open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жайсанып Мүдәрісұлы

**Жайсанып Мүдәрісұлы** - атақты ұшқыш, жалынды әскери қайраткер 1910 жылы дүние есігін ашқан. Туған жері - Зайсан өңірі. 1925 жылдары Зайсан жақтан Моңғол еліне өтіп кеткен. Содан 1932 жылы Моңғол елі атынан Кеңес елінің Орынбор қаласындағы әуе күштері училищесіне оқуға барады. Оқуын бітірген соң, 1937-1939 жылдары өзі оқыған Орынбордағы ұшқыштар училищесінде ұстаз болып қалып қояды, бірақ 1939 жылдың басында Моңғол елі кері шақырып алады. Себебі, 1938 жылы 1 желтоқсан күні Моңғол армиясының тарихында тұңғыш рет әуе күштерінің күшейтілген полкі құрылған болатын. Соған тәжірибелі басшы қажет еді. Әрі Халкин-гол маңында Жапон миллитаристерінің шабуылдау қаупі төніп келе жатты. 1939 жылы Халкин-голда КСРО мен Моңғолия қарулы күштері бірлесіп, жапондарға соққы берді. Соғысқа өз полкын бастап, полковник Жайсанып та қатысты. Жайсанып Мүдәрісұлы 1942 жылдың 15 қазанында Моңғолия Үкімет басшысының № 00182 бұйрығымен Әуе қарулы күштерінің қолбасшысы болып тағайындалды. 1944 жылдың сәуір айында Ұлы Құрылтайдың № 22 жарлығымен оған генерал-мойор шені берілді. 1945 жылы Ұлы Отан соғысы аяқталған соң, Кеңес одағы Жапонияға қарсы жедел түрде соғыс жариялады. Оған Моңғолия да қатысты. Осы жорықта Жайсанып басқарған Моңғол елінің ұшқыштары жапондарға қарсы  соғысқан. тник» типтегі 11 ұшақты қолға түсірдік. Рапорт беруші – генерал-майор М. Зайсанов» деп қол қойылған. Жапония жеңілгеннен кейін орыс-Моңғолдың бір топ генералдарымен бірге Жайсанып Мүдәрісұлын Бас қолбасшы И.В.Сталин Мәскеуде қабылдаған. Өз қолымен Кеңес Одағының «Қызыл Ту» орденін тапсырған. Осы оқиға жайында ертеректе Жайсаныптың өз аузынан жазып алған, бүгіндері Ұлан-батыр қаласында аман-есен тұрып жатқан академик-ғалым, жазушы-журналист Ислам Қабышұлы 1980 жылы Өлгей қаласында жарық көрген «Аймағым – алтын ордам» атты естеліктер жинағында былай деп еске алыпты: «… орден тапсырып тұрып И.В.Сталин: – Құрметті генерал, сіз қай ұлттан боласыз? – депті. Жайсанып: «Мен қазақпын, жолдас Бас қолбасшы!»-дейді  таза орыс тілінде. Сонда И.В.Сталин: – Сізді мен сырттай 1939 жылдан бері білемін, аз халықтың үлкен жүректі азаматы екенсіз, құттықтаймын!».
Мемлекет басшысы маршал Х. Чойбалсанның 1948 жылғы 28 маусымдағы бұйрығымен генерал Жайсанып КСРО Әуе күштері академиясына оқуға жіберіліпті. Одан кейінгі өмірі күңгірт. 1953 жылы біржола тұрып қалу үшін Алматыға ат басын бұрған көрінеді. Оған сол тұстағы жағдай сай болмаған. 1965 жылы дүниеден өткен.

## Дереккөздер
#https://kaskir.wordpress.com/category/%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8-%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80/

Санат:1910 жылы туғандар
Санат:Қазақ ұшқыштары
Санат:1965 жылы қайтыс болғандар
Санат:Моңғолия тұлғалары
Санат:Қазақ генералдары
Санат:Моңғолия қазақтары
Мальцево (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Мальцево** — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы, Покров ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Явленка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 12 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 244 адам (113 ер адам және 131 әйел адам) болса, 2009 жылы 220 адамды (113 ер адам және 107 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) елді мекендері
Қазақ философияның тарихи-мәдени бастаулары

## Қазақ философияның тарихи-мәдени бастаулары
Қазақ философиясын пайымдаудың негізгі өзектілігін жалпы алғандағы іргелі гуманитарлық ғылымдағы жаңа зерттеу мүмкіндіктерін айқындаумен және  мәселені тарихи-философиялық сипатта қарастырумен байланысты, сонымен бірге ұжымдық жұмыстың авторлары, негізінен, түркілік және қазақ ойшылдарының бұрыннан таныс және жаңадан белгілі болып жатқан еңбектерін жүйелі түрде дүниетанымдық-әдіснамалық негіздемелер арқылы зерделеп, ғылыми айналымға қосумен байланыстыруға болады. Бұл тарих философиясы және философия тарихы мәселелеріне деген өзіндік жаңа ғылыми қатынастың қалыптасып келе жатқанын білдіреді және қазақтың философиялық ойындағы тарихи тұлғалар дүниетанымын шынайы этнофилософиялық тұрғылардан қарастыруға мүмкіндіктер кеңінен ашылатынын көрсетеді. Олардың ішінде қазақ философиясының көне дәуірден қазіргіге дейінгі жолын тарихи кезеңдеу алға шығады, этникалық әлемдегі адам мәні мен оның еркіндігі мәселесі, басқа этностың болмысындағы этникалық сана мәртебесі және т. б. мәселелер күн тәртібіне қойыла бастайды
## Дереккөздер


.

Санат:Тарих
Покровка (Есіл ауданы)

**Покровка** — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы ауыл, Покров ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Явленка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 6 км-дей жерде орналасқан.  

## Тарихы
Іргесі 1891 жылы қаланған. Покровкада 1932 жылы алғашқы ұжымшар құрылды. 1970 жылы “Есіл” ауыл шаруашылығы техникумының оқу-тәжірибе шаруашылығының орталығы болды. 1995 жылы шаруашылық негізінде “Образцовое” ӨК құрылды. 

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 2109 адам (1001 ер адам және 1108 әйел адам) болса, 2009 жылы 1862 адамды (895 ер адам және 967 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) елді мекендері
Хош иісті тамаша гүл

**Хош иісті таушымылдық** - ежелден келе жатқан бақ өсімдігі. Әсіріесе Қытайда бұл гүлді қатты ұнатып, бақтарында таушымылдығының бірнеше түрлері мен сұрыптарын өсіретін болған. Желектерінің бояуы жағынан ол раушанмен бәсекелесе алады. Қардай аппақ, ақшыл, қызғылт, қызыл, ақсары гүлді сұрыптары бар. Өсімдік атауы жабайы түрлерінің бірі өсетін Грекиядағы Пеония мекенінің атынан шыққан деген болжам бар. Ал грек мифологиясы бойынша, ол ежелгі грек дәрігері Эскулаптың шәкірті осы өсімдікпен адамдарды ауыр науқастан емдеп жазған Пеонның атынан шыққан. Шәкіртінің табысына қызғанышпен қараған Эскулап, оны өлтіруге бұйрық береді. Алайда тозақ құдайы Плутон бұған жол бергісі келмейді. Бір рет өзін емдеген қайырымдылығы үшін Пеонды әдемі гүлге айналдырып жібереді. Еуропада алғашқыда ақ гүлді таушымылдық өсірілген. Хош иісті сібірлік, алабұта тамыры деп аталатын өсімдік мұнда ХVII ғасырдың аяғында Ресейден әкелінген. Гүлдерінің қанық түсі, хош иісі, сәнді шөбіне орай таушымылдық ең жақсы көпжылдық өсімдігіне жатқызылады. Оның ең ұзақ жасайтындары бір орында ондаған жылдар бойы өсе береді. Тіпті олардың орнын ауыстырмай ғасырдан артық өмір сүргені жайлы деректер де бар. Дала таушымылдығы батыс Сібір мен Орта Азияның таулы аудандарында кездеседі. Дала шалғындарында, жоталар мен шоқылардың жалаңаш тастақты беткейлерінде өседі. Мамыр, маусым айларында гүлдейді. Гүлдері қып-қызыл, диаметрінде 6-8 см, айтарлықтай күшті хош иісі болады.

## Дереккөздер
#Қазақстанның ғажайып флорасы, 2012 жыл

Санат:Таушымылдықтар
Санат:Бақ өсімдігі
Суық сарғалдақ

**Суық сарғалдақ** - латын тілінен тікелей аударғанда **кішкентай бақа** дегенді білдіреді. Аңыз бойынша, Иисус Христос анасына деген құраметі мен сүйіспеншілігін білдіру үшін жұлдыздарды сарғалдаққа айналдырып жіберген деседі. Іле Алатауы шалғындарында сарғалдақтардың алғашқы шашырандылары - температура қалырты қысқы деңгейден сәл ауытқып, ашық күн көбейіп, соңғы қысқы жаңбырмен жағаласа күн көзі көктемдегідей жылынатын сәір айында-ақ байқала бастайды. Ашық сары сарғалдақ қауашақтарымен өрілген қалың жасыл шөп кілемі шындығында алтын шалғын деуге лайық түрге енеді. Сарғалдақтардың алтын сәулесі алыстан көзге шалынып, жүрегіңді қуанышқа толтырып жібереді.  

## Дереккөздер
Қазақстанның ғажайып флорасы, 2012 жыл

Санат:Сарғалдақтар тұқымдасы
Медицина тарихындағы жаңалықтар

Шамамен 150 жыл бұрын науқастар операция кезінде аурудың азабына шыдай алмай немесе қорқыныштан көз жұматын. Ол кездерде сырқаттар операция кезінде ояу жататын еді. Сондықтан жанға батқан аурудан азап шегетін. Аурудың күшін басатын дәрілер болған жоқ. Хирургтер гигиеналық талапқа сай келмейтін жағдайда жылдам жұмыс істейтін және қажетті аспаптары да өте аз болатын. Өнертабыс медицина ғылымына жеткен кезде, емдеу ісі дұрыс арнаға түсті. Мыңдаған науқастар дертіне шипа тапты. Француз дәрігері Рене Ланнек 1815 жылы стетоскопты жасады. 1846 жылы америкалық тіс дәрігері Уильям Мортон хирургке көмекші болып тұрғанда операцияға жатқан науқасқа эфир ерітіндісін иіскетіп, оны аз уақытқа ұйықтатып қояды. Француз дәрігері Чарльз Праваз 1853 жылы тері астына шприц пен дәрі жіберуге болатынына көз жеткізді. Солайша дәрі-дәрмектер адам денесіне тікелей егілетін болды. 1847 жылы британ хирургі Джозеф Листер індет тудыратын микробтарды жоятын карбол қышқылы қосылған антисептиканы ашты. Неміс физигі Уильям Рентген рентген сәулесінің қасиетін анықтады. Сол арқылы адамның сүйектерін анықтап көру мүмкін болды. 1943 жылы Александр Флеминг ең алғашқы антибиотик – пенициллинді ашты.

## Дереккөздер
ҰЛЫ ӨНЕРТАБЫСТАР. – Алматы:«Аруна» баспасы –32 бет.– Сер.:«Балаларға арналған танымдық энциклопедия».    ISBN 9965-26-447-3
Шөбере алақанынан су ішу

Қазақ үшін өмірдің бір қызығы – шөбере алақанынан су ішу. «Адам ұрпағымен мың жасайды» дейді халық даналығы.  Демек бала сүю, ұрпақ өсіру әр адам үшін тіршілік парызы. Соның ішінде «шөбере» деп аталатын төртінші ұрпақ көру көп нәрсені аңғартады. Бұл кемеліне келген қарттық өмірдің үлкен белгісі. Оның қазақ әдетінде жөн-жосығы, қағидасы бар. Жөн-жосығы – ата мен әженің жаңа туған шөберенің алақанынан су ішу. Қағидасы – шөбере қолынан су ішкен адам бұл дүниеде бақытты, о дүниеде де жолы ашық, жеңілдік болады. Қалай болған күнде де төртінші, бесінші ұрпақты көру көп жасаудың белгісі ғана емес, ұзақ ғұмыр кешудегі өмір сапарының мазмұнды жолдары екені артық.

## Дереккөздер
Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары (Қазақ мәдениетінің суретпен безендірілген энциклопедиялары) "Атамұра",-Алматы.
Санат:Салт-дәстүрлер
Су Бихай

**Су Бихай** (1914) —  қытай тарихшысы, этнограф. Ол ҚХР-дың батыс өңіріндегі халықтардың тарихы мен мәдениетін көп жылдар бойы зерттеп, көлемді ғылыми еңбектер жазған.  Соның ішінде «Батыс өңір тарихы мен географиясы», «Қазақ мәдениетінің тарихы» сияқты аса көлемді зерттеу еңбектерінде қазақ халқының рулық таңбалары, туыстық атаулардың түрлері, құдалық, неке, отбасы ережелері мен тәртіптері, еркек, әйел киімдері, тағамдары, той, бәйге өткізудің жөн-жосықтары туралы талдаулары, ой пікірлері ұлт мәдениетінің жағымды жақтарын айрықша атап көрсеткен.

## Дереккөздер
* Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары (Қазақ мәдениетінің суретпен безендірілген энциклопедиялары) "Атамұра", — Алматы.

Санат:Тарихшылар
Табыну

Адам баласында Алла тағалаға, әулие-әнбиеге тағы басқа киелі тылсым күшке сыйыну мен сенудің және оған ниет қоюдың бірнеше жолдары бар. Солардың бірі табыну. Адамдар осы табыну арқылы діни ұғымның таным-түсінігін, оның құдіретті күшін дәріптейді. Оған өзі де, өзгені де сендіреді, тоқтатады. Қазақтар көбінесе Жаратушы құдіреттен басқа аруаққа да табынады. Олардан көмек күтеді, бала тілейді, ауру-сырқауына шипа іздейді. Табынудың ақсарбас айту, тасаттық беру, әулие басына түнеу, мойнына бұршақ салу, құрбандық шалу, қайыр садақа беру тағы басқа жөн-жосықтары мен ырым-тыйымдары, өзгеше көріністері де бар. Бұл ғұрыпты ел ішінен әлі де жиі кездестіруге болады. 

## Дереккөздер
Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары (Қазақ мәдениетінің суретпен безендірілген энциклопедиялары) "Атамұра",-Алматы.

Санат:Салт-дәстүрлер
Өлі сыбаға

**Өлі сыбаға** — көбінесе балықшы ауылдарда болатын дәстүр. Бас көтеретін азаматы жоқ қарттарға, асыраушысы дүниеден өткен жетім-жесірлерге балықшылар үлес береді. Бұған ешкім іштарлық немесе қарсылық жасауға болмайды. Бұл ел ішінде бұлжымас заң. Қазақ даласында егіннен – кеусен, малдан – көгендік, мүліктен – шүлен, балықтан – өлі сыбаға беру сияқты жоғары азаматтық пен жомарттықтың, кең пейілдің, қамқорлықтың ғажайып мысалдары ел тарихы мен әңгімелерінде жиі кездеседі.

## Дереккөздер
Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары (Қазақ мәдениетінің суретпен безендірілген энциклопедиялары) "Атамұра",-Алматы.

Санат:Салт-дәстүрлер
Сүйекке кіру

**«Сүйекке кіру»** деп қайтыс болған кісіні ақ жуып арулауды айтады. Бұған сүйекті жуудың жөнін білетін, орта жастан асқан адамдар кіреді. Сүйегіне кіретін адамдарды марқұмның өзі айтып кететін де жағдай кездеседі. Бұған шариғат заңы бойынша әр рудан бес не жеті кісі түседі. Олардың міндеті – мәйітті жуып, тазарту. Бұдан кейін марқұм әйел болса бес қабат, еркек болса үш қабат ақ матаға – ақиретке оралады. 

## Дереккөздер
Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары (Қазақ мәдениетінің суретпен безендірілген энциклопедиялары) "Атамұра",-Алматы.

Санат:Салт-дәстүрлер
Сәлемдеме

**Сәлемдеме** — біреу арқылы сыбаға, кәде, сыйды арнайы беріп жіберу дәстүрі. 

Жарасты әрі әдемі дәстүрдің бірі осы сәлемдеме. Ол адамдардың бір-біріне деген сыйластығының, құрмет тұтуының айқын белгісі. Көптен көрмей сағынысқан адамдардың бір-біріне жіберген қымбат бұйымы, асыл заты немесе жеңсік тағамы, қысқы сыбағасы. Оның қымбат, бағалы болуы шарт емес. Сәлемдеме келген адам жіберген адамға ақ батасын, шын ризалығын білдіріп, қатты қуанады. Үлкендер мұндайда көзіне жас алып, оны көрші-көлемдеріне, балаларына айтып мақтанады, сол адамды еске алады. Сәлемдеме – адамды адамның ұмытпай жүруінің, берік достығының, адал көңілінің алтын кілті. «Сәлем берген саулық береді» дейді халық. Ал сәлемдеме берудің мән мағынасы одан да биік.
## Дереккөздер

Санат:Салт-дәстүрлер
Мучник Бениамин Семенович

**Мучник Бениамин Семенович** – орыс совет тіл білімі маманы, филология ғылымдарының докторы. ҚазГУ-ді бітірген. 1960-61 ж.  «Кооператор Казахстана»  журналының тілшісі, 1965-88 ҚазССР Халыққа білім беру мин-лігінің Педагогика ғылымдары ғыл.-зерт. Ин-тында аға ғыл. қызметкер. 1988 жылдан Алматы шетел тілдері ин-тында орыс және жалпы тіл білімі кафедрасының меңгерушісі. Негізгі теориялық еңбектері коммуникациялық лингвистика, практикалық стилистика, сөйлеу мәдениеті және психолингвистика мәселелеріне арналған. Бұл салада «Ойды жазбаша түрде жеткізу», «Адам және текст: Жазба тіл мәдениетінің негіздері», «Жазба тіл мәдениеті» атты монографиялары жарық көрді. 

## Дереккөздер
↑Қазақ ССР 4 томдық қысқаша энциклопедия./Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев;Алматы; Қаз.Сов. Энциклопед. Бас. редак. 1989 ISBN 5-89 800-009-7

Санат:Педагогтар
Үй көрсету

Жаңа түскен келінді туыс-туған, көрші-қолаң, ағайын жекжаттар үй көрсетуге, яғни есік ашарға шақырады. Мұның мағынасы келін отбасымен танысып, үйге келіп жүрсін деген  сөз. Бұл үйге келін құр қол емес, кәде-жорасымен барады. Мұны «ілу» дейді. Бұл мәселені шақырған үйдің дәрежесіне лайықтап, келіннің енесі шешуі керек. Мұнымен бірге келінді шақырған үйлер келіннің мінез-құлқын, жүріс-тұрысын – яғни әдеп, тәртібін байқап, сынап отыратыны да бар. Мұны болашақ келіндер ескере жүруі керек. Өйткені аталған дәстүр әлі жалғасып келе жатыр.

## Дереккөздер
Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары (Қазақ мәдениетінің суретпен безендірілген энциклопедиялары) "Атамұра",-Алматы.

Санат:Салт-дәстүрлер
Иссак Израилович Минц

**Минц Иссак Израилович** – совет тарихшысы, тарих ғыл. докторы, КСРО ғылым академиясының академигі, Соц. Еңбек Ері. 1917 жылдан КОКП мүшесі. Қызыл профессуралар ин-тын бітірген. Негізгі ғылыми еңбектері КОКП, Октябрь революциясы және Азамат соғысы тарихына арналған. Минц Ұлы Отан соғысы жылдары Алматыда тұрды. Республикада тарихшы-ғалымдарды даярлауға сүбелі үлес қосты. Оның басшылығымен «Совет өкіметінің Орта Азия мен Қазақстандағы жеңісі» атты ғылыми еңбегі жарыққа шықты. Ленин орденімен 2 рет, 2 рет тябрь революциясы, Еңбек Қызыл Ту т.б ордендерімен марапатталған. Лениндік сыйлықтың және КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты.

## Дереккөздер
↑Қазақ ССР 4 томдық қысқаша энциклопедия./Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев;Алматы; Қаз.Сов. Энциклопед. Бас. редак. 1989 ISBN 5-89 800-009-7

Санат:Академиктер
Санат:Ғалымдар
Санат:Тарихшылар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Нәзіров Амангелді Тақиұлы

**Нәзіров Амангелді Тақиұлы** – совет биохимигі, биология ғылымдарының докторы. Алматы мемлекеттік медицина институтын және оның аспирантурасын бітірген. 1964-67 ж. Гурьев обл-нда провизор-дәрігер. 1971-76 ж. ҚазССР Денсаулық сақтау мин-лігінің Акушерлік және гинекол. Ғыл.-зерт. Ин-тында аға ғыл. қызметкер, 1976 жылдан осы ин-ттың биохим. Лабораториясын басқарады. Негізгі ғылыми еңбектері екіқабат әйелдің биохимясы мен физиологиясына, құрсақ көтеру кезіндегі дерттерге арналған. Нәзіров нәрестенің құрсақта дамуының пато-физиол. механизмдерін ашты. 

## Дереккөздер
↑Қазақ ССР 4 томдық қысқаша энциклопедия./Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев;Алматы; Қаз.Сов. Энциклопед. Бас. редак. 1989 ISBN 5-89 800-009-7

Санат:Биохимик
Жылу насостары

**Жылу насосы** -  баламалы энергия көзінің бір түрі болып есптеледі. Ол жерде, су қоймаларында, технологиялық қалдықтарда жиналатын эенргияны қолдану арқылы жұмыс істейді. Энергетикалық дағдарыс дәуірінде күн батареясы, желгенераторлары, су генераторы, биогаз қондырғылары сияқты балама энергия көздерінің қатарында бұл технологияның (термальдық насостың(ТН)) да энергетикалық нарықта алатын орыны ерекше.
ТН жасап шығару көлемі әлемде өте үлкен, шет елдерде 30 жылдан астам уақыт қолданыста келеді. Мысалы АҚШта жылына 1 млн. астам ТН шығарылады. Осы күндері осындай қондырғылар Балтық теңізінің жылулық энергиясын үйлерге айдау арқылы Стокгольмның бүткіл бір аудандарын жылытып отыр. Швеция өкіметінің айтуы бойынша 70%дық жылыту энергиясын термальдық насостардан алып отырса керек. Ұлыбританиямен және Германия елдерінде үйлерін ТН қоятын жануяларға өкімет тарапынан дотацияда қарастырылып қойған. 
Ал енді бұрынғы кеңес қазіргі ТМД нарығының консервативтілігіне (көп себептерге байланысты) қарамастан, жаңа технологиялар өте баяу болсада күнделікті өмірімізге, тіршілігімзге араласа бастады. 

Қалай жұмыс істейді?...
Айтып өткеніміздей термалдық насос яғни жылу насосы адамдарға жердің су қоймаларының жылуын қолдануға мүмкіншілік береді. Ал бұлардың температурасы (0-25°С) тан аспайтыны белгілі. Яғни бірден қолдана алмаймыз. Енді осы энергияны одан жоғарғы межеге (50–90 °С) жеткізу жағын жылу насосы қамтамасыз етеді, негізгі оның мақсаты суыту құрылғысы бола тұрсада. Бұл жердегі бар қулық тоңазытқышты керісінше пайдалану десекте болғандай. 
Жылу насоссының компрессорлық түрін қарастыралық. 
Жылу алмасу үш контурдың араснда жүрмек: сыртқы(бастапқы), насостық және жылу жүйесінің контурлары 
• Бастапқы контур ретінде скважинаға түсірілген полиэтилендік труба алынады. Ол трубамен қатпайтын суйықтық айланып жүреді. Топырақтың(жерқыртысының) жылыуының әсерінен ЖН екінші контурына +8 °С шамасында сұйықтық келеді(жердің жылуы). 
• Екінші контурдағы фреон температура 3°С тан асса болды сұйық күйден газкүйіне ауысады (өйткені бірінші контурдан +8°С келді). Әрі қарай газ күйіндегі фроен копрессорға барады, ал ол жерде газ қысым алып 6 есе қысылады. Дәл осы кезде оның температурасы +8°С тан +75°С ке жетеді, енді бұл жылу үшінші контурға беріледі –жылу жүйесі және ыстық сумен қамтамасз етеін жүйелерге 60-65°С тық жылулықпен кетеді.Бұл жылу алмасу циклінің бірінші бөлігі. 
• Жылыту контурына жылу беретін пайдалы жұмысын атқарып болып, фреон 30-40°С шамасына дейін салқындайды, бұл кезде де ол 26 атмосфералық қысымның астында болады. Енді, дроссельдің көмегімен газдың қысымы 4 атмосфераға шейін төмендейді де нәтижесінде айтарлықтай 0-3°С межесіне шейін салқындап, сұйыққа қайтадан айланады. 
• Жылу алмасу циклінің екінші бөлігінің аяғында, газдың екінші контурдағы төмендетілген температурасы бірінші контурдың жылу тасым алдағышына беріледі, ал ол болса жердің қыртысындағы жылуды сіңіріп қайтадан +8°С. Тік күйіне келеді де цикл жалғаса береді.

Бұл насостар: ашық циклді, жабық циклді, көлбеу(горизонтальный) жылу алмастырғышты, тік(вертикальный) жылуалмастырғышты болып бөлінеді
Нұрғазы Нұралин

**Нұралин Нұрғазы** – совет геологы, геол.-минералогия ғылымдарының докторы. 1964 жылдан КОКП мүшесі. Мәскеу түсті металдар және алтын ин-тын бітірген. 1955-57 ж. Экспедицияда геолог. ҚазССР ғылым академиясының Геол. Ғылымдар  ин-тында инженер, кіші, аға ғыл. қызметкер, 1973 лаборатория меңгерушісі. Негізгі ғылыми еңбектері мыс кендерінің геологиясы мен металлогениясына арналған.

## Дереккөздер
↑Қазақ ССР 4 томдық қысқаша энциклопедия./Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев;Алматы; Қаз.Сов. Энциклопед. Бас. редак. 1989 ISBN 5-89 800-009-7
Марат Александрович Пак

**Пак Марат Александрович** – совет физигі, физ.-матем. Ғыл. докторы. 1967 жылдан КППС мүшесі. ҚазГУ-ді бітірген. 1953-69 ж. Қызылорда мемл. Пед. Ин-тында оқытушы, кафедра меңгерушісі. 1970-83 ж. Алматы т.ж транспорты инженерлері ин-тында аға оқытушы, кафедра меңгерушісі,1984 жылдан доцент. Негізгі ғылыми жұмыстары түрлі класты компланарлы емес көп атомды молекулалардың гомологиялық қатарларды электрондық күйдің орбиталық құрылымын қалыптастыруға арналған. 

## Дереккөздер

↑Қазақ ССР 4 томдық қысқаша энциклопедия./Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев;Алматы; Қаз.Сов. Энциклопед. Бас. редак. 1989 ISBN 5-89 800-009-7

Санат:Физиктер

Санат:Математиктер
Римма Петровна Плисак

**Плисак Римма Петровна** – совет геоботанигі, биология ғылымдарының докторы. Пермь мемл. Ун-тін бітірген. 1959-62 ж. ҚазССР А. ш. Мин-лігінің Орталық комплексті экспедициясында геоботаник, 1962 ҚазССР ғылым академиясының Ботаника ин-тында аспмрант, лаборант, кіші, аға, 1988 жылдан жетекші ғылыми қызметкер. Негізгі ғылыми еңбектері фитоценология және экология мәселелеріне арналған.

## Дереккөздер
↑Қазақ ССР 4 томдық қысқаша энциклопедия./Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев;Алматы; Қаз.Сов. Энциклопед. Бас. редак. 1989 ISBN 5-89 800-009-7
Плотников Владимир Иванович

**Плотников Владимир Иванович** – совет радтохимигі, химия ғылымдарының докторы. 1961 жылдан КОКП мүшесі. ЛГУ-ді бітірген. 1955-56 ж. Бүкілодақтық түсті металдар тау-кен маеталлургия ғыл.-зерт. ин-тында мастер болып істеді. 1956 жылдан ҚазССР ғылым академиясының Ядролық физика ин-тында кіші, аға ғыл. қызметкер, 1963 жылдан радиохимия лабораториясының меңгерушісі. Негізгі ғылыми еңбектері радиохимия, анорганик. Және аналитик. Химия салаларына арналған.

## Дереккөздер
↑Қазақ ССР 4 томдық қысқаша энциклопедия./Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев;Алматы; Қаз.Сов. Энциклопед. Бас. редак. 1989 ISBN 5-89 800-009-7
Позднеев Алексей Матвеевич

**Позднеев Алексей Матвеевич** – орыс шығыстанушысы, монғолтанушы. Санкт-Петербург университетін бітірген. 1988 ж. «Монғолдың «Эрдэнийн Эрихэ» жылнамасы» еңбегі үшін ғылым докторы атағын алды. 1887 ж. қалмақтар арасында жасаған саяхаты негізінде қазақтардың тұрмыс-тіршілігімен танысып, ғылыми мәліметтер жинады. «Брокгауз-Ефрон» энциклопедияның 29-томында жарияланған «Қырғыз-қайсақтар» аты ғылыми мақала жазды. Онда қазақ халқының тарихы, этнографиясы, әдебиеті мен өнері т.б. туралы ғылыми мәліметтер келтірілген.

## Дереккөздер
↑Қазақ ССР 4 томдық қысқаша энциклопедия./Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев;Алматы; Қаз.Сов. Энциклопед. Бас. редак. 1989 ISBN 5-89 800-009-7

Санат:Шығыстанушылар
Порядин Виктор Иванович

**Порядин Виктор Иванович** – совет гидрогеологы, геол.-минерология ғылыми докторы. Қазақ кен-металлургия ин-тын бітірген. 1959-65 ж. геол. Басқармаларында гидрогеолог. Гидрогеолог. Және гидрофиз. Ин-тында аға инженер, кіші  ғыл. қызметкер, 1977 жылдан аға ғыл. қызметкер. Негізгі ғылыми еңбектері гидрогеологияның іргелі және қолданбалы мәселелеріне арналған. 

## Дереккөздер
↑Қазақ ССР 4 томдық қысқаша энциклопедия./Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев;Алматы; Қаз.Сов. Энциклопед. Бас. редак. 1989 ISBN 5-89 800-009-7

Санат:Гидрогеолог
Виссарион Тасжанұлы Рамазанов

**Рамазанов Виссарион Тасжанұлы** – совет гельминтологы, малдәрігерлік ғыл. докторы. Алматы зоотех.-малдәрігерлік ин-тын бітірген. 1954-60 ж. Жамбыл облысында малдәрігері болды. 1960-87 ж. Қазақ малдәрігерлік ғыл.-зерт. ин-тында аспирант, кіші, аға ғылыми қызметкер, гельминтология бөлімі құрамындағы эхинококкоз зерттеу секторын басқарды, 1987 жылдан жетекші ғылыми қызметкер. Негізгі ғылыми еңбектері Қазақстан малының эхинококкозына, ценурозына және альвеоккозына қарсы хим. Шаралар қолдану, эпизоотология мен иммунитет мәселелеріне  арналған.  1 авт. Куәлігі бар. 

## Дереккөздер
↑Қазақ ССР 4 томдық қысқаша энциклопедия./Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев;Алматы; Қаз.Сов. Энциклопед. Бас. редак. 1989 ISBN 5-89 800-009-7

Санат:Гельминтолог
Жәмила Сәкенқызы Нұғыманова

**Нұғыманова Жәмила Сәкенқызы** – иммунологы, медицина ғылымдарының докторы. 1976 жылдан КОКП мүшесі. Алматы мемлекеттік медицина институтын бітірген. 1972-75 ж.  Өлкелік патология ғыл.-зерт. Ин-тында аспирант, 1975-89 ж. жұқпалы аурулар ин-тында ғыл. қызметкер, ғалым-секретарь. 1989 жылдан Аймақтық тағам проблемалары ин-тында бөлім басқарады. Негізгі ғыл. еңбектері эксперементтік аллергия кезінде иммуноциттерден туындаған клеткалардың құрылысы мен қызметіндегі ерекшеліктерді зерттеуге арнаған. 2 авт. куәлік алған.

## Дереккөздер
↑Қазақ ССР 4 томдық қысқаша энциклопедия./Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев;Алматы; Қаз.Сов. Энциклопед. Бас. редак. 1989 ISBN 5-89 800-009-7
Ролдугин Иван Иванович

**Ролдугин Иван Иванович** – совет геоботанигі, биология ғылымдарының докторы. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Қазақ а. ш. Институтын бітірген. 1956 жылдан ҚазССР ғылым академиясының Ботаника институтында лаборант, кіші, аға ғыл. қызметкер, 1989 жылдан жетекші ғыл. қызметкер. Негізгі ғылыми еңбектері Қазақстан флорасын зерттеуге арналған. 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
↑Қазақ ССР 4 томдық қысқаша энциклопедия./Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев;Алматы; Қаз.Сов. Энциклопед. Бас. редак. 1989 ISBN 5-89 800-009-7

Санат:Геоботаник
Рузуддинов Саурбек

**Рузуддинов Саурбек** – совет стоматологы, медицина ғылымдарының докторы. 1971 жылдан КОКП мүшесі. Алматы мемлекеттік медицина институтын және Москва медицина стоматологиялық институтының аспирантурасын бітірген. 1974-89 ж. Алматы мемл. Медицина ин-тында ортопедиялық стоматол. Кафедрасының ассистенті, доценті, 1989 жылдан профессоры. Негізгі ғылыми еңбектері стоматолгогия мәселелеріне арналған. 8 авт. куәлігі бар.

## Дереккөздер
↑Қазақ ССР 4 томдық қысқаша энциклопедия./Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев;Алматы; Қаз.Сов. Энциклопед. Бас. редак. 1989 ISBN 5-89 800-009-7

Санат:Стоматолог
Рыбаков Михаил Иванович

**Рыбаков Михаил Иванович** – совет инженер-механигі, техника ғылымдарының кандидаты, профессор. Ұлы Отан соғысына қатысқан. ҚазССР-інің еңбек сіңірген жоғары мектеп қызметкері. 1943 КОКП мүшесі. Қазақ а. ш. институтын бітірген. 1952 жылдан осы ин-та ассистент, аға оқытушы, доцент, декан, оқу ісі жөніндегі проректоры, 1974 мал шаруашылық фермаларын механикаландыру кафедрасының меңгерушісі. Негізгі ғылыми еңбектері а. ш-н механикаландыру мәселелеріне арналған.

## Дереккөздер
↑Қазақ ССР 4 томдық қысқаша энциклопедия./Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев;Алматы; Қаз.Сов. Энциклопед. Бас. редак. 1989 ISBN 5-89 800-009-7

Санат:Инженерлер
Савицкая Любовь Ниловна

**Савицкая Любовь Ниловна** – тері және жыныс аурулары саласындағы совет ғалымы, медицина ғылымдарының докторы. Семей медицина институтын бітірген. 1959-63 ж. Семейде дерматолог, венеролог, дәрігер. 1963 жылдан Семей медицина институтында ассистен, 1963-83  ж. тері және жыныс аурулары кафедрасының доценті, меңгерушісі. Негізгі ғылыми еңбектері дерматол. және венерол. Мәселелеріне арналған. Авторлық куәлігі бар. 

## Дереккөздер
↑Қазақ ССР 4 томдық қысқаша энциклопедия./Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев;Алматы; Қаз.Сов. Энциклопед. Бас. редак. 1989 ISBN 5-89 800-009-7
Заградовка (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Заградовка** — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы ауыл, Заградов ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Явленка ауылынан оңтүстікке қарай 54 км-дей жерде, Жаманкөл көлінің шығысында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1125 адам (557 ер адам және 568 әйел адам) болса, 2009 жылы 1000 адамды (496 ер адам және 504 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) елді мекендері
Сальников Василий Герасимович

**Сальников Василий Герасимович** – совет инж. –технологы, техника ғылымдарының докторы, профессор. 1967 жылдан КОКП мүшесі. Томск политех. Ин-тын бітірген. 1960-79 жылдары инженерлік жұмыста болды. 1979-87 ж. Павлодар индустрия ин-тында кафедра меңгерушісі. 1987 жылдан декан. Негізгі ғылыми еңбектері электр құрал-жабдықтарын зерттеуге арналған.

## Дереккөздер
↑Қазақ ССР 4 томдық қысқаша энциклопедия./Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев;Алматы; Қаз.Сов. Энциклопед. Бас. редак. 1989 ISBN 5-89 800-009-7

Санат:Профессорлар
Самойличенко Анатолий Николаевич

**Самойличенко Анатолий Николаевич** – совет сот эксперті, медицина ғылымдарының докторы. 1968 жылдан КОКП мүшесі. Одесса медицина инмтитутын және оның аспирантурасын бітірген. 1965-69 ж. сонда ассистент. 1969 жылдан Қарағанды мемлекеттік медицина институтында сот медицинасы кафедрасын басқарды. Негізгі ғылыми еңбектері сот медицинасы мәселелеріне арналған.

## Дереккөздер
↑Қазақ ССР 4 томдық қысқаша энциклопедия./Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев;Алматы; Қаз.Сов. Энциклопед. Бас. редак. 1989 ISBN 5-89 800-009-7
Седунов Анатолий Андреевич

**Седунов Анатолий Андреевич** – совет стоматологы, медицина ғылымдарының докторы. 1962 жылдан КОКП мүшесі. Ташкент медицина институтын бітірген. 1959-62 ж. Ташкентте стоматолог-дәрігер. 1962-89 ж. Алматы мемлекеттік медицина институтта ортопедиялық стоматолог. Кафедрасының ассистенті, доценті, меңгерушісі, 1989 жылдан профессоры. Седунов «Құйылған ситалл» атты стоматологиялық жаңа материал алып, одан тіс протездерін жасау технологиясын ұсынды.

## Дереккөздер
↑Қазақ ССР 4 томдық қысқаша энциклопедия./Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев;Алматы; Қаз.Сов. Энциклопед. Бас. редак. 1989 ISBN 5-89 800-009-7
Владимир Михайлович Стародубцев

**Стародубцев Владимир Михайлович** – топырақ зерттеуші совет ғалымы, ауыл шаруашылығық ғылымдарының докторы. Украина а.ш. академиясын бітірген. 1962-65 ж. Қазақ мемл. Жерге орналастыру жөніндегі жобалау инт-тында инж.-топырақтанушы, 1965 жылдан ҚазССР ғылым академиясының Топырақтану ин-тында кіші ғыл. қызметкер, бас инж., 1974 жылдан аға ғыл. қызметкер. Негізгі ғылыми еңбектері өзен ағынының топырақ-мелиорациялық, ботаник. және агрометеорологиялық мәселелеріне арналған.

## Дереккөздер
↑Қазақ ССР 4 томдық қысқаша энциклопедия./Бас редактор Р.Н. Нұрғалиев;Алматы; Қаз.Сов. Энциклопед. Бас. редак. 1989 ISBN 5-89 800-009-7

Санат:Ғалымдар
Ежелгі адамның өнертабыстары

Ежелгі адамдар мыңдаған жылдар бұрын өмір сүрді. Олар аңшылықпен айналысып, аңдардың етімен азықтанды және үнемі өздерін жабайы жыртқыштардан қорғаумен болды. Олар от жағуға болатынын білген соң, оны шығаратын құралды іздеді. Бірте-бірте, шақпақ тастарды бір-біріне үйкесе от ұшқыны шығатынын білді. Олар осы тастарды қырнап, өздеріне қажетті пішінге келтірді. Мысалы, балта сияқты тастарды жерді қазуға, ағаштарды шабуға және аңдарды өлтіруге пайдаланды. Шамамен 8000 жыл бұрын адамдар жар тастың құрамында мыс сияқты металдардың бар екенін білді. Олар сол металдардан қару жасап, еңбекке пайдаланды. Осыдан 2000 жыл өткен соң Месопотамия тұрғындары металдарды араластыру арқылы мықты, берік құралдар жасап шығарды. Темірден жасалған құралдар мыстан жасалған заттарға қараған да берік болатыны анықталды. Уақыт өте келе, басқа да көптеген жаңа өнертабыстар ашылды. Солардың арасынан, мысалы: катапульта, компас, астролобия және тұт қышарды атауға болады. Адамдар от жағуды әбден меңгерген соң, майшамдарды ойлап тапты. Бұл шамдардың сырт пішіні қабыршаққа ұқсайтын. Адамдар оған семіз аңдардың қуырылған майын құйып, жанар май ретінде пайдаланатын. Өнер тапқыштар дөңгелекті жасап шығарғанда, адамдар көліктің жаңа түрлері пайда болады деп үміттенді.

## Дереккөздер
ҰЛЫ ӨНЕРТАБЫСТАР. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия».    ISBN 9965-26-447-3
Теледидар мен радио кезеңі

1895 жылы итальян ғалымы Маркони ұзақ қашықтықтан радиотолқындар арқылы байланысуға болатынын, яғни сымсыз байланыстың бар екенін дәлелдеді. Осылайша өмірге радио келді. Өзге де ғалымдар мен өнертапқыштардың еңбегінің арқасында радиотолқындар жер шарының барлық бөлігінде пайдаланыла бастады. Әлемнің ең таңдаулы қалаларында радио стансалар орнатылды. Адамдар радиохабарлар дәуірінің басталғанын білді. Жер бетінің түкпір-түкпірінде әр отбасы басқа жақтағы жаңалықтар мен қызықтардан хабардар болып отырды. Уильям Шокли кішкентай электронды құрылғы – транзисторды жасап шығарды. Ол радио және басқа құрылғылардың қақпағын тез ауыстыруға мүмкіндік берді. Шотланд ғалымы Джон Бэйрд 1926 жылы теледидарды жасап шығарды. Енді адамдар экрандағы бейнелерді көрумен қатар, олардың дауысын да еститін болды. Бүгінде теледидар адамдардың пікір алмасатын, әлемдік жаңалықтарды, спорт оқиғаларын тамашалауына мүмкіндік беретін басты құрал болып тұр. Қазіргі күнде жетілген интерактивті және интернет теледидарлар бар. Жасанды жер серіктерінің арнайы тобы теле байланыстарды ұстау үшін қызмет етеді.

## Дереккөздер
ҰЛЫ ӨНЕРТАБЫСТАР. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия». ISBN 9965-26-447-3
Чихуахуан шөлі

**Чихуахуан шөлі** – Cолтүстік Америкадағы ең үлкен бұталы шөл дала. Чихуахуан шөл даласы солтүстік жаңа Мексикадағы Рио Гранде жазығы мен оңтүстік-шығыс Аризонаның Сан Симон жазығынан басталып, Мексика қаласының солтүстік аймағына дейін созылып жатыр. Шөл дала жері көбінесе бірнеше кіші тау қатарларымен бөлінген алаптардан тұрады. Қысы суық, ал жазы құрғақ. Мамыр мен шілде айлары – Чихуахуан шөл даласындағы жылдың ең ыстық мерзімі саналады. Чихуахуан шөл даласындағы бұталар – аймақтағы ең төменгі тіршілік иесі. Қарапайым ағаштың түрлері осы жерден табылуда. Оларға мыналар жатады: Пондероза қарағайы, дуглас шыршасы, қалтырауын және жылауық арша, аризона кипарисы және еменнің бірнеше түрлері. Басқа аймақтарға қарағанда Чихуахуан шөл даласында кактустың көбірек түрлері кездеседі. Бұл жерде өсетін кактустер: тікенді алмұрттар, кірпілер, тірі жартастар, емізік кактусы және корис. Чихуахуан шөлі – көптеген ерекше омыртқасыздардың отаны. Олардың ішінде шөл дала бүйісі, шөл дала көпаяғы, бірнеше шаяндар және алып қырықаяқтар жиі кездеседі.

## Дереккөздер
Балаларға арналған танымдық энциклопедия "Шөлдер"

Санат:Солтүстік Америка шөлдері
Салқын жағалы шөл далалар

Жағалы шөл далаларда екі мезгіл бар: ұзақ әрі жылы жаз және қысқа, салқын қыс. Орташа жаңбырдың жаууы, әдетте жартылай сусыз шөл далалардан гөрі, жағалы шөл далаларда көбірек кездеседі. Топырағындағы тұз құрамы орташа қалыпта. Анголаның Намиб шөл даласы, Оңтүстік Африка мен Чилидің Атакама шөл даласы – салқын жағалы шөл далалар.Чилидің Атакама шөл даласы – тұздың алабы. Ол лава мен құмнан тұрады. Ол – әлемнің ең құрғақ шөл даласы. Осы шөл далаларда салқын болуға бейім жылы аймақтарды кездестіруге болады. Бұл жердің қысы, әдетте, салқын және қысқа, ал жазы ұзақ және жылы. Топырағының құрамы жоғары сілтілі құмнан тұрады. Ол өте борпылдақ. Жауын суын жерге тез сіңдіреді. Жағалы шөл даладағы көптеген флора аймағы суды жақсы сақтағандықтан, қалың жапырақтылығымен ерекшеленеді. Олардың тамырлары жерге тимеген жеткілікті суды сіңіру үшін жер бетіне өте жақын жатыр. Жағалы шөл далалардың аңдары мен жануарларына мыналар жатады: бұжыр терілі амфибиялар, жыртқыш құстар, сыпырынды жинаушы cүтқоректілер, бауырымен жорғалаушылар және жәндіктер.

## Дереккөздер
Балаларға арналған танымдық энциклопедия "Шөлдер"

Санат:Шөлдер
Дөңес таулар

Дөңес таулар жер астынан балқып шыққан тастардан түзіледі. Оңтүстік Дакотадағы Блэк Хиллз бен Вайоминг, Нью Йорк маңындағы Адирондак таулары – жыныстың қатпарланбай, жақпарланбай дөңгелей үйіліп, биіктеуінің нәтижесінде пайда болған дөңес таулар. Дөңес таулар өздерін қоршаған жерден анағұрлым биік тұрады. Сол себептен олар тез эрозияға ұшырайды. Дөңес таулардың екі түрі бар: біріншісі – жанартаудан шыққан жер асты жынысының күмбез тәрізді боп орналасуынан пайда болады. Ал, екіншісі – бір кездері өте биік болған, бірақ қазір мүжіліп, шайылып, эрозияға ұшырап, дөңестенген таулар. Кейде мұздықтардың әсерінен таулардың басы күмбез тәрізді пішінге ұқсап кетеді. Солтүстік және Оңтүстік Каролинадағы Увар таулары осы әдіспен түзілген дөңес тауға мысал бола алады.

## Дереккөздер
Балаларға арналған танымдық энциклопедия "Таулар"

Санат:Таулар
Жақпарлы-құжбан таулар

Жер қабаты опырылғанда, кейбір кесек жыныстар жоғары көтеріліп, біреулері төмен түсіп, бірінің үстін бірі басады. Жақпар жыныс – жер қабығының сынып қалған бөлігі. Ол басқа бөліктерден құрылымы, бағыты, тікірейіп қозғалу жылдамдығымен ерекшеленеді. Жоғары көтерілген жақпар жынысты – «Горст», төмен түскенін «Грабен» дейді. Горст – екі жиегі ой, ортасы дөң болып келген жақпартас. Мұндай жерлер көбіне тау жотасы немесе қырат болып есептелінеді. Горсттың басы тегіс, беткейі тік, құламалы боп келеді. Жақпарлы-құжбан таулар литосфераның созылғыштық қасиетін жоғалтқан қатты бөліктерінде, яғни, континент шетінде пайда болады. Жақпарлы тау сығылғанда, жыныстар опырылмай қоймайды. Опырылғанда алдымен кере тартылып, артынан сығылады. Өте берік кесек жыныстар кере тартылған уақытта оңай опырылады. Жақпарлы-құжбан таулар зор пішінімен, тік құламалы бет кейімен, бөлек-бөлек боп жатқан бедерімен ерекшеленеді. Оған Невада және Калифорния штаттарындағы Сьер ра-Невада таулары, Вайомингтегі Үлкен Тетон тау жотасы мысал бола алады.

## Дереккөздер
Балаларға арналған танымдық энциклопедия "Таулар"

Санат:Таулар
Су асты таулары

Су астындағы таулар саны жер бетіндегіден көп. Су астында, сондай-ақ, «Қазаншұңқыр» деп аталатын ойпаттар да болады. Қазаншұңқырлар – мұхиттардың ең терең жері. Су астындағы таулар мен қазаншұңқырлардың көбі жер бетіндегілерден биік және терең. Суасты таулары жер қыртысындағы екі платформаның соқтығысып, опырылып сынып, жерді жарып, жоғарыға шығуының нәтижесінде түзілген. Платформалар бірін-бірі итергенде, ұштары сынып, тау пайда болады. Әлемдегі ең ұзын тау тізбегі Атлант мұхитының астында жатыр. Ортамұхиттық тау жотасы Атлант мұхитының дәл орта тұсын басып өтеді. Ол – Америка мен Африканың ортасындағы су алабы. Суасты таулары туралы сөз қозғағанда, ғаламшарымыздағы ең биік тау Эверест емес екенін айту керек. Эвересттің биіктігі 8848 метр ғана. Жер шарындағы ең биік тау Тынық мұхитының түбінде жатыр. Ол – Гавай аралдарындағы Мауна Кеа тауы. Оның жарты бөлігі мұхит суының астында. Мауна Кеаның биіктігі 10 000 метр.

## Дереккөздер
Балаларға арналған танымдық энциклопедия "Таулар"

Санат:Таулар
Жазу және баспа ісіндегі өнертабыс

Адамдар әу бастан біреумен сөйлесуге, әңгімелесуге мұқтаж. Сондықтан да олар бір-бірімен пікір алмасуға мүмкіндік беретін жолдарды іздестірді, қарым-қатынастың жаңа әдістерін ойлап тапқылары келді. Сонау көне замандардың өзінде-ақ адамдар арасындағы байланысты ұстап тұру үшін жазу өнері қолданылды. Көне мысырлықтар сияны қоңыздардан жасаған. Қағаз орнына жапырақтарды пайдаланған. Жер бетінің көп бөлігінен жартастарға қашалған сансыз жазулар табылды. Б.з. 105 жылында қытай шенеунігі Цай Лунь қағазды ойлап тапты. Ертедегі адамдар кітаптарды қолмен жазатын. Ол көп уақытты талап ететін, жалықтыратын жұмыс еді. Кітаптар өте аз жазылғандықтан, қолда бары өте қымбатқа сатылатын. Дәулетті адамдардың ғана кітап сатып алуға шамасы келетін. Ертедегі баспадан шыққан жұмыстар Жапониядан табылды. Олар б.з. 764-770 жылдардың мұрасы болып саналады. Неміс зергері Йоганн Гутенберг кітап басуға алғаш рет жылжымалы құйма әріптерді пайдаланды. Кітап басып шығару мүмкін болғаннан бастап, адамдардың жазуға және оқуға деген ынтасы артты. Баспадан шыққан әріптер біркелкі, оқуға жеңіл әрі көзге сүйкімді көрінетін. Баспа ісі дамыған соң кітаптардың құны арзандап, адамдар іздеген шығар маларын тез табатын болды.

## Дереккөздер
Балаларға арналған танымдық энциклопедия "Ұлы өнертабыстар"

Санат:Өнетабыстар
Санат:Баспа ісі
Уақытты есептеу

Тарих тұрғысынан алғанда, адамзаттың уақытты межелеуге талпынысын көне заманға жатқыза алмаймыз. Сағаттардың қолданысқа енгеніне 5-6 мың жыл ғана өтті. Б.з.д. 3500 жыл бұрын мысырлықтар тастан ескерткіштер жасады. Олар биік әрі төрт қырлы конус пішіндес етіп жасалып, күннің көлеңкесі түсетін жерлер ге орналастырылды. Ескерткіштің көлеңкесі қай жақ тан түскеніне қарап, тұрғындар уақытты межелейтін. Олар күн сағатының қызметін атқарды. Клепсидр немесе су сағаттары күнге немесе аспан денелерінің қозғалысына тәуелді болмаған алғашқы уақыт өлшейтін құралдар еді. Қытайда су сағаттары 1088 жылы пайда болды. Олардың уақытты есептеген кездегі тарсылы гонг соққанға ұқсайтын еді.Еуропада өмірге келген механикалық сағат тегершіктен және дөңгелектен тұратын. Оларды ауыр салмақты гірдің тасы мен айналдырып,жүргізетін болған.Кварцтық сағатты жасап шығарғанда кварц түйіршіктерінің электрлік қасиеттерін пайдаланған. Электр өрісі кварц түйіршігі мен қосылған кез де, түйіршіктің пішіні өзгереді. Оны қысқанда немесе кері қайтарғанда туындайтын электр өрісі уақытты өлшеуге қол данылады. Кварцтық сағаттар әлі күнге дейін сұранысқа ие.

## Дереккөздер
Балаларға арналған танымдық энциклопедия "Ұлы өнертабыстар"
Көру мен естуге арналған өнертабыстар

Адам баласы қай заманда болмасын, заттарды барынша анық, айқын көруді қалады. Итальян ғалымы Салвано Амати көруді жақсартатын екі шыны линзаны қолданып, көзге киетін зат жасады. Басқа бір итальяндық ғалым Галилео 1608 жылы телескопты  дүниеге әкелді. Соның арқасында өте алыста орналасқан аспан денелерін: күнді, жұлдыздарды бақылау мүмкін болды. Француз ғалымы Луи Дагер 1826 жылы алғаш рет кез келген нәрсені ақ-қара түсті суретке түсіруге болатынын көрсетті. Бірақ ол көп уақытты алатын және суреттегі бейне анық көрінбейтін. Кейінірек Джордж Истмен оның еңбегін дамытып, 1888 жылы түрлі-түсті суретке түсіру әдісін ойлап тапты. 1891 жылы Томас Эдисон кинетоскопты жасап шығарды. Оған дейін кинолар бірінен соң бірі жылдам өтетін сурет сияқты көрсетілсе, енді экрандағы бейнелер қозғалып, әрекет жасайтын болды. 1876 жылы ол фонографты да қолданысқа енгізді. Кейін оралымды және кассеталық жазбалар да өзгеріп, оңтайлана түсті. Қазіргі кезде олардың ықшамдалғаны соншалық, қалтаға сыйып кетеді. Техникалық жетістіктер шағын дискілер мен сандық бейне дискілердің дамуына әкелді. Александр Грэхам Белл телефон құрылғысын дамытып, 1876 жылы патент алды және өз заманында сол еңбегі үшін сый-құрметке ие болды.

## Дереккөздер
#Балаларға арналған танымдық энциклопедия "Ұлы өнертабыстар"
Қасиетті жерлер

Дін әрдайым адамзат қоғамының маңызды бөлігі болып келген. Өздерінің құрметін көрсету үшін олар өз құдайларына әдемі ескерткіштер салып отырған. Ежелгі уақыттан бері мықты қолөнершілер діни ғимараттар тұрғызу үшін еңбек еткен. Осы қасиетті жерлер мен киелі орындар бүкіл әлемге тарап, діннің мәнісі мен мәдениеттің маңыздылығын айқындап келген. Олардың тарихы, өнері, сәулет өнері мен мағынасы әрқалай. Кейбіреулері бүгінде тарихи мәнге ие болса, енді біреулері әлі күнге дейін саяси, қоғамдық немесе мәдени рөлдерін жалғастыруда.Жалпы, діни әңгімелер мен аңыздарға сүйенсек, көптеген мешіттердің, қауымдардың, ғибадатханалар мен синагогалардың сенімі мен құлшылығы бір-біріне ұқсайды. Атағы жер жарған қасиетті орындарға мыналар жатады: Үндістандағы алтын ғибадатхана мен Бодгхая, Акшардхам Мандир, Меккедегі Қағба, Иерусалимдегі Жоқтау қабырғасы, Камбоджадағы Ангкор Ват ғибадатханасы, Стамбулдағы Көк мешіт, Мянмадағы Пагода және Қытай ғибадатханасы. Бұл ғимараттар көптеген саяхатшылардың назарын өздеріне аударып келеді. Осы діни ескерткіштер мен ғибадатханалардан басқа, діни мақсатпен жиі баратын әлемдік жерлер бар. Олар – Үндістандағы Бенарес пен Испаниядағы Сантияго-де-Компостела. Бенарес киелі Гангасымен атақты. Ал Сантияго-де-Компостела мәсіхшілер арасында танымал. Ол жерде Жақып пайғамбар қайтыс болған.

## Дереккөздер
ТАНЫМАЛ ЖЕРЛЕР/ Ауд.: Д. Жазылбеков – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия».
Етқоректі құстар

**«Етқоректі құстар»** деп жәндіктер мен жануарлардың етін жейтін құстарды айтамыз. Бұл топқа, әсіресе жыртқыш құстар жатады. Олардың көздері өткір, қанаттары күшті болады. Етқоректі құстар жемтігін биік көкте қалықтап жүріп іздейді. Олар жемтігін ұзын да өткір тырнақтарымен бүріп ұстайды да, қатты имек тұмсықтарымен боршалап жейді. Құзғындар басқа жыртқыш құстардан өзгерек. Олар қорегін өздері ауламайды. Өліп жатқан немесе басқа жыртқыштардан қалған өлекселерді іздеп жүріп жейді. Корольдік тазқаралардың басында жүн болмайды, бірақ терісінің бояуы қою. Тазқаралар өлексені алыстан сезеді. Бөктергі жемтігін көкте, бір орнында қалықтап тұрып іздейді.

## Дереккөздер
ҚҰСТАР. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия».   ISBN 9965-26-454-6

Санат:Құстар
Саятшылық құстары

Саятшылық құстары деген – уақытты көңілді өткізу үшін пайдаланатын құстар. Кей елдерде саятшылық құстары боп тек қырғауыл, құр және бөдене саналады. Бұл топқа түйетауық, қаз-үйрек, жылқышы, тауқұдірет, шүрілдек тәрізді су құстарын жатқызуға болады. Саятшылық құстарды адамдар кеңінен аулайды. Оларды аулауға пойнтер, сеттер, ретривер тұқымды иттерді әдейі баулиды. Бұрындары үкімет саятшылық құстарды айқындап, оларды аулау туралы заң шығарып, аңшыларға рұқсат құжат беріп жататын. Заң ағылшын ақсүйектерінің көңіл көтеруіне жақсы жағдай жасайтын. Ал қазір бірқатар елдерде шығып жатқан заңдар, негізінен, аңшыларды емес, аңдарды қорғауға бағытталуда. Саятшылық құстары тобына 260-тан астам құс түрі кіреді. Бұл топта тауыс деген құс та бар. Саятшылық құстарының көпшілігінің денесі ірі, тұмсығы қатты, сирақтары балғадай күшті боп келеді.

## Дереккөздер
ҚҰСТАР. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия».   ISBN 9965-26-454-6

Санат:Құстар
Ұша алмайтын құстар

Жер жүзінде құстардың 9000-дай түрі бар. Бірақ олардың бәрі бірдей ұшпайды. Ұша алмайтын құстар бір кездері ұша алатын құстар болған. Бәлкім, жауы жоқ болғандықтан, бұл құстар бірте-бірте ұшуға деген қажеттілік пен қабілеттен айырылып қалған болар. Ұша алмайтын құстарға тинаму мен пингвиндерден өзге түйеқұс, нанду, казуар, эму, киви жатады. Африкалық түйеқұс пен аустралиялық эму, казуар, киви және оңтүстік-америкалық нанду – бұлардың бәрінің кеуде сүйектері қырсыз жалпақ. Мұхит аралдарын суқұзғыны, сутартар тәрізді ұша алмайтын құстар мекендейді. Жаңа Зеландияда «какапо» атты ұша алмайтын түнгі тотықұс бар. Күні кешеге дейін дронт, ок және мадагаскарлық пілқұс атты ұша алмайтын құстар болған. Бірақ олар қазір жер бетінен мәңгілікке жойылып кетті. Бұл құстар ұша алмағанмен, қауіп төнсе, өте жылдам жүгіріп, құтылып кетеді. Киви жылдам жүгіре алмайды, сондықтан қорегін түнмезгілінде жүріп табады. Түйеқұстар 5-50-ден топтанып жүріп, өзге жануарлармен бірге жайылады. Түйеқұстар, негізінен, дәнді дақылдар, түрлі шөптер мен қоректенеді.

## Дереккөздер
ҚҰСТАР. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия».   ISBN 9965-26-454-6

Санат:Құстар
Еуропа өзендері

Еуропа құрлығының жүздеген өзендер мен олардың салалары торлап жатыр. Еуропаның ең ұзын өзендері – Еділ (Волга) мен Жайық – Каспий теңізіне; Дунай мен Днепр – ара теңізге, Рейн мен Елба (Эльба) – Солтүстік теңізге, Вистула – Балтық теңізіне, Луара мен Тагус – Атлант мұхитына, Рона – Жерорта теңізіне, По – Адриатика теңізіне құяды. Германияның (Германияның) қара орман ай маңынан бастау алатын Дунай өзені – Еуропаның ең маңызды сауда жолдарының бірі. Аңызға айналған Рейн өзені Швейцарияның солтүстік-шығысы мен Германияның арасында шекара жасап, батысқа қарай ағады. Талай тарихтың куәсі болған қарт Темза Батыс Англиядағы Котсуолд қыратынан бастау алады да, Оңтүстік Англия арқылы шығысқа қарай ағып, Солтүстік теңізіне құяды. Еуропаның ең үлкен және ең маңызды Еділ өзені жүйесі Мәскеу қаласының солтүстік-батысындағы Валдайстіртінен басталады. Волга өзенінің арнасын Кама, Самара, Ока, Ветлуга сияқты 200-ден астам өзен тармақтары толтырып тұрады.

## Дереккөздер
МҰХИТТАР МЕН ӨЗЕНДЕР – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымды энциклопедия».     ISBN 9965-26-441-4
Сатылы пирамида

Сатылы пирамиданың құрылысы бүкіл тарихта бірнеше мәдениеттен көрініс тапты. Бұл пирамидалар, әдет те, үлкен және бірнеше тас қабаттан немесе сатыдан тұрды.Сатылы пирамида, әдетте, мастаба ретінде басталатын. Ол бірінің үстіне бірі қойылып, кішірейе беретін бірқатар мастаба пішіндерінен тұрады. Түпнұсқасы қандай болғанына қарамастан, ол шөл топырақтан өсе отырып, таңғалдырарлық геометриялық пішінді жасайды. Перғауындардың алғашқы мәйіттері үлкен, қарапайым, «Мастаба» деп аталатын шұңқырлар болды. Олар күнге кептірілген саз кірпіштен жасалған және көпшілігі шаңға айналып кеткен. Мұның барлығы сатылы пирамидалардың тұрғызылуымен, шамамен, б.з.д.2630 жылы өзгерді. Ол Джосер перғауын үшін жасалған және әдеттегі мастаба болатын. Бірінші пирамида б.з.д.2750 жылы Зосер патшаға арнап салынған Саккарадағы Сатылы пирамида болды. Сатылы пирамидалардың ең бай ғимараттарының бірі – Колумбияға дейінгі өркениеттер болды. Сатылы пирамидалардың қал дықтары Юкатандағы Майя қалаларында, сол сияқты ацтек, толтек және инк архитектурасында табылған.

## Дереккөздер
МУМИЯЛАР МЕН ПИРАМИДАЛАР. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет.– Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия».   ISBN 9965-26-451-1

Санат:тарих