open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Вагон-бар

**Вагон-бар** — вагон ішінде бар үстелімен жабдықталған, әртүрлі алкогольді, алкогольсіз сусындар, нан-тоқаш өнімдері, десерт сатылатын кәсіпорын. Қызмет көрсетуді бармен жүргізеді.

## Вагон-кафе

**Вагон-кафе** - вагонның жартысын алатын 20 орынды кәсіпорын. Өндіріс бөлмесінің қоймаларымен және жуу бөлмесімен жабдықталған. Өзіне-өзі қызмет көрсету әдісі қолданылады. Кей кезде қызмет көрсетуді буфетші де жүзеге асырады.

## Вагон-мейрамхана

**Вагон-мейрамхана** - ұзақ жол жүретін пойыздардағы жолаушыларға арналған кәсіпорын. Олар тұтынушылар залымен, өндіріс бөлмесімен, жуу бөлмесімен, сервизді бөлмесімен, бармен жабдықталған. Қызмет көрсетуді даяршы және буфетші жүзеге асырады.

## Дереккөздер


Санат:Темір жол
Үлестіруші канал

**Үлестіруші канал**, Шәуілдір ауылынан солтүстік-батысқа қарай 10 километр жерде. 1979 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық эспедицияның ирриграциялық тобы (жетекшісі В.Грошев) зерттеген. Каналдың жалпы ұзындығы 5 километр , том. кабатының орташа ені 3—5 метр, ұзындығы 1—1,5 метр. Каналдың арқасында су қосалқы жер суландыру тармақтарына тараған. Оны отырықшы егіншілікпен айналысатын тайпалар 13—14 ғасырларда пайдаланған.
## Дереккөздер


Санат:Каналдар
Пісірілген құрал

thumb|200px|балқытып біріктіру
**Пісірілген құрал** (Сварной инструмент) — жұмыс бөлігі сағасына немесе тұрқына пісірумен жалғанған металл кескіш құрал.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Артиллерияның тірек торы

**Артиллерияның тірек торы**
(*Артиллерийская опорная сеть*)  координаттары және дирекциялық бұрыштары
бірыңғай жүйеде жеткілікті дәлдікпен
анықталған жергілікті жерде бекітілген
нүктелер мен бағыттардың жиынтығы.
Артиллерияның тірек торын ракеталық бөлімшелердің, артиллерияның ұрыс реттері элементтерінің
координаттарын және бағдарлық бағыттардың дирекциялық бұрыштарын
анықтау үшін артиллерияның топографиялық қызмет бөлімшелері жасайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Авиацияны жаппай қолдану

**  Авиацияны жаппай қолдану ** (Массированное применение авиации) — авиациялық бірлестіктің күштері мен құралдарының басым бөлігін немесе барлық күшін майдан, флот немесе әскери-әуе күштері (армия) қимылдарының маңызды бағыттарына шоғырландыру. Авиацияны ұрыста қолданудың негізгі ұстанымдарының бірі болып табылады. Авиацияны жаппай қолдану негізгі күштердің қарсыластың маңызды объектілеріне бір уақытта немесе біртіндеп соққы беруіне саяды. Авиацияны жаппай қолдану ұстанымдары Ұлы Отан соғысында, әсіресе 1942 ж. Жоғарғы Бас қолбасшылық резервіндегі майданға әуе армиялары мен авиациялық корпустарының шығуына байланысты кеңінен пайдаланылды. Авиацияны жаппай қолдану мақсатында майданның әуе армиясының маңызды стратегиялық бағыттарында авиациялық корпустармен, дивизиялармен күшейтілді. Нәтижесінде әуе армияларындағы ұшақтардың саны кейде 2-3 мыңға дейін жетті. Майдандарда авиацияның басым бөлігі маңызды бағыттарда жаппай қолданылды. Авиацияны жаппай қолдану АҚШ пен Ұлыбритания әскери-әуе күштерінде кеңінен тәжірибеден өткен. Сонымен қатар Германияда тылдағы объектілерді жоюда және тактикалық және  оперативтік аймақтарды бомбалауда пайдаланылды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қошанай

**Қошанай** – Форт-Шевченко қаласының шығысындағы дөң. Түпқараған ауданында орналасқан. Мұнда кезінде Кетікте (*Форт-Шевченко қаласы*) болған кәсіпкер Жаншуақұлы Қошанайдың жайлауы және шыңырауы болған. 1953 – 1958 жылдары Қошанайдан бірнеше мұнай ұңғымалары қазылған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Динамометр

**Динамометр** ( — «күш» және  — «өлшеймін») — күшті өлшеу үшін арнайы кұралдар - динамометрлер (грекше динамис – күш және метрео - өлшеймін) колданылады. Динамометрдің негізгі бөлігі серпімді деформацияның әрекет ету аралығында созылатын серіппе болып табылады. Серіппеге шкала бойымен жылжитын кәрсеткіш бекітіледі.
Тігінен орналасқан серіппеге әр түрлі күш түсіре отырып,оның әр жолы қаншалыкты созылғанын шкаланың көмегімен анықтауға болады. Ол үшін алдымен серіппе шкаласы градуирленеді. Градуирлеу дегеніміз-құралды накты бөліктері бар шкаламен жабдыктау. Алдымен серіппе созылмаған кездегі кәрсеткіштің орны белгіленеді. Осыдан кейін оған 1Н күш түсіріледі.
Түсірілген күш әрекетінен серіппе, мысалы, 1 см-ге созылған болсын. Гук заңына сөйкес серіппенің созылуы түсірілген күшке пропорционал екенін білеміз. Онда 2 см серіппе созылуына 2 Н күш, 3 см серіппе созылуына 3 Н күш сәйкес келеді. Осылайша градуирленген серіппе -динамометр көмегімен әр түрлі күштерді өлшеуге болады.
Динамометрдің бірнеше түрі бар. Қолдың Бұлшық етінің күшін өлшеу үшін қол динамометрі, тракторлардың, локомотивтердің тарту күшін өлшеу үшін арнайы динамометрлер пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Өлшеу құралдары
Санат:Классикалық механика
Нақыштық талдау

**Нақыштық талдау** - Шөгінді (тұнба) жыныстар мен олардың бірлестіктерінің нақыш ерекшеліктерін жан-жақты зерттеу тәсілі.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Санақ Қалабайұлы Таянов

**Таянов Санақ Қалабайұлы** (1936 жылы туған, Атырау облысы Есбол ауданы Кулагин ауылы) – мұнайшы. Қаражанбас кен орнын тұңғыш ашушы (1974). Атырау политехникалық техникумы жанындағы мастерлер курсын бітірген (1965). 1958 – 1963 жылдары Индер геологиялық-барлау экспедициясында жүргізуші, бұрғышының көмекшісі, бұрғышы, 1963 –1991 жылдары «Маңғыстаумұнайгазбарлау» кешенді экспедициясында бұрғышы, бұрғылау мастері. Еңбек Қызыл Ту (1971), Октябрь революциясы (1984) ордендерінің иегері. Ақтау қаласының құрметті азаматы (1997).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сағалы құрал

**Сағалы құрал*** (Хвостовой инструмент)* — цилиндрлі немесе конусты сағасы бар кескіш құрал.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Исатай Шақатұлы Сүйеубаев

**Исатай Шақатұлы Сүйеубаев** (1913, Маңғыстау ауданы, Тиген ауылы – 1947, Астрахан облысы, Володар ауданы, Бестөбе деген жерге қойылған; 1993 жылы 17 шілдеде сүйегі туған жеріне әкелініп, қайта жерленді) — Ұлы Отан соғысына қатысып, аңызға айналған ерлік жасаған даңқты жауынгер. Ол 21-автоматшылар ротасында қызмет еткен. 1942 жылы 19 қарашада басталған Сталинград түбіндегі қарсы шабуылда танк десантшылары құрамында жау шебін бұзу ұрысына қатысты. Громки хуторы жанындағы бекіністерді бұзуда айрықша тапқырлық танытып, көзге түскен. Ленин орденімен марапатталған. Кезінде Сүйеубаевқа ақындар Сәттіғұл, Л.Канцельсон, М.Массович жыр арнады.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1913 жылы туғандар
Жүзбай Қошанов

**Жүзбай Қошанов** (*[[1893]] жылы туған, [[Маңғыстау ауданы]]*) – педагог. Қызық жерінде бастауыш мектепте мұғалім, Құрықтағы орталау мектептің директоры, Қызылқұмдағы орта мектепте мұғалім, Сығынды ауылы кеңесінің төрағасы, Қызылөзен жеті жылдық мектебінің директоры, Форт-Шевченкода Т.Г. Шевченко  атындағы музейдің директоры болды.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Валовандар

**Валовандар**— баспаланған қамырдан жасалған пирожкилер. Әр түрлі сорпалармен бірге беріледі. Валовандарды негізі қамырды салмадан бөлек пісіреді. Валованның ортасындағы ойыққа қалған тағамдарды салып пирожкидің қосымша бөлігімен жабады.

## Дереккөздер


Санат:Тағамдар
Санат:Аспаздық
Алдамшы радиолокациялық нысаналар

**Алдамшы радиолокациялық нысаналар** — радиолокациялық бүркемелеуге арналған, қайтару қабілеті зор, жасанды құрылған арнайы объектілер мен қондырғылар. Жылжымалы және жылжымайтын алдамшы радиолокациялық нысаналар ретінде әр түрлі қайтарғыштар, металданған таспалар, әйнек талшықтар және т.б. қолданылады. Радиолокациялық станциялар индикаторларының экранында алдамшы радиолокациялық нысаналардан түскен белгілер бақылауға қиындық келтіреді немесе шын радиолокациялық нысаналарды бақылауға мүмкіндік бермейді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Динас кірпіш

**Динас кірпіш** (Кирпич динасовый) — құрамында 93—97% SiO2 болатын, отқа төзімділігі 1983—2003°K (1710—1730 °С) материалдан жасалған қыш. Динас кірпіш бессемер конвертерлерін астарлау, қышқылды болып келетін процестер жүретін мартен пештерінің алдыңғы және артқы қабырғалары мен түптерін, жалын шағылыстырғыш пештердің тік арналарын, қабырғаларын, күмбездерін, қож ұстағыштары мен регенераторларын, сондай-ақ шыны қорыту пештерін астарлау үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Кірпіштер
Кедергілеу

**Кедергілеу** (*Дросселирование*;  — қылқындыру, қысқарту) — температура өзгерісіне әкеліп соғатын жергілікті гидродинамикалық кедергі (құбырдың, құбыршүмектің жөне басқалардың тарылуы), яғни кедергіш арқылы өту кезінде сұйық, бу немесе газ қысымының құлауы. Кедергілеу сұйықтар мен газдарды өлшеу жөне олардың шығынын реттеп отыру үшін кеңінен қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Сатанғұл Тәжиев

**Тәжиев Сатанғұл** (1884, Адай уезі, Түпқараған болысы – 1960) – еңбек ардагері. Әкесі Тәжі (1821 – 1904) Фортқа жер ауып келген Т.Г. Шевченкомен дос болған. Қаладағы алғашқы бақты егуге, бақша жұмысына тартылған бағбан. Әкесінің осы кәсібін ұстанған Тәжиев төңкерістен кейін қалалық бақтың, Шевченко жер үйінің, бір кездері комендант А.И. Усковтың күтушісі, күзетшісі болды. 1930 ж. Шевченконың мемориалдық мұражайы ашылғанда соның алғашқы директоры болып тағайындалып, осы қызметінен зейнеткерлікке шыққанға дейін істеді (1950). Тәжиев атында Форт-Шевченкода көше бар, Т.Г. Шевченко мұражайында оған мемориалдық тақта қойылған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Саптама құрал

**Саптама құрал** *(Насадной инструмент)* — құралбілікке саптауға арналған цилиндрлі және конусты тесігі бар құрал.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Базархан Сүйеуов

**Базархан Сүйеуов**(18 қараша 1934, Маңғыстау ауданы Жыңғылды ауылы) – педагог, аға мұғалім (1987). Гурьев мұғалімдер институтын (1955), Қызылорда педагогикалық институтын (1967) бітірген. Орта мектептерде мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі, директор қызметтерін атқарған. Қазақ КСР Жоғарғы. Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1972), ҚР «Халық ағарту ісінің үздік қызметкері» (1976) белгісінің, «Еңбекте үздік шыққаны үшін» (1978) медалінің иегері. Маңғыстау ауданнының құрметті азаматы (2000).

## Дереккөздер


Санат:1934 жылы туғандар
Броматометрия

**Броматометрия** - тотықсыздандырғыштардың титриметриялық талдауы, бромат ерітіндісін (калий броматын) титрант-тотықтырғыш ретінде пайдалануға негізделген.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Ванильді қант

thumb|Қант салғыштағы ванильді қант
**Ванильді қант** - түсі ақ немесе сарғыштау, иісі ванильді, дәмі ванилинге келетін қышқыл-тәтті хош иістендірілген құмшекер немесе қант ұнтағы. Бұл қант көптеген тәтті тағамдарды (майқоспалы қамырды, кремдерді, сусындарды, т.б.) хош иістендіруге арналған.

## Дереккөздер


Санат:Қант
Кедергіш

**Кедергіш** (*Дроссель*) — тізбедегі ауыспалы токты өшіру, сонымен қатар әр түрлі жиіліктегі сигналдарды бөлу мен шектеу мақсатында пайдаланылады. **Кедергіш** сонымен бірге пісіру тогын бірқалыпты реттеп отыруға арналған ауыспалы индуктивтік кедергі ретінде де қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Алдамшы ракета

**Алдамшы ракета** — арнайы құрылымды ракета. Ол радиолокациялық станцияда әуе нысаналарын ұстау, табу үшін жалған радиолокациялық нысана ретінде, өздігінен бағытталудың радиолокациялық түмсығы бар зенитті ракеталар үшін қолданылады. Алдамшы ракетаға бұрыштык бейнелеуіштер немесе басқа үлгілердің енжар бейнелеуіштері орнатылады. Кейбір алдамшы ракетада радиохабар бергіштер немесе қабылдап, хабар бергіштер және бұрыштық бейнелегіштер қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Зымырандар
Артиллериялық бұрыш өлшегіш

**Артиллериялық бұрыш өлшегіш** 
* Артиллериялық қарулардың көздегіш жүйелеріндегі бағыт алу және барлау мақсатында пайдаланылатын бұрыш өлшегіш аспаптың бір бөлігі.

Ол тапсырылған бағыттағы нысананың көлбеу және тік бұрыштарын аспапта орналастыру және осы бұрыштарды жергілікті жерде елшеу үшін пайдаланылады.

Артиллериялық бұрыш өлшегіш арқылы зеңбірек бұру механизмі көмегімен бақылауға келмейтін нысананы атуды горизонталды жазықтықта кездеуге болады.

* Артиллерияда қабылданған бағытталған қару нүктесінің сағат тіліне қарсы бағытта санағанда ұңғының кері жағы мен нүктеге бағытталған көздеуіш арасындағы көлбеу бұрыш атауы.

## Тағы қараңыз
Артиллерия

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Термобаригравиөлшемдік талдама

**Термобаригравиөлшемдік талдама** - газды тарамды бөліп шығаруға қабілетті нысандардағы заттарды және сол арада етек алған үдерістерді зерттеу мақсатында қолданылатын талдау әдісі. Зат құрамындағы газдың бөлініп шығу қарқыны сыртқы ортаның температурасына тікелей тәуелді болатындығы және жабық жүйеден газдың арылуы сол жүйенің қысым көрсеткішін өзгертетіндігі ескеріле отырып, температуралық, термосалмақтық және қысым өзгерістерінің қисық сызықтарын тұтас тіркеп отыру көмегімен жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Кенжеқыз Сүйімбаева

**Кенжеқыз Сүйімбаева** (1913, Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы – 1994) – еңбек ардагері. 1942 – 48 жылы Таушық ауданында ауданы әлеуметтік қорғау бөлімінің меңгерушісі, халық депутаттары ауданы кеңесінде партбюро нұсқаушысы, ауданы тұтынушылар қоғамының қызметкері, 1948 – 63 жылы ауданы мәдениет үйінің директоры, 1963 – 73 жылы Таушық аудандық кеңесі атқару комитетінің төрағасы, 1973 – 76 жылы ауданы дезинфекция мекемесінде басшы болды. «Ерен еңбегі үшін», «Жеңіс» (1946), т.б. медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1913 жылы туғандар
Сұлбалы құрал

thumb|200px|Сұлбалы құрал түрлеріthumb|left|200px|Сұлбалы құрал түрлері
**Сұлбалы құрал** *(Фасонный инструмент)* — тиісті сұлбалы беттерді өңдеуге арналған сұлбалы пішіні бар кескіш құрал.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Алғашқы тағам

[thumb|200px|[Азербайжан тағамы]]
**Алғашқы тағам** - тағам қабылдау алдында берілетін салқын тамақ.
## Дереккөздер
Түрікменбай Қошанов

**Түрікменбай Қошанов** (*[[1937]] жылы туған, бұрынғы Гурьев облысының [[Жылыой ауданы]]*) – теміржолшы. Ақтөбе темір жол техникумын бітірген (1973). 1964 – 73 жылдары Опорный темір жол станциясында, Опорный байланыс үйінде электрмонтер, электрмеханик, аға электрмеханик болды. 1973 – 91 жылдары Опорный темір жол станциясында бастауыш партия ұйымының хатшысы болып сайланған. *«В.И. Лениннің туғанына 100 жыл»* (1970) мерекелік медалімен марапатталған. Социалистік жарыстың жеңімпазы (1977, 1997). *«Құрметті теміржолшы»* (1993) атанған.
## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы тұлғалары

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Дислокация тығыздығы

**Дислокация тығыздығы** (Плотность дислокаций) — көлем бірлігіне қатысты дислокацияның қосынды ұзындығы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Сүйін Ыбырай

**Сүйін Ыбырай** (1937 жылы туған,) – журналист, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі (1970). 1970 жылдан облысы «Маңғыстау» газетінде қызмет істеді. Әдебиет мәселелері жөніндегі зерттеу, рецензия, мақалалары «Жұлдыз» журналында, «Қазақ әдебиеті» газетінде жарияланған. Маңғыстау мұнайшыларының өмірінен жазылған әдеби-көркем очерктері «Өнегелі өмір» (1975), «Замандастар» (1977), «Өрлеу» (1978), «Ел ырысы – ердің ісі» (1983), «Теңіз тарландары» атты жинақтарға енген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1937 жылы туғандар
Вараховица

**Вараховица** - орыстың ұлттық ботқасы. 

Ол жасыл әрі жетілмеген қара бидайдың сүтті — балауызданып піскен кезінде жасалады. "Жасыл ботқа" деп те атайды, бірақ ешқашан да қара бидай ботқасы делінбегендіктен вараховица термині ұмытылып кеткен. XVIII—XIX ғ. қарапайым халық пен ақсүйектердің арасында кеңінен тарады. Орыстың сүйікті тағамдарының бірі. 1861 жылдан бастап қымбатшылыққа байланысты крестьяндардың, жұмысшылардың үстелінен жойылған.

## Дереккөздер


Санат:Орыс асханасы
Сызба құрал

thumb|200px|кульман-Сызба құралы
**Сызба құрал** *(Чертежный инструмент)* — сызбалар, карталар мен сұлбаларды сызуға арналған құрал.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Термокөлемдік талдама

**Термокөлемдік талдама** - Газды тарамды бөліп шығаруға қабілетті нысандардағы заттардың және соларда етек алған процестердің сол нысанды бойлай қыздырып отырғандағы өзгерістерін зерттеуге арналған талдау әдісі. Кыздыру нәтижесінде бөлініп шыққан газ мөлшерін әрдәйім тіркеп отыру көмегімен жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Атысты біртіндеп шоғырландыру

**Атысты біртіндеп шоғырландыру** (**) — артиллериялык атыстың түрі; шабуылды артиллериялық қолдау әдісі. Қарсыластың шабуылдаушы әскерлерінің маңдай шебі алдындағы және қапталдарындағы тірек пункттерін, атыс құралдарын, басқару пункттерін және тағы басқа нысаналарды шоғырланған атыспен біртіндеп жоюға арналады. Атысты біртіндеп шоғырландыру шабуылда, сондай-ақ қорғаныста шешуші соққы беруде (*қарсы шабуылда*) қолданылады. Атысты біртіндеп шоғырландыру дараланған және қосарланған болуы мүмкін. Дараланған атысты біртіндеп шоғырландыру шабуылдаушы бөлімшелердің тікелей мандайшебі алдында бір шепте орналасқан нысаналар бойынша жүргізіледі және олардың жылжуы барысында келесі шепке көшіріліп отырады.
Қосарланған атысты біртіндеп шоғырландыру екі артиллерия тобымен бір мезгілде жүргізіледі: 
*1 -ші топ — шептегі шабуылдаушы бөлімшелерге жақын маңдағы нысаналар бойынша, 
*2-ші топ екінші шептен бастап, келесі шептегі нысаналар бойынша жүргізеді. 
Атысты біртіндеп шоғырландырудың бірінші шебі карсылас қорғанысының алгы шебіндегі нысаналар бойынша, келесілері — қорғаныс терендігіндегі нысаналар бойынша бір-бірінен *300-1000 м* қашықтықта тағайындалады. Атысты біртіндеп шоғырландырудың әрбір шебінде дивизиондар немесе батареялар үшін атысты (*нысананы*) шоғырландыру өңірлері белгіленеді. Бірінші шептегі атыс жүргізу ұзақтығы шабуылдаушы бөлімшелерге шабуылға көшу шебінен өз снарядтарының жарылуының қауіпсіздігі шебіне дейінгі қашықтықтыкты өтуге қажет уакытпен, ал келесі шептерде — шептер арақашықтықтарына және шабуылдаушы әскерлердің қозғалысы жылдамдығына байланысты анықталады.
*Атысты біртіндеп шоғырландыруды жүргізу жалпы әскери күрама командирінің белгісі бойынша шабуыл басында басталады. Атысты кезектегі шепке аудару мотоатқыштар (*[[танк]]*) полкі (*батальоны*) командирінің белгісімен жүргізіледі. Қосарланған атысты біртіндеп шоғырландыруда артиллерияның 1-ші тобы атысты 1-ші шептен 2-шіге аударады, ал 2-ші топ 2-ші шептен 3-шіге аударады. Мұндай тәртіп атысты біртіндеп шоғырландырудың бүкіл терендігі бойынша сақталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Диффузиялы босаңдату

**Диффузиялы босаңдату** (Отжиг диффузионный) — гомогенизациялық босаңдату кезінде негізгі екі процесс жүреді: 
* 1) қатты қорытпа түйіршіктерінің аралығы қалыпты тегістеледі; 
* 2) теңгерілмеген артық фазалар ериді. Бұл процестер диффузияға негізделетіндіктен, гомогенизациялық босаңдату диффузиялық босаңдату деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Варенец

**Варенец** — орыс пешінде қыш ыдыста сүті өзінің көлемінен үш есеге көбейіп, қызғылт түске енгенше шыжғырып алатын қорытылған сүт. Ол үшін сүтті нан пісіп болған соң 2—3 сағ-қа пешке салады. Осы уақыт аралығында ол  қайнамай тек "жуасиды". Содан соң сүтке ас қатық ретінде кілегей (200 г. бір литр сүтке) қосылып, жылы бөлмеде бетін 3—4 сағ-қа жауып сақтайды. Орал мен Сібірде варенец деп қорытылған сүтті, кілегей мен қаймақты ас қатық етіп берілетінді айтқан. Бұндай варенец шайға берілетін.

## Дереккөздер


Санат:Сүт өнімдері
Теміршебер құрал

thumb|200px|Тескіш
**Теміршебер құрал** *(Слесарный инструмент)* — теміршебер жұмыстарына арналған қол және механикаландырылған құрал.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Құралдар
Таскелбеттік талдау

**Таскелбеттік талдау** - Көне шөгінділер ерекшеліктерін жан-жақты зерттеу нәтижесінде солар түзілген дәуірлерде етек алған физикалық-географиялық жағдайды калпына келтіру тәсілі.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Бромбутилкөксағыз

**Бромбутилкөксағыз** -құрамында 2—3% бром бар және қанықпаған көксағыздар қатысында вулкандауға қабілеті бар бутилкөксағызды бромдауда түзілетін, қызуға тұрақты өнім.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Алдын ала анықтау органы

**Алдын ала анықтау органы** — Қазақстан Республикасы Қарулы Күштеріндегі алдын ала анықтау органы. Ол қылмысты істерге алдын ала тергеу жұмыстарын жүргізу үшін құрылады. Сондай-ақ қылмысты бұлтартпай мойындату және одан сақтандыру үшін қаралатын қылмыстық-процессуальдық кодекс шаралары да карастырылады. Ол әскери алдын ала аныктау жұмыстарын басқарады; қылмыстық белгілер табылған жағдайда қылмыстық іс қозғауға міңдетті я болмаса құкығы бар және оқу жиынын өту кезінде әскери қызметшілер және әскери міндегтілер, сондай-ак Қазақстан Армиясы мен Әскери-теңіз флотында қызмет атқарып жүрген немесе бөлімдердегі жұмысшылар және кызметшілер жасаған барлық қылмыстар туралы алдын ала анықтау жүргізеді. Қозғалған қылмыстық іс жайлы алдын ала анықтау органы әскери прокуратураға хабарлайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Атысты біртіндеп шоғырландыру шебі

**Атысты біртіндеп шоғырландыру шебі** (Рубеж последовательного сосредоточения огня) — атысты біртіндеп шоғырландыру жүйесінде ұңғылы артиллерия мен минаатарлардың атысы даярланатын және жүргізілетін қарсыластың тірек пункттері, танк жойғыш құралдары, басқару пункттері және басқа нысаналары (объектілері) арқылы өтетін жергілікті жердегі шартты желі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Сатылы құйма

**Сатылы құйма** (Каскад литейный) — бірінен соң бірі тізбектеле құйылған біртектес құймалар тізбегі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Варениктер

thumb|upright|Варениктер
**Варениктер** () — тұщы қамырға әр түрлі начинка (ірімшік, картоп, саңырауқұлақ, шие, қарақұмық жармасын) қосып пісіреді. 

Вареникидің барлық түрі үшін бір-ақ түрлі қамыр пайдаланылады. Ұнды илеуге ыңғайлы ыдысқа немесе асханалық тақтайға төгеді де, ортасын шұңқырлап, оған суық су немесе сүт, жұмыртқа қосып илейді. Қамырды қолға, тақтайға жабыспайтындай болғанша, иі қанғанша илеу керек. Дайын қамырды дөңгелектеп, үстіне ұн себеді, сосын оған аздап қыздырып алған кастрюль төңкеріп 20—30 минут қояды. Бұдан соң қамырды жұқалап жайып, стаканмен немесе формамен дөңгелектеп кеседі де жұмыртқаның ақ уызын жағалы. Әрбір кесілген қамырға бір шай қасық начинка салып, шетін біріктіріп бүгеді. Вареникиді ыстық тұзды суға салып 6—8 минуттай жайлап қайнатады. Судың бетіне қалқып шыққан кезде сүзіп алып ыдысқа салады да, үстіне тортасынан айырған сары май құйып, қаймақ қосып дастарқанға қояды.

## Галерея

Singer Café - Pierogi IMG 3425.JPG|Варениктер
Wareniki.JPG|Ет варениктер қаймақпен бірге беріледі
Вареники с вишней.jpg|Шие тұшпарасы десерт ретінде
Warenyky-smetana3.jpg|Қаймақ пен қытырлақ қосылған варениктер
Pierogi leniwe 3538.jpg|Жалқау варениктер
Вареники с картофелем и лисичками.jpg|Картоп пен шантерелла қосылған варениктер
Вареники з сиром.jpg|Сүзбе қосылған варениктер
Вареники с капустой.jpg|Қырыққабат қосылған варениктер


## Дереккөздер

Санат:Орыс асханасы
Санат:Украиндық асхана
Санат:Сүт тағамдары
Автокөлікпен ластануы

thumb**Автокөлікпен ластануы** (Загрязнение автотранспортом) — жер бетімен рельссіз жүретін жүк машиналарының, жеңіл машиналардың, автобустардың, тіркеуіштердің және т.б. жүк пен жүргіншілерді тасымалдау кезінде экожүйеге әр алуан қоқыс шығаруының салдары. Тек бір ғана жеңіл машина жыл сайын атмосфераға 600—800 кг көміртек оксидін, 200 кг-ға жуық жанып үлгермеген көмірсулар және 40 кг-ға жуық азот оксидін шығаратьшы есептелген. Автокөліктердің пайдаланылған газында 300-ге жуық зиянды құрауыштар болады. Бұлардың кейбіреулерінің канцерогендік (қауіпті ісік туғызатын) зардаптары болады. Осы мысалдардан автокөліктердің қоршаған ортаны ластайтын негізгі себепкері екені білінеді. Франция, АҚШ, Германия тәрізді бірқатар шетелдерде атмосфераның ластануының 50—60 пайызы автокөліктің үлесіне келеді.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Санат:Ластану
Тұтас құрал

**Тұтас құрал*** (Цельный инструмент)* — бір дайындамадан тұтас жасалған құрал.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Жаңабай Сүйіндікұлы

**Жаңабай Сүйіндікұлы**(1955 жылы туған, Түпқараған ауданы Сығынды ауылы) – халық шаруашылығы қызметкері, кәсіпкер. ҚазПТИ-ді (қазіргі ҚазҰТУ), Қазақ мемлекеттік басқару академиясын бітірген. 1983 – 93 жылы Каспий аймақтық құрылыс басқармасында мастер, прораб, Бозащы құрылыс-монтаж басқармасында инженер, басқарма бастығы, 1993 жылы «Маңғыстаумұнайгаз» өндірістік бірлестігінің Мәскеу қаласындағы өкілі – Ресей және бірқатар ТМД елдерімен арадағы іскерлік операцияларды қамтамасыз етіп отыруға тиісті «Нафта» – өндірістік-коммерциялық фирманы басқарды. Сүйіндікұлына республикалық мұнай өндіру саласының дамуына ықпал жасайтын жеке банк құру жұмысы тапсырылды (1993). Оның басқаруымен 1994 жылдың қазан айынан бастап жұмыс жасаған «Нефтебанк» акцион. банкі келушілерге Жоғарғыары деңгейде қызмет көрсете алатын республикалық он бас банктер тізіміне енді. Қазір Сүйіндікұлы басқаруындағы «Нефтебанк» акцион. банкі – дүниежүзілік банктер каталогына еніп, АҚШ және Азия, Еуропадағы жетекші елдердің банктерімен байланыс жасайтын кең көлемді жүйесі қалыптасқан танымал қаржылық мекеме.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1955 жылы туғандар
Үлкен Жаманкөл

**Үлкен Жаманкөл** – Сырдарияның оң жағалық аңғарындағы көл. 

## Географиялық орны
Түркістан облысы Отырар ауданы, Қоғам ауылының оңтүстік-батысында 3 км жерде орналасқан.

## Гидрографикасы
Аумағы 0,5 км2, ұзындығы 1,3 км, ені 150 м. Көл жағалауы негізінен ашық. Кейбір түсында қамыс өседі. Сырдариямен шағын тармақпен жалғасқан. Көл түбі тегіс, құмдақты-лайлы келген.

## Дереккөздер

Санат:Отырар ауданы көлдері
Санат:Сырдария су алабы
Доғаның вольт-амперлік сипаттамасы

**Доғаның вольт-амперлік (статикалық) сипаттамасы** (Вольт-амперная (статическая) характеристика дуги) — доға кернеуі мен тогы арасындағы тәуелділік U=f(I). Бұл тәуелділік үш аумаққа бөлінеді:
* 1) доға тогы өскен сайын оның кернеуі төмендейді (ылдыйлаған сипаттама); 
* 2) ток шамасы өсуінде кернеу тұрақтылығын сақтайды (қатаң сипаттама); 
* 3) ток шамасы өскен сайын кернеу де өседі (өрленген сипаттама).

## Дереккөздер


Вольт-амперлік сипаттама

Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Артиллериялық газсыздандыру толымы

**Артиллериялық газсыздандыру толымы**  — артиллериялық зеңбіректерді, тартқыштарды, реактивті артиллерияның ұрыс машиналарын, сондай-ақ жүк және арнайы автомобильдерді ішінара газсыздандыратын және дезинфекциялайтын техникалық құрал.

Артиллериялық газсыздандыру толымы әрбіреуінің сыйымдылығы 1 литр болатын 4 құты және 2 жаққыш орналасқан металл құндақтан тұрады. Қүтыларда № 2 газсыздандыратын ерітінді және № 1 газсыздандыратын ерітіндіні дайындауға қажетті зат пен ерітінді болады.

Артиллериялық газсыздандыру толымы сәйкес артиллериялық материалдық бөлімде болады және бөліммен бірге машиналармен, тарткыштармен тасымалданады.

## Тағы қараңыз
Артиллерия

## Дереккөздер


Санат:Артиллерия
Қосбатыр Тәжиев

**Тәжиев Қосбатыр (Жаманқұл)** (1895, Форт-Александровск – 1974) – кеңес, партия қызметкері. 

Жас кезінде Форттағы 2 сыныптық орыс мектебінде бастауыш білім алды. 1915 – 1917 жылы Кавказда түрік майданының қара жұмысында болды. 1917 – 1929 жылы Адай уезінде азық-түлік комитетінің қызметкері, Жеменей болысы комитетінің төрағасы, 1930 – 1933 жылы «Қызыл металлист» артелінің төрағасы, 1933 – 1937 жылы Баутин балық заводты директорының орынбасары, 1937 – 1962 жылы жол бөлімінің қызметкері, қойма меңгерушісі, тас өндіру конторының директоры қызметтерін атқарған. 

Т.Г. Шевченко туралы әкесі айтқан естеліктерді және Маңғыстау жөнінде жазушы С.Мұқановқа деректер берген. Форт-Шевченкодағы жол, Баутин портындағы пирс көп жылдар Тәжиев атымен аталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Бромдау

**Бромдау** — органикалық қосылыс молекуласына бромды енгізу процесі, реакциясы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Карборунд

thumb|right|200px|Карборунд
**Карборунд** — көміртек пен кремний қосылысының негізіндегі жасанды синтетикалық қажақ материал.
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Атысты қарсы дайындау

**Атысты қарсы дайындау** (Огневая контрподготовка) — шабуылға ыңғайланған қарсыластың негізгі топтастығына оның соққысын болдырмау немесе әлсіздендіру мақсатымен жүргізілген ракеталық әскердің, артиллерияның (артиллериялык карсы дайындық) және авиацияның (авиациялық қарсы дайындық) жаппай соққысы, қорғаныстағы қарсыласты атыспен жоюдың құрамдас бөлігі. Негізінен, майдан әскерлері қолбасшысының шешімі бойынша ұйымдастырылады. Әдетте, қарсыластан күткен іс-әрекеттерге қарсы алдын ала бірнеше нұсқа бойынша жобаланады. Ол қарсылас үшін тосын басталып, оның шабуылға атыс дайындығының алдын алуы керек.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Рымбай Мұңалбаев

**Рымбай Мұңалбаев** (1905, Адай уезі Форт-Александровск қаласы (қазіргі Форт-Шевченко қаласы) – 1962) – ауыл шаруашылығы саласының маманы.

## Өмірбаяны
Әр түрлі қысқа мерзімді курстарда оқыған. 

1930 жылдан Түпқараған, Бозащы түбектері жағалауында балықшы ұжымшарларын ұйымдастырып, Каспийден майшабақ аулауды өндірістік негізге қойды. Бұл ұжымшарлар майшабақ аулаудан рекордтық көрсеткішке жетіп, жаңадан салынған Баутин қалбыр комб-ның кідіріссіз жұмысын қамтамасыз етті. 

1938 – 1948 жылдары Форт-Шевченко (қазіргі Түпқараған) ауданы балықшы ұжымшарлар одағы басқармасының төрағасы болды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан балықшылары
Сағынай Қолдасбайұлы Қошқарбаев

**Сағынай Қолдасбайұлы Қошқарбаев** (*[[1926]] жылы туған, [[Ақтөбе облысы]],[[Шалқар ауданы]]*) – теміржолшы. 
*Ақтөбе темір жол транспорты техникумын бітірген (1944). 
*Еңбек жолын 1944 жылы №10 Сексеуіл жол дистансасында сызушылықтан бастап, техник-инженер, жол мастері секілді қызметтерді атқарған. 
*1951 жылы Атырау бөлімшесіне қарасты Сағыз станциясында дистанса бастығының орынбасары. 
*1954 – 1960 жылы жол жөндеу машиналар станциясының бастығы болып қызмет істеген. 
*1960 жылдан Байқоңырды игеруге байланысты Жосалы дистанса бастығының орынбасары болып, космодромға жол салуға үлес қосқан. 
*1966 – 1986 жылдары Маңғышлақ жол дистансасының бастығы. 
**«Құрметті теміржолшы»* (1968) атанған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Құрал

**Құрал** *(Инструмент; лат. instrumentum — құрал, қару)* — 1)адам еңбегінің құралы немесе өнеркөсіптік кәсіпорын жағдайындағы жұмысқа арналған машинаның атқарушы механизмі.

- 2) өндірісте, жалпы айтқанда жұмыс істеу үшін қолданылатын құрал-саймандар. Ағам өндейтін құралдар. Құралдардың келесі түрлері болады: қолмен пайда ланылатын (қашау, балға, қысқаш т.б.); білдектік (кескіш, жонғыш, тескіш т.б.); механизацияландырылған. Оның ішінде электр, гидравликалық немесе пневматикалық жетекпен (бұрғылайтын, кесетін, тойтаратын т.б.). құралдардың ерекше тобы - өлшеп тексеретін. Бұл топқа мөлшерлегіш, тығын мөлшерлегіш, ұзындықтың соңғы мөлшері, әртүрлі сызғыштар, бұрыштама, шеңберсызғыш т.б. жатады.

## Түрлері
* Ажарлау құралы 
* Алмас қажақты құрал 
* Аралас құрал
* Арнайы құрал
* Әмбебап құрал 
* Баламалағыш құрал 
* Белгілегіш құрал 
* Бұранда бүрлегіш құрал 
* Бұранда жонғыш құрал 
* Білдектік құрал 
* Жинақтау құралы 
* Жүзді құрал 
* Кеңейжоңғы құрал 
* Кескіш құрал 
* Көп жүзді құрал 
* Көп кескішті кеңейжоңғы құрал
* Қабатты кескіш құрал 
* Қажақты құрал 
* Қатты қорытпалы құрал 
* Қол құрал 
* Қосалқы құрал 
* Құрама құралы 
* Құрамды қатты қорытпалы құрал
* Құрастыру құралы 
* Мамандандырылған құрал 
* Металл кескіш құрал 
* Механикаландырылған құрал 
* Пневматикалық құрал 
* Пісірілген құрал 
* Сағалы құрал 
* Саптама құрал 
* Сұлбалы құрал 
* Сызба құрал 
* Теміршебер құрал 
* Тұтас құрал 
* Tic кескіш құрал

## Құрал сағасы
Құрал сағасы *(Хвостик инструмента)* — тоқпақтың тоқпақтамасына қалыпты бекітуге арналған бөлім.

## Құрал шыдамдылығы
Құрал шыдамдылығы *(Стойкость инструмента)* — 1) құралдың екі қайрау арасындағы жұмыс уақыты; 2) материалдың тозуға, соғуға қарсылық көрсету қасиеті.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Вафли

оңға|нобай|200x200 нүкте|Вафли зауыттық өндіру салмасы бар
нобай|Үй вафлиі
**Вафли** () — бетіндегі бедерімен жұқа құрғақ печеньенің бір түрі. Арнайы пішіндегі сұйық қамырдан пісірілген. Қамыр құрамында ұн, жұмыртқа, қант және кілегей бар.

## Сипаттамасы
Вафли өз атауын орташа немістердің "wâfel" сөзінен алды. "Wafel" сөзінің даттық формасы XVIII ғасырда *waffle* сөзіне өзгерді және осы түрінде ол орыс тіліне енді. Посткеңестік кеңістіктегі тұрғындарға таныс вафли Еуропа мен Америкада белгілі бір «бельгиялық» вафлиден түбегейлі ерекшеленетінін есте ұстаған жөн.

Вафли тілімдерінің арасын жиі крем жаққан. Сондай-ақ, балмұздақ немесе жидектерді қолдануға болады. Үшін дәнекерден пайдаланылады май, жеміс-жидек, пралиновые, помадные және басқа салма.

Басқа кондитерлік өнімдерге (торттар, кондитерлік өнімдер) негіз ретінде пайдалануға болады. Осы мақсатта вафли өнімдері парақтар, торттар, шыныаяқтар, түтіктер, мүйіздер түрінде шығарылады.

## Дайындалуы
Бұл кондитерлік бұйым, негізінен, арнайы өнеркәсіптік жабдықта жасалады. Үйде вафельді дайындау үшін тұрмыстық вафли үтіктерін пайдаланады

## Вафли түрлері:
# Бельгиялық вафлидер- Дәрібірге ұқсас Олар ашытқы мен қуырылған жұмыртқаның ағындары арқылы дайындалады. Үстелге бельгиялық вафли әдетте жидектер, шоколадты сироп немесе балмұздақпен ыстық болады. 
# Льеж вафлидері - бельгиялық вафлидің түрлерінің бірі. Олар қатты және тығыз, ерекше нысаны сопақ пішіні және жоғары қант құрамы.
# Австрия (веналық) вафли өлшемі үлкен. Жұқа, жұмсақ вафельді табақтар жиі кілегей салындысы бар бәліштер жасау үшін қолданылады. 
# Ағылшын вафлидері - осы жақсы өнімдердің негізгі ингредиенттері - картоп ұнтақтары, көкөністер мен сары май. Қызмет көрсетілуден бұрын, мұндай вафельдер әдемі қытырлақ қыртыс қалыптасқанша қуырылады. 
# Американдық вафли үлкен өлшемі бар, бірақ Венадан айырмашылығы олар қалың және тығыз. Осы ұнның құрамына міндетті түрде пісіру ұнтағы кіреді. 
# Голландтық вафли - алғашқы голландтық вафельдері қоңыр қантты қосумен дайындалды: сырттан олар карамель сиробымен толтырылған кружкалар болды, олар күшейтіп, вафли парақтарын жабыстырды және олардың арасында жабысқақ нуга құрылды.
# Чех вафлиі - төлемдер немесе Карловы Вары деп аталады. Carlsbad вафли 2 үйірме жұқа қамыр білдіреді, және олардың беті өрнектермен жабылған, олар монеталар ұқсайды, соларға байланысты (болжам, бұл вафлидің көрінісінен және сөз «Pay» ортақ түбірі бар, олардың атын барды). Чехия қоспағанда, кез келген жерде кездесуге іс жүзінде мүмкін емес, басқа да еуропалық вафли айырмашылығы, Oplatka.
# Норвегиялық вафли - деп аталатын Krumkake. Ұн, май, жұмыртқа, қант және кілегей құрылымы Krumkake тек 5 ингредиенттер кіреді.

## Тағы да қараңыз

* 
* Десерт
* Вафельница
* 

Санат:Вафли
Санат:Бельгия асханасы
Диффузиялық қабат

**Диффузиялық қабат** (Слой диффузионный) — химия-термиялық өңдеудің нәтижесінде пайда болатын, қанықтыратын металдан химиялық құрамы бойынша айырмашылығы бар металдың (бұйымның) беттік қабаты.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Атысты түзету посты

**Атысты түзету посты** (Пост корректированіія огня) — кемеден көрінбейтін нысаналар бойынша кемелік артиллерия атысын түзетуге арналған әскери қызметшілер тобы. Атысты түзету посты жағада, ұшақта, тікұшақта, аэростатта болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Сүлеймен Сәдуақасұлы

**Сәдуақасұлы Сүлеймен** (1890, Маңғыстау ауданы Ақшымырау ауылы – 1979) – молда, хазірет. Маңғыстау ауданындағы Саз ауданында Нұрнияз ахуннан білім алған. 1924 жылы Ақшымырауда бала оқытып, арнайы мешіт салдырған. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін молдалығы үшін қудалауға түсіп, түрмеге жабылды. Босап шыққан соң Түрікменстанға қоныс аударды. Сүлеймен Түрікмен елінде де үлкен құрметке ие болған. Сүлеймен хазірет Түрікмен жерінде Захметте жерленген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1890 жылы туғандар
Фораминиферлік талдама

**Фораминиферлік талдама** - Сүзбетозаңдағы, түпкей шөгінділердегі және шөгінді жыныстардағы фораминиферлер деп аталатын жәндіктердің әрбір түрініп түрлік құрамы мен сандық көрсеткішін анықтау. Микропалеонтологияға, биостратиграфияға және палеогеографияға тиесілі жекелеген әдістерінің бірі болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Вафли қамыры

**Вафли қамыры** - вафли қамырының негізгі шикізаттары: ұн, қант, май, эмульсиялар, дәм- деуіштер. Вафли қамыры сұйық болады, ылғалдылығы 65%. Қосылатын заттарға байланысты вафли қамыры тұщы, қүмшекерлі 	 және т.б. болады. Тұщы қамырды жұмыртқаның сарыуызына, тұз, су, ұн қосып араластыру арқылы дайындайды. Тәтті болуы үшін аздаған құмшекер қосылады. Құмшекерлі қамыр дайындау үшін майға құмшекер араластырып, оның үстіне жүмыртқа, су, тұз, сода, ваниль қосып бұлғанады, содан кейін ұн, су косып араластырады.

## Дереккөздер
Сауытқорам

thumb|right|200px|
thumb|Графит сауытқорам
**Сауытқорам** (Изложница) — 
# балқыған металды құятын металл қалып. Құйылған металл осы қалыпта тұрып, кристалданып, құйма болып қатады. Сауытқорамның үстіңгі жағы кеңейтілген (тынық болатты құюға арналған) және түп жағы кеңейтілген (құймасы бар болатты құюға арналған) түрлері қолданылады; 
# балқытылған металды құйып, құймакесекті алуға арналған құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Металлургия
Азаматтық қорғаныс күштерінің топтамасы

**  Азаматтық қорғаныс күштерінің топтамасы **— тиісті бастықтың шешімі бойынша зақым ошақтарында құтқару және шұғыл апаттық-қалпына келтіру жұмыстарын жүргізу үшін құрылатын топ. Азаматтық қорғаныс күштерінің топтамасын құру және оның атқаратын жұмысы алдын ала жоспарланады. Мұнда жұмыс өңірлері мен объектілері анықталады, жұмысқа тартылатын күштер мен құралдардың құрамы, оларды дайындау тәртібі, жиналатын жерлері, жүру бағыттары, құтқару жұмыстарын жүргізуді қамтамасыз ету және басқаруды ұйымдастыру мәселелері нақтыланады. Азаматтық қорғаныс күштерінің топтамасы аумақтық және объектілік жасақтардан, сондай-ақ қызмет жасақтарынан тұрады. Оның құрамына ауылдық аудандар мен қалалардың жасақтары да енгізілуі мүмкін. Құтқару жұмыстары барынша күшейтіліп, ауқымы кеңейтіледі және олар толассыз топтарға бөлініп, бірнеше ауысымдар мен резервтерден тұрады. Азаматтық қорғаныс күштерінің топтамасы белгіленген іс-әрекетке жауап беруге және зақым ошағына тез кіруді, қысқа мерзім ішінде құтқару жұмыстарын жедел өрістетуді және оларды күштер мен құралдарды толық пайдалана отырып, толассыз жүргізуді, құтқаруды басқаруға, өзара бірлесіп, әрекет етуге қолайлы жағдай жасауды, күштер мен құралдарды жаппай зақымдаушы қарулардан қорғауды, т.б. қамтамасыз етуге тиіс.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Аръергард

**Аръергард** (француз тілінде *аrrіеrе* — артқы,
тыс) — майданнан
тылға қарай келе жатқан немесе кейін
шегінген әскерлерді қорғау үшін белгіленген әскери құрама, бөлім немесе бөлімше.
Аръергард негізгі күштің соңынан жүріп, оларды
қарсыластың тұтқиылдан шабуыл жасауынан сақтайды, әскерлердің кедергісіз,
үздіксіз жүруін қамтамасыз етеді. Аръергардтың
күші, құрамы, нақтылы ұрыс міндеттері
және оның негізгі күштен қашықтығы
қорғалатын әскери сап тізбегінің (лектің)
көлеміне және жағдайына байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әскери техниканы тексеру

**Әскери техниканы тексеру** (Осмотр военной техники) — әскери техника үлгілерінің жағдайларын және олардың әр түрлі режімде колданылуын (арнаулы максаты бәйынша дайындау мен колдану, техникалық қызмет көрсету, тасу және сақтау) бақьшау мақсатында тікелей тексеру жүргізу. Әскери техниканы тексеру техникалық жағдайды бакылау үшін және әскери техниканың қолданылуын бакылау үшін тексеру болып бөлінеді. Әскери техниканы тексеру бірінші түрі бөлімдер командирлері және басқа лауазымды тұлғалар басшылығымен жарғыларда, тәлімдемелерде, басшылықтарда, пайдалану құжаттарында белгіленген мерзімдерде, сонымен қатар бөлімдерді тексеру және инспекциялық қадағалау кездерінде жүргізіледі. Оның басты максаты әскери техниканың ұрыстык мүмкіндігін (техникалық дұрыстығын), толымдылығын және әскери техниканы ұстау дұрыстығын анықтау болып келеді. Сонымен қатар, әскери техниканы сактауға, есепке алуға және есеп беруге, пайдалануды жоспарлау мен үйымдастыруға, парктердегі ішкі кызметгі жүргізуге, жеке құрамның бұйрықтар, тәлімдемелер, басшылықтар және пайдалану мен жөндеу бойьшша нұсқаулардың талаптарын білуі мен орындауына байланысты басқа да мәселелер тексеріледі. Әскери техниканы тексеру нәтижесі бөлім (құрама) бойынша бұйрықта жарияланады. Онда техниканың жағдайы мен пайдаланылуы бағаланады, сонымен катар, анықталған кемшіліктер сараланып, әларды жою үшін нұсқаулар беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Доғаның динамикалық сипаттамасы

**Доғаның динамикалық сипаттамасы** (Динамическая характеристика дуги) — доға тогы мен кернеуінің уақытқа тәуелді өзгеру сипаттамасы. Мұнда доғаны жалындату үшін электрод пен бұйымды тікелей түйістіруден бастап, доғаның тиянақты жалындауы, балқытылған электрод тамшыларының доға арқылы өтуі, доғаның сөндірілуі аралықтарындағы уақытта ток пен кернеу өзгерістері сипатталады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Кеңейтетін құралбілік

**Кеңейтетін құралбілік** *(Оправка для раскатки)* — ортасында тесігі бар дайындаманың сыртқы және ішкі диаметрін үлкейтіп, ал қалыңдығын кішірейтіп сақинаға ұқсас соғылмаға айналдыратын құрал.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Алдын ала барлау

**Алдын ала барлау** ( — караймын, тексеремін) — қарсыласты және жергілікті жер өңірін шола зерттеу. Ұрыс қимылдарын, әскердің ілгерілеуі мен орналасатын орындарын, баскару пункттерін ұйымдастыру кезінде жүргізіледі. Оған қол астындағы, қолдау көрсететін бөлімшелер командирлері қатысады. Қойылған міндетке байланысты алдын ала барлау барысында қарсыластың орналасуы, оның атыс құралдары туралы мәліметтер нактыланып, танкіге кауіпті бағыттар, бөгет орындары аныкталып, позициялар белгіленіп, ор қазылады. Шоғырлану, күту аудандары, ұрыс тәртібін құру және т.б. анықталады.

Рекогносцировка әскерлердің соғыс кимылын ұйымдастыру мақсатымен қарсыластың орналасқан аймағы мен сол жердің халқы туралы, жергілікті материалдық заттар мен құрал-жабдықтар туралы алдын ала алынган мағлұматтарды командирдің тікелей бақылау арқылы тексеруі. Әсіресе, соғыс қимылдары басталар алдында жүргізілген бақылаудың маңызы зор. Осы мәліметтер бойынша командир алдағы болатын ұрыс жөнінде шешім қабылдайды. Бақылауды бөлімнің, бөлімшенің, полктің, құраманың немесе оперативтік бірлестік командирлері алдын ала жасалған жоспар бойынша, оған өзінің қарамағындағы әскер түрлерінің басшыларын және штаб офицерлерін қатыстыра отырып жүргізеді. Шабуылды ұйымдастыру кезінде жаудың қорғанысын, оның бекіністерін, қорғаныс құрылыстарын және инженерлік кедергілерді бақылауға зор кәділ бөледі. Бақылау негізгі соққы бсрілетін бағытта, қарсыластың орналасқан жер аймағында бірнеше жерден жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Машырық Сүлейменов

**Машырық Сүлейменов** (1930 жылы туған, Маңғыстау ауданы, Таушық ауылы) — еңбек ардагері. 1946–1952 жылы газетте теруші, 1952–1983 жылы шофер болды. 3, 2-дәрежелі Даңқ орденімен, «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1930 жылы туғандар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Қошқартас

**Қошқартас** – дәстүрлі діни қабірүсті ескерткіштерінің бір түрі. Қазақ жеріндегі қорымдарда қошқар мүсінін бейнелейтін қабіртастар 20 ғасырдың басына дейін қойылып келді. Қошқар мүсінін қабір үстіне орнату ертеден келе жатқан дәстүр. Бұл мұсылмандардың қойды қасиетті жануар ретінде кие тұтып, оны садақа малы деп қастерлеуінен туындаған. 15 – 20 ғасырлар аралығында Қошқартастар міндетті түрде соғыста қаза тапқан жауынгерлердің қабіріне орнатылған. Мұны ескерткіштерде бейнеленген қарулардың суреттері дәлелдейді. Көшпелілер елі үшін қаза тапқан жауынгердің қабіріне ерекше ерлігі үшін Қошкартас орнатқан, осыған орай ол басқа сәулет түрлерінен гөрі сирек кездеседі. 
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Алкогольсіз сусындар

thumb|250px|Алкогольсіз сусындар
**Алкогольсіз сусындар** - құрамында спирті жоқ сусындар. Оларға лимонадтар, жеміс шырындары, квас, т.б. жатады.

## Алкогольді сусындарға арналған алкогольсіз нұсқалар
Алкогольсіз сыра мен шарап сияқты дәстүрлі түрде құрамында алкоголь бар бірқатар сусындардың алкогольсіз нұсқалары бар. (Кейде алкогольсіз сусындар құрамында аз мөлшерде алкоголь бар, әдетте 0,5 көлемнен аз.)

Атап айтқанда, бірқатар елдерде мереке қарсаңында жасөспірімдер мен жастар арасында алкогольсіз жарқыраған шараптар жиі насихатталады. Кейбір пікірлерге сәйкес, мұндай өнімдердің болуы және оларды жылжыту әдеттердің шоғырлануына және алкогольдік өнімдерге көшуге әкелуі мүмкін.

## Дереккөздер

Санат:Алкоголсіз сусындар
Домалату әдісі

**Домалату әдісі** (Метод обката) — тісті доңғалақтарды тазалай өңдеу әдісі. Домалату әдісі өңделетін доңғалақтың және бір немесе бірнеше эталон доңғалақтардың бірлесе айналуы арқылы жүзеге асады. Домалату әдісі процесінде тіс беттерінің кедірбұдырлығы азаяды, доңғалақтардың пішін беттерінің дәлдігі артады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Автотроптылық

**Автотроптылық** (Автотропизм; ) — майыстыратын тітіркендіргіштің әсері тоқтағаннан кейін өсімдік мүшесінің түзуленіп, қалпына келуі. 
:Мысалы, дәнді дақылдар қатты жаңбырдан соң құлап жатып қалса да, жаңбыр басылған соң сабақтары қайтадан қалпына келе алады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Хасан Тәжиев

**Тәжиев Хасан** (1931, Атырау облысы Мақат ауданы Байшонас ауылы – 2002) – инженер, Қазақ КСР-іне еңбек сіңірген геолог-барлаушысы (1981). Жетібай, Бозащы кен орындарын алғаш ашушы. Мәскеудегі Губкин атындндағы институтты бітірген (1954). 1954 – 1958 жылдары Құлсары бұрғылау конторында бұрғылаушы, аға инженер, «Маңғыстаумұнайгазбарлау» тресінде аға инженер, 1959 – 1964 жылдары Түбіжік барлау алаңының бастығы, 1964 – 1974 жылдары Жетібай мұнай-газ барлау экспедициясының бас инженері, бастығы, ММГБ кешенді экспедициясының бас инженері. «Құрмет белгісі», Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет» ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Формациялық талдау

**Формациялық талдау** - Нақтылы физикалық-географиялық жағдайларда бір-бірімен астаса түзілген тау жыныстары бірлестіктерінің өзіндік ерекшеліктерін бағдарлай отырып, сол топтарды кіріктіретін геологиялық құрылымның жалпылама даму тарихын қадағалау тәсілі.

## Дереккөздер


Санат:Геологиялық процестер
Сәйкес орналастыру

thumb
**Сәйкес орналастыру** (Компоновка; лат. compono — қүраймын) — бүйымның әр түрлі элементтерінің заңдылықтардың және техникалық- экономикалық, түтынымдық талаптарды ескере отырып, көркемдік сәйкестік тәсілдерінің негізінде өзара бірге орналастырьшуы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Құлыбек Сүлейменов

**Құлыбек Сүлейменов**(1934, Маңғыстау ауданы Қаратөбе ауылы – 2006, сонда) – ауыл шаруашылығы саласының қызметкері, Маңғыстау ауданнының құрметті азаматы (1994). Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (қазіргі ҚазҰАУ) бітірген (1957). 1957 – 60 жылы 19 партсъезд ұжымшарында бас зоотехник, 1960 – 67 жылы ауыл шаруашылық бөлімінде бас маман, 1967 – 69 жылы Октябрьдің 40 жылдығы атындындығы ұжымшардың басқарма төрағасы, 1969 – 80 жылы «Бозащы» кеңшарында директор, 1980 – 81 жылы Ақшымырау ұжымшарының директоры, 1982 – 84 жылы ауданы ауыл шаруашылық басқармасы бастығының орынбасары, 1984 – 95 жылы Ақшымырау ұжымшарында зоотехник болды. «Құрмет белгісі» (1966) орденімен, «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен марапатталған (1970).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1934 жылы туғандар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Қошмағанбет Есжанұлы

**Қошмағанбет Есжанұлы** (*[[1864]] – [[1932]]*) – ишан. Сам құмы аймағында көшпелі шаруа жанұясында дүниеге келген. Өзінің зеректігінің арқасында 13 – 14 жасында Құранды жатқа айтқан. 
*1885 – 86 жылы Сам құмының Теректі деген жерінде мешіт салдырып, бала оқытуға арнайы ұстаз жалдайды. Кеңес үкіметі орнап, жаппай елде қуғын-сүргін басталғанда, Қошмағанбет Ишан да Түрікменстанға қоныс аударады. Бірақ ол жерде де, қызыл әскердің қармағына ілініп, Көне Үргеніш қаласындағы абақтыға жабылады. 
*67 жасында Ташховуз облысының Орджоникидзе аймағындағы Сегізаттық жерінде белсенділердің шешімімен атылған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Калий бромиді

250 px|thumb

**Калий бромиді**  - фотографияда, спектрдің инфрақызыл диапазонында жұмыс істейтін құралдар жасауда қолданылады.Қалидың бромиды типтi иондық болып табылады. Сонымен бiрге, суда еруде толық диссоциацияға душар болады гидролизға душар болмайды, ғұлама (қалидың гидроксидi) күштi негiзбен және (сутектi қышқыл) күштi қышқылмен тұз.

Ерiтiндiлердегi кәдiмгi айырбастау реакциялары аға алады:
KBr + AgNO3 → AgBr↓ + KNO3

## Дереккөздер



Санат:Калий қосылыстары
Санат:Бромидтер
Алдын ала өңдеу қондырғысы

**Алдын ала өңдеу қондырғысы** — өңделген реакторлык отын құрамындағы плутоний мен уранды болу үшін қажетті жүйе. Өңдеу процесінде қайта калпына келген плутоний реакторлық отын ретінде немесе ядролық жарылғыш өндіру үшін қолданылуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс