open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Атамекен (көркем фильм)

**"Атамекен"** - көркем фильм.

1966 ж. "Қазақфильм" киностудиясында түсірілді. Сценарий авторы О.Сүлейменов, режиссері Ш.Айманов,
операторы М.Айманов, суретшісі Қ.Қожықов, композиторы Е.Рахмадиев. Басты рольдерде Е.Өмірзақов (Шал, Қазақстан мемлекеттік сыйлығы, 1968), М.Ахмадиев (Баян), т.б. ойнайды. Фильм үздік режиссер шешімі үшін Халықаралық кинофестивальда (Майндағы Франкфурт, Германия) арнаулы дипломға,1967 ж. Орта Азия республикалары мен Қазақстан кинофильмдері байқауында (Душанбе) "Тау хрусталі" сыйлығына ие болды.

## Рөлдерде
* Елубай Өмірзақов — *ата
* [[Мұрат Абдиримұлы Ахмадиев|Мұрат Ахмадиев]] — *Баян
* В. Шевцов — *Егор
* Т. Котова — *Софья
* Любовь Ивановна Малиновская — *Дарья
* [[Юрий Борисович Померанцев]] — *археолог
* Раднэр Зинятович Муратов — *шеркес
* [[Виктор Порфирьевич Перевалов]] — *жетім

Эпизодтарда: Яраги Зубайраев, Рахметулла Сальменов, Шолпан Алтайбаева, Әмина Өмірзақова және басқалар.

## Дереккөздер

 

Санат:КСРО фильмдері
Санат:Қазақфильм фильмдері
Санат:1966 жылғы фильмдер
Салқындатқыш

**Салқындатқыш** - өтетін сұйық немесе газ легін салқындату құрылғысы.
**Салқындату** - белгілі деңгейге дейін температураны төмендету.
* *Сумен салқындату* – ауа көмегімен сұйықты салқындату.
* *Ауамен салқындату* – ауа үрлеу көмегімен салқындату.
* *Сұйықпен салқындату* - сұйықтың көмегімен салқындату.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Түрлендіргіш түрлері

**Датчик, түрлендіргіш** - 1. электрлік емес шаманы электрлік шамаға аустыратын елшеуіш аспаптың бір белігі; 2. индикаторлық құрал.
**Май қысымының түсуінің түрлендіргіші** - өлшенетін кысымының азаюы кезінде диафрагманың бүгілу нәтижесінде сигнал лампасының электр тізбегінің  тұйықталуын қамтамасыз ететін түрлендіргіш (мысалы майлау жүйесінде).
**Сұйық температурасының түрлендіргіші** - өлшенетін сұйыктыктың температурасына байланысты термодірілді немесе магнитэлектрлік әдіспен ток күшінің өзгеруін камтамассыз ететін түрлендіргіш (мысалы салқындату жүйесінде).
**Отын деңгейінің түрлендіргіші** - отын сауытында қалтқының күйіне байланысты ток күшін өзгертетін түрлендіргіш.

## Дереккөздер
Саусақ

**Саусақ** - цилиндр өзекше.
* *Поршень саусағы* - шатунмен қозғалмалы жалғау үшін арналған поршеньде орнатылған саусақ.
* *Серіппегіш саусағы* - әдетте резеңкелі төлке арқылы көліктік құрал серіппесі кронштейнмен серіппенің құлағымен байланыстыратын саусақ.
* *Шынжыр саусағы* - шынжыр табанды трактордың табанындағы шынжырлы буындарын топсалы байланыстыратын саусақ.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Массаның сақталу заңы

[thumb|right|[Антуан Лавуазье|А. Лавуазье|130px]]
**Масса тұрақтылық заңы** (масса сақталу заңы) — реакцияға қатысқан заттар (реагенттер) массаларының қосындысы реакция нәтижесінде түзілген заттар (өнімдер) массаларының қосындысына тең.
Химиялық реакция кезінде реакцияға түскен заттардың молекулалары бұзылып, оны кұраушы атомдар басқаша топтасып жаңа молекулаларды түзеді. Реакция барысында атомдардың сандары өзгермейді, сондықтан олардың массалары да өзгермеуге тиісті. 
Реакцияға қатысқан заттардың массасы реакция нәтижесінде түзілген заттардың массасына тең болады. Бұл тұжырым зат массасының сақталу заңы деп аталады.
Оны тәжірибе жүзінде орыс ғалымы М.В. Ломоносов 1748 жылы ашқан, француз ғалымы А. Лавуазье де 1789 жылы осындай қорытындыға келген.
Бұл заңның жаратылыстану ғылымдары үшін маңызы өте зор, химия ғылымында сандық катынастарды пайдаланудың өзі осы заңға негізделеді.
1.	Барлық химиялық теңдеулер осы заңның негізінде кұрылады.
2.	Бүл заң жаратылыстың жалпы заңының бір көрінісі: жоқтан бар пайда болмайды, бар нәрсе із-түзсіз жоғалып кетпейді.
3.	Осы заңды пайдаланып, сандық есептер шығаруға болады.

1774 — 1789 жылдары француз химигі Антуан Лавуазье, өзі жасаған күрделі тәжірибелерге сүйене отырып, тұжырымдаған. Мыс., 32 г оттек пен 4 г сутек қосылғанда 36 г су түзіледі; 2H2 +O2 ->2H2O. Мұндағы реакцияға түскен реагенттердің жалпы массасы (36 г) реакция нәтижесінде түзілген өнімнің массасына (36 г) тең.

 
## Тағы қараңыз
Энергияның сақталу заңы

## Дереккөздер


Санат:Сақталу заңдары
Санат:Химия
Мотор бөлімі

**Мотор бөлімі** - шанақ салонынан оқшауланған қақпақпен жабылған, автомобиль қозғағышы орналасатын 
кеңістік.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Атлант (мүсін)

**Атлант** - жабық үйлердің төбесін,
бастырмаларды, балкондарды ұстап
тұратын ер адам бейнесіндегі мүсін-бағана. Атлант ежелгі дәуірде (грек
аңызында Зевс құдайының өмірімен
аспайды тіреп тұрған алып Атлас
атымен аталған) пайда болған. Атланттың архитектурада өріс алған кезеңі
17 - 19 ғасырлар. Акраганттағы Зевс
ғибадатханасы (б.з.б. 5 ғ.), Тулон қаласындағы Ратуша (1656 - 57, Франция)
мен Санкт-Петербург қалаларындағы Жаңа
Эрмитаж (1844 - 49, Ресей) Атланттары
көпке белгілі.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Мүсін өнері
Автомобильдің артқы есігі

**Автомобильдің артқы есігі** - универсал жеңіл автомобильдің арткы бөлімінде орналасқан есік; жүк салу үшін кызмет етеді.

## Дереккөздер
Бууайһийа

**Бууайһийа, Буиалықтар** - Дайламнан шыққан иран әулеті. Әулет басы
Бувейх - Солтүстік Иранның зийарлық билеушісі Мердауиджаның жасақтарының бірінің қолбасшысы болды. Бууайһтің балалары Батыс және Оңтүстік Иранда өмір сүрді, ал 945 ж. желтоқсанда әулеттің кенжесі
Ахмет Бағдатты жаулап алып, Ирактың
бнлеушісіне айналды. Шииттік-имамшыл
болғандықтан Муизз ад-даула Бағдатта «қалыпты» шиизмнің нығаюына ықпал
етті. 963 ж-дан бастап ашура мен Гадир әл-Хумма салтанатты түрде мерекелене бастады. Ал билікті одан қабылдап алушылардың тұсында Бағдатта алғашқы шиит медресесі (994) пайда болды. Осының бәрі
сунниттер мен шииттердің арасындағы
қатынаста шиеленістіріп жіберді. Шиит
мерекесіне жауап ретінде сунниттер де өз
мейрамын еткізді, мұндай мерекелердің
қантөгіс қақтығыспен аяқталуы жиіледі.
Бууайһийаның өз арасындағы алауыздық оның
билігін элсіретіп, халифалардың саяси және экономикалық тәуелсіздігінің ішінара қалпына келуіне әсер етті. XIX ғ-дың 20
жылдарында Бууайһийа мемлекеті Газнашылар
қысымына түсті, ал 1055 ж. салжұқтардың
тегеурініне шыдай алмай құлалы. Фарстағы
ең соңғы буиалық иелік 1062 ж. жойылды.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Баспа (өнер)

**Баспа**, өнерде - 
*Инемен бастыра тігу әдісі. Баспа көбінесе, алтын, күміс жіптермен кестелеп тіққен кезде қолданылады. Ине қалдырған ілмекті басып қалып, келесі жіп ілмегін соның тұйығынан шығарады. Сонда тігістің оң жағы біз кесте өрнегіне ұқсайды;
*Ағаш, мүйіз, тері, керамиканы өрнек жүзді басқымен батырыл әшекейлеу; 
*Кішкентай шырт етпе түйме.

## Дереккөздер


Санат:Өнер
Панель

**Панель** - 
# агрегат, қондырғы немесе аспаптың бөлшектер мен құрамды элементтер қондырылған бір белігі; 
# ғимараттың, шанақтың бетінің элементі болып табылатын қаптамалы немесе кетергіш тілімше.
##### Панель түрлері
* *Шанақ панелі* - әдетге катты қабырғалармен қатайтылған табақшалардан жасалған автомобиль шанағының бөлшегі.
* *Сақтандырғыш панелі* - автомобиль сымдары мен электр аспаптарын жанып кетуден сақтайтын сақтандырғыштар жинақталған панель.
* *Аспап панелі* - аспап қалқаншалары мен басқа да басқарушы және белгі беруші қондырғылар орналасқан автомобиль кабинасының алдыңғы бөлігінде көлденең орналасқан пішінді жапсырма панель.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Бисен Рахметоллаұлы Нұрпейісов

**Бисен Рахметоллаұлы Нұрпейісов** (17.02.1931) - режиссер, әнші. 

* Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы, 1950)
* Мәскеу театр өнері институтының режиссерлік факультетін бітірген (1967). 
* 1950 - 1962 ж. Қазақ академиясы опера және балет театры труппасында хор әншісі
* 1967 - 1990 ж. осында режиссер болып, А.Г. Рубинштейннін "Демон", Карасевтің "Морозко" (екеуі де 1967), С.С. Гулак-Артемовскийдің "Дунайдың арғы жағындағы запорождық" (1968), т.б. операларын қойды. 1968 ж. Жетісай музыкалық драма театрында Ғ.Мүсірепов пен Е.Г. Брусиловскийдің "Қыз Жібегін" сахнаға шығарды. Қазақ академиялық опера және балет театры құрамымен 1958 ж. Мәскеу қаласында өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндгіне, 1970 - 1974 ж. Сахалинде (Ресей) өткен қазақ мәдениеті күндеріне қатысты. 
* 1990 жылдан зейнеткер. 
* Қазақстан Мәдениет министрлігінің Қүрмет грамотасымен (1970) марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:17 ақпанда туғандар
Санат:1931 жылы туғандар
Санат:Жуалы ауданында туғандар
Санат:Қазақстан режиссёрлері
Санат:Қазақстан әншілері
Гуашь

**Гуашь** (,  - сулы бояу) - желім мен ақ сыр қосылып, суға ерітілген бояу. Қағазға, жібекке, т.б. материалдарға сурет салу үшін қолданылады.

## Дереккөздер
Сергей Иванович Гуськов

**Сергей Иванович Гуськов** (1890, Мәскеу қ. - 16.8.1953, Алматы) -театр гримері. Қазақстанның еңб. сің. артисі (1947). Мәскеу қ-ндағы бастауыш уч-щені бітірген (1902). 1903 - 10 ж. белгілі гример-суретші Я.И. Гремиславскийдің шеберханасында тәжірибе жинақтаған. Кезінде Кеңес өкіметінің қудалауына түскен ол 1936 жылдан Қазақстанда тұрып қызмет етеді. 1936 - 1939 ж. Шымкент облысы драма театрында, 1939 - 1953 ж. Алматыдағы Қазақ акад. драма театрында гримдер цехының меңгерушісі, ақад. Мемл. Орыс ақад. драма театрында қойылған спеқтақльдерге, сондай-ақ "Алтын мүйіз" (1948), "Жамбыл" (1953), т.б. фильмдерге арнай портреттік гримдер жасады. 1927 жылдан Мәсқеудің, Шымкент пен Алматының театр студиялары мен мектептерінде оқытушы болған. "Грим өнері" (1932, Мәскеу) атты кітаптың авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Өзгерткіш

**Өзгерткіш** - жетекші тетік пен атқарушы тетік арасындағы беріліс саның сатысыз жайлап өзгертуге арналған құрылғы.
## Импульсті өзгерткіш
Импульсті өзгерткіш -айналдырушы иінді қүшті таратып беру октын-октын әсер ететін инерция қүштерінің арқасында импульстермен іске асырылатын өзгерткіш.
## Сына-қайысты өзгерткіш
Сына-қайысты өзгерткіш - жетекші және жетектегі шкивтарды қамтитын трапециялы кималы иілгіш қайысы бар фрикциялық өзгерткіш.
## Мандайлық өзгерткіш
Мандайлық өзгерткіш - өстері өзара перпендикуляр жетекші және жектектегі делегейлері бар,әрі жетекші делегейі жетектегінің бұйір жағымен түйісетін фрикциялық өзгергіш; беріліс қатынасын жетекші делегеіді өс бойымен жылжыту арқылы өзгертеді.
## Көп делегейлі өзгерткіш
Көп делегейлі өзгерткіш - өстері параллель жетекші және жетектегі біліктердің ойма кілтектерінде орнатылған, конусты жетекші және жетектегі делегейлері бар фрикциялық өзгерткіш.
## Фрикциалық өзгерткіш
Фрикциалық өзгерткіш - айналдырушы иінді қүшті таратып беру түйісу беттеріндегі үйкеліс күштері арқылы іске асырылатын өзгерткіш.

## Сыртқы Сілтемелер
* шкивтарды
* фрикциялық
## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Кәмәси Өмірзақов

**Өмірзaқов Кәмәси** (17 ақпан 1913, бұрынғы Үйгентас ауданы, Талдықорған облысы -  4 тамыз 1965, Алматы) -  актер, Қазақстанның еңбек сіңірген артісі (1965).

## Өмірбаяны
1936 - 1938 ж. Қазақ акад. драма театры жанында ұйымдастырылған студияда оқыды. 1941 - 1942 ж. осы театрда актер болып қызмет етті. 

1942 - 1947 ж. Біріккен орталық киностудиясында (ЦОКС), ал 1947 жылдан бастап 
қазіргі Қазақ акад. балалар мен жасөспірімдер театрында актер болды. 

## Рөлдері
Басты рөлдері: М.Ақынжанов пен Қ.Бадыровтың "Алты сақасында" Шоң, Ақынжановтың "Ыбырай Алтынсариндегі" Шоңмұрын, Қ.Сатыбалдиннің "Аягөз аруындағы" Далбасқан, Ф.Шиллердің "Махаббат пен зұлымдығында" Миллер, А.Н. Толстойдың "Алтын кілтіндегі" Карло атай, Ш.Құсайыновтың "Алдар көсесіндегі" Қарашор, т.б. 

Ол кинода ("Жамбылдағы" Темір, "Абай әніндегі" Шал, "Иван Грозныйдағы" Солдат, "Шоқан Уәлихановтағы" Атқосшы, т.б.) түсті.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1913 жылы туғандар
Санат:1965 жылы қайтыс болғандар
Жамбыл Күзембайұлы Баспаев

**Жамбыл Күзембайұлы Баспаев** (29.4.1938 ж.т., Мәскеу қ.) - виолончельші, педагог, Қазақстанның халық артисі (1998). 

Мәскеу консерваториясының виолончель бөлімін бітірген (1962), 1965 ж. тәжірибе жинақтаудан өтті. 
1965 ж. Алматы қаласындағы арнаулы мектептердің оқушылары күшімен оркестр құрып, өзі оған жетекшілік етті. Ансамбль мен өзінің жеке репертуарында қазақ халқының (Ақан сері, Дәулеткерей, Құрманғазы, Тәттімбеттің ән-күйлері, А.Жұбанов, Ғ.Жұбанова, К.Күмісбеков, С.Мұхамеджанов, А.В.Затаевич, Қ.Қожамияровтың муз. туындылары), шет ел композиторларының (Д.Д.Шостакович, П.И.Чайковский, Л.В. Бетховен, Ф.И.Гайдн, т.б.) муз. шығармалары орын алды. 
Ресейде, Арменияда, Грузияда, Украинада, т.б. өткен Қазақстанның мәдени күндеріне қатысты. 
1982 ж. "Ж.Баспаевтың концерті" атты телефильм түсірілді. 
1983 ж. "Мелодия" фирмасы Баспаев пен виолончельшілер ансамблінің орындауында концерттік грампластинкасын шығарды. 
1965 жылдан Алматы консерваториясының (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) ішекті аспаптар кафедрасының аға оқытушысы (1980 жылдан проф.); 

Баспаев - ғылыми-әдістемеліқ оқу құралдары мен музыкалық шығармалар жинақтарының авторы.

«Поэма»- Әні К. Күмісбековтікі орынд. Ж. Баспаев.

## Дереккөздер


Санат:29 сәуірде туғандар
Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Мәскеуде туғандар
Санат:Қазақстан виоленчельшілері
Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:Мәскеу консерваториясы түлектері
Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы оқытушылары
Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының профессорлары
Айқындауыш (көлік)

**Айқындауыш** - 
# екінші ауыспалы шаманың мәні оған байланысты болатын бір шешім шегінде тұракты ауыспалы шама; 
# белгілі бір объекті мен құбылыстың касиетін сипаттайтын шама.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Рысбай Хисметұлы Ғабдиев

**Рысбай Хисметұлы Ғабдиев** (05.02.1936, Ресей, Астрахан облысы Қызылжар - 2004 жылы) - домбырашы, дирижер, Қазақстанның халық артисі (1996).1953 ж. Алматыда өткен жасөспірімдердің респ. өнер байқауында Құрманғазының "Төремұрат" күйін орындал, бірінші орын алған. Алматы музыка училищесін (1958), Шымкент өнер институтын бітірген (1979). 1954 - 1961 ж. Қазақ халық аспаптар оркестрінің домбырашысы, қонцертмейстері, 1961 - 1962 ж. Атырау муз. училищеде оқытушы, 1962 - 1980 ж. Доссор музыка мектебінің директоры, 1980 - 1990 ж. Атырау пед. ин-тының муз.-пед. ф-тінің деканы болды. 1990 жылдан Атырау облысы халық аспаптар оркестрінің көркемдік жетекш. және бас дирижері. Ғ. 1994 ж. Анталия (Түркия) қаласында өткен дүниежүзілік өнер фестивалінің, 1998 ж. Алматыда өткен "Құрманғазы және ұлы дала музыкасы" халықаралық фестивалінің бас жүлделерін жеңіп алды. Ғ-тің репертуарында Құрманғазының "Терісқақпай", "Төре-мүрат", "Байжұма", "Адай", "Аман бол, шешей", "Қайран шешей", "Машина"; Динаның "Бұлбұл", "Бай-жұма"; Дәулеткерейдің "Байжүма", "Қос ішек", "Көркем ханым", "Кербез Ақжелең", "Кәроғлы", Сейтектің "Ақсақ құлан", Есбайдың "Ел айы-рылған", Ерғалидің "Қоштасу", сон-дай-ақ, Қазанғаптың, Абылдың күйлері, халық күйі "Қарасай", т.б. бар. Оның орындауындағы күйлер 3 күйтабаққа және "Байжұма" деген атпен үнтаспаға жазылды. Ғ. - "Балалар оркестрімен жұмыс", "Домбырадан сабақ беру тәсілі", т.б. кітаптардың авторы.

«Парасат» орденімен марапатталған.

## Дереккөздер
Хайролла Мағауияұлы Ғабжалилов

**Хайролла Мағауияұлы Ғабжалилов** (29.04.1950, Тахтақөпір ауданы, Қарақалпақстан) - суретші, сәулетші, Қазақстанның төл ұлттық валютасы - теңгенің авторларының бірі. 

Чехословакияның Прага қаласында суретші-сәулетшілер мектебін (1975), Самарқан сәулет-құрылыс институтын бітірген (1976). 1980 жылы Алматы қаласына келіп, "Қазқалақұрылыс-жоба" мемлекеттік жобалау институтында аға архитектор, топ жетекшісі, жобаның бас архитекторы қызметтерін атқарған. Ғабжалилов жобасы бойынша Жаңатас, Алматы қалаларында бірқатар ғимараттар мен тұрғын үйлер салынды. 1992 жылы Ғабжалилов "Қазақстан дизайн орталығының" бас директоры болып тағайындалды. Ол жетекшілік ететін арнаулы топ Қазақстан Ұлттық банкінің тапсырмасымен ұлттық валюта - теңгенің үлгі-жобасын жасау жұмыстарын атқарып шықты. Ғабжалилов 1999 жылдан Алматы құрылыс материалдары зауытының бас директоры.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан сәулетшілері
Санат:Қазақстан дизайнерлері
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Қазақстан құрылысшылары
Ауыл әуендері

**"Ауыл әуендері"** - ән-би ансамблі. Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданы "Қоскөл" мәдениет үйі жанынан 1983 ж. ұйымдастырылған.

Репертуарында халық әндері, күйлері және билері бар. Алғашқы көркемдік жетекшісі Е.Молдағалиев. 1989 ж.
"халық ансамблі" атағын иеленді. 1989 ж. Ақтөбе қаласындағы "Жастар дауысы" Республикалық телебайқауына, 1988 ж. Мәскеу қаласындағы фестивальға қатысты.

## Дереккөздер

 

Санат:Қазақстан музыкалық ұжымдары
Санат:Қаратөбе ауданы
Санат:Батыс Қазақстан облысы мәдениеті
Санат:1983 жылы пайда болғандар
Ұялбай Нүсіпов

**Ұялбай Нүсіпов** (01.04.1921 ) - фаготшы, музыкант, педагог, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1967). Ерекше атты әскер бригадасы (1940 - 1941) мен КСРО Жоғарғы Кеңесінің жаяу әскерлер училещесі (1941 - 1942) құрамында музыкант, 2-дүниежүз. соғысқа қатысқан. Ол Мәскеу қаласындағы музыкалық училещеде (1940), Мәскеу консерваториясын (фагот класы бойынша) бітірген (1951). 1951 - 1952 ж. Қазақ академиялық опера және балет театры труппасында оркестр артисі әрі дирижер ассисенті, 1952 - 1955 ж. Қазақ филармониясы құрамындағы халық аспаптар оркестрінің дирижері болып қызмет атқарды. 1951 жылдан Алматы консерваториясында педагогикалық қызметпен айналысады: аға оқытушы (1957 жылдан), камералық ансамбль кафедрасының меңгерушісі (1958 жылдан және 1973 - 1985), кешкі және сырттан оқу бөлімінің деканы (1985- 87), профессор (1978 жылдан). 2001 жылдан зейнеткер. Мәскеу қаласында өткен 2-мәдениет қызметкерлері кәсіподағы съезінің делегаты (1958). Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің грамотасымен (1952, 1954), 2 рет Қызыл Жұлдыз және Қызыл Ту орденімен марапатталған.

## Дереккөздер
Автомобильдің техникалық төлқұжаты

**Автомобильдің техникалық төлқұжаты** - автомобильдің негізгі мәліметтері және жыл сайынғы техникалық байқаудан өткендігі туралы белгі қойылған құжат; жеке көліктердің құжатында иесі туралы да мәліметтер көрсетіледі.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Жолаушы айналым

**Жолаушы айналым** - белгілі бір уақыт көлемінде орындалуға тиіс көлік жұмысын жолаушы километр санымен анықтайтын көліктік өнім өлшеуіші.
**Жолаушы-километр** - жолаушылардың жүрген жолы мен санын анықтайтын көліктік жұмыс бірлігі.
**Жолаушы ағымы** - белгілі бір уақыт көлеміндегі бір бағытта тасымалданған жолаушылар санын анықтайтын көлік өнімінін өлшеуіші.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Анатолий Мубәрякзянович Ғаисин

**Анатолий Мубәрякзянович Ғаисин** - 
1952 жылы 12 маусымда РКФСР Бурятия Республикасының Улан-Удэ қаласында туған. Орыс.

Әкесі - Гаийсин Мубарякзян Сабирович. Анасы - Ануфриева Любовь Ивановна, зейнеткер.

М.И. Глинка Атындағы Новосібір мемлекеттік консерваториясының халық аспаптар факультетін бітірген (1976),
концерттік орындаушы, педагог, халық аспаптар оркестрінің
дирижері; М.И. Глинка атындағы Новосібір мемлекеттік
консерваториясының ассистентура-машықтануынан өткен
(1978). Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының профессоры (1997 жылдан).

«Баянда ойнаудың прогрессивті мектебі» кітабының тең
авторы (1988), жинақтарда жарияланған оқыту әдістемесі
мен орындау теориясы мәселелері бойынша мақалалардың авторы.

Орыс, ағылшын және неміс тілдерін біледі.

1969 жылдан - Улан-Удэ қалалық №2 музыка мектебінің
оқытушысы. 1971 жылдан - М.И. Глинка атындағы Новосібір мемлекеттік консерваториясының студенті. 1976
жылдың қыркүйек айынан - Улан-Удэ қалалық музыка
училищесінің оқытушысы. 1976 жылдың қараша айынан М.И. Глинка атындағы Новосібір мемлекеттік консерваториясында ассистент-машықтанушы. 1978 жылдан - Жамбыл қаласындағы облыстық филармонияның солисі,
сонымен бір уақытта Жамбыл қаласындағы Д. Нұрпейісова
атындағы БММ оқытушысы.

1980 жылдан бері - Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық
консерваториясының аға оқытушысы, доценті, профессоры. 1983-1990 жылдары - «Қазақконцерт» Қазақ мемлекеттік концерттік бірлестігінің солисі, Жамбыл атындағы
Қазақ мемлекеттік филармониясының солисі.

«Әлем кубогы» халықаралық конкурсының лауреаты (Гамбург, 1982). Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының
лауреаты (1988). 1-ші Бүкілодақтық баяншы-аккордеоншылар конкурсының дипломанты (Новосібір, 1979).

ҚР Еңбек сіңірген әртісі (1993).

Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - М.К. Ататүрік.

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Өте жақсы».

Хоббиі - тау шаңғысы.

Сүйіп оқитын әдебиеті - О. де Бальзак, Б. Пастернак.

Үйленген. Жұбайы - Гаийсина Ольга Михайловна. Қызы - Гаийсина София (1977 ж.т.); ұлы - Гаийсин Дмитрий (1987 ж.т.).

## Дереккөздер
Өліара (пьеса)

**"Өліара"** - С.Жүнісовтің деректі драмасы. 

Премьерасы 1982 ж. 23 сәуірде Қарағанды облыстық драма театрында болды. Спектакльде Қазақстандағы Петропавл - Көкшетау (Петракок) т.ж. құрылысына қатысты тарихи бір кезең өзінің көркем сахналық көрінісін тапты. Спектакльге қатысушылардың бір тобына Қазақстан Мемлекеттік сыйлық берілді (1986). Олар: қоюшы реж. Е.Тәпенов, суретші М.Мақсұтов, орындаушылар К.Жұмабеков пен С.Қажымұратов.

## Дереккөздер


Санат:Пьесалар
Өзекті әрекет

** Өзекті әрекет -** осы заманғы театр өнерінің іс тәжірибесі мен теориясында кең қолданылатын ұғым. Оны алғаш К.С. Станиславский енгізген. Пьесаның драматургиялық даму барысындағы жазушының шығармашылық ойы мен пьеса идеясына байланысты туған негізгі желіні өзекті әрекет деп атайды. Режиссері мен актерге мұны дұрыс түсіну жалпы пьесаның және рольдің мазмұнын тереңірек ашуға септігін тигізеді.

## Дереккөздер
Баталия жанры

**Баталия жанры** шайқас жанры - бейнелеу өнерінің әскери өмірге, соғыс тақырыптарына арналған саласы. Баталия жанры тарихи және тұрмыстық жанрлармен тығыз байланысты. 

Қазақстандағы Баталия жанрының тууы ежелгі дәуірле - республика аумағында алғашқы мемлекеттік бірлестіктердің пайда болу кезеңіне саяды. Бұл кезеңнен бізге жеткен жартастарға қатап салынған суреттердегі соғыс қимылдары мен аң аулау сәтіндегі жауынгерлердің әрекеттері белгілі бір ырғакқа және шеңбер бойлай орналасу ережесіне бағындырылғаны ("Ежелгі түркі даңқы", Ойжайлау жартасы) байқалады. Қазақстанның кәсіби суретшілері кескіндеме, мүсін және графика саласы бойынша Баталия жанрында көптеген туындылар жасады. Қазақ кескіндемесінде Ә.Қастеев, М.Кенбаев, Н.Нұрмұхамедов, Қ.Телжанов, А.Молдабеков, Н.Қарымсақов, т.б.Баталия жанрында еңбек етті.Мүсін өнерінде Баталия жанры - 2-дүниежүзілік соғысы ерлеріне арналған Панфилов паркіндегі Данқ мемориалын (мүсінші В.В. Андрющенко, 1975), Ә.Жангелдин ескерткішіндегі мүсіндерді (мүсіншілері Т.Досмағамбетов, О.Г.Прокофьева, 1975) атап айтуға болады. Қазақ графикасында да Баталия жанрына үлкен көңіл аударылды. В.И. Антощенко-Оленовтың ("Отан атымен", 1958), Е.М.Сидоркиннің ("Ғасырлар қатарында" топтам-сынан "Соғыс", 1971 - 79), Т.Ордабековтің ("Ақын өлімі", 1958), т.б. туындыларды атауға болады.

## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Тығыздаушы паста

**Тығыздаушы паста**- сұйықтықтың ағып кетуінің немесе кіруінің алдын алу үшін жеке тораптардағы тесіктер мен саңылауларды толтыруға арналған тұтқыр желімдегіш масса.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Трагик

**Трагик** - 1) классикалық репертуардан трагедиялық рольдерді орындайтын актер немесе актриса; сахналық ампула; 2) Трагедия авторының ескірген аты.

## Дереккөздер
Гүлжиһан Қалиқызы Ордабаева

**ҒАЛИЕВА Гүлжиһан (Ордабаева)**, ***Гүлжаһан Қалиқызы*** (11.11.1917, Алматы - 1982, сонда) - Қазақстанның халық артисі (1968), актриса, көркемсөз оқушы.

Сары Үйсін руынан шыққан.

Мәскеу қаласындағы театр өнері ин-тының жанындағы қазақ студиясын бітірген (1938). 1941 ж. Қазақ ақад. драма театрында, 1941 - 1946 ж. Орт. біріккен қиностудияда актриса, 1946 - 1965 ж. Қазақ филармониясында конферансье, 1965 - 1982 ж. Эстрада және цирк өнері студиясында (қазіргі Рес.п. эстрада-цирқ өнері қолледжі) директоры қызметін атқарған. Ол сондай-ақ, "Гүлдер" ансамблі мен Қазақ циркінің негізін қалаушылардың бірі. Ғ. - көрқемсөз оқудын, концерттік бағдарламалар жүгізудің шебері ретінде халық жадында қалды. Оның репертуарында Жамбыл, М.Әуезов, Т. .Жароков, Ә.Тәжібаев, Ж.Молдағалиев, т.б.шығармалары болды. Еңбек Қызыл Ту және "Құрмет белгісі" ордендері мен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1917 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:1982 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:Қазақстан актрисалары
Пенетрометр

**Пенетрометр** ( — кіру және  - өлшеймін) — битум тәріздес заттардың, бояулардың, тоң майлардың, пластмассалардың, сылайтын және т.б. түтқырлы заттардың жүмсақтық дәрежесін анықтауға арналған аспап.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Трансібір экспресі

right|200px|thumb**Трансібір экспресі** - саяси детектив жанрында түсірілген 10 бөлімді, түрлі-түсті көркем фильм. 1977 ж. "Қазақфильм" киностудиясы шығарған. Сценарий авторлары: А.А. Адабашьян, Н.С. Михалков және А.С. Кончаловскийдің қатысуымен; режессері - Э.Оразбаев, суретшісі - Ы.Қарсақбаев,               операторы - В.В. Алисов, композиторы Е.Рахмадиев. Фильм жас кеңес республикасы мен Жапония арасында енді-енді қалыптаса бастаған экономикалық байланыстарға кедерғі жасамақ болған шет ел барлау ұйымының әрекеттерін әшкерелеген чекист О.Қасымханов өмірінен сыр шертеді. "Трансібір экспресі" фильміне актерлер АӘшімов (Фан Ючунь, Қасымханов), Н.Н. Терентьева (Демидова), О.П. Табаков (Федотов), Меи Дон Ук (Сайто), т.б. қатысты. 1978 ж. Ереван қаласында өткен Бүкілодақтық кинофестивальда "ең үздік шытырман оқиғалы фильм үшін" сыйлығы мен 21-Халықаралық кинофестивальда (Карлови Вари, 1978) - Азия, Африка және         Латын Америкасы елдерінің симпозиумы қазылар алқасының сыйлықтарына ие болды. 1978 ж. режессер Оразбаевқа, суретші Қарсақбаевқа Қазақстан Мемлекет сыйлығы берілді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мәдениеті
Автомобиль тасымалы

**Тасымал** - көлік құралдарының комегімен жолаушы немесе жүк тасымалдау.
* Автомобиль тасымалы - жүк немесе жолаушыларды автомобильмен тасымалдау.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Қызып кету

**Қызып кету** - берілген қысымда сұйықтықтың өз қайнау температурасынан жоғары температураға дейін қызуы.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Тромп

**Тромп** (,  - құбыр) - архитектурада күмбез немесе барабан тұрғызу үшін қолданылатын құралымдық      элемент. Ол астыңғы негіздің күмбез немесе барабанмен ұласар жеріндегі тіреуіш-дәнекер (төрт бұрышында) рөлін атқарады. Ғимарат негізінің төрт бұрышына бүрме қалау әдісімен жарты конусқа ұқсас Тромп тұрғызылады. Тромп кей жағдайда ғимараттың құлақ күмбездеріне және эркерге тіреуіш болады. Тромп Орта Азия, Закавказье мен Еуропа орта ғасырлық сәулет өнерінде (орыс сәулет өнерінде, негізінен, 17 ғасырда) кеңінен қолданылды.

## Дереккөздер
Туба

right|200px|thumb**Туба**( - труба) - үрлемелі музыкалық аспап. Жезден жасалады, Жалпы тұрқы 925 - 1000 мм. Дыбыс регистрі ең төмен болып келеді. Туба бас (негізгі тоны ми бемоль) пен Туба контрабас (негізгі тоны си бемоль) симфоникалық оркестрде жиі қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Туба
Өнертабыс патенті

**Өнертабыс патенті** - өнертабыс иесіне немесе оның ізбасарына авторлық құқық беріп, оның ұсынысы өнертабыс ретінде мойындалғанын куәландыратын құжат.

## Дереккөздер


Санат:Патенттік құқық
Өзара ауыстырмалық

**Өзара ауыстырмалық** - бірдей бөлшектер мен бұйымдарды жинап құрастыруға немесе оларды ешқандай өңдеп дайындамай-ақ, болмаса сәл ғана өндеп,дәлдеу арқылы өзара алмастыруға икемділік қасиеті.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Тушь

**Тушь**( епсrе de Сhiпе) - сұйық, жұғымды қара бояу. Басқа бояуларға қарағанда көпке дейін өңін өзгертпейді; су қосу арқылы сұр рең алуға болады. Тушь сызуға, сурет салу, көркем жазуға өте қолайлы. Тушьпен сурет салуда қаламұш, қылқалам қолданылады. Бояудың бұл түрі Ежелгі Қытай кескіндемесінде, кейіннен Корея мен Жапония, Орта Азия, 15 - 17 ғасырда Еуропа бейнелеу өнерінде кең етек алды. Түрлі тұнбалардан (газдан немесе ағаш, мұнай өртеңінен) өндіріледі. Тас көмір бояғыштарынан түрлі-түсті Тушь та алынады.

## Дереккөздер
Ирам Зат әл-Имад

**Ирам Зат әл-Имад**(көп бағаналы Ирам) - Құран Кәрімде баяндалатындай,Оңтүстәк Арабияда болған,Аллаһтың жер бетінен жойып жіберген құрылыстар кешені.Құран Кәрімдегі бұл аяттың кең таралған
түсініктемесінде Ирам Зат әл-Имад оқиғасын адхалқының тарихымен байланыстырады Ирам Зат әл-Имад - ад патшасы Шаддат тұрғызған қала. Бұл патша Аллаһтың елшісі Хұдты тыңдамай, Аден маңындағы жерге жұмаққа ұқсас орын жасағысы келеді. Сол мақсатпен ол үйлері алтын мен күмістен тұрғызылып, асыл тастармен әшекейленген қала салған. Патшаның менмендігі мен өзіне сенімсіздік танытқаны үшін
Аллаһ Ирам Зат әл-Имад дауыл соқтырады. Сол дауылдан кираған қалайы құм басып қалады. Бізге жеткен аңыздарда

«Шөл далада адасқан жол аушы лар кейде осы өлі қалайы көргендей болады, бірақ ол жерден әкелінген асыл тастар күлте айналыпкетеді», - деп айтылады.

Тарихта болған көп бағаналы набатейлік сарай - әр-Раменның үйінділері Солтүстік Хиджазда сақталған. VIII - IX ғасырларда Йеменнен шыққан түсіндірмешілердің ықпалымен Ирам Зат әл-Имадокиғасы Йемен тарихымен байланыстырылады.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Тұрақжай

**Тұрақжай** баспана — адамның өмір сүруі, табиғат факторларының қолайсыз әсерінен қорғануы және тұрмысты ұйымдастыру үшін жасалған материалдық кұрылыс. Тұрақжайдың қызметі мен міндеті, оның типтер мен түрлері қоғамның әлеуметтік құрылысы мен құрылымына, табиғат климат, геология және ұлттық тұрмыс жағдайларына байланысты. Қазақстан жерінде алғашқы қауымдық құрылыс дәуірінде Тұрақжайдың ең қарапайым түрлері: алдымен күрке, кейін жертөле жасалды. Қола дәуірінің қоныстары көбінесе өзен, көлдердің жағасында орналасты. 

Олар 6 - 10, кейде 20 Тұрақжайдан құралды. Бұл дәуірдің Тұрақжайлары   жертөле және жер асты (үңгір) құрылыстары болып екіге бөлінеді. Қазақтар көшпелі және жартылай көшпелі тұрмысқа ауысқаннан кейін Тұрақжайдың тасымалдауға қолайлы құрастырмалы жинамалы типі - киіз үй жасалды. 4 және 6 дөңғелекті арбаға орнатылған киіз үй пайда болды.Тұрақты тұрақжайлар Қазақстанның оңтүстігінде шикі кірпіштен, солтүстік және шығыс өңірлерінде бөренелерден салынды. Тұрақты баспана, негізінен, бадшықтан, шикі кірпіштен тұрғызылды. Сыртқы төбесі жайпақ, қалың жүн етіп жасалды. Айуан шатырлы (терраса) Қазақстанның оңтүстік аудандарындағы үйлерге тән.

Онеркәсіптің дамуына байланысты 19 ғасырдың аяғы -20 ғасырдың басында Қазақстанда жұмысшы барақтар пайда болды. Экономиканың дамуына байланысты тұрғын үй салу жаңа жоспарлы шаруашылықтың аса маңызды бөлігінің біріне айналды. Жас Кеңес ресупбликасының орталық аймақтармен байланысын қамтамасыз еткен Түркістан-Сібір темір жолының салынуы Алматы қаласында тұрғын үй құрылысын күшейте түсті. Ауыл-селоларда жергілікті құрылыс материалдарынан тұратын үйлер салу қамтамасыз етілді. Екінші-дүниежүзілік соғыс жылдарында Тұрақжай, негізінен, қоныс аударған халық үшін салынды. Соғыстан кейінгі кезеңдерде тұрғын үй жағдайын жақсарту жөніндегі жұмыстар жолға қойылды. 

Типтік жобалау ісінің негізі қаланды. Негізінен бір отбасыға арнап көп бөлмелі пәтерлер салынды. Тұрғын үй құрылысын дамытуға архитекторлар В.Б. Игиатьев, А.В. Веденеев, В.П. Афанасьева, А.П. Соколов зор үлес қосты. 20 ғасырдың 60 - 70 жылдары құрылыс индустриясының қуатты базасы жасалып, түгел құрастырмалы үйлер салуға көшу жүзеге асырылды. 1970 жылдардың басынан бастап Қазақстанда 9-12 қабатты биік үйлер салына бастады. Қазіргі түрғын үйлердің эстетикалық дәрежесінің сапасын жақсарту, оның ұлттық өзгешелігі және архитектуралық тартымдылығы мәселелеріне зор көңіл бөлініп отыр. Қазақстанның тәуелсіздік алуымен республикада биік әрі сейсмикалық берік Тұрақжай тұрғызу қолға алынды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мәдениеті
Үрия Әлтікқызы Тұрдықұлова

**Үрия (Ұлбосын) Әлтікқызы Тұрдықұлова** (6 тамыз, 1911, қазіргі Шымкент облысы Сарыағаш қаласы - 1991, Алматы) - әнші, ұлттық опера өнерінің негізін салушылардың бірі, Қазақстанның халық әртісі (1939). 

1920 ж. Ташкенттегі халық ағарту институтында оқыған. 1927 ж. Мәскеу қаласында өткен этнографиялық концертке қатысты. Сол жылы Мәскеу консерваториясының ән бөлімінде (Мальчуктің класында) оқыды. 1930 ж. қазіргі Қазақ академия драма театрына шақырылады. Мұнда Н.В. Гогольдің "Үйлену" комедиясындағы Фекла Ивановна рөлін орындады. 

1933 ж. қазіргі Қазақ академия опера және балет театрына ауысты. Қазақ, шет ел композиторларының операларында Теңге (И.В. Коңыктың "Айман-Шолпан" музыкалық драмасында), Ана, Дүрия, Қаламқас, Ақжүніс (Е.Г. Брусиловскийдің"Қыз Жібек", "Жалбыр " және "Ер Тарғын") Күтуші әйел(П. И. Чайковскийдің "Евгений Онегин"), Кармен (Ж.Бизенің осы аттас операсында) секілді сан қырлы толыққанды музыкалық образдар жасады. Үрия эстрадалық әнші ретінде қазақтың халық әндерін кеңінен насихаттады; өзбек, түркімен, татар, орыс, украин әндерін де орындады. 2-дүниежүзілік соғыс жылдары (1942 - 1943) Украин майданындағы жауынгерлерге концерттер берді. "Құрмет Белгісі " орденімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан әншілері
Сақтаған Тұрлымұратов

**Сақтаған Тұрлымұратов**(10.8. 1933 ж.т., Қызылорда облысы Сырдария ауданы Сұлутөбе кыстағы) -театртанушы, Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1991). 1955 ж. Ташкент театр-көркемсурет институтының театртану факультетін (профессор М.С. Григорьев, Я.С. Фельдман және К.Д. Березиннің жетекшілігімен) бітірді. 1955 - 1960 ж. Қызылорда облыс аралық концерт-эстрада бірлестігінің көркемдік жетекшісі, 1960 - 1977 ж. Қызылорда облысы драма театрының, 1977 - 1978 ж. Қазақ академия драма театрының каржы жөніндегі, 1978 -1984 ж. қазіргі Қазақ академия балалармен жасөспірімдер театры және Мемлекеттік академия орыс балалар мен жасөспірімдер театры; 1984 - 1986 ж. Қазақ театр қоғамында қызмет етті). 1986 -1993 ж. Қазақ қуыршақ театрының директоры болып жұмыс істеді. 1956 жылдан театр жайлы мақалалары облыс және республика мерзімді басылымдарда жарияланды. 1993 жылдан республикалық дәрежедегі зейнеткер. Қазақстанның Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1968, 1979) марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Зікірия Заманханұлы Жандарбек

**Зікірия  Заманханұлы Жандарбек** (1953 ж.т., Түркістан қаласы) - дінтанушы ғалым.  1984 ж. ҚазМУ-дің филология факультетінің араб тілі бөлімін бітірген. 1984 - 86 ж. мектепте мұғалім, тәрбиеші қызметтерін атқарды. 1986 жылдың желтоқсан айынан Әзірет Сұлтан қорық-музейінің ғыл. зерттеу бөліміне қызметке ауысады. Осы кезден ғыл. жұмыстарға ден қойды. 1988 ж. мұражай қызметкерлерімен бірге жүргізген іздестіру жұмыстарының арқасында «Насаб-нама» шежіресінің алғашқы нұсқасын табады. 1990 жылдан «Насаб-нама» шежіресі жайлы алғашқы ғылыми мақаласы жарық көрді. 1991 жылдан Ахмет Ясауи атынд. Халықар. Қазақ-Түрік унивеситеттінде ашылған «Ясауи лабораториясына» қызметке тұрды. 1991 - 2005 ж. унивеситет жанындағы ғыл.-зерттеу ин-тында аға ғыл. қызметкер, жетекшіғыл. қызметкер, бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарды. 

Көне қолжазбаларды жинау мен оларды ғыл. айналымға енгізу, Қожа Ахмет Ясауи мен ол негізін салған сопылық жолдың тарихына қатысты жүргізген зерттеу жұмыстарын, тек Қазақстан емес, халықар. ғыл. қауымдастық мақұлдады. Ол бастаған «Насабнама» нұсқаларын зерттеу жұмысы шетелдік ғалымдар тарапынан қолдау тауып, бұл бағыттағы жұмысты тереңдете жүргізу үшін Швейцария мемлекеті арнайы грант бөліп, АҚШ, Швейцария, Өзбекстан, Қазақстан ғалымдарын бірлестіре отырып кешенді зерттеу жұмыстарын жүргізді. 2000 ж. ЮНЕСКО-ның тапсыруымен Қожа Ахмет Ясауи «Хикметтерін» қазақ тіліне аударған топ құрамында болды. 2008 ж. шетелдік ғалымдармен бірге атқарған ғылыми жұмыстарының нәтижелері «Исламизация и сакральные родословные в Центральной Азии» деген атпен жарық көрді. Екі монографияның, 70-тен аса ғылыми мақалалардың авторы. 

Жандарбек Зікірия Заманханұлы ұсынған қазақ тарихын зерттеудің жаңа концепсиясында қазақ халқының тарихи жады толығымен қазақ тарихынан орын алады. Қазақ шежіресі мен аңыздарьга, батырлық жырлары, т.б. ауыз әдебиеті үлгілерін қазақ тарихы ғылымы қажетіне пайдалану жолдары туралы жазған мақалалары ғыл. басылымдарда жарияланып жүр.

## Дереккөздер

Санат:1953 жылы туғандар
Санат:Түркістанда туғандар
Санат:Қазақстан дінтанушылары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Халықаралық қазақ-түрік университеті тұлғалары
Ақыл Иманәліұлы Құланбаев

**Ақыл Иманәліұлы Құланбаев** (1 қаңтар 1929 жылы туған, Алматы облысы Жамбыл ауданы Қарақастек ауылы) — актер, педагог, КСРО-ның құрметті радиошысы (1980).

## Өмірбаяны
Алматы театр училищесін (1948), Мәскеу театр өнері институтының қазақ студиясын бітірген (1954).

Қазақ академиялық балалар мен жасөспірімдер театры құрамында (1948 - 1951), 1954 - 1961 ж. Қазақ академиялық драма театры труппасында актер, 1961 - 1991 ж. Қазақ радиосында режиссер, бас режиссер болды.

1955 - 1960 ж. Алматы консерваториясында (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) педагог қызметпен айналысты.

## Рөлдері
Құланбаев театр сахнасында ойнаған рольдері: Өзбек, Есен, (М.Әуезовтің "Айман - Шолпаны" мен "Еңлік -Кебегінде"), Қодар (Ғ.Мүсіреповтің "Қозы Көрпеш – Баян Сұлуында"), Арман (Ә.Тәжібаевтың "Жалғыз ағаш орман емесінде"), Транио, Протей (У.Шекспирдің "Асауға тұсауы" мен "Вероналық екі бозбаласында"), т.б.

1940 жылдан киноға түскен ("Райхан" фильмінде Баланың ролін ойнады).

## Дереккөздер

Санат:1 қаңтарда туғандар
Санат:Алматы сәндік және қолданбалы өнер колледжі түлектері
Санат:Мәскеу мемлекеттік мәдениет және өнер университеті түлектері
Санат:Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры тұлғалары
Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары
Санат:Қазақ радиосы тұлғалары
Санат:КСРО-ның құрметті радиошылары
Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы оқытушылары
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:КСРО педагогтары
Жүсіпбек Тұрсынов

**Жүсіпбек Тұрсынов** (20.12. 1914, қазіргі Павлодар облысы Ертіс ауданы - 23.7.1979, Шымкент к.) - актер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1947). 2-дүниежүзілік соғыска қатысқан. 1937 - 1951 ж. Ақтөбе мен Жамбыл облысы драма театрында кызмет етті. 1952 жылдан Шымкент облысы драма театрының актері; осы театрда Ә.Тәжібаевтың "Гүлден, даласын", С.Адамбековтің "Күн мен көлеңкесін" қойды. Ол, негізінен, өткір мінезді рольдерде ойнады. Орындаған рольдері қатарында Махамбет (М.Акынжаиовтың "Исатай-Махамбетінде), Жантык, Жағыпар (Ғ.Мүсіреповтің "Қозы Көрпеш-Баян сұлуы" мен "Амангелдісінде"), Арыстан, Көбей (М.Әуезовтің "Айман-Шолпаны" мен "Еңлік-Кебегінде", Керім (Әуезов иен Л.С. Соболевтің "Абайында", Қарасай (Б.Майлиннің "Шұғасында"), Боқаев (С.Адамбековтің "Біздің үйдің жұлдыздарында"), Базарбай (Ә.Ордабаев пен Қ.Шаниннің "Сенім күшінде"), Қатай (С.Жүнісовтің "Ажар мен ажалында"), Әли (Р.Ғамзатовтың "Тау кызында"), Подколесин (Н.В. Гогольдің "Үйленуінде"), т.б. бар. Қызыл Жұлдыз орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ислам дүниесі лигасы

**Ислам дүниесі лигасы**- әлемдегі мұсылман қауымдарын біріктіретін халықаралық ұйымы Орталығы - Мекке қаласы.

1962 жылында ұйымдастырылған.

## Құрамы
Жоғары органы 54 адамнан тұрады.

Төрағалықты Сауд Арабиясының өкілі атқарады.

## Мақсаты
Ислам дінінің ағымдағы ахуалын талқылап, қордаланған мәселелерді өзара кеңесіл шешу, Ислам дінін діни, саяси тұрғыдан қорғау.

Ұйым органы - аптасына бір рет араб тілінде жарық көретін «Ислам дүниесі хабары» газеті және ағылшын тілінде шығатын «Ислам дүниесі байланысы» журналы. Ислам дүниесі лигасының 10-нан аса елдерде филиалдары жұмыс істейді.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Бекжан Асаубайұлы Тұрыс

**Бекжан Асаубайұлы Тұрыс** (1965 жылы 15 ақпанда Алматы облысы Ұйғыр ауданы Шошанай ауылында туған) — актер. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2009). Дарын мемлекеттік сыйлығының лауреаты (2004). Бауыржан Момышұлы атындағы "Намыс" орденінің иегері (2016).

## Өмірбаяны
* 1991 ж. казіргі Қазақ ұлттық өнер академиясын бітірген.
* Сол жылдан Қазақ академиялық драма театрында актер.

## Ойнаған рольдері
Қазақ академиялық драма театрында 50-ден аса рольдер орындаған. Атап айтсақ:
* Үкілі Ыбырай (Ш.Құсайыновтың осы аттас драмасында)
* Қырманбай (Т.Нұрмағамбетовтың "Бес бойдаққа бір тойында")
* Нұрым (С.Торайғыровтың "Қамар Cұлуы" бойыншада)
* Шәмші (И.Сапарбайдың "Сыған серенадасында")
* Педант, Слай (У.Шекспирдің "Асауға түсауында"), т.б. басты рольдері бар.
* Сондай-ақ, "Жетпіс жеті күн", "Ұят болмасын" (Ақылбай шал), "Еркектің аты - еркек" теле-бағдарламалары арқылы көпшілікке кеңінен танымал. 
* Ресей, Өзбекстан, Иран, Қазақстанның барлық аймақтарында гастрольдік сапармен болып өнер көрсеткен.

## Марапаттары
* 1998 жылы Астана медалі
* 2004 жылы ҚР Үкіметінің Дарын мемлекеттік сыйлығының иегері
* 2009 жылы Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері құрметті атағы берілді.
* Мұқағали атындағы сыйлықтың лауреаты
* 2016 жылы Бауыржан Момышұлы атындағы «Намыс» орденінің иегері атанды.
* 2016 жылы ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі
* 2018 жылы "Алаш арыстарының ізбасары" құрметті төсбелгісі

## Дереккөздер

Санат:15 ақпанда туғандар
Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері
Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан театр актерлері
Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары
Санат:Бауыржан Момышұлы атындағы Намыс медалінің иегерлері
Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков

**Секен Кәрімұлы Тұрысбеков** (1961 жылы 22 наурызда Шығыс Қазақстан облысы Үржар ауданында туған) — қазақ композиторы, күйші, домбырашы. Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1992). Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1989). Парасат және Құрмет ордендерінің иегері. Көңіл толқыны күйінің авторы.

## Толығырақ
* Секен Кәрімұлы Тұрысбеков 1961 жылы 22 наурызда Шығыс Қазақстан облысы Үржар ауданында дүниеге келген. Шыққан тегі - Найман тайпасының Қаракерей руынан.
* Сәкеннің азан шақырып қойған аты - Серікболсын. 
* Семей музыка училищесінде оқып, содан кейін, Алматы консерваториясын (қазірғі Қазақ ұлттық консерваториясы, М.Әубәкіров жетекшілігімен) бітірді. Консерваторияны бітіргеннен кейін "Сазген" ансамблі кұрамында еңбек етті. 2001 ж. Еуразия университеті жанындағы "Қоңыр қаз" ансамблінің көркемдік жетекшісі болып тағайындалды.

## Шығармалары
* Сәкен Тұрысбеков - "Көңіл толқыны", "Боздақ", "Өкініш",   "Ақжарма", "Ақ жауын", "Балауса", "Дарабоз", "Ұлы дала" және т.б. күйлерінің және "Аққу сазы", "Ерке құсым", "Көктемім менің", "Қоңыр қаз", "Шағала" әндерінің авторы.

## Марапаттары
* 1989 — Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты
* 1992 — Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі, Қазақстанның Халық әртісі
* 2011 — Құрмет ордені 
* 2017 — Парасат ордені
* 2023 - Абай атындағы Мемлекеттік сыйлықтың иегері

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Күйшілер
Санат:Домбырашылар
Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері
Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Ислам дініндегі салықтар

**Ислам дініндегі салықтар**- Құран Кәрімнің аяттары және Мұхаммед
(с.а.у.) Пайғамбарлық хадистері негізінде белгіленген салық түрлері. Алғашқы халифалар дәуірінен бастап, мұсылман мемлекеттерінің мәдени, әлеуметтік, құқықтық және экономиялық ұстанымдарына сәйкес азды-көпті өзгерістерге ұшырағанымен, Ислам дініндегі салықтарды екі топқа бөлуге болады:

1) мұсылмандардая алынатын салықтар (зекет және құшыр);
2) мұсылман емес халықтан алынатын салықтар (хараж және жизие).

**[[Зекет]]** негізгі қажеттіліктен тыс һәм нисаб мөлшеріненартық мал-мүлікке бір жылдан кейін салынатын салық. Зекет тазалану ұғымын білдіреді. Мұсылмандар зекет беру арқылы, бір жағынан, Құран Кәрімнің аятымен бекітілген парыз ғибадатты орындаса, екінші жағынан, әлеуметтік ынтымақтастыққа үлес қосады. Құшыр - қырман кезінде жер өнімдеріне салынатын салықтың түрі.
Жауын және өзен суларымен табиғи түрде суарылатын егістіктерден толық құшыр алынады. Ал тасымал сумен суарылған егістіктер мен бау-бақшалардан жартылай мөлшерде құшыр алынады. Құшырды
жылжымайтын мүліктің зекеті деп атаушылар да бар. Мұсылмандар жер өнімдерінің 1/10 мөлшерінде құшыр береді.

**[[Хараж]]** салығының жүйелі түрде жүзеге асырылуы екінші халифа Омар әл-Хаттаб билігі тұсында болған. Мұсылмандар Сасани әулеті мемлекеттік. (224 - 651) құлатқан соң өте үлкен аумаққа ие болғанды. Бұған дейін жауланып алынған жерлер мұсылман әскерлерге үлестірілуші еді. Халифа Омар Ирак және Иран жерлері мұсылман билігіне қосылған оң, «Хашыр» сүресінің 8 - 10-аяттарына
сүйене отырып, қолға түскен жерлерді бұрынғы иелерінде қалдырды, тек иесіз жерлерді иқта ету жолымен мұсылмандарға пайдалануға берді. Мұсылман еместер мен-шіктеріндегі жердің көлемі мен түріне сәйкес хараж салығын төлейтін болды. Мысалы,Ирак жеріндеғі зымилердің (зыми - Ислам
мемлекетінің билігіне қосылған мұсылман
емес азаматтар) бір жәрибке, яғни 0,24 гектарға (немесе 40 кг өнімге) төлейтін хараж мөлшері: бидайға 2 - 4 , өзге дәнді дақылдарға 3 - 4 , мақтаға 5 - 6 , майлы дәндіөсімдіктерге 8 дирһәм (1 дирһәм 3,75 гр салмағындағы күміс теңге).

Мысырлықтар болса, бір жәрибке бір динар (4,25 гр салмағындағы алтын ділда) мөлшерінде хараж
төледі.

**[[Жизие]]** - адам басына салынатын салық. Жизие салығы ақыл-есі сау және денсаулығы жарамды адамдарға ғана салынады, әйелдер мен балалар, қарттар мен дін қызметкерлері бұл салықтан босатылған. Ислам дінің қабылдаған адамдар жизие салығынан азат етіледі. Жизие салығы Құран
Кэрімдегі «Тәубе» сүресінің 29-аятымен парыз етілген. Халифа Омар кезінде жизие мөлшері адам басына 40 дирһәм, яки 4 динар еді. Мұсылман еместер осы салықтарды төлегенде олардың мал-мүліктері,
бас амандықтары, діни наным-сенімдері, намыстары мұсылман мемлекетінің тікелей қорғауында болатын. Мұсылмандардың төлейтін салықгарының мөлшері мұсылман еместер төлеуге міндетті салықтардан
анағұрлым көбірек. Өйткені мұсылмандар жылжымалы меншіктерінің салығыменқатар (зекет), жылжымайтын үлік салығын (құшыр) төлесе, мұсылман еместер тек қырмандағы өнімдеріне салық төлейді және олар мұсылмандар сияқты әскери қызметпен міндеттелмеген.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Атырау халық ұлт аспаптар оркестрі

**Атырау халық ұлт аспаптар оркестрі**, Д.Нұрпейісова атындағы - мәдени-концерттік мекеме. 
thumb|right|200px|
Атырау қалалық Мұнайшылар мәдениет үйінің халық ұлт аспаптар оркестрі. 1957 ж. ұйымдастырылды. 1959 ж. халық
оркестрі атағы берілді. Ұйымдастырған - Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері, композитор, дирижер С.Құсайынов. 

Әр жылдары ұжымның көркемдік жағын Б.Рзаханов пен О.Жауыров, Р.Ғабдиев басқарды. Оркестр репертуарында Құрманғазының, Динаның, Дәулеткерейдің, сонымен қатар, С.В. Рахманиновтың, Л.Бетховеннің, В.А. Моцарттың және қазіргі қазақ композиторларының музыкалық шығармалары орын алды. 1958 ж. ұжым Мәскеуде қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігі кезінде және 1970 ж. республиканың 50 жылдығына байланысты өнер көрсетті. 

1978 ж. Бүкілодақтық және 1960, 1967 ж. Республикалық көркемөнерпаздық пен халық шығармашылығы байқауларының лауреаты.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан оркестрлері
Ислам өнері мұражайы

**Ислам өнері мұражайы**Египеттегі ең ірі мұражайлардың бірі. 
Ол 1881 жылында  Каирда ұйымдастырылған.

1952 жылға дейін Араб өнерінің мұражайы депаталған. Онда араб елдерінің, Иран мен
Түркияның сән және колөнерінің қомақты ескерткіштері сақталған.

## Дереккөздер


Санат:Мұражайлар
Санат:Ислам мәдениеті
Жауын тілеу намазы

**Жауын тілеу намазы.** Бір жерге
жаңбыр жаумай қуаңшылық болған кезде, жауын дұғасы жасалады. Кейбір елде
адамдар Раббыларына көңіл бөлмей, зор
күнәға батқандықтан Аллаһ сол елді сынау
үшін кей кезде, ол жерлерді қуаңшылыққа айналдырады. Құранда Хазіреті Нұх,
Хазіреті Мұса секілді Пайғамбарлардың
халқы үшін жауын сұрап, дұға еткендері
жайлы сөз етіледі. Нұх Пайғамбар: *«Раббыларыңнан жарылқау тілеңдер. Өйткені ол - өте жарылқаушы»*, - деді. *«Ол сендерге аспаннан мол-мол жауын жіберді»* (Нұх,
71/10-11). Мұса Пайғамбар жайлы: *«Сол уақытта Мұса елі үшін су тіледі»* (Бақара,
2/60). Ж. т. н-н Әбу Ханифа бойынша, жамағатпен жария оқу сүннет емес. Бірақ,
жарамды мәндүп іс. Жауын жаумаса, намаз
бірнеше күн қайталанады. Пайғамбарымыздан (с.а.у.) бізге жеткен жауын дұғасы:
Оқылуы: *«Аллаһуммәс-қинәғайсән, муғмсән, һәннән, мәриән, мәри'ан, ғадақан, мужәллиән, сәйхән, аммән, табақан дәәимән.
АллаһуммәІ Әсқинәл-ғайсә уә ләә тәж'алнәә минәл-қанитиин. Аллаһуммә' Иннә 164 бил-биләди уәл-'ибәди уәл-халқи минәллә' уәәи уәд-данки мә ләә нәшку иллә
иләйк. Аллаһуммә' Әнбит ләнәз-зәр'а уә әдир ләнәд-дәр'а уә әсқинәә мин бәрәкатис-сәмәәи. Уә әнбит ләнәә мин бәрәкәтил-әрдн. Аллаһуммә' Иннәә настағфирукә иннәкә кунтә ғаффарә, фә әрсилис-сәмә'ә аләйнәә мидрәрә».*
Мағынасы: «Аллаһым! Бізге жәрдем беріп, жерімізді, шартарапты ылғалдандыратын мол жауын нәсіп ет. Аллаһым! Бізді
жауынмен суландыр, бізді үміттері үзілген
адамдардан етпе. Аллаһым! Елдерде, құлдарыңда, жан-жануарда ауыр тауқымет бар.
Оны Саған ғана шағым ете аламыз. Аллаһым! Біз үшін егінімізді өсіріл, малымыздың сүтін молайт, бізді көктің берекеттеріне
болеп, жер-жүзінің берекеттерінен бізге
ырыс бер. Аллаһым! Біз Сенен кешірім
тілейміз. Шексіз Сен аса кешірімдісің. Бізге
кектен мол жауын жібер».

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам