open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қостанайдағы екі кластық орыс-қазақ мектебі

**Қостанайдағы екі кластық орыс-қазақ мектебі** – қазақ балаларына арналған бастауыш мектеп. Іргесін Ы. Алтынсарин қалаған. Ресей үкіметінің Оқу-ағарту министірлігінің “Бастауыш халық училищелері туралы” Ережесіне сәйкес (1874) Торғай облысы Николаев уезінің орталығы – Николаевскіде ашылды. Мақсаты жергілікті басқару орындары үшін отар халықтар өкілдерінен орыс тілін білетін орта дәрежелі шенеуніктер даярлау болды. Оқу мерзімі 6 жыл, 30 бала жатып оқитын мектеп-интернат болды. Мектепке Торғай, Қостанай уезінен қазақ балалары алынды. Шіркеулік-славян тілі, орыс тілі, көркем жазу, арифметика, география, тарих пәндері оқытылды. Оқу жоспары сол кездегі Ресей өкіметінің отаршылдық саясатына негізделіп, қазақ балаларын орыстандыру бағытында жүргізілді. Онда Жангелдин Әліби Тоғжанұлы, Ә.Алдияров, т.б. қоғам қайраткерлері оқыған.

## Пайдаланған әдебиетттер


Санат:Қостанай
Санат:Мектептер
А. М. Горький атындағы Қостанай облыстық орыс драма және қуыршақ театры

**А. М. Горький атындағы Қостанай облыстық орыс драма және қуыршақ театры** – мәдени-сахналық мекеме.

## Тарихы
1922 жылы ұйымдастырылған. 1936 жылға дейін губерниялық театр, қалалық, қалалық кеңес театры болды. 1936 жылы облыстық драма театрына айналды. Алғашқы жылдары орыс және украин труппасы болды. Театр сахнасынан шетел жазушыларының шығармалары басты орын алды. Сондай-ақ қазақ жазушылары С. Жүнісовтің “Ажар мен ажал” (1967), Н. Оразалиннің “Шырақ жанған түн” (1982), Ғ. Мүсіреповтің “Қозы Көрпеш – Баян сұлу” (1991) және М. Әуезовтің “Абай” (1995) пьесалары сахналанды. Қуыршақ театрының труппасы республикалық және халықаралық деңгейдегі қуыршақ театры фестивальдарында жүлделі орындар алды (Челябинск, 2000, Пермь, 2003).

## Театр  жетістіктері
Театр спектакльдерін әр кездері Астана, Алматы, Қарағанды, Челябинск, Пермь және тағы да басқа қала тұрғындары тамашалады. Театрдың жоғары кәсіби деңгейі көптеген конкурстар мен фестивальдерде жоғары бағаланды. 1995 жылы Жезқазғанда өткен Абайдың 150 жылдығына арналған IV республикалық театр фестивалінде М. Әуезов шығармасының мотиві негізінде қойылған «Абай» спектаклі бірінші орын алды. А. Дударевтің «Сумерки» спектаклі 1999 жылы Қарағандыда өткен VII театр фестивалінде 1 орын алды, П. Шеффердің «Амадей» спектаклі 2002 жылы Павлодарда өткен X театр фестивалінде көрермендер көзайымы сыйлығына ие болды. 2007 жылы Астанада өткен XV театр фестивалінде М. Ладоның  «Очень простая история» спектаклі «Үздік қойылымы және жастар мәселесін сахнада бейнелегені үшін» сыйлығымен марапатталды. Т. Әбдіковтің «Біз үшеу едік» пъесасы бойынша қойылған спектакль 2009 жылы Қарағандыда өткен  XVII  театр фестивалінде «Қазіргі қазақ драматургиясын үздік игергені үшін» сыйлығына ие болды. Театр талай мәрте Ресейдегі "CHELoВЕК ТЕАТРА" халықаралық театр фестивалінің лауреаты атанады. 2016 жылы "Достық көпірі" халықаралық фестиваліне қатысты (Йошкар-Ола, РФ, Марий Эл республикасы). Оның қорытындысы бойынша театр екі аталымда дипломмен марапатталды. 2015 және 2017 жылдары театр ұжымы гастрольдік сапармен Израильде болды. Нәтижесінде "Театральный дивертисмент" фестивалінің лауреаты дипломын иеленді. 

Бүгінде театр қабырғасында Қазақстанның халық әртісі Вячеслав Колпаков, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі Антонина Олейникова, жетекші актрисалар Раиса Полухина, Валентина Битюкова, Любовь Ромадина өз таланты мен шеберлігін танытып  келеді. Театр студиясының жетекшісі Анна Удесиани еңбегінің арқасында актерлік труппа талантты жастармен де толығып келеді. Театрдың бас режиссері Александр Александрович Лиопа – Қостанай сахнасында отыз жылдан астам еңбек етіп келе жатқан Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі болса, бас суретші – Құрманғазы Кәкімжанұлы Қаржанов – театр стенографиясы бойынша Қазақстандағы жетекші мамандардың бірінен саналады. Қазір театр репертуарында А. Пушкин, И. Тургенев, М. Әуезов, Б. Жәкиев, М. Ладо, Э. Шмитт, М.  Себастиан шығармашылығы бойынша және 10-ға жуық балаларға арналған спектакль бар.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан театрлары
Санат:Қостанай облысы
Қостанай пима фабрикасы

**Қостанай Пима Фабрикасы**– жеңіл өнеркәсіп орны. 1930 жылдан Пима басу кәсіпшілік-кооператив артелі ретінде жұмыс істей бастаған. 1967 жылы Қостанай киіз етік фабрикасы болып қайта құрылды. 1974 жылы жаңа кешені салынды. 1993 жылы Аяқ киім АҚ болып құрылды. 1994 жылы “Аяз” ААҚ, 2002 жылы 29 қарашадан Қостанай пима фабрикасы деп аталады. Жеке меншік нысанында. Балалар мен ересектер үшін киізден басылып, боялған, табаны резина аяқ киім өндіреді.
## Пайдаланған әдебиетттер</span>


Санат:Кәсіпорындар
Қостанай Таңы

**Қостанай Таңы** — Қостанай облысының мемлекеттік тілде ақпарат тарататын жалғыз газеті. Алғашқы саны 1922 жылы 25 маусымда “Ауыл” деген атпен шықты. Аптасына 3 рет жарияланады. Қазіргі күні "Сөз әлемі", "Ой-отау", "Тылсым" жобалары жақсы танылған.

Қостанай таңы - аймақтық әлеуметтік-саяси басылым. Қазақстан мемлекетінде Қостанай қаласында шығарылады. Облыстың барлық ауданында тарайды.

## Тарихы
Газеттiң алғашқы саны 1922 жылы 25 маусымда «Ауыл» деген атпен шықты. Ол РКП(б) Қостанай губерниялық комитетiнiң органы болды. Басылымды ұйымдастырып, оның алғашқы нөмiрiнiң жарық көруiне қазақтың тұңғыш кәсiби журналистерiнiң бiрi Мұхамеджан Сералин мен қазақ әдебиетiнiң қас шеберi Бейiмбет Майлин ерекше үлес қосты. Заманның ағымына қарай газет атауы да сан рет өзгердi. Ол бiрде «Социалды ауыл» (1931-36ж.), бiрде «Большевиктiк жол» (1936-53ж.), бiрде «Коммунизм жолы» (1953-63ж.), бiрде «Коммунизм таңы» (1966-91ж.) атанды. Ал 1991 жылдан бастап бүгiнгi «Қостанай таңы» деген атпен жарық көрiп келедi. Газет өзiнiң 100 жылға жуық тарихында халқының мұңын мұңдады, жоғын жоқтады, туған өлкенiң шежiресiн жазды. Басылымға әр жылдары басшылық жасаған Тумыш Сарходжаев, Зиябек Рүстемов, Қайыржан Бекқожин, Беген Байсақалов, Сапаржан Хайдаров, Сейiт Әбдiбеков, Бақытжан Жангисин, Сержан Үсенов, Салық Молдахметов, Бақытжан Нұрмұхамедов сияқты көрнектi журналистер болды. Олар дүниеден өтсе де, олардың iсiн редакциядағы бүгiнгi iнi-қарындастары лайықты жалғастырып келедi. Бұл басылымда Сәлім Меңдібай, Дамир Әбіш, Ермекбай Хасеновтар көп жылдар табысты еңбек етіп, зейнетке шықты. Бүгінде Жұматай Кәкімжанов, Мнауара Қабдырахметова, Қуаныш Есқабыл, Нұрқанат Құлабаев, Әлібек Ыбырай, Қыдырбек Қиысхан,Қарлығаш Оспанова, Шұға Қоңқабай, Айтолқын Айқадамова, Бердіболат Ғабдуллин, Жандос Жүсіпбек, Қасқырбай Қойшыманов сынды өңірге танымал журналистер қызмет жасайды.

## Марапаты
* Басылымның ақпараттық кеңiстiкте өз орны бар, оның әр жылдарғы қызметi Еңбек Қызыл Ту орденiмен, Бүкiлодақтық халық шаруашылығы жетiстiктерi көрмесiнiң II дәрежелi дипломымен (екi мәрте), Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесiнiң Құрмет грамотасымен, Сорос-Қазақстан қорының сыйлығымен аталып өткен.

Санат:Қостанай облысы газеттері
Санат:Қазақ тілді газеттер
Қостанай темір кенді алабы

**Қостанай темір кенді алабы** – Торғай қолатындағы Қостанай облысының  солтүстігі мен орталығын алып жатқан темірлі белдем. Қазақстанда барланып, зерттелген темір кендерінің 85%-ы осында шоғырланған. Зерттеу жұмыстары 1946 жылы басталған. Қостанай темір кенді алабында орналасқан кен орындарының жалпы саны 50-ден астам, кен білінімдер – 3.

## Геологиялық құрылымы
Кен орны жаратылуына байланысты 4 түрге бөлінеді: 
* магматикалық кен орындары (2);
* метасоматикалық (33);
* скарндық стратиформдық жапсарлы метаморфтық белдем (5);
* шөгінді кендер (17).

## Кен белдемдегі кен топтары
Кен топтары:
* Қашар темір кен орны   
* Сарыбай темір кен орны  
* Соколов темір кен орны   
* Ломоносов темір кен орны   
* Қоржынкөл-Елтай темір кенді торабы,   
* Шағыркөл темір кен орны,   
* Адай темір кен орны,  
* Бенқала темір кен орны,  
* Жаңадәуір темір кен орны, т.б.  
Бұл аудандардағы темір кендерінің жалпы қоры 17 млрд. тоннадан асады. Кен орындарының көбі және ірілері скарндық (метасоматиттік) түрге жатады. Шөгінді кен орындары аса көп емес. Ондағы кен қоры екі ірі кеніште (Әйет, Лисаковск) шоғырланған. Қазіргі кезде Лисаковск кенішінен “Испат Кармет” комбинатына жылына 1,38 млн. т байытылған концентрат балқытылуға өткізіледі. Бұл кен қоры комбинаты алдағы 53 жылға дейін шикізатпен қамтамасыз ете алады. 

## Құрамы
Кентастың минералдық құрамы гидрогетитті, гидрогетит-сидерит-лептохлоритті, глауконитті. Кентастағы темірдің мөлшері 35 – 37%, фосфор 0,4%, күкірт – 0,7%. Магмалық кендердің геологиялық қоры 965 млн. тонна, оның 945 млн. тоннасы Қашар тау-кен байыту комбинатына жақын орналасқан Давыдов кенішінде. Давыдов кен орнында темір кентасынан басқа кобальт, никель, мырыш бар.  

## Дереккөздер


Санат:Қостанай облысы кен орындары
Қостанай уезі

**Қостанай уезі**, Николаев уезі – патшалық Ресей тұсында Торғай облысына қараған уезд. 1868 жылы құрылған. Тобыл өзенінің жоғарғы ағысы және оның Обаған атты тармағының оң жақ алқабын алып жатты. Халқының саны – 160 мың адамға жетті (1897), оның 130 мыңдайы қазақтар болды. 1899 жылдан кейін жергілікті халықтан 500 мың десятина қара топырақты құнарлы жер алынып, онда Ресейдің орталық аудандарынан қоныс аударылған орыс шаруалары орнықты. Уезде мал басы 870 мыңға жетті. Мұнда жәрмеңке саудасы кең өріс алды.

## Дереккөздер

Санат:Ресей империясы уездері
Санат:Қостанай облысы тарихы
Қостанай Уезіндегі Көтеріліс

**Қостанай Уезіндегі Көтеріліс**– қазақ халқының 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысының құрамдас бөлігі. Ресей патшасының майдандағы қара жұмысқа қазақтарды алу туралы 1916 жылғы 25 маусымдағы жарлығына қарсы Қостанай уезінің Қарабалық, Меңдіқара болыстары наразылық білдірді. 12 шілдеде Қарабалық көтерілісшілері болыс Қыдыровты өлтіріп, жасалған тізімді жойып жіберді, болыс кеңсесін өртеді. Тамыз айының басында шақыру орындарына 74 адам келмей қалды. Уезд басшысы жоғарыға жасаған мәлімдемесінде қарулы қазақтар “орыс қоныстанушыларына зиян келтірмесе де, полицияға барынша өшігіп отыр” деп көрсетті. Бестөбе болысында қылышпен, сойылмен және балтамен қаруланған көтерілісшілер тобы 2000 адамға жетті. Ең күшті толқу 500 адамнан жасақ құрған 4, 5, 6 және 8-а-дарда болды. Қаратамыр қонысына (өрқаш к. маңында) жиналғандарды 85 жастағы Е.Жиеналин, молда С.Төребеков, О.Балғожин басқарды. Көптеген қазақтар көрші Торғай уезіндегі көтерілісшілерге барып қосылды. Тамыз айында уезд басшысы өкіметтен әскер алдырды. Жазалаушы әскер көтеріліс басшыларын ұстап, тұтқынға ала бастады. 1916 ж. күзде Аманқарағай болысындағы 2470 шаңырақтың 600-і Торғай уезіндегі көтеріліске қосылды. Желтоқсанда 2 зеңбірек және 2 пулеметпен қаруланған Қостанай әскери отряды көтерілісті басуға шықты. 1916 жылы 21 желтоқсанда басталған көтерілісшілер мен жазалаушылар арасындағы ұрыстар 1917 жылдың ақпанына дейін созылды. Көтерілісшілердің бір бөлігі патша өкіметіне мойынсұнды, қалғандары Амангелді Иманов бастаған көтеріліске барып қосылды.
## Пайдаланған әдебиетттер</span>


Санат:Тарих
Қостөбе

**Елді мекендер:**
* Қостөбе – Абай облысы Жарма ауданында болған ауыл, 2007 жылы таратылған.
* Қостөбе – Алматы облысы Райымбек ауданындағы ауыл.
* Қостөбе – Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы ауыл.
* Қостөбе – Жамбыл облысы Жамбыл ауданындағы ауыл.
* Қостөбе – Түркістан облысы Төле би ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**
* Қостөбе – 6–12 ғасырлардағы көне қала орны.
* Қостөбе – ежелгі қоныс орны, орта ғасырлық қала.
* Қостөбе – ежелгі қоныс орны, орта ғасырлық қала.
* Қостөбе ауылдық округі

**Таулар:**
* Қостөбе – Ақжар өзенінің оң жағалауындағы аласа тау.
* Қостөбе – Мұңлы тауының оңтүстік-батысындағы аласа тау.
* Қостөбе – Талас өзенінің төменгі ағысындағы оқшау төбе.
* Қостөбе – Мойынқұм құмды алқабының солтүстік-батысындағы шоқы.
* Қостөбе – Қарғалытау тауларының оңтүстік бөлігіндегі тау.
Қосшағыл

**Қосшағыл** — Атырау облысы Жылыой ауданындағы ауыл, мұнай кәсіпшіліктері орталықтарының бірі, Қосшағыл ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Құлсары қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 14 км-дей жерде, Құлсары – Қаратон автомобиль жолы бойында орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1926 жылы  өзімен аттас мұнай кен орнын игеруге байланысты қаланды. 1934 жылы кентке айналды. Осы кезден бастап Қосшағылдың инфрақұрылымы қалыптаса бастады. 1935 жылы Қосшағыл мұнай кәсіпшілігінде 19 ұңғыма жұмыс істеді. 1938–54 жылдары аудан орталығы болды. Кейінгі кезде кен орнында мұнай қорының азаюына байланысты мұнай өндіру көлемі кеміді. 

## Халқы

## Кәсіпорындары
Қосшағылда Құлсары мұнай өндіру басқармасының цехы, су және мұнай айдау станциясы, орталық жылу қазандығы, наубайхана, телефон станциясы. Қосшағылдан Қаратон мен Мұнайлы кенттеріне ұзындығы 63 және 46 км су құбыры тартылған.

## Әлеуметтік және мәдени нысандары
* №2 орта мектеп — Бұрынғы М.Ю.Лермонтов мектебі, 1932 ж. бастауыш, 1935 жылы 7 жылдық, 1938 жылы орта мектеп болып үлкейтілді. 

* «Мейірім» бөбекжай бақшасы
* «Қосшағыл» мәдениет үйі
* Дәрігерлік амбулатория — 25 келушіге арналған екі қатарлы ғимарат.
* Дене шынықтыру-сауықтыру кешені

## Діни ұйымдар қызметі
* **Қосшағыл ауылдық мешіті** — 2023 жылдың қараша айында ашылды. 300 адамға ықшамдалып тұрғызылған мешітте намаз оқу, құран оқу және имам бөлмесі бар. Құлшылық үйі 1998 жылы пайдалануға берілген 70 орындық бұрынғы мешіттің орнына салынған.

## Ауыл суреттері

## Дереккөздер

 

Санат:Жылыой ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Қосшағыл мұнай кен орны

thumb|right|250px|Қосшағыл мұнай кен орны
**Қосшағыл мұнай кен орны** — Атырау облысы, Жылыой ауданы, Құлсары қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 10 км жерде. 1926 жылы ашылған. Барлау-бұрғылау жұмыстары 1935-1942 жылдары жүргізілген. 

## Геологиясы мен сипаты
* Кен орны төрт қанатты тұз күмбезді құрылымнан тұрады.  
* Солтүстік қанаттың ортаңғы юра және оңтүстік қанаттың пермь триас шөгінділері мұнайлы. Өнімді горизонттар 81 – 420 м тереңдікте жатыр. 
* Шоғырлар қабаты биіктігі 12 – 127 м тектоникалық, литологиялық-стратиграфиялық  қалқаланған. Өнімді горизонттар терригендік таужыныстардан құралған, коллекторлары кеуекті.  

## Қанығу сипаты
* Мұнайға қаныққан қабаттар: 
** қалыңдығы 2,6 – 13,6 м;   
** ашық кеуектілігі 22,2 – 31,9%;   
** өткізгіштігі 0,031 – 9,718 мкм2;   
** мұнайға қанығу коэффициенті 0,52 – 0,92.  
* Мұнайдың шығымы 1-ден 320,2 м3/тәулік аралығында ауытқиды. 
* Қабат қысымы 1,67 – 8,2 МПа, температурасы 19,3 – 29,5°С. 

## Құрамы
* Мұнайдың тығыздығы: 
** 0,827 – 0,927 г/см3;   
** күкірттілігі 0,05 – 0,46%;   
** парафинділігі 0,22 – 1,87%.  
* Газ құрамы:  
** метан (72,7 – 89,3%);  
** этан (2 – 10,1%);  
** пропан (1,2 – 2,44%);  
**  изобутан (0,2 – 3,66%);  
**  көмір қышқыл газы (0,8 – 3,1%). 
Қабат сулары хлор-кальцийлі, олардың тығыздығы 1,058 – 1,145 г/см3, минералдары 83,6 – 231,8 г/л. 
 
## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Атырау облысы кен орындары
Қосшы Одағы

**Қосшы Одағы**– Түркістан АКСР-інде ауыл, қыстақ кедей шаруаларынан құрылған бұқаралық ұйым. Қ. о. ауылда әлеум. өзгерістер мен жер-су реформаларын жүзеге асыру мәселелермен шұғылданды. Мәдени-ағарту жұмыстарын жүргізіп, ірі байлардың мал-мүлкін тәркілеуге қатысты. (1930 жылдан «Кедей одағы» атанды)

## «Қосшы» одағының белсенділері

* Әліби Тоқжанұлы Жангелдин
* Ораз Қыйқымұлы Жандосов
* Джура Ходжибекович Тюрябеков

Санат:Қоғамдық ұйымдар
Санат:Түрікменстан тарихы
Қосылған құн

**Қосылған Құн**– өнім шығару үшін сатып алынған және пайдаланылған бұйымдарға (материалдарға) жұмсалған шығынды шегеріп тастағандағы құн; өнім көлемінің тұтынылған шикізат пен материалдардың, отын мен энергияның, сатып алынған басқа да ресурстардың құнын шегеріп тастағандағы нарықтық бағасы. Ол есептелген жалақыны, амортизацияны, несие үшін пайызды, жарнамаға жұмсалған шығынды, т.б., пайданы қамтиды. Қосылған құнда “таза” және “жалпы” болуы мүмкін. Жалпы Қосылған құн тауар өндіру, жұмысты орындау және қызмет көрсету мен тұтыну арасындағы айырма болып табылады және ол салалар деңгейінде, яғни макродеңгейде есептеледі. “Жалпы” атауы көрсеткіште негізгі капиталдың өндіріс үдерісінде тұтынылған құнын көрсетеді. Ішкі жалпы өнімнің негізін құрайтын Қосылған құн ұлттық есепшоттар жүйесінде әзірленетін экономика дамуының макродеңгейдегі маңызды көрсеткіші болып табылады.
## Пайдаланған әдебиетттер</span>


Санат:Экономика
Қосындылауыш

**Қосындылауыш**(adder – сумматор) – компьютер процессорындағы арифметикалық қосу амалын орындайтын цифрлық сұлбалардың негізгі бөлігі. Қосындылауыш екілік сандармен жұмыс істейтін бір разрядты қосындылауыштар тізбегінен тұрады. Байланысу тәсілдеріне қарай бір разрядты қосындылауыштар тізбекті, параллель немесе тізбекті-параллель болып, ал жасалу принципіне байланысты комбинациялық, жинақтайтын және амплитудалық түрлерге бөлінеді. Қосындылауыштар қосу амалымен қатар, алу, көбейту, бөлу және логик. операцияларды да (логикалық қосу мен көбейту және 2 модулі бойынша қосу) орындайды.
## Пайдаланған әдебиетттер</span>


Санат:Ақпараттану
Қотан

## Қотан би
Қотанбай (туып-өлген жылдары белгісіз) – би. Қазақ хандығының негізін қалаушылардың бірі. Арғын тайпасының ақындары оны өздерінің түп атасы деп санады. Бұқар жырау: “Бәрімізді сұрасаң, Қотанбайдың баласы, арғындардың сабасы. Қарақожа бас болып, Қабыл да болған дуасы”, Көтеш ақын: “Біздердің түп атамыз ақын Қотан, Өзгеден өлеңге үстін болса керек” деп жырлаған. Шежіре бойынша Қотанның баласы Дайыр қожаны (Ақжол би) Қобыланды батыр өлтіргенде (шамамен 1456 – 1459 ж.), арғындар өзбек ханы Әбілхайырдан бөлініп, Жетісуға көшкен (қазіргі Жәнібек, Керей, Қаптағай). Қотан биден қалған әдеби мұра – баласына айтқан жоқтауы. Қотан би туралы Ш.Уәлиханов, Мәшһүр Жүсіп, Шәкәрім, Г.Н. Потанин, Н.Я. Коншин, М.Шорманов, М.Тынышбаев, М.Мұқанов, Х.Арғынбаев, М.Сәрсеке, Ш.Қуанғанов, тағы басқа шежірешілер мен зерттеушілер еңбектерінде түрлі деректер кездеседі.

**ҚОТАН** – 
# жайылымдағы қой отарын түнде түнететін, күндіз жусататын орын. Қотанға жыл маусымына қарай, ыстық күндері салқын леп соғатын биіктеу, күзде ықтасын жер белгіленеді. Түрлі жұқпалы ауру микробтарының таралуына жол бермеу үшін, Қотан орны сол маңның жайылым оты сирегеннен кейін ауыстырылады.
# Ел жайлауға шыққанда ауыл іргесіндегі мал жусайтын шағын алаң. Түнде Қотанда мал иірілетіндіктен, ит-құстан сақтану үшін оның төңірегіне әр жерден қарақшы қойылады, не Қотанды айналдыра арқан керіп тастайды. Қазақстанның кейбір аймақтарында қарапайым материалдардан (қамыс, жыңғыл, шеңгел, сексеуіл, т.б.) тұрғызылған төбесі ашық қораларды да Қотан деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Қошқарата

**Қошқарата:**

* Қошқарата — Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы ауыл.
* Қошқарата — Түркістан облысы Бәйдібек ауданындағы ауыл.
* Қошқарата — Түркістан облысы Келес ауданындағы ауыл.
Қошқаркөл

**Қошқаркөл** (*Ұялы*) – Алакөл және Сасықкөлдің аралығындағы көл.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Алакөл ауданы жерінде орналасқан. Теңіз деңгейінен биіктігі 349,8 м.

## Гидрографикасы
Ауданы 120 км2, ұзындығы 18,2 км, ені 9,6 м, орташа тереңдігі 4,07 м, су жиналатын алабы 20,8 мың км2. Көлге Жіңішке өзені құйып, Ұялы өзені ағып шығады. Сыртқы пішіні жарты шар тәрізді. Түбі жазық, тұнбалары біркелкі. Суы тұщы, гидрокарбонат класына жатады. Қошқаркөл жауын және жер асты суымен толығады.

## Өсімдігі, жануарлары
Жағалауы қамысты. Су ішінде балдыр, мүйізжапырақ, қарақұмық өседі. Көлде балдырдың 64 түрі, балықтың 8 түрі бар. Батыс және оңтүстік жағалауында ондатр, үйрек, қаз, аққу, шағала, тағы басқа аңдар тіршілік етеді.

## Дереккөздер

Санат:Алакөл ауданы көлдері
Санат:Алакөл су алабы
Қоян Биі

**Қоян Биі** — қазақ биі. Құрманғазының “Ақсақ құлан” күйінің сүйемелімен орындалады. Музыкалық өлшемі 2/4. Ырғағы екпінді. Биді атақты халық бишісі Зәрубай Құлсейітов Қоянды жәрмеңкесінде үстел үстінде тізілген шыныларды құлатпай (қоян қимылдарын бейнелеп) 40 минут билеп, жүлде алған. Бұл би 1928–1930 жылдары Зәрубай бишінің орындауында Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының концерттік бағдарламасында көрсетіліп тұрды.

## Дереккөздер

Санат:Мәдениет
Санат:Өнер
Санат:Қазақ билері
Қоян жылы

**Қоян жылы** – он екі жылдық жыл санау жүйесіндегі төртінші жыл атауы. Ежелгі мүшел есебімен жыл санау жүйесінде циклдің басы әртүрлі болып келеді: көптеген халықта – тышқан, Алтай-Саян түркі тілдес халықтарында – жылан, Еділ бойын жайлаған түркі тілдес халықтарда – қоян деп есептелінеді. 

## Жылдың келеңсіз жақтары
Он екі жылдық мүшел есебінде қоян жылы қазақтың соңғы екі ғасырлық тарихында малға жайсыз жұт, аштық пен ауыртпалық сияқты келеңсіз жақтарымен халық жадында сақталған. Қазақ тарихындағы «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» бастауы қоян жылға дөп келген. Ол туралы қазақ этноастрономиясының негізін салушы Х. Әбішевтің еңбегінде арнайы талданады. Ескі санатпен 1867-68 жылы болған жұтты «жалпақ қоян жұты», 1879-80 жылдары «үлкен қоян жұты», 1891-92 жылдары «кіші қоян жұты», 1915-16 жылдары «тақыр қоян немесе аққоян жұты», 1926-27 жылдары «көкқоян жұты» деген болды. Мұндағы бас-аяғы 60 жылдың, яғни бір толық мүшел циклінде қоян жылы бес рет келеді. Соның біреуінде ғана яғни 1903-04 жылдары ғана жұт болмаған. Бұл халықтық пайымның негізді екендігін байқатады. Халық қоян жылы жұттың сипатына қарай оған ат берген. Мысалы, жазда құрғақшылық болып шөп шықпай қалудан болған қоян жылы жұтты «тақырқоян жұты» немесе тақырқоян жылы деп атап кеткен. Аталған жұттарда қазақ жұртының негізгі күнкөріс өзегі болған төрт түліктің орасан зор шығынға ұшырағаны ауыз әдебиеті нұсқаларында сақталған. Патша әкімшілігінің статистикалық деректерінде қоян жылдарындағы жұтта кейбір өңірлердегі қазақтардың малының төрттен бірі, тіпті тең жартысы қырылғандығын туралы мәліметтер бар. Қоян жылы жиі болып тұратын жұттардың бір себебі күн көзінің белсенділігінің кемуімен байланысты деген пікірлер бар. Мәшһүр Жүсіп «адамды «жыл билеп ерікке қоймайды деп, адам мінезінің әр жылдағы хайуанға ұқсастығын көрсетеді» деп пайымдайды. Яғни адам туған жылы атауындағы жануарлармен мінездес болатындығын айтады. Халықтық пайымда қоян жылы туған бала әлжуаз, қорқақ, үрейшең болады дейді.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Шахматов В. О происхождении двенадцатилетнего животного цикла леточисления у кочевников. Вестник АН Каз ССР. 1955. №1. С.43-53; 
* Тюхтенева С.П. Календарь 12-летнего цикла у алтайцев. Проблемы изучения древней и средневековой истории Горного Алтая. Горно-Алтайск, 1990. С.243-256; 
* Қашқари М. Түрік тілінің сөздігі. 3 томдық шығармалар жинағы. Қазақ тіліне аударған, алғысөзі мен ғылыми түсініктерін жазған А. Егеубай. Алматы: Хант, 1997-1998; 
* Әбiшев Х. Аспан сыры. Алматы: Жазушы, 2009; 
* Ысқақов М. Халық календары. Алматы:Жазушы, 2009; 
* ҚР МОМ – материалдарынан; 
* ОМЭЭ – материалдарынан.

Санат:Мүшел жылдар
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Күнтізбе
Қуанышев Арысбай Қуанышұлы

**Қуанышев Арысбай Қуанышұлы** (1922, Ақтөбе облысында Алға ауданында – 19.7.1983, Алматы қала.) – экономика ғылыми докторы (1978). Қазақстан ғылым академиясының корр. мүшесі (1983). Бүкілодақтық политехникалық институтын бітірген (1964). Қазақстанның батыс аймақтарындағы мұнай-газ өндірісі саласында жауапты қызметтер атқарған (1946–70). Қазақстан ҒА Төралқасы хатшысының орынбасары, ғылым академиясының Өндіргіш күштерді зерттеу жөніндегі кеңесі төрағасының орынбасары, төрағасы болды (1970–83). Ғыл. еңбектері мұнай мен газды іздестіру және барлаудың экономика тиімділігін арттыру, мұнай өнеркәсібін басқаруды жетілдіру, өндіргіш күштерді орналастыру мәселелеріне арналды. Қазақ КСР-і Мемл. сыйл. лауреаты (1976). «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Қуаңдария

**Қуаңдария** – Сырдария өзенінің сол жағалаулық аңғарымен өтетін арна.

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Сырдария, Жалағаш, Қармақшы, Қазалы аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 383 км.

## Бастауы
Бастауын Қызылорда қалалық әкімдігі аумағындағы Тасбөгет кенті маңынан алады.

## Гидрологиясы
Арнасының бірінші бөлігі сағасынан бастап 59,5 км-ге дейін Тамырбөгет деп аталады. Оның 9,5 км-ге дейінге ені 60-100 м, тереңдігі 9 м, 9,5 км-ден 59,5 км-ге дейінге тереңдігі 1-2 м, ені 30-70 м. Өзеннің 59,5 км-інен бастап, 100 км-ге дейінгі ені 40-125 м, тереңдігі 2,5 м болатын Арал теңізіне жалғасатын бөлігі Бозкөл (Ақсай) ойпатына құяды. Арнасымен көктемде 3-4 күн су ағады. Қуаңдария үрме құмдар әсерінен өзгеріп отырады. 20 ғасырдың 50-жылдары мұнда бірімен-бірі өзектер арқылы жалғасып жатқан Ақсай-Қуаңдария көл жүйесі болған. Өімен аттас ауылға дейін (Қармақшы ауданында) жүйе арқылы су жүреді. Қуаңдария және оңтүстігіндегі Жаңадария өзендері алабында көптеген каналдар тартылған. Қуаңдарияның бойында көне заманнан қалған ирригация жүйесінің құрылыстары жиі кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Жалағаш ауданы өзендері
Санат:Қазалы ауданы өзендері
Санат:Қармақшы ауданы өзендері
Санат:Сырдария ауданы (Қызылорда облысы) өзендері
Санат:Сырдария су алабы
Қу-Арасан минералды суы

**Қу-Арасан минералды суы** - Жетісу Алатауының оңтүстік бөктерінде, Көктал ауылының (Панфилов ауданы) солтүстігінен 23 км, Арасан ауылынан 3 км жерде Бурақожыр (Борохудзир) өзені аңғарының оң жағалауында орналасқан. Теңіз деңгейінен 1050-1160 м биіктікте.

## Ұңғымалары
1983 жылы бұлақтар маңынан екі ұңғыма қазылған, бірінен су деңгейін 3,6 м-ге, екіншісінен 12,2 м-ге төмендеткенде 3600 м³ су алынған. Ұңғымалардың суы жылы (26 – 36°С), минералдылығы 0,6 – 1,2 г/л,  аз сілтілі (рН 7,8), химиялық құрамы сульфатты-хлорлы  натрийлі.

## Құрамы
Судың құрамында кремний қышқылы 70-96 мг/л, фтор 7-8 мг/л, литий 0,62 мг/л, күшәла 0,125 мг/л, радон 46-113 эман, т.б. элементтер бар.

Ерітінді газдың құрамында азот (74%), оттек (25%), көмір қышқыл газы (2,8%), аргон (0,7%), гелий (0,007%) ұшырасады.

## Емдік қасиеті
Минералды судың қан жүру, қозғалу және жүрек, жүйке, асқазан, кардиосклероз, радикулит, полиомиелит, гинекология ауруларына шипасы зор.

Қу-Арасан минералды суының маңында 1967 жылдан "Жаркент-Арасан" шипажайы жұмыс істейді. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан минералды сулары
Санат:Панфилов ауданы географиясы
Қуат Терібайұлы

**Қуат Терібайұлы**(*[[1891]] – [[1952]]*) – Қазақстанның халық ақыны (1936). 1936 жылы республикалық айтысқа қатысып, жүлдегер атанды. Жыр-терме, толғаулары, Күнсағила, Айжан – Жанша дастандары ел арасына кең тараған. Өмір жыры  атты жеке кітабы жарық көрген (1951). 2-дүниежүзілік
соғысы жылдарында үгіт бригадасын ұйымдастырған. 
## Айтыстары
"Айтыс" (1966,3-т.) айтыс жинағына
енген. 1951 ж. "Өмір жыры" деген
атпен таңдамалы шығармаларының жинағы жарық көрді. Қазақстан Жоғарғы
Кеңесінің грамотасымен (1939), медальдармен марапатталған. (1946).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қуат

**Қуат** уақыт бірлігі ішінде істелінген жұмыстың сол уақытқа қатынасымен өлшенетін физикалық шама немесе жұмыс істеу шапшаңдығы.

1. Сәулеленетін энергияның мөлшері немесе уақыт бірлігінде орындалатын кез келген жұмыс, өлшем бірлігі ватт.

2. Жүйенің өнім шығаруға, яғни оның уақыт бірлігінде белгілі бір жұмыс көлемін орындау қабілеттілігін анықтайтын сипаттама. 

3. Белгілі бір қасиеттерге ие, кодтау теориясындағы көрсеткіш берілген жиында N элементтер санын сипаттайды. 
М символдарынан N разрядты бірыңғай кодтың қуаты** N = т"**.

## Өлшем бірлігі
Қуаттың бірліктердің халықаралық жүйесіндегі (СИ) өлшем бірлігі – Ватт (Вт). Вт=Дж/с. Қуаттың еселі өлшемдері: 

1 кВт=103Вт, 1 МВт=106Вт техникада кеңінен қолданылады; сонымен қатар Қуат бірлігі ретінде ат күші (а. к.) де қолданылады, 1 а.к.=735,5Вт.

## Орта қуат
:N = \frac{\Delta A}{\Delta t} \,\!
Бірқалыпты жұмыс істейтін жүйе үшін қуат: N=А/t өрнегі бойынша есептеледі, мұндағы А – t уақыт ішінде істелетін жұмыс, жалпы жағдайда лездік қуат - 
:N = \frac{dA}{dt} \,\! , 
dA – элементар уақыт бірлігі (dt) ішіндегі элементар жұмыс.

## Механикалық қуат
Дененің қозғалыс бағытымен әсер ететін тұрақты күштің қуатын:
:P = \mathbf F \cdot \mathbf v  
өрнегімен де анықтауға болады, мұндағы F – денеге әсер ететін күш, V – дененің жылдамдығы.

## Электр қуаты

Электр қуатының лездік мәні 
:
P(t) = I(t) \cdot U(t) \,

формуласымен есептеледі.

Реактивті қуат - электротехникалық құрылғылардағы электрмагниттік өріс энергиясынын тербелісі жасайтын жүктемені сипаттайтын шама.

## Дереккөздер

Санат:Электроника
Санат:Физикалық шамалар
Қуатбаев Күнсайын

**Күнсайын Баймұхамбетұлы Қуатбаев** (1935, Алматы облысы Сарқант қаласы – 1991, Алматы) – композитор. Алматы мемлекеттік консерваториясын бітірген. Республикалық “Мектеп”, “Өнер” баспаларының муыкалық-ноталық басылым салаларында ұзақ жылдар қызмет етті. Оның “Аяулы ақ сұңқарым”, “Таң сәріде”, “Қарындас”, “Таң самалы”, “Шолпаным”, “Күтемін”, т.б. өлеңдерге жазған әндері халық арасына кең тараған. Қуатбаев “Музыка сауаты”, “Музыкалық ойындар, әндер, билер”, “Қоңырау”, “Моншақтар” атты балалар мен жасөспірімдерге арналған әдістемелік оқу құралдарының, әндер жинағының авторы.

Санат:Қазақстан сазгерлері
Қубала

***Қубала (Сұлтанғали) Қуанышқалиұлы*** (XIX ғасырдың 2жартысы, Сарыөзен бойындағы Қосарал мекені, қазіргі Казталовка кентінің маңы) — айтыс ақыны. 

Байұлы тайпасының Тана руынан  1875 жылдан Қубала Жайық, Орда елдеріне аты мәлім Озипа, Шөкей, Жыға, Қараішік, Қанымай, Мойыл сияқты ақын қыздармен айтысып, бәрін жеңеді. Қубаланың айтыстары мен өлең, толғаулары Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының Орталық ғылыми кітапханасы, Әдебиет, өнер институты қорында кездеседі. *«Қубала мен Озипа»* айтысы басынан аяғына дейін жұмбаққа құрылады. Қубала - айтыс өнерінде, оның ішінде жұмбақ айтысы саласында өзіндік орны бар ақын.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Санат:Қазақ ақындары
Қушоқы

**Қушоқы** — Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы кент.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ботақара кентінің солтүстік-батысында 25 км-дей жерде..

## Тарихы
Іргесі 1951 жылы қаланған.

## Халқы

## Кәсіпорындары мен инфрақұрылымы
Қушоқы кенті жерінде 1 шаруақожалығы құрылған (2006). *«[[Қазақмыс]]»* қорпорациясының 2 өндірістік кәсіпорны қызмет атқарады:* «Қушоқы көмір разрезі»* және *«Нұра жүк тасымалдау басқармасы»*. Мәдениет үйі, орта мектеп, стадион, медициналық санитарлық бөлім, пошта, байланыс бөлімшесі бар. Кенттің барлық әлеуметтік саласы Көмір кешенінін балансында тұр. Кент 24 км темір жол тармағы арқылы Нұра стансасымен, 82 км жерде Молодежный көмір разрезімен байланысады. Кент арқылы Қ. Сәтбаев атындағы канал өтеді, кенттің солтүстік-шығысында 7 км жерде республикалық Қарағанды—Павлодар автокөлік трассасы өтеді.

## Табиғаты
Бұқар жырау және Осакаров ауданының шекарасында Қушоқы кентінен солтүстікке қарай 5 км жерде Қушоқы тауы бар.

## Дереккөздер

Санат:Бұқар жырау ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Қуырдақ

[right|thumb| alt=A.|250 px|["Қуырдақ"]]

**Қуырдақ** — жаңа сойылған малдың өкпе—бауырынан, мойын, төстік етінен, жүрек, бүйрегінен, сондай-ақ ішек-қарнынан ұсақтан турап әзірленетін тағам. Ол үшін қазанға іш майды немесе құйрық майды турап салып шыжғырып алады да, алдымен үстіне туралған өкпе, жүректі, ішек-қарынды, мойын, төстік еттерін салып, қазанның отын қатты жағып 15—20 минут қуырады. Содан кейін бауырлы салып, үстіне бұрыш, пияз қосып, әбден піскенше қуырады. Тұзды татымына қарай салады.Әбден піскен қуырдақты табаққа салып, дастарханға қояды.

**Қуырдақтың құрамы**

 Қуырдақ негізінен еттен, пияздан және картоптан дайындалады. Ет ретінде сиыр, қой немесе жылқы еті қолданылады. Сондай-ақ, бауыр мен өкпе сияқты ішек-қарын бөліктерін де қосуға болады. Дәмін келтіру үшін тұз, қара бұрыш, сәбіз және сарымсақ қосылады. Кей өңірлерде қуырдаққа сүт немесе қаймақ қосып, ерекше дәм береді.

## Бал қуырдақ
Көбінесе жас малдың жұмсақ етінен даярланады. Басқа қуырдақтан мұның ерекшелігі — етті майға емес пісірілген сүттің бетінен түскен қаймаққа ғана қуырылуында. Өте жұғымды, жүрекке көп тимейтін қуырдақтық бұл түрін көбіне қарт кісілерге, сыйлы қонақтарға беретін болған. 
## Жоңқа қуырдақ
Тоңазып қатып тұрған соғым етінен дайындалатын қуырдақ. Мұның жоңқа қуырдақ деп аталуының себебі, пышақпен не балтамен қырнал жонғанда ет ағаштың жоңқасы сияқты жұп-жұқа болып туралады. Қуырдақтық бұл түрінде суға қайнатпай-ақ майға қуырыл әзірлеуге болады. 
## Картоп қосқан қуырдақ
Cиыр етін ұсақтап турап, тұз, пияз салып, сырты қызарғанша қуырады. Содан кейін ұн сеуіп қыздырады да томат ботқасын, төрт бұрыштан туралған картоп салып, баяу жанған отқа 30—40 минут қайнатады. Бұрыш, лавр жапырағын, бұршақ, укроп, петрушка салып әбден піскенше бұқтырыл қояды. Дастарқанға қоярда түрлі көкөніспен сәндейді. Картоп қосқан қуырдаққа:сиыр еті 100 г. майы 60 г, пияз 150 г, томат ботқасы 100 г, көк 18 г, дәмдеуіштер қалауынша. 
## Қара қуырдақ
Кілең өкпе мен бауырдан, жүрек пен бүйректен әзірленеді. Бауыр тез пісетін болғандықтан, кешірек салынады. Мұның қара қуырдақ деп аталатын себебі, бауырлық қара майға қуырылғанда қуырдақтық өңін қарайтып жібереді.

## Соғым қуырдағы
Ет піскенғе дейін соғым сойған, ішек-қарын аршыған адамдарды тамақтандыру үшін дайындалады.

Қуырдаққа көбінесе ірі қараның мойын еті. Мүшеленген кезде түсетін ойынды, қиынды еті, аздап өкпесі мен бауыры қосылады. Соғым қуырдағы соғым сойған малдың өз майына қуырылады. Қуырдақ еті ағаш тақтаның үсті өткір балтамен ұсақталып кесіледі. Оны дәмдендіре түсу үшін оған татымына қарай тұз, бұрыш, дөңгелектеп, турап пияз салады.

Соғым қуырдағын дастарқанға шаймен бірге қояды.

## Үкпе қуырдақ
Етті өте майдалан турап қуырады. Үкпе қуырдақтық еті майда болғандықтан, оны суға бүктіріп қайнатпай-ақ, майға қуырың пісіруге болады.

## Дереккөздер


Санат:Ет тағамдары
Санат:Қазақ асханасы
Санат:Қырғыз асханасы
Құбыла

**Құбыла** (  – тап қарсы бетте тұрған), – намаз оқу, азан шақыру кезінде мұсылмандардың Меккедегі Қағбаны бағыт етуі. Бастапқы кезде құбыла Иерусалимдегі әл-Ақса мешіті болды. Кейіннен Алладан түскен аят бойынша құбыла Мекке қаласындағы Қағбаға қаратылды. Құбыланың Меккедегі Қағбаға қаратылуы ислам тарихындағы үлкен бетбұрыстардың бірі болып, мұсылмандардың басқа дін өкілдерінен басты ерекшелігі ретінде көрінді. Осыған байланысты оларды *“құбыла мен келісім адамдары”* (ахл әл-қибла уа-л-жамиа) деп таныды. Мұсылмандар қажыға барғанда ихрам шартын орындау кезінде және қажылық рәсімнің бірі – шайтанға тас ату барысында жүздерін Қағбаға қаратады. Сонымен қатар ислам қағидасы бойынша жерленген  мәйіттің басы құбылаға қаратылуы тиіс. Мұсылмандар салтында малдың басын құбылаға қаратып бауыздайды. Көрнекті ислам ғұламасы ибн Араби Құранға сүйене отырып, “Намаз оқыған кезде құбылаға жүзіңді бергеніңмен, Тәңірінің ол жақта ғана емес, барша әлемде бола алатынын естен шығармау керек” дейді. Мешіттердің Меккеге қараған қабырғасында құбыла бағытын көрсету үшін жасалған қуыс (Михраб) болады. 

## Тарихы

## Дереккөздер


	

Санат:Ислам
Құбыр

thumb|right
**Құбыр** – көлденең қимасы көбінесе, сақина тәріздес болып келетін өзегі қуыс бұйым; көлденең қиындысы сақиналы, іші қуыс, негізінен үлкен ұзындықты болатын бұйымдар.

Құбыр металл, керамика, асбест-цемент, кірпіш, темір-бетон, ағаш, әйнек, каучук, пластикалық массадан, т.б. материалдардан жасалады.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Сарқыт Елекенұлы Құдайбергенов

**Құдайбергенов Сарқыт Елекенұлы** (20.5.1951 ж.т., Шығыс Қазақстан облысы Үржар ауданы Қарғалы а.) – химия ғылыми докторы (1991), профессоры (1994). ҚазМУ-ды (1973, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. ҚазҰУ мен ҚР Ұлттық ғылым академиясының ғылыми-зертеушы институттарында ғылыми-педагогикалық қызметте (1973–93), ҚР ҰҒА Төралқасының Бас ғалым-хатшысының орынбасары және шет елдермен байланыс жөніндегі басқармасының бастығы (1993–95), Полимер материалдары және технологиялары институттының директоры (1998–2002) қызметтерін атқарды. 2002 
жылдан «ҚазТрансОйл» ЖАҚ ғылыми-технология орт. директорының орынбасары. Қазақстан Мемл. сыйл. лауреаты. 10 монографияның, 10 авторлық куәлік пен патенттің иегері. 

## Дереккөздер</span>


Санат:Қазақстан химиктері
Құдайкөл

**Елді мекендер:**
* Құдайкөл – Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігіне қарасты ауыл.

**Басқа мағыналар:**
* Құдайкөл – палеолит дәуірінің ескерткіші.  
* Құдайкөл – Ертіс алабындағы көл. 

Санат:Айрық беттер
Құдайы

**Құдайы**– дәстүрлі қазақ қоғамында адамдар қауіп-қатерден, аурудан аман қалған кезде Алла ризашылығы үшін берілетін ас. Қ. жасаған адам құрбандыққа мал шалып немесе жеті күлше пісіреді. Қ-ға сойылған малдың жарты еті жетім-жесір, кемтар адамдарға таратылып беріле
Қуысбек алтын кен орны

**Қуысбек алтын кен орны** - Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы аумағында. Кен орнын 1930 жылы ежелгі дәуірдегі қазба жұмыстарының ізімен Евгений Дмитриевич Шлыгин (1899-1980) ашқан. 

## Геологиясы мен сипаты
Герлогиялық құрамында габбродиоритті дайкалармен жырымдалған рифей порфириті мен Қуысбек шоғырының кремнийлі тақтатастары бар. Кварцты-желілі және сульфидті минералдану белдемдерінен тұрады. Кварцты желілер солтүстік-шығыс және меридианды бағытта 50-70 м-ге созылған, қалыңдығы 0,5-0,7 м. Игерілген желінің жоғары бөлігінде алтынның мөлшері 150 г/т (орташа 8-10 г/т). Кен орны алаңында минералданған 4 сульфидті белдем бар, олардың қалыңдығы 3-14 м, ұзындығы 200-300 м. Ондағы алтынның мөлшері 3-5 г/т. 200 м тереңдіктен кейін алтынның мөлшері 0,4- г/т-ға дейін кемиді.

## Кен құрамы
Кен құрамы пирит, халькопирит, галенит, сфалерит, кварц, турмалин, серицит, хлориттен тұарды. Сульфидтердің мөлшері кварцты желілерде 2-5%, минералданған белдемдерде 10-15% -ға дейін болады. 
Кен орнының қанаттары 15-20 м қалыңдықта бос түзілімдермен жабылған. 

## Дереккөздер

Санат:Алтын кендері
Санат:Солтүстік Қазақстан облысы
Құдаша

**Құдаша**– қазақтың халық биі.  Музыкалық өлшемі 2/4. Осы аттас халық әні негізінде қойылған. Жеке орындауда биленетін, әсем ырғақты, шапшаң да ойнақы би.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Қазақ билері
Құдық

**Құдық** – гидротехникалық құрылыс. Елді мекенді ауыз сумен қамтамасыз ету және жер суландыру үшін пайдаланылады. Археологиялық зерттеулерге қарағанда құдық қола дәуірінде қазыла бастаған. Мысалы, Солтүстік Қазақстандағы Шағалалы қонысынан қазылған құдықтар анықталған. Дәстүрлі қазақ қоғамында табиғи су көздері жоқ шөл және шөлейт өңірлерде құдық көптеп қазылды. Сонымен қатар құдық мұнай, т.б. сұйықтарды өндіру, жер бетінен атмосфералық және беткей суларды аластау (топырақты кептіру) және жер асты суларының режимін зерттеу мақсатымен де қазылады. Құдық— жерасты суларын, мұнайларды, басқа да сұйықтарды өндіру, жер бетінен атмосфералық және беткейлік су ларды аластау, топырақты құрғату, немесе жерасты суларының режімін зерттеу мақсатыңда әдейі қазылатын қазынды.
Қолданылуына қарай құдықтар грунт, артезиан, кәріздеу және бақылау болып 4 түрге бөлінеді. Құдықтар қазылу әдістеріне қарай шахталы (шегенді) және құбырлы деп аталады. 
**Шахталы құдықтар* тереңдігі 30 – 40 м, ал диаметрі 0,8 – 1,5 м болатын дөңгелек не шаршы пішінді шахта түрінде қазылады. Кейбір шахталы құдықтардың тереңдігі 100 м-ге (Маңғыстау облысында), кейде 300 м-ге жетеді. Ол жер бетіне жақын жататын грунт суымен елді мекендерді және мал жайылымдарын қамтамасыз ету үшін пайдаланылады. Олардан тәулігіне 100 м3 және одан да артық су алуға болады.
**Құбырлы құдықтар* бұрғылау ұңғымасы тәрізді. Олардың тереңдігі 800 м-ге жетеді. Алматы облысында тереңдігі 250 – 300 м-лік құбырлы құдықтар бар.
## Құдық төлқұжаты
Құдықтың қазылу уақыты, кұдьіқ оқпаны өткен таужыныстардың кимасы, судың дебиті, оның физикалык және химиялық сипаты және т.б. деректер тіркелетін құжат. Синонимі: тіркеу парағы.

## Дереккөздер


Санат:Гидрология
Санат:Құдықтар
Құйма

**Құйма**– металды, металл қорытпаларын, пластмассаларды, шыныны, т.б. заттарды балқытып, қалыпқа құйып жасалатын бұйым немесе дайындама. Құйманы легирленген шойыннан, көміртектік және легирленген болаттан, түсті қорытпалардан (мысалы, алюминий, т.б.) әзірлейді.
## Дереккөздер


Санат:Қорытпалар
Құйрық-бауыр

350 × 291px|нобай|Құйрық-бауыр
**Құйрық-бауыр**- құйрық майын үлкен бөліктерге бөледі, су құяды, бір қайнатып алып, баяу отта қайнатып пісіреді. Одан соң өнделген бауырды (қабаты алынған) салып, тұз, лавр жапырағын, бұршақты қара бұрыш қосады да, бауыр дайын болғанға дейін (тым пісіріп жібермей) отта ұстайды. Одан кейін құйрық еті мен бауырды осы қайнатпада салқындатады, тіліктеп кеседі. Үстелге әкелерде әрбір бауыр тілігіне құйрық етінің қабатын салады және жасыл бұршақпен, 4—5 см ұзындықта кесілген қиярмен, қызанақпен, жасыл жуамен гарнирлейді, жасыл ақжелкекті турап, бетіне себеді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ асханасы
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Құйрықтөбе

**Құйрықтөбе** (Кедер) – Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген ортағасырлық қалашық. 

## Географиялық орны
Түркістан облысы Отырар ауданы Қоғам ауылынан солтүстік-батысқа қарай 3 км, ортағасырлық Отырар қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 5 км жерде, Арыс өзенінің Сырдарияға құяр сағасында орналасқан.

## Зерттелуі
Қаланы 1949–51 жылдары Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі А. Н. Бернштам), 1981 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. А. Ақышев) зерттеді. 

## Сипаты
Қазіргі орнының биіктігі 7,5 м, солтүстіктен батысқа қарай 250 м-ге созылған, батысының ұзындығы 125 м, оңтүстік-батысы 225 м, оңтүстік-шығысы 180 м болып келетін төбешік. Құйрықтөбенің оңтүстік-батыс бұрышында диаметрі 30 м, биіктігі 15 м төбешік түріндегі цитадель орны бар. Цитадель айналасында 4 мұнараның қалдықтары сақталған. Археология қазба жұмыстары нәтижесінде 7–12 ғасырлар аралығына жататын мәдени қабаттар аршылды. Бұл қабаттардан керамикалық ыдыс, құмыра, көзе, тостаған, адам мен жануарлар мүсіндері, 7–8 ғасырларлар теңгелері, т.б. шаруашылыққа қажетті бұйымдар табылған. Зерттеу барысында күйдірілген және шикі кірпіштен салынған, қабырғаларының қалыңдығы 1,5 м, ауданы 36,5х20,5 м мешіт орны анықталған. Ішінен табылған заттарға қарағанда мешіт XI-XII ғасырларға жатады.

## Тағы қараңыз
* Нана (Бактрия құдайы)

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Құйрықты қосмекенділер

**Құйрықты қосмекенділер** (**' немесе  **') – қосмекенділердің бір отряды, олардың ең қарапайым тобы. 

Құйрықты қосмекенділердің қазіргі кезде 500-ге жуық түрі кездеседі. Құйрықты қосмекенділер 5 отряд тармағына және 8 тұқымдасқа топтастырылған. Денесінің ұзындығы 4 см-ден 160 см-ге дейін жетеді, салм. 10 г-нан 30 кг.
Денесінде балық құрылысының кейбір белгілері сақталған, аяқтары қысқа, құйрығы ұзын болып келеді. Олардың бұрынғы КСРО-да -11, Қазақстанда 3 түрі тіршілік етеді. (Жақсыз тұқымдас құйрықты қосмекенділердің артқы екі аяғы болмайды. ) бұлар- көбінесе сырттай, кейбір түрлері іштей ұрықтанады. Көпшілігінің тіршілігі сумен тікелей байланысты. Құйрықты қосмекенділердің 19 түрі ХТҚО-ның, 6 түрі бұрынғы КСРО-ның және 1 түрі Қазақстанның Қызыл кітабына тіркелген. 

Қазақстанда кәдімгі тритон, сібірлік бұрыштіс және жетісу бақатісі мекендейді. Кәдімгі тритонды Жайық өзенінің алқабы мен Арал өңірінің солтүстігіндегі шағын суқоймалардан кездестіруге болады. Көктем мен жаз айларында тоқтау суларда тіршілік етеді. Кәдімгі тритондар наурыз-мамыр айларында көбеюге кіріседі. Көбею кезеңінде аталық тритон аталықбез өнімдерін арнайы қапшыққа құйып, су астындағы нәрселерге жабыстырады, ал аналық тритондар оны клоакасымен қарпып алады. Аналық тритон іштей ұрықтанған 600-700 600-700 уылдырықты жеке-жеке өсімдік жапырағына орналастырады. Уылдырықтан 14-20 күнде тұрқы 6,5 мм дернәсіл пайда болады. Дернәсілдің құйрығын жүзбеқанат қатпаршағы жиектейді, қауырсын тәрізді сыртқы желбезек көзге шалынады. Дернәсілдің алдыңғы аяғы бірінші күні айқын байқалады, ал артқы аяқтары 20-күні пайда болады. 60-70күнде дернәсілдік кезең аяқталады, желбезегі және жүзбеқанаттың қатпаршағы жойылып, дернәсіл құрлыққа шығады,2-3 жылдан соң көбеюге қатысып, ұрпағын дамытады. Кәдімгі тритон маса дернәсілдерін жеп, көп пайда келтіреді. Кәдімгі тритон саламандра тұқымдасына жатады. 

Сібірлік бұрыштіс пен жетісулық бақатіс-бұрыштіс тұқымдас қосмекенділер. Сібірлік бұрыштістер Қазақстанның солтүстік аймағындағы батпақты, көлді және шалғынды жерлерде мекендейді, ал жетісулық бақатіс Жоңғар Алатауының батыс бөлігінде кездеседі. Жетісулық бақатіс ХТҚО-ның, бұрынғы КСРО-ның және Қазақстанның Қызыл кітабына тіркелген.

## Дереккөздер
Құйысқан

**Құйысқан**– Ер-тоқым аттың мойнына қарай жылжымас үшін ердің артқы жағы мен ат құйрығының астынғы жағын жалғастыратын қайыстан не былғарыдан әшекейлеп жасалған әбзел атауы. «...Құйысқаны құйма алтын,...» (С. Сейфуллин, Шығармалар жинағы).
Ертедегі түркі тілдерінде «құдүчақ» тұлғалы сөз қазіргі қазақ тіліндегі «құйымшақ» дегенді түсіндірсе, қазіргі чуваш тілінде «хыдж»—біздегі «арт, бексе» сөздерінің орнына жүреді. Бұлардан байқайтынымыз — сөздің ең алғашқы түбірі «құд», ал қазіргі қазақ тілінде ол «құй» қалпына дейін өзгерген (құй + рық). Осы деректер арқылы «құйысқан» сөзінің бірінші буынының мағынасы мәлім. Екінші түбірді — түркі тілдеріне туыстығы жақын тунгус-маньчжур тілдеріндегі «қайыс» мағынасын беретін «һошшан» тұлғасы болар деп ойлаймыз. Екі түбірді қоса келгенде «құй һошшан» тіркесі пайда болады. Сөз тіркесі біріге келіп (құй һошшан> құйошһшан>құйосһан>құйысһан>құйысқан), қазақ тілінде «құйысқан» түріне дейін өзгеріп, мағынасы —«құйрық қайыс» дегенді білдіретін болған деген топшылау жасаймыз.
 
## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Құл Өтемісұлы

**Құл Өтемісұлы** — XIX ғасырда Талдықорған өңірінде өмір сүрген айтыскер ақын. Құл ақын Найман ішінде Садыр руынан шыққан. Құлдың “Ассалаумағалейкум, Есім төре”, “Түйенің бір ұраны кебек екен”, “Атқа мініп текешік болып тұрған”, “Садырдың Нияз деген батыры бар”, “Бәйгеге маңқа айғырды қосып тұрмыз” атты жырлары сақталған. Фольклорлық мұраларды жинаушы Ә.Диваев Жетісу өңіріндегі экспедиция  кезінде (1921) Құлдың “Өлең сөздің данасы сөз баққанға” атты өлеңін, т.б. шығармаларын жазып алған. Ақынның “Әкем өліп, жете алмай жастай қалдым” өлеңі “ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиеті” жинағында жарық көрді (1985).

## Дереккөздер
* Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қазақ ақындары
Құлажорға кезеңі

**Құлажорға кезеңі** — ерте темір дәуіріне жататын тарихи-мәдени кезең. Шығыс Қазақстанның ерте темір дәуіріндегі жерлеу-ғұрыптық ескерткіштері хронологиялық жағынан үш кезеңге бөлінеді: б.з.б. 7–6 ғасырлардағы майемер, б.з.б. 5–4 ғасырлардағы берел және б.з.б. 3–1 ғасырлардағы Құлажорға кезеңі ескерткіштеріне Ертіс өзені бойындағы (ұзындығы 250 км) Бөкен ауылынан Шүлбі кентіне дейінгі аралықты қамтыған Құлажорға, Қызылту, Юпитер, Малокрасноярск, Баты, Түсқайың және Славянка сынды оншақты қорым жатады. Бұл жерлерде сексенге жуық оба қазылғанымен толық зерттеу жұмыстары жүргізілмеген. Б.з.б. 3-ғасырдағы Шығыс Қазақстанның археологиялық ескерткіштерінің түрлері мен құрылымының сипаты өзгерген. Қола дәуірі жерлеу кешендеріне тән адамды тас жәшікке қою салты кең етек жайды. Тас пен топырақ аралас дөңгелек пішінді Құлажорға кезеңі обаларының көлемі шағын (диаметрі 4,5–15 метр, биіктігі 0,3–0,5 метр). Диаметрі 30 метрден асатын обалар сирек кездеседі. Мүрделер тереңдігі 1,5–2,5 метр  шығыстан батысқа қарай созылған сопақша пішінді қабірге қырынан қойылған, ірі гранит тақта тастардан тұрғызылған тас жәшікке салынған. Сонымен қатар тас жәшіктің ішіне ағаш жәшік қою, жай қабірдің үстін тақта тастармен жабу ғұрпы да орын алған. Өлген адамдар шалқасынан жатқызылған, басы көбіне батысқа, кейде шығысқа қаратып жерленген. Батысқа қаратылып жерленген адамдардың жанына заттар қойылмаған, тек бір жағдайда ғана бас тұсынан алтын пластина мен мыстан жасалған әшекейлер табылған. Бұл кезеңдегі жерлеу әдет-ғұрыптарына екі адамды қатарынан жерлеу рәсімі де тән. Жалпы Шығыс Қазақтан көне көшпелілерінің қоныс орындары зерттелінбегендіктен олардың мәдениетін тек жерлеу ескерткіштерінен табылған заттар мен кездейсоқ олжалар арқылы сипаттауға болады. Көшпелілердің басқа аймақтарындағы осы кезең ескерткіштерімен салыстырғанда құлажорғалықтардың жерлеу ғұрпындағы заттар жұпыны болып келеді. Көбіне адамның бас жағына қолдан жасалған құмыра тәрізді қыш ыдыс, оның жанына темір пышақ пен қой омыртқалары қойылған. Оған қарап б.з.б. 5–4 ғасырларда пайда болған темір пышақтар Құлажорға кезеңіде күнделікті қолданыста болған деген тұжырым жасауға болады. Осы кезеңде еңбек құралдары мен қару-жарақтарды қайрайтын төрт бұрышты, жоғарғы жағында белдікке тағу үшін жасалған тесігі бар ұзынша қайрақ тастар, ілмекті, ұзынша үшкір айналар, сегіз саны тәріздес сырғалар, тағыда басқа заттар кең тарала бастаған. Осындай ерекше жерлеу ғұрпы тән болып келетін бұл обалар Көкпекті ауданындағы Құлажорға өзені бойында алғаш ашылып зерттелінгендіктен, шартты түрде мұның атымен тұтас бір тарихи кезең аталған. Жерленген мәйіттердің антропологиялық түр сипатында моңғол текті түрге аздап ұқсастық байқалады. Мұны ғұндардың шығысқа қарай өлы қоныс аударуымен, олардың жергілікті халықтарға тигізген әсерімен түсіндіруге болады. Бұл ескерткіштерді қалдырған халықтың этникалық тегі әлі толық айқындалмаған.

## Дереккөздер

Санат:Тарих