open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Малдың тұлғасы, сырт пішіні

Малдың тұлғасы, сырт пішіні - малдың дене пішінінің сыртқы көрінісі. Малдың тұлғасы оның өнімділік қасиеттерімен тығыз байланысты. Осыған орай мал тұқымын асылдандыру тәжірибесінде малдың тұлғасына қарап баға беруге, сұрыптауға үлкен мән беріледі. Малдың тұлғасына көзбен сипаттап, баға беру, өлшеу жөне суретке түсіру  сияқты әр түрлі тәсілдермен баға беріледі. Көз мөлшерімен сипаттау әдісіне -малдың сырт пішінін, әр дене мүшесін көзбен көріп, қолмен ұстап, оның тұлға  ерекшеліктерінің жақсы дамығандығына, өнімдік бағытына сәйкестігіне, жалпы дене бітімі үйлестілігіне баға беру жатады. Бұл барлық түліктер үшін кең тараған тәсіл. Ұпай санын беру арқылы бағалау мүйізді ірі қара мал, жылқы және шошқа өсіруде жиі қолданылады. Бұл әдіс бойынша, әуелі әр немесе бір топ дене мүшелері, кейін малдың толық тұлғасы, 1-ден 10-ға немесе 1-ден 100-ге дейін ұпай баллын беру арқылы бағаланады. Малдың тұлғасына қарап білікті мамандар оның тұқымын, өнім бағыты мен өнімділігін, жасын ажырата алады.

Санат:Мал шаруашылығы

## Дереккөздер
Малдың тұқымдылығы

Малдың тұқымдылығы - малда белгілі бір немесе бірнеше тұқымға тән тәсілдік қасиеттердін болу дәрежесі. Малдың тұқымдылығы шежіресі арқылыанықтайды. Мал шежіресінде тек белгілі бір тұқымның өкілдері ғана жазылса, ондай мал таза тұқымды деп аталады. Егер мал шежіресінде жазылған ата-ене, бабаларында әр түрлі тұқымның өкілдері болса, ондай мал будан деп аталады және онын  тұқымдық құжаттарында (куәлігінде) оны алуға қатысқан әр түрлі мал тұқымдарының қан үлесі (нәсілдік қасиет үлесі) жазылады. Таза тұқымды малды нәсілдік түрғысынан таза қанды мал деп те атайды. Ондай малдың қан үлесі бүтін 1-ге тең деп есептеледі. Будан малдағы әр  түрлі тұқымның қан үлесін бөлшек санмен (бүтіннің бөлшегімен немесе ондық бөлшекпен) береді. Нақтылы бір ата-тектің нәсілдік қасиеті (қан үлесі) әр келесі ұрпақ сайын 2 есе кеміп отырады. Іс жүзінде малдың тұқымдылығын анықтауды әр түрлі мал түлігі бойынша қабылданған ереже-нұсқау бойынша жүргізеді.

Санат:Мал шаруашылығы

## Дереккөздер
Малдың тіршілік қабілеттілігі

Малдың тіршілік қабілеттілігі - малдың қоршаған орта жағдайыңда тіршілік етуге икемділігі. Малдың тіршілік қабілеттілігі тарихи даму барысыңда табиғи және қолдан сұрыптау нәтижесінде қалыптасады. Малдың тіршілік қабілеттілігі дәрежесі түліктің түріне, тұқымына, жасына және күтіміне байланысты болады. Малдың тіршілік қабілеттілігін күшейту үшін жас ерекшеліктеріне сәйкес сыртқы ортаның қолайлы жағдайын туғызып, жақсы азықтаңдырып, шынықтырып отырады. Табындағы малды өміршеңдігі бойынша тұрақты іріктейді. Малдың тіршілік қабілеттілігін оның өсіп-жетілуіне, сыртқы ортаның қолайсыз жағдайларына төзімділігіне, өніміне, ауруға шалдықпауына, төлінің сақталуына қарап анықтайды.

Санат:Мал шаруашылығы

## Дереккөздер
Малдың түсі

Малдың түсі - малдың дене түгінің бояуы (түсі). Әр түрлі түсті дене түгінің ара қатынасына, бояуының анық-қанығына, денеде орналасу жері мен ретіне байланысты және түліктің түріне қарай малдың түсінің атауы өте көп. Мысалы, жылқыда қара, жирен, қаракер, құла, торы, ала, сары, көк, қара көк, қызыл көк, шұбар, бурыл, боз, шабдар, т.б. жалғаса береді.

Санат:Мал шаруашылығы

## Дереккөздер
Малдың массасы, салмағы

Малдың массасы, салмағы - малдың тірілей дене салмағы. Малдың  салмағы таразыда масса бірлігімен (кг не г) өлшенеді. Мал тұқымын асылдандырудағы негізгі мақсаттың бірі - малдың  салмағын өсіру. Өйткені малдың  салмағы оның өнімділігіне, әсіресе еттілігіне, сүттілігіне тікелей ыкпал етеді. Малдың  салмағы өлшеу жиілігі малдың жасына, пайдалану ретіне және зерттеу мақсатына байланысты. Малдың салмағы әдетте ертеменен, аш қарынға өлшейді.

Санат:Мал шаруашылығы

## Дереккөздер
Малдың шығу тегі

Малдың шығу тегі - малдың пайда болуы жөніңдегі зоотехнияның бір саласы. Малдың шығу тегі жөніңдегі ғылым қолда өсірілетін малдың зоологиялық жіктеуде алатын орны, қолға үйрету кезінде пайда болған өзгерістері және олардың дамып жетілуі, қолға үйретілген алғашқы мекені мен уақыты, оның таралуы, белгілі бір мал түлігінің нақтылы жабайы тегін анықтау мәселелерін шешеді. Қазіргі уақыта қолда өсіретін малдың барлық түрлерінің арғы тегі жабайы хайуанаттар болғаны белгілі болды. Оларды қолға үйрету — күрделі де ұзақ үрдіс. Жабайы және үй малдарының дене құрылысын салыстыру,	будандастыру,  палентологиялық        және археологиялық зерттеу деректері негізінде үй малының барлық түрлерінің арғы тегі толық анықталған. Мысалы, мүйізді ірі қара малдың арғы тегі - жабайы тур, қойдың арғы тегі – арқар мен муфлон, жылқының арғы тегі - тарпаң мен құлан, тауықтың арғы тегі - банкив тауығы, үйрек тұқымдарынікі - барқырауық жабайы үйрек, үй қазыныкі - жабайы сұр қаз екені көрсетілген. Малдың шығу тегін және пайда болу жолын зерттеу арқылы, олардың үйретілген жүздеген ғасырлар бойында пайда болған пайдалы өзгерістердің сырын ашып, қазіргі кездегі малдың өнімдік және тұқымдық қасиеттерін жетілдірудің нақтылы тәсілдерін білуге мүмкіншілік туғызады.

Санат:Мал шаруашылығы

## Дереккөздер
Малдың ішкі құрылысы

Малдың ішкі құрылысы - зоотехния  ғылымының малдың дене бітімі мен өнімінің ішкі физиологиялық, анатомиялық, гистологиялық және биохимиялық құрылыс-қызмет қасиеттерінің бірлестігін зерттейтін саласы. Малдың ішкі мүшелерінің кұрылыс-қызмет көрсеткіштері оның жас кезінде келешектегі өнім бағытын, мөлшерін болжау арқылы сұрыптау, қажет болған жағдайда шыққан тегі мен нәсілдік касиеттерінің үйлесімді анықтау үшін пайдаланылады. Бұл мал тұқымын асылдаңдыру жұмысының дәлдігін арттырып, нәтижесін жеделдетеді. Малдың ішкі құрылысы ілімінде зерттелетін мәселелердің кеңдігі мен терендігіне байланысты түрлі гистологиялық, биохимиялық, физиологиялық,, цитогенетикалық, иммуногенетикалық, ж.б. әдістемелер қолданылады. Қазіргі уақытта мал сұрыптау мен жұп тандауда терінің, зәрдің, қан мен сүттің, кариотиптің (хромосомдар саны мен түрі), ДНК-нің (дезоксирибонуклеин қышқьлының) құрылым-құрамының  көрсеткіштері пайдаланылады. Мысалы, мал тұқымын асылдандыру жұмысы жоғары дәрежеде жүргізілетін елдерде асыл тұқымды айғыр мен бұқаның қан құрамы туралы куәлік болуы шартты мәселе. Сол сияқты, тұқымдық қошқарға қалдырылатын қозышар терісінің гистологиялық құрылысы бойынша іріктеледі.

Санат:Мал шаруашылығы

## Дереккөздер
Малсырға

Малсырға - бір-бірінен ажырату үшін малдың құлағына тағатын нөмірленген сырға. Малсырғаны өндірістік жолмен шығару қалыптасқан. Түліктің түріне байланысты (сиырға, қойға, шошқаға) малсырға әр түрлі заттан жасалады. Малсырғаны малдың құлағына арнайы қысқаштар арқылы тағады. Малсырға тағу, яғни малды сырғалау - мал тұқымын асылдаңдыру және малдәрігерлік жұмыс жүргізу үшін міндетті шаралардың бірі. Нақтылы бір мал туралы деректер (туған жылы, ата-тегі, берген өнімі, малдәрігерлік сақтандыру-емдеу шаралары) барлық мал құжаттарында құлағындағы малсырғаның нөмірі бойынша тіркеледі.

Санат:Мал шаруашылығы 

## Дереккөздер
Мамық, түбіт жүні

Мамық, түбіт жүні - көбінесе ешкілерге қатысы бар, ешкі түбіті меринос жүнінен де биязы. Олардан тоқылган бұйымдар әрі жылы, әрі әдемі шығады. Түбітті ешкілердің түбіті тамызда шығып, күз айларында тез жетіледі. Өте биязылары ұсақ та майда бұйраланып, созылмалығы, мықтылығы, олардың жылу сақтау қасиетін жоғарылата түседі. Ең сапалы, жоғары технологиялық қасиеті бар түбітті Орынбор ешкілерінен тарап алады. Түбітті ешкілерді, екі рет - арасында 16-18 күн салып тарайды. Бірінші тарағанда жамбас, мойын, желкеде қалған түбіт екінші тарағанда жеңіл бөлінеді.

Санат:Мал шаруашылығы

## Дереккөздер
Марал шаруашылығы

Марал шаруашылығы - мал шаруашылығының марал мен теңбіл бұғы өсіретін саласы. М.ш.-ның негізгі өнімі марал мен теңбіл бүғының жас мүйізі -пант. Бұдан Мал шаруашылығы дәрісі жасалады. Ол жүрекке, қан-тамыр жүйесіне, бұлшық етке, тыныс жолына, жыныс куаттылығына жақсы әсер ететін сергіткіш дәрі. Сонымен қатар марал шаруашылығы. ет пен былғары иленетін тері өндіреді. Марал шаруашылығымен Шығыс Қазақстан облысының Тарбағатай, Қатон Қарағай өңіріңде шұғылданады. Бұрынғы жылдары бұл өңірде марал мен теңбіл бұғы саны 10 мыңнан асып, 6-6,5 т шығыс медицинасының аса бағалы шикізаты - пант өңдірілді.

## Дереккөздер


Санат:Бұғылар
Санат:Мал шаруашылығы
Мәліш қой

Мәліш қой - Қырымда дамыған қой тұқымы. Көптеген авторлардың айтуы бойынша, олардың шығу тегі қаракөл қойларына жақын. Мәліш қойларын далалық және таулық деп бөледі. Ондағы айырмашылығы далалық қойлар біршама ірі. Далалық қой саулыктары 46-48 кг болса, тау саулықтарынікі -32-40 кг, ал қошқарлары жоғарғыға сәйкес 56-64 кг және 46-48 кг. Қозыларынан алынатын елтірі әдемі келген, дегенмен әдемілігі және сапасы жағынан қаракөл қойларынікінен төмен. Мәліш қойларының еті өте дәмді, әсіресе марқа қозыларынікі. Қырым, Евпатория және Феодосия аудандарында  бұл тұқым қаракөл қойымен будандастырылған.

Санат:Мал шаруашылығы

## Дереккөздер
Мегежін

Мегежін - жыныстық қабілеті жетіліп, толысқан ұрғашы шошқа. Мегежінді алғашқы рет 8-12 айлығында шағылыстырады.   Буаздық мерзімі      114  күн   болғандықтан, жылына әрқайсысыңда 8-12 торайдан алып, екі рет торайлатуға болады. Мегежінді 4-5 жылға дейін ұстауға болады.

Санат:Мал шаруашылығы

## Дереккөздер
Мекиен

Мекиен - жұмыртқа салатын тауық. Алғашқы жұмыртқаны тауық 120-180 күндігінде сала бастайды. Бір жылда берген жұмыртқа саны мен оның орташа салмағы мекиеннің жұмыртқа өнімінің негізгі тауарлық көрсеткіші болса, тұқымдық бастарының көрсеткіштеріне салған жұмыртқасының инкубациялық қасиеттері де жатады. Әдетте, мекиен өмірінің екінші жылында ең көп жұмыртқа береді. Мекиенді 3 жылға дейін тиімді ұстауға болады.

Санат:Мал шаруашылығы

## Дереккөздер
Мініс жылқысы

Мініс жылқысы - салт мінетін жылқы. Арнайы салт мініс жылқысының басы ашаң, қағылез, мойны ұзын, шоқтығы биік, арқасы түзу, жазық, кеудесі кең, қабырғалары ұзын, белі мықты, тұтас сауырлы, аяқтары түзу, аралары кең, тұяқтары берік, жалпы түр-тұлғасы көркем, жүрісі әсем келеді. (қ. Араб жылқысы, Ахалтеке жылқысы, Қостанай жылқысы. Таза қанды салт мініс жылқы, т.б.).

Санат:Мал шаруашылығы

## Дереккөздер
Мүйізді ірі қара мал

thumb|right|200px|
**Мүйізді ірі қара [[мал]]** — аша тұяқты, қуыс мүйізді, күйіс қайыратын сүтқоректі жануар (мал). 

Қолдағы мүйізді ірі қара мал жабайы турдан тараған. Жабайы турдың Еуропалық түрінің соңғы өкілі осыдан 350 жыл бұрын кездескен. Мүйізді ірі қара мал қазіргі кезде дүние жүзінде ең көп тараған сүт пен ет өнімді түліктің бірі. Дүние жүзінде мүйізді ірі қара мал 1000 астам тұқымынан тараған басы 1 миллиардтан асады. Орта есеппен 30 жыл тіршілік етеді. Шаруашылықта 8-12 жыл пайдаланылады. Тұқымына қарай бұқасының салмағы - 300-900 кг, сиырынікі - 250-600 кг тартады. Жылдық сүттілігі - 1500-8000 кг. Жыныс қабілеті - 7-8 айлығында жетіледі, бірақ алғашқы шағылысқа шаруашылық тұрғыдан жетілген - 15-18 айлығында түсіріледі (қашырылады не ұрықтаңдырылады). 285 күнде бұзаулап, көбінесе жалқы туады. Бұзаулағаннан кейін 3-4 аптада күйті келе бастайды да, нәтижелі ұрықтанбаса осы мерзімде күйті қайталанады.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Науа, ақыр, оттық

Науа, ақыр, оттық - мал азықтандыруға берілетін жемшөпті салатын қоңдырғы. Науаның құрылысы одан азықтандырылатын мал түлігіне байланысты. Ұсақ мүйізді қара мал азықтандырылатын науаның асты - 20-30 см, алдыңғы беті (жасына байланысты) - 15-25 см, қарсы беті - 30-40 см, бір басқа келетін ұзыңдығы мал бір жағынан келетін болса - 30-50 см, екі жағынан келетін болса - 25-30 см науа дайыңдалса, жылқыны жемдеуге осы параметрлері, тиісінше, 30-40 х 25-30 х40-50; 60-70; 50-60 см ақыр дайындалады. Ірі де аумақты (пішен, сабан, сүрлем, пішендеме) жемшөп салуға мал басы сиятыңдай етіп қоршалған оттық жасалады.

Санат:Мал шаруашылығы

## Дереккөздер
Омарта мекен - жайы

Омарта мекен - жайы - ара ұясымен үйшіктері, ара өсіруге қажет құрал саймандар орналасқан жер. 
| Paseka.jpg| 250px|Омарта үйшігі]] Омарта мекен - жайына бал шырынды өсімдіктер өскен алқапқа жақын (2 км аспайтын), қар, жаңбыр суы жиналмайтын биіктеу, құрғақ әрі ық (орман шегіне, бақ ішіне) жер қолайлы. Омарта мекен - жайы тұрақты және көшпелі болып бөлінеді. Тұрақты омарта мекен - жайы, әдетте, бал шырыңды өсімдіктері қалың, жол қатынасы қиын жерлерде ұйымдастырылады. Көшпелі түрі балды көп жинау үшін әр түрлі өсімдіктердің гүлдеу кезеңіне байланысты бір жерден екінші жерге қоныс ауыстырады.

Санат:Мал шаруашылығы

## Дереккөздер
Омарташы

Омарташы - бал арасын өсіруші. Омартаның иесін де омарташыдеп атайды.

Санат:Мал шаруашылығы

## Дереккөздер
Оңтүстік қазақ мериносы

**Оңтүстік қазақ мериносы** - жүн, ет өндіру бағытында өсірілетін биязы жүнді қой тұқымы. Жаңа тұқым ретінде 1970 ж. қабылданды. Қылшық жүңді казақы саулықтарды Кавказ, Ставрополь, Алтай, Совет мериносы, Грозный тұқымдарының қошқарларымен будандастыру арқылы шығарылған. Қазақстанның оңтүстік аймағында жайылымда бағып өсіруге жақсы бейімделген. Қошқарлары - 90-115 кг, саулықтары - 50-55 кг тартады. Қошқарынан - 10-12 кг, саулығынан - 4-4,5 кг жүн қырқылады. Таза жүн шығымы - 48-50 %. Жүнінің ұзындығы - 8-8,5 см, биязылығы - 64 сапа. Оңтүстік қазақ мериносының таңдаулы отарлары Оңтүстік Қазақстан облысының "Күйік", Жамбыл облысының "Мерке" асыл тұқымды қой зауыттарында өсіріледі.

Санат:Мал шаруашылығы
Санат:Қой тұқымдары

## Дереккөздер
Өгіз

Өгіз - мүйізді ірі қара малдың екі жастан асқан піштірілген еркегі. Өгізді күш-көлікке, етке өткізуге пайдаланады. Өгіздің піштірілетін уақыты мен жасына байланысты тайөгіз, өгізше, құнан өгіз, дөнен өгіз, атан өгіз, азбан өгіз, құр өгіз деген қосымша атаулары бар. Тай өгіз – бір жасар, дөнен өгіз –төрт жасар, атан егіз - бес жастан асқан, үлкен, ірі денелі, құр өгіз -піштірілгеннен кейін күш-көлікке пайдаланылмай семірген, соғымдық мал.

Санат:Мал шаруашылығы

## Дереккөздер
Өлі қылшық

Өлі қылшық - қой жүні қылшықтарының бір түрі.Өлі қылшық жуан, сынғыш келеді, игеңде сынады, тартқанда тез үзіледі, бояу сіңбейді. Жүннің құрамында өлі қылшық тың болуы оның шикізаттық құңдылығын төмеңдетеді. Өлі қылшық  әдетте, қылшық жүнді қой тұқымдарының жүнінде жиі кездеседі.

Санат:Мал шаруашылығы

## Дереккөздер
Өлі қырқым

Өлі қырқым - өлген және сойылған койдың терісін қырқу. Өлі қырқым жүнінің шикізаттык құндылығы өте төмен, ондай жүн сыныпқа бөлінбейді, басқа жүндерге қосылмай жеке қапталады.

Санат:Мал шаруашылығы

## Дереккөздер
Өндіре будандастыру

Өндіре будандастыру - тұқымы әр түрлі малды өзара шағылыстыру арқылы жана мал тұқымын өсіріп шығару әдісі. Бұл будандастыру мал өсірудің күрделі әдістерінің бірі. Өндіре шағылыстыруда екінші және үшінші ұрпақ буданының ұнамды типі алынып, кейінен олар «өзара» өсіріледі. Өндіре шағылыстыру көбінесе асыл тұқымды мал шаруашылықтарында колданылады. Өндіре шағылыстыру тәсілін қолданып, атақты қазақтың ақбас ірі қара мал тұқымы алынған.

Санат:Мал шаруашылығы

## Дереккөздер
Өндірістік будандастыру

Өндірістік будандастыру - мал тұқымдарын бір-бірімен будаңдастыру әдістерінің бірі. Өндірістік будандастыру екі немесе үш тұқымның малын шағылыстыру арқылы тез жетілгіш, өміршең, жоғары өнім беретін бірінші, әрі кетсе екінші, ұрпақ будан алумен шектеледі. Будандастыруға қатынасатын мал тұқымы санына байланысты Өндірістік будандастыруды қарапайым және күрделі түрге бөледі. Қарапайым өндірістік будандастыруды қолданғанда екі тұқымның малын бір-бірімен шағылыстырып, гетерозис, яғни бірінші ұрпақ буданның жақсы жетілу қасиетіне негізделген тек нақтылы бір өнім алынатын будан алумен шектеледі. Ол будандардан төл алмайды. Мысалы, Қазақтың ақбас сиырын абердин ангусс бұқасымен шағылыстырудан алғаш барлық будан бұзауды бордақылап, 12-14 айлығында түгелімен етке өткізеді. Күрделі өндірістік будандастыруды қолданғанда   әуелі   екі   тұқымды   шағылыстырып,    алынған бірінші ұрпақ ұрғашы будандардың тәуірін қайта өнімділігі көзделген тұқыммен будандастырып, үшінші тұқымның қаны бар будандардың бәрінен қарапайым өндірістік будандастырудағыдай тек өнім алумен шектеледі. Оларды төл алуға пайдаланбайды.

Санат:Мал шаруашылығы

## Дереккөздер
Пұшпақ жүн

**Пұшпақ жүн** - ұяң және қылшық жүнді қойдың жабағысын сорттағанда оның шеттерінен (пұшпақтарынан) жұлып алынған былғаныш (қи - зәрмен, шөп - шаламмен былғанған) жүн.  Пұшпақ жүн бөлек жиналып, жуылғаннан кейін қапталады.

Санат:Мал шаруашылығы

## Дереккөздер
Пішендік жер

Пішендік жер - пішенге шабылатын шаруашылық жерлері. Пішендік жер жазық, шөбі бітік жерлер бөлінеді. Олардың шөбін мезгілімен шауып, кептіріп, малдың негізгі қысқы азығы ретінде пішен дайындайды.

Санат:Мал шаруашылығы

## Дереккөздер
Пішен сарай, пішенхана

Пішен сарай, пішенхана - пішен жиналатын жер. Шағын шаруашылықта пішен сарай не пішенхана салып, ондағы пішенді ұзақ мерзім сапалы сақтауға мүмкіндік болса, ірі шаруашылықтарда олардың орнына үсті жабылған, астында  жиналған пішенді жауын-шашын, қар суынан сақтандыратын лапас (шатыр) тұрғызады.

Санат:Мал шаруашылығы

## Дереккөздер
Пішендеме

Пішендеме - көк шөптің нәрлігін сақтауға мүмкіндік туғызатын жемшөп дайындау әдісі. Пішендемеге қиын сүрлемделетін дақылдарды, әдетте, бұршақ тұқымдастарын салады. Пішендеме дайындау үшін шабылған көкті 45-55% ылғалдылыққа дейін дегдітіп, ор не траншеяға
ұсақтап салып, мұқият нығыздап, ауа кірместей қымтап жабады. Бұл ылғалдылықта «физиологиялық құрғақтық» жағдайына енетін өсімдік торшасының су, яғни нәрін, ұстау күші  бактериялардың сору күшінен басым түседі, де анаэробтық жағдайда олар ұзақ мерзім сақталады. Соның нәижесінде, бір жағынан пішен секілді құрғап қатаймаған (іріленбеген), екінші жағынан сүрлем секілді бүкіл қанты ашытылып, қатты қышқылданбаған, тұщы (рН=5-5,5), мал сүйсініп жейтін хош жеміс иісті азық дайындалады. Онымен қысқы мал азығыңда пішен мен сүрлемді алмастыруға болады. Бұршақ тұқымдастар көгінен дайындалған 1 кг пішеңдеменің жалпы қоректілігі - 0,3-0,4 а.ө. құрап, 70-90 г қорытылатын протеині болады.

Санат:Мал шаруашылығы

## Дереккөздер
Садыра

Садыра - малдың тезегі, зәрі мен қора ішіндегі жуынды су араласуынын пайда болған, қоймалжың тұтқыр сұйығы. Садыра, негізінен мүйізді ірі қара мал мен шошқаны қорада ұстап бакқанда жиналады. Садыра кең қоймасында белгілі мерзімде сақталғаннан кейін тыңайтқыш ретіңде пайдаланылады.

Санат:Мал шаруашылығы

## Дереккөздер
Мыс кенорындарының өнеркәсіптік типтері

Мыстың өнеркәсіптік кен орындары арасында генетикалық белгілері бойынша магмалық, гидротермалық-шөгінді (стратиформдық) типтерге бөлінеді.

ТМД елдерінде негізгі өнеркәсіптік типтерге жататындар:

1. гидротермалық-шөгінді (қоры 34%, өндірісі 29%) – Жезқазған (Орталық Қазақстан), Удокан (Забайкалье), ал шетелде: Предсудетское (Польша), Мансфельд (Германия), Айнақ (Ауғанстан), Роан-Антилоп, Чамбиши, Нчанга (Замбия 12.10-сурет), Камото, Мусоши (Конго) және т.б.;

2. вулканогендік-шөгінді мыс-колчедан (қоры 17,5%, өндірісі 23%) – Дегтярь, Учалы, Гай, Симбай (Оңтүстік Орал), Уруп, Алаберды, Шамлунг (Кавказ); шетелде – Рио-Тимпо (Испания), Бор (Югославия), Эргани (Түркия), Болиден (Швеция), Кидд-Крик (Канада), Юнайтед-Верде (АҚШ) және т.б. кенорындар.

3. гидротермалық мыс-порфир (қоры 18%, өндірісі 16%)– Қоңырат, Бозшакөл, Шатырқұл (Қазақстан), Қалмақыр (Орта Азия), Каджаран, Агарак (Армения). Сор (Батыс Сібір). Шетелдерде ірі кенорындар белгілі жарлер: Болгария (Медет, Асарел), Иран (Сары-Чешме), Моңғолия (Эрдене), АҚШ (Кляймакс, Бингем), Канада (Валли-Копер), Перу (Токепала), Чили (Эль-Тениете, Чукикамата);

4. магмалық мыс-никельді (қоры 18%, өндірісі 16%) – магмалық ликвациялық сульфид мыс-никель рудалар жоғарыда қарастырылған ( никель, кобальт кенорындары тарауында).

----
Шетелде гидротермалық мыс-порфир (қоры 65%, өндірісі 60%), гидротермалық-шөгінді (20% және 18%) және вулканогендік-шөгінді мыс-колчеданы (8% және 11%) кенорындар басты орын алады.

Санат:Кен орындар
Джордж Майкен

right|200px|thumb|Джордж Микан, 99 номерлі
**Джордж Микан Лоуренс** () (18 маусым 1924, Джолиет, Иллинойс штаты, АҚШ - 1.06.2005, Скоттсдейл (Аризона)) – америкалық баскетболшы және спорт қайраткері. 

Өзі заң мамандығы бойынша білім алған Де Пол университеті командасында орталық қорғаушы ретінде ойнап, талантын байқатады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін кәсіпқой баскетболда көрнекті орталық қорғаушы ретінде танылады. Бойы 2 м, 08 см болған. «Минэополис Лейкерс» (1947-56) командасының құрамында жарысқа шығып, 5 мәрте ҰБҚ-ның чемпионатында жеңіске жетуге көмектеседі. Америка баскетбол қауымдастығының жетекшілерінің бірі (1967-1969) болған. 1950 жылы «Ассошиэитед баспасөз» ақпараттық агенттігі жүргізген қоғамдық пікір сауалнамасында, Микан 20-ғасырдың І жартысындағы аса көрнекті баскетболист деп танылған. 

## Сыртқы сілтемелер
* Джордж Миканның ресми сайты 
* NBA-дағы Джордж Микан
* Атақтылардың қатарындағы Джордж Микан 
* Джордж Миканның баскетболдағы статистикасы
* Джордж Микан Lakersplayers.org 
* Джордж Микан жаттығуларыl 
* Суреттері

Санат:18 маусымда туғандар
Санат:1924 жылы туғандар
Санат:Джолиетте (Иллинойс) туғандар
Санат:1 маусымда қайтыс болғандар
Санат:2005 жылы қайтыс болғандар
Санат:Скоттсдейлде (Аризона) қайтыс болғандар
Санат:АҚШ баскетболшылары
Санат:Чикаго Американ Гиэрс ойыншылары
Санат:Миннеаполис Лейкерс ойыншылары
Санат:АҚШ баскетбол жаттықтырушылары
Санат:Лос-Анджелес Лейкерс жаттықтырушылары
Санат:Баскетболдық даңқ Залы мүшелері
Санат:Нөмір пайдаланбайтын ҰБҚ баскетболшылары
Санат:Қант диабетінен қайтыс болғандар
Рудаларының типтері мен кондициялары

Шикізаттың технологиялық қасиеттерін анықтайтын негізгі руда жасаушы минералына байланысты өнеркәсіптік темір рудалары мынадай типтерге бөлінеді:
* магнетит;
* мартит және жартылай мартит;
* титанмагнетит;
* гематит және гидрогематит;
* қошқыл теміртас;
* сидерит;
* темірлі хлорит рудалар.

Домнада бірден балқытуға жарамды рудалардағы темірдің мөлшері мынадай болу керек (%):
* магнетит;
* титанмагнетит пен гематит рудаларда -46-50;
* қышқыл теміртаста-37-45;
* оңай балқитын сидеритте-30-36.

Құрамындағы темірдің мөлшері төмен рудалар байытуды қажет етеді.

Байытуды қажет етеін магнетит рудаларда темірдің кондициялық мөлшері 14-25 %-ке дейін төмен бола алады.

Рудадағы зиянды қосылыстарға күкірт, фосфорит, күшәла, қалайы, мырыш, қоғасын мен мыс жатады.

Өңдеу технологиясына байланысты бұл компоненттердің рудаға максимал мөлшері мынадай болуы мүмкін (%):
* күкірт-0,15-0,25;
* фосфор-0,01-0,1;
* күшәла-0,08;
* мырыш пен қорғасын-әрқайсысы 0,05;
* мыс-0,2.

Руда құрамында кальций мен магний карбонаттары болса, сапасын арттырады, ал көп мөлшердегі кремийтотық керісінше руданың сапасын нашарлатады.

Бай темір рудалары домна процесін айналып өтіп, бірден болат дайындауға бара алады; олар тікелей конвертер, мартен немесе бессемер өндірісіне түсуі мүмкін. Ең бай темір рудалары шекемтас алу үшін пайдаланып, содан кейін электрмен болат балқыту өндірісіне беріледі.
Әл-Фатиха сүресі

Сүре жиыны жеті аяттан тұрады. Қазақ халқы арасында айтылатын *[[Бисміллә]] басы [[Әлхамдулиллаһ|Әлхам]]-ды* деп келетін сөз міне осы Фатиха сүресінің Құрандағы бірінші сүре екенін меңзейді. Сондықтан да Фатиха сүресі әлхам сүресі деп те аталады.

Бұл сүре намаздың әр рәкәғатында оқылуы керек.

Бұл Құрандағы толығымен жіберілген алғашқы сүре. Бұл сүреде монотеистерді растайтын, сенушілер үшін Ізгі хабар болып табылатын, сенушілер мен күнәһарларды жазалау туралы ескертетін, Аллаға ғибадат ету қажеттілігін, қазіргі және болашақ өмірдегі бақытқа апаратын жолды көрсететін идеялар жиынтығы мен Құранның жалпы мағынасы туралы айтылады және Аллаға мойынсұнып, бақыт тапқандар мен мойынсұнбай шығынға ұшырағандарды айтады, сондықтан сүрені "кітаптың анасы" деп атайды.

## Фатиха сүресінің араб тілінде жазылуы


**1:1**  
: 
: Бисмил-лә һир-рахмәнир-рахим,

**1:2**  
: 
: Әл-хәмду лил-лә  һи роббиял-ғаләмин,

**1:3**  
: 
: Әр-рахмәнир-рахим

**1:4**  
: 
: Мәлики йәумид-дин,

**1:5**  
: 
: Иййәкә нәғбуду уә иййәкә нәстәғин,

**1:6**  
: 
: Иһдинәс-сыйроталь-мүстәкыйм,

**1:7**  
: 
: Сыйроталь-ләзинә әнғамтә ғаләйһим гойриль-мәғду би ғаләйһим уә ләд-долоьлин.


## Жуық аудармасы
thumb|right|Фатиха сүресі

## Дереккөздер


Санат:Құран сүрелері
Санат:Намаз

## Түсіндіру

Мұсылман теологтары "Мейірімді Алланың атымен" (бисмилля) сөздері басқа аяттармен бірге Құран сүрелерінің бір бөлігі болып табыла ма, жоқ па деген пікірге келді. Сунниттік теологтардың көпшілігі бұл солай деп санайды, бірақ сунна мен келісім адамдарының арасында мұндай көзқараспен келіспейтін ғалымдар да бар. Мысалы, Шафи аудармашыларының бір бөлігі бисмилляны "әл-Фатиха" сүресінің аяты ретінде қарастырады, бірақ ол оны бұрын болған барлық басқа сүрелердің бөлігі деп санамайды (бұл сөздер жоқ "Ат-Тауба" сүресінен басқа). Шафииттік экзегеттердің тағы бір тобы Бисмилляны Құранның аяты деп санамайды.

Алайда, шиит аудармашылары бисмилля Құранның барлық сүрелерінің, тіпті "Ат-Тауба" сүрелерінің бір бөлігі екеніне сенімді. Бұған дәлел Имам Джафар ас-садиктің тиісті хадисі болып табылады. Сонымен қатар, шиит теологтары әр сүреде бисмилля сүренің семантикалық контекстіне байланысты өзінің ерекше мәніне ие болатынына сенімді.

Атап айтқанда, имам Хомейни "әл-Фатиха" сүресін түсіндіруде:

Фикхе егер біз бірнеше сүрені [дауыстап] оқығымыз келсе, "Алланың атымен" тек басында бір рет оқу жеткіліксіз болатынын айтады; бұл сөз тіркесі әр сүренің басында қайталануы керек. Мұның себебі-өрнектің нақты мағынасы мен қызметі жағдайларға байланысты өзгеріп отырады.
## Дереккөздер
Әл-Исра сүресі

111 аяттан тұрады.

*Бани Исраиль* немесе *Исраиль ұрпақтары* сүресі деп-те аталынады "Біздің мұғжизалар жібермеуіміз бұрынғылардың мұғжизаны жасынға шығаруы ғана болды. Сондай-ақ Сәмүд еліне көрнеу түрде аруана жібердік. Бірақ оған зұлымдық қылып, өлтірді. Негізінде мұғжизаларымызды үрейлендіру үшін ғана жібереміз. (17:59)"

## Израил ұрпақтарын ескерту
"Мұса (Ғ.С.) ға Кітап бердік те оны Исраил ұрпақтарына: “Менен өзгені ие тұтпаңдар!”,-деп жолбасшы қылдық. (17:2)

Әй Нұх (Ғ.С.) пен бірге (кемеге) түсіргендеріміздің ұрпақтары! Күдіксіз ол, шүкір етуші бір құл еді. (17:3)

Кітапта Исраил ұлдарына: “Әрине жер жүзінде екі рет бұзғыншылық қылып, өте тәкаппарланасыңдар” деп ескерттік. (17:4)

Екі уәденің алғашқысы келген кезде, оларға, қатты жауынгер құлдарымды жібердік те олар үйлердің араларына дейін кірді. Бұл орындалатын уәде еді. (17:5)

Сонсоң сендерді оларға үстем қылдық. Әрі сендерді малдар, балалар арқылы қуаттап, сан жағынан да молайттық. (17:6)

Егер игілік істесеңдер, өздерің үшін; Жамандық істесеңдер тағы өздеріңе тән. Екінші уәделі мезгіл келген кезде; беттеріңді бұзып, қынжылту үшін және алғашқы кіргендеріндей Месжід Ақсаға кіріп, тас талқан қылулары үшін (жібердік). (17:7)

Мүмкін Раббыларың мәрхамет етер. Егер қайталасаңдар, Біз де қайта жазалаймыз. Сондай-ақ жаһаннамды кәпірлерге зіндан қылдық. (17:8)"

## Аллаһ Тағала Дәуіт пайғамбар жайлы

"Раббың көктер мен жердегі әркімді жақсы біледі. Расында пайғамбардың біреулерінен, біреулерін артық қылдық. Сондай-ақ Дәуітке Зәбүрді бердік. (17:55)"

## Сілтемелер
* Құран  
* Аят  
* Тирмизи

## Дереккөздер


Санат:Құран сүрелері
Шанз-Элизе

**Шанз-Элизе** немесе **Елисей алаңдары** ( немесе *les Champs-Élysées*, немесе тек *les Champs*) — Париж қаласындағы VIII округінің басты магистральдарының бірі. Шарз-Элизе даңғылы Конкорда (Келісім) алаңынан басталып Салтанат қақпасына дейін созылған. Ұзындығы - 1915 м, ені - 71 м. 

thumb|center|250px|Келісім алаңынан Салтанант қақпасынан қарай көрініс.thumb|center|250px|Шанз-Элизе (Салтанант қақпасынан көрініс)

## Сипаттама
*Шарль де Голль* алаңынан (Салтанат қақпасына дейін, "Этуаль" алаңы) басталатын даңғылдың жоғарғы бөлігінде көптеген кинотеатрлар, сәнді бутиктер мен дүкендер орналасқан.

Келісім алаңына дейін апаратын даңғылдың төменгі бөлігі бақшалармен қоршалған және бірнеше сәулетті қоғамдық ғимараттар орналасқан.

Елисей алаңдары Париждің тарихи осінің бөлігі болып саналады. Ол Тюильри бақшаларынан басталып, Лувр мұражайына дейін жалғасады.

## Арнаулар
* Шанз-Элизе көшесіне Джо Дассеннің әлемге әйгілі өлеңі арналған «*Champs-Élysées*»: «Шуақты күнде де, жаңбырда да, түсте де, түн ортасында да, сіз қалағаныңыздың барлығы Елисей алаңында бар».

thumb|center|700px|Елисей алаңында

## Велоспорт
Елесей алаңдары Тур де Франс-тың соңғы кезеңінің мәресі болып табылады. Сонымен қатар, ақырғы марапаттау рәсімі Салтанат қақпасының жаныңда өтеді, сондықтан да Елисей алаңы әлем велоспортының әйгілі орынына айналды.

## Атақты тұрғындары
* Сара Бернар, актриса
* Томас Джефферсон, АҚШ-тың 3-ші президенті
* Раймон Пуанкаре, Франция президенті


Image:T Jefferson by Charles Willson Peale 1791 2.jpg|Томас Джефферсон
Image:SarahBernhardt.png|Сара Бернар
Image:Poincare larger.jpg|Раймон Пуанкаре


Санат:Париж көшелері
Беймәлім ұшқыш нысан

[200px|thumb|[1952 жылдың 31 шілдесінде АҚШ-тағы қабылданған Нью-Джерси қаласында түсірілген БҰН  суреті]]

**Беймәлім ұшқыш нысан** немесе **БҰН** () —  ең жалпы анықтамасы бойынша, белгілі нысан немесе құбылыс ретінде анықталмаған, аспанның кез келген айқын аномалиясы болып табылады. 

Әдетте, БҰН-ға байланысты өзге ғаламшарлардың тұрғындары немесе жатпланеталықтар деген ұғым тұспалданады. Бірақ көбіне дәлелдемелерінің төмен сапасына орай (бейресми дәлелдер және куәгер сөздері) бұл пайымдаулар мүмкін емес деп саналады.

Беймәлім ұшатын нысандарын зерттеуші ғылымды уфология, яғни ғалымдарын - *уфологтар* деп атайды. 

Белгісіз ұшатын нысандар туралы алғашқы ресми деректер  ІІІ Тутмос мысыр фараонының (б.з.б. 1486 - 1425 ж.) тарихи жылнамаларында жазылған. Қазіргі заманның қоғамында алғашқы рет кең таралғаны - АҚШ-тағы Нью-Мексико штатындағы  Розуэлл қаласының маңында 1947 жылдың маусым айында болған Розуэллдегі оқиға () туралы мәлімет. 

Интернетте аспан кеңістігінде еркін қалықтаған табақшаны ұялы телефондарының камерасына түсір үлгергендер де жетерлік.  Бірақ олар ақиқатында жат планеталықтардың ұшатын табақшасы екенінің дәлелі жоқ. Осы саланы зерттеп, түрлі мақалалар жазып жүрген журналист Төреғали Тәшенов бізге көрініп жүрген ұшатын табақшалардың 50 пайызы адам қолымен жасалғанын айтады.

## Тағы қараңыз
* Жатпланеталық
* Уфология

## Дереккөздер

Санат:Уфология
Санат:Ғарыш
Хромит кенорындары

Хромит кенорындары құрамы бойынша белгілі бір дәрежеде дифференциацияланған және серпентинденген ультранегізді таужыныстар массивтерінде орналасқан.

Массивтер лакколит, лополит және силл пішінді болады. Әдетте олардың төменгі жағы серпентинденген дуниттерден тұрады.
Олардың құрамында желі, линза, түтікше, ұя және тұтас жолақтар мен секпілді рудалардан тұратын кен денелері орналасады.

Рудалардың бітімі жолақты, таңдақ, нодульді, брекчиялы және секпілді; құрылымы ұсақ және орташа түйірлі. Руда хром шпинелидтерден, магнетитен, тальктен, карбонаттардан, кейде оливин мен пироксеннен тұрады. Хромит кенорындарының басым бөлігі геосинклиндік дамудың алғашқы сатыларындағы гипербазиттермен ассоцияланады.

Титанмагнетит кенорындары көбінесе геосинклиндік дамудың алғашқы сатысындағы габбро-пироксенит-дунит массивтерімен генетикалық байланысты. Руда денелерінің орналасы протомагмалық  тектоника элементтерімен және кейінгі айырылымды бұзылыстармен бақыланады да, желі, линза, ұя, шлир пішінді, ал рудалардың бітімі шомбал жолақтанған, таңдақ, секпіл болады.
Оларға сидерониттік құрылым тән. Негізгі руда минералдар – титанмагнетит, ильменит пен рутил. Бейруда минералдар пироксен, амфибол, негізді плагиоклаз, хлорит, биотит пен анартастардан тұрады.
Тони Бузан

**Энтони Питер Бузен** (; 2 маусым 1942) білім беру консультанты және бірнеше кітаптар авторы.

Бузен Пальмерс Гринде, Миддлсекс, Ұлыбританияда туылып өседі.

1970-жылдары "Use Your Head" BBC кітаптары жарық көреді. Бұл кітап әр елдің шамамен 30 тілдеріне аударылады.

## Мазмұны

## Кітаптары
* Spore One - Structure in Hyperspace (September 25, 1972) ISBN 0-85115-016-0
* Use Your Head (қаңтар, 1974) ISBN 0-563-10790-1
* Speed Memory (қаңтар 27, 1977) ISBN 0-7153-7365-X
* Make the Most of Your Mind (ақпан, 1984) ISBN 0-671-49519-4
* Speed Reading (20 мамыр, 1971) ISBN 0-7221-2119-9
* The Mind Map Book (6 September, 1993) ISBN 0-563-36373-8
* Concordea (желтоқсан, 2006)
* Requiem For Ted (желтоқсан, 2006)
* Use Your Memory, (BBC Publications)
* Master Your Memory, (BBC Publications)
* The Memory Book, (BBC Publications, 2010)

## Сілттемелер

## Сыртқы сілттемелер
* Biography at open2.net  BBC/Open University.
* Matteo Salvo - Italian certified partner. 

Санат:Тұлғалар
Қозы Көрпеш – Баян Сұлу күні

**Қозы Көрпеш – Баян Сұлу күні** — Қазақстанда қазақша махаббат күні іспеттес тойланады. Яғни, 15 сәуір күнің белсенді қазақ азаматтары тойлатып жүр.  Бұл мерекені атап өтуді, негізі, бірінші боп республика көлемінде Оңтүстік Қазақстан облысында 1999 жылы Дархан Мыңбай деген кісі ұсынып, жастар ұйымдарын, оқу орындарын, ақпарат құралдарын соған шақырған. Батыстағы мерекелерді ескеріп, ешқандай күнге тура келмесін деп дәл осы күнге қойылған болуы керек. Көкшетау қаласында 2012 жылы сәуірдің 15 күні Тәуелсіздік аланында ерікті жастармен бірге тойланды.

## Сыртқы сілтемелер
* Қозы көрпеш - Баян сұлу күні
* Қозы көрпеш - Баян сұлу күні
Дариюс Мийо

right|250px|thumb|Дариюс Мийо
**Дариюс Мийо** (Milhaud, Darius), (4 қыркүйек 1892, Экс-ан-Прованс, Франция – 22 маусым 1974, Женева) – Француз композиторы. 

Париж консерваториясында, кейін В. Д`эндидің «Схола канторумында» білім алған. Жас француз композиторларының «Алтылық» топ мүшесінің бірі ретінде беделдікке ие болады. Оның музыкасы жартылай тоналдылығымен сипатталады (бір уақытта әр түрлі тоналдылықты пайдалану), мысалы: Saudades do Brazil (1921). Оның музыка құрамында дисонанстар бар болғанына қарамастан, лирикалық болып саналады. Оның ең танымал "Сотворение мира" (1923) атты балетінде джаздың әсері нақты естіледі. 1920 жылдары Мийо бірнеше балет, опера, сонымен қатар көптеген фильмге әуен жазады. Христофор Колумб атты опера Мийо шығармашылығының шарықтау шегі болады (1928 жыл). Ұзақ уақыт бойы Мийоның есімі 1949 жылы өзінің қолдауымен ашылған Аспендегі (AҚШ) музыка фестивалімен байланыстырылған.

## Сыртқы сілтемелер
* Дариюс Мийо байсалды категориялық тізбесін жұмыстар керекті нөмірлерімен тындыруда 
* Мийо 
* '' Service Sacrée''-дегі биография және аудио таспалар 
* Дариюс Мийо 1892–1974

Санат:4 қыркүйекте туғандар
Санат:1892 жылы туғандар
Санат:Экс-ан-Прованста туғандар
Санат:22 маусымда қайтыс болғандар
Санат:1974 жылы қайтыс болғандар
Санат:Женевада қайтыс болғандар
Санат:Франция сазгерлері
Санат:XX ғасыр сазгерлері
Санат:Франция дирижерлері
Санат:XX ғасыр дирижерлері
Санат:Франция академиялық музыканттары
Санат:XX ғасыр опера сазгерлері
Санат:Франция опера сазгерлері
Санат:XX ғасырдағы Франция балет сазгерлері
Санат:Дягилев Орыс балеті сазгерлері
Санат:Алтылық мүшелері
Санат:Дариюс Мийо
Людвиг фон Мизес

right|200px|thumb|Людвиг фон Мизес

Людвиг фон Мизес (Ludwig von Mises), (29 қыркүйек 1881, Лемберг, Австро-Венгрия, қазіргі Львов, Украина – 10 қазан 1973, Нью-Йорк) – Австрия экономика мектебінің теория дәстүрін жалғастырған австро-американдық экономист. АҚШ-қа жер аударылғанға дейін (1913-38) Вен университетінде сабақ береді, кейін Нью-Йорк университетінде (1945-69) қызмет атқарады. АҚШ-тағы социализм идеясына арналған "Антикапиталистическая ментальность" (1956) кітабында интеллектуалдар тарапының еркін нарық оппозициясын сынға алады. Ірі кәсіпкерліктің гүлденуінің көзі болып саналатын бұқаралық сұранысқа қисынсыз жиіркеніш туғызады деген пікірде болған.

## Сыртқы сілтемелер
* Людвиг фон Мизес Еуропа институтында
* Mises.org, Людвиг фон Мизес АҚШ институнда
* Mises.de, Людвиг фон Мизес жайлы төл неміс болжамдарда кітаптар және мақалалар.

Санат:1881 жылы туғандар
Санат:Тұлғалар
Санат:Аустрия тұлғалары
Хауа ана

**Хауа ана** — Ислам бойынша адамзаттың анасы, Құран Кәрім аңыздарының кейіпкері, Адам Атаның (салла-л-лаһу алейһи уаа сәллам) зайыбы.

Аңыздарда Хауа ана аталуының себебін Адам Атаның қабырғасынан, тірідей жаратылуымен (хауа - тірі) байланыстырады. Хазірет Хауа ана теңдесі жоқ сұлу, көрікті болады. Адам Ата (салла-л-лаһу алейһи уаа сәллам) оған ерекше ынтызар болып, мейірім махаббаты түседі. Құтба оқылып, некесі қиылғаннан кейін екеуі ерлі-зайыпты болып, жаннатта мамыражай ғұмыр кешіп жатады. 

Ібілістің азғыруына ілескен Хауа ана тыйым салынған жемістен дәм татып, Адам Атаны (салла-л-лаһу алейһи уаа сәллам) да одан жеуге үгіттеп көндіреді. Осы күнәларының себебімен Құдайдың каһарына ұшырап, екеуі пейіштен шығарылған соң, күнәларына кешірім табу үшін жер бетіне жіберіледі.

Араб еліндегі Джидда тауына келіп түскесін, жасаған күнәсына налып, үш жүз жылын жылаумен өткізеді. Ақырында Қағбаға келгесін Аллаһ күнәларын кешіріп, Адам Атаға қосылады. Хауа ана бір ұл, бір қыздай егіз қылып, бірнеше ұрпақ дүниеге әкелді.

## Дереккөздер


be-x-old:Ева

Санат:Ислам
Томас Мидлтон

**Мидлтон Томас** (Middleton, Thomas) (сәуір 1580, Лондон – 4 шілде 1627,  Ньюингтон-Батс, Суррей, Англия) – ағылшын драматургі. Оксфорд университетінде білім алған. 1600 жылы 3 поэзия жинағының авторы болған. Продюссер Ф.Хенслоудың тапсырысы бойынша Д.Уэбстермен және басқа да драматургтармен қосылып пьеса жазады. Оның беделді трагедиялары: "Әйелдер"("Женщины"), "Әйелдерден сақтаныңдар" ("Остерегайтесь женщин", 1621), "Құпия ауыстыру" ("Тайная подмена", 1622, Уильям Роулимен бірлесе). Ақшаның артынынан қуған қоғамды "Күзгі сессия"("Осенняя сессия", 1605), "Қарты қалай тәлкек қылуға болады" ("Как надуть старика", 1608), "Ессіз дүние" ("Безумный мир"), "Мырзалар" ("Господа", 1608), "Чипсайдтан шыққан шыншыл қыз" ("Честная девушка из Чипсайда", 1613), "Шахмат партиясы" ("Шахматная партия", 1625) атты комедияларда шебер бейнелейді. 

## Сыртқы сілтемелер
**Англиядағы Кембридж тарихы және Америкалық әдебиеттер (1907–1921)*. Кембридж: Кембридж Университет баспасы, 1907–21. Электрондық нұсқа
*Оксфордтағы Мидлтон жобалары 
*Томас Мидлтон ойындары

Санат:Тұлғалар
Санат:Англия тұлғалары
Санат:1580 жылы туғандар
Санат:1624 жылы қайтыс болғандар
Әсемтаз

Әсемтас шикізат өзінің эстетикалық құндылығын анықтайтын физикалық қасиеттерінің көрсеткіштеріне, таралғандығына, сондай-ақ бағасына байланысты бірнеше топқа бөлінеді. Е.Я.Киевленко ұсынған жіктемеде мынадай топтармен кластар қабылданған:

1) зергерлік(асыл) тастар – алмас(қырланған түрде-гәухар),(зүбаржат), лағыл,жақұт, александрит-дихромды хризоберилл (I реттік әсемтастар);жирен, күлгін және жақұт, әсем жадеит(II реттік); демонтоид (ашық-жасыл әкті-темірлі анартас), шпинел; және жалынды опал,сутас(жасыл көк берилл),топаз, родолит, турмолин(III реттік); хризолит циркон, сары, жасыл және қызғылт берилл, кунцит, феруза, аметсит, пироп, альмандин, айтас пен күнтас, хтизопраз, цитрин(IV реттік);

2) зергерлік-әшекей тастар-ләпсітас,жадиет,нефтир,малахит,янтарь, тау хрусьталі,чароит(I реттік);ақық, амозонит, радонит, гематит-қантас, құбылма обсидиан, кәдімгі опал, мөлдір емес құбылмадалашпан (II реттік);

3) әшекей тастар-яшма, жазба гранит, тасағаш, мәрмәр оникс, листвинит, обстдиан, гагат, селенит,флюорит, авантюрин кварцит, агальматолит, түсті мәрмәр, порфир, брекчия.
Плутоногендік кенорындар

Плутоногендік гидротермалық кенорындар қышқыл, біршама қышқыл және біршама  сілтілі магмалық таужыныстармен кеңістіктік және  генетикалық байланыста.
Рудалану тік бағытта 1-2 км тереңдікке дамып, жақсы ұстамдылығымен ерекшеленеді. 
Руда денелері қуыстарды толтыру немесе  метасоматоздық жолмен қалыптасады.Олардың  пішіні сыйыстырушы таужыныстар мен  тектоникалық құрылымдарға байланысты болып , әр түрлілігімен сипатталады.
Изометрлі, жалпақ және құбыр пішінді үйлесімді және үйлесімсіз типті жатындар  белгілі. Денелердің өлшемі кең ауқымда өзгереді- ұзындығы бірнеше метрден ондаған километрге дейін. Ең көп таралғаны-қалыңдығы аз, саны көп руда денелерінен тұратын кенорындар.

Руда жаралу сыйыстырушы таужынстардың қарқынды өзгеруімен  ұштасады.

Оларды серициттену,серицитетну, хлортттену, кварцталу, доломиттену,листветтену, серпентиндену, флюоритетену,пириттену, гематиннену қен таралған.
Рудалардың бітімі- секпілді, желішікті, шомбал, ал құрылымы- түйірлі, порфир тәрізді, эмульсиялық, пластиналық, торлы.

Плутонгендіктерге кенорындардың мынадай типтері жатады: 

* алтын-кварцты;
* вольфрамит-молибенит-кварцты;
* касситерит-кварцты;
* никель-кобальт-арсенитті;
* молиденит-халькопиритті (мысты порфирлік);
* галенит-сфалеритті;
* алтын-сульфидті;
* кассиерит-силикат-сульфидті;
* талькті;
* магнезитті;
* хризотил- асбестті;
* флюоритті және киноварь-антимонит-кварцты.

Осы типтердің негізгілерін қысқаша сипаттайык.
Хабар айту

**Хабар айту** қаралы хабар айту және естірту сынды екі мазмұнды қамтиды. Хабар мәйітті оңашалап болған соң, қаза болушының жақын жамағаты хабар айтуды ұйымдастырады. Қаза болушының туыс-туғаны, құда жұраты, дос-жараны тағы басқа өлімге шақырылатындардың отырықтанған орнының жағдайына қарай хабаршы бекітеді. Сондайақ оларға хабар айтылатын кісілердің жағдайын, қаза болушы қашан қаза болғандығын, намазының қашан болатындығы жөніндегі мазмұндарды түсіндіреді. Қаралы хабар айту жұмысын, хабаршы мойнына алған міндеті бойынша, өзіне тиісті айтатын орындардағы кісілердің жағдайына қарай, хабарды тез жеткізудің жөнін жобалап хабар айтады. Міне бұл қаралы хабар деп аталады. Естірту-хабар айтушылар әр отбасыға хабар жеткізу барысында, қаза болушыға 3 ата аралық туысқандарға төте жеткізбей, сол ауылдың біліктілері мен карияларының біреуіне қаза болушының туысқанына естіртуді тапсырады. Сол білікті кариялар, бірнеше адам ұйымдасып, қаза болушының жақын туысының үйіне барып қаза болу жөнінде естірту жасайды. Одан соң қаза болушының туысын өлімге жалғыз жібермей ертіп барады. Мұны естірту деп атаймыз.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Өнеркәсіп (Тантал мен ниобий)

= Өнеркәсіптік кенорындардың типтері =

Тантал мен ниобий кенорындарының негізгі өнеркәсіптік мәнге ие болатыны мына типтері: магмалық, пегматиттік, альбиттік, қалдық мору және шашылымдық шөгінді.

Магмалық кенорында лопаритті нефелин сиениттерді мен карбонатиттерден тұрады. Нефелинді сиениттер стратификатталған ірі интрузияларды қалыптастырады. Лопарит барлық таужыныстарда, әсіресе ырғақты кезектескен қабаттардың төменгі бөліктерінде көп шоғырланады. Руда қалыңдығы шамалы(1-2) қабат тәрізді денелерді құрап, олар барлық массивті қиып өтеді.

Пирохлорлы карбонатиттер ультранегізгі-сілтілі таужыныстар массивтерінде орналасқан. Олар- құрамында амфибол, апатит, магнетт қоспалары бар эндогендік карбонат таужыныстар. Рудада ниобийдің мөлшері танталдан басым болады. Кенорындардың бұл типі ТМД, Канада мен Бразилияда белгілі.

Пегматиттік кенорындарда көбінесе тантал мен ниобий болады, бірақ басты рөлді литийлі типті пегматиттер атқарады. Руда кварц, далашпат пен мусковиттен тұрады; басты руда минералдар-танталит пен колумбит. Рудадан сондай-ақ сподумен, лепилолит, касситерит пен берилл де айырып алынады. Бұл типті кенорындардың ірілері Канада, Бразилия, ҚХР, Зимбабве мен АҚШ-та бар.

Альбиттік кенорындар шағын гранит күмбездерінің жоғарғы бөліктерінде, олардың ішкі жапсары мен тектоникалық бұзылыстарда орналасады. Руданың құрамында колумбит-танталит, микроклин, кварц, альбит, топаз, лепидолит, касситерит пен вольфрамит кіреді. Тантал мен ниобийдің мұндай кенорындары Нигерия, Конго мен Бразилияда белгілі.

Қалдық мору кенорындары құрамында тантал және ниобий бар пегматиттер мен граниттер морыған кезде қалыптасып, алаңдық типті жатындар жаралады. Мору қыртысында кварц, касситерит, тантал-ниобаттар мен берилл болады, кенорындардың бұл типі Бразилияда, Зимбабведе, Нигерияда анықталған.

Шашылымдық кенорындар элювийлік-делювийлік және аллювилік типтерге бөлініп, мору қыртысы шайылған кезде жаралады. Оларда тантал-ниобаттар касситерит және вольфрамитпен бірге кездеседі. Бұл типті шашылымдар Конго, Нигерия мен Бразилияда өндіріледі.
Мәйітті суға алу

**Мәйітті суға алуға** көбінесе бес адам шығады. Әсіресе білікті кісілер ауыл ақсақалдары, жасы өте үлкен кісілердің мәйітін суға алуға, таласып қалатын жағдайларда кездеседі. Өлім ісін басқарушы көпшілікке дауыстап, мәйтті суға алуға дайындалып жатырмыз. Үлкен рулардан суға алуға шығамын деушілер барма? Деп жариялайды, Адам шықпаса өлімге келген жұрт ішіндегі әр рудан бірден, бес кісі дайындайды. Бұлар мына міндеттерді өтейді. Қаза болушының өз руынан шыққан адам басына түседі. Біреуі ортасына, және біреуі аяғына, су құятын бір адам, су тасып беретін бір адам орналастырылады. Қаза болушының тұстас адамдарынан шығарылады. Өйтпегенде тән ұялады деп қарайды. Мәйітті жуудың алдында молда жуудың әдісін түсіндіреді. Содан соң жуындырады. Молда босағада «тақа» сүресін оқып отырады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Кебіндеу

**Кебіндеу** ер адамды 5 құр, әйел адамды 7 құр, балиғатқа толмаған балаларды 3 құр ақ кездемемен орайды. Ер болса сәлде, жейде (тізесіне дейін), тақым жапқыш, құрғақ тартқыш, көрпе жолын істейді. Әйел болса кимешек, салы, іш жейде (көйлек), омырау тартқыш, тақым тартқыш, шапан, көрпе жолын істейді. Балиғатқа толмаған балалар болса ұлдарға: бас шыт, жейде, көрпе. Қыздарға: жаулық, көйлек, көрпе жолын істейді. Кимешек, жейделер басқа, бетке, мойынға тура келетіндей етіп ойып пішіп жасалады. Тақым жапқыш ерлер жөнінде екі қабат болады. Бір қабаты суға алғанда ұятты жерін көргізбеу үшін алдының бірнеше жерін ойып су құю арқылы жанынан жандатып жуып шаяды. Одан соң құрғақ тартқышпен орап тартып қояды. Әйелдер жөнінде ұятты жерін тақым тартқышпен жауып қояды. Жалпы жұмысты жүргізу барсында, ақырет киімдері іштен сыртқа қарай теріс қаусармаланып, ең соңында басынан, белінен, аяғынан үш жерден буылады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* [ҚХР Іле жастары журналынан. Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]

Санат:Ислам
Өлімге келу

**Өлімге келгенде** өлім болған үйге дауыс шығарып келу, жоқтау, көңіл айту сынды жосын жүргізіледі. Дауыс шығарып келу-қаза болған кісі үлкен кісі болса мекем, қормалым, бас ием, қорғаушым деп дауыс шығарып келеді. Тең-туысы болса замандасым, жолдасым деп; жақын туысы иәки жасы кіші болса бауырым деп; ал балиғатқа толған жас бала болса жас парқына қарай бауырым, балапаным, құлыным, жеткіншігім, ат байларым деп дауыс шығарып келеді. Бұлай болуы қазақ халқының бауырмалдығының айғағы. . Жоқтау үш буындық туысқан, қандастық қатынастағы ер әйел қаза болған кісіні жоқтап жылайды. Ерлер болса, сыртта таяқ таянып, әйелдер жағы болса, арнаулы бір үйде тізіліп отырып жоқтау айтады. Мұндағы жоқтау сөз түріндегі жоқтау болып, мекем, қормалым, қорғаушым, жел жағыма пана болған, күн жағыма сая болған қормалым қаза болушы жас адам болса жеткіншігім, бауырым, жал құйрығым, арманда кеткен арысым, бір ауыз сөзге зар қып кеткен балапаным . ТБ сөз түріндегі жоқтау айтылады. Көңіл айту-дауыс шығарып келушілер әредік дауыс тоқтаған аралықта, сырттағылар ерлермен қол берісіп, үйдегі әйелдер әйелдермен (туыс туғаны, құда жегжәт, дос жараны, әйелдерменде) қол берісіп сабырлық етіңіздер «қаза қайырлы болсын, өлмейтін адам жоқ, сынбайтын темір жоқ, иманы жолдас болсын, жаны жәннәттә болсын»! Деп көңіл айтады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Підиә өткізу

=Підиә өткізу=
Бір өлімге кемінде бірнеше молдаға хабар айтылады. Қаза болған адамның өсиеті бойынша, підиәсі мен намазын өткізіп беруге молда бекітіледі өсиеті болмаса өлімге келген молдалардың ішінен, ақы иелерінің талабы бойынша екі молда орналастырылады. Біреуі підиәсін, біреуі намазын өткізуге жауапты болады. Бұларды жұртқа жария етеді.Підиәға  бір тұяқ ұсақ мал, сансыз дән (жарым қалта мөлшерінде жүгерінің дәні), тақ санды ақша даярланады. Есік алдына бір парша киіз жазып молдалар және қарт кісілер тізерлеп отырады. Жалпы қауымды пидиә өткізуге шақырады. Сондайақ підияға байланған бір тұяқ жанды малды, підиә өткізуге жауапты болған молда, ‹‹сауапқа›› келетін кісілер барма? Деп ұқтыру жасайды. ‹‹сауапқа›› келмесе мешіттің алқасынан біреуі келіп «сауапқа» отырады. Молда бір тұяқ малдың бұйдасын ұстап тұрып, қайтыс болған адамның жасы, балиғат жасын шығарғанда қалған жасы, әке-шешесінің атын айтып, бақидан пәниге аттанды. Балиғат жасын шығарғанда пәленбәй жастың өтелмеген парызы, өткізген күнәләрі үшін жамағат алдында қабыл қылып алдыңызба? Деп үш қайтара ‹‹сауапқа» отырған кісінің қолын алып қолдасады. Егер жеті мүшелі аяқталған қарт адам болса 2 жас, 100 жасқа таяған иәки 100 жастан асқан адам болса, 3 жас қосып жасын шығарады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]
Мәйітпен қоштасу

=Мәйітпен қоштасу=
Мәйітті көмуге алып жүргенде үй ішіндегі әйелдер жағы есіктен басын шығарып, босағада тұрып жабыла дауыс айтады. Міне мұны сүйекпен қоштасу деп атаймыз.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* [ҚХР Іле жастары журналынан Авторы: Әбсамат Тоқтасынұлы]