open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қара қарқылдақ

**Қара қарқылдақ** - дене пішіні кіші қарқылдақтан үлкен, ал өзен қарқылдағынан кіші (салмағы 60-80 г), құйрық үсті ақ, қалған жері қара түсті. Қазақстанда кең таралған, тек тау мен сусыз шөлде кездеспейді. Жаға өсімдігі жақсы жетілген тоқтау және баяу ағатын су қоймаларында қоныстанған. Бұл туыс өкілдерінің сазды жерге құмарлығынан, оларды "сазды қарқылдақтар" деп те атайды. Бұлар су жәндіктерімен, олардың дернәсілдерімен, шаянтәрізділермен және басқа да омыртқасыздармен қоректенеді. Көбіне басқа су маңы құстарымен бірге топ болып ұялайды.Ұяларын аралдарда және жағаларда кездестіруге болады. Көбіне 3 жұмыртқа салады. Аталығы мен аналығы кезектесіп, 2 аптада басып шығарады. Балапандары 20-25 күнде ұшады. Сәуірдің соңында кеш ұшып келеді, қыркүйектің басында ұшып кетеді.

Санат:Шағалалар
Ұтымды тамақтану

Ұтымды тамақтану дегеніміз дұрыс, саналы, пайдалы тамақтану. Денсаулық көбінесе адамның немен және қалай тамақтануына байланысты болады. Санасыз тамақтану көптеген аурулардың дамуына себепші болады. Үнемі артық тамақтану, қоректтік заттарды артығымен қабылдау заттарды көптеген ауруларды, мысалы семіру және сусамыз (қант диабеті ауруына соқтырады). Олар асқорту мүшелерінің,жүректің, ьауырдың,бүйректің зақымдануынв және басқа ауруларға қарсылығын төмендетеді.
 «Біз тамақтану үшін өмір сүрмейміз,өмір сүру үшін тамақтанамыз» демекші,тамақтануда сабырлылық көрсету жалпы мәдениеттің белгісі болып есептеледі.Күшті қалпына келтіру үшін ғана тамақтану керек.
  Тәбеті шауып ішкен тамақ қана адмға өте пайдалы.Тамақ ағза үшін пайдалы және зиянды өнімдерден тұрады. Азық-түліктің құрамына белок,май,көмірқышқыл,су,минералды тұз,витаминдер енеді.Тамақ жақсы қортылуы үшін біртіндеп,алғашқыда салат пен сұйық сорпа ішуден бастау керек.Артық мөлшердегі тұз,қант,ащы заттар,қуырылған тамақ және т.б. денсаулыққа зиян.Тәтті,кофе,шай,газды сусындарын көп мөлшерде қабылдамауға тырыс.Бұл сені асқазан,аллергия және басқа аурулардан қорғайды.
 Балалардың күнделікті тағамында жеміс-жидектер,витаминдер көп болуы тиіс. «Витамин» терминін американ ғалымы Казимир Функ ойлап тапқан.Ол күріш дәнінің сыртындағы қабықшасын ағзаға қажетті деп есептеп, «VITA» сөзі (өмір) мен амин сөзін қосып,витамин деп атаған. А,В,С витаминдері адам ағзасына қажетті.Олар:көкөністер,жемістерде көптеп кездеседі. Витаминдер бәрімізге де,әсіресе жас организмге аса қажет. 

Санат:Салауаттану
Космогондық оюлар

Космогондық өрнектер ғарышпен байланысты жұлдыздарды,күнді,айды,жарты айды және кемпірқосақты бейнелейді.Ұлан-ғайыр далада көшіп-қонып жүрген көшпелілерді ғарыш пен әлем құпиясы үнемі қызықтарған.Өйткені,оларды түні бойы нешетүрлі ою-өрнектер құраған жұлдыздардың ғажайып әлемі көмкеріп тұрған.Шын мәнінде,табиғат аясында,онымен үйлесімде өмір сүрген көшпелі қазақтар арманшыл халық еді.Олардың киіз үйде тұруының себебі де осы болар.Киіз-үй-көшпелі өмірге бейімделген,ерте заманнанкеле жатқан баспана.Осы жеңіл же жинақы киіз үйді көшпелілер ғарышпен байланыстырған.Бұл баспана бұрышы жоқ,жер шар секілді.Төбесінің дөңгелене жасалынуы-аспан,ала едені-жер,шаңырақ  жердің кіндігі болып қабылданған.Ою-өрнектердегі осындай үйлесімділік көк Тәңірге сиынудан жалғасын тапқан.
Табиғаттың өзі өмірдің талай құпияларын үйретіп,қазақтарға ою-өрнектің космогондық түрлерін тарту етті.Оған ежелгі сақтар заманынан келе жатқан әлемдік кеңістік пен жер шары төрт тарабының,мәңгілік қозғалыстың символы-дөңгелек,төрт құлақ,шимай,қисық сызықты бейнелейтін жұлдыз және ою-өрнектің ортасында орналасқан әрі бес бұрышты қалыпқа ие жұлдыз кіреді.
Санат:Мәдениет
Жылқы- халық медицинасында

***Жылқы өнемдерін*** қазақ тұрмысында әртүрле ауруларды емдеуге кеңінен пайдаланады. "Жылқының сүті мен еті жақпаған ауру адам, сауықпайды, өледі" деген сөз халық арасында кең тараған. Жылқы өнімдерінің ішінде емге қолданылуы жағынан бірінші орында әрине, ***қымыз*** тұрады.Себебі қандай науқас болсын қазақ қымыздың тікелей емдігі болмаса да, ауырған адамды әрлендіру үшін негізгі емімен қатар қымыз беріп отырған. "Қымыз қырық түрлі дертке ем" дейді қазақ мақалы. Негізінде қымызбен өкпе(туберкулез) ауруын емдеу кең етек алған. "Көксаумен ауырғын адамға, кайнатылған сиырдың, жылқының майын балға қосып ішкізеді. Мейілінше көп қымыз береді. Өкпесі ауырған адам жүрек майын шикілей аз- аздап жеуі керек". Қымыздан басқа осы уақытқа дейін зерттелмей келе жатқан халық медицинасында ел арасынан жинастырған материалдарға сүйене отырып жылқының басқа да емдік өнімдері қарастырылды. Белінен шойырылып жүре алмай қалған адамды тү биенің ***терісіне орайды***. Алдымен жаңа сойылған жылқының терісінің ішіне ерменді қайнатып құяды, сонан соң екі адам терінің екі жағынан ұстап бұрайды, бір адам сол мезетте ағаш тоқпақпен теріні тоқпақтайды, сонда тері қызып, ысиды, ыстық теріге науқасты жалаңаш куінде денесін, басын ғана шығарып орап тастайды. Алдымен адамның денесі 15-20 минут шамасында қалтырап, қалшылдап тоңады, соңынан денесі қызып терлейді, біртіндеп теріге үйрене бастайды. Өстіп науқас адам 1,5-2 сағат тері ішінде жату қажет. Осылай 7 күнде 3 рет түседі, емдеу 21 күнге созылады, науқас осы уақыт ішінде жылы үйден шықпауы қерек.

## Дереккөздер
1. "Қазақ жылқысының тарихы".- Алматы:"Алматыкітап баспасы", 2010.- 243 бет.

Санат:Көксау ауруын емдеу
Санат:Өкпе ауруын емдеу
Санат:Жылқының пайдасы
Санат:Қымыздың пайдасы
Жылқының арғы тегі

нобай|240px|
::**[[Жылқы]] тарихы** осыдан 65 млн. жыл бұрын өмір сүрген арқасы бүкіш, құйрығы ұзын, көлемі қанден ит сияқты (эохипус немесе гиракотерий) хайуаннан бастау алады. Бұл хайуанның алдыңғы қолында төрт саусағы, артқы тұяқтарында үш саусағы болған. табанын тіреп жүріп бұталар мен жас ағаштардың жапырақтарымен қоректенген. 
::Миоцен кезеңінде 25 млн. жыл бұрын. ауа райының өзгеріп, ағашты ормандар, бұталы балаусалы ұзын шөпті алқаптар құрғақшылыққа ұшырап, жер беті кеуіп. тау-тасты далалардың пайда болуына байланысты жылқының арғы тегін де өзгертті. Тұрпаты қазіргі пониге, бас сүйегі мен тісі қазіргі жылқыға ұқсас , жұмсақ айыр тұяқтары қатты тұяққа айналып, секіріп, жылдам жүретін болды. 
::Шамамен 12 млн. жыл бұрын жылқы тегінің келесі тізбегі - гиппарион пайда болды. Гиппариондар үш айыр тұяқты, дене тұрқы киіктей, жылдам шауып жүретіні соншалық, өздерінің отаны Аляскадан бастап Беринг "көпірі" арқылы Азияға, Еуропаға ең аяғы Африкаға таралып кеткен. Бірақ әлі күнге дейін гиппарион қазіргі жылқының арғы тұқымы ма, әлде жанама бұтағы ма деген сауалдар төңірегінде таластар көп.

## Дереккөздер

1. Қазақ жылқысының тарихы. Алматы:"Алматыкітап баспасы", 2010.- 23 бет.

Санат:Эволюция
Санат:Жылқылар
Санат:Жылқының шығу тегі
Салт атқа мінудің үлгісі

Ерттелген атқа мінудің де тәсілі көп. Алдымен тізгінді сол қолға алады. Сонан соң сол қолмен аттың шоқтығынан, не ердің қасынан тізгінмен бірге ұстап, сол аяқты үзеңгіге салып, оң қолмен ердің артқы қасынан ұстайды да оң аяқты серпіп атқа мінеді. Кейде еуропалықтар, орыстар оң аяғын үзеңгіге салып, аттың оң жағынан мініп жатады. Мұны қазақ ерекше сөлекет санайды. Бүйтіп мінген жас балаларға, әсіресе қалалықтарға:"Өй, орыспысын?"- деп күліп жатады. 
Еуропалықтар үзеңгібауды ұзын тағады. Үзеңгібауы ұзын болғанда артта отырған адам қозғалмай отырады, үзеңгібауды теуіп көтерілу, қозғалу мұң болады.Ү. қысқалау болғанда ат үстіндегі адам үзеңгіге шіреніп. аттың жүрісіне қарай орнығып, ауық- ауық көтеріліп, қозғалып отырады. Ү. қысқалығының пайдалы, өмершең екенін өмір дәлелдеп отыр. 
Атқа мінгенде тізү отыруға дағдылану керек. Жамбастай қисық отырған адамның салмағы, жылқының салмақ орталығына дәл түспейді де, тепе- теңдік бұзылады.

## Дереккөздер
1.Қазақ жылқысының тарихы. Алматы:"Алматыкітап баспасы", 2010.- 203 бет.

Санат:Атқа міну
Қалпақты саңырауқұлақтар

**Қалпақты саңырауқұлақтарға** ақ саңырауқұлақ, көктерек саңырауқұлағы, сұр және қызыл шыбынжұт, түлкіжем, қозықұйрық, арышқұлақ, бүріскі, т.б. жатады
::*Жемісті* денесі қалпақтан және түбіртектен тұрады. Жемісті денесі топырақ арасында жіпшумақтан өсіп дамиды. Көптеген қалпақты саңырауқұлақтардың жемісті денесі жеуге жарамды. Түбіртегіндегі жіпшумағы біркелкі, ал қалпақшасындағы жіпшумағы екі қабат құрайды. Үстіңгі қабаты жылтыр, түрлі- түсті реңді болса, астыңғы қабаты түтікшелі немесе қатпарлы болып келеді. Осыған байланысты саңырауқұлақтар түтікшелі немесе қатпарлы(арышқұлақ, қозықұйрық, түлкіжем) болып бөлінеді.
::Спора, гамета арқылы және вегетативтік жолмен көбейеді. 
***Көбею сызбанұсқасы***:
Қалпақшалы саңырауқұлақтар белгілі ағаштың түрімен микориза түзеді.
Кейбір түрлері ағаш діңдерін бұзады, сонымен қатар адам және жануарлардың қорегі ретінде пайдаланылады. Бұлардың арасында жеуге жарамдылары(ақ жерқұлақ, қозықұйрық, түлкіжем, бүріскі) және улылары бар(сұр және қызыл шыбынжұт, жалған түлкіжем, боз арамқұлақ).

## Дереккөздер
1. биология: ҰБТ- ға дайындық оқулық-тесті. Алматы: ШЫҢ-КІТАП, 2010.

Санат:Саңырауқұлақтар
Санат:Жоғарғы сатыдағы флора
Физиологиялық қызметтердің нейрогуморальдық реттелуі

Жүйке жұмысының және мүшелер қызметінің реттелуін ***жүйкелік жолмен реттелуі*** деп атайды. Қанның құрамындағы гормондар және минералды заттардың әсерлері арқылы организм қызметінің реттелуін ***гуморальды реттелу*** деп атайды. Организмдегі реттлудің бұл екі түрі өздерінің әсерлерін жеке-дара тигізбейді, олар өзарабайлансыты болады. Сондықтан бұл реттелу нүктелерін біріктіріп,*жүйкелік- гуморальдық реттелу* деп атайды.
::Ағзаның барлық деңгейлерінің қызметі бірлестікпен іске асады, әр деңгей құрылымы қызметінің күрделілігімен сипатталады. 
## Дереккөздер
1.Биология: ШЫҢ-КІТАП, 2010

Санат:Нейрогуморальдық реттелу
Құрылыс кереметтері

=Құрылыс кереметтері=
Құрылымы мен жалпы композициясы арқылы адамды баурап алатын кейбір ғимараттар мен құрылыстар данышпан инженерлердің қиялынан туған. Құрылыстың осындай таңғажайып конструкциясының бірі - АҚШ-тың Нью-Йорк қаласындағы **Азаттық мүсіні**.Мүсін азаттықтың белгісі ретінде ұлттық ескерткішке айналған.

Дубайдағы **Бурдж әл-Араб** салтанатты қонақ үйі тербелмелі желкен түрінде жасалған.

Англияның Лондон қаласындағы **Лондон** көпірі1750 жылы Весминстер көпірі ашылғанға дейін Темза өзенінен өтетін жалғыз көпір болатын.

Париждегі **Эйфель** мұнарасы темірден соғылған. Ол Париждегі Сейн өзенінің маңындағы Марс алаңында жасалған.

Сиднейдегі **Харбор - Бридж** көпірі - орталық аудан мен Солтүстік жағалауды жалғастыратын, автомобиль, теміржол және жаяу жүргінші өтетін Сидней айлағының негізгі өткелі. Бұл көпір 1967 жылға дейін қаланың ең биік құрылысы болатын.
=Білгенге маржан=
## Инженер деген кім?
*Инженер* - құрылыстың нақты бір аумағына тартылған, құрылыс саласына маманданған адам. Инженерлер өз жұмысына шығармашылықты, технологияны және ғылыми мағлұматтарды ұштастыра отырып кіріседі.
=Қызықты деректер=
Эйфель мұнарасы - Париждегі ең биік ғимарат.

Бурдж әл-Араб нарықта «әлемдегі жеті жұлдызды алғашқы қонақүй» ретінде ұсынылған.

«Гиннестің Әлемдік рекордтарына» сәйкес, Сиднейдегі Харбор - Бридж әлемдегі ең кең және ең үлкен болат қақпасы бар көпір болып табылады.
=Есіңе сақта=
Азаттық мүсінін француз мүсіншісі *Бартольди* Францияда құрастырып, жасаған.
=Дерек көздер=
Балаларға арналған танымдық энциклопедия. Халықтар мәдениеті.
Санат: Құрылыстың сан -алуан түрлері
Аранда

**Аранда**

* Аранда (халық) — Орталық Аустралияда Алис-Спрингс қаланың маңында мекендеген аустралиялық аборигендердің этникалық тобы.
* Аранда тілі — арандалықтардың тілі.
* Аранда (Эн) () —  Франциядағы  Эн департаментіндегі комунна.
* Аранда (Сарагоса) — Испания ауданы (комарка ), Арагон автономды бірлестігіне қарасты Сарагоса провинциясының құрамына енетін аудан.
* Аранда — Қырымдағы Пчельники елді мекенінің бұрынғы аты.

## Тұлғалар
* Аранда, Антонио (1888—1979) — Испания қолбасшысы, генерал. 1936-39 жылдардағы испан азаматтық соғысының қатысушысы.
* Висенте Аранда (1926 т.ж. - ) — испания режиссері, сценарийші.
* Аранда, Педро Абарка (1718—1798) — испания дипломаты, саяси және мемлекеттік қайраткері.
* Эдуардо Аранда (1985 ж. туған) — парагвай футболисшысы.

## Тағы қараңыз
* Аранда-де-Дуэро — Испаниядағы  Бургос провинциясына кіретін қала және муниципалитет.
* Аранда-де-Монкайо — Испаниядағы Сарагоса провинциясына кіретін муниципалитет.
Педро Пабло Абарка де Болео

thumb|left|192px|10-шы Граф Аранда, Сарагосадағы мүсіні
**Педро Пабло Абарка де-Болеа, 10-шы граф Аранда** ( ( 21.12.1718, Сьетамо, Уэска провинциясы, Арагон, Испания. - 09.01.1798, Эпила, Сарагоса провинциясы, Арагон, Испания) - Испанияның мемлекеттік қайраткері және дипломат.

1766-73 жылдары Карл ІІІ король тұсында испан үкіметін басқарды. Француз ағартушыларының көзқарасын жақтай отырып, Аранда иезуиттерді елден қуғызды (1767 ж.) және инквизицияның қызметіне шек қойды.  Аграрлық реыорма жүргізуге тырысты, бірақ феодалдардың қарсылығы оны 1773 ж. орнынан түсуге мәжбүр етті.

1770-80 жылдары Аранда Францияда елші болды. Испанияға тиімді Париж бітім шартын жасауға (1783 ж.) көмектесті. 1792 жылы қайтадан үкімет басына келді. Испанияның революцияшыл Франциямен соғыса беруіне қарсы шыққаны үшін орнынан алынып, жер аударылды. (1794 ж.)

## Дереккөздер

*  

## Сыртқы сілтемелер
* The Penny Cyclopædia of the Society for the Diffusion of Useful Knowledge 
* Abarca de Bolea y XimИnez de Urrea, Pedro Pablo, X conde de Aranda  

Санат:Испания
Стрельниковка

**Стрельниковка** — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы, Яснов ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Явленка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 37 км-дей жерде, Үлкен Тораңғыл көлінің оңтүстік-батысында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 410 адам (207 ер адам және 203 әйел адам) болса, 2009 жылы 274 адамды (135 ер адам және 139 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) елді мекендері
Аранда (халық)

*Аранда*' — Орталық Аустралия аборигендердің  Алис-Спрингс қаланың маңында мекендейтін этникалық тобы. Халықтың жалпы саны - 2 мыңға жуық. Аустралия тілдерінің Пама-ньюнга  тобының аранда тілінде сөйлеседі.

Негізгі дәстүрлі кәсібі - аңшылық. Топтың әлеуметтік құрылысы үшін айтылатындай жыныс теңсіздігі (еркектердің доминантасы), және жас ерекшелігіне байланысты теңсіздік тән.  Қазіргі таңда басқа этникалық аустралиялық аборигендер топтарымен бірге өз құқықтары үшін қозғалысқа бесенді қатысуда.

## Аты шыққан арандалықтар
* Альберт Наматьира (1902—1959) — суретші.
* Стив Додд (р. 1928) — киноактёр.

## Дереккөздер
* Артёмова О. Ю. Австралийцы // Народы и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков. М.: Большая Российская Энциклопедия, 1999. С.23-25.
* Коротаев А. В. Сведения о народах, данные по которым использованы в монографии // Мёрдок Дж. П. Социальная структура. М.: ОГИ, 2003. С. 440.

## Сыртқы сілтемелер
* Аранда на сайте Aboriginal Art Culture and Tourism Australia

Санат:Аустралия
Алексей Андреевич Аракчеев

**Алексей Андреевич Аракчеев** *(4.10.1769 (23.9), Новгород губерниясы - 3.5.1834 (21.4), Грузино, Новгород губерниясы.)* -  Павел І., Александр І патшалардың тұсында  аса қатыгез , әпербақан сарайман; граф, артиллерия генералы.

1808-10 жылдары - әскери министр, 1810 жылдан Мемлекеттік советтің әскери істер департаментінің  төрағасы. Аракчеев бүкіл ел басқаруды өз қолына жинақтады. Көп мәселе жөнінде патшаға тек өзі баяндап тұрды. Үкімет мүшелері оның ұсынысы немесе кеңесі бойынша  тағайындалып яки қызметтен босатылып  жатты. Николай І тұсында  әскери қоныстардың  (1817 жылдан) жоғары бастығы болды. Жұмыста полициялық   асқан қатыгездік, әскери дерекілік көрсетті (**аракчеевшілдік** деген осыдан шыққан). Александр І өлгеннен кейін  Аракчеев ықпалынан айрылды. Бірақ аракчеевшілдік  Николай І тұсында да сақталды.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* *Аммон Ф. Г.* В фаворе у кесаря: Александр I и Аракчеев 
* *[http://bezh-citi.ru/izvestn/171-arakacheev.html Биографический очерк Аракчеева Алексея Андреевича] *
* *[http://www.idelo.ru/394/18.html Биографический очерк об Алексее Аракчееве]*
* *[http://www.istorya.ru/person/arak4eev.php Биография Аракчеева]*
* *Вилие Я. В.* Письмо Я. В. Виллие к А. А. Аракчееву
* *Врангель Н., Маковский С., Трубников А.*  Аракчеев и искусство  // Старые годы. — 1908. — № 7. — С. 439—471. (иллюстр.).
*  ''Граф А. А. Аракчеев. (Материалы)''  // Русская старина, 1900. — Т. 101. — № 1. — С. 97-106.
* *Гриббе А. К.*  Граф Алексей Андреевич Аракчеев. (Из вспоминаний о Новгородских военных поселениях). 1822—1826  // Русская старина. — 1875. — Т. 12, № 1. — С. 84-123.

Санат:Ресей саясаткерлері
Инфузория класы

thumb|300px|Инфузория

**Инфузории**, немесе **кірпікшелілер** ()- күрделі қарапайымдылар болып табылады.

## Тіршілік етуі
Дене пішіні түрліше болып келеді. Өлшемі 30-40мкм-ден 1000-2000мкм дейін. Қозғалу органоидтары болып кірпікшелері саналады. Кейбіреулерінің қорғаныстық қорғаныстық қызмет атқаратын- трихоцисталары болады. Оларда қарапайым ауыз қуысы- цитофаринкс кездеседі. Қорытылмаған ас қалдығы ерекше тесікше- қылаулатқыш арқылы сыртқа шығарылады.

## Құрылысы
Инфузорияларда 2 ядро кездеседі: біреуі үлкен-макронуклеус, екіншісі кіші-микронуклеус. Макронуклеус зат алмасу, өсу және т.б. вегетативті қызметтер атқарады, ал микронуклеус- жыныстық көбеюге қатысады.

## Көбеюі
Инфузориялардың көбеюі жыныссыз және жыныстық жолдармен жүреді. Жынысық процесс конъюгация күйінде болады. Ол үшін 2 дара бір- бірімен жанасып аталық және ядроларымен алмасады. Содан кейін аталық және аналық ядролар өзара қосылады, ал  инфузория даралары бір- бірінен ажырасады.

## Дереккөздер
 
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
* "Медициналық биология және генетика"/Бас редактор С.А.Әбилаева, Е.О.Қуандықова- Алматы-Шымкент, 2004

Санат:Биология
Санат:Медицина
Санат:Медициналық биология
Матрица дәрежесі

**Матрица дәрежесі** - матрица дәрежесі деп нөлге тең емес минордың ең жоғарғы ретін айтады.
Матрицаның дәрежесі өзгермейді, егер:
1) екі жолды (бағанды) орнымен ауыстырса;
2) бір жолдың (бағанның) элементтерін тұрақты нольге тең емес санға көбейтсе;
3) Бір жолдың (бағанның) элементтерін тұрақты санға көбейтіп басқа жолдың сәйкес элменттеріне қосса.

Бұндай түрлендірулер эквивалентті түрлендірулер деп айтылады. Эвивалентті түрлендіргеннен кейін берілген матрицаға эквивалентті матрица пайда болады.

## Дереккөздер

санат:Матрица теориясы
Adobe Photoshop

**Adobe Photoshop** -  суреттерді, мәтіндерді өзгертуге, түрлендіруге, сақтауға  арналған ең танымалы графикалық бағдарлама болып табылады. Adobe Photoshop графикалық бағдарламасы түстер палитрасымен жұмыс істеуге, суреттерді еңгізуге және шығаруға, контурларын ерекшелеуге, түс тандауға, сурет фильтрін тандауға, өлшемі мен кеңейтілімін өзгертуге, суреттерді түстендіруге және басып шығаруға мүмкіндік береді. Adobe Photoshop  интерфейсі бағдарламамен өзара әрекеттесу әртүрлі деңгейдегі қолданушыларға арналып ойластырылған. Бағдарламамен жұмыс істеу: командаларды тышқанды басу арқылы жүзеге асыру және пернетақтада белгілі бір перне комбинацияларын басу арқылы операцияларды жүзеге асыру. Операцияларды жүзеге асырудың екі түрі де бір бірінен оңайлығымен және функцияны орындау жылдамдығымен ерекшеленеді. Әдеттегідей: бағдарламамен енді жұмыс ісеуді бастаған адам меню арқылы жұмыс істегенді таңдайды, ал маман пернетақта арқылы.

## Дереккөздер

Санат:Ақпараттану
Windows Commander

**Windows Commander** немесе **Total Commander** —– операциялық жүйедегі Windows-тың жұмыс аспабы, файлдық менеджер, яғни программа Windows ортасында файл мен жұмыс жасау үшін арналған. Өз мүмкіншілігіне қарай ол сілтеуіш программасындағы файлдық менеджерден жақсырақ тұрғызылған  және оның сыртқы көрінісі мен интерфейсі Norton Commander-дағы MS-DOS программасына ұқсас, осы программаның ең жақсыларын қосып атқарады.
## Windows Commander-дің мүмкіншілігі

*	Windows Commander көп командаларын қарапайым пернелерді басу арқылы орындауға болады, Norton Commander-ге ұқсас;
*	Drag & Drop қолдауы, сілтемеге ұқсас (бар объектіні тышқан сілтемесі арқылы апару);
*	көшірімді кеңейту, ауыстырушылық, атын өзгерту және файл мен ағаш каталогын жою;
*	файлдық архивпен жай директория сияқты жұмыс жасау, файлды тез арада архивке көшіруге болады немесе архивті дискке және файлды архивтен жоюға болады (ішіндегі архивті модификациялау);
*	Windows Commander меню командасына өз программасын жіберіп қосуға болады;
*	программа жіберу үшін командалық жолға MS DOS-тағыдай әр түрлі   параметрлер көрсетіледі;
*	файл іздеудегі функцияның кеңеюі;
*	текстегі файл тұрғызуын қарау (F3 пернесімен шақырылады) және он алтылық форматтағы  DOS кодының мүмкіншілігін Windows-тағыдай;
*	ZIP форматындағы файлды орамдау; 
*	сыртқы программа жіберу үшін панель аспабын күйге келтіру және Windows Commander-дың орындалуы;
*	Windows Commander программасындағы негізгі меню программасын жөнге келтіру;
*	ZIP, ARJ, LZH, GZ, TAR, RAR және ACE архиві сыртқы программа үшін қосылуы;
*	желілік, локальдық және Интернет ресурстарымен сізді компьютеріндегі диск секілді жұмыс.

## Интерфейстің сипаттамасы

Терезенің жоғарғы жағында тақырып жолының астында Windows Commander-дің мәзір қатары орналасқан, мұнда келесі бөлімдер бар: 

## Пернетақта комбинациялары
Windows Commander-дағы көптеген әрекеттерді пернетақтаның белгілі бір пернелер комбинациясын басу арқылы орындауға болады.
Windows Commander-дегі пернелердің қысқа комбинацияларының қолданылуы:

## Дереккөздер

Санат:Shareware
Санат:Freeware
Балантидий

thumb|300px|Балантидий

**Балантидий**(- балантидиаз ауруын тудырады.

## Негізгі сипаттамасы
Ол тоқ ішекте кездеседі және барлық жерлерде тараған. Балантидий денесі жұмырлау немесе жұмыртқа пішінді болып, өлшемі- ұзындығы 30-200мкм, ені 20-20мкм тең. Денесінің алдыңғы қысыңқы жағында перистом, содан кейін воронка тәрізді цитофаринкс, ал денесінің артқы жағында анель порасы- қылаулатқыш орналасқан. Балантадий қорытылмаған ас қалдығымен, эритроциттермен қоректенеді. Жиырылғыш вакуольдары 2-еу. Цисталары сопақша не домалақ (дм 50-60мкм) пішінді болып келеді.

## Тіршілік циклы
Инвазиялық сатысы болып циста саналады. Асқорыту жолында цистадан вегетативтік формасы түзіледі. Вегетативтік форма күйінде балантадий ішекте ұзақ уақыт зиянсыз тіршілік етеді. Бірақ кейде белгісіз жағдайлардың әсерінен (аскаридоз), олар ішектің қабырғасына еніп, оны зақымдап, үлкен жара пайда етеді. Ішектің артқы бөлімінде вегетативтік форма цистаға айналады да үлкен дәретпен сыртқа шығарылады.
Балантидиаздың негізгі резервуарлары болып жабайы және үй шошқалары саналады. Олардың фекалияларымен цисталар сыртқа шығарылып қоршаған ортаны ластайды. Адамдар шошқаларды күтіп баққанда цисталарды жұқтыруы мүмкін, сонымен қатар лас жеміс- жидектер, лас қол, қайнатылмаған су т.с.с. арқылы да жұғуы мүмкін.

## Патогендік әсері
Ішек қабырғасында қансыраған жара пайда етеді, қан-аралас іш өткізеді. Емделмесе дүние салуға алып келеді.

## Лабораториялық анықтау әдісі
Фекалияны микроскоп арқылы зерттеп паразит цисталарын табу.

## Аурудың алдын алу шаралары
Жеке шаралар- жеке гигиена нормаларын сақтау; қоршаған ортаның шошқа қиымен ластануын болдырмау; шошқа фермаларында тиісті еңбек тәртібін ұйымдастыру т.б. болып табылады.

## Дереккөздер
 
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
* "Медициналық биология және генетика"/Бас редактор С.А.Әбилаева, Е.О.Қуандықова- Алматы-Шымкент, 2004

Санат:Биология
Санат:Медицина
Санат:Медициналық биология
Кіші қарқылдақ

**Кіші қарқылдақ** - өзен қарқылдағына өте ұқсас,бірақ кішілеу.Қанатының құлашы 0,5 метр,салмағы 50 г. Аяғы мен тұмсығы сары түсті,маңдайында ақ дағы бар.Дауысы өте қатты. Қазақстанның барлық жерінде ұялайды. Басқа қарқылдақтар сияқты, ұсақ балықтар және ірі жәндіктермен қоректенеді.Ұсақ балықтарды ұшып жүріп қарайды, көрген бойда қанаттарын қағып, тұрып қалады, содан кейін қанаттарын жиып, шүйіледі де, денесін иығына дейін суға батырып, жемтігін ұстайды. Ұя салу үшін адам немесе үй жануарларының ізін пайдаланады.Көбеюі өзен қарқылдағына ұқсайды.Қазақстанда сәуірден қыркүйектің ортасына дейін болады.

Санат:Шағалалар
Босаға майлау

**Босаға майлау** — жастар жеке отбасы құрғанда немесе жаңа үйге кіргенде жақын- жуықтары келіп, үйдің босағасына май жағады. Бұл осы үй берекелі, майдай жұғымды, көптің үйі болсын деген ұғымды білдіреді. Босаға майлаған адамға кәде беріледі. Көктемде бірінші шайқаған майды отбасындағылар ауыз тимей тұрып, есік жақтауын, табалдырықты, киіз уйдің ассу сақаталатын жақ босағасындағы киізді майлау ырымы да бар.

Дәстүрлi неке салтында атқарылатын ғұрып. Жастар жеке отау құрғанда немесе үйдi жаңалап ауыстырған кезде жақын-жуықтары құтты болсын айта келіп, жолы үлкен егде тартқан игі жақсының бірі жаңа үйдің босағасына «отау көтерген немесе жаңа салған үйге береке мен құт майдай жұғымды болсын, көптің үйі болсын» деген тiлекпен май жағады. **Босаға майлаған** адамға тиесiлi кәдесi берiледi.

## Дереккөздер
Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет- ғұрыптары.- Алматы, "Атамұра", 2010.- 384 бет, суретті.

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Иман айту

Науқасталып жын тәсілім алдында жатқан адам өз иманан өзі атып , тілін кәлимаға келтіреді. Егер ол өзі айтуға шамасы келмесе күзетте отырған адам иман айтуға міндетті. Дәстүрімізде ауыр науқасты күзететін ғұрып бар. Күзету деп беті бері қарамайтын науқастың жанында жанашыр адамы, туысы, молда отырып, оның ақырғы сәтін күтуді айтады. ауру өте әлсіреген кезде молда деп салып отырады. Мұндай жағдайда науқас жақындарымен арыздасып, кешу сұрап, өсиетін айтады. Иманын өзі айтып, кәлимға тілін келтіруге шамасы келмей көз жұмған адамға да кеңшілік бар.

## Дереккөздер
Қазақтың салт- дәстүрлері мен әдет- ғұрыптары, Алматы, "Атамұра", 2010

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Тігіс түрлері

**Бүрме тігіс**- матаның шетін жинай тіккенде қолданылады.
:Мысалы: желбіршектерді, қос етекті, бүрмелі жағаны.

**Жаспырма тігіс**- бір заттың бетіне жамау салғанада, әдіптердің шетін тіккенде, әдіп орнына астар салғанда қолданылатын тігіс.

**Шалып торлау**- әртүрлі металдардың тері, киіз сияяқтылардың жалаң кемерін жиып мықтауға және көркемдеге қолданылады. Ою өрнектерде бастырма оөлардың шетін жиюға, әсемдеу тігіндеріне қолданылады.

**Түйіп торлау**- шалып торлаумен ұқсастау формада шалынған жіптен иненің басына тұзақтап, бір орап тігіннің қыр кедерінен айқындай тігу түйіп торлау деп аталады.
 

## Дереккөздер

Қолөнер

Санат:Қолөнер
Демилитарландырылған аймақ (Корея)

300px|rightright|thumb|300px|ДМА-тағы Солтүстік Корея әскері
right|thumb|300px|ДМА-тағы Оңтүстік Корея әскері
**Демилитарландырылған аймақ** (, Ханча: 韓半島非武裝地帶) — Корей түбегін екі бөлікке — солтүстік (Корей Халық Демократиялық Республикасы) және оңтүстік (Корея Республикасы) бөліп тұр. Демилитарландырылған аймақ Корей түбегін 38-паралеллден шамамен бірдей екі аймаққа бөледі.

Демилитарландырылған аймақтың (ДМА) ені — 4 км, түбек арқылы 241 км созылған. Оның осі — «әскери демаркационды жолақ», ол ресми түрде 1953 жылдың 27 шілдесінде жасалған бітім туралы келісімде Пханмунджом атты елді мекен болып қабылданған. Бұл жерде әлі күнге дейін Оңтүстік және Солтүстік Корея үкіметтерінің отырыстары болып отырады. Сондай-ақ бұл жерде демилитарландырылған аймақтың басты туристтік назар аударарлық жері — Солтүстік Корея жеріне бинокль арқылы қарауға болатын, Бейбіт сарайы орналасқан.

## Сыртқы сілтемелер

* Репортаж. ДМА 

Санат:Корей соғысы
Висенте Аранда

**Висенте Аранда Эскерра** (; 09.11.1926, Барселона - ...) — испан кинорежиссёрі және сценарийшісі. Көптеген кион марапаттардың егесі.

## Өмірдерек
Висенте Испанияның Барселона қаласында отбасындағы кіші ұлы болып туған. 1952 жылы саяси себептерімен отбасымен Венесуэлаға көшіп, сол жерде американдық көлік компаниясында техник болып жұмыс істейді.1959 жылы Испанияға қайтып оралып, Мадридтағы кинематография мектебіне түсе алмайды (себебі - орта білімінің болмауы). Сосын Аранда қайтадан Барселонаға көшіп кетіп, сол жақта  1964 жылы өзінің алғашқы фильмын түсіреді.

## Фильмографиясы
* 1964 — Brillante porvenir
* 1965 — Fata Morgana
* 1969 — Las crueles
* 1972 — La novia ensangrentada
* 1974 — Clara es el precio
* 1976 — Cambio de sexo
* 1980 — La muchacha de las bragas de oro
* 1982 — Asesinato en el Comité Central
* 1984 — El Crimen del Capitán Sánchez
* 1986 — Tiempo de silencio
* 1987 — El Lute: camina o revienta
* 1988 — El Lute II: mañana seré libre
* 1989 — Si te dicen que caí
* 1991 — Amantes
* 1993 — Intruso
* 1993 — El amante bilingüe
* 1994 — La Pasión turca
* 1995 — Lumière et Compagnie
* 1996 — Libertarias
* 1998 — La mirada del otro
* 1999 — Celos
* 2001 — Juana la Loca
* 2003 — 'Carmen
* 2004 — Técnicas para un golpe de estado*  *¡Hay motivo!'' 
* 2006 — Tirante el Blanco
* 2007 — Canciones de amor en Lolita’s Club
* 2010 — Luna caliente

## Сыртқы сілтемелер
* 
* Официальный сайт 

Санат:Испания
Эдуардо Аранда

**Эдуардо Аранда** (; 28 қаңтар 1985 жыл, Асунсьон) — парагвай футболшысы, жартылай қорғаушы.

## Карьерасы

### Клубтық
Эдуарда Аранда Асуньондағы "Олимпия" футбол мектебінің шәкірті. Бірақ кәсіби футбол карьерасын Уругвайда бастаған - 2006 жылы «Рамплой Хуниорс» командасымен контрактқа отырып, бір жарым сезон осы команда үшін ойнады. Одан кейін «Ливерпуль»ға  (Монтевидео) ауысып 2 сезон оте жақсы ойын көрсетіп, көзге түсіп, 2009-2010 жылдары Уругвайдың «Насьональ» футбол клубына шақырылды. 

2011 жылдың 30 шілдесінде  Аранда өзінің футбол мектебінің клубы - "Олимпия" (Парагвай) үшін алғашқы рет шықты. . 

### Ұлттық құрама
2012 жылдан  Аранда Парагвай Ұлттық футбол құрама командасының  негізгі құрамында ойнай бастады. 2015 жылы Америка кубогына қатысты. 

## Жетісстіктері

* Парагвай чемпионы (2): Ап. 2011, Кл. 2015
* Уругвай чемпионы (2): 2009/10, 2010/11
* Либертадорес кубогының финалисі (1): 2013

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Профиль на soccerway.com 
* Профиль на bdfa.com.ar 
Санат:Парагвай футболшылары
Санат:Парагвай Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Ливерпуль Монтевидео ФК ойыншылары
Санат:Насьональ Монтевидео ФК ойыншылары
Санат:Олимпия Асунсьон ФК ойыншылары
Санат:Васко да Гама ФК ойыншылары
Санат:Джеф Юнайтед ФК ойыншылары
Аранда-де-Дуэро

**Аранда-де-Дуэро** () — Испаниядағы қала және муниципалитет. Кастилия және Леон автономиялық қоғамының Бургос провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет Рибера-дель-Дуэро ауданының (комарканың) құрамына кіреді.

Аумағы - 127 км². Халқы - 33154 адам  ( 2010 жылдың мәліметі бойынша).  Әкімшілік орталығынан қашықтығы — 79 км.

## Санта-Мария-ла-Реаль шіркеуі

File:Santa María la Real - Aranda de Duero 20-07-07 1240.jpg|
File:Santa María la Real - Aranda de Duero - portada gótica 20-07-07 1242.jpg|
File:Interior of the Santa María la Real Church Aranda de Duero in Spain.jpeg|
File:Interior photo - Santa María la Real Church Aranda de Duero in Spain.jpeg|


## Аранда де Дуэра - жер астындағы шарап қоймалары.

File:Staircase to an underground Aranda de Duero Wine Cave in Spain.jpeg|
File:Stairs cut into rock in an underground Wine Cave in Aranda de Duero, Spain.jpeg|
File:Bottles of Wine in an Underground Wine Cave in Aranda de Duero, Spain.jpeg|
File:A photo of an underground Aranda de Duero Wine Cave in Spain.jpeg| 


## Сыртқы сілтемелер
* Ресми сайты 
* 

Санат:Бургос муниципалитеттері
Мумия (фильм, 1999)

«**Мумия**» - Стивен Соммерс сценарийін жазып, түсірген американдық шытырман оқиғалы фильм. Бұл фильм 1932 жылғы Борис Карлофф ойнаған «Мумия» фильмінің ремейкі. Фильм бастапқыда төмен бюджетті қорқынышты фильм ретінде жоспарланғанымен, ақырында экшн-шытырман оқиғалы блокбастерге айналды. Фильм Мароккодағы Эрфуд қаласының маңында түсірілген. Басты рөлдерде Брендан Фрейзер, Рэйчел Вайс және Арнольд Вослу. Фильм «Үздік дыбыс» санатында Оскар сыйлығына ұсынылды.

2001 жылы «Мумия оралады» атты жалғасы және оның «Сарышаяндар патшасы» спин-оффы шықты.

## Сюжет
Оқиға құпияға толы Мысыр елінде болады. Перғауынның бас абызы Имхотеп Анксунамунмен көңілдес болады. Анксунамун перғауынның сүйіктісі болатын. Перғауын олардың құпияларын білген кезінде, Имхотептің қолынан қаза болады. Перғауын сарбаздары келген сәтте Анксунамун өзіне өзі қол салып, өлерінде Имхотепке өзін тірілтіп алуды сұрайды. Имхотеп  Анксунамунның мәйітін ұрлап алып, Хамунаптра қаласында тірілту рәсімін жасайды. Рәсім аяқталмастан, перғауын сарбаздары Имхотепті тұтқынға алады. Имхотеп хом-дай жазасына кесіледі. Имхотептің тілі кесіліп, адамжегіш қоңыздармен саркофагқа салынады. Арада мыңдаған жылдар өтеді. Жас кітапханашы қыз Эвелин бала кезінен Мысыр құпияларына қызығушылық танытатын. Ол әсіресе Мысырдың аңыздарындағы кітаптарға көңіл бөлетін. Ол ежелгі өлілер қаласы Хамунаптраны табу үшін француз сарбазы Рик О'Коннелдің көмегіне жүгінеді. Олар Хамунаптраны тапқан соң Эвелинның кесірінен қарғыс атқан мумия Имхотеп тіріліп кетеді. Аңыз бойынша, Имхотеп хом-дай жазасынан соң, өлмес тіршілік иесіне айналады. Дегенмен, Эвелин мен О'Коннел тірілер кітабының күшімен Имхотепті өлілер мекеніне қайтарады.

## Басты рөлдерде
*Дуэйн Джонсон
*Брендан Фрейзер
*Рейчел Вайс
*Джон Ханна
*Арнольд Вослу
*Кевин О'Коннор

## Кастинг
Рик О’Коннелл рөлі бастапқыда Сильвестр Сталлонеге ұсынылды. Басқа үміткерлер ішінде — Том Круз, Бен Аффлек, Бред Питт және Мэтт Деймон болды. Түрме бастығының рөлін сомдаған ағылшын әзілкеші Омида Джамильдің дебюті болды.

## Қызықты деректер
Фильмді түсіру барысында, түсірілім тобы қиыншылықтарға тап болады. Күннің аптап ыстықтығы, жәндіктер кедергі жасайды. Актерлер күннің ыстықтығынан, ерекше сусынды 2 сағатта бір рет пайдалануға мәжбүр болады. Рик О'Коннелді дарға асатын эпизодты түсіру барысында, актер Бренданның мойнына зақым келіп, тынысы нашарлап кетеді.

## Сыртқы сілтемелер
* Ресми сайт 

## Дереккөздер
 

Санат:Қорқынышты фильмдер
Санат:Стивен Соммерс фильмдері
Мысық немесе сібір сорғышы

thumb|300px|Мысық немесе сібір сорғышы

**Мысық немесе Сібір сорғышы** ()- описторхоз ауруын қоздырушы паразит. Ол адамдар мен үй жануарларының бауырында, өт қабында, ұйқы безінде кездеседі. Описторхоз негізінен сібір өзендерінің жағалауындағы аударда кең тараған.

## Морфофизиологиялық ерекшеліктері
Сібір сорғышының денесінің ұзындығы 4-13мм. Денесінің ортасында тарымдалған жатыр, содан кейін дөңгелек аналық безі және денесінің артқы бөлімінде екі аталық безі орналасқан.

## Тіршілік циклы
Мысық немесе сібір сорғышының түпкілікті қожайыны болып адамдар және балықтармен қоректенетін жыртқыш сүтқоректлер саналады.
Ішінде мерацидийі бар жұмыртқа суға түседі, оны молюск жұтса оның ішегінде жұмыртқадан мирацидий шығады. Бауыр жасушаларында мирацидий спороцистаға айналады. Спороцистада партеногенез жолымен редий, ал одан церкариялар дамиды. Церкарий моллюскі денесінен суға өтеді де балық денесіне енеді. Балық денесінде ол теріасты жасушаға және бұлшықеттерге өтіп, қос қабықшамен қапталып метацеркарияға айналады. Егер түпкілікті қожайындар піспеген балық етін жесе паразиттің метацаркарийін жұтады, ал ол асқорыту жолында қабықшадан босанып өт жолына, бауырға енеді де ересек формаға маритаға айналады.
Сонымен, сібір сорғышының дамуына 2 аралық қожайын алмастыру арқылы жүреді. Оның біріншісі үшін инвациялық сатысы- жұмыртқа, екіншісі балық үшін церкарий; ал түпкілікті қожайын үшін метацеркарий саналады.

## Патогендік әсері
Описторхоз қатал ауру, ол кейде дүние салуға алып келеді. Паразиттредің көптеп жиналуы өттің ағуын болдырмайды, бауыр циррозына алып келеді. Ауруды анықтау фекалияны микроскоп арқылы зерттеумен шектеледі.

## Алдын алу шаралары
Балықты жақсы пісіріп не қуырып жеу және санитарлық ағарту жұмыстарын ұйымдастыру.

## Дереккөздер
 
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
* "Медициналық биология және генетика"/Бас редактор С.А.Әбилаева, Е.О.Қуандықова- Алматы-Шымкент, 2004

Санат:Биология
Санат:Медицина
Санат:Медициналық биология
Валентин Александрович Христолюбов

**Христолюбов Валентин Александрович** (1918 жыл-1979 жыл) — суретші, живописьші. Қиыр Шығыста көп балалы отбасында дүниеге келген. 1932 жылы Семейге қоныс аударады. Мектепті тәмамдаған соң Омбы көркемсурет училищесіне оқуға түсіп, оны соғыстың алдында,1940 жылы бітіріп шығады. Әскер қатарында жүргенде Ұлы Отан соғысы басталады да, Ленинград қоршауын бұзуға қатысады. Майдандағы ерлігі үшін үкімет ордендарымен бірнеше мәрте марапатталады. 1945 жылы Семей қаласына қайтып оралады. В.Христолюбов 32 жыл бойы қаланың көркемсурет өнеркәсіптік щеберханаларында еңбек етті. Қала көшелерінің жыл сайынғы мерекелік безендірулері, өнеркәсіп ғимараттары мен мемлекеттік мекемелерінің интерьер дизайнынын жетілдіруге жалықпай үлес қосты. Шығармашылық жұмысы және көрмелерге белсене қатысуы жемісті еңбегінің айғағы деуге болады. Христолюбовтың пейзаждары аса ыждахаттылықпен орындалған.

## Дереккөздер

Санат:Суретшілер
Владимир Федорович Шин

**Шин Владимир Федорович** (1924-1999 ж.ж.) — суретші, живописьші, суретші-декоратор. 

Синбар селосында туған, көп балалы шаруа отбасында өсті. 1937 жылы Қиыр Шығыстан корейлерді депортациялау тұсында Қызылорда облысы Жалағаш стансасына келіп қоныстанады, осында мектепті тәмамдайды. 1943 жылы Самарқанда орналасқан Бүкілресейлік көркемсурет академиясына живопись факультетіне түседі. Екінші курстан соң Коми АКСР-не ағаш дайындауға еңбек әскеріне жіберіледі. Соғыс аяқталған соң үшінші курсқа қайта қабылданады. Анасының науқастануына байланысты оқуды тастап, Өскеменге қайта оралады. Театрда декоратор, Қазақ ИЗО шеберханаларында еңбек етеді. 1950 жылы Семейге көшіп келеді. 40 жыл бойы қаланың көркемөнерiне белсене қатысады. Оның жұмыстары жыл сайын қала көрмелеріне қойылды. Суретші республикалық маңызы бар көрмелерге бірнеше рет қатысты. Қаланың көркемсурет шеберханаларында 34 жылғы адал еңбегі үшін «Еңбек ардагері» медалімен марапатталды. 

1964 жылы «Жұмысшы Жаңбырбаевтың портреті» салды. Суретші өзінің шығармашылық жолында натурализм бағытын жақтады. Портрет жанрында жұмыс істей жүріп, суретші адамның ерекшелігін, қайталанбас ішкі дүниесін ашып көрсетуге тырысты. Қызықты адамдарды таңдай білді. Денсаулығы да, рухы да мықты замандас бейнесін сомдау үшін, суретші аяқ киім фабрикасының жұмысшысының суретін салуға кірісті. Жаңбырбаевтың портретінде денсаулығы да, жан дүниесі де мықты ер адамның қайсар да жігерлі келбеті, алысқа қадалған өткір жанары шынайы берілген. Суретші жұмысшының көп жұмыс істеген қарулы, тамыры шыққан тармыс қолдарын дәл көрсете білген. Портреттің алуан түрлі бояулары үйлесім таба келіп, жұмысшы бейнесінің мағынасы мен құндылығын арттыра түскен.
## Дереккөздер

Санат:1924 жылы туғандар
Санат:1999 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан суретшілері
Санат:Қазақстан корейлері
Санат:Жалағаш тұлғалары
Санат:Бүкілресейлік көркемсурет академиясы түлектері
Санат:Семей тұлғалары
Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері
Ержан Сабырбекұлы Тұрғанбаев

**Ержан Тұрғанбаев** — суретші. Күршім ауданы, Боран ауылының тумасы. 

Автордың қолтаңба туындылары Шығыс Қазақстан Өнер Мұражайының түрлі тақырыптық экспозицияларынан орын алған. Ол жас суретшілердің шығармашылығын көрсетудің жаңа сериясына кіреді. Бүгінде көрермендердің назарына Ержан Тұрғанбаевтің 21 жұмысы ұсынылып отыр.
Оның суретші ретінде қалыптасуына Алматы көркемсурет училищесінің түлегі, суретші-безендіруші Бақытбек Тілеуов игі ықпалын тигізді.Мектепті бітіргеннен кейін Ержан Тұрғанбаев 1989 жылдан 1994 жылға дейін Семей педагогикалық институтының көркем графикалық факультетінде оқыды.
*В.И. Третьяков
*Е.С. Асылханов
*С.П. Ерошова
*Н.В. Красикова
*Н.Н. Өтепбаев
*Г.И. Макаров
*И.В. Солодухин сияқты қылқалам шеберлері мен ұстаздардан дәріс алды. Институтты тәмәмдаған жас Боран ауылында Қ.Нұрғалиев атындағы орта мектепте сызу мен бейнелеу пәнінен сабақ берді. 2000 жылы Өскеменге көшіп келіп, Шығыс Қазақстан Гуманитарлық институтында ұстаздық қызмет атқарды. 2006 жылдан бастап ол Өскемен кәсіптік дайындау және сервис колледжіне сурет және кескіндеме пәнінен дәріс беруде.Суретшінің ең жақсы көретін жанры — табиғат көрінісі (пейзаж). Қылқалам шеберінің суреттерінен өзі туып өскен Боран ауылының көшелерін, аулаларын, табиғаты әсем жерлерін қызықтауға болады. Оның 
*«Құрғақ сайдағы таң»
*«Аула»
*«Түс кезі»
*«Борандағы таң»
*«Ертістегі кеш» және басқа жұмыстары осының айғағы. Автордың «Шуақты күн» картинасы Шығыс Қазақстан Өнер Мұражайының аймақтық шығармашылық қорының коллекциясынан орын алған.

Санат:Суретшілер
Шошқа немесе қаруланған цепень

thumb|300px|Шошқа немесе қаруланған цепень

**Шошқа немесе қаруланған цепень** ()- тениоз ауруын қоздырушы паразит. Оның ересек формасы аш ішекте, ал финналары негізінен, бұлшықеттерде кездеседі. Сол сияқты, ол көзде, мида да кездеседі.

## Морфофизиологиялық ерекшеліктері
Ересек формаларының ұзындығы 2-3мм. Басы (сколекс) өте кішкентай (2-3мм), онда көптеген қармақшалар және 4 сорғыштары орналасқан. Гермафродитбуылтықтары квадрат тәрізді болады. Жатыр буылтықтың ортасына орналасып 2 үлкен және бір кішкентай бөлімдерге бөлінген. Көптеген аталық бездері проглаттиданың бүйір бөлімінде орналасқан. Жетілген буылтықтарда жатыр 7-12 тармақтарға тармақталған.

## Тіршілік циклы
Түпкілікті қожайыны адам, ал аралық қожайындары адам және шошқа. 
Ауру адам фекалиясымен бірге жұмыртқаға толы жетілген буылтықтар сыртқа шығарылады. Жұмыртқаның әрі қарай дамуы үшін ол шошқа ішегіне өтуі керек. Әдетте, шошқалар лас, қоқыс, жерлерде жайылып фекалиялармен бірге паразит жұмыртқаларын жа жұтады. Қарында олардан 6 қармақшалы онкосфера түзіледі. Онкосфера қармақшалары арқылы ішек қабырғасын тесіп өтіп қан тамырларға енеді де, қанмен бүкіл денеге таралады, әсіресе қаңқа бұлшықеттеріне. Бұл жерде  олар цистицерк типтес финнаға айналады. Финналар бұлшықеттерде ұзақ уақыт сақталады. Финналар түпкілікті қожайыны адам ішегінде ересек формаға айналады. Шала піскен шошқа етін жегенде адамдар финналарды жұқтырады.

## Патогендік әсері
Механикалық зақымдау (өожайынның қоректік затын пайдалану) және улы аттармен улау. Тениоз кезінде асқорытудың бұзылуы, қаназдылық, жалпы әлсіздік байқалады. Тениоздың тағы бір қауіптілігі ол адамның түпкілікті және аралық қожайын ретінде болуы, яғни адамда финналық сатысының дамуы (цистицеркоз). 
Тениоз ауруымен ауырғанда адамдар лоқсып құсқанда тоқ ішектегі жетілген буылтықтар асқазанға, өңешке және жұтқаншаққа өтуі мүмкін. .Олардың кейбіреулерін адам кері жұтады. Асқазанда жұмыртқалардан онкосфера пайда болып, қантамыр арқылы көз, ми, бұлшықет ұлпаларында цистицеркке айналуы мүмкін. Бұл кезде тениоз цистицеркоз ауруына ұласады. Цистицеркоз өте қауіпті ауру, әсіресе ми цистицеркозы, ол өлуге алып келеді, көз цистицеркозы адамдарды соқыр етеді. Цистицеркозды тек хирургиялық жолмен емдейді.

## Алдын алу шаралары
Жеке шаралар:
# піспеген, шала піскен шошқа етін жемеу;
Қоғамдық шаралар:
# санитариялық- ветеринарлық жұмыстарды дұрыс ұйымдасьыру;

## Дереккөздер
 
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
* "Медициналық биология және генетика"/Бас редактор С.А.Әбилаева, Е.О.Қуандықова- Алматы-Шымкент, 2004

Санат:Таспа құрттар‎
Санат:Медициналық биология
Нәбиолда Салихұлы Кемешев

**Нәбиолда Салихұлы Кемешев** (1949 жылы - ...) — жазушы, ақын, әнші, сазгер.

Нәбиолда Салихұлы Кемешев 1949 жылы 6 сәуірде бұрынғы Марқакөл ауданының (Күршім ауданы) Жалаңаш руднигінде дүниеге келді. Ақбұлақ мектебін бітіріп, сол ауылда 1966 жылы Мәдениет үйінің директоры қызметін атқарды, мектепте ән-күйден сабақ берді. Алматы кинотехникумын 1969 жылы, Өскемен мұғалімдер институтын 1974 жылы, Өскемендегі Қазақ-Американ еркін университетін 2005 жылы оқып бітірген. Ақбұлақ орта мектебінде ән сабағын оқытып, ұстаздық тәжірбиесі Республикаға таралды. «Еңбектегі ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталды. 1982 жылы аудандық партия комитетінің нұсқаушысы болып тағайындалды.

Төрт дүркін аудандық Кеңестің, бір рет облыстық Кеңестің депутаты болып сайланды. 1991 жылы Шығыс Қазақстан облысы делегациясының құрамында Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың Инагурациясына қатысты. 2001 жылы «Қазақстан Республикасының мәдени қайраткері» атағын алды.

Шығыс Қазақстан Мемлекеттік университетінің құрметті доценті, Халықаралық «Шабыт» фестивалінің лауреаты, 2005 жылғы облыс әкімінің «Музыка өнері» номинациясы бойынша сыйлығының лауреаты. Нәбиолда Салихұлы «Жүрекпен сырласу» атты өлеңдер жинағының, «Көңілге түйген әсерлер» атты нақыл-мақалдар кітабының авторы.

1982-1995 жылдары аудандық Мәдениет бөлімінің меңгерушісі, күні бүгінге дейін Теректі Мәдениет үйінің директоры. Ақын, әнші, сазгер Нәбиолда Салихұлы сықақ, фельетон, скетчтер жазады. Баянда, домбырада жақсы ойнайды. Кезінде Республикалық суырып салма ақындар айтысына қатысып, Надежда Лушниковамен Жамбыл Жабаев музейінде қалжын айтыста бақ сынаған.

2005 жылы 4 желтоқсанда өткен Қазақстан Республикасының Президентін сайлау науқанында аса үлкен белсенділік танытып, Нұрсұлтан Назарбаевты қолдайтын Теректі аймақтық штабын басқарып, атқарған нәтижелі еңбегі үшін Н. Ә. Назарбаевтің қолы қойылған алғыс хатқа ие болған. Нәбиолда Салихұлы Кемешев ауылдастары алдында құрметті, беделді азаматтың бірі.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ жазушылары
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Қазақстан әншілері
Ергежейлі цепень

thumb|300px|Ергежейлі цепень

**Ергежейлі цепень** () —  гименолепидоз ауруын қоздырушы паразит. Ол адамдардың аш ішегінде кездеседі.

## Морфофизиологиялық ерекшеліктері
Ергежейлі цепеньнің ұзындығы 1-5 см, стробиласында 200-ге жуық буылтықтар болады. Алмұрт пішінді сколексінде 4 сорғышы және қармақшалары болады.

## Тіршілік циклы
Ергежейлі цепеннің түпкілікті және аралық қожайыны болып адамдар саналады. Адам ішегінен жетілген жұмыртқалар сыртқа шығарылады. Егер оны жұтатын болсақ, асқорыту сөлінің әсерімен одан онкосфера шығып ішек бүрлеріне бекітіледі. Бұл жерде одан цистицеркоид типтес финналар жамиды. Бірнеше күннен кейін зақымдалған ішек бүрлері жойылып цистицеркоидтар ішек қуысына өтеді. Ішекте асқорыту сөлінің әсерінен цепеннің басы кері қайырылып ішек қабырғасына бекінеді, 14-15 күннен кейін олар көбейе бастайды.

## Патогендік әсері
Ергежейі цепень негізінен дас бөбектерде жиі кездеседі, 7-14 жастағы балалар сиректеу ауырады, ал ересек адамдарда мүлдем кездеспейді.
Патогендік әсері ішектің бүрлі қабығын зақымдау және улы өнімдері арқылы ағзаны улау болып табылады. Гименолепидозда бас ауруы, асқазан ауруы, ішек, нерв қызметтерінің бұзылуы байқалады, балалар тез шаршайды, жалпы әлсіздік байқалады. Балалар мазасызданып бейжай болады.

## Алдын алу шаралары
Жеке гигиена нормаларын қатал сақтау, балаларды жеке тазалықты сақтауға машықтыру, санитариялық ағарту жұмыстарын жүргізу, бала бақшаларда тазалық сақтау, ойыншықтарды стерилдеу т.с.с. Бұл паразит тек лас қол арқылы жұғады.

## Дереккөздер
 
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
* "Медициналық биология және генетика"/Бас редактор С.А.Әбилаева, Е.О.Қуандықова- Алматы-Шымкент, 2004

Санат:Таспа құрттар‎
Санат:Медициналық биология
Сиыр немесе қаруланбаған цепень

thumb|300px|Сиыр немесе қаруланбаған цепень

**Сиыр немесе қаруланбаған цепень** ()- тениаринхоз ауруын қоздырушы паразит. Ересек күйінде адамдардың аш ішегінде паразиттік тіршілік етеді.

## Морфофизикалық ерекшеліктері
Адамның ең ірі паразиттік құрты, оның ұзындығы 10-18м жетеді. Сколексінде 4 сорғышы болады, ал қармақшалары болмайды, сондықтан оларды қаруланбаған цепень деп атайды.
Стробиланың орта бөлігіндегі гермафродит буылтықтарында 1 мыңға жуық көпіршіктенген аталық бездер кездеседі, аналық безі екі бөлімге бөлінген. Жетілген буылтықтарында жатыр жұмыртқаларымен толтырылып 17-35 бүйір өскіншелерінің пайда етуіне ықпалын тигізеді. Әрбір проглоттидадағы жұмыртқалар саны 175 мыңға жетеді. Бір жылда паразит 2500 проглоттида ішінде олар ұзақ уақыт өзгеріссіз сақталады.

## Тіршілік циклы
thumb|left|160px|Ересек күйі
Сиыр цепенінің түпкілікті қожайыны адам, ал аралық қожайыны ірі қара мал. Ірі қара мал шөп жегенде фекалиялардағы проглоттидаларды жұтады. Мал қарынында жұмыртқадан 6 қармақшалы онкосфера шығады да қан арқылы бүкіл денеге, соның ішінде қаңқа бұлшықеттерінде таралады. Бұл жерде олар цистицерк типтес финнаға айнаады. Адамдар шала пісірілген сиыр етін жегенде оны өздеріне жұқтырады.

## Патогендік әсері
Ауру тениозға ұқсас, бірақ адамда финналық сатысы дамымайды. Бұл паразитті анықтау фекалияны микроскоппен зерттеу арқылы жүргізіледі.

## Алдын алу шаралары
Жеке шаралар:
# піспеген сиыр етін жемеу;
Қоғамдық шаралар:
# тениозға ұқсас;

## Дереккөздер
 
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
* "Медициналық биология және генетика"/Бас редактор С.А.Әбилаева, Е.О.Қуандықова- Алматы-Шымкент, 2004

Санат:Биология
Санат:Медицина
Санат:Медициналық биология