open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жібілген иісгүлі

**Ломонос кодонопсисі** (Қоңыраугүлділер тұқымдасы) – туыстың Қазақстандағы жалғыз өкілі Тянь-Шаньға, Жоңғар Алатауы және Тарбағатайға тән әдеттегі түр. Өзендер мен бұлақтардың жағасында, орман алаңқайларына және шалғындықтарда ортаңғы және жоғарғы тау белдеулеріндегі кесілген шырша және арша түптерінде өседі. Шөптесін көп жылдық шырынды цилиндр тәрізді биік бұтақтанған сабақты. Жапырақтары жұмсақ, нәзік қысқа сағақты және жұмыртқа тәрізді тақталы, қарама-қарсы орналасқан. Гүлдері бас жағында, гүл табанында сәл ғана еңкейген. Тостағаншасы 5-еу. Тісшесі тілінген, ұзарып өсіп, гүлдеу мерзімі біткен соң шалқайып кетеді. Күлте қоңыраулы үшкірлеу 5 бөлікке тілімделінген, барынша ірі. Күлтенің түсі көгілдірлеу немесе көкшіл, ішкі жағында қара-көк немесе қызғылт-сары сурет бар. Аталықта және үш бөлікті бағана күлтеден шықпайды. Кодонопсис маусым-тамызда гүлдейді. Гүлдері мен жапырақтары шектен тыс жағымсыз иіс шығарады, сондықтан халық арасында оны “аю қоңыраушасы” деп атайды. Жемістері құрғақ қорапшалар, жоғарғы жағынан 3 жерден қақырайды. Шілдеден бастап қыркүйекке дейін піседі. Тұқымымен көбейеді.

Өсімдіктің барлық бөлігі әсер етуші заттардың топтамасын бөледі, эфир майы, С дәрумені , иілік заттар және т.б. Эксперименттік зерттеулер олардың жалпы адам ағзасын әлдендіретін, және жүректің жұмысын реттейтін, сондай-ақ қан қысымын түсіретін пайдасы бар екендігін анықтап берді. Өзбек халық медицинасында жер үсті бөлігін басқа да шөптермен қосып бауыр ауруын емдеуге пайдаланады. Бірінші рет мәдени түрде XIX ғасырдың аяғында Петербургте байқаудан өткізілген. Алматы ботаникалық бағындағы тұқымынан өсіріледі. Екінші жылы гүлдейді. 
## Дереккөздер

Санат:Қоңыраугүлділер
Санат:Қазақстан флорасы
Chevrolet

**Chevrolet** («Шевроле́»)&nbsp;— АҚШ-ның ірі автомобиль өндірушісі. General Motors корпорациясының бөлімшесі.

General Motors концерніндегі ең танымал марка. Компания 2007 жылы 2,6 миллион автомобиль шығарған.

Компания 1911 жылы 3 қарашада құрылған. Негізін салушылар - Уильям Дюрант және Луи Шевроле.

## Модельдері

### Жеңіл автомобильдер
* Chevrolet 210 
* Chevrolet Alero 
* Chevrolet Astra
* Chevrolet Astra Sedan
* Chevrolet Aveo
* Chevrolet Bel Air
* Chevrolet Beretta
* Chevrolet Biscayne
* Chevrolet C2
* Chevrolet Celta
* Chevrolet Celebrity
* Chevrolet Chevelle
* Chevrolet Camaro
* Chevrolet Caprice
* Chevrolet Captiva 
* Chevrolet Cavalier
* Chevrolet Citation
* Chevrolet Classic
* Chevrolet Cobalt
* Chevrolet Corvair
* Chevrolet Corsica
* Chevrolet Corvette
* Chevrolet Cruze
* Chevrolet Lova
* Chevrolet Lumina
* Chevrolet Impala
* Chevrolet Malibu
* Chevrolet Master
* Chevrolet Monte Carlo
* Chevrolet Monza
* Chevrolet National
* Chevrolet Nova
* Chevrolet Sail
* Chevrolet Sprint
* Chevrolet Tavera
* Chevrolet Transcar
* Chevrolet Vega
* Chevrolet Viva
* Chevrolet Volt

### Пикаптар мен джиптер
* Chevrolet Avalanche
* Chevrolet Blazer
* Chevrolet C/K
* Chevrolet Colorado
* Chevrolet Cheyenne
* Chevrolet El Camino
* Chevrolet Equinox
* Chevrolet Niva
* Chevrolet Pick Up
* Chevrolet Silverado
* Chevrolet Spectrum
* Chevrolet SSR
* Chevrolet Suburban
* Chevrolet Tahoe
* Chevrolet TrailBlazer
* Chevrolet Traverse

### Микроавтобустар
* Chevrolet Astro
* Chevrolet Express
* Chevrolet G10
* Chevrolet G20
* Chevrolet G30
* Chevrolet HHR (auch in Europa)
* Chevrolet Trans Sport
* Chevrolet Uplander
* Chevrolet Van
* Chevrolet Venture

## Дереккөздер


Санат:Chevrolet автомобильдері
Санат:АҚШ автомобиль жасау компаниялары
Перт

**Перт** () — Аустралияның ірі қалаларының бірі.Батыс Аустралия штатының астанасы.Елдің оңтүстік-батыс бөлігінде Үнді мұхитының жағалауында орналасқан.Қаланың халық саны-1,97 миллион адам (2013).Перт-Аустралияда халық саны бойынша 4-ші қала (Сидней, Мельбурн және Брисбеннен кейін).Қалада штат халқының 75%-ы тұрады.

Қаланың негізі 1829 жылы 12 маусымда қаланған.Негізін салушы-Джеймс Стирлинг.

Қала халқы қарқынды жылдамдықпен өседі.The Economist журналының зерттеулері бойынша, Перт қаласы әлемдегі өмір сүру үшін ең ыңғайлы қалаларының ішінде 9-шы орынға иеленді.

## Демография

## Панорама

## Бауырлас қалалары
* , Хьюстон

## Дереккөздер
Приозёрное (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Приозёрное** — Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданы, Ақжан ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2024 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Тимирязево ауылынан шығысқа қарай 3 км-дей жерде. Теңіз деңгейінен биіктігі 172 метр.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 285 адам (142 ер адам және 143 әйел адам) болса, 2009 жылы 73 адамды (36 ер адам және 37 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Тимирязев ауданының таратылған елді мекендері
Жеңіл есірткі

**Қорқор шегу**– еліктеуге табыну.
## Тараған елдер:
-Тунис, Мысыр, Таяу шығыс елдері, Ресей, ТМД елдері.
## Қорқордың құрамы:
Қорқор үшін насыбайдың екі түрі қолданылады:
Бірінші түрі- “tumbak”, қазіргі уақытта Иранда көп қолданылатын, құрамында никотині көп қарапайым насыбай (Nicotina Rustica). Қорқор шегу оны сулап, қысып суын шығарып қорқордың ыдысына  нығыздап салады.
Екінші түрі- “Mu essel”, тәтті шырынмен ылғанлдандырып, түрлі жемістің жоңқаларымен иістендірілетін насыбай.
Үшінші түрі- “Jurak”, аралық деп санауға болады. 
Қорқор адам ағзасына қоздырғыш, уыттандырғыш, мутагендік, канцорегондік (ісіктің ауруларын , тудырады)  психобелсенділік (соның ішінде тәелділікке әкеліп соғады) сияқты әсерін тигізеді.
## Қорқор шегушілердің түрлері:
-Тәжірибе жасаушылар
-Үнемі шегетіндер
## Қорқордың зияны:
Егерде нақты шаралар қолданылмалса, Дүниежүзілік Денсаулық сақтау Ұйымының деректері бойынша 
2025жылға дейін өлгендерсаны 7000000  (жеті  миллионға) жетеді.Зерттеулердің нәтижесі бойынша, шылым щеккен сияқты, қорқор шегуде өкпенің қызметттерінің өзгерісіне соқтырады.Егер шылым түтіні кіші тынысжолдарының құрылымдарына – бронхиолдарына әсер етсе, ал қорқор түтіні ірі тыныс жолдарына тез зиян әсерін тигізеді.
Мөлшермен алғанда өкпе ісік ауруларынң 85% -да темекішегумен, соның ішінде қорқор тартумен тікелей байланысты.
Санат:Онкология
Санат:Ботаника
Азық түлік өнімдеріндегі тұздар

**Азық түлік өнімдеріндегі тұздар**
Бірқатар тағамдық өнідерде тұз көп мөлшерде жиналған, мысалы, макаронға арналған тұздықтарда,чипсыларда, пиццаларда, дайын сорпаларда, Сондықтан, әр компанида тұз мөлшерін қолдану бойыншабір- бірінен айтарлықтай айырмашылық болуы мүмкін. Өнімдердің кейбірзаттаңбаларында тұздың мөлшері көрсетілмейді. Бірқатарында натрийдің  мөлшері көрсетілген. Бұл жағдайда, натрийдің салмағын 2,5 ке көбейтіп тұздың массасын табуға болады.
## Тұздың жоғары мөлшері бар тағамдық өнімдерге жататындар:
* Соялық тұз
* Сүрсүбе
* Зәйтүн
* Ірімшік
* Салями
* Сорпалық текшелер
Санат:Биология
Санат:Медицина
Ақ қаржеміс

**Ақ қаржеміс** () – ұшқаттар тұқымдасы, қаржеміс туысына жататын бұта.

## Ботаникалық сипаты

* Биіктігі 1-1,5 м, тік болып өседі, бұтақтары сұр, ал жас бұтақтары ашық қоңыр немесе сарғыш түсті. 
* Бұтақтарының қабығы жұқа, өсімдікті бойлай жарылып тұрады.
* Жапырақтары жұмыртқа немесе эллипс пішінді, ұзынша, кейде дөңгелек болады, ұзындығы 2-6 см, ені 2-4(5) см, ұштары доғал, жиектері тегіс, қысқа сағақты және жатық түкті, шеттеріндегі түктері кірпік тәрізді.
* Гүлдері қысқа сағақты, жапырақтарының жоғарғы жағында масақ тәрізді гүлшоғырға топталған. Гүлдерінің пішіні кішігірім қоңырау тәрізді, ұзындығы 5-7 мм, қою күлгін түсті. Сәуір-тамызда гүлдеп, қыркүйек-қараша айларында жеміс салады.
* Жемістері қардай ақ, тұқымдары жұмыртқа немесе эллипс тәрізді, ұзындығы 4-5 мм, түсі ақ, беті тегіс.
* Құрғақшылыққа төзімді, топырақ талғамайды, қолдан сәндік үшін өсіріледі.

## Өсетін орны мен таралуы
Қаржемістің отаны Солтүстік Америка, Канада да кездеседі. Қазақстанда ақ қаржеміс өседі. 

## Дереккөздер


Санат:Ұшқаттар
Санат:Қазақстан флорасы
Станционный (Ақмола облысы)

**Станционный** — Ақмола облысы, Көкшетау қалалық әкімдігіне қарасты кент, Станционный кенттік әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Көкшетау қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 6 км-дей жерде. 

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Көкшетау қалалық әкімдігі елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Егіндікөл (Ақмола облысы)

**Егiндiкөл** — Ақмола облысы Егіндікөл ауданындағы ауыл, аудан және Егіндікөл ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы - Көкшетаудан оңтүстікке қарай 244 км-дей жерде.

## Тарихы
Іргесі 1954 жылы қаланған. 1998 жылға дейін "Краснознаменское" деп аталды.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Егіндікөл ауданы елді мекендері
Егістік қарамықшасы

**Егістік қарамықшасы** () - қалампырлар тұқымдасы, қарамықша туысына жататын бір не екі жылдық шөптесін өсімдік.

## Ботаникалық сипаты

* Биіктігі 30-80 см-дей.
* Өсімдікті түгелдей жұмсақ ұзын түк басқан.
* Сабағы тік немесе бұтақтанған.
* Жапырақтары қандауыр тәрізді (ұзындығы 3-10 см, ені 0,3-0,7 см), қарама-қарсы орналасқан, дара гүлдері сабағының ұшында жетіледі.
* Күлтелері тостағанша жапырақшасынан қысқа, аталықтары - 10, аналықтары - бесеу.
* Ірі гүлдері күлгін түсті. Мамырдан қыркүйекке дейін гүлдеп, жемістенеді.
* Жемісі - бір ұялы қауашақ, жарылып ашылады.
* Қара түсті ірі дәндері болады.

## Өсетін орны мен таралуы
Еуропа мен Азияның қоңыржай климаттарында қарамықшаның 3 түрі кездеседі. Қазақстанда Тобыл-Есіл, Ертіс өзендерінің бойында, Каспий маңы ойпатында, Балқаш-Алакөл ойысында, Алтайда, Жетісу (Жоңғар), Іле Алатауларында және Қаратау жотасында егістік қарамықшасы өседі.

## Емдік қасиеті
Емдік мақсатқа өсімдіктің сабағын, тамыры мен дәнін пайдаланады. Қарамықшаның дәндерінің несеп жүргізетін, қақырық түсіретін, қан тоқтататын және ішек құрттарын түсіретін қасиеті бар. Дәндерінің құрамында агростем қышқылынан тұратын гитагин сапонині бар, соған байланысты өсімдік - аса улы.

## Тағы қараңыз
* Дәрілік өсімдіктер

## Дереккөздер


Санат:Қалампырлар
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Санат:Қазақстан флорасы
Дене мүсіні

**Дұрыс мүсін**
Дұрыс мүсін деген адамның еркін тұрғандағы, басын және денесін түзу ұстай алатындай әдеттегі қалпы.  (Омыртқа бағанының аздап табиғи иілісі: мойын және бел тұсы – алдыға, кеуде және сегізкөз тұсы – артқа иіліп тұру)
Мүсін дұрыс болмағанда омыртқаның табиғи иілісі үлкейгені білініп тұрады. Сонымен   қатар , омыртқа бағанынының бір жағына қисаюы – сколиоз дамуы мүмкін. 
Көп жағдайда омыртқа бағанының қисаюының алдын алуға, ал бастапқы кезеңінде – жөндеуге болады.
Сол үшін мүсіннің дұрыс еместігіне, иық пен жауырынның бірдей емес орналасуына, жамбастың ауытқуына т.б өңіл аудармай қоюға болмайды.
Мектепке  дейінгі және мектеп жасындағы балаларда мүсін әлі дұрыс қалыптаспаған, өйткені балалар тез өсіп келе жатқанда (6-7,11-15жас) жағымсыз факторлар қатты әсер ететді. 
Санат:Биология
Санат:Медицина
Татыр сораң

## '''Татыр сораң'''
### Өсімдіктің кездесетін жерлері
Татыр сораң (Salsola gemmascens) - алабота тұқымдасына жататын шала бұта. Биіктігі 15-50 см, түбінен бастап тармақты, жапырақтары кезекті орналасқан. Дара гүлдері масақ тәрізді гүл шоғырында топтанған, шілде- тамыз бойы гүлдейді. Татыр сораң Иран, Монғолияда, КСРО-да Орта Азияда, Қазақстанда Үстірттің оңтүстігі мен солтүстігінде, Қызылқұмда тақырлы, сортаң, сазды жерлерде өседі. 

## Дереккөздер

Санат:Қызылқұйрық тұқымдасы
Тауартпа

## '''Тауартпа'''
### Ерекшеліктері
Тауартпа (Hordeumbulbusm)- астық тұқымдасына жататын көп  жылдық шоптесін өсімдік. Биіктігі 50-100см, сабағының түп жағы бадана тәрізді жуан, жапырақтары жіңішке, ені 3-4мм,аздап бұдырлы, үстінгі беті түкті.Масағы жіңішке, ұзындығы 6-13см, ені 6-9мм, сынғыш, қыры қатты түкті, үш-үштен топтанған, ортанғысы тұқым береді, екі жағындағылары тұқымсыз. Мамыр мен маусымда гүлдейді. Тауарпа Жерорта теңізі маңында, Иранда, КСРО-да, Кавказ, Қырым, Орта Азия, Батыс Сібірде, Қазақстанда Түркістан маңы Алтай, Шу-Іле тауларында, Қаратауда, Батыс Тянь-Шаньда, оңтүстікте құрғақ далалы аймақтарда таудың оңтүстік беткейлерінде, тау баурайланады, өседі. Масақ салғанға дейін жақсы мал жайылымы және жақсынды пішінді шөп.

## Дереккөздер
Тау хрусталы

## '''Тау хрусталы'''
### Химиялық құрамы
Тау хрусталы- төмен температуралы кварцтың химиялық құрамы жағынан таза, түссіз, мөлдір, кейде солғын, сарғылт түсті түрі. Гексанол призма кейіптес друзалар, үлкен жеке кристалдар құрайды, кейде салмағы бірнеше тоннаға жететін масса түрінде де болады. Орта және төмен температуралы  гидротермальдық процестерден жаралады. Тау хрусталы кварцты, дала шпатты, кварцты- карбонатты желілермен гранит пегматиттерінің қуыстарынан орын алады. Электротехника мен радиотехникада кеңінен қолданылады. Сарыарқа өңірінен табылды. Жоғары сапалы Тау хрусталы синтетикалық жолмен де алынады. 

## Дереккөздер
Тауалға

## '''Тауалға'''
### Ерекшеліктері
**Тауалға **(Korolkovif Severzovii) - лалагүлдер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік. Биіктігі 20-50см, сабағының төмен жағы жапырақсыз. Жапырақтары көгілдір, ұзындығы 15 см, ені 8 см төменгілеріне қарағанда жоғарғылары ұзындау. Гүлі шашақ, жоғарғылары аталықты, қалғандары қос жынысты. Гүлі қоршаулы 6 жапырақты. Батыс Тянь-Шаньда, Памир, Алтайда, Орта Азияда, Қазақстанда Шу-Іле Алатауында, Қаратаудың тасты беткейлерінде субалыпілік белдеуге дейін өседі. Қазақстанда сәуір-мамырда гүлдейді, жемісі көп тұқымды, ұзындығы 4,5см. 6 қырлы, ұзынан қақырапа ашылатын қорапша . Баданасында крахмал көп болады.
## Дереккөздер


Санат:Лалагүлдер
Хайтахун Таширов

**Таширов Хайтахун** (15. 3. 1902, Қырғыстан ССР-і, Ош облысы, қазіргі Қарасу ауданы, Ача Мазар селосы, - 10. 2. 1963, Қызыл- Шарқ селосы.)- колхоз құрылысының ұйымдастырушыларының бірі. Соц. Еңбек Ері атағын 2 рет (1951, 57) алған. 1944 жылдан КОКП мүшесі. Қарасу ауданы, «Қызыл-Шарқ» к-зына бірінші мүше болды. 1937 ж. осы колхоздың председателі болып сайланды. Ташировтың басшылығымен колхоз өндірістік жоғары көрсеткіштерге жетті. Мақтаның әр гектарынан 1956 ж. 34,2 ц өнім жинады. Қырғыз ССР-і Жоғарғы Советінің депутаты. Қырғыз КП 11-съезінде делегат. Таширов 5 рет, Ленин орденімен, Еңбек қызыл ту ордені және бүкілодақтық ауыл шаруашылығы көрмесінің Үлкен Алтын медалымен және басқа да медальдармен марапатталған.  

## Дереккөздер

Санат:Екі мәрте Социалистік еңбек ерлері
Санат:1902 жылы туғандар
Санат:1963 жылы қайтыс болғандар
Доминикан коммунистік партиясы

## '''Доминикан Коммунистік партиясы'''
### Бағыты
Доминикан Коммунистік партиясы (ДКП)- 1944 ж. астыртын жағдайда құрылған. 1946 ж. тамызға дейін Доминикан революциялық- демократиялық партиясы, 1965 жылға дейін Доминикан халықтық- социалистік партиясы (ДХСП) деп аталды. Дамудың қазіргі кезеңінде ДКП барлық патриоттық күштермен бірлесе отырып,  ұлт-азаттық, антифеодалдық және антиимпериалистік революция жасауды алдына мақсат етіп қойып отыр.
### Мақсаты
Түпкі мақсаты – елде социализм орнату. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ДХСП американ империалистерінің қолшоқпары Р.Л. Трухильоның диктатурасына қарсы күрес жүргізіп, бұқара арасында ықпалын күшейтті. 1947 ж. 14 шілдеде үкімет ДХСП-н заңнан тыс деп жариялады. 1955 ж. маусымда ДХСП-ның бірінші конференциясы болып, партия уставын қабылдады. ДКП демократиялық централизмнің принциптері негізінде құрылған. Партияның жоғарғы мүшесі -ұлттық съез; съездер аралығындағы уақытта партияның бүкіл жұмысына съезд сайлаған ОК басшылық етеді. Партияның баспасөз мүшесі-«Популар» ( « El Popular) газеті. ДКП делегациялары коммунистік және жұмысшы партиялары өкілдерінің кеңестеріне ( 1957 ж. қараша, 1960 ж. қараша, 1969 ж. маусым. Мәскеу) қатысты. 

## Дереккөздер
Алтын қорыған самұрық

## '''Алтын қорыған самұрық'''
### Тайпа жайлы жалпы мәлімет
Алтын қорыған самұрық -аңызға айналған тайпаның аты. Алғаш рет бұл ат грек тарихшысы Геродот (б.з.б. 485-425) еңбектерінде кездеседі. Ол саяхатшы әрі ақын Аристей Проконесскийдің поэмасына сүйенеді. Екеуі де Азияның қиыр даласындағы халықтар туралы айта келіп, оларды аңыздағы таң ғажайып құстар негізінде суреттейді. Бұлардың бір тармағына гиперборейлер мен аримасптардыжатқызады. Аристей мен Геродоттың бұл халықтар жөніндегі деректердің көбі шындыққа жанасады. Грек – рим жазушыларының бәрінде де кездесетін болжамдарға қарағанда, самұрықтар елі алтынға бай болып, соны қорғау үшін жылқы кейпінде бейнеленген аримасптармен соғыс жүргізген. Самұрықтардың өздері пантикапея тиындарында аузына Аполлонның киелі жебесін тістеген қыран ретінде бейнеленген. Жартылай аңыздан туған самұрықтар алтынға бай Арқа, Алтай тауларын мекендеген көшпелі тайпалар-сақтар, ғұндар, үйсіндер, кейін қырғыздар немесе солардың туыстары болуы да мүмкін. Өйткені ежелгі қырғыздардың Енисейді қоныстанғаны, алтынды көп өндіріп өңдегені, белгісіз бір шежірешінің жазуына қарағанда, елдің бүкіл адамы  басына алтын тәж кигені, өлгендерді алтынға орап көмгені, табынатындары қыран құс болғаны мәлім.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихы
Көкшағыр

**Көкшағыр** (Көкшағыр жусан) -жусан туысының бір түрі.  Биіктігі 30-70, кейде 80 см шала бұта. Өсімдік түгелдей тықыр, жасыл не сұрғылт жасыл, тамыры жуан, сүректенген. Жеміс бермейтін бұтақтарының жапырағы сопақша келген, ұзындығы 4-8, ені 2-6 см, қара жасыл. Шілде- тамызда гүлдейді. Ресейдің Еуропалық бөлігінің шығысында, Батыс Сібірде, Қазақстанда Тобыл-Есіл, Ертіс, Ембі, Каспий, Арал маңында, Көкшетауда, Мұғалжарда, Сарыарқаның шығысында, батысында, Қарқаралыда, Бетпақдала, Балқаш-Алакөл аймағында, Алтай, Тарбағатайда, Қызылорда облысында дала, шөлді, құмды жерлердегі өзен аңғарларында, тың жерлерде тастақты беткейлі төбелерде өседі. Көкшағырды жаз бойы қой мен түйе жақсы жейді, сиыр мен жылқы онша жемейді.

## Дереккөздер

Санат:Жусандар
Санат:Күрделігүлділер
Көп қылтықты құрттар

## '''Көп қылтықты құрттар'''
### Тіршілік ету түрі
Көп қылтықты құрттар - буылтық құрттардың бір класы. Ұзындығы 1-3 мм, денесінің диаметрі 0,5-60 мм, екі ұшы сүйір беткен, пішіні буылтықты. Сезім мүшелерінен көптеген түрінде көз және тепе-теңдік мүшесі болады. Көп қылтықты құрттар – дара жынысты ағзалар, іштей ұрықтанбайды. Дамуы метаморфоз арқылы өтеді. Жұмыртқадан дербес тіршілік ететін личинка-трохофора дамиды. Жыныссыз көбеюі сирек байқалады. Көп қылтықты құрттар негізінен мұхитта, теңізде, аздаған түрі тұщы суда тіршілік етеді. 5000 астам түрі бар. Ресейде 600-дей түрі белгілі. Көптеген түрі су түбінде топырақ арасында, біразы суда жүзіп тіршілік етеді. Құрлықта бір ғана түрі-тропикте банан және какао плантациясында кездеседі. Өсімдік қалдықтарымен, көбінесе тірі ағзалармен қоректенеді. Кейбір түрі комменсалдар, паразит түрлері аз. Көп қылтықты құрттардың нереида деген түрі XX ғасырдың 30 жылдарында Азов теңізінен Каспий теңізіне әкеліп жерсіндірілген, қазір ол бекіре балықтың негізгі жемі болды. Палоло деген түрін тағамға пайдаланады. Кеме түбіне жабысып зиян келтіретін түрлері де бар. Көп қылтықты құрттардың қазба қалдығы Австралияда докембрийден белгілі.

## Дереккөздер
Күл-оба

## '''Күл-оба'''
### Орналасуы
Күл-оба -  б.з.б. 4 ғасырында жерленген скиф көсемінің моласы. Күл-оба Керч (Қырым) қаласының батыс жағында 3 км жерде. Оны 1830 жылы орыс археологы И. А. Степов зерттеген. Обаға скиф көсемі әйелімен, құлдарымен бірге жерленген. Скиф көсемін ағаштан жасалған табытқа жатқызған, үстіндегі киімдері алтын пластинкалармен әшекейленіп тігілген, мойнына алтын алқа кигізілген, алқаның ұштарына атты скифтің бейнесі, қолына алтын білезік салынған. Қару-жарақтар өліктің қасына арнаулы қорапқа қойылған. Ал піл сүйегінен нақыштап, өрнектеп жасалған басқа табытқа көсем әйелінің немесе құрбандыққа шалынған кепіл әйелдің сүйегі қойылған. Әйелдің бас киімі түгелдей алтын әшекей заттармен тігілген. Бас киімдегі ең бір тамаша зат-алтын жасалған Афины құдайының бас суреті салынған алқа. Әйел мойнына қымбат бағалы моншақ және алтын алқа тағылған. Лақаттың ( ақымның )оң іргесіне көсем, онан кейін өлтірілген құлы немесе жалшысы ( ер адам) жерленген. Күл-обадан қойдың еті салынған қола қазан, шарап ішетін ыдыстар т.б. көптеген заттар табылған. Табылған заттардың ішіндегі бағалысы алтын зере, оныңм сыртындағы суреттері скифтер өмірін бейнелейді. 
Күл-оба б.з.б. 4-3 ғасырларына жататын Днепрдің төменгі ағысындағы скиф патшаларының обаларына өте ұқсас.

## Дереккөздер
Кіндіктас антиклинориі

## '''Кіндіктас антиклинорийі'''
### Руда жайлы жалпы мағлұматтар
Кіндіктас антиклинорийі - Оңтүстік Қазақстанның солтүстігіндегі Жалайыр-Найман антиклинорийімен шектес, солтүстік-батысқа қарай бағытталған құрылғым; төменгі палеозойдағы дислокациялар бір бағытқа созылған, ал ортанғы палеозойдағы дислокациялар қабаттасқан брахи пішінді құрылымдар түзген. Бірнеше жерден ордовиктік интрузиялар қиған. Кіндіктас антиклинорийіндегі көне жыныстар, шамамен, төменгі-орта протерозойда жаралған амфиболитті-гнейсті-метаморфтық формациялар. Олардың жоғарғы қабаттарында орта девонның ( живет ярусы) андезитті-базальтті-терригендік жыныстары қабаттасқан мульда орналасқан. Антиклинорийдің солтүстік-шығысындағы Іле антиклиналымен шектес аралықта Жамантас мульдасы бар. Мұнда кембрийге дейінгі интрузия анықталмаған. Қордай және Шатыркөл массивтеріндегі гранит-гранодиоритті интрузиялар силур-девон кезеңдерінде қалыптасқан.
### Пайда болу кезеңдері
Карбонда пайда болған лейкократты гранит интрузиясы да байқалады. Кіндіктас антиклинорий оңтүстік-шығыс қанатында төменгі ордовиктік шөгінді жыныстар, орта және жоғары ордовик шөгінділері (шарбқты свитасы), туфогенді жыныстар (ырғайлы свитасы), туфогенді-терригендік (сарбастау свитасы) және андезитті-терригендік (кескентас свитасы) жыныстар кездеседі. Ордовик қабаттарының жоғарғы жағында жасыл түсті моласты формациялар ұшырайды. Девонда вулконогенді –терригендік жыныстар пайда болған. Солтүстік-шығыс қанатында кембррийге дейін жаралған вулканогендік жыныстар (қақпатас свитасы) , онан жоғары ванадийлі карбонатты-терригендік тақта тастар (жайсаң свитасы), вулканогендік-терригендік (сулысай свитасы) жыныстар және кварц-дала шпатты құм тастар (жамбыл свитасы) шоғырланған. Бұл свиталардың аралығында қордай мен шатыркөл комплексіндегі интрузиялар қалыптасқан. Үстіңгі қабаттарда жоғарғы девон мен төменгі карбонның қызыл түсті терригендік формациялары жатыр. Бұл қанатта карбонның сенит-гранодиорит интрузиялары бар. Кіндіктас антиклинорийінің пайдалы қазындылары: ванадийлі горизонттар, желілі мыс (Шатыркөл), алтын рудаларының белгілері, полиметалл (Ұзынсу рудалы түйіні) және темір рудалары.

## Дереккөздер
Әлеуметтік философия

Адамның барлық объективті мүмкіндіктері (дүниені тану, түсіну, ұғыну т.б.) және одан қисынды туындайтын шығармашылық, жасампаздық іс-әрекеттері нақты тарихи дәуірде, қолайлы жағдайларда ғана іске асырылады. Адамның басқа адамсыз күні жоқ, о бастан-ақ ол өз болмысын басқаларсыз қарастырмаған.

Адамның дүниеге қарым-қатынасының мәнін ашу негізгі міндеті болып табылатын философия қоғамды жан-жақты зерттеп, оның түпкі заңдылықтарына ерекше көңіл аударып отырған. 

Философияның қоғамды ерекше құбылыс ретінде қарастырып, оның мәнін ашатын бөлімі - әлеуметтік философия деп аталады. Ол қоғамды біртұтас динамикалық жүйе ретінде ала отырып, оның негізгі және қозғаушы күштерін анықтап, өмір сүруі мен дамуының тетіктерін айқындайды. Әлеуметтік процестердің қисынын түсіндіреді. 

ХІХ ғасыр философиясында әлеуметтік философия онтологияны, гносеологияны, философиялық антропологияны, этиканы толықтырып отыратын қосалқы пән ретінде дамыған. 
Дүрбелеңге толы XX ғасырда әлеуметтік философияның қоғамдық маңызы аса түскенін атап айтуымыз қажет.

Әлеуметтік философия дегеніміз-қоғамдық дамудың жалпы заңдылықтарын түсіндіретін теория. Ол социологиямен тығыз байланысты. Егер әлеуметтік философия қоғам туралы білімдердің жоғары дәрежедегі жинақталуы немесе топтастырылуы десек, онда социология осы білімдердің орта дәрежедегі жинақталуы немесе топтастырылуы. Социология қоғамдағы жеке жүйелердің өмір сүріп, даму заңдылықтарын зерттейді. Мысалы, отбасы социологиясы, білім беру социологиясы, ғылым социологиясы.

Әлеуметтік философия мен социология бірін-бірі толықтырады. Ғылыми білімнің тарих, археология, этнография, саясаттану сияқты салаларымен біріге отырып, қоғамның толық сипатын бере алады. 

Дегенмен‚ қоғамды философиялық зерттеудің өзіндік ерекшеліктері бар. Өйткені, тарихты санасы бар адам жасайды. Сондықтан қоғамдық өмір әртүрлі, шым-шытырық, тіпті шатасылған, онда күтпегендік жиі болып тұрады. Ол әртүрлі көріністерге өте бай, оның көріністерінің терең қабаттарына бойлай отырып, ондағы заңдылықтарды анықтау оңай жұмыс емес. Қоғамдық болмысты тануға ең жетілген эксперименттік база көмектесе алмайды.  Бұл жерде көптеген фактілерді жинақтап, талдап, түсіндіретін ақыл-ойдың ғаламат күші мен біліктілігі қажет. Әлеуметтік философияда әртүрлі ойлар мен теориялардың ақиқаттығын бірден тікелей дәлелдеу қиын, олардың дұрыс-бұрыстығына көз жеткізу үшін уақыт керек.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Қаз-қатар (би)

## '''Қаз-қатар'''
### Еңбектері
**Қаз-қатар **- қазақтың халық биі. Халық күйі «Аққудың» (музыкасын биге бейімдеп өңдеген Ж. Қаламбаев) сүйемелімен қыздар тобы орындайды. Би қаздардың тізіліп көлге қонуын, шомылуын, қайырылып қайта қайтуын бейнелейді. Музыка өлшемі 2/4. Алғаш 1936 жылы Алматыда өткен ауыл шаруашылығы слетінде (гурьевтік Ж. Оразғалиевтің билеуінде) көрсетілді. «Қаз-қатар» биі балетмейстер Д. Әбіровтің өңдеуімен 1956 жылы Қазақтың опера және балет театрында орындалды. «Біздің сүйікті дәрігер» кинофильміне түсірілген.
## Дереккөздер


Санат:Би түрлері
Санат:Қазақ билері
Қызылша қопарғыш

**Қызылша қопарғыш**— мал азықтық, ас және қант қызылшасының тамырын қазатын а. ш. құралы. Қызылша қопарғыш қазғаннан кейін қызылшаның сабақ, жапырақтары қолмен тазартылады. Қызылша қопарғыштың негізгі бөлшектерінің бірі көлденең қойылған белдеу темір, оған алмалы-салмалы қопарғыш күрекшелер бекітіледі. Қатар аралықтардың қашықтығына қарай күрекшелердің арасын кеңітуге, тарылтуға болады. Қызылша қопарғыш ауа райы бұзылып, қызылша комбайны жүре алмай қалғанда және тамыр жемістің басындағы сабақ, жапырақ есетін бүршіктерін кеспей тазарту қажет болған жағдайда қолданылады.

## Дереккөздер
Бақсылық

[нобай|[Алтайлар|Алтай бақсы, XX ғасыр]]
**Бақсылық** (**Шаманизм**) – шаманизм дінінің осы күнге дейін жеткен сарқыны. Бақсы деп өзге тылсым әлеммен байланыс орнатып, ондағы түрлі рухтармен байланыс жасай алатын адамды айтқан. Бақсылар «әулиелерді» «аруақтарды», «періштелерді» шақырып, олармен тілдесе алады, адамның жаулары – дәу,пері,шайтан, албасты, жын, марту, тағы басқамен күреседі деген сенімде болған. Бақсыларға тән ерекше қасиеттердің бірі – емшілік (тәуіпшілік). Бақсылардың бәрі қобыз тартып, зікір салып, түрлі емдер жасайды. Оның қамшысы тиген адамның денесіне кірген шайтандар қашып, барлық сырқатынан құлан-таза жазылып кетеді деп сенген. 

Бақсылардың өткенді біліп, болашақты болжау қасиетті болады. Олар аруақтар шақыру, қойдың жауырының падалану, құмалақ ашу арқылы болашақты болжаған, өткенді көре білген, адамның ойы оқи алатын болған. 

Халық арасында есімі ұмытылмаған әйгілі бақсылар болған. 14 ғасырда жасаған Салттық бақсы туралы ел ішінде талай жырлар мен аңыз-әңгімелер қалды. Себебі – бүкіл Дешті Қыпшақта одан өткен білгір бақсы болған жоқ.  

Ислам халық арасында кең етек алып, шаман мәдениеті мен бақсылық өнерін ығыстырғанмен, олардың намым-санімдерінде шаман дінінің ізі сақталып қалды. 

[thumb|left|[Символ]]
**Шаманизм** - қазақша баламасы бақсылық. Дәстүрлі ой машығының ең көне түрлерінің бірі. Тотемизмнен кейінгі, монтеистік діндерден бұрынғы жөн-жоралғылы магикалық дүниетаным. Шаманизмдегі басты нәрсе - бақсы мен бақсы жүргізетін салт-жоралғылар. Бақсы әрекеттерінің бәрі де магикалық ойлау тәсілінен қүрылған.Магия дегеніміз нақты дүниеге ықпал ету. Осы әрекеттердің барысында біраз ауыз әңгімелер пайда болады, олар бірте-бірте белгілі халықтың мифологиясын қүрайды.

## Дереккөздер

Санат:Діни сенімдер мен доктриналар
Қызылша бізтұмсығы

**Қызылша бізтұмсығы**— бізтұмсықтылар тұқымдасына жататын қоңыз. Денө тұрқы 9—15 мм. Топырақ арасында қыстайды. Көктемде топырақтың жырту қабаты 8—10° С жылынғанда шығып, алабота т. б. өсімдіктермен қоректенеді де, қызылша көктегенде қызылшага түседі. Алғаш көктеген жапырақшасын, сонан кейін 1, 2, 3 жұп негізгі жапырақтарын зақым-дайды. Жұмыртқасын қызылша тамы-рына жақын топыраққа салады. Личинкасы қызылша тамырымен қорек-тенеді, сөйтіп қызылшаның түсімін кемітеді. Қызылша бізтұмсығы зақымданған тамырын-да қант азаяды және салмағы жеңіл-дейді. Қызылша бізтұмсығы 80—100 күн дамып, топы-рақ арасында қуыршақтанады. Бұл қоңыз әсіресе құрғақшылық жылдары көп болады. Күрес шарасы: 12% ГХЦГ не 25% метафос тозаңдату, көк-теген кезде хлорлы барий, фтор және кремннй ерітіндісін шашады.

## Дереккөздер
Қызылша қандаласы

**Қызылша қандаласы**— зиянды насекомдардьң бірі. Ол дала және ормандыдалалы аймақта таралған. Қант қызылшасынан басқа беде, зығыр, соя, бұршақ, жасымық, кұнбағыс, қыша, үпілмәлік, күнжіт қызылша қандаласы өсімдіктерге де түседі. Қызылша қандаласының өзі және оның личинкасы жас қызылша өсімдіктерінің шыры-нын сорады, сондықтан қызылшаның өнімі азаяды; күрес шаралары: келесі жылы қызылша егілетін және оның төңірегіндегі жерді дақыл сабақ-тарынан және басқа шөп қалдықтары-нан тазарту, дер кезінде культиваторлау. Қызылша қандаласы тараған жерге 5—5% ДДТ дусты не 12% гексохлоран шашу.

## Дереккөздер


Санат:Жартылай қатты қанаттылар
Кесу қаруы

Кесу қаруының ертеде қолданылған екі жүзді, тізу келген түрі – «семсер». Ал сыртына иіліп, қайқы келген бір жүзді қару «қылыш» деп аталады. Қылыштың өте қайқы болып келетін «наркескен», ұшы екіге айырылатын «зұлпықар», шапқанда ауыр болу үшін басы үлкейтіліп, жалпақ жасалынған «алдаспан» деген үлгілері бар. 18-19 ғасырлардан бастап қазақтар басы түзілеу «сапы» аталатын балдақсыз қаруды қолдана бастады. 

Қылышты, сапыны салатын қабын «қынап», ал оның белге тағуға арналған бауын «қылышбау» деп атайды. Қынаптар ағаштан жасалған. Олар терімен, матамен қапталып, күміс, алтын және асыл тастармен әшекейленген. 

Кесу қаруларының жүзі қысқа келген түрі – қанжар мен пышақ. Жауынгерлер оларды соғыста тек көмекші құрал ретінде пайдаланған. Күнделікті тұрмыста қазақтар ұлттық пышағымен қанжарын міндетті түрде кісе белдікке тағып жүрген. Қанжар, пышақтардың сабы мүйізден, сүйектен, ағаштан жасалып, қыны теріден тігіліп, жалпақ үшбұрышты, төртбұрышты алақанмен біткен.      

## Дереккөздер
«Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет.
ISBN 9965-26-407-4
Соғу қаруы

Бес қарудың  соңғы түрі – **соғу қаруы**. Бұл қару басының пішініне, қызметіне қарай бірнеше түрге бөлінеді. Ертеден пайда болған басы мен сабы тұтас, түбірлі ағаштан жасалған соғу қаруы – шоқпар. Бастары металдан құйылған қарудың ауыр түрі «күрзі» деп аталады. Соғу қаруының үшінші түрі – әскер басының лауазым белгісіне айналған «бұздыған». Ол – басы бірнеше тілімді, темірден жасалған жеңіл шоқпар. Басы сабына қайыспен, не шынжырмен жалғанған шоқпар – «босмойын».
Соғыс кезінде батырлардың жауынгерлік жекпе жегі осы 5 қарумен айқасу (садақпен атысу, найзаласу, қылыштасу, балталасу және шоқпарласу) түрінде өткен. Кәзіргі замандағыдай көшпелі халықтарда әскер құрамы қару түрлеріне қарай бөлінген. 5 қарудың әр түрін жете меңгерген жауынгерлерден арнайы садақшылар, найзагерлер, қылышкерлер, айбалташылар, шоқпаршылар әскери қосындары құрылған. Ал бірнеше қаруды меңгерген, 5 аспап батырлардан ауыр қаруланған гвардиялық бөліктер жасақталған. Бүкіл әскердің ашық майдандағы ұрысы да осы жауынгерлік қару түрлерін қолдануға негізделетін. Шайқас алыс қашықтықтан садақпен атумен басталып, адамдарды, аттары шығынға ұшыраған жау әскермен жақын қашықтықта бетпе-бет айқаста найзаласумен жалғасады. Одан әрі қарай қоян-қолтық шайқаста қылышпен шабысу, айбалта, шоқпар жұмсау арқылы жүргізілген.  

## Дереккөздер
«Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет.
ISBN 9965-26-407-4
Финикс

**Фи́никс** () — АҚШ-тың Аризона штатының астанасы және ең үлкен қаласы. Қала 1881 жылы 25 ақпанда бұрынғы үнді қалашығының орнында қаланған. Қаланың атауы Феникс құсының атымен байланысты.

Финикс қаласы Американың 6-шы ірі қаласы. 2011 жылға сәйкес, халық саны - 1 469 471 адам. Маңындағы орналасқан елді мекендермен бірге 4 миллионды агломерация құрайды.

## Бауырлас қалалары
*  Гренобль (), Франция
*  Калгари (), Альберта, Канада
*  Катания (), Италия
*  Прага (), Чехия
*  Рамат-Ган (), Израиль
*  Тайбэй (), Тайвань
*  Чэнду (), Китай
*  Химедзи (), Япония
*  Эннис (, ), Ирландия
*  Эрмосильо (), Мексика

## Дереккөздер


Санат:АҚШ қалалары
Елетміш Білге қаған ескерткіші

нобай|Елетміш Білге қаған ескерткіші
Могон Шине Усудан шыққан Елетміш Білге қаған ескерткіші Яглакар әулетінен шыққан ең атақты ұйғыр қағанына арналған. Ол 1909 жылы Г.Расмстед басқарған фин экспедициясы жұмыстарының арқасында табылып, әлемнің көптеген тілдеріне аударылған.

Жазбаның мазмұнында түркілер мен ұйғырлардың бүкіл Орта Азияға үстемдік жүргізбекші болған шайқастары баяндалған. Елетміш Білге қағанының тоғыз-оғыз тайпасын біріктіруі үлкен ерлік болды. Онда ұйғыр әскерлерінің қытай көтерілісшілерін басып тастағаны және сол үшін қытай императоры оларды бағалы сыйлықтармен марапаттағаны суреттеледі.

Ішкі қақтығыстар ұйғыр қағандығының басты оқиғасына айналған еді. Оған рубасы Яглакар қағанның билігін бекітіп тағайындау себеп болды. 749 жылы қаған әскері Тай Білге-тұтұқтың басшылығымен 747 жылы басталған оғыздардың көтерілісін басты. Ал 754-755 жылдары байарку-чик-қырғыздар күйреді.

**Елетміш Білге қаған ескерткіші** – ең атақты ежелгі ұйғыр руналық жазбаларының туындысы.     

## Дереккөздер
«Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет.
ISBN 9965-26-407-4
Томас Беллуччи

Томас Кокширали Беллуччи ( 1987 жылдың 30 желтоқсан айында  Бразилия, Тиетеда дүниеге келген) – бразилиялық кәсіби теннисшы .

## Жетістіктері
* Аралас жұпты сында Үлкен шлем турнирінің  1 дүркін жартылай финалисты  (Roland Garros-2011).
* Жеке  сында AТР сериясындағы турнирлерде 3  дүркін жеңімпазы ( барлығы – 4).

## Жалпы Ақпарат
Томас екі баланың бірі, Беатрис деген ұлкен апасы бар. Әкесінің аты Ильдебрандо, анасы Мария Регина Беллуччи.

2005 жылдан бастап кәсіби теннисшы. Жақын арадағы мақсаты жеке сындағы АТР рейтингінің Топ – 20-на  кіру. Бапкері  Даниэль Орсанич, Франсиско Клавет. 

## Спорттық карьерасы
Жеке сындағы жыл соңындағы рейтингі
* 2013 — 125
* 2012 — 33
* 2011 — 37
* 2010 — 31
* 2009 — 36
* 2008 — 85
* 2007 — 202
* 2006 — 583
* 2005 — 878

## Турнирларда Өнер Көрсету
Жеке дәрежедегі турнирледе өнер көрсету

Жеке сында  АТР турнирлердің финалы (5)

Жеңістер (3)

Жеңілістер (2)

Жеке сында фьючерстер мен челленджердің финалы (15)

Жеңістер (9)

Жеңілістер (6)

## Жұптық  сындарда өнер көрсету
Жұптық сында АТР турнирінің финалы (1)

Жеңістер (1)

## Жеке сындағы Үлкен Шлем турнирларда Өнер Көрсету

## Сілтемелер

* ATP сайтындағы профилі
* ITF сайтындағы профилі
* Кубок Дэвиса сайтындағы профилі 
Санат:Бразилия теннисшілері
Санат:Алфавит бойынша теннисшілер
Александровка (Мағжан Жұмабаев ауданы)

**Александровка** — Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданы, Возвышен ауылдық округі құрамындағы ауыл. 2019 жылға дейін таратылған "Александров ауылдық округі" орталығы болған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Булаев қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 64 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 704 адам (350 ер адам және 354 әйел адам) болса, 2009 жылы 455 адамды (221 ер адам және 234 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Мағжан Жұмабаев ауданы елді мекендері
Мораль философиясы

**Мораль философиясы** – қоғамдық сананың өте көне формасы, ол қоғамдық қарым-қатынастармен бірге туындап, өсіп, өрбіп отырған. Адамдардың бір-бірімен, әлеуметтік топтармен, қоғамның барлық жүйелерімен қарым-қатынасын реттейтін ұстанымдар мен іс-қимылдардың, нормалардың жүйесі. Моральдық нормалар адамдардың арасындағы қарым-қатынасты Ізгілік пен Зұлымдық тұрғысынан бағалауға сүйенген.
 
Адамдар іс-әрекетін мынау жақсы немесе жаман деп бағалаған. Алғашқы қауымдастықтарда адамдар өз арасындағы мәселелерді адамгершілік негізіне сүйеніп шешіп отырған. Рудың ертеден бері қалыптасып қалған әдет ғұрыптары қоғам мүшелерінің еркіне сай келгендіктен, олардың қажетін өтейтін болғандықтан, әдет-ғұрыптарды мүлтіксіз орындау әркімнің үйреншікті дағдысына айналған.

Мораль барлық азаматтардың мүддесін, арман-тілегін, еркін білдіреді, қоғам мен адам мүдделерінің дұрыс ара-қатынасын бейнелейді, жеке адамның мүддесін жоғары қойып отырады: кез келген азаматқа оның ұлтына, байлығына қарамастан басқа адамдармен тең екендігін көрсетеді; іс-әрекетті бағалау үшін бірдей өлшем ұсынады.

Олар көпшіліктің үлгі-өнегесі, әдет-ғұрып, қоғамдық пікірдің ықпалы арқылы нығая түседі. Сондықтан мораль талаптары жеке біреудің жарлығымен тағайындалмайды, ол адамдардың барлығы орындауға тиісті мінез-құлық формасы болып табылады. Моральдық сананың мәнін терең түсіну үшін оны құқықтық санамен салыстырып көрейік. 

Мораль мен құқықтың бір-бірінен айырмашылығы мынада:
# қалыптасуы жағынан: мораль қоғамның пайда болуымен бірге қалыптасады, ал құқық мемлекетпен бірге туындайды. 
# айтылу түрі жағынан: мораль қоғамдық сананың түрі ретінде адамдардың іс-әрекетінде тікелей өмір сүреді, ал құқық арнайы нормативті актілерде көрініс табады;
# әрекет ету аясы тұрғысынан мораль барлық қоғамдық қарым-қатынасты реттей алады, ал құқық тек іргелі, өзінің шамасы келетін қатынастарды ғана қамти алады.
# әрекет ету мерзімі жағынан: моральдық нормалар оларды түсіне бастаған уақыттан бастап іске қосыла береді, ал құқықтық нормалар арнайы белгіленген уақыттан бастап қана әрекет ете алады.
# іске асыру тәсілі жағынан: моральдық нормалар қоғамдық ықпал арқылы іске асырылады, ал құқықтық нормалар мемлекеттің араласуын қажет етеді.
# бағалау өлшемі тұрғысынан: моральдық нормалар қоғамдық қарым-қатынасты ізгілік пен зұлымдық тұрғысынан реттейтін болса, ал құқықтық нормалар заңды, заңсыздық тұрғысынан реттейді. 
## Дереккөздер

Санат: Философия
Алуа (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Алуа** — Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданы, Возвышен ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2024 жылы таратылған. 2019 жылға дейін таратылған "Александров ауылдық округі" құрамында болған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Булаев қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 75 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 214 адам (115 ер адам және 99 әйел адам) болса, 2009 жылы 146 адамды (81 ер адам және 65 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Мағжан Жұмабаев ауданының таратылған елді мекендері
Бастомар

**Бастомар** — Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданындағы ауыл, Бастомар ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Булаев қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 44 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 706 адам (348 ер адам және 358 әйел адам) болса, 2009 жылы 564 адамды (289 ер адам және 275 әйел адам) құрады. 

## Дереккөздер

Санат:Мағжан Жұмабаев ауданы елді мекендері
Жүрек ұстамасы

**Жүректік ұстама** - Жүректік ұстама күтпеген кезде алдын ала ешқандай белгілерсіз дамиды. кеуделік тордағы ауыру сезімі стенокардиядағыдай, бірақ күштірек болады. Оның физикалық жүктеменмен байланысты болмауы мүмкін . Әдетте ұзаққа созылады. Жүректік ұстама кезінде тершеңдік, әлсіздік, тіпті естен тану көрініс табады. Егер жүретік ұстаманың нәтижесінде жүрек тоқтап қалса(жүректің жарылуы), науқас өлімге душар болуы мүмкін.

***Қанмен қамтамасыз етудің тежелуі**

Тәждік артерия бітелгенде жүректік бұлшық еттің өліеттенуі дамиды. Жүректік ұстаманың ауырлығы зақымдалған бұлшық еттің аумағының көлеміне және басқа тәждік артериялардың жағдайына байланысты болады.
***Энзимдердің белсенділігін бағалау**

Энзимдер деп аталатын протеиндерорганизмдегі химиялық реакцияларды қадағалайды. Жүректік бұлшық еттің зақымдалуы қанға энзимдердің белгілі бір түрінің бөлуіне алып келеді. Энзимдердің белсенділігін анықтау жүректік бұлшық еттің зақымдалу дәрежесін анықтауға мүмкіндік береді.
***Энзимдердің бөлінуі**

Жүректік бұлшық еттен шыққан энзимдер қылтамырлар және тәждік веналар арқылы қан айналымға түседі.
***Дәрілік терапия**

Дәрігерлер қанмен қамтамасыз етілуді жақсартатын түрлі дәрілер тағайындайды. Тромболитикалық заттектер түзілген қан ұйындыларын ерітеді, ал антикоагулянттар мен тромбоциттерге қарсы дәрі-дәрмектер қанмен қамтамасыз етілуді жақсартып, қан ұйындыларының түзілуіне кедергі жасайды.

## Дереккөздер
* Қазақ энциклопедиясы

Санат:Жүрек аурулары
Темірғали Рүстембеков

**Темірғали Рүстембеков** (1906 ж. бұрынғы Талдықорған ауданы «*Байбатыр*» ауылы – 1976, сонда) - белгілі айтыскер, Қазақстанның халық ақыны (1948). 

Ол 6 жасында шешек ауруынан соқыр болған. 8 жасында ата-анасынан айрылып жетім өсті. 14 жасында домбыраны шебер тартып, ақындық және сазгерлік дарынымен танылады. Оның артында «Атыңнан айналайын, Қараталым», «Өзім туралы», «Ақын үні»'', т.б. әндері қалған. Ол ақсулық Қ.Терібаев, қараталдық А.Жексенбеков, ұзынағаштық Ә.Сариев сынды ақындармен сөз сайысына түскен. Оның айтыскерлік өнерін М.Әуезов, С.Мұқанов, Ғ.Сланов, М.Әлімбаев, т.б. қаламгерлер жоғары бағалап, пікір білдірген.

Т. Рүстембеков Еңбек Қызыл Ту орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1906 жылы туғандар
Санат:1976 жылы қайтыс болғандар
Тоққұдыс

нобай|Тоққұдыс
**Тоққұдыс** - ерінгүлділер тұқымдас көпжылдық шөптектес өсімдік. Биіктігі 50-60 см. Сабағы тік өседі. Жапырақтары қарама-қарсы орналасқан, жіңішке қияқты, жұмсақ мамықты, түп жағы жүрекше тәрізді. 
Химиялық құрамы аз зеріттелген.
## Қолданылуы
Халық медицинасында оны истерия, талма ауруларына қарсы қолданады. Тұққұдыстың екінші бір түрін - орман тоққұдысын әйелдердің бала тапқаннан кейінгі кезде жатырынан қан кетіп, жытыр атониясына ұшырағанда қолданады.

## Дереккөздер
«Дәрілік өсімдіктер» М. Қожабеков.
Санат:Еріндігүлділер
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Томарбояу

**Томарбояу** - кермек тұқымдас көпжылдық шөп тектес өсімдік. Ол орман жағалауында, құрғақ және тасты беткейлерде өседі. Томарбояудың тамырында 9%-дан 19 %-ға  дейін  илік заттар, галла және эллага қышқылдары, фетонциндер, бояғыш заттар кездеседі. Халық медицинасында томарбояуды іш өткенде және қан тоқтату қажет болғанда біраз уақыттардан бері пайдаланылып келген. Сондай-ақ қышқылдығы жоғары қарын катарында, қарын төмен түскенде, дизентерияда әдейі жасалған қайнатында кейде тұнба түрінде жиі қолданады.

## Дереккөздер
«Дәрілік өсімдіктер Энциклопедиясы » М. Қожабеков.
Санат:Қорғасыншөптер
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Толғақшөп

**Толғақшөп** () – көкгүлдер тұқымдасына жататын көп жылыдық өсімдік. Оның сабағы тік, төрт қырлы болып келеді. Қарама-қарсы орналасқан сопақша немесе түзу қияқты жапырақтарының бетінде ұзынша тарама тарамасы болады. Кішкене ал-қызыл гүлдері қалақан тәрізді гүл шоғырына топталған. Биіктігі 15-30 см. 
## Химиялық құрамы
Толғақшөптің құрамында: түссіз призмаға ұқсас эритаурин және эритроцитаурин - түссіз кристалдар бар. Одан эритрицин деп аталатын алкалоид және эфир майы мен шайыр да бөлініп алынады.

## Дереккөздер
«Дәрілік өсімдіктер энциклопедиясы» М. Қожабеков.
Санат:Көкгүлдер
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Тактильдік рецепторлар

**Тактильдік рецепторлар**

Сипап сезуді теріде немесе одан терең тіңдерде орналасқан рецепторлар жүзеге асырады. Бұл рецепторлар импульстарды жұлынға және мидың негізіне жеткізеді.  Сол жерден импульстар мидың  жоғары орналасқан бөліктеріне өтеді. Бұл рецепторлардың  кейбірі капшықаен қапталады, басқалары бос орналасады.

***Меркель дискі**

Жеңіл сипауды және  қысымды қабылдайтын бұл рецепторлар терілік эпидермистің түксіз аймақтарында орналасады.

***Мейсснер денешігі**

Бұл- жеңіл  сипауды қабылдайтын, қапталған жүйкелік ұштар. Олар ауыз, ерін, қабақ, жыныстық сыртқы мүшелерде, емізіктерде орналасқан.

***Руффини денешігі**

Қапшықпен қапталған, ұзақ сипау нәтижесінде одан терең тіндерге қысым түсуін қабылдайтын рецепторлар. Руффини денешіктері қапшықтарда орналасады.

***Пачини денешігі**

Ірі, қапшықпен қапталған рецепторлар, терінің терең қабаттарында, сонымен қатар несепқуықтың қабырғаларында, буын бұлшық еттердің жанында орналасқан. Олар вибрация мен қысымның өзгеруін қабылдайды.

***Шаш өзегінің сезімтал рецепторлары**

Түк қапшасының  айналасында орналасқан бос жүйкелік ұштар сипауды және жеңіл қимылды сезеді.

***Бос жүйкелік ұштар**

Жеңіл сипауды, қысымды, ауыру сезімін және температурының өзгеруін сезетін миелинсіз, кең тармақталған  сенсорлар тері мен дәнекер тіннің барлық түрлерінде кездеседі.

Дереккөз:

*Қазақ энциклопедиясы
Шандра

**Шандра** - (**[[Бұйражапырақ]]** ) – ерінгүлділер тұқымдасына көпжылдық шөптектес өсімдік. Июнь айынан бастап күзге дейін гүлдейді. Қырымда, Кавказда, Краснодар өлкесінде және Орта Азияда кездеседі. 
Шандра шөбінде эфир майы, сапонин, холин, ащы (маррубин), маррубиин және илік заттар болады. 
Халық медицинасында шандра тыныс жолының созылмалы катарында, өкпе туберкулезінде, бронх демікпесінде, бауырдағы ую құбылыстарында, сары ауруда, етеккірі бұзылғанда, безгеккте, шеменде, геморрой ауруында, қан аздықта, құраспада және ас дұрыс қорытылмаған жағыдайда қолданылады. 

## Дереккөздер
«Дәрілік өсімдіктер» М. Қожабеков.
Санат:Еріндігүлділер
Уқырықбуын

**Ұқырықбуын** - қырықбуын тұқымдас көпжылдық шөп тектес өсімдік. Жеміс беретін сабағы ерте көктемде пайда болады. Олардың бұтағы болмайды, балғын ашық-қоңыр, немесе қызғылт түсті келеді. Жеміс бермейтін сабақтары кейін шығады. Олар бұтақты, жасыл, қатты, қырлы, цилиндрлі келеді. Олардың бұтақтары қарапайым, тік, көпшілігінде төрт қырлы , төрт тікті өзекті болады да, сабақ буындарында күлте бастанып өседі. Ұқырықбуын суармалы егістіктерде, жайылымдарда, шұңқыр жерлерде, кейде ағашы сирек орман ішінде өседі. 

## Дереккөздер
«Дәрілік өсімдіктер» М. Қожабеков.
Гожахмет Садвақасов

нобай|оңға|Садвақасов Гожахмет Садвақасұлы
**Гожахмет Садвақасов** (1939 жылдың 15 маусымы, Алматы облысы Ұйғыр ауданы Үлкен Ақсу ауылы — 1991, Алматы қаласы) — ғалым, филология ғылымдарының докторы (1927), Қазақстан ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1975). Ш.Уәлиханов атындағы сыйлықтың  лауреаты (1977).

1950 жылы ҚазПИ-ді, 1953 жылы Қазақстан ғылым академиясының аспирантурасын бітірген. 1953-60 жылдары республика ғылым академиясының ұйғыр-дүнген мәдениеті және тіл институтытының кіші, аға ғылыми қызметкері, 1964-74 жылдары Тіл білімі институтының ұйғыртану бөлімінің аға ғылыми қызметкері. 1986-88 жылдары Ұйғыртану институтының директоры. Ол — бірнеше лексикографиялық еңбектің авторы. Әсіресе, оның “*Ферғана жазығы ұйғырларының тілі және өзбек диалектілерінің өзара әсерінің мәні*” атты монографиясы (1972) түркітану саласына қосылған аса құнды ғылыми еңбек болып саналады. Сонымен қатар, Садвақасов ұйғыр халқының фольклорын жинап, зерттеуге де көп үлес қосты. Үйғыр ауданының Үлкен Ақсу ауданындағы орта мектеп, Алматы қаласындағы көшелердің бірі Садвақасовтың есімімен аталады.
## Шығармалары
# Көне ұйғыр тілі (1975); 
# Көне ұйғыр жазба ескерткіштері  (1975); 
# Үйғыр тілі (1984); 
# Ұйғыр әдеби тілі орфографиясы және графикасы  (1984).

## Дереккөздер


Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:1991 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Ұйғырлар
Чезаре Бальбо

**Чезаре Бальбо**,  *итал. Cesare Balbo*  (21 қараша 1789, Турин — 3 шілде 1853, Турин) - граф, либералдық монархия бағыттағы  итальян саяси қайраткері, тарихшы, жазушы. Негізгі саяси бағыты "Италияның үміті" (1844) атты кітабында баяндалды. Ол -  күрестің революциялық әдісінен бас тартып, итальян конфедерациясын құру арқылы Италияны  "жоғарыдан" біріктіру идеясын ұсынды. 1848 ж. Пьемонттың тұңғыш конституциялық кабинетінде премьер-министр және әскери министр болды.

## Дереккөздер


Санат:Италия тұлғалары
Санат:1789 жылы туғандар
Санат:1853 жылы қайтыс болғандар
Рубцов таушығы

нобай|оңға|Рубцов таушығы
**РУБЦОВ ТАУШЫҒЫ **(semenovia rubtzovii) — шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік. Жетісу (Жоңғар) Алатауында кездеседі. Биіктігі 40 см-ге жетеді, ұршық пішінді тамыры бар. Сабағы тік. Дегелек жапырағы жіңішке сағаққа орналасқан. Жапырақ алақаны жұмыртқа пішінді, екі рет қауырсын тәрізді тілімделген, сабақ жапырағының қандауыр пішінді қынабы бар. Шатыршагүлі 7-13 салалы, диаметрі 4 см-дей. Күлтелері сұрғылт сары түсті. Маусым айында гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Сирек кездесетін эвдемик. Қазақстанның “*Қызыл кітабына*” енгізілген.
## Дереккөздер


Санат:Шатыршагүлділер
Бальбоа

**Бальбоа**:

* Бальбоа — Панамадағы қала және порт.
* Бальбоа — Испаниядағы елді мекен және муниципалитет.
* Бальбоа — Колумбиядағы елді мекен және муниципалитет.
* Бальбоа — би.
* Бальбоа — Айдағы кратер.
* Бальбоа — Панаманың ақшасы.
* Рокки Бальбоа — «Рокки» сериалының кейіпкері.
* Рокки Бальбоа — Рокки туралы фильмдердің алтыншысы.
* Васко Нуньес де Бальбоа (1475—1519) — испания конкистадоры.
* Марсело Бальбоа (1968 т.ж.) — америкалық футболшы.
* Хавьер Бальбоа (1985 т.ж. ) — футболист.