open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Көрпе

**Көрпе** — матаның арасына мақта немесе жүн салып тіккен жамылғы әрі төсеніш; астары жай матадан, тысы асыл матадан тігіледі. Ол жамылғы **көрпе** және **төсек** (төсеніш) **көрпе** болып бөлінеді. **Жамылғы көрпенің** *бір кісілік, екі кісілік* түрлері болады, ұзындығы кісінің бойына лайық жасалады. "Құрақ","бесік" және "орауыш" көрпе деген түрлері бар. Ол жамылғы көрпе және төсек (төсеніш) көрпе болып бөлінеді. Көрпенің астары жай матадан, тысы асыл матадан тігіледі. Жамылуға арналған көрпе бір кісілік, екі кісілік болады. Төсек көрпенің сыртқы астарын маталардың қиығынан құрап тіксе, оны «*Құрақ көрпе*» дейді. Жамылғы көрпенің ұзындығы кісінің бойына лайық жасалады. Баланың бесігіне жабатын көрпеше «*Бесік көрпе*», бала орауға арналған көрпені «*Орауыш көрпе*» дейді. Бұлардың ұзындығы және ені бесіктің бас-аяғына, баланы орауға кең-мол жететіндей болу керек.

## Көрпе түрлері

#1.	*Ашық жүнді*:

*•	табиғи иленген терілердің жүнінен жасалған көрпе (дюрхан),
*•	қысқы жүн көрпе,
*•	жазғы жүн көрпе,
*•	табиғи жамылғы,

#2.	*Толтырғыш бар көрпе*:

*•	табиғи:
*•	Кашемир (Кашмир ешкінің мамығы),
*•	Түйе (түйе жүні),
*•	Меринос (қой жүні),
*•	Қос Жібек (Жібек қосылған түйе жүні),
*•	Мамық (қаз, үйрек),
*•	Лиоцель (ағылш. Lyocell) (эвкалипт ағашының целлюлозасынан алынатын талшық),
*•	Сеасел Актив (ағылш. Sea Cell Aktiv) (теңіз балдырлары қосылған Лиоцел талшығының комбинациясы),
*•	Бамбук талшығы,
*•	Байкалық көрпе,
*•	Қарасора көрпе.
*•	синтетикалық:
*•	Витасан (полиэфир),
*•	Медисан (полиэстрлік талшық),
*•	Акрил,
*•	Холлофайбер.

#3.	*Арнайы көрпелер*:

*•	Құтқару көрпе,
*•	Емдік көрпе

#4.*Аралас толтырғышпен*.

## Көрпе тұрпаттары
1.	**Қапталған**-өндірістің өзіндік құны бойынша ең арзан, көрпе толтырғыш көшіп, үнемі бос болады;
2.	**Каростеп**-қапталған көрпеге ұқсайды, бірақ көрпенің барлық бетіне сурет түрінде тігіс өтеді (сегіздік, крестик), жақсы жылу оқшаулағыш қасиеттері бар, бірақ инеден тесілген кейін толтырғышты өткізе алады;
3.	**Кассеталық**-ең қымбат, бірақ сапалы көрпе, кассеталар (бөлек тігілген секциялар)

## Тағы қараңыз

*Көпшік
*Мата

## Дереккөздер
Көрпебай

**Көрпебай** – обалар тобы, Батыс Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Жаңақала ауданының орталығы Жаңақала ауылының солтүстігінде 13-15 км жерде, Көрпебай тоғайында орналасқан. 

## Сипаты
Барлығы 30-дан астам оба бар, олардың көлемі 10 м-ден 20 м-ге дейін, биіктігі 40 см-ден 1 м-ге дейін. Саратов университетінің оқытушысы И.В. Синицын 1948 жылы ұйымдастырған экспедиция Көрпебай обаларының бесеуінде қазба жұмысын жүргізді. 1953 жылы Батыс Қазақстан археология экспедициясы (жетекшісі Т.Н. Сенигова) 8 обаны қазып, зерттеді.
Қазба жұмысының нәтижесінде қабірлерде мәйіттің басын оңтүстік-шығысқа қаратып, астына шөп төсеп, шалқасынан жатқызғаны, қабірдің үстін ағашпен жауып жерлегендігі анықталды. Мүрделердің жанынан қола айна, шыныдан жасалған моншақ, темір пышақ, екі жүзді семсер, қанжар, садақ оғы, ұршықтың темір басы, сарматтар дәуіріне жататын сырты жылтыр, мойны ұзын, бүйірлі көзелер табылды. Бұл заттар осы төңіректегі тайпалардың б.з.б. VII-VI ғасырларда өмір сүргенін көрсетеді.

## Дереккөздер

Санат:Батыс Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Қазақстан обалары
Көпір

250 px|thumb

**Көпір** — әр түрлі кедергілерді (өзен, сай, жол т.б.) басып өтуге арналған өткелдік құрылыс. Пайдалану мақсатына немесе транспорт түріне қарай К. автомоб. жолы көпірі, темір жол көпірі, жүргіншілер көпірі, *акведук* және көпір-каналдар болып, ал орналасу орыны бойынша қалалық көпір, *жолөтпе, виадук*, *эстакада* т.б. болып ажыратылады.

**Көпір**: 
# - қандай да бір табиғи немесе жасанды кедергілерден өту үшін үстіне жол төселетін инженерлік құрылыс . Пайдалану мақсатына, көлік түріне қарай: автокөлік жол көпірі, темір жол көпірі, жүргіншілер көпірі, акведук және канал-көпірлер; 
# - жол жалғасын кедергілерден (өзеннен, сайдан, жырадан, темір жолдан жөне т.б.) өткізу үшін салынатын кұрылыс. Көпірдің өзен, сай, жыра секілді табиғи кедергілерден және су, газ құбырлары секілді жасанды кедергілерден өтуге арналып салынатын түрлері көп;
# - қайсыбір кедергіден өту үшін салынған құрылыс жол ғимараты.

## Дереккөздер

Санат:Құрылыс
Санат:Инфрақұрылым
Көпшік

**Көпшік** — ердің үстіне салатын төсеніш. Оны көбінесе тысымен немесе тыссыз жасайды. Көпшікті әдетте киізден, жүн тартқан матадан, жүнін арасына келтіріп, беттестірген қой терісінен, аң терілерінен, сондай-ақ ішіне жылқының қылын 

## Тағы қараңыз
*Киіз

## Дереккөздер</span>


Санат:Салт-дәстүрлер
Көсемсөз

**Көсемсөз**, публицистика ( – қоғамдық) – әдебиет пен журналистиканың қоғамдағы көкейкесті, өткір мәселелерді  қозғайтын саласы. Публицист сөзі > деп аталатын жанрға қатысты пайда болған. Публицист публицистикамен айналысатын адам. Публицистика- латынның *<publich>*- қоғамдық деген сөзінен шыққан, яғни өмірдің әлеуметтік, өндірістік, ғылыми, мәдени және басқа құбылыстарын өмірдеректерін негіз ететін әдеби жанр. Публицистика белгілі бір күннің, сол дәуірдің саясатымен, философиялық көзқарастарымен байланыстырады. Көсемсөз халықтың рухын көтеретін ұшқыр да уытты көркем тілмен жазылады, көпшілікті игі іске шақырады, бір мақсатқа жұмылдырады.

## Зейнолла Қабдоловтың зерттеуі
Ахмет Байтұрсынұлы публицистикалық очеркті «көсемсөз» деп атаған, ол оның авторын «көсемсөзші» деген. Бұл – қысқа көлемді көркем шығарма. Мұнда да үлкен шындықтың кішкене  бір бөлігі, адам өмірінің аздаған эпизоды нәрлі тілмен әрлі суреттер арқылы шебер, тартымды бейнеленуге тиіс. Көсемсөз – өз кезінің үні, жаңаның жаршысы. Орыс жазушысы Максим Горький публицистикалық очеркті ғылыми-зерттеу мен әдеби шығарманың ортасында тұрған аралық зат деп түсіндіреді. Себебі очерк болашақ көлемді көркем шығарманың эскизі сияқты. Мысалы, А.Фадеев  «Жас гвардия» романынан бұрын дәл осы тақырыпқа очерк жазып, барлау жасағаны мәлім. Сондай-ақ қазақ әдебиетіндегі Мұхтар Әуезовтің - «Өскен өркені» Сәбит Мұқановтың «Тыңдағы толқындары», Әбдіжәміл Нұрпейісовтің «Курландиясы» тәрізді бірқатар күрделі туындылар да әуелі очерктерден басталған. Көсемсөздің тілі ұшқыр, лепті, жалынды үндеу ретінде келеді. Осы белгілеріне орай Баубек Бұлқышевтің "Шығыс ұлына хат" шығармасы көсемсөз жанрына жатады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан әдебиеті
Көтеріліс

**Көтеріліс** - орын алған биліктерге қарсы болған табысты немесе сәтсіз бұқаралық қарсылық, әдетте революциядан айырмашылығы, билік жүйесі тиянақты шүбәге душар болмайды, және сонымен қатар төнкерістен айырмашылығы, соңында көпшілік емес, «өз адамдары» қатысады. Көтерілістердің революцияларға сирек әкеліп соғуының себебі, саяси ұйым түрлері саяси және экономикалық ұйымдарда тап және нағыз баламаларда құрастырылған индустриалды қоғамдардың көрінуіне дейін жоқ болуы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Көрісу

**Көрісу** (**Амал мерекесі** деп те аталады) —  Қазақстанның батыс өңірі мен Ресейдің шекаралас аймақтарындағы қазақтардың арасында сақталған ежелгі дәстүр. 

Жаңа жылды Байбақты Қазыбек күнтізбесі бойынша қарсы алатын аймақ тұрғындары 14 наурызды *«Көрісу (яғни қауышу) күні»* деп те атайды. Бұл күні ауыл тұрғындары ерте тұрып, елең-алаңнан жасы үлкен адамдарға сәлем береді. Көрші-көлем бір-біріне «*Жасың құтты болсын!», «Жасыңа жас қосылып, ғұмырың ұзақ болғай!»* деп тілек айтады. Көрісу күні бұрынғы өкпе-реніш кешіріліп, араздық ұмытылады, көрші-көлем бір-бірін шеке асына шақырып, меймандардың отбасына, ағайын-туыстарына амандық-саулық, құт-береке тілейді. 

Көрісу — тек адамдардың бір-біріне амандасып, жақсылық тілейтін қауышу мерекесі ғана емес, сондай-ақ жасы үлкендерге ізет көрсетіп, ілтипат білдіретін дәстүрлі көрініс. Өйткені Көрісу салты бір күннің аясымен шектеліп қалмайды, жыл бойы жалғаса береді. Әлдеқандай себептермен 14 наурыз күні болмаған немесе сырт жақта жүрген кез келген адам ауылға жолы түскен бойда қариялардың қолын алып, сәлем беруге тиіс.

## Тағы қараңыз
* Адай Ата кешеніндегі Амал мерекесі

## Дереккөздер

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Көшеней Рүстембекұлы

**Көшеней Рүстембекұлы** (22.8.1946, Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Ленин атындағы ауыл – 8.3.1973, Мәскеу) – жырау. 

Әлімұлы тайпасының Кете руының Құлыс бөлімінен шыққан.

1968 жылы Қызылорда педагогикалық институтының филология факултетін бітірді. 1967 – 1970 жылдары Қармақшы ауданы Ақжар ауылында мұғалім, 1970 – 1971 жылдары Қазақстан *ҒА*-ның *М.Әуезов* атындағы Әдебиет және өнер институтының стажер-зерттеушісі болған. 1971 – 1973 жылдары *М.Горький* атындағы әлем әдебиеті институтының халық шығармашылығы бөлімінде жұмыс істеді. Жыраулық өнерді ата-бабаларынан үйренген.** ''“Көроғлы”, “Рүстем-дастан”, “Қобыланды”, “Алпамыс”, “Қыз Жібек”***, т.б. эпостық жыр-дастандарды, қазақ [[Ақындар айтысы|ақындарының]] (****Базар жырау, Кете Жүсіп, Жиенбай жырау, Тұрмағамбет****, т.б.) шығармаларын жатқа айтып, ел арасына таратты. Көшенейдің орындауындағы ***“Көроғлы”, “Қобыланды”*** жырларының негізгі ерекшелігі – көне мақам-сазға құрылуы. Көшенейдің ақын ретіндегі шығармаларының біразы мерзімді баспасөз бетінде, ***“Қазақтың қазіргі халық поэзиясы”*** (1973), ***“Жамбыл және қазіргі халық поэзиясы”*** (1975) атты жинақтарда жарық көрді. Оның ***“Қобыланды батыр”**'' дастанын орындау кезінде пайдаланатын төрт түрлі музыкалық әуені нотаға түсірілді, 14 толғау, термесі күйтабаққа жазылып алынды. Көшеней “Құлагер” фильміне түсіп, Ақан сері баласының бейнесін сомдаған.

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Санат:1946 жылы туғандар
Санат:1973 жылы туғандар
Санат:Қазақ жыраулары
Санат:Қазақ ақындары
Смағұл Көшекбаев

**Смағұл Көшекбаев** (23 желтоқсан 1904, Атырау облысы Құрманғазы ауданы, Ганюшкин ауылы – 18 сәуір, 1945, Германия, Торн қаласы) – жауынгер-композитор, домбырашы, КСРО композиторлар одағының мүшесі (1938). 

## Өмірбаяны
* Көшекбаев 12 – 13 жасында күй тартумен әуестеніп, Мұхиттың әндерін айта бастайды. 
* Қазан төңкерісінен кейін ауыл мектебінде мұғалім болады. 
* Қызылордадағы арнаулы мұғалімдер курсында оқыды (1932). 
* 1936 жылы Алматыда өткен көркемөнерпаздар байқауында жүлделі орын алып, Қазақ филармониясына домбырашылық қызметке қалдырылды. 
* Мәскеу консерваториясы жанындағы қазақ студиясының композиторлық курсын бітірді (1940). 
* 1939 жылы Шымкент қорғасын зауытында еңбек еткеді.
* 1941 жылы Ащысайда халық аспаптар оркестрін ұйымдастырды. 
* 1942 жылы 10-атқыштар бригадасының құрамында майданға аттанды. 
* Германияның Торн қ. түбіндегі ұрыста қаза тапқан.

## Шығармалары
* “Ботагөз”
* “Жаз”
* “Май гүлі”
* “Біздің ән”
* “Дауыл”
* “Сағыныш”
* “Бригада жыры”
* “Біз келеміз”, т.б. ән-романстардың авторы. 
## Нотаға түсірген күйлері
Құрманғазының 
* “Ертең кетем”
* “Лаушкен”
* “Повестка” күйлерін Е.Г. Брусиловскийге нотаға түсіртті. 
## Марапаттары
* Қызыл Ту ордені.
* Қызыл Жұлдыз ордені.
* 2-дәрежелі Отан соғысы ордені.
## Есте қалдыру
thumb|right|200px|Көшекбаев атындағы мәдениет үйі
Атырау облысы, Құрманғазы ауданы, Ганюшкин ауылындағы мәдениет үйіне есімі берілген.

## Дереккөздер

Санат:23 желтоқсанда туғандар
Санат:1904 жылы туғандар
Санат:Құрманғазы ауданында туғандар
Санат:18 сәуірде қайтыс болғандар
Санат:1945 жылы қайтыс болғандар
Санат:Торнде қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Домбырашылар
Санат:Ұлы Отан соғысы ұрыстарында қаза тапқандар
Санат:Қызыл Ту орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:КСРО сазгерлері
Көшімбек Тамы

thumb|right|Көшімбек Тамы
**Көшімбек Тамы**– - архитектуралық ескерткіш. Қостанай облысы Амангелді ауданы Үрпек ауылы мен Рахмет ауылы аралығындағы жол бойында (32 км), Шиқамыс қаласы маңында 1925 жылы салынған. Сегіз қырлы пішінді ғимараттың қалың қабырғалары саманнан (шикі кірпіштен) салынып, сырты күйдірілген қызыл кірпішпен қапталған. Қасбет қырларының бүрыштары үш ширектік діңгекшелермен көрнекіленген. Оның әр қырында екіден шағын терезе ойықтары бар. Қабырғаның жалпы биіктігі 3,67 м, қырларының ені 2,5 - 3 м. Тақия тәрізді күмбезі шеңбер мойындыққа табан тіреген, олар тұтас күйдірілген қірпішиен қаланған. Мойындықта шағын төрт терезе ойығы бар. Ғимарат есігі оңтүстік-батысқа бағытталған. Кіре беріс есік алдынан аласа келген ауданы 2,81x2,48 м дәліз салынған. Ал тәбесі итарқа түрінде жабылған. Дәліздің есік ойығының доғалы маңдайша-сынан жоғары, төте жазумен эпи-таф. жазуы бар екі тақта орнатылған. Ол жазуда құрылыстың салынған уақыты 1925 жылы деп көрсетілген. Ішкі еңсесінің жобасы шеңбер болып келген, оның есік ойығының оң жағында қалың қабырғаның ішінен ойылып, төбеге шығатын баспалдық жасалған. Ғимараттың жалпы биіқтігі 5м. 1989 жылы жергілікті халықтың күшімен жөндеу жұмыстары жүргізілген. Көшімбек Тамын 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісінің сарбазы Баязит ұста Төлегенүлы салған. Есік алдындағы қүлпытастың бетіне: "Руы бегімбет, Балықүлы Көшімбек, 1850 - 1925" деген жазу бар.

## Дереккөздер



Санат:География
Көшірмелеуіш-Көбейткіш Техника

**Көшірмелеуіш-Көбейткіш Техника**– түпнұсқадан дәлме-дәл көшіру және көп мөлшерде көбейтуге арналған құралдар жүйесі. Құжаттарды көбейтуде офсеттік, трафареттік немесе гектографтық әдістер қолданылады. Оларға ксерокс, сканер, т.б. жатады.
Санат:Полиграфия
Санат:Техника
Валерий Иванович Кравченко

**Кравченко Валерий Иванович**(1939 – 1996) – волейболшы. КСРО-ның еңб. сің. спорт шебері (1968).
## Жетістіктері
### Халықаралық
*Олимпиялық чемпионы (1968), 
*Еуропаның екі дүркін чемпионы (1967, 1971)
*Әлем кубогының иегері (1965) 
*Еуропа чемпиондары кубогының иегері (1970, 1971) 
### Ұлттық
*КСРО чемпионы (1969)
## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша волейболшылар
Санат:КСРО волейболшылары
Санат:Волейболдан Олимпиада чемпиондары
Санат:Волейболдан Еуропа чемпиондары
Санат:1968 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:КСРО-ның Олимпиада чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Кран

**Кран** () —
# **[[Құбыр краны]]** – құбырдағы сұйық заттың немесе газдың ағуына жол ашатын немесе жабатын тетік
# **Машинист краны** – пойыздың (трамвайдың) автоматты тежегішін қолдан басқаруға арналған құрылғы; 
# **[[Жүк]] [[көтергіш кран]]** - Жүк, әртүрлі заттарды көтеруге арналған кран;
# **Авариялық тежеу босататын кран** - серіппелі-пневматикалық камералардың, баллондарынан сығылған ауаны көліктің бұзылған тежеуіш контурының доңғалақ тежеуіштеріне беретін кран.
# **[[Автокран|Автомобиль краны]]** - сериялық автомобильдердің шассиіне немесе доңғалақты өздігінен жүретін арнайы шассиіне қоңдырылған бұрылмалы жобалы кранды арнайы автомобиль.
# **Тіркеменің краны** - автомобиль-сүйреткіште қондырылған, тежеуіш кран немесе тежеуіш крандағы бөлік; тіркеменің (немесе жартылай тіркеменің) тежеуіштерін басқару қалпақшасы арқылы тіркеменің (немесе жартылай тіркеменің) тежеуіш камераларына сығылған ауаның берілуін басқарады.
# **Тұрақты тежеуіш кран** - серіппелі-пневматикалық камералардан сығылған ауаны шығару үшін және осы камералардағы серіппелерді жұмыс атқаруға кіргізуші тежеуіш кран.
# **Бір секциялы тежеуіш кран** - бір секциядан тұратын тежеуіш кран, тежеуіш камераларға сығылған ауаның берілуін басқарады автопойыз құрамында пайдалануға арналмаған автомобильдерде қондырылады.
Қазақ тіліндегі басылымдар

## А
*Азат Әйел
*Азия (газет)
*Айғақ газеті
*Алаш (газет)
*Алматы ақшамы
*Алғабас газеті
*Ана тілі газеті
*Аруана (газет)
*Аршалы айнасы
*Арыс ақиқаты
*Арқа ажары
*Атамекен (газет)
*Ауыл (газет)
*Ауыл тілі
*Ақтөбе (газет)
## Б
*Бірлік Туы
*Бұланды таңы
*Бұқпа
## Д
*Дұрыстық жолы
## Е
*Егемен Қазақстан газеті
## Ж
*Жас Азамат газеті
*Жас қазақ (газет)
*Жаңа ауыл
*Жаңа өріс
*Жезқазған Туы
*Жетісу газеті
## З
*Заң газеті

## К
*Кедей сөзі
*Кедей тілі
*Кентау шұғыласы
*Киргизская Беднота
*Киргизская Степная Газета
*Красный Киргизстан – журнал, РК(б)П Қырғыз (Қазақ) обкомының баспасөз органы. 1921 ж. желтоқсаннан 1922 ж. маусымға дейін Орынборда шығып тұрды.

## Қ
*Қазақ газеті
*Қазақ сөзі
*Қазақ тілі газеті
*Қазақ әдебиеті (газет)
*Қазақстан газеті
*Қазақстан мұғалімі
*Қазақстан – Zаман
*Қостанай Таңы
*Қызыл Дала
*Қызыл кенші
*Қызыл ту (газет)
## М
*Мақтаарал газеті
*Маңғыстау газеті
*Созақ үні
## О
*Октябрь Туы
*Орал Өңірі
*Ордабасы Оттары
*Орталық Қазақстан (газет)
*Отырар алқабы газеті
*Оңтүстік Қазақстан (газет)
## Ө
*Өскен өңір

## С
*Сарыарқа (газет)
*Сарыарқа самалы
*Сарыағаш (газет)
*Сақшы (газет)
*Семей Таңы
*Сыр Бойы (газет)

## Т
*Тіршілік газеті
*Театр өмірі
*Теміржолшы (газет)
*Теңдік (газет)
*Торғай таңы
*Түркістан газеті
*Түркістан Уәлаятының Газеті
## Ұ
*Ұлан (газет)
## Ү
*Үш Жүз
## Х
*Халық Кеңесі
## Ш
*Шалқар газеті
*Шымкент келбеті

Санат:Қазақ тілді газеттер
Санат:Тізімдер
Алексис Краусс

**Алексис Краусс** (19 ғ-дың соңы – 20 ғ-дың басы) – ағылшын тарихшысы. Краусстың «Россия в Азии» деп аталатын көлемді еңбегі Шығыстағы, соның ішінде Қазақстан мен Орта Азиядағы Ресейдің отарлау саясатын зерттеуге арналған. Ресейдің Қазақстандағы отарлау саясатына сын-пікірлерін білдірген Краусс бұл еңбегінде Қазақстанның климатына, тұрғындарының санына, қалаларына географиялық сипаттама жасай келе, қазақтардың үш жүзге бөлінуі, әдет-ғұрпына, шаруашылығына қатысты этнографиялық мағлұматтар берген. Краусстың бұл еңбегі бірнеше рет қайта басылған.

Санат:Англия тарихшылары
Санат:Ұлыбритания шығыстанушылары
Крахмал

**Крахмал** (нем. Kraftmehl) – өсімдіктерде болатын полимерлік көмірсу, табиғи полимер: (С6H10O5)n. Табиғи крахмал біртекте емес, ол сызықтық полимер *[[амилоза]]* (25%) мен тармақталған полимер — *[[Амилопектин|амилопектиннен]]* (75%) тұрады, орташа молекулалық массасы бірнеше жүзге тең.  

= Алынуы =
Табиғи полимер болғандықтан, ол глюкозадан түзіледі:

* n C6H12O6 = (C6H10O5){}_{n} +n H2O

Фотосинтез нәтижесінде өсімдіктердің жасыл пигменті — хлорофилл және күн сәулесі әсерінен пайда болады:

* 6nCO2 +5nH2O -> (C6H10O5)n +6n O2 ^

Ол тамыр жемістілерде (30%), астық тұқымдастарда (70%) болады.

Крахмалды өндірісте картоп пен жүгеріден алады.

= Қолданысы =
thumb|right|250px|КрахмалКисель, жеміс ботқаларын қоюлатуға, сондай-ақ кондитер бұйымдарына қосылады. (Аспаздық пен кондитер фабрикаларында көбінесе картоп, бидай және жүгері крахмалын пайдаланады). Азық-түлік өнеркәсібінде глюкоза мен сірне, желім алу үшін қолданылады.

= Химиялық қасиеті =
Крахмалдың қасиеті глюкозадан өзгеше. Ол біртіндеп гидролизденіп декстриндер түзеді, соңынан мальтоза, одан соң глюкоза түзеді:

n C6H10O5 +n H2O -> n C6H12O6

Осы реакцияны 1811 жылы **К. Кирхгоф** ашқан. Крахмал негізі қоректік зат, оның ыдырауы ауыз қуысында басталып, ас-қорыту жүйесінде әрі қарай жалғасады. Крахмалға ең әуелі сілекейде болатын *амилаза* ферменті әсер етеді. Крахмалдың ыдырауы ферментативтік үдеріс, ол *[[биокатализ]]* деп аталады.

= Картоп крахмалының алынуы =
Картоп өндіріске гидравликалық транспортермен жуылып, жеңіл, ауыр қоспалардан ажыратылып, жуу машинасына түседі. Жуылған және өлшенген картоп ұнтақтау машинасында *крахмалы* босатылады. Келесі үдеріс — осы ботқа сияқты қоймалжыңды ішіндегі жасушалық шырыннан бөлу. Ол үшін ботқаны крахмал сүтімен араластырып, әртүрлі електі аппараттарға береді. Електе ботқадан бос крахмал бөліп алынады және пайда болған *крахмал* сүті майда екінділерден тазаланады. Қалған өнім қайтадан ұнтақталады. Крахмал сүті езінді массасының көбінен ажырағанымен, құрамында әлі де езінді бар болғандықтан әрі қарай жібектен жасалған тор көздерден өткізіліп рафинацияланады. Рафинациялаған шырында езінді аз мөлшерде болғандықтан, одан тазалау үшін қайтадан сумен жуатын гидроциклондар мен тұндырмалы-жуу центрифугалары қолданылады. Осыдан алынған шикі *крахмал* кептіруге жіберіледі. Кептірілген крахмал арнаулы қаптарда сақталады. Тамаққа пайдаланылатын крахмалдың бөгде иісі, дәмі және ауыр қоспалары болмауы керек; төмен сұрыпты *крахмал* техникалық мақсатқа жұмсалады немесе сірне өндіріледі.

## Тағы қараңыз
*Ақуыз
*Майлар
*Көмірсулар
*Қант

## Дереккөздер</span>


Санат:Полисахаридтер
Санат:Тағам қоспалары
Крашенинников Ипполит Михайлович

**Ипполит Михайлович Крашенинников** (1.10.1884, Ресей, Челябинск қаласы – 27.10.1947, Санкт-Петербург қаласы) – геоботаник, биология ғылымының докторы (1934), профессор (1939), РКФСР-дің еңбек сіңіргең ғылыми қайраткері (1947). *1914 жылы Мәскеу университетінің физика-математикалық факультетін бітіргеннен кейін 30 жылдан аса Петербург ботаника бағында, кейінірек КСРО ғылым академиясының Ботаника институтында және жоғары оқу орындарында қызмет атқарды. 
Крашенинников – К.А.Тимирязевтің шәкірті, ол фотосинтез процесі кезінде өсімдіктің күн сәулесін сіңіретіндігін тәжірибе жүзінде дәлелдеген. Оралдың, Қазақстанның, Дон өңірінің, Кавказ алды үстіртінің, Батыс Сібірдің, Байкал сыртының және Моңғолияның өсімдік дүниесін зерттеу экспедицияларына белсене қатысады. 
*1908 жылы Крашенинников топырақтанушы Ф.И.Левченкомен бірге Торғай үстіртінің Солтүстік бөлігінде, Маңғыстау, Ембі, Шалқар, Ырғыз, Нұра маңында ботаникалық-географиялық зерттеулер жүргізді.

Өзі жинаған және бұрынғы геоботаникалық мәліметтерді қорытып, Қазақстанның жазықтық бөлігінің өсімдік белдемдері картасын (1923) жасады, *«Қырғыз (Қазақ) республикасының өсімдік жамылғысы»* (1923), «Қырғыз (Қазақ) далалары ботаникалық-географиялық анализ бен синтез объектісі ретінде» (1925) атты еңбектерін жариялады. Қазақстанның жазықтық бөлігін табиғи белдемдер, облыстар мен аудандарға жіктеді. Крашенинников өзінің еңбектерінде өсімдікті ландшафтың басқа құраушыларымен, әсіресе, жер бедерімен тығыз байланыста қарастырады. Оның палеогеографиялық зерттеулері де өте құнды. Крашенинников мұзбасу дәуірінде қайың – қарағай – балқарағай орманды далаларының кең таралғанын анықтады, орман мен дала ландшафтарының арақатынасы мәселелеріне үлкен көңіл бөлді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Кредитор

**Кредитор** (*лат. credіtor – сенуші, сенімгер; ағыл. credіtor*), несиегер – 1) азаматтық құқықта: міндеттеуші тарап, яғни қарызға (*несиеге, борышқа*) ақшалай қаражат, тауар және басқа құндылықтар беруші жеке немесе заңды тұлға. *Кредитор* басқа тараптан – борышкерлерден белгілі бір әрекетті жасау (*мүлікті беру, жұмысты орындау, ақша төлеу, т.б*) не белгілі бір әрекеттен қалыс қалу міндетін орындауды талап етуге құқылы. Екі жақты келісімшартта екі тарап та кредитор болып табылады. Мысалы, сатып алу-сату келісімшартында сатып алушы –кредитор , өйткені ол сатушыдан өзіне тауардың берілуін талап етуге құқылы, ал сатушы да – кредитор, өйткені ол осы тауар үшін сатып алу бағасын төлеуді талап етуге құқылы. Зиян келтіру салдарынан, мүлікті негізсіз сатып алудан немесе сақтаудан туындаған міндеттемедегі кредитор – мүліктің қайтарылуын талап етуге құқылы тұлға. Міндеттемеде бірнеше Кредитор болуы мүмкін. Мұндай жағдайда заң жүйесіне негізделген келісімшартқа жүгініп, олардың әрқайсысы міндеттеменің басқамен тең үлесте орындалуын талап етуге құқылы; 2) бухгалтерлік есепте: кәсіпорын (азамат) ақшалай қаражат берешек болған жеке немесе заңды тұлға. Мысалы, берген *материалдық құндылықтары*, орындаған жұмыстары мен көрсеткен қызметтері үшін жеткізушілер мен мердігерлер олардан алған аванстары үшін, тапсырыс берушілер алынған векселі үшін, вексель ұстаушылар коммерциялық несие, мерзімінде төленбеген жалақы үшін депозит берген кәсіпорындар (депоненттер) К. болуы мүмкін. Кредитордың борышы кредиторлық берешекті құрайды; 3) тар мағынада – кредиттік келісімшарттың қарызгерге қайтарылу және өсім төлену шартымен ақшалай қаражат (''кредит'') беруші тарабы..

## Дереккөздер </span>


Санат:Экономика
Краниология

**Краниология** – антропология ғылымының бас сүйек құрылысын зерттейтін саласы. Ертедегі және қазіргі халықтардың антропологиялық құрамын анықтауда Краниологияның маңызы өте зор. Ғылымда жалпы адам бас сүйегін – cranіum, бас сүйектің төменгі жақсүйексіз түрін – calvarіum, ми сауытының бет сүйексіз түрін – calvarіa деп атайды. Этнологиялық антропологияда Краниологиялық зерттеу жұмысы жиі қолданылады. Нақтылы Краниологиялық зерттеу әдістемелері 19 ғ-да қалыптасты. Оған Дания, Швеция, Франция, Германия, Англия, Ресей ғалымдары бас сүйекті жан-жақты зерттеу арқылы бір морфологиялық жүйеге келтіріп, оны Франкфурт (1882) пен Монако (1906) қ-ларында өткізілген мамандардың халықар. келісімшарты арқылы бекітті. Краниология бойынша арнайы өлшеу мен сипаттамалары жүйеленіп, әлем деңгейінде ортақ зерттеу бағдарламасы ретінде Краниологиялық бланкасы қабылданды. Бас сүйектің ұзындығы, көлденеңін, биіктігін, ми сауытының көлемін, сыртқы морфологиялық құрылымдарын анықтайтын арнайы құрал-саймандар жасалып шығарылды. Сөйтіп, әлем бойынша нақтылы Краниологиялық зерттеу жұмыстары антропология саласында тиісті орын алды. Краниология әдістемелері адам бас сүйегі пішіні бойынша топтарға бөлінеді. Оны анықтау үшін бастың көлденең өлшемін жүзге көбейтіп, одан алынған санды бастың ұзындығына бөледі. Бас сүйек көрсеткішінің осы сандарына қарап бас пішінін үш топқа жүйелейді. Жалпы бас сүйек көрсеткіші 74,9 аспайтынды сопақ бас, яғни долихокрания, 75,0; 79,9 аралығындағы орта жалпақ бас, яғни мезокрания, ал саны 80,0 жоғарғыларды жалпақ бас, яғни брахикрания қатарына жатқызады. Ал қазақтардың бас сүйек көрсеткіштері (екі жыныс бойынша) жалпы 85,0 шамасында, олар жалпақ бастылар болып саналады. Бас сүйек пішінінің эволюциясына қарағанда көне заман адамдарының бас сүйек түрі, көбінесе сопақ немесе орта сопақ бастылар болған. Ал орта ғасырлардан бастап әлем тұрғындарының бас сүйек пішіні, көбінесе жұмырлау (жалпақ басты) болып келеді. Краниология саласында бет, мұрын, көз, маңдай құрылымдары да осы сияқты жүйелерге бөлініп сипатталады.

## Дереккөздер


Санат:Антропометрия
Кремация

нобай|357x357 нүкте|Аустриядағы электрік крематорий
**Кремация**(*, cremare – өртеу*) — мәйітті арнаулы тәсілмен өртеу әдісі (денені күйдіру процесі).

## Тарихы
Алғаш рет соңғы неолит пен қола кезеңдерінде пайда болған (*б.з.б. 3 – 2-мыңжылдықтар*). Ежелгі гректер мен римдіктер адам мүрделерін алау жағып өртеуді кеңінен қолданды. Жапонияда, Үндістан мен Оңтүстік-Шығыс Азияның басқа да елдерінде кремация ертеден бар.

Көне Мауераннахр өлкелерінде (Орта Азия) күлді балшықтан жасалған кішкене оссуарийлерге салып, наусқа жинады. Қазақстанның ежелгі тарихында кремация тәсілі қола дәуіріне жататын *[[андрон]]* мәдениетінің Нұра кезеңінде қолданыла бастады (*б.з.б. 2-мыңжылдықтың ортасы*). 

Археологиялық деректерге қарағанда, андрондықтардың бір бөлігі мүрдені қабірден тыс жерде өртеп, оның күлін көметін болған. Осы *дәстүр* көне *түркі* дәуірі тайпаларының ескерткіштерінде де кездеседі. Қайтыс болушының денесін ерекше пеште өртеп, күлін жерлеу; көптеген ежелгі заман халықтарындағы «жалынмен жерлеу», соның ішінде ежелгі славяндардың жерлеуінің бір түрі. Өлікте болатын органикалық тектегі улы заттар өртеу нәтижесінде бұзылады, соған қарамастан мәйіт күлінде металл улардың ізі байқалуы мүмкін. Оларды зерттеу улану күдігін негіздейтін деректерді алуға мүмкіндік береді.

## Діндердің пікір
Кремация будда дінінің өлік жөнелту қағидаларымен байланысты қалыптасқан.

### Христиандық
Еуропа елдерінде кремация христиан діні шамандық, яғни “дінсіз” халықтардың салты деп жарияланды. 

Оның үстіне, христиандар ұғымында кремация библиялық “*қайта тірілу*”, “*о дүниедегі өмір*” ілімдеріне қайшы келетін болды. Тек 19 ғасырдың екінші жартысында ғана Еуропада кремация қайтадан қолданыла бастады. Арнаулы пештер – *крематорийлар* кеңінен тарады (*алғаш рет 1876 ж. [[Милан]] қаласында салынды*). Еуропада өртенген мәйіттің күлін жерге көмеді немесе арнаулы урналарда сақтайды. 

### Ислам
Ислам кремацияға үзілді -кесілді тыйым салады, егер де марқұмның туыстары жерлеу шариғатында белгіленген рәсімдерді сақтамаса, бұл күнә болып саналады. Ал өлгеннен кейін денені кремациялауды сұрау туралы өсиет бойынша жазуға тыйым салынған.

## Дереккөздер </span>

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Кремль

**[http://sozdik.kz/kk/dictionary/translate/ru/kk/%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8C/ Кремль]**–– *ішкі бекініс*, орыс қалаларының мұнаралы *қабырға-қорған*мен қоршалған орталығы. Кремль атауы (“*кремник*”) т'ұңғыш рет 1331 жылғы жылнамада кездеседі. *14 ғ-ға* дейін “*детинец*”, *16 – 17 ғ-да* “*[[город]]*”, “*[[град]]*” деп аталған. Кремль *орта ғасырдағы* қалалардың биік алқаптарында, көлдің немесе өзен жағалауларында орналасып, су жіберілген ормен қоршалған. Кремль ішінде князьдің сарайы, христиан дінінің ғимараттары (*соборлар*), боярлар мен діни лауазымды басшылардың тұрғын үйлері орналасқан. Кдің балшық немесе ағаштан, *11 ғ-да* тас пен кірпіштен салынған түрлері қалыптасты. 16 – 17 ғ-да К-ді тастан салу өріс алды (*Тулада, Смоленскіде, Коломнада, Зарайскіде, Астраханда, Қазанда, т.б.*). Біздің дәуірімізге дейін жеткен күйдірілген қызыл кірпіштен салынған жоғары сәулет өнерінің үлгісі Мәскеу Кремлі. Қазақстандағы Атырау қаласынан 40 км жердегі, ортағасырлық Сарайшық қаласының орнында жүргізілген қазба жұмыстарының нәтижесінде бүгінгі *[[Мәскеу]]* кремліне өте ұқсас архитектуралық объект табылған. Ғалымдар 13 ғ-да іргесі қаланған осынау көне жәдігердің құрылымы Мәскеу кремлінің нұсқасына үлгі ретінде пайдаланылған деген пікірді қуаттайды..

## Дереккөздер </span>


Санат:Искусство
Криз

**Криз**(*франц. crіse – ұстама, сынық*) – аурудың кенеттен асқынуы. Аурудың түріне қарай криздің бірнеше түрі болады: церебралды криз– ми қызметінің зақымдануы; гипертоникалық криз – гипертония ауруының асқынуы (*әсіресе, артериялық қан қысымының шамадан тыс көтеріліп кетуі*); тиреотоксикалық Криз – қалқанша без секрециясының ыдырауынан тиреотоксиннің (*жемсау уы*) жалпы организмге тигізген әсерінен адамда психик. өзгерістердің ('сандырақтау, галлюцинация*) пайда болуы; катехоламиналды Криз – артериялық қан қысымының кенеттен көтерілуі және организмде метаболизм процесінің бұзылуы; гиперкальциемиялы Криз – қанда кальцийдің артуынан (*оның мөлш. 14 – 17 мг % жетеді'') организмнің улануы; гипокальциемиялы Криз– керісінше, қанда кальций мөлшерінің күрт төмендеуінен адамға ауа жетпей, бұлшық еті тартылып, сіресіп қалуы; аддисонды Криз – симпатик. жүйке жүйесінің, бүйрек безінің зақымдануынан терінің қарайып, асқазан жұмысының нашарлауы; эритремиялды Криз – қанның қызыл түйіршіктерінің көбеюінен тері мен оның шырышты қабықтарын көгертетін қан ауруы. Кризді емдеу үшін алдымен оған қандай аурудың себеп болғанын анықтау керек..

## Дереккөздер </span>


Санат:Медицина
Криминология

**Криминология** ( – қылмыс +  – cөз, ұғым, ілім) — қылмысты, оның себептерін, қылмыскердің жеке басын зерттейтін, сондай-ақ виктимология ғылымын зерттейтін, оның алдын алу шараларын жасайтын ғылым. Криминология қылмыстылықты адамдардың мінез-құлқында қордаланатын қоғамға қауіпті, қылмыстық заңның талаптарына қайшы келетін құбылыс ретінде зерттейді. Қылмыстың ахуалын, құрылымын, серпінін, аумақтық бөлінімін сипаттайтын сандық әрі сапалық көрсеткіштерді айқындау мен ғылыми саралау мәселелері қылмыстылықты зерттеуде қамтылады. Ол қылмыстылықты, қылмыскердің жеке басын зерттеуге неғұрлым ауқымды да дәйекті социологиялық тұрғыдан келеді. Бұл орайда оның қылмыстық құқық ғылымынан өзгешелігі бар. Қылмыстық құқық ғылымы социологиялық әдісті қолданғанымен, онда, негізінен, заң нормаларын, қылмыстық құқықтың қылмыс, жаза туралы ережелерін талдауға баса назар аударылады. Криминологиялық танымның тағы бір ерекшелігі сол, онда осы ғылым зерделейтін әлеуметтік-құқықтық құбылыстардың себептерін түсіндіруге көбірек ден қойылады.

Криминологияда, сондай-ақ қылмыстылыққа қарсы күресте оның алдын алу міндеті бірінші орынға қойылады. Сайып келгенде, аталмыш және басқа заң ғылымдарынан өзгеше түрде Криминология қылмыстылықтың алдын алудың, оны болдырмаудың құқықтық шараларын ғана емес, сонымен бірге әлеум.-экономикалық, мәдени-тәрбиелік, т.б. шараларын да әзірлеуге қатысады. Криминологиялық зерттеу әдістемесінде жалпы ғылыми тәсілдер де (нысанды логика, анализ бен синтез, индукция мен дедукция, ұқсастыру, үлгілеу, т.б.), социологиялық таным тәсілдері де («сауалдама, сұхбаттасу, сынақтама, құжаттарды зерделеу, қадағалау, эксперимент жүргізу» сияқты әлеуметтік-құқықтық ақпарат алу әдістері) қамтылады. Криминологиялық зерттеулерде талдау және ең алдымен, қылмыстық статистика тәсілдері маңызды рөл атқарады. Демек, криминология құқықтық ғылымның мәліметтерін, сондай-ақ социология ғылымының, философияның, экономиканың, әлеуметтің психологияның, педагогиканың ережелерін пайдаланатын кешенді пән болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Криминология
Криосфера

**Криосфера** (*крио және сфера*) – Жер шарының атмосфера, гидросфера және литосфера тоғысатын белдеміндегі мұзды қабаты. Орташа қалыңд. 10 км. К-ның жоғ. шегі полюстерде 8 шақырым, экватор маңында 17 км биіктіктен өтеді. Ешң төм. шекарасы жоғ. ендіктердегі аймақтарда 0,2 – 1 км, тропиктерде теңіз деңгейінен 6 – 6,5 км биіктікте жатады. Жер шарындағы мұздың жалпы көл. 30 млн. км3, оның 98%-ы құрлықта, 1,6%-ы жер астында, қалғаны атмосфера мен гидросфераға тараған. Құрлық бетіндегі мұздар, негізінен, биік тау бастарына жиналған. Қазақстан тауларында 2700 мұздықтар бар, олардың жалпы ауд. 2000 км². К. терминін поляк ғалымы А.Добровольский ұсынған (1923).

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Санат:География
Кристаллооптика

**Кристаллооптика** – физиканың жарықтың кристалдарда таралу заңдылықтарын зерттейтін саласы. Кристаллооптикада кристалдың негізгі қасиеттері: сәуленің қосарланып сынуы, жарық поляризациясы, поляризация жазықтығының бұрылуы, плеохроизм қарастырылады. Кристалдардың жарық шығаруы және жұтуы кристалдар спектроскопиясында, ал электр және магнит өрістерінің кристалдардың қасиеттеріне әсері Кристаллооптиканың негізгі заңдарына сүйенетін электр және магнит оптикасында зерттеледі. Кристалдардың анизотропиясы олардағы бөлшектердің өзара әсерлесу күші өрісінің анизотроптылығынан туындайды. Бұл өрістің сипаты ‘’кристалдар симметриясымен’’ тығыз байланысты. Кубтық кристалдардан басқа кристалдар – анизотропты. Сонымен изотропты ортада D мен Е бағыттас, ал анизотропты кристалдарда олардың бағыттары әр түрлі болады.Соның салдарынан кристалдың оптик. қасиеттері анизотропты. Осьтері кристалдағы негізгі үш бағытқа сәйкес декарттық координаттар жүйесінде оптик. индикатрисаның теңдеуі мына түрде: өрнектеледі, мұндағы nx ny nz – n-нің негізгі бағыттағы мәндері. 

Кристалдың оптик. осі деп оптик. индикатрисаның (‘’эллипсоидтың’’) дөңгелек қимасына тұрғызылған нормалды айтады. Кубтық кристалдар үшін оптик. индикатриса радиусы r=n сфераға айналады. Орташа сингонияға жататын кристалдарда (‘’тригональді, тетрагональді және гексагональді’’) басты бағыттардың бірі кристалдың бас симметрия осімен тура келеді. Бұл кристалдардағы оптик. индикатриса – айналу эллипсоиды, эллипсоидтың айналу осімен сәйкес келетін оларда тек бір ғана осі болады. Мұндай кристалдар бір осьті кристалдар деп аталады. Төм. сингония (‘’ромбылық, моноклинді және үшклинді’’) кристалдарын екі осьті кристалдар деп атайды. Олардың оптик. индикатрисасы – үш осьті эллипсоид, оның екі дөңгелек қимасы мен екі осі болады. Кристалды ортада таралатын электрмагниттік толқынның нормальдық және сәулелік жылдамдықтары Кристаллооптиканың негізгі теңдеуінен (‘’Френель теңдеуінен’’) 
анықталады. Жарық кристалға енгенде оның ішінде сынған екі сәуле пайда болады. Оның біреуі кәдімгі сыну заңдарына бағынады, сондықтан ол кәдімгі сәуле (к) деп аталады, ал екіншісі ол заңдарға бағынбайтындықтан (‘’өйткені түсу жазықтығында жатпайды’’) ерекше сәуле (е) деп аталады. Екі осьті кристалда сәуленің екеуі де ерекше болады. Әрбір кристалл өзіне тән К-лық қасиеттері мен шамалары арқылы айқындалады. Қолданбалы Кристаллооптикада осы шамаларды өлшейтін әр түрлі тәсілдер (‘’иммерциялық әдіс, коноскопия’’) қолданылады. Көптеген Кристаллооптикалық өлшеулер поляризациялық микроскоптың көмегімен жүргізіледі. К. тәсілдері поляризацияланған жарықты алу және оны талдау үшін, оптик. қақпақты (‘’затворды’’), модуляторларды, дефлекторларды жасау үшін пайдаланылады..

## Дереккөздер </span>


Санат:Физика
Круглоозёрное

**Круглоозёрное** — Батыс Қазақстан облысының Орал қаласына қарасты кент.

## Географиялық орны
Облыс орталығы – Орал қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 18 км-дей жерде, Жайықтың оң жағалық аңғарында, әр түрлі шөптесін өскен шалғынды қоңыр топырақты шөлейт белдемде орналасқан. 

## Халқы
* 2942 адам (1999);
* 3782 адам (2009).

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 5705 адамды (2910 ер адам және 2795 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1930 жылы “Круглоозерное” балалар үйінің құрылуына байланысты қаланды. Кейіннен көкөніс-сүт бағытындағы совхоз-техникумының орталығы болды. 1997 жылдан кентте Орал қаласының “Желаев” акционерлік қоғамы жұмыс істейді. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, кітапхана, дәрігерлік амбулатория бар.

## Кент көшелері
* 60 лет Победы көшесі
* Азаттық (Ленин) көшесі
* Ақтөр (Просторная) көшесі
* Алматы (Алма-Атинская) көшесі
* Астана (Комсомольская) көшесі
* Бейбітшілік (50 лет Октября) көшесі
* Борисюк көшесі
* Гагарин көшесі
* Думан көшесі
* Еңбекші (Рабочая) көшесі
* Жаңа қоныс (Новая) көшесі
* Жұмабек Тәшенов (Советская) көшесі
* Кең дала (Степная) көшесі
* Қазанат (Тупиковая) көшесі
* Құлагер (Фрунзе) көшесі
* Құрылысшы (Строительная) көшесі
* Мамыр (Первомайская) көшесі
* Мәншүк Мәметова көшесі
* Мектеп (Школьная) көшесі
* Мереке (8 Март) көшесі
* Молодёжная көшесі
* Молодёжная-1 көшесі
* Отан (Коммунистическая) көшесі
* Свиноферма көшесі
* Серпер (Связистов) көшесі
* Сұлусай (Набережная) көшесі
* Тоғайлы (Красноармейская) көшесі
* Чапаев көшесі
* Шаған (Юбилейная) көшесі
* Шалкиіз жырау көшесі 
* Қабанбай батыр көшесі 
* Бөгенбай батыр көшесі 
* Жастар көшесі 
* Көкпар көшесі 
* Аламан көшесі 
* Еңбек көшесі 
* Бақыт көшесі 
* Ақбұлақ көшесі 
* Шағала көшесі
* Марқасқа көшесі 

## Дереккөздер

Санат:Орал қалалық әкімдігі елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Санат:Жайық казак әскерінің тарихи елді мекендері
Ксилофон

thumb| alt=A.|Ксилофон
**Ксилофон** ( – кесілген ағаш,  – дыбыс; ) – соқпалы музыкалық аспап. Ол қатарластырылып тізілген ағаш пластинкалардың (көлеміне қарай) түрлі биіктікте дыбыс шығару принципіне негізделген. Дыбысты 2 ағаш балғашамен (қасыққа ұқсас) пластинкаларды соғу арқылы шығарады. Ксилофонның диапазоны әр түрлі, көбінесе, бірінші октаваның “си” нотасынан бесінші октаваның “до” нотасына дейінгі аралықты қамтиды. Ксилофонды жеке орындаушымен қатар, оркестр және ансамбльдер құрамына қосып та қолданады.

Санат:Ұрмалы музыкалық аспаптар
Куәгер

**Куәгер** () — Қылмыстық ізге түсу органы. Қылмыстық ізге түсу кодексінде көзделген жағдайда тергеу іс-әрекеттерін
жүргізу фактісін, оның барысы мен
нәтижелерін куәландыру үшін тартқан адамдар.

Өздерінің қатысуымен болып жатқан іс-әректтерді толық дұрыс қабылдауға қабілетті, іске мүдделі емес және
қылмыстық ізге түсу органдарына
тәуелсіз кәмелеттік жастағы азаматтар ғана куәгерлер бола алады.

Тергеу іс-әрекеттерін жүргізуге
кемінде екі куәгер қатысады.

## Дереккөздер

Санат:Құқық
Санат:Заң
Куәлік

**Куәлік** - Әлдебір заңдық фактіні (мысалы, туу туралы куәлік, некені бұзу туралы куәлік) куәландыратын құжат.
Куәлік тек заңға сәйкес бекітілген нысанмен қуатталуы міндетті болып
табылатын заңдық фактілерді ғана
куәландырады. Дұрыс рәсімделмеу
құжаттың жарамсыздығына әкеліп
соқтыруы мүмкін. Куәліктің мазмұнына қарсы болуға, тек сот тәртібімен
ғана рұқсат беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Куб

**Куб** — 6 жағы, 12 қыры, 8 төбесі бар дұрыс көпжақтың бес типінің бірі. Кубты кейде гексаэдр деп те атайды. Кубтың жақтары квадрат болады, әрбір төбесінде 3 қыры (олар өзара бір-біріне перпендикуляр) түйіседі. Қыры а болатын кубтың беті 6а2, ал көлемі а3 болады. 
Куб - а санының кубы – а санының үшінші дәрежесі, яғни а1ха2ха3=а3 көбейтіндісі; қыры а-ға тең болатын кубтың көлемі осылай өрнектелетіндігіне байланысты, бұл көбейтінді “куб” деп аталады. Әрі куб көлемнің өлшем бірлігі болады..

## Дереккөздер </span>


Санат:Көпжақтар
Павел Николаевич Кузнецов

right|thumb
**Павел Николаевич Кузнецов**(1909 – 1957) – 7 тайызда Шығыс Қазақстан облысының Солдатское селосында туған. Өскемендегі приход мектебінде, Семейдегі 2-басқыш мектепте оқып, білім алған.

20-жылдардың аяғынан журналистік қызметте болды. 1938—1944 жылдары «Литература и искусство Казахстана» журналының редакторы болған. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1941 — 1943 жылдары 8-гвардиялық дивизияның «За родину» ғазетінің редакторы, 1943 жылдан «Правда» ғазетінің тілшісі.

«Сом алтын» (1937), «Ертіс жағасында» (1940), «Майдан лирикасы» (1942), «Солдат дәптері» (1944), «Жол соқпақтары» (1946), «Жол дәптері» (1962) атты өлең кітаптардың «Алтай тауларында», «Торғай даласы», «Панфиловшылар» (1942 — 1943) атты поэмалардың авторы. «Алматыдан Берлинғе дейін» (1945), «Ұлы достық» (1948), «Тастағы гүл» (1967) атты очерк, әңгіме, повесть жинақтары шыққан. Жамбылдың өлеңдерін, айтыстарын, «Сұраншы батыр», «Туған елім», «Менің өмірім», т.б. поэмаларын (1936—1945) орыс тіліне аударды. Жамбыл өмірі жайлы «Бақытын тапқан адам» атты тарихи роман жазды (1950, қазақ тілінде — 1959). Романға Жамбыл атындағы республикалық I сыйлық берілді (1953).

Қызыл Ту, I дәрежелі Отан соғысы, Қызыл Жұлдыз, «Құрмет Белгісі» ордендерімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Шығыс Қазақстан облысы
Санат:1909 жылы туғандар
Кроманьондықтар

thumb|right|Кроманьондықтың бас сүйегі
**Кроманьондықтар** - шамамен бұдан 30 мың жыл бұрын пайда болды. Қаншама жорамалдар ұсынылды.Кейбірі адам айтқысыз қызық: «неандерталдықтар мұздақтан өліп,
кроманьондықтар ғарыштық кеменің қирауынан түскен ұшқыштар екен» десті. Оның себебі антропологтар 50 мың жылдан аз мерзімде ай-күні белгіленген неандерталдықтардың қалдығын табу сәтінің болмауынан еді. Соңғы 15 жылда мұндай олжалар Азиядан да, Еуропадан да табылды. Олардың айы-күні 40 және 30 жылға белгіленген.Табылған неандерталдықтардың келбеті кроманьондықтар сияқты.

Дегенмен көптеген жорамалдардың біреуі бойынша Африкада бұдан 20-30 мың жыл бұрынырақта бүкіл адамзат сақталып қалды
және ғаламшарда бірден кроманьондың бейнелі - осы заман типіндегі адам орын тепті. Ал австралопитек, питекантроп және неандертал-
дық сияқты бүған дейінгі эволюциялық үлгілердің барлығы эволюциялық тұйыққа тірелді.

Кроманьондықтар - осы заман типіндегі адамдар «*homo apiens kromanonese*» немесе «саналы кроманьондық адам». Кроманьондық-
тар зерделігінін; деңгейі, сірә, бізден ерекше болмаса керек. Олар тас құралдардың барлық түрін пайдаланды, сондай-ақ сүйекке өрнек жасау, кейініректе металл құюды да меңгерген. ЬІдыс дайындауға сазды пайдаланды. Біртіндеп жинақтама жинаудан және аңшылықтан мал
шаруашылығына және егін шаруашылығына көшті. Біздер — кроманиондық адамның тікелей ұрпағымыз 

## Дереккөздер


Санат:Африкадағы археология
Санат:Еуропа археологиясы
Санат:Палеолит
Санат:Антропогенез
Кроссбридинг

**Кроссбридинг** (*ағыл. cross – будандастыру және breedіng – өсіру*) – тұқым аралық будандастыру; әр тұқымға жататын малды және лабораториялық жануарларды будандастыру әдісі. Кроссбридинг аутбридингтің (организмнің туыстықтары аса жақын емес, бір түрге жататын дарабастарды будандастыру) бір түрі Будандастыру, Гетерозис..

## Дереккөздер </span>


Санат:Биология
Кулон

**Кулон**() – бірліктердің халықаралық жүйесіндегі (СИ) электр мөлшерінің (электр зарядының) бірлігі; 1 К. – ток күші 1тА болатын өткізгіштің көлденең қимасы арқылы 1 с ішінде тасылатын электр мөлшеріне тең. 1 Кл = 3·109 СГСЭ бірлігі = 0,1 СГСМ бірлігі 
 
## Пайдаланған әдебиет


 

Санат:Электр заряды өлшем бірліктері
Санат:Өлшем бірліктері
Культиватор

thumb|F210 Honda культиваторы
**Культиватор** (, түбірі  – өңдеу) – топырақты қопсыту, арам шөпті отау, отамалы дақылдардың қатар аралықтарын тегістеу, түптеу, минерал тыңайтқыштар шашу, егістік қатар аралықтарын сирету үшін қолданылатын құрал.

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Ауыл шаруашылығы машиналары
Купон

**Купон** (франц. couper — кесу, жырту, coupon - жыртпалы талон) — 
# бағалы қағаздың (облигацияның, акцияның) пайыз немесе дивиденд алу кезінде жыртып алынып, қолхатпен бірге табысталатын бөлігі, ол иеленушісіне белгілі бір уақыт ішінде (купондық кезенде) белгіленген табыс алу қүқығын береді. Алғашқыда купондық төлемдер құжаттамалы бағалы қағаздар үшін кепілдікті табыс төлеу тәсілі ретінде пайдаланылды, қазіргі кезде купондық төлемдер бір орталықта сақталуы міндетті емес қүжаттамалы бағалы қағаздарды шығару кезінде де, міндетті түрде бір орталықта сақталатын құжаттамалы бағалы қағаздарды шығару кезінде де қолданылады; 
# иеленушіге қайсыбір тауарды сатып алуға құқық беретін жыртпалы талон.

## Дереккөздер


Санат:Құнды қағаздар
Игорь Васильевич Курчатов

**Курчатов Игорь Васильевич** (1902 – 1960) –  КСРО-дағы атомдық ғылым мен техниканың негізін салушы, КСРО ғылым академиясының акад. (1943).Курчатов  нейтронмен атқылау нәтижесінде пайда болатын ядролық реакциялардың тармақталу құбылысын ашты (1934). Оның басшылығымен Мәскеуде алғашқы циклотрон (1944), Еуропадағы бірінші атом реакторы (1946), дүниежүзіндегі бірінші өндірістік атом электр станциясы(1954) және термоядролық реакцияларды басқаруды зерттеуге арналған аса ірі қондырғы (1958) құрылып, кеңестік бірінші атом бомбасы (1949) мен дүниежүзіндегі бірінші термоядролық бомба (1953) жасалды. Семей ядролық полигонында жүргізілген атом бомбасын сынау жұмыстарына басшылық жасады. Лениндік сыйлықтың (1957), КСРО Мемлекеттік сыйлығының (1942, 1949, 1951,1954) лауреаты. Социалистік еңбек ері атағын үш рет (1949, 1951, 1954) алган. 5 рет Ленин орденімен, т.б. орден және медальдер- мен марапатталган. Курчатов  Қызыл алаңдағы (Мәскеу) Кремльдің қабырғасына жерленді. Курчатов есімімен Павлодар облысындағы қала, Санкт-Петербургтегі Физика- техникалық институт, т.б. аталған.
	
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1920 жылы туғандар
Санат:1960 жылы қайтыс болғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Резерфордий

**Резерфордий** (лат. *Rutherfordium*; **Rf**) 1997 жылға дейін – *Курчатовий* (лат. *Kurchatovіum*; **Кu**) — элементтердің периодтық жүйесінің ІV тобындағы жасанды жолмен алынған радиоактивті химиялық элемент, атомдық нөмірі 104, атомдық массасы 261. резерфордийді Дубна қаласындағы Ядролық зерттеулер институтында плутоний Pu элементін неон Ne элементімен атқылау арқылы алған.

## Химиялық қасиеттері
Резерфордийдің қосылыстары құбылмалылығымен ерекшеленеді: мысалы, RfCl4. Осы қасиеттері арқылы оны актиноидтардан ажыратады. 

Күшті қышқылдық ерітінділерде Rf(IV) ионы гидратталған түрде кездеседі және химиялық комплекстер түзуге бейім.

## Дереккөздер

Санат:Химиялық элементтер
Санат:Радиоактивті элементтер
Күдері Жолдыбайұлы

**Күдері Жолдыбайұлы**(1861 – 1931) – халық ақыны. К-нің 1916 жыл, Амангелдінің Торғайды алғаны, Ер туды дастандары, Әлібиге, Ахмет Біржанұлына, т.б. өлеңдері, Хамзамен айтысы, көптеген сықақ-әзілдері сақталған. Көтеріліс тақырыбын арқау еткен бірнеше өлеңдерін П.Н. Кузнецов о
Санат:Қазақ ақындары
Күдеріқожа Көшекұлы

**Күдеріқожа Көшекұлы** (1820, қазіргі Сырдария ауданы Шіркейлі ауылы – 1858, Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы) – ақын. 

Қожа руынан шыққан.
Ақындық, әншілігімен жастайынан аты шыққан. Күдеріқожаның өзі өмір сүрген тұстағы атамекеннен ауа көшкен ел мұңын жырлап айтқан «Қарқаралы, қазылық», қалмақтардың шапқыншылығына арналған «Абылай ханның қалмақты аударғанына айтқаны» деген өлең, толғаулары бар. Күдеріқожа айтысқа да қатысқан. Оның Ұлбикемен айтысы (1840 жыл шамамен) қыз бен жігіт айтысының жұмбақ аралас келетін көне түріне жатады, халықтың дүниетанымын, философия ой-түсініктерін білдіреді. Күдеріқожаның бұл айтысын В.В.Радлов жазып алып, «Түркі тайпалары ауыз әдебиетінің үлгілері» кітабына (1870) енгізген. Ақынның «Қарқаралы, қазылық» атты толғауын М.Әуезов пен С.Сейфуллин жоғары бағалап, өздері құрастырған хрестоматияларға кіргізген. Күдеріқожаның осы толғауы және Ұлбикемен айтысы «Бес ғасыр жырлайды»атты жинақта жарияланды (1985).

## Дереккөздер


Санат:Қазақ ақындары
Күз

[thumb|right|300px|[Жапониядағы күзгі пейзаж]]
**Күз** – жылдың төрт мезгілінің бірі. Бұл мезгілде Жер шары өз орбитасының күн мен түннің күзгі теңелу нүктесінен Күннің қысқы тоқырау нүктесіне дейінгі аралығында болады. 

## Сипаттамасы
Астрономиялық тұрғыдан Күз – 90 күнге (24 қыркүйек – 22 желтоқсан), ал күнтізбелік тұрғыдан 91 күнге (1 қыркүйек — 30 қараша) созылады. Әдетте, қыркүйек, қазан, қараша Күз айлары болып есептеледі. Күзде күн суытып, көлдер мен өзендер тартылып, өсімдіктер қурап, ағаштардың жапырағы түседі. Күн қысқара береді. Егін піседі, мал семіреді. Жыл құстары тізбектеліп, жылы өлкелерге ауып кетеді.  

## Қазақстандағы күз
Қазақстан жерінің күздегі сипаты біркелкі емес, солтүстік облыстарда егін піскенде, оңтүстік облыстар егіндерін жинап болады.

Қазақи сипаттама бойынша күз үшке бөлінеді — сары күз немесе алтын күз (қыркүйек), қоңыр күз (қазан), қара күз (қараша).

## Басқа аймақтарда
Бізде Жер шарының солтүстік жартысында Күз болғанда, Оңтүстік жарты шарда (Оңтүстік Америка, Австралия, Антарктида) көктем болады.‎

## Тағы қараңыз

* Қыркүйек
* Қазан
* Қараша

Санат:Жыл мезгілдері