open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Яков Петрович Полонский

thumb|Яков Петрович Полонский (1856)
**Яков Петрович Полонский** (1819-1898) - орыс ақыны. Оның «Үйлесім», «Сазандар» т. б. жыр жинақтары, «Әнші шегіртке» ертегі-дастаны орыс оқырмандарына жақсытаныс. Көптеген өлеңцеріне орыс композиторлары ән шығарып, «Цыган әйелінің әні» деген өлеңі халық әні ретінде кең тараған. Полонский прозалық шығармалар да жазған. Абай оның «Жүрек» деген өлеңін 1899 ж. аударған. Ақынның «Жүректе көп қазына бар, бәрі жақсы...» деп басталатын бұл аудармасы ұзақ жылдар бойы М. Ю. Лермонтов өлеңі саналып келді.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Александр Степанович Пономарев

**  Александр Степанович Пономарев ** (1892-1969) - мүсінші, педагог. Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері (1952). Ол сомдаған Қазақстан өнер қайраткерлері мен ағартушылары портреттік мүсіндерінің арасында «Абай» мүсіні (1950, гипс, 75x58x40, ҚазКСР-інің мемлекеттік өнер музейі меншігінде) ақын бейнесі дәлдігімен, шынайылығымен ерекшеленеді.
## Дереккөздер


Санат:1892 жылы туғандар
Санат:1969 жылы қайтыс болғандар
Конвективтік жауын-шашын

250 px|thumb

**Конвективтік жауын-шашын**  — жер бетінде жылынған ауаның жоғары өрлей қозғалуы (конвекция) барысында қалыптасатын, будақ-жаңбырлы бұлттардан жауатын, қысқа мерзімді, бірақ өте карқынды нөсер түріндегі (кейде бұршак аралас жауатын) жаңбыр.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Минералдың темірлігі

**Минералдың темірлігі** - (Ғе2+ + Ғе3+):М§ қатынастарын көрсететін темірлілік коэффициенті. Ол ортаның сілтілігін сипаттайды. Формулада элементтер атом саны бойынша алынады. Фемалық Минералдың темірлігі тау жынысы түзілу процесінде ілгерілеу сатысында сілтілігі жоғарылағаңда өсіп отырады, шегіну сатысында төмендейді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Минералдар
Минералдың түсі

**Минералдың түсі** - минералдардың танылуы мен сипатталуындағы маңызды қасиеттерінің бірі. Тектік ерекшелігіне орай идиохроматизм, аллохроматизм және псевдохроматизм деп үш түрге бөлінеді. Идиохроматизм — минералдың ішкі сипатынан, аллохроматизм — минералдың өзіндік химиялык табиғатынан емес, ұсақ дисперсиялы механикалық қоспалар әсерінен, ал псевдохроматизм (жасанды түс) — әр түрлі жарық әсерлері нәтижесінде туындайтын түс ерекшеліктері.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Минералдар
Миграция бойынша халықаралық ұйым

**Миграция бойынша халықаралық ұйым (МХҰ)** - [International Organisation for Migration, ЮМ] - 1951 ж. құрылған халықаралық үкіметаралық ұйым, штаб-пәтері Женевада (Швейцария).

Алғашқыда Еуропадағы босқындар мен мәжбүрлі қоныс аударушыларға көмек көрсету мақсатында құрылып, Еуропадағы көші-қон мәселесі бойынша Үкіметаралық комитет деп аталды. 1980 ж. оның қызметі Еуропаның аумағынан кеңейген кезде Көші- қон мәселелері бойынша Халықаралық ұйым аталды. Қазіргі кезде МХҰ-на 101 мемлекет мүше, 30 мемлекет бақылаушы дәрежесінде. МХҰ бюджеті мүше- мемлекеттердің жыл сайынғы жарналарынан және қоғамдық ұйымдардың ерікті және аймақтық жарналардан құралады. Өз қызметінде МХҰ адамгершілікті әрі реттелген миграция қоғам мен мигранттардың мүдделерін толық қанағаттандырады, осы жолда халықаралық миграциялық процестерді тиімді басқару үшін оған мүдделі елдердің күшін біріктіру шарт. МХҰ қызметінің негізгі бағыттары: елдердің ерекше мүқтаждықтарын ескере отырып халықтың реттелген көші-қонын қамтамасыз ету; заңсыз көші-қонды болдырмау; мемлекеттердің экономикалық, әлеуметтік және мәдени дамуы мақсатында білікті адамдар ресурсын қайта бөлу; мәжбүрлі қоныс аударушыларды ұйымдасқан түрде көшіру; үкіметтерге және үкіметтік емес ұйымдарға тәжірибе және ақпарат алмасу мүмкіндіктерімен қамтамасыз ету. Жалпы МХҰ өз қызметі аясында шамамен 11 млн. мигранттарға көмек көрсетті. МХҰ-ның аса ірі бағдарламалары: Таяу Шығыстағы мигранттардың өз еліне қайтарылуы (1990-1991), 800 мың. көшіп кеткен ирактық курдтардың қайтып оралуы (1991), бұрынғы Югославиядан көшіп кеткен отбасылардың қайта табысуы және қоныс аударуына арналған Югославиялық төтенше бағдарлама (1992), ТМД елдеріндегі миграциялық мәселелерге техникалық көмек (1993- 1997), көрші елдерден 1, 2 млн. халықтың Руандаға қайтып оралуы (1994), 190 мың босниялық босқындардың (1996) және 150 мың Косово тұрғындарының еліне қайта оралуына жәрдем жасау (2000).

## Дереккөздер

Санат:Миграция
Санат:Халықаралық ұйымдар
Санат:1951 жылы құрылған ұйымдар
Минералды сулар картасы

**Минералды сулар картасы** - минералды суларды бір немесе бірнеше көрсеткіштері бойынша сипаттайтын карта. Онда минералды сулардың таралу аймақтары мен аудандары, химиялық қүрамы әр түрлі минералды сулардың басты білінген жерлері мен кен орындары, минералды суларда болатын ерекше қүрамбөлік және т.б деректер келтіріледі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Карталар
Минералды сулардың провинциясы

**Минералды сулардың провинциясы** — ішінде минералды сулардың белгілі ассоциациялары (қоспалары) таралған аумақ. Минералды сулардың төмендегідей провинңиялары бөлінген: 1) артезиан алаптарының аниондық және катиондық қүрамдары бойынша әр түрлі, көбінесе хлоридті кальций-натрийлі метанды, азотты, күкіртті сутекті, кейде көмір қышқылды-метанды, суық және термалды сулар провинңиясы; 2) кіші провинцияларға бөлінетін гидрогеологиялық қатпарлы аймақтардың көмір қышқылды сулары провинңиясы: а) қазіргі кездегі жанартаулы аймақтардың күкіртті сутекті көмір қышқылды, көмір қышқылды және азотты-көмір қышқылды термалары мен бу араласқан өте ыстық сулары провинциясы; о) кайнозойлық вулканизм таралған аймақтардың көмір қышқылды және көмір кышқыл азопы, көбінесе суық, кейбір жерлерде термалды сулардың провинциясы; 3) ең жаңа белсенді тектоникалық қозғалыстар аймақтарындағы гидрогеологиялық массивтердің азотты, кейде азот-метанды, кремнийлі ыстық суларының провинңиясы.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Минералсыздандыру

**Минералсыздандыру** - көмір геологиясында қүрамында органикалық заты бар таужыныстардың минералдық бөлігін уатып шығарып тастау. Ол органикалық заттан талдау үшін сынама алу мақсатында жасалады. Көмірді Минералсыздандыру оның күлділігі 10%-дан асқанда жүргізіледі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Консольды сорғы

**Консольды сорғы**  — жұмыс атқару қағидасына және жұмыс органдарының құрьшымына карай динамикалық, камерадағы жұмыс процесіне байланысты қалақшалы, жұмыс доңғалағы қалақшаларының ағынды сұйықтыққа тигізер әсеріне байланысты
ортатепкіш түріне жататын сорғы. Консольды сорғы көлденең білікті, бір сатьшы, тік жазықтықтағы корпусы ажырамалы, температурасы 105°С-қа дейінгі суды жөне басқа да жемір емес сұйықтықтарды көтеріп тасымалдауға арналған. Өндіріс орындарының көптеген салаларында, көлікте, қалалық және ауылшаруашылығындағы тұрақты және көшпелі кішігірім қондырғьшарда, сонымен қатар орталық жылыту жүйелерінде айналмалы сорғы ретінде, шағын мекемелерді, мектеп, аурухана, тұрғын үйлерді сумен қамту үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Молассалар

**Молассалар** — геосинклин дамуының орогендік сатысы кезінде тау жоталары аралықтарындағы ойпаттар оңірінде түзілетін ірі кесекті шөгінді, жанартаутекті немесе жануартекті-шөгінді таужыныстар бірлестігі. Молассалармен көбіне көмір, мұнай, газ, әр түрлі түз кенорындары байланысты. Синонимдері: моласс формациясы немесе молассалы формация.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Моноклиндік аңғар

**Моноклиндік аңғар** - моноклин жатысты таужыныстарда жаралады, бойлық пішіні әдетте асимметриялы. Таужыныстар аңғарының бір беткейінде өзенге қарай құласа, келесі беткейінде өзенге теріс бағытта құлайды. Беткейлер еңістігі таужыныстардың құлау бұрышына байланысты.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Мондиализм

**Мондиализм** - [франц. **monde** - әлем] - әлемге біртұтас деп қарайтын тұжырымды көзқарас, оған сәйкес, адамзат біртұтас және жақын болашақта да, идеалда да бірыңғай әлемдік үкіметпен басқарылуы мүмкін (тиіс). Жаһанданудың қазіргі үрдістерінде мондиалистік деп танылатын ағымдар мен көзқарастар кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Мондиализация

**Мондиализация** - [фран. *mondialisation* - "әлемдену"] - француз философы Ж.Дерридтің түсінігі, 1990- 2000 жылдар арасындағы әлеуметтік философия еңбектерінде енгізілген. Деррид"mondialisation" француз сөзінің мазмұны мен айтылуының ағылшын және неміс "globalisatioif' және "Globalisieruung" эквиваленттерімен сәйкестігі жайлы мәселе кәтереді. Деррид "mondialisation" жаһандану процесіне (тұтастай жалпыландыру) қарсы қояды, оның артында геосаяси агрессия, құқықтық және құндылықты экспансия бүркемеленуде деп болжайды. "Жаһанданудың" синонимдері ретінде Деррид "неоколониализм" және "неоимпериализм" сөздерін қолданады (яғни, бірыңғай құқықтық, экономикалық, ақпараттық кеңістік қалыптастырған үстемдіктің және бағынудың бұрынғы жүйелері). Жаһандану процесі бүгінгі біздің өмірімізге сай келмейді, ол нақтылы әлемнен алшақ, жоғары түр әрі әлеуметтік ұйымдарды бірдейлендіруге талпынады. Осы тұрғыда жаһандану - әлемдік емес, әлемнен жоғары процесс. Осы неологизмді енгізе отырып, Деррид біртұтас құқықтық кеңістік қалыптастырудың "әлемділігіне" назар аударуға тырысады ол француз үоіін айдан анық нәрсе [monde - mondialisation] және ағылшын сөзінің [globe - globalisation] астарындағы ғаламдық және ғарыштық бейнесіндегі жаһанданумен айырмашылығын түсіндіреді. Осы mondialisation түсінігінің маңызын аша отырып, Деррид өзіндік ерекшеліктерді жойып жіберетін әртүрлі әлемдерді жалпыландыру емес, ортақ әлем құру қызметін баса айтады. Әрине ол globalisation және Globalisierung, ұғымдарымен байланысты коннотацияларды жоққа шығармайды, жалпыға ортақ құқықтық, экономикалық және саяси принциптерді қалыптастыру mondialisationнің аса қажетті сатысы болып табылады. Сонымен қатар, оның басты мақсаты - әлемдік бірегейлік емес, біртұтас элем көкжиегіндегі ерекшеліктердің жаңа жүйесі. Релятивизмге келісіп, жалпыға ортақ принциптер қалыптастыру қажеттілігінен бас тартуға болмайды, дей тұрғанмен, осы жалпыландырудың астарында әлдекімдердің саяси мүдделері тұруына жол бермеу керек. Осы mondialisation процесі ғана жалпы қорытуды мүмкін әрі қажетті етіп қана қоймай, сондай- ақ тарихи тамырды бұзып және оның географиялық шекаралардан арылуын мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Контур ішіне су айдау

**Контур ішіне су айдау** — мұнай шоғырына және оның контур маңы бөлігіне тікелей су айдау жолымен мұнайлы горизонтгағы қысымды бір қалыпты ұстап тұру әдісі. Осының нәтижесінде мұнай өңдіру қарқыны артады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Монро доктринасы

**Монро доктринасы** - 1823 ж. АҚШ президенті Дж. Монро еуропалық державаларға сес көрсете, олардың Латын Америкасы жаңа тәуелсіз елдерінің ішкі істеріне араласпауын талап етіп, оның АҚШ-пен достық қарым-қатынасқа түсірілген көлеңке ретінде қабылданатынын ескерткен сөзінде келтірілген "Америка тек американдықтарға" принципі. Егер бастапқыда Монро доктринасы еуропалық державалардың Батыс жартышары істеріне араласпауы керектігін білдірсе, кейіннен доктрина басқадай мәнге ие болды: АҚШ бұл істерге қажет деп тапқан уақытында араласа алады. Монро доктринасының бұлайша түрленіп, құбылуын 1904 ж. АҚШ президенті Т.Рузвельт жүзеге асырды (Монро доктринасының Рузвельттік салдары ретінде белгілі болды).

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Мовчан Павло Михайлович

**Мовчан Павло Михайлович** (1939 ж. т.) - украин ақыны, аудармашы, кинодраматург. Украин оқырмандарына «Таң қылаң бергенге дейін», «Кеңілді Күн», «Күн», «Табалдырық», «Ғарыш жайлы әңгіме» және «Біздің үй», «Диплом ұстаған Зозуля» атты киносценарийлерімен жақсы таныс. 1974 ж. «Дніпро» баспасынан жарық көрген «Абай Құнанбаев» жинағына енген ақынның «Ақ киімді, денелі, ақсақалды...», «Келдік талай жерге енді...», «Буынсыз тілің...» өлеңдерін украин тіліне аударған.

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Конус түріндегі су тұндырғы

**Конус түріндегі су тұндырғы**  — судың тұнуы процестері, бұл процестер кезінде: 1) қалқымалы бөлшектер мен тұнатын судың коллойдтары молекулалық және электрстатикалық күштердің әсерінен қалқымалы заттардың бетіне жабысып тазаланады; 2) қалқымалы бөлшектер өте жіңішке толассыз өзгергіш қуысты жарыкшақтан өтіп, механикалық түрінде сүзіліп тазаланады. Конус түріндегі су түндырғының нормативтілігін  (құрылыс нормасы және пайдалану ережелері) арқылы есептейді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Қазақ КСР-нің "мемлекеттік егемендігі туралы" декларациясы

Қазақ КСР-нің (Кеңестік Социалистік республикасы) "мемлекеттік егемендігі туралы" декларациясы - 1990 ж. 25 қазанда Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі қабылдаған декларация. "Қазақ КСР-інің Мемлекеттік егемендігі туралы" Декларация республика егемендігін заң жүзінде бекітудің бастамасы болды. Онда республиканың тең қүқылы шарт негізінде, егеменді республикалар одағына кіру ойынынан басқа, алғаш рет Қазақ КСР-нің егеменділік құқығы жағдайы үшін принципті мемлекеттік-құқықтық ережелер: Одақтың шешуіне берген мәселелерді қоспағанда, Қазақ КСР аумағында Республика Конституциясы мен заңдарының үстемдігі туралы, Одақтық Жоғарғы органдардың Қазақ КСР-і Конституциясы мен егеменділік құқықтарын бұзатын заңдарының және басқа да актілерінің өз аумағында күшін жою құқы, Қазақ КСР-нің егемендігінің негізін құрайтын өзіндік меншігі, жер және оның қойнауы, су, ауа кеңістігі, өсімдік және жануарлар әлемі, басқа да табиғи ресурстар, халықтың мәдени және тарихи қазыналары, оның аумағындағы барлық ұлттық байлықтар - экономикалық және ғылыми-техникалық әлеует туралы, республиканың қосқан үлесіне сай жалпы Одақтық мүліктен өз үлесіне құқы, соның ішінде алмаз, валюта қоры және алтын қорындағы үлесіне, халықаралық қатынастардың субъектісі болу, өз мүддесіне сай сыртқы саясатын анықтау туралы бекітілген. Сонымен қатар, Декларация алғаш рет билікті бөлу принципін паш етті. Декларацияға сай, заң шығару билігі Жоғарғы кеңеске берілді, Президент Республика басшысы болып, жоғарғы атқарушы билікті иеленді, ал сот билігі Жоғарғы Сотқа берілді; мемлекеттің әлеуметтік негізін анықтауға таптық тұрғыдан қараудан бас тартты; республика аумағында ядролық қаруды сынауды жүргізуге, қырып-жою қаруларының барлық түрі үшін сынақ полигондарының құрылысы мен қызметіне тыйым салды. Қазақстан қоғамының республикадағы демократиялық, құқықтық, әлеуметтік-экономикалық және мәдени қайта жаңарулары туралы негізгі идеяларды қамтыған Декларациядан Республиканың жаңа Конституциясын жасау басталды.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Тұндырғының негізгі өлшемдерін анықтау

**Тұндырғының негізгі өлшемдерін анықтау** — бірнеше нұсқаның техникалық-экономикалық көрсеткіштерін салыстыра отырып, тұндырғыштардың берілген бірнеше толық терендігіне (H) есептеп, ондағы ағынның орташа жылдамдығын (V_\mathrm{op.}) есепке ала отырып, берілген H терендігіне сәйкес түбін шаю жағдайын қамтамасыз етудің мына шарты орындалуы тиіс:
: H 
мұндағы z — төменгі бъефтегі лай-топырақты түсіру және тұндырғының жоғарғы бъеф арасындағы тік құлама деңгейі; q_\mathrm{}— меншікті шаюшы шығын өтімі (тұндырғының бірлік еніндегі); V_\mathrm{} — шаюшы су жылдамдығы. Есепті тереңдігін былай анықтайды: H_\mathrm{e} = H - h_\mathrm{ak}; мұндағы h_\mathrm{ak} — жинақталушы көлемнің биіктігі, оны h_\mathrm{ak} = (20 - 300)\%H формуласымен есептейді. Тұндырғы бөлмешігінің жұмыс енін былай анықтайды:
: B_\mathrm{pk} = \frac{Q_\mathrm{e}}{H_\mathrm{e}V_\mathrm{op.}};
мұндағы Q_\mathrm{e} — тұндырғы бөлмешегінің жұмысшы су өтім шығыны; V_\mathrm{op.} — тұндырғыдағы орташа жылдамдық (V_\mathrm{op.} = 0,25 - 0,50 м/с). Тұндырғының толық есепті ұзындығын L_\mathrm{e} мына формуламен анықтайды:
L_\mathrm{e} = \alpha\cdot H_\mathrm{e}\cdot\frac{V_\mathrm{op.}}{\omega};
мұндағы \alpha — қор коэффициенті, ол 1,2— 1,5 тең; H_\mathrm{e} — судың есепті терендігі, м; V_\mathrm{op.} — камерадағы орташа ағын жылдамдығы, м/с; \omega — тасындылардың гидравликалық ірілігі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Жеңіс Қожағұлұлы Молдабаев

**Жеңіс Қожағұлұлы Молдабаев** (1947 ж. т.) - мүсінші. Қондырғылы және монументті-сәндік мүсін саласында жұмыс істейді. 

Ол «Абайдың балалық шағы» мүсінін (1979, гипс, Абайдың Қарағандыдағы әдеби-мемориал мұражайы қоры) жасады. Шығармада кейіпкердің сезімі мен кескін-келбеті үндестік тапқан.

Сарыкемер ауылындағы Байзақ датқа ескерткішінің де мүсінін жасаған.

## Дереккөздер


Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Қазақстан мүсіншілері
Жамбас сүйек

нобай|
**Жамбас сүйек** — адам аяғы мен жануарлардың артқы аяғы жамбас белдеуінің қаңқасы. Жамбас сүйек бір-бірімен сүйектене байланысқан мықын, шонданай және шат сүйектерінен құралған. Осы сүйектердің өзара байланысқан жерінде, ортан жіліктің ұршық басымен буынды байланысатын ұршық шұңқыры болады. Оң және сол аяқтың жамбас сүйектері бір-бірімен өзара байланысып, шеміршекті жамбас жігін жасайды. Жамбас сүйектері құйымшақпен буынды байланысып, жамбас қуысының қабырғасын құрайды.
## Дереккөздер


Санат:Сүйек жүйесі
Санат:Биоморфология
Тұндырғыш

thumb|300px|Танк-тұндырғыш
**Тұндырғыш** – ақаба сулардан түпке тунатын не қалқыма салынды және майлы заттектерді гравитациялық жіктеп белуге арналған имарат. Тұндырғыш ақаба суды кейін биологиялық тазарту керек болатын жағдайда алдын ала тазарту үшін немесе ақаба судан механикалық қоспаларды ғана ажыратып алу санитариялық тұрғыдан жеткілікті болғанда дербес имарат ретінде қолданылады. Арналу мақсатына қарай тұндырғыштар бірінші реттік және екінші реттік болып бөлінеді. Бірінші реттік тұндырғыштар ақаба суларды биологиялық тазарту имараттарына дейін, екінші реттіктері одан кейін орнатылады. Құрылымына байланысты тұндырғыштар горизонтальдық, вертикальдық, радиальдық және диагональдық болып сараланады. Вертикальдық және диагональдық тұндырғыштар тәулікте өнімділігі 1015 мың текше метрге дейінгі, ал горизонтальдық тұндырғыштар 10—15 мың текше метр, радиальдық тұндырғыштар тәуліктік өнімділігі 20 мың текше метрден астам тазарту станцияларында қолданылады.

## Дереккөздер


Тұндырғы

Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Тежелген деңгей

**Тежелген деңгей** — гидротехникалық имараттардың жоғарғы бъефіндегі су деңгейінің биіктігі; белгілі бір нысандағы жасанды түрде тежелген су деңгейі. Олар абсолюттік немесе салыстырмалы (шартты) белгіде беріледі. Тежелген деңгей апатты, қалыпты және төменгі болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Кориолис коэффициенті

**Кориолис коэффициенті** — кез келген уақыт аралығында берілген жазық қимыл қимадан өтетін сұйықтық массасының кинетикалық энергиясының қарастырылып отырған қимыл қиманың барлық нүктелеріндегі жылдамдық шамалары бірдей және орташа жылдамдықка V тең деп ұйғарылып есептелінген сұйықтықтың осы массасының шартты кинетикалық энергиясына қатынасына тең өлшем бірлігінсіз шама,  Сұйықтықтың бір қалыпты қозғалысы кезінде а ~ 1,10 : 1,15. Кориолис коэффициенті а-ні кейде кинетикалық энергияның түзетушісі деп атайды. Бұл коэффициент Бернулли теңдеуіне кіреді. Сонымен а коэффициенті қозғалыс мөлшерін және энергияны анықтау кезінде қимыл қима бойынша жылдамдық үлестірімнің бірқалыпсыздығының әсерін есепке алады және негізінен жылдамдықтың мөндерін пайдаланған кезде алынған есептік өрнектерге түзету енгізеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Қазақстан республикасының азаматтығы туралы заңы

**Қазақстан республикасының азаматтығы туралы заңы** - Қазақстан Республикасының азаматтығы адамның мемлекетпен тұрақты саяси-құқықтық байланысын айқындайды, бұл байланыс олардың өзара құқылары мен міндеттерінің жиынтығынан көрінеді.
Қазақстан Республикасында әрбір адамның азаматтық алуға құқығы бар. Қазақстан Республикасының азаматтығы осы заңға сәйкес алынады және тоқтатылады. Қазақстан Республикасының азаматын ешқандай жағдайда азаматтығынан, өзінің азаматтығын өзгерту құқығынан айыруға, сондай-ақ оны Қазақстаннан тыс жерлерге аластауға болмайды.
Қазақстан Республикасы өзінің мемлекеттік органдары мен лауазымды адамдары арқылы Республика азаматтары алдында жауапты, ал Қазақстан Республикасының азаматы Қазақстан Республикасы алдында жауапты. Ол Қазақстан Республикасының Конституциясы мен заңдарын сақтауға, Қазақстан Республикасының мүдделерін, оның территориялық тұтастығын қорғауға, мемлекеттік тіл мен оның аумағында тұратын барлық ұлттардың тілдеріне, әдет-ғұрпына, дәстүрлеріне құрметпен қарауға, Қазақстан Республикасының күш-құдыретін, егемендігін және тәуелсіздігін нығайтуға жәрдемдесуге міндетті.
Қазақстан Республикасының азаматтығы Қазақстан Республикасының Конституңиясымен, осы Заңмен және Қазақстан Республикасының соған сәйкес шығарылатын басқа да заң актілерімен реттеледі. Осы Заң күшіне енгізілген күнге дейін Қазақстан Республикасында тұрақты тұратын; Қазақстан Республикасының аумағында туған және шет мемлекеттің азаматтығында тұрмайтын; осы Заңға сәйкес Қазақстан Республикасының азаматтығын алған адамдар Қазақстан Республикасының азаматтары болып табылады. Қазақстан Республикасы азаматының басқа мемлекеттің азаматтығында болуы танылмайды. Қазақстан Республикасы жаппай қуғын-сүргін, күштеп ұжымдастыру кезеңдерінде, адамгершілікке жат өзге де саяси шаралар салдарынан Республика аумағынан кетуге мәжбүр болған адамдар мен олардың ұрпақтарының өз территориясына қайтып оралуы үшін, сондай-ақ басқа мемлекеттерде территориясында тұратын қазақтар үшін жағдай жасайды. Қазақстан Республикасының азаматтығы: 
*1) тууы бойынша; 
*2) Қазақстан Республикасының азаматтығына қабылдау нәтижесінде; 
*3) Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарында көзделген негіздер мен тәртіп бойынша; 
*4) осы Заңда көзделген өзге де негіздер бойынша алынады.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Тежеу биіктігі

**Тежеу биіктігі** – сорғы алдындағы (осьтен жоғарғы) сұйықтық бағанасының биіктігі. Жылыған (ыстық, қайнаған) сұйықтықтарды тежеусіз тасымалдау мүмкін емес, өйткені сорғының алдындағы сұйықтық қысымы қаныққан бу қысымынан төмен болса, ол осы температурада қайнай бастайды да, сорғы буға толып, жұмыс істеуін тоқтатады. Сорғы алдындағы қажетті тежеу биіктігін анықтағанда сорғыш құбыр желісіндегі арын шығынын есте ұстаған жөн.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Тежеуіш

***Тежеуіш*** ().– жасанды имараттар немесе табиғи кедергілер (арнайы тарылту, бұрудың тіктігі, тастарды үймелеу, анжыр кептемесі, мұз буу) қалыптастырудың нәтижесінде ағыс жылдамдығының баяулауы қоса жүретін, өзендегі су деңгейінің көтерілуі. Су тасуы немесе тасқын толқыны кезінде басты өзеннің салаларында тежеуіш байқалады. Тежеуіш тұрақты және уақытша болуы мүмкін. Тежеуіш қызметін үлескіден төменірек құятын саладағы су шығынының көбеюі де атқарады.

***Тежеуіш*** ( ). Машинаның,
механизмнің жүрісін бәсеңдетуге немесе
тоқтатуға арналған құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Тез жүргізгіштік коэффициенті

**Тез жүргізгіштік коэффициенті** — сорғының (n_\mathrm{s}) айналу жыддамдығының айналу санымен (n_\mathrm{}) өлшенетін көрсеткіші.

Осы эталонды сорғының дәл сондай сериялы сорғының пайдалы куаты N_\mathrm{} = 1,0 ат.к. (ат күші) H_\mathrm{m} = 1,0 м арынды құрады. Тез жүргізгіштік коэффициентінің шамасы сорғының және негізінен оның жұмыс органының құрылымдық ерекшеліктеріне байланысты болады. Соңдықтан тез жүргізгіштік коэффициенті әр түрлі типтегі сорғыларды салыстыру үшін пайдаланылады, оны мына формуламен анықтайды:
: n_\mathrm{s} = 3,65\cdot \sqrt{\frac{Q}{H^{3/4}}}.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Көксоқта

**Көксоқта**  - су бетіне жауған қардың қатып үлгермеген мақта түйіршіктеріне ұқсас, суға қаныққан іркілдек массасы. Суыған су бетіне қардың ерекше мол жаууынан қалыптасады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Утопия

**Утопия** () — әлеуметтік-саяси қиял түрі, орындалмайтын арман, ойдан шығарылған, ғылыми негізделмеген, шынайы өмірде жоқ, жүзеге асыру мүмкін емес, көбіне өмір сүріп отырған қоғамнан әлдеқайда жақсы, мінсіз жобалар.

"Утопия" үғымы утопиялық социализмнің негізін қалаушы Т.Мордың "Утопия" (1516) еңбегінен алынды.
1) ғылыми тұрде тұжырымдалған идеалды қоғамдық құрылысты бейнелеу. Утопия термині алғашқы рет 1566 ж. Т.Мордың осы аттас кітабынан алынған; 
2) фантазия, іске аспайтын қиял-ғажайып құбылыс.

ХХ—ХХІ ғасырлардағы әдебиеттануда утопиялар, дистопиялар сияқты, Ғылыми фантастиканың бірқатар жанрларында қарастырылады[4]. К. Ромер [en] әдеби жанрдың келесі анықтамасын ұсынды: утопия-оқырманға интеллектуалды және эмоционалды тұрғыдан өз заманын сынау үшін балама шындықтың суретін беретін қиялдағы мәдениеттің егжей-тегжейлі сипаттамасы. Егер автор және / немесе оқырмандар сипатталған шындықты объективті шындықтан едәуір жоғары деп қабылдаса, бұл эвтопия (яғни "нақты" утопия); егер сипатталған шындық қараңғы болса және объективтіден едәуір төмен болса, бұл дистопия,яғни дистопия [5].

## Дереккөздер

Санат:Утопиялар
Санат:Әдебиет жанрлары
Санат:Әлеуметтік фантастика
Көктемгі су тасу

250 px|thumb

**Көктемгі су тасу**  — жазықтағы өзендердің су жүргісінің көктемде, қар еруден болатын, судың биік әрі ұзақ көтерілуімен сипатталатын фазасы.

## See also
* Топан су
* Өзен жайылмасы
* Тасқын

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Тезағар

**Тезағар** — су ағынын су тартқыштың жоғарғы телімінен төменгі теліміне қарай бағыттап, үлкен жылдамдықпен қозғалатын ашық канал (науа) түріндегі гидротехникалық имарат; каналдың бетонмен немесе темір-бетонмен қапталған суды тез ағызатын құрылысының түрі. Ені тұрақты немесе ауыспалы болады, тезағардың енінің ауыспалы болуы төменгі бъефтегі су энергиясын бәсеңдетуге байланысты. Тезағардың гидравликалық еңістігі ықтимал еңістіктен артық (i > h_\mathrm{ yqt}) болады. Егер т. Ұзындығы ұзағырақ болса, онда су жылдамдығы тезағар соңында арта түсіп, бұған керісінше, тереңдігі тым азайып кетеді. Осы құбылысты болдырмау үшін тезағардың бас жағын бірте-бірте тарылтады; бұл жағдайда оның осы бөлігіндегі су тереңдігі Тұрақты болғанда, көлденең кимасының ауданы канал еніне байланысты өзгереді [\omega = | (b)], мұнда b — канал ені, \omega тезағардың көлденең қимасының ауданы.

Тезағардың гидравликалық есептеулерін жүргізгенде мына жайттар ескерілуі тиіс:
: а) тезағардың тарылу бөлігі;
: б) призмалы арнадағы еркін бетінің қисық сызықты есептелуі;
: в) каналдың басындағы және соңындағы еркін бетінің қисық сызығын анықтау.

Каналдағы ықтимал жылдамдықты Войнич-Сяноженецкий формуласымен анықтайды: P_\mathrm{ykt}
: P_\mathrm{ykt} = \frac{6,63[gcos\phi (R^2 + 0,0011)]^{1/2}}{R^{1/3}(R^{1/6} + 867n)};
мұндағы g — еркін құлау үдеуі, м/с2; cos\phi = \sqrt{1 - J_\mathrm{0}} (мұнда J_\mathrm{0} — тезағар табанының еңістігі); R — ауаланбаған ағынның гидравликалық радиусы; n — кедір-бүдырлық коэффициенті. Су өтімін Айвазян формуласымен анықтайды:
: Q_\mathrm{ph} = \frac{Q}{(1 - a)1,5 + y};
мұндағы Q — нақты су өтімі, м3/с; a — ауалану коэффициенті; y — дәрежелік көрсеткіш, y = 0,2. Тезағардың төменгі бъефпен қабысуы (грунт-топырақты жағдайда) суурма құдықпен немесе суұрма қабырғамен жалғасады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Температуралық жік

**Температуралық жік** — ғимарат пен имарат аралығын екі бөлікке бөліп тұратын және олардың өзара алмасуына мүмкіндік беретін тұрақты саңылау. Температуралық жік құрылымдардағы ғимараттар мен имараттардың температуралық өзгерістері кезіндегі ішкі термикалық кернеуді жоюға арналған тәсіл. Ғимарат пен имараттардың аралығындағы температуралық жік бұл құрылыстар жасалынған материалдарға, құрылымдық схемаларына қарай мөлшерленеді. Температуралық жіктер құрылымы бойынша: жазық және штрабовидті болып бөлінеді, көбінесе жазық жік пайдаланылады. Температуралық жіктердің енін шамамен мына формуламен анықтайды:
: \delta = \frac{\alpha\Delta t(l_\mathrm{1} + l_\mathrm{2})}{2};
мұндағы \alpha бетонның ұзына бойғы кеңею коэффициенті; \Delta t құрылысты жүргізу және пайдалану кезіндегі қоршаған орта температурасының өзгерісі; l_\mathrm{1} және l_\mathrm{2} қатарлас екі секцияның ені.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Наразылық акциялары

**Наразылық акциялары** - саяси күш қолдануды қарастырмайтын оппозициялық талаптардың көрініс табуы. Демократиялық елдерде наразылық акциялары - қоғамның дамығандыгының көрінісі, тоталитарлық елдерде оппозицияның мұндай шаралары мемлекетті тұрақсыздандыратын әрекет ретінде бағаланады. Қазақстан Республикасында мұндай наразылық шаралары билік органдарының арнайы рұқсатымен өткізіледі.
Наразылық акцияларының түрлеріне: наразылық шерулері, ереуілдер, бұқаралық тәртіпсіздіктер жатады. Наразылық шерулері - марштар (шерулер, митингілер мен салтанатты шерулер), конвенционалды емес наразылық (аштық жариялау, отырып қыр көрсету, пикеттеу, салықтарды, коммуналдық қызмет ақысын төлеуден бас тарту), ашық хаттар жариялау және саяси негізде өз- өзіне қол жұмсау.
Ереуілдер - өндіріс жұмысшыларының қызметтік міндеттерін орындаудан бас тартып, жұмысты тоқтатуынан, жоғары оқу орындары студенттерінің оқу процесін тоқтатып, оппозициялық талаптар қоюынан көрініс табатын наразылық түрі. Ереуілдер рұқсатсыз және рұқсат етілмеген болып бөлінеді.
Бұқаралық тәртіпсіздіктер - қоғамдық өмірдің қалыпты ағымын бұзуға бағытталған (қоғамдық және жеке меншік мекемелер мен ғимараттарды қиратуға ұласатын) және күш қолданатын (адам өліміне әкелетін), жекеменшікке қол сұғумен (дүкендерді талқандап, автомобильдерді өртеу) сипатталатын, ұйымдаспаған, дайындық деңгейінің төмендігіне қарамай бірнеше мыңдаған адам қатысатын қоғамдық толқулар. Шыққан орындарына қарай олар 
*қоғамдық орындардағы, 
*түрмелердегі, 
*әскерилер арасындағы толқулар және 
*билік органдарындағы 
тәртіпсіздіктер болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Темірбетон құбыр желісі

**Темірбетон құбыр желісі** — тегеурінді ағынды суды пайдаланушыларға (тұтынушыларға) жеткізуге арналған құбыр түрі.

Су құбырының желісі, әдетте, құбыр қабырғасын керуші күш пен тік диаметрін ұлғайтуға немесе кемітуге әсер ететін қысым күшін жою үшін оны қос қабат арматурамен жабдықтайды. Ұзындық және радиалды бағыттағы арматураларды қамытпен байланыстырады. Жер астындағы құбырдың температурасы мен жер беті температурасының айырмасынан (1°С жағдайында) бетонда керу кернеуі күші ~1 кгс/см2 пайда болады. Тегеурінді темірбетон құбыр желісі жобаланған кезде құбырдың экономикалық тұрғыдан ең тиімді диаметрін анықтайды, Мұнда жыл сайынғы барлық қаржы шығынының көрсеткіші ең төмен болуы тиіс. Егер су құбырының су өтімі жыл бойында айнымалы болса, онда жоғалған қуатын орташа кубты су өтімімен анықтайды:
: Q_\mathrm{i} = \frac{\sqrt{\Sigma Q_\mathrm{i}\cdot \Delta t_\mathrm{i}}}{\Sigma\Delta t_\mathrm{i}};
мұндағы Q_\mathrm{i} — су өтімі, м3/сек; \Delta t_\mathrm{i} — оның жыл ішіндегі ұзактығы. Темірбетон құбыр желісі үшін су құбырына қатысты экономикалық тиімді жылдамдық: V_\mathrm{ec.} = 2,5 — 3,5 м/сек.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Светлана Викторовна Ананьева

**Светлана Викторовна Ананьева** (1959 ж. т.), әдебиет зерттеуші. Филология ғылымының кандидаты. Әуезовтің 100 жылдық мерейтойына байланысты *«Дәстүр және жалғастық. Әуезов және Қазақстандағы қазіргі тарихи роман»* атты еңбегінде *«Абай жолы»* эпопеясының жанрлық ерекшелігін, әлеуметтік-философиялық маңызын қарастырса, *«М. Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясы: жаңаша бағамдау»* мақаласында бұл тарихи шығарманы бүгінгі заман биігінен зерделеген

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Утопиялық социализм

**Утопиялық социализм** — мүлік ортақтығына, жүрттың барлығы үшін міндетті еңбекке және игіліктердің тең бөлінуіне негізделген қоғам туралы ілім дамуының ғылымға дейінгі кезеңі. 

"Утопия" деген терминді мінсіз қоғамды білдіру үшін тұңғыш рет Томас Мор қолданды. Содан кейінгі жерде бұл термин ойдан шығарылған, өмір сүрмейтін қоғамдық тәртіптерді сипаттағанда қолданыла бастады. Жеке меншікке негізделіп өмір сүріп отырған құрылысты сынап, болашақ мінсіз құрылыстың көрінісін бейнелейтін, қоғамдық меншіктің қажет екенін теориялық түрғыдан негіздеуге тырысатын утопист-социалистер көптеген көреген идеялар мен болжамдар айтты. Сондықтан да ағылшын саяси экономиясы және классикалық неміс философиясымен бірге утопиялық социализм ғылыми социализмнің идеялық көздерінің бірі болып табылады. Жеке меншікті айыптау мен мүлік ортақтығын дәріптеуді Ежелгі Грекия мен Римнің кейбір жазушыларынан, орта ғасырдағы "еретиктерден", феодализм дәуіріндегі кейбір шаруалар көтерілістерінің бағдарламалары мен шаруалар идеологтарынан кездестіруге болады, мұның өзі антагонистік қоғамдағы теңсіздік пен адамды адамның қанауына табиғи көзқарас еді. 

Капитализмнің пайда болуы мен дамуына және пролетариаттың азды-көпті дамыған ізашарларының қалыптасуына қарай Утопиялық социализм барған сайын тарихи реализм сипатын алып, теория ретінде күрделене түседі, әртүрлі мектептер мен бағыттар құрып, тармақтана береді. Утопиялық социализмнің жүйелі дамуы капитализмнің туу кезеңінде, Қайта өрлеу және Реформация дәуірінде басталды (Михаэл Ян де Гуе, Томас Мюнцер, Томас Мор, Томазо Кампанелла). Ол Еуропадағы буржуазиялық революциялар кезеңінде қайта дамып, пролетариаттың ізашарларының идеологиясына айналды. Капитализм қауырт дамыған кезеңде буржуазиялық төңкерістер идеологтарының жалған үміттері сейіліп, ал капиталисттік қоғамның қайшылықтары барған сайын айқындала түскен кезде утопиялық социализм өз дамуының шырқау шегіне жетті (Сен-Симон, Фурье, Оуэн, тағы басқалар). Карл Маркстің айтуынша, тек өндіріс әдісінде төңкеріс жасамай қоймайтын өндіргіш күштердің дамуы, капиталисттік қоғамның дамуы барысында ұйымдасқан өнеркәсіп пролетариатының пайда болуы социализмді утопиядан ғылымға айналдырудың тарихи мүмкіндігін жасайды.

## Дереккөздер


Санат:Утопия
Санат:Социализм
Санат:Утопиялық социализм
Темірбетонмен қаптау

**Темірбетонмен қаптау** — гидротехникалық құрылыстарды темірбетонмен қаптау арқылы судың сүзілуін кеміту тәсілі. Қапталынатын гидротехникалық құрылыстарға — канал, туннель, темірбетонды құбырлар, тезағар, өрлеу жеткізгіш каналдар жатады. Осы гидротехникалық құрылыстарды салу кезінде жасанды құрылыстарды да бетон, темірбетонмен (тезағар, науа, дюкер) қаптайды. Аталған гидротехникалық құрылыстарды қаптау тәсілі — құрылыстың табаны мен жақтауларын арнайы жасалған темірбетонды тақталарды бір-біріне жанастырып, жіктерін су өткізбес битуммен кіріктіру арқылы жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Тентек суармалау жүйесі

**Тентек суармалау жүйесі**  — Алматы облысындағы Алакөл ауданының жерінде. 1920—1923 жылдары Есіркеп тоғаны, Ақтоған, Қаратоған каналдары қазылды. 1975 жылы Тентек өзенінде бөгет салынып, бұрынғы каналдар ірі суару жүйесіне айналдырылды. Тентек өзенінен басталады (Үшаралдан 15 км жерде). Бас жағында секундына 1260 м³ су өткізеді. Ұзындығы 9,2 км-лік бас каналдан және 1078,5 кмлік су тарату тармақтарынан тұрады. Жүйе негізінде аудан шаруашылыктарының 28 мың га егістік жері суарылады. Басты дақылы — қант кызылшасы.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан суару жүйелері
Ана тілі әдебиетін сүйіңдер

**«Ана тілі әдебиетін сүйіңдер»** — Мұхтар Әуезовтың мақаласы. 1957 ж. жазылып, сол жылы *«Қазақстан мұғалімі»* газетінде жарияланды. Жазушының 20 томдық шығармалар жинағының 19-кітабына сол күйінде өзгеріссіз енгізілді (1985, 410-414-беттер). Автор мақалада ана тілі мен туған әдебиетінің қадір-қасиетін сөз еткен. Жас буынға ана тілін, ана тіліндегі әдебиетті оқытып-үйретудің екі жолы бар: біріншісі — мектеп арқылы жүзеге асырылса, екіншісі — әр адамның өз бетінше ұзақ уақыт ізденіп, уйренуі. Автор одан әрі: *«Бұл дәуірде өз тілін, әдебиетін білмеген, қадірлемеген адам толық мәнді интеллигент емес»* деп, жастарға зор міндет, улкен сенім жүктейді. Жазушының ойынша, бала күннен бастап кітаппен достасқан адам ғана, өзін интеллигент санатына қосылдым деуіне болады. Бұл — рас сөз. Әйткені бір ғана мамандықпен тар көлемде қалып, ізденбей, тоқырап қалған адамды мәнді интеллигент деу қиын. Жазушы өз пікірін дәлелдэу үшін, орыстың, еуропаның мәдениетті адамдарының кітапты аса көп оқитынын мысалға келтіреді.* «Тіпті үйде отырған, тек үй қызметкері аналар, қарт әжелер, қартаң аталар болсын, бәрінің де көркем әдебиетке көңіл-пейілі, құмарлана әзірленуі, тану бағалауы өзгеше»* деп, ағартушылық, ұстаздық біліктілігін асыра, өсіре айтады. Ұлы жазушы өз ана тіліндегі әдебиетті аудармадан, орыс тілінен ғана оқитындарды қош көрмейді, ондайларды *«сорлылық»* деп кінәлайды, ондайлар толық интеллигенттік сипатқа ие бола алмайды деп тұжырымдайды ойын.

## Дереккөздер

Санат:Мұхтар Әуезов мақалалары
Санат:Мақалалар
Санат:Қазақ әдебиеті
Көл шұңқыры

250 px|thumb

**Көл шұңқыры** — көл суы жиналатын жер бетінің ойысы. Көл шұңқырының су ең көп жиналатын деңгейіне дейінгі бөлігі көл табаны немесе көл ыдысы деп аталады. Көл шұңқыры жер қойнауындағы (эндогендік) және жер бетіндегі (экзогендік) процестердің әрекетінен және адамдардың шаруашылық әрекетінің нәтижесінде қалыптасады. Эндогендік процестердің әсерінен тектоникалық, жанартаулық ойыстар, экзогендік процестердің әсерінен эрозиялық, эолдық, оқпалық, бөгелмелік ойыстар қалыптасады. Бөгелген Көл шұңқыры (бөген, әуіт) — адамдардың шаруашылық өрекетгерінің нәтижесі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Теңіз жағалауы

thumb|right|250px
**Теңіз жағалауы** — жағалық белдем, жер бедерінің қазіргі кездегі жағалық пішіндерінің таралуымен айқындалатын құрлық пен теңіздің өзара ықпалдас белдемі.

Теңіз жағалауының дамуында толқындардың жұмысы басты рөл атқарады. Теңіз дауылдары мен толысуы кезіндегі ең биік ұрма толқындардың жалдары жеткен сызық теңіз жағалауының құрлықтағы шекарасы болып табылса, толқындық қозғалыстардың теңіз табанында әсері жоғалатын изобата теңіз жақтағы шекарасы болып табылады. Теңіз жағалауының қалыптасу процесі құрлықтың әсері, оның бастапқы биіктігі мен жағаның тілімдену дәрежесімен, геологиялық құрылымымен, өзендердің қатты ағындысының мөлшерімен және т.б. факторлармен айқындалады. Теңіз жағалауының дамуына тік бағыттағы тектоникалық қозғалыстар айтарлықтай әсер етеді. Толқын әсерінің сипатына қарай теңіз жағалауы абразиялық, аккумуляциялық және күрделі болып жіктеледі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Нацизм

[thumb|200px|[Свастика|Свастикалық байрақ () — «арий» нәсілінің және нацизм идеологиясының символы. Үшінші рейхтің мемлекеттік туы (1933—1945)]]
[thumb|Нацизмның негізін қалаушы — Германия [фюрері және рейхсканцлері (1933—1945) Адольф Гитлер]]
**Ұлтшылдық-социализм** (), көбінесе **нацизм** атауымен танымал — неміс тоталитарлық, экстремистік, радикалдық, нәсілшілдік, антисемитисттік саяси идеология және 1919—1945 жылдардағы қозғалыс, фашизмнің ерекше формасы. Нацизм өзіне этникалық ұлтшылыдықты, «арий нәсілінің» идеясын, және де оның басқа нәсілге қарағанда биологиялық және мәдениеттік үстемдігін, нәсілдік антисемитизмді («семиттік нәсіл» — еврейлер — гитлер Германиясында антипод, және де неміс халқының ең басты жауы болып саналған), славянофобтық, «арийстік» (неміс халқының) социализмдік, антикоммунизмдық, анти-либералдық және антидемократиялық идеологиясы болады. Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы идеологиясы (), 1933—1945 жылдары Германияның (Үшінші рейх) ресми идеологиясы болды.

Ұлтшылдық-социализм өзінің басты мақсаты ретінде неміс халқы әл-ауқатты өмір сүру үшін, кең аймақта «нәсілдік таза», «арийстік», ұзақ уақыт бойы өмір сүре алатын («мыңжылдық рейх») мемлекетті құруды қойды.

## Идеология
Нацизм — Германияның XX ғасырдың басында пайда болған, әлемдегі ең қатыгез идеологиялардың бірі болып саналады. Оның ең басты мақсаты — бүкіл немістілді халықтарды бір Германдық мемлекетке қосу еді. Нацизм өзіне этникалық ұлтшылыдықты, «арий нәсілінің» идеясын, және де оның басқа нәсілге қарағанда биологиялық және мәдениеттік үстемдігін қосты. Нацисттердің ойынша, идеалды неміс мемлекеті бірпартиялық, жеке басқа табынушылық, және автократиялық болу керек. Бұл ой Ұлтшылдық-социализмдық неміс жұмыс партиясының (), одан кейін Үшінші рейхтің ресми ұранында айтылған: «Бір халық, бір рейх, бір көшбасшысы (фюрер)» ().

### Фюрер
thumb|Германияның Фюрер және рейхсканцлері байрағы
Көшбасшы — фюрер (  — «*көсем*», «*жетекші*»), нацисттік Германияның елбасы (1933—1945). Нацизм идеологиясы бойынша, фюрер — тек қана Германия мемлекетінің басшысы емес, онымен қоса, әлемдегі барлық неміс халқының өкілі, халықтың тұмары болып саналған. «Фюрер» лауазымын алған адам — жалғыз Адольф Гитлер.

## Дереккөздер

Санат:Германия саясаты
Санат:Фашизм
Санат:Идеологиялар
Санат:Тоталитаризм
Теңіз жайылмалары

thumb|right
**Теңіз жайылмалары** () — теңіздің жазықтық жағалауларындағы теңіз суы тасыған уақытта суға толатын ойпатты жолақтар. Әдетте, қарашірікті топырақтар қалыптасатын лайлы немесе лайлы-құмды қабаттардан тұрады; шалғынды өсімдіктер өседі, галофитті өсімдіктер басымдау келеді. Теңіз жайылмасының ені қайбірде ондаған километрге жайылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Көлбеулігі аз кәріздеу

**Көлбеулігі аз кәріздеу** — еңкіштігі аз кәріздеу немесе жер астындағы жабық жасанды су ағызғыш (дрен). Өте аз еңкіштігімен (0,0003 

Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Наполеон кодексі

**Наполеон кодексі** () — Наполеон Ӏ-нің қатысуымен жасалған француздық буржуазиялық азаматтық кодекс. 21.03.1804 ж. Заңшығарушылық корпус бекіткен (бастапқы атауы: Code civil - Азаматтық кодекс) және 1804 ж. басылған. Феодалды құқық ережелерін өзгертті, заң алдындағы азаматтардың ресми теңдігі қағидаттарын жариялады, буржуазиялық жекеменшікті және кәсіпкерлікті қорғау, келісім еркіндігін жақтады, Франциядағы өндірістің капиталистік әдісін орнықтырды, бірлестіктерге тыйым салды. Неке-құқықтық қатынастарда отағасының әйеліне және балаларына шексіз билігін жариялады.
Кодекс Францияда, Италияда, Нидерландта, Бельгияда, Варшава Ұлы герцогтығында енгізілді.
1807 ж. Азаматтық кодекс "Наполеон Кодексі" болып өзгертілді. Наполеон тақтан түскеннен кейін Кодекс 1816 ж. тағы да Азаматтық кодекс болып қайта басылды. 1852 ж. Декрет бойынша оған қайтадан "Наполеон Кодексі" атауы берілді.
Кодекс негізін рим құқы құрады. Кодексті құрастырушылар француздық әдет-ғүрыптық құқықты, ордонанс пен ғылыми әдебиеттерді, әсіресе, XVIII ғасырдағы танымал заңгер Потьенің еңбектерін пайдаланды.
Кодекс 3 кітаптан тұрады:
# адамдар жайлы қаулылар (жеке құқық, некелік); 
# мал-мүлік жайлы, жекеменшік құқы мазмұны, меншікті нәрсені пайдалану құқына шек қою (сервитут) туралы қаулылар; 
# жекеменшікті иемдену әдістері реттеледі (мұрагерлік, сыйға тарту, өсиет, міндеттемелер, қамтамасыз ету құралдары, мерзімі өтуі).
Өз өмірі барысында Кодекс әсіресе, жеке адам және неке құқына қатысты тұстарында өзгерістерге ұшырады. Мүліктік құқық саласында (мал-мүліктік және міндеттемелік) Кодекс ережелері аса өзгерген жоқ.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Ана тілі баспасы

**«Ана тілі»** - баспа. 1990 ж. 5 маусымда ұйымдастырылды. 

Баспа еліміздің байырғы баспаларының бірі, мектеп оқулықтарын шығаратын «Мектеп» (қазіргі «Рауан») баспасының құрамындағы үш редакция негізінде отау тікті. 1991 жылдың 1 қаңтарынан бастап өнім шығаруға кірісті. Жаңа баспаның беташар кітабы Әуезовтің *«Әдебиет тарихы»* еңбегі болды. Кезінде әдебиетке берілген теріс бағалардың «салқыны» тиіп, қаламгердің көп томдығынада біраз жері күзеліп енгізілген бұл еңбек қоғамымыздағы оң өзгерістерге орай алғашқы толық нұсқасы бойынша шықты. Баспа Абай мен Әуезов тақырыбына арналған өдебиеттерді үзбей шығарып келеді. Мысалы, 3. Ахметовтің *«Абайдың ақындық әлемі»*, М. Мырзахметовтің *«Абайтану тарихы»*, Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің *«Путь Абая»* ( орыс тілінде) эпопеясы, ғалым Т. Әкімовтің *«Даналық мәйегі»*, ғалым-журналист Б. Жақыптың *«Мүхтар Әуезов - публицист»* кітаптары жарық көрді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан баспалары
Санат:1990 жылы құрылған компаниялар
Ираклий Луарсабович Андроников

**Ираклий Луарсабович Андроников  (Андроникашвили)** (1908-1990), орыс жазушысы, әдебиет зерттеуші. Ауызекі әңгіменің шебері. Филология ғылымының докторы. Ленинград университетін бітірген (1930). М. Әуезовпен қатар оқыған. КСРО халық артисі (1982). КСРО Мемлекеттік (1967), Лениндік (1976) сыйлықтарының лауреаты. *«Әуезовтің еңбегі»* деген мақаласында (*«Культура и жизнь»*, 1959, № 8) «Абай жолы» эпопеясының үлкен сыйлық алғанын шын жүректен құттықтай отырып, мұндай бірегей туындының өмірі ұзаққа баратынын, оның өлем әдебиеті тарихынан мәңгі орын алатынын атап көрсеткен. Әуезов туралы *«Аңыз адам»* естелігінде Мұхтар Омарханұлы біздің өмірімізге тек тамаша жазушы ретінде ғана енген жоқ. Оның өр таланты - ғажайып бір құбылыс, біздің өміріміздің ұлы символы. Ол - аты аңызға айналған адам, жаңа дәуірдің данышпаны, жалынды жыршысы әрі азамат. Адам жанының небір қат-қабат қалтарысындағыны жазбай танитын зерделі ой, сергек сезім иесі, адал әрі айтып жеткізгісіз мейірбанды жан. Ол әрқайсымыз өз деңгейімізді, алға басқан қадамымызды салыстырып, мөлшерлейтін ең үлкен өлшем, биік меже еді. Ондай адамдар біздің әдебиетімізде саусақпен санағандай-ақ деп, ұлы қазақ жазушысының әлемдік мәдениет тарихындағы биік орнын мақтаныш еткен.

## Дереккөздер


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1908 жылы туғандар
Санат:1990 жылы қайтыс болғандар
Теңіз карталары

**Теңіз карталары** — дүниежүзілік мұхит ресустарын зерттеу және пайдалану, кемелер қозғалысын камтамасыз ету үшін және басқа да мақсаттарда сызылатын карталар. Мысалы, теңіз табанының бедерін, ағыстарды, көтерілуін, навигапиялық қауіпті орындарды көрсететін карталар.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Көлденең кәріз

**Көлденең кәріз**  — жер асты суларын жинап ағызатын, қолдан жасалған жабық жер құрғатқыш; жер асты суларының деңгейін реттейді, онша терең орналастырылмай, белгілі бір еңкіштікпен жасалады. Артық жер асты суларын басқа жаққа коллектор арқылы бұрып әкетеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Теңіз қолтығы

thumb|right|Венециялық теңіз қолтық
**Теңіз қолтығы** (— таяз сулы шығанақ) — 1) тұщы, тұзданған немесе өте тұзды сулы, теңізден жағалық құмбелмен бөлінген суы таяз жер. Әдетте, теңіз қолтығы ерекше жоғары биологиялық өнімділігімен сипатталады. Сондықтан теңіз-өрбітпелерін өсіруге қолайлы (мысалы, тропиктік теңіздерде балық өнімінің шығымы 2 т/га болады) болады; 2) маржан кедертасы мен құрлық арасында немесе атолл ішінде орналасқан теңіз үлескісі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы

be-x-old:Лягуна
Нина Павловна Анненкова-Бернар

**Нина Павловна Анненкова-Бернар** (28 қаңтар 1859 ж., Псков – 1933 ж. 30 маусым, Орынбор)- орыс актрисасы. Қазақ АКСР-ның халық әртісі. (1924). Сахнадан қол үзген соң (1888) әдебиетпен шұғылданды. 1922-24 ж. Қазақстанға келді. Халық дастанының желісі бойынша *«Бекет»* пьесасын жазды (1923). Сол жылы 12 сәуірде Орынборда, 1927 ж. 19 наурызда Қостанайда орыс тілінде көрсетілді. Соңғы қойылымды көруге С. Сейфуллин, I. Жансүгіров, Ғ. Мүсірепов қатысқан. *«Бекет»* драмасы Әуезовте де бар (1933). Осы аттас опера да жазған (1938). Жазушының архивінен Анненкова-Бернар пьесасының табылуына қарағанда, олар бірін-бірі білуі, шығармашылық қарым-қатынаста болуы мүмкін. Қалай десек те, Әуезов Анненкова-Бернардың бұл шығармасын оқыған, өйткені екі пьесаның сюжеті ұқсас жатыр.

## Дереккөздер

Санат:КСРО жазушылары
Павел Григорьевич Антокольский

**Павел Григорьевич Антокольский** (1896- 1978), орыс ақыны. КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1946). Әуезовпен достық-жолдастық қарым-қатынаста болған. Бұл әсіресе Қазақстан жазушылар одағында ұйымдастырылған белгілі бір шаралар кезінде (қазақ әдебиеті мен өнерінің Мәскеудегі онкүндігінде, КСРО ғылым академиясының Әлем әдебиеті институтында өткен жиналыстар мен дискуссияларда) айқын сезілетін. 2-Бүкілодақтық жазушылар съезінде Әуезов Антокольскиймен және М. Рыльскиймен бірге *«КСРО халықтары әдебиетін аудару мәселелері туралы»* баяндама жасады (1954). Антокольский *«Тойға шашу»* деген мақаласында (К. Симоновпен бірге; «Жұлдыз», 1977, №9) ұлы жазушының ұлттық әдебиеттің көркеюіне қосқанбаға жетпес еңбегін атап көрсеткен.

## Дереккөздер


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1896 жылы туғандар
Санат:1978 жылы қайтыс болғандар
Теңіз мұзы

thumb|right
**Теңіз мұзы** – теңіз суының қатуынан қалыптасатын мұз; қату температурасы судың тұздылығына байланысты 0,3-ден — 2,2°C-ге дейін болады. Теңіз мұзының сипаттық қасиеттеріне оның тығыздығын (0,85-тен 0,93— 0,94 г/см3 дейін) анықтайтын тұздылығы мен кеуектілігі жатады. Мұз сеңдері тығыздығының аздығына байланысты өз қалыңдығының жетіден бір немесе оннан бір (1/7-1/10) бөлігі су бетіне шығып қалқып жүреді. Теңіз мұзы — 2,3°C-та ери бастайды; өте иілімді, сондықтан да тұщы су мұздарынан гөрі біршама баяу бөлшектенеді. Теңіз мұзы қалыптасқан орны мен қозғалысына байланысты жабысқан, қалқыма (ыққан мұздар) және көп жылдық пактарга жіктеледі. Саны (жиілігі) баддық жүйемен, — 0-ден (таза су) — 10-ға (жоғары көрсеткіш) дейін (тұтас мұз) бағаланады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы