open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жазғытұрым қылтиған бір жауқазын...

**«Жазғытұрым қылтиған бір жауқазын...»** - Абайдың 1896 ж. шығарған өлеңі. Көлемі 10 жол. Ақын бүл елеңін ез ауылына сіңісіп кеткен ноғай Ғабитхан молданың баласы Ғабидоллаға арнап шығарған. Ел арасында сауда-саттық жасап, мал тапқанына мастанып, әр нәрсені керген, білімді кісімсіп, отырған жұртқа кезек бермей, сез таластыра берген Ғабидоллаға (1862-1932) сез арасында ескертпе ретінде айтқан. Жаңсақ мінез танытқан жас жігітті қатал айыптап, мінеп-секпей, сабырлы ақыл мен са- басына түсірмек ниеті байқалады. Өлеңнің 6 жолдан тұратын алғашқы бөлігі әңгіме үстінде айта салған мысал сияқты. Онда ақын жазғытұрым қылтиып өскен жауқазынның өз өмірінің қысқалығына қарамай бәйтерекке жетпек болып, ақырында бетегеден де аса алмай, күз түскен соң тамырын суық шалып, солатынын айтады. Аз уақыт жылы күнге мәз болған байғұстың мүшкіл халін әжуа етеді. Ақын одан әрі, елеңнің 4 жолдық екінші бөлігінде қол жетпеске қол созған сондай жасты өзінің де көп кергенін, бірақ солардың құрғақ сөз қуып «боламын» деп жүргенде, жалыны сеніп, түк шығара алмай қартаятынына өкініш білдіреді. Абай жол-жөнекей айтылған байсалды әңгімесімен ұшқалақ Ғабидолланы мақтамен бауыздаған. Өлеңге үңіліңкіреп қараған кісі бәйтерек кейпіндегі ақын тұлғасын, жауқазындай жарбиған, қуыс кеуде, желөкпе жастың бейнесін көреді. Өлең 11 буынды қара өлең үйқасымен жазылғанмен, 10 тармақ бірыңғай үндестікке қүрылып, түтас шумақ ретінде кідіріссіз оқылады. Алғаш рет Абай шығармаларының 1933 жылғы жинағына енгізілген. Кейінгі басылымдарында ешқандай текстол. езгеріс байқалмайды. Өлең араб, ағылшын, орыс т.б. тілдерге аударылған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Бұқаралық мәдениет

**Бұқаралық мәдениет** - [лат. massa - кесек, culture - өңдеу, тәрбиелеу] - 
# әртүрлі тарихи кезеңдерде мәдениеттің әлеуметтік жіктелуі процесі нәтижесінде азды-көпті көрініс табатын әлеуметтік мәдени құбылыстардың жиынтығы;
# нақтылы белгілер мен мінездемелерге жауап беретін әлеуметтік феномен (жалпыламалыққа түсетін ауыртпалық, орташа семиотикалық тілдік нормаларға бағытталу, жаңа комуникациялық технологияларға сүйену, қызмет етудің коммерциялық мазмүны және т.б.; 
# көркем мәдениеттің түрі (стилі) (мәні жағынан поп-мәдениетке, коммерциялық мәдениетке және әнерге жақын және т.б.), «классикалық», халықтық мәдениеттен алшақ және әнердің өмірдің аса маңызды салмақты саласынан ойын-сауық саласына ойысып, «сән сезімін» жоғалту және т.б.; ықпалдасу процестерінің күшеюі нәтижесінде стандартталған мәдени формалардың, ережелер мен бейнелердің кең таралуына жағдай жасайтын, трансұлттық мәдениеттің қалыптасуына себепкер болатын қазіргі мәдениеттің ерекше қабаты;
# қарабайыр, күңгірт сананы қалыптастырушы алдап-арбаушы, бірыңғайландырушы тетіктерді қамтамасыз етуші акпараттық қоғамның мәдениетінің тілі, ерекше белгілер жүйесі.
XX-XXӀ ғасырларда бұқаралық мәдениеттің кең етек жаюының басты себебі ақпараттандыру мен компьютерлендіруге байланысты. Мәдени өнімдерді тарату, көбейту, өңдеудің жаңа жағдайларында (баспа-көбейту техникаларының жаңаруы, радионың пайда болуы, кинематографияның дамуы, телехабарлардың таралуы, үн және бейне жазушы техникалық қүралдардың жетілдірілуі) ақпараттық-желілік жүйелердің даму қарқындылығы және әзара іс-әрекет принциптері ғылыми-техника- лық қайта құрулардың түбегейлі өзгеруімен, технология саласында күшті дамумен сипатталады (компьютерлік желілердің құрылуы, спутниктік таралым, онлайндық тораптардың және Интернеттің пайда болуы). Постиндустриалды қоғам мәдениеті бұқаралық және ақпараттық сипат алады.

Жаһандану жағдайында этникалық мәдениеттің қатаң шекаралары шайылып, оның өзіндік этномәдени ерекшелігін сақтап тұратын «жабықтығы» жойылады. Этникалық мәдениетті діңгек түтатын ұлттық мәдениет - ол тек ресми, мемлекеттік мәдениет қана емес, әртүрлі субмәдениеттердің (оның ішінде бұқаралық мәдениет те кіреді) өзара ықпалдасуы нәтижесінде пайда болған ұлттық мәдениет жиынтығы. Бұқаралық мәдениет те біртұтас емес, ол көпқырлы. Ең күштісі - маргиналдық қабат, одан кейін танымал, жастардың субмәдениеті және т.б. жатады.
Қазіргі жаһандану процесі жағдайында бұқаралық мәдениет трансұлттық мәдениеттің болашақ үлгісі ретінде қабылданады, басқа қырынан этникалық құндылықтарға және этномәдени өзіндікке қарсы тұратын мәдениет ретінде түсіндіріледі.

Мәдени құндылықтарды конвейерлік тәсілмен өндіру олардың тұлғалық шығармашылық мазмұнын кемітіп, адамдық жатсынудың жаңа формаларын қалыптастырады. Тек пайдалы көздеу ұлттық дәстүрлі мәдениетке жат әсіре сексуалдық, зорлық-зом-былықты, нәпсіқұмарлықты, арсыздықты, руханисыздықты дәріптеуге әкеп соғады. Бұқаралық мәдениет үлгілері қазақ халқының ұлттық құндылықтар сүзгісінен өтуі қажет.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Әлеуметтану
Саяси имидж

**Саяси имидж** - саясаткердің өзі туралы, оның тұлғалық қасиеттерін бұқаралық ақпарат құралдарымен, қоршаған ортамен берілген түсініктер негізіндегі жасалған бейнесі; адамның, топтың, оқиғаның, үрдіс немесе құбылыстың кәсіби имиджмейкерлермен аудитория санасында жасалған ойдағы үлгісі. Имидж - мамандармен жасалған бейне үлгісі. Бүл ойдағы бейне үлгісі төрт бөліктен немесе деңгейден тұрады. *Біріншіден*, бүл алдын ала теріс қасиеттерді азайтып, оң қасиеттерді көбейту мақсатында өңделген материалдың болуы, бірақ ол имиджмейкерлер дайындаған үлгінің негізгі өлшемдеріне сәйкес келуі керек. *Екіншіден*, бүл модельді алдын ала дайындалған материалға салу. *Үшіншіден*, имиджді беру барысындағы оның бүрмалануы. *Төртіншіден*, аудиторияның немесе субъектінің белсенді жүмысының нәтижесі.

Саяси имиджде келесі белгілер маңызды: өзіне және өзінің ісіне сенімділік; қоғамға қызмет көрсету ұстанымы; адамдарға қамқорлық көрсету, олардың проблемаларын жақсы білу, олардың өмірін жақсартуға ұмтылу; энтузиазм, оң эмоциялар тудыру; шешімділік, ерік, энергия; жоғары моральдық қасиеттер; адамдарға ықпал ете алу. Имидж саяси құбылыс ретінде қабылданады. Имидж - саясаткерді сәтті сату үшін дайындалған қайталанбайтын саяси ұсыныс.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Амангелді халық театры

**Амангелді халық театры**. Әуесқой көркем-өнерпаздардың драмалық ұжымы. Бұрынғы Қостанай облысының Амангелді аудандық Мәдениет үйі жанынан 1937 ж. құрылған. Тұңғыш жетекшісі - ақын Н. Ахметбеков. 1960 ж. ұжымға халық театры атағы берілді. Репертуарында қазақ, орыс әдебиеті классиктерінің пьесалары орын алған. Ғ. Мүсіреповтің *«Қозы Көрпеш-Баян сұлу»*, *«Ақан сері - Ақтоқты»*, Ғ. Мустафиннің *«Кек алу»*, I. Есенберлиннің *«Ғашықтар»* драмалары т. б. Театр Әуезовтің *«Еңлік - Кебек»* пьесасын сахнаға шығарды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан театрлары
Автоморфты топырақ

**Автоморфты топырақ** (Автоморфные почвы) — топырақтың қалыпты ылғалдануы; өсімдіктің өсіп-өну кезеңінде топырақты артық ылғалдандырмау амалдарының бірі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Абай (диафильм)

**«Абай»**, диафильм. 1956 ж. Мәскеу «Диафильм»
студиясы шығарған. Сценарийін С. Даронян жазған, кеңесшісі - Мұхтар Әуезов. Ұлы ақынның өмipi мен шығармашылығына қатысты фотосуреттерді басқа
да қажетті материалдарды Мұхтар Әуезов Алматы мен
Семейдегі мұражайдан алдырған. Бұл жөнінде
сценарий авторы былай дейді «Мұхаң Москваға
келгенде iздеп бардым. «Абай» диафильмі туралы «Абай» романының авторы не дер екен деп
күтудемін. Ол менің сценарийімді оқып отырып,
деңгелек үстел үстіне жайып тастаған иллюстрацияларға қарап қояды. Мен оның әpбіp қимылын
бағып отырмын. Жекелеген «кадрларды» ауыстырып қойып, текске түзетулер eнгізіп жатқанына қызыға қарап отырмын! Мұхаң бұл дүниені,
қарсы алдында отырған мeнi - бәр-бәрін ұмытқан тәрізді. Кенет: «Енді бітті!» деді. Сөйтіп сценарий тeкciнe қол қойды. Мен иығымнан ауыр
жүкті бipey алып тастағандай, epкіiн бip дем алдым». Диафильм түсіріліп біткеннен кейін,
Мәскеу университетінде Орта Азия мен Қазақстан халықтары әдебиетінің тарихынан дәріс тыңдайтын курс студенттеріне алғаш рет керсетілді.
## Дереккөздер


Санат:КСРО фильмдері
Халиулла Өскенбаев

**  Халиулла Өскенбаев ** (1849-1870) - Құнанбайдың Айғыздан туған баласы, Абайдың інісі. 

Он жасқа дейін ауылда Ғабитхан молдадан оқып, сауатын ашқан. 1859-67 ж. Омбыдағы кадет корпусында, 1867-68ж. Мәскеудегі Александр III атындағы әскери училищеде оқыған. 1868-70 ж. Батыс-Сібір генерал-губернаторлығына қарайтын Сібір казак әскери бөлімінде қызмет еткен. Ол ойшыл, аудармашы, әрі ақындықтан да құралақан болмаған. Ол ерте қайтыс болып, артында айтарлықтай мұра қалдыра алмады. Абай орыс әдебиетінің терең сырларымен, оның биік тұлғаларымен алғаш осы Халиулла арқылы танысты. Халиулла жазғы демалысында елге келгенде халық жырларын жинап, орыс классиктерін ауызша қазақ тілінде әңгімелеп, оны өзінің жақын достарына, туысқандарына айтып беріп отырған. 

Оның орыс әдебиеті үлгілерін қазақ арасына таратудағы еңбегі мен қызметі туралы Г. Н. Потаниннің «Ең соңғы қазақ ханзадасының киіз үйінде» атты жолжазбасында айтылады. Марғұлан Ә. Абай қолжазбасы. - Кіт.: Абай тағылымы. - А., 1986; Өскенбаевтың «...Тургенев, Лермонтов, Толстой және басқалардың шығармаларының қазақша жазылған еркін аудармасы бірнеше дәптер болыпты... Өскенбаев: «... орыстың белгілі сыншысы Белинский не дегенін тыңдаңыз» немесе «Орыс сыншысы Добролюбовтың бұл туралы пікірі мынандай» деп, орыстың атақты адамдарына иек артады екен» . Халиулланы жақсы білген Н. Я. Ядринцевтің айтуынша, ол Л. Н. Толстойды, М. Е. Салтыков-Щедринді, В. Г. Белинскийді, Н. А. Добролюбовты тұңғыш рет қазақ тілінде айтып берген, халық эпосын жинап, зерттеуде көп еңбек сіңірген. Оған «Дала Уәлаятының газеті»1896 ж. 27-қазан күнгі 43 санында жариялаған «Қазақтың тәуір адамдарының қылар ісі» мақаласы айқын дәлел: «... Кейінгі уақытта қазақтан орыс медреселерінде оқығандар аз емес. Сөйтсе де солардың бірі медресе ашты, білім кітабынан кітап аударып, қазақ тілінде кітап басып шығарды деген естілмейді... Бұл туралы жалғыз-ақ ондай қылған, қырға барып тұрып дүниеден қайтқан Өскенбайұғылы екен. Сол құрметті адам есіту бойынша кеш болғанда орыс қиссаларын қазақ тіліне переуаттап қазақтарға айтады екен де, есітушілердің сұрауы бойынша жазып береді екен. Солайша Тургеневтің, Лермонтовтың, Толстойдың шығарған кітаптарын Өскенбайүғылы еркін переуат қылып шығарған». Абайдың Халиулланы жоғары бағалағаны оның інісіне жолдаған хатынан анық көрінеді. 1866 ж. 8-наурызда Абай Омбыда оқитын інісіне хат жазған (Дентиннің Халиуллаға жазған хаты). Бұл хаттан Халиулланың оқыған, білімді, саналы ел азаматы болып шығуына Абайдың үлкен ықпалы болғанын, оған үнемі көмектесіп отырғанын көреміз.

## Дереккөздер


Санат:1849 жылы туғандар
Санат:1870 жылы қайтыс болғандар
Санат:Абай Құнанбайұлы жобасының мақалалары
Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар
Қауаш Әлімқұлқызы

**Қауаш Әлімқүлқызы** (1910-82) - Абайдың шөбересі, Ақылбайдың Әлімқұлының қызы. Ертегіші Баймағамбеттің баласы Салықтың Мүклесіне тұрмысқа шыққан. Ол Абай, Ақылбай, Шәкерім, Әубәкірдің өлеңдерін жатқа білген. Қауаштың магнитофон таспасына жазылып алынған естеліктері, фото- бейнелер Абайдың әдеби-мемориалдық қорықмузейі қорында сақтаулы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сословие

right|250px
**Тап** - дәстүрмен немесе заңмен бекітілген және мұрагерлік арқылы берілетін құқықтар мен міндеттері бар әлеуметтік топ. Бірнеше таптардан тұратын таптық ұйымға олардың жағдайындағы теңсіздік пен артықшылықтардан көрінетін сатылық тән. Таптық ұйымның классикалық үлгісі XIV-XV ғғ. феодалдық Францияда көрініс тапты, мұнда қоғам жоғары тап (дворяндар және дін басылары) және артықшылықтары жоқ үшінші таптан (қолөнершілер, көпестер, шаруалар) тұрды. Құл иеленуші және феодалдық құрылысқа
тән таптық айырмашылық формаларының бірі. Тап тек қоғамдағы өзінің нақты жағдайымен ғана емес, сонымен бірге мемлекетте алатын занды орнымен де ерекшеленетін қоғамдық топтар болып табылады.
XVIII ғ. II жартысында Ресейде дворяндар, дінбасылары, шаруалар, көпестер мен мещандарға бөлінді. Капиталистік қатынастардың дамуына байланысты таптық қатынастар да жойыла бастайды, бірақ қазіргі заманда кейбір қоғамдарда таптық дәстүр сақталып отыр.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Санат:Саясат
Саяси интуиция

**Саяси интуиция** - дәлелдер көмегінсіз ақиқатқа жету қабілеті; оны алудың жолдары мен шарттарын түсінбей-ақ пайда болатын білім; ізденіс негізінде міндеттерді шешу үрдісі. Интуицияға гипотезаны жылдам, тез қалыптастыру тән. Интуиция - ерекше қабілет.

Саяси психологияда интуиция қалыптасып қалған мінез-құлық стереотиптерінен шығуды білдіреді. Интуиция негізін адаммен ақпаратты өңдеудің ерекше түрлері құрайды. Олар образ арқылы да, сөз арқылы да берілуі мүмкін. Интуициялық білім адамның тәжірибелік және теориялық қызметімен анықталады. Бұл саясаткердің кәсіби интуициясы туралы айтуға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Қатпа Қорамжанұлы

**Қатпа Қорамжанұлы** (1883-1943) - Абай аулының адамы. Ол әуелі малшы болып жүріп, артынан Абайдың туған баласындай ет-бауыр жақыны, тілеулес інісі болып кеткен. Қатпа  ақын Балашақпақтағы жайлауда қайтыс болғанда денесін Жидебайға әкелісіп, жерлеуге қатысқан, кейін Абай үйінің сақталып қалған дүние-мүлкін ақынның респ. әдеби-мемориалдық музейіне өткізген. Қатпаның Абайдың отбасы, мінез-қүлқы және араласқан адамдары жайлы естеліктері музей қорында сақтаулы. «Қатыны мен Масақбай» - Абайдың өлеңі, қ. «Сырмақ қып астына...» 
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Саяси инфрақұрылым

**Саяси инфрақұрылым** - саяси партиялар мен қоғамдық-саяси қозғалыстар, соның ішінде кәсіподақтар, кәсіпкерлер ұйымдары, әртүрлі қысым көрсетуші топтар саяси үрдістің маңызды қатысушылары болып табылады. Олардың ықпалымен мемлекеттік құрылымдарды қалыптастыру, саяси бағытты түзету жүзеге асырылады, саяси даму бағытталады. Екінші жағынан бүл саяси институттар таза саяси сипатта емес. Олардың қызметінде саяси және саяси емес міндетгер қатар жүреді, әлеуметтік шығармашылық үрдіс тән, жаңа өмір түрлері қалыптастырылады.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Автосуат

**Автосуат, автоматтандырылған суарғыш** (Автопоилка, автоматическая поилка) — мал мен құсты суаруға арналған құрылғы. Жеке және топтық түрлері болады. Жеке автосуаттар ірі кара мал байлауда ұсталатын қора-жайларда қолданылады және малдың су келтірілетін тетікті кез келген уакыта өзі басып ішуіне лайықталып құрастырылады. Топтық автосуаттар мал байланбай күтіп бағылатын жағдайда қолданылады, оларда су автоматты түрде қажет деңгейде беріледі. Топтық автосуаттардың стационарлық (су құбырына тікелей жалғастырылатын) және жылжымалы түрлері болады. Жылжымалы автосуаттар жайлауда жайылымдағы малды суару үшін қолданылады. Құсқа су беруге арналған стационарлық автосуаттардың он тәуліктік балапандарға арналған вакуумдық және 2 апталық балапандар мен өзге де құстарға арналған аспалы науалық және т.б. түрлері болады. Қой-ешкі суару үшін стационарлық топтық (бір мезгілде 200-ге дейін мал суарылады), топтық жылжымалы (1 мыңға дейін мал суаратын) автосуаттар және жылытылған сумен 3—30 мың мал суарылатын суару жабдығы толымы пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Борис Иванович Чувылко

**Борис Иванович Чувылко** (1938 ж. т.) - суретші. Қондырғылы және монументті-сәндік өнер саласында жұмыс істейді.

Ол «Абай портретін» екі рет(1993, қағаз, гуашь, темпера) салды.

## Дереккөздер

Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Қазақстан суретшілері
Санат:Абай Құнанбайұлы
Саяси казуистика

**Саяси казуистика** - *[лат. casus - жеке факті, жеке жағдай]* - жеке жағдайларды жалпы қағидаттармен байланысты қарастыру; теологияда - сан алуан жағдайлардағы күнә шегі мен шарасы туралы ілім; ойлау ерекшелігі және тәсілі. Саясатта казуистика нақты жағдайларға байланысты орын мен уақытты, болған оқиға ерекшеліктерін мойындамайтын ойлау түрі; барлық болған оқиғаларды жеке дара қарастыруға ұмтылу. Саясатта казуистика жалпы толғаныстарға айналып, саясаткердің нақты оқиғаны басқалармен қатар қойып, ой елегінен өткізуге қабілетсіздігін көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Конверсациялық талдау

**Конверсациялық талдау** -  әңгімелесуді, пікір алмасуды талдау әдісі. Бұл әдіс адамдардың қарапайым, жасанды ойластырылмаған, шынайы, табиғи қарым-қатынастары жағдайындағы кеңінен таралған пайымдаулары мен ой-пікірлері жайында мағлұмат жинау барысында аса өнімді. Ал, фокус-топтық зерттеулерде, керісінше, қарым-қатынас жағдайы қолдан жасалып, әлеуметтанушы-модератор басқарып отырады. Мысалы, қандай да бір саясаткермен болған кездесуден кейінгі студенттік асханадағы әңгімелер; құжаттардың кемшілік өңделуімен айналысып жүрген иммигранттардың әңгімелері; кезекте тұрған халықтың әңгімелері және т.б. зерттеудің нысаны бола алады. Бұл әдіс пікірлердің құрылымын, сыңайын, эмоционалдық күйін, әлеуметтік-мәдени (гендерлік, ұрпақтық, этникалық, жергілікті) символдармен шырмалғандығын анықтап, зерттеуге мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Автохтонды өзен

**Автохтонды өзен** (Автохтонная река; грек, autochthones — жергілікті) — су жинау алабы түгелімен бір физикалық-географиялық аймақта орналасқан өзен; жүргісінің тек осы аймаққа ғана тән ерекшеліктері болады. Автохтонды өзен бастаулары бүл аймақтан тыс, жүргісі бұл өңірдің табиғатынан басқаша транзита өзендерге (мыс., Сырдария мен Әмудария) қарсы мағынада айтылады.

## Дереккөздер


Санат:Өзендер
Аборальдық

**Аборальдық** ( -дан, -ден, -нан, -нен;  — ауыз) — адам мен жануарлардың бас аумағында қолданылатын халықаралық морфологиялық термин. Термин "ауыздан артқа немесе кері қарай" деген магына береді.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Қансейіт Нысанбайұлы Төреқұлов

**Қансейіт Нысанбайұлы Төреқүлов** (1947 жылы туған) - суретші. Кітап графикасы саласында жұмыс істейді. М. Әуезовтың «Жалын» баспасынан жарық көрген «Абай жолы» (1975, қағаз, тушь, Көркемсурет көрмелері дирекциясының қоры) кітабын безендірді.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1947 жылы туғандар
Агромелиорациялық шаралар

**Агромелиорациялық шаралар** (Агромелиоративные мероприятия) — су режімін реттеу шараларының кешені; құрғатылатын жердің артық суын каналдар арқылы баска жаққа алып кету; механикалық құрамы әр түрлі топырақты өндеу кезінде ауыл шаруашылығы өңдірісінің биологиялық ерекшеліктерін ескере отырып жүргізілетін жұмыстар қамтылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Саяси клан

**Саяси клан** - билік құрушы топтағы мемлекеттік билік үшін күресуші немесе оны қорғаушы түрақты формальды емес бірлестік, оған патриархалды отбасылық немесе жерлестік белгілер тән. Саяси клан мүшелерінің саны оннан жүзге дейін болуы, бір көсемнің маңайына топтасуы мүмкін. Саяси кланның белсенді саясат субъектісі ретінде рөлі дәстүрлі саяси мәдениеттегі елдерде жоғары. Саяси клан тек элитаға сүйеніп қоймайды, ол қоғамның орта және төменгі топтарына да негізделеді. Саяси кланның ядросын патриархалдық қатынастар этикасымен байланысты жақын туыстар тобы, руластар, жерлестер құрайды.

## Түрлері
Саяси кланның екі түрі бар. Бірі - жоғары билік эшелондарында бірнеше ұрпақ бойы өз өкілдерін сақтап келген саяси клан ("үлкен"). Екіншісі - жаңа әлеуметтік-саяси өзгерістерге байланысты ықпал үшін күресуші жаңа ұйымдардың өмір сүруі ("кіші").

Мұндай өзгерістер, *біріншіден*, "үлкен" саяси кланның ықпалын әлсіретеді, *екіншіден*, қоғамдық өнімнің жаңа бүқарасының пайда болуына мүмкіндік береді. "Үлкен" және "кіші" саяси клан арасындағы өзара әрекет бейбіт және дау-дамайлы болуы мүмкін. "Жаңа" саяси клан дау-жанжалга ұмтылады, себебі тек бәсекелестік шиеленіскен жағдайда ғана олар билікте басымдыққа қол жеткізе алады. Саяси кланның бәсекелестік күрес жүргізе алу мүмкіндігі оның көлемі мен ұйымшылдығына тікелей байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Радиациялық тұман

**Радиациялық тұман** — төсеніш беттің (жер қыртысы) күшті радиациялық сууы барысында қалыптасатын (түнде немесе қыста төулік бойы) тұман.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Өскенбай Ырғызбайұлы

**  Өскенбай Ырғызбайұлы **  (1778-1850) - Абайдың атасы, атақты би. Ырғызбайдан Үркер, Мырзатай, Жортар, Өскенбай туған. Өскенбай жастайынан зерек, есті болып өседі. Кеңгірбай би Ырғызбай жастай өлген соң, інісінің орнына осы баласы - Өскенбайды сүйеніш етеді. Қартайған кезінде жол өз баласы Ералынікі болса да батасын беріп, Өскенбайды би қояды. Өскенбай өзінің ел басқару әдісінде, ең алдымен жемқорлықтан бойын аулақ салуға тырысады. Өскенбайдың әділдігіне тәнті болған ел арасында «Ісің адал болса, Өскенбайға бар, арам болса, Ералыға бар»- деген тәлімді сөз пайда болады. Өскенбай үлкен әйелі Зере бәйбішеден (шын аты - Тоқбала Бектемірқызы) - Құттымұхамбет, Құнанбай, Тайбала есімді екі ұл, бір қыз сүйеді. Құттымұхамбет жастай опат болған. Зереден кейінгі төрт тоқалынан Өскенбай би тоғыз ұл көрген.
1822 жылғы Сібір қазақтарын билеу туралы патша әкімшілігі жарлығынан кейін отарлау саясатының тасқұрсау тәртібіне мойынсұнып, Тобықты елі Ресейге «бодан» болып, Петербургтан келген арнаулы өкіл Иван Семенович деген майордан Өскенбай кепілдеме құжат алады. 1826 ж. қазан айының 16- ында шекаралық басқарманың міндетін атқарушы Броневскийдің жарлығымен старшын шеніне көтеріледі. Ол орта жасқа келген шағында ел билігі тізгінін үлкен ұлы Құнанбайдың қолына ұстатады. Өзі ақыл-кеңесін беріп, ел-іші істерін сырттай ғана бақылап отырады. Өскенбайдың сүйегі Шыңғыс таудың ішінде Бөкенші өзенінің бойында әулеттік қорымда жерленген. Құнанбай Өскенбай биге 1851 ж. Шілде айында, Көкшетаудың Арғын ішінде Қамбар руы жайлаған Көкжайдақ деген жерде ас берген. Өзі бес жасқа толған кезінде мәңгі-бақиға көз жұмған аяулы атасы Өскенбай биге берілген ұланғайыр асқа бала Абай да Зере әжесіне еріп барған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Агротехникалық шаралар

**Агротехникалық шаралар** (Агротехнические мероприятия) — еңбек шығынын, материалдық-техникалық кордың жұмсалуын азайту арқылы мол өнім алу шараларының жинағы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Саяси клика

**Саяси клика** - *[франц. clique - шайка, банда]* - "қызметтестер тобы", кішігірім топтың ерекше түрі, билікті тартып алуды немесе оған бақылау орнатуды жасырын жолдармен немесе криминалдық құралдарды пайдалануды мақсат тұтқан мемлекеттік немесе саяси қайраткерлердің формальды емес бірлестігі. Бұл ұғымды Ч.Кули бастауыш топтарға қатысты қолданған, бірақ Г.Дикс белсенді түрде пайдаланды.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Күлзада Шаймерденова

**Шаймерденова Күлзада** (1945 ж. т.) - ғалым-педагог. 1987 ж. «Абайдың педагогикалық көзқарасы» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. Кейін бұл еңбегін толықтырып, жеке кітап етіп шығарды (А., 1990, орыс тілінде). Сондай-ақ, Абайдың жастарды жұбайлық өмірге баулудағы этик. ойлары, психол. астары жөнінде, ақын мұрасының бүгінгі тәлім-тәрбиеге ықпалы т. б. хақында ғыл. зерттеулер (Ұстаздар жүрген ізбенен. - А., 1978; Ұстаз - тәлімгер. - А., 1983) мен мақалалар (Ғылым таппай мақтанба. «Мәдениет және тұрмыс», 1985, № 8; Абай ұлағаты. «Қазақ әдебиеті», 1985, 23 тамыз; Абай Құнанбаевтың жастарды жұбайлық өмірге баулудағы этикалық-педагогикалық ойлары. Орта мектептерде жүргізілетін «Семьялық өмірдің этикасы мен психологиясы» курсына пайдалануға арналған методикалық кеңес. - А., 1986) жариялады. Оларда Абайдың пед. көзқарасының қалыптасуына ықпал еткен негізгі себептерді талдады. Ақын шығармаларының жастардың дүниетанымын қалыптастыруға тигізген игі әсерін, оны мектептерде оқытудың мүмкіндіктерін ашып көрсетті.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Трапеция қималы канал

**Трапеция қималы канал** — жерге жартылай қазылып орнатылған немесе жартылай үйме топырақты су тасымалдаушы гидротехникалық құрылыс.

Трапеция қималы каналдың негізгі есептеу көрсеткіштері мынадай: канал табанының ені, м; h — судың бір қалыпты қозғалысы кезіндегі толу тереңдігі, м; H = h + \Delta - көлденең қима биіктігі, м; \Delta — топырақ үйіндісі қоры; \theta — беткейдің көлбеулік бұрышы; B — су беті мен канал ені, m = ctg\theta = \alpha/h — беткейдің бұрыштық жату коэффициенті; каналдың көлденең қимыл қимасы: \omega = bh + mh^2 = (b + mh)h; сумен шыланған периметрі: \chi = b + 2h\sqrt{1 + m^2} немесе \chi = b + m^1h; мұндағы m^1 = 2\sqrt{1 + m^2}; гидравликалық радиусы:
R = \frac{\omega}{x} = \frac{bh + mh^2}{b + m^1h}; B = b + 2mh.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Пъезометрлік еңістік

**Пъезометрлік еңістік**— 
# бір өлшем ұзындыққа сәйкес келетін пъезометрлік тегеуріннің азаюы немесе ағынның потенциалдық энергиясы оның  өлшем ұзындығына сөйкес келетін кұлауын сипаттайтын еңістік. Ашық ағындар жағдайында сұйықтыктың еркін бетінің бойлық еңістігіне сөйкес келуі. Біркалыпты козғалыс жағдайында пъезометрлік еңістік гидравликалық еңістікке тең болады; 
# ұзындық бірлігінің пъезометрлік қысымының төмендеуі. Шек қатыңасы өзгерісінің пъезометрлік сызықтың ұзындық бірлігіне байланыстылығы теріс (минус) белгісі аркылы алынып есептелінеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Авто

**Авто** (грек, *autos* — өзі, өзім) — өздігінен болатын немесе орындалатын құбылыстарды бейнелейтін күрделі сөздердің (терминдердің) бір бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Кондоминиум

120px|right|Япониядағы кондоминиумдер|thumb
**Кондоминиум** - [латынша Con - бірге, dominium - иелену] - 1) халықаралық құқықта – екі жақты егемендік; белгілі бір аумақты екі не бірнеше мемлекеттердің бірлесіп иеленуі және бірлесіп басқаруы; 2) Ұлыбритания мен АҚШ-та тұрғын үйді, жер

## Дереккөздер


Санат:Пәтерлер
Санат:Үйлер
Ағаш құбыр желісі

**Ағаш құбыр  желісі** (Деревянный трубопровод) — бүйір тақтайлары құрғатылған қайың тақтайдан жасалып, қырлары төрт жағынан білдекпен жонылған, үзындығы 6—6,5 м және бүйір тақталары радиус бойынша тегістеліп, бір-бірімен тығыз жымдастырыла біріктірілген құбыр. Ағаш құбыр желісінің құрсауы жұмыр болаттан, табаны қалың жолақты болаттан немесе шойыннан құйылып жасалынады. Ағаш құбыр желісінің жекелеген бүйір тақталарын оны орналастыратын жерде жинап, жасап құрсаулайды. Құбыр желісі суға толғаннан кейін, бүйір тақтайшалары ісінеді де, жіктері өзара қиюласып, жігі білінбей нығыздалады, сөйтіп құбыр желісінде су өткізбеу процесі қамтамасыз етіледі. Екі құбыр  желісінің жалғасатын түсы қаңылтырмен қапталынады. Қүрсаудың мықтылығы ағаштың ісінуі кезіндегі құбыр желісінің ішкі су қысымы мен салмақ күшінің бүйір тақталарының жігіне түсуінің шамасына карай есептеледі. Екі құрсау аралығындағы арақашықтық кернеудің мүмкіндік шегі бойынша есептеулер арқылы анықталады. Ағаш құбыр  желісі ағаш немесе бетон тіректерге қондырылады. Тіректер құбыр  желісінің бұрылу кезіндегі пішінімен сәйкес келетіндей етіп тұрғызылуы тиіс. Тіректердің арақашықтығы 1-4 метр аралығында болады. Құбыр  желісін трассалау кезінде көлденең пішіні енімен бірдей және тіректің көлденеңінен артықтау болуы тиіс; беткей жағында тамшылы суды әкетуге арналған кювет жасалынады. Құбыр  желісі жаңадан суға толуы кезінде бүйір тақтайларының жігінен аққан су кювет арқылы ағып кетеді. Ағаш құбыр  желісі металдан жасалған құбыр  желісімен салыстырғанда екі есе арзан және барлық құрастыру жұмыстары трасса бойында атқарылады. Оның негізгі тиімді ерекшелігі — бұрылу, доғалы бұрылыстарына арнаулы анкерлі тірек қойылмауында.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Мемлекеттік қызмет

**Мемлекеттік қызмет** - азаматтардың мемлекеттік органдар мен оның аппараттарындағы кәсіптік қызметі. Мемлекеттік қызмет әрқашан да мемлекет қаражат қорынан қаржыландырылады, мемлекеттік қызметшілердің еңбекақысы мен жолсапар шығындары бюджеттен өтеледі және қажет болған жағдайда арнайы баспанаға, ғимаратқа орналастырылып, өздеріне жүктелген өкілеттілікті атқаруға қажетті арнаулы керек-жарақпен жабдықталады. Сондай-ақ мемлекеттік қызметкердің айрықша мәртебесі болады. Қызмет мерзімі ішінде мемлекеттік қызметшілерге өз өкілеттігін жүзеге асыруға керекті міндеттер мен арнайы құқықтардан бөлек әлеуметтік артықшылықтар мен жеңілдіктер беріледі. Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясының 21-бабында әрбір адамның өз елін басқаруға қатысуға құқы танылған. ҚР сол декларацияға қосылушы мемлекет ретінде өзінің әрбір азаматының Мемлекеттік қызметке кіруге деген тең құқығын Конституцияда белгіледі. Мемлекеттік қызметке үміткерге қойылатын талаптар лауазымдық міндеттердің сипатына қарай әртүрлі болады. Соған орай азаматтың Мемлекеттік қызметке кіруіне кедергі болатын негіздер де заңдарда көрсетіледі. Басты негізге азаматтың қасақана қылмыс үшін сотталғандығы жатады. Шет ел азаматтарының ҚР-ның Мемлекеттік қызметіне кіруіне құқы жоқ. Конституцияға сәйкес, мемлекеттік қызметкердің жасы 60-тан, ерекше жағдайларда 65- тен аспауы тиіс екендігі көрсетілген. ҚР-да Мемлекеттік қызмет жүйесін 
*саяси  
*әкімшілік болып екі санатқа бөлінген лауазымдар құрайды. Саяси лауазымға мемлекеттік саясатқа ықпалды жоғары лауазымдар жатады, қалған лауазымдар әкімшілік санатта одан әрі жіктеледі.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Әнуар Жұмағалиұлы Өтегенов

**  Әнуар Жұмағалиұлы Өтегенов ** (1942) - суретші-график, педагог. Экслибрис өнері саласында жұмыс істейді. Ол Абай тақырыбына арналған «Бейлингсонның» экслибрисі (1972), «Абай» экслибрисі (1990, М. Құрманалиннің жеке қорында) жұмыстарын әзірледі. «Ғақлия» немесе «Абай - тәлімгер» деп шартты түрде атауға болатын 1- жұмыста ауылдағы Абай Отан-Ана бейнесіне білім кітабын ұсынып тұр да, 2-шығармада кітабын кеудесіне қыса ұстаған ақынның шабытты шағы кескінделген.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Анна Михайловна Мартова

**Анна Михайловна Мартова** (1902–1957) — суретші. 
Кескіндеме саласында жұмыс істеген. Ол Абайдың туғанына 100 жыл толуына арнап «Абай портретін» (1945, кенеп, майлы бояу, ҚазССР мемлекеттік орталық музейінің қорында) жазды. 
Суретші ақын бейнесін 40 жылдардың дәстүрінде дәл беруге күш салған.

## Дереккөздер

Санат:Суретшілер
Ағаш құлатқыш машина

**Ағаш құлатқыш машина** (Древовалы) — магистральды канал, жол, су, газ құбыр лары өтетін бағыттағы орман алқабында ағаштарды құлатып, түбірін (20 см дейінгі) тазалайтын машина.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Пъезоөткізгіштік

**Пъезоөткізгіштік** — су сақтағыш қабаттағы пъезометрлік қысымның анықталған өзге- рісі, яғңи су сақтағыш қабаттың ауытку нөтижесі. Сандык өлшемі —пъезоеткізгіштік коэффициента.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Саяси кеңістік

**Саяси кеңістік** - қоғамның саяси ұйымы ретіндегі саяси институттар мен мекемелер жиынтығы. Мемлекеттің маңызды элементтерінің бірі - оның алып жатқан жері, аумағы. Шекарасы белгіленбеген жағдайда түтас мемлекеттің болуы мүмкін. Алғашқы қауымдық құрылыста рулардың өздерінің аумақтары болды, бірақ олар айқын белгіленбеген еді, әрі жиі өзгеріп түрған. Рулық құрылыстың ыдырауымен және саяси институт ретінде мемлекеттің пайда болуы сол аумақта түратын адамдар ру, тайпа өкілдері ретінде емес осы жерде, аумақта түруына байланысты азамат деп жарияланды. Енді бұл жай аумақ емес, қатаң белгіленген және қорғалған саяси және құқықтық кеңістік. Аумақ - бұл нақты мемлекеттің барлық азаматтары үшін ортақ үй. Мемлекет өз билігі тарайтын аумағын қорғауға міндетті. Мемлекет өз аумағында түратын адамдардан жалпы ережелер мен заңдарды орындауды талап ете алады. Ал бағынбаған адамдарды осы ережелер мен заңдарға сәйкес жазалай алады. Сонымен бірге, олардың барлығына қажетті жағдайларды жасауы керек.

Мемлекет өз аумағын көркейту және материалдық, рухани құндылықтармен толтыра алады. Бүл үшін өнеркәсіп, зауыт, фабрикалар салып, жоғары сапалы тауарлар шығаруы керек. Мемлекет өзінің тауарларын ішкі де, сыртқы да нарықта қорғауы тиіс. Сонымен қатар мемлекет рухани кеңістікке де қамқорлық жасауы керек. Осы мақсатта мемлекет өз азаматтарының білім алуын, тек өз елінің ғана емес, сонымен бірге әлемдік өркениеттің рухани құндылықтарын игеруі үшін база құруы керек.

Мемлекет өзінің аумағында жеке ақпараттық кеңістікті қалыптастыруы керек. Ол өз азаматтарын отан сүйгіштікке тәрбиелеуі тиіс, онсыз ұлттық сана мен өзіндік сананың қалыптасуы да мүмкін емес.

Саяси кеңістік ұғымы халықаралық саяси институттар мен ұйымдар жиынтығын қамтиды. Бұл мағынада саяси кеңістіктің шекарасы жоқ. Халықаралық саяси кеңістік мемлекеттің экономикалық және әскери күшіне байланысты бөлінеді. Экономикалық және әскери күші бар мемлекеттің саяси кеңестігі де кеңірек. Бүл халықаралық істерге зор ықпал етеді әрі оған әлемдегі түрақтылық та тәуелді. Бірақ саяси түрақтылықты қамтамасыз ете алмайды. Сондықтан, жалпы қабылданған қағидаттар негізінде барлық мемлекеттердің халықаралық әлемдік ынтымақтастығының тактикасы мен стратегиясын қалыптастыратын әр түрлі халықаралық саяси институттар мен ұйымдар қызмет жасайды.

Санат: Саясат
Ағымдағы (тұрмыстық) су өтімі

**Ағымдағы (тұрмыстық) су өтімі** (Бытовые расходы воды) — 1) кең мағынада, гидротехникалық шаралар әсерінен өзеннің бұрмаланбаған су жүргісінің синонимі; 
2) мелиорациялық тәжірибеде белгілі бір есептеу шамасы ретінде қолданылатын атау. Мысалы, вегетация кезеңіндегі қамтамасыздығы ең жоғары өтім шамасы немесе вегетация кезеңіндегі өтімдер жиынтығы ішіндегі 50%-дық камтамасыздыққа ие өтім шамасы немесе вегетация кезіндегі орташа айлық су өтімі және т.б.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Шар (өзен)

**Шар** – Ертіс алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Абай облысының Көкпекті, Жарма аудандарының және Семей қалалық әкімдігінің аумағы арқылы ағып өтеді.

Абай 1885 жылы осы өзеннің бойындағы Қарамала деген жерде өткен Зайсан, Өскемен, Кереку, Семей уездерінің төтенше съезіне төбе би болып сайланған. Ақын осы съезге өзінің ел басқару жүйесін ұсынып, «Семей қазақтары үшін қылмысты істерге қарсы заң ережелерін» қабылдатты. Өзен атауы ақын шығармаларының толық жинақтарына еніп жүрген өзге ақындармен сөз қағыстыруларында да аталады.

## Бастауы
Бастауын Көкпекті аулынан солтүстікке қарай 20 км жерден алып, Шүлбі кентінен батысқа қарай 12 км жерде Ертіс өзеніне сол жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 230 км. Өзен бойында Қаратөбе ауылының батысында Шар су қоймасы және Шар бөгені салынған.

## Дереккөздер

Санат:Жарма ауданы өзендері
Санат:Көкпекті ауданы өзендері
Санат:Ертіс су алабы
Ағын қылтасы

**Ағын қылтасы** (Стрежень потока) — ағындағы ең жылдам ағысты нүктелерді қосатын сызық; жоспарда (планда) қайраңдар мен иірімдердің орналасу жағдайына байланысты бұралаң түрде болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Пішіндеу

**Пішіндеу** - 
# үйіңді топырақтың екі жақтауын құлама пішінге келтіру; 
# үйіндіні кескіндеу, алдын ала белгіленген үлгіге сәйкес каналдың, су коймасының, үйінді дуалдың, автожолдың және т.б. үстіңгі беті мен екі жактауын пішіндеу жұмыстары.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Ағын лайлылығы

**Ағын лайлылығы** (Мутность потока) — ағын қимыл қимасындағы орташа су лайлығы; жүзбе тасындылардың өтім шамасын су өтіміне бөлу жолымен анықталады (г/дм3, мг/л).

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Софизм

**Софизм** - саяси пікір-талас жүргізу өнері, пікір-таласта қолдануға болмайтын әдіс-тәсілдерді саналы түрде қолдануға негізделеді. 

Ол тиімді пікір-талас жүргізу ережелерін бұзады, яғни өтірік дәйектерді келтіру, оппонентті алдау әрекеттерімен көңілін аудару. Оппоненттер ақиқатқа жету үшін емес, күштерін салыстыру, жарқын, әдемі саяси түсініктермен көзге түсу үшін қолданады. Софистердің әділсіз құралдары сан алуан. Олар кез келген жағдайды, түсінікті өз пайдалары үшін ақтап, дәлелдеп шығуға ұмтылды. Софистер қолданатын сыпайылыққа жатпайтын құралдар адамдардың психологиялық ерекшеліктерін жақсы білуге негізделеді.

**Софизм**-(-«қулық жасау», «қулыққа шеберлік» дегенді білдіреді )-қате есептеу арқылы есепті дұрыс еткізіп көрсету,яғни өтірік дәйектерді келтіру және оның қате екендігін дәлелдеу қажет. Ертеде Аристотель софизмдерді «жалған дәлел » деп атаған екен. 
## Мысал-1
16+8=24 екені белгілі. Содан соң бұл өрнекті түрлендірейік. Теңдіктің екі жағында бірдей етіп түрлендірсек өрнектің мәні өзгермейтінін есте сақтайық! 
16+8+18-42=24+18-42
9+7+8+12+6-21-14-7=24+18-42
9+12-21+6+8-14=18+24-42
3(3+4-7)+2(3+4-7)=6(3+4-7)
(3+4-7)(3+2)=6(3+4-7)
3+2=6 
5=6 
## Мысал-2
16-16=24-24
4(4-4)=6(4-4)
4=6
Міне осындай есептеулер арқылы тыңдаушыны таң қалдыра аламыз. Бұлай болған себебі, негізінде, 3+4-7=0, және 4-4=0; Ал санды 0-ге бөлуге болмайды. Мәне осы заңдылыққа қарсы келе отырып осындай жауаптар шығып отыр.

## Дереккөздер


Санат:Софистика
Санат:Философиялық терминдер
Трапециялық суағар

**Трапециялық суағар** — тегеурінсіз ағынға қарсы орнатылған бөгеуші құрылыстан судың салмақ күші әсерімен асып ағуы. Ашық каналдар мен науалардағы су өтімін өлшеу үшін жұқа қабырғалы суағар қолданылады. Трапециялы суағардың су өтімі коэффициенті беткей бұрышы \theta_\mathrm{1}-ге байланысты болады; егер \theta_\mathrm{1} = 14° болса, tg\theta_\mathrm{1} = 0,25-ке, ал су өтімі коэффициенті: m_\mathrm{1} = 0,42-ге тең. Бұл жағдайда трапеция қималы суағардың су өтімі формуласын былайша анықтайды:
: Q = m_\mathrm{1}b\sqrt{2gH^{3/2}} = 1,86bH^{3/2}, м3/сек.
Бұл формуланы қолданғанда мына шартты сақтау керек: суағар сумен басылмауы, ені b > 3H болмауы және табалдырық қабырғасы суды жеткізуші канал табанынан жоғары болуы тиіс.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Униноминалды дауыс беру

**Униноминалды дауыс беру** - бірмандатты округтарда партиялар ұсынған немесе ешкімге тәуелсіз, өзін-өзі ұсынған жекелеген үміткерлерге дауыс беру. Көпмандатты округтарды партиялық тізіммен сайлауға қарама-қарсы.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Сайлау
Ағын су қуаты

**Ағын су қуаты** (Мощность водотока) — кез келген (үлкен, кіші) өзеннің белгілі бір шамадағы энергиямен жұмыс атқаруы. Жұмыс атқарушы элементтер түрлері төмендегіше қарастырылады: бірқалыпты су ағысының белгілі телімінде L үзындықтағы табан еңістігі I = tgα және күлау биіктігі Нр аа және bb қималары- ның арасындағы су көлемі 1 секундта жылжып а'a’ және b’b’ жағдайында болады. Ағын судың орташа жылдамдыгы V, су шығымы Q және көлденең кимыл  қимасының ауданы оның жылдамдығы мына формуламен анықталады: V = Qc/W м/сек. Өзен ағынының табиғи жағдайдағы қуаты өзен арнасы мен табанындағы үйкеліс күшін жеңуге, ретсіз козғалыстағы бөлшектердің өзара энергия бәсеңдетуінің әсерінен, ең соңында жылу энергиясына айналып, таралып, жоғалып кетеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Борис Петрович Пак

**Борис Петрович Пак** (1935-92)-суретші. Графика және монументті өнер саласында жұмыс істеген.

Ол Абай шығармалары тақырыбына «Өлең - сөздің патшасы» литографиясын (1971) жазған. Поэтикалық мазмұны ақын өлеңінің стилімен үндескен. Еңбектің ерекше сәнділігі мен бейнелілігі жұмысқа қайталанбас композиция, келісті ырғақ берген. Пак Абай «Ғақлияларына» иллюстрация (1978, гуашь) жасады. Кітап бетінің ашық жерлеріне үш түспен салынған суреттер бейнелі де мағыналы, әрі өткір сықақты танытады. Мұқабаның ішкі бетіндегі Абайдың шабытты кескіні өз кейіпкерлерінің ортасында бейнеленген.

## Дереккөздер

Санат:1935 жылы туғандар
Санат:1992 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан суретшілері
Санат:Қазақстан корейлері
Санат:Абай Құнанбайұлы
Саяси коммуникация

**Саяси коммуникация** - *[лат. communicatio - хабар]* - саяси субъектілердің ақпарат алмасу мен тікелей қатынасының, ой-идеялармен, мәліметтермен бөлісу негізіндегі өзара қарым-қатынас үрдісі; қандай да бір саяси мазмұнды бір санадан екінші санаға белгілеу, қандай да бір материалдар көмегімен немесе виртуалды түрде беру; саяси құрылым мен ондағы байланыстырушы қызметті орындауды білдіретін саяси үрдіс; коммуникатордың саяси мақсаттарына қол жеткізу үшін адамдардың мінез-құлқы мен саяси санасын өзгертуге ұмтылатын ерекше ақпараттық-психологиялық ықпал ету.

Саяси коммуникация саяси субъектілердің өзара қарым-қатынас үрдісіндегі жолдары, құралдары мен тәсілдерін білдіреді. Саяси коммуникация жолдары адамдардың психологиялық қажеттілігі араласуына сүйене отырып, кез келген саяси жүйенің өзін-өзі ұйымдастыруы мен түрақтылық қажеттілігін қамтамасыз етеді. *Саяси психологиялық түрғыдан, араласудың сан алуан түрлері мен тетіктері негізінде жіктеледі:* 
:жеке түлға ішіндегі саяси коммуникация; 
:жеке түлғалар арасындағы саяси коммуникация; 
:топ ішіндегі саяси коммуникация; 
:топ аралық саяси коммуникация; 
:бүқаралық саяси коммуникация.

Жеке тұлға ішіндегі саяси коммуникация қарапайым өзіндік білім алудан көрініс табады. Бұл - газет оқу, теледидар көру, радиодан бағдарламалар тыңдау, т.б.

Жеке түлғалар арасындағы саяси коммуникация біріккен қызметте әріптестердің бар екенін білдіреді. Бір әріптес коммуникатор қызметін орындаса, қалғандар коммуникация объектісі болады.

Топ ішіндегі саяси коммуникация негізгі қызметтердің нақты бөлінуін білдіреді. Мысалы, топ болып саяси ақпаратты тындау, партиялық жиналыс, т.б. Барлығында коммуникатор, аудитория және олардың арасындағы қарым-қатынас үрдістерінен тұрады.

Топ аралық саяси коммуникация әр түрлі топтар арасындағы формальды және формальды емес араласу тәсілдерін білдіреді. Формальды вариантта даулы мәселені шешу мақсатындағы арнайы ұйымдастырылған келіссөздер. Формальды емес вариантта топтар арасындағы қатынастарды бекітуге бағытталған белсенді өзара қарым-қатынас.

Бұқаралық саяси коммуникация бұқаралық сана мен мінез-құлыққа ықпал ету құралы. Ол арнайы бүқаралық ақпарат құралдарымен және арнайы заңдармен жүзеге асырылады. Оған саяси жарнама, саяси үгіт-насихат жатады.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Акобир Шарипов

**Шарипов Акобир** (1928 ж. т.) - тәжік ақыны. Оның «Орифжан мен торғай», «Қызғалдақ», «Ахмет-ғарышкер» (1972) т. б. кітаптары белгілі. Абайдың «Балалық өтті, білдің бе?..», «Қалың елім, қазағым, қайран жұртым...» өлеңдерін («Шарқи сурх» журналы, 1954, 7-ші саны) тәжік тіліне аударған.

## Дереккөздер


Санат:1928 жылы туғандар
Санат:Тәжік ақындары
Санат:Абай Құнанбайұлы жобасының мақалалары
Трассаларды дайындау

**Трассаларды дайындау** — жер құрғату және жер суландыру желілерінің құрылысын салу барысында оның қай бағытта жүргізілетінін алдын ала белгілеп алу. Су жинағыш каналдар өтетін тұстарды ағаш, ағаш түбірлерінен, тал-шіліктерден, тастардан тазарту, тегістеу жұмыстары.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Саяси білгірлік

**Саяси білгірлік** - мемлекеттік органдар немесе лауазымды қызметкерлердің өкілеттілік ауқымын констицтуциямен немесе заңмен анықтау, олар өз қызметтерінде осы анықталған шеңберден шыға алмайды. Жоғарғы мемлекеттік билік органдары арасындағы Саяси білгірлік анықтау және шектеу (билікті көлденеңнен шіктеу), орталық билік пен жергілікті басқару өкілеттілігін шектеу (тігінен) - анықтау конституцияның негізгі міндеттерінің бірі. Саяси білгірлік тігінен шіктеу федеративті құрылыстағы мемлекеттер үшін үлкен мәнге ие. Саяси білгірлік нақты белгілеу және шектеу билікті бөлу қағидатын жүзеге асыру тәсілі. Егер белгілі бір мәселелер нақты бір мемлекеттік орган өкілеттілігі болып анықталса, онда ол осы мемлекеттік органның Саяси білгірлік жатады.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Трассалау жұмыстары

**Трассалау жұмыстары** — жергілікті жер жағдайы бойынша каналдың бағытын, сызығын, жолын немесе басқа да имараттардың орналасу жағдайын белгілеуге немесе анықтауға арналған жұмыстар.

Трассалау жұмыстарының міндеті — барлық техникалық талаптарды орындай отырып, экономикалық тұрғыдан тиімді және мақсатка сай болатын канал трассасы бағытын табу. Трассалау жұмыстары алғашқы кезеңде екі тұрғыда жүргізіледі:
: 1) жалпы экономикалық мақсатқа сәйкестік негізінде трасса бағыты таңдалады;
: 2) жергілікті жер бедері ескеріле отырып техникалық тұрғыдан мүмкін болатын бағыт бекітіледі.

Трассалау жұмыстары бойынша каналды немесе жолды трассалау кезінде жөндеу жұмыстарының ең аз мөлшерде болуы және оның тиімді үлестірілуі, қиылысу, бұрылу имараттары санының аз болуы және олардың ыңғайлы орналасуы, қалыптасқан және шаруашылық орталық жобалаған трассалар бағытымен салыстырыла экономикалық мақсатқа сәйкес орналасуы ескеріледі. Трассалау жұмыстарына әдетте, канал, жол, имарат, бөгет тұстамасын, жұмыс сызбасын жасау және құрылыс салу жұмыстары да кіреді. Жобаларды іске асыру кезіндегі геодезиялық жұмыстардың құрамы трассалау жұмыстары сипатында болғанымен, олардың бірқатар геодезиялық ерекшеліктері болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Пьезометр

thumb|155px|right
**Пъезометр***([[латын тілі|латынша]]: piezometr)* — суға қаныққан топырақтың кеуектерінде судың артық немесе гидростатикалық қысымын өлшеу үшін жердің деңгейінен төмен орнатылған ашық немесе жабық түтік немесе құрылғы. Сіңірімділігі жоғары топырақта, мысалы, құмда және қиыршықтастарда ашық тік түтіктерді қолдануға болады (тік түтікті пъезометр); сіңірімділігі орташа немесе төмен топырақтарда пневматикалық (ауамен істейтін), гидравликалық және электрлік пъезометрлер пайдаланылады. Пневматикалық пъезометрлерде газ немесе сұйықпен қозғалысқа келетін клапандары немесе диафрагмалары бар, бір немесе екі түтік аркылы сыртқа шығып тұратын оқшауланған кеуекті ұстағыштар пайдаланылады. Судың кеуектік қысымына тең қабылданатын ұстағыштағы сұйықтықтың қысымы мен байланыстырушы түтікшенің қысымы теңескен кезде клапан немесе диафрагма ашылады.

Гидравликалық пъезометрлердегі датчик тікелей тегеурінді түтікше арқылы байланысқан кеуекті ұстағыш болады.

Электрлік пъезометрлер арқылы диафрагманың ауытқуын электрлік датчиктер арқылы өлшейді. Олардың артықшылығы кешігу уақытының өте қысқа болуында. Олардың көмегімен, мысалы жердің сілкінуінен туындайтын кеуекті кысымның жедел өзгерісін өлшеуге болады.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Саяси конфронтация

**Саяси конфронтация** - саяси мүдделер мен қағидаттарды ашық, тікелей қарама-қарсы қою, сонымен бірге бір мемлекеттің сыртқы саясатын екінші мемлекетке қарсы қою, ашық жаулық қатынас, тіптен саяси, экономикалық және әскери қысым көрсету шараларын қолдануға дейін бару. Бұл жағдайдың шиеленісуіне және мемлекеттердің әскери қақтығысына дейін алып келеді. Саяси конфронтацияны жою - бейбітшілік сүйгіш мемлекеттердің маңызды міндеттерінің бірі.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Парси аруз

**  Парси аруз ** - араб поэзиясының негізінде қалыптасқан араби аруз уәзінінің парсы әдебиетінде өктемдік етуінен туындаған өлең өлшемі. 

Арабтардың парсыларды жаулап алысымен оларды ислам дініне күшпен енгізгені Наршаһидың «Бұқара тарихы» (19 ғ.) еңбегінде айтылған. Бұл өлкеде араб тілі саясаттың, ғылымның, поэзияның тіліне айналып, үстемдік жүргізді. Парсы тілінің сөздік құрамына араб тілі диалектілері көптеп еніп, халық тілі шұбарланды. Парсы поэзиясына бейімделген Парси аруз дәстүрінде жазылған Жусіп Арузи Нишабуридің, Вахид Табризидің туындылары жарық көрді. Абай оқыған Физули, Шәмси, Сәйхали, Әлішер Науаи, Сағди, Фирдауси, Руми, Низами, Бабырдың бәрі де осы Парси аруз үлгісімен өлең жазып, ол жөнінде Ғылыми-теориялық еңбектер қалдырған. Шәкірт Абайдың медресе есігін ашып, тұңғыш рет өзінің ақындық лебізін білдірген «Иузи - рәушан, көзі - гәуһар», «Физули, Шәмси, Сәйхали» өлеңдері Парси аруз уәзінімен үндес жазылуының себебі де осы жағдайларға байланысты. Абай қазақтың өлең құрылысына жаңалық енгізу жолындағы ізденістерінде Парси аруз жайлы Ғылыми еңбектермен біршама мол танысқан.

## Дереккөздер


Санат:Өлеңдер
Санат:Араб тіліндегі әдебиет
Ағын су энергиясы

**Ағын су энергиясы** (Энергия водотока) — жер бетіне түскен жауын-шашын, кар, мәңгі мұздар ери келе суға айналып, өзінің массалы күшімен ағып, ой, ойпаң, ойысты жер бетімен төмен карай ағып кайнардан бұлаққа, бұлақтан өзеншеге, одан өзенге айналып, теңізге немесе көлге келіп құйылады. Су жоғарыдан төмен ағып теңізге құйылар кезіндегі табиғи процесте белгілі бір жұмыс аткарады. Бұл табиғи жұмыс үйкеліс күші: ағын су ішіндегі және ағын су мен арнада болатын табиғи құбылыс өзен арнасын шайып, түптік шөгінді тасымалдарды ілестіріп, ең соңында жылу энергиясына айналады. Қандай да болмасын ағын суда белгілі бір шамада энергия болады және өзінің бастауында жер жағдайына байланысты еңістігі жоғары болса, өзен арнасын қарқынды түрде шайып, жиналған түптік шығарындыларды төмен алып кетіп, үлкен жұмыс атқарады (эрозиялық іс-әрекет). Ағын су энергиясының өсерінен қазіргі жер бетінің геологиялық бедері пайда болды. Өзен алқабындағы барлық ағын су энергиясын гидроэнергетикалық қор деп атайды. Қалыпты ағындылы өзен теліміндегі үзындықты L, еңістікті i = tga қүлау биіктігін H0 деп алсақ, белгілі бір межедегі өзеннің колденең қимасының ауданы w, су өтімі Q бөлған жағдайда ағын жылдамдығы: v=Q/w, м/сек., немесе Q=W*v м3/с, қуаты N = 9,81 * 0 * Н кВ

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы