open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мердігерлік

**Мердігерлік** – экономикалық агенттердің құқықтық қатынасы.

Мұнда бір тарап (мердігер) екінші тараптың (тапсырыс берушінің) тапсырысы бойынша белгілі бір жұмысты орындауға және оның нәтижесін тапсырыс берушіге өткізуге, ал ол өз кезегінде жұмысты қабылдап алуға және ақысын төлеуге міндеттенеді. Мердігерлік шарты өнімді дайындауға не өңдеуден өткізуге (қайта өңдеуге) немесе жұмысты орындап, нәтижесін және осы нәтижені меншіктену құқығын тапсырыс берушіге табыстау үшін жасалады. Әдетте мердігерлік жұмыс мердігердің материалдарынан жасалады, соның күшімен және қаражатымен орындалады. Тапсырыс беруші мердігердің өз міндеттерін орындауға қосалқы мердігерлер деп аталатын басқа адамдарды тартуына рұқсат етуі мүмкін. Мұндайда мердігер бас мердігер рөлін атқарады. Мердігер қосалқы мердігердің міндеттемелерді орындамағаны не жеткіліксіз орындағаны үшін тапсырыс беруші алдында, ал тапсырыс берушінің міндеттемелерді орындамағаны не жеткіліксіз орындағаны үшін қосалқы мердігер алдында жауап береді.

Мердігерлік шартында мердігер мен тапсырыс беруші арасындағы тәуекел былайша бөлінеді: Мердігерлік жұмысты орындаған кезде пайдаланылатын материалдардың, жабдықтардың және басқа да мүліктердің кездейсоқ зақымдануын оларды берген тараптар көтереді, ал жұмыс нәтижелерінің тапсырыс беруші қабылдап алғанға дейін кездейсоқ зақымдануын мердігер көтереді. Мердігерлік шартта жұмысты орындаудың басталуы мен аяқталу кезеңі міндетті түрде көрсетіледі, ал қажет болған жағдайда жұмыстың жекелеген кезеңдерінің аяқталу мерзімі (аралық мерзім) де көрсетіледі. Жұмыстың бағасы, әдетте Мердігерліктің сметасын жасау жолымен айқындалады, бұл орайда мердігердің үнемдеген қаржысы орындалған жұмыстың сапасына әсер етпейтін болса, оның өзінде қалады. Тапсырыс беруші Мердігерлік шартында көзделген мерзімде және тәртіппен мердігер орындаған жұмыстың нәтижесін қарап, қабылдауға, шарттан ауытқушылық байқалған жағдайда мұны мердігерге дереу хабарлауға міндетті. Жұмысты тексермей қабылдаған тапсырыс беруші жұмысты қабылдаған кезде бірден байқауға болатын кемістіктерді сылтау ету құқығынан айрылады. Егер Мердігерлік шартта басқаша көзделмеген болса, тапсырыс беруші жұмыс нәтижесін өткізгенге дейін шартты орындау-дан бас тартуына болады, мұндай жағдайда ол мердігерге жұмыстың орындалған бөлігінің ақысын Мердігерлік баға бойынша төлейді.

## Дереккөздер

 * Қазақ энциклопедиясы
Цензура

thumb|right|270px|цензура
**Цензура** (лат. *censeo* — бағалаймын, пікір айтамын) — 
# баспасөзді, басқа да бұқаралық ақпарат құралдарын мемлекеттік қадағалау немесе белгілі бір қоғамдық бірлестіктердің қадағалауын жүзеге асырушы субъект. Ол цензураны жүзеге асырушы субъектілердің талап етуімен жарыққа шығаруға дайындалған хабарлар мен материалдарды алдын ала келісу үшін іске асырылады. Оны алдын ала цензура дейді. Кейіннен жүзеге асырылатын цензура деп аталатын да түрі бар. Ол жарыққа шыққан шығармаларды, көрсетілген сахналық қойылымдарды, эфирге шыққан радиохабарлар мен телехабарларды, т.б. талдап, бағалайды. Кейінгі цензура нәтижесінде шығарманың авторы немесе тиісті БАҚ редакциясы жөнінде белгілі бір шаралар қолданылады. Ресейде алғаш 16 ғ-да діни цензура дүниеге келді. Оны 1721 жылдан бастап Синод жүзеге асырды. 19 ғ-да цензураны жүзеге асыру тәртібі арнаулы жарғылармен айқындалды. Ресей тарихында 1848 — 55 ж. кезеңі цензуралық террор дәуірі ретінде енді. Бұрыннан қолданылып жүрген алдын ала цензурамен қатар жазалау цензурасы да қолданылады. Онда шығармалар жойылып, авторлар қуғындалады. 1865 ж. цензура мен баспасөз туралы уақытша ережелер шығарылды. Кеңес өкіметі жылдарында Коммунистік партияның бақылауымен КСРО республикаларында қатаң цензура жүзеге асырылды. ҚР Конституциясының 20-бабына сәйкес цензураға тыйым салынған. Бұқаралық ақпарат құралдарына цензураны жүзеге асыру міндетін атқаратын ұйымдарды, мекемелерді, органдарды құруға және қаржыландыруға немесе лауазымдарды ұстауға жол берілмейді. Дамыған елдердің көпшілігінде бұл мәселе осылай шешілген. 
# Ежелгі Римдегі цензор қызметінің атауы.
## Ciлтемелер :
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Заң
Санат:Саясат
Біріккен сөздер

**Біріккен сөздер** — екі, кейде одан да көп сөздердің бірігіп, тұтас бір ұғымды білдіретін сөзді атайды. Біріккен сөздер сөз табының барлығында ұшырасады (Контаминация).  

Олардың кейбір тобы құрылымдық жағынан сөз тіркестеріне жақын. Мысалы, ақкөңіл, қырықаяқ, теміржол, атаққұмар, үшбұрыш, антұрған, т.б. Негізінен, біріккен сөздерге біртұтастылық қасиет тән боп келеді. 

Оларды бірнеше топқа бөлуге болады: 

1) екі компоненті бірігіп, ортақ мағына пайда болады. Мысалы, ақбоз, алтыбақан, басқұр, еңбеккүн; 

2) әр компонент ортақ екпінмен айтылып, екі сөз бірігеді, соның нәтижесінде сөз құрамы түрлі фонетикалық өзгерістерге ұшырайды. Мысалы, алаөкпе (ала+өкпе), алауыз (ала+ауыз), жамбас (жан+бас), күздігүні (күзді+күні), қайынаға (қайын+аға), т.б. 

Кейбір біріккен сөздердің құрылымы тарихи даму барысында танымастай өзгеріп, кіріккен сөздерге айналған.

Мысалы, әкел (алып+кел), бүгін (бұл+күн), ағайын (аға+іні), білезік (білек+жүзік). 

Біріккен сөздердің өзіне тән графикалық ерекшелігі бірігіп жазылу не дефис арқылы жазылуы. Біріккен сөздер негізінен, сөз тіркесінен туатындықтан, олардың құрама бөліктерінің өзіне тән тіркесу тәсілдері бар:
 
# Салаласа тіркескен біріккен сөздер (компоненттері тең дәрежеде): біртұтас, желмая, қолхат, жолсерік, өнеркәсіп, ақсары, т.б.); 
# Сабақтаса тіркескен біріккен сөздер (компоненттерінің арасында басыңқы, бағыныңқы қатынас, көбінесе, анықтауыштың не толықтауыштың қатынасы болады): алабұға, қолөнер, жиһанкез, қоғамтану, алжапқы, жанашыр, т.б.

Екі компоненттің бірігуі арқылы пайда болған біріккен сөздерді сөзжасамның бір тәсілі деп қарауға болады. Олар әр түрлі мағына береді:

# адам, зат, өсімдік, жануар, ұғым атауы. Мысалы, бой+жеткен, қол+жазба, қой+бүлдірген, ақ+құман, алты+атар, алты+бақан, т.б. 
# экспрессивті ауыспалы мағына. Мысалы, ақ+жүрек, ақ+көңіл, ақ+сүйек, ала+ауыз, алып+сатар, арам+тер, ашық+ауыз, бақ+құмар, басы+байлы, бет+ашар, қаңғы+бас, т.б.

## Дереккөздер

Санат:Сөз таптары
Айып салу

**Айып салу** (арабша нұқсан, жаза) — дәстүрлі құқықтық мәдениетте істеген қылмыстық іс-әрекетіне орай белгіленетін жаза түрі. Ол *жан басымен тартатын* және *мал басымен тартатын* жаза деп бөлінеді.

Айып салу, малмен тартатын жаза түріне кіреді. Оған айып, тоғыз айып, ат-тон, құн төлеу, т. б. жатады. Әдетте, кінәлінің қылмысы анықталып, мойнына қойылғаннан кейін ғана айып салынған. Қылмыс түрлеріне орай айып салудың да мөлшері өзгеріп отырады. Мысалы, ұрлық істеген адамға ең ауыр жаза ретінде айыбына қолданылған. Айыбына жазасы белгіленген адам ұрланған мал-мүлікке қоса, үш тоғыз айып төленген. Тоғыз айыбының өзі түрлеріне қарай: “қасқа тоғыз ” немесе “түйе бастатқан тоғыз ” (3 түйе, 3 ат, 3 сиыр), “ат бастатқан тоғыз” (3 ат, 3 сиыр, 3 қой) немесе “өгіз бастатқан тоғыз ” (3 сиыр, 6 қой) және “тоқал тоғыз ” (бұл — 8 қой) болып бөлінген. Ел арасындағы кішігірім теріс қылықтарға, әсіресе, кедейлерге “азусыз ат, жиексіз тон” айыбын салған. Ол, әдетте, 1 қой және жәй мата мөлшерінде болған. Бұл халық арасында “айтуы бар, алуы жоқ” деп те аталады. Ал, өзара келісіп, бәтуаласқан даугерлердің бітімін “астарсыз шапан” деп жариялаған.

## Тағы қараңыз
*Айып
*Айып-анжы
*Айыппұл
*Айыпталушы

## Сілтемелер
*Қазақ энциклопедиясы, 1-том

Санат: Құқық
Музыкалық эстетика

**Музыкалық эстетика** – музыканың табиғатын және оның көркемдік қасиетін зерттейтін ғылыми таным. Музыкалық эстетика өмір шындығын музыкада бейнелеудің өзіндік тәсілдері мен формаларын, музыкалық образдардың сипаттары мен мәнін, музыкадағы әсемдік категорияларын, мазмұн мен түрді, объективтілік пен субъективтілікті, типтілік пен дербестікті, логикалық пен эмоционалдықты, мәнерлеушілік пен бейнелеушілікті зерттейді. Музыкалық эстетика сондай-ақ музыка өнерінің идеялық, халықтық, көркемдік мәселелерін, оның қоғамдық мәнін, тарихи және ұлттық шарттылығын, дәстүр мен жаңашылдықты, еркіндік пен жеке өзгешеліктерді, стиль мен жанрды сөз етеді. Музыка жазу, оны орындау және қабылдау принциптері физикалық заңдармен, психикалық процестермен байланыстырыла зерттеледі. Музыкалық эстетика, сонымен қатар, музыкалық ойдың, музыкалық тілдің, музыкалық форманың жалпы заңдылықтарын, музыканың, өнердің басқа да салаларымен арақатынасын және байланысын зерттейді.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 
*Кремлев Ю.А., Очерки по вопросам музыкальной эстетики, М., 1957
*Лосев А.Ф., Античная музыкальная эстетика, М., 1960
*Шестаков В.П., От эпоса к аффекту. История музыкальной эстетики от античности до 18 в., М., 1975


Санат:Музыка
Мерзім

**Мерзім** — заңдарда не мәмілелерде белгіленетін, не болмаса нақты қаралатын іске қатысты сот белгілейтін қандай да бір әрекеттің басталуы не аяқталуы көзделген уақыт. 
Мерзім сағатпен, күнтізбелік күнмен, аптамен, аймен және жылмен белгіленеді. Кейде болатыны сөзсіз оқиға тиісті әрекетті атқаруға кірісу уақыты болып саналады. Сот белгілеген уақыт оның құжаттарында дәлме дәл көрсетіледі. Заңдарда уақытты белгілеу жолы, оны қалай санау керектігі көрсетіледі. Жалпы тәртіп бойынша жылмен есептелетін мерзім соңғы жылдың тиісті айының тиісті күні бітеді. Жарты жылдық және тоқсандық мерзім аймен есептеледі. 

Мұндайда бір тоқсан 3 айға барабар болып саналып, жылдың басынан бастап есептеледі. Ал аймен саналатын мерзім белгіленген соңғы айдың тиісті күнінде бітеді. Жарты айлық мерзім 15 күн болып табылады. Егер де аймен есептелетін мерзімнің бітетін күні ондай күні жоқ айға тура келетін болса, онда мерзім бұл айдың соңғы күні бітеді. Аптамен есептелетін мерзімнің бітер күні демалыс күнге тап келіп қалса, бұдан кейін келетін жұмыс күні соңғы күн болып саналады. Соңғы күннің 24 сағаты ішінде байланыс мекемесіне тапсырылған жазбаша арыз, өтініштер мерзім ішінде орындалған әрекет болып табылады.

## Дереккөздер

 * Қазақ энциклопедиясы
Музыкалық энциклопедия

**Музыкалық энциклопедия** – ғылыми-анықтамалық басылым, музыка мәдениетінің барлық саласын қамтыған жүйелі мәліметтер жинағы. Көпшіліктің музыка өнеріне, тарихына қызығушылық танытуы, музыкалық білім деңгейінің көтерілуі мен музыка ғылымының дамуы 18 ғ-да Музыкалық энциклопедияны жинақтауға түрткі болды. Музыкалық энциклопедия музыка өнерінде орта ғасырда пайда болған алғашқы музыкадағы лексикографиялық еңбектер (музыка теориясы, музыкалық аспаптар, музыкалық терминология, музыканттардың өмірбаяны, т.б.) мен мәліметтерден құралған теориялық трактаттар негізінде жиналды. Бірінші музыкалық энциклопедияны И.Г. Вальтер 1732 ж. Германияда “Музыкалық лексикон немесе музыкалық библиотека” деген атпен жариялады. Ең алғашқы көп томдық музыкалық энциклопедияның авторы Г.Шиллинг. Еңбек “Барлық музыка ғылымының энциклопедиясы немесе музыканың әмбебап сөздігі” аталып, 1835 ж. тағы да Германияда жарық көрді. Музыкалық энциклопедияның басты мақсаты – музыкатану ғылымы мен тәжірибесіне сүйеніп, музыка өнеріне байланысты ақпараттар мен мәліметтер жинақтау, ұлттық және дүниежүзілік музыка өнерінің даму үрдісін айқындау, музыка мәдениетін насихаттау және дамыту. Музыкалық энциклопедия да қарастырылатын мәселелер: *музыкалық этика*, *музыка теориясы*, *[[акустика]]*, *орындаушылық*, *әртүрлі стильдер*, *музыкалық мектептер*, *[[музыкалық аспаптар]]*, *жанрлары мен түрлері*, *[[музыкалық театрлар]]*, *музыкалық басылымдар*, т.б.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Музыка
Санат:Энциклопедиялар
Ценогенез

**Ценогенез** ( — жаңа және …генез) — организмнің эмбриондық және дернәсілдік дамудың тән жағдайларына бейімделуі. 

Ценогенез терминін ғылымға алғаш рет Э.Геккель енгізді (1866). Ол Ценогенез ұғымын өзінің биогенетикалық заңының тұжырымдамасында және алғаш рет организмдердің онтогенезінде, сондай-ақ, олардың ересек түрлерінің де дамуы кезінде кез келген өзгерістерді көрсетуде пайдаланылды. Геккель Ценогенез кезінде пайда болатын екі түрді өзгерісті ажыратты. 
* Гетеротопиялық ценогенез — жеке мүшелердің қалыптасуы кезінде қалыпты орналасқан орнынан басқа орынға ауытқып немесе жылжып орналасуы. Мыс., көп клеткалы төменгі сатыдағы жануарларда жыныс бездері эктодермалық не энтодермалық ұрық жапырақшаларынан, ал жоғары сатыдағы жануарларда — мезодермалық ұрық жапырақшаларынан дамиды. 
* Гетерохрониялық ценогенез — әр түрлі мүшелердің қалыпты қалыптасу уақытының өзгеруі. Мыс., жоғары сатыдағы омыртқалы жануарларда (төменгі сатыдағы топтарымен салыстырғанда) ішектің және жыныс мүшелерінің қалыптасуы ұрықтық дамуының соңғы кезеңдерге сәйкес келуі. Геккель гетерохрония кезінде екі түрлі өзгеріс болатынын атап көрсетті. Оның біріншісі жағымды немесе акселерация (*жеделдеу*), екіншісі — жағымсыз немесе ретардация деп аталады. Ценогенездің айқын мысалдары ретінде: құйрықсыз қосмекенділердің дернәсілдерінде болатын мүйізді “тісшелер” сүзгілі желбезек аппараты ересектерінде мүлдем болмайтынын; сүтқоректілердің ұрығының даму кезінде түзілетін қағанақ, хорион, сарыуыз қапшығы, ұрық жолдасы, т.б. ересек дараларында болмайтынын атауға болады. 

Ценогенезді қазіргі көзқараспен түсіндіру үшін А.Н. Северцов өзінің филэмбриогенез туралы теориясында оны организмдердің таза эмбриондық және дернәсілдік бейімделуі деп жіктеді (1912). Ресей ғалымы Б.С. Матвеевтің (1889 — 1973) ұсынған эмбриоадаптация термині ценогенездің синонимі болып саналады.

## Дереккөздер

Санат:Биологиялық даму
Алмалы (Панфилов ауданы)

**Алмалы** — Жетісу облысы Панфилов ауданы, Басқұншы ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жаркент қаласының солтүстік-шығысында 30 км-дей жерде, Қытай шекарасынан батысқа қарай 5 км-дей жерде орналасқан. Ауыл Іле аңғарының қуаң агроклиматтық белдемінде жатыр. 

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Мұнда орта мектеп, клуб, кітапхана т.б. мәдени орындар бар. Ауылдың кіре берісіндегі жол бойында ұзындығы 2,5 км болатын алма бағы орналасқан. Алмалы жанынан ауданы 25 км2 болатын ежелгі Алмалы қаласының орны табылған. Тұрғындары аудан орталығы — Жаркент қаласымен, елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Панфилов ауданы елді мекендері
Біріккен Ұлттар Ұйымының босқындар ісі жөніндегі жоғарғы комиссарының басқармасы

**Біріккен Ұлттар Ұйымының Босқындар Ісі Жөніндегі Жоғарғы Коммисарының Басқармасы (БЖКБ)** — босқындар мен мұғажырларды (қоныс аударушыларды) қорғау ісін жүзеге асырып, әлеуметтік мәселелерін құқықтық тұрғыдан реттеумен айналысатын халықаралық ұйым. БҰҰ Бас Ассамблеясының 1949 ж. 3 желтоқсандағы ғ319 (ІV) қарарына сәйкес құрылды (1951). Штаб-пәтері Женева қаласында. 

Басқармаға БҰҰ-ның босқындар ісі жөніндегі Жоғарғы комиссары жетекшілік етеді. Ол БҰҰ-ның Бас хатшысының ұсынысы бойынша 3 жылдық мерзімге сайланады. Басқарманы құру туралы қарарда Жоғарғы комиссардың саяси сипаты бар жұмыстар істеуге тиіс еместігі айрықша атап көрсетілген. Ол босқындар бассауғалап келген мемлекеттің келісімімен сол елде өзінің өкілдігін аша алады. Жоғарғы комиссар Экономикалық және әлеуметтік кеңес арқылы жыл сайын БҰҰ-ның Бас Ассамблеясына өз қызметі туралы есеп береді. Басқарманың әкімш. шығындарына БҰҰ бюджетінен қаржы бөлінеді, ал Жоғарғы комиссардың қызметіне байланысты шығындары ерікті жарналар есебінен өтеледі. 1995 ж. тамызда Қазақстанда осы басқарма өкілдігі ашылып, нақты шаралар бойынша Үкіметпен бірлесе жұмыс істеуге кірісті. Әсіресе, көші-қон легін халықар. стандарттарға сай реттеу бағытында мемл. органдарға жан-жақты көмек көрсете бастады. 4 жыл ішінде республикаға келген 3927 босқын (1588 отбасы) тіркеліп, олардың 2780-іне (935 отбасына) көмек көрсетілді. Басқарманың қамқорлығымен Чехиядан келген 90 босқын отанына қайтарылды. Қазіргі кезде басқарма өкілдігі Қазақстанда маңызды жобаларды жүзеге асыруда; солардың бірі — Ауғанстаннан келген, ұлты қазақ 1500 мұғажырды (Оңтүстік Қазақстан облысы Түркістан аумағына) қоныстандыруға бағытталған шара. Жобаның бастапқы сатысы — ауыз сумен қамтамасыз ету, бастауыш мектеп салып, 60 тұрғын үй құрылысына қажетті материалдармен жабдықтау, ал екінші сатысы — қазақстандық Қызыл Крест және Қызыл Ай қоғамымен бірлесе отырып, босқындардың ең кедей топтарына материалдық жәрдем беру жұмыстарын қамтиды.

## Дереккөздер


Санат:Біріккен Ұлттар Ұйымы
Алма қышқылы

**Алма қышқылы**, НООС-СНОН-СН2 СООН — екі негізді органикалық қышқыл. Түссіз ылғал тартқыш кристалдары суда және этил спиртінде жақсы ериді. Балқу t 100 0 С. Алғаш 1785 жылы. швед химигі К.Шееле көк алмадан бөліп алған. Алма қышқылы көптеген өсімдіктерде, әсіресе піскен шетен жемісінде, темекі, мақта жапырақтарында, лимон шырынында көп кездеседі. Жасаңшөп тобына жататын өсімдіктерде (суккулент) түнде көп жиналады, күндіз күн сәулесінің әсерінен мөлшері кемиді. Оны микроорганизмдер энергетикалық субстрат немесе көміртек көзі ретінде пайдаланады. Алма қышқылы тамақ өндірісінде, әсіресе сусындар жасауда, балық, ет консервілеуде кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Карбон қышқылдары
Санат:Оксиқышқылдар
Айыпталушы

**Айыпталушы** — қылмыстық іс жүргізу кодексінде белгіленген тәртіппен қылмыстық жауапкершілікке тартылған адам.

Ісі бойынша басты сот талқылауы тағайындалған айыпталушы — “*сотталушы*”; айыптау үкімі шығарылған айыпталушы — “*сотталған*”; ал, ақтау үкімі шығарылған айыпталушы — “*ақталған адам*” деп аталады.

Айыпталушының заңға қарама-қайшы келмейтін құралдармен, тәсілдермен өзінің құқылары мен заңды мүдделерін қорғауға, өзінің не үшін айыпталатынын білуге, жауап беруге немесе одан бас тартуға және т.с.с. құқы бар. Бостандықта жүрген **айыпталушы** тергеушінің шақыртуы бойынша шақыртылған мерзімде келуге міндетті.

## Тағы қараңыз
*Айып
*Айыппұл
*Айып салу
*Айыптау

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Алмалы (Ақжайық ауданы)

**Алмалы** (1993 жылғы 7 қазанға дейін — *Котельниково*) — Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданындағы ауыл, Алмалы ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Чапаев ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 121 км-дей жерде, Жайық өзенінің оң жағалауында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1794 адам (888 ер адам және 906 әйел адам) болса, 2009 жылы 1616 адамды (812 ер адам және 804 әйел адам) құрады. 

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1272 адамды (625 ер адам және 647 әйел адам) құрады.

## Тарихы, инфрақұрылымы
Бұрынғы кеңшар негізінде қайта құрылған Алмалы кооперативі жұмыс істейді. Ауылда орта мектеп, емхана, клуб т.б. мекемелер бар. Тұрғындары аудан орталығымен және елді мекендермен автомбиль жолы арқылы қатынасады.

## Ауыл көшелері
* А. Иманов көшесі
* Абай көшесі
* Абылай хан көшесі
* Ә. Молдағұлова көшесі
* Бейбітшілік көшесі
* Жамбыл көшесі
* Жеңіс көшесі
* Құрманғазы көшесі
* М. Мәметова көшесі
* М. Өтемісов көшесі
* С. Датұлы көшесі
* Т. Масин көшесі
* Тың көтеру көшесі

## Дереккөздер

Санат:Ақжайық ауданы елді мекендері
Санат:Жайық казак әскерінің тарихи елді мекендері
Айыптау

**Айыптау** — қылмыстық жауапкершілікке тарту (айыптау); қылмыстық заңмен тиым салынған теріс қылықты және оған кінәлі тұлғаны, оның қылмыс жасауға кінәлілігін айқындау мақсатымен, сондай-ақ мұндай адамға жаза, немесе қылмыстық-құқықтық ықпал етудің өзге шараларын қолдану үшін айыптау органы тарапынан іс жүргізу.

## Тағы қараңыз
*Айып
*Айыппұл
*Айып салу
*Айыпталушы
*Айыптау қорытындысы

## Сілтемелер
*Қазақ энциклопедиясы, 1-том

Санат: Құқық
Вавилон мұнарасы

thumb
**Вавилон мұнарасы** — ежелгі еврей аңызы. Адамдар топан су тоқтағаннан кейін қосөзен Евфрат пен Тигр өзендері аралығында аспан мен жерді жалғастырып тұратын қала мен биік мұнара салмақшы болады. Інжіл бойынша, адамдардың астамшылдығына ашуланған Құдай олардың «тілдерін өзгертіп жібереді». Халық бір-бірін түсінуден қалып, жер бетінің барлық түпкір-түпкіріне тарап кетеді. Салынып бітпей қалған қала аңызда «Вавилон» деп аталады.

## Дереккөздер

Санат:Вавилон
Санат:Шумерлер
Санат:Мұнаралар
Санат:Зиккураттар
Санат:Інжіл сөйлемдері
Музыкалық этнография

**Музыкалық этнография**, **музыкалық фольклор** – халықтың музыкалық мұрасы мен шығармашылығын жинап, зерттейтін ғылым саласы.

Музыкалық этнография қарастыратын мәселелердің ауқымы кең. Музыкалық этнография музыка мәдениетінің тууына себеп болған қоғамдық-әлеуметтік құбылыстарды (наным-сенім, ұғым-түсінік, т.б.) қамтыса, музыкалық фольклор халық музыкалық өнерінің өмірдегі қолданысы мен орнын, ауызекі шығармашылық – авторлық ән-күйлердің табиғатын қарастырады. Демек, бұл атаулардың өзара байланыстылығымен қатар, бір-бірінен айырмасы да бар. Этнография ғылымының танымдық категорияларына сүйене отырып, музыкалық этнография қазақ халқының музыкалық мәдениетін тарихи-археологиялық, ғылыми-методологиялық және музыкалық-теориялық әдіснама негізінде қарастырады. Музыкалық фольклордың тұрмыс-салтқа байланысты (“Жар-жар”, “Тойбастар”, “Шілдехана”, “Сыңсу”, “Жоқтау”, т.б.), салттан тыс фольклор үлгілерін, өнердің синкреттік сипатын, музыкалық-эпикалық дәстүрді (жыр, толғау, терме, желдірме), халық әндерінің жанрлық-көркемдік сипаттарын, халық аспаптарын (қобыз, домбыра, сыбызғы, даңғара, кепшік, асатаяқ, дабыл) – аэрофон, хордофон, идиофондар, олардың дыбыс шығару ерекшеліктері, көркемдік мүмкіндіктері, атауларының этимологиясы мен семантика|семантикасын анықтау, көне музыкалық шығармаларды нота жазуына түсіру, олардың мақамдық (ладтық) құрылымы мен әуендік жүйесін зерттеу музыкалық этнография ғылымының негізгі зерттеу нысаны. Қазақ халқының музыкалық этнографиясы Қазан төңкерісіне дейін зерттеле бастаған. Оған А.Е. Алекторов, А.Э. Бимбоэс, Г.И. Гизлер, Ә.А. Диваев, И.Д. Добровольский, А.И. Левшин, П.С. Паллас, Р.А. Пфенниг, В.В. Радлов, С.Г. Рыбаков, Н.Ф. Савичев, П.Тихов, Ш.Уәлиханов, А.Ф. Эйхгорн, т.б. зерттеушілер елеулі үлес қосты. 20 ғасырдың бас кезінде музыкалық этнография жинауға А.В. Затаевич белсене араласып, “Қазақ халқының 1000 әні” (Мәскеу, 1925, 1963), “Қазақтың 500 ән-күйі” (Алматы, 1931, 2002) атты музыкалық-этнографиялық жинақ шығарды. Бұдан кейін музыкалық этнография зерттеу ісімен А.Жұбанов, Б.Ерзакович, М.Ахметова, А.Темірбекова, Т.Бекхожина, Б.Қарақұлов, Т.Қоңыратбай, А.Құнанбаева, т.б. айналысты. Әр жылдары М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты мен Алматы ұлттық консерваториясының мамандары музыкалық экспедицияларға шығып, қазақ музыкалық фольклорының көркем үлгілерін жинайды. “Қазақтың музыкалық фольклоры”, Ерзаковичтің “Қазақтың ғашықтық әндері”, Бекхожинаның “Қазақтың 200 әні”, Қарақұловтың “Қазына”, Б.Оспановтың “Дад дастаны”, Б.Бәйбіжанның “Қазақтың жүз қара өлеңі” атты көлемді жинақтары музыкалық этнографияның бүгінгі жетістіктері.

## Дереккөздер

Санат:Музыка
Вавилондық тұтқын

**“Вавилондық тұтқын”**— еврей халқының ежелгі тарихында (б.з.б. 587—33 ж. аралығында) басынан кешкен оқиға. Б.з.б. 721 ж. Солтүстік Израиль мемлекетін Ассирия патшасы Саргон, ал Оңтүстік Иудей патшалығын 586ж. Вавилон патшасы Навуходоносор талқандағаннан кейін Иерусалим қаласының барлық тұрғындары дүние-мүліктерімен бірге Вавилон патшалығына көшіріліп, шашырата қоныстандырылады. Кедей егіншілер Мысырға қоныс аударды да, Иудей патшалығы жарты ғасыр құлазып бос тұрды. Тұтқындар Вавилон патшалығының орталық аудандарына, сауда мен өндіріс дамыған ірі қалаларға орналастырылды. Б.з.б. 539 ж. Вавилонды парсы патшасы Кир басып алып, еврейлерге отанына оралуға мүмкіндік туғанымен, көпшілігі қайтпай қалды. Себебі олар шет жердегі табысты кәсіптерінен айрылғылары келмеді және жер өңдеуден қол үзіп те кетіп еді. Сөйтіп еврей диаспорасы саудамен айналысудың нәтижесінде шет жерлерде өмір сүруге тез бейімделіп, сіңісіп кетіп отырды. “Вавилондық тұтқын” оқиғасы иудейлердің өз отанынан жаппай қоныс аударуы мен таралып орналасуының бастауы болып қана қоймай, сонымен қатар еврей диаспорасының палестиналық еврейлерден ерекше ұлттық мінезіндегі шешуші өзгерістердің қалыптасуына да негіз қалады.

## Дереккөздер


Санат:Еврейлер
Алмалыбақ

**Алмалыбақ** — Алматы облысы Қарасай ауданы, Ұмтыл ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қаскелең қаласының шығысында 5 км-дей жерде, Іле Алатауының солтүстігіндегі тау алды қоңыржай-ылғалды агроклиматтық белдемінде орналасқан. 

## Халқы

Алмалыбақта Қазақстан Республикасының ұлттық академиялық аграрлық зерттеулер орталығының Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институты, орта мектеп, аурухана, клуб т.б. мәдени мекемелер бар. Мемлекеттік маңызы бар Алматы-Шымкент автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Қарасай ауданы елді мекендері
Айыптау қорытындысы

**Айыптау қорытындысы** — қылмыстық жауапкершілікке тартылған адамды айыптаудың мәнісін түсіндіру және істі прокурорға жолдау туралы тергеушінің (анықтауды жүргізген адамның) дәлелді шешімі.

Тергеушінің айыптау қорытындысы *кіріспе, дәлелдеу - баяндау* және *қарар* бөлімдерінен тұрады, оның жазылған орны мен күнін көрсете отырып, тергеуші қол қояды. Айыптау қорытындысына сот мәжілісіне шақырылуға тиісті адамдардың тізімі, қылмыстық істің жүргізілу барысы, бұлтартпау шаралары, заттай дәлелдемелер, азаматтық талап, талапты қамтамасыз етудің шаралары, мүлікті тәркілеу ықтималдығы, іс жүргізу шығынының өтемдері туралы анықтама қоса тіркеледі.

## Тағы қараңыз
*Айып
*Айыппұл
*Айып салу
*Айыпталушы

## Сілтемелер
*Қазақ энциклопедиясы, 1-том
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Агриппина Яковлевна Ваганова

**Агриппина Яковлевна Ваганова** (6.7.1879, Санкт-Петербург — 5.11.1951, сонда) — орыс бишісі, балетмейстер, педагог. Ресей Федерациясының халық артисі (1934), профессор (1943).

Санкт-Петербург театр уч-щесін бітірген (1897). 1917 жылдан бастап пед. қызметпен шұғылданды. 1931 — 37 ж. Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) опера және балет театрының көркемдік жағын басқарып, П.И. Чайковскийдің “Аққу көлі” мен Ц.Пунидің “Эсмеральда” балетін қойды. Ваганова — “Класикалық би негіздері” (1934) оқулығының авторы. Ол кеңестік балет өнеріндегі классикалық би мектебінің жүйелерін нығайтуда үлкен рөл атқарды.

КСРО Мемлекет сыйлығының лауреаты (1946). Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:26 маусымда туғандар
Санат:1879 жылы туғандар
Санат:Санкт-Петербургте туғандар
Санат:5 қарашада қайтыс болғандар
Санат:1951 жылы қайтыс болғандар
Санат:Санкт-Петербургте қайтыс болғандар
Санат:Ресей империясы балет әртістері
Санат:XIX ғасыр балет әртістері
Санат:XX ғасыр балет әртістері
Санат:КСРО балетмейстерлері
Санат:КСРО балет педагогтары
Санат:Мариялық театры балет әртістері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін медалінің иегерлері
Санат:Сталиндік сыйлықтың иегерлері
Санат:РКФСР халық әртістері
Санат:Санкт-Петербург театралдық училищесі түлектері
Санат:Мариялық театры балетмейстерлері
Санат:Мариялық театры балет труппасы жетекшілері
Санат:Ленинград хореография училищесі оқытушылары
Санат:Балет әдістемелері туралы кітаптар авторлары
Санат:Агриппина Ваганова
Музыкалық театр

**Музыкалық театр**  – опера, балет, оператта мен музыкалы-драмалық қойылымдарды көрсететін өнер ұжымдары. Құрамында актерлері, әнші-солистері, хоры және оркестрі болады. Музыкалық театрларда музыка сахналық жағдай мен кейіпкерлер мінезін бейнелеудің маңызды бір тәсілі әрі спектакль драматургиясының бөлінбейтін құрамдас бөлігі болып табылады және көркемдік идеяны жүзеге асыру міндетін атқарады. Қазақстанда екі опера театры бар. Алматыдағы Абай атындағы мемлекеттік академиялық опера және балет театры, Астанадағы опералық театр. Сонымен қатар, Қарағанды қаласында (1973), Алматы қаласында ұйғыр (1934), корей (1932) музыкалы комедия театрлары, Жетісай музыкалы драма театры (1968) жұмыс істеп келеді. 20 ғасырдың 90-жылдары Ақмола (қазіргі Астана қаласында, 1990), Павлодар (1990), Арқалық (1992), Орал (1993), Ақтөбе (1993), Көкшетау (1995), Петропавл, Өскемен (2000), Түркістан (2002) қалаларында қазақ музыкалық театрлары құрылып, халыққа мәдени қызмет көрсете бастады.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Музыка
Молда Панах Уағиф

**Молда Панах Уағиф** (1717, Әзірбайжан, Қазақ ауданы Салақлы ауылы — 1797, Шуша қаласы) — Әзірбайжан ақыны, мемлекет қайраткері. Қарапайым шаруа отбасында туған. Медреседе араб, парсы тілдерін меңгерген. 1759 ж. Шуша қаласында бала оқытып, Молла Панах атанды. Карабах өңірінде Ибраїим ханның уәзірі болды. Шет ел басқыншыларынан қорғану үшін Қарабах, Талыш, Эриван хандықтары арасында ынтымақ одағын құруға қатысты. Вагиф 1797 ж. Қарабахты басып алған Ибрагим ханның жақыны Мұхаммедбек Джеванширдің қолынан қаза тапты. Вагиф Әзірбайжан әдебиетіндегі демократиялық бағытты дамытты. Оның шығармаларына, әсіресе, ашугтар поэзиясының ықпалы зор болды. Оның туындылары классикалық аруз үлгісіндегі мухаммас, ғазал муашштар, мустезад түрінде болып келеді. Сол арқылы ол поэзияны халық ұғымына жақындатты. Сонымен қатар Вагиф адамның ой-сезімін мейлінше терең бейнелеуге мүмкіндік беретін гошма атты өлең түрін енгізді. “Гүл”, “Тырналар”, “Қос сұлудың құрметіне” сияқты көптеген өлеңдері күнделікті өмір қуанышын, махаббат қызығын, түрлі өкініш сезімдерін жырлады. С. Вургун “Вагиф” атты поэма жазды.

## Дереккөздер

Санат:Әзербайжан ақындары
Цент

нобай|1 цент пенни деген атқа ие.
**Цент** (ағылш. *cent*; лат. *centum* — жүз) — 
# АҚШ-тың, Австралияның, Канаданың, Жаңа Зеландияның, т.б. елдердің ұсақ мәнеті, есеп-ақша өлшемі, доллардың жүзден бір үлесіне тең; 
# еуроның, голланд гульденінің, оңт. африкан рандының және басқа елдердің ақша өлшемінің жүзден бір үлесіне тең ұсақ мәнеті.
## Цент тұратын қазiргi валюталар

## Ciлтемелер :
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Экономика
Санат:Ақша
Санат:Ұсақ ақшалар
Вагрлар

**Вагрлар** — ежелгі славян тайпасы, Балтық теңізі мен Трнава өзені және Фемарн көлі аралығын (Вагрия деп аталған аймақты) қоныстанған. Бодричтер бастаған тайпалар одағына кірген. 1140 ж. ш. Вагрияны Гольштейн графтығы жаулап алғаннан кейін вагрлар қырғынға ұшырап, немістердің құрамына еніп кетті.
## Дереккөздер


Санат:Көне славяндар
Васа әулеті

**Васа әулеті** (Vasa) — швед (1523 — 1654) және поляк (1587 — 1668) корольдері шыққан әулет. 

Әулеттің негізі Васа есімді швед ақсүйегінен өрбиді. Ол 1523 — 60 жылдары Густав I деген атпен Швед корольдігін билеген. Оның Швеция королі тағында отырған ұрпақтары: Эрих ХІV (1560 — 68), Юхан ІІІ (1568 — 92), Сигизмунд (1592 — 1604, шын мәнінде 1599 жылға дейін), Карл ІХ (1604 — 11), Густав II Адольф (1611 — 32), Кристина (1632 — 54). Поляк королі Сигизмундте мұрагер болмағандықтан оның қызы Екатерина Ягойло мен Швеция королі Юханның ұлдары Сигизмунд III деген атпен 1587 — 1632 жылдары Польша тағына отырды. Кейіннен оның әкесінің орнына швед королі болып сайлануына байланысты 2 мемлекет 1592 — 99 жылдары уақытша унияға бірікті. Сигизмунд ІІІ-нің Польша тағында отырған мұрагерлері: Владислав ІV (1632 — 48) және Ян Казимир (1648 — 68).

## Дереккөздер


Санат:Васа әулеті
Мирза Шафи Вазех

**Мирза Шафи Вазех** (1796, Әзірбайжан, Гәнжа — 28.11.1852, Грузия, Тбилиси) — Әзірбайжан ақыны, ағартушы. Медреседе оқыған. Өлеңдерін ғазал, мухаммас, рубаи, мәснәуи үлгілерімен жазған. 1840 жылдан Тбилисиде Әзірбайжан және парсы тілдерінен сабақ берген. Х.Абовян, А. Бакиханов, М.Ф. Ахундовтармен дос болған. “Даналық ұясы” атты үйірме ашқан. Вазех шығармалары жеке адамның бас бостандығы үшін күреске үндейді, достықты, махаббатты жырлайды. Неміс ақыны, саяхатшы Ф. Боденштедт Вазех өлеңдерін “Шығыста өткен мың бір түн” (1850) атты еңбегіне енгізген. Соңынан “Мирза Шафи жырлары” (1881) деген атпен жеке кітап етіп бастырды, кейін бұл көптеген Еуропа тілдеріне аударылды. Вазех туындыларын орыс тіліне бірінші рет Н.И. Эйферт (1880, 1903) аударған. Вазех Әзірбайжан поэзиясының тұңғыш хрестоматиясын, И. Григорьевпен бірге “Татарша — орысша сөздік” құрастырған.

## Дереккөздер


Санат:Әзербайжан ақындары
Санат:Әзербайжан ағартушылары
Уәзірстан

**Уәзірстан** () — Батыс Пәкістандағы тарихи аймақ және Талибан күштерімен басқарылатын мойындалмаған әмірлік. Жер көлемі — 30 мың км². Тарихи орталығы — Канигура қаласы, Әмірліктің елордасы – Вана. Негізгі халқы — пуштун тілінде сөйлейтін уәзір, давар, битан тайпалары. Уәзірстан 1893 жылдан Британ империясының құрамына кірді. 1948 жылдың тамыз айынан бастап Пәкістан Ислам Республикасының құрамында.

## Дереккөздер


Санат:Пәкістан
Санат:Уәзірстан
Ваккуумдық материалдар

**Вакуумдық материалдар** — вакуумдық аппаратуралар мен құралдарда қолданылатын материалдар. Вакуумдық материалдар мынадай топтарға бөлінеді: құралымдық материалдар, геттерлер (газға не буға қарағанда жұту қабілеті жоғары зат), вакуумдық майлар және жұмыстық сұйықтықтар (мысалы, сынап), жағармайлар, желім, цементтер (шлифтерді, шүмектерді тығыздау үшін). Вакуумның жоғарғы шегіне жету және оны аппараттар мен құралдарда ұзақ уақыт сақтау процесі, негізінен, жұмыстық температурада қаныққан будың төменгі қысымымен, сондай-ақ, вакуумдық материалдардың газды оңай бөліп шығаруымен әрі олардың газды аз өткізгіштігімен анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Вакханалия

right|200px

**Вакханал** () — 
# Ежелгі Римде Дионис құдайдың (Вакхтың) құрметіне құрылған діни құпия ұйым. Вакханалға әуелі әйелдер ғана, кейіннен ер адамдар да қатынасқан. Б. з. б. 186 ж. сенаттың арнаулы қаулысымен Вакханалға тыйым салынды, бірақ ол Оңтүстік Италияның кейбір аймақтарында империя құрылғанға дейін астыртын өткізіліп келді. 
# әдепсіз дырду-думан, жын-ойнақ.

## Дереккөздер


Санат:Ежелгі Рим
Санат:Діни ұйымдар
Вакуумдық техника

**Вакуумдық техника** — вакуумды алу, сақтау және оны өлшеу үшін қолданылатын әдістер мен құрал-жабдықтар жиынтығы. Вакуумдық техникада қолданылатын құралдар мен құрылғыларға: вакуумдық сорғылар, вакуумдық арматуралар (мысалы, клапандар, шүріппелер, саңылау іздегіштер, т.б.), қысымды өлшейтін жабдықтар (мысалы, вакуумметрлер), ағын іздегіштер жатады. Вакуумдық техниканың электроникада, ядролық энергетикада, үдеткіштер техникасында, химия, фармацевтика және тамақ өнеркәсіптерінің технология процестерінде, металлургияда, өте таза материалдар алу техникасында, т.б. ғылым мен өндіріс салаларында қолданылу аясы кеңейіп келеді. Физиканың, химияның, сондай-ақ, өнеркәсіп салаларының даму тарихы вакуумдық техникамен тығыз байланысты. Ауаны сирету үшін пайдаланылған арнаулы тетіктер александриялық оқымысты Герон (шамамен 1 ғ.) еңбектерінде сипатталған. Оны қазіргі пневматикалық механизмнің алғашқы нұсқасы деп қарауға болады. Вакуумды алу жөніндегі алғашқы тәжірибелер 16 ғ-дың 40-жылдарында жүргізілді. 1654 ж. неміс ғалымы Герике Магдебург “Магдебург жарты шары” деп аталатын құрал арқылы тәжірибе жасап, атмосф. қысымның бар екендігін көрнекті түрде дәлелдеді. Оның қолданған сорғысы вакуумды алуға арналған алғашқы сорғы болды. Қыздыру шамының жасалуы (1879) вакуумдық техниканың одан әрі дами түсуіне ықпал етті. Вакуумдық техниканың дамуына неміс ғалымы В. Геле қомақты үлес қосты. Ол 1905 ж. тұңғыш айналмалы сынап сорғысын, 1913 ж. молекулалық сорғы, 1915 ж. диффузиялық сорғы жасады. 1916 ж. Америка ғалымы Ленгмюр конденсаттық бу-сынап сорғысын құрастырды.

Вакуумдық сорғы — вакуумды алу, жоғарылату және сақтау үшін қолданылатын құрылғы. Ол тұйық көлем (жүйе) ішінен газды не буды сорып шығару үшін қолданылады. Вакуумдық сорғының механикалық, ағындық, сорбциялық және криогендік сияқты негізгі түрлері бар. Вакуумдық сорғының негізгі параметрлері: Қалдық қысымның шегі (Па), сору жылдамдығы (л/с). Вакуумдық арматура — вакуумдық жүйенің типтік қосалқы құрылғылар жиынтығы. Оған вентильдер, қақпақшалар, сұқпалар, т.б. жатады. Вакуумметр (вакуумдық монометр) — сиретілген газдардың толық қысымын өлшеуге арналған құрал. Ол жұмыс істеу принципіне сәйкес: сұйықтық (пішіні U тәрізді, компрессиялық), механикалық (жүктемелі поршеньді, деформациялық), жылулық (терможұптық, терморезисторлық, терможиіліктік), иондық (электрондық, магнит-электр разрядтық, радиоизотоптық) және тұтқырлық вакуумметрлер болып ажыратылады. Тәжірибелік (эксперименттік) физикада Вакуумдық техниканың құралдары зарядты бөлшектер шоғы қозғалысын тудыратын аспаптар мен қондырғылар жұмысын қамтамасыз етеді. Қатты дене беттерінің физикалық қасиеттерін, сондай-ақ, өте таза газ алу тәсілін тек аса жоғары вакуумда ғана зерттеуге болады. Қазіргі кезеңде ғалымдар алдында 10–14 Н/м2 (10–16 мм сын. бағ.) және одан да төмен қысымға жету және сол қысымды өлшеу мәселелері алға қойылып отыр.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Музыка мұражайлары

**Музыка музейлері**, **Музыка мұражайлары** – музыка мәдениетінің тарихи ескерткіштерін жинау, сақтау, оны зерттеу және насихаттау ісін жүзеге асыратын мекемелер. Музыка музейлерінің екі түрі бар. Ол – *музыка аспаптарының музейі* және *мемориалдық музейлер*. Музыка аспаптарын жүйелі түрде жинау 16 – 17 ғ-ларда (Флоренция қаласындағы Ф.Медичи музыка аспаптарының коллекциясы) басталды. 1795 ж. Францияның ұлттық конвенті Париж консерваториясының жанынан музыка аспаптарының музейін ұйымдастыру туралы қаулы шығарды. 19 ғасырдың 2-жартысынан, Брюссельде, Лондонда, Санкт-Петербургте, Берлинде, Прагада, Венада, Нью-Йоркте, т.б. қалалардың музейлерінде музыка аспаптарының ірі колекциялары жинақталды. Ресейде музыка аспаптарын жинау 18 ғ-дан басталды. 1902 ж. Санкт-Петербург қаласында Сарай оркестрінің музейі ұйымдастырылды. Мемориалдық музыка музейлері ұлы композиторлар тұрған үйлерде (В.А. Моцарттың Зальцбургтегі, Л.Бетховеннің Бонндағы, Ф.Листтің Веймар мен Будапештегі, П.И. Чайковскийдің Клиндегі музей үйлері, т.б.) орналасты. Қазақстанда халық музыка аспаптары музейі (1980, Алматы) бар.

## Дереккөздер


*
Валахия

**Валахия** (рум: *Ţara Românească* — румын жері; валаш: *Цѣра Рȣмѫнѣскъ*) — Румынияның оңтүстігіндегі Карпат таулары мен Дунай өзенінің аралығында орналасқан тарихи аймақ. Ежелгі тарихы б.з.б. II ғ-дан бастап хатқа түскен. 

106 ж. бұл өңірді Рим империясы жаулап алады. 

Валахияға III ғ-дан бастап готтар мен гепиттер, IV – VI ғ-ларда ғұн және авар, VI ғ-да славян тайпалары келіп, қоныстана бастады. 

Бұл тайпалар жергілікті тайпалармен араласып, христиан мәдениетін қабылдады да, VIII — X ғ-ларда шығыс роман тілдерінің бірінде сөйлейтін влах (волох) халқы ретінде қалыптаса бастады. XI ғ-дан бастап Валахияға печенек (бесене), қыпшақ, т.б. көшпелі тайпалар дүркін-дүркін шабуыл жасап тұрды. XIII ғ-дың орта тұсынан Алтын Орда хандарына бағынышты болды. 1324 ж. дербес мемлекет болып құрылды. 

XV ғ-дан бастап Түрік сұлтандығына жартылай, XVI ғ-дан толық бағынышты болды. 1828 — 29 жылдардағы орыс-түрік соғысынан кейін уақытша Ресейге (1829 — 34) бағынды. 1848 ж. Батыс Еуропадағы революциялардың әсерімен ұлт-азаттық толқулар болып өтті. 

1858 ж. өткен Париж конвенциясының шешіміне орай 1859 ж. 5 қаңтарда Валахия мен Молдово қосылып біртұтас мемлекетке айналды да, 1861 жылдан бастап Румыния деп атала бастады.

## Дереккөздер



Санат:Румыния географиясы
Музыка орындаушылық

**Музыка орындаушылық** – музыканы әнші даусымен айту немесе музыкалық аспаппен орындау. Музыка өнерінің басқа өнер түрлерінен (мысалы, бейнелеу өнерінен) ерекшелігі – қосымша шығармашылық процесті, яғни автор мен тыңдаушының аралығында орындаушыны керек етеді. Нотаға түскен музыкалық шығарманы әнші немесе музыкашы нақышына келтіріп орындаса ғана тыңдаушыға жетеді. Сондықтан да музыканы насихаттауда музыка орындаушылықтың маңызы зор. Музыка орындаушылық *вокалдық* (ән), *аспаптық* (музыка аспаптарында ойнау) және *аралас орындаушылық* яғни *вокалды-аспаптық* түрлерге бөлінеді. Музыка орындаушылықтың ерекше түрі – опера өнері. Опера әнші-артистерді, хор мен оркестрді түгел қамтиды. Орындаушылардың санына, олардың арақатынасына байланысты *жеке орындаушы* (сололық), *көпшілік болып орындау* немесе *камералық ансамбльдік* (трио, квартет, квинтет, т.б.), *симфониялық*, *хор* (дирижердің басқаруындағы үлкен топ) түрлеріне бөлінеді. Музыкалық шығарманың құрылысын, ерекшелігін көрсететін нотадағы автор нұсқаулары орындаушының музыка мазмұнын терең түсінуіне мүмкіндік береді. Музыкалық шығарманың мазмұны орындаушының стиліне байланысты алуан түрде бейнеленеді. Музыка орындаушылық өнердің көркем тәсілдеріне *динамика*, *артикуляция*, *нюанс*, т.б. жатады.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 
*Музыкальное исполнительство и современность. Сб. статей. Сост. М.И. Смирнов, М., 1988
*Теория и история музыкального исполнительства. Сб. науч. трудов, К., 1989


Санат:Музыка
Валдай қыраты

**Валдай қыраты**, Валдай — Шығыс Еуропа жазығының солтүстік-батысындағы қырат. Ресейдің Ленинград, Новгород, Тверь, Псков, Смоленск облыстары аумағында. Ұзындығы 600 км, енді жері 80 км-ге жетеді. Абсолют биіктігі 343 м. Валдай қыратының негізін Мәскеу синеклизасының солтүстік-батыс қанатын құрайтын түп жыныстар (саз, тас көмір, әктас, мергель) түзейді. Қырат Шығыс Еуропа жазығындағы Каспий мен Балтық (Балт) теңіздерінің негізгі суайрығы болып табылады. Қыраттан Батыс Двина, Днепр, Еділ (Волга), т.б. өзендер бастау алады. Жер бедері төбелі-қырқалы, ойыстар мен қазаншұңқырларда көлдер көп. Ірілері: Селигер, Пено, Веслуг, Волго. Қыратта аралас және қылқан жапырақты орман өскен.

## Дереккөздер


Санат:Ресей географиясы
Лех Валенса

thumb|Лех Валенса
**Лех Валенса** (9.1943, Польша, Гданьск) — Польшаның 1990 — 95 жылдар аралығындағы президенті. 

Мамандығы — электрші. 1980 жылдардың бас кезінде Польшада экономикалық дағдарыс басталып, Гданьск қаланың жұмысшылары ереуілге шығады. Ереуілшілер Валенсаның басшылығымен 1980 ж. жазда “Ынтымақ” кәсіподақ ұйымын құрып, қаладағы ірі өндіріс орындарын өз қолдарына алды. Олар үкіметтен экономиканы реформалауды, КСРО-ның ықпалынан арылуды талап етті. Үкімет 1981 ж. желтоқсан айында елде төтенше жағдай орнатып, “Ынтымақ” кәсіподақ ұйымына тыйым салды, ал Валенса түрмеге отырғызылды. Ол халықтың талап етуімен 1983 ж. шілде айында түрмеден босатылып, үкімет құрамына енгізілді.  “Ынтымақ” ұйымы Валенсаны 1990 ж. қыркүйек айында болған президент сайлауына кандидат етіп ұсынды. Президент болып сайланғаннан кейін ол елді нарықтық экономикаға көшіре бастады. 1995 ж. қыркүйек айында болған кезекті президент сайлауында жеңіліске ұшырап, саяси аренадан кетуге мәжбүр болды. Бірақ ол Гданьскіде жаңа партия құрып, елдің саяси өміріне ықпалын сақтап қалды.

## Дереккөздер


Санат:1943 жылы туғандар
Санат:Польшада туғандар
Санат:Польша президенттері
Санат:Бейбітшіліктен Нобель сыйлығының иегерлері
Мұқыш Боштаев

**Мұқыш Боштаев** (1897 жыл, бұрынғы Семей облысы Павлодар уезі — 1921 жыл) — Алаш қозғалысының қайраткері, заңгер. А
## Өмірбаян
Арғын тайпасы Айдабол бөлімінен шыққан.
* Қазан университетінің заң факультетін бітірген (1917). 
* Уақытша үкімет тұсында Павлодар уезінде сот төрағасы болды. 
* Семей облысы қазақ комитетінің жұмыстарына белсенді түрде ат салысты. 
* 1-жалпықазақ съезінде Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына Алаш партиясы атынан депутаттыққа ұсынылды. 
* 2-жалпықазақ съезінде Алашорда үкіметі құрамына мүшелікке кандидат болып сайланған.

## Дереккөздер


Санат:1897 жылы туғандар
Санат:Баянауыл ауданында туғандар
Санат:1921 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алаш қозғалысы мүшелері
Санат:Қазақстан заңгерлері
Санат:Қазақстан судьялары
Санат:Алаш Орда қайраткерлері
Санат:Қазан университеті түлектері
Вакцина

**Вакцина** *( — [[сиыр]], vaccіnus — сиырдікі)* — микроорганизмдерден (бактерия, вирус, т.б.) алынып, адам мен жануарлар организміне жұқпалы аурулардан алдын ала сақтану және олардың иммундық қасиетін арттыру үшін егілетін препараттар. 

Азиялық көшпелілер ежелгі дәуірден-ақ адам мен малға шешекті, ешкіге кебенекті, сиырға алаөкпені егу арқылы оларды қатерлі аурулардан сақтандырып отырған.

## Тарихы
1796 жылы ағылшын дәрігері Э.Дженнер алғаш рет сиыр шешегін адамға егу арқылы алды.

## Классификация
Вакцина тірі, өлтірілген, химиялық, анатоксиндер, ассоциацияланған болып ажыратылады.

### Тірі вакцина
Тірі вакцина — микробтардың уыттылығын әлсіретіп, ауру тудырғыш қабілетін жою, иммунитет қалыптастыру үшін алынады. Алғаш рет француз микробиологы Л. Пастер тірі вакцинаны түйнемеге (1881) және құтыру ауруына (1885) қарсы қолданды. Ал 1926 жылы француз ғалымдары А. Кальмет пен К. Гереннің ашқан тірі туберкулез *([[БЦЖ]])* вакцинасы ғылымдағы үлкен жаңалық болды. Тірі вакциналар шешек, құтыру, оба, туляремия, т.б. ауруларға қарсы пайдаланылады.

### Өлтірілген Вакцина
Өлтірілген Вакцина — микроорганизмдерді физикалық (қыздыру арқылы) және химиялық жолмен (фенол, ацетон және спиртпен өңдеу) өлтіру әдістері арқылы алынады. Бұлардың қорғаныштық қабілеті тірі вакцинаға қарағанда төмендеу болғандықтан бірнеше рет егіледі.

### Химиялық вакцина
Химиялық вакцина — микроорганизмдерден бөлінетін активті антигендерден алынады. Бұл вакциналар паратиф, іш сүзегі, т.б. ауруларға қарсы пайдаланылады. Анатоксиндер — улы токсиндерді формалинмен өңдеу арқылы алынған усыз вакциналар. Бұларды алғаш рет (1923 — 1926) француз ғалымы Г. Рамон алды. Анатоксиндер дифтерия (күл), ботулизм, сіреспе, т.б. ауруларға қарсы қолданылады.

### Ассоциацияланған Вакцина
Ассоциацияланған Вакцина — 2 — 3 ауруға бірден қолданылатын вакциналар. Мысалы, сиырларды, қараталақ пен қарасан (эмкар) ауруына қарсы бір вакцинамен егіп тастау өте тиімді. Вакциналарды организмге әр түрлі әдіспен енгізеді. Мысалы, шешек, туберкулез вакцинасын тері үстіне (тырнап), полиомиелитке қарсы ауыздан, гриптікін танау қуысынан құяды. Сүзек, тырысқақ, топалаң, құтыру вакцинасын тері астына, қызылша мен қарасан вакцинасын бұлшық етке егеді. Вакцина егілген организмде ауруға қарсы иммунитет 2 — 3 аптадан кейін қалыптасып, бірнеше жылдар бойы сақталады.

## Тағы қараңыз
* Вакцинация
* иммунитет

## Дереккөздер


Санат:Дәрілік заттар
Центральное (Бұқар жырау ауданы)

**Центральное** — Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы ауыл, Центральный ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ботақара кентінен солтүстік-батысқа қарай 69 км-дей жерде.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1931 жылы мал-мүлкінен айырылған кулактарға арналған ғ13 арнайы жер аударылғандар поселкесі (кенті) ретінде қаланған. 1946 жылдан Центральное деп аталып, ауылдық кеңес орталығы болды. 1965 жылы Самарқан ауылдық кеңесі болып өзгертілді. 1997 жылдан Центральное ауылдық округі. Ауылда 1943-60 жылдары аралығында Самарқан МТС-і жұмыс істеді. 1965 жылы округ аумағына Қарағанды ауыл шаруашылығы тәжірибе стансасы көшірілді. Ол 1999 жылы Орталық Қазақстан ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты, 2003 жылы Қарағанды өсімдік шаруашылығы және селекция ғылыми-зерттеу институты болып қайта құрылды. Шаруашылықтың мамандандырылған негізгі бағыты — өсімдік шаруашылығы мен тұқым шаруашылығы селекциясы. Центральноеде және округте ғылыми-зерттеу институтынан басқа 6 шаруа қожалығы құрылған. Қарағанды (50 км), Теміртау (35 км) қалаларымен және аудан орталығымен автомобиль жолы арқылы байланысады.

## Дереккөздер

Санат:Бұқар жырау ауданы елді мекендері
Музыка фестивалі

**Музыка фестивалі** – музыка мейрамы. Ортақ тақырып, бірыңғай бағдарламаға біріктірілген, салтанатты түрде өткізілетін концерттер мен театр қойылымдарының жиынтығы. Алғашқы музыка фестивалі 1709 ж. Лондонда (Ұлыбритания) ұйымдастырылды. 20 ғасырдың 2-жартысында Еуропаның көпшілік елдерінде музыка өнерін насихаттау және халықаралық мәдени байланысты дамыту мақсатында музыка фестивалін өткізу дәстүрге айналды. Музыкалық форма мазмұны мен өткізілетін мерзіміне қарай бірнеше түрге бөлінеді: *дәстүрлі* (жүйелі түрде, жыл сайын немесе 2 – 4 жылда бір рет), *жекелеген* (белгілі бір оқиғаға немесе атаулы күндерге байланысты), *мемлекетаралық*, *халықаралық*, *тақырыптық*, *монографиялық* (танымал композиторлардың шығармасына арналған), *классикалық*, *жанрлық*, т.б. Музыкалық форманің бір көрінісі байқау түрінде немесе шығармашылық сайыс ретінде ұйымдастырылады, ол үлкен қаржылық дайындықты қажет етеді. Сондықтан оны мемлекет пен жергілікті билік орындарының, филармония және музыка қоғамдарының, ірі фирмалар мен меценаттардың қолдауымен ұйымдастырады. Қоғамдық және мәдени өмірдің үлкен оқиғасы ретінде жүргізілетін музыкалық форма алдын-ала БАҚ-та насихатталады. Музыкалық форма тарихында: “Венаның музыка апталығы” (Австрия), “Берлиннің фестиваль күндері” (Германия), “Зальцбург фестивалі” (Австрия), “Флоренцияның музыкалы май айы” (Италия), “Мәскеу жұлдыздары”, “Орыс қысы” (Мәскеу) “Ақ түндер” (Санкт-Петербург), т.б. мәдени шаралар орын тепкен. Қазақстанда дәстүрлі түрде жыл сайын “Азия дауысы” танымал ән мен музыканың халықаралық фестивалі өткізіліп тұрады.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Музыка
Айсұлу Абдрахманқызы Валитова

**Айсұлу Абдрахманқызы Валитова ** (1913 жылы туған, Қазан) — түркітанушы. 

Мәскеу мемлекеттік университетінің шығыстану факультетін бітірген (1945). Ресей ғылым академиясының Дүние жүзі әдебиеті институтында аға ғылыми қызметкері болып қызмет істеген. 

Валитова есімі түркология саласынан жазған еңбектерімен белгілі. Әсіресе, оның түркі халықтарының ортақ әдеби және философия мұрасы — “Құтадғу білік” туралы зерттеулері құнды ғылыми еңбек болып саналады.

## Дереккөздер


Санат:1913 жылы туғандар
Санат:Қазан қаласында туғандар
Санат:Мәскеу мемлекеттік университетінің шығыстану факультеті түлектері
Санат:Ресей түркітанушылары