Эстонияның сәулеті

**Эстонияның сәулеті** — Эстонияның архитектуралық тарихы негізінен оның солтүстік Еуропадағы қазіргі дамуын көрсетеді. Атап айтқанда, ЮНЕСКО-ның бүкіләлемдік мұра тізіміне енген ортағасырлық ескі Таллин қаласын бейнелейтін архитектуралық ансамбльді атауға болады. Сонымен қатар, елде христианға дейінгі бірнеше ерекше, азды-көпті сақталған таулы бекіністер, көптеген ортағасырлық қамалдар мен шіркеулер бар.
нобай|оңға|200px|Томпео қамалы     
## Ежелгі Эстония
XIII ғасырға дейін Эстония аумағында бекіністер салынды. Мысалы, Варбола бекінісі осы кезден басталады. Олардың ең маңыздысы 1000 шаршы метрге (11 000 шаршы фут) дейін аумақты қамтыды және маңызды жол айрығында орналасып, ақырында Таллин, Тарту және Отепя сияқты сауда орталықтарына айналды.

## Готикалық сәулет
Готикалық сәулет — шамамен 1250-1280 жылдары құрылды. XIII ғасырдың аяғында готикалық сәулет техникасы мұнда романтикалық стильге ие болды және 1520-1540 жылдарға дейін қолданылды. Эстонияның барлық ортағасырлық шіркеулері, цитадельдері және басқа ғимараттары готикалық стильмен салынған.
нобай|оңға|200px|Таллинн ратушасы     
Ірі қамал кешендері, сондай-ақ кішігірім жергілікті бекіністер («вассалдық қамалдар» деп аталады) құрылды. Үлкен қамалдардың үлгілеріне Нарвадағы Германна қамалы, Таллиндегі Тоомпеа қамалы және Сааремаадағы Курессааре қамалы жатады. Кішігірім бекіністер ішінде Пурце бекінісі, Кийу мұнарасы және Вао мұнарасы бүгінгі күнге дейін бар. Орта ғасырларда салынған қамалдардың көпшілігі кейінгі соғыстарда қираған, ал Эстонияда қамалдардың қирандылары көп.

Орта ғасырларда Таллин, Нарва сияқты Эстон қалаларының дамуы азаматтық сәулет өнерінің дамуына да ықпал етті. Қабырғалары бар Burgher үйлері, камині бар үлкен алдыңғы холл және артқы жағында кішірек қонақ бөлмесі бар «Таллин готикасы» деп аталатын стиль танымал болды. Басқа да ортағасырлық азаматтық ғимараттар Таллиннің ірі сауда қаласы ретіндегі маңыздылығын дәлелдейді. Таллин ратушасы бүгінде маңызды тарихи орын болып табылады.
Таллиннің ерекше жақсы сақталған қала қабырғасы да осы кезеңнен сақталған. Жалпы, Таллиннің ескі қаласы әлемдегі ең жақсы сақталған ортағасырлық сәулет ансамбльдерінің бірі болып табылады және 1997 жылдан бері ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енгізілген.

Солтүстік Эстонияда готика Батыс Еуропамен салыстырғанда біршама қарапайым және кең таралған. Үлкен терезелер, ауа перделері, жертөлелер, сыртқы тірек және басқа элементтер пайдаланылмаған немесе сирек қолданылған. Ғимараттың оңтүстік-шығыс бөлігінде де сол кездегі ғимараттар өте үлкен болды (мысалы, Тарту Әулие Джон шіркеуі және Куполь шіркеуі). Ғимараттың оңтүстік-шығыс бөлігінде де сол кездегі ғимараттар өте үлкен болды (мысалы, Тарту Яани шіркеуі және Купола шіркеуі).

## Барокко
нобай|оңға|200px|Нарва ратушасы     
Ерте барокко (1630-1730 жж.) аймақтағы көптеген соғыстардан туындаған құрылыс жұмыстарының сол кездегі құлдырауын ескере отырып, бірнеше ескерткіштермен ұсынылған: ең көрнектілері — 1671 жылғы Нарвадағы Ратуша, XVII ғасырдың аяғындағы Пярнудағы Таллин қақпасы.

Кейінгі барокко (1710–1775) ескерткіштерінен танымалы — 1723 жылы құрылған Екатериненталь (Кадриорг) сарайы мен саябақ кешені. Стиль сол кездегі Санкт-Петербург сәулетіне жақын. Барокконың тағы бірі - 1773 жылы Тоомпеа қамалының қираған шығыс қабырғасының орнында салынған Эстлянд губернаторының резиденциясы. Қызғылт түске боялған бүйір проекциялары бар ғимарат әлі де өзінің сұлулығымен назар аударады. Бастапқыда сарай екі қабатты болды, үшінші қабат 1935 жылы қосылды.

## Классицизм
нобай|оңға|200px|Тарту университеті     
Классицизм стильі негізінен Тарту мен Таллинде ұсынылған. Классицизмнің ең үлкен ескерткіші Тарту университетінің кешені болып табылады, оның негізгі ғимараты 1803 жылы осы университетте экономика, технология және азаматтық сәулет профессоры болған неміс сәулетшісі И.Краузенің жобасы бойынша монументалды тәртіпте салынған. Классикалық кешен басқа университет ғимараттарымен толықтырылған, олардың ішіндегі ең маңыздысы анатомиялық театр болып табылады.

Таллиндегі классицизмнің мысалдары: Понтус Стенбок үйі, Тоомпеадағы Каулбарс-Бенкендорф сарайы.

Таллинде ескі қаланың айналасындағы бекіністер белдеуі жойылып, оның орнына саябақ белдеуі құрылды. Сәулетті саяжай үйлері пайда болды. Мысалы, Саку, Риисипере, Керну, Кирну, Колга, Раиккюла, Удрику, Ааспере, Хыреда, Пиргу, Вохня, Ухтна, Массу, Хяргла, Ряпина, Пенийыэ, Лихула, Касти, Трииги, Путкасте, Курисоо, Тори, Орина, Выхмута, Кяравете үй-кешендері пайда болды.

## XIX ғасырдың соңындағы сәулет
нобай|оңға|200px|Каарли шіркеуі     
Еуропаның қалған бөлігі сияқты, XIX ғасырдың аяғы Эстонияда стильдермен архитектуралық эксперименттер уақыты болды. Историзм мен эклектиканың әртүрлі түрлері кең тарады. Неоготика танымал стильге айналды, оны Алатскиви немесе Сангасте кешендерінен көруге болады.

Эстония сәулетіне модерннің ықпалы да әсер етті. Эстониядағы модерн стилінде жұмыс істейтін ең танымал сәулетші Жак Розенбаум болды. Ең қоғамдық ғимараттар: Таллин театры «Эстония» (қазіргі Ұлттық опера) 1910-1913 (сәулетші А. Линдгрен) және неміс театры (қазіргі Эстон драма театры) 1910 (Санкт-Петербург сәулетшілері А.Ф.Бубырь және Н.В.Васильев), Пярнудағы «Эндла» театры, 1911 (сәулетшілер Г.Хеллат және Э.Вольфельдт), Тартудағы студенттер қоғамының құрылысы, 1902 ж.
нобай|оңға|200px|Тұрғын үй, Татари     
## Кеңестік Эстония кезеңі
1950 жылдардың ортасынан бастап қала құрылысын дамытудың заманауи принциптері бекітілді (Таллиннің бас жоспары), құрастырмалы конструкцияларды пайдалана отырып, типтік жобалар бойынша қоғамдық және тұрғын үйлердің жаппай құрылысы жүргізілді, еркін және жүйелі жоспарлауды біріктіретін мәдени-тұрмыстық қызмет көрсетудің дамыған желісі бар ірі тұрғын үй кешендері құрылды (Мустамяэ, 1961 жылдан, сәулетшілер В.Типпель, Т.Каллас және т.б., 1972 жылдан, сәулетшілер М.Порт, М.Меэлак, Ласнамаэ, 1977 жылдан архитекторлар М.Порт, М.Меэлак, В.Херкель).

1970 жылдары ауылдың жаңа келбеті қалыптасты, ол жақсы жабдықталған үйлерден тұрғын үй құрылысын ұтымды жоспарлаумен, қоғамдық және ірі өндірістік ғимараттарды салумен анықталады (Винни, Саку, Куртна ауылдары, сәулетшілер В.Геркель, Б.Миров, В.Пормейстер және т.б.). Инновациялық дизайн принциптерінің негізін Таллиндегі ән алаңы ансамблі (1960, сәулетшілер А.Котли, Х.Сепман, Х.Сепп, У.Тэльпус, инженер Э.Паальман, акустик Х.Орувеэ) қалаған. 

1960-70 жылдары архитектуралық шешімдер мен әрлеудің өзіндік ерекшелігімен ерекшеленетін бірқатар қоғамдық ғимараттар салынды: Таллин политехникалық институты (1962-69, сәулетшілер X.Сепманн, У.Талпус), Таллиндегі "Виру" қонақ үйі, 1972 (сәулетшілер М.Порт, X.Сепманн т. б.), Тартудағы "Ванемуйне" театры, 1967, (сәулетшілер А.Вольберг, П.Тарвас және т.б.), Хаапсалудағы мәдениет үйі, 1975 (сәулетші А.Эйги), 1980 жылғы Олимпиадаға арналған желкенді спорт орталығы (сәулетшілер X. және К.Лоовеэр, X.Сепманн, П.Янес және т. б.).

## Тәуелсіз Эстония
1990-жылдардың сәулетіне саяси режим, Эстонияның тәуелсіздік алуы батысқа бағдарлануы әсер етті. 1990 жылдар тапсырыс беруші мен сәулетші арасындағы күрделі қарым-қатынастармен, қоғамда сәулет саясатына деген басым көзқараспен, цифрлық дизайн құралдарының енгізілуімен сипатталды, Сәулетшілер одағы мемлекет тарапынан қолдаудан айырылды, ал сәулетшілер олармен күресуге мәжбүр болды. 

Экономика баяу көтеріле бастағанда, қалпына келтіру жұмыстары қайта жалғасты, жертөлелер мен шатырлар салынды, терезелер ауыстырылды. 1990 жылдардың екінші жартысы да «жарқын бизнес архитектурасымен» сипатталады.  нобай|оңға|200px|Сауда орталығы     
*Эстония Республикасы Үкіметінің ғимараты және үкіметтік кеңсе Тоомпея, Таллин — сәулет бюросы (2000);
*Таллин қалалық театры — сәулетші Калле Рымус (1999);
*Ляенемадаағы Ляэнемаа мектебі — сәулетші Тийт Труммал (1999);
*Таллиндегі бұрынғы Hansapank бас кеңсесінің жобасы — сәулетшілер Вилен Кюннапу, Айн Падрик (1995);
*Парнудағы Оptiva банкі — сәулетшілер Юри Окас, Марин Лыоке (1999);
*Ласнамяэдегі Nissan Centre орталығы, Таллин - сәулетшілер Андрес Сийм, Ханно Крейс (1994);
*Таллинндегі Лийвалайа көшесіндегі бұрынғы Evea банк ғимараты — Вилен Кюннапу (1994-1998);
*Таллиндегі "Галерея" кафесі — сәулетші Пеэп Янес (1995);
*Таллиндегі Торнимяэ үйі — сәулетші Мадис Эк (1997);
*Тартудағы Эмайыэ Бизнес орталығы — сәулетшілер Индрек Вайну, Тоомас Пакри (1998);
*Отепяэдағы Bernhard қонақ үйі — сәулетші Андрес Лунге (1998, өртенген);
*Ниитвяладағы Таллин гольф клубы — сәулетшілер Май Шейн, Яан Тийдеманн (1998);
*Ескі Таллинндегі De la Gardie әмбебап дүкені — сәулетшілер Андрес Альвер, Тийт Труммаль, Т.Лахт (1999).

## Ең биік ғимараттар
### Таллинн телемұнарасы
нобай|оңға|200px|Таллинн телемұнарасы     
Таллинн телемұнарасы биіктігі 314 м, Таллинндегі және жалпы елдегі ең биік ғимарат. Таллинндегі телемұнараның құрылысы 1975 жылы басталып, 1980 жылы іске қосылды. Мұнара – сол жылдардағы сәулет өнеріне тән діңгегі бар дәстүрлі, толық темірбетонды бағана, төменде диаметрі небәрі 15 м болатын залдары мен қажетті жабдықтары бар екі қабатты бөлме бар. Мұнара теледидар мен радио хабарларын таратады, сонымен қатар мұнда GSM таратқыштары бар.

Таллинн телемұнарасының шолу алаңы 170 м-ден астам биіктікте орналасқан, ал түнде ауа райы ашық болса, осы жерден Хельсинкидің шамдарын көруге болады.
2007 жылы мұнда ауқымды жаңғырту жұмыстары басталып, жаңартылған шолу алаңы 2012 жылдың көктемінде ашылды. Бүгінгі таңда мұнара қызықты туристік орынға айналды. 22-қабатта кафе-бары мен ашық террасасы бар мейрамхана ашылды. Платформаның еденінде шыны терезелер бар. 

Қонақтар үшін алаңда телескоптар және қала мен ел туралы мультимедиялық ақпараты бар интерактивті нүктелер орнатылған, кәдесый дүкені де жұмыс істейді. Мұнара ғимаратында балаларға арналған ойын-сауық қарастырылған, мұнда шағын телестудия ашылған, онда балаларға арналған ай сайынғы ертеңгіліктер мен мектеп оқушыларына арналған сабақтар өтеді.

нобай|оңға|200px|Олевист шіркеуі 
### Олевист шіркеуі
Олевист шіркеуі ескі қаланың үстінде орта ғасырлардан бері бар, бұл Батыс Еуропадағы ең биік шіркеулердің бірі болды. Шіркеу 1267 жылы салынған. Ол осы жерлерге қоныстанған скандинавиялық көпестер ақшасына салынған, сондықтан ол 1015-1028 жылдары Норвегияны билеген Норвегия королі Олаф II (Олав) құрметіне аталған.

1549-1625 жылдар аралығында Олевист шіркеуі әлемдегі ең биік ғимарат болды. Шпильмен бірге оның биіктігі 159 метрді құрады. Қала үстінде көтерілген биік шпиль Таллинн портына кірген кезде кеме капитандары үшін бағдар болды.

Биіктігіне байланысты шпиль байқаусызда қалалық найзағай тартқыш рөлін атқарды. Қатты найзағай кезінде шпильге бірнеше рет найзағай түсіп, шіркеу үш рет өртенді. Дегенмен, шіркеу үнемі қайта салынды. Қолданыстағы сыртқы келбеті XVI ғасырдан бері сақталып келеді, ал 1830 жылғы өрттен кейін ішкі безендіру мен күмбезі қалпына келтірілді. Бүгінде Олевисте шіркеуі әлі күнге дейін ескі қаланың ең биік ғимараты болып табылады — оның биіктігі 124 метр.
нобай|оңға|200px|Swissôtel қонақ үйі     
### Swissôtel қонақ үйі
Торнимяэ көшесінде 2007 жылы ашылған сәнді Swissotel ресми түрде 116 метрлік Балтық жағалауындағы ең биік қонақ үй болып табылады. Ғимараттың құрылысы 2004 жылы басталып, 2007 жылы аяқталды. Қонақ үй Торнимяэ кешенінің бір бөлігі болып табылады, оған сонымен қатар осындай биіктіктегі көрші тұрғын үй кіреді.

Оның 30 қабаты жер үстінде және бір қабаты жер астында. Ғимарат шыныдан, болаттан және алюминийден тұрғызылған. Онда 238 бөлмелі Swissôtel Hotels & Resorts қонақ үйі, пәтерлер, сауда нүктелері, фитнес-орталық және үш мейрамхана бар. Қонақ үйдің сәулетшісі - Меэли Труу. Қонақ үйдің интерьерін Meelis Press сәулет фирмасы жасаған. Құрылыс құны 700 миллион крон болды.

### Маакри мұнарасы және Юхкентали кварталы
нобай|оңға|200px|Маакри мұнарасы және Юхкентали кварталы     
Кешен жеті ғимараттан тұрады: 30 қабатты, 10 қабатты және 4 қабатты үйлер. XX ғасырдың басынан қалған төрт 3-4 қабатты сәулет ескерткіштері қайта жаңғыртылды.

Maakri Quarter бизнес кешенінің жалпы жалпы ауданы шамамен 36 000 м² құрайды, оның ішінде жалға берілетін ауданы шамамен 21 500 м². Шамамен 170 тұрақ орны және Торнимяэ жерасты автотұрағына қосылу мүмкіндігі бар.

Темірбетон конструкцияларында бетон көлемі пайдаланылады: 30 қабатты ғимарат 8 500 м3, 10 қабатты үй 4 830 м3. Жобаларды тексеру үшін BIM модельдері қолданылды.

### Radisson қонақ үйі
нобай|оңға|200px|Radisson қонақ үйі     
Бес жұлдызды қонақ үй Таллиннің орталығында орналасқан. Ол Radisson Hotel Group халықаралық қонақ үйлер желісіне жатады.

Radisson Collection Hotel Tallinn 1999 және 2001 жылдар аралығында фин және эстон сәулетшілері Вилен Куннапу, Айн Падрик және Кари Мёккяля салған көпқабатты ғимаратта орналасқан. Ғимарат 25 қабаттан тұрады және биіктігі 104,8 метрді құрайды. Бұл Таллинде Кеңес дәуірінен кейін салынған үшінші және бірінші көпқабатты қонақ үй. Ғимараттың құрылысы шамамен 624 миллион эстон кронына (шамамен 40 миллион еуро) жұмсалды.

Қонақ үйде 287 нөмір, MEKK мейрамханасы мен бары және жоғарғы қабатында шатырлы террассасы бар ISEI мейрамханасы бар. Екінші қабатта 8 мәжіліс залы, төртінші қабатта СПА және фитнес аймағы бар.

## Дереккөздер

Санат:Эстония сәулеті