open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sprite

нобай|226x226 нүкте
**Sprite** («Спрайт») — The Coca-Cola Company компаниясына тиесілі, лайм және лимон дәмімен жасалған, алкогольсіз, газдалған сусын. 

## Шығу тарихы
The Coca-Cola Company алғаш рет Sprite-ті 1961 жылы қазан айында шығарды. Бұл сусынның дәмін бірінші болып Джорджия штатының тұрғындары татып көрді. Ол PepsiCo компаниясының 7Up брендіне бәсекелес ретінде шығарылған. Бұл сусынның атауы 40-жылдардағы Coca-Cola-ның жарнама кампаниясынан халыққа ұнап қалған сұр шашты эльфпен байланысты. Оның есімі  балақай Спрайт болатын, ол әрдайым күлімсіреп жүретін және де басына бас киімнің орнына шөлмектің тығынын киіп алатын. 
1994 жылы Sprite-тың логотибі мен танымал ұраны шықты. Қазірде бұл сусын барлық елдерде кеңінен таралған және ең танымал газдалған суындардың ішінде 4-орында. 
Сусынның бірнеше түрі бар. Оның лимоннан басқа цитрус, грейпфрут, жанжабіл (Sprite on Fire) дәмді түрлері бар. Сонымен қатар, шығыс елдері нарығына арнап көк шай қосылған Sprite шығарылған болатын.

## Сілтемелер

* Ресми сайты (орыс тілі)
* Ресми сайты (ағылшын тілі)

Санат: Алкоголсіз сусындар
Санат:Coca-Cola Company өнімдері
Микросомалдық тотығу

Бөгде заттар молекуласының модификациясының бірінші фазасы микросомалдық моноонсигеназалармен іске асады. Моноонсигеназалар деп субстратқа бір оттек атомын қосуын катализдейтін ферменттерді айтады. Бұл үшін екі субстрат керек, олар молекулалық оттегінің екі атомын тотықсыздандыру үшін қажет. **Диоксигеназалар** бір субстратқа оттегінің екі атомын қосады. 

## Бөгде заттардың глюкуронатпен конъюнациясы
Бұл бөгде заттарды зиянсыздандыруда көп таралған реакция. Глюкунон қышқылының активті түрі УДФ-глюкуронат бөгде затпен əрекеттеседі. Бөгде заттардың өздерінде болсс немесе модификацияның бірінші фазасында гидроксил, карбоксил, амин, сулфгидрил тобын қосса, олар глюкуронатпен реакцияға қатысады. Конъюгация реакциясын **глюкуронилтрансфераза** катализдейді. 

## Бөгде заттардың күкір қышқылымен конъюгациясы
Көптеген бөгде заттар үшін сульфаттық конъюгация жəне глюкурондық конъюгация альтернативтік процесс болып табылады. Өте көп улы заттар күкірт қышқылымен сульфатконъюгирленген эфирлер түзеді. Сульфаттық конъюгацияға -ОН  немесе -NH2 тобы бар циклды қосылыстар айналады. Сульфатконъюгаттар аз реактивті жəне алғы заттарымен салыстырғанда улылығы нашар болады, зəрмен оңай сыртқа шығады.

## Бөгде заттардың глицинмен конъюгациясы
Алдын ала екінші фазада модификацияланған ксенобиотиктер глициндік конъюгацияланады. Əдетте негізгі субстраттар болып циклды карбон қышқылдары есептеледі, олар ацетил-КоА жəне АТФ катысуымен қайтадан активтенеді. Глициндік конъюгацияның кезеңдерін бензол қышқылының гиппур қышқылы түрінде зиянсыздануында қарастырайық. Бензол қышқылы арилацил-КоА синтетаза əсерінен активтенеді. 

## Дереккөздер

Санат:Биохимия
Америка мұнай институты

**Америка мұнай институты** () – АҚШ-тағы мұнай-газ индустриясындағы ең үлкен ассоциация. Ұйым мұнай өндіру, оны өңдеу, тасымалдау және өзге де мұнай өндіру салаларына қатысы бар 400-ге жуық корпорацияның қызметін ұсынады. 

## Стандарттау және сертификаттау
API жыл сайын өз басылымдарының 200 000-нан астам данасын басып шығарады. Басылымдар, техникалық стандарттар, электронды және онлайн өнімдер, API-дің өзінің мәліметі бойынша, қолданушыларына олардың іс-әрекеттерінің өнімділігі мен баға тиімділігін арттыру үшін және де құқықтық-нормативтік талаптарға, денсаулық, еңбек және қоршаған ортаны қорғау талаптарына сәйкес келетіндей етіп даярланған. Әр басылым өнеркәсіп мамандарынан (көбіне өз құрамындағы компания инженерлері) құралған арнайы комитеттің бақылауынан өтеді.

## Сыртқы сілтемелер
## Дереккөздер

Санат:Мұнай және газ
Темірлан

**Темірлан** — Түркістан облысы Ордабасы ауданындағы ауыл, аудан және Қажымұқан ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Түркістан қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 110 км-дей жерде, Арыс өзенінің оң жақ жағалауында орналасқан.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Ордабасы ауданы елді мекендері
Қоржынды

**Қоржынды** – Арал теңізінің солтүстік жағалауындағы түбек. 

## Сипаты
Абсолюттік биіктігі 108 м. Ақтөбе облысына қарасты жерінде құдық, ал Қызылорда облысына қарасты шығыс жағында қорым (мола) бар. Теңізге жағалауы жарқабақты. Биіктігі 32 м-ге дейін жетеді. Жер қыртысы олигоцендік саз, құмдық мергельден тұрады. Түбектің батысында Құмсуат, шығысында Безымянный мүйістері орналасқан. Табиғаты өте қатаң, жазы ыстық, қысы суық, сусыз шөл дала. 

## Өсімдігі
Өсімдік жамылғысын жусан, еркекшөп, әртүрлі бұталар мен эфемерлер құрады. Қоржынды түбегін жаз айларында жайлауға ғана пайдаланған.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы географиясы
Санат:Қызылорда облысы географиясы
Санат:Арал теңізі түбектері
Bounty

Bounty® (жомарттық) – сүтті шоколадпен жабылған кокос мәйегі. Бұл шоколад батончигі Таяу Шығыс, Еуропа елдерінің Mars, Inc компанияларында шығарылады. 

Шоколад батончигінің екі түрі бар – сүтті және қара шоколадты. Сүтті шоколады көк, қара шоколады қызыл-қоңыр бумада беріледі. Рекламасы тропикалық Самуи аралында түсірілген. Жарнама ұраны – «жұмақтың балғын дәмін тат» , ағылшын тілінен аударғанда «Жұмақтың дәмі» («The Taste of Paradise»). 1990 жылдардан бастап АҚШ-та «Баунти»  шоколад батончигі шығарылмай келеді, олар Еуропадан импортталады. Сонымен қатар, батончиктің дәміне қарай манго, ананас түрлері бар және «Баунти трио» - үлкейтілген бумасы.

## Құрамы
Салындысы: кептірілген кокос мәйегі, қант, глюкоза шәрбаты, глицерин моностеараты, глицерин, тұз, ароматизатор (ванилин)

Шоколад: қант, какао майы, кептірілген сүт, сүтті май, эмульгатор (лецитин), ароматизатор (ванилин).

## Ассортимент
Шоколад баточигінің екі түрлі бумасы бар: 

Bounty — 55 г (2 батончик - 27,5 г)

Bounty Trio — 82,5 г (3 батончик - 27,5 г)

Санат:Әйгілі шоколадтар
Филокартия

thumb|right|300px|
**Филокартия** ( — карточка және  — жақсы көру) — почта открыткалары мен суретті открыткаларды зерттеу және коллекциялау. КСРО-да почта открыткаларының мынадай түрлері шығарылатын: екінші беті суретті, көркем, почта маркасы жоқ маркаланбаған открыткалар; екінші беті суретті, адрес жазылатын бетінде почта маркасы жапсырылған открыткалар; сондай-ақ иесінің алғандығы туралы жауабының ақысы төленетін қос маркалы гербті  почта карточкалары.

Жылма-жыл открыткалар 7-8 мың атаумен шығарылады, олардың көпшілігінің тиражы 2,5 млн. данаға дейін жетеді. Суретті открыткалар көркем және фото открыткалар болып бөлінеді. Көркем открыткалардың көшірме және түпнұсқа болуы, ал фотооткрыткалар-фотосуреттің нұсқасы немесе олардың типографиялық көшірмесі болуы мүмкін. Түпнұсқа открыткаларға плакат үлгісіндегі, құттықтау, юбилейлік, балалар, жарнама открыткаларын және т. б. жатқызады. Открыткалардың қабылданған форматтары : 9 см ×14 см және 10,5 см × 14,8 см. 

Санат:Коллекциялау
Иван Павлович Алимарин

**Алимарин Иван Павлович** (11 қыркүйек, 1903, Мәскеу - 17 желтоқсан 1989, Мәскеу) - кеңестік химик-аналитик, Социалистік еңбек Ері, (1980).

## Биография
*(1923 — 1953) жылдары - қолданбалы минералогия институты.
*1980 - Социалистік Еңбек  Ері
*1989 - Дүниеден озды

## Естелік
*Мәскеудегі  ұсақ химиялық технология мемлекеттік университетінің аналитикалық химия кафедрасы аталған.

## Сыртқы сілтемелер
*Иван Павлович Алимарин

Санат:11 қыркүйекте туғандар
Санат:17 желтоқсанда қайтыс болғандар
Артём Исаакович Алиханьян

**Алиханьян Артём Исаакович** (11 маусым 1908 жылы, Тбилиси - 25 ақпан 1978, Мәскеу) - көрнекті армян, кеңестік физик.

## Еңбегі
*А. И. Алиханов, А. И. Алиханьян - Жасанды радиоактивті элемент өндіру
*А. И. Алиханов, А. И. Алиханьян - Ғарыш сәулелерінің табиғаты туралы жаңа деректер
*А. И. Алиханов, А. И. Алиханьян - Физика және технологиялар жеделдету ағымының жай-күйі.

## Марапаттамалары
*Сталин премиясы (1941)
*Сталин премиясы (1948)
*Ленин премиясы (1970)
*Қызыл ту ордені (1941)

## Сыртқы сілтемелер
*Исаакович Алиханьян

Санат:11 маусымда туғандар
Санат:25 ақпанда қайтыс болғандар
Константин Константинович Алкалаев

**Алкалаев Константин Константинович** (14 желтоқсан, 1901, Либава - 29 наурыз, 1973, Иркутск) - медицина ғылымдарының докторы, профессор, Иркутск медициналық институтының ректоры.

## Ұлы Отан соғысы
Соғыс кезінде үшінші әйелі Мария Яковлевнамен майданда ауруханада жұмыс істеді (ол - хирург, әйелі - медбике). Соғыс соңына қарай  медициналық майор атағына ие болды.

## Марапаттамалары
*Қызыл Жұлдыз ордені (1944)
*Отан соғысы ордені (1945)

## Сыртқы сілтемелер
*Константин Константинович Алкалаев

Санат:14 желтоқсанда туғандар
Санат:29 наурызда қайтыс болғандар
Вячеслав Петрович Алфёров

**Алфёров Вячеслав Петрович** (20 қараша, 1930, Ярославль облысы) - кеңестік педиатр, медицина ғылымының докторы, профессор.

## Жанұясы
*Әйелі - Надежда Константиновна (педиатр);
*Қызы - Марина Вячеславовна Алфёрова.

## Марапаттамалары
*«Құрмет белгісі» ордені
*Достық ордені

## Сыртқы сілтемелер
*Вячеслав Петрович Алфёров 

Санат:20 қарашада туғандар
Эхолокация

**Эхолокация** ( — «дыбыс» және  — «орналасу») — шағылған ультрадыбысты пайдаланып, нысананың орнын анықтау тәсілі. XX ғасырда неміс инженері А. Бам кемеден түсірілген тыбыстық толқынның су түбіне және кері қайту уақыты арқылы тереңдікті анықтайтын - эхолот құралын ойлап табады. Эхолотта орналастырылған арнайы құралдар автоматты түрде теңіз түбінің бейнесін салады, ал компьютерлік бағдарламалар рельефтің көлемдік бейнесін жасайды. Эхолоттар арқылы мұқит түбінің картасын жасауға болады.Теңіздің тереңдігі сигналдың берілу және қабылдау уақыттарының аралығы арқылы және дыбыстың судағы таралу жылдамдығының мәні бойынша анықталады.

## Дереккөздер

Санат:Акустика
Орташа күндік тәулік

thumb|right|200px|
Тәуліктің ұзақтығы ретінде жердің өз осінен бір толық айналымы қабылданған. Егер айналу Күнге қатысты болса, онда **[[күн тәулігі]]** деп, ал жұлдызға қатысты болса - **[[жұлдыз тәулігі]]** деп аталады. Уақытты санауды біз күн тәулігі арқылы жүргіземіз.Жердің күнді айнала қозғалысының бірқалыпсыз болуынан жыл бойы тәулік ұзақтығы өзгеріп отырады., сондықтан 24 сағат болатын орташа күн тәулігі шамасы енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Уақыт
Санат:Аспан механикасы
Планк гипотезасы

Теория мен тәжірибенің арасындағы қарама-қайшылықтарды шешу жолында неміс физигі Макс Планк мынадай болжам жасады: 
Қызған дененің сәуле шығаруы жеке порция кванттармен жүзеге асады. Кванттың энергиясы сәуле шығару жиілігіне пропорционал:
 \mathcal{E} = h \nu = \hbar \omega 

Мұндағы
;E-квант энергиясы,
;h-Планк тұрақысы,
;v-сәуле шығару жиілігі.

Белгілі бір жиілікке сәйкес сәуле шығару энергиясы бойынша *h* пропорционалдық коэффициенті тәжірибе жүзінде есептелген, ол 6,63•10-ның 34 дәрежесіне тең. Өлшемі - *Дж·c*.

Бір квант энергияға тең бөлшекті фотон деп атайды.

## Дереккөздер

Санат:Кванттық физика
Санат:Физикалық заңдар
Мәлік (періште)

**Мәлік** (араб.‎‏.مال‎) — ислам дініндегі тозақтың (жаһаннәм) періштесі. 

Ол тозақ отын өзге 19 тозақ періштесімен бірге күзетеді. Оларды **әз-Забания** (араб.‎‏.الزبانية‎‎) деп атайды. 

Құранда Мәлік періште **Аз-Зухруф** сүресінің 77-ші аятында кездеседі: Жандары қиналған күнәһарлар Мәлікке былай дейді: «Құдайыңнан сұра, тозақ отының жан төзгісіз азабынан құтылу үшін, бізге ажал жіберсін». Ал Мәлік оларға былайша жауап береді: «Сендер тозақ азабын мәңгі көресіңдер».
Исламның хабарлауынша Мұхаммед пайғамбар көкке көтерілген. Ол жерде оған жұмақты (жәннат) және тозақты көрсетеді. Сол жерде ол Мәлік періште мен күнәһарлардың жантөзгісіз азабын көреді. Құранда бұл періште жайлы нақты мәліметтер жоқ. Әль-Бухари атты хадистер жинағында Мұхаммед пайғамбардың миғраж кезінде Мәлік періштені көргендігі айтылады.

## Дереккөздер

Санат:Исламдағы періштелер
Ренгтендік түтікше

thumb|right|200px|
**Ренгтендік түтікше** — Рентген сәулелерін алуға арналған электрвакуумдық құрал. Ренгтендік түтікше металл электродтар орналастырылған вакуумдық шыны баллон балып табылады. Ондағы  К катод - электрондарды алу үшін және А анод - оларды тежеу үшін орналастырылған.

Түтікшенің катодын жоғары температураға дейін қыздырғанда, электрондар энергия алып, катодтың бетінен ұшып шығады. Электродтарды үдету үшін электродқа бірнеше мыңдаған вольт кернеу беріледі. Электродтар арасында күшті өріс пайда болып, катодтан шыққан электрондар үлкен жылдамдықпен анодқа қарай қозғалады. Электрондар ағындарының анод атомдарымен соқтығысуы нәтижесінде, ренгтендік сәуллер пайда болады. Ренгтен түтігінде бұдан басқа суытқыш құралдыр болады.

## Дереккөздер

Санат:Физика құралдары
Санат:Рентгенология
Михаил Яковлевич Алферьев

**Алферьев Михаил Яковлевич** (1901 - 1983) - кемежасаушы инженер, техника ғылымдарының докторы, профессор, азаматтық соғысқа қатысушы.

## Марапаттамалары
*«Құрмет белгісі» ордені
*«Мәскеу қорғағаны үшін» медалі

## Естелік
1984 жылы катамаран жүк кемесі Михаил Яковлевич Алферьев атымен «Профессор Алферьев» деп аталды.

## Сыртқы сілтемелер
*[Виктор Любимов. Да разве сердце позабудет...](http://vnpinfo.ru/arkhiv/item/4614-1725(06)_2853.html) 

Санат:6 қазанда туғандар
Санат:26 маусымда қайтыс болғандар
Сызықтық жұтылу спектрі

**Сызықтық жұтылу спектрі** — жұтылған сәуленің жиіліктеріне сәйкес келетін үздіксіз сызықтың бетіндегі қара сызықтар жұтылу спектрі деп аталады. Атомдардың сызықтық жұтылу спектрін бақылау үшін, спектрі тұтас болатын денелердің сәулесін суық газ арқылы өткізеді. Үздіксіз спектрдің бетінде қара сызықтар пайда болады. Газ қатты күйдегі шығарған жиіліктегі ғана жарықты жұтады.

Газ тәріздес атомдық күйдегі барлық заттар сызықтық жұтылу спектрін береді. Жиіліктің белгілі мәндері ғана көрсетілуі қажет. Бұл спектрге қатысты тәжірибені алғаш рет Ньютон жүргізген.

## Дереккөздер

Санат:Спектроскопия
Айкиліктер

**Айкиліктер** (араб.‎أصحا الأيكة‎‎) — Шуайб пайғамбарды өтірікші етіп көрсетіп, оны қабылдамаған халық. Құранның 26: 176—184 аяттарында кездеседі.

## Тарихы
Құранға сүйенсек Шуайб мадьяниттердің басына түскен қайғыдан құтылып, жақын маңдағы Айки халқына діни үндеу жүргізді. Айкиліктер пұтқа табынып, қарақшылықпен жасап, әрі сауда-саттықтан арамдықпен пайда тапқан. Шуайб пайғамбар оларды Алла Тағалаға бағынуға шақырған, алайда айкиліктер оны тыңдамай, Алла Тағаланың бар екендігін дәлелдейтін таңғажайып нәрселерді көрсетуді сұраған. Пайғамбар таңғажайып дүниелерді көрсеткеннен кейін, айкиліктердің бір бөлігі исламды қабылдаса, қалғаны көнбеген. Сол кезде Алла Тағала оларға құрғақшылық жіберген. Құрғақшылық айкиліктерге Алла Тағалаға иман келтіруге себеп бола алмады. Алла Тағала оларға от шашқан бұлт жіберді де, айкиліктерді жойып жіберді. Айкиліктердің қырғынынан кейін Шуайб пайғамбар мұсылман мадьяниттер мен айкиліктерді ертіп Мадьянға қайта оралды. Ол жақта ол үйленіп, екі қызы дүниеге келді. Қыздарының бірі Мұса пайғамбардың жұбайы болған еді.

## Дереккөздер

Санат:Құран кейіпкерлері
Санат:Жойылып кеткен халықтар
Кульминация (астрономия)

**Кульминация** дегеніміз шырақтардың негізгі аспан меридианы арқылы өту құбылысы. Кульминация бағытын анықтау үшін жұлдызды NWS бату сызығымен келтіреді. Кульминация уақытын табу үшін жұлдыздың қондырма дөңгелегіндегі NS сызығының өту уақыты бойынша анықтайды. Жоғары кульминация аспандағы жұлдыздардың ең жоғарғы орналасқан жеріне, ал төменгі- төменгі орналасқан жеріне сәйкес келеді. 
; zн = 180º - (φ + δ);
; zв; ю.з = φ - δ;
; zв; c.з = δ - φ.

## Дереккөздер

Санат:Астрометрия
Санат:Аспан механикасы
Изоэлектрлік фокустеу

thumb|200px|Ақуыздың құрылымының деңгейлерi: 1 — біріншілік, 2 — екіншілік, 3 — үшіншілік, 4 — төртіншілік
**Изоэлектрлік фокустеу** - ақуызды заттардың өте күрделі қоспаларын электрофорездік жолмен бөлудің жетілдірілген əісі. Бұл əдіс қоршаған ортаның рН шамасына байланысты ақуыз молекулалары зарядының өзгеруіне негізделген. Изоэлектрлік нүктеге жеткен кезде ақуыз молекуласы зарядтарының саны нольге тең болатыны жəне бұл кезде электр өрістерінің əсерінен оның қозғала алмайтыны белгілі.

## Жалпылама ұғым
Изоэлектрлік фокустеу барысында шыны бағананы полиакриламидтік гельмен толтырғанда ерекше буфердің (амфолнттердің) əсерімен рН градиенті қалыптасады. Осыдан кейін гельдің үстіне белок қоспаларының ерітіндісі құйылады. Бұл кезде электр өрістерінің əсерінен əр ақуыз өзінің изоэлектрлік нүктесіне сəйкес келетін рН градиенті аймағына ауысады да, сонда қозғалысын тоқтатып, қалып қояды. Осылайша ақуыздар қоспасы изоэлектрлік нүктесіне байланысты бөлініп, гель бағанасы бойына орналасады. Сөйтіп, əр ақуыз өзіне тиісті тар алқапта рН көрсеткіші бойынша шоғырланып орналасады. Осылайша бөлінген топтарын (фракцияларын) коллекторға жинақтайды да, рН көрсеткіші бойынша ажыратып алады.

Санат:Зерттеу әдістері
Новоникольское (Ақмола облысы)

**Новоникольское** — Ақмола облысы Сандықтау ауданындағы ауыл, Ақсораң ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Балкашино ауылынан солтүстік-батысқа қарай 24 км-дей жерде, Құмдыкөл көлінің оңтүстік жағасында орналасқан.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Сандықтау ауданы елді мекендері
Шымшықтар тұқымдасы

**Шымшықтар тұқымдасы** () - торғайтәрізділер отрядына жататын 73 тұқымдастың біреуі. Шымшық тұқымдас құстар- кішкене денелі (10-25г.), бунақденеқоректі, дене бітімі тығыз, басы едәуір үлкен және мойны қысқа құстар. Жабын қауырсындары жұмсақ.

## Дереккөздер

Санат:Шымшықтар тұқымдасы
Смолянка (Шығыс Қазақстан облысы)

**Смолянка** — Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы, Огнёв кенттік әкімдігі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қасым Қайсенов кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 102 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Ұлан ауданы елді мекендері
Иса Бақытжанұлы Ақбербаев

**Ақбербаев Иса Бақытжанұлы** (11 мамыр 1983, Қостанай, КСРО) — қазақстандық кәсіпқой боксшы, бірінші ауыр салмақта өнер көрсетеді. Бокспен 1998 жылдан бастап шұғылданады.

## Кәсіпқой мансабы
Иса кәсіпқой рингте 2009 жылы бірінші ауыр салмақта дебют жасады. Ол жетінші айқасында WBC тұжырымы бойынша Азия чемпионы атағын жеңіп алды. Ақбербаев 2013 жылы қаңтарда АҚШ-та жергілікті боксшы Энтони Феррантемен қолғап түйістірді. Ферранте Исаны 10-шы раундта нокаутқа түсірді, десе де кейіннен айқастың нәтижесі өз күшін жойды. Бұл жағдайға американдықтың допинг-тесттен өтпей қалуы себеп болды. Осылайша бұл айқас өтпеген деп жарияланды. 2015 жылдың ақпанында Иса Ақбербаев 1-ші раундта аргентиналық Рубен Анхель Миноны (25-1) нокаутқа түсірді. 2015 жылы маусымда Берлинде ол Global Boxing Council тұжырымы бойынша атағын сәтті қорғады. Бұл жолы ол 37 жасар бразилиялық Жулио Сезар Дос Сантосты жеңді. Қазылардың есебі: 117-110, 117-110, 116-111 болды.
 .

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан боксшылары
Санат:Қазақ кәсіпқой боксшылары
Жанат Ескендірұлы Жақиянов

**Жанат Ескендірұлы Жақиянов** (4 қараша 1983 жыл, Петропавл, Қазақстан) — қазақстандық кәсіпқой боксшы, EBU тұжырымы бойынша Еуропа чемпионы, аса жеңіл салмақта (53,5 кг) өнер көрсетеді. Онымен қоса WBA тұжырымы бойынша уақытша чемпион (2015—қ.у.), Петропавл қаласында тұрады, әрі бірінші жартылай орта салмақтағы IBF, WBO және IBO тұжырымы бойынша бұрынғы чемпион Рикки Хаттонның қарамағында жаттығады.

## Кәсіпқой мансабы
Жанат 2006 жылы Ғалым Жарлығапов атындағы халықаралық турнирдің чемпионы атанып, Серік Қонақбаевтың арнайы сыйлығына ие болады. 2007 жылы әуесқой бокстағы соңғы кездесуін Копейск (Ресей) қаласындағы халықаралық турнирдің финалында өткізді. Содан кейін жаттықтырушысы және Азаматтың қолдауымен кәсіби боксқа көшеді. 

Жанат кәсіпқой рингтегі дебютін 2007 жылы 3 тамызда жасады. Оның алғашқы қарсыласы отандасы Нәби Қадыров болды, айқас Жақияновтың жеңісімен аяқталды. Кәсіпқой рингтегі алғашқы жеңіліс дәмін Жанат 2008 жылы 4 қазанда ресейлік Сахиба Усаровқа қарсы айқаста татты.

2014 жылы 26 сәуірде Жақиянов EBU тұжырымы бойынша Еуропа чемпионы атағын жеңіп алды. Осы жолы ол француз Карим Гуэрфиды 5 раундта нокаутпен жеңді. 2015 жылы 7 қарашада Йонфрез Парехоны жеңіп аса жеңіл салмақтағы WBA тұжырымы бойынша уақытша чемпион атағын жеңіп алды. Кәсіби бокста Жанат 27 кездесу өткізіп, оның 26-сін жеңіспен аяқтады. Соңғы кездесуі Йонфрез Парехомен Монте-Карло қаласында өткізіп, жеңіске жетті. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан боксшылары
Санат:Қазақ кәсіпқой боксшылары
Энди Бирсак

**Энди Бирсак** (ағылш. 26  желтоқсан  1990, Цинциннати, Огайо) — американың әншісі. Black Veil Brides тобының вокалшысы. Бастапқы құрамнан тек ол қалды.
thumb

## Өмірбаяны
Энди Крис пен Эми Бирсактың отбасында  Цинциннати, Огайо штатында туды. Бастауыш сыныпты коталикалық мектепте оқыды. 

Оның отбасы  Калифорнияға 2005 жылы көшіп, ол School for Creative and Performing Arts (SCPA) деген мектепте оқыды. 14 жасында өзінің бірінші  «Biersack» деп аталатын тобын жинады (осы атпен  олар тек бір рет сахнаға шықты). Бірінші өлеңдермен дискттарды өзінің достарымен таныстарына үлестіріп берді. 

18 жасында Энди оқуын тастап, Лос-Анджелеске көшіп кетті. Ол сырнайшы мансабын бастайды. Дауысын өзгерту үшін ол вокал сабақтарын алды.

2009 жылдың  қыркүйегінде  Black Veil  Brides StandBy Records-пен келісімшартқа қол қойды.  Олар   турға тез дайындала бастаған болатын. Осы жылдың желтоқсанында олардың тобы АҚШ-ға «On Leather Wings» (былғары қанаттың үстінде) деген атыпен турнеге жөнеліп кетті.  Ең бірінші аптаның ішінде 10000-нан көп алғаш «We Stith These Wounds» альбомы сатылып кеттіп қалды және  Billboard 200-де 36-ыншы жолға орналасып тұрған.  Екінші студиялық «Set the World on Fire» альбомы 2011 жылдың 14 маусымында Lava Music/Universal  Republic Records лейблінде шыққан.

## Актер мансабы
Энди бірнеше рет жарнамаларда ойнаған. «Funny or Die» телебағдарламасына жұлдыз боп шақырылған және «Legion of the Black»  полнометражды кинода  'Average Joe' эпизодында өз-өзін ойнаған екен, бұл фильм 2013 жылдың 6 қаңтарында шыққан.
Джерард Уэй

**Джера́рд Артур Уэй** (; 9 сәуірде 1977 жылда туды) — америка музыканты, кейбір комикстардың авторы және My Chemical Romance (2001—2013) группаның вокалшысы.

## Өмірбаяны
Джерард Уэй Саммите, Нью-Джерси, Донны Ли және Дональд Уэйдің отбасында туды. Кейін оның отбасы Беллвиль қаласына көшіп кетті. Ода анасының жағынан итальяндық түбі және әкесінің жағынан шотландық тубі бар. Ең бірінші рет ол төртінші сыныпта спектаклде өлең айтқан, сол кезде ол Питер Пэннің рөлін атқарды.Оның анасы жағынан апасы, Елена Ли Раш, оны жас кезінен бастап өлең айтуға, сурет салуға және адамдардың алдына шығуға үйретті. Джерард шың өлең айта алатынына өте қатты таңғалды. Кейінірек Уэй еске алған сөздері: «Олмені барлық мен білетін заттарға үйреткен». Мектепте Джерард танымал болған жоқ, оны барлығы «толық лузер» деп атаған және өте көп адамдарға ғашық болған. Дегенмен, ол ұнатқан қыздардың бірі Грецияға кетіп қалды, ал екіншісі тіпті өзінің досына өзін ашық кейіптерде көрсеткен, бұл істері Джерардты қатты ренжіткен. 

1995 жылы орта мектепті бітіргеннен кейін Белвилля Уэй өзінің карьерасын комикстардың индустриясында жалғастырғысы келген. Қазіргі кезде оның екі комиксі бар: Амбрелла Академиясы () және Аңызға айналған кайфоломдары және олардың өмірі (). 

Ол Нью-Йорктегі көзбен шолып байқау исскустволық мектебке түсті, ал 1999-ыншы жылы бітірді.

## Мансабы
2000 жылдың басында Уэй  Нью-Йоркте жұмыс істеді. Бірақ бір оқиғадан кейін өз өмірін өзгерткісі келді. Ол оны музыкамен байланыстырғысы келді. Үйіне қайтқан соң Мэтт Пелиссьер деген досымен топ құрастырды, одан соң оларға Рэй Торо қосылды. Осы ағасының жұмысы Майкқа да ұнап қалды, сол үшін ол колледжті тастап бас-гитарада ойнауды жарты жылдың ішінде үйренді.Ол осы топтың атын  «Ecstasy: Three Tales of Chemical Romance» қойсын деп айтқан.

## Жеке басының өмірі
2007 жылдың 3 қыркүйегінде, Колорадо концертінен кейін, Уэй  «Mindless Self Indulgencs» тобының бас-гитарада ойнайтын Линдси Баллатоға үйленді.  Қазіргі уақытта Лос-Анджелес, Калифорнияда өмір сүреді. 2009 жылдың 27 мамырында, оларда  Бэндит Ли атты қыз туды.

Санат:9 сәуірде туғандар
Металдық байланыс

[thumb|right|200px|[Сілтілік металдар|Сілтілік металлдың кристаллында иондардың орналасуы]]
**Металдық байланыс** деп электрстатикалық тартылу нәтижесінде металл иондарының және жалпыланған электрондар арасындағы түзілетін химиялық байланысты айтады.

## Негізгі қасиеттері
[thumb|Сілтілік металының [Кристалдық тор|кристалдық торы дəнекерлік буыны]]

Металл атомының электрондық құрылысына назар аударатын болсақ, сыртқы қабатындағы электрондардың саны салыстырмалы түрде көп екенін көреміз. Оның үстіне сыртқы электрондары атом ядросына әлсіз тартылатындықтан металдардың иондану энергиясы төмен болады. Сондықтан металл атомдары бір бірімен қосылғанда сыртқы электрондары атомнан бөлініп бос электрон газын түзеді. Ондағы электрондар топтаса орналасқан. Пайда болған металл иондары кристал тордың оң зарядты металл иондарымен берік тартылып тұрады. Металл атомдарының осылай байланысуын металдық байланыс деп атайды.

Металдық байланыс бір қарағанда ковалентті байланысқа ұқсас, екеуі де электрондар түзеді. Бірақ ковалентті байланыс тек кей атом арасында жұп электрон арқылы пайда болса, металдық байланыста ортақ электрон газы металл атомдарының бәрін бірдей берік ұстайды. Сондықтан ковалентті байланыс арқылы түзілген заттар жұмсақ, иілгіш, созылғыш болып келеді. Металлдардың барлық қасиеттері осы металдық байланыстың ерекшелігімен түсіндіріледі.

Жалпы кристалды торға ортақ күшті делокалданған электрондар саны әр металда әртүрлі болады, олардың санының өсуі периодтық кестенің I тобынан бастап IV-VI топтарға дейін жалғасады. Делокалданған электрондар саны неғұрлым көп болса, металдың балқу мен қайнау температурасы соғұрлым жоғары болады. Мысалы, сілтілік металдардың кристалдық торы- көлемі центрленген торлар және оларда делокалданған электрондар саны өте аз. Сондықтан сілтілік металдардың балқу температурасы өте аз, мысалы: Na-98C, K-63C, Ал тура сондай кристалдық тор құрылымын иеленген вольфрамның кристалдық торында олардың саны өте көп, сондықтан ол 3410 C балқу температурасына ие.

## Дереккөздер

Санат:Химиялық байланыс
Лейкотриендер

thumb|right|Лейкотриен E<sub>4</sub>
**Лейкотриендер** — бірқатар физикалық процестер үшін қуатты биореттеуші.

Лейкотриендер өздері простагланиндерге туыстас болады. «Лейкотриен» терминінің шығу тегі мынаған байланысты: оларды лейкоциттер синтездеп жасап шығарады жəне өздерінің қатар орналасқан үш қос байланысы бар. Лейкотриендер глутатионмен немесе цистеинмен конденсациялану жолымен арахидон қышқылынан түзіледі. Лейкотриендердің 6 түрі бар. Олар А, В, С, D, E жəне Ғ. 

## Маңызы
* асқазан-ішек жолындарындағы біртегіс бұлшық еттерді активті жиырылтады;
* жүрекке əсер етеді, жүрек тамырларын қатты жиырылтады;
* ревматизмдік артрит сырқаты лейкотриендердің қабындыру əсерінен деп жобалайды;
* липоксиндермен жəне простагландиндермен бірге бұлар иммундық жүйенің маңызды реттеушісі;

## Қызметі
Лейкотриендер құрылымына байланысты əр түрлі əсер көрсетеді. Мысалы, ЛТС, ЛТД, ЛТЕ4 қан тамырын кеңейтеді, олардың өткізгіштігін арттырады, түзілуін дамытады. ЛТВ2 - хемотаксисты, лейкоциттер бірігуін ынтандырады.

## Дереккөздер

Санат:Липидтер
Бриан Лаудруп

**Бриан Лаудруп** (; 22 ақпан 1969 жыл, Вена, Аустрия) — даниялық футболшы, шабуылшы. Оның әкесі Финн Лаудруп Данияның ұлттық құрамасында ойнаған. Ағасы Микаэль Лайдруп та футболшы.

Жарақатының кесірінен не-бары 31 жасында футбол ойнауды доғарды.

## Карьерасы

### Ұлттық құрама
Бриан 1992, 1996 жылдары Еуропа чемпионатына қатысты. 1992 жылы Еуропа чемпионы атанғанымен гол соға алмады, 1996 жылғы чемпионатта екі доптың авторы атанды (Түркия мен Португалияның қақпасына).

1998 жылғы әлем чемпионатында да екі рет қарсыластар қақпасын дәл көздеді, 1/4 финалда Бразилияның қақпасына гол соқты, бұл ойында Дания 2:3 есебімен ұтылып қалды да, жарысты жалғастыра алмады. Бұл Брианның құрама сапындағы соңғы матчы болаты.

## Жетістіктері

### Командалық
**«Брондбю»**

* Дания чемпионы (2): 1987, 1988

**«Милан»**

* Италия чемпионы (1): 1993/94
* УЕФА чемпиондар лигасы (1): 1993/94

**«Рейнджерс»**

* Шотландия чемпионы (3): 1994/95, 1995/96, 1996/97
* Шотландия кубогы (1): 1995/96
* Лига кубогы (1): 1996/97

**«Челси»**

* УЕФА суперкубогы (1): 1998

Дания

* Еуропа чемпионы (1): 1992
* Конфедерациялар кубогы (1): 1995

### <big>Жеке</big>

* Даниядағы жыл футболшысы (4): 1989, 1992, 1995, 1997.
* ФИФА 100

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі
*Статистикасы

Санат:Дания футболшылары
Санат:Дания Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Брондбю ФК ойыншылары
Санат:Бавария ФК ойыншылары
Санат:Фиорентина ФК ойыншылары
Санат:Милан ФК ойыншылары
Санат:Рейнджерс ФК ойыншылары
Санат:Челси ФК ойыншылары
Санат:Копенгаген 1992 ФК ойыншылары
Санат:Аякс Амстердам ФК ойыншылары
Санат:Футболдан Еуропа чемпиондары
Бакальяу

thumb|Бакальяу
**Бакальяу** (**бакаляу**,  — сетінек) — кептірілген тұздалған сетінек. Көптеген португал тағамдарына қосылады. Рождествода жиі әзірленеді.

Санат:Ұлттық асханалар
Сутектік байланыс

thumb|right|200px|Молекулааралық сутектік байланыс
**Сутектік байланыс** деп сутек атомы мен электртерістілігі жоғары атомдар арасында болатын химиялық байланыстың түрін айтады. Сутектік байланыстың нәтижесінде заттардың қасиеттері өзгереді.

Байланыстың бұл түрінде молекулалар сутек арқылы байланысады. Байланыстың бұл түрі табиғатта өте кең тараған.Сутектік байланыс әр түрлі зат, бір түрлі зат молекулалары  арасында, типті бір молекуланың ішіндегі атомдар арасынды болады.

Мысалы, су молекуласының құрылысын қарастырсақ, онда екі атом сутек бір атом оттекпен полюсті ковалентті байланыс арқылы байланысқан. Электрон жұптары электртерістігі жоғары элемент элемент оттек жаққа көбірек ығысқан. Нәтижесінде, су молекуласының сутек атомдары жағында оң заряд пайда болады.

Мұнда сутек акцептор болып табылатныдықтан, судың басқа молекуласындағы оттектің артық электрон жұбын өзінің бос орбитальне қабылдау арқылы химиялық байланыс түзе алады. Сөйтіп судың бірнеше молекуласы бірімен бірі байланысып димер, тример, тетрамерлер түзеді.

## Дереккөздер

Санат:Химиялық байланыс
Тромбоксандар

[thumb|[Тромбоксан A2]]
[thumb|[Тромбоксан B2]]
**Тромбоксандар** — эйкозаноидтардың өкілі, жеке жасушаларда G2 жəне Н2 простагландиндерден түзелетін туындысы. Тромбоциттерде тромбоксан түзіледі де, қанның ұюына себеп болады, тромбоциттер бірігеді жəне қан тамырлары тарылады. 

Қан жүйесінің өзінде, эндотелиялық жасушаларда, А2 тромбоксан жəне І2 простациклин түзіледі. Олар ағзада біріне-бірі қарсы əсер көрсетеді. ТСА2 тромбоциттердің бір-біріне жабысуына, бірігуіне себепші болады, зақымданған қан тамырын жауып, қан ағуын тоқтатады. Ал ПЦІ2 керісінше, тромбоциттердің қан тамырының қабырғасына жабысуынан жəне тромб түзілуінен сақтайды. 

## Маңызы
Қалыпты жағдайда тромбоксан мен простациклиннің əсері бір-бірімен теңдескен, баланс түрінде болады. Олар керісінше əсер ету арқылы, қан сұйықтылығын қамтамасыз етеді, тамырдың тонусын, артериялық қысымның тұрақтылығын сақтайды, жүрекке, миға, бауырға, бүйрекке, өкпеге үздіксіз қан келуіне себепші болады. 

ТСА2 тромбоциттердің бірігуінен басқа, қан тамырын кеңейтеді, лимфоциттер көбеюіне қатысады, бронх түйілуіне себепші болады. ТСВ2 қан тамырын тарылтады.

## Дереккөздер

Санат:Майлы қышқылдар
Санат:Эйкозаноидтар
Простациклиндер

thumb|right|200px|Простациклин
**Простациклин** (простагландин I2) — Арахидон қышқылының

Артерия мен күре тамырға төсеніш жасушаларда **простациклин** түзіледі. 

## Қызметі
Простациклиндер қан ұюына кедергі болады, қан ұюын тежейді. Жасушаларда простациклин концентрациясы тромбоксандар мөлшерінен көбірек болады. Сондықтан тромбоксан жүрек, қан тамырларының ауруларынан сақтау үшін жəне оны емдеу үшін өте маңызды. Простациклиндер қан тамырларында липидтік түйіршіктер (бляшкалар) пайда болуынан қорғайды, жүрек-қан тамырлары ауруларының басталуынан, атеросклероз тууынан сақтайды.

## Маңызы
Простагландиндер,  тромбоксандар, простациклиндер жəне лейкотриендердің биохимиялық процестердің осы бір қуатты реттеушілерінің атқаратын қызметіне жасалған қысқа шолудан полиқанықпаған май қышқылдарының, ең алдымен арахидон қышқылының қаншалықты маңызды екені байқалады. Осыған орай, адамдар мен жануарлардың денсаулығын сақтау, жұмыс қабілетін арттыру жəне мал өнімін көбейту үшін олардың қорегінің құрамына ауыстырылмайтын май қышқылдарын қосу керек деген күттірмейтін қажеттілік туады. 

## Дереккөз

Санат:Биология
Санат:Биохимия
Циклды аденозинмонофосфат

thumb|300px|цАМФ, Циклды аденозинмонофосфат
300px|thumb|right|цАМФ
**Циклды аденозинмонофосфат (цАМФ)** — жасуша ішінде бесаспап медиаторға жатады жəне сол жасушада көптеген негізгі реакциялардың жылдамдығын реттейді. Қазір анықталғандай, ол - ең алдымен көптеген гормондардың жасушаға əсер етунің күрделі механизміндегі молекулалық делдал. цАМФ барлық ұлпалар мен мүшелердің жасушаларында синтезделеді. Ұлпаларда цАМФ синтезіне əр түрлі гормондар мен медиаторлар əсер етеді, ондай заттың саны 20-дан астам. 

цАМФ адреналиннің əсерін зерттеу кезінде ешқашан Э.Сазерленд (1959 жыл), сол үшін 1971 жылы Нобель сыйлығын алды. Бұл биохимидағы аса ірі ғылыми жаңалық болды. 

## Химиялық табиғаты
цАМФ АТФ-тан синтезделеді. Бұл процесті *аденилатциклаза* ферменті катализдейді, ол фермент жасушаның плазмалық мембранасымен байланысқан. 

Аденилатциклаза ферменті негізінен ақуыздық жəне пептидтік гормондар əсерін реттейді, олар протоплазмаға енбейді. Жасушаның қалыпты жағдайдағы кезінде бұл фермент активті емес. Гормон плазмалық мембранада өзінің рецепторымен əрекеттескен кезде, магний ионы үшін оның өткізгіштігі өзгереді, соның нəтижесінде аденилатциклаза активтенеді де, цАМФ түзілуі күшейеді.

## Биологиялық қасиеті
Егер гормондар жасушадағы биохимиялық реакцияларды алғашқы реттегіштер болса, гормондар хабарын əрі қарай жеткізуші цАМФ-ты екінші қатардағы (аралық) реттегіштер деп атайды.
цАМФ:
* бауырдағы гликоген синтезі мен гидролизін;
* майлы ұлпада триацилглицеролдардың ыдырауын;
* жүйке жасушаларының активтілігін;
* бұлшық еттің жиырылуын;
* мРНК транскрипциясын;
* ақуыздар синтезін; 
* жасуша өткізгіштігін
* иммунитет құбылысы сияқты жəне басқа да алуан түрлі процестерді реттейді.

## Дереккөздер

Санат:Пуриндық нуклеотидтер
Көміртегінің айналымы

**Көміртегінің айналымы** фотосинтез үдерісінде атмосфералық көмірқышқыл газды жасыл өсімдік орнықтыруынан басталады. Фотосинтез процесінде түзілген көмірсулар бөлігін өсімдік өз ағзасын құру үшін және өз энергетикалық қажеттігіне пайдаланады. Өсімдік жинақтаған ағзалық заттың  бір бөлігін тұтынушылар: жануарлар мен саңырауқұлақтар пайдаланады. Өсімдік пен жануарлардың тынысалу үдерісінде көмірқышқыл газы бөллінеді. Өсімдіктер мен жануарлардың қалдықтарын бүлдірушілер көмірқышқыл газын бөліп, ыдыратады.

## Дереккөздер

Санат:Биохимия
Карлсбад (мағына)

**Карлсбад**:
*Карлсбад (Баден) – Германиядағы муниципалитет.
*Карлсбад (Нью-Мексико) – АҚШ қаласы.
Арқалық жас көрермен облыстық қазақ театры

**Арқалық жас көрермен облыстық қазақ театры** — Қостанай облысы Арқалаық қаласында орналасқан театр. Театр директоры Мұқатова Отаркүл Оразбаевна.

Театр  2001 жылы 2001 жылдың 19 қантарында №13 Арқалық қаласы Әкімінің шешімімен құрылған. 2001 жылдан 2008 жылға дейін театр және әртістер бірнеше рет номинацияларда марапаттар алған, Астана қаласының "Алақай жазғы демалыс", Петропавл қаласының "Айман-Шолпан» (комедия), Қостанай қаласының "Мұңлық - Зарлық" (драма), Көкшетау қаласының "Күнә" (драма) Республикалық театрлар фестивалдеріне қатысты. Спектакльдерді құру және шығаруға Қазақстан Республикасының кәсіби қоюшы режиссерлерін шақырылған: Ж.Хаджиев, Д.Жанботаев, Ж.Есенбеков, С.Қарабалин, Т.Ракишева, Г.Арынов. Тәжірибемен алмасуға Қарағанды драма театры, И.Омаров атындағы Қостанай облыстық қазақ драма театры, Қостанай облыстық орыс қуыршақтар театры, Ж.Аймауытов атындағы Павлодар музыка және драма театры келген.

Штат саны 55 адамды құрайды. Шығармашылық қызметкерлер  – 24, әкімшілік персонал – 5,  шығармашылық   персонал – 5, техникалық  персонал – 21. Отыратын орындар – 320. Жалпы алаңы - 6390 шаршы метр.

## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысы
Санат:Арқалық
Санат:Қазақстан театрлары
Белағаш (Абай облысы)

**Белағаш** — Абай облысы Бородулиха ауданындағы ауыл, Белағаш ауылдық округі орталығы. Іргесі 1944 жылы қаланған. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Бородулихадан батысқа қарай 20 км-дей жерде.

## Дереккөздер

Санат:Бородулиха ауданы елді мекендері
Тереңкөл (Тереңкөл ауданы)

**Тереңкөл** (2008 жылға дейін – *Қашыр*) — Павлодар облысы Тереңкөл ауданындағы ауыл, аудан және Тереңкөл ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы – Павлодар қаласынан солтүстік-батысқа қарай 96 км-дей жерде, Ертіс өзенінің оң жақ жағалауында орналасқан.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Тереңкөл ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Ерлердің белдігі

thumb|right|300px|
**Ерлердің белдігі** — Қазақтың және Еуразия даласының басқа да көшпенді халықтары киімінің міндетті элементі. Белдікке түрлі қару-сайман, жолға қажетті заттар ілумен қатар, ол атқа отырғанда ыңғайлы әрі қажетті бұйым болды, біріншіден, белдікпен киімді тез және мықтап жауып, қымтауға болады, екіншіден, ол белді қынап, қарын тұсты қатты шайқалудан қорғап тұрады. Сондықтан белдікті көшіп-қонғанда, жауға шапқанда және ат жарысынде ерлер де, әйелдерде міндетті тұрде тапқан. Белдік жинағының мазмұны әрбір ер адамның беделіне, әлеуметтік орнына байланысты, ол практикалық және талғамдық тұрғыдан ғана емес, мән-мағыналық жағынан дасипатталады; белдікке магиялық, әдет-ғұрыптық және басқа да мағыналар жинақталған.
         
Ерлер белдігі 3 топқа бөлінеді:
* күнделікті,
* әскери,
* салтанатты. 

Күнделікті тағатын белдік жіңішкелеу, сәндік шытыра аз қолданылады, тек күміс жалатылған айылбасы болады. Кейде мұндай белдіктің төменгі жағына жолға қажетті заттар байланатын сақиналар орнатылады. Оны *сақиналы белдік* деп те атайды. Жауынгерлік белдіктің 2 түрі бар: қылыш белдік және кісе белдік. Белдіктің бірінші түріне қылыш, қанжар салатын былғары қын немесе садаққа арналған қорамсақ ілінген. Белдіктің бетіне зерлі өрнек түсіріліп, мыс немесе күміспен қапталған.
         
Екінші түрі *кісе белдік* жіңішкелеу келеді, оған түрлі мақсаттарға арналған былғары қалташалар ілінеді. Олар: қын, оттық салатын қалта немесе кісе, оқшантай, құты, қорамсақ, кездік салатын – қандауыр.
        
Ал *салтанатты белдікті* тек той-томалақтарда ғана киетін болған. Олар өте әдемі металл көздемелермен әсемделеді және олар ауыр болып келеді.

Санат:Қазақ ұлттық киімдері
Лоик Нотте

**Лоик Нотте** (; 10 сәуір 1996, Шарлеруа, Валлония, Бельгия) — бельгиялық әнші, 2014 жылы «The Voice Belgique» жобасының үшінші маусымында екінші орын алған және Аустрияның Вена қаласында өткен «Eurovision 2015» ән байқауында Белгияның өкілі болған.

## Өмірі мен карьерасы
**2013-14: The Voice Belgique**

Лоик Нотте «The Voice Belgique» тележобасының үшінші маусымында соқыр тыңдауын өтіп, екінші орын алды, ал бірінші орынды Лорен Панья алып кетті. Ол Beverly Jo Scott командасында болған.

2014 жылы: «Eurovision 2015» ән байқауы.

2014 жылдың 3 қарашасында бельгияның франкотілді мемлекетінің радиомен хабар беретін RTBF компаниясы  Нотте Бельгияны «Eurovision 2015» ән байқауында ұсынды, ол Аустрияның Вена қаласында 2015 жылдың 10 наурызында өткен байқауға «Rhythm Inside» өлеңімен шығады деп хабар берді. Осы композицияны бірінші жартылай финалда орындап, ол байқаудың финалына өтті. Дауыс берудің қорытындысымен финалда ол 217 бал алып, «Rhythm Inside»  өлеңімен төртінші орын алды.

## Дереккөздер

Санат:Eurovision ән байқауы 2015 қатысушылары
Санат:Eurovision ән байқауындағы Бельгия өкілдері
Александр Аменд

**Аменд Александр Филиппович** (16 қаңтар 1929, Линёво, Волгоград облысы — 18 ақпан 2012, Челябинск)- педагогика ғылымдарының докторы, профессор.

## Марапаттамалары
*«Құрмет белгісі» (1976)
*Достық ордені (1995)
*Құрмет ордені

## Библиография
Челябі мемлекеттік педагогикалық университеті Г. С. Шкребень. — Челябинск, 2009. — 1144 бет — ISBN 978-5-85716-791-5.

## Сыртқы сілтемелер
*[amend-af.narod.ru]

Санат:16 қаңтарда туғандар
Санат:18 ақпанда қайтыс болғандар
Биомембраналар

**Биомембраналар** — барлық тірі жасушада ішкі бөліктерді сыртқы ортадан бөліп, жұқа қабық тұрады. Ондай қабық *плазмалық мембрана* деп аталады. Жасуша ішіндегі ядро, митохондрия, хлоропластар, гольджи аппараты, эндоплазмалық ретикулум, лизосома сияқты органеллаларды да жеке мембрана қоршап тұрады. Бұл аталған органеллаларды плазма бөліктерінен (ферменттерден, метаболиттерден жəне т.б.) мембрана бөліп тұрады. 

Мембрана жартылай өткізеді, ол арқылы молекулалар мен иондардың өтуі таңдамалы түрде іске асырылады жəне ол активті түрле реттеліп отырады. Көптеген заттар активті түрде тасымалданып, мембрана арқылы ішке енеді. 

Табиғи биологиялық мембрана жартылай өткізгіш түрінде жаратылған. Жартылай өткізгіш дегеніміз - өте кішкентай тесіктері (каналдары) бар қалқа. Сол тесіктер арқылы еріткіштердің молекулалары (судың), кейбір басқа молекулалар, иондар іріктеліп өткізіледі. Ол бір молекулаларды өткізіп, басқаларын ұстап қалады, ерекше сүзгі қызметін атқарады. Ал көптеген қосылыстардың мембрана арқылы өтуі активті түрінде, энергия күшімен орындалады. 

Лабораториялық жұмыстарда жасанды жартылай өткізгіш қолданылады. Ол целлюлозадан алынған целлофан. Целлофан арқылы су, минерал иондары өтеді, ал жоғары молекулалы қосылыстар (ақуыздар, тағы басқалар) өте алмады.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Торша мембранасы

Санат:Биохимия
Санат:Цитология
Репродуктивті бәсекелестік

**Репродуктивті бәсекелестік** — организмдер арасындағы көбеюді жүзеге асыру үшін күресу қарым қатынасы. Оның формалары алуан түрлі болуы мүмкін, жануарларда ол, әдетте, күйлеу кезінддегі мінез құлыққа негізделеді. Көптеген түрлерде серіктесі үшін, көбінесе аналық бәсекелестігі кең таралған. Мысалы, бұғылардың сүзісуі, бәсекелестік көбінесе топтық сипат алады. Аталығы мен аналығы, әдетте, ұрпағын бірге қорғайды. Құстар қауіп төнгенде бірігу үшін көбінесе топ болып жақын жерге ұя салады. Өсімдікте бұл бәсекелестік түрі тозаңдандырғыш үшін күресте байқалады. Олар тозаңдандырғышты тозаңмен, шырынмен, иіспен еліктіреді. Бұл көп мөлшерде спора немесе тұқым түзу кең таралуына алып келеді. Бәсекелестік  генеративтік материалдың таралу тәсілінен де байқалады. Осы белгіліері анық өсімдіктердің ұрпақтырының тірі қалу мүмкіндігін жоғарылатады. Бұл бәсекелестік көбеюге байланысты бейімделудің жетілуіне әсер етеді.

## Дереккөздер

Санат:Эволюциялық биология
Биологиялық тотығу

**Биологиялық тотығу** жөніндегі мəліметтің алғашқы нышандарын тірі ағзалардың қоректі пайдалануындағы ауаның қызметі жайлы ертедегі адамдардың ұғымынан байқауға болады. Мысалы, Леонардо да Винчи (1452-1519) ең алғашқылардың бірі болып ұлы жаңалық ашты, ол жалындап от жанатын ортада ғана тірі ағзалар тіршілік ете алады деген пікір айтты.

## Лавуазьеннің теориясы
Биологиялық тотығуды жүйелі түрде зерттеу А.Л.Лавуазьеннің жұмысынан басталды, ол 1780 жылы жануарлардың ауаның оттегін өзіне сіңіріп, көмір қышқыл газын бөліп шығаратынын анықтады. Сол кезден бастап заттардың оттегімен қосылуын тотығу деп, ал оған кері процесті, яғни оттегінің бөлініп шығуын тотықсыздану деп атайтын болды. Кейінірек "тотығу" деген терминді сутегінің бөлініп шығуына да, ал "тотықсыздану" деген терминді сутегінің қосылуына да қолданатын болды. Ақыр соңында электрондардың алмасуына қатысты реакцияларға да осы терминдерді қолдана бастады. Заттың электрондар жоғалтуын тотығу деп, ал электрондарды қосып алуын тотықсықдану деп атайды. Мысалы, темір тотығының (ІІ) электронын жоғалтып, басқа темір тотығына (ІІІ) айналуын тотығу процесі, ал осыған кері процесс - тотықсыздану болады. 

## Бахтың теориясы
А.Н.Бах теориясының (1897ж.) маңызы зор, ол "оттегінің активтену теориясы" деп аталады. Ол теорияға сəйкес ағзада арнаулы фермент - оксиганеза бар. Ол фермент оттегінің субстратқа қосылуын активтендіреді, сөйтіп асқын тотық түзілуін іске асырады.

## Дереккөздер

Санат:Биохимия
Санат:Цитология
Көкөзек (Сарқан ауданы)

**Көкөзек** — Жетісу облысы Сарқан ауданы, Амангелді ауылдық округі құрамындағы ауыл.
 
## Географиялық орны
Аудан орталығы – Сарқан қаласынан солтүстікке қарай 33 км жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

 

Санат:Сарқан ауданы елді мекендері
Шаушүрілдек

**Шаушүрілдек** () — татреңтәрізділер отрядының шүрілдектер туысынын шағын денелі құс, денесінің ұзындығы 14-15 см, массасы 31-46 кг, қанатын 32-48 см аралығында қозғайды. Көп тараған аймағы Солтүстік Африка, Еуразия, Атлант, Үнді, Тынық мұхиттарының аралдарын мекендейді. Су жағасын, тірі жан аз аймақты мекен еткенді көздейді. Ал, жұбын тапқан мезетте, жерді айнала қозғалып жуандалған дыбыс шырқайды.

Қазақстанда барлық жерге таралған. Малтатасты және құмдауыт қайраңдарға ұялайды. Көбінше тұқымын колония құру арқылы орналастырады. Оны жерге, кішігірім ойыс аймақтарға, ашық жерлерге құрады.

Көбінше сәуір мен маусым айлар арасында жұмыртқа туады. Жұмыртқасының төрт түсі бар: палевті, ақ, құмды және тоқ түсті дақты. Жұмыртқа үстін күндіз аналық жынысты зуек басса, түнде аталық жынысты зуек басады. Балапан 24-27 күн ішінде жұмыртқаны жарып шығады. Жас зуектар 30 күннен кейін ғана ұшуға бейім болады. Қауіп төнген мезетте зуек домалақ пішінге айналып, жерде жатады, содан соң ғана ұшып кетеді.

Көбінше жәндіктермен, яғни бунақденелілермен, омыртқасыз жануарлармен қоректенеді.

## Дереккөздер

Санат:Татреңтәрізділер
Дəмету

**Дəмету** —  Қазақтың ескіден келе жатқан ырымы.

Дəметудің əр түрі бар. Ал ырымда жас-келіншектердің дəметуінің жөні бөлек. Жас балалар мен келіндер ата-енелері қонақтан келсе, олардан тәтті дəмететін əдеті бар. Əсіресе, балалы жас келіндер дəметсе - оның мəселін қайтаруға болмайды. Өйткені, дәметіп отырып ойындағысы болмаса, оның емшегі ісіп кетеді. Ал үлкен кісілер, аналар, əжелер жас келіншегі бар үйге "дәметіп қалар" деп, қашанда қалтасына дəм-тұзын сала жүреді. Бұл - əркім ескере жүретін ескіден келе жатқан ырым.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Ұйқыашар

**Ұйқыашар** - қазақ халқының салты. Той, мереке алдындағы түнде қыз-келіншектер, жігіттер ұйықтап қалмасын деп, жақсы тағамдардан *ұйқыашар* деген тамақ дайындайды. "Ұйқыашар" қыз, жігіттердің бір-біріне деген сезімі мен махаббатын арттыра түсуге себепші болған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Қазақ асханасы
Тулақ шашу

**Тулақ шашу** - жүн сабарда,  сабап болған соң берілетін шашу табағы. Халқымыздың əрбір іс, шаруаның басталу, аяқталу сəтін жай өткізбей, оны атап өтіп және соған сәйкес əдет-ғұрыптар, ырымдар жасап отырған. Соның бірі - жұрттың бəрі біле бермейтін тулақ шашу салты. Мұны көбінесе əйелдер жасайды. Киіз, текемет басатын үй оған қатысатын əйелдерге жүн сабар алдында «тулақ шашуын шашып» тамақ береді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Сарысағақ шүрілдек

**Сарысағақ шүрілдек** () — татреңтәрізділер отрядының Татрең тұқымдасының Шүрілдектер туысының құсы, нағыз шөл балықшысы. Сарысағақ шүрілдек дене мөлшері және реңі бойынша жуантұмсық шүрілдекке ұқсас. Жоны - сұрғылттау қызыл қошқыл, бауыры -- шашқандай ақ. Сарысағақ шүрілдек (оны каспийлік шүрілдек деп те атайды) аталығының көз айналасында қара теңбіл болмайды, ал қызылсары жолақ жуантұмсық шүрілдектікіне қарағанда әлдеқайда жалпақ. Жолақ тек қана жемсауды емес, төстің алдыңғы бөлігін де алып жатады және сыртынан жіңішке қара жолақ көмкереді. Тұмсығы жуантұмсық шүрілдектің тұмсығынан екі есе жіңішке, ал аяғы - ұзындау. Жуантұмсық шүрілдекке қарағанда біршама солтүстіктегі шөлде: Ставропольдің ортаңғы жазықтарынан Зайсанға дейін, оңтүстікте - Ауғанстанға дейін қоныстанады. Қазақстанда шөл, шөлейт және құрғақ далаларда өмір сүреді. Жеке-жеке жұп түзіп, орын тебеді. Ұядағы үш жұмыртқаны ата-енелері кезектесіп басады. Балапандар ұялық шұңқырда екі күннен артық болмайды, бұдан соң ата-енелерімен бірге көшпенділік жасайды. Қанатынан көтерілген жас балапандар ересек құстармен бірге үлкен үйірге жиналады да, алма-кезек құстардың екі түрі шөлдік сіуқоймаларға ұдайы қатысады. Қазақстанда наурыздан қыркүйек бойы кездеседі. Алайда соңғы онжылдықта бұл түрдің саны кеміп барады.

## Дереккөздер

Санат:Татреңтәрізділер