open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Апаттық сертификат

**Апаттық сертификат** -сақтандырылған мүлікке келтірілген зиянның сипатын, мөлшерін және ықтимал себептерін қуаттайтын құжат. Оны апаттық комиссар толтырып, мүдделі тұлғаға береді. апаттық сертификат негізінде сақтандырушы сақтанушы талабын төлеу немесе қабылдамау туралы шешім қабылдайды.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Көсемдік

**Көсемдік** - топтың қызметті интеграциялау механизмдерінің бірі, онда индивид немесе әлеуметтік топтың бір бөлігі басшы рөлін орындайды, яғни барлық топтың қызметін біріктіреді, бағыттайды. Басшылық ету түрі қоғамдық құрылыстың табиғатымен, арнайы сипатымен және топтардың құрылымымен, басшының нақты тарихи жағдайымен байланысты.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Жинақы күштер тобы

**Жинақы күштер тобы** — құрлық әскерлерімен тығыз байланысты жинақы күштер тобының бөлімдері мен бөлімшелері. Оларды *"канатты жаяу әскер"* деп те атайды. Ол әр түрлі ұрыс әрекеттерін жүргізуге, маңызды аудандар мен объектілерді басып алып, шабуыл жасап келе жатқан әскерлер келіп жеткенше ұстап түруға, карсыластарды қоршауға және жоюға, карсыластардың штабтары мен тылдық бөлімдерін жоюға арналған.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Миксер

[right|thumb| alt=A.|200 px|["Электрлі миксер"]]
[left|thumb| alt=A.|200 px|["Стационарлы миксер"]]

**Миксер** — салқын сусындарды, жұмыртқаны араластыру, коктейль, крем, соус, қамыр, езбе дайындау үшін пайдаланылатын құрал. Оған коллекторлық электр двигателі орнатылған. Аспаптар прибордың сыртқа ұмсындырылған білігіне не тікелей орнатылады («Армавир» және «Метеор» миксерлері), не корпусындағы қуысқа орнатылып, сол арқылы электрдвигательдің білігіне («Страуме» миксері) қосылады. «Метеор» мен «Армавирде» бұған қоса кофе, жаңғақ, шоколад үгіт етіп құралдар бар. Тұтынатын қуаты «Метеорда»—65 Вт, «Страумеде»—90 Вт, «Армавирде» —100 Вт. Электр двигательдің үзбей жұмыс істейтін уақыты 6 минуттай аспауы тиіс; бұдан кейін оны суыту үшін 10—15 минут өшіріп қою керек. Көкөніс пен жемісті ұсақтаған кезде алдымен тамырынан, сүйегінен, өзегінен мұқият тазалап алып салу қажет. Коктейль дайындама небары 20—30 секунд, белоктарды араластыру үшін 20—25 секунд керек. Пайдаланғаннан кейін миксердің барлық бөлшектерін мұқият жуып қойған жөн.

### Мұз салған какао
2 стакан сүтті, 3—4 ас қасық құмшекерді, 3—4 шай қасық какао ұнтағын, 1 стакан мұзды (ұсақ кесек күйінде) қосып араластырады.

### Таңсық соусы
3 ас қасық сірке суы, 5 ас қасық өсімдік майы, 2 помидор, .1 пияз (көкөністер турап салынады), 1—2 ас қасық туралған нетрушка көгі араластырылып, қажетке қарай
тұз бен бұрыш қосады. Сірке суының орнына лимон шырынын құюға болады.

### «Жеңіп» майонезі
8—7 ас қасық өсімдік майы, 1 жұмыртқа, кесектен туралған 1 алма, бір лимон шырыны, бір шөкім құмшекерге әркім қалауынша тұз қосып араластырады.

## Дереккөздер


Санат:Асхана техникасы
Үндістану

**Үндістану** - ең алдымен жазба ескерткіштері бойынша Оңтүстік Азия халықтарының мәдени тарихын зерттейтін тарих, филология пәндерінің кешені. Қазір «Үндістану» термині бүкіл ауқымды елтану мағынасында қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Халықтар
Авария (экономика)

**Авария ([[экономика]])** (араб. awariah — зақымдалған тауар; орта заманғы франц. avarie, көне итал. avaria — кеменің, жүктің зақымдалуы) — Апат — теңіз құқығында: теңіз тасымалын жүргізу барысында кемеге, жүкке, тасымалға келтірілген зиян (залал). "Апат" деп апаттың өзі емес, теңіз тасымалында онымен байланысты теңіз тасымалына қатысушылар шеккен зиян айтылады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Тапанша

right|200px
right|200px
**Тапанша** (франц. *pistolet*, нем. *pistole*, ) — жеке оқатар қару.

Тапанша арналуы бойынша ұрыстық, спорттық және дабылдық түрлерге, ал құрылысы бойынша автоматтық емес пен автоматтық (атыстың жекеленген және үздіксіздігі) түрлерге бөлінеді. Ұрыстық (әскери) тапанша жеке қару болып келеді және қысқа қашыктықтағы (**50-70** м-ге дейін) қарсыласты ойсыратуға немесе тоқтатуға арналған; атыста дүрбімен жабдықталатын жеке үлгілердің атыстық нысана қашықтығы **200** м.

Тапанша өздігінен оқталатын қару. Кейбір Тапанша жекеленген атыспен бірге, атыста қап пен дүмбінің жанасуымен кезектелген қысқа автоматты атысты жүргізу де қарастырылады. Тапанша автоматталуы бекітпенің кері соғуын немесе ұңғының қысқа жүрісінің кері соғуының қолдануына негізделеді.

Тапанша атысы үшін қимылды жылдам тоқтататын, қаруды игеру мен жылжу мүмкіндіктерін тез айыруды камтамасыз ететін мұқал басты тапанша оқтары қолданылады. Оқ Тапанша тұткасындағы қорап тәріздес жалпақ оқжатарда және оқтізердің көмегімен жұмсалған оқтардың алмастырылатын орындарында орналасады.

Өздігінен қайырылатын соққыш-ағыткыш тетік шүріппені қосалкы қайырмай-ақ атыс жүргізуді камтамасыз етеді.

Кең тараған Тапанша ұрыстық  калибрі: **7,62-11,43** мм, оқсыз салмағы: **0,73-1,1** кг, ұрыстық атыс жылдамдығы: минутына **14-40** атыс, оқжатар сыйымдылығы: **7-20** оқ, оқтың бастапқы жылдамдығы: **250-420** м/сек., оқ салмағы: **5,52-15,2** г, нысана кашықтығы: **50-70** м болады.

Спорттық Тапанша мерген атып үйрену үшін және спорттық мақсаттарға арналған

Нысана сызықтарының алыстығымен (қарауыл мен көздеуіш араларының қашықтары), ұрыстың жоғары шоғырлануымен, ыңғайлы тұтқасымен өзгешеленеді.

Әдетте, кіші калибрлі қорғасын оқты кіші қуатты оқтар үшін құрастырылады. Дабылды Тапанша тегіс ұңғылы, автоматты емес болып келеді, олар дабылды және жарық бергіш оқтармен атуға арналған. Қазіргі уақытта, ҚР ҚК-нде Н.Ф.Макаровтың өздігінен зарядталатын конструкциясы мен И.Я.Стечкиннің автоматтық конструкдиялы 9 мм-лік Тапаншасы қолданады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Балалар ойыны

thumb|right|250px
**Балалар ойыны** - міндеттелмейтін, балаларды қуаныш сезіміне бөлейтін, жеткен ойын нәтижесінен рахат алуға мүмкіндік беретін балалардың қарым-қатынас түрі, әрекеті, ісі. Олардың түрінің көп болуына қарамастын, оларды балалардын басқа әрекетінен айыратын көп ойын түрлеріне ортақ сипаты болады.

thumb|left|200px
Балалар ойыны еркін түрде іске асырылатын әрекет. Шынайы өмірде балалар ойыны ұқсас әрекеттер бар.

thumb|right|200px
Балалар ойыны кенеттен іске асады, кейде организмнің қандай да бір қызметін дамыту үшін, тұлғаның сапасын арттыру үшін, жетістікті бекіту үшін, ширығудан айыру үшін жасанды түрде тудырылады.

Балалар ойыны тән сипат - аса эмоционалдылық (ойын) жағдай жасау. Бұл жағдай баланың дене, ой және әлеуметтік белсенділігі процесін тудырады.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Купюра

**Купюра** (франц. coupure кесу, тілу) кағаз ақшалардағы, банкноттардағы, облигациялардағы, басқа да бағалы қағаздардағы көрсетулі құн, олардың құнын таңбалау, осындай құны көрсетілген ақша белгісі, акция, облигация немесе баска да бағалы қағаз (мыс., мың теңгелік Купюра).

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Ависта

**Ависта** (* - ұсынылуы бойынша*) — 1) вексельдегі немесе қандайда болсын ақшалай есеп айырысулардағы жазу. Ол осы құжат бойынша төлемнің ұсынылған бойда немесе ол ұсынылған күннен бастап белгілі бір мерзім өткеннен кейін төленуі мүмкін екенін қуаттайды; 2) ұсынушыға арналған вексель, мұнда төлем мерзімі көрсетілмейді және оның кез келген уақытта төлеуге ұсынылуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Зейнетақы төлеу жөніндегі мемлекеттік орталық

**Зейнетақы төлеу жөніндегі мемлекеттік орталық**- зейнетақымен қамсыздандырылуға құқығы бар азаматтарға заңи тұлғалардың және заңи тұлға құрмай-ақ кәсіпкерлік және өзгедей қызметпен айналысушы жеке тұлғалардың, ресми трансферттердін міндетті жарналары есебінен зейнетақы төлейтін заңи тұлға, бұл жарналардың көлемі тиісті жылға арналған республикалық бюджет туралы заңда бекітіледі. Орталық міндетті зейнетақы жарналарының есебін жүргізеді және олардың төлемшілерден жинақтаушы зейнетақы қорларына аударылуын қадағалайды, сондай-ақ азаматтарға әлеуметтік дербес кодтар (ӘДК) береді.

Заңнамамен қарастырылған жағдайда, республикалық бюджеттен зейнетақыны төлеуге бөлінген қаржы
есебінен зейнетақымен қамтамасыз
етілуге құқығы бар азаматтарға, зейнетақылыт қөлемді жүзеге асыратын,
міндетті зейнетақы жариалары мен
олардын төлеушілерден жинақтаушы
зейнетақы қорларына аударылуының
есебін жүргізетін, сонымен қатар
сәйкес жылға тиісті мөлшері республикалық бюджет туралы заңмен бекітілетін азаматтарға, әлеуметтік жеке
қодын беретін заңды тұлға.
## Дереккөздер


Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Санат:Құқық
Санат:Заң
Құрттардан тазарту

**Құрттардан тазарту** - адамдар мен жануарларды ішек құрттарынан тазартуға, қоршаған ортаның инвазиялык элементтермен ластануын болдырмауға бағытталған емдеу — аурудың алдын алу шараларынын кешені.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Байланысты ұйымдастыру

**Байланысты ұйымдастыру** () — әскери байланыс командирдің шешімімен, штаб бастығының нұсқауымен, штабтың байланыс жөніндегі жарлығымен бөлімдердің алдына қойылған мақсаттарға байланысты ұрыстың ақырына дейін ұйымдастырылады. Әскери байланыста ультрақысқа толқынды, ұзын толқынды радиостанциялар және көп арналы радио, радиорелелік, жер астынан жүргізілген кабельдер қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жинақы қорғаныс

**Жинақы қорғаныс** — АҚШ, Ұлыбритания, Жапония және басқа да мемлекеттердің армияларында қарастырылған қорғаныс түрі. Жинақы қорғаныстың пайда болуы армиялардың ядролық қарумен қарулануына байланысты және 1950 жылдардың орта шеніне қатысты. Жинақы қорғаныстың мәні — қорғанудың барынша белсенділігінде және оны шабуылдаушы қарсыластың басты күштерін талқандауға ыңғайлы қорғаныс түбінде орналасқан аудандарға әдейі жақындатып, сонан соң барлық құралдардан ату арқылы, қарсы шабуылмен және қарсы соққылармен жоятын қорғану-шабуылдау қимылдары әдісімен жүргізілуінде. Бұл үшін күштер мен құралдардың (2/3-ге дейін), әсіресе сауытты танктердің үлкен бөлігі қорғаныс түбіне екінші эшелон (резерв) құрамында орналасады, ал қалғандары (1/3-ге дейін), негізінен мотожаяу әскерлер бірінші эшелонда болады. Жинақы қорғанысты қойылған (берілген) тапсырмаға, уақытша аймаққа бөлінгеніне қарамай, оны жергілікті жер әскерлерінің маневр жасауына қолайлы болып тұрғанында қолданған дұрыс. Қарсыластың басты күштерін тарту қарастырылған ауданда бірінші эшелон бөлімшелерінің (бөлімдерінің) бір бөлігі, ал кей жағдайларда екінші эшелон күштерінің бөлігі соңынан ұрыс қимылдарын жүргізетін бекіністер даярланады. Олардың міндеті — орналасқан бекіністерін берік ұстау және жаудың қаптал жаққа және түбіне қарай жылжуына жол бермеу. Қарсыластың корпус корғанысының бірнеше бағыттарына бір уакытта қарсы соққы берген жөн, жауды ядролық карумен, артиллериядан ок ату арқылы және авиация соққысымен жойған дұрыс.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Мидиялар

**Мидиялар** () – қосжақтаулылардың бір тұқымдасы. Ұзындығы 20 см-ге дейін, ал салмағы 30—500 г. Қоңыржай, тропик мұхиттарында таралған. Үш түрі бар. Солтүстік жарты шарының қоңыржай, субтропик аймақтары теңіздерінде тағамдық мидиялар көп тараған. 
Мидияларды ерте заманнан тағамға пайдаланады. "Биссал тізбегі" деп аталатын талшықтары арқылы жартастарға жабысып тіршілік ететеді.

## Дереккөздер

Санат:Қосжақтаулылар
Дербес тариф

**Дербес тариф** - кеден тарифінің түрі, оны елдің үкіметі заңнамалық тәртіппен белгілейді. Дербес кеден тарифіне шарттық тарифтен өзгеше түрде аса жоғары мөлшерлемелер қойылады.
Заңнамалық тәртіппен елдің үкіметі тағайындайтын кедендік тариф түрі. Дербес кедендік тарифке тән сипат — шарттық тарифтен айырмашылығы, ставкаларының жоғары болуы.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Құқық
Санат:Заң
Форвард бағам

**Форвард бағам / Жетекші бағам** - өтеудің белгілі бір мерзімінде форвардтық (бюджеттен тыс мерзімді валюталық мәміле) операциялар жүзеге асырылатын бағам.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Тапанша-пулемет

нобай
thumb|300px|right

[thumb|300px|Тапанша-пулемет [M3 (тапанша-пулемт)|M3]]

**Тапанша-пулемет**  — патронды тапаншаға ұқсас автоматтандырылған жеке атыс қаруы.

Тапанша атысы пулеметтің үздіксіз атысымен үйлеседі. Қазіргі Тапанша-пулеметтің үлгілері калибрі **9-11, 43** мм, жарақталмаған оқжатар салмағы **3,07-3,74** кг, атыс қарқыны **550-1090** атыс/мин, оқжатар сыйымдылығы **20-40** патрон, оғының бастапқы жылдамдығы **360-412** м/сек., оғының салмағы **8-15,2** г, көздеу қашықтығы **100-250** м болады.
Ең бірінші тапанша-пулемет 1918 жылы шықты.Ол MP-18(maschinenpistole) деп аталды.Құрастырған Хуго Шмайсер.Әр елдің өзіне тән тапанша-пулеметы бар.Мысалы КСРО-да ППД-40,ППШ-41,ППС-43 атты қарулары болды.Германияда MP-18,МР-38,МР-40,МР-41 болды.Ал америкалықтармен ағылшандарды Томпсон тапанша-пулеметы болды

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Минералдық заттар

**Минералдық заттар** - басқаша күлді элементтер деп аталады, себебі өнімді жандырған соң күл түрінде қалады. Күлді элементтер адам организмі үшін маңызды орын алады: ұлпа құрамына кіреді, зат алмасуға, ферменттерді, гормондарды, ас қорыту сөлін түзуге қатысады. Организмде белгілі бір элементтің жетіспеуі немесе болмауы ауруға әкеліп соғады. Адам организміне тәулігіне 20—30 г күлді элемент қажет. Өнімдерде құрамына байланысты тазалық дәрежесін сипаттайды.

## Дереккөздер
Дезаггравация

**Дезаггравация** - науқастардың сырқат ауыртпалығын кемітіп көрсетуі немесе ауруларының кейбір белгілерін жасырып калуы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Ликей

right|300px
**Ликей** - Афинадағы - Ликейлік Аполлонның ғибадатханасы және өмірінің соңғы жылдары Аристотель сабақ берген гимназиясы бар қалашық; барлық аристотельдік немесе перипатетикалық мектептің аталуы осыдан бастау алады.
## Дереккөздер


Санат:Философия тарихы
Мирантон

**Мирантон** — пияз соусы, басты пияздан, сірке суынан және татымдықтардан тұратын негізгі қызыл соус. Қой, сиыр және шошқа етінен қуырылған, қайнатылған және бұқтырылған тағамдармен бірге беріледі; пияз соусы бар қой еті.

## Дереккөздер


Санат:Соустар
Балалар қабылдағыштары

**Балалар қабылдағыштары** - тастанды не қаңғыбас
балаларды (әдетте 3-тен 14 жасқа дейінгі) қабылдау мен тәрбиелеуге арналған қайырымдылық мекемелері.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Мәтін интеграциясы

Мәтін интеграциясы-мәтіннің категориясы ретінде тұтас компоненттердің органикалық қосылуында, компоненттердің тұтастыққа бағынуында және тұтастыққа жеке алынған компоненттерге тән емес тұтас қасиеттердің болуынан көрінеді. Интеграция мәтін [коммуникативтілік|коммуникативтілігінің жеке жағының көрінісі. **Мәтін интеграциясы**ның пайда болу себебі коммуникативтік кызметте әр ой-қимылының функциялық рөлі жалпы кызмет атқару және қызмет қимылының жалпыға бағынуын камтамасыз ету.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Қатерсіздендіру

300px|thumb|Қатерсіздендіру
**Қатерсіздендіру** немесе **''д''езактивация** (лат. *de*, франц. *des* – болмау, болдырмау, жою, төмендету және лат.  *actіvus* – белсенді) — радиациялық зақымданудың алдын алу мақсатында нысандардың беттерінен радиоактивті заттарды аластау., әскерлерді радиоактивтік заттардың әсерінен (зақымынан) сақтау мақсатында қару-жарақ, киім-кешек, азық-түлік, су, қорғаныс бекіністерінен және т.б. уланған нысандардан радиоактивті заттарды кетіріп, кауіпсіздік дәрежеге жеткізу. 

Қатерсіздендіру механикалық және химиялық тәсілмен жүргізіледі. Механикалық тәсілмен қатерсіздендіру уланған аудандарда немесе одан жаңа ғана шыққан бөлімдерде жүргізіледі. Бұл жағдайда уланған объектілердегі әскерлер болатын жерлердегі радиоактивтік заттар жойылады, ал қару-жарақ түгелдей қатерсіздендіріледі. Механикалық тәсіл мынадай жолдармен жүргізіледі: уланған қару-жарақ пен әскери техниканы жуу немесе сүрту, уланған бөлшектерді қатерсіздендіретін затқа малынған шүберектермен, кендірмен сүрту, уланған киім-кешекті қағу, щеткамен тазалау, уланған жердің, қардың, азық-түліктің бет жағын алып тастау және т.б. Химиялық тәсіл толық дезактивация жүргізгенде колданылады. Бұл тәсіл зақымданған жерлердегі радиоактивті заттардың қауіптілігін жояды. Қатерсіздендіруге *СФ-2 немесе СФ-24* ұнтақтарының судағы ерітінділері қолданылады. Толық қатерсіздендіру тек қана уланбаған аудандарда бөлімшелердің өзінде немесе арнаулы пункттерде лауазымы лауазымды командирдің ұйғаруымен ұрыс аяқталған соң немесе ұрыс толастаған кезде жүргізіледі. Қатерсіздендіруші заттар материалдар мен техникалық құралдар болып екі топқа бөлінеді. Материалдарға: су, топырақ, құм, қатерсіздендіруші ерітінділер, құрамында жуғыш қасиеті бар заттар, ерітінділер және т.б. жатады. Қатерсіздендіруші техникалық құралдарға автодегазадия машиналары, автоматты су құйғыш станциялар, грейдерлер, бульдозерлер, қар тазалағыш, өрт сөндіргіш машиналар, ауыл шаруашылығындағы соқалар, тырмалар және т.б. жатады.

**Толық қатерсіздендіру** — зақымданған қару-жарақты, ұрыс техникасы мен өзге де нысандарды радиоактивті заттардан тазарту. Қару-жарақ, ұрыс техникасы мен көлік құралдарын толық қатерсіздендіруді жеңілдету және қатерсіздендіру ерітінділерін үнемдеу үшін алдымен балшықтан, қою жаққыштардан тазарту керек. Толық қатерсіздендіру әскерлер ұрыс міндеттерін орындап болғаннан кейін арнайы тазалау орындарында немесе тікелей бөлімшелерде табельдік және қол астындағы құралдарды пайдалана отырып жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Ядролық қару
Санат:Азаматтық қорғаныс
Байғожа Баязитов

**Байғожа Баязитов** (*[[1929]]-[[1997 жыл|1997]]*) 10 қаңтарда Түркістан облысы, Қызылқұм ауданы, Ақынтоғай ауылында туған. 1955 жылы Абай атындағы Қазақ педагогика институтын бітірген. Еңбек жолын Киров ауданындағы *«Победа»* мектебінде бастауыш сыныптарға мұғалім болып бастаған. Содан соң әр жылдарда Киров, Түркістан, Қызылқұм аудандарында, Арыс, Жетісай қалаларында орта мектептердің директоры, аудандық атқару комитеті жанындағы кәмелетке жасы толмаған балалар істері жөнінде комиссияның жауапты хатшысы болған. Медальдармен марапатталған.

## Шығармалары
**Мақта далам. Өлеңдер. А, «Жазушы» , [[1966]]; 
**Достар қаласы. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1969; *
**Өркен. Әңгімелер. А., «Жалын», 1979; *
**Түркістан саздары. Өлеңдер мен поэмалар. А., «Жазушы», 1989;*
*Жүрек сыры. *Өлеңдер, толғаулар, дастандар.* А., «Рауан», [[1992 жыл|1992]];
*Өмірім менің – мың көпір. *Өлеңдер, толғаулар, арнаулар.'' А., «Рауан», 1997.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ ақындары
Санат:Түркістан облысында туғандар
Санат:1929 жылы туғандар
Санат:1997 жылы қайтыс болғандар
Бағалы қағаздар бағамы

**Бағалы қағаздар бағамы** - бағалы қағаздардың сатылатын және сатып алынатын бағалы қағаздар нарығындағы жағдаяттың дамуына болжап білуге болмайтын нышандар енгізе алатын экономикалық, саяси, әлеуметтік психологиялық және басқа факторлардың ықпалымен калыптасады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Авуар

**Авуар** (франц. avoir — күрделі қаржы салымы, мүлік, игілік) — 1) төлемақы төлеуге, міндеттемелерді өтеуге болатын түрлі активтер (ақшалай қаражат, чек, вексель, аударым, аккредитив); 2) банкінің шетел валютасы, бағалы қағаздар, алтын түрінде шетелдік банкілерде сақтауда тұрған қаражаты; 3) қайсы бір мемлекетке тиесілі, шетел валютасы түрінде сыртта орналастырған ақшалай қаражаты мен бағалы қағаздары. Шектеусіз пайдаланылатын еркін авуар, мемлекеттің немесе банкілердің өкіміндегі оқшауландырылма Авуар, белгілі бір тәртіптеме бойынша пайдаланылатын тәртіптемелі Авуар түрлеріне бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Миррис

**Миррис** — шатыргүлділерге жататын, балғын жапырақтары жеміс және төтті тағамдарға қант орнына қолданылатын, шабылған көгі татымды сары майға және көкөніс, жеміс салаттарына қосылатын, тәтті, хош иісі анис тәрізді шмпгасін өсімдік.

## Дереккөздер
Сүлеймен Баязитов

**Сүлеймен Баязитов** 1944 жылы 2 желтоқсанда Павлодар облысы, Баянауыл ауданының Ж.Шанин ауылында туған. Павлодардағы мал дәрігерлік техникумын және Қарағанды Мемлекеттік университетінің филология факультетін тамамдаған.
## Жұмыс баспалдағы
1971 жылы Баянауыл аудандық *«Жеңіс» (қазіргі «Баянтау»)* газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары, 1997—1999 жылдар аралығында облыстық *«Сарыарқа самалы»* газетінде тілші болып қызмет еткен. 1999 жылдан бері Красноармейка орта мектебінде қазақ тілі мен әдебиеті пәні бойынша мұғалім болып қызмет етеді.
## Еңбегі
Алғашқы әңгіме, өлеңдері 1962—1963 жылдары *«Тың өлкесі»* газетінде жарық көріп, содан бері әңгіме, аңыз, повестері аудандық, облыстық, республикалық газет-журналдарда жарияланып тұрады. 1972 жылы Павлодар қаласында өткен жас ақын-жазушылардвің республикалық, аймақтық Кеңесіне қатысқан. Ақынның* «Бастау»* (1979),* «Жасыбай батыр»* (2004), *«Құдіреті күшті бір Алла»* (2004), *«Елсіздегі елес»* (2004), *«Хан ием»* (2004), *«Жаралы жердің жанары»* (2006), *«Көне қазақтың қыңыр қисыны»* (2007) атты жинақтары жарық көрген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Павлодар облысы
Санат:1944 жылы туғандар
Агент-банк

**Агент-банк** - 1) халықаралық несие синдикатының мүшелері несиенің бүкіл мерзімін осы синдикат мүдделерінің кепілгері ретінде уәкілеттік берген банк; 2) облигация шығару жүктелген банк; 3) үкіметтің, муниципалдық органның, т. б. мүдделері үшін белгілі бір операциялар жүргізуге уәкілеттік берілген банк.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Тар өтпе

**Tap өтпе** (франц. *defile* шатқал, қылта) — таулы, орманды, көлді және ашық, жабық болуы мүмкін.

*Біріншісіне* — көпірлер, бөгеттер, таяз жерлер, ашық батпақ арқылы өтетін жолдар, *екіншісіне* — тау асулары, тау шатқалдары, қалың және батпақты ормандардағы жолдар және т.б. жатады.

Tap өтпелер соғыс әрекеттерін жүргізуге белгілі бір әсерін тигізеді. Қорғаныста тар өтпелі кіре берістің инженерлік жабдықталуы, әр түрлі бөгеттердің жасалуы және торуыл құрылғылары арқасында аз күштермен ұстап тұруға болады.

Tap өтпеден жаппай шабуылға шығуда әскерлер оларды ұрысқа кірудегі жорық ретімен немесе майдандағы ықшамдалған ұрысқа кіру ретімен алуға мәжбүр болады.

Tap өтпеде жорық легінің қозғалыс жылдамдығы төмендейді, ал лектің марштан ұрысқа кіру немесе ұрыстық ретке қанат жаю уақыты ұлғаяды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Морс

**Морс** — құмшекер қосып қайнатып, мұздатылған жемістің немесе жидектің шырынынан жасалатын сусын. Морсты кисель сияқты дайындайды, бірақ крахмал қосылмайды. Морсты көбіне мүкжидектен қайнатады.

## Дереккөздер


Санат:Сусындар
Әскен Нәбиев

**Әскен Нәбиев** (Ә. Нұрғалин) 1923 жылы 13 желтоқсанда Ақмола облысы, Алексеев ауданында туған. 1941 жылы орта мектепті бітіріп, сол жылдың желтоқсанында майданға аттанды. 62-ші армия құрамында Сталинград үшін ұрыстарға қатысқан. Ауыр жарақаттанған.

## Еңбек жолы
Әскерден қайтқаннан кейін мектепте мұғалім, Макинск аудандық партия комитетінде нұсқаушы болып істейді. 1947 жылы журналистік қызметке ауысады.
Облыстық және өлкелік газет редакцияларында әдеби қызметкер, меншікті тілші және бөлім меңгерушісі, Қазақстан Жазушылар одағының Целиноград облыстық бөлімшесінің әдеби кеңесшісі қызметін атқарған.
1-дәрежелі Отан соғысы орденімен және медальдармен марапатталған.
## Шығармалары
Мұрагер. Әңгімелер. А., ҚМКӘБ, 1959; Очерктер. А., ҚМКӘБ, 1962; Гүлза. Повесть. А.,ҚМКӘБ, 1965; Шолпан. Повесть. А., «Жазушы», 1977; Бел-белестер.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Ақмола облысы тұлғалары
Санат:1923 жылы туғандар
Дивергенция (лингвистика)

**Дивергенция** ( - ауытқимын, ажырасамын) — екі не одан көп тіл құбылыстарының бір-бірінен ажырасуы. Дивергенция ұғымы **глоттогониялық** және **құрылымдық-диахрониялық** болып екі тұрғыда қаралады. 
* **Глоттогониялык Дивергенция** әлеуметтік-тарихи жағдайларға байланысты туыс тілдердің немесе бір тілдегі диалектілердің бір-бірінен ажырап бөлінуін білдіреді. Дивергенция процесі ортақ ататілден бөлініп шыққан тіл семьяларының қалыптасуындағы негізгі жол. 
* **Құрылымдық-диахрониялық Дивергенция** тіл жүйесіндегі айырмашылықтардың көбеюіне әкеп соғатын тарихи процесс. Бұл мағынадағы Дивергенция ұғымын қалыптастырғандар — Е. Д. Поливанов пен Р. О. Якобсон. Дивергенция ұғымы тілдің барлық денгейлеріне қатысты. Конвергенцияға қарама-қарсы құбылыс.

## Тағы қараныз:
* Конвергёнт
* Конвергенция
* Дивергент
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Валюталық бақылау агенттері

**Валюталық бақылау агенттері** — заңнамалық актілерге сәйкес елдің валюталық бақылау атқарымын жүзеге асырушы ұйымдар.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Ми-шұжық

**Ми-шұжық.** Миларға суық су құяды, 1—2 сағ суға малады және жоғарғы қабатынан, ұйыған қандарынан тазалайды. Қой не сиыр етінің жұмсақ жерлерін ұсақтап еттартқыштан өткізеді. Бас пиязды тазартып, ұсақтап кеседі. Күрішті тазалап, суық сумен жақсылап жуады. Одан соң миды, етті, күрішті және пиязды араластырады, тұз, қара бүрыш қосады да, қою көжеге айналғанша суық су құяды. Бұл турамамен ішекті толтырады, аяқ жагын жіппен байлайды, бірнеше жерден инемен түйреп, қайнаған суда дайын болғанша асады.

## Дереккөздер
Тіл қызметі

**Тіл қызметі** 
* 1. адам қоғамындағы тілдің рөлі (қолданысы, міндеті)
* 2. Қайсы-бір кептік құрамындағы бірліктердің өзге көптіктерге жататын бірліктерге детерминацияланған сәйкестігі (немесе тәуелділігі); екінші мағсы тіл бірліктеріне (мысалы, Мен ту бірлер) қатысты түсініктер үшін жиірек қолданылады. Тіл қызметі тілдің негізгі мәні, қоғамдағы міндеттері мен атқаратын жұмысы, табиғаты сиякты күрделі ұғымдарды камтиды. Бұлар сонымен тар оның жаратылысының ең маңызды қасиеттері болып саналады. Тіл негізінен екі түрлі маңызды қызмет атқарады. Біріншісі  коммуникативтік және екіншісі  когнитивтік, танымдық, гносеологиялық (кейде оны экспрессивтік қызмет деп атайды, яғни сананың жұмысын жүзеге асыру қызметі). Тілге эмоциялық қызмет (адамның көңіл-күй, әсерлерін, сезімдерін жеткізу) жүктелінген. Тілдің метатілдік (металингвистикалық) тілді терминдерімен сипаттау құралы қызметін орындау. Тілді пайдалану кезінде оның негізгі қызметтері бір-бірімен шартты байланыста болады, бірақ сөйлеудің кейбір жеке үлгілерімен мәтіндерде әртүрлі дәрежеде көрініс табады. Коммуникативтік қызметке байланыс орнату (фатикалық), конативтік (меңгеру), волюнтативтік (ықпал ету) және ұлттық танымды, мәдени дәстүрді, тарихты сақтау және тағы басқа қызметтер жатады. Конативтік қызмет аясында таныммен тарихи қоғамдық тәжірибе, жинақталған білімдерді меңгеру, бағалау (аксеологиялың), сондай-ақ денотация (номинация аталым), референциялық, предикаттық құралдар ретінде пайдаланылады. Тілдің эмоционалдық кызметі, әсіресе поэтикалық, көркем әдеби шығармашылық салаларда орын алады. Тіл қызметі аныктауға қызықшылық XX ғасыр белең алды. Қазіргі кездегі тіл әрекеті аясының кеңеюімен тіл қызметі мәселесі ауызша сөйлеу тілі, функционалдық стильдер, мәтін лингвистикасы сияқты жаңа ағымдар аймағында терең зерттеулерге бет алды. Ғалымдар алдында тілдің қандай жүйелері мен кұрылымдары оның әртүрлі қызметтерінде қалай және қандай деңгейлерде қолданыста болатынтындығын анықтау міндеті тұр.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Интерлингвистика

**Интерлингвистика** — эсперанто, интерлингва және езгелері сияқты халықаралық тілдерден бастап, аралық, ақпараттық-қисынды тіл, машинамен аударудың, ақпараттық машиналардың қосалқы кодтары сияқты математикалық тілдерге дейінгі түрлі қосымша тілдердің құрылуы мен функциясына байланысты сан алуан мәселелерді зерттейтін тіл білімінің бөлімі.

Оның негізгі назар аударатыны халықаралық жасанды тілдердің  қолданысы мен жасалу процесі. Сонымен бірге көптілділікті, тілдердің бір-біріне әсерін, интернациалық терминдердің жасалуын да зерттейді. Интерлигвистика жасанды тілдердің теориялық мәселелерімен бірге, олардың көмекші қатынас құралы ретінде тәжірибе жүзінде қолданылуын да қарастырады. 

Интерлингвистика ғылымының негізін қалаушы  Ж.Мейсманс. Ол халықаралық тілдер мен халықаралық диактілер арқылы қатынас жасауда “делдал” рөлін атқара алатын барлық тілдерді,соның ішінде табиғи және жасанды тілдерді жатқызады. 

Санат:Тілдік контактілер
Санат:Жасанды тілдер
Санат:Интерлингвистика
Бұқырлау

**Бұқырлау** - инвазиялық және жұкпалы ауру қоздырғыштарын тасымалдаушы бунакаяқты жәндіктерді жою.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Балалық

thumb|right|200px
нобай|170px|
**Балалық** — адамның дамуының есею алдындағы кезеңі; организмнің жылдам өсуі мен жоғары психикалық қызметтерінің қалыптасуымен сипатталады. Балалық БҰҰ-ның балалар кұқығы туралы Конвенциясында бекітілген норма бойынша баланың туған уақытынан шамамен жас жеткіншектік жасын (18 жасқа дейін) қамтиды. Педагогикалық қабылданған жас кезендеуіне сәйкес, 11 жаска дейінгі жас балалық кезең болып есептеледі, оған 1 жасқа дейінгі нәрестелік кезең; 3 жасқа дейінгі ерте жастық; мектепке дейінгі жас жатады.

## Балалықты қорғау
Балалықты қорғау - 1. (кең мағынада) балалардың отбасындағы тәрбиесі мен берекелі өмір сүруіне, сондай-ақ, қайырымдылық қызметке байланысты болатын кез-келген сұрақ. Әлеуметтанушылардың бұл аспектке деген қызығушылықтары туды. Тарихи тұрғыда балалықты қорғау мәселесін зерттеу негізінен әлеуметтенуге; ал салыстырмалы түрде таптан тыс және мәдени топтарға бағытталды. Әлеуметтанушылар назарын балалардың тамақтану, білім алу жүйесіне, алғашқы денсаулықты сауықтыру мен кедейшілік мәселелеріне бөлді; 2.(тар мағынада) балалардың жақсы өмір сүруіне қасірет-қауіп төндіріп тұр, қамқорлықтың жоғалуы мен толық көңіл бөлмеушілік немесе бала өзі бақылаудан шығып кетті деген сезіктенулерден туған жағдаяттарды зерттеуді көздейтін, балалықты қорғау бойынша шенеуніктің функциясы, яғни патро-наждық қызмет.

## Дереккөздер


Санат:Балалық
Санат:Даму психологиясы
Санат:Педагогика
Мойва

thumb|250px|Мойва (сары ерін балық)
**Мойва** (сары ерін балық) — ұсақ балықтар тұқымдасына жататын, ұзындығы 22 см-ге дейін, салмағы 17 кг-ға дейін болатын теңіз балығы. Екі түрі бар: атланттық және тынық мұхиттық. Еті дәмді, майлылығы 10—12 %.
Оның екі түрі болады: атлант мойвасы -— оны Атлант мұхитының солтүстік бөлігінен, Баренң, Ақ және Карск теңіздерінен аулайды; Тұнық мұхит мойвасы — оны Канада, Жапон теңіздерінің жағалауынан, Охот, Беринг және Чукот теңіздерінен аулайды. Салмағы 25—30 г. Мойваны сауда орындарына кептіріліп, ыстыққа қақтал, консервілен, жастай тоңазытыл т. б. жібереді.

## Дереккөздер


Санат:Балықтар
Бағамдық айырмашылық (валюталық айырмашылық)

**Бағамдық айырмашылығы** — ұлттық валютаның шетелдік валютаға шаққандағы бағамының өзгеруі кезіндегі айырмадан пайда болатын coмa. Шарт жасасылған сәттен бастап ол бойынша төлем төленетін уақытқа дейін пайда болады. Бухгалтерлік есеп пен қаржы есептемесі жүйесінде бағам өзгерген жағдайда шетелдік валюта өлшемдерінің есептік валютаға (Қазақстанда теңгеге) шаққандағы мөлшерін көрсету нәтижесінде туындайды. Айырмалар шаруашылық операция жасалған күн мен осы операция бойынша есеп айырысу күні немесе есеп беру күні арасындағы кезеңде пайда болады. Валюта бағамының қолайлы серпінінде оң Бағамдық айырма (бағамдық пайда), бағамдық арақатынастың қолайсыз өзгеруі кезінде теріс Бағамдық айырма болып бөлінеді Салық салу мақсатымен оң Бағамдық айырма табыста есептелмейді, ал теріс Бағамдық айырма шығында есептелмейді. "Бағамдағы қиғаштық" — ресми және нарықтық бағамдардың сай келмеуі ұғымы да Бағамдық айырмамен байланысты.
**Бағамдық айырмашылығы** валюталық ашық позицияның жойылуы немесе оның қайта бағалануы кезіңце валюталар бағамдарының өзгеруі нәтижесінде пайда болады. Бағам қолайлы қалыптасса, валюталық по
зиция жағымды бағамдық айырмашылыққа, қолайсыз жағдайда - теріс бағамдық айырмашылыққа (бағамдық
ұтылысқа) әкелуі мүмкін. Ашық позицияны қолдап отыруға байланысты шығынға бару тәуекелін банкаралық рынокта немесе биржаларда эр түрлі мерзімді валюталық мәмілелер жасау, сондай-ақ келісімшарттар мен келісімдерге қорғану ескертгіелерін енгізу арқылы сақтандыруға болады.

Бағам бойынша айырмашылығы мұндай бола алады:
* **оң**
* **терiс**

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Агрегаттар

**Агрегаттар** ( - қосылған) - макроэкономикалық агрегаттар — экономикалық агенттердің жекелеген операцияларының жалпылама қорытындысы, экономика жай-күйінің жиынтық статистикалық сипаттамалары. 

Агрегаттар, әдетте, ұлттық шоттар жүйесінде көрсетілетін теңгерімдік қорытындыларды қосу жолымен шығарылады (мысалы, жалпы ұлттық өнім (ЖҰӨ), ұлттық табыс).

## Ақша агрегаттары

Ақша агрегаттары — ақша массасы құрылымының көрсеткіштері, бір-бірінен өтімділік дәрежесімен ерекшеленетін ақша түрлері. Ақша агрегаттарның құрамы елдер бойынша ажыратылады. Көбінесе М0 (айналыстағы қолма-қол ақшаның көлемі), М, (қолма-қол ақша мен талап етілмелі салымдардың көлемі), М2 (қолма-қол ақшаның, талап етілмелі салымдардың және аздаған мерзімді салымдардың көлемі), М3 (қолма-қол ақшаның және барлық банк салымдарының көлемі), L (қолма-қол ақшаның, салымдардың және бағалы қағаздардың кейбір түрлерінің көлемі) Агрегаттары пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Макроэкономика
Санат:Ақша айналымы
Санат:Экономикалық терминдер
Санат:Банк ісі
Санат:Макроэкономикалық көрсеткіштер
Жанғали Нәбиуллин

**Жанғали Нәбиуллин** 1936 жылы ІЗ желтоқсанда бұрынғы Орал облысының Жаңақала ауданында дүниеге келген. 1960 жылы Орал қаласындағы А.С. Пушкин атындағы педагогикалық институттың тарих-филология факультетін бітірген.
Көп жылдар бойы Қазақстан Жазушылар одағының Орал өңіріндегі әдеби кеңесінде, Орал облыстық «Орал өңірі» газетінде қызмет істеген, қазір зейнеткер. Жаңақала, Бөкей Ордасы аудандарының, Орал қаласының Құрметті азаматы.
2015 жылы 10 шілдеде дүниеден қайтты.

## Еңбектері
Ақынның тұңғыш өлеңдері 1961 жылы Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасынан жарық көрген ***«Жас дәурен»*** атты ұжымдық жинаққа енді. Бірнеше өлеңдер кітабының авторы. Ең үздік өлеңдері 1977 жылы ***«Қазақ Совет поэзиясының антологиясына»*** енген.
ҚР Құрмет Грамотасымен, Елбасының мақтау грамотасымен, Қазақстан Журналистер Конгресінің Құрмет грамотасымен марапатталған.
## Шығармалары
Ақ жаңбыр. Өлеңдер кітабы. А., «Жазушы», 1968; Таныс әуендер. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1969; Ақ сөйле, жүрегім. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1970; Орда - қаһармандар қаласы. Өлеңдер .А., «Жазушы», 1972; Қас қағым. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1983; Жырлайды жылдар. Өлеңдер мен поэмалар. А., «Жазушы», 1985; Жоғарғы кернеу. А., «Жазушы», 2001; Жетінші перне. Алты томдық таңдамалы өлеңдер. «Полиграфист», 2001-2003.
әңгімелер. А., «Жазушы», 1981; Шынығу шағы. Повестер, әңгімелер. А., «Жазушы», 1984; Алақайғы. Эсселер. 2002.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Батыс Қазақстан облысы
Санат:1936 жылы туғандар
Мосы, үштаған

**Мосы, үштаған** (таган, тренога) — көшпелі дәуірде, қазір далаға саяхатқа шыққанда ас пісіру үшін қолданылатын үш аяқты, үстіне қазан орнатылатын, шәугім ілінетін құрал. Мосы қазіргі кезде темірден жасалынады, ал бұрын ағаштан жасаған, оны мосыағаш деп атаған.  Жоғары ұштарынан тесік жасалып, олар темір шығыршық арқылы қосылады. Шығыршыкқа шәугімнің тұтқасы не күзудің (өрмек тоқығанда) бауы ілінетін тіл (ілгек) бекітіледі. Мосының сирағы 1,5-2 метрге дейін болады. Шағын мосыны ас-су қайнату үшін серуенге шыққанда қазір де пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мәдениеті
Жұқпасыздандырушы

**Жұқпасыздандырушы** - кеселсіздендіру, бұқырлау және дератизациялық жұмыстар жүргізілуін тікелей ұйымдастыратын, орта медициналық білімі бар, СЭС-ның жұқпасыздандыру бөлімінің қызметкері.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Кәрім Баялиев

**Кәрім Баялиев** (1 наурыз, 1926 жыл, Тараз – 2004) - жазушы, журналист. 
Лақап аты — Дәуренов.

Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.

Әулиеата (''қазіргі Тараз'') қаласының батыс жағындағы Билікөлдің жағасында, сол аймақтың болысы (волостной управитель) Байелдің отбасында туған. Әкесі ұжымдастыру кезінде большевиктер тарапынан қудaлaуғa ұшырaғaн. Алматы мемлекеттік заң институтын бітірген. Облыстық әділет басқармасы бастығының орынбасары, мұғалім, облыстық *«Еңбек туы» (қазіргі «[[Ақ жол (газет)|Ақ жол]]»)* газетінде әдеби қызметкер, Қазақ радиосының Жамбыл облысындағы меншікті тілшісі, Қазақстан Жазушылар одағының облыстық бөлiмшесiнiң бaсшысы болып істеді.

## Еңбегі
Алғашқы әңгімелері баспасөзде елуінші жылдардың басында жариялана бастады.
* Тұңғыш әңгімелер жинағы 1959 жылы *«Жол үстінде»* деген атпен басылып шықты. Содан бері 
* «Адам ізі»
* «Нөсер»
* «Дегелек келді, жаз болды»
* «Мейірім»
* «Той бастар»
* «Лебіз»
* «Жер тынысы»
* «Жасарған Жамбыл жерінде», тағы басқа кітаптары жарық көрді.
Соңғы жылдары өзіне таныс заң қызметкерлері өмірінен жазылған 
* «Үрей»
* «Ар жазасы"
* «Бөтен бала»
* «Кескіленген келіншектер» атты шытырман оқиғалы повестері «Жазушы» баспасынан кітап боп шықты.
* «Оралу», «Атаң келеді артыңда», «Қос дегелек»'' атты спектакльдері Жамбыл, Шымкент және Қырғызстанның Ош театрларында қойылған.
## Жетістіктері
* Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Грамотасымен марапатталған (1977)
* Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері (1982)
* Жамбыл облысының құрметті азаматы (2003).

## Дереккөздер

Санат:1 наурызда туғандар
Санат:1926 жылы туғандар
Санат:Таразда туғандар
Санат:2004 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткерлері
Санат:Алматы заң институты түлектері
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Жамбыл облысының құрметті азаматтары
Тарату (әскери іс)

**Тарату** (демобилизация) — қарулы күштер мен халық шаруашылығының соғыс жағдайынан бейбіт жағдайға көшірілуі.

*Қарулы күштердің таратылуы* соғыс уақытында құрьшған штабтар мен мекемелердің, әскери бөлімдер мен бірлестіктердің бейбіт өмір штаттарына дейінгі қалпына келтіріліп, қысқартылуынан, артық офицерлер мен сарбаздарды запасқа босатудан, жұмыддыру кезінде алынған техника мен мүліктерді халық шаруашылығына қайтарудан тұрады.

Әскери қызметшілердід соғыс біткеннен кейін Қарулы Күштерден босатылуы мемлекеттің жоғары органдарынын шешімімен жүзеге асырылады. Қарулы күштердің Таратуы — мемлекет істерінің әр түрлі салаларына әсер ететін күрделі процесс.

Кеңес Қарулы Күштері Азамат соғысынан кейін 1921 жылдан бастап 1924 жылға дейін жүргізілген Тарату  процесінде **5,5** миллион адамнан **562** мың адамға дейін қысқарған еді. Ұлы Отан соғысынан кейін армия мен флоттан **8,5** миллионға жуык адам босатылды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Куртаж

**Куртаж** (франц. courtage — комиссия) — биржа мәмілесін жасасу кезіндегі делдалдығы үшін тауарларды немесе бағалы қағаздарды сатудан делдал алатын сыйақы. Жасасылған мәміле сомасының мыңнан бір үлесі есептеледі, сатушы да, сатып алушы да төлейді. Куртаж мөлшерлемесі бағалы қағаздар санатына байланысты, ал мөлшері биржалардың жарғыларымен айқындалады.

Биржада мәміле жасау кезінде брокердің делдалдық үшін ақы төлеуі. Куртаж ставкасы құнды қағаздар мен тауарлардың түрлеріне, сондай-ақ мәміленің көлеміне тәуелді болады.
Ақы төлеу мөлшері биржа жарғысы немесе биржалық мәмілеге қатысушы мен маклер арасындағы келісім бойынша анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Құқық
Санат:Заң
Аддендум

**Аддендум / Толықтырма** (* - қосу, үстемелеу*)
# бұрын жасасылған сақтандыру немесе қайта сақтандыру шартына жазбаша толықтыру; 
#ортақ апатты есептеуде анықталған қателіктерге байланысты диспашеге диспашер енгізген жазбаша толықтыру;
#шартқа, атап айтқанда чартерге қол қоюшы тараптар әзірлеген толықтыру.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Жиналу пункті

**Жиналу пункті**  - әскери бөлімшелерді, әскери қызметшілердің немесе әскери міндеттілердің кейбір категорияларын, әскери техниканы, әскери мүліктерді және т.б. шоғырландыру орны. Ұрыс дабылы бойынша жиналу үшін жиналу пункті төмендегідей болып бөлінеді: әскерлердің ауысымы кезіндегі жиналу пункті; бөлімдер мен бөлімшелердің жаттығуға, өрт сөндіруге немесе апатты құбылыс зардаптарын жоюға, сонымен қатар басқа да тапсырмаларды аткаруға шығатын жиналу пункті; арнайы әскери қызметшілердің (барлаушылардың, саперлердің, минашылардың және т.б.) ұрыстык тапсырмаларын орындау алдында, орындау барысында, орындап болған соң жиналу пункті.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Уытсыздандыру

**Уытсыздандыру** - улардың шоғырлануын және биологиялық белсенділігін азайтуға, сонымен бірге олар әсер еткен ағза құрылымдары мен қызметтерін қалпына келтіруге бағытталған ағзаның әсерленіс кешені.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Муксун

**Муксун**— негізгі құнды кәсіптік балық. Орташа салмағы — 0,7—3,5 кг. Ең ірі муксун ұзындығы 48 см жоғары; майдасы — 48 см және одан төмен. Муксун еті майлы (9% май), нәзік, дәмді.

## Дереккөздер


Санат:Балықтар
Ажио

**Ажио**( - артығы) — ақша белгілерінің, вексельдердің, басқа да бағалы қағаздардың аталған құнымен салыстырғанда олардың нарықтық бағамының көтерілуі (керісінше оның төмендеуі — диажио). Ажио термині атаулы құны бар және қор нарығында бағаланатын барлық бағалы қағаздарға қатысты пайдаланылады. Ақша белгілері мен вексельдерге қатысты тұрғыда лаж термині тең құқықта қолданылады. Ажио сондай-ақ валюта нарығында да қолданылады, бұл орайда атаулы құн ретінде базалық баға үшін қабылданған баға тіркеледі. Бағалы қағаз бағамының атаулы құннан төмен ауытқуы "дижазио" ( — жетіспеушілік), ал тепе-тең болуы — альпари ( - тепе-тең) деп аталады. Биржалық бағам немесе нарықтық баға мен атаулы құн арасындағы салыстырмалы айырма ретінде қаралатын Ажио қосымша, сыйлықақы ретінде, ал дижазио — дисконт ретінде қаралады.

Ақша белгілерінің, вексельдер мен басқа да бағалы қағаздардың нарықтық бағамының көрсетулі құнынан асып түсуі (ажио терминіне ұқсас). Алтын стандартының қолданысы кезеңінде — алтынның нарықтық бағасын көтеру жағына қарай ауытқу, ол алтынның белгілі бір мөлшерін атаулы түрде білдіретін ақша белгілерінің санымен салыстырғанда қағаз ақшада көрініс табады. Ақша белгілерінің, вексельдер мен басқа да бағалы қағаздардың көрсетулі құнынан олардың нарықтық бағамының көтерілуі жағына қарай ауытқуы.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Нарықтар
Моэль

**Моэль** — сүйек майы, қызыл шарап қосылған қызыл соус негізінде дайындалған соус. Құрамындағы лимон шырыны, мускат жаңғағы, кайен бұрышы және қалампыр ерекше дем береді. Бифштекске, ростбифке, лангетке және антрекотқа қосып береді.

## Дереккөздер
Дайын өнім

**Дайын өнім** - кәсіпорында жасалып шыққан (өңдеудің барлық сатыларынан өткен) және өндірістік немесе жеке бастың тұтынуы үшін жарамды өнімдер; өнеркәсіпте — бұдан әрі өңдеуге немесе құрастыруға жатпайтын және сыртқа (басқа кәсіпорындарға, ұйымдарға, халыққа) босатуға арналған өнімдер; құрылыста - іске қосылған негізгі қорлар; ауыл шаруашылығында - егіншіліктің өсіріліп, жиналған өнімдері, өсірілген түлік, т. б. Өнеркәсіптегі дайын өнім өндірістік тұтынуға да жататын (машина, жабдық, басқа да еңбек құралдары), бейөндірістік тұтынуға да жататын (халық тұтынатын заттар) түпкілікті өнімдерге, сондай-ақ басқа кәсіпорындарда өңделуге тиіс және халық шаруашылығы тұрғысынан дүмбілзаттар болып табылатын өнімдерге (мыс., қақтама, мақта) бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Экономикалық тәрбие

**Экономикалық тәрбие** — Тәрбиеленушілердің шаруашылықты оңтайлы жүргізудің, өндірісті ұйымдастырудың, байлықтарды дұрыс бөлудің және тұтынудың табиғатына, принциптері мен ережелеріне сәйкес білімдерін, біліктерін және дағдыларын, қажеттіліктерін, қызығушылықтарын және ойлау стилін қалыптастыруға бағытталған тәрбиешілер мен тәрбиеленушілердің мақсатты ықпалдасуы.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Интернационализм

**Интернационализм** — (лат. inter — " арасында "және natio — "халық") - ұлттар арасындағы достық пен ынтымақтастықты уағыздайтын идеология.

Интернационализмнің әртүрлі нұсқалары бар: атап айтқанда, марксизмдегі пролетарлық интернационализм қанаушыларға қарсы күресте әртүрлі елдердің пролетариаттарының ынтымақтастығын білдіреді. Қазіргі уақытта бұл термин жаһанданудың балама нұсқасын ұсынуға тырысатын солшыл идеологияны білдіреді. Тұжырымдама ұлтшылдықтың антитезасы ретінде қолданылады.

Кеңестік идеологияда пролетарлық интернационализм бір жағынан ұлттық эксклюзивтілік идеологиясы және шовинизм деп түсінілетін "буржуазиялық ұлтшылдыққа", екінші жағынан кез-келген ұлттық мәдениетті жоққа шығару ретінде түсінілетін "буржуазиялық космополитизмге" бірдей қарсы болды. 

Санат:Идеологиялар
Санат:Тұрғындар миграциясы
Экологиялық тәрбие

**Экологиялық тәрбие**  - табиғат туралы білімнен және табиғатты ең жоғары ұлттық және жалпы адамзаттық құндылық деп бағалай отырып, оған ізгі, жауапкершілікті көзқараспен қараудан тұратын жоғары экологиялық мәдениетті - жасөспірім ұрпақта мақсатты дамыту.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Сайлаухан Накенов

**Сайлаухан Накенов** (1940-2008) - 1940 жылы 25 маусымда Қарағанды облысы, Жаңарқа ауданы, Өркендеу ауылында туған. 1963 жылы Қазақ Ұлттық Уиверситетінің филология факультетін аяқтаған.
## Еңбек жолы
Әр жылдарда Өркендеу ауылында мектеп директоры, «Советтік Қарағанды» газетінде әдеби қызметкер, «Жаңа-Арқа», «Новая степь» газеттерінде бөлім бастығы, Қарағанды облыстық «Орталық Қазақстан» газетінде меншікті тілші, әдеби қызметкер, «Жезқазған туы» газетінде мәдениет және әдебиет бөлімінің меңгерушісі, Қазақ радиосының Жезқазған облысы бойынша меншікті тілшісі, «Жезқазған туы» газетінің бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары болып қызмет істеген.
1977 жылы «Жазушы» баспасынан «Құдіретті қолдар», 2000 жылы «Жүмақтың жолы» жыр жинақтары жарық көрген.
«Жезқазғанға — 50 жыл» күміс медалінің (2004) иегері, КСРО Журналистер Одағының Құрмет грамотасымен, Қазақ ССР телевизиялық және радиохабары жөніндегі Мемлекеттік комитетінің Құрмет грамотасымен, Қазақстан Журналистер одағының, Халық депутаттары облыстық Кеңесінің, Жезқазған қалалық мәдениет бөлімінің Құрмет грамоталарымен марапатталған. Бірнеше республикалық жыр мүшәйраларының жүлдегері.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:2008 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қарағанды облысы
Санат:1940 жылы туғандар
Тарту күші

**Тарту күші** — әсерінен ракета қозғалатын, ракета қозғалтқышын күш қондырғысы ретінде анықтайтын негізгі шама.

Отынның жану барысында ұдайы қатты қызған газ бөлініп, қуыс канал (сопло) арқылы өте отырып, ракетаны қарсы бағытқа итереді.

Осы күш реактивті күш немесе қозғалтқыштың тарту күші деп аталады. Тарту күші ракетаға іштен де, сырттан да әсер ететін барлық қысым күшіне тең әсер етеді.

Тарту күші екі негізгі құрамды бөліктен қалыптасады: 
*  қозғалтқыштың ішкі бетіне әсер ететін жану өнімінің қысым күшінің тең әсері
*  қуыс канал кесіндісінде қысымның түсуі нәтижесінде ракетаның сыртқы бетіне әсер ететін қысым күшінен тұрады. 
Тартудың негізгі үлесі реактивті күшке тарту күшінің негізгі құрамдьі бөлігіне тиеді. Ракетаның ұшуы барысында Тарту күші тұрақты емес: биіктеген сайын атмосфералық қысым азайып, қозғалткыштың тарту күші артады. Алыс қашықтыққа ұшатын баллистикалық ракеталарда атмосфералық қысымның әсерінен тарту күші **15%-**ға артады. Тарту күші ұшырудың бастапқы не соңғы учаскесінде де тұрақты шама бола алмайды. Тарту күші кг-мен (тоннамен) өлшенеді.

## Дереккөздер


Санат:Физикалық заңдар
Санат:Әскери іс
Дезинфаль

**Дезинфаль** - бөлмелерді, жиһаздарды жұкпасыздандыруға арналған сығымдаушы қол бүріккіші.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Мұз балық

**Мұз балық** — шортан тұқымдастарға жатады. Мұхиттың антарктикалық аймағында тіршілік етеді. Бұл балықтың қаны түссіз болады. Салмағы 60-450 г-ға дейін. Еті жұмсақ әрі дәмді болып келеді. Етінен көптеген тағамдар әзірлеуге болады.

## Дереккөздер


Санат:Балықтар
Дүрлікпе

**Ажиотаж** ( - қозу) - Дүрлікпе - жалдаптық желік; жағдаяттың, сұраным мен ұсынымның, тауарлар бағасының, құнды қағаздар бағамының, валюта бағамының күрт өзгеруіне байланысты нарық пен биржадағы тез арада мол пайда тауып қалуды көздейтін алып-сатарлық желпініс.

**Ажиотаж** -  пайда табу мақсатымен жасанды, спекулятивті биржалық қағаздар курсын немесе тауарларға бағаны жоғарылату немесе төмендету.
## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Санат:Экономика