open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қодар би

**Қодар би** – би, Жолбарыс ханға қызмет еткен. 18 ғ-дың 30-жылдарында Ұлы жүздегі белгілі қайраткерлердің бірі болған. Жоңғарларға қарсы соғыста Ресеймен одақтасуды жақтап, Әбілқайыр хан арқылы Ресеймен байланыс орнатуға тырысқан. Ресей патшайымы Анна Иоанновна 1734 ж. 10 маусымда Орынбор комиссиясының басшысы, Сенаттың обер-хатшысы И.К. Кирилловқа жіберген грамотасында Ұлы жүздің өте ықпалды  адамдары Қодар би, Төле би, Сатай, Хангелді, Бөлек батырларға “аса зор мейірімділікпен ... қарау, әрі осының бәрі туралы білуге рақым білдіреді”. Алайда Ұлы жүзді Ресей құрамына алу аймақтың тым алыстығына және Ұлы Орданың ойраттарға тәуелділігіне байланысты кейінге қалдырылатыны айтылады.

## Дереккөздер</span>


	

Санат:Тұлғалар
Жақып Әбдіхалықов

**Әбдіхалықов Жақып** (15. 1.1922, Қызылорда қаласы – 29.6. 1984, сонда) – еңбек және соғыс ардагері. Қазақстан кәсіптік-техника білім беру ісінің үздігі. ҚазКСР кәсіптік-техника біліміне еңбек сіңірген қызметкер (1965). 1947 – 50  жылы  Сырдария ауданы Сұлутөбе МТС-нда даярлық курстарының меңгерушісі, 1951 – 59  жылы  Қызылорда, Қазалы ауыл шаруашылық механикаландыру училищелерінде мұғалім, директордың оқу-өндірістік жұмыстар жөніндегі орынбасары, 1959 жылдан [Сұлутөбе|Сұлутөбедегі 120-кәсіптік-техника училищесінің директоры болды. Әбдіхалықов екі рет «Даңқ», «Қызыл Жұлдыз», «Ұлы Отан соғысы» ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”,

Санат:Тұлғалар
Елена Мәжитқызы Әбдіхалықова

**Елена Мәжитқызы Әбдіхалықова** (1970 жылы 22 сәуірде Қызылорда облысы Жалағаш  ауданы Шәменов ауылында туған) — айтыскер ақын, композитор, эстрада әншісі. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2017). Филолгия ғылымдарының кандидаты (2004). Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері (1996). 
## Толығырақ
* Елена Мәжитқызы Әбдіхалықова 1970 жылы 22 сәуірде Қызылорда облысы Жалағаш  ауданы Шәменов ауылында дүниеге келген.
* 1992 жылы Қызылорда гуманитарлық университетінің филология факультетін бітірген.
* Елена Әбдіхалықова мектеп қабырғасында жүргенде-ақ айтысқа қатысып, 1990  жылы  Қызылорда  қаласында  өткен Рауан аймақтық фестивалінің лауреаты атанды. Бішкекте (1993), Алматыда (1994), Ташкентте (1995), Шымкентте (2002) өткен халықаралық айтыстардың жүлдегері. «Қарашық» өлеңдер мен әндер жинағы, «Бақыт құсы» атты жыр жинағы (2004) жарық көрген. Әбдіхалықованың «Есіңе мені алғайсың», «Көздеріңе ғашықпын», «Сыр елі», т.б. әндері халық арасына кең тараған.
* Халық арасына “Есіңе мені алғайсың”, “Сыр елі”, “Маңғыстау”, “Көздеріңе ғашықпын”, “Сені көрдім”, “Барады жылдар жылжып”, «Кош дерсің», «Аманат», «Қазақ елі», «Доспен қоштасу» т.б.   60-қа тарта әндердің авторы әрі орындаушысы. Оның әндері Мәдина Ералиева, Роза Рымбаева, Мақпал Жүнісова, Майра Ілиясова, Рамазан Стамғазиев, Тамара Асар, Жұбаныш Жексенұлы сияқты белгілі әншілердің ғана емес, жалпы халықтың сүйіп орындайтын әндеріне айналған. 2000 жылы “Есіңе мені алғайсың” атты аудио - ән жинағы жарық көрсе, 2004 жылы “Қош дерсің…” , 2010 жылы «Көздеріңе ғашықпын» атты компакт-дискісі шықты.   Қазақстанның барлық аумақтарында, Түркия, Монғолия, Өзбекстан, Қырғызстан, Ресей қазақтарының арасында өнер көрсетті.
* 2001 жылы Қызылорда “Сыр елім менің” атты шығармашылық кеші, 2002 жылы Алматыдағы Ғалымдар үйінде, 2004 жылы Астанадағы Конгресс-Холлда  “Есіңе мені алғайсың” атты шығармашылық кештерін өткізді. “Сыр сүлейлерінің жазба айтысы” деген тақырыпта зерттеу еңбегі жарық көрді. Осы тақырыпта филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін қорғады.

## Марапаттары
* 1996 жылы ҚР Президентінің жарлығымен "Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері" құрметті атағы берілді
* 2004 жылы Филолгия ғылымдарының кандидаты
* 2017 жылы 5 желтоқсандағы ҚР Президентінің жарлығымен Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері құрметті атағы берілді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Айтыс ақындары
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары
Масса (Өлшем бірлігі)

**Масса** — *экономикада:* тауарлардың мөлшері (тауар‚ақша массасы‚ конкурстық масса). Топтамалардың құнын‚ шамасын‚ салық салу базасын‚ т.б. анықтау үшін пайдаланылатын тауарлардың аса маңызды сипаттамаларының бірі. Мынадай салмақ (масса) өлшемдері қолданылады:

* 1 тонна = 10 центнер = 1000 килограмм = 1000000 грамм
* 1 ағылшын тоннасы = 20 центнер = 2240 сауда фунты
* 1 сауда фунты = 16 сауда унциясы = 256 сауда драхмасы
* 1 ағылшын тоннасы = 1016 килограмм
* 1 ағылшын сауда центнері = 50‚802 килограмм
* 1 сауда фунты = 0‚453 килограмм
* 1 сауда унциясы=28‚349 грамм
* 1 сауда драхмасы = 1‚77 грамм
* 1 ағылшын граны = 64‚799 грамм
* 1 американ шағын тоннасы = 907‚17 килограмм
* 1 дәріханалық фунт=12 дәріханалық унция = 373‚24 грамм
* 1 дәріханалық унция=8 дәріханалық драхма=31‚103 грамм
* 1 дәріханалық драхма = 3 скрупула = 3‚888 грамм
* 1 пұт = 16‚38 килограмм
* 1 байырғы орыс фунты = 409‚5 грамм
* 1 лот = 12‚8 грамм
* 1 мысқал = 4‚266 грамм
* 1 үлес = 44‚43 миллиграмм

 
## Дереккөздер
[«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9]], 6 том
## Сілтемелер
Өтек

**Өтек** (1998 ж. дейін — *Новоалександровка*) — Ақтөбе облысы Қобда ауданындағы ауыл, Өтек ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қобда ауылынан солтүстік-батысқа қарай 42 км-дей жерде. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 916 адам (475 ер адам және 441 әйел адам) болса, 2009 жылы 517 адамды (259 ер адам және 258 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 367 адамды (192 ер адам және 175 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 20 ғасырдың 30-жылдары ауыл шаруашылығын ұжымдастыру кезінде шағын ұжымшардың орталығы ретінде қаланған. 1936 – 1996 жылдары “Победа” ұжымшарының орталығы болған. Ұжымшар негізінде Өтекте шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Қобда ауданы елді мекендері
Мажоритарлық сайлау жүйесі

**Мажоритарлық сайлау жүйесі** (majorіte — көпшілік) — сайлау кезінде дауыс берудің нәтижелерін анықтау тәртібі. Мажоритарлық сайлау жүйесі кезінде үміткер немесе партия сайлануы үшін сайлаушылардың көпшілік дауысын алуы қажет. Әрбір округтегі депутаттық орындар белгіленген дауыстың көпшілігіне ие болған үміткерге тиесілі. Мажоритарлық сайлау жүйесі абсолютті және салыстырмалы аталатын екі түрге бөлінеді. Абсолютті жүйеде басым көпшілік дауысты (50%+1) алған үміткер сайланады. Үміткер көпшілік дауыс ала алмаған жағдайда сайлаудың екінші туры өткізіледі. Мұнда бірінші турда көп дауыс алған 2 үміткердің қайсысы көп дауыс алса, сол сайланған болып есептеледі. Салыстырмалы Мажоритарлық сайлау жүйесі бойынша қай үміткер көбірек дауыс жинаса, сол сайланады. Онда 50%-дан артық дауыс алу шарт емес. Мажоритарлық сайлау жүйесінің екі түрінде де сайлау округтері бір мандатты болып келеді, яғни әрбір округтен бір ғана депутат сайланады. Мұндай Мажоритарлық сайлау жүйесі АҚШ, Ұлыбритания, Франция, Жапонияда дамыған. Мажоритарлық сайлау жүйесі қарапайым әрі оңай. Мажоритарлық сайлау жүйесінің артықшылығы: 
*Үкімет құрудың жеңілдігі мен оның тұрақтылығы; 
*Сайлаушылар мен депутаттар арасында тұрақты байланыстардың қалыптасуында жатыр.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы
*В., Политология, М., 2001; Жамбылов Д., Саясаттану, А., 2003.

Санат:Сайлау
Масса ақауы

**Масса ақауы,** масса дефектісі — атом ядросын құраушы нуклондар (нейтрондар мен протондар) массаларының қосындысы мен ядро массасының (М) арасындағы айырым ** ( ):=ZMp+(A––Z)Mn–M**, мұндағы** Z — ядродағы протондардың саны**, **А — ядроның массалық саны**, **Мр мен Мn — протон мен нейтронның массалары.** М. а. массаның атомдық бірлігімен өрнектеледі және ол ядродағы нуклондардың байланыс энергиясына тең (кері таңбамен алынған). *М. а. неғұрлым үлкен болса, соғұрлым байланыс энергиясы жоғары және ядро орнықты болады*.

 
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том
## Сілтемелер


 

Санат:Ядерлық физика
Мажыра

Мажыра (Comarum) — раушангүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер, кейде бұта түрінде де кездеседі. Республикада Батыс Қазақстан, Ақтөбе, Қостанай, Солтүстік Қазақстан, Алматы және Шығыс Қазақстан облыстарының батпақты, шалғынды жерлерінде өзен-көл жағалауларында өсетін 2 түрі бар. 
Жиі кездесетіні — батпақ Мажырасы (C. рalustre). 
*Биіктігі 30 — 100 см, ұзын, төсемелі тамырлы. 
*Қызғылт түсті, қатты сабағы, қауырсын тәрізді жапырағы бар. 
*Қарақошқыл түсті гүлдері қалқанша гүлшоғырына топталған. 
*Маусым — шілде айларында гүлдеп, тамызда жеміс салады. 
*Жемісі — дән. 
*Мажыраның құрамында органикалық қышқылдар, С витамині, каротин, илік заттар, флавоноидтар кездеседі. 
*Емдік мақсатқа Мажыраның жазда жиналған шөбі мен күзде алынатын сабағын, тамырын пайдаланады. 
*Медицинада Мажырамен қанды тоқтатады, оның, сондай-ақ, қабынулардан сақтайтын қасиеті бар. 
*Шөбін жаралар мен ісіктерге басады. 
*Жүн, мақта матасын бояуға да қолданылады.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Раушангүлділер
Өтекин Әлкей

## Өтекин Әлкей
**Өтекин Әлкей** – қоғам қайраткері. 1894 жылы Солтүстік Қазақстан облысы, Уәлиханов ауданы, Қойтас ауылында туып – 1937 көс жұмды. Омбы гимназиясын бітірген. Әлкей Жангелдин ұйымдастырған Қызыл керуен ағарту ұйымында жұмыс істеген. 1923 – 1937 жылдары Қазақ АКСР-і ХКК-нде (Қазақ Акср Орталық Атқару Комитеті) іс басқармасының бастығы, Балқашқұрылыс жұмысшы жабдықтау бөлімінде қызмет атқарған. Жастайынан өнерімен, сал-серілігімен танылып, інісі Қаскей екеуі С.Сейфуллинмен дос-жаран болған. Саяси қуғын-сүргін құрбаны болды. Өтекин жайлы деректер жазушы-ғалым Т.Кәкішевтің “Ескірмейді естелік” атты кітабында кездеседі. 
## Сілтемелер
*Қазақ Акср Орталық Атқару Комитеті.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Шеген Қодаманов ауылы

**Шеген Қодаманов ауылы** (1997 жылға дейін — *Төңкеріс*) — Қызылорда облысы Шиелі ауданындағы ауыл, Тұран ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шиелі кентінен шығысқа қарай 14 км жерде, боз жусан, баялыш, көкпек, т.б. шөптесіндер өскен бозғылт сұр, шалғынды сұр топырақты шөлдік белдемде орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 2789 адам (1417 ер адам және 1372 әйел адам) болса, 2009 жылы 2742 адамды (1368 ер адам және 1374 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Ауыл 1997 жылға дейін "Төңкеріс" деп аталып келді. 1928-1996 жылдары күріш өсіретін Төңкеріс ұжымшарының орталығы болған. Оның негізінде 1997 жылдан Қодамановта ЖШС және шаруа қожалықтары құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт бар.

## Дереккөздер

Санат:Шиелі ауданы елді мекендері
Массагеттер

thumb|right|280px|Массагет тайпалары мекендеген аумағы. 1000 б.з.б — 500 б.з.б
thumb|right|280px|Томирис
**Массагеттер** (көне грек. *Μασσᾰγέται*, лат. *Massagetae*) — ежелгі грек авторларының деректері бойынша Каспий мен Арал теңізі аралығын мекендеген тайпалар тобының ортақ атауы. Массагеттердің шыққан тегі мен қалыптасуы туралы нақты ғылыми деректер жоқ.

## Этнонимнің шығу тегі
Массагеттер этнонимнің шығуы туралы бірнеше нұсқа бар. Вильгельм Томашек пен Йозеф Маркуарт авесталық *masyo-ға*, яғни балық дегенге жақындастырады. Осыдан көпше түрінің жалғауы *-ga*, олар *masyaka ~ masyaga* алып, массагеттердің (батпақта тұратындар) жартысы балықпен тамақтанады деп жазған Страбоның хабарымен салыстырады. Басқаша айтқанда, Томашек пен Маркварт  массагет этнонимі балықпен тамақтанатындар дегенді білдіретініне сенді.

Басқалары, мас-, -сақа- және -та демеулікктерден қалыптасқан этнонимдік құрамды «ұлы сақ (скифтер) ордасы» деп түсіндіреді. Бұл этноним ежелгі қытай хроникаларында «да (үлкен) юечжи» дегенді білдіреді, «ұлы (үлкен) геттерге» жартылай жақын деген нұсқасы да бар. Алайда юэчжилердің сөздерін зерттеген Бертольд Лауфер ежелгі қытай фонетикасының ерекшеліктерін ескере отырып, Хан әулетінің жазбаларында сақталған юэчжи деген сөзді sgwied-di ретінде қалпына келтірді және оны белгілі Sogdoi, яғни Соғдиана атымен осетиндік, скифтік, соғдылық және ягнобтық тілдерінің ұқсастығына қарай сөз алдына қойылатын -di қосымшаны көпшенің демеулігі сияқты мағынасын ашты. Бірақ ежелгі авторлардың бірде-біреуі Согдианада тұратын массагеттерді ауыздықтамайды.

## Тарихы

Кеңес ғалымы С.П.Толстов соңғы болжамның шындыққа жақындығын дәлелдей келіп, Сырдарияның төм. жағындағы археол. ескерткіштерді Массагеттерге тиесілі деп санайды. Бірақ оған қарсы пікірлер де бар. Геродоттың айтуынша, Массагеттер көшпелі тайпалар. Олар соғысқа атпен де, жаяу да шыққан, ат әбзелдерінің бірнеше түрлері болған. Қару-жарақтары мен әшекей бұйымдары мыс пен алтыннан жасалған. Ахемен әулеті патшасы Кир Массагеттермен соғыста олардың падиша-ханымы Томиристен жеңіліп, қаза тапқан.

## Мәдениеті
Страбонның жазуынша Массагеттер күнге табынған.
Оған құрбандыққа жылқы шалатын болған. Страбон Массагеттерге жер өңдеуді кәсіп еткен Арал маңындағы хорезмдік басқа тайпаларды да қосады.

## Әдебиет
* Толстов С.П., По древним дельтам Окса и Яксарта, М., 1962;
* Акишев К.А., Кушаев Г.А., Древняя культура саков и усуней долины реки Или, А., 1963. 

## Дереккөздер

Санат:Ежелгі халықтар
Санат:Иран этникалық топтары
Санат:Иран көшпенді халықтары
Санат:Жойылып кеткен халықтар
Санат:Тұран тайпалары
Санат:Орталық Азия тарихы
Санат:Әзірбайжанның ежелгі халықтары
Санат:Каннибалдар тайпалары
Ұлттық педагогика

250 px|thumb 
**Ұлттық педагогика**, халық педагогикасы — Халықтың ұрпақ тәрбиелеу тәжірибесін зерттеп, ғылыми жүйеге келтіретін педагогика ғылымының саласы. Адамның белгілі бір этносқа тән қасиеті сәби кезінен қалыптасады. Бала өмірінде отбасы тәрбиесі басты рөл атқарады. Отбасы мүшелерінің қарым-қатынасы, бір-біріне көзқарасы, ойлау жүйесі, жүріс-тұрысы, мінез-құлқы – ұлттың анықтаушы, бөлінбес бөлшегі. Ұлттық мінезқұлықтың отбасы қалыптасуында ұлттық тәлім-тәрбие (этнопедагогика) шешуші рөл атқарады. 

Халық педагогикасының негізіне ұлттық рухани, мәдени мұралар (ою-өрнек, қол өнері, ән-күй, өлең-жыр, т.б.), салт-дәстүрлер, әлеуметтік мінез-құлық нормалары кіреді. Ауыз әдебиетінің үлгілері, оның ішінде мақал-мәтел, өлең-толғау, термелер, жұмбақтар – ақыл-ойды жетілдірудің, батырлар жыры, ән-күй, терме-тақпақ – эстетикалық және ерлік рухта тәрбиелеудің, ертегілер мен аңыздар – адамгершілік мінез-құлықтар мен қарым-қатынасты қалыптастырудың құралы ретінде пайдаланылады. Ұлттық педагогика түрлерінен халықтық идеялар көрініс табады, оның мазмұнын айқындайды. 

Сөйтіп, жастардың бойына ізгілік, қайырымдылық, достық, батырлық, адалдық, шыншылдық, бауырмалдық, т.б. қасиеттерді сіңіреді.

## Дереккөздер
Кепілдік міндеттеме

**Кепілдік міндеттеме** — 

# борышкерден тиесілі соманың уақытылы төленуін қамсыздандыру үшін кепілгер несиегерге беретін құжат. Оның қолданылу күші кепілдік хатта көрсетілген бүкіл сома төленгеннен кейін тоқтатылады; 
# жеткізілген тауардың (көбінесе, жабдықтың) келісімшарт талаптарына сай келетінін қуаттайтын құжат. Онда сатып алушы пайдалану ережелерін сақтаған жағдайда жабдықтың кідіріссіз жұмыс істейтіні жөнінде жеткізушінің кепілдігі мазмұндалады.

## Дереккөздер:
Кепілдікті мерзім

**Кепілдікті мерзім** – тұтынушы өнімді пайдалану, тасымалдау, сақтау және техникалық күтім жасау шарттарын сақтаған жағдайда дайындаушы (орындаушы, жеткізуші, өндіруші) оның белгіленген талаптарға сай келуіне кепілдік беретін мерзім. Дайындаушы осы мерзім бойына бұйымның сапалық көрсеткіштерінің тұрақтылығын қамтамасыз етеді, ал тұтынушы өнімнің (тауарлардың) ашылған кемшіліктері жөнінде жеткізушіге (сатушыға) кінәрат-талап қоя алады. Сондай-ақ қалпына келтірілген немесе жөнделген бұйымдарға, техникалық ресурсқа, бұйымның қызмет көрсету мерзіміне де осындай кепілдікті мерзім қолданылады. Өнім тұтынушыга табыс етілген сәттен бастап, ал халық тұтынатын тауарлар үшін бөлшек саудада сатылған күннен бастап немесе шығарылған күннен бастап есептеледі. Дайындаушы өзінің кінәсынан болған барлық ақауларды (сәйкессіздікті немесе міндерді) қепілдікті мерзім бойына қосымша төлемсіз жөндейді.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Кепілді құнды қағаздар

**Кепілді құнды қағаздар**– мүлікпен (материалдық құндылықтармен) немесе басқа эмитенттердің құнды қағаздарымен қамсыздандырылған құнды қағаздар. Эмиссия аңдатпасында (проспект) тиянақталған міндеттемелерді эмитент орындамаған жағдайда оларды ұстаушылары сатуға құқылы.

## Дереккөздер:
Қаскей Өтекин

**Өтекин Қаскей**– қоғам қайраткері. 1900 жылы Солтүстңік Қазақстан облысы, Уәлиханов ауданы, Қойтас ауылында туып – 1993 жылы сонда, Амангелді ауылында көз жұмды. 

* 1919 жылы Омбы гимназиясын бітірген. * 1919 – 1920 жылдары Қойтас ревкомында хатшы болып жұмыс істеді.* 1920 – 1922 жылдары Громогласовка уездік ревкомында хатшы болды.*  1922 – 1923 жылдары Қызылжар қаласында губ. атқару комитетінде қызмет атқарған.* 1923 – 1925 жылдары Орынборда “Еңбекші қазақ” газетінде хатшы. *  1925 – 1937 жылдары Қазақ АКСР-і ОА комитетінде нұсқаушы, бөлім меңгерушісі болып істеді. Мұнда ол жергілікті халықтың өкілдерін жұмысқа тарту, қазақ тілінде іс қағаздарын жүргізуді ұйымдастыру, т.б. мәселелермен айналысты.  С.Сейфуллинмен және ұлттық интеллегенцияның көрнекті өкілдерімен тығыз қарым-қатынаста болды. *1937 жылы  29 қарашада тұтқындалып, жалған айыппен сотталып, жаза мерзімін Солтүстік Оралдағы Тавда түрмесінде өткерген. *1947 –1960 жылдары Қызылту ауданында ұжымшарда хат тасушы, жабдықтау бөлімінің бастығы болды. * 1960 жылдан республикалық дәрежедегі дербес зейнеткер. Өтекиннің өмір жолы жазушы-ғалым Т.Кәкішевтің “Ескірмейді естелік” атты еңбегінде баяндалған. 

## Сілтемелер
*Қазақ Акср Орталық Атқару Комитеті.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Кептіргіш

thumb|300px| right
**Кептіргіш** – материалдан ылғалды буландырып кептіретін құрылғы.Кептіргіш қатты материалдарды кептіруде кеңінен қолданылады. Оның түрлері: конвективті кептіргіш (материал қызған ауамен жанасады), түйіспелі кептіргіш (материал ыстық нәрсенің бетіне тиеді), сәулелі кептіргіш (жылу ыстық нәрсенің бетінен сәуле тарату арқылы беріледі), индукциялы кептіргіш (жылу жоғары жиілікті токтан таралады). Кептіргіш атмосф. қысымда не сиретілген газды ортада, вакуумда не жоғары қысымда (кептіру баяу жүруі үшін) жұмыс істей алады. Құрылымы мен тех. сипатына орай кептіргіш әр түрлі мақсаттарға пайдаланылады. Кесек материалдарды (көмір, кентас, саз, құм, минералды тыңайтқыштар, т.б.) кептіру үшін барабанды кептіргіш, талшықты материалдарды (жүн, мақта, т.б.), көкөніс, жеміс-жидек, зығыр, т.б. заттар үшін таспалы кептіргіш, созылмалы (сағыз тәріздес) және сұйық заттарды (сүт) кептіруде цилиндрлі кептіргіш қолданылады.

## Дереккөздер:
Қоғамның таза табысы

**Қоғамның таза табысы** – ұлттық табыстың бір бөлігін құрайтын қосымша өнім құны. Оның құрамына мемлекеттің орталықтандырылған таза табысы мен кәсіпорындардың (заңды тұлғалардың) таза табысы кіреді. Мемлекеттің таза табысын бөлу, қайта бөлу және пайдалану барысында таза табыс екі бөлікке: орталықтандырылған және орталықтандырылмаған таза табысқа бөлінеді. Мемлекеттің орталықтандырылған таза табысына салықтар кіреді. Ол жалпы мемлекеттік мұқтаждарға: экономиканы құрылымдық қайта құруға, кешенді нысаналы бағдарламаларды қаржыландыруға, әлеуметтік аяны қолдауға (денсаулық сақтау, білім беру), ғылыми-техикалық әлуетті еселей түсуге, елдің қорғаныс қуатын нығайтуға, аймақтық және ұлттық саясатты жүргізуге жұмсалады. Кәсіпорынның (заңды тұлғаның) таза табысы – өндіріспен байланысты іс жүзіндегі табыстар (жалданып жұмыс істеуден, кәсіпкерліктен, меншіктен алынған табыстар) мен ағымдағы трансферттер балансы қалдығының қосындысы. Кәсіпорынның (заңды тұлғаның) қарамағында қалған таза табыс күрделі жұмсалымды қаржыландыруға, айналым қаражатын толықтыруға, өндірісті техикалық жетілдіруге, т.б. пайдаланылады.

## Дереккөздер</span>


	

Санат:Экономика
Кепілдік несие

Кепілдік несие– кепілдік ретінде сертификаттар, яки биржаларда жоғары баға белгіленген және ипотекалық шарттар негізінде шығарылған құнды қағаздар немесе жалгерлік шарттар пайдаланылатын кепілдікті несие.

## Дереккөздер
Кепілпұл

**Кепілпұл** () – міндеттемелерді қамтамасыз ету тәсілдерінің бірі. “Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі” бойынша, уағдаласушы тараптардың бірінің шарт бойынша өзінен есептелетін төлемнің есебінен басқа тарапқа беретін ақшалай сомасы. Шарттың жасалғанын дәлелдейді және оның орындалуын қамтамасыз етеді. Кепілпұл туралы келісім кепілпұлдың сомасына қарамастан жазбаша жасалуға тиіс.
Міндеттеме орындалмастан  бұрын тоқтатылған жағдайда тараптардың келісуімен не орындаудың мүмкін еместігі себепті кепілпұл қайтарылуға тиіс. Келісімшарттың орындалмағаны үшін кепілпұл берген тарап жауапты болған жағдайда ол екінші тарапқа кепілпұлдың екі есе мөлшердегі сомасын төлеуге міндетті. Бұған қоса, келісімшарттың орындалмағаны үшін жауапты тарап екінші тарапқа, шартта өзгедей көзделмесе, келтірілген залалды да кепілпұл сомасына қоса төлеуге міндетті. Сөйтіп, кепілпұл үш атқарымды: тараптардың келісімшарттық қатынасқа түскендігін айғақтайтын *[[дәлелдемелік]] атқарымды*; келісімшартта көрсетілген баға ішінара төленетін *[[төлемдік]] атқарымды*; тараптардың бірі келісімшарт талаптарын бұзған жағдайда залал шеккен тарап мүддесінің қорғалуын *қамтамасыз ету атқарымын* орындайды.

## Дереккөздер:



Санат:Құқық
Санат:Заң
Керамзит

нобай|Керамзит
**Керамзит** (грек. *keramos* – саз) – ұсақ түйіршікті, кеуек құрылымды, жасанды жеңіл бетон толтырғыш. Түйіршік өлшемдері 5 – 40 мм болып келеді. Оңай балқитын көпірмелі саз балшықты айналмалы пеште (1100 – 1200С) күйдіру арқылы алынады. Керамзит жеңіл бетонды құралымдар мен бұйымдар, жылу оқшаулағыш толтырма, ыстыққа төзімді бетондар және майламалар дайындауға пайдаланылады. Қазақстанда жергілікті саз жыныстарынан керамзит алу жөніндегі жүйелі зерттеулер *1956 жылдан* қолға алынды. 30-дан астам кен орындарының шикізаты зерттелді. 1963 ж. Алматыда керамзит өндіретін тұңғыш цех салынды. Кейінірек Шымкент, Рудный, Целиноград (қазіргі Астана), Атбасарда, сондай-ақ, республиканың басқа да қалаларында керамзит өндіретін з-ттар мен цехтар салынды және оларда орташа тығызд. 400 – 700 кг/м3 болатын керамзит шығарылды. *Керамзит* -бетонды қабырғалық панельдер (бетонының беріктігі 5 – 10 МПа және орташа тығызд. 850 – 1400 кг/м3) темір-бетон бұйымдары зауыттары мен комбинаттарында шығарады.

## Дереккөздер:
Қалайы кентастары

thumb|right|100px|Қалайы ''Sn''
**Қалайы кентастары** — қалайы металы шоғырланған минералдық шикізатом Жер қыртысындағы қалайының орташа мөлшері 0,0006%. Ашық әдіспен алынатын кенқайраңдарда қалайы мөлшері 340 г/м³-ден, жер астынан өндірілетін жағдайда 850 г/м³-ден кем болмауы, ал олардағы металды қабаттың қалыңдығы 1,6 м-ден кем болмауы шарт. Қалайының 17 минералының ішінде металл бөлуі жөнінен маңыздылары – касситерит SnO2 (68 – 78% Sn) пен станнин Cu2FeSnS4 (24 – 29% Sn). Қалайы кентастарының құрамында вольфрам, қорғасын, күшәла, висмут, т.б. элементтердің қоспалары болады. Минералдық құрамы мен түзілу ерекшеліктеріне қарай Қалайы кентастарының түп кендері пегматиттік, касситерит-кварцтық, касситерит-сульфидтік формацияларға ажыратылады, ал кенқайраңдары элювийлі, делювийлі, аллювийлі, көлдік, теңіздік, көмбе және қазба болып бөлінеді. Дүние жүзіндегі қалайы қорының 75%-ы кенқайраңдарда шоғырланған. Қалайы кентастарының басым бөлігі ҚалбауылыНарын, Ертіс аймақтарында, Шу-Іле мен Балқаштың солтүстік-батысында, Көкшетау қыратында, Арқалық, Ұлытау, Тоқырау, Жарма, Шар аймақтарында орналасқан. Бұл өңірлердегі Қалайы кентастарының басты генетик. түрлері: кварцты желілер (44,4%), грейзендер (14,5%), кварц желілі грейзендер (15,2%), қалайылы граниттер, пегматиттер, апограниттер, силикатты-касситеритті сульфидтер. Қалайы кентастарының ірі түпкі кендері мен кенқайраңдары (Ресейде Байкал сырты, Карелия, Сібірдің солтүстік-шығысы, Сихотэ-Алинь, Кіші Хинган), Қытайда, Боливияда, Малайзияда, Индонезияда, Бельгияда, Конгода, Нигерияда шоғырланған.

## Сілтемелер
*Қалайы
*Кен

## Дереккөздер


Санат:Табиғат
Мазари-Шариф

**Маза́ри-Шари́ф** ( *Mazâr-e Šarif*,  — «қасиетті қабір») — Ауғанстанның төртінші ірі қаласы. Балх провинциясының астанасы. Құрт саны — 300600 (2006 жыл бойынша). Қалада ауғандардың барлық ұлттары тұрады—негізінен тәжіктер мен өзбектер, сонымен қатар түрікмендер, хазарлар мен пуштундар. Кең тараған тілдері— дари (тәжіктер мен хазарлар).

Шииттер үшін қасиетті орындардың бірі, себебі осында Әли жерленген-ді. 1992 жылдан 1997 жылға жейін қала Дустум генералдың резиденциясы болып келді. 1998 - 2001 жылдары Талибан қозғалысы билігінде болды; тәлібтер қаланы алысымен пуштун емес халықтарды қырған, кемінде 2000 адам мерт болды . 2001 жылы  қарашаның 25 түрмеге айналдырылған "Галай-Жанги" (Galai Janghi) фортында **Мазари-Шариф** маңында тәлібтер тұтқындарымен соқтығыс болып шамамен 700 адам көз жұмды.
thumb|300px| alt=A.|Мазари-Шарифтегі көк мешіт

## Мазари-Шариф —діни орталық
Мазари-Шариф — ортағасырлық сәулет өнері ескерткіші; мұсылман шииттері құлшылық етуге жиналатын Ауғанстандағы ірі діни орталық. Балх провинциясының әкімшілік орталығы Мазари-Шариф қаласында орналасқан. Аңыз бойынша Әли халифа қабірі басына 12 ғ-да тұрғызылып, содан болашақ шаһардың іргетасы қаланған. Моңғол шапқыншылығынан қатты қираған діни ғимарат 15 ғ-да Құсайын Байқара кезінде қайта жаңғырды. 19 — 20 ғ-ларда онда жаңа кешенді құрылыс жұмысы жүргізіліп, нәтижесінде ескерткіштің тарихи бөлігі тасада қалды. Мазари-Шариф ортасына қос күмбезді дарбазахана мен көрхана орналасқан ауқымды, күрделі ғимарат. Шеттерін күмбезді шағын құрылымдар қоршаған. Бас пештағынан мұнара шығарылып, толқынды күмбезбен көмкерілген. Қасбеті түрлі-түсті ою-өрнек, құйылмалы тақтатас, майоликамен нақышталған. Ішкі көрінісі мен қабырға әрлеуіне полихромды мөлтек жазба қолданылған. Қасбетіндегі сәндік аркалар ескерткіштің сәулеттік тұрпатына ерекше шырай беріп, дөңгелек күмбезшелермен айшықты үйлесім тапқан.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы


Санат:Ауғанстан қалалары
Кераргирит

thumb|300px| right
**Кераргирит**, хлораргирит – галогенидтер класының минералы. Химиялық формуласы – AgCl. Құрамында Hg, Br қоспалары болады. Кубтық сингонияда кристалданады. Қаттылығы 2,5; меншікті салмағы 5,6 г/см3; майысқақ, пышақпен кесіледі; түссіз, сұр, қоңырлау, жарықтан түсін өзгертеді. Кераргирит күміс, қорғасын кендерінің тотығу белдемдерінде түзіледі. Кераргириттен күміс алынады.

Қаттылығы 1,5—2, меншікті салмағы 5,55, жымдастығы жоқ .

Түсі: алғашқы сынған жері түссіз мөлдір, аздан соң сарғылт, көгілдір, кейде қоңырқайлау болады, көбірек уақыт тұрса қараяды (бетіне күміс бөлініп шығады). Кристалл формасында алмазша жылтырайды. Ол майда түрінде балауыз сияқты. Суға ерімейді.

Оптикалық изотроп, N = 2,07.

Сингониясы куб; гексаоктаэдр формасында. Кристалдық ішкі
құрылысы галитке ұқсас. Кристалл түрі куб, бірақ ол сирек
кездеседі, көбінесе тұнба іркінді түрінде болады.

*Жаратылысы. Кераргирит күмісі бар кендердің тотығатын бетінде, қ ұрғақ климатта кеп кездеседі. Кераргирит күміс айырып алу үшін қолданылады.

*Кендері КСРО-да Оңтүстік Уралда (Баймак ауданы), Қазақстан мен Алтайда бар.
Шет елдердегі кені Атакамада (Чили), Боливияда, Мексикада, Австралияда бар.

## Дереккөздер


Санат:Минералогия
Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Кератофир

**Кератофир** (грек. keratos – мүйіз) – қышқыл эффузивтік тау жынысы. Кератофир альбит, олигоклаз, кейде кварцтан құралады. Құрылымы порфирлі, фельзитті, микропойкилитті, т.б. Менш. салм. 2,61 – 2,67 г/см3. Түсі ашық сұр, ашық жасыл. Құрамындағы альбитпен бірге кездесетін ашық түсті минералдарға байланысты кератофир  кварцты, ортоклазды, кварцсыз, цеолиттенген эгиринді болып ажыратылады. Кератофир құрылыс материалы ретінде пайдаланылады.
## Дереккөздер



Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Кербабаев Берді Мұратұлы

**Кербабаев Берді Мұратұлы** (15.3.1894, Түрікменстан, Коуки-Зерен ауылы, қазіргі Теджен ауданы – 23.7.1974, Ашғабат) – түрікмен жазушысы, Түрікменстан ҒА-ның акад. (1951), Соц. Еңбек Ері (1969). Әуелі мектеп, медреседе оқып білім алған. Араб, парсы тілін үйреніп, шығыс әдебиетімен танысқан. 1927 – 28 ж. Санкт-Петербург университетінің шығыстану ф-тінде оқыды. К. алғашқы шығарм. қадамын 20 ғ-дың 20-жылдары бастады. 1923 ж. “Тағы да іш” фельетоны, “Ағылшындар жатып атады” атты сықақ өлеңі басылды. “Қыз дүниесі” (1927), “Әдет құрбаны” (1928) атты поэмаларында әйелдердің бас бостандығы мен махаббат тақырыбын жырлады. Кербабаев “Шындық” (1931) әңгімелер жинағын, “Байрам” (1934), “Батыр” (1935) повестерін, “Отанға махаббат” (1941) пьесасын, “Құрбан Дұрды” (1942) повесін, “Мақтымқұлы” (1943) драмасын, т.б. жазды. Кербабаевтың ең көрнекті шығармасы – “Алып адым” (1 – 2-кіт., 1940 – 55, КСРО Мемл. сыйл., 1948) атты романы. К. 1949 ж. “Ақ алтынды аймақтың Айсолтаны” (КСРО Мемл. сыйл., 1951) повесін, “Небат-Дағ” (1957), “Ғажайыппен орнаған” (1965) романдарын, “Құмды тосқауыл” (1969), т.б. шығармаларын жариялады. Қазақ тіліне “Ақ алтынды аймақтың Айсолтаны”(1952), “Алып адым” (1 – 2 кіт., 1963 – 68), т.б. шығармалары аударылған.
## Дереккөздер :



Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Кербаланың шөлінде

***“Кербаланың шөлінде”*** (Қисса-и уақиға Кербала хазірет Хұсайын рази Алла анhу) – діни қисса. Алғаш рет қазақ тілінде 1898 ж. Қазандағы “Университет” баспаханасында жарық көрген. Бұдан кейін бірнеше рет (1902, 1903, 1904, 1912, 1914 ж.) қайта басылды. Дастанға 680 ж. Ирактың Куфа шаhарының маңындағы Кербала атты шөлді мекенде болған тарихи оқиға негіз болған. Осы жерде бұрыннан өштес Мағауия мен Әли Әли ибн Әбу Тәлиб халифтердің балалары Йазид пен Хұсайынның арасында кескілескен соғыс өтеді. Аз ғана жолдастарымен күші басым қарсыластар әскерімен ерлікпен шайқаста Хұсайын және оның серіктері түгелдей қаза табады. Бұл қайғылы оқиға Әли әулетіне және оның шиит жақтастарына қатты әсер етеді. Замандастары сол кездің өзінде-ақ, Хұсайынды “Ұлы азап шегуші” деп таныды, ал Кербала шииттердің ең басты қасиетті орнына айналды. Осы оқиғаға байланысты Әли әулетін барынша дәріптеген, Әли мен оның ұлдары өмірін арқау еткен аңыз-әңгімелер, жыр-дастандар пайда болып, жер-жерге тарай бастады. Олар түркі халықтары арасында да кең таралған. Әли Әбу Тәлиб (661) пен халиф Мағауия (680) өлгеннен кейін текетірес олардың ұрпақтарының арасында жалғасты. Дастанның бас кейіпкері Хұсайын Әлидің баласы болса, оның қарсыласы Йазид Мағауияның ұлы. Яғни шығармада тарихи адамдардың есімдері сол қалпында берілген. Сондай-ақ, дастандағы өзге де кейіпкерлердің көпшілігі өмірде болған адамдар. Хұсайын қайтыс болғаннан бес жыл өткеннен кейін Кербала шөлі шииттер құлшылық етіп, сыйынатын қасиетті орынға айналған. Кербалада Хұсайын ибн Әлиге арнап әдемі безендіріліп салынған мазар кешені бар. Діни тақырыптағы дастанды қазақ тілінде баспаға дайындаған Жүсіпбек Шайхысламұлы дастан сюжетінің Стамбұл түріктерінің тілінде жазылған әлдебір кітаптан алынғанын ескертеді. Дастандағы басты мотивтің бірі – жазмыш. Бас кейіпкердің кейбір іс-әрекеті эпостық сюжеттерге ұқсағанымен, шын мәнінде, Хұсайын ең алдымен – дін қайраткері. Яғни Хұсайын – нағыз мұсылман, Алланың құлы. Сондықтан да, ол ислам дінінің жолында шейіт болды деп саналады. “Кербаланың шөлінде” қиссасының бірнеше нұсқасы Орт. ғыл. кітапхана қорында сақтаулы тұр.

## Дереккөздер
Кербұлақ (Алматы облысы)

**Кербұлақ** — Алматы облысы Қонаев қалалық әкімдігіне қарасты Шеңгелді ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Қонаев қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 60 км, ауылдық әкімшілік округ орталығы – Шеңгелді ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 15 км, Қапшағай су қоймасының жағалауынан солтүстікке қарай 7 км-дей жерде, қамыс, құрақ, ши аралас өскен сұр, сортаңды сұр топырақты қуаң далада орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1977 жылы Талғар ауданының тұқым шаруашылығымен айналысатын “Кербұлақ” кеңшарының орталығы болып құрылды. 1997 жылдан оның негізінде Кербұлақта ЖШС және бірнеше шаруа қожалықтары ұйымдасты.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана, отбасылық-дәрігерлік амбулатория, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Қонаев қалалық әкімдігі елді мекендері
Мазер

**Мазер** — өріс арқылы туындаған сәулелену көмегімен микротолқындарды күшейту; кванттық генераторлар мен АЖЖ диапазондагы кванттық күшейткіштерді көрсететін атау. М-ге сондай-ақ парамагниттік кванттық күшейткіштер, молекулалық генераторлар жатады.“Мазер” (maser) термині ағылшынның мына сөздерінің бас әріптерінен құралған: *Mіcrowave Amplіfіcatіon by Stіmulated Emіssіon of Radіatіon*. Бұл сөздердің мағынасы: индукцияланған сәуле шығару арқылы микротолқындарды күшейту. Кванттық электрониканың негізгі приборларының бірі; алғашқы Мазерді (аммиак молекулаларының шоғында) 1954 — 55 ж. бір мезгілде Н.Г. Басов, А.М. Прохоров (КСРО) және Ч.Таунс (АҚШ) жасаған. Кейінірек Мазердің парамагнетик кристалда жұмыс істейтін түрлері жасалды. Мазер техникада (әсіресе, ғарыштық байланыстарда), физикалық зерттеулерде, сонымен қатар, жиіліктің кванттық стандарты ретінде қолданылады.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы


Санат:Электроника
Кергелен

thumb|200px|Ив-Жозеф де Кергелен де Тремарек
**Кергелен** – Үнді мұхитының оңтүстігіндегі жанартаулық топарал. Франция иелігінде. Кергелен аралы мен 300-дей ұсақ аралдардан тұрады. Аумағы 7 мың км²-дей. Абсолютiк биіктігі 1965 м. Негізінен, базальттан түзілген. Жерінің басым көпшілігі үстіртті (биікт. 300 – 600 м). Климаты субантарктикалық, суық. Жылдық жауын-шашын мөлш. 1000 мм. Орталық бөлігінде ауданы500 км²-дей ірі мұздықтар бар. Аралдарда тұрақты халық жоқ. Францияның Порт-о-Франсе ғылыми станциясы орналасқан (1950). Кергеленді 1772 ж. француз теңіз саяхатшысы  Ив-Жозеф де Кергелен де Тремарек ашқан.

## Дереккөздер



Санат:Франция аралдары
Өтемақы

## Өтемақы
**Өтемақы**
# **Жеке адамға**, азаматтың мүлкіне немесе беделіне келтірілген зиянның, сондай-ақ заңды тұлғаның мүлкіне және беделіне келтірілген зиянның орнын толтыру. Заң бойынша өтемақы төлеу міндеті тікелей зиян келтірмеген адамдарға да жүктелуі мүмкін (мысалы: ата-анасы мен қамқоршы жас баланың келтірген зияны үшін жауап береді; заңды тұлға не азамат өзінің қызметкері еңбек міндетін орындау кезінде келтірген зиянды өтейді). Бірлесіп зиян келтірушілер зардап шегушілердің алдында бірге жауап береді. Басқа біреу келтірген зиянның орнын толтырған адам сол адамға кері талап қоюға құқылы. Бірлесіп келтірілген зиянды өтеген адам зардап шеккен адамға төленген өтемақының осы зиянға ортақтасқан басқаларынан әрқайсысының кінәларына сай мөлшердегі үлесті талап ете алады. Кінә деңгейін анықтау мүмкін болмаған жағдайда үлес тең деп танылады. Өтемақы жеке адам мен мүлікке келтірілген зиян үшін ғана емес, сонымен бірге моральдық зиян үшін де төлеуге жатады; 
# **Еңбек құқығында** – жұмысшылар мен қызметшілерге пайдаланылмаған демалыс үшін, қызметкерлерге тиесілі аспаптардың тозғаны үшін, берілмеген арнаулы киім, т.б. үшін төленген төлемақы. 
## Сілтемелер
*Өсімақы.
*Төлемақы.
*Қаржы Тұрақтылығы.
*Санация.
## Дереккөздер
С. Құлпыбаев


Санат:Экономика
Санат:Заң
Кербезгүл тұқымдасы

‎***Кербезгүл тұқымдасы*** (*Alіsmatales*) – дара жарнақты өсімдік. Негізінен, Солтүстік жарты шардың қоңыржай белдеулері мен Австралияда, сондай-ақ, Оңтүстік-Шығыс Азия мен Шығыс Африка және Оңтүстік Америкада кездеседі. 13 – 14 туысы, 100-ден аса түрі белгілі. Қазақстанның барлық аймақтарында (тек биік таулы жерден басқа), әр түрлі су қоймаларының жағасында өсетін 3 туысы – жебежапырақ, жұлдызжеміс (Damasonіum), оның 2 түрі кербезгүлтүсті жұлдызжеміс (Damasonіum alіsma) және ұзын жұлдызжеміс (Damasonіum constrіctum); кербезгүл (Alіsma), оның 3 түрі: бақажапырақты кербезгүл (A. plantago-aquatіca), қандауыр тәрізді кербезгүл (А. lanceolatum), Лезель кербезгүлі (A. loeselіі) бар. Олардың биікт. 10 – 80 см. Жапырақтары сабағының түп жағын айнала дегелектеніп орналасады. Ақ гүлдері сыпыртқыгүл гүлшоғырына топталған. Қос жынысты, тостағанша және күлте жапырақшалары – үш-үштен,аталығы – алтау, аналығы – көп. Жатыны – бір тұқымды. Майда жемісшелері жалпақ (тегіс) гүлтабанында сақина тәрізді орналасады. Жәндіктер арқылы тозаңданады. Мамыр – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – құрғақ бір тұқымнан тұратын көп жаңғақша, су және су құстарымен таралады. Кербезгүл тұқымдасы – ондатр мен үйректердің қорегі, тамыры мен сабағы халық медицинасында қолданылады. Шөбі улы болғандықтан мал жемейді.
## Дереккөздер



Санат:Кербезгүлдер
Идентификатор

**Идентификатор** (*Identifier*) - операциялық жүйе немесе программалау тілі элементтеріне атау ретінде қойылатын лексикалық бірлік. Ол берілген бір мәліметке не олардың тобына қойылады, ал өзі латын әріптері мен цифрлардан тұратын, бірақ міндетті түрде әріптен басталатын символдар тізбегінен құралады. Кейбір тілдерде #, &, -, _ тәрізді өзге символдар және ұлттық әріптер пайдаланыла береді.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мазурка

**Мазурка** — поляктың халық биі. 

Мазовиялықтардың  “мазура” сөзіне байланысты шыққан. Екпіні бірде бірқалыпты, бірде өте жылдам өзгеріп отырады. Музыкалық өлшемі: 3/4; М-ны 2 адам шеңбер бойын айнала, өкшелерін ырғақты қағыстармен әсем серпіп, жеңіл қимыл-қозғалыспен билейді. Алғашқыда поляк шаруаларының билері негіз болған Мазурка 19 ғ-да Еуропа елдерінде бал биі түрінде және музыкалық шығармаларда көркем жанр ретінде қалыптасты. Мазурканың ырғағын Ф.Шопен, М.И. Глинка (“Иван Сусанин” операсында”), П.И. Чайковский (“Евгений Онегин” операсында”), т.б. опералық және аспаптық шығармаларында қолданған.

## Дереккөздер

Санат:Би түрлері
Қарынсалды (өзен)

**Қарынсалды** – Ақмола облысының Жарқайың ауданы және Қостанай облысының Арқалық қалалық әкімдігіне қарасты жерлердегі Торғай су алабындағы өзен. Ұзындығы 94 км, су жиналатын алабы 1750 км2.

## Георграфиясы
[left|300px|[Горняк (Қостанай облысы)|Горняк аулы тұсындағы өзенге қойылған белгі|link=Special:FilePath/Қарынсалды_өзені_Горняк_аулы_тұсында.jpg]]
Қарынсалды Державинск қаласынан оңтүстікте 17 км-дей жердегі жазық далалардағы бұлақтан басталады. Терең жыралармен батысқа қарай ағып, Қарынсалды аулының тұсынан өткен соң оңтүстікке бұрылады. Ірілі-ұсақты оншақты саласы бар, ең ірісі Бұтақсай *өзені*. Ол салалардың бірнешеуі жаз айларында құрғап қалады. Амантоғай ауылының тұсында Ащытасты өзені қосылып, ары қарай Жалдама өзені басталады.

## Жағасындағы елді мекендер
Жағасында елді мекендер көп емес, Тасты ауылдық округіне қарасты Қарынсалды, Горняк ауылдары мен *Қаражар қыстағы* орналасқан. 

## Гидрологиясы
Аңғары көлбеу, ені жоғарғы бөлігінде 8 – 10 м, төмен бөлігінде 0,9 – 1,8 км-ге дейін кеңейеді. Арнасы тік жарлы, биіктігі 2 – 6 м. Қар, жер асты суымен толығады. Көп жылдық орташа су ағымы Қаражар ауылының тұсында 1,60 м3/с. Суы мал суарға пайдаланылады. 

## Дереккөздер

Санат:Арқалық қалалық әкімдігі өзендері
Санат:Жарқайың ауданы өзендері
Санат:Торғай су алабы
Керегетас әктас кен орны

**Керегетас әктас кен орны** - Павлодар облысы Майқайың темір жол стансасынан оңтүстікке қарай 45 км жерде орналасқан. Барлау жұмыстары 1958-1962 жылдары жүргізілген. 

## Геологиялық құрылымы
Кен орнындағы жоғарғы ордовик кезеңінің Жарсор шоғырының қалыңдығы 200-700 м. Алаңда шағын амплитудалы тектоникалық жарылымдар орын алған. 

## Жатыс сипаты
Кен денелері туф, құмайттас, тақтатас қабатшалары бар, ішкі құрылысы ұсақ кристалды ашық сұр әктастан құралған. Жарылым маңындағы әктастар мәрмәрға, кей жерлерде шақпақ тасқа айналған.

## Құрамы
Әктастың химиялық құрамының салмақ есебімен орта мөлшері: CaO – 54,6%, MgO – 0,52%, P – 0,006 – 0,01%. Әктастар алюминий, ферросплав өндіруге қажет флюске қосымша шикізат, цемент өндірісінде, құрамында СаО 50%-дан кем әктастар құрылыс материалы ретінде қолданылады. Кен орнын 1957 жылдан бері Павлодар алюминий зауыты пайдаланып келеді. 

## Дереккөздер

Санат:Павлодар облысы кен орындары
Санат:Әктас кен орындары
Өтеміс қажы ибн Маулана Мұхаммед Дост

## Өтеміс қажы ибн Маулана Мұхаммед Дост
**Өтеміс қажы ибн Маулана Мұхаммед Дост**– 16 ғасырдың 2-жартысында өмір сүрген тарихшы, “Шыңғыснаманың” авторы. Хорезмдегі Шайбани әулетіне қызмет еткен ықпалды отбасынан шыққан. Өзі Елбарыс ханның (1512 – 1525) сарайында, қызмет еткен. Сол кезден-ақ қыпшақ даласында билік еткен Шыңғыс хан ұрпақтарының тарихы туралы көптеген мәліметтерді жинап, аңыз-әңгімелерді көп білетіндігімен танылады. Олардың көпшілігі “Шыңғыснамаға” енген. Автордың көптеген мәліметтері соны көрінгенімен, кейбір зерттеушілер (В.В. Бартольд, В.П. Юдин, К.А. Пищулина) оны шындықтан гөрі аңызға жақын, күмәнді деп санайды. Өтеміс қажы шығармаларының зерттеумен Е.Ф. Коль, А.З. Уәлиди Тоған, М.Кафали, Д.Девиз, т.б. айналысты.
## Шығармалары
Утемиш-хаджи, “Чингиз-наме”, А., 1992.
## Сілтемелер
*Шынғыснама.
*Елбарыс хан.
* Шайбани әулеті.

## Дереккөздер
Бартольд В.В., Отчет о командировке в Туркестан / Соч. т. 8, М., 1973; Валидов А.-З., Восточные рукописи в Ферганской области // Зап. вост. отд. рус. археол. общества, т. 22, ч.2, 1915. І. Өскенбай

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қасқабұлақ (Абай облысы)

**Қасқабұлақ** — Абай облысы Абай ауданындағы ауыл, Қасқабұлақ ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қарауыл ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 92 км жерде, Ханшыңғыс жотасының солтүстік-шығыс етегінде, Ащысуға құятын Қасқабұлақ өзенінің бойында, Шолақтерек көлдеріне таяу тұста, құрғақ дала белдемінде орналасқан.

 

## Тарихы
1963 жылы тың жерлерді игеруге байланысты қой кеңшарының орталығына айналды. 1997 жылдан оның негізінде “Қасқабұлақ” ЖШС-і және бірнеше шаруа қожалығы құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Орта, бастауыш мектеп, клуб, кітапхана, фельдшер-акушерлік пункт бар. Қасқабұлақ арқылы Қарауыл – Семей автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Абай облысы) елді мекендері
Керей (көл)

**Керей** – Теңіз көлі алабындағы ағынсыз тұзды көл.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Нұра ауданының солтүстік-батысында орналасқан.

## Гидрографикасы
Теңіз көлінің оңтүстік-батысынан 6 км, Қыпшақ көлінің шығысынан 16 км жерде, теңіз деңгейінен 312 м биіктікте орналасқан. Ауданы 34,7 км2 (кей жылдары 62,8 км2-ге жетеді). Ұзындығы 7,7 км, енді жері 6 км, жағалау бойының ұзындығы 30,3 км, орташа тереңдеңдігі 0,4 м. Су жиналатын алабы 3680 км2. Көл шарасы шығысқа қарай таға тәрізді иілген, саяз сулы, түбі тұнбалы. Жағалауы жазық, саздақты. Шығыс жағынан Керей өзені құяды. Көл қар, жауын-шашын, жер асты суларымен толысады. Суының деңгейі сәуірде көтеріліп, қыркүйекте төмендейді. Кей жылдары тартылып қалады.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы көлдері
Санат:Нұра су алабы
Керей (өзен)

**Керей** – Теңіз көлі алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Нұра ауданының батысынан ағып өтеді.

## Бастауы
Бастауын Ұлытаудың солтүстігіндегі Желдіадыр тауының солтүстік беткейінен алады. Керей көліне шығысынан құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 100 км, су жиналатын алабы 3490 км2. Негізгі салалары: Талсай, Қарасу, Басыақтұма. Жайылмасының ені 50 – 300 м, иректеліп келетін арнасының ортаңғы, төменгі ағыстарындағы ені 30 – 40 м. Негізінен қар және жер асты суларымен толығады. Қарашада суы қатып, сәуірде ериді. Жылдық орташа су ағымы сағасында 0,55 м3/с. Суы ауыз су ретінде, жайылымдарды суландыруға, мал суаруға жарамды. Алабында жайылмасын көлдете суғару үшін салынған бөгеттер (жалпы су көл. 1,23 млн. м3) бар.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы өзендері
Санат:Нұра су алабы
Керей хұзырхаты

**Керей хұзырхаты **– Ресей империясы кезінде Ақмола облысы, Ақмола уезі Ереймен, Қаржынкөл болыстарын қоныстанған Керей тайпасы қазақтарының 1905 жылы Ресей империясы Министрлер Кеңесінің төрағасына жолдаған хұзырхаты (петициясы). Қазақстан Республикасының Орт. мемл. архивінде үш хұзырхат сақтаулы. Үшеуі де 1905 жылдың маусым айында жазылған. 13 мыңдай адам қол қойған.

Керей хұзырхатында Ресей патшалығының бодандығына өткеннен кейін қазақ халқының шұрайлы жерлері мен су көздерін орыс шаруаларына бөліп беріліп, ал талшығы жоқ тақыр жерлерге қуылып, тіршілігі малға қараған жергілікті халық қатты қиналуда екенін айтады. Бұдан әрі қазақтардың діни мұқтаждықтарының өтелуіне, қазақ жастарының оқу-білім алуына еркіндік беріп, кең жол ашуды, сот және тергеушілердің қазақ тілін білуі керек және дала сотына жергілікті халықтан да ақылдас серік (присяжный) сайлаған жөн деп сұрайды. Ресей Думасына қазақ халқының мүддесі мен құқын қорғау үшін қазақтан сайланған депутаттар қатысуы қажет деген талап-тілектер де бар. 1914 ж. Санкт-Петербургте өткен Ресей мұсылмандарының съезінде осы хұзырхатта жазылған мәселелердің қайта сөз болуына қарағанда Керей хұзырхаты көтерген мәселелер аяқсыз қалса керек. Керей хұзырхаты 20 ғ. басындағы Қазақстандағы саяси ахуалды, өмір тынысын айқын сипаттайды.

## Дереккөздер:



Санат:Ресей империясы
Қате

**Қате** – белгілі бір мезетте жүзеге асқан істің, құбылыстың уақыт өткен соң теріс болғанын аңғартатын ұғым. Қате адам санасында қалыптасқан ережелердің, заңдылықтардың қарама-қайшы келуін, ойдың немесе іс-әрекеттің ақиқатпен үйлесім таппағанын білдіреді. Қате – адамның іс-әрекетіндегі жаңылыс, белгілі бір шешім қабылдаған кезде дұрыс жолдан ауытқу. Кез келген адамның ойлану, пікір айту, дәлелдеу барысында логика заңдарының бұзылуы да Қателердің пайда болуына әкеледі.

## Тағы қараңыз
*Логикалық қателер

## Дереккөздер</span>


	

Санат:Психология
Қырлы төсті құстар

**Қырлы төсті құстар**() — желпуіш құйрықты құстардың отряд үсті тобы. 

Негізінен, олар 28 — 30 отрядқа жіктеледі. Қырлы төсті құстар жер шарының барлық аймақтарында кеңінен таралған әрі олардың түр құрамы да сан алуан. Оларды жыл маусымдарындағы тіршілік әрекеттерінің ерекшеліктеріне байланысты жыл құстары, көшпелі құстар және бір орында қыстап шығатын (қоныс аудармайтын) құстар деп бөледі. Тіршілік ететін табиғи ортасына байланысты орман құстары, су-батпақты жердің құстары, ашық далалы жердің және теңіз құстары, т.б. деп бөлінеді. Қырлы төсті құстарды кейде жалпақ төс сүйектеріне байланысты кәдімгі ұшатын құстар деп атайды. Ірі жабын қауырсындарының мүйізді өзегінің екі шетінде тұтас пәрі (желпуіші) болады. Түтікті жіліктерінің ішінде ауа болатындықтан сүйектері жеңіл. Толарсақ сүйектері тұтасып жіліншік сүйегіне (цевка) айналған. Иық белдеуінде жауырын, қарға (коракоид) сүйектері жеке сүйектерден тұрса, бұғана сүйектері өзара қосылып кеткен әрі жақсы дамыған. 

Құстардың бұл тобы ұшуға бейімделгендіктен бұлшық еттерінің негізгі бөлігі төс сүйегі қырының екі жағында шоғырланған. Әсіресе, ұшқан кезде қанатын түсіретін кеуде (көкірек) бұлшық еттері, құстың жалпы салмағының 20%-ына сәйкес келеді. Оның астыңғы жағында орналасқан бұғана асты бұлшық еттері кеуде бұлшық еттерінен едәуір кіші, ол құстың қанаттарын көтеру қызметін атқарады. Қыран құстардың төс сүйегінің қырын құсбегілер ер сүйек деп атайды. Сол арқылы құсбегілер қыран құстардың алғырлығын, қоңдылығын анықтайды. 

## Дереккөздер


Санат:Құстар
Өтетілеу Қасқаұлы

## Өтетілеу Қасқаұлы
**Өтетілеу Қасқаұлы** (1690 – 1786) – би, 1731 жылы 10 қазанда Ырғыз жерінде, Кіші жүздің Ресей бодандығын қабылдайтындығы туралы ант беріп, қолын қойған 27 бидің бірі. Кіші жүз құрамындағы жаппас тайпасының жылкелді руынан шыққан. 1738 жылы 3 тамызда Ресейге барған Ерәлі сұлтан елшілігінің құрамында Өтетілеу би де болған. 1749 жылы Ресей патшайымы Елизавета Петровнаның жарлығымен Өтетілеуге тархан атағы берілді. Өтетілеу би айтты деген адамгершілік хақындағы өсиет сөздер ел ішінде көп сақталған. Оның ұрпақтары бүгінде Қостанай, Қызылорда облыстарында тұрады. 
## Дереккөздер
Қазақстан тарихының материалдары, А., 1948; Казахско-русские отношения в 16 – 18 вв., т. 1,2, А.-А., 1964.
Т. Дайрабай


Санат:Тұлғалар
Санат:Тарих