open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Көне ұйғыр жазуы

**Көне ұйғыр жазуы** — көне жазба мұралары. Көне ұйғыр жазба ескерткіштері негізінен алғанда Шығыс Түркістан мен қазіргі Моңғолия жерінде сақталған. Көне ұйғыр жазуы V ғасырда қалыптаса бастаған. Көне ұйғыр жазба ескерткіштері жазудың руналық, манихей, ұйғыр және араб графикасы негізіндегі төрт түрін басынан кешірді.

**Көне ұйғыр жазба ескерткіштер -** ұйғырлардың көне замандағы жазба мұралары. Түркі халықтарының ішінде ұйғырлардың жазу дәстүрі V ғасырдың бас кезінен қалыптаса бастады. Көне ұйғыр жазба ескерткіштеріне  манихей, будда, христиан және мұсылман идеологиясына байланысты көркем және діни философиялық т.б. туындылар жатады. Ұйғыр халқының тарихын, рухани мәдениетін зерттеп білуде олардың мәні зор. Көне ұйғыр жазба ескерткіштері 3 түрлі алфавитпен жазылған. Олар: 1) тасты қашап жазуға икемделген руналық орхон алфавиті; 2) жаңа соғды әліпбиі негізінде жасалған көне ұйғыр әліпбиі; 3) араб әліпбиі. Мұның біріншісімен «Моюн-Чур» немесе «Селенга тасы» (VIII ғ.) мен Суджи қойнауынан (IX ғ.) және Турфаннан (Шығыс Түркістан) табылған жазба ескерткіштер жазылған. Көне ұйғыр жазба ескерткіштерінің көпшілігі көне ұйғыр әліпбиімен жазылған.  

V-VI ғасырларда Шығыс Түркістан жерінде соғды әліпбиінің негізінде жасалған ұйғыр жазуы кең өріс алды. Ал VII-X ғасырларда қазіргі Моңғолия, оңтүстік Сібір және Жетісу өлкелерінде руна жазуы кең тарай бастады. Өзге түркі тектес тайпалармен қатар бұл жазумен сол тұстағы Моңғолиядағы Ұйғыр мемлекетінің ұйғырлары да кеңінен пайдаланды. Бірақ көне ұйғыр жазба ескерткіштерінің басым көпшілігі ұйғыр, сондай-ақ араб жазулары негізінде хатқа түсті. Ғылымда көне ұйғыр тілінің соғды тілінен аударылып алынған ескерткіші «Хуастуанифт» , одан кейін христиандық мазмұндағы «Жәдігөйлердің табынуы», «Алтын яруқ» қолжазбасы. Үрімші қаласындағы Шыңжан-ұйғыр автономиялық ауданының ұлттық музейінде X-XIX ғасырлардағы көне ұйғыр жазба ескерткіштеріне қатысты 4 мыңнан астам қолжазба жинақталған. Осы сияқты ұйғыр жазба ескерткіштері КСРО ғылым академиясының Шығыстану ин-тының Орта Азиялық қолжазбалар қорында сақталған. Ұйғыр тілі жазба ескерткіштерінің кейбір нұсқалары Германия, Франция, Англия, және Жапония кітапханалары мен музейлерінен орын алған. Көне ұйғыр жазба ескерткіштерін үш салаға бөлуге болады: Руна жазуымен жазылғандар: Моңғолиядан табылған «Моюнчур» және «Қарабалғасун» т.б. жазба  ескерткіштері. Ұйғыр жазуымен жазылғандар: «Хуастуанифт», «Алтын яруқ». «Құтадғу біліктің» Гератта көшірілген нұсқасы әр түрлі мазмұндағы іс қағаздары Фарид-уд-дин Аттар көшіріп жазған «Тазкиретул әвлия», Тохтамыш пен Темір Құтлұқтың хан жарлықтары, эпиграфиялық ескерткіштер т.б. араб жазуымен жазылғандар. Махмуд Қашғаридың «Диуан лұғат-ат-түрік», «Түркі тілдерінің сөздігі», Жүсіп Баласағұнидың  «Құтадғу білік» шығармасының Мысыр және Наманған тізімі араб тілінде жазылған Ибн Мұханнаның грамматикасы мен сөздігі, Ахмед Югнакидың «Хибат ул хақайық» , Насреддин Рабғузидің «Қиссас -ул- әнбия» т.б.

## Дереккөздер

Санат:Ұйғыр тілі
Санат:Ұйғыр мәдениеті
Даңқ обелискісі (Талдықорған қаласы)

нобай|оңға|Талдықорған қаласындағы Даңқ обелискісі

## Тарихы және сипаттамасы
**Даңқ Обелискісі**  мәдениет және демалыс саябағының  кіре берісінде орналасқан. Темір бетоннан салынған айбынды монументтің биіктігі 11,5 метр гранитпен қапталған. Мраморменен  қапталған төтр бұрышты пъедисталда  Отан – Ана бейнесін бейнелейтін әйел тұр.
----
Ескерткіш Ұлы Отан Соғысы ардагерлерінің ынтасы бойынша салынды.
Мемориалдық кешенге жөндеу жұмыстары 1977 жылы жүргізілді. Бір жақ бетіндегі мерт болған азаматтардың есімдерінің тақтасы алынды. Ескерткіш Ұлы Отан cоғысы және азаматтық соғыс туралы ескерткіш, Кеңес өкіметінің 50 жылдығына арналып салынып, Ұлы Отан соғысының 60 жылдық  жеңісіне орай өңделді.
----
Мрамормен қапталған  алдыңғы жақта ұзартылған стилобатта  басын паң көтерген әйел  Отан- Ана бейнесін айшықтайды. Скульптура қоладан жасалған, биіктігі 3,20м және 1,30. төмеңгі жағында мәңгілік от лаулап жанып тұрады. Мүсіншісі *Әділет Жұмабай*. Сәулеттік жұмыстарын жүргізген **ЖШС «Күмбез» компаниясы**.
## Дереккөз

Санат:Талдықорған
Майстрюк және оның жауынгер достарына арналған ескерткіш (Талдықорған қаласы)

**Майстрюк және оның жауынгер достарына арналған ескерткіш** – Жетісу облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген монументтік өнер ескерткіші.

## Орналасқан жері
Талдықорған қаласы, Демалыс және мәдениет саябағы.

## Тарихи дерек, сипаты
Карп Лукьянович Майстрюк (1887-1921 жж.) – Жетісудың І-ші Қызыл гвардияшылар полкінің командирі. Батыр Черкасск қорғанысы кезінде, Жаркентке, Пржевальскке, Ташкентке жорық жасаған кезде полк көптеген жеңіске жетті. 1921 жылдың көктемінде Майстрюк К. Л. Хива түбіндегі шайқаста ерлікпен қаза тапты.
Ескерткіш мәрмәр тастан жасалған үш қабатты тұғырдың үстінде пирамида тәрізді бетоннан құйылып, ортасынан төмен қарай мәрмәр таспен қапталған. Ескерткіштің айналасындағы қоршауы темірден жасалған. 

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Жетісу облысы сәулеті
Санат:Жетісу облысы ескерткіштері
Samsung Galaxy S4

**Samsung Galaxy S4** (GT-I9500, GT-I9505) — Galaxy S смартфондар линейкасының төртінші тармағы. Алғаш рет 2013 жылдың 15 наурызында Samsung Electronics - тің арқасында Нью-Йоркте жарыққа шыққан. Ал сатылымы 2013 жылдың сәуір айының аяғында 155 қалада басталған. Бұл смартфонның ізашары Samsung Galaxy S III - тен негізгі айырмашылығы экранның үлкендігінде және рұқсаттылығында (Full HD), 13-мегапиксельдік камерада және де жаңа программалық қызметтерінде. Негізінен бұл смартфонның алдыңғы камерасы адамның назарын бақылап, егер адамның назары смартфонда болмаған жағдайда видеоның ойналуын тоқтататын қызметі бар.

## Келбеті
Бұл смартфонның келбеті ізашарының келбетімен бірдей десекте болады. Бірақ, сондада бәрнеше өзгерістер де бар. Смартфонның жалтырақ беті негізінен поликарбонаттан жасалған. Сатылымдағы түстері: қара («Black Mist»), ақ («White Frost»), көк («Blue Arctic»), қоңыр («Brown Autumn»), қызыл («Red Aurora»), күлгін («Purple Mirage») және қызғылт («Pink Twilight») түстер. Экранның диагоналы 5 дюйм, ал өлшемдері — 136,6×69,8 мм, қалыңдығы болса - 7,9 мм.

## Техникалық ақпараттары
Samsung Galaxy S4-тің корпусында төрт ядролық ARM Cortex-A15 және төрт ядролық ARM Cortex-A7 ядроларында жұмыс атқаратын Exynos 5 Octa процессоры орнатылған. Сондай - ақ өзінің ізашары секілді Samsun Galaxy S4 - тің де экраны Super AMOLED HD технологиясы арқылы жасалған. Бірақ экранның айырмашылығы (4.99" және 4.8"), рұқсаттылықтың айырмашылығы (1920*1080 және 1280*720) және де пиксельдердің тығыздығы (441 ppi және 306 ppi) жөнінен айырмашылықтар өте көп. Сонымен қатар флагман Gorilla Glass 3 қатты қорғаныш әйнегімен қапталған. 

## Программалық қамсыздандыруылығы
Samsung Galaxy S4-тің операциялық жүйесі Samsung TouchWiz — *«Nature UX»* қолданушылық интерфейсті Android 4.2.2 *«Jelly Bean»*. Флагманның камерасы *«Samsung Orb»* және *«Dual Mode»* секілді қызметтермен жабдықталған. Сонымен қатар, көздің жүрісін бақылап отыратын *«Eye scrolling»* секілді қызметтер де қосылған.

## Дереккөздер

Санат:Samsung ұялы телефондары
Санат:Android негізіндегі құрылғылар
Фарабитану

**Фарабитану** — әлемдік ғылымда 19 ғасырдың 2-жартысында қалыптасып, Қазақстанда 70 жылдардан бастап дамыған ғылым саласы.

Әбу Насыр Әл-Фарабидің дүнижүзіндегі мәдениет пен ғылымға қосқан үлесін зерттеудің маңызын алғаш рет шетер ғалымдары Г. Сартон, Д. Беркал және А. Койре негіздеп берді. 1975 жылы Фарабидің артында қалған мол ғылыми мұраларын жете зерттеуге арналған Халықаралық ғылыми конференция (Мәскеу-Алматы-Бағдат) ұйымдастырылып оған қатысқан ғалымдардың еңбектері жеке жинақ ретінде басылып шықты. М. Шгельшнейдер мен Фр. Дитериц Фарабидің философиялық еңбектерін зерттеу ісіне үлкен үлес қосты. Э. Ренан "Аверроэс және аверроизм"  еңбегінде Фараби және ортағасырлық араб тілді Шығыс философиясына жаңа платонистік ағым мен перипатетизмнің механикалық бірігуі, комментаторлық және еліктеушілік бағыттағы өзіндік мәні жоқ ілім деген сыңаржақ баға береді. Музыка саласында Фараби әр алуан шығармалар мен қатар "Музыка туралы үлкен кітап" атты іргелі еңбегін француз тілінде И. Мадкури мен Г. Фармер жариялап, ғылыми түсініктеме жасады. "Мұсылман Қайта өрлеуі" терминінің енгізілуі мен оған лайықты баға берілуі Фараби мұраларын бүкіл әлемдік деңгейде зерттеуге игі әсерін тигізді.

Фарабидің еңбектерін жинастыру, зерттеу, аудару, қазақ және орыс тілдерінде бастырып шығаруда совет ғалымдары Б.Г. Гафуров, С.И. Григорян, В.В. Соколов, А.Ж. Машанов, А.К. Көбесов, М.М Хайруллаевтар, М. Бурабаев, Ә. Дербісәлиев елеулі үлес қосты. 

Фарабидің әлемдік ғылым мен мәдениетке қосқан үлесті  "Әл-Фараби мәдениет тарихында" атты монографияда жан-жақты қарастырылды. Тарихшылар А.Н. Бернштам мен К.А. Ақышевтың зерттеулері нәтижесінде Фарабидің Оңтүстік Қазақстан территориясын қоныстанған түркі тілдес тайпалардың өкілі екендігі анықталды. Қазақстан философтары еңбектерінде Фараби Аристотельдің материалистік идеяларын оз кезеңіне сай дамытып, шығыс периматетизімінің негізін салушы болғандығы дәлелденді. 

Фарабидің философия, логика, социология, философия тарихына арналған еңбектері орыс және қазақ тілдерінде Қазақстан баспаларынан басылып шықты. Бұған дейін Фарабидің зерттелмеген көптеген трактаттарын жинау, ғылыми тұрғыдан жүйелеу және басып шығару жөнінде ҚазССР ҒА-ның Философия право институтында арнаулы топ жұмыс істейді. 

## Дереккөздер

Санат:Әл-Фараби
Санат:Ғылым
Nokia Lumia 1020

нобай|оңға|Nokia Lumia 1020
**Nokia Lumia 1020** - Windows Phone 8 операциялық жүйесінде жұмыс атқаратын, Nokia компаниясының жетекшілігімен құрастырылған ұялы телефон. Смартфон алғаш рет 2013 жылдың 11 шілде күні Нью-Йорк қаласында жарық көрген. Негізінен бұл смартфон 4.5 дюймдік өте сезімтал экранмен жабдықталған. Экранның рұқсаттығы HD+ (1280x768). Ал негізгі дисплей AMOLED технологиясы арқылы жасалынып, Gorilla Glass 3 қатты әйнегімен қорғалынған. Сонымен қатар, смартфонда 1,5 GHz жиілігінде жұмыс атқаратын екі ядролық процессор орнатылған. Смартфонның негізгі өзгешілігі 41 мегапиксельдік PureView камерасы.

## Келбеті

Смартфонның келбеті боялған поликарбонаттан жасалған. Нарыққа шығарылған сатылымдағы түстер: сары, қара, ақ. Келбетінің өлшемдері: биіктігі - 130,4 мм; ені - 71,4 мм; қалыңдығы - 10,4 мм; жалпақ бөлігінде - 14,5мм.

## Процессоры

Смартфон 1,5 GHz жиілігі арқасында екі ядролық Qualcomm MSM8960 Krait процессоры және Qualcomm Adreno 225 графикалық процессорымен жұмыс істейді. Смартфонға еңгізілген оперативті жад 2 Гб тең. Ал еңгізілген  жад саны 32 Гб тең. 

## Байланыс

Lumia 1020 4G, 3G және NFC модульдерімен жабдықталған. Сонымен қатар смартфонда Wi-Fi 802.11 a/b/g/n модулі қойылған. Осының есесіне смартфон Wi-fi HotSpot технологиясын қолдана алады. Осыған қоса смартфонда Bluetooth 3.0 мен USB v2.0 бар.
Көтен Тәуіп Байғотанұлы

нобай|оңға|Байғотанұлы Көтен Тәуіп кесенесі, 1993 жыл
нобай|оңға|Жөндеуден өтіп жаңартылған Көтен Тәуіп кесенесі
**Көтен баба Байғотанұлы** (*кей деректерде Қоңырбайұлы; Шын аты – Қойлыбай; [[18 ғасыр|XVIII ғасырда өмір сүрген]]*) – аузы дуалы би, әулие, емші, көріпкел, бақсы, қобызшы, ұста. Әулиенің құдіретін білген Абылай хан «Жалаңаш әулие» деп есім берген. Әулие бабамыз Абылай хан мен Қабанбай батырдың ақылшысы болған. Шыққан тегі – Найман елі Матай руынан.

## Өмірбаяны
**Көтен Тәуіп Байғотанұлы** туралы мәліметтер мұрағаттардан табылған жоқ. Бірақ, Жансүгіров поселкесінде тұратын шөбересі Садырбай Байжұмановтың айтуынша: «Алтынарық бойында шамамен 1835 жылы дүниеге келген әулие Көтен Тәуіп менің үшінші әкем дейді. Шыққан тегі Найман баласы, Матай. Ол туысымен жаны нармен кетуі мүмкін, сондықтан дұғасын оқып баланың атын бұрыс қою керек деп табады да азан шақырып баланы Көтен деп қойған екен. Сонымен Көтен бала өсе береді. 
Көтен Тәуіп әулие Сыр бойында дүниеге келген. Өзі үш ағайынды болған, бірінші ағасы Түгел, екінші ағасы Күшмән батыр, өзінің азан шақырған аты Қойлыбай.

Әулиелік жолды 13 жас мүшелінен бастаған. Алланың сүйікті құлы, және ұста шебері болған. Абылай ханның жау-ұрыстарынан жараланған әскерлерін емдеумен айналысқан.
----
Солардың жүрегіне күш қайрат ұялата білген. Әулиенің құдіретін білген Абылай хан атаға «Жалаңаш» әулие есімін қойған. Әулие бабамыз Абылай хан мен Қабанбай батырдың ақылшысы болған. Қобыз тартып, бақсылық ұстап, халық емшісі болған кісілерге ақылын айтып, ұғындырып ауыл адамдарын біріктіріп отырған. «Әулие» атасы 71 жасында дүниеден өтіпті».

## Кесенесі
Ақсу ауданында орналасқан кесенесі  сопақша келген, қабырғалары 21 қатар ақ силикат қышынан қаланған көлемі (25х12х8) үш қақпадан тұрады. Орталық қақпаның екі жағында 37 қатар ақ белгі темірден жасалған ай орналастырылған. Фасад қабырғаларының бетіне қуыстар, розеттер, темірден оюланып жасалған. Кесенеге алдындағы 5 сатымен көтеріліп кіреді.
## Дереккөз


Санат:Тұлғалар
Санат:Тарихи тұлғалар
Парацельс

**Парацельс** - (1493 - 1541 жж.) әйгілі алхимик, ятрохимия негізін қалаушы.  Оның шын есімі - Теофраст Бомбаст фон Гогонгейм.

Парацельс  Швейцарияда туған. 30 жасында дәрігер лауазымын иеленіп, медицина мен фармакология жайлы көптеген мақалалар жазған. Соңғы күндерін Зальцбургта кедейлікпен, аштықпен өткізген. Оның жаңалықтарына көптеген бәсеклестері қарсы тұрды. Оның өмірі жайлы мәліметттер аз.  Жаңа заман адамдары оны Парацельс (латынша - аса мейрімді адам). Парацальс ғылым тарихына ятрохимияның (иатрохимия) негізін қалаушы ретінде кірді. 

## Дереккөздер
Ятрохимия

**Ятрохимия**, ескіше **иатрохимия** ( — дәрігер) — химияны медицаға қызмет етуге бағыттаған химия ғылымының XVI және XVII ғасырлардағы бағыты. Негізгі мақсаты — дәрі-дәрмек дайындау.

Санат:Химия тарихы
Қоқан салпысы

**Қоқан Салпысы** () – ұшқаттар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. 

### Өсетін аймақтар
Талас Алатауында, Қаратау жотасының оңтүстік-шығыс бөлігінде көбіне жеке топ болып кездеседі. Қазақстанда етегінің тасты-қиыршықтасты топырағынан тау субальпі. белдеуіне дейінгі аршалы ормандар арасындағы алаңқайларда әр түрлі шөптердің арасында өседі. Сирек кездесетін қалдық түр. Алматыдағы ботан, бақта қолдан өсіріледі. Таралу аймағының таралуына байланысты Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген.

### Морфологиясы
Биіктігі 80 см-ге дейін жетеді, қарапайым тамыры жуандау келген. Сырты тегіс, бір ғана сабағы болады. Қандауыр тәрізді тамыр жапырағының ұзындығы 30 см-ге дейін жетед, жиегі тегіс немесе ирек тісшелі, сабаққа қанат тәрізді созыла бекіген. Сабақ жапырақтары төртеуден шоғырлана орналасқан. Орама жапырағы түтікті қоңырау тәрізді, жиегі тікенекті, тостағаншасының төмен жағы кеңейген, қоңырау тәріздіғ жоғары жағында жапырақ тәрізді 2 қалақшасы болады. Қос ерінді гүлдері ақшыл қызғылт түсті, ұзындығы 4 см-дей, қошқыл қызыл дағы болады. 

### Жемісі
Тұқымы дөңестеу, ұзындығы 7 мм. Тұқымынан көбейеді. Маусым-шілдеде гүлдеп, тамыз айында жеміс береді.

### Дереккөз


Санат:Ұшқаттар
Түркі Мемлекеттерінің Ұйымы

**Түркі Мемлекеттерінің Ұйымы** (бұрын *Түркі кеңесі*) (, ,  , ) — түркі тілдес мемлекеттерді біріктіретін халықаралық ұйым. Түркі кеңесі 2009 жылдың 3 қазанында Нахшыван қаласында құрылған.

## Мүшелер

## Түркі кеңестегі бақылаушы-мемлекет

## Түркі кеңесінің Бас хатшылары

## Мекемелер
* Ыстанбұлдағы хатшылық
* Президенттер кеңесі
* Сыртқы істер министрлерінің кеңесі
* Аға лауазымды тұлғалар комитеті
* Түркітілдес мемлекеттердің ақсақалдар кеңесі
* Бакуде Парламенттік Ассамблея (ТүркПА)
* Астанадағы Түркі академиясы 
* Анкарадағы Халықаралық Түркі мәдениеті ұйымы (ТҮРКСОЙ)
* Президенттер жылына екі рет кездеседі

## Тарихы

1992 жылдан бастап *Түрік тілдес мемлекеттердің Саммиті* өткізіледі.. 2009 жылдың 3 қазаны - Нахчыван келісіміне қол қойылды. Ұйымдық орталық Ыстанбұлда орналасқан.

## Түсініктемелер


## Сілтемелер
* Ресми сайт 
* Нахичевань келісімі 

Санат:Азия халықаралық ұйымдары
Санат:Қазақстан сыртқы саясаты
Санат:Әзербайжан сыртқы саясаты
Санат:Қырғызстан сыртқы саясаты
Санат:Түркия сыртқы саясаты
Санат:Өзбекстан сыртқы саясаты
Санат:Түрікменстан сыртқы саясаты
Санат:Халықаралық үкіметаралық ұйымдар
Сидор Артемьевич Ковпак

**Сидор Артемьевич** (Артёмович) Ковпак (укр. Сидір Артемович Ковпак; 1887 — 1967) - Путивльдік партизандық отрядтың еомандирі. ЦК КП Украина мүшесі, генерал-майор. Екі рет Кеңес өкіметінің қаһарманы.

## Өмірі
1887 жылы 26 мамырда Котельва ауылында кедей отбасыда дүниеге келді. Көпбалалы отбасы еді, алты ұл және 4 қыз. Шұғыл қызметке Саратовқа Александр полкіне түсті, қызметтен кейін де сол жақта жүк тасушы болып жұмыс істеді.

Бірінші Дүние Жүзілі соғыс ардагері және Азамат соғысының ардагері. Бірінші Дүние Жүзілік соғыс кезінде Оңтүстік-Батыс фронтында соғысты. 1915 жылы даңқты күзетшілер мүшесі Николай II жеке Георгиев крестімен марапаттады. 

### Соғыс кезінде
1919 жылы РКП мүшесі болды. Азамат соғысы кезінде жергілікті партизандық отрядты басқарды, Украинада немістердің окупанттарымен соғысты.
1921-1926 жылдары - уездік военкомның көмекшісі. Сонымен қатар 1925-1926 - Вербкидың ауыл-шаруашылық артелидың төрағасы еді. 1926 - Павлоградтық әскери-кооперативтік шаруашылығының директоры болды. 1935 - Путивльдің жол бөлімінің меңгерушісі болды, 1937 - төрағасы болды.

### Ұлы Отан соғысында
1941 жылда басталған Үлы Отан соғысының ардагері. Украинадағы партизандық қозғалыстын ұйымдастырушылардың бірі. Путивльдегі Партизандық отрядтың командирі, кейінірек - Сумский облысының құрама партизандар отрядының командирі. 
1941-1942 жылдары Ковпак Сумский, Кургский, Орловский және Брянский облыстарында рейд жүргізе бастады.
31 тамызда 1942 Сталин мен Ворошиловпен Мәскеуге қабылданды, ол жақта басқа партизандр командирлерімен бірге жиналыстарға қатысты.     
1943 жылы  Ковпак генерал-майор атағын алды.

### Соғыстан кейін
1944 Ковпак - Украина ССР Жоғарғы Сотының мүшесі., 1947 жылы - Президиумның Төрағасының орынбасары, 1967 жылы - УССР ВС Президиумның мүшесі.. ВС УССР депутаты.

## Марапаттары
* Екі рет Кеңес өкіметінің қаһарманы
* Төрт рет Ленин орденін алған
* Қызыл белгі ордені
* 1 дәрежелі Суворов ордені

## Ескерткіштер




## Дереккөздер
* «О присвоении звания Героя Советского Союза т. т. Ковпаку С. А., Копенкину И. И., Сабурову А. Н., Фёдорову А. Ф., особо отличившимся в партизанской борьбе в тылу против немецких захватчиков» от 18 мая 1942 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1942. — 5 июня (№ 20 (179)). — С. 1.
*Указ Президиума Верховного Совета СССР «О награждении Героев Советского Союза Ковпака Сидора Артемьевича и Фёдорова Александра Фёдоровича второй медалью «Золотая звезда»» от 4 января 1944 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 13 января (№ 2 (262)). — С. 1

Санат:1887 жылы туғандар
Санат:1967 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Жай механизм

**Жай механизмдер** - күшті түрлендіріп, қозғалыс бағытын өзгерту үшін қолданылатын құралдар. Жай механизмдерге мыналар жатады: иіндік, блок, шығыр, көлбеу жазықтық, сына, бұранда т.б.

Құрылыс салуда, жер өңдеу жұмыстарында, ауыр нәрселерді көтеруде көптеген құралдар қолданылады. Ондай құралдарды қолданып , адам немесе басқа да қозғалтқыштар мен машиналар күштен ұтады. Екінші сөзбен айтқанда, аз күш жұмсап, бір жұмысты тындырып істей алады. Формула : A = FS. A  - жұмыс; F - күш; S -аудан.

Механизмдерді қозғалысқа келтіретін жұмыс жалпы немесе толық жұмыс деп аталады.
Механизмдердің басқа денелердің қозғалысқа келтіретін жұмысы пайдалы жұмыс деп аталады.

## Дереккөздер

1.http://www.fizika.ru/

Санат:Жай механизмдер
Аймақ (геометрия)

Аймақ(облыс) - нүктелердің бос емес байланысқан ашық жиыны.Бұл жиынның мына шартты қанағаттандыру тиіс: жиын екі бөлікке ажыратылғанда мұның ең болмағанда біреуі екіншісінің шектік нүктесін қамтитын және де нүктелердің әрқайсысы өзінің маңайымен(төңірегімен) қоса қамтылатын болуы қажет.Жазықта жатқан дөңгелектің қамтып жатқан ішкі бөлігі аймақ болады, ал сырттай жанасқан екі дөңгелектің ішкі нүктелерінің жиынтығы ашық жиын болғанына қарамастан аймақ бола алмайды.Кейде кез келген ашық жиын аймақ деп аталады, бұл жағдайда ол байланысқан аймақ делінеді.Түзудің бойында жататын аймақ шектеулі немесе шектеусіз аралық болып табылады.Жазықтықта жататын аймақтар алуан түрлі болады.

## Дереккөздер
Математика әлемі: Жалпы орта білім беретін оқу орындарының(мектеп, гимназия, колледж, лицей) оқушылары мен студенттеріне және математика әуесқойлары мен көпшілік оқырмандарға арналған математикалық пәндік энциклопедия.Нұрқанат Көбенқұлұлы.

Санат:Топология
Алгебраның негізгі теоремасы

**Алгебраның негізгі теоремасы**: коэффиценттері комплекс сандар болатын кез келген көпмүшенің комплекс сандар өрісінде түбірі болады.

## Тарихы
Бұл теореманы алғаш рет 1608 жылы неміс математигі Петер Роте (1580 - 1671), 1629 жылы голланд математигі Альбер Жирар (1595 - 1632), 1637 жылы француз математигі Рене Декарт (1596 - 1650) қазіргі кездегі тұжырымнан өзгеше түрде мазмұндаған. 1743 жылы швейцар математигі Леонард Эйлер (1707 - 1783) нақтылап қазіргі тұжырымға мәндес түрде былайша тұжырымдаған: коэффиценттері нақты сандар болатын сызықтық және квадраттық (2-дәрежелі) көбейткіштерге жіктеуге болады. 1748 жылы француз математигі Жан Д'Аламбер (1717 - 1783) алгебраның негізгі теоремасының алғашқы дәлелдемесін жариялаған.1751 жылы Л.Эйлер дәлелдемесі шыққан.1799 жылы неміс математигі Карл Гаусс (1777 - 1855) бұл теореманың алғышарсыз дәлелдеген.

## Дереккөздер
Математика әлемі: Жалпы орта білім беретін оқу орындарының(мектеп, гимназия, колледж, лицей) оқушылары мен студенттеріне және математика әуесқойлары мен көпшілік оқырмандарға арналған математикалық пәндік энциклопедия.Нұрқанат Көбенқұлұлы.

Санат:Алгебра
Санат:Сандар теориясы
Санат:Алгебра теоремалары
Санат:Көпмүшеліктер
Санат:Өрістер теориясы
Мария Ивановна Рудько

**Мария Ивановна Рудько** - Социалистік Еңбек Ері (1947), диқаншы, диқаншылар бригадасының звеношысы. 1920 жылы Павлодар облысы, Лозов ауданы, Петровское селосында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* Еңбек жолын Петровской атындағы ауылшруашылық артелінде колзошы болып бастайды.
* 1947-1950 жылдары Панфилов атындағы колхозда диқаншылар бригадасының звеношысы және сүт өнімдері фермасының меңгерушісі болады. 1947 жылы оның бригадасы 40 гектар жаздық бидай алқабынан 25 центнерден өнім алуға міндеттеме алып, оны ойдағыдай орындайды, 27 гектар жердің әр гектарынан 30,6 центнерден дән жинайды.
* 1948 жылы Лозов аудандық Советінің депутаты болады.
* 1951 жылдан Лозов аудандық атқарушы комитетінде кадрлар бөлімінің меңгерушісі болып қызмет істейді.

## Наградалары
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1947)

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* История народов Средней Азии

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Каплан Фанни Ефимовна

**Фа́нни Ефи́мовна Капла́н (1890-1918)** —1918  жылы Ленинге  (Ульянов В.И.)  бірнеше рет оқ тигізіп атып  өлтіруге қам қылуымен аңыз болған   Ресей революционер әйел.
## Өмірі

Фа́нни Ефи́мовна Капла́н (Фейга Хаимовна Ройтблат) 10 ақпан 1890 жылы  Волын губерниясында (кәзіргі Житомир) туған.  Әкесі Хаим Ройдман - еврей балалар үшін бастауыш мектепте мұғалім болған.
1905 жылы Фанни Каплан анархисттармен бірігіп революционерлер арасында "Дора" жалған атпен аты шықты.
1906 жылы Киев қаласындағы генерал-губенатор Сухомлиновқа лаңкестікке әрекет жасап жүргенде полицияға ұсталған. Сол кезде Киев далалық-әскери сот өлім жазасын белгілеген. Жауапкердің кәмелет жасына жетпегедігін ескеріп өлім жазасы өмір бойы Акатуй түрмесіне қамалуға өзгертіленген.
1917 жылғы ақпан революциясына  дейін сол жерде тұтқында болған. Сол түрмеде Мария Спиридонова деген аты шулы революционер әйелмен танысып, көзқарасы өзгерген.
1906 жылғы оқиғадан кейін көз көруі әлсіреп, замадастары айтуы бойынша, тек бұлдыр кескіндерді ажырата алатын болып қалған. Сәтті хирургия операциясынан кейін көз көру қабылеті жарым-жартылай қалпына келген. еволюциядан кейін Севастополь қаласыда тұрған.
## Ленинің жанына қастық қылу
1918 жылы 30 тамызда Михельсон зауытында жұмысшылардың митингінде В.И.Ленин сөз сөлеген. Осы митенгтен кейін зауыттың ауласында Ленин бірнеше оқпен жарақат алған.
Атқанын Фанни Каплан өзі мойнына алған. Тергеуде: "Өз парызымды ерлікпен өтедім, ерлікпен өлемін," - деп жауап берген.
Қазан революциясын қабылдамағандығын және Ленинді революция ісінің сатқыны деп санайтынын айтқан. Каплан ойы бойынша, Ленин социализм ісін оншақты жылдарға алыстатқан.
4 күнен кейін Фанни Каплан 1918 жылы 3 қыкүйекте сағат 16:00-де заңды тергеусіз, соттын шешімісіз атылып өлтірілген.

### Дереккөздер
Жамал Рысқұлова

**Рысқұлова Жамал** - Социалистік Еңбек Ері (1948), егінші, егіншілер бригадасының звеношысы. 1905 жылы Алматы облысы, Еңбекші-Қазақ ауданы, Қаракемер ауылында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1938-1945 жылдары "Алға" колхозында колхозшы болды.
* 1945 жылы егіншілер бригадасының звеношысы етіп тағайындалады.
* 1946 жылы "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалімен наградталады.
* 1947 жылы оның бригадасы межеленген 11 центнердің орнына әр гектардан 20 центнерден өнім алып, жоспарды асыра орындайды.

## Наградалары
* "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін"(1946)
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Рикмерс сарышаяны

**Рикмерс сары шаяны** () – Қазақстанда сирек кездесетін сарышаян түрі. Қазақстан мен Орта Азиядағы жеке типті байырғы туысқа жатады. Қазақстан мен Орта Азия жерінде: Оңтүстік Өзбекстан, Жетісу, Тұран ойпаты шөлдерінде бөлектеніп кездеседі. Жартылай бекінген және сусымалы құм белестерін ұнатады. Інін құмда салады. Түнгі уақытта белсенді, Түркіменстанда (Репетек) 21:00-4:00 сағатқа дейін белсенді. Мұндай мерзімдік белсенділігі наурыздың соңы, сәуірдің басы және шілденің соңы, тамыздың басында байқалады. Таралу аймағының оңтүстік бөлігінде (Шығыс Түркіменстанда, Оңтүстік Өзбекстанда) түр саны едәуір жоғары, ал Қазақстанның барлық жерінде саны төмен. Тіршілік ететін жерінде малдың шектен тыс жайылуы және шаянның басқа түрлерімен қоректік бақталастығы түрдің санын өсірмейді.

## Дереккөздер


Санат:Сарышаяндар
Иван Гордеевич Рябинин

**Рябинин Иван Гордеевич** - Социалистік Еңбек Ері (1948), егінші, егіншілер бригадасының бригадирі. 1916 жылы Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Сарқан ауданы, Старо-Покровка селосында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1930 жылы 14 жасында "Красное знамя" ауылшарушылық артеліне жұмысқа кіреді.
* 1934 жылы тракторшылар курсын бітіріп, тракторшылар бригадасының бригадирі болып істейді.
* 1937 жылы Қызыл Армия қатарына шақырылып, 1940 жылы әскерден қайтқан соң өз жұмысына оралады. Ұлы Отан соғысы басталғанда соғысқа аттанып, майданда болады, көрсеткен ерліктері үшін Қызыл Жұлдыз орденімен, "За отвагу", "За боевые заслуги" және "За победу над Германией" медальдарымен наградталады. 1942 жылы КОКП мүшелігіне өтеді. 1946 жылы соғыстан қайтқан оны егіншілер бригадасының бригадирі етіп тағайындайды: 
** 1946 жылы оның бригадасы 25 күннің ішінде 270 гектар тұқымдық себудің әр гектарынан 9 центнерден өнім алады. 
** 1947 жылы 20 гектар жоғары түсімді егіннің әр гектарынан 31,1 центнерден, ал 253 гектар жердің әр гектарынан 13 центнерден астық жинайды.

## Наградалары
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* История народов Средней Азии 

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Кириченко инелігі

**Кириченко инелігі** — өте сирек кездесетін түр. Бірлі-жарым данасынан ғана белгілі. Алдыңғы Азия, Ауғанстан және Қазақстанның оңтүстігінде таралған. Әдеттегі реофил. Дернәсілі ағысы қатты тау және жазықтық өзендерінде дамиды. Дернәсілдерінің дамуы екі жылға созылады. Ересектері жаздың ортасында ұшады. Тыңайтқыштарды пайдалану және гидроқұрылыстарды салу кезінде судың табиғи ағысын бұзу, сонымен қатар егістіктердегі суару кезінде судың ластануы түр санына әсерін тигізіп отыр.

## Дереккөздер
* "Ғажайып омыртқасыздар" Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен. Алматыкітап 2005 ж.

Санат:Инеліктер
Михаил Алексеевич Самарский

**Самарский Михаил Алексеевич** - Социалистік Еңбек Ері (1948), егінші, егіншілер бригадасының звеношысы. 1927 жылы Семей облысы (қазіргі Шығыс Қазақстан облысы), Көкпекті ауданы, Подгорный селосында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1941 жылы Жданов атындағы колхозға кіріп 1947 жылға дейін егіншілер бригадасында жұмыс істейді.
* 1947 жылы егіншілер бригадасының звеношысы болады. Сол жылы қажырлы еңбектің арқасында оның бригадасы бидайдың 10 гектар алқабының әр гектарынан 30 центнерден астық алып, жоспарды асыра орындайды.
* 1954 жылдан Өрнек МТС-да жұмыс істейді.
* 1960 жылдан Ұзынбұлақ совхозында агроном болады.

## Наградалары
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* История народов Средней Азии

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Анна Максимовна Сборщикова

**Анна Максимовна Сборщикова** - Социалистік Еңбек Ері (1948), егінші, егіншілер бригадасының звеношысы. 1913 жылы Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Черкасск ауылында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1930 жылы "Коллективный труд" колхозына жұмысқа кіріп, егіншілер бригадасының звеношысы болып істейді.
* 1946 жылы соғыс жылдарындағы үздік жұмысы үшін "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалімен наградталады.
* 1947 жылы 22 гектар жоғары түсімді егін алқабының әр гектарынан 30,4 центнерден өнім алып, міндеттемелерін ойдағыдай орындайды.

## Наградалары
* "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін"(1946)
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Гавриил Дмитриевич Синягин

**Гавриил Дмитриевич Синягин** (1888-1955) - Социалистік Еңбек Ері (1947), Қазақстанда колхоз құрылысын ұйымдастырушылардың бірі. 1888 жылы Ресейде, Пенза губерниясы, Инсарск уъезі, Никольско-Пестровка селосында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 12 жасынан байларда жалшы болады.
* 1910-1918 жылдары әскер қатарында қызмет етеді.
* 1918 жылдан бастап тұтынушылар қауымдастығы жүйесінде басшылық құрамында істейді.
* 1940 жылы "Пролетарий" колхозының председателі болады.
* 1945-1955 жылдары Семей облысы (қазіргі Шығыс Қазақстан облысы), Бородулиха ауданы, Ворошилов атындағы колхоздың председателі болып істейді. 1946 жылы колхоз 60 гектар жаздық бидай алқабының әр гектарынан 30 центнерден, ал астық дәнді дақылдардың барлық алқабының әр гектарынан межеленген 9 центнердің орнына 12,5 центнерден дән жинап, социалистік жарыста жеңіп шығады.

## Наградалары
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1947)

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* История народов Средней Азии

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Дмитрий Силович Смаглюк

**Смаглюк Дмитрий Силович** - Социалистік Еңбек Ері (1948), тракторшы, тракторшылар бригадасының бригадирі. 1915 жылы Жамбыл облысы (қазіргі Түркістан облысы), Қордай ауданы, Благовещенск селосында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1930-1936 жылы Буденный атындағы колхозда колхозшы болып еңбек етеді.
* 1936 жылы Успенов МТС-да тракторшы болады.
* Ұлы Отан соғысы жылдары майданда болып, ерліктері үшін Қызыл  Жұлдыз орденімен және екі медальмен наградталады. Армияда КОКП мүшелігіне өтеді. Соғыстан оралғаннан кейін өз жұмысын жалғастырады. Жұмысындағы жақсы көрсеткіштерін ескере отырып оны тракторшылар бригдасының бригадирі етіп тағайындайды. 
** 1947 жылы оның бригадасы тракторлық жұмыстарды 150% орындап,  2,5 т жанар-жағармай үнемдейді. Тракторлық жұмыстар жоспарын асыра орындаумен қатар жер өңдеу жұмыстарының сапасын да арттырады. Соның арқасында колхоз жаздық бидай себілген 189 гектар жердің әр гектарынан 22,2 центнерден астық алады. 1948 жылы  да жоспарды артығымен орындайды.

## Наградалары
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Теріс сан

**Теріс сан** - нөлден кіші нақты сан.Теріс сан - сан өсінде санақтың бас нүктесінің сол жағында, яғни нөлдің сол жағында орналасқан нүктелермен белгіленген.Көне заманнан белгілі натурал сандар математиктерді кейбір жағдайларда тұйыққа тіреген.Алғашында кіші сандарды үлкен сандарға бөлу амалы, кейіннен кіші саннан үлкен санды шегеру мәселесі туындаған.Кіші санды үлкен санға бөлу амалы орындалу үшін бөлшек сандар ұғымы, соңынан кіші саннан үлкен санды шегеру теріс сандар ұғымын енгізумен біржолата шешілген.Теріс сан ұғымы алғашқы кездері біздің заманымыздың VII ғасырында Үнді елінің математиктерінің ойын мазалаған.Олар кіші саннан үлкен санды шегеру мәселесін сауда-саттықта қолданылатын қарыз(борыш) ұғымымен ұштастыру нәтижесінде жаңа ұғым - теріс сан ұғымын қалыптастырған.Сауда-саттық ісіндегі *қарыз*(*борыш*) мәселесі кіші саннан үлкен санды шегерудің түпқазығы іспеттес болды.Үнді математиктері кіші саннан ұлкен санды шегеруді мысалы, 3 - 5 айырымы түрінде есептемеген, керісінше 5 - 3 айырымы түрінде азайтып, нәтижесін "қарыз"("борыш"), яғни берешек пұл немесе басқадай зат деп түсіндірген.Осылайша есептеу негізінде қосу және азайту амалын орындау мүмкін болғанымен көбейту және бөлу ережелерін түсіндіру мүмкін болмаған.

Кіші саннан үлкен санды шегерудің мүмкін болмауы математик ғалымдардың натурал сандар қатарының бір бағытта ғана шексіз математик ғалымдардың натурал сандар қатарының бір бағытта ғана шексіз болуынан деп жорымалдауына негіз болған.Мысалы, 7, 6, 5, 4, 3, 2, 1 натурал сан қатарынан 1 санын шегеретін болсақ: 6, 5, 4, 3, 2, 1 сандар қатарының пайда болатындығына ешкімнің күмәні жоқ.Осылайша 1 санын шегеруді жалғастыра берсек, ең соңында шегерілетін сан "жоқ" санды да "сан" деп есептеуіміз қажет екеніне ешкімнің күмәні болмаса керек.Кейіннен осы "жоқ" санның "нөл"(латынша *нуллис* - "ешқандай" деген сөзінен қалыптасқан) деп аталып кеткенін білеміз.Нөлден(яғни нөл санынан) 1 санын шегеру мүмкін болады деп есептеліп бұл айырым: - 1(минус 1) болып белгіленіп кетті.Осылайша жаңа сандар тізбегі, -1, -2, -3, ..... қолданысқа енген.Осы сандар бүтін теріс сандар деп аталған.Осылардың алдында тұрған *минус* таңбасы теріс санның 1 санынан шегеруден пайда болғанын меңзейді.Сондықтан бұл белгі "мөлшер белгісі" деп аталған.Сырт түрі > болып жазылатын "минус" белгісі азайту амалында "амал белгісі" деп аталды.

Бүтін теріс сан ұғымы енгізілгеннен кейін, оның соңынан бөлшек теріс сандар ұғымы қалыптасқан.Арифметикада теріс сандарға қарама-қарсы оң сандардың қолданылатынын білеміз.Оң сандар(бүтін және бөлшек) және теріс сандар(бүтін және бөлшек) нөл санымен қоса - рационал сандар деп аталады.

## Дереккөздер
Математика әлемі: Жалпы орта білім беретін оқу орындарының(мектеп, гимназия, колледж, лицей) оқушылары мен студенттеріне және математика әуесқойлары мен көпшілік оқырмандарға арналған математикалық пәндік энциклопедия.Нұрқанат Көбенқұлұлы.

Санат:Математика
Кватернион

**Кватернион** ( - төртеуден, төрттен) - a + bi + cj + dk(мұндағы t² = j² = k² = -1, a, b, c, d - нақты сандар) түріндегі бірнеше жорымал бірлері болатын гиперкомплекс сан.Кватернион 1, i, j, k базисті 4-өлшемді алгебра құрады. Кватернионды 1843 жылы ирланд математигі Уильям Гамильтон (1805 - 1865) құрған.Кватернионға амалдар қолдану кәдімгі алгебрадағыдай, тек көбейту амалында ауыстырымдылық қасиет жоқ, мысалы ij = k, ji = -k, ij = -ji = k; jk = -kj = i; ki = -ik = j.

Нақты сандар өрісінде 4-өлшемді терімділіктік алгебра құрады.Кватернион комлекс сандар өрісінің n-өлшемді сәйкес өрісін құру кезінде туындаған сан.XIX ғасырдың орта шенінде бұл сан комплекс сан сияқты сандардың жалпылануы деп түсіндірілгенімен кейіннен оның маңызы комплекс сандардан артық емес екендігі анықталды.

## Дереккөздер
Математика әлемі: Жалпы орта білім беретін оқу орындарының(мектеп, гимназия, колледж, лицей) оқушылары мен студенттеріне және математика әуесқойлары мен көпшілік оқырмандарға арналған математикалық пәндік энциклопедия.Нұрқанат Көбенқұлұлы.

Санат:Сандар
Сайрақ тұқымдасы

нобай|солға
**Сайрақ тұқымдастар** () – 70 туыстан құрылған, 300-ге жуық түрлерді біріктіретін ең үлкен торғай тұқымдас құстарға жататын түқымдастардың бірі. 

Сайрақ тұқымдастардың сандуғаш тұқымдасы және шыбыншы тұқымдасына көп ортақтастығы бар, сондықтан кейбір мамандар – жүйелеушілер 3 тұқымдастардың  барлығын бір үлкен тұқымдастарға біріктіреді. Бұл дұрыс емес. Сайрақ тұқымдастар басым көпшілігі шағын денелі (200 г шамасында) бунақденелілермен қоректенетін торғай тұқымдас орман құстары. Денесі созыңқылау, қанатының ұзындығы қалыпты, құйрығы ұзынырақ құстар. Дене мөлшері ұқсас басқа торғай тұқымдастардың өкілдеріне, мысалы, сандуғаш немесе шыбыншы тұқымдастарына қарағанда бұлардың аяғы жіңішке және ұзындау екені байқалады. Қауырсын жабыны болбырдан гөрі тығызырақ, реңі алуан түрлі - көптеген түрлерінде  қорғаныш реңінен, кейбіреулерінде ашық түске дейін құбылады. Аталығы әдетте аналығына қарағанда ашық реңді болып келеді, ал ұялау кезіндегі жасануы – бойлай созылған алабажақ түс. Көптеген түрлердің аталықтары тек қана бірінші көбеюден соңғы, яғни өмірінің екінші жылында толық жасана алады. 

Жұп түзіп ұялайды, кейбір түрлердің жұбы топтасып орын тебуді ұнатады. Олардың ұялары бірінен-бірі алшақ болмайды. Аузы ашық тостағанша тәрізді ұялар ағаштардың және бұталар бұтақтарына кейбір түрлердікі тастардың қалқасы, жастарға, тағы басқа жасырын түрде жерге орналасады. Жұмырқаларында көгілдір түс басым, теңбілдік дәрежесі әр түрлі жасылдау немесе қызыл болып келеді. Жұмыртқа басуға аталыққа қарағанда аналық көбірек қатысады. Балапандарды ата-енелері ұяда-екі аптаға жуық, олар ұшып кеткен соң тағы сонша уақыт қоректендіреді. Көпшілігі бір жазда екі рет балапан өзгізіп үлгереді. Түрлердің көппшілігі жаз соңында, көбею маусымы біткеннен кейін, әсіресе түлеу кезінде жидектермен қоректенуге көшеді.

Қоңыржай ендіктерде сайрақ тұқымдастар-жыл құстары немесе көшпенді құстар, сонымен қатар көшпенді құстар қыстың бір бөлігінде жидектермен қоректенеді. Құстардың бұл түрлері жидекті ағаштар мен бұталардың таралуында үлкен рөл атқарады. Өйткені тұқым құстардың ішек жолымен өткен кезде тіршілігін жоймастан, оның есесіне термохимиялық тазартудан өткендей, тіпті өнгіштігін арттырады. Антарктида және Жаңа Зеландиядан басқа бүкіл жер шарына таралған құстар түрі.

Қазақстанда сайрақ тұқымдастардың 13 туыстан: 
* шақшақтар туысы,
* тасшымшықтар туысы,
* бұлбұлдар туысы,
* тоғай бұлбұлдар туысы,
* қызылқұйрықтар туысы,
* сайрақтар туысы,
* алабажақ сайрақтар туысы,
* шұбар сайрақтар туысы,
* ақтамақ бұлбұлдар туысы, 
* таңшымшықтар туысы,
* көкқұстар туысы,
* сусайрақтар туысы,
* көкқұйрық сайрақтар туысы тастардан 37 түрі кездеседі.

Санат:Сайрақтар
Санат:Еуразия құстары
Нағыз сайрақтар туысы

**Нағыз сайрақтар туысы** (Turdus) – торғайтәріздес құстар отрядының сайрақтар тұқымдасына жататын негізгі туысы . Нағыз сайрақ туысты құстардың дене мөлшері сайрақтар ішінде біршама ірілеу ( 60-150 г ), қанаты – ұзын және құйрығының іші дөңгелек ; құйрығының ұзындығы   - қалыпты . Аяғы күшті , ағаштардың бөрікбастарында , сондай-ақ жерде секендеп жүруге бейімделген . Тұмсығы – бунақденелілермен қоректенетін құстар үшін әмбебап дерлік мықты орман құстары . Сонымен бірге жемін жерден , орман төсенішінен көбірек іздестіреді  ,  ал ұрпағын ағаш бастарынан өргізеді . Аузы ашық тостаған сияқты ұяларды ағаштын бөрікбасына орналастырады . Ұяларға тән ерекшеліктер – ұяның түбі мен қабырғасын топырақпен сылайды . Ұя астына жылыта алмайтын құрғақ шөп төсейді .
Жаз соңында және жылдың салқын уақыттарында жидекпен қоректенуге көшеді , сөйтіп жидекті ағаштар мен бұтақтардың тұқымдарын таратуға таратуға себепкер болады . Жабын қауырсындарының реңі көбіне көріксіз , көптеген түрлердің аталықтары мен аналықтарының реңі бірдей . Жақсы сайрайтын түрлері көп , кейбіреулері сайрау жағынан тіпті бұлбұлдан кем түспейді . Қоңыржай белдіте – жыл құстары , кейбір түрлері ғана кей жерлерде – отырықшы көшпенді . Нағыз сайрақ туыстылар 63 түрді қамтиды . Қазақстанда солардың тоғызы : қылғытпа сайрақ , қара сайрақ , қаражемсаулы сайрақ , ақжемсаулы сайрақ , қызылжемсаулы сайрақ  және әуезшіл сайрақ , сондай- ақ аққабақ сайрақ және Наумандық сайрақ кездеседі .
Ақжемсаулы сайрақ

**Ақжемсаулы сайрақ** ( Turdus torqyats ) – қара түсті болғандықтан , қара сайраққа ұқсастау болғанымен , ерекшеленетін құс . Еуропа ормандарында мекендейді . Қазақстанда тек қана Орал қаласының маңынан және Маңғышлақ түбегінен кездейсоқ кездескені белгілі .

Санат:Азия құстары
Санат:Африка құстары
Аралық және тұйық аралық

**Аралық және тұйық аралық** - түзу сызық бойында жатқан нүктелердің қарапайым жиыны.

Аралық - түзу сызық бойында А және В нүктелерінің арасында жатқан нүктелердің жиыны, сонымен бірге А мен В нүктелері қамтылмай жиыннан тысқары орналасып, оған тиесілі болмайды: (a, b) немесе ]a, b[ болып белгіленеді.

Тұйық аралық(сегмент) - түзу сызықтың бойындағы А және В нүктелерін де қамтитын нүктелер жиыны: [a, b] болып белгіленеді.

Аралық пен тұйық аралық сәйкес түрде a≤x≤b теңсіздігін қанағаттандыратын нақты сандар жиындарын белгілеу үшін қолданылған.

Аралық пен тұйықты аралықты белгілеуді оның ішінде(a, b) белгісін 1909 жылы неміс математигі Герман Ковалевский(1876 - 1950) енгізсе, [a, b] белгісін 1921 жылы австриялық математик Ханс Хан(1879 - 1934), ал ]a, b[ белгісін 1956 жылы Никола Бурбаки деген лақап ат жамылған француздық математиктер тобы енгізген.

## Дереккөздер
Математика әлемі: Жалпы орта білім беретін оқу орындарының(мектеп, гимназия, колледж, лицей) оқушылары мен студенттеріне және математика әуесқойлары мен көпшілік оқырмандарға арналған математикалық пәндік энциклопедия.Нұрқанат Көбенқұлұлы.

Санат:Математика
Ала сайрақ

**Ала сайрақ** – торғай тәріздестер отрядының сайрақ туыстары,сусайрақар туысына жатаын торғайдың үлкендігіндей кішкене құс. Аталығы және аналығының реңі – ақ қара түсті: жоны,мойны,төсі қанаты мен құйрығы- қара,маңдайы құйрық түсті,қанатындағы көзтартары және бауыры-ақ.Сарыарқа тәріді су бетіне тақау ұшады.Қорегі-ұсақ су жәндікері.Өмір сүру дағдысы аз зерттелген.
Бұл-оңтүстіктің құсы.Қазақстанда Ақсу-Жабағалы қорығында бірнеше рет кездескен,бұдан 20 жыл бұрын тіпті ала сайрақтың ұясы табылған.Алайда бұдан кейін ала сайрақты бұл жерден ешкі көзге түсіре алмаған.

Санат:Торғайтәрізділер
Алабажақ сайрақ

**Алабажақ сайрақ **-  дене мөлшері қараторғайдай құс. Аталығы алабажақ реңі бойынша ерекше көрінеді: бауыры-қызғылтсары. Аналығының жоны – бойлай созылған қошқыл алабажақтары бар қошқыл сары қоңыр, бауыры-ақшыл, құйрығы-қызғылтсары. Жас балапандар алғашқы жылы аналыққа ұқсас болады. Қазақстанда оңтүстік-шығыс тауларында(Тәңіртау, Жоңғар Алатауы, Сауыр,Тарбағатай, Оңтүстік Алтайда)сондай-ақ Қазақстан ұсақ шоқырларынде мекен етеді.

Бұл тау құсы жартастардың шығар аузы ашық үлескілерімен кездесетін жартастарды ұнатады. Нағыз орманға жоламайды. Қартоық ери бастаған соң сәуірде ұшып келеді.Аталықтар жартстарда ұзақ сайрайды,кейде қанатын кең жайып қалықтап құйсойнақ жасап ұшады.Жұп түзілген соң көп кешікпей аналық жартастың аспа тұсына немесе ірі тастардың қалқасына тостаған тәрізді қомақты ұя жасайды.Салындыдағы 4-5 көгідір жұмыртқыларды да аналғы басады. Алайда балапандарды да ата-енелері қоректіндіреді. Қыркүйекте ұшып кетеді.

Санат:Торғайтәрізділер
Әуезшіл сайрақ

**Әуезшіл сайрақ** () — Сайрақ тұқымдасының Сусайрақтар туысына жататын шағын (60-50 г.) құс .

Қылғытпа сайрақтың екі есе кішірейтілген көшірмесі тәрізді. Оны тек қана ұшып жүргенде сарғыш қызыл қошқыл реңді қолтық қауырсындарынан (қылғытпа сайрақта оның түсі ақ) жақсы ажыратуға болады. Сайрақтар туысындағы ең жақсы сайрағыш құс, бәлкім сайрақ тұқымдастардың барлығының арасындағы әуезшіл құс болуы да мүмкін. Өйткені оның әуенін көптеген білетін адамдар, тіпті бұлбұлдың сайрауынан артық санайды . 
thumb|left|200px|

Еуропа және Азияның орманды зонасында кең таралған. Қазақстанда тек қана Батыс Алтайда, Риддер және Зырян өңірінде ұялайды. Қалған жерлерде көктемгі (сәуір - мамыр ) және күзгі (қыркүйек - қазан) ұшып өту кезінде анда-санда көзге түседі. Бір жылда 2  рет балапан өргізіп үлгереді. Салындыдағы 4-7 қошқыл теңбілді көгілдірлеу жасыл жұмыртқаларды аналығы 11-12 күн басады. Балапандарды ұяда ата-енелері 14-16 күн бунақденелілермен қоректендіреді, дегенмен жаз соңында жидек жуге көшеді.

Санат:Сайрақтар
Санат:Еуразия құстары
Бөлу

**Бөлу** - берілген көбейтінді және көбейткіштердің біреуі бойынша екінші көбейткішті анықтауға арналған, көбейтуге кері амал; әдетте(:) белгісімен өрнектеледі; егер a * b = x болса(b≠0), онда a = x/b; кейде бөлу амалы қиғаш сызықпен (x/b) немесе көлденең сызықпен де (x/b)  белгіленеді.

Бөлудің нәтижесі бөлінді деп аталады. Берілген көбейтінді (x) - бөлінгіш деп, ал берілген көбейткіш (b) - бөлгіш деп аталады.

Бөлуді қос нүктемен > белгілеуді 1202 жылы итальян математигі Пизалық Леонардо Фибоначчи (1180 - 1240) ұсынса, көлденең сызықпен > белгілеуді 1633 жылы ағылшын математигі Уильям Джонс (1675 - 1749) ұсынған. >, >, > ғылыми атауларын алғаш ұсынған француз математигі Орийактық Герберт (930 - 1003) болған.1202 жылы Пизалық Леонардо > ғылыми атауын ұсынған.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Көк сайрақтар

**Көк сайрақтар туысы** () — Қазақстан фаунасындағы торғайтәрізділер отрядының Сайрақ тұқымдасына жататын 13 туыстың бірі. Көксайрақ туысты құстардың дене мөлшері орташа (40-60 г). Бунақденелілер қоректі құстар сырттай қарағанда тасшыбжық пен нағыз сайрақ арасындағы өтпелі туыс. Сайрақтардан айырмашылығы - тұмсығы біршама ұзын және құйрығының қысқалығы байқалады. Ал тасшыбжықтан айырмашылығы - құйрығында және құйрықүстінде ақ түстің болмауы. Қылығы және қимылы қызылқұйрық пен тасшыбшықтан аумайды. Әуені сайрақ типті, әдемі. Таулы ландшафтарда және жартастары, бұталары бар және ашық үлескілі жерлерде  қоныстанады. Аузы ашық тостаған тәрізді ұяларды жердегі тас астына немесе жартастардың жарығына орналастырады. Жұмыртқаларының реңінде көкшіл түс басымырақ. Бунақденелілермен қоректенеді, жыл құстары, жеке жұп түзіп өмір сүреді. 

Көксайрақтар туысында 7 түр бар, олардың 5-еуі тек қана Африкада, 2-еуі кеңірек таралған, соның ішінде Қазақстанның таулы өңірлерінде (шұбар сайрақ және көк сайрақ) кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Сайрақтар
Ефимия Денисовна Титова

**Ефимия Денисовна Титова** - Социалистік Еңбек Ері (1948), егінші, егіншілер бригадасының звеношысы. 1908 жылы Ресейде, Барнаул облысы, Малая Бутырка деревнясында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1930 жылы Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Сарқан ауданы, "Искра революции" колхозына жұмысқа кіреді.
* 1944-1968 жылдары егіншілер бригадасының звеношысы болады. 1947 жылы оның бригадасы 8 гектар жердің әр гектарынан 30 центнерден дән алуға міндеттеме алып, ол үшін қажырлы еңбек үрдісін көрсетеді:
** сүрі жерді күзде 20-22 см тереңдікте жыртылады;
** жерді екі ізді етіп малалап, жергілікті тыңайтқышты еңгізіледі;
** 7-8 см тереңдікке дискілі дәнсепкішпен бір гектар жерге 160 кг тұқым себіледі;
** екі рет қопсытылып, арамшөптен тазартылады;
** егін комбайнмен жиналып, әр гектардан 32 центнерден өнім алынып, жоспарды межеленген мөлшерден артығымен орындайды.

## Наградалары
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* История народов Средней Азии 

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Қасым Төкенов

**Төкенов Қасым** -  Социалистік Еңбек Ері (1948), егінші, егіншілер бригадасының звеношысы. 1914 жылы Қарағанды облысы, Нұра ауданында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
Арғын тайпасы Қуандық руының Тоқа бөлімінен шыққан..
* Еңбек жолын байларда жалшы болудан бастаған ол, колхоз ұйымдастыру кезінде "Өркенді" колхозына  кіріп, көптеген жылдар колхозшы болып істейді.
* 1942 жылы егіншілер бригадасының звеношысы болады. 
** 1946 жылы жаздық бидайдың әр гектарынан 12 центнерден өнім алуға тапсырма алған оның бригадасы сол жылы 20 гектар жердің әр гектарынан 19,5 центнер бидай алады. 
** 1947 жылы 10 гектар жердің әр гектарынан 22 центнерден бидай алуға міндеттеме алып, оны 8,2 центнерге артығымен орындайды. 
** 1948 жылы 10 гектар жердің әр гектарынан 30,2 центнерден астық жинап, үлкен көрсеткіш көрсетеді.

## Наградалары
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері