open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Көртышқан тәрізділер

**Көртышқан тәрізділер** – жәндікқоректілер отрядының бір тұқымдасы. 

Жер қазғыш түрлерінің табаны сыртына қайрылған. Аяқтарының тұяқтары жалпақ, кылшықты түкпен көмкерілген, тырнақтары жалпақ, тегіс. Көздері кішкентай кейде тері астында калады. 19 түрі белгілі. Басым көпшілік түрлері Солтүстік Америка мен Еуразияда таралған. ТМД кеңістігінде 3 туыс К. таралған: жұпартышқан, (1 түр), могералар, (2 түр), көртышқан. Соңғысының 4 түрі бар: кәдімгі К., алтай К., кавказ К., оңтүстік К. Жер астында қазып өмір сүретін жануарлар; жер үстімен жартылай суда тіршілік ететін түрлері де бар. Жылына 3—9 тұқым береді. Қоректері, топырақ омыртқасыздары, негізінен жауын құрттары. Көртышқандардың жерді қазу әрекеттері, топырақтың ылғалданып желденуін жаксартады.

Көртышқан тұқымдасының Қазақстанда 2 түрі: жұпартышқан және тек Алтайда кездесетін алтай көртышқаны бар. Оның дене тұрқы 23 см-дей, ал құйрығының ұзындығы 3 см. Жүні майда, үлпілдек, қоңырқай түсті. Жотасы қоңыр, бауыры күңгірт тартқан. Алдыңғы аяқтары қазуға бейім, қысқа, алақаны жалпақ және сыртқа қараған, күрек тәрізді тырнақтары ірі, жалпақ болады. Аналығы 1,5 – 3 айында көбеюге қатысып, 1,5 айдан кейін, 3 – 6-дан балалайды. Жер астында тіршілік етіп, көбіне шұбалшынмен, кейде жәндіктермен, олардың дернәсілдерімен қоректенеді. К. – терісі бағалы кәсіптік аң. Зиянды жәндіктерді жойып, пайда да келтіреді.

## Дереккөздер


Санат:Көртышқантәрізділер
Дөңгелек ауыздылар

**Дөңгелек ауыздылар** — қапжелбезектілер, жақсыздар класына жатады. Денесі жыланбалыққа ұқсас, шырыш шығаратын бездерге бай терісі тақыр. Аузы, шеміршекті шеңбер ұстап тұрған, сорғыш май құйғышқа ұқсайды. Тістері мүйізді. Тілінің қаңқасы болғандықтан, тескіш мүшеге айналған. Миы, омыртқалы жануарлар миына тән, бір—біріне жалғасқан бөлімдерден тұрады. Зәр шығару органы, мезенефриттік бүйректер. Жыныс мүшелері дара және олардың арнайы жыныс түтікшелері жетілмеген. Ұрғашылары шашқан уылдырықтары суда ұрықтанып, дамиды. Д.а., жыртқыштар және балықтар эктопаразиттері. 2 отряды бар: тілтістер және біртанаулар.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Бейнарықтар

**Бейнарықтар** () — үйрек туыстастарына жататын ірі және ұсақ үйректер туысы. 

Тұмсықтары ұзын, жіңішке, шеттерінде өткір ұсақ көртікшелер орналасқан. Ол балықтарды мықтап ұстауға мүмкіндік береді. 7 түрі белгілі, олардың 4 түрі ТМД кеңістігінде таралған. Бейнарықтар орманды, тундрадан далалық аймақтарға дейін, Памирде 4300 м биіктікке дейін балыққа бай өзен-көлдерді мекендейді. Ұрғашылары балапандарын шығарып, өрбітеді. Балықпен қоректенеді. 

Аңшылық құстар. Қабыршақты бейнарық КСРО Қызыл кітабына енгізілген. Ертіс өңірінде, қабыршақты бейнарық және басқалары, қыстамаға ұшарда кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Бейнарықтар
Санат:Үйректер тұқымдастары
Санат:Құс түрлері
Санат:1758 жылы зерттелген жануарлар
Итбас жарқанаттар

**Итбас жарқанаттар** — қанатты иттер, қанатты түлкілер, жарқанаттылар отряд тармағына жатады. Жарқанаттардан ірі, (дене ұзындығы 6—дан 40 см дейін, қанат құлашы 1,7 м дейін), ең ірілері, қанатты түлкілер. Иық буыны қарапайым, тоқпақ жіліктің басы жауырынмен қосылмаған; соңғы бақайшақпен тұяқтары аяқтарының I және II саусақ фалангаларында болады. Көпшілік түрлерінің құйрықтары жетілмеген. Тістері өсімдік жегіштер тістері типтес. Көздері жақсы жетілген, өткір. Эхолокациялық сигналды, жарқанаттар сияқты көмеймен емес, тілмен шығарады. 40 туыстары, 150—дей түрі бар жалғыз ғана тұқымдасы Pteropidae, жер шарының Шығыс бөлігін солтүстікте Египетке, оңтүстік Жерорта теңізіне, Оңтүстік Жапонияға дейін таралған. Олар тропикалық және субтропикалық белдіктерде мекендейді. Күндіз ағаш бастарын паналайды. Бірнеше мың И.ж. топталып тіршілік етеді. Өсімдік жемістерімен қоректенеді. 4 түрі ХТҚО—нің Қызыл кітабына енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Шалшықшылар

**Шалшықшылар** () — татреңтәрізділер туыстарына жатады. 

Ұзындығы 70 см дейін. Тұмсығы астына қарай қайқы, ұзын. Солтүстік жарты шap аймағында, тундрадан далалық аймақтарға дейін, тундралық таулы жерлерде 8 түрі белгілі. Сазды жерлерді мекендейді. Қорегі, ұсақ омыртқасыздар, кейде жеміспен өсімдік тұқымдары. ТМД кеңістігінде 6 түр бар. Үлкен шалшықшы және қасқа шалшықты балапандарын өрбітіп, қоныс ауыстырған жағдайда Ертіс өңірінде кездеседі. Кіші шалшықшы және жіңішке тұмсықты шалшықты КСРО Қызыл кітабына енгізілген.

## Түрлері

* (*[[Numenius phaeopus]]*)
* Сүйір тұмсықты шалшықшы (*[[Numenius tenuirostris]]*)
* (*[[Numenius arquata]]*)
* (*[[Numenius americanus]]*)
* (*[[Numenius madagascariensis]]*)
* Құртамыш шалшықшы (*[[Numenius minutus]]*)
* (*[[Numenius borealis]]*)
* (*[[Numenius tahitiensis]]*)

## Дереккөздер
Қанатжелбезектілер

**Қанатжелбезектілер** — жартылай омыртқалылар класына жатады. Теңіз колониалды, отырып тіршілік ететін жануарлар. Денесі қысқа, (бірнеше мм), езі бөліп шығарған сұйық заттардан салынған үйшікте, (түтікте) тұрады. Үйшігінен шығып, онын сыртында, басындағы жалпақ безді қалқаншасымен, жорғалап жүре алады және үй салатын арнайы сұйық затты саз бездері шығарады; Мойын жағасынан кірпік тәрізді түкпен қапталған қауырсын сияқты, қармалағыштары бар 6 жұп қолдары басталады. Қолдары тыныс алу және қоректік заттарды сүзіп алу қызметтерін атқарады. Отырып, козғалыссыз өмір сүруге, оның іш құрылысыда бейімделген. Ішегі тұзақ тәрізді ілмектенген, ішек тесігі арқасының алдыңғы жағында ашылған. Сабақ тәрізді тармақталған құрсақ өсіндісі, оларға үйшік қабырғасына жабысып тұруға мүмкіндік туғызады. Дара жынысты. Көбейуі жынысты және жыныссыз. 3 туысы: аутбариилар, цефалодискустар және рабдоплевралар, 22 түрі бар.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Сүрек

thumb|right|200px|
**Сүрек** ( — иіабылған ағаш) — талшықты өсімдіктердің су өткізгіш талшығы. Флоэмамен бірге өсімдіктің сабақтарын және тамырларын енгізе отыра, барлық ағзаларынан үздіксіз өткізгіш жүйені қалыптастырады. Қалыптасу уакытына және жеріне байланысты сүректер бастапқы, (туынды прокамбия) және қайталанбалы, (туынды камбий) болып бөлінеді. Бастапқы сүрек қайталанбалы сүрекке ұқсас талшықтар құрамынан тұрады: трахеалды элементтер, (трахеидтер және талшық мүшелері), талшық және паренхимды талшықтар. Алайда бастапқы сүректің сәулелері жоқ және осынысымен оның ұйымдастырылуы екінші сүректің ұйымдастырылуынан ерекшеленіледі.


Weymouth-Kiefer Holz.JPG
Band saw blades.jpg
Reaction Wood of Picea Abies.jpg


## Дереккөздер


Санат:Биология
Санат:Полиграфия
Астық қоңыздары

**Астық қоңыздары** () – тақта мұртты қоңыздар тұқымдастарының туысына жататын қоңыздар. Еуразияда таралған, ТМД—да 26 түрі белгілі. Қоңыздар өсімдік гүлдері және дәнді дақылдардың пісуге айналған дәндерімен қоректенеді. Маусым, шілдеде ұшады. Жұмыртқаларын топыраққа салады; көптеген түрлері егіндік топырағына жұмыртқалайды. Дернәсілдері өсімдік қалдықтарымен қоректенеді. Орталық және Оңтүстік Еуропада, Батыс Сібірде кресттасушы астық қоңызы таралған. Дене ұзындығы 10—14 мм, алдыңғы қанаттары жирен, крест тәрізді қара жолақтары бар. Шығыс Еуропа мен Кавказда астық қоңызы таралған. Оның дене ұзындығы 13—20 мм. Екі жылда бір рет тұқым береді. Қоңыздардың қалың жылдары егін шаруашылығы көп зиян шегеді.

## Дереккөздер


Санат:Қатты қанаттылар
Ктырлар

**Ктырлар** () — тікжікті, қысқа мұрттылар. Оларға Палеарктикадағы екі ірі шыбын алып ктыры жатады. Дене ұзындығы 50 мм тақау. Әлемде 5500 түрі белгілі. 

ТМД кеңістігінде далалық және шөлді аймақтарда 600 түрі таралған. Ересек ктырлар — белсенді жыртқыштар. Олар әртүрлі жәндіктерды ұшып жүріп аулайды. Сонымен қатар олар өрмекшілермен, кенелермен де қоректенеді. 

Дернәсілдері барлық даму сатыларында жыртқыш; олардың дамуы 2—3 жылға созылады. Ктырлар, шартылдақ қоңыздар, көкқаска шегірткелер, т.б. жәндіктердың санын реттеуші. КСРО Қызыл кітабына енгізілген.  

## Дереккөздер


Санат:Қысқа мұрттылар
Санат:Қосқанаттылар
Куду

**Куду** — орман киігінің екі түрі; кейде оларды жеке Strepsiceros туысына жатқызады. Дене ұзындығы үлкен кудудың 245 см тақау, шоқтығының биіктігі 132 см дейін. Судан, Уганда, Чад, Сомали және Эфиопиядан оңтүстікке қарай ОАР солтүстігіне дейін, батыста Намбияға және солтүстік—шығыста Заирға дейін таралған. Кіші куду сәл кішілеу, Араб түбегінің оңтүстік—батысында, орталық Африканың шығысында кездеседі. Аңшылық жануар. Кудуды үй жануарлармен бірге фермаларда өсіреді. Мал шаруашылығына зияндығы жоқ, өйткені олар шілік—бұталармен қоректенеді.

## Дереккөздер


Санат:Қуысмүйізділер
Қуыршақ (биология)

**Қуыршақ** — толық өзгеріспен дамитын жәндіктердың дернәсілден соңғы жекелей даму сатысы. Қуыршақ сатысында жәндіктер қимылсыз және қоректенбейді. Қуыршақта жүріп жаткан қаркынды өзгерістердің нәтижесінде, жәндік дернәсілден ересек сатысы имагоға айналады; бұл өзгерістер барысында дернәсіл сатысына тән бірталай ішкі мүшелер ыдырап жойылады да, олардың орнына жаңадан, ерекше ұрық бөліктерінен, имагиналдық дискалардан, жаңа мүшелер жаратылады. Қуыршақ сатысы 6—10 күннен бірнеше айларға, (егер қуыршақ диапаузаға түссе) созылады. Куыршақтың 3 типі белгілі. Еркін, (ашық) куыршақтың қанаттары, мұрттары және аяқтары денесіне жанасқанмен бос орналасқан, (М., торқанаттыларда, жарғақ қанаттыларда, көптеген қоңыздарда), ручейниктер мен верблюдкалар аяқтарымен белсенді қимылдайды. Жабық куыршақтардың аяқтары, мұрттары және қанаттары ортақ қабыршақпен қапталған, (М., көбелектерде, ұзын мұрттыларда және қысқа мұртты қос қанаттыларда), олар қимылсыз. Қуыршақтануы піллэда өтеді. Жасырын немесе бөчке тәрізді қуыршақтар, соңғы дернәсілдік сатысында түлеген кезде сыртқы жабынын тастамайды.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Көкектілер

нобай|Көкектәрізді құс
**Көкектілер** — көкектәріздіер тұқымдастарына жатады. Ұзындығы 15—70 см. көкектілердің тұмсығының шеті тегіс. Ағаш көкектілерінін аяқтары қысқа, ал жер көктерінің аяқтары ұзын, жүгіруге бейімделген. Жақсы ұшады. 39 туыс, 129 түрі белгілі. Олар солтүстік поляр аймағынан басқа жердін бәрінде кең таралған. ТМД—да 6 түрі бар, оның 5 ұялайды. Жыл құстары. Көпшілігі моногамдар. 2—6—ға дейін жұмыртқа салып, оны еркегі мен ұргашысы бірдей басып, шығарады. 80 тақау түрлеріне ұя паразитизмі тән қасиет. Кейбіреулері басқа құстар ұясын пайдаланады, бірақ жұмыртқаларын өздері басады. Көкектілер жәндіктермен қоректенеді.

## Дереккөздер


Санат:Көкектәрізділер
Кулекстер

**Кулекстер** — қан сорғыш масалардың туысы. Дене ұзындығы 3—5 мм. Безгек масаларынан айырмашылығы, қонып отырған ересек маса, құрсағын отырған жеріне параллельді ұстайды. 400—ден астам түрі белгілі; оның 20—дай түрі ТМД—да таралған. Дернәсілдері суда, құйрығымен су бетіне үшбұрыштанып жабысып, басымен төмен қарап өмір сүреді. Олардың басым көпшілігі сүзгіштер, ал кейбір түрлері, жыртқыштар. Тұзды сумен ластанған суларда көбейу қабылеті бар. Ұрықтанған ұрғашы масалар қыстап шығады. С. pipiens molestus түршесі үлкен қалаларда қыстада көбейіп ұшады. Күлекстер құстардың плазмодияларын, жапондық энцефалит ауру қоздырушыларын т.б. тасымалдайды.

## Дереккөздер


Санат:Қосқанаттылар
Санат:Қан сорғыш масалар
Кумовтар

**Кумовтар** — жоғарғы сатыдағы шаяндар отрядына жатады. Ұзындығы 1 ден 18 мм дейін. 35 мм денесі барларлары сирек кездеседі. Денесі жалпақ алдыңғы, (басы мен кеудесі) және жіңішке артқы, (құрсағы мен тельсоны) бөліктерден тұрады. Карапакс барлық кеуде буынтақтарын тұтасымен жаппаған. Олардың алдыңы екі жақ бұрыштары жалған рострумды құраған. 3 жұп аяқтары аяқжақтарға айналған. Күрделі көздері толық жетілмеген, кейбіреулерінде жоқ. Кеуде аяқтары қос тарамды, құрсақ аяқтары жартылай жетілмеген. Теңіздерде тіршілік ететін 700—дей түрі бар. Теңіз түбінде топырақ органикалық заттарымен қоректенеді. Көбінесе топыраққа еніп жатады. Топырақ бетімен суда жүзіп жүруі сирек байқалады Жұмыртқаларын кеудесіндегі арнайы камерада сақтайды. Дамуы тікелей. К. балықтардың сүйікті тамағы.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Күректұмсықты құмдауық

**Күректұмсықты құмдауық** () — шалшықшылар тұқымдастарына жатады. Ұзындығы 14 см тақау. Тұмсығының ұшы жалпақ, ромб тәрізді күрекке ұқсас. Соның нәтижесінде судағы қоректік жануарларды жеңіл аулайды. ТМД кеңістігінің эндемигі. Чукот түбегі, Анадыр шығанағы және Камчатканың солтүстік шығысында теңіз жағалауларындағы тундраны мекендейді. Ойнақ салған еркектері 10—15 м биіктікке көтеріліп, бір жерде қанат кағып, қалқып тұрып, бозторғайлар сияқты, әсем үнді дыбыс береді. КСРО Қызыл кітабына енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Татреңтәрізділер
Қара-ала балықшы

**Қараала балықшы** — 4 түрі белгілі. Теңіз жағалаулары мен ішкі су қоймаларын мекендейді. Барлық жерде кездеседі. ТМД—да Баренц теңізінен Қара теңізге дейін, шығысқа қарай Орта Азия мен Обь өзеніне дейін және Қиыр Шығыста кездеседі. Ұзындығы 40 см дейін. Тұмсығының ұшы екі жақ жанынан қысыңқы. Қос жақтаулы ұлулардың жаппаларының ашықтау жеріне тұмсығының ұшын енгізіп — басын бір жағына 900 бұрып — жаппаларды ашып—жабатын бұлшық еттерді үзеді де, ұлуларды құртады. Басқа балықшы құстардан өзгешелігі Қ.б. балапандарын азықпен қамтамасыз етеді. Қорегі, ұлулар, шаяндар, жәндіктер. 1 түрі мен 1 түршесі ХТҚО Қызыл кітабына енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Сусарлар

**Сусарлар** () – сусарлар тұқымдасына жататын бағалы терілі аңдар туысы.  

Дене ұзындығы 50 см дейін, кейбіреулері 80 см жетеді. Құйрығы ұзын, (34—44 см). Түсі көбінесе құбақоңыр және коңыр, кеудесінде ақ дағы бар. Еуразия мен Солтүстік Американың орманды аймақтарында таралған. ТМД—да, 4 түрі: бұлғын, орман сусары, тас сусары, харза кездеседі. Полигамдар. Жыртқыштар және кейбір жағдайларда өсімдікжегіштер бола алады. Тері кәсіпшілігінің бағалы аңдары және аң шаруашылығында өсірілетін бағалы терілі аңдар.

## Түрлері
**[[Martes americana]]*
**[[Martes flavigula]]*
* Тас сусары (*Martes foina*)
**[[Martes gwatkinsii]]*
* Орман сусары (*Martes martes*)
**[[Martes melampus]]*
**[[Martes pennanti]]*
* Бұлғын (*Martes zibellina*)

## Дереккөздер


Санат:Сусарлар
Сусар тәрізділер

**Сусар тәрізділер** () —  жыртқыш сүтқоректілер отрядының кіші сабы. 

Денесі ұзын, икемді, аяқтары қысқа, бессаусақты, тырнақтары көрінбейді. Көпшілігі толық немесе жартылай өкшесінен басатындар; кейбір түрлерінің саусақтар аралығы жүзу жарғағымен байланысқан; теңіз камшатының артқы аяқтары жүзу ескегіне айналған. Жүні қалың, үлпілдек, көптеген түрлерінің жүні түбіттенген. Көпшілігі бір жылда екі рет түлейді. Жақсы жетілген анал бездері күшті иісті зат бөліп шығарады. 64 түрі, 24 туысы белгілі. Олар: сусар, құну, аққалақ, сасық күзендер, 13 түр, оның ішінде аққіс, аққалақ, сарыкүзен, Еуропалық және американдық су күзендері, сасық күзендер, борсықтар; тарбағаннын 3 түрі, кәмшат және теңіз кәмшаты бар. Австралия мен Антарктидадан басқа барлық жерде таралған. ТМД—да 8 туыстың 16 түрі кездеседі. Олар жерде, суда және ағаштарда тіршілік етеді. Көпшілігі моногамдар және жылына бір рет 1 ден 18 дейін бала табады. Ет жегіштер. Өте бағалы терілі кәсіпшілік және аң шаруашылық жануарлары.

## Дереккөздер


Санат:Сусарлар тұқымдасы
Кускустар

**Кускустар** () – қалталыларға жататын кең пейілді томпиған сүтқоректі жануарлар. 

Кейде оларды 3 тұқымдастарға бөледі. Дене ұзындығы 6 дан 82 см дейін. Құйрығы ұстауға бейімделген, бірақ кейбір түрлерінің құйрығы жетілмеген. Аяқтарының тырнақтары өте қайқы, мықты, қатты ұстауға икемделген. Бірінші, кейде екінші бақайшақтары басқа бақайшақтарына қарама—қарсы жаратылған. Артқы аяқтары, екінші және үшінші бақайшақтары арасында тері жарғағы бар. Кейде артқы және алдыңғы аяқтары тері жарғағымен қосылған. Бүл оларға секіргенде ауада қалқып ұшуға мүмкіндік береді. Тұқым өсіріп—шығару қалталары алдыңғы жаққа қарап ашылған. Емшек үрпісі 2—4. 14 туыс, 43 түрі белгілі. Негізінен Австралия мен Тасманияда таралған. Орманды және биік тауды, (4000 м дейін) мекендейді. Көпшілігі ағашта, өрмелеп өмір сүреді. Өсімдікпен қоректенеді, ал олардың арасында жәндіктермен және талғаусыз қоректенетіндері бар. Жылына бір—екі рет 1—4 бала табады. 1 түрі ХТҚО Қызыл кітабына енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Қалталылар
Орынбор қазақтары жөніндегі жарғы

1822 жылы Кіші жүзге байланысты Орынбор генерал-губернаторы П.Эссенн даярлатқан осындай ережені Азиялық комитет 1824 жылы қабылдады. Бұл құжат бойынша да хандық билік жойылды. 

Кіші жүздің соңғы ханы Шерғазы Орынборға шақыртылып, 150 сомдық айлықпен сондағы шекаралық комиссияға қызметке қалдырылды.Кіші жүз үшке бөлінді: батыс бөлік — байұлы рулары, орта бөлік — жетіру және әлімұлы бұтағының аз бөлігі; шығыс бөлік — әлімұлы бұтағы, сондай-ақ қыпшақ және арғын тайпалары араласқан бөлік. Әр бөліктің басында патша үкіметі тағайындаған басқарушы сұлтан тұрды. Оның басқарушы аппараты төрағадан, сондай-ақ ықпалды қазақтардан белгіленген кеңесші және заседательдерден құралды. Атқарған міндеті тұрғысынан алғанда, бұлардың бәрі де Орынбор шекаралық комиссиясы шенеуніктеріне теңгерілді. Әрбір басқарушы-сұлтан кеңсесінің жанында офицер басқарған қазақ әскери бөлімі орналасты. Кіші жүздегі ауыл старшынынан бастап басқарушы-сұлтанға дейінгі барлық қызметтегілерді шекаралық комиссияның ұсынысы бойынша Орынбор генерал-губернаторы тағайындады. Сайлау жүйесі болған емес. Патша үкіметі 1822 және 1824 жылдардағы реформалық шараларды өмірге бірден енгізе алған жоқ. Орта жүзде сыртқы округтерді құру 1838 жылы аяқталды. Кіші жүзде басқарушы-сұлтан билігі алғашында тек шекаралық ауылдарға ғана таралды, ал одан шалғай жатқан елге біртіндеп, орыс билігінің нығаюымен бірге жетті. Қазақ халкы сырттан таңылған жаңа билік жүйесіне қарсылық көрсетіп бақты.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихы
Бұта иті

**Бұта иттері** () — қасқыр тұқымдасына жататын сүтқоректілер. Туыстағы жалғыз түр. Қызыл қасқырға жақын. 

Денесі ұзыншақтау, аяқтарымен тұмсығы қысқа, тұқыл. Түсі қара—қоңыр, басы мен кеуде, иыктары сарғыш-қоңыр. Орталық және Оңтүстік Американың ормандары мен саванналарында таралған. 6 күшікке дейін табады. 
Кемірушілермен қоректенеді. 

ХТҚО Қызыл кітабына енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Иттер тұқымдасы
Санат:Қауіптен тыс түрлер
Санат:1842 жылы зерттелген жануарлар
Санат:Оңтүстік Америка сүтқоректілері
Санат:Амазония фаунасы
Санат:Сүтқоректілердің монотипті түрлері
CAPTCHA

**CAPTCHA** - ([ˈkæptʃə];  - *толығымен автоматтандырылған адаммен компьютерді айырып тануға көпшілікке арналған тест Тьюринг*) -  адам мен компьютерді ажырата білу үшін жасалған компьютерлік тест. Карнеги - Меллон Университетінің тауар белгісі. Термин 2000 жылдары пайда болған. Тестің мақсаты: адам оңай  шеше алатын, бірақ компьютерге қиынға соғатын, қатысушыға арналған есеп. Көбінесе есептер символдарды ажыратуға арналады.

CAPTCHA интернет-сервисті боттар қолдануын шектеу үшін қолданылады. Көбінесе автоматты хаттар жөнелту, тіркелгі жасау, файлды жүктеу, т.б. болдырму үшін қолданылады.

## Іске асыру шаралары
*Көп таралған CAPTCHA түрі қатысушыға берілген суреттегі символдарды енгізуін талап етеді.( ережеге сәйкес бұрмаланған, кедергілермен, бұлдыраған мәтіндер беріледі).
*Сирек жағдайларда CAPTCHA-ның  сөйлемді тану түрі беріледі(негізінде көзі нашар көретін қатысушыларға арналған).
*Кей кездерде нашар алгоритмдік есептер де қолданылады. Мысалы, суретте не көрсетілгенін тану, суреттегі мысықтарды белгілеу, білімге байланысты оңай сұраққа жауап беру.
*Арифметикалық оңай есптерді шешуге арналған CAPTCHA түрі кездеседі.
*Сондай-ақ Video-CAPTCHA түрі кездеседі. Оның мақсаты жылжып тұрған фон мен символды ажырату болып келеді.
Нияз Ожанов

***Нияз Ожанов*** (1882, Жезқазған (қазіргі Қарағанды) облысы Ұлытау ауданы - 1953, сонда) - ақын. 1938 - 1945 жылдары ауданы, облысы ақындар айтысына қатысқан. *"Қожа мен қыз", "Қойшы мен қыз", "Қара Адыр мен үлкен бұлақ айтысы", "Екі пионердің айтысы"*, т.б. осы тәрізді айтыс тәсілімен шығарған өлеңдерімен қатар өзі Ақайдар, Әлмағамбет, Болман, т.б. Жезқазған, Ұлытау атырабының ақындарымен айтысқан. Болман Қожабаевпен айтысы *"Социалистік Қарағанды"* (1944) газетінде жарияланды. Өлең-жырлары, толғау- термелері, айтыстары Орталық ғылыми кітапхананың қолжазбақорында сақтаулы.
## Дереккөздер
Түптену

**Түптену** — бұтаны қалыптастыратын бұтақтанудың бір түрі. Аналық өскіннің негізінде бір—біріне жақын орналасқан тұқымдардан жер беті және жерасты бүйірлік өскіндер қалыптасады, ола жиі қосымша тамыр береді. Түптену көптеген дақылдарда және қиякөлеңдерде байқалады, сонымен қатар бұталыларда және бұтақтарда да.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Қуыстылар

**Қуыстылар** — жорғалаушылар, алабұғалар отрядына жататын балық тұқымдастары. Дене ұзындығы 5 тен 60 см дейін. Қан тамырларымен жабдықталған тақташа өсінділерінен құралғап желбезек үсті мүшесі бар. Ол атм. ауамен туыстарының қамтамасыз етеді. 20—дай туыстарының 40—тай түрі белгілі. Олар тоғам және ағысы баяу тұщы және тұзды суларда өмір сүреді. Тропикалық Африка, оңтүстік және оңтүстік—шығыс Азияда таралған. Анабастар немесе бауырмен жорғалаушы балықтар көп уақыт өзен—судан тыс өмір сүре алады. Олар батпаққа батып, жасырынады немесе жорғалап басқа су қоймаларына жетеді. Уылдырықтарын арнайы көпіршіктен немесе өсімдіктерден жасалған ұяға салады. Еркектері уылдырық пен дернәсілдерін күзетеді. Ең ірілері — теңбілкөк балықтар. Жергілікті кәсіпшілік балықтары.

## Дереккөздер


Санат:Алабұғатәрізділер
Таутайлақтар

**Таутайлақтар** — түйе туыстастарына жатады, түйеден айырмашылығы өркештері жоқ. 2 түрі бар: түйетек және викунья. Андының биік таулы аймақтарында таралған. Шағын үйір құрып тіршілік етеді. Көктемде боталайды. Қолға үйретілген 2 түрі бар, олар Перу мен Боливияда бағалы жүн үшін өсіріледі, таутайлақ, инкатердің қолға үйреткен түйетегі, ал альпакотүйетегімен викуньяны будандастырудан алынған деп есептеледі. Викунья, ХТҚО Қызыл кітабына енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Лангурлар

**Лангурлар** () — кәдімгі шиденелілер, шиденелі маймылдар туыстарына жатады. 

Тұқымдас тармағындағы ең ірі маймылдар. Дене ұзындығы 40—80 см, құйрығы, 50—110 см. Көздерінің үстіңгі жағы шығыңкы, кас жүндері тікерейген, ұзын, алға бағытталған. Басы домалақ, кішкене айдары бар. Ұзын дене жүндерінің түсі әртүрлі көбінесе ақшыл, колдары мен аяқтарының терісі қара. 11 түрі белгілі. Индо—Малай аймағында кең таралған. Биік таулы жерлерді (Гималай) және Малакка түбегімен Калимантан аралының батпақты—сазды мангр орманын мекендейді. Орманда олар көбінесе өзен—бұлақтарға жақын орналасады. Олар үйірмен өмір сүреді. Жыныстық жетілуі 4—7 жылда аяқталады. Жылына бір бала табады да, оны 12—15 ай бойы емізеді. Кәдімгі шиденелі маймылдардың нильгирий және ментавай түрлері ХТҚО Қызыл кітабына енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Приматтар
Кутум

**Кутум** — кескінді тістілер, жартылай өткінші балықтар. Дене ұзындығы 62 см дейін, салмағы 2 кг. Каспий теңізінің оңтүстік бөлігін мекендейді. Үйір құрып, өмір сүреді. Наурыздың екінші жартысынан мамырға дейін уылдырық шашады. Өсімталдағы 90—150 мың уылдырық. Жабысқақ уылдырықтырын өсімдіктерге салады да, теңізге қайта қайтады. Ұлулармен қоректенеді.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Ақсары

**Ақсары** (2008 жылға дейін – *Найдорф*) — Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданы, Ұялы ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Талшық ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 76 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 902 адам (445 ер адам және 457 әйел адам) болса, 2009 жылы 425 адамды (220 ер адам және 205 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ақжар ауданы елді мекендері
Қысқышсыз шаян

**Қысқышсыз шаян** — reptantia отряд тармағына жататын он аяқты шаяндар. Дене ұзындығы 60 см. Денесі мен мұрттары көптеген тікенектермен қаруланған. Аяқ қыскыштары жетілмеген. Кұрсағы ұзын, бауыр жағына қарай қысыңкы, жайпақ. Бауыр аяқтары қысқа және әлсіз. 100 түрі бар. Олар негізінен тропикалық және субтропикалық теңіздердің таяз бұғанақтарын мекендейді. Тек, кәдімгі К.Ш. Еуропаның коңыржай суларында кездеседі жартас жарықшақтарын паналайды және су түбінде тіршілік етеді.  Белсенділігі түнде байқалады, Жыныстық жетілуі 5 жылда аяқталады; Дернәсілдері пелагитті топқа жатады. Олардың негізгі жауы, сегізаяқтылар. Кәсіпшілік және көбейту маңызы бар жануарлар.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Табанаяқтылар

**Табанаяқтылар** () — тырнатәрізділер тұқымдастарына жатады. Дене ұзындығы 28—62 см. Қауырсыны тығыз. Тұяқ жарғақтары фестон тәрізді. Еркектері ұрғашыларынан ірі, көркем түсті. 3 туыс, 3 түрі бар: *[[Podica senegalensis]]*, Африкада, Орталық және Оңтүстік Америкада; *[[Heliornis fulica]]* және *[[Heliopais personata]]*, Оңтүстік-Шығыс Азияда. Қалың орманда өзендерде жасырын өмір сүреді. Жақсы жүгіреді. жүзеді, қауіпті жағдайда суға сүңгиді. Американдық Т.а. ұялауы жақсы зерттелген. Аналықтары — жұмыртқа табады да, оларды аталықтары мен кезектесіп, басып шығарады. Балапандары соқыр туады. Ұсақ омыртқасыздармен және өсімдіктермен қоректенеді.

## Дереккөздер


Санат:Тырнатәрізділер
Аққалақ

**Аққалақ** () – сусарлар тұқымдасының сусарлар туысына жататын жыртқыш сүтқоректі аң. 

Аққалақты кейде ақ қия немесе ақ құлақ деп те атайды. Дене ұзындығы 11 ден 26 см дейін, құйрығы 1,3—4 см, салмағы 43-250 г келеді. Денесі жіңішке, икемді. Жазда түсі күңгірт—жирен, (денесінің астыңғы жағы ақ), қыста, ақ. Солтүстік Америкамен Еуразияда таралған; ТМД—да барлық аймақтарда кездеседі. Әртүрлі табиғи жағдайларда тіршілік етеді. Қазақстанның орман-тоғайларында, өзен-көл жағаларында, сай-салаларында, тау алқаптарында, шөл-шөлейтті жерлерінде кездеседі. Жыртқыш, ұсақ кемірушілермен қоректенеді. 3—10—ға дейін, негізінде 4—7 күшігі болады. Кәсіпшілік маңызы шамалы. Аққалақ - пайдалы аң. Оның әрбіреуі жылына ауыл және орман шаруашылықтарына орасан зор зиян келтіретін 2,5-3 мыңдай ұсақ кеміргіштерді құртады.

## Дереккөздер


Санат:Күзендер
Саусақты балық

**Саусақты балық** — целакантәрізділер отрядының қазіргі замандағы саусаққанаттылар балықтарының өкілі болып табылады. Денесі қысқа, жуан, ірі қабыршақпен қапталған. Дене ұзындығы 180 см дейін, салмағы 95 кг дейін тартады. Миы өте ұсақ, бас қуысының 1/100 бөлігін алып жатады. Ішкі кеңсіріктері жетілмеген. Қатпаршағы бар. Құйрық жүзбеқанаты үш қалақшаға бөлінген, орталық қалағы шығыңқы, екінші арқа және анал жүзбеқанаттары жұп, түбірі бұлшық етті. Үнді мұхитының оңтүстік—батыс бөлігінде су түбіне жақын, 150—400 м тереңдікте мекендейді. Балықпен қоректенеді.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Өкпеліұлулар

**Өкпеліұлулар** — құрсақаяқты ұлулар класс тармағына жатады. Жайпақ денелі үлулардың бақалшықтары 0,6—210 мм. Кейбір түрлерінің бақалшақтың ауыз тесігі шетінде тістері болады. Ұлу аяқтары бақалшық кат—қатының шетіндегі жүмсақ ұлпаларға батып, одан қолма—қол қатып қалатын, сұйық кілегейлі затты қысып шығарады. Қатып калған жұқа үлпек, эпифрагма, ұлуды кеуіп қалу қаупынан сақтандырады. Желбезектері жойылып, бақалшық қуысының ішкі жағы өкпе қызметін атқарады. 2 отрядтың жоғарғы сатылары бар: орнықтыкөзділер және сабақтыкөзділері;100 тұқыдастарға жататын 30 мыңдай түрі белгілі. Олар әлемнің барлық түпкірлерінде кездеседі. ТМД кеңістігінің барлық аймақтарында таралған. Гермафродиттер. Көптеген түрлеріне сперматофор түзу тән қасиет. Кейбір түрлері тірі жұмыртқа салғыштар. Суда және құрлықта өмір сүреді. Құрлық түрлері әк қабыршағымен қапталған жұмыртқаларын жасырынды жерге салады, ал суда тіршілік ететін ұлулар, сілікпе қабыршақтағы жұмыртқаларын, уылдырығын су өсімдіктерінін жапырақтарына, тастарға жапсырып салады. Шағылысу алдында ұлулар бір—бірінің көңлін табу дәстүрлі салт жораларын жасайды. Өсімдікпен қоректенеді, бірақ жыртқыш түрлері де кездеседі. Көптеген тұщы су қойнауларынын ұлулары балықтардың негізгі азықтық қорлары. Құрлық түрлері, өсімдіктерді минералды заттарға айналдырады және олардың көптеген түрлері гельминтоз ауру қоздырушыларын тасымалдайды.Өкпеліұлуларға сонымен қатар, жүзім ұлуы және жалаңаш шырыш ұлулары жатады. Бұлар құрлықта өмір сүреді. Олар өкпе арқылы тыныс алады. Жүзім ұлуының өкпесі - қабырғасында қан тамырлар торы дамыған түрі өзгерген мантии қуысы. Өкпеге ауа тыныс алу тесігі арқылы келеді. Оттегі мантиидің жұқа қабырғасы арқылы қан тамырларына өтеді.                     

## Дереккөздер


Санат:Ұлулар
Лейкопласттар

нобай|
**Лейкопластар** ( — ақ және *plastos* — жасалған) — өсімдік жасушасындағы түрлі пішіндегі (шар тәріздес, сопақ, эллипс тәріздес және т.б.) түссіз пластидтер. Көптеген жағдайларда күн сәулесінен калтарыста жатқан мүшелерде, тамырда, түпте, тамырсабақтарда, тұқымда, сирек жарықтандырылатын өсімдіктерде кездеседі. Л.қабыкшасы екі мембранадан тұрады. Л.—ның ДНҚ—сы, рибосомасы, сонымен қатар қордағы заттардың синтезделуін және гидролизделуін жүргізетін ферменттері бар. Лейкопласттардың физиологиялық орыны, органикалық заттарды синтездеу. Қайталанған крахмалды синтездеуші және жинақтаушы Л. амилопласт деп, майларды синтездеуші — элайопласт деп, белоктар — протеинопласт деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Өсімдіктер анатомиясы
Лейшманиялар

**Лейшманиялар** () — кинепластид  отрядының талшықтылар туысы. ұзындығы 2—4 мкм. Кейбір сүтқоректілердің (адам, ит) және бауырмен жорғалаушылардың жасушаларының ішкі паразиттері. Олар жасушаларды құртып, тері және висцеральдық лейшманиозды туғызады. Phlebotomus және басқа туыстарға жататын үнсіз масалар таратады. Адам ағзаларында тіршілік ететін паразит сатысы өзінің талшықтарын жоғалтады да, кинетопластарын сақтап калады, (лейшманиалдың сатысы); үнсіз масаларда қоздырушы өзінің талшықтарын қалпына келтіреді, (лейтомонадтық сатысы). Адамда лейшманиоз ауруын қоздырушыларының 3 түрі кездеседі: тропикалық, тері лейшманиозы қоздырушысы, бразильдық, тері және кілегей қабықтар лейшманиозы қоздырушысы, Донован лейшманиі, висцеральдық лейшманиоз қоздырушысы.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Леммингтер

**Леммингтер** — алалар, тоқалтістілер түрлер тобы. Дене ұзындығы 15 см дейін, құйрығы 2 см дейін. Кейбір түрлерінің жүні қыста ағарады, ал алдыңғы аяқтарының тұяқтары ұзарады. 4 туыс, 20 түрлері белгілі. Олар Еуразия мен Солтүстік Американың орманды, жазықтық және таулы тундраларында кездеседі. ТМД—да Кольский түбегі мен Еуропаның орталық бөлігінен Чукотка мен К. Шығысқа дейін таралған. Ең кең таралған түрлері: түлкты Л., сібір Л., және норвегиялық Л. Тундрада 4 жылда бір рет олардың көптеп көбеюі, (1 га жерде 300 данасы) және өте алыс қашықтыққа таралуы байқалады. Л., ақтүлкінің негізгі қоректік коры. Түлкілердің өсімталдығы Л. санымен тығыз байланысты. Бірталай вирус ауруларының қоздырушыларын таратады.

## Дереккөздер


Санат:Кеміргіштер
Лемонёмдар

**Лемонёмдар** (Laemonema) — моров тұқымдасына жататын балықтар туысы. Денесі негізінен 40 см—дей, кейде 70 см жетеді, орта салмағы 300 г. Құрсақ жүзбеқанаттары ұзын, 2—3 сәуледен тұрады. Иек асты мұрттары жоқ. Барлық мұхиттардың 300—700 м. тереңдігінде 10 түрі таралған. Макропланктонмен қоректенеді. ТМД—ға қарасты су қойнауында 1 түр, киыршығыстық Л. кездеседі. Кәсіпшілік балықтары.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Лениковтар

**Лениковтар** (Bucconidae) — жалқау құстар, тоқылдақтар тұқымдасына жатады. Дене ұзындығы 14—26 см. Якамарларға жақын, бірақ олардан айырмашылығы, мығым денелі, ірі тұмсықты және күнгірт борпылдақ қауырсынды. 7 туыстың 32 түрі негізінен Орталық және Оңтүстік Американың тропикалық ормандарында таралған. Ақ құмырсқалар ағашты үңгілеп жасаған ұялармен індерді мекендейді. Ұрғашылары 2—3 жұмыртқа салады. Қоректік жемтігін, (жәндіктер, көпаяқтылар, кесірткелер) ағашта қимылсыз ұзақ уақыт тосқауылдайды және оларды ауада немесе жерде өте шапшаң қимылмен, кағып алады. Ұзақ уақыт қимылсыз отыру ерекшелігіне қарап, оларды жалқау құстар деп атаған.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Таспалалылар

**Таспалалылар** (Ladoga, Limenitis) — нимфалидтер тұқымдасына жататын көбелектер туысы. Қанаттарының үстіңгі жағы қара, ақпен суреттелген, астыңғы жағы тотықтықызыл, артқы қанаттарының шеті, толқындалған. Жер шарының солтүстік ендігінің коңыржай және субтропикалық аймақтарында мекендейді. Ағаш сабақтарының ұшында оралған жапырақ ішінде көбелек жұлдызқұрттары қыстайды. ТМД—да 9 түрі бар. Ен кең таралғаны, терек Т. қанатының құлашы 65— 80 мм, маусым—шілдеде жаппай ұшады, жұлдызқұрттары теректі мекендейді; Камилла Т. қанатының құлашы 50—60 м, маусым—тамызда ұшады, жұлдызқұрттары тікенекті, ұшқатты мекендейді.

## Дереккөздер


Санат:Қабыршақ қанаттылар
Майқап

**Майқап** () – тұщы су албырт балықтар тұқымдасынан . Ұзындығы 70 см дейін, салмағы 6 кг дейін жетеді. Мамырдан шілдеге дейін уылдырық шашады. Ол кезде балықтардың аналықтарының денесінде қызыл дақтар пайда болады. Өсімталдығы 3—7 мың уылдырық. Шабақтары су түбінде омыртқасыздармен, ал ересектері, омыртқасыздар, балықтар, уылдырық және албырт балықтардың шабақтарымен қоректенеді. Жергілікті кәсіпшілік және спорттық балықтар ретінде ауланады.

## Дереккөздер


Санат:Албырттәрізділер
Еріншектер

**Еріншіктер** (Bradypodidae) — мүкітістілер тұқымдастарына жатады. Дене ұзындығы 50—65 см. Басы 270° бұрылады. Алақандары мен табандары енсіз, қисық. Толығымен тұтасып біткен саусақтарының, (2 немесе 3) тұяқтары ұзын, кисық. Дене түгі, (жүні) қарнынан арқасына қарай бағытталып орналасқан. Қоршаған ортаның температурасына байланысты, дене температурасы 24°—тан 35° дейін өзгеріп тұрады. Орталық және Оңтүстік Америкада, Гондурастан оңтүстікке қарай, Бразиялия, Парагвай, Аргентинаның солтүстік бөлігін қоса, 2 туыс, 5 түрі таралған. Баяу қимылды, ағашта тіршілік ететін жануарлар, арқасын жерге қаратып, ағаш бұтақтарында салбырап тұрады.Өсімдікпен қоректенеді. Ұрғашылары жылына бір бала табады. Қарғыбаулы Е.м„ ХТҚО—нің Қызыл кітабына енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Мүкітістілер
Қанатты бақалар

**Қанатты бақалар** () — құйрықсыз қосмекенділер туысы, ескекаяқты бақалар тұқымдастарына жатады. Дене ұзындығы 6—дан 10 см дейін Жапония мен оңтүстік Азияда 18 түрі таралған. Ағаштарда ұялап өмір сүреді. Сондықтанда бақа аяқтарының саусақ аралығында жақсы жетілген жарғақтары бар. Кейбір түрлерінде жарғақтың көлемі 20 см2 жетеді. Ағаштан ағашқа, бұтақтан бұтаққа, жерге секірген жағдайда бақа саусақтарын кең ашып, денесін жайып, ауада қалқып 10—12 м дейін ұша алады. Көркем түсті, көбінесе жасыл. Ұрғашылары еркектерінен ірі, мысалға R. schelegelii түрі, көбею кезінде еркектерін арқасына отырғызып, тасымалдап жүреді. Жұмыртқаларын су бетіне жақын өсімдік жапырақтарына салады.

## Дереккөздер


Санат:Құйрықсыз қосмекенділер
Лиандар

**Лиандар** ( — байланыстыру) — сабақтары ұзын, тік күйді ұстана алмайтын және тірек ретінде басқада өсімдіктерді, тастарды, құрылыстарды және т.б. пайдаланатын өсімдіктер. Бекітілу сипатына қарай лиандар бұйраланған және өрмелеуші деп бөлінеді. Бұлар көбіне топырақта тамырланатын автотрофтар, бірақ олардың арасында эпифиттер және тоғышарлар, (арам шырмауық) да бар. Көптеген лиандардың сабақтары ұзындығы бойынша және сирек қалындығы бойынша өседі. Мұртшаларының, тікенектерінің көмегімен олардың өрмелеуі сәуле үшін күрес кезінде дағдыланған. Л. көбінесе, (2 мың. жоғары) ылғалды тропикалық ормандарда кездеседі, (ұзындығы 300 м ротангалы пальма), Батыс Кавказда, (жібілген, қожақат, (қожакей).

## Дереккөздер


Санат:Биология
Жапырақденелілер

**Жапырақденелілер** — елестілер отряды жәндіктері. Денесі жалпақ және жайпақ. Қанат алдының түсі және тамырларының көрнісі арқылы, олар өсімдік жапырақтарына ұқсас болады. Аяқтары жапырақ тәрізді, жаппақ. Олардың жапыраққа ұқсастығын қимыл—қозғалысы мен түсі күшейте түседі. Ұрғашыларының екінші қанаттары жойылған. Олар ұшпайды, көбінесе қимылсыз ағаш бұтақтарында немесе жапырақтарында салбырап тұрады. Тропикалық Азияда 20 тақау түрі таралған.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Бақ-Парк құрылысы

200px|thumb|Алматыдағы Жамбыл атындағы парк
Табиғи және архитектуралық элементтерді (рельеф, бөген, ағаш, гүлзар, алаң, партер, мүсін, т.б.) өзара үйлестіру жолымен бақтарды, парктерді т.б. көгал жерлерді сәулеттендіру өнері. Оған бақтар мен парктерді жоспарлап бөлу, ауа райы мен топырақ түріне қарай өсімдіктерді отырғызу әрі оларды жол, аллея және архитектуралық шағын формалармен жарасымды орналастыру енеді. Бақ-парк құрылысының ұзақ тарихи даму барысында табиғи-климаттық жағдайлардың, тұрмыстық және мәдени дәстүрлердің, эстетикалық көзқарастардың әсерімен сан алуан композициялық тәсілдері айқындалды. Оларды шартты түрде тұрақты және пейзаждық деп 2-ге бөлуге болады. Біріншісіне территорияны геометриялық, екіншісіне сәнді жоспарлау мен өсімдік түрлерін орналастыру тән.
## Даму хронологиясы
***Біздің заманымыздан бұрынғы 1-мың жылдықтан** Қазақстан территориясында қала мәдениеті өркендей бастады
***6 ғасырдан бастап** Қазақстан территориясында Бақ-Парк құрылысы дамыды.
***8 ғасырдан бастап** Шығысты арабтандыру басталысымен қазақ елінде үй салу құрылыстың жаңа тәсілдері пайда болды. Сарай салу құрылыстың принципіне орай үйлерді бақ пен хауыз орналасқан аула маңында топтастыру көзделді. 
***13 ғасырда** моңғол шапқыншылығына ұшыраған қазақ оазистері талқандалып, жойылып кетті.
***18 ғасырдан бастап** Қазақстанда еуропалық қала салу өмірге енді. Қалалық парктерді жобалап жасауда архитектуралық-жоспарлаудың жаңа ұстанымдары бой көрсетті. **1856 жылы** Верный қаласында салынған Қазына бағы.
***20 ғасырдың 30- 50-жылдарына дейін** Қазақстан қалаларының Бас жоспарлары пайда болуы. Қазақстанда Бақ-Парк құрылысы кең қанат жая бастады.Олардың ең үздік үлгілері қатарында Алматыдағы Орталық мәдениет және демалыс паркі, Қарағанды, Есік, Талғар, Тараз қалалары парктерінің мәдени ландшафтысында жасанды бөгендер бар.

## Дереккөздер


Санат:Сәулет өнері
Санат:Тарих
Бала Айдаһарлы

**Бала Айдаһарлы** – Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген ерте темір дәуірінен cақталған археологиялық ескерткіш. 

## Орналасқан жері
Шет ауданы Қызылтай ауылынан оңтүстікке қарай 48 км жерде, Бала Айдаһарлы тауының оңтүстік-шығыс етегінде орналасқан. 

## Сипаты
1982 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ж. Құрманқұлов) зерттеген.
Тастан үйілген обаның диаметрі 20 м, "мұрттарының" ұзындығы 180-200 м. Айналдыра жыланның тілі немесе күннің шуағы сияқты өрнектер салынған. Заттай деректерге қарағанда оба біздің заманымыздан бұрынғы VII-V ғасырларға жатады.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан обалары
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Балаған

*** 1) Балаған** (Парсы тілінде *балахане* - **жоғарғы бөлме**) -театр, цирк және эстрадалық ойын-сауықтар көрсету үшін уақытша тұрғызылған үй-жай. Балаған Ресейде 18 ғасырдың ортасынан бастап белгілі болды. Алғашқыда ойын-сауық өткізу үшін жәрмеңкелердегі сауда орындары пайдаланылды. Кейіннен төбесі кенеппен жабылған арнаулы ағаш үйлер тұрғызылды. Оның алдына көпшілікті ойын-сауыққа шақыратын артистерге арнап балкон (раус) орнатты. Балағанда жалған патриоттық пьесалар, классикалық шығармалардың мейлінше қысқарған түрлері мен фарстар, т.б. қойылды. Мұнда сауыққой даршылар, көзбайлаушы-сиқыршылар, күлдіргі-қуақылар өнер көрсетті. Балаған 20 ғасырдың 30-жылдарына дейін өмір сүрді. Қазақстанда Қоянды жәрмеңкесі өзінің осындай думанды сауықтарымен әйгілі болған;
***2)** Жазды күні үсті шөппен жауып жасалатын күрке, қос.

## Дереккөздер


Санат:Сәулет өнері
Санат:Мэдениет
Хан жақсы ма?

**«Хан жақсы ма?»** — қазақтың ұлттық ойын-сауығы. 

Шілдехана, қыз ұзату, келін түсіру сияқты думанды кештерде ойналады. Ойын ережесі бойынша думаншылар арасынан хан мен уәзір сайланады. Хан уәзіріне "халқымнан хан жақсы бола ма?" - деп сұра деген бұйрық береді. Уәзір ойыншыларды жағалай жүріп біртіндеп сұрап шығады. Бұған "хан жақсы", "мәз емес", "жаман" деген секілді сөзбен немесе "хан былай" деп ұрғыштап, келемеж етіп жауап беруге де болады. Ойыншылардың қайтарған жауабы мен қимыл-әрекетін уәзір бұлжытпастан ханның өзіне жасап көрсетеді. Өз кезегі келгенде хан өзін мазақтағандарға - "жаза" бұйырады. 

Екінші ойын айналымында хан "халқымның кімнен қорлық, кімнен зорлық көргенін сұра" деп тапсырады. Уәзір ойыншыларға жекелеп сұрақты қайталайды. Ойынға қатысушылар думанды қызықтырақ ете беру үшін жігіт қыздан, қыз жігіттен көрген "қорлық-зорлығын" айтып шағынады. Шағымшылардың сөз саптасына орай "Хан әмірін" беріп, бітімге келтіреді. Мысалы, жігіт "Сәуле екі алмамды ұрлап алды, соны өзіме қайтарсын немесе өзінікі екендігін дәлелдесін" деген секілді шағым айтады. 

Хан даушыларға "өзара келіссін", "айыбын тәлесін" яки, т.б. әмір береді, жаза қолданады. Әмір мен жаза күлкі тудыру мақсатымен түрліше үкімге орайластырылады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Ризвангүл Құддысқызы Хасанова

**Ризвангүл Құддысқызы Хасанова** (20.11.1951 жылы туған Алматы)- музыкатанушы, пианиношы, педагог, өнертану кандидаты (1987).
* 1976 жылы Мәскеу консерваториясы, 
*1986 жылы Алматы консерваториясының (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) аспирантурасын бітірді. 
*1977 жылдан Алматы консерваториясында педагогика қызметпен айналысады. 
*1977 жылдан оқытушы, 
*1992 - 1996 жылдары концертісін ұйымдастыру мен музыкалық педагогика кафедрасының меңгерушісі, 
*1993 жылдан доцент, конңерт пен коммерциялық қызмет жөніндегі проректоры (1996 - 1999; 1993 - 1998 жылдары "Мюзикл интеллекшин" жауапкер-шілігі шектеулі серіктестігі музыка мектебінің директоры), 
*1999 жылдан ғалым-хатшы, 
*2002 жылдан фортепьяно факультетінің деканы. 
*1983 жылдан Қазақстанның кәсіби музыкасы мен композиторлар шығармашылығы, оған қоса музыкалық білім беру мен ұйғыр музыка мәдениеті мәселелеріне арналған мақала-зерттеулері жарияланып келеді.

## Дереккөздер


Санат:1951 жылы туғандар
Хит

** Хит**(ағылш. һіt - соққы, нысанаға тию) - көпшілік-сауықтық мәдениет туындысының танымдық көрсеткіші. Көп жағдайда Xит поп немесе рок әуезі өтімді, коммерциялық тұрғыдан табысты өнімі ретінде қа-растырылады. Хитты анықтайтын танымалдық кестесі - чарт. Xит"біркүндік", "классикалық", т.б. болып бөлінеді. Xит - танымал өлең, спектакль, фильм, кітап болуы да мүмкін.

## Дереккөздер
Бенони қорғанысы

**Бенони қорғанысы** — дебют, келесі жүрістермен басталады: 
**1. d2-d4 Kg8-f6** 
**2. c2-c4 c7-c5**

Басқа қайнарларда ол былай сипатталады: 
**1. d2-d4 c7-c5**

жабық бастамаларға жатады.

Екі түрін- **Модерн-Бенони** д.а. (қаралар  е пешкасын аққа айырбастап, өз ойнын көбінесе ферзьдік флангта құрастырады. Қазіргі сызба, өткірлеу әрі танымалдырақ) және  **жабық  сызбалар** (қаралар  e5-d6-с5 пешкаларымен ортаны бекітіп,ойынды екі флангтың бірінде немесе f5 арқылы патшалықта немесе ферзьдікте – ақтардың рокировкасына байланысты) айырады.

Модерн-Бенони шахматтағы ең өткір қорғаныстардың бірі және өте күрделі тактикалық ойынға апарып тірейді. Ақтардың  ортада артықшылығы, ал қаралардың  ферзьдік флангта инициативасы бар.

Бенони қорғанысы Михаила Тальдың сүйікт і қорғанысы болған . Қазіргі жоғары деңгейлі шахматшылар арасында бұл қорғаныс Вугар Гашимовтың, Веселин Топаловтың  және Василий Иванчуктың арсеналында.

## Үлгілер
Модерн-Бенони:
**3. d5 e6 4. Kc3 ed 5. cd d6**
* **6. Kg1-f3** —Нимцович үлгісі
* **6. е4 g6 7. Kf3 Cg7 8. Ce2 0-0 9. 0-0 a6 10. a4 Ле8 11. Kd2 Kbd7** — негізгі үлгісі
* **6. е4 g6 7. f4 Cg7 8. e5 de 9. fe Kfd7 10. e6 fe 11. de Фе7** - күрделі ойынды үлгісі
* **6. е4 g6 7. f4 Cg7 8. Cb5+** - Тайманов үлгісі 
* **6. Kf3, 7. g3

Классикалық  Бенони:
* **1.d4 c5 2. d5 e5 3. e4 Kf6 4. Kc3 d6**
* **1. d4 Kf6 2. c4 c5 3. d5 e5 4.Kc3 Kf6 5. e4 d6**
* **6...Ce7, 7...0-0** – кейінректе  атты e8 арқылы g7ге ауыстыру
* **6...g6'''

## Дереккөздер


## Сілтемелер
* На сайте chessproject.narod.ru

Санат:Жабық дебюттер
Қазақ мәдениет және өнертану ғылыми - зерттеу институты

**Қазақ мәдениет және өнертану ғылыми - зерттеу институты** - ғылыми-зерттеу мекемесі. 1998 жылы 24 наурызда құрылды. 

1934 - 36 ж. жұмыс істеген "Қазақ ұлттық мәдениеті ғылыми-зерттеу институты"ның заңды мұрагері. 

Институт қызметінің негізгі бағыттары - мәдениет және өнер мекемелерінің мемлекеттік жүйесін жетілдіру жөнінде зерттеулер жүргізіп, түсіндірмелер жасау. Қазақстанның әлеуметтік мәдени дамуын басқаруды
ғылыми тұрғыдан қамтамасыз ету, мәдениет пен өнер саласына байланысты ақпарат дайындау және жариялау. Оның құрамында: өнертану, мәдениет теориясы мен тарихы, талдау және әлеуметтік мәдени зерттеулер, редакциялық-баспа бөлімдері бар. Институт "Қазақстан республикасы мәдениетінің даму тұжырымдамасы"
жобасын, сондай-ақ, "Ауыл мәдениетін сақтау, жаңғырту және дамыту тұжырымдамалары" жобасын әзірледі, облыстық мәдениет орталықтары директорларының қатысуымен
"Ауыл мәдениетін дамыту және ауыл тұрғындарының бос уақытын тиімді пайдалануының қазіргі жай-күйі", "Халық шығармашылығы - ауыл мәдениетінің рухани қайнар көзі" атты тақырыптарда семинарлар өткізді, қазақ халқының тарихи, мәдениет ескерткіштерін зерттеу және оларға қатысты материалдар жинау жөнінде экспедициялар ұйымдастырды. Ғылыми-зерттеу жұмыстарының нәтижелері "Мәдениет және өнертану ғылыми-зерттеу институтының хабаршысы, Вестник КазНИИКИ" ғылым-көпшілік, мәдени-талдамалық, ақпараттық журналдарына жарияланып отырған.

## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Жетпісбай Рахымбайұлы Қадыр

thumb|Жетпісбай Рахымбайұлы**Жетпісбай Рахымбайұлы Қадыр** (20.12.1941, Жамбыл облысы Шу ауданы Жамбыл ауылы - 21.4.1999, Алматы, туған ауылына жерленді) -режиссер, Қазақстанның халық артисі (1998). Дулат тайпасы Сиқым руынан шыққан.

Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы, 1963, А.Л. Мадиевский мей А.Тоқпановтың класы бойынша) және Мәскеудің Театр өнері институтының жоғарғы режиссура курсын (1970, Ю.А. Завадскийдің класы бойынша) бітірген. 
## Еңбек жолы
Жетпісбай режиссура өнер жолын 1963 ж. Шымқент облыстық драма театрында бастады. 1964 - 65 ж. қазіргі Атырау облыстық драма театрында, 1965 - 66 ж. қазіргі Қазақ академиялық балалар мен жасөспірімдер театрында, 1966 - 73 ж. Қазақ академиялық драма театрында, 1976 - 87 ж. Ұйғыр музыкалық драма театрында бас режиссер, 1995 - 99 ж. Астана қаласындағы музыкалық драма театрында көркемдік жетекші қызметтерін атқарды. 1984 - 1996 ж. қазіргі Қазақ ұлттык өнер академиясында дәріс берді. 
## Еңбектері
Оның қойған айтулы спектакльдері қатарында: Ә.Тәжібаевтың "Халқым туралы аңыз", Ш.Құсайыновтың "Күн шуақта", "Қилы-қилы тағдырлар", С.Жүнісовтің "Ажар мен ажал", "Оліара", О.Бөкейдің "Құлыным менің", А.Б. Вальехоның "Одиссейдің азабы", А.Сүлейменов "Кек", У.Шекспирдің "Юлий Цезарь", т.б. бар. Сонымен қатар Ақмола облыстық орыс драма театрында Ғ.Мүсіреповтің "Қозы Көрпеш - Баян сұлуын", Семей облысы орыс драма театры мен Қостанай облыстық драма театрында Бөкеевтің "Құлыным менің", Ұйғыр музыкалық драма театрында Мүсіреповтің "Қыз Жібегін", Ақтөбе облыстық орыс драма театрында М.Әуезовтің "Хан Кене", т.б. спектакльдер, 1987 ж. "Түрксіб" (С.Жармұхамедовпен бірге) фильмін қойды. Жетпісбай - бірнеше драмалық шығармалардың ("Алтыатар", "Алаяқтар", "Тойдан кейін") авторы.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан режиссёрлері
Хадиша Баймолдақызы Жиенқұлова

**Хадиша Баймолдақызы Жиенқұлова** (10 қараша 1916, Алматы - 1 мамыр 1982, сонда) — актриса.

## Өмірбаяны
1950 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақ академиялық драма театрында қызмет етті. 

## Ойнаған рөлдері
Хадиша ойнаған рольдер қатарында Бике (М.Иманжановтың "Менің махаббатымында"), Салтанат, Ақ-бала (М.Әуезовтің "Абайы" мен "Қарагөзінде"), Құмархан (А.Қаһардың "Ауру тістерінде"), Варвара (А.Н. Островскийдің "Найзағайында"), Мехмене Бану ("Фархад - Шырындай, Мирандолина ("Қонақ үйдің қожасында"), т.б. бар. 1954 жылдан киноға түскен ("Дала қызында" Гүлсара, т.б.).

## Фильмографиясы
*1954 -  *[[Дала қызы]]* - *Гүлсара*
*1957 -  *[[Шоқан Уәлиханов (фильм)|Оның уақыты келеді]]* - *эпизод*
*1957 -  *[[Біздің сүйікті дәрігер]]* - *эпизод*
*1966 -  *[[Жоғалған дос]]* - *эпизод*
*1980 -  *[[Ебелек]]* - *эпизод*

## Дереккөздер
Мария Васильевна Брадт

**Мария Васильевна Брадт** - (7.10.1897, Мәскеу қ. - ө.ж.б., сонда) - актриса, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1938). Саратов консерваториясының драма класында оқыған          (1917 - 1919). 1937- 1961 ж. Мемлекттік академия Орыс драма театрында актриса болып қызмет етіп, сан алуан жанрдағы спектакльдерде ойнады. 1958 ж. Мәскеуде өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онқүндігіне қатысты. Киноға түскен. "Құрмет белгісі" орденімен мараиатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар