open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pepsi

нобай|солға
[right|thumb| alt=A.|200 px|["Пепси-кола эмблемасы"]]

**Пепси** () - дүние жүзіне кең тараған сусындардың бірі (бұрынғы атауы *Пепси-Кола*). "Пепси-кола" экстрактына қола антиль жаңғағы, лимон шырыны, Мадагаскар ванилі, оңтүстік және шығыс елдерінде өсетін экзотикалық өсімдіктердің хош иісті майлары кіреді.

## Тарихы
Пепси сусынын 1898 жылы американдық фармацевт Калеб Брэдхэм ойлап тапты. “Брэд сусыны” деп аталған бұл сусынның құрамына жаңғақ сусыны кіреді.Ол бұл сусынға  емдік қасиеттерін қосып, пепси асқорыту жүйесіне қатысатынына сенімді болды.Қазіргі біз білетін есімі “пепси сусыны”1903 жылы берілді.
1923 жылы қант бағасының жоғарылауы және 1-ші дүние жүзі соғысы кесірінен Pepsico компаниясы құрдымға  ұшырады.Бұл компанияның активы бейтаныс миллионерге сатылып кетті.Бұл сусындар бір адамға тиесілі деген ұғым бар.1923 жылы Крах компаниясы  сусынның құпия формуласынан айырылды.Калеб Дэвис Брэдман  бұл мәселені шешу үшін, соттың алдында  сусынның құрамын таныстыру  ғана емес, бұл мәліметтің  шыңдығына көздерін  жеткізуге міндетті болды.
8 жылдан кейін  компания тағы да тақырға отырды, бірақ 30-шы, яғни     деппрессия кезінде АҚШ-та Pepsico компаниясы «Кока- кола» компаниясына қарсы керемет жоба ұйымдастырды.»Пепси кола»көлемі 12унций 5 центқа бөтелке сатты ал «кока- кола» сусыны көлемі 6 унций 5 центке сатылды. «Кока-кола»  компаниясы өз сусының басқа бөтелкеде шығара алмады, өйткені  бұл компанияда 1 миллиард 6 унцийлік артық бөтелке болды.1939 жылы «пепси-сусыны»    жас өспірімдер арасында танымал болып кетті.
2-ші Дүниежүзілік соғыс кезінде бұл компания  Royal Crown және dr.Pepper компанияларын  жолда қалдырып «Кока-коладан» кейін 2 орынды иеленді.50-ші жылдың басында  «кока- кола» компаниясы «пепси-кола» компаниясын 5 рет шаңына жуытпады.

## Дереккөздер


## Сілтемелер

Санат:АҚШ сауда белгілері
Санат:Алкоголсіз сусындар
Санат:PepsiCo сауда белгілері
Диспротеинемия

**Диспротеинемия** - қан ақуыздарының жіктері арасындағы калыпты мөлшерлерінің арақатынастарының бұзылуы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Геннадий Круппяков

right|thumb
**Геннадий Круппяков** (10.01.1938 жыл, Ресей, Томск облысы, Ляшкина селосы) - ақын.

Томск политехникалық институтының геологиялық барлау факультетін, КСРО Жазушылар одағының жанындағы Жоғары әдеби курсты бітірген, геологиялық партиялар да жұмыс істеген.

Бірнеше медальдармен марапатталған.

## Шығармалары
*Взмах крыла. Стихи. А., «Жазушы», 1967; 
*Зеленый архив. Стихи. А., «Жазушы», 1970; 
*Лунный поезд. Стихи. А., «Жазушы», 1976; 
*Золотое руно. Стихи. А., «Жазушы», 1978; 
*С высоты твоего роста. Стихи. А., «Жазушы», 1981;
*Здравствуй, земля. Стихи. А., «Жазушы», 1984.

## Дереккөздер


Санат:10 қаңтарда туғандар
Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Томск облысында туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Томск политехникалық институты түлектері
Бақытбек Бәмішұлы

**Бақытбек Бәмішұлы** (25 маусым, 1958 жыл, Баян-Өлгей аймағы, Бұлғын сұмы, Үлкен Темірлі деген жерінде туған) —- жазушы, филология ғылымдарының кандидаты. Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесі.

## Өмірбаяны
* Ұланбатыр қаласындағы Хосе Марти атындағы N252 орта мектепті бітірген.
* Жоғарғы оқу орнына түсу үшін конкурсқа қатысып, сол кездегі Ленинград қаласындағы Темір жолдар инженерлік институтына жолдама алады. Әуелі сол қаладағы политехникалық институтта бір жыл дайындық курсын бітіріп, автоматика, телемеханика және байланыс мамандығы бойынша университетті тамамдаған.
* Еңбек жолын Моңғолияның Баян-түмін (*Чойбалсан*), Саин-Шанда, Ұлан-Батыр қалаларында монтерден бастап, дистанцияның Бас инженері, кейін басқармада аға инженер болып қызмет еткен.
* 1991 жылы Ұлан-Батырдан атажұртқа қоныс аударған.
* Алматы темір жолында мамандығы бойынша қызмет атқарған.
* Қазір "Метрополитен" мемлекеттік коммуналдық кәсіпорнында істейді.
* «Көш» газетінің Бас редакторы
* "Мінбер" журналистерді қолдау орталығының www.minber.kz ұлттық интернет газетінің үйлестірушісі.

## Шығармалары
Қаламгер әдеби шығармашылық жолын мектепте жүргенде өлең шығарудан бастаған. Ал сексенінші жылдары прозаға ауысып, бірнеше әңгімесі Баян-Өлгейдегі «Шұғыла» журналында жарияланған. Атамекенғе келғеннен кейін негізінен публицистикалық мақалалар мен өлең жазумен айналысқан.
### Өлеңдері
* «Мәңгі көк аспан астында» (1998) атты өлеңдер, толғаулар жинағы
### Прозада
* «Тұмарлы таң» (2003)
* «Бай Бұлғын жерім-ай» (2008)
* «Оспан батыр» (2008)
* «Айторы ғұмыр» (2012)
* «Азанбай абыз» (2013)
* «Зуқа батыр - аласапыран замана арыстаны» (2016) кітаптары жарық көрген.
### Монографиялары
* «Диуани лұғат ат-түрік және моңғол тілі»
* «Тілдерді дамытудың әлеуметтік негіздері» атты монографиялар жазған.

### Аудармалары
* О. Сүлейменовтың «Аз и Я» кітабын моңғол тіліне
* моңғол ақыны Р. Чойномның "Алтай" поэмасын орыс тіліне
* түрік халық ақыны Қараожаланның өлеңдерін қазақ тіліне аударған.
### Құрастырушы ретінде
* «Шер шежіре»
* «Баян-Өлгей тұмалары»
* «Сәтей Нұртазаұлы туралы» атты жинақтарды құрастырды.

## Дереккөздер

Санат:1958 жылы туғандар
Санат:25 маусымда туғандар
Санат:Баян-Өлгей аймағында туғандар
Санат:Санкт-Петербург темір жолдар инженерлік институты түлектері
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары
Санат:Моңғолия қазақтары
Колонтитул

**Колонтитул** - жинақтағы шығарманың, автордың, моно басылымдағы - тармақтың немесе шығарма тармақшаларының, сөздіктегі сөздермен сөздің бастапқы әріптерімен әрпінің қай бетте орналасқанын көрсететін анықтама. Оқырмандарға қай материал қай бетте басылғанын көрсететін парақ беттің негізгі мәтін үстіндегі (сирегірек жанына немесе төменде болады) анықтама мәтіні.
:***Колонтитул*** дегеніміз- құжаттың әрбір бетінің жоғары немесе төмен жағына басылатын мәтін немесе сурет

## Дереккөздер



Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Санат:Полиграфия
Дистрофия

**Дистрофия, нәрсіздену** ( — бұзылыс, *trophe* - қоректену) —
# Зат алмасуының бұзылуына байланысты туындайтын жасушалар мен тіндердегі сапасы мен саны жағынан өзгерген зат алмасу өнімдері пайда болуы және жинақталуымен сипатталатын дерттік үрдіс.
# Балалардың тамақтануының ұзақ уақыт бұзылуынан туындайтын, бойының өсуі мен дене дамуының кешеуілдеуімен, ағза қарсыласуының төмендеуімен сипатталатын дерттік жағдай.

## Морфогенез
Дистрофияға тән өзгерістерді дамытатын морфогенездік механизмдер мыналар: инфильтрация, декомпозиция, бұрмаланған синтез және трансформация.
* *Инфильтрация* - заталмасулық өнімдердің қаннан және лимфадан жасушаларға немесе жасушааралық затқа тым артық мөлшерде өтіп, кейін ол өнімдердің зат алмасуына араласатын ферменттер жүйесінің жеткіліксіздігінен қордалануы. Ірі дисперсиялы белоктардың бүйректің проксимал өзекшелерінің эпителийіне инфильтрациясы, атеросклерозға шалдыққанда қолқа мен ірі артериялардың интимасына холестерин мен оның эфирлерінің және липопротеидтердің жиналуы осыған мысал бола алады. 
* *Декомпозиция* - жасушалардың және жасушааралық заттың ультрақұрылымдарының ыдырауынан, тіннің (жасушаның) метаболизмі бұзылып, тінде (жасушада) зат алмасуы бұзылуынан өзгерген өнімдердің жиналуы. Дифтерия токсинімен уланғанда кардиомиоциттерде дамитын майлы дистрофияның, ревматизмдік аурулар тобына тән дәнекер тіннің фибриноидты дистрофиясының механизмі осындай.
* *Бұрмаланған синтез* - жасушалар мен тіндерде қалыпты жағдайда кездеспейтін заттардың синтезделуі. Осы механизмге: жасушаларды амилоидтың аномальды белогы мен жасушааралық затта амилоидтың аномальдық белокты-полисахаридті кешендерінің синтезделуі; гепатоциттерде алкогольдық гиалин белогының синтезделуі; қант диабетімен ауырғанда нефронның тар сегментінің эпителийінде гликогеннің синтезделуі жатады.
* *Трансформация* - белоктарды, майларды және көмірсуларды түзуге жұмсалатын ортақ өнімдерден зат алмасудың белгілі бір түріне тән өнімнің түзілуі. Майлар мен көмірсулардың белоктарға трансформациясы, глюкозаның гликогенге полимерленуі, т.б. осы механизмге мысал бола алады. 

## Дистрофилардың жіктелісі
Дистрофиялардың жіктелісі бірнеше қағидатқа негізделеді.
**Морфологиялық өзгерістердің паренхиманы, строманы немесе қан тамырларының арнайы элементтерін басым қамтуына қарай**
* паренхималық
* мезенхималық
* аралас
**Алмасуы басым өзгеретін затына қарай**
* белокты
* майлы
* көмірсулы
* минералды
**Генетикалық факторлардың әсеріне сәйкес**
* жүре пайда болған
* тұқым қуалайтын
**Дистрофияның ауқымына қарай**
* жалпы
* жергілікті

## Дереккөздер

Санат:Патологиялық процесстер
Санат:Аштық
Басқару пункттері

**Басқару пункттері** () — ұрыс кимылдарын дайындау және жүргізу немесе жауынгерлік кезекшілік кезінде қолбасшы (командир) штаб офицерлерімен бірге орналасып, әскерлерді (күштерді) баскаруды жүргізетін, арнайы жабдықталған және техникалық құралдармен жарақталған орындар. Басқару пункттерінің жұмысын байланыс және кызмет көрсету бөлімшесі қамтамасыз етеді. ҚР Қарулы Күштерінде Басқару пункттерінің белгілі бір жүйесі қалыптаскан. Басқару пункттерінің негізі — басшылық пункт. Басшылық пункт катардан шығуы немесе одан әскерлерді (күштерді) басқару мүмкіндігі болмай қалатын жағдайлар ескеріліп, қосалқы басқару пункттері жасалады. Тылдық бөлімшелерді, бөлімдерді және мекемелерді баскару тылдық, басқару пунктінен жүзеге асырылады. Жекелеген бағытта әрекет жасайтын әскер топтастығын басқару үшін қосалкы басқару пункті жасалады. Құрамалардың шабуыл жүргізуі кезінде алғы шептік басшылық пункті құрылуы мүмкін. Көптеген армиялардың қүрлық әскерлерінің бөлімшелерін басқару үшін басшылық бақылау пункті құрылады. Олар жылжымалы және тұрақты болуы мүмкін. Жылжымалы басқару пункттері командалық-штабтық және штабтық машиналарда немесе жиналмалы инженерлік құрылыстарда орналастырылады. Мұндай басқару пункттерін сонымен қатар, жылжымалы далалық деп атайды. Сондай-ақ жылжымалылар катарына тікұшақтар, ұшақтар мен поездарда орналастырылған басқару пункттері жатады. Қазіргі заман армияларының басқару пункттері жақсы корғалған жерасты және жерүсті құрылыстарына орналастырынады. Басқару пункттерін жасау уақыты мен орнын командир (колбасшы) немесе жоғарғы штаб анықтайды. Жылжымалы далалық басқару пункттерін орналастыру орнын таңдау кезінде бағынышты әскерлерді (күштерді) басқаруға ыңғайлылығы, жергілікті жердің қорғаныстық қасиеттері, бүркеніштеу, күзету және қорғану жағдайлары, табиғи тасалар, жолдар мен жергілікті құралдар (байланьгс желілері) болуы есепке алынады. Басқару пункттерін орнату үшін белгіленген аудан алдын ала барланады және инженерлік дайындықтар жүргізіледі; оны орналастыру үшін қосалқы аудан таңдалып, мүмкіндік болса дайындалады. Жер үсті және әуедегі қарсыластың тұтқиылдан шабуылын және барлаушылары мен бөтен адамдардың басқару пункттері орналасқан ауданға енуін болдырмау мақсатында, штаб (бөлімшелерде командир) оны күзету мен корғауды ұйымдастырады. Ол үшін коменданттық қызмет бөлімшелері тартылады, олар болмаған жағдайда әскерлерден (күштерден) бөлімшелер тартылады. Басқару пункттері әуедегі қарсыластан әуе қорғанысы күштері әскерлерінің күш-құралдарымен қорғалады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Нармахан Бегалиев

**Нармахан Бегалиев** 1943 жылы 30 мамырда Түркістан облысының бұрынғы Арыс ауданында туған.Шымкент Педагогика институтының филология факультетін бітірген (1966).

Сіргелі тайпасының Тутаңбалы руынан шыққан.
## Жұмыс баспалдағы
1966 — 1967 жылдары Бөген ауданында жергілікті радиохабарларын ұйымдастырушы, 1967—1974 жылдары Бөген аудандық және Арыс қалалық біріккен *«Коммунизм таңы»* және *«Заря коммунизм»* газеттерінің жауапты хатшысы, редактордың орынбасары, редакторы болып істеген. Өлеңдері 1961 жылдан жариялана бастады.
## Шығармалары
**Шаттық күйі. Өлеңдер. А., «Жазушы», [[1974]]; 
**Жиде жұпар шашқанда. Өлеңдер. А., «Жалын», 1978; 
*''Жотадағы жол. Өлеңдер. А., «Жалын», 1981.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Серік Шаяхметұлы Ақымбеков

**Серік Шаяхметұлы Ақымбеков** (28.11.1949 жылы туған, Көксу ауданы, Мұқыры ауылы) — қоғам қайраткері.

1971 ж. Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институттын,

1981 ж. Алматы жоғары партия мектебін бітірген.

1973-1976 ж. Киров ауданында агроном, ауданы комсомол комитетінің хатшысы, 1-хатшысы,

1976-1981 ж. Қазақстан ЛЮК О Талдықорған облыс комитетінің 1-хатшысы,

1981-1988ж. Гвардия ауданы партия комитетінің 2-хатшысы ауданы кенесі атқару комитеті төрағасы, Киров ауданы партия комитетінің 1-хатшысы,

1988-1989 ж. Қазақстан КП ОК аграрлық бөлімі меңгерушісінің орынбасары,

1989-1991 ж. Қазақстан КП Талдықорған облыс әкімшілігінің басшысы, әкімі, 1996 жылдан ҚР ауыл шаруашылық министрі болды.

## Дереккөздер


Санат:1949 жылы туғандар
Санат:Талдықорған облысының әкімдері
Санат:Қазақстан ауыл шаруашылығы министрлері
Пиберри

**Пиберри** — кофе жемісі екі дәннен тұрады. Кейде бір дәннен тұратын түрі кездеседі. Кофенің осындай түрін пибери деп атайды. Кейде мұндай кофе түрі жеке сорт есебінде сатылады. Жаңа Гвинеядан әкелінетін дәндерден дайындалатын кофенің түрін пер-кофе деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Кофе
Басқарудың импульстік жүйесі

**Басқарудың импульстік жүйесі** — автоматты түрде басқару жүйесі. Мұндағы элементтер арасындағы ақпарат қысқа мерзімді сигналдар (белгілер) арқылы беріледі. Импульсті сигналдардың үзік-үзік (дискретті) құрылымы белгілі бір уақыт өлшемінде энергияның барынша көп дорежеде шоғырлануына мүмкіндік береді. Импульстің ұзақтығы автоматикадағы (0,01-1) С-тан байланыс техникасындағы радиолокациядағы есептеуіш техника, теледидардағы (10*6, 10~9) С-қа дейін өзгере алады. Жоғары дәлдікпен бақылайтын жүйелерде, байланыс техникасында, YA-ын басқару үшін, теледидарда және т.б. қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Колонсан

**Колонсан** - кітап, мерзімді басылымдардың парақ бетінің сыртқы шетінде немесе жоғары жөне төменгі өңірінде көрсетілетін реттік сан.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Рахметолла Нұрпейісов

**Рахметолла Нұрпейісов** (1927-2009) - 5 желтоқсанда Алматы облысына қарасты Қарақол деген жерде дүниеге келген.
Лақап аты — Рауан Жұмаев.

## Еңбек жолы
Еңбек жолын 1942 жылы кең-шар жүмысшысы болудан бастаған. Жаркент педучилищесін, 1953 жылы Қазақ Ұлттық университетінің филология факультетін бітірген. Одан кейін «Қазақстан пионері» (қазіргі «Ұлан»), «Теміржолшы» — »Турксиб», «Қазақ әдебиеті» газеттерінде тілші, әдеби қызметкер, аудармашы, бөлім меңгерушісі, Алматы облыстық «Жетісу» газеті редакторының орынбасары, Қазақ радиосында редактор, Қазақ КСР Мемлекеттік телерадио комитетінде бас редактор болады.
1970 жылдан бастап Алматы облыстық партия комитетінде үгіт бөлімі меңгерушісінің бірінші орынбасары болып істейді. Ол Алматы қалалық кеңесінің депутаты, Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының мүшесі.
## Дереккөздер


Санат:2009 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Алматы облысы тұлғалары
Санат:1927 жылы туғандар
Басқарудың командалық әдісі

**Басқарудың командалық әдісі** () — ракетаның ұшуын баскаратын белгілердің (команда) оның бортына жердегі қондырғыдан (командалық пункттен) берілетін, ракетаны нысанаға бағыттау әдістерінің бірі. Берілген команда нәтижесінде орындаушы механизмдер жұмыс істейді де, ол ракета белгіленген бағытпен ұшады. Басқарудың командалық әдісінде ракетаның ұшуы да, нысананың қозғалысы да қатар бақыланады. Ракета мен нысананың орналасуы (координаттар) радиолокациялық станция арқылы анықталады. Бұл әдісті сондай-ақ телебасқару деп те атайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Колофон

**Колофон** - мәтін аяғында орналасқан, көне қолжазба немесе басылымның авторлық атын, басылымды көшіріп жазушының жөне басылымның уақытын көрсететін мәліметтер.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Бұрыш өлшегіш

thumb
**Бұрыш өлшегіш**- машина тетіктері мен баска бұйымдардың қандай да бір-екі жазықтығы арасындағы бұрыштарды түйіспе тәсілімен өлшеуге арналған кұрал.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Пирожки

right|thumb| alt=A.|250 px|Пирожки

**Пирожки** - фритюрде, қазандағы майда қуырылатын немесе тұмшапеште пісетін, жарты ай немесе сопақша пішіңді, салмасы бар, ашыған қамырдан дайындалатын шағын қамыр өнімі. Салмасының затына қарай аттары әр түрлі болады. Мысалы, ет пирожкиі, повидло пирожкиі, т.б.

## Дереккөздер


Санат:Тағамдар
Басқарушы электрондық цифрлық машина

**Басқарушы электрондық цифрлық машина** () — дискретті электрондық есептеу машинасы. Әскерлерді, қару мен ұрыс техникасын автоматты басқару жүйелерінде қолдануға арналады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Басқарылатын авиациялық бомба

**Басқарылатын авиациялық бомба** () — тұрақтандырғышы, рөлі, кейде қанаты бар басқарылатын бомба. Оның қозғалыс траекториясын өзгертуге мүмкіндік беретін, басқарыла ұшу және жоғары дәлдіктен нысананы жоятын басқару құралдары бар. Басқару радио, лазерлі сәуле бойынша және өздігінен бағытталу жолымен жүзеге асырылуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Авиациялық бомбалар
Куратор

**Куратор** (лат. Curator - қамқор, тәрбиеші) - 1. Берілген жұмысты бақылайтын адам; 2. Тұрлаусыз мекемені, конкурсты басқару құрылтайшысының мүшесі; 3. Ауруханада жатқан аурудың денсаулығын қадағалайтын медик студент.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Дифтонг

**Дифтонг** (ағылшын тілінен *diphthong*, сайып келгенде грек тілінен *δίφθογγος* *(díphthongos)*, "екі дыбыс") — бір дауыстыдан басқасына бірсарынды ауысатын дыбыс. 

Қазақ деректері бойынша дифтонгтар **шынайы** және **жалған** болып екіге бөлінеді. 

## Транскрипция
Халықаралық фонетикалық әліпбиінде (ХФӘ) монофтонгтар, яғни бір дауыстыдан тұратын фонема, бір символмен белгіленеді: қазақ тілдегі "жер" /ʒer/ және ағылшын тілдегі "sun" /sʌn/ сөздердегі ⟨e⟩ мен ⟨ʌ⟩ монофтонгтарды көрсетеді. Дифтонгтар екі қатарлас символдармен көрсетіледі: "емен" /ɪemen/, "high" /haɪ/, "cow" /kaʊ/ сөздердегі /ɪe/, /aɪ/ мен /aʊ/ — дифтонгтар.

Дифтонгтарды екі дауыстымен немесе дауысты мен жартыдауыстымен жазылуы мүмкін. Екінші жағдайда дифтонгтың қысқа сыңары жартыдауыстымен жазылады. Мысалы, кейбір транскрипцияларда /ɪ/ дыбысы  /j/, ал /ʊ/ дыбысы /w/ ретінде белгіленеді.

## Шынайы мен жалған дифтонгтар
* **Шынайы Дифтонгтің** құрамындағы екі сыңары айтылу күші жағынан да, буын құрауы жағынан да тең түседі. **Шынайы Дифтонг** тілдерде сирек кездеседі. Мысалы, латыш тіліндегі *meitci* (қыз), *tauta*(халық) дегендегі *еі, аи* осыған жатады.
* **Жалған Дифтонг** сынарларының бірі буын жасай алады, біреуі буын жасай алмайды. Еғер алғашкы сынары буын жасап, екінші сынары көмекшілік қызмет атқарса, **тұйық дифтонг** деп аталады. Мысалы: *кійім—киім, жұуар — жуар, сұуат — суат* дегендегі *ій, ұу* дыбыстары. Ал егер алғашкы сынары буын жасай алмай, кейінгі сынары буын жасай алса, **ашық дифтонг** деп аталады. Мысалы: сөз басындағы *е, о, ө* дыбыстарының құрамында *й, у* дыбыстары естіліп, *йэ (ел — йэл), уо (ол — уол), уо (ор — уор)* болып айтылады. Шын мәнінде, қазақ тіліндегі жалған **Дифтонгтің** аталған түрлерін **дифтонгойд** дауыстылар деуге болады.
**Дифтонгоид** — дифтонгке жақын дауысты дыбыстың ерекше түрі. Оған и, у, ие, уо, уө дыбыстары жатады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Фонетика
Санат:Фонология
Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Эйлер бұрыштары

thumb
**Эйлер бұрыштары** - дененің козғалмайтын нүктелердің маңайында айналуын сипаттайтын үш тэуелсіз координаталар.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Анатолий Купчишин

right|thumb
**Анатолий Купчишин** - 1945 жылы 10 қарашада Украинаның Винницк облысы, Шаргородск ауданы, Слобода селосында туған. 1967 жылы ҚазМУ-дің физика-математика факультетін тамамдаған. 1967 —1970 жылдары Ядерлық физика кафедрасында аспирант болған. Әр жылдар да аға лаборант, ғылыми қызметкер, Қазақ мемлекеттік университетінде лаборатория меңгерушісі, физика факультеті деканының орынбасары, Абай атындағы ҚазПИ-дің ғылыми істер жөніндегі проректоры, кафедра меңгерушісі, физика-технологиялық орталықтың директоры, профессоры болып қызмет еткен.

2001—2008 жылдар аралығында әл-Фараби атындағы мемлекеттік ұлттық университетінде проректор болып қызмет атқарған. Физика ғылымының докторы, профессор. Қазір Абай атындағы ҚазҰУ профессоры және ФТО директоры.Көптеген ән текстерінің авторы. 20-ға жуық өлең жинақтары жарық көрген.

6 монография, 10 оқу-әдіс-темелік құралдың, 800-ге жуық мақаланың авторы. Еңбектер3 халықаралық басылымдарда жарияланып тұрады. Халықаралық Академияның Жоғарғы Ғылымдар мектебінің мүшесі (академигі) (1995), Қазақстан Жоғарғы Мектеп Ғылым Академиясының бас ғылыми хатшысы (1995), ҚР Кіші Ғылым Академиясының президенті. Халықаралық журналдар редакциясының мүшесі. ҚР ҒА суперидея байқауының 1 жүлдегері.

«Құрмет» орденімен (2007), «ҚР Парламентіне 10 жыл» медалімен марапатталған. «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері». Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің үздігі.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1945 жылы туғандар
Демпингіге қарсы баж

**Демпингіге қарсы баж** — дүниежүзілік нарықтың қалыпты бағасынан немесе шеттен тауар әкелінетін елдің ішкі бағасынан төмен бағамен шетке шығарылатын тауарларға салынатын қосымша импорттық баж.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Дінәш Нұрмұхамедов

**Дінәш Нұрмұхамедов** (21.03.1948, Торғай облысы (қазіргі Қостанай облысы) Амангелді ауданы, Қаралық ауылы-2006) - радиожурнадист.

## Еңбек жолы
Қазақ Ұлттық университетінің журналистика факультетін 1972 жылы бітірген. 3-курста оқып жүргенде, Қазақ радиосына қызметке орналасады. Содан редактор, аға редактор, бөлім меңгерушісі, Бас редактордың орынбасары, Қазақ теледидарында Бас редактор қызметтерін атқарды. «Азат» газетінде тілші болып қызмет істеген.
## Еңбектері
Алғашқы әңгімелері мен повестер жинағы 1982 жылы «Ең бақытты күн» деген атпен жарық көрді. Одан соң «Жаңа жылға қараған түн», «Өмір», «Он бес пен он алтының арасында», «Таңертеңнен кешке дейін», «Жарық күн» повестер жинағы оқырмандар қолына тиді. «Алтын арна», «Әкеден қалған аманат», «Саусақтан төгілген сәуле» атты деректі хикаялар жинақтары бар.
Кабардин жазушысы Ә. Кешоковтың «Сынған таға» эпопеясының алғашқы кітабын, поляк, украин және басқа халықтар қаламгерлерінің әңгімелерін қазақшаға аударды. А. Байтұрсынұлы өмірінен «Сен ертең атыласың!» атты пьеса жазды. «Мейлі, өзендер шулай берсін», «Соңғы аялдама», «Деректірдің шопыры», «Адамның кейбір кездері», т.б. драмалық шығармалардың авторы. Сондай-ақ «Сәукеле киген сайқал», «Сандық» хикаяттары республикалық әдеби журналдарда жариялайды, жекелеген әңгімелері өзбек, қарақалпақ, орыс тілдеріне аударылды.

Радиожурналист ретінде жүздеген хабарлары Қазақ радиосының «Алтын қорында» сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:21 наурызда туғандар
Санат:1948 жылы туғандар
Санат:Амангелді ауданында туғандар
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қазақ радиосы редакторлары
Санат:Қазақстан ұлттық телеарнасы бас редакторлары
Санат:Қазақстан жазушылары
Бәсекеге қарсы саясат

**Бәсекеге қарсы саясат** — нарықта оған басқа өндірушілердің қол жеткізу мүмкіндігін шектейтін, бағаны және коммерциялық қызметтін басқа да шарттарын өктемділікпен таңатын үстем жағдайды тартып алу арқылы монополиялардың бәсеке күрес нормаларын бұзуы.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Басқарылатын ракета кешені

**Басқарылатын ракета кешені** () — ракетаның ұшу бастамасы мен оны басқаруға арналған жабдықтар мен құрылғылар жиынтығы. Оның кешеніне ракетаның өзі, ұшыру қондырғысы, бағыттау аппараты, сонымен қатар ракетаны тексеруге, күтуге арналған жабдықтар жатады.

## Басқарылатын ракеталар
Автоматты түрде ракетаны нысанаға (объектіге) бағыттауға немесе кеңістікте белгілі бір траектория бойынша қозғалуға мүмкіндік беретін, арнаулы басқару аппаратурасымен жабдықталған ракеталар. Басқарылатын ракеталарға әр түрлі класты ракеталар жатады. Оларды мынадай топтарға топтастыруға болады: жерден ұшырылатын жер үсті ракеталары; су үсті және су асты кемелерінен ұшырылатын теңіз ракеталары; ұшақтар мен басқа да ұшу аппараттарынан ұшырылатын авиациялық ракеталар; ӘҚК әскерлері бөлімшелері әуе нысаналарына, сауытты нысаналарға қарсы ұшыратын зениттік ракеталар. Басқарылатын ракеталар  мақсатына, құрылымы, аэродинамиканың сипаттамасы мен басқару жүйесіне байланысты бөлінеді. Барлық басқарылатын ракеталар  баскарылу әдісіне карай үлкен 3 топқа бөлінеді: 
*алдын ала есептелген бағдарлама бойынша нысанаға жол салатын, жеке басқарылатын ракеталар; 
*жерден команда беру арқылы нысанаға бағытталатын телебасқарылатын ракеталар; 
*өздігінен бағытталатын ракеталар.

## Басқарылатын реактивті снаряд
Ұшу барысында нысанаға бағытталғанға дейін арнаулы басқару аппаратурасымен басқарылатын реактивті снаряд. Басқарылатын реактивті снаряд  корпусынан, жарылыс бөлімінен, реактивті қозғалтқыштан, басқарудың кемерлік аппаратурасынан және басқару органдары мен тұрақтандыру органдарынан тұрады.

## Басқарылатын снаряд
Алдын ала берілген траектория (машрут) бойынша арнаулы нысанаға жіберілетін ұшқышсыз аппарат. Басқарылатын снаряд арнаулы аспаптармен, реактивті қозғалтқыштармен жабдықталады. Бұл снарядтар қарсыластың әр түрлі маңызды объектілерін қиратуға, ұшақтың жаңа түрлерін сынаудан өткізуге, атыс жаттығуларында және ғылыми зерттеулерде қолданылады. Басқарылатын снаряд арнаулы қондырғылардан жіберіледі. Басқарылатын снарядтың алғашкы үлгісі **ФАУ-1** ракетасы болды. ФАУ-1 ракетасының ұшу алыстығы — 
**300 километр, биіктігі - 0,2 3,0 километр, жылдамдығы 575 километр/сағатқа жуық**.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдарда көптеген шетел армияларында басқарылатын снаряд жете зерттеліп, онын жоғары маневрлі және алыска ұшатын жаңа үлгілері жасалды. Олардың ішінде құрылысы мен қолданылуы жеңіл, радиокедергілеріне төзімді, кез келген қашықтықта үлкен объектілерге соккы бере алатын дербес басқарылатын снарядтар, радиокедергілерге төзімсіз, бірақ нысанаға дәл тигізетін телебасқарылатын снарядтар, электрмагнит, жылу, дыбыс, жарық күші аркылы нысанаға жеткізетін аспаптармен жабдықталған снарядтар болды. Басқарылатын снарядтың биіктігі, қашықтығы және ұшу бағыты, траекториялық жоспарлы мөлшері болады. Ұшу биіктігі тұрақты және тұрақсыз болады. Ракеталардың жылдамдығын анықтап, жылдамдығына қарай оның жүріп өткен жолын, берілген бағытын және биіктіктен ауыткып кетуін көрсететін аспаптардын жиынтығын басқарылатын снарядтарды инерциялық жүйемен басқару деп атайды. Ол есептеп шешетін өлшегіш аспаптардан және автоұшкыштан тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Питта

нобай|
**Питта** — питтаның екі түрі кездеседі: жұқа гректікі және питта-қалта. 

Біріншісін сэндвич және пиццалар дайындау үшін қолданса, ал екіншісінің қалта тәрізді қуысына салаттар, паста құйылған қуырылған ет салады; домалақ жұқа, ақ немесе қоңыр ұндардың ашы- маған қамырынан пісірілетін нан.

## Дереккөздер


Санат:Ұн өнімдері
Санат:Жерорта теңізі асханасы
Санат:Балқан асханасы
Санат:Грек асханасы
Ларингология

thumb|right
**Ларингология** ( - көмей,  - ілім, сөз) - көмей құрылысы мен функциясы, аурудың алдын алу және емдеу әдістерін зерттейтін оториноларингология бөлімі.

## Дереккөздер


Санат:Оториноларингология
Сабақтың дидактикасы

**Сабақтың дидактикасы** - сабаққа дайындалу, оны өткізу және нәтижелерін анализдеу жүйесі.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Питахайя

**Питахайя** — сабағының ұшында пісетін шырынды жемісі бар кактус. Жемісі көптеген алкогольді ішімдіктер дайындауға пайдаланылса, шырыны мен жұмсағы конфеттер, балмұздақ, шербет, йогурт және сүт өнімдерінің құрамына кіреді. Жұмсағынан  джем, соус және желе дайындайды.

## Дереккөздер


Санат:Кактустер
Санат:Жемістер
Печенье

нобай|230 px|Печенье
**Печенье** — ұннан жасалған кондитер өнімі. Печенье өндіру үшін жоғары, бірінші және екінші сортты ұн, міндетті түрде май мен қант қолданылады. Пішіні тік төртбұрышты, домалақ немесе фигуралы болуы мүмкін. Рецептурасына және дайындау ерекшелігіне байланысты печенье қантты (пластикалы, үзілгіш қамырдан пісірілген), созылмалы (эластикалы- серпімді қамырдан пісірілген) және май-қоспалы болады. 
нобай|солға|250 px|Әртүрлі печенье
Қантты печенье — тәтті, қою түсті, нәзік, үгілгіш консистенциялы суда жақсы ісінеді, өзіне тән суреті бар. Созылмалы печенье эластикалы — серпімді, созылмалы қамырдан жасалады, сондықтан қалыптау кезінде өнімдерді теседі, ол қамырдан газ тәрізді затгардың бөлінуіне ықпал жасайды және деформациялардың алдын алады. Созылмалы печенье құрамында қант мөлшері аз болғандықтан ақшыл түске ие. Ол беріктеу, анық көрінетін қатпарлы құрылымды, ісінуі төмен.

## Дереккөздер


Санат:Тағамдар
Ақын Сара ескерткіші

**Ақын Сара ескерткіші** - белгілі қазақ ақыны Сара Тастанбекқызының мүсіні. 1972 жылы Қапал ауданындағы (қазіргі Ақсу ауданы) Абай ұжымшарында орнатылды. Авторы — Петербургтік мүсінші М.Ващенко. Сондай-ақ, арқалы айтыскер ақынға Ақсу ауданының Жансүгіров ауылында да ескерткіш орнатылған. Оның авторы — мүсінші Т.С.Досмағамбетов. Облыс орталығы — Талдықорған қаласындағы ақын Сара және Біржан сал көшелерінің бойында да ақынның қола ескерткіші (Досмағамбетов) бар. 

Ескерткіш биіктігі 1,20 см, ені 1 м, көлденеңі 2 м болатын тас тұғырға орнатылған. Ескерткіш ені 1,8 м, биіктігі 3 м болатын  тас пастаментке орнатылған. Ақынның кескін бейнесі  диаметрі 2 м, биіктігі  2,8м, болатын сұр түске боялған, өрнектеліп тастан құйылған. Ескерткіштің айналасы асфальтталған. Екі жақ шетінде көлемі 18 м2 болатын гүлзар бар. Құрылыс материалдарына тас, цемент пайдаланылған.

## Дереккөздер

Санат:Ескерткіштер
Брюстер бұрышы

thumb
thumb
**Брюстер бұрышы**- диэлектриктен шағылған жарық толық поляризацияланатын түсу бұрышы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Доминанта

**Доминанта** ( - үстем, негізгі, басым идея) — семантикалық тұрғыда неғұрлым қарапайым, стилистикалық тұрғыда бейтарап, синтагматикалық жағынан орнықты, ұқсас немесе жақын мағыналас синоним сөздерді өз айналасына топтайтын сөз.
::*Доминанта* – (лат. *dominans* – қаз. *[[үстемдік ету]]*) – деген мағынаны білдіреді. Өзекті қажеттілікпен немесе зейіннің үстемділігімен адамның миында өктемдік ететін қозу ошағы. Мидың көршілес аумағындағы әлсіз қозуларды тартып күшеюге қабелeттілігі. Д. – жүйке орталығының негізгі заңдылығының бірі. Қозған орталықтың басқа алаптағылардан да күшейіп кетуін үстемділік (доминанта) заңы деп атайды. Доминанта түсінігін және оның қасиетін А.А.Ухтомский (1875-1942) жылы ашып, ғылымға (1923) енгізген. Доминанта теориясы адам мінез-құлығының басқа да қажеттіліктерінің пайда болуының физиологиялық негізін ғылыми тұрғыдан түсінуге мүмкіндік береді. Сыртқы дүниенің көптеген тітіркендіргіштерінің ішінде біреуі миға көбірек әсер етеді де, мидың бір алабын қаттырақ, күштірек қоздырады, осындай алапты  д о м и н а н т а  деп атаған. Мидың осы күшті қозғыш алабы қалған алаптардағы әлсіз қозу үрдістерін өзіне тартады. Осыдан мидың күшті қозған алабы онан бетер күшейеді. Мәселен, қызық кітапқа беріле оқығанда адамға кейбір бөгде тітіркендіргіштердің бөгет жасамайтыны, қайта олардың біздің ойымыздың күшеюіне жәрдемдесетіні байқалады. Сондықтан адам санасын (зейінін) бағыттап, шоғырландырып кітап оқыған кезде қасындағы бөгде тітіркендіргіштерден (мысалы, сағаттың тықылы, соғуы келді) қашпауы керек. Бұл біздің басқа нәрсеге көңіл аудармай үңіліп отырған әрекетімізге мейлінше беріле түсуімізге жәрдемдеседі. Өйткені жоғарыда айтылғандай мидағы басыңқы қозу әлсіз тітіркендіргіштерден болған қозуларды өзіне тартып, солардың есебінен күшейетіні зерттеулер негізінде дәлелденген. А.А.Ухтомскийдің доминанта теориясының мәнін И.П.Павловтың *«[[Қозудың оптималдық алабы]]»* деп аталатын тұжырымы онан сайын толықтыра түседі.

## Тағы қараныз:
* Тірек сөз
* Басымдық

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Ақын Сара кесенесі

нобай|300px|
**Ақын Сара кесенесі** — белгілі қазақ ақыны Сара Тастанбекқызының бейітінің басына 1993 ж. орнатылған ескерткіш. Ол бұр. Қапал ауданының "Қапал" кеңшарындағы "Қарашоқы" қорымына салынды. Биіктігі 10 м, табиғи тастан қаланған күмбезі бар. Ақын Сараның жерленген орнын жергілікті мәдениет қызметкерлері (М Алыбаевтың басшылығымен) 1979 ж. анықтаған. Кесене ЮНЕСКО-ның тізіміне енгізілген, республикалық дәрежедегі ескерткіштер қатарына жатады.

## Дереккөздер


Санат:Кесенелер
Санат:Қазақстан кесенелері
Басқарылмайтын ракеталар

## Басқарылмайтын ракеталар
Өз құрылысында басқару жүйесі болмайтын ракеталар. Олар, әдетте, қатты отынды ракета козғалтқыштары, тұрақтандырғышы бар корпустан және (жарылғыш заттардың заряды бар) бас бөліктен тұрады. Басқарылмайтын ракеталардың ұшу бағыты мен қашықтыгы ұшыру қондырғылары арқылы беріледі. Басқарылмайтын ракеталардың негізгі кемшілігі — **50 километрге** дейінгі қашықтықтан атуға арналатындығы мен шашыранды атуы. Басқарылмайтын ракеталарлар басқарылатын ракеталарға карағанда ату дәлдігі шамалы, бірак құрылысы қарапайым және оны дайывдау арзанға түседі. Басқарылмайтын ракеталардың тұрақтылығы екі жолмен — артқы бөлігіне жазық, не айналдырғыш құрылғы орнату аркыны жүзеге асырылады.

## Басқарылмайтын реактивті снаряд
Траекториясы ауырлық күші мен аэродинамикалық күшке байланысты болатын, баллистикалық қисық деп аталатын сызықпен атылатын баллистикалық снаряд.

## Дереккөздер


Санат:Зымырандар
Повидло

**Повидло** - ысқыланған жеміс-жидек массасын қант қосып қайнатқан кондитер өнімі. Дайындалған жемістер ішіне аздаған су құйылған сыйымдылық ішіне салынады да, қақпағы жабылып, жемістер жұмсарғанша қайнатылады (10—20 мин). Қайнатылған жемістерді тор көзді електен ысқылап өткізеді. Пайда болған езбеге құмшекер (1 стақан езбеге 1 стақан құмшекер) салып масса қоюланғанша (1—1,5 сағ) қақпағы ашық сыйымдылықта қайнатады. Қайнап жатқан массаны араластырып отыру керек. Дайын өнімді шыны немесе металл ыдыстарға салып, аузын жауып, салқын жерде 8—9 айға дейін сақтауға болады.

## Дереккөздер


Санат:Тағамдар
Қабылхан Күзембаев

**Қабылхан Күзембаев** 1942 жылы 15 шілдеде Жеменей өзенінің жағасында, «Жалғыз төбе» деген жерде туған. 1962 жылы Қазақстанға оралып, 3 жылдық әскери міндетін өтеп келген соң, Қазақ Мемлекеттік университетінің журналистика факультетінің сырттай оқу бөліміне түседі. Алматы үй құрылысы мекемесінде құрылысшы болып жұмыс істеген. Алғашқы жазған өлеңдері 1973 жылы «Жұлдыз» журналында жарияланған. «Жалын» баспасынан алғашқы жыр жинағы жарық көрген. «Көрімдік», «Өр өзен», «Жыл қүсы», «Жаз лебі», «Тұңғыш кітап», «Көктем тынысы», «Мәңгі жастық», «Наз бен наза», «Азаттықтың оралуы» сияқты кітаптары бар.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қытай қазақтары
Санат:1942 жылы туғандар
Либнет

**Либнет** - ақпараттық-кітапханалық бағдарламаның компьютерлік байланыспен шығарылуы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Басқарып ұйымдастырушы станция

**Басқарып ұйымдастырушы станция** () — ел тылынан армия мен құрамаларға түсетін жүктерді бөлу жұмыстары, соңдай-ақ эвакуациялық жүктер ағымын өңдеп, транзитті поездарды еткізуге арналған темір жол торабы. Әскер әрекетінің негізгі бағытындағы басқарып ұйымдастырушы станцияның алдында сұрыптайтын көмекші станциялар болып саналатын  басқарып ұйымдастырушы станция бөлімшелері жасақталуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Мұғалімің дидактикалық жүйесі

**Мұғалімің дидактикалық жүйесі** - мұғалімің сабақта және сабақтан тыс уақытта балаларды оқытуға, дамытуға, тәрбиелеуге қолданатын дидактикалық материалдары мен құжаттарының жиынтығы. Оған: 
* білім стандарты, 
* оқу бағдарламасы,
* күнтізбелік және тақырыптық жоспар, 
* сабақтың конспектісі, 
* тәрбие жұмысы, 
* жоспары, 
* құралдар, 
* көрнекілік құралдар т.б. жатады.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Себезгі

thumb|250px|Себезгі
thumb|170px|Даладағы Себезгі
**Себезгі** - адам ағзасына әрқилы түрде, жылулықта және қысымда суды шапшыту арқылы әсер етуге негізделген емдік немесе гигиеналық емшара.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Педагогикалық диагноз

**Педагогикалық диагноз** - оқушының қабілетінің сипатын және көлемін, олардың оқудағы қиыншылықтарын, тәртібіндегі ауытқулардың сипатын
анықтау. Педагогикалық диагноз оқушының мектеп бағдарламасын игеруі туралы мәліметтердің негізінде, олардың оқуларын байқау мен оның нәтижесін зерттеу негізінде қойылады.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Пицца

**Пицца** () — Италияның ұлттық тағамы. Ашыған қамырдан дайындалатын, ашық бетіне күрделі салма салынған таба нан немесе пирог. Қамырға ашытқы көбірек салынады (1 кг ұнға 60 г ашытқы). Салма ретінде шұжық, жіңішке шұжық, саңырауқұлақ, зәйтүн, қызанақ, тәтті бұрыш және т.б. қолданылады. Көптеген түрлерінде салмаға ысқыланған қатты ірімшік қолданылады.

## Тарихы
Пиццаның прототиптері (алғашқы нұсқалары) көне гректер мен көне римдіктерде болған. Ол кейбір астардың нан үзінділеріне салынған күйінде дастарханға қойылған. Қызанақтардың Еуропаға әкелінуімен байланысты 1522 жылы Неапольде итальяндық пицца үлгісі қалыптасты. XVII ғасырда пицца даярлайтын арнайы адамдар  («pizzaiolo», «пиццайоло») пайда болды.

left|thumb| alt=A.|200 px|Маргарита пиццасы
Пиццаны дайындау екі түрлі әдіспен жүргізіледі. Бірінші тәсілде піскен таба нанның үстіне салмасын салып дайын болғанша қайта пісіреді, ал екінші тәсілде салманы шикі қамыр үстіне салып пісіреді. Пиццаларды шағын табаларда пісіреді. Дайын тағам үстіне өсімдік майын себелеп көктермен әшекелейді.

## Астағы  қолданылуы
Дәстүрлі классикалық пиццаны қолдану алдында арнайы пышақпен 4, 6, 8 және көбірек бөліктерге кесіп қолмен жейді.

## Дереккөздер


Санат:Пицца
Санат:Итальян асханасы
Санат:Ұн өнімдері
Диэлектрлік шығындар бұрышы

**Диэлектрлік шығындар бұрышы** - тербеліс мерзімінде диэлектрик жұткан энергияның диэлектриктегі айнымалы электр өрісіндегі орташа энергияга катынасымен сипатгалатын шама.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Дидактикалық ойындар

**Дидактикалық ойындар** - оқыту мақсаттарын іске асыруға арналған арнаулы ойындар.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Басқыншы әскерлер

**Басқыншы әскерлер** () — басқа мемлекеттің аумағын уақытша басып алушы және онда басқыншылық режімді жүзеге асырушы мемлекеттің әскерлері.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Лицей

**Лицей** - білім берудің баламалы нысаны; негізгі және қосымша жалпы білім беру бағдарламалары мен жоғары басқыштағы оқушылар үшін кәсіби бағдары бар оқытуды жүзеге асыратын орта жалпы білім беретін оқу орны.

Лицей - негізінде және қосымша жалпы білім бағдарламасының іске асатын орта жалпы білім беру мекемесі; жоғары сынып оқушыларының кәсіптікке жуық оқуын жүзеге асыру.

Батыс Еуропада, Латын Америкасын мен Африканың бірқанша мемлекеттерінде, Ресей Федрациясында жалпы білім беретін орта мектептер лицей деп аталады. Қазақстан Республикасында бұл көбінесе жетілдірілген, дамытылған, арнаулы мамандандырылған оқу орынын көрсетеді.

## Сөз төркіні
Ең алғаш б.з.д.335 жылы Афина қаласының Ликей деген жерінде ежелгі грек ойшылы Аристотель өз философиялық ғылыми мектебін ашқан. Бұл кейінгі Лицейдің негізі болды. Ликей (Λύκειος) күн құдайы Аполлонның лақабы болып, "Қасқыр соғушы" (др.-греч. λύκος — қасқыр) мағынасын береді

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Ғылымтану
Санат:Аристотель
Балалар және жеткіншектер гигиенасы

**Балалар және жеткіншектер гигиенасы** - қоршаған ортаның әр тұрлі факторларының баланың ағзасына тигізетін ықпалын зерделейтін және балалар мен жасөспірімдердің ағзаларының функционалды мүмкіндіктерін үйлесімді дамытуға және жетілдіруге, денсаулықтарын қорғауға және нығайтуга бағытталған гигиеналық нормативтерді әзірлейтін гигиена бөлімі. Бұл салада күн тәртібі, тамақтану, оқу және демалыс жағдайлары, мектеп пен үйдің санитариялық-гигиеналық жағдайлары зерттеледі.

### Мақсаты:

* Балалардың физикалық, психикалық, және әлеуметтік дамуын бақылау;
* Әртүрлі жас ерекшеліктеріне байланысты денсаулықты сақтау жолдарын қалыптастыру;
* Аурулардың алдын алу және денсаулықты нығайту.

## Күн тәртібі мен демалыс
Баланың дұрыс дамуы үшін **ұйқы мен белсенділік арақатынасы** маңызды. Жас ерекшеліктеріне сай күн тәртібін сақтау баланың **жүйке жүйесінің тұрақты жұмыс істеуіне** ықпал етеді.

## Тамақтану
Баланы дұрыс тамақтандыру – **интеллектуалды және физикалық дамудың** негізгі факторы.

Ақуыз, дәрумендер, микроэлементтер (Fe, Ca, Zn) жеткілікті болуы тиіс.

## Мектеп гигиенасы

* Сыныптағы жарық, температура, отыратын орындығы мен парта биіктігі баланың **омыртқа мен көру мүшесіне** әсер етеді.
* Мектеп сөмкесінің салмағы **баланың дене салмағының 10–15% артық болмауы тиіс**.

## Дене белсенділігі

* Күнделікті **дене жаттығулары** баланың жүрек-қан тамыр, тыныс алу және тірек-қимыл жүйесін дамытады.
* Отырықшы өмір салты мен гаджеттерге көп уақыт бөлу — **жасөспірімдерде сколиоз, семіздік** және көрудің бұзылуына себеп болады.

## Психогигиена

* Мектеп жүктемесі, емтихан стресі, әлеуметтік қатынастар баланың **психикалық денсаулығына** әсер етеді.
* Отбасы мен мұғалімдердің **эмоционалдық қолдауы** өте маңызды.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Поляк соусы

**Поляк соусы** - ерітілген сары майда дайындалады. Майды  сүзеді, оған майда туралған пісірілген жұмыртқа, ақжелкен немесе аскәк көгі, тұз және лимон қышқылын қосады. Пісірілген және өз сөлінде пісірілген балықпен береді.

## Дереккөздер


Санат:Соустар
Оқыту сабақтарының гигиенасы

**Оқыту сабақтарының гигиенасы** - оқу процесін ұйымдастыруға қойылатын оңтайлы, ғылыми негізделген талаптардың жүйесі - ақыл-ой және дене жүктемелерін нормалау,сабақтарды (оның ішінде еңбекке баулу мен дене тәрбиесін) ұтымды ұйымдастыру, күн, апта, оқу жылы ақымында оқу жұмысының түрлерін алмастыру. Гигиеналық талаптардың бұзылуы оқушылардың жүйке жүйесінің әлсіреуіне, ағзаның зерігуіне, оның әр түрлі инфекцияларға қарсылық көрсетуінің темендеуіне әкеліп соғады.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Лицензиар

**Лицензиар** - лицензиялық келісімге сәйкес лицензия объектісін пайдалану құқығын беретін жақ.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Май сүзгіш қондырғы

**Май сүзгіш қондырғы** - іркінді сулар майларын айыруға арналған ыдыс. Май айыру әдісі іркінді сулардың және оның құрамындағы майлар тығыздықтарынын айырмашылыктарына негізделген. Қалқып шыққан майлар арнаулы ыдысқа құйылып, одан әрі кәдеге жаратуға бағытталады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Дидактикалық ережелер

**Дидактикалық ережелер** - оқыту қағидасын қолданудың жекелеген кандай да бір жағын ашуда бастылыққа алынатын ережелер. Мысалы, көрнекілік қағидасын іске асырудың бір ережесі: түрлі көрнекіліктерді қолдануға болады, бірақ олардың санын көбейтудің қажеті жоқ.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Дыбысқа еліктеу теориясы

**Дыбысқа еліктеу теориясы** (ономатопоэтикалық теория)  — тілдің шығуы туралы теориялардың бірі. Бұл теория бойынша тіл адамның табиғи дыбыстық және дыбыстық емес белгілерге еліктеуінен туған. Дыбысқа еліктеу теориясын жақтаушылар дыбысқа еліктеуді дыбыстын дыбысқа еліктеуі және дыбыстық символизм түрінде кен мағынада түсінген. **Дыбысқа еліктеу теориясын** ұсынған стоиктер (б. з. д. 3 ғасыр), ол кейін Г. В. Лейбниц, И. Г. Гердер еңбектерінде дамытылған. Бұл теорияның күшті жағы дыбыс пен мағынаның алғашкы байланысын және оның табиғи екенін мойындағандығында. **Дыбысқа еліктеу теориясы** жактамайтындар бұл теорияның әлеуметтік жағдайларды ескермейтінін, дыбысқа еліктеуді тым асыра бағалайтының сынай отырып, дыбысқа еліктеудің манызын төмендетті, дыбыстық символизмді жоққа шығарды. 20 ғасырдың 50—80 жылдарында зерттеулер дыбыска еліктеу, дыбыстық символизм ым қимылымен бірге тілдің шығуында аса манызды қызмет атқарғаның айқын дәлелдеді.

## Тағы қараныз:
* Дыбыс

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Санат:Фонетика
Санат:Теориялар
Монополияға қарсы заңнама

**Монополияға қарсы заңнама** — нарықтық экономиканы басшылыққа алатын кәсіпкерлер қызметтің түрлі салаларында бәсекелестік ортаны қолдауға, монополизмге және жосықсыз бәсекеге қарсы әрекет жасауға бағытталған құқықтық актілер кешені. 

Монополияға қарсы қолданылатын заңнамада, әдетте, түрлі үлгідегі шаруашылық бірлестіктерін ұйымдастыру кезіндегі шектеулерді айқындайтын нормалар, нарықта бәсеке күрес жүргізу және тауарлар мен қызметтерді сату жөнінде шарттар жасасу қағидаты, сондай-ақ тиісті заңдар мен ережелердің сақталуын қадағалау жөніндегі мемлекеттік органдардың өкілеттігі қамтылады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Аурушаңдық

**Аурушаңдық** (латын тілінен аударғанда morbidus – «ауру, сау емес») — қандай да бір себептерге байланысты адамның денсаулығы нашарлап, мүгедектікке немесе ауруға шалдығуы. Бұл термин аурудың кез келген түрімен, туындайтын кезеңдерінен және оның науқасқа әсер етуімен сипатталады. Ауыр науқастардың арасында сырқаттанушылық деңгейі көбінесе жансақтау бөлімінде баллдық жүйемен өлшенеді. Бірлескен ауру немесе қатар жүретін ауру деп, аурудың бірнеше түрлерінің бір мезгілде болуын (мысалы: шизофрения және нашақорлық сияқты ауру түрлері) айтады.

Эпидемиологияда және актуарлық ғылымда сырқаттану термині (сонымен қатар аурушаңдық деңгейі немесе сырқаттанушылық жиілігі) аурудың немесе медициналық жағдайдың таралу деңгейін немесе белгілі бір уақыт ішінде белгілі бір жағдайды бастан өткерген адамдардың пайыздық мөлшерін білдіруі мүмкін (мысалы, бір жылда адамдардың 20%-ы тұмаумен ауырады). Аурудың бұл өлшемі, белгілі бір уақыт аралығында қайтыс болатын адамдардың үлесі салмағының өлім-жітім деңгейіне қарама-қайшы келетінін көрсетеді.

Аурушаңдық — аурулардың тұрғындар мен әр түрлі топтар арасында таралу көрсеткіші. Бүкіл халық арасында және халықтың белгілі бір топтарында барлық аурулардың таралу деңгейін, жиілігін көрсетеді.

Халықтың аурушаңдығын зерттеу және сипаттау үшін үш ұғым бар: алғашқы аурушаңдық, аурушаңдық, патологиялық зақымдану.

Алғашқы аурушаңдық - бұл берілген жылы жаңадан пайда болған аурулардың жиынтығы; бұл көрсеткіш жаңадан пайда болған аурулардың санының халықтың орташа санына қатынасын 1000-ға көбейту арқылы есептеледі.

Аурушаңдық — бұл пациенттер осы жылы жүгінген, халық арасында жаңадан пайда болған және бұрыннан бар барлық аурулардың жиынтығы; бұл көрсеткіш, бір жылдағы барлық аурулар санының халықтың орташа санына қатынасын 1000-ға көбейту арқылы есептеледі.

Патологиялық зақымдану — медициналық тексерулер кезінде анықталған аурулар мен патологиялық жағдайлардың жиынтығы; медициналық тексеру кезінде анықталған аурулар санының қаралған адамдар санына қатынасын 100 немесе 1000-ға көбейту арқылы есептеледі.

Халықтың аурушаңдығы туралы ақпарат алудың негізгі көздері: 
# Халықтың амбулаториялық-емханалық мекемелерге медициналық көмекке жүгінуі кезінде ауру жағдайларын тіркеу; 
# Ауруханаға жатқызу жагдайларын тіркеу; 
# Медициналық тексерулер кезінде анықталған ауруларды тіркеу; 
# Патологиялық-анатомиялык жэне сот-медициналық зерттеулердің деректері бойынша ауру жағдайлары мен өлім себептерін тіркеу.

## Дереккөздер

Санат:Медицина
Пончиктер

нобай|Пончиктер
**Пончиктер** — пішіні білезік нандар секілді, бос, жұмсақ ашыған қамырдан дайындалынатын, жылдам пісетін қамыр өнімі. Дайын өнімдерге қант ұнтағын себу қажет. Пончикті ыстықтай жеген дұрыс.
## Дереккөздер


Санат:Десерт
Лицензиат

**Лицензиат** - лицензиялық келісімге сәйкес лицензия объектісін пайдалану құқығын алатын жақ.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Түсу бұрышы

**Түсу бұрышы** - түсуші толкынның таралу бағыты мен толкын түсетін екі орта бөлігінің бетіне перпендикуляр арасындағы бұрыш.
## Дереккөздер


Санат:Физика