open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мәтжан Тілеумағанбетұлы

**Мәтжан Тілеумағанбетұлы**, Мәтжан би (1841, Атырау облысы Жылыой, Мақат аудандары маңы – 1929, Құлсары маңы) – би. Жастайынан нағашысы Шегем Көбен бидің тәлім-тәрбиесінен үлгі алып өседі. Туған халқының тілі мен дінін терең меңгерген ол Шалбар Қалнияз ақын, Есен Сейіт би, Жары Абыл Тілеуұлы сияқты сөз зергерлерінің әдеби мұрасын зердесіне тоқып әрі оларды өзінше қорытып, жетілдіре, дамыта түседі. Мәтжан кейін оны халқына қызмет етудің басты құралына айналдырады. Сөйтіп, бұл өнер Мәтжанды қоғам қайраткері, елінің Жоқшысы, әділет жолындағы күрескері дәрежесіне көтереді. Ол кезде жиырма бес таңбалы Кіші Жүз ішінде жер мен жесір дауы, өзара қырқыстар мен қақтығыстар, оған қоса жергілікті қазақтарға орыс өкіметінің шенеуніктері, Хиуа мен Бұхара хандарының әділетсіз зорлық-зомбылықтары кең етек алған болатын. Осы сияқты дау-дамайлар ды Мәтжан өз тұсында бітістіруге қатысып, елінің құрметіне бөленген. Мәтжан бидің бұл сияқты үлкен азаматшылық істері ел жадында сақталып келген. Мәтжан бидің шешендік сөздері республика басылымдарда әр кезеңде жарық көрді. Мәтжан би Жылыой аудан өңірінде Адай қорымына жерленген. Басында құлпытасы қойылған. Тамы көнерген.

## Оқиғалар
Мәтжанның нағашысы Көбен би екен. Сол нағашысына барып сәлем береді, жүрер алдында нағашысы: – Ал, жиен, бұйымтайыңды айт, – дейді.

Мәтжан: – Шүкір, мал да бар, бас та бар, беретін ақылыңыз болса, тастамаймын, – дейді.

Нағашысы: – Өз ақылың өзіңе жетерлік екен, тек тіліңнің ұшы сүйірлеу екен, соны тойтарыңқырап ұстарсың, – дейді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сейсенбай Дербісәліұлы

**Сейсенбай Дербісәліұлы** (1855 – 1928) – ұстаз, ахун. Сейсенбай Ноғайты аймағындағы орташа дәулетті шаруа жанұясында дүниеге келген. 12 – 13 жасында Хиуадағы медресеге оқуға кетіп, сонда 12 жыл оқып елге оралады. Көшекбай деген дәулетті ағайыны Сейсенбайға арнап Бесқаладан алты қанат киіз үй жасатып, Алланың ақтық жолына «Дін отау» көтерген. Ауылдың отыздан астам қажырлы жігіттерін жинап Сам құмының  Кілжантұмсық деген жерінен саз балшықты илетіп, отыз бөлмелі мешіт салғызады. Мешіттің төбесін жабу үшін Аралдан терек, тал ағаштарын алғызады. Сейсенбай ахун туған еліндегі ұстаздық жұмысын 1882 жылдан 1927 жылға дейін үздіксіз жүргізіп, келесі жылы дүние салады.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1885 жылы туғандар
Авианостық оперативтік құрама

**Авианостық оперативтік құрама** — су үсті кемелерінің авианостық оперативтік кұрамасы. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде карсыластың флот күшін теңізде және базаларда жою үшін, теңіз және жер үсті объектілерін қиратуға, сондай-ақ оперативтік және стратегиялық десанттартүсіру кезінде өз күштері орекетін қамтамасыз ету мақсатында тағайындалған. Авианостық оперативтік құрамаға бортында 600—1200 ұшағы бар 10—15 авианосец, 6— 8 линкор, 10-19 крейсер және 50-62 эсминец енгізілген. Әрбір құрама маңызды тапсырмаларды өз бетінше орындауға қабілетті 3-5 оперативтік топтан құралған.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Мұздық қозғалысы

**Мұздық қозғалысы** - мұздық- едәуір бөлігін мұздықтар мен көп жылдық ауырлық күшінің әсерінен қоректену атырабынан біткен жеріне дейінгі тұтастай немесе бөлшектеніп орын ауыстыруы. Кейбір мұздықтардың біткен жерінде козғалыстары тоқталады да, өлі мұз зоналары түзіледі. Мұздыққозғалысының жылдамдығы мұздың калыңдығына, мұздық табанының еңістік дәрежесіне, мұздықтағы судың бар-жоғына және температурасына байланысты; жылына бірнеше м-ден жүздеген м-ге. дейін болады. Кейде Гренландия мен Антарктиданың үзілме мұздықтарының жылдамдығы жылына бірнеше мың м-ге дейін жетеді.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Шалабай

**Шалабай** – дөң. Жаңаөзен қалалық әкімдігіне қарайтын Қызылсай ауылының шығысында орналасқан. Қырымқұл ауылының ақсақалы Шалабайдың күзеуі. Атауы содан қалыптасқан. 1967 – 68 ж. бірнеше барлау ұңғымалары қазылды. Шалабайдың шығыс жағындағы сай бойында өзімен аттас бұлақ болған. Белгілі геолог-ғалым Саламат Шалабаевтың ата мекені.
## Дереккөздер


Санат:География
Томар, төмпешік

**Томар, төмпешік** - батпақты және шалғынды жерлерде тығыз шымды дақылды өсімдіктер мен қияқ шөптерден тұратын жиі орналасқан ұсак төмпешіктер. Биіктігі — 20—100 см, диаметрі — 20-50 см болады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Азық-түлікті жаппай жою қаруларынан қорғау

**  Aзық-түлікті жаппай жою қаруларынан қорғау ** азық-түлікті арнайы дайыңдалған ауа өткізбейтін қоймаларда сақтау арқылы қорғау. Ол үшін есіктер мен терезелер қымталып, саңылаулары жабысқыш ерітінділермен сыланады. Тағам өнімдері тереңдеп қазылған жайларда және арнайы бейімделген кен орылдарында сақталады.
Үй жағдайында азық-түлікті жаппай жою қаруларынан қорғау ауа өткізбейтін, целлофан, қағаз қаптарға және басқа сол сияқты ыдыстарға салу, сондай-ақ оларды тығыз жабылатын тоңазытқыштар мен шкафтарда сақтау арқылы жүзеге асырылады. Азық-түлікті нейтрон енген радиациядан оны шахталарға, метроға, кен алынған орындарға сақтау арқылы қорғауға болады. Су жинайтын ғимараттарды (скважиналарды, шегенді құдықтарды, бұлақтарды), сондай-ақ ауыз су резервуарларын, бұлақтарды радиациялық зақымданудан, улы зақымдаушы бактериялық қарулардан қорғау үшін кешенді ұйымдық, инженерлік-техникалық, санитариялық-гигиеналық және эпидемияға қарсы шаралар жүргізіледі. Үйде ауыз суды графиндерде, шелектерде, термостарда, ванналарда, т.б. сақтап, қор жасау керек. Барлық шағын ыдыстар қақпақпен нығыздалып жабылуға тиіс, ал шелектер мен ванналар клеенкамен, полиэтиленмен және  басқа үлбір материалдармен жабылады. Бейбіт уақытта азық-түлікті жаппай жою қаруларынан қорғау күшін төмендегідей шаралар жасалады: азық-түлік коймаларын тиімді орналастыру, азық-түлік қорларын бөліп орналастыру; азық-түлікті корғау үшін қоймаларды, тоңазытқыштарды, кен алынған орындарды, подвалдарды, көкөніс сақтайтын қоймаларды, әр түрлі паналау орындарын пайдалану; азық-түлікті паналау ғимараттарына орналастыру; қоймалардың бөлгіш құрастырмаларын тығыздап бекіту, жабу материалдарын пайдалану, азық-түлікті тасымалдау кезінде өртке қарсы санитариялық-гигиеналық, жәндіктер мен кеміргіштерге қарсы күрес шараларын жүргізу.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Көміртектену

**Көміртектену** (Науглероживание) — металдың (бүйымның) беттік қабатын көміртекпен диффузиялық қанықтырудан түратын хнмиятермиялық өндеу.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Шамдығұлұлы Теңелхан

**Шамдығұлұлы Теңелхан** (1934 жылы туған, Маңғыстау ауданы Таушық ауылы) – кеме капитаны. 1952 жылдан Баутин балық комбинатында матрос, капитанның көмекшісі, кеме капитаны қызметтерін атқарған. Шамдығұлұлы түбектен шыққан тұңғыш кәсіпқой теңізші. КСРО медальдарымен (1965, 1973, 1979, 1980, 1986, 1988) марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мұздық массасының балансы

**Мұздық массасының балансы** — мұздықтағы мұздың қорлануы мен оның шығынының арақатынасы. Мұздық массасының балансы оң (аккумуляция басым болғанда және мұздық үлкейген кезде) немесе теріс (абляция басым болғанда және мұздық кішірейген кезде) болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Толықтырма

**Толықтырма** - геоморфологияда: денудациялық және аккумуляциялық процестердің әсерінен жоғары көтерілетін және төмен түсетін тектоникалық қозғалыстардың теңесуі. Тегіс бедердің қалыптасуына себепші болады. Толықтырма толық болған жағдайда жазықтар — көтерілім орнында денудациялық жазықтар, төмен түскен жерлердің орнында аккумуляциялық жазықтар пайда болады. Бұл жазықтар бір-бірімен қосылып, эрозия базисінің деңгейіне жақын биіктікте жазықтардың полигенетикалық беттерін түзуі мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Светлана Борисовна Шаметова

**Шаметова Светлана Борисовна** (1946 – 2002) – партия қызметкері. Алматы халық шаруашылығы институтын (қазіргі Қазақ басқару академиясы, 2001) және Алматы жоғары партия мектебін (1985) бітірген. 1965 – 85 ж. «Маңғышлақмұнайгазбарлау» тресінде кадр бөлімінде инспектр, аға инженер, экономикалық-жоспарлау бөлімінде аға инженер, 1985 – 95 ж. Форт-Шевченко қалалық партия комитетінің хатшысы, Ақтау қаласы әкімінің орынбасары, 1995 – 2002 ж. облыс әкімінің орынбасары, облысы қаржы бөлімінің басшысы қызметтерін атқарған. Медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Өсербай Сейтмағамбетов

**Өсербай Сейтмағамбетов** (1938 жылы туған, Маңғыстау облысы) – энергетик. Гурьев (қазіргі Атырау) мұнай техникумын бітірген (1958). 1958 – 84 жылы Баутин балық қалбырлау комбинатның мастері, «Маңғыстаумұнайгазбарлау» тресінде бас энергетик, «Маңғышлақұлутас» өндірістік бірлестігінің бас энергетигі, 1984 – 2004 жылы «Маңғыстауэнергомұнай» ЖШС директорының орынбасары болды. «Ерен еңбегі үшін» (1970) медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1938 жылы туғандар
Тоқырама су

**Тоқырама су** - жер бетіндегі түйық ойпаңдарда немесе жер астындағы су іріккіш қабаттарда жиналған, тік бағытта ешқандай су алмасуы жоқ оқшау су массасы.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Ғұбай Алмағамбетұлы Қожақов

**Ғұбай Алмағамбетұлы Қожақов**(*[[1913]], Ақтөбе облысының [[Ойыл ауданы]]– [[1989]]*) – педагог. 
*Қостанай қазақ халық ағарту институтын бітірген (1933). 
*1933 – 1936 жылдары аудандық оқу бөлімінің инспекторы
*1936 – 1938 жылы дары Маңғыстау және Жыңғылды орта мектептерінің директоры
*1939 – 1975 жылдары Ойыл, Маңғыстау аудандарында оқу бөлімінің меңгерушісі, мектеп директоры болды. 
*Ленин орденімен (1964) марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мұздықтық өзен

**Мұздықтық өзен** - 1) мұздықтың еріген суларымен қоректенетін өзен. Ең жоғары су шығыны жазда байкалады. Мұздықтық өзен калқыма бөлшектер ("мұздық сүті") көп болуымен сипатталады; 2) мұз бетінде арна жасап алатын еріген мұздық суларының тасқыны. Әдетте, бұл тасқындар өте қысқа болады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Авианостық соққы беретін күштер

thumb
**Авианостық соққы беретін күштер** — басқа кластық кемелер мен авианостар және олардан құралған авионостық соққы беретін құрамалар мен топтар. Әскери-теңіз күштерінің жалпы қолданыстағы күштерінде ұрыс негізін құрайды және жоғары ұрыс әзірлігі кезінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Әскери-теңіз флоты
Қойшыбай Сарғожаев

**Қойшыбай Сарғожаев** (1969 ж. т., Маңғыстау ауданы, Тұщықұдық ауылы) – облыстағы тұңғыш нейрохирургиялық Еуропа нейрохирургтер академиясының академигі (2001), Ресей нейрохирургтер қоғамының мүшесі. Ақтөбе медициина институтын (қазіргі Батыс Қазақстан медицина академиясы, 1993) бітірген. 1993 жылдан Маңғыстау облыстық емханасында жұмыс жасайды. Сарғожаев облыста жұлын мен ми жүйке талшықтарын босату үшін тұңғыш видеоэндоскопия тәсілдерін қолдануды енгізді. Ол ауыр ми жарақатына хирург. операция жасау және қарқынды емдеу тәсілдерін тәжірибе жүзінде ең алғаш қолданған дәрігер. 2001 ж. Калашников қаруынан жарақаттанған адамның миына жасаған күрделі операциясы сәтті шығып, осы еңбегі Мәскеуде өткен халықар. конференцияда жоғары бағаланды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Әзен Мәткеров

**Әзен Мәткеров** (1935 жылы туған, қазіргі Түпқараған ауданы Ақ¬шұқыр ауылы) – педагог. 
*Гурьев педагогика институтын (қазіргі Атырау университеті) (1956), 
*Қызылорда педагогика институтын бітірген. 
*1958 – 1965 жылдары Ленин, Э.Тельман атындағы сегіз жылдық мектепте, 
*1978 – 2001 жылдары М.Әбдіхалықов атындағы орта мектепте директор болды. Мәткеров басқарған Ақшұқырдағы М.Әбдіхалықов атындағы мектеп ауыл мектептері республикалық байқауының 2 мәрте жеңімпазы болды. 
*Мәткеров Қазақ КСР-і «*Халық ағарту ісінің озық қызметкері*» белгісінің иегері.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мұздық тасқыны

**Мұздық тасқыны** - таудағы мұздың, қиыршық мұз бен қардың еруінен және мұздық ішіндегі қуыстар мен мұздықтық-бөгеттік көлдерді мұздық суының бұзуынан пайда болған өзен тасқыны. Су тасқындары тәулік ішкі, ауа райылық және маусымдық болуы мүмкін. Бұл тасқындардың әсерінен мұздықтық өзендер шілде мен қыркүйекте, ал қармен қоректенетін өзендер наурыз, маусым айларында тасиды да үлкен мұздық жамылғыларының дамуына, сондай-ақ дүниежүзілік мұхиттағы қалқыма мұз ауданының күрт кеңеюіне әсер еткен ұзақтылығы әр түрлі суық кезеңдер бірнеше рет қайталанған көрінеді.

## Дереккөздер


Санат:Гидрология
Ербасан

**Ербасан** – құдық. Сауысқан құмының оңтуылған жағындағы суы тұщы құдық. Маңында мазар бар. Мұндағы сәулетті ескерткіш Қырымқұл Қаражігітұлы Қапардың күмбезді тамы. Ербасан құдығы қазір қолданыста; оның үстімен су, мұнай, газ құбырлары, жоғары кернеулі энергия желісі өтеді.

## Дереккөздер


Санат:Құдықтар
Жасанды битумдар

**Жасанды битумдар** - гудронды, мазутты жөне мұнай енімдерін күкірт қышқылымен тазалағаннан кейін қалатын қалдықтарды өңдеу аркылы алынатын битумдар.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Дәлдік дәрежесі

**Дәлдік дәрежесі** (Степень точность) — белгілі бір ауқымдағы барлық номиналдық өлшемдердің тұрақты салыстырмалы дәлдігімен сипатталатын шақтамалар жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Тоңмай мұз, шарбымұз

[thumb|right|150px|[Мұз]]
**Тоңмай мұз, шарбымұз** - бірігіп қатқан кезінде тобарсыған тоңмайға ұқсайтын, қоңыр боз немесе көгілдір түсті су бетіндегі ұсақ,үшкір мұздардың қою қабаты. Ол жеке дақ немесе тұтас қабат түрінде болады. Тоңмай мұз мұздың алғашқы түрі, сол арқылы мұз түзілу басталады. Ол көп тұрмай қабыршақ мұзға (анжыр), ал су толқынданған кезде мұзды ботқаға айналады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Авианостық соққы беретін топ

thumb|300px
**Авианостық соққы беретін топ**  — су үсті кемелерінің тактикалық тобы. Әдетте, оған авианостық соққы беретін топтың негізі болып табылатын 1—2 соққылаушы авианосец және 8—10 күзету корпусы (крейсер, эсминецтер және фрегаттар) енгізіледі. Авианостық соққы беретін топ жер үсті және су асты объектілерін жою үшін Екінші дүниежүзілік соғыста кеңінен қолданылған.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Табиғи битумдар

**Табиғи битумдар**  — мұнайдың, тас көмірдің және қоңыр көмірдің, шымтезектің және шөгінді тау жыныстарының құрамына кіретін битумдар.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Мұздықаралық, интергляциал

**Мұздықаралық, интергляциал** — екі мұздықтық дәуірді (мұздықаралықтарды) бөлетін уақыт аралығы. Мыс., төрттік кезеңде мұздықаралық қоңыржай ендіктің мұздық жамылғысынан босауымен, климаттың жылынуымен, мұздықтық емес шөгіңділердің шөгуімен, жылусүйгіш фауна мен флораның таралуымен сипатталады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Тумыш Сарғожаев

**Тумыш Сарғожаев** (1901, Маңғыстау ауданы, Ақшымырау ауылы – 1937) – Маңғыстаудан шыққан тұңғыш журналист. Орынбор қаласындағы педогогикалық курсты бітірген. Мектепте мұғалім, аудандық оқу бөлімінде инспектор қызметтерін атқарды. Қазақ КСР-і Орталық атқару кмитетті төралқасының шешімімен Адай округі бес ауданға бөлінгенде, Сарғожаев Алтықарасу аудан комитетінің хатшысы болып сайланған (1928). Ақтөбе, Қарағанды, Петропавл өңірінде баспасөз саласында қызметтер атқара жүріп, көркемсөз шебері – Б.Майлинмен шығармалары, достық байланыста болды. 1937 ж. Қарағанды облысы Қарқаралы округі газетінің редакторы қызметінде жүргенде, Майлинмен тығыз байланыста болды деген айыппен ұсталып, сол кезең саясатының құрбанына айналған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Көп түрлі арқалық

**Көп түрлі арқалық** (Балка многоопорная) — екіден көп түғыры бар, буынсыз арқалық.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Мұздық эрозиясы

**Мұздық эрозиясы, экзарация** - мұздықтың байырғы табанын қозғалыстағы мұздықтың түбіне қатқан тау жыныстары сьшықтарының жырып қазуы. Мұздық эрозиясы бедердің көптеген мұздық пішіндерінің, карлардың, трогтік аңғарлардың және т.б. түзілуіне әсер етеді.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Көміртектің белсенділігі

thumb|Схемы строения различных модификаций углерода
a: алмаз, b: графит, c: лонсдейлит
d: фуллерен — букибол C60, e: фуллерен C540, f: фуллерен C70
g: аморфный углерод, h: углеродная нанотрубка
**Көміртектің  белсенділігі** (Активность углерода) — белгілі бір жағдайда көміртектің физика-химиялық реакцияға қатыса алатын қабілеттілігі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Қызыл үйрек

**Қызыл үйрек**, **отүйрек**, **сарыалақаз** () - қазтәрізділер отряды, үйрек тұқымдасына жатады. 

Қазақстанның солтүстігінен басқа жердің бәрінде кездеседі. Дене тұрқы 62 см, қанатының ұзындығы 40 см, құйрығының ұзындығы 14 см, салмағы 1,5 кг. Реңі – кірпіш түстес қызыл сары, басы боз, қызғылт, құйрығы мен қанаты қарауылы Аталығының мойнында жіңішке қара сақинасы болады. Отүйрек – жыл құсы. Қазақстанға наурыздың басында ұшып келіп, сүтқоректілердің ініне, құлама жартастың не ағаштың қуысына ұя салады. Ұяда 8 – 12 ақшыл сары жұмыртқа болады, оларды мекиені басып шығарады. Су жәндіктері және балдырлармен қоректенеді. Қазан айының басында қыстау үшін Каспий теңізінің оңтүстігі мен Орта Азияға ұшып кетеді. Отүйрек – әуесқойлық жолмен ауланатын құс.

## Дереккөздер


Санат:Италақаздар
Санат:Қазтәрізділер
Санат:Үйректер
Мәті мола

**Мәті** – Бозащы түбегіндегі мола. Мәті моласы Тасорпа құдығының батыс бетіндегі екі шақырымдай жерде орналасқан. Шежіре дерегі бойынша Мәті қазақтар бала етіп алған Иран шахы Нәдірдің (1688 – 1747) ұлы. Мәті Маңғыстауда адай ішінде Жары тоқтамыс руынан шыққан Емелбетке бала болып, мал бағады. Кейін мешіт ұстап, бала оқытқан. Емшілікпен айналысып, шипагер емші атағымен де танылады. Артында бұл қасиеті туралы «*Мәті – аурудың келді сәті*» деген сөз қалған. М. туралы жазушы Ә.Кекілбаевтың «Шандоз» романында, Ә.Спан мен Ж.Дүйсенбаеваның «*Махамбет және Маңғыстау*» әңгімелерінде бейнеленген.

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Санат:Қазақстан обалары
Қыдырбақыт Сейілханұлы

**Қыдырбақыт Сейілханұлы** (1950 жылы туған, Маңғыстау ауданы, Тұщыбек ауылы - 2014 қайтыс болған, Ақтау қаласы) – партия, әкімшілік қызметкері. Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (қазіргі ҚазҰАУ; 1973), Алматы Жоғарғыары партия мектебін (1989) бітірген. 1973 – 79 жылы Ильич атындындығы кеңшарда ферма зоотехнигі, Маңғыстау ауданы комсомол комитетінде хатшы, 1-хатшы, 1979 – 83 жылы «Комсомол» кеңшарының партком хатшысы, 1983 – 87 жылы Ералиев (Қарақия) ауданы партия комитетінің 2-хатшысы, 1987 – 89 жылы Ералиев (Қарақия) ауданы атқару комитетінің төрағасы, 1989 – 90 жылы Форт-Шевченко қалалық атқару комитеті төрағасының 1-орынбасары, 1990 – 96 жылы Ильич атындындығы кеңшардың директоры, «Үштаған» жекеменшік шаруашылық бірлестігінің басқарушысы, 1996 – 2004 жылы Маңғыстау ауданы әкімі болды. 2004 - 2008 жылы Маңғыстау облысы жер қатынастары басқармасының бастығы. 2008 жылы көлік апатына ұшырап, мүгедектікпен зейнетақыға шыққан. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Грамотасымен (1978), I дәрежелі "Еңбек даңқы" белгісімен, ҚР тәуелсіздігіне - 20 жыл мерейтойлық медалімен (2011)."Ерен еңбегі  үшін"(2012) төсбелгісімен  марапатталған. Бірнеше рет Маңғыстау облысы, ауданы мәслихаттардың депутаты болған.

Санат:Тұлғалар
Санат:1950 жылы туғандар
Баланжан Қожашова

**Баланжан Қожашова** – озат жылқышы, еңбек ардагері, Социалистік Еңбек Ері (1948). 1920 жылы Маңғыстау облысы, Түпқараған ауданы, Қызылөзен ауылында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* Еңбек жолын 16 жасында Калинин атындағы колхозда мал бағудан бастайды, балықшы болып та істейді.
*1941 жылы жылқы бақташысы болды.
*1943-1958 жылдары жылқы фермасының меңгерушісі, жылқышы, еңбек ардагері болған. Ол басқарған жылқы фермасын жыл сайын жақсы көрсеткіштер көрсетіп, аудандық және облыстық жарыстардың бірнеше жыл қатарынан жеңімпазы болды:
** 1947 жылы 105 биеден 105 құлын;
** 1948 жылы 132 биеден 132 құлын;
** 1949 – 1950 жылдары 158 биеден 158 құлын.
*1963 жылы Қызылөзен түйе совхозында сауыншы болып жұмыс жасады.
16, 17 жасынан асау биелерді байлап, жуасытып сауған Баланжан Қожаншева кейін түйе де сауды. Ол кісі бастық болғанға дейін де ауылдастарымен бірге жайлауға, қыстаққа ағаш үйлерін бірлесе тігіп, бірлесе жығып, көшіп-қонып жүрді. Жылқы малының асауларын ұстап, қолға үйретіп жуасытуға, құлын байлап, биеден сүт сауудың түрлі тәсілдерін үйреніп, өзінен бұрынғы жылқы бағып жүрген үлкен ағаларынан, жеңгелерінен үйреніп, көз алдынан өткізіп, жыл сайын тәжірибе жинақтап, өзінің ақыл-ойының елегінен өткізгеннен кейін ғана колхоз бастығы болған.

## Марапаттары
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Есте сақтау
* Ақшұқыр ауылындағы Баланжан Қожашова көшесі.

## Сыртқы сілтемелер
*https://tumba.kz/zhizn-regiona/11-zhizn-regiona/8375-vystovka_mangistaucy_v_gody_vov.html

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Авиасекстант

**Авиасекстант** - аспан шырақтарының ұшудағы биіктігін анықтауға арналған авиациялық бұрыш өлшейтін оптикалық аспап. Авиасекстант көмегімен аспан шырақтарының бағыты мен көкжиек жазықтығы арасындағы бұрыш өлшенеді. Екі аспан шырағы биіктігін өлшеу нәтижесінде салынған екі түзудің қиылысу нүктесі кеңістіктегі ұшақ орнын көрсетеді. Астрономиялық бағдарлау тәсілімен 5—10 км-ге дейінгі дәлдікпен ұшақ орнын анықтауға болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жасау дәлдігі

**Жасау дәлдігі** (Точность изготовления) — бұйымдардың және тетіктердің геометриялық және басқа параметрлерінің нақты мәндерінің сызбада немесе техникалық шарттарында берілген мәндеріне жақындық дәрежесі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Айқораланды соғысы

**  Айқораланды соғысы ** (көне.) — қарсыласты айналдыра кеңінен қоршап
алып, содан соң біртіндеп қыса түсу. Қарсыластың білмеуі үшін осылай аталған. Сыртқа беттегендерін біртіндеп жойған. Қоршауға алушы жақ үшін қоршалғандардың жағдайынан анағұрлым тиімді ұрыс түрі ретінде жиі қолданылған. Шабуылдаушылар үшін адам шығынын азайтуға тиімді соғыс тәсілі. Қарсыластың мән-жайды ұғынуына мұрша бермей, тұтқиылдан жасалатын болған.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Көпірше тіреушік

**Көпірше тіреушік** (Жеребейка мостик) — қүю қорамасына өзекшені бағыттайтын, технологиялық процесті дүрыс жүргізуге арналған көпір іспеттес металл тіреуіш.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Махан Наурызұлы

**Махан Наурызұлы** (1888, қазіргі Отырар ауданы аумағы — 1947, Шеңгелді аулы) — ақын, ағартушы. Ол туралы дерек көзі толық сақталмаған. "Бір мүшесі кеңестің", "Жылатпағын", т.б. өлеңдері, 1943 жылы Айтбай ақынмен айтысқаны туралы ғана мәлімет бар. 1930—36 жылы Шәуілдір каналы құрылысында кұрылыс заттарын тасып, жеткізу тобының басшысы болған.
## Дереккөздер
Қожық Сармағанбетұлы

**Қожық Сармағанбетұлы** (*[[1880]] – [[1958]]*) – емші, хирург. 
*Адайдың құнанорыс тайпасынан. 
*Өз бетімен адам ағзасының бойындағы сырқаттарды емдеп, қажет болған жағдайда хирургиялық операция да жасаған. 
*Дәрілік өсімдіктер: *[[жантақ]], [[итсигек]], [[адыраспан]], [[киікоты]], [[жусан]]ның* айрықша түрлерін жинап, оларды емдік мақсатта пайдаланған. Сонымен бірге жылқының майын қисық біткен сүйектерді қайтадан салуға, адамның ішкі мүшелеріндегі ауруларды емдеуге қолданған. 
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сары Мәтіков

**Сары Мәтіков**(1933, қазіргі Түпқараған ауданы Ақшұқыр ауылы – 1999) – шопан. Қазақстанға еңбегі сіңген ауыл шаруашылығы қызметкері (1970). 1948 – 1969 жылдары Ералиев атындағы ұжымшарда, 1969 жылдан Сенек серіктестігінде бас шопан болған. Еңбек Қызыл Ту, Ленин орденімен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Күшқуат Таласбаев

**Күшқуат Таласбаев** (1948 ж. т., Түпқараған ауданы Форт-Шевченко қаласы) – мұнайшы. 

ҚазПТИ-ді (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген (1972). 1972 –1986 ж. Өзен мұнай кен орнында бұрғылаушының көмекшісі, бұрғылаушы, инженерлік-диспетчерлік қызметтің аға инженері, техникалық бөлімнің аға инженері, өндірістік-техникалық бөлімнің бастығы, өндірістік қызмет көрсету базасының бастығы, 1986 жылы «Басмұнайгазқұрылыс» басқармасына қарасты мамандандырылған сантехникалық жұмыстар басқармасының бастығы, 1987 – 2004 ж. «Өзенмұнайгаз» өндірістік бірлестігінің бас инженері, «Өзенмұнайгаз» Акционерлік Қоғамының вице-президенті болды. 2004 жылдан «Қазмұнайгаз» Акционерлік Қоғамының «Өзенмұнайгаз» өндірістік бөлімшесі директорының кеңесшісі. 

Талсабаев – өндіріске 9 өнертабыс, мұнай өндіру саласына 159 жаңалық енгізді. Бүкілодақтық ауыл шаруашылығы көрмесінің күміс, қола медалімен, «Ерен еңбегі үшін» медалімен, Республика Президентінің алғыс хатымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1948 жылы туғандар
Санат:Түпқараған ауданында туғандар
Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Қазақстан өнертапқыштары
Санат:Халық Шаруашылығы Жетістіктері Көрмесі күміс медалінің иегерлері
Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (КСРО) иегерлері
Санат:Халық Шаруашылығы Жетістіктері Көрмесі қола медалінің иегерлері
Мұздықтарды жіктеу

**Мұздықтарды жіктеу** - мұздықтарды жер бетінің бедеріне қатысты және қоректену жағдайлары бойынша типтерге бөлу. Әдетте, оларды таулық және аңғарлық деп бөледі. Бұлардың ішінен: 1) тау беткейлерінің мұздықтарын; 2) аңғар мұздықтарын; 3) тау төбесінің мұздықтарын; 4) күрделі мұздық кешендерін (материктік мұздықтар) бөледі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бланкофорлар

**Бланкофорлар** - ГФР-да шығарылатын оптикалық ағартқыш заттардың саудадағы атауы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Авиасигналдық пост

**Авиасигналдық пост**  — ұшатын аппарат экипаждарына шартты белгілер беруге және пиротехникалық, жарық, радиотехникалық құралдар, маталар (төсемдер) көмегімен нысананы көрсету үшін арнайы жабдықталған пункт. Ол жылжымалы және жылжымайтын болып екіге бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Мұздықтарды картографиялау

**Мұздықтарды картографиялау** — мұздықтарды және олардың морфологиясы мен режімін көрсететін 1:25 000 — 1:250 000 масштабтағы топографиялық және тақырыптық карталар жасау. Мұздықтардың топографиялық карталарында шекаралары, киыршық мұздың сызығы, мұздық беті бедерінің өзіне тән ерекшеліктері, абляциялық пішіндер мен жарықтар, ілесле және шөккен мореналар, гидрологиялық тор көрсетіледі. Тақырыптық картографиялаудың ішінен аккумуляцияның, абляцияның, мұздық массасының балансы мен қозғалысының, оның . қалындығы мен пландағы мөлшерінің өзгерісін және т.б. көрсететін картографиялауды атауға болады. Ең көп зерттелген мұздықтар карталарының жиынтығы дүние жүзінің қар-мұз ресурстарының атласында көрсетіледі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Гүлжауһар Сейітжан

**Гүлжауһар Сейітжан** (1947-2017, Қытай, Шәуешек қаласы) – журналист, ақын, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі.

ҚазМУ-дың (қазіргі ҚазҰУ) журналистика факультетін бітірген (1971). 1973–90 жылы облыстық газетте аға әдеби қызметкер, әдебиет және мәдениет бөлімінің меңгерушісі, 1990–99 жылы Ақтау қалалық «Қазақ тілі» қоғамының төрайымы, облыстық әкімшілікте кеңсе меңгерушісі, облыстық ақпарат басқармасында бөлім бастығы болды.

1999 жылдан шығармашылықпен айналысуда. «Тұңғыш» атты алғашқы өлеңдер жинағы (1978), «Ақерке» (1981), «Үміт жағалауы» (1985), «Жол айырық» (1986), «Гүлайым» (1987) атты өлеңдер мен әңгімелер жинағы жарық көрген.

Аймақтың әйгілі адамдары, елдегі елеулі оқиғалар жайлы «Маңғыстауым – ғұмырымның арнасы», «Маңғыстау мұнайшылары», «Жаңаөзен оттары» атты кітаптары бар.

Ондаған әндерге сөз жазған.

## Дереккөздер


Санат:1947 жылы туғандар
Санат:2017 жылы қайтыс болғандар
Санат:Шәуешекте қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан жазушылар одағы мүшелері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Айлалы технология

**Айлалы технология** — қарсыластың өз радар жүйелері көмегімен ұшақтар мен зымырандарды табуын жасыру үшін қолданылатын арнайы материалдар мен дизайн құрылымының үйлесімі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бланфикс

250 px|thumb

**Бланфикс** — жасанды жолмен тұндырылған барий сульфаты, ЛБМ- дың, қағаздың, резеңкенің толтырғышы ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Химия
Теориялық география

**Теориялық география**- геожүйелерді (және олардың құрылымын), географиялык кеңістікті, кез келген географиялық нысанның әр түрлі иерархиялық деңгейде динамикасы мен үздіксіз байланысы бойынша географиялық (табиғи, қоғамдық, табиғи-қоғамдық) аясын, негізінен, абстракты, формальды тұрғыдан, сондай-ақ геожүйенің үлгілеу жолдарын, үлгілердің негізгі түрлерін және олардың сипаттамасын зерттейтін географиядағы ғылыми бағыт. Теориялық география географияның ұғымдық-терминологиялық аппараттын және география ғылымдарындағы жалпы ғылыми әдіснаманың қолданылуының логикалық негізін зерттейді.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Мұздықтардың кинематикасы

**Мұздықтардың кинематикасы** — сыртқы күштердің әсерін есепке алмай, мұз қозғалысының жылдамдығын зерттейтін гляциология бөлімі. Мұздық шығынын және мұздықтың массасы мен морфологиясы бойынша орташа жылдамдығын немесе мұздық қозғалысының жылдамдығы арқылы қалыңдығын бағалауға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Боқай Қожыров

**Боқай Қожыров**(*[[1935]] жылы туған, [[Бейнеу ауданы]],[[Қарақұм мекені]]*) – радиоэлектроника, телекоммуникация саласының маманы. 
*Новосибирск электртехника байланыс институтын бітірген (1958). 

Байұлы тайпасы Адай руы Ақбота бөлімінен шыққан.

*1958 – 1964 жылдары Алматы телевизия орталығында инженер, республикалық телевизия жүйесінің бас инженері
*1964 – 1992 жылдары Семей облысының байланыс басқармасының бастығы, республикалық информация есептеу орталығының төрағасы болды. 
*1992 жылдан Қазақстан байланыс ғылыми жобалау институтының бас директоры, *«Телекоммуникация институты»* акционерлік қоғамының президенті. 
*Қожыров байланыс техникасы және радиоэлектроника ғылым салалары бойынша 100-ге жуық мақалалардың, *«Ғажап электрон»* (1961), *«Радиоқабылдағыштар»* (1963), *«Телевизия сигналы және қашықтық»* (1974) атты кітаптардың авторы. Радиоэлектроника, байланыс техникасы бойынша орысша-қазақша терминологиялық  сөздікті құрастырушы.

## Дереккөздер

Санат:1935 жылы туғандар
Санат:Бейнеу ауданында туғандар
Санат:Новосібір электротехника байланыс институты түлектері
Санат:Қазақстан байланысшылары
Қанағат Өгізбаев

**Қанағат Өгізбаев** (1934, Атырау облысы Қосшағыл кенті – 2000) – байланыс саласының қызметкері. 1948 – 50 ж. байланыс кеңсесінде басылымдар мен хаттарды таратушы, 1950 – 54 ж. кеңсе бастығы, 1956 – 64 ж. Доссор кентіндегі байланыс кеңсесінде жұмыс жасаған. 1964 – 68 ж. Маңғыстау облысы Шетпе стансасындағы аудандық байланыс кеңсесінде басқарушы, 1968 – 69 ж. Шевченко қаласында байланыс кеңсесі сақтандыру бөлімінің бастығы, 1969 – 95 ж. Жаңаөзен байланыс бөлімінің бастығы болды. «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Смағұл Сейітқазиев

**Смағұл Сейітқазиев** (1893, Адай уезі, Форт-Александровск – 1936) – қайраткер. Форттағы 2 сыныптық орыс-қазақ мектебін бітірген. 1919 – 22 жылы Адай уездік төңкеріс комитетінің тұңғыш хатшысы, 1922 – 28 жылы Адай окр. еңбек бөлімінің кәсіподақ төрағасы, 1928 – 31 жылы уездік «Қосшы» одағының төрағасы, 1931 – 32 жылы Форт-Шевченко ауданы атқару комитетінің хатшысы, 1932 – 36 жылы Красноводск (қазіргі Түрікменбашы) педагогикалық техникумының оқу бөлімінің бастығы, директоры қызметтерін атқарған. 1931 жылы күнкөріс қамымен Түрікменстанға барған қазақ балаларының білім алуы үшін көп еңбек сіңірген. Ғ.Айдаров, Т.Алдашев, Н.Өтебаев, т.б. зиялылар Красноводск педтехникумында Смағұлдан білім алған.

## Дереккөздер


Санат:1893 жылы туғандар
Санат:1936 жылы қайтыс болғандар
Санат:Маңғыстау облысы тұлғалары
Әбілбай Бәйтөбетұлы Медеуов

**Әбілбай Бәйтөбетұлы Медеуов** (1928, Түпқараған ауданы Форт-Шевченко қаласы – 1992) – еңбек ардагері, бұрғылаушы.  
*1949 – 1954 жылдары Шевченко ауданы шаруа бөлімінде жылқышы, 
*1954 – 1958 жылы Құлалы ұжымшарының бригадирі, 
*1959 – 1984 жылы Түбіжік жерінде, «*Өзенмұнайбарлау*» экспедициясында, Өзен бұрғылау жұмыстары басқармасында бұрғылаушы болды. 
*Еңбек Қызыл Ту (1971), 3-дәрежелі Еңбек даңқы (1976) ордендерімен, «*КСРО мұнай өнеркәсібінің үздігі*» (1973) белгісімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мұздықтардың сорғуы

**Мұздықтардың сорғуы** - мұздықтың бетіндегі, ішіндегі және астындағы каналдар, жарықтар мен қуыстар жүйелері арқылы судың ағуы.
1,5—2 м көптеген кішкене көлдермен бірге диаметрі 200-300 м, терендігі 5—7 м үлкен көлдер де кездеседі. Жаздың басында  толып, соңында тартылуына байланысты олардың деңгейлері айтарлықтай өзгеріп отырады. Екінші типін мұздықтық (қызылсулық) батпақтар деп атайды. Олар жайпақ жамылғы мұздықтар мен көлбеу тау мұздықтарының үстінде кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Талқурай

**Талқурай** () – наурызшешек тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер, кейде жартылай бұта. Маңғыстау өңірінің су жағасына жақын дымқыл жерлерінде өседі. Биіктігі 60 – 120 см. Ашық сары түсті гүлдері сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі – қорапша. Талқурайдың құрамында (әсіресе тамырында) сапонин бар, сондықтан өсімдікті мал жемейді. Сабағы мен тамырынан бояғыш заттар алынады.

## Дереккөздер


Санат:Наурызгүлдер
Мыңбай Қозыбағаров

**Мыңбай Қозыбағаров**(*[[1901]], [[Маңғыстау ауданы]],[[Оңды ауылы]]– [[1974]]*) – еңбек ардагері. 
*1928 – 1951 жылдары *Ақырап, Екпінді, Алғабас, Жыңғылды ұжымшарларында, Шетпе* ауылдық кеңесінде бригадир, ұжымшар төрағасының орынбасары
*1951 – 1956 жылдары Ақырап ұжымшарының түйе фермасының меңгерушісі
*1956 – 1960 жылдары *Жаңа күш, Правда ұжымшарлары* төрағасының орынбасары болды. 
*Ленин орденімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мұздықтар гидрологиясы

**Мұздықтар гидрологиясы** - гидрология мен гляциологияның тоғысындағы ғылыми бағыт. Мұздықтар мен қоршаған ортаның арасындағы су алмасуды, мұздық бетінде, қабатында және астында судың жиналуы мен араласуының физикалық процестерін, мұздықтардың су балансын, еріген судың мұздықтармен қоректенетін езен режіміне әсерін зерттейді.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Сержан Ысқақұлы Шәкіратов

**Сержан Ысқақұлы Шәкіратов** (1939 жыл, Маңғыстау ауданы, Ақтөбе) – күйші, журналист, ҚР-ның еңбек сіңірген қызметкері (1995).

## Өмірбаяны
* ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1961).
* Маңғыстау ауданы «Жаңа өмір» газеті редакциясында (1961 – 65)
* «Маңғыстаумұнайгаз» бірлестігі жүйесінде (1965 – 2003) қызмет атқарды. 
## Еңбектері
* Шәкіратов ұмытуға айналған аңыз, айтыс күйлерді қайта жаңғыртып тартуға мол еңбек сіңірді. Төкпе күйлердің шебер орындаушысы, Маңғыстау күй дәстүрінің көрнекті өкілі. 
* «Ақжарма» ансамблінің жеке күйшісі. 
* «Маңғыстау күйлері» атты күйтабағы (1980) 
* үнтаспасының (2000); 
* сонымен қатар «Күте тұрыңыз» (2004) 
* «Маңғыстау күлкілері» (2007) әзіл-оспақтар жинағының авторы. 
## Жетістіктері
* Қазақ мемлекеттік ұлттық консерваториясының құрметті профессоры (1999). 
* Шәкіратов гастрольдік сапармен Түркияда (1992), Францияда (1999), Италияда (2000), Швейцарияда (2001), Бельгияда (2001), Испанияда (2001), АҚШ-та (2002) болып, өнер көрсеткен.
* 2-халықаралық фольклор фестивалінің (1990, Киев қаласы) дипломанты. 
* Халықаралық және республикалық байқау, фестивальдарының лауреаты.

## Дереккөздер


Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:Күйшілер
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Авиация госпиталі

**  Авиация госпиталі **— ӘӘК-нде профилактикалық емдеу, ұшқыштар мен инженерлік техникалық құрамның емделуі, тексерілуі және куәландырылуы, әрі дәрігерлердің біліктілігін көтерулері үшін арналған мекеме. 1943 ж. құрылып, әуе армияларының құрамына енгізілді. Әскери-теңіз госпиталі ӘТФ жауынгерлерінің бейбіт және соғыс уақыттарында емделуіне, тексерілуіне, жеке тұлғаны куәландыруға, дәрігерлік құрамның жетілдірілуіне арналған емдеу мекемесі. Авиация госпиталі мамандары кеме дәрігерлері мен әскери бөлімдерге ауру мен жарақаттарды зерттеуді ұйымдастыру мен емдеу-профилактикалық іс-шараларды өткізулеріне көмектеседі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Салиман Сейітмағанбетова

**Салиман Сейітмағанбетова**(1922, Маңғыстау ауданы Аманқызылит ауылы – 2006) – педагог. Бұрынғы Гурьев пед училищесін бітірген (1951). 1948 – 77 жылы Оңды, Қызылсу, Ақтөбе, Қоңырорпа, Ленин орта мектептерінде мұғалімдік қызметтер атқарған. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970), «Ерен еңбегі үшін» медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1922 жылы туғандар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Жемірлік болдыру

**Жемірлік болдыру**  — кернеу әсерінен жүретін жемірлік, тұйық созғыш кернеулердің бір уақыттағы әсерінде өтеді, металдың болдыру шегінін азаюымен шектеледі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Блоксополимерлер

**Блоксополимерлер** - макрополимерлері гомополимерлер мен құрамы, құрылысы әр түрлі статистикалық қосаполимерлердің кезектесе орналасқан нәруыздарынан тұратын тізбекті қос полимерлер.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Айнала шолу

**Айнала шолу** - радиолокациялық, гидролокациялық және басқа станциялардың жұмыс жасау режимі. Мұнда бағыттау диаграммасы, көлденең жазыктықтағы станция антеннасы, үздіксіз айналыста болатын, сондай-ақ энергияның сәулеленуі мен объектіден түскен сигналдарды қабылдау процесі үздіксіз жүреді. Айнала шолу кезіндегі жағдайды бағдарлау айнала шолу индикаторында жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Мұздықтар каталогі

**Мұздықтар каталогі** - мұздықтар көлемінің, пішінінің, орнының және режімінің негізгі сипаттамаларын қамтитын кітаптар сериясы. Мұздықтарды каталогтеу карталар мен аэрофототусірімдер бойынша, көбінесе ғарыштық түсірімдерді пайдалану арқылы жүргізіледі. Қазақстанда 2700-ден астам мүздық бар, олардың жалпы ауданы — 2 млн км.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Атыс толқынының шебі

**Атыс толқынының шебі** (Рубеж огневого вала) — атыс толқынының жүйесінде артиллерия атысы даярланатын және жүргізілетін жергілікті жердегі шартты желі. Атыс толқынының негізгі шептері тірек пункттері, орлар, қарсыластың танкіге қарсы позицияларының және т.б. нысаналардың орналасу сызықтары бойынша белгіленеді. Негізгі шептер араларында аралық шептер тағайындалады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Махмуд әл-Фараби

**Махмуд әл-Фараби** (туған-өлген жылы белгісіз, Отырар өлкесі) — Отырарды азат ету козғалысының басшысы. Махмуд әл-Фараби туралы алғашқы деректі Бартольд "Түркістан мемлекеттілігінің тарихы жөніндегі бағдарлама" атты жазбасының "Шыңғысхан және моңғолдардың мемлекеттік биліктің дамуына ықпалы" атты тарауында "Махмуд әл-Фараби қозғалысы және оның әлеуметтік тамырлары" деген бөлімде көрсетпекші болған. Алайда Бартольдтің бұл еңбегі тек жоспар түрінде құрылып, жалғасын таппағандықтан, Отырар перзенті кім және ол қандай қозғалыстың басшысы болып, нендей ерлік көрсетті деген сұраулар әлі күнге жабық қалған. Тек, тарихта Махмуд әл-Фараби есімді отырарлық патриот перзенттің болғандығын растайтын осы бір жолдар сақталған. Енді бір деректерде Захир ад-Дин Мухаммед Бабыр өзінің шығармасында Солтүстік Үндістанды жаулап алатын тұстағы бір жорықта намаз оқығанда өзімен бірге жүрген Мұхаммед Фараби атты кісінің имамдық еткенін айтқан. Бірақ мұнда да бұл жолдардан басқа дерек жоқ. Бұл Фараби отырарлық Махмуд әл-Фараби ме, жоқ, соған аттас басқа біреу ме, ол жағы толық зерттелмеген.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Досекен Ерғазыұлы

**Досекен Ерғазыұлы** (1890, Адай уезі, қазіргі Маңғыстау ауданы, Ақшымырау ауылы – 1936, Түрікменстан) – ақын, жырау. 

Ел аузында оның әзіл-оспақты шағын шумақтары мен сөз қағыстырған айтыстары сақталған. Кейінгі ұрпаққа Ерғазыұлының «Беташар» мен «Жұт қоян» атты көлемді шығармалары жеткен. Жырау жиын үстінде қайтыс болған.

## Дереккөздер


Санат:1890 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:1936 жылы қайтыс болғандар
Санат:Түрікменстанда қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақ жыраулары
Санат:Айтыс ақындары
Қозыбай ескерткіші

**Қозыбай**– ескілікті сәулет ескерткіші. Солтүстік Үстірттегі Қызылтастың оңтүстік-шығыс жағынан *43 км* жерде. Өз заманында қазақтарды алғаш Үстірт пен Маңғыстауға бастап қоныстандырушы, жергілікті түрікмен бектері, Хорезм (*Хиуа*) хандығы және орыс саяхатшыларымен жақсы қарым-қатынаста болған, белгілі бай Қозыбайдың мекені болуы себепті соның атымен аталып кеткен. Осы төрткіл үйік, сақ заманының ескерткіші саналатын Қозыбайдан топограф П.В. Алексеев 1851 жылы тастан қашалған бірнеше адам мүсінін тапқан, оларды сипаттап жазып, суретін салып алған. Соның бірі жебе толы қорамсақ асынған, кісе байлаған сарбаз; екіншісі мойнына төрт қатар моншақ тағып, сырға салған әйел бейнесі; бірақ екеуі де сынып қалған. Қозыбай үйігінде мұндай мүсіндердің бірнешеуі кездеседі. 
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан сәулеті
Санат:Маңғыстау облысы
Өзен ойысы

**Өзен** – Маңғыстау үстіртіндегі шағын ойыс. Қарақия ауданында жатыр. Пішіні дөңгелек келген ойыстың ұзындығы 27 км, ені 20 км-ге жуық. Табаны теңіз деңгейінен 31 м жоғары жатыр. Орта тұсында өзімен аттас шағын сор бар. Оның ұзындығы 10 км, ені 1,5 – 2 км-дей. Шығысының сәл көтеріңкі жерінде бірнеше елді мекендер (Жаңаөзен қаласы, Теңге кенті, Өзен темір жол стансасы) орналасқан. Ойыс Өзен мұнай кенімен белгілі.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мұздықтардың ілгерілеуі мен шегінуі

**Мұздықтардың ілгерілеуі мен шегінуі** - мұздық мөлшерінің үлкеюі немесе кішіреюі; яғни мұздық тілінің аңғар бойымен едәуір төмен түсуі немесе мұздық тілінің біртіндеп кертіле отырып, аңғар бойымен жоғары қарай кішіреюі. Бұл процестер климаттың кезеңдік өзгеруімен байланысты болады. Егер климат суынып, ылғал мол болса, мұздықтардың көлемі ұлғаяды, ал кері жағдайда шегініп, кішірейеді.

## Дереккөздер


Санат:Мұздықтар
Санат:География және геодезия
Тамды мұнай-газконденсат кен орны

**Тамды  мұнай-газконденсат кен орны** — Үстірт-Бозащы ойпаңының түйіскен жерінде, Маңғыстау облысы Бейнеу ауданындағы Боранқұл станциясының солтүстік-батысында 55 км жерде орналасқан. Кен 1986 жылы ашылып, сол жылы барлау-бұрғылау жұмысы басталған.

## Геологиялық құрылымы
Шағын тектоникикалық тұрғыда кен батыс және шығыс төбелер арқылы күрделіленген ендікке жуық бағытта созылған антиклинальдық қатпардан орын алған. Мұнай иірімінің биіктігі 12,4 м, газконденсат иірімінікі 50 м. Су-мұнай жапсары – 2707 м, газ-су жапсары – 3105 м белгілерден өтеді. Иірімдер қабаттық, дөңдік, литологиялық қалқаланған. Қабаттар терригендік жыныстардан түзілген, коллекторлардың кеуектілігі 19-20%. 

## Қанығу сипаты
Мұнайға қаныққан қалыңдығы 11 м, газға қаныққан қалыңдығы 27,4 м. Бастапқы қабаттық қысым 34,3 МПа, температурасы 103°С. 

## Тығыздығы, құрамы
Мұнай ауыр, тығыздығы 920 кг/м3. Конденсаттың тығыздығы 752 кг/м3, құрамында парафині 4%, күкірті 0,05%. Газдың құрамында 85,89% метан, 6,09% этан, 3,17% пропан, 0,56% изобутан, 0,57% көмір қышқыл газы бар. Иірімдердің режимі суарынды және серпімді газарынды. Хлоркальцийлі типті қабат суларының тығыздығы 1140 кг/м3, минералданған 200 г/л.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан газ кен орындары
Санат:Маңғыстау облысы кен орындары
Киікбай Әбілбайұлы Медеуов

**Киікбай Әбілбайұлы Медеуов** (1959 жылы туған, Форт-Шевченко қаласы) – кен инженері.

## Өмірбаяны
*Гурьев политехникалық техникумының «Мұнай және газ ұңғымаларын пайдалану» факультетін (1983) техник-мұнайшы мамандығы бойынша; В.И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтының «Мұнай және газ кен орындарын зерттеу және пайдалану» факультетін (1991) тау-кен инженері мамандығы бойынша; Қазақ мемлекеттік басқару академиясы жанындағы Нарық институтының экономика факультетін (1994) экономист мамандығы бойынша; Қазақ мемлекеттік заң университетінің заң факультетін (2000) заңгер мамандығы бойынша бітірген.
*Қазақ мемлекеттік басқару академиясы жанындағы нарық институтын (1994), 
*Қазақ мемлекеттік заң университетін (2000) бітірген. 
*1975 – 1993 жылдары «*Өзенмұнайгаз*» өндіру басқармасында мұнай-газ операторы, мастер, технолог. 
*1994 – 1996 жылдары Жаңаөзен қаласы әкімінің 1-орынбасары. 
*1996 – 2000 жылдары «*Өзенмұнайгаз*» АҚ-ның ғ2 «*Мұнайгазөндіру*» басқармасының және ғылыми-тәжірибелік өндірістік басқармаларының бастығы, мұнай өндіру департаментінің директоры болды. 
*2001 жылдан - «Өзенмұнайгаз» ААҚ мұнай және газ өндіру департаментінің директоры. 
*2002 жылдан жеке кәсіппен айналысады. 
*2002 жылдың сәуірінен қарашасына дейін - «Теңге» БК» ЖШС техникалық  директоры (Жаңаезен қ.).
*2003 жылдан - «Амангенді Газ ЖАҚ бас директорының ендіріс женіндегі орынбасары (Тараз қ.). 
*2004 жылдан - «Шынжыр» ЖШС техникалық директоры (Ақтау қ.). *2005 жылдан - «Матин» БК» ЖШС бас директорының ендіріс женіндегі орынбасары (Атырау қ.) 
*2007 жылдан - «КоЖаН» ЖШС бас директоры (Алматы қ.).
*2008 жылдың сәуірінен бері - «КоЖаН» ЖШС бас  директорының бірінші орынбасары (Алматы қ.)	

## Марапаттары
*«Құрмет» орденімен (1999), «Жаңаөзен қаласына 40 жыл», «Өзен мұнай кен орнына 40 жыл» белгілерімен, «Өзенмұнайгаз» ААҚ құрмет грамоталарымен марапатталған.

## Жеке өмірі
*Әкесі - Медеуов Әбілбай, марқұм, бұрғышы болып жұмыс істеген. Анасы - Медеуова Бәтен, зейнеткер, үй шаруасымен айналысады.
*Үйленген. Жұбайы - Медеуова Гүлжамал, «ҚазМұнайГаз» БӨ» АҚ «Өзенмұнайгаз» ӨФ МДӨҚБ кадр қызметінің бастығы. Қыздары - Медеуова Баян (1982 ж. т.), Киікбайқызы Әсел (1992 ж. т.), Киікбайқызы Салтанат (1996 ж .т) ұлдары - Медеуов Нұрбек (1984 ж. т.), Әбілбай Жақсылық (2000 ж. т.).
*Діни көзқарасы - мұсылман. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Болжай алмаймын». Хоббиі - саяхатқа шығу, кітап оқу, өлке тарихы. Сүйіп оқитын әдебиеті - көркем әдебиет, детективтер

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Маңғыстау облысы тұлғалары
Қойсары Сарғожаұлы

**Қойсары Сарғожаұлы** (1897, Маңғыстау ауданы, Ақшымырау ауылы – 1959) – дәрігер, еңбек ардагері. Ашғабад қаласындағы фелдьшер мектепті бітірген (1918). 1918 ж. өріс алған тырысқақ, 1926 ж. оба қатеріне қарсы басқа да мамандармен бірігіп, елді апаттан сақтап қалу шараларын ұйымдастырған. 1916 – 19 ж. 1-дүниежүзілік соғыста қорғаныс шебіндегі дәрігер, Адай уездік төңкеріс комитеті мүшесі, төрағаның орынбасары, 1924 – 29 ж. Адай уездік, округі, Маңғыстау ауданы атқару комитетінің төрағасы қызметін атқарған. 1929 – 30 ж. тұтқынға алынып, 10 жыл түрмеде сотталғандарды емдеді. 1948 – 59 ж. Үштаған, Тұщықұдық ауылдық ауруханаларын басқарған. С. Қазақ КСР-і денсаулық сақтау қызметкерлерінің 1-съезіне делегат болып қатысып, КСРО Денсаулық сақтау министрі Корыгинамен бірге құрметті төралқалыққа сайланған. «Тұщықұдық» 

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы тұлғалары
Айналаны шолу индикаторы

**  Айналаны шолу индикаторы **  — арнайы радиолокациялық, гидроакустикалық және  жылупеленгаторлық станциялардың айналаны шолу индикаторы. Айналаны шолу индикаторының экранында станцияның айналасындағы барлық нысаналар бақыланады. Нысаналардың белгілері станция антеннасының айналымы барысында экранда жарқырап көрініп тұрады. Экранда әр нысананың қашықтығы мен азихотын есептеуге болады. Жер үсті, кемелік және жағалау радиолокациялық станцияларында айналаны шолу индикаторы көлбеу қашықтығы көлденең қашықтыққа шыққанда, нысананың дәл орнын анықтау үшін есептейді. Айналаны шолу индикаторы әуедегі және су үсті нысаналарын, сонымен қатар навигациялық, радиолокациялық станцияларда радиолокациялық бомбалаушы көздеу орындарында қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Мұздықтық аудан

**Мұздықтық аудан** - бірімен- бірі ұласқан және жергілікті түрде біртекті болып келетін мұздық алаптарының жиынтығы. Мұздану дәрежесінің біртектілігімен және оның болшектенуімен немесе ауқымдылығымен, мұздықтарда мұз түзілу зонасының іріктелуімен ("спектрімен"), мұздықтардың зоналылығы бойынша негізгі режімдеріне жақындылығымен және олардың бірыңғай жыларалық өзгергіштігімен сипатталады. Гляциологиялық аудандардың жүйесінде мұздықтық аудан мұздықтық өңірге бірігеді.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жұмағұл Селбаев

*Жұмағұл Селбаев*'(1939 жылы туған, Маңғыстау ауданы Таушық ауылы) – педагог. Гурьев (қазіргі Атырау) ауыл шаруашылық техникумын, Гурьев педагогикалық институтын бітірген. 1964 – 87 жылы Маңғыстау ауданы комсомол комитетінің бөлім меңгерушісі, хатшысы, партия комитетінің, кеңес ұйымдарының жауапты қызметкері, 1987 – 99 жылы облысы ғ5 кәсіптікомитетехникалық орта білім беру училищесінің директоры, 1999 – 2005 жылы ауданы сырттай оқу орта мектебінің директоры. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалінің иегері.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1939 жылы туғандар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Ибаш Қойлыбаев

**Ибаш Қойлыбаев** (*[[1924]] жылы туған, [[Маңғыстау ауданы]],[[Тұщықұдық ауылы]]* ) – жылқышы. 
*Ұлы Отан соғысына қатысқан. 
*1943 жылдан 43 жыл бойына *«Тұщықұдық»* кеңшарында жылқышы болды. 
*1956 – 1958 жылдары Мәскеуде Бүкілодақтық ауылы шаруашылық көрмесіне
*1965 жылы Ақтөбе қаласындағы *«Жылқы шаруашылығы»* көрмесіне қатысады. 
*Ленин (1966), Еңбек Қызыл Ту, *«Құрмет белгісі»*, Қызыл жұлдыз ордендері және медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар