Веб-картография

**Веб-картография** немесе **онлайн картография** – бұл интернет желісінде карталарды құру, пайдалану және тарату процесі, әдетте, веб-географиялық ақпараттық жүйелерді (Веб-GIS) пайдалану арқылы жүзеге асырылады. Веб-карта немесе онлайн карта – бұл тек карта жасауды ғана емес, сонымен қатар пайдаланушының өзіне қажетті ақпаратты таңдау мүмкіндігін беретін қызмет.
## Кіріспе
Веб-картографияның пайда болуы картографиядағы жаңа үрдістердің бірі болып саналады. Бұған дейін картография тек белгілі бір институттар мен картографиялық агенттіктердің қолында болып, мамандандырылған жабдықтар мен бағдарламалық жасақтаманы талап ететін. Алайда веб-картография OpenStreetMap сияқты тегін деректер жиынтығы мен Baidu, Google, HERE, TomTom сияқты жеке деректер жиынтықтарының пайда болуына жол ашты. Сонымен қатар, ArcGIS сияқты коммерциялық құралдармен қатар тегін бағдарламалар да дамып, карталарды жасау мен тарату процесін жеңілдетті.

Веб-GIS және веб-картография ұғымдары жиі синоним ретінде қолданылғанымен, олар бір-бірінен ерекшеленеді. Веб-GIS веб-карталарды пайдаланады және кеңейтілген аналитикалық мүмкіндіктер береді, бірақ веб-картографияны GIS жүйелерінсіз де жүзеге асыруға болады. Веб-картография әдетте веб-шолғыш немесе басқа клиент-сервер технологиялары арқылы іске асырылады.
## Түрлері

### Аналитикалық веб-карталар
Аналитикалық веб-карталар географиялық ақпараттық жүйелердің (GIS) талдау мүмкіндіктерін ұсынады. Олардың дереккөзі тұрақты немесе жаңартылып отыруы мүмкін. Мұндай карталар негізінен кеңістіктік талдау жасау үшін қолданылады.

### Анимациялық және нақты уақыттағы карталар
Нақты уақыттағы карталар белгілі бір құбылыстардың ағымдағы жағдайын көрсетеді. Мұндай карталар әдетте датчиктер арқылы жиналған мәліметтер негізінде жасалып, тұрақты түрде жаңартылады. Анимациялық карталар уақыт өте келе өзгеретін деректерді көрсету үшін қолданылады.

### Бірлескен веб-карталар
Бірлескен веб-карталар пайдаланушылардың өзара әрекеттесуін қамтамасыз етеді. OpenStreetMap, Google Map Maker, Here Map Creator және WikiMapia сияқты жобалар осы санатқа жатады. Бұл карталар пайдаланушылардың өз карталарын жасауына және жетілдіруіне мүмкіндік береді.

### Онлайн атластар
Онлайн атластар – белгілі бір тақырыпқа немесе уақыт кезеңіне арналған карта жинақтары. Дәстүрлі атластар веб-нұсқаларға көшкенде, оларды басып шығару қажеттілігі азаяды және оларды тұрақты түрде жаңартуға мүмкіндік туады.

### Статикалық веб-карталар
Статикалық веб-карталар анимациясыз және интерактивті мүмкіндіктерсіз, тек қарау үшін қолданылады. Мұндай карталар көбінесе PNG, JPEG, GIF немесе TIFF сияқты графикалық файлдар түрінде сақталады.

## Бұлттық Веб-GIS
Көптеген компаниялар бүгінде веб-картографияны бұлттық қызмет ретінде ұсынады. Пайдаланушылар карталарын жасау және бөлісу үшін деректерін бұлтта сақтай алады, бұл картографиялық процестерді оңайлатады.
## Веб-картографияның артықшылықтары
Веб-картографияның дәстүрлі әдістермен салыстырғанда бірқатар артықшылықтары бар:

* Жаңартылған ақпаратты жылдам жеткізу мүмкіндігі;
* Құрал-жабдық пен бағдарламалық жасақтама шығындарының азаюы;
* Деректердің әртүрлі көздерін біріктіру мүмкіндігі;
* Картаға сілтемелер енгізу арқылы қосымша ақпарат алу мүмкіндігі;
* Қолданушыларға картаны өз қалауынша баптауға мүмкіндік беру.

## Тарихы
Веб-картографияның дамуында маңызды кезеңдер:

* **1989:** WWW-дің пайда болуы. CERN зерттеу құжаттарымен алмасу үшін Дүниежүзілік Ғаламтор (WWW) ойлап табылды.
* **1993:** Xerox PARC Map Viewer – CGI/Perl негізінде жасалған алғашқы картографиялық сервер. Қайта проекциялау, стильдеу және карта ауқымын анықтау мүмкіндігін берді.
* **1994:** Канаданың Ұлттық Атласы – Канаданың алғашқы онлайн атласы жарық көрді.
* **1995:**
** **Шотландия Газеттирі** – Шотландияның алғашқы интерактивті географиялық дерекқоры.
** **Tiger Mapping Service** – АҚШ Санақ бюросының алғашқы ұлттық көше деңгейіндегі веб-картасы.
** **MapGuide** – алғашында **Argus MapGuide** ретінде ұсынылды.
* **1996:**
** **CAST Interactive Mapper** – пайдаланушыларға өз картасын жасауға мүмкіндік берген CGI/C shell/GRASS негізіндегі картографиялық құрал.
** **MapQuest** – мекенжай сәйкестендіру және маршрут құру мүмкіндігі бар алғашқы кең танылған онлайн картографиялық сервис.
** **MultiMap** – Ұлыбританияда пайда болған онлайн картографиялық қызмет, кейін танымал веб-сайттардың біріне айналды.
** **Autodesk MapGuide 2.0** – Autodesk компаниясы Argus Technologies-ті сатып алып, жаңа нұсқасын ұсынды.
* **1997:**
** **АҚШ Ұлттық Атлас бастамасы** – АҚШ Геологиялық қызметі (USGS) онлайн Ұлттық Атласты жасау мандатын алды.
** **UMN MapServer 1.0** – Миннесота университетінде NASA ForNet жобасы аясында әзірленген, қашықтықтан зондтау деректерін веб арқылы тарату үшін пайдаланылды.
* **1998:** **TerraServer USA** – аэрофотосуреттер мен USGS карталарын қамтыған алғашқы танымал Веб-Карта Қызметтерінің (WMS) бірі.
* **2003:** **NASA World Wind** – интернеттегі тарату ресурстарынан деректерді жүктейтін ашық виртуалды глобус. Үшөлшемді рельеф пен ғимараттарды қарастыруға мүмкіндік берді.
* **2004:**
** **OpenStreetMap** – ашық дереккөзге негізделген, еріктілер жасаған әлем картасы.
** **[[Яндекс Карта|Yandex Maps]]** – Яндекстің картографиялық қызметі іске қосылды.
* **2005:**
** **[[Google Карталар|Google Maps]]** – Google-дің алғашқы картографиялық сервисі пайда болды. Ол жоғары танымалдылыққа ие болды, себебі басқа сайттарға Google карталарын кіріктіруге мүмкіндік берді.
** **Baidu Maps** – алғашқы бета-нұсқасы шықты.
** **MapGuide Open Source** – Autodesk компаниясы ашық кодты картографиялық платформаны жариялады.
** **[[Google Earth]]** – үшөлшемді жер бедері мен ғимараттарды көрсетуге мүмкіндік беретін виртуалды глобус.
** **OpenLayers** – ашық кодты JavaScript картографиялық кітапханасының алғашқы нұсқасы шықты.
* **2006:** **WikiMapia** іске қосылды.
* **2009:**
** **MapTiler** – веб-карталар үшін географиялық деректерді тақталарға бөлуге арналған ашық кодты бағдарлама.
** **Nokia Ovi Maps** смартфондарда тегін қолжетімді болды.
* **2012:** **Apple Maps** – Apple компаниясының алғашқы векторлық карта қызметі іске қосылды. Ол iOS құрылғыларында Google Maps-ті ауыстырды.
* **2020:** **Petal Maps** пайда болды.

## Сілтемелер

* Fu, Pinde; Sun, Jiulin (2011). **. Redlands, Califadfd.: ESRI Press. ISBN <bdi>978-1-58948-245-6</bdi>. OCLC 1336448374.

Санат:Веб-картография
Санат:География
Санат:Географиялық карта түрлері