open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жолдасбай Тұрлыбаев

**Жолдасбай Тұрлыбаев**(3.3.1932 жылы туған, Алматы облысы Кеген ауданы
Жалаңаш ауылы) - жазушы. ҚазҰУ-ды
бітірген (1966). 
*1961 жылға дейін Алматыда құрылыста тас қалаушы болып жұмыс істеген. 
*1966 - 67 ж. Алматы облысы Жамбыл ауданы "Тарғап" мектебінде директор, 
*1967 - 78 ж. Қазақ радиосында редактор, аға редактор, 
*1979 - 81 ж. "Өнер" баспасында аға редактор қызметін атқарған. 
## Шығармашылығы
Тұрлыбаевтың "Ерке серке" (1972),
"Балапандар" (1974), "Аңшының
әңгімесі" (1981), "Семсер" (1982),
"Баламерген" (1984) атты кітаптары жарық көрген. "Алтын тамыр"
балаларға арналған пьесасы республикалық
Қуыршақ театрында қойылып жүр.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Санат:Тұлғалар
Қарқаралы 1

**Қарқаралы 1**-қола дәуіріндегі қоныс орны.

Қарағанды облысы Қарқаралы қаласынан 12 км жердегі Қарқаралы өзеннің оң жағалауында.

Ол жерден 1940 жылында геолог А.И. Могилевский мыс қорытатын пеш орындарын, шлактар тапқан.

1949 жылында өлкетанушы В.Е. Ясенецкая қола дәуіріне жататын шаруашылық бұйымдарын жинастырған.

1962 жылына Орталық Қазақстан археологиялық экспедиция (жетекшісі 
Ә.Марғұлан) кең көлемде зерттеу жұмыстарын жүргізген.

Ескерткіштен қыш ыдыстар сынықтары, тау-кен ісіне қажетті саймандар (қайла, тас кетпен, сына, балта, т.б.) тастан және қоладан жасалған найза мен садақ ұштары, балғалар, пышақтар, үй жануарлары мен жабайы аңдар сүйектері, ұршықтар, рудалар, дәнүккіштер секілді тұрмысқа және шаруашылыққа қажетті заттар табылған. Олардың бір қатарын қарап, ескерткішті қола дәуірінің соңғы кезеңіне жатқызуға болады. Табылған заттар мұнда ежелгі металлургтер өмір сүргенін және олар мал өсірумен, егін егумен шұғылданғанын көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Археология
Сара Өрдембайқызы Тыныштығұлова

**Сара Өрдембайқызы Тыныштығұлова** (1942 жылы 1 қаңтарда Алматы облысы, Сарқан ауданы, Бөрлітөбе ауылында туған) — әнші. Қазақ КСР Халық артисі (1979). Қазақ КСР Еңбек сіңірген артисі (1970). Алматы облысының Құрметті азаматы (2001). Парасат орденінің иегері (2017).

## Толығырақ
* Сара Өрдембайқызы 1942 жылы 1 қаңтарда Алматы облысы, Сарқан ауданы, Бөрлітөбе ауылында дүниеге келген. 
* 1966 жылы Мәскеудегі Бүкілодақтық эстрада студиясын бітірген.
* 1971 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін бітірген.
* 1969 - 1975 жылдары Гүлдер (ансамбль)нің солисті.
* 1976 жылдан Қазақконцерттің солисті.

## Шығармашылығы
* Сара Тыныштығұлованың репертуарынан Қазақтын халық әндері ("Ауылың сенің іргелі", "Ақ дариға") мен осы заман композиторларының Н.Тілендиевтің "Алатауы", Ш.Қалдаяқовтын "Шынарым", Е.Хасанғалиевтің "Аңсағаным", және шет ел халықтарының (түрік, вьетнам, т.б.) әндері орын алды. 
* **Гастрольдік сапармен** Венгрияда (1967), Германияда (1970, 1975, 1985), Моңғолияда (1970, 1977), Полынада (1979), Бирма, Малайзия, Сингапур, Шри Ланка (1973, 1974), Сирия (1981) және Ауғанстанда (1984) болды. Сара Өрдембайқызы Тыныштығұлова Қазақстан әдебиеті мен өнерінің Арменияда (1968), Ресейде (1977), КСРО мәдениетінің Финляндияда (1970), Бельгияда (1974) өткен күндеріне қатысты.

## Жеке қасиеттері
* Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев
* Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Гүлденген, экономикалық жағынан орнықты, бай ел». 
* Хоббиі - кітап оқу, тоқыма тоқу. 
* Сүйіп оқитын әдебиеті - А. Құнанбаев, А.С. Пушкин.

## Жеке өмірі
Тұрмыс құрмаған. Қызы - Құсайынова Алма Жақсылыққызы (1969 жылы туған). Немересі - Еденбаева Әйгерім Ермекқызы (1996 жылы туған).

## Марапаттары
* 1970 жылы Қазақ КСР Еңбек сіңірген артисі құрметті атағы;
* 1979 жылы . Қазақ КСР Халық артисі құрметті атағымен марапатталған.
* 1972 жылы Маңғол Халық Республикасының «Халықтар Достығы» Орденімен марапатталған.
* 1983 жылы Хошимин қаласының құрметті азаматы (Вьетнам)
* 1983 жылы «Халықтар достығы» медалі (Вьетнам)
* «Ауған соғысының ардагері» медалі
* «Жауынгерлік ерлігі үшін» медалі
* 2001 жылы Алматы облысының Құрметті азаматы құрметті атағының иегері.
* 2004 жылы «Тыңға 50 жыл» медалі
* 2011 жылы «Қазақстан тәуелсіздігіне 20 жыл» медалдарымен марапатталған.
* 2017 жылы Елбасының жарлығымен жоғарғы мемлекеттік марапат Парасат орденімен марапатталды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген əртістері
Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Алматы облысының құрметті азаматтары
Экологиялық мәдениет

**Экологиялық мәдениет**— жалпы дүние-жүзілік мәдениеттің дамуының бір кезеңі және құрамдас бөлімі; адамзатгың өмірі мен болашақтағы дамуында экологиялық проблемалардың өзекті маңыздылығын баршаның тереңінен кәміл ұғынушылығымен сипатталады. Қоршаған ортаға немқұрайдылықпен қараудың күйінішті тәжірибесі, химиялық ластанудан, шудан, дірілдерден, электрмагниттік сәулеленуден, радиациядан және т.б. болған ауруларды зерделеу экологиялық мәдениет және санитариялық мәдениет ұғымдарын біріктіре ұғыну қажет екенін түсінуге себеп болды. Жалпы мәдениеттің бұл маңызды құрамдас бөлімдері өзара тығыз байланысты, сондықтан адамның атмосфера ауасына, табиғи суларға, жердің топырақ жамылғысына, өсімдіктер мен жануарларға қатысты шаруашылық және тұрмыстық қарекетінің санитариялық- экологиялық тұрғыдан мақсатқа сай болуын талап етеді.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Мәдениет
Көркем оқу

**Көркем оқу** - эстрада өнерінің бір жанры; әдеби шығарманы мәнерлеп оқу өнері. Қазақ эстрадасындағы көркем оқу жанрының даму жолында Ә.Әсімжанов, Х.Бәқеева, Г.Ғалиева, Ә.Жолымбетов, С.Қожамқұлов, Қ.Қуанышбаев, С.Майқанова, Ә.Молдабеков, т.б. шығармалығымен тығыз байланысты. 1998 жылы қыркүйек айында тұңғыш рет Қазақстанда О.Бөкеев атындағы кәркемсөз оқу шеберлерінің республикалық 1-байқауы өткізіліп, бұл байқауды өткізу дәстүрге айналды.

## Дереккөздер



Санат:Мәдениет
Экологиялық медицина

**Экологиялық медицина** — қоршаған ортаның тікелей ауру тудыратын факторларына ерекше мән беретін, ластанған ортаның адам денсаулығына тигізер әсерін және олардың арасындағы өзара байланыстарын зерттейтін ғылыми пән. Экологиялық медицина бертінде ғана пайда болған ұғым; оның құрамына адам биологиясы мен медицина тарауларына қоса химияның, физиканың, социология ғылымдарының бөлімдері мен адамды қоршаған факторлар ретінде, олардың денсаулыққа тигізетін әсерін білу үшін әр түрлі өндірістердің технологиялары туралы мәліметтер де кіреді. Атап айтқанда, ол ластағыш заттектердің, радиациялық дозаның, тұрмыстық химияның және өндірістегі химиялық заттектердің, қолданылатын дәрі-дәрмектің, әр түрлі төсемелердің, құрылыс материалдарының және т.б. заттектердің ауру қоздырушылық рөлін (тыныс жолдарының зақымдалуын, ісік, иммунологиялық ауруларды  және т.б.)  зерттейді.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Медицина
Ақши (Қарағанды облысы)

**Ақши** — Қарағанды облысы Ақтоғай ауданындағы ауыл, Кежек ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Нұра өзенінің аңғарында, тау етегінде, аудан орталығы – Ақтоғай ауылынан солтүстік-батысқа қарай 69 км-дей жерде орналасқан. Балқаш көліне құятын Тоқырау және Шерубайнұра өзендері осы өңірдегі аты аңызға айналған Қайдауыл-Шерукеден бастау алады. Сондықтан бұл жер «Сарыарқа белі» деп аталады. Тарихи аңыздарға бай жер.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1942 жылы Алғабас, Нұра, Сталин ұжымшарларының фермасы болып қаланды. 1975 жылы Шет ауданы Ақши мамаңдаңдырылған шаруашылық бірлестігі, 1979 жылы Ақтоғай ауданы, Ақши шаруашылығы бірлестігі болып құрылды. 1995 жылдан бастап – Ақтоғай ауданы, Кежек ауылдық округі. Жерінің жалпы ауданы — 85,7 мың га. 

## Шаруашылығы, инфрақұрылымы
Шаруашылықтың мамандандырылған негізгі бағыттары — егін шаруашылығы, қосымша мал өсіру болды. 49 шаруа қожалығы бар. Округте мектеп, кітапхана, клуб, пошта, АТС басқа да мәдени-тұрмыстық мекемелер бар. Ауыл басқа елді мекендермен автомобиль жолдары арқылы байланысады. Ең жақын Жарық темір жолы стансасы 150 км жерде.

## Дереккөздер

 
Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) елді мекендері
Виктор Семенович Ахромеев

**Виктор Семенович Ахромеев** (14 қаңтар
1926 жылы туған, қазіргі Ресей, Алтай өлкесі, Усть-Кальманка ауданы Михайловка ауылы) - актер, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1961).

## Өмірбаяны
1948 ж. Орыс академия драма театры жанындағы театр-студиясын бітірген соң осы театрдың негізгі кұрамына актер болып қабылданды. 

Театрда 1974 жылы актер, 1968 жылы М.Әуезов пен Л.С. Соболевтің "Абай" трагедиясы бойынша қойылған спектакльде бас қаһарманның сахналық бейнесін жасады.

## Дереккөздер

Санат:14 қаңтарда туғандар
Санат:Усть-Кальманка ауданында туғандар
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Санат:Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры тұлғалары
Доқтырхан Тұрлыбек

**Доқтырхан Тұрлыбек** (1949 жылы туған, Жамбыл облысы, Жуалы ауданы Қарасаз ауылы) - жазушы, сықақшы.

*ҚазҰУ-ды бітірген. 
*1966 - 70 ж. "Қаратау құрылыс" тресінде жұмысшы, 
*1970 -77 ж. Жамбыл облысы Свердлов ауданындағы "Село жаңалығы" газетінде,
*1977 - 84 ж. Жамбыл облысы "Еңбек туы" газетінде, 
*1984 жылдан Қазақ теледидарында қызмет атқарған.

## Шығармашылығы
Бүгінде Халықаралық "Түркі әлемі" студиясының бас директоры. 
*"Түбі түскен шелек және сыпыртқы" 
*"Сталиннің мүштігі"
*"Қазақ қалжыңдары" 
*"Қалша Қожаның хикаялары" жинақтары жарық көрген.

Отызға жуық деректі бейнефильмдердің авторы.

Жамбыл атындағы сыйлығының иегері.

## Дереккөздер


Санат:1949 жылы туғандар
Санат:Жуалы ауданында туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан сықақшылары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Жамбыл атындағы сыйлықтың иегерлері
Төкен Молдақынов

**Төкен Молдақынов** (22.4.1948 ж.т., ҚХР, Іле-Қазақ ауданы) - әнші, Қазакстанның еңбек сіңірген артисі (1992). Алматы консерваториясын (казіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) (1972), ҚазҰУ-ды бітірген (1986). 1966 - 1967 ж. Алматы облысы Ұйғыр ауданы мәдениет үйінде әдіскер, 1967 -1969 ж. Алматы эстрада-цирк студиясының студенті, 1972 - 1991 ж. Жамбыл облысы филармониясының әншісі, 1992 - 1994 ж. Жамбыл мәдениет училищесінің директоры, 1995 - 1998 ж. облысы мәдениет департаментінің бастығы қызметін атқарды. 1998 жылдан мемлекеті "Ежелгі Тараз ескерткіштері" тарихи-мәдени қорық мұражайының директоры.

## Дереккөздер


 Т
 Тұлға
Қарқаралы 2

**Қарқаралы 2**-қола дәуірін-дегі қоныс орны.

Қарағанды облысы  Қарқаралы қаласынан 12 км жердегі Қарқаралы өзеннің оң жағалауындағы Қарқаралы 1 қонысының жанында.

Мұнда 1955,1962 жылдарында Орталық Қазақстан археологиялық эқспедициясы (жетекшісі Ә.Марғүлан) зерттеу жүргізген.

Алғашқы жылы қоныстан сегіз үй орны анықталды.

1962 жылында олардың жарты-сын өзен суы шайып кеткен. 
Қоныс 150x50 м алаңқайды алып жатыр. Бұл жердегі үш үйдің орнына қазба жұмыстары жүргізілді.

1-ші үй орынының аумағы 12x20 м. Оны жартылай жертөле қатарына жатқызуға болады. Қабырғаларының жоғары бөлігі ағаш бәренелерден тұрғызылса керек. Жертөленің солтүстік-шығыс бұрышында диаметрі 3 м, тереңдегі 35 см дөңгелек келген ошақ орны аршылды.

2-ші үй аумағы 300 м2 (сақталғаны 14x18 м) жерді алып жатыр. Құрымсы жағынан бұл жертөле де алдыңғысына ұқсас. Оның солтүстік-батыс бұрышынан және орталық бөлігінен ошақ орындары анықталды.

3-ші үй орны да қүрылысы жағынан 1 және 2-ші жертөлелерге ұқсас. Сақталған аумағы 112м2. Бұл жертөлелердің едені сазбен сыланып, табаны тақтаймен бекітілген. Төбесін және қабырғаларын ұстап тұратын тіреуіштер орнатылған. Далалық зерттеу жұмыстарының нәтижесінде қыш ыдыс сыныптары, тас кетпендер, үй жануарлары мен жабайы аң сүйектері, сүйектен жасалған ұршық және сүзғіштер, жер өңдейтін саймандар, садақ ұшы, қоладан жасалған пышақтар, т.б. табылған. Бұл заттар ескерткішті кейінгі қола кезеңіне (б.з.б. XII - X ғасырлар) жатқызуға мүмкіндік береді. Мұнда өмір сүрген тұрғындар тау-кен ісі-мен шұғылданып, сонымен қатар мал, егін шаруашылықтарымен айналысқан.

## Дереккөздер


Санат:Археология
Темір Ғабдоллаұлы Тікішев

**Темір Ғабдоллаұлы Тікішев** (26.7. 1938 жылы туған ,Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданы Барбастау ауылы )- гобойшы, педагог, Қазақстанның еңбек сіңірген әртисі (1977). Орал музыка училищесін  (1957). Алматы консерваториясында (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) оқыды. 1958 ж. Мәскеу қаласына ауысып, осьшдағы Гнесиндер атындағы музыкалық-педагогика институтын (1962, профессор И.Ф. Пупечниковтың гобой класы бойынша) бітірді. 1962 ж. Қазақстан- ның симфония оркестрі құрамына артист ретінде қабылданды. Ол республикада алғаш рет гобой ас- пабында ойнаудың франңуздық жүйесін қолданып, орындаушылық өнердің үздік үлгісін көрсетті. Оның орындаушылық репертуарынан қазақ халық әңдерімен қатар 1-гобой аспабына арнайы жазылған музыкалық шығармалар (Л.В. Бетховен, И.Брамс, В.А. Моңарт, С.В. Рахманинов, И.Ф. Стравинский, П.И. Чайковский, Д.Д. Шостакович, т.б-лардын симф. және музыкалық шығармалары) мол орын алды. 1964 жылдан А.Жұбанов атындағы республикалық музыкалық мектеп-интернатта (1964 - 81) және Алматы консерваториясында 1966 жылдан (1998 жылдан профессор) педагог қызметпен айналысады. Қазақстанның симфония оркестрі құрамында гастрольдік сапармен Польшада (1973), Чехословакияда (1974), Португалияда (1982) және т.б. елдерде өнер көрсетті. Аймақаралық орындаушы-музыканттар байқауының лауреаты (1969).

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Санат:Мәдениет
Ақшоқы (Шет ауданы)

**Ақшоқы** -  Қарағанды облысы Шет ауданындағы Ақшоқы ауылдық округінің бұрынғы орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы  - Ақсу-Аюлының шығысында - 100 км, Қарағанды қаласының оңтүстік-шығысында 160 км жерде орналасқан. 

## Тарихы
Іргесі ұжымдастыру кезеңінде 1928 жылы қаланған. Округ аумағында 20 ғасырдың 30-жылдарында Беталыс, Құрама, Р. Люксембург, Кең өлке, Қаражал, Сарыөзек ұжымшарлары ұйымдастырылған. 1940-1960 жылдары Балқаш өндірістік кұрылысының қосалқы шаруашылығы болған. 1960-1990 жылдары - «Ақшоқы» кеңшарының және ауылдық кеңестің орталығы. Жерінің жалпы ауданы — 140 мың га. Шаруашылықтың мамандандырылған негізгі бағыттары - қазақтың ақбас сиырының тұқымын өсіру, қосымша саласы - егін шаруашылығы болды.  Кеңшар негізінде 52 шаруа қожалығы құрылған (2006).

## Халқы
Тұрғыны:
* 0,8 мың адам (2005); 

## Инфрақұрылымы
Округтің елді мекендерінде (Ақшоқы, Ақбауыр ауылдары) 2 мектеп, ФАП, клуб, кітапхана бар. Ауыл басқа елді мекеңдермен автомобиль жолдары арқылы байланысады. Ең жақын Қарамұрын темір жол  стансасы 160 км жерде.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданының таратылған елді мекендері
Сабырбек Тұрлыбек

**Сабырбек Тұрлыбек**(24.5.1956
жылы туған, Шымкент қаласы) — ақын. Шымкенттегі кооперативтік техникумды
бітірген. 1993 ж. "Уақыт", "Саясат"
газеттерінде қызмет істеген. 1995 ж.
Қазақстан жазушылар одағының
Түркістан облысы бөлімшесінде қызметкер. Жырлары бірнеше
ұжымдық жинақтарға енген. "Тайқазан" жыр кітабы жарық көрген.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Бемоль

**Бемоль** ( - жұмсақ) — нота жазуына дыбыс қатарындағы негізгі баспалдақтың жарты тон төмен түсуін білдіретін шартты белгі (Ь). Бемоль кілттің жанына не нотаның алдына қойылады.

## Дереккөздер

Санат:Нота жазуы
Санат:Музыкалық терминдер
Зейнел Көшкімбаев

**Зейнел Көшкімбаев**(1913, қазіргі Қарағанды облысы Тельман ауданы - 16.11.1956, Қарағанды қаласы) - актер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1944). Арнаулы сахналық білім алмаған. 1932 жылдан Қарағанды қаласындағы Жұмысшы жастар театрының (қазіргі Қарағанды облысы драма театры) спектакльдеріне белсене қатысты. Ол Қарағанды облысы драма театрының негізін салушылардың бірі. Көшкімбаев 1934 жылдан бастап осы театр сахнасында әр алуан рольдер ойнады. Орындаған рольдері қатарында Темірбек (А.Шанин мен Қ.Байсейітовтің "Зәуресінде"), Беқежан (Ғ.Мүссіреповтің "Қыз Жібегінде"), Панфилов (М.Әуезов пен Ә.Әбішевтің "Намыс гвардиясында"), Амангелді (Ш.Құсайыновтың осы аттас драмасында), Кәтібар, Құнанбай (Әуезовтің "Айман - Шолпаны" мен "Абайы" бойынша), т.б. бар.

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Санат:1913 жылы туғандар
Санат:1956 жылы қайтыс болғандар
Әбиірбек Берденұлы Тінәлиев

**Әбиірбек Берденұлы Тінәлиев** (22 сәуір 1957 жылы туған, Жамбыл облысы, Талас ауданы, Ойық ауылы) — әнші, композитор, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2001). Қазақстан Жастар одағының сыйлық иегері (1994). Ысты руынан шыққан.

## Еңбек жолы
Өнер жолын Талас ауданы мәдениет үйінде қызмет етуден бастады. 1977 жылы Жамбыл (казіргі Тараз) мәдени ағарту училищесін  бітірген. 1978 - 90 жылы Жамбыл облысы драма театрында актер, 1990 - 2001 жылы Алматыдағы саз аспаптар мұражайында ғылыми қызметкер, 2001 жылдан Алматы облысы Қазақ драма театрында музыкалық бөлімінің жетекшісі болып еңбек еткен.

## Халық арасында кең танылған әндері
* "Анамның тілі"
* "Фариза" 
* "Толғанай" 
* "Желтоқсан желі"
* "Әттең-ай"
* "Ұрпақ үні"
* "Сәлемдеме"
* "Мұнар"
* "Гүлнарым" 
* “Бауырлар”

## Кітабы
1998 жылы Т. Айтбайұлының "Ән әлемінің Әбиірбегі" атты сұхбат кітабы жарық көрді. "Желтоқсан желі" атты ән жинағы шыққан.

## Дереккөздер

Санат:Сазгерлер
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Қазақстан Жастар одағы сыйлығының иегерлері
Экологиялық пирамида

thumb|Биомассалар пирамидасы (кішігірім экожүйелерде)
**Экологиялық пирамида** — экожүйедегі продуценттер, консументтер (бірінші және екінші реттік) және редуценттер арасындағы олардың массасымен өрнектелген арақатынас. Өрнектелу түрлері:
* нақты массамен (биомасса пирамидасы),
* дарақтар санымен (Элтон сандарының пирамидасы),
* дарақтардың энергия мөлшерімен (энергиялар пирамидасы).

Сандар пирамидасы немесе дарақтардың қоректік деңгейлер бойынша бөлінуі мынадай факторларға байланысты: 
1) Кез келген экожүйеде ұсақ жануарлар саны жағынан ірі жануарлардан басым болады және тезірек көбейеді;
2) Жыртқыштардың әр түріне оңтайлы көлемді жемтіктер азық болады.

Биомасса пирамидасы экожүйедегі қоректік қарым-қатынасты сипаттайды. Бұл пирамиданың нысаны сан пирамидасының нысанына ұқсас үш бұрышты болады. Тұтынушылардың биомассасы продуценттердің биомассасына қарағанда екі еседей аз. Биомасса пирамидасы биомассалардың азаюын, ал энергия пирамидасы фитобиомассалардың азаюына байланысты энергияның төмендеуін көрсетеді. Продуценттер фотосинтез процесінің нәтижесінде жалпы биоөнімнің — фитомассаның негізгі мөлшерін жасайды. Өсімдіктердің өзінде зат алмасу процесіне, яғни метаболизмге бастапқы түзілген фитомассаның 40%-ы жұмсалады. Өсімдіктерді қоректік заттек ретінде бірінші қоректік деңгейдегі өсімдік коректі жануарлар фитофагтар немесе тұтынушылар пайдаланады. Фитофагтарды әрі қарай жыртқыштар пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Экожүйелер
Мағауия Көшкінбаев

**Магауия Көшкінбаев** (1910, қазіргі Қарағанды облысы, Егіндібұлақ ауданы (қазіріг Қарқаралы ауданы) - әнші, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1960). 

1936 жылы Мәскеу консерватәриясының жанындағы қазақ студиясында оқыды. 
2-дүниежүзлік соғысқа қатысқан. 
1949-51 жылдары Қазақ радио комитетінде, 1951 жылдан Қарағанды облыстық филармониясында әнші-солист болып қызмет атқарды. Оның репертуарында халық әндері "Көк көбелек", "Наз қоңыр", "Ақ-құм", "Ғани", т.б., халық комиозиторлары Абайдың ("Қор болды жаным"), Ақан серінің("Құлагер", "Көк жендет"), Біржан салдың ("Жанбота", "Теміртас"), сондай-ақ композиторлар М.Ержановтың ("Туған ел"), С.Кәрімбаевтың ("Қарагөз"), т.б. шығармалары бар.

## Дереккөздер


Санат:1910 жылы туғандар
Санат:Қарқаралы ауданында туғандар
Санат:Қазақстан әншілері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген əртістері
Санат:Мәскеу консерваториясы түлектері
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Қазақ радиосы тұлғалары
Санат:Қали Байжанов атындағы концерттік бірлестігі әншілері
Қарқаралы мешіт-медресесі

**Қарқаралы мешіт-медресесі**-діни мекеме.

Құрылысы 1850 жылында  басталып, 1851 жылында салынып біткен.

1849 - 1852 жылдарында Қарқаралы округіне аға сұлтан болған Құнанбай құрылыс жүргізу ісін өз қолына алып, тыңғылықты аяқтағандықтан - мешіт халық арасында "Құнанбай мешіті" аталып кеткен.

Кейінірек мешіт жанынан медресе, шәқірттер үшін жатақ, молдалар үйі бой қөтерді. Қарқаралы мешіт- медресесі Қарқаралы оқругінде ислам дінін уағыздауға, балалардың хат танып, сауат ашуына көп қызмет етқен.

Қазақ мәдениет және тарих ескерткіштерін қорғау және қайта жабдықтау ғылыми-қалпына келтіру өндірістік бірлестігінің мамандары 1991 жылында қалпына келтірді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан медреселері
Санат:Қазақстан мешіттері
Есен Молданиязов

**Есен Молданиязов** (16.5.1926, Ақтөбе облысы, Ақтөбе ауданы, Ақжар ауылы -2.1.1979, Алматы) - мүсінші. 2-дүниежүзілік соғысқа катыскан. 

Ташкент көркемсурет училищесінің мүсін бөлімшесін (1957) бітірген. 

## Еңбектері
* "Күрес" (1957) бюсті

* "Қорғаныс" (1959) бюсті

* "Композитор М.Төлебаев" (1962) бюсті

* "Ақын Т.Жароков" (1965) бюсті

* "Суретші Ә.Қастеев" (1969) бюсті
* Кеңес Одағының Батыры Н.Әбдіровтің ескерткішін (1963; Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы, Нүркен Әбдіров атындағы ұжымшарда) жасаған.

## Дереккөздер


Санат:16 мамырда туғандар
Санат:1926 жылы туғандар
Санат:Хромтау ауданында туғандар
Санат:2 қаңтарда қайтыс болғандар
Санат:1979 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан мүсіншілері
Санат:Екінші дүниежүзілік соғыстың қатысушылары
Санат:Ташкент көркемсурет училищесі түлектері
Экологиялық сараптау

**Экологиялық сараптау** — адамдардың шаруашылық немесе басқа да іс-әрекетінің тексеруге бағытталған шаралар жүйесі немесе таңдалған аймақ төңірегіндегі жаңадан енгізілген шаруашылық кешеннің тіршілік ортасына, табиғи ресурстарға және адам денсаулығына тигізетін әсерін бағалау. Экологиялық сараптауға қандай объект тандалып алынса да, оның тигізетін әсерін сипаттау үшін мынадай сұрақтарға толық жауап берілуі тиіс: экологиялық факторлардың құрамы мен режімдерінің адамға немесе басқа организмдерге қатысты әсерлерін тексергенде, Шелфродтың төзімділік заңының орындалатынын немесе орындалмайтынын, жаңадан құрылып жатқан немесе іске қосылған объектілердің тірі организмдердің (адамды қоса) экологиялық қуыстарына (саяларына) тигізетін әсері, шаруашылық, ғылыми, тарихи, эстетикалық тұрғыдан қарағанда организмдер популяцияларының құрамы мен құрылымының өзгеруі; экологиялық жүйенің құрылымы, құрамы, өніміне әсері; ландшафтың және табиғи кешендердің жағдайына тигізілетін әсерлер; заттектер айналымының жүруіне әсері болатын және ғаламдық деңгеймен алып қарағанда орын алуы мүмкін зардаптар.  Экологиялық сараптау  — күрделі кешенді шаралар. Оның құрамына мамандардың сараптық бағалары, эксперименттік зерттеулер, тексеру және математикалық моделдеу кіреді. Кей жағдайларда Экологиялық сараптау  медициналық, санитариялық-гигиеналық сараптаумен бірге жүргізіледі. Өнеркәсіпті, технологияларды кайта құру жобаларын бағалаған кезде сараптау кешенді түрде жүргізіледі. Оның құрамына инженерлік-техникалық сараптау, экономикалық сараптау, әлеуметтік экспертизалар, қауіп-қатер туғызатын факторларды бағалау, мүмкін болатын апаттар мен алапаттар салдарынан туындайтын қауіптік деңгейлерді анықтау кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Қымбат Рамазанқызы Тілеуова

**Қымбат Рамазанқызы Тілеуова** (22 шілде, 1958 жылы Солтүстік Қазақстан облысында туған) — кино және театр актрисасы. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2003). Қазақ ұлттық өнер университетінің "актер шеберлігі" кафедрасының меңгерушісі. 
  
## Толығырақ
* 1982 жылы Мәскеу мемлекеттік театр өнері иниститутының "актерлік" бөлімін үздік бітірген.
* 1982 жылы Оқуды бітріген соң  Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының актерлік құрамына алынды.
* Театрда 30-дан астам рольдер орындаған. Атап айтсақ, Мағыш (М.Әуезов пен Л.С. Соболевтің "Абайында"), Бала (Ш.Айтматовтың "Ақ кемесінде"), Айман (Әуезовтің "Айман - Шолпанында"), Шолпан (М.Жұмабаевтың "Шолпанның күнәсінде"), Нора (Г.Ибсеннің "Қуыршақ үйінде"), Гертруда У.Шекспирдің ("Гамлетін- де"), Топыш (Ә.Кекілбаевтың "Абылай ханында"), т.б. бар. Гастрольдік сапармен Мәскеуде, Нүкіс, Ташкент және Қазақстанның бірқатар қалаларында болып өнер көрсеткен. Қымбат Рамазанқызы Тілеуова киноға ("Өлместің оралуы", т.б.) түсіп, дубляж жасаумен де айналысады.

## Отбасы
Жары: актер, ҚР еңбек сіңірген әртісі Ерік Қалиұлы Жолжақсынов.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан театр актрисалары
Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары
Санат:Қазақ ұлттық өнер университеті оқытушылары
Санат:Қазақстан киноактрисалары
Экологиялық қауіпсіздік

**Экологиялық сенімділік** — экожүйенің бар болуының сукцессиялық немесе эволюциялық кезеңінің (тәуліктік, маусымдық, жыл аралық және ғасырлық табиғи өзгерістер шегінде) бойында біршама толық қалпына келу және өздігінен реттелу кабілеті. Экологиялық сенімділіктің сақталуының қарапайым механизмі — белгілі бір себеппен ығыстырылған түрдің немесе қауымдастықтың экологиялық тұрғыдан қарағаңда оларға жақын басқа түрмен не қауымдастықпен алмасуы. Егер ондай түр болмаса оны алшақтаулы түрлер ауыстырады. Мысалы, көп жерлерде қасқырлардың орнын бұралқы иттер, табиғи далаларда тұяқтылардың орнын кеміргіштер, кейде, тіпті өсімдікпен қоректенетін жәндіктер басады. Мұндайда жекелеген түрлер ғана емес, өзара байланысты түрлер топтары да жоғалып кетуі де мүмкін. Күрделі өзгерістерге ұшырағанда әр түрлі деңгейдегі қауымдастықтардың алмасуы биогеоценоздың, тіпті ландшафтардың ауысуына (орман жапан далаға, тундраға және т.б. ауысады) апарып соқтырады. Мұндай жағдайларда олардың өнімділігі мен өндіргіштігі күрт төмендейді. Ең қауіптісі — құнарлы жерлердің шөлге немесе шөлейтке айналуы.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Серік Байсейітұлы Ақылбай

thumb|Серік Байсейітұлы Ақылбай

**Серік Байсейітұлы Ақылбай** (12 қаңтар 1949 жыл, ) — қазақстандық заңгер, мемлекеттік қайраткер, Қазақстан Сенатының депутаты (2005–2017), Заң ғылымдарының кандидаты (2007).

## Өмірбаяны
### Депутаттығына дейін
Еңбек жолын Торғай облысы адвокаттар алқасынын стажёрі, адвокаты, Державин ауданының заң консультациясының меңгерушісі болып бастаған.

1983–1990 жылдары Державин ауданының сотының судьясы, төрағасы, Целиноград қаласы сотының төрағасы. 1990–1997 жылдары Торғай облыстық соты төрағасының орынбасары, төрағасы, облыстық сот шаруашылық істері бойынша алқасынын төрағасы.

1997-1998 жылдары Ақмола облысы сотының судьясы болып жұмыс істеді де, 1998–2002 жылдары Қазақстан Республикасы Жоғарғы сотының судьясы болды. 2002–2005 жылдары Қарағанды облыстық прокуроры болды.

### Депутаттығы
2005–2012 жылғы Қазақстан Парламенті Сенаты XXX-шақырылымның депутаты болып сайланды. 2012–2017 жылдары Сенатының Конституциялық заңнама, сот жүйесі және құқықтық қорғау органдары комитетінің төрағасы болды. Қазіргі уақытта Қазақстанның заңгерлер одағы Республикалық қоғамдық бірлестігінің төрағасы болған.

## Марапаттары
* Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасы (1980)
* "Құрмет Белгісі" ордені (1982);
* Құрмет ордені (2007);
* "Содружество" ордені (ТМД ПАА 2011);
* Парасат ордені (2014);
* Қазақстан Тұңғыш Президентінің Алғыс хаты;
* Қазақстанның құрметті заңгері;
* "Қазақстан Республикасы сот жүйесінің ардагері" медалі (2014)

### Мемлекеттік мерейтойлық медальдары
* "Тың жерлерді игергені үшін" медалі (1984);
* "Астана" медалі (1998);
* "Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл" медалі (2001);
* "Тыңға 50 жыл" медалі (2004);
* "Қазақстан Республикасының Конституциясына 10 жыл" медалі (2005);
* "Астанаға 10 жыл" медалі (2008);
* "Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл" медалі (2011);
* "Қазақстан Республикасының Конституциясына 20 жыл" медалі (2015);
* "Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл" медалі;
* "Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл" медалі (2016);  * "Астанаға 20 жыл" медалі (2018).

## Еңбектері
* "Қазақстан Республикасындағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясат" кітабының авторы (2006),
* Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс жүргізу кодексіне түсініктеме Қос авторы (2001),
* Қазақстан Республикасының Қылмыстық-атқару кодексіне түсініктеме (2006).

## Жеке өмірі
Серік Ақылбай үйленген, екі баласы бар.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:1949 жылы туғандар
Кіші класты автобус

**Кіші класты автобус** немесе **микроавтобус** — ұзындығы 6 метрден 7,5 метрге дейінгі автобус.


GAZel-Marshrutka of Piteravto in Tosno.jpg|ГАЗ-322132 таксилері
Mercedes-Benz 408D in Kraków - CTBUS.jpg|Mercedes-Benz T1 408D
Minibus ZET Zagreb.jpg|Irisbus Cacciamali Urby


## Дереккөздер

Санат:Автобустар
Оразғали Әбділманов

**Әбділманов Оразғали** (1936 жылы туған, ҚХР, Құлжа қаласы) - актер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі. 

Жамбыл мәдени-ағарту училищесін бітірғен (1959). 

1978 ж. дейін Жамбыл облыстық қазақ драма театрында, 1978 - 1982 жылдары Атырау облыстық драма театрында, 1982 жылдан Бикен Римова атындағы Талдықорған қалалық қазақ драма театрыында қызмет атқарған. 

Ол Ш.Құсайыновтың "Біздің Ғаниында" Ғани, М.Әуезовтің "Еңлік-Кебегінде" Кебек, Кеңгірбай, "Абайында" Оразбай, Айдар, Ғ.Мүсіреповтін "Қозы Көрпеш- Баян сұлуында" Қозы, "Акан сері - Ақтоқтысында" Сердәлі, "Болашақка аманатында" С.Датұлы, "Ұлпанында" Есеней, С.Мұқановтың "Балуан Шолағында" Балуан Шолақ, І.Жансүгіровтің "Исатай - Махамбетінде" Исатай, Т.Қалихановтың "Ақын Сарасында" Тұрысбек қажы, т.б. бейнелерін онады.

## Дереккөздер


Санат:1936 жылы туғандар
Санат:Құлжада туғандар
Санат:Қазақстан театр актерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Санат:Жамбыл мәдени-ағарту училищесі түлектері
Санат:Жамбыл облыстық қазақ драма театры тұлғалары
Санат:Атырау облыстық драма театры тұлғалары
Санат:Бикен Римова атындағы театры тұлғалары
Экологиялық сукцессия

thumb|right|500px
**Экологиялық сукцессия** (экология лат. оіkos – үй, баспана; logos – ілім және сукцессия лат. succesio — мұрагерлік) – бір биоценоздың басқа биоценозбен ауысып отыруы. Экологиялық сукцессия бірнеше кезеңдерден өтеді, солардың барысында биоталық қауымдастықтар бірінен соң бірі алмасып жатады.

Экологиялық сукцессия кезінде түрлер алмасуының себебі, популяциялар қоршаған ортаны өзгерте отырып, өзге популяция үшін қолайлы жағдайлар жасайды. Мұндай жағдай жүйенің биоталық және абиоталық құрауыштарының арасында тепе-теңдік орнағанша жалғаса береді. Экологиялық сукцессия өсу, тұрақтану және климакс сатыларынан тұрады. Өнімділік критериін негізге ала отырып, оларды бір-бірінен былай ажыратады: бірінші сатыда өнім өзінің ең жоғары дәрежесіне дейін өседі; екінші сатыда өнім тұрақты болып қалады; үшіншісінде – жүйенің бұзылуына қарай ең төмен деңгейіне жетеді. Экологиялық сукцессияның автотрофты, гетеротрофты, аутогенді, аллогенді, фитогенді, зоогенді, ландшафты, антропогенді түрлері бар. Мысалы, аутогенді Экологиялық сукцессия ішкі байланыс арқылы жүрсе, ал аллогенді Экологиялық сукцессия сыртқы әсердің нәтижесінде пайда болады.

Қорыта айтқанда, Экологиялық сукцессия биоталық қауымдастық пен физикалық орта арасында тепе-теңдік орнайтын, экожүйенің бағытталған дамуы болып саналады. Экологиялық сукцессия барысында организмдердің түрлік популяциялары және олардың арасындағы функциялық байланыстардың түрлері бірін-бірі белгілі заңдылыққа сәйкес кезеңді түрде және қайталап алмастырып отырады.

## Дереккөздер


Санат:Экологиялық терминдер
Терция

**Терция** ( - үшінші) – музыкадағы диатоникалық дыбыс қатарының үш сатысын (баспалдағын) қамтитын интервал. Терция көлемі жарты тондар санымен анықталады. Мысалы үлкен терция (до-ми), кіші терция (до-ми бемоль).

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Автомобиль зауыты

**Автомобиль зауыты** - автомобильді жобалаушы және кұрастырып жасаушы өндірістік кәсіпорын.

## Дереккөздер
Пародия

**Пародия** ( - *керісінше қайталанған өлең*) — белгілі бір шығарманы немесе оның авторын, әдеби ағымды, тұтас бір жанрды соған еліктей сынап-сықақайтын әдебиет, театр, музыка және эстрада жанры. Пародия сын объектісіне, мақсатына қарай юморлық және сатиралық болады. Юморлық пародия жеңіл әзілді, достық әуенде болса, сатиралық пародияның үн, үкімі қатал болады. Қазақ әдебиетінде пародия нышандары халық ақындары шығармасынан, ақындар айтысынан байқалады. Театрда, циркте және эстрадада пародия міндетті түрде пародияланып отырған затты танытуды көздейді. Опералық пародиялар да (Дж. Гейдің "Қайыршылар операсы", т.б.) жазылды. Бұрынғы кеңес эстрадасында пародия жанрын А.И. Райкин, С.В. Образцов, Г.М. Дудник, Е.А. Арнольдова, т.б. орындады. Пародия фильмдер де ("Лимонадты Джо", 1964, Чехословакия, т.б.) түсірілді. Қазақ эстрадасына Қазақ телевизиясының "Тамаша", сондай-ақ, "Бауыржан шоудың" эстрад.-муз. бағдарламасында пародия жиі орындалады. Бұл салада Қ.Сұлтанбаев, Т.Жаманұлов, М.Нұрекеев, Л.Кәденова, т.б. эстрада сахнасында өнер көрсетті.

Көбінесе бірнеше сөйлемді, тармақты, жеке сөздерді теріп алып, іліп әкетіп, сырттай ұқсастық сақтағандай болып, сол айтылған пікірлерді бұрмалап, қалайда бір жаңсақтық, үйлесімсіздік тауып, әншейінде көзге түсе бермейтін кемшілігін бадырайтып көрсетуді мақсат етеді. Ал көлемді шығарма болса түпнұсқаның оқиға желісіне еліктегендей, баяндау мәнерін өзінше қайталағандай болып отырып, сол үлгі ретінде алынған әдеби нұсқаның мінін ашып көрсетуге тырысады. Мысалы, Пушкиннің "Лукреция" поэмасы, Шекспирдің белгілі шығармасына еліктеу түрінде жазылған, және оның сюжеттік мазмұнының жаңа заманға үйлеспейтін басқа жағдайда әдебиетке, жаңаша көзқарас тұрғысынан оғаш, сәтсіз болып көрінетін жақтарын айқын аңғартады. 

## Дереккөздер


Санат:Өнер жанрлары
Санат:Әзіл-сықақ
Санат:Театр түрлері мен жанрлары
Молодость

**Молодость**-әуесқойлар ансамблі. Ақмола облысының Атбасар ауданы, Мәдениет үйі жанынан 1960 ж. И.П. Гончаровтың жетекшілігімен құрылды. 1980 жылы халық ансамблі атағына ие болды. 1986 жылдан ансамбль жетекш. - О.Ф. Шлоссер. Оның репертуарынан "Мәншүк туралы жыр", "Қысқы ойындар", "Домбыра сазы", т.б. хореогр. композициялар, сюжетке құрылған және ТМД халықтарының билері орын алды. Облыстық көркемөнерпаздар ұжымдарының байқауының (1969,1973,1975,1977,1984) және Республикалық би ұжымдары байқауларының (1980) иегері.

## Дереккөздер
Партер

**Партер** ()

1) театр ғимараты, кинотеатр мен концерт залындағы орындық қойылған көлбеу еден. Ежелгі Рим театрында жарты шар іспетті (айнала орындықтары бар) орталық алаң партер деп аталған. 17 ғасырдың бас кезінде Италияда ложа ярустарымен қоршалған. Партер пайда болды. 20 ғасырдың 40-жылдарынан бастап Қазақстанда арнайы Партері бар театр ғимараттары тұрғызыла бастады. Олардың қатарында Қазақ акад. опера және балет театры, Қазақ акад. драма театры, т.б. бар;

2) бақ-парк құрылысында гүл мен жасылжелек, су қауыздарын орналастырып, төңірегін жатаған бұта-қоршаумен көмкерген ашық алаң. Партерге көбіне мүсін ескерткіштер мен қауыздар, кейбір арнайы егілген ағаштар сал-танатты сипат беріп тұрады. Партер бақ-парк құрылысына әсем көрік беретін негізгі элементтің бірі болып табылады.

## Дереккөздер
Тері ұқсату

***Тері ұқсату*** - сән және қолданбалы өнердің кең тараған бір түрі. Теріден илеп, бояп, бедерлеп, жасалған ежелғі бұйымдар байырғы сақ, ғұн, үйсін өнері кезеңіне саяды. Аттұрман әбзелдері, киім-кешек, үй-іші жиһаздық заттары көбіне теріден жасалды. Тері ұқсату қалыптап қатыру, өрнектеп тігу, батырып бедерлеу, бояп құрастыру, өрмелеп тоқу әдістерін қамтиды. Шылғи қайыс, шикі тері, кең және тулақ кереге көктеп, ер қаптауға, саба, торсық тігуге, тегене, қорамсақ жасауға қолданылды. Илеген теріден, негізінен, киім-кешек өндірілді. Таспадан өрмелеу ісмерлігінің де тері ұқсатудан алар орны үлкен.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Экологиялық төтенше жағдай

**Экологиялық төтенше жағдай** — қоршаған ортаға әсерін тигізетін бір фактордың белгіленген мөлшерден тым ауытқып кетуі салдарынан организмдердің тіршілігіне туған апатты жағдай. Мысалы, топырақтағы тұздардың мөлшері көбейсе, топырақ ерітіндісінің осмостық қысымы артады; бұдан физиологиялық құрғақшылық күшейеді де, ылғал жеткілікті болғанның өзінде өсімдіктің сумен қамтамасыз етілуі қиындайды. Осылайша топырақта тұздың шектен тыс жиналуы өсімдіктің улануына және солып қалуына апарып соғады.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Автоколонна

**Автоколонна** - автокөлік кәсіпорнының шалғайда жұмыс атқаратын автомобильдер тобы. Бір топтағы автомобильдер саны 10, 25, 75, 150-ге дейін болуы мүмкін. Топтағы автомобильдердің санына сәйкес олардың типтік, кәсіптік жағдайда техникалық күтім көрсетуге арналған, далалық техникалық құрал-жабдық жиынтықтары болады.

## Дереккөздер
Экологиялық туризм

[thumb|[Цахкадзор]]
**Экологиялық туризм** (,  — сейілдеу, сапар) — туризмнің жаңа шыққан түрлерінің бірі; сауықтырушылық, танымдық, қарым-қатынастық қажетсінулер ұштастырылатын, халықтың тынығуға қатысты қажетсінулерін неғұрлым толық қанағаттандыруға мүмкіндік беретін туризм саласы. Экологиялық тұрғыдағы корнекті орындарды ұлттық саябақтарды, табиғат ескерткіштерін, табиғат қорғау проблемалары неғұрлым оңтайлы шешілген аумақтарды, экологиялық ұйымдардың, "жасылдар" қозғалысының бұқаралық шараларына қатысу, аралап қору қоса жоспарланған саяхат болып табылады. Оған экологиялық білім беру және ағарту элементтері міндетті түрде қамтылады.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Туризм
Автокомбинат

**Автокомбинат** - негізгі кәсіпорынан автомобильдердің саны 700 және одан да көп, және олардың филиалдарының әркайсысынан саны 150-ден және одан да артық автомобильдер орналасқан автокөлік кешені.

## Дереккөздер
Мольберт

**Мольберт** (нем. *Malbrett*) әдетте ағаштан жасалатын сурет салуға арналған құрылғы. Оған суретші жұмыс жасау уақытында картиналарын, сызбаларын, т.б. салып қояды. Мольберттің бірнеше түрі кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Ағаш тасымалдайтын автомобиль

**Ағаш тасымалдайтын автомобиль** - бөрене тасымалдауға арналған құлатып түсіргіш жабдығы бар арнайы жүк автомобилі.

## Дереккөздер
Кәдірбек Уәлиев

**Кәдірбек Уәлиев**, Қадырбек (20.6. 1938 жылы туған ,Жамбыл облысы Жамбыл ауданы Ерназар ауылы )- филолог, сыншы, жазушы, аудармашы.

Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.

1965 жылы ҚазҰУ- ды бітірген. 1966 - 67 жылы Қазақ радиосында редактор, 1967 - 80 жылы "Қазақ әдебиеті" газеті редакциясында аға әдеби қызметкер (1967 - 72), мәдениет бөлімінін менгерушісі (1973 - 80), 1980 - 84 жылдары "Өнер" баспасында аға редактор, 1984 - 98 жылы Қазақстан Мәдениет министірлігініңрепертуарлық-редакциялық алқасында аға және бас инспектор, бас маман ретінде қызмет етті. Кәдірбек Уәлиев әдебиет және театр сынымен, актерлер С.Қожамқұлов шығармашылығы  туралы жинақтар кұрастыруымен, пьесалар ("Көніл кім?", 1958; "Ағаш велосипед", "Аты жоқ көкек, немесе Құл", "Гастроль"; "Тұн - әйел қасіреті" монопьесасы Жетісай, Жамбыл, Шымкент, т.б. театрларда қойылған) жазумен шұғылданды. Қазақстан Мәдениет және денсаұлық сақтау министірлігінің Құрмет грамотасымен (1997)марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Санат:Мәдениет
Санат:Тұлғалар
Тесситура

**Тесситура** - ( тері,  дәлме-дәл  тоқу) - музыка шығармадағы дыбыстардың әнші дауысы немесе музыка аспаптың диапазонына жоғарылық қатынас. Музыка шығарманың көркем орындалуы (табиғи, еркін, дыбыстық әсем естілуі т.б.) үшін оның  тесситурасы вокалдық шығармада әнші даусына, ал аспаптық шығармада музыка аспаптың техника мүмкіндігіне үйлесімді болуы қажет.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Дүйсебаев Тұрар Бекжанұлы

**Дүйсебаев Тұрар Бекжанұлы** (9.6.1928 жылы туған, Жамбыл облысы, Қордай ауданы бұрынғы Красногорка ауылы) - режиссер, Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1976).

## Биографиясы
Ташкенттің театр өнері институтын бітірген (1953). 1953 - 56 ж. Жамбыл облысы драма театрының (театр директоры әрі режиссер, 1973 - 83), 1959 - 57 ж. қазіргі Атырау облысы драма театрының бас режиссері, 1958 - 73 ж. "Қазақфильм" киностудиясында кинорежиссер, 1983 -88 ж. Жамбыл облысы халық шығармашылығы мен мәдени-ағарту жұмыстарының ғылыми-әдістемелік орталығында директор міндетін атқарды. 1992 жылдан "Тараз - Тұрарфильм" жекеменшік киностудиясының директоры.

Дүйсебаев - 20-ға тарта деректі және ғылыми-көпшілік фильмдері сценарийлерінің, пьесалардың, инсценировкалардың авторы. Театрда С. Мұқановтың "Ботагөзін" (1957), Ш. Айтматовтың "Бетпе-бетін" (1975), т.б. спектакльдер қойып және бірнеше көркем фильмдер де қоюға қатысты.

## Дереккөздер
Әуесқой автомобильші

**Әуесқой автомобильші** - көліктік құралдарды жүргізуге құқықты, «в» дәрежелі жүргізушілік куәлігі бар, шекті массасы 3500 кг жетпейтін және жүргізушінің орынынан басқа отыратын орындар сегізден аспайтын автомобильдерді басқарып жүргізуге құқықты, жалданып жүргізуші болып істемейтін адам.

## Дереккөздер
Герман Никанорович Алалыкин

**Герман Никанорович Алалыкин** - (1886-1960), Қарағанды қаласының алғашқы дәрігерлерінің бірі, хирург, ҚазКСР-нің еңбек сінірген дәрігері (1943).
Қазан университетін бітірген (1911).

*1911-14 жылдары Петербургте әскери-медициналық академияның профессоры В. М. Жуковский клиникасының ординаторы болды. 1914 ж. майдандағы армия қатарына алынды. Азамат соғысы жылдары — Қызыл Армия бөлімдерінде әскери дәрігер.

*1922-1930 жылдары Украинадағы Умань қаласындағы т. ж. ауруханасында дәрігер болды.

*1930-35 жылдары өзі ұйымдастырған 1-қалалық ауруханада бас дәрігер, 1935-1941 ж. хирургия бөлімшесінің меңгерушісі.

*1941-45 ж. эвакуациялык госпитальдарда консультант, 1946 жылдан Қарағандыдағы 1-клиникалық ауруханада бөлімше меңгерушісі болды. Алалыкин көптеген хирургтерді әзірлеп, тәрбиеледі, оның басшылығымен қалада шахтерлерге көмек көрсету жөніндегі травматологиялық, шахталарда дәрігерлік пункттер ұйымдастырылды. Ленин орденімен, медальдармен және БОАК грамотасымен марапатталған (1936). Қарағандыда Алалыкин есімімен көше аталған.

## Дереккөздер
Экологиялық экономика

**Экологиялық экономика** (*экологическая экономика*) — экожүйе мен экономикалық жүйелердің арасындағы өзара байланысты зерттейтін 1990 жылдардың басында пайда болған пән аралық салалық ғылым. Экологиялық экономика ресурстық экономиканы, қоршаған ортаға тиетін әсерді, табиғатты пайдалануды және дәстүрлі экологияны қоса қамтиды. Экологиялық экономика экологиялық-экономикалық жүйенің өткізу (өндеу қабілеттілігіне, экожүйенің әкелу қабілеттілігіне) экожүйенің сыйымдылығына және энтропияға негізделген.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Технократизм

**Технократизм** - техниканы қоғам тағдырын анықтауыш күш деп түсіндіретін әлеуметтік психологиялық нұсқау және саяси-қоғамдық ой бағыты. Технократизм  қоғамдық елеулі өзгерістер тікелей техниканың әсерімен жүзеге асады деп ұғындырады. Технократизм идеологиясы адамзат үшін техниканың дамуы кашанда ізгілік көздеген үстірт көзкарасқа негізделген. Технократизм идеологиясының мәдениеттанушылар, әлеуметтанушылар ілімдерінде кездесуін олардың адамзат мәдениетінің тарихи негізгі сатыларын техиниканың белгілі бір аспектілерімен байланысты қарастыруларынан байқаймыз. Мысалы олардың бірі (Дж.Ленский сияқты) мәдени кезеңдерді еңбек құрамының өзгерісімен байланыстырса, келесі қарым-қатынас, ақпарат алмасу кұралдарының өзгерісімен байланыстырады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Ысқақ Бәлиұлы Уәлиев

**Ысқақ Бәлиұлы Уәлиев** (1902, қазіргі Батыс Қазақстан облысы Казталовка ауданы - 27.3.1944. Ресей, Калинин, қазіргі Тверь облысы Идрицк ауданы Рахнов селосы маңындағы бауырластар моласында жерленген) - сыбызғышы, халық аспаптар оркестрінің (қазіргі Қазақ академия халық аспаптар оркес- трі) негізін салушылардың бірі. 2- дүниежүзілік соғысқа қатыскан (1942 - 1944).Ысқақ Бәлиұлы Уәлиев сыбызғыда ойнауды кезінде халық композиторы, сыбызғышы Сарымадайдың шәкірті болған әкесі Бәлиден ұйренді. 1934 жылы Алматы қаласында өткен Бұкілказакстандық халық өнерпаздарынын 1-слетіне қатысып, жүлдеге ие болды. Сол жылы кұрылған Қазақ академия халық аспаптар оркестрінің құрамына кабылданды. 1939 жылы Мәскеу қаласында өткен халық музыкалық аспаптарында ойнаушылардың Бүкілодақтық байқауында асқан орындаушылык өнерімен танылды. Ол халық композиторларынын күйлерін шебер орындап, жұртшылыққа кенінен таратты. Сарымалайдын өмірі мен шығармашылығы туралы кұнды деректер беріп әрі оның күйлерін жаздырды. Сондай- ақ, өз жанынан күй де ("Толқын", "Кербез", т.б.) шығарды. Қызыл Ту және Қызыл Жұлдыз ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Санат:Мәдениет
Санат:Тұлғалар
Қарағанды қаласының мектепке дейінгі оқу және тәрбие жұмысы

Мектепке дейінгі оқыту және тәрбиелеу жұмысы.

Қарағанды қаласында 1927 жылы алғашқы балалар
бақшасы ашылды, онда 49 бала болды. 1932 жылы 9
балалар бақшасы жұмыс істеді: қалада 6 балабақша, 
ауылды жерде 3 балабақша ашылды. 1940 жылы
Қарағанды облысында 4,5 мың баланы қамтыған
56 балабақша және 58 бөбекжай жұмыс істеді. 1950
жылы 6,8 мың баланы қамтыған 88 және 77, 1960 жылы
24,3 мыңбаланы камтыған 201 және 164 бөбекжай
мен балабақша жұмыс істеді. 1970 жылы 683, 1980 жылы
761 бөбекжай және балабақша жұмыс істеді.
1986 жылы  халыққа білім беру министрлігінін 562,
көмір өнеркәсібі мен қара металлургияның — 113,
ауыр индустрия кәсіпорындары кұрылысының -53 
және ауыл шаруашылығының мектепке дейінгі
127 мекемесі жұмыс істеді. 1990 жылы 90,4 мың бала
катысқан 573 балабақша жұмыс істеді. Бұл кезеңде 
облыстағы балабақшаларда мектепке дейінгі
тәрбиемен қамтылған балалардың саны 60%-ға
жуық болды.

80-жылдардың ортасынан бастап Қарағанды
облысында «Балабақша-мектеп» кешендері, ал
90-жылдардың басында мемлекеттік, мемлекеттік
емес және қоғамдык ұйымдар мен жеке тұлғалардың 
бастамасымен мектепке дейінгі ұйымның
балама үлгілері: мектепке дейінгі гимназия, мектепке 
дейінгі орталықтар, авторлық балабақшалар 
ашыла басталы.Балабақшалар оқыту мен
тәрбиелеудің балама бағдарламалары бойынша
жұмыс істеп, түрлі білім беру кызметін, оның
ішінде, ақылы кызмет көрсетуді ұсынады (№18
«Звездочка», «Дворец  детства», «Лесок» балабақша-мектеп 
кешені және т. б.).

1995 жылы Қарағанды облысында 451, ал 1998 жылы 150
мектепке дейінгі ұйым жұмыс істеді. 2000 жылы 126
мектепке дейінгі ұйым, оның ішінде, 5 мекеме
мемлекеттік тілде балалардың мектепке дейінгі
дайындығын жүзеге асырды, 2004 жылы олардың саны
133 болса, 2005 жылы 141-ге жетті.

1999 жылы «Білім туралы» Заңның күшіне енуіне байланысты 
жаңа мектепке дейінгі тәрбие институты
Мектеп алды ұйымдастырылады. Мектеп алды
даярлық мектепке дейінгі ұйымдардың ересек
және дайындық топтары базасында, сонымен
қатар 5-6 жастағы балаларға арналған бір жылдық 
мектеп алды сыныптарда жалпы білім беретін
мектептің базасында жүзеге асады. 2000 жылы балалардың 
22%-ы мектепке дейінгі ұйымдармен және
мектеп алды сыныптармен қамтылды (№77
ЖБКМБ, №101 «Аян» нагы мектеп-лицейі, «Альтер» 
еркін даму мектебі т.б.).

Қарағанды облысы бойынша мектепке дейінгі
ұйымдарда жоғары және орта арнаулы білімі бар
педагогикалық кадрлардың сапалық кұрамының
көрсеткіші: 1970 жылы 6,6%, 26,3%; 1997 жылы - 22,5 %,
73%; 1999 жылы - 49,8%, 61,2%; 2000 жылы - 32,6%,
66,6%; 2005 жылы - 25%, 65%. қоғамдағы инновациялық 
үдерістерге сәйкес мектепке дейінгі оқыту
және тәрбиелеу жүйесі сапалы дамуын жалғас-
тыруда.

## Дереккөздер


Санат:Қарағанды
Санат:Мектепке дейінгі оқу және тәрбие жұмыстары
Парус

**Парус**, пандатив ( - дөңес) - сәулет өнерінде күмбез немесе барабан тұрғызу үшін қолданьшатыл архитектуралық элемент. Шаршы жобалы құрылысқа күмбез орнату үшін төрт қабырғадан арқа тұрғызыл, арқа аралығындағы үшкүл кеңістікті көмкере қалау әдісімен толтырады. Жел үрлеген желкен іспет-ті осы үшкіл кеңістік парус деп атала-ды. Парустың үстіңгі жиегіне барабан немесе күмбез орналасады. Парус тұңғыш рет 6 ғасырда Византия сәулет өнерінде (Константинопольдағы әулие София ғибадатханасы) қолданылды. Кейбір жағдайда үшкілденіп келген күмбез еңсесіңдегі қуысқа да "Парус" термині қолданыла береді.

## Дереккөздер
Пастель

**Пастель** (, , қысқаша pastа - қамыр), 
thumb|right|200px|Пастел
1) сырты қапталмаған, құрғақ әрі жұмсақ түрлі-түсті қаламмен салынатын кескіндеме. Пастель ұнтақталған пигменттерге желімді зат, бор, сүт, гипс, т.б. қосындыларын араластыру арқылы жасалады;

2) Пастель тесілмен салынған сурет. Пастель қаламмен суреттерді қатырма және қожырлы қағаздарға, жақпа қабатты кенепке, пергаментке салуға болады. Пастельде кескіндеме, графика әдістері де кеңінен қолданылады. Пастель 15 ғасырдың 2-жартысында пайда болып, 18 ғасырда (М.К. де Латур, Ж.Б. Перронно, Ж.Э. Лиотар) дамыды. 19 - 20 ғасырда (Ж.Ф. Милле, Э.Дега, В.Л. Борови-ковский, А.Г. Венецианов, И.И. Левитан, С.В. Малютин, В.В. Лебедев, т.б.) кең тарады, Қазақ суретшісі 
A.Ғалымбаева көптеген еңбектерін пастельмен салды 

## Дереккөздер
Владимир Александрович Ушаков

**Владимир Александрович Ушаков** (1940 жылы туған, Ресей, Томск облысы Колпашевский ауданы Тогур ауылы )- актер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі. 

1961 жылы Иркутск театр училищесін, 1978 жылы Мәскеу театр өнері институтының жоғарғы режиссерлік курсын бітірген. 1961 - 63 жылдары Иркутск балалар және жастар театрында, 1963-78 жылдары Мемлекеттік академиялық орыс балалар мен жасөспірімдер театрында актер, режиссер, 1983 жылдан осында актер. 

"Құрмет белгісі" орденімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Колпашевский ауданында туғандар
Санат:Қазақстан актерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері