open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жеті қат көк

**Жеті қат көк** — қазақ халқының көне заманнан келе жатқан мифологиялық түсініктерінің бірі. Айқын мифтік мәнге ие бола тұра бүгінгі қазақ тілінде “шырқау биік, шексіз аспан” дегенді білдіретін жай ғана астарлы, орнықты сөз тіркесі ретінде сақталып қалған. “Жеті қат көк” ұғымының үш мағыналық сипаты бар.

Біріншісі, мұсылмандық мифологиясында аспанның жеті қабатты болып түсіндірілетіндігі. Алла тағала аспанды жеті қабаттан тұратын етіп жаратқан, бұл туралы Құран Кәрімде: “Алланың жеті аспанды қабат-қабат жаратқанын көрмедіңдер ме?” (72-сүре, 14-аят), Алла тағала аспанға “айды нұр, күнді шам қылды” (72-сүре, 15-аят) деп айтылады. Мұсылмандық түсінік бойынша, Алла тағаланың тағы жетінші аспанның үстіне орналасса, жетінші аспанның өзінде жұмақ — джанна, бірінші аспаннан төменірек тозақ — жаҝаннам орналасқан делінеді. Аспанның басқа қабаттарында нұрдан жаралған, Алла тағаланың еркін адам баласына жеткізуші мәлеиктер мен періштелер тұрады. Өзінің қасарысқан сенбейтіндігімен аты қалған Нимруд патша туралы мұсылмандық аңызда бірінші аспанға жету үшін де, оны келесі қабатқа дейін кесіп өту үшін де бес жүз жыл керек екендігі айтылады.

Екінші, кітаби түсіндірме бойынша “Жеті қат көк” дегеніміз — жалпы мұсылмандық астрономиялық танымдағы белгілі жеті жұлдызға байланысты атау. Олар — Ай, Меркурий (Ғұтрад), Шолпан (Зуҝра), Күн, Марс (Миррих немесе Қызыл жұлдыз), Юпитер (Мүштари), Сатурн (Зұхал).

Үшінші мағынасы ежелгі түркілік мифологиясында түсінікке негізделеді, бірақ ол кейінгі мұсылмандық ұғымдардың астарында қалып қоюына байланысты, толықтай ұмытылып кеткен. Ол түсініктердің қандай сипатта болғандығын басқа мифтік дәстүрлердегі, ең алдымен түркі, моңғол мифологиясындағы аспан қабаттары туралы аңыздарға қарап аңдауға болады. Аспан әлемін үш, жеті, тоғыз қабатты етіп көрсету жер бетіндегі халықтардың басым көпшілігінің мифологиялық дәстүріне тән. Аспан қабаттарын жетіден де көп деп түсіну мысалдары да жеткілікті, мәселен, үнділік джайн мифологиясында аспан қабатының саны 63 болса, ламашылдықты қабылдағаннан кейінгі моңғол халықтарының түсінігінде аспан 99 қабатты болып та кейіптеле бастаған. Ал Орталық Америкадағы науа, майя, ацтек мифологиясында көк 13 қабатты болып, оның әр қабаты әлдебір құбылыстың, не тәңір-иенің тұрағы ретінде бейнеленеді. Көне түркі және моңғол мифологиясында аспан күмбез немесе төңкерілген қазан түрінде, оның жиектері жер бетіне тақалып тұрады делінеді. Аспанның тесігі болады, ол тығынмен бітеліп тұрады деп ұғынылып, оны Темірқазық деп атайды. Аспан тесігі — Темірқазық арқылы аспанның барлық қабаттарына өтуге болады. Алтайлықтар мен тывалықтардың мифінде аспан қабаттары жетіден 16 — 18 қабатқа дейін, саха мифінде — тоғыз қабатқа дейін жеткізіледі. Аспанның ең жоғарғы қабатында бас тәңір-ие “Юрюнг-айы-тойон” өзінің бала-шағасымен бірге өмір сүреді, төменгі қабаттар да әр түрлі мифтік кейіпкерлердің “айылар мен абасылардың” мекені ретінде көрсетіледі. Түркі, моңғол мифологиясын зерделей келе, қазақ халқы мұсылмандықты білмей тұрған дәуірде де аспан туралы осыларға ұқсас түсініктерге ие болғандығын аңғаруға болады.
## Дереккөздер:
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Карданды механизм

:нобай|Карданды қосылыс (Гука шарнирі)**Карданды механизм**, кардан [*Италия ғалымы Дж.Кардано (1501 – 1576) есімімен аталған*] – айналысты жетекші біліктен алшақ жатқан жетектегі білікке беруге арналған құрылғы. Ол кардан білігінен және оның екі (кейде бір) ұшына кигізген карданнан тұрады. Карданды  механизмді кардандық беріліс немесе кардан топсасы деп те атайды. Оның жартылай және толық кардан, қатаң және солқылдақ кардан деп аталатын түрлері бар.Карданды  механизм автомобильде, тракторда, тағы сондай сондай жылжымалы техникада айналдыру моментін беріліс (немесе үлестіру) қорабынан жетекші белдіктегі басты беріліске жеткізу үшін қолданылады.
:

## Дереккөздер:


Санат:Механизмдер
Инженерлік-геологиялық түсірім

**ИНЖЕНЕРЛІК-ГЕОЛОГИЯЛЫҚ ТҮСІРІМ**  – геология орта факторларының кеңістіктік өзгеру заңдылықтары мен морфологиясын анықтау мақсатында және картаға, қимаға, сондай-ақ есеп беру құжаттарына түсіру үшін жүргізілетін инженер-геологиялық зерттеулер; ал геология орта факторларының өзгерісі инженер құрылыстарды салу, оларды пайдалану жағдайын анықтайды, олардың инженер іс-әрекеттер нәтижесінен болатын өзгерістерін болжайды.

Инженерлік-геологиялық түсірімнің қарастыратын негізгі мәселелері: ауданның геология құрылысын, геоморфол. және гидрогеологиялық ерекшеліктерін, тау жыныстарының инженер-геологиялық қасиеттерін, қазіргі геология процестер мен құбылыстарды зерттеу; инженер-геологиялық жағдайлардың кеңістіктік өзгеру заңдылықтарын анықтау; инженер-геологиялық жағдайлардың жеке құраушылары арасындағы өзара байланысты анықтау; салынған инженер құрылыстар мен геология орта арасындағы өзара әсерді зерттеу; инженер-геологиялық жағдайлар дамуының қалыптасу тарихын және қазіргі тенденцияларын анықтау; аумақтарды шаруашылық мақсатында игеру процесінде инженер-геологиялық жағдайлардың өзгеруінің болжамын жасау.

Инженерлік-геологиялық түсірімнің ауқымы мен мазмұны ауданның инженер-геологиялық жағдайларының күрделілігіне, зерттеу міндеттеріне, жобалау сатыларына қарай анықталады. Ірі масштабты инженерлік-геологиялық түсірімде бақылау пункттерінің негізгі нобайы, барлау қазбаларының орындары геодезиялық аспаптар көмегімен анықталады, аэрофототеодолиттік суреттермен салыстырылады. Инженерлік-геологиялық түсірімнің нәтижесінде аймақтың инженер-геологиялық картасы жасалады. Аймақ құрылыс салуға жарамдылығы мен қолайлылық белгілеріне қарай аудандарға бөлінеді. 
## Дереккөздер
Байрон мүйісі

**Байрон мүйісі** — Аустралия құрлығының ең шығыс шеті. Ол 28Ә38' оңтүстік ендік пен 153Ә39' шығыс бойлықта Тынық мұхитпен шектесіп жатыр.

## Дереккөздер

Санат:Аустралия мүйістері
Санат:Жаңа Оңтүстік Уэльс географиясы
Санат:Тынық мұхит мүйістері
Кардано формуласы

**Кардано формуласы** – 
: y^3+py+q=0\,
түріндегі кубтық теңдеудің түбірлерін комплекс сандар өрісінде табуға арналған формула. Оның өрнектелуі мынадай:
Кардано формуласындағы куб түбірлердің мәндерін, олардың көбейтіндісі –p/3-ге тең болатындай етіп алу керек. Ал теңдеудің түбірлерін табу үшін осы мәндерді қосу қажет. Осы жолмен теңдеудің үш түбірі табылады. Кардано формуласы италиялық математик, философ әрі дәрігер Дж.Кардано (1501 – 1576) есімімен аталған. Ол оны алғаш рет 1545 жылы жариялаған. 
Жалпы тұрдегі кез келген кубтық теңдеу 
: ax^3+bx^2+cx+d=0\,
жоғарыда көрсетілген келтірілген түрде кожффициенттері p мен q болатындай жазыла алады:
: p=-\frac{b^2}{3a^2}+\frac{c}{a}

: q=\frac{2b^3}{27a^3}-\frac{bc}{3a^2}+\frac{d}{a}
керекті мына түрдегі \,x=y-\alpha айнымалы ауыстыруымен.

Соңғы үшеуін кубтық теңдеуге қойып мынаны табамыз:
: x=y-\frac b{3a}
## Формуласы
Q деп:

 Q = \left( \frac{p}{3} \right)^3 + \left( \frac{q}{2} \right)^2. белгілейік

Егер кубтық теңдеудің барлық коэффициенттері нақты болса, онда Q да нақты сан болады, ал оның таңбасымен түбірлерінің түрлерін білуге болады:

* Q > 0 — бір нақты түбір және екі түйіндес түбірлер.
* Q = 0 — бір еселік түбір және екі еселік түбірлер, немесе, егер p = q = 0, онда бір үш еселік нақты түбір.
* Q ~ y_1 = \alpha + \beta, 

 y_{2,3} = -\frac{\alpha + \beta}{2} \pm i \frac{\alpha - \beta}{2} \sqrt{3}, 

мұндағы
:  \alpha = \sqrt[3]{ -\frac{q}{2} + \sqrt{Q} }, 
:  \beta = \sqrt[3]{ -\frac{q}{2} - \sqrt{Q} }, 

y^3+py+q көпмүшеліктің дискриминанты бұл жағдайда - \Delta = - 108 Q.

Осы формулаларды пайдалана, \alpha-ның әр үш мәні үшін \alpha\beta=-p/3 шарты орындалатындай \beta (бұндай \beta мәні әрқашан болады).

Егер кубтық теңдеу нақты болса, онда мүмкіндігінше  нақты \alpha, \beta алған дұрыс.

## Дереккөздер:


Санат:Алгебралық теңдеулер
Исақ Әлмұхан Әбдірахманұлы

**Исақ Әлмұхан Әбдірахманұлы** (10.4.1940 жылы туған, Меркі ауданы, Сұрат ауылы) – қоғам қайраткері. Қазақ ұлттық университінің филология факультетін (1964), *КОКП ОК* жанындағы *Жоғары* партия мектебін бітірген. 1964 – 1966 жылы Гранитогорск мектеп-интернатында мұғалім, 1966 – 1980 жылы Меркі ауданы партия к-тінде нұсқаушы, бөлім меңгерушісі, аудандық атқару к-ті төрағасының орынбасары, партия к-тінің 2-хатшысы, 1980 – 1985 жылы Красногор ауданы партия к-тінің 1-хатшысы, 1985 – 1986 жылы Луговой (*қазіргі* Тұрар Рысқұлов) ауданы партия к-тінің 1-хатшысы, 1986 – 1991 жылы Жамбыл облысы партия к-тінің 2-хатшысы, 1991 – 1992 жылы Қазақстан Социалистік партиясының облыстық атқару к-тінің хатшысы, облыстық халық депутаттары Кеңесінің төрағасы, 1994 – 1996 жылы облыс әкімшілігі бастығының 1-орынбасары, 1996 – 1998 жылы облыстық лицензиялау және мемлекеттік сауда инспекциясы Орталығының директоры, аймақтық «Мейірім» қорының атқарушы директоры, 1998 жылдан облыстық телерадио компаниясының төрағасы. Бірнеше медальдармен марапатталған.

## Пайдаланған Энциклопедиясы

## Сыртқы сілтемелер
* МАҚСАТПЕН ӨРІЛГЕН ПАРЫЗ

Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Жамбыл облысында туғандар
Инюшин Виктор Михайлович

**ИНЮШИН Виктор Михайлович**  (1.3.1941 жылы туған, бұрынғы Ленинград, қазіргі Санкт-Петербург қаласы) – биология ғылыми докторы (1972), профессор (1975), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнертапқышы (1984).

ҚазМУ-ды (1963, қазіргі ҚазҰУ) бітірген соң осы университеттте аға лаборант, аспирант, аға оқытушы (1963–69), доцент (1969–71), ал 1973 жылдан кафедра меңгерушісі, профессор қызметтерін атқарады. Оның ғылыми жұмыстары биоэнергетика мәселелеріне арналған.

ИНЮШИН Виктор Михайлович 230-дан астам ғылыми жарияланымның авторы, 42 өнертабысы мен 10 патенті бар.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Нысана көздеу

**Нысана көздеу** – ежелгі спорт ойындарының бірі. Түркі халықтарында жамбы ату түрінде көрініс тапқан. 

Арнайы спорт түрі ретінде Кеңес үкіметі тұсында дами бастады. Нысана көздеу спорты 1896 жылы өткен 1-Олимпия ойындары бағдарламасына енген. Қазақстанда нысана көздеушілер бәсекесі 1923 жылдан бері өтіп келеді. Нысана көздеуден қазақ қыздары арасынан шыққан тұңғыш спорт шебері – Г.Майлыбаева (1953). Олимпия ойындарында қазақстандықтар В.Вохмянин (1992, Барселона, Испания, 1996, Атланта, АҚШ) 2 мәрте қола медаль алды, С.Беляев (1996, Атланта, АҚШ) олимпия ойындарында 2 рет күміс жүлдені иемденді. Сонымен қатар О.Довгун, Г.Беляева, Ю.Бондарева, Б. Исаченко, Н.Коваленко, Г.Корчма, т.б. спортшылар әлем, Еуропа, Азия кубогы мен чемпионаттарында жеңімпаз, жүлдегер атанды. 

Қазақстанның стенд атушылары да қомақты табыстарға қол жеткізді. А.Асанов екі дүркін әлем және бес дүркін Еуропа чемпионы, бес дүркін әлем кубогы иегері болды. В.Серов әлем чемпионы (1971), В.Скоробагатов, В.Поляк, В.Гущалар Еуропа чемпионы атанды. И.Стручаев Азия ойындарының (1994) жеңімпазы болды. Еліміздегі нысана көздеу спортын дамытуға 1969 – 93 жылы аралығында өткен халықаралық “Алтын қырғауыл“ жарыстары үлкен септігін тигізді. Қазіргі таңда “Алтын мерген” халықаралық жарыстары өтіп келеді.

## Дереккөздер


*
Кардинал

thumb|alt=A.|Кардинал киімі
[thumb|right|250px|Француз кардиналы [Арман Жан дю Плесси Ришельё|Ришельё — Францияның 1624 - 1642 жж басшысы]]
**Кардинал** (*латынша cardіnalіs – басшы*) – католик шіркеуінің Рим папасынан кейінгі дін басы. 

Кардинал атағын Рим папасы ғана бере алады. Рим папасы (1059 – 61) Николай II 1059 жылы “Папалар тек Кардиналдардың жиналысымен сайланады. Сайлауға бұқара халықтың қатысуы тек Кардиналдардың қалауын мақұлдаумен шектеледі” деген шешім қабылдады. Осының негізінде Рим папасы (1145 – 53) Евгений III 1150 жылы Кардиналдардың Қасиетті коллегиясын құрды. Қасиетті коллегия “Кардиналдар коллегиясы” деп те аталды. Кардинал тек Рим папасына бағындырылды. Бұрын Кардинал болу үшін белгілі бір діни лауазым иесі болу шарт емес еді. Рим папасы (1914 – 22) Бенедикт XV-нің 1919 жылғы қаулысы бойынша Кардиналдыққа сайлану үшін кем дегенде қарапайым дін қызметшісі болу шарт етілді. Ал Рим папасы (1958 – 63) Иоанн ХХІІІ-нің 1962 жылғы қаулысы бойынша епископтар ғана К-дыққа сайлана бастады. Рим папасы (1963 – 78) Павел VІ 1970 жылыбұл қаулыға “Папаны сайлауға жастары 80-ге толмаған Кардиналдар ғана қатыса алады” деген жаңалық енгізді. 75 жасқа толған Кардинал өз еркімен қызметінен кетуі тиіс. Онан әрі қызмет атқару мәселесін шешу құқығы тек Рим папасына берілген.

## Дереккөздер:


Санат:Католицизм
Санат:Шіркеу титулдары
Санат:Кардиналдар
Санат:Христиандық
Копттар

250 px|thumb

**Копттар** – христиан дінін ұстанушы мысырлықтар. Жалпы саны – 3 млн адам (1995). Копттар араб тілінде сөйлейді. Копт тілі тек шіркеуде уағыз айтуда ғана қолданылады. 640 ж. Араб халифаты Мысырды жаулап алғанға дейін, ондағы жергілікті халық жаппай христиан дінінің монофисит тармағын ұстанып келген. Халифат билеушілері шіркеу қарамағындағы жерді мешітке беріп, мұсылман еместерге ауыр салық салды. Осындай әкімшілік, экономикалық қысым Коптnардың басым бөлігін ислам дінін қабылдауға мәжбүр етті. Христиан діні жер салығын төлемейтін қалалықтардың біраз бөлігінде ғана сақталды. 17 ғасырға дейін Коптnар өз ана тілі – копт тілін сақтап келген. Қазіргі кезде копт тілінде діни кітаптар ғана шығарылады. 4 – 7 ғасырлардан-ақ Коптnар жазуы-сызуы бар қала тұрғызып, өзіндік мәдениеті мен өнері дамыған халық саналған. Шіркеу, ғибадатхана салып, оқу орнын ашқан. Коптылардың жыл санауы 284 жылдың 29 тамызынан басталады. Соңғы кезде Копттар қалалы жерде біршама жинақы қоныстанып, қолөнермен, саудамен айналысады. Олардың тұрмыс-тіршілігінің Египет арабтарынан еш айырмашылығы жоқ. Копттардың ұстанған христиан дінінен ислам дінінің де әсері байқалады. Копттар шығысқа қарап сиынады, шіркеуде бас киімін шешпейді, т.б.

## Дереккөздер
Бок В.Г., *Материалы по археологии христианского Египта, СПб., 1901.*

“Қазақ Энциклопедиясы”, 11 - том

Санат:Дін
Людмила Шарафеддинқызы Хожамұратова

**Людмила Шарафеддинқызы Хожамұратова** (1941 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы Тасқала ауданы) – медицина ғылымдарының докторы (1989), профессор (1990).

## Өмірбаяны
* Алматы мемлекеттік медицина институтын (1964, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген.
* Ана мен баланы қорғау ғылыми-зерттеу институтында дәрігер, кіші ғылыми қызметкер (1964–1971)
* КСРО денсаулық сақтау министрлігіне қарасты Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында ассистент, доцент, профессор, кафедра меңгерушісі (1971–1990) болды.
* 1990 жылдан Қазақ ұлттық медицина университеті жанындағы Дәрігерлер білімін жетілдіру институтында профессор, кафедра меңгерушісі қызметін атқарады.

## Ғылыми еңбектері

* 1988 жылы *«Клинико-метаболические особенности пневмонии с токсическим синдромом у детей раннего возраста»* тақырыбында докторлық диссертация қорғады.
* 120-дан астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер

Санат:1941 жылы туғандар
Санат:Тасқала ауданында туғандар
Санат:Қазақстан педиатрлары
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Дәрігерлер білімін жетілдіру институтының профессорлары
Кардиоида

**Кардиоида** (*грекше  kardіa – жүрек және eіdos – түр, бейне*) – 4-реттік жазық алгебралық қисық сызық. Кардиода  – радиусы a-ге тең шеңбердің М нүктесінің, радиусы соған тең басқа бір қозғалмайтын шеңбердің бойымен сырғып дөңгелеуі нәтижесінде шығатын жазық қисық сызық (суретті қ.). 
* Кардиоиданың тік бұрышты координаттар жүйесіндегі теңдеуі: 
*: (x^2 + y^2 + 2 a x)^2 - 4 a^2 (x^2 + y^2) \, = \, 0,
* тік бұрышты координаттар жүйесіндегі параметрлік теңдеуі: 
*: x = 2 a \cos t - a \cos 2 t
*: y = 2 a \sin t - a \sin 2 t 
* ал поляр координаттар жүйесіндегі теңдеуі: 
*: r = 2a (1 + \cos\varphi)
түрінде болады. Кардиода Ox осіне қарағанда симметриялы болады. Координаттары (a, 0) болатын нүкте – 1-реттік қайтарым нүктесі. Осы қайтарым нүктесінен М нүктесіне дейінгі доғаның ұзындығы: l=16a, ал бүкіл қисық сызықтың ұзындығы: 16a. Кардиоданың қисықтық радиусы: кардиода қисық сызығымен шектелген фигураның ауданы: S=6a2. Кардиоданың дербес түрлеріне конхоида (модулі m=1-ге тең), Паскаль ұлуы (4-реттік жазық алгебралық қисық) және синусоидалық спираль жатады.

## Дереккөздер:


Санат:Алгебралық қисықтар
Байсейіт Құлманбетұлы

**Байсейіт Құлманбетұлы** (1860, Жамбыл облысы Мерке ауданы Сұрат ауылы — 1935,  сонда) — би, шешен. Байсейіт би — жер, жесір дауын, екі рулы ел арасындағы түйіні қиын мәселелерді әділ шешкен ел ардақтысы. 1896 жылы Шу өңіріндегі ысты руы қазақтарының жерін иеленбек болған Талас қырғыздарымен арадағы жер дауына төрелік айтып, дауды бітімгершілікпен шешкен. Халық арасында есімі құрметтеліп “Би ата”, “Бәже” атанған. Денесі өзі туған ауылдың тау беткейінде жерленген.

## Дереккөздер
Жошы-Алаша Хан

**“Жошы-Алаша Хан”** – дастан. Еш жерде жарияланбаған. Авторы – бұрынғы Семей облысы, Шұбартау ауданында тұрған әрі ақын, әрі әнші Уәйіс Мейірманұлы. Шығарманы семейлік Әміре Сыпанұлы деген кісі жинап, Орталық ғылыми кітапхана қорына тапсырған. Уәйіс ақын Жошы қазасына байланысты оқиғаны өзінше жырлаған: дастанда Алаша ханның баласы Жошының аң аулауға шығып қаза табуы, бұл қазаны Тыма деген күйшінің естіртіп, ханның домбыраны сындыруы, қайғыдан бас көтермеген ханның елден безіп, оны Тыма күйшінің қайта оралуға көндіруі, содан кейін Алаша ханның қалың құланды қыруы жөніндегі оқиғалар баяндалады. Жырдың оқиға желісі тартымды. Дастан 11 буынды қара өлеңмен жазылған. 

## Сілтеме


Санат: Әдебиет
Исақ Мазары

**Исақ Мазары** – 19 ғасыр соңы мен 20 ғасыр басында салынған сәулет ескерткіші Мойынқұм ауданы, Құмөзек ауданан солтүстік-шығысқа қарай 65 км жерде, Жамбыл тауының солтүстігінде орналасқан. Мазар құлау жағдайында. Кейбір қабырғаларының іргесінің төмен жағы бұзылған, сыртқы көркі көмескіленген. Шаршылы орталық камерасы биік күмбезге жалғанған. Үшкіл басты күмбезі бүлінген. Оған сайлы ойықтармен жалғасатын үш кіші күмбез түйіседі. Орталық, шағын бөлмелер үстіндегі кіші күмбездер кірпішті шығара қалау әдісімен өрілген. Шаршылы камерада кірпіштен қаланған мола мен минералды көк түсті бояулармен боялған оюлар бар. *Исақ мазары* жергілікті материалдың сәулет өнерінің шикі кірпіштен салынған көп камералы жарқын үлгілердің бірі болып табылады. 

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Ескерткіштер
Бартолинит

[thumb|[Қынап ісінуі]]
**Бартолинит** (bartholіnіtіs) — әйелдің қынап сағасындағы үлкен бездердің (бартолин бездерінің) қабынуы. Бұл ауруды гонококк, стрептококк, стафилококк микробтары қоздырады. Бартолиниттің жедел және созылмалы түрлері болады. Бартолинит соз ауруымен ауыратын әйелдерде жиі кездеседі. Бартолин бездері қабынған жағдайда оның айналасында тығыз ісік қалыптасады. Егер ауру уақытында емделмесе, ол қатайып, іріңді ісікке айналады (кейде іріңді ісік өз бетінше жарылып да кетеді). Сондықтан ауру әйел ісіктің белгісі білінісімен дереу дәрігерге көрінуі қажет, себебі ол ретенционды кистаға айналуы мүмкін. 

## Дереккөздер



## Сыртқы сілтемелер
*Бартолинит жайлы

Санат:Аурулар
Байсейіт

**Байсейіт** — Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы, Бартоғай ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Есік қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 80 км жерде, Шілік өзенінің оң жағалауында, қоңыржай-қуаң агроклиматтық белдемінде орналасқан.

## Инфрақұрылымы
Өсімдік шаруашылығына (темекі өсіру және көкөніс өңдеу) маманданған бірнеше фермерлік, шаруа қожалықтары және кооперативтер жұмыс істейді. Байсейітте орта мектеп, кітапхана, клуб, дәрігерлік пункт бар.

## Дереккөздер

Санат:Еңбекшіқазақ ауданы елді мекендері
Жошы сұлтан елшіліктері

**Жошы сұлтан елшіліктері** – Әбілпейіз сұлтанның тапсырмасымен Қытайға (Цин империясына) жіберілген елшіліктер. Цин империясымен арадағы дипломатиялық байланысты нығайту мақсатында 1769, 1773, 1782 жылы Пекинде болған қазақ елшілігін Әбілпейіз сұлтанның баласы Жошы сұлтан (кейбір деректерде Жолшы) бастап барды. Елшілік сапарлардың барлығында Жошы сұлтан дипломатиялық шеберлік танытып, Қазақ хандығы мен Цин империясы арасындағы достық, сауда қарым-қатынасын дамытуға үлес қосты.

## Сілтеме


Санат: Тарих
Балғабек Әнуарбекұлы Балташев

**Балғабек Әнуарбекұлы Балташев** (1937 жылы туған, Бурабай ауданы Мәдениет ауылы), — полковник (1986).

## Өмірбаяны
* 1957 жылы КСРО ІІМ-нің Елабуждегі арнайы орта мектебін (1957)
* КСРО ІІМ Жоғары мектебін (1964)
* КСРО ІІМ Академиясының басшылық қызметке даярлау факультетін (1986) бітірген. 
* Бурабай ауданы милиция бөлімшесінің бастығы
* Зеренді ауданының Ішкі істер бөлімі бастығының орынбасары
* Володар ауданының Ішкі істер бөлімінің бастығы, МАИ бөлімінің бастығы
* 1985 — 92 жылдары Көкшетау облысы Ішкі істер басқармасы бастығының 1-орынбасары.
* 1992 ж. Респупликалық Бұзақылық және құқық] бұзушылықпен күрес қоры бөлімшесінің директоры
* 1999 жылы «Қорғау» АҚ жинақтаушы-зейнетақы қорының Көкшетау аймағы бойынша бас менеджері болып жұмыс істеген.
## Марапаттары
* «Құрмет белгісі» ордені
* медальдар
* «Жол полициясына құрмет» белгісі
* «ҚР Ішкі істерінің үздік қызметкері» белгісі, грамоталармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Бурабай ауданында туғандар
Санат:Қазақстан полковниктері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Әлеуметтік ғылымдар

**Әлеуметтік ғылымдар** - қоғам және оның әр түрлі жақтары туралы білім жинақтап, жүйелей дамытатын ғылымның өзіндік ерекшеліктері бар бір тобы. Оған философия, тарих, тіл білімі, әдебиеттану, құқық, экономика, социология (әлеуметтану), саясаттану, мәдениеттану, әлеум. психология, журналистика т.б. жатады.Әлеуметтік ғылымдар ерекшеліктері өзі зерттейтін пәндеріне тікелей тәуелді. Негізінен Әлеуметтік ғылымдар адамнан, оның қызметі мен қарым-қатынастарынан туындайтын аса күрделі қоғамдық құбылыстарды зерттеуге бағытталады. Мұнда объективтілік пен субъективтілік, саналылық пен бейберекеттік (стихийность), материалдық пен руханилық астарлар қым-қиғаш араласып, бір-бірімен астасып жатады. Сондықтан Әлеуметтік ғылымдар «адам дүниесін», қоғамдық өмірді, адам қызметінің сан-салалы түрлерін зерттегенде осы ерекшеліктерді ескереді. Әлеуметтік ғылымдарда әрбір қоғамдық құбылысқа деген таным субъектісінің құндылық қатынасы көрініс табады, яғни онда зерттеліп отырған процестердің өзіндік қасиеттерімен бірге адамның мақсат-мүдделерінен туындайтын көзқарас, талғам айқын білінеді. өз пәнінің күрделілігіне, ерекшеліктеріне орай Әлеуметтік ғылымдар қоғамдық құбылыстарды, «адам дүниесін» зерттегенде жаратылыстану ғылымдарындағыдай неше түрлі приборлар мен тех. қондырғыларды қолдану мүмкін емес болғандықтан, салмақ адам ойына, ойлау, абстракциялау қабілетіне түседі. Сол тұрғыдан мұнда таным әдісі мәселесі алға шығады, күрделі философия мәселелер туындап, өз шешімін табуды талап етеді.

## Дереккөздер<nowiki/>


Санат:Ғылым
Барұңғар

[thumb|''[Моңғолдар*]]
*'Барұңғар''' (моңғолша — оң қанат) — оң қанаттағы әскер. Көшпелілер мемлекетін құрайтын ру-тайпаларды да, олардан жасақталған әскерді де оң қанаттағылар, сол қанаттағылар деп екі топқа бөлген. Шыңғыс хан кезінде  сол қанатты жоңғар, ал оң қанатты Барұңғар деп атаған. Осы екі қанаттағы әскерлерден таңдалып алынған жауынгерлерден хан жасағы құрылған. Майданда барлық әскери шептің оң, сол қанаты және ортадағы бөлігі — негізгі жасағы болған. Шыңғыс хан шапқыншылығынан кейін әскери атаулар түркі тіліне де ауысып, Барұңғар түркіше оң қанат атауымен қатар қолданылған.  

## Дереккөздер


Санат:Әскери тарих
Копчур

250 px|thumb

**Копчур** – Шыңғыс хан империясында қолданылған салықтың бір түрі. Көне түркі тіліндегі **“кончур” – “жайылым”** деген сөзден шыққан.Копчур термині 13 ғасырда Шыңғыс хан империясында тараған салық түрлерінің (“жайылым төлемі”, “мал басынан алынатын алым”) атауына айналды. Олар Орта Азияны, Иранды және басқа  елдерді жаулап алған соң, Копчур отырықшы егінші және көшпелі халықтардан жаппай жинайтын заттай және ақшалай сыйлықтың атауына айналды. 13 ғасырдың 40-жылдарынан бастап Шыңғыс хан империясында көшпелі малшылар мен отырықшы малшылардан алынатын салықтың негізгі екі түрі Копчур деп аталды. Мөңке хан (1251 – 59) кезінде мал санының 1%-ы (әрбір 100 қойдан бір қой, т.б.) мөлшерінде алынды. Қалалар мен қыстақтардың отырықшы-егінші халықтарынан Копчур жалпы және жан басына қарай ақшалай алынды. 
## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, 11 - том

Санат:Тарих
Зивие

**Зивие** — сақ патшасы жерленген көне қабір орны (б.з.б. 7 ғ-дың соңы). Солтүстік-батыс Ирандағы Саккыз қаласына таяу жердегі, Зивие ауылының маңында орналасқан. Қабірді 1947 жылы жергілікті тұрғындар кездейсоқ тапқан. Әуелі қолдан-қолға тарап кеткен көптеген бағалы бұйымдар қайта жиналып, олардың негізгі бөлігі Тегеран музейіне тапсырылды, біразы Еуропа мен Американың ауқатты адамдарының жекеменшік коллекцияларында қалды. Табылған заттарды француз археологы Р.Гиршман (1895 – 1979), орыс ғалымы М.И. Артамонов (1898 – 1972), т.б. зерттеп, әр түрлі сипаттамалар мен талдаулар жасады. Кездейсоқ ашылғандықтан қабірдің көптеген ерекшеліктері анықталмаған, оның ішінде дәл неше адам жерленгені де белгісіз. Қабірді ашқан адамдардың берген мәліметтері бойынша, мұндағы негізгі мәйіт, яғни бай сақ патшасының мүрдесі қолдан құйылған ауыр, сәнді табытпен жерленген. Алтын мен күмістен, қоладан, сүйектен сақтардың “аң стилінде” жасалған тамаша өнер туындыларының арасында әшекей бұйымдары, қару-жарақтар мен ат әбзелдері болған. Оларда арыстан, ілбіс, бүркіт, таутеке, қошқар, қоян бейнелері салынған. “Өмір ағашы” немесе “Ұлы бәйтерек” идеясы бейнеленген алтын белдіктің бір бөлігі, диаметрі 70 см күміс қалқан, алтын білезіктер мен қапсырмалар ерекше көзге түседі. Қоладан құйылған жебе ұштары бұл ескерткіштің ерте сақ кезеңіне жататынын дәлелдей түседі.

Зивие қабірі көне жазба деректерде айтылғандай Алдыңғы Азияда сақтардың өз мемлекетін құрғанына дәлел бола алады. Ассирия сына жазуларында бұл мемлекетті Ишкуза елі деп, ал оның билеушісін Бартатуа (қ. Партатуа) деп атайды. Ишпакай, Мади есімді сақ патшалары да осы өлкемен байланысты айтылады. Алғашында тек ғылыми болжам түрінде қарастырылған Алдыңғы Азиядағы сақ патшалығы солтүстік-батыс Иран жерінде Зивие қабірі ашылған соң біржолата айқындалды. Ғалымдардың пікірінше, Зивие сол жерді жүріп өткен сақ жасақтарының емес, әлдеқандай уақыт шеңберінде осы өлкеде тұрақты қоныстанып, мемлекет құрған сақтардың қалдырған жәдігері. Мұндағы табылған бұйымдар стильдік және мерзімдік ерекшеліктері бойынша Солтүстік Кавказдағы Келермес обасынан алынған заттарға жақын тұрады. Сақтардың Алдыңғы Азияға жорығы Кавказ арқылы өткені белгілі. Далалықтар Келерместен шығып, Кавказдағы (қазіргі Армениядағы) Кармир-Блур арқылы осы Зивие маңына дейін жеткен.

## Галерея

ZeviyehNecklaces.jpg| 
Gold Rhyton in the form of a Ram's Head - Reza Abbasi Museum - Tehran, Iran.jpg| 
Ziwiyeh (forse), placca con leoni al passo, forse da una decorazione di veste, oro, VIII-VII secolo ac.jpg| 
Ziwiyeh (forse), placca d'oro probabilmente cucita su una veste, VIII-VII secolo ac.jpg| .


Duck vase Louvre AO26276.jpg| 
Zwei Protome, Armreif und Silberschale mit Goldauflagen aus Ziwiye in Iran, c.a. 8. Jh. v.C.jpg
ZeviyehGoldenbracelet.jpg|
ZeviyehSoldierSculpture.jpg| 

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы

**Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы** (ХАЭЭ) — ғылыми-зерттеу мекемесі. 1937–1992 жылдар аралығында Орталық Азияда зерттеу жүргізді. 1937–1945 жылы Хорезм археология экспедеция деп аталған. 1945 жылдан бастап ХАЭЭ атауымен ғылыми ортаға кеңінен танылды. Негізін қалаған – С. П. Толстов. Ең алғашқы зерттеген археология нысаны Топыраққала. Экспедиция Өзбекстан, Түрікменстан, Қазақстан жерлерінде нәтижелі ғылыми жұмыстар атқарды. Оның этнографиялық отрядтары аталған республика халықтарының этногриялық тарихына, мәдениеті мен әдебиетіне қатысты зерттеулер жүргізді. Экспедицияның археология отрядтары (жетекшілері О. А. Вишневская, А. В. Виноградов, М. А. Итина, Л. М. Левина, т.б.). Хорезм маңынан басқа Оңтүстік Қызылқұм, Солтүстік Қарақұм, Каспий теңізі аймағы мен Сырдария өзені төменгі ағысы өңірі, Арал төңірегі сияқты көптеген тарихи-мәдени аумақтарда, жазираларда қазба жұмыстарын жүргізіп, тас дәуірінен кейінгі орта ғасырларға дейінгі ескерткіштерді зерттеді. Ғылыми айналымға бірқатар археологиялық мәдениеттер (*Келтеминар, Тазабағияб, Шірік-Рабат, Жетіасар, т.б.*) енгізілді. Арал теңізі, Әмудария мен Сырдария алқаптарындағы жер өңдеушілер, көшпелі халықтардың мәдениеттері жаңа қырынан ашылды. Экспедиция құрамында *географ, геомофолог, геодезист, топырақтанушы, антрополог*, т.б. жаратылыстану ғылымдарының мамандары жұмыс жасады. Экспедиция отрядтары сол кездегі ең үздік технологиялармен жабдықталды. Әуеден аэробарлау әдістері, т.б. заманауи ғылыми тәсілдер қолданылды. Сыр бойындағы ежелгі және орта ғасырлардағы кезеңдермен мерзімделетін археолология нысандардан (*Сексеуіл, Шелгі-Зәгем, Арал, Шірік-Рабат, Түгіскен мен Ұйғарақ, Жетіасар, Сырлытам, Янгикент, т.б.*) алынған мәліметтер өз құндылығын жойған жоқ. Қазіргі таңда олардың көпшілігінде Мемлекеттік *«Мәдени мұра»* бағдарламасы бойынша қазба жұмыстары қайтадан жанданды.

Санат:Хорезм
Санат:Экспедициялар
Балықоты

**Балықоты**, балдыршөп () – шаяноттар тұқымдасына жататын су бетінде қалқып немесе су ішінде өсетін көпжылдық шөптесін өсімдіктер.

Қазақстанда 3 түрі: бүкір, үшқұлақты, кіші Балықоты Тобыл, Есіл өзені бойында, ағынсыз не ағыны аз, тұщы суларда өседі. Жапырақтары жойылып кеткен нежұқа қабыршақ түрінде сақталған, сондықтан Балықотының денесі жапырақтың да, сбақтың да, кейде тамырдың да рөлін атқарады. Өте сирек гүлдейді. Жемісі қапшық тәрізді. Аталық және аналық гүлдері бір жерде топтасып гүлшоқырын құрайды. Олар өсімді (вегетативті) жолмен көбейеді. өсімдік денесінің төменгі жағындағы қалташықтарының ішінде кішкене тақташалар түзіліп, кейін олар бүлініп, жеке өсімдікке айналады. Балықоты тақташаларның құрамында 24%-тей протеин, 17 — 20%-тей клетчатка болғандықтан, оларды балықтар мен су құстары қорек етеді. Кепкен күйінде үй жануарлары, әсіресе доңыздар үшін пайдалы. Халық медицинасында дененің қызуын басатын дәрі ретінде пайдаланылады. 
Балықоты — су бетінде қалқып өсетін, кең тараған өсімдік. Кейде кішігірім су объекті айдынын тұтас басып кетеді. Бұл [құбылысты}} қате түсініп, [зиянды су көздерінің "көктеуі" ретінде қабылдайды. Іс жүзінде балықот көмір қышқылын жедел түрде сіңіріп, көп мөлшерде оттек бөліп шығарады. Бүл өсімдік суды көптеген зиянды заттардан тазартады. Көптеген ағыссыз, тұйық су көздеріндегі тіршілік тек осы өсімдіктің арқасында ғана мүмкін болады. Суларды тазартуда (әсіресе фенолдық қосындылардан) тұңғиықта өсетін харалық су өсімдіктері (хара, нителла, топелла және т.б.) үлкен рөл атқарады. Бұлар споралық өсімдіктер. Су өсімдіктерінің тазартқыштық қасиеттерін көптеген кәсіпорындарда ақаба суларды тазартуға табысты түрде қолданады. Бүл үшін арнайы қамыс және басқа да су өсімдіктері отырғызылған хауыздар салынады.
### '''Пайдасы'''
Суды мекендейтін жабайы құстар мен балықтардың қорек көзі;

Әлемнің көптеген аймақтарында адамдар тағамға пайдаланады;

Суды табиғи тазалағыш ретінде пайдаланады;

Көлбақалар мен күннің көзін сүйетін балықтардың жасырынатын жері болып табылады.

Балықоты басқа өсімдіктермен салыстырғанда тез өседі. Қолайлы жағдай тудырғанда балықоты өсіп тұрған аймақ небәрі екі күнде екі есеге дейін ұлғаяды. 
### '''Таралуы'''
Балықоты тропикалық  және полярлық  белдеулерден басқа жерлердің бәрінде кездеседі. 
### '''Қасиеттері'''
Түсі ашық жасыл;

Сабақтары болмайды;

Жапырақтары болмайды;

Кейбір түрлерінде шағын тамырлары бар;

Жапырақтарға ұқсайтын ұсақ, жалпақ, пішіні сопақша немесе дөңгелек сақиналары болады;

Көлеңкеде де, күннің көзінде де өсе береді;

Құрамында көп мөлшерде амин қышқылдары бар;

Жемістері ауамен толтырылынған, бір тұқымды;

Бүршіктену арқылы көбейеді;

Гүлдері кішкентай және қарапайым.

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том

Санат:Шаяноттар
Балықты (көл, Ерейментау ауданы)

**Балықты** — Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы көл, Балықты ауылынан оңтүстікке қарай 1 км жерде орналасқан.

## Гидрографикасы
Аумағы 58 га, тереңдігі 1,5 м. Суында мөңке балық бар.

## Дереккөздер

Санат:Ерейментау ауданы көлдері
Георгий Матвеевич Храпченков

**Георгий Матвеевич Храпченков** (17 желтоқсан 1929, Ресей, Смоленск облысы, Рославль қаласы – 27 мамыр 1999, Новосибирск қаласы) – педагогика ғылымдарының докторы (1989), профессор (1993). Қазақ КСР-і Халық ағарту ісінің үздігі (1979). Халықаралық Акмеология (1995) және ҚР Жаратылыстану ғылымы академияларының (1995) академигі.

## Өмірбаяны
* ҚазМУ-ды (1953, қазіргі ҚазҰУ) және аспирантурасын (1960) бітірген.
* Қостанай педагогика институтында оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі (1953–1967)
* Мурманск мемлекеттік педагогика институтында кафедра меңгерушісі (1967–1970)
* Қазақ педагогика ғылымдары ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі, директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары (1970–1986)
* ҚазҰПУ-да декан, доцент (1986–1991)
* Алматы шет тілдері институтында (1991–1998, қазіргі Қазақ халықараралық қатынастар және әлем тілдері университеті) кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған.

## Ғылыми еңбектері

* «Становление и развитие русско-национальных школ Средней Азии и Казахстана в конце XIX – начале XX вв.» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.
* 100-ден астам ғылыми жарияланым мен 6 монографияның авторы.

## Дереккөздер

Санат:17 желтоқсанда туғандар
Санат:1929 жылы туғандар
Санат:1999 жылы қайтыс болғандар
Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Смоленск облысында туғандар
Санат:27 мамырда қайтыс болғандар
Санат:Новосибирскде қайтыс болғандар
Санат:Қазақ халықараралық қатынастар және әлем тілдері университетінің профессорлары
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Бапан Тұраналыұлы

**Бапан Тұраналыұлы** (1755, Ерейментау — 1849, сонда) — би, шешен, ақын, ру басы. Қанжығалы Бөгенбай батырдың немересі. Әкесі Абылай хан ордасындағы медреседе оқыған, білімді би болған. Замандастарының (Байсерке) айтуынша, Бапан би «өзгеше жаралған адам» аталып, парасаттылығымен жұртын аузына қаратқан. Елдіктің, ұлт бірлігінің жаршысы бола жүріп, ел арасындағы дау-дамайды дұрыс шеше білген ол екі жақты да әділдікпен бітістіріп отырған. Бір жылы Ташкент бегінің қолына түсіп қалған қандастарын тілінің өткірлігімен тұтқыннан азат етеді. Қоржынкөл өңірін орыстарға бермек болған Батыс Сібір генерал-губернаторының бұйрығына мойынсынбай, ата-мекенін сақтап қалады. Сарыарқада Бапан бидің нақыл өлеңдері, толғау-жырлары, билік сөздері көп тараған. Оның өсиет-ғақлияларында байырғы бабалар сөздерімен үндестік сақталған. 
## Дереккөздер


Санат:1755 жылы туғандар
Санат:Ерейментауда туғандар
Санат:1849 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:Қазақ ақындары
Исмаил Ибн Ахмед Самани

**Исмаил Ибн Ахмед Самани** (849 жыл, Ферғана) – Бұхар ханы, Саманилер әулетінің өкілі. 

874 жылы ағасы *І Насрдың* тапсыруымен Бұхара қаласын басып алып, осы аймақтың билеушісіне айналды. 892 жылы ағасынан кейін таққа отырып, Орта Азиядағы Саманилер әулетіне 907 жылға дейін билік етеді. 11 ғасырдың басына дейінгі Самани әулетінің соңғы билеушілері Исмаил ибн Ахмедтен тарайды. 

Исмаил Ибн Ахмед Самани 893 жылдың көктемінде *Аббасилық халиф Мутадидтен* инвеститура алады. Осы жылы оның Таразға жорығы басталады. Бұл кезде Тараз өңірі қарлұқтардың билігінде болатын. Қарлұқ ханы Базыр Арслан ханның әкімшілігі Баласағұнда орналасты да, Таразда оның інісі *Оғұлшақ Қадыр* хан билік жүргізеді. Қарлұқ қағанаты мен Саманилер әулеті билеген мемлекеттің шекаралары сол тұста Исфиджаб өңірінде түйісті. 840 жылы Испиджабды *Нұх ибн Аса* жаулап алып, қала сыртында үлкен қорған салдырған. Исфиджаб Саманилер әулетінің солтүстіктегі бекінісі қызметін атқарды. Араб халифатының мойындауы мен қолдауы *Исмаилды* ислам дінін түркі тайпалары арасында таратуға мәжбүр еткен. Саманилер билеушісі 893 жылы Таразға аттанады. Деректерде Исмаилдың қанша әскері, Тараз билеушісінің қанша күшті болғаны, ұрыстың қалайша жүргізілгені жөнінде мәліметтер айтылмайды. Исмаил әскері Таразды жаулап алғаннан соң, қала билеушісі Оғұлшақ өзінің резиденциясын Қашғарға көшіреді. 

В.В. Бартольд ортағасырлық авторлардың мәліметтеріне сүйеніп, Тараз үшін шайқаста 10000 адам қаза тауып, 15000 адам тұтқынға алынғанын айтады. Цифрлар әсіре айтылса да, қала үшін ауыр шайқастар болып, екі жақтан да көп санды әскерлер қатысқан деп болжам айтуға болады. Исмаил Тараз қаласындағы басты шіркеуді мешітке айналдырады. Тараз өңірі Испиджаб аймағының құрамына енгізіледі. Тараз қаласы 10 ғасырда мұсылман саудагерлерінің түріктермен сауда жасайтын және мұсылман әлемінің шекаралық пункті қызметін атқарады.
 
## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Исмаил Самани
* Государство Саманидов 
* Самани 

Санат:907 жылы қайтыс болғандар
Санат:Самани әулеті
Санат:Тәжікстан тарихы
Санат:Ауғанстан тұлғалары
Санат:Иран тарихы
Санат:Мұсылман миссионерлер
Санат:Мұсылман монархтар
Санат:849 жылы туғандар
Инженерлік-геологиялық карта

**ИНЖЕНЕРЛІК-ГЕОЛОГИЯЛЫҚ КАРТА**  – белгілі бір ауданда әр түрлі құрылыстар жүргізу, кен орнын игеру, жобалау және белгілі бір аумақты шаруашылық салаларында пайдалану мүмкіндіктеріне баға беріп, оның инженерлік-геологиялық жағдайларын сипаттайтын геология картаның бір түрі.

Иженерлік-геологиялық комитеда тау жыныстарының пайда болу уақыты, генезисі, орналасуы, құрамы, құрылысы, физикалық-мех. қасиеттері; ауданның геоморфол. сипаты, гидрогеологиялық жағдайы, геодинам. құбылыстары шартты белгілер мен түрлі түсті бояулар арқылы көрсетіледі. Карта қималармен, кестелермен, түсіндірмелік мәтінмен толықтырылады.

Иженерлік-геологиялық комителар атқаратын *мақсатына, мазмұнына, масштабына* қарай ажыратылады. Мақсаты бойынша жалпы және арнайы, мазмұны бойынша аналитикалық және кешенді карталар болып бөлінеді. Масштабына қарай жалпы шолу (1:1000 000 және одан да ұсақ), ұсақ масштабты (1:500 000 – 1:100 000), орта масштабты (1:50 000 – 1:25 000) және ірі масштабты (1:10000 және одан да ірі) карталарға ажыратылады. 
## Дереккөздер


Санат:Карталар
Санат:Геология
Барханқұм

**Барханқұм**, Бархын — Ойыл өзенінің сол жағалауындағы құмды алап. Ақтөбе облысының Ойыл ауданында орналасқан. Құмның аумағы 170 км², абсолют биіктігі 100 м, 23 км-ге созылған, енді жері 15 км. Аласа құмды төбешіктер мен шағылдардан тұрады. Құмдауытты топырағында жусан аралас әр түрлі шөптесін өседі. Барханқұм мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер



Санат:География
Көбей Шахметұлы Хұсайынов

**Көбей Шахметұлы Хұсайынов** (27 наурыз
1945 жыл, Алматы- 30 наурыз 2018 жыл, сол жерде) – тіл білімі маманы, филология ғылымдарының докторы (1988), профессор.

## Өмірбаяны
ҚазМУ-ды (1968, *қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]*) және Қазақстан ғылым академиясының Тіл білімі институты ың аспирантурасын (1971) бітірген.

Қазақстан ғылым академиясының Тіл білімі институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1971–1978), ғалым-хатшы (1978–1982), аға ғылыми қызметкер (1982–1992), институт директорының орынбасары (1992–1995), директоры (1995–2009) болды. 2009 жылдан бас ғылыми қызметкер.

## Еңбектері
Ғылыми еңбектері қазақ тілінің келелі мәселелеріне арналған. *«Қазақ тіліндегі атаулардың дыбыс бейнелеуіштігі»* тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 50-ден астам ғылыми жарияланымның авторы.

Санат:27 наурызда туғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Әлеуметтік ғылымдар академиясы

**Әлеуметтік ғылымдар академиясы**,Қазақстанның Әлеуметтік ғылымдар академиясы – мемлекеттік емес ғылыми мекеме. 1995 жылы 30 наурызда құрылған. Алғашқы құрамында барлығы 18 мүше (оның ішінде 10 академик, 8 корресподент мүше) болды. Академияның негізгі мақсаттары: Қазақстанда нарықтық қатынасқа көшу жағдайын, әлеуметтік-экономика, экология, саяси және мәдени даму процестерін, құқықтық мемлекет құру кезіндегі демократия дамуын, этносаралық және мемлекетар. қатынастарда орын алып отырған үрдістерді, еуразиялық кеңістікті қамтитын интеграциялау мүмкіндіктерін, диаспорол. мәселелерін зерттеу, сол негізде ғылыми  ізденістеріне бағыт беру, халықаралық байланыстар орнату, білім беру жүйесін жетілдіру, жаңа оқу бағдарламалары мен жоспарларын жасау, конференциялар, «дөңгелек үстелдер» ұйымдастыру, кітаптар, жаңа типтес оқулықтар шығару және т.б. 
## Сыртқы сілтемелер
* http://www.e-atyrau.kz/kaz/index.php?name=News&op=article&sid=158

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Барақпай

**Барақпай** — Ақмола облысы Сандықтау ауданындағы ауыл, Барақпай ауылдық округі орталығы.  Іргесі 1954 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Балкашино ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 63 км-дей жерде.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт, байланыс бөлімшесі, дүкендер бар. Шаруашылық субъектісі – «Азат» ЖШС-і. 2-дүниежүзілік соғыста қаза болған жауынгерлерге ескерткіш орнатылған. Ең жақын темір жол стансасы – Атбасар (85 км).

## Дереккөздер

Санат:Сандықтау ауданы елді мекендері
Раушан Хатиятқызы Байсейітова

**Раушан Хатиятқызы Байсейітова** (1947 жылы 16 қыркүйекте Алматыда туған) — балерина. Қазақ ССРнің халық артисі (1978). Қазақ ССРнің мемлекеттік сыйлығының иегері (1981). Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының профессоры. 
   
## Толығырақ
* Раушан Хатиятқызы 1947 жылы 16 қыркүйекте Алматыда дүниеге келген. Күләш Байсейітованың тәрбиесінде болған қызы. 
* 1966 жылы Мәскеудің Үлкен театры жанындағы хореография училищесін бітірген.
* 1966 жылдан Қазақ опера және балет театрына қабылданып, сахналық өмірбаянын Ғ. Жұбанованың “Хиросима” балетіндегі Юки партиясымен бастады. Табиғаты драматикалық образдарға бейім биші Мария (Б. Астафьевтің “Бақшасарай фонтанында”), Гамзатти (Л. Минкустің “Баядеркасында”), Бақыт құс (И. Стравинскийдің “Бақыт құсында”) сияқты бейнелерде өзіне ғана тән нәзік сыршылдығымен көрінді. Байсейітованың ерекше шеберлігі А. Серкебаевтың “Ақсақ құланындағы” Баршагүл, Е. Брусиловскийдің “Қозы Көрпеш—Баян сұлуындағы” Баян, С.Еркінбековтың “Мәңгілік отындағы” Ана партиялары арқылы жан-жақты байқалды. Әсіресе, психология тереңдігімен, орындалу мәнерінің ұлттық бояуымен назар аударған Ана бейнесі қазақ балеті тарихына жаңалық болып қосылды.

## Марапаттары
* 1968 жылы Мәскеуде өткен бүкілодақтық балет артистері конкурсының лауреаты;
* Қазақ ССРнің Еңбегі сіңген артисі (құрметті атағы);
* 1978 жылы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің жарлығымен "Қазақ ССРнің халық артисі" құрметті атағы берілді.
* 1981 жылы С.Еркінбековтың “Мәңгілік отын” театрланған қойылымындағы Ана бейнесі үшін Қазақ ССРнің мемлекеттік сыйлығы берілді.
* 2003 жылы Қазақстан Республикасы тұңғыш президентінің мәдениет саласындағы президенттік степендиясының иегері.
* 2004 жылы Елбасының жарлығымен жоғарғы мемлекеттік марапат Құрмет орденімен марапатталды.
* 2011 жылы "Қазақстан тәуелсіздігіне 20 жыл" медалі.
* 2017 жылы ҚР тұңғыш президенті елбасының мәдениет саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері.
* Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының профессоры.

## Отбасы
* жұбайы Базарғали Жаманбаев (1942 жылы туылған) ҚР халық артисі, мемлекеттік сыйлық иегері, профессор.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан актрисалары
Санат:Қазақстан балет әртістері
Санат:Қазақстан балет педагогтары
Санат:Қазақстан балетмейстерлері
Санат:КСРО балет әртістері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген əртістері
Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясының профессорлары
Әлеуметтік-этикалық және философиялық трактаттар

**Әлеуметтік-этикалық және философиялық трактаттар**-ұлы ғалым Әбу Наср әл-Фарабидің (870–950)жалпы философия, әлеуметтік-этикалар мәселелерге арналған шығармаларының жинағы. Оларда әл-Фараби қайырымдылық, ізгілік, ар-ождан, даналық, кішіпейілділік секілді қасиеттерге философиялық тұрғыдан өз көзқарасын білдіреді. Бақыт және оған жету жолдары туралы айтады. «Адам өмірінің мақсаты бақытқа жету болғандықтан ең алдымен оның не екенін ұғынуы және сол бақытқа жету үшін не істеуге тиіс екенін білуі қажет» дейді автор. Адамзат қоғамының дұрыс бағытта дамуы әлеумеуттік тәртіпке, әлеумеуттік құндылықтар жүйесіне тікелей байланысты екенін көрсетеді. Трактаттар орыс және қазақ тілдерінде алғаш рет 1972–1975 жылы жарық көрді. Бұл екі жинаққа әл-Фарабидің этика тақырыбында жазған «Қазіргі қала тұрғындарының көзқарастары жайлы трактат», «Бақытқа жету туралы», «Бақытқа жол сілтеу», «Азаматтық саясат», т.б. еңбектері енген.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Жарсуат (Батыс Қазақстан облысы)

**Жарсуат** — Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданындағы ауыл, Жарсуат ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Ақсай қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 37 км-дей жерде, Жайық өзенінің сол жағалауында әр түрлі астық тұқымдасты шөптер өскен өзен аңғарының шалғын топырақты дала белдемінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1112 адам (549 ер адам және 563 әйел адам) болса, 2009 жылы 1151 адамды (571 ер адам және 580 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1054 адамды (523 ер адам және 531 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1936 жылы осы маңда “Победа” астық өсіру кеңшарын құруға байланысты қаланды. Оның негізінде 1997 жылдан Жарсуатта 6 шаруа қожалығы, 2 акционерлік қоғам ұйымдасқан.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, дәрігерлік амбулатория, клуб, кітапхана бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Бөрлі ауданы елді мекендері
Балғасын

**Балғасын** – Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші тізіміне енген, орта ғасырлардан сақталған көне қорым, тарихи ескерткіш. 

## Орналасқан жері
Шалқар ауданы, Талдықұм ауы­лы­нан оң­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 15 км жерде.

## Қорым сипаты
Ауданы 140х220 м. Балғасында 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басында Орынбор ғылыми архив комиссиясының мүшелері А. Матов, И. Хохлов, Ж. Кастанье болған. 1979-1980 жылдары Қазақстан Мәдениет министрилигінің экспедициясы (жетекшісі С.И. Әжіғалиев) зерттеген. Қорым Балғасын мұнарасының қалдығынан, Оңалбек ата (шамамен 17 — 18 ғасыр) кесенесінен және шикі кірпіш пен тақта-тастан салынған көптеген бейіттерден тұрады. Көркем стела немесе құлпытас жоқ, сиректеу ғана өңделмеген дөрекі белгілер кездеседі. Олардың кейбірінде шекті руының таңбасы ойып салынған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Ақтөбе облысы
Санат:Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Баранкөл (ауыл)

**Баранкөл** (*Балуанкөл)* — Ақмола облысы Жарқайың ауданы, Нахимов ауылдық округі құрамындағы ауыл.  Іргесі 1944 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Державинск қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 35 км-дей жерде. 

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, кітапхана, пошта желісі, фельдшерлік-акушерлік пункт бар. «Белгісіз солдат» ескерткіші (1991) және 2-дүниежүзлік соғыста қаза болған жерлестеріне арналған обелиск орнатылған.
 
## Дереккөздер

Санат:Жарқайың ауданы елді мекендері
Кордебалет

180 px|thumb|Кордебалет

**Кордебалет** (француз corps de ballet, corps – негізгі құрам және ballet – балет) – балет, опера, оперетта, басқа да қойылымдарда көпшілік биін, бұқаралық көріністерді орындайтын биші-өнерпаздар ансамблі, билеушілер тобына арналған хореографиялық шығарманы орындайтын ұжым. Ол “балет хоры” іспеттес. Қазақ балет өнерінде көпшілік сахнасын кең пайдалану Кордебалет рөлін біршама арттыра түсті.
## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, 11 - том

Санат:Өнер
Жарсуат (Атырау облысы)

**Жарсуат** — Атырау облысы Индер ауданындағы ауыл, Жарсуат ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Индербор кентінен оңтүстікке қарай 38 км жерде, Жайық өзенінің сол жағалауында шөл белдемінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1648 адам (823 ер адам және 825 әйел адам) болса, 2009 жылы 1887 адамды (957 ер адам және 930 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ бойынша 1964 адамды (1026 ер адам және 938 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1930 жылдардың бас кезінде ауыл шаруашылығын ұжымдастыру кезінде қаланды. 1963 жылдан Жамбыл атындағы қаракөл қой кеңшарының орталығы болды. 1996 жылдан оның негізінде “Махамбет” акционерлік қоғамы құрылды. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Мәдени-әлеуметтік мекемелері
Жарсуатта орта мектеп, балабақша, мәдениет үйі, кітапхана, дәрігерлік-амбулаториялық пункт бар.
* Махамбет атындағы орта мектеп — 1927 ж. Жарсуат бастауыш мектебі болып аталып, 1930 ж. оған үй салынып, 1939-40 ж. орталау мектепке айналды. 1984 ж. 624 орындық мектеп үйі пайдалауға берілді. 
* "Жауқазын" бөбекжай бақшасы

## Ауыл көшелері
* Абай Құнанбаев көшесі
* Борис Жанғалиев көшесі
* Жәрдем Қазиев көшесі
* Қалу Қалбағаев көшесі
* Қуан Жангиров көшесі
* Құрманғазы Сағырбаев көшесі
* Мағзом Жаналисов көшесі
* Мақпал Мусина көшесі
* Махамбет Өтемісұлы көшесі
* Меңдіғали Дауталиев көшесі
* Мұрат Мөңкеұлы көшесі
* Наурыз көшесі
* Салих Ділмұхашев көшесі
* Тәуелсіздік көшесі
* Шағала көшесі

## Діни ұйымдар қызметі
* Жарсуат ауылдық мешіті

## Ауыл суреттері

## Дереккөздер

 

Санат:Индер ауданы елді мекендері
Жартас (тау бөлігі)

**Жартас** (*тау бөлігі*) — тау сілемінің шығыңқы келген тасты бөлігі. Негізінен, атмосфералық құбылыстарға (жел, жауын-шашын, т.б.) салыстырмалы түрде төзімді келген нығыз тау жыныстарынан тұрады.

 
## Дереккөздер


Санат:Таулар
Санат:География