open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Касаткина Антонина Петровна

**КАСАТКИНА Антонина Петровна**  (13.3.1904, Ресей, Бирск қаласы – 4.4.1983, Алматы қаласы) – патофизиолог, медициналық ғылыми докторы (1948), профессор (1956), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1964).

Қазан мемлекеттік университеттінің медициналық факултетін (1927) бітірген. Саратов медициналық институтында доцент (1946–52), Алматы мемлекеттік медициналық институтында (1952–64, қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университетті) доцент, кафедра меңгерушісі, профессор, Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында кафедра меңгерушісі, оқу және ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры (1964–71) қызметтерін атқарды. комитеның ғылыми еңбектері негізінен қан құю, қан тамырлары патологиясына арналған.

«Құрмет Белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ғылыми атақ

**Ғылыми атақ** – терең кәсіби білімі бар, ғылым және ғылыми-педагогтік қызметте жетістіктерге қол жеткізген адамдарға берілетін доцент және профессор атақтары.

## Заңнама
Профессор ғылым атағы «ғылыми атақтар беру ережелеріне» (1999) сәйкес, жоғары оқу орындарында, ғылыми мекемелерде нәтижелі қызмет атқарып жүрген  Қазақстан Республикасының мемлекеттік үлгідегі доцент ғылым атағы бар ғылым докторларына беріледі. Ал доцент ғылым атағы ғылылыми-педагогтік қызметте жүрген, аталған «Ереженің» шарттарына толық жауап беретін ғылым докторларына және ғылым кандидаттарына беріледі. Бұл ғылым атақтарды жоғары оқу орындарының, ғылым, ғылыми-зерттеу және ғылыми-өндірістік мекемелердің қызметкерлеріне олардың ғылыми кеңестерінің ұсынысы бойынша Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігінің Жоғары аттестациялық комитеті береді. Профессорлар мен доценттерге Қазақстан Республикасында ғылым және ғылым-педагог қызметкерлерге ғылым. атақтар берілетін мамандықтардың тізбесіне сәйкес, мемл. үлгідегі аттестаттар тапсырылады. Ғылыми дәрежелерді және ғылым. атақтарды беру жөніндегі аттестациялау істерін қарайтын және белгіленген мемл. үлгідегі құжаттарды беретін мекеме – Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Жоғары аттестациялық комитеті.
## Дереккөздер

Санат:Ғылым
Николай Григорьевич Кассин

thumb|180px|right|Николай Григорьевич Кассин
**Николай Григорьевич Кассин** (13 желтоқсан, 1885, Ресей, Киров облысы, Гнусино селосы – 28 қазан, 1949, Алматы) – геология-минералогия ғылымдарының докторы (1937), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1946). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1943). 

## Өмірбаяны
* Санкт-Петербург тау-кен институтын бітірген (1913). 
## Ғылыми жұмыстары
Қызметінің алғашқы кезеңін Қазақстанның солтүстік-шығыс бөлігі мен Гурьев (қазіргі Атырау) облысының гидрогеологиясы (1912 – 1916) мен Ресейдің Киров облысының геологиясын (1918 – 1924) зерттеуден бастаған. 

Ол петрография, стратиграфия, геотектоника, металлогения, геоморфология, гидрогеология саласында жұмыс істеп, минералогия және палеонтологиямен де шұғылданды. 
Негізгі еңбектері Қазақстан жерінің геологиялық құрылымын зерттеуге, оның шикізат қорын игеруге арналған. Кассин – Қазақстанның геология картасын тұңғыш жасаушылардың бірі; Бозшакөл мыс кен орнын (Р.А.Борукаевпен бірге) тұңғыш ашушы; жас альпілік вулканизмнің даму мүмкіндігін болжады, ол кейін (Семейтауда, Жетісу Алатауы, Кетпен жоталарында) дәлелденді.

## Марапаттары
* КСРО мемлекеттік сыйлығы лауреаты (1946).

## Дереккөздер


Санат:13 желтоқсанда туғандар
Санат:1885 жылы туғандар
Санат:Киров облысында туғандар
Санат:28 қазанда қайтыс болғандар
Санат:1949 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Сталиндік сыйлықтың иегерлері
Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:КСРО геологтары
Санат:Қазақстан геологтары
Санат:Ресей геологтары
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Ғылыми журналдар

**Ғылыми журналдар** – ғылыми-зерттеулер мен жаңалықтарды насихаттап, жұртшылыққа таныстырып отыратын салалық не ғылыми-көпшілік мерзімді басылымдар. Ғылыми журналдар жедел ақпарат беру құралы ретіндегі баспасөздің бір саласы болғандықтан, оқырмандарға ғылыми жаңалықтарды уақтылы жеткізіп тұратын, сондай-ақ жаңа зерттеу жұмыстарын сарапқа, талқылауға және ғылыми айналымға ұсынатын маңызды басылымдар болып табылады. Олардың ғылым мен техниканың дамуы мен жетістіктеріне қосатын үлесі елеулі.

Ғылыми журналдар оқырмандардың белгілі бір тобына немесе жалпы көпшілікке арналуына байланысты таза ғылыми журнал және ғылыми-көпшілік журналдар болып жіктеледі. Таза ғылыми журналдарға ғылымның белгілі бір саласына, соған орай тек сол саламен айналысатындар мен әуестенушілердің шектеулі тобына арналған журналдарды жатқызуға болады. Мысалы, «Қазақ тілі мен әдебиеті», т.б. Ал ғылыми-көпшілік журналдарға ғылыми негіздегі, бірақ тақырып аясы шектеусіз, жалпы халыққа арналған журналдар жатады.

Қазақстанда шығатын мұндай ғылыми-көпшілік басылымның ең алғашқыларының бірі – ай сайын шыққан «Зерде» (бұрынғы «Білім және еңбек») журналы болды. Кейін республикада әр түрлі ғылым салалары бойынша шығатын салалық, сонымен қатар ғылыми-көпшілік, ғылыми-танымдық, ғылым-педагогикалық журналдар саны көбейді. Мысалы, «Ізденіс – Поиск», «Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының хабаршысы», «Известия Академии наук Республики Казахстан», «Вестник Академии наук Республики Казахстан», «Қазақ тілі мен әдебиеті», «Ақиқат», «Қазақстан мектебі», т.б.

## Әлемдегі ғылыми журналдар
* **[[Австралия]]** 
** *[[Australasian Science]]*
** *[[Cosmos (magazine)|Cosmos]]*
* **[[Америка Құрама Штаттары]]**
** *[[American Scientist]]*
** *[[Discover Magazine]]*
** *[[Mercury (magazine)|Mercury]]*
** *[[Planetary Report]]*
** *[[Popular Science (magazine)|Popular Science]]*
** *[[Science News]]*
** *[[Scientific American]]*
** *[[Seed (magazine)|Seed]]*
** *[[Skeptic (U.S. magazine)|Skeptic]]*
** *[[Sky and Telescope]]*
** *[[NASA Spinoff#History of the Spinoff publication|Spinoff]]*
** *[[Technology Review]]*
** *[[Weatherwise]]*
* **[[Дания]]**
** *[[Aktuel Naturvidenskab]]*
* **[[Үндістан]]**
** *[[Current Science]]*
* **[[Италия]]**
** *[[Airone]]*
** *[[Le Scienze]]*
* **[[Қазақстан]]**
** *[[Әл-жәбрдің атасы]]*
** *[[National Geographic Qazaqstan (журнал)]]*
* **[[Пәкістан]]**
** *[[Global Science]]*
* **[[Ресей]]**
** *[[Наука и жизнь]]*
** *[[Техника Молодежи]]*
* **[[Сербия]]**
** *[[SciTech]]*
** *[[Planeta]]*
* **[[Швеция]]**
** *[[Illustrerad Vetenskap]]*
* **[[Түркия]]**
** *[[Bilim ve Teknik]]*
* **[[Ұлыбритания]]** 
** *[[BBC Focus]]*
** *[[BBC Knowledge]]*
** *[[Laboratory News]]*
** *[[New Scientist]]*
** *[[Physics World]]*
* **[[Финляндия]]**
** *[[Tiede]]*
* **[[Франция]]**
** *[[La Recherche]]*
** *[[Science & Vie]]*

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Журналдар
Ғылыми-зерттеу жұмыстары

**Ғылыми-зерттеу жұмыстары** (ҒЗЖ) – қолжеткен білімдерді кеңейту және жаңа білімдер алу, ғылыми болжамдарды тексеру, табиғат пен қоғамда көрініс табатын заңдылықтарды анықтау, ғылыми негіздеме құру, зерттеулер, тәжірибелер жүргізу арқылы ғылымды дамытуға бағытталған жұмыстар, жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Каусова Галина Қалиқызы

**Каусова Галина Қалиқызы**  (26.2.1943 жылы туған, Ресей, Астрахан облысы Камызяк ауданы Гандурино селосы)  – медициналық ғылыми докторы (2003), профессор (2006).

Астрахан мемлекеттік медициналық институтын бітірген (1968).  Қазақ кардиология ғылыми-зертеулік институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1983–91), топ жетекшісі (1994–2001), Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында аға оқытушы (1991–94) болды. 2006 жылдан Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министлігінің Қазақстан жоғары мектебінде профессор қызметін атқарады. «Медико-социальные аспекты первичной инвалидности вследствие основных сердечно-сосудистых заболеваний» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.

11 ғылыми жарияланымның, оның ішінде монография және бірнеше кітаптардың («Концептуальные подходы к стратегии укрепления здоровья и профилактики инвалидности вследствие сердечно-сосудистых заболеваний», 2002; «Современные аспекты управления здоровьем населения Республики Казахстан», 2004; т. б.) авторы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Кашкаров Василий Петрович

**Василий Петрович Кашкаров**  (4.4.1919, Алматы облысы Кербұлақ ауданы – 27.9.1988, Алматы қаласы) — физикалық-математикалық ғылыми докторы (1972), профессор (1973).

ҚазМУ-ды (1947, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан (1941–45). ҚазМУ-да аға оқытушы доцент, кафедра меңгерушісі (1947–65), проректор (1965–71), декан (1972–76), кафедра меңгерушісі (1971–88) қызметтерін атқарған. Негізгі ғылыми еңбектері газдар мен сұйықтардың ағысын, сондай-ақ Навье-Стокс теңдеуі мен шекаралық қабат теңдеуі негізінде жылу және масса алмасу құбылыстарын зерттеуге арналған.

2-дәрежелі Отан соғысы, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ғылыми-зерттеу институты

**Ғылыми-зерттеу институты** – ғылыми-зерттеу жұмыстары жүргізілетін мекеме. Әлемдегі ең алғашқы ғылыми-зерттеу институты бес ғылыми қоғамның басын біріктірген Француз институты (1975) болды. Ғылыми-зерттеу институтының классикалық түрі 19 ғасырда ғылымның өзінің іштей жіктелінуі мен бірігуі нәтижесінде пайда болды. Ол ғалымдар еңбегін жіктеу мен біріктіруді талап ететін ғыл. мәселелерді шешу қажеттілігінен туындады. Олар алғашқыда жаратылыстану ғылымының іргелі мәселелерін зерттеумен айналысты (Пастер ин-ты, 1888). Сәл кейінірек техника (Кайзер Вильгельм қоғамы ин-ты, 1911, Германия) және гуманитарлық («Пушкин үйі», 1905, Ресей) ғылым мәселелерімен айналысатын Ғ.-з. ин-тары пайда болды. Институттың мұндай түрі Қазақстанда 1922 ж. ұйымдастырылды (Қазақстан КП ОК жанындағы Партия тарихы институты). Кейін Қазақстан өлкелік өсімдіктерді қорғау ст. (1924), Санитарлық-бактериологиялық ин-ститут (1925), Тыңайтқыштар және агротопырақтану ғылыми-зерттеу институты (1926), Геология ғылымдары институты (1940), Физика және астрономия институты (1942), Тіл және әдебиет институты (1942), т.б. ашылды. Қазақстан ғылым академиясы құрылғаннан кейін (1946) оған бірнеше Ғылыми-зерттеу институттары енді. 20 ғ-дың ортасында ғалымдардың ұжымдық еңбегінің нәтижелілігі ғылымды ғылыми-зерттеу институттары негізінде құру тиімді екенін көрсетті. Қаржыландыру принципіне қарай ғылыми-зерттеу институттары мемлекеттік және жеке фирмалар («Бел Телефон» лабораториясы, АҚШ), университет, колледждер болып екіге бөлінеді. 20 ғ-дың аяғына қарай ғыл.-тех. прогрестің дамуына сәйкес бірқатар Еуропа мемлекеттерінде, АҚШ-та және Жапон елінде Ғылыми-зерттеу институттарының жаңа типтері пайда болды. Ондай Ғылыми-зерттеу институттарында жоғары білікті сарапшылар ұжымы (ғылыми-зерттеу тобы) жұмыс істейді, ал нақтылы бір ғылым, не ағымдағы жұмыстарға келісімшарт негізінде уақытша сырттан қызметкерлер тартылады.
## Дереккөздер


Санат:Ғылыми институттар
Ғылыми-зерттеулер мен төжірибелік-құрастырымдылық талдамалар

**Ғылыми-зерттеулер мен төжірибелік-құрастырымдылық талдамалар** (ҒЗТҚТ) – өнімді тұтынушылардың тілектері мен қажеттерін айқындауға емес, өнімнің өзін жетілдіруге бағытталған шаралар. Өнімге де, өндіріс үдерісіне де қатысты инновациялар ҒЗТҚТ-ның нәтижесі болуы мүмкін. Бірінші жағдайда жаңа тауар, екінші жағдайда фирма өнімін өндірудің неғұрлым жетілдірілген және шығыны аз тәсілі дүниеге келеді.

## Дереккөздер
 

Санат:Ғылымтану
Ғылыми кеңес

**Ғылыми кеңес** – жоғары оқу орны мен ғылыми-зерттеу институттарындағы ғылыми-зерттеу жұмыстарының, әдістемелік және оқу-тәрбие жұмыстарының негізгі бағыттарын қарастырып, басшылық жасайтын алқалық орган. Ғылыми кеңес ректордың (директордың) басшылығымен жұмыс істейді. Кейде институт жанынан бірлескен ғылыми кеңес немесе оның бөлімшесі ұйымдастырылады. Ғылыми кеңестің міндеті: ғылыми-зерттеу және тәжірибе-сынақтық, конструкторлық жұмыстардың жоспарын жасау; ғылым және ғылыми-педагогика мамандар даярлау мәселелері; ғыл. және ғылыми-әдістемелік еңбектерді баспаға дайындау; ғылыми-ұйымдастыру қызметі; құрылымдық салаларының жұмыстары туралы есептерін тыңдау; халықаралық ғылыми байланыс пен аса маңызды ғыл. проблемаларды талқылау болып табылады. Ғылыми кеңестің төрағасы жоғары оқу орнының ректоры немесе институт директоры болады. Ғылыми кеңестің арнайы құрамы, негізінен, 3–5 жылға бекітіледі. Ғылыми кеңесті жүргізу тәртібін кеңес басшысы белгілейді. Ал ғылыми дәреже алу үшін диссертациялар қорғалатын Ғылыми кеңестер диссертациялық кеңес деп аталады.

## Дереккөздер
Ғылыми-көпшілік кино

**Ғылыми-көпшілік кино** – кинематографияның кино мен ғылымның тығыз байланысы негізінде қалыптасқан бір саласы. Жалпы ғылыми кино ғылыми-көпшілік, оқу-ағарту, ғылыми-зерттеу, ғылыми-өндірістік тәрізді төрт бағытта дамуда. Ғылыми-көпшілік киноның негізгі міндеті – ғылыми-зерттеулер мен жаңалықтарды, ғылыми-техникалық прогрестің жетістіктерін насихаттап, жұртшылыққа таныстыру; ғылым мен тех. саласындағы ірі табыстар мен соңғы жаңалықтарды, күрделі ғыл. тәжірибелер мен табиғаттың сирек құпия құбылыстарын көрермендерге түсінікті түрде көрсету. Алғашқы ғылыми-көпшілік кино туындылары табиғат жөніндегі фильмдер болатын. Оларда шөлдерді, биік тауларды, ормандарды мекендеген тайпалар, халықтар дәстүр-салты, экзотикалық табиғат, сирек кездесетін өсімдіктер мен жануарлар туралы баяндалды. Қазақстандағы ғылыми-көпшілік кино деректі киноның дамуымен байланысты қалыптасты. Қазақстанда табиғат пен жануарлар әлемі туралы алғашқы кино көріністерді 20 ғ-дың 20-жылдарынан бастап Ресей режиссерлері мен операторлары түсіре бастады. 1970 жылдан бастап Қазақстанның сирек флорасы мен фаунасын суреттейтін ғылыми-көпшілік кино дамыды. Қазақстанның «Қызыл кітабына» кірген сирек жануарлар өмірі туралы аталмыш фильмдер қазіргі ғылым үшін аса құнды туындылар боп табылады. Қазіргі қазақ кинематографияшылары дәстүрлі ғылыми-көпшілік кино және оқыту-ағартушылық фильмдерін түсірумен қатар, өз жұмыстарында адамзаттың әлемдік тарихы аясындағы Қазақстанның алатын орнының көркемдік-эстетикалық байыпталуы деңгейіне қол жеткізді.

Ғылыми-көпшілік кинода мультипликация 1911 жылдан қолданыла бастады. 1910 - 20 жылдары Ғылыми-көпшілік кинодағы тақырыптық және жанрлық бағыттар қалыптасып үлгерді. Ғылыми-көпшілік киноның тақырыптық және жанрлық мүмкіндіктеріне орай оның мөдени-ағартушылық, білім беру сияқты негізгі әлеум. қызметтері мен маңызы айқындалды. Қазақстандағы Ғылыми-көпшілік кино деректі киноның дамуымен байланысты қалыптасты. Қазақ халқы туралы **"Қазақстан өмірі мен тұрмысы"** атты алғашқы Ғылыми-көпшілік киноны 1927 ж. режиссер В.Карин "Востоккиноның" Алматы бөлімшесінде түсірді. Одан соң "Сен Қазақстанның жануарлар өлемін білесіц бе?" (1930), "Алтын жағалаулар" фильмдері түсірілді. Қазақстан кинематографияшылары ғылыми-көпшілік киноның барлық дерлік белгілі тақырыптары мен жанрларындағы фильмдерді түсірді. 20 ғ-дың 70-жылдарынан бастап Қазақстанның сирек флорасы мен фаунасын сурет-тейтін ғылыми-көпшілік кино қарқынды дамыды. В.Белялов пен Л.Мұхамедғалиева түсірғен "Қазақстанның жануарлар әдемі", "Іленің төменгі ағысында", "Бүркіттер", т.б. фильмдеріне Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы (1983) берілді. Қазіргі қазақ кинематографистері дәстүрлі ғылыми-көпшілік кино және оқыту-ағартушылық фильмдерін түсірумен қатар, өз жұмыстарында адамзаттың әлемдік тарихы аясындағы Қазақстанның алатын орнының көркемдік-эстет. байыпталуы деңгейіне қол жеткізді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Ғылыми-көпшілік әдебиет

**Ғылыми-көпшілік әдебиет**, ғылыми-танымдық әдебиет – белгілі бір ғылым туралы, сол ғылымды дамытқан ғалымдар жөнінде жазылған шығармалардың жалпы атауы. Ғылыми-көпшілік әдебиет, негізінен, сол саланың маманы емес адамдарға түсінікті тілмен жазылады. Тақырыбы жағынан ғалымдар ғұмырнамасын, іргелі және қолданбалы ғылымдар саласын, жиһанкездер саяхатын, т.б. қамтиды. Ғылыми-көпшілік әдебиет ғылымның жетістігін көпшілік қауымға насихаттаушы болып табылады. Лукреций Кардың «Заттың табиғаты» және М.В.Ломоносовтың «Шынының пайдасы туралы хаты» осы бағытта жазылған шығармалардың алғашқылары. Кейін Ф.Ф.Павленконың «Пайдалы білімдердің кітапханасы», В.В.Лункевичтің «Ғылыми-танымдық кітапханасы», «Тамаша адамдар өмірі» (200 кітап), т.б. елеулі еңбектер жарық көрді. Қазақ тілінде жарық көрген «Өнегелі өмір» сериясын, «Негеш», «Шаңырақ» энциклопедияларын осындай еңбектер санатына жатқызуға болады.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Ғылыми стиль

**Ғылыми-стиль** —зат не құбылыс ғылыми негізде сипатталып, дәлелдеуді қажет ететін стильдің бір түрі. Ал, пікір дұрыстығын дәлелдеу үшін ғылыми стильге нақтылық, логикалық, мазмұн дәлелділігі қажет. 

## Ғылыми стиль ерекшелігі
Ғылыми стильде сөйлемдегі сөздердің қалыпты орны, тіл нормасы қатаң сақталады. Яғни،ғылыми стильде сөз көп мағыналы болып келмейді. Тек сөздің белгілі бір анықтамасы арқылы қолданылады. Сонымен қатар ол сөздің мағынасын ашу үшін де ғылыми стиль қолданылады. Қазіргі таңда ғылым даму үстінде. Сол себепті күннен-күнге жаңа ғылыми сөздер пайда болуда. Адамдар осы сөздерді ғылыми стильді қолдана отырып мағынасын жазуда. Сол арқылы жаңа пайда болған сөздер жалпы халықтық лексикаға айналады.

## Ғылыми стильдің лексикалық ерекшелігі
*лексикалық құрамы кітаби-жазба стиль негізінде қалыптасады;
*сөз нақты өз мағынасында қолданылады;
*көп мағыналы сөздер, образды сөздер аз кездеседі;
*ғылым саласының ерекшелігіне байланысты термин сөздер, интернационалдық терминдер көп қолданылады;
*нақты зат есімдер жалпылама мағынада қолданылады;
*күрделі сөздер, қысқарған сөздер және символ-белгілер кездеседі;
*неологизм сөздер жиі кездеседі.
## Ғылыми стиль түрлері
Ғылыми-стильдегі еңбектерге монография, оқулық, мақала, ғылыми есеп, диссертация, реферат, баяндама, тезистер, патенттер, т.б. жатады.

## Ғылыми стильді қолданған әйгілі адамдар
Ғылыми стиль негізінен халықтық әдеби түрде жазылады.Бұл стильді қазақ елінің қайталанбас дарын иесі Мұхтар Әуезов қолданған. Оған мысал Абай жолы шығармасы. Негізінен Абай жолы шығармасы Мұхтар Әуезовтың зерттеу еңбегі болып табылады. Бұл жазушының шығармаларынан бөлек ғылыми стильді Пушкин،Лермонтов،Белинский еңбектерінен байқауға болады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Санат:Қазақ тілінің стильдері
Ғылыми таным

**Ғылыми таным** – танымның ең жоғарғы пішімі. Ғылыми таным рационалдық сипатының басымдылығымен сипатталатын өте күрделі құбылыс. Ол негізінен ұғымдар жүйесі, теориялар, заңдар сияқты басқа да ойлау процестерінің түрлері арқылы айқындалады. Әрине, мұнда сезімдік танымның рөлі де жоққа шығарылмайды, алайда ол ғылыми танымның теория ауқымында жанама, екінші рөл атқарады. Ғылыми таным құбылыстар мен процестердің ішкі әмбебаптық байланыстары мен заңдылықтарын эмпирикалық білім мен ақыл-ойға табан тіреп, рационалды түрде сараптау арқылы бейнелейді. Мұндай сараптау ұғымдар жүйесі, ой қорытындысы, заңдар, категориялар мен принциптер сияқты жоғары дәрежедегі абстракциялар жүйесі арқылы іске асады. Ғылыми танымның ең маңызды міндеті – мейлінше ақиқатқа жету, оның мазмұнын жан-жақты ашу. Осы міндетті іске асыру үшін ғылыми танымның көптеген тәсілдері кеңінен пайдаланылады, оларға: абстракциялау, идеализациялау, синтез, дедукция, асбстрактіліктен нақтылыққа өрлеу, тарихилық және логикалық әдістер жатады. Ғылыми танымның маңызды ерекшелігі – оның өзіне бағытталғандығы немесе ішкі ғылыми рефлексия ретінде калыптасуы; яғни, ол тек таным процесінің өзін, оның пішімдері мен әдіс-тәсілдерін, ұғымдар жүйесін зерттейді;
## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Ғылыми-техникалық геологиялық кітапхана

**Ғылыми техникалық геологиялық кiтапхана** (ҒТГК) – 1958 ж. Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің жанынан геология бағытындағы ғылыми-техникалық әдебиеттермен толықтыру үшін ашылған. Мұндағы кітап қоры 20 мың дананы құрайды. Олардың ішінде монографиялар, ғылыми конференция материалдары, сөздіктер, анықтамалықтар бар.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан кітапханалары
Станислав Рамазанұлы Ердәулетов

**Станислав Рамазанұлы Ердәулетов** (1941 жылы туған, Жамбыл, қазіргі Тараз қаласы) – география ғылымдарының докторы (1994), профессор. 

ҚазМУ-ды (1964, қазіргі ҚазҰУ) бітірген соң әр түрлі мекемелерде инженер-экономист, аға инженер, аға экономист (1964–72), Қазақстан Геология институтында аға ғылыми қызметкер, сектор меңгерушісі (1972–73), ҚазМУ-да доцент, кафедра меңгерушісі, декан (1973–93), ҚазҰПУ-да кафедра меңгерушісі (1993–94) болды, ал 1995 жылдан ҚазҰУ-да профессор, кафедра меңгерушісі қызметін атқарады.

1993 ж. «*Проблемы комплексного развития и территориальной организации туризма Республики Казахстан*» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Ердәулетов 140-тан астам ғылыми мақаланың, оның ішінде 6 монографияның авторы.

## Сыртқы сілтемелер
http://tourism.kspi.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=140

## Дереккөздер


Санат:1941 жылы туғандар
Санат:Жамбыл облысында туғандар
Санат:Қазақстан географтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Ғылыми фантастика

**Ғылыми фантастика** ( – ғылыми туынды) — көркем әдебиетте, сондай-ақ кино, кескіндеме, т.б. өнер салаларында қалыптасқан жанр.

Ғылыми-фантастика өнердегі дербес жанр ретінде XX ғасырда қалыптасқанымен, оның қайнар бастаулары ежелгі әпсаналарда, ауыз әдебиетінде жатыр. Оған қиял-ғажайыптық, ертегілік қасиет те тән.

Фантастика ( —–  қиялдау, phantastіke – қиялдау өнері) ұғымының өзі де қиялдану өнеріне байланысты пайда болған. Қазіргі әдебиеттану мен өнертану ғылымында фантастиканың «ертегілік» және «ғылыми» белгілерінің ара-жігі ажыратылмаған. Әдебиетте ғылыми-фантастика – ғылыми поэзия және ғылыми проза болып, екі пішімде қалыптасты.
 
Ғылыми поэзия терминін әдебиеттану саласында алғаш француз поэзиясының теоретигі Рене Гиль «Сөз туралы трактат» (1896) еңбегінде қолданды. Ол ғылыми поэзияның белгілері ежелгі дәуір әдебиетінің өкілі Лукреций Кардың «Заттың табиғаты» поэмасында көрініс тапқанын мысалға келтіреді. Поэзиядағы ғылыми фантастика жалпы фантастикалық арнадан бөлекше, философиялық-әлеумметтік бағыттағы мүмкіндігімен ерекшеленеді. Ғылыми фантастика прозаның барлық жанрында (роман, повесть, әңгіме, т.б.) қарқынды дамып, көркем әдебиеттің арналы саласына айналды.

## Қазақ ғылыми фантастикасы
Қазіргі қазақ әдебиетіне ғылыми фантастика дербес жанр ретінде XX ғасырдың 70–80-жылдары республика жазушыларының шығармалары арқылы қалыптасты. Зерттеушілер қазақ әдебиетіндегіндегі ғылыми фантастика жанрының алғашқы белгілерін ертегілерден («Ер Төстік», «Ұшқыр кілем», т.б.), аңыздарын («Қорқыт ата», «Баба түкті шашты Әзиз», т.б.) таратып, болашақты болжай білген халық қиялының ұшқырлығына тәнті болуда.

## [[Кино]]фильмдерде
Кинода ғылыми фантастика жанры XX ғасырдың басында қалыптаса бастаса, ал бейнелеу өнеріндегі ғылыми-фантастика жанры көбінесе көркем шығармалардың сюжеттері негізінде қалыптасқан.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9
* “ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

Санат:Ғылыми фантастика
Ахмет Ержанов

**Ахмет Ержанұлы Ержанов** (27 қыркүйек 1922 ж., Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы, Жаңақорған кенті – 1997 ж., Алматы қаласы) – тарих ғылымының докторы (1974), профессор (1968). 

Қа­зМУ-ды (1953, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қызылорда қаласындағы педагогика училищесінде оқып, Жаңақорған ауданындағы мектептерде мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі (1940–43, 1946–48) болды. Қызыл Армия қатарында (1943–46) қызмет етті. Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтында (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) ассистент, аға оқытушы, доцент (1954–68), ал 1968 жылдан Қазақ политехникалық институтында (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті), Қазақ құқықтану және халықаралық қатынастар институтында кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. «*Осуществление ленинской национальной политики КПСС в послевоенный период (на опыте деятельности Компартии Казахстана в 1946–1958 гг.)*» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Ержанов 84 ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монографияның авторы. «Құрмет Белгісі» орденімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1922 жылы туғандар
Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:1997 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Жақан Сүлейменұлы Ержанов

**Жақан Сүлейменұлы Ержанов** (10 ақпан 1922, Павлодар облысы, Баянауыл ауданы, Қарабұлақ ауылы – 27 ақпан 2003, Алматы қаласы) — техника ғылымдарының докторы (1963), профессор (1969), Қазақстан Ғылым Академиясының (1970) және Қазақстан Республикасы Инженерия академиясының (1993) академигі, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1971).

Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан.

Қазақ кен-металлургия институтын (1944, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) Қазақстан Ғылым Академиясының аспирантурасын (1947) бітірген. Қазақстан Ғылым Академиясының Кен ісі институтында инженер (1942–44), кіші ғылыми қызметкер (1947–49), ҚазМУ-да (1949–51, қазіргі ҚазҰУ) аға оқытушы, Днепропетровск кен институтының доценті (1951–60), Қазақстан Ғылым Академиясының Математика және механика секторында лаборатория меңгерушісі, Қазақстан Ғылым Академиясының Математика және механика институты директорының орынбасары және бөлім меңгерушісі (1960–68), Қазақстан Ғылым Академиясы Төралқасының Бас ғылыми хатшысы (1968–76), Қазақстан Ғылым Академиясы Сейсмология институтының директоры, Қазақстан Ғылым Академиясының Жер жөніндегі ғылымдар бөлімшесінің академик-хатшысы (1976–86), Қазақстан Ғылым Академиясы Математика және механика институтында (1987–91, қазіргі Теория және қолданбалы математика институты), сондай-ақ 1991 жылдан Механика және машинатану институтында лаборатория меңгерушісі (1991–2003) болып қызмет атқарған. Оның негізгі ғылыми еңбектері жер механикасына, жер асты құрылыстарының беріктігі мен орнықтылығын және сейсмикалық төзімділігін есептеу әдістеріне, жер қойнауындағы сейсмикалық процестерді математикалық модельдеуге, жер қабаты қатпарлануының математикалық теориясына, жердің тектоникалық даму механикасына, жердің айналуының жалпы теориясына, т.б. арналған. Ержанов 360-тан астам ғылыми-зерттеу еңбектің, оның ішінде 38 монографияның авторы. Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1974). Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Сыртқы сілтемелер
http://www.math.kz/erjanov.htm 

## Дереккөздер


Санат:1922 жылы туғандар
Санат:Павлодар облысында туғандар
Санат:2003 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Қазыбек Бекмағанбетұлы Ержанов

**Қазыбек Бекмағанбетұлы Ержанов** (1942 жылы туған, Қызылорда облысы, Сырдария ауданы, Тасбөгет кенті) – химия ғылымдарының докторы (1981), профессор (1992). 

ҚазМУ-ды (1965, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қазақстан Ғылым Академиясының Химия ғылымдары институтында зертханашы, инженер, кіші, аға ғылыми қызметкер (1964–73), зертхана меңгерушісі (1973 жылдан; әрі Алматы технологиялық институтында кафедра меңгерушісі), институт директорының ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары (1992–94) қызметтерін атқарады.

Ержанов 350-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:1942 жылы туғандар
Санат:Сырдария ауданында (Қызылорда облысы) туғандар
Санат:Қазақстан химиктері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Мұхтар Салтайұлы Ержанов

**Мұхтар Салтайұлы Ержанов** (18 сәуір 1950 жылы туған, Қостанай облысы, Бейімбет Майлин ауданы, Аманқарағай ауылы) – экономика ғылымдарының докторы (1995), профессор (1997), Еуразия халықаралық экономикалық академиясының академигі (1998). 

Алматы халық шаруашылығы институтын (1972, қазіргі Қазақ экономика университеті) және оның аспирантурасын (1974) бітірген. Еңбек жолын Алматы қаласындағы тігін фабрикакасында аға бухгалтер, қаржыгер ретінде бастаған Ержанов Алматы халық шаруашылығы институтында стажер-ізденуші, оқытушы, аға оқытушы, деканның орынбасары (1973–83), Қазақ ауыл шаруашылығы институтында (1984–86, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) кафедра меңгерушісі, Жетекші есеп қызметкерлерінің біліктілігін арттыру бойынша КСРО Мемлекеттік институты Алматы бөлімшесінің директоры (1986–88), Қазақстан Республикасының Монополияға қарсы саясат жөніндегі мемлекеттік комитетінде басқарма бастығы (1991–93), Қазақстандағы «Артур Андерсон» («Arthur Anderson») аудиторлық компаниясы директорының орынбасары (1993–96), «Ержанов және К» аудиторлық компаниясының президенті (1996–99), Қазақ мемлекеттік басқару академиясында (қазіргі Қазақ экономика университеті) профессор, ал 1995 жылдан «Тұран» университетінде кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. «*Теория и практика аудита*» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Ержанов 50-ден астам ғылыми-зерттеу еңбектің, оның ішінде 8 монографияның авторы.

## Сыртқы сілтемелер
http://kaz.kkb.kz/page/Board_of_Directors 

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:1950 жылы туғандар
Санат:Бейімбет Майлин ауданында туғандар
Санат:Профессорлар
Санат:Экономика ғылымдарының докторлары
Нұрлан Тельманұлы Ержанов

**Нұрлан Тельманұлы Ержанов** (26 тамыз 1962 жылы туған, Қарағанды қаласы) – биология ғылымдарының докторы (2000), Қазақстан Республикасы Жоғары мектебі ғылым академиясының академигі (2001). 

Қарағанды мемлекеттік университетін бітірген (1984) соң осында инженер, оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, декан (1994–98), проректор (1998–2000) болды. 2001 жылдан 1-проректоры қызметтерін атқарады. «Редкие и исчезающие млекопитающие Казахского мелкосопочника (фауна, биология, экология, цитогенетика, охрана и рациональное использование)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Ержанов 2 монография («Фауна и экология млекопитающих Центрального Казахстана: история развития и современное состояние», 1997; «Редкие и исчезающие млекопитающие Казахского мелкосопочника», 2001) мен 3 оқу құралының авторы.

## Дереккөздер


Санат:26 тамызда туғандар
Санат:1962 жылы туғандар
Санат:Қарағандыда туғандар
Санат:Қазақстан биологтары
Санат:Биология ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан Республикасы Жоғары мектебі ғылым академиясының академиктері
Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті декандары
Омарқан Нұрқанұлы Ержанов

**Омарқан Нұрқанұлы Ержанов** (1963 жылы туған, Қарағанды қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (2000), профессор (2004), жоғары санатты дәрігер-хирург (2005). 

Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1985, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. Қарағанды мемлекеттік медицина институтында госпитальдық хирургия кафедрасының қызметкері, доцент, профессор (1990–2004) қызметтерін атқарды. 1999 ж. «Острая эмпиема плевры, этиологическое и патогенетическое обоснование методов лечения» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Ержанов 104 ғылыми-зерттеу еңбектің, оның ішінде 1 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:1963 жылы туғандар
Санат:Қарағанды облысында туғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Төлеген Рахманұлы Аманбаев

**Төлеген Рахманұлы Аманбаев** (7.12.1954 ж. Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Әйтеке би кенті) – физика-математика ғылымдарының докторы (1998). 

Мәскеу мемлекеттік университетінің механика-математикалық факулттетін бітірген (1978). Қазақ химия-технологиялық институтында оқытушы (1978–81, қазіргі Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті, аға оқытушы, доцент (1985–97), Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі (1998–2002), проф. (2003 жылдан) қызметтерін атқарады.

«Исследование ударно-волновых течений двухфазных газовзвесей частиц или капель» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 

54 ғылыми еңбектің авторы.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

* ҚазАқпарат-Анонс: желтоқсанның 7-cі мен 13-і аралығындағы оқиғалардың күнтізбесі

Санат:7 желтоқсанда туғандар
Санат:1954 жылы туғандар
Санат:Әйтеке биде туғандар
Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары
Санат:Мәскеу мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің профессорлары
Санат:Қазақстан физиктері
Өкен Ахметбекұлы Аманбеков

**Өкен Ахметбекұлы Аманбеков** (1937 ж. т.) – медицина ғылымдарының докторы (1994), профессор (1995). 

Арғын тайпасы Қуандық руының Тоқа бөлімінен шыққан..

Қарағанды медициналық институтын (1960, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медициналық академиясы) бітірген соң Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер, лаборатория және бөлім меңгерушісі (1960–1994), Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі Кәсіби аурулары республикалық клиникасының директоры (1994–2002) қызметтерін атқарды. 2002 жылдан Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар ұлттық ортаның бөлім меңгерушісі. 1993 ж. «Условия формирования, течение и профилактика вибрационной болезни горнорабочих угольных шахт» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.

## Шығармалары
Аманбеков 170-тен астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монографияның («Нейрофизиологические аспекты перестройки центров спинного мозга в условиях трудовой деятельности у шахтеров», 2000; «Клиника, диагностика и профилактика профессиональной полиневропатии», 2003) авторы.

## Дереккөздер


Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Гельвин

**ГЕЛЬВИН** –* силикаттар тобының [[минерал]]ы*. Химиялық формуласы Mn4[BeSіO4]3S. Кубтық сингонияда кристалданып, шар тәрізді масса түзеді, шыныдай жылтыр, түсі қоңыр, қызғылт, сары, кейде түссіз. Қатт. 6 – 6,5; менш. салм. 3,2 – 3,7 г/см3. Гельвин түйір, сеппе түрінде пегматиттерде, грейзенді сілтілі сиениттерде, граниттерде, кварц желілерінде, сульфидтерге бай скарндік кен орындарында кездеседі. Гельвин – бериллий алынатын құнды кентас.
## Дереккөздер



Санат:Табиғат
Гельминтоздар

thumb| right |
**Гельминтоздар** ( – іш құрт) – паразит құрттардың адаммен, жануармен және өсімдіктердің организміне еніп, көбеюі салдарынан пайда болатын ауру түрлері. 

Гельминтоздар адамда сорғыш, таспа, жұмыр, т.б. құрттардың паразиттік тіршілігі салдарынан пайда болады. Гельминтоздардың аталуы ауру туғызатын құрттардың түріне қарай. Олардың тек адамда (аскаридоз, энтеробиоз, т.б.) немесе адам мен малда қатар кездесетін гельминтозооноздар (фасциолез), (трихинеллез), (эхинококкоз) түрлері белгілі. Гельминтоздарға қарсы арнайы дәрілер – антгельминттер қолданылады.Гельминтоздар ауыл шаруашылығы малдарында көп кездеседі, қазір оның 2000-нан астам түрі белгілі. Мыс., қойларда мониезиоз, эхинококкоз, протостронгилез, т.б. ірі қара малда – фасциолез, эхиноккоз, т.б.; жылқыда – стронгилятоз, құстарда – аскаридиоз, полиморфоз, т.б.; балықтарда – ботриоцефалез, диплостомоз, т.б. кездеседі.

Гельминтоздар ауруларын сақтану шаралары: тазалық сақтау. Іш тазартатын дәрілер ішу. Үй жануарларын малдәрігерлік тексеруден өткізіп, ауырған малды бөліп алып, дәрі-дәрмекпен емдеу, мал қалдықтарын биотермиялық жолмен өңдеу, ортаны қоздырғыштарынан тазарту.

## Дереккөздер

Санат:Ғылым
Айгүл Өкенқызы Аманбекова

**Айгүл Өкенқызы Аманбекова** (1961 ж.т.) – медицина ғылымдарының докторы (2005). 

Қарағанды медициналық институтын (1984, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медициналық академиясы) бітірген. Еңбек жолын дәрігер ординаторынан бастаған Аманбекова кәсіби патология кафедрасында ассистент (1984–94), Кәсіби аурулары республикалық клиникасында бөлім меңгерушісі, ал 2003 жылдан ҚР Денсаулық сақтау министрлігі Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар ұлттық орталығында бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарады. 

2004 ж. «Нейрогуморальные механизмы развития легочного сердца при пылевых бронхитах у шахтеров-угольщиков» деген тақырыпта докторлық диссертациясын қорғады.

## Шығармалары
* Аманбекова 70-тен астам ғылыми еңбектің («Хронический пылевой бронхит», 2001;
* «Руководство для врачей. Профессиональные заболевания», 2001; 
* «Легочная гипертензия и хроническое легочное сердце при заболеваниях легких», 2003) авторы.

## Дереккөздер


Санат:1961 жылы туғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Гельминтология

thumb| right
**Гельминтология** (грек. helmіnts – құрт және logos – ілім) – паразит құрттар және олар тудыратын адам, жануар, өсімдік аурулары туралы ғылым; паразитология саласы. 

Гельминтология XVIII ғ-дың 2-жартысында қалыптаса бастады. Оның негізін салушы неміс ғалымы К.А.Рудольфи болды. Гельминттер фаунасы, жүйеленуі, даму сатылары туралы алғашқы деректер Дания зоологі И.Стенструп, неміс ғалымдары Р.Лейкарт, Г.Кюхенмейстер, француз А.Райе, т.б. еңбектерінде (XIX–XX ғ-лар) баяндалған. Қазақстанда Гельминтологияны дамыту ісіне К.И.Скрябин (КСРО-дағы Гельминтология негізін салушы), Е.Н.Павловский, В.А.Догель, Б.Е.Быховский, Р.С.Шульц үлкен үлес қосты. Республикада Гельминтология саласындағы жүйелі зерттеулер Қазақ өлкелік малдәрігерлік-бактериология институтында, П.Г.Панова мен Н.В.Баданиннің ғылыми жұмыстарынан басталады. Зоология институтында, Тараз қаласындағы К.И.Скрябин атындағы Гельминтология лабораториясында жүргізіледі. Мал гельминттерінің фаунасы зерттеліп, мал гельминтоздарының эпизоотологиясы, патогенезі, диагностикасы және олардың емдеу жолдары анықталды (С.Н.Боев, Шульц, Г.И.Диков, Н.Т.Қадыров, В.Т.Рамазанов, т.б.). Зоология институтында гельминттердің жүйеленуі, тіршілігі, таралуы, экологиясы зерттеліп, гельминтоз ауруларының табиғи ошақтары анықталып, күрес шаралары белгіленді (Боев, Е.В.Гвоздев, В.И.Бондарева, В.Я.Панин, Э.И.Прядко, Х.Егізбаева, Ж.Жатқанбаева, Б.Шайкенов, т.б.). Сондай-ақ Гельминтологиялық зерттеулер адамның, жануарлар мен өсімдіктердің паразит құрттармен зақымдануы, олардың патологиялық әсері, олардан емделу және қорғану тәсілдерін жасау бағытында жүргізілуде. Қазақстанда жиі кездесетін гельминтоз ауруларына қарсы ұсынылған препараттардың көпшілігі паразит құрттар мен организм арасындағы биохим. өзгерістерді анықтау негізінде жасалған. 

## Дереккөздер


Санат:Паразитология
Имекдән

right|thumb
**Имекдән** () – қияқөлеңдер тұқымдасына көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Негізінен Американың тропиктік және субтропиктік белдеулерінде кездесетін 200-дей түрі белгілі. Қазақстанда мүк басқан шымтезекті батпақты жерлерде өсетін 1 түрі – ақ имекдән (Rhynchospora alba) бар. Оның биіктігі 15 – 40 см, бұтақтанған қысқа тамырлары бос шым түзеді. Сабағы жіңішке, үш қырлы. Жапырақтары ұзын, жіңішке. Гүлдері ақ түсті, қос жынысты, аз гүлді масақ гүлшоғырына топталған. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – үш жағына қарай үшкірленіп келген жаңғақша, ұзындығы 1 мм-дей, түп жағы қоңыр болады.

## Дереккөздер
 
## Сыртқы сілтеме
*Очеретник белый - Rhynchospora alba - Описание таксона - Плантариум

Санат:Қияқөлеңдер
Ахан Бегманұлы Әбжәлелов

**Ахан Бегманұлы Әбжәлелов** (24.12.1959 жылы туған, Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы) – биология ғылымдарының докторы (1999), профессор (2003).

## Өмірбаяны
* ҚазМУ-дың биология факультетін (1988, қазіргі ҚазҰУ) бітірген.
* Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының аспирантурасын (1992) бітірген
* Микробиология және вирусология институтында ғалым, аға ғылыми қызметкер (1992–1997)
* Қазақ ұлттық аграрлық университетінде дoцент, профессор (1997–2000)
* Еуразия ұлттық университетінде профессор, кафедра меңгерушісі (2000–2004)
* Халықаралық қазақ-түрік университетінде кафедра меңгерушісі (2004–2006)
* 2006 жылдан Микробиология және вирусология институты директорының орынбасары қызметтерін атқарады.

## Еңбектері
80-ге тарта ғылыми мақалалар мен оқу құралдарының («Жалпы экология») авторы.

## Дереккөздер

Санат:24 желтоқсанда туғандар
Санат:1959 жылы туғандар
Санат:Жаңақорған ауданында туғандар
Санат:Қазақстан биологтары
Санат:Биология ғылымдарының докторлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Микробиология және вирусология институты тұлғалары
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университетінің профессорлары
Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары
Қожанияз

**Қожанияз**, ***Қатынқала*** – XIX ғасырдағы бекініс орны. Қожанияз Қызылорда қаласынан 115 км жердегі ортағасырлық Жент қаласының солтүстік-батысында, Майлыөзек өзенінің жағасында болған. 

Оны 1961 жылы Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы (жетек. С.П. Толстов) зерттеген. Қазіргі орны 6 га жерді алып жатыр. Орталық бөлігіндегі биіктігі 4 метр төбешік іргелі құрылыс орны болды. 
Қожанияздың сыртқы қабырғалары дөңгеленте салынып, шеті Майлыөзек арнасына тіреледі. 

Көне дуалының қалыңдығы 2 метр, биіктігі 8 метр шамасында болған. Бекініс айналасында терең ор қазылған. Бекініс кейбір деректер бойынша, 1830 жылы Аққыр тауы маңындағы және Жаңадария мен Қуаңдария өзенінің бойындағы елді басқару үшін салынған. Оны Хиуа бегі Қожанияз басқарып тұрғандықтан, бекініс те соның атымен аталса керек. 1840 жылы бекініс қоқандықтардың қол астына уақытша қараған. 1847 жылы Жанқожа Нұрмұхамедұлы өз жасағымен Қожанияз бекінісін талқандаған.

## Дереккөздер

Санат:Қамалдар
Санат:Қызылорда облысы географиясы
Әліп Жанысбайұлы

**Әліп Жанысбайұлы** (туған жылы белгісіз — 1933, Қытай, Шыңжаң өлкесі, Баркөл ауданында қайтыс болды) — Шығыс Түркістандағы 1931 — 33 жылдары көтеріліс басшыларының бірі. Көтерілісшілер тәуелсіз Шығыс Түркістан республикасын орнатуды мақсат етті. Әліп Шэн Ши Сай армиясымен соғыста қаза тауып, ауыл-аймағы қырғынға ұшырады. 1934 жылдан бастап Баркөл қазақтары шет елдерге ауа көшті. Бұл тауқыметті көштің басы-қасында оның ұлы Елісхан болды. Әліп ұрпақтары қазір Түркияда тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Қытай қазақтары
Әліпбилік каталог

**Әліпбилік каталог**, кітапхана ісінде — әліпби ретімен автордың аты-жөні немесе шығарманың атауы жазылған деректер жүйесі. Әліпбилік каталог анықтамалық-ақпараттық мағұлмат береді.Әліпбилік каталог бойынша нақты бір кітаптың, басылымның, белгілі бір автор еңбектерінің қай тілде, қандай басылымда жариялағанын тез анықтауға болады. Әліпбилік каталог кітапханада жинақталған қордың авторлық құрамын да айқын көрсететін болғандықтан кейде оны “авторлық каталог” деп те атайды. Егер Әліпбилік каталог әр түрлі тілдерде шыққан басылымдарды қамтитын болса, онда әр тіл бойынша жеке әліпбилік қатар жасалады. Әліпбилік каталогты типі мен салалық бағыныштылығына қарамастан барлық кітапханалар бірдей тәртіппен жасақтайды. Қрі кітапханалардың қызмет бабында пайдаланатын Әліпбилік каталогы әдетте бас каталог қызметін де атқарады. Кітапханаларда оқырмандардың Әліпбилік каталогы, сондай-ақ жеке қорлар каталогтары жасалады.
## Дереккөздер


Санат:Aнықтама
Санат:Лингвистика
Әмет батыр

**“Әмет батыр”** — Мұрын жырау жырлаған “Қырымның қырық батыры” эпостық жырының жеке батырлар топтамасына енген жыр. 

Толық нұсқасын жырды Мұрын жыраудан 1948 жылы И. Ұйықбаев жазып алған. Басынан аяғына дейін 7 — 8 буынды жыр үлгісімен шығарылған. Қырымның қырық батырының бірі Алаудың жолын қуып батыр болған Әметтің ерлік істері баяндалады. Жырдың басты идеясы — Отанды қорғау, ел бірлігін уағыздау болса, екінші жағынан ислам дінінің әскері де қылаң береді. Жырда ел қорғаны Әмет батырдың бостандық жолындағы ерен ерлік үлгісі, отаншылдығы дәріптеледі. 

Алғаш рет “Қазақ халық әдебиеті” көп томдығының 12-томында (1990) жарияланды. Бұдан басқа Әмет батыр туралы халық ертегісі негізінде шығарылған ертегі-дастан да белгілі. 7 — 8 буынды жыр үлгісіндегі “Әмет” дастанын жинаушы Ғ. Ахметов ел аузынан жазып алып, Ф. Ғатауов Қазақстан ҒА қорына тапсырған. Дастанда **Әмет батырдың** Жәнібек ханды жаудан құтқарып алуы, осы ерлігі үшін Ханайым сұлуды тарту ету жөнінде уәдесінен тайған хан ауылын шауып, сұлуды алып қашуы, соңынан қуып келген атақты Алау батырдың батасын беріп, мұратына жетуі баяндалады. Дастанның басты кейіпкері Әмет жеріне адал, отан сүйгіш, аңғал батыр бейнесін де суреттеледі, ел билеушілердің опасыздығы әшкереленеді. Шығарма нұсқасы Орталық ғылыми кітапхана қорында сақтаулы.

## Сыртқы сілтемелер
* http://referatik.kz/load/kitapkhana/batyrlar_zhyry/met_batyr/31-1-0-1116 
* http://temakosan.net/load/referaty_na_kazakhskom/d_nie_tarikhy/met_batyr/7-1-0-2485 
* http://www.webirbis.ksu.kz/cgi-bin/irbis64r_01/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&I21DBN=IBIS&P21DBN=IBIS&S21STN=1&S21REF=&S21FMT=fullwebr&C21COM=S&S21CNR=&S21P01=0&S21P02=0&S21LOG=1&S21P03=K=&S21STR=%D3%98%D0%BC%D0%B5%D1%82%20%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80

## Дереккөздер


Санат:Қазақ жырлары
Санат:Қырымның қырық батыры
Санат:Ноғай Ордасы
Санат:Жырлар
Әмрин Хабиболла

**Әмрин Хабиболла** (03.1900, Омбы облысы Москален ауданы Саға қазақ ауылында дүниеге келген — 13.03.1938, Алматы облысы Жаңалық елді мекенінде дүние салған) — қазақ зиялысы, саяси қуғын-сүргін құрбаны. Орта мектепті бітіргеннен кейін Орынбор, Қызылорда қалаларында, 1928 — 33 жылдары Қазақ АКСР-ы Жұмысшы-шаруа инспекциясында, кейін Қазақ АКСР-ы ОАК-нде  жауапты қызметтер атқарған. Мемлекеттік аппаратты “жергіліктендіру” науқанына белсенді қатынасып, қазақ кадрларының басқару органдарына тартылуына оң ықпал жасады. “Жергіліктендіру туралы” (А.-М., 1934, орыс тілінде) деген ресми құжаттар жинағын бастырып шығарды. “Мекемені қазақыландыру мәселесі” төңірегіндегі өзінің ой-пікірлерін баспа бетінде жариялады. Өмірінің соңғы жылдарында Қарқаралы, Қарағанды қалаларында халыққа білім беру саласында еңбек етті. “Қызыл Қазақстан” журналында (1929, мамыр) жарияланған “Сауатсыздықты жою жұмыстары” деген мақаласында халыққа білім берудің өзекті мәселелерін көтеріп, экономика және мәдени дамудың халықтың жалпы сауаттылығына байланысты екендігін ашып көрсетті. Әмрин 1937 жылы “Қарағанды ісі” бойынша “халық жауы” деген жасанды айыппен ұсталып, 1938 жылы 13 наурызда атылды. КСРО Жоғарғы сотының 1959 жылы 15 мамырдағы шешімімен ақталды.

## Дереккөздер:
Қазақстан энциклопедиясы  1-том

Санат:Тұлғалар
Әмудария көмбесі

thumb|upright=0.7|Әмудария қазынасынан алынған білезік (Британ мұражайы)
thumb|upright=0.7|Әмудария қазынасынан арбаның алтын үлгісі
**Әмудария көмбесі**, 1877 жылы Тәжікстанда Әмудария өзенінің бойынан табылған қазына көмбесі.

Осы өзен атымен аталады. Көмбені жергілікті халық тауып, асыл заттарды саудагерлер сатып алып, Үндістанға апарған. Ғалымдар қолына кейінірек түскен. Әмудария көмбесінен 180-нен астам алтын мен күмістен жасалған бұйымдар мен мыңнан астам теңгелер табылған. Заттарға көне грек, иран, сақ мәнеріндегі ою-өрнектер салынған. Әсіресе, адамдар бейнеленген қаңылтыр жалтырауықтардың маңызы ерекше. Оның бетіндегі сақалды адамдардың жейделері, қалпақтары, белбеулері мен семсерлері скифтер киімдерінен аумайды. Бұл Геродоттың Сырдарияның оңтүстік бөлігін мекендеген сақ-массагеттер мен скифтердің тұрмыс-тіршіліктері өте ұқсас деген сөзін растайды. Көмбе б. з. б. 4 ғасырдың соңынан б. з. б. 3 ғасырдың соңына дейінгі аралықтағы бірнеше кезеңде жиналған қазына болса керек. Әмудария көмбесінен табылған заттардың негізгі бөлігін Британ мұражайы сатып алған, қазір сонда сақтаулы. Көмбенің түп тарихы белгісіз.

## Дереккөздер

## Галерея

Сурет:Oxus treasure statuette.jpg|Әмудария қазынасынан мүсінше (Британ мұражайы)
Сурет:Gold statuettes from the Oxus Treasure by Nickmard Khoey.jpg|Әмудария қазынасынан алынған мүсіншелер (Британ мұражайы)
Сурет:Gold vessels from the Oxus treasure by Nickmard Khoey.jpg|Әмудария қазынасынан алтын ыдыстар (Британ мұражайы)
Сурет:The Oxus Treasure by Nickmard Khoey (BM)1.jpg|Әмудария қазынасынан алтын бұйымдар жинағы (Британ мұражайы)
Сурет:Gold fish shaped vessel from the Oxus Treasure by Nickmard Khoey.jpg|Әмудария қазынасынан балық пішінді алтын ыдыс


Санат:Тәжікстандағы археология
Санат:Күміс бұйымдар
Санат:Британ мұражайы
Санат:Археологиялық мұражайлар
Әмір (атақ)

Әмір — шығыс елдеріндегі әскербасылық атақ. 

Араб тілінен енген бұл әскери дәреже түркі тіліндегі “бек” дәрежесімен сәйкес. Мыңдық, он мыңдық (түмен) әскерді басқаратын қолбасылар Әмір атағына ие болған. Әмір атағына ие болған адамға әскери ту, дәреже белгісі — байрақ, соғыс кезінде әскерді басқаруға қолданатын дабыл, шыңдауыл тапсырылған. Сонымен бірге Әмірлердің иелігіне, әкімшілік басқаруына елді мекендер, ұлыстар, уәлаяттар беріліп, олар сол әкімшіліктен түсетін кірістің не салықтың белгілі бір бөлігін алу құқына ие болған. Бұл иелік Әмірге белгілі бір мерзімге, не мұрагерлікке берілуі мүмкін. Сондықтан Әмірлер әскербасылықты және елбасылықты бірдей ұстаған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Әміркен

**Әміркен**— төңкерістен бұрын Америкадан Ресейге әкеліп сатылған бұйымдардың ауызекі тілде қалыптасқан атауы. Мысалы, әміркен етік, әміркен мәсі, әміркен ұлтан тағы басқа “Американ” деген сөз ауызекі тілде өзгеріп әміркен болып кеткен.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология