open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Голография

**Голография**(*грекше holos – барлығы, толық және графия*) – толқындардың интерференция құбылысы негізінде нысандардың көлемдік кескіндерін алу тәсілі, толқынды өрістерді тіркеу, соның нәтижесінде әртүрлі физикалық денелерді кескіндеу әдісі. 

## Нәтижесі
Голография нәтижесінде фототаспаға түсірілген дененің сырт бейнесі емес, сол дене мен жарық көзі бөліп шығарған сәулелердің бір-бірімен астасуы нәтижесінде туындайтын зерттеу нысанының көлемдік өзгешеліктері кескінделіп шығады; 
*геологиялық нысандарды даралау, бірегей үлгілерді оқшаулау, микроскоппен зерттеуге болмайтын иілмелі жазықтықтарды зерттеу және тағы басқа үшін қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Голография
Санат:Оптика
Эрвин Францевич Госсен

**Госсен Эрвин Францевич**(18.7.1931 жылы туған, Украина, Днепропетровск облысы, Молочанск ауданы, Лесное селосы — 9.2.2020) – ауыл шаруашылық ғылымы докторы (1991), профессор (1997), Қазақстан Ғылым Академиясының (1992), Қазақ ауыл шаруашылық ғылым академиясының академигі (1999). Көкшетау облысындағы (қазіргі Ақмола облысы) Қатаркөл техникумын (1953), Қорған (Ресей) ауыл шаруашылық институтын (1961) бітірген. 1953–1959 жылдары Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер, 1959–1982 жылдары Қазақ астық ш. ғыл.-зерт. институтында ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі, директордың ғыл. істері жөніндегі орынбасары болды.
1982–1991 жылдары Бүкілодақтық ауыл шаруашылық Ғылым Академиясының Шығыс бөлімшесі төрағасының орынбасары, 1991–1996 жылдары Қазақ ауыл шаруашылық Ғылым Академиясының академик-хатшысы қызметтерін атқарды. 1996–1997 жылдары Қазақ мемлекеттік аграрлық университетінің профессорі Қазақ жер өңдеу ғылыми-зерттеу институты және өсімдіктерді қорғау ғылыми-зерттеу институтында бас маман, ғылыми қызметкер (1997–2006), 2007 жылдан Көкшетау мемлекеттік университетінің кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. Негізгі ғыл. жұмыстары топырақ қорғау, егіншілік жүйесі мен астық өндірісінің технологиясын жетілдіруге арналған. Госсен эрозияға қарсы қолданылатын техника бойынша 4 авторлық куәлік алған, 220-дан аса ғылыми-зерттеу еңбегі бар. «Достық» орденімен марапатталған (1997). Лениндік сыйлығы лауреаты (1972).
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Ғылым
Гравиметр

**Гравиметр**( – ауыр және метр) – ауырлық күші үдеуін салыстырмалы түрде өлшеуге арналған аспап. Гравиметр дәл көрсететін серіппелі немесе бұралмалы таразы түрінде жасалады. Гравиметрдің жерүстілік, ұңғымалық, теңіздік және аэрогравиметр деген түрлері бар.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Гравиметрия

**Гравиметрия**(лат. gravіs – ауыр және …метрия) – Жердің гравитациялық (тартылыс) өрісін сипаттайтын шамаларды өлшеуді, Жердің ішкі және жоғарғы бөліктерінің геол. құрылысын зерттейтін ғылым.

## Теориялық негiздер
Демек, жердегi жеке масса жұмыс iстейтiн күш ауырлық күшi тартылу күшi және (орталықтан тепкiш күш ) инерция күшiнен, жердi шақырылған айналумен қалыптасады:
: F =  - G\mu \int\limits_M } {{\vec R} \over R} + \mu (\omega \times r) \times \omega,
Тұрақты ауырлық күшiнiң шарты \! \Omega = const эквипотенциалды беттердiң жиынын анықтайды - теңестiрiлген беттер; ауырлық күшi үшiн (ұйтқымасыз ) орташа көпжылдық теңiз деңгейiнде ауырлық күшiмен дәл келедi геоидпен деп аталған теңестiрiлген бет. Ауырлық күшiн массалардың жергiлiктi үлестiрiлу тәуелдi болмайтын ұсыныстар ыңғайлы болу үшiн екi компоненттерде бөледi
Нормалы ауырлық күштерi үшiн халықаралық гравиметриялық жүйеде IGSN 71, 1967 жылдағы гравиметриялық мәлiметтерi жиынтық бойыншауға нақтылы түзету коэффициенттерi бар формула қабылданған:
: \gamma = 9,780318(1+ 0,005302sin^2\varphi - 0,0000059sin^22\varphi) м / с². 
## Өлшем бiрлiк және стандарттар
Гравиметриясындағы өлшем бiрлiктерi аталған атына италиялық ғалым Галилео Галилейдiң Галы болып табылады. Басында XX ғасырлар жердiң гравиметриялық өлшемдердiң (Потсдамдағы ауырлық күшi - 981 274 мГал) Потсдам негiзделген ауырлық күштерi абсолюттi стандартты анықталды, дегенмен XX ғасырдың 30-шi жылдарында ендi сол, Потсдам стандарты туралы мәлiметтер алынып 13-14 мГалға тым көтерген. Нәтижемен (IGSN ) International Gravity Standardization Net-шi бiртұтас дүниелiк тiрек гравиметриялық желiнiң жасауы, оны 1971 жылда болды жердiң координата тiркеулi емес ауырлық күштерi абсолюттi стандартқа 978 031, 8 мГал құрайтын (IGSN 71-шi стандарт) Потсдам жүйесi орынына қабылданды.
## Жабдық
Жер бетiндегi гравиметриялық бақылаулар гравиметр немесе үдеу өлшегiштер көмегiмен өндiрiп алады. Серiктiң арқылылардың гравиметриялық бақылауларында оның орбитасының өте дәл өлшемдерi әдеттегiдей қолданылады.
## Дереккөздер
* Гравиметрия // Физическая энциклопедия. — Т. 2.
* *Хаббард У. Б., Спэттери В. Л.* Внутреннее строение Юпитера. Теория гравитационного зондирования // Юпитер. — М., 1978.
* *Сукач М. К.* Гравитационное зондирование грунтов. — Киев: Наукова думка, 1998. — ISBN 966-00-0462-1.


Гравиметрия - Жердің гравитациялық өрісін (ауырлық күшінің өрісін), ауырлық күшін және оның әлеуеттерінің өлшегіш.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Гравитациялық өріс

thumb|150px
**Гравитациялық өріс**, тартылыс өрісі – кез келген физикалық объектінің айналасында болатын физикалық өріс. Денелер гравитациялық өріс арқылы өзара әсерлеседі.

Гравитациялық өріс - гравитациялық өзара әсерлесуді жүзеге асыруға керекті күш өрісі.
## Дереккөздер


Санат:Геодезия
Санат:Гравитация
Градус

**Градус**(лат. gradus – қадам, саты, дәреже) – 1) тік бұрыштың 1/90-ына немесе шеңбердің 1/360-ына тең бірлігі. Белгіленуі (ӘС); 2) әртүрлі температуралық шкалада әртүрлі мәні бар темп-ралық аралықтың бірлігі. Г. Кельвин шкаласы не кельвин (К), Цельсий градусы (°С)

Санат:Айрық беттер
Санат:Өлшем бірліктері
Грамм

**Грамм**( - салмақтың өлшемі), г – массаның бірліктердің СГС жүйесіндегі негізгі, ал бірліктердің халықаралық жүйесіндегі (СИ) үлестік (0,001 кг) бірлігі. 1 г (0,2%-ға дейінгі дәлдікпен) – тығыздығы ең жоғары болатын темпаратура.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Граната

**Граната** ( – ұнтақты) – жарылыс кезінде пайда болатын жарықшақ пен ауа толқынының дүмпуі арқылы жаудың адам күші мен техникасын 1000 м-ге дейінгі аралықта жоюға арналған оқ-дәрі. Ол әдетте металл қорабтан, жарылғыш және жанғыш заттардан тұрады.
## Дереккөздер


Санат:Қарулар
Гранататар

**Гранататар**, гранатомет – жаудың әскери техникасы мен броньді нысаналарын жоюға, сондай-ақ, жаяу әскерлеріне қарсы граната атуға қолданылатын, алып жүруге ыңғайлы, жеңіл қару.
Санат:Қарулар
Гранитогорск

**Гранитогорск** — Жамбыл облысы Меркі ауданындағы кент, Андас батыр ауылдық округі құрамында. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Меркі ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 25 км-дей, ауылдық округ орталығынан 12 км, Алматы – Ташкент автомобиль жолынан оңтүстікке қарай 12 км жерде, Аспара өзені жағалауында, тау аңғарының ішіне орналасқан. Жақын темір жол стансасы – Шалдуар (18 км). 

## Халқы

Гранитогорскде гранит өндіретін карьер, автомобиль жөндейтін кәсіпорын, Қазақ Минералдық шикізаттар ғылыми-зерттеу институтының экспедициясы, негізгі мектеп, мектеп-интернат, аурухана, т.б. мекемелер бар.

## Тарихы
1932 жылы Ташкент геология институтының "Гранитная гора" деп аталатын экспедициясы зерттеп қорғасынның орнын тапқан. Сөйтіп, қорғасын кенін тапқан экспедицияның есімі берілген. 1945 жылы Гранитогорск шахтасы жұмыс істей бастады. 1949 жылы шахтаның жұмысы қызған шақта елді мекен құрылды. Мұнда орыс ұлтының өкілдері көп болды. 1945-1953 жылдары бұл кәсіпорын Қырғызстан Республикасының Қарабалтадағы аса құпиялы тау-кен комбинатына қарады. 1952 жылы Гранитогорск поселкелік кеңесі ашылып, Қазақстанға қарады. 1997 жылы кент Андас батыр ауылдық округіне қарады.

## Дереккөздер

Санат:Меркі ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Гравюра

thumb|200px
**Гравюра** ( – бедер сурет) – графика өнерінің бір түрі, тақтаға бедерлеп салған суреттің қағазға түсірілген көшірмесі. Бедерлену әдісіне қарай мысқа ойылып жасалатын гравюра, ағаштағы гравюра – ксилография, линолеумдегі гравюра – линогравюра, офорт, меццо-тинто, және т.б. болып бөлінеді.

## Оймыш гравюра
Оймыш гравюра - гравюралау тәсілінің бір түрі. Оймыш гравюраға әдетте металл (мыс, қалайы, болат, т.б.) пластинкалар пайдаланылады. Бұл материалдарға арнаулы аспаптар арқылы бедерленген суреттердің бетіне бояу жағылады да, соның үстінен қағаз салынып, көшірме әлгі сызықтардағы бояудың қағазға сіңірілуі арқылы алынады. Оймыш гравюраның басты түрлері: бедерлі гравюра, офорт, акватина, жұмсақ лак, лавис, меццио-тинто, "құрғақ ине", "пунктирлі ырғақ", т.б. Оймыш гравюраның ағашқа бедерлеу арқылы жасалатын алғашқы нұсқалары Қытайда 6 ғасырдың аяғында, Батас Еуропада Қайта өркендеу дәуірінде, Нидерланд мен Германияда 15 ғасырда, темірге түсірілген түрлері 17 ғасырда, түрлі-түсті Оймыш гравюра 18 ғасырда (Англия, Франция), ал Қазақстанда 20 ғасырдың ортасына қарай пайда болды.

## Линогравюра
Линогравюра ( – зығыр, кездеме және  – май) – линолеум немесе сол тектес материалға салынатын бедерлі өрнек, сурет.

## Дереккөздер

Санат:Гравюра
Санат:Графика
Санат:Қағаз өнері
Әбдірашит Нәбиұлы Байболатов

**Әбдірашит Нәбиұлы Байболатов**(4 маусым 1929 ж.т., Шыңжаң, Іле аймағы, Тоғызтарау ауданы Ақтөбе ауылы) — ақын, жазушы, фольклоршы. Шыңжаң жазушылар одағының мүшесі.

* “Үш аймақ әскеріне” қатысқан. 
* 1975 — 1982 ж. Шыңжаң жазушылар одағының органы “Шұғыла” журналының
* 1982 ж. “Мұра” журналының бас редакторы болды. 

## Шығармалары
Алғашқы өлеңі 1948 ж. жарияланған. 
* “Өмір қайығында” өлеңдер жинағы (1983, Пекин)
* “Қос емен” повестер жинағы (1987, Пекин)
* “Тау қыраны” романы (1990, Үрімші) жарық көрді. 

“Тау қыранында” 1944—1949 ж. Шыңжаңда ұлт азаттығы үшін гоминданшылармен шайқасқан қазақ азаматтарының ерлік іс-әрекеттерін суреттеген. 

Ол 1982 жылдан бастап қазақ ауыз әдебиетін жинау, жүйелеу және баспадан шығару жұмысына басшылық етіп: 
* “Қазақтың ғашықтық жырларын” (3 т.)
* “Қазақ қиссаларын” (12 т.)
* “Қазақ шежіресін” (1 т.)
* “Қазақ шешендері мен шешендік сөздерін” (2 т.)
* “Байырғы қазақ айтыстарын” (1 т.) баспадан шығарды.

## Дереккөздер


Санат:4 маусымда туғандар
Санат:1929 жылы туғандар
Санат:Қытай қазақтары
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Қазақ жазушылары
Санат:Шыңжаңда туғандар
Санат:Қытай жазушылары
Санат:Шыңжаң жазушылары
Санат:Қазақ фольклоршылары
Грейдер

thumb|right|Нивелирлеу автоматикасымен жабдықталған автогрейдер
**Грейдер** ( – тегістеу, түзеу) – алаңдар мен еңістерді жайғастыру (планировка) және профильдеуге, грунт, қар және борпылдақ құрылыс материалдарын тегістеу мен жылжытуға арналған тіркелмелі немесе өзі жүретін машина.

Өзі жүретін грейдерлерді автогрейдер деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Машиналар
Борис Дмитриевич Греков

**Борис Дмитриевич Греков** (3.05.1882, Украина, Миргород, қазіргі Полтава облысы – 9.9.1953, Мәскеу) – орыс тарихшысы. КСРО Ғылым Академиясының академигі (1935).

1937 жылдан КСРО Ғылым Академиясы Тарих институтының, 1944–1946 ж. бұған қоса Мәдени мұра тарихы институтының, 1947–51 ж. Славянтану институтының директоры, 1946–1953 ж. КСРО ҒА Тарих және философия бөлімшесінің акад.-хатшысы болған. Г-тың ғылым-зерттеулері, негізінен, Ресей мемлекетінің құрылуы, ертедегі орыстардың көршілес түркі халықтарымен өзара қарым-қатынастары мен татар, башқұрт, тәжік, түрікмен, өзбек халықтарының тарихына арналған. Г. – «Киев Русі» (1939) аталатын күрделі еңбектің авторы. Оның А.Ю.Якубовскиймен бірігіп жазған «Алтын Орда» (1937), кейіннен толықтырылған «Алтын Орда және оның құлауы» (1950) атты еңбектерінде Алтын Орда мен Русь арасындағы саяси қарым-қатынас, Шыңғыс хан ұрпақтарының жаулап алған жерлерде жүргізген басқару жүйесі, әскери тактикасы туралы маңызды деректер келтірілген, Г., әсіресе, Батудың жорықтарына көбірек көңіл бөледі.

## Дереккөздер

Санат:3 мамырда туғандар
Санат:1882 жылы туғандар
Санат:Миргородта туғандар
Санат:9 қыркүйекте қайтыс болғандар
Санат:1953 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:КСРО тарихшылары
Санат:Ресей империясы тарихшылары
Санат:Ресей тарихшылары
Санат:XX ғасыр тарихшылары
Санат:Тарих ғылымдарының докторлары
Санат:КСРО Ғылым Академиясының академиктері
Санат:Поляк ғылым академиясының шетелдік мүшелері
Санат:Қылышты II дәрежелі Әулие Станислав орденінің иегерлері
Санат:Қылышты III дәрежелі Әулие Станислав орденінің иегерлері
Санат:III дәрежелі Әулие Анна орденінің иегерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін медалінің иегерлері
Санат:Сталиндік сыйлықтың иегерлері
Санат:КСРО медиевистері
Санат:КСРО археографтары
Санат:КСРО мұрағатшылары
Санат:Мәскеу университетінің тарих-филология факультеті түлектері
Санат:Пермь мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Таврия ұлттық университеті оқытушылары
Санат:Санкт-Петербург мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Мәскеу мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:КСРО Ғылым Академиясының Тарих институты қызметкерлері
Санат:Ресей ғылым академиясының Археология институты қызметкерлері
Санат:Ресей ғылым академиясының Славянтану институты директорлары
Санат:КСРО-да қуғындалғандар
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары
Санат:Өзбек КСР-нің еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері
Санат:Болгар ғылым академиясының шетелдік мүшелері
Санат:КСРО сәулет академиясының академиктері
Санат:Тарих оқулықтарының авторлары
Санат:Алтын Орда зерттеушілері
Санат:Антинорманистер
Санат:Новодевичье зиратында жерленгендер
Санат:Ленинград қалалық кеңесінің депутаттары
Санат:Ресей ғылым академиясының Санкт-Петербург тарих институты қызметкерлері
Грехов полиметалл кен орны

**Грехов полиметалл кен орны** - Шығыс Қазақстан облысында орналасқан. Кен орны 1936 жылдан зерттеліп, 1957 жылдан игеріле бастады. 

## Кентас құрамы
Кентастардың құрамында мырыш, қорғасын, мыс, күміс, аздап кадмий, алтын, мышьяк, сурьма, галлий, т.б. бар. 

## Дереккөздер

 
Санат:Шығыс Қазақстан облысы кен орындары
Санат:Полиметалл кендері
Анатолий Павлович Грибановский

**Грибановский Анатолий Павлович**(2.9.1936 жылы туған, Ресей, Омбы облысы, Москаленки ауданы, Николаевка селосы) – техника ғылымы докторы (1982), профессор (1995), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1996). Омбы ауыл шаруашылық институтын бітірген (1960). Грибановский 1960–1962 жылдары Шығыс Қазақстан облысы. Қатонқарағай ауданындағы кеңшарда механик-бақылаушы, машинатрактор шеберханасының меңгерушісі болды. 1962–1991 жылдары Қазақ ауыл шаруашылығын механикаландыру және электрлендіру ғылыми-зерттеу институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі, 1991–1992 жылдары Қазақ ауыл шаруашылық Ғылым Академиясының механикаландыру және электрлендіру бөлімінің акад.-хатшысы, ал 1992–1996 жылдары осы академияның 1-вице-президенті қызметтерін атқарды. 1996 жылдан Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық аграрлық зерттеулер орталығы бас директорының 1-орынбасары. Негізгі ғылыми еңбектері топырақты аудармай өңдеу және қар тоқтатуға арналған машиналар мен құралдарды жобалау теориясы мен өлшемдеріне арналған. Ол дәнді дақылдарды егу, тыңайтқыш енгізу, әсіресе, топырақ эрозиясына қарсы қолданылатын машиналар мен құралдардың кешенін жасауда үлкен еңбек сіңірді. КСРО Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1988).
## Дереккөздер


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1936 жылы туғандар
Владимир Васильевич Григорук

**Владимир Васильевич Григорук** (27.11.1937 жылы туған, Украина, Киев облысы, Кагарлык ауданы, Ставы селосы) – экономика ғылымдарының докторы (1990), профессор (1994). Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (2003). 

Украина ауыл шаруашылық академиясын бітірген (1963). 1963–1967 жылдары Көкшетау облысы «Комаровский» кеңшарының бас экономисі, 1967–1969 жылдары Целиноград (қазіргі Ақмола) облысы ауыл шаруашылық басқармасында бөлім бастығының орынбасары, 1969–1975 жылдары Қазақ ауыл шаруашылық экономикасы және ұйымдастыру ғылыми-зерттеу институтының Целиноградтағы бөлімшесінде директордың орынбасары, 1976–1987 жылдары осы институттың (Алматы) бөлім меңгерушісі, директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары, 1988–1991 жылдары Қазақстан мемлекеттік агроөнеркәсіп комитетінде басқарма бастығы, 1991–1996 жылдары Қазақ ауыл шаруашылық академиясының экономика бөлімінің академик-хатшысы болды. 1996 жылдан Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрілігінің Ұлттық академиялық аграрлық зерттеулер орталығында басқарма бастығының орынбасары. 

Григоруктың негізгі ғылыми жұмыстары жерді тиімді пайдалану, жер қатынастарын жетілдіру мәселелеріне арналған. Агроөнеркәсіптік кешендегі экон. қатынастарды нарық заңдылықтарына сай қайта құру, жоспарлау жүйесі, еңбек төлемі мен өнім бағасы жөнінде әдістемелік құралдарды дайындады.

## Дереккөздер

Санат:27 қарашада туғандар
Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Кагарлык ауданында туғандар
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы корреспондент мүшелері
Санат:Экономика ғылымдарының докторлары
Санат:Украина ауыл шаруашылығы академиясы түлектері
Грим

**Грим**( – бояну,  – әжімді) – арнаулы бояулардың, пластикалық және қылжапсырмалардың көмегімен актердің сырт тұлғасын, әсіресе, бет бейнесін өзгерту өнері. Театрда пьесаның жөне оның образдарының идеялық-көркемдік ерекшеліктеріне, актердің түпкі ойына, режиссерлік шешім мен стильге, т.б. сәйкес қолданады. Кинодағы Гримнің өз ерекшелігі бар. Ол операторлық техника жағдайына, киноның түсіне (ақ-қара, түрлі түсті), кинотаспа-ның жарық беру ерекшелігіне бейімделеді.

## Дереккөздер
Николай Иванович Гродеков

**Гродеков Николай Иванович** (1843–12.12.1913, Ресей, Санкт-Петербург қ.) – Қазақстан мен Орта Азия халықтарының тарихы мен этнографиясын зерттеуші. Александров кадет корпусында оқыған, кейін Константинов әскери уч-щесін, Николаев академиясын бітірген. 1873 жылға дейін Кавказда әскери қызметте болды. 1873 ж. Хиуа жорығына қатысты, 1879 ж. ген. К.П.Кауфман басқарған экспед. корпус штабының құрамында болып, Ауғанстанның солт. мен Иранның шығыс аудандарына барлаушылық мақсатта сапар шекті. Г. 1880 ж. Ақалтеке өңіріндегі түрікмен тайпаларын жаулап алуға қатысты. 1883–1908 ж. Орт. Азияда әскери әкімш. қызмет атқарды. Сырдария облысы әскери губернаторы (1883–93), Түркістан ген.-губернаторы, Түркістан әскери округінің қолбасшысы (1903–1908), 1902 ж. Ресей Мемл. Кеңесіне мүше болды. Г-тың «Сырдария облысының қырғыздары мен қара қырғыздары» (1889) аталатын еңбегінде әдеттік құқық мәселелеріне байланысты материалдармен қатар, этногр. мәліметтер, тарихи аңыздар, батырлық дастандар жинақталған. Түркістанда болған сапарлары кезінде қазақ халқының тұрмыс-тіршілігі, әдет-ғұрыптарын зерттеп, маңызды деректер жинады. Г-тың Ортa Азия халықтарының байырғы әскери өнері, этнографиясы мен мұсылмандық құқық туралы еңбектерінің бірқатары француз, неміс тілдеріне аударылған
## Дереккөздер
Владимир Константинович Грузинов

**Грузинов Владимир Константинович**(7.1.1903, Ресей, Кемерово облысы Новокузнецк қ. – 15. 6.1971, Қарағанды қ.) – тех. ғыл. докт. (1959), проф. (1960), Қазақстан ғылым академиясының акад. (1962). Томскідегі Сібір технол. институтын бітірген (1927). 1927–1937 ж. Ресей металлургия з-ттарында инж., домна цехының бастығы. 1937–1946 ж. Екатеринбургтегі Орал машина жасау з-тында металлургия з-ттарына арналған жабдықтарды жобалау жұмыстарын басқарды. 1946–1962 ж. Екатеринбургтегі Орал политех. институтында доцент, проф., кафедра меңгерушісі, 1963–65 ж. Орт. қара металлургия институтының Қазақ бөлімшесі директорының орынбасары, 1965–1966 ж. Қарағанды политех. ин-тында өзі ұйымдастырған зауыт жабдықтары кафедрасының меңгерушісі, 1966–1971 ж. Қазақстан ғылым академиясының Хим.-металлургия институты директорының ғыл. жұмыстар жөніндегі орынбасары болды. Негізгі ғыл. еңбектері қара металлургияның өндіріс процестерін механикаландыру және автоматтандыру мәселелеріне арналған. Г. домна цехтарын мех. жабдықтау жөнінде зерттеулер жүргізді. Ол Қазақстанда қара металлургия өнеркәсібінің шикізат қорын ұлғайту жөнінде зерттеу жұмыстарын жүргізе отырып, Қостанай облысы қоңыр теміртас кентастарын кешенді пайдаланудың негіздерін жасады. «Құрмет Белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер
Данила Губин

**Данила Губин** (XVI ғасыр) — Ресейдің 1534 ж. Ноғай ордасына жіберген елшісі. 

Оның Иван ІV-ге (Иван Грозный) жеткізген мәліметтерінде қазақ әскерлерінің едәуір күштілігі, қазақ билеушілерінің Ташкент үшін соғыста жеңіске жеткені туралы айтылған.

## Дереккөздер
Губкалар

**Губкалар**(*Spongіa* немесе *Porіfera*) – омыртқасыздардың бір типі. Олардың теңіз түбіне немесе су түбіндегі заттарға бекініп қозғалмай тіршілік ететін 5000-нан астам түрі белгілі (1 түрі – Каспий т-нде кездеседі). Губкалар 3 класқа бөлінеді: ізбесті губкалар (Calcarea), шынылы губкалар (Hyalospongіa) және кәдімгі губкалар (Demospongіa). Губкалардың дене пішіні шар, бокал, цилиндр тәрізді, 5 – 10 мм-ден 2 м-ге дейін, кейде дене одан да биік шоғырлар (колониялар) түзеді. Ақ, сары, қоңыр, жасыл түсті болады. Оның су түбіндегі заттарға бекитін табаны, бүйір қабырғалары және жоғ. жағында тесігі болады. Губкалардың денесі 3 қабаттан тұрады. Сыртқы қабаты (эктодермалық қабат) –эпителий клеткаларынан, ішкі қабаты (энтодермалық қабат) – талшықты-жағалық немесе хоаноцит клеткаларынан тұрады, аралық қабат – кілегей тәрізді мезоглеялық (құрылымсыз, қоймалжың) қабатта әр түрлі клеткалар (колленцит, склеробласт, спонгиобласт, амебоцит, археоцит, т.б.) болады. Хоаноцит клеткаларының орналасуына байланысты Губкаларды: аскон, сикон және лейкон деп үш типке бөледі. Ішкі қабатының клеткалары талшықтармен қапталған. Талшықты клеткалар қоректік заттарды қармап, қорытып отырады. Губкаларбактериялармен, қарапайымдылармен, балдырлармен қоректенеді. Қорытылмаған сұйық заттар ас қорыту вакуольдері – хоаноциттер мен амебоциттерден каналдар арқылы атриалды қуысқа түседі де, оскулум тесігі арқылы шығарылады. Губкалар жыныссыз және жынысты жолдармен көбейеді. Жыныссыз көбеюі ішкі және сыртқы бүршіктену арқылы жүреді. Ішкі бүршіктену – бадягада (тұщы су губкасы) кездеседі. Ішкі бүршіктер (геммулалар) Губкалар өлгеннен кейін түсіп қалады да,  жаңа шоғырлардың бастамасын салады. Көпшілік түрі – гермафродитті. Гаметалар мезоглея қабатында дамиды. Губкалардың қаңқасынан дене жуатын ысқылауыш дайындайды. Тұщы су Губкалары (мыс., бадяга) кептіріліп, ұнтақталған күйде медицинада ревматизмді емдеуге пайдаланылады. Шынылы Губкалардан сәндік бұйымдар жасалынады. Губкалардың қазба қалдықтары протерозой шөгінді жыныстарынан табылған.

## Дереккөздер
Иван Михайлович Губкин

**Иван Михайлович Губкин** (9.9.1871, Ресей, Төм. Новгород облысы Поздняков с. – 21.4.1939, Мәскеу қ.) – орыс ғалымы, проф. (1920), КСРО ғылым академиясының акад. (1929). Санкт-Петербург тау-кен ин-тын бітірген (1910). 1910–1918 ж. КСРО Геол. к-тінде жұмыс істеді. 1917–18 ж. АҚШ-қа мұнай өнеркәсібін зерттеп танысуға жіберілді. 1919 жылдан «Главсланецті» басқарды. 1920–1930 ж. Мәскеу тау-кен академиясында проф., ректор (1922), 1930 жылдан өмірінің соңына дейін Мәскеу мұнай ин-тында кафедра меңгерушісі, КСРО ғылым академиясының вице-президенті, 1931 жылдан Халық ш-ның жоғ. кеңесі геол. барлау басқармасының бастығы. 1930–1936 ж. КСРО ғылым академиясының өндірістік күштерді зерттеу кеңесінің төрағасы. 1936–1939 ж. КСРО ғылым академиясының Әзірбайжан бөлімшесінің төрағасы қызметтерін атқарды. Негізгі ғыл. еңбектері мұнай геологиясына арналған. Г. балшықты жанартаулардың мұнай кен орындарымен байланысын зерттеді. Сондай-ақ Қазақстандағы темір, түсті металл, жылу-энергет. шикізат, тұщы су кендерінің болашағының зор екенін көрсетті. Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Василий Васильевич Григорьев

**Григорьев Василий Васильевич** (1816 – 1881) – Ресей шығыстанушысы, Ресей ғылым академиясының корр. мүшесі (1853). Орт. Азиядағы түркі тілдес халықтардың тарихын, мәдениетін зерттеген. Григорьев – Орта Азия мен Қазақстан тарихына қатысты Еврейлердің Ресейдегі діни секталары (1846), Хиуа хандығын сипаттау.

## Дереккөздер


Санат:Шығыстанушылар
Иосиф Федорович Григорьев

**Григорьев Иосиф Федорович**(28.5.1890, Ресей, Санкт-Петербург – 14.5.1949, Мәскеу ) – орыс ғалымы, КСРО Ғылым Академиясының академигі (1946). Санкт-Петербург тау-кен институтын бітіргеннен кейін (1916) Кенді Алтайды зерттеді. 1918 жылы Геология комитетінде, Тау-кен институтында (1921), 1933 жылдан КСРО Ғылым Академиясы Геология институтының директоры (1941–1942; 1947–1949) болып жұмыс істеді. 1939–1941 және 1942–1946 жылдары КСРО Халық комиссариаты жанындағы Геология комитеті төрағасының орынбасары қызметін атқарды. 

Григорьевтің алғашқы ғылыми еңбектері Оңтүстік Қазақстан геологиясына арналған. Кенді Алтайдың полиметалл кен орындарында жүргізілген геологиялық-барлау жұмыстары Григорьевтің ғылыми қағидаларына негізделді. Григорьев металл кендерін зерттеудің минераграфиялық әдістерін жасап, алғаш рет кентас құрылымының жіктелімін берді, Қазақстанда металлогения ғылымының дамуына зор үлес қосты.
## Пайдаланылған әдебиеттер


Санат:Тұлғалар
Құтлұқ Жабғу қаған

**Құтлұқ Жабғу қаған** (т.ж.б. – 742) – Шығыс Түркі қағанатының мойындалмаған қағаны (741 – 742). 742 ж. көтеріліске шыққан басмылдар, қарлұқтар, ұйғырлар қолынан қаза тапқан.

Санат:Шығыс Түркі қағанатының билеушілері
ГУЛАГ

**ГУЛАГ**, Еңбекпен түзеу лагерьлері мен жер аударылғандар қоныстарының және қамау орындарының Бас басқармасы – КСРО-да 1934 – 56 жылдары айыпталушылардың жазасын өтеу орындарына басшылық еткен Ішкі істер халық комиссариатының бөлімі. 

Қарамағында 53 лагерь болды. 1930 жылы Кеңестік жүйедегі осы еңбекпен түзеу жүйелерінің пайда болуындағы тарихымыздың ақгандақ беттерінің ең ауыр кезеңі Сталиндік дәуірмен тыгыз байланысты. Болашақ ГУЛАГ-тың алғашқы ошақтары КСРО территориясында 1930 жылы тікелей Сталиннің бұйрығымен пайда болып, көп ұзамай бұл лагерьлер алып азап империясына айналды.  

1921-1953 жылы ВЧК(БТК), ОГПУ, НКВД (ІІХК), МВД (ІІМ) органдары соттаған 4,1 миллион адам сонда қамалды. Олардың 800 мыңдайы атылды, 2,6 млн-нан артығы түрмелер мен лагерлерге қамалып, 400 мыңдайы жер аударылды. 1930-1953 жылы КСРО еңбекпен түзеу лагерлерінде болған 6,5 млн адамның 1,3 млн-ы саяси тұтқындар деп есептелген. Тағы бір, 1938 жылы 1 сәуіріндегі, деректе осындай зұлмат қамытын киген 2 млн адамның көбі дерлік не саяси, не қылмыстық айыпкер емес, қарапайым еңбек адамдары, отбасы мүшелері, үй шаруасындағы әйел адамдар, бала-шағалар, 1937 — 1938 жылдардағы «Үлкен террордың» құрбандары еді. Олардың көбі дерлік, саяси қуғын-сүргінге ұшырағандардықтан, «халық жаулары» саналды. «Тәртіп бұзушылар» қатаң жазаланды. Құқықтары аяқ асты етілді.  

1956 жылға дейін Гулаг лагерьлерінде жалпы саны 22 млн адам, оның ішінде:  

* 830 мың орыс
* 181 мың украин
* 44 мың белорус
* 25 мың татар
* 24 мың өзбек
* 20 мың еврей
* 18 мың неміc
* 17 мың қазақ
* 16 мың поляк
* 12 мың грузин
* 17 мың армян
* 9 мың түрікмен
* 5 мың башқұрт
* 4 мың тәжік, басқа да 100-ден астам кеңестік ұлт өкілдері осындай зұлматтан өтті. 

«Халық жаулары», тегін жұмыс күші ретінде, сол кездегі «үлкен» өндіріс пен халық шаруашылығының әртүрлі саласын «өркендетуге» жегілді. Тұтқындар, соноу Қиыр Шығыс, Сібірден бастап, барлық солтүстік өңірлерді қамтып, Қазақстанның да өндіріс орындарын игеруге пайдаланылды. Ұлы Отан соғысы басталып, аяқталғанға дейін олардың күшімен 640 зауыт іске косылды, 842 аэродром, 8 мың км автомобиль жолдары, көптеген домна, мартен пештері, т.б. салынды. Сғгыстан кейін атом, сутегі бомбаларын шығарып, оларды сынауға, сынайтын шахталарды ұңғылауға да сол (Қазақстанда) тұтқындар айдап салынды. КСРО-да мұндай жалпы саны 53 легерь болды. 1934-1956 жылы барлығы бірдей жазалаушы органдардың ерекше қатаң бақылауында болды. Осындай ГУЛАГ 20-дан астамы Қазақстан жерінде орналастырылды.  

Барлық лагерлерьдің аймақтық басқармасы Алматы қаласы орналастырылды.

Алматы қаласы (Қазлаг, Қазулон) өзінде және оның төңірегінде 16000 адам басбайлы жұмысқа тартылды. КарЛАГ, АЛЖИР, Песчанный ЕТЛ, ОсобЛАГ т.б. 

ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев 1997 жылды **Жалпы ұлттық татулық пен саяси куғын-сүргін құрбандарын еске алу жылы** деп жариялады. Осыған орай республика азаматтарының көптеген қоғамдық бірлестіктері мен ұйымдарының өтініштерін ескере отырьш, жалпы ұлттық татулықты, қогамдық саяси тұрактылықты нығайту мақсатында Жарлық шығарды.

## Дереккөздер


Санат:КСРО ішкі істер министрлігі
Гульницкий Леонид Викентьевич

**Гульницкий Леонид Викентьевич** (4.4.1908, Беларусь, Брест облысы Барановичи ауданы – 6.12.1991, Алматы қ.) – физ.-матем. ғыл. докт. (1951), проф. (1951). Қазақ КСР-інің еңбек сің. ғыл. қайраткері (1958). Беларусь мемл. ун-тін бітірген (1930). 1932–1941 ж. Беларусь мемл. мед. ин-тында оқытушы, Минск геофиз. обсерваториясы директорының орынбасары, бөлім меңгерушісі, 1941–46 ж. Алматы геофиз. обсерваториясының директоры, бөлім меңгерушісі болды. 1945 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақ политех. ин-тында (қазіргі Қазақ ұлттық тех. ун-ті) кафедра меңгерушісі, сонымен қатар 1945–52 ж. Қазақстан ғылым академиясының Астрофиз. ин-тында сектор меңгерушісі, директордың орынбасары қызметтерін атқарды. Негізгі ғыл.-зерт. еңбектері қазіргі физиканың логикалық-теор. негіздеріне, актинометрия және радиац. метрология мәселелеріне арналған. Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен және медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан физиктері
Гуманитарлық Ынтымақтастық

**Гуманитарлық Ынтымақтастық**– осы заманғы халықаралық қарым-қатынас жүйесіндегі негізгі бағыттардың бірі. Мақсаты – Жер бетінде тіршіліктің сақталуын қамтамасыз ету, бақуатты тұрмыс-салтын орнықтырып, барлық ел, аймақтар мен құрлықтар тұрғындарының әлует-ахуалын арттыруға жәрдемдесу
Санат:Халықаралық қатынастар
Гурхан

**Гурхан **– Қидандар мемлекеті (1125 – 1213) билеушісінің лауазымы. Тарихи деректерде қидан тіліндегі «гурхан» сөзі «хандардың ханы», «ұлы хан» дегенді білдіреді делінген. Тұнғыс – манчжур тілдерінде «гуру» сөзінің мағынасы «мемлекет», «ұлыс». Қидандар қытай деректерінде чидан, қарачидан деп аталса, араб-парсы, түркі-моңғол тілдеріндегі деректерде кібдан, киден, кита, хита, қытай, қарақытай деп көрсетілген. Олар кезінде қазіргі Қытайдың солтүстігінде Қидан патшалығын құрған (907 – 1125). Қидандар 1114 ж. журжан (шүршіт) тайпаларымен соғыста жеңіліске ұшырап, патшалық ыдырай бастады. Бір бөлімі патшалықты билеген ақсүйек тұқымы Қидандар Елюй Даши бастауымен Орталық Азияға басып кіріп, 1131 ж. патшалықты қайта орнатып, Елюй Даши өзін Гурхан деп жариялады. Тарихта бұл Батыс Ляо, яғни Батыс Қидан патшалығы болып, ал астанасы «Ғұз Орда» (Баласағұн қаласының маңында) аталды. Территориясы қазіргі Шығыс Түркістан,Жетісу өңірі және Мауераннахрды қамтыды. Жүз жылға жуық өмір сүріп, 1212 ж. найман ханы Күшліктен жеңіліс тапты.

## Дереккөздер



Санат:Тарих
Гутковская Катерина Карловна

**Гутковская Катерина Карловна**(1846, Ресей, Омбы қ. – ө.ж.б.) – Ш.Ш.Уәлиханов мұрасын жинаушы. 1863 жылдан өмірінің соңына дейін Санкт-Петербургте Д.И.Менделеевтің химия лабораториясында жұмыс істеген. 1865 жылдан Уәлихановтың ғыл. мұраларын баспаға даярлаумен айналысқан. Г-ның көмегімен 1904–1905 ж. Уәлихановтың бірқатар ғыл. еңбектері жарық көрді. 1920 ж. Г. 1865 жылдан бері сақталған Уәлихановтың қолжазбаларын Санкт-Петербургтегі ғылым академиясының архивіне тапсырып, соның негізінде онда 23-Уәлиханов қоры құрылған.
## Дереккөздер


Санат:Тарихшылар
Гүрзі

thumb
**Гүрзі** - байырғы кезде қолданылған ауыр шоқпар түрі. Басы металдан құйылып, ағаш не металл сапқа орнатылатын құралдың атауы түркі тілдеріне парсы тілінен енген. Бастары шойын, қорғасыннан құйылып, сырты болат темірмен қапталатын, пішіні, әдетте дөңгелек шар немесе алмұрт пішіндес келетін гүрзінің төменгі жағы сәл жіңішкеріп келеді. Бүгінге сақталып жеткен кейбір қазақ гүрзілерінің бастары периметрі бойынша айналдырыла бүртікті етіп құйылған. Гүрзі басының бұл түрі көшпенді халықтарда бұрыннан қалыптасқан дәстүрлі типтік пішін болған. Басы ауыр болғандықтан, соққы кезінде сынбас үшін гүрзінің сабы металдан немесе қатты ағаштан жасалып, сыртынан қосымша металмен қапталып, осал тұстары металл сақиналармен буылады.

Қазақтар гүрзіні жауынгерлік соғу қаруының бір түрі ретінде XVIII ғасырға дейін қолданып келген. Салмақты гүрзімен соғыс кезінде батырлар, балуандар қаруланған.

Фольклорлық деректерде әдетте гүрзі алып күш иелері саналатын диюлар мен жындардың да қаруы ретінде сипатталады.

Дәстүрлі мәдениетте гүрзі қара күшпен, қаталдықпен байланыстырылады. Алғашқыда қорғаушылар мен күзетшілердің қаруы болған гүрзі кейін билік салтанатында қолданылатын рәмізге айналды. Ал шығыста патшалардың, қолбасылардың әскери билігінің белгісі болды.

ҚР MOM қорындағы гүрзі басының диаметрі 7,8 см, биіктігі 5,3 см, дөңгелек формалы, төмен жағы конус тәрізді етіп шойыннан құйылған. Сыртқы жағында бүкіл периметрі бойынша айнала үш қатар бүршіктер жасалған, ортасында сабына арналған тесік бар. Басының сырт жағын құю кезінде ауа көпіршіктерінен қалған саяздау келген тесік қалған. Аталмыш гүрзі басын 1916 жылы Орта Азия мен Қазақстанды қамтыған ұлт-азатгық көтеріліс кезінде Торғай облысындағы көтерілісшілер қару ретінде қолданған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат:Қарулар
Гың Шымин

**Гың Шымин**(1929 жылы туған) – Қытай түркітанушысы. Пекиндегі Орталық ұлттар университетінде қазақ тілі кафедрасын ұйымдастырып (1953), оған ұзақ жылдар бойы жетекшілік етті. Түркі тілдерінің, әсіресе, қазақ тілінің аймақтық таралым өрісінің зерттелуіне елеулі үлес қосты.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілін зерттеушілер
Гяна

**Гяна**, Ибн Шаболо Шеху (т.ж.б. – 641) – Батыс Түрік қағандығының қағаны (640 – 641). 

Икюлиши қаған қайтыс болған соң таққа отырды. Ордасын Іле өз. маңына көшіріп, қағандықтың шығыс бөлігіне иелік еткен Юйгу шадқа қарсы күрес жүргізді.Оның билігі кезінде нушибилер мен дулулардың тайпааралық соғысы одан әрі өрши түсті. Юйгу Шад нушибилерді жаулап алу үшін қолбасшы Түтінді (Тутун) көп әскермен аттандырды. Гяна Түтін әскерімен шайқас кезінде қаза тапты. 

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Ғаббас Әл-Жауһари

**Ғаббас әл-Жауһари**, *Аббас әл-Жауһари, Ғаббас ибн Сайд әл- Жауһари* (9 ғ-дың 1-жартысы) — астроном, математик. Отырар оазисіндегі Жауһарана (қазіргі Гауһартөбе) қалашығында туған. Бағдатқа шақырылып, Ортаазиялык ғалымдармен бірге Бағдат обсерваториясы мен "Даналық үйінің" негізін қалаған. Ол 829—830 жылы Бағдатта жөне 832—833 жылы Дамаскіде жүргізілген астрон. бақылауларға қатысады. Бұл бақылаулар негізінде "Мамунның астрономиялық кестелері" деп аталатын еңбек жазылды. Ғаббас әл-Жауһари  — Евклидтің "Негіздерін" түсіндіруге, толықтыруға арналған бірнеше трактаттардың авторы. Ол шығыс математиктерінің ішінде ең бірінші болып Евклидтің параллель түзулер аксиомасын сынға алды. Евклидтің 5-қағидасын дәлелдеуге әрекеттеңді. Ол бұл ретте үшбұрыштың орта сызығы туралы теореманы және бұрыш ішіндегі кез келген нүктеден бұрыштың 2 қабырғасын қиып өтетін тузу жүргізуге болатынын дөлелдеді. Ғаббас әл-Жауһаридің параллель түзулер туралы идеяларын кейіннен Әбу Жафар ат-Туси дамытты.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Карл Казимирович Гутковский

**Гутковский Карл Казимирович** (1815, Ресей, Каменец-Подольск губ. – 1867) – Ресейдің әскери қызметкері, Қазақстанды зерттеуші, Ш.Ш.[Уәлихановтың ең жақын достарының бірі. Кадет корпусы мен Ресей Бас штабының әскери академиясын бітірген. Батыс Сібір ген.-губернаторы, князь Г.Г.Горчаковтың аға адъютанты, Семей облысы губернаторының жәрдемшісі (1847), Ұлы жүз қазақтарын басқарушы (1850), Сібір қазақтары облысы басқармасының төрағасы, сол облыстың әскери губернаторының жәрдемшісі (1851–1963) болған. Омбыға келгеннен бастап (1838) Г. әкімш. қызмет атқарумен қатар, қазақ даласын зерттеу ісімен де шұғылданған, Сібір Кадет корпусында геогр. мен геодезиядан сабақ берген. Уәлихановтың ғыл. мұрасын баспаға әзірлеу ісіне ат салысқан. 1865 ж. Уәлиханов қайтыс болғаннан кейін Орыс геогр. қоғамында ғалымның еңбектерін жинап, баспаға даярлау жөнінде мәселе көтерген. Сол жылы Уәлиханов еңбектерінің толық жинағын жарыққа шығару жөнінде комиссия құрылып, оның жауапты хатшысы болып генерал Г. сайланды.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Гүлбадан Бегім

**Гүлбадан Бегім** (1523 – 1603) – Захир әд-Дин Бабырдың қызы. Гүлбадан Бегімнің 1585 – 87 ж. ш. жазған «Құмайыннаме» атты еңбегінде қыпшақ даласындағы тарихи оқиғалар, Бабырға еріп Үндістанға барған қыпшақ нөкерлері, атбегілер, құсбегілер мен қолөнер шеберлері, қазақтың тұңғыш тарихшы.
## Сыртқы сілтемелер
* "Құмайыннаме" мәтіні (ағылшын тілінде)

Санат:1523 жылы туғандар
Санат:1603 жылы қайтыс болғандар
Араб Мақаұлы Ғаббасов

**Ғаббасов Араб Мақаұлы**(12.12.1903 ж.т., Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданы – 2002) – а. ш. ғыл. докт. (1945), профессор (1954), Қазақстан ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1946), Қазақ КСР-інің еңбек сің. ғыл. қайраткері (1961). Мәскеу а. ш. академиясын бітірген (1930). 1932–41 ж. педагогтік қызметте, 1941–1946 ж. КСРО ғылым академиясының Қазақ бөлімшесінде аға ғыл. қызметкер, Қазақстан ғылым академиясының бөлімшелері мен базалары кеңесі төрағасының орынбасары, 1946–1950 ж. Қазақстан ғылым академиясының Шөл игеру ин-тының директоры, 1951–1977 ж. Ботаника ин-тында бөлім меңгерушісі болды. Өзі ұйымдастырған және басшылық еткен Шөл игеру ин-тында, Жезқазған, Іле ботан. бақтарында алыс текті будандастыру және мутагенез әдістері арқылы бидай мен жүгерінің түраралық және туысаралық будандарын алды. Олардың селекциясы мен генетикасын зерттеді. Табиғи жайылымдарды пайдалану шараларын белгілеп берді. Бидай мен қарабидай буданының (тритикале) коллекциясын жасады.
## Дереккөздер
Ғазел

**Ғазел** - парсы-тәжік және түркі тілдес халықтар поэзиясында орта ғасырларда ерекше дамыған, кемі үштен он екіге дейін бәйіттен тұратын шағын лирикалық өлең. Ұйқас түрі *а а, в а, с a, d а,* т.с.с. болып келеді. Екі жолдық бәйітпен өріліп, соңғы бәйітте, көбінесе, автордың поэтикалық есімі (тахаллус) беріледі. Негізгі мазмұны - махаббат сезімін жырлау болып келеді. Сәтті, сәтсіз махаббат күйі шертіледі. Ғазелдің айтулы шеберлері - Низами, Сағди, Хафиз, Жәми, Әлішер Науаи, т.б. Ғазел жанры кейін Батыс Еуропа әдебиетіне де көшкен. Неміс поэзиясында (И.Гете, Ф.Боденштед, А.Платен), орыс әдебиетінде (А.Фет, В.Брюсов, В.Иванов, М.Кузьмин) ғазел жанрында өлеңдер жазылды. Алайда, ғазел таза шығыстық стильді талап ететіндіктен, Батыс Еуропа ақындарының шығармалары поэтикалық тәжірибе, стильдік еліктеу түрінде болды. Түркі халықтарының кейінгі поэзиясында да ғазел жанрында жазылған шығармалар бар. Мысалы, түрік әде­биетінде Шейһ Галип, Яхуа Кемал, қазақ әдебиетінде Ақан сері, Әсет, т.б. ақындар.

## Дереккөздер


Санат:Түркілер мәдениеті
Санат:Өлеңдер
Ғазиз Файзоллаұлы

**Ғазиз Файзоллаұлы**(туған жылы белгісіз, Ақмола облысы Целиноград ауданы Қараөткел ауылы - 1930, Петропавл қаласы) - әнші, ақын, композитор. Қоянды жәрмеңкесінде өнер сайысына түскен. Әнді, көбінесе, он екі тілді сырнаймен орындаған. Оның екі әні А.В. Затаевич құрастырған "Қазақ халқының 1000 әні" жинағында жарияланған. Ғазиздің әншілік талантын Ақан сері, Қ.Бабақов, Ж.Елебеков, жазушы C.Mұқанoв жоғары бағалаған. Ғазиз  - "Мұқыш қыз", "Қарақат", "Төрт Райхан", "Қарағайлы", "Коңыр", "Шалқыма", "Көктің көлі", "Қайран Мұқыш", "Ақ еркеш", "Іңкәржан", "Қарындаш", т.б. әндердің авторы. Оның әсіресе, "Ғазиз", "Шалқыма" әндері халық арасына кең тараған.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ ақындары
Ғақлия

**Ғақлия** - көркем қара сөз, нақыл сөздің бір түрі, дүниенің құпия сыры терең таразыланған ойлар мен пікірлер, трактат. Ғақлия араб сөзі «дана сөз», «даналық маржан сөздер» деген ұғымды білдіреді. Ежелгі дәуірдің өзінде Шығыс әдебиетінде бар болған бұл прозалық жанр қазақ әдебиетіне XIX ғасыр соңында жазба әдебиеттің нық қалыптасқан тұсында жаңғырып келді. Ғақлия сөздерде қоғамға қажетті сан алуан мәселелер қозғалады. Қазақ әдебиетінде Абай, Ыбырай шығармаларында ғақлия сөздер мол кездеседі. Абайдың пайымдауынша, ғақлияға жүйріктер хакім, ғақлияға жүйріктер ғалым аталады. Ал хакім ғалымнан биік тұрады, өйткені хакім ғылымның бір саласымен ғана айналыспай, ортақ заңдылықтарды танып ашуға ұмтылған ойшылдығы себепті де бұл дәрежеге жете алады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ғалия медресесі

thumb|right|200px|Ғалия медресесі
**Ғалия медресесі**, Медресе Ғалия – Башқұртстанның Үфі қаласында 1872 жылы ашылған мұсылмандық жоғары діни оқу орны. 

Медреседе дін сабақтарымен қатар араб, парсы, түрік, орыс тілдері, шығыстану тарихы, химия, физика, математика, география, т.б. жаратылыстану ғылымдары оқытылған.

Оның ұйымдастырушысы түркі зиялысы Зия Қамали. Медресенің "Ғалия" () аталуы оның жоғары дәрежелі ежелгі оқу орны екенін аңғартады. "Ғалия Медресесі" Еділ бойы, Орталық Азия, Қазақстан аумағына жоғары білімді оқытушы мамандар даярлаған прогресшіл бағыттағы білім ұясы болған. Онда дін сабақтарымен қатар араб, парсы, түрік тілдері, исламдық құқық (шариғат), шығыстану тарихы, арифметика, география, математикамен қатар орыс тілі мен әдебиеті де оқытылған. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында "Ғалия Медресесінде" көптеген талапкер қазақ жастары оқыған. Солардың ішінде М.Жұмабаев, Б.Майлин, Т.Жомартбаев, Ж. Тілепбергенов, М. Тұрғанбаев, А. Мәметов, Қ.0разбаев, И.Тасболатов, Ш.Назаров, Ғ.Тоқшарбеков, Ғ. Қамзин, Мұхамедғали Оразбаев, т.б. не бары 1913 жылы қазақтан 50 бала оқыған. Мұнда қазақ қыздары да оқыған. Медреседе жалпы 500-ге таяу шәкірт білім алған. "Ғалия Медресесіндегі" қазақ шәкірттерінің қаражатымен 1911 жылы "Әліппе яки төте оқу" атты қазақша оқулық, 1913 - 14 жылдан бастап Б.Майлиннің негіздеуімен Садақ атты журнал шығарған.

## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша Ресей медреселері
Санат:1906 жылы пайда болғандар
Санат:Ресей мәдени мұралары нысандары
Санат:Башқұртстан медреселері
Санат:Уфадағы білім және ғылым
Ғарыш алаңы

**Ғарыш алаңы**, космодром – ғарыштық аппараттарды құрастыруға, сынауға және ұшыруға арналған ғимараттар мен тех. құралдар орналасқан жер. Ғ. а-ның басты нысандарына тех. позиция, старттық және командалық-өлшеу кешендері жатады.

## Дереккөздер

Санат:Ғарыштану
Ғарыштық байланыс

нобай|
**Ғарыштық байланыс** — жер беті қабылдау тарату станциялары мен ғарыштық аппарат арасында немесе жер бетіндегі екі станция арасында ғарыштық аппарат және жердің жасанды серігі
арқылы орнатылатын немесе ғарыштық екі аппарат арасында орнатылатын байланыс. 

Жер серіктері мен жер беті станциялары арасында 1 ГГц — 10 ГГц жиіліктер диапазонында
жерсеріктік байланыс жүйесі қалыптасқан. Байланыстың жер бетіндегі жабдықтарыныц қуатты (ондаған кВт) радиотаратқыштардан, тиімділік алаңы өте үлкен қабылдағыштардан
және шуылы аз қабылдағыштардан тұрады. Ғарыштық (серіктердің) борттық аппаратуралары аса сенімді, салмағы жеңіл жөне көлемі шағын.
Радиотаратқыштың қуаты ондаған ватқа жетеді. Энергия көзі ретінде күн батареясы немесе радиоизотоптық термогенераторлар қолданылады.
Ғарыштық байланыс жүйесі ақпараттар (телеметриялық, өлшемдік, телеграфтық деректер), командалық
сигналдар, тарату жөне траекториялық өлшемдер жүргізу үшін пайдаланылады. Сонымен қатар бұл жүйе арқылы теледидар, радио бағдарламалары таратылады, кемелермен және ұшақтармен байланыс орнатылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғарыштық байланыстар
Ғазауат

**Ғазауат** - араб, жорық, шабуыл - дін жолындағы қасиетті соғыс. Мұхаммед пайғамбар бастаған мұсылмандар  Медине қаласына қоныс аударғаннан кейін (622) өздерін және жаңа қалыптасқан жас ислам қоғамын қауіп-қатерден қорғау үшін меккелік мүшриктер мен иахудилерге қарсы жүргізілген соғыстары **ғазауат** деп аталды. **Ғазауат** соғыстарының негізгілері мыналар: Бәдір (624), ¥хүд (625), Азхаб (627), Бәни Мұсталық (627), Хайбар, Мүте (629), Хүнайн-Әутас (630), Таиф (630) және Тебүқ (630) шайқастары. Бұл ұрыстарда мұсылмандар жағынан 139, ал олардың қарсыластары жағынан 112 адам, барлығы 251 адам қаза болған. Ақыры мұсылмандар Мекке қаласын 630 жылы қаңтар айында азат етеді.**Ғазауат** соғыстары пайғамбар бастаған мұсылмандардың жеңілген қарсыластары мен қолға түскен түтқындарға жасаған асқан кеңшіліктерімен, кешірімдерімен де әйгілі. Сондай-ақ мұсылмандардың осы кезеңдердегі Византияны, Сасани әулеті мемлекетін және Таң патшалығын тізе бүктірген соғыстары да ислам елдерінде **Ғазауат** деген жалпы атаумен аталады.

## Тағы қараныз
* Жиһад
* Ислам
* Мұсылман
* Мекке

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Санат:Мәдениет
Санат:Ислам
Ғарыштық жылдамдықтар

**Ғарыштық жылдамдықтар** — жасанды денелердің (жерден) бастапкы ұшу жылдамдығы: біріншісі — **7,9** километр/сек., екіншісі — **11,2** километр/сек., үшіншісі — **16,7** километр/сек. Жердің тартылыс күшін теңестіріп, ракетаның жер орбитасын айналып жүруі үшін оған жер бетінде бастапкы жылдамдық беру керек. Ол — 7,9 километр/сек. (шеңбер жылдамдығы). Ракетаның ұшу биіктігі арткан сайын айналудың бастапқы жылдамдығы кемиді (200 километр ұшу биіктігінде — 7,9 километр/сек-ке дейін, 1000 километр биікте — 7,3 километр/сек-ке дейін). Өйткені жердің тартылыс күші азаяды. Жер бетіндегі бастапқы жылдамдықты 7,9-дан 11,2 километр/сек-ке дейін арттырса, ракета эллипс тәрізді орбитада ұшады, оның бір бүйірі жердің орталығында болады. Жылдамдық шеңбер жылдамдығынан артқан сайын, эллипс соғұрлым созылыңқы болады. Жер бетіндегі жылдамдық 11,2 километр/секундке жеткенде, ракета жердің тартылыс күшін женіп, жасанды планетаға айналады. Жер бетіндегі бастапқы жылдамдығы 16,7 километр/секундке жетсе, ракета Жердің де Күннің де тарту күшін жеңіп, күн жүйесінің шеңберінен шығады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ғарыштық Қару

**Ғарыштық Қару**– әскери-стратегиялық қару. Оған ядр. қаруларды нысанаға жеткізетін, ғарыштық ұшу аппараттарын жоятын, ғарыштық барлау және байланыс жүргізуді басқаратын және радиоға қарсы әрекет жасайтын ғарышкермен немесе ғарышкерсіз ұшырылған ғарыштық аппараттар жатады.Бұл аппараттар жерден кем дегенде 100 км-лік биіктіктегі ғарыш кеңістігіне жіберіледі.Ғарыштық Қару *әскери-ғарыштық қару, ғарыштық барлау қаруы, радионавигациялық қару, ғарыштық шабуыл қаруы, ғарыштық қорғаныс қаруы, тексеруші қару*, т.б. болып бөлінеді. Соғыс жағдайында Ғарыштық Қарудың көмегімен негізгі стратег, мақсаттарды жедел және ауқымды түрде орындауға болады (басқа ел территориясын барлау, орбитадағы спутниктерді ұстап қалу немесе жойып жіберу, т.с.с). Бұған қоса бұл қарудың техникалық мүмкіндіктері басқалармен салыстырғанда анағұрлым артық. Мысалы, АҚШ-тың навигациялық «Транзит» деп аталатын ғарыштық жүйесі арқылы су астындағы кемелер өздерінің мұхиттың қай жерінде келе жатқанын анықтай алады.

## Дереккөздер


Санат:Ғарыш
Ғашықтық

thumb|250px|Табиғат аясында отырған қос ғашық

**Ғашықтық**– адамдардың бір-біріне сезім, рух жақындығын, ерекше сүйіспеншілігін білдіретін ұғым. Ол құмарлықтан өзге жол. Ғашықтықтың таза рухани сипаты бар, ол жаратылыстың ішкі мазмұны. Ғашықтық – адамның рухани қуатының өлшемі әрі көрінісі.

**Ғашықтық** — адамдардың бір-біріне кіршіксіз сезім мен қалтқысыз сенімге негізделген махаббатының ең жоғарғы түрі. Ер мен әйел арасындағы нәпсілік құмарлық ғашықтыққа жатпайды. Ғашықтықтың тылсымдық сипаты бар. Ғашықтық— адам жаратылысының ішкі мазмұны, нағыз таза рухани тіршіліктің көрінісі. Оны махаббаттың синонимі деп қарауға болмайды. Ғашықтық ұғымының махаббатпен байланысын жеңіл-желпі түсінетіндер, оны орынсыз қолданатындар өмірде кездесіп отырады. Мұндай жағдайда олар ұлы Абайдың "ғашықтық пен құмарлық ол екі жол" деген аталы сөзін есте ұстаулары тиіс.
## Дереккөздер


Санат:Тарих
Санат:Мәдениет
Санат:Жантану
Санат:Медицина
Ғибадатхана

[thumb|Луксорлық ғибадатханасы, [Мысыр]]
[thumb|Гефесттың ғибадатханасы, [Афинада дорий ежелгі ғибадатханасы]]
**Ғибадатхана** (араб. ғибадат-жалбарыну, сиыну) — Құдайға құлшылық ететін, діни рәсімдер мен парыздар атқарылатын ғимараттардың жалпы атауы. Исламда — мешіт, христиан дінінде-шіркеу, собор,монастырь, костел, кирха; иудаизм дінінде — синагога; ал будда дінінде ортақ атау жоқ, әр елде әр түрлі аталады (мыс., Жапонияда тэра, Шри-Ланкада вихара, Моңғолияда хурэ, т. б.). Ғибадатханалар, негізінен, іргелі, еңселі, биік мұнаралы, көп күмбезде бірнеше текшелі күрделі ғимарат болып келеді. Ғимараттың ішінде михраб, мінбар, алтарь секілді Құдайға мінажат ететін арнайы орындар болады. Ғибадатхана іші хүснихаттармен, періштелер мен әулиелердің бейнелерімен, ою-өрнектер мен әсем жазулармен безендіріледі. Ғибадатханалар архитектурасы адамның Құдайға құлшылық етіп, онымен байланысқа түсетін орны ретінде әр дінде әр түрлі діни тұспал нышандармен, сондай-ақ ұлттық ерекшеліктерімен өзгешеленеді. Мысалы, мешіт күмбезінің ұшар басында міндетті түрде исламның белгісі — жарты ай бейнесі, ал шіркеуде — айқыш (крест) орнатылады.

## Дереккөздер

Санат:Археологиялық ескерткіштер
Санат:Діни ғимараттар