open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сукума

**Сукума** (*васукума*) — Танзанияда тұратын банту халқы, Танзанияның ең үлкен халқы. Олар негізінен Виктория көлінің оңтүстігінде (Мванза, Шиньянга аймақтары, Табора және Сингида аймақтарының солтүстігінде) тұрады. Халқы 7,3 миллион адам. (2015, бағалау).

## Тілі
Сукума халқы суахили және сукума тілінде сөйлейді. Танзанияның ұлттық тілі - суахили, ал сукума - Нигер-Конго тілдері отбасының банту тармағына жатады.

## Діні
Христиан діні бір ғасырдан астам уақыт бұрын енгізілгенімен, сукума халқының басым көпшілігі әлі де анимизмді ұстанады. Сукумалырдың егін егуден бастап, балаларына ат қоюға дейінгі өмірінің барлық саласы олардың рухани және ата-баба сенімдерінің ықпалында. Христиандық 1900 жылдардың басында енгізілді және Африканың ішкі миссиясының (AIM) мүшелері жергілікті халыққа әсер еткен алғашқы христиандар болды. Англикандар кейінірек өздерінің миссионерлік жұмысын Ихелеле мен Насада бастады, ал баптисттік миссия 1970 жылдардың аяғында басталып, 1980 жылдардың басына дейін жалғасты.
Халықтың аз пайызы исламды уағыздайды.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсібі – қолмен атқарылатырн егіншілік (құмай, тары, жүгері, мақта). Ірі қара (қысқа мүйізді зебу), ешкі мен қой өсіреді, аңшылық және балық аулаумен айналысады. Ұсталық, ағаш өңдеу (ерлер кәсібі), керамика (әйелдер кәсібі) дамыған.

## Өмір салты
Қоғамдық құрылымның дәстүрлі түрі экзогамиялық рулық топтарды біріктіретін ру-тайпалық болды. Шағын отбасылар рулық және қауымдық бірлестіктерге айтарлықтай экономикалық тәуелді болды. Жас класстары мен құпия одақтар болды. Емшілер қоғамда маңызды рөл атқарды және атқарып келеді.

Сукумалар «зоотерапия» деп те аталатын жануарларды дәстүрлі медицинада қолданатын көптеген этникалық топтардың бірі болып табылады. Олар жануарлардан алынған дәстүрлі дәрі-дәрмектер ақ адамға арналған дәріханаларда сатылатын дәрілерден тиімдірек деп санайды.

Дәстүрлі елді мекендері ықшам орналасқан, қоршалғант Тұрғын үйлері төбесі шөптесін конусты дөңгелек үйлерден (мсонге) тұрады.

Киімдері - былғарыдан немесе талшықтан жасалған жабындылар. Мерекелік киім көптеген зергерлік бұйымдармен және дене әшекейлерімен (негізінен бет пен аяқ) толықтырылған.

## Дереккөздер

 
Санат:Танзания халықтары
2022 жылғы Азия ойындарының медальдар кестесі

Ресми түрде XIX Азия ойындары деп аталатын 2022 жылғы Азия ойындары Азия Олимпиадалық кеңесі өткізетін Азиядағы ең ірі спорттық іс-шара болып табылады. Қазіргі уақытта олар 2023 жылдың 23 қыркүйегі мен 8 қазаны аралығында Қытайдың Ханчжоу қаласында өтеді және ойындарда 40 спорт пен пән бойынша 481 іс-шара бар.

Бруней мен Оман Азия ойындарында алғашқы күміс медальдарын жеңіп алды.

Үндістан Азия ойындары тарихында Жапония, Қытай және Оңтүстік Кореядан кейін бір уақытта 100 медаль жеңіп алған төртінші елге айналды.

Қабылдаушы ел, Қытай Азия ойындарында алғаш рет 200 алтын медаль жеңіп алды, барлығы 201 алтын медаль жеңіп алды және 2010 жылы Гуанчжоуда өткен Азия ойындарында 199 алтын медаль жеңіп алды.

## Медальдар кестесі

## Медаль алмаған Ұлттық Олимпиада комиттетері
Бұл Ұлттық Олимпиада комитеттері әлі 19-шы Азия ойындарында медаль жеңіп алған жоқ.

*  (BHU)
*  (TLS)
*  (MDV)
*  (YEM)

## Дереккөздер

Санат:2022 жылғы Азия ойындары
Абдулхашим Муталович Муталов

**Абдулхашим Муталович Муталов** (; 27 сәуір 1947 жыл, Ташкент облысы, Өзбекстан КСР, КСРО, Телау, Ахангаран ауданы) — кеңестік және өзбек саяси және мемлекеттік қайраткері, республиканың тұңғыш премьер-министрі ретінде белгілі. Өзбекстан 1992 жылғы 13 қаңтардан 1995 жылғы 21 желтоқсанға дейін.

## Өмірбаяны
### Алғашқы жылдар және еңбек өмірі
1947 жылы 14 ақпанда Ташкент облысы Ахангаран ауданы Телау (немесе Телов) ауылында дүниеге келген. Еңбек жолын 1965 жылы Ташкенттегі 2-нан комбинатында наубайшы болып бастады, кейін Кеңес әскері қатарына шақырылды. Әскерден кейін Бүкілодақтық сырттай тамақ өнеркәсібі институтына (қазіргі Мәскеу мемлекеттік технология және менеджмент университеті) оқуға түсіп, 1976 жылы инженер-технолог мамандығы бойынша диплом алды. Институтты бітіргеннен кейін оны Ташкентке нан зауыттарына жұмысқа жібереді. 1979-1986 жылдары Ақанғаран ауданындағы нан-тоқаш комбинатының директоры қызметін атқарды.

### Саяси карьерасы
1986-1991 жылдары Өзбек КСР министрінің орынбасары, кейін астық өнімдері министрі болды. Өзбекстан Компартиясы Орталық Комитетінің мүшесі болып сайланды. 1991 жылы Өзбекстан Республикасы Президенті жанындағы Өзбекстан Республикасы Министрлер кабинеті төрағасының орынбасары болды. Ол жойылған және тыйым салынған Өзбекстан Коммунистік партиясын ауыстырған биліктегі президентті қолдайтын Өзбекстан Халық Демократиялық партиясына қосылды. Өзбекстанның вице-президенті лауазымы жойылып, оның орнына Өзбекстанның Премьер-министрі лауазымы тағайындалғаннан кейін 1992 жылы 13 қаңтарда Өзбекстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің сессиясында ол сайланды. республиканың Министрлер кабинетін басқаратын тәуелсіз Өзбекстанның тұңғыш премьер-министрі.

Ол Өзбекстан тәуелсіздігінің алғашқы жылдарында елде әлеуметтік-экономикалық жағдай қиын болған кезде премьер-министр және іс жүзінде мемлекеттің екінші басшысы болды. Ол 1992 жылы қаңтарда Ташкент қалашығында орын алған студенттік тәртіпсіздіктерді тергеу жөніндегі комиссияның төрағасы болды. Сарапшылардың пікірінше, «саяси тұрғыдан ол тәуелсіз тұлға болған жоқ, ол Министрлер кабинеті тікелей бағынатын республика президентіне толығымен адал болды». 1995 жылы 21 желтоқсанда премьер-министр қызметінен босатылып, «Уздонмахсулот» мемлекеттік корпорациясының басқарма төрағасы болды. Оның орнына Өткір Сұлтанов жаңа премьер-министр болды. Қазір зейнеткер.

## Жеке өмірі
Үйленген, балалары, немерелері мен шөберелері бар, өзбек тіліне қоса орыс тілін де жетік меңгерген.

## Марапаттары
* Дустлик ордены
* Еңбек Қызыл Туы ордені
* «Ерен еңбегі үшін» медалі

## Дереккөздер

Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Өзбекстан премьер-министрлері
Санат:Ахангаран ауданында туғандар
Санат:Инженер-технологтар
Санат:Өзбек КСР Халық Комиссарлары мен Министрлері
Санат:1992 жыл қызметке кіріскен премьер-министрлер
Санат:Өзбекстан КОК мүшелері
Санат:Қарақалпақ АКСР Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Құрбан ата ауылы

**Құрбан ата** — Түркістан облысы Жетісай ауданы, Қазыбек би ауылдық округі құрамындағы ауыл.  

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жетісай қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 5 км-дей жерде. 

## Дереккөздер

Санат:Жетісай ауданы елді мекендері
Баянды

* Баянды — Маңғыстау облысы Мұнайлы ауданындағы ауыл.
* Баянды — Түркістан облысы Жетісай ауданындағы ауыл.
Сусу

**Сусу** (*сосо*) — Батыс Африкадағы халық. Олар Гвинеяның оңтүстік-батысында (1,4 миллион адам – 2015 жылғы бағалау) және Сьерра-Леоненің солтүстік-батысында (150 мың адам) тұрады. 40 мыңға жуық адам Сенегалда, 5 мыңға жуық адам Гвинея-Бисауда, сондай-ақ Мали, Гамбия, Либерия, Францияда тұрады.

## Тілі
Тілі – сусу тілі, манде тілдер тобына жатады. Сьерра-Леонеде сусулардың көпшілігі темне тілінде сөйлейді. Гвинеяда сусу тілінде көршілес киси-бага және ландума халықтары да сөйлейді.

## Діні
Сусудың көп бөлігі мұсылмандар, бір бөлігі дәстүрлі культтерді ұстанады Нингианган жыланы, жануарлар және т.б.

## Тарихы
XIII ғасырда Сусу Мали империясының бір бөлігі болды, содан кейін олар діни соғыстардың салдарынан оңтүстікке қарай қуылды. Сусулардың көпшілігі қазіргі Гвинеяның жағалау аумақтарында қоныстанды, онда олар Солима, Лабая және басқалары сияқты бірнеше өтпелі-мемлекеттерді құрды. Сусу халқына осы аумақтарда бұрыннан өмір сүрген шағын этникалық қауымдастықтар қатты әсер етті. (Бага, Ландума, Налу және т.б.). Сусу халқының көрші халықтармен ассимиляциялану процесі жүріп жатыр.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі егіншілік - күріш, сонымен қатар жержаңғақ, маниок, тәтті картоп, фонио, май және кокос пальмалары, кола ағаштары өсіріледі.
Ұсақ мал мен тауық ұстайды, жағалауда - балық аулайды. Олар портта және қаланың өнеркәсіптік кәсіпорындарында да жұмыс істейді.

## Өмір салты
Дәстүрлі әлеуметтік ұйымның негізі - үлкен отбасылық патрилинейлік қауымдастық. Неке қонысы вирилокальды. Көп әйел алу жиі кездеседі. Ірі туыстық топтар (хили) өздерінің эндогамикалық сипатын және тотемдік тыйымдарды жоғалтты. Егемендік алғанға дейін ауылдарды көсемдер (кунтигилер, альмамилар) басқарды, олардың билігі бір отбасы шеңберінде мұраға қалды.

Елді мекендері шағын, 300 адамға дейін, әдетте үйлер жалғыз көше – жол бойында созылып жатыр. Тұрғын үйлердің басым түрі - төбесі конустық және қабырғалары саз балшықтан сыланған дөңгелек үй.

Ерлер киімі – жеңі желбіреген жерге дейін жететін кең көйлек, әйелдер - тігілмеген белдемше және күртеше.

Негізгі тағамы - пальма майы соусы немесе балық дәмдеуіштері қосылып пісірілген күріш және фонио ботқасы, дәмдеуіштер көп мөлшерде тұтынылады. Діни тыйымға байланысты ішімдік ішу сирек кездеседі.

Фольклорға бай (әйелдердің мерекелерде айтатын ертегілері, эпикалық тарихи шежіресі). Сүндеттеу өзінің салттық сипатын жоғалтты, маскалар ойын-сауық қызметін атқарады.

## Дереккөздер

 
Санат:Гвинея халықтары
Санат:Сьерра-Леоне халықтары
Санат:Сенегал халықтары
Санат:Гвинея-Бисау халықтары
(967) Гелионапе

**(967) Гелионапе** — Негізгі белдеу тобының астероиды.

Оны 1921 жылы 9 қарашада Вальтер Бааде Гамбург обсерваториясында ашты.

Астероид актер Адольф фон Зоннентальдың құрметіне орай, оның есімінің грек нұсқасымен аталды.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (901—1000)
Санат:Астероидтар
(968) Петуния

**(968) Петуния** — Негізгі белдеу тобының астероиды.

Оны 1921 жылы 24 қарашада Карл Вильгельм Рейнмут Гейдельберг обсерваториясында ашты.

Шырайгүл деп аталатын өсімдіктер туысының латын атымен аталды.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (901—1000)
Санат:Астероидтар
Талдықорған әуежайы

**Талдықорған әуежайы** — Талдықорған қаласындағы халықаралық әуежай. Жетісу облысының басты әуе қақпасы болып саналады. Қоғамдық және әскери мақсатта қолданылады.

## Тарихы
Әуежай 1946 жылы ашылды. Бастапқыда ұшу-қону жолағы топырақпен жабылған болатын, және күніне тек екі ұшақ ұшатын. Кейінірек ЯК-12, АН-2 ұшақтары қызмет көрсете бастады.

1974 жылы жаңа әуежай кешенінің құрылысы аяқталып, қазіргі орналасқан орнына көшірілді. Бұл кезде ЯК-40 және АН-24 ұшақтарын қабылдауға мүмкіндік туды. 1981 жылдан бастап ТУ-134 типіндегі әуе кемелері де ұшып-қонуға кірісті.

2004 жылы жолаушылар терминалына күрделі жөндеу жүргізіліп, сағатына 100 жолаушыны қабылдай алатын заманауи жабдықтармен қамтылды.

## Әуе компаниялары мен бағыттар
2025 жылдың шілдесіндегі мәлімет бойынша, Талдықорған әуежайынан келесі бағыттарда тұрақты рейстер орындалады:

**Күнделікті рейстер:**
*  Qazaq Air → Астана, Түркістан
*  Жетісу → Астана

## Қабылдайтын әуе кемелері

## Әскери авиация
Әуежайда ҚР Қарулы күштерінің әскери ұшақтары мен тікұшақтары орналасқан. Қабылдай алатын кейбір әскери әуе көліктері:

* Ан-12, Ан-24, Ан-26, Ан-28, Ан-30, Ан-32
* Ан-72, Ан-74, Ил-76
* Ту-134, Ту-154, Як-40, Як-42
* Барлық тікұшақ түрлері

Әуе кемесінің максималды ұшу салмағы — 87 тонна. Ұшу-қону жолағының жіктеу нөмірі (PCN): 15/R/A/X/T.

## Жолаушылар саны
Талдықорған әуежайының жолаушылардың өсімі әдеттегідей оның танымалдылығы мен арзандығы. Немесе Талдықорғанның адам саны өсуімен бірдей болып саналады.
* 2015 — 24 295 адам
* 2025 — 42 768 адам

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан әуежайлары
Санат:Талдықорған
Санат:Жетісу облысы әуежайлары
(969) Леокадия

**(969) Леокадия** — Негізгі белдеу тобының астероиды.

Оны 1921 жылы 5 қарашада Сергей Иванович Белявский Симеиз обсерваториясында ашты. Орыстарда кездесетін әйелдер есімімен аталды.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (901—1000)
Санат:Астероидтар
(971) Альсатия

**(971) Альсатия** — Негізгі белдеу тобының астероиды.

Оны 1921 жылы 23 қарашада Александр Шаумассе Ницца обсерваториясында ашты.

Францияның провинциясы Эльзас құрметіне орай аталды.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (901—1000)
Санат:Астероидтар
(972) Кония

**(972) Кония** — Негізгі белдеу тобының астероиды.

Оны 1922 жылы 18 қаңтарда Макс Вольф Гейдельберг обсерваториясында ашты.

Неміс астрономы Фриц Конның құрметіне орай аталды.

thumb|450px|center|Кониянің Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (901—1000)
Санат:Астероидтар
(974) Лиоба

**(974) Лиоба** — Негізгі белдеу тобының астероиды.

Оны 1922 жылы 18 наурызда Карл Вильгельм Рейнмут Гейдельберг обсерваториясында ашты.

VIII ғасырда өмір сүрген әулие әйелдің құрметіне орай аталды.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (901—1000)
Санат:Астероидтар
(975) Персеверанция

**(975) Персеверанция** — Негізгі белдеу тобының астероиды.

Оны 1922 жылы 27 наурызда Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты.

Perseverantia латыншадан «табандылық» деп аударылады. Ондай ат астероидқа Пализаның қайтыс болғанынан кейін және оған арналып берілді.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (901—1000)
Санат:Астероидтар
(976) Бенджамина

**(976) Бенджамина** — Негізгі белдеу тобының астероиды.

Оны 1922 жылы 27 наурызда Вениамин Павлович Жеховский Алжир обсерваториясында ашты. Өз ұлының есімімен атады.

2003 жылдың 19 шілдесінде HIP 88816 жұлдызының қозғалысын бақылау кезінде астероидтың сұлбасын анықтау мүмкіндігі туды.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (901—1000)
Санат:Астероидтар
(977) Филиппа

**(977) Филиппа** — Негізгі белдеу тобының астероиды.

Оны 1922 жылы 6 сәуірде Вениамин Павлович Жеховский Алжир обсерваториясында ашты.

Франциялық қаржыгер Филипп де Ротшильд құрметіне орай аталды.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (901—1000)
Санат:Астероидтар
(978) Айдамина

**(978) Айдамина** — Негізгі белдеу тобының астероиды.

Оны 1922 жылы 18 мамырда Сергей Иванович Белявский Симеиз обсерваториясында ашты. Өз досы Аида Минаеваның құрметіне орай атады.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (901—1000)
Санат:Астероидтар
(980) Анакостия

**(980) Анакостия** — Негізгі белдеу тобының астероиды.

Оны 1921 жылы 21 қарашада Джордж Генри Питерс АҚШ әскери-теңіз обсерваториясында ашты.

Астероид Вашингтонға жақын орналасқан өзен атымен аталды.


Орбита астероида 980.png
Орбита астероида 980 (наклон).png

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (901—1000)
Санат:Астероидтар
(981) Мартина

**(981) Мартина** — Негізгі белдеу тобының астероиды.

Оны 1917 жылы 23 қыркүйекте Сергей Иванович Белявский Симеиз обсерваториясында ашты.

Француз революционері Анри Мартеннің құрметіне орай аталды.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (901—1000)
Санат:Астероидтар
(982) Франклина

**(982) Франклина** — Негізгі белдеу тобының астероиды.

Оны 1922 жылы 21 мамырда Гарри Эдвин Вуд Йоханнесбург обсерваториясында ашты.

Британиялық әуесқой астроном Джон Франклин Адамс құрметіне орай аталды.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (901—1000)
Санат:Астероидтар
(983) Гунила

**(983) Гунила** — Негізгі белдеу тобының астероиды.

Оны 1922 жылы 30 шілдеде Карл Вильгельм Рейнмут Гейдельберг обсерваториясында ашты.

Немістерде біршама таралған әйелдер есімімен аталды.

thumb|450px|center|Файлдың ортасында қозғалған астероид

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (901—1000)
Санат:Астероидтар
(984) Гретия

**(984) Гретия** — Негізгі белдеу тобының астероиды.

Оны 1922 жылы 27 тамызда Карл Вильгельм Рейнмут Гейдельберг обсерваториясында ашты.

Астероидқа неміс астрономы Альбрехт Карштедт ұсынысымен Грета есімі берілді.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (901—1000)
Санат:Астероидтар
(985) Розина

**(985) Розина** — Марс орбитасын кесіп өтетін астероид.

Оны 1922 жылы 14 қазанда Карл Вильгельм Рейнмут Гейдельберг обсерваториясында ашты.

Немістерде біршама таралған қыздар есімімен аталды.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (901—1000)
Санат:Астероидтар
(989) Швассмания

**(989) Швассмания** — Негізгі белдеу тобының астероиды.

Оны 1922 жылы 18 қарашада Фридрих Швассман Гамбург обсерваториясында ашты.

Астероид ашқан ғалымның есімімен аталды.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (901—1000)
Санат:Астероидтар
(990) Йеркс

**(990) Йеркс** — Негізгі белдеу тобының астероиды.

Оны 1922 жылы 23 қарашада Жорж ван Бисбрук Висконсин штатындағы Йеркс обсерваториясында ашты.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (901—1000)
Санат:Астероидтар
(993) Молтона

**(993) Молтона** — Негізгі белдеу тобының астероиды.

Оны 1923 жылы 12 қаңтарда Жорж ван Бисбрук Йеркс обсерваториясында ашты.

Астероидқа америкалық астроном Форест Рей Молтонның есімі берілді.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (901—1000)
Санат:Астероидтар
(995) Штернберга

**(995) Штернберга** — Негізгі белдеу тобының астероиды.

Оны 1923 жылы 8 маусымда Сергей Иванович Белявский Симеиз обсерваториясында ашты.

Орыс астрономы және революционері Павел Штернбергтің есімімен аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (901—1000)
* Штернберг (кратер)
Санат:Астероидтар
(996) Хиларитас

**(996) Хиларитас** — Негізгі белдеу тобының астероиды.

Оны 1923 жылы 21 наурызда Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты.

Римдіктердегі қуаныштың құдай әйелі құрметіне орай аталды.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (901—1000)
Санат:Астероидтар
(998) Бодея

**(998) Бодея** — Негізгі белдеу тобының астероиды.

Оны 1923 жылы 6 тамызда Карл Вильгельм Рейнмут Гейдельберг обсерваториясында ашты.

Неміс астрономы Иоганн Элерт Боденің құрметіне орай аталды.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (901—1000)
Санат:Астероидтар
Жаңаауыл (Қарағанды облысы)

**Жаңаауыл** — Қарағанды облысы Қарағанды қалалық әкімдігінің Әлихан Бөкейхан ауданына қарасты ауыл.

## Географиялық орны
Қарағанды қаласынан солтүстік-батысқа қарай 36 км, Көкпекті станциясынан 8 км-дей жерде орналасқан. Елді мекен Қарағанды қаласына қарағанымен, жері
Бұқар жырау ауданының аумағында.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды қалалық әкімдігі елді мекендері
Аршалы ауылдық округі (Қарағанды облысы)

**Аршалы ауылдық округі** – Қарағанды облысы Нұра ауданында болған әкімшілік бірлік. 2009 жылы таратылып, Баршын ауылдық округіне қосылды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына ''Қарақасқа'' ауылы кірді. Орталығы – Қарақасқа ауылы болды.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 121 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданының таратылған ауылдық округтері
Генрих Рорер

**Генрих Рорер** (; 6 маусым, 1933, Кітаптар — 16 мамыр, 2013, Воллерау) — швейцариялық физик, 1986 жылғы физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты (жүлденің жартысын Герд Биннигпен «сканерлеуші туннельдік микроскопты ойлап тапқаны үшін» бөлісті; сыйлықтың екінші жартысын «электрондық микроскоптағы жұмысы үшін» Эрнст Рускаға берілді).

## Өмірбаяны
1951 жылдың күзінде мектепті бітіргеннен кейін Рорер кездейсоқ (өмірбаянына сәйкес) Цюрихтегі Жоғары техникалық училищенің физика факультетіне түсті. Оның ұстаздары Вольфганг Паули мен Пол Шеррер болды. 1955 жылы Рорер Йорген Олсен кафедрасында магнит өрісінен туындаған асқын өткізгіштік күйге өту кезіндегі асқын өткізгіштердің ұзындығының өзгеруі тақырыбында диссертациямен жұмыс істей бастады. 1963 жылы Рорер Рушликондағы IBM зерттеу зертханаларына көшті, онда ол Кондо эффектісімен жұмыс істеді және Герд Биннигпен кездескеннен кейін онымен бірге сканерлеуші туннельдік микроскопты әзірледі.

АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшесі (1988), Ресей ғылым академиясының (2006).

## Жарияланымдар
* *К. В. Блэзи, Х. Ререр.* Антиферромагнетизм және GdAlO <sub>3</sub> магниттік фазалық диаграммасы. // Физ. Аян. V. 173, № 2, С. 574—580 (1968).
* *Gerd Binnig, Heinrich Rohrer.* Vakuum-Tunneleffekts bei kryogenischen Temperaturen Ausnutzung unter Rasterartigen Oberflächenuntersuchung. // Europäische Patentanmeldung 0 027 517, Priorität: 20.9.1979 CH 8486 79.
* *Г. Бинниг, Х.Ререр, Ч.Гербер, Э.Вейбель* . Сканирлеуші туннельдік микроскоп арқылы бетті зерттеу. // Физ. Аян. Летт. V. 49, № 1, 57 — 61 б (1982).
* *Герд Бинниг, Генрих Рорер, К.Гербер, Э.Вейбель.* Басқарылатын вакуумдық саңылау арқылы туннельдеу. (қолжетімсіз сілтеме)   // Appl. Phys. Lett V. 40, 178-бет (1982).
* *[[Герд Карл Бинниг|Г. Бинниг]], Г.Ререр.* Сканерлеуші туннельдік микроскопия — туғаннан жасөспірімдікке дейін: Нобель дәрісі. // УФН, Т. 154, No 2 (1988).
* *[[Герд Карл Бинниг|Г. Бинниг]], Г.Ререр.* Сканерлеуші туннельдік микроскопия — туғаннан жасөспірімдікке дейін: Нобель дәрісі. // Электрондардың «көздері» арқылы атомдар. — М.: Знание, 1988.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Нобель комитетінің сайтынан ақпарат

Санат:Мадрид автономды университетінің құрметті докторлары
Санат:Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшелері
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері
Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Швейцария физиктері
Санат:Физиктер
Тұрғар

**Тұрғар** немесе **Тұрхар** — ата-бабаларының соғуы негізінде теңгелер шығарған Соғдының соңғы ихшиді; Соғдыда күміс теңге шығарған жалғыз билеуші.

Тұрғар арабтар жаулап алғаннан кейін әкесінің орнын басып, билігін номиналды түрде сақтап қалды және өзінің ата-бабалары — Соғды патшаларының ежелгі дәстүрін жалғастырды.

## Тарих
Соғды нумизматикасының мәліметі бойынша Гуректен кейін Самарқандта соғдының Тұрғар немесе Тұрхар деген патшасы тиындар шығарған, ол қытай деректеріндегі Ду-ге (немесе Ду-хэ) деп аталады. Тұрғар монеталарының екі түрі бар: бірінші түрі Гурек монетасының үлгісі бойынша шығарылған, ал екінші түрі 740 жылдардың қытай монеталарының бір түріне тән ай түріндегі қосымша белгінің болуымен ерекшеленеді.

Зерттеушілердің пайымдауынша, Тұрғар өз теңгелерінің бірінші түрін әкесі қайтыс болғаннан кейін, 738 жылға дейін, яғни Іштіханның әкімі болғанға дейін шығарған. Араб жаулап алулары дәуірінде билеушілері Соғды және Орталық Азияның басқа да иеліктері Қытаймен тығыз байланыста болды және арабтарға қарсы әскери көмек алу үмітімен оған бірнеше рет жүгінді. Тұрғар да Қытай сотына елшіліктерін жіберді. Дәл осылар 740-772 жылдар аралығында Қытай сарайына Самарқандтан сыйлықтармен келген елшіліктерді жіберді.

Тұрғар өмірінің соңында Оңтүстік Соғдыдағы Нахшабқа қоныстанды. Мұнда ол өзінің монеталарының екінші түрін де шығара алады. Тұрғардың қашан қайтыс болғаны белгісіз. Оның да мұсылмандық есімі Язид және оның ұлы (әл-Хасан) болған және немерелері араб-мұсылман есімдерін алған деген пікір бар.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Камолиддин Ш. С. Соғды патшасы Гурек ұрпақтары туралы жаңа деректер // Өзбекстандағы әлеуметтік ғылымдар. — 2003. — № 3.

Санат:Орталық Азия тарихы
Ағалақ хан

**Ағалақ хан** (орыс. *Агалак царевич, Авалак царевич, Агалак салтан, Солтохан*, туған жылы белгісіз - 1508) - Шибан әулетінен шыққан Түмен хандығының билеушісі (1496-1505). Ибақ және Мамық хандардың інісі, қазан ханы Шах-Әлидің арғы атасы.

## Өмірбаяны

Ағалақ ханның билік басына келуі туралы нақты деректер жоқ. «Бахр ал-Асрар» шығармасында Махмұтектің үшінші ұлы, Никонов жылнамасында «сұлтан, Мамықтың інісі» ретінде аталып өтті. 1496 жылы ағасы Мамықтың Қазанға қарсы ұйымдастырған жорығына қатысқан. Никонов жылнамасындағы ақпаратқа сәйкес 1499 жылдың көктемінде, ал Разряд кітабында сол жылдың қыркүйегінде Ағалақ хан мен «қазан бектерінің бегі» Орақтың бастаған әскері Қазанға ұмтылды. Разряд кітабында Орақ «хан», ал Ағалақ «сұлтан» мәртебесінде көрсетілген. III Иванның Мәскеуден жөнелтілген көмегі түмен әскерін кері шегінуге мәжбүрледі. Сыртқы саясаттағы сәтсіздіктер Ағалақ хан мен Аққұрт сұлтанды Ноғай Ордасына қоныс аударуға итермеледі. В.В. Трепавловтың пікірі бойынша 1500 жылғы ноғай билеушілерінің Қазанға қарсы  әскери қимылдарына Ағалақ қатысқан жоқ. Оның есімі 1507 жылдың тамыз-қыркүйек айларында орын алған орыс-ноғай елшілік хат алмасуы барысында кездеседі. 1508 жылы өзінің саяси ықпалын арттыру мақсатында ноғай биі Хасан Ағалақты ноғай тағына отырғызып, оның тұсында беклербек болуды жоспарлаған. Алайда бұл ұсыныс Ноғай Ордасының билеуші топтарынан қолдау тапқан жоқ. 1508 жылдан кейін Ағалақ пен Хасанның есімдері жазба деректерде кездеспейді.

## Әдебиет

* *Парунин А.В.* Политическая история Тюменского ханства в 1430-1508 гг.: монография / А. В. Парунин. - Челябинск : Фонд содействия сохранению культурного наследия «Общественный фонд "Южный Урал"», 2023. - 247 с.
* ПСРЛ. Т. 37. Устюжские и Вологодские летописи XVI-XVII вв. Л.: Наука, 1982. С. 51.
* *Трепавлов В. В.* История Ногайской Орды. — М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН.
* Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.
(101955) Бенну

**(101955) Бенну** — астероид, Жермен соқтығысу қаупі ең жоғары нысандардың бірі болып саналады.

Оны 1999 жылы Сокорро обсерваториясының ғалымдары ашқан. Қазіргі атауы 2013 жылы берілді, Бенну — бұл Осирис есімді ежелгімысырлық құдайға қатысы бар қайта жандану құсы.


Bennu rotation.gif|1999 жылғы радар көрсеткіштері
Bennu rotation PolyCam 2018-12-02.gif|2018 жылы OSIRIS-Rex айналып түсірген бейнелер

## Орбитасы
Астероид Күнді 435 тәулік ішінде айналып шығады.

Барлық Жерге жақын нысандардағыдай оның орбитасы тұрақты емес.

Болашақта Жермен қатты жақындап кететін алдын-ала есептелген кездері:

## Зерттелуі
2016 жылдың қыркүйегінде НАСА осы астероидты зерттеу мақсатымен OSIRIS-REx ғарыш кемесін ұшырды. Диаметрі 550 метр болатын Бенну астероиды оның көлеміне, орбитасының Жерге жақын орналасуына, құрамында болуы мүмкін материалдарға байланысты таңдап алынған. 2018 жылдың желтоқсанында аппарат аспан денесіне жетті және 2020 жылдың қазанында оның бетінен шаң мен топырақтан сынама алды.

Топырақ үлгілері Жерге 2023 жылдың қыркүйегінде жеткізілді. Кейінгі зерттеулер арнайы лабораторияда өткізілетін болады.

2019-02-25 regolith image compilation.png|1,8 шақырым қашықтықтан түсірілген фотолар
Animation of OSIRIS-REx around Bennu - touch down on Bennu.gif|Астероидтан сынаманы алу үшін жасалған манёвр


## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Жақыннан зерттелген астероидтар мен кометалар тізімі
* Астероидтар тізімі (101901—102000)
Санат:Астероидтар
Анастасия Валерьевна Сопрунова

**Анастасия Валерьевна Сопрунова** (14 қаңтар 1986, Өскемен) — қазақстандық жеңіл атлет (100 м бөгеулермен жүгіру), Қазақстан Республикасының халықаралық дәрежедегі спорт шебері.

## Өмірбаяны
Анастасия Өскемен қаласында тұрады. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген жаттықтырушысы Назарова Т.А. басшылығымен жаттығады.

2004 жылғы жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионатының қатысушысы болып келеді.

Қазақстан Республикасының Спартакиадасында 12,99 уақыт көрсетіп, олимпиада нормативін орындады.

2012 жылы Лондонда өткен Олимпиадада 13.40 уақытпен 28-орын алған болатын.

Жоғары білімі бар. 2010 жылы С.Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетін «Дене шынықтыру және спорт» мамандығы бойынша тәмамдады.

2016 жылы допинг қолданғаны үшін 4 жылға шеттетілген болатын.

## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша жеңіл атлеттер
Санат:Қазақстанның бөгеулермен жүгірушісі
Санат:Қазақстанның халықаралық дәрежедегі спорт шеберлері
Санат:2012 жылғы жазғы Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетшілер
Санат:Шығыс Қазақстан университеті түлектері
OSIRIS-REx

***OSIRIS-REx*** (*Origins, Spectral Interpretation, Resource Identification, Security Regolith Explorer*) — Жерге жақын ұшатын астероидтарды зерттеу мақсатымен 2016 жылы ұшырылған америкалық ғарыш кемесі.

Оның миссиясы екі фазадан тұрады. Біріншісі — (101955) Бенну астероидынан топырақ үлгісін Жерге жеткізу. Бұл фаза 2023 жылдың қыркүйегінде арнайы капсуланың Жерге оралуымен сәтті аяқталды.

Екінші фазада ғарыш кемесі (99942) Апофис астероидын жақыннан зерттейтін болады. Осы астероидпен жақындасу 2029 жылы орын алады деп жоспарланған. Миссияның аты сәйкесінше OSIRIS-APEX деп өзгертіледі.

Ғарыш кеменің өлшемдері: 2,4 м × 2,4 м × 3,15 м. Екі жағынан күн батареялары бекітілген. Жазылған жағдайда әрқайсысының ұзындығы 6,17 м құрайды.

## Астероид топырағын жеткізу
OSIRIS-REx ғарыш кемесі (101955) Бенну астероидына 2018 жылдың желтоқсанында жақындады. 31 желтоқсанда ол астероид орбитасын айнала бастады. Сөйтіп бұл орбиталық ұшуы болған ең кіші аспан денесі болды; сондай-ақ мұнда ғарыштану тарихындағы ең жақын орбиталық ұшу орын алды.

2020 жылдың 20 қазанында астероид бетінен топырақ үлгісін алу операциясы өтті. Бірнеше секундқа созылған аппараттың аспан денесімен беттесуі кезінде TAGSAM құрылғысы реголит үгінділерін жинап үлгерді, олар арнайы капсулаға орналастырылып, капсуланың өзі тығыз жабылды. Ғарыш кемесі 2021 жылдың 7 сәуірінде астероид зерттеуін тоқтатып, одан алыстай бастады.

Жерге жақындау үшін екі жарым жылдай уақыт кетті. 2023 жылдың 24 қыркүйегінде ғарыш кемесінен реголиті бар капсула бөлініп, Жерге қарай ұшырылды. 4 сағат 10 минут ішінде капсула 100 мыңға жуық шақырымды артта тастап, өз парашютімен Юта штатында қонған.

Капсуланың өз салмағы шамамен 46 кг, ал диаметрі 81 см. Ішінде 250 грамм топырақ бар. Оны зерттеу үшін арнайы лаборатория жабдықталған, онда 200-ге жуық ғалым 60 түрлі әдіспен зерттеу жүргізетін болады.


OSIRIS-REX_SamCam_TAGSAM_Event_2020-10-20_small.gif|Реголит үлгісін алу сәті
Sample container closes-Osiris-Rex.webm|Капсуланың жабылуы


## Ғылыми құрылғылары
* OCAMS (OSIRIS-REx Camera Suite) — үш камерадан тұратын блок.
* OVIRS (OSIRIS-REx Visible and IR Spectrometer) — көрінетін және инфрақызыл сәулелерде түсіретін спектрометр.
* OTES (OSIRIS-Rex Thermal Emission Spectrometer) — температуралар картасын жасауға арналған спектрометр.
* REXIS (Regolith X-ray Imaging Spectrometer) — химиялық құрылым картасын жасауға арналған рентгендік спектрометр.
* OLA (OSIRIS-REx Laser Altimeter) — лазерлік қашықтық өлшегіштері бар блок.
* TAGSAM (Touch-And-Go Sample Acquisition Mechanism) — 3,35 метрге дейін созыла алатын тетігі бар реголит үлгісін алу механизмі.

Osiris-Rex Ocams 007.jpg|OCAMS
Osiris-Rex Ovirs gsfc 20150619 2015-12655 019-023.jpg|OVIRS
Osiris-Rex Otes-3.jpg|OTES


## Галерея

Animation_of_OSIRIS-Rex_trajectory_around_101955_Bennu.gif|(101955) Бенну астероидына қатысты қозғалысы
Animation_of_OSIRIS-APEX_around_99942_Apophis.gif|(99942) Апофис астероидына қатысты жоспарланған қозғалысы
KSC-20160819-PH_GEB01_0024_(28869645070).jpg|Жалпы түрі

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* OSIRIS-REx  НАСА сайтында

Санат:NASA
Санат:Ғарыштық зерттеулер
Ирина Андреевна Эктова

**Ирина Андреевна Литвиненко** (тұрмысқа шыққанда — **Эктова**; 8 қаңтар 1987, Петропавл, Солтүстік Қазақстан облысы, Қазақ КСР) — қазақстандық жеңіл атлетші (үш рет қарғып секіру), Қазақстан Республикасының халықаралық дәрежедегі спорт шебері.

## Өмірбаяны
Ирина Литвиненко-Эктова – үш рет қарғып секіру бойынша маманданған Қазақстан Республикасының халықаралық спорт шебері. Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерін жақтайды. Жаттықтырушылары: А.Н. Эктов.

И.А.Литвиненко — 2008 жылы Бейжіңде, 2012 жылы Лондонда, 2016 жылы Рио-де-Жанейрода және 2020 жылы Токиода өткен Олимпиада ойындарының қатысушысы. Ол үш әлем чемпионатына: Берлинде (2009), Тэгуде (2011) және Ыстанбұлда (2012) қатысты. Бірақ медалдарды Азия чемпионаттарында ғана ала алды. 2011 жылы Г.Косанов мемориалда 2012 жылы Лондонда өтетін Олимпиадаға лицензия алды.

2018 жылдың 1 ақпанында Тегеранда өткен жабық ғимараттағы Азия чемпионатында Ирина үш рет қарғып секіруден 13,79 метр көрсеткішпен алтын медаль жеңіп алды.

## Үздік нәтижелері
* ашық алаңда — 14,48 —  Алматы (27.07.2011)
* жабық ғимаратта — 14,09 —  Қарағанды (27.01.2012)

## Отбасы
Ирина тұрмысқа шыққан. Күйеуі — Евгений Эктов — қазақстандық жеңіл атлетші (үш рет қарғып секіру), Азия чемпионаттарының бірнеше дүркін жеңімпазы. Қызы — Яна (2010 жылы туған).

## Сілтеме
* Ирина Литвиненко-Эктова «Worldathletics» сайтында 

## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша жеңіл атлеттер
Санат:Қазақстанның үш рет қарғып секірушілері
Санат:2008 жылғы жазғы Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетшілер
Санат:2012 жылғы жазғы Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетшілер
Санат:2016 жылғы жазғы Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетшілер
Санат:2020 жылғы жазғы Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетшілер
Санат:Жеңіл атлетикадан Қазақстан чемпиондары
Санат:Қазақстанның халықаралық дәрежедегі спорт шеберлері
Тамшалы сайы

**Тамшалы сайы** – Маңғыстау облысы, Түпқараған ауданы, Форт-Шевченко қаласынан 35 км шығыс бағытта, Тамшалы жерінде орналасқан табиғи нысан. 

## Ескерткіштің сипаттамасы
Еділ-Орал археологиялық экспедициясымен 1982 жылы анықталып, қосымша зерттеулер 2009 жылы жүргізілген. Алғаш рет 07.05.1993 жылы облыс әкімінің №487 шешімімен мемлекеттік қорғауға алынған. Қазіргі таңда Маңғыстау облысы әкімдігінің 2018 жылғы 5 қаңтар №3 қаулысы бойынша Жергілікті маңызы бар Тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енгізілген. «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында «Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы» жобасы бойынша өңірлік маңызы бар қасиетті нысандар тізіміне енді.

Бекіністік қамал екі нысаннан құралады. №1- нысан, қамал қабырғасы, 200 м ұзындықтағы мүйістің шетін жағалай орналасқан. Жоспарда қабырға сызығы сәл қисайған. Қабырғалардың қалыңдығы 1,2-1,5 м. Қабырғалар биік емес, 1,5 м, өте биік нүктелері 2-2,3 м. Құрылысы 2 қабатты табиғи таспен және Маңғыстау облысының тарихи-мәдени ескерткіштерінің жинағы топырақпен толтыра қалау әдісімен тұрғызылған. Кей жерлерде төменгі қаландылардың деңгейінде тік қойылып жалпақ тастар орнатылған. Қабырғалар алаңдық жағынан  жартылай дөңгелектенген, диаметрі 3,5-4 м, 3-5 м қабырға сызығынан шығыңқы келген 5 мұнарамен нығайтылған. Мұнараның ішкі бөлме қуысы бар. Кей жерлерде мұнаралар мен қабырғаларда биіктігі 40-50 см жақтаулар байқалады. Қабырғаның СБ бөлігінде шамамен ені 2 м болатын өткел бар. Қабырға мен мұнаралардың алдында алаңдық жағында жүзіп барған ені 2 м, тереңдігі 50 см болатын есік қуысын жағалай ор жатыр. Ені 3 м, биіктігі 30-50 см ордың алдында қатты сырғыған топырақ жал болып үйілген үйінді және мұнаралар мен есік қуысына қарсы доғаланған тас қаландылар бар. Бұл мүмкін маңдай үстінің құлаған қалдықтары болуы мүмкін. Мүйістің С жағында арнайы төмен түсетін соқпақ анықталды. Қамалдың аймағында жалғыздан кремний сынықтары кездеседі. Қамал қабырғаларының құрылысы мен сақталуы кейінгі орта ғасырларға меңзейді. 2- нысан - мүйістелген шошақтың бітер жеріндегі үйілген көлемді үйінді сипатында. Үйіндінің ұзындығы 48 м, ені 10-12 м, орташа биіктігі шамамен 2 м. Жоспарда қиғаш (зигзаг) пішінде келген. Мүйіс аумағындағы біршама жер үйіндімен қалқаланған. Осы маңда қолдан жасалған қыш ыдыс сынығы, мыс рудасының және сирек кездесетін пышақ тәрізді кремний тасының сынықтары кездеседі. Бұл материалдар қола дәуірімен мерзімделеді. Ескерткіш (1986 ж.) құжатталған.

## Дереккөздер

Санат:Түпқараған ауданы географиясы
Санат:Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Таита

**Таита** (*тейта*, *теита*, *дабида*, *сагала*) — Кенияның оңтүстігіндегі және Танзанияның шекаралас аймақтарындағы банту халқы. Халық саны 300 мың адам.
Олар  дабида, сагала, т.б. субэтникалық топтарға бөлінеді.

## Тілі
Тілі - тайта (тейта) тілі. Сонымен қатар суахили тілінде сөйлейді. Диалектілері: кисагала (тери), кидабиада.

## Діні
Дінге сенушілердің діни наным-сенімдері: дәстүрлі сенімдер.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі – қолмен атқарылатын егіншілік (банан, маниок, тәтті картоп, бұршақ, тары, жүгері) және мал шаруашылығы (ірі қара, ешкі).
Қолөнер нашар дамыған, керамика (әйелдер) және ағаш ою (ерлер).

## Өмір салты
Дәстүрлі қоғамдық ұйым – патрилинейлік рулар. Неке патрилокальды.
Таита отбасыларының көпшілігі дәстүрлі түрде көп әйел алуды ұстанды. Келіссөздер барысында («вупе» деп аталады) қалыңдықтың әкесі мен шешесінің нағашылары маңызды шешімдер қабылдап, көбінесе малдан тұратын қалыңмалға назар аударды.

Дәстүрлі елді мекендер жинақы орналасқан, дөңгелек және төртбұрышты құрылымдардан тұрады.

Киімдері – иыққа немесе жамбасқа айналдыра матадан немесе былғарыдан тігілген жамылғы, әйелдер үшін – моншақтармен әшекейленген былғары алжапқыш. Тайтаның құлақтары тесіліп, ұзартылған, бастары қырылған, бастың артқы жағында моншақтармен өрілген шаш жолақтары қалдырылған.

Негізгі дәстүрлі тағамы - банан ботқасы.

## Дереккөздер

 
Санат:Кения халықтары
Санат:Танзания халықтары
Тархун (ихшид)

**Тархун** — 700-ші жылдардың бірінші онжылдығында (VIII ғасырдың басында) Самарқандта билік құрған соғдылық ихшид.

Лившиц В. А. 8-ғасырдың басындағы Тархун Самарқан ихшидінің атауы түркі деп есептеген.

Кейбір деректерде ол Соғдыны 700, басқа деректерде 705 немесе 707 жылдары билей бастады. Ол 707 жылы бұхарлармен және түргештермен одақ құрып, Орта Азиядағы араб шапқыншылығы мен исламдану кезеңінде араб жаулап алушыларына қарсы белсенді күрескені белгілі. 709 жылы Құтайба ибн Муслим бастаған араб басқыншылары Бұхараны басып алғаннан кейін Тархун Самарқанды осындай тағдырға ұшыратпау үшін олармен келісімге келіп, ол басқарған соғдылардың бір бөлігі алым төлеуге мәжбүр болды. Тархун Бұхарадағы арабтарға елшілерін жіберіп, олардың билігін мойындады. Бұл оқиғалар соғды элитасының ішінде наразылық пен бүлік тудырды, ал Тархунды шектен тыс жұмсақтық, сақтық және исламшыл ұстанымы үшін соғды ақсүйектері алып тастады. Тархунның орнына Гурек билей бастады. Биліктен шеттетілгеннен кейін Тархун түрмеге жабылды, сонда ол өзін-өзі өлтірді. Оның екі ұлы шығысқа қарай — Пенжикентке, тағы бір соғды билеушісі — афшин Деваштичтің сарайына қашып үлгерді, онда оларды өте жақсы қарсы алып, құрмет көрсетті.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* *Тархун* — Өзбекстан ұлттық энциклопедиясы . — Ташкент, 2000-2005 жж.
* Әт-Табари, Әбу Жағфар Мұхаммед ибн Жарир. *Әт-Табари тарихы.* Ред. Эхсан Яр-Шатер. 40 том. Олбани, Нью-Йорк: Мемлекеттік университетінің Нью-Йорк баспасы, 1985-2007.
* Gibb, H. A. R. Арабтардың Орталық Азиядағы жаулап алулары (анықталмаған). — Корольдік Азия қоғамы, 1923 ж.
* Wellhausen, Julius. Араб патшалығы және оның құлауы (анықталмаған). — Калькутта: Калькутта университеті, 1927 ж.

Санат:Самарқанда туғандар
Санат:711 жылы қайтыс болғандар
Қарақұла

thumb|right|250px|Жапырақ қарақұласы (медиана).
**Қарақұла** – көбінесе жабайы аңдарда болатын, қара жонды басып өтіп, құйыршықтың ұшына дейін қақ жарып тұратын табиғи сызық.

## Атау мәні
Дәстүрлі ортада оны "қарақұла" деп атаса, ғылымда "медиана" дейді. Қарақұла – 2/1, жарты, 0,5, қақ жартыға тең. Латын тілінде медиана – қарақұла, қарақұладан қақ жару, тең жару, тең бөлу дегенді білдіреді. 

## Сипаты мен мағынасы
Қарақұла жануар денесіндегі түктен бөлек, көбінесе қара түсті, ұзындау келген, жылтыр болады. Ол жануарлардан бөлек, жәндік, құрт-құмырсақалардың да денесінде болады. Сондай-ақ, өсімдіктердің діңінің ұзынынан қақ жарып тұрған ішкі өзегі бар, ал жапырақтарда оны екіге бөліп тұратын сызық бар. Қарақұла дәстүрлі ортада тепе-теңділік, тең өлшемділік, тең үлгілілік, тең пішінділік, тең мүшелілік, тең денелілік, тең көлемділік, тең жарты, қақ жартысынды тіркестердің мағынасын айғақтайтын ұғым іспетті.
Қазақта «қарақұладан қақжарып бөліп алдық», «қарақұладан қақжарып бөліп беру» деген теңеу сөздердің болуы осының дәлелі. Сондай-ақ, дәстүрлі ортадағы дау-дамай, шиеленіскен мәселелерді әділ шешетін билерге қаратыла айтылатын «қарақылды қақжарған» деген теңеудің болуы – осы қарақұладан қақ жарғанды білдірсе керек.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Бабалықұлы Ж. Мал ауруларының қазақша атаулары. Алматы. Қайнар, 1986; 
* ҚР МОМ – материалдарынан; 
* ОМЭЭ – материалдарынан.

Санат:Биология
Санат:Зоология
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Тоқтарбек Таңатқан

**Тоқтарбек Таңатханұлы** (; 1996 жылы 18 қарашада дүниеге келген) — қытайлық әуесқой боксшы, этникалық қазақ, орта және жеңіл салмақ дәрежесінде өнер көрсетеді. Бокстан Қытай ұлттық құрамасының мүшесі, 2020 жылғы Олимпиада ойындарының қатысушысы, әлем чемпионатының күміс жүлдегері (2023), халықаралық және республикалық әуесқойлар турнирлерінің бірнеше дүркін жеңімпазы және жүлдегері.

## Өмірбаяны
Тоқтарбек Таңатхан 1996 жылы 18 қарашада Қытайдың Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданындағы Үрімжі қалалық ауданында дүниеге келген. Ұлты бойынша – этникалық қазақ.

## Әуесқойлық мансап

### Әлем чемпионаты 2019
2019 жылдың қыркүйегінде Екатеринбургте (Ресей) 75 келіге дейінгі салмақ дәрежесінде өткен әлем чемпионатына қатысты. Ол 1/32 финалда шотландиялық Шон Лаззериниді ұпай санымен (5:0), ал 1/16 финалда Үндістандық боксшы Ашиш Кумарды ұпай саны бойынша (3:3) ұтты. 2) ресейлік, бірақ 1/8 финалда ұпай бойынша (0:5) ирандық боксшы Сейедшахин Мусавиден жеңіліп қалды.

### 2020 жылғы Олимпиада ойындары
2020 жылдың наурыз айында Амманда (Иордания) Азия/Океания елдерінен іріктеу турнирінде 4-орынға ие болды және 75 келіге дейінгі салмақ дәрежесінде 2020 жылғы Олимпиадаға жолдама алды.

2021 жылдың шілдесінде Токиода (Жапония) өткен Олимпиада ойындарына қатысушы болды, онда жарыстың 1/16 финалында Үндістанның боксшысы Ашиш Кумарды жеңді (5:0), бірақ 1/8 финалда Ол 2020 жылғы Олимпиада чемпионы атанды бразилиялық Хеберт Консейсаудан бөлінген шешіммен (2:3) жеңілді.

### 2023 жылғы әлем чемпионаты
2023 жылдың мамыр айында Ташкентте (Өзбекстан) 80 келі салмақта әлем чемпионатының күміс жүлдегері атанды. Жарыстың 1/8 финалында ол мысырлық боксшы Абдельрахман Салах Орабини 2-раундта ерте нокаутпен жеңсе, ширек финалда ұпай саны бойынша бөлінген (4:3) атақты кубалық Арленді жеңді. Лопес, жартылай финалда ұпай саны бойынша бөлек шешіммен шешімімен (5:2) Испания атынан сынға түсетін тәжірибелі ресейлік Газимагомед Джалидовты жеңді, бірақ финалда қазақстандық боксшы Нұрбек Оралбайдан ұпай саны бойынша жеңілді (1:4).

2023 жылдың шілде айының басында ол Астанада (Қазақстан) өткен «елорда кубогы» халықаралық турнирінде 80 келіге дейінгі салмақ дәрежесінде финалда өзбек боксшысы Жасурбек Юлдошевты жеңіп, жеңімпаз атанды.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Танаткан Токтарбек (Тохэта Эрбекэ) — профиль на сайте Sportbox.ru
* Тохтарбек Танатхан — новости на сайте Sports.kz
* 
* 
* 
* 

Санат:Қытай боксшылары
Санат:Орта салмақтағы боксшылар
Санат:2020 жылғы жазғы Олимпиада ойындарындағы боксшылар
Санат:Қытай қазақтары
Евгений Александрович Эктов

**Евгений Александрович Эктов** (1 қыркүйек 1986, Петропавл, Солтүстік Қазақстан облысы, Қазақ КСР) — қазақстандық жеңіл атлетші (үш рет қарғып секіру), Қазақстан Республикасының халықаралық дәрежедегі спорт шебері.

## Өмірбаяны
Жаттықтырушылар: Александр Эктов пен Нина Эктова. 2011 жылы Кобеде өткен Азия чемпионатының жеңімпазы. Азия чемпионаттары мен Азия ойындарының бірнеше жүлдегері. Ғұсман Қосанов мемориалында (Алматы) үш рет қарғып секіруде 17,22 м нәтиже көрсетіп, 2012 жылғы Лондон Олимпиадасына лицензия жеңіп алды. Олимпиадада небәрі 16,31 м секіріп, 19-орын иеленіп, алдын ала кезеңде өз өнерін аяқтады.

## Үздік нәтижелері
;ашық алаңда
* ұзындыққа секіру — 7,77 —  Бішкек (31.05.2008)
* үш рет қарғып секіру — 17,22 —  Алматы (30.06.2012)
;жабық ғимаратта
* үш рет қарғып секіру — 16,44 —  Ханой (02.11.2009)

## Отбасы
Үйленген. Әйелі — Ирина Литвиненко — қазақстандық жеңіл атлетші (үш рет қарғып секіру). Яна есімді (2010 ж.т.) қызы бар.

## Сілтеме
* Евгений Эктов «Worldathletics» сайтында

Санат:Алфавит бойынша жеңіл атлеттер
Санат:Қазақстанның үш рет қарғып секірушілері
Санат:2012 жылғы жазғы Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетшілер
Санат:Қазақстанның халықаралық дәрежедегі спорт шеберлері
Санат:Жеңіл атлетикадан Азия чемпиондары
Талленси

**Талленси** (*тале* немесе *тали*, *таленсе*, *талене*, *таланси*) — Гананың солтүстік-шығысындағы және Буркина-Фасоның оңтүстігіндегі халық. Саны 80 мың адам.
Туыстас халықтар: дагомба, кусаси, мампруси, моси, нанкансе. 

## Тілі
Олар нигер-кордофан отбасының гур тобының талленси тілінде (тален немесе тални) сөйлейді.

## Діні
Дінге сенушілердің діни ағымы: сүнниттік мұсылмандар, көпшілігі дәстүрлі сенімдерді ұстанады.

## Кәсібі
Негізгі кәсіптері – мал шаруашылығы және қолмен атқарылатын егіншілік (тары, құмай, фонио, күріш, жүгері, бұршақ дақылдары). Аңшылық, ұсталық, керамика, тоқымашылық, тері өңдеу дамыған.

## Өмір салты
Әлеуметтік ұйымның негізін көп балалы отбасылар мен патрилинейлік рулар құрайды. Неке қонысы вирилокальды, полигиния және немере туыстары арасындағы некелер қолданылады.

Олар төбесі конустық, сабанмен жабылған дөңгелек ағаш үйшіктерде тұрады.

Күнделікті киім – белдемше, мерекелік киімдері – ұзын ақ көйлек (ерлер), белдемше (әйелдер).

Тағамдары негізінен сүт және көкөніс (ботқа, бұқтырылған, қайнатылған, қуырылған және пісірілген түйнектер мен бұршақ).

Халық ауыз әдебиетінің негізгі жанрлары – әндер, ертегілер, мақал-мәтелдер. Жыл сайын ақпан айында егін фестивалі өтеді.

## Дереккөздер

 
Санат:Гана халықтары
Санат:Буркина-Фасо халықтары
NEAR Shoemaker

***NEAR Shoemaker*** — астероидтарды зерттеу мақсатымен 1996 жылы ұшырылған америкалық ғарыш кемесі. Басында ***NEAR*** (*Near Earth Asteroid Rendezvous*) деп аталған, кейін америкалық геолог пен планетолог Юджин Шумейкердің құметіне орай атауы өзгертілді.

Негізгі миссиясы — Жерге жақын ұшатын (433) Эрос астероидын айналып зерттеу. 2000 жылы NEAR Shoemaker оның орбитасына кірді, сөйтіп астероидтардағы алғашқы жасанды серік болды. Бір жылдан соң ол астероид бетіне қонған алғашқы ғарыш аппараты болып шықты.

Осы астероидқа қарай ұшар жолда NEAR Shoemaker (253) Матильда астероидын 1200 шақырым қашықтықтан зерттеп үлгерді.

## Галерея

NEARCraft.jpg|Жалпы түрі
Animation of NEAR Shoemaker trajectory.gif|Аппарат траекториясы
Eros rotation Dec. 3-4 2000.gif|(433) Эрос астероиды

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* NEAR Shoemaker НАСА сайтында

Санат:NASA
Санат:Ғарыш зерттеулері
Құбылғыш

**Құбылғыш** – сыртқы түрін сиқырлы түрде уақытша өзгертуге, адамнан басқа тіршілік иесіне, сондай-ақ атмосфералық құбылысқа, өсімдікке немесе затқа айнала алатын мифтік тіршілік иесі.

Еуропа фольклорында құбылғыштардың аналогы - веорвульф немесе қасқыр-адам.

## Бейненің шығу тегі
Құбылғыштың фольклорлық бейнесі адам өзін қандай да бір жануар, мысалы, қасқыр деп санайтын «клиникалық ликонтропия» деп аталатын психиатриялық ауытқулармен байланысты. Оның алғашқы белгілі сипаттамасын грек дәрігері  ) (б.з. 2 ғасыр) e. ), кейінірек, ортағасырлық инквизиция процесінде сот дәрігерлері аурудың көптеген жағдайларын келтірді .

Тағы бір генетикалық бұзылыс, «туа біткен гипертрихоз» бет пен дененің жоғарғы бөлігінде шаштың көп өсуін тудырады. Бірінші құжатталған сипаттамасы гипертрихоз бір мексикалық отбасында 1984 жылы Хосе Мария Канту бастаған Гвадалахара Университеті тобы жүргізді. Тарихқа көз жүгіртсек, бұл аурумен туылғандар кейде циркке жұмысқа жалданып, жұртшылықтың көңілін көтеру үшін «қасқыр» немесе «адам-маймыл» ретінде өнер көрсеткен  .

## Мәдениет пен өнерде
Құбылғыштар тақырыбы әртүрлі халықтардың фольклорында бұрыннан бар   және әдебиет пен кинода кең таралған. Өнердегі ең кең тараған бейне - қасқыр- ликонтроп бейнесі, ал басқа бейнелер сирек кездеседі. Құбылғыштардың заманауи бейнесінің көптеген ерекшеліктері, мысалы, тістеу арқылы берілетін инфекция және күміс оқтарға осалдық, фильмдердің арқасында 20 ғасырда ғана пайда болды.

Құбылғыштарды көрсететін алғашқы фильм 1913 жылы шыққан «Құбылғыш» дыбыссыз фильмі болды. Одан кейін қасқырлар туралы тағы бірнеше дыбыссыз фильмдер көрсетілді. Дауыстық актерлік өнері бар алғашқы фильм неміс фильмі «Le Loup Garou» болды. Universal  Pictures 1935 жылы «Лондондық қасқыр» және 1941 жылы «Қасқыр адам» фильмдерін шығарды. Бұл фильмдер кинематографиялық құбылғыштардың сыртқы түрі мен мінез-құлқының көптеген стереотиптерін қалыптастырды .

## Дереккөздер

Санат:Аңыздардағы тіршілік иелері
Қаратөбе (Кемеқалған ауылдық округі)

**Қаратөбе** — Түркістан облысы Төле би ауданы, Кемеқалған ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Леңгір қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 47 км-дей жерде, Қазығұрт ауданының аумағында орналасқан.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Төле би ауданы елді мекендері
Меликават

нобай|оңға|Меликават қирандылары
**Меликават** (, *пиньинь*: Mǎilìkè'āwǎtí Gǔchéng; , *пиньинь*: Mǎlìkèwǎtè Gǔchéng; қытайдың басқа емлесі бар) — Қытайдың солтүстік-батысындағы Шыңжаң, Хотан қаласынан оңтүстікке қарай 18 миль (30 км) жерде орналасқан археологиялық орын. Бұл бір кездері Хотан патшалығында ірі будда орталығы болған және патшалықтың астанасы болған қала болған. Бұл жердің алғашқы тұрғындары тохарлар болса керек. Бүгінде қабырғалар, шыны және керамика қалдықтары.

## Тағы қараңыз

* Хотандағы буддизм

## Дереккөздер

Санат:Шыңжаң Ұйғыр аутономиялық ауданының археологиялық нысандары
Аустрия азаматтарына қойылатын визалық талаптар

нобай|Аустрия азаматының төлқұжаты
нобай|Аустриялық жеке куәлік Еуропаның көптеген елдеріне саяхаттауға жарамды
**Аустрия азаматтарына қойылатын визалық талаптар** — бұл шет мемлекеттердің билігі Аустрия азаматтарына қоятын кіруге әкімшілік шектеулер. 

## Визалық талаптар картасы
ортаға|нобай|800x800 нүкте|

## Дереккөздер

Санат:Азаматтығына байланысты визалық талаптар