open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Эвгосинклиналь

## Эвгосинклиналь
Эвгосинклиналь-геосинклиналь жүйенің магмалық өнімдерге қаныққан және біршама қозғалмалы ішкі бөлігі.Эвгосинклиналь бір бағыттағы белдемдер түрінде жүздеген және мыңдаған км-ге созылып жатады.Оның төменгі жағы офиолиттермен астасады,ал жоғарғы жағы граувак құрамды сынықты қыртыстар,кремнийлі,жанартаутекті,т.б. қаббаттарға ұласады.Эвгосинклинальдар мен миогеосинклинальдар қосылып ортосинклинальдарды құрайды.Эвгосинклинальдардың дамуы күрделі қүһұрылымды континенттік қыртыстармен мен қатпарлы белдемдердің түзілуімен аяқталады.Эвгосинклинальдарда платина кентастарыхромның,темірдің,полиметалдардың,асбестің,т.б. кен орындары кездеседі.
Ақшыл көк бақбақ

**Ақшыл көк бақбақ** – Тянь-Шаньның биік тау аумағында,өмір сүруге аса қолайлы емес орында өсетін ерекше бақбақ, оларға өздерінің көбею тәсілі кез-келген ортаға бейімделуге мүмкіндік береді. Өсімдік қою,ащы,ақшыл шырынды болып келеді. Ғалымдар осы шырында адам организміне аса пайдалы дәрумендер мен аминоқышқылдар бар екенін анықтады. Оның үстіне бақбақтың ақшыл шырынында адам өміріне пайдалы микроэломенттер: бор, темір, кальций, т.б. бар.  Ұлы Отан соғысы  кезінде Қазақстан даласында қаптап өсетін алып бақбақтан (Көксағыз) каучук  өндіру сынағы табысты жүргізілді. Оның  үлпілдек  шарының диаметрі 15 сантиметрге жетеді. 2008 жылдың жазында құрамында каучук жоғары көксағыз бақбағын өсңру АҚШ-та қолға алынғаны жайлы мәлімет таралды. Каучукты өсірудің бірден-бір аймағы -Оңтүстік -Шығыс Азия болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Күрделігүлділер
Ириновка

Ириновка - Сеемей облысының Үржар ауданындағы село. Аудан орталығы Үржар селосының солтүстік - шығысында 25км, Қусақ өзенінің бастауында, Аякөз - Бақты мемлекет автотрассасынан 18км. Халқы 2,4 мың (1970). 1911 жылы іргесі қалана бастаған. Алғашқы колхоз 1930 жылы ұйымдасты. 1932 жылдан "Новая жизнь" колхозының орталығы. Ириновкада машина - трактор жөндеу шеберханасы, тұрмыс қажетін өтейітн пункт, электр станциясы, диірмен, орта мектеп, клуб, кітапхана, аурухана т.б. бар. 
## Дерек көздер
*Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы 1974,5 том.
Шығыс қисықгүлі

**Шығыс қисықгүлі** () – айлауыктар тұқымдасы, қисықгүл туысына жататын өсімдік.

## Ботаникалық сипаты
* Биіктігі 20-45 см болатын бір жылдық өсімдік.
* Сабағы тік, түбінен бастап бұтақталған, сыртын қатты әрі орнықты түк басқан.
* Жапырақтары жұмыртқа немесе ұзынша қандауыр тәрізді, ұзындығы 3-7 см, ені 4-15 мм, жиегі сәл ойықталған немесе тегіс, төменгі жапырақтары қысқа сағақты, сабақ жапырақтары сағақсыз.
* Гүлдері ұзын гүлшоғына топтасқан, гүлжапырағы болмайды. Тостағаншасының ұзындығы 5-10 мм, түбінен бастап ұзынша қандауыр тәрізді 5 буынға бөлінген, жеміс салған кезінде ұлғаяды. Көгілдір түсті күлтесінің ұзындығы 6-8 мм, түтігі ортасынан төмен иілген. Қысқа жіпшелері және ұзын сопақша тозаңдығы бар аталығы күлте түтігіне жасырынған. Аналық мойыны қысқа, аналық аузы бар.
* Жемісі - түсі күңгірттеу сұр жаңғақ. Ұзындығы 3 мм-дей болатын сүйір жаңғағы жұмыртқа тәрізді, жиегі қатпарланғагн, сырты кедір-бұдырлы. Мамыр-маусым айларында гүлдеп, шілде-тамызда жеміс береді.

## Өсетін жері мен таралу аймағы
Қазақстанда Маңғыстау түбегінде, Мойынқұм құмды алқабында (Оңтүстік Қазақстан аймағы), Балқаш өңірінде, Іле, Қырғыз, Күнгей, Талас және Теріскей Алатауларында, Кетпен (Ұзынқара) жотасында кездеседі. Егістікте, бау-бақшада, жол жиегінде, далалы жерлерде, жайылымдарда, тау етегінде, арықтар мен тау өзендерінің жағасында өседі.

Құрғақшылыққа төзімді, арамшөп ретінде егістікке зиян келтіреді. 

## Дереккөздер

Санат:Айлауықтар
Санат:Қазақстан флорасы
Еуропа кнемизус қоңызы

**Еуропа кнемизус қоңызы** () – Аз зерттелген,сирек кездесетін тақтамұртты қоңыз түрі.Еуразия жергілікті түрі,туыстағы төрт түрдің бірі.Еуропа мен Қазақстаннан табылған жалғыз түр.(Солт. Каспий маңы құмдарынан солтүстікке Индер көліне дейін).Дернәсілдері шіріген өсімдік қалдықтарының көмегімен дамиды.Еділ-Жайық өзендерінің құрамында тіршілік ететін бар насекомдар бірлестігін қорғау үшін қорық немесе қорықша ұйымдастыру керек.

## Дереккөздер

Ғажайып омыртқасыздар 2005ж

Санат:Қатты қанаттылар
Палембанг

thumb|right|250px|
**Палембанг** (*Palembang*) — Индонезиядағы қала, порт, Оңтүстік Суматра провинциясының әкімшілік орталығы. Муси өнірінің төменгі ағысында орналасқан. Халқы 583 мың (1971). Кеме верфі, азот тыңайтқышы,- мұнай айыру зауытдтары бар. Палембанг арқылы шетке мұнай, мұнай өнімдері, каучук, кофе шығарылады.

Санат:Индонезия қалалары
Паленке

**Паленке** (*Palenque*) — Чьяпас штатындағы (Мексика) қираған қала орталығының шартты атауы; майялардың б. з. 3—8 ғасырдағы саяси әрі мәдени орталығы. Паленке «Күн ғибадатханасы», «Крест ғибадатханасы», «Жазу-таңбалар ғибадатханасының», пирамидалардың қалдықтары сақталған. Құрылыс қабырғаларына шекіме әдіспен нақышталған бедерлер салынған. Қала 9 ғасырда Мексика шығаyағы жағалауы тайпаларының шапқыншылығы кезіyде күйреген болуы мүмкін. Қираған қала орны 18 ғ-дан белгілі.бірнеше дүркін	(1949—1968. ж. мексикан археологтары) зерттеген.
## Дереккөз

Санат:қалалар
Палеоазия тілдері

**Палеоазия тілдері** - бір тілдері — солтүстікте және Солтүстік-Шығыс Сібірде тұратын генетикалық байланысы жоқ шағын халықтар тілдерінің шартты атауы (қ. Палеоазиялық халықтар). Палеоазия тілдері өзара жақындығына ңарай 4 топқа бөлінеді: чукот-камчат (чукот, коряк, алютор, керек және ительмен тілдері), эскимос, алеут (эскимос және алеут), юкагир-чуван (юкагир және [ жойылып кеткен чуван тілі), енисей (кет және жойылып кеткен котт, арин, асан т. б.). Генетикалық жеке топтағы нивх тілі де Палеоазия тілдері жатады. Палеоазия тілдерінің типол. жағынан да өзгешеліктері бар. Палеоазия тілдері негізінен агглютинативті болғанымен, кейбірінде инкорпорация, кейбірінде эргативті конструкция, енді бірінде префикс-жұрнақ немесе инфикс тәсілі басым болып қеледі. Дауыстылардың үндесуі, ассимиляция, диссимиляция т. б. фонет. заңдылықтар сақталған. Бұғы өсіру, аңшылық, табиғат құбылыстарын білдіретін сөздер бәріне ортақ. Орыс тілінен келген сөздер өзгеріссіз қолданылады. Совет лингвистерінің жіті зерттеулері нәтижесінде Солтүстік Азия мен Солтүстік Америка халықтарының орналасуын және олардың өзара байланысын анықтауға мүмкіндік туды.
## Дереккөз

Санат:Тілдер
Захарий Петрович Палиашвили

**Захарий Петрович Палиашвили** (; 1871—1933) — совет композиторы, педагог, музыкалық-қоғам қайраткері, грузин классикалық музыкасының көрнекті өкілі, Грузия ССР халық артисі (1925).

## Биографиясы
Шіркеу хоры әншісінің отбасында туған. Фортепьяно бойынша Ф. Мизандаридан сабақ алды. 1895—99 ж. Тбилиси музыкалық училищесінің валторна класында оқыды. 1900—03 ж. Мәскеу консерваториясында С. И. Танеевтің ұстаздығымен орыс музыкалық мәдениетін тереңірек түсініп, өзінің композиторлық шеберлігін ұштады. Палиашвилидің творчестволық, педогокикалық орындаушылық (органшы, дирижер), музыка-қоғамдық қызметі жан-жақты өріс алды. Грузин филармониялық қоғамын құруға белсене қатысып (1905), осы қоғамның жанынан хор, оркестр және музыкалық мектебін ұйымдастырды, әрі оларға басшылық етті (1908—17). 1919 жылдан Тбилиси консерваториясының профессоры және директоры болды (1919, 1923, 1929 —1 1932). Грузиннің халық әндері мен билерінің музыкалық ерекшеліктерін зерттей келе, оларды орыс және дүние жүзі музыка классикаларының жетістіктерімен ұштастыру арқылы грузиннің профессионалдық музыкасының негізі болған ұлттық муз. тілін жасады. Оның «Абесалом мен Этери» (1919), «Даиси» (1923), «Латавра» (1927) опералары, сондай-ақ «Салтанатты кантатасы» (1927), симф. оркестрге арналған сюитасы, хор, романстары бар. Қазақтың опера және балет театрында Палиашвили «Даиси» операсы қойылды.

thumb|right|200px|Штамп бетіндегі Палиашвилидің портреті

## Дереккөздер

Санат:КСРО сазгерлері
Александр Владимирович Палладин

**Александр Владимирович Палладин** (29 тамыз (10 қыркүйек) 1885, Мәскеу — 6 желтоқсан 1972, Киев) — совет биохимигі, КСРО ғылым академиясының академигі (1942), УКСР ҒА- ның академигі (1929), президенті (1946—62), КСРО Медицина ғылым академиясының академигі (1944), БКСР ғылым академиясының құрметті академигі (1950). Социалистік Еңбек Ері (1955). 1932 жылдан КОКП мүшесі В. И. Палладиннің баласы. Петербург университетін бітірген (1908), Харьков а. ш. және орман шаруашылығы институтында (1916—21), Харьков медицина институтында профессор (1921—25), Палладин өзі ұйымдастырған Украина биохимия институтында (ІӨЗІ Жылдан УССР ғылым академиясының Биохимик институты) директор (1925—34), Киев университетінде профессор (1934—54).

Палладиннің негізгі еңбектері: витаминдер биохимиясы; зат алмасу (көмірсутегі және фосфордың клетка ішінде алмасуы) нерв талшықтарының салыстырмалы биохимиясы, әр түрлі функциональды жағдайдағы бас миының - қызметі т. б. Палладин Болгария, Венгрия, Польша, Ру- мыния ғылым академиясының ңұрметті мүшесі. 2— 5-сайлаған КСРО Жоғары Советінің және УКСР Жоғары Советінің депутаты, Ленин атыңдағы сыйлық берілген (1929), 5 рет Ленин орденімен, Октябрь Революциясы орденімен және басқа 3 орден, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Қарыма

Нан жабатын пеші, тіпті табасы бола бермейтін көшпелі өмір салтында ұннан тағам даярлаудың өте көне тәсілдерінің бірі — қарыма нан.

Нанның бұл түрінің атауының өзі айтып тұрғандай, "қарып пісіру" деген сөзден шыққан. Біраз жерлерде "қазанжаппа" деп те аталады. Бұл атау тіпті нан пісірудің тәсілін де білдіріп тұр. Ашытқы, сүт, тұз езілген су, сары май қосып иленген қамыр көтерілген соң, оны дөңгелектетіп жаяды да, әбден қызып тұрған қазанның ішіне май жағып, жапсыра жабады. Қазан шоқтың табында тұрады немесе отты баяу жағады. Қазандағы қамырдың шет-шетіне ас қасықтың ұшымен өрнек салатындар да бар.

Қарыманы пісірудің бір тәсілі - төңкерілген қамыр қазан түбіне жабысып, жартылай піскен кезде оны қазанымен төңкеріп оттың табына біраз қояды. Қарыманы немесе бәтір нанды ыстықтай ұсақтап үзіп не турап, үстіне қаймақ немесе сары май қосып, сыйлы қонақтарына ұсынатын болған. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақ асханасы
Қарақия ойысы

**Қарақия ойысы**, *Қаракие*, *Батыр* – Маңғыстау түбегіндегі ойыс.

## Географиялық орны мен жер бедері
Маңғыстау облысы  Қарақия ауданы жерінде орналасқан. Ойыс табаны мұхит деңгейінен 132 м төмен жатыр. Ұзындығы 85 км, ені 10-25 км, түбі жазық. Шығыс беткейі тұсында ойыстың түбін бойлай солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай жазда қарасуларға бөлініп қалатын Ащыағар өзені өтеді. Шығыс беткейі кертпештеліп келген тік, жарқабақты. Олар желмен аққан судың әсерінен тілімденіп, жеке төбелерге бөлінген. Өсімдік жамылғысы мардымсыз. 

Ойыстың кемерлі беткейлері мен табанында көптеген құдықтар (Жаңаорпа, Сауытты, Қынабай, Шұқыр, Көкше, т.б.) мен қыстаулар (Орша, Боржақты, Қарасеңгір, т.б.) орналасқан.

## Геологиялық құрылымы
Ойыстың шығыс кемері негізінен түрлі түсті ұлутастар мен бор жыныстардан тұрады. Олар мыңдаған жылдар бойы ұдайы күнге тотығу салдарынан қоңырқай тартқан. Сондықтан бұл бөлігі алыстан қарағанда қара түсті тік жарқабақ (биіктігі 10-15 м және одан да биік) тәріздес болып көрінеді. Осыған байланысты ойыстың аты "Қарқия" деп аталған.
Ойпаттың жоғарғы жағы сарматтық берік ізбестен, орталық жағы – жұмсақ балшық, тез қирайтын тау жыныстарынан құралған. Жаңбыр суының ағындары, жел, өзеннің бұзылған жылғалары ойпаттың жер бедерін қалыптастырады. Ойпаттың биік басынан айналаны тамашалауға – алыста мұнарланған тұман, төселген көкжиек, ал жаныңда деміңді шығармайтындай тұңғиық шыңырау. «Қарақия» түрік тілінен аударғанда «қара аңның араны» дегенді аңғартуы тегіннен емес. Айналаның барқыт жамылған адыр төбесі жол-жөнекей өтетін жолаушылардың көзін тамсандыратындай. Қарақия ойпаты өткен алыс жылдарда Каспий теңізінің бір бөлігі болған, теңіз иірімімен толып Қарақия шығанағында бөлініп шығатын болған. Міне, осы күйінде Қарақия шығанағы Шығыс Каспийді зерттеуші-ғалым Александр Бекович-Черкасский құрастырған картаға түсірілген. Қарақия ойпатының солтүстік-шығыс ұшпасында тарихи ескерткіштер, ежелгі адамдардың қоныстанған мекені болған.

## Топырағы, өсімдігі мен жануарлар дүниесі
Ойыстың түбі сортаң топырақ (солтүстік-батысы) пен сор (оңтүстік-шығысы мен оңтүстік бөлігінде Батыр соры жатыр), өсімдігі негізінен қара жусаннан тұрады.

## Климаты
Климаты контиенттік. Қысы біршама жылы, жазы ыстық, қуаң келеді. Қаңтардың жылдық орташа температурасы -7°С, шілдеде 26°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 75-100 мм шамасында.

## Пайдалы қазбалары
Қарақия ойысы кен байлықтарына бай. Мұнда мұнай, ұлутас кірпіштері, уран кені өндіріледі.

## Қатынас жүйесі
Қарақия ойысы арқылы облыс орталығы Ақтау қаласын мұнай мен газ-өңдеу орталығы - Жаңаөзен қаласымен қосатын республикалық маңызы бар автомобиль жолы, мұнай, газ, ауыз су құбырлары тартылған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ойпаттары
Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Сенегал галагосы

250px|нобай|оңға|Сенегал галагосы

**Сенегал галагосы** () - приматтар отрядына жататын сүтқоректі. Аяғының екінші саусағындағыдан өзге тырнақтары адам тырнағындай дөңгелене біткен. Екінші саусағындағы тырнағы - үшкір, галаго онымен басын, мойнын жүнін қасиды, құлақтарын тазалайды. Галагоның дене тұрқы - 130 см, құйрығының ұзындығы -15-41см. Салмағы - 95-300 грамм. Терісінің түсі күміс түстес сұрдан қошқыл қоңырға дейін барады. Жүні бұйра әрі қалың. Түнде белсенді болғандықтан галагоның көздері - үлкен және әдемі. Галаголар ағаштан-ағашқа секіріп жүреді. Олар өте саққұлақ. Ұшып келе жатқан жапалақ қанатының сыбдырына дейін естиді. Бір-бірімен он сегіз түрлі дыбыс шығарып хабарласады. Бұл дыбыстарды қызметі жағынан ашулану, қорғану және бір нәрсе туралы хабар беру деп 3 түрлі топқа бөлуге болады. Галаголар өте жылдам қимылдайды. Олар әуеде ұшып бара жатқан шегірткелер мен көбелектерді алдыңғы аяқтарымен ұстап жейді. Бұл кезде олар артқы аяқтарымен ағашқа жармасып тұрады. Жерден 5-12 метр жоғары жерге ұя салады. Күндіз бірге ұйықтайды , бірақ түнге қарай қорек іздеп, бөлініп кетеді. Галагоның көздері ұясынан қозғалмайды, сондықтан ол жемтік іздеп жүргенде басын үнемі әрі-бері бұрып жүруге мәжбүр. Шегірткелермен, ұсақ құстармен, жемістермен, ағаштардан аққан шырынмен қоректенеді. Шөпке түскен шықты, шұңқырларда тұнып қалған жаңбыр суын ішеді. Африканы, оның ішінде Сахара шөлінің оңтүстігін, Намибияны, Ботсвананы, Зимбабвені, Мозамбикті, Трансвааль мен Свазиландты, Занзиварды мекендейді.

Санат:Приматтар
Абаша

**Абаша** () Батыс Грузияда Самегрело-Жоғарғы Сванети аймағында орналасқан қала. Абаш муниципалитетінің орталығы.
Абаша қаласының халқы 2026 жылы 4941 адамды құрады.

## Географиялық сипаттамасы
Грузияның оңтүстік-шығысында, Абаша өзені мен Ногхела өзендері арасында орналасқан. Теңіз деңгейінен 23 метрде, Тбилисиден 283 км қашықтықта.

## Тарихы
«Абаша» сөзі араб тілінен шыққан. Аңыз бойынша, арабтар өзеннен өткісі келген, бірақ өзен соншалықты мол су басқандықтан, олар бір-біріне «аба-ша», яғни «қайтайық» деп айқайлаған. «Картли шежіресіне» немесе сәйкес, шежіреші Хуаншер VIII ғасырда Мурван Кру әскерінде, құрамында эфиопиялық 23 000 абиссиндік жаяу әскер болған кезде, бір өзен барлығын суға батырғанын, ал екінші өзен 35 000 жылқыны алып кеткенін сипаттаған. Осыған байланысты бір өзен Абаша, екіншісі Цхенистскали деп аталған.

Абаша 19 ғасырдың басында Сачилао әкімшілігінің құрамына кірді. Аумақтың қалыптасуы 1870 жылы Тбилиси-Поти теміржолының ашылуымен байланысты. Теміржол стансасына іргелес аумақ Жаңа Абаша деп аталды. 1923 жылы оған шағын қала немесе ауыл мәртебесі берілді. 1930 жылы ол аудан орталығы болды. 1963 жылы Абашаға қала мәртебесі берілді.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Қалада теміржол станссасы, өнеркәсіптік кәсіпорындар, денсаулық сақтау, білім беру және мәдени мекемелер бар.

## Дереккөздер

Санат:Грузия қалалары
Қарақұмық

**Қарақұмық** () – тарандар тұқымдасына жататын бір жылдық, кейде көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

## Ботаникалық сипаты
thumb|left|150px|
* Биіктігі 15-70 см, сабағы тік, көп бұтақталған. 
* Жүрек тәрізді жапырағы кезектесіп орналасқан.
* Ақ не қызғылт түсті гүлдері жапырақ қолтығынан жетіледі. Шілде айында гүлдеп, тамызда жемісі піседі.

## Құрамы
Қарақұмық - жарма дақылдары ішіндегі маңыздылардың бірі. Оның жармасы диеталық, дәмді тамақ, дәнінде 9% белок, 70%-дай крахмал және 1,6% май, сондай-ақ дәрумендер (В/1, В/2), минералды тұздар (темір, фосфорлы кальций) да болады.

## Қасиеттері
Қарақұмық - жылу және ылғал сүйгіш дақыл, топырақ температурасы 12-15°С болғанда көктеп шығады. 

Қарақұмық - суыққа төзімсіз өсімдік. Оның көгі 1-2°С суықтың өзінде үсікке шалдығады. Ал өсімдік гүлдеген кезде температура 30°С-тан жоғары, ылғал жеткіліксіз болса, онда оның түйіні қурап, дәні түсіп қалады.

Қарақұмық топырақ таңдайды. Ол көбінесе қара және қызғылт қоңыр топырақта жақсы өсіп, мол өнім береді, сондықтан топырақ қышқылдығы рН 5-6,5 болу керек.

## Таралу аймақтары
Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азия жерлерінің қоңыржай және субторпикалық аймақтарында өсетін 26 түрі бар.

Қазақстанда қарақұмық негізінен солтүстік облыстарда, әсіресе, Павлодар, Орталық және Шығыс Қазақстан облыстарында егіледі.

## Өсіп-өнуі
Қазақстан бойынша егіс аумағы 218 мың га, өнімділігі әр га-дан 9,7 ц. Қарақұмықтың ерте пісетін сорттарының өсу мерзімі қысқа (50-60 күн), сондықтан оны аралық дақыл ретінде пайдалануға болады.

Қарақұмықты СЗС-2,1 тұқым сепкіштерімен кәдімгі жай қатарлық (қатар аралығы 23 см) әдіспен себеді. Кейінгі кезде кең қатарлы (қатар аралығы 45 см) әдіс қолданылады. Соңғы әдісте қарақұмықтан жоғар өнім алуға болатыны анықталып отыр. Сондай-ақ міндетті түрде қарақұмық егісінің әр га-сына гүлдеуіне 2-3 тәулік қалғанда бал арасының 2-3 ұясын әкеліп қою керек. Ол өсімдікті тозаңдандырып, қарақұмықтың өнімін әр га-сынан 3-4 ц арттыруға көмектеседі.

Егін жинау қарақұмық дәнінің 70-75%-ы қоңырланған кезінде басталады.

Қарақұмық шірнелі өсімдіктерге жатады. Бал аралары оның әр га-сынан 50-60 кг, ал қолайлы жағдайда 100 кг-ға дейін бал жинайды. Күздік бидай үсіп кеткен жылдары қарақұмықты сақтық дақыл ретінде пайдаланады.

## Дереккөздер

Санат:Таран тұқымдасы
Санат:Дәнді дақылдар
Санат:Қазақстан флорасы
Андреа Палладио

thumb|оңғе|200px|Палладио ескерткіші
**Андреа Палладио** (), шын есімі **Андреа ди Пьетро** (, Падуя — ) — итальян сәулетшісі. Тас қалаушының баласы. 1524 жылдан Виченцада тас қашаумен шұғылданды. Дж. Дж. Триссиноның шәкірті. Палладио көне заман сәулет өнерін терең зерттей отырып, оған ренессанстық Венеция архитектурасын енгізді. Бертінгі Қайта өркендеу дәуірі сәулетшілерінің алдыңғы қатарынан орын алды. Тұңғыш салған ғимараты Виченцадағы Базилика. Ол осында бірнеше сарайлар тұрғызды. Палладио құрылыс ісінде көне ордерлерді асқан шеберлікпен қолданып, оны архит. бейненің құрамды бөлшегіне айналдырды. Оның салған ғимараттары (әсіресе виллалары) табиғатпен әсем үндестік тапқан. Діңи құрылыстарында (Венециядағы Сан-Джорджо Маджоре, 1565—80, Иль-Редеңторе, 1592; шіркеулері) қасбеттегі үлкен ордер мен кіші ордерді астастыра отырып көне ғибадатханалар портигі мен базиликаның ішкі кеңістігін органикалық тұрғыда тұтастыра білді, Жаңа замандағы тұңғыш театр ғимараттарының бірі саналатын Виченцадағы Олимпико театры (1580— 85, арх. В. Скамоцци аяқтады) Палладионың қолынан шыққан. Палладио есімін «Архитектура тура жайлы төрт кітап» (1570) атты трактаты көпке танытты. Сонымен бірге «Рим көне тарихы» (1554) және «Юлий Цезарьға түсініктеме» (1575) деп аталатын трактаттарын жариялады.Архитектор творчествосы 17- 18 ғасырдағы классицизмге жаңа бір арна болып қосылып, европалық сәулет өнерінің дамуына көптеп еңбек сіңірді.

thumb|right|200px|Олимпико театрының сахнасы

## Дереккөздер

Санат:Италия сәулетшілері
Наган М1895

250px|нобай|оңға|Наган М1895
**"Наган М1895"** немесе Наган жүйесінің револьверін бельгиялық қару жасаушы ағайындылар - Эмиль мен Леон Наган жасап шығарған. Ол 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың ортасына дейін бірқатар елдердің әскери қаруы қатарында болды. 

Кеңес Одағы мен Ресейде Наган револьверінің танымал  соншалық, "наган" деген сөз қару деген мағына білдіріп, жалпылама атауға айналып кетті. Ауызекі тілде кез келген револьвер, тіпті өзі оқталатын тапанша да "наган" деп атала беретін. 19 ғасырдың соңғы ширегінде көптеген мемлекет армиясын жаңаша қаруландыру қолға алды. Бельгияның Льеж қаласы Еуропадағы қару өндірісің орталығына айналды. 1985 жылы онда Эмиль және Леон Нагандардың қару фабрикасы ашылды. Шағын отбасылық шеберханада ағайындылар голланд револьверлерін жөндеп, өз қаруларын дайындап шығарды.

Наган револьверлерінің барлығына тән сипат: екпенді шаппасы 2 әрекетті де қатар атқара алады. Шүріппені алдын ала қайыру арқылы немесе взводы өздігінен атылады. 

Наган М1895 патшалық ресей армиясы мен полейцейлерінің дәстүрлі қарулурына айналды, Кейін Кеңес Одағы тұсында оны Мемлекеттік қауіпсіздік қызметі де пайдаланды. 

"М1895" револьверін 1933 жыл **Токарев** пистолетіне ауыстыру туралы шешім қабылданғанмен, ол қолданыстан шықпады, екінші дүние жүзілік соғыс біткенге шейін кеңестік жауынгерлер оны пайдаланды.

## Қолданылған әдебиет
* ҚАРУ-ЖАРАҚТАР. - Алматы : "Аруна" баспасы. Сер.:"1100 қызықты деректер".

## Сыртқы Сілтемелер

Санат:Қарулар
Владимир Иванович Палладин

**Владимир Иванович Палладин** (11 (23) шілде 1859 жыл, Мәскеу — 3 ақпан 1922 жыл, Петроград) — орыс ботанигі және биохимигі. Петербург ғылым академиясының академигі (1914; корр. мүшесі 1905). Мәскеу университетін бітірген (1883), К. А. Тимирязеятің шәкірті. Харьков университетінде (1889), Варшава университетінде (1897), Петербург университетінде профессор (1901—14).

Палладин - өсімдіктердің тыныс алуы (оксидаза және дегидрогеназалар жүйесі арқылы іске асатын ферментативтік процестер) теориясын жасаушылардың бірі. Тыныс алудың бірінші фазасында углеводтар мен судың анаэробты ыдырауын, сутек таситын және акцептор қызметін атқаратын хромогендердің тотықсыздануын, ал екінші фазасында хромогендерді ауадағы оттек тотықтырып тыныс алу пигменттеріне айналдыратынын анықтады. Өсімдікте фермент түзілуін зерттеді. Өсімдік физиологтары мен өсімдік биохимиктерінің (С. П. Костычев, А. А. Рихтер, Н. А. Максимов, Н. Н. Иванов, О. А. Вальтер, А. Н. Данилов т. б.) ірі мектебінің негізін салды. Палладин — жоғары оқу орындарына арналған өсімдіктер физиол., анатомиясы және өсімдіктер систематикасы, микробиологиясы, сондай-ақ орта мектеп оқулықтарының авторы.

## Дереккөздер

Санат:Ресей ботаниктері
Санат:Ресей биохимиктері
Пальмитин қышқылы

thumb|right|200px|
thumb|right|200px|
**Пальмитин қышқылы**, СНз • (СН2) 14 СООН — бір негізді қаныққан карбон қышқылы. Пальмитин қышқылы түссіз кристалл, 63,1° С-та балқиды, 351,5° С- та қайнайды. Суда ерімейді, спирт, бензол, ацетонда жақсы ериді.Пальмитин қышқылы  барлық табиғи май құрамында кездеседі. Пальма майының құрамында 32—40%, шошқа майында 30%, сиыр майында 25%, соя майында 6,5% Пальмитин қышқылы болады. Пальмитин қышқылының күрделі эфирі мен жоғары молекулалы спирт балауыз түзеді. Мысалы, Пальмитин қышқылының цетил эфирінен спермацет, мирицилден ара балауызы түзіледі. Пальмитин қышқылының эфирі мен тұзынан сабын, косметикалық препараттар жасалады.

## Дереккөздер

Санат:Пальмитиндер
Оғыр тілдері

thumb|left|300px
**Оғыр тілдері тобы** - түркі тілдерінің тобы, қазіргі таңда чуваш тілінен басқасының бәрі өлі тілдер деп саналады.

## Бөлікшелері
Оғыр тілдері тобына келесі тілдер кіреді:
* Бұлғар тілі†
* Чуваш тілі
* Ғұн тілі†
* Xазар тілі†
* Түркі Авар тілі†

## Дереккөздер

Санат:Тілдер
Ұлы Альфред

**Ұлы Альфред** (ағылшын-саксон. *Ælfrēd se Grēata*; ; шамамен 849 — 26 қазан 899 / 28 қазан 901) — Уэссекс патшасы (871—899 жж. аралығында / 901 жылдар). «Англия патшасы» деген дәрежені ресми құжат бойынша иеленген Уэссекстің алғашқы патшасы. Ол өз отандастарының арасындағы ең оқымысты адам еді. Патша сарайында алған тәрбиесінің арқасында ежелгі жазушылардың  тілі мен еңбектерін түсініп, оқи алатын.  Ол ғылым мен білімді, елінің құқықтық және әскери жүйесін жақсартты. Альфред елін даттық викингілерден қоғап, осының арқасында «ұлы» деген дәриежені иеленді. Альфред 899 жылы, кейбір деректер бойынша  901 жылы Винчестер  қаласында қайтыс болған.
Қараматау

**Қараматау** ()  - алабұталар тұқымдасына жататын көп жылдық жартылай бұта және бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы.

## Өсетін жері мен таралу аймағы
Жерорта теңізінің аймағынан бастап Орта Азияның шөлейтті жерлер мен тақырларда, тастақты шатқалдарда өсетін 10 түрі белгілі.

Қазақстанның өзен мен көл жағалауларында, сор мен сортаң жерлерде, қиыршықтасты тау беткейлерінде өсетін 3 түрі кездеседі:
* Марсель қараматауы (*Camphorosma monspeliaca*)
* Лессинг қараматауы (*Camphorosma lessingii*)
* Жоңғар қараматауы (*Camphorosma songorica*)

## Ботаникалық сипаты
* Биіктігі 15-50 см, сабағы жұмыр, көп бұтақты, түкті болып біткен. 
* Үшкір біз тәрізді немесе жіп тәрізді жапырақтары кезектесіп орналасқан.
* Гүлдері қос жынысты, жапырақтың қолтығынан шығады. Гүлшоғыры - тығыз орналасқан масақ. Гүлсерігі аздап түкті, қысыңқы, 4 тісті. Шілде-қыркүйек айларында гүлдеп, жемістенеді.
* Тұқымдары таға тәрізді, белокқа бай.

## Қолданысы
Қараматау - мал азықтық шөптер, оны түйе, қой, ешкі жейді.

Марсель қараматауының құрамында 0,2%-ға жуық эфир майы бар, сондықтан оның несеп жүргізетін, тер шығаратын және жарақат жазатын қасиеті бар. Шөбінің тұнбасымен денедегі жараны жуып, ісіктерді булайды.

## Дереккөздер

Санат:Қызылқұйрық тұқымдасы
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Санат:Қазақстан флорасы
Август Пальм

thumb|left|200px|Август Пальмнің ескерткіші, Стокгольм
**Август Пальм** (,  — ) — швед жұмысшы қозғалысының қайраткері. Швецияда социализмді алғаш насихаттаушы. Дания, Германия, АҚШ -та да социологиялық насихат жүргізді. Швецияның тұңғыш с.-д. «Фольквильян» (1882—85), «Социал-демократен» (1885—86) газеттерінің негізін салды және редакторы болды. 1887—88 ж. түрмеде отырды. 1907 және 1912 жылдан бастап «Аппель» газетін шығарып, газет бетінде милитаризмге қарсы күрес жүргізді. П. Швепия с.-д. партиясы (ПІСДП) сол қанатының өкілі. Ресейдегі Ұлы Октябрь социологиялық революциясы жеңісін құттықтады.

Санат:Швеция саясаткерлері
Санат:Марксистер
FGM-148 Javelin

260px|оңға|FGM-148 Javelin|нобай
**FGM-148 Джавелин** - Америкалық тасымалды, танкіге қарсы зымыран кешені. 

Бротехникалық және қорғалған нысандар мен төмендеп ұшатын жылдамдығы аз нысандарды жоюға арналған қару түрі. Зымыранды 1986 жылы АҚШ-тың Техас штатындағы "Джевлин Джойнт венчерс" кәсіпорны жасап шығарды. АҚШ армиясының қаруы қатарында 1996 жылы қабылданды. Ирактағы соғыста сәтті пайдаланылды. Қару басқа да елдерге экспортқа шығарылды. 

Жаңа танкіге қарсы зымыран кешенін сынау 1993 жылдың маусым айында басталды. 1994 жылдан бастап "Джевлиннің" бекітілген нұсқалары жарық көре бастады. Алғашқы кезде алты жыл АҚШ-тың құрлықтағы әскерлері мен теңіз әскерлері 74000 танкіге қарсы басқарылатын зымыранды жеткізіп беру жоспарланған еді. Бірақ, кейін тасымал мөлшері мен мерзімі азайтылды. 11 жыл ішінде 33000 зымыран жеткізу туралы шешім қабылдады. 
"Джевлин" - армияның жылдам қозғалатын күштеріне арналған қару.

2022 жылы АҚШ, Украина əскеріне Ресейге қарсы соғыста "Джевлинің" ленд-лиз арқылы сəтті түрде жеткізді

## Құрылымы
Зымыран қанаттары ашылатын классикалық аэродинамикалық схема бойынша жасалған. Джавелин кешенінің зымыраны инфрақызыл бағыттау басымен (IR HSN) жабдықталған, бұл "ату-ұмыту" бағыттау принципін жүзеге асыруға мүмкіндік береді. "Жұмсақ ұшыру" жүйесі — марш қозғалтқышының тұтануы зымыран атқыш үшін қауіпсіз қашықтыққа ұшқаннан кейін орын алады-жабық үй-жайлардан кешенді атуға мүмкіндік береді.

Кешен екі бөліктен тұрады — командалық-іске қосу блогы (CPB, CLU) және тұтынылатын ату.

## Әдебиет
* ҚАРУ-ЖАРАҚТАР. - Алматы: "Аруна" баспасы.

Санат:Қарулар
Жюль Антуан Лиссажу

нобай|180px

**Жюль Антуан Лиссажу** (; 4 наурыз 1822, Версаль, Франция — 24 маусым 1880, Пломбьер-ле-Дижон) — француз математигі және физигі, Париж ғылым академиясының корреспондент-мүшесі. Ғалымның құрметіне Лиссажу пішіндері (фигуралары) аталған.

1822 жылы 4 наурызда Версаль қаласында туған. Гоша (Версаль) лицейінде оқыған. Луи лицейінде профессор атанды, 1850 жылы в дірілдетуші (вибрациялаушы) тор туралы диссертациясын ұсынды.

Акустика мен оптика бойынша жұмыстар жасаған. Жұқа пластиналардағы тербелістерді, толқындардың таралуын зерттеген. Лиссажу пішіндері көмегімен тербелістердің қосылуының оптикалық зерттеу тәсілін жасап шығарды (1855). Оптикалық компараторды ойлап тапты (1857), оптикалық телеграф жүйесін жасаумен айналысты.

Санат:Франция математиктері
Санат:Франция физиктері
Санат:1822 жылы туғандар
Санат:1880 жылы қайтыс болғандар
Палладиашылдық

[thumb|240px|Палладиошылдық Виргиния университетінің [ротондасы (сәу. Томас Джефферсон)]]
**Палладиашылдық** — 17—18 ғасырда Еуропа сәулет өнерінде Палладио творчествосы негізінде қалыптасқан бағыт. Онда Палладионың «Архитектура жайлы төрт кітап» (1570) атты трактатындағы идеялар жүзеге асырылды. Палладионың кейбір құрылыстарын аяқтап шыққан итальян сәулетшісі В. Скаммоци Палладиошылдықтың тұңғыш өкілі саналады. 17 ғасырда Палладиошылдық Англия (И. Джонс) мен Голландия (Я. ван Кампен) сәулет өнерінен тиянақты орын ала бастады. 18 ғасырда ағылшын және олардың ықпалында болған неміс сәулетшілері тұрғызған ғимараттардан (негізінен қала сыртындағы виллалар) айқын көрініс тапты. Айшықты нақыш, құрылыс тиімді де ықшам, әрі қоршаған төңірекпен органикалық байланыста болуы осы бағытта тұрғызылған ғимараттардың негізгі ерекшелігі болып табылады. Осы үлгідегі құрылыстар Россияда 18 ғасырдың 80—90 жылдары пайда бола бастады. Ол Ч. Камерон, Дж. Кваренги, Н. А. Львов творчествосынан орын алды.

## Дереккөздер

Санат:Сәулет стильдері
Панчен-лама

thumb|right|200px|Панчен-лама
**Панчен-лама** (санскритше «*пан*» , қысқаша «*пандит*»- ғалым ,тибетше «*чен*» - ұлы және лама) — Тибеттегі лама шіркеуші екінші иерархының (Далай-ламадан кейінгі) атағы. 17 ғасырдың орта шенінен басталды. Оныншы Панчен-лама — Лобсан Принлэлхунтруп Чхоки-Гьэцэи 1938 жылы, Панчен-лама лауазымы 1949 жылы берілді, 1951 жылдан Тибет өкімет орындарында жауапты қызметтер атқарады. Қытай баспасының мәлімдемесіне қарағанда, бұл қызметтерінен 1964 жылда босатылған.

## Дереккөздер

Санат:Панчен-ламалар
Даниил Бернулли

**Даниил Бернулли** (; 29 қаңтар (8 ақпан) 1700 — 17 наурыз 1782) — швейцариялық физик, механик және математик, газдардың кинетикалық теориясының, гидродинамиканың және математикалық физиканың негізін қалаушылардың бірі. Петербор ғылым академиясының академигі және шетелдік құрметті мүшесі (1733) , Болония (1724), Берлин (1747), Париж (1748) ғылым академияларының, Лондон корольдік қауымдастығының (1750) мүшесі. Иоганн Бернуллидің ұлы.

## Ғылыми қызметі
нобай|«Гидродинамиканың» титул парағы
Даниил Бернулли негізінен математикалық физика мен дифференциалдық теңдеулер теориясы тақырыптарындағы еңбектерімен танымал болды. Д’Аламбером және Эйлермен бірге оны математикалық физиканың негізін қалаушылардың бірі ретінде саналады.

Әмбебап-физик болып табылатын ол газдардың кинетикалық теориясы, гидродинамика және аэродинамика, серпімділік теориясы саларындағы білімдерді толықтырды. Ол ең алғаш рет газдардағы қысымның себебі молекулаларыдың жылулық қозғалысы деген пікірді пайымдады. Өзінің классикалық «Гидродинамика» еңбегінде Даниил Бернулли сығылмайтын сұйықтықтың стационарлық ағысының теңдеуін қорытып шығарды (Бернулли заңы). Бұл теңдеу сұйықтықтар мен газдар динамикасының негізі болып табылады. Ол Бойль — Мариотт заңын молекулалық теория тарапынан түсіндіріп берді.

Энергияның сақталу заңының (сол замандағы атауы — тірі күш) алғашқы тұжырымдарының бірі, қозғалыстар мөлшері моментінің сақталу заңының алғашқы тұжырымы (1746) (Эйлермен бір уақытта) Даниил Бернуллиге тиесілі. Ол серпімді тербелістерді ұзақ уақыт зерттеді және математикалық модельдеумен айналысты, гармоникалық тербеліс түсінігін ғылымға енгізді. тербелістердің суперпозиция принципін тұжырымдады.

1746 жылы сыртқа тебуші күштің шын күш емес екенін, санақ жүйесіне байланыстылығын алғаш көрсетті.

Математикада ықтималдылық теориясы, қатарлар теориясы, сандық амалдар мен дифференциалдық теңдеулер бойынша бірнеше зерттеулерді жарыққа шығарған. Ықтималдылық теориясының есептерінде алғаш рет математикалық анализ тәсілдерін қолданған (1768), бұрын тек комбинаторикалық тәсіл қолданылған. Сонымен қатар, Бернулли математикалық статистиканың бірнеше тәжірбиелік маңыздылық бар есептерін шешуде ықтималдылық тәсілдерін қолдану арқылы ғылымның дамуына септігін тигізді.

## Дереккөздер

Санат:Швейцария математиктері
Санат:Швейцария физиктері
Брэм Коэн

**Брэм Коэн** (; туыл. ) - американдық компьютерлік бағдарламашы, барлығынан бұрын bittorrent программасының авторы ретінде белгілі. Ол Сан-францисконың шығанағындағы облыстың Bay Area P2P-хакерлер ұйымының  ұйымдастырушысы және Codeville программасын жасаған авторлардың бірі.

Брэм Коэн 1975 жылы қазан айының 12 жұлдызында туған. Ол Нью-Йорк қаласындағы Манхэттенаның  батыс бөлігінде өскен және әкесі програмист болған. Ол 5 жасында BASIC тілінде программа құруды білген.

Соңғы мәліметтер бойынша Коэн АҚШ-тың Сан-Франциско қаласында әйелі Дженнамен және үш баласымен өмір сүруде.

## Марапаттары
Коэн BitTorrent протоколы бойынша бірнеше марапаттарға ие болған. Олaр:

* 2004 Wired Rave Award
* 2005 Massachusetts Institute of Technology|MITTechnology Review 
*Time 100|2005 Time's 100 Most Influential People
*2006 USENIX STUG Award
*2010 Internet Evolution 100

## Дереккөздер


Санат:АҚШ бағдарламашылары
Танто

**Танто** (жапонша. 短刀 танто  «қысқа қылыш») — самурайлар қанжары. 

## Дайындалуы мен құрылысы
Танто бір жүзді, кейде екі жүзі бар, ұзындығы 1 сяку (30,3см) болып келеді. Егер бұдан ұзын болса вакадзи болып кетеді. Танто имеет односторонний, иногда обоюдоострый клинок длиной до одного сяку (30,3 см). Танто кеуекті темірден (тамахаганэ)  жасалуы керек және бамбуктың артқы ілмегіне мекуги түйреуішімен бекітілген алмалы сабы мен алынбалы домалақ цуба гардасы болуы керек. Танто әдетте хира-дзукури стилінді соғылады, яғни тегіс және қатты қырсыз болып шығады. Кейбір тантолар үш қырлы болады, ёроидоси деп аталып, сайыттарға тығуға арналған. 

## Қолданылуы
Танто тек қана көмекші қару ретінде қолданған (бастарды кесуге, харакири жасауға). Бірақ ешқашан пышақ ретінде қолданбаған(Оған арнайы кішкентай когатана пышағы болған болған).

Танто самурайларда көп қолданылған, бірақ оны дәрігерлер мен сайдагерлер қорғаныс қаруы ретінде де пайдаланған. Тіпті жоғарғы тап әйелдері оның кайкэн деген кішкентай түрін обиға (кимоно белдігі) жасырып ұстаған (қорғанысқа немесе өзін-өзі өлтіруге). Ең маңызды бекінісі тізе бүгіп, Фусими қамалы қоршауға алынған кезде оның қожайынының барлық отбасысы тұтқын болудан қашу үшін өз-өздерін өлтірген. Кейінірек бұл әрекет барлық самурайлардың ары мен адалдығының символына айналған екен. 

Сонымен қатар танто қазірге дейін императорлық отбасының үйлену той рәсімдерінде қолданылады.
Кейде бұны дайседа сето (екінші қылыш) ретінде де таққан.

## Тарихы

Негізі танто, вакидзаси және катана «әртүрлі өлшемдегі, бірдей қылыштар» деп есептелінеді.Алғашқы танто Хэйан кезеңінде пайда болған. 
Гэмпэй соғыстары кезінде самурайлар мәдениеті шарықтап, әскери жүйе де дамыды. Хэйон кезеңі аяқталып жатқанда жинаққа садақ, нагитана, ұзын қылыш пен танто кірген. Камакура кезеңінде жоғарғы сападағы, жақсы жасалған, Ёсимицу (ең танымал танто жасаушы) секілді шеберлердің жасаған тантолары шыға бастады. Танто жасау Муромати кезеңінде дамығанымен, Синто (жаңа қылыштар кезеңі) кезеңінде күрт төмендеді. Бұл кезеңде жасалған тантолар өте аз. Син-Синто («жаңадан жаңа» кезең)  кезеңінде оларға сұраныс тағы да артып, өндіріс көбейді. Момаяма кезеңінде оның маңыздылығы төмендеді де, Эдо кезеңінде оны ешкім тақпайтын да болды. Мэйдзи Революциясы Токугава сёгундарын құлатып, өзінің жаңа императорлық билігін құрды. Император сарай қызметкерлері ескі дәстүрлерге қайта келіп, танто тағатын болды. 

## Мәдени маңызы
Қазіргі Жапонияның ережелері бойынша танто ниппонның (жапон қылышы) бір түрі ретінде елдің құндылығы болып табылады. Тантоны тек қана лицензиясы бар ұсталар ғана жасай алады. Қазіргі таңда осы салада Жапонияда 300-дей адам белсенді жұмыс істеуде. 

Әрбір танто лицензиялануға тиіс, тарихи тантолар да лицензияланады. Екінші Дүние Жүзі соғысында сериялық болаттан жасалған тантолар лицензиялана алмайды және жойылады. Бұл ұлттық дәстүрлермен байланысты. 

## Басқа түрлері
Кусунгобу — жапон салттық жіңішке, жүзі 29,7 см болатын қанжар. Практикада ёроидоси, танто, мэтэдзаси және кусунгобудің бәрі бірдей. Бұл қанжардың көмегімен самурай өзін-өзі өлтіру рәсімінде харакири немесе сэппуку жасаған.

## Дереккөздер


Санат:Қарулар
Санат:Самурайлар
Дайсё

**Дайсё** (, дайсё «үлкен-кіші») — самурайлардың жұп қылышы; сёто (қысқасы) және дайтодан (ұзыны) тұрады: Дайтоның ұзындығы 66 см болса, сётоның ұзындығы 33 см-ден 66 см-ге дейін болады. Дайто самурайлардың негізгі қаруы болса, сёто қосымша қару қызметін атқарған.

Дайсёны тек қана самурайлар табы ғана қолданған. Бұл қағида киелі заң секілді сақталып, әскери көшбасшылар мен  сёгундар оны әрдайым мақұлдаған.Жауынгерлер оны өте күтіп ұстап, тіпті ұйықтаған кезде жанында ұстаған. Ал басқа таптар  вакидзаси немесе танто секілді қылыштарды ұстай алған. Самурай қылышы жеке қару ретінде қаралып, үнемі егесінің жанында болғанына қарамастан, самурайлар әдебіне (этикеті) сай әдетте олар үйге кірерде ұзын қылыштарын шешіп кірген (үй қызметшісінде қалдырған немесе арнайы қояын орындарда қалдырған.

## Тарихы
XIV ғасырға дейін катана деп белге айланған қысқа және ұзын қылыштарды атаған.Бұл уақыттарда катана сёто ретінде қолданылса, тати қылышы дайто ретінде қолданылған.

В XIV—XV ғасырларда катана деп дайтоның қызметін атқаратын ұзын қылышты атаса, сёто ретінде қысқа вакидзаси қылышы қолданыста болды.
Осыладан көріп отырғандай дайто және сёто белгілі бір қылыштардың атауы емес, олардың класстары екнін аңғарамыз. Осындай қиындықтар кейбір терминдердің қателігіне әкеп соқтырды. Мысалыға, еуропалық және басқа да әдебиеттерде қателікпен  катана деп тек ұзын қылышты (дайто).

Әдетте шайқастарда тек дайсе қылыштарының біреуі ғана қолданылған. Ал екі қылышты да қолдану Рёто (両刀術) әдісіне қатысты болып,  Тэнсин Сёдэн Катори Синто-рю мектебінде үйретілді. 

## Қызықты деректер
*Аңыз бойынша ең бірінші самурай қылышын Амакуни мен оның баласы Амакура жасаған дейді.
*Әдетте ұсталар барлық өмірінде орташа жүз қылыштай жасаған. 
*Ұсталардың жай ғана кәсәпші болғанына қарамастан, оларға қылыш жасау үрдісі кезінде сарай қызметкерлері — кугэлардың киімін киюге рұхсат еткен. 
*Ұсталар кейде жоғарғы тап өкілдері де болған. Мысалға, Император Готоба өз қолымен бірнеше қылыш соққан.

## Дереккөздер


Санат:Қарулар
Санат:Самурайлар
Ваграм Камерович Папазян

**Ваграм (Варфоломей) Камерович (Гомэрович, Памирович) Папазян** (; 1888—1968) — армян кеңес актері, КСРО халық артисі (1956). Италияда (Венеция, Милан) сахналық білім алып, Э. Дузе, Э. Новелли, Э. Цаккони т. б. труппасында ойнады. 1907—22 ж. Стамбулдың армян театрларында қызмет еткен. 1922 жылдың аяғынан бастап Совет Одағында тұрды. 1922—53 ж. армян және орыс труппаларында (Ереван, Тбилиси, Баку, Ленинград) ойнап, гастрольдік сапармен КСРО-ның көптеген қалаларында (Мәскеу, Ташкент, Алматы, Жамбыл, Шымкент т. б.), сондай-ақ Францияда, Иранда, Болгарияда, Ливанда өнер көрсетті. Басты рольдері: Отелло, Гамлет, Макбет (Шекспирдің осы аттас трагедияларында), Арбенин (Лермонтовтың «Маскарадында») т. б. 1954 жылдан Армян Драма театрында актер болды.Ол — актерлік техникасы жетілген, бат.-европ. актер мектебі мен армян театр өнеріндегі демокр. дәстүрді шебер шендестірген үздік сахна суреткері. Ленин орденімен марапатталған.

## Дереккөздер
Қарашүңгіл гипс кен орны

**Қарашүңгіл гипс кен орны** - Атырау облысы Жылыой ауданы Құлсары қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 85 км жерде орналасқан. Бекітілген қоры 7,7 млн.т. Кен орны пайдаланылуда.

## Гелогиялық құрылымы мен сипаты
Мұндағы күмбездің оңтүстік-батысында гипстер жер бетіне шығып жатады. Олар ақ немесе сұр болып келеді. Ұсақ және орташа кристалды, көк және сұр саз бен құм қабыршақтары бар.

Гипс текстурасының ұзындығы 1000 м, ені 300-400 м-ге жетеді.

Жыныстар солтүстікке, солтүстік-шығысқа қарай жайыла орналасқан, құлама бұрышы 20-40° батысқа және солтүстік-батысқа қарай ойысқан.

Морфологиялық тұрғыдан кен орны қабат тәрізді дене болып табылады. Батыс шекарадағы гипстің топырақ астындағы суларға дейінгі қалыңдығы 12-16 м.

## Құрамы
Орташа құрамы:
* CaSO4x2H2O - 85,64%;
* SiO2 - 11,07%;
* Al2O3 - 0,82%;
* Fe2O3 - 0,27%;
* MgO - 0,02%. 

## Дереккөздер

Санат:Атырау облысы кен орындары
Шырылдауық айқабақ

**Шырылдауық айқабақ** () — жалпы сандуғаш тұқымдас құстардың арасындағы, айқабақтардың ішіндегі ең ірі құс. 

## Мекендейтін аймақтары
Бүкіл Қазақстанның жазықтық суқоймаларының қалың өскен қамыстарында таралған. Шырылдауық айқабақ Еуразиядан басқа Африкада, Аустралияда, Малай архипелагінің аралдарында мекендейді. Бірақ тауларда кездеспейді, өйткені  760-800 м-ден жоғары көтеріле алмайды.

## Сипаттамасы
Салмағы 30-40г. Дене мөлшері үлкен және дауысы қатты болғандықтан, шырылдауық айқабақты қамысты жерлерден үнемі байқауға болады. Ол өте ширақ және сақ, ұясындағы балапандарын мазалаған адамға шабуыл жасауға дейін барып, бетіне түкіреді, сөйтіп ызалы шу көтеріп, айналадағы құстардың назарын аудара өрекпиді. Жалпы өте бақырауық. Оның шыңғырған дауысы күні бойы естіледі. Бұл құстар көп жерлерде көршілес тіршілік ететін басқа айқабақтардың, тіпті адамның дауысын айқабақ дауысы басып қалады. Әйез шіміркендіре бастағанымен, соңы шыңылдап, ызыңдаған шырылмен аяқталады.Айқабақ кейде өзге құстардың әуезін пайдаланғанда оны бұлжытпай келтіріп сайрайды.

## Ұясы мен мекендейтін жері
Шырылдауық айқабақ Қазақстанның оңтүстігінде көктемде—сәуірдің ортасында, солтүстік облыстарды осы айдың соңында көріне бастайды. Көп кешікпей аталықтарының сайрағаны естіледі, ал аналықтар ұя салуға кіріседі. Ұяны өрілгентостағанша себет түрінде қамыстың тік өскен 3-4 бұтақтарына бекітеді. Ұя әдетте суға жақын қопаға салынады. Сөйтіп, ұя су бетінде, кейде судан бірнеше сантимерт жоғары ілініп тұрады. Қазақстанда мамыр басталысымен (солтүстік аудандарда –осы айдың соңында ғана) шырылдауық айқабақтардың ұяларындағы салындыда 5-6 теңбіл жұмыртқалар пайда болады. Оны екі аптаға жуық аналық басады. Балапандарды сонша уақыт ата-енелері қоректендіреді, олар 11-12 күнде—ақ кішкене ұяға сыймай, ұяның ернеуінде отыра алатын болады. Балапандарды қоректендіру қамқорлығы аталыққа жүктеледі де, аналық екінші рет жұмыртқалауға жаңа ұя салады. Қазақстаннан қыркүйекте ұшып кетеді, ең соңғысы 11-қазанда кездестірілген.

## Дереккөздер
Мектеп энциклопедиясы(А.Ф.Ковшарь,В.А.Ковшарь). Алматы:  Атамұра баспасы, 2010.--352бет.
Сайт:http://www.iucnredlist.org/details/links/22714745/0
Эзекиас Папаиоанну

**Эзекиас Папаиоанну** (, 8 қазан 1908 — 10 сәуір 1988) — Кипр жұмысшы қозғалысының, қайраткері. 1930 ж. жұмыс іздеп Ұлыбританияға барды, 1031 ж. Ұлыбритания Коммунисттік партиясына кірді. 1936 ж. интернационалдық бригадалар құрамында Испаниядағы Ұлттық революциялық соғысқа қатысты. 1946 жылы Кипр еңбекші халқының Прогрессивтік партиясы КЕХПП ОК-нің шешімі бойынша Кипрге келіп, ОК  органы «Димократис» газетінің бас редакторы болды.1947 жылы КЕХПП ОК-нің мүшесі.1947-1949 жылдары ОК-тің ұйымдастыру мәселелер жөніндегі секретары.1960 жылдан Кипр Республикасы өкілдер Палатасының депутаты.

## Дереккөздер

Санат:Кипр саясаткерлері
Болгар тілі

**Болгар тілі** () — Үнді-Еуропа тіл шоғырындағы славян тілдерінің оңтүстік славян топшасына жататын тіл, болгарлардың ана тілі. Болгария Республикасының ресми тілі. Болгар тілінде кең көлемде көркем және ғылыми әдебиет жазылған. 2014 жылы әлемдегі болгар тілінде сөйлейтіндердің жалпы саны шамамен 9 миллион адамды құрады.

Көптеген славян тілдермен салыстырғанда болгар тілінде септіктер жоғалған десе де болады, есесіне белгілі және белгісіздік артикльдері және де «нөлдік» деп аталатын артикль қолданылады. Болгар тілі мен оған бауырлас македон тілінен өзге славян тілдерінде артикль жоқ.

Лексикасы жағынан болгар тілі шіркеу славян тіліне едәуір жақын және онда әлі күнге дейін шығыс славян тілдерінде архаизм болып саналып кеткен көптеген сөздер бар. Тарихи себептерге байланысты болгар тілінде түркі тектес сөздер де көп кездеседі. Орыс және болгар лексикондарының ұқсастығына шіркеу әсер еткен, ал стилистикалық тұрғыдан болгар тілі серб, хорват және македон тілдеріне әлдеқайда жақын.
нобай|400px|Болгарияның өз ішіндегі болгар тілі диалекттерінің таралу картасы

## Жазуы
300px|нобай
Болгар алфавитінің (*българска азбука*) негізі — кириллица, ол 30 әріптен тұрады:

1945 жылы жүргізілген лингвистикалық реформаның нәтижесінде болгар алфавитінен ять Ѣ («е двойно» - «е двойное» деп аталады) және үлкен юс Ѫ (*голям юс*) әріптері алынып тасталды. Ять әрпі *я* немесе *е* әріптеріне , үлкен юс әрпі *ъ* әрпіне ауыстырылды. 1945 жылғы реформа сонымен қатар сөз соңында *ъ* және *ь* әріптерінің жазылуын жойды (*градъ* — қазіргі *град*, *царь* — қазіргі *цар*).

## Дереккөздер

Санат:Болгар тілі
Санат:Алфавит бойынша тілдер мен диалекттер
Папа облысы

**Папа облысы**, шіркеу облысы, Шіркеу мемлекеті — Орта Италиядағы рим папасы басқарған теократтық мемлекет (756—1870); астанасы — Рим. 756 ж. құрылды. 9 ғ-дың ортасына дейін Ұлы Карл және оның мирасқорлары империясының, 962 жылдан 12 ғ-дың ақырына дейін «Қасиетті Рим империясының» құрамына кірді. 10—12 ғ-да папа иелігі іс жүзінде Рим және Рим округымен шектелді. Обл. шекарасы талай рет өзгерді. Папа облысының халқы папалар мен императорлар, папа мен ақсүйектер арасындағы феод. соғыстардан қатты күйзеліске ұшырады. 1849 ж. ақпанда папа өкіметі құлатылып, Рим республикасы жарияланды. 1870 ж. Рим Италия корольдығына қосылғаннан кейін, Папа облысы өмір сүруден қалды.

## Дереккөздер

Санат:Ежелгі Рим
Папаригас Димитрис

**Папаригас** (*Paparegas*) **Димитрис** (22. 2. 1896, Волос,—20. 2. 1949, Афины) — Грекия жұмысшы қозғалысының қайраткері. 1922 жылдан Грекия коммунистік партиясының (ГКП) мүшесі. 1927—31, 1934—35 ж. ГКП ОК-нің, 1927—31 ж. Саяси бюросының, 1945—46 ж. ГКП Орталық бақылау комиссиясының мүшесі. 1928 ж. октябрьде Лаврион кеншілерінің ереуілін басқарды. 1929 жылдан Унитарлық жалпыға бірдей еңбек конфедерациясы Аткомының мүшесі, 1946 жылдан оның бас хатшысы болып сайланды. 1930, 1936—44 жылдары түрмеде отырды. 1944 жылы Хайдари тұтқын лагерінен қашып шықты. 1944—45 жылдары ГКП Афины қалалық комитетінің хатшысы. 1946 жылдан Кәсіподақтардың бүкіл дүниежүзілік федерациясы Аткомының мүшесі. 1948 жылы қайта тұтқындалып, түрмеде өлтірілді.

## Дереккөздер

Санат:1896 жылы туғандар
Санат:1949 жылы қайтыс болғандар
Санат:Грекия саясаткерлері
Ақшыл көк қаргүл

**Ақшыл көк қаргүл** () - сарғалдақтар тұқымдасы, қаргүл туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. 

## Ботаникалық сипаты
* Биіктігі 4-15 см, жеміс салған кезінде 35 см-ге дейін жетеді. 
* Сабағы тік, тармақталмаған, сыртын жауып тұрған алдыңғы жылғы сағақтарының қалдығы көлемін қалыңдатып тұрады. Ұзын сағақты тамыр жапырақтары үш саусақ салалы, тісшелі үш тілімге бөлінген. Сабағының төменгі жапырақтары қабыршақты, одан жоғары орналасқан жапырағы қысқа сағақты әрі кең қынапты келеді. Жоғарғы жағындағы жапырақтары сағақсыз.
* Сабақ жапырақтары тамыр жапырақтарына қарағанда аздап тілімделген.
* Гүлсидамының ұзындығы 1 см-дей, жеміс салған кезінде ұзарып кетеді.
* Гүлі жалғыз әрі ірі, көлденеңінен ені 3,5-4 см. Жұмыртқа тәрізді 14-22 тостаған жапырақшалары сұрғылт боз, күлгін түсті. Сары түсті, қандауыр тәрізді шірнелік күлтелерінің ұзындығы 5 мм, түп жағы жасылдау, жоғары жағы домалақ тәрізді, аталық жіпшесімен бердей немесе одан қысқалау.
* Күлтесінің негізі орналасқан жерде бал жиналатын кішкене шұңқыр бар.
* Жапырақ тәрізді жемісінің ұзындығы 2 мм-дей тік немесе сәл иілген тұмсығы жоғары жағына қарай сәл бүгілген.
* Үш қырлы жылтыр тұқымы қара, күңгірттеу. Маусым-шілде айларында гүлдейді.

## Өсетін жері мен таралу аймағы
Қазақстанда Алтай, Тарбағатай жоталарында, Жетісу, Іле, Қырғыз, Кетпен (Ұзынқара) жотасында, Батыс Тянь-Шаньда кездеседі. 

Теңіз деңгейінен 2200-3400 м биіктіктегі альпілік белдеулерде өседі. 

## Дереккөздер

Санат:Сарғалдақтар тұқымдасы
Санат:Қазақстан флорасы
Қарғалы қорықшасы

**Қарғалы қорықшасы** – республикалық маңызы бар зоологиялық қорықша. 

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Жаңақорған мен Шиелі аудандарының аумағында орналасқан. Аумағы 13,3 мың га.

## Жер бедері
Қорықшаны Сырдария өзені аңғарының ежелгі және қазіргі ландшафтысын алып жатыр. Өзен суларымен бөлінген аласа төбешікті құмды-сазды жазықтан, кішігірім құрғап қалатын көлдер мен батпақты жерлерден тұрады.

## Флорасы
Жер асты суы көздерінің жақын орналасуы әсерінен әр түрлі шалғынды-батпақты және бұта өсімдіктеріне бай: сексеуіл, жыңғыл шоғыры, сонымен қатар қамыстың нуы кездеседі.

## Қорықша маңызы
thumb|left|150px|Қырғауыл
Мұнда Жетісу қырғауылы жиі ұшырасады. Қорықша осы бағалы құсты қорғау, санын көбейту және оның Оңтүстік Қазақстанның, сонымен қатар Қазақстанның басқа да аудандарының әр түрлі ландшафтық жағдайларына бейімделуіне қолайлы жағдай туғызу мақсатында құрылған. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан қаумалдары
Санат:Қызылорда облысы географиясы