open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гистидин

[right|thumb| alt=A.|200 px|["Гистидин"]]
**Гистидин** — жартылай алмасуға жататын аминқышқылы. Түгелге жуық белоктардан және көптеген биологиялық белсенді пептидтерден табылады. Гистаминнің қоры. Көп ферменттердің белсенді өзегінің құраманы кіреді.

Гистидин - молекулада имидазол қалдықтарының болуына байланысты негіздік қасиеті әлсіз, хош иісті болып келеді. Лизин және аргининмен қатар гистидин негізгі аминқышқылдар тобын құрайды. Түссіз кристалдар түзеді. Гистидиннің қалдығы көптеген ферменттердің белсенді орталықтарының бөлігі болып табылады. Гистидин - гистамин биосинтезінің ізашары. Тіндердің өсуіне және қалпына келуіне ықпал етеді. Ол гемоглобинде көп кездеседі. Ревматоидты артрит, жара және анемияны емдеуде қолданылады. Гистидиннің жетіспеуі есту қабілетін нашарлатуы мүмкін.

## Дереккөздер

Санат:Аминқышқылдар
Санат:Имидазолдар
Латимерия

thumb| alt=A.| '''''Латимерия'''''.
**Латимерия** () – сүйекті балықтардың қалаққанаттылар класы тармағына жататын саусаққанатты балық. Латимерия Целаканттәрізділер отрядының қазіргі кезде сақталған бір ғана түрі. Мұндай балықтар бұдан 70 — 80 млн. жыл бұрын жойылып кеткен деп есептелген. Мадагаскар аралы төңірегі мен Үнді мұхитында (Комор аралдары) тереңдігі 300 — 400 м. су түбінде тіршілік етеді. Денесі ірі космоидты типті қабыршақпен қапталған. Денесінің ұзындығы 180 см, салм. 95 кг-дай. Ми көлемі кішірек, ішкі танау тесігі болмайды. Арқа жүзбеқанаты екеу, құйрық қанаты қосымша қалағы бар дифицеркальды типті (үш қалақты). Көкірек және құрсақ жұп жүзбе қанаттары саусаққа ұқсас, соған байланысты саусаққанатты балық деп те атайды. Қаңқасында шеміршек басым. Тірек қаңқасы хордадан және омыртқаның невралды доғаларынан тұрады. Миы кішкентай. Хоаналар жоқ, торсылдағы біршама редукцияға ұшыраған. Жүрегі қарапайым құрылысты, артериальдық конус бар. Ішегінде спиральды клапан сақталған. Клоакаға жалғасады. Акула секілді тепе-теңдік сақтау үшін мочевин түзейді. Латимерияға тірі жұмыртқа туу тән. Ірі жұмыртқалары (қимасы 10 см) жұмыртқа жолында дамиды. Латимерия алғаш рет 1938 ж. Оңтүстік Африка жағалауында ауға түсті. Оны ағылшын  ихтиологы  Дж.Смит жергілікті жердегі мұражай меңгерушісі әрі осы балықты өзіне анықтауға ұсынған Латимер есімімен атады. Латимерияның табылуы — 20 ғасырдың  зоология ғылымының үлкен жаңалығы деп бағаланды. 1952 ж. Латимерия балығының 2-данасы да Комар аралдарының маңынан, ал 1977 жылға дейін 87 данасы ғана ұсталынды. Латимерия жануарлар дүниесінің эволюциялық дамуында ең алғашқы құрлыққа шыққан қосмекенділер — стегоцефальдардың  арғы тегі деп саналады. Латимерия реликт түр ретінде Халықаралық табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Қалаққанаттылар
Су кадастры

**СУ КАДАСТРЫ** – мемлекеттік су ресурстары туралы мәліметтердің жүйеленген жинағы. 1993 жылдан бастап Қазақстан Республикасының “Су кодексіне” сәйкес суды мемлекеттік есепке алу және оны пайдалануды жоспарлау енгізілді. Суды есепке алу мен мемл. Су кадастрын жүргізу “Қазгидромет” респкбликалық мемлекеттік мекемесіне (жер үсті сулары), геология және жер қойнауын қорғау органдарына (жер асты сулары) және Табиғи ресурстар мен қоршаған ортаны қорғау министрлігіне қарасты су ресурстары көлтіне суды пайдалануды есепке алу жүктелген. Бірыңғай мемлекеттік су қорына: өзендер, көлдер, бөгендер, су қоймалары, мұздықтар, жер асты сулары, ішкі теңіз сулары, т.б. су көздері жатады. Су кадастрының материалдары су ш-н жоспарлауда, жобалауда, мелиорац. шаралар жүргізуде, су сапасын болжауда, халық ш. салалары мен жеке кәсіпорындар арасында су үлестіру кезінде кеңінен пайдаланылады. “Қазгидромет” пен Қазақ қоршаған орта мен климат мониторингі (қазіргі Қазақ экология және климат) ғылыми-зерттеу институты жасаған Су кадрастры 3 сериядан тұрады. “Гидрологиялық зерттеулер” (өзендер, су қоймалар және олардың зерттелу деңгейі туралы мәліметтер) топтамасы 5-том, 8-басылымнан; “Негізгі гидрологиялық сипаттамалар” (өзен, көл, бөгендер жүргілерінің іс жүзіндегі байқау материалдары бойынша жылдық және орташа сипаттамалары) топтамасы 4-том, 7-басылымнан; “Жер үсті су ресурстары” (су көздерінің жүргілері жөніндегі қолда бар деректердің ғыл. қорытындылау нәтижелері) топтамасы 4-том, 12-басылымнан тұрады. Су кадастрына 80000 өзен мен 40000 көл туралы мәліметтер енген. Ағымдағы байқау материалдары “Гидрологиялық жылтізбелерде” басылады.
### Пайдаланған сілтемелер
Мұз дәуірі

**Мұз дәуірі** – бұдан  10  мың  жыл  бұрын  Еуропаны,    Солтүстік    Америка   мен   Азияның  солтүстігін мұз басқан кезең. Осыдан бірнеше миллион   жыл   бұрын   солтүстік   өңірлерде   мәңгі жасыл  жапырақты   қалың   жыныс,   ну   орман   өсіп тұрған. Орман ішінде сан алуан жан-жануарлар үйір-үйірімен жайылып жүретін, өзен-көлдердің жағасында сан алуан құстардың шуылы бір сәт те толастамайтын. Ол кездің ауа райы қашанда жылы, бір қалыпты жұмсақ келетін, қыстың үскірік соққан аязы да, жаздың аптап ыстығы да болмайтын. Келе-келе ауа райы біртіндеп салқындай бастады. Қыстыгүні жаңбырдың орнына қиыршықтанып қар түсетін болды. Жылылықты сүйетін көптеген жануарлар мен өсімдіктер суыққа шыдамай, жойылып кетті. Содан кейін күн суытып, көпке дейін жылымай тұрып алатынды шығарды. Солтүстік аймақтарда қыста түскен қар көктем мен жазда еріп те үлгермеді. Сөйтіп, ол жылдан жылға жиналып, ғасырлар бойы қалыңдай берді. Жатып қалған қар нығыздалып, бара-бара қалың қабатты мұзға айналды. Жер бетін тұтас қаптаған мұз тауларының қалыңдығы бірнеше километрге дейін жетті. Көп заманнан бері сіресіп жатқан мұз таулар жан-жағына баяу жайылып, оңтүстікке қарай жылжи берді. Мұз таулардан суық жел соғып тұрды. Мұз таулардың етегіндегі құрып кеткен ормандардың орнына пайда болған тундра-далада мамонттар, жүндес мүйізтұмсықтар, солтүстік бұғылары, жабайы жылқылар, бизон, ақ түлкі, поляр құрлары, бұдан басқа да тундра және дала жануарлары мекендеді. Мұз дәуірінде оңтүстікке қарай ығысқан жайра, жабайы шошқа, марал, қалбағай, аққұтан сияқты жануарлар өздерінің таралу аймағын кеңейтті. Осылайша бұдан 10 мың жыл бұрын Еуропада, Солтүстік Америка мен Азияның солтүстігінде мұз дәуірі орнады. Бірнеше мың жылдан кейін ауа райы біртіндеп жылына бастады. Мұз таулар жіпсіп еріді, терістікке қарай ығысқан мұз таулардың орнында үйілген тастар мен төбе-төбе құм қалды. Жылжыған мұз таулары мен тастар жаныштап, ұшар басын жапырайтып, доғалдандырып кеткен төбелер мен тас шоқыларды Балтық жағалауынан Солтүстік Орал тауларына дейінгі көптеген аймақтардан көруге болады.

## Пайдаланылған cілтемелер
Холангит

**Холангит** (cholangіtіs грек. chole — өт, angeіon — тамыр және іtіs — қабыну), ангиохолит — өт жолының қабынуы. Холангиттің негізгі себебі — өтте тас байлану. Көпшілік жағдайда Холангит өт жолына бактериялардың түсуінен дамиды. Аурудың қоздырғыштары: ішек таяқшасы, энтерококк, протей, стафилококк, т.б. Холангиттің жедел, созылмалы және септиктік түрлері бар. Холангиттің жедел түрі асқынғанда, созылмалы Холангитке айналады. Организмге инфекция энтрогенді және гематогенді жолмен өтеді. Холангиттің созылмалы түрі орта жастағы адамдарда жиі кездеседі. Мұның катаралды түрі ішек-қарын инфекциясының өт жолына өтуінен, яғни іш сүзегі, сальмонеллез, дизентерия аурулары, ал іріңді Холангит іріңді холецистит сияқты өтте тас байлану салдарынан пайда болады. Созылмалы Холангит кезінде өт жолы склерозға шалдығады да, бірте-бірте бауыр беріштенеді. Холангит кейде ұйқы безін зақымдайды. Холангит кезінде науқас адамның ас ішуге тәбеті болмай, жүрегі айнып, оң жақ қабырға асты ауырады. Дене қызуы көтеріледі, кейде құсады, денесі қалтырайды, эритроциттердің тұнбаға түсуі жылдамдайды, т.б. патологиялық жағдайлар байқалады; қара Холецистит. 
Емі: әр түрлі антибиотиктер беру, ауру асқынғанда хирургиялық операция жасайды.

## Дереккөздер</span>


Санат:Биология
Льюльяйльяко

thumb| alt=A.| '''''Льюльяйльяко'''''
**Льюльяйльяко** (*Lullaіllaco*) — дүние жүзіндегі ең биік әрекетті жанартау. Оңтүстік Америкадағы Анд таулар жүйесіндегі (Орталық Андтағы), Чили мен Аргентина шекарасындағы жанартау. Биіктігі 6723 м. Негізінен базальттан түзілген. Соңғы дүмпуі 1854 ж. байқалды.

Санат:Аргентина жанартаулары
Санат:Белсенді жанартаулар
Мұздық, мұзарт

**Мұздық**, *мұзарт* – Жер бетіндегі мұздардың табиғи жиынтығы. Мұздықтар қатты атмосфералық жауын-шашынның жыл бойы түскен жалпы мөлшерінің, оның еріген және ауаға буланған үлесінен артық болған жерінде, әдетте тау беткейлерінің қар жиегінен жоғары жатқан бөлігінде пайда болады. Ағын мұздық (тау мұздығы) және еруші жайылма мұздық (мұздық қалқандары және жамылғылары, қайраңдық мұздықтар) болып бөлінеді. Жер шарындағы бүкіл мұздықтардың көлемі 30 млн. км3-дей; олар ауданы 16,3 млн. км²-дей (құрлықтың 10,9%-ы) жерді алып жатыр. Мұздықтардың негізгі таралған аймақтары Антарктида, Гренландия, Арктикалық аралдар мен биік таулы өңірлер. Мұздың салмақ күшінің әсер етуіне байланысты мұздық тау беткейлері мен аңғарлары арқылы төмен қарай сырғып, жылжып отырады. Ол өзінің маңындағы жерлердің климатына әсерін тигізеді және өзендерді сумен толықтыруда маңызы зор. Тау мұздығы Австралиядан басқа барлық құрлықтарда кездеседі. Ең үлкен тау мұздығы Памирде (Федченко мұздығы – 71,2 км). Қазақстанның таулы өңіріндегі мұздықтардың жалпы саны – 2724, алып жатқан ауданы – 2033,3 км².

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Мұздықтар
Исатай Нұрманұлы Нұрлыбаев

**Исатай НұрманұлыНұрлыбаев** (6.1.1940 жылы туған, Ақтөбе облысы Алға ауданы) – техниқалық ғылымының докторы (1998), профессор (1999).
## Оқу жолы
ҚазМУ-ды (1965, қазіргі ҚазҰУ) бітірген.
## Жұмыс жолы
*1965–1993 - Қазақстан Ғылым Академиясының Химия институтында инженер, аға ғылыми қызметкер *1993–1999 - Қазақстан Ғылым Академиясының ғылыми орталығында директор болды.
*1999 жылдан Ақтөбе мемлкеттік университетінде профессор қызметін атқарады.
## Ғылыми еңбектер
80-нен астам ғылыми жарияланым мен 9 патенттің авторы.

## Дереккөздер </span>


Санат:Тұлғалар
Глазурь

**Глазурь**—кондитер өнімдеріне қолданылатын ас бояуымен (цедра) боялған, қанттан немесе қант пен шоколад қоспасынан, немесе қант пен жұмыртқа (күрделі глазурь) қоспасынан дайындалатын тығыз жұқа қабықша.

**Глазурь** () — керамикалық бұйымдардың (құмыра, шыны, фарфор, фаянс ыдыстар және т. б.) іші-сыртына өте жұқа етіп (0,15— 0,3 мм) беріктік және әдемілік үшін жағылатын әйнек тектес зат. Глазурь мөлдір, күңгірт, бояулы, бояусыз болуы мүмкін..

## Дереккөздер</span>


Санат:Кондитер өнімдері
Санат:Тағам қоспалары
Холдинг

**Холдинг** ( — иеленуші) — тәуелді және еншілес компаниялар акцияларының бақылау пакеттерін иеленуші басты компания‚ заңды тұлға. Холдинг осы бақылау пакеттері арқылы олардың қаржы-шаруашылық қызметіне‚ кадрлар құрамына‚ қаржы тасқынын бөлуге елеулі ықпал жасайды. Концерннен өзгеше түрде Холдингте мүшелердің арасында бәсекелестік болады. Түрлері: таза Холдинг — фирманың негізгі 100%-дық қызметі қаржы қызметінің алуан түрлі салаларына қатысты (бағалы қағаздарды сатып алу-сату‚ еншілес фирмалардың ақша тасқынын үйлестіру‚ несиелермен және қарыздармен операциялар жасау)‚ оның меншікті өндірісі болмайды; аралас Холдинг қаржы қызметінен басқа өндірістік қызметті де жүзеге асырады.

## Дереккөздер</span>


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Глинтвейн

**Глинтвейн** - қызыл шарапқа қант және дәмдеуіштер қосып қыздырылған ыстық ішімдік.
## Дереккөздер</span>


Санат:Алкогольдік ішімдіктер
Санат:Шараптар
Глобулиндер

**Глобулиндер** (глобулины) — тұздардың сұйық ерітіндісінде еритін, бірақ суда ерімейтін глобулалы протеиндер. Глобулиндер~аммоний сульфатының 50% ертіндісінде түнбаға түседі. Глобулиндерге адам мен жануарлар қаны сарысуының антиденелері (гаммагло- булиндері), өсімдіктер тұқымдарының негізгі ақуыздары жатады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Холдингілік компания

**Холдингілік компания** — заң жүзінде дербес фирмалар немесе тер акцияларының бақылау пакеттерін иеленуші акционерлік қоғам. Ол басқа фирмалардың операцияларын бақылау мақсатымен құрылады. Холдингілік жүйе бір орталықтан басқару арқылы мүдделер мен қызмет салалары бойынша айтарлықтай өзгешеліктері бар стратегиялық шешімдер қабылдауға мүмкіндік береді. Бұл орайда холдингілік компания тікелей өндіріспен‚ өнімді өткізумен (жұмыстарды орындаумен‚ қызметтерді көрсетумен) айналыспай-ақ‚ экономиканың түрлі салаларына тиесілі және тікелей өндірістік кооперациямен байланысы жоқ кәсіпорындарды біріктіре алады. Компанияның міндеті — бүкіл жүйенің және жеке алғанда әрбір буынның қызметін бағыттау‚ бақылау‚ олардың пайдасын оңтайландыруға қол жеткізу. Холдингілік компания түрлі ұйымдық нысандарда: жауапкершілігі шектеулі қоғам‚ жекеше және мемлекеттік компаниялар нысанында болуы мүмкін.
## Дереккөздер</span>


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Холерик

**Холерик** ( — өт) — темпераменттің типі (Мінезді, қызу мінезді, жігерлі адам). Холериктің эмоцияға берілуі шапшаң. Сезім күйлері оқыс ауытқып, құмарта көтеріліп кететін шыдамсыз, күйгелек кісі. Әп-сәтте қызып кетіп, күйіп-піседі. Ашуланса, бұрқ етіп, қызу екпіні сарқылып барып басылады, бастан кешкен сезімі санасында терең із қалдырады, қимыл-қозғалысы шапшаң. Икемсіз оқыс қылықтарына қарамастан, қызулы, жігерлі, пысық және іс-әрекет атқаруға бейімді келеді. Жұмысқа құмарта беріліп, екпінмен істеуші, анық, әсерлі, мәнерлі сөйлейді. Сезім күйлері сөзінен, мимика, пантомимикасынан білініп тұрады. Холерик белсенді, батыл келеді, іске шапшаң кіріседі, бастаған іс-әрекетін аяқтап шығады, көп адам қатысқан ойындарға құмар. Өзі де ұйымдастырып, аяғына дейін белсене қатысады, шыдамсыз, күйгелек, лезде өкпелейді, әп-сәтте ашуланады және ашуын ұзақ сақтайды. Холерик темпераменті тез туатын күшті сезімдерімен, эмоциялық қозғыштарымен, шамданғыштығымен, жігерімен, үлкен қозғалғыштығымен, ұтымды қимылдарымен, бай мимикасымен сипатталады.

## Дереккөздер


Санат:Жантану
Әлима Балтабайқызы Нұрлыбекова

**Әлима Балтабайқызы Нұрлыбекова**(22.3.1957 жылы туған, Оңтустік Қазақстан облысы Шымкент қаласы) – педагогика ғылымының докторы (1999), профессор (2002).
## Оқу жолы
Шымкент педагогикалылық институтын (1979, қазіргі Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті) бітірген.
## Жұмыс жолы
Оңтүстік Қазақстан облысы Шымкент қаласындағы орта мектепте мұғалім (1973–1982), Дене шынықтыру техникумында оқытушы (1982–1990), Мәскеу қаласындағы Орталық мемлекеттік дене шынықтыру институтында ізденуші (1988), Оңтүстік Қазақстан гуманитарлық институты (1991–1995) мен Қазақ мемлекеттік спорт және туризм академиясында (2001–2002) кафедра меңгерушісі болды.
## Ғылыми еңбектер
*2002 жылдан ҚазҰПУ-да профессор **«Теоретико-методические основы формирования инновационного содержания программы физического воспитания дошкольников»** тақырыбында докторлық диссертация қорғады.
*80-нен астам ғыл. жарияланымның авторы.

## Дереккөздер </span>


Санат:Тұлғалар
Глутамин

**Глутамин** — глутамин қышқылының қосылысы. Белок құрамына кіреді. Азоттық алмасуда маңызды рөл атқарады. Глутамин қышқылынан түзілген Глутамин өсімдікте, көптеген жануарлардың организмінде улы аммиакты зарарсыздандырады. Глутамин қышқылы организмдегі ақуыз құрамында немесе бос күйінде болады. Азоттық алмасуда маңызды рол атқарады. Кейбір ауруларды емдеуде, тамаққа дәмдеуіштер есебінде қолданылады.

Сурет:L-glutamine-3D-sticks.png
Сурет:L-glutamine-skeletal.png

## Дереккөздер</span>


Санат:Аминқышқылдар
Глутелиндер

**Глутелиндер** — астық дәндерінің және өсімдіктердің жасыл бөліктерінде болатын жай белоктар. Проламинмен бірге дән эндоспермасының белок қорын түзеді.
## Дереккөздер</span>


Санат:Биология
Болот Бейшеналиев

220px|right
**Болат Бейсеналиев** (25.06.1937 — 18.11.2002) — Қырғыз Республикасының Халық әртісі, киноактер.

## Өмірбаяны
Қырғыз опера және балет театрының студиясын (1957) және Ташкенттегі көркем-театр институтын (1963) бітірген.

"Қырғызфильм" киностудиясында режиссердің жәрдемшісі болып істеп келген.

2002-жылдың 18-қарашасында көз жұмған.

Қырғыз Республикасының Өкіметі "Қырғыз Республикасының Халық әртісі Болат Бейсеналиевтің жарқын елесін қалдыру" деген бұйрық қабылдаған. Ал бұйрыққа лайық Шу облысының Кемин ауданының Кемин ауылындағы "Спутник" кинотеатрына оның есімін қойып, кинотеатрдың алдына Қырғызстанның Халық әртісіне бюст орнатылмақ.

## Фильмографиясы
220px|right|thumb|"Жалынды жолдар" кинотаспасынан (1977-1984)
* 1996 Ким назик
* 1995 Абай филмі (Франция, Қазақстан)
* 1994 Замок :: беткіұстар
* 1992 Рэкет :: Мустафа Калабаев
* 1968 Кызыл кумдар :: Миршарапов :: басты рөлде
* 1968 Жамиля :: суретші
* 1967 Материнское поле :: Қасым В.Ферапонтов дублдеген
* 1966—1969 Андрей Рублёв :: татар ханы
* 1965 Биринчи мугалим :: Дүйшөн :: басты рөлде

## Сілтемелер
* http://www.kino-teatr.ru/kino/acter/m/post/373/works/
* http://www.kinoexpert.ru/index.asp?comm=5&kw=2979
* http://www.ruskino.ru/art/3182 

Санат:Әртістер
Санат:Қырғызстан
Қоржынтау

**Қоржынтау** - Кенді Алтайдың Қазақстан мен Ресей (Алтай Республикасы) жеріндегі жотасы.

## Жер бедері
Ұзындығы 100 км-дей. Ең биік жері 2598 м. 

## Геологиялық құрылымы
Метаморфтанған шөгінді жыныстардан тұрады, тақтатас пен құмтастың қалың қабатында граниттік интрузия сақталған. 

## Өсімдігі
2100 м биіктіктегі беткейлерді самырсын аралас майқарағай мен шыршалы қалың таулы тайга көмкеріп тұрады. Орманды белдеуден жоғарыда субальпілік және альпілік шалғындар мен мүкті-қыналы тау тундрасы таралған; қара Кенді Алтай, Алтай. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан таулары
Санат:Ресей таулары
Глутатион

thumb|upright=1.2|Глутатионның стрктурлық формуласы
thumb|upright=1.2|Глутатионның үш-өлшемді улгісі
**Глутатион** — үш амин қышқылының (глутамин, цистеин, глицин) қалдықтарынан тұратын пептид. Барлық тірі организмдерде бар және тотыгутотықсыздану реакцияларында маңызды рол атқарады. Химиялық формуласы - HOCOCH(NH2)CH2CH2CONHCH(CH2SH)CONHCH2COOH.

## Дереккөздер

Санат:Антиоксиданттар
Санат:Пептидтер
Санат:Коферменттер
Родион Романович Раскольников

**Родион Романович Раскольников** - орыс жазушысы Ф.М. Достоевскийдің "Қылмыс және Жаза" романының бас қаһарманы.

## Дереккөздер

Санат: Әдеби кейіпкерлер
Холин

**Холин**, үшметил-оксиэтиламмонийдің гидрат тотығы [(CH3)3N+CH2CH2OH] OH− — В витаминдері тобына жататын биологиялық активті зат. Молекулалық массасы 121,18; балқу температурасы 180°С. Суда жақсы ериді, ал эфир мен бензолда ерімейді; күшті негіз. Организмдегі кейбір фосфолипидтер мен ацетилхолин құрамында болады. Холиннің биосинтезі жануарлар организмінің қажеттілігін толық қамтамасыз ете алмайды, сондықтан ол этаноламин мен метиониннен де түзіледі, кейде азықпен де толықтыруды қажет етеді. Мал азығында Холиннің болмауы немесе оның жетіспеушілігі бауырды май басуға, бүйрек өзгерісіне,лактацияның ауытқуына, кейде жүйке қызметінің бәсеңдеуіне әкеледі. Холин — майлы заттардың сіңірілуін реттейтін дәрумен. Ол биологиялық активті зат болғандықтан қан қысымын да реттей алады. Барий суымен қосып қайнатқанда немесе шіріту бактерияларымен әсер еткенде холин молекуласынан су бөлініп шығып, нейрин деген улы зат түзіледі. Холиннің адам организміне қажетті тәуліктік мөлшері. 0,5 — 4 г.
## Дереккөздер</span>


Санат:Дәрумендер
Санат:Тағам қоспалары
Санат:Азотты органикалық қосылыстар
Холл

**Холл** (ағылш. hall) — аялдау бөлмесі (қонақ үйде, т.б. қоғамдық ғимараттарда), жиын, концерттер, т.б. мәдени шаралар өткізілетін зал, вестибюль. Әдетте коттедждердің кіре берісін (әсіресе, ағылшын тілді елдерде кең тараған) холл деп атайды. Қазақстанда 20 ғасырдың аяғына қарай тұрғызылған қонақ үйлерде, қала сыртында (мысалы, Алматы, Астана, т.б.) бой көтерген осы заманғы коттедждерде, т.б. құрылыс ғимараттарында холл салу біршама дамып келеді.

## Дереккөздер</span>
Холл эффектісі

**Холл эффектісі** — магнит өрісіне (Н) орналасқан тығыздығы j тогы бар қатты өткізгіште не жартылай өткізгіште j мен Н-қа перпендикуляр электр өрісінің (ЕН) пайда болуы: 
ЕН=R H j sіn α     (1)
(егер Нj болса, онда ЕН=RHj), мұндағы R — Холл тұрақтысы деп аталатын Холл эффектісінің негізгі сипаттамасы. α — Н пен j векторларының арасындағы бұрыш (α0, ал кемтіктік өткізгіштік кезінде R==
Холмогор қазы

**Холмогор қазы** — етті тұқым. 19 ғасырда Ресейдің орталық қара топырақты аймағының жергілікті қазын қытай қазымен будандастыру арқылы шығарылған. Ол ірі кеуделі, арқасы жалпақ әрі тегіс, мойыны, тұрқы ұзын, басы үлкен, тұмсығы мен аяғының түсі сарғыш қызыл. Тез жетіліп, тез семіреді, еркегі 8 — 9 килограмм, мекиені 6 —7 килограмм. Жылына орта есеппен салмағы 140 — 200 грамм болатын 25 — 40 жұмыртқа салады, 5 — 6 айлық балапанының салмағы ересек қазбен шамалас болады. 60 — 70 күн жақсы жемдегенде еркегінің салм. 4,5 — 5 килограмм, ұрғашысы 4 — 4,5 килограммға жетеді, бұл кезде Холмогор қазы союға жарайды. Холмогор қазысын басқа қаздармен будандастыру арқылы етті тұқымдар алады. Мысалы, сары қауырсынды владимир қазы. Холмогор қазысы негізінен Ресейдің Воронеж, Курск және оларға көршілес облыстарында көп өсіріледі.

## Дереккөздер</span>
Тін

**Тін** (лат. textus, грек. hіstos),  биологияда – адам мен жануар организмінде болатын, шығу тегі, құрылысы және атқаратын қызметі ұқсас жасушалар жүйесі. Тіннің құрамына жасуша тіршілігі өнімдері – жасушааралық заттар мен құрылымдар да кіреді.

Тін біржасуша жануарларда ғана болмайды. Губкаларда да тін толық жіктелмеген. Ішек қуыстылардан бастап тін айқын жіктелген. Тінді құрылысына және атқаратын қызметіне қарай 4 топқа (эпителий, дәнекер, бұлшық ет және жүйке) бөледі. Эпителий тіні терінің сыртқы қабатын, ішкі органдардың ішкі қабатын және организмдегі бездерді құрайды. Олардың жасушалары бір-бірімен тығыз әрі жанаса орналасып, қорғаныштық қызмет атқарады, организмде су мөлшерінің қалыпты болуын, зат алмасуды реттеуге қатысады. Дәнекер тін барлық тінді біріктіріп тұрады. Оған сүйек, шеміршек, сіңір, қан, лимфа, май және **тін** сұйықтығы жатады. Тығыз талшықты, шеміршекті, сүйекті, борпылдақ талшықты, т.б. болып бөлінеді, тінге мықтылық қасиет береді, сіңір мен терінің ішкі қабатын түзуге қатысып, тіректік, қоректік және тасымалдау қызметтерін атқарады.

Бұлшық ет тіні  организмдегі бұлшық еттерді түзіп, қимыл-қозғалыс қызметін атқарады, яғни оларға тән қасиет – жиырылғыштық. Бұлар көлденең жолақты, бірыңғай салалы және жүректің бұлшық ет тіні деп бөлінеді. Жүйке тіні нейрондар мен нейроглия жасушаларынан құралады. Оларға тән қасиет – қозғыштығы және қозу өткізгіштігі болып саналады. Бұл тін организмдегі барлық органдарды өзара және оларды қоршаған ортамен байланыстырып тұрады. Тіндердің әрбір тобының дамуы (қ. Гистогенез) бірте-бірте бастапқы жасушалардың бөлінуінен қалыптасады. Кейде ересек организмдерде де регенерация процесі арқылы қалпына келеді. Кез келген органның құрамында тіннің барлық тобы кездеседі. Дегенмен бір органда бір тін тобы басым болады. Тіндер қоректену және үйлесімді қызмет атқару кезінде бір-бірімен тығыз байланысады. Әсіресе бұлшық ет пен жүйке тінінің байланысы айқын байқалады. Тін топтары бірігіп, белгілі бір органды құрайды. Ал тін құрамындағы жасушалар өзара бірігіп, органдарда құрылымдық әрі қызметтік бірліктерді  құрайды. Мысалы, бүйректегі – нефрондар, өкпедегі – ацинустар, т.б. Тәжірибелік жағдайдағы зерттеулер барысында тіндерді организмнен тыс ортада қолдан өсіруге де болады. Адам мен жануарлар тіндерін гистология ғылымы зерттейді. өсімдіктердегі тінді ұлпа деп атайды.

## Сілтемелер
Холмогор сиыры

**Холмогор сиыры** — сүтті тұқым. Жергілікті сиыр тұқымын іріктеу арқылы Ресей жерінде шығарылған. Холмогор сиыры тұқымын жақсарту үшін голландсиырының гендік қоры пайдаланған. Дене бітімі мықты, еті тығыз, терісі жұқа, басы шағын, тұмсығы сүйір, тұрқы ұзын. Түсі — қара ала, қызыл ала, қызыл, қара, ақ. Орташа өлшемдері (сантиметр): шоқтығына дейінгі биікт. 128 — 124, кеуде орамы 180 — 200, қиғаш өлшегендегі тұрқы 160 — 165, жіліншік орамы 18 — 19. Орта есеппен бұқасының салмағы 800 — 900 килограмм, таңдаулысы 1200 килограмм, сиыры 480 — 540 килограмм, таңдаулысы 700 килограмм. Бұзауы тез жетілгіш. Орта есеппен әр сиырдан жылына 2500 — 3000 литр сүт сауылады. Сүтінің майлылығы 3,8 — 4%, таңдаулысы 5%. Холмогор сиыры қатаң ауа райы жағдайына көнбіс, тез жерсінеді.

## Дереккөздер


Санат:Сиыр тұқымдары
Рухолла Хомейни

Аятолла **Рухолла Мусави Хомейни** (24 қыркүйек 1902 жыл, Хомейн – 3 маусым 1989 жыл, Тегеран) — ирандық діни қайраткер, аятолла, Иран ислам революциясының көсемі, Иран Ислам Республикасының басшысы (1979–1989). Шаһ өкіметінің ішкі, сыртқы саясатына қарсы қозғалысқа ерте араласып, шииттік бағыттағы мұсылмандардың беделді басшыларының біріне айналды. Үкіметке қарсы жүргізген белсенді күресі үшін қудаланып, 1964 жылы Мохаммед Реза Пехлеви шахтың кезінде шет елге эмиграцияға кетуге мәжбүр болды. 13 жыл Наджафта (Ирак), кейін Парижде болды. Иранға тек 15 жыл өткен соң, 1979 жылдың 1 ақпанында қайтып оралды. Хомейни Парижден келгеннен кейін екі күн өткенде Ислам революциялық Кеңесінің құрылғаны жарияланды. Иран Ислам Республикасының тұңғыш басшысы ретінде ол елде көптеген саяси-әлеуметтік реформалар жүргізді (қ. Иран). Шаһ өкіметі жойылып, саяси партияларға тыйым салынды. Батыс елдерінің иелігіндегі барлық компаниялар мемлекет меншігіне алынды. Ел СЕАТО блогынан шығып, блоктарға қосылмау қозғалысына мүше болды. Бірақ Батыс елдері Иранды оқшаулау саясатын ұстап, көршілес Иракты Иранмен соғысқа айдап салды (қара Иран-Ирак соғысы). Соғыс Иранға орасан зор экономикалық шығын (700 млрд. АҚШ доллар) әкелді. Соған қарамастан Хомейни Иранды Батыс елдерінің оқшаулау саясатын бәсеңдету үшін көптеген іс-шаралар жүргізді.

## Ескертпелер

## Дереккөздер

Санат:Иран билеушілері
Айтбай Қабыкешұлы Бұлашев

**Айтбай Қабыкешұлы Бұлашев** *(10 шілде 1957 жылы, [[Ақмола облысы]], [[Целиноград ауданы]], [[Шінет ауылы]]нда туған)* – ветеринария ғылымының докторы *(1994 жылы)*, профессор *(1996 жылы)*. Целиноград ауылы шаруашылық институтын *(1978 жылы, қазіргі Қазақ агротехника университеті)* және аспирантурасын *(1984 жылы)* бітірген. *1984–89 жылдары* Целиноград ауылы шаруашылық институтында ассистент, доцент, лаборатория және бөлім меңгерушісі *(1989–93 жылдары)* болды. *1993 жылдан* Ақмола аграрлық университетінің ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры қызметтерін атқарады. 60-тан астам ғылыми еңбек пен 1 монографияның авторы.

## Сілтемелер

1. «Айтбай Қабыкешұлы Бұлашев »

2. «Ректор блогы» 

## Дереккөздер</span>
Глюкон қышқылы

**Глюкон Қышқылы** - глюкозаның альдегидтік тобының қышқылдануынан түзілетін қант қышқылы. Фармацевтикада таблеткаларға қосынды ретінде пайдаланады. **Глюкон қышқылы** фосфорланған түрі көмір су алмасуында маңызды рөл атқарады.
thumb
thumb
Формуласы — C6H12O7 
## Дереккөздер</span>


Санат:Көмірсулар
Санат:Тағам қоспалары
Санат:Оксиқышқылдар
Құмар Жүсіпов

**Құмар Жүсіпов** (1905, бұрынғы Орал облысы Гурьев уезі, Сібірті болысы, 8-а, (қазіргі Атырау облысы, Тайынша ауданы "Теңдік" кеңшарының Бесікті бөлімшесі) - 16 қыркүйек 1987, Атырау) - ақын, жыршы. 

Халық ауыз әдебиетін көп білетін қарт шешесі Нәзираның тәрбиесінде өседі (Нәзира — Атырау еліне аты мәлім Есет бидің қызы). Нәзира жастай кұлағына сіңген өз әкесі Есеттің, оның сыйлас адамдары Абыл мен Махамбеттің сөздерін немересі Құмарға үйретіп бағады. Құмар өсе келе Қашаған, Ығылман ақындарды көріп, жырларын жаттайды. Құмар елге әуелі жыршы ретінде танылған. Абылдың, Махамбеттің, Шернияздың, Ақтанның, Нұрымның, Ығылманның, Аралбайдың, Қашағанның, Досжанның, Аязбайдың терме-толғауларын ел арасына таратқан. 

"Қырымның қырық батыры", "Сейфіл - Мәлік", "Бәдіғұл - Жамал", "Зияда", "Көрұғлы", "Әмира", "Мәлік - Хасан", "Қорлығайын" сияқты дастандарын халық арасында жырлаған. 

Алғашқы "Сергелдең" толғауы 1924 жылы жазылған. "Ерлерге елден алғыс жауын жеңген", тағы басқа өлең, толғаулары жұртшылыққа танымал. Жүсіпов шығармалары "Ақындар жыры" (1963), "Пернедегі термелер" (1965), "Айтыс" (1966), "Қазақтың қазіргі халық поэзиясы" (1973), "Шұғыла" (1977), тағы басқа жинақтарында жарияланған.

## Дереккөздер


Санат:1905 жылы туғандар
Санат:Тайынша ауданында туғандар
Санат:16 қыркүйекте қайтыс болғандар
Санат:1987 жылы қайтыс болғандар
Санат:Атырауда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан жыршылары
Санат:Айтыс ақындары
Хонгха

**Хонгха**, Сонгкой (қытай Юаньцзян), Қызыл өзен — Қытай мен Вьетнам жеріндегі өзен. Ұзындығы 1183 километр, су жиналатын алабының ауданы 158 мың квадрат километр. Юньнань таулы қыратынан (Қытайда) басталып, Оңтүстік Қытай теңізінің Бакбо шығанағына құяды. Орташа су ағымы 3800 куб метр/секунд. Режимі муссондық, маусым — қазан айларында су деңгейі жиі көтеріліп, су тасулар қайталанып тұрады. Тасқыннан сақтану үшін бөгеттер тұрғызылған. Хонгха суы негізінен ашық шығанағын суландыруға пайдаланылады. Төменгі ағысында теңіз кемелері жүзеді. Хонгха бойында Вьетнамның астанасы — Ханой қаласы; атырауында — Хайфон (Вьетнам) теңіз порты орналасқан. Атырауы (15 мың квадрат километр) — Вьетнамның ірі күрішті ауданы.

## Дереккөздер</span>


Санат:Алфавит бойынша өзендер
Ақтөбе (тау, Елікті)

**Ақтөбе** – Елікті тауының батысындағы тау.  Аты «ақ» және «төбе» сөздерінің қосылуынан шыққан. Атауы  «Ақ тау жыныстарынан құралған ақ төбе» деген мағынада құрылуы мүмкін.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Зеренді ауданы жерінде орналасқан.
 
## Дереккөздер

Санат:Зеренді ауданы таулары
Денисов ауылдық округі

**Денисов ауылдық округі** – Қостанай облысы Денисов ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Денисовка, Гришенка, Некрасовка ауылдары кіреді. Орталығы – Денисовка ауылы. 

## Тарихы
2013 жылы таратылған Некрасов ауылдық округі қосылды. 2017 жылы ''Калиновка'', ''Целинное'' ауылдары таратылды.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 6507 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Денисов ауданы ауылдық округтері
Мұзарап Жүсіпов

**Жүсіпов Мұзарап** (14.10.1905, Қызылорда облысы Қармақшы ауданы - 21.3.1972, сонда) - , , , күйші, фольклорлық мұраны жинаушы. 

Ауыл мектебінде мұғалім (1926 - 36), есенші болып қызмет істеген (1936-43). Онерде әкесі Жүсіп пен Ешнияз Салдың жолын ұстанған. "Тамшы" (1925), "Үш насихат" (1926), "Үш жұмыртқа" (1927), "Самұрық" (1948), тағы басқа дастандардың авторы. Бірнеше әндері "Тасқын", "Үш болім", "Жастармыз", "Балымша-ай" әндері мен "Керкем қыз", "Мұңлы қыз", "Қаз дауысы", "Шаттық" күйлері бар. Ақын он мың жолға жуық ауыз әдебиеті жәдігерліктерін жинастырып, Орт. ғылымының кітапхананың қолжазбалар қорына тапсырган. Жүсіпов туындылары "Пернедегі термелер" (1965), "Айтыс" (1966), "Ленин деп халық жырлайды" (1969), "Қазақтың қазіргі халық поэзиясы" (1973) жинақтарына енген.
Әдебиет: Қазақ совет энциклопедиясы, 1974; Ақын жыраулар, 1979.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша тұлғалар
Санат:Алфавит бойынша ақындар
Санат:Күйшілер
Глюкурон қышқылы

**Глюкурон  қышқылы** - Глюкурон қышқылы - глюкозаның тотығуы нәтижесінде түзілетін бірнегізді органикалық қышқьш. Жануарлар мен өсімдіктер күрделі көмірсулары (гепарин,гемицеллюлоза т.б.) құрамына кіреді. Глюкурон қышқылының адам мен жануарлар қаны мен зәрінің құрамында болатындыгы анықталды. Демек, ол улы заттармен байланысып, гликозидтерге айналады да, олардың организмнен сыртқа шығуына ықпалын тигізеді..
## Дереккөздер


Санат:Урондық қышқылдар
Хонсю

**Хонсю**, Хондо ( – «негізгі арал») — Жапонияның ең ірі аралы, Тынық мұхит пен Жапон теңізінің аралығында. Хоккайдо аралынан Цугару (Сангар) бұғазымен, Кюсю және Сикоку аралдарынан Кіші Жапон теңізімен бөлінген. Аумағы 230,4 мың км2(маңайындағы ұсақ аралдарымен бірге — 231 мың км2), ең енді жері 1400 километр. Жер бедерінде аласа және орташа биіктіктегі таулар (Оу, Хида, Кисо, Акаиси, т.б. жоталар) басым; ең биік Жапон Альпісі жотасында жер бедерінің альпілік түрі таралған, қар жұрнақтары кездеседі. 20-дай әрекетті (Жапонияның ең биік жері — Фудзияма осында) және сөнген жанартаулар бар. Сейсмикалық аудан; жерсілкінулер (ең апаттысы 1923 жылы Токиода болды) жиі болып тұрады. Климаты мұхиттық муссондық, солтүстігінде қоңыржай, оңтүстігінде субтропиктік. Қаңтардың орташа температурасы –2 — 5°С, шілденікі 20 — 26°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері. 1000 — 3000 миллиметр аралығында. Күзде тайфун жиі соғады. Ірі өзендері Синано, Тоне және Кисоның суы мол; ірі көлі — Бива. Аралдың солтүстігінде жалпақ жапырақты (тауларында қылқан жапырақты ормандар), оңтүстігінде мәңгі жасыл субтропиктік орман таралған. Жағалауларындағы Канто, Ноби, Кинки, Этиго жазықтары жақсы өңделген және жиі қоныстанған. Хонсю көрші аралдармен су асты туннельдері арқылы жалғастырылған. Бандай-Асахи, Никко, Фудзи-Хаконе-Идзу ұлттық саябақтары құрылған. Ірі қалалары — Токио, Осака, Нагоя, Киото, Йокохама, Кобе.

## Дереккөздер

Санат:Жапония аралдары
Санат:Тынық мұхит аралдары
Хоппер

**Хоппер** (ағылшынша һopper — секіруші, hop — секіру) — қорабы шанақ тәрізді болып жасалған жүк вагоны. Ол көмір, кен, астық, цемент және басқа сусымалы жүктерді тасымалдау үшін пайдаланылады. Жүк хоппердің үстінгі жағынан тиеліп, люк арқылы төменгі бөлігінен түсіріледі.

## Дереккөздер</span>
Әлі Асқарұлы Жүсіпов

**Әлі Асқарұлы Жүсіпов** (16 қыркүйек 1928, Тараз – 1974) – суретші-кескіндемеші.  

## Өмірбаяны
Арғын ішінде - Қаракесек, Шаншар.

* Санкт-Петербург көркемсурет институтын бітірген (1959). 

## Шығармалары
* “Бақыт” (1959)
* “Алатау” (1961)
* “Алматы маңындағы Алатау” (1962)
* “Алғашқы оқу” (1967)
* “Ардақты біздің аналар” (1967)
* “Ана” (1972)
* “Бурабайдағы күз” (1974), т.б. туындылары қазақ бейнелеу өнерінің тарихында елеулі із қалдырды. 

Ол портрет жанрының шебері ретінде де танымал болды 
* “Драматург Мұхамеджановтың портреті”, 1969; 
* “Академик Марғұланның портреті”, 1971; 
* “Автопортрет”, 1974).

## Абай туралы шығармасы
Ол өзінің «Ойшыл ақын» атты еңбегіңде (1974-75, кенеп, майлы бояу, Қазақстан Республикасының мемлекеттік өнер музейі) киіз үйдің ішіңде беймаза ойға шомған Абайдың бейнесі арқылы ақын шығармашылығы. Оның өнер мен өмір алдындағы жауапкершілігі мәселесін көтерген. Түстердің қарама-қарсы құбылыстарынан туындайтын бай бояу ерекшелігін, сызықтар мен бедерлеудің айқын үлгісін пайдалану арқылы, суреттің құрылымына ақынды қоршаған табиғи орта мен тұрмыстық көріністерді батыл енгізе отырып, Жүсіпов өз кейіпкерінің психологиялық мінез-құлқын аша тұскен.

## Дереккөздер

Санат:16 қыркүйекте туғандар
Санат:1928 жылы туғандар
Санат:Таразда туғандар
Санат:1974 жылы қайтыс болғандар
Санат:Санкт-Петербург көркемсурет институты түлектері
Санат:Қазақстан кескіндемешілері
Хор

**Хор** (грек. choros) — ежелгі грек театрындағы трагедия мен комедияларда өнер көрсететін орындаушылар тобы. Оның даму эволюциясы салтанатты хор лирикасының пайда болуымен тығыз байланысты. Дионис құдайдың құрметіне арналған хор әндерінен драманың өмірге келгені белгілі. Осыған орай хор алғашында басты рөл атқарды. Мысалы, трагедияхоры 12 — 15, ал комедия хоры 24 қатысушыдан (хоревтен) құралды. Б.з.б. 4 ғасырдың аяғында хор театр спектакльдеріне қатыспайтын болды, ол тек халық мерекелерінде ғана бой көрсетіп отырды. Қазақ театрында алғаш рет реж. Ә.Мәмбетов 1967 жылы қойған М.Әуезовтің “Қара қыпшақ Қобыланды” спектаклінде хор пайдаланылды.

1) вокалдық музыка орындаушылар ұжымы. Хор дауыс құрамына байланысты біртектес (әйелдер, ерлер, балалар хоры) немесе аралас болып келеді. Аралас хор сопрано, альт (әйел дауыстары), тенор, бас (ерлер даусы) партияларын орындайтын төрт топтан құралады. Егер хор құрамында аталған партиялардың бірі болмаса, онда ол жартылай аралас хор делінеді. Әрбір хорлық партия хор шығармасының ыңғайына қарай бірнеше дара партияларға (1 және 2-сопрано) бөліне алады. Аралас хор құрамында ең кемінде 12 адам (яғни 3 топты құрайтын 4 партиядан: сопрано, альт, тенор және бас даусынан), ал кәсіби хор құрамында 100 — 120 адамға дейін болады. Мысалы, Қазақтың мемлекеттік хор капелласы, М.Е. Пятницкий атындағы орыстың халық хоры, т.б. 
2) Хорға арналған музыкалық шығарма. 
3) Ішекті музалық аспаптардың, қос, үш, т.б. бір дыбысты ішектер тобы.

## Дереккөздер</span>


*
Санат:Музыкалық ұжымдар
Санат:Ән айту
Жыланды (қырат)

**Жыланды** – Торғай қолатының солтүстік-шығыс бөлігіндегі төбешікті қырат. 

## Географиялық орны
Ақмола және Ұлытау облыстары аралығында орналасқан. 

## Жер бедері
Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 25 – 30 км-ге созылған, ені 5 – 7 км-дей. Абсолюттiк биіктігі 262 м. Солтүстік-шығыс беткейі көлбеу, оңтүстік-батысы тік құлама, қорым тасты, құнарсыз, қиыршықтасты сұр топырақты. Онда шөлейт жердің өсімдіктері және бұта өседі. Қысқы, жазғы мал жайылымы. 

## Геологиялық құрылымы
Тау палеоген мен неогеннің сазды және құмтасты шөгінді жыныстарынан түзілген.

## Дереккөздер

Санат:Ақмола облысы таулары
Санат:Ұлытау облысы таулары
Клейн беті

**Клейн беті**, Клейн бөтелкесі – бір жақты тұйық бет. Мұны неміс математигі Ф.Клейн (1849 – 1925) қарастырған (1874). Үш өлшемді кеңістікте Клейн беті екі жағы ашық бөтелке тәрізді құбырдан  жасалады. Ол үшін құбырды иіп, оның жіңішке ұшын ішкі беті арқылы өткізіп, сыртқы жалпақ дөңгелегін ішіне қарай, ал ішкі жіңішке дөңгелегін сыртына қарай көмкеріп, екі шеткі ұштарын желімдеу керек. Сонда өзін-өзі қиып өтетін Клейн беті шығады. Өзін-өзі қиып өтпейтін Клейн бетін тек 4 өлшемді кеңістікте ғана алуға болады.
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том

Санат:Математика
Жыланды (Атырау облысы)

**Жыланды** - Атырау облысының Құрманғазы ауданындағы ауыл, Дыңғызыл ауылдық округінің орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Құрманғазы ауылынан батысқа қарай 58 км жерде, Каспий маңы ойпатының оңтүстік-батысындағы шөлдік белдемнің шағылды құм арасында орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1962 ж. осы маңдағы ұсақ ұжымшарларды біріктіру негізінде Құрманғазы атындағы қой кеңшарын құруға байланысты қаланды. 1996 жылдан оның негізінде Жыландыда 26 шаруа (фермер) қожалықтары және 1 өндірістік кооператив жұмыс істейді.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1736 адам (868 ер адам және 868 әйел адам) болса, 2009 жылы 1876 адамды (969 ер адам және 907 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1894 адамды (960 ер адам және 934 әйел адам) құрады.

## Инфрақұрылымы
Жыландыда орта мектеп, "Айжан" бала бақшасы, мәдениет үйі, кітапхана, дәрігерлік-амбулаторлық пункт бар. Ауыл арқылы Атырау – Астрахан темір жолы және автомобиль жолы өтеді.

### Д. Нұрпейісова атындағы орта мектеп
Мектептің алғашқы негізі 1948 жылы Дыңғызыл ауылдық кеңесіне қарасты Сегіз ауыл (қазіргі Қызыл жар) деген жерде Андреев атындағы екі кластық аралас бастауыш мектеп болып ашылған. 1957 жылы колхоз орталығы Сегіз ауылдан  Жыланды жеріне көшіріліп, сол жылы жаңа мектеп үйі салынды және Андреев атындағы бастауыш мектеп В.И. Чапаев атындағы бастауыш мектеп болып аталады. 1964-1965 оқу жылында мектеп сегіз жылдық орталау мектеп болып ашылады. 
1972-1973 оқу жылында мектеп он жылдық орта мектеп болып ашылды. 1989-1990 оқу жылы мектеп он бір жылдық орта мектеп болып қалыптасып, 1992-1993 оқу жылынан бастап Чапаев атындағы орта мектеп Д. Нұрпейісова атындағы орта мектеп болып атауы қайта өзгертілді. 1995 жылы мектеп жанындағы жатақхана жаңа типті ғимаратқа көшірілді. 1999-2000 оқу жылында мектеп жаңа типті 624 орындық мектеп үйіне көшірілді.

## Елді мекендегі көшелер
* Алмалы көшесі
* Арна көшесі
* Атақоныс көшесі
* Әлімгерей Ысмағұлов көшесі
* Болашақ көшесі
* Дина Нұрпейісова көшесі
* Жағажай көшесі
* Күміскөл көшесі
* Құрманғазы көшесі
* Қызылжар көшесі
* Мүтәллім Дәулетов көшесі
* Ортақыр көшесі
* Сайфолла Сүйінов көшесі
* Салауат Ханафин көшесі
* Серікқали Мұхтаров көшесі
* Сұлтан Мұхамбетқалиев көшесі

## Дереккөздер

Санат:Құрманғазы ауданы елді мекендері
Жыланды (Жетісу облысы)

**Жыланды** — Жетісу облысы Алакөл ауданындағы ауыл, Жыланды ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Үшарал қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 80 км жерде, Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік сілемдерінен басталатын Шынжылы өзенінің жағалауындағы бұта аралас қылқан боз, селеу, бидайық, сұлыбас өскен қара қоңыр топырақты ылғалды-қоңыржай агроклиматтық белдемде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1936 жылы К.Маркс атындағы қой кеңшарын ұйымдастыруға байланысты қаланды. Оның негізінде 1997 жылдан серіктестіктер мен шаруа қожалықтары құрылған.

## Инфрақұрылымы
Орталау мектеп, клуб, кітапхана, фельдш.-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Алакөл ауданы елді мекендері
Глютенин

**Глютенин** — бидай дәнінде болатын белок.
## Дереккөздер</span>


Санат:Биология
Санат:Химия
Клеменец Дмитрий Александрович

**Клеменец Дмитрий Александрович** (15.12.1848 – 8.1.1914) – Қазақстанды зерттеуші, орыс ғалымы. 1867 – 71 ж. Қазан университетінде, кейін Санкт-Петербург унивеситеттінде оқыды. 1878 ж. “Жер және ерік” журналының редакторы болды. 1879 ж. қамауға алынып, 1881 ж. Сібірге айдалды. Айдауда ол Шығыс Түркістанның, Орталық Азияның, Сібірдің бірқатар аймақтарын зерттеді. Иркутск және Минусинск мұражайларын ұйымдастыруға ат салысты. “Восточное обозрение”, “Сибирская газетаға” мақалалар жазып тұрды. 19 ғасырдың 90-жылдары Санкт-Петербургке оралып, 1900 жылға дейін Ресей Ғылым Академиясының антропология және этнография бөлімін ұйымдастырып, оны 1910 жылға дейін басқарды. “Өткен күндерден” естелігі жарық көрді (1925). 
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том

Санат:Тұлғалар
Жыланкөз

нобай|
**Жыланкөз** () – адамның ішкі қуыс органдарын өзара жалғастырып, тері арқылы сыртқа шығатын өзек жол түріндегі патологиялық ақау. Жыланкөз қалыпты жағдайда кездеспейді, сондықтан ол патологиялық құбылыстың бір белгісі болып саналады. Ж-дің іштен туа және жүре пайда болатын түрлері ажыратылады. Іштен туа пайда болатын Ж. әр түрлі аномалиялық дамудың нәтижелері ретінде (мыс., ұрықтың дұрыс жетілмеуінен) қалыптасады, ал жүре келе пайда болған Ж. түрлі жарақаттардан (оқ және пышақ жарақаты) соң немесе түрлі қабынулардан (остеомиэлит, сүйек туберкулезі, парапроктит, іріңді холецистит, панкреатит, плеврит, т. б.) кейін пайда болады. Кейбір жағдайларда Ж. уақытша ем ретінде әдейі жасалынады. Мыс., өңеш, қарын қатерлі ісігіне жасалған операциядан кейін тамақ өтпей қалғанда, қуық, өт қабы аурулары себебінен дәрет жүрмей қалғанда жасанды Ж. шығару қажеттілігі туады. Ж-ді дәрі-дәрмекпен (консервативті) емдесе өз бетімен, операциясыз жабылуы мүмкін. Ж-ді емдеу үшін, көбінесе, хирургиялық операция жасалады.

## Дереккөздер
Жылан уы

thumb|250px|right| ''Vipera berus''
**Жылан уы** – улы жыланның сілекей безінен шығатын улы зат. 

Оның құрамы ферменттердің (ең негізгісі – гидролиз), улы полипептидтердің, бейорганикалық  қосылыстардың (фосфолипаза, гиалуронидаза, амин қышқылдарының, т.б.) және басқа да биологиялық белсенді заттардың кешенді қосылыстарынан тұрады. Жылан уының қасиеті жылан түріне байланысты. Мысалы, аспидтер мен теңіз жыландары уының құрамында жүйке-бұлшық ет қызметін бұзатын, қаңқа және тыныс алу бұлшық етін жансыздандыратын нейротоксиндер бар. Улы сұр жыландардың уында протеолитикалық ферменттер болады. Бұл қанның ұюының бұзылуына әкеліп, соның нәтижесінде геморрагиялық ісіктер пайда болады. Соңғы жылдары Жылан уының геморрагиялық әсерін әлсірететін ақуызды факторлар кеміргіштерден табылды. Жылан шаққанда адамға әр түрлі әсер етеді. Ең алдымен Жылан уы бауыр мен бүйрекке қауіпті. Жыланның уы денеге тез жайылады. Сондықтан жылан шаққан адамға дереу алғашқы дәрігерлік көмек көрсету керек. Ол үшін уланған адамды көлеңкеге жатқызып, қан айналысының бұзылуын азайту үшін басын дене деңгейінен төмен ұстау керек. Содан соң уақыт оздырмай жарақаттанған жерден уды сорып алып, (кем дегенде 5 – 7 мин бойы) түкіріп тастау керек. Содан кейін ауызды пергамент ерітіндісімен не сумен шаяды. Егер ауыз қуысында жара не кариесі бар тістер болса, онда ауызбен у соруға болмайды. Ал ісіктің алғашқы белгілері байқалысымен соруды тоқтатып, шаққан жерді антисептиктермен өңдеп, стерилді таңғышпен орайды. Удың лимфатикалық жүйемен өтуін азайту үшін жарақаттанған мүшенің қозғалыссыз болуы керек. Жылан шаққан жердің екі жағын қатты таңып, бұғаулауға үзілді-кесілді болмайды. Ең бастысы уланған адамды тезірек мед. мекемеге жеткізу шарт. Жылан шаққан адамға сұйықты көп ішкізу керек. Жылан шаққан жерді кесуге, күйдіруге, оған марганец қышқылды калий жіберуге, ішімдік беруге болмайды. 

Жылан уынан медицинада түрлі препараттар:
* Випратокс (Vіpratox), Випросал (Vіprosalum), т.б. майлары, 
* Випералгин (Vіperalgіn), Випраксин (Vіpraxіnum pro іnjectіonіbus), Наяксин (Najaxіnum) - инъекцияға арналған сұйық дәрілер] жасайды.

Жылан уынан дайындалған препараттар невралгия ауруларын, ауруды басатын және қабынуға қарсы зат ретінде, артралгия, миалгия, радикулит, артрит, миозит және периартрит ауруларын емдеу үшін қолданылады. Жылан уын туберкулез, бүйрек, бауыр аурулары, диабет, т.б. аурулары бар адамдарға қолдануға болмайды.

## Дереккөздер


Санат:Улы заттар
Санат:Жыландар
Санат:Омыртқалы токсиндер
Жылбысқы

## Қысқаша мәлімет
	
ЖЫЛБЫСҚЫ – 1) шала туған жас төлдің жетілмеген терісі. Кейде еті жетілмеген жас төлдің немесе ересек арық малдың еті де Ж. деп аталады; 2) елтірі. Одан балаларға арналып тігілген тонды да Ж. деп атайды.

## Сілтемелер
*
## Дереккөздер
Сағат Ермағамбетұлы Жылгелдиев

**Сағат Ермағамбетұлы Жылгелдиев** (12 желтоқсан 1954 жыл, Қызылорда облысы, Жалағаш ауданы, Аққыр ауылында туған – 16 мамыр 2022 жыл қайтыс болды) – актер Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1995). Ерен еңбегі үшін медалінің иегері (2007).

## Жалпы мәліметтер
Сағат Ермағамбетұлы Қазақ драма театры жанындағы театр студиясын (1972), Қазақ ұлттық консерваториясының актерлік бөлімін (1977) бітірген. 1977 жылдан Қазақ балалар мен жастар театры сахнасында өнер көрсетеді. Ол ойнаған Ақын (И.Сапарбаевтың “Ауылдан келген аруында”), Байжан (И.Ғайыптың “Алтын ажалында”), Абдолла (С.Балғабаевтың “Ең әдемі келіншегінде”), Қожа Ахмет Иасауи (О.Дастановтың “Әзірет Сұлтанында”), Шеге, Байдалы би, Сердәлі (Ғ.Мүсіреповтің “Қыз Жібек”, “Ұлпан”, “Ақан сері – Ақтоқтысында”) т.б. рөлдері мамандар тарапынан жақсы баға алған.

## Еңбек жолы
* 1977-1997 жылдары Бикен Римова атындағы Талдықорған қалалық қазақ драма театрыында актер.
* 1997 жылдан бастап Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театрының актері.

## Жеке өмірі
Сағат Жылгелдиевтің жары: актриса, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі Жібек Рақымбердіқызы Лебаева.

## Марапаттары
* 1995 жылы Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі құрметті атағы берілді.
* 2007 жылы «Ерен еңбегі үшін медалі»
* 2011 жылы "ҚР тәуелсіздігіне - 20 жыл" медальі;
* 2016 жылы "ҚР тәуелсіздігіне - 25 жыл" медальі;

## Дереккөздер

Санат:Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры тұлғалары
Жылға (су ағыны)

## Қысқаша мәлімет
**Жылға** — құрлықтағы уақытша немесе тұрақты шағын су ағыны. Ол жаңбырдан, қардың еруінен, жер асты суының жер бетіне шығуынан болады. Жылғалардың бірігуінен кейде өзен басталады. Қазақстан өңірінде жылғалар, көбінесе, көктемде және күзде болады.

Жылғалар жазда тартылып, арнасы құрғайды. Көктемде, күзде жиналған жаңбыр суымен қайта жылғалана ағады. 

## Сілтемелер
*
## Дереккөздер
Глютин

**Глютин**— желім) — мал өнімдерінен жасалатын (сүйектен, сіңірден, балық қабыршағынан және т.б) желім түрі. Ағаш тақталарын желімдеуде қолданылады.
## Дереккөздер</span>
Жылдық есептеме

## Қысқаша мәлімет
ЖЫЛДЫҚ ЕСЕПТЕМЕ – заңды тұлғаның (кәсіпорынның, бірлестіктің‚ ұйымның) есепті кезеңдегі өндірістік-шаруашылық және қаржы қызметінің нәтижелері туралы бухгалтерлік құжаттар кешені. Түгендеу жолымен және басқа тәсілдермен тексерілген есеп деректері негізінде‚ бекітілген үлгіде әзірленеді. Жаңадан құрылған заңды тұлғаның әділет органдарында тіркелген күнінен бастап ағымдағы жылдың 31 желтоқсанына дейінгі мерзімі‚ ал жұмыс істеп тұрған заңды тұлға үшін 1 қаңтардан 31 желтоқсанға дейінгі мерзім есепті кезең болып саналады. Ж. е. бухгалтерлік баланстан‚ қаржы-шаруашылық нәтижелері туралы есептен‚ ақшалай қаражаттың қозғалысы туралы есептен‚ түсіндірме жазбадан‚ бірлескен кәсіпорындар мен шетелдік кәсіпорындар үшін нәтижелердің растығын қуаттау жөніндегі аудиторлық қорытындыдан тұрады. Ж. е. меншік иелеріне‚ статистикалық органдарға, мемлекеттік бақылау және қадағалау органдарына‚ олардың құзыретіне сәйкес‚ есеп беріліп отырған жылдан кейінгі жылдың 30 сәуірінен кешіктірмей тапсырылады. Ашық акцион. қоғамдардың есептемелері құрылтайшы құжаттарында айқындалған мерзімде қысқа түрде бұқаралық ақпарат құралдарында жариялануға тиіс.

## Сілтемелер
*
## Дереккөздер


Санат:Экономика