Орталық Азия

нобай|Орталық Азия
**Орталық Азия** – Азияның ішкі аумағында орналасқан табиғат аймағы. Батысы мен солтүстік-батысында ТМД елдері Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан, Түрікменстан, солтүстігінде Моңғолия, Қытайдың солтүстік-батыс бөлігі орналасқан. Оңтүстік-батысы мен оңтүстігін Ауғанстан, Пәкістан, Үндістанның солтүстік бөліктері, орталығы мен шығысын Қытай алып жатыр.

## Сипаттама
Аумағы **6 млн. км<sup>2</sup>**. Жер бедері қиыршық тасты және құмды шөгінділермен жабылған әртүрлі биіктіктегі жазықтар мен оларды қоршай орналасқан биік тау жоталарынан тұрады. Геоморфологиялық ерекшелігіне қарай **Орталық Азия** батыстан шығысқа қарай созыла орналасқан 3 орографиялық белдеуден тұрады. Солтүстік таулы белдеу құрамына Сарыарқа, Моңғол Алтайы, Хангай, Хэнтэй тау жоталары, тау аралығында орналасқан Жоңғар жазығы, Ұрыңқай, Ебінұр, т.б. ірі көлдердің қазаншұңқырлары кіреді. Орта белдеуге Тянь-Шань тауы және биіктігі **1000 – 2000 м** болатын көтеріңкі жазықтарда жатқан *Гоби, Алашань, Бейшань және Тарим ойысындағы Такла-Макан шөлдері* кіреді. Биік Орталық Азия құрамына орташа биіктігі **4000 – 5000 м-ге** жететін *Памир, Куньлунь, Гиндукуш, Қарақорым, Тибет, Гандисышан тауларынан* тұратын биік тау жүйелері жатады. Кен байлықтарынан: *Сарыарқада мыс, молибден, вольфрам, көмір; Куньлунь тауларында нефрит; Тибет, Куньлунь, Наньшань, Хангай тауларында шашыранды алтын, темір кені, мұнай, қалайы, молибден, вольфрам; Хэнтэй тауларында бирюза, топаз; Жоңғар жазығында, Тарим, Цайдам, Турфан ойыстарында мұнайдың, тас көмір, ас тұзы мен глаубер тұзының* мол қорлары бар. [thumb|left| alt=A.| ''[Орта Азия*.]] Қыста жоғары, жазда төмен қысымның ықпалында болуына, [[Мұхит|мұхиттардан]] өте қашық орналасуына, тау жоталарымен қоршалып оқшаулануына байланысты климаты тым континенттік және құрғақ. Аймақтың басым бөлігінде жылдық ауа температурасының айырмасы *'500С-қа** дейін жетеді. Қаңтардың орташа температурасы **–10 – 250С**, шілдеде солтүстік пен орталық бөлікте **20 – 250С**, Тибет таулы қыратында **100С**. Аймақтың **3/4 бөлігінде** жылдық жауын-шашын мөлш. **100 – 200 мм**, тау жоталарында **300 – 500 мм**, оңтүстік-шығысында муссонның ықпалымен **1000 мм-ден** артық жауын-шашын түседі. Жылдық буланушылық көрсеткіші **2000 мм** шамасында. Тау жүйелерінің көпшілігінде [[мұз басу]] таралған. Мұз басудың аса ірі орталықтары: ''Қарақорым (Сиачен мұздығы, ұзындығы 72 км), Тянь-Шань (Оңтүстік Інілшек мұздығы, ұзындығы 57 км), Моңғол Алтайы (Потанин мұздығы, ұзындығы 20 км) таулары. Ірі өзендері Хуанхэ, Янцзы, Меконг, Салуин, Брахмапутра, Инд, Ертіс, Селенга, Амур мұхит алабына жатса, Тарим, Іле Эдзин-Гол өзендері тұйық көлдерге құяды, құмға сіңіп кетеді. Орталық Азияның солтүстігі (Моңғолия мен Жоңғар жазығында) мен оңтүстігінде (Тибетте) көлдер көп орналасқан. Ірі тұзды көлдері: Кукунор (аумағы 4200 км²), Убсу-Нур (аумағы 3350 км²), Балқаш (17,7 мың км²); тұщы көлдері: Хубсугул (аумағы 2620 км²), Хар-Ус-Нур (аумағы 1486 км²), Зайсан (1,79 мың км²), Бақырашкөл (аумағы1380 км²), Далайнор (аумағы 1100 км²) ''. 

Орталық Азияға негізінен шөлейт және [[Шөлді аймақ|шөлді ландшафт]] тән. Солтүстік-шығысында ылғал мөлшерінің артуына қарай **дала және орманды дала** белдемі тараған. Шөлдің ''сұр топырағы, сортаң топырақ, тақыр кездеседі, тұйық тұзды көлдер айналасында құрғақшылық әсерінен қалыптасқан кең алқапты сорлар'' тараған. [[Моңғолия]]ның солтүстігіндегі тау беткейлерінде ''таудың қоңыр орман топырағы, Гоби шұраттары (оазис) мен жер асты су көздері шығатын тау алды бөктерлерінде таудың шалғынды қара топырағы, тұрақты ағыны бар өзен аңғарларында шалғынды топырақ'' түрлері қалыптасқан.

== Өсімдік және жануарлар дүниесі ==
Аймақтың солтүстігінде далалық өсімдіктер (селеу, жусан, ши), тау жоталарының солтүстік беткейлерінде таулы-тайгалық (Моңғолия тауларында балқарағай, Куньлунь мен Тянь-Шань тауларында шырша, арша) орман кездеседі, биік бөлігінде субальпі және альпі шалғыны өседі. Өзен аңғарларында евфрат көктерегі, жиде, шырғанақ, тобылғы, қамыс, т.б. өсімдіктер қалың тоғай құрайды. [[Фауна|Жануарлар дүниесінен]] тұяқты жануарлар, кемірушілер мен құстар өте көп. Тұяқты ірі жануарлардан ''Тибетте қодас, Жоңғар жазығында екі өркешті түйе, Гобиде – Пржевальский жылқысы'' жабайы түрінде сақталып қалған. Жыртқыштардан ''гималай аюы, барыс, сілеусін, қасқыр'', т.б. тіршілік етеді. Орта Азия аумағын көптеген халықтар мекендейді. Аймақтың батысында түркі халықтары (қазақтар, қырғыздар, ұйғырлар, т.б.) солтүстігінде моңғол халықтары ''(халкалар, ойраттар, буряттар), Тибет, Наньшань, Кукунор маңында тибеттіктер шоғырланған''; аймақтың барлық бөлігінде дерлік қытай халқы басым. **“Орта Азия”** ұғымын география тарихына **XIX ғасырдың аяғында** неміс ғалымы [[Александр Гумбольд|А.Гумбольд]] енгізді.



== Тарихы ==
=== Орталық Азия (Кеңестер одағының ыдырауынан кейін) ===
[[Сурет:Central Asia 1900 mk.svg|thumb|Ресей дәуіріндегі Орталық Азия]]
**Орталық Азия*' – [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағының]] ыдырауы нәтижесінде бұрынғы Орта Азия республикалары мен Қазақстан аумағында пайда болған геосаяси кеңістік. [[Геоаймақ]] ресми түрде [[1993 жыл]]ы [[4 қаңтар]]да [[Қазақстан]], [[Қырғызстан]], [[Өзбекстан]], [[Тәжікстан]] және [[Түрікменстан]] Республикалары президенттерінің [[Ташкент]] қаласында өткен саяси, экономикалық ынтымақтастықты нығайту мәселелері жөніндегі бас қосуында бекітілді. Орталық Азия болып аталуы – жер аумағының [[Еуразия]] құрлығының ортасында орналасуына және бұл елдердің тарихы, діні мен тілі, салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрпы, мәдениеті мен шаруашылығындағы жақындықтар, ұқсастықтардың көп болуына байланысты.

[[Сурет:United Nations geographical subregions.png|thumb|500px|right|Біріккен Ұлттар Ұйымының бөліп ал-да билей-бер саясатына сәйкес әлемді билеу картасы.]]

=== Орталық Азия елдері Одағы ===
[[Сурет:Nazarbayev (2009).jpg|thumb|left| alt=A.| Н.Назарбаев "Орталық Азия елдері Одағын" құруды ұсынды .]]Орталық Азия аймағының аумағы 4 млн. км<sup>2</sup>-ден асады, халқының жалпы саны 74 млн. адамды құрайды. Аймақ елдерінің сыртқы сауда және экономикалық қатынастарында ежелгі [[Ұлы Жібек жолы|Ұлы жібек жолының]] қайта жаңғыруы өз көрінісін беруде, әрі [[Ресей]], Қытай және [[ТМД]]-ның басқа да елдерімен дәстүрлі байланыстарын жалғастыруда. Орталық Азия аумағында Қытай, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Үндістан]], [[Батыс Еуропа|Батыc Еуропа]] және мұсылман елдерінің осы аймақтағы геостратегия мүдделері түйіскен. Орталық Азияның саяси-әлеуметтік өміріндегі өзіне тән ерекше қасиет – ол ислам әлемінің бір бөлігі саналады және христиан, буддизм, индуизм, т.б. өркениеттердің тоғысуымен де ерекшеленеді. Аймақ шығыс пен батыс елдерін жалғастыратын біріктіруші көпір қызметін атқарады. 
Қазақстан Республикасының Президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Назарбаев]] [[2005 жыл]]ғы *Қазақстан халқына жолдауында “Орталық Азия елдері Одағын” құруды ұсынды. Мемлекеттердің бірлескен іс-қимылдарының негізгі стратегия бағыты – саяси, экономикалық, ғылыми, әскери, әлеуметтік, гуманитарлық, т.б. салалардағы үйлесімділіктерді нығайту, дамыту болып табылады. 

## Дереккөздер