open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ұрыс машиналарының паркі

**Ұрыс машиналарының паркі** — ұрыс техникасын сақтау, техникалық қызмет көрсету және жөндеу үшін жабдықталған аумақ. Тұрақты және далалық парктер болуы мүмкін.

## Ұрыс машинасы
Түгелдей немесе жартылай сауыттанған, ұрыс жүргізуге, ұрыстық кимылдарды қамтамасыз етуге және әскерді басқаруға арналған қару-жарақ орнатылған шынжыртабанды немесе дөңгелекті өздігінен жүретін машина. Ұрыс машиналары сауытты танк техникасына (танкілер, жаяу әскер ұрыс машиналары, БТР және басқалар), артиллерия ұрыс машиналарына (өздігінен жүретін артиллериялық қондырғылар, дүркіндете атудың реактивтік қондырғылары және басқалар), әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлерінің ұрыс машиналарына (зениттік-ракеталық кешендердің ұшыру қондырғылары, зениттік өздігінен жүретін қондырғылар және басқалар), ракеталық әскердің ұрыс машиналарына (класы "Жер—Жер" ракеталарын ұшыру қондырғылары) бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жетісу казак-орыстары

**Жетісу казак-орыстары** — Жетісу өлкесін басып алып, отарлау үшін бөлінген Сібір казак-орыстарының бір тобы. Бұлар Жетісуға 1847 ж. келіп орналаса бастады. Өзінің 312 отаршылдық-баскыншылық саясатының тірегі болғандыктан, патша үкіметі бұларға айрықша жағдай туғызды. Жергілікті халықты ғасырлар бойы жайлаған ата қоныстарынан ығыстырып, жайылымды былай қойғанда, кедейлердің шұрайлы суармалы егістік жерлерінен ойып, казак орыстарға 30 десятинадан артық жер алуға ерік берді. Бұлар тартып алған жерлерін өңдеуге сол жергілікті халықтың өздерін жалдап, жын сайын қыруар пайда тауып отырды, бір жағынан мал өсірді. Жыл сайын казак-орыстардың саны, селені көбейді, бұлардың қатарына әскерден босаған солдаттар, Орталық Ресейден келген кейбір шаруалар, қалмақтар кірді. 1847 ж. Сергиополь (Аякөз), 1848 ж. Қапал, 1854 ж. іле, 1855 ж. Үлкен Алматы, Лепсі, Үржар, Көксу, 1858 ж. Софийск (Талғар), Сарқант, Арасан, Қарабұлақ, Надеждинск, 1860 ж. Қаскелең, 1861 ж. Кіші Алматы станицалары (барлығы 14) орнады. 1914 ж. бұлардың саны 34-ке жетті. 1867 ж. казак-орыстардың саны бала-шағаларымен бірге 14648 адам болса, 1914 ж. 54340-қа дейін өсті. 1867 ж. Жетісу казак-орыстары өз алдына әскер тобы болып (екі полк) құрылды, қ. Жетісу бекініс шебі.

## Дереккөздер


Санат:Жетісу
Санат:Казактар
Абақ Сайымбелекұлы

**Абақ Сайымбелекұлы** (шамамен 1790-1856) - Жетісу өңіріндегі атақты билердің бірі. Көптеген дау-дамайларға төрелік айтып, елдің тыныштығы мен жердің тұтастығын орнықтыруға үлкен үлес қосқан. Ұлы жүз қазақтарының Ресей қол астына кіру туралы өтінішіне қол қойған би-сұлтандардың тобында Абақ албан руының биі ретінде аталады. 1851 ж. Іле өзенінен өткен орыс экспедициясына Мүсірәлі, Шорман билермен бірге Абақ та жердем берген. Қазақтың ұлы ғалымы Ш.Уәлиханов 1856 ж. жазбаларының бірінде Абақтың қайтыс болғаны жайында дерек келтіреді. Әйгілі Құланаян Құлмамбет кырғыз Шәбден манапқа айтқан сөзінде: *"Албанда о да өткен Абақ, Жайнақ, Өтіпті Сайымбөлек сан жылқы айдап"* деп жырлаған. Абақ бидің есімі айт руының ұранына айналған.

## Дереккөздер
Ұрыс пен операцияны инженерлік қамтамасыз ету

**Ұрыс пен операцияны инженерлік қамтамасыз ету** () — өз әскерлеріне (күштеріне) ұрыста және операцияда колайлы жағдай жасау, инженерлік оқ-дәрімен қарсыласты көп шығынға ұшырату жаппай қырып-жою құралдарының барлык түрлерінен әскерлер мен объектілердің корғанысын күшейту, қарсыластың қимылын қиындату мақсатында жүргізілетін инженерлік шаралар кешені ұрыс пен операцияны инженерлік қамтамасыз ету қажеттілігі ертеде пайда болған. Бертін келе ол "әскери-инженерлік" іс деп атала бастады. "Ұрыс пен операцияны инженерлік қамтамасыз ету" термині қазіргі әскери өнерде бертінде ғана қолданыла бастады. Ерте кезден-ақ мемлекеттің шекарасын қорғау үшін және маңызды экономикалық және саяси орталықтарды қорғау үшін сол кездегі ірі бекіністер және басқа да қорганыс қүрылыстары салынған.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жетісу қызыл казак-орыстарының съезі

**Жетісу қызыл казак-орыстарының съезі** - 1919 ж. қыркүйекте Верный (Алматы) қаласында өткен съезді. Съезге 66 делегат қатысты, оның ішінде 20 делегат РК(б)П мүшесі. Күн тәртібі: 1. Саяси жағдай. 2. Партия және Кеңес өкіметінің станицаларындағы органдарының қызметі жөнінде баяндамалар. 3. Облыстық партия комитетінің баяндамасы. 4. Бүкілресейлік ОАК-не, Түркістан ОАК мен облаткомына мүшелікке делегаттар сайлау. Съезд күн тәртібі бойынша саяси жағдайды талқылай келіп, Ресейде бейбіт өмір орнату үшін ақ гвардияшыларды жедел талқандау жөнінде қаулы алды. Станицалардағы саяси-ұйымдық жұмыстарды жақсарту мақсатымен кейбір жергілікті партия ұйымдары мен Кеңестерді қайта құру, ол үшін көмекке партия қызметкерлерін жіберу шараларын белгіледі. Съезд Бүкілресейлік ОАК мен Түркістан ОАК-не және облаткомға мүшелікке делегаттар сайлады.

## Дереккөздер
Ұрыс сипаты

**Ұрыс сипаты** - белгілі бір ұрысқа тән жалпы сипаттар мен қасиеттердің және оның ерекшеліктері мен өзіне тән белгілерінің жиынтығы. Ұрыс сипаты әскердің ұрыс құралдарымен жабдықталуына және оның дайындығының артуына байланысты үздіксіз өзгеріп отырады. Қазіргі ұрыстар жаппай жою құралдарын, әсіресе, ядролық қару қолданумен, әр түрлі мақсаттағы ракеталар, авиация мен көп мөлшердегі өзге техниканы қолданумен, жағдайдың тез әрі жиі өзгеруімен, әскерлердің ұрыс қимылдарының жылдам өтуімен және жоғары маневр,лілігімен сондай-ақ оған көп адамның қатысып, жеке құрам мен ұрыс техникасында көп шығындардың болуымен сипатталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жетісу майданы

**Жетісу майданы** - 1918 ж. жазда контрреволюциялық күштерге карсы куресу мақсатымен құрылған майдан. Жетісу майданы Кеңес мемлекетінің шығысындағы соғыс жағдайына байланысты құрылды. Интервенттер мен ақ гвардияшылар 1918 ж. шілдеге дейін Қазакстанның солтүстік-шығыс аудандарын басып алды. Сібірдің ақ гвардияшы әскері Жетісуға шабуыл жасап, 21 шілдеде Сергиопольді (Аягөз) басып алды. Үржар, Сарқант, Қапал, Лепсі, т.б. станицаларда қызылдарға қарсы шықты. солтүстік Жетісудағы ақ гвардияшылармен күресу үшін Верныйдан И.Мамонтов басқарған қызын гвардия отряды жіберілді. Бұл отряд Мақаншы мен Үржарда жауға қатты соққы бергенімен, күші басым ақ гвардияшылардан солтүстік Жетісуды босата алмай, Абакумовка станицасына шегінді. Ұрыс кезінде Мамонтов қаза тапты. 1918 ж. тамыз-қыркуйек айларында солтүстік Жетісу майданында Верныйдан жіберілген ауылы Петренко басқарған Қызыл Армия отряды қимыл жасады. Ол отряд Қапалдан, Лепсіден, Покатиловкадан қуып шыққанымен, ақ гвардияшылардың ұяларын толық талқандай алмады. 1918 ж. қыркүйекте ақ гвардияшылар солтүстік Жетісуды түгелдей дерлік басып алды. Лепсі уезіндегі (Черкасск, Антоновск, Аңдреевск, Петропавловск, т.б.) селолар қоршауда қалды. Олар атақты Черкасск қорғанысының негізгі тіректері болды. Черкасск қорғанысының солтүстік-батысында 70-80 км жерде Жетісудың солтүстік майданыңцағы әскерлер, ал Жаркент-Пржевальск ауданында облыстагы кеңес әскерлерінің калган бөлігі ақ гвардияшыларга қарсы күрес жүргізді. 1918 ж. 20 қазанда солтүстік Жетісу әскерлері ақ гвардияшылардың басты тірегі болған Абакумовка және Ақсу станицаларына шабуыл жасады. Абакумовка азат етілгенімен, Ақсу ақтардың қолында қалды. 1918 ж. соңында солтүстік Жетісу майданында уақытша тыныштық орнаганымен, ондағы соғыс әрекеттері 1919 ж. қайтадан жанданып, 1920 ж. наурызда Жетісуда ақ гвардияшынардың тізе бүгуіне дейін тоқтаусыз жүргізілді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихы
Жетісу сазы

**Жетісу сазы** - фольклорлық халық ансамблі. "Жетісу" кеңшары ауылдық мәдениет үйінің жанынан шаңырақ көтерген өнер ұжымы. 1989 ж. құрылды. 1991 ж. "халықтық" атақ берілді. КСРО халықтарының Украинадағы фольклорлык өнер күндеріне қатысып, лауреат атағын алды (1990). 1992 жылы Моңғол Халық Республикасында "Қазақ тілі" қоғамының шақыруымен өнер көрсетіп қайтты. Оның репертуарында халық әндері: "Ахау-бикем", "Ақ дариға", "Алқоңыр", "Дедімай-ау", "Қарағым-ай", "Дайдидау", "Ақбақай", "Еркем-ай", "Жылқы ішінде бір ала", "Гауһартас", Абайдың әні "Көзімнің қарасы", қазақ комп-лары Н.Тлендиевтің "Кел, еркем, Алатауыңа", К.Әзірбаевтың "Ойжайлау", М.Ыбыраевтың "Туған жер", М.Ілиясовтың "Анашыма", орыстың халық әні "Ах, Самара, городок", қырғыздың әні "Сағынам" және т.б. әндер бар. Республикалық теледидар қорында концерттік бағдарламалары сақтаулы.

## Дереккөздер
Бақытжан Ыcқақов

**Ысқақов Бақытжан** (1952 жылы туған, Жамбыл ауданында, Қарақастек ауылында) - әнші, Қазақстанның еңб. сің. артисі (1997). 1973 жылы Республикалық эстрада-цирк студиясын, 1982 жылы Құрманғазы атындағы қазақтың мемлекеттік консерваториясын бітірген. 1973-75 жылдары Целиноград (қазіргі Ақмола) облыстық филармониясында, 1982-87 жылдары Жамбыл атындағы мемлекеттік филармониясында, Б.Байқадамов атындағы қазақтың мемлекеттік хор капелласында еңбек етті. 1987 жылдан Абай атындағы қазақтың мемлекеттік опера және балет театрының әншісі. А.Жұбанов пен Л.Хамидидің "Абайында" Абай, Е.Брусиловскийдің "Қыз Жібегінде" Бекежан, Б.Жұманиязовтың "Махамбетінде" Махамбет, т.б. рөлдерді жоғары шеберлікпен ойнап, көрермендер ризашылығына бөленді.

## Дереккөздер
Жетісу облыстық статистика комитеті

**Жетісу облыстық статистика комитеті**, 1897 ж. 1 қаңтарда облыс бойынша статистикалық деректер жинау үшін құрылған ұйым. Комитеттің алғашқы атқарған іс-шараларының бірі — Верныйдың, Үлкен және Кіші Алматы станицалары тұрғындарының бір күңдік санағын жүргізу болды. 1898 ж. осы комитет негізінде облыстық өлкетану музейі және кітапхана ұйымдастырылып, жергілікті өлкетанушылар ғылыми экспедицияларға тартыла бастады. Олардың қатарында өлкетанушы B. Е.Недзвецский, жер қойнауын зерттеушілер Л.И. Бессонов пен C.С. Неустпруев. суретші Н.Г. Хлудов болды. Комитет ғылыми зерттеулер жүргізуде Ресей ғалымдарының экспедицияларына көмек көрсетті, П.П. Семенов-Тянь Шанский, ГЛ. Суворов, Н.В. Носоков, М.М. Сиязов арқылы С. Скориков сияқты ғалымдармен тығыз байланыста болды. 1920 ж. комитет арқылы Орыс география қоғамының Жетісу бөлімшесі ашылды.

## Дереккөздер
Махмұт Абайдуллаұлы Абдрахманов

**Абдрахманов Махмұт Абайдуллаұлы** (20.6.1934 жылы туған, Еңбекшіқазақ ауданы, Ташкенсаз ауылы) — ақын, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі (1962), ғалым, филология ғылымдарының докторы (1994), профессор (1994). Ташкенсаз ауылындағы 7 жылдық мектепті, Түрген педагогикалық училищесін (1953), ҚазМУ-ді (1958) бітірген. 1958-1983 ж. "Коммунизм туги" газетінде, ҚР Ғылым академиясы Ұйғыртану секторында әр түрлі қызмет атқарды. 1983-2000 ж. Абай атындағы АлМУ-де кафедра меңгерушісі, 2000 жылдан осы оқу орнында оқытушы. "Ұйғыр совет әдебиеті тарихының очерктері" (1967), "Өрлеу жолында" (1979), "Ұйғыр совет әдебиеті тарихы" (1986), тағы басқа кітаптары жарық көрді. Абдрахманов көрнекті ақын ретінде де жұртшылыққа танымал. А.Құнанбаев, А.С.Пушкин, тағы басқа акындардың өлеңдерін ұйғыр тіліне аударуға қатысқан.

## Дереккөздер
Жиделі (Алматы облысы)

**Жиделі** — Алматы облысы Балқаш ауданындағы ауыл, Жиделі ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Бақанас ауылынан солтүстік-батысқа қарай 228 км жерде, Іле атырауының қамыс, құрақ өскен батпақты-шалғын топырақты шөлдік белдемінде орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1957 жылы "Жиделі" кеңшарын құруға байланысты қаланды. Оның негізінде 1997 жылдан серіктестіктер мен шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшер-акушерлік пункт бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Балқаш ауданы елді мекендері
Мұхамеджан Абдрахманов

**Абдрахманов Мұхамеджан** (14.7.1942 жылы туған, ҚХР, Шығыс Түркістан) — жазушы, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі (1985). 1966 ж. ҚазПИ-ді бітіргеннен бері Жамбыл ауданы Жамбыл орта мектебінде мұғалім. Қазақстан білім беру ісінің үздігі. "Ағайша" (1977), "Адасқанқаз" (1979), "Көктемлебі" (1981), "Ана ерлігі" (1986), "Үміт жұлдызы" (1990), "Мәңгілік махаббат" (1992), "Көзінде кеткен бір тамшы" (2000), "Зобалаң" (2002) прозалық жинақтары жарық көрген. 1974 ж. Қазақстан Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекеттік комитеті, Қазақстан *ЛКЖО ОК* және "Жалын" баспасы ұйымдастырған әдеби конкурста "Аманат" деген повесі 2-сыйлыққа ие болды.

## Шығармалары
Ағайша. Повесть. А., «Жалын», 1977; Адасқан қаз. Повесть. А., «Жалын», 1979; Көктем лебі. Повесть. А., «Жалын», 1981; Ана ерлігі. Повестер, әңгімелер. А., «Жалын», 1986; Ұмітжулдызы.А., «Жазушы», 1990; Мәңгілік махаббат. Роман. А., «Жалын»; Көзінде кеткен бір тамшы. Роман. «Жалын», А., 1996. Қақтығыс. Әңгімелер мен хикаяттар. А., 2007.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Жиһаз кәсіпорны

Жиһаз - көсіпорын, "Красный Октябрь" фабрикасы негізінде 1960 ж. құрылды. Ол негізінен ас үйге арналған жиһаз түрлерін шығарды. Кейін фабриканың материалдық базасы жақсарды. 1981 жылдан фабрика жұмсақ жиһаздар ("Раушан", "Гауһар", "Ақсу", "Айнүр", "Көктем") шығаруға кірісті. 1993 ж. ол "Жиһаз" акционерлік қоғамы ретінде қайта құрылды. 1993 жылдан сандық, ағаш төсек, бір және екі қобдилы столдар шығарына бастады. 1993 жылдан бастап жиһаздар асыл тастармен безендірілді. Қазір көсіпорында 309 адам жұмыс істейді (1995).

## Дереккөздер
28 гвардияшыл-панфиловшылар шыңы

**28 гвардияшыл-панфиловшылар шыңы** — Іле Алатауы сілемдерінің түйіскен жерінде орналасқан шың. 

## Жер бедері
Биіктігі 4120 м, осы шыңнан тағы да тармақталып кететін Кіші Алматы сілемінде Богданович аңғарлық мұздығы жатыр. Шыңның биік жартасты келген оңтүстік беткейінде М.Мәметова мұздығы бар. Шыңды 1942 жылы наурызда альпинистер Малеинов, Ю.Менжулин, П.Попков ашып, оны "28 гвардияшыл-панфиловшылар шыңы" деп атады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан шыңдары
Жоғарғы көрініс суару жүйесі

**Жоғарғы көрініс суару жүйесі**, 1939 ж. Ескелді ауданында іске қосылған. Бастауын тоған арқылы Қора өзенінен алады. 1332 га жерді суарады. Арнасы мен арықтардың Ұзындығы 13,8 км. Олардың бойында 9 гидротехникалық қондырғы бар.

## Дереккөздер


Санат:Жетісу
Санат:Қазақстан суару жүйелері
Жоғарғы қалалық суару жүйесі

**Жоғарғы қалалық суару жүйесі**, 1955 ж. Панфилов ауданында іске қосылған. 

Бастауын тоған арқылы Үсек (Өсек) өзенінен алады. 2375 га жерді суландырады. Арнасы мен арықтардың Ұзындығы 12,6 км, бойында 18 гидротехникалық қондырғы бар.

## Дереккөздер


Санат:1955 жылы пайда болғандар
Санат:Панфилов ауданы географиясы
Санат:Қазақстан суару жүйелері
Жетісу темір жолы

**Жетісу темір жолы** - Орта Азия мен Сібір аймақта316 рын байланыстыру мақсатымен Арыс станциясынан Алматы қаласына дейін салынған темір жол. Жетісу темір жолы бағытын 1906 ж. арнаулы комиссия зерттеді. Оның құрылысы 1914 ж. басталды. Құрыныс жұмыстары өте баяу жүрді. 1917 ж. жол Бурное станциясына ғана жетті. Мұнда 1915 ж. 9-10 мыңға жуык адам жұмыс істеді. Олардың дені жергілікті қазақ, орыс, өзбек, дүнген және ұйғырлар еді. Құрыныста Ресейдің ішкі губернаторларынан, Армениядан және елдің басқа аудандарынан келген маман жұмысшылар да болды.

1917 ж. Қазақстанда болған ұлтазаттық көтеріліс кезінде Жетісу темір жолы кұрылысшылары арасында толқулар болды. Жергілікті халық көтерілісшілерге қосылып, патша үкіметіне қарсы күреске қатысты. Қазан революциясы жеңгеннен кейін Түркістан өлкелік Халкомкеңінің 1918 ж. наурыздағы декреті бойынша Жетісу темір жолы мемлекет қарамағына алынып, Кеңес өкіметінің билігіне көшті. 1919 ж. Арыс-Бурное учаскесі пайдалануға берілді. 1920 ж. Бурное Әулиеата учаскесі салынып бітті. Ол 1922 ж. іске қосылды. 1923 ж. КСРО Еңбек және Қорғаныс Кеңесі Жол қатынасы Халкоматы жанынан Жетісу темір жолын салуға байланысты кеңес құрды. құрылысқа материалдар мен жұмысшы күші бөлініп, көп көмек көрсетілді. Жол белгіленген мерзімнен бұрын салынып, 1924 ж. 7 қарашада Ташкент темір жолына қосылды. Жетісу темір жолы Орта Азияны астықпен қамтамасыз етуде үлкен рөл атқарды. Жетісу темір жолы кейіннен Түркістан-Сібір магистралына берілді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан темір жолы
Жетісу ұйымы

**Жетісу ұйымы** - 1919 ж. Жетісу облысында құрылған большевиктердің саяси ұйымы. Облыстық партия ұйымының 1-конференциясы (1919 ж. 14 ақпан) РК(б)П 8-съезіне делегаттар сайлады және Жетісу өңіріндегі партия ұйымдарының жұмысын жақсартуға көңіл бөлді. РК(б)П Жетісу облыс 1-съезі (1919 ж. 22 ақпан — 3 наурыз) жергілікті партия ұйымдары өкілдерінің баяндамаларын тыңдап, партиялык құрылыс мәселелерін талқылады және 6 адамнан Жетісу облыс партия комитетін сайлады. Облыстық партия ұйымы жергілікті тұрғындар арасында үгітнасихат жұмысын жүгізіп, компартия қатарына тартты.

## Дереккөздер


Санат:Жетісу
Жоламан (станция)

**Жоламан** — Жетісу облысы Кербұлақ ауданы, Жоламан ауылдық округі құрамындағы темір жол бекеті.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Сарыөзек ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 32 км-дей жерде, Алматы-Көксу телімінде, Малайсары тауының бөктерінде, теңіз бетінен 869 м биіктікте, Талдықорғаннан 200 км қашықтықта орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1931 жылы іске қосылған.  Әкімшілік жағынан Кербұлақ ауданына, шаруашылық жағынан Алматы темір жолы бөліміне қарайды. Ол 5-класты темір жолы. станциясыларына тән құрал-саймандармен, қондырғылармен жабдықталған. Стансаның жұмыс істеуін 12 жол бөлімі, 8 сүйреу бөлімі, 8 дабыл және байланыс бөлімі қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер

Санат:Кербұлақ ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Жолбарыс Жылқайдарұлы

**Жолбарыс Жылқайдарұлы** (1671–1761) — Жалайыр руының Күшік бөлімінен шыққан би, батыр. «Ақтабан шұбырыңды, Алқакөл сұлама» жылдары Іле мен Қаратал өзенінің аралығыңаағы жоңғарларға қарсы шайқастарға қатысқан. Кейін Жетісу жері жаудан тазартылған соң, босқан елді атамекеніне қайтаруға үлес қосқан. Ел аузындағы аңыздарда, Жолбарыс денесіне жау қаруын дарытпаған батыр әрі қара қылды қақ жарған би ретінде сипатталады. Бейіті Үштөбе қаласына жақын Қалпе ауылының күншығыс жағындағы үлкен қорымда. 1996 жылы бидің ұрпақтары онда үлкен кесене тұрғызып, құлпытас орнатты.

Жетісу облысы Қаратал ауданының Кәлпе ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 0,3 км жерде Жолбарыс батыр кесенесі орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:Қазақ батырлары
Сәйден Жолдасбаев

**Жолдасбаев Сөйден** (25.5. 1936 жылы туған, Ұйғыр ауданы, Үлкен Дихан ауылы) — ғалым, тарих ғылымдарының докторы (1997), профессор (1999). 1963 ж. ҚазМУ-ді бітірген. 1963-78 ж. орта мектепте мұғалім, Қазақстан ҒА Тарих, археологиялық және этнографиялық институтында аспирант, ғылыми қызметкер. 1978-80 ж. ҚазПИ-де оқытушы.

Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан.

1957 ж. Бақанас орта мектебін бітірген. 1962 ж. Қазақ политехникалық институтын бітірді. 1962-70 ж. Урал-Волга геологиялық барлау экспедициясында коллектор, 1978-82 ж. Алжир мұнай, газ және химия институтының оқытушысы, 1982-92 ж. ҚазПТИ мұнай факультетінің деканы болды. 1992-99 ж. Қ.И.Сәтбаев құрметіне өткен Қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты (1936, 1958). Алғаш ойнаған рөлі — Н.В.Гогольдің "Ревизор" комедиясындағы Христиан Иванович (1936). Жолдасбаевтың Қазақ драма театры сахнасында бұдан кейінгі сомдаған рөлдері өз ерекшелігімен ұлттық өнер тарихында қалды. 2002 жылдан Түркістан қаласындағы Қ.А.Ясауи атындағы Халықар. Қазақ-Түрік университетінде кафедра меңгерушісі. Негізгі ғылыми жұмыстары 15-18 ғ-дағы қазақ халқының материалдық мәдениетін, Жетісу өлкесінің тарихын, палеоэтногрофиялық ерекшеліктерін зерттеуге арналған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихшылары
Молдыбай Жолдыбаев

**Молдыбай Жолдыбаев** (1900 жыл, Жамбыл ауданы, Қарақастек ауылы — 1973 жыл, Жамбыл ауданы, Қарақастек ауылы) — халық ақыны, жыршы. 

Жасынан Жамбылға еліктеген. Жетісу ақындарының көбінен тәлім алған, жыр жаттап, өзі де шаршы топқа түскен. Жеке шығармаларын жазып, жинауды, жаюды құнттамаған. Республикалық айтыстарда М.Байбатыровпен, Ж. Жолдиновпен айтысқан. Айтыстары "Қазақтың қазіргі поэзиясы" (1973), "Жамбыл және халық поэзиясы" (1975) жинақтарында жарияланған. 

## Дереккөздер


Санат:1900 жылы туғандар
Санат:Жамбыл ауданында (Алматы облысы) туғандар
Санат:1973 жылы қайтыс болғандар
Санат:Жамбыл ауданында (Алматы облысы) қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан жыршылары
Санат:Айтыс ақындары
Еркін Жұмаділұлы Ібітанов

**Еркін Жұмаділұлы Ібітанов** (4 маусым 1935 жыл, Қарасаз ауылы, Райымбек ауданы - 2 шілде 2009 жыл, Нарынқол ауылы, Райымбек ауданы) — ақын, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі (1986).

## Өмірбаяны
Ұлы жүздің Албан тайпасының Алжан руынан шыққан.
 
* Қазақ мемлекеттік университетінде оқыған. Алғаш Қарасаздағы орта мектепте, одан кейін аудандық халық театрында жұмыс істеген. Аудандық «Советтік шекара» газетінде бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары қызметтерін атқарған. 1955 жылы ҚазМУ-дің журналистика факультетін бітірген.
* 1956-59 жылдары Нарынқол аудандық мәдениет бөлімінде қызмет атқарды.
* 1959 жылдан зейнеткерлік демалысқа шыққанға дейін аудандық "Хан-тәңірі" газеті редакциясында бөлім меңгерушісі, жауалты хатшы, редактордың орынбасары болды.

## Шығармалары
* 1959 жылы "Социалистік Қазақстан" (қазіргі "Егемен Қазақстан") газетінде жарияланған "Қойшылар" поэмасымен өлең сүйер қауымды елең еткізген. 
* "Қойшылар" (1962)
* "Арман-әлем" (1983)
* "Хантәңірі, қайдасың?" (1989)
* "Қасіретті де қасиетті ғасырым" (2002) атты өлеңдері мен дастандар жинағы жарық көрген.
* "Елшенбүйрек" (2003)
* Бірқатар өлеңдері орыс тіліне аударылып, "Сегодняшний день" жинағына енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан жазушылар одағы мүшелері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Абдулхай Мұхаммади

**Абдулхай Мүхаммади** (1901, Еңбекшіқазақ ауданы, Байсейіт ауылы - 1937) - ақын. 1919-1926 ж. Ташкент, Мәскеу жоғары оқу орындарыңда білім алып, Орта Азия университетінде оқытушы болған. Ұйғыр балалар әдебиетінің негізін қалаушылардың бірі, өлеңдері 20 ғасырдың 20-жылдарынан жариялана бастаған. "Балаларға сыйлық" (1934, Н.Исраиловпен бірге), "Жас гүлдер" (1935) жинақтары жарық көрген. "Революцияшыл Шығыс" альманағын басқара жүріп, А.Розыбакиевпен бірге "Алғашқы адым" жинағын шығарған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан ұйғырлары
Райхан Аблахатова

**Райхан Аблахатова** (1938 жылы туған, Жамбыл ауданы) — спортшы. Ат спортынан КСРО чемпионы (1958). Әлемдік жастар мен студенттер фестивалінде ұйымдастырылған ат бәйгесінің жеңімпазы (1959). Аблахатова  осы жарыста Луговой жылқы зауытының "Абсент" атты бәйге атымен 1800 м қашықтықты 2.03.3 минутта өтіп, бүкілодақтық рекорд жасады (1958).

## Дереккөздер
Радиожелі арқылы байланыс

**Радиожелі арқылы байланыс**  — бір радиостанция арқылы командирдің (штабтың) бірнеше бағынышты командирлермен (штабтармен) немесе бірге қимыл жасаушы бөлімдер және бөлімшелер мен байланысын қамтамасыз ететін радиобайланысты ұйымдастырудың бір жолы. Радиожеліге қосылған барлық радиостанциялар радиобайланысты жалпы, ортақ радиомәліметтер (толқындар, шақырулар) бойынша жүргізеді.

Радиожелі бойынша бір мезгілде радиожеліге кіретін 2 станция арасында немесе бір негізгі станцияның өзге барлық станциялармен байланысы (орталықтанған) жүзеге асырылады.

*Артықшылығы:* радиобағытқа қарағанда радиостанциялар мен радиотолқындарды іздеуді көп қажет етпейді, жалпы өкімдер мен бұйрықтарды бір мезгілде бірнеше командир мен штабтарға  жеткізеді.

*Кемшілігі:* радиобағытпен салыстырғанда өткізгіштік қабілеті анағұрлым төмен.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жоңғар турмаршруты

**Жоңғар турмаршруты** - Талдықорған-Текелі-Пасека-Қасалады. Жемісі — қақырайтын қауашақ. Әсемдік өсімдік. Сирек кездеседі, эндемикалық Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Жетісу
Ізбасар Оразбақұлы

**Ізбасар Оразбақұлы** (1.5.1941 жылы туған, Жамбыл ауданында, Жамбыл ауылында) — спортшы, КСРО дене шынықтыру ісінің озаты (1991), Қазақстанның еңб. сің. мәдениет қайраткері, ҚР еңб. сің. жаттықтырушысы (2001). 1963 жылы Қазақ мемлекеттік дене тәрбиесі институтын бітірген. 1963-65 жылдары республикадық "Дәуір" газет-журнал баспаханасында спорт әдіскері, 1965-69 жылдары республикалық "Локомотив" және "Еңбек" ерікті спорт қоғамдарында жаттықтырушы, 1969-80 жылдары "Қайрат" қоғамының аға бапкері, 1980-84 жылдары Алматыдағы № 19 спорт мектебінің  болды. Сондай-ақ 1984 жылдан облыстық спорт мекемелерінде лауазымды қызметтер атқарды. Ауыр атлетикадан қазақ жастары арасында тұңғыш "КСРО спорт шебері" (1966) атанды. Соңғы жылдары облыстық тұрғындары арасында дәстүрлі емес спорт жарыстарын (Медеу шатқалындағы баспалдақпен көтерілу, қар үстінде жалаңаяқ жарысу, т.б.) өткізуді ұйымдастырушы. 1990 жылы Мароккода жеңіл атлетикадан ардагерлер арасында өткен жарыста жеңімпаз атанды.

## Дереккөздер
Тоқбай Исабекұлы

right|thumb
**Тоқбай Исабекұлы** - (1932-2003) 16 маусымда ҚХР, Құлжа аймағындағы Шипанзе ауданына қарасты Майбұлақ тауының етегінде дүниеге келген. Еңбек жолын 1950 жылы мүғалімдіктен бастаған. 1952 жылы Құлжаға шақырылып, облыстық әкімнің кадрлар бөлімін басқарады. 1955 жылы мамыр да ата-анасымен бірге тарихи атамекені — Қазақстанға келіп, Жаркент педучилищесін бітіреді (1957). Панфилов ауданындағы Кіші Шығай мектебінде мұғалім, 1960 — 1975 жылдары осы мектептің директоры, 1981 — 1991 жылдары кластан тыс тәрбие жұмыстарын ұйымдастырушы болып еңбек етті.

Алғашқы өлеңдері «Іле», «Шың-жаң үнжариясы» басылымдарында жарияланған. 30-дан астам сырлы да сазды әндер шығарған. Әндері «Жастық шақ әуендері», «Ән шырқайық» атты ұжымдық жинақтарға енген. Талай айтысқа қатысып, жүлдегер атанған. Республикалық басылымдарда «Туған жердің түлегі», «Күн шығыстың қыраны», «Күткен күн», «Ұстаз жолы» поэмалары жарияланған. «Жалын» баспасынан «Тау гүлі» (1979), «Жазушы» баспасынан «Мөлдір бұлақ» (1977), «Жердегі жазулар» (1975), «Сырлы дүние» (1982) кітаптары жарық көрді. Әнші Дәнеш Рақышев туралы роман-естелік жазған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Шипанзе ауданы
Санат:1932 жылы туғандар
Радиокедергілер станциясы

**Радиокедергілер станциясы** — радиотолқындарды сәулелендіру арқылы қарсыластың радиотехникалық құралдарына қасақана радиокедергі жасауға арналған арнайы радиоқондырғы.

Радиокедергілер станциясы қондырылған орнына қарай — жер үсті, кемелік, ұшақтық, т.б. кедергі жасау тәсіліне қарай — жауап беруші, көздеуші және бөгеуші радиокедергі станцияларына бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Радиокомпас

**Радиокомпас** — радиостанцияны пеленгілеуге және ұшақты жүргізуге, яғни ұшақтың орнын анықтап, жолына бақылау жасап, оның қорытындысын қабылдаушы радиостанцияға жеткізуге арналған ұшақтың автоматты радиопеленгтегіші.

Радиокомпас ұшақтың бойлама осі мен пеленгтенетін радиостанция бағытының арасындағы бұрышты өлшейді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Разақ Әбдірахманұлы Абузяров

**Разақ Абдрахманұлы Абузяров** (16 маусым 1932 жылы туған, Алакөл ауданы, Лепсі ауылы) — ғалым, педагогика ғылымдарының докторы (1983), профессор (1985).

## Өмірбаяны
* 1953 ж., ҚазПИ-ді бітірген.
* Талдықорған облысының аудандық мектептерінде, Алматы қаласында мұғалім болған.
* 1970 жылдан қазақ Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінде оқытушы, кафедра меңгерушісі, тіл үйрету орталығының жетекшісі. 

## Ғылыми жұмыстары
Ғылыми жұмыстары әр түрлі аудиторияда қазақ және орыс тілдерін жедел үйрету мәселелеріне арналған. Осы тақырыпта 200-ден аса ғылыми еңбек жариялаған.
* «Русский язык на занятиях по начальной военной подготовке в национальной школе», 1989;
* «Учимся и учим говорить по казахски», 1996) авторы.

## Дереккөздер

Санат:16 маусымда туғандар
Санат:1932 жылы туғандар
Санат:Алакөл ауданында туғандар
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері
Санат:Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің профессорлары
Радиокедергілер

**Радиокедергілер** — белгілердің қабылдауын және олардан радиоэлектронды құралдармен пайдалы ақпараттарды бөлінуің жоққа шығаратын және қиындататын радиоэлектронды кедергі, электрмагнитті сәуле. Радиокедергілер шығу тегі (табиғатта пайда болуы), құрылу тәсілі, әрекет әсері бойынша кедергі және белгі спектрінің ені қатынасымен ерекшеленеді.

*Шығу тегі бойынша* табиғи және жасанды радиокедергілер болады. Табиғи радиокедергілерге найзағай разрядтарынан болатын атмосфералық, ионосфералық  күннің, айдың, ғаламшар мен галактиканың радио сәулелері, атмосфераның жоғарғы бөлігіндегі зарядталған бөлшектерінен болатын жерге жақын кеңістіктегі спорадикалық (тұрақсыз) радиосәулелері жатады.

Жасанды радиокедергілер электрмагнитті тербелістерді шығарушы немесе қайтарғыштар, электрмагниттік толқындардың қуатын шашыратушы құрылғылармен жасалады. Жасанды радиокедергілер басқа радиотаратқыштардың әсерінен болатын алдын ала ойластырылмаған және радиоэлектрондық станция (РЭС) жұмыстарын бұзу мақсатында құрылатын әдейі ойластырылған түрлері болады. Әдейі ойластырылған радиокедергілер белсенді және енжар болып бөлінеді.

Белсенді радиокедергілер радиоэлектронды құралдарына кедергілер станцияларынан радиотолқындарды шығару жолымен пайда болады. Құрылысы бойынша олар модульденбеген және модулденген, үздіксіз және импульсті болады. Табиғи және жасанды қайтарғыштар, объектілер мен құралдардың электрмагниттік толқын қуатының шашырауы салдарынан енжар радиокедергілер пайда болады.

Олар электрмагниттік толқындарды қайтару, бағытталған радиолокациялық және лазерлік құралдар приципінде жұмыс істеуші РЭС-ды басу үшін қолданылады. Енжар радиокедергілер құру үшін дипольді, бұрыштық қайтарғыштар, диэлектрлік линзалар, антенналық фазирді тор-ретрансляторлары және т.б. құрылғылар қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әсия Абылаева

**Әсия Бозайқызы Абылаева** (4 қаңтар 1938, Лепсі ауылы, Сарқан ауданы, Алматы облысы, Қазақ АКСР — 2015) — актриса, Қазақстанның халық әртісі (1990). 

Қазақ мемлекеттік консерваториясын бітірген (1961). С.Сейфуллин атындағы Қарағанды облысы қазақ драма театрының белгілі актрисасы. Қарагөз (М.Әуезовтің "Қарагөзінде"), Баян, Ұлпан (Ғ.Мүсіреповтің "Қозы-Көрпеш — Баян сұлуында", "Ұлпанында"), Шұға (Б.Майлиннің "Шұғасында"), Анар (О.Бөкеевтің "Құлыным меніңінде"), Алтынай (Ш. Айтматовтың "Алғашқы мұғалімінде"), Таңқабике (М.Көрімнің "Ай тұтылған түнінде"), Қыз (Назым Хикметтің "Елеусіз қалған есіл ерінде"), Катарина, Леди Макбет (Шекспирдің "Асауға — тұсауы" мен "Мақбетінде"), Медея (Еврипидтің "Медеясында") тұлғаларын сахнаға шығарды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:КСРО актрисалары
Санат:Қазақстан актрисалары
Санат:XX ғасыр актрисалары
Санат:XXI ғасыр актрисалары
Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері
Радиологиялық қару

**Радиологиялық қару**  — тірі күштерді иондаушы сәулелермен жою, жергілікті жер, акватория, ауа, әскери техника мен басқа объектілерді зақымдау үшін радиоактивтік заттарды қолдануға негізделген әрекеттегі жаппай жою қаруының мүмкін түрлерінің бірі. Бұл мақсатта радиоактивті заттар жұмыс істеуші ядролық реакторлардың қалдық заттарынан бөлінуі немесе түрлі химиялық элементтерге бағытталған радиоактивті изотоптарды құру үшін нейтрондар тасқынымен әсер ету жолымен арнайы алынуы мүмкін.

Радиоактивті заттар оқ-дәрі (ракета, бомба, снаряд және т.б. ұрыстық бөлігі) түрінде, сонымен қатар қоршаған ортаны радиоактивті зақымдауға арналған құрылғылар көмегімен қолданылуы мүмкін.

Радиологиялық қарудың адамға зақымдау әсері оның сәулелі ауруды дамытуға немесе ошақты сәулемен зақымдануға (теріні, көзді және т.с.) әкелетін радиациялық, сәулеленумен байланысты, мұның салдарынан ол бірден немесе белгілі бір уақыттан соң жарамсызданады. Оның қолдануы зиянды генетикалық зардаптар мүмкіндігімен байланысты болғандықтан **радиологиялық қару** өте қауіпті. Иондаушы сәулелену әрекеті адам организмінде тұқым бойынша беріліп, ұрпағының толыққанды болуына кері әсерін тигізеді. Мысалы, бұл өзгерістер ұрпақтардың тұқымсыз болуына, психикалық аурулар бейімділігіне, организмнің жұқпалы ауруларға  нашар қарсыласуына т. б. әкеп соғады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Радиолокацияға қарсы бүркеніш

**Радиолокацияға қарсы бүркеніш**  — радиотолқындардың электрмагнитік қуаттарын тиімді сіңіретін диэлектрлерден жасалған арнайы бүркеніш құралдары. Ол әр түрлі объектілердің (ракеталардың, ұшақтардың, танкілердің және т.б.) радиолокациялық бақылауларынан бүркену үшін, оларға жергілікті жер заттарымен таралатын радиобелгі әсерлерін азайту мақсатында радиоқабылдағыш қондырғыларын экрандау үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Базарбай Исаев

**Базарбай Исаев** (Қалимолда Шәуенов) 1941 жылы 5 қазанда Қызылорда облысы Жаңақорған ауданындағы қазіргі Манап ауылында туған.

Қызылорда қаласындағы педагогикалық (қазіргі Қорқыт ата атындағы) институтының филология факультеті қазақ тілі мен әдебиеті бөлімін бітірген. Шиелі аудандық «Өскен өңір», Қызылорда облыстық «Ленин жолы» (қазіргі «Сыр бойы»), «Жас алаш», «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газеттерінің редакцияларында істеген. 1977—1986 жылдары Қазақ КСР Ішкі істер министрлігінің аппаратында жауапты қызмет атқарды.

1986-1990 жылдары «Жалын» баспасында аға редактор, 1990—1995 жылдары ҚР Ішкі істер министрлігінің «Сақшы» — «На страже» газетінде тілші, редактордың орынбасары, редактор, 1996 жылдан бастап шекара әскерлері Әскери институтының редакциялық-баспа бөлімі бастығының орынбасары, 1997 жылдан «Улан» — «Гвардия» газетінің бас редакторы, «Қазақстан сарбазы — Воин Казахстана» газеті жауапты редакторының орынбасары болған.

ҚР Қарулы Күштерінің запас-тағы полковнигі, Жаңақорған ауданының құрметті азаматы.

«Отызыншы көктем», «Ақ жауын », «Ақ қайнар »,» Көктем шерткен күй», «Бақыт қүсы», «Қауышу мен қоштасу» , «Сезім селі», «Мөлдір», «Арайна» атты жыр жинақтары жарық көрген. А.Чайковскийдің «Алыс жүлдыздың жарығы» повесін, Н.Думбад-зенің «Алаң болма, апа!» романын, С.Радионовтың «Магнитофон-дағы жазу» повесін қазақ тіліне аударған.
Жазушының «Өң мен түс», «Алтынай, ақ көйлек», «Көрбала және тергеуші», «Жігіт пен жендет» атты прозалық шығармалары бар.

Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты (1994).

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Манап аулы
Санат:1941 жылы туғандар
Ават (Еңбекшіқазақ ауданы)

**Ават** — Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы ауыл, Ават ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Есік қаласынан солтүстік-батысқа қарай 18 км жерде, Талғар өзенінің оң жағалауында, Іле Алатауының қоңыржай-ылғалды белдемінде жатыр.

## Тарихы
Іргесі 1964 жылы Абай құс өсіру өндірістік бірлестігі негізінде қаланды. 1983 жылдан асыл тұқымды құс өсіру  кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылдан Аватта "Ават" құс өсіру АҚ, Сеймар, Тукшир Әлше шаруа қожалықтары ұйымдастырылды.  

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, тағы басқа мәдени және денсаулық сақтау мекемелері бар. Ават арқылы республикалық маңызы бар Алматы-Нарынқол және халықаралық маңызы бар Алматы-Жаркент автокөлік жолдары өтеді. 

## Дереккөздер

Санат:Еңбекшіқазақ ауданы елді мекендері
Радиолокациялық алаң

**Радиолокациялық алаң** — радиолокациялық станциялар берілген ықтималдықпен қарсыластың нысаналары мен өз объектілерінің тактикалық сипаттамаларын табу, сүйемелдеу және анықтауды қамтамасыз ететін шектегі кеңістік. Радиолокациялық алаң кеңістігі, ұзындығы, құрылымы және диапазон биіктігі радиотехникалық бөлімдер, әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлерінің (күштерінін) құрамына, радиолокациялық станциялар (РЛС) санына және тактикалық-техникалық сипаттамаларына байланысты болады.

Белсенді локациялау алаңы радиолокациялық алаңның негізгі бөлігі болып келеді. *Енжар локациялау* алаңы қарсыластың радиоэлектрондық басуды қолдануы жағдайында жасалады. Радиолокациялық алаң жалпы немесе ошақты болуы мүмкін. Жалпы радиолокациялық алаңда кез келген нүктеде нысаналарды табу, сипаттамаларын анықтау және үздіксіз сүйемелдеу бір радиолокациялық станциялармен жүргізіле береді. Радиолокациялық алаң бір және көп сөрелі болуы мүмкін.

*Бір сөрелі радиолокациялық алаң* бір типті радиолокациялық станциялармен, *көп сөрелі* — әр түрлі типті радиолокациялық станциялармен жасалады. Радиолокациялық алаң нақты биіктіктегі шеппен, төменгі және жоғарғы шептер биіктігімен, жабу коэффициентімен сипатталады. Нақты биіктіктегі радиолокациялық алаң шегі алаң мен барлық нүктелері жер (теңіз) бетінен бірдей қашықтықта болатын елестетілген жазыктықпен қиылысуынан пайда болған тұйық сызықтан тұрады.

Радиолокациялық алаңның төменгі және жоғарғы шектерінің биіктігі — кем дегенде жалғыз радиолокациялық станциялармен әуе нысанасын табу және үздіксіз сүйемелдеу қамтамасыз етілетін, жер (теңіз ) бетінен саналатын ең кіші және ең жоғарғы биіктіктер. Көру алқаптары алаңның нақты нүктесінде өзара жабылатын радиолокациялық станцияларлар санына тең сан кеңістіктің нақты нүктесіндегі радиолокациялық алаңнын жабылу коэффициенті деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Радиолокациялық бағдар

**Радиолокациялық бағдар** — айналасындағы жерден өзінің бейнелегіштік қасиеті арқылы айкын ерекшеленіп тұратын, сондықтан радиолокациялық станция экранында жақсы байқалатын жер үстіндегі объект. Қалалар, өзен-көлдер, теңіз жағалаулары, аралдар мен басқа да объектілер радиолокациялық бағдар болып саналады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ибрагим Исаев

right|thumb
**Ибрагим Исаев** (07.01.1949 ж. Қызылорда облысы Сырдария ауданы Жетікөл ауылы - 27.12.2014 ж. Алматы) - ақын, халықаралық "Алаш" сыйлығының лауреаты.

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін сырттай оқып бітірген. Сырдария аудандық газетінде әдеби қызметкер, Қызылорда облыстық халық шығармашылығы үйінде нұсқаушы-әдіскер, Қазақстан Жазушылар одағының көркем әдебиетті насихаттау бюросында тілші-әдіскер, «Ара» журналында фельетоншы, «Жалын» альманахында редактор, «Сахна-сцена» журналында бас редактор, «Сақшы — На страже» газетінде, «Арай» журналында бөлім меңгерушісі болып қызмет істеген.

Өлеңдері бірқатар шетел тілдеріне аударылған. Көптеген ән мәтіндерінің авторы. «Ән-аға» атты ән альбомы шыққан.

Коми ақыны И.Куратов, орыс ақыны Н.Рубцов өлеңдерін қазақша сөйлеткен.

«Еңбекте үздік шыққаны үшін» медалімен марапатталған.

## Шығармалары
* Алтын сырға. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1974; 
* Таң алдындағы ән. Өлеңдер мен балладалар. А., «Жазушы», 1976; 
* Тербеледі қайыңдар. Өлеңдер мен баллада. А., «Жалын», 1981;
* Жанымның жарығы. Өлеңдер мен баллада. А., «Жазушы», 1983.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:1949 жылы туғандар
Санат:2014 жылы қайтыс болғандар
Санат:Халықаралық Алаш әдеби сыйлығының иегерлері
Радиолокациялық барлау

**Радиолокациялық барлау**  — объектілерден (нысаналардан)радиотолқындардың шағылысу құбылысын пайдалануға негізделген объектілерді (нысаналарды) табу мен олардың координаталарын немесе қозғалыс параметрлерін анықтау; радиолокациялық қамтамасыз етудің құрама бөлігі.

Радиолокациялық барлау кез келген метеорологиялық жағдайларда күндіз және түнде объектілердің (нысаналардың) құрамын, орнын және кимыл сипатын анықтауға, ұшақтар мен тікұшақтардың ұшу параметрлерін, миналар, снарядтар, ракеталардың ұшу траекториясын анықтауға, қарсыластың артиллериялық атыс бекіністері мен ұшыру бекіністерінің аудандарын анықтауға; қарсыластың радиолокациялық кедергілерінің түрі мен карқынын анықтауға; өз артиллериясының атысын дәлдеуге; ядролық жарылыстардың эпицентрін белгілеуге және т.б. мүмкіндік береді.

Ол жергілікті жерде, ұшақтарда, кемелерде және басқа жылжымалы объектілерде орнатылатын радиолокациялық станциялар көмегімен жүргізіледі. Бүйірлік шолуда радиолокациялық станцияларын қолданумен әуелік барлау жүргізілген кезде ұшақ (тікұшақ) курсының жақтарында жергілікті жерді бір жақты немесе екі жақты шолуға қол жеткізіледі. Мұндай радиолокациялық станциялардың шешуші мүмкіндіктері әуе барлауының фото және теледидарлық құралдарынын шешуші мүмкіндіктеріне жақындайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Радиолокациялық құралдар

**Радиолокациялық құралдар**  — әуе, жер үсті және су үсті әскери объектілеріне барлау жасау, ұшақтар мен ұшақсыз құралдарды бағыттау мен басқару, артиллерия атысын басқару, көздеп бомбалауды жүзеге асыру және т.б. мақсаттарда қолданылатын радиотехникалық құрылғылар.

Мақсатына қарай әр түрлі әскер мен қарулы күштер құрамындағы көптеген радиолокациялық станцияларда әр түрлі мақсаттағы радиолокациялық құралдар болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Гауһар Исаева

**Гауһар Исаева** 1951 жылы 10 қаңтарда Алматы облысы, Шелек ауданындағы «Қазақстан» кеңшарында туған.

Ж.Қайыпов атындағы қазақ орта мектебін бітіргеннен кейін ҚазМУ-дің журналистика факультетіне оқуға түскен. Қазақ радиосында жұмыс істеген. Қазіргі кезде акционерлік-коммерциялық банк кеңесінің төрағасы және Дүниежүзі кәсіпкер қазақтары орталығының бас директоры.

«Жалын» баспасынан «Бетбұрыс», «Теңізші» повестері мен әңгімелер жинағы жарық көрген. «Қайнар» баспасынан деректі повесі, очерктері жеке кітап болып шыққан.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1951 жылы туғандар
Санат:10 қаңтарда туғандар
Санат:Шелек ауданында туғандар
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қазақ радиосы қызметкерлері
Санат:Қазақстан кәсіпкерлері
Радиолокациялық бүркеніш

**Радиолокациялық бүркеніш**  — қарсыластың радиолокациялық станцияларымен әскери объектілерді табуын қиындату немесе болдырмау шараларының жиынтығы; бүркеніш түрі.

Радиолокациялық бүркеніш радиолокациялық станциялардың шектелген шешуші мүмкіндігін (бір-біріне жақын орналасқан екі немесе бірнеше нысаналарды экранда жеке көрсету мүмкіндігі) пайдалануға, сонымен қатар әскери техникалардан, кейбір жергілікті заттардан және түрлі жасанды шағылдырғыштардан шағылған сигналдар радиолокациялық станциялардың экранында бірдей көрінетіндігіне негізделген.

Радиолокациялық бүркеніш объектілердің және қоршаған фонның радиолокациялық қарама-қарсылығына байланысты объектілерді жасыру және ұқсатумен, сондай-ақ радиолокациялық станциялар экрандарында объектілер бейнелерін қоршаған жергілікті жер фонына "келтіру" арқылы жүзеге асырылуы мүмкін.

Әскери техника объектілерінің радиолокациялық қарама-қарсылығы радиожұтқыш заттарды қолданумен және электрмагниттік қуаттың шашылуының тиімді ауданы ең кіші жағдайға сай сырт формаларды берумен кішірейтілуі мүмкін. Жасыру техника мен құрылыстарды жергілікті жер биіктіктерінен және жергілікті жер заттарынан кейін немесе оларды радиолокациялық станцияның шешуші мүмкіндігі қашықтығына жақын қашықтықта орналастыру, радиотолқын өткізбейтін заттардан (темір тор, ағаш бұта, өсімдіктер және басқалар) жасалған бүркеніш-экрандарды қолдану, техниканың орналасү (жылжу) орнына жақын жерде радиолокациялық станцияларға  енжар кедергі жасау үшін шағылдырғыштар қою арқылы қол жеткізіледі.

Объектілерді ұқсату мен жергілікті жерде жалған жағдай жасау радиолокациялық шағылдырғыштар немесе арнайы жалған радиолокациялық нысаналар қоюмен жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Баянқазақ

**Баянқазақ** — Ұйғыр ауданындағы ауыл, аудандық әкімшілік округ орталығы. Аудан орталығы — Шонжы ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 25 км жерде орналасқан. Тұрғыны 2,3 мың адам (1999). Ұзынқара (Кетпен) жотасының солтүстік етегіндегі қуаң агроклиматтық белдемде жатыр. 1930-1997 ж. қой өсіретін "Илтыз" ұжымшарының орталығы болды. Оның негізінде 1997 ж. Аватта бірнеше шаруа қожалығы мен ЖШС ұйымдастырылды. Ауылда орта мектеп, клуб, кітапхана, тағы басқа мәдени және денсаулық сақтау мекемелері бар. Ават тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер
Радиолокациялық жарғыштар

**Радиолокациялық жарғыштар** — Радиолокациялық әдіспен жұмыс жасайтын түйіспейтін жарғыштар. Радиолокациялық жарғыштар өткізгіші кеңістікке радиотолқындар шығарады. Нысанадан түскен толқындарды кабылдағыш қабылдап алады да, оны күшейтіп, радио-жарғыштардың белгілі бір қашыктықта тұрып-ақ жұмыс жасауына мүмкіндік береді.

Радиолокациялық жарғыштар әуе және жер үсті мақсаттарында атыс кезінде ракеталарда, артиллериялық снарядтарда авиациялық бомбаларда және т.б. қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Сарманбай Исақ

right|thumb
**Сармайбай Исақ** - 1952 жылы 5 мамырда Түркістан облысы, Ордабасы ауданындағы XXI партсъезд кеңшарының Қайтпас ауылында дүниеге келген. 1977 жылы Шымкент совхоз-техникумын бітіріп, сол жылы Бөген аудандық «Коммунизм таңы» газетінде қызмет атқарды. 1984 жылға дейін Төрткөл орта мектебінде мұғалім, «Көк-арал» совхозында агроном, бөлімше меңгерушісі болды. 1988 жылы Алматы ауыл шаруашылығы институтын бітірген. 1994 жылға дейін Шымкент облысы, Абай ауданына қарасты XXI партсъезд совхозында агроном болып жұмыс істеді. 1994 — 1998 жылдары Бозарық ауылының әкімі қызметінде болды. Бүгінде қалалық әкімшілікте қызмет атқаруда.

Алғашқы фантастикалық әңгімелері аудандық, облыстық, республикалық баспасөзде, ұжымдық жинақтарда жариялайды. Жазушының төрт жеке кітабы бар.

Қазақстан Жазушылар одағы облыстық бөлімшесінің Қарауылбек Қазиев атындағы сыйлығын (1993) иеленді.

«Қызыл сәуле» (Фантастикалық повесть және әңгімелер. 1992) «Үрей жайлаған дала» (Повесть және әңгімелер. 1994), «Құмар» (Повесть және әңгімелер. 1997), «Сенсация века» атты кітаптары жарық көрді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Ордабасы ауданы
Санат:1952 жылы туғандар
Радиолокациялық кедергілер

**Радиолокациялық кедергілер**  — радиолокациялық құралдардың:радиолокациялық станциялардың, басқарылатын ракетхчардың немесе авиабомбалардың өздігінен бағытталатын бас бөліктерінің, радиожарғыштардың және т.б. қалыпты жұмысын қиындататын немесе бұзатын электрмагниттік сәулелер.

Олар радиоэлектрлік кедергілердің құрамдас бөлігі болып келеді. Радиолокациялық кедергілер радиолокациялық станциялардың индикаторларында олардың операторларының жұмыстарын едәуір қиындататын шу фонын немесе нысаналардың жалған белгілерін жасайды. Кедергілер радиолокациялық станциялар жүйесіне ықпал ете отырып, мәліметтерді автоматты өңдеу құрылғыларына шамадан тыс жүк түсуін, нысаналарды автоматты түрде сүйемелдеуді бұзуды, олардың орны мен қозғалыс параметрлерін анықтауда үлкен қателер жіберуді тудыруы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Нүсіпбек Исахметов

right|thumb
**Нүсіпбек Исахметов**(1935-1999) - 13 қарашада Алматы облысы, Ұйғыр ауданы, Будеті ауылында туған. Абай атындағы Қазақ педагогика институтын тамамдағаннан кейін мектепте мұғалім, мектеп директоры, көп жыл Алматы облысы, Іле аудандық мәдениет бөлімінің меңгерушісі болған.

Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан.

Өлеңдері республикалық баспасөз бетінде шәкірт кезінен жариялат бастады. 1961 жылы «Жырға сапар» атты ұжымдық жи-наққа бір топ жыры енген. Одан бері оншақты кітабы шыққан.
## Шығармалары
*Тұңғыш кітап. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1964;
*Туған таулар. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1968;
*Ұландарым. Өлеңдер. А., «Жазушы»,1974; 
*Ер кезеп. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1978; 
*Раушан гүл дер. Өлеңдер. А., «Жалын», 1981; 
*Тау дап ескен жел. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1983.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Будеті ауылы
Санат:1935 жылы туғандар
Радиолокациялық қамтамасыз ету

**Радиолокациялық қамтамасыз ету** — зениттік ракеталық әскерлердің (ЗРӘ) және әуе шабуылына қарсы қорғаныс (ӘШҚҚ) авиациясының ұрыстық қимылдарын табысты жүргізуіне жағдайлар жасау мақсатында радиотехникалық әскерлер жүргізетін шаралар жүйесі. Оның құрамына: радиолокациялық барлау, әскерлерді басқаруды радиолокациялық қамтамасыз ету зениттік ракеталық әскерлердің және әуе шабуылына қарсы қорғаныс авиациясының ұрыстық кимылдарын радиолокациялық қамтамасыз ету кіреді.

Радиолокациялық барлау алыс қашықтықтарда қарсыластың әуеден шабуылдау құралдарын уақытылы табу, олардың координаттары, құрамы және ұрыстық реттерін анықтау мен үздіксіз бақылау мақсатында әуе кеңістігін үздіксіз радиолокациялық шолу түрінде жүргізіледі. Әскерлерді басқаруды радиолокациялық қамтамасыз ету әуедегі жағдай туралы мәліметтерді әуе шабуылына қарсы қорғаныстың басқару пункттеріне үздіксіз беруден тұрады.

Зениттік ракеталық әскерлер мен әуе шабуылына қарсы қорғаныс авиациясының ұрыстық қимылдарын радиолокациялық қамтамасыз ету шептерді анықтау және зенитті ракеталық бөлімшелерге нысана көрсету мен тосып алушы жойғыштарды бағыттау үшін қажет дәлдікпен әуедегі қарсылас туралы уақтылы мәліметтер беруден тұрады. Радиолокациялық қамтамасыз етуге қойылатын негізгі талаптар тиімділік және сенімділік. Тиімділікке радиотехникалық бөлімдерді мақсатқа сай орналастыру және қажет параметрлі радиолокациялық алаң құрумен, сонымен қатар тұрақты жауынгерлік кезекшілік жүргізумен қол жеткізіледі.

Сенімділікке басқару мен байланыс жүйелерінін жұмыстарын ұқыпты ұйымдастыру, радиотехникалық әскерлер, зениттік ракеталық әскерлер мен әуе шабуылына қарсы қорғаныс авиациясы жауынгерлік есептерінің келісімді қимылдарымен, радиотехникалық әскерлердің бөлімшелері мен бөлімдерінің жоғары төзімділігі және радиоэлектрлік құралдардың кедергіге беріктігімен қол жеткізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс