open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тораңғы

**Тораңғы** () – талдар тұқымдасының ()  теректер () туысына жататын ағаш. Қазақстан аумағында тораңғы ағашының 3 түрі өседі. Оның бірінші түрі – қара тораңғы (), ал екінші түрі – ақ тораңғы () деп аталады. Бұ­лардан басқа Литвинов тораңғысы да өседі (Винтерголлер, 1976).

Кейбір системалық жүйелерде өзінше бөлек туыс деп есептеледі. Шөлді Арал аймағынан Балқаш-Алакөл ойысына дейінгі аралықта бұрынғы өзен арналарында, озен жағаларында  құмды массивтердің арасындағы егістіктерде, тіпті, кейде тақырға ұқсас сортаң жерлерде кездеседі. Бұл теңдесі жоқ жуан діңді және шашыраңқы жарты шар тәрізді әдемі ағаш. Ұзын жолақты қабығы сарғыш-сұр, тереңде, ұзын сызатта жіңішке. Түрге тән белгілі жас өркендер  мен қысқа бұтақтардағы жапырақ пішіні болып табылад, түрдің атауы да осыған байланысты берілген. Жас өркендердегі жапырақтар қысқа сағақты, сопақша қияқ тәрізді үшкір тақталы, тақта ұзындығы 7 см-дейін. Бұтақтағы жапырақтар ұзын бүйірі қысыңқы сағақты, ұзынжығы  бірдей, дөңгелек тақталы, жиегі теріс немесе иілген тісті. Тораңғы басқа теректер сияқты екі үйлі ағаш, желдің көмегімен тозаңданады. Аталық масақтар қысқа, тығыз, жуан ұзынждығы 2,5 см және жуандығы 0,5 см, гүлдер сагны көп қою қошқыл түсті тозаңқаптары бар. Жеміс беретін сырғалар аталықтарынан екі есе ұзын. Гүлдеу мерзімінің басында олар тік немесе жоғары қарай қиғаш, кейін доға тәрізді төменге иіледі. Жемістері - барынша үлкен, ұзындығы  1 см шамасында қауашақтар бөтелке тәрізді, үстіңгі беті тегіс немесе қыртыстанған. Олар екі жақты ашылады. Тұқым саны көп, ұсақ, жұқа жібек тәрізді түктер шоғының көмегімен желмен тез таралады. Тораңғы, шөлдің ландшафттардың жандандыратын, безендіретін тамаша ағаш. Ерекше сән беретін мықты кәрі ағаш. Биіктігі 30 метрге дейін, діңінің  диаметрі 2 метр, өкінішке орай табиғатта мұндай ағаш өте аз.

## Тағы қараңыз
* Ақ тораңғы
* Қара тораңғы

## Дереккөздер

Санат:Талдар тұқымдасы
Санат:Азия флорасы
Сурикат

нобай|250px

**Сурикат** - шұбалаң құйрықтылар тұқымдасына, жыртқыштар отрядына жататын сүтқоректі жануар. Ол Калахари шөлін, Ботсвананы, Оңтүстік Африканы мекен етеді. 

Таралыңқы денесінің ұзындығы - 25 - 35 см, құйрығы - 17 -25 см. Салмағы - 730 грамдай. Аталығы аналығынан сәл үлкендеу. Ұзын да жұмсақ жүні - қызғылт сары, қоңыр түсті. Басы - ақ, құлағы - қара, құйрығы - сарғылт. Құйрығының ұшынан иығына дөйін көлденеңінен орналасқан қара жолақтары бар. Тереңдігі 1,5 метрге дейін баратын бірнеше есігі бар ін қазады. Паразит жәндіктер пайда болса немесе бір жайсыздық сезілсе, ол інді тастап, басқа інге көшіп кетеді.

Екі-үш отбасы топ болып бірігіп, 20 - 30 бастан тұратын шоғыр қурайды. Шоғыр мүшелері белгілі бір тәртіпкө бағынады. Басқалары жем іздеп немесе ойнап жүргенде бір екеуі кезектесіп мекенін күзетөді, Сурикаттар індерінде өздерімен сары мангуст пен жер тиінінің бірге тұруына қарсы болмайды.

Сурикаттың аналығы жылына төрт  ретке дейін төлдейді. Кейде төрт-бес, кейде жетеу табады. Шақалары анасын 7-9 апта емеді. Сурикаттар **10 жыл** өмір сүреді. Олар негізінен жәндіктермен қоректенеді.  **Сурикат** ін қазып жатқанда топырақ түспесін деп құлағын бітеп алады. Оның шатындағы хош иіс шығаратын безі тері қатпарларының астында көрінбей тұрады. Осы тері  қатпарларының арасында хош иісті сұйықтық сақталады.

## Дереккөздер


Санат:Жыртқыштар
Пароди Джованни

Пароди Джованни (4.8.1889, Аккуи, Пьемонт,-16.12.1962, Турин)- итальян жұмысшы қозғалысының қайраткері. 1909 ж. соц. партия қатарына өтті. Турин кәсіпорындарында фабрика-завод советтерін тұңғыш ұйымдастырушыладың бірі. Компартияның (1921) негізін қаласты, оның ОҚ-не сайланып, секциясын, Генуя ұйымын басқарды.  Саяси қызметі үшін бірнеше рет түрмеге отырып, елден кетіге мәжбүр болды. 1945ж. Жалпыға бірдей итальяндық  еңбек конфедерациясы басқару комитетінің мүшесі және металшылар федерациясының бас секретары болып сайланды. 1945-51ж. ИКП ОК-нің, 1951-62ж. ИКП Орталық Бақылау Комиссиясының (ОБК) мүшесі.

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы
Нубиялық таутеке

## Нубиялық таутеке
**Нубиялық таутеке** - сүтқоректілер класы  ашатұяқтылар отряды  қуысмүйізділер түқымдасына жататын жануар.
Еуразияда, Солтүстік және Шығыс Африкада тіршілік етеді.
Альпілік таутеке латын тілінде **«каприкорнус»** деп аталады . Испандық таутеке мен Орта Шығыс нубиялық таутеке  альпілік таутекеге өте жақын туыс. Нубиялық таутеке - дене тұркы жағынан таутекелердің ішіндегі ең кішкентайы. Аналығы аталықтарынан үш есе кіші болады. Аталықтарының денесінің үзындығы - 125 см, шоқтығына дейінгі биіктігі - 75 см, салмағы - 62,5 келі. Аналығының денесінің үзындығы - 105 см, биіктігі - 65 см, салмағы - 26,5 келі.
Таутекелер 3000 -7000 метрлік биіктіктегі биік те тік құз жартастар арасын, әсімдігі сирек жерлерді мекен етеді.
Тіршілік ететін ортасына байланысты түсі қоңыр-сары болады. Тамыз айынан бастап текесінің терісі қоңырқай тартып, кейіннен қарайып кетеді. Текесінің сақалы, арқасында қара жолағы болады.Ұзын да жіңішке мүйізі алдымен артқа қарай иілген. Текелерінің мүйізі - бір метр, ешкілерінің мүйізі 30 см-ге дейін жетеді.
Маусым сайын таудың басынан - етегінен басына ауысып отырады. Күйекке қазан- қарашада түседі. Табиғатта 10-16 жыл тіршілік етеді. Қуаңшылық кезінде су ішу үшін төменге түскен таутекелерді бедуиндер аңдып тұрады. Таутекелер жауыннан мүйізімен сүзіп қорғанады. 1997 жылғы санақ бойынша, жер жүзінде қазір 2500 бас таутеке ғана қалды. Халықаралық Қызыл кітапқа  **жоғалу қаупі төнген** жануар ретінде енгізілген. 
## Дереккөздер
Ж 24 Жануарлар. – Алматы: “Aруна” баспасы. – 208 бет. – Сер.: “1100 қызықты деректер”.
ISBN 978-9965-26-546-4
Франц фон Папен

**Франц фон Папен** (29.10.1879, Верль, Вестфалия,- 2.5.1969, Оберзасбах, Баден) — фашистік Германиядағы басты соғыс қылмыстыларының бірі.

1913-15ж. АҚШ-тағы әскери атташе. 1921-32ж.- прусс ландтагының депутаты. 1932ж. шілде-қарашада реакциялық үкіметті басқарды.  1933ж. қаңтарда фашистік диктатураны орнатуға белсене қатысып, Гитлер үкіметінде вице-канцлер болды. 1934ж. шілде-1938ж. наурыз- Австрияда, 1939-44ж.- Түркияда елші. 1946ж. Нюрнбергтегі халықаралық әскери трибуналға тартылып, кейін трибунал құрамындағы ала ауыздық салдарынан ақталды.

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы

Санат:Рейхсминистрлер
Трактор Бригадалардың түрлері

Қазіргі кезде механикаландырылған бригада ауыл шаруашылық өндірісінің негізгі өндірістік бөлігі болып табылады.
Механикаландырылған бригадалардың басты артықшылығы - оған көптеген жағдайларда жердің, техника мен жұмыс күшінің бекітіліп берілуі болып табылады.Өнімнің мөлшері, сапасы мен өзіңдік құны, яғни бүкіл шаруашылықтың рентабельділігін, оның өзін-өзі аұтай принципін жүзеге асыру қабілетін анықтайтын негізгі көрсеткіштер, механикаландырылған бригадалар жұмысының тиімділігіне байланысты.
Ауыл шаруашылық өндірісінде механикаландырылған бригадалардың мынадай түрлері бар: дербес трактор бригадалары, комплексті механикаландырылған бригадалар және трактор егіс бригадалары.Бригадалар түрлеріндегі мұндай айырмашылық шаруашылықтардың өндірістік жағдайларының бірдей еместігіне байланысты.
Жер, жұмыс күші мен еңбек құралдары бір кісінің иелігінде болатын бригадаларда, жер учаскелерін өңдеуде иесіздік жойылады, өндірістік жоспардың орындалуы жөніндегі жауапкершілік күшейеді, аз шығын жұмсай отырып ауыл шаруашылық өнімін өндіру артады.
Механикаландырылған трактор бригадаларының ішінде механикаландырылған звенолар, уақытша құрылған топтар, комплексті отрядтар, т.с.с. болуы мүмкін.
Отрядтар ауыл шаруашылық дақылдарын жинау, тыңайтқыштар дайындау мен тасу, ауыл шаруашылық өсімдіктерінің зиянкестері мен ауруларына қарсы күресу, шабындықты суару, өнім тасымалдау жіне басқа жұмыстарда көбірек таралған.
Шаруашылықтардың өндірістік бөлімшелерінде еңбекті ұйымдастыру формасы, шаруашылықтың өндірістік жағдайлары мен мүмкіндіктеріне сәйкес келіп, бригаданың жұмыста неғұрлым жоғары нәтижеге жетуін қамтасыз етуге тиіс.
=Дереккөздер=	
Машина-трактор паркін пайдалануда ұйымдастыру және жұмыс жүргізу технологиясы: селолық орта кәсіптік-техникалық училищелерге арналған оқу құралы.Мухин А.А.
Жуашықты қоңырбас

**Жуашықты қоңырбас** () – астық тұқымдасының қоңырбас туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік.

Барлық Қазақстанда кездеседі. Далаларда және шөлдерде, құмда және сазды жазықтарда кездеседі, таудың құрғақ беткейлерінде, ол кейде Альпі белдеулеріне дейін көтеріледі. Бұл көпжылдық биіктігі 30-50 см-ға дейін көтеріледі.  Онша үлкен емес түп құрады. Сабағының төменгі жағындағы пиязшық тәрізді жуан бөлігіне қор жинайды, соның есебінен ерте Көктемде өсіп жетіледі. Жапырақтары қысқа, жіңішке таспа тәрізді, гүлшоғыры қою шашыраңқы, сопақша сыпыртқы пішінді. 
Қазақстанда бұл түрдің ерекше тірі туған түрі өседі. Гүлдің орнына мұнда бүршік жетіледі. Гүлдердің қабыршақтары төменгі жағы ұзарып-жуандап, пиязшыққа айналады. Жаңбырлы жылдары пиязшықтан өсіп-өну әдетте өсімдік қурап қалғанға дейін болады. Мұндай жағдайда жас өсімдіктің жапырақтары жан-жаққа шашырап қалатындықтан, қоңырбастың гүлшоғыры жалбырап көрінеді . Мамырдың аяғынды-Маусымда аналық өсімдік қурап қалады және "пиязшықтарын  "("ұрпақшыларын ") жерге тастайды. Олар желмен тез таралады. Және күздің алғашқы жаңбырынан соң да өне бастайды.

Пиязшықты қоңырбас - төзімді өсімдік, топырақтың сортаңдығына, тастақты топыраққа төзеді. Ең бір мықты қасиеті малдың таптауында да қарсы тұра алады. Далалы жерлер қау, бетеге сияқты астық тұқымдастар мал көп жайылған жерлерден тез жоғалып кетеді, ал олардың  орнын жуашақты қоңырбас басады. Көп жерлерде, әсіресе тауларда қоңырбастың көптігі алдыңғы жылдарда  мал жайылғандығын білдірді.

=Дереккөздер=
Қазақстан жануарлары сериясы

Санат:Астық тұқымдасы
Қызыл жыңғыл

**Қызыл жыңғыл** - Қазақстанда өсетін он жыңғылдардың ішіндегі ең көп тарағаны. 

Ең Солтүстік алқаптар мен таулы тарбағатай жне Алтай, Батыс Тянь-Шань қыраттарынан басқа еліміздің барлық аумағында дерлік кездеседі. Өзен, көл жағалауларында, құмды және саз кергішті далаларда және шөлдерде құм үйінділерінде, сортаң жерлерде орман-тоғайларда өседі. Бұл бұта немесе кішкене ағаш биіктігі 3-5 метрге дейін. Қарасұр қабықты және қызғылт жылдық өркендерімен. Жасыл өркендерде жапырақтары ұсақ қылқан жапырақтыларға (Қарағай) ұқсас, ұшындағы тығыз гүл шоғыры шашақ, ұзындығы 3-5 см және ені 0,5 см-дей ұзын немесе қысқа сыпыртқыға жиналғын. Гүлдері ұсақ, қосжынысты, бес мүшелі, қысқа гүл табанына орналасқан. Ұзындығы 1 мм-дей онша байқалмайтын тостағаншалы, желектері аздап үлкендеу. Гүлдеу мерзімі кезінде рюмка тәрізді күлте түзеді, жеміс берген кездегі түспейді, бұл осы түрдің өзіндік ерекшелігі болып табылады. Жаңа гүлшоқтарының пайда болуы есебінен гүлдеу мерзімі ұзаққа созылады, Мамырдан Қазанға дейін. Гүлдер болған шашақтарда жемістер біртіндеп пісп жетіледі, жемістері пирамида тәрізді ұшқырлы қауашақ. Тұқым саны көп, ұсақ (0,5 мм), бас жағында тінді, тігінен бастап ұзын түктермен жабылған. Айтарлықтай ұшуға жетілген аппараттары бар тұқымдар ауада еркін қозғалып, кейде өте қашық жерлерге ұшып кетеді.
Қолайлы жағдайға тап болғандары жаңа шіліктер құрайды, өсіп өнеді. Басқа өсімдіктер мекен етіп үлгермеген жерлерді иеленеді. Мұндай жағыдай кеуіп қалған Арал теңізінің орнынан байқалады. Теңіз тартыла түсуде. Ончң ізімен біржылдық сораңдар және қызыл жаңғылдар жылжып барады, біраз жылдар өткен соң қалың шіліктер алқабын құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Жыңғылдар
Картопты жинау тәсілдері

Картопты тікелей комбайнмен, сондай-ақ комбайнмен бөлектеп жинау тәсілімен жинайды.Тікелей комбайндауды өнімділігі гектарына  т астам болғанда және топырақтың ылғалдылығы  проценттен кем болғанда қолданады.Жеңіл және орташа топырақты, тасы көп топырақтан басқа барлық аймақтарда картопты егуге ұсынылатын КҚУ-2А комбайны қазір кең таралып отыр. Жеңіл құмды топырақта және ұсақ тастары жиналған топырақта електі комбайн пайдаланылады.
Жинақтап құрастырылған машиналарды пайдалану тәсілі ірі тастары көп учаскелерден басқасында, ылғалдылығы мол болатын жағдайларда қолданылады. Бұл тәсідһлде УҚВ-2 универсальді картоп қазғыш дестелер жасағышпен жанында жиналмай жатқан қатары бар қатараралықты ең алдымен қазып, сонан кейін екі немесе төрт қатарлы етіп түйнектерді үйеді. Картопты дестеде 2-3 сағат жатып кепкеннен кейін комбайнмен қасында қазылмай жатқан қатарды қазып және дестеде жатқандарды да бірге жинап алып кетеді.
Бөлектеп жинау тәсілі тікелей комбайнмен жинау мүмкін болмайтын, комбайнды кейде пайдаланып, кейде пайдаланбайтын ылғалы көп топырақтарда қолданылады.Бірінші жағдайда УҚВ-2 дестесалғышпен төрт немесе алты қатардағы түйнектерді қазып, оларды жиналған танапта дестеге салады.Дестелер 2-3 сағат кептірілгеннен кейін арнаулы жабдықтармен ыңғайланған комбайнмен жиналады. Екінші жағдайда картопқазғыш екі қатардың түйнектерін қазып, оларды топырақтан бөліп және қолмен жинап алу үшін жердің бетіне шығарып отырады.
=Дереккөздер=
Машина-трактор паркін пайдалануда ұйымдастыру және жұмыс жүргізу технологиясы: селолық орта кәсіптік-техникалық училищелерге арналған оқу құралы.Мухин А.А.
Байзолла Алдияров

**Алдияров Байзолла** (1924, Ақтөбе губ. Ақтөбе у./ кейін Новоресей ауданы / Бұлақ ауылы – 1990, Хромтау ауданы, Оңғара ауылы) - механизатор. Соиалистік Еңбек Ері (1957ж).1936-1958 жылдары Қызылжар МТС-ында, кейін Киров атындағы ұжымшар, комбайнер, механик, МТС меңгерушісі. Егіншілік мәдениетін көтеріп, астық бастыруда үлкен жетістікке жеткен. 1956 ж. Мәскеудегі халық шаруашылығы жетістіктері көрмесіне қатысты. Ленин орденімен, «Тың жерді игергені үшін»  медалімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Алдияр мазары

**Алдияр мазары** - Ақтөбе облысы, Мұғалжар ауданы, Сабындыкөл ауылынан солтүстікке 3 км. жерде орналасқан ХІХ ғ. ескерткіші. 

Сегіз қырлы, күмбезді мазардың қабырғалары күйдірген және шикі кірпіштен өрілген. Мазардың жоғарғы бөлігі жұлдыз тәрізді, оның үсті сегіз қырлы, ең биігі шар тәрізді күмбезбен аяқталады. Биіктігі  4,1 м.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Мұғалжар ауданы сәулеті
Алифиренко Юрий Михайлович

**Юрий Михайлович Алифиренко ** (13.04.1965 ж., Хромтау қаласы) - бокстан КСРО чемпионы. Ол 10 жасынан бокспен айналысты. 1978 жылы Қостанай қаласында өткен спорт мектептері аралық жарыста Қазақстан чеспионы болды. 1981 жылы Могилев қаласында жасөспірімдер арасындағы біріншілікте КСРО чемпионы тұғырына көтерілді. 1982 жылы Минск қаласында Еуропа біріншілігіне (67 кг салмақта) қатысып, «Теміржолшылар» спорт қоғамы арасындағы чемпион атанды. Одақтық құрама командаға қабылданды .1982-84 жылдары әскерге алынып, спортшылар ротасында қызмет етті. Финляндия, Германия, Испания, Куба, Африка елдерінде өткен Халықаралық турнирлерінде жеңімпаз атанды, бірнеше рет алтыннан алқа тақты. Қазір Мәскеу қаласында балалар мен жасөспірімдер спорт мектебінде жаттықтырушы. 
## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша боксшылар
Санат:КСРО боксшылары
Лай (өзен)

**Лай** – Алакөл алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Абай облысы Мақаншы ауданы жерімен ағады.

## Бастауы
Бастауын Тарбағатай жотасының оңтүстік беткейінің орта тұсындағы бұлақтардан алып, Атығай қонысына 8 км жетпей жерге сіңіп кетеді. 

## Гидрологиясы
Су жиналатын алабы 167 км2. Ұзындығы 31 км, жалпы ұзындығы 12 км болатын 6 саласы (жылғасы) бар. Лай қыстауына дейінгі арнасы жартасты, жарқабақты өңірмен өтеді, одан төменде арнасы мен аңғары кеңейеді. Төменгі арнасында жаз айларында суы қарасуларға бөлініп қалады. Негізінен жер асты және жауын-шашын суларымен толысады.‎

## Дереккөздер

Санат:Мақаншы ауданы өзендері
Санат:Алакөл су алабы
Самұрат Алматұлы

**Алматұлы Самұрат**/Шахмұрат/ (1845-1922)-айтулы ортадан шыққан , ерте ел басқаруға араласып , еңбегі Ырғыз өңіріне танылған тұлға, 1864 жылдан 1910 жылға дейін ел басқару қызметінде болады. Ол 1864-1889 ж. 54 дистанция бастығы , шөмекей руының биі, Қожакөл болысының кандидаты, Кенжеқара болыстығының тұңғыш болысы болып сайланып,  оны 1911 жылға дейін атқарған . Торғай облысы әскери губернаторының 1889 ж. 25 қыркүйектегі №29 бұйрығымен  Ырғыз уезі бастығының кіші көмекшісі болып тағайындалған . 1889-1901 ж.Ырғыз уезінің құрметті бітімші судьясы қызметін атқарды. 1901-1903ж. Торғай облысы басқармасының қарауында қызмет істейді. 1903 жылы 17 мамырда Торғай селолық-шаруашылық қоғамы мәжілісінің қаулысымен сол қоғам кеңесінің мүшесі болып сайланған. А.С. ел басқару жұмысында және патша үкіметінің жоғары органдары тағайындаған мемлекеттік қызметтерде 41 жыл еңбек еткен. Ол осы жылдар ішінде Станислав күміс медалімен ,Аннаның күміс медалімен, Станислав алтын медалімен марапатталған. 1912 ж. Самұратқа император ұлықтары әулетінің құрметті азаматы жоғары атағы берілген .

*[[Шежіре]]: Самұрат-Алмат-Тобаберген-Киікбай-Әлібек-Қалақ-Шобдар-Бекет-Сейін (Желдер)-Келдібай-Бозғұл-Шомекей*

## Дереккөздер
А7-Ақтөбе:Энциклопедия-Ақтөбе.  «Отандастар-Полиграфия»ЖШС, 2001.-748 бет.
Санат: Тұлғалар
Байғали Алманов

**Байғали Алманов** (1904, Ырғыз ауданы - 1984, Қарабұтақ селосы) - әнші, ақын, домбырашы. 

Еңбек жолын жалшылықтан бастап, Ырғыз өңірінде құрылған «Қызыл Отау» ( бұқаралық мәдени- ағарту мекемесі) бастығы болған (1925). Бұл мекеме ауылдағы сауатсыздықты жою, шаруалар арасындағы үгіт-насихат жұмысын жүргізу, концерт, сауық кештерін өткізумен айналысқан. 1930-40 жылдары Ырғыз ауданының Мәдениет үйінде ұлт-аспаптар оркестірінде домбырашы. 1940-64 жылдары Қарабұтақ ауданының Мәдениет үйінде домбырашы, көркемөнерпаздар үйірмесінің  жетекшісі. Ол халық ақыны Жөкей Шаңғытбаевтың «Құл мен қыз» поэмасын, «Қобыланды», «Алпамыс», т.б. эпостық батырлар жырын таратушы болған. Өз жанынан отан, туған жер жайлы толғаулар шығарған.

## Дереккөздер

Санат:1904 жылы туғандар
Санат:Ырғыз ауданында туғандар
Санат:1984 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан әншілері
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Домбырашылар
Қарақозы

**Қарақозы** — Батыс Үстірт кемерінің шығыс бөлігіндегі құдық. 

## Орналасқан жері
Маңғыстау обл, Маңғыстау ауд, Сайөтес а-ның солт-нде  25 км жерде Қарнау қонысы маңында орналасқан. 

## Сипаттамасы
Теңіз деңгейінен 190 м биіктікте жатыр. Терңд. 10 м, су шығымы 110 л/сағ. Үстірттегі төбелердің ортасында жатыр. Батысында 20 м-лік кемер, оның етегінде көне қорған қирандылары бар. Солт-нде Мамырлы, Балбұлақ, шығысында Қырқыстау, Жұмабаз құдықтары, оңт-нде Сақырамажонтық, Тайлақ бұлақтары орналасқан. Құдық мал суаруға қолданылады.

Санат:Қазақстан құдықтары
Алмағанбет Атай

**Алмағанбет Атай** (1927) Темір ауданы, Басшиелі ауылы - байырғы теміржолшы. 1950 жылдан темір жол саласында. Қандыағаш станциясында жүк пойызының аға кондукторы, 1953-86 ж. Поезд құрастырушы, 1986-91 жылдары жол көрсеткіш күзетінің кезекшісі. КБОК (ВЦСПС) 17 съездіне делегат болған (1982). Екі рет Еңбек Қызыл Ту (1971, 1974), Октябрь революциясы (1982) ордендерімен, «Құрметті теміржолшы» (1977) белгісімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1927 жылы туғандар
Санат:Темір ауданында туғандар
Санат:Қазақстан теміржолшылары
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері
Санат:Қазақстанның құрметті теміржолшылары
Лайлы

**Лайлы** – Көкпекті алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Абай облысы Көкпекті ауданы жерімен ағады. Ұзыңдығы 38 км, су жиналатын алабы 321 км2, жалпы ұзындығы 36 км болатын 30-дан астам саласы бар. Ірілері: Оразбай, Жуандық.

## Бастауы
Бастауын Қайыңдышоқ орманының (қонысының) оңтүстігіндегі бұлақтардан алып, Құлынжон ауылы маңында Құлажон өзеніне сол жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Лайлы қыстауына дейінгі арнасы жарқабақты, жарлауытты, одан төмеңде аңғары кеңейіп сайлы-жыралы өңірмен өтеді. Арнасында жыл бойы су болады. Негізінен жер асты және жауын-шашын суларымен толығады. Кей жылдары жазда Көкжыра ауылынан төменде ағысы қарасуларға бөлініп қалады. Самар ауылы маңында өзенге шағын бөген салынған. Алабының басым бөлігі техникалық дақылдарға арнап жыртылған, сондай-ақ өзен алабы шабындыққа және мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Көкпекті ауданы өзендері
Бозша Алтаев

**Алтаев Бозша** (1898, Торғай қаз., Ақтөбе облылсы, Ырғыз у №15 а - 1984, Әйтеке би ауданы) - шопан. Социалистік Еңбек Ері (1949/). 1930-60 ж. «Ортақшыл» ұжымшарында (1950), «Жаңа дәуір» ұжымшары (1954), «Северный» кеңшары болып қайта құрылды, аға шопаны болды. 1945-47 ж. әр 100 саулықтан 119-127–ден қозы алып, аман сақтады. Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен марапатталған. 1956 ж. «Қазақ КСР-ның еңбегі сіңген мал шаруашылығы шебері» атағы берілген.
## Дереккөздер

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Киборг

thumb|right|200px|Киборг
**Киборг** тар кең ауқымда дамып келе жатқан технологияның бір бөлшегі.

Киборгтардың пайдасы бұл сал адамдарға шамшырақтай үміт силайтын, адамды техникамен ұштастыратын және медицинаға көмек беретін дамыған технологиялар. Тағы да айта кететін бір жаңалық киборгтардың 1 саусағы - 25 килограммдағы салмақты көтереді.

## Дереккөздер

Санат:Биологиялық кибернетика
Санат:Киборгтар
Санат:Киберпанк
Санат:Антропоморфті футурология
Мұрат Ермұханұлы Аманбаев

***Аманбаев Мұрат Ермұханұлы*** 09.04.1955 ж.т. Октябрь ауданы Жұрын с./ мемлекеттік қызметкер. Ақтөбе кооператив техникумың Алматы х.ш. ин-тын бітірген. Еңбек жолын Мұғалжар ауданында есепші болып бастаған. 1980 - 94 ж. Республика Қаржы министрлігі аппаратында, 1994 - 96 ж. "Әлембанктің" басқарма төрағасының орынбасары, ҚР Министрлер Кабинеті Аппаратының қарды, еңбек және ақша айналымы бөлімінің меңгерушісі, ҚР Қаржы министрінің орынбасары, 1999 - 2001 ж. ҚР табиғи монополияларды реттеу, бәсекелестікті қорғау және шағын бизнесті қолдау агенттігі төрағасының орынбасары, 2001 жылы ҚР Премьер Министрі Кеңсесі басшысының орынбасары

## Дереккөздер
А7-Ақтөбе:Энциклопедия-Ақтөбе. «Отандастар-Полиграфия»ЖШС, 2001.-748 бет.

Санат:1955 жылы туғандар
Әсем шөлмасақ

**Әсем Шөлмасақ**, Ерінгүлділер тұқымдасы — тау бөктерлерінен бастан субальпі белдеулеріндегі барлық Тянь-Шань және жоңғар Алатау жоталарында кеңінен таралған. Құрғақ тастақты және далалы беткейлерде, кесілген ормандар мен бұталардың түбінде өседі. Онша көп кездеспегенімен де жиі таулы ланшафтың тартымды, көрнекті бір таным белгісі болып табылады. Көп жылдық тамырсабағы қысқа, тамырлы түйнек тәрізді жуандаған. Сабақтары (биіктігі 75 см) түзу мықты, төрт қырлы, ұзын, ақ түк басқан. Сабақ түбіндегі жапырақтар ұзын сағақты, біркелкі емес тісшелі бөліктерге қауырсынды-тілімделген. Сабақтағы жапырақтар сабақ түбіндегілерге ұқсас, тек қысқалау сағақты, гүл маңындағы жапырақтар отырыңқы, тісшелі. Барлық жапырақтардың үстіңгі жағы жасыл түсті, асты сұр (ұзын, айқасты жұлдызшалы түкті). Гүлшоғыры бірнеше топталған (сегізге дейін) шоқтан тұрады, тығыз, соқпақша, масақ құрады. Тостағанша түтікті, ақ түкті, қысқа ш бұрышты тістерімен, (ұзындығы 5 см) сары қос ерінді.Жоғарғы ерні телпек пішінді, төменгісі үш қалақты, жиегі толқындалған. Шөлмасақ маусымнан шілдеге дейін гүлдейді, шілде-тамызда жесіс салады. Жемістері төрт үш қырлы бас жағы түкті жаңғақшаға айырылады. Құрамында эфир майы бар, омарталық және сәндік өсімдік. Өсімдіктің тұнбасы қан қысымын төмендетеді, яғни медицинада қолдануға болады.
## Тағы қараңыз
Өсімдіктер
## Дереккөздер

«Қазақстанның өсімдіктер әлемі» А.А. Иващенко, Алматыкітап баспасы 2012ж.

Санат:Еріндігүлділер
Төрехан Рысбекұлы Данияров

**Данияров Төрехан Рысбекұлы**(10.10.1962 жылы дуниеге келді, Ескелді ауданы, Н.Алдабергенов атындағы ауыл) – журналист, 1993 жылы Қазақстан Жастар Одағы сыйлығының лауреаты атанды. 1985 жылы ҚазМУ-дің журналистика факультетін бітірді. 1984-1987 жылдары «Жетісу» газетінің тілшісі, 1987-1994 жылдары «Жас Алаш» газетінде тілші, аға тілші, бөлім меңгерушісі, бас редактордың орынбасары. 1994-1996 жылдары «Жас Алаш» газетінің бас редакторы, 1996-2002 жылдары Қазақ радиосының бас директоры қызметтерін атқарды. 2002 жылдан «Қазақбезендіру» мекемесінің бас директоры, әрі республикалық «Көзқарас» және «Позиция» газеттерінің бас редакторы. Алматыдағы әйгілі Желтоқсан оқиғасы («Желтоқсан жарасы») мен XX ғасырдың 60-жылдарындағы Мәскеудегі алғашқы қазақ жастарының ұйымы («Жас тұлпар») туралы мақалалар тізбегі мен деректі повестері жоғары бағаланды.

### Дереккөздер
Орк

Орк – қиялғажайып жанрының туындыларында жиі кездесетін, ойдан шығарылған кейіпкер. Көптеген фильмдер мен ойындарда олар жағымсыз кейіпкерлер болып табылады. Сонымен қатар, орктер өз алдына жеке нәсіл құрады және гоблин атаулы тіршілікпен өте ұқсас болып келеді.
‎
## Сөз атауының мағынасы
Жалпы, осы орктер туралы көптеген жазушылар қалам термеген болатын. Осы себепті, жазушылар орк сөзіне әр – түрлі түсіндірулер мен анықтамалар береді. Джон Толкиннің әйгілі “Сақина әміршісі” романында орктерді тірі өліктер ретінде қарастырады. Сонымен қатар, орк сөзі жат елдік, зұлымдық пен өлімді бірге алып жүретін тіршілік деген мағынаны білдіреді.

## Джон Толкиннің романында кездесетін орктер
“Сақина әміршісі” романында орктер зұлым халық болады және сақина әміршісі Сауранға бағынады. Толкиннің романында орктер қысқа бойлы,  қара терілі, жауынгер халық ретінде суреттеледі. Бұл тіршілік иелері дүниеге қараңғы жерлерде келеді және күннен қатты қорқатындықтан, шуақты күндері өз күш – жігерлерінен айырылады. Осы әйгілі романда орк халқының ең батыл да қаһарман урук – хай кланын атап кету абзал.
## Қазіргі заманғы орктер туралы деректер
Орктер фильмдер мен ойындарда көп кездесетіндіктен танымал бола бастады. Қазіргі өнер туындыларында орктер гоблиндерден өздерінің қою – жасыл түсті тері түстерімен ерекшеленеді. Орктер – көбінесе, ұзын бойлы, күшті, жауынгер халық, азу тісті, маймылдарға ұқсас жалпақ мұрынды болып келеді. Көптеген романдар мен әңгімелерде олардың мәдениеті мен өмірін варвар(викинг) немесе көшпенді (ғұндар, моңғолдар) халықтарымен тығыз байланыстырады. Яғни, олардың өмір сүруі  және әскери істер жөніндегі жағдайлары ұқсас болып келеді. Сонымен қатар, олардың есімдері мен сана – сезімдерін жапон, үндіс халықтарына теңестіреді. Мысалға "Warcraft 3" ойынында кейбір орктердің есімдері (Самуро, Гэндзюрос, Дзюбей) қазіргі есімдерге ұқсас болып келеді.

Орк халықтары көбінесе эльф халқының хас жаулары болып табылады. Орктерге көптеген жаман қасиеттерді белгілейді. Мысалға, қатыгездік, арамдық, ақылсыздық, опасыздық жасау. Орктерден төнетін қауіпті айтсақ, ол орктердің көптігінде және күші мен қаһарында. Орк әскерлерін айтар болсақ, онда олар шамалы ұйымдасқан, бейберекетсіз сап құрады. Орк әскербасылары зор денелі, епті болғанымен, тәжірибесіз стратег ретінде сипатталады. 
## Дереккөздер
https://ru.wikipedia.org/wiki/Орки

Санат:Фэнтези кейіпкерлері
Санат:Комикстер
Қаратөс бұлбұл

***Қаратөс бұлбұл*** - ең әдемі биік тау әншілерінің бірі. Аталығы ашық түске боялған: жоғарғы жағы қарасұр, көзінің үстіндеаппақ қасы, тұмсығының астында қара кеудесінде алқызыл дағы бар, құрсағы мен құйрығының түбі - ақ түсті. Сонымен қатар, қара түсті құйрық қанаттарының ұшында айқын ақ дақтары бар. Ол құйрығын жиі тартып, желпіуш сияқты жайып жүреді. Әні жағымды және сазды, күйлеу кезеңінің қызған уақытында әнін бір сағатта 500 рет орындайды. Ұасын жерге, тастың, бұтаның панасына немесе калың бұтаның арасына салады. 4 - 6 көгілдір жұмыртқасын аналығы 2 аптада басып шығарады. Жазда 2 рет балапан шығарып үлгереді. Ұялайтын жерінде мамырдан қазанға дейін кездеседі.
### Сипаттамасы
Төбесі және жоны- қошқыл , қошқыл сұр және ақ қабағы ерекше айқын бөқлініп көрінеді. Құрығының түсі үш түрлі: негізгіжартысы- ақ , құйрық ұшының үштен бір бөлігі - қара және әр қауырсынның ұшы-ақ түсті болып келеді. Аналығының түсі қоңыр , онда қызыл және қара түс болмайды , дегенмен оны құйрығын жиі көтеріп, жазуымен бірге ұйрықтың қара қауырсындарының ұшы ақ болғандықтан, жаңылыспай тануға болады.
### Мекені
Бұл орталық және Оңтүстік Азия тауларының субальпілік белдемінің бұталарында өмір сүреді. Қазақстанда теңіз деңгейінен 2000-нан 3000 метрге дейінгі биіктіктерде субальпілік шалғындарының қалың аршасында мекендейді. Үндістанда және Оңтүстік Азияның басқа елдерінде қыстайды. Мамырда ұшып келіп, тамызда ұшып кетеді. 
### Ерекшелігі
Қаратөс бұлбұлдың аталықтары- тамаша сайрағыштар. Әуені қатты жіне әуезді. Сан алуан дербес өргермелі нұсқалы бола тұра , оның әуені жақынырақ болып келеді.  Әдетте ысқырған төрт құрамды кіріспе жаңылтпашқа айналып, "сандуғаш сазына " ұқсастау болып кетеді. Өзге құстардың дауысына еліктеу өте дамыған. Қаратөс бұлбұл көбінесе кәдімгі құралайдың, орман жадырақ, қаратұмсық содырғы , бозбас пайыздың, т.б. құстардың әуенін қайталайды. Қаратөс бұлбұлдар мамырдың алғашқы күндерінен бастап, шілденің ортасына дейін, кейде сіркіреген жаңбырда , тұманда , тіпті қалың жауған қарда, әуен әбден қызған кезде, бір сағатта 542 әуенге дейін орындайды.

## Дереккөздер
"Қазақстан жануарлары" (Мектеп энциклопедиясы) -  2010

Санат:Бұлбұлдар
Қызылбауыр отқұйрық

**Қызылбауыр отқұйрық** - біздің фаунамыздағы ең әдемі, ашық түсті отқұйрықтардың бірі. Басқаларынан шамалы ірі ( салмағы 23-30 г). Аталығы әр түрлі болып боялған: денесінің жоғарғы жағында (басы, арқасы ортасына дейін, кеудесі) қара түсті, аппақ болады, денесінің төменгі бөлігі жағында (құрсағы, белі, құйрығы) ашық сары түсті. Аналығы қоңыр, құйрық үсті сары түсті. Бұл әдемі құс Қазақстанның оңтүстік – шығысындағы биік таулардың Альпі белдеуінде тіршілік етеді. Ұяларын жартас жарықтарына, адам құрылыстарына салады. 3-5 қызыл дақты ақ жұмыртқаларын аналығы басып шығарады, балапандарын екеуі асырайды. Қызылбауыр отқұйрық – отырықшы құс. Қыста саймен төмен қарай түседі, ұяларына тек наурызда барады.

## Дереккөздер
"Қазақстан жануарлары" (Мектеп энциклопедиясы) -  2010

Санат:Қызылқұйрықтар
Түркістан примуласы

**Түркістан примуласы** () – наурызшешек тұқымдасына жататын, Қазақстандық 12 түрдің ішіндегі ең мықтысы, ең әдемісі. Жоңғар Алатауы және Солтүстік Тянь-Шань тауларының альпі белдеуіндегі кішкене көлдердің және бұлақтар мен өзендердің жағалауында өседі. Шөптесін көпжылдық, сабақ түбіндегі жапырақтары сопақ-созыңқы, ірі (ұз. 15 см, ені 5 см) шоғырланған. Гүл садақшалары барынша жуан, жапырақтарынан ұзын, (биік. 40 см) жапырақтары мен гүл садақшаларын ақ өңез басып тұрады, осы түрдің ерекше белгілерінің бірі. Гүлдері 5 мүшелі, кең (7 см) шар тәрізді таспа гүлжапырақтарымен қамтылған. Тостағаншасы түтікті, күңгірт күлгін немесе қаралау, үшкір қалақшаларға терең тілімделген. Күлтесі ірі (диаметрі 2 см) қошқыл күлгін, жоғарғы жағы кеңейген. Ұзын түтікті және воронка тәрізді желбірі бар. Желбірі дөңгеленген бөліктерге бөлінген. Маусым-шілдеде гүлдейді, ұзындау цилиндр тәрізді, қорапшалары сабан түстес жемістері шілде-тамызда піседі.Тұқым саны көп, ұсақ.

## Дереккөздер

«Қазақстанның өсімдіктер әлемі» А.А. Иващенко, Алматыкітап баспасы 2012ж.

Санат:Наурызгүлдер
Бурылбас отқұйрық

***Бурылбас отқұйрық*** - кішілеу (салмағы 15 –17гр), сайрауықтар тұқымдасының құсы. Аталығы қара, құрсағы ақ түсті қанаттары кішкене “айнамен” және басында сұр “бас киімі” бар; аналығы қаралау, құйрығы қара, құйрық үсті сары түсті. Жоңғар Алатауы мен Тянь – Шань қылқан жапырақты ормандарында тіршілік етеді. Орманның тасты топырақ пен жартастарға шығатын шалғай жерлерін ұнатады. Ұясын тас арасындағы қуыстарға салады. 3-5 ақшыл жұмыртқаларын аналығы 2аптада басып шығарады. Сонан кейін осынша уақыт балапандарын екекуі ұяда асырайды. Осыдан соң аталығы балапандарына қамқоршы болады да, аналығы келесі жұмыртқаларын басуға кіріседі. Тіпті қысқа тау жазының өзінде 2рет балапан ұшырып үлгіреді. Қазақстанда сәуірден қазанға дейін болады.

## Дереккөздер
"Қазақстан жануарлары" (Мектеп энциклопедиясы) -  2010

Санат:Қызылқұйрықтар
Қара ұзынқанат

***Қара ұзынқанат*** - ұзынқанаттылар отрядының әдеттегі өкілі, салмағы 40–45гр, қараторғайдан жеңіл, қанатының құлашы 45см. Ақ тамағы, орақ тәрізді иілген ұзын қанаттары мен ерекше қысқа аяқтары бар қара құс. Ол тегіс жерге қонса, өзінің әлсіз аяқтарымен жүре алмайды, ал қанаттары үлкен, оларды қағып ұшып кету қиынға түседі. Жалпы ұшуы – тез және шебер. Ауада шіркейлерді ұстап қоректенеді.Айғайы – ащы. Қазақстанда кең тараған. Құстың ұшуына ыңғайлы әртүрлі тік беткейлердің қуыстарында ұя салады. Солтүстік ормандарда ағаш қуыстары, оңтүстік және орталық аймақтарда жартастар мен құрылыстарда ұялайды.Қолайлы жағдай болса топтасып қоныстанады. 2-4 ақ жұмыртқасын аналығы 18 күнде басып шығарады, аталығы осы уақытта оған жем тасиды. Ұялау орнына сәуірде ұшып келеді, тамыз – қыркүйекте ұшып кетеді.

## Дереккөздер
"Қазақстан жануарлары" (Мектеп энциклопедиясы) -  2010

Санат:Ұзынқанаттылар
Квант сандары

**Квант сандары.** Әр элеметтің атомы өзіне тән ядро зарядымен сипатталады, ал ол электрондар энергетикалық деңгейлер мен деңгейшелерде орналасады. Бұл электрон микробөлшектер болғандықтан, олардың күйін төрт квант сандарының мәндері сипаттайды. Бас квант саны n. Электронның мүмкін болатын арақашықтығын, яғни электрон бұлтының орташа көлемін және электрон энергиясын анықтайды. Белгілі бір квант санының мәніне сәйкес келетін электрондардың саны атомда электрондық деңгей түзеді, ал электрондар орналасқан деңгейді электрондық қабат дейді.
*Бас квант санының мәндері бірден басталатын бүтін сандармен, ал бұларға сәйкес келетін электрондық деңгейлер немесе қабаттар латынша бас
әріптермен көрсетіледі.
*Бас квант саны 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 ...
*Энергетикалық деңгей немесе қабат K, L, M, N, O, P, Q …
Бас квант санының мәні, энергетикалық деңгейдің нөмірін көрсетеді. Электронның энергиясы оның ядродан қашықтығына байланысты болады.
**Электрон ядроға жақын болған сайын оның энергиясы азаяды**, ал ядродан алыстаған сайын энергиясы артады. Сол себепті бас квант санының мәні өскен сайын оның энергиясы артады. Мысалы, бірінші деңгейде орналасқан электрондарға қарағанда бас квант санының мәні n= 2 болатын екінші деңгейде немесе L қабатында орналасқан электрондардың энергиясы көп болады. т. с. с. 

## Тағы қараңыз
*Орбиталь квант саны
*Магнит квант саны
*Спин квант саны

## Дереккөздер
Мені алда (телесериал, 2011)

**Мені алда** (кор. 내게 거짓말을 해봐 / Naege Geojitmaleul Haebwa) — корейлік романтикалық трагикомедиялық телесериал. Басты рөлдерді Сарай (2006) фильмімен танымал Юн Ын Хе мен Кофейня (2010) фильмімен қалың көпшіліктің жүрегіне жол тапқан Кан Чжи Хван сомдап шықты. 

## Сюжеті
Фильм Гун Аджон атты мемлекеттік қызметкердің өмірі жайлы болады. Өзінің құрбысынан асып түсемін деген ол өзін Оңтүстік Корея қонақ үйінің иесі Хён Ки Джун болашақ жары етіп көрсетеді. Уақыт өте келе Аджон расмен де Ки Джунға ғашық екенін түсінеді. Бұның соңы неге апарады екен?

## Рөлдерде
•Юн Ын Хе — Кон А Чжон

•Кан Чжи Хван — Хён Ки Чжун 

•Сон Чжун — Хон Сан-Хи 

•Чо Юн Хи — О Ю-Джун

•Хон Су Хён — Ю Со-Ран

•Рю Сын Су — Chun Jae-bum 

•О Ми Хи — Hyun Myung-jin 

•Квон Се Ин — Пак Хун

•Пак Джи Юн — Менеджер Парк Джи Юн 

•Кан Шин Иль — Гун Джун-Хо 

•Ли Кён Чжин — Сим Э Гён

•Квон Хэ Хё — Хван Сук Бонг

•Кан Рэ Ён — Кан Рэ Ён

•Сон Джи Ын — Сон Джи Ын

•Ким Бо Ён (김보연) — Ким Бо Ён

•Чан У Ён (장우영) — Чан У Ён

•Ким Гю Джин — Ким Гю Джин

•Ан Чжон Хун — Ан Чжон Хунның менеджері

•Пак Хё Чун — Хё Чун

•Мин Чжун Хён — журналист

•Ан Дэни — Ки Чжунның досы

## Дереккөздер
http://tv.sbs.co.kr/lie/

## Сыртқы сілтемелер
http://tv.sbs.co.kr/lie/
Ұсақ гүлді жанаргүл

**Ұсақ гүлді жанаргүл**, Сарғалдақтар тұқымдасы —  Қазақстан үшін әдеттегі түр. Ол құрғақ беткейлерде, шіліктерде, шалғынды құмда өседі. Дала зоналарынан бастап солтүстік шөлдергедейін және Тарбағатай мен Алтайдан басқа барлық таулы аудандарда кездеседі. Алдыңғы түрден ерекшелігі өсіп-өнуі бір жылдың ішінде аяқталады, жіңішке, жиібұтақтанатын сабақты (биіктігі 50 см-ге дейін) және едәуір ұсақ гүлді. Олардың түсі ашық, алау қызыл түсті, ортасында қара дақтары бар. Өсімдіктің халық арасындағы атауы осыған байланысты орыс тілінде - „уголек в огне“ „от шоғы“ ағылшынша — „глаз фазана“ „қырғауылдың көзі“. Оны өсіру - өте жеңіл, бір рет себілген жеріне, тұқымы арқылы өздігінен өсіп шыға береді. Тартымды декоративті өсімдік, гүлдеу мерзімі ұзақ (мамыр-маусым) осы қасиеті алғашқы көгалдандыру үшін қызығушылық тудырады.

## Дереккөздер


«Қазақстанның өсімдіктер әлемі» А.А. Иващенко, Алматыкітап баспасы 2012ж.
Санат:Сарғалдақтар тұқымдасы
Гидра-70

Бұл- әлемдегі кеңінен қолданылатын, тікұшақтан жіберілетін зымыран түрі. "Гидра-70" -америкалық  70 мм басқарылмайтын авияциялық зымыран. Зымыранды "Дженерал Динамикс"
компаниясы шығарады. НАР "Гидра-70"  техникалар мен қозғалыстағы қарсыласты жоюға арналған. Зымыранның ұрысқа қатысатын бөлігінің бірнеше түрі бар: М151 қопарылғыш бөліктің салмағы 3.85 келі, М229 қопарылғыш бөлігінің салмағы- 7.3 келі, М255A1 оқ тәрізді зақымдаушы бөліктері бар, сондай-ақ түтіндететін, күйдіретін және жарық беретін түрлері бар.
Аталған зымырандар ұшақтар мен тікұшақтар бірнеше түріне орнатылып, бекітеледі. Әдетте зымыран М261-ге 19 оқ дәрісі мен М260-қа 7 іске қосу құрылғысы орнатылды. Стандартты нұсқасында калибрі- 70 мм, салмағы- 11.9 келі.
**Гидра-70** зымыранын АҚШ авиациясы 1950 жылдардан бастап пайдаланып келеді. Алғашқы түрлері ҒҒАR  түріндегі НАР болатын.

## Дереккөздер

**1100 қызықты деректер** кітабы (58 бет)

Санат:Зымырандар
Талуар

Талуар – орта ғасырда үнділердің басты қаруы болған қару. Оны еуропалық қылыштың баламасы деуге болады. Қазірігі кезде талуарды Үндістан, Пәкістан, Бангладеш пен Ауғаныстаннан кездестіруге болады. Талуар арабтардың саифы, парсылардың шамширы, түркі халықтарының қылышымен қатар дамыды. Орталық Азияның жауынгер халықтары – көшпенді түркілердің қайқыиқылышпен жауларына тойтарыс бергені тарихтан мәлім. Талуарды жаяу әскер де, атты әскер де қолданған. Жалпы қылыш басы неғұрлым қайқы болса, оның кескіштік қасиеті де күшті болады. Парсылардың шамширынан айыпмасы: талуардың жүзі жалпақ болады.

## Дереккөздер
1100 қызықты деректер.
Ақбауыр металлинелла

**Ақбауыр металлинелла** (Metallinella leucogastra F. Mor.) — араның саны азайып бара жатқан, сирек кездесетін түрі. Ортаазиялық жергілікті түр. Қазақстанның оңтүстік-шығысынан табылған.Тау етегі мен белдеуінде, сонымен қатар, өзен аңғарларында тіршілік етеді. Мамырдың ортасынан бастап, шілде бойы ұшады. Helix coconix Credl сабағында ұялағаны белгілі. Жасанды ұяларда, яғни терек кесіндісінің бұрғымен тесіп жасалынған қуыстарында ұялайды. Саны адам әрекетінің әсерінен (малды шектен тыс бағу, мелиттофильді және рудеральді өсімдіктерді құрту) азайып отыр. Түрді сақтап қалу үшін малды шектен тыс бағуды тоқтату, қорықтар мен шағын қорықшалар ұйымдастыру қажет. Түрді жасанды ұяларда өсіру жүргізілді және жетістіктерге қол жеткіздік. Түрді жоңышқаны тозаңдандыру үшін қолдануға болады.
## Дереккөздер

«Ғажайып омыртқасыздар, Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен» И. Д. Митяев, Р. В. Ященко, В. Л. Казенас, Алматы 2005

Санат:Жарғақ қанаттылар
Дөңгеленген парарофитес

**Дөңгеленген парарофитес** (Pararophitse orbinus F. Mor., 1875) — сирек кездесетін түр. Ерте үштік дәуір қалдығы, төменгі ара-эвцеридтердің қарапайым тармағы және жеке тұрған өкілі. Орта Азия, Иран, Пакистан, Оңтүстік Қазақстанда таралған. Құмды жерлерде, мүмкін, жартылай бекінген құмдарда тіршілік етеді. Ұшу кезеңі мамыр басынан бастап, маусым, шілденің бірінші жартысына дейін созылады. Қоректік өсімдігі Peganum harmala. Құмды топырақта ұялап, түрлі мөлшердегі топ құрайды. Малды шектен тыс бағудың, яғни ұялаған жерлердің бұзылуынан түр саны азайып отыр. Түрді қорғау мақсатында құмды шөлдерде адам әрекеттерінің әсерін тоқтатып, қорықтар мен шағын қорықтар ұйымдастыру керек.
## Дереккөздер

«Ғажайып омыртқасыздар, Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен» И. Д. Митяев, Р. В. Ященко, В. Л. Казенас, Алматы 2005
Санат: Биология
Санат: Омыртқасыздар
Орбиталь квант саны

**Орбиталь квант саны L.**Бас квант санына тәуелді болады және ол электрондардың пішіндерін анықтайды, сондай–ақ электронның энергиясының бас квант санының мәніне сәйкес келетін орта энергиядан айырмашылығын көрсетеді. Орбиталь квант санының 0 – ден 1 – ге дейін болатын бүтін сандармен көрсетілген мәндері болады, ал ол мәндерге латынның кіші әріптерімен бейнелейтін деңгейшелер немесе қабатшалар сәйкес келеді.
*l … 0, 1, 2, 3, … (n – 1)
*......s  p  d   f …
Бас квант санының мәні қанша болса, оған сәйкес келетін деңгейде электрон бұлттарының пішіні және деңгейде электрон бұлттарының пішіні және деңгейлер сонша болады. Бас квант саны n = 1 сәйкес келетін бірінші деңгейде s деңгейшесі болады, оның электроны ядроны айналғанда  l = 0 сәйкес пішіні шар тәрізді электрон бұлтын немесе орбиталь түзеді. Бас квант саны n = 2 сәйкес келетін екінші деңгейде екі деңгейше болады және оларға орбитальдардың екі пішіні сәйкес келеді. Өйткені 2р деңгейшесіндегі электрон ядроны айналғанда шар пішінді электрон бұлты немесе орбиталь, ал 2р деңгейшедегі электрондар гантель пішінді орбитальдар түзеді.
*Үшінші деңгейде үш деңгейшелер болады және оларға электрон бұлттарының үш пішіні сәйкес келеді, мұндағы d – деңгейшесіне орналасатын электрондар ядроны айналғанда пішіндері төрт күрделі электрон бұлттарын немесе орбитальдар түзеді.
*Төртінші деңгейде төрт деңгейше болады, ал олардың электрондары пішіндері төрт түрлі орбитальдар түзеді. Сонымен қалай деңгейшеге орналасуына байланысты барлық электрондар s – электрондар, р – электондар, d – электрондар және f –электрондар болып бөлінеді.

## Дереккөздер
Т-26

[300px|thumb|[Кировскіге жақын орналасқан «Ленинград қоршауының серпіні» мұражай-диорамада орнатылған Т-26]]
**«Т-26»** — кеңестік жеңіл танк. Ол 1930 жылы сатып алынған ағылшындық «Виккерс Mk.E» негізінде жасалған. 1931 жылы Кеңес одағының қаруы қатарына қабылданды. 1930 жылдың 28 мамырында жұмысшы-шаруалар армиясының механикаландыру  және моторландыру басқармасының жетекшісі И.А.Халепсий басқаратын кеңестік сатып алу комиссиясы ағылшындардың «Виккерс» фирмасымен келісімшарт жасасып, КСРО үшін екі мұнарлы «Виккерс Mk.E» танкісін жасауға уәделесті. Бірінші танк 1930 жылдың 22 қазанында тиеліп, тапсырыс беруші жөнелтілді. Ал соңғысы 1931 жылдың маусымында Кеңес Одағына аттанды. Бұл танкілерді құрастыруға кеңестік мамандар да атсалысты.

Санат:КСРО танктері
Қарапайым дельфин

"**Қарапайым дельфин**" деп аталатын дельфиннің түсі ерекше. Оның екі жақ бүйірі мен жүзбеқанаттары қанық сары түсті.

Қарапайым дельфиндің ұзындығы 3,6 метр шамасында, ал салмағы 80 келіге дейін жетеді. Қарапайым дельфиннің өткір тістері балық пен кальмарларды жеуге өте ыңғайлы. Олардың үстіңгі және төменгі жақ сүйегінде 40-50 тісі болады. Дельфинның бұл түрі   топтасып өмір сүреді. Бір топта 100 шақты дельфин жүреді. Бұл дельфиндер қорегін бірлесіп аулайды және бір-бірімен өте нәзік ультрадыбыс толындарын шығару арқылы байланысады.
Қарапайым дельфиндерге қауіп-қатерді көбінесе адамзат баласы келтіреді. Бұл дельфин 3-4 жылда жыныстық жағынан жетіледі және 25-30 жыл өмір сүреді.
## Дереккөздер


Санат:Дельфиндер
Магнит квант саны

**Магнит квант саны m.** Электрон бұлттары немесе орбитальдар кеңістікте белгілі бір бағытта орналасады. Орбитальдардың кеңістікте орналасу бағытын магнит квант саны m анықтайды. 
*s, p, d – орбитальдарының пішіндері және кеңістікте орналасуы
*Магнит квант саны орбиталь квант санына тәуелді және оның – 1, 0, + 1 мен өрнектелетін бүтін сандарға тең мәндері болады. Осыған байланысты магнит квант санының сандық мәні m = 2l + 1 тең. Осы формула арқылы табылған магнит квант санының сандық мәні осы деңгейшедегі немесе қабатшадағы орбитальдар санын және олардың кеңістікте қанша бағытта орналасатынын да көрсетеді.
*Орбиталь квант саны l = 0 сәйкес келетін s деңгейшеде шар пішіндес бір бағытта орналасатын бір орбиталь болады. Орбиталь квант саны l = 1 сәйкес келетін р – деңгейшеде пішіндері бірдей (гантель тәрізді) үш орбиталь болады,
ал олар үш күйде, яғни кеңістікте үш түрлі бағытта орналасады. Орбиталь квант саны l = 2 магнит квант санының бес мәні сәйкес келеді, оның мәнісі d –деңгейшеде әр түрлі бағытта орналасқан пішіндері төрт күлтелі 5 орбиталь
болады деген сөз. l = 3 болғанда оған сәйкес келетін f – деңгейшеде пішіндері бірдей, бірақ әр түрлі бағытта орналасқан 7 орбиталь болады.

## Дереккөздер
Ұзын жүзбеқанатты акула

**Ұзын жүзбеқанатты акула** () – ірі және ауыр денелі жыртқыш. Арқа қанаты - доғал, кеуде жүзбеқанаты айдар тәрізді болып келеді. Бұл акулалардың түсі сұр түстен жасыл түске дейін өзгеріп отырады. Олардың тұмсығым - дөңгелене біткен. Тістері қорегін ұстауға бейімделген, өте өткір. Ұзын жүзбеқанатты акула 4 метрге дейін өседі. Салмағы 167 келіден асып кетеді. Олар тунец сияқты сүйекті балықтармен, скат, теңіз тасбақалары және бунақденелілермен қоректенеді. Олар ұрпағын тірідей туады. Балаларының ұзындығы 65-75 сантиметр аралығында. Бұл түрді Атлант, Тынық және Үнді мұхиттарының суларынан кездестіруге болады. Тұмсықтары дөңгелек, көздері домалақ және торсылдағы болады.

## Дереккөздер


Санат:Акулалар
Кәдімгі шәңкіш

**Кәдімгі шәңкіш** (Байсаттар тұқымдасы) — ормандық, ылғал сүйгіш бұта, ағаштың шіліктерін мекен етеді, өзен, көлдердің жағасында, Солтүстік Қазақстанның жазық жыраларында, тау аңғарлары мен тауларында және Орталық аласа төбешіктерде, Алтай және Тянь-Шаньға дейін таралған. Биіктігі 1,5 метрден 4 метрге дейін, ескі бұтақтардыңқабығы жарылған қоңыр түсті, жас шыбықтары жылтыр, жапырақтары қарама-қарсы орналасқан. Жүйкелері аздап түкті, 3-4 бөлікті, жапырағынан тәтті шырын бөлінеді. Жас бұтақтардың басындағы гүл шоғырлар жылтыр, шатыр тәрізді, гүлі ақ, алқызыл,тостағаншасы 5 тісті, күлтесі 5 бөлікті қоңырау секілді.Аталығы күлтеден ұзын, тозаңқабы сары. Мамыр-шілдеге дейін гүлдейді, тамыз-қыркүйекте жеміс береді.
## Тағы қараңыз
Өсімдіктер
## Дереккөздер

«Қазақстанның өсімдіктер әлемі» А.А. Иващенко, Алматыкітап баспасы 2012ж.
Санат:Байсаттар
Стоунер 63

«Стоунер 63» - Юджин Стоунер жасап шығарған атқыштар қару-жарағы жүйесі. Кейбір бөліктерін алмастыру арқылы қару нұсқасын өзгертіп отыру мүмкіндігі бар.
## Тактика-техникалық сипаттамасы
Пулеметтің салмығы – 4,7 келі, 200 оқ-дәрі салғанда салмағы – 7,3 келіге жетеді. Пулемет екі ұңғымен қоса алғандағы ұзындығы – 397 мм, ал дүмін алып тастағанда 660 мм-ге жетеді. Ал бағытын басқа нысанға өзгерту кезінде сабы төменге немесе сол жаққа 90° бұрылыды.

## Дереккөздер
1100 қызықты деректер.
Астродон

thumb|Астродон
**Астродон** ерте Бор дәуірінде қазіргі АҚШ аумағаның шығыс бөлігінде өмір сүрген. Ол брахиозаврлармен байланысы бар, шөппен қоректенетін динозаврлар тобына жатады. Динозаврдың сүйектерін 1858 жылы АҚШ-тың Мэриленд штатының ауыл шаруашалаға химигі Филлип Тайсон тапқан. Содан соң оған «жұлдызды тіс» деген мағынаны білдіретін «астродон» атауы берілді. Бұл жерден табылған динозаврдың екі тісі АҚШ жерінен қазып алынған алғашқы динозавр қалдығы болып саналады. 
## Қызықты дерек
* Астродон — заурпод тұқымдасына жататын брахтозаврдың жақын туысы.
* Астродонның АҚШ-тың Мэриленд штатынан тас болып қатып қалған тістері ғана табылған. 
* 1998 жылы «астродон джонстони» атауы «Мэриленд штатының динозавры» болып өзгертілді.
## Мәліметтер
*Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер
*Салмағы : 20 тонна
*Тұқымдас : Титанозавроформдар
*Отряд тармағы : Зауроподоморф 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Нарвал

**Нарвал** () – нарвалдар тұқымдасына жататын қара қоңыр түсті, теңбіл дақтары бар сүтқоректі. Аналықтары біршама кішірек, орта есеппен ұзындығы - 4 метр, ал салмағы 1 тоннаға жетеді. Нарвалдың денесі цилиндр тәріздес, арқа жағы теңбілді сұр болып кетеді. Олардың арқа жүзбеқанаттары болмайды. Нарвал жалпы 488 метр тереңдікке дейін сүңгиді. Сондай-ақ 1005 метр тереңдікте жиырма минутқа дейін жүре алады. Жаңа туған нарвалдың ұзындығы - шамамен 1,5 метр, салмағы - 80 келіге жуық. Нарвалдың өмір сүру ұзақтығы - шамамен 50 жыл. Нарвалдың тағы бір ерекшілігі, олар туған кезде түстері қошқылдау болып, өсе келе ағаратындығында. Аталықтарының салмағы - 1,6 тонна, ал аналықтарының салмағы 1 тоннаға жуық болады.

Нарвал аталығының үстіңгі жақ сүйегінің сол жағында 3 метрге жуық, азу тісі бар. Мұндай азу тіс аналық нарвалда өте сирек кездеседі. Нарвал су сүтқоректілерінің ішіндегі теңіздің өте терең жерінде жүретін балық болып есептелінеді. Нарвалдың басы дөңгелек және бас бөлігінде кішкене ауыз қуысы бар.

Нарвал көбінесе Солтүсік Мұзды Мұхиттың Атлантика бөлігінде кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Дельфиндер
СТЕН

СТЕН – Томпосонның тапанша-пулеметіне балама болатын арзан қару ретінде 1941 жылы жасалған ағылшын тапанша-пулеметі. Бұл атау қаруды жасаушылар – майор Реджинальд Шепард пен Гарольд Терпиннің құрметіне аталған. СТЕН осы өсімдердің қысқарған түрі. СТЕН 1941 жылы әскери кезеңді барынша қарапайым әрі арзан қару ретінде жасалды.  СТЕН тапаншасының ең арзан нұсқалары небәрі 47 бөліктен жасалды, құны 2 футтан аспайтын. Британдық армия сол уақытта қару тапшылығын қатты сезінетін. Томпсонның тапанша-пулеметін ағылшындар АҚШ-тан сатып алды. Британ армиясына арзан қару сол кезде аса қажет болатын.

## Дереккөздер
1100 қызықты деректер.