open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Алакөл-Балқаш артезиан алабы

thumb|300px

**Алакөл-балқаш артезиан алабы** , Оңтүстік-шығыс Қазақстандағы өте ауқымды алап.

Ол оңтүстігінде Жетісу (*Жоңғар*) жотасымен, солтүстігінде Балқаш көлі жағалауымен және Орталық Қазақстан адырларының оңтүстік-шығыс жиектерімен, оңтүстік-батысында Шу-Іле, ал солтүстік-шығысында Тарбағатай тауымен шектелетін ойпат аумағына сәйкес келеді. Ойпат негізінен мезозой-кайнозой түзілімдерінен тұратын біршама саяз синклинорий құрайды, ол альпілік тектогенез нәтижесінде бірнеше мульдаларға дараланған. Жер асты сулары көбінесе неогендік және төрттік кезеңдері түзілімдеріне шоғырланған. Иондық құрамы жағынан жер асты сулары сульфатты-хлоридті натрийлі-кальцийлі және сулфатты-хлоридті натрийлі-магнийлі болып бөлінеді. Олар өнімділігі, минералдану дәрежесі және хим. құрамы жағынан әр түрлі болып келеді. Ақсу-Лепсі, Іле-Қаратал және Алакөл мульдаларында ұшырасатын сульфатты-хлоридті натрийлі сулардың орташа дебиті 10 – 200 м3/тәулік, кейде 550-ге дейін жетеді, минералдану дәрежесі 2,5 – 4,5 г/л, сирегірек 10 г/л-ден астам; гастрит, панкреатит және бүйрек ауруларын емдеуге қолданылады. Солтүстік-Балқаш мульдасындағы (*Іле өзенінің сол жағалауы*) сульфатты-хлоридті натрийлі-кальцийлі сулардың орташа дебиті 50 – 250 м3/тәулік, 30-дан 100 м3/тәулік мөлшерге дейін өзгереді; минералдану дәрежесі 2,5 – 3,5 г/л аралығында. Сульфатты-хлоридті натрийлі-магнийлі сулар Оңтүстік Балқаш (Балқаш көлінің оңтұстік жағалауы) және Іле-Қаратал мульдаларында ұшырасады; дебит мөлшері 120 – 225 м3/тәулік аралығында өзгереді, минералдану дәрежесі 2,5 г/л-ден 57 г/л-ге дейін.

## Дереккөздер


Санат:Артезиан алабы
Санат:Қазақстан су алабы өңірлері
Алакөл көмір кен орны

**Алакөл көмір кен орны** — Алматы және Шығыс Қазақстан облыстары аралығында жатқан Алакөл ойысында орналасқан. 

## Геологиялық құрылымы
Құрамында көмір қабаттары кездесетін кентас қалыңдығы 300 м-ден астам юра кезеңінің шөгінді жыныстарынан синклинальдық құрылым болып қалыптасқан. Оның ішіндегі көмірлі қатпар (қалыңдығы 100 – 125 м) құмтастан, алевролиттен, аргиллиттен, конгломераттан, көмірлі аргиллиттен және 6 көмір қабатынан тұрады. 

## Құрамы
Көмірі қарашірінді және сапропельді-қарашірінді, көміртек мөлшері 73,8 – 75,8%, күкірті (0,4 – 0,94%) мен күлі (3,1 – 8,6%) аз, қызуы жоғары (7220 – 7450 ккал/кг). Алакөл көмір кен орны жергілікті отын мұқтажы үшін пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы кен орындары
Санат:Қазақстан көмір кен орындары

Санат:Жетісу кен орындары
Алакөл ойысы

**Алакөл ойысы ** – Тарбағатай мен Жетісу Алатауы арасындағы тектоникалық құрылым. Аумағы 49000 км2.

## Географиялық орны, жер бедері
Алакөл ойысының шегі: солтүстікте Тарбағатай тауы, солтүстік-шығыста Арқарлы, Бақты таулары, шығыста Барлық жотасының бөктерлері, оңтүстік-шығыста Қарауылтөбе, Қызылтөбе тауларының оңтүстік беткейлері, солтүстік-батыста Сасықкөлдің солтүстік-батыс шеті арқылы өтеді.

## Геологиялық құрылымы
Алакөл ойысы солтүстік-шығыста Аягөз өзенінен оңтүстік-шығысқа қарай созылып, Алакөл, Жалаңашкөл, Сасықкөл көлдерінің ойпатты өңірін қамтиды. Ойыстың құмтас, конгломерат, кремнийлі тақтатас, әктас, жанартау жыныстары палеозой шөгінділерінен құралады. Мезозой шөгінділері құрамында жоғары сапалы көмір бар (Алакөл көмір кен орны). Мезозой шөгінділерін палеоген мен неоген құмы, сазы, саздағы конгломераты жауып жатыр.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан географиясы
Алакөл суландыру жүйесі

**Алакөл суландыру жүйесі** - Оң жағалық бас канал, 1932 жылы Жетісу облысы, «Приалаколь» және «Қазына» тоғандары негізінде салынған.

Оған 1975 жылы Тентек су бөгені (35,2 мың га жерді суландыруға арналған) қосылды.

*Жалпы ұзындығы 88 км*. Жүйеге су Шілікті, Шынжылы, Тентек және Жаманты өзендері арқылы келеді. Оң жақ магистральды канал арқылы Үшарал, Қазақстан, Ынталы, Ақтүбек, Қайнар, Жайпақ, Бесағаш елді мекендерінің *21,5 мың га* жері суландырылады.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы гидрографиясы
Санат:Алакөл су алабы өңірі
Санат:Қазақстан суару жүйелері
Алакүлтелі қызғалдақ

**Алакүлтелі қызғалдақ ** (Tulіpa heteropetala) – лалагүлділер тұқымдасына жататын қызғалдақ туысының бір түрі, көп жылдық баданалы өсімдік. Қазақстанда тек Оңтүстігінде Алтайда ғана өседі. Ол қиыршықтасты, жалаңаш тастақты жерлерде кездеседі. Биіктігі 20 см-ге жуық, сабағы мен тамырының жалғасқан буынында жұмыртқа пішінді баданасы бар, жуандығы 1,5 см-дей болады. Сабағы жұмыр, тік, жалаңаш, 2 – 3 таспа тәрізді жіңішке жапырақты келеді. Гүлі біреу, сабақ ұшында орналасады. Гүл қоршауы сары, сыртынан күңгірт күлгін түсті. Тұқымынан көбейеді. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, маусымда жеміс береді. Баданасын күзде гүлі түскеннен кейін жинайды. Оны құрғақ, салқын жерге сақтап, көктемде егеді. Алакүлтелі қызғалдақ – өте сәнді әсем гүлдейтін хош иісті, өте сирек кездесетін өсімдік. Сондықтан ол қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Сипаттамасы

Биіктігі 10 - 20 см, пиязшығы жұмыртқа тәрізді, жуандығы 1 - 1,5 см, қара қоңыр, қағаз тәрізді, ішкі жағының ұшы жатаған түкті қабықты.

Сабағы жалаңаш; жапырақ саны екеу, өте алшақ орналасқан, қайырылған, сызықты, жалаңаш, тегіс, төменгісі едәуір жалпақ, ені 5 - 7 мм, гүлден аспайды.

Гүлі біреу; тік сабақты\, гүл серігі сары, ұзындығы 17 - 25 мм, ұзын, өте сүйір, жалаңаш, сыртқылары таспа тәрізді, сырты күлгін, ішкілерінен 1,5 есе жіңішке, ішкілері сопақша, біртіндеп жіңішке, ұзын тырнақшаға созылған; аталықтыры гүл серігінен 1,5 есе қысқа, олардың жіпшелері сары, жалаңаш, өртасынан төмен кеңейген, тозаңдықтары сызықты сопақша, ұзындығы 5 - 6 мм, сары; түйіні аталықтарына тең, бағаны ұзын.

## Қазақстанда таралуы

Эндемик. Далалы жерлерде, тау шатқалдары мен тасты беткейлерінде, сирек альпілік белдеуде өседі. Алтай мен Тарбағатай флористикалық аудандарында кездеседі.

Қазақстанның "Қызыл кітабына" енген.

## Дереккөздер
Қазақстанның қызғалдақтары

Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Қызғалдақтар
Санат:Лалагүлдер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Алакөл артезиан алабы

**Алакөл артезиан алабы** (*Алакольский артезианский бассейн*) - Алматы және Шығыс Қазақстан облыстарының аралығындағы Алакөл ойысында орналасқан.

Аумағы 26 мың км2-ден астам. Су тұтқыш қабат төрттік кезеңнің борпылдақ шөгінділерінен тұрады. Қалыңдығы *3 – 15 м*-ден *200 – 300 м*-ге дейін жетеді. Шөгінділердің төмен қабаттарында (*100 – 300 м* тереңдікте) арыны күшті шапшымалы артезиан сулары жиналады. Ұңғымадан шыққан су жер бетінен *18 м*-ге дейін көтеріледі, өнімд. *20 – 50 л/с*-қа жетеді, минералдар *0,4 – 0,8 г/л*. Көл жағалауларындағы арынсыз ыза суының минералдығы *10 – 30 г/л*.

Алакөл ойысындағы бұрғылау кезінде жоғарғы плиоцен шөгінділерінің қиыршық және малтатасты сулы қабатынан 539 м тереңдіктен зор арынды артезиан суы алынған. Арынының күші жер бетінен *12,5 м*-ге дейін шапшиды, минералдар *1,0 г/л*-ден аспайды. Алакөл артезиан алабындағы арынды және арынсыз жер асты суларының жалпы табиғи қоры *80 млрд. м<sup>3</sup>*-ден астам, жылдық ресурсы *72 м<sup>3</sup>/с*. Алакөл артезиан алабының елді мекендерді сумен қамтамасыз етуде, егістік пен жайылымдарды суландыруда маңызы зор.

## Дереккөздер


Санат:Артезиан алабы
Алакөл (Қарағанды облысы)

**Алакөл** – Қарағанды облысы Нұра ауданындағы көл. Кеңжарық ауылының оңтүстік-батысынан 21 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 371,6 м биіктікте.

## Гидрографикасы
Аумағы 5,5 км2, ұзындығы 4,5 км (жағалауының ұзындығы 12 км, енді жері 1,7). Су жиналатын алабы 125 км2. Негізінен еріген қар суымен толысады. Қараша айында суы қатып, сәуірде мұзы ериді. Қуаң жылдары кеуіп қалады. Суы тұзды кермек, сілтілігі төмен. Жақын маңайдағы шаруашылықтар пайдаланады. Жағалауы жайпақ, жусан мен сор өсімдіктері өседі.

Санат:Нұра ауданы көлдері
Алақайдың ақтақыры

‎
**Алақайдың ақтақыры** – Қызылқұмның солтүгіндегі тақырлы жазық. 

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Қармақшы ауданы, Қызылқұм мен Ескідариялық арнасының аралығында орналасқан. 

## Жер бедері
Ұзындығы 35 км, ең биік жері 108 м. Төрттік дәуірдің аллювийлі, құмдақты шөгінділерінен түзілген. Жазықта сексеуіл аралас жусанды сораңды шөптесін өсімдіктер өседі. Алақайдың ақтақыры аумағында ежелгі қалалар орны көп.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазықтары
Санат:Қызылорда облысы географиясы
Ала қарға

**Ала қарға** () – торғайтәрізділер отрядының қарға тұқымдасына жататын құс. Қазақстанда кең тараған. Дене тұрқы 47 – 50 см, салмағы 0,6 кг-дай. Ала қарғаның басы, қанаты, құйрығы қара, ал арқасы мен бауыры сұрғылт, тұмсығы үшкір, тырнақтары өткір. Орман шетіндегі, өзен бойындағы тоғайларға, бақтарда, кейде дара өскен ағаш басына ұя салады. Мекиені 4 – 7 қызыл қоңыр, секпілді көгілдір жұмыртқаны 19 күн басады. Балапандарын кезектесіп 35 күндей ұяда негізінде жәндіктермен асырайды. Тамызда балапандары ұядан ұшады. Ересегі қорек талғамайды. Қазан айында Тянь-Шань тауының етегіне қыстауға ұшып кетеді. Ала қарға пайдалы құстардың жұмыртқасын зақымдап зиян келтіреді.
### Өмір сүруі
**Ала қарға** – қарғалар туысының адамдарға ең белгілі өкілі. Дене мөлшері қара қарғадай (441-600г) бола тұрып, оның өзіне тән реңі бар: басы, тамағы, қанаты және құйрығы – қара, ал қалған жабын қауырсындары-сұр. Бұл жыртқыштыққа икемдігі айқын көрінетін күшті құс. Ормандағы қарға- барлық ұсақ қанаттыларға төнген қатер, ал көлдерде суда жүзетін құстардың ұяларына үлкен нұқсан келтіреді. Адам үйректің, қасқалдақтың немесе сұқсырдың ұяларына тиіп кетсе-ақ болды ( мысалы, қайықпен қасынан жүзіп өтсе), қарғаны тап сол жерден көруге болады. Сөйтіп , бірнеше минуттан соң ұядан тек жұмыртқаның қабығы ғана қалады. Ол балапандарды да дәл солай жәукемдейді. Қазақстанда ала қарға республиканың бүкіл солтүстік жартысында – суда жүзетін құстары көп көлдерде, дала және орманды дала зоналарында қоныстанады. Қыста Қазақстанның оңтүстік жартысына жылыстайды. Әдетте қыс кезінде тау етегіндегі далада және қалалар мен ауылдардың көшелерінде жүреді. Ала қарғалар қыс жылы болса, тіпті тауға биіктей көтеріледі.
Ала қарғаның саны соңғы онжылдықта Қазақстанның барлық аумағында өсе түсуде. Сөйтіп суда жүзетін құстарға маманданған  аңшылықтар үшін оның зиянды әрекеті жер-жерден өте күшті сезіле бастады. Сірә ала қарғаның санын ретке келтірудің мезгілі жеткен тәрізді.

## Дереккөздер



Санат:Қарғалар
Дала алақоржыны

**Дала алақоржыны** () – кеміргіштер отрядының аламантәрізділер тұқымдасына жататын тышқан. Қазба қалдықтары төменгі плиоцен дәуірінен сақталған. Сары алақоржын (*Eolagurus luteus*) - туыстас түрі. Дала алақоржынының дене тұрқы 96 – 125 мм, салмағы 18 – 46 г болады. Арқасында төбесінен құйрығына дейін созылып жатқан қара жолағы бар. Қазақстанның солтүстік жартысындағы орманды-дала, шөлейтті-далалы аймақтарда (Батыс Қазақстан, Ақтөбе, Қостанай, Солтүстік Қазақстан, Павлодар, Ақмола, Қарағанды облыстары), оңтүстік-шығыс таулы аудандарда (Алматы, Шығыс Қазақстан облыстары) кездеседі. Дала алақоржынының бірнеше іні болады. Қысқы ұйқыға жатпайды. Жылына 6 рет (1 – 14-тен) балалайды. Астық, бағалы жемшөп өсімдіктерімен қоректенгендіктен алақоржын шарушылығына зиян келтіреді.

## Дереккөздер


Санат:Кеміргіштер
Аламасақ

**Аламасақ ** (Heteranthelіum) – астық тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда Қаратау мен Батыс Тянь-Шаньның тау бөктерлеріндегі құрғақ тасты жерлерде өсетін 1 түрі – түкті А. (Н. pіlіferum) бар. Биікт. 5 – 30 см. Сабағы иіле көтеріңкі, жалаң, тегіс. Жапырақтары ұзынша, кейде сыртын түк жапқан. Масағы 2,5 – 7 см, масақшасы жасыл немесе көкшіл түсті. Гүлшоғыры қалың. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, жемістенеді. Мал азықтық шөп.  

Санат:Ботаника
Аласор

**Аласор ** – Торғай алабындағы көл.

## Географиялық орны
Қостанай облысы Әулиекөл ауданы Москалевка ауылының солтүстік-батысында 18 км жерде орналасқан көл. Торғай алабында. Теңіз деңгейінен 185,7 м биіктікте жатыр. 

## Гидрографикасы
Аумағы 10,0 км2, ұзындығы 7,9 км, енді жері 2,4, жағалау бойының ұзындығы 40 км. Жағасы жайпақ, батпақты. Деңгейі көктемде көтеріліп, жазға қарай тартылады. Алабы мал жайылымы, шабындық ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер
 

Санат:Әулиекөл ауданы көлдері
Санат:Торғай су алабы
Алатау (тау, Қарағанды облысы)

**Алатау ** – Мұңлы тауының оңтүстік-батысындағы тау. 

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданында орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолютiк биіктігі 441 м. Беткейі көлбеу келген. Шығысынан Сағынтай өзені ағып өтеді. Маңайында Молабұлақ, Сағынтайбұлақ атты құдықтар бар.  

## Дереккөздер

Санат:Жаңаарқа ауданы таулары
Алатау (тау, Ақтөбе облысы)

**Алатау** – Ақтолағай жонының оңтүстігіндегі тау.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Байғанин ауданы жерінде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолютiк биіктігі 232 м. Тау солтүстік-батыстан шығысқа қарай 40 км-ге, енді жері 18 км-ге созылып жатыр. Таудың оңтүстік беткейі тік, солтүстік бөлігі жайпақ келген. 

## Геологиялық құрылымы
Девон, тас көмір жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Сортаңдау қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бетеге, айғыр қияқ, ақ сексеуіл өседі. Баурайындағы бұлақтар мен құдықтардың маңайы мал жайылымына қолайлы.

## Дереккөздер

Санат:Байғанин ауданы таулары
Аламан жотасы

**Аламан ** – Шу-Іле суайрығында орналасқан жота. 

## Географиялық орны, жер бедері
Жамбыл облысы Шу ауданында. Абсолюттік биіктігі 1223 м. 

## Өсімдігі
Баурайындағы сұрғылт қоңыр топырағында сұр жусан, баялыш, күйреуік, бұйырғын аралас эфемер өсімдіктері өседі.

## Дереккөздер

 
Санат:Шу ауданы таулары
Аламантәрізділер

[200px|thumb|[Жоңғар ергежейлі атжалманы]]
**Аламантәрізділер ** (Cricetidae) – кеміргіштер отрядының бір тұқымдасы. 

Барлық құрлықта тараған, тек Австралия мен Азия және Африканың тропиктік аймақтарында кездеспейді. 80-ге жуық туысы, 400-дей түрі белгілі. А. қазба қалдықтары Еуразияда олигоцен дәуірінен сақталған. Қазақстанда А. атжалмандар, құмтышқандар және тоқалтістер деп аталатын 3 топқа жататын 31 түрі кездеседі. Олар еліміздің барлық аудандарына дерлік, далалы орманнан шөл-шөлейтті жерлердің таулы алқаптарына дейін тараған. А-дің пішіні дембелше келген, ұршық тәрізді және мойын бөлімі жақсы жетілген. Артқы аяқтары алдыңғыларына қарағанда ұзындау, бес башпайлы. А-дің көбі құлақ қалқандары, күрек тістері ақсиған (соқыртышқан), құйрықтары мен аяқтары қысқа, жер қазуға ыңғайлы болып келеді. Су қоймаларына жақын және батпақты жерлерде мекендейтіндерінің артқы аяқтарының башпайларының арасында жүзу жарғақтары болады. Көпшілік түрі қысқы азық жинайды. А. өте өсімтал, жылдың жылы маусымдарында тез көбейеді. Олар а. ш. мен орман ш-тарының зиянкестері әр түрлі індеттер таратады. Кейбір түрлері лаб-лық жануарлар болып саналады.

## Дереккөздер

Санат:кеміргіштер
Алатау сиыржоңышқасы

[thumb|150px| [Сиыржоңышқа]]

**Алатау сиыржоңышқасы** (*Onobrуchіs alatavіca*) – бұршақтар тұқымдасы, сиыржоңышқа туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Іле Алатауындағы Түрген өзенінің шатқалды тау бөктерінің балшықты, тақтатасты жерлерінде өседі. Биіктігі 50 см. Шамалы түк басқан сабақтарының бұтақтары жұмсақ болады. Жапырақтары жалпақ, 4 – 7 жұптан тұрады, ұзындығы 15 см-дей, сары қызғылт түсті гүлдері көпгүлді гүлшоғырына топталған. Маусым айында гүлдейді, шілдеде жеміс береді. Тұқымы ұзынша келген бұршақ. Алатау сиыржоңышқасы – өте сирек кездесетін өсімдік. Сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Алатау сиыры

**Алатау сиыры** – сүтті, етті сиыр тұқымы. Ол Қазақстан мен Қырғызстанның жергілікті сиырын швиц және кострома сиырымен будандастыру арқылы шығарылған. Жаңа тұқым ретінде 1950 ж. мойындалды. Алатау сиырының түсі негізінен қоңыр, ал дене құрылысы швиц сиырына ұқсас болады. Басы үлкен, мойны жалпақ етті, арқасы мен белі түзу, кеудесі кең, сандары білеуленген, сирақтары ұзын, түзу, тұяқтары мықты келеді. Орта есеппен: сүттілігі 2800 – 3500 кг, майлығы 3,8 – 4,0%. Шоқтығына дейінгі биіктігі 129 см, тұрқы 171 см, кеуде орамы 197 см, жіліншігінің орамы 20 см болады. Ұрғашысы тірідей 500 – 550 кг, бұқасы 850 – 1040 кг тартады. Алатау сиыры Алматы, Шығыс Қазақстан облыстарының бірқатар аудандарында өсіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Сиыр тұқымдары
Алатөбе мұнай кен орны

**Алатөбе мұнай кен орны** — Маңғыстау облысы Ақтау қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 33 км жерде орналасқан кен орны. Мұнайлы құрылым 1977 жылы анықталған. Барлау жұмыстары 1980–1982 жылдары жүргізілген. 

## Геологиялық құрылымы, сипаты
Құрылым жартылай күмбез тәрізді көтерілімде орналасқан және солтүстік-батыс бағытында тектоникалық жарылыммен шектелген. Мұнай кені тереңдігі 3875 м-дегі тектоникалық жарықтарға жанасқан орта триас кезеңінің карбонатты тау жыныстарында шоғырланған. Мұнайлы қабаттың жалпы қалыңдығы 60 м, тиімді қалыңдығы 17,8 м; ашық кеуектер 17%, өткізгіштігі 0,74 мкм2, мұнай сіңірімділік коэффиценті 0,74. Бастапқы қабат қысымы 52,5 МПа. Ұңғыманың тәуліктік өнімділігі 180 м3. 

## Құрамы
Мұнайы жеңіл (0,844 г/см3), парафин мөлшері 9,3%. Мұнайдың 300°С-қа дейінгі фракция шығымы 41%. Барланған геологиялық қоры бойынша Алатөбе мұнай кені орташа кен орны болып есептеледі. 

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы кен орындары
Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Маңғыстаумұнайгаз
Алатұқым

**Алатұқым ** () – астралылар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Оңт. Еуропада кездесетін 2 түрі белгілі. Қазақстанда далалық аймақтың сортаңды жерлерінде, балшықты, тастақты тау беткейлерінде, өзен-көл жағалауларының құмдақты жерлерінде өсетін 1 түрі – қасқа А. (Р. сalva) бар. Биікт. 15 – 20 см, қалың түкті өсімдік. Сабақтары жеке, кейде бірнешеу, тік немесе жатаған. Жапырақтарының пішіні әр түрлі, көбінесе қауырсынды тілімденген. Гүлдері қызғылт түсті, көпгүлді себет гүлшоғырына топталған. Себеті сабақ ұшына дара орналасады. Мамыр – шілдеде гүлдеп, жемістенеді. Тұқымы ұзынша келген, ұзындығы 4 – 6 мм, айдары болмайды.  

Санат:Күрделігүлділер
Алатікен

**Алатікен** () – астралылар тұқымдасына жататын бір немесе екі жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Бір ғана түрі – шұбар А. (S. marіanum) белгілі. Ол Қазақстанда таулы, шөлді аймақтарында өседі. Биікт. 14 – 30 см, кейде 1,5 м-ге жетеді. Сабағы жалаң, кейде түкті, бұтақты. Жапырақтары тікенді, жылтыр ақ дағы болады. Гүлдері көп, қызғылт, көкшіл, кейде ақ түсті, ірі, дара себет гүлшоғырына топталады. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Тұқымы домалақ, тықыр, қара қоңыр немесе ақшыл шұбар. А. – дәрілік өсімдік, одан алынған препараттарды геморрой, сары ауру, т.б. емдеуге пайдаланылады.

Санат:Күрделігүлділер
Алашбай

**Алашбай** – Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданының батысындағы өзен. Ұзындығы 55 км, су жиналатын алабы 1220 км2

## Бастауы
Шұбароба және Қосқора тауларынан басталып, Бозкөлге жетпей құмға сіңіп кетеді.

## Гидрологиясы
Қар және жер асты суларымен толығады. Жазда құрғап қалады, суы ащы.

## Дереккөздер

Санат:Жаңаарқа ауданы өзендері
Алатау (санаторий)

**«Алатау» ** – климаттық - бальнеологиялық санаторий. Іле Алатауының солтүстік бөктерінде, теңіз деңгейінен 800 метр биіктікте орналасқан, Алматы қаланан 10 км. Ауа температурасы (орта есеппен): қаңтарда – 3,8°С, шілдеде 21°С. Жауын - шашын мөлшері 900 мм. Санаторий өзінің алғашқы демалушыларын 1986 жылы қабылдады. 371 адамға арналған (2007 жылы). Санаторийде буын және омыртқа, жүрек және қан тамырлары, асқазан - ішек жолдары, тыныс алу органдары, гинекология, урология, тері ауруларын емдейді. Қосымша стоматолог, психотерапевт, косметолог мамандарының қызметтері көрсетіледі. Негізгі емдеу факторлары: климат, емдік балшық, физиотерапия (электр жарығы, ингаляция, парафин, массаж, сауна), инемен емдеу, ем-дом терапиясы, мануальді және лазерлік терапия, сүлікпен қан сору, оттекпен демалу, аутотренинг, қажет болса дәрі-дәрмекпен емдеу. Демалушыларды Ақсай минералды суымен емдеу (ванна түрінде, ішуге, ингаляция, микроклизма) кеңінен қолданылады. Минералды су көзі санаторий аумағында орналасқан. Сонымен қатар санаторийде құйынды, ауыспалы, гидрогальваникалық ванналар, әр түрлі душтар (Шарко, циркулярлы, т.б.) бар. Санаторийде қолданылатын шипалы балшық жоғары минералданған майлы сульфитті балшық тобына жатады, ол Алматы облысы Райымбек аудандағы Тұзкөл көлінде өндіріледі. Балшықты тірек - қимыл аппаратын, жүйке жүйесін, асқазанды, т.б. емдеуге пайдаланылады. Балшықпен емдеу аппликация әдіс түрінде, балшық ерітіндісімен компресс, балшық ерітіндісі электрфорезі, гальвано - балшық, қынаптық және ректальдік балшық тампондары түрінде қолданылады. Санаторийде фитобар жұмыс жасайды. Санаторий аумағында 1996 жылы гольф алаңы және 2001 жылы жабық аквапарк ашылды. 

## Сілтемелер
* Алматы
* Ванна
* Балшық
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Денсаулық
Алатау бөденешөбі

**Алатау бөденешөбі** () – бақажапырақ тұқымдасының бөденешөп туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Іле Алатауы мен Шілік өзенінің жоғарғы сағасында кездеседі. Алатау бөденешөбінің биіктігі 30-50 см. Бұтақталған тамыр сабағы бар. Тік сабағы сұр түсті, сыртын бүйраланған түк басқан. Ланцет тәрізді үшкірленген жапырақтары қарама-қарсы орналасады. Ақшыл, қоңырау тәрізді гүлдері масақ, кейде сыпырғыш гүл шоғырына топталады. Тұкымынан көбейеді. Шілде айында гүлдеп, тамызда жеміс береді. Жемісі жұмыртқа тәрізді қауашақ, ұзындығы 3 мм-дей, түкті, кара түсті болады. Өте сирек кездесетін түр болғандықтан, Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Бақажапырақтар
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Алаш үстірті

**Алаш үстірті** – Ресей Федерациясы Тыва Республикасы Батыс Саян жотасындағы үстірт. Ең биік жері 3129 м (Бай-Тайга тауы). Жер қыртысы негізінен метаморфтанған алевролиттер, тақтатастар және құмдақтар мен конгломераттардан түзілген. Беткейлері тік жартасты. Өзен аңғарларымен тілімденген, аралықтарында тасты далалар кездеседі. Алаш үстіртінің беткейлерін жапырақты орман көмкерген. Ең ірі өзені – Сут-Холь (Сүткөл). Климаты қатаң, қыста жиі бұрқасынды желдер болып тұрады. Қаңтар айында температура –50°С-қа жетеді. Жазы қоңыр салқын. Шілде айындағы орташа температурасы 16°С.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Ресей табиғаты
Алғазы аралы

**Алғазы аралы** – Балқаш көлінің орта тұсында, Байғабыл түбегіне жақын, солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созыла орналасқан арал. 

## Географиялық орны
Жетісу облысы Қаратал ауданы жерінде орналасқан. 

## Жер бедері
Ұзындығы 7 км, ені 1 – 3 км, ауданы 13 км2 шамасында. Аралды солтүстігінен ені 1,5 км, оңтүстігінен 4 км шамасында бұғаз бөледі. Жағалауы негізінен жазық, солтүстік-батысы ғана тік (абсолюттік биіктігі 366 м) келеді. 

## Геологиялық құрылымы
Девонның туф қабаттары аралас құмдақ жыныстардан түзілген. 

## Өсімдігі
Өсімдікке кедей. Тек ұсақ қиыршықтасты, топырақты жерлерде ғана жусан, сораң, т.б. өсімдіктер өседі. 1931 – 1959 жылдар аралығында мұнда өзімен аттас Алғазы балық зауыты жұмыс жасаған.

## Дереккөздер

Санат:Балқаш көлі аралдары
Санат:Жетісу облысы географиясы
Алғашқы ауыздылар

**Алғашқы ауыздылар** (Protostomіa) – көп жасушалы қос жақтаулы симметриялы жәндіктердің бір тобы. Олардың бұлай аталуы – алғашқы ауыз жасуының дами келе ауыз қуысына айналуына байланысты. Алғашқы ауыздылардың көпшілігі теңізде, аздаған түрі тұщы суда, топырақ арасында тіршілік етеді. Бұларға жалпаққұрт, жұмырқұрт, буылтық құрттар, буынаяқтылар, ұлулар жатады. Дене тұрқы 2 – 3 мм-ден 50 – 60 см-ге дейін, өте ірі түрлері 30 см-ге жетеді. Алғашқы ауыздылар – жұмыртқасының спираль бойынша бөлшектенуімен, денесінің ауыз қуысына қарама-қарсы ұшынан анус саңылауының ашылуымен, мезодерманың телобластық (ұрықтың 2 немесе бірнеше клеткасы) құрылуымен, денесін қаптайтатын хитин, кутикула, бақалшақ түріндегі сыртқы қаңқасының болуымен ерекшеленеді. Осыған орай Алғашқы ауыздылардың табиғатта өз орны бар.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Алдатөмпек

**Алдатөмпек ** – Бозащы мен Солтүстік Үстіртте кездесетін қызыл құмырсқаның илеуі. Жазық жер бетінен томпиып, кейде биіктігі 1 м-ге дейін барады. Оңтүстік беті – тік, солтүстік беті – жатаған, түйетайлы болып келеді. Құмырсқалар топырақты сілекейлерімен қатырып жасайды. Бұл жұмыспен жазда, әсіресе, жауыннан кейін айналысады, ал қыста төмпек астындағы жердің терең қатпарына кетеді. А-ті Э.А. Эверсманн 1825 – 26 ж. экспедиция кезінде беткі бөлігін қазып зерттеп, қызыл құмырсқаны термит тұқымдасына қосып, ғылыми айналымға алғаш енгізген.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Биология
Александров жер асты су кен орны

**Александров жер асты су кен орны** - Қостанай облысы Қостанай ауданы жерінде, Тобыл өзені аңғарында орналасқан. 1967 жылы барланған.

## Жатыс сипаты, геологиялық құрылымы
Су кені Солтүстік, Орталық, Оңтүстік деп аталатын 3 телімнен тұрады. Жер асты суы жайылманың аллювийлі және төселме опока мен эоцен жасындағы құмтастарға шоғырланған. Судың тәуліктік жиынтық қоры 12,2 мың м3. Аллювий қабатындағы судың эоценге қарағанда (0,6-1,3 г/дм3) құрамы негізінен тұщы (0,2-0,6 г/дм3). Су 1975 жылдан пайдаланылуда.

## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысы кен орындары
Александров сайы

‎ **Александров сайы** — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы аумағында орналасқан сай. Александров ауылынан оңтүстікке қарай 3 км жерден басталып, Есіл өзенінің оң жағына тіреледі. Ұзындығы 6,6 км, су жиналатын алабы 148 км. Қайыңды ормандар шоғыры алабының 21%-ын алады. Далалық жерінің жартысынан астамы жыртылған. Александров сайы бастауында ені 10 м-ден бастап, сағасында 200 м-ге дейін кеңейеді. Шымнан құралған беткейі тік, биіктігі 15 – 20 м. Жыралар мен құрғақ өзектер терең тілімденген. Арнаның жазғы уақыттағы тереңдігі 6 – 10 м-ден 14 м-ге дейін ауытқиды. Ағын жылдамдығы 0,1 – 0,4 м/с. Жайылым ені 4 – 10 м, құмайтты, шалғынды, саға тұсын бұта басқан. Су мол жылдарда ғана ағыны қатты келеді. Жаз бен күздегі ағыны мардымсыз және жер асты суына тікелей байланысты болады. Көктемде судың минералдылығы 150 – 800 мг/л шамасында, кермектілігі 20 – 60 мг/экв. Жазда минералдылығы 1,0 – 1,2, г/л дейін жетеді, ал кермектілігі 8,0 – 9,0 мг/экв-ға дейін ұлғаяды. Суы гидрокарбонаттық сипатта. Сағадан 1,6 км тұста топырақ бөгетінің көмегімен ұзындығы 84 м және тереңдігі 0,5 м болатын Жапырақ бөгеті салынған. Суы жазғы-күзгі кезде мал суару үшін пайдаланылады. 

Санат:Солтүстік Қазақстан облысы өзендері
Александрит

‎ **Александрит** – тотықтар класы, шпинельдер тобына жататын минерал; хризоберилдің бір түрі. Химиялық формуласы ВеAl2O4. Құрамында 1%-ға дейін Cr2O3 болады. Кристалдары тақта тәрізді келеді. Түсі күн сәулесінде жасыл, жасанды жарықта күлгін қызыл. Қаттылығы 8,5; меншікті салмағы 3,7 г/см3. Александрит гранит пегматиттерінде, түрлі құрамды грейзендерде, карбонатиттерде және осылардан түзілген қайраңдарда кездеседі. Салмағы 2 – 3 караттан жоғары, бояуы қанық мөлдір кристалдары 1-кластық асыл тас ретінде бағаланады.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Минералдар
Алға ауданы

**Алға ауданы ** – Ақтөбе облысының солтүстігіндегі әкімшілік бөлініс.

## Географиялық орны
Батысында Қобда, солтүстігінде Мәртөк ауданы мен Ақтөбе қаласы, шығысында Хромтау, оңтүстігінде Мұғалжар, Темір аудандарымен шектеседі. Аудан орталығы – Алға қаласы.

## Халқы

Тұрғыны 40783 адам (2019). Ұлттық құрамы: қазақтар (80,61%), орыстар (10,15%), украиндар (4,23%), немістер (1,08%), беларустар (0,20%), татарлар (0,78%), басқалары (2,95%).

## Әкімшілік бөлінісі
Аудандағы 30 елді мекен 1 қалалық әкімдік пен 12 ауылдық округке біріктірілген:

## Ірі елді мекендері

## Жер бедері
Алға ауданының жері негізінен қыратты жазық (биіктігі 200 – 400 м). Солтүстік-батысында Тасқоралы тауы (биіктігі 386,7 м), оңтүстік-батысында Бесоба тауы орналасқан (биіктігі 324 м). Олардан басқа Аққұдық, Қарамең, Керуентау, Ақшоқы, Қайқы, Есет, Бесоба, Қаратөбе, Нартау, Тасшоқы таулары бар. Кен қазбаларынан тас көмір, мұнай, фосфорит, құрылыс материалдары, т.б. кездеседі.

### Климаты
Климаты тым континенттік, қысы суық, жазы ыстық, қуаң. Қаңтардың орташа температурасы –15 – 16°С, шілдеде 22 – 23°С. Жауын-шашынның жылдық мөлшері 200 – 250 мм шамасында.

## Өзендері
Аудан жерінен оңтүстікке қарай Елек, Сарықобда, Қарақобда және олардың салалары Тәңірберген, Талдысай, Батпақты, Сазды, т.б. өзендері ағып өтеді.

## Топырағы, өсімдігі мен жануарлар дүниесі
Топырағы негізінен қызғылт қоңыр, сортаң қызғылт қоңыр болып келеді. Өсімдіктерден жусан, бетеге, боз шөптері өседі. Аңдардан қасқыр, түлкі, қарсақ, күзен, борсық; тұяқтылардан бөкен, елік; құстардан дуадақ, тырна, бүркіт, қаз, үйрек мекендейді. Ауданда ауыл шаруашылығы (астық) мен мал шаруашылығы (ірі қара, қой, жылқы, шошқа) жақсы дамыған. Минералдық тыңайтқыштар өндіретін Ақтөбе «Нитрохим», «Неохим» химия кәсіпорындары, нан, май зауыттары бар. Орынбор – Ташкент темір жолы, республикалық маңызы бар Ақтөбе – Атырау автомобиль жолы аудан аумағынан өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Алға ауданы
Алексеев гранит кен орны

**Алексеев гранит кен орны** – Ақмола облысы Ақкөл ауданында орналасқан. Барлау жұмыстары 1960 жылы жүргізілген. 

## Геологиялық құрылымы, құрамы
Кен орны Бұланды алқабының герциндік қатпарлығына шоғырланған. Граниті лейкократты ақшыл қызыл және сұр түсті. Механикалық құрамы орташа түйіршікті, қошқыл түсті минералдардың мөлшері 5-8%. Аршылым жыныстарының қалыңдығы 2 м-ден асады. Кварцты порфирлерінің түсі қошқыл қызыл түсті. Кен денелерінің беріктілігі 865-1610 кг/см2; су сіңірімділігі 0,28-0,38%, тығыздығы 2,57-2,59 г/см3. Кен орнындағы тас 300 маркалы гранитке сай келеді.

## Дереккөздер

Санат:Ақмола облысы кен орындары
Алексеев каолин кен орны

**Алексеев каолин кен орны** - Ақмола облысы Ақкөл қаласы жанындағы ірі кен орны. 

## Геологиялық құрылымы
Ол Қырыққұдық (жоғарғы ордовик – төменгі силур) және Бурабай – төменгі  девон интрузивтері түйіскен жердегі мезозойлық үгілу қыртысынан орын алған. Кварцты диориттер, граниттер мен сазды тақтатастардың үгілуінен пайда болған бастапқы каолин қабатының қалыңдығы бірнеше см-ден 77 м-ге, ал ауданы 123 км2-ге дейін жетеді. 3 телімде каолин кенінің 9 линзасы бар. 

## Жатыс сипаты
Каолиннің түсі ақ, отқа төзімділігі 1740°С. Құрғақ, ылғалды күйінде байытуға болады. Концентрат шығымы 46,3 – 86,7%. Байытылмаған каолиннен отқа төзімді бұйымдар, ақ және түсті цемент алуға болады. Байытылған каолин нәзік керамика, санитарлық-техникалық, фаянс бұйымдарын, құрылыс плиталарын, жоғары сортты қағаз, кабель, резина, т.б. материалдар жасауға жарамды. Жылына 1 млн. т-дан аса каолин өндіретін карьер бар. Ол Астана, Қарағанды керамика зауыттарын, Павлодардың 2 целюлоза-қағаз және Төменгі Тагилдің (Ресей) металлургия комбинаттарын шикізатпен қамтамасыз етеді. 

## Дереккөздер

Санат:Ақмола облысы кен орындары
Алешин темір кен орны

**Алешин темір кен орны** - Қостанай облысы Меңдіқара ауданында орналасқан. Кен орны 1957-1964, 1969-1979 жылдары барланған. 

## Геологиялық құрылымы
Кен денесі брахисинклинальды қатпарлықта жатыр. Изометриялық тұрғысынан (аумағы 10-15 км2 кен денесі екіқабатты төменгі тас көмір тау жыныстарынан түзілген. Жабынды шөгіндінің қалыңдығы 100 – 170 м. Кен орны 1000-1200 м тереңдікке дейін барланған. Алаңның оңтүстігіндегі скарнды-кентасты белдемі палеозой іргетасының үстінде жатыр, солтүстігінденде ол 1500 м-ге тереңге батқан. 

## Жатыс сипаты
Кен орны айрылымдық бұзылыстармен күрделеніп, оны Батыс, Орталық, Шығыс, Солтүстік-шығыс және Солтүстік-батыс телімдерге бөлген. Олар біртұтас магнетитті (бүкіл қордың 55%-ын құрайды), сеппелік магнетитті және пирит-пиротинді сульфидті болып бөлінеді. Кен денесінің қалыңдығы 100-140 м.

## Құрамы
Баланс қорының мөлшері 432 млн. т және ондағы темірдің мөлшері 43,56 – 44,85%-ды, күкірт 3,06%-ды, фосфор 0,04%-ды құрайды. Баланстан тыс кентас мөлшері 110 млн. т деп бағаланды. Ондағы темір құрамы 29%-ға жуық. 
 
## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысы кен орындары
Алқабек

**Алқабек ** – Қара Ертіс өзенінің оң саласы.

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы жерімен ағады.

## Бастауы
Азутау жотасының оңтүстік беткейінен бастау алады.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 82 км, су жиналатын алабы 1420 км2. Қар, жаңбыр, жер асты суларымен толығады. Жоғарғы тау шатқалында сарқырай ақса, жазыққа шығысымен ағысы баяулайды. Алқабек елді мекенінің тұсында көп жылдық орташа су ағымы 0,57 м3/с. Суы егін суғаруға, мал жайылымына пайдаланылады. Басты салалары: Орта Теректі, Шет Теректі, Ашалы.

## Дереккөздер

Санат:Күршім ауданы өзендері
Санат:Ертіс су алабы
Алқакөлқұм

**Алқакөлқұм ** – Сырдария өзенінің оң жағын алып жатқан құмды алқап. 

## Географиялық орны
Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігі жерінде орналасқан.

## Жер бедері
Теңіз деңгейінен 220 – 280 м биіктікте. Ұзындығы 65 км, ені 8 – 18 км. Жер бедері қырқалы-төбелі келеді. Төрттік дәуірдің жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Шалғынды сұр және кәдімгі құмдақты сұр топырағында жүзгін, қоянсүйек, жусан, еркек шөп, ал сортаң жерінде алабота өседі.

Санат:Түркістан облысы құмдары
Алқамерген

**Алқамерген** – Ертіс алабында орналасқан тұзды көл.

## Географиялық орны
Павлодар облысы Май ауданының батысында.

## Гидрографикасы, сипаты
Аумағы 20,4 км2. Су жиналатын алабы 1475 км2. Жағалауы негізінен жазық. Көлге батысынан Ащысу өзені құяды. Алабұға, шортан, табан балықтар өседі. Қарашаның алғашқы жартысында суы қатып, сәуірдің аяғында ериді.

## Дереккөздер

Санат:Май ауданы көлдері
Санат:Ертіс су алабы
Алма-Арасан (шипажай)

thumb|right|200px|
**Алма-Арасан (шипажай)** – бальнеологиялық санаторий. 

Іле Алатауының шырша жамылған солтүстік баурайында (Өтпелі шатқалы), теңіз деңгейінен 1780 м биіктікте орналасқан. Алматы қаласынан оңтүстікке қарай 19 км. Жыл бойы жұмыс жасайды. Ауа температурасы (орта есеппен): қаңтарда –4°С, шілдеде 15°С. Санаторийде жауын-шашын мөлшері 900 мм, жылына 1600 сағ күн ашық болады. Емдеу үшін кремний қышқылы радон аралас сульфат-гидрокарбонатты азот, кальций-натрийлі минералды жылы су (37,8°С) қолданылады, сондай-ақ климат факторлары (таза су, әсем табиғат), физиотерапия, массаж, емдік дене шынықтыру пайдаланылады. Санаторийдің минералды суы 14 ғ-дан белгілі, 1930 жылдан зерттеле бастады. Алма-Арасан санаторийінде жүйке жүйесі, әйел аурулары, аяқ, қол, буын, тері және асқазан аурулары емделеді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан шипажайлары
Санат:Іле Алатауы
Алмаарасан минералды суы

[thumb| [Алматы облысы ]]

**Алмаарасан минералды суы ** – Алматы облысы Қарасай ауданы аумағындағы жер асты суы.

Алматы қаласынан оңтүстікке қарай 26 км жерде орналасқан. Құрамы мен емдік қасиеті бойынша кремнийлі-термальды суларға жатады. Диорит жыныстарындағы жарықшалардан шығатын су көздерінің тәуліктік шығымы 48 м3. Суда күкіртті сутек иісі бар, бұлақтарының ернеуі сульфат-бактериялардың қардай ақ түсті колонияларымен көмкерілген. Бұл төңіректе 1951 – 53 жылдары 5 ұңғыма бұрғыланған, олардан тәулігіне 520 – 525 м3 су өздігінен атқылап шығады. Судың температурасы 33 – 38°С, минералды 0,3 г/л, химиялық құрамы сульфатты-гидрокарбонатты натрийлі, оның кремний диоксиді (40 – 75 мг/л), фтор (3,6 – 6 мг/л), күкіртті сутек (0,58 мг/л), радон (9 – 13 эман) тәрізді биологиялық активті құраушылары бар. Алмаарасан минералды суы негізінде 1932 жылдан «Алмаарасан» санаторийі жұмыс істейді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан минералды сулары
Алма жасыл бітесі

**Алма жасыл бітесі** () – теңқанаттылар отрядының бітелер тұқымдасына жататын, алма ағашының теңқанаттылар зиянкес жәндігі. Қазақстанның барлық облыстарында кездеседі. Көбінесе жас алма ағаштарын зақымдайды. Түсі көк және сұр, ұзындығы 3 мм-дей. Алма жасыл бітесі жұмыртқаларын (ұрығын) жас өркен бүршігінің түбіне салып, сонда сақтайды. Көктемде олардан шыққан дернәсілдер бітеге айналып, олардың әрқайсысы 40 – 50-ден қайтадан тірі дернәсіл шығарады. Бір жылда 10-шақты рет көбейеді. Жазда қанатты бітелерге айналып, бау-бақшаларға таралады. Ағаштың жас сабақшалары мен жапырағының сөлін сорады. Соның кесірінен жеміс өркенінің өсуі тоқтап, қисайып немесе қурап қалады. Күрес шаралары: зиянкестерге қарсы карбофос, метафос, антио, фосфамид, т.б. инсектицидтер қолданылады. 

## Дереккөздер


Санат:Жартылай қатты қанаттылар
Санат:Зиянкестер
Алма жемірі

**Алма жемірі** () – жапырақ ширатқыштар тұқымдасына жататын көбелек, әсіресе жеміс ағаштарын зақымдайтын, алма ағашының ең қауіпті зиянкесі. 

Қазақстанда кең таралған. Түсі қара қоңыр немесе сұр, қанаттарының жайғандағы ұзындығы 20 мм. Жұлдызқұрттары ақшыл қызғылт түсті, басы қара болады. Олар алма ағаш діңінде, кеуектерінде бұтақ қабықтары және әр түрлі паналар астында қыстайды. Көктемде қуыршаққа айналады. Көбелектер алма ағашы гүлденуінің аяқталар кезінде ұшып шығып, аналығы жұмыртқаларын (180-ге жуық) бір-бірлеп жапырақтарға, жеміс түйіндеріне салады. Жұлдызқұрт жемістің ішіне еніп, тұқым дәнегін жеп, келесі жеміске ауысады. Зақымдалған алмалар пісуі жетілмей үзіліп түседі, сақтауға жарамайды. Залалсыздандыру шаралары: ағаш бұтағына тор іледі немесе жерге түскен жемісі жиналып алынады, ерте көктемде ағаштың діңі мен бұтақтары ескі қабықтарынан тазартылып, сызаттар мен жарықтар бітеліп, сыпырынды өртеледі. Сондай-ақ жылына бірнеше рет Алма жемірінің жұлдызқұрттары көбелекке айналмай тұрғанда инсектицидтер шашады.

## Дереккөздер

Санат:Қабыршақ қанаттылар
Алмалы бөгені

‎
**Алмалы бөгені** — Жетісу облысы Ескелді ауданындағы Сарыбұлақ (Алмалы) өзенінің бойында орналасқан. 1979 жылы салынған. 

## Гидрологиялық сипаты
Суының көлемі — 5,5 млн&nbsp;м³. Бөген суын аудан шаруашылықтары егістікке пайдаланады.

## Дереккөздер

 
Санат:Жетісу облысы гидрографиясы
Алмалы (асу)

**Алмалы** – Жамбыл облысы Тараз қалалық әкімдігі аумағына қарасты жердегі асу. Қырғыз Алатауының батысында орналасқан. 

## Жер бедері
Асудың ең биік жері шамамен 1550 м-ге жуық. Беткейінен көптеген өзендер бастау алады. Алмалы асуынан жаяу және салт атты адам өте алады. Батыс және шығыс бөліктері тіктеу келген.
 
## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысы асулары
Санат:Қырғыз Алатауы
Алмар

**Алмар** () – астралылар тұқымдасына жататын бір немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

Солт. жарты шардың қоңыржай аймақтарында кездесетін 50-ден астам түрі белгілі. Қазақстанда далалық аймақтардың шалғынды жерлерінде, орман шеттерінде, бұталар арасында, бау-бақшаларда, жыртылған жерлерде өсетін 1 түрі – шырдаш А. (L. autamnalіs) бар. Биікт. 15 – 35 см, тамырсабағы қысқа, көптеген шашақ тамыры болады. Сабағы біреу немесе бірнешеуден, жалаң, кейде түкті жапырақсыз, жоғ. жағы бұтақталып, оның ұшында бір-бірден көпгүлді себеті жетіледі. Тамыр түбіндегі жапырақтары дегелектене шоғырланған. Гүлдері қос жынысты, сары түсті, тілшелі, себет гүлшоғырына топталған. Шілде – қыркүйек айларында гүлдеп, тамыз – қазанда жемістенеді. Тұқымының ұшында қауырсынды айдары бар. А-дың гүлінен аралар бал жинайды. 

Санат:Күрделігүлділер
Алмат

**Алмат** – Сарыбұлаққұм құмының солтүстік-батысындағы тау. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы Ырғыз ауылының шығысында 11 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 114 м. Таудың оңтүстік-батысы төбешікті, құмдауытты, солтүстігінен Сарыөзек, оңтүстігінен Ырғыз өзендері ағады.

## Дереккөздер
 

Санат:Ырғыз ауданы таулары
Алматы шыңы

**Алматы** – Іле Алатауындағы шың. 

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 3681 м. Шың Үлкен Алматы көлінің батысында, Проходная (Өтпелі) өзенінің шығысын ала орналасқан. Жалаңаш жартасты, тік құлама беткейлі. 3000 м-лік биіктігінде жылдың 9-10 айында қар жатады.

## Геологиялық құрылымы
Алматы шыңы плиоцен және төрттік кезеңнің басындағы тау түзілу процесінде пайда болған. Гранит, конгломерат, әктас, тақтатастан түзілген.  

## Өсімдігі
Төменгі бөлігін шыршалы орман, альпілік шалғын көмкерген. Батысындағы Проходная өзені бойымен Алматы асуына туристік жол барады. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан шыңдары
Санат:Іле Алатауы
Алматы ақжапырағы

**Алматы ақжапырағы** () – астралылар тұқымдасы, ақжапырақ туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның Іле және Күнгей Алатауларында тау беткейлері мен шатқалдарда, шалғынды-далалы жерлерінде, бұталы қопа арасында өседі. Биіктігі 25 – 40 см. Жай немесе бұтақталған сабағы бар. Қасаңдаған жапырағының жоғарғы жағы жасыл, түксіз, жіңішке, ал төменгі жағы тілімденген бозғылт. Дара гүлшоғырының орамжапырақтары сыртқа қарай қайрылып келеді. Гүл күлтесі ашық қызыл түсті болады. Тұқымынан көбейеді. Маусым – шілдеде гүлдеп, тамызда жеміс береді. Алматы ақжапырағы – өте сирек кездесетін өсімдік. Сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.
## Дереккөздер

Санат:Күрделігүлділер
Алматы (санаторий)

**Алматы** – таза ауа, әсем табиғат, шипалы су және балшықпен емдейтін климаттық - бальнеологиялық санаторий. 1967 жылы ашылған. 1999 жылға дейін мемлекеттік мекеме, 1999 – 2003 жылы Қазақстан Республика Президенті Іс басқармасы Медицина орталығының «Алматы» клиникалық санаторийі, 2003 жылдан «Алматы» санаторийі АҚ болып қайта құрылды. Санаторий Іле Алатауының солтүстік бөктерінде, теңіз деңгейінен 1000 м биіктікте, Алматы қаласының оңтүстігінде орналасқан. 155 орны бар (2007 жылы). Жыл бойы қызмет көрсетеді. Ауа темпратурасы: қаңтарда –3,8°С, шілдеде 23°С. Жауын-шашын мөлшері 700 мм-дей. Негізгі емі: хлорлы - натрийлі - кальцийлі орташа минералданған Ақсай минералды суы және Тұзкөл көлінің (Алматыдан 330 км, Райымбек ауданында) шипалы балшығы. Минералды су әр түрлі ванналар (минералды, жартылай минералды, камералық, гидрогальваникалық, т.б.), ал шипалы балшық былау жасау үшін пайдаланылады. Сондай-ақ физиотерапия, массаж жасалады, жаяу жүретін бағдарлар (1000 метр, 1500 метр, 2200 метр) белгіленген. Санаторий асқазан - ішек жолдарының, жүрек - қан тамыр, жүйке, эндокринді, зәр шығару, тыныс алу жүйелері, тері, урология, гинекология ауруларды емдейді. Функционалдық диагностика, стоматология, инемен емдейтін, т.б. кабинеттер бар.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан шипажайлары
Алматы кекіресі

**Алматы кекіресі ** (Oxуtropіs almaаtensіs) – бұршақтар тұқымдасы, кекіре туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Ол Іле Алатауы мен Сөгеті тауының шатқалдарындағы, сондай-ақ Қарғалы, Талғар және Шілік өзендерінің жағаларындағы тастақ топырақты, шалғынды, бұталы, далалы орман алқаптарында өседі. Биіктігі 30 см. Түктенген бозғылт түсті, сабағы көрінбейді. Жапырақтары ұзындығы 20 см-ге жетеді, дөңгелек қатар орналасқан қос жапырақшалары болады. Гүлдері қызғылт күрең түсті, шашақты гүлшоғырына топталған. Мамыр – маусым айларында гүлдейді, шілде – тамызда жеміс береді. Алматы кекіресі – дәрілік өсімдік. Таралу аймағының біраз жері Алматы қорығына қарайды. Өте сирек кездесетін түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Алматы асуы

**Алматы асуы** – Іле Алатауындағы асу. 

## Жер бедері
Теңіз деңгейінен 3599 м биіктікте орналасқан. Іле Алатауының солтүстігіндегі Үлкен Алматы өзенінің саласы – Проходнаяның бастауы мен оңтүстігінде Шоң-Кемін (Қырғызстан) өзенінің оң саласы – Алматы өзенінің бастауы аралығын қосып жатыр. Жол 1850 м биіктіктен өтеді. 

## Өсімдігі
Асу орманды белдеммен, ал ең жоғары шегінде альпілік шалғынды жазықпен ұласады. Алматы асуының оңтүстігінде шыңдарын қар мен мұз басқан Күнгей Алатауы орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы асулары
Санат:Іле Алатауы
Алматы қорықшасы

**Алматы қорықшасы** – сирек кездесетін әрі жойылып бара жатқан жануарларды қорғау мақсатында Алматы облысының Еңбекшіқазақ, Қарасай, Райымбек және Талғар аудандары аумағында 1978 жылы құрылған мемлекеттік қорықша. Теңіз деңгейінен 1000 – 3400 м биіктікте орналасқан. Аумағы 724 мың га. 

## Флорасы мен фаунасы
Қорықшада өсімдіктің 590-нан астам түрі (мүк, қына, саңырауқұлақ, жабайы алма, өрік, долана, сарыағаш, ұшқат, т.б.); аң мен құстың 180 түрі (марал, арқар, таутеке, елік, барыс, жабайы шошқа, аю, сілеусін, ұлар, кекілік, бұлдырық, жетісу қырғауылы, т.б.) мекендейді. Алматы қорықшасында тіршілік ететін Тянь-Шань қоңыр аюы, шұбар күзен, Орта Азия тас сусары, Түркістан сілеусіні, арқар, барыс, орақтұмсық, сақалтай, жұртшы, бүркіт, көкқұс Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. Сондай-ақ онда тоғай бұғысы, бұлғын, қоян, сарышымшық пен ақ тиін жерсіндірілген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан қаумалдары
Санат:Алматы облысы географиясы
Алма күйесі

‎
**Алма күйесі ** () – ақкіс күйе тұқымдасына жататын зиянды көбелек; жеміс ағаштарын зақымдайды. Батыс Еуропа, Солтүстік Қытай, Корея және Жапонияда, ал Қазақстанның солтүстігінен басқа аймақтарда тегіс таралған. Көбелектің алдыңғы қанаттарының үсті үш қатар қара нүктелі күмістей ақ болады, ал артқы қанаттары күл түстес, жиек шашақтары ақшыл келеді. Қанаттарының жайғандағы ұзындығы 8 – 20 мм. Жұлдызқұрттарының ұзындығы 18 мм, түсі сарғыш, басы қара, арқасында қылшықты қара сүйелдер екі қатар орналасады. Пілләсінің түсі ақ, ал қуыршағы күңгірт сары. Алма күйесі жылына бір рет көбейеді. Жұлдызқұрттары алма ағашы бұтағы қабығының астында қыстайды. Көктемде олар тобымен жапырақ тақтасының арасына кеулеп еніп, жас тіндерін кеміріп жеп, тек жапырақ жүйкесін ғана қалдырады. Олар жіпшелерімен жапырақтарды, бұтақтарды шырмап, өрмек ұя жасайды. Алма күйесінен қатты зақымданған ағаштардың жеміс түйіндері төгіліп, өрт шалғандай болып көрінеді. Жетілген жұлдызқұрттар ақ пілләға оранып қуыршаққа айналады, ол кезең 15 – 20 күнге созылады. Алма күйесінің жұлдызқұрттарын жою үшін жеміс ағашы бүршік жармай тұрып немесе гүлдегеннен кейін инсектицидтер шашады. 

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қабыршақ қанаттылар
Алматы тоған шаруашылығы

**Алматы тоған шаруашылығы** , республикадағы балық шаруашылығының бірі; толық жүйелі (уылдырықтан үлкен балықтарға дейін өсіріледі) арна. Алматы қаласынан солт.-батыста орналасқан Ащыбұлақ өз-не салынған (1937). Тоғанның жалпы аумағы 278 га, мақсатына байланысты тереңд. 0,5 – 3 м аралығында. А. т. ш-ның Ащыбұлақ бөгені (су сыйымд. 1,8 млн. м3) каналдар жүйесімен байланысатын Орт. және Боралдай телімдері бар. Тоған жылына 400 т балық (карп, толстолобик, ақ амур) пен 2 млн-ға жуық шабақтар өсіреді. Балық өнімдерімен Алматы қаласын және қала маңындағы ауылдарды қамтамасыз етеді.  

Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Балықтар
Алмұртшөп

**Алмұртшөп** () – Көкбұта тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

Солт. жарты шарда, негізінен, қоңыржай белдеулерде кездесетін 40-қа жуық түрі белгілі. Қазақстанда таулы, орманды жерлерде өсетін 5 түрі бар. 

Сұлама тамыры болады (ұзындығы 6 м-дей). Дөңгелек, ұзынша жапырақтары сабақ түбіне топталған. Гүлдері ақ, сирек жасыл не қызыл түсті, сабақ басына салалана шоғырланған. Тостағаншасы бес жапырақты, жемісінде қалады. Күлтесі бес желекті, түсіп қалады. Аталығы 10, тықыр, жіпшелі. Мамыр – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – қорапша, тұқымдары ұсақ, көп болады. Дөңгелекжапырақты алмұртшөп () – дәрілік өсімдік, оның кепкен жапырақтарын шай ретінде ішеді. Алмұртшөпті бақтарда әсемдік өсімдік ретінде де өсіреді.

Пироланың кейбір түрлері декорациялық өсімдіктер ретінде өсіріледі. 

Пироланың кейбір түрлері:
* Шатырша пирола () — көпжылдық шөптесін өсімдік; бұл көбінесе бұрынғы КСРО-ның еуропалық бөлігінің оңтүстігіндегі ормандарда, Батыс Сібірде, Қиыр Шығыста өседі; мұның жербетіне шыққан бөлімдерін қуықтың тұтылуына қарсы даруға жұмсайды; 

* Теңгежапырақ пирола () — қылқанды орманды жерде ландышпен араласа өсетін көпжылдық шөптесін өсімдік.

Санат:Көкбұталар
Алмұртшөптер тұқымдасы

200px|thumb|Pyrola asarifolia
**Алмұртшөптер тұқымдасы ** (Pyrolaceae) – көп жылдық мәңгі жасыл шөптесін өсімдіктер тұқымдасы. Солт. жарты шардың қоңыржай және салқын аймақтарында кездесетін 4 туысы, 30-ға жуық түрі белгілі. Қазақстанда көбіне ылғалды, мүкті ормандарда өсетін 4 туысы, 9 түрі бар. А. т-ның көпшілік түрінің жер бетіне өте таяу топталып өскен жылтырақ жапырақтары болады. Олардан шашақты гүлшоғыры бар гүл жебе сабағы жетіледі. Гүлдері 4 – 5 бөлікті, қос жынысты, аталығы 10, аналығы – біреу. Көп жылғы зерттеулердің қорытындысы бойынша А. т-на жататын өсімдіктер гүлдерінің дамуы екі сатыдан тұратындығы анықталды. Бірінші сатысында гүлдер (жәндіктер немесе ауа ағымы арқылы) айқас тозаңданады, ал екінші сатысында айқас тозаңдану болмаса, аталық пен аналық жыныс клеткалары өсімдіктің өздігінен тозаңдануына жағдай жасайды. Жемісі – өте көп ұсақ тұқымы бар құрғақ қорапша.

Санат:Көкбұталар
Алтай (Шығыс Қазақстан облысы, тау)

**Алтай** – Күршім және Оңтүстік Алтай жоталарының қиылысындағы тау.

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы жерінде.  

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 1792 м. Өзімен аттас асудан мамыр – қазан айларында салт атты адам өте алады. 
Таудан бастау алатын өзен салалары оңтүстік-батысындағы Марқакөл көліне келіп құяды. Батысында Ақсубас тауымен, солтүстік-батысында Сарымсақты жотасымен, солтүстік-шығыс, шығыс және оңтүстік бөліктері тауаралық аңғарлармен ұласады.

## Өсімдігі
Таулы орманның сұр топырағында майқарағай, қарағай, самырсын өседі.

## Дереккөздер
 

Санат:Күршім ауданы таулары