open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Психика

**Психика** -
*1. Психика, бұл адамның қоршаған ортамен қарым қатынас кезінде пайда болған, және де адамның қимыл іс әрекеті мен ойлау процесіне әсер ететін, шынайы құбылысты өзінше қабылдау түрі. 
*2. Түйсіну, қабылдау, елестету, ойлау, сезім, ерік және т.б. түрінде шынайы өмірді бейнелеу түрінде көрсететін мидың қызметі; адамның өзіне тән сапалы тәлім-жосығын анықтайды; қоғамдық еңбек үдерісі мен тілдің дамуы арқасында пайда болуымен байланысты психиканың жоғары нысаны — адам санасы.
*3. Адамның рухани жетілушілігі, оның рухани сапасы, көңіл-күй иірімдерінің жиынтығы.

**Психика** ( — ішкі сезім, көңіл-күй) жинақтайтын рухани бірлестігі. Психика биологиялық эволюцияның жемісі және жалғасы. Психика сыртқы құбылыстар мен заттардың көрінісін белсенді және озық түрде бейнелейді. Негізінде психика заттық ортаның дұрыс бейнесін және тіршілік иесінің өз ортасына бейімделетін бағдарын құрайды. Психиканың рефлекторлық сипаты оның объективті жағдайға тәуелділігін, қабылдау жүйесі құрамының қимыл атқару заңдылығын білдіреді. Психиканың рефлекторлық табиғатын алғаш И.М.Сеченов дәлелдеді. Адамның психикасы оның қимыл-әрекетін реттейтін және қоғамдық қатынасқа бейімдейтін жаңа құрылымның — сананың негізін құрайды. Осыдан адам психикасының дамуының жеке тұлғалық және әлеуметтік зандылығы қалыптасады.

Психика  — 
*1) объективті шындықты түйсік, қабылдау, елестету, сезім, ерік, ойлау арқылы белсенді бейнелейтін мидың жүйелі қасиеті; 
*2) адамның жан-дүниесінің сапалық күйі мен сипатын жинақтайтын рухани бірлестігі. 
Психиканың екінші сатысында адамның мінез-құлқы мен іс-әрекетін өзінше ұйымдастыратын және оқиғаның өткенін, бүгінін және болашақ күйін реттей алатын қабілет қалыптасады. Адам өткен оқиғаны есінде сақтайды, бүгінгі күйін қобалжу актісімен, ал болашақтағы мүмкін жайын үміті, мақсаты, арманы, түс көру арқылы жеткізе алады. Психика — биологиялық эволюцияның жемісі және жалғасы. Психика сыртқы құбылыстар мен заттардың көрінісін белсенді және озық түрде бейнелейді. Организм осы фактор арқылы әр нәрсенің ерекшелігіне сай қимыл-әрекет жасауға және ортаға бейімделуге мол мүмкіндік алады. Негізінде психика заттық ортаның дұрыс бейнесін және тіршілік иесінің өз ортасына бейімделетін бағдарын құрайды. Адам психикасы іс-әрекеті нәтижесін әрдайым ортаның жағдайымен салыстыра отырып, индивид ахуалын қайтарымды байланыста ұстауға мүмкіндік алады, оның түсінік сезімін ықшамдайды. Психика жүйке жүйесін тітіркендіретін әсерді заттың бейнесіне түрлендіреді, мінез-құлыққа ынта-ықылас дарытады. Психиканың рефлекторлық сипаты оның объективті жағдайға тәуелділігін, қабылдау жүйесі құрамының қимыл атқару заңдылығын білдіреді. Психиканың рефлекторлық табиғатын алғаш И.М Сеченов дәлелдеді. Адамның психикасы оның қимыл-әрекетін реттейтін және қоғамдық қатынасқа бейімдейтін және құрылымдық-сананың негізін құрайды. Осыдан адам психикасының дамуының жеке тұлғалық және әлеуметтік заңдылықтары қалыптасады.

## Дереккөздер


Санат:Психика
Санат:Жантану
Рабиға Сұлтан Бегім кесенесі

**Рәбия Сұлтан Бегім кесенесі** – Түркістан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген байырғы сәулет өнері ескерткіштерінің бірі. 

## Орналасқан жері
XV ғасырда Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің оңтүстік-шығысына қарай 60 м қашықтықта тұрғызылған. Координаттары: 43˚17.830΄, 068˚16.317΄. Теңіз деңгейінен биіктігі 220 м. 

## Тарихи деректер
Әмір Темірдің немересі, Ұлықбектің қызы, Әбілқайыр ханның әйелі, белгілі хандар Көкенші мен Сүйініштің анасы Рәбия Сұлтан Бегімге (1430-1485) арнайы салдырылған. Бұл кесененің  құлыптасы Қожа Ахмет Ясауидың кесенесінен табылған. Құлыптаста Бегімнің Әмір Темірдің ұлы Ұлықбектің қызы екендегі, 1485 жылы қаза болғандығы жазылады. 

## Кесене сипаты
Рабия Сұлтан Бегім Әмір Темірдің ұрпағы, атақты астроном ғалым Ұлықбектің қызы, Шайбанилік Әбілхайыр ханға ұзатылған, Көшкінші және Сүйініш хандардың анасы, Әбілхайыр хан қайтыс болған соң 17 жыл Түркістанда өмір сүреді және осында қайтыс болады. Арнайы салынған кесенеде өзі, немересі және үш шөбересімен қоса жерленген. Оның  құлпытасында: «Бұл құдіретті Әмір-Темір Көрегеннің ұлы, азапты ажалдан қаза тапқан, құдіретті ұлы сұлтан Ұлықбек көрегеннің қызы, ақсүйек, Құдай кешіріп, рақымшылық жасаған, ізгі жанды Рабия Сұлтан бегімнің тыныштық тауып жатқан жері» деген сөздер жазылған. Кесененің қасбеті сүйір ұшты биік арка түрінде жасалған. Биіктігі 20,6 метр, қасбетінің жалпы ені 11 метр. Кесененің аркасы 6 метр, айнала орналасқан қырларының арақашықтығы 3,5метр. Орталық бөлігі цилиндр тәрізді биік барабанға орнатылған күмбезбен жабылған. Мазар негізінен 5 бөлмеден тұрады, орталығында орналасқан 8 қырлы зал, және төрт бөлмесі бар. Басқа да қасбеттері  5 ойықтан  арка түрінде әр қасбетте орын алған. Ескерткіш біздің уақытқа дейін өте қатты қираған  қалпында жеткен. Археологиялық  зерттеулер кезінде табылған үлкен көлемдегі майоликалық және глазурлік плиталар табылуы ескерткіш толығымен полихромдық қаптаулармен жабылған деген пікір айтуға негіз болады. Ескерткішке 1954 жылы алғаш зерттеу жұмыстарын жүргізген ғалым К.А.Шахурин болды. 1980-ші жылдардың бас кезінде толығымен қайта қалпына келтірілді. 1994 жылы «Қазақстанның тарихи-мәдени ескерткіштер шежіресінің» Оңтүстік Қазақстан облысы  бойынша жинағына №590.6 санды нөмірімен енгізіліп мемлекет қарауына алынған.

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Түркістан облысы сәулеті
Санат:Қазақстан кесенелері
Радар

right|thumb|200px|Радар
**Радар** — рациотолқындарды (микротолқын) беру, сәулеленген толқындарды ұстап қалу арқылы объектілерді қорғау үшін қолданылатын жүйе немесе технология. Сәулеленген толқындар арқылы арақашықтық және бағыттар туралы, сондай-ақ кейде нысананың жылдамдығы, көлемі және қалпы туралы ақпарат алынады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Радий

thumb|158x158px|Радий ''Ra''|солға
**Радий** (лат. *Radium*; **Ra**) — химиялық радиоактивті ІІ-топқа жататын, атомдық номері — 88, атомдық салмағы 226,0254, құрамында салмақтык сандары 213-тен 230-ға дейін және жартылай ыдырау кезеңдері 10"3 секундтан бастап. 1600 жылға дейін созылатын изотоптар болатын элемент. Массалық саны 226-дан тұратын радий изотопы медициналы, гамма-терапиялы емшаралар жүргізу үшін пайдаланады.

Француз ғалымдары Пьер мен Мария Кюри уран кенінен уранды бөлгеннен кейін қалған қалдықтар (Чехия, Иоахимсталь қаласында өндірілген уран шайыры) таза уранға қарағанда радиоактивті екенін анықтады. Бұл қалдықтардан күйеуі Кюри бірнеше жылдан кейін екі қатты радиоактивті элемент: полоний және радий бөліп алды. 

Кюри радийдің ашылғаны туралы бірінші хабарды (бариймен қоспа түрінде) Француз ғылым академиясының 1898 жылдың 26 желтоқсанында жасады. 1910 жылы Мария Кюри және Андре Дебьерн сынапты катодта радий хлоридінің электролизі және сутегіде дистилляциялау жолымен таза радий бөлді. 

Бөлінген элемент қазір белгілі болғандай, радий изотопы-226, уран ыдырауының өнімі-238. Радия мен полония ашқаны үшін Кюри жұбайлары Нобель сыйлығына ие болды. Радий уран-238 изотопының радиоактивті ыдырауы кезінде көптеген аралық сатылар арқылы түзіледі және сондықтан уран кенінде аз мөлшерде болады.

## Табиғатта кездесуі
Радиум өте сирек кездеседі. Ашылғаннан бері – ғасырдан астам уақыт – бүкіл әлемде бар болғаны 1,5 кг таза радий өндірілді. Кюрилер радий алған бір тонна уран шайырында небәрі 0,1 г радий-226 бар. Барлық табиғи радий радиогенді – уран-238, уран-235 немесе торий-232 ыдырауынан пайда болады; 

Табиғатта кездесетін төрт изотоптың ішінде ең көп таралған және ұзақ өмір сүретін изотоп (жартылай ыдырау периоды 1602) уран-238 радиоактивті қатарының бөлігі болып табылатын радий-226 болып табылады. Тепе-теңдік жағдайында рудадағы уран-238 және радий-226 мөлшерінің қатынасы олардың жартылай ыдырау периодының қатынасына тең: (4,468⋅109 жыл) / (1602 жыл) = 2,789⋅106. Сонымен, табиғаттағы әрбір үш миллион уран атомына бір ғана радий атомы келеді; радийдің кларк саны (жер қыртысындағы мазмұны) ~ 1 мкг/т.

## Дереккөздер

Санат:Химиялық элементтер
Санат:Радиоактивті элементтер
Санат:Радий
Радикал

**Радикал**(лат. *radіx* – түбір) –  түріндегі математикалық таңба. Радикал арқылы түбірден шығару амалы, сондай-ақ түбір табудың нәтижесі (мысалы,  түріндегі сан) белгіленеді.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Радиоастрономия

**Радиоастрономия** - радио-телескоптың көмегімен аспан денелерін, олардың радиотолқын шығару қасиеттерін зерттейтін астрономия саласы. Жер бетінен жүргізілетін астрономиялық бақылаулар 1 мм —30 м толқындар диапазонында жүргізіледі. Радиоастрономия көмегімен ғарыштық электромагниттік сәуле көздерінің жаңа типтері (радиогалактикалар, пульсарлар, жұлдыздар-аралық газдар) ашылған. Жер атмосферасын электромагниттік толқындардың барлығы өте бере алмайды.  Атмосферада екі терезе: оның бірі оптикалық терезе, бұл арқылы көрінетін сәулелер, оған жақын ультра-күлгін сәулелер және инфра-қызыл сәулелердің бір бөлігі өтеді: екіншісі ғарыштық радиотолқындарды өткізетін радиотерезе.

## Тарихы
XIX ғасырдың соңында ғалымдар көрінетін жарықтан басқа радиотолқындар, тек жылдамдықты, аспан денелерімен және Күнмен шығаруы керек деген болжам жасады. Радио астрономия ғылым ретінде 1931 жылы жүргізілген Карл Янски экспериментінен шыққан. 1932 жылы желтоқсанда Яэнский ғарыштық шығарылымнан радио шығарылымы туралы жариялады, ол келесі бірнеше жылда сенімді түрде орнатылды. Алғашқылардың бірі - үздіксіз сәулеленудің ең күшті радио көзі - Мелкия жолының ортасында. 1937 жылы Джанскийдің ашылуымен рухтандырылған Grout Reber диаметрі 9,5 м (3) бірінші параболикалық телескопты жасады. Алғашқы радиостанцияларды Ребер алып, 1944 жылы шығарды. Карталарда Сүңгу жолының орталық аймақтарын және Стрелец, Цигнус А, Кассиопсия А, Ұлы иттер мен Корманың жұлдыздарының жарқын радио көздері айқын көрінеді. Екінші Дүниежүзілік соғыстан кейін келесі маңызды технологиялық жағдайлар жасалды: әлемде, Австралия мен Америкада, қазіргі заманғы радиоастрономияның жылдам дамуында табысқа жетудің жолы.

## Дереккөздер

Санат:Электроника
Радиобиология

**Радиобиология** (лат. **radio** – *сәуле шығарамын* және ''биология'') – *иондаушы сәулелердiң барлық түрiнiң тiрi организмдер мен оның қауымдастығына тигiзетiн әсерiн зерттейтiн ғылым*.

----Иондаушы сәуленiң биологиялық әсерiн зерттеу ''В.К.Рентген''нiң (**1895**), француз ғалымы ''А.Беккерель''дiң (**1896**) жұмыстарынан, ''П.Кюри'' мен ''М.Складовская-Кюри''дiң радийдi ашуынан (**1898**) басталады. Р. саласындағы зерттеу жұмыстарын **20 ғасырдың басында** Ресейде орыс радиобиологы *Е.С.Лондон* жүргiздi. Ол 1911 ж. «***Биология мен медицинадағы радий***» атты монография жазды.

**1904** ж. Германияда *Г.Петерс* сәуле әсерiнен тіндердің бөлiну процесiндегi ауытқуды тапты, ал *П.Линзер* мен *Э.Хельбер* **1905** ж. сәуле әсерiне ұшыраған жануарлар қанында уытты заттар пайда болатынын ашты.

----**20 ғасырдың 20-жылдары** рентген және гамма сәулелерiнiң әр түрлi биология нысандарға тигiзетiн әсерлерi туралы көптеген жеке-жеке деректер жиналды. **1925** ж. орыс ғалымдары *Г.А.Надсон* мен *Г.С.Филлипов* рентген сәулесiнiң әсерiнен саңырауқұлақтарда болатын мутагендi құбылыстарды ашқан. ***Радиац. мутагенез*** туралы ғылыми басылымдар АҚШ-та (*Г.Меллер*, 1927; *Л.Стедлер*, 1928) жарық көрдi. Бұл ашылған жаңалықтар радиац. генетиканың негiзiн салуға ықпал еттi.

----**1950–60** ж. Радиобиологияда биофизика және биохимия әдiстердi қолдану арқылы зерттеу жұмыстарын жүргiзу басталды. Ядролық қаруларды жаппай сынау және жер бетiнiң радионуклидтермен (мысалы, егер қоршаған ортаға түссе, ұзақ жылдар бойы ыдырамайтын – *Sr* және *Cs*) ластануы Радиобиологияның алдына радиациялық сәулеге ұшыраған тiндерде болатын өзгерiстердi зерттеу, радионуклидтердiң әсер ету ұзақтығы және олардың организмнен шығу мерзiмiн анықтау сияқты жаңа мiндеттер қойды. Адамның ғарыш кеңiстiгiне шығуына және оны игеруiне байланысты радиацияның ғарыш жағдайында адамның жоғары жүйке жүйесiне тигiзетiн әсерiн зерттеуге көп көңiл бөлiнуден Радиобиологияның жаңа саласы – ғарыш Радиобиологиясы пайда болды. Ал Радиобиологиядағы ғылыми-зерттеу жұмыстары микроорганизмдермен тiкелей байланысты болғандықтан, оның жеке *бiр саласы* – радиациялық микробиология қалыптасты және Радиобиологияның жаңа салалары (радиациялық медицина, радиациялық экология, радиациялық генетика, т.б.) дамуда.

---Қазақстанда Радиобиологияның саласындағы жүйелi зерттеулер *С.Б.Балмұқановтың* бастамасымен 60-жылдары басталып, ҚР Ұлттық ғылым академиясының Зоология институтының радиобиология лабораториясында, ҚР Денсаулық сақтау министрілігінiң Онкология және радиология ғылыми-зерттеу, ҚР Ядролық физика инситуттарында жүргiзiлiп келедi.
## Дереккөздер</span>
Рабғузи

**Рабғузи** (лақап аты; шын аты-жөні – Наср әд-Дин Бурһан әд-Диннің баласы (т.-ө.ж.б.) – 13 ғ-дың аяғы мен 14 ғ-дың басында өмір сүрген жазушы, ойшыл. Рабғузидың Қисса-с-ул әнбийя атты еңбегі қазақ әдебиетінің ертедегі  нұсқаларының бірі саналады.

## Қиссалары
#Қарлығаштың адамға достығы
#Лұқман Хакім
#Миф
#Қазыңды қумаш

## Кітаптары
### Түркіше Гүлстан
Кітапта табиғат жаратылыстың пайда болуы,  әулие-әнбиелер ,пайғамбарлар туралы, діни қайраткерлер жайлы баяндалған. Адам Ата мен Хауа Ананың топырақтан жаралуынан бастап Нұх, Ыдырыс , Ибрахим ,Смағұл , Жақып , Жүсіп ,  Дәуіт, Сүлеймен , Мұхаммед пайғамбарлардың өмірінен алынған ғибратты әңгімелер мол. Бұлар - Шығыста бұрын- соңды көп айтылып ,тараған сюжеттер. Оны Рабғузи түркі тілінде жазып шыққан. Сонымен бірге өз жанынан шығарғын өлеңдері де бар. 

## Дереккөздер


*Қазақ әдебиеті 8 сынып

Санат:Жазушылар
Радиоқабылдағыш

**Радиоқабылдағыш**— радиосигналдарды немесе табиғи радиосәулеленуді қабылдауға арналған (антеннамен бірге) және олардың ішіндегі ақпаратты пайдалануға мүмкіндік беретін радиоэлектрондық құрылғы. Қолданылуына қарай хабар беруші, теледидарлық, байланыстық, радио-локациялық деп бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Радиолокация

200px|thumb|right**Радиолокация** ( - орналасу орны) — радиотолқын көмегімен түрлі объектілерді іздеп табу және оның орнын анықтау. Белгілі бір бағытта жіберіліп, жолындағы объектіден шағылған импульс түріндегі толқын экран бетінен импульс түрінде көрінеді. Оның оралу уақыты арқылы объектіден станцияға дейінгі қашықтығы анықталады.

Радиотолқындар, өлшемі толқын ұзындығынан үлкен объектілерден ғана кері шағылатын болғандықтан, іздестірілетін объектінің көлеміне қарай радиолокацияда метрлік, дециметрлік, сантиметрлік толқындар диапазоны пайдаланылады. Бақыланатын объектінің кеңістіктегі орнын анықтау үшін оның мынадай координаталары анықталады: станциядан қашықтығы, азимуты, яғни объектінің солтүстік бағытпен салыстырғандағы бұрышы, көкжиекпен жасайтын бұрышы. Қабылдағышы мен таратқышы бір блок ретінде жасалуынан және олар үшін бір антеннаның пайдалануынан, таратқыш пен қабылдағыш уақыт бойынша кезектесіп жұмыс істейді. Ұшақтарда оның келе жатқан аумағын толық бақылауға мүмкіндік беретін айналмалы экран пайдаланылады.

Радиолокацияның маңызды сипаттамаларының бірі — ажырату қабілеттілігі. Ол —екі объектінің шағылған толқындарын бір-бірінен ажырата алатын арақашықтық:  D = 150/tм. Мұндағы t — импульс ұзақтығы.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Радиотехника зауыты (Петропавл)

**Радиотехника зауыты** — радиотехника өнеркәсібі орны. 2-дүниежүзілік соғыс жылдары Мәскеуден Петропавл қаласына көшірілген зауыт негізінде құрылған. Зауытта қазіргі кезде Қазақстан, ТПС-54, Ишим, Ишим-003 радиоқабылдағыштары шығарылады.

Санат:Қазақстан зауыттары
Радиотолқындар

**Радиотолқындар**  — радиобайланыста колданылатын, толқын ұзындықтары X = 0,1 мм-ден бірнеше км-ге дейінгі (жиілігі = 3 • 10'2 Гц-тен бірнеше Гц-ке дейінгі) электр-магниттік толқындар.

*Радиотолқындар көзі* ретінде электромагнитгік тербелістер генераторлары пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника

bat-smg:Radėjė bangas
Радиохимия

**Радиохимия** — химияның радиоактивті заттардың, элементтердің, изотоптардың және ядро өзгерісінің физикалық, химиялық қасиеттерін зерттейтін, оларды алу, тазалау әдістерін қарастыратын саласы. Радиохимияның дамуы 19 ғ-дың аяғында француз ғалымдары *П.Кюри* мен *М.Складовская-Кюридің* табиғи заттардан радиоактивті элементтерді (полоний, радий) бөліп алуынан (1898) басталды. Радиохимияның дамуындағы *бірінші кезеңде* (1898 — 1913) бес радиоактивті элемент пен олардың 40 изотопы ашылды; *екінші кезеңде* (1914 — 33) табиғи радиоактивті элементтердің қасиеттері зерттелді және кристалдану, адсорбция, электролиз кезінде радиоактивті элементтердің әр түрлі фазаларда таралу заңдары ашылды; *үшінші кезеңде* (1934 — 45) жасанды радиоактивті изотоптар алу әдістері ашылды; *төртінші кезеңде* ядролық бөлшектер мен ядролық реакторларда үдеткіштер қолданыла бастады. Радиохимияның салалары: *жалпы радиохимия*, *радиоактивті элементтер химиясы*, *ядролық өзгеру химиясы*, *қолданбалы радиохимия*. Жалпы радиохимия радиоактивті изотоп шығаратын сәуле бойынша олардың өзгерістерін анықтап, қасиетін және өзара жанасып тұратын фазаларға таралу заңдылықтарын зерттейді. Радиоактивті элементтер химиясында зерттеу изотоптардың радиоактивтілігіне сүйеніп жүргізіледі. Ядролық өзгеру химиясы ядролық реакцияларды зерттейді. Ондағы өтетін химиялық өзгерістерді және түзілетін өнімдерді зерттеп, түзілген изотоптарды тұрақтандыру жолдарын қарастырады. Іолданбалы радиохимия радиоактивті изотоптарды бөлу, жинақтау, жүйелеу, тазалау, қолдану, жаңа түрлерін алуды, т.б. қарастырады. Радиохимиялық әдістер термодинамика, кинетика, т.б. салаларда қолданылады. Радиохимияда радиоактивті сәулелерді зерттейтін арнаулы құралдар: есептеуіштер, радиометрлер, т.б. пайдаланылады.

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Тарих
Радиоэлектроника

**Радиоэлектроника** — ғылым мен техниканың ақпарат тарату, қабылдау және түрлендіру үшін электрмагниттік өріс энергиясын пайдалану мәселелерін қарастыратын саласы. Радиоэлектроника 20 ғ-дың 50-жылдары пайда болды. Ол *радиотехника* мен *электрониканы*, *кванттық электрониканы*, *оптикалық электрониканы*, *шалаөткізгіштік электрониканы*, *микроэлектрониканы*, *криоэлектрониканы*, *инфрақызыл техникасын*, т.б. қамтиды. Радиоэлектроника автоматика, техникалық кибернетика және электрондық есептеу техникасымен тығыз байланыста. Радиоэлектроникада радиотехникалық тізбектер мен құрылғыларға талдау және синтез жасауға, олардың құрылымы мен параметрлерінің тиімділігін анықтауға математика кеңінен пайдаланылады. Радиоэлектрониканың электракустика және электроникамен бірігіп кеткен салалары бар. Қазіргі радиоэлектроника физиканың көптеген салаларымен, әсіресе қатты дене физикасы, радиофизика, оптика және механика сияқты салаларымен тығыз байланыста дамып келеді. Радиоэлектроника ғылым және техникамен қатар өндірісте, медицинада, экономикада, т.б. қолданылады.

## Дереккөздер


Электроника

Санат:Электроника
Профаза

**Профаза** (propháse , , protos — бірінші, phasis — фаза) — митоз бен мейоздың бірінші фазасы. Жасушаның митоздық бөлінуі кезінде профазада жасуша ядросындағы хромосомалар ширатылып көрінеді және центросомадан митоз ұршығы қалыптасады. Мейоз профазасы — біріншілік сперматоциттер мен овоциттердің бірінші бөлінуінің бастапқы сатысы. 

Мейоз профазасы кезінде жыныс жасушаларындағы гомологиялық хромосомаларда күрделі өзгерістер болып, олар бір-бірімен жақындасып гендерімен алмасады. Профаза бес сатыдан: лептотен, зиготен, пахитен, диплотен, диакинез сатыларынан өтеді.
## Дереккөздер


Санат:Цитология
Радиус

**Радиус**
(латын тілінде *radіus* — дөңгелек шабағы, сәуле) — шеңбердің не сфераның кез келген нүктесін центрімен қосатын кесінді. Сондай-ақ осы кесіндінің ұзындығын да радиус деп атайды. Оны кей тәсілдермен табуға болады :

1) r=d/2 (диаметрдің жартысы);

2) r= √(S/π).

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Геометрия
Радон

thumb|100px|Радон ''Rn''|солға
**Радон** (лат. *radonum*; **Rn**) — элементтердің периодтық жүйесінің VІІІ тобындағы радиоактивті химиялық элемент, ат. н. 86, ат. м. 222,01; инертті газдар тобына жатады. Радонды алғаш американдық физик Р.Оуэнс торийдің ыдырауы кезінде байқаған (1899). Ең тұрақты изотопы ²²²Rn (Т½= 3,823 тәулік). Радон табиғатта сирек кездеседі. Қалыпты жағдайда түссіз, иіссіз, дәмсіз газ; тығыздығы 9,9 г/л (0 °С-та), балқу t –71°С, қайнау t –61,8 °C; фтормен әрекеттесіп, фторид (RnF2) түзеді. 

500 °С-та Радонды сутекпен тотықсыздандырады. Толуолда, фенолда, суда ерігенде, клатраттар түзеді. Радон радий тұздарынан алынады. Ол өте улы, ыдырау кезінде организмнен қиын шығарылатын, ұшпайтын радиоактивті өнімдер (Po, Bі, Pb изотоптары) түзеді. Медицинада (радонды ванна, т.б.), техникада, биологияда, табиғатта радиоактивті элементтерді анықтауда қолданылады.

Радон-түсті және иіссіз радиоактивті біратомды ауыр газ. Бөлме температурасында суда ерігіштігі 460 мл/л құрайды, бұл жеңіл инертті газдардың ерігіштігінен жоғары. Органикалық еріткіштерде және адамның майлы тіндерінде радонның ерігіштігі суға қарағанда он есе жоғары. Газ полимерлі пленка арқылы жақсы сіңеді. Белсендірілген көмір және силикагель оңай адсорбцияланады.

Радонның меншікті радиоактивтілігі оның флюоресценциясын тудырады. Газ тәрізді және сұйық радон көгілдір жарықпен флюоресцирлейді, қатты радонда азот температурасына дейін салқындағанда флюоресценция түсі алдымен сары, содан кейін қызыл — қызғылт сары болады.

## Дереккөздер

Санат:Радон
Санат:Асыл газдар
Санат:Химиялық элементтер
Санат:Бейметаллдар
Санат:Радиоактивті элементтер
Санат:Радиобиология
Дәнеш Рақышев

**Дәнеш Рақышев** (1926-1992) - қазақ әншісі әрі сазгер.

## Өмірбаяны
Дәнеш Рақышев 1926 жылы Алматы облысы Райымбек ауданы Талды ауылында дүниеге келген. Жас Дәнеш алғашқы музыкалық өнерін әнші, домбырашы, гармонист - әкесі Рақыштан алады. Кейін Дәнештің күйші болып қалыптасуына шешуші рөл атқарған белгілі Әсет ақынның шәкірттерімен тығыз араласады. Д.Рақышев өнерге деген жолын көркемөнерпаздар үйірмесіне қатысудан бастады. 
* 1944-45 жж. Шығыс Түркістанның жас өнерпаздар тобының құрамында көптеген ауылдарды аралап, өнер көрсетті.
* 1945 жылы Д.Рақышев Құлжа ұйғыр-қазақ драма театрының (ҚХР) актері болып орналасып, Әбдірахман (Б. Майлин “*Шұға*”), Жапал, Қалқаман (М. Әуезов “*Еңлік — Кебек*” пен “*Қалқаман — Мамыр*”), т. б. сахналық бейнелерді сомдады.
* 1946-49 жылдары осы театрда қазақ бөлімшесін басқарды.
* 1959 ж. Қазақстанға оралғаннан кейін бұрынғы Талдықорған облысы Панфилов ауданындағы “*Октябрьдің 40 жылдығы*” халық театрының режиссері қызметін атқарды. 
* 1968 жылдан Талдықорған филармониясының әнші-солисі және осындағы “*Тамаша әзіл-сықақ кеші*” тобының жетекшісі болды. М. Ержанов, Ж. Елебеков сияқты әншілердің орындаушылық дәстүрін жалғастырды. Р. репертуарында: Үкілі Ыбырайдың “*Аңшының әні*”, Әсеттің “*Ардақ*”, “*Мақпал”, “Атым Әсет”, “Хисмет”, “Аха-ау, жалған”, “Жайқоңыр*” әндері, қазіргі қазақ композиторларының әндері бар. Р. “*Шаттық толқыны”, “Мақтанышты елім бар”, “Жас қайрат”, “Жер сұлуы Жетісу”, “Комсомол”, “Саясында алманың”, “Жеңеше”, “Туған жер”, “Алматым*”, т. б. әндерін шығарған.
* 1976 жылы Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген әртісі, 1986 жылы Қазақ КСР халық әртісі атағын алды. 

Дәнеш Рақышев 1992 жылы қайтыс болды. Алматы облысы, Көксу ауданы, Мұқыры ауылының зиратында жерленіп, ескерткіш тақта орнатылған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан әншілері
Санат:Қазақстан сазгерлері
Баян Рақышұлы Рақышев

**Баян Рақышұлы Рақышев** (15 наурыз 1934 жылы, Қарағанды облысы, Шет ауданы Қарасаз) — ғалым. Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының академигі. Техника ғылымдарының докторы, профессор. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. Қ.Сәтбаев атындағы арнайы сыйлықтың тұңғыш иегері.

## Өмірбаяны
Арғын тайпасы, Қаракесек руының Керней бұтағынан шыққан. 
* 1957 жылы -ҚазҰТУ-ды бітірген.
* 1957 жылдан - Балқаш кен-металлургия комбинатында қызметте болды.
* 1965 жылдан - ҚазҰТУ-да аға оқытушылықтан ректорға (1985 — 1992) дейінгі қызметтерді атқарды.

## Ғылыми еңбектер
Рақышевтің негізгі ғылыми еңбектері жер қойнауын тиімді игерудің, құрылысқа қажетті тау жыныстарын жарылыссыз өндірудің, жартастарды ұңғылап бұрғылауда жаңа техникаларды пайдалану мен кен байлықтарын ашық әдіспен өндіру мәселелеріне арналған.
* 400-ден астам ғыл. еңбегі, 13 монографиясы жарық көрді.
* Пеленгация источников возмущения в массиве горных пород, А., 2002;
* Системы и технологии открытой разработки, А., 2003.

## Марапаттары
* 1984 жылы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасы;
* 1986 жылы КСРОның "Еңбек Қызыл Ту ордені" 
* КСРО медалдарымен марапатталған (1967, 1970, 1989 жылдар);
* 1984 жылы «КСРО Жоғары оқу орнының үздік қызыметкері» атағы;
* 2000 жылы Қазақстанның мемлекеттік степендиясының иегері;
* 2003 жылы Қ.Сәтбаев атындағы арнайы сыйлықтың тұңғын иегері атанды;
* 2004 жылы елбасының жарлығымен «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағы берілді;
* 2005 жылы «Тыңға 50 жыл» медалі;
* 2009 жылы Ахмет Байтұрсынұлы атындағы күміс медалі;
* 2011 жылы М.В.Ломоносов Ордені;
* 2011 жылы Есенов атындағы арнайы сыйлықтың лауреаты;
* 2013 жылы жоғарғы мемлекеттік марапат «Парасат ордені» мен марапаттады.
* "ҚР жоғары мектебінің үздік оқытушысы» деген мемлекеттік грантының екі мәрте иегері; 
* ҚР Тау-кен кешенінің «2013 жылдың Ғалым ұстазы» номинациясы бойынша «Алтын Гефест» иегері.

## Ғылыми атақтары
* 1978 жылы Техника ғылымдарының докторы; 
* 1981 жылы профессор құрметті ғылыми атағы;
* 2003 жылдан Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының  академигі;
* 2013 жылдан Мәскеу Мемлекеттік тау-кен университеті және Украина Ұлттық тау-кен университетінің құрметті докторы;
* 1998 жылдан Тау-кен Ресей ғылым академиясының және Халықаралқ өнер және ғылым академиясының, академигі.

## Дереккөздер

Санат:15 наурызда туғандар
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетінің профессорлары
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті оқытушылары
Санат:Қазақстан жоғарғы оқу орындарының профессорлары
Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Санат:Тыңға 50 жыл медалінің иегерлері
Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері
Рапс

**Рапс** — майлы әрі азықтық дақылдарға жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Дақыл ретінде б.з.б. 4-мыңжылдықтан бастап белгілі. Р. күздік және жаздық болып бөлінеді. Суыққа төзімді, құрғақшылыққа төзімсіз өсімдік. Тұқымы 1 — 3ӘС-та өне бастайды, жас өркені –3 — 5ӘС-қа үсімейді. Ылғалды ең көп қажет ететін кезеңі гүлдену, дәнінің толысып, пісу сәті. Күздік Р-қа қарағанда жаздық Р. климат жағдайларына төзімдірек. Вегетац. кезең күздік Р-та 270 — 300 күн, жаздық Р-та 80 — 100 күнге созылады. Айқас тозаңданады. Барлық майлы дақылдардың ішінде күздік Р. айрықша топырақ талғайды, ол қоректік заттары мол, қышқылдау ортасы бар топырақтарда жақсы өнім береді. Ал жаздық Р. ауыр саздақ және жеңіл құмдақ топырақтардан басқа жерлердің бәрінде өсіп, өнім бере алады. Күздік Р-тың алғы дақылдары ретінде күнбағыс, жүгері, ерте пісетін картоп, көк азық үшін себілетін күздік қара бидай дақылдарын атауға болады. Р-тың дәнінде 43%-дан (жаздық) 50%-ға (күздік) дейін май болады. Майын тағам ретінде және тех. мақсаттарға, сабын қайнату, тоқыма, металлургия, бояу, полиграфия, тері, т.б. өндірістерде пайдаланады. Р-тың 100 кг көк балаусасында 15,7 кг мал азықтық өлшем бар және ол витаминдерге (А, С) бай, жақсы қорытылады. Ауыспалы егістерде аралық дақыл ретінде себілген Р. малға күз және көктем айларында жақсы жайылым. 1 га-дан 10 — 30 ц өнім алуға болады. Тұқымын қатар аралығын 15 см етіп, кең қатарлы әдіспен, 8 — 12 кг/га мөлшерде, 2 — 4 см тереңдікте себеді. Жаздық Р. Солтүстік Қазақстан, Шығыс Қазақстан, Ақмола облыстарында, ал күздік Р. Атырау, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан облыстарында өсіріледі. Қарағанды және Қостанай облыстарында жаздық Р-ты дән алу үшін де, мал азықтық дақыл ретінде де егеді. 
=Дереккөздер=


Санат:Орамжапырақтар
Санат:Мәдени өсімдіктер
Юрий Григорьевич Ратушный

**Ратушный Юрий Григорьевич** (26.8.1935 — 27.8.1996, Алматы) – қазақстандық архитектор, Қазақ КСР-інің еңб. сің. архитекторы (1978). 1962 ж. Новосибирскідегі инж.-құрылыс ин-тын бітірген. Сол жылдан Алматы қаласындағы Қазақ қала құрылысын жобалау ин-тында жобалау тобының жетекшісі, жобалау шеберханасының, ал 1981 жылдан сол ин-ттың бас арх. болды. Оның негізгі жұмыстары: Республика сарайы (1970, Н.И. Рипинский, В.Ю. Алле, В.Н. Ким, Л.Л. Ухоботовтармен бірге), “*Қазақстан*” қонақ үйі (1978, Ухоботовпен бірге), бұрынғы Алматы облысы партия к-тінің саяси-оқу үйі (1981, Т.Ералиевпен бірге), ҚР-ның тарихи орт. мұражайы (1985, З.Мұстафинамен бірге), т.б. ғимараттар. КСРО (1971) және Қазақ КСР-і (1981) Мемл. сыйл-ның лауреаты. 

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Алексей Григорьевич Рау

**Рау Алексей Григорьевич** (15.4.1938 ж. т., Украина) — а.ш. ғыл. докт. (1990), проф. (1992). Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының акад. (2003). [Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтын бітірген (1966). 1966 — 73 ж. осы ин-тта пед. қызметте, 1973 — 95 ж. Қазақ су шаруашылығы ғыл.-зерт. ин-тында, 1996 — 2002 ж. ҚР ұлттық агр. зерттеулер академ. орт-нда (НАЦАИ) қызмет атқарды. 2002 жылдан Қазақ ұлттық агр. ун-тінде басшылық қызметте. Ол топырақты сүзу процесін, суландырылған жер топырағының сулы-тұзды режимін, суландыру режимін және а. ш. дақылдарын суғару технологиясын теор. және іс жүзінде зерттеп, Қызылқұм суландыру жүйесін кәріздеу мен суландыру параметрлерін жетілдірді; а. ш. дақылдарының өнімділігін арттыруға пайдаланылатын суды 20%-ға дейін үнемдеп, суландырылатын жүйенің экологиясын жақсартуға арналған жаңа құралымдар жасады. Р. 100-ден аса ғыл. еңбектің, оның ішінде 3 монографияның авторы. Өндіріске 10 ұсыныс енгізген. “*Ауыл шаруашылығы өндірістеріне агроэкол. тәсілдер енгізу және қоршаған ортаны қорғау”, “Су ресурстарын пайдалану технологиясы және жаңа экономикалық жағдайларда су құрылыстарын пайдалану*”, т.б. респ. ғыл. бағдарламаларға басшылық жасады.

## Дереккөздер


## Толықтыру

Санат:Қазақстан ғалымдары
Сабыр Омарұлы Рахимов

thumb|right|200px|Сабыр Омарұлы
**Сабыр Омарұлы Рахимов** (1902, Оңтүстік Қазақстан облысы Қазығұрт ауданы Көкібел ауылы — 26 наурыз, 1945, Польша, Данциг (қазіргі Гданьск қаласы), сүйегі Ташкенттегі бауырластар зиратына жерленген) — әскери қайраткер, генерал-майор (1943), Кеңес Одағының Батыры (1965). 

Суан тайпасының Бағыс руынан шыққан. Әкесі ерте қайтыс болып, жас қалған Рахимовты шешесі (өзбек қызы) Өзбекстанға алып кеткен. 

1922 жылы әскер қатарына шақырылған. Бакудегі әскери училищені бітірісімен (1925), Самарқан қаласындағы атты әскерлер дивизиясында взвод, эскадрон командирі болды. 1925–1927 жылдары Орта Азияда (Қарақұмда) Кеңес өкіметіне қарсы шыққандармен қарсы күрестегі ерлігі үшін Қызыл Ту орденімен марапатталған (1927). 1941 жылға дейін түрлі әскери мекемелерде қызмет істеді. 

Соғыс басталғанда полк, кейін дивизия қолбасшысы болды. 1941 жылы шілдеде жау қоршауын бұзып шыққандағы батылдығы үшін 2-рет Қызыл Ту орденімен марапатталып, полковник шенін алды. Оның дивизиясы Дондағы Ростовта, Кавказда ұрыс жүргізді. 1943 жылы Мәскеудегі Бас штаб академиясына оқуға жіберілді. Академияны бітірген соң Белоруссияны, Польшаны азат етуге қатысты. 

Соғыс жылдары ол басқарған дивизияның жауынгерлік туына 2 Қызыл Ту, Суворов және Кутузов ордендері тағылды. Рахимов Ленин, 4 рет Қызыл Ту, Қызыл Жұлдыз, 2-дәрежелі Суворов ордендерімен, медальдармен марапатталған. 

Ол жөнінде “Генерал Рахимов” атты көркем фильм түсірілді. Өзбекстандағы ауылдар, мектептер, Ташкенттің бір ауданы, көшесі, метро бекеті батыр есімінде. 

Оңтүстік Қазақстан облысы Қазығұрт ауданы Көкібел ауылындағы орта мектеп Рахимов есімімен аталады. 

Ташкент қаласында Рахимовқа ескерткіш орнатылған. 

Польша Республикасының бір траулері генерал Рахимов есімімен аталады. 

Қазіргі уақытта Оңтүстік Қазақстан облысы Шымкент қаласында Тәуке хан көшесінің бойында Жеңіс саябағында ескерткіші орнатылған.

Астана қаласында және Тараз қаласында батыр есімімен аталатын көшелер бар.

## Дереккөздер

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:1902 жылы туғандар
Санат:1945 жылы қайтыс болғандар
Санат:Өзбекстан қазақтары
Рационал сан

нобай|180px|Ширектер
**Рационал сан** — түріндегі сан, мұндағы *m* және *n* — бүтін сандар (*n-0*). *m* бүтін санын түрінде жазуға болатындықтан, барлық бүтін сандар рационал сан болып есептеледі. Рационал сандар алгебр. өріс құрайды, өйткені рационал сандарға қосу, азайту, көбейту және бөлу (нөлден басқа бөлгішке) амалдарын қолданғанда рационал сан шығады. Рационал сандарға амалдар қолдану мына формулалар арқылы беріледі:

Рационал Санды ондық бөлшек немесе шекті және шексіз периодты ондық бөлшек түрінде жазуға болады.
## Дереккөздер


Санат:Алгебралық сандар
Санат:Қатынастар
Рачков Валерий Александрович

**Рачков Валерий Александрович** (24.4.1956 ж. т., Алматы) — боксшы, КСРО-ның еңбек сіңірген спорт шебері (1978). Жаттықтырушысы — С.Болдырев. Қазақстанның, КСРО-ның және халықар. турнирлердің жеңімпазы. Бүкілодақтық жастар ойындарының жеңімпазы (1973, Свердловск, Ресей). КСРО (1976, 1977, 1978) және әлем чемпионы (1978, Белград, Югославия). КСРО халықтары спартакиадасының күміс жүлдегері (1979). КСРО чемпионатының күміс (1979) және қола жүлдегері (1980). 
## Дереккөздер


## Толықтыру

Санат:Тұлғалар
Рахман қайнары (шипажай)

**Рахман қайнары**, Рахман көлi, арасан – Шығыс Қазақстан облысының Катонқарағай ауданындағы шипалы жылы су көзi.

Оңтүстік Алтайдың кiшкене тектоникалық ойпатында, Арасан көлі жағасында, теңiз деңгейiнен 1750 м биiктiкте айналасын биiк тау, орман қоршаған өте көрiктi жерде орналасқан. Су граниттегi терең тектоникалық жарықтан шығады, температурасы 35 – 42°С. Қайнардың шипалық қасиетi ертеден белгiлi. 
*1925 – 36 ж. бұл жерде курорт болған. 
*1960 жылдан қайта жұмыс iстей бастады. 
Рахман қайнарының шипалық қасиетi оның құрамындағы көмiр қышқылының, радонның молдығында. Суы тұщы, минералдылығы 200 мг/л, құрамында гидрокарбонаттар, натрий, кальций, т.б. элементтер бар. Рахман қайнарының суы асқазан, ревматизм, гинекологиялық, жүйке, тыныс ауруларын және әр түрлi улану мен жараларды емдеуде қолданылады.

Өскемен қаласынан 450 шақырым, төрт мемлекеттің Қазақстан, Ресей, Моңғолия, Қытай елдерінің шекарасының қиылысқан жерінде, Алтайдың кішкене тектоникалық ойпатында орналасқан. 

Осы жердің астында ағып жатқан өзендердің құрамында, емдік қасиеті бар радон, яғни өте сирек кездесетін гранит миниралдарының ұсақ бөлшектерге бөлінуінің құрамдасы бар. Термалды сулар буындардың, омыртқа сүйектерін, жүйке жүйесін және тері ауруларын емдеуде қолданылады. Шаруа Рахман 1763 жылы ыстық көзді тауып алған. Аңызға сәйкес, ол маралды жаралайды, жаралы жануар осы ыстық көздерге келіп шомылып аман-сау шығады.

## Рахман қайнарының шығуы туралы (аңыз)
**Рахман қайнарының қайнарының шығуы туралы** — халық аңызы. Шығыс Қазақстан облысындағы емдік қасиеті күшті Рахман қайнарына байланысты туған. Ерте кезде Алтай тауларының бөктерінде Әбдірахман деген аңшы өмір сүргендігі, оның бір күні жалғыз баласын ертіп аңға шыққандығы аңыз желісі болады да, алдарынан лағын ерткен сыңар мүйізді марал кезіккенде бала көздеп оқ атады. Маралдың лағы жер сүзіп құлап, оның жаралы аяғынан аққан қанды көрген бала шошынып, есінен танғандығы тебірене әңгімеленеді. Жақын маңнан судың сылдырын естіген Әбдірахман баласының есін жиғызу үшін су әкелуге кеткенде сол бұлақ басынан жаңағы марал мен лаққа тап болады да, жаралы лақтың бұлақ суы ішіндегі аяғының қаны тоқтап, жарасы жазылғанын көріп аң-таң болады. Бұлақтан жанторсығына қасиетті судан құйып алады да, баласына апарып ішкізеді. Осы кезде бала есін жияды. Әбдірахман ауылға су әкеліп ауру-сырқауларға береді. Оcыдан кейін бұлақты *"Әбдірахман қайнары"*, кейіннен *"Рахман қайнары"* деп атайды. Сол кезден бастап халықРахман қайнарын емдік мақсатта пайдаланып келеді. Аңызды Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті қазақ әдебиеті кафедрасының фольклор экспедициясы Қатонқарағай өңірінен жазып алған. Қолжазба нұсқасы осы кафедраның арнайы қоры мен әдебиет және өнер институты қолжазбалар орталығында сақтаулы.

## Дереккөздер

	

Санат:Шығыс Қазақстанның көрікті жерлері
Санат:Қазақстан шипажайлары
Рахматуллин Қасым Халиуллаұлы

**Рахматуллин Қасым Халиуллаұлы**(1920 ж.т.) – филос. ғыл. докт. (1968), проф. (1969), Қазақ КСР-інің еңб. сің. ғыл. қайраткері (1984). Жаратылыстанудың, астрономияның филос. мәселелерін, диалектика принциптерін, ғыл.-тех. революция мәселелерін зерттеді.
Аса көрнекті философ, ғалым, ұстаз Рахматуллин Қасым Халиуллаұлының өмірі мен шығармашылық қызметі әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-да философия және саясаттану факультетінің қалыптасып дамуымен тығыз байланысты. Қасым Халиуллаұлы 1971 жылы факультет құрылымына жаңа өзгерістер ендіруге мұрындық бола отырып, факультет құрылымына өзерістер енгізу үшін университет басшылығына ұсыныс жасай отырып, факультетті басқарудың тиімді әдістерін ұсынды. Қасым Халиуллаұлы кафедраның сан-салалы жұмысын уақыт талаптарына сай, заманауи тұрғыдан дамытқан, өзіне дейінгі дәстүрді сақтап, өзін жетілдіре білген ғалым ретінде көрсете білді. Рахматуллиннің басшылығымен филоософия факультетінде диалектикалық логиканың, жаратылыстанудың философиялық мәселелері және арнайы курстардың жүйесі дайындалып, бағдарламалары жасалды.

Рахматуллин Қасым Халиуллаұлының жетекшілігімен кафедра ұжымы философияны оқытудың жаңа әдістерінің логикалық құрылымын жасап, республикамен қатар, бұрынғы одақ көлемінде белгілі болды. Жаратылыстану факультеттерінде философияны жоғары кәсіби деңгейде оқытуды қамтамасыз ету үшін Рахматуллин Қасым Халиуллаұлының жетекшілігімен жаратылыстанушылар үшін философияның жалпы теориялық және әдістемелік қызметін жан-жақты, толыққанды ашатын түрлі әдістемелік құралдар дайындалып жарық көрді.

Рахматуллин Қасым Халиуллаұлының ғылыми жұмыстарына қызығушылық танытқан ММУ-нің философия кафедрасы жаратылыстанудың философиялық мәселелеріне қатысты пікірталастарға жиі шақырып тұратын.

Маркстік-лениндік философияның ойлауды және ізденісті тар шеңберде ұстауынан бас тартқан Рахматуллин Қасым Халиуллаұлы ғалам және оның құрылымын зерттеуге ұмтылды. Аспан денелерінің, жұлдыздар мен планеталардың космостық материяның басқа да формаларының құрылымы, қозғалысы және де дамуын философиялық тұрғыдан пайымдап, космонавтиканың философиялық негіздері мен өлшемдерін пайымдап берді.

Сондай-ақ, астрономия және космонавтика, космологияға байланысты жазған ғылыми мақалалары Америка құрама штаттарының ұлттық аэроғарыштық бірлестігінің (HACA) аспан әлемі мен ғарыш саласына қатысты дүниежүзілік мақалалар көрсеткішінің санатына қосылған. Бұл да ғалымның ғылыми еңбегіне әлемдік ғылыми қауымдастық тарапынан берілген жоғары баға деп білеміз. Қ.Х.Рахматуллиннің осы салада атқарған еңбектері жаратылыстану ғылымдарының философиялық негіздері мен астарларын ұғынуға және білім интеграциясының күрделі үдерісінің қыр-сырын танып білуге жол ашты. 
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Рашахат Айн Әл-Хаят

**“РАШАХАТ АЙН ӘЛ-ХАЯТ”** (“*Өмір бұлағының тамшысы*”) — тарихи шығарма. Шығарма авторы Қожа Ахрардың шәкірті — Фахруддин ибн Пусайн әл-Уаиз әл-Кашифи (1463 — 1532/33). Бүркеншік есімі — Сәфі. Ол өз еңбегін Қожа Ахрардың өмірі мен іс-әрекетін дәріптеу мақсатында парсы тілінде жазған (1488 — 1503). Шығармада Түркістан өлкесінің, Сырдария аймағының саяси-экон., мәдени, тарихи географиясы, т.б. туралы құнды деректер бар.
## Дереккөздер


## Толықтыру

Санат:Тұлғалар
Рашид әд-Дин

**Рашид әд-Дин**, **Фазлаллах ибн Абу-ль-Хайр Хамадани** (*лақап аты ат-Табиб*) (1247, Хамадан, — 18 шілде 1318, Тебриз) — парсы тарихшысы және мемлекет қайраткері. Ол Құлағу ұрпағы Абаға хан тұсында (1265-1282) қызметке араласқан. 1298-1317 жылдары Иранды билеген моңғол хандары Ғазан хан мен Улжайту ханның уәзірі болды. Ғазан ханның реформасын жүзеге асырды. Медицина саласында да үлкен білімдарлық танытып, мемлекет қайраткері ретінде жан-жақты қабілеттілік көрсетті. Оның алым-салық саясаты елдің экономикасын қайта жандандыруға бағытталды. Уәзір болған кезінде ірі жер иеленушіге айналды. Он ұлы жер-жерде өз алдына билік құрды. Рашид әд-Дин діни ғұлама, энциклопедист, ғалым, дәрігер, ботаник әрі табиғаттанушы болды. Агро және құрылыс техникасы жөніндегі энциклопедия «Китаб-уль-ахи-уа-ль-асар» мен мұсылман (сүннит) теологиясы бойынша 4 трактат жазған. Оның еңбектерінің ішіндегі ең құндысы — 3 томнан тұратын бізге жетпеген тарихи деректер негізінде жазылған *«Жамиғ ат-тауарих» («Жылнамалар жинағы»)*. Рашид әд-Дин. Абу-Саид Баіадүр хан тұсында биліктен тайдырылып (1317), кейіннен Улжайту ханға қастандық жасады деген желеумен өлім жазасына кесілді. Рашид әд-Диннің еңбектері ортағасырлық Қазақстан тарихын зерттеуде құнды дерек болып табылады.

## Дереккөздер

Санат:Тарихшылар
Санат:Ислам тұлғалары
Реаниматология

**Реаниматология**  (*ре…* лат. *anіmatіo* — тірілу және грек. *logos* — ілім) — медицинаның адам организмінің өмірлік маңызды қызметінің баяулауы мен оны қайтадан қалпына келтірудің негізгі заңдылықтарын зерттейтін саласы. Реаниматология 20 ғ-дың ортасында пайда болды. Реаниматология органдар қызметінің тоқтап қалуын алдын алу жолдары мен органдар жұмысының тоқтап қалмауына жағдай жасау (*қарқынды терапия*) мүмкіндіктерін, кенеттен әлсіреген организмнің негізгі қызмет атқаратын органдарының жұмысын арнайы әдіс, тәсіл және дәрі-дәрмекпен алмастыру жолдарын қарастырады. Реаниматология зерттеп, жетілдірген тәсілдер мен әдістерді тәжірибе жүзінде қолдануды реанимация (*қ. Организмді тірілту*) деп атайды. Арнайы құрал-жабдықты қажет етпейтін, кез келген жағдайда жүзеге асыруға болатын алғашқы жәрдем әдістері (*қолдан тыныс алдыру, массаж*) Реаниматологияның үлкен жетістігі болып саналады. Реаниматология саласында тез ойлап, жылдам шешім қабылдайтын, мед. құрал-аспаптарды шебер пайдалана алатын маман-дәрігерлер (реаниматологтар) жұмыс істейді. Кез келген хирург. операция реаниматологтардың қатысуынсыз өтпейді. Қазақстанда барлық ірі ауруханалар мен мед. ғыл. орт-тарда клиник. өлімге ұшыраған немесе өте ауыр халдегі ауруларды қабылдайтын реанимация және интенсивті терапия бөлімдері бар. 
## Дереккөздер


## Толықтыру

Санат:Биология
Реакция

250px|thumb|right

**Реакция** (лат. *ре…* және *aktіo* — әрекет), химияда — реагенттердің химиялық құрамы, құрылысы, қасиеті жағынан өзгеше заттарға (*өнімдерге*) айналу құбылысы. Химиялық Реакциялардың Реакциялардан айырмашылығы әрекеттесуші жүйедегі атомдардың саны мен түрі өзгеріссіз қалады. Реакцияны шартты түрде химиялық теңдеу түрінде өрнектейді. Химиялық Реакциялар: 
* реагенттердің құрамына кіретін атомдардың тотығу дәрежесінің өзгеруіне байланысты тотығу, тотықсыздану Реакциялары;
* бастапқы заттар мен Реакция өнімдерінің саны мен құрамына байланысты айырылу, қосылу, орын басу, алмасу Реакциялары;
* әрекеттесуші жүйеде жылу бөлінетіндігі немесе жылу сіңірілетіндігіне байланысты *экзо-*, *эндотерм*. Реакциялар;
* тура және кері бағытта жүруіне байланысты қайтымды, қайтымсыз Реакциялар,

## Реакцияның тармақталған тізбегі
Реакцияның тармақталған тізбегі - тізбек жалғасының әрбір элементар актісіндегі актив бөлшектердің көбеюімен сипатталады.

=Жарық пен жылу бөле  жүретін реакциялар=

Жарық пен жылу бөле жүретін реакциялар – жану реакциясы деп аталады. 
Қыздырғанда  оттек көптеген металдармен және бейметалдармен шабытты реакцияласып, жылу және жарық бөледі.
Жай және күрделі заттар жанғанда әртүрлі оксидтер түзіледі.

=Дереккөздер=
Химия 8 сынып оқулығы

т.б. түрге бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Химия
Ревальвация

**Ревальвация** (лат. *re* — жоғарылату, *valeo* — мәнді болу) — ұлттық валютаның басқа елдердің валютасына қатысты бағамын көтеру. Ревальвация тауарлар мен көрсетілетін қызметтерді шеттен әкелушілердің және капиталды шетке шығарушылардың мүдделеріне сай келеді, алайда ол тауарлар мен көрсетілетін қызметтерді шетке шығарушыларға тиімсіз, өйткені бұл олардың ұлттық валюта түріндегі түсімін азайтады. Ревальвация шетелдік қысқа мерзімді капиталдардың тартылуына мүмкіндік туғызады. Капиталдар Ревальвация қарсаңында елге ағылады және Ревальвация жүзеге асырылғаннан кейін несие капиталының ұлттық рыногына кері қайтарылады.

## Дереккөздер


## Толықтыру

Санат:Терминология
Ревматология

**Ревматология** (грек.* rheuma*, *rheumatos* — басқын, өту және ...логия) — медицинаның ревматизм мен дәнекер тіндерді емдеудің жолдарын зерттейтін саласы. Ревматизмге жалпы 85-ке жуық әр түрлі дәнекер тін, сүйек-бұлшық ет, тамырлар жүйелерін зақымдайтын аурулардың нозолог. түрлері жатады. Қазақстанда Ревматология саласындағы зерттеулер 1950 ж. Алматы мемл. мед. ин-тының (*қазіргі Қазақ ұлттық мед. ун-ті)* факультеттік терапия (Е.А. Мезенчук), кейін бала Ревматологиясы (Н.А. Барлыбаева) кафедраларында басталды. Ревматология мәселелерімен, сондай-ақ республиканың басқа да мед. академиялары, Педиатрия және балалар хирургиясы ғыл. орт., Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру ин-ты, т.б. мекемелер шұғылданады. Нәтижесінде ересек адамдар мен балалардың ревматизммен қалай ауыратыны және одан айығу жолдары анықталды; аурудың даму барысы мен науқастың жасқа байланысты ерекшеліктері зерттелді. Республикада дәнекер тін, сіңір метаболизмі және оның ыдырау, бұзылу себептері, буындардың қабыну патогенезі зерттелуде. Қазақстанда Ревматологияның дамуына тиісті үлес қосқан ғалымдар: Р.А. Сәтбаева, К.А. Жаманқұлов, Р.Л. Иванова, Т.Сейсембеков, К.З. Тынымова, В.М. Карлинский, Б.Шәкімова, Р.О. Баймұхамбетова, т.б.
## Дереккөздер


## Толықтыру

Санат:Биология
Реактив

**Реактив**, *реагент* (*ре…* және лат. *agentіs* — әсер етуші) — химиялық реакциялардағы бастапқы заттарды анықтайтын техникалық термин. Сондай-ақ қандай да бір мақсатқа қолданылатын құрамы күрделі ерітінділерді де Реактив деп атайды. Тазалығына және қолданылатын ғылыми немесе анализдік қажеттіліктеріне байланысты Реактивтер: өте таза, анализ үшін таза және таза деп бөлінеді. Қолдану салаларына байланысты Реактивтердің тазалығына әр түрлі талаптар қойылады. Реактивтердің басым бөлігі екі немесе үш сипаттамалар бойынша, ал кейбіреулері, мыс., биология мен спектрлік зерттеулерде қолданылатын Реактивтер 20-дан аса сипаттамалар бойынша анықталады. Реактив органикалық және органикалық емес деп те бөлінеді. Барлық Реактивтердің саны 60 мыңнан асады. Олар улы, оңай буланғыш, отқа қауіпті, қопарылғыш, тұрақсыз, т.б. болып келеді. Реактивтердің түрлері мен қолдану ережелері ыдыс сыртындағы жапсырма қағаздарда, катологтарда көрсетіледі. 
## Дереккөздер


## Толықтыру

Санат:Химия
Режиссёр

right|thumb|200px|Режиссердың жұмыс орны
**Режиссер** (,  – басқарамын) – сахнада драмалық немесе муз. туындыны қоятын театр қызметкері. 
Режиссер -  Таспаға жазылған материалдың басты компоненттері   дауыс, оқиғаның дыбыстық бейнесі, музыка, шу, т.б.  көркемдік элементтерді біріктіріп, үйлестіріп отыратын бірден-бір маман. Режиссерлік қызмет қаншалықты қиын болғанымен - соншалықты елеусіз қалып жатады. Эфирлік өнім  әуе толқынынан өткен соң "хабардың  режиссері-бәленбай" деген бір ауыз сөзбен тиянақтала салады, ал атқарылған істің жауапкершілігі, ауқымдылығы өте үлкен екендігі байқала бермейді.

Радиодағы хабарлар жанры жағынан әр түрлі болған сайын режиссер еңбегі де күрделене түседі. Бұрынырақтарда радиода жиі кездесетін радиокомпозиция, радиоочерк, радиофельетон, т.б. сияқты жанрлардың, көркем әдеби хабарлардың, радиодраматургияның азайып кеткендігі де радиорежиссерлерінің жұмысын бір жақты, бір сарынды бағытқа ауыстырып жібергендей.

Жақсы режиссер оператор, жөндеуші, топмейстер, дыбыс рсжиссері сияқты көмекшілері бола тұра бар жұмысты өзі атқара береді. Ол алдымен, жұмысты бастамас бұрын хабардың мәтінімен танысады. Сонан соң күллі көркемдеуші элементтерді дайындайды, музыканың естілу уақытын да сол белгілейді. Кез келген жерден музыканы үзіп тастауға болмайды, белгілі бір жеріне дейін ойнатып, сонан соң біртіндеп барып хабардың жабылу процесіне сай аяқтау қажет. Эстетикалық талғам, тыңдаушыға жетер әсер басты талап болуы тиіс.

Тікелей эфирде режиссерден жинақылық, шапшаңдық талап етіледі. Дер кезінде қажетті шуларды, музыкаларды жіберу, фонограмманы қосу т.б. әрекеттер ашық эфирде тез орындалуы тиіс. Кейде шақырылған адамдар келмей қалады, кешігеді, ондайда хабар жоспары өзгереді. Ендігі жерде режиссердің жедел шешімі керек. Әрине, режиссер көмекшісінің, оператордың жәрдемдері кажет. Хабардың үзіліп қалмауын қамтамасыз ету де соның міндеті. Кейде жүргізуші сөйлеп тұрады, ал радиодан естілмейді. Сондықтан, студия мен апараттық бөлме арасын байланыстыратын микрофоннан басқа наушниктер де қолданылады.
## Дыбыс режиссері
Дыбыс режиссері - телевизия мен радиода жүмыс істейтін дыбыстық материалдарды дайындауды ұйымдастыруға басшылық жасайтын, фонотекалық материалдарды таңдайтын, дыбыстың техникалық, көркемдік сапасын бақылайтын, дәл уақытында дыбыстық эффектілерді қосып, тоқтатып тұруды, микшерлеуді, фонограмма жазуды бақылайтын шығармашылық қызметкер.

## Дереккөздер


Санат:Мамандықтар
Санат:Терминология