Стехиометрия

**Стехиометрия** (грек. στοιχεῖον «элемент» + μετρέω «өлшеу») - заттардың арасындағы массалық және көлемдік қатынастарды қарастыратын химияның бөлімі. 

**Стехиометриялық мөлшер** — химиялық реакция теңдеуі немесе формула бойынша заттың теориялық қажетті мөлшерін білдіреді. Яғни, ол реакциядағы заттардың **мольдік қатынасына** сәйкес келетін мөлшер.

**Стехиометриялық есептеулер** — бұл заттардың түрлері мен олардың арасындағы химиялық теңдеулерге негізделген әртүрлі есептер. Мұндай есептеулерге сондай-ақ реакция теңдеулерін құрастыру мен белгілі бір мөлшердегі заттың қанша өнім немесе реагент беретінін анықтау да кіреді.

**Стехиометрияның негізін** келесі заңдар құрайды:

* Массаның сақталу заңы
* Құрам тұрақтылық заңы
* Эквиваленттер заңы
* Еселік қатынас заңы
* Көлемдік қатынас заңы
* Авогадро заңы

Бұл заңдар **заттардың атомдар мен молекулалардан тұратынын** дәлелдеп, **атом-молекулалық ілімнің** дұрыстығын негіздейді. Ал өз кезегінде, атом-молекулалық ілім осы стехиометриялық заңдардың **мән-мағынасын түсіндіруге мүмкіндік береді**.

## Этимология
**«Стехиометрия»** терминін алғаш рет **[[Иеремия Рихтер]]** енгізген. Ол бұл атауды өзінің *«Стехиометрия негіздері немесе химиялық элементтерді өлшеу өнері»* («Anfangsgründe der Stöchyometrie oder Meßkunst chymischer Elemente») атты еңбегінде қолданған (Бреслау және Хиршберг, 1792–1793 жж.). Бұл еңбегінде ол қышқылдар мен негіздердің тұз түзу кезінде қатысатын массаларын зерттеп, қорытындылар жасаған.

## Стехиометриялық қатынас
Егер бастапқы заттар **нақты белгіленген қатынаста** химиялық әрекеттесуге түсіп, нәтижесінде **мөлшері дәл есептелетін өнімдер** түзілсе, мұндай реакциялар **стехиометриялық реакциялар** деп аталады, ал оларды сипаттайтын химиялық теңдеулер — **стехиометриялық теңдеулер** деп аталады.

Әртүрлі қосылыстардың салыстырмалы молекулалық массаларын біле отырып, бұл заттардың **қандай қатынаста әрекеттесетінін** есептеуге болады. Реакцияға қатысушы заттар арасындағы **мольдік қатынастарды** химиялық теңдеулердегі **коэффициенттер** көрсетеді. Бұл коэффициенттерді **стехиометриялық коэффициенттер** деп атайды (олар — химиялық теңдеулердегі коэффициенттер, яғни реакция теңдеуінің сандары).

Егер заттар **1:1** қатынасында әрекеттессе, онда олардың стехиометриялық мөлшерлері **эквимолярлы** деп аталады.

## Есеп шығару алгоритмі (стехиометрия)

# Есептің шартын мұқият оқып алып, берілгені мен табуға керек тиісті шамаларды қысқаша жазу
# Реакция теңдеуін құру
# Берілген және табу керек заттар үшін зат мөлшерін (\nu немесе n), мольдік массасын (M), массасын (m) тауып теңдеудегі сол заттардың формулаларының астына жазу
# Есептің шартында берілген және табу керек (x) шамаларды зат формулаларының үстіне жазу (зат таза күйінде болмаса, онда таза заттың массасын тауып алу керек)
# Пропорция құрып, белгісіз шаманы табу. Пропорцияның бірінші бөлімі теңдеу бойынша, ал екінші бөлімі – есептің шарты бойынша құрылады
# Жауабын тұжырымдау

### Қолданыс мысалы
Массасы 92 грамм натрий хлормен әрекеттескенде қанша натрий хлориді (NaCl) түзіледі? 
(1) Берілгені:

m(Na)=92g

т/к: m(NaCl)-?

(2) *Шешуі*: 2Na +Cl2 = 2NaCl

(3) 

''ν'',  моль:                   Na – 2;                         NaCl – 2

''М,''  г/моль:               Na –  23;                      NaCl– 58,5

''m,''  г:                         Na – 46;                       NaCl – 117

(4) \mathrm{\overset{92\,g}{2Na} + Cl_2 \rightarrow \overset{x\,g}{2NaCl}}



Теңдеу бойынша белгілі шамаларды қолданып, пропорцияның бірінші бөлігі құрылады: 46г Na-дан 117г NaCl-ді түзілсе, пропорцияның екінші бөлігінде анықталатын шамалар көрсетіледі:

92г Na-дан қанша (x г) NaCl түзіледі,

(5) яғни \frac{46\,\mathrm{g\ Na}}{117\,\mathrm{g\ NaCl}} = \frac{92\,\mathrm{g\ Na}}{x\,\mathrm{g\ NaCl}}

, бұдан

x = \frac{92 \times 117}{46} = 234\,\mathrm{g}



(6) Жауабы: 234г NaCl

## Дереккөздер