Бірінші Француз империясы

**Бірінші империя** () – 1804-1815 жылдар аралығында Франциядағы Наполеон Бонапарт империясының дәуірі.

## Алғышарты

Франция тарихында елдегі билік шын мәнінде Наполеон Бонапартқа тиесілі болған, бірақ заңды түрде оның билігі әртүрлі жолмен шектелген кезең «Франция консулдығы» деп аталады. Ол 1799 жылдың 9 қарашасынан (VIII жылғы 18 Брюмер, Бонапарт мемлекеттік төңкеріс жасаған кезде) 1804 жылдың 18 мамырына дейін (Наполеон император болып жарияланған кезде) созылды.

Ол үш кезеңге бөлінеді:

* Уақытша консулдық (1799 ж. 9 қараша – 24 желтоқсан)

* Он жылдық консулдық (1799 ж. 25 желтоқсан – 1802 ж. 2 тамыз)

* Өмір бойы консулдық (1802 ж. 2 тамыз - 1804 ж. 18 мамыр)

18-ші Брюмер төңкерісінен кейін Франциядағы жалғыз держава болып үш консулдан (Бонапарт, Сийес, Роже-Дюкос) тұратын уақытша үкімет болды. Бес жүз кеңесі мен ақсақалдардан құралған екі комиссияға жаңа конституцияны жасау тапсырылды. Консулдар - дәлірек айтсақ, консул Бонапарт, өйткені қалған екеуі оның құралы ғана емес - автократиялық биліктің шешуші күшімен әрекет етті. Париж төңкеріске толығымен байсалдылықпен жауап берді, оның наразылығын білдірмеді және тіпті жаңа тәртіпке нақты жанашыр болды; провинцияларда губерниялық магистратураның кейбір адамдары мұнда-мұнда наразылық білдірді, бірақ наразылық күшті болмады. 8-жылдың 22-ші азаттығына қарай конституцияны жасаған комиссиялар өз жұмысын аяқтады; Сиенің жобасы конституцияның негізгі авторы болып табылатын Бонапарттың қалауы бойынша қайта жасалды. Бұл тек халық билігінің елесін сақтап қалған толық монархиялық конституция болды. Конституция жоғары атқарушы билікті үш консулға бере отырып, Бонапартты 10 жылдық мерзімге бірінші консул, Камбасересті екінші, Лебрен үшінші (5 жылдық мерзімге) етіп тағайындады. Конституция жалпыхалықтық дауыс беруден (плебисцит) өтуі керек еді және бұл халық егемендігінің бірден-бір көрінісі дерлік болды. Халық Конституцияға дауыс бергеннен кейін барлық билік бұдан былай Бонапарттың қолына өтті. Ол министрлік құрды, оның құрамына сыртқы істер министрі ретінде Талейран, Люсьен Бонапарт (Ішкі істер министрі), Фуше (полиция министрі) кірді.

Бонапарттың міндеті қиын болды. Бүкіл менеджментті толығымен дерлік жаңадан құру, несиенің мүлде жоқ жағдайында өте абдырап қалған қаржыны қалпына келтіру және әйтеуір екінші коалицияға нүкте қою қажет болды. Бонапарттың алғашқы шараларының бірі «соғыс уақытында», Париждегі 60 саяси мерзімді басылымдарға тыйым салу болды. Саяси бостандықтың барлық көріністерін басып, Бонапарт өзінің бағдарламасының оң жағын белсенді түрде жүзеге асырды. Ол берік, аса бір орталықтандырылған үкімет құрудан, өнеркәсіпті, әсіресе ауыл шаруашылығын қорғаудан, ескі қоғамның тек онымен ғана келісуге болатын барлық элементтерін жаңа тәртіппен үйлестіруден, қаржыны жақсартудан тұрды.

## Ішкі саяси саласы
[thumb|150px|Император Наполеон Тюильридегі оқу бөлмесінде. [Давид, Жак-Луи|Давид (1812)]]

### Ішкі саясаты
#### Сипаттамасы
1804 жылдан бастап Франция тарихында жаңа дәуір басталды – империя дәуірі, дегенмен ол алдыңғысының тікелей жалғасы болды, өйткені Наполеон іс жүзінде консулдық кезінде де мемлекеттің билеушісі болды. Наполеонның билігі кейбір қолайсыз эпизодтармен (Трафальгар шайқасы) болғанымен, Франция үшін ең алдымен өте сәтті болды, кейбір үзілістермен, соғыстармен толтырылды. Франция өзінің күші мен ықпалын бүкіл Еуропаға дерлік таратып, оның ішкі тәртібінде терең із қалдырды. Испаниядағы сәтсіздіктерден басталып, 1812 жылы Ресеймен соғысқа дейін империя бірқатар сәтсіздіктерге ұшырады. Соған қарамастан Наполеон билігінің экономикалық тепе-теңдігін Франция үшін сөзсіз қолайсыз деп санауға болмайды. Ол революциялық дәуірдің көптеген жетістіктерін бекітіп, ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіпті дамытуға аса қолайлы жағдай жасады.

### Империяның жариялануы
28 Флореальде (1804 жылы 18 мамырда) Сенаттың қаулысымен жаңа конституция қабылданды (XII жылғы сенатус-консульт деп аталады), оған сәйкес Наполеон француздардың императоры болып жарияланды, империяның жоғары лауазымды тұлғалары мен ұлы офицерлерінің лауазымдары енгізілді, оның ішінде революция жылдарында жойылған маршал атағы қалпына келтірілді.

Сол күні алты жоғары лауазымды тұлғаның бесеуі тағайындалды (жоғарғы сайлаушы, империяның архи-канцлері, архи-қазынашы, ұлы коннетабль және ұлы адмирал). Жоғары мәртебелі тұлғалар үлкен императорлық кеңесті құрады. 1804 жылы 19 мамырда он сегіз танымал генерал Францияның маршалдары болып тағайындалды, олардың төртеуі құрметті, қалғандары жарамды деп саналды.

Қараша айында Сенат кеңесшісі плебисцит арқылы ратификацияланды. Плебисцит нәтижесінде және Мемлекеттік кеңестің қарсылығына қарамастан, тәж кию дәстүрін қайта жаңғырту туралы шешім қабылданды. Наполеон, әрине, Рим Папасының рәсімге қатысуын қалады. Соңғысы Наполеоннан шіркеу рәсімі бойынша Джозефинаға үйленуді талап етті. 2 желтоқсанға қараған түні кардинал Феш Таллейранд, Бертье және Дуроктың қатысуымен үйлену тойын өткізді. 1804 жылы 2 желтоқсанда Рим папасының қатысуымен Нотр-Дам соборында өткен керемет салтанатта Наполеон өзін француз императоры етіп тағайындады, содан кейін тәжді Жозефинаға қойды. Стендаль өзінің күнделігінде тәж киюді «барлық шарлатандардың айқын одағы» - «патшалықтағы тирания тәжін киетін дін және мұның бәрі халықтың игілігі үшін» деп атады.

Наполеон мен оның ағаларының арасындағы кедергі Италияның королі болып табылатын және Франциядағы императорлық билікті кім иеленуі керек деген сұрақ болды. Олардың дауларының нәтижесі шешім болды, оған сәйкес Наполеон екі тәжді де алды, ал ол қайтыс болған жағдайда тәждер оның туыстары арасында бөлінді. 1805 жылы 17 наурызда Наполеон президент болған «еншілес» Италиян Республикасынан Италия Корольдігі құрылды. Жаңадан құрылған корольдікте Наполеон король, ал оның өгей ұлы Евгений Богарне вице-король атағын алды. Наполеонға Темір тәж кигізу туралы шешім француз дипломатиясына зиянын тигізді, өйткені бұл Австрияның дұшпандығын тудырды және оның жаңадан құрылған антифранцуздық коалицияға қосылуына ықпал етті. 1805 жылы мамырда Лигурия Республикасы Францияның департаменттерінің біріне айналды.

### Қиын кездер
Наполеон билігінің екінші жартысында, соғыс әлі де халықтың мүмкіндігін сарқып, ең бастысы, соғыстардың сәттілігі азайған кезде, ел өзінің әскери хоббиі мен шектен шыққан протекционизм үшін өтемақы төлеуге мәжбүр болды, бұл қорқынышты коммерциялық және өнеркәсіптік дағдарысты тудырды. Империяда ұзаққа созыла алмайтын әскери диктатура орнады.

## Сыртқы саясаты
Тұтастай алғанда Бірінші империя милитаристік сыртқы саясат жүргізді.

## Саяси жүйесі
### Негіздер
Басты заң — XII жыл Конституциясы. 1807 жылы 19 тамызда Сенат консулымен (Трибунатты жою), содан кейін Наполеон тағына «Жүз күн» оралғаннан кейін қабылданған 1815 жылғы сәуірдегі *Қосымша акт* деп аталатын елеулі түрде өзгертілді.

Басқару формасы — унитарлы дуалистік монархия.

### [[Мемлекет басшысы]]
Монарх — француздардың императоры Наполеон I. Тақ алдыңғы монархтың ұлдарының арасындағы таққа үміткер аға үміткерге беріледі. Мұрагерлер болмаған жағдайда император өз ағаларының балаларының немесе немерелерінің бірін асырап алу арқылы мұрагерді таңдай алады.

## Дереккөздер

Санат:Франция тарихы
Санат:Бірінші империя