open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сылдырмақты жыландар

**Сылдырмақты жыландар** (Crotalidae) — қуыстісті жыландардың бір тұқымдасы. Ұзындығы 4 м-гe дейін баратын улы жылан. Бұлар көбінесе түнде жүреді. Күндіз тастың астына, жарыққа, қуыстарға кіріп жасырынып жатады. Көптеген түрлері тропикалық ормандарда, шөлейттерде, кейбір түрлері биік тауларда болады. Сылдырмақты жыландардың 6 туысы, 70 түрі бар. Сылдырмақты жыландардың құйрықтарында дыбыс шығаратын мүйізді бунақтар  болады. Олар бір-бірімен соқтығысып дыбыс шығарады. Сылдырмақтылардың 29 түрі белгілі. Қара шұбар сылдырмақты жылан ең үлкен сылдырмақты жылан болып табылады. Оның ұзындығы шамамен 2,5 м-ге жетеді. Ол – Америкада кездесетін ең үлкен және ауыр жылан. Олар Америка Құрама Штаттарының оңтүстік-шығысында кездеседі. 

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Сұржыландар‎‎‎
Нағыз құмайлар

**Нағыз құмайлар** (Vulturidae) — күндізгі жыртқыш құстар отрядының ішіндегі бір туысы. 

Тіссіз тұмсығы мен басының ұзындығы бірдей келеді. Тұяқтары моқал. Қанаты әрі ұзын, әрі жалпақ. Өлексемен қоректенеді. Көбінесе Еуропаның, Азияның және Африканың жерінде болады. Мұның түрлері: тазқара, құмай, жұртшы, рахам, қозықұмай.

Санат:Жыртқыш құстар
Теофраст бұйдакендірі

**Теофраст бұйдакендірі** немесе **Теофраст абутилоны** () – құлқайырлар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер немесе көп жылдық бұта. Қазақстанда Каспий т. маңында, Мұғалжарда, Торғай қолатында, Балқаш — Алакөл ойысында, Іле, Күнгей Алатауларында кездеседі. Өзен аңғарларында, ойпаң жерлерде өседі. 

## Сипаттамасы
Өсімдіктің биіктігі 25 — 150 см. Сабақтары тік, бұтақтала өседі. Түкті жапырақтары ұзын сағақты келеді, жалпақ, ұзындығы 15 см. Ашық сары түсті гүлдері шашақ гүлшоғырына топталған. Шілде — қыркүйек айларында гүлдеп, тамыз — қазанда жемістенеді. Жемісі — дәнек. Бұйда ежелден мәдени түрде өсіріледі, оның сабағынан қап тоқитын жіп, ал тұқымынан тех. бағалы май алынады.

## Дереккөздер

Санат:Құлқайырлар
Жыңғылбас

**Жыңғылбас** () – астық тұқымдасына жататын біржылдық және көпжылдық өсімдіктердің бір туысы. Жыңғылбастың бес түрі бар, олардың КСРО-да өсетіндері: елеген (С. еlеgans) —1 біржылдық шөптесін өсімдік; бұл таулы жердегі аршалардың арасында өседі; кәдімгі жыңғылбас (С. cristatus) — көпжылдық шөптесін өсімдік, мұны малдың кай-қайсылары болса да сүйсініп жейді, гектарынан 20 ц шөп, 2—3 ц тұқым алынады; тікенді жыңғылбас (С. есһіnatus) — біржылдық шөптесін өсімдік, бұл Қырым мен Кавказда өседі.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер


Санат:Астық тұқымдасы
Қазжуа

**Қазжуа** () – лалагүлдер тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдіктердің бір туысы. Жіңішке таспа тәрізді жапырағы, сары немесе сарғыш жасыл гүлдері болады, көктемнің басында өсіп, көп ұзамай қурап қалады. Көктемде мұны мал сүйсініп жейді (көбінесе қой мен сиыр). Қазжуаның 100 шақты түрі бар. Негізгі түрлері: ауған қазжуасы (G. afghanica) — бойы 10—30 см, бұл көбінесе Түркменстанның құмдауыт жерінде өседі. Мал мұны, әсіресе, көктемнің аяғында өте сүйсініп жейді. Сары қазжуа (G. lutea) — сабағының ұзындығы 10—30 см; бұл Ресейдің европалық бөлігінің, Кавказдың, Сибирьдің, Орта Азияның орманды, шілік бұталы жерлерінде өседі; мұны қой мен ешкі ғана жемейді. Пиязшық қазжуа (G. bulbifera) — мұның бойы 5—20 см, сабағы жіңішке; шар немесе жұмыртқа тәрізденген пиязшығы бар өсімдік. Малдың қай түлігі болса да жақсы жейді. Кіші қазжуа (G. minima) — сабағының ұзындығы 8—18 см шөптесін өсімдік. Бұталардыц арасында, өзектерде, көлеңкелеу теріскей беткейлерде өседі. Мұны әсіресе көктем кезінде қой, ешкі, сиыр жақсы жейді, түйе жемейді. Аласа қазжуа (G. pustilla) — бойы 5—12 см болатын майда өсімдік, түйеден басқа малдың барлығы да мұны көктемде жақсы жейді. Әсіресе асыранды қаздың сүйкімді жемі. Тор қазжуа (G. reticulata) — көбінесе Кавказ бен Қырымның даласында өседі; қой мен ешкі жейді.

## Тағы қараңыз
Қызыл кітапқа тіркелген өсімдіктер

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Лалагүлдер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Гюрза

**Гюрза** () — сұржыландар туысына жататын, өте ірі улы жыландардың бір түрі, ұзындығы 1,5 м дей, түсі сұр. Солтүстік Африкада, Кіші Азияда, Иракта, Иранда, Аравияда, Ауғанстанда, Пакистанда, Индияда, Закавказьеде, Орта Азияның оңтүстігінде болады және Қазақстанның ең оңтүстік шекарасында кездеседі. Ұсақ аңдармен, құстармен, кесірткелермен қоректенеді. Шаққан жануарын өлтіретін қауіпті жылан.

## Анықтамасы
Гюрза - бұрынғы КСРО фаунасындағы жылан тұқымдасының ең үлкен өкілі. Дененің ұзындығы құйрықпен бірге шамамен 2 м, салмағы 3 кг-ға дейін жетуі мүмкін. Басы өте үлкен және кең, мойыны өткір, тұмсығы дөңгелек, қарашығы мен көздері тік. Жоғарыдан басы қырлы қабыршақтармен жабылған, тек тұмсығының соңындағы қабыршақтары қабырғаларсыз. Супраорбитальды қалқандар жоқ. Дененің ортасындағы қабыршақтардың саны 23-тен 27-ге дейін өзгереді. Құрсақ қалқандары - 126-181, субкаудальды - 33-53 жұп, анальды қалқан тұтас.

Жоғарыдан ол сұр-қоңыр тондармен боялған, өрнек диапазонда өзгереді. Қара немесе қоңыр дерлік, кейде күлгін реңктері бар монохроматикалық адамдар бар. Артқы жағында көлденең қара қоңыр дақтар қатары, ал дененің бүйірлерінде кішірек дақтар өтеді. Іші жеңіл, ұсақ қара дақтары бар. Басы монохроматикалық немесе доғалар мен дақтар түріндегі күрделі өрнекті.

## Дереккөздер


Санат:Сұржыландар‎‎‎
Санат:Өте ірі жыландар
Санат:Улы жануарлар
Санат:Еуразия жорғалаушылары
Санат:Африка жорғалаушылары
Санат:Жерорта теңізі фаунасы
Санат:1758 жылы зерттелген жануарлар
Абакан свитасы

**Абакан свитасы** — Минусинск алабында тараған, қызыл түсті құмтастар мен конгломераттардың және оларға тәуелді мергельдер, ізбестастар мен туфтардың қабатшаларынан тұратын қабат. Живет ярусына жатады. 1925 жылы Эдельштейн бөліп шығарған. Свитаның аты Абаканский селосының атымен аталған.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
***Геологический словарь.** Под общей редакцией А. Н. Криштофовича. Москва, Госгеолтехиздат, 1955.

Санат:Свиталар
Кәдімгі өрік

**Кәдімгі өрік** — биіктігі 3-10 метрге жететін ағаш. Діңгегінің диаметрі 25-30 см-ге жетеді. Жиі бұтақталған, бұтақтары жалаңаш. Жапырақтарының ұзындығы 6-9 см, жалаңаш, кең жұмыртқа және эллипс пішіндес, жиектері майда тісті, сағақтары қою қызыл түсті. Жапырақ жаймай тұрып гүлдейді. Гүлдерінің саны көп, ақ немесе қызғылт түсті. Жемістерінің түстері сарыдан қызылға дейін болады.

## Таралуы
Жабайы түрде Орта Азияда, солтүстік–шығыс Қытайда, Дағыстанда кездеседі. Таулардың құрғақ, тастақ етектерінде тоғайланып өседі.
Қазақстанның таулы аудандарын теңіз деңгейінен 800-1900м биіктікте өседі. Іле Алатауы, Кіші Алматы өзенінің жағасында, Талғар, Түрен аймақтарында жиі кездеседі.

## Өсіру
Өрік — жылусүйгіш өсімдік. Желсіз, ық және күн көзі мол түсетін жерде жақсы өседі. Құрғақшылыққа төзімсіз. Қырқу-кесу жұмыстарын күзде жүргізеді. Көң және минералды тыңайтқыштармен қоректендіріп тұрған абзал.

Өрікті тұқымнан және вегативтік тәсілмен қалемшелеу, ұластыру арқылы көбейтеді. Көктемде егеді. Отырғызғаннан кейін 3-4 жылы жеміс бере бастайды. 5-ші жылы 3-5 кг, 7-ші жылы 15-20 кг, ал 15-20 жылы  60-100 кг-ға дейін жеміс береді. Кавказда, Орта Азияда бір ағаштан 300-400 кг жеміс беретін сұрыптары бар.

Қазақстанда Жамбыл, Түркістан, Алматы облыстарында өсіріледі.

## Шайыры
Шайырлар өріктің діңгегінде, бұтақтарында ағып жиналды. Орта Азияда кейбір ағаштардан 0,5 кг-дан 1,5 кг-ға дейін жинап алуға болады. Қағаз бетіне жайып қойып, жақсы желдетілетін бөлмелерде кептіреді.

Өрік шайырының құрамына 16% глюкурон қышқылы, 44%-ға дейін галактоза, 41%-ға дейін арабиноза кіреді, ақуыздық заттар 0,6%-дан аспайды.

Өрік шайырының кесектерінің үлкендігі әртүрлі болады, сыртқы формалары да әртүрлі: майдалары тамшы және сүңгі тәріздес, ірілері шар және жентек тәріздес болады. Жаңа жиналып алған шайыр ақшыл-сары түсті, мөлдір болады, ескі кесектері Сары – қоңыр түсті болады, мөлдір болмайды.

Эмульгатор ретінде эмульсиялардың өндірісінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Жемістер
Санат:Ағаштар
Санат:Раушангүлділер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Солтүстік өрігі

**Солтүстік өрігі** — И. В. Мичурин мұны 1901 жылы Козлов қаласындағы өзінің питомнигінде Воронеж өрігі сортынан өсірген, 1906 жылы одан алғаш жеміс алынған. Аязға төзімді болғандықтан И. В. Мичурин мұны Солтүстік өрігі деп атаған.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Раушангүлділер
Санат:Ауыл шаруашылығы
Санат:Жеміс-жидектер
Барисфера

**Барисфера** — жердің қатты ядросы. Ол литосферадан немесе жер қабығынан ерекше тыгыз болып келеді, құрамы жагынан мынадай өте ауыр металдардан тұрады: темір, никель, уран және тағы басқалар. Барисфера 1200 м тереңдіктен басталады. Мұнда температура шамамен алғанда — 2000—4000° немесе — 5000°қа баруы ықтимал.

**Барисфера** - Жер шарының Жер ядросы мен Жердің мантиясынан тұратын ішкі бөлігі.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.


Санат:География және геодезия
Сібір өрігі

**Сібір өрігі** (Prunus sibirica) — жемістері кебіңкі келіп, жеуге жарамайтын өріктің бір түрі.

## Дереккөздер

Санат:Раушангүлділер
Бұйдакендір

**Бұйдакендір** немесе **Абутилон** () – құлқайырлар тұқымдасына жататын өсімдіктердің бір туысы. Жер жүзінде мұның 335-ке жуық түрі бар. Қазақстанда оның бір түрі — бұйда кендір өседі.

## Дереккөздер

Санат:Құлқайырлар
Август Гетш

**Август Гетш** — жүзімнің бір сорты. Жеміс шоғының ұзындығы — 20 см, көлденеңі — 15 см, түсімді келеді, ерте піседі. Август Гетш деген кісі бұны Қырым жүзімінің тұқымынан өсірген, 1912 жылғы сентябрьде Козлов қаласында болған ауылшаруашылық көрмесінде бұл үшін ол бәйге алған. Мичурин бұл сортты А. Гетштың есімімен атаған.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Ботаника
Санат:Ауыл шаруашылығы
Санат:Жеміс-жидектер
Агами

**Агами** (Psophia crepitans) — тырналар отрядына жататын құс. Солтүстік Америкада болады. Ұша алмайды, бірақ жүйрік келеді. Сыртқы пішіні түйеқұс (страус) тәріздес болады, биіктігі 50 сантиметрдей.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Тырнатәрізділер
Акация

**Акация** () — бұршақ тұқымдас өсімдіктерге жатады, мимоза мен бұршақ гүлділер тұқымдастары тармағына жататын түрліше ағаштар мен бұталардың жалпы аты. Акация 700 түрі бар. Олар: сенегал акациясы, жібек акациясы, ақ акация, сары акация, шарқараған, сөлбір қараған; бозқараған.

Қарағанды қаласының атауы осы өсімдікке байланысты қойылған.

## Қасиеттері
Жапырақтары күрделі, қауырсын тәріздес;

Жапырақтары шағын жапырақшаларға бөлінгендіктен, қалемшесі қауырсынға немесе қырыққұлақтың жапырағына ұқсайды. 

Сары немесе ақ гүлдер шоғы болады;

Құрғақшылық аймақтарда өсетін қараған көбіне тікенекті болады;

Қараған түрлі өнімдер өндіруде қолданылады;

Сенегал қарағаны "гуммиарабика" деп аталатын камедь өндіреді, оны желімдеуіш материалдар, фармацевттік препараттар, сия, тәттілер және т.б. қолданылатын танид көп мөлшерде болады;

Қара қараған құнды ағаш материалының көзі болып табылады. 

## Таралуы
Қараған өсетін табиғи орта — әлемнің тропиктік және субтропиктік аймақтары, негізінен, Аустралия, Африка, Оңтүстік және Солтүстік Америка және Тынық мұхит аралдары.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Бұршақтар тұқымдасы

Санат:Өсімдіктер
Санат:Еуразия флорасы
Санат:Солтүстік Америка флорасы
Санат:Оңтүстік Америка флорасы
Санат:Африка флорасы
Уқорғасындар

**Уқорғасындар** немесе **Бəрпі** () — сарғалдақтар тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Жер жүзіне кең тараған 300 түрі бар. Соның ішінде Қазақстанда 14 түрі кездеседі. Жиі кездесетін түрі - ақезу бәрпі, таулы аймақтардың орманды алқаптары мен шалғындарда, өзен-сай жағасында өседі. Биіктігі - 70-200 см, тамыры - жіпшеленген шоғыр, сабағы - қабырғалы, түкті, жапырақтары - ірі, ұзындығы - 10-20 см, көлденеңі - 20-40 см, саусақтала тілінген, гүлшоғы бұталанған, көп гүлді. Гүлдері қоңыркөк, кейде сарғылт түсті. Маусым - тамызда гүлдейді. Қыркүйек - қазанда жемісі піседі. Бəрпі - улы, дəрілік өсімдік. Жүрек ауруына шипалы аллопинин дәрісі алынады.

## Дереккөздер

Санат:Сарғалдақтар тұқымдасы
Санат:Улы өсімдіктер
Сарытұмсық шауқарға

**Сарытұмсық шауқарға** () — қарға отрядына жататын, тұмсығы сары, көбінесе таулы жерде тіршілік ететін құс. Күзде егіске зиянын тигізеді.

## Дереккөздер


Санат:Торғайтәрізділер
Саумалдық

**Саумалдық** () — хош иісті бар, дәнді дақылдарға жататын шөп өсімдігі.

Саумалдық – көгалдандыруда жапырағы әдемі және гүлі әдемі болып 2 топқа бөлінеді. Гүлінің аты грек тілінен аударғанда қышқыл деген мағынаны білдіреді. Ал ауылдықжерде саумалдық жоңышқа деген атпен таныс. Оның өспейтін жері жоқ. Арамшөп секілді ауланың кез – келген бұрышына шыға береді. Саумалдық Ирландияның гербінде бейнеленген. Мамыр – маусым айларында гүлдейді. Гүлінің  түсі ақ, сары, көк, қызыл,күлгін. Бойының  биіктігі 7 -10см.Құнарлы жеңіл топырақты ұнатады. Жақсы жарық түсетін жерге отырғызу керек. Күн жетіспеген жағдайда сабағы ағарып, жіңіш  керіп кетеді.Тұқымын себу арқылы көбейтеді. Тұқымының өнімділігі өте жоғары.

## Дереккөздер
* Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Астық тұқымдасы
Итсигек

**Итсигек**, жапырақсыз бұйырғын (Anabasis aphylla) – алаботалар тұқымдасы, бұйырғын туысына жататын бір жылдық шала бұта.

Қазақстанның батыс, оңтүстік облыстарында кең таралған. Шөл, шөлейтті, тақыр жерлерде өседі. Биіктігі 30 – 75(100) см, тамырының ұзындығы 5 – 6 метрге жетеді. Сабағы көп бұтақты. Жапырағы ұсақ, қынап тәрізді қабыршаққа ұқсас, пішіні үш бұрышты, қарама-қарсы орналасқан, ұзындығы 2 – 3 мм. Сарғылт, қызыл түсті ұсақ бұтақша ұшында масақ тәрізді гүлшоғырын құрайды. Жемісі – қауашақ. Тұқымының пішіні қошқармүйіз тәрізді. Шілде – қыркүйек айларында гүлдеп, жемістенеді. Итсигектің жасыл бұтағынан 7 түрлі алкалоидтар (анабазин, лупинин, т.б.), күлінен сабын жасау, тері илеу үшін сақар алынады.

**Итсигек** – малды емдеуге қолданылатын дәрілік өсімдік. Шымкент қаласындағы Химия-фармакология зауытында Итсигектің жасыл сабақтарынан анабазин өндіріледі. Итсигекті Қазақстан Ғылыми Академиясының корреспондент-мүшесі Л.Қылышев зерттеп, көп жылдық екпе өсімдікке айналдырды. Итсигек – мәдени өсімдік ретінде Түркістан облысының Арыс ауданында ұйымдастырылған «Дәрмене» кеңшарында өсіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Алабұталар
Бөкендер

кшпре|thumb|200px|Бөкендер
**Бөкендер** — қуысмүйізділер тұқымдастарының ішіндегі, күйіс қайыратын сүтқоректілердің көптеген жабайы түрлері. 

Бұлар қойға да, ешкіге де, сиырға да, жылқыға да ұқсамайды, үлкендігі кояннан бастап жылқы-сиырдың, ірілігіндей болады. Негізгі топтары: нағыз бөкен, ақбөкен, сиыр бөкен, ат бөкен, секіргіш бөкен, айдарлы бөкен, төрт мүйізді бөкен, орман бөкені, тау бөкен.

## Дереккөздер

Санат:Қуысмүйізділер
Үш түсті шегіргүл

**Үш түсті шегіргүл** () — шегіргүл тұқымдасы, шегіргүл туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер, кейде шала бұталар. Мұны кейде: «*ағайынды гүл*», «*бақ фиалкасы*» деп те түрліше атайды.

## Ботаникалық сипаты
thumb|left|180px|
* Биіктігі 10 — 15(25) см. 
* Сабағы тік, аласа.
* Жапырақтарының пішіні әр түрлі: төменгі жапырақтары жалпақ, жұмыртқа пішінді, ал жоғарғылары — жіңішке, қандауыр тәрізді, шеті иректеліп келеді. 
* Гүлдері ірі, қос жынысты, ұзын гүлсағағында (ұзындығы 3 — 12 см) орналасады. Аналық мойны шар тәрізді. Жоғары күлтесі қанық көк, қошқыл, екі жағындағылары — ашық көк, төменгілері — сары түсті болады. Сәуір айында гүлдеп, шілде — тамызда жеміс салады.
* Жемісі — үш ұялы қауашық, піскен кезде өздігінен жарылып кетеді.

## Өсетін жері мен таралу аймағы
Жер шарында негізінен қоңыржай аймақтарда кездесетін 500-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанның барлық аймақтарындағы шалғынды жерлерде, тауаралық шалғынды алқаптарда, өзен жағаларында, орман арасында, жыраларда өсетін 31 түрі бар.

## Құрамы, емдік қасиеті және қолданысы
Үш түсті шегіргүл — дәрілік өсімдік, оның құрамында глюкозидтер, сапониндер, қышқылдар, флаволоидтар, алкалоидтар, каротин және дәрумендер (С, Е, Р) бар. Халық медицинасында өсімдіктің қайнатпасы мен тұнбасын ішіп немесе теріге жағып, сары ауруды, ұшықты, қышыма қотырды, т.б. тері ауруларын емдеуге, сондай-ақ несеп жүргізіп, тер шығаруға, қан тазартуға кеңінен қолданады. 

Шегіргүлден алынған препараттар бронх бездерінің қызметін күшейтеді. “Тривиолин” препараты жөтелге ем. 

Шегіргүлді ежелден әсемдік, сондай-ақ эфир майын алу үшін өсіреді.

## Суреттер

Image:Viola_tricolor_LC0041.jpg|15px *Viola tricolor*
Image:Wildes stiefmuetterchen.JPG|*Viola tricolor*var. *tricolor*
Image:Viola_tricolor_whole.jpg|*Viola tricolor*
Image:Fiołek trójbarwny Viola tricolor var. maritima.jpg|*Viola tricolor*var. *maritima*
Image:Viola_tricolor.jpg|*Viola tricolor*
Image:Viola tricolor 2006.jpg|*Viola tricolor*
Image:Styvmorsviol.jpg|*Viola tricolor*
Image:viola_tricolor.jpeg|*Viola tricolor*
Image:Fiołek ogrodowy wisnia6522.jpg
File:Viola tricolor maritima.jpg|*Viola tricolor*var. *maritima*


## Дереккөздер

Санат:Шегіргүл тұқымдасы
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Санат:Қазақстан флорасы
Қолқа күретамыры

**Қолқа күретамыры** () (pron-en|eɪˈɔrtə; грекше ἀορτή - aortē, ἀείρω - aeirō "көтеремін") - омыртқалылардың қан айналыс жүйесіндегі ең ірі күретамыр; жүректің сол қарыншасынан басталады, дененің барлық тіндері мен органдарын қанмен қоректендіреді.thumb|right|225px|СызбанұсқасыҚолқа қабырғаларының серпімділігі күретамырлар бойымен қанның үздіксіз ағып тұруын қамтамасыз етеді.

Қолқа күретамырының жүректен бадана тәрізді кеңейіп басталған бөлігі – қолқа баданасының қабырғасы мен қолқа күретамырының айшықты қақпақшалары бірігіп, қолқа қойнауын (синусын) түзеді. Сүтқоректілерде қолқа жүректің сол қарыншасынан шыққаннан соң, жоғары көтеріліп, омыртқа бағанасына және артқа (адамда артқа және төмен) қарай бұрылып, қолқа доғасын құрайды.Қолқаның көк еттегі тесігіне дейінгі бөлігін – көкірек қолқасы, ал оның көк еттен кейін орналасқан құрсақ қуысындағы бөлігін – құрсақ қолқасы деп атайды. Құрсақ қолқасынан кезегімен жалпы сыртқы және ішкі мықын артериялары таралған соң, орталық құйымшақ (адамда – орталық сегізкөз) артериясына айналады. Жүректен қолқаға қан 120 – 130 милиметр сынап бағанасы қысымымен, 0,5 – 1,3 м/с жылдамдықпен ағады. Қолқаның қабырғасы: интима (ішкі қабығы), медиа (ортаңғы) және адвентиция (сыртқы) қабықтарынан тұрады. Олардың орташа ұзындығы 500 микрометр, ені 150 микрометр. Құстарда қолқа доғасы омыртқа бағанасының оң жағында орналасады. Бауырымен жорғалаушыларда қолқаның екі доғасы болады. Қосмекенділер жүрегінің қарыншасынан артериялық конус басталып, екі доғаға бөлінеді де, бір-бірімен бірігіп, арқа қолқасын құрайды. Балықтар мен дөңгелекауыздыларда жүрек қарыншасынан құрсақ қолқасы басталады.Қолқа – жүректен шығатын ірі қан тамыры.
2. **Қолқа**, қолқа салу – дос, туыс, сыйлас адамдардың бір-біріне тілек білдіруі, бір затты қалауы.

## Пайдаланған әдебиетттер


Санат:Ангиология
Санат:Күретамырлар
Атқонақ

**Атқонақ** () – астық тұқымдасына жататын, қарабас шалғын деп аталатын дәнді шөптердің бір туысы, бір немесе көп жылдық өсімдіктер. 

Негізінен Жерорта теңізі жағалауларында өсетін 20-ға жуық түрі белгілі. Еуропада 18 ғ-дан бастап мәдени өсімдік ретінде өсіріліп келеді. Қазақстанның оңтүстік-шығыс, оңтүстік, орталық, шығыс аудандарында өседі. Атқонақтың далалық атқонақ, альпілік атқонақ, шашақты атқонақ, рожевиц атқонақ сияқты түрлері бар. Олардың ішіндегі ең маңыздысы және жиі кездесетін түрі – шалғындық Атқонақ (Ph. pratensіs). Оның биікт. 60 – 100 см. Сабағы көп жапырақты болады. Жапырағы түп жағында көп болғандықтан, шоғырлана өседі.Гүлшоғыры – жалған масақ. Масағы ұсақ, бір гүлді келеді. Тұқымы – ұсақ ақшыл түсті, сопақша дән. Маусым – шілде айларында гүлдейді. Атқонақ – қолдан өсірілетін жоғарғы өнімді, бағалы мал азығы. Оның әр га-сынан 30 – 40 ц өнім алынады. Ылғал жеткілікті болса, жылына екі рет оруға болады. Атқонақтың топырақ тыңайту үшін де маңызы зор.

## Дереккөздер

Санат:Астық тұқымдасы
Санат:Қазақстан табиғаты
Әулиеата сиыры

**Әулиеата сиыры** — сиырдың сүтті тұқымы. Қазақстандағы жергілікті сиырды голланд бұқасымен будандастыру арқылы алынған. 1952 жылдан жеке сиыр тұқымы болып саналады. Түсі қара немесе қара ала болып келеді, кейде қара құлақты, қара төбел ақ сиырлар да кездеседі. Әулиеата сиыры жергілікті жердің ауа-райына тез бейімделеді. Тұрқы шымыр, ұзын жіңішке мойынды, кеудесі шығыңқы, етсіз келеді. Әулиеата сиырының салмағы 460 кг-нан 530 кг-ға, ал бұқаларыныңсалмағы 750 – 770 кг-ға дейін тартады. Әрбір сауын сиыр жылына орта есеппен 3500 – 4000 кг (майл. 3,8 – 3,9%) шамасында сүт береді. Әулиеата сиыры Түлкібас, Сайрам аудандарының шаруашылықтарында өсіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Сиыр тұқымдары
Қазанақ

**Қазанақ** () – көкбұта тұқымдасына жататын мәңгі жасыл, ащы иісі бар бұта. Сол түстік жарты шардың салқын және қоңыржай белдемдерінде кездесетін 10 түрі белгілі. Жалпы, ол жылдың төрт мезгілінде де көкпеңбек болып тұратын, биіктігі бір метрге жететін, күшті иісті, көп жылдық, версен тұқымдас өсімдік. Жапырақтары кезектесіп орналасқан, сопақша, ұш жағы сүйір, беті жылтыр, күндіз күнге шағылысып тұрады. Гүлдері – ақ, кейбіреулері қызғылт түсті, олар ірілеу болады.
## Табиғатта таралуы.
Бұлар шымтезекті батпақтарда, ылғалы мол орманды жерлерде өседі.Негізінен Қазақстанның солтүстік облыстарының батпақты ормандарында, далалы аймақтарында, тау етектерінде, өзен жағалауларында, батпақты саздарда өседі.
Дәрілік шикізат ретінде тамыз – қыркүйек айларында өсімдіктің жапырақтары мен жас, майда бұтақшалары жиналып, көлеңкеде аса құрғатылмай кептіріледі.
Дайындалған шикізат қағаздан, фанерден жасалған ыдыстарға салынады да, беті жақсылап жабылып, құрғақ орындарды сақталады
Ал, Қазақстанда тек Алтай тауларының мүкті-батпақты жерлерінде, ылғалы мол қылқанды ормандарда өсетін – саз Қазанақы ([Ledum palustre) бар. Оның биіктігі 40 – 100 см (кейде 125), қоңыр көк қабықты. Жас бұтақшаларын қалың безді түк басқан. Ұзынша келген жапырақтары сабаққа кезектесе орналасады. Ұсақ гүлдері ақ, кейде қызғылт түсті болады, олар бұтақтарының ұшына шоқталып, шоғырланып өседі. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, шілде – тамызда жемісі піседі. Жемісі – сопақша келген қауашақ, оның сыртын безді түк басқан. Тұқымы ұсақ келеді. 
## Химиялық құрамы.
Өсімдіктің дәрілік шикізатының құрамында 0,3 – 1,5 пайыз шамасында эфир майлары бар, ал осы эфир майларының өзі ледол терпенінен, көмірсудан құралады. Өсімдіктің құрамында арбутин глюкозиді, илік заттар бар. Өткір иісі, дәмінің ащылығы осы эфир  майларының болуына байланысты.
## Қолданылуы
Қазанақтың шөбінен жасалған препаратты басқа да дәрілік өсімдіктермен қосып, бронх (қолқа) демікпесін, көкжөтелді, шеменді және ревматизм ауруларын емдеуге қолданады. Қазанақ жапырақтарының ұнтағын немесе бұтақтарын киім арасына салып қойса, күйе түспейді.
Мал дәрігерлігі пратикасында бұл өсімдік өкпе туберкулезін емдеуге, өңештің қабынған кезінде қақырық түсір үшін, демікпені ( астама ) емдеу үшін, тыныс алуды жақсарту үшін қолданылады.

Дәрілік шикізаттың 40 грамы қайнап тұрған бір литр суға салынып, 15 – 20 минут тұндыралыда. Онан кейін салқындатылып, дәкемен сүзіледі.Ірі қараға – 100 – 150 мл, бұзау мен құлынға – 50 -100 мл, қойға – 30 – 70 мл, қозыға – 5 -15 мл мөлшерінде күніне 2 – 3 рет ішкізіледі. Малды емдеу барысында оның жалпы күйін, жүріс – тұрысын, азық жеуін қадағалау керек. Себебі өсімдік улы болып саналады. Сондықтан дәріні беру мөлшерін анықтаған кезде малдың жасын, тірілей салмағын, қоңдылығын, жалпы күйін ескеру қажет.

Санат:Өсімдіктер

## Сілтемелер


Санат:Көкбұталар
Шағыр

**Елді мекендер:**

* Шағыр – Ақтөбе облысы Шалқар ауданындағы ауыл.
* Шағыр – Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігіне қарасты ауыл.

**Басқа мағыналар:**

* Шағыр – тасжарғандар тұқымдасына жататын өсімдіктердің бір туысы. 
* Шағыр – көздің түсіне байланысты айтылатын сөз.
Қозыгүл

**Қозыгүл** (наурызгүл Primula) — примула туысына жататын, көктемнің бас кезінде гүлдейтін шөп өсімдігінің (бәйшешектің) бір түрі.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Наурызгүлдер
Борсық

**Борсық** () – сусарлар тұқымдасына жататын жыртқыш сүтқоректі аң туысы. 

Көбінесе шөпті және оның тамыры мен тұқымын, майда жәндіктерді жеп қоректенеді. Көктемде құстарды, олардың балапандарын жейді, кейде қозының да құйрығын сорады. Борсық ін қазады, ұрғашысы қыстың аяғында 2—6 күшік табады. Терісінен ішік, қылшығынан щетка жасауға болады; халық арасында оның майын көксау ауруға даруға береді, оны басқа да қажеттерге жұмсайды. Етін жеуге болмайды, харам.

### Қазақстандағы борсықтың 4 түр тармағы
*Еуропа борсығы (Meles meles) 
**Ферғана борсығы (Meles meles severzovi) 
*Азия борсығы (Meles leucurus) 
**Тянь-Шань борсығы (Meles leucurus tianschanensis)
**құм борсығы (Meles leucurus arenarius)
**Сібір борсығы (Meles leucurus sibiricus).

Дене тұрқы 60 — 90 см, салмағы 8 — 16 кг-дай. Олардың түсі ақшыл-сұрдан қара-қоңырға дейін өзгеріп отырады. Жүні қылшықты, салалы, сирек. Тұмсығынан желкесіне дейін созылған қара жолағы бар. Бауыры, төбесі, табандары қара, аяқтарында сәл иілген, ұзын тырнақтары болады. Інде тіршілік еткендіктен, маусымдық көшуі байқалмайды. Іңір түсісімен қорек іздеуге шығады. Борсық қорек талғамайды. Ол ұсақ кеміргіштермен, құстармен, олардың жұмыртқаларымен, жыланмен, кесірткелермен, көлбақалармен, ұсақ жәндіктермен, жеміс және бақша дақылдарымен де қоректенеді. Күзге қарай бойына май жинайды да, қысқы ұйқыға кетеді. Олар наурыз — маусымда мауығып, 1 жылдан кейін 1 — 5 күшік табады. Терісі мен майы үшін ауланады. Борсықтың майы витаминдерге бай, сондықтан халық медицинасында оны буын ауруларын, туберкулез және іріңді жараларды емдеуге қолданады. Ауыл шаруашылығы және орман зиянкестерін жеп пайда келтіреді. Кәсіпшілік маңыздылығы онша емес (терісі онша құнды емес жүні қылқалам үшін қолданылады майы емдік болып есептелінеді).

## Дереккөздер


Санат:Сусарлар тұқымдасы
Түлкіқұйрық

**Түлкіқұйрық** ,  Қоянқұйрық () – астық тұқымдасына жататын бір не көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Бұрынғы КСРО-да мұның 30 түрі өседі, барлығы да көпжылдық шөп өсімдігі, шалғын тәріздес келеді, бірақ мұның гүлшоғыры тығыз, масақ сияқты болады.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Астық тұқымдасы
Санат:Дәнді дақылдар
Батун

**Батун**  () – амариллистер тұқымдасының жуа туысына жататын пияздың көпжылдық түрі, аязға өте төзімді. 

нобай|солға|
Садақталған жапырақтары топтанып шығады, бұл жапырақтарын бір жазда 3—4 рет күзеп алуға болады, 1 гектар жерге 6 кг тұқым себіледі

## Дереккөздер

Санат:Амариллистер
Санат:Көкөністер
Жүрдек балшықшылар

**Жүрдек балшықшылар** ()  — Татреңтәрізділер отрядына жататын қарқас тұқымдардың бір туысы. Мұның 5 түрі бар, Африка мен онтүстік-батыс Азияның сахараларында тіршілік етеді. Мұның Закаспий жүрдегі деген түрі Түркменстанның оңтүстігінде кездеседі.

Бұлардың құйрығы қарақастардікі сияқты ұзын емес,құйрығының ұшы тік кесілген немесе доғалдау.Жыныс диформизмі айқын көрінбейді.Шөл және шөлейтте қоныстанады.Қазақстанда бір түрі кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Татреңтәрізділер
Балбырауын

**Балбырауын** () – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көпжылдық шөп өсімдіктердің бір туысы. 

Гүлшоғыры — күрделі шатырша. Жер жүзінде 200-дей түрі бар. Тамырсабағынан эфир майы және пимпинеллин, шайыр, қант шығады. Балбырауын ерте көктеп, күздің аяғына дейін балбырап жасыл күйінде тұратындықтан олар малдың жемшөбінің құнарлы бір түрі болып саналады.
Балбырауынның бәден (анис) сияқты кейбір түрлерінің тұқымы түрліше тағамдарға қосылады.

## Дереккөздер

Санат:Шатыршагүлділер
Желексіз өсімдіктер

**Желексіз өсімдіктер** (Apetalae) — тостағаншаға және күлтеге белінбестен, гүлсеріктері жәй ғана құрылған немесе гүлсеріктері мүлде болмайтын қосжарнақты өсімдіктердің бірнеше тұқымдастарының ескі аты (мысалы: алаботалар, қарамықтар, талдар және т. б.) Осы күні бұлар біржабынды өсімдіктер немесе алғашқыжабынды өсімдіктер деп аталады.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Ботаника
Тауқұдіреттер

**Тауқұдіреттер** () – татреңтәрізділер отрядына жататын құстар. 

Қазақстанның батпақты-сулы жерлерінде кездесетін 5 түрі бар. Тұмсығы ұзын топырақты сүзіп қоректі затты табуға мүмкіндік беретін тұмсықтың ұшында орналасқан көптеген торлары бар сезімтал мүшелері орналасқан. Тұрқы 30 см-дей, салмағы 100 – 150 г. Тұмсығы ұзын және түзу, аяқтары қысқа, жонында қоңыр және қызғылт сары жолақтары болады. Тауқұдіреттің ішінде ең жиі кездесетіні туыспен аттас түрі (G. gallіnago). Қанатының орташа ұзындығы 130 мм, салмағы 110 г. Арқасы жирен қоңыр, қара дақты, төсі мен бауыры ақшыл, тұмсығы ұзын. Шағын тобы Қазақстанның батыс, шығыс және оңтүстік-шығыс аудандарында ұялайды, уақытша аялдап, барлық жерде кездеседі. Омыртқасыздармен (құрттар, жәндіктер) қоректенеді, жыл құсы. Наурыз – сәуір айларында ұшып келіп, батпақтың құрғаған жерлеріне ұя салады. Ұядағы пішіні алмұрт тәрізді 4 шұбар жұмыртқаны мекиені 18 – 20 күндей басады. Балапандары 3 аптадан кейін қанаттанады. Ұялау кезінде қоразы маңыраған қозы дауысына ұқсас үн шығарады. Әуесқойлық жолмен ауланады.

## Дереккөздер


Санат:Татреңтәрізділер
Су бидайық

**Су бидайық** () – астық тұқымдасына жататын көпжылдық шөп өсімдіктерінің бір туысы. 

Түрлері — 2, олардың бірі байырғы су бидайық, екіншісі — шығыс су бидайығы, бұлар бидайық тәрізді өседі. Сондықтан да оны су бидайығы дейді. Жұғымды мал азығының бірі.

## Дереккөздер

Санат:Астық тұқымдасы
Санат:Мал азығындық шөптер
Ақ жапалақ

**Ақ жапалақ** () — түнгі жыртқыштар отрядына жататын, Арктикада тіршілік ететін жапалақтың бір түрі; поляр жапалағы жапалақтәрізділер тұқымдасына жататын құс. 

## Биологиялық сипаты
Ұзындығы 53-66 см, салмағы 2 кг. Еркектері ұрғашыларынан кішіректеу. Тұяқтары қауырсындалған. Кәрі аталықтары ақ - ұрғашылары және балапандарының қауырсынында көлденең қоңыр дақтары бар. Ұялары жерде 3-11 жұмыртқа салады. Өсімталдығы қоректік қорға байланысты. 

## Таралуы
Еуразия және Солтүстік Америка ормансыз тундраларық аймақтарын мекендейді, қыста оңтүстікке қарай ауысады.

## Дереккөздер

Санат:Жапалақтәрізділер
Қара меңдуана

**Қара меңдуана** () – алқалар тұқымдасы, меңдуана туысына жататын екі жылдық шөп тектес, ұнамсыз иісі бар улы өсімдік.   

## Ботаникалық сипаты
thumb|left|150px|Гүлі
thumb|left|180px|Жемісі мен тұқымы 
* Өсімдіктің сабағы тік, бұтақтары көп, биіктігі 20-120 см-ге дейін жетеді.
* Өне бойын түгелдей жұмсақ ақ түсті, жабысқақ түк басқан.
* Жапырақтары жұмсақ түкті, пішіні жұмыртқа тәріздес, кезектесіп орналасқан, оның үстіңгі беті қошқыл жасыл, ал астыңғы беті сұрғылт түсті. Төменгі жапырақтары жертаған, ұзын сағақты, эллипс тәрізді. Сабақ жапырақтары қондырмалы.
* Гүлдері - ірілеу, бұтақшалардың ұшына таман, жапырақтарының қуысында орналасқан. Гүлінің түсі сарғыштау немесе сұрғылт ақ, күлгін, сия-көк жүйкелері бар. Маусым-шілде айларында гүлдеп, шілде-тамызда жемісі пісіп жетіледі.
* Жемісі - көп тұқымды, құмыра тәрізді қорапша, қақпағы бар.
* Тұқымдары майда сұрғылт түсті.

## Өсетін жері мен таралу аймағы
Қазақстанның барлық аймақтарында кездеседі. Ол тұрғын үй, мал қораларының маңында, жол бойында, егістіктің шетінде, керексіз қоқыс төгетін жерлерде жиі өседі.

## Құрамы
* Қара меңдуана жиі кездесетін арамшөп. Оның жапырағында, қабығында, тамырында гиосциамин, атропия, скополамин алкалоидтары бар. 
* Тұқымында 34%-дай эфир майы, шайырлар, минералды тұздар болады.

## Емдік қасиеті, қолданысы, улағыштығы
Қара меңдуана дәрілік шикізаты және одан жасалған препараттар жүйке жүйесін тыныштандыруға, аяқ-қолдың дірілін басуға қолданылады.

Өсімдік жапырағының ұнтағы "астматол" препаратының құрамына кіреді, ол кеңірдектің демікпе ауруына қарсы пайданалады.

Меңдуана майы адамды тыныштандыруға, сондай-ақ ревматизм, радикулит ауруларына қарсы қолданылады.

Қара меңдуанамен уланғанда жүйке жүйесінің қозуы тежеліп, әлсіреп, тынысы тарылады, ондай жағдайда дереу дәрігерге қаралу қажет.

Қара меңдуананың жапырақтары маталарды сарғыш жасыл түске бояйды.

## Дереккөздер

Санат:Алқалар
Санат:Улы өсімдіктер
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Санат:Қазақстан флорасы
Итжидек

**Итжидек** () – алқалар тұқымдасына жататын көп жылдық жарық сүйгіш, шөптесін өсімдік.

Негізінен, Британ аралдары мен Франция, Испания және Балкан түбегінің cолтүстік, сондай-ақ, Кіші Азия түбегінің ылғалды, борпылдақ топырақты жерлерінде, ал Қазақстанның таулы аудандарында кездеседі, Жамбыл, Түркістан облысында қолдан өсіріледі. Сабағы дара, тік сыртын қалың бездер жапқан. Биіктігі 0,6 – 2 м. Жапырағы үлкен. Жапырақ қойнауынан дара гүлдері жетіледі. Гүлінің жоғарғы бөлігі қоңыр күлгін, кейде сарғыш. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жемістенеді. Жемісі қара, жидегі жылтыр, шиеге ұқсас. Итжидектің құрамында алколоидтар (атропин, гиоциамин, т.б.) және улы заттар болады. Жапырағы мен тамырынан экстракт пен тұндырма дайындайды. Итжидекті медицинада, ветеринарияда дәріге пайдаланады.

## Суреттер

Сурет:Atropa belladonna - Bele-dame ataetche ôternêye des foyes.jpg|Сабақ
Сурет:Atropa belladonna 220605.jpg|Гүл
Сурет:Atropa bella-donna0.jpg|Жеміс


## Дереккөздер


Санат:Алқалар
Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Улы өсімдіктер
Жарық (геология)

**Жарық** (жарылу) — тектоникалық қозғалыстардың әсерінен пайда болған жер қабығының жарылып бұзылуы. Жарықтың екі түрі болады. Бірінші түрі — жарықтар мен бөлінген жер қабығы бөлшектерінің орын ауыстырмай (жылжымай), бұрынғы орындарында қалуы жағдайында жасалады да, ал екінші түрі, керісінше олардың жылжып орын ауыстыруы жағдайында түзіледі. Жарың жазығы бойымен өдетте брекчиялы бөлшектену зонасы пайда болады. Жарық арқылы күшті минералданған судың циркуляциясы желілік пайдалы қазындылар орындарын жасайды. Вулкан атқылайтын аудандарда жарықтар атқылау жолдары арқылы жер бетіне жиі шығып жатады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Геология
Тауешкі

**Тауешкі** немесе **безоар ешкісі**, **сақалды теке** () — жұптұяқтылар отрядының қуысмүйізділер тұқымдасына жататын жабайы ешкінің бірі; тау текелері туысына жататын сүтқоректі.

Дене ұзындығы 150 см. шоқтығының биіктігі 80-95 см. Мүйіздері қылыш тәрізді екі жағынан сығылған еркектерінде ұзындығы 130 см. Шығыс, Орта және Оңтүстік Азияда кездеседі. ТМД - Кавказда -Оңтүстік Түркменияда. Көтерілуге қиын таулы жерлерді мекендейді. Үй ешкілерінің арғы тегі. 2 түр тармағы КСРО Қызыл кітабына енгізілді. Етін — жеу, терісін — киім-кешек жасау үшін аулайды.

## Дереккөздер


Санат:Тау текелері
Қылтықсыз бидай

**Қылтықсыз бидай** — мұның өсімдік түрлеріне тән қылтығы болмайды, қылтықсыз бидай кейде ақтоқал бидай деп те аталады.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Астық тұқымдасы
Санат:Ауыл шаруашылығы
Тереңдік жарық (геология)

**Тереңдік жарық** — жер қойнында бірнеше жүз (700-ге дейін) км-ге дейін баратын және бірнеше қатпарлану дәуірлері бойы тектоникалық қозғалыс жағдайында бір орында пайда болған жарықтар. Олар көбінесе тереңдік фокусті жер сілкіну жазықтарына (мыс.: Азияның шығыс аймақтарының бойына) тән.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Геология
Геокриология

**Геокриология** (– жер және *kruas* – суық, *logos* — ғылым) — жер қыртысындағы тоң қат-қабаттардың құрылымын, құрамын, қасиеттерін, тегін, таралуы мен даму тарихын, сондай-ақ олардың қату-еруімен байланысты процестерді зерттейтін ғылым.

Жалпы Геокриология және инженерлік Геокриология  болып бөлінеді. Жалпы Геокриология  тоңның қату, жібу және өзгеру (диагенез) процестеріне байланысты теориялық мәселелерімен шұғылданады. 

Инженерлік Геокриология  құрылыстар салу, а. ш-на пайдалану үшін жердің тоң басқан қабаттарына әсер етудің тиімді тәсілдерін іздестіреді.
Қазақстанда, 1950 ж. Тянь-Шань тауларында А.П. Горбуновтың жетекшілігімен көпжылдық тоң едәуір дәрежеде зерттелді. Зерттеулер көпжылдық тоң белдеуінің биіктіктегі орнын, тоңазыған жыныстардың жалпы ауданын және олардың биік таулық ландшафттарды құраушыларға тигізетін ықпалын анықтауға мүмкіндік берді. Қазақстандағы мәңгі тоңның аумағы 16,7 мың км² құрайды. Оның басым көпшілігі Алтай мен Жетісу (Жоңғар) Алатауында орналасқан. Шетелдерде Геокриология  саласындағы ғыл.-зерттеу жұмыстары Канадада (Монреальда), АҚШ-та (Нью-Хемпширде) және Ресейде (Мәскеуде және Якутскіде) едәуір дамыған.

Геокриология, тоңтану — тоң топырақтар мен тау жыныстары, олардың түзілуі, даму тарихы мен "болу" жағдайлары, сондай-ақ қазу, еру және тоң қабаттарының диагенез процестерімен байланысты құбылыстар туралы ғылым.

## Дереккөздер


Санат:Табиғат

Санат:Геология
Лава тасқыны

thumb|280px|Гавайидегі Килауэа беткейлеріндегі лава ағындарының әуеден түсірілген көрінісі, 2005 жыл.
**Лава тасқыны** — вулкандық атқылау кезінде лаваның төгілу тасқыны. Лава тасқыны кратердің бір осал жерінен бұзып шығып, кейде қатты күшпен сырттағы беткейге шашырай атқылайды, жолдағы нәрсенің бәрін қиратады, кейде елді мекендерге дейін жетеді. Лава тасқынының жылдамдығы әр түрлі, ол лаваның құрамына байланысты. Мысалы, қышқыл лава тұтқыр келеді де, аз күшпен атқылайды. Везувий лавасы кейде сағатына 8 км жылдамдықпен қозғалады, кейбір жерлерде лава тасқыны 30—50 км-ге дейін жетеді.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Геология
Лагуналар

**Лагуналар** — 1) теңіз бен тар бұғаз (немесе бұғаздар) арқылы қосылып тұратын немесе теңіз тосқынынан пайда болған құрлық өңірімен бөлініп тұратын саяз табиғи су бассейні, шығанағы; 2) маржан рифтері мен материк немесе арал жағасының аралығындағы, сондай-ақ атолдардың ішіндегі теңіз аумағы.
## Дереккөздер


Санат:География
Пелагилық облыс

**Пелагилық облыс** — терригендік шөгінділері шөге алмайтын тереңдігі де, материктер мен аралдардан қашықтығы да 3000— 5000 м шамасындағы мұхит алабы. Пелагилық облыста терең сулық (вулкандық) және органогендік шөгінділер шөгеді. Мұның шөгінділері кремнеземге бай утастан немесе май балшықтан пайда болады. Органогендік шөгінділер жүзіп жүретін организмдердің қабыршақтары мен қаңңаларынан, балдырлардан тұрады. Олар барлық шөгінді системаларында қазба түрінде де кездеседі.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Геология
Шаңды дауыл

[thumb|300px|[Ирактағы шаңды дауыл]]
**Шаңды дауыл** — шөл, шөлейт және жыртылған далада топырақтың немесе құмның жел арқылы тасымалдануы және ауа құрғақ кезде, борпылдақ топырақты алапта соғатын қатты жел. Бұл Қазақстанда жылдың жылы мезгілінде байқалатын ерекше атмосфералық құбылыстардың бірі. Әдетте шаңды дауылдар желдің жылдамдығымен және топырақ жамылғысының сипатымен тығыз байланысты. Олар топырақтың ұлпаларын ұшырып, өсімдік тамырларын ашып тастайды да, ауыл шаруашылығына көп зиян келтіреді. Ең күшті шаңды дауыл миллиондаған тонна шаңтозаңды жүздеген (кейде мыңдаған) километрге тасымалдайды. Мұндай шаңды дауылды қара дауыл деп те атайды. Шаңды дауыл көбінесе жазда, кейде көктемде және қарсыз қыста болады. 

## Кездесу аймақтары

### Қазақстан
Шаңды дауыл Қазақстанның оңтүстігіндегі құмды шөлдерде, Балқаш көлінің оңтүстігінде кездеседі. Ең қатты шаңды дауылдар Арал маңында жылына 50 күнге дейін соғады. Мұнда ауағы құм мен шаңнан басқа Арал теңізінің түбінен кепкен улы тұз да көтеріледі. Сондықтан Арал маңының шаңды дауылы адамға аса маңызды. Оның үстіне тұз, құм және шаң массалары желмен жүздеген, мыңдаған километр қашықтыққа тасылмалданып, Тянь-Шаньның қарлы-мұзды белдеулеріне дейін жетеді. Ол жерлердегі мұздықтардың еруін жылдамдата түседі.

### Басқа елдер
Оңтүстік-шығыс, шығыс тауларында шаңды дауыл негізінен байқалмайды, өйткені олар тастақты және сазды аудандар болып есептеледі. Сонымен қатар шаңды дауылдар Африкада (Сахара шөлінде және соған жақын аймақтарда), Арабия түбегінде және Таяу Шығыстың кейбір елдерінде, Моңғолия мен Қытайдың шектес аймақтарында, АҚШ-тың орталық бөліктеріңде, Оңтүстік Американың пампасында, Аустралияның орталық және батыс штаттарында және Орта Азияда байқалады.

Санат:География
Санат:Ауыл шаруашылығы
Тахеометрия

**Тахеометрия** — нүктелердің жер беті биіктігі бойынша және пландағы орналасуларын олардың горизонтальды және вертикалды бұрыштары мен ара қашықтығын бір уақытта өлшеу арқылы анықтайтын әдіс. Тахеометрияда айналма тахеометр немесе тахеометр-автомат деп аталатын аспап қолданылады. Олардың көмегімен іздеген шаманы есептемей-ақ табуға болады

## Тағы қараңыз
*Теодолит

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Геодезия
Рельефті кескіндеу

**Рельефті кескіндеу** — карта бетіне рельеф әр түрлі жолдармен кескінделеді: 1) горизонтальдармен, немесе изогипсалармен кескінделеді (қ. изогипсы). Бұл әдіс өте көп тараған әдістердің бірі және ол картаны оқи білуді, нагыз рельефті көзге елестете білуді керек етеді; 2) штрихтармен кескінделеді. Бұл өдіс бойынша рельеф карта бетінде жуандыгы және ұзындығы әр түрлі штрихтармен кескінделеді де, рельефтің беткейі тікейген сайын штрихтар жуандап қысқара түседі. Бұл үшін рельеф еңістігімен штрих жуандығы арасындағы байланысты көрсететін арнаулы шкала қолданылады. Рельефті бұлайша кескіндеу сызушы мен граверден өте үлкен шеберлікті талап етеді және өзінің көрнектілігімен көзге түседі. Бірақ басқа әдістерге қарағанда рельеф дэл кескінделмейді; 3) құрама (горизонтальдар мен штрихтардың кемегімен) эдіспен кескінделеді; 4) бояуды жуу және жұқалап бояу арқылы. Бұл әдіс бойынша карта бетінде кескінделінетін рельефтің көлбеу беткейлерінің бояуы жуылып, жұқалап боялынады да, рельеф көлбейлеген сайын оның бояуы сұйыла береді. Рельефтің беткейлері тікейген сайын керісінше оның бояуы қоюлана бастайды; 5) бір бүйірден жарық түсіру арқылы. Бұл өдіс бойынша жарық ылғи солтүстік-батыстан 45° бұрышпен түседі деп алынады. Кейде бұл 4ші әдістгеи аралас алынады. Горизонтальдар көбінесе биіктік сатыларының бояуларымен қосылады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Геодезия
Мензула

**Мензула** - топографиялык түсірісте кипрегельмен коса қолданылатын аспап. Шаршы тақтадан (планшеттен), үш- аяқтан және планшетті үш аяқпен бекітетін тетіктен тұрады. Азимут бойынша бағдарлау үшін планшетті үшаяқтың вертикаль осін айнала 360°-қа айнаддыруға болады. Планшетке қағаз бекітіліп, түсірілетін жергілікті жер тиісті шартты белгілермен бейнеленеді. Мензула мен кипрегель қолданылып орындалған топографиялық түсіріс мензулалык, тусіріс деп аталады.

## Мензулалық түсіріс

**Мензулалық түсіріс.** Шағын телімде мензула мен кипрегель қолданылып атқарылады және осы арқылы тікелей далада топографиялық план жасауға болады. Түсірісті жасау жергілікті жердегі нүктелердің планшеттегі өзара орындарын графикалық түрде анықтауға негізделген. Нүктелерге дейінгі арақашықтық кипрегельдің қашықтық өлшеуішімен және қашықтық өлшеуіш рейкамен өлшенеді, ал бұрышты графикалық түрде салады. Құрылыс салынған аумақты түсіргенде, арақашықтық кипрегельдің объек- тивіне бекітілген арақашықтық өлшеуіш саптамамен өлшенеді. Мензулалық түсірістің артықшылығы - оның көрнекілігі; бұлай түсіру процесі кезінде планды жергілікті жермен салыстыруға болады; кемшілігі - жұмыстың негізгі бөлігі далада өтетіндіктен, қыста жөне жауын-шашыңды күндері жұмыс істеуге болмайтындығы, жабдықтардың қолайсыз үлкендігі, барлық жұмысты бір ғана орындаушының атқаратындығы.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия