open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Абшерон түбегі

**Абшерон түбегі** (**Апшерон**, ) — Каспий теңізінің батыс жағалауындағы Әзірбайжан территориясындағы түбек.  «Апшерон» атауының шығу тегінің екі нұсқасы бар: "ащы су" ("аб" - *су*, "шерон" - *ащы* Тат тілінде) және "тәтті су" ("аб" -  *су*, "ширин" -  *тәтті* ). 

## Географиясы
Ұзындығы - 60 км, ені - 30 км-ге дейін жетеді. Биіктігі 50-165 м.

Антропоген және неоген шөгінділерінен түзілген. Апшерон түбегінің мұнайы, газы, минералды бұлақтары ерте кезден белгілі.

Климаты құрғақ субтропиктік, топырағы қоңыр және сұр. Шөлейт жердің өсімдіктері өседі.

Апшерон түбегі - Әзірбайжанның халығы тығыз қоныстанған бөлігі. Түбекте Сумгаит қаласы және көптеген мұнай кәсіпшіліктері бар. Суармалы жерде жүзім, бау-бақша өсіру дамыған. 

Апшерон түбегінің жағасында Баку орналасқан. Бакудың маңайында (10—15 км) "Апшерон ауылдары" немесе "Баку ауылдары" атты көптеген елді мекендер орналасқан. 1870 жылы олардың саны 40 тұғын. Қазір ауылдардың саны 61 болып кетті.  
[thumb|[Қыз мұнарасы (Баку)|Қыз мұнарасы]]
Ірілері: 
* Амираджан, 
* Ахмедли, 
* Баладжары, 
* Балаханы, 
* Биби-Эйбат, 
* Бильгях, 
* Бина, 
* Бинагади, 
* Бузовна, 
* Бюльбюле, 
* Геокмали, 
* Говсаны, 
* Горадиль, 
* Гюздек, 
* Дарнагюль, 
* Джорат, 
* Дигях, 
* Забрат, 
* Зира, 
* Зых, 
* Кала, 
* Кишлы, 
* Кобу, 
* Кюрдаханы, 
* Мамедли, 
* Мардакан, 
* Масазыр, 
* Маштага, 
* Нардаран, 
* Новханы, 
* Пиракешкюль, 
* Пиршаги, 
* Рамана, 
* Сабунчи, 
* Сарай, 
* Сураханы, 
* Тюркян, 
* Фатмаи, 
* Ходжасан, 
* Хырдалан, 
* Шаганы.

Апшерон түбегінде көптеген тарихи ескерткіштер сақталған: Нардаран қамалы - (XIV ғ.), Дөңгелек бекініс (1232 жыл), Төртбұрышты  бекініс (XIІ ғ.), От ғибдатханасы «Атешгях» (XVII—XVIII ғ.), Мардакян дендрарийі. 

## Дереккөздер

## Әдебиет
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

## Сыртқы сілтемелер
* Апшеронский полуостров  / Словарь современных географических названий, Издательство «У-Фактория», 2003. — ISBN 5-94799-148-9
* Апшеронский регион

Санат:Каспий теңізі түбектері
Санат:Абшерон түбегі
Арабиноза

thumb|Арабиноза
**Арабиноза** , C5H10O5 - табиғи пентоза тобына жататын көмірсутек.
Фишер формуласында D(+)- формасының ОН 2-ші көміртек атомының қасында орналасқан.

Молярлық массасы - 150,13;  тығыздығы - 1,585; балқу температурасы - 164—165°С.

## Қасиеттері
Түссіз кристалдар, дәмі - тәтті, суда жақсы ериді. 

Екі стереоизомерлі түрінде болады: (−)-арабиноза және  (+)-арабиноза. 

## Табиғатта таралуы
Арабиноза өсімдіктерде, көбінесе басқа күрделі көмірсутектердің - гемицеллюлоздердің, пентозандардың және шие желімі - пектиндік заттар құрамында болады. Арабиноза өсімдіктерде "L" түрінде кездеседі, "D" түріндегісі кейбір гликозидтер құрамында ғана болады.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Органикалық химия
Араби-паша

**Араби-паша**, Ахмед (01.04.1842 — 21.09.1911, ) - Мысырдың мемлекеттік және әскери қайраткері, Мысырдағы ұлт-азаттық қозғалысының (1879-82) басшысы. Полковник.

Ауқатты шаруа отбасынан шыққан. Каирдағы әскери мектебінде білім алып, полковник шеніне дейін жеткен.

1881 ж. қыркүйекте Каир ганизонның "Мысыр мысырлықтар үшін" деген ұранмен өткен көтерілісін басқарған. Көтеріліс нәтижесінде ұлттық үкімет құрылып, 1882 ж. ақпанда Араби-паша соғыс министрі болып тағайындалды. Сол жылғы шілде-қыркүйекте Мысырға басып кірген ағылшын әскерлеріне арсы күресті басқарды. Ағылшындарды жеңген соң, Араби-паша ұсталып, Цейлон аралына жер аударылды. 

Мысырға 1901 ж. мамыр айында оралды. Бірақ, саяси-қоғамдық істерге араласқан жоқ. Араби-пашаның даңқы Мысыр халқына кең тараған.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Мысырда туғандар
Санат:21 қыркүйекте қайтыс болғандар
Санат:Мысыр мемлекеттік қайраткерлері
Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстардың көсемдері
Санат:31 наурызда туғандар
Санат:1841 жылы туғандар
Санат:1911 жылы қайтыс болғандар
Санат:Каирда қайтыс болғандар
Санат:Мысыр премьер-министрлері
Санат:Мысыр билеушілері
Санат:Мысыр қолбасшылары
Санат:Мысыр революционерлері
Санат:Мысыр әскери министрлері
Мультсериалдар

**Мультфильм сериалдары** – теледидарда тұрақты түрде көрсетілетін мультфильм шоуы. Кейіпкерлердің ерекшелігі мен керемет сценарийдің арқасында танымал болған бірнеше мультфильм сериалдары бар.Мультфильм сериалдарының түсініктері де әрқалай. «Флинстоундар» – 1960–1966 жылдардағы танымал анимациялық теледидар сериалдары. Ол тас дәуіріндегі адамдардың негізінде жасалған кейіпкерлер туралы еді. «Симпсондар» – теледидар шоуларының ең табыстысы. Ол «Эмми» мен «Пибодидің» жүлдесін алған және сыншылар мойындаған американдық анимация. «Том мен Джерри» – анимациялық мысық пен тышқан тобы. Бұл сериалдар Голливудтағы Metro-Goldwyn-Mayer мультипликациялау студиясында 1940 жылдан 1957 жылға дейін жасалған. Сондай-ақ, танымал мультфильм сериалдарына «Дак Тэйлз», «Гарфилд және оның достары», «Джунгли кітабы», «Микки Маус» т.б. жатады.

## Дереккөздер
МУЛЬТФИЛЬМ КЕЙІПКЕРЛЕРІ. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия».     ISBN 9965-26-452-Х

Санат:Мултьфильмдер және мультсериалдар
Жоңғар жершошағы

**Жоңғар жершошағы** (***Cynomorium coccineum'' var. ''songaricum***) — жершошақтар тұқымдасына жататын бір жылдық паразитті, шөптесін өсімдік. Көбінесе саңырауқұлақтың жеміс беретін денесіне ұқсас, түрі әдеттен тыс ерекше, гүлдесін өсімдікке ұқсамайды. Ол хлорофил түзбейді. Түрлі шөлде өсетін тамырлы, қоректік ақ тікен, сораң, жыңғылдардың есебінен тіршілік етеді.

## Таралуы
Шөлді аймақтарда Мойынқұмнан Зайсанға дейін, солтүстік Тянь-Шань, Қаратау (Жамбыл, Алматы, Шығыс Қазақстан және Қарағанды облысының оңтүстігі) тауларының тау етегінде кездеседі. Сортаңдалған топырақтарда, қиыршық тасты топырақта жалғыздан немесе топталған өркендермен өседі.

## Ботаникалық сипаттамасы
Сабақтың жер асты бөлігі жуанданған түйнек тәрізді, жер үсті бөлігінің биіктігі 10-80 см. Ол да барынша үлкен, етті, күңгірт қызыл немесе қошқыл сиякөк түске боялған. Көп санды қабыршықтар сабаққа кезектесе орналасқан - түрі өзгерген жапырақ. Олар жерден көтеріліп келе жатқан жас өркенді механикалық зақымданудан қорғайды. Сбағы барынша әлсіз, сондықтан қой жайылғанда жиі жапырылып қалады. Сабақтың түйнек тәрізді бөлігіне жиналған заттар қоры өсімдікке тапталан жағдайдың өзінде де гүлдеу және жеміс беру мерзімін толық аяқтауға мүмкіндік береді. Гүл шоғыры үлкен (ұзындығы 25 см-ге дейін, ені 3 см) цилиндр немесе түйреуіш тәрізді. Оның жуан өстік бөлігіне бірнеше жүздеген ұсақ гүлдер топталады, гүлдің құрылысын тек бірнеше есе үлкейтіп барып көруге болады. Гүлдер қызметіне байланысты үш типке бөлінеді - аталық, аналық, қосжынысты. Олардың барлығында жалғыз төрт-алты тілше тәрізді боялған қабыршықтан тұратын жай гүл серігі бар. Аналық гүлдер (олар аталықтан 2-3 есе үлкен) бір ғана аналықтан тұрады. Аталықтар бір аталықтан және 1-2 ашық сары түсті шірнеліктерден тұрады. Қосжыныстылары бір аталықтардан және тіпті болымсыз жетілмеген түйіннен тұрады.

Гүлдеу мерзімінде гүл шоғыры 2 кезеңге бөлінеді - аталық және аналық. Бірінші кезең жылдам - үш-бес күнде өтеді, бұл уақытта аталықтар тез өседі және тозаң қатарының гүлсеріктерінің жалпы тобына алып шығарады. Гүлдер өткір сасық иіс шығарады. Нәтижесінде шыбындар, ұсақ қоңыздар, құмырсқалар т.с.с ұшып келе бастайды. Жәндіктер шірнелеріне тозаңдарды жинайды. Аналық кезең екі аптаға жуық созылады. Өсімдіктің иісі әлі де сақталады, шірнеліктер қалыптасуын жалғастырады. Онымен қоса жәндіктерді қос жынысты гүлден төгілген тозаң өзіне тартады. Біздің елімізде туысы жоқ осы бір ерекше өсімдік осындай күрделі жолмен айқас тозаңданады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Cynomorium Songaricum (Suo Yang)

Санат:Жершошақтар
Африкалықтар

**[[Африка]]** — піл, арыстан, керік, зебра, тағы басқа көптеген жабайы аңдар мекендейтін үлкен құрлық. Ол жерде, негізінен, зәңгілер, яғни қара нәсілді адамдар тұрады. Африка — ежелгі адамдардың мекені болған құрлық. Алғашқы адамдар алдымен осы аумаққа қоныстанған. Мұнда түрлі тайпалық одақтар тіршілік етеді, олардың ертеден келе жатқан өзіндік салт-дәстүрі мен әдет-ғұрпы бар. Африкада адамды құл етіп ұстап, оны сату, сатып алу дәстүрі болды. Мұны тарихта «құл иеленушілік» кезеңі деп атаймыз. Бұл үрдіс бірнеше ғасырға ұласты. Құлдар қабілетіне қарай әскер, қызметші, қолөнерші, тәрбиешілердің міндетін атқарды. Оларды, тіпті, құрбандыққа да шалды. Африка тұрғындары сауатты болған, жазу-сызу өнерін меңгерген. Оған Ежелгі Египет мұралары дәлел бола алады. Бұл құрлықта ауылшаруашылығы мен металл өндіру ісі де жақсы дамыды. Ежелгі Египет сияқты мемлекеттер де Африкада қалыптасты. Финикиялықтар, гректер мен римдіктер сауда жа сауды меңгерген соң, солтүстікке қарай көшті. Арабтар дүниежүзіне ислам дінін таратты. Осы кезде бұл өлкедегі байырғы тұрғындардың түрлі тайпалары әртүрлі мәдениеттің ықпалында болды. Кейін Еуропалықтар құрлықтағы жерлерді жеке-жеке бөліп алып, өздерінің колониясына айналдырды.

## Дереккөздер
ӘЛЕМ ХАЛЫҚТАРЫ. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия».       ISBN 9965-26-448-1

Санат:Халықтар
Полинезиялықтар

**[[Полинезия]]** – бірнеше аймақтан, аралдардан құралған географиялық аудан.«Полинезиялықтар» деп, әдетте Австралия, Жаңа Зеландия, Жаңа Гвинея елдері мен Малай архипелагы аралдарының тұрғындарын атайды. Сондай-ақ, Тынық мұхиттың маңында шашырай орналасқан аралдардың да жалпылама атауы осындай. Полинезияның жергілікті тұрғындары бірнеше жылдар бұрын Африкадан келген. Кейін еуропалықтар бұл жерге өз колонияларын орнатты. Алғашқы қоныстанушылар Папуа және Папуа Жаңа Гвинеядан Соломон аралдарына келіп, Вануату, Жаңа Каледония және Фиджи аралдары мен Меланезия архипелагының маңына жағалай орын тепкен. Гвинеяның байырғы тұрғындары «папуастар» деп аталады. Таити аралдары – полинезия, француз және азиялықтардың мәдениеті тоғысқан өлке. Сондай-ақ, тұрғындардың жартысы фиджилер болса, қалғандары үндістер. Олар үйлерінің қабырғасын тоқылған бамбук пен шөптерден тұрғызса, төбесін сабаннан жасалған шатырмен жабады. Панданнан14 тоқылған кілемдер жерге төселеді. Жаңа Зеландияның байырғы тұрғындары «маорилер»деп аталады. Олар полинезиялықтардың қатарына кіреді және Жаңа Зеландия халқының 10 пайызын құрайды.

## Дереккөздер

ӘЛЕМ ХАЛЫҚТАРЫ. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия».       ISBN 9965-26-448-1

  
Санат:Халықтар
Театр фестивальдары

**Театр фестивальдары** – фестивальдардың ішіндегі ең көнесі. Оны драмалық шығармалар мен театр өнерінің мерекесі деуге болады. Классикалық грек театры деген кезде, Диониске арналған діни фестивальдар еске түседі. Ортағасырдағы мифтік шығармаларға негізделген көріністер христиан діни мерекелерінде қойылатын. Соңғы жылдары театр фестивальдары Уильям Шекспир немесе Бернард Шоу сияқты даңқты драматургтердің еңбектерін кеңі нен насихаттау мақсатында өтетін болды. Фриндж театр қозғалысы сияқты фестивальдарда жас драматургтер мен өнер жолын енді бастаған актерлердің еңбегін ынталандыру көзделеді. АҚШ штаты Солтүстік Каролинадағы Триангл театр фестивалін (ТТФ) ұйымдастырушы коммерциялық емес ұйымдар халыққа театр өнерін түсіндіру мен оның қасиетін, құдіретін ұғындыруды мақсат етеді. Сол үшін жыл сайын Триангл театр фестивалін ауқымды етіп өткізеді. Уильямстаун театр фестивалі жазда өтеді. Онда өнер биігінен көрініп жүрген әйгілі актерлер жиналып, көрермендермен тәжірибе бөліседі.

## Дереккөздер
ФЕСТИВАЛЬДАР. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия».          ISBN 9965-26-455-4

Санат:Театр өнері
Музыкалық фестиваль

**Музыкалық фестиваль** — музыка мен оның түрлі салаларына арналады. Олардың ішіндегі ең танымалы – рок музыка фестивалі. Музыкалық фестивальдардың көбі ашық аспан астында, далада өтеді. Әдетте, ән мен жыр фестивалі мен тағам фестивалі бірге өтеді. Қоғамдық белсенді топтар да осы шараларға атсалысады.Музыкалық фестивальдар жыл сайын бір уақытта немесе алдын-ала белгіленген мерзімде өткізіледі. Гластонбери фестивалі – әлемдегі ең танымал музыкалық мереке. Кейбір музыкалық фестивальдар музыканың бір бағытына ғана арналады. Корриб өзені жағалауын дағы Ирландияның Голуэй қаласында өтетін Голуэй көне музыкалар фестивалі орта ғасыр, қайта өрлеу кезеңі және барокка дәуіріндегі шығармаларды еске түсіреді. Ондағы негізгі мақсат – шараға қатысушылардың көңілін көтеріп, ерте замандағы мұраларды халыққа насихаттау. Үндістан штаттарында жыл бойы классикалық музыка фестивальдары толассыз өтіп жатады.

## Дереккөздер
ФЕСТИВАЛЬДАР. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия».          ISBN 9965-26-455-4

Санат:Музыка
Би фестивальдары

**Би фестивальдары** – мың бұралып билегенді ұнататындардың мерекесі. Би фестивальдарының көбі би өнерінің қыр-сырын ашуды мақсат етеді. Би фестивальдары адамдарға жағымды әсер сыйлап, өмірге деген құлшынысын арттырады,адам денесінің әдемілігін, мүмкіндігін терең түсінуіне жағдай жасайды. Бұлардың біразы ашық аспан астында, далада өтеді. Франциядағы «Екі жасар арыстан биі» фестивалінде, Шри Ланкадағы жыл сайынғы би фестивальдарында бишілер көшелерді аралап, би парадын ұйымдастырады. Азия, Тынық мұхит елдерінің біріккен фестивалі, Ванкувер халықаралық би фестивалі, Жаңа Зеландия танго фестивалі, Рилдэнс, Грек провансалдарының фольклорлық би фестивалі, Окленд би фестивалі, Аотеароа хип-хоп саммиті, Латын Америка жыл сайынғы сальса билерінің сайысы сияқты көптеген танымал би фестивальдары бар. Классикалық үнді билері салт-дәстүрге негізделгендіктен, ғибадатханалар мен тығыз байланысты. Үндістандағы би фестивальдары рухани жаңғыру мақсатында, ата-баба дәстүрін ұмытпау үшін өткізіледі. Қазіргі заманда бұл фестивальдар үнді мәдениетінің ажырамас бөлігі саналады.

## Дереккөздер
ФЕСТИВАЛЬДАР. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия».          ISBN 9965-26-455-4
Үнді фестивальдары

Индуизм дінінде кез келген жағдай, елеулі оқиғаның бәрі мереке ретінде тойланады. Құдайлардың тууы, асуралардың өлімі, құдайлардың жеңісі, жаңа жыл, жаңа ай, ай толған күн, егін жинау, туған күндер, үйлену тойы, адамның өмірден өткен сәті, т.б. сияқты өмірдің әр сәтін үнділер ойын-тойға айналдырады. Фестивальдардың басым көбінде дәстүрге сай жуыну, пуджалар мен киртандар орындалады. Холи, Дивали, Дуссехра, Лохри, Карва Чот, Дхантерас, Ракша-бандхан (Ракшья-бандхан), Бхаубидж, Пон гал, Лакшми-пуджа, Ват Пурнима, Кришнаджанмаш тами, Наг Панчами, Махашиваратри, Наваратри, Чахтх, Раманавами, Хануман Джаянти, Махавир Джаянти, Гуру Пурнима, Теедж, Онам, Ганеш Чатурти, Ратха-ятра, Дурга-пуджа, Говардан-пуджа, т.б. сияқты мейрамдар үнді фестивальдарының бір бөлігі ғана. Бірқатар фестивальдар белгілі бір аймақтарда ғана тойланады немесе әр аймақ өзінің табынатын құдайына байланысты өзіне маңызды мерекені ерекше атап өтеді. Бұлардың ішінде үнді халқы Дивали мейрамын асыға күтеді. Ол Наваратри мен Дуссехраның алдын да, Бхаубидж мерекесінен кейін өтеді.

## Дереккөздер
ФЕСТИВАЛЬДАР. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия».          ISBN 9965-26-455-4
Сикх фестивальдары

Сикхтердің өздері ғана атап өтетін фестивальдары мен жәрмеңкелері бар. Олар қай жерді мекен етсе де мерекелерін ұмыт қалдырмайды. Мереке кезінде сикх жанұялары гурудвараға жиналады. Сикхілердің қасиетті кітабы – Гуру Грантхты оқиды. Кәсіби сикх әншілердің орындауында немесе хормен әнұран орындалады. Бас қосуға жиналғандардың бәріне тәтті пудинг таратылады. Негізгі гурудвараға жиналып, лангар жеу – міндетті рәсім болып саналады. Сикх фестивальдарына мыналар кіреді: Гуру пурабс , Байсакхи, Хола Мохалла, Магхи, Лохри, Пракаш Утсав, Сангранд және Банди ХорДивани. Бұлардан бөлек, сикхілер осы кезге дейін Ракша Бандан, Карва Шауз, Вижайдашами, т.б. үнді мерекелерін де атап өтеді. Сикх фестивальдары кезінде, әсіресе Гуру пурабстагу рудвара лар шырақтар мен безендіріледі, арнайы әзірленген тағам – лангар таратылып, діни рәсімдер орындалады.

## Дереккөздер
ФЕСТИВАЛЬДАР. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия».          ISBN 9965-26-455-4
Топырақ балдырлары

Балдырлар – органикалық заттардың, қарашіріктің пайда болуына, топырақ түзілуінің алғашқы үрдістеріне қатысатын хлорофиллді микроағзалар. Топырақ балдырлары деп, топырақта тіршілік ететін балдырлардың экологиялық топтарын айтады. Оларды: 1) жер бетінде тіршілік ететіндер, 2) жер бетіндегі суларда (үнемі ылғалды топырақтарда) мекендейтіндер, 3) тек қана топырақта мекендейтіндер (топырақтың ең төменгі қабатында) деп бөледі.
Топырақ балдырларына жалпы сипаттама, таралуы, топырақтағы ролі. Негізінен алғанда топырақ балдырлары – микроскоптық организмдер. Оларды тек қана шоғырланған түрде ғана көзбен көреді. Балдырлар теңіз, көл, өзенде және тоқтау суларда, топырақтарда тіршілік етеді. Олардың бір жасушалы, шоғырлы, көп жасушалы түрлері болады. 
Көпжасушалы өкілдерінің денесін таллам деп атайды. Денесінде ұлпалары болмайтын және мүшелерге бөлінбейтін өсімдік бөлігін талломм деп атайды. Талломм грекше «таллос» - өркен, жас бұтақ, қатпаршақ. Балдырдың жасуша қабықшасы көбінесе жақсы жетілген. Жасушы көбіне бір ядролы.
Балдырлар – теңіз, мұхиттар жағалауындағы тіршіліктің көзі, жан-жануарлардың мекені. Теңіздің, мұхиттың түбінде тіршілік ететіндер саны жүздеген есе артық.
Сондықтан олар судағы тіршіліктің маңызды бір бөлігі болып саналады. Балдырлар жарық мол түсетін суларда тереңде, жарық аз түсетін лас сулардың бет жағына таралған. Теңіз суы мөлдір болғандықтан, 30 м тереңдікке дейін балдырлар көп тарайды, 100-200 м тереңдікте тек көлеңке сүйгіш, ал кейбір жеке қызыл балдырлар басқа өсімдіктер өсе алмайтын 500 м тереңдікте кездеседі.
Г.Харди-В.Вайнберг заңы

1908 ж. ағылшын математигі Г.Харди және неміс дәрігері В.Вайнберг панмикстік популяциялардағы генетикалық үдерістерді сипаттаған. Оны Харди-Вайнберг заңы деп атайды.
Харди-Вайнберг заңы төмендегі шарттар орындалған жағдайларда байқалады:
* даралардың бір-бірімен еркін будандасуы қажет (панмиксия);
* популяцияда сұрыптау болмауы, яғни сұрыптаудың салдарынан гендер жойылып кетпеуі қажет;
* миграция салдарынан жаңа гендер келіп енбеуі қажет;
* гомозиготалы және гетерозиготалы даралар бірдей мөлшерде көбеюі қажет;
* популяция көлемі шексіз ірі, яғни даралар саны өте көп, болуы қажет.
Харди-Вайнберг заңының 3 қағидасы белгілі:
# Нақтылы популяциядағы бір геннің жиілігінің жиынтығы тұрақты болады. Егер популяциядағы доминантты аллельдің (А) жиілігінің жиынтығын р деп, ал рецессивті аллельдің «а» жиілігін - q деп белгілесек, онда p+q=l, яғни 100% тең.
Егер популяцияда 100 000 дара болатын болса, бір локустың аллельдік гендерінің саны 200 000-ға тең. Бірақ, доминантты және рецессивті аллельдердің саны міңдетті түрде тепе-тең болмауы мүмкін.
Доминантты аллель 60%, рецессивті аллель 40% немесе 90% және 10% т.е. болуы мүмкін, бірақ екеуінің қосындысы 1-ге (немесе 100%) тең болады (б0%+40%=100% 90%+10%=100% т.с.с).
# Нақтылы популяцияда бір аллельдің генотиптер жиілігінің жиынтығы тұрақты және Ньютон биномының жойылу заңына сәйкес болады. P2+2pq+q2=l (100%). Р2-АА генотипінің жиынтығы. 2рд-гетерозиготалы генотиптер (Аа) жиынтығы; д2-рецессивті гомозиготалы (аа) генотиптер жиынтығы; 1 (100%).
# Тепе-тең популяцияларда гендердің және генотиптердің жиілігі ұрпақтар жалғасында динамикалық тепе-тең күйінде болады.
Егер, Fl-де доминантты аллель р=0.6 (60%) рецессивті аллель=0.4 (40%) деп алатын болсақ, олардың генотиптерінің жиілігі (р2)=0,36 (36%). (2pq)=0.48 (48%); =0.16 (16%) тең болады. Келесі ұрпақта Ғ2 доминантты «А» гені бойынша гомозиготалыларда 36%, ал гетерозиготалыларда 24% осындай гаметалар түзіледі. р=0.3+0.24=0.6 (60%). Рецессивті аллельдерден тұратын гаметалардың 24 пайызы гетерозиготалы даралардан, ал 16% рецессивті гомозиготалылардан түзіледі q=0.24+0.16=0.4 (40%) яғни, екінші ұрпақта да бірінші ұрпаққа тән генотиптер ара қатынасы сақталады. Бұл құбылыс F1 — F10 т.е. сақталынып отырады.
Қалыптасқан гендер мен генотиптер ара қатынасының өзгеруі мүмкін бе? Мүмкін, егер де популяция тепе-теңдігі бұзылса. Популяция тепе-теңдігі әр түрлі себептермен бұзылуы мүмкін. Мысалы, орта жағдайының өзгеруі салдарынан, сұрыптау нәтижесінде, гендер саны азайса немесе жаңа мутациялар пайда болса.
Эдвардс синдромы

Бұл ауруды 1960 жылы Дж. Эдвардс айқындап тапқан, оның жиілігі 1/4500 ден  1/650 ге дейін болады. Бұл аурумен ерлерге қарағанда әйелдер көбірек ауырады. Бұл – ұлбалалардың эмбрионалдық даму кезінде не өмірінің алғашқы апталарында көптеп өліп қалатындығын көрсетеді. **Бұл аурудың негізгі сипаттамаларына мыналар жатады**: нәрестелердің салмағы өте жеңіл (2340 гр), бойлары кішкентай болуы, иектері тегіс, жақтары нашар дамыған, бас сүйегі кішкентай, құлақтары кішкентай және бас сүйегіне төменде орналасқан, тұмсықтары шығыңқы құстұмсық болып келуі. Птоз, экзофтальм, эпикант дамыған, көздерінің мөлдір қабығының бұлдырлануы, көру нерв дискісінің семуі сияқты көру мүшелерінің мүкістігі айқын байқалып тұрады. Қол саусақтары өте ұзын немесе қысқа болып, 2-5 саусақтары ерекше орналасқан болады. Табандарының пішіні өзгереді. Жүрек-тамыр  жүйесінің, бүйректерінің мүкістігі байқалады. Ересек жасқа жеткен балалардың ақыл-естерінің кем болатындығы байқалған. Эдвардс синдромын нәресте туған кезде бала жолдасының (плоцента) кішкентей болуы және жалғыз кіндік артериясының болуы арқылы күні бұрын анықтауға болады.
Клайнфельтер синдромы

Клайнфельтер синдромы ер адамдарда кездеседі және ол қосымша X жыныс хромосомасының болуымен сипатталады. Оның орташа жиілігі 1:500-ге тең.
Бұл синдромның негізгі сипатына мыналарды жатқызуға болады: бойлары өте ұзын, иықтары тар, бөкселері кең, бұлшықеттері нашар дамыған, астеник немесе әтек (пішілген адам) типтес болып келеді. Беттерінде және қолтықтарында мардымсыз, өте сирек түктері болады, ал қасағаның түктері әйелдерге ұқсас болады; олардың шәует жолдары семіп (атрофия) қалған, сперматогенез бұзылып бедеу болып келеді. Ақыл-естері кемістеу, өте сенгіш, көңіл-күйі тез өзгергіш, қызбалау болады.
Клайнфельтер синдромымен ауырған адамдардың дерматоглификациясы оөзгерген — қол саусақтарының өрнегінде доғалар жиі кездесіп, қырлар - саны азаяды.
Шерешевский – Тернер синдромы

**Шерешевский-Тернер синдромы (СТС)** - бұл физикалық дамудың сипаттамалық ауытқуларымен, бойының төмен болуымен және жыныстық инфантилизммен жүретін геномдық ауру . Х хромосомасындағы моносомия (XO).

Бұл синдромды 1925 жылы П.Л. Шерешевский және 1938 жылы Г.Тернер тауып сипаттап жазған. Оның орташа жиілігі 1: 2000-3000-ға тең және тек әйелдерде кездесіп, әсіресе аласа бойлы қыздар арасында жиі байқалады. Шерешевский-Тернер синдромын жаңа туған қыз нәрестелерде айқын байқауға болады, себебі моносомия X (ХО) кейбір мүшелер мен ұлпадардың жатырда бұзылатындығынан нәрестелер бірнеше аномалиялармен туылады, яғни салмақтары өте жеңіл, бойлары қысқа, табандарында және қолдарында лимфоидтық ісіктер, тырнақтарының гипоплазиясы (толық жетілмеуі) байқалады.
Хан академиясы

**Хан академиясы** - онлайн білім беру платформасы және коммерциялық емес ұйым.

Хан академиясының негізін қалаушы - Салман Амин Хан, тегі үнді американдық ағартушы, кәсіпкер және осы ұйымның құрылтайшысы.

## Тарихы
Хан академиясының негізі 2006 жылы қаланды. 
## Оқу

## Сыртқы сілтемелер
Хан академиясының сайты
* Ресми сайты
* 
* .
* 
* .
* .
* .
* .
* . (Khan Academy #3)
* .
* .
* .
* .

## Тағы қараңыз
Салман Хан
## Дереккөздер

Санат:Білім
Араб легионы

thumb
**Араб Легионы** ( аль-Джайш аль-Араби) — Трансиорданияның (1950 жылдан Иордания) әскери бөлімдерінің аты  1920-1956 жылдары.

1920 жылы қазан айында  Ұлы Британия отаршы өкіметтің қаржыландыруымен Фредерик Пиктің басшылығымен 150 адамнан әскери топты құрып, атын Араб Легионы (аль-Джайш аль-Араби) деп қойды. Легионға көбісі - Осман империясына қызмет еткен арабтар кірді.  Араб Легионы 1921-56 жылдары арасында 150 адамнан 23 мың адамға дейін өсті. 

Оның іс жүзіндегі бас қолбасшылары ағылшын офицерлері Фредерик Пик (1920-39) пен Дж.Б.Глабб (1939-56) болды. Ағылшындар Араб Легионын араб елдеріндегі ұлт-азаттық қозғалысты тұншықтыруға  пайдаланды. Араб Легионының бөлімдері 1941 ж. Ирактағы ағылшын отаршылдарына  қарсы көтерілісті басуға, Сирияны жаулап алуға (1941), араб-израиль соғысына (1948-49) қатынасты. 1956 ж. 2 наурызда Глаббты Иорданиядан қуғаннан кейін  (азаттық күресі дәурлеген кезден),  Араб Легионы Иорданияның Араб армиясы деп аталды (1956 ж. шілдеде).

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* About The Arab Legion  
* The Arab Legion and the Defense of Jerusalem  
* Encyclopedia Britannica
* 1956 — King of Jordan sacks British general (BBC article and video)

Санат:Иордания
Шығыс Қазақстан облыстық өнер мұражайы

Шығыс Қазақстан өнер мұражайы 1 шілде 1990 жылы ашылған. Мұражай ХIХ ғасырдың соңындағы сәулет ескерткіші болып табылатын ғимаратта орналасқан. 18.02.1991 жылғы ҚазСРО мәдениет жөніндегі Мемлекеттік Комитеттің шешімімен облыстық этнографиялық мұражайдан берілген 90-нан астам кескіндеме және графикалық жұмыстар өнер мұражайының ашылуына негіздеме болды. Кейін, 1991 жылы КСРО Суретшілер одағының мүшесі, шығысқазақстандық суретші Агейкин Леонид Евтихиевичтің жанұясы 1000 кескіндеме және графикалық жұмыстарын мұражайға сыйға тартты.   

## Сипаттамасы

Мұражай қызметінің бағыттары – Шығыс Қазақстанның мәдени мұрасын пластикалық өнер, әдебиет және музыка бағыттары бойынша зерттеу және көпшілікке тарату. 

**Қызмет түрлері:**

-  Жинақтау

-  Сақтау

-  Көрме

-  Ғылыми зерттеу

-  Ғылыми-әдістемелік

-  Ғылыми-ағарту

-  Экспедициялық

Мұражай жиынтығы 8358 сақтау бірлігін құрайды, оның ішінде,  негізгі қорда - 5238 жәдігер; ғылыми –қосымша  қорда – 3120 сақтау бірлігі. Негізгі қордағы пластикалық өнер - 2788 жәдігер, әдебиет -1213 жәдігер, музыка – 510 жәдігер құрайды. Мұражайда балалар шығармашылық қоры құрылған, онда 499 кесіндеме және графикалық жұмыстар сақталуда.
Мұражай қоры жаңа жәдігерлермен белсенді түрде толықтырылуда, мәселен, 2011ж. ҚР Суретшілер одағының мүшесі Татиев Талғат Әбікенұлының «Көктем. Қалыңдық», ҚазСРО-ның еңбек сіңірген өнер қайраткері,  КСРО Суретшілер одағының мүшесі, Ш. Уәлиханов атындағы ҚР мемлекеттік сыйлығының лауреаты Әжиев Үке Әжиұлының «Байқоңыр даласында»  көркем  туындылары, ҚР Суретшілер одағының мүшесі және «Мәдениет қайраткері», профессор Тұрдығұлов Жолаушы Әбілғазыұлынан қазақтың ұлттық музыкалық аспаптары: домбыра, дауылпаз, дабыл, сыбызғы, жетіген, қылқобыз, сазген сатып алынды.

Жүйелі түрде ШҚ Өнер Мұражайынан тыс жерде мұражай қорынан жылжымалы көрмелер өткізіледі. Мәселен, облыстық А.С. Пушкин атындағы кітапханада ШҚ Өнер Мұражайының «Графика» қорынан Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 20 жылдығына арналған «Менің Қазақстаным» көрмесі өтуде.  Көрмеге Ғ.Г. Мерқасымовтың, Л.Е. Агейкиннің, В.Т. Титовтың, Э.В. Чубуктың, Ә.Т. Шоқановтың жұмыстары қойылған.

## Дереккөздер


1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА 

Санат:Қазақстан мұражайлары
Елгезек Әзбергенов

**Әзбергенов Елгезек** (Ақберен Елгезек) (1980), жазушы, ақын.

## Еңбекжолы
1980 жылы, Алматы қаласында дүниеге келген. Семей облысы Шұбартау ауданы, Мәдениет ауылының Е.Рахмадиев атындағы орта мектепті бітірген. Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетіндегі тарих факультетінің түлегі. Қазақтан Жазушылар Одағының мүшесі. Қазақстан «Серпер» жастар сыйлығының және Төлеген Айбергенов атындағы сыйлықтың, Мемлекеттік «Дарын» жастар сыйлығының иегері.
«Көк бөрінің рухы», "Көлеңкелер күбірі" атты өлеңдер жинағының авторы.

## Еңбектері
**Әзбергенов Ақберен шығармалары:**

Алтын қалам [Мәтін]. - Алматы : Өнер, 2010. - 240 б.

Елгезек, Ақберен. Көлеңкелер күбірі [Мәтін] / А. Елгезек. - Астана : Фолиант, 2009. - 152 б.
 
**Әзбергенов Ақберен туралы:**

Ғұмырнама [Мәтін] // Мөлдір сана. - 2010. - 4-18 шілде.- Б.15.

Ұмыт қалған ұлттық мүдде [Текст] // Жалын . - 2009. - № 1. - С. 2-17 б.

Шайхыұлы, Ермахан. Ағынан жарылсақ... [Мәтін] : сұхбаттар жинағы / Е. Шайхыұлы. - Алматы : Қазығұрт, 2012. - 320 б

## Дереккөздер

1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА

Санат:1980 жылы туғандар
Юрий Васильевич Антропов

**Юрий Васильевич Антропов** (1937-2003 ), жазушы, КСРО Жазушылар одағының мүшесі.

## Еңбекжолы

Юрий Васильевич Антропов 1937 жылы 18 желтоқсанда Шығыс Қазақстан облысы Лениногор (қазіргі Риддер) қаласында дүниеге келген. 
1955 жылы орта мектепті аяқтаған соң, Мәскеу мемлекеттік университетінің геология факультетіне түседі. Геолог мамандығын алған соң біршама жерлерге саяхат жасайды. Дегенмен, ол геологиялық қызметін күрт тоқтатып, әдебиетке бет бұрады. Ол жас жазушылардың 5-Жалпыкеңестік отырысына қатысып, шығармашылық кеңеске ұсынылады.
 
Автобиографияға негізделген алғашқы повесі – «Должность с эмоциями» (1968 ж.). Аталған шығарма – дипломмен, Н.Островский атындағы әдеби сайыс лауреаты медалымен марапатталды. Кейін: " Присядем на дорогу", " Живые корни", "Неделя ущербной луны" повестері бірінен соң бірі жарық көреді. Аса көрнекті шығармаларының бірі, 1975 жылы жарық көрген - "Перед снегом" повесі. Мұнда өмірден өз орнын іздеген адам жайында сөз болады. 1977 жылы жазушы Мәскеуге қоныс аударып, алғашқы романы – «Перевалды» дүниеге әкеледі. Шығармада Қазақстанның құрғақ далаларынан су өндіретін геологтардың қажырлы еңбегі суреттелген. 

## Дереккөздер


1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА 

Санат: Мәдениет

Санат:1937 жылы туғандар
Санат:2003 жылы қайтыс болғандар
Павел Петрович Бажов

**Бажов Павел Петрович**, жазушы (1879-1950).

## Еңбекжолы
Павел Петрович Бажов 15(27) қаңтар 1879 жылы  жұмысшы отбасында дүниеге келді. Балалық шағы  Сысерт қаласында өтті. Алдыңғы қатарлы оқушы ретінде зауыт мектебінде,  10-14 жасында Екатеринбург қаласындағы діни училищеде білім алды, содан соң 1899 жылы Пермь  діни семинариясын бітірді.  Екатеринбургтегі діни училищеде орыс тілі пәнінің мұғалімі қызметін атқарды. Жазғы демалыс кезінде Оралға саяхат жасады.  Үнемі фольклордың жақсы нұсқаларын жинаумен шұғылданды.  Өзінің оқушысы Валентина Александровнаға үйленді. Отбасында төрт баласы болды. 1918 жылдың майдың басында  Семей губерниясына, ал 1918 жылы маусымда Өскемен губерниясына келді.  10 маусым 1918 жылы казактардың ұйымдастырған «Щит и престол» атты жасырын ұйымында  жұмыс атқарды. Осы қызметі үшін Өскемендегі төңкерістен кейін қызметін тоқтатты. 
Павел Петрович Бажов Өскемен уезінде тұрған кезінде халықтық білім бөлімінің меңгерушісі, «Советская власть» газетінің редакторы болған. Оның бастамасымен және өзінің тікелей қатысуымен Халықтық Үйінде  (қазір Жамбыл атындағы облдрамтеатр) уездегі тұңғыш қазақ ұлттық тобы құрылды, селолық кітапханалар мен оқу үйлері ашылды, халық сауатсыздығын жою жөнінде жұмыс жүргізілді.

1921 жылы қатты науқастанып ауыруына байланысыты, Камышлев атқару комитетінің шақыруымен Оралға аттанады. Осы жерде журналистік және әдебиетке байланысты қызметін жалғастырады. Орал тарихы туралы кітаптар шығарып, фольклор нұсқаларын жинай бастайды. 1923-1931 жылдары  облыстық газетте тілші қызметін атқарады. 1924 жылы алғашқы  очерктер жинағы «Уральские были» атты кітабы жарыққа көрді. 1936 жылы «Девка Азовка» атты алғашқы ертегісі, 1939 жылы «Малахитовая шкатулка» атты алғашқы Орал ертегісі жарыққа шықты. 1940 жылдан бастап Свердловскіде жазушылар Одағын басқарды.  КСРО Жоғарғы Советінің 2-3 шақырылымының депутаты.   3 желтоқсан 1950 жылы Москва қаласында қайтыс болды. Свердловск қаласында жерленді.

### Бажов Павел Петрович туралы :
Сағымбеков , Р. Алғашқы адымдар [Мәтін] : [Алтай өңірінде Совет өкіметін орнатушылар туралы] / Р. Сағымбеков // Қазақ әдебиеті. - 1983. - 22 шілде.

Қаңтарбаев, Ә Қаламгерлер мүсіні ашылды [Мәтін] / Қаңтарбаев Ә // Дидар. - 2005. - 25 маусым. - Б. 2.

## Дереккөздер

1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА

Санат:Мәдениет

Санат:1879 жылы туғандар
Санат:1950 жылы қайтыс болғандар
Жарқайың (Есіл ауданы)

**Жарқайың** — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы, Алматы ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Явленка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 43 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 259 адам (132 ер адам және 127 әйел адам) болса, 2009 жылы 169 адамды (88 ер адам және 81 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) елді мекендері
Әбусағит Мұсылманқұлұлы Жиреншин

**Жиреншин Әбусағит (Әбіш) Мұсылманқұлұлы**, журналист, аудармашы, жазушы, абайтанушы -ғалым   (1913).

## Еңбекжолы

Әбіш бала кезінде молдадан арабша дәріс алады. Кейіннен баланың зеректігін байқаған ағасы Құлсүлеймен Семей қаласындағы орыс мектебіне береді. 1924 жылы 11 жастағы Әбіш орыс мектебіне түсіп,оны үздік бітіріп шығады. 1928 жылы Семей ауылшаруашылығы техникумына оқуға түседі.
Қазақстанда басталып келе жатқан 1931-1932 жылғы аштық зобалаңның зардабын байқаған Әбіш өзінің әке-шеше, бауыр-қарындастарын алып Орта Азияға өтеді. Ауыр жол азабын көріп, 1933 жылдың басында Ташкентке жетеді. 1933 жылы Орта Азия геодезия тресінің орынбасары болады. Сол жылы Орта Азия университетіне түсіп, оны 1935 жылы бітіреді.
1936-1938 жылы Ташкентте ғылыми-педагогикалық жұмыста істейді.

1938-1942 жылы Қазақстан Халық комиссарлар советі Ә.Жиреншинді өз елі Қазақстанға қызметке шақырады. Бұл жылдары Республика ғылыми зерттеу коғамының Ғылыми жұмысы жөніндегі орынбасары қызметін атқарады.

1942 жылы өмірлік жары Сайда Әрхамқызымен танысып, шаңырақ құрады. 1942-1951 жылы Қазақстан Орталық музейінде директор, сонымен қатар Қазақ ССР Ғылым академиясының өлкетану комиссиясының меңгерушісі, Қазақ Мемлекеттік Университетінің доценті қызметтерін атқарды.

1951-1954 жылдар арасында  қазақ интеллигенциясы, көрнекті ғалым жазушыларының бір тобы қудалауға ұшырайды. Тарих ғылымынын докторы және профессоры Е.Бекмаханов Кенесары Қасымовтың көтерілісін тарихқа енгізгені үшін айыпталады. Осы кезде оны жақтаған жалғыз ғалым осы Ә. Жиреншин еді. Сол үшін ол Жамбыл қаласына  қуғындалады. Онда жүргенде техникумде сабақ береді.

1954 жылы ғана рұқсат болып Алматыға оралады. Осы жылы Алматыдағы Көпшілік кітапханаға директор болып тағайындалады.
1959-1961 жылы Қазақстан баспа бірлестігнің бас басқармасының  I-орынбасары,1961- 1962 ж. кітап сауда бірлестігінің бастығы, 1962 жылдан бастап өмірінің соңына дейін педагогикалық жұмыспен Қазақтың Мемлекеттік Қыздар педагогикалық институтында сабақ береді.

## Дереккөздер


1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА 

Санат: Мәдениет

Санат:1913 жылы туғандар
Шерехан Мұхамеджанұлы Оразбеков

**Мұхамеджанұлы Шерехан** (1947-1999 жыл)
## Өмірбаян
Шерехан Оразбеков 1947 жылы Төреарық ауылында туған.Шымкенттегі педогогикалық институттың қазақ тілі әдебиет факултетіне түсіп, бітірген. Содан Ломоносов атындағы орта мектеп жанындағы институтта тәрибеші болып жұмыс істейді.Кейіннен Торғай облысының мектебінде 7-8 жылдай мектеп директоры болып жұмыс істеп келіп, Ордабасы аудандық оқу бөлімінің инспекторы, соңынан Обручевкадағы М.Горький атындағы орта мектебінің директоры соңғы жылдары Мамаевкадағы Е.Ерназаров ортамектебінің директоры болып жұмыс істеді.
## Дереккөздер

Санат:1999 жылы қайтыс болғандар
Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Тұлғалар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Танин

**Танин** - сия жасайтын жаңғақтан алынатын органикалық зат. Ол суыққа қарсы және залалсыздандыратын дәрі ретінде кеңінен қолданылады.

## Емдік қасиеті
Танинді шырышты қабық суықтағанда, ауыз қуысы, жұтқыншақ пен көмей ауырғанда, ауыз уылғанда, жара іріңдегенде, күйіп қалғанда, ішімдікке және ішкі құрылысты жуатын металдан жасалған заттардан уланғанда қолданады.

## Қолданылуы
Танинді шырышты қабық суықтағанда, ауыз қуысы, жұтқыншақ пен көмей, мұрын және тік ішек ауырғанда 1-2% су мен глициринді араластырып, ауырған мүшеңізді шаю керек. 1% ерітіндімен күніне  3-5 рет клизма жасауға болады.

Жара іріңдегенде, күйп қалғанда, денеңізді жарақаттап алғанда 3-5-10 су мен глицирин ерітіндісін және  10-20% мазьді қолдануға болады.
## Зияны
Іш өткенде танинді қолдануға болмайды, өйткені ол асқазанды бұзып, тәбетті төмендетеді және ас қорыту жұмысын баяулатады.

## Құрамы, формасы және сақталуы
Танин ұнтақ түрде болады. Бір пакетте 5 немесе 10  гр. болады. Оны құрғақ жерде аузы мықтап жабылатын банкіде сақтау крек. Сақтау мерзімі - 5 жыл.

## Тағы қараңыз

## Сыртқы сілтемелер

## Дереккөздер

Санат:Медицина
Зүкенұлы Мәуітқазы

**Зүкенұлы Мәуітқазы** – журналист, айтыскер ақын.(1938)

Мәуітқазы Зүкенұлы Омартегі бұрынғы Семей облысы Жарма ауданы «Қызылағаш» ауылдық округіне қарасты Құсмұрын тауының бөктеріндегі «Ақбұлақ» атты бұлақ бойында 1933 жылы 10 тамызда туған. (құжат бойынша 1938 жыл деп көрсетілген.) Анасы - Нұршағи Нұрпейісқызы сауатты, ақынжанды адам болған. 1955 жылы Көкпекті ауданындағы Биғаш ауылының «Маяковский» атындағы орта мектепті өте жақсы бітіріп, Алматыдағы №1байланыс училищесіне оқуға түсіп, 1958 жылы радиотехник мамандығын алып шығады. Мамандығыбойынша біраз жыл жұмыс істеген соң, 1960 жылы мұғалімдік қызметке ауысады. 1965 жылы Алматы қаласындағы ҚазПИ- дің қазақ тілі мен әдебиеті факультетін сырттай оқып бітіреді. 1958 жылдардан бастап аудандық, облыстық газеттерге әртүрлі тақырыптағы ауыл өмірінен сыр шертетін мақалалары, әңгіме-очерктері шыға бастайды.
1964 жылы тұңғыш рет аудандық ақындар айтысына қатысып, аягөздік Қабыш Исмаиловпен айтысады. Бірнеше дүркін аудандық, облыстық айтыстардың жүлдегері атанған. Жармалық Сәдуақас Берденов, шарлық Кеңесбек Қалиев, аягөздік Ғаббас Шөкімұлы сияқты ақындармен сөз таластырған. Жарма ауданында драма үйірмесін құрып, 1972 жылы «Халық театры» атағын қорғаған. Жеті-сегіз жылдай осы театрдың қоғамдық негіздегі режиссері қызметін атқарған. 

25 жыл орта мектепте мұғалімдік қызмет атқарып, 1980 жылдан Жарма аудандық «Рауан» газетінің редакторының орынбасары болып істеген. Аудандық, облыстық газеттердің тұрақты штаттан тыс тілшісі болып, аудан, облыс өмірінің тыныс-тіршілігі туралы жазып тұрған. Мәуітқазы Зүкенұлының «Бел- белес» (1998), «Дала қырандары» (2000), «Қасен қажы әулеті» (2002), «Темір жол тарланы» (2004), «Айналайын ауылым» (2005), «Өмір өрнектері» (2006), «Сұрапыл соғыс тарландары» (2010) т.б. жинақтары жарық көрген. Бірнеше дүркін облыстық, республикалық мақтау қағаздарымен марапатталған. Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі.Бүгінгі күні Өскемен қаласында тұрады, әлі де шығармашылықтан қол үзген жоқ.

## Дереккөздер


1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА 

Санат: Мәдениет

Санат:Қазақ ақындары
Санат:1927 жылы туғандар
Гүлнұр Зұлқаршын

**Гүлнұр Зұлқаршын** (1979 жылы 10 қазанда  Қытай Халық Республикасында туған) – қазақстандық ақын. 1998 жылы Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданына келіп қоныстанды. 

А.С. Пушкиннің туғанына 210 жыл толуына, Сәкен Сейфуллиннің туғанына 105 жыл толуына және отбасы жылына арналған «свободной музы произношение» 5 өңірлік поэзия байқауларының жүлдегері (2009), аудандық «Ауылың қалай, ақыным?» атты ақындар айтысының екі дүркін 1- орын алған жүлдегері (2010ж), Ұлы Жеңістің 165 жылдығына арналған облыстық жыр мүшәйрасының 3- орын жүлдегері, П. Васильевтің 100 жылдық мерейтойына арналған жыр мүшәйрасының 2-орын жүлдегері. 
2011 жылы Өскеменнің іргесіндегі «Шығыс» ықшамауданы салынған соң, отбасымен осында көшіп келеді. Бүгінде осы ықшамауданның  әкімшілігінде бас маман болып қызмет істейді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Қазақ ақындары
Санат:1979 жылы туғандар
Мерғали Ибраев

**Мерғали Ибраев **(1942-1997) - журналист, драматург, ақын және прозаик. 1942 жылы 13 маусымда Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданы, Қарауыл ауылында туған. Орта мектепті бітірген соң Семейдің педагогикалық институтына түсіп, армия қатарына барып келген соң аудандық газетте бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары қызметін атқарады.Осы тұста қаламы ұшқыр журналист, ойлы да өрнекті жазатын ақын ретінде таныла бастайды.
 
1970-1978 жылдары " Лениншіл жас" ( Жас алаш) газетінің Семей, Шығыс Қазақстан облыстары бойынша меншікті тілшісі болып істейді.
1969 жылы Қазақстан жастарының " Жас керуен" атты жинағына енген бір топ өлеңдерінен бастап "Темір тұлпар", "Күміс тау", "Өнегелі өркен", "Құтты қоныс", "Судағы сәуле" атты өлең жинақтары жеке-жеке кітап болып басылып шықты.
 
" Мерғали ақын және шын ақын",- деп жазушы Роллан Сейсенбаев айтқандай, Мерғали Ибраевтың шығармалары тақырыбы сан алуан, өлең дастандары терең мазмұнға құрылған, ақындық шеберлікпен өрнектелуімен оқырманын баурап алады.
 
Ақын 40-қа жуық ән мен күйдің авторы.
 
Оның өлеңдеріне жергілікті сазгерлер ән жазып, ақын туындыларын ел жүрегіне ұялата түсуде.
Ағамыздың ұлттық театр өнерінің дамуына лайықты үлес қосқан драматургтік еңбегі ерекше. Күй атасы Құрманғазы өміріне арналып жазылған тұңғыш драманың авторы. Сол сияқты "Қалқаман-Мамыр, "Құрманғазы", "Шәкәрім", "Қайырлы таң, әке!" сияқты драмалық шығармалары Қарағанды, Семей театрларында қойылып, көрермендердің жоғары бағасын алды.
 
Табиғатында сегіз қырлы, бір сырлы Мерғалидың өмір жолындағы басты қызметі - журналистік.
Жаңалықты жылдам сезгіш, қоғам, заман көшінің алдыңғы сапында болу, өз ұлтын сүю, оның болашақ тағдырын, мәдениетін, тілін рухани байлық салт-дәстүрін марапаттау оның журналист"к туындыларының өзегі.
 
Бір ғана мысал Қайта құру деп аталатын кезеңде "Семей таңы", "Ақжол", атты айдар ашты, осы бөлімніңі арнайы ұйымдастырушы да, оның тұрақты авторы да Мерғали болды, нақты архив материалдарына сүйене отырып жазған тарихи мақаласының саны 50-ден асып кетті.
 
Мерғали Ибраев әдебиетке сіңірген еңбегі үшін "Еңбектегі ерлігі үшін" медалімен, Журналистер одағының сыйлығымен бағаланған.

Санат:Педагогтар
Кенжеханұлы Шаншархан

**Кенжеханұлы Шаншархан** (туған жылы белгісіз)
## Өмірбаян
Соғысқа дейін Бірлік елді мекенінде 7 жылдық мектебін бітіріп, еңбек жолын Қызыл ту бастауыш мектебінде бастаған. 1940-1941 ж.ж. осы мектептің меңгерушісі болып, 1941 жылдан бастап Бірлік мектебінде еңбек етіп, 1941 жылы соғысқа аттанады. Соғыста капитан дәрежесіне дейін көтеріліп, 1953 жылы Шымкенттегі мемлекеттік Крупская атындагы мұғалімдік институты, 1959 жылы Шымкент мемлекеттік педагогикалық институтты бітіріп, Мамаевка, Обручевка (қазіргі Қараспан) елді мекендерінде мұғалім мектеп директоры кейіннен кешкі мектеп директоры қызметін атқарып, зейнеткерлікке шыққан. Көптеген орден, медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер
Марат Қабанбаев

**Марат Қабанбаев** (1948 жылы 22 наурызда Зайсан ауданындағы Қараүңгір ауылында туған - 2000 жылы қайтыс болған) — жазушы.

Орта мектепті бітіргеннен кейін құрылыста бір жылдай жұмыс істеп, содан соң аудандық газетке жұмысқа орналасқан.

## Өмірбаяны
С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітіргеннен кейін "Лениншіл жас" газетінде, "Жалын" баспасында, Қазақ КСР баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекеттік комитетте қызмет істеді.

М.Қабанбаевтың бұл шығармалары "Философиялық ойларымен" ерекшеленеді, сонымен қымбат та. Өзгеге ұқсамауға тырысушылық, өмір шындығын өзінше бейнелеуге, соны соқпақ салуға құштарлық Маратқа, оның творчествосына ғана тән қасиет.

Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан журналистері
Әлібек Қаңтарбаев

**Әлібек Қалиұлы Қаңтарбаев** (23 желтоқсан 1947, Шығыс Қазақстан облысы, Катонқарағай ауданы, Топқайың ауылы) -  журналист, ақын.

Уақ тайпасынан шыққан.
Әлібек Қалиұлы Қаңтарбаев 1947 жылдың 23 желтоқсанында Шығыс Қазақстан облысы, Катонқарағай ауданы, Топқайың ауылында дүниеге келген. 1965 жылы Шыңғыстай орта мектебін, 1970 жылы Семей Мемлекеттік педагогикалық институтының филология факультетін бітірген. 1970-1996 жылдар аралығында Катонқарағай ауданы мектептерінде мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі, директор болып қызмет істеген. Катонқарағай ауданының Құрметті азаматы.1997 жылдан бастап Шығыс Қазақстан облыстық «Дидар» газетінде бөлім редакторы қызметін атқарып келеді.
 
Әлібек Қаңтарбаев «Ағажай, Алтайдай жер қайда», «Қыран ғұмыр» атты поэтикалық, «Сол бір кез есімде», «Армандастар» атты прозалық, «Алаш азаматы» атты проза-поэтикалық еңбектердің авторы.

Ә.Қ.Қаңтарбаев – Қазақстан Республикасының Жазушылар және журналистер одағының мүшесі, Катонқарағай ауданының Құрметті азаматы, 2007 ж. Шығыс Қазақстан облыстық Мәдениет басқармасы сыйлығының лауреаты атанған. 2009 жылы мемлекеттік тілді дамытуға қосқан үлесі үшін «Тіл жанашыры - 2009» төс белгісімен марапатталған .

## Дереккөздер


Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан ақындары
Ахмет Жүнісов

**Ахмет Жүнісов** 1926 жылы 20 маусымда бұрынғы Семей облысының Ақсуат ауданындағы Қызылтас аулында дүниеге келген. Бала шағында шекара ауып, жастық шағы ҚХР – да өтті. 1947 жылы Үрімжі қаласындағы педагогикалық институтты бітіргеннен кейін, ол 1961 жылға дейін Шыңжан өлкелік «Шұғылы» журналының бас редакторы қызметін атқарып, алыс жердегі қазақ әдебиетінің өсіп-өркендеуіне үлкен үлес қосып, көшбасшылық жұмыс жасады.
 
Оның алғашқы әңгімелері 50-ші жылдардың бас кезінен бастап жарық көреді. Шыңжан баспасынан шыққан алғашқы әңгімелер жинағына енген шығармалары кезінде қытай, ұйғыр тілдеріне аударылған. Жазушылардың Пекинде өткен съезіне қатысып, зор беделге ие болған соң, Шыңжаң өңірінде Жазушылар одағын құруға тікелей ат салысады. Бірақ Қытайда басталған Мәдени революцияның кесірі белгілі жазушылар мен ақындарға  «ұлтшыл» деген қара күйе жағылып, түрме қаупі төнгеннен кейін, туған жері Қазақстанға кетуден басқа жол қалмайды. Сөйтіп 1961 жылы ата мекеніне қайтып оралғаннан кейін Ақсуат селосындағы орта мектепте ұзақ жылдар бойы әдебиет пәнінен дәріс береді.1995 жылы «Ана тілі» газетінде жұмыс істеді.

## Шығармалары
Зейнеткерлікке шыққаннан кейін, соңғы жылдары Алматы қаласына қоныс аударған еді. Елге оралған соң ұстаздық ете жүріп, ол шығармашылық жұмыспен айналысты. «Жанасыл», «Өмір іздері», «Аласапыран кез», «Жолаушы» жинақтарында қазақтың басынан кешкен ащы оқиғалары баяндалған.  Жазушының ең сәтті шыққан туындысы – «Пәниден бақиға дейін» атты кітабы. Бұл қазақтың ұлттық салт-дәстүрі, ұлттық спорт ойындары жайындағы танымдық  еңбек. Жазушы драматургия саласына да қалам сілтеп, он шақты пьеса жазды. Мыңға жуық публистикалық мақала, екі жүздей әңгіме, он шақты повесть, үш романның авторы.

## Әдебиет
* Қазақстан жазушылары ХХ ғасыр : анықтамалық. - Алматы : Ана тілі, 2004. - 392 б. - Жүнісов Ахмет: б. 140.
* Қазақ әдебиеті  : энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы : Аруна, 2005. - 576 б. - Жүнісов Ахмет: б. 233.
* Қазақстан жазушылары  : анықтамалық / жауапты ред. Б. Шаханұлы. - Алматы : Ан-Арыс, 2009. - 480 б. - Жүнісов Ахмет: б. 176-177.
* Шығыс жұлдыздары  : энциклопедиялық анықтамалық. Т. 1 : Сөз зергерлері. Мәдениет майталмандары. - Астана : Фолиант, 2011. - 304 б. Жүнісов Ахмет: б. 79.
* Шығыс Қазақстан Облысы  : энциклопедия. - Алматы : Қазақ энциклопедиясы, 2014. - 848 б. - Жүнісов Ахмет: б. 361.
* Белгілі жазушы Ахмет Жүнісов 1998 жылы 72 жасқа қараған шағында дүние салды.

Санат:Педагогтар