open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Төкен Смайылұлы Ибрагимов

Белгілі жазушы, сыншы әдебиет пен өнер зерттеушісі, абайтанушы **Төкен Смайылұлы Ибрагимов** бұрынғы Семей облысы, Ақсуат ауданы «Жаңа несіп» колхозының Кезеңшілік деген жерінде 1939 жылы 15 ақпанда дүниеге келген.  1957 жылы орта мектепті бітірген соң, 1958 жылы Алматыдағы КАЗПИ-дің тарих-филология факультетіне түсіп, оны 1964 жылы ойдағыдай аяқтап шығады. 1971-1975  жылдары аспирантурада оқиды. Болашақ қаламгер өзінің еңбек жолын қарапайым ауыл жұыстарынан бастады.

1964-1969 жылдары Жданов атындағы сегіз жылдық мектепте тәрбиеші, қазақ тілі мен әдебиет және тарих пәндерінің мұғалімі, оқу ісінің меңгерушісі болып қызмет етті. 1969-1976 жылдары Семей облыстық телевидениесінде әдебиет-драма, музыкалық ақпараттар редакциясының редакторы, аға редакторы қызметтерін атқарды. Алғашқы еңбектері студенттік жылдары «Лениншіл жас», «Екпінді» газеттерінде, «Жұлдыз» журналында жарық көрді.

1976 жылдың 12-сәуірінен күні бүгінге дейін Абай қорық мұражайының шырақшысы. 1996 жылы «Қазақстанға еңбегі сіңген қызметкері» атағы берілді, 1998 жылы «Құрмет» орденімен марапатталды. Жұртшылыққа ұлы Абай мұрасы, жалпы қазақ поэзиясы, мәдениеті жайлы зерттеу еңбектері арқылы кеңінен танымал қаламгер өзінің «Өлең өрісі» (1979 ж.), 1999 жылы  «Оймен оңаша» атты поэзиясы, «Индираға хат», «Толқын толғау» (2001 ж.) монографиясының, «Сағыныш», «Қара бұзау», «Сары құс» әңгімелерінің, «Жаза» операсының либреттосы т.б. екі жүзден астам әдеби-сын, әдеби зерттеу, абайтану еңбектерінің авторы. «Күй әлемі», «Ән өлкесі» атты кітабы халқымыздың кешегі –бүгінгі ән-күй қазынасы мен қазіргі күйшілік, әншілік орындаушылық шеберлік мәселелерін қозғайды. 

Жазушы «Толқын толғау» деген кітабында кешегі-бүгінгі ән-күй қазынасы мен қазіргі күйшілік, әншілік-орындаушылық шеберлік мәселелерін қозғайды. Жазушы өзі көп жылдан бері қадағалап, бойына сіңіріп жүрген бірқатар  игілігі мен өнер тұлғалары енеркшеліктерін, халықтық қайнар бастаулар ырыздығын жүрек сүзгісінен өткізіп, әсіресе саз бен тыңдаушыны қабылдау, тану табиғатын таразылайтын қызғылықты қыруар көзқарастар қорыта алған. Бұл - ән асылы, күй құдіретін тыңдай білетін жанашыр жан тебіреніс-толғаныстары жайлы аллитерациялық эсселер. 

## Дереккөздер


Санат:15 ақпанда туғандар
Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Тарбағатай ауданында туғандар
Санат:24 қарашада қайтыс болғандар
Санат:2017 жылы қайтыс болғандар
Санат:Абайтанушылар
Санат:Қазақстан жазушылары
Исмайлұлы Сейфулла

**Исмайлұлы Сейфулла** - 1912 жылы Оңтүстік Қазақстан облысы, Түркістан ауданы, Көлтоған ауыл Советі, Карл-Маркс ауылында дүниеге келген. 1935 жылы Арыс ауданы, Ермоловка ауылында Лекбезді бітірген.(28.07.1941 ж.-25.09.1945) жылдары Ұлы Отан соғысына қатысқан. Соғыста екі рет “Қызыл Жүлдыз" ордендерімен басқа да көптеген медальдармен марапатталған. Елге оралғаннан соң колхозда, совхозда ауыл шаруашылық саласында агроном, бөлімше басқарушысы болып қызмет атқарды.Осы көп жылдары істеген еңбегін өкімет бағалап, "Еңбек Қызыл Ту”, “Даңқ” ордендерімен және де көптеген медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер

санат:1912 жылы туғандар
Санат:Түркістан облысында туғандар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Мүсілім Құмарбеков

**Мүсілім Құмарбеков**, жазушы (1939). Мүсілім Құмарбекұлы 1939 жылы 10 қаңтарда Шығыс Қазақстан облысы, Ұлан ауданына қарасты Шымқора селосында дүниеге келген. 1964 жылы ҚазМУ-ді бітірген. Сол жылдан бастап Шығыс Қазақстан облыстық «Коммунизм туы» (қазіргі «Дидар») ғазетінде қызмет істеді.

Шығыс Қазақстан облыстық «Ақ Ертіс» әдеби-мәдени, қоғамдық журналының бас редакторының орынбасары болып қызмет істеген. Қазақстан Республикасы Жазушылар Одағының мүшесі.«Алтайдың ардагері», «Қыз күлкісі», «Асау Ертіс», «Шынар», «Алтайым — алтын бесігім», «Жастық жағалауы» атты кітаптары бар.
2003 жыл «Фолиант» баспасынан «Жар жағасындағы үй» деген повестер жинағы, «Базальт» баспаханасынан «Тауқымет» атты романы жарық көрді.

## Дереккөздер


1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА 

Санат: Мәдениет

Санат:1939 жылы туғандар
Мектеп (ауыл)

**Мектеп** — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы, Алматы ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Явленка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 59 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 487 адам (250 ер адам және 237 әйел адам) болса, 2009 жылы 328 адамды (158 ер адам және 180 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) елді мекендері
Ақылбек Манабаев

**Манабаев Ақылбек**, ақын  (1934-1984).

Ақылбек Манабаев 1934 жылы 20 желтоқсанда Шығыс Түркістанның Қараүңгір ауылында қарапайым отбасында дүниеге келді. Сонда оқу бітірген соң  «Тарбағатай» газетінің редакторының орынбасары болып қызмет еткен. 1962 жылы Үржар ауданына келіп жұмысшы, кітапханашы, «Алға» газетінде журналист болып еңбек етті. 
1967 жылдан өмірінің соңына дейін «Семей таңы»  газеті редакциясында әдеби қызметкер болды.  
Семейлік ақындар ортасында Ақылбек Манабаев толғаныс, тебіренісі майда, ырғақты, нәзіктікпен, жұмсақтықпен тіл қатып, сырласар сипатымен ерекшеленеді.     Ақынның таланты ана сүтімен дарыған тума талант. Анасы Бәтиманы ауыл арасындағы той-жиынға қос атпен алдыратын. Ақылбек сол анасынан нәр алған еді. Ақынның «Жазира», «Самал сазы», «Мәуелі бәйтерек», балаларға арналған «Алтын мен көпір», «Тау тескен» атты кітаптары өзінің көзі тірісінде жарық көрді.
«Анама хат», «Жүрек сөйлейді» кітаптары қайтыс болғаннан кейін жан жарының араласуымен жарық көрді. Ақын-көпшілік өлендерінде нақыштың нәзіктігіне, сүйріктігіне сүйінгіш, солардан сыр түйгіш қаламгер. «Жазира» атты жыр жинағы  сияқты «Самал сазы» да өмірге іңкәр құштарлықпен жазылған.
Ақылбек Манабаевтың жазған жырларынан табиғат тамашалары кең орын алады. Сонымен қатар өзінің тұстастарына қарағанда қазақ тілінің өзіне тән поэтикалық-этнографиялық сөздік қоры бай. Ақын ежелгі ізгі дәстүрді де орынды ұстанады. Көп жастардың аузына түсе бермейтін тұрмыс-салтта қалыптасқан бұйымдар мен заттық теңеу, баламаларды жиі қолданады. «Самал сазы» атты жинағына кірген екі баллада аңызға құрылған. 
1989 жылы шыққан ақынның «Жүрек сөлейді» атты кітабына негізінен ең таңдаулы өлеңдерді мен балладаларды, «Чили балалары» атты поэма енді. Өміршең де өрелі өлең жолдарынан ақын жанының тынысы, дүрсілі аңғарылады.

## Дереккөздер


1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА 

Санат: Мәдениет
Санат:1934 жылы туғандар
Санат:1984  жылы қайтыс болғандар

Санат:Қазақ ақындары
Тоқтарбек Мағзұмов

**Мағзұмов Тоқтарбек**, жазушы (1958)

Мағзұмов Тоқтар 1958 жылы Шығыс Қазақстан облысы Қатонқарағай ауданы Қызыл Жұлдыз аулында туған. 1975-1977 жылдары ауыл мектебінде жұмыс істеген. 
1982 жылы Алматы қаласының Ауылшаруашылық институтының агроном мамандығы бойынша, 1998 жылы Шығыс Қазақстан Мемлекеттік университетінің мемлекеттік басқару жүйесі факультетін бітірген. 
1982-1992 жылдары Шығыс Қазақстан ауылшаруашылық басқармасында, 1992-1997 жылдары Шығыс Қазақстан аймақтық жекешелендіру комитетінде бөлім бастығы    1997-2001 жылдары Шығыс Қазақстан облыстық мекемелерді қайта құру, жабу басқармасының бастығы болып қызмет істеген. 
2007 жылдан бері Өскемен қалалық ауылшаруашылық басқарма бастығы. 
2003 жылы «Қыз суреті» атты алғашқы әңгімелер жинағы жарық көрген. «Байберді асуы» атты хикаяттар мен әңгімелер жинағының авторы.

## Дереккөздер


1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА 

Санат: Мәдениет

Санат:1958 жылы туғандар
Меңғали Шаймарданұлы Мусин

**Меңғали Шаймарданұлы Мусин** (1927-2011), журналист, жазушы-өлкетанушы.

Меңғали Шаймарданұлы 1927 жылдың тамыз айында Катонқарағай ауданы (бұрынғы Үлкен Нарын ауд.), Нұғыман ауылында дүниеге келген. Жазушы өз бабалары жайлы: «алғашқы Жоғарғы Ертіс ауданына қоныстанушылар менің үшінші атамның, яғни Дінмұхаммед Шәрәпидің басшылығымен қоныстанған»,- дейді. Бұл аңыз М.Мусиннің «Волга впадает в Иртыш» романында жазылған.
 
1931 жылдың басында Меңғали Шаймарданұлының ата-анасы қазақ-орыс аралас елді мекеніне, яғни Күршім ауданына көшіп барады. Жазушы мүлдем орыс тілін білмегендіктен, ал қазақ тілі татар тіліне ұқсас болғандықтан Меңғалиды ата-анасы Құмашқын (қазіргі Күршім) қазақ мектебіне оқуға берген. «Орыс тілінде білімін 17 жасымда әскер қатарына шақырылғанда ғана арттырдым, ал қазақ тілін үйге қайтқанда ғана үйрендім»,- дейді Меңғали Шаймарданұлы.
Екі кластық қазақ мектебін бітірген соң, Казнаковка, Самар аудандарындағы орыс мектебіне түсіп, төрт класты аяқтайды. Аттестатты Үлкен Нарын ауданындағы Жұлдыз орта мектебінен алды. Алғаш рет Меңғали Шаймарданұлы әдеби шығармалармен айналысуды қазақ тіліндегі шығармалардан бастап, сол бойынша күнделік жүргізе бастады. Ал 16 жасында «Жамбыл», «Партизандар» атты поэмалары жарық көрді. Бұл шығармалары жазушының жеке мұрағатында сақталған.
 
М.Мусин аудандық «Сталинский путь» газетінде  екі жыл жұмыс атқарып, кейін «Знамя Коммунизма» (қазіргі «Рудный Алтай») газетіне ауысады. Содан бері басылымнан қол үзген жоқ, нәтижесінде елу жылдан астам журналистік тәжірибесі жинақталды. 1964 жылы жоғарғы партия мектебінің журналистика бөлімін тәмамдаған. Зейнеткерлікке «Рудный Алтай» газетінен шықты, оның Риддер қаласындағы меншікті тілшісі болды. Осында қызмет істеген жылдарда П.Бажов атындағы сыйлықтың лауреаты болды. 1995 жылы ұлтаралық Қытай радиосының әдеби сыйлығының лауреаты атанды. Бұл сайыс Жеңістің елу жылдығына орай өткізілген. М.Мусиннің шығармалары мәскеулік, республикалық басылымдарда басылды. «И любовь твоя и боль» атты повестер жинағы, «Қырғын», «С Катонских гор, с берегов Нарыма», «Түнекте тұншыққандар»  атты кітаптары жарық көрген.

Москва қаласында  жоғарғы партия мектебін бітірген. 50 жылдық жұмыс өтілі бар кәсіби журналист.  Көптеген орталық, аймақтық, облыстық, аудандық  баспасөз беттерінде, «Огонек»,  «Жұлдыз», «Простор» журналдарында, халықаралық «Феникс» журналында, сонымен қатар  дерекке негізделген  жинақтарда еңбектері жарияланды.

«Люди щедрого сердца» (1964), «Любовь таоя и боль» (1979), «Унесенные в небытие» (1997), «Репортаж XX века» (1999), «Почтовый ящик 15», «Волга впадает в Иртыш» (2003), «Дети Каратая»  атты кітаптары әртүрлі деңгейдегі баспалардан басылып шықты.

## Дереккөздер


1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА

Санат:Мәдениет

Санат:1927 жылы туғандар
Санат:2011 жылы қайтыс болғандар
Тұрғазы Нұқаев

**Тұрғазы Нұқаев**, ақын (1937 - 2001 ж.ж).

1955 - 1960 жылдары Қазақтың Абай атындағы педагогика институтында оқып, осы оқу орнының тарих-филология факультетін тәмамдайды.
1960-1968 жылдары Ұлан ауданы мектептерінде мұғалім, мектеп директоры болып жұмыс істейді. Бұл жылдары Тұрғазының өлеңдері, балладалары, мақалалары облыстық, республикалық баспасөзде жиі жарияланып тұрды.

**Т.Нұқаевтың шығармалары :**

Анаға тағызым Хикаят.-Өскемен: Полиграфия, 1995.-91б.

Әз ағамыз- Әнекең.- Өскемен: Полиграфия,1994.-52б.

Жарқыраған қос жұлдыз : Ғұмырнама.-Өскемен: Полиграфия,1999.-173б.

Тұңғыш Өлеңдер.-Алматы : Жалын, 1978.-32б.

Ұлы даланың ұлымын: Өлеңдер,балладалар, толғаулар, дастан.-Өскемен,1995.-177б.

## Дереккөздер


1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА 

Санат: Мәдениет

Санат:Қазақ ақындары
Санат:1937 жылы туғандар
Санат:2001 жылы қайтыс болғандар
Тұрлықан Қасенов

Қазақтың әйгілі балуаны, өлеңнің, Еуропаның чемпионы, екі мәрте әлем кубогының иегері, бұрынғы Кеңес Одағының жеті мәрте чемпионы Дәулет Тұрлықановтың атасы Қажымұқан, М.Әуезовтермен таныс болған Тұрлықан Қасенұлы Қазақстан Жазушылар Одағынын Шығыс облыстарындағы бөлімшесін басқарған көзі ашық, зиялы азаматы еді. Оның Жазушылар Одағына қабылдануы туралы 1934 жылғы шілде   айындағы   «Қазақ   әдебиеті»   газетінде   жазылған. Тұрлықан «Еңбек» журналының бас редакторы, ақын, балуан, ұстаз болған кісі. Ақын - қызыл империяның қанды шеңгеліне Сәкен, Ілияс, Бейімбеттермен қатар ілініп арманда кеткен азамат. Архив деректеріне сүйенсек, Тұрлықан Қасенұлының сол кездегі ақын-жазушылармен қоян-қолтық араласқан.
 
## Қызметтері
Семейде «Еңбек» жинағын шығаруға ұйтқы болған Тұрлықан бір жағынан ұжымшар жастар мектебінің директоры болып қызмет атқарды. Оның шәкірті белгілі ғалым, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты Қайым Мүхамедханұлы ұстазы туралы: «Тұрлықан аға әдебиет пәнінен сабақ бере бастағанда, алдымен әдебиет деген сөздің мағынасын айқындап, ашып түсіндіретін. Көркем әдебиеттің өзіне тән қасиеттерін анықтап, атап ұғындырып, жеріне жеткізіп сипаттап беретін. Көркем әдебиеттің тарауларын айта келіп, ақындық өнерді айрықша атап, «Сөздің асылы-өлең» дейтін өлеңін нақышына келтіріп жатқа айта жөнелгенде жанымызды жадыратып жіберетін. Менің әдебиет жолына түсуіме игі әсер еткен, көп тағылым алған алғашқы ұстазым- Тұрлықан Қасенұлы болды,-деп еске алады.

## Өмірінің соңғы сәттері
Тұрлықан ақын кеңес идеологиясының қыспағында бар қабіле-қарымын таныта алған жоқ. Қасен қажының ұлы, «байдың бал асы» деген сөзден құтыла алмады. Амалсыздан саясаттың ығына жығылып, партияға өтті. Үш рет ұсталып, үш рет партиядан аластатылды. Ақыры 1937 жылы 27 желтоқсанда темір торға қамалды. Отыз жетіде торға түскен Т.Қасенүлы 1942 жылы Төменгі Тагильде бұл жалғанмен қош айтысты.

## Дереккөздер


1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА 

Санат: Мәдениет

Санат:Еуропа чемпиондары
Санат:1942 жылы қайтыс болғандар
Бақытжан Мұқтарханқызы Раисова

**Раисова Бақытжан Мұқтарханқызы** (1959 жыл 6 қазанШығыс Қазақстан облысы, Катонқарағай ауданы, Еңбек аулы) - ақын.

1976 жылы көршілес Шыңғыстай аулындағы орта мектепті бітірді. 14 жасынан өлең жазып, әдебиетке деген ерекше құштарлығымен көзге түскен.
 
1965-1967 жылдары Москвадағы сценаристер мен режиссерлер дайындайтын жоғарғы курсты тәмәмдаған .
 
1976 жылы Бақытжан Раисова С. М .Киров атындағы (қазір Әл Фараби атында) Қазақ Мемлекеттік университетіне қазақ тілі мен әдебиеті бөліміне оқуға түседі. Университеттегі ұстаздары Р.Нұрғалиев, З.Қабдолов, Т.Кәкішев, А.Оразбаева Бақытжанның әдебиетші - маман ретіндегі жан-жақты білімін, табиғи берген ақындық дарынын ұштауға, тереңдете түсуге сәулелі жол ашқандай болады.
Жоғары оқу орнын үздік аяқтаған Бақытжан 1981 жылы «Қазақ университеті» газетінде қызмет атқарады.1982 жылы Катонқарағай ауданындағы Аршаты аулына оралып мұғалім болып  қызмет істейді.
1984-85 жылдары Бақытжан Раисова аудандық «Арай» газетінде аудармашы-тілші ретінде қызметте болады. Өзінің жүрек қалауымен әдебиетші ұстаздық жолға бет бұрады. 1987 жылдан 1997 жылға дейін ауданның танымал әдебиетші ұстазы атанады.
1995 жылы ұлы ақын Абай Құнанбаевтың туғанына 150 жыл толуына орай Алматыда өткен конференцияда Бақытжанға «Білім беру ісінің үздігі» атағы беріледі.

1997-2007 жылдары ол Өскемен қаласындағы Ахмет Байтұрсынов атындағы гуманитарлық - эстетикалық дамыта оқыту бағытындағы мектепте ұстаздық қызметін жалғастырады.

Оның өлеңдері «Қазақ әдебиеті», «Жас алаш», «Дидар», «Арай» газеттерінде, «Жұлдыз», «Ақ Ертіс», «Қазақ тілі мен әдебиеті» журналдарында, «Балауса» студент-жастар топтамасында «Ағажай, Алтайдай жер қайда-ай» жинағында, «Алтай әуендері» атты топтама-хрестоматияда жарияланған.

Б. Раисованың 2000 жылы «Білім» баспасынан «Ай мен Алтай» 2005 жылы «Елорда» баспасынан «Сезім сәулесі» жыр жинақтары басылып шыққан.
2009 жылы «Ғасырдың мұңы» баспадан шығады. Өз заманының толғақты мәселелерін сезім сәулелерімен өрнектей білген ақын әрі ұстаз Б.Раисова қазір Өскемен қаласындағы Дарынды балаларды оқытатын гимназияда қызмет істейді.

## Дереккөздер


1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА 

Санат: Мәдениет

Санат:Қазақ ақындары
Санат:1959 жылы туғандар
Мыңбай Ахметкәрімұлы Рәшев

**Рәшев Мыңбай** (1930), ақын.

Мыңбай Ахметкәрімұлы Рәшев (Тотыяйын Рамазанов) 1930 жылы 19 қазанда облысымызға қарасты шалғайдағы Баршатас ауданының "Алғабас" совхозында (бұрынғы Семей облысында) туған.
 
Қазақтың Абай атындағы педагогикалық институтының тіл және әдебиет факультетін бітірген.
 
"Жас алаш" (бұрынғы "Лениншіл жас!" газетінде) қызмет еткен.
 
Осыдан кейін "Ара" - " Шмель" журналына шақырылып, сықақ жанрында қызмет етуі де оның творчествосын байыта түседі.
Журналдың алғашқы бас редакторы ұлы жазушы Ғабит Мүсіреповтің тәлім-тәрбиесінде болған жылдары жемісті. " Терек пен тікенек", " Бетің қисық болса", " Қисық айна", " Суылдақ", " Бүйімбай" т.б. сатиралық жинақтары басылды.
Сықақтары мен мысалдары " Крокодил қосымшасы" сериясында, " Крокодил", " Дружба народов" журналдарында да жарық көрген. М.Рәш тек сатирик қана емес, эпик ақын. М.Рәшевтің тұңғыш өлеңдер жинағы 1955 жылы "Алғашқы боразда" деген атпен жарыққа шықты.
Қырыққа тарта кітаптың авторы Мыңбай жиырмаға жуық поэмалар мен балладаларын оқырманға ұсынды. Олардың ішінде шұбартаулық жас шопандар өмірінен жазған "Бастау," 28 - гвардияшы-панфиловшы батырлар, Төлеген Тоқтаров, Мәлік Ғабдуллин, Бауыржан Момышұлы өмірінен жазылған поэмалары - " Батыр- дастан" және әзірбайжан халқының ұлы ағартушысы, драматургі, ақыны Мырза Фатали Ахундов жайынан жазған " Сабухи" поэмалары әдебиетімізде елеулі туындылар.
Мыңбай шығармалары алуан тақырыпты, солардың ішінде Отанға деген шексіз сүйіспеншілік, халықтар достығы, қарапайым еңбек адамдарының өмірі, бүгінгі замандас бейнесі - міне, ақын творчествосына арқау болған тақырыптар.
Бүгінгі ұланғайыр өміріміздің елеулі де ауыр мәселесі - экология проблемасын тебірене, ядролық жарылыстарға, соғыс атаулыға ащы наразылығын ашына жырлайды. Өткен ғасырдағы ұлы ғалым Шоқан Уәлиханов өмірінен жазған " Жұлдызды жиһанкез" дастаны да айтуға тұрарлық. 
Сатирик жалақор, жәдігөйдің сұрқия қылығын өткір сатирамен өртейді. Басқаларды сақтандырады, тазалыққа, пәк адамшылыққа шақырады.
Мыңбай сатириктік өрнегін поэзияда ғана емес, прозада да көрсетіп келеді. Сықақ, әзіл-оспақ өлеңдері тәрізді қара сөзбен жазылған әңгімелері де ықшам, тап-тұйнақылығымен татымды да тартымды оқылып отырады. Оқиғалары нанымды. 
1957 жылдан Жазушылар одағының мүшесі. Біраз өлеңі орыс тіліне аударылып жеке кітап боп басылды. М. Рәшевтің сықақтары, фельетондары мен мысалдары өзге тілдерге де аударылған. 
Мыңбай Рәш өз жанрында әдебиетімізге белгілі дәрежеде үлес қосқан белді, бедерлі қаламгер.
Ақын " Тың және тыңайған жерді игергені үшін!" медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА 

Санат: Мәдениет

Санат:Қазақ ақындары
Санат:1930 жылы туғандар
Сақабаев Көкей

**Сақабаев Көкей** (Көпжасар)  (1930 – 1995) -жазушы, журналист.

Көкей (Көпжасар) Сақабаев 1930 жылы 1-ші қыркүйекте Шығыс Қазақстан облысы, бұрынғы Самар ауданының Көкжыра ауылында дүниеге келді. 1954 жылы Алматы қаласындағы Қазақ тау-кен институтын бітірді. 1958 жылдың желтоқсан айынан бастап Лениногорск қаласында  инженер-кенші қызметін атқара отырып, шығармашылықпен  айналысады. Қазақ және орыс тілдерінде жазған. Жергілікті, облыстық, республикалық газеттерде, «Жұлдыз», «Простор» журналдарында жарияланды. 
Алғашқы әңгімелер жинағы «Өткел аузында» 1964 жылы басылып шықты. «Кенші келбеті», «Көктас» романдары жарыққа шықты. 
Кеңес Одағының батыры Төлеген Тоқтаровтың өмірі жайлы көп ізденіс жұмыстарын жүргізіп,  мағлұматтар жинады. Оның «Намыс» атты кітабы  өзі қайтыс болғаннан соң 2000 жылы жарық көрді.
Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі (1995 ж.). Риддер (Лениногорск) қаласында өзі тұрған Гагарин көшесіндегі № 25 үйге ескерткіш тақта орнатылған.

## Дереккөздер


1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА 

Санат: Мәдениет

Санат:1930 жылы туғандар
Санат:1995 жылы қайтыс болғандар
Мұрат Рақымжанұлы Сұлтанбеков

**Мұрат Рақымжанұлы Сұлтанбеков** (1938) ақын, аудармашы.

Мұрат Сұлтанбеков 1938 жылы 28 қаңтарда Семей қаласында дүниеге келді. Болашақ қаламгердің балалық шағы қиындықпен өтті. 

1971 жылы Алматыда Қазақ мемлекеттік университетінің үлкен залында «Абайдың поэмалары» деген тақырыпта кандидаттық диссертациясын сәтті қорғап шыққан жас ғалым өзі оқыған пединститутта аға мұғалім, доцент, Талдықорғанның педагогикалық институтында кафедра меңгерушісі болып қызмет етеді.

Қос тілдің шебері, қаламгер Мұрат Рахымжанұлының ұшқыр қаламынан әр жылдары бес кітабы жарық көрді. Абайдың он бір өлеңін, Шәкәрімнің «Қалқаман-Мамыр», «Еңлік-Кебек» шығармаларын тәржімалап, сондай-ақ Б.Майлийннің «Жалбыр» пьесалары, Есмағамбет Исмайлов, Кәмен Оразалин шығармалары, Сәду Машақов, Аманжол Шамкенов, Тәңірберген Әміренов, Қашаф Туғанбаев, Ақылбек Манабаев  сынды ақындардың өлеңдері, 2005 жылы Ырысхан Мұсаұлының «Саға» романы, 2006 жылы Халық жазушысы Әзілхан Нұршайықұлының «Мәңгілік махаббат жыры» дастаны, 2007 жылы Шәкәрімнің «Ләйлі-Мәжнүн» шығармалары М.Сұлтанбековтың аударуында орыс тілінде сөйледі. 
2007 жылы М.Рақымжанұлының «Поэтическое вдохновение:Абай, Шакарим и Мұхтар» атты кітабы шықты. Онда автордың мақалалары, эссе, өлеңдері және поэмалары жинақталған.
М.Сұлтанбеков аудармашылықпен қоса, драматургия саласында жемісті еңбек етті. Көп актілі «Аттила» атты тарихи пьеса жазды және Қайнар университеті мен Патеон Ассос университетінің  Седимес институты ұйымдастырған Алматыда өткен Аттиланың 1600 мерейтойына арналған ғылыми конференцияда Аттила жөнінде баяндама жасап, аталған пьесасы  үшін Аттила атындағы медальмен марапатталды.

## Дереккөздер


1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА 

Санат: Мәдениет

Санат:Қазақ ақындары
Ноғайбай Сүлейменұлы

**Ноғайбай Сүлейменұлы** 1855 жылы Бұрынғы Семей облысы Зайсан уезі Маңырақ болысының 4-ауылында Ноғайбай қыстағанда (қазіргі Зайсан ауданы Қарабұлақ ауылдық округі) дүниеге келген. 6-7 жасар кезінде шешекпен ауырып, екі көзінен айрылған.

1916 жылы шетелге ауған елмен бірге [Қытайға өтіп кеткен. Ноғайбай атының ұмытылмай әдебиет тарихында қалуына себепкер болған орыстың белгілі этнографы- А. Ивановский. 1889 жылы Зайсан өңірінде болып, сол жылы Мәскеу университетінде шығарылатын «Этнографическое обозрение» журналында «Киргизский народный поэт-певец Ногайбай» деген мақала жазады. 1937ж. Жамбыл шығармашылығының 75 жылдығы аталып өтілді. Сол тойда Қазақстанның түкпір-түкпірінен небір жезтаңдай іншілер, шақырылыпты. Сол тойда Жамбыл: «Іштеріңде Ноғайбайдың әндерін білетіндерің бар ма?» деп сұрағанда, ешкім жауап бере алмапты. Сонда Жамбыл: «Япырай, осы жұрттың кемтарларды елемейтіні бар. Әйтпесе қазақта Шөже мен Ноғайбайдан асқан ақын бар ма?» деген екен. 

 Құдайым көзімді алды көрмесін деп,
 Соңынан зұлымдықтың ермесін деп.
 Құлақ берді естуге сақ болсын деп,
 Қол-аяқ қуат берді өлмесін деп.

- деп жырлаған зағип ақынды жыр алыбы Жамбыл дүлдүлдердің қатарына тегін қоспағаны анық.
Ноғайбай ақынның өлеңдері жазбаша емес, ел аузында сақталған. Ноғайбай ақынның өлеңдерін жинақтаушы С. Сырымбетов. (Ертіс өңірі. - 04.05.2011ж).
Бүгінде Ноғайбай ақынның 18 өлеңі, 1ән, 1 поэм, 2 айтысы ғана мәлім.Ол тек қара өлеңнің ғана тарланы емес, асқан әнші, домбырашы, сазгер, үлкен айтыскер ақын болған.  
1923 жылы 68 жасында ШҰАР Алтай аймағы Бурылтай өңірінде қайтыс болған.

## Дереккөздер


1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА 

Санат: Мәдениет
Санат:1855 жылы туғандар
Азамат Тасқараұлы

**Тасқараұлы Азамат** - ақын, (1990).

Азамат Тасқараұлы 1990 жылы 20 қарашада Шығыс Қазақстан облысы  Зырян ауданы Феклистовка ауылында туған.
2007 жылы Өскемен қаласындағы Жамбыл атындағы арнайы-облыстық дарынды балаларға арналған мектеп-гимназия интернатын бітірген
Халықаралық «Шабыт» фестивалінің лауреаты, Қарасазда өткен Мұқағали Мақатаев атындағы халықаралық мүшәйраның 2006 жылы 2 орын, 2007 жылы гран-при иегері, Аягөз қаласында өткен кәсіптік ақындар мүшәйрасының лауреаты, облыстық Т. Нұқай атындағы жыр додасының гран-при иегері, Мұқағали Мақатаев атындағы Халықаралық қордың «Мұқағали мұрасын насихаттауға қосқан елеулі еңбегі үшін» грамотасының иегері, «Свободной музы приношенье» аймақтық әдеби конурстың екі дүркін гран-при иегері, Ұлы Отан Соғысының 65 жылдығына арналған мүшәйраның 1 орын иегері т.б. 

ШҚО «Шабыт» қоғамдық ұйымы төрағасының орынбасары,  ШҚ өнер мұражайының қызметкері 
«Күзгі дем симфониясы» (2009 ), «... ал, Лондонда түн» (2010) жыр жинақтары мен«Өнер гиперболасы» повесінің авторы.  Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесі.

## Дереккөздер


1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА 

Санат: Мәдениет
Санат:1990 жылы туғандар
Санат:Қазақ ақындары
Евгений Алексеевич Титаев

**Евгений Алексеевич Титаев** (1957), жазушы.

Ақын, журналист, ертегіші Евгений Алексеевич Титаев 1957 жылы 29 желтоқсанда Семей қаласында дүниеге келді. 
Орта мектепті бітірген соң медициналық училищеге оқуға түсті. Онда ол тау туризмімен айналысты, көркем үйірмелерге қатысты. Тұңғыш өлеңдері газет бетіне дәл осы кезеңде жариялана бастады.
Медучилищеде оқып жүргенде Н.Чернова жетекшілік ететін «Иртышские огоньки» әдеби бірлестігіне қатысты. Е. Титаевтің өлеңдері, повестері мен ертегілері газет, журналдарда жиі жарияланатын.  Оның "Доктор Стук" (Алматы, 1982), "Иртышанка" (ұжымдық жинағы, Алматы), "Горизонт" (Алма-Ата, 1986) өлең жинақтары бірінен кейін бірі жарыққа шықты.
 
Шығармашылық жолын ақындықпен бастаған Евгений Титаев шағын әңгімелер де жаза бастайды. Сонан кейін өзіне балалар әдебиетінің есігін ашады. Сонымен, 1986 жылы «Жалын» баспасынан "Сказки моего города" деп аталатын кітабы шықты, оған алты шағын әңгіме-ертегілері енді. "Дорога чародеев" повесть-ертегісі 1995 жылы республикалық «Простор» журналында жарияланды.

Е.Титаев – көпжанрлы автор. Оны әңгіме, өлең жазумен қатар драматургия да қызықтырады. Достоевский атындағы Семей театрында оның «Ветерок, давай дружить!» (1998) пьеса-ертегісінің қойылымы болды.Ақын семейлік сазгерлер Г.Ахунжанов, В.Коротков, О.Жанияровпен бірге бірқатар әндер шығарды.

## Дереккөздер


1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА 

Санат: Мәдениет
Санат:1957 жылы туғандар
Сакенұлы Зейлабдин

**Сакенұлы Зейлабдин**—1930 жылы 15 мамырда Төреарық ауылында туған.Ол мектепті Арыс қаласындағы Киров атындағы орта мектепті бітірген соң,Шымкенттегі екі жылдық мұғалімдер дайындайтын институтты бітіріп, Жамбыл облысы, Мойынқұм ауданында екі жыл жұмыс істеген.Арыс ауданының Обручевкадағы Горький мектебінде, Арыстағы Киров атындағы мектепте, Ақдала совхозындағы С.Ерубаев атындағы мектебінде жұмыс істеді. Задария совхозында А.С.Макаренко мектебін салдырып, (1955 жыл) мектеп директоры болып, осы мектепте 1964 жылға дейін жұмыс істеді. Соңғы жылдары Жамбыл орта мектебі мен Ломоносов орта мектебінде 1973-1990 жылдары мектеп директоры және мектеп жанындағы 100 балалық институт меңгерушісі көп жылдары, оқу ісінің меңгерушісі болып 48 жыл педагогикалық салада жұмыс атқарды. Осы жұмыстары үкіметпен партия бағалап, оқу ағарту ісінің үздігі, Еңбек, тыл ардагері оннан астам диплом грамоталарымен марапаттады.

## Дереккөздер

Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Зейнола Тілеужанов

**Зейнолла Тілеужанов** (1942 ж.), ақын.

Зейнолла Тілеужанов Шығыс Қазақстан облысы (бұрынғы Семей облысы) Ақсуат ауданына қарасты «Қызыл қайың» ұжымшарында 1942 жылы 29 қарашада дүниеге келген. 1968 ж. ҚазМУ-дің филология факультетін бітірген. «Жетісу» облыстық газетінде, кинематография комитетінде, «Жаңа фильм-Новый фильм», «Еңбек таңы» журналдарында және Мәдениет Министрлігі жанындағы халық шығармашылығы үйінде қызмет атқарған.
 
Тырнақалды жырлары республика жас ақындарының «Жас керуен» (1969) жинағына енген. Кейінгі жылдары «Лебіз» (1971), «Солидарность» (1973 орыс тілінде ұжымдық жинақ), «Толағай тау», «»Ой ағысы», «Сарыарқа», «Махаббат дастаны», «Аспанға көшкен ауыл», «Күнге табынғандар» атты жыр кітаптары шыққан. 
Көптеген шетел ақындарының өлеңдерін, сондай-ақ 100-ге тарта кинофильмдерді қазақшаға аударған.

## Дереккөздер


1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА 

Санат: Мәдениет
Санат:1942 жылы туғандар
Санат:Қазақ ақындары
Тілеуханов Төлек

**Тілеуханов Төлек**, жазушы (1939).

Абақ Керей тайпасының Жастабан руынан шыққан.

1939 жылы 18 шілдеде бұрынғы Семей облысының Шұбартау ауданында туған. 
1964 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін бітірген. 1964–1969 жж. мектепте мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі, мектеп директоры, 1970–1988 жж. «Жазушы» баспасында редактор, редакция меңгерушісі, 1992–1995 жж. «Айқап» баспасында бас редактор, 1996 жылдан «Жұлдыз» журналында бөлім меңгерушісі болды.
1965 жылы «Қазақстан әйелдері» журналында алғашқы әңгімесі жарияланған.
Қаламгердің шығармалары 1965 жылдан бастап жарық көре бастады. Оның «Көрші келіншек», «Шарапатты жан», «Өзгенің бақыты үшін», «Өмір арнауы», «Мәуелі бәйтерек» әңгіме-повестері, «Келешек кіріспесі», «Үш ұрпақ мұңы» романдары жарық көрген. 
Австралия жазушысы А. Маршаллдың «Мен секіріп ойнай аламын» повесін, Р.Тагордың, А.Чеховтың, словак жазушысы Андрей Плавактың, өзбек жазушысы Х.Нәзірдің, орыс жазушысы А.Беляевтің, үнді жазушысы А.М.Нуридің әңгіме, повестерін аударған.       Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты (2005). 

## Дереккөздер


1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА 

Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Қазақ жазушылары
Броун қозғалысы

Сұйық немесе газда орналасқан ұсақ қатты бөлшектердің бейберекет қозғалысын алғашқы рет 1827 жылы микроскоп арқылы ағылшын ботанигі Р.Броун байқаған.Бұл құбылыс *броун қозғалысы* деп аталды.
Ұсақ бөлшектердің броун қозғалысын молекулалы-кинетикалық теория бейберекет қозғалған молекулалардың кездейсоқ соққыларының нәтижесі деп түсіндірді.
1905 жылы А.Энштейн молекулалы-кинетикалық теорияның негізінде броун қозғалысының теориясын жасады.Оның есептеуінше,броун бөлшегінің бейберекет қозғалысындағы ығысуының орташа квадраты осы ығысу уақыт аралығында және заттың температурасына тура пропорционалды.
Француз физигі Жан Перрен 1908-1911 жылдары броун қозғалысын зерттейтін жан-жақты тәжірибелер өткізді.
Санат:Физика
Айтмұхамбет Қасымұлы Қасымов

**Айтмұхамбет Қасымұлы Қасымов** (29 маусымда 1950) - жазушы, журналист. Жазушы, журналист Айтмұхамбет Қасымов Шығыс Қазақстан облысы, Ұлан ауданы, Аюды ауылында 1950 жылдың 29 маусымында дүниеге келді. Қазақтың мемлекеттік университетін  бітірген.
Шығыс Қазақстан өңіріндегі баспасөз тарихын, оның ішінде 1931 жылы шыққан «Жұмысшы» газетінен бастау алатын облыстық «Дидар» газетінің тарихын зерттеумен шұғылданып жүр.

Қазақ халқының тұңғыш әскери ұшқышы, жерлесіміз – марқакөлдік Жақыпбек Малдыбаевтың өмірін зерттеуші. 
Президент мұрағаты, Орталық Мемлекеттік, Шығыс Қазақстан, Қарағанды, Солтүстік Қазақстан, ҰҚК мұрағаттарынан жинаған деректері бойынша «Жұмысшы» газетінің тұңғыш редакторы, 1938 жылы «халық жауы» ретінде көптеген ұлт зиялыларымен бірге саяси қуғын-сүргінге ұшыраған журналист, жазушы М. Тайшыбаевтың өмірі мен шығармашылығын жайлы «Қызыл қырғынның құрбаны» атты кітап жазып шығарды.
Қазіргі кезде облыстық “Дидар” газетінің редакторы.

1965 жылы жоғарғы Тайынты сегізжылдық мектебін, 1967 жылы Өскемендегі Жамбыл атындағы мектеп-интернатты бітірген. 1973 жылы Алматыдағы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін бітіріп, Болыпенарым (қазіргі Қатонқарағай) ауданындағы Парамоновка, Алыбай мектептерінде мұғалім, директордың орынбасары, мектеп директоры болып қызмет істеген.

1977 жылғы қыркүйектен бастап облыстық «Коммунизм туы» газетінде (қазір «Дидар») әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, 1997 жылдан бері Бас редакторлық орынбасары болып еңбек етті. 2009 жылғы ақпан айынан осы газеттің Бас редакторы қызметін атқаруда.

«Алтайдан ұшқан ақиық» (1999), «Арулар әлемі» (2000), «Үміт патшалығына саяхат» (2003), «Қызыл қырғынның құрбаны» (2004), «Қазақ халқының тұңғыш әскери ұшқышы Жақыпбек Малдыбаев» (2007) атты бес деректі-көркем кітаптың және «Дидар» газетінің 75 жылдық тарихын баяндайтын «Тарихи жол» (2006) атты ғылыми-зерттеу еңбегінің авторы.

Қазақстан Респубикасының Мәдениет және ақпарат министрлігінің «Мәдениет қайраткері» белгісімен (2006), «Астанаға — 10 жыл» медалімен, 2008 жылы «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА 

Санат: Мәдениет

Санат:1950 жылы туғандар
Галилейдің салыстырмалық принципі

Механикалық құбылыстарды әр түрлі санақ жүйелерінде қарастыра отырып, Галилей келесі тұжырымғы келді: бірдей бастапқы шарттарда өзара қатысты бір қалыпты қозғалған кез келген инерциялық санақ жүйелерінде барлық механикалық құбылыстар бірдей өтеді. Бұл қағида *Галилейлің салыстырмалық принципі*   деп аталады.

Электромагниттік толқындар ашылуына және жарықтың электромагниттік табиғаты анықталуына байланысты электромагниттік құбылыстарға салыстырмалық принципті пайдалану мүмкіншілігі туралы сұрақ туындады.

Максвелл теориясында электродинамика заңдарына сәйкес электромагниттік толқындардың таралу жылдамдығы толқын көзінің және байқаушының жылдамдығына тәуелсіз,тұрақты болу керек.

Ал,шынында,жарықтық жылдамдығы санақ  жүйесін таңдауына тәуелді ме деген сұраққа жауапты тек қана тәжірибе бере алады.
Санат:Физика
Жүніс Ақатайұлы Ыбыраев

**Ыбыраев Жүніс Ақатайұлы**, жазушы, журналист (1928–2002).

12 қазанда Шығыс Қазақстан облысы, Күршім ауданы, Мақпал ауылында туған. 1959 жылы ҚазМУ-дің филология факультетінің журналистика бөлімін бітірген. Шығыс Қазақстан облыстық «Коммунизм туы», «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газеттерінде, «Агропромышленный комплекс Казахстана» — «Қазақстан агроөнеркәсібі» журналында жауапты қызметтер атқарған. 
«Қазақстан» баспасында бөлім меңгерушісі болған.
Бірқатар көркем очерк кітаптарының авторы, көптеген жинақтар құрастырған. М.Слуцкистің, А.Курчаткиннің роман, әңгімелерін қазақшаға аударып, кітап етіп бастырған.
2002 жылы Алматы қаласында қайтыс болған.

## Дереккөздер


1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА 

Санат: Мәдениет
Санат:1928 жылы қайтыс болғандар
Санат:2002 жылы қайтыс болғандар
Тұрсынханұлы Салхан

**Тұрсынханұлы Салхан** (1933-2006 жыл) 
## Өмірбаян
1933 жылы Төреарық ауылында дүниеге келген. Жеті жылдық мектепті бітірген соң, соғыстан кейін колхозда әртүрлі жұмыстар атқарған. 1960 жылы Шымкент қаласындағы колхоз-совхоздарға бухгалтерлер дайындайтын курсты бітірген.Соғыстан кейінгі ауыр жылдары ел экономикасын көтеруге өз үлесін қосты.Колхоз, совхозда есепші, агроном бөлімше басқарушысы қызметтерін атқарған.Бұл кісі Қазақстанға көптеп пайдасын тигізгне және осы адал жұмысы үшін көптеп мадақтамалар,медальдар,ордендар алған.
## Дереккөздер

санат:тұлғалар
Мұхаметқалым Шаяхметов

Ақын. 1922 жылы бұрынғы Семей губерниясы Күршім-Алтай болысының 6-ауылында (қазіргі Шығыс Қазақстан облысы) көшпелі-шаруа отбасында дүниеге келді. Әкесі Шаяхмет  тәлім-тәрбиесі мол үлкендердің салиқалы әңгімелеріне қатыстырып, мақал-мәтел, көркем шешендік сөздердің үлгілі тәлімінен сабақ алып өсуіне ықпал жасайды. 

**М. Шаяхметов шығармалары:**
 
Шаяхметов М.  Өткен күннің өткелдері.- Алматы:АБА"Айкос", 1999

Шаяхметов М.  Жылдар, жылдар: Естелік. 2-ші кітап.- Алматы: АБА "Айкос", 2001.- 267 б.

Шаяхметов М.  Ғасыр асулары [Мәтін].- Алматы: Фолиант,2006.- 512 б.

## Дереккөздер


1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА 

Санат:Қазақ ақындары
Ольга Федоровна Юроская

**Юроская Ольга Федоровна**, жазушы (1939)

Ольга Федоровна Юровская 1939 жылы 8 ақпанда Семей қаласында дүниеге келген. Семейдегі Н.К. Крупская атындағы педагогикалық институтты бітірген. Облыстық  «Прииртышская правда», «Знамя коммунизма» газеттерінің әдеби қызметкері ,Өскемен телерадио хабарлар комитетінде,  «Қазақстан» баспасында  редакторы болып істеген. «Вечерная Алма-Ата» газетінің тілшісі, кейіннен осы газеттің ғылым  және оқу орындары бөлімінің жетекшісі қызметтерін атқарған. 
1987 жылы мамыр айында үш облыстың қатысуымен Семей қаласында өткен  Ертіс өңірі жазушыларының аймақтық кеңесіне қатысқан. 
О. Юровская - «Все в той же Галактике» новеллалар жинағының, «Открытию равно» деректі повесінің,   «Дана мне радость», «Ходите чаще по земле» жыр жинақтарының авторы.

## Дереккөздер


1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА 

Санат: Мәдениет
Санат:1939 жылы туғандар

Санат:Педагогтар
Сейсенұлы Дәулет

**Дәулет Сейсенұлы** — жазушы-журналист, 1949 жылы 28 ақпанда Абай облысының Абай ауданы Саржал ауылында туған. 1971 жылы Алматыдағы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітірген. Облыстық «Семей таңы» газетінде, облыстық партия комитетінде қызмет атқарған. 1983 жылдан бері республикалқ «Егемен Қазақстан» газетінің Семей өңірі бойынша тілшісі. Осы жылдарда «Ақиқат» журналында, еларалық «Заман Қазақстан», облыстық әкімшілікте  қызмет істеген. Ол «Жұлдыздар сөнбейді» атты әңгімелер жинағының, «Қазақтың саны қанша», «Семей елі, Семей жері», «Шежірелі Шыңғыстау» атты деректі кітаптардың авторы. 2007 жылы  қаламгер Дәулет Сейсенұлының ғұлама ақын Шәкәрімнің туғанына 150 жыл толуына орай «Нартұлға» сериясымен жарық көрген әдеби көркем тілді. «Шәкәрім» атты ғұмырбаяндық кітабы жарыққа шықты. Дәулет Сейсенұлы Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты, Семей қаласы (2001) мен Абай ауданының Құрметті азаматы.

## Дереккөздер

Санат:1949 жылы туғандар
Матжанұлы Бердіхан

Матжанұлы Бердіхан (1930-1978 жыл)
## Өмірбаян
Матжанов Бердіхан 1930 жылы Оңтүстік Қазақстан облысы, Арыс ауданы, Төреарық ауылында дүниеге келген.1949-1950 жылы Шымкент қаласындағы колхоздарға есепшілер дайындайтын техникумды бітірген.Соғыстан кейінгі ауыр жылдары колхозда есепші, бас есепші қызметтерін атқарды. 1970-1973 жылдары Семей қаласындағы финансивті институтқа түсіп жоғары білім алған.1970-1978 жылдары өмірінің соңына дейін Қараспан ауылдық кеңесінде бас бухгалтер қызметін атқарды. Қай салада қызмет етпесін, іскер, көпшіліктің көңілінен шыға білетін, өз ісін тиянақты атқаратын білгір азамат еді.
## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар туралы аяқталмаған мақалалар
Омарханұлы Керімбай

Омарханұлы Керімбай (1936 жыл-? жыл)	
## Өмірбаян
1936 жылы 1 мамыр айында Төреарық ауылында дүниеге келген. Шымкент қаласындағы Қ.Сатпаев атындағы мектепті бітірген. 1954 жылы Совет Армиясының қатарына алынып, Ленинградта үш жыл 1958 жылы Қарағандыда бір жарым жыл шахтада істеген.Шымкент қаласындағы Қазақ  химия-технология институтын 1968  жылы бітірген. 1968-1976 жылдары Бөген ауданында П.М.К. инженерқызметін атқарған.1976-1981 жылдары Шымкент қаласындағы рембыттехникада директордың орынбасары, бас инженер қызметін атқарған.1981-1998 жылдары Шымкент қаласындағы бухгалтерлер дайындайтын училищнің директоры қызметін атқарған.
## Дереккөздер

санат:тұлғалар
Күркебай Байдосұлы

**Байдосұлы Күркебай** (1830–1916) — қазақ батыры. Найман тайпасы Саржомарт руынан шыққан.

Күркебай Байдосұлы қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Күршім ауданы, Маралды (Кеңсу) ауылында дүниеге келген. Жас күнінен жүректілігімен, асқан мергендігімен көзге түсіп, **«батыр»** атанған екен. Ол елін, жерін шеттен келген басқыншы, шақырусыз келімсектерден қорғап, жарғақ құлағы жастыққа тимей, өмірінің көп бөлігін жортуылда өткізген адам.

Кедейлерге болысып, аштарға азық тауып беріп, қамқоршы болыпты. Зар жылағанды уатып, көкірегі қарс айырылыпты, сондықтан патшаға жақпапты. Көнекөз қариялардың айтуынша Күркебай қол мерген болыпты. Не нәрсені болсын көздемей ата салатын көрінеді және атқаны қате кетпейтін көрінеді. Eл аузында тараған өлеңде:

 Шығыпты сол Сәйкеден ер Күркебай,
 Жыр қылып талай ақын айтқан мұны.
 Аң құмар, асқан күшті бопты мерген
 Айнымай атады екен көрген жерден.
 Асырап аң етімен кедейлерді.
 Oлжаға қарқ болыпты қасына ерген,
 Өш бопты шонжарларға сол Күркебай
 Жағынып көрсетпеген жылы шырай.
 Жалбарынып не қылсын болыс-биге
 Болған соң қайратына ақылы сай...
 ...Басына Күркебайдың төнді қауіп,
 Жиынды пәле салды, жала жауып
 Уйезден Зайсандағы солдат шығып, 
 Ұстамақ Күркебайды ебін тауып.

Бұл хабарды естіген батырды сол әділетсіз заманда қорғап қалу мүмкін емес еді. Сондықтан бас сауғалап қашудан басқа амал болмапты. Өзін ұстауға келген 60 солдатты  қырып тастап Мәнжүр елінен бірақ шығыпты. Ол жерде Бөке батырды пана тұтып жүргенде Күркебайдың батырлығы Үрімжідегі Мәнжүр билеушілерінің құлағына жетіпті. Әміршінің алдына Күркебайды әкелгенде сағы сынбай, сұс көрсетіпті. Жандарал оқ жетер жердегі шаруаны көрсетіп, қолына мылтық бергізеді. «Көздемей атып, сонау шаруаның басындағы бөркін атып, өзін аман қалдырсаң басыңа бостандық берем», - депті. Батыр әміршінің талабын мүлтіксіз орындап басына бостандық алыпты. Еліне келген Күркебай 1916 жылы дүниеден қайтты. Зираты  Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы Маралды аулының жанында.

## Дереккөздер

 

Санат: Қазақ батырлары
Санат: Тарих
Санат:1830 жылы туғандар
Санат:1916 жылы қайтыс болғандар
Әбунасыр Пернеханұлы Серіков

**Әбунасыр Пернеханұлы Серіков ** (1965 жыл, Түркістан облысы, Ордабасы ауданы, Төреарық ауылы) — Қазақстан мәдениет қайраткері, комик, актёр.

## Өмірбаяны
1965 жылы Төреарық ауылында дүниеге келген.

1989-1993 жылдары Алматы қаласындағы Жүргенов атындағы өнер академиясын бітірген. Өнер жолын “Бауыржан-шоу” әзіл-сықақ театрында бастаған.

Қазіргі кезде “Нысана” әзіл-сықақ театрының директоры.

## Марапаттары
1993 жылы Қазақстан Республикасының әзіл-сықақ конкурсының лауреаты.

1995 жылы Қазақстан Жастар одағының сыйлығының лауреаты.

2003 жылы Қазақстан Республикасының мәдениет қайраткері.

## Фильмографиясы
* Сұр бойдақ (2014) - *Қадырбек*
* Ғашық жүрек (2010)

## Дереккөздер

Санат:1965 жылы туғандар
Санат:Ордабасы ауданында туғандар
Санат:Қазақстан әртістері
Педикюр

**Педикюр**-аяқтың арнайы күтімі. Оны  айына бір рет жасап тұру қажет.
нобай|оңға|Педикюр
## Сипаттама
Терінің мүйізденген , жарылып кеткен жерін жұмсарту үшін аяқты сабынды ыстық суға салады. 20-30 минуттан кейін, аяқты жұмсақ сүлгімен сүртіп ,ұстарамен не пемзамен  ентеп өкшедегі, табандағы мүйізденген жерлерді тазалайды.Содан кейін мүйізгекті кесіп, тырнақты дөңгелете қияды. Тырнақтың етпен жанасқан жерін кесуге болмайды, тырнақ қисық өсуі ықтимал. Арнаулы егеуішпен егеп, тырнаққа дұрыс пішін береді. Тырнақты тек бір бағытта егеу керек , әйтпесе, ол қабыршақтанып сынып кетеді. Аяқты қайтадан жылы суға салып, екінші аяқтың күтімін жасай бастау керек. Терінің жарылған жерін пемзамен түрпілеп, аяқты құрғатып сүртеді де, құрамында А витамині бар креммен сылайды. Тырнаққа лак жағуға да болады.
## Гигиена
Гигиена талабын ұқыпты сақтаған жөн. Пайдаланылған заттарды спиртпен сүртеді. Теріні кесіп алған жағдайда оған 3%-ті сутегінің асқын тотығына малынған мақтаны  жапсырып , соңынан  иод ерітіндісімен сүртеді. Аяқты күнделікті  жуып , аптасына 1 рет ас тұзы салынған жылы аяқ ваннасын қабылдап отыру керек. Табанның мүйізденіп кеткен жерін пемзамен түрпілеп , жуады әрі құрғата сүртеді. Содан кейін аяққа арналған крем немесе вазилин жағады.
## Тағы қараңыз
#Маникюр
#Гигиена
## Дереккөздер
# Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1989
,

Санат:Гигиена
Нұрмахан Магрипханұлы Мелдеханов

**Нұрмахан Магрипханұлы Мелдеханов** (1964 жылы Бөген ауданы, Төреарық ауылы) - каратэші.
## Өмірбаян ==* 1981 жылы Ломоносов атындағы орта мектепті бітірген.
* 1992 жылдан бері Оңтүстік Қазақстан облысы, спорт мектебінде жаттықтырушы, Қазақстан Республикасының еңбегі сіңген жаттықтырушы, Оңтүстік Қазақстан облысы “Каратэ-до” федерациясының президентінің орынбасары.
* Қазіргі таңда шәкірті көп ұстаз ретінде танылып кеткен.

* Ол Азияны Каратэ-до-дан ұтқан.

* Қоржынында 50 астам медальдар 100 ден астам мақтау қағаздары бар.

## Дереккөздер

санат:тұлғалар
Ибрагим Яттара

Ибырақым Яттара(фр. Ibrahima Yattara; 3 1980 маусымның, Комсар, Гвинея) - гвинеялық футболшы, түріктің "Мерсин Идманюрду" деген үйірмесінің жартылай қорғаушысы. 
## Биографиясы
Футболдың мансабын өз елінде Гвинеяда "Сан-Гареди" деген командамен және "Атлетико"(Конакри) бастады. 2000 жылдың жаздыгүні белгіялық "Антверпенге" деген ауысты. 2003 жылдың шілдесінде 300 000 еуро үшін түріктің "Трабзонспор" деген тобына ауысты. 2009 жылдың қыстыгүнісі СМИ ақпарат аралады,  Яттара "реалға"(Мадрид) деген ауысады[1][2].
Гвинеянің ұлттық құрамасы  үшін 35 матчты жасады және 11 допты қақты.  2004-2006 жылда Туниста және Мысырда африкалық ұлттың кубогында жұрт алдында сөйледі  .
Оның ағасы, Яттара Нәбиі, да кәсіби футболшы.
Бұрыш самалдық

**Бұрыш самалдық** () — тарандар тұқымдасына жататын, биіктігі 70 сантиметрге жететін, бір жылдық, шөп тектес өсімдік.

Тамыры жіңішке әрі ұзын, онан өсіп шығатын сабағының іші қуыс, түсі жасыл, қысқа қарай қызарып кетеді. Сопақша келген жапырақтары кезектесіп орналасқан, ұзындығы 3-10 сантиметрге дейін жетеді. Төменгі жағындағы жапырақтарының сабақтары түбінен бір екіден қосымша жапырақтар өсіп шығады, олар бірімен бірі жабысып, сабақтың төменгі жағынан бунақталып сабақты қоршап тұрады. Өсімдіктің осы бунақталған жерінің түсі қызғылт тартып, жапырақтарының дәмі өткір ашқылтым болады. Жемісі қара қоңыр түсті, үш қырлы. Өсімдіктің иісі жоқ.

## Тарихы
1912 жылы А.О.Пиотровский дейтін аптека қызметкері халық медицинасында қолданылатын бұрыш самалдықтың қан тоқтытатын қасиеттері бар екенін байқап, профессор Н.П.Кравковтан осы өсімдікті зерттеуді өтініпті. Фармаколог профессор Кравков өсімдіктің мұндай қасиетінің бар екендігін толық қуаттағаннаң кейін бұрыш самалдық ғылыми медицинада қолданыла бастады.

## Қолданылуы
Бұрыш самалдықты гүлдеген кезінде, сабақтары қызарғанға дейін, жерден 10-20 сантиметр биіктіктен орын алады.Құрамында полигопиперин, гиперозид, рамиазин, А,Е,Д,К,С витаминдері, илік заттар, эфир майлары бар.Оның қан тоқтататын және дененің ауырғанын басатын қасиеттері бар.Сондықтан бұл өсімдіктің негізіне алғанда жатырдан қан кеткенде қолданады.

## Дәріні дайындау тәсілі
Өсімдіктің 1 ас қасығын қайнап тұрған 1 стакан суға салып,бір сағаттай тұндырады. Асқынған геморрой түйіндерін былай емдейді. Өсімдіктің 400 грамын 2 литр суға салып, 15-20 минут қайнатып 1 сағат тұндырып қояды да, 2 стакан сүтке 400 грамм ақ бөлке нанды турап қайнатып сүзіп алады.Міне,осы сүттің қайнатындысы мен әлгі өсімдіктің тұнбасые араластырып,ыстық күйінде геморрой түйіндерінен қан кеткенде ванна жасап отыру керек.Спиртті тұнба:Өсімдіктің 25 граммын 200мл араққа араластырып, 8 10 күн тұндырады, сосын дәрі дайын болғанда 30 40 тамшыдан күніне 3 рет ішеді.

## Сілтемелер
Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт
## Дереккөздер
Ә.Іскендіров "Қазақстанның дәрілік өсімдіктері"оқу әдістемелік кешені Алматы:Қазақстан

Санат:Таран тұқымдасы
Иван Григорьевич Ялдузе

(Габара́жеп, осет. Æгъуызаты(Гæбæраты) Иуане, жүк. ივანე იალგუზიძე; 1775, Залда(қазірде оңтүстіктің Осетия) - 5 1830 тамыздың отырды, Тифлис) - православиелік миссионер, осетин жазушы, ағартушы. Осетин әдеби дәстүрдің бастаушысы, бірінші осетин автор.
## Биографиясы
 Залда ауылында  Джав шатқалы,  оңтүстіктің Осетияда 1775 жылы туды. Тегі Габарьевтар әулетінен шыққан. 
Рухани семинарияны бітірді, осетин, грузиндік және  орыс тілдермен иеленді, рухани семинарияның Тифлистік мұғалімі болды.
1821 жылы бірінші оқулықты-әліппені осетин тілде шығарды. Ялгузидзе екі әліпбиі: бір - бас негіз грузиндік шіркеу жазу-сызудың жасады, ал сырт - бас негіз зайырлы болды.
Ялгузидзе ақындық туындыларынан дейін біздің ғана "Алгузиани"(осет. "Агъуызы кадæг") үлкен дастанының он бөлігі жетті. 1820 жылы әліппені және катехизисті осетин тілінде келді.

Санат:Тұлғалар
Осетин жазбасы

Осетин жазбасы- белгінің жүйесінің бірнеше көрінісі,  формалдаудың, тіркелімнің және осетин тілдің берілісінің бірі.

Современный
алфавит
(с 1938)[4]	Алфавит
Шёгрена
(1844)	Алфавит
Миллера
(1881)	Алфавит
учительского
съезда (1917)	Латинизи­рованный
алфавит
(1923—1938)	Алфавит на основе
грузинского
(Южная Осетия,
1938—1954)
А а	А а	A a	ა
Ӕ ӕ	Ӕ ӕ	Æ æ	ჽ
Б б	Б б	B b	ბ
В в	В в	V v	ვ
Г г	Г г	G g	გ
Гъ гъ	Ҕ ҕ	Г̓ г̓	H h	Ꜧ ꜧ[5], H h	ღ
Д д	Д д	D d	დ
Дз дз	Ꚉ ꚉ	Z z	Dz dz	ძ
Дж дж	Дж дж[6]	Џ џ	G g	Dž dž	ჯ
Е е	Е е	E e	ე
Ё ё	—
Ж ж	Ж ж	Ž ž	ჟ
З з	З з	Z z	ზ
И и	І і	I i	ი
Й й	Ј ј	J j	ჲ
К к	К к	K k	ქ
Къ къ	Ӄ ӄ	К̓ к̓	Ӄ ӄ	Kh kh	კ
Л л	Л л	L l	ლ
М м	М м	M m	მ
Н н	Н н	N n	ნ
О о	О о	O o	ო
П п	П п	P p	ფ
Пъ пъ	Ҧ ҧ	П̓ п̓	Ҧ ҧ	Ph ph	პ
Р р	Р р	R r	რ
С с	С с	S s	ს
Т т	Т т	T t	თ
Тъ тъ	Ꚋ ꚋ	Т̓ т̓	Ꚋ ꚋ	Th th	ტ
У у	У у, Ў ў	U u, W w[7]	უ
Ф ф	Ф ф	F f	ჶ
Х х	Х х	X x	ხ
Хъ хъ	Ԛ ԛ	Q q	ყ
Ц ц	Ц ц	C c	ც
Цъ цъ	Ҵ ҵ	Ц̓ ц̓	Ҵ ҵ	Ch ch	წ
Ч ч	Ч ч	Č č	ჩ
Чъ чъ	Ꚓ ꚓ	Ч̓ ч̓	Ꚓ ꚓ	Čh čh	ჭ
Ш ш	Ш ш	 —	Š š	შ
Щ щ	—
ъ	—
Ы ы	Ѵ ѵ	Y y	ჷ
ь	—
Э э	—
Ю ю	—
Я я	—
Талғат Ертасұлы Досанов

ДОСАНОВ ТАЛҒАТ ЕРТАСҰЛЫ
## Өмірбаян
Ордабасы ауданы,
Төреарық аыуылының тұрғыны Талғат орта мектепті бітірген соң, Шымкенттегі М.Әуезов атындағы университеттің спорт факультетіне оқуға түсіп, жаттықтырушы мамандығын алды.	
Қатарынан бірнеше жыл бойы бокстан Қазақстан чемпионы болды. 1955 жылы Ленинградта өткен Азия елдерінің спортакиадасында І-орынды жеңіп алды.
1998 жылы Кубалық командамен сайысқа түсіп жеңіске жетті. 1999 жылы Азия мемлекеттерінңі чемпионатына өтіп, өзбекстандық атақты руслан Шагаевпен боксқа түсіп оны жеңіп, күміс медальға ие болды. 1997 жылы мамыр айында Оңтүстік Кореяда Азия чемпионатына қатысып талғат жеңіске жетті. 2009 жылдың 17 сәуірінде Алматыда бірінші рет ауыр салмақты кәсіпқой бокстан 130 кг салмақты Қанат Алтаевпен бокстасып, оны жеңіп, жеңіске ие болды. 24 жыл бокспен айналысып ел мерейін көтеріп үлкен абыройға ие болды.
Талғат кәсіпоқой бокстан Қазақстан Республикасының алгашқы чемпионы.

санат:тұлғалар