open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Өзгертілген модель

**Өзгертілген модель** – өзгертілген бумалар бойынша әмбебап фотограмметриялық аспаптарда құрастырылған жергілікті жердің стереоскопиялық моделі; бұл орайда - проекциялау камераларының фокустық қашықтығы аэрофототүсіріс жүргізілген АФА камерасының фокустық арақашықтығынан өзгеше болады. Өзгертілген модельдің маңызды ерекшелігі — горизонталь (1:m_p) және вертикаль (1:m_B) масштабтардың теңсіздігі. Бұл масштабтардың арақатынасы мына тендікте көрсетілген:

: \frac{1}{m_B} = k\frac{1}{m_p}, мұндағы k — буманы өзгерту коэффициенті, ол проекциялау f_n және түсіру f_r камераларының фокустық қашықтықтарының қатынасына тең, яғни k = f_n : f_r.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Атомдар бейбітшілік үшін

**"Атомдар бейбітшілік үшін"** ("Атомы за мир") — 1953 ж. президент Эйзенхауердің АҚШ пен Кеңес Одағын ядролық арсенал мен концентрацияны қысқарту, ядролық энергияны бейбітшілік мақсатта қолдану мүмкіндіктерін зерттеуге шақырған ұсынысы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Таралған күш

**Таралған күш** (*Сила распределенная*) — дененің белгілі бір берілген көлеміне немесе дене бетіне әсер етіп тұрған күш.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Аралас зақымдар

**Аралас зақымдар** — ядролық жарылыстың барлық немесе бірнеше зақымдау факторларының бір уақытта әсер етуі салдарынан адамның алған жарақаты. Аралас зақымдану жаракаттың үлкеюіне әкеліп соқтырады, сәулелену ауруы зақым мен күйіктің жазылуын қиындатады, бұлар сәулелену ауруын асқындыра түседі. Аралас зақымдану адам ағзасының жұқпалы ауруларға қарсыласуын әлсіретеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бомбалаушы жойғыш ұшақ

[thumb|[Авро Вулкан]]
**Бомбалаушы жойғыш ұшақ** — майдандық авиация ұшағы. Әскерлер мен тылдағы объектілерді қарсылас сокқысынан және әуе барлауынан қорғайды. Әуеде карсылас ұшақтары немесе ракеталары кезіксе, оларды жояды. Оның қарсылас десанттарын жоюға, әуе барлауын жүргізуге, тіпті жердегі нысаналарды киратуға да мүмкіндігі бар. Бомбалаушы жойғыш ұшақтарды әр-түрлі ракеталармен жабдықтау олардың ұрыс аумағында нәтижелі кимылдауына, әсіресе әуе қорғанысы әлсіз болғанда, құрлықтағы әскерлерді қолдау міндеттерін ойдағыдай орындауына жағдай туғызады. Авиацияның, ракета техникасының дамуы Бомбалаушы жойғыш ұшақтардың ұрыс даласындағы маңызын арттырады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери техника
Санат:Ұшақтар
Күшейтілген радиациялық оқтұмсық

**Күшейтілген радиациялық оқтұмсық**  — дағдылы атом бомбасына қарағанда өз энергиясын көп мелшерде нейтронды радиация турінде босатуға арналған атомдық октұмсық. Әдетте "нейтронды бомба" деп те аталады. Дағдылы атом бомбасына қарағанда қашықтықтағы әскер үшін талкандағыш болып табылады және құрылыстарды қирату деңгейі төмен.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Автомобильдік құю станциясы

**Автомобильдік құю станциясы**  — жергілікті жерді сұйық заттармен газсыздандыру және дезинфекциялау, сондай-ақ ұрыс техникасы мен көліктерін дезинфекциялау және дезактивациялау үшін қолданылатын арнайы машина. Автомобильдік құю станциясы автомобиль шассиіне кондырылған сыйымдылығы 2-2,5 мың литрлік, механикалық және қол нысаналармен, құбырлармен, алатын және құятын шлангтермен және әр түрлі құрал-саймандармен жабдықталған цистернадан тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ханзила Нұрболғанова

**Ханзила Нұрболғанова** (1924 жылы туған, Форт-Шевченко қаласы) – кеңес қызметкері. 1942 – 63 жылдары Сығынды, Ералиев ауд. комитеті төрағасының хатшысы, Баутинде дүкен меңгерушісі, Фетисов ұжымшарында басқарма төрағасы болды. «КСРО тұтынушылар кооперациясының үздігі» белгісімен, «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен марапатталған. Нұрболғанованың есімі Қазақстанның «Құрмет» кітабына жазылған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Тарақ

thumb|200px|Тарақ
thumb|200px|Эрмитажда сақталған, Солоханың қорғанынан табылған, Солох алтын тарақ
**Тарақ** — 
# тіскескіш Тарақ — дөңгелектету әдісі бойынша тісті доңғалақтар кесуге арналған тісті төрткілдеш түріндегі құрал; 
# бұрандалы Тарақ — бір өту арқылы сыртқы және ішкі бұрандаларды кесуге арналған көп орамды бұрандалы кескіш.

## Дереккөздер

Санат:Әшекейлер
Санат:Тұрмыстық заттар
Санат:Шаштараз
Адам мен табиғат қарымқатынасының эволюциясы

**Адам мен табиғат қарымқатынасының эволюциясы** (Эволюция взаимоотношений человека и природы; лат. evolutio — өрістету, күшейту) — өнімділігі (ең алдымен өндіргіштігі) және динамикалық сапалары бойынша өзгеріп тұратын, қоғамның өндіргіш күштері мен экологиялық жүйелер (биосферадан биогеоценоздарға дейінгі) арасындағы тарихи өзара байланыс.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Қыдырбай Тұрмағанбетұлы

**Тұрмағанбетұлы Қыдырбай** (1954, Маңғыстау ауданы Тұщықұдық ауылы – 1992) – журналист, айтыскер ақын. Жамбыл мәдени-ағарту училищесінің театр бөлімін (1974), Орал педогогикалық иститутын бітірген (1990). 1974 – 1983 жылдары Маңғыстау ауданы мәдениет бөлімінде автоклуб, клуб меңгерушісі, көркемдік жетекші, халық театрының режиссері, 1983 – 1991 жылдары аудан «Жаңа өмір» газетінде әдеби қызметкер, жауапты хатшы, 1991 – 1992 жылдары облысы «Маңғыстау» газетінің меншікті тілшісі болды. Өлеңдері, сатиралық шығармалары аудан облысы және республикалық басылымдарда жиі жарияланып тұрды. 1983 жылдары жас ақын-жазушылардың республткалық кеңесіне қатысқан. Тұрмағанбетұлы  «Қалжыңдасуға қалайсыз?» (1984) атты сатиралық кітабының, «Тоғысқан тағдырлар» повесінің, көптеген әндердің авторы. Маңғыстау облысы ақындар айтысының жеңімпазы (1990).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ревертаза

**Ревертаза** — кері транскриптаза. Кері транскрипция (яғни РНҚ негізінде ДНҚ түзу) жүргізетін фермент. Өте сирек фермент, ол тек ретровирустардың құрамында табылған. Трансферазалар тобына жатады. Оның әсерінен ең алдымен РНҚ —ДНҚ буданы пайда болады, одан соң ДНҚ-полимеразасының катынасуымен ДНҚ түзіледі, ол тізбек екі есе көбейеді, жаңадан пайда болған ДНҚ тізбегі торша геномының құрамына провирус түрінде кіреді. Ревертаза көп қызметті фермент, ДНҚ-полимеразалық қасиеттен басқа ол интегралдық (провирус ДНҚ торша геномына енгізу) және эндонуклеазалық күшке (керексіз болып қалған РНҚ-ын ыдырату) ие.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Гидроакустикалық станция

**Гидроакустикалық станция** () — теңіз нысаналарын (объектілерін) іздеуге, табуға және саралауға, оларға дейінгі қашықтық пен бағытты анықтауға қатысты басқару, кемелер арасындағы байланыс аспаптарына қажет мәліметтер беруге, қарсыластың гидроакустикалық құралдарына қарсы тұруға және жүзу қауіпсіздігін қамтамасыз етуге арналған акустикалық, электрлік және электрондық аспаптар кешені. Жасалатын өлшеудің сипаты мен міндетіне байланысты гидроакустикалық станция **гидролокациялық, шупеленгаторлық, [[навигация]]лық, [[байланыс]], тану** және т.б. болып және орнатылатын орнына қарай **кемелік, авиациялық және стационарлық** (жағалаулық) болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Атомдық батарея

**Атомдық батарея** (Атомная батарея) — радиоактивтік ыдырау кезінде бөлінетін энергия электрлік энергияға айналатын электрлік ток көзі. Радиоэлектрондық аппаратураны жабдықтау үшін қолданылады және қайта зарядтаусыз шектелмеген мезгілге дейін қызмет етеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Аралас шеру

**Аралас шеру** — автомашиналармен (сауытты транспортерлермен) және жаяу жүргізілетін әскер шеруі. Қазіргі әскердің толык моторландырылуы жүзеге асқан кезенде аралас шеру сирек қолданылады. Ол негізінен автокөліктердің өтуі қиын жерлерде жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әзірбай Тұрмағанбетұлы

**Тұрмағанбетұлы Әзірбай** (1963 жылы туған, Маңғыстау ауданы Ортаеспе ауылы) – айтыс ақыны. Қазақстан Журналистер одағының мүшесі (1998).  90-жылдары аймақтық, республикалық додаларда облыстың намысын қорғады. Тұрмағанбетұлы Маңғыстау ауданы мәдениет бөлімін, облыстық ғылыми-әдістемелік орталықты, облыстық қуыршақ театрын басқарды. Қазір жаңадан ашылған бөлімшесінің кәсіподақ комитетінің төрағасы. «Теңіз бен түзді тоғыстырған темір жол» кітабының авторы (2007).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Күштер мен құралдардың шоғырлану тығыздығы

**Күштер мен құралдардың шоғырлану тығыздығы** (*Плотность сил и средств*) — күштер мен құралдардың 1 км майдан шебіне орта есеппен келуімен саналатын ұрыс әрекетіндегі ауданның (бағыттың, учаскенің) әскермен және әскери техникамен толықтырылу дәрежесі. Ол әскерлердің шабуылда шешуші соккы бағытында күштері мен құралдарын жинау, ал корғаныста негізгі күштерді шоғырландыру, сондай-ак майданның қосалқы бағыттарындагы (учаскелеріндегі) ұрыстық мүмкіндіктері деңгейінің көрсеткіші болып келеді және қолбасшының (командирдің) операцияға (ұрысқа) деген ой жоспарын көрсетеді. Операцияны (ұрысты) жоспарлау барысында күштер мен құралдардың шоғырлану тығыздығы есептік көрсеткіштік кызмет атқарады және барлық ұрыстық әрекет алқаптары мен бағыттары бәйынша күштер мен құралдардьщ қатынастарын санау арқылы әскер (қызмет) салаларының бастықтарының катысуымен штаб анықтайды. Мұндай жағдайда, әр түрлі бағыттағы күштер мен құралдардың шоғырлану тығыздығы алқаптың (учаскенің) әскермен және әскери техникамен жалпы толықтыруынан күрт айырмашылығы болуы мүмкін. Қорғаныс операциясында тандалған бағытта шабуылдаушы қарсыласты алғы шеп кіре берісіңде және оньщ алдында жоюды, қорғанысқа енген қарсыласты құрту мен басып алынған бекіністерді ұстап түруды, ал шабуылда — артиллериялық дайындык және оның бүкіл әскерлер соққысымен терендік бойынша корғанысын бұзу кезінде негізгі объектілерін атыспен сенімді жоюды, шабуыл барысында күштерді көбейтуді, қарсыластың ықтимал қарсы шабуылы мен шешуші соққысын тойтаруды, оның корлары мен тереңдікке шабуылының дамуын талкандауды қамтамсыз ететін күштер мен құралдардың шоғырлану тығыздығы жасалады. Қажетті күштер мен құралдардың шоғырлану тығыздығы басты бағытта қосалқы күштер, құрамалар мен бөлімдердің шабуыл (қорғаныс) алқаптарын тарылту, сондай-ак әскерлерді қордағы күштермен күшейту жолымен қүрылуы мүмкін. Әдетге, жаяу әскерлер, танктер, артиллериялар және бөгеттер тығыздыктарына бәлінеді. 1 км маңдай-шепке күштер мен құралдардың шоғырлану тығыздығы жаяу әскерлер (мотожаяу әкерлер) үшін — батальондарда (тактикалық тығыздык) немесе дивизияға бөлінетін километр мөлшері (оперативтік тығыздык); танкгер үшін — ұрыс машиналары санымен, ал артиллериялар үшін — зеңбіректер, минаатарлар және дүркінді атыстың реактивтік жүйлерінін санымен есептелінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Автомобильдік тасымалдау

**Автомобильдік тасымалдау**  — әскердің, командалардың жеке әскери қызметкерлердің, сонымен қатар жеке әскери жүктердің бір ауданнан (пункттен) екінші ауданға автомобильдік көліктерді пайдаланып орын ауыстыруы.

## Көлікті тасымалдауға дайындау
Көлік, атап айтқанда, автомобиль жөнделіп, болашақ сапарға дейін арнайы дайындалуы керек.

Тасымалданатын көлік құралдарына жанармай құю керек, кем дегенде 10 литр, шатырдың бетінде антенналар немесе басқа сыртқы керек-жарақтар болмауы керек.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Регулятор

**Регулятор** — репрессор белоктың кұрылымы жазылған арнайы ген. Ол белок оперонның транскрипциясын бақылайды. Ревертазадағы репрессорды бұзатын мутациялар, оперонның негіздеуші транскрипциясына, яғни оперонмен байланысты ферменттердің нақтылы түзілуіне әкеледі. Мұндай мутациялар, оператор мутацияларындай емес, рецессивті болады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Гидроаэродром

**Гидроаэродром** — гидроұшақтардың ұшуы мен конуына арналған су айдынының учаскесі. Гидроаэродром ұзындығы 2 километрден кем емес, терендігі 1 метрден артық су айдынды жазғы бассейннен, гидроұшақтардың зәкірлік тұрақтарынан және әр түрлі құрал-жабдықтардан тұрады. Гидроаэродромға іргелес жағалық телімге гидроұшақтарға қызмет етуге арналған құрылыстар мен құрал-жабдықтар орналастырылды.

## Дереккөздер


Санат:Аэродромдар
Атомдық тосқауыл

**Атомдық тосқауыл** (Атомный барьер) — қарсылас әскерінің маневріне кедергі келтіру, олардың материалдық және техникалық жабдықтау заттарын жеткізуіне жол бермеу мақсатында ядролық қарулар қолданылып жасалатын бөгет.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Күштер мен құралдар

**Күштер мен құралдар**  — белгілі бір әскер бөлімшесіндегі (бәлімдегі, құрамадағы) жеке құрам саны "күштер" ұғымын береді, ал ол бөлімшенің (бәлімнің, құраманың) қару-жарақтары мен әскери техникасы "құралдар" бөлып табылады.

Мысалы, Н. қаласын қорғаушы әскердің Күштер мен құралдар саны — 20 мың адам, 40 ауыр және 80 орташа танк, 60 орташа калибрлі зеңбірек болды. "Күштер" сөзі, көбінесе, бәлімшелердін (бөлім, құрамалардың) санын да білдіреді. Мыс., Петровка бағытында күші 2 рота болатын қарсыластың жаяу әскері кетіп барады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бомбалаушы жойғыш ұшақ авиациясы

**Бомбалаушы жойғыш ұшақ авиациясы** — майдандық авиацияның бір түрі. Ол құрлықтағы әскерлермен бірлесіп, қарсыластың ұрыс аймағына, кемелеріне, десантына, аэродромдағы авиациясына және катынас жолдарына, тылына соққы бере отырып, Құрлықтағы әскерлердің ұрыс кимылдарын колдайды. Негізгі міндеті — жердегі нысаналарды кирату. Қарсыластың жылжымалы және жаңадан пайда болған ядролық құралдары мен басқа да қауіпті объектілерін жояды. Бомбалаушы жойғыш ұшақ авиациясы үнемі құрлықтағы әскерлермен тығыз байланыста болып, олардың соғыс қимылдарын қолдайды.

## Дереккөздер


Санат:Ұшақтар
Санат:Әскери техника
Жұқпалы ауру қоздырғыштар коры

**Жұқпалы ауру қоздырғыштар коры** (ошағы) — жұқпалы ауру қоздырғышының табиғи ортасы. Ол ауру қоздырғыштарының сақталуы үшін керекті жағдайлармен толық қамтамасыз етеді. Антропоноздар үшін ол — адам, қоғам, ал зооноздар үшін ол — әртүрлі жан-жануарлар, сапроноздар үшін — сыртқы орта.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Гидрографикалық барлау

**Гидрографикалық барлау** — теңіз (мұхит) әскери қимылдар театрының белгілі бір аудандарының навигациялық гидрографикалық және гидрологиялық ерекшеліктері туралы мәліметтер табу. 

Оны гидрографикалық қызметтер жоспарлап орындайды. Гидрографикалық барлауға су үсті кемелері, сүңгуір қайықтар, ұшу аппараттары және басқа құралдар катысуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Гидрография
Санат:Гидрология
Автономды басқару

**  Автономды басқару **  — объект (ракета, ұшақ, кеме, т.б.) қозғалысын басқару. Ол объектінің алдын ала белгіленген бағдарламалық бағдары бойынша козғалуын қамтамасыз ету үшін орнатылған арнайы қондырғы бойынша іске асырылады. Онда басқару пунктінен де, нысанадан да басқарушы сигналдар қолданылмайды. Объекті қозғалысының жеке бөліктерінде оған басқару пунктінен жеке пәрмендер берілуі мүмкін. Автономды басқару қондырғысы ретінде бағыттаудың астронавигациялық және радиоастрономиялық жүйелері мен жердід магнит өрісін, атмосфера тығыздығының өзгерісін және сол секілді құбылыстарды пайдаланатын өзге де құралдарды пайдалануға болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Базарлы тастопшасы

**Базарлы тастопшасы** — Маңғыстау, Үстірт, Түрікменстанның солтүстік өңірлерінде таралған. 

## Сипаттамасы
Реттесе қат-қабатталған саздардан, құмайттастардан және кұмтастардан тұрады. Қимасының түпкі қабатында жұмыртас линзаларын кіріктіретін құмтас тақтаташасы дараланады. Қалыңдығы 90-120 м. Фауна қалдықтары — аммониттер, қосжабырлы жәндіктер мен фораминиферлер. Жоғарғы байосқа сәйкес келеді. Оңтүстік Манғыстау еңірінде тастопша қабаты өндірістік мұнай қорларын кіріктіреді.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Төзімділік

**Төзімділік** — ағзаның сыртқы ортадағы әртүрлі (химиялық, физикалық, биологиялық) әсеріне төзімділігі. Ол әр организмнің ерекшелігіне, олардың өмір сүру жағдайына байланысты. Төзімділік тәнді және тәнсіз болып бөлінеді. Тәнсіз төзімділік — организмнің табиғаты әртүрлі ауру қоздырғыштарға, ал тәндісі тек белгілі бір агентке білдіретін қарсылығы. Төзімділік тууына көптеген торшалық, қандық, гендік зат алмасу, жұқпалы ауруларға қарсы табиғи және жасанды қарсылық факторлары катынасады.

**Төзімділік** — материалдар мен құрылғының бағытын өзгертіп тұратын күштің әсеріне қарсылық жасау қабілеті.

## Дереккөздер

Санат:Дене жаттығулары
Санат:Фитнес
Санат:Психофизиология
Қазихан Нұрғазыұлы

**Қазихан Нұрғазыұлы** (1899 – 1977) – жыршы, әнші, күйші. Нұрғазыұлының әкесінен сауат ашып, құран сүрелерін қазақшаға аударумен қатар түсініктеме де беріп отырған. Нұрғазыұлының «*Ертедегі Ноғайлық*» деп аталатын жырды, Мұрат Мөңкеұлының жырларын және «Бала Ораз бен қыздың айтысын» өзінің мақамымен жырлаған. Әнші Ғ.Құрманғалиевпен кездесіп, бір-бірінің өнерін жоғары бағалаған. Оның «Қаракөз» бен «Арқандаулы ақ сұр ат» әнін әнші К.Тасболатов және өз баласы Нұрмағанбет Қазиханұлы орындап жүр.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Гидродинамикалық түйіспейтін мина

**Гидродинамикалық түйіспейтін мина** () — кеме қозғалысынын әсерінен су қысымы (гидродинамикалық әріс) өзгергенде гидродинамикалық жарғышы іске қосылатын түйіспейтін мина. Қысымның газ немесе сұйықтық релесі гидродинамикалық өріс қабылдағыштары болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Мәриям Сүлейменқызы Тұрсынова

**Тұрсынова Мәриям Сүлейменқызы** (1914, Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы – 1990) – ғалым, тарих ғылымдарының кандидаты (1967). 1942 жылы Қызылорда қалысындағы жұмысшы факультетінтін, 1946 жылы Қызылорда педогогикалық иститутының тарих факультетін бітірген. 1946 – 1948 жылдары сол институтта оқытушы, 1948 – 1990 жылдары Қазақ КСР-і Ғылым Академиясының тарих, археология, этнография иститутында аспирант, ғылыми қызметкер болды. 1950 жылы бітірген «1930 жылғы Адайлар көтерілісі» атты кандидаттық жұмысы сол кез саясатына орай қорғалмаған. Тұрсынова «Қазақ КСР-і тарихының» 1-томын, Ы.Алтынсариннің таңдамалы шығармаларын баспаға дайындауға ат салысады. 1954 – 1968 жылдары академиг Ә.Марғұланның басшылығымен Ш.Уәлихановтың ғылыми мұрасын зерттейтін ғалымдар тобында істейді. Қазақ КСР-і тарихының (3-том) соңғы басылымындағы ұлт-азаттық көтерілісі жөніндегі тараудың, Қазақстанның 19 ғасырдағы тарихи мәселелері жөніндегі жүздеген мақалалардың авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Күштер мен құралдарды бытыратып орналастыру

**Күштер мен құралдарды бытыратып орналастыру**  — қарсыластың жою құраддарынан болатын шығындарды азайту мақсатында жүргізілетін шара.

Бастапкы аудандарда (шоғырландыру аудандарында, корғаныс аудандарында) құрамаларды сирете орналастыру арқылы, әскерлерді (күштерді) ілгерілету кезінде бір-бірінен белгіленген қашықтыкта бағыттас жолдарды таңдау және машиналар, бөлімшелер, бөлімдер араларында тиісінше арақашықтықтар жасау арқылы жүзеге асырылады.

Бытыратып орналастыру дәрежесі орындалатын тапсырмаға, басқару мүмкіндігіне, жергілікті жер сипатына, жыл мезгіліне, метеорологиялық, ауа райы және т.б. жағдайларға байланысты. Ядролық қару мен қарулануға орай Күштер мен құралдарды бытыратып орналастырудың ең төменгі шегі қатар әрекет етуші (орналасқан) бөлімшелердің (бөлімдердің) бір мезгілде шығынға ұшырауына жол бермеу есебімен анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Таратқыш, үлестіргіш

**Таратқыш, үлестіргіш ** (Распределитель) — электр тізбеғінде тізбекті таратып түратын қүрьшғы.Таратқыш синхронды үздіксіз түрде тізбектерді қосып, ажыратып отырады.
## Таратқышты түрлері
*Бағыттаушы таратқыш (Распределитель направляющий) — үйкелғен бетті майлауға арналған қысыммен берілген майды бағыттап тарататын механизм.
*Гидравликалық үлестіргіш (Гидравлический распределитель) — гидравликалық қүрылғыға берілген сүйыктық ағынын үлестіріп түратын құрылгы.
*Пневматикалық үлестіргіш (Пневмораспределитель) — пневматикалық қүрылғыға берілген ауа ағынын үлестіріп түратын құрылғы.

## Таратылған күш
Таратылған күш (Нагрузка распределенная) — дайындаманың көлемі бойынша таратылған күш.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Өзен алаптарының бетінен булану

**Өзен алаптарының бетінен булану** – беттері аумақ бойынша және уақыт ішінде өзгеріп тұратын әр текті телімдерден жыл ішіндегі булану. Оның орташа көп жылдық мәні жауын-шашын мен буланудың айырмасына тең болады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бомбалаушының цифрлы есептеу қондырғысы

**Бомбалаушының цифрлы есептеу қондырғысы**  — кемелік (бортовое) авиациялық есептеу кондырғысы. Бомбалаушының навигациялық міндеттерін орындауға арналған. Бұл қондырғы кемердегі өлшегіш кұралдардан алынған акпараттың негізінде ұшақтың дәл орнын есептеп шығарады. Сөйтіп, автоматты түрде белгіленген жолдан ауытқуды мейлінше азайтып, ұшақты басқаруды жүзеге асырады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Автопилот

thumb|300px
**Автопилот** - ұшу аппаратын автоматты түрде басқаратын қондырғы. Автопилот сонымен бірге ұшу аппаратын колмен басқарғанда оның орныктьшығын арттырады. Қазіргі уақыттағы біраз автоматты- стабилизатордың көмегімен басқарылатын автопилоттар ұшу барысында ұшқышты және ұшқышсыз аппараттарының бүкіл ұшу тәртібін, сонымен қатар ұшу мен қонуды да камтамасыз етеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Адам туралы ілім

**Адам туралы ілім** (Учение о человеке) — адамды тұтастай зерттейтін ілімнің дамып келе жатқан саласы. Осы заманғы ғылымда адам тұтастай (үйлесімді қалыпта, үйлесімді қалыптан ауытқуы, әлеуметтік және биологиялық тұрғыда) толық талданған жоқ, дегенмен тарихиэволюциялық белімдерімен (археоэкология, этностар туралы ілім және т.б.) қоса адам философиясы мен экологиясын тұтасымен зерттеуге талпыныс бар.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Аурудың қайта жұғуы

**Аурудың қайта жұғуы** — организмнің бұрынғы ауру қоздырғышымен қайталап зақымдануы. Бұл көбінесе жас нәрестелерде кездеседі, өйткені олардың денесінде арнайы иммунитет ширап үлгермейді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Тұщыбек

**Тұщыбек** — Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданындағы ауыл, Отпан ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы Шетпе ауылынан батысқа қарай 18 км, Жыңғылды ауылынан шығысқа қарай 21 км жерде, Таушық – Шетпе автомобиль жолы бойына орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1969–1995 жылдары қаракөл қойын өсіретін Куйбышев атындағы кеңшар бөлімшесінің орталығы болған. Оның негізінде мал шаруашылығымен айналысатын шаруа қожалықтары мен фермерлер жұмыс істеді.

## Инфрақұрылымы
Ауылда бастауыш мектеп, дүкен және телеорталық бар. Сонымен қатар туберкулезге қарсы күресетін 50 орындық Е.Оразақов атындағы шипажай жұмыс жасайды. Халыққа ауыз су 1,5 – 2 км қашықтықтағы су ұңғымасынан тасылып беріледі. Газ құбыры тартылған.

## Ауыл суреттері

Тұщыбек 20210407 114350.jpg|Тұщыбек 
Тұщыбек. Начальная школа 20210407.jpg|Бастауыш мектеп
Тұщыбек 20210407 114338.jpg|Тұщыбек 
Тұщыбек ауылы 20210407 114409.jpg|Тұщыбек 
Тұщыбек.jpg|Тұщыбек


## Дереккөздер
 

Санат:Маңғыстау ауданы елді мекендері
Гидролокациялық станция

**Гидролокациялық станция** (гидролокатор)  — теңіздегі объектінің орналасқан орнын (бағыты мен қашықтығын) дыбыс сигналының бару, қайту уақыты (жаңғырық) аркылы анықтауға арналған құралдар мен механизмдер кешені. Қазіргі гидролокациялық станция кез келген су асты
объектілерін тауып, оның координаттарын, ара қашықтығын, бұрышын, бағытын анықтай алады. Ал кейбіреулері, сонымен қатар, объектінің бату тереңдігін анықтайды. Кез келген гидролокациялық станция **[[акустика]]лық түрлендіргіштен, коммутациялық генератордан, дыбыс күшейткіш кондырғыдан** тұрады. Құрылымы жагынан адымдық секторлық іздеу мен айнала шолу станциясы, орнатылған орнына карай **кемелік, жағалаулық және авиациялық** болады. Гидролокациялық станция су астындагы сүңгуір қайықты тауып, координатын аныктай алады. Қайтаргыш қасиеггері бар батып кеткен кемені, басқа да объектілерді табады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Нәдір Шапағатұлы Нұрғалиев

**Нәдір Шапағатұлы Нұрғалиев** (1917, Маңғыстау ауданы Сарқамыс қыстағы – 2002, Ақтау қаласы) – белгілі қоғам қайраткері. Мұғалімдер даярлайтын курсты (1931), Гурьев педагогика техникумын (1939), ҚазҰПУ-ды (1951), ҚКП жоғары партия мектебін бітірген. Еңбек жолын Аралды ауылында сауат ашу мектебінде мұғалімдіктен бастады. Кейін балалар үйінің және орта мектеп директоры, аудандық оқу бөлімінің меңгерушісі қызметтерін атқарған. 1942 – 47 жылдары Шевченко аудандық партия комитетінің үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі, 1947 – 53 жылдары облыстық партия комитетінің ақпарат бөлімінің меңгерушісі, 1969 – 73 жылдары облыстық мәдениет басқармасының бастығы, облысы кино кеңесінің төрағасы, 1973 – 76 жылдары Маңғыстау облысы тұтынушылар одағы басқарма төрағасының орынбасары қызметтерін атқарған. 1976 жылдан республикалық дәрежедегі зейнеткер. Бірнеше медальдармен, мақтау грамоталарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Күшті қираулар болуы мүмкін аймақ

**Күшті қираулар болуы мүмкін аймақ** (*Зона возможных сильных разрушений*) — ғимараттар толык және ойсырай кирауы мүмкін аймақ. Паналау ғимараттары мен коммуналды энергетикалық жүйелер аман сақталады. Жаппай үйінді баспайды, бірақ өрт шығуы мүмкін. Мұндай аймакта жүргізілетін негізгі жұмыс қираған және жанып жатқан үйлерден адамдарды алып шығу, үйінділерден тазартып,өртті сөндіру болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Будандасу

**Будандасу** — аналық гендердің ұрпақта тармақтануы. Бұл ұрпақтан ұрпаққа өзгеріс әкеледі. Бұл әржақты биологиялық механизм, ол барлық тірі жандарға — вирустардан бастап жоғары сатылы өсімдіктер мен малдарға дейін тән. Вирустарды будандастыру үшін бір торшаны екі түрлі вируспен зақымдау қажет. Будандасу ДНҚ-ның (немесе РНҚ-ды вирустардың РНҚ-лы) бөлшектерінің бір молекуладан екінші молекулаға көшуінен туады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Айтбай Қонысбайұлы Құлбай

**Айтбай Қонысбайұлы Құлбай**(*[[1958]] жылы туған, [[Түрікменстан]], [[Ташховуз облысы]]*  ) – суретші, ҚР Көркемсурет академиясының академигі (2006).

## Өмірбаяны
*Ашғабад қаласындағы көркемсурет училищесін (1981) және ҚазҰПУ-ды (1990) бітірген. 
*Түрікменстанда сурет пен сызу пәнінің мұғалімі (1981 – 1986)
*Жаңаөзен қаласының бас архитекторы (1986 – 1992)
*Маңғыстау колледжіндегі бейнелеу өнері бөлімінің меңгерушісі (1992) болып жұмыс істеген. 
*2003 жылы Ақтау қаласында *«Әлем Арт»* галереясын ашты. 

## Атақтары мен марапаттары
*Еңбектері ҚР Мәдениет министрлігінде, КСРО Суретшілер одағында, Маңғыстау облысы тарихи-өлкетану мұражайында, сондай-ақ *Дания, Франция, Бельгия, Германия, Португалия, Канада, Италия мен АҚШ-тың* жекеменшік қорларында сақтаулы.  
*Oблыстық,   республикалық   және дүниежүзілік дәрежедегі байқаулардың жеңімпазы.
** «Қазақстан Тәуелсіздігіне 10 жыл»* медалімен (2001) және Құрмет грамотасымен (2004) марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан суретшілері
Аралық қорғаныс шебі

**Аралық қорғаныс шебі** — кезекті жайылуда және тосқыншылармен ұрыс жүргізуде, шегіну кезінде құрамалардың (бөлімдердің) барлық күштерімен немесе бөлігімен жасалатын шеп. Аралық қорғаныс шебі қарсыласты бір шепті алғаннан кейін келесісіне шабуыл жасау үтлін артиллериясының атыс позициясын ауыстыруға және ұрысты қайтадан ұйымдастыруга мәжбүр ететіндей қашықтықта құрылады. Әскерлерді шегіндіретін ақырғы шеп соңғы деп аталады. Қорғаныста екінші шеп те — аралық шеп деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Адам тіршілігінің ортасы

**Адам тіршілігінің ортасы** (Среда жизни человека) (дұрысы: адамның өмір сүру ортасы) — табиғи ортаның, квазитабиғи дамыған ортаның ("екінші табиғаттың"), елді мекендердің (инфрақұрылымның) және пәтерішілік (тұрғын) ортаның (артетабиғи ортаның), әлеуметтік-психологиялық орта мен әлеуметтікэкономикалық ортаның лшынтығы, яғни адамға әсер етуші табиғи, табиғиантропогендік және әлеуметтік-экономикалық факторлар кешені

## Дереккөздер


Санат:Экология
Реконвалесцент

**Реконвалесцент** — аурудан айығып келе жатқан организм. Одан аурудың алдын алуға және емдеуге қолданылатын арнайы қан сарысуын алуға болады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Тартажонғыш

**Тартажонғыш** (Протяжка) -тесіктер мен сыртқы беттерді өндеуге арналған және қатарласа орналасқан тістері мен бағыттағыш тесік бөліктері (алдыңғы жөне артқы) бар өзек түріндегі көп жүзді кескіш білдек құрал.

## Әр түрлі тартажонғыштар
*Дөңгелек тартажонғыш (Круглая протяжка) — дөңгелек пішінді тартажонғыш.
*Жалпақ тартажонғыш (Плоская протяжка) — тікбүрыш пішінді тартажонғыш.
*Жиынды балдақты тартажонғыш (Протяжка с наборными кольцами) — балдақты бөлшектерден жасалған қүрамды тартажонғыш.
*Кәлтекті тартажонғыш (Шпоночная протяжка) — кілтекті бунақтарды тартажонуға арналған ішкі тартажонғыш.
*Оймакiлтектi тартажонғыш (Шлицевая протяжка) — ойма- кілтекті тесіктерді (немесе біліктерді) өндеуге арналған тартажонғыш.
*Сыртқы тартажонғыш (Наружная протяжка) — сыртқы бетгі тартажонуға арналған құрал.
*Iшкi тартажонғыш (Внутренная протяжка) — ішкі бетгі тартажонуға арналған құрал.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Атомоход

**Атомоход** — энергия көзі ретінде атомдық қуат беретін қондырғы қолданылатын кемелер (сүңгуір қайықтар).

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Автотрактор оқиғалары

**  Автотрактор оқиғалары **  — жағдайға, зақымдану сипаты мен салдарына қарай әскери машиналарда болатын оқиғалар, апат, аударылып бұзылу мен қайғылы оқиғалар. Бұзылу деп ауыстырусыз ағымдағы жөндеу жүргізуді керек ететін немесе негізгі агрегаттарын күрделі жөндеуден өткізуді керек ететін машинаның зақымдалуын есептейді. Қайғылы оқиға деп жүргізушінің немесе өзге әскер бөлімі қызметкерлерінің кінәсынсыз болған апатты немесе аударылуды айтады. Әрбір автотрактор оқиғалары  есепке алынып, тексеріледі. Оның нәтижелері хаттамада, ал бұзылуы мәлімдемеде көрсетіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Көпен Нұрғалиев

**Көпен Нұрғалиев** (1927, қазіргі Түпқараған ауданы – 2000) – ауыл шаруашылық саласының қызметкері. Целиноград қ-ндағы құрылыс техникумын бітірген. 1954 жылдан ауыл шаруашылығының түрлі салаларында үздіксіз еңбек еткен. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) мерекелік медалімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Күшті радиоактивті зақым аймағы

**Күшті радиоактивті зақым аймағы** (Зона сильного радиоактивного поражения) — сыртқы шекарасында радиация мөлшері толык ыдырағанға дейін 400 Р, ал жарылыстан 1 сағатган кейін радиация дәрежесі 80 Р/сағ., 10 сағаттан кейін — 5 Р/сағ. Күшті радиоактивті зақым аймағына ядролық жарылыс бүлт ізі аумағыньщ 10 пайызға жуығын алып жатады. Қорғалмаған адамдардың зақымдану қаупі 3 тәулікке дейін сақталады. Күшті радиоактивті зақым аймағынан корғаныс ғимараттарына паналау және жеке қорғаныс құралдарын пайдалану арқылы қорғанады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Баженов тастопшасы

**Баженов тастопшасы** - Батыс Сібір аймағының — орталық бөлігінде таралған. Қара және кара-қошқыл аргиллит тектес сапропельді-сазды кремнийлі жыныстардан тұрады, сирегірек карбонат қабатшалары ұшырасады. Құрамында кремнеземнің (29,5
%), органикалық заттардың (орта есеппен 22,5 %) мөлшері біршама мол. Қалыңдығы 10-70 м аралығында, орташа көрсеткіші көбінесе 25-35 м шамасында. Фауна қалдықтары негізінен планктондыңорганизмдермен (аммониттер, белемниттер, балық қалдықтары, радиолярийлер, кокколитофоридтер), сирегірек қосжабырлы жәндіктермен сипатталады. Тастопша таралу ауқымының шеткі өңірлерінде формаминиферлер қалдығы жиі ұшырасады. Көнелігі — ортаеділ мен ертеберриас аралығы. Кей өңірлерде тастопша қабаты валанжин түзілімдерін де кіріктіреді. Орта Обь және Каймысов мұнайлы-газды облыстарында бұл қабат өндірістік мұнайлы. Аймақтың жоғарғы юра —неоком қақпағының (покрышка) құрамына кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Гидрометеорологиялық жағдай

**Гидрометеорологиялық жағдай** () — әскери-теніз флоты күштері мен әскерлерінің түрлерін қолдануға әсер ететін және белгілі бір жағдайлар туғызатын белгілі аудандағы теңіз жағдайы мен ауа райы элементтерінің (**желдің күші мен бағыты, көріну мүмкіншілігі, теңіз [[толқын]]ы, ауа мен судың [[температура]]сы** және т.б.) жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ренатурация

**Ренатурация** — табиғи қасиетін жойған биополимердің (мысалы ақуыз немесе нуклеид қышқылдарының) қайта қалпына келуі. Денутурацияда белок молекулалары тығыз ретті жинағынан ретсіз қалыпқа айналады. Ал ренатурацияда ол реттілік пен жинақылық орнына келеді, өйткені аминқышқыл қалдықтары арасында бұрынғыдай байланыстар пайда болады. Сондай-ақ осыған ұқсас нуклеотидтер арасындағы сутектік байланыстардың үзілуінен табиғи қасиеттерін жойған ДНҚ, температураны біртіндеп өзгерту әдісімен (ДНҚ-ын «ендеу») қалпына келтіріледі. Бұл жағдайда сутектік байланыстар қайта құрылады. Ренатурация кезінде биополимерлердің екінші және үшінші сатылы құрамдары қайтадан орнына келеді, ал ренатурацияның дұрыс жүруі молекуланың бірінші сатылы құрамына байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Автотрактор техникасы

thumb|220px
**  Автотрактор техникасы **  — автокөліктер, шынжыр табанды және дөңгелекті тартқыштар, транспортерлер, әскери мақсатта қолданылатын, әскери бөлімдер мен бөлімшелердің қару-жарағының құрамыңда болатын тракторлар мен автотрактор тіркемелері. Автокөліктер түріне қарай жеңіл (2-7 адам тасымалдайтын), жүк тасымалдайтын (жүк тасымалдау үшін) және арнаулы (арнайы жабықтары бар) бөліктерге бөлінеді. Кең тараған автокөліктер қатарына шеберханалардың барлық түрі, санитариялық және штабтық автобустар, автоцистерналар, жанармай құюшылар, су-май күюшылар жатады. Шынжыр табанды тартқыштар мен транспортерлер салмағына, тарту мүмкіндігіне, сауытына қарай жартылай сауытты, жеңіл, орташа және ауыр болып бөлінеді. Тіркемелер, жартылай тіркемелер мен тартқыштар біліктерінің саны мен ауырлық көтеруіне байланысты түрлерге бөлінеді. Мақсатына қарай автомобильдер, шынжыр табанды және дөңгелекті тартқыштар, транспортерлер мен тракторлар: ұрыстық, саптық, жаттығулық (жаттығулық-ұрыстық) және көліктік (көмекші) болып сараланады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Гидрометеорологиялық қамтамасыз ету

**Гидрометеорологиялық қамтамасыз ету** () — әскерлер мен флот күштерін пайдалану, кару мен техниканы колдану тиімділігін арттыру, авиация ұшуының және кемелер жүзуінің кауіпсіздігін камтамасыз ету мақсатында ұрыс қимылдары ауданындағы гидрологиялық және метеорологиялық жағдайлар туралы акпарат жинау, өңдеу және әскерлер мен флот күштеріне жеткізуге арналған шаралар кешені; оперативтік (ұрыс) қамтамасыз ету түрі. Оны гидрометеорологиялық қызметінің бөлімшелері жүзеге асырады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жұдырықша

thumb|160px|Жұдырыкшалы механизм
**Жұдырықша** - жанасатын тетікке **қозғалыс** беретін сырғанап пішінделген беті бар тетік.
**Жұдырықша** - жұдырыкшалы механизмнің сырғыма беті бар тілімше, диск жөне цилиндр түріндегі тетігі. Оның көмегімен оған жанасқан тетік козғалысқа келеді. Жұдырықшалы механизм басқа да жылжымалы буындармен (итергішпен және қарнақпен) өзара әрекет ете отырып, жоғары кинематикалық жұпты құрайды. Жұдырыкшалы механизмнің іштей жану қозғалтқыштарының газ үлестіргіш механизмдерінде қолданылады.

**Жұдырықша** - сырғанауға пішінделген беті бар бөлшек, оның көмегімен жанасқан тетікке қозғалыс беріледі.

* **Бөліп таратқыш біліктің жұдырықшасы** - іштен жану қозғауышының бөліп таратқыш біліктің пішінделген ағуы, ол басты көтерілуді және белгілі бір заң бойынша қақпақшаның түсуін қамтамасыз етеді.
* **Отын сорабының жұдырықшасы** - іштен жану қозғауышының бөліп таратқыш білігінің дөңесі, ол отын сорабын іске қосады.
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Транспорт
Шеңберлік кесу күші

**Шеңберлік кесу күші** (*Сила резания окружная*) — өңдеп жатқан бөлшектің осіне перпендикуляр жазықтықта әсер етіп тұрған кесу күшінің осы жазықтыққа проекциясы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Бомбалық жүктеме

[thumb| alt=A.|Бомбалық жүктемесі 500 кг [Dornier Do 17]]
**Бомбалық жүктеме** — ұшу аппаратына ілінген жойғыш бомбалаушы құралдарының салмағы. Бомбалық жүктемесі ең жоғары салмағы ұшу аппаратының ең жоғары ұшу салмағының 25%-ына жетеді. Оған авиациялық бомбалар, жандырғыш бактар, бір реттік бомбалық кассеттер, контейнерлер салмагы қамтылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Өзен аралы

**Өзен аралы** — өзен арнасында тасындылардан пайда болған, өзен ағысының бойымен созылған арал. Өзен аралы ағыстың бағытымен еңіске қарай орын ауыстыруы мүмкін. Мұндай жағдайда төменгі шеті өсіп, жоғары шеті жуылып-шайылып кеми береді. Жазықта өзен аралы құмнан және тұнбалы шөгінділерден, ал тау және тауалды өзендерінде малта тастардан тұрады. Өсімдіктер өскен өзен аралы едәуір тұрақты бітімімен ерекшеленеді.
## Дереккөздер


Санат:Өзен
Санат:Аралдар
Зиянды сәулеге шалдығу

**Зиянды сәулеге шалдығу** (Световое излучение)
thumb
ядролық жарылыс кезінде жарқылады аумақ немесе отты шар түрінде шығатын, көрінетін, ультракүлгін және инфрақызылл сәулелердің қуатты тасқыны. 30 мың т. ядролық оқ-дәрі әуеде жарылғанда жарқылды аумақтың диаметрі 600-700 м-ге, ал термоядролық жарылыс кезінде бірнеше километрге жетеді. Жарқылдың түзілуі үшін жарылыс энергиясының 30-40 пайызы жұмсалады. Ол екінші зақымдаушы фактор болып саналады. Жарқылдың әсер ету уақыты ядролық жарылыста 3 секундқа, ал термоядролық жарылыста 20 секундқа жалғасады. Оның зақымдау әрекеті, негізінен, жарық импульсінің мөлшерімен анықталады. Осы аз ғана уақыт ішінде ол адам денесінің ашық жерлерінің күюіне, сонымен бірге едәуір қашықтықта әр түрлі материалдардың тұтануына, көмірленуіне немесе балқуына, орманда, елді мекендерде және т.б. өрт шығуына әкеліп соқтыруы мүмкін. Мысалы, 1 шн.т. тротил эквивалентіндегі ядролық оқ-дәрі әуеде жарылғанда жарқыл 19 километрге жуық қашықтықта дененің ашық жерлерінің екінші дәрежелі күюіне (орта ауырлық дәреже) әкеліп соқтырады, ал қызуы 120 километр қашықтыққа дейін жетеді. Бірдей қашықтықта жарқылдың әсері әуедегіге қарағанда жер үсті ядролық жарылысы кезінде 1,5-2 есе төмен. Жер асты және су асты жарылысы кезінде ол мөлдір емес материалдар мен бөгеттерден (қабырға, құрылыс, сауыт, ағаш және т.б.) өтпейді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Аралық позиция

**Аралық позиция** — инженерлік тұрғыда жабдықталган қорғаныстың бірінші және екінші жолақтары арасындағы қорғаныс позициясы. Ол карсыластың шабуылын әрі қарай болдырмау мақсатында қорғаныстың бірінші жолағынан шегінген, тереннен келген немесе шабуылданбаған өңірлерден алға шығарылған әскерлердің орналасуына арналады. Кейбір жағдайларда аралық позиция қарсы соққы (қарсы шабуыл) жасау үшін екінші эшелондардың (қорлардың) жайылу шебі болады. Аралық позицияның негізін өзара майданшеп және тереңдік бойынша атыс пен бөгеттердің бірыңғай жүйесімен байланыскан роталық тірек пункттері жүйесі құрайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қуандық Нұрғалиев

**Қуандық Нұрғалиев**(1940 жылы туған, Қарақалпақстан, Хожелі ауданы Қаратерең ауылы) – әкімшілік қызметкері. Алматы ауыл шаруашылығы институтын (қазіргі ҚазҰАУ) (1968), Алматы жоғары партия мектебін бітірген. 1958 – 63 жылдары Мақат өндірісінде оператордың көмекшісі, слесарь-жөндеуші, 1968 – 73 жылдары Қызылқоға ауданында инженер-бақылаушы, 1973 – 77 жылдары Маңғышлақ облыстық партия комитетінің ауыл шаруашылығы бөлімінде нұсқаушы, 1977 – 91 жылдары Бейнеу ауданы атқару комитеті төрағасының орынбасары, төраға. 1991 – 98 жылдары Маңғыстау облыстық атқару комитеті ауыл шаруашылығы бөлімінің меңгерушісі, Маңғыстау облыс әкімі аппараты басшысының орынбасары, 1998 – 2005 жылдары Маңғыстау облысы жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар департаменті директорының орынбасары болды. «Құрмет белгісі» орденімен, Бүкілодақтық ХШЖК-нің қола медалімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Реовирустар

**Реовирустар** — құрамында РНҚ бар вирустар тұқымдастығы. Пішіні шар тәріздес, вириондарының диаметрі 75— 80 нм, бір немесе екі икосаэдр капсиді бар. Липопротеид кабығы жоқ. 10—12 үзіндіге бөлінген, қос тізбекті, сызықты РНҚ-ның жалпы м. с. 15 000 000. Цитоплазмада өсіп-көбейеді, асқазан мен тыныс жолдарының шырышты қабықтарынын эпителий торшаларын зақымдайды. Реовирустар 6 туыстыққа бөлінеді: нағыз реовирустар, орбивирустар және ротавирустар адам мен жануар-ротавирусы ауру туғызады, ал фитореовирустар, фидживирустар және циповирустар тек өсімдіктер мен насекомдарды зақымдайды.

## Дереккөздер


Санат:Реовирустар
Санат:РНҚ вирустары
Кіре берістер

**Кіре берістер** (Подступы) қорғаныстың алғы шебінің алдындағы орын. Қорғаныстың алғышебінің кіре берісінде қамтамасыз ету алқабы немесе алдыңғы позиция құрылуы мүмкін. ұрысты ұйымдастыру кезінде қорғаныс кіре берісінде қарсыласты атыспен жоюды жоспарлау жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Адам экологиясы жөніндегі еуропалық орталық

**Адам экологиясы жөніндегі еуропалық орталық** (European Centre of Human Ecology) — 1976 ж. құрылған. Мақсаты — адам экологиясы бойынша халықаралық диплом беретін университеттер шеңберіндегі ғылыми зерттеулер мен оқыту ісін үйлестіру. Негізгі қызметі — аспиранттар үшін понаралық семинарлар өткізу, қалалық ортаның сапасы мен кінәраттары, адам денсаулығы, қоршаған орта жөніндегі статистикалық мәліметтер тұрғысыңдағы теориялық және қолданбалы аспектілер бойынша зертгеулер жүргізу.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Жұлынғы

**Жұлынғы** — соғылманы тескенде пайда болатын қалдық. Қобылағыштаумен ығыстырылып шығарылатын материалдың бөлшегі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Өсербай Құлбатыров

**Өсербай Құлбатыров** (1913, Форт-Шевченко қаласы. – 1992) – еңбек ардагері, шопан, Социалистік Еңбек Ері. Түрікменстандағы *«Равно»* кеңшарында, Ақтөбе облысы Байғанин, Ойыл аудандарында малшы, 1971 жылдан бастап зейнеткерлікке шыққанға дейін Бейнеу ауданы *«Маңғыстау», «Сам»* кеңшарларында жұмыс істеген. 
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Репрессор

**Репрессор** — реттеуші белок. Оператормен байланысу арқылы (оперонның реттеуші бөлігімен) оперонды реттейтін гендер транскрипциясын тежейді. Бұл белгілі иРНҚ түзілуін, онымен бірге оперонмен кодталатын ферменттердің түзілуін тоқтатады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Автотрактор техникасын эвакуациялау

**  Автотрактор техникасын эвакуациялау **  — істен шыққан машиналарды бұзылған жерінен шығарып, жөндеу бөлімшелеріне (бөлімдеріне) немесе жинақтау пункттеріне жеткізу. Сондай-ақ ұрыс даласында тұрып қалған, батып кеткен, төңкерілген, зақымдалған және қалдырылған машиналарды алып шығу мен жинақтау. Автотрактор техникасын  эвакуациялау реті нақты жағдайға, машинаның орны мен техникалық жағдайына байланысты белгіленеді. Тәртіп бойынша, бірінші кезекте қалпына келтіруге еңбек шығыны мен уақытты аз керек ететін машиналар мен әскери машиналар эвакуацияланады. Жөндеуіне 1 сағаттан артық уақыт кетпейтін, аз зақымдалған машиналар сол жерде бөлімшенің күт-құралдарымен немесе әскердің штаттағы эвакуациялық бөлімшелерінің күшімен жөнделеді. Автотрактор техникасын эвакуациялауға тиісті бөлімшелер мен бөлімдердің командирлері жауап береді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әскери жолдар

**Әскери жолдар** (Военные дороги) — әскердің ұрыс қимылдарын жүргізуіне (бөлімшелер мен бөлімдердің қозғалысына, тасымалға, эвакуацияға) арналған жолдар. Әскери жолдарға әскери аудандардағы дайындалған жолдар мен әскери автомобиль жолдары жатады. Тылда дайындалатын әскери жолдар мен лек жолдары: бағытына қарай — майданға бағытталған майдандық жол және майдан бойындағы рокадалық жол болып бөлінеді. Мақсатына қарай — негізгі (маневрлік), тасымалдайтын, эвакуация жолдары және көмекші (айналма жол, косалқы жол) жолдар, қатысына қарай батальондық, полктік, дивизиялық және т.б. жолдар болады. Әдетте әскери жолдар дөңгелекті машиналардың жүруі үшін дайындалады. Сонымен қатар шынжыр табанды машиналарды өткізу үшін лек жолдары салынады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бомбаның бытырауы

**Бомбаның бытырауы** — бомбаны тастау кезінде көздеу нүктесінің айналасына бомбаның түсу нүктелерінің бөлініп таралуы. Бытырау орталығының көздеу нүктесінен ауытқуы бомба тастаудың дәлдігін көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Аралық шеп

**Аралық шеп** — алдыңғы әскерлердің, бөлімдердің немесе құрамалардың (бөлімдердің) барлық күштерінің ретімен орналасуы және шегініс кезінде ұрыс жүргізу үшін әскерлерге тағайындалатын қорғаныс шебі. Аралық шептің саны және әрбіреуіндегі қорғаныс ұзақтығы шегініс тереңдігіне, келесі әрекеттер мәнісіне, қолда бар күштер мен құралдарға, сонымен катар жергілікті жер сипатына және қарсыласты кідіртуге қажет уақытка байланысты болады. Аралық шептің тереңдігі әскерлердің ұрыстық ретінің орналасу тереңдігімен анықталады. Аралық шеп бір-бірінен арақашықтығы қарсылас бірінші шепті алғаннан соң, әрбір келесі шепті алу үшін артиллерияның атыс позицияларын ауыстыруға және шабуылды қайта ұйымдастыруға мәжбүр ететіндей болып белгіленеді. Олар мүмкіндігіне қарай табиғи кедергілерден кейін орналастырылады және инженерлік бөгеттермен күшейтіледі. Шегінген әскерлер орналастырылатын соңғы шеп аяқтаушы деп аталады. Кейбір мемлекеттер әскерлерінде аралық шеп ұрыстық әрекет алқаптарында құрылады. Аралық шептердің бір-бірінен қашықтығы қорғаныс әрекеттерінің мәнісіне және жергілікті жер сипатына байланысты 30-60 километрді құрайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Гидрометеорологиялық қызмет

**Гидрометеорологиялық қызмет** — көп мемлекеттердін қарулы күштеріндегі арнайы қызмет. Оның міндеті штабтар мен әскерлерді (күштерді) қазіргі және күтілетін гидрометеорологиялық жағдай туралы, сондай-ак оның әскерлер (күштер) қимылына әсер ету дәрежесі, қаруды қолдану және техникалық кұралдарды пайдалану туралы мағлұматпен камтамасыз ету болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ретровирустар

**Ретровирустар** — құрамында РНҚ бар зардапты ісік туғызатын вирустар тұқымдастығы. Геномдары бір-біріне ұқсас екі сыңар тізбекті позитивті РНҚ молекулаларынан және осылармен байланысқан кері транскриптазадан тұрады. Вирус бөлшектерінің диаметрі 70 — 120 нм липопротеид қабығы бар. Үш тұқымдастық тармаққа: онковирустарға, лентивирустарға және спумавирустарға бөлінеді

## АИТВ-инфекциясы
*АИТВ-инфекция *'– адам иммунды тапшылық вирусымен (ретровирус) шақырылатын, организмде иммунды клеткаларын зақымдап, иммунды тапшылыққа ұшыратып, нәтижесінде көптеген оппортунистикалық инфекцияларымен қатерлі ісіктермен фатальды түрінде өтетін антропонозды ауру.

## Тарихи мәліметтер
* Сырқат 1981 жылдан бері тарауда.
* Қоздырғышы 1983 жылы анықталған (Л.Монтанье, Р.Галло).
* Қазіргі күнде АИТВ-инфекция глобальды түрінде таралуда.
* Инфекцияланған адамдардың саны 50 млн-ға жуық.
* Ай сайын 60 мың адам жаңадан инфекцияланады

## Этиологиясы
* Қоздырғышы HIV-вирус (human ummunode-ficiency virus).
* Тұқымдастығы-pempoвирустар
* Туыстығы – лентивирус
* Қазіргі күнде вирустың 2 түрі белгілі:
** АИТВ-І (негізгі қоздырғыш)
** АИТВ-ІІ(басты Африкада)

## АИТВ- вирустың қаситтері
* Түрі-диаметрі 100-140 нм сфера тәрізді. Сыртқы қабаты-2 гликопротеидтен (др 120, др 41) қалыптасады – иммунды клеткаларын тіркелу әрекетін атқарады.
* Ішкі қабаты-белок р.17-ден құрылған –клетка орталығын тығыз қоршайды.
* Орталығында РНК-ның 2 молекуласынан қалыптасқан вирустың геномы орналасады.
* РНК-мен қатар – кері транскриптаза (ревертаза) протеаза, интеграза деген ферменттеры де орын тапқан.
* АИТВ-жоғары деңгейлі өзгергіштікпен жоғары биологиялық белсенділікпен сипатталады.
* 1 тәулік ішінде 1 млрд-қа дейін жаңа вириондар шығып отырады.
* Адам организмінде вирус СД-4-рецепторлары бар клеткаларын зақымдайды:
** Т4- лимфоциттер;
** Моноциттер, Лангерганс клеткасы, макрофагтар В және О лифмоциттер;
** энтероциттер;
** нерв клеткалары;
* Төзімділігі – орташа.
* 51С-10 минут ішінде жайылады. Төмен температураларды жақсы көтереді.
* Дезинфекциялық сұйықтықтардың 70% этил спирті,   2 % этил эфиры, ацетон,  0,2 % натрий гипохлорид әсер береді.

## Эпидемиологиясы
* Антропонозда инфекция
* Ауру көзі мен резервуары-тек қана адам: АИТВ-мен инфицирленген және ЖИТС- пен ауыратындар.
* инфицирленген немесе ауру адам организімінде вирус барлық биологиялық сұйықтықтарда болады- қан, сперма, вагинальді бөлініс, ана сүтінде, сілекей, ликворды, бронх секретінде 
* Аса қауіпті - қан мен сперма
* 1 мл қанда -вирустың 3000 бірлігі
* 1 мл спермада- 50 бірлігі анықталудаhttp://www.inform.kz/rus/article/2560868 , http://aids-info.kz/download/npb/19.doc, http://www.gorses-astana.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=331:l-r&catid=13:info&Itemid=40&lang=kz, http://www.aliyar.kz/kz/news/374-aitv_infekcijasyny_aryndy_taraluy_je_aldymen_shk_zhne_syrty_migracijaa_bajlanysty_bolyp_otyr___jerk_musin/ 

## Дереккөздер


Санат:РНҚ вирустары
Кіретін ақпарат

**Кіретін ақпарат** (Входная информация) — жинақтау, қайта өндеу, сақтау және беру үшін ақпарат көздерінен байланыс арналары арқылы есептеу машиналарына келіп түсетін сандық материал.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс