open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бейімбет Бәйектіұлы Ермұқанов

**Бейімбет Бәйектіұлы Ермұқанов** (10 маусым 1936 жылы туған, Астрахан облысы, Володар ауданы, Тюрин ауылы) – тарих ғылымдарының докторы (1980), профессор (1982), Қазақстанның еңбек сіңірген жоғары мектеп қызметкері (1986). 

ҚазМУ-ды (1960, қазіргі ҚазҰУ) және Мәскеу университетінің аспирантурасын (1963), КОКП ОК жанындағы Қоғамдық ғылым академиясының докторантурасын (1965) бітірген. Алматы жоғары партия мектебінде аға оқытушы, доцент, профессор (1967–87), Алматы педагогика шет тілдер институтының (1987–92, қазіргі Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті) ректоры, ҚазҰПУ-да кафедра меңгерушісі (1992–2000) болып істеді, 2000 жылдан осында профессор қызметін атқарады.

«Борьба всеобщей конфедерации труда Франции за единство действий профсоюзов» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Ерұқанов 100-ден астам ғылыми-зерттеу еңбектің авторы. Оның есімі жалпы тарих саласындағы («Борьба ФКП за единство действий рабочего класса и левых сил», «Франция: профсоюзы и проблемы единства». 1958–78; «Казахстан: историко-публицистический взгляд», 1997; «Ежелгі Қазақстанның этникалық тарихы», «Хазарлар мен қазақтар: тарихи байланыс», 1998; «Қазақстанның көне тарихы», 1999; «Қазақстан: тарихи-публицистикалық көзқарас», 2000; т.б. кітаптары) тұңғыш қазақ ғалымы ретінде белгілі. Вьетнамның Хошемин қаласының құрметті азаматы.

## Дереккөздер


Санат:1936 жылы туғандар
Санат:Ресейде туғандар
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Глауконит

**Глауконит** (*грекше glaukos-көгілдір жасыл*) – cиликаттар класының гидрослюдалар тобындағы минерал. Химиялық формуласы (K, Na, Ca) (Fe3+, Fe2+, Al, Mg)2 [(Al,Sі) Sі3O10] (OH)2•nH2O. Моноклиндік сингонияда кристалданып, топыраққа ұқсас түйіршік агрегаттар құрайды. Түсі жасыл, күңгірт, шыныдай жылтыр, қатт. 2 – 3, менш. салм. 2,2 – 2,9 г/см,sup>3, суды жақсы жұтады, катиондық алмасуға бейім.

Глауконит теңіз түбінде фосфатқа қанық құмды, құм-сазды, саз-карбонатты шөгінділерде түзіледі. Ол калий тыңайтқыштарын алуға, жасыл бояу дайындауға, шыны жасауға, бу қазандарында суды жұмсартуға қолданылады.Түсі — қою жасылдан жасылдау қараға дейін, жылтырлығы — шыныдай,майдай, қатгылығы — 2-3, жіктілігі (001)жетілген, меншікті салмағы — 2,2-2,8. Tаяз теңіз және жағалаулық шөгінділерде тараған, жасыл бояу, шыны жасау өндірісінде, бу қазандарында суды жүмсартуға, калий тыңайтқышы ретінде қолданылады. Кендері Ақтөбе облысында, Украинада. Еділ бойында белгілі.  Тау жыныстарының жасын анықтауда басты өлшем ретінде алынатын (аргондық тәсіл) негізгі минералдардың бірі болып саналады. Глауконитті құмтастар Ақтөбе фосфорит кенді алабында кездеседі.









## Дереккөздер


Санат:Геология
Максим Иванович Иванов

**Иванов Максим Иванович**  (4. 11.1895, Варыпаевка селосы, қазіргі Ресей, Саратов облысы Аткарск ауданы – 11.4.1962, Алматы қаласы) – ветеринария ғылыми докторы (1938), профессор (1939), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қызметкері (1945).

Саратов малдәрігерлік институтын бітірген (1926). Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зертеулік институтында ғылыми жетекші (1935–38), Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтында (1938–62, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университетті) кафедра меңгерушісі, ғылыми кеңесші болып жұмыс істеген. Оның ғылыми жұмыстары негізінен малдың жұқпалы ауруларына арналған. Ол алаөкпе ауруын анықтау, оны емдеу және одан сақтану әдістерін тауып, Қазақстанда эпизоотиялық лимфангрит, бруцеллез, төл ауруларының ит шумасын, Ауэски ауруын жою жұмыстарына қатысты; республикада бірінші болып қойдың брадзот тәрізді ауруын, энтеротоксемия және қылау ауруларын, ешкі кебенегі мен пастереллезін анықтаған.

Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ер Олжабай

**«Ер Олжабай»** – атақты қазақ батырларының бірі Олжабай Толыбайұлы туралы жыр. Ел аузынан жазылып алынған, шығарушысы белгісіз. Жырда суреттелетін оқиғалардан туған халқына құтты қоныс, жайлы мекен іздеп шарқ ұрған батыр бейнесі айқын көрінеді. Жырдың қолжазбасы Алматы қаласындағы Орталық ғылыми кітапхананың Қолжазбалар қорында сақтаулы. Бұл жырдан басқа, қолжазбалар қорында атақты батыр өмірінің әр кезеңін бейнелейтін аңыз-әңгімелер, жеке жыр-өлеңдер де бар. Мысалы, «Олжабайдың батыр атануы» атты аңыз-әңгімеде оның қалмақ батырын жекпе-жекте өлтіріп, алғаш батыр атану кезеңі суреттелсе, «Абылай ханның Сарыарқаны алғаны» атты аңыз әңгімеде оның қалмақ ханы Қалдан Сереннің әскерін қырғынға ұшыратқаны, ал «Олжабай батырдың Абылай ханға айтқаны» атты жырда батырдың адамгершілігі баяндалады.

## Сыртқы сілтемелер
http://www.inform.kz/kaz/article/1229341

## Дереккөздер</span>


Санат:Қазақ жырлары
Виктор Степанович Ерофеев

**Виктор Степанович Ерофеев** (13 мамыр 1931 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы, Өскемен қаласы) – геология-минералогия ғылымдарының докторы (1984). 

Иркутск мемлекеттік университетін (1961) және КСРО Геология ғылымдары Алтай бөлімі аспирантурасын (1964) бітірген. Оңтүстік-батыс Алтайда пайдалы қазбаларды іздестіру және геолгиялық түсірім жасау жұмысына (1951–61) қатысқан. Қазақстан ғылым академиясының Геология ғылымдар институтында аға ғылыми қызметкер (1964 жылдан) болды.

Оның ғылыми-зерттеу еңбектері аймақтық геология, палеогеография және литология салаларына арналған.

## Дереккөздер


Санат:1931 жылы туғандар
Санат:Өскеменде туғандар
Санат:Қазақстан геологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Иван Евгеньевич Ерофеев

**Иван Евгеньевич Ерофеев** (8 қазан 1934 жылы туған, Ресей, Пермь қаласы) – техника ғылымдарының докторы (1982), профессор (1985), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген кеншісі. 

Қазақ тау-кен металлургия институтын (1956, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. Зырян қорғасын комбинатында және Лениногор полиметалл комбинатында тау-кен шебері, телім бастығы, бас инженердің орынбасары, бас инженер, тәжірибелік-зерттеу цехының бастығы (1956–75), Қазақ КСР-і Түсті металлургия министрлігіндегі Ғылым және жаңа технология басқармасы бастығының орынбасары (1975–83), Қазақ политехникалық институтының (1983–88, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры, профессор (1988–93) болып істеді, ал 1993 жылдан Қазақ ғылыми-өндірістік орталығының бас директоры қызметін атқарады.

1981 ж. «Управление качеством и эффективностью отбойки руды скважининными зарядами на подземных рудниках цветной металлургии» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның негізгі ғылыми-зерттеу еңбектері тау жыныстарын қопару жұмыстарының сапасын жақсартып, тиімділігін арттыруға арналған. Ерофеев 205 ғылыми-зерттеу еңбектің, оның ішінде 25 анықтамалықтар мен монографиялардың («Повышение эффективности буровзрывных работ на рудниках», 1988), 36 өнертабыстың авторы. «Құрмет Белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1934 жылы туғандар
Санат:Ресейде туғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан кеншілері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Профессорлар
Ер Сайын

**«Ер Сайын»** – батырлық жыр. Көлемі 3000 жол, тілі шұрайлы. Жырда ноғайлы дәуірінің жорықтары баяндалады. Жыр ауызекі тарап кеткен. Оны 1870 ж. В.В.Радлов өз жинағында жариялаған («Образцы народной литературы тюркских племен, живущих в Южной Сибири и Джунгарской степи», СПб., 1870). 1910 ж. Орынбор мұрағат комиссиясының ғылыми еңбектерінде «Бозманай» деген атпен басылды. Кеңес дәуірінде Ташкент (1922) пен Мәскеуде (1926) жеке кітап болып шықты. С.Сейфуллин құрастырған «Батырлар жыры» жинағында жарияланды (1933). Кейін «Ер Сайын» эпостық жыры екі рет баспа бетін көрген Радлов жинағында жарияланды («Алтын сандық», А., 1993; «Ел қазынасы – ескі сөз», А., 1994). Эпостың ықшамдалған нұсқасы А.Пеньковскийдің аударуымен «Литературный Казахстан» журналында орыс тілінде де жарияланды (1938), Алматы қаласындағы Орталық ғылыми кітапхананың Қолжазбалар қорында Мәшhүр Жүсіп Көпейұлы, т.б. ауыз әдебиеті мұраларын жинаушылар жазып алған «Ер Сайын» жырының нұсқалары сақтаулы.

## Сыртқы сілтемелер
http://adyrna.kz/?p=1898

## Дереккөздер


Санат:Батырлар жыры
Хамза Ертазин

Хамза Ертазин – экономика ғылым докторы (2005 ж.).
## Қысқаша өмірбаяны

Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын (1968, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген.
1968–71Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы «Тәуіп» кеңшарында экономисті;
1971–74Ырғыз ауданы ауыл шаруашылық басқармасы бастығының орынбасары, жоспарлау-экономика бөлімінің бастығы;
1974–83ҚР ауыл шаруашылық министірлігі жанындағы Қазақтың ауыл шаруашылығын ұйымдастыру және экономика ғылыми-зертхана институтында аспирант, кіші, аға ғылыми қызметкер;
1983–86ҚР Мемлекет жоспарлау к-ті жанындағы экономика ғылыми-зертхана институтында мал шаруашылық мәселелері бойынша аға ғылыми қызметкер, сектор меңгерушісі;
1986 жылдан Қазақ ұлттық аграрлық университетіндегі ауыл шаруашылығын ұйымдастыру және жоспарлау кафедрасында ұстаз болып қызмет атқарады.
2005 ж. «Проблемы развития агробизнеса в условиях рыночных отношений (на материалах Республики Казахстан» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
Ол негізінен ауыл шаруашылығын реформалау, нарықтық қатынас кезіндегі кәсіпорындар түрлерінің құрылуы мен дамуы, оның экономика тиімділігін арттыру, агробизнестің қалыптасуы мен дамуы мәселелерін зерттеумен айналысады. Ертазин Хамза 50-ден астам ғылыми мақаланың, оның ішінде 4 монографияның авторы.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
Ертазин Хамза докторлық диссертация

Санат:Тұлғалар
Санат:1945 жылы туғандар
Аркук

**Аркук** – орта ғасырдан сақталған көне қала орны, Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Жаңақорған ауданы, Көктөбе ауылының батысында 2 км-дей, Сырдария өзенінің төмен ағысының батысында 6-7 км жерде орналасқан.

## Тарихи деректер
Маңындағы Үзкент, Аққорған сияқты көне қала орнынан табылған ыдыстарға ұқсас қыш ыдыстардың табылуына қарап Аркук XIV-XVIII ғасырлар аралығында болған деген болжам айтылады. XV ғасырдың орта кезінен сақталған деректерде Әбілқайыр хан Аркукта болғандығы айтылса, XV ғасырдың соңы мен XVI ғасырдың басындағы араб-парсы деректерінде қазақ ханы Бұрындық пен өзбек ханы Мұхаммед Шайбанидің арасындағы осы қала үшін болған соқтығыстары туралы жазылған. Мұхаммед Шайбани ханның хатшысы ибн Рузбехан хан Аркук қаласынан әскеріне азық-түлік жинағандығын жазады.

Аркук қаласы Сырдарияның құнарлы жағасында орналасып, егіншілікпен айналысқан маңызды елді мекен болған. Бұл аймақта археология зерттеу жұмыстарын жүргізген ғалымдар Е.И. Агеева, Г.И. Пацевич те қала төңірегі егістікке тартылған арық сұлбаларының көптігін көрсетеді. Кейбір ғалымдар Аркук VI-XII ғасырларда болған деп есептелінетін Артық ата қаласына ұқсастығына назар аударады.

## Сілтемелер
*История Республики Казахстан - Казахское ханство во второй ... 
*Аркук 
*Государство кочевых узбеков. Этнические компоненты Узбекского улуса 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}
Арқалық батыр

**Арқалық батыр** (18 ғасырдың соңы – 19 ғасырдың басы, ҚХР, Шығыс Түркістан өлкесінің Алтай аймағы) — қазақ батыры. Жоңғар басқыншыларына қарсы соғыста даңқы шыққан. Абақ Керей төресі Әжі Когедай ұлына наразы топты бастаған. Бұл күресте оған калмақтың Қарамертен, Қоңқа деген батырлары қосылған. Арқалық батыр туралы ел аузында аңыз әңгімелер, жырлар көп сақталған (қ. «Арқалық батыр»). Ж. Шанин пьеса жазып, сахнаға қойған (1924 жылы, Семей).

## Дереккөздер

Санат:Қазақ батырлары
Артур Игорьевич Артемьев

**Артур Игорьевич Артемьев** (*29.8.1935 жылы туған, [[Алматы қаласы]]*) – философия ғылымдарының докторы (1994), профессор (1996).

ҚазПИ-дің (1959, қазіргі ҚазҰПУ) тарих-филология факультетін бітірген. Қазақстан КП ОК-нде нұсқаушы (сондай-ақ лекторлар тобының жетекшісі, 1974–78), Алматы қалалық партия комитетінде бөлім меңгерушісі, Қазақстан ЛКЖО ОК-нде бөлім меңгерушісінің орынбасары (1963–74), «Партийная жизнь» журналының редакторы (1983–84), Қазақ бейбітшілік қоры төрағасының орынбасары (1984–91), 1988 жылдан пед. қызметпен (ҚазҰПУ, Алматы автожол институты мен Қазақ көлік және коммуникация академиясы, соңғысында кафедра меңгерушісі, 1996) айналысады. «Формирование личности в обновляющейся религиозной и секулфризированной среде (теоретико-методологический анализ)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Ғылым қызметінің бағыты – дін тарихы мен философиясы, діни орта мен жеке тұлға, әлеуметтік философия мәселелері.

Артемьев 100-ге жуық мақаланың, оның ішінде 7 монографияның («Атеизм, религия, личность», 1991; «Религиозная среда и личность: философско-религиоведческий анализ», 1994; «Свидетели Иеговы Казахстана и Средней Азии: историко-религиоведческий анализ», 2002; «Социология личности» оқулығы, 2001) авторы. «*Құрмет Белгісі*» орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
*Артемьев, Артур Игоревич
*Артемьев, Артур Игоревич
*Артур Артемьев: посол мира или посол Муна?

Санат:1935 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан философтары
Санат:Профессорлар
Артық ата

**Артық ата**, *Артық төбе* – орта ғасырлардан сақталған көне қала орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Отырар ауданы, Сырдарияның сол жағалауында, Балтакөл ауылынан 7,5 км солтүстікте орналасқан. 

## Тарихи деректер, сипаты
Алғаш 1900  жылы  Н.В. Рудаев, 1947  жылы А.Н. Бернштам басқарған Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы зерттеген. Соңғы рет 1971 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясы толық зерттеді. 

Қала орнының батыс және оңтүстік-батыс қабырғалары ұзынша келген төртбұрышты төбе. Үш бөліктен: цитатель, шахристан және рабадтан тұрады. Жалпы көлемі 200 – 220х150 – 170 м, солтүстік-батыс шетінде орналасқан рабадтың көлемі 140х160 м, биіктігі 3 м. Оңтүстік-шығыс шетінде орналасқан цитатель мен шахристанның биіктігі 9 м, жоғарғы бетіндегі алаңшаның көлемі 30х40 м. Осы бөліктің үш шеті тік келген, солтүстік шеті ғана аласа цитатель мен шахристанға кіретін қақпаның орны осы шетте болған. Қалашықтың үстіңгі қабатынан табылған қыш ыдыстардың сынықтары Қаңлы-Хорезм дәуірінен бастап, Әмір Темір билік құрған кезең мүліктеріне сай келеді. Зерттеушілер арасында Артық ата көне Артук қаласының орны болуы керек деген пікір бар.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Ер Тоқымбет

200px|thumb|right
**«Ер Тоқымбет»** – жыр. 

Жыр оқиғасы жоқшылықпен өткен кедей жігіт Тоқымбеттің махаббат жолындағы ерлік күресін баяндауға құрылған. Сүйген қызымен қосылуды қалаған бас кейіпкер – өр рухты, жігерлі, қиыншылыққа төзе білген қайсар мінезді батыр, мерген, әнші, сері. Осы қасиеттері оны өз мақсатына жеткізеді. 

Дастанның бес нұсқасы бар. Адам аттарындағы өзгешелік болмаса, мазмұндары бірдей. Торғайлық халық ақыны Файзолла Сатыбалдыұлы ел аузынан естіп жазған «Тоқымбет» атты поэмада Тоқымбеттің Гүләйім деген бай қызына ғашық болып, өмірде болған адам, аға сұлтан Ерден батырдың олардың отау тігуіне қол ұшын беруі көркем суреттеледі. Файзолла ақынның осы поэмасының Жақып Ыбыраев ел аузынан жинаған нұсқасы толық та, Рақа Шәріпұлы жинаған нұсқасы толық емес. Екеуі де 11 буынды қара өлеңмен жазылған. Осы жырдың қарағандылық Асылбек Ахметов қара сөзбен баяндаған нұсқасы екі бөлімнен тұрады: 1-бөлімде Тоқымбеттің нағашысы Сүлеймен оқиғасы баяндалса, 2-бөлім бас кейіпкердің әңгімесі арқылы өрбиді. Халық ақыны Болман Қожабаев жырлаған осы дастанның 5-нұсқасы да толық. Жырдың барлық нұсқасы Алматы қаласындағы Орталық ғылыми кітапхана мен Әдебиет және өнер институтының Қолжазбалар қорларында сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ жырлары
Земфира Сергеевна Ермолова

**Земфира Сергеевна Ермолова** (9 сәуір 1925 жылы туған, Ресей, қазіргі Тверь облысы, Торжок қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1977), профессор (1979). 

Мәскеу медицина институтын бітірген (1951) соң Пермь облысы Боровск қаласындағы облыстық ауруханада дәрігер-хирург, бөлім меңгерушісі (1951–54), Рязань медицина институтында ассистент, доцент (1954–77), Ақмола мемлекеттік медицина институтында кафедра меңгерушісі (1977–92) болып істеді. 1992 жылдан осында профессор қызметін атқарады.

Оның негізгі ғылыми жұмыстары топографиялық анатомия саласын зерттеу мәселелеріне арналған. Ермолова 96 ғылыми-зерттеу еңбек пен оқу құралдарының авторы.

## Дереккөздер


Санат:1925 жылы туғандар
Санат:Ресейде туғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Жамбыл Омарұлы Артықбаев

**Жамбыл Омарұлы Артықбаев** (20.8.1959 жылы туған, Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданы Жаңақала ауылы) – тарих ғылымдарының докторы (1997), профессор (2001).

## Өмірбаяны
Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан.

Қарағанды мемлекет университетінің тарих факультетін (1984) және Қазақстан ғылым академиясының Тарих, археология және этнология институтының аспирантурасын бітірген. Қарағанды мемлекет университетінің тарих факультетінде оқытушы, доцент, декан, профессоры (1984–2001). 1997 жылдан осында кафедра және лаборатория меңгерушісі. Павлодар мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі (2003–08), 2008 жылы Астана қаласындағы Мемлекет тарихы ғылым-зерттеу институты директорының орынбасары болып қызмет атқарды. «ХVІІІ ғасырдағы қазақ қоғамының этноәлеуметтік құрылымы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның негізгі ғылым еңбектері 15–19 ғасырлардағы қазақ қоғамының этноәлеумет мәселелерін зерттеуге арналған.

Артықбаев Қазақстан тарихы мәселелерін қарастыратын бірқатар кітаптар мен оқулықтардың («Этносоциальная структура казахов Северо-Центрального Казахстана во второй половине 19 в.», 1989; «История Казахстана в 19 в.», 1992; «Бухар жырау. Двенадцать историй», 1994; «Этносоциальная структура казахского общества в 18 в.», 1997; «Казахское общество в 19 в.: традиции и инновации», 1993;  «История Казахстана», 1999;  «Сарыарка – колыбель степной цивилизации», 1999; «Этнология и этнография», 2001; «Казахское общество: традиции и инновации», 2003) авторы.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
*Мектеп түлектері - История школы
*Артықбаев, Жамбыл - Web ИРБИС
*Жамбыл Омарұлы Артықбаев

Санат:1959 жылы туғандар
Санат:Бұқар жырау ауданында туғандар
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Археологиялық барлау

**Археологиялық барлау** – тарихи көне ескерткіштерді зерттеу, орнын табу, ғылыми тұрғыда тіркеу.

1960 жылдары Қазақстанның археологиялық картасын жасау және 1980 жылдардағы тарихи ескерткіштердің жинағын құрастыру кезінде Қазақстан жерінде көптеген барлау жұмыстары жүргізілді. Археологиялық барлаудың негізгі ғылыми мақсаты – белгілі бір географиялық аудандағы көне замандарда өмір сүрген халықтардың тұрмысын, өнерін, діни нанымдарын зерттеп тексеруге қажетті материалдық деректерді іздеп табу, олардың топографиялық жобаларын жасау, суретке түсіру, типтерін тізімге алу, ескерткіштер мен жергілікті табиғи-ландшафтық жағдайлардың арасындағы байланысты анықтау, тағы басқа шаралар. Кейбір жағдайда археологиялық барлау жазба немесе басқа да деректер бойынша ескерткіштердің дәл орнын анықтау, олардың орналасу заңдылықтарын белгілеу мақсатымен де жүргізіледі.

Археологиялық барлау жүргізудің белгілі мерзімінде, алға қойған мақсатына байланысты көптеген әдістері бар. Мысалы, көне замандардың жер үстінде белгілері аз ескерткіштерін жазғытұрым және күз айларында тексеру нәтиже береді. Кейбір археология ескерткіштерді таңертең немесе түс қайта күн сәулесі жерге белгілі бір бұрышпен түсіп тұрғанда іздейді. Барлау кезінде жер бедері мен ескерткіштердің орналасуы арасындағы байланыс та ескеріледі. Мысалы, көне тас дәуірінің тұрақтары тек биік жерлерде, үңгірлерге, неолит дәуірінің тұрақтары – көлдер жағалауы мен бастау (қайнар) басында, қола дәуірінің қоныстары – суға жақын тау немесе төбелер мүйісіне таман, ал алғашқы темір дәуірінің ескерткіштері – малға қолайлы жерлерге орналасады. Археологиялық барлаудың негізгі әдістері – карта немесе аэроғарыштық суреттерді пайдалану арқылы геодезия, электрмагниттік, т.б. құралдар көмегімен тексеру. Соңғы кезде электрмагниттік негізде жасалған әр түрлі металл іздеуші құралдар пайдаланылуда.

## Дереккөздер


Санат:Археология
Жаннат Жұрғалиқызы Ертілесова

Жаннат Жұрғалиқызы Ертілесова – математик,экономика ғылымының докторы (1991). 
## Қысқаша өмірбаяны

ҚазМУ-ды (1978, қазіргі ҚазҰУ) бітірген.
1978–86 Қазақ КСР-і Мемлекет жоспарлау к-ті жанындағы Экономика ғылыми-зертхана институтында кіші, аға ғылыми қызметкер;
1991–93Экономика және нарық қатынастары ғылыми-зертхана институтында бөлім меңгерушісі, директордың орынбасары;
1993–95ҚР Экономика министірлігінде басқарма бастығы, министрдің орынбасары;
1995–97 ҚР Қаржы министірлігінің вице-министрі;
1997–991-вице-министрі;
2000–01«Қазақтелеком» ААҚ-ның вице-президентібас директоры, ҚР Президенті Әкімшілігі жетекшісінің  және ҚР Қорғаныс министрінің орынбасары, т.б. жауапты қызметтер атқарады.
«Моделирование региональной экономики (на материалах КазССР)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1956 жылы туғандар
Леонид Мұхамеджанұлы Дәуітов

**Дәуітов Леонид Мұхамеджанұлы** (1942 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы, Қатонқарағай ауданы, Үлкен Нарын ауылы) – физика-математика ғылымдарының докторы (1994), профессор (1997). 
Мәскеу мемлекеттік университетін (1967) бітірген. Қазақстан Ғылым Академиясының Ядролық физика институтында инженер, кіші, аға, жетекші ғылым қызметкер (1967–88), 1988 жылы ҚазМУ-да (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) кафедра меңгерушісі қызметін атқарған. Дәуітов 120-дан астам ғылым мақаланың авторы.

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Археологиялық карта

**Археологиялық карта** – белгілі бір аймақтағы археология, мәдени, ғұрыптық, тағы басқа ескерткіштердің орналасуына, пайда болған дәуіріне архитектураерекшеліктеріне, зерттелуіне жан-жақты ғылым сипаттама беретін арнаулы жинақ. археологиялық карта археология зерттеулердің барлау және қазба жұмыстарының қорытындылары бойынша жасалады. Осыған байланысты белгілі бір өңірдің археологиялық картасы сол өңірді археология тұрғыдан зерттеудің жай-күйін көрсетеді.

Археологиялық картаға енген ескерткіштер мемлекет қамқорлығына алынып, заңмен қорғалады. Қазақстандағы кейбір археология ескерткіштер 19 ғасырда әр түрлі археологиялық карталарға енген. Еліміздің археология ескерткіштерінің біртұтас археологиялық картасын жасау ісі 50-жылдары К.А.Ақышевтің жетекшілігімен басталып, 1960 жылы «Қазақстанның археология картасы» жинағы (орыс тілінде) баспадан шығарылды. Оны әзірлеуге көрнекті археолог-ғалымдар Е.И.Агеева, Г.А.Кушаев, А.Г.Максимова, Т.Н.Сенигова, А.М.Оразбаев, Г.И.Пацевич, М.К.Қадырбаев қатысқан. Жеке облыстар бойынша дәуір-дәуірімен жүйеленіп жасалған бұл археологиялық картаға 5 мыңнан астам ескерткіш енгізілген. Жинақ соңында библиография және география көрсеткіштер берілген. 20 ғасырдың 80-жылдары Қазақстанның әрбір аймағына арналған археологиялық карталар жасау қолға алынды.

Оның Оңтүстік Қазақстан облысы аумағындағы ескерткіштерді қамтитын алғашқы томы «Свод памятников истории и культуры. Южно-Казахстанская область» деген атпен 1994 жылы баспадан шықты.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
*Археологиялық карта - Қазақстан Республикасының Алтын және бағалы ... 
*Археологиялық карта Сенгір ЖШС,(қаз.орысша-ағылш.,2009)

Санат:Археология
Санат:Карталар
Сәрсенбі Дәуітов

**Сәрсенбі Дәуітов ** (1947 жылы туған, ҚХР, Шығыс Түркістан, Шыңжаң өлкесі, Шын Пэн Зи қаласы) – филология ғылымдарының докторы (2001).

* ҚазҰПУ-ды бітірген (1970). 
* 1970 - 1971 ж. Қазақ телерадио комитетінің редакторы,
* 1972 - 1973 ж. Талдықорған облыстық (казіргі Алматы облысы) *"[[Октябрь Туы|Октябрь туы]]"* (казіргі "Жерұйық") газетінде,
* 1973 - 1974 ж. Фрунзе қалалық ішкі істер бөлімінде, "Лениншіл жас" (казіргі "Жас Алаш"),
* 1974 - 1975 ж. *"Социалист Қазақстан"* (қазіргі "Егемен Қазақстан") газеттерінде қызмет аткарған.
* 1975 - 1998 ж. Әдебиет және өнер институтында кіші ғылыми кызметкер, аға ғылыми кызметкер. Т. Рысқұлов атындағы Басқару академиясында, Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайында жұмыс істеген.
* 2002 жылдан Д.А. Қонаев атындағы университеттің профессоры.

Алғашқы өлеңдер жинағы *"Сыбаға"* деген атпен 1978 ж. жарыққа шықты. Дәуітов сондай-ақ *"Ерте дәуірдегі қазақ әдебиеті"* (1983), *"ХІХғ-дағы қазақ ақындары"* (1988) зерттеу кітаптарын жазып шығаруға қатысты. Дәуітовтің алғы сөзімен және құрастыруымен қазақ ақыны Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің екі томдык таңдамалы шығармалар жинағы алғаш рет жарық көрді (1990; 1991). Дәуітовтың құрастыруымен "Төле би" (1993), Қ.А. Йасауидің* "Диуани хикмет"* (1993, М. Жармұхамедұлымен бірге), *"Абылай хан"* (1993), *"Тезек төре"* (1996) және т.б. ғылыми-танымдық жинақтар басылып шықты. Дәуітов аударма саласында қырғыз ақыны С. Меймұловтың *"Әуен"* атты кітабын қазақ тіліне аударған. Қазақстан ЛКЖО Орталық Комитетінің Құрмет грамотасымен марапатталған. Жамбыл атындағы Халықаралық сыйлықтың иегері.

## Шығармалары
* Сыбаға. Өлеңдер. А.,»Жалын», 1978;
* Тау аясында. Өлеңдер. А., «Жалын», 1980;
* Таулар тағдыры. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1982;
* Жаңғырық. Өлеңдер. А., «Жалын», 1984;
* Алтын ұршық. Өлеңдер. А.,» Жалын», 1987;
* Сарыбел сазы. Өлеңдер. А., «Жалын», 1997.

## Ғылыми еңбектері
* Диуани Хикмет және қазақ поэзиясы. Монография. А., «Қазақстан», 1998;
* Көңіл сазы. Монография. А., «Жазушы», 1989;
* Төле би. Зерттеу. «Жалын», 1993;
* Өмір - күрес. Зерттеу. А., «Дәуір», 1997;
* Хақ жолында. А., 2008.

## Дереккөздер


Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Шыңжаңда туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Сәуле Батталқызы Дәуітова

**Дәуітова Сәуле Батталқызы** (28 қаңтар 1961 жылы туған, Қарағанды қаласы) – филология ғылымдарының докторы (2006). 
ҚазПИ-дің филология факультетін (1983, орыс тілі мен әдебиеті; 2003, қазақ тілі мен әдебиеті; қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. 1983 жылы осы оқу орнында аспирант, кіші, аға, жетекші ғылым қызметкер, декан (1997–2008), Әдебиеттану және тіл білімі ғылыми-зерттеу институтының директоры (2008) қызметін атқарды. «*Художественная концепция исторической личности в казахской драматургии*» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Дәуітова 60-тан аса ғылым еңбектің авторы.

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Ертіс жазба ескерткіші

200px|thmb|right**ЕРТІС ЖАЗБА ЕСКЕРТКІШІ** – 1960 ж. Павлодар облысы Бобровое елді мекені Ертіс өзенінің оңтүстік жағасында (археолог Ф.Х.Арсланова) жүргізілген далалық зерттеу жұмыстары кезінде көне қорғаннан табылған сүйек тоға. Бұғы бейнелі сүйек тоғаның бетіне алты таңба ойып жазылған. Професор А.С.Аманжоловтың пікірінше, ескерткіштің жазылу уақыты б.з.б. 5–4 ғ-лар; сүйек тоғадағы жазудың мағынасы: «Ақ-бұғы, құт-бұғы». Ескерткіштегі жазу үлгісі, сөз қолданысы Есік жазуына ұқсас.
## Дереккөздер


Санат:Археология
Археологиялық мерзімдеу

**Археологиялық мерзімдеу** – деректер бойынша зерттеліп отырған кезеңдер, оқиғалар мен ескерткіштердің уақытын, өзара хронология арақатынасын белгілеу. Тарихи-жазба деректер, негізгі археология және жаратылыстану және техникалық ғылымдарының жетістіктерін қолдануына қарай археологиялық мерзімдеуді үш топқа бөлуге болады. 


1-топқа зерттеу объектілеріне (жеке заттар, қалалардың мәдени қабаттары, елді мекендер, қалалар, үлкен аймақтар, белгілі оқиғалары) қатысы бар көне авторлардың (мыс., Геродот, Страбон, Сыма Цянь, тағы басқа) туындылары, белгілі бір уақытта патшалық құрған қайраткерлердің (Дарий, Күлтегін, Тоныкөк), қолбасы, тағы басқа бұйрығымен жасалған жазулар, эпиграмма, эпитафия, жарлықтар, тағы басқа құжаттар кіреді. Әсіресе, әр түрлі замандардың, алтын, мыс, күміс тиындарының орны ерекше. Бұл деректер қалалардың, елді мекендердің, әр түрлі археология ескерткіштердің уақытын дәлдікпен көрсете алады. 

2-топқа стратиграф. және типтерге бөлу, салыстырмалы балама әдістері жатады. Белгілі бір мәдени қабаттан табылған зат көптеген элементтерімен ұқсас келесі аумақтық-мәдени тұрғыдан жақын бір затпен салыстырылса, осы екі ұқсас затпен бірге табылған басқа типтес ескерткіштер де бірімен-бірі салыстырылып, бір уақытта, бір технологиямен жасалынып қолданылғаны, одан әрі бір мәдени тұтастыққа жатқаны, тағы басқа анықталады. 

3-топқа, жаратылыстану ғылымдары жетістігін пайдалану арқылы ескерткіштердің абс. жасын анықтау жатады. Солардың бірі – радиоизотоптық әдістерге жататын, әсіресе, көне тас дәуірлері ескерткіштерінің жасын анықтауда көп пайдаланатын калий-аргон, торий-230, актиндік радий әдістері. Қола, алғашқы темір дәуірлері ескерткіштерінің жасын анықтауда радий көміртегі әдісі кеңінен пайдаланылады. Қазақстанда осы әдіспен Үстірттегі Тоқсанбай энеолит-қола дәуірінің бекіністі тұрағы (3700 ± 80 жыл бұрын), Маңғыстаудағы Дікілтас обасы (б.з. 240 ± 40 жылы), тағы басқа анықталған. Бұлардан басқа дендрохронология (ағаштың сақиналарының өсу кезеңдері мен заңдылықтарына негізделген), ЭПР (электрондық парамагниттік резонанс), термолюминисценттеу, радиокарбон, тағы басқа әдістер қолданылады.

Санат:Археология
Георгий Францевич Дебетс

**Георгий Францевич Дебетс** (24 қараша (7.12.1905 ж., Ресей, Томск қаласы – 19 қаңтар 1969 ж., Мәскеу қаласы) – биология ғылымдарының докторы (1941), профессор (1944). 

Терең зерттеген саласы – антропогенез, палеоантропология, этникалық антропология, көне дәуір археологиясы. Қазақстанда 1936, 1940, 1947 жылдары арнаулы антропологиялық жұмыстар жүргізді. Қазақ халқының шығу тегін анықтауға, әсіресе, оның антропология типінің шығу тегі қола дәуіріндегі Қазақстан тұрғындарының мүсінімен байланысты екендігін дәлелдеуге үлкен үлес қосты.

## Дереккөздер


Санат:7 желтоқсанда туғандар
Санат:1905 жылы туғандар
Санат:Томскде туғандар
Санат:19 қаңтарда қайтыс болғандар
Санат:1969 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:Биология ғылымдарының докторлары
Санат:Ресей антропологтары
Санат:КСРО антропологтары
Санат:Иркутск мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Ресей ғылым академиясының Этнология және антропология институты қызметкерлері
Санат:Мәскеу мемлекеттік университетінің биология факультеті оқытушылары
Санат:Мәскеу мемлекеттік университетінің тарих факультеті оқытушылары
Санат:КСРО мұражай жұмысшылары
Санат:Ресей ғылым академиясының Этнология және антропология институтының профессорлары
Ләззат Боранбайқызы Аруова

**Ләззат Боранбайқызы Аруова** (*1969 жылы туған*) – техника ғылымдарының докторы (2007). 

Мәскеу инженерлік-құрылыс институтын құрылыс материалдары және конструкцияларын өндіру мамандығы бойынша және Мәскеу қаласындағы Технология, бетон және темір-бетон ғылым-зерттеу институтының аспирантурасын (1997) бітірген. Қазақ политехникалық институтының Маңғыстау бөлімшесінде, Ақтау политехникалық институтында оқытушы болды.

«Теоретические и практические аспекты комбинированной гелиотермообработкой в светопрозрачных камерах» деген тақырыпта докторы диссертация қорғаған. Аруованың 35-тен астам ғылым еңбегі («Комбинированная гелиотермообработка бетона», А., 2004; т.б.) мен мақалалары жарияланған.

## Дереккөздер


Санат:1969 жылы туғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Декан

**Декан** (лат. *decanus* – 10 адамның бастығы) – жоғары оқу орындарындағы факультетті басқаратын адамның лауазымдық атауы. Декан – факультет кеңесінің төрағасы бола отырып, факультеттегі оқу-тәрбие және ғылым жұмыстарға жауап береді; факультет құрамындағы кафедралардың жұмысын үйлестіреді, жоғары оқу орнының талаптарына орай шешімдер қабылдайды, оның орындалуын қадағалап, студенттердің оқу-үлгерімін есепке алып отырады.

## Сыртқы сілтемелер
http://ru.wikipedia.org/wiki/Декан

## Дереккөздер</span>


Санат:Білім
Геннадий Андреевич Деграф

**Геннадий Андреевич Деграф** (1.06.1940, Қарағанды облысы, Бұқар жырау ауданы, Корнеевка ауылы) – техника ғылымдарының докторы (1995), профессор (1996), Қазақстан ауыл шаруашылығы академиясының академигі (1997).

Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтын (1962, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген соң осы институтта ассистент (1962–63), аспирант (1966), доцент, кафедра меңгерушісі (1967–81), декан (1981–87), ғылым оқу өндірістік орталығының бастығы (1987–93), 1996 жылдан 1-проректоры қызметтерін атқарады.

1994 ж. «*Обоснование технических средств для фронтальной вспашки*» деген тақырыпта докторлық диссертацияны қорғады. Деграф 120-дан астам ғылым еңбектің, 3 монографияның авторы.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
http://www.nomad.su/?a=15-201006010019 

Санат:1 маусымда туғандар
Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Бұқар жырау ауданында туғандар
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан Республикасының ұлттық академиялық аграрлық зерттеулер орталығының академиктері
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті оқытушылары
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университетінің профессорлары
Нәзипа Қабиқызы Демесінова

**Демесінова Нәзипа Қабиқызы** (25 желтоқсан 1929 ж., Павлодар облысы Ертіс ауданы – 2. маусым 2001ж., Алматы қаласы) – филология ғылымдарының докторы (1982). ҚазМУ-ды бітірген (1953, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті). Қазақстан Ғылым Академиясының Тіл және әдебиет институтында аспирант (1953–56), осы институтта кіші (1957–63), ал 1963 жылдан бастап зейнеткерлік демалысқа шыққанға дейін аға ғылым қызметкер болып жұмыс істеді. «*Кеңес дәуірінде қазақ тіліндегі синтаксистік жүйенің дамуы*» деген тақырыпта докторлық диссертацияны қорғады. Ғылыми-зерттеу еңбектері салыстырмалы грамматика мәселесіне арналған. 30-ға жуық мақалалары жарияланды. «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған.

## Сыртқы сілтемелер
http://www.arhiv.pavlodar.gov.kz/index.php?show=33&lang=1&artID=43
## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Ирекгүл

**Ирекгүл**, каллиантемум  (Callianthemum) – сарғалдақтар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда Алтайдың, Жетісу (Жоңғар) және Іле Алатауларының, Тарбағатайдың, Батыс Тянь-Шаньның альпілік шалғындарында, тау беткейлері мен мореналық шөгінділерінде, жылғалардың жағасында кездесетін 3 түрі (алатау Ирекгүл, саян Ирекгүл және тасжапырақ Ирекгүл) бар. Бұлардың биіктігі 4 – 35 см, жуан тамырлары бар. Сабақтары жіңішке, 1 – 2 гүлді, жапырақтарынан ұзын келеді. Тамыр түбі жапырақтары жұмыртқа тәрізді, қауырсынды, жалпақ сағақты. Тостағанша жапырақтары 5, күлтелерінің саны 5 – 15. Гүлдері ірі, ақ немесе қызғылт, күлгін түсті, аталығының саны көп. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі шар тәрізді, сырты қыртысты, кейде қысқа мұртшасы болады. Ирекгүлдің гүлдері әдемі болғандықтан сәндік үшін өсіріледі.

Санат:Сарғалдақтар тұқымдасы
Владимир Федорович Демин

**Владимир Федорович Демин** (1952 жылы туған) – техника ғылымдарының докторы (2005). 

Қарағанды политехникалық институтын (1974) бітірген соң осы институтта аға инженер, аға ғылым қызметкер, 1977 ж. аспирант, ассистент, лаборатория меңгерушісі (1981–83), аға оқытушы, доцент (1983–89), аға ғылым қызметкер (2001–03) болды. 2004 жылдан кафедра меңгерушісі. 

Демин 210-нан астам ғылым жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы.

## Дереккөздер

Санат:1952 жылы туғандар
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті түлектері
Санат:Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті оқытушылары
Архивтану

оңға|180px|
**Архивтану** – архивтерге байланысты білімдердің кешенді жиынтығы.

Оған архив ісінің теориясы мен практикасы, архивтердің құрылымы, қызметі мен тарихы, ғылыми мәні бар құжаттардың іріктеп алынып, сақталуын қамтамасыз етудің әдістері мен жолдарының, құжаттардың ғылыми-анықтамалық аппаратын жасаудың, архив қорларын пайдалануды ұйымдастырудың негізгі принциптері жатады.

Архивтану тарих пен мемлекеттік-құқықтық практиканың ұштасқан тұсында пайда болып, қосалқы тарихи пән ретінде қалыптасып, кейін тарих ғылымының қосымша саласына айналды. Архив құжаттарын пайдаланудың түбірлі өзгерістерге ұшырауы, мемлекеттік, салалық және жеке адамдар архивтерін қалыптастыру қызметі ауқымының кеңейе түсуі, тарихи мұралардың мемлекеттік істерді жүргізуде, идеологияда, әлеум. басқару мүддесіне қолданылуы, ғылыми және шығармашылық жұмыста алатын орнының барған сайын артуы архивтанудың аясын кеңейте түсумен қатар оның маңызын да өсірді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Интрузивті тау жыныстары

**Интрузивті тау жыныстары** - магмалардың Жер қыртысында суып, кристалдануынан түзілген тау жыныстары. Қалыптасу тереңдігіне қарай Интрузивті тау жыныстары абиссаль (терең), мезоабиссаль (орташа) және гипабиссаль (саяз тереңдікте) болады. Интрузивті тау жыныстарының бітімі шомбал, бағдарлы, жолақты келеді. Құрылымы толық кристалды, қатаю жылдамдығына қарай ұсақтан ірі түйірге дейін. Магманың қатаю жағдайы өзгеріп отырса, онда құрылымы порфирлі болады. Кристалдану ретіне байланысты алдымен түзілген минералдар дұрыс пішінді, ал соңында кристалданғандар бұрыс пішінді болады. Интрузивті тау жыныстарының негізгі минералдары: плагиоклаз, калишпат, кварц, нефелин, оливин, пироксен, амфибол, биотит. Акцессор минерал ретінде апатит, сфен, циркон, шпинель, магнетит, т.б. кездеседі. Құрамындағы SіO2 мөлшері бойынша Интрузивті тау жыныстары ультранегізді (44%-дан аз), негізді (44 – 53%), орта (53 – 44%) және кышқыл (64%-дан көп) болып бөлінеді. Олардың ішінде кең тарағандары гранит, гранодиорит, диорит, габбро, сиенит, перидотит, дунит, пироксенит. Көпшілігі құрылыс материалы, ескерткіш жасау, қаптау, әшекейлеу үшін пайдаланылады. Интрузивті тау жыныстары массивтерінде түрлі металдар мен бейметалдардың кендері кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Химия
Петр Яковлевич Авров

**Авров Петр Яковлевич** (24.6. 1899, қазіргі Жамбыл облысы Мерке ауданы Мерке а. – 5.5.1968, Алматы қаласы) – геология-минералогия ғылымдарының докторы (1959), профессор (1959), Қазақстан Ғылымдар Академиясының корреспондент мүшесі (1962), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1961). 

Ленинград тау-кен институтын бітірген (1927). Геологиялық барлау партиясының бастығы (1928–30), цех бастығы (1930–32), «Ембімұнай» геол. барлау тресінің (1932–42), «Қазмұнайбарлау» тресінің (1942–56) бас геологы, ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) кафедра меңгерушісі (1956–59), Қазақстан Ғылымдар Академиясының Геол. ғылымдар институтында сектор меңгерушісі (1959–68) болды. А. – Каспий маңы ойпатының геологиясын, мұнай мен газ қорларын зерттеді. Атырау обл-ндағы Қосшағыл, Құлсары, Қошқар; Ақтөбе обл-ндағы Кеңқияқ, Бозой мұнай-газ кендерін ашуға қатысты. Негізгі ғылыми еңбектері мұнай және газ кендері геологиясы мен кендерді іздестіру-барлау әдістеріне арналған. Ленин орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған.

Шығ.: Большая Эмба, М.-Л., 1936; Механизм образования солянокупольных структур Северо-Каспийской впадины, А., 1959; Геологическое строение и перспективы нефтегазоносности Актюбинского Приуралья и Западного Мугоджарья, А., 1967.

Санат:Ғалымдар
Санат:1899 жылы туғандар
Санат:1968 жылы қайтыс болғандар
Исалық

**Исалық** – Арғанаты тауының оңтүстік бөлігіндегі қыстау. Қарағанды облысы, Ұлытау ауданы, Қорғасын ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 25 км жерде. Теңіз деңгейінен 500 метрдей жоғары орналасқан. Маңында Елқонды бұлағы, Қызылқұдық құдығы, Жамантас, Итауыз, Аққоян, Құласу қыстаулары бар. Солтүстігінен Бозай, оңтүстігінен Тамды өзендері ағып өтеді. Қыстау мал жайылымына пайдаланылады.
## Дереккөздер

Санат:Қыстаулар
Төкежан Абдарбекұлы Ағдарбеков

**АҒДАРБЕКОВ Төкежан Абдарбекұлы** (1938 ж.т., Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы Ақтоғай а.) – заң ғылымдарының докторы (1991). 

ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қазақстан Ғылымдар Академиясының заң және филоселосы институтында кіші ғылыми қызметкер (1966–68), аспирант (1968–71), КСРО ІІМ Қарағанды жоғары милиция мектебінің мемлекеттік құқық кафедрасының доценті (1972–82), Қарағанды мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі (1980–86), Қазақстан Ғылымдар Академиясының заң және филоселосы институтында докторант (1986–89), Халықаралық қазақ-түрік университетінде заң факультетін ұйымдастырушы, деканы (1991–96), Еуразия ұлттық университетінде  мемлекеттік құқық кафедрасының меңгерушісі. А-тің ғылыми жұмысы құқық мәселелерін зерттеуге арналған. А. 100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 9 монография, ғылыми-әдістемелік оқу құралдарының авторы.

Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Асқар Қанапияұлы Арынғазин

**Асқар Қанапияұлы Арынғазин** (6.10.1961 ж.т., Алматы қаласы) – физика-математика ғылымдарының докторы (1998), профессор (2000). Мәскеу мемлекеттік университетін (1985) бітірген.

Қарағанды мемлекеттік университетінде оптика және толқымалы процесс кафедрасында инженер, аға оқытушы, теориялық физика кафедрасының меңгерушісі, жалпы теориялық физика кафедрасының профессор(1988–2000) қызметтерін атқарды. 2001 жылдан Қарағанды мемлекеттік университеті жанындағы кешенді ғылыми-зерттеу ин-тының директоры, Еуразия ұлттық университетінің кешенді ғылыми-зерттеу институтының директоры, профессор қызметтерін атқарады. Арынғазин 40-тан астам ғылыми еңбектің авторы.. Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ-дың Іргелі зерттеулер институтытының директоры.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
*Асқар Қанапияұлы Арынғазин
* іргелі зерттеулер институтыты

Санат:Еуразиялық ұлттық университеті қызметкерлері
Санат:1961 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан физиктері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Глетчер

**Глетчер**(нем: *Gletcher – мұз*) — аңғар мұздығы,құрлық мұздығы. «Мұздық» терминінің шет ел ғылыми әдебиетінде кең тараған синонимі; қосымша Мұздық.

Глетчер — таудағы мұздықтардың швейцариялықтарша аталуы. "Мұздық" терминінің көбірек қолданылагын синонимі.

## Дереккөздер


Мұздық

Санат:Геология
Қанапия Мүбәракұлы Арынғазин

**Қанапия Мүбәракұлы Арынғазин** (18.9.1935 ж.т., Павлодар облысы Май ауданы Жалтыр ауылы) – педагогика ғылымдарының докторы (2001), профессор(2002).

ҚазПИ-ді (1963, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. Қарағанды педагогика институтында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік университеті) оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, декан, профессор(1963–2005) қызметтерін атқарған. Арынғазин 87-ден астам ғыл. еңбектің, оның ішінде 6 монографияның («Геометрические идеи в теоретической физике», 1994; «Теоретические и практические аспекты смысловой педагогики», 2004) авторы.

## Дереккөздер


Санат:1935 жылы туғандар
Санат:Павлодар облысында туғандар
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Қажымұқан Тохтиярұлы Арынов

** Қажымұқан Тохтиярұлы Арынов** (1956 ж.т., Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы Шелек ауылы) – техника ғылымдарының докторы (1995). 

ҚазМУ-дың (1978, қазіргі ҚазҰУ) химия факультетін бітірген. Қазақстан Ғылым Академиясының Химия ғылымдары институтында аға зертханашы, ғылыми қызметкері, зертхана меңгерушісі, институт директорының орынбасары, Алматы-экологострой ғылыми-өндірістік басқармасы бас директорының 1-орынбасары болды. 1997 жылдан Алматы қаласының экология және биоресурстар басқармасы бастығының орынбасары, бастығы қызметін атқарады.

Ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты – қоршаған ортаны қорғау мәселелеріне арналған. Арыновтың 150-ден астам еңбегі, оның ішінде 2 монографиясы жарық көрді.

## Дереккөздер

Санат:1956 жылы туғандар
Санат:Еңбекшіқазақ ауданында туғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Нұрлан Мұхтарұлы Арынов

**Нұрлан Мұхтарұлы Арынов** (23.9.1961 ж.т., Алматы қ.) – медицина ғылымдарының докторы (1997). 

Алматы мемлекеттік медицина институтын бітірген (1984). Алматы қалалық емханасында дәрігер (1984–90), Алматы мемлекеттік медицина университетінде ассистент, доцент (1990–94), Алматы қаласындағы Хирургия ғылыми орталығында жетекші қызметкер (1994–97), 1998 жылдан бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарады. 

Арынов республикада балалар бауырының зақымдалған бөлшектерін алып тастау (резекция) және асқазаннан жасанды (пластикалық) өңеш жасау операцияларын жүзеге асырды. 

«Хирургия механической хронической дуоденальной непроходимости (возрастной аспект)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты – соқыр ішектің іріңдеуі кезіндегі калликринкинин жүйесінің патофизиологиясына, ішек, ұлтабар, өт жолдарының бітелуіне байланысты жасалатын операциялардың ерекшеліктерін зерттеу мәселелері.

## Дереккөздер


Санат:23 қыркүйекте туғандар
Санат:1961 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Исеншағыл

**Исеншағыл**, *Есеншағыл* – Үлкен Борсық құмының оңтүстігіндегі құмды алқап. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Шалқар ауданы Бозой ауылының оңтүстігінде 10 км жерде. 

## Жер бедері
Жер бедері төбелі-белесті, өсімдікпен бекіген құмды жазық. Ұзындығы 20 км, енді жері 10 км. Құм жағалауында Тасқара қыстауы, Түлкібай, Қарабарақ құдықтары орналасқан құбырлары өтеді. 

## Геологиялық құрылымы
Негізінен палеоген тау шөгінділерінен түзілген. 

## Өсімдігі
Қоңыр топырағында жусан, жүзгін, шеңгел, изен, сексеуіл, т.б. өседі. Мал жайылымына қолайлы.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы құмдары
Ризат Сансызбайқызы Арын

**Ризат Сансызбайқызы Арын** (11.1.1971 ж.т., Қызылорда қаласы) – тарих ғылымдарының кандидаты (1996), саясаттану ғылымдарының докторы (2008).

ҚазҰУ-дың тарих факультетін (1993), ҚР Ғылым Академиясының Тарих, археология және этнология институтының аспирантурасын (1996) және Қазақ гуманитарлық заң университетін (2005) бітірген. Қазақ даму институтында ғылыми, аға ғылым қызметкер, Солтүстік Қазақстан заң институтының директоры (2003), Павлодар гуманитарлық заң институтының ректоры (2004–1907), Павлодар мемлекеттік университетінің Тарих және өлке этнографиясы ғылыми-тәжірибелік орт-нда ғыл. қызметкер болды.

2007 ж. «Төл этностың әлеуметтік-саяси мәртебесінің эволюциясы (Қазақстан Респубикасының материалдарында)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Арын ғылыми-зерттеу жұмыстарында этносаралық қатынастардың қалыптасуы және даму ерекшеліктері, тілдік, ономастика-топонимик, мәдениет және білім беру саясаты, т.б. мәселелерді қарастырады. 50-ге жуық ғыл. еңбегі («Статус титульного этноса: концептуальные подходы», Павлодар, 2006; «Қазақ этносының әлеуметтік-саяси мәртебесінің дамуы», Павлодар, 2008; т.б.), оқу құралы («Этнополитология», Павлодар, 2008, орыс тілінде) мен мақалалары жарық көрген. ҚР «Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаты (1998).
## Дереккөздер


## Сілтемелер
*Колледж басшылығы 

Санат:1971 жылы туғандар
Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан саясаттанушылары
Санат:Дарын мемлекеттік жастар сыйлығының иегерлері
Римма Ағзамова

**Ағзамова Римма** (11.4.1945 ж.т., Ақтөбе облысы Темір ауданы Кеңқияқ а.) – медицина ғылымдарының докторы (1997). 

Ақтөбе мемлекеттік медицина институтын (1968) және Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) қ-ндағы медицина институттың аспирантурасын (1974) бітірген. Дәрігерлік еңбек жолын телімдік дәрігер-фтизиатр болып бастаған А. кейін Ақтөбе облысы туберкулез диспансерінде лаборатория меңгерушісі, бас дәрігердің орынбасары (1974–77), Көкшетау туберкулез бөлімшесінде және Қазақ ғылыми-зерт. институтында аға ғылыми қызметкер (1978–97). 1997 жылдан ҚР Туберкулез ауруларын емдеу мәселелері жөніндегі ұлттық орт-тағы эпидемиол. және микробиология бөлімінің жетекшісі болып қызмет атқарады. 

А. 65 ғылыми еңбектің авторы. 

Санат:1945 жылы туғандар
Искра бұлақтары

**Искра бұлақтары**, Сасай бұлақтары – Нарын құмының солтүстігінде бөлігіндегі су көздері. Сасай ауылынан оңтүстікке қарай 27 километр жерде орналасқан. Батыс Қазақстан облысы жерінде. Бұлақ көзі Бөкей ордасы мен Жаңақала аудандары халқын сумен қамтамасыз етеді. Искра бұлақтарының орта қабаты 24,4 м, кіші-орта-жоғары төрттік шөгінділердің сулы кешенінің тұщы су линзасы болып табылады. Жер асты суының тереңділігі 1,0 – 10,5 метрде анықталған. Ұңғымадан шығатын су ағымы 0,1-ден 10 дм³/с аралығында өзгереді.

Санат:Қазақстан бұлақтары
Исламқұдық

**Исламқұдық** – Арал қарақұмының шығысында, Ақсақалбелгі құмындағы құдық. Қарағанды облысы, Ұлытау ауданы, Қоскөл ауылының оңтүстік-батысында 28 километр жерде орналасқан. Тереңділігі 2 метр, су шығымы 350 л/сағ. Теңіз деңгейінен 125 метр биіктікте. Солтүстігінде Бапан құмы, шығысында Ұзыншұңкыр, оңтүстігінде Алтынсары қоныстары орналасқан. Құдық мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан құдықтары