open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дәм-татым заттары

**Дәм-татым заттары** — негізінен астық дәмін келтіру үшін пайдаланылады. Алайда оның көпшілігі тек дәмін келтіріп қана қоймайды және оның ж ұғымдылығын арттырады. Өте көп таралған, көбінесе үй кулинариясын - да қолданылатын дәмдеуіштерге: ваниль, қалампыр, зімбір, кардомон, дәм қабық, лавр жапырағы, бұрыш, зире т. б. жатады. Дәмділіктерді қалыпты мөлшерде пайдалану дені сау адамға пайдалы, өйткені ол сөлдің көбірек бөлініп шығуын тудырыл, тәбетін  ашып, ас қорытуды жақсартады; ал оны қалыпты мөлшерден артық пайдалану зиян, себебі ол ас қорыту органдарын тітіркендіреді. Үй кулинариясының рецептурасында дәмдеуіштер мөлшері көбінесе астық дәміне байланысты анықталады (бұрыш — дәміне қарай), егер мөлшері көрсет ілсе, онда шамалан: «пышақ ұшымен», 3—4 түйір бұрыш, 1—2 лавр жапырағы, 1 түйір қалампыр салынады. Негізгі татым заттарына қыша, лимон қышқылы, туз, сірке суы және басқа түрлі тұздықтар жатады. Татымдылық үшін сүт, қаймақ май, жұмыртқа, зәйтүн, тамыржеміс және хош иісті көктер (сәбіз, ботташық, петрушка, сельдерей, аскөк т.б.), каперс, пияз, ақ желке, сарымсақ сияқты түрлі тамақтық өнімдер пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Иса Биназаров

**Иса Биназаров**(1898, Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданы - 1964 жылы сонда) ақын. 1919 жылы Семей қаласында мұғалімдер даярлайтын екі жылдық курсты бітіріп, ауылдык мектепте мұғалім болған. Өлеңдері "Халық ақындары" (1953), "Пернедегі термелер" (1965), "Айтыс" (3-т., 1965) жинақтарына енген.
## Дереккөздер
Исламнаме

"**Исламнаме**" - өлең түрінде жазылған тарихи шежіре. Авторы - ұйғыр ақыны Молла Мұхаммед Абд әл-Әлім бен Ахун Арзу Мұхаммед. Шығарма 18 ғасырдың  екінші жартысында шағатай тілінде жазылған. Автор шығарманы діни қауымдастық жетекшісі Аппақ Қожаның ұрпақтарын мадақтауға арнаған. Шығарма Шығыс Түркістан мен Жоңғар хандығының тарихын зерттеуде құнды дерек көзі болып табылады. Автор өзі баяндаған бірқатар оқиғалардың куәсі болған. "Исламнамеде" жоңғарлардың қазақтармен арадағы соғысы, қытай әскерлерімен шайқасы туралы мағлұматтар берілген. "Исламнаменің" екі нұсқасы бар. Олар Ресей Ғылым Академиясының Санкт-Петербургтегі Шығыстану институтында сақтаулы. "Исламнаменің" жеке үзінділері "Материалы по истории казахских ханств XV - XVIII (А.-А., 1969) атты жинақта жарияланған.

## Мазмұны мен тарихи маңызы
«Исламнаме» Шығыс Түркістан мен Жоңғар хандығының тарихына қатысты маңызды деректерді қамтиды. Автор өзі куә болған оқиғаларды сипаттай отырып, жоңғарлардың қазақтармен және қытай әскерлерімен болған соғыстары туралы мәліметтер береді. Бұл шығарма сол кезеңнің саяси және діни жағдайын зерттеуде құнды дереккөз болып табылады. «Исламнаме» шығармасының екі нұсқасы Ресей Ғылым академиясының Санкт-Петербургтегі Шығыстану институтында сақтаулы. Шығарманың кейбір үзінділері 1969 жылы жарық көрген «Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII вв.» жинағында жарияланған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Билер сайысы

**Билер сайысы** билердің даудамай мен билік үстінде айтатын үтқыр сөздері. Билер сайысы терминін алғаш рет М.Әуезов "Әдебиет тарихы" зерттеу еңбектерінде (1927) арнайы әңгіме етіп, ғылым айналымға енгізді. Ғалым билер сайысының шығу төркіні мен таралуын сөз ете отырып, оны төрт түрге жіктейді: 
*дау мен билікті қоса айткан билер сайысы. Бұған Бұқар жыраудың "Керей, Қайда барасың?" деген арнауын жатқызады; 
*екі бидің әділ билікке таласып айтқан сөздері. Бұл ретте Актайлақ бидің Бопы төремен билер сайысы үлгі етіледі; 
*жұмбақпен, түспалмен айтылған билер сайысы. Мұның мысалы ретінде Қарамеңде мен Кеңгірбай билер сайысы сөз болады; 
*жамандап яки мактап айтатын сөздер. Билер сайысының бұл түрі ретінде Сабырбай ақынның Солтабай төреге айтқан арнау сөзін мысал етеді. Билер сайысы кезінде билікке түсуші екі жақтың
бірдей сөз сайысуы шарт емес, кейде
билік бір ғана жақтан да айтылады.
## Дереккөздер
Авторлық қолжазба

**Авторлық қолжазба** - әдеби шығарманың автордың өз қолымен жазылған түпнұсқасы.

Шығарманы жариялау кезінде оның қандай өзгеріске ұшырағанын білуге, пайымдауға, қажет жағдайда ғылыми-текстологиялық түзетулер жасап, алғашқы нұсқасын қалпына келтіруде мүмкіндік береді.

## Дереккөздер

Санат:Авторлық құқық
Тұнғатаров Италмас

**Тұнғатаров Италмас** (1854, Түркістан облысы Алғабас ауданы "Шалдар" ауылы "Қызыл көпір" бөлімшесі - 1919, сонда) - ақын. Шығармалары жинақталып жарияланбаған. "1916 жыл туралы", "Түйемен айтысқаны" (1918), "Қалбыр болысқа", "Елеусізге айтқаны" (1919), "Түйесін іздеп жар салғаны", т.б. шығармалары, өзі жырлап айтып жүрген "Шора батыр", "Қамбар батыр", "Шылым-Шеризат", т.б. қисса-дастандары Орталылық ғылыми кітапхананың қолжазба қорында сақтаулы.
## Дереккөздер
Омарқұл Итаяқов

**Омарқұл Итаяқов** (1896, Алматы облысы Қаскелең ауданы - 1944) - ақын. 

Дулат тайпасының Жаныс руынан.

1930 - 35 жылдары ұжымшарда өндіріс бригадирі, 1935 - 41 жылдары басқарма төрағасы қызметтерін атқарған. Итаяқовтың ақындығын паш еткен Тәбиямен айтысы (1916) жинақтарда ("Айтыс", 1942,1965) жарияланған. Мұнда әлеуметтік теңсіздік, феодалдық қоғамның кесір-қырсықтары әшкереленеді. Ол Тәбияның ақындығын жоғары бағалайды. Бұл - Біржан мен Сараның айтысынан кейінгі әлеуметтік сарыны өткір, көркем айтыстардың бірі. Итаяқовтың өзге шығармалары белгісіз.

**Итақов Омарқұл** (1896, Қара-сай ауданы — 1944) — айтыскер ақын. ұжымдастыру кезеңінде өндіріс бригадирі, 1935 жылдан Ұлы Отан соғысы басталғанға дейін үжьмшарда басқарма төр-ағасы болған. Оның атағын шығарған Төбиямен айтысы жинақтарда ("Айтыс", 1942, 1965) жарияланды. Бұл шығарма Біржан мен Сара жыр сайысынан кейінгі әлеум. сарыны өткір көркем айтыстардың бірі болып саналады. Ақынның өзге туындылары бүгінгі күнге жетпеген.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ ақындары
Нұрғали Итембаев

**Нұрғали Итембаев** (1888, Қарағанды облысы Ұлытау ауданы Керегетас ауылы - 1936, сонда) - ақын. Ауыл молдасынан оқып хат таныған. Жиырма бес жасында Арқаға аты мәлім Қонысбай ақынмен айтысқан. "Әйел теңдігі туралы", "Оқыңдар жасың,көріңде",т.б. өлең-жырлары бар. 1920 - 30 жылдары Т.Қалмағанбетовпен, Т.Ізтілеуовпен, Жеңсікбай ақынмен айтысқан. Нұрғали  төкпе ақындығымен қатар асқақ әнші, шебер күйші болған.
## Дереккөздер


Санат:Айтыс ақындары
Биологиялық ортаның сыйымдылығы

**Биологиялық ортаның сыйымдылығы** (*Биологическая емкость среды*) — табиғи немесе табиғи-антропогендік қоршаған ортаның белгілі бір организмдер мен олардың қауымдастықтарының қалыпты тіршілігін (*тыныс алуын, қоректенуін, көбеюін, демалысын және т.б*.) сақтап, қоршаған ортаны аса бүлдірмеуінің қабілеттілік дәрежесі.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Биологиялық өнімділік

**Биологиялық өнімділік** (*Биологическая продуктивность*)
 — 
# Популяция немесе қауымдастық арқылы аудан бірлігінде уақыт бірлігі ішінде өндірілетін биомасса; толық немесе жалпы бастапқы өнімділік, сондай-ақ энергияны, ұшқыш заттектерді де (газдар, аэрозольдар) қосып алуга тиісті; 
# Экономикалық құнды организмдердің қорларын аудан бірлігінде уақыт бірлігі ішінде ұлгайту.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Вячеслав Михайлович Карпенко

**Вячеслав Михайлович Карпенко** (1938 жылы туған, Ресей, Харьков қаласы) - жазушы, аудармашы. Ленинград теңіз-флот училищесін, Ленинград мемлекеттік университетін бітірген. Геологиялық экспедицияларда, Солтүстік Атлантика балық аулау кемелерінде, Тянь- Шань таулары ғылыми станцияларында қызмет істеген. Облыстық "Калининградский комсомолец" газетінде жауапты хатшы, республикалық "Ленинская смена", "Вечерняя Алма-Ата", "Огни Алатау" газеттерінде, "Жаңа фильм" журналында әдеби қызметкер болған. "Лик Земли" ("Жер кел- беті") 1978 - 85 ж. жинақтарының авторы әрі құрастырушысы. Карпенко қазақ жазушылары Д.Исабеков пен Р.Ниязбековтың әңгіме, повестерін орыс тіліне аударған. Театр және проза жөніндегі бірнеше әдеби, сын мақалалар жазған.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Биологиялық ресурстар

**Биологиялық ресурстар** (*Биологические ресурсы*) — тірі табиғат объектілерінде жинақталған (қорланған) адамға қажетті материалдық және рухани байлықты (өсімдіктер мен жануарлар дүниесі, табиғаттың таңғажайып ландшафтары, микроорганизмдер) алудың көздері мен алғы шарты. Жалпы **Биологиялық ресурстар** — биосфераның орта түзуші барлық тірі рауыштары өндірушілерден, тұтынушылардан және ыдыраушылардан түзіліп, олар сан, мөлшер жағынан, жыл сайын өніп-өсіп қайталанып отырады. Дегенмен **Биологиялық ресурстар** сан жағынан қалпына келгенмен, сапа жағынан қалпына келе қоймайды, оған себеп: тірі түрдің, оның ішінде ірі жүйелі топтың немесе экожүйенің жойылып кетуі. **Биологиялық ресурстар** өсімдіктер ресурстары және жануарлар әлемінің ресурстары және т.б. болып бөлінеді. Генетикалық ресурстардың маңызы ерекше.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Ольга Качанова

**Ольга Качанова** (06.03.1953 жылы туған, Ресей, Чита облысы Домна станциясы) - ақын, сазгер. ҚазҰТУ-ды бітірген (1976). Өлеңнің сөзін де әнін де жазып, өзі орындайды. "Млечный чернила" деген атпен өлеңдер жинағы жарық көрген (1989,1991).
## Дереккөздер
Айбек Қалиев

thumb|Айбек Қалиев
**Айбек Қалиев** (19.4.1978 жылы туған, бұрынғы Торғай облысы Жангелді ауданында Тәуіш ауылында) - айтыскер ақын. Астанадағы Еуразия ұлттық университетін бітірген (1998). 1998 - 2001 жылдары Қазақ аграрлық университетінде оқытушы, 2001 жылдан Астанадағы Еуразия ұлттық университетінде оқытушы болып қызмет етеді. Бірнеше айтыстардың жүлдегері.

Қалиев Айбек Киікбайұлы 1978 жылы, 19 ақпанда Торғай облысы, Жанкелдин ауданының Тәуіш ауылында дүниеге келген. 1994 жылы Қаратүбек орта мектебін, 1998 жылы Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетін үздік бітірген.

1998-2001жылдары Қазақ Аграрлық университетінің қазақ тілі кафедрасында ассистент, оқытушы, аға оқытушы.

2001-2009 жылдары Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университетінде қазақ әдебиеті кафедрасының оқытушысы, аға оқытушысы, доценті қызметін атқарған.

2009 жылдан бері Ы.Алтынсарин атындағы Арқалық мемлекеттік педагогикалық институтының педагогика және филология факультетінің деканы.

2006- «Торғай ақындарының дәстүрлі поэзиясы» атты тақырыпта  кандидаттық диссертация қорғады.

2008- «Торғай ақындарының дәстүрлі поэзиясы» атты монографиясы «Нұра-Астана» баспасынан жарық көрді. Республикалық, халықаралық ғылыми конференциялар жинақтарында, ғылыми басылымдарда отызға жуық ғылыми мақалалары жарық көрген.

Орта мектептің 10 сыныбына арналған гуманитарлық және жаратылыстану бағыттары бойынша «Қазақ әдебиеті» пәні оқулығының авторларының бірі. 2010 жыл, «Жазушы» баспасы.
Орта мектептің 9 сыныбына арналған гуманитарлық және жаратылыстану бағыттары бойынша «Қазақ әдебиеті» пәнінің оқулығы «Жазушы» баспасында өндірісте.
Бірнеше дүркін Республикалық, халықаралық айтыстардың жүлдегері.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Санат:Айтыс ақындары
Тәңірберген Қалилаханов

**Тәңірберген Қалилаханов** (10. 4.1916 жылы туған, Алматы облысы Сарқан ауданы Кесік құмы) - жазушы, драматург. 

"Ленин жолы" газетінде әдеби қызметкер, Ақсу театрының директоры, Ақсу ауданының газетінде редактор қызметін атқарған. Қалиханов ақын Сара шығармашылығын зерттеушілердің бірі. "Ақын Сара" кітабының авторы. Жазушы қаламынан туған "Абылай аманаты", "Алтын бесік" пьесалары облыстық қазақ драма театрының сахнасында қойылған. "Қазақ қағанаты", "Қара шаш" ертегі драмасының, "Әсет-Мақпал" либреттосының, "Ақын Сара" киносценарийінің авторы. 

Жазушының "Түп төркін", "Хандар шыққан Қазақстан" тарихи хикая әңгімелер циклі, "Қош, қонақжай дүние", "Құда құрмет", "Балаларыма" өлең-поэмалары жарық көрген.
## Дереккөздер


Санат:Сарқан ауданында туғандар
Санат:10 сәуірде туғандар
Санат:1916 жылы туғандар
Санат:Қазақстан драматургтері
Санат:Қазақстан жазушылары
Қалит саһаба, қырық уәзір

**"Қалит саһаба, қырық уәзір"** - жыр. Әбубәкір Керімбайұлы деген жыршыдан ақмолалық ауыз әдебиетін жинаушы Қ. Байғұттыұлы жазып алып, Әдебиет және өнер институты қорына тапсырған. Бұл жыр ел арасына кең тараған шығыстық сарындағы "Қырық уәзір" кітабының бір үзіндісі. Шығармада бір патшаның өлген әйелінен қалған ұлының өзіне біреудің айтқан ақылымен қырық күнге дейін үндемеуінің салдарынан көрген қорлықтары жайлы хикая түрінде баяндалады. Оқиға желісі аяқталмаған. Шығарма мәтіні толық емес. 11 буынды қара өлеңмен жазылған. Бұрын еш жерде жарияланбаған. Жыр қолжазбасы Орталық ғылыми кітапхана қорында сақтаулы.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Шапай Қалмағамбетов

**Шапай Қалмағамбетов** (1890, Қостанай облысы Қарабалық ауданы - 1960, Ақтөбе қаласы) - ақын. Атақты Мергенбай (1836 - 1911) жыраудың қасына еріп, эпикалық дастандарды үйренген. "Қобыланды", "Ер Тарғын", "Алпамыс", "Қыз Жібек", "Құбығұл", т.б. көлемді жырларды жатқа білген. Қобыландының батыр ұлдары Киікбай, Бөгенбай туралы да Қалмағамбетовтен жазылып алынған. Ол ауыз әдебиетінің басқа да нұсқаларын жинаған. Өзі шығарған толғау-жырлар да бар. "Қобыланды" жырының нұсқасын 1939 жылы Орталық ғылыми кітапхана қорына жазып тапсырған.
## Дереккөздер
Болат Қанатбаев

**Болат Қанатбаев** (9.5.1950 жылы туған, Түрікменстан, Красноводск ауданы - 5.3.1998, Алматы) - жазушы. Еңбек жолын мұнайшы болып бастаған. ҚазҰУ-ды бітірген. "Жалын", "Жазушы" баспаларында, Қазақстан Қазақстан жазушылар одағында еңбек еткен. Алғашқы әңгімелері "Арман қанатында" (1986) ұжымдық жинағына енген. "Көшпелі бұлттар", "Ақ құм - алтын жағалау", "Теңізден ескен жел" кітаптары жарық көрген
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Санат:1950 жылы туғандар
Нағашыбек Қапалбеков

**Нағашыбек Қапалбеков** (16.3.1950 жылы туған, Алматы облысы Жамбыл ауданы Қызыләскер ауылы) - жазушы. ҚазҰУ- ды бітірген (1979). 1971 жылы Жамбыл ауданы "Екпінді еңбек" (қазіргі "Атамекен") газетінде корректор, жауапты хатшы, редактор, редактордың орынбасары, осы газеттің редакторы, халықаралық Жамбыл қорыныңбас директоры, республикалық Карасай қорының директоры, Қазақстан Қазақстан жазушылар одағы Алматы облыстық бөлімшесінің төрағасы сияқты қызметтерді атқарған. Халықаралық экология академиясының академигі. 1997 - 2000 жылдары Қарасай ауданы "Отан" коғамдық бірлестігінің торағасы. 2002 жылдан республиалық Кітап музейінің директоры. 13 кітаптың авторы. 1980 жылы "Еңлікгүл" атты тұңғыш әңгімелер жинағы жарық көрген. "Дос жүрегі" (1991), "Ерекше тапсырма" (1992), "Таудан түскен тұман" (1993), "Қызыл елік", "Махаббатсыз өмір жоқ" (1994) повестер мен әңгімелер жинағы, "Қарасай-Қарасай!" (1998), "Киесі - Қызыл Жолбарыс" (1993), "Мақыш балуан" (1999), "Қарасай батыр" (2001), "Жер ошақтың түтіні" (2002) атты кітаптары басылып шыққан. Халықаралық Жамбыл атындағы сыйлыған лауреаты.
## Дереккөздер


Санат:1950 жылы туғандар
Жамалқан Қарабатырқызы

**Жамалқан Қарабатырқызы** (29.2.1941 жылы туған, ҚХР, Тарбағатай аймағы, Жайыр тауы) - айтыскер ақын. Уақ тайпасынан шыққан.

1959 - 84 жылдары Мараласу ауылындағы мектепте мұғалім, 1984 жылдан мәдениет қызметкері. 1992 жылы Түркия республикасында өткен 11-Халықаралық байқаудың жеңімпазы. "Ағайын" атты термесіне ән жазылған. Қарабатырқызы Қытай фольклор қоғамының мүшесі, Іле қазақ автономиялы облыстық фольклоршылар қоғамының төрайымы.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Әбдуәли Қарағұлов

**Әбдуәли Қарағұлов** (20 қазан 1909, Ақтөбе облысы, Алға ауданы – 20 қаңтар 1999, Алматы) — журналист. Бұрынғы қазақ коммунистік журналистика институтын бітірген (1939). 1926–1930 жылдары ауданында Кеңес партия органдарында қызмет атқарған. 1931–1932 жылдары Ақтөбе ауданында "Алға" газетінде бөлім меңгерушісі, 1934–1936 жылдары Ақтөбе облыстық "Социалистік жол" газетінің жауапты хатшысы, 1939–1941 жылдары ҚазТАГ директорының 1- орынбасары. 1941–1944 жылдары Қарағанды облысында "Советтік Қарағанды" газетінің редакторы, 1944–1946 жылдары Қазақстан К(б)П ОК Үгіт және насихат бөлімі меңгерушісінің орынбасары болып қызмет істеген. 1946–1953 жылдары "Социалистік Қазақстан" (қазіргі "Егемен Қазақстан") газеті редакторының орынбасары, 1953–1956 жылдары Қазақстан КП ОК-нің насихат және Үгіт бөлімі меңгерушісінің орынбасары, 1957–1958 жылдары "Жаңа өмір" журналының бас редакторы, 1958–1959 жылдары ҚР Министрлік Кеңесі жанындағы радио және телевизия комитеті председателінің орынбасары, 1959–1973 жылдары Алматы облысында «Жетісу» (1964 жылға дейін «Коммунизм таңы») газетінің редакторы қызметтерін атқарған. Қарағұлов көптеғен публицистикалық ғылыми мақалалардың, очерк, фельетон, сын-сықақ, әзіл-әңгімелердің авторы. Екі рет Еңбек Қызыл Ту, "Құмет белгісі" ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Сейітқали Ыдырысұлы Қарамендин

**Сейітқали Ыдырысұлы Қарамендин** (10 қаңтар 1913, Абай облысы, Абай ауданы, Әйтей ауылы - 10 маусым 1997, Алматы) — ауыз әдебиетін зерттеуші, Абай мұрасын насихаттаушы.

1928 жылы Семей мал дәрігерлік техникумында оқыған. Жас кезінен ауыз әдебиеті мұраларын, Абай шығармаларын, ол туралы аңыздар мен әңгімелерді жинаған. Көкбай Жанатайұлы туралы ел аузында жүрген шығармаларды алғаш жүйелеп топтастырушы. Қарамендин Көкбай ақынның "Сабалақ", "Төрт төре", "Наурызбай - Фатима" дастандарын "Абылай" деген атпен жеке кітап етіп шығарған (1993). Қарамендин жинаған шешендік сөздер мен халық ақындарының өлендері, билер айтыстары, т.б. ауыз әдебиеті үлгілері Әдебиет және өнер институтының Қолжазба және текстология бөлімінде сақтаулы.

Абай төңірегіндегі Алтыбай, Байқұлақ шешендердің, Көбей, Қараменде, Алшынбай билердің, Шөже, Көкбай, Әріп, Ағашаяқ, Қаумен, Байкөкше, Өмірбай т. б. ақындар туралы материалдар жинап, Абайдың бірқатар сөздерін, ауызекі шығарған өлеңдерін «Сөз тапқанға қолқа жоқ» жинағына енгізді. Абай өлеңдері хақында («Қазақ батырлары», 1992, 5-саны»), Абай өлеңдерінің текстологиясы туралы («Аласыз қара көзі нұр жайнайды», «Білім және еңбек», 1988, 7-саны) өз тұжырымдарын ұсынды, Абайдың өмірі мен қоғамдық қызметіне, өлеңдеріне байланысты 40-тан астам мақала жазып, деректер берген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ әдебиетін зерттеушілер
Санат:Абайтанушылар
Қарғыс

**Қарғыс** -  зәбір-жапа шегіп, қорлық көрген, азапталған адамның жәбірленушісіне ашынып айтқан зілді кейіс сөзі, лагнеті; парапсихологияда тіршілік иесінің жөбірлеушіге қарсы кері әсерлі қуат күші. Жан-жануарлар да, өсімдіктер де, жер ана да, аруақтар да өзін қорлаушыға қарғыс айтады. Қазақ халқы қарғысқа өте абайлап қараған. Сондықтан қазақ ұрпағына "қарғыс алма, алғыс ал" деген өнегелі өсиет қалдырған.
Ертедегі түркі жазба ескерткіштерінде, әсіресе, М. Қашқари сөздігінде «қарғыс» мағынасындағы сөздердің мынадай тұлғаларын ұшыратамыз — қарғағ, қарғыш. «Қарғыс» сөзінің төркіні боларлық алғашқы мағынаны да осы сөздіктен табамыз: қырға — ұрысу, балағаттау, ал қырғағ — ашу, ыза, қаһар; жаза ұғымдарында қолданылған. Осыларды салыстыра қарасақ, тұңғыш мағына «ашу», «ыза», одан туындағаны — «ұрысу» болып, мағына ауысуының тоқтаған шегі — «жаза» болса керек деген ойдамыз.
Қазіргі түркі тілдерінің ішінен — якут тілінде «қарғыс» сөзінің алғашқы тұлғасы мен мағынасы болар дерліктей мәлімет те бар. Якуттарда: «харгыс» тұлғалы сөз «кедергі, бөгет болу, қиындық туғызу» сияқты мағыналар орнына қолданылады. Бұл да кейін пайда болған туынды мағына деуге болады. Өйткені, ұрысушы адамдар ызаланып, біріне-бірі қастандықпен кедергі, бөгет болуы да мүмкін нәрсе.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Аппаз Қаражігітұлы

**Аппаз Қаражігітұлы** (15.3.1923 жылы туған, Қарағанды облысы Ұлытау ауданы Сарысу ауылы) - жазушы. ҚР мәдениет қайраткері (2003). ҚазҰУ-ды бітірген (1953). Сарысу ауылында жұмысшы, есепші, мектепте мұғалім, мектеп директоры болып жұмыс істеген. 1970 - 84 жылдары Қарағанды облыстық газетінде тілші, Жезқазған облыстық газетінде бөлім меңгерушісі, 1984 - 90 жылдары Жезқазған балалар театрының әдеби меңгерушісі, 1990 - 98 жылдары Қазақстан Қазақстан жазушылар одағы Жезказған облыстық бөлімшесінің жауапты хатшысы қызметтерін атқарған. Алғашқы өлеңдері қазіргі "Орталық Қазақстан" газетінде (1956) жарияланған. "Жетім", "Тас жарған емен" поэма, балладалары жарық көрген (1958). "Ақмоншақ" (1976), "Шақпақ" (1978), "Әке дауысы" (1982), "Майқоңыр" (1988), "Қайран шеше" (1991), "Абыздар биігі" (2001) атты прозалық кітаптардың авторы. "Баубек", "Сәкеннің атылуы", "Махаббат азабы", "Қияндағы жалғыз үй" пьесалары Жезқазған сазды драма театрында қойылған.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Сұлтан Қали

**Сұлтан Қали** (Сұлтанбай) Қалиұлы (1.5.1943 жылы туған Жамбыл облысы Жамбыл ауданы Сеңгірбай ауылы) - ақын.
Әкесі - Есенаманов Қали, марқұм, жылқышы болып жұмыс істеген. Анасы - Есенаманова Айғаным Күлешқызы,
марқұм, жылқышы болып жұмыс істеген.Абай атындағы педагогика училищесінің филология факультетін (Жамбыл қаласы, 1961) және С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін филолог, қазақ тілі мен әдебиетінің мұғалімі мамандығы бойынша (1967) бітірген.

Тараз қаласындағы педагогикалық училищені (1961), Қаз¥У-ды бітірген (1967). 1961 - 62 жылдары Жамбыл облысы Шу ауданындағы №61 мектепте мұғалім, 1967 - 73 жылдары Қазақ радиосының музыка редакциясында әдеби редактор, балалар редакциясында редактор, аға редактор, 1973 - 91 жылдары "Балдырған" журналының жауапты хатшысы, 1991 жылдан "¥лан" газетінің бас редакторы қызметтерін атқарған. Алғашқы мысал өлеңі "Қомағай бақа" 1959 жылы Жамбыл облысы "Еңбек туы" (қазіргі "Ақжол") газетінде жа- рияланған. Қали аудармасымен С.Маршактың "Акымақ тышкан туралы ертегі" (1973), С.Михалковтың "Степа ағай" (1987), Р.Ғамзатовтың "Менің атам" (1969, 1982) поэмалары, Р.Климингтің бірнеше ертегісі "Пілдің баласы" (1983) деген атпен, Б.Момышұлының "Мен әлі сәбимін" повестері мен әңгімелері (1984), "Жанымның жарық жұлдызы" романы (1985) қазақ тілінде жарық көрген. Өлеңдері орыс, украин, өзбек, түрікмен, қарақалпақ, Әзірбайжан, қырғыз тілдеріне аударылған. Қазақстан Журналистер одағы мен Қазақстан Жастар одағы Б.Бұлқышев атындағы сыйлық лауреаты (1997). Қали "Еңбектегі ерлігі үшін" медалімен (1970), Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің грамотасымен (1981), Қазақстан Республикасы Білім министрлігінің Ы.Алтынсарин атындағы медалімен (1983), "ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл" (2001) медалімен марапатталған. "ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері", "Мәдениет қайраткері" атақтары берілген.

Діни көзқарасы - мұсылман.

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Ондаған жылдардан кейін Қазақстан барлық параметрлері бойынша
АҚШ, Жапония, Швеция тәрізді дамыған елдермен қатар тұратын болады».

Хоббиі - сурет салу.

Сүйіп оқитын әдебиеті - «Бұл менің мамандығым, егер әдебиетке деген әуестік болмаса - бұл салада атқаратын
ештеңе болмас еді».

Үйленген. Жұбайы - Еренбай Әлия, зейнеткер, Қазақ энциклопедиясы редакциясының ғылыми қызметкері болған. Қыздары - Қали Сағира (1969 жылы туған ), Қали Раушан (1980 жылы туған ); ұлы - Қали Сауран (1971 жылы туған ). Немерелері -Алуа, Айдана, Ақерке, Дінмұхамед.

## Дереккөздер
Талғат Кеңесбаев

**Талғат Кеңесбаев** (1961 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданы Сарыжал ауылы, 23 қазан 2018 ж. Астана қаласы, (57 жас)) - жазушы. Семей педагогикалақ институтын бітірген (1992). Алғашқы шығармалары 1980 жылдары баспасөз беттерінде жарық көрген. 1988 жылы республикалық "Жігер" фестивалінің лауреаты. Тұңғыш кітабы "Француз әтірінің иісі" 1990 жылы жарық көрген.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ жазушылары
Санат:15 тамызда туғандар
Санат:1961 жылы туғандар
Санат:Абай ауданында (Абай облысы) туғандар
Санат:23 қазанда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Базельник жаңғағы

**Базельник жаңғағы** — ерінді гүлділер тұқымдасына жататын, биіктігі 70 —100 сантиметрлік жартылай бұта өсімдігі. Краснодар өлкесі, Грузин, Армения, Тәжікстанда қолдан өсіріледі. Қазақстанның оңтүстігінде жабайы (табиғи) түрде өседі. Жемісі төрт жаңғақты, дөңгелек, қара қоңыр түсті. Сабағы төрт қырлы, тамыры шашақ тәрізді. Жапырақтары жұмыртқа пішіндес, сағақты, қарама-қарсы өседі, түсі сарғыш. Гүл, жапырақ, сабақтарылда эфир майы. камфора бар. Медицинада базельниктен жасалған препаратпен тіс ауруын емдейді, ол *«[[эвгенол]]»* деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Қамбар Қалығұлұлы Керейқұлов

**Қамбар Қалығұлұлы Керейқұлов**(20.02.1952 жылы туған, Жамбыл облысы Шу ауданы Шоқпар темір жол бекеті) - жазушы, әдебиет сыншысы, филология ғылымының кандидаты (1984). ҚазҰУ-ды бітірген (1977). 1977 - 1985 жылдары "Лениншіл жас" (қазіргі "Жас Алаш") газетінің бөлім қызметкері, бөлім меңгерушісі, 1985 - 1986 жылдары "Қазақфильм" киностудиясының бас редакторы, 1987 - 1992 жылдары Әдебиет және өнер институтының аға ғылыми қызметкері, ғылыми хатшысы қызметтерін атқарған.
## Дереккөздер
Нұрмияш Кобенов

**Нұрмияш Кобенов** (27.01.1934, Көкшетау облысы Щучье ауданы Фрунзе ауылы - 01.02.1996) - ақын. Бурабай ауыл шаруашылық техникумын бітірген. 1960 жылы туған ауылында агроном болып қызмет істеген. Алғашқы өлеңдер жинағы "Тұңғыш кітап" 1964 жылы жарық көрген. Топтама өлеңдері 1967 жылы "Көкшетау" ұжымдық жинағына енген.
## Дереккөздер
Қалқаман – Мамыр

**«Қалқаман – Мамыр»** — 1722 жылы болған тарихи оқиғаға байланысты шығарылған дастан. Авторы — Шәкәрім Құдайбердіұлы. Жас жігіт Қалқаман мен ару қыз Мамыр бір-біріне ғашық болып қосылғанымен, олардың бір рудан шыққандығына байланысты, екі жас "дәстүрді бұзғаны үшін" өлім жазасына кесіледі. Мамыр өз туысы Көкенайдың қолынан қаза табады. Ал Қалқаман өзін өлім жазасына кескен Кеңгірбай бидің "Енді жазадан құтылдың" дегенін тыңдамай, үстем тап өкілдеріне өкпелеп, Бұхар жаққа кетеді. Дастанда Қалқаманның ол жақта өсіп-өніп, ұрпағы жүз үйге жеткені айтылады. Халықтық шығармаға айналған дастан сюжеті феодалдық-патриархалдық дәуірдегі озбырлық пен әдет-ғұрыпты әшкерелейді, еркіндікті аңсаған халық идеясын паш етеді. «Қалқаман – Мамыр» дастаны алғаш рет 1912 жылы Семейде кітап болып басылып шыққан. «Қалқаман – Мамырдың» түрлі нұсқалары бар. ҚР Ұлттық Ғылыми орталық кітапхана қоры мен Әдебиет және өнер институтының қолжазба және мәтінтану бөлімінде 9 нұсқасы сақтаулы.

## Тағы қараңыз
* Қозы Көрпеш – Баян Сұлу
* Қыз Жібек

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан әдебиеті
Санат:Қазақ дастандары
Санат:Дастандар
Жүсіпбек Жиенбеков

**Жүсіпбек Жиенбеков** (1878, Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы - 1937, сонда) - ақын. Алғашқы өлеңдері "Қазақ тілі" газетінде жарияланған. 1916 жылғы ұлт азаттық көтерілісіне арнап шығарған "Июнь жарлығы" дастаны сақталған.
**Шығармасы**: *Июнь жарлығы*, Семей 1926.
## Дереккөздер


Санат:1878 жылы туғандар
Санат:Қазақ ақындары
Санат:1937 жылы қайтыс болғандар
Нұрманбетұлы Жолдыкей

**Нұрманбетұлы Жолдыкей** (1874, Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданы-14.10.1949, Қарағанды облысыНұра ауданы) - халық ақыны. Жолдыкей өлеңді жазып та, ауызға да шығарған. 
## Өлеңдері
Өлеңдері "Советтік Қарағанды" газетінде жарияланып тұрған. 1943 ж. Ғ.Мүсірепов Жолдыкейден оның "Домбыра сазы" толғауын жазып алған.Жолдыкейдің "Әбуге", "Айтбайға", "Боздақтың баласына", "Құланөтпес", "Туған жер" өлендері, "Омір" толғауы, "Төр көз бен мойнақ" мысал өлеңі бар. Жолдыкей Көшен, Ғабдіман, Қайып ақындармен айтыскан. Жолдыкей айтыстың жазба түрін де дамытқан ақын. 1947 жылы "Советтік Қарағанды" газетінде Ғабдіманмен жазба айтысына түседі.Жолдыкей "Алпамыс", "Ер Тарғын", "Қыз Жібек" жырларын жатқа айтып, ел ішіне таратушылардың бірі.

## Шығармасы
Сұлутерек. Алматы 1996.
## Дереккөздер
Көлдеев Жүнісхан

**Көлдеев Жүнісхан** (1905, Шығыс Қазақстан облысы, Мақаншы ауданы - 1965, сонда) - ақын. Әсет Найманбаевтың өлең дастандарын жаттап, елге таратқан. Көлдеевтің өз өлеңдері мен Әсет ақынның бұрыннан белгісіз бірсыпыра өлең дастандары жазылып алынған. Ақын шыгармаларының көпшілігі жарияланбаған. "Болдық қоғам", "Ентелейік еңбекке", "Азаттык бүгін алған күн", "Қор болмас зерек адам ақылы бар", т.б. толғаулары кең тараған.
## Дереккөздер
Жатаған самырсын жаңғағы

**Жатаған самырсын жаңғағы** — қылқан жапырақтылар тұқымдасына жататын бұта сияқты ағаш сабақты өсімдік жемісі. Жемісі бүрлі, бір жерде бірнешеуі өседі. Тұқымы ұсақ, жинап алысымен (қыркүйек — қазан) жеуге болады. Құрамында жоғары сапалы, бағалы май бар. Қылқанын жинап, қайнатып тұнбасын сусын ретінде пайдаланады. Сондай-ақ солтүстікте мекен ететін халықтар тағамдық өсімдік, декоративтік ағаш ретінде пайдаланады. Бұлғын шаруашылығы үшін де бірден-бір пайдалы өсімдік. Тұқымынан өсіп, өнеді.

## Дереккөздер


Санат:Қылқан жапырақтылар
Санат:Жаңғақтар
Қарасай-Қази

**"Қарасай-Қази"** - батырлар жыры.

Жырда ұрпақтан-ұрпаққа жалғасқан ерлік дәстүрі баяндалып, ер Орақтың екі ұлы - Қарасай мен Қазидың қаршадай жас шағында жауға қарсы аттанып, асқан ерлік көрсеткені мадақталады. Ел шетіне жау келгенде халық мүддесін сатып кеткен Исмайыл, Тобаяқ сияқты қорқақтардың ездігі, екіжүзділігі көрсетіледі. Ел мүддесін жеке бастың мақсатынан жоғары ұстау, атаның ерлік дәстүрін ардақтау, ана сүтін ақтау мәселелері уағыздалады. Жырдың толық нұсқасы қолжазба түрінде Әдебиет және өнер институтының Қолжазба және текстология бөлімінде сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:Батырлар жыры
Санат:Жырлар
Көңіл-күй лирикасы

**Көңіл-күй лирикасы** - мәдениетін, жазба дәстүрін, әдет-ғүрыптары мен дүниетанымын білуге болады.

Н.М.Ядринцев 1889 жылы Моңғолиядағы Орхон өзенінің құйылысынан қос тілдік жазуы бар екі тас тапқан. Кейіннен біреуі Білге қағанға (735 жылы), екіншісі оның інісі Күлтегінге (732 жылы) қойылғаны белгілі болып, мазмұны толық анықталды. Бұл ескерткіштердің бір кырына Қытай иероглифтері ойылған, ал үш қырына ойылған жазу таңбалары "Сібір руналарына", Енисей бойынан табылған жұмбак жазуларға үқсас. Финн және орыс ғалымдары жүргізген арнаулы зерттеулер нәтижесінде Орхон және Енисей ескерткіштерінің нұсқалары (фотосурет, эстампаж) жинақталып жарияланған атластар жарық көрді. Дания лингвисі Вильгельм Томсен 1893 жылы түркі руникалық (Орхон-Енисей) таңбаларының дыбыстық мағыналарын анықтап, акад. В.В. Радлов 1894 жылдың қаңтарында көне түркі тілінде жазылған Күлтегін ескерткішіндегі руникалық жазудың түңғыш аудармасын берді. Мұнан кейін К. т. ж. е. тек тастарға ғана қашалмағандығы, металл (алтын, күміс, қола) және саз балшықтан жасалған түрлі бүйымдарға ойып жазылғандығы да айкындала түсті. Моңғолиядағы, Сібір мен Қазақстандағы айқындалған түркі руникалық ойма жазуларының жалпы саны әзірше екі жүзге жуық. К. т. ж. е-нін тілін зерттеп, зор үлес қоскан ғалымдар - В. Томсен, В.В. Радлов, П.М. Мелиоранский, В.Банг, Г.И.Рамстед, А.Габэн, С.Е. Малов, В.М. Насилов, И.А. Батманов, А.Н. Кононов, Дж. Клоусон, Т.Текин, М.Жолдасбеков, т.б.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан әдебиеті
Маньчжур жаңғағы

right|180px
**Маньчжур жаңғағы** — биологиялық жағынан грек жаңғағына ұқсас, бірақ онан гөрі ірілеу, суыққа төзімді. Москва, Ленинград, Волга бойында, Белоруссияда, Орал тауы төңірегінде қолдан отырғызылған түрлері де бар. Жалпы құнарлы топырақта өседі. Октябрьдің ортасында жапырағы түсіп, жаңғағы піседі. Жаңғағының түсі қоңыр-сұр. Қабығы қалың, ұзынша, 2—3 жасыңда жаңғақты көп береді.
нобай|Маньчжур жаңғағы.

## Дереккөздер


Санат:Жаңғақтар тұқымдасы
Су жаңғағы

thumb|240px|Су жаңғағы
**Су жаңғағы (чилим)**— суда өсетін бір жылдық өсімдік. Жапырағы ромб пішіндес, қабығы қалың, жылтыр, сағағы жуан. Жапырағының бір бөлігі суға батып тұрады. Гүлдейтін кезде өсімдік тұтасымен су бетіне шығады. Ұсақ ақ түсті гүлдері жапырақ қолтығына орналасады. Ұрықтанып болғаннан кейін өсімдік су астына түседі. Жемісі су астында дамып, піседі. Жемісі — қара қоңыр, қатты жаңғақ. Әр жаңғақтық 2—4 ірі сояуы және бірнеше ұсақ тікендері болады. Қабығы мен сояуы өте қатты, шірімейді. Жаңғақ ішінде ақ түсті ұн сияқты ұнтақ дәні болады. Су жаңғағы еліміздің Европалық бөлігінде, Сібірде, Қиыр Шығыста, Каспий теңізі жағалауында, Кавказ бен Орта Азияда, әсіресе Волга өзенінің сағаларында, көптеп кездеседі. Дәнінің дәмі талшынның дәміне ұқсас. Су жаңғағы шикілей пісірілген және қайнатылған түрінде тәтті тағам ретінде желінеді. Жемісінің құрамында крахмал, май және минералдық заттар бар.

## Дереккөздер


Су шылымы

Санат:Тергүлдер
Көкөністі физалис

200px|thumb
**Физалис жаңғағы**. Кәдімгі физалисті халық арасында шие деп те атайды. Бұл шырмауықты, жіңішке ағаш тектес бұтақты бақша өсімдігі. Жапырағы жүрек пішіндес, айқын түсті, дара, қоңырау гүлді. Сәуір -май айларында гүлі бүр жарады. Осыдан кейін-ақ қызғылт — қызыл шар тәріздес жемісі шығады. Оның бүлдірген дәмдес, хош иісті жемісін жасаң түрінде пайдаланады. Құрамында минералдық тұздар, қант, пектин бар. Кондитерлік тағам, маринад, икра (уылдырық) жасарда және басқа да тағамдардың тұздығын келтірерде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Әдеби қаһарман

**Әдеби қаһарман** көркем шығармада мінезімен, іс-әрекетімен, ой-толғамымен мейлінше нақтылы дараланып, бейнеленген тұлға. Тарихи орта сипатын айғақтап, халықтық үлгіде тәрбиелі қасиеттерді жеткізуші, жан-жақты сомдалған толыққанды образ, бас кейіпкер.Әрқашанда жақсылық, әділет үшін күресіп, халық махаббатына бөленген Ахиллес, Прометей, Геракл, Муромец, Алпамыс, Қобыланды сынды образдар -әдеби қаһарманның үздік үлгілері.

Әдеби қаһарманның ең жоғары жан-жақты шебер мүсінделген түрі - *тип*. Әр кездегі қоғамның мақсат-мұратына, эстетика ұғым-түсінігіне сәйкес әдеби қаһарманның түрліше типі болғандығы мәлім. Мысалы, қазақ ауыз әдебиетіндегі Ер Төстік, Алпамыс, Қобыланды, Қыз Жібек, 20 ғасырдағы қазақ әдебиетіндегі Абай, Құнанбай, ("Абай жолы" эпопеясында), Еламан, Кәлен ("Қан мен тер" трилогиясында), т.б. 

**Қаһарман** - батыр, ерекше ерлігімен, батырлығымен көзге түскен адам. Қаһарман сөзі араб, парсы тілдерінде құдірет деген мағына береді. Қаһарман қаһарлы, сұсы басым, түсі суық, айбынды, айбарлы адам. Араб, иран тілдеріндегі қиссаларда Қаһарман батыр ұғымына эпитет ретінде кездеседі. Оның жасаған қаһармандық іс-әрекеті өскелең ұрпақты жігерлілік, батылдық, табандылық, төзімділік секілді қасиеттерге баулиды. Еліміз тәуелсіздікке ие болғаннан кейін ерекше ерлігімен немесе ұзақ жылдардағы озық еңбегімен көзге түскен Қазақстан азаматтарына ең жоғарғы - Халық қаһарманы атағы берілетін болды.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Қара сөз

**Қара сөз**  (проза) - көркем әдебиеттің үлкен бір саласы. Өлең поэзиядан бір айырмасы - онда сөз ырғағы еркін, әдебиеттегі сөз саптау қалпына сәйкес келеді, өлеңдегідей қандай да белгілі өлшемдер сақталмайды. Қара сөзбен жазылған көркем шығармада өмір құбылыстарын, әр түрлі оқиғаларды баяндау тәсілі айрықша болады. Сөйтіп, әдебиетте өлең мен қара сөздің бір-біріне қарағанда жасалу жолдары да, мәні де, әсері де өзгеше келеді. Біраз уақыт поэзияға қарағанда қара сөз көркем шығармаға жатпайды дегендерде болды. Қара сөздің нақты сөз өнері екені орыс әдебиетінде Пушкин заманында терең таныла бастады. Расында поэзияға қарағанда қара сөздің кеш дамығаны белгілі. Сөйтсе де, ежелгі және орта ғасырда оның алғашқы белгілері болған. Ертегі, аңыздар қара сөз түрінде туған.

Кейін өлең-жырлардан қалыспай, қара сөзбен жазылған драма дүниеге келді. Мұның өзі әдебиеттің жаңа құбылысын танытумен бірге, сөз өнеріндегі сыртқы формалық және ішкі мазмұндық өзгерістерді де дүниеге әкелді. Кейде көркем сөз қара сөздің ауызекі әңгімеден, немесе жазба сөзден айырмасы шамалы деген пікірлер айтылған. Алайда, зерттеушілер пікіріне қарағанда және көркем сөз өнерімен айналысатын шеберлердің айтуына қарағанда, өлгіндей пікірлердің біржақты екені байқалады. Қара сөзбен жазылған шығарманың көркемдік қуаты ерекше көрінеді. Ойлау, бейнелеу, суреттеу арқылы қара сөздің ішкі мәні ашылады. Жазушы шығармасын оқи отырып, қара сөздің тапқыр да, ұтқыр қолданғанының куәсі боламыз. Жинақтап айтқанда, қара сөз арқылы эпикалық жанрлар туындайтынын байқаймыз. Арғы-бергі әдебиет классиктері көркем сөз арқылы адамзаттың рухани азығы боларлық туындылар жазып қалдырған. Әңгіме, повесть, роман-эпопеялар қара сөздің тікелей жемісі болып табылады. Абайдың қара сөзінің өзгешелігі бар, ол нақыл әңгіме түрінде алынған. Қара сөздер саясат, публицистика, философия тұрғысында жазыла береді. Ал қазіргі заманғы жазба әдебиетті алсақ, роман, повесть, көркем әңгіме сияқты алуан түрлі прозалық жанрлардың сөз өнерінің аса құнды, өнімді саласы ретінде жан-жақты дамып келеді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Серік Мүсілімұлы Байхонов

**Серік Мүсілімұлы Байхонов** - (13.5.1953 жылы туған, Қызылорда облысы Шиелі ауданы Авангард ауылы) - жазушы. КазҰУ- ды (1976), Алматы Жоғары партия мектебін (1980) бітірген. "Жалын" баспасында редактор, "Қазақфильм" киностудиясында жүмыс істеген. 1990 - 98 жылдары Қазақ республикасы Телерадиосында бас редактор болып жүмыс істеген. Қазір "Қазмырыш" ашық акционерлік қоғамында еңбек етеді. Тұңғыш повесі **"Жалғасым менің - жалғасым"** 1973 жылдары "Жалын" журналында жарияланды. Қазақстан Жазушылар одағы сыйлы лауреаты (1989). Шығармалары орыс тіліне аударылған.
Шығармалары.: Жалғасым менің - жалғасым. Повестер мен әңгімелер. А., 1977; Ең ыстық маусым. Повестер. А., 1979; Қос шатырлы үй. Повестер. А., 1983; Сал үстіндегі маусым. Саяхат кітабы. 1987; Қүйылыста. Хикаяттар мен әңгімелер. А., 2001; Ғажапстанга саяхат, А., 2001.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қожақов Қанатқали Қамөқұлы

**Қожақов Қанатқали Қамөқұлы**
(5.9.1953 жылы туған., Тасқала ауданы, Беленькое село.) — облыстық филармония әншісі, Қазақстанның еңбегісің. артисі (1990). 
## Жетістіктер
Республика жас орындаушылардың теледидарлық конкурсының лауреаты (1977). Орал музыкалық училищесін тәмамдаған (1976). Сол жылы Рига қаласындағы Бүкілодақтық әншілер конкурсына қатысқан. Мәскеу, Саратов, Алматы қалаларында өз өнерімен жұртшылыққа танымал болды. Орда халық аспаптар оркестрі құрамында Германияға гастрольге барған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Табиғат Төлемісұлы Қожанбаев

**Қожанбаев Табиғат Төлемісұлы**
(20.6.1966 жылы туған, Казталов ауданы, Жұлдыз аулы) — суретші-қолөнерші, Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі
(1993) Гоголь атындағы Алматы көркем сурет училищесін (1992), Абай атындағы Алматы мемлекеттік университеттін (1997) бітірген. Ұлпық қолөнерді дамытушы. Оның қолынан шыккан саба, мес, торсық, талыс, баспақ, көнек, сандық, шақша, т. б. көптеген бұйымдар республиканың әр түрлі музейлеріне қойылған.

## Жетістіктер
Қожанбаев «Жігер» ортаазиялық жас суретшілер фестивалінің лауреаты (1995), Оңтүстік Корея астанасы Сеулде өткен халықаралық туризм көрмесіне жүмыстары қөйылды (2001). Оның көптеген жұмыстары Еуропа елдерінің жеке коллекцияларында. Қожанбаев туындыларына ағаш, тері, мүйіз, сүйек, темір секілді материалдарды кеңінен пайдаланады. Ол қазір облысы қазақ драма театрында суретші.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Кәдірхан Жұматайұлы Баққараев

**Кәдірхан Жұматайұлы Баққараев** - (1.9.1935 жылы туған, Жамбыл облысы Талас ауданы Ақкөл ауылы) - журналист, жазушы. Қазақ мемлекеттік университетін (қазіргі ҚазҰУ) (1962), Алматы жоғары партия мектебін (1966) бітірген. 1956 - 60 жылдары Жамбыл облысы Талас ауданы Пионерлер үйінің директоры, ауданы сот хатшысы, ауданы білім беру бөлімі әдістемелік кабинетінің меңгерушісі. 1960 жылдан баспасөзде, қаламгерлік жұмыспен айналысады. Жамбыл облысы Талас, Сарысу ауданаралық "Ленин жолы" газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі (1960 - 64), Жамбыл облысы "Еңбек туы" (казіргі "Ак жол") газеті редакциясында бөлім меңгерушісі (1966 - 70), Шу ауданы" Шу өңірі - Чуйская долина" газетінің редакторы (1970- 74), "Еңбек туы" газетінің бөлім меңгерушісі, меншікті тілшісі (1974- 91), Халықаралық "Қазақ тілі" коғамы Жамбыл облысы филиалының жауапты хатшысы, төрағаның орынбасары және қоғамдык Әулиеата газетінің редакторы (1992 - 94), Жамбыл облысы қоғамдық-экологиялық "Табиғат аясы" газетінің редакторы (1994 - 96). 1996 жылдан Халықар. "Қазақ тілі" қоғамы Жамбыл облысы филиалының төрағасы. Әзіл-сықак, сатиралық жанрдағы әңгімелері республика және облысы баспасөзде жарияланған. 3 көркем шыгарма жинактарының авторы.
Шығармалары: Ұзатылған қауын. Сатиралық әңгімелер, фельетондар, А., 1993; Алтын жұмыртқа. Әзіл-сықак әңгімелер, Тараз, 2004.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қожантай Қайырлыұлы

***Қожантай Қайырлыұлы*** (1878, Жаңақала ауданы - 1956, Ресей, Астрахан облысы. Володар ауданы, Кәрін ауылы) — ақын. 
Қожантай ақынның шығармалары сын-сықақ, өсиет, мысал түрінде болып келеді. Ақынның көп өлең-жырларын ауыз әдебиет  үлгілерін жинаушылар Т. Ауатанов, Т. Күнтуғанов ел аузынан жазып алып, Қазақстан ғылым академиясының Орталық ғылыми кітапханасына және М.Әуезов атындағы. Әдебиет және өнер инститының қолжазба қорына тапсырған. Өлеңдері «Пернедегі термелер» атгы жинақта басылған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Лептотена

**Лептотена**—жіңішке жіпшелер сатысы. Бұл—мейоздың I профаза кезеңінің алғашқы сатысы. Мұнда  хромосомалар ширатылып, жарық микроскопы арқылы ұзын  өрі жіңішке түрінде әрең көрінеді. Лептотена кезеңіне тән белгінің бірі — хромосоманың жіңішке  құрылымында моншақ, тәрізді хромомерлер пайда болады. Әрбір хромосома сіңлілі екі хроматидтен тұрады.
## Дереккөздер


Санат:Биология
Қожантай мешіті

**Қожантай мешіті**
Жалпақталда 1900-1905 жылдары салынған. Қабырғасы қызыл кірпіштен қаланып, төбесі қаңылтырмен көмкерілген. Ішінің ауданы 160 м2. Мешіттің мұнарасын 1936 жылы кеңес белсенділері қиратқан. Бұл үйде 1937-1983 жылдары аудандық мәдениет үйі, 1988 жылы ауданы тарихи-өлкетану музейі орналасқан. Оны Қазан татары — Қожантай хазірет салдырған. Осындағы медреседе Ғумар Қараш дәріс берген деген дерек бар. Мешіттің төбесінде араб әрпімен жазылған жүздеген кітаптар 1936 жылға дейін сақталып, кейін өртелген.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мешіттері
Қойсарысор

**Қойсарысор** — Қалдығайты өзенінің  ағысындағы көл.

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданының оңтүстік-шығысында, Жаманқұдық ауылынан солтүстікке қарай 18 км жерде орналасқан.  

## Гидрографикасы
Аумағы 3,37 км2, ұзындығы 2,2 км, ені 1,9 км, жағалауының ұзындығы 13,8 км. Жауын-шашын және жер асты суымен толығады. Қарашада қатып, сәуірдің 1-жартысында мұзынан арылады. Суы тұзды, ащы. Көктем айларында суы молайып, жаз айларында екі бөлініп, сор батпаққа айналады. Жағалауы жайылым.

## Дереккөздер

Санат:Ақжайық ауданы көлдері
Санат:Жайық су алабы өңірі
Зиготена

**Зиготена**—(ұқсас) жұп хромосомалардың белгілі бөліктерін қосатын саты. Гомологті хромосомалар конъюгацияланып, бивалент түзеді. Бивалент—бұл екі еселенген гомологті хромосомалардың жұп қосылыстары, яғни әрбір бивалент төрт хроматидтен тұрады. Ядродағы бивалент саны гаплоидті хромосомалар санына тең болады. Адамда 46 хромосома 23 жұп  гомологті хромосомалар конъюгацияланатындықтан, биваленттің саны 23-ке тең, ол гаплоидті хромосомалар санына сәйкес  келеді.
## Дереккөздер


Санат:Биология
Пахитена

**Пахитена** — жуан жіпшелер сатысы. Мұнда  хромосомалардың ширатылуы мен олардың қыскаруы сиякты процестермен қатар гомологтік  хромосомаларда айқасу немесе кроссинговер процесі жүзеге асады, яғни сәйкес  бөліктерінің айқасып алмасуы жүреді. Мейоздық профаза сатысының ішіндегі ең ұзаққа  созылатыны — бұл пахитена сатысы. Кроссинговер кезінде жұп хромосомалар ітттінде генетикалық акпарат алмасады. Ерекше айта кететін жайт, мейоз кезінде әкесі мен шешесінен алынған жұп хромосомалардың жақындасуы жүреді. Соның нәтижесінде, кроссинговер кезінде бір гаплоидті хромосомаға ата-анасының екеуінің де қасиеттері мен белгілері беріледі. Мысалы, шешесінен берілген кәзінің көк түсі, ал әкесінен берілген шашының қара түсі.
## Дереккөздер


Санат:Биология
Диплотена

**Диплотена** — жіпшелердің бір-бірінен алыстау сатысы. Мұнда  гомологтік хромосомалардың арасында тебіліс күші пайда болып, олар бір-бірінен ажырай бастайды. Гомологиялык хромосомалар бір-бірінен ажырап алыстағанда, X тәрізденген өрнектер пайда болады. Бұл өрнектерді хиазмалар деп атайды. Бірак кроссинговер өткен аймақтар, хиазмаларда өз байланыстарын үзбейді. Диплотена сатысында хромосомалар біршама кысқарып, конденсацияланады, нәтижесінде, оның 4 жіпшелі құрылымы анык кәрінеді. Хиазма аймағында 4 хроматидтің тек екеуі ғана айқасады жөне олар әрбір гомологтен бір-бірден алынған.
## Дереккөздер


Санат:Биология
Диакинез

**Диакинез** — қос жіпшелердің оңашалану, жекешелену кезі. Бұл мейоздың I профаза кезеңінің соңғы сатысы. Мұнда гомологтік хромосомалар тек белгілі бір хиазма нүктелерінде ғана бірігіп тұрады және сақина, сегіздік, т.б. ерекше формаларға ие болады. Олар алдымен бірнеше жерден байланған арқандарға ұқсас болады. Осы фазадан кейін жасушалардың мейоздық бөлінуі басталады.

Сонымен, гомологтік хромосомалар арасында пайда болатын тебіліс күштеріне қарамастан, I профаза кезеңінде биваленттердің толық бұзылуы жүрмейді. Овогенездегі мейоздың ерекшелігі сол, мұнда сперматогенезде болмайтын диктиотена деп аталатын арнайы сатысы болады. Адамның эмбриогенезі кезінде жүретін бұл сатыда хромосомалар "лампалық щетка" формасына ие болып, көптеген жылдар бойы өз құрылымын өзгертпейді. Аналық организм ұрпақ беретін қалыпқа жеткенде, гипофиздің лютеинздеуші гормонының өсерінен овоцитте ай сайын мейоз жүріп отырады. Хиазмалар саны азайып, биваленттер қысқарып, ядро ыдырап, ұршық жіпшелері түзіле бастайды.
## Дереккөздер


Санат:Биология
Аманхан Әлімұлы

**Әлімұлы Аманхан** (20.01.1952 жылы туған Түркістан облысы, Отырар ауданы, Қожатоғай ауылы - 30.03.2020) - ақын.
ҚазҰУ-ды (1980), Мәскеудегі Бүкілодақтық A.M.Горький атындағы Әдебиет институтының жоғары курсын (1993) бітірген. Республикалық басылымдарда және "Заң" газетінің жауапты хатшысы болып қызмет істеген. "Кездесу" (1983), "Жанымның жапырағы" (1989), "Ай нұры алақанымда" (1996) жыр жинақтарының авторы. Соңғы жылдары "Жариямайдай" жыр жинағы жарық көрді. 
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан ақындары
Ирисалы Жұманов

**Жұманов Ирисалы** (15.3.1942 жылы тұған, Түркістан облысы Сайрам ауданы Манкент ауылы) - ақын. Сайрам баспаханасында жұмыс істеген. 1965 жылы Сайрам ауданы орта мектеп жаныңдағы педагогикалық курсты бітірген. Қарабұлақ, Манкент ауылындағы мектептерде мұғалім болған. 1991 жылы "Дустик байраги", "Дидар" газеттерінде қызметкер. 1993 жылы "Иманымнан айырма" кітабы жарық көрген.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Жұмбақ өлең

**Жұмбақ өлең** - қазақтың жұмбақтары көбінесе өлең түрінде айтылады. Тақпаққа тән ерекшеліктер ұлғая, ұштаса түседі. Коркемдік суреттеу құралы ретінде жұмбақ өлеңде теңеулер, метафоралар, каламбур тәрізді сойлемшелер елеулі орын алады. Жұмбақталған объект өзіне сәйкес басқа нәрсемен теңеліп, салыстыру арқылы қалыптасқанбей не болып шығады. Мысалы, "Біреудің бір ұлы бар және қызы. Біледі ол екеуін дүние жүзі. Ұйықтайды ұлы түнде, қызы күндіз. Жүргенде білінбейді басқан ізі". (Күн мен Ай). "Кілемнің түрлеріндей жүндері бар, Айбатты, жан шыдамас үндері бар, Шаршы бой, сұлу құйрық, қысқа құлақ, Кететін зиян қылып бір жері бар". (Жолбарыс).
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Санат:Өлеңдер
Жұмысшы (газет)

**"Жұмысшы"** - қазақ жұмысшыларына арналған тұңғыш мерзімді басылым. 

1928 жылдың мамырынан 1929 жылдың мамырына дейін Қызылорда қаласында, осы жылдың қыркүйегінен 1930 жылдың тамызына дейін Алматыда жарық көрген. Таралымы 11 мың дана болған. 
Газетте шет елдердегі жұмысшылар қозғалысы, Кеңес Одағында және Қазақстанда болып жатқан жаңалықтар, өндіріс жайы, жұмысшылар тұрмысы жан-жақты жазылған. Басылым оқырман хаттарын жариялап, әр түрлі сауалдарына жауап жазып, қазақ жұмысшыларының ой-санасын оятып, мәдени-білім дәрежесін көтеруді мақсат еткен. "Жұмысшы" газетінде Ә.Байділдин, Ә.Айсарин, О.Беков, Б.Майлин, Е.Малдыбаев, Қ.Әбдіқадыров, М.Боранбайұлы, Ә.Тәжібаев, С.Мұқанов, Қ.Тайшықов, А.Тоқмағамбетов, Ж.Сыздықов, І.Құрамысов, Ж.Тілепбергенов, Е.Калымбетұлы, тағы басқа қаламгерлердің әр түрлі жанрдағы шығармалары жарық көрген.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Сайлау Хамитұлы Дүкенбаев

**Сайлау Хамитұлы Дүкенбаев** (3.12.1937 жылы, Павлодар облысы Лебяжье ауданы Қызылкоғам ауылы) - әдебиет зерттеуші, педагог. Қарағанды педагокилық институтын бітірген (1961). 1961 - 1964 жылы мектепте мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі. 1964 - 1975 жылы Павлодар облыстық мұғалімдер бөлімін жетілдіру интернатында қазақ тілі мен әдебиеті кабинетінің меңгерушісі. 1975 -1988 жылы Қазақстан Оқу министрлігінің қазақ тілі мен әдебиетін оқыту жөніндегі инспекторы қызметін атқарады. 1988 - 1993 жылы өзі негізін салған қазақ тілі мен әдебиетін тереңдетіп оқытатын республикалық мектеп-интернатының директоры. Сайлау Хамитұлы Дүкенбаев қазақ әдебиетін оқыту мен оның методикасы, теориясы туралы көптеген оқу құралдарының, ғыл. мақалалардың авторы. "Әдебиет теориясынан алғашқы адымдар" (1981), "Мектепте драмалық шығармаларды оқыту" (1985), "С.Сейфуллин творчествосы бойынша жазба жұмыстар ұйымдастыру" (1975) және т.б. көптеген еңбектері мен әдістемелік құралдары, оқушыларға арналған орысша-қазақша сөздіктері көпшілікке белгілі. Сайлау Хамитұлы Дүкенбаев сондай-ақ қазақ орта мектептерінің 7 сыныбына арналған араб тілі оқулығының қосалқы авторы. Сайлау Хамитұлы Дүкенбаев бірнеше медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар