open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Николай Михайлович Карамзин

:**Карамзин Николай Михайлович **(*12.12.1766, Ресей, Орынбор облысы, Михайловка село – 3.6.1826, Санкт-Петербург*) – орыс жазушысы, тарихшы.

Шаден пансионында білім алды (1780 – 83) әрі Мәскеу университінде дәріс тыңдаған. Карамзиннің шығармашылығы С.Геснердің “Ағаш аяқ” идиллиясын аударудан басталды (1783). 1789 жылы Батыс Еуропаны аралап, белгілі жазушы, ойшыл ағартушылармен танысты. Ол Ресейде “Московский журнал” (1791 – 92), “Вестник Европы” (1802 – 03) журналдарын шығарды. Алғаш аударма жұмысымен айналысқан Карамзин кейін өзінің тұңғыш шығармасы – “Евгений және Юлия” повесін жазды (1789). Ол “Бишара Лиза” (1792), “Орыс саяхатшысының хаттары” (1791 – 92), т.б. повестері арқылы орыс әдебиетінде сентиментализм бағытының негізін салды. Орыс тілін шіркеу сөздерінен тазартып, әдеби тілдің дамуына ықпал жасады. Сондай-ақ, бірнеше тарихи шығармалар жазып елге танымал болған Карамзин  1803 жылдың 31 қазанында Александр I патшаның жарлығымен ресми тарихнамашы болып тағайындалды. Оған жыл сайынғы зейнетақы белгіленеді. Карамзин  1803 – 1826 жылдар аралығында “Ресей мемлекетінің тарихы” атты 12 томдық еңбегін жазды. Бұл еңбек – орыс халқының тарихында үлкен оқиға болды. Карамзиннің еңбегі ұлттық сананың оянуына ықпал етті, жазба тарихи деректерді іздеп табу, өңдеу және жариялау туралы деректанулық білімнің қалыптасу мектебі болды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1776 жылы туғандар
Санат:1826 жылы қайтыс болғандар
Сұлтан Біржанұлы Баймағамбетов

**Сұлтан Біржанұлы Баймағамбетов** (1920, Қостанай облысы Әулиекөл ауданы Қояндыағаш ауылы — 25.7.1943, Ленинград облысы Киров ауданы Синявино поселке) — Кеңес Одағының Батыры. 

1940 жылы әскер қатарына алынып, 1941 жылдың маусым айынан бастап Ұлы Отан соғысына қатынасты. Алдымен мергендер ротасында, кейіннен пулеметшілер бөлімшесінде қызмет етті. Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) түбіндегі ұрыстарда 50-ден астам дұшпанның көзін жойды. 4 рет жараланған. 1943 жылғы шілдедегі Ленинградты Үлкен жермен байланыстырып тұрған қылтаны кеңейту үшін жүргізілген ұрыстарда Баймағамбетов  Ленинград майданының 67-армиясы 43-атқыштар дивизиясына қарасты 147-атқыштар полкінде пулемет бөлімшесінің командирі болды. 1943 жылы 25 шілде күні болған шайқаста жау дзотын кеудесімен жауып, ерлікпен қаза тапты. 

КСРО Жоғары Кеңесі Президиумының шешімімен Баймағамбетовке Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (21.2.1944). 

Қостанай қаласы мен Әулиекөл кентіндегі поселкесіндегі екі көшеге Баймағамбетов  есімі берілді.Қояндыағаш ауданында ескерткіш орнатылған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Бадам (Бадам ауылдық округі)

**Бадам** — Түркістан облысы Сайрам ауданындағы таратылған ауыл, бұрынғы Бадам ауылдық округі орталығы. 2014 жылы Шымкент қаласының құрамына енген. Қазіргі уақытта Шымкент қаласының Әл-Фараби, Еңбекші аудандарындағы тұрғын үй массиві.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақсукенттен оңтүстік-батысқа қарай 30 км жерде, Бадам өзенінің оң жағалауында.

## Халқы
Тұрғыны;
* 4,0 мың адам (2003);
* 3,3 мың адам (2009).

## Тарихы
1958 жылы «Бадам» мал бордақылау шаруашылығы құрылып, 1963 жылы мал бордақылау бірлестігі болды. 1962 жылы облыстық *Бадам орман шарушылығы* құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, кітапхана, клуб, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар.

## Дереккөздер

Санат:Сайрам ауданының таратылған елді мекендері
Бадам (Ордабасы ауданы)

**Бадам** — Түркістан облысы Ордабасы ауданындағы ауыл, Бадам ауылдық округі орталығы, темір жол бекеті.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Темірлан ауылынан оңтүстікке қарай 35 км жерде, Бадам өзенінің оң жағалауында. 

## Халқы

## Тарихы
1976-1987 жылдары Киров атындағы қой өсіретін ұжымшардың, 1987-1996 жылдары кеңшардың орталығы болып келді. Кеңшар негізінде «Бадам» ӨК, шаруа қожалықтары ұйымдастырылды.

## Инфрақұрылымы
Бадамда және округке қарасты ауылдарда екі орта, екі орталау мектеп, фельдшерлік-акушерлік пункт, мәдениет үйі, кітапхана, т.б. мекемелер бар.

## Дереккөздер

Санат:Ордабасы ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Сатыбалдиев

**Сатыбалдиев** сөзі мынадай мағыналар білдіруі мүмкін:

* Әбен Сатыбалдиев – жазушы, ғалым, аудармашы. Филология ғылымдарының кандидаты.
* Әбілмәж Сатыбалдиев - Социалистік Еңбек Ері, қызылша өсіруші.
* Ерлан Әбенұлы Сатыбалдиев - баспагер.
* Жабақ Сатыбалдиев – Социалистік Еңбек Ері, шопан.
* Жанна Исақызы Керімтаева-Сатыбалдиева - актриса, Қазақ.
* Марат Қуанбайұлы Сатыбалдиев - ҚР Велоспорт федерациясының вице-президенті. КСРО Еңбек сіңірген спорт шебері. Халықаралық санаттағы спорт шебері, велоспортшы.
* Меңдекеш Сатыбалдиев - ақын, журналист, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі.
* Нұрман Сатыбалдиев – Социалистік Еңбек Ері, шопан.
* Сәбит Қалиұлы Сатыбалдиев - СШ-і. ҚазКСР- інің ЕСЖ-сы. Грек рим күресінен шыққан республиканың алғашқы чемпиондарының бірі.
Төрт дәруіш

“**ТӨРТ ДӘРУІШ**” – қазақ арасына кең тараған дастан. Дәруіш сөзі парсы тілінде жарлы, қайыршы, кезбе деген мағынаны білдіреді. 
## Сипаттама
Арабтың “Мың бір түн”, парсының “ШаҺнама”, үндінің “Калила мен Димна” және “Төрт дәруіш” сынды ертегі, аңыз, қисса-хикаяттары халық арасына кең тарап, қазақ ауыз әдебиетінің шығыстық сарындағы төл шығармаларына айналған. Шығармада төрт дәруіш бір жерде кездесіп, бастарынан кешкен қилы-қилы оқиғаларын кеңінен баяндайды. Әлемдік әдебиетте “Төрт дәруіштің” қара сөз, хикая және жыр-дастан түрінде кездесетін 20-ға жуық нұсқасы бар. Оның ертегі-аңыз түріндегі алғашқы нұсқасын Ж.Шайхысыламұлы Қазан баспасынан шығарған. “Төрт дәруіштің” 1936 ж. жазылып алынған ертегі түріндегі нұсқасы “Қазақ ертегілері” (1962) жинағының 2-томына енген. ҚР Ұлттық ғылым академиясының Орталық ғылыми кітапханасы мен Мұхтар Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының қолжазбалар қорында сақталған “Төрт дәруіштің” көлемді үш нұсқасына ғылыми сипаттама жазылған (“Қазақ қолжазбаларының ғылыми сипаттамасы”, 2003, 7-том), оның ішінде Сәрсенбек Түсіпұлы жырлаған дастанның тілі жатық, мазмұны толық әрі көркем, басқа үлгілермен салыстырғанда көлемі үлкен.

## Сілтеме


Санат:Әдебиет
Айтқожа Биғалиұлы Биғалиев

**Биғалиев Айтқожа Биғалиұлы** *(25 желтоқсан 1942 жылы, [[Ресей]], [[Куйбышев облысы]], [[Кинель-Черкасский ауданы]], [[Рабочий селосында]] туған)* – биология ғылымының докторы *(1980 жылы)*, профессор *(1981 жылы)*. Алматы зоотехника-малдәрігерлік институтын *(1965 жылы)* бітірген. *1969–71 жылы* Қазақ КСР-і Ғылым Академиясы Биология Жобалау институтында  ғылыми хатшы, *1971–85 жылдары* Ақтөбе мемлекеттік медицина институтының кафедра меңгерушісі, *1985–91 жылдары* Қарағанды мемлекеттік медицина университетінің ректоры, *1991 жылы* Қазақ Ұлттық Университетте кафедра меңгерушісі, *1994 жылы* ҚазҰУ жанындағы ғылыми-зертеу институтының  директоры қызметтерін атқарады. Биғалиев 132 ғылыми еңбектің, 6 монографияның авторы.

## Сілтемелер

1. Биғалиев жұмыс істеген Экология және ботаника кафедрасы 

2. "Мұнайлы жерлер шөлейттеніп барады" мақаласы

## Дереккөздер</span>


Санат:Қазақстан биологтары
Санат:1942 жылы туғандар
Саурық

**Саурық** Қайдауылұлы (шамамен 1670, Талдықорған өңірі – 1740, Алматы облысы Райымбек ауданы) – батыр, қолбасшы, мәмлегер. Ұлы жүз жалайыр тайпасының андас руынан шыққан. 1723 – 40 жылдары аралығындағы қазақ-жоңғар соғыстарына бастан-аяқ қатысып, Аңырақай шайқасында Ұлы жүз қолына тікелей қолбасшылық жасады. Ел аузында Саурықтың ерліктері туралы көптеген аңыз-әңгімелер сақталған. Саурық Ескелді би, Балпық билермен Жетісу жерін қалмақтардан босатуда көп істі бірігіп атқарған. Мұны алуан түрлі аңыз-әңгімелер дәлелдейді. Саурықтың Құлшығаш, Байшығаш, Қасқарау, Қарқабат, Байғабат, Танаш атты алты ұлының бәрі де батыр, ел басшысы ретінде белгілі. Оның атақ-даңқы тек Жетісуда ғана емес, одан тысқары жерлерде де кең жайылған. 19 ғасырдың 1-жартысында Аягөзге дейін келіп қайтқан орыс ғалымы В.В. Радлов өз еңбегіне Саурық туралы деректер енгізген. Тарихшы Е.Бекмахановтың 1948 жылы шыққан “Қазақ КСР тарихында” Бөгенбай, Тайлақ батырлармен қоса Саурықтың да есімі аталады. Бұл жөніндегі деректер Ә.Марғұланда да бар. Саурықтың есімі қазақ ақындарының өлең-жырларында да көптеп кездеседі. Ақын Ғ.Қайырбеков оны өлеңге қосқан. Тарихшы-ғалым Кәмен Мамырұлының “Қазақ тарихы” атты еңбегінде, жазушы Ұзақбай Доспанбетовтың “Қызыл жолбарыс” атты екі томдық және “Абылайдың ақ туы” атты тарихи романдарында Саурықтың біраз істері сипатталады. Саурықтың есіміне байланысты жер атаулары Талдықорған өңірінде көп кездеседі. Көксу ауданындағы жұрты “Саурық сазы” деп аталады. Көксу кенішінің қасында “Саурық сазы” деп аталатын екінші жер де бар. Ұрпақтары Алматы облысының Қаратал, Көксу,Ескелді аудандарында тұрады. 

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Жеті жарғы баспасы

**'“Жеті жарғы”** — негізінен, заң жинақтары мен құқық саласы бойынша кітаптар шығаруға маманданған республикалық баспа. 1994 ж. ҚР Әділет министрлігінің “Заң әдебиеті” баспасы болып құрылған. 1998 ж. “Жеті жарғы” жабық акционерлік қоғамы болып қайта құрылды. 
Баспа Қазақстан Республикасының заңдарын, кодекстерін және заң актілерін жұртшылыққа шұғыл жеткізіп отыру, сондай-ақ, заңгерлердің күнделікті жұмысына аса қажет нормативтік-құқықтық актілер жинақтарын, құқық тақырыбына арналған оқулықтар мен оқу құралдарын дайындап, кітап етіп шығарумен айналысады. 
“Қазақстан Республикасының заңы”, “Қазақстан Республикасының кодексі”, “Нормативтік-құқықтық актілер жинағы”, “Оқулық”, “Оқу құралы”, “Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл”, т.б. кітаптар сериясын тұрақты шығарып келеді.
Баспа студенттер үшін салық, қаржы, сақтандыру, әкімшілік, конституциялық, қылмыстық, халықаралық құқық, саясаттану, мемлекет және құқық негіздері мен теориясы бойынша көптеген кітаптар шығарды. Сондай-ақ, Парламент қабылдаған заң актілерін қазақ және орыс тілдерінде бір мұқабада кітап етіп шығарады. Академик Салық Зимановтың басқаруымен 10 томдық “Қазақтың Ата заңдары” кітабын шығару ісі қолға алынды. 
“Жеті жарғы” баспасы құрылғаннан бергі 7 жыл ішінде (1994 — 2001) қазақ, орыс, ұйғыр, неміс, корей, ағылшын тілдерінде 661 заң әдебиеттерін шығарса, соның 374-і қазақ тіліндегі кітаптар.

## Дереккөздер:
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Қазақстан баспалары
Зертас (ауыл)

**Зертас** (1992 жылға дейін – *Галкино*) — Түркістан облысы Төле би ауданындағы ауыл, Зертас ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Леңгір қаласынан солтүстікке қарай 9 км-дей жерде, Қызылсу өзенінің сол жағалауындағы жусан аралас нарқия, теріскен өскен қуаң шөлейтті белдемде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1950 жылы Большевик қой өсіру ұжымшарын ұйымдастыруға байланысты қаланған. 1992 жылға дейін Галкино деп аталып келген. Оның негізінде 1997 жылдан шаруа қожалықтары құрылған.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, фельдшнрлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Төле би ауданы елді мекендері
Кар теңізі

thumb|alt=A.|Кар теңізi

**Кар теңізі** — Солтүстік Мұзды мұхиттың Еуразия жағалауындағы шеткі теңізі. Жаңа Жер, Франц-Иосиф және Солтүстік Жер аралдарының аралығында. Теңіз Кара қақпасы мен Маточкин Шар бұғаздары арқылы Баренц теңізімен, Вилькицкий, Шокальский бұғаздары арқылы Лаптевтер теңізімен байланысады.
* Ауданы 883 мың км², су көлемі 98 мың км³, орташа тереңдігі 111 м, ең терең жері 620 м. Әулие Анна шұңғымасы құрлықтық қайраңда жатыр. Ұсақ аралдар көп (Ушаков, Визе, Известия ЦИК, Арктикалық институт, т.б.).
* Судың беткі қабатының температурасы көпшілік бөлігінде жыл бойында 0 °С маңында, оңтүстік бөлігінде ғана жазда 3 – 6 °С-қа дейін көтеріледі. Жыл бойы дерлік түгелдей қатады, жазда да мұздан толық арылмайды.
* Тұздылығы солтүстігінде 33 – 34‰, оңтүстігінде, өзен сағаларына жақын маңда 10 – 12‰.
* Толысу жарты тәулік сайын қайталанады. Балық ауланады (нәлім, сиг, камбала тұқымдастары). Кара теңізі Солтүстік теңіз жолының бір бөлігі. *Басты порты – Диксон.

## Дереккөздер

Санат:Кара теңізі
Санат:Солтүстік Мұзды мұхит теңіздері
Санат:Ресей теңіздері
Жеті жылдық мектеп

**Жеті жылдық мектеп** — Қазақстанда 1922 — 58 ж. аралығында болған жалпы білім беретін орталау мектеп. Алғашқы жылдары Жеті жылдық мектепте ана тіліне аптасына 5 — 6 сағат бөлініп, орыс тілін үшінші сыныптан аптасына бір сағаттан өту белгіленді. Жаратылыстану пәндеріне (математика, физика, химия, география, жаратылыстану) және қоғамдық пәндерге қажетті оқу жүктемелері анықталды. Қол еңбегіне аптасына екі сағат берілді. 1928 ж. Қазақ халық ағарту комиссариатының ғылыми-әдістемелік кеңесі қазақ Жеті жылдық мектептеріне “аймақ-кешен” бағдарламасын жасады. 1933 ж. қазақ мектептеріне арналған “Қазақ тілі”, “Қазақ әдебиеті” оқулықтары жазылды. Басқа пәндер оқулықтары орыс тілінен тәржімаланды. Ұлы Отан соғысының басталуына байланысты Жеті жылдық мектепте жауынгерлік-патриоттық және еңбек тәрбиесі күшейтілді. 5 — 7-сыныптарда ауыл шаруашылық негіздері, машина және ауыл шаруашылық машиналарын жүргізу негіздері оқытылды. Мектеп оқушылары қоғамдық пайдалы еңбекке кеңінен тартылды. Ұлы Отан соғысы аяқталғаннан кейін Жеті жылдық мектептер саны 1946 ж. 1064 болса, 1956 ж. 2934-ке жетті. 1946 ж. Жеті жылдық мектептерде 41154 қазақ балалары оқыды. Жеті жылдық политехникалық еңбек мектебінің білім мазмұнының күрделілігі оқу сапасын төмендетті. Осыдан білім беру жүйесін өзгерту қажеттілігі туындады. 1954/55 оқу жылынан Жеті жылдық мектептің оқу жоспарына мектеп шеберханалары мен тәжірибе учаскелерінде практикалық сабақ жүргізу белгіленді, оның апталық жүктемесі 2 сағат болды. Сондай-ақ, жас өспірімдер ағаш, темір өңдеуге, қарапайым электрмеханикалық жұмыстар атқаруға үйретілді. 1958 ж. мектепті өмірмен тығыз байланыстыру, оқу жүйесін дамыту мақсатында Жеті жылдық мектептің орнына сегізжылдық жалпы білім беретін политехникалық еңбек мектебіне өту заң жүзінде іске асырылды.

## Дереккөздер:
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Білім беру
Санат:Тарих
Зер төгу

**Зер төгу** – 1) алтын, күміс, т.б. қымбат металдардан созылған сымды зерге айналдырып, шығыршыққа немесе саусаққа шумақтап орау. Сымды зерге айналдыру үшін көзі бірте-бірте тарыла беретін “сүмсуір” (яғни сым суырғыш, сымсуыр) аталатын аспап қолданылады. Сымды сүмсуір көзіне кең жағынан енгізіп, тар жағынан тістеуіктің, қысқыштың көмегімен бірте-бірте суырып, шығыршыққа не саусаққа орайды;

2)Зермен кесте тігуді де зер төгу немесе зер шегу деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Ежелгі грек мифологиясы
Нұрым Шыршығұлұлы

**Нұрым Шыршығұлұлы** (1831, қазіргі Атырау облысы, Қызылқоға ауданы – 1908, сонда) — Байұлы тайпасы Адай руының Сүйіндік бөлімінен шыққан атақты ақын, жырау. 

Асан қайғы, Сыпыра, Доспамбет, Шалкиіз, Абыл, Қалнияз секілді жыраулар мұрасынан өнеге алған. 

Нұрым жырлары алғаш М.Бекмұхамбетұлының “Жақсы үгіт” (Қазан, 1908) және “Аламан” (Ташкент, 1926) жинақтарында жарық көрді. Кейін өлеңдері “Ақберен” (1972); “Өсиетнама” (1982); “Бес ғасыр жырлайды” (1985 – 89); “ХІХ ғасырдағы қазақ поэзиясы” (1985); “Абыл, Нұрым, Ақтаным…” (1997) атты жинақтарға енген. Терме, өсиет, арнау үлгісіндегі жырлары өмірдің өтпелілігін, замана жайын толғайды (“Мен қашанғы жүйрігің”, “Әлеумет, келдің қаумалап”, “Ұсынсам қолым жетер ме?” “Шенен ер”, “Жарлау”, “Әкесімен қоштасуы”, т.б.). Сондай-ақ “Тайсойған, Бүйрек – екі құм”, “Әтембекке айтқаны”, т.б. толғауларында ру алауыздығын шенеп, елді татулыққа, бірлікке шақырды. 

Нұрымның Абылмен, Қашағанмен білім сынасу мақсатында сұрақ-жауап үлгісіндегі айтыстары сақталған. 

Ол “Қырық батыр” дастанын Абыл ақыннан үйрене отырып, дамыта жырлады, Қашаған, Ақтан, Мұрын сияқты ақын-жырауларға ұластырды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ ақындары
Нұх кемесі

**Нұх кемесі**, **Нұқ кемесі** – діни аңыздарда адамзат ұрпағының топан су апатынан құтылуына себепкер болған, Нұх пайғамбар жасаған кеме.

## Дереккөздер

Санат:Аңыздар
Карбонатиттер

:**Карбонатиттер**– құрамындағы карбонатты минералдар (*кальцит, доломит, анкерит, сидерит, т.б.*) 50%-тен асатын эндогендік тау жыныстары. Құрамында, сондай-ақ, пироксен, амфибол, флогопит, апатит, магнетит, сілтілі дала шпаттары, сирек металды минералдар, т.б. кездеседі. Карбонатиттер минералдық құрамына қарай пироксен-кальцитті, флогопит-доломитті, гематит-анкеритті болып бөлінеді. Түсі ашық, шомбал бітімді, құрылымы ұсақ түйірден ірі түйірге дейін болады. Карбонатиттер қалыптасу жағдайына қарай плутондық, гипабиссалдық және жанартаулық болып бөлінеді. Карбонатиттертер шток, сақина және конус пішінді дайкалар, желілер, штокверктер құрады. Карбонатиттер жалпы магматизмнің соңғы сатысында қалыптасқан. Олар Қазақстанда (Көкшетауда), Ауғанстанда, АҚШ-та, Бразилияда, Канадада кездеседі. Карбонатиттерде ниобийдің, танталдың, флогопиттің, сирек жер элементтерінің ірі кендері шоғырланған.

:Екінші анықтама: негізінен карбонаттардан тұратын, ультранегізді және сілтілі құрамды интрузиялық кешенмен бірге ұшырасатын эндогендік (жердің терең қойнауларынан көтерілген заттар есебінен калыптасқан) таужыныстар.

## Дереккөздер:


Санат:Геология
Санат:Химия
Карбондау

**Карбондау** — 1) әртүрлі ерітінділерді көмірқышқыл газымен қанықтыру процесі; 2) жүнге жабысқан шөп-шалам мен тікенді немесе жартылай жүн маталардағы өсімдік талшықтарын күкірт қышқылының ерітіндісімен өңдеп ыдырату үшін қолданылатын химиялық әдіс;

Жүн күкірт қышқылының 4%-дық ерітіндісінде жібітіліп, 105 – 110С-та кептіріледі. Қышқыл әсерінен өсімдік талшықтары ыдырайды да, гидроцеллюлозаға айналады. Ол механикалық жолмен жүннен оңай ажыратылады. 

## Қолданыс аясы
Карбондау процесі сода өндірісінде, құрылыста және сыра жасауда қолданылады. Мата біркелкі боялуы үшін де алдын-ала карбондалады.

## Дереккөздер:


Санат:Химия
Ирбис Ышбар Жабғы Хан

**Ирбис Ышбар Жабғы Хан**' (*өз есімі – Баһадур*) –640 – 641 жылы Батыс Түрік қағанатының сегізінші ханы, Ашина әулетінің өкілі, Істеми ханның ұрпағы. Шығу тегі мынадай: Істеми хан – *Қара Шор Түрік* – *Ян-Саух* хан – *Бага-шад-Нишу* – *Ирбис Ышбара Жабғы* хан. *Ирбис Ышбара Жабғы* хан билікке отырысымен қағанаттағы шиеленіскен жағдайды біршама ретке келтіреді. Қағанатқа **Куча**, **Тохарстан**, **Қарашар**, **Шаш**, **Кеш**, **Самарқан** сияқты жеке иеліктер бағынады. *Ирбис Ышбара Жабғы* хан өзінің көшпелі ордасын *Дулу* тайпалары мекендейтін Шу мен Іле өзендері аралығына қондырады да, оны «Оңтүстік Орда» деп атайды. Қытай императоры Тайцзун оны заңды хан деп танып, бітімге келеді. 641 жылы *«[[Оңтүстік]] [[хан]]ын»* Шаш өңіріндегі жергілікті бектер тұтқынға алып, өлтіреді. Нушеби тайпаларының бектері 641 жылы Ишбар Елтеріс ханның немересі Ирбис Шегуханды таққа көтереді.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
Гумилев Л.Н., Древние тюрки, М., 1993

Санат:Тұлғалар
Зерттеу реакторы

[thumb| alt=A.| ''[Реактор*.]]*'Зерттеу реакторы''' – активті аймағы нейтрон мен ɤ-сәулелерінің көзі болатын ядролық реактор. Ол ғылым мен техниканың әр түрлі саласында (ядро және нейтрон физикасы, қатты дене физикасы, ядролық және радиациялық химия, материалтану, биология, медицина, т.б.) зерттеулер жүргізуге арналған. Зерттеу реакторында ыдырайтын материал орналасқан активті аймақ, ал жылулық нейтронды реакторларда мұның үстіне нейтронды баяулатқыш (кәдімгі немесе ауыр су, графит, бериллий, т.б.) болады. Зерттеу реакторында активті аймақ жылу әкеткішпен жабдықталады. Активті аймақтың төңірегінде нейтрондарды шағылдырғыш орналастырылады. Шапшаң нейтрондармен араласпаған жылулық нейтрондардың қуатты ағынын алу үшін жылулық бағана  деп аталатын құрылғы қолданылады. Ол жақсы баяулатқыштан (көбінесе, графиттен) жасалады. Жылулық бағананың бір ұшы тікелей активті аймақта орналасады да, екінші ұшы тәжірибе жүргізетін бөлмеге шығарылады. Зерттелетін материалды активті аймаққа орналастыру үшін арнаулы жабдықтар не арналар қолданылады. 
Зерттеу реакторы активті аймағындағы нейтрондардың спектрі бойынша шапшаң нейтронды зерттеу реакторы және жылулық нейтронды зерттеу реакторы болып бөлінеді. Зерттеу реакторының активті аймақтағы нейтрондар ағынының ауқымы (диапазоны) 1012–1015 нейтрон/(см2/с). Нейтрондар ағынын, қысқа уақытқа, белгілі бір жоғары мәнге дейін көбейту үшін (реактордың орташа қуатын арттырмай-ақ) импульстік Зерттеу реакторы қолданылады. Зерттеу реакторы активті аймағының құрылымына қарай да ажыратылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Назиф Гарифуллаұлы Хисамиев

**Назиф Гарифуллаұлы Хисамиев** (1939 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Көкпекті ауданы) – физика-математика ғылымдарының докторы (1990), профессор (1991).

## Өмірбаяны
* ҚазМУ-ды (1961, қазіргі ҚазҰУ) бітірген.
* Қазақ КСР-і Мемлекеттік Жоспарлау комитетіне қарасты Экономика институтында кіші ғылыми қызметкер (1961–1962)
* Қазақстан ғылымының академиясының Математика және механика секторында стажер (1962–1964)
* Қазақстан ғылым академиясының Математика және механика институтында аспирант (1964–1967)
* ҚазМУ-да доцент (1967–1969, қазіргі ҚазҰУ)
* Қазақстан ғылым академиясының Математика институтында аға ғылыми қызметкер (1969–1991)
* Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі (1991–1992)
* Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясының Шығыс бөлімшесі төрағасының орынбасары (1992–1997);
* 1997 жылдан Шығыс Қазақстан техникалық университетінде кафедра меңгерушісі қызметін атқарады.

## Ғылыми еңбектері
* «Конструктивные абелевы группы» тақырыбында докторлық диссертация қорғады.
* 60-тан астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер

Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Көкпекті ауданында туғандар
Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары
Санат:Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетінің професорлары
Санат:Қазақстан математиктері
Баймұрат Есенбайұлы

**Баймұрат Есенбайұлы** (туған - өлген жылы белгісіз) — батыр. XVIII ғасырдың I-жартысында өмір сүрген.  Ел аузындағы “Електің басы — Есенбай” деген қанатты сөздегі Есенбай — Баймұраттың әкесі. Баймұрат батыр Әбілқайыр ханның Ресейге бодан болу ниетіне белсенді қарсылық көрсетіп, 1731 жылы қарашада жасағымен хан ордасын, М. Тевкелев басқарған Ресей елшілігі түскен үйді қоршап алады. Хан ауылынан жылқы айдап әкетеді. Тевкелев батырмен оңаша кездесіп, оны көндіреді. Әбілқайыр ханның қайтыс болғанын естіген Баймұрат 1748 жылы қазанда анасы Бопайға бара жатқан Нұралыға ерген 12 адамның бірі болып көңіл айтуға хан ордасына барады. Кейін Баймұрат хан кеңесінің мүшесі болады. Оның есімі қазақ жерін сыртқы жаулардан қорғауда асқан ерлік көрсеткен батыр, белгілі би ретінде ел есінде сақталған.

## Дереккөздер
Иманғалиев Әсер

**Иманғалиев Әсер**  (5.5.1929 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы, Тайпақ ауданы) – техникалық ғылыми докторы (1994), профессор, Қазақстан Республикасы Минералдық қорлар академиясының академигі, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген өнертапқышы (1991).

Новочеркасск политенхникалық институтын (1957) бітіргеннен кейін Жезқазған кен-металлургия комбинатында тау-кен инженер, *«Қазақмыс»* корпорациясының *«Жезқазғантүстіметалл»* ғылыми-зертеулік және жобалау институтында директордың орынбасары, лаборатория меңгерушісі (1971–1997) болып жұмыс істеді. 1998 жылдан «Қазақмыс» корпорациясы директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары.

**Иманғалиев Әсер** 300-ге жуық ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монографияның авторы, 50-ден астам авторлық куәлігі бар. *«[[Құрмет Белгісі]]»* орденімен (1974) және медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан саясаткерлері
Санат:Тұлғалар
Зея

thumb| alt=A.| ''Зея''.**Зея** – Амур алабындағы өзен. Ресей Федерациясының Амур облысында орналасқан. Бастауын Становой жотасының оңтүстік беткейінен алады. Амурға Благовещенск қаласының тұсында құяды. Ұзындығы 1242 км, су жиналатын алабы 233 мың км². Селемджи өзенінің құйылысына дейінгі жоғарғы ағысы нағыз тау өзені сипатында: тар және терең аңғарды бойлап ағады. Зея – Бурея жазығы шегінде аңғары кеңейіп, бірнеше террасалардан тұрады. Жайылмасы көп жерінде батпақталған. Тукурингра жотасын қиып өтетін жерінде аңғары қайтадан тарылып, жайылмасы жоғалады. Өзен сарқырамалардан құлап, буырқанып ағады (“Зея қақпасы”). Негізінен жаңбыр суымен толығады. Еріген қар суы мен жер асты суының үлесі аз. Суы сәуірдің соңынан қазанға дейін тасиды. Қарашаның басында қатып, мамырдың басында мұзы түседі. Орташа су ағыны сағасында 1900 м3/с. “Зея қақпасы” тұсында СЭС салынған. СЭС-тің бөгені кеме қатынасын жақсартады және жазда жиі қайталанатын тасқын суды реттейді, 280 мың га құнарлы жерді игеруге мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Амур облысы өзендері
Санат:Амур алабы өңірі өзендері
Копен чаатасы

**Копен чаатасы** (чаатас – хакас тілінде майда тас) – Енисейдің сол жағалауындағы Копен стансиясының маңында (Хакас Республикасы) орналасқан тас обалар. Енисей қырғыздары тарихына қатысты археологиялық ескерткіш (7 – 8 ғасырлар). Копен чаатасы диаметрі 20 – 30 м-ге жететін тас оба қорғандардан тұрады.Л.А. Евтюхова мен С.В. Киселев басқарған археологиялық экспедиция 1939 – 40 ж. Копен чаатасында қазба жұмыстарын жүргізді. *Қазба кезінде мәйіттердің сүйегі өртеліп жерленгені анықталды және тамаша өнер туындылары табылды.* Олар: 1 алтын табақ, 4 алтын көзе, 1 күміс табақ және ердің қасын әшекейлеуге арналған бірнеше қола шегелер. *Алтын көзелердің екеуінде түркі әліпбиімен жазылған жазу бар.* Оның біріншісінде:** “Алтын Ачтан тарту” (Ач – қырғыз тайпаларының бірі)**, екіншісінде: **“Бек күмісін біз бердік”** делінген. Көзелерде балық паршалап жатқан құстар бейнеленіп, олар әр түрлі гүлдермен безендірілген. Ерге әшекей ретінде аңшылық көріністері салынған. Онда қашып бара жатып жолбарыс, барыс, қабандарға садақ тартқан атты адамдар бейнеленген. Бұл бейнелер ежелгі дәуірдегі жергілікті дәстүр үлгісімен жасалған. Әйтсе де Копен чаатасы зергерлерінің Иран, Қытай өнерімен де таныс болғандығы байқалады. 
## Дереккөздер

*Евтюхова Л.А*., Археологические памятники енисейских киргизов (хакасов), Абакан, 1948;

*Киселев С.В.*, Древняя история Южной Сибири, М., 1951.

“Қазақ Энциклопедиясы”, 11 - том

Санат:Тарих
Әбілқайыр Баймолдин

**Әбілқайыр Баймолдин** (1909, Павлодар облысы Аққулы ауданы Тақыр ауылы — 4 қаңтар 1944, Невель) — әскери қайраткер, подполковник (1944).

## Өмірбаяны
* Жоғары офицерлік атты әскер мектебін
* Мәскеудегі әскери-саяси академияны бітірген.
* Ұлы Отан соғысында Мәскеу түбіндегі ұрыстарға қатысты.
* 1941 жылдың 22 желтоқсанынан бастап Чкалов қаласында (қазіргі Орынбор) полк командирінің міндетін уақытша атқарды, ал 1942 жылдың 5 мамырынан бастап полк комиссары болды. Невель қаласын азат етуге қатысып, оның бірінші әскери коменданты болып бекітілді.

## Марапаттары

* Екі рет Қызыл Ту
* Қызыл Жұлдыз ордендерімен марапатталған.

## Есте сақтау

* Невель қаласындағы бір көшеге
* Тақыр аулындағы мектепке
* бұрынғы “Восточный” кеңшарына оның есімі берілген.

## Дереккөздер


Санат:1909 жылы туғандар
Санат:Аққулы ауданында туғандар
Санат:4 қаңтарда қайтыс болғандар
Санат:1944 жылы қайтыс болғандар
Санат:Невельде қайтыс болғандар
Санат:КСРО полковниктері
Санат:Ұлы Отан соғысы ұрыстарында қаза тапқандар
Санат:Қызыл Ту орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Маргарита Болатқызы Имандосова

**ИМАНДОСОВА Маргарита Болатқызы**  (16.1.1963 жылы туған, бұрынғы Талдықорған, қазіргі Алматы облысы) – техникалық ғылыми докторы (2004), профессор (2007), Құрметті теміржолшы (2006), халықаралық ақпараттандыру академиясының толық мүшесі (2008).

Алматы темір жол көлік инженерлері институтын (1985, қазіргі Қазақ көлік және коммуникация академиясы) бітірген. «Алматыгипротранс» жобалау-іздестіру институтында инженер, жетекші инженер (1985–94), Алматы темір жол  көлік инженерлері институтында ассистент, аға оқытушы, деканның орынбасары, кафедра меңгерушісі, декан, Қазақ көлік және коммуникация академиясы Ақтау бөлімшесінің директоры, оқу-әдістемелік басқармасының бастығы (1994–2009), 2009 жылдан проректоры қызметтерін атқарады. Оның ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты – Қазақстан темір  жолдарында пайдаланылатын құрама және желімболтты түйіспелердің көрсеткіштерін анықтау және олардың атқаратын жұмыстарын бағалау мәселелері.

ИМАНДОСОВА Маргарита Болатқызы 100-ге жуық ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монография мен 2 патенттің авторы. 
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Жүзжасар Ақылұлы

**Жүзжасар Ақылұлы** (туған-өлген жылдары белгісіз) — би. Қазіргі Қызылорда облысының Жалағаш ауданы маңында дүниеге келген. Жетіру құрамындағы Табын руынан шыққан. Тапқырлығы, шешендігі аңызға айналып, есімі халық жадында сақталған. Бұланты - Білеуті шайқасында мерт болған Сәрке батырдың денесін туған өлкесіне, Қорқыт ата қорымына арулап жерлеп, батырдың аруағына арнап ас берген. Жүзжасар бидің ел бірлігін сақтауға қосқан еңбегі туралы халық ақыны Ш.Жұбанұлы: “...Текеде Жүзжасар би, Тұржан ақын, Ерлердің атамайын қалайша атын...”, - деп жырлаған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ би-шешендері
Нұртас Нәсірұлы Иманқұл

**ИМАНҚҰЛ Нұртас Нәсірұлы**  (1951 жылы туған, Түркістан облысы Мақтаарал ауданы Мырзакент ауылы ) – Философиялық ғылыми докторы (1997), профессор (2000). ҚазМУ-ды (1973, қазіргі ҚазҰУ) бітірген.

Еңбек жолын Жамбыл облысының Отар станциянда инженерболып бастаған. Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеттінде оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі (1987–98), ал 1998 жылдан Оңтүстік Қазақстан заң институтының ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры. 1995 жылы  «Логическое и историческое в исследовании феномена казахской культуры» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.

ИМАНҚҰЛ Нұртас Нәсірұлы 30-дан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 8 монография мен оқу-әдістемелік құралдардың авторы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1951 жылы туғандар
Имашев Ғизатолла Имашұлы

**ИМАШЕВ Ғизатолла Имашұлы**  (25.6.1952 жылы туған, бұрынғы Гурьев, қазіргі Атырау облысы Махамбет ауданы Чапаев ауылы ) – педогокикалық ғылыми докторы (2009), профессор (1998).

Гурьев педогокикалық институтының физикалық-математикалық факултетін бітірген (1973). Гурьев педогокикалық институтында (қазіргі Атырау мемлекеттік университетті) стажер-ізденуші, оқытушы (1977–80), Украина педогокикалық ғылымдары академиясында аспирант (1989), Атырау мемлекеттік университеттінде аға оқытушы (1989–90), доцент (1990–93), кафедра меңгерушісі (1993–95), декан (1995–2000), 1-проректоры (2000–08) болды. 2009 жылдан ғылыми жұмыстар және халықаралық байланыстар жөніндегі проректоры қызметтерін атқарады.

ИМАШЕВ Ғизатолла Имашұлы 87 ғылыми жарияланымның, 2 монографияның авторы. 
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мұхамеджан Баймұхамедов

**Баймұхамедов Мұхамеджан** (1811 — 19.4.1896) — Ресей армиясының генерал-майоры (1869), Әбілқайыр ханның шөбересі, генерал-майор Айшуақов Баймұхамедтің баласы.

Ресейдің отарлау саясатын қолдаушы. Әкесінің жолын қуып, жергілікті әкімшілік қызметте болған. Исатай Тайманұлы бастаған көтерілісті басуға араласып, хорунжий атағын алған (1839). 1841 жылы 28 ақпанда Кіші жүздің батыс бөлігіндегі 8-дуан басшысы болып тағайындалған. Қазақ даласында Ресей отаршылдығы тәртібінің орнығуына ат салысып, түтін салығын жинаумен, қолға түскен орыс тұтқындар мен қашқындарды босатумен, орыс көпестерінің, керуендерін күзету ісін ұйымдастырумен, т.б. шаруалармен шұғылданған. Маңғыстаудағы Ново-Петровск бекінісінің салынуына көмектескені үшін 1846 жылы 14 қарашада старшина атағына ие болған. 1846—1847 жылдары Кіші жүз қазақтары өкілдерінің қатарында Санкт-Петербургте император Николай І-нің қабылдауында болды. Сол қалада ұлы князь, болашақ император Александр ІІ-нің ординареці міндетін атқарды. 1853 жылы Орынбор әскери губернаторы В.А. Перовскийдің экспедициялық корпусы құрамында Ақмешітті алуға қатысқаны үшін подполковник шенін алды. Перовскийдің ұсынысымен, 1855 жылы 15 қарашада Кіші жүздің орталық бөлігіне аға сұлтан болып тағайындалды. 1855 — 1956 жылдары Есет Көтібарұлы қозғалысын басуға, орыс әскерлерінің 1865 жылы Ташкентті, 1873 жылы Хиуаны жаулап алу жорықтарына қатысты. Орск —Ырғыз—Қазалы—Перовск почта желісін салғызды, далалық мектептер аштырды. Патша үкіметіне сіңірген еңбегі үшін І-дәрежелі Станислав, І-және ІІІ-дәрежелі Анна ордендерімен, 1853—1956 жылы Қырым соғысы құрметіне арналған қола медальмен марапатталды. Санкт-Петербург пен Мәскеуде бірнеше рет болған. Далалық өлкеден Александр ІІІ мен Николай ІІ-нің императорлық таққа отыру рәсімдеріне шақырылған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ сұлтандары
Баймырза (Ақмола облысы)

**Баймырза** — Ақмола облысының Біржан сал ауданындағы ауыл, Баймырза ауылдық округі орталығы. Іргесі 1932 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Степняк қаласының оңтүстігінде 65 км жерде, селеулі шөпті дала белдемінде орналасқан.

## Халқы

Ауылда фермер шаруашылықтары, акционерлік қоғам жұмыс істейді. Баймырзада машина-трактор жөндеу шеберханасы, мектеп, аурухана бар. Тұрғындары аудан орталығымен және басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Біржан сал ауданы елді мекендері
Шамсат Исабеков

**Исабеков Шамсат** (22.3.1955 жылы туған, Жамбыл (қазіргі Тараз) қаласы) – қайраткер. Жамбыл гидромелиоривтік-құрылыс институтын (1977) «Әділет» жоғары заң мектебін бітірген. 1977 – 1982 жылы әр түрлі құрылыс ұйымдарында инженер, 1982 жылы автоколоннада бөлім бастығы, директордың орынбасары болды. *80*-жылдардың соңынан кәсіпкерлікпен айналысты. 1998 жылдан Республика таэквондо федерациясының президенті, Ұлттық Олимпиада к-тінің мүшесі. *Исабеков* 2000 жылы Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаты болып сайланды.

## Дереккөздер

## Сыртқы Сілтемелер
* ИСАБЕКОВ Шамсат Жаксылыкович
* Адрес дома
* Атырауская школа таеквондо – лучшая в стране
* Рейтинг влиятельнейших людей в Жамбылской области 
* Биография

Санат:Қазақтар
Нүркен

**Нүркен** — Қарағанды облысы Ақтоғай ауданындағы ауыл, Нүркен ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақтоғай ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 37 км жерде, Жәмші өзенінің сол жағасында орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі ауыл шаруашылығын ұжымдастыру кезінде қаланған. 1973 жылы құрылған асыл тұқымды қой өсіретін “Жәмші” кеңшарының орталығы болып келді. Кеңшар негізінде 1997 жылы Нүркенде шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) елді мекендері
Николай Архипович Хлопов

**Николай Архипович Хлопов** (1932 – 1989, Қарағанды қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1974), профессор (1975), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1989).

## Өмірбаяны
* Благовещенск медицина институтын бітірген (1960). 

* Қарағанды мемлекеттік медицина институтында (1964–1976, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) ассистент, доцент, кафедра меңгерушісі, декан, проректор; 

* Семей мемлекеттік медицина институтында (1976–1984, қазіргі Семей мемлекеттік медицина академиясы) ректор, кафедра меңгерушісі

* Қарағанды мемлекеттік медицина институтының (1984–1989, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) ректоры қызметтерін атқарған. 

## Ғылыми еңбектері

* 1973 жылы «Функциональное и морфологическое состояние некоторых внутренних органов после комбинированной резекции желудка» тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. 

* 110-нан астам ғылыми жарияланым мен 5 монографияның авторы.

## Дереккөздер

Санат:1932 жылы туғандар
Санат:1989 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қарағандыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Қарағанды мемлекеттік медицина академиясының профессорлары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері
Оразымбет Дүйсембаев

**Оразымбет Дүйсембаев** (1894, Түркістан ауданы Сауран ауылы – 1959, сонда) – Социалистік Еңбек Ері (23.7.1948). 1929 – 1942 ж. ұжымшарда жұмысшы, 1953 – 1955 ж. Сауран ауылдық кеңесінің төрағасы болды. *Ленин орденімен*, медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер



“Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Пай

**ПАЙ** Жарнапұл – ақшалай жарна сомасы немесе компания капиталындағы жеке не заңды тұлғаға тиесілі және пайшылардың жалпы жиналысына қатысуға, дивиденд алуға немесе компания таратылғанда оның мүлкінің бір бөлігін алуға құқық беретін үлеспұл. Пай белгілі бір құжатта – Пай куәлігінде тиянақталады, бұл куәлікке дивиденд алуға құқық беретін купон тіркеледі. Пай жарналары кооператив компаниясының Пай қорын құрайды.

## Дереккөздер</span>


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Байпақ

[thumb| alt=A.| ''[Байпақ*.]]
[[Сурет:Elitevalenkiduble46.jpg|thumb| alt=A.| *Байпақ*.]]
*'Байпақ''' - биязы, жұмсақ жүннен тоқылып немесе киізден басылып жасалатын, етіктің ішінен киетін, жылу сақтайтын аяқкиім.
 
Саптама етіктің ішінен киілетін ақ киізден жасалған байпақ қыстың суық, боранды күндерінде алыс жолға шыққанда киіледі.

Қыста киетін байпақтың киізі қалың жазда киетін байпақтың киізі жұқа болады.

## Жасалу тәсілі

Байпақ тігудің екі тәсілі бар: табанын бөлек салып ұлтарып тігу, тұтастай қусырып тігу. 

Жүннен тоқылатын байпақтардың қонышы қысқа болады. Аяққа батпас үшін тігісі сыртынан түседі. Ел арасында байпақтың іш байпақ, сырма байпақ, мәсі байпақ, байпақ етік, киіз байпақ, шәркелі байпақ сияқты түрлері мен атаулары кездеседі. Мәселен, киіз байпақ - киізден жасалған, етік ішінен киілетін байпақ; шәркелі байпақ - ішінен байпақ киілетін көннен тігілген шәркей; байпақ етік - жүннен басылған аяқкиім, пима т.б.

## Байпақ басу

Байпақ басудың өзіндік тәсілі болған. Ол үшін майдалап түткен жүн сиректеле шиге жайылып, үстінен ыстық су құйып, жүннің қопсуын басады да, жалаңаш білекпен ысқылап пісіреді. Бұған нағыз шеберлік керек. Нобаймен ысқыланса, кеуегі бітеліп, жүн жабысып қалады. Сондықтан әр қимыл мұқият жасалып, жасау әдісінен ауытқымау керек. Байпақ басу ісі дамып жетіліп, пима басу кәсіпшілігіне ұласқан. Балаларға аяғына шақтап, кішкене етіп, тысы мен ішкілігін матадан салып, жүн, түбіт, жабағы, мақта тәрізділермен жылылап қауып, сырып тігеді.

## Дереккөздер


Санат:Етіктер
Санат:Қазақ ұлттық киімдері
Надежда Дмитриевна Хмель

**Надежда Дмитриевна Хмель** (20 шілде 1928 жылы туған, Украина, Полтава облысы Варваровка станциясы) – педагогика ғылымдарының докторы (1987), профессор, Қазақстан педагогика ғылымдары академиясының құрметті академигі, Қазақ КСР-і Білім беру ісінің үздігі.

## Өмірбаяны
* ҚазПИ-ді (1950, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. 
* Алматы қаласында мектепте мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі (1961–1962). 
* ҚазҰПУ-да оқытушы, зертхана жетекшісі, доцент, профессор (1962–2008) қызметтерін атқарған.

## Ғылыми еңбектері
* «Теоретические основы профессиональной подготовки учителя» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 
* 200-ден астам ғылыми жарияланым мен 5 монографияның авторы.

## Дереккөздер

Санат:20 шілдеде туғандар
Санат:1928 жылы туғандар
Санат:Полтава облысында туғандар
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетінің профессорлары
Көпеттау

250 px|thumb|Копетдаг

**Көпеттау** (түркі. *көп тау*, , ) – Иран мен Түрікменстан жеріндегі тау жүйесі; Түрікмен-Қорасан тауларының бір бөлігі. Көп жері Иранға қарайды, солтүстік шеті Түрікменстан аумағында жатыр. Шығыс, оңтүстік-шығыстан батыс, солтүстік-батысқа қарай 650 км-ге созылған. Ені 40 – 200 км. Көпеттау альпілік тау түзілісінде пайда болған орташа биік жоталар жүйесінен тұрады. Орташа биікт. 1000 – 2000 м, ең биік жері 3117 м (Хезармесджед тауы). Тектоникалық белсенді аймақ, аса күшті жерсілкінулер жиі қайталанады. Климаты құрғақ субтропиктік. Жазы құрғақ, әрі ыстық. Тау етегінде шілденің орташа температурасы 30 С, қаңтарда 1 С. Таудың жоғары бөлігінде шілдеде температура 18 С, қаңтарда –4 С-қа дейін төмендейді. Жылдық жауын-шашын мөлшері төңірегіндегі шөлдерден аз-ақ артық (200 – 350 мм). Жер беті суға тапшы, өзендері жазда тартылып қалады. Тау алды жазықтары мен тау етегі – жусанды-эфемерлі шөл. Таудың төменгі белдеуі – қияқ, қоңырбас өскен шөлейт, 500 – 1000 м биіктікте астық тұқымдас шөптер өскен субтропиктік дала табиғаты қалыптасқан. Таудың ең жоғарғы бөлігі селеулі-бетегелі дала, 2200 м-ден жоғарыдағы тау даласында тау шалғыны өскен. Ылғалды аңғарларда арша мен пісте ағашынан тұратын селдір орман кездеседі. Сынап, күшала (мышьяк), барит кен орындары, көптеген ыстық бұлақ көздері бар. Түрікменстанға қараған беткейінде қорықтар ұйымдастырылған.

## Дереккөздер
*Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Санат:География
Равиль Шәріпұлы Ходжаев

**Равиль Шәріпұлы Ходжаев** (11 қыркүйек 1937 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Петропавл қаласы) – экономока ғылымдарының докторы (1982), профессор (1983). 

## Өмірбаяны
* Қарағанды политехникалық институтын (1964, қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) бітірген. 
* Қарағанды көмір институтында сектор меңгерушісі (1970–1976)
* Қарағанды политехникалық институтында кафедра меңгерушісі (1976–1987) қызметтерін атқарды. 

## Ғылыми еңбектері
* «Экологические проблемы повышения эффективности разработки угольных месторождений со сложными горногеологическими условиями» тақырыбында докторлық диссетация қорғады. 
* Ғылыми еңбектері кен өндіретін кәсіпорындарда басқару мен жоспарлауды жетілдіру үшін табиғи факторларды болжау және есепке алу мәселелеріне арналған.

## Дереккөздер

Санат:11 қыркүйекте туғандар
Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Петропавлда туғандар
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Экономика ғылымдарының докторлары
Санат:Қарағанды политехникалық институтының профессорлары
Төрт сыныпты қалалық училище

**Төрт сыныпты қалалық училище**, 1875 жылы Ресей өкіметінің оқу саласында жүргізген реформасына сәйкес шет аймақтарда – Еділ бойы мен Орал, Сібір мен Қазақстан далаларында ашылды. 

## Сипаттама
Оның бірінші басқышы 4 сыныптық бастауыш білім беруге арналды. Алғашқы екі жылы дайындық сыныбы аталынды, 3 – 4-сыныптарда бастауыш білім берілді. Училищенің екінші басқышында оқушылар 4 жыл оқып, орта білім алып шығатын болды. Онда орыс тілі, арифметика, география, ислам сабағы, шығыс тілдері (*парсы, шағатай, кейін татар*) жүргізілді. Мұнымен қоса медициналық алғашқы білім – шешекке қарсы егу үйретілген. Мұғалімдер негізінен орыс тілді адамдар болып, діни сабақтан басқасы орысша өтті. 1884 жылдан училищелер аралас тілді болды. Оқушылар орыс тілімен қоса татар және қазақ тілін де оқыды. 1912 жылдан училище *Төрт сыныптық жоғары бастауыш училищесі* деп аталып, ол 1917 жылға дейін қызмет етті. 
## Ережесі
Училищенің ережесі бойынша 1-класта орыс және татар (немесе қазақ) әліппесі екі тілде оқытылды. 2-жылда ислам діні – иман-шарт, әптиек оқытылды. Арифметикадан санауды үйретті. 2-сыныпта – 1-жылы ислам дінінің шарттары, орыс және татар (немесе татар) грамматикасы, екі тілде таза жазуға үйретілді. 2-жылы Құран сүрелерін түсіндіру, тексті жеңіл түрде аудартып үйрету, төрт амалды есептер шығаруға машықтандырылды. 3-сыныпта мыңға дейінгі сандар мен төрт амалды есеп шығару, заң істері үйретілді. 4-сыныпта оқушылар екі тілде шығарма жазуға, іс қағаздарын жүргізуге үйренді, сондай-ақ шариғат заңдарынан бастауыш білім берілді.

## Сілтеме


Санат:Ресей империясы
Санат:Оқу орындары
Пошта техникасы

**Пошта техникасы** — пошта байланысындағы негізгі өндірістік жұмыстарды — поштамен жіберілетін заттарды қабылдау (жинау), сұрыптау, тасымалдау және көрсетілген мекен-жайға жеткізу қызметтерін атқаруда пайдаланылатын құрылғылар мен көлік құралдары. Ең қарапайым пошта техникасы 1653 ж. француз *Ренуар де Виллайс* ұсынған пошта жәшігі. 16 ғасырда арнайы пошта экипажы — ат-арбасы пайда болды. 19 ғ-дың басында ат арбаны атпен сүйретілетін рельстік экипаж ауыстыра бастады. 19 — 20 ғ-лардағы темір жол, су, автомобиль, әуе көліктерінің күрт дамуы пошта тасымалдауларының қарқынды дамуына алып келді. Поштамен жіберілген заттарды пошта бөлімдерінде қабылдау және тарату, ақша аудару жұмыстары арнайы пошта-кассалық машиналар көмегімен атқарылады. Олар ақша аудару, бағалы хаттарды, бандерольді, жеделхат жіберу, т.б. қызметіндегі қабылдау және тарату операцияларын, түбіртек беруді, тіркеуді жүзеге асырады. Ақпараттық технологияның дамуы қызметтердің басым бөлігін толық автоматтандыруға, орындалу уақытын азайтуға мүмкіндік берді. 
Қабылдаған заттарды өңдеу, сұрыптау жұмыстары үшін үлкен пошта бөлімдерінде жартылай автоматтандырылған арнайы сұрыптаушы машиналар, оларды пошта бөлімі ішіндегі қажет жерлерге тасымалдау, тарату үшін таспалық және шынжырлы (тізбекті) конвейерлер және т.б. техника түрлері қолданылады. Хаттар (жазбаша хабарлар) арнайы белгі, штемпель салушы — өңдеуші машинаға беріледі. Одан *хатсұрыптағыш автоматқа* беріліп, онда цифрлық-әріптік ақпарат шартты кодқа (люминесцентті нүктелер не сызықтар) түрленеді де, арнайы машина көмегімен қажетті жинағыштарға бағытталады. Посылкаларды сұрыптау үшін таратушы конвейерден, жинағыштан және басқару пунктінен тұратын жартылай автоматтандырылған сұрыптаушы машиналар қолданылады. Пошта тасымалдарын жеткізу үшін осы заманғы көліктердің барлық түрлері пайдаланылады. Арнайы пошта вагондары мен өзі жүк артатын автомобильдер, кемелер арқылы контейнерлік тасымалдау әдісі дамуда. Ұшақтарды пайдалану пошта қызметінің орындалу мерзімін бірнеше есе азайтуға мүмкіндік берді. Ақпараттық технологияның дамуы, олардың Пошта техникасына қолданылуы, жасанды Жер серіктері арқылы барлық пошта бөлімдерін бір жүйеге қосу аз шығынмен әлемдік сапа стандарттарына сәйкес қызмет көрсетуге жол ашты.

= Дереккөздер==

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Пошта
Клара Төлендіқызы Әліпова

**Клара Төлендіқызы Әліпова** (3.6.1937 жылы туған, Алматы) – ұстаз, еңбек ардагері. Шымкент мемлекеттік институтын бітірген (1959). 1959 – 1969 жылдары Шымкент қаласында орта мектеп мұғалімі. 1969 – 1973 жылдары Шымкент облыстық партия комитетінің партиялық ұйымдастыру бөлімінің нұсқаушысы. 1973 – 1986 жылдары Дзержинский ауданының партия комитетінің бірінші хатшысы, Шымкент партия комитетінің екінші хатшысы. Облыстық партия комитетінің хатшысы. 1986 – 2001 жылдары Экономика колледж директоры. 2001 жылдан «Сымбат» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің директоры. Облыстық, қалалық, аудандық халық депутаттары Кеңесінің депутаты, Шымкент мәслихатының депутаты, отбасы және әйелдер ісі жөніндегі комиссия мүшесі, облыс әкімі жанындағы үкіметтік емес ұйымдармен жұмыс жүргізу кеңесінің мүшесі, облыстық әкімшіліктен тыс ұйымдар қауымдастығының төрайымы, «Кемел» әйелдер клубы басқармасының төрайымы. Еңбек Қызыл Ту орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған. Облыс әкімінің *«Бауырмал»* сыйлығының иегері, Шымкент қ-ның құрметті азаматы.

## Сілтеме


Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Нүшбелер

**Нүшбелер**, Нушубилер – Батыс түрік қағанатының оң қанаты (оң шадыпыт) құрамындағы бес тайпаның ортақ атауы. Жетісуды Орталық еткен Батыс түрік қағанатының негізін құраған бұқара – “он оқ халқы”. нүшбелер және бес тайпалы дулат (дұғлу) болып екі бөлікке бөлінеді. Иелік шекарасы Шу өзенінен батысқа қарай созылған байтақ өңірді мекендеді. Қытай деректері бойынша нүшбелер құрамына азғыр (әскіл), қасо, барысқан (барсаған) секілді тайпалар кірген.

Санат:тайпа
Карбюраторлы қозғалтқыш

:**Карбюраторлы қозғалтқыш** – жанғыш қоспа карбюраторында түзіліп, цилиндрінде электр ұшқынымен тұтанатын іштен жанатын қозғалтқыш. Карбюраторлы қозғалтқыш отыны ретінде тез буланатын жеңіл отындар – бензин, керосин (жермай), тағы басқа пайдаланылады. Ол автомобильдерде, мотоциклдерде, катерлерде, тағы басқа қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Қозғалтқыштар
Әлеуметтік антропология

**Әлеуметтік антропология** - *[грек. Anthropos - адам, logos - ілім]* - әлеуметтану мен этнографияға жақын, адамның шығу тегі мен даму сатыларын, өмірінің мәнін, индустрияға дейінгі аграрлы қоғамдағы әлеуметтік қатынастарды, институттарды зерттейтін ғылым. Антропология ұғымын алғаш грек ойшылы Аристотель енгізді. Бүл ұғым көне грек дәуірінен орта ғасырдың соңына дейін адамның физиологиялық құрылысын зерттейтін, ішінара адам психологиясы мен этнологиялық ерекшеліктерін сипаттайтын да ғылым саласы болып келді. 

 	
## Дереккөздер


Санат:Саясат