсатқа пайдалану болашағы ашылды. Атомның электрондық қабықшаларынан зарядталған бөлшектердің шашырауы кезінде атомдар иондалады. Мұның нәтижесінде зарядталған бөлшектердің энергиясы кемиді, әрі олар тежеледі. Бұл жағдай микробөлшектердің өзара соқтығысуы салдарынан басқа микробөлшектердің пайда болуы кезінде де байқалады. Мұндай процестер серпімсіз шашырау не серпімсіз соқтығысу деп аталады. Ал өзара соқтығысатын микробөлшектердің күйін өзгертпей, олардың салыстырмалы импульсының бағыттарын ғана өзгертетін процесс серпімді шашырау деп аталады. Микробөлшектердің шашырау теориясын жасауда ағылшын физигі П.Дирак, дат физигі Н.Бор, Ресей ғалымдары Л.Д. Ландау, Е.М. Лифшиц, т.б. елеулі еңбек сіңірді.
## Сілтемелер
* Атом  
* Электрон  
* Нуклон
## Дереккөздер


Санат:Физика
Аймаралар

thumb|right
**Аймаралар** — Оңтүстік Американы мекендейтін үндіс халқы. Жалпы саны — 2,55 млн. адам (1992). Аймара тілінде сөйлейді.

Аймаралар ерте замандардан белгілі: б.з. 1-мыңжылдығының ақырына дейін тарихи Тиауанако мәдениетін жасаған. 15 ғасырдың соңғы ширегінде Инк мемлекетінің құрамына кірген. Қазір Боливияның батысындағы Титикака және Поопо көлдерінің маңында, Перу мен Чилиде тұрады. Көпшілігі егіншілік және мал шаруашылығымен айналысады. Көл жағасында тұратындар балық аулайды. Егетін басты дақылы картоп, асырайтын малы түйе тақілетті лам — жүні асыл, таулы жерде жайлы көлік. Аймаралар қойды да көп өсіреді. Перу мен Чилиде тұратын аймаралар кен орындарында жұмыс істейді. Олар ерте замандардан бері алтын, күміс, мыс өңдеудің, әсіресе зергерлік өнердің шебері. Сан ғасырлық салт-дәстүрін жақсы сақтаған. Аймаралар католик дінін ұстанады.

## Сілтемелер


Санат:Оңтүстік Америка үндістері