open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шалкиіз Тіленшіұлы

нобай|оңға|Шалкиіз жырау
**Шалкиіз Тіленшіұлы** (1465 — 1560 жылы ш.) — жырау, орта ғасырлардағы қазақ поэзиясының көрнекті өкілі. 

Шалкиіз жас кезінен-ақ ер жүрек жауынгер әрі талантты жырау ретінде даңққа бөленді. Жігіттік шағы Ноғай ордасындағы Мұса бидің маңайында өткен. Кейіннен Ұлы Орданың әміршісі, Мансұрұлы Темір бидің және ноғайлы Жүсіп бидің төңірегінде, өмірінің соңғы кезін қазақ ханы Хақназар маңында өткізді. Жырау туындылары әсерлі, өткір, аз сөзге көп мағына сыйғызған сұлу сазды көркемдігімен ерекшеленеді. Оның шығарм-нан ортағасырлық қарапайым көшпелілердің өмірі туралы нанымды, моральдық, этикөлі түсініктер көрініс тапқан (“*Асқар, асқар, асқар тау…*”, “*Қоғалы көлдер…*”, “*Арғымақ ару аттар…*”, “*Ор, ор қоян, ор қоян…*”, тағы басқа). Шалкиіз шығармаларында ерлік рухқа, асқақ романтикаға толы жырлар да жеткілікті. “*Алаштан байтақ озбасы…*”, “*Жапырағы жасыл жаутерек…*”, “*Ер Шобан*”, тағы басқа). Шалкиіздің халық арасына ең көп тараған шығармалары — “*Би Темірге айтқаны*”, “*Би Темірді қажы сапарынан тоқтатуға айтқан*” толғаулары. Ол ертедегі қазақ поэзиясының өлең өрнегін байытқан ақын. Шығармалары алғаш 19 ғасырдан қағаз бетіне түсе бастады. 

Қазан төңкерісіне дейін орыс және қазақ тілдерінде 1875 жылы “*Записки Оренбурского отдела Императорского Русского географического общества*” жинағында жарияланған. Кейін аталған жинақта (1885), “*Астраханский вестник*” газетінде (1893, 1916), Ы.Алтынсариннің “*Қырғыз хрестоматиясында*” (1879, 1906), т.б. жинақтарда, ал Кеңес дәуірінде “*Ертедегі әдебиет нұсқалары*” (1967), “*Алдаспан*” (1971) “*15 — 18 ғасырлар қазақ поэзиясы*” (1982), “*Бес ғасыр жырлайды*” (1984) жинақтарында жарық көрді.

**Шалкиіз жырау** (1465-1560) - ақын, жырау, батыр. Шалкиіз - туындылары орыс тіліне аударылған ақын-жыраулардың бірі. Оның шығармашылығын сол дәуірдегі орыс оқымыстылары мен зерттеушілері жоғары бағалаған. Темір биге айтқандары әртүрлі жинақтар мен басылымдарда бірнеше мәрте басылды. Жыраудың қазақ көне әдебиетіндегі орны ерекше. Шалкиіз жырау ғүмырының көп бөлігін Ноғай ордасының билеушісі Темір бидің қол астында өткізеді. Турашылдығымен, әділдігімен, даналығымен ел алдында беделді болады. Өмірінің соңғы жылдарын Хақназар хан тұсындағы Қазақ мемлекетінде өткізеді.

## Сыртқы сілтемелер
* Malimetter.kz Шалкиіз Тіленшіұлы реферат  (қазақша)

## Тағы қараңыз
*Жыр
*Бұқар жырау
*Тәттімбет

## Әдебиет
*Харузин ауылы  Киргизы Букеевской Орды, М., 1889; 
*Мағауин М., Шалкиіз жырау Тіленшіұлы. — Жин.: Тіл және әдебиет мәселелері, ауылы , 1965; 
*соныкі, Қобыз сарыны, ауылы , 1968.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ жыраулары
Санат:1465 жылы туғандар
Шалқар артезиан алабы

**Шалқар артезиан алабы** — Арал теңізінің солтүстігіндегі жер асты суы бар өңір. Ол солтүстігінде Мұғалжардан басталып, оңтүстікте Арал мен Үстірт жотасына келіп тіреледі. Шалқар Артезиан Алабы ауылы  ауылында әрқайсысының қалыңдығы 100 — 120 м-дей болатын және жоғарғысы полеогеннің, төменгісі бордың құмды шөгінділерінде қалыптасқан арынды және арыны төмен сулы қабаттар орналасқан. Үстіңгі (палеоген) сулы қабат 150 — 200 м, астыңғысы (бор) 300 — 600 м тереңдікте. Су арынының күші өте зор, қазылған ұңғымалардан су шапшып өздігінен төгіледі. Әр ұңғыманың тәуліктік су өнімі қабаттардың үстіңгісінде 500 — 1200 м³. Судың минералдылығы Мұғалжар маңында 1 — 2 г/л, алаптың ортаңғы жағында 2 — 3 г/л, Арал маңында 2 — 5 г/л. Үстіртке таяу жерде Базай, Аққұлқы газ кендерінің маңында астыңғы сулы қабаттың минералдылығы 10 — 15 г/л, үстіңгі қабатта 60 — 75 г/л. Шалқар Артезиан Алабы ауылының тұщы және аздаған ашқылтым суының табиғи қоры 300 км³-ден астам. Одан жылына 450 — 480 миллион м³ су алып, жер суаруға, елді мекендерді тұщы сумен қамтамасыз етуге болады.

## Сілтемелер
*Артезиан

## Дереккөздер


Санат:Артезиан алабы
Санат:Арал теңізі
Шалқия полиметалл кен орны

**Шалқия полиметалл кен орны** - Қызылорда облысының Жаңақорған ауданы жерінде орналасқан. 1963 жылы ашылып, 1976 жылы барланған. 

## Геологиялық құрылымы
Кен ақұйық синклиналының солтүстік-батыс бөлігінде, жоғарғы девонның фамен шоғырының кремнийлі доломиттерінде орналасқан. Жарылыстар арқылы төрт блокқа бөлінген. Өндіруге тұрарлық кентас, ұсақ брахиқатпарларға жиырылған грабен түрінде келген орталығы блокта. Сеппе, тарамша түріндегі қорғасын-мырыш кентасы күшті кремнийленген доломиттер қабатшаларында шоғырланған, қалыңдығы бірнеше метр. Жоғарғы және төменгі аталатын қабат пішінді кентас денелерінде. 

## Жатыс сипаты
Оңтүстік-шығысқа қарай сүйір бұрышпен еңістенген кентас денелері бір-бірінен қалыңдығы ондаған м бөгде тау жыныстарымен бөлінген. Кеннің негізгі қорларының шоғырлары орташа тереңдіктерде. Кенді ашық әдіспен өндіріп, қос сатылы флотация арқылы қорғасын мен мырыш концентраттарын алуға болады. 

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысы кен орындары
Санат:Полиметалл кендері
Шапан

thumb|right
**Шапан** — қазақтын ежелгі әрі кәделі әрі сыйлы киімі. Ол Қазақстан мен Орта Азия халықтарының ұлттық киімі болып табылады. Оны қалың матадан арасына жүн, мақта салып, астарлан немесе қос астарлан сырып тігеді. Ол негізінен тік жағалы, ішінара қайырма жағалы да болады. Шапан: *сырмалы шалан*, *қаптал шапан*, *қималы шапан* деп бөлінеді. Қыз-келіншектерге арналған қималы шапанды түрлі-түсті масатыдай тігіп, жаға-жеңіне, етегі мен екі өңіріне зер ұстайды. Түйме орнына асыл тастар орнатылған күміс қапсырма (ілгек) тағады. Қазіргі кезде түрлі-түсті масатыдай екі өңірі мен жеңі кестеленген немесе зер ұсталған жадағай (арасына жүн, мақта салмай) шан айдар тігіліп сатылады. Қазақ халқының арасында сыйлы адамдарға сыйлық ретінде шапан кигізу дәстүрі кең тараған.

## Құрылымы мен материалы
Шапан — ұзын, кең, жеңі мол сырт киім. Ол жүн, мақта немесе жібек матадан тігіледі. Іші көбінесе астарлы болады. Ер адамдар да, әйелдер де киеді, бірақ пішімі мен өрнегі әртүрлі.

## Мәдени маңызы
Шапан – құрметтің белгісі. Ерте кезде шапан сыйлау – үлкен мәртебе саналған. Атақты билер мен ақындарға, батырларға шапан жабу дәстүрі болған.

## Дереккөздер


Санат:Үй тұрмысы
Санат:Тұрмыс
Софья Мироновна Шапиро

**Софья Мироновна Шапиро** (15 қыркүйек 1924, Украина, Фастов ауданы Кадлубица селосы) – геология-минералогия ғылымдарының докторы (1972), профессор (1982).

## Өмірбаяны
* Қазақ тау-кен және металлургия институтын (1946, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. 
* Қазақстан ғылым академиясының Геологиялық ғылымдар институтында (1946–1966)
* Гидрогеология және гидрофизика институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, зертхана меңгерушісі (1965–1996) қызметтерін атқарған.

## Ғылыми еңбектері
* 400-ден астам ғылыми жарияланым мен карта, монографиялардың авторы.

## Марапаттары
* Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1980). 
* Есімі Қазақстанның «Құрмет» кітабына жазылған.

## Дереккөздер

Санат:15 қыркүйекте туғандар
Санат:1927 жылы туғандар
Санат:Фастов ауданында туғандар
Санат:Геология-минералогия ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан геологтары
Санат:Гидрогеология және гидрофизика институтының профессорлары
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстанның Құрмет кітабына жазылғандар
Санат:Геологиялық ғылымдар институты қызметкерлері
Леонид Матвеевич Шаргородский

**Леонид Матвеевич Шаргородский**(1901 – 1978) – қазақстандық дирижер, композитор, Қазақ КСР-інің еңбегі сіңген өнер қайраткері (1944). 

## Өмірбаяны
* Қазақтың мемлекеттік академия опера және балет театрының оркестріне дирижерлік етті. Шаргородский халық аспаптар оркестріне арнап Алатау, Тойбастар симфониялық поэмаларын шығарды.

1942 жылы қазақтың халық аспаптары оркестрінің бас дирижері ретіңде Абай әндерінің, сондай-ақ, А.Қ. Жұбановтың «Абай» сюитасының (1942) орындалуына біршама еңбек сіңірді. Шаргородский 1944 жылы Қазақтың опера және балет театрында А. Қ. Жұбанов пен Л.А. Хамидидің «Абай» операсына алғаш дирижерлік етті.

## Дереккөздер

Санат:1901 жылы туғандар
Санат:1978 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан дирижерлері
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Сарапхана

**Сарапхана** (2019 ж. дейін – *Шарапхана*) — Түркістан облысы Қазығұрт ауданындағы ауыл, Сарапхана ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қазығұрт ауылынан солтүстікке қарай 12 км-дей жерде, Қазығұрт жотасының оңтүстік-батыс баурайында, Келес өзенінің оң жағалауында орналасқан. 

## Тарихы
1957 жылдан Карл Маркс атындағы қой ұжымшарының орталығы болып Қаратас ауылы аталып келді. Оның негізінде Шарапханада және округке қарасты Махамбет, Майлыошақ, Жіңішке, Талдыбұлақ ауылдарында шаруа қожалықтары ұйымдастырылған.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Ыбырай Алтынсарин атындағы орта мектеп, мәдениет үйі, фельдшер-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Ауылда «Қаратас оттары» ансамблі, «Бір тоғыс» атты фольклорлық этнографиялық әжелер ансамблі бар.

## Дереккөздер

Санат:Қазығұрт ауданы елді мекендері
Шарбақты (Шарбақты ауданы)

**Шарбақты** – ауыл, темір жол бекеті, Павлодар облысы Шарбақты ауданының (1957 жылдан) және Шарбақты ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы – Павлодар қаласынан шығысқа қарай 80 км-дей жерде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1920 жылы қаланған. 

## Кәсіпорындары
Элеватор, жиһаз фабрикасы, тігін цехы, мұнай базасы, автокөлік мекемелері, т.б. кәсіпорындар жұмыс істейді. 

## Дереккөздер

Санат:Шарбақты ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Шардара бөгені

**Шардара бөгені** — Түркістан облысының Шардара, Мақтаарал, Сарыағаш аудандары жеріндегі ірі жасанды су айдыны. Сырдария өзенінің арнасына салынған. 

## Гидрологиясы
1968 жылы бөген шарасы суға толтырылды. Бөгетінің биіктігі 24 м. Ауданы 900 км2, ұзындығы 80 – 100 км, ені 20 – 25 км, ең терең жері 25 – 26 м, орташа тереңдегі 6,3 м. Суының мөлшелері 5200 млн. м3, су жиналатын алабы 174 мың км2. Бөген Сырдария өзеннің ағынымен және қар, жауын-шашын суымен толығады. Бөген арқылы жалпы 394,0 мың га жер суарылады (оның ішінде 105 мың га күріш егістігі).

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Шардара су электр станциясы
 
Санат:Түркістан облысы гидрографиясы
Сабыр Шарипов

**Сабыр Шарипов**, (нағыз аты-жөні, тегі Давлетшин Мұхаммедсабыр Шарифұлы; 1882, Татарстан Республикасы, Агрыз ауданы Гарзет ауылы – 1942) – жазушы, қоғам қайраткері. 
нобай

## Биографиясы
1898 - 1903 жылдары Павлодар ауыл шаруашылығы мектеп-интернатында оқыған. 1904 - 1916 жылдары Ақмола мен Атбасардағы ауыл шаруашылық машиналары қоймасының қызметшісі,  Атбасар у. Сарысу болысының іс жүргізушісі, бұдан кейін Ақмола, Көкшетау уездерінде ағаш шебері, кеңсе хатшысы, аудармашы болған. 

1917 жылғы Ақпан төңкерісі кезінде Көкшетауда болды, сол жылы Ресей социал-демократиялық еңбек партиясына қабылданды, біраз уақыттан кейін Көкшетау социал-демократиялық тобының хатшысы болып сайланады, кейін Сібірде, Түркістанда, Көкшетауда Кеңес билігін орнатуға қатысты. 

1919 ж. Атбасар ревкомының төрағасы, 1921 – 1924 ж. Ақмола губаткомы төрағасының орынбасары, Мәскеудегі «Эмбауылынефть» тресі меңгерушісінің орынбасары болған. 1932 – 34 ж. Кеңес-Иран акцион. мұнай қоғамының директоры. 1936 ж. мамырына дейін КСРО сыртқы сауда Наркомының Оңтүстік Қазақстандағы өкілі болған. 1935 – 37 ж. Қазақстан Компартиясы ОК-нің партия тарихы институтының аға ғылыми қызметкері, 1938 – 41 ж. Ембі мұнай кәсіпшілігінде басшылық қызметтер атқарған.

## Шығармашылығы
Сабыр Шәріповтың тұңғыш шығармасы – «Алтыбасар» повесі (1918-1919) қазақ тілінде 1923-1924 жылдары «Қызыл Қазақстан» журналында жарияланған. Онда революцияға дейінгі өмір, қазақ халқының әдет-ғұрпы, салт-дәстүрі, әртүрлі ұлт еңбекшілерінің қарым-қатынасы, олардың қоғамдағы орны, көшпелі өмірдің түкке тұрғысыздығы, отырықшылық өмірге шақыру, егіншілікпен айналысу қажеттілігі көрсетілген. «Заңсыздық» (1921-1935) повесі қазақ даласындағы тап күресін, капиталистік қатынастардың дамуын, еңбекшілердің қасіретін суреттеуге арналған.

Ирандық кезең көрші халықтармен достық пен экономикалық байланыстарды нығайту үшін белсенді белсенділікке толы болды. «Рузи Иран» (1935) повесі иран халқының, Иранға жақсы өмір іздеп кеткен кеңес эмигранттарының өміріне арналған. Иран туралы екінші әңгіме «Ләйла» (1937) азаттық күресінің символына айналған екі жастың махаббатын суреттейді.

«Бекболат» (1937) повесі тарихи оқиғаларға негізделген, Бекболаттың прототипі қазақ халқының халық батыры, 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысының жетекшісі Амангелді Иманов болды. Сондай-ақ «Сүлік» (1929), «Қалаға шығу» (1929), «Ерден көл» (1929), «Кәмен» (1935), «Жаубасар» (1937) повестерін, «Ит терісі» көркем очерктерін жазды. (1936 ), «Көтеріліс қарсаңында» (1936), «Жаппай көтеріліс» (1936), «Алабас» (1936), «Албан-бұғы» (1936), «Тәйшім Орыс-ұлы» (1937) және тағы басқа шығармалары бар.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Шарнақтөбе

**Шарнақтөбе**, *Шорнақтөбе* – орта ғасырдағы қаланың орны. Түркістан облысы Түркістан әкімдігіне қарасты Шорнақ ауылының маңында орналасқан. 1947 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (*жетекшісі А.Н.[[Бернштам]]*) зерттеген. Шарнақтөбе аумағы 75×80 м, биікт. 3 м құрылыс. Оған оңтүстік батысы мен солтүстігінен және шығысынан биіктігі 1 м алаң жалғасады. Қаланың ішіндегі төбешіктер – үй құрылыстарының жұрты. Зерттеуші-ғалым Г.И.Пацевич Шарнақтөбе мен Қарнақ бір қала деп жорамалдайды. Қала 1–12 ғасырларда өмір сүрген.

## Дереккөздер
**[[Қазақ Энциклопедиясы|Қазақ ұлттық энциклопедиясы]]*

Санат:Қазақстан көне қалалары
Шаруа Қожалығы

**Шаруа қожалығы**– заңды тұлға құқығына ие дербес шаруашылық жүргізуші субъект түріндегі ерікті кәсіпкерлік нысаны. Мұндай шаруашылықты жеке азамат, оның отбасы немесе ауылшаруашылық өнімін өндіретін, ұқсататын, сататын адамдар тобы құрады.

Өз иелігінде (соның ішінде, жалға алған) бар меншік немесе жер учаскесін өмір бойы мұраға алған мүлікті пайдалану негізінде ауылшаруашылық өнімдерін өндіру, өңдеу және сатуды жүзеге асыратын жеке азамат, отбасы немесе адамдар тобы түрінде ұсынылған дербес шаруашылық субъектісі.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Шарын (өзен)

**Шарын** — Іле өзенінің алабында. 

## Географиялық орны
Алматы облысы Райымбек және Ұйғыр аудандарының аумағында ағады. 

## Гидрологиясы
Ұзындығы 427 км, су жиналатын алабы 7720 км2. 427 шағын саласы бар.

## Бастауы
Теріскей Алатауы мен Күнгей Алатауындағы мұздықтардан басталып, Шарын ауылынан 20 км-дей төмен тұста Ілеге құяды.

Өзен үлкен шатқал арқылы Жалаңаш ойпатының шығыс бөліктері мен Торайғыр тауларынан өтеді. Жалаңаш алқабында трапеция формасына байланысты шатқалды Ақтоғай деп атайды, ол қазақ тілінен «Ақ ағын» деп аударылады.

## Әдебиет
* Семенов Тянь-Шанский П.П. Тянь-Шаньға саяхат 1856-1857 жж. М .: Географиялық әдебиеттің мемлекеттік баспасы, 1946. - 256 б.
* Веселова Л.К. Солтүстік Тянь-Шаньның геоморфологиялық процестерінің құрылымы // География және геоэкология институтының сұрақтары. - Алматы. - 2013. - №3. - С. 27-31.
* М.Гинатуллин Тілдік сөздік. - Алматы: Рарий, 2010
* Маряшев Жетісу археологиясының ескерткіштері және оларды экскурсияларда пайдалану - Алматы, 2002
* A.P. Горбунов Орта Азия таулары. Географиялық атаулар мен терминдердің түсіндірме сөздігі. Алматы, 2006.

## Дереккөздер

Санат:Іле су алабы
Санат:Райымбек ауданы өзендері
Санат:Ұйғыр ауданы өзендері
Владимир Александрович Шаталов

**Владимир Александрович Шаталов**  (8 желтоқсан 1927, Солтүстік Қазақстан облысы Петропавл – 15 маусым 2021, Мәскеу облысы, Мәскеу қаласы) - ғарышкер-ұшқыш, авиация генерал-лейтенант (1975), 2 мәрте Кеңес Одағының Батыры атағын алған.

1945 жылы Әскери Әуе күштерінің арнаулы мектебін, 1949 жылы ұшқыштардың Качинскідегі әскери училищесін, ал 1956 жылы Әскери Әуе академиясын (жұмыстан қол үзбей) бітірген.

1949-63 жылы Кеңес армиясының авиац. бөлімдерінде қызмет етті.

1963 жылдан ғарышкерлер қатарында.

1969 жылы 14-17 қаңтарда «Союз-4» ғарыш кемесінің командирі ретінде ғарышқа ұшып, «Союз-5» ғарыш кемесімен (15 қаңтарда ұшырылған) топтасып ұшуға басшылық етті. Ол А.С. Елисеев пен Е.В.Хруновтың ғарыш кеңістігіне шығуын және олардың бір кемеден екінші кемеге ауысып мінуін қамтамасыз етіп, дүние жүзінде тұңғыш рет тәжірибелік ғарыштық станцияны құрастыруды жүзеге асырды.

1969 жылы 13-18 қазанда «Союз-8» ғарыш кемесінің командирі ретінде ғарышқа ұшып, «Союз-6» және «Союз-7» кемелерімен топтасып ұшты.

1971 жылы 23-25 сәуірде «Союз-10» ғарыш кемесінің командирі ретінде ғарышқа ұшты. Ұшу барысында «Союз-10» кемесі «Салют» орбиталық ғылыми станциясымен түйісу операциясын жүзеге асырды.

1971 жылдан Ғарышкерлер даярлау орталығының жетекшісі.

КСРО Мемлекеттік сыйлығын алған (1981). 3 рет Ленин орденімен, т.б. орден және  медальдармен марапатталған. Айдың арғы бетіндегі кратерге оның есімі берілген.

## Дереккөздер

Санат:Солтүстік Қазақстан облысында туғандар
Санат:Қазақстан ұшқыш-ғарышкерлері
Санат:Қазақстан генерал-лейтенанттары
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Шатыркөл мыс кен орны

**Шатыркөл мыс кен орны** - Жамбыл облысындағы кен орны. 1949 жылы ашылған. 

## Геологиялық құрылымы
Кен аумағында каледон, герцин интрузиялары дамыған. Кентас өрісі өте ұсақ қатпаршаларға жиырыла жарықтармен тілкемденіп, уатылған тау жыныстары ығысып орын ауыстырған күмбез пішінді қатпарда орналасқан. Кеннің қалыптасуына себепші болған, көбінесе ендік бағытта созылған жарықтар шығыс және солтүстік-шығысқа қарай 40-90° бұрышпен еңістенген. 

## Жатыс сипаты
Кентасты белдемдер гидротермалдық өзгерістерге шалынған биотитті граниттерде, өндірістік кендер Негізгі және Батыс аталатын кентасты белдемдерде орналасқан. Қалыңдығы 1-7 м, жүздеген м тереңдікке кеткен кен денелері кварцты-карбонатты тау жыныстарынан, минералданған граниттен тұрады. Тотығу белдемінің тереңдігі 20-50 м. 

## Минералдары, құрамы
Басты кентас минералдарына: халькопирит, молибденит, пирит, магнетит, т.б. жатады. Пайдалы құраушылары: мыс және молибден. Кентас жақсы байытылады. Тотыққан кентастан мыс, сульфитті кендерден жекеленген мыс пен молибден концентраттарын алуға болады. Шатыркөл мыс кен орны ірі кен орындарының қатарына жатады. 
 
## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысы кен орындары
Шахта

**Шахта** (нем. Schacht, Schaft — дің, оқпан) — жер астынан пайдалы кен қазу жұмыстарын жүзеге асыратын тау-кен кәсіпорны. Ол жер астындағы кен қазбасынан және жер үстіндегі құрылыстардан (копер, Шахта үсті үйі, қойма, әкімшілік-тұрмыс ғимараты, т.б.) құралады. Қазып алынатын кеннің мөлшеріне қарай орташа Шахтаның жылдық өнімділігі 2 — 3 млн. тоннға, ал ірі Шахталардың жылдық өнімділігі 8 — 10 млн тоннға дейін жетеді. Шахтада бірнеше мыңға дейін жұмысшылар мен инженерлер жұмыс істейді. Сирек металдар мен алтын өндірісіндегі Шахталардың қуаты шағын (жылдық өнімділігі 150 — 200 мың т) болады. Шахтаның тереңдігі кеннің орналасу қалпына (жатысына) және оның құндылығына байланысты. Қазіргі Шахталардың орташа тереңділігі 1000 метрдей, ең терең Шахта Африка мен Үндістанда (3,5 — 3,8 км). Шахта неғұрлым тереңдеген сайын жер асты жұмыстары қиындай түседі. Әрбір 25 — 30 м тереңдікте ауаның температурасы 1С-қа өседі де, қазбаны таза ауамен қамтамасыз ету қиындайтындықтан арнайы қондырғы қолданылады . Сонымен қатар кендегі тау жыныстарының ішкі қысымының өзгеруінен қауіп тудыратын әртүрлі құбылыстар (кен дүмпуі, кен қопарылуы, т.б.) пайда болады. Шахта ішінде кен қазу, тас көмір қабатын бұзу, кенді тиеу, тасу және жұмыс қауіпсіздігін сақтау үшін тіреулер орнату, т.б. жұмыстарды машина атқарады . Ірі Шахтадың арнаулы темір жолы, құрал-жабдық жасайтын шеберханалары, т.б. болады.

## Сілтемелер
* Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.

Санат:Өндіріс
Санат:Терминология
Шаһрух

**Шаһрух**(1377 – 1447) – Әмір Темірдің кіші ұлы әрі мұрагері Ұлықбектің әкесі. Самарқанды баласы Ұлықбекке билетіп, өзі Гератта тұрды. Темір әулеті билеген мемлекеттің біртұтастығын сақтауға тырысты. Ол өлгеннен кейін, Темір мемлекеті ыдырап кетті.
## Дереккөздер


Санат:Темір әулеті
Шашбау

**Шашбау** – қыз-келіншектер шашына тағатын сәндік әшекей- бұйым. Мұндай әйел шашының әр-ажарын аша түсетін, өрілген бұрымның ұшын бекіту үшін тағылатын алтын, күміс тиындар, кейде маржан қадалған, ызылған бауы бар. Шашбауды түркі халықтары ежелден қолданып келеді. Жасалу, әшекейлеу әдістеріне қарап оларды үзбелі Шашбау, шашақты Шашбау деп топтастыруға болады. Мысалы, оның қазақтар арасында:

* сөлкебай Шашбау
* теңге Шашбау
* шаштеңге
* үкі аяқты Шашбау
* шаштүлек (лентадан жасалынған)
* шашбаутас (жалпақ күміске асыл тастар орнатылған) сияқты түрлері кеңінен кездеседі. Шашбау көбіне күмістен қақталып соғылады, ұшына теңгеден (сөлкебай) шұбыртпа тағылып немесе түсті масатыдан, жібектен ызылып шашақталынады. Матадан жасалған Шашбаудың екі ұшына зер шашақ тағып, оның жоғарғы жағынан бунақтап құндыз тұтады. Шашбауды бұрымға қоса өріп, шаштың ұшына таяу жерден оны бір шалып байлайды да, бұрымның ұшын бекітіп тастайды. Жасы келген әйелдің Шашбауы қарапайымдау болады. Біріншіден, шашбау әйел шашының өсуіне ықпалын тигізеді, екіншіден, басқа массаж жасайды. Ерте заманда Шашбау тағу шаш арасындағы жын-шайтандарды қашырады деген түсініктен туындаған.
## Сілтемелер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том.

Санат:Қазақ ұлттық киімдері
Шашу

нобай|500-теңгелік тиында
**Шашу** – қуаныш айғағы ретінде жасалатын өте сұлу да салтанатты дәстүр.

Шашу бала туылғанда, тұсау кескенде, сүндетке отырғызылғанда, келін түскенде, күйеу келгенде, отау көтергенде, бүркіт ұстап әкелгенде, жүйрік ат бәйгеден озғанда, алыс сапардан жолаушы оралғанда, жақсылық күндерде, құда келгенде, тағы басқа зор қуанышты күндерде әйелдер құрт, ірімшік, өрік-мейіз, кәмпиттен, күміс теңгеден шашылады. Шашылған шашудан тойға қатысушылар теріп алып, ырым қылып балаларына апарып береді. 

Шашуды, әдетте жасы үлкен әйелдер, әжелер шашады да, оны жастар, балалар теріп алады. Кейде тойдан тәбәрік ретінде үлкендер де алып, үйдегі жас балаларына апарып береді. 

Шашудың екі түрі бар. Бірі шашылады, екіншісі шашылмайды. Тойға көп адам шашу әкелетіндіктен оның бәрін ысырап етіп шаша бермейді. Тек белгілі бір бөлігін ғана шашып, жосын-жоралғыларды жүргізеді. Туыс-туғандар әкелген дастарқан шашу ретіндегі қазақ халқының қуаныш-тілегін білдіретін ниеті болып табылады. 

Оның бастаулары кем дегенде көне түркілік замандарға барады. Түркілер қуаныш кезінде құрт, ірімшік сияқты ақ тағамдарды “ақ жолтай“, “ақ тағамдай ақ болыңдар“, “ақ ниет тілейміз“ деп шашқан. Кейіннен тату-тәтті болсын деген ниетпен шашуға кәмпит қосылған. Дәстүрлі қазақ қоғамында ауқатты адамдар күміс, алтын теңгелер де шашқан. Шашу қазіргі уақытта да кеңінен қолданылуда.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Шашубай

**Шашубай** (2006 жылға дейін – *Озёрный*) — Қарағанды облысы Ақтоғай ауданындағы кент.

## Географиялық орны
Балқаш көлінің солтүстік жағалауында, аудан орталығы – Ақтоғай ауылынан оңтүстікке қарай 216 км, Балқаш қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 3 км-дей жерде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1936 жылы балық аулау станция негізінде қаланған. 1937 жылы Қарағанды - Балқаш темір жолы құрылысы аяқталғаннан кейін мұнда Балқаш мемлекеттік балық өндірісі тресі ашылды. 1939 жылы “Рыбтрест” кенті деп аталды. 1940 жылы базада мұздатқыш салынып, Балқаш балық комбинаты құрылды. 1975 жылы желтоқсанда Озерный кенті болып құрылып, Балқаш қалалық кеңесіне қарады. 1977 жылы Приозерный ауданы құрылып, орталығы Озерный кенті болды (кейін халық ақыны Шашубай есімі берілді). 1993 жылы Тоқырауын ауданы болып өзгертілді. 1997 жылы Тоқырауын ауданы таратылып, Шашубай кенті Қарағанды облысы Ақтоғай ауданының құрамына енді. Шаруашылықтың негізгі бағыты — балық аулау. “Балқашбалық” ЖШС-і бар.

## Инфрақұрылымы
Мектеп, клуб, кітапхана, отбасылық-дәрігерлік амбулатория, т.б. мәдени-тұрмыстық мекемелер бар. Белгілі ақын, әнші Шашубай Қошқарбаевқа ескерткіш орнатылған. Ең жақын темір жолы станциясы — Балқаш (5 км жерде).

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Шашубай Қошқарбайұлы

**Шашубай Қошқарбайұлы** (1865, қазіргі Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы Қоңырат ауылы — 4.5.1952, сонда) — халық ақыны, әнші, композитор, Қазақ КСР-інің еңб. сің. өнер қайраткері (1941). 

Арғын тайпасы Тобықты руының ақсақ-дадан бөлімінен шыққан. Жасынан домбыра, сырнай, гармонь тартып, ән салуға, өлең шығарып айтуға, серілік құруға әуестенген. Біржан сал, Ақан сері, Балуан Шолақ, Мәди, Ғазиз сияқты Арқаның атақты әнші, сал-серілерімен кездесіп, тәлім-тәрбие алған. Шашубайдың цирктік өнермен де атағы шығып, серілікпен ауыл аралап, ел алдында өзінің сан қырлы талантын көрсетті. Шашубайдың ел арасында “Майда қоңыр”, “Жетім қыз”, “Ақ қайың” (екі түрі бар), т.б. әңдері кең тараған. Ақын өз қызметінде ауыз әдебиеті үлгілерін кеңінен насихаттап, жұртшылыққа таратқан; қисса-дастандар мен толғауларды жатқа айтқан. Олардың ішінде, әсіресе, “Ақтамберді”, “Қамбар”, “Сұраншы-Бөкей” дастандарын көп жырлаған. 1909 жылы Жетісуға келіп, Жамбылмен айтысқан. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін жаңа заман талабына сай өндіріс пен өнеркәсіп тақырыбына көбірек үн қосып, Қарағанды, Қоңырат, Балқаш кеншілері өміріне көптеген шығармаларын арнады. 2-дүниежүзінде соғыс жылдары майдан мен тыл өмірін жырлаған ерлікке толы патриоттық жырларымен көзге түсті. 1943 жылы Қарағандыда өткен облыс ақындары айтысын бастаушылардың бірі болып, Көшен Елеуовпен айтысты, 1944 жылы Болман Қожабаевпен сөз сайысына түскен. Шашубай қазақ әдебиеті тарихында мысал айтысты шығарудың тамаша шебері ретінде атағы шықты. Оның бұл талантына М.Әуезов жоғары баға берді. Шашубайдың таңдамалы шығармалар жинағы екі рет басылды. Шығармалары ақындардың жалпы жинағында, “Айтыстың” 3-томында (1966) жарияланды.

Шашубай  Абай шығармаларын кеңінен насихаттап, ел арасына таратады, өзіне ұстаз тұтып, ақындық талантына еліктейді. Бұл ретте Шашубай Абайдың сатиралық дәстүрін жалғастырып қана қоймай, қазақ әдебиеті тарихында мысал айтысты шығарудың тамаша шебері ретіңде атағы шығады. Шашубайдың«Кәрі құда» өлеңі табиғат суреттерін дәл беріп, адам мінездерімен сәйкестендіре бейнелеу тәсілі жағынан Абайдың «Ақ киімді, денелі, ақ сақалды» деген өлеңімен үндесіп жатыр. Шашубай ұлы ақын таланты алдында басын иіп, оған өлеңдер арнаған. «Ақын Абай» өлеңінде «Ақыл, ойың шалқыған дариядай, көркем тіл, шебер сездің сен бір кені» деп Абай талантының асқақтай түсетініне, данышпан рухының мәңгі жасай беретініне шек келтірмейді. Ұлы ақынның туғанына 100 жыл толуына арналған «Іске асты, Абай, арманың» толғау өлеңінде Абайдай ғұлама ұстазын ұлтына нұр сепкен Шолпан жұлдызына теңеп, «Мен де сенен үйренгем, домбырамды серік қып» деп өзін ұлы ақынның шәкірті ретінде мақтан тұтады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ ақындары
Санат:Қарағанды облысы
Ахметжан Шәріпқанов

**Шәріпқанов Ахметжан** (10 қыркүйек 1908, Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданы Жайма ауылы – 10 қыркүйек 2001, Алматы қаласы) – химия ғылымының докторы (1969), профессор (1970), Қазақстан ғылым академиясының мүшесі (1972). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1983).

## Қысқаша өмірбаяны:
*1934 жылы Мәскеу педогогикалық институтын бітірген;
*1935–1938 жылдары Алматы байланыс және кооперация техникумында мұғалім, директордың орынбасары;
*1938–1987 жылдары ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) аспирант, аға оқытушы, доцент, профессор, кафедра меңгерушісі;
*1987 жылдан профессор, лаборатория жетекшісі қызметтерін атқарған.

## Еңбектері:
1968 жылы *«Исследования в области синтеза новых физиологически активных производных N-замещенных 2,5 диметилпиперидина. Синтез новых обезболивающих веществ»* тақырыбында докторлық диссертация қорғады. Ғылыми еңбектері нәзік органикалық синтез мәселелеріне арналған. 35 авторлық куәліктің иегері. Ленин орденімен марапатталған.

## Дереккөздер:
Әди Шәріпов

**Әди Шәріпұлы Шәріпов** (19 желтоқсан 1912, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданы Әди ауылы – 4 қараша 1993, Алматы) – жазушы, филология ғылымдарының докторы (1973), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мұғалімі (1957).

## Қысқаша өмірбаяны
Найман тайпасының Матай руының Қаптағай бөлімінің Қарауылжасақ елінен шыққан.

* 1938 жылы - ҚазПИ-ді (қазіргі ҚазҰПУ) бітірген.
* 1938–1940 жылдары - Алматы облысы мектептерінде мұғалім болды.
* Ұлы Отан соғысына қатысып, партизан отрядын басқарған. Партизандардың ерлік күресін өз шығармаларына арқау етті. 
* 1944–1958 жылдары - cоғыстан соң Қазақ КСР-і Оқу министрінің орынбасары.
* 1958–1963 жылдары - oқу министрі;
* 1963–1966 жылдары - Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары және Сыртқы істер министрі;
* 1966–1971 жылдары - Қазақстан жазушылар одағы басқармасының 1-хатшысы және КСРО жазушылар одағының хатшысы;
* 1971–1979 жылдары - Қазақстан ғылым академиясының Әдебиет және өнер институтында аға ғылыми қызметкер;
* 1979–1993 жылдары - институт директоры қызметтерін атқарған.

## Шығармашылығы
"Партизан қызы","Тон","Қапастағы жұлдыздар" атты шығармалардың,"Сахар қызы","Дос сыры" романдарының авторы."Ж. Саиннің өмірі мен творчествосы","Қазіргі дәуір мен жаңашылдық" т.б. монографиялары, әдебиеттану мен педагогика салаларына қатысты көптеген еңбектері жарық көрді. 
## Қоғамдық қызметі

5–6-сайлауында Қазақ КСР-і Жоғарғы Кеңесінің және 7-сайлауында КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты.

## Марапаттары
* *[[Ленин]] ордені
* 1-дәрежелі [[Отан соғысы]] ордені
* 2 рет [[Еңбек Қызыл Ту]] ордені
* [[Қызыл жұлдыз ордені|Қызыл Жұлдыз]] ордені
* «[[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет Белгісі]]<nowiki/>»* ордені''

## Дереккөздер

Санат:19 желтоқсанда туғандар
Санат:4 қарашада қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Қазақстан білім министрлері
Санат:Қазақстан премьер-министрінің орынбасарлары
Санат:Қазақстан сыртқы істер министрлері
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мұғалімідері
Уақит Шәріпов

**Уақит Шәріпов** (22.12.1915 жылы, бұрынғы Қарағанды облысы Егіндібұлақ ауданы Қазақстанның 40 жылдығы атындағы кеңшар — 18.2.1970, Алматы) — ғалым, техника ғылымдарының докторы (1963), профессоры (1965). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан.

## Өмірбаяны
* Қазақ тау-кен металлургия институтын (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген (1940).
* 1940 — 1942 жылдарына Жезқазған кен-металлургия комбинатында ауысым, шахта бастығы
* 1946 — 1947 жылы Қазақ КСР-і Мемлекеттік жоспарлау бөлімінде кеңесші, бөлім бастығы
* 1947 — 1970 жылдарына Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының Кен ісі институтының кіші, аға ғылыми қызметкер, лабораториялық меңгерушісі болды.

## Ғылыми жұмыстары
Шәріповтің негізгі ғылыми еңбектері тау-кен жұмыстарын автоматтандыру мен механикаландыру теориясына, кен қазуда өздігінен жүретін машиналарды кеңінен қолдану мәселелеріне арналған. 
2 өнертабыстың авторы.

## Марапаттары
* КСРО мемлекеттік сыйлығының иегері (1970). 
* 2-дәрежелі Отан соғысы
* Қызыл жұлдыз ордендері 
* бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері
Санат:Жезқазған кен-металлургия комбинаты тұлғалары
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан механиктері
Санат:Екінші дүниежүзілік соғыстың қатысушылары
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Кен ісі институты қызметкерлері
Санат:Кен ісі институтының профессорлары
Шәуілдір

**Шәуілдір** —  Түркістан облысы Отырар ауданындағы ауыл, аудан (1934 жылдан) және Шәуілдір ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы – Түркістан қаласынан оңтүстікке қарай 72 км жерде, Арыс өзені мен Д. Алтынбеков атындағы канал бойында орналасқан.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Кентте Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедиция базасы негізінде 1980 жылы «Отырар» мемлекеттік археологиялық қорық-мұражайы құрылды. Әбу Наср әл-Фараби атындағы Отырар-Арыстанбаб мұражай кітапханасы ұйымдастырылған. Мәдениет сарайы, 9 кітапхана, 2 мешіт, «Ақ барыс» спорт залы, «Қарлығаш» кинотеатры, «Жұлдыз», «Жібек жолы» мейрамханалары, «Барыс» мақта қабылдау пункті, Шәуілдір СЭС-ы, 6 орта, музыка, спорт мектептері, «Балдырған» бала бақшасы, «Бала өмір» емханасы, ауданы аурухана бар.

## Шаруашылығы
Шәуілдірде 27 ӨК, 75 шаруа қожалықтары, 8 тұрмыстық қызмет көрсету, 3 сауда орны, нан, өсімдік майын шығару цехы, т.б. мекемелер жұмыс істейді.

## Ауылдың атақты адамдары
Кенттен академик, Халық Қаһарманы Мұхтар Әлиев, академик Рахманқұл Бердібаев, Орта Азиядағы тұңғыш чекист, үш мәрте Қызыл Ту орденінің тұңғыш иегерінің бірі – Абдолла Жармұханбетов, Түркістан АКСР-і Халық Комиссарлар Кеңесінің Председателі Абылай Серғазиев, ақын жазушылар Саттар Асқарұлы Ерубаев, Көпен Әмірбеков, Әселхан Қалыбекова, Бекарыс Шойбеков, т.б. көптеген танымал, атақты адамдар шыққан. Шәуілдірден 8 км жерде ескі Отырар қаласы және Арыстан баб мешіті орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Отырар ауданы елді мекендері
Шәжәрат Ат-Түрік

**Шәжәрат Ат-Түрік**, Түрік шежіресі – Хиуа ханы, тарихшы Әбілғазының шығармасы. Онда түркі-моңғол тайпалары мен Шыңғысхан әулетінің Әбілғазыға дейінгі тарихы қамтылған. Алғы сөз бен 9 тараудан тұрады.
Шәкір-Шәкірат

**«Шәкір-Шәкірат»** – батырлық дастан. Ол қазақ арасына кең тараған қиял-ғажайып ертегілер мен «Мың бір түннен» алынып, жеке қиссаға айналдырылған. Дастанда ағайынды Шәкір мен Шәкірат атты екі жетім баланың көптеген қиындықтарды бастан кешсе де, адамгершілік, парасаттылық жолдан таймай, бір-біріне көрсеткен адалдығы мен қайырымдылығы, халық алдындағы беделі жан-жақты баян етіледі. Қазақ халқының талай ұрпағы жаттап өскен дастан алғаш рет 1840 жылы Қазан қаласында *«Қисса-и Шәкір-Шәкірат падиша һашим балалары»* деген атпен жеке кітап болып басылды. Кейін де осы атпен сол қалада 1872, 1899 жылы және Ш.Хұсайынов баспасынан бірнеше рет (1880, 1883, 1888, 1890, 1894, 1901, 1909, 1912, 1916) жарық көрді. 1894 жылғы шыққан басылымы 10 мың дана таралыммен жарық көргені жайлы мәлімет хақас ғалымы Н.Ф.Катановтың сол жылғы *«Деятель»* журналында (10-нөмір) жарияланған мақаласында берілген. Жыр ел арасына ауызша кең тараған. Қолжазба нұсқалары Мәскеу, Санкт-Петербург, Қазан, Ташкент, Алматы, Семей қалаларының архивтері мен мұражайлары және кітапханалар қорында сақталған. Дастанның кітаптық басылымдар негізінде қарағандылық халық ақыны Тәужи Айнатасов жырлаған *«Шәкір-Шәкірат»* және Нұрғазы Омаровтың жырлауынан жазып алған «Шәкір-Шәкірат қиссасы» атты нұсқалары Қазақстан Республикасы ғылым академиясының қорында сақтаулы.

## Дереккөздер:


Санат:Қазақстан әдебиеті
Евгений Иванович Шевцов

**Евгений Иванович Шевцов** (02.02.1910, Украина, Харьков облысы, Изюм ауданы, Камышеваха селосы – 1996, Қарағанды) – техника ғылымдарының кандидаты (1954), профессор (1970).

## Өмірбаяны
* Днепропетровск политехникалық институтын бітірген (1932).
* Қарағанды қаласындағы Қазақ металлургия зауытында құю, мартен цехтарының және техникалық бөлімнің бастығы (1942–1954);
* 1954 жылдан Қарағанды политехникалық институтында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) кафедра меңгерушісі қызметін атқарған.

## Ғылыми жұмыстары
Ғылыми еңбектері болат қорыту және құю өндірісі технологиялық процестерін жетілдіру мәселелеріне арналған. 
100-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. 5 авторлық куәліктің иегері. 

## Марапаттары
* КСРО Мемлекеттік сыйлығы лауреаты (1967).
* Еңбек Қызыл Туы ордені
* Құрмет Белгісі ордені

## Дереккөздер


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Техника ғылымдарының кандидаттары
Санат:Қазақстан металлургтері
Санат:Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті оқытушылары
Санат:Қарағанды мемлекеттік техникалық университетінің профессорлары
Санат:Днепр политехника Ұлттық техникалық университеті түлектері
Шелл мұнай-газ Корпорациясы

**Шелл Мұнай-Газ Корпорациясы**— әлемдегі байырғы аса ірі мұнай-газ компанияларының бірі, бірлескен кәсіпорын. 1907 жылы Голландия (Royal Dutch, 60%) мен Британия (Shell Transport and Tradіng, 40%) компаниялары құрған. Қызметінің негізгі бағыттары: көмірсутектерді барлау, өндіру, оларды өңдеу, мұнай-химия және жаңа энергия көздерін игеру. Шелл Мұнай-Газ Корпорациясы 120-дан астам елде жұмыс жасайды және мұнай-газ өндірісінің барлық саласында істейтін 2000-нан астам фирмалардан тұрады. Бұл компаниялардың әрқайсысы едәуір дербес, ұлттық компаниялар ретінде қабылданған, негізгілері дивиденд нысанында табыс алады. Қазақстан Республикасында Шелл Мұнай-Газ Корпорациясы 20 ғасырдың басында (1917 жылға дейін) “Шелль” “Ural Caspіan Oіl Corporatіon” компаниясының операторы ретінде мұнай өндірді. Ол кезде корпорация қазіргі Атырау облысының Доссор және Мақат кеніштері ауданында іздестіру-барлау жұмыстарын жүргізді. 1998 жылы қарашада компания өзінің Қазақстандағы қызметін қайта бастап, Сайғақ мұнай кенішіне барлау ұңғымасын салды. Компанияның Қазақстандағы қатысу үлесі 60% және ол “Темір” бірлескен кәсіпорынның негізгі операторы. Сонымен қатар бұл корпорацияның Қазақстан қайраңы бойынша халықаралық операция компаниядағы үлесі 14,5%. Ол өнімді бөлісу шеңберінде Каспий қайраңының солтүстік-шығыс бөлігін игеру жұмысын жүргізеді. Downstream Қазақстан секторына Шелл Мұнай-Газ Корпорациясы 1992 жылдан қатысады. Каспий мұнай құбыры консорциумының белсенді мүшесі.

## Дереккөздер


Санат:1907 жылы құрылғандар
Санат:Компаниялар
Шельджи

**Шельджи**– орта ғасырдағы қала. Тараз қ-нан оңт-ке қарай 35 км жерде. 10 ғ-да Ш. және оның маңайы күміс өндірісінің орт. ретінде танылған. Қарахан әулеті тұсында (11–12 ғ.) қала жақсы өркендеген.
Шекпен

**Шекпен** — жүннен тоқылатын сырт киім. Шекпен тек қана түйе жүнінен тоқылады. Күзеп алынған түйе жүнін шаң-тозаңынан арылтып, одан соң қолмен майдалан түтеді де, шүйке жасайды. Шүйкеленген жүнді ұршықпен иіреді. Шекпен тоқитын жіп өте жіңішке болады. Иірілген жіпті екі ағаштың арасынан ыспалап өткізіп, оның буылтықтарын кетіріп қайта өңдейді. Шекпен де терме бау тоқитын өрмекпен тоқылады. Тоқылып болған кездемені кәдімгі матадан киім пішкендей етіп өлшеп, шекпен пішеді. Шекпенді жазда киеді. Оған қара барқыттан не болмаса басқа тыстық матадан қаптал жаға (дөңгелек жалпақ жаға) салып, етек жеңін сондай матамен көмкеріп әдіптейді.

Шекпеннің ең әдемі түрін «Шидем шекпен» дейді. Шидем шекпен тайлақтың жүнінен тоқыл ады. Тайлақтың жүні әрі майда, әрі жеңіл болатындықтан, одан тоқырай шекпен де әдемі болып шығады. Шекпен су өткізбейді. Сондықтан ол әрі сулық, әрі жайшылықта кие беруге жарамды бес аспап киім. Су тиген сайын шекпен ширығын қалындай түседі. Шекпепнің тағы бір артықшылығы ол таза түйе жүнінен тоқылатындықтан аса мықты болады, ұзақ киіледі.
## Шен-шекпен
Қазақта шен-шекпен деген сөз бар. Оның мағынасы тереңде жатыр. Өткен ғасырларда қазақ елін отарлаған орыс жымысқылары елді, жерді бөліп, болыстар тағайындап, оларға шен тағайындап, белгі беріп, шекпен кигізген. Осыдан барып шен-шекпен киген деген теріс ұғым пайда болған. Оған ұлы Абайдың «Мәз болады болысың, арқаға ұлық қаныға. Шелтірейтін орыстың шенді шекпен жапқанға» деген сөзі куә.

## Дереккөздер


Санат:Үй тұрмысы
Санат:Тұрмыс
Шекшек Ата

## Шекшек Ата
**Шекшек Ата**, Сексек ата — ешкі пірі, иесі. Дәстүрлі қазақ қоғамында әрбір түлік малдың пірі болған. Шекшек Ата халық арасында ешкінің пірі ретінде кеңінен танылған. Мал амандығын тілеген қазақ Шекшек Атаны ауызға алып, сыйынған. 
## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы, 9 том
## Автор
*С. Үңгірбаев

Санат:Малдың пірілері
Шемонаиха кен ошағы

**Шемонаиха кен ошағы**, Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха ауданы Шемонаиха ауылынан солтүстік батысқа қарай 7 км жерде орналасқан. 18-ғасырдан белгілі. Оны П.Ф.Иванкин, И.И.Халтурина, Ж.И.Абдулменов, Б.И.Вейц, Г.Д.Ганженко, т.б. зерттеген. Морфологиялық тұрғыдан кен орны орта – жоғарғы девон дәуірінде түзілген жайылма қатпарлы шөгінді-жанартаутекті тау жыныстарының сына тәрізді тектоникалық блогы болып табылады.

Көлденең жарылымдармен тілімденген бұл блоктың ұзындығы 1 км, ені 200–250 м, девондық тау жыныстарының қалыңдығы 400–500 м-ге жетеді. Шөгінді жанартаутекті тау жыныстары (лава, туф, алевролит, фельзит-порфир, туф-агломерат, т.б) көптеген интрузивті порфирлер және порфириттермен тілімденген.

Қышқыл құрамды тау жыныстары серициттенуге және кварциттенуге ұшыраған. Кен ошағында төрт негізгі және оннан аса ұсақ кентас шоғырлары анықталған. Олардың ең ірілері Шемонаиха мен Жаңа Шемонаиха кен шоғырлары. Шемонаиха кен ошағының ұзындығы 100 м, қалыңдығы 2,5 м, тереңдігі 80–100 м. Құрамы полиметалды (қорғасын, мырыш, мыс). Минералдары: сфалерит, галенит, халькопирит, пирит, кварц, барит, т.б. Шемонаиха кен ошағы орташа кендерге жатады.

## Дереккөздер

Санат:География
Шеміршекті балықтар

[thumb|250px|right|[Ақ акула]]
**Шеміршекті балықтар** (Chondrichthyes) — омыртқалылар класы. 

Қазба қалдықтары девонның орта шенінен белгілі. 2 класс тармағы: тақтажелбезектілер (Elasmobranchіі) және бүтінбастылар (Holocephalі), 140-қа жуық туысы, 730 түрі бар. Шеміршекті балықтардың денесінің ұзындығы 6 см-ден 20 м-ге жетеді. Қаңқасы тек шеміршекті, қаңқасының ізбестенгендері (сүйектенбеген) жиі кездеседі. Егер қабыршағы бар болса, ол плакодты (тісшелі). Көпшілігінде ұзынша тұмсығы болады, аузы тұмсығының астында көлденең саңылау сияқты көрінеді. Қанат қалақшалары эластинді талшықтармен бекіген. Құйрық қанаттарының қалақшалары тең емес, үстіңгі қалағы үлкен, 5 — 7 жұп желбезек саңылаулары сыртқа жеке ашылады. Торсылдағы болмайды. Тоқ ішегінде иірлі қатпарлы қақпақшасы, жүрегінде артериалды конусы бар. Ас қорыту және несеп-жыныс жүйелері құрсақ қанаттарының жанындағы ортақ қуыс — клоакаға ашылады. Іштей ұрықтанады. Аталықтарының жұп шағылысу органдары (птеригоподилері) құрсақ қанаттарының сыртқы талшықтарынан дамыған. Шеміршекті балықтар тірі туады (сирек) немесе ұрықтанған жұмыртқа салады (тірідей жұмыртқа туу). Шеміршекті балықтардың ішкі осмостық қысымы негізінен қанда еритін мочевина арқылы реттеледі. Дене қуысы сұйығының қысымы сыртқы ортаға қарағанда жоғары болады. Шеміршекті балықтар негізінен теңізде тіршілік етеді. Бұларды тұщы суға жіберсе, ішкі осмостық қысымы төмендейді де, олар тез өліп қалады. Араларында тұщы суда кездесетін түрлері бар, олар осмостық қысымын сақтау үшін өте көп мөлшерде зәр бөледі. Шеміршекті балықтардың барлығы да жыртқыштар. Бұлардың көп аулануына қарамастан, кәсіптік маңызы шамалы.

Терісі 2 қабаттан тұрады. Сыртқысы - эпидермес, көп қабатты эпителий, ал ішкі - нағыз тері қабаты дәнекер ұлпасынан түзелген. Эпидермисінде безді жасушалар көп. Шеміршекті балықтардың қабыршақты ұсақ бүртікті. Плокоидты (грекше "плакс" - тақташа, "ейдос" - пішінді) қабыршақтармен қапталған. Тақтажелбезектілерге - акулалар мен скаттаржатады. Акулалардың 350-ге жуық түрі бар. Олар мұхиттарда, теңіздерде таралған. Дене пішіндері алуан түрлі. Акулалардың ішінде адамға қауіптісі - сұр акулалар. Олардың кеңінен таралған түрі - жолақ акула. Ол мұхиттардың субтропикалық және тропикалық теңіздерде кездеседі. Скаттардың да 350-дей түрі бар. Денесі жалпақ әрі көкірек жүзбеқанаттары тұмсығымен тұтасып кеткен. Желбезек саңылаулары денесінің құрсақ жағында орналасқан. Олардың көпшілігі су түбінде тіршілік етуге бейімделген. Ең ірі түрі - манта, оның денесі көлденеңінен 6 метрге жетеді. Кейбір скаттардың денесінде электр қуатын шығаратын мүшесі болады. Тұтасбастыларға 30-дай түрлері жатады. Көпшілігі судың терең қабаттарында тіршілік етуге бейімделген. Дене пішіні ұзынша ұршық тәрізді. Терісінде қабыршақтары болмайды. Сырты қалың қабықпен қапталған ұрықтанған уылдырық шашып көбейеді. Баренц теңізінде ұзындығы 1 метрдей еуропа тұтасбасы кездеседі. Олардың көпшілік түрі теңіз түбіндегі жәндіктермен қоректенеді. Кәсіптік мәні жоқ.

## Дереккөздер
Шеңбер

thumb|250px|right|Шеңбер
**Шеңбер** — барлық нүктесі берілген нүктеден (шеңбер орталығынан) бірдей қашықтықта жататын тұйық қисық сызық. Шеңбер центрін оның кез келген нүктесімен қосатын R кесіндісі (немесе осы кесіндінің ұзындығы) шеңбер радиусы деп аталады. Шеңбер ұзындығының оның диаметріне қатынасы тұрақты сан (барлық шеңбер үшін бірдей) болады. Бұл қатынас гректің \pi\approx3,14159 (пи) әрпімен белгіленеді. \pi саны трансцендент санға жатады. Шеңбер ұзындығы L=2\pi R формуласымен анықталады. Жазықтықтың шеңбермен шектелген және орталығы бар бөлігі дөңгелек аталады; дөңгелектің ауданы S=\pi R^{2}-ға тең.

## Дереккөздер

Санат:Коникалық қималар
Санат:Алгебралық қисықтар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Санат:Геометриялық фигуралар
Санат:Шеңберлер
Шеңгелді

**Елді мекендер:**

* Шеңгелді – Алматы облысы Қонаев қалалық әкімдігіне қарасты ауыл.
* Шеңгелді – Түркістан облысы Сарыағаш ауданындағы ауыл. 
* Шеңгелді – Түркістан облысы Отырар ауданындағы ауыл. 
* Шеңгелді – Шығыс Қазақстан облысы Марқакөл ауданындағы ауыл.
* Шеңгелді – Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**

* Шеңгелді (көне қала) 
* Шеңгелді ауылдық округі
* Шеңгелді (өзен)
Шернияз Жарылғасұлы

**Шернияз Жарылғасұлы** (1817, қазіргі Ақтөбе облысы Ойыл ауданы — 1881, қазіргі Атырау облысы Қызылқоға ауданы) — халық ақыны. Әлімұлы тайпасының Кете руынан (кетенің ішінде Байқошқар, Байқошқардың ішінде Айдар) шыққан.

Шернияздың әкесі - Жарылғас, Жарылғастың әкесі - Елде батыр, Елденің әкесі - Жаман батыр, Жаманның әкесі -Малай, Малайдың әкесі Сарымбет, Сарымбеттәі әкесі - Айдар.

Кіші жүз қазақтарының Исатай, Махамбет бастаған ұлт-азаттық көтерілісіне (1836 — 37) қатысып, оның жалынды жыршыларының бірі болған. Шернияз жырларында көтеріліс тақырыбы басты орын алады. Ақын көтеріліс жеңіліске ұшырап, оның басшысы Исатай мерт болса да, азаттық, бостандық тақырыбын асқақ үнмен жырлады. Сол арқылы Исатайдың батырлық бейнесін жасаған: “Па, шіркін, Исатайдай сабаз тумас”, “Ақ алмас алтын сапты, қылышым-ай”, “Исатай ел еркесі, ел серкесі”, т.б. жырларын шығарды. Шернияздың “Ай, Қазы би, Қазы би”, “Тостағанды қолға алып”, “Ай жігіттер”, “Сөз сөйлеймін бөлмелеп”, “Көл қылып құдайым талай судай ағын”, т.б. өлеңдерінде өзі өмір сүрген қоғамның әділетсіздігі, өмірдің өзгермелілігі мен оның мән-мағынасы үлкен ой елегінен өткізіле жырланады. Жалпы Шернияз поэзиясы мазмұндық сипатымен, стильдік айқындығымен, көркемдік бейнелеу нақыштарының шеберлігімен ерекшеленеді. Шернияз өлеңдері үш нұсқасы (Алыш ақын, Мәшїүр Жүсіп, Омарбек нұсқалары) бар. Шығармалары 1925 жылы Мәскеуде, Ташкентте (Қ.Жансүгіров жариялауында) жарық көруінен бастап, әр кездерде шыққан орта мектептерге арналған хрестоматияларда, “18 — 19 ғасырлардағы қазақ ақындарының шығармалары”, “Айтыс” (1-т., 1965) жинақтарында басылған.

Ел арасындағы әңгімелерге қарағанда Шернияз тапқыр, сөзге тарылмайтын, тез жауап бергіш, мысқылдауға, әзілдеуге шебер, ылғи тақпақтап сөйлеген, аузынан шыққан сөздің бәрі билік болған, сөзге жүйрік шешен. Ел арасында Шерниязды ақын демейді, шешен дейді.

## Дереккөздер

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Ақындар
Шерубайнұра

**Шерубайнұра** – Қарағанды облысының Шет, Абай ауданы, Бұқар жырау аудандары аумағындағы өзен. Ұзындығы 281 км, су жиналатын алабы 15600 км2. Ендірек жері -10 м, ең терең тұсы - 1.4 м

## Бастауы
Сарыарқаның орталық бөлігіндегі Қызылтас тауларының батысындағы бұлақтардан басталып, Ростовка, Қызылжар, Тегісжол ауылдарының жанынан ағып өтеді. 4 км жоғарыда Нұра өзеніне құяды. 

## Гидрологиясы
Аңғары кең, арнасы жарлы. Өзен алабында жер бетіне шығып жатқан ежелгі тау жыныстары кездеседі. Бойында Қотыр Қызылтау, Қотыртас, Бұғылы қыратты шоқылары бар. Жауын-шашын, жер асты суымен толығады. Сәуір айының басында суы тасиды. Мұзы 120-150 тәулік жатады. Шерубайнұраға 12 сала құяды. Негізгі салалары: Қарамыс, Талды, Тұматай, Қызылқой, Топар, Соқыр. Көп жылдық орташа су өтімі Шерубайнұра ауылы тұсында 5,04 м3/с. Өзен суы Жартас, Краснополянское, Шерубайнұра бөгендерімен реттелген. Суында торта, аққайраң, алабұға мөңке, шортан, оңғак, шаян тіршілік етеді. Алабында 14,1 мың га суармалы жер бар. 

## Дереккөздер

 
Санат:Абай ауданы (Қарағанды облысы) өзендері
Санат:Бұқар жырау ауданы өзендері
Санат:Шет ауданы өзендері
Санат:Нұра су алабы