open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Брешиа (провинция)

**Брешиа** (сондай-ақ **Брешия**, Provincia di Brescia, ломб. Pruvincia de Bressa) — Италияның Ломбардия аймағындағы провинция.

## Географиясы
Брешиа провинциясы солтүстігінде және солтүстік-батысында Сондрио, батысында Бергамо, оңтүстігінде және оңтүстік-батысында Кремона, оңтүстігінде Мантуя  және де шығысында Верона мен Тренто провинцияларымен шектеседі. 

Провинцияда үш үлкен көл орналасқан: Гарда (lago di Garda), Изео (lago d 'Iseo) және Идро (lago d' Idro). Провинцияның солтүстігінде Адамелло-Презанелла тау жотасының бөлігі орналасқан. Сондай-ақ Брешиа провинциясында Камоника, Тромпия және Саббия аңғарлары орналасқан.

**Маңызды қалалары**: Брешиа, Геди, Манербио, Ордзинуови, Сало́, Гардоне-Валь-Тромпия, Тосколано-Мадерно, Гарньяно, Лимоне, Сирмионе.

Сурет:Brescia_map.png

## Көлік
Шет аймақ арқылы A4 Турин — Триест және A21 Турин — брешиа автожолы, сондай-ақ мемлекеттік маңызы бар SS39, SS42 және SS45bis жолдары өтеді. Монтикьяри қаласында Брешиа — Монтикьяри әуежайы орналасқан. Провинция арқылы Милан — Венеция және Брешиа — Изео — Эдоло темір жолдары өтеді. Негізгі теміржол торабы — Брешиа бекеті. 1950-ші жылдарға дейін Брешиада қалалық және қалааралық трамвай желісі жұмыс істеді, алайда кейінірек желі істен шықты. 2004 жылы Брешиа метрополитенінің құрылысы басталып, оның алғашқы желісі (17 бекет) 2013 жылы ашылды. 

Санат:Ломбардия провинциялары
Санат:Брешиа (провинция)
Италия өзендері

оңға|нобай|250x250 нүкте|Адидже
оңға|нобай|250x250 нүкте|Адда
оңға|нобай|250x250 нүкте|Тичино
**Италияның өзендері **солтүстікте айқын байқалатын, суы мол тығыз желіні қалыптастырады. Италияның ең үлкен өзені  — По, салалары және каналдарымен ірі транспорттық жүйені қалыптастырады. Падан жазығының шығыс бөлігіндеАдидже, Брента, Пьяве, Рено және басқа да өзендер ағып өтеді. Солтүстік Италияның өзендері жаңбырлы қоректенуден басқа қар және мұздықтардың арқасында қоректенеді, бұл өзендер көктемгі-жазғы және күзгі тасқындармен сипатталады. Өзендер ауыл шаруашылығында суландыру үшін қолданылады.  Альпі өзендері гидроэнергияның қайнар көзі болып табылады. Апеннин түбегінің өзендері суы аз болып келеді, қоректену түрі - жаңбырлы. Күзгі және қысқы селдермен сипатталады, ал жазда көбінесе бұл өзендер құрып қалады.  Айрықша үлкен өзендер —  Арно және Тибр.

## Ұзындығы бойынша ең ірі өзендердің тізімі
Италияның ең ұзын өзендерінің тізімі:

## Дереккөздер

Санат:Италия өзендері
Онтарио көркем галереясы

нобай|300x300 нүкте|Галереяның кешкі көрінісі
**Онтарио көркем галереясы** (ағыл. *<span lang="en">Art Gallery of Ontario</span>*) — Торонтодағы галерея, өзінің 45 мың шаршы метрлік көрме алаңымен Солтүстік Америкада ең ірі көркемөнер мұражайларының бірі болып табылады. Үш негізгі топтамасы бар: канадалық өнер, еуропалық кескіндеме және Генри Мурдың мүсіндері.

## Тарихы
Көркемөнер мұражайының негізі 1900 жылы «Торонто көркемөнер мұражайы» дегент атпен қаланған. 1919 жылы мұражайдың атауы «Торонто көркемөнер галереясы» атауына жылжытылды. 1966 жылы ол қазіргі атауына ие болды.

## Топтамалары
Мұражайда жалпы алғанда 68 мың экспонат бар.

Еуропалық кескіндеме Рембрандт, Кіші Питер Брейгель, Тинторетто, Франс Халс, Ван Гог, Клод Моне, Поль Гоген, Эдгар Дега, Ренуар және Пикассоның жұмыстарымен ұсынылған.

### Мұражай топтамасының таңдаулы суреттері

Gainsborough-HarvestWagon1784.jpg|Томас Гейнсборо, Өнімі бар арба, 1784
Portrait of Isaac Abrahamsz. Massa by Frans Hals.png|Франс Халс, Исаак Абрахамс Массаның портреті, 1626
Kane The Surveyor.jpg|Пол Кейн, Солтүстік-батыстағы көрініс: Джон Генри Лефройдің портреті, 1845
Pissarro - Pont Boieldieu in Rouen, Rainy Weather.jpg|Камиль Писсаро, Руанадағы Буальдье көпірі жаңбырлы күні , 1896
Rubens, Peter Paul - Massacre of the Innocents - Art Gallery of Ontario.jpg|Питер Пауль Рубенс, Сәбилерді соққыға жығу, 1611
James Tissot - The Shop Girl.jpg|Джеймс Тиссо, Видео, 1885
Portrait of Mrs. Hastings 1915 Amedeo Modigliani.jpg|Танго Модильяни, Миссис Гастингстің портреті, 1915


## Сілтемелер
* Art Gallery of Ontario  Онтарио көркем галереясының ресми сайты

Санат:Онтарио мұражайлары
Санат:Көркем галереялар
Эстадос

**Эстадос** (**Штаттар жері**, ) — Отты Жер архипелагында, басты аралдан шығысқа қарай орналасқан арал. Аргентинаға тиесілі. Ауданы — 534 км². Эстадос аралдары мен Отты Жерді Ле-Мерa бұғазы бөледі.

## Географиясы мен климаты
Таулы, жағалау сызығы қатты тілімденген. Ұзындығы батыстан шығысқа қарай 63 км, ені 4 — 8 км. Бірқатар мұзтегтік көлдер бар.

Арал жайлы Ж. Вернмен «Жер шетіндегі шамшырақ» атты хикаят жазылған, онда аралдың климаты аса анық сипатталмаған. Шын мәнінде мұндағы қыс жұмсақ, қар жамылғысы тұрақсыз. Антарктикаға жақындығына қарамастан, жаз мезгілінде арал тұтастай жасыл шөппен жамылады. Желден қорғалған жерлерде оңтүстік бүк ағашынан ормандар кездеседі. Қыста арал маңында мұздар өте сирек кездеседі. Қыста температура шамамен 0 °C, жазда (күндіз) — 12-15 °C.

## Тарихы
25 желтоқсан 1615 жылы голландтық теңізші Лемер және Схаутенмен ашылып, Штаттар Жері деп аталған. Тұңғыш ашушылар оны Бейтаныс Оңтүстік жерінің солтүстік шеті деп санаған.

Санат:Аргентина аралдары
Санат:Атлант мұхиты аралдары
Санат:Елсіз аралдар
Санат:Отты Жер
Бор эффектісі

**Бор эффектісі** — көміртегі диоксидінің парциальды қысымы кезінде оксигемоглобин диссоциациясының қисық сызығының оңға қарай жылжуы. Бұл құбылыс бір-біріне қатысы жоқ екі бірдей ғалыммен ашылған. Олар  Б.Ф. Вериго 1892 жыл және К. Бор 1904  жыл. 
Зерттеу бойынша ортада көміртек диоксиді көлемі көп болса, гемоглобиннің оттегімен тотығуы қиындайды және оксигемоглобиннің диссоцациялануы жеңілдеп, оттегілерді оңай беріп жібереді.

Санат:Химия
Санат:Бор қосылыстары
Санат:Периодтық кесте
Санат:Элементтер бойынша химиялық қосылыстар
Абыралы

**Абыралы** — Абай облысы Жаңасемей ауданындағы ауыл, Абыралы ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Семей қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 250 км-дей жерде орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Жаңасемей ауданы елді мекендері
Киікқашқан

**Киікқашқан** — Абай облысы Жаңасемей ауданындағы Алғабас ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2017 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Семей қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 352 км-дей жерде орналасты.

## Халқы
Тұрғыны 24 адам (2009).

## Дереккөздер

Санат:Жаңасемей ауданының таратылған елді мекендері
Баженово

**Баженово** — Абай облысы Жаңасемей ауданы, Новобаженов ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Семей қаласынан шығысқа қарай 55 км-дей жерде орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Жаңасемей ауданы елді мекендері
Сарыкөл (Ақтөбе облысы)

**Сарыкөл** — Ақтөбе облысы Темір ауданы, Сарыкөл ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2023 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шұбарқұдық кентінен оңтүстікке қарай 79 км-дей жерде, Темір өзенінің сол жағалауындағы көкпек, қара жусан, бұйырғын өскен бозғылт қоңыр топырақты шөлейт белдемде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1083 адам (561 ер адам және 522 әйел адам) болса, 2009 жылы 1147 адамды (587 ер адам және 560 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1216 адамды (631 ер адам және 585 әйел адам) құрады.

## Инфақұрылымы
Орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, балабақша, шаштараз т.б. мекемелер бар.

## Көшелері
Сарыкөл ауылында 5 көше бар: Мешіт, Мектеп, Мәуішев Сақи, Тәуілсіздік, Сәңкібай батыр көшелері.

## Дереккөздер

Санат:Темір ауданының таратылған елді мекендері
Сарыкөл ауылдық округі (Ақтөбе облысы)

**Сарыкөл ауылдық округі** — Ақтөбе облысы Темір ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Құмсай, Қопа ауылдары мен Шұбарши кенті кіреді. Орталығы – Шұбарши кенті. Округ құрамында болған ''Сарыкөл'' ауылы 2023 жылы таратылған.

## Тарихы
Кеңес заманында *Кеңқияқ ауылдық кеңесі* деп аталған. 2011 жылы Кеңқияқ ауылдық округі құрылып, құрамына Сарыкөл ауылдық округінің Бәшенкөл, Шұбарши кенттік округінің Кеңқияқ ауылдары берілді. 2019 жылы Шұбарши ауылдық округі таратылып, Сарыкөл ауылдық округіне қосылды. Округтің жаңа орталығы Шұбарши кенті болды.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 5516 адамды (2817 ер адам және 2699 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Темір ауданы ауылдық округтері
Қопа (Сарыкөл ауылдық округі)

**Қопа** — Ақтөбе облысы Темір ауданы, Сарыкөл ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Шұбарқұдық кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 69 км-дей жерде, Аққұм құмының оңтүстігінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 369 адам (183 ер адам және 186 әйел адам) болса, 2009 жылы 297 адамды (153 ер адам және 144 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 228 адамды (117 ер адам және 111 әйел адам) құрады.

## Инфақұрылымы
Ауылда орта мектеп, амбулатория, дүкендер,  клуб, т.б. салалар бар.

## Дереккөздер

Санат:Темір ауданы елді мекендері
Тұмалыкөл

**Тұмалыкөл** — Ақтөбе облысы Шалқар ауданы, Шетырғыз ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Шалқар қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 67 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 344 адам (180 ер адам және 164 әйел адам) болса, 2009 жылы 361 адамды (187 ер адам және 174 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 186 адамды (97 ер адам және 89 әйел адам) құрады.

## Туғандар
Жанар Айжанова - эстрада жұлдызы.

## Дереккөздер

Санат:Шалқар ауданы елді мекендері
Қауылжыр

**Қауылжыр** — Ақтөбе облысы Шалқар ауданындағы ауыл, Қауылжыр ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Шалқар қаласынан солтүстік-батысқа қарай 45 км-дей жерде. Ақтөбе қаласынан 363 км жерде орналасқан. Округ Қауылжыр өзенінің бойында орналасқан. Округте ГКС-12 ЖОББ мектебі және №42 бастауыш мектебі орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1246 адам (603 ер адам және 643 әйел адам) болса, 2009 жылы 1307 адамды (646 ер адам және 661 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 925 адамды (460 ер адам және 465 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Шалқар ауданы елді мекендері
Социалистік Қазақстан (ауыл)

**Социалистік Қазақстан** — Абай облысы Жаңасемей ауданындағы Ақбұлақ ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2020 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Семей қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 243 км-дей жерде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 248 адам (122 ер адам және 126 әйел адам) болса, 2009 жылы 91 адамды (54 ер адам және 37 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жаңасемей ауданының таратылған елді мекендері
Таңат (Абай облысы)

**Таңат** — Абай облысы Жаңасемей ауданы, Ақбұлақ ауылдық округі құрамындағы ауыл. Бұрынғы Таңат ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Семей қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 237 км-дей жерде орналасқан.

Таңат ауылынан атақты әнші Әміре Қашаубаев, ақын Төлеужан Ысмайылов, зерттеуші Тұрсын Жұртбай, ақын Бауыржан Жақып, ғалым Айгүл Рамазан, жазушы Думан Рамазан, журналист Азамат Қасым сынды есімі елге белгілі азаматтар шықты.

## Дереккөздер

Санат:Жаңасемей ауданы елді мекендері
Шығырлы

**Шығырлы** (1999 жылға дейін – *Бородиновка*) — Ақтөбе облысы Темір ауданы, Ақсай ауылдық округі құрамындағы ауыл. 2019 жылға дейін таратылған Шығырлы ауылдық округі орталығы болған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Шұбарқұдық кентінен солтүстік-батысқа қарай 55 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 658 адам (324 ер адам және 334 әйел адам) болса, 2009 жылы 475 адамды (243 ер адам және 232 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 298 адамды (165 ер адам және 133 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Темір ауданы елді мекендері
Бәшенкөл

**Бәшенкөл** — Ақтөбе облысы Темір ауданы, Кеңқияқ ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Округ орталығы - Кеңқияқ ауылынан оңтүстікке қарай 18 км-дей жерде, Көкжиде құмының батысында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 337 адам (156 ер адам және 181 әйел адам) болса, 2009 жылы 211 адамды (106 ер адам және 105 әйел адам) құрады. 

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 53 адамды (33 ер адам және 20 әйел адам) құрады.

## Транспорты
Елді мекен арқылы Кеңқияқ-Жарқамыс-Бейнеу-Ақтау-Жаңаөзен тас жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Темір ауданы елді мекендері
Бутаково (Шығыс Қазақстан облысы)

**Бутаково** — Шығыс Қазақстан облысы Риддер қалалық әкімдігіне қарасты ауыл. 

## Географиялық орны
Риддер қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 23 км-дей жерде орналасқан. 

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Риддер қалалық әкімдігі елді мекендері
Бірлік (Темір ауданы)

**Бірлік**  (2010 жылға дейін – *Рождественское*) — Ақтөбе облысы Темір ауданы, Ақсай ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Шұбарқұдық кентінен солүстік-батысқа қарай 43 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 291 адам (147 ер адам және 144 әйел адам) болса, 2009 жылы 211 адамды (106 ер адам және 105 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 101 адамды (50 ер адам және 51 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Темір ауданы елді мекендері
Алтықарасу

**Алтықарасу** — Ақтөбе облысы Темір ауданындағы ауыл, Алтықарасу ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Шұбарқұдық кентінен батысқа қарай 47 км-дей жерде, Ойыл өзенінің сол жағалауында. Теңіз деңгейінен шамамен 135 метр биіктікте орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1491 адам (749 ер адам және 742 әйел адам) болса, 2009 жылы 879 адамды (459 ер адам және 420 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 642 адамды (333 ер адам және 309 әйел адам) құрады.

## Транспорты
Елді мекен арқылы Ақтөбе-Қандыағаш-Шұбарқұдық-Ойыл-Қобда-Ақсай-Шыңғырлау тас жолы өтеді.  

## Басқа да деректер
Тұрғындары мал шаруашылығымен айналысады. Ауылда орта мектеп, аурухана, кітапхана, мәдениет үйі бар.

## Дереккөздер

Санат:Темір ауданы елді мекендері
Сарытоғай (Ақтөбе облысы)

**Сарытоғай** — Ақтөбе облысы Темір ауданы, Алтықарасу ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 310 адам (160 ер адам және 150 әйел адам) болса, 2009 жылы 220 адамды (112 ер адам және 108 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 191 адамды (94 ер адам және 97 әйел адам) құрады.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Шұбарқұдық кентінен солтүстік-батысқа қарай 33 км-дей жерде.

## Дереккөздер

Санат:Темір ауданы елді мекендері
Шұбарқұдық кәсіпшілігі

**Шұбарқұдық кәсіпшілігі** — Ақтөбе облысы Темір ауданындағы ауыл, Жақсымай ауылдық округі орталығы.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1703 адам (845 ер адам және 858 әйел адам) болса, 2009 жылы 1813 адамды (913 ер адам және 898 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1703 адамды (868 ер адам және 835 әйел адам) құрады.

## Транспорты
Елді мекен арқылы Ақтөбе-Қандыағаш-Шұбарқұдық-Кенжәлі-Қарауылкелді-Сағыз-Атырау тас жолы өтеді.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Шұбарқұдық кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 9,7 км жерде орналасқан.

## Инфақұрылымы
Орта мектеп, амбулатория, дүкендер, клуб және басқа да салалар бар.

## Дереккөздер

Санат:Темір ауданы елді мекендері
Теректі (Ақтөбе облысы)

**Теректі** — Ақтөбе облысы Темір ауданы, Тасқопа ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2013 жылы таратылған.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 113 адам (53 ер адам және 60 әйел адам) болса, 2009 жылы 72 адамды (40 ер адам және 32 әйел адам) құрады.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шұбарқұдық кентінен оңтүстік-батысқа қарай 64 км-дей жерде.

## Дереккөздер

Санат:Темір ауданының таратылған елді мекендері
Қалмаққырған

**Қалмаққырған** — Ақтөбе облысы Темір ауданы, Кеңесту ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Шұбарқұдық кентінен солтүстік-шығысқа қарай 22 км-дей жерде.

## Транспорты
Елді мекен арқылы Атырау-Қандыағаш темір жолы, Ақтөбе-Атырау-Астрахан тас жолы өтеді.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 183 адам (105 ер адам және 78 әйел адам) болса, 2009 жылы 295 адамды (170 ер адам және 125 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 370 адамды (201 ер адам және 169 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Темір ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Байқадам (Ақтөбе облысы)

**Байқадам** — Ақтөбе облысы Шалқар ауданындағы ауыл, темір жол бекеті, Есет Көтібарұлы ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Шалқар қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 58 км жерде. Елді мекен арқылы Жезқазған-Бейнеу темір жолы өтеді.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 943 адам (494 ер адам және 449 әйел адам) болса, 2009 жылы 809 адамды (413 ер адам және 396 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 625 адамды (324 ер адам және 301 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Шалқар ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Шұбарши (Ойыл ауданы)

**Шұбарши** — Ақтөбе облысы Ойыл ауданы, Көптоғай ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Ойыл ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 31 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 429 адам (236 ер адам және 193 әйел адам) болса, 2009 жылы 332 адамды (171 ер адам және 161 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 283 адамды (154 ер адам және 129 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер
 

Санат:Ойыл ауданы елді мекендері
Иманғали Білтабанов ауылы

**Иманғали Білтабанов** — Ақтөбе облысы Қобда ауданындағы ауыл, Иманғали Білтабанов ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қобда ауылынан оңтүстікке қарай 14 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 918 адам (447 ер адам және 471 әйел адам) болса, 2009 жылы 636 адамды (328 ер адам және 308 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 534 адамды (278 ер адам және 256 әйел адам) құрады.

## Инфақұрылымы
Ауылда орта мектеп, амбулатория, дүкендер,клуб басқада салалары бар. 

## Дереккөздер

Санат:Қобда ауданы елді мекендері
Құмқұдық (Темір ауданы)

**Құмқұдық** — Ақтөбе облысы Темір ауданындағы ауыл, Қайынды ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Шұбарқұдық кентінен солтүстік-батысқа қарай 68 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1187 адам (604 ер адам және 583 әйел адам) болса, 2009 жылы 675 адамды (341 ер адам және 334 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 480 адамды (245 ер адам және 235 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Темір ауданы елді мекендері
Құмсай (Темір ауданы)

**Құмсай** — Ақтөбе облысының Темір ауданы, Сарыкөл ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Шұбарқұдық кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 77 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 421 адам (210 ер адам және 211 әйел адам) болса, 2009 жылы 391 адамды (195 ер адам және 196 әйел адам) құрады. 

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 381 адамды (208 ер адам және 173 әйел адам) құрады.

## Инфақұрылымы
Ауылда амбулатория, мәдиенет үйі, мектеп басқа салалары бар. Елді мекен арқылы Сарыкөл-Қопа құм-тас жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Темір ауданы елді мекендері
Карась әуежайы

**Карась** - әскери аэродром (қазір қараусыз қалған) КСРО Қорғаныс министрлігінің 11-шы мемлекеттік ғылыми-зерттеу және сынақ алаңы. Қазақстан Ақтөбе облысының Мұғалжар ауданында Жем қаласынан 2 км жерде орналасқан. Карась әуежайы 1 сыныпты әскери,жолаушы әуе кемелерін қабылдауға қауқарлы.
2010 жылы су тасқынынан әуежайдың ғимараттары бұзылып, іске аспай қалды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан әуежайлары
Санат:Ақтөбе облысы әуежайлары
Ізімбет

**Ізімбет** — Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы, Жұрын ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2019 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қандыағаш қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 54 км жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 71 адам (37 ер адам және 34 әйел адам) болса, 2009 жылы 75 адамды (39 ер адам және 36 әйел адам) құрады.

## Транспорты
Елді мекен арқылы Ақтөбе-Қандыағаш-Ембі-Шалқар-Сексеуіл-Қызылорда-Семей тас жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Мұғалжар ауданының таратылған елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Қазақстан (Байғанин ауданы)

**Қазақстан** — Ақтөбе облысы Байғанин ауданы, Қарауылкелді ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2018 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қарауылкелді ауылынан оңтүстікке қарай 9 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 153 адам (73 ер адам және 80 әйел адам) болса, 2009 жылы 119 адамды (73 ер адам және 46 әйел адам) құрады. 

## Дереккөздер

Санат:Байғанин ауданының таратылған елді мекендері
Шибұлақ

**Шибұлақ** — Ақтөбе облысы Темір ауданы, Қайынды ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Шұбарқұдық кентінен солтүстік-батысқа қарай 75 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 377 адам (191 ер адам және 186 әйел адам) болса, 2009 жылы 196 адамды (97 ер адам және 99 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 54 адамды (33 ер адам және 21 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер
 

Санат:Темір ауданы елді мекендері
Ақшатау (Қызылорда облысы)

**Ақшатау** — Қызылорда облысы Арал ауданы, Аманөткел ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы  - Арал қаласынан оңтүстікке қарай 117 км жерде, Ақшатау көлінің солтүстігінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 207 адам (118 ер адам және 89 әйел адам) болса, 2009 жылы 184 адамды (100 ер адам және 84 әйел адам) құрады. 

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы елді мекендері
Хан (ауыл)

**Хан** – Қызылорда облысы Арал ауданы, Аманөткел ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Облыс орталығы  – Қызылорда қаласынан солтүстік-батысқа қарай 421 км-дей, аудан орталығы - Арал қаласынан оңтүстікке қарай 126 км-дей, округ орталығы - Аманөткел ауылынан батысқа қарай 7 км-дей жерде, Сырдария өзенінің бойында орналасқан. Ауыл батысында Бөген ауылдық округімен, оңтүстік-батысында Жаңақұрылыс ауылдық округінің шекараларымен шектеседі.

## Атау мәні
Халықтың ауызекі дерегі бойынша, кезінде Кенесары, Әбілхайыр хандар Сырдария бойындағы осы өткелден өткен, содан «Хан өткелі» деп аталған көрінеді. Осы маңайға қоныс тепкен ел Хан ауылы атанған.  

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 73 адам (43 ер адам және 30 әйел адам) болса, 2009 жылы 90 адамды (48 ер адам және 42 әйел адам) құрады. 

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы елді мекендері
Аралқұм (Қызылорда облысы)

** Аралқұм** — Қызылорда облысы Арал ауданындағы ауыл, темір жол стансасы, Аралқұм ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы  - Арал қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 37 км жерде. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1081 адам (537 ер адам және 544 әйел адам) болса, 2009 жылы 1130 адамды (575 ер адам және 555 әйел адам) құрады. 

Аралқұмда және округтегі Көктем, Мойнақ, Сопақ, Шөміш ауылдарында және Алтықұдық, Тасбөгет темір жол айырмаларында темір жолдарға қызмет көрсететін бірнеше шағын кәсіпорындар мен мекемелер бар.

## Ауыл суреттері

Аралқұм IMG 20220625 213634.jpg|Аралқұм. 
Аралқұм IMG 20220612 205852.jpg|Аралқұм.
Аралқұм IMG 20220612 205817.jpg|Мешіт
Аралқұм IMG 20220612 205810.jpg|Аралқұм.
Аралқұм IMG 20220612 205735.jpg |Темір жол стансасы
Аралқұм IMG 20220612 205519.jpg|Аралқұм.


## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Бекбауыл

**Бекбауыл** (Бекбаулы) — Қызылорда облысы Арал ауданындағы ауыл, темір жол стансасы, Бекбауыл ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Арал қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 105 км-дей жерде орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1904 жылы Ташкент-Орынбор теміржолын салуға байланысты қаланды. Атауы кісі есіммен аталған. Бекбауыл – Жанқожа батырдың немере інісі, батыр, би болған.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 708 адам (358 ер адам және 350 әйел адам) болса, 2009 жылы 879 адамды (449 ер адам және 430 әйел адам) құрады.  

## Ауыл суреттері

Бекбауыл. Мечеть IMG 20220625 203456.jpg|Мешіт
Бекбауыл Ж.д.станция IMG 20220625 203459.jpg|Темір жол стансасы
Бекбауыл IMG 20220625 203936.jpg|Бекбауыл
Бекбауыл IMG 20220625 203840.jpg|Бекбауыл
Бекбауыл IMG 20220625 203824.jpg|Бекбауыл
Бекбауыл IMG 20220625 203438.jpg|Бекбауыл


## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Юлиан Вайгль

**Юлиан Вайгль** (нем. *Julian Weigl*; 1995 жылдың 8 қыркүйегінде Бад-Айблинг қаласында, Бавария жерінде, Германияда дүниеге келген) — неміс футболшысы, жартылай қорғаушы. 
### Мюнхен 1860
Вайгль «Мюнхен 1860» футбол клубының түлегі болып табылады.футбол. Юлиан Вайгльдің футбол әлеміндегі дебюты «Ингольштадт 04» командасына қарсы ойында болды. Ол ойынға матчтың  66-шы минутында Янник Старктың орынына шыққан болатын. Бұл ойында «Мюнхен 1860» командасы 2-0 есебімен жеңіліс тапқан болатын. Өзінің ең алғашқы ойын маусымында Юлиан Вайгль 14 матчта ойнады. 2014/15 маусымыны ең алғашқы матчында 18 жастағы Юлиан команда капитаны атанды.Юлиан Вайгль осылайша «Мюнхен 1860» клубының тарихындағы ең жас капитан атағына ие болды. Маусымының екінші матчынан соң Юлиан Вайгль командалас достары Витус Айхер ,Даниэль Адланг, Янник Старктармен бірге айыппұл төлеп, екінші командаға жіберіледі. Команда капитаны ретінде қайтадан Кристофер Шиндлер тағайындалады. Бұл іске себеп болған жағдай- жоғарыда айтылған тұлғалардың түнгі уақытта алкогольдік сусын ішкені кесірінен клуб жайында жағымсыз кауөсеттің таралуы. Кейінрек Юлиан Вайгль ақталып шығады.
## Боруссия Дортмунд
2014/15 жылғы маусымнан кейін Юлиан Вайгль Дортмундтық  «Боруссияға» өтеді. Трансфер құны 2,50 млн еуро болса, келісім шарт 2019 жылға дейін. «Боруссия Дортмунд» клубындағы ресми дебют 2015 жылдың 30 шілдесінде болды.Бұл Еуропа лигасының австирялық Вольфсбург командасына қарсы квалификация ойыны еді. Вайгль ойынға  матч басында шығып, 66 минутта Боруссияның тағы бір жаңа ойыншысы Гонсало Кастромен алмастырылған еді. Бұл матчта 1:0 есебімен Боруссия Дортмунд жеңіске жеткен болатын. 2015 жылдың 15 тамызында Вайгльдің Бундеслигадағы дебюты орын алды. Бұл матч Боруссия Менхенгладбахқа қарсы болатын. Ойын нәтижесі бойынша Дортмундтық Боруссия 4:0 есебімен жеңіске жетті. Юлиан Вайгльдің жеңіске қосқан үлесі өте мол болды.Пас беру дәлдігі 95% болды.2016 жылдың 14 мамыррында Бундеслига 2015/2016 34 турында Кельн командасына қарсы матчта Юлианның аяғы допқа 2014 рет тиіп, Бундеслигадағы рекордты жаңартты. Жуықтап алғанда  бүкіл Кельн командасының ойыншыларының көрсеткішінен көп(190 рет).Ескере кететін жағдай, Юлиан ойында тек 83 минут өткізген.

Санат:Германия футболшылары
Санат:Германия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Мюнхен 1860 ФК ойыншылары
Санат:Боруссия Дортмунд ФК ойыншылары
Санат:Бенфика ФК ойыншылары
Мойнақ (Қызылорда облысы)

**Мойнақ** — Қызылорда облысы Арал ауданы, Аралқұм ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы  - Арал қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 55 км-дей жерде. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 142 адам (95 ер адам және 47 әйел адам) болса, 2009 жылы 92 адамды (51 ер адам және 41 әйел адам) құрады. 

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы елді мекендері
Ақеспе (Қызылорда облысы)

**Ақеспе** — Қызылорда облысы Арал ауданы, Қосаман ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы  - Арал қаласынан батысқа қарай 88,5 шақырым жерде, Арал теңізінің аңғарындағы Бутаков шығанағының батыс жағында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 200 адам (96 ер адам және 104 әйел адам) болса, 2009 жылы 255 адамды (126 ер адам және 129 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы елді мекендері
Қосаман

**Қосаман** — Қызылорда облысы Арал ауданындағы ауыл, Қосаман ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы  - Арал қаласынан солтүстік-батысқа қарай 89 шақырым жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 339 адам (179 ер адам және 160 әйел адам) болса, 2009 жылы 379 адамды (196 ер адам және 183 әйел адам) құрады.

Қосаманда орта мектеп, фельдшерлік бекет үйі, кітапхана, клуб тұрғындарға қызмет жасап келеді. Сондай-ақ, Құланды ЖШС-нің №1 фермасы осы Қосаманда орналасқан. Жақын теміржол бекеті – Сексеуілден 60 шақырым жерде. 

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы елді мекендері
Бердікөл

**Бердікөл** — Қызылорда облысы Арал ауданы, Қосаман ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2018 жылы таратылған. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы  - Арал қаласынан солтүстік-батысқа қарай 70 км-дей жерде.

## Халқы
Тұрғыны 42 адам (2009).

Санат:Арал ауданының таратылған елді мекендері
Жаныс би ауылы

**Жаныс би** (2006 жылға дейін – *Жаңақұрылыс*) – Ақтөбе облысы, Ырғыз ауданы, Қызылжар ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Ауідан орталығы - Ырғыз ауылынан батысқа қарай 57 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 568 адам (299 ер адам және 269 әйел адам) болса, 2009 жылы 607 адамды (303 ер адам және 304 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 549 адамды (295 ер адам және 254 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ырғыз ауданы елді мекендері
Жіңішкеқұм (ауыл)

**Жіңішкеқұм ** — Қызылорда облысы Арал ауданындағы ауыл, Атанши ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы  - Арал қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 154 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 453 адам (240 ер адам және 213 әйел адам) болса, 2009 жылы 303 адамды (156 ер адам және 147 әйел адам) құрады. 

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы елді мекендері
Бөген (Қызылорда облысы)

**Бөген** — Қызылорда облысы Арал ауданындағы ауыл, Бөген ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы  - Арал қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 85 км-дей жерде, Арал теңізінен оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан.

## Атау мәні
Бөген ауылының бастапқы атауы «Қалия» (Ғалия болуы да мүмкін). Қалия ХҮІІІ ғасырда өмір сүрген атақты Нұрбай байдың екінші әйелі. Бөген сөзі су қоймасы дегенді білдіреді. Кеңес өкіметі орнаған соң Бөген атауы «Көнебөген» атауына көшкен. Уақыт өте келе «Қалияға» ел қоныстанып, «Қалия» Бөген ауылы деп аталып кеткен. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 944 адам (488 ер адам және 456 әйел адам) болса, 2009 жылы 984 адамды (525 ер адам және 459 әйел адам) құрады. 

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы елді мекендері
Гаэль Клиши

**Гаэль Клиши** (; 26 шілде 1985 жыл, Тулуза, Франция) — франциялық футболшы, "Серветт" клубының қорғаушысы. 2010 жылы әлем чемпионатына, 2012 жылы Еуропа чемпионатына қатысты.

## Жүлделері

### Командалық
Арсенал

* Англия чемпионы: 2003/04
* Англия Суперкубогы: 2004
* Англия Кубогы: 2004/05
* Чемпиондар лигасының финалисі: 2006

Манчестер Сити

* Англия чемпионы (2): 2011/12, 2013/14
* Англия Суперкубогы: 2012
* Лига Кубогы (2): 2014, 2016

Ыстанбұл Башакшехир

* Түркия чемпионы: 2019/20

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі

Санат:Франция футболшылары
Санат:Франция Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Кан ФК ойыншылары
Санат:Арсенал Лондон ФК ойыншылары
Санат:Манчестер Сити ФК ойыншылары
Санат:Ыстанбұл Башахшехир ФК ойыншылары
Санат:Серветт ФК ойыншылары
Қарашалаң

**Елді мекен:**

* Қарашалаң – Қызылорда облысы Арал ауданындағы ауыл. 

**Көл:**

* Қарашалаң – Қызылорда облысы Арал ауданы жерінде орналасқан көл.
Ескіұра

**Ескіұра** — Қызылорда облысы Арал ауданы, Жетес би ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы  - Арал қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 101 км-дей жерде, Райымкөл көлінің оңтүстігінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 157 адам (84 ер адам және 73 әйел адам) болса, 2009 жылы 166 адамды (89 ер адам және 77 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы елді мекендері
Ерімбетжаға

**Ерімбетжаға** — Қызылорда облысы Арал ауданы, Қарақұм ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы  - Арал қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 53 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 325 адам (166 ер адам және 159 әйел адам) болса, 2009 жылы 343 адамды (176 ер адам және 167 әйел адам) құрады. 

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы елді мекендері
Қарақұм ауылдық округі (Қызылорда облысы)

**Қарақұм ауылдық округі** — Қызылорда облысы Арал ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Абай, Ерімбетжаға ауылдары кіреді. Орталығы – Абай ауылы. Округ құрамында болған *[[Көкаша]]* ауылы 2018 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 2425 адамды (1212 ер адам және 1213 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы ауылдық округтері
Қарақұм ауылдық округі (Түркістан облысы)

**Қарақұм ауылдық округі** – Түркістан облысы Ордабасы ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қарақұм ауылы кіреді. Орталығы – Қарақұм ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Ордабасы ауданы ауылдық округтері
Жалаңаш (Қызылорда облысы)

**Жалаңаш** — Қызылорда облысы Арал ауданындағы ауыл, Мергенсай ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы  - Арал қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 59 км-дей жерде, Үлкен Сарышығанақ көлінен солтүстік-батысқа қарай орналасқан.

## Тарихы
Бұл жерді "Жамбыл", "Бірлестік" деп те атайды. Бұрын "Жамбыл", "Бірлестік" балық колхоздары бірігіп, осы жерде "Жамбыл" колхозы құрылған. 1997 жылы Жамбыл өндірістік кооперативі болып қайта құрылған. Жалаңашқа Мергенсайдағы, Үшшоқыдағы, Сарықұмдағы тұрғындар көшіп келіп, Жалаңаш ауылы болып қайта құрылған. Ауыл маңында ешқандай ағаш, өсімдік өспейтіндіктен, «жалаңаш жел өтіндегі  мекен» мәнінде қойылған атау. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 669 адам (338 ер адам және 331 әйел адам) болса, 2009 жылы 681 адамды (345 ер адам және 336 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы елді мекендері
Үлкен Сарышығанақ

**Үлкен Сарышығанақ** – шығанақ, Кіші Аралдың солтүстігіндегі құрлыққа бойлай еніп жатқан су айдыны. Ұзындығы 29 км, ені 10,5 км.

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Арал ауданы, Арал қаласынан  оңтүстік-батысқа қарай 22 км жерде орналасқан. 

## Сипаты
Ұзындығы 29 км, ені 10,5 км. Батыс жағалауын құмды-төбелі келген Көктырнақ түбегі алып жатыр. Шығыс, оңтүстік-шығысын түгелдей дерлік Арал Қарақұмы құмды алқабы қамтыған. Солтүстігінде Үлкен Сарышығанақ атты бұта аралас сораң шөп басқан қоныс жатыр. Сарышығанақтың жағалауларында бірнеше қыстаулар бар. 

## Дереккөздер

Санат:Арал теңізі шығанақтары
Санат:Қызылорда облысы географиясы
Тастүбек

**Тастүбек** — Қызылорда облысы Арал ауданы, Мергенсай ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы  - Арал қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 82 км-дей жерде, Көктырнақ түбегінде, Бутаков шығанағының оңтүстігінде орналасқан. Бұрынғы Тастүбек балық колхозының орны. Теңіз жағасында бекіре балығы мекендеген үлкен тастар көп болған. Бұл тастар қазір әлі де бар, сондықтан бұл жерді «Тастүбек» деп атаған. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 53 адам (29 ер адам және 24 әйел адам) болса, 2009 жылы 90 адамды (44 ер адам және 46 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы елді мекендері
Жаңақұрылыс (Қызылорда облысы)

**Жаңақұрылыс** — Қызылорда облысы Арал ауданындағы ауыл, Жаңақұрылыс ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы  - Арал қаласынан оңтүстікке қарай 135 км жерде, Арал Қарақұмының оңтүстік-батыс бөлігінде, Сырдария өзеннің аңғарында орналасқан. Ауыл 1973-1996 жылдары Қазалы ауданындағы өзімен аттас кеңшардың орталығы болған. Кеңшар негізінде Жаңақұрылыста бірнеше шаруа қожалықтары жұмыс істейді. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 890 адам (454 ер адам және 436 әйел адам) болса, 2009 жылы 890 адамды (456 ер адам және 434 әйел адам) құрады. 

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы елді мекендері
Көктем (ауыл)

**Көктем** — Қызылорда облысы Арал ауданы, Сапақ ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы  - Арал қаласынан оңтүстікке қарай 40 км-дей жерде, Арал Қарақұмының батыс бөлігінде орналасқан.  

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 306 адам (159 ер адам және 147 әйел адам) болса, 2009 жылы 247 адамды (134 ер адам және 113 әйел адам) құрады. 

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы елді мекендері
Сапақ (Қызылорда облысы)

**Сапақ** — Қызылорда облысы Арал ауданындағы ауыл, темір жол бекеті, Сапақ ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы  - Арал қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 22 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 357 адам (195 ер адам және 162 әйел адам) болса, 2009 жылы 494 адамды (252 ер адам және 242 әйел адам) құрады. 

## Тұлғалары
* Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Көлжаға

**Көлжаға** — Қызылорда облысының Арал ауданы, Қаратерең ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2018 жылы таратылған. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы  - Арал қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 225 км-дей жерде, Сырдарияның атырауындағы шағын келген Қаратұма көлінің жағасында орналасқан.

## Халқы
Тұрғыны 140 адам (2009).

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданының таратылған елді мекендері
Тастақ (Қызылорда облысы)

**Тастақ** — Қызылорда облысы Арал ауданы, Қаратерең ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы  - Арал қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 222 км-дей жерде, Сырдарияның атырауында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 173 адам (85 ер адам және 88 әйел адам) болса, 2009 жылы 176 адамды (95 ер адам және 81 әйел адам) құрады. 

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы елді мекендері
Қаратерең

**Қаратерең** — Қызылорда облысы Арал ауданы, Қаратерең ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы  - Арал қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 227 км-дей жерде.  

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 564 адам (293 ер адам және 271 әйел адам) болса, 2009 жылы 459 адамды (239 ер адам және 220 әйел адам) құрады. 

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы елді мекендері
Көнту

**Көнту** — Қызылорда облысы Арал ауданы, Сексеуіл кенттік әкімдігі құрамындағы ауыл, темір жол бекеті.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Арал қаласынан солтүстік-батысқа қарай 25 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 116 адам (55 ер адам және 61 әйел адам) болса, 2009 жылы 173 адамды (90 ер адам және 83 әйел адам) құрады. 

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Қазан (Ақтөбе облысы)

**Қазан** (2007 жылға дейін – *Казанка*) — Ақтөбе облысының Мәртөк ауданы, Мәртөк ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Мәртөк ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 3 км жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 426 адам (198 ер адам және 228 әйел адам) болса, 2009 жылы 513 адамды (249 ер адам және 264 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 457 адамды (228 ер адам және 229 әйел адам) құрады.

## Транспорты
Елді мекен арқылы Мәртөк-Хромтау-Қобда және Мәртөк-Ақтөбе-Алға-Қандыағаш тас жолы өтеді.

## Инфақұрылымы
Ауылда орта мектеп, амбулатория, дүкендер, мейрамхана, клуб, наубайхана, орталық сауда орталығы және басқада салалары бар.

## Дереккөздер

Санат:Мәртөк ауданы елді мекендері
Қазақстанның 13 жылдығы ауылы

**Қазақстанның 13 жылдығы ауылы** — Ақтөбе облысы Мәртөк ауданы, Байнассай ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2019 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Мәртөк ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 42 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 297 адам (139 ер адам және 158 әйел адам) болса, 2009 жылы 123 адамды (64 ер адам және 59 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Мәртөк ауданының таратылған елді мекендері
Сьюзан Шторм

## Шығарылымының тарихы
Алғаш рет кейіпкер Fantastic Four № 1 пайда болған. Ол автор Стэн Ли және суретші Джек Кирбидің жұмысы. Көрінбейтін әйел комикстардың күміс ғасырындағы алғашқы пайда болған қаһарман әйел. 
## Ойдан шығарылған өмірбаян
Сьюзан физик Франклин Шторм және биолог Мэри Штормның отбаында дүниеге келген. Ата-анасы она байқамағандықтан, оның ата-анасымен қарым-қатынасы қиын болған. Сондықтан Сьюзан бар бос уақытын өзінің кенже інісіне арнаған. Жол апатының кесірінен 14 жасында Сью өз анасын жоғалтады. Әкесі іше бастап, соңында түрмеге түсті. Сьюзан және Джонни (оның інісі) тәтелерінің үйіне көшті. Тәтесінің үйі Рид Ричардс оқитын университеттің жанында орналасқан. Сью және Рид кездейсоқ кездесіп, бір-бірін ұнатып қалады. Сол кездерден кейін олар бірге. Рид Ричардс ғылыми экспедиция ұйымдастырған кезде, Сьюзан онымен бірге ғарышқа аттанады. Сьюзанның көрінбейтін қабілеті пайда болды. Жаңа фантасиқалық төрттіктің басқа мүшелері – резеңке секілді созыла алатын күйеу баласы Рид Ричардс, отты басқарып, ұша алатын інісі Джонни Шторм және тас сияқты мықты бола алатын досы Бен Гриммге қарғанда Сьюзан ең әлсізі болып көрінеді. Алғашқы комикстарда Сьюзан зұлымдардың құрбаны болып көрсетілетін. Топтың қалған мүшелері оны кұтқаруға тиісті тұғын. Бірақ қаһармандарға Психо-Адам шабуыл жасағанда, Сью өзінің басқа қабілеттерін ашты. Ол энергетиқалық өрістерді басқара алатыны анықталды. Осы қабілет Шторм ханымға ұшу, жақсы қорғану және қарсыластарына шабуыл жасау мүмкіндігін берген. Негізінде, Сьюзан өз достарын және кінәсіз адамдарды құтқару рөлін атқарады. Сол кезден бері Сьюзанды ешкім осал әйел деп атай алмаған. Бірақ отбасында ол әрдайым қамқор ана бола білген.
## Күштері және қабілеттері
•	Басты қабілеті – көрінбейтін бола алатыны. Соның арқасында ол қарсыласына кенеттен соққы бере алады. Ол өзін ғана емес, басқа жандарды, тіпті тірі емес заттарды да көрінбейтін қыла алады. 
•	Сью шторм вакуумды күш өрістерін жасай алады. Күш өрістерін өзін немесе жақын адамды мысалы жарылыстан қорғау үшін жасайды. Сол өрістердің пайдасымен ол ұшып – қона алады, белгілі бір қашықтыққа қозғала алады. 
•	Бір кезде зұлымдар Сьюдың қолын балқыта жаздаған, сондықтан ол өзін қорғау ушін күш өрісін қолданған. Сонымен қатар, Көрінбейтін Әйел Алау-Адаммен уақытқа қүшімен алмасты.  
Көрінбейтін Әйел комикстардан тыс 
Көрінбейтін Әйел «Фантастикалық төрттіктің» бірнеше түрлі мүльфильмдеріне қатысады. Оның қатысымен тағыда кино, компьютер ойындары жіне түрлі пародиялар бар.

## Пародиялар
•	«Робоцып» бағдарламасында Көрінбейтін Әйел «Monstourage» эпизодында пайда болды. 
•	В мультсериале «Ох, уж эти детки!» мульфильмінде «Mega Diaper Babies» эпизодында Көрінбейтін Ханымға пародия жасалады.   
•	«Симпсондарда» отбасы Фантастикалық төрттіікке айналатын кезде, Мэгги Көрінбейтін қыз болады. 
В мультсериале «Вентура ағайындылары» мультфильмінде Фантастикалық Төрттікке ұқсайтын мутанттар тобы бар. Импосибл дәрігердің әйелі – Салли қобалжыған кезде өзінің терісін ғана көрінбейтін қылады, бірақ тамырлары мен бұлшықеттері көрініп тұрады.
## Дереккөздер
Оп-арт

**Оптикалық өнер** (оп-арт- қысқартылған версиясы) - жазық және кеңістіктегі фигуралардың ерекше әсеріне негізделген, әртүрлі оптикалық иллюзияларды қолданылатын, XX ғасырдың екінші жартысындағы бейнелеу өнерінің ағыны.

= Тарихы =
Оп-арт техницизмнің(модернизмнің бір түрі) рационалды желісін жалғастырушы.  Оп-арттың негізін қалаушы- Виктор Вазарели.
Оп-арт ағыны XX ғасырдың 50-жылдары абстракционизм жанрының ішінде пайда болды және 60-жылдары танылды.
Негізінде, оп-арт ағынындағы алғашғы өнер туындыларының шығуы XIXғ. соңында басталған.  1889 жылы «Das neue Universum»-де  неміс профессоры Томпсонның ақ-қара түстерді пайдаланып, бейненің қозғалып тұрғанындай әсер қалдырғаны туралы жазылған мақала шыққан. Томпсонның суретіндегі дөңгелектер айналғандай, ал, шеңберлер бір-біріне төгіліп жатқандай әсер қалдырды. Бірақ, бұл өнер емес, көздің көру қабілетін зерттеудегі жұмыс болатын.
1955 жылы Денис Рен Парижде өз галереясындаоп-арт жанырындағы өнер туындыларын қойды. Бірақ, оп-арт жанры әлемге тек 1965 жылы Нью-Йоркте заманауи музейде өткен «Сезімтал көз» атты көрмеден кейін танылды.

## Оптикалық иллюзиялар
Оптикалық иллюзия- жалпақ және кеңістік фигураларының ерекшеліктеріне негізделген көз иллюзиялырының өнері. Оптикалық иллюзия бастапқы кезден көру жүйесінің қабылдауында орын алады: сурет тек қана қағаз бетінде емес, көрерменнің көзінде де, миында да болады.
Оптикалық иллюзиялар адам көз жүйесінің бейнені қабылдау заңдылықтарын анықтауға көмектескендіктен психологтар оған көп көңіл бөлген.  Олар жасаған визуалды тесттер эксперименттерге ұқсас болды. Шын объектілерді қабылдаған кезде иллюзиялар жиі туындамайды.  Сондықтан, адам перцепциясының жасырын механизмдерін анықтау үшін, көзді әртүрлі жағдайларда сынау және оған  әртүрлі тапсырмаларды орындату керек болды. Гештальтпсихология графикалық бейнелері сияқты суреттер көз жүйесінің қабылдау принциптері туралы заңдылықтарды ашуға көмектесті.
### Бриджит Райли
Оптикалық иллюзиялар туралы ашылған жаңалықтарды суретшілер өз мақсатында қолданған. Мысалы, Бриджит Райлидің “Поток”  картинасының бетін жіңішке, толқынды линиялар қаптап жатыр. Каринаның ортасына қарай толқын иірімдері күштірек болып, бөлініп бара жатқан тұрақсыз ағын көрінеді.
Оның  “Катаракта-ІІІ” жұмысында толқындардың қозғалыс эффектісі көрінеді. Сонымен қатар, өзінің көптеген жұмыстарында оптикалық иллюзияны қолданған.

#### Оп-арт және оның қабылдануы
Оп-арт жанрының басты мақсаты- көзді алдап, мүмкін емес образды шақыру. Визуалды карама-қайшы конфигурация шын форма мен көрініп тұрған форма арасында конфликт тудырады. Оп-арт адам копцепциясына қарсы жүреді. Психологтардың зерттеулері адамның көзі шашылып жатқан бейнелерді  қарапайым системаға біріктіріге тырысатындығын көрсетті(гештальт).
Вазарелидің “Сверхновые” жұмысында екі бірдей, әрі, контрастты денелер қозғалатын жарық әсерін туғызады, сурет бетіндегі тор алыстайды да қатып қалады. Ал, шаршылар мен шеңберлер жоғалады да, әртүрлі нүктелерде пайда болады.

## Дереккөздер

Санат:Модернизм өнері
Санат:Заманауи өнердегі ағымдар және бағыттар
Санат:Геометриялық абстракция
Санат:XX ғасыр бейнелеу өнері
Санат:XXI ғасыр бейнелеу өнері
Қараөзек арнасы

### Қараөзек арнасы
Қараөзек арнасы - Сырдария өзенінің бұрынғы арнасы.Бұрын Сыр суының 75 пайызы Қараөзек арнасымен аққан.Арнаның екі жағалауындағы жүздеген ірі - майда көлдер және 50 мыңға жуық жайылымдық - шабындық жерлер суға толып жайқалып жатқан.Кеңес дәуірінде Сырдария ауданының көкөніс, бақша, картоп дақылдарының басым бөлігі Қараөзек арнасының бойында орналастырылған. 1950-1960 жылдары Қара - Арын көлдер жүйесінің маңында «1 май» атындағы балық колхозы жұмыс атқарған. Жылына 547,5 тонна түрлібалық ауланып, Қызылорда қаласының балық зауытына жіберіліп тұрған.
### Тартылу себептері
Табиғаттың құбылысынан және адамның осы ресурстарды дұрыс пайдаланбағандығынан Арал теңізі құрғап, оның салдары Қараөзек арнасына да кері әсерін тигізді. Жоғарыда айтылған көлдер құрғап, шөлге айналды.
### Қайта қалпына келтіру үшін жасалған жұмыстар
Сондықтан ҚР Үкіметі тарапынан Арал өңірінің экологиялық жағдайын жақсарту мақсатында «Сырдария өзенінің арнасын реттеу және Солтүстік Арал теңізін сақтап қалу» ұзақ жылдық бағдарламасы қабылданды. 2003 Қараөзек арнасының бас сағасына жаңадан су жіберу қабілеті 300 текше метр су құрылысы  салыну жоспарланды.
### Жұмыстардың нәтижесі
Осы бағдарламаның арқасында Сырдария өзенінің «Айтек» бөлімшесінде су жіберу қабілеті 700 текше метрлік су тоспасы құрылысы 2004 жылы және Қараөзек арнасына су жіберу қабілеті 250-300текше метрлік шандорлық типті бас саға су құрылысы салынып, 2006 жылы өндіріске пайдалануға берілді.

### Қазіргі жағдай
Жаңа су нысаны Караөзек каналы бойындағы егістік алқаптар мен жайылымдарды суару, сондай-ақ жергілікті көлдер мен Казалин ауданының ауыл шаруашылық жерлерін суаруға мүмкіндік береді. Жобаланған су қоймасының сыйымдылығы – 775 миллион текше метр су. Оның құрылысын салу қажеттілігі ұзақ уақыттан бері өзекті болып келген. Сырдария өзеніндегі су деңгейінің сындарлы түрде төмендеуі салдарынан аграрлық сектордағы шаруалар жыл сайын күріш егістіктерін қысқартуға мәжбүр болып отыр. Мысалы, биылғы жылы өңірдің негізгі дақылы – күріштің егістігі 4 мың гектарға қысқарған, оның ішінде 500 гектардан астамы Казалин ауданында орналасқан. Құрылыс жұмыстары 2026 жылы басталады.

### Дереккөздер
Велихов ауылдық округі

**Велихов ауылдық округі** – Ақтөбе облысы Қарғалы ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Велиховка, Ақжайық ауылдары кіреді. Орталығы – Велиховка ауылы.

## Тарихы
Кеңес заманында *Херсон ауылдық кеңесі* деп аталып, орталығы Херсон ауылы болған. 2009 жылы Херсон ауылы **Ақжайық** ауылы болып өзгертілді.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 319 адамды (176 ер адам және 143 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қарғалы ауданы ауылдық округтері