open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Трудовое (Ақмола облысы)

**Трудовое** — Ақмола облысы Жақсы ауданы, Жаңақима ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2016 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жақсы ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 38 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1572 адам (803 ер адам және 769 әйел адам) болса, 2009 жылы 154 адамды (80 ер адам және 74 әйел адам) құрады.

Ауылда бастауыш мектеп, 5 шаруа қожалығы бар. Ең жақын темір жол станциясына дейін – 65 км.

## Дереккөздер

Санат:Жақсы ауданы таратылған елді мекендері
Шығыс Маньчжурия таулары

**Шығыс Маньчжурия таулары**, Чанбайшань, Чанпэксан – Маньчжурия-Корей тауларының солтүстік-батыс бөлігі. Қытай (көп бөлігі) және Корея жерінде. Ұзындығы 130 км. Негізінен базальттан түзілген. Терең аңғарлармен тілімденген. Биіктігі 2744 м (Байтоушань жанартауы). Беткейлерін қылқан жапырақты орман жапқан.

## Дереккөздер


Санат:Қытай географиясы
Санат:Корея географиясы
Санат:Азия таулары
Линников Георгий Кириллович

**Линников** Георгий Кириллович (1903, Краснодар өлкесі, Геочинский станциясы) – еңбек ардагері. Социалистiк Еңбек Ері (1957). 
2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1928 жылы Геочинский ст-ның «Заря» ауыл шаруашылығы артелінің төрағасы болып сайланған. Бұрынғы Көкшетау облысы Қызылту ауданы Бидайық кеңшарында тракторлы-егістік жұмыстары бригадасының бригадирі болған. Медальдармен және мақтау қағаздарымен марапатталған. 
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Банка (арал)

**Банка аралы**, Бангка — Индонезиядағы арал. Үлкен Зонд топаралының құрамына енеді. Суматра аралының оңтүстік-шығыс жағалауына жақын орналасқан. Ауданы 11,6 мың км². Жері көбінесе, жазық келеді, орташа биіктігі 60 м-ден аспайды (абсолют биіктігі 699 м). Аралда мәңгі жасыл тропиктік орман өседі. Кей жерлері батпақты. Ірі қалайы кені бар. Басты қаласы — Панкалпинанг.

Санат:Индонезия аралдары
Санат:Оңтүстік Қытай теңізі аралдары
Санат:Ява теңізі аралдары
Григорий Яковлевич Тутиков

**Тутиков Григорий Яковлевич**  - (1907, Ставрополь өлкесі, Строев ауданы Бешалгир с.) – еңбек ардагері. Социалистік Еңбек Ері (1957). Қазақстанға тың игеру кезінде (1954) келіп Атбасар ауданы Бауман кеңшарының директоры болып қызмет жасаған. Орден, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Лиманов Есенғали

**Лиманов** Есенғали (1930, қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы Шал ақын ауданы Балуан ауылы – 1992, Алматы) – ғалым, техника ғылымдарының докторы (1975), профессор (1976). ҚР ғылымына еңбегін сіңірген қайраткер. Мәскеу геол.-барлау институтын бітірген (1953). Еңбек жолын 1953 жылы бастаған. Қазақстанның титан және темір кендері орнына барлау жүргізу жұмыстарын басқарды. 1956 жылы ҚазКСР Геология мин-нде аға инженер, 1960 жылы Қазақ Минералдық шикізат ғылыми-зерттеу институтында техника және технология зертханасының меңгерушісі, 1967 жылы Қазақ политех. институтында кафедра меңгерушісі болып қызмет атқарды. 200-ден аса ғылыми еңбектің, оның ішінде 19 монография мен брошюралардың авторы, 3 патенттің, 40-қа тарта өнертапқыштық куәліктің иегері. Октябрь революциясы, «Құрмет белгісі» ордендерімен марапатталған.
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Шілік желі

**Шілік желі** — Іле арнасы бойымен соғатын күшті жел. Жылдамдығы 20 м/с-тен 60 м/с-қа дейін жетеді. Тау мұздықтары үстіндегі салқын ауа массасының үнемі Іле аңғарымен шығыстан батысқа қарай ойысуына байланысты қалыптасады. Сібір антициклоны Іле өңірі үстінен өткен кезде ең күшті деңгейіне жетеді.
## Дереккөздер

Санат:Желдер
Байзақ

**Байзақ** — Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы ауыл, Ботамойнақ ауылдық округінің орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Сарыкемер ауылынан оңтүстікке қарай 1 км жерде, Талас өзені бойындағы боз жусан, еркекшөп өскен бозғылт қоңыр топырақты шөлейт белдемде орналасқан. Ең жақын темір жол стансасы – Жамбыл (17 км жерде).

## Халқы

## Тарихы
1993 жылға дейін «Кеңес» деп аталып келген. 1956–1997 жылдары «Кеңес» қой кеңшарының орталығы болған. Оның негізінде ауылда «Байзақ» ӨК, шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесі төрағасының 04.05.1993 жылғы №2189-ХІІ қаулысымен "Байзақ" атауы берілді.  

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшірлік-акушерлік пункт т.б. мекемелер бар.

## Ауыл маңындағы жер атаулары
Жеті төбе - Байзақ ауылы мен Ақбұлым ауылына дейінгі аралықта қатарынан орналасқан қарауыл төбелер. Бұл төбелердің саны жеті болғандықтан осылай аталған.

Байзақ сөресі - Байзақ батырдың саусағы жерленген жер. Қазіргі Байзақ ауылының солтүстігінен 4 км жердегі төбенің, темір жолдың үстіңгі жағында 500 м-дей жерде үстіртте жатыр.

Ауылдың батыс жағында, Талас өзенінің шығыс жағында екі қарауыл төбе бар. Біреуі ауылға жақын, екіншісі 4 км-дей жерде жатыр. Халық оны *Рысымбет төбе* деп атайды. Кірпіш зауыты мен Рысымбет төбенің аралығын Таластың күншығыс жағалауын "Жыланды" (ол маңда жылан өте көп болған) деп атаған.

## Дереккөздер

Санат:Байзақ ауданы елді мекендері
Ли Николай Николаевич

**Ли Николай Николаевич** (1917, Қиыр Шығыс өлкесі,Уссурий ауданыСанельников ауылы – 1991, Ақмола) – экономист ғалым, экономика ғылымдарының докторы (1979), профессор (1980). ҚазҰУ-ды бітірген (1958). Еңбек жолын 1936 жылы Биробиджан қаласында мұғалім болып бастаған. 1942 – 55 жылдары «Стройторгплит» ауданы басқармасында аға экономист, орта мектепте мұғалім, 1955 – 59 жылдары Ақмола қалалық партия комитетінде лектор, 1959 – 66 жылдары Ақмола ауыл шаруашылығы институтында оқытушы, 1966 – 68 жылдары педагогикалық институт ректорының орынбасары, 1968 жылдан Целиноград ауыл шаруашылығы институтында кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. Ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты – агроөнеркәсіптік кешеннің экономикасы. КСРО орден, медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:1917 жылы туғандар
Санат:КСРО ғалымдары
Санат:Қазақстан корейлері
Санат:1991 жылы қайтыс болғандар
Санат:Профессорлар
Санат:Ақмола облысы тұлғалары
Өтенай (Талдықорған қалалық әкімдігі)

**Өтенай** (2006 жылға дейін – *Заря*) — Жетісу облысы Талдықорған қалалық әкімдігіне қарасты ауыл, Өтенай ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы – Талдықорған қаласының батыс іргесінде, Талдықорған – Үштөбе жолы бойындағы құрғақ агроклиматтық белдемде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1947 жылы “Путь социализма” ұжымшарын құруға байланысты қаланған. 1950 жылы оған “Заря Востока” ұжымшар қосылғаннан кейін “Заря коммунизма” деп аталды. Мемлекеттік ауыл шаруашылық тәжірибе стансасы мен Өтенай ауылдық кеңесінің орталығы болып келген. Тәжірибе стансасының негізінде 1997 жылдан ауылда өндірістік кооперативтер мен шаруа қожалықтары ұйымдастырылды.

## Инфрақұрылымы
2 орта мектеп, клуб, кинотеатр, стадион, мешіт, тұрмыстық қызмет көрсету комбинаты, аурухана, балабақша, т.б. әлеуметтік мекемелер орналасқан. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Талдықорған қалалық әкімдігі елді мекендері
Шілік оқиғасы

thumb|Шірік-Рабад. 1-қазбаның жалпы көрінісі.jpg**Шілік оқиғасы** – Қоқан хандығына қарсы көтеріліс. Шілік оқиғасы туралы нақты жазба дерек көздері өте аз. Басшысы Тұрғанбай датқа болған. Ол Қоқан хандығына қарсы Ташкент ханы Қанағат шахпен бірге бас көтерген. Бірқатар ел басшылары оны көтеріліске шығуға үгіттегендерімен, кейін қол бастағанда қолдау көрсетпей қойған. Осылай дұрыс ұйымдастырылмағандықтан Құдияр бастаған қоқан әскеріне қарсы тұрған көтерілісшілер жеңіліс тауып, көтеріліс басшысы Тұрғанбайдың үстіне ыстық су құйып өлтіреді. Былқылдақ өзені бойында қоқандықтар Сыр қазақтарының 17 биін дарға асып, 40 биін қадаға отырғызу арқылы өлтірген, қалған халықты зәбірлеу, тағы басқа қинау әдістерімен қатаң жазалаған. Осы қырғында 2 кейуана 16 баланы аман сақтап қалып, Жамбыл мен Түлкібас аралығындағы Боралдай тауында 3 жылға жуық уақыт жасырып баққан. Олардан тараған ұрпақ қазіргі Жуалы ауданының аумағында тұрады. Сыр бойы қазақтарының бұл көтерілісі арнайы зерттеле қоймаса да, Қазан төңкерісіне дейін жарық көрген бірқатар еңбектерде сақталып қалған. Мәселен, “Қазақ” газетінің Сырдария губерниясы бойынша тілшісі І.Қоңыратбайұлының Иманжүсіптің ата-тегіне қатысты мақаласында осы оқиға туралы мәліметтер беріледі.
## Дереккөздер
Тұраров Серікхан Жеңісұлы

**Тұраров Серікхан Жеңісұлы** (1964 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданы Тарбағатай ауылы) – ішкі істер қызметкері, полковник (2001). ҚР Төтенше жағдайлар қызметіне еңбек сіңірген қызметкер (2003). ҚР Төтенше жағдайлар минституне қарасты Көкшетау техникалық институтының бастығы (2002). Алматы өрт сөндіру техникалық училищесін (1985), КСРО ІІБ Жоғарғы инжинерлік өрт сөндіру техникалық мектебін (1990), «Фемида» Қарағанды заң академиясын (2005) бітірген. 1985 жылдан өртке қарсы қызмет орындарында жұмыс жасайды. «За отличную службу в МВД» (1997), «Отличник противопожарной службы» (1998), І, ІІ дәрежелі «Қайсар» (2001). «Қазақстан Республикасы төтенше жағдайлар қызметіне қосқан үлесі үшін» – (ІІІ дәрежелі) (2007) белгілерімен; «10 лет Независимости Республики Казахстан» (2002), «15 лет вывода советских войск из Демократической Республики Афганистан» (2006), «Өртке қарсы қызмет органдарындағы мінсіз қызметі үшін» (І, ІІ, ІІІ дәрежелі) (2006), «Қазақстан Республикасы төтенше жағдайлар органдарының ардагері» (2007).

## Дереккөздер
Неокантшылдық

**Неокантшылдық** – XIX ғасырдың 2-жартысында Германияда пайда болған ағым.

Кейіннен Франция, Италия, Ресейге кеңінен таралып, бірнеше бағыттары белгілі болды. Мысалы, 
# Кант идеализмін дінмен сабақтастырған “метафизикалық” Неокантшылдық (Либман, Фолькелть); 
# Канттың таным теориясын сезім органдарының физиологиясымен байланыстырған физиолог Неокантшылдық (Ланге, Гельмгольц, т.б.); 
# транцендетальды-логик. Неокантшылдық (Маргбург мектебі), 
# транцендетальды-психологиялық неокантшылдық (Баден мектебі).

Неғұрлым кеңірек тараған кейінгі екі бағыт маргбургшілдер (басты өкілдері – Коген, Наторп, Кассирер) ғылыми ұғымдар мен философиялық категорияларды объективті мағынасы жоқ, тек қана логикалық конструкция деп қарастырып, “*[[этикалық социализм]]*” ілімінің  негізін қалады. Баденшілдер (Виндельба, Риккерт) болса жаратылыстану мен қоғамдық ғылымдардың өзара ерекшеліктерін ашып, рухани құндылықтардың маңызына ден қойды.

## Дереккөздер


Санат:Неокантшылдық
Шығыс Мұғалжар антиклинорийі

**Шығыс Мұғалжар антиклинорийі** – Арал теңізінің солтүстігінде орналасқан аса ірі геологиялық құрылым. Ол батысында Магнитогор антиклинорийінің оңтүстік бөлігімен, шығысында Ырғыз (Шығыс Орал) синклинорийімен шектелген. Жоғарғы протерозой және төменгі палеозой тау жыныстарынан, геологиялық жасы әр түрлі гранитоидтардан құралған. Шығыс Мұғалжар антиклинорийі Оралдағы Орал – Тобыл антиклинорийінің оңтүстік жалғасы болып саналады. Ол көршілес синклинорилермен аса терең жарылымдар арқылы түйіседі. Ұзындығы 200 км-ге жуық, ені 50 км. Пішіні асимметриялы; шығыс бөлігінде ортаңғы-жоғарғы палеозой құрылымдары кеңінен дамыған. Шығыс Мұғалжар антиклинорийі ұсақ қатпарлықтарға жиырылып, жарылымдармен тілінген, тізбектеле орналасқан біршама ірі антиклиналдар мен синклиналдардан тұрады. Мұнда оңтүстіктен солтүстік, солтүстік-шығысқа қарай созылған Қарасай антиклиналы, Қарабұтақ антиклиналы сияқты құрылымдар бар.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: География
Санат: Геология
Шортанды (өзен)

**Шортанды** – Тобыл өзені алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Қостанай облысының Жітіқара ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 74 км, су жиналатын алабы 1200 км2.

## Бастауы
Торғай үстіртінің батысында, Шевченко ауылынан 1 км жердегі бұлақтардан басталып, Глебовка ауылы тұсында Тобылға сол жағынан құяды.

## Дереккөздер

Санат:Жітіқара ауданы өзендері
Лесное (Ақмола облысы)

**Лесное** — Ақмола облысы Сандықтау ауданындағы ауыл, Лесной ауылдық округі орталығы. Іргесі 1900 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Балкашино ауылынан батысқа қарай 12 км-дей жерде.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, дәрігерлік амбулатория, асхана, жеке дүкендер желісі, пошта байланыс бөлімшесі бар. 2-дүниежүзілік соғыста қаза болған жауынгер-жерлестеріне ескерткіш орнатылған. Лесное ауылы арқылы Балкашино – Шаңтөбе автомобиль жолы өтеді. Жақын темір жол станциясы – Атбасар (112 км).

## Дереккөздер

Санат:Сандықтау ауданы елді мекендері
Хосе Рауль Капабланка

**Хосе Рауль Капабланка** (19 қараша, 1888, Гавана, Куба – 8 наурыз, 1942, Нью-Йорк, АҚШ) – кубалық шахматшы,  шахматтан 2-ші әлем чемпионы (1921 жылы Ласкермен кездесуде титулды жеңіп алды, 1927 жылы Алехиннен жеңілді), шахмат теоретигі, дипломат. 

1910–1930 жылдардағы әлемдегі ең мықты шахматшылардың бірі, көптеген халықаралық турнирлердің жеңімпазы. Өзінің ең үздік жылдары Капабланка қателіктер жібермейтін «шахмат машинасы» атағына ие болды. Жоғары деңгейде өткен ресми кездесулерде (1909 жылдан бастап) Капабланка 34 ойында ғана жеңіліп, ал 1916 жылдан 1924 жылға дейін жеңмеген қалды.

## Өмірбаяны
Шахмат ойнауды төрт жасында әкесінен үйренген. 13 жасында матчтық кездесуде Хуан Корсоны ұтып, Кубаның чемпионы атанды. 1904 жылы Нью-Йоркке келіп, университетке түседі.
Ол 1906 жылы Ласкер қатысқан турнирде бірінші орын алады, 1909 жылы  АҚШ-тың чемпионы Фрэнк Маршаллды ұтады. Капабланка 1911 жылы  Еуропадағы Сан-Себастьян турнирінде және 1913 жылы  Нью-Йоркте өткен 3 турнирде бірінші, Гаванада өткен турнирде екінші орын алды. 1913 жылы Санкт-Петербургтегі консулдық жұмысқа тағайындалады. Ресей қалаларында шахматтық сеанстар беріп, бірнеше матчтар өткізді. Берлинде Ласкермен блиц-турнир өткізіп, жеңіске жетті. Мұнан соң Нью-Йорктегі (1919), Гастингстегі (1919) турнирлерде бірінші орын алды. 1921 жылы  дүние жүзі чемпионы атағы үшін өткен Капабланка – Ласкер матчында 9:5 есебімен ұтқан Капабланка әлем чемпионы атағын жеңіп алды. 1922 жылы  Лондонда өткен турнирде бас жүлдені еншіледі. 1927 жылы  дүние жүзінің чемпионы атағы үшін өткен матчта 15,5:18,5 есебімен Алехинге ұтылды. Чемпиондық атақтан айрылған соң, турнирлерге жиі қатысты. 1931 жылы  Эйвені матчтық кездесуде 6:4 есебімен жеңді. Ол өз өмірінде ресми түрде 562 партия ойнап, оның 317-cін ұтып, 38-інде ұтылды, ал 207 партияны тең аяқтады. Кубалық шахматшының енгізген теориялық жаңалықтары мен ойын этюдтері осы күнге дейін құндылығын жоғалтқан жоқ.

## Дереккөздер

Санат:Куба шахматшылары
Санат:Шахматтан әлем чемпиондары
Санат:Куба дипломаттары
Шілікті (Шығыс Қазақстан облысы)

**Шілікті** — Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданындағы ауыл, Шілікті ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Зайсан қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 59 км-дей жерде, Тарбағатай мен Маңырақ жоталарының арасында, Шілікті аңғарындағы өзімен аттас өзеннің жағасында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Атауы қызыл шілікті алқапқа байланысты қойылған. Іргесі 1930 жылы ірі қара мал өсіретін ұжымшар есебінде қаланған. 1940 жылдан қой кеңшарының орталығы 1995 жылы кеңшар негізінде шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер
 

Санат:Зайсан ауданы елді мекендері
Қайрат Қараұлы Тұрлыбеков

**Тұрлыбеков Қайрат Қараұлы** (1948 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Ғ. Мүсірепов ауданы Мәдениет ауылы) – жоғары категориялы дәрігер, медицина ғылымының докторы (2006), профессор Қазақстан денсаулық сақтау ісінің үздігі. Қарағанды мемлекеттік медицина институтын бітірген (1974). Еңбек жолын 1978 ж. Рузаев ауданы ауруханасында бас дәрігердің орынбасары болып бастаған. Бүкілодақтық кардиология ғылыми орт-нда аспирант (1979), Қарағанды мемлекеттік медицина институтында ассистент, тіс аурулары факультеті деканының орынбасары (1982), Көкшетау облысы денсаулық сақтау бөлімінің бас терапевті (1996), Көкшетау қалалық денсаулық сақтау бөлімі меңгерушісінің орынбасары, меңгерушісі. 1999 жылдан қалалық жедел жәрдем ст-ның бас дәрігері қызметтерін атқарған. 70-тен астам ғылыми жұмыстың, оның ішінде 2 монографияның авторы. Медальмен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1948 жылы туғандар
Шығыс өркениет

**Шығыс өркениет** – шығыс мәдениеттерінің әр түрлі уақыт және мекен кеңістігіндегі даму деңгейін бейнелейтін жалпы атау. Шығыс өркениет көп жағдайда Батыс өркениетіне қарама-қайшы ұғым ретінде қолданылып, дәстүрлі қоғамның батыс мәдениетінен ерекшелігін айғақтай түсу үшін пайдаланылады. Шығыстағы дала өркениеті, ислам өркениеті, қытай өркениеті, үнді өркениеті, т.б. сипаты жағынан әр алуан және әрқайсысының өздеріне тән ерекшеліктері бар мәдениеттердің болуы олардың бастау алатын рухани, діни, мәдени бастауларының әрқилылығымен анықталады. Жалпы адамзат өркениетінің ішінде өзіндік қайталанбас ерекшелігімен, рухани құндылықтарға қосқан мол үлесімен ерекшеленетін қазақ мәдениеті де дала өркениетінен бастау алатын, ислам өркениетімен құнарлана түскен жалпы Шығыс өркениет аясындағы дербес төл өркениет.
## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Қоғам
Санат: Тарих
Ленинское (Ақмола облысы)

**Ленинское** — Ақмола облысы Есіл ауданы, Красивое ауылдық округі құрамындағы ауыл. Іргесі 1912 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Есіл қаласынан шығысқа қарай 18 км-дей жерде.  

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, фельдшерлік-акушерлік пункт, клуб бар. Ленинское ауылы арқылы Қызылсу өзені ағып өтеді. Жақын темір жол станциясы – Красивая (12 км).

## Дереккөздер

Санат:Есіл ауданы (Ақмола облысы) елді мекендері
Шығыс Понтий таулары

**Шығыс Понтий таулары** – Түркияның солтүстігіндегі тау-жоталар жүйесі, Понтий тауларының шығыс бөлігі. Қара теңіз жағасына параллель, батысында Мелет, шығысында Чорух өзендері аралығында созыла орналасқан. Гиресун, Гюмюшане, Зигана, Трабзон және Лазистан (Качкар тауы, 3937 м) жоталарын біріктіреді. Ұзындығы 400 км, ені 100 км. Кристалдық, метаморфтық және жанартаулық жыныстардан түзілген. Өзендермен күшті тілімделген. Солтүстік беткейінде (жылдық жауын-шашын мөлшері 3000 мм-ге дейін) ылғалды субтропиктік, 400 – 500 м-ден жоғары аралас және шырша ормандары өседі. Оңтүстік қуаң беткейлерінде жерортатеңіздік “құрғақ” орман және бұталар өседі. 2000 м-ден жоғары субальпі және альпі шалғыны тараған. 

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: География
Санат: Таулар
Трофим Трофимович Лезный

**Лезный** Трофим Трофимович (1923 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданы Роща ауылы) – белгілі журналист. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Алматы Жоғары партия мектебін (1955), бірмезгілде С.М. Киров атындағы ҚазМУ-ды сырттай және Мәскеу Жоғары партия мектебін бітірген. Орта мектепті бітірген соң 1942 жылы Қызыл армия қатарына алынып, Тамбов жаяу әскер училищесіне жіберіледі. Орталық және Калинин майдандарында взвод командирі, рота командирінің орынбасары, командирі болып ұрыстарға қатысқан. Ауыр жараланып, әскер қатарынан босатылған. Еңбек жолын 1944 жылы Келлер ауданы ДОСААФ комитетінде командир-нұсқаушы болып бастаған. 1944 – 52 жылдары ауданы атқару комитеті төрағасының орынбасары, Келлер ауданы газетінде редактор қызметтерін атқарған. Партия мектебін бітірген соң Көкшетау облысы «Сталинское знамя» (кейіннен «Степной маяк») газетіне бөлім меңгерушісі етіп жіберіледі. Осы газетте 30 жыл, оның ішінде 23 жыл Бас редактордың орынбасары болып жұмыс істеді. 1- және 2-дәрежелі Отан соғысы, Халықтар Достығы ордендерімен және медальдармен, құрмет белгілерімен марапатталған.
## Дереккөздер
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:1923 жылы туғандар
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Солтүстік Қазақстан облысында туғандар
Тұшанов Ерлан Файзуллаұлы

**Тұшанов Ерлан Файзуллаұлы** - (1958 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы Қаратал ауылы) – ғалым, техника ғылымының кадидаты (1996), доцент (1998). Ш.Уалиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінің профессор (2007). Көкшетау мемлекеттік тәжірибе станциясының совхоз-техникумын (1982), Целиноград ауыл шаруашылық институтының Көкшетау бөлімін (1987), Қазақ ауыл шаруашылығы академиясының аспирантурасын бітірген. «Заветы Ильича» кеңшарында жұмыс жасаған (1976 – 77). Кеңес Армиясы қатарында болды (1977 – 79). 1995 жылдан Ш.Уалиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінде оқытушы болып қызмет жасайды. «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы» грантының иегері (2008). Тұшанов  31 ғылыми жұмыстың авторы.

## Дереккөздер
Леванов Борис Васильевич

**Леванов** Борис Васильевич (1932 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы Явленка ауылы) – тарихшы ғалым, тарих ғылымдарының докторы (1980), профессор (1981). Ленин ауыл шаруашылығы техникумын (1949), Петропавл мұғалімдер институтын (1951), Омбы педагогикалық институтын (1956), Қоғамдық ғылымдар академиясының аспирантурасын (1968) бітірген. В 1951 – 53 жылы Ленин ауданы Петров орта мектебінің мұғалімі, 1956 жылы Тоқушы орта мектебінде оқу ісінің меңгерушісі, 1957 – 80 жылдары Калининград қаласындағы педагогикалық ғылымдар академиясының ҒЗИ-нда зертхана меңгерушісі, 1980 – 85 жылдары И.Г. Петровский атындағы Брянск мемлекеттік педагогикалық институтының ректоры,1989 жылы Мәскеу мемлекеттік техникалық университетінде кафедра меңгерушісі, ММУ және ММПУ-да профессор болып жұмыс істеген. 150-ге жуық ғылыми еңбектің, оның ішінде 4 монографияның, 6 оқулықтың авторы. Ресейдің көрнекті ғалымдары-на берілетін мемлекеттік ғылыми степендиясының иегері (1994). Үкімет марапаттауларының иегері. 
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Заря (журнал)

**Заря**– жастарға арналған республикалық қоғамдық-саяси және әдеби-көркем журнал. 1987 жылдың қаңтар айынан Алматыда айына бір рет орыс тілінде “Арай” журналымен бірге шыға бастады. Көлемі 2 б.т. Журнал жастардың ұлттық санасын оятуға айрықша үлес қосты. 1994 жылы қаржы тапшылығына байланысты шығуын тоқтатты.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан журналдары
Понтий таулары

**Понтий таулары** (грек тілінде *Pontos* — Қара теңіз) — Қара теңіздің оңтүстік жағалауындағы Түркия жеріндегі тау жүйесі. Ұзындығы 1000 км, ені 130 км-ге жуық, орташа биіктігі 2500 м. Ең биік жері — *Качкар тауы* (3937 м). Понтий таулары *Батыс Понтий*, *Шығыс Понтий тауларына* және *Жанық жотасына* бөлінеді. Батысы негізінен *[[құмтас]]* пен *[[әктастан]]*, шығысы *[[гранит]]*, *[[гнейс]]*, *кристалды тақтатастардан*, *жанартаулық жыныстардан* тұрады. Понтий тауларының параллель орналасқан тау жоталарын аңғарлар, қазаншұңқырлар және *Қызыл Ирмак*, *Жасыл Ирмак*, т.б. өзендердің терең шатқалдары бөліп жатады. Понтий таулары сейсмикалық аудандар құрамына кіреді. Тас көмір кен орындары бар. Солтүстік беткейінде *жалпақ* және *қылқан жапырақты орман*, оңтүстік беткейінде *таулық-далалық* және *шөлейт өсімдіктері*, *бұталар* өседі. Понтий тауларында *Едыгеллер*, *Согуксу* ұлттық саябақтары орналасқан.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:География
Антон Генрихович Левандовский

**Левандовский Антон Генрихович** (27.9.1936 жылы туған, бұрынғы Көкшетау облысы Чкалов ауданы Петровка ауылы) – еңбек ардагері. Социалистiк Еңбек Ері (1981). Алматы зооветеринария институтын бітірген соң, бұрынғы Көкшетау облысы Рузаев ауданы Целинный кеңшарында зоотехник, Рузаев ауданы ауыл шаруашылығы басқармасында аға зоотехник болып жұмыс істеген. 1962 жылы Бірлік кеңшарының директоры. ҚазКСР Жоғары Кеңесінің депутаты. КСРО орден, медальдарымен марапатталған.
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:2005 жылы қайтыс болғандар
Санат:1936 жылы туғандар
Марина Петровна Лебедева

**Марина Петровна Лебедева** (29 мамыр 1985, Алексеевка) – биатлоннан спорт шебері (2007). 2005 жылы жасөспірімдер арасында өткен әлем чемпионатына қатысқан. Биатлоннан Қазақстанның 17 дүркін чемпионы. Австрияда өткен чемпионатқа (2006), Еуропа чемпионаттарына қатысқан. Қазақстан құрамасының мүшесі (2006).

2011 жылғы Азия ойындарының чемпионы, қола жүлдегері.
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Қазақстан биатлоншылары
Санат:Биатлоннан Азия ойындары чемпиондары
Санат:Қазақстанның Азия ойындары чемпиондары
Лебсак Виктор Яковлевич

**Лебсак** Виктор Яковлевич (1919 жылы туған, Саратов облысы) – ұстаз. ҚазКСР және КСРО оқу ағарту ісінің үздігі. Есіл қаласының Құрметті азаматы. Қарағанды және Магнитогорск педагогикалық институттарын бітірген. Аршалы ауданындағы мектепте оқу ісінің меңгерушісі, директоры, 1963 – 96 жылы Есіл қаласындағы №83 орта мектепте директор болып қызмет атқарған. 1996 жылы Ресейге көшіп кеткен. Медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Шілікті аңғары

**Шілікті аңғары**, Шілікті жазығы – Тарбағатай және Сауыр жоталары аралығындағы тауаралық табан. 

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай және Зайсан  аудандары жерінде. 

## Жер бедері
Аңғарлы жазық солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 70 км-ге созылған, енді жері 30 км-ге жуық. Теңіз деңгейінен 1050 – 1150 м биіктікте орналасқан. Ортасында (Шілікті аңғарынан батысқа қарай) сазды-батпақты көлтабан жатыр. Оның ұзындығы 25 км, ені 7 – 8 км. Қытаймен шектесетін қиыр шығысы теңіз деңгейінен 1400 – 1500 м биіктікте. 

## Геологиялық құрылымы
Аңғары негізінен палеозойлық қатпарлану кезеңінде қалыптасқан. Жер қыртысы құмтас, алевролит, конгломераттан түзілген. Кейбір жерлерінде триас және юра кезеңдерінің андезиттері, бор мен плиоцендік саздақты-құмды қабаттар кездеседі. Тектоникалық тұрғыдан аңғар тау түзілу кезеңінің жаңа көтерілген ойысына жатады. Сондықтан да жер бедерінде неоген-антропогендік қозғалыстарының да әсері байқалады. Баяу тектоникалық қозғалыс күні бүгінге дейін жалғасуда. Жер қойнауында тас көмір (Кендірлік көмір кен орны), құрылыс материалдары кен орындары бар. 

## Климаты
Климаты тым континенттік. Қысы суық, ызғарлы, жазы жылы әрі қуаң. Қаңтар айының жылдық орташа температурасы –16 – 18°С, кейде –46°С-қа дейін төмендейді, шілдеде 20 – 22°С, кейде ауа температурасы 40°С-қа дейін көтеріледі. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 300 – 350 мм, тау бөктері мен қиыр шығысында 500 – 550 мм-ге жетеді. Тұрақты қар жамылғысы қараша айының 3-онкүндігінде қалыптасып, сәуірдің соңында кетеді. Шілікті аңғарының орта тұсынан шығыстан батысқа қарай Қандысу және Кендірлік өзендері және олардың салалары ағып өтеді. Жер асты тұщы сулары 5 – 10 м тереңдікте жатыр. 

## Өсімдігі мен жануарлар дүниесі
Тауаралық аллювийлі-пролювийлі дала ландшафтысының топырағы орта тұсында бозғылт қоңыр, қо-ңыр, шеткі өңірлерінде қызғылт қоңыр және қара топырақ қалыптасқан. Құнарлы топырағында бұта, ши аралас астық тұқымдас шөптесін (бетеге, селеу, қылқан боз, айрауық, қияқ, атқонақ, тағы басқа), тау бөктерлерінде қарағай, қайың, көктерек, тал, жабайы алма, итмұрын, емдік қасиеті бар қара меңдуана, ащы жусан, долана, қара андыз, қырықбуын, тағы басқа өседі. Жануарлар дүниесінде қасқыр, түлкі, құну, бұлғын, сусар, қара күзен, аламан, марал, тау ешкісі, тағы басқа мекендейді. Шағын көлдері мен суы мол өзендерінде қаз, үйрек, бірқазан, тырналар, тағы басқа ұя салады. Сулары балыққа бай. Шілікті аңғары – шүйгін шабындық, шұрайлы жайылымдық өңір саналады. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ойпаттары
Санат:Шығыс Қазақстан облысы географиясы
Түйетөбе

**Түйетөбе** – Ақмола облысы Аршалы ауданындағы шоқы.

## Географиялық орны
Борлыкөл көлінің оңтүстік-шығысында 6 км, Аршалы кентінен батысқа қарай 11 км, Астана қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 60 км жерде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 464 м, ұзындығы мен ені 1,5 км шамасында.

## Геологиялық құрылымы
Алювийлі шөгінділерден түзілген девон жыныстарымен көмкерілген.

## Өсімдігі
Қара-қошқыл топырағында боз-бетеге шөптері өскен.

## Дереккөздер

Санат:Аршалы ауданы таулары
Анна Петровна Лебедева

**Лебедева Анна Петровна** (26 желтоқсан 1981 жыл, Ақкөл қаласы) – шаңғы спортынан (2002),биатлоннан (2004) спорт шебері, биатлоннан халықаралық дәрежедегі спорт шебері (2007). Биатлоннан Қазақстан Республикасының 7 дүркін чемпионы, Шаңғы жарысынан Қазақстан Республикасының жүлдегері, 2004 жылдан бастап биатлоннан әлем кубогіне, Туринде өткен Қысқы олимпиада ойындарына (2006) қатысушы. Азия ойындарының чемпионы (2007). Қазақстан құрамасының мүшесі (2004).
## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша биатлоншылар

Санат:Қазақстан биатлоншылары
Самырсын

**Самырсын** (), майқарағай — қарағай тұқымдасына жататын көп жылдық мәңгі жасыл ағаш. Қазіргі кезде 40-тан астам түрі белгілі, негізінен Солтүстік жарты шарда өседі, ішінара тропиктік белдемдерде (Мексика, Гватемала) кездесетін түрлері де бар. Қазақстанда Алтай, Тарбағатай, Жетісу (Жоңғар) мен Талас Алатауында, Батыс Тянь-Шаньда теңіз деңгейінен 2000 м-ге дейінгі биіктік белдеулерде өсетін 2 түрі: Сібір Самырсыны (A. sіbіrіca) және Ақ қарағай (А. semenovіі) бар. Олардың биікт. 35 м-ге, діңінің жуанд. 55 см-ге дейін жетеді. Қылқан жапырақтары таспа пішіндес, ұзындығы 4 см-дей. Аналық тұқым бүрі жасыл не қызыл түсті, аталық гүлі масақты, алдыңғы жылғы бұтақтарының ұшында орналасады. Жетілген тұқым бүрлері цилиндр тәрізді, қошқыл не қоңыр түсті, бірінші жылы піседі. Тұқымы төңкерілген жұмыртқа тәрізді, ұзындығы 8 — 10, ені 8 мм-дей, қанаты болады. Самырсын 200 жылдай өмір сүреді. Самырсынның діңі жұмсақ, жеңіл, ол целлюлоза өндірісінде, құрылыста қолданылады. Тұқымының құрамында лак, бояу өндіру үшін қолданылатын май болады. Қабығынан шайыр алынады, сағызы (живица) желім ретінде, қылқаны медицинада майқарағай майын алу үшін пайдаланылады. Самырсындар — аязға төзімді ағаштар, бірақ мәдени түрде өсіру үшін ылғалды және салқын климат керек.

## Суреттер



thumb|150px
		
		
		thumb|150px
		
		
		thumb|150px
		
		
		thumb|150px
		
		
		thumb|150px
		
                
                thumb|150px
                
	

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Қарағайлар тұқымдастары
Санат:Еуразия флорасы
Санат:Африка флорасы
Санат:Солтүстік Америка флорасы
Фотограмметрия

**Фотограмметрия** (Фото,  — жазу және …метрия) — әр түрлі объектілердің фотосуреттегі кескіні бойынша олардың кеңістіктегі орналасу қалпын, пішінін, мөлшерін анықтау әдістерін зерттеумен айналысатын техникалық пән. 

Фотограмметрия өңдеулер үшін қажетті фотосуреттер арнаулы фотоаппараттардың көмегімен жер бетінде, ұшақтан, тікұшақтан, ғарыш кемесінен, т.б. түсіріледі. Жазық объектінің мөлшері мен конфигурациясын анықтау үшін жеке фотосуреттерді пайдалануға болады. Ол үшін суретте кескінделген объектінің кем дегенде үш нүктесінің (тірек нүктелері) координатасын білу қажет. 
Бұл жағдайда суретті оптикалық немесе графиктік тәсілмен түрлендіруге және көлденең не тік координаталық жазықтықта түсірілген объектінің ортогонал проекциясына сәйкес келетін кескінді алуға болады. Объектінің әр түрлі нүктелерінің кеңістіктік орналасу қалпын анықтау үшін олардың әрқайсысы кеңістіктің әр түрлі нүктелерінен кем дегенде екі рет суретке түсіріледі. Бұл жағдайда екі суреттің де ішкі және сыртқы бағдарлау элементтерін не ішкі бағдарлау элементтері мен үш тірек нүктесінің кеңістіктік координаталарын білу қажет. Аэрофототүсірім кезінде қажетті тірек нүктелерін фотограмметрия тор (фототриангуляция) құру жолымен анықтауға болады. Фотограмметрия топография карталарды жасауда, орман шаруашылығында, геология іздеу жұмыстарында, архит. ескерткіштер мен ғимараттардың деформациясын зерттеу кезінде, жол оқиғаларын, мұздықтар қозғалысын, топырақ эрозиясын, теңіз толқуын, тау жыныстарының жатысын зерттегенде, т.б. кеңінен пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Пәндер
Кенжеш Түктібайұлы Түктібаев

**Түктібаев Кенжеш Түктібайұлы** (1920, Қима ауданы Кіндікті ауылы) – соғыс және еңбек ардагері, полковник. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Еңбек жолын 1938 ж. ұжымшарда қойшы болып бастаған. Ташкент пулеметшілер училищесін бітірген соң (1942), майданға жіберілді. 1943 жылдың аяғына таман жараланып, еліне оралды. Қима ауданы ішкі істер бөлімінде инспектор (1943 – 56), Жақсы ауданы ішкі істер бөлімінде бөлім бастығы, басқармасы бастығының орынбасары, бастығы (1957 – 61; 1966 – 83), Қорғалжын ауданы ішкі істер басқарма бастығы (1962 – 66). І-дәрежелі  «Отан», Қызыл Жұлдыз ордендері, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Фотограмметриялық аспаптар

**Фотограмметриялық аспаптар** — фотосуреттері бойынша объектілердің пішінін, мөлшерін және олардың кеңістіктегі орнын анықтауға арналған құрал-жабдықтар. 

Олар жеке фотосуреттерді өңдеуге арналған және стереоскоп. қос суреттерді өңдеуге арналған стереофотограмметр. приборлар болып екі топқа бөлінеді. Берілген масштабта заттардың жазық кескінін фотосурет бойынша алу үшін фототрансформаторлар пайдаланылады. Фототрансформаторларға қарағанда стерео-фотограмметриялық приборлардың (стереоскоп, стереометр, стереопроектор, стереограф, т.б.) өлшеу дәлдігі өте жоғары болып келеді. Универсал стереофотограмметриялық приборлар қос фотосурет бойынша суретке түсірілген объектінің кеңістіктік моделін қалпына келтіруге әрі өлшеуге мүмкіндік береді. Оның өлшеу нәтижесі топографиялық план ретінде қағазға сызылып отырады. Стереопроектор мен стереограф арқылы әр түрлі фокус аралық қашықтығы бар аэрофотокамералармен түсірілген фотосуреттер өңделеді.

## Дереккөздер

Санат:Фотография
Санат:Аспаптар
Лапыз

**Лапыз** — Лапыздар () тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Пиязға ұқсас баданалы эфемерлі (вегетац. мерзімі қысқа болады). 

Қазақстанда өсетін 2 түрі: сары лапыз (C. luteum) және Кессельринг лапызы (C. kesselringii) бар. Биіктігі 10 — 20 см. Сабағы қысқа, жапырағы қандауыр пішіндес,  жұмыр, төселмелі. Тамыз — қыркүйек айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі — қорапша. Лапыз улы өсімдік. Құрамында колхицин алкалоиды бар. Медицинада Лапыздан жүрек әлсіздігінен болатын ентігуді басатын, шемен, көкжөтел, ревматизм, т.б. ауыруларды емдейтін дәрі алынады. Уланған малға танин ерітілген су ішкізеді, терісінің астына апиын не морфин егеді.

Күздік лапыздың қабыршақты пиязшығы топыраққа терең сіңіп орналасады. Қабыршақ оның тіршілігін сақтайды. Күздік лапыз күзде қарақошқыл күлгін түсті гүл жарады. Гүлі ұзын түтікшенің жоғары ұшында 6 бөлікке бөлінеді. Гүлсерік түбінде 6 аталық болады.

Гүлдің жатыны топырақ астында тереңірек орналасады. Жатыннан 3 ұзын аналық мойны өсіп шығады. Жатынның аналық аузы тозаңдыққа дейін жетелі. Өсімдік тозаңданғаннан кейін жемістері дереу пісіп жетіледі. Алайда лапыз келесі көктемге дейін топырақ астында жатады. Көктемде қандауыртаспалы, жиегі тегіс жапырақтар дамиды. Жапырақтардың ұзындығы 20 сантиметрге дейін жетелі. Жапырақтар одан әрі ұзарған кезде үш қырлы қауашақ түріндегі жемісі жер бетіне көтеріледі. Пісіп-жетілген жемісінде өте көп қошқыл-қоңыр тұқымдар болады. Жапырақтары қаулап өскен кезде ескі пиязшық кішірейіп, жойылып кетеді. Сөйтіп жаңа пиязшық пайда болады да жаңа өсімдік өсіп шығады.

Қазақстанда лапыздың сары лапыз, Кессельринг лапызы деген екі түрі өседі. Лапыздың тұқымы медицинада дәрі ретінде пайдаланылады. Тұқымнан қан ауруларын, подагра, қатерлі ісікті емдейтін дәрі алынады. Тұқымы өте улы. Лапыз тұқымының құрамынан жасушалардың бөлінуіне әсер ететін зат табылды. Ауыл шаруашылығында мұның маңызы зор. Лапызды кейбір өсімдіктердің (қияр, қызанақ) түсімін арттыру үшін қолдануға болады.

## Дереккөздер

Санат:Лапыздар
Тәтімбет Бұлғақұлы

**Тәтімбет Бұлғақұлы** (шамамен 1700, қазіргі Қызылорда облысы – 1764, сонда) — белгілі батыр, би, елші.

Әбілқайыр хан 1732 жылы желтоқсанда Ресей патшайымына екінші елшілігін аттандырды. Елшілік құрамына Нияз, Ерәлі сұлтандар, Ұлы жүзден Аралбай батыр, Оразкелді батырлар, Кіші жүзден Тәтімбет батыр, Баубек төлеңгіт және үш башқұрт биі кірген. Аталған елшілік Санкт-Петербургке 1734 жылы қаңтар айында барып, ақпан айында патшайым Санкт-Петербургының қабылдауында болды. Онда Ресейге адалдығын білдіріп, башқұрт билерімен бірге Тәтімбет те ант берді. Тәтімбетке Сыр сүлейлері жыр арнаған. Одан тараған Ерназар, Күнтуар, Мұрат, Тұяқ, Темір, Пышан, Ағытай, Төребай билер жайында ел аузындағы әңгімелер мен жазба деректер көп. Ұрпақтары Қармақшы, Ырғыз, Тамды өңірлерінде тұрады.

## Шежіре
Тәттімбет – Былғақ (Бұлғақ) – Құттығай – Қожас – Қаратамыр – Бозғыл (Бозғұл) – Шөмекей 

## Дереккөздер



Санат:1700 жылы туғандар
Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:1764 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ батырлары
Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:Қазақстан елшілері
Фотолиз

thumb|right|200px|
**Фотолиз** (фото… және  — ыдырау), фотоыдырау — жұтылған жарық әсерінен молекулалардың ыдырауы. 

Фотолиз өнімдері атомдарының саны аз молекулалар, бос радикалдар немесе атомдар (фотодиссоциациялану), оң немесе теріс иондар (фотоиондану) болуы мүмкін.

## Тағы қараңыз
* Фотохимия

## Дереккөздер

Санат:Химиялық қосылыстар
Санат:Фотохимия
Шілікті археологиялық экспедициясы

**Шілікті археологиялық экспедициясы** 2003 жылы ҚазҰУ-дың Шығыс Қазақстан археологиялық экспедиция негізінде құрылған (жетекшісі Ә.Төлеубаев).

Экспедиция Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы Шілікті аңғарындағы көне дәуір ескерткіштерін зерттеумен шұғылданады. Далалық зерттеу жұмыстарына ҚазҰПУ, Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті, Семей университеті, Семей топографиялық және картографиялық колледжі, Павлодар мемлекеттік университеті, т.б. жоғары оқу орындары мен республикалық ғылыми-зерттеу мекемелерінің қызметкерлері, оқытушылары, студенттері қатысып келеді. Құрылған уақыттан бастап экспедиция мүшелері Шілікті 1, 2, 3 обалар тобындағы патша обаларына қазба жұмыстарын жүргізді. Олар аңғарда 200-дей сақ-үйсін заманына жататын обалардың орналасқандығын анықтап, төлқұжатын рәсімдеді. Қола дәуірі қонысын, ерте ортағасырлық археологялық нысандардың орындарын тапты. 2003–04 жылдары Шілікті – 3 обалар тобындағы 2-обадан (Бәйгетөбе) алтын киімді адам қалдықтарын тауып, ғылыми айналымға енгізді. Обаның биіктігі 8 м, диаметрі 100 м-дей. Ол топырақ, тас үйінді, самырсын қабірхана сынды үш бөліктен тұрады. Құрылысы мұнда патша жерленгендігін көрсетеді. Патша киіміне тағылған 4333 алтын түйме, қапсырма, тоғаларға арқар, таутеке, қасқыр, аю, т.б. түз аңдарының бейнелері түсірілген. Табылған артефактілер арасынан бес жұлдыз бедерленген алтын түйме сақ мәдениетінің бірегей туындысы болып саналады. Алынған мәліметтерге қарағанда, Шілікті аңғары шамамен б.з.б. 8 ғасырда сақтар қоныстанған ірі тарихи-мәдени аудан болған.

## Сыртқы сілтемелер
*ҚазҰПУ
*Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті 
*Павлодар мемлекеттік университеті

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан археологтары
Түлкілі

**Түлкілі** — Ақмола облысы Бурабай ауданы, Златополье ауылдық округі құрамындағы ауыл. Іргесі 1931 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Щучинск қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 44 км-дей жерде.  

## Халқы

Ауылда фельдшер-акушерлік пункт, мектеп, кітапхана, дүкен бар. Ең жақын темір жол станциясы – Бурабай шипажайы (55 км). 

## Дереккөздер

Санат:Бурабай ауданы елді мекендері
Банкир

[thumb|[Жак Лафиит,француз банкирі]]
**Банкир** — ақша капиталының, банктің меншік иесі немесе банк операцияларын жүргізу міндеті жүктелген менеджерлер. Банк менеджерлері — осы саланы ұйымдастыруға және басқаруға білімі жетерлік, тәжірибесі бар маман адамдар. Оларға ақша капиталының иелері белгілі дәрежеде әкімшілік билік бере алады, бірақ олардың банк капиталы иелеріне билігі жүрмейді, тек акционерлердің шешімдерін орындайды. Банкирлердің қолында аса ірі қаржы ресурстары жинақталады. Сондықтан олар маңызды деген қаржы топтарының құрамына кіре алады. Қазақстан жағдайында банктің басқарушы кеңесінің төрағасы мен мүшелері, басқарманың төрағасы, оның орынбасарлары, бас бухгалтері, оның орынбасары, бөлімшелердің бірінші басшысы мен бас бухгалтері, олардың орынбасарлары — банктің басшы қызметкерлері деп танылады. Осы қызметтерге тағайындалғанда не сайланғанда ҚР Президентінің “Қазақстан Республикасындағы банктер және банк қызметі туралы” Заң күші бар Жарлығында (31.8.95) көрсетілген арнайы талаптар басшылыққа алынады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Санат:Банк ісі
Түрген (Ақмола облысы)

**Түрген** (2007 жылға дейін – *Тургеневка*) — Ақмола облысы Аршалы ауданындағы ауыл, Түрген ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Аршалы кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 18 км, Астана қаласынан 88 км жерде орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1903 жылы қаланған. 

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, фельдшер-акушерлік пункт, сауда орындары, мәдениет үйі, пошта бөлімі, дүкендер, асхана, мектепке дейінгі мекемелер бар. Түрген арқылы Алматы – Екатеринбург автомобиль жолы өтеді. Ең жақын темір жол бекеті – Анар (15 км). 

## Дереккөздер

Санат:Аршалы ауданы елді мекендері
Шіркей

**Шіркей** (Sіmulііdae) – қосқанатты қансорғыш жәндіктердің тұқымдасы (қ. Қосқанаттылар). Жер шарында кең тараған, 1000-нан астам түрі белгілі. Дене тұрқы 2 – 4 мм, Шіркейдің көпшілік түрінің аналықтары – құстар мен сүтқоректілердің қансорғыштары. Аталықтары өсімдік шырынымен қоректенеді. Дернәсілдері ағын суларда субстратқа бекініп, тіршілік етеді. Қуыршықтарының бір бөлігі пілләмен оралған. Ересек шіркейлер судан тыс тіршілік етеді. Негізінен таңертең, ымыртта ұшып, осы кезде адамдарды шағады. Сілекейі улы. Шіркейлердің шаққанда жергілікті (папулалар, ісіктер, тағы басқа) және жалпы (гиперемия, дене температурасы көтеріледі, тағы басқа) реакциялар пайда болады. Бұлар адам киімінің астына, көзге, құлаққа кіріп кетеді. Кейбір түрлері адамда және сиырларда, бұғыларда – онхоцеркоз; құстарда – гемоспоридиоз; сондай-ақ туляремия және түйнеме ауруларының қоздырғыштарын таратады.

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы, 9 т.

Санат:Қосқанаттылар
Тыныбаева Нүркеш Кәрібжанқызы

**Тыныбаева Нүркеш Кәрібжанқызы** (1937 жылы туған) – дәрігер. КСРО денсаулық сақтау саласының үздігі. Қазақстанға еңбек сіңірген дәрігер. Қорғалжын ауданының Құрметті азаматы. Қорғалжын ауданы ауруханасында ұзақ жылдар қажырлы еңбек еткен. 2000 жылдан зейнеткерлік демалыста. Еңбек Қызыл Ту ордені, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Тілеуғабылов Мұқамедрақым Қуандықұлы

**Тілеуғабылов Мұқамедрақым Қуандықұлы** (1908, қазіргі Қорғалжын ауданы) – дәрігер, эпидемиолог, медицина ғылымының кадидаты (1951). Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері (1951). Орал қаласындағы Қазақтың өлкелік медицина техникумын (1931), Алматы мемлекеттік медицина институтын (1938) бітірген. Павлодар облысы Ертіс ауданында ауылдық дәрігерлік телімнің меңгерушісі (1938 – 1939). Шығыс Қазақстан облысы денсаулық сақтау бөлімінің меңгерушісі (1939 – 41). ҚазКСР Денсаулық сақтау халкомының орынбасары, бірінші орынбасары (1941 – 1948). Орта Азия Оба аурулары ғылыми-зерттеу институтының директоры (1949 – 1962), 1962 жылдан осы институтта лаборатория меңгерушісі болып қызмет жасаған. Тілеуғабылов  50-ден астам ғылыми еңбектің авторы. 2 мәрте Қызыл Ту, 2 мәрте «Құрмет Белгісі» ордендері, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Галина Степановна Лазаренко

**Лазаренко** Галина Степановна (1941 жылы туған, бұрынғы Көкшетау облысы Красноармейский ауданы Приречное ауылы) – агроном ғалым. Целиноград ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1964). Солтүстік Қазақстан облысы Булаев ауданы Суворовский кеңшарының №3 бөлімшесінде агроном (1964 – 66),1968 жылдан Көкшетау облысы Красноармейский ауданы Октябрь кеңшарында бас агроном, Қазақстан Компартиясы Красноармейский ауданы партия комитетінің хатшысы (1976 – 80), Көкшетау облысы халық депутаттары Кеңесі Көкшетау ауданы атқару комитетінің төрайымы (1980 – 85), Қазақстан Компартиясы Келлер ауданы комитетінің 1-хатшысы (1985 – 90) қызметтерін атқарған. Еңбек Қызыл Ту орденімен, медальдарымен марапатталған.
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Агрономдар
Шіркейлі

**Шіркейлі** – Сырдария алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Сырдария ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 94,2 км.

## Бастауы
Қызылжарма темір жол станциясы тұсында Сырдариядан екі тармақ болып бөлініп, Сарыкөлден солтүстікке қарай 0,3 км жерде тартылады. Жағалауында қамыс өседі, мал жайылады.

## Дереккөздер

Сырдария ауданы өзендері
Санат:Сырдария су алабы
Есенкелді

**Есенкелді** (2001 жылға дейін – *Ладыженка*, 2003 жылға дейін – *Тілекей*) — Ақмола облысы Атбасар ауданы, Сепе ауылдық округі құрамындағы ауыл. 2019 жылы таратылған Есенгелді ауылдық округі орталығы болған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Атбасар қаласынан оңтүстікке қарай 88 км-дей, Астана қаласынан батысқа қарай 187 км-дей жерде, Телекей көлінің шығысында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1905 жылы қаланған.

## Инфрақұрылымы
Балабақша, орта мектеп, аурухана, клуб, кітапхана, асхана, пошта бөлімшесі, наубайхана, дүкендер, астық қабылдау кәсіпорны, тұрмыстық қызмет көрсету үйі бар. 2-дүниежүзілік соғыста қаза болғандарға арнап ескерткіш орнатылған. Жақын темір жол станциясы – Атбасар (110 км).

## Дереккөздер

Санат:Атбасар ауданы елді мекендері
Біләл Тінәлин

**Тінәлин Біләл** (1884 – 1965, Бабай ауылы) – партия, кеңес қайраткері, С.Сейфуллиннің үзеңгілес серігі. Омбы қаласында большевиктер партиясына өткен (1917). Сол жылы Ақмола қаласына қазақтардың арасына келіп, үгіт жүргізіп саяси өмірге араласқан. Ақмолалық совдептер ұсталғанда Омбыға кетіп қалды. 1919 ж. қамалды. Түрмеден шыққан Тінәлинді Ақмолада С.Сейфуллин қарсы алды. Тінәлин Ақмола уездік атқару комитеті төрағасының орынбасары болып сайланып, Орынбордағы БОАК мүшелігіне қабылданды (1924). С.Сейфуллин «Тар жол, тайғақ кешу» атты кітабында: "Тінәлин сияқты батырлар келмегенде, біз жеңбес едік", – деп еске алды. Орден, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1884 жылы туғандар
Санат:1965 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан саясаткерлері
Айман Оспанова

Айман **Оспанова** (20.6.1949 жылы туған, Шымкент қаласы) – *техника ғылымы докторы* (2002), *[[профессор]]* (2002). 
***1970** Қазақ химиялық-технология институтын  және 
***1976** Мәскеу химикалық машина жасау институтының аспирантурасын  бітірген. 
***1976-1984** Қазақ химиялық технология институтында оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, доцент 
***1997-2000** Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі 
***2002 жылдан** профессор қызметін атқарады. 
## Ғылыми еңбектер
2001 ж. «***Методология моделирования полимеризационных процессов в промышленных реакторах непрерывного действия***» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 60-тан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның авторы.. 
## Дереккөздер


Санат:Ғылым

Санат:1949 жылы туғандар
Юрий Иванович Лавриненко

**Лавриненко Юрий Иванович** (1945 ж.т., Ақмола) – саясаттанушы, экономист, жол инженері. Ленинград темір жол көлігі инженерлері институтын (1968), КОКП ОК жанындағы Қоғамдық ғылымдар академиясын (1991) бітірген. 1969 – 71 жылдары Павлодар – Южная станциясында инженер, аға инженер, 1971 – 73 жылдары Целиноград темір жол телімінде және станциясында әскери коменданттың көмекшісі, 1973 – 79 жылдары Қазақ темір жол Павлодар станциясы бастығының орынбасары, бастығы, 1979 – 80 жылдары Целинный темір жол Екібастұз станциясының бастығы, 1980 – 82 жылдары Павлодар бөлімшесінің Екібастұз станциясы бойынша бастығының орынбасары, 1982 – 84 жылдары Қазақстан Компартиясы Павлодар облыстық комитетінің Өнеркәсіп бөлімінде көлік және байланыс секторының меңгерушісі қызметтерін атқарған. 
## Дереккөздер


Санат:1945 жылы туғандар
Санат:Астанада туғандар
Санат:Қазақстан саясаткерлері
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Қазақстан теміржолшылары
Санат:Шығыс Қазақстан облысының әкімдері
Дариға Байжұманқызы Тінәлина

**Дариға Байжұманқызы Тінәлина** (17 наурыз 1921, Ақжар, Аршалы ауданы – 2 апқан 2011)  – кинорежиссер, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1957). 

Алматы училищесін бітірген (1939), 1939–БМКИ-дің (ВГИК) актерлік факультетінде оқыды (1939 – 41), режиссерлік (профессор Л.В.Кулешов, А.П.Довженко) факультетін бітірген (1953).

## Шығармашылық қызметі
«Член правительства» (1939), «Романтики» (1941), «Ақ раушан» және «Алып туралы ән» (1942), «Абай әндері» (1945), «Жамбыл» (1952) фильмдерінде эпизодтық рөлдерді сомдауданы бастаған. 1953 жылы «На просторах Казахстана» ғылыми-көпшілік фильмін түсірді.
1954 – 1958 жылы «Мосфильм» киностудиясында режиссер. «Салтанат» (1953), «Илья Муромец» (1956), «Далеко в горах» (1958) фильмдерін түсіруге қатысқан. 
1964 жылдан «Қазақфильм» студиясында режиссер. Көркем және шежірелі-деректі «Сплав» және «Песня зовет» (1961), тағы да басқа фильмдерін түсіруге қатысты. 
1942 жылдан фильмдердің дубляжын жасауға қатысады.

## Дереккөздер

Санат:Аршалы ауданында туғандар
Санат:Қазақстан кинорежиссёрлері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Санат:Бүкілресейлік мемлекеттік кинематография институты түлектері
Санат:Мосфильм режиссерлері
Санат:Қазақфильм режиссерлері