ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)

**Конго Демократиялық Республикасы мен Руанда арасындағы қақтығыс** — ДР Конго мен Руанда күштері арасындағы қарулы қарсыластық.

Қақтығыс барысында Конго Демократиялық Республикасының шекара маңындағы қалалары бірнеше рет атқыланды. Осы қақтығысқа байланысты Конго Демократиялық Республикасы Руандамен екіжақты дипломатиялық қатынастарын тоқтатты.

## Алғышарттар
1994 жылы Руандада хуту экстремистері ұйымдастырған геноцид кезінде 800 000-ға жуық адам қаза тапты, олардың басым бөлігі тутси этникалық азшылығының өкілдері болды. Геноцид Руандалық патриоттық фронт (РПФ) азаматтық соғыста жеңіске жетіп, билікті қолына алған кезде аяқталды. Фронтты қазіргі Руанда президенті Поль Кагаме басқарды. Геноцидтен кейін мыңдаған хуту босқындары, оның ішінде кейбір қарулы топтар, Демократиялық Конго Республикасына (сол кездегі Заирге) қашты. Бұл жағдай кейіннен ДР Конго аумағында ұзаққа созылған қақтығыстарға алып келді.

Босқындар лагерлерінде уақыт өте келе Конго Демократиялық Республикасының ресми билігімен қақтығыса бастаған топтар қалыптасты. 2004 жылдан 2009 жылға дейін Солтүстік Кивуда тутси топтары мен ДР Конго билігі арасында қарулы қақтығыстар болды (тутси билікті жаңа геноцид ұйымдастырмақ болған хуту топтарына көмектесті деп айыптады). Сол кезде Руанда көтерілісшілерге жасырын қолдау көрсетіп, аймақтағы ықпалын арттыруды көздеді.

2012 жылы Кивуда тутсилер тағы да көтеріліске шықты. Біріккен Ұлттар Ұйымының есептері бойынша, бұл қақтығыста Руанда қорғаныс министрі Конго Демократиялық Республикасындағы көтерілістің тізгінін ұстаған.

2022 жылы қайта жанданған М23 қозғалысы ДР Конго билігін бұрын қол жеткізілген бейбіт келісімдерді, атап айтқанда, тутсилерді қарулы хуту топтарынан қорғауды орындай алмады деп айыптады.

Руанда президенті Поль Кагаме Руанданы азат ету демократиялық күштерін (ДСОР) бейтараптандыру қажеттігін мәлімдеді. Бұл хуту қарулы тобы ДР Конгоның шығысында әрекет етеді. Руанда үкіметі 1994 жылғы геноцидке қатысқан кейбір ДСОР мүшелері елдің қауіпсіздігіне тікелей қауіп төндіреді деп есептейді. Өз кезегінде, ДР Конго билігі Руанданы M23 бақылайтын аумақтарда қақтығысты желеу етіп, елдің табиғи ресурстарын заңсыз пайдалануда деп айыптайды.

### Ресурстық қақтығыс
Конго Демократиялық Республикасы (ДРК) табиғи ресурстарға, соның ішінде алтын, қалайы және қолтан сияқты минералдар мен металдарға бай. Бұл элементтер мобильді телефондар мен электромобиль аккумуляторларын өндіруде маңызды рөл атқарады. Алайда, бұл ресурстар жемқорлық пен қақтығыстардың негізгі себептерінің біріне айналды – ел аумағында жергілікті көтерілісшілер, қарулы топтар және шетелдік ойыншылар ондаған жылдар бойы бақылау үшін күрес жүргізіп келеді.

### Реакция
Ресей дипломаттары қақтығыстың ықтимал себептері ретінде халықтың бір елден екінші елге еркін көшуін, сондай-ақ мемлекет басшыларының жеке амбицияларын атайды.

## Барысы
### 2023
#### Қаңтар
**19 қаңтар:** Руанда үкіметі Конго Демократиялық Республикасының «соғысқа дайындалып жатқанының нақты белгілері бар» деп мәлімдеді.

**24 қаңтар:** Конгоға тиесілі Су-25 ұшағы Руанда әуе кеңістігін бұзғаннан кейін, руандалық әскерилер оны зениттік-зымыран кешенінен атып, зақымдады.

**27 қаңтар:** Бес күнге созылған Руанда әскері мен M23 көтерілісшілерімен болған қиян-кескі шайқастан кейін стратегиялық маңызды Мвесо қаласы құлады. Бұл қала экономикалық және әскери тұрғыдан аса маңызды еді. Сонымен қатар, M23 Ндухи ауылын да бақылауына алды.

#### Шілде
**27 шілде:** Конго Демократиялық Республикасы Руанда армиясының Гоманың солтүстігіне басып кіруін тойтарғанын мәлімдеді.

#### Қазан
**18 қазан:** Біріккен Ұлттар Ұйымы екі ел арасында тікелей соғыс басталу қаупіне алаңдаушылық білдірді.

#### Қараша
**6 қараша:** АҚШ мемлекеттік хатшысы Энтони Блинкен ДР Конго президенті Феликс Чисекедиді және Руанда президенті Поль Кагамені Киншасадағы көтерілісшілер мен үкімет әскері арасындағы қақтығыстардан кейін жанжалды тұрақтандыруға шақырды.

**19 қараша:** ДР Конго Оңтүстік Африка даму қауымдастығы (ОАДК) әскерлерінің мәртебесі туралы келісімге қол қойды, олар елдің шығысында бітімгерлер ретінде орналастырылуы тиіс.

**21 қараша:** Екі елдің басшылары екі ел арасындағы шиеленісті төмендету шаралары туралы келісімге келді, деп хабарлады америкалық барлау қызметі. Келесі күні М23 көтерілісшілері Мвесо қаласын басып алғандарын мәлімдеді.

### 2024
#### Қаңтар
**16 қаңтар:** Руанданың Рубаву ауданында конголық сарбаз Руанда әскерилері тарапынан өлтірілді. Болжам бойынша, ол руандалық сарбаздарға оқ атқан, содан кейін атып өлтірілген.

Феликс Чисекеди ант беріп, президенттік өкілеттігінің екінші мерзіміне кірісті, елдің шығысындағы тәртіпсіздіктерді реттеуге уәде берді.

#### Ақпан
**12 ақпан:** Руанда күштері Конго Демократиялық Республикасының шығысында БҰҰ бітімгерлерінің ұшқышсыз ұшағына зымыран атқан. «Жер-әуе» санатындағы зымыран ұшқышсыз ұшаққа бағытталғанымен, нысанаға жетпеген.

**13 ақпан:** Оңтүстік Африка Республикасының президенті Сирил Рамапоса Оңтүстік Африка Даму Қауымдастығы миссиясы аясында көтерілісшілерге қарсы тұру үшін Конго Демократиялық Республикасына 2,9 мың әскери қызметкер жіберуге бұйрық берді.

**17 ақпан:** АҚШ Мемлекеттік департаменті Руанданың M23 қозғалысын қолдағанын айыптап, Руанда әскерін және «жер-әуе» зымырандарын Конго Демократиялық Республикасынан шығаруды талап етті. Руанда бұл талапты қабылдамай, өз әрекеттерін қорғаныс шарасы деп мәлімдеді және АҚШ-тың бұл қақтығыста әділ делдал бола алмайтынын айтты. Соңында Руанда ДСОР-ды қарусыздандыру қажет екенін атап, «бұл қауіп жойылмағанша, елді қорғау үшін кез келген шараны қолданамыз» деп мәлімдеді.

Конго Демократиялық Республикасы Руанданы дрон қолданған шабуыл жасады деп айыптады. Шабуыл нәтижесінде Гома халықаралық әуежайында азаматтық ұшаққа зақым келді.

#### Наурыз
M23 көтерілісшілері Ньянзале қаласын бақылауына алды. 15 адам қаза тапты.

#### Тамыз
**30 тамыз:** Конго Демократиялық Республикасы Руанданы Шығыс Африка сотына беруге ниетті екенін мәлімдеді.

### 2025
#### Қаңтар
**1–6 қаңтар:** БҰҰ-ның босқындар ісі жөніндегі баспасөз хатшысы Эуджин Беннің айтуынша, Масиси мен Луберо аймақтарындағы қарқынды ұрыс қимылдары 150 000-ға жуық адамды өз үйлерін тастап кетуге мәжбүр еткен.

### Гома үшін шайқас (25–30 қаңтар)

**25 қаңтар:** Қала шетінде Конго армиясы мен M23 көтерілісшілері арасында қиян-кескі шайқастар өтіп, Оңтүстік Африка Республикасы мен Уругвайдан келген бірнеше бітімгер қаза тапты, ал конголық әскери дереккөздер Руанда қолдайтын M23 тобының шабуылы тойтарылғанын мәлімдеді.

**26 қаңтар:** Конго Демократиялық Республикасы Руандамен дипломатиялық ынтымақтастықты тоқтатты. Мәліметтерге сәйкес, Руанда әскері Гома қаласына басып кіруге дайындалып жатыр.

**27–30 қаңтар:** Конго Демократиялық Республикасында M23 тобының көтерілісшілері елдің шығысындағы Солтүстік Киву провинциясының ірі қаласы Гоманы басып алғанын мәлімдеді. 30 қаңтар күні M23 көтерілісшілері Гоманы басқару үшін арнайы комитет құрылғанын жариялады, ал сол күні қаланың оңтүстік аудандарында электр және су беру жүйесі қайта қалпына келтірілді. (M23 көтерілісшілері 2012 жылы Гоманы басып алғанымен, халықаралық қысымның әсерінен Руанда көтерілісшілерге қолдауын тоқтатуға мәжбүр болып, олар кейін шегінген еді).

### Букаву үшін шайқас (5–16 ақпан)
**5 ақпан:** Конго Демократиялық Республикасының үкіметі шығыстағы Букаву қаласына Руанда күштері мен олардың M23 тобымен бірлескен әрекеттерінің нәтижесінде қақтығыстың күшейгенін хабарлады. Үкімет тұрғындарды сақтық шара ретінде үйде қалуға шақырды.

**14 ақпан:** M23 Букавудан шамамен 30 шақырым жерде орналасқан Кавуму әуежайын қоршады. M23 тобының Кавуму әуежайын басып алуынан кейін зорлық-зомбылықтың өршуі халықтың көші-қонына және адам шығынына әкеп соқты.

**16 ақпан:** Букаву қаласы құлады. 16 ақпан кешінде Каманьола қаласы алынып, бұл ДР Конго мен Руанда арасындағы мемлекеттік шекараның толық бақылауға өткенін білдірді.

#### Наурыз
**13 наурыз:** ОАДҚ Конго Демократиялық Республикасынан әскерлерін кезең-кезеңімен шығаратынын мәлімдеді. Сол күні M23 тобы ДР Конго аумағына тереңдей енуді бастады. 18 наурызда Букавумен байланыс орнататын маңызды қала Валикале құлады.

#### Сәуір
**3 сәуір:** M23 тобы Валикале қаласынан әскерлерін шығарды. Бұл Дохада өтетін келіссөздердің үшінші раунды қарсаңындағы «ізгі ниет» белгісі болды.

## Контрабанда
175px|thumb|2025 жылдың наурыз айындағы басып алынған шахталар картасы
ДР Конго үкіметінің мәлімдеуінше, Руанда Рубайя қаласын басып алғаннан кейін елден пайдалы қазбаларды заңсыз әкетіп, оларды 2022 жылы Кигалиде ашылған зауытта өңдей бастады. Бұл жағдай ДР Конго экономикасына ауыр соққы тигізіп, жыл сайын 1 миллиард долларға дейін шығын әкеледі.

## Бітімгершілік миссия
Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) Конго Демократиялық Республикасындағы тұрақтандыру миссиясы (МООНСДРК) елдің шығысында әлі де қызмет атқаруда. Алайда, ДР Конго билігі бітімгерлерді елден шығару туралы бірнеше рет талап қойған. Шығыс Африка қауымдастығының миссиясы
2023 жылдың соңында Уганда, Кения, Танзания, Бурунди және Оңтүстік Суданның әскери қызметшілерінен құралған Шығыс Африка қауымдастығының миссиясы (EAC) айтарлықтай нәтиже бермей аяқталды. EAC миссиясының орнына, 2023 жылдың желтоқсанында ДР Конго билігі Оңтүстік Африка даму қауымдастығының (SADC) миссиясын қабылдады. SADC құрамына Малави, Оңтүстік Африка Республикасы (ОАР) және Танзаниядан келген 2,9 мың әскери қызметші енді.

2023 жылдың шілде айының соңында Демократиялық Конго Республикасы (ДРК) мен Руанда Анголаның арағайындығымен елдің шығыс аймақтарында оқ атуды тоқтату туралы келісімге қол қойды. Келісім Анголаның астанасы Луандада екі елдің сыртқы істер министрлерінің кездесуі нәтижесінде жасалды. Құжаттың орындалуын бақылау үшін арнайы бақылау механизмі құрылды, алайда ол бірнеше рет бұзылды. Аталған бейбіт келіссөздер «Луанда процесі» деп аталады. Бұл процесс Халықаралық Ұлы көлдер аймағы конференциясы (ICGLR) аймақтық ұйымының бастамасымен басталған. Оның басты мақсаты – ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығысты реттеу бойынша делдалдық қызмет атқару.

5 шілдеде АҚШ-тың арағайындығымен Демократиялық Конго Республикасы (ДРК) үкімет әскері мен M23 көтерілісшілері арасында гуманитарлық бітім жасалды. Вашингтон Руанда билігін ДРК аумағынан әскерлері мен "жер-әуе" класты зымырандарын шығаруға шақырып, осыған байланысты Кигалиге әскери көмекті уақытша тоқтатты.

ДР Конго мен Руанданы татуластыруға жасалған барлық әрекеттерге қарамастан, екі елдің әскери шығындары тұрақты түрде артып келеді. 2022 жылы БҰҰ Конгоға қару жеткізуге салынған эмбаргоны алып тастағаннан кейін, елдің 2023 жылғы әскери шығындары 105%-ға өсіп, 794 миллион долларға жетті. Руандада да 2023 жылы әскери бюджет рекордтық деңгейге жетіп, 178,6 миллион долларды құрады.

## Тағы қараңыз
* Гома үшін шайқас (2025)
* Букаву үшін шайқас (2025)

## Дереккөздер

Санат:ДР Конго мен Руанда қақтығыстары
Санат:ДР Конго тарихы
Санат:Руанда тарихы