open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аммалистер

Амараллистер тұқымдасына жататын бөлме өсімдігі. Ол табиғатта ОңтүстікАмерикада ғана өседі. Бойының биіктігі 60см,пиязшықты өсімдік. Өсімі тез. Үй жағдайындақаңтар, наурыз айларында гүлдейді. Гүлініңтүсі ақ, қоңырау тәрізді гүлсидамыныңбасында 3-6 данадан орналасады. Егер4-5 түбек эухаристі қатар қойып гүлдетсе,үй ішіндегі гүлзар  сияқты болады. Жарық жақсы түсетін жерде немесе ала көлеңкедеде өседі. Гүлденген уақытында топырағын құрғатпай суғарып отыру керек.3-4 жылда бір рет жаңа ыдысқа топырағын ауыстырып отырғызады. Пиязшығын бөлуарқылы көбейтеді.
Амариллистер тұқымдасына жататын, отаны –Америка болып табылатын бөлме  жәнебақша гүлі. Табиғи 75 түрі, сұрыпталған 2000түрі  бар. Елімізде оның 15-20 түрі бөлмегүлі  ретінде  өсіріледі. Жапырағы қияқсекілді бірден тамырдан шығады. Биіктігі кейде 1м дейін жетеді. Бір пиязшықтың өзі 4-6 данаға дейін  гүл  жарады. Гүлі ақ,сары,қызыл, күлгін түсті. Пиязшығын топыраққаеккеннен кейін 8 аптадан соң гүлдейбастайды. Күтімі жақсы болса, гүлдеуі 6 айғасозылады. Гүлденген уақытта топырағынқұрғатпай суарып отыру қажет. Жарықжақсы түсетін жерлерде гүлінің түсі қанық, көлемі үлкен болады. Тұқымын себу жәнеқайта отырғызу  жұмыстарын  жүргізгенкезде балапан пиязшықтарын бөліп алуарқылы көбейтеді. 
Санат:Биология
Санат:Ботаника
Герей

Герей, Гирей, Керей, Кирей, Гирай – Қырым хандығы хандарының есімдеріне қосарланып айтылған лауазым атауы. Герей лауазымының пайда болуы бірнеше жорамал бар: 
	Көне түркі тілінде «герей» сөзінің «лайықты» деген мағынасы болған. Осман түріктерінде бұл сөздің «әйгілі» , «құқылы» деген мағыналары болыпты (Ахмед Вефик пашаның «Паһжам – и ғұсмания» сөздігі) . 
	Герей лауазымы  кезінде Қырым хандығында болашақ ханның тәрбиешісі керей тайпасынан таңдалып алынып отырғанына байланысты пайда болған деген де жорамал бар.
Санат: Түрік қағандары
Температура және оны өлшеу тәсілдері

100 × 100px|оңға|Термометр
## Температура
Молекулалық физикада, оның ішінде термодинамикада **температура** деп аталатын физикалық шаманың алатын орны зор. Алғашқыда **температура ұғымы** дененің жылулық  дәрежесін көрсету  үшін енгізілді. Жылудың түрліше дәрежесі денелер жанасқанда өтетін жылу процесі бойынша ажыратылады. Жылуды беріп жатқан дене ыстығырақ болады, демек, оның температурасы жоғарырақ. Жылу алмасу нәтижесінде екі дененің де температуралары теңесіп, жылулық тепе - теңдік орнайды.  Жылулық  тепе - теңдік  тек екі дененің жанасуы кезінде ғана емес, бірнеше денелер жанасқанда да пайда болады. Жылулық тепе - теңдік кезінде барлық денелердің температуралары бірдей, сондықтан оны жылулық тепе - теңдік күйінің сипаттамасы деп есептеуге болады. Ден температурасын өлшейтін аспапты - **термометр** деп атайды. 

## Термометрлер және температуралық шкалалар
Температураны өлшеу үшін денелердің кейбір қасиеттерінің(көлем, газдың қысымы, электрлік кедергі, сәулеленудің жарықтылығы, серпімділік қасиеттері және т.б.) температураға тәуелді өзгерісі пайдаланылады. Егер осы өзгерістер мен темперптура арасында функционалдық тәуелділік болса, онда олардытермометрлерді жасауға пайдаланып, дененің температурасын анықтауға болады. Денелердің температурасын өлшеуге пайдаланылатын заттарды **термометрлік денелер** деп атайды.Осы күндері температураны өлшеу үшін температуралық шкалалар тобынан практикада үшеуі қолданылады.

## Фаренгейт шкаласы
1724 жылы Ұлыбританияда және Голландияда жұмыс істеген неміс физигі **Фаренгейт** ұсынған. Реперлік нүктелер:0 F - 1709 жылы ерекше суық қыстың температурасы (бұл температураны мұз, су ерітіндісі мен мүсәтірдің қосындысы арқылы алды), 32 F- мұздыңеру температурасы, адам денесінің қалыпты температурасы - 98 F  .Бұл шкала бойынша судың қайнау температурасы - 212 F .Фаренгейт шкаласын АҚШ - да пайдаланады.

## Реомюр шкаласы
1730 жылы француз жаратылыстанушысы **Реомюр** жасаған. Реперлік нүктелері: 0 Р - мұздың еру температурасы , 80 Р - судың қайнау температурасы .

## Цельсий шкаласы
1742 жылы швед астрономы және физигі Цельсий жасаған.  Реперлік нүктелері: 0 С - мұздың еру температурасы, 100 С -  судың қайнау температурасы .Цельсий шкаласы бойынша алынған температура мен Фаренгейт шкаласы бойынша алынған температураны былай байланыстырады: t С =5/9 (t F - 32), мұндағы 1 F= 5/9 C.

## Дереккөздер
#Кронгарт  Б., Кем В.,Қойшыбаев Н,. 2006 жыл . Мектеп баспасы

## Тағы қараңыз
#Температура
#Абсолют температура

Санат:Физика
Гетерогенді реактор

Гетерогенді реактор – активті зонасында ядролық отыны, нейтрондар баяулатқышы және жылу тасығыш элементтері дискретті қабаттар түрінде орналасқан ядролық реактор. Гетерогенді реакторда жылу тасығыш зат ретінде қысымы жоғары су, гелий, сұйық металлдар пайдаланылады. Осы кезге дейінгі  жасалған реакторлардың басым көпшілі  - гетерогенді реактор, өйткені гетерогенді реакторда жылу бөліп шығаратын элементтерлдің пішінін, ядролық отынның түрін, құралымдық және технологиялық сипаттамаларын реактордың қызмет ету бағытына қарай тиімді түрде таңдап алуға болады. Гетерогенді реактор ғылыми зертханалық жұмыстарын жүргізу мақсатында , сондай ақ электр тоғын  және байытылған уран алу үшін пайдаланылады.
Санат:Реактор
Гиподинамика

Гиподинамика – адамның қозғалыс қимылы белсенділігінң шектелуінен, бұлшық еттердің жиырылу күшінің төмендеуінен организм қызметінің (тірек қимыл қызметінің, қан айналымы, ас қорыту) бұзылуы. Гиподинамика энергия алмасудың  төмендеуіне, бұлшық ет тіндерінің дистрофиясына, азоттық баланстың және май алмасудың бұзылуына, атеросклерозға әкеледі. Организмнің сыртқы ортаға икемдігін қамтамасыз ететін әрекеті азаяды, инфнкцияға тұрақтылығы төмендейді. Гиподинамика физиологиялық қартая процесін жылдамдатады. Қалалардың өсуі, еңбекті автоматтандыру және механикаландыру, коммуникациялық жабдықтарды кеңінен пайдалану гиподинамиканың өсуіне ықпал етеді.
Санат: Ғылым
Асқынөткізгіштік

Нидерланд физигі Г.Камерлинг - Оннес 1911 жылы **асқынөткізгіштік**  деп аталатын құбылысты ашты. Кейбір металдардың кедергісі өте төменгі  температурада нөлге дейін түсетіні анықталды. Бұл металдардың осы температурадан бастап электр тогына кедергі жасамайтынын көрсетеді. Ерег осындай металдан сақина жасап, оның бойымен ток жіберсе, онда өткізгіштің қызуына энергия жұмсалмайтын болғандықтан, сақинада ток ұзақ тұрады. **Асқынөткізгіштігі** өшпейтін электр тогының ең ұзақ өмір сүруі екі жылдай уақытқа созылған (ол сұйық таситын көлік жұмысшыларының қарсылығынан тоқтатылған). Қазіргі кезде асқынөткізгіштікке көптеген металдар мен қорытпалардың де ие болатыны анықталған. Кейбір металдар, оның ішінде  ең жақсы өткізгіштер (мыс, күміс, алтын, платина, натрий, калий, темір, никель) асқынөткізгіштік қасиетке ие болмайтыны көңіл аудартады. **Асқынөткізгіштік  теориясын** 1957 жылы американдық ғалымдар **Л.Купер**, **Дж.Бардин** мен **Дж. Шриффер** құрды (оны **БКШ теориясы** деп те атайды). Олар асқынөткізгішті электрондық сұйықтың асқынаққыштығы деп түсіндірді (асқынаққыштық дегеніміз - үйкеліссіз ағу, ол кеңес физигі Л.Д.Ландау ашқан кванттық сұйыққа тән).Асқынөткізгіштіктің жағдайы тек бүтін спині (бөлшектің өз осінен ауналуынан туатын өздік магнит өрісі) бар бөлшектер тобына тән. Электрондардың спині 1/2- ге  тең. Сондықтан Л.Купер  асқынөткізгіштерде электрондар спиндері қарама-қарсы бағытталып, қосынды спині нөлді беретін электрондық жұптарға бірігіп, кубер жұбы деп аталатын электрондар топтамасын құратынын дәлелдеді. Осындай жағдайда көр бөлшектер үйлесімді  қозғалады да кванттық механиканың заңдарын макроскопиялық масштабта қолдануға болады. Жеке электронның кристалдық тор иондарымен соқтығысуы мүмкін емес, сондықтан осындай электрондар топтамасының қозғалысын тежеу оңай емес. Осы кванттық жүйенің энергиясы кенеттен өзгереді де электрондардың  асқынөткізгіштік жұбы металл ішінде  үйкеліссіз белгілі жылдамдыққа дейін қозғала алады.Асқынөткізгіштік күйді кристал құрылымын түрлендіру немесе қоспа қосу арқылы өзгертеді.
1933 жылы  асқынөткізгіштік тоетың беттік ток екені  анықталды. Асқынөткізгіштік төменгі температураларда көлденең қимасының ауданы аз болатын  металл өткізгіште өте үлкен ток алуға  мүмкіндік береді. Сондықтан  асқынөткізгіштік материалдардан қуатты генераторлар мен электромагниттің өзекшелерін сұйық гелиймен салқындату арқылы жасайды.
1986 жылы жоғары температурадағы асқынөткізгіштік  құбылысы ашылды. Лантанның, ьарийдің және басқа элементтердің 100 К-де асқынөткізгіштік күйге өтетін күрделі оксидтік қосылысы алынды.Алынған асқынөткізгіш заттар морттық  қасиетке ие болып шықты.

## Дереккөздер
#Кронгарт Б., Кем В.,Қойшыбаев Н,. 2006 жыл . Мектеп баспасы

## Тағы қараңыз
http://kzdocs.docdat.com/docs/index-2569.html?page=2 

Санат:Физика
Гомеопатия

**Гомеопатия** – науқасты дәрінің өте аз мөлшерімен (дозамен) емдеу жүйесі. Негізгі принципі  -« ұқсасты ұқсаспен емдеу», яғни сау адамға көп мөлшерде бергенде ауру туғызатын дәріні ауру адамға өте аз мөлшерде жиі беріп емдеу әдісі. Гомеопатияны он тоғызыншы ғасырдың басында неміс дәрігері С.Ганеман ұсынған. Ганеман дәрі әсерінің оның ауруға берілетін мөлшерін кеміткен сайын күшейе түсетінін байқаған. Қазіргі заманғы медицина гомеопатияны жалған ғылым ретінде қарастырады.  Гомеопатиямен туберкулез, жұқпалы және қатерлі ісік ауруларын емдеуге болмайды.

Санат: Емдеу түрлері
Иттіс

Гүлдің  аты  көне  грек тілінен аударғанда қызыл деген мағынаны білдіреді. Себебі, табиғи гүлдің гүлі қызыл.Оның халық арасында қосымша “иттіс” деген аты бар. Ол қандықтың гүлі мен тамырының пішініне қарай қойылған атау.Жер шарында 25 түрі бар болса,еліміздің табиғатында “Сібір қандығы” деп аталатын түрі кездеседі. Түріне қарай күлгін, ақ, сары,қызыл  түсті  гүл  жарады. Жапырағы етті, бетінде аппақ сепкілдері бар. Алакөлеңкені ұнататындықтан, биік өсімдіктердің саясынаеккен дұрыс. Түбіне су жиналып қалғанды ұнатпайды. 4-6 жылға дейін бір орында жақсыөсе береді. Солтүстік Америкадан жерсіндірілген түрлері тек тұқымы арқылы көбейтіледі. Ал, жай түрлерін 4-5 жылда бір рет түбінен өсіп шыққан балапандарын жекелеп бөліп алу арқылы көбейтеді.
Санат: Биология
Бір күндік әдемілік

Гүлдің аты  латын  тілінен аударғанда күн және әдемі деген мағынаны білдіреді. Бұл сөздің жаны бар. Себебі, лилейниктің гүлі 1 ғана күн өмір сүретіндіктен, халық оны“бір күндік әдемілік” деп атаған. 25-ке жуық табиғи  түрі бар болса, гүлзарлардың арқасында сұрыптарының саны 10 мыңға жетті.Олардың ішінде гүлі сабақ басында 6 күн тұратын, ерте гүлдейтін және ұзақгүлдейтін жаңа сұрыптары да бар. Гүлдері лалагүлге қатты ұқсайды.Гүлденген уақытында мол суарады.Күтімі айтарлықтай қиын емес, 4-5 жылда бір реттүбін бөліп, жасартып отыру керек.Тұқымынсебу арқылы көбейтеді.
Санат: Ботаника
Крокосмия

**Крокосмия** – пиязшық өсімдіктердің ішінде бірден–бір жұпар иісті гүл жаратыны. 55-ке жуық табиғи түрі бар. Оңтүстік Американың өкілі. Жапырағы қияқ секілді, жіңішке, тік болып өседі. Гүлдерінің пішін қоңырау секілді. Маусым – шілде аралығында гүлдейді. Гүлінің түсі сары, қызыл, күрең. Көбінесе гүлзарлардың ортасында топтап өседі. Елімізде бұл гүлді көгалдандыруда сирек кездестіруге болады. Себебі ауа райы қатты суық аймақтарда қыста шыдамайды. Жарық мол түсетін, ашық алаңда өскенді қалайды. Күн жетіспеген жағдайда гүл бүрі аз болады, тіпті гүлдемей қалуы мүмкін. Гүлдеген уақытында мол суару қажет. Тұқымын себу және пиязшығын бөлу арқылы оңай көбейтіледі. Жас көшеттері екі жыл ғана гүлдейді.

Санат:Құртқашаштар
Қоянот

Қояноттың елімізде “Ойып түсетін қоянот”,“Батпақ қоянот”, “Күйдіргі қоянот”, “Әсем” т.б.түрлері бар. Барлығының  түсі  сары  болғандықтан оны халық арасында “сарғалдақ” деп те атайды. 1000-ға жуық түрін көгалдандыруда қолданады. Маусым-шілде айларында гүл жарады.Табиғи  түрлеріне қарағанда сұрыпталған түрлеріөте әдемі. Гүлдерінің пішіні мен орналасуы раушан гүліне ұқсайды. Пиязшық өсімдіктердің ішінде топырақ  таңдамайтын өсімдіктің бірі. Ол - әкті,қышқыл құмды, батпақты жерде де өсе береді. Бастыкүтімінің бірі тұрақты суарып тұру. Біржылдықтүрлерін тұқымын себу арқылы, ал көпжылдық  түрлерін түбін бөліп көбейтеді
 Санат:Биология
Меруергүл

Меруергүлдің еліміздің  табиғатында жабайытүрі бар. Ол лалагүлділер тұқымдасына жатады. Көгалдандыруда мамырлық меруертгүл деген түрін қолданады. Сәуір, мамыр айларының ортасында гүлдейді.Гүлінің түсі ақ не күлгін. Бір гүлсидамында6-20 дана кішкене қоңырау тәрізді гүл болады.Меруертгүл өте  нәзік гүл.Оны көгалдандыруда топтап егу арқылы қолданады. Гүлдеп болған соң қып – қызылмоншақ тәрізді жеміс салады. Меруертгүлдіңбарлық бөлігі улы болып саналады. Бірақ табиғатта меруертгүл ерекше қорғауға алынған. Себебі оның гүлі мен жидегінен дәрі алады. Көп күтімді қажет етпейді. Құнарлы, жеңіл топырақта тез өседі. Гүлді тұқымынсебу, түбін бөлу, қалемшелеу арқылыкөбейтеді.
Санат: Биология
Сауыршөп

**Сауыршөп**тің **қысқы гүл** деп аталатын атауы бар. Себебі ол қыстың соңына не ерте көктемде гүлдейді. Бір қызығы қар астында жатып-ақ бой көтеріп өсе береді. Бойының биіктігі 10-15 см. Наурыз айының басында сары гүл жарады. Гүлі сабақ басында 10-15 күндей ғана гүлдейді. Кішкене гүлдің өсуі баяу болғандықтан аулада оны адам аяғы баспайтын жерге отырғызғаны дұрыс. Ерте көктемде гүлдейтіндіктен, суғарып, қоректендіру қажет емес. Тамыр түйнегін отырғызар алдында түбіне құнарлы, жеңіл топырақ салғаны дұрыс. Тұқымы арқылы сәуір айында жылы жерде жәшіктерге көбейтеді. Тұқымы өніп жапырақ жарғанға дейін тұрақты температура мен үнемі ылғалдылықты сақтау керек.
## Дереккөздер

Санат:Гүлді өсімдіктер
Көксүңгі

Көксүңгіні кейде “тышқын  сүмбілшаш” деп те атайды.Шынымен де,ұсақ гүлдері тышқанның ізі секілді. Ол сүмбілшаштар тұқымдасына жатады. Жақындап қарасаңыз кішкенелігі болмаса көксүңгі – сүмбілшаштың кішкентай көшірмесі секілді. Бойының биіктігі 10-20см.Ол көктемде 7-10 күндей уақыт гүлдейді.Гүлінің  түсі: ақ, қызыл, күлгін, көк, сия көк.Бір қатарының гүлдері әдемі жұпар иіс тешығарады. Суыққа шыдамды, ерекше күтімді қажет етпейді. Құнарлы топырақта бір орындабірнеше жылға дейін үздіксіз өсе алады.Тұқымын себу  және пиязшығының түбіне нөсіп шыққан балапандарын бөліп алу арқылы көбейтеді. Көксүңгі тез  және  оңай көбейтілетін пиязшық болып саналады.
 Санат: Биология
Фреезия

**Фреезия** () – құртқашаштар тұқымдасына жататын, бойының биіктігі 50-60 см тамыртүйнекті өсімдік. Жапырағы лилейниктерге ұқсайды. Гүлінің түсі ақ сары, қызыл, сия көк, күлгін. Бұл гүлді көбіне жылыжайда өсіріп, гүлсидамын композицияларға пайдаланады. Шілде айынан бастап 1,5 ай гүлдейді. Жас көшеттерін отырғызғанда абай болғаны дұрыс. Тамыртүйнегі қыйсайып, несынып қалса гүлдемеуі мүмкін. Гүлі молболу үшін топырақ құрамында калий, азотболу керек. Тұқымын себу арқылы жәнетамыртүйнегін бөліп көбейтеді. Тұқымынсебу үлкен жауапкершілікті талап етеді. Сондықтан 3-4 жылда бір рет көктемдетамыртүйнегін бөліп көбейтсе, 4-5 айдан соң гүл жарады.

Санат:Құртқашаштар
Жайылма (Қостанай облысы)

**Жайылма** — Қостанай облысы Қамысты ауданы, Адай ауылдық округі құрамындағы ауыл, 2019 жылға дейін қысқартылған Жайылма ауылдық округі орталығы болған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қамысты ауылынан оңтүстікке қарай 49 км жерде, Тобыл өзенінің жағалауында, құрғақ дала белдемінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы ауылдың тұрғындары 1025 адам (493 ер адам және 532 әйел адам) болса, 2009 жылы 291 адамды (140 ер адам және 151 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 19-ғасырдың тоқсаныншы жылдары қаланған. Тың жерлерді игеруге дейін ұжымшар орталығы, 1999 жылға дейін Пушкин атындағы кеңшардың орталығы болды. 1997 жылдан Жайылмада шаруа қожалықтары мен  серіктестіктер жұмыс істеді.

## Инфрақұрылымы
Ауылда орталау мектеп, фельдшерлік-акушерлік пункт, клуб, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автокөлік жолдары арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Қамысты ауданы елді мекендері
Альстремерия

**Альстремерия** () – Alstroemeriaceae тұқымдасына жататын өсімдіктер туысы. Әдемі гүлдері бар, көбінесе гүл шоғырларынан көруге болады. Гүлі ақ,сары, қызыл,күлгін, сия көк түсті, беттерінде дақтары бар.3 жалпақ, 3 жіңішке күлтеден тұрады. Маусым, шілде айларында гүлдейді. Гүлінің орналасуы лала, орхидеянікіне қатты ұқсайды. Сондықтан бақшаның ең көрнекті жерлеріне егеді. Көшетін еккен кейін келержылы гүлдейді. Өсімдіктің жақсы гүлдеуітікелей отырғызылуына байланысты. Түйнектамыры майысып не қисайып қалмайтындайетіп, кең шұңқыр қазып, тігінен отырғызады. Бойының биіктігі 60-90см.Күн ашық түсетін,жел өтінен ық жерге отырғызу керек. Топырағы жеңіл болғаны дұрыс. Түбін 4-5жылда бір рет бөлу арқылы көбейтеді. Күзде жапырақ шіріндісімен не топырақпен түбінжауып, суықтан қорғайды.

Санат:Альстремериялар
Санат:Мәдени өсімдіктер
Дала заңдары

=Әдет=
Ежелгі *Алтай* адамзат мәдениетінің даму орталықтарының бірі болғаны туралы тарихшылар зерттеп дәлелдеген . Ол өзінің ұлылығымен *Мысыр* және *Месопотомиядан* кем түспеген .
### Өркениеттері
Алтайда әлемге көшпелі өркениет сыйлаған , кейіннен Моңғолия , Шығыс Түркістан , Қазақстан , Орталық Азия және Кавказ жерлерін қамтыған біздің ата-бабаларымыз − түркілер өмір сүріп , қанат жайған . Қазақстанның қазіргі аумағы және қазақ халқы осы өркениеттің тікелей мұрагері болып табылады.
### Арыс би
Бізге жеткен ең ежелгі шынайы әділеттік ілімі Дала заңдары − "Білік" , Арыс би дананың өсиеттері . Арыс би үш мыңдай жыл бұрын өмір сүрген . Оның құрметіне Оңтүстік Қазақстандағы Арыс өзенінің атауы берілген. Арыс бидің "Білігімен" немесе Даланың әдет-ғұрып құқығы− "Әдетпен"(Адат) ежелгі түркі мемлекеті − қағанат өмір сүріп дамыған .
### Ереже
Барлық өзге құқықтық қағидалардың қайнар көзі болған "Әдеттің" ең басты ережесі − түркілердің жалғыз құдайы Тәңір алдында теңдігін мойындау болды . Осыдан "қанға − қан , мертіктіруге сондай мертіктіру" кек алу заңы шыққан .
=Абай ережесі=
1885 жылы мамыр айында Шар өзені бойында Орта жүз рулары бас қосқан жиын өткізілді . Оған жүзден астам билер қатысты . Бес дуан ел бас қосқан бұл жиын 74 баптан тұратын "Ереже" қабылданды . Өкімет тараптарынан негізгі жоба ұсынылса да , ол қазақтың "Есім салған ескі жол, Қысым салған қысқа жолмен" ұштасып жатуы керек болатын .
### Өзгерістер
Далалықтарға , яғни қыр халқына ғана тән әдет-ғұрып , дағда-машықтар ұлы дана Абайға жақын әрі түсінікті еді . Ол ережеге көп өзгертулер , түзетулер қосып өңдеді . "Абай ережесі" қамтыған кейбір дәстүрлерде өзіндік ерекшеліктер мен жаңалықтар байқалды . Бұл Абайдың туған халқының мүддесі жолындағы күресте жеткізген тарихи жеңісі еді . Заң алдындағы жауапкершілік өмір талабына сай өзгертілген .
1885 жылы мамыр айында Шар өзені бойында Орта жүз рулары бас қосқан жиын өткізілді. Оған жүзден астам билер қатысты. Бес дуан ел бас қосқан бұл жиын 74 баптан тұратын «Ереже» қабылданады. Өкімет тарапынан негізгі жоба ұсынылса да, ол қазақтың «Есім салған ескі жолы, Қасым салған қасқа жолымен» ұштасып жатуы керек болатын. 
Далалықтарға, яғни қыр халқына ғана тән әдет-ғұрып, дағды-машықтар ұлы дана Вбайға жақын әрі түсінікті еді. Ол ережеге көп өзгертулер, түзетулер қосып, өңдеді. «Абай ережесі» қамтыған кейбір дәстүрлерде өзіндік ерекшеліктер мен жаңалықтар байқалды. Бұл Абайдың туған халқының мүддесі жолындағы күресте жеткізген тарихи жеңісі еді. Заң алдындағы жауапкершілік өмір талабына сай өзгертілген. 

## Дереккөздер
 «Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы
Йенс Яков Берцелиус

152 × 200px|нобай|Йенс Яков Берцелиус
=Й.Я. Берцелиус=
Й.Я. Берцелиус (1779 жылы тамыздың 20—да Швеция, оңтүстік Эстерйетлан) - мектеп директорының отбасында  дүниеге келген. Бірақ әке—шешесінен ерте айырылып, әрі қарай оқуға қаражат табу үшін жекеменшік  мектебінде  мұғалім болып еңбек етеді. 1801 жылы Стоктольмдағы Упсал Университетін хирург мамандығы бойынша бітіріп шығады. Кейін Стоктольм институтында ассистенттік жұмысқа алынады. Сонда жүріп темір руда  өндірісімен танысып, жаратылыстану ғылымына көңілі ауады. Жаратылыс байлығына ел игілігіне жарату үшін  химия ғылымының соңына түседі. 1808 жылы Берцелиус жоғары оқу орнында химия оқытушы болып жұмыс істейді. Бір жылдан кейін профессор болады. Ол—1818 жылы Швед ғылым академиясының президенті болады. Көптеген  ғылымынан  еңбектер жазады. Й.Я. Берцелиустың ерекше еңбегінің бірі—қазіргі кезде қолданылып жүрген 45 химиялық элементтердің атомдық массаларын анықтады.

Санат:Йенс Яков Берцелиус
Санат:Ғалымдар
Ибн Фадлан

226 × 223px|нобай|оңға|Ибн Фадлан
=Ибн Фадлан=
### Деректері
X ғасырдың басында Батыс Қазақстан жерімен араб саяхатшысы ибн Фадлан жүріп өткен . Ол Бағдаттан шығып , Еділ өзені жаіалауынан Бұлғар хандығына жол салды . Бұл жол Үстірт арқылы Жем , өзендерінің бойымен өтіп , Поволжьеге әкелді . Одан әрі Еділ бойымен жалғасты . Ибн Фадлан түркі тілдес оғыз тайпаларының , печенег және башқұрттардың этнографиясы , рухани мәдениеті мен тыныс-тіршілігі жайлы бағалы да таптырмас деректер жинады . Осы еңбектері арқылы біз X ғасыр басындағы түркі тайпаларының тарихымен біршама таныстық . Ибн Фадлан оғыздарды бай көшпенді малшылар ретінде сипаттайды . Олардың кейбіреулерінде 100 мың қойы , енді біреулерінде 10 мың жылқысыболған . Оғыздардың бабалар аруағына , Тәңірге табынған . Үйленер алдында қалың малға түйе , жылқы және ұсақ малдар төлеген деп баяндайды .
### Таң қалдырған нәрсе
Түрік мергендерінің ат үстінде шауып бара жатып ұшкан қазды атып түсіруі араб саяхатшысын таң қалдырған .
Квиллинг

thumb|right|200px|Квиллинг
**Квиллинг** - қазақ тілімен айтқанда қағаз орау. Квиллинг - кейбір адамдардың хоббиі. Ол арқылы көңіліңді аулап, өнер табуға болады.

Қағазды жіңішке білікпен орап, формаға келтіру керек. Жіңішке білікті өз қолмен жасауға да болады. Оны жасау үшін жай ғана инені алып, ыңғайландырып қарындаштың артқы жағына қатыру керек. Білікті пластмассадан немесе темірден, металдан жасауға болады. Квиллинг орындалуына пинцет (кішкентай қысқыш), пышақ, желім қажет. Қазір дүкендерде арнайы құрал-саймандар сатылады.

Бұл өнер Еуропада нақтырақ айтқанда Таяу Шығыста немесе Ежелгі Египетте пайда болған. Ежелде монахтар кітап қабын немесе басқа заттарды жасағанда осы әдісті пайдаланған. ХV- XVI ғасырларда квиллинг өнер ретінде есептелген. XIX ғасырда бұл өнер патшайымдар мен ханымдар айналысатын өнер болды. XX ғасырда бұл өнер жоқтың қасы болды. Соңына жақын Англия патшайымы Елизавета ерекше айналыса бастады. Оның жасаған еңбектері Виктория және Альберт музейлерінде сақталған. Бұл өнермен Еуропа ғана емес кәрістерде айналысады. Олардың да өз тәсілдері бар.

Квиллинг алғаш рет Қытайда б.з.д 105 жылы пайда болды деген болжам бар. Басқа мәліметтер бойынша осы өнер түрі ежелгі Египетте пайда болды дейді. Квиллингтің тарихы өте бай. 300 - 400 жылдары күміс және алтын жолақтармен колонналарды, құмыраларды безендірген және осы техниканы пайдалана отырып әшекей-бұйымдар ойлап шығарған. 1200 жылы квиллинг өте әйгілі болған. 
Квиллинг жазба деректерде 1200 жылы айтылған ал, атауға 1500-1600 жылдары ие болған. 1600-1700 жылдары әйелдер көңіл көтеру үшін қолданған. Европа мен Англияда 1700-1800 жыладары әйгілі болған. Тіпті мектептерде квиллинг үшін сабақтар да арналған болатын. 
Квиллинг жұмыс табындағы әйелдер үшін көңіл көтеру үшін қолданылмаған. Ол аса құрметті әйелдердің сандық,айна, құты, рамка безендіру үшін қолданған. Тек ақшасы бар адамдар ғана квиллингті жасау үшін құралдарды сатып ала алған. Квиллингтің шығу тарихы осындай. 
Әрбір дайын ленталардан неше түрлі формада орап әр түрлі заттарды жасауға болады: бижутерия, картина, открытка, альбом, неше түрлі фигура т.б жасауға болады. 
Қазір квиллинг өнері арнайы оқытылады. Квиллинг мидың жұмысын жақсартып, жүйкені тыныштандырады.

Санат:Қағаз өнері
Александр Евгеньевич Ферсман

350 × 494px|нобай|Александр Евгеньевич Ферсман
=Александр Евгеньевич Ферсман=
Орыстың геохимия саласын зерттеушілердің бірі А. Е. Ферсман. Қажымас саяхатшы, дарынды минеролог, геохимик жаратылыстану саласында мол еңбек сіңірген академик – Александр Евгеньевич Ферсман 1883 жылы Петербург қаласында дүниеге келді. Бастапқыда Одесса, одан кейін Мәскеу мемлекеттік университетін бітіріп, шетелдердің мамандарымен біраз жыл қызмет атқарды. Ұлы қазанның жеңісінен  кейін оның еңбегіне даңғыл жол ашылып, еліміздің қазба байлықтарын зерттеп, ашуда мол еңбек сіңіреді. Ол Орал мен Алтайдың, Забайкалье мен Тянь-Шаньның, Памир мен Орта Азияның шикізат базасын зеріттеді. Қола түбегінің апетитін, Ферғананың радийін, Қарақұмның күкіртін, Забайкальенің вольфрамын тапты. Оның ашқан кен орындарының  жанынан Мончегорск, Апатит, Кировск қалалары бой көтерді.Көптеген ғылыми еңбектері арқылы қазба байлықтарын айыра білетін дарындылығымен әлемге әйгілі болған А. Ферсман «Минерология», «Тас үшін саяхат», «Тастардың түрлері» деген ғылыми—көркем еңбектер жазды. Минералдар мен тастардың қасиеттері, олардың пайда болуын осы кітаптар  арқылы оқып білген жастар кейін геолог, минеролог, геохимик маманын меңгерді. Олар еліміздің шикізат базасын нығайтуға лайықты үлестерін қосып жүр. Шығыс Қазақстандағы пегматит кен орнының ашылуы — А. Ферсман идеясының жарқын көрінісі. Республикамызда тұңғыш  Асубұлақ геология—минерология қорығы құрылды. Мұз сияқты тау, тасын, көгілдір күлгін, сарғыш, жасыл, қызғылт түсті апатит кристалдарын, күміс түстес  слюданы, шымқай ақ альбитті кездестіресің. Бұлардың барлығы жаңа техникада, медицинада кеңінен қолданылады. Ол 1945 жылы қайтыс болады.Санат:Александр Евгеньевич Ферсман
Заманауи тарақтар

600 × 936px|нобай|оңға| Карбон тарағы
## Карбон тарағы
Карбоннан жасалған тарақ жеңіл, қолдануға ыңғайлы, мүлдем кір жинамайды. **Карбон** – графит пен резеңкенің қосынды нәтижесінде алынған материал. Шашты тез тарап, қалаған шаш сәніңізді жасауға көмектеседі. Шашты бояуға мінсіз келеді. Мамандар арасында көбінесе осы мақсатта қолданады.

600 × 936px|нобай|оңға| Силикон тарағы
## Силикон тарағы
Мұндай тарақтың басты артықшылығы – ол шашты мүлдем электрлемейді. Оған қоса мұндай тарақты жуу оңай, себебі тараққа шаштың майы, кірі жұқпайды. Сондықтан бұл тарақ жиі жағдайда шаштараздар шаш бояу және қырқу үшін қолдады. Әсіресе шашы бұйра қыздарға мінсіз келеді.

600 × 936px|нобай|оңға|Нейлон тарағы
## Нейлон тарағы
**Нейлон** – заманауи жұмсақ материал. Соның арқасында бұл тарақ өте жұмсақ болып шығады. Нейлоннан жасалынған тарақ шашты зақымдамай тарайды. Мұндай тарақ шашы жұқа, зақымданған аруларға мінсіз нұсқа болады. Сондай-ақ нейлоннан сәбилерге арналған да тарақ жасайды.

600 × 936px|нобай|оңға|Эбонит тарағы
## Эбонит тарағы
**Эбонит** – құрамында күкірт көп каучук түрі немесе резеңкенің бір түрі. Мұндай тарақпен шаш тарағанда шашыңыз түзуленіп, жұмсақ бола қалады. Тарақ дымқыл шашты тарауға жақсы.

600 × 936px|нобай|оңға|Ионизациялайтын тарақ
## Ионизациялайтын тарақ
Мұндай тарақ шашты ионизациялап, электрленудің, шаштың ұштануын алдын алады. Тұрақты қолдану шаштың жағдайын әлдеқайда жақсарта алады дейді өндірушілер.

100|нобай|оңға|Электр тарағы
## Электр тарағы
Электр желісіне қосылатын немесе батареяда жұмыс істейтін мұндай тарақтың бірнеше түрлері кездеседі. Фен негізінде жасалған тарақ шашты бір уақытта кептіріп, пішінін келтіреді. Ал массажды тарақ шашты тарау барысында басыңызға массаж жасайды.

## Дереккөздер
http://massaget.kz/bastangy/krasota/16521

Санат:Тұрмыстық заттар
Санат:Тұрмыс
Елтұтқа

*Елтұтқа*

Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне арнап шығарылған, еліміздің ұлы тұлғалары туралы оқу құралы.

Ел тарихын әйгілі тұлғалар арқылы тану мүмкіндігі – тәуелсіздік жемістерінің бірі. Президент Н. Ә. Назарбаевтың қолдауымен, премьер-министрдің орынбасары И. Н. Тасмағанбетовтың тікелей араласуымен Түркі қағанатының әйгілі батыры Күлтегін құрметіне орнатылған тас ұстынның тұңғыш рет жасалған көшірмесі қазір Л. Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық универсиетінің бас ғимаратында тұр.
"Елтұтқа" кітабы Отан тарихын білгісі келетін көпшілік қауымға, студенттер мен оқушыларға, ата-баба рухын ардақтай білетінәрбір ұлт жанды оқырмандарға арналған оқу құралы яғни кітабы.
Мобильдік күш тобы

**Мобильдік күштер тобы** – құрлық әскерлерімен тығыз байланыста әрекет ететін десантшылар. Оларды “қанатты жаяу әскер” деп те атайды. Олар әр түрлі ұрыс әрекеттерін жүргізуге, маңызды аудандар мен объектілерді басып алып, негізгі күш келіп жеткенше ұстап тұруға, қарсыластарды, олардың штабтары мен тылдағы бөлімдерін жоюға арналған. Өз міндеттерін орындауға мобильдік топтар жоюдың әр түрлі құралдарын, әр түрлі жаңа техниканы, қажетті қорларды иеленеді. Тасуға және аспаннан тастауға әскери транспортты, авиация ұшақтары мен тікұшақтарын пайдаланады.
Санат: Қарулы күштер
Dr. Dre

**Андре Ромель Янг** (ағыл. Andre Romell Young) Доктор Дре деген лақап атымен танымал (ағыл. Dr. Dre, 18 ақпан 1965 жылы дүниеге келген, Комптон қаласында) —  американдық рэпер, продюсер және битмейкер. 

## N.W.A. тобы
1986 жылы Дәрігер Дре, Мұз Текшемен
және Жеңіл-Емен бірлістіріп,өз тобынды құрылды.Онын аты->(түсініктермен дәңгілер) болды.
Олар ең бірінші нағыз ганста-рептің жұлдыздары болды.

## Beats by Dr.Dre
2008 жылы Дәрігер Дре, Джимми Йовинмен бірге Beats Electronics компанияны құрылды.
2011 жылы компания жекеменшік Beats Audio деген технологияны патенттеді

## Табыстар
2001 жылда Дәрігер Дре 53.3 миллион доллар тапты
2004 жылда Дәрігердің табысы 11.4 миллион доллар болды
2008 жылда оның табысы 15 миллион доллар болды

## Дискография

*1992 - The Chronic
*1996 - The Aftermath
*1999 - 2001
*2015 - Compton

## Нұсқаулар
* Доктор Дре / Dr. Dre

Санат:Лос Анжелесте туғандар
Санат:N.W.A
Санат:АҚШ музыкалық продюсерлері
Санат:АҚШ рэперлері
Санат:Billboard Hot 100-де топ бастаған орындаушылар
Санат:MTV Video Music Awards жеңімпаздары
Санат:Грэмми сыйлығының иегерлері
Санат:Dr. Dre
Санат:Interscope Records орындаушылары
Санат:Death Row Records орындаушылары
Санат:Лақап есімімен танымал әншілер
Арнайы әскерлер

**Арнайы әскерлер** - бұлар құрлық әскерлерінің ұрыс әрекетін және тіршілік әрекетін толығымен қамтамасыз етуге арналған инженерлік әскерлер. Бірде-бір әскери мәселе инженерлік қамтамасыз етусіз шешілмейді. Олар шабуылда әскерлердің жылжуын қамтамасыз етеді, жолдар салады, сулы тосқауылдан өтуді жабдықтайды, қарсыластардың бөгеттеріне өткелдер жасайды, минасыздандырады.

Қорғаныс кезінде инженерлік әскерлер қорғаныс шептерін тұрғызады, бөгеттер жасайды.

Санат: Қарулы күштер
Макао

**Макао арнайы әкімшілік аймағы** () немесе **Аомынь** (澳門|澳门, Àomén, *Oumun*) — Қытай республиканың құрамындағы автономиялық аймақ. Бұрынғы Португалия отары.
 
Халық саны  — 653,531 адам (2020). Ресми тілдері: португал тілі және қытай тілі (катон диалекті)].

Макао арнайы әкімшілік аймағы () 1999 ж. 20 желтоқсанда Макао португалиялық отарын жойылуына байланысты құрылды. Сонымен, Қытайдағы 2 арнаулы әкімшілік аймағының бірі болды (екіншісі - Гонконг).

1557 жылдан бастап 442 жыл  Макаоны  Португалия басқарған, Шығыс Азиядағы Еуропаның ертеден келе жатқан отарының бірі болған. Қытайға қайтарылғаннан кейін  арнайы әкімшілік аймағы статусын алды. Қытайдың құрамына кірген мен Макаоның айтарлықтай автономиясы бар: өзінің заңдары, әділет, қаржы, кедек және эмиграциялық жүйелері бар. Болжам бойынша, бұл статусты Макао 2049 жылға дейін тағы 50 жыл сақтайды.

## Географиясы
thumb|left|220px
Макао — Оңтүстік Қытай теңізінің жағалауында орналасқан.

Макаоның құрамына кіреді:
* Макао түбегі
* Тайпа аралы
* Колоан аралы.

Жалпы ауданы -  27,2 км².

Жер беті - жазық. Екі арал да түбекпен көпірлермен байланысады.

Ең биік жері -  Колоан-Альто (172,4 м.).

## Климаты
Қаңтарда орта есеппен Макао ауа температурасы 14&nbsp;°C

шілдеде 14&nbsp;°C

Жылына орта есеппен  2100 мм жауын-шашын түседи.

## Әкімшілік бөлінуі
Макао  арнайы әкімшілік аймағы 2 муниципалитеттен тұрады:
* Макао Муниципалитеті  (континенталды):.
** Носса-Сеньора-ди-Фатима
** Санту-Антониу
** Сан-Лазару
** Сан-Лоренсу
** Се
* Аралдар Муниципалитеті:
** Носса-Сеньора-ду-Карму
** Котаи
** Сан-Франсиску Шавьер





## Дереккөздер

*
Санат:Қытай қалалары
Волошинка

**Волошинка** — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы ауыл, Волошин ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Явленка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 56 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 858 адам (422 ер адам және 436 әйел адам) болса, 2009 жылы 680 адамды (335 ер адам және 345 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) елді мекендері
Ивано-Петровка

**Ивано-Петровка** — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы, Волошин ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Явленка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 54 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 408 адам (202 ер адам және 206 әйел адам) болса, 2009 жылы 355 адамды (182 ер адам және 173 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) елді мекендері
Иверск

**Иверск** — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы, Тораңғыл ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2019 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Явленка ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 22 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 192 адам (100 ер адам және 92 әйел адам) болса, 2009 жылы 23 адамды (14 ер адам және 9 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) таратылған елді мекендері
Қолкесер

Халық салты бойынша біреудің жұмысына қол ұшын бергені, көмектескені үшін ешкім ақы сұрамайды. Бірақ шаруаны істеткен адам "келі түбі", "қолүздік" деп тиісті сыбағасын немесе сол еңбегңне қарай бос қайтармайды. Соның бір - соғым сойысқандарға берілетік қолкесер. Яғни соғым сойған адамға тиісті мүшелерін салып ет береді. Соғым сою да қазақ үшін берекелі, елеулі кұндердің бірі. Соғым етінен алғаш қуырдақ қуырылады. Бұл соғымның дәстүрі. 

## Дереккөздер
Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары (Қазақ мәдениетінің суретпен безендірілген энциклопедиялары) "Атамұра",-Алматы.

Санат:Салт-дәстүрлер
Қол ұстатар

"Жеңгелері әуелі қашанғы дәстүр бойынша күйеу мен қыздың қолдарын ұстаттра беріп еді..." (Ғ. Мүсірепов). Қыз айттырылып, қалың мал төлеген соң, әдетте жігіт қалыңдық ауылына "ұрын" келеді. Міне осы жолы жігіт пен қызды бір-біріне алғаш рет табыстыру үшін "көрімдік", "қыз кәде", "шаш сипатар", "мойын тастар", "арқа жатар" деген салт-дәстүрлерді жасап, кәде алады. Сол көп дәстүрлердің басы осы "қол ұстатар". Мұнда жеңге бір-біріне не дерін білмей отырған екеуінің қолын ұстатады да өзі шығып кетеді. Бұл екі жасты жақындатудың халықтық бір амалы.

## Дереккөздер
Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары (Қазақ мәдениетінің суретпен безендірілген энциклопедиялары) "Атамұра",-Алматы.

Санат:Салт-дәстүрлер
Қолүздік

Мал сойысқанда, кілем тоқу, текемет басу, іс тігу сияқты қолмен атқарылатын жұмыстарға ауылдың қолы шебер еркек-әйелдері тікелей араласып, қол ұшын береді, жәрдемдеседі. Іс аяқталған соң отанасы осы жұмысқа қатысқандарға "қолүздік" деп аталатын кәде береді. Яғни атқарылған істен артық қалған ине-жіп, жүн-жұрқа, түбіт, тарамыс тағы басқа ұсақ-түйектер үлестіріледі немесе басқа да заттар береді. Бұл да ұлттық жарасымды кәде және ол әркімнің еңбегін бағалаудың қарапайым белгісі. 

## Дереккөздер
Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары (Қазақ мәдениетінің суретпен безендірілген энциклопедиялары) "Атамұра",-Алматы.

Санат:Салт-дәстүрлер
Құда аттандырар

Құдаларды қарсы алу қандай жауапты әрі қызықты салт болса, кетерде аттандыру да сондай міндетті жүктейді. Оларды риза етіп аттандыру бүкіл ағайын-туғанның бірлігі мен үлгі-өнегесін дәлелдейді. Құдалардың көлігін дайындап, жолға шығару да тойдың соңғы қызметін көрсетеді. Қыз жеңгелері мен жас әйелдер құда аттандырар деген кәде алады. Жалпы кәде алу пайда табу емес, ұлт дәстүрі мен ойнақы мінезінің ғана айғағы деп тану керек. Кәде осы көріністердің дәнекері ғана, оған ешкім "алып алты, жеп жеті" болмайды. 

## Дереккөздер
Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары (Қазақ мәдениетінің суретпен безендірілген энциклопедиялары) "Атамұра",-Алматы.

Санат:Салт-дәстүрлер
Құлақ тесу

Қыздың құлағын тесу дәстүрге енген ежелгі ғұрыптың бірі. Әдетте бойжеткеннің немесе бәлиғатқа толған қыздың (9 жас, кейде одан да ертерек) құлағын тесу үшін қыздың шешесі, жеңгелері, апалары жиналады. Құлақты уқалап, жанын кетіріп, қыздырылған инемен немесе кәдімгі тарымкен теседі. Ол үшін екі тарыны құлақтың сырғалығының екі жағынан бірінің тұсына бірін дәл келтіріп қысады. Бір ғажабы ертеде тесілген құлаққа қызыл иттің жүнін есіп өткізетін болған. Үлкен кісілер иттің жүнін өткізсе "құлақ ісімейді, қотырланбайды, жара түспедйді" деп біледі. Мүмкін мұның да өз сыры бар шығар. Өйткені қазынасы кең халық емдік құпиялардың да бір сырын білетін болар... Халық ұғымына қыздың құлағын тесу, ұлды сүндеттеумен пара-пар рәсім саналады. 

## Дереккөздер
Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары (Қазақ мәдениетінің суретпен безендірілген энциклопедиялары) "Атамұра",-Алматы.

Санат:Салт-дәстүрлер
Обьект (бағдарламалау)

**Обьект** – информатиканың  негізгі ұғымдарының бірі. Ол информатиканың әр саласына байланысты әр түрлі ұғымдарды білдіреді. Ақпарат көзі болатын кез келген  түсінік. Обьекті анықтау үшін оның аты жіне басқаларынан ажыратып алуға болатын өзіндік қасиеттері болуы тиіс. 
Обьект реляц. Мәліметтер базасында  сақталатын нақты процесс, құбылыс, зат жайлы мәліметтік элемент. Оған кесте, сұраныс, форма, басылым түсініктері кіреді.

Операциялық жүйедегі (Windows, DOS) обьекттер – бума, файл, бағдарлама, құжат, жардық, т.б. 
Компьютер бағдарламаларындағы обьект – өңделуге тиіс мәлімет элементі. Оған айнымалылар, сандар, жиымдар (массивтер) кіреді.

Санат:Ақпараттану
Қызыл көтеру

Малды ауылда мал өлімі мен шығыны болмай тұрмайтыны белгілі. Ауқатты адамдардың малы өлсе оның ештеңесі кетпейді. Егер ауыл ішіндегі тұрмысы төмен кедейдің малы шығын болып адал өлсе оның жөні басқа. Мұндайда әлгі пышаққа ілінген ірі малды ауыл адамдары сойып, оның 12 жілігін бір-бір ұсақ малға балап, бөліп әкетеді. Бұл дәстүр қазақ ғұрпында "қызыл көтеру" деп аталған. 

## Дереккөздер
Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары (Қазақ мәдениетінің суретпен безендірілген энциклопедиялары) "Атамұра",-Алматы.

Санат:Салт-дәстүрлер
Өкіл күйеу

Бірі жасы үлкен, бірі жас екі ер адам тым жақын достық әрі сыйластық қарым-қатынаста болады. Бірімен-бірі туыстай араласып, бірінің жоғын бірі түгендеп, жан аямас достық қалыпта жүреді. Мұндай кісілер бірін-бірі "өкіл күйеу" деп атайды. Бірақ бұлар кәдімгі күйеу емес, атауы ғана солай болғанмен достықтан да, туыстықтан да жақын көңілдес болады. Мұны екі ұлт өкілі немесе құрбы адамдар арасындағы "тамырлық" қатынаспен шатастыруға болмайды. Бұлардың айырмашылығы адамдардың жас ерекшелігімен ажыратылады. 

## Дереккөздер
Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары (Қазақ мәдениетінің суретпен безендірілген энциклопедиялары) "Атамұра",-Алматы.

Санат:Салт-дәстүрлер
Олжа Құрбанұлы Құрбанов

## Өмірі мен игі истері
**Құрбанов Олжа Құрбанұлы** (10.05.1910 жыл, бұрынғы Георгиевка ауданы Доңғыстау ауылы - 19.01.1973, Манкент) - еңбек ардагері. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты. Еңбек жолын 1925 жылы Қызыл кетпен ұжымшарында есепшіліктен бастаған. 1929 жылдан сол ұжымшардың төрағасы, 1937 - 1940 жылдарыСайрам ауданының саяси бөлімінде, аудандық МТС - те директор, 1940 - 1942 жылдары Түркістан аудандық партия кеңесінің төрағасы, 1942 - 1959 жылдары Сайрам ауданы атқару комитетінің төрағасы, 1959 -1971 жылдары Манкент ұжымшарының төрағасы болды. Көптеген орден, медаль, дипломдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1910 жылы туғандар
Санат:1973 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ардагерлер
Санат:Қоғам қайраткерлері
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Теңсерік

"Жерін теңсерікке беретін есепқор байлар" (З. Ақышев). Бұрын шөп дайындағанда байлар жұртты көмекке шақырады. Кейде әр адам өз иелігіндегі жердің шабындығын "теңсерікке" береді. Яғни жігіт жалдап шабылған шөптің жартысын сол адам алады. Жалданған адам шөпті мезгілінде шауып, шөмелелеп береді. Жер иесі келісім бойынша тиісті шөп үлесін бөледі немесе соған лайықтап мал да береді. 

## Дереккөздер
Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары (Қазақ мәдениетінің суретпен безендірілген энциклопедиялары) "Атамұра",-Алматы.

Санат:Салт-дәстүрлер
Тарту-таралғы

Елдің құрметті адамдарына, халық ішінде ерекше беделге ие болған белгілі азаматтарға сый-сияпат жасаудың бір жолы - тарту-таралғы ұсыну ежелден қалыптасқан дәстүр. Бұл сол адамның мәртебесін көтеру, еңбегін бағалау. Батырды, ақынды, қасиетті өнегелі шебер, шешендерді халық осылай бағалап сыйлаған. Мұндай тартуға жүйрік пен жорға, қара нар, қалы кілем, күмістелген ер-тоқым, құндыз бөрік, зер шапан, кісе белбеу тағы басқа қымбат бұйымдар жатады. Егер атағы шыққан адамдар келгенде, оларға мұндай құрмет көрсете алмағандарды "жолдан жығылу" дейді. Бұл азаматқа үлкен мін кемшілік әрі ұят іс, қатардан қалу деген сөз. Тарту - елдің елдігін көрсететін тәрбиелік жол. 

## Дереккөздер
Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары (Қазақ мәдениетінің суретпен безендірілген энциклопедиялары) "Атамұра",-Алматы.

Санат:Салт-дәстүрлер
Сыдырымта

Бұрынғы кезде жер дауы, жесір дауы, құн дауы сияқты қазақ арасында әр түрлі дау-дамай, қақтығыстар болып тұрған. Осындай уақытта дауласушы екі жақ бір-бірінің малын қуып кетіп, яғни барымталап алып отырған. Ал кейбір кезде күші басым жақ алған малын қайтармай, біржола сіңіріп те кеткен. Мұны қазақ "білмесе-сыдырымта" деп аяғын сиырқұйымшақтандырып із-түзін білдірмей жіберген. 

## Дереккөздер
Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары (Қазақ мәдениетінің суретпен безендірілген энциклопедиялары) "Атамұра",-Алматы.

Санат:Салт-дәстүрлер
Су сыбаға

Қазақта жөні бөлек, маңызы зор, елдің айнымас салтының көрінісінің бірі сыбаға екенін екінің бірі  біледі. Оның бірнеше түрі мен жолы бар. Соның бірі қазір мүлде ұмытылып бара жатқан су сыбаға. Әдетте қыста бүкіл ауыл болып, балықты көл, өзен, сулардан балық аулайды. Ауға, сүзекке немесе қағазға балық мол іліксе балық аулауға келгендер көңілденіп қарқ болып қалады. "Балық үлестіріп жатырсыңдар ма?" дегендей үлес кезінде қызықтаушылар тіпті шуласып кетеді. Осы кезді күтіп жүрген көл маңында отырған, ертедегі ата-бабалары осы жер мен суды иеленген ауылдың ұрпақтарының бірі келіп, халық дәстүрімен "су сыбаға" сұрайды. Өзінің ежелгі жер иесі екенін ескертеді. Бұған қарсы ешкім сөз айтпайды, балықтан үлеін береді. Ауыл иесі салт-дәстүрді сыйлағаны үшін оларға алғыс айтып, аттанады. 

## Дереккөздер
Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары (Қазақ мәдениетінің суретпен безендірілген энциклопедиялары) "Атамұра",-Алматы.

Санат:Салт-дәстүрлер
Көгілдір мүйіс

600 × 936px|нобай|оңға|Көгілдір мүйіс
**Көгілдір мүйіс** - аты әлемге жайылған ашық аспан астындағы геотермалды бассейн. Оның суының температурасы жыл бойына +40 С болып тұрады. Бассейн Исландияның оңтүстік - батыс жағында орналасқан. Ол елдің символдарының бірі. Жергілікті халық та, туристер де бассейнге үздіксіз келіп түсіп жатады. Көгілдір мүйіс суының 65 пайызы теңіз суынан, ал қалған 35 пайызы тұшы судан тұрады. Су құрамында минералды заттар көп болғандықтан, емдік қасиеті де бар. Оның айналасында бір шақырым қашықтыққы дейін ешқандай тіршілік жоқ. Айналасының барлығын да қап - қара лава қалдықтары алып жатыр. Судың құрамында кремний көп.  Оның молекулалары күн көзіне шағылысады да, соның әсерінен су керемет көгілдір  түсті болып көрінеді.

Санат:География
Зума жартасы

600 × 936px|нобай|оңға|Зума жартасы
**Зума жартасы** -  Нигерия астанасынан 55 шақырым жерде, Абуджа мен Кадун қалаларын байланыстырып тұрған жол сағасында орналасқан. Ол  - елдің географиялық орталығы. Зума - Нигерияның дазықты даласындағы ең әйгілі таулардың бірі. Биіктігі - 725 метр, өзі 1 шақырымға созылып жатыр. Оның жарқабақты қабырғалары жаңбыр суына жырымдалып, өзгеше күйге түскен. Жергілікті тұрғындар Зума жартасында оның үстіне шыққысы келетіндерді жақтырмайтын, жұмбақ күш иесі бар деп сенеді. Ол тек шыққан адамға ғана емес, халыққа да қаһарын төгеді деген сенім қалыптасқан. Зума атауы арабтың   «зулема» - яғни,  «әлем» деген сөзінен шыққан. Оның қастерленетіні сондай, Нигерияның ұлттық валютасында суреті бейнеленген.

Санат:География
Ошақ майлау

Қайтыс болған белгілі адамдарға ас беру ежелгі дәстүр. Бұған күні бұрын үлкен дайындық ұйымдастыру жұмыстары жүргізіледі, сауын айтылады. Ас болатын күннен бір-екі күн бұрын дайындық жайын тексеріп, қорытындылайтын мәжіліс болады. Бұл үлкен тойдың ақырғы, қорытынды сәті. Бұған арнайы бір мал сойылып, ас алдындағы шағын бір той өткізіледі. Той өткізушілер бірауызды болуға, ел намысын қорғауға шақырып, пәтуаласады. "Ошақ майлау" дегеніміз осы. 

## Дереккөздер
Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары (Қазақ мәдениетінің суретпен безендірілген энциклопедиялары) "Атамұра",-Алматы.

Санат:Салт-дәстүрлер
Яхия Әубәкірұлы Әубәкіров

**Яхия Аубәкірұлы Әубәкіров** (1925 жылы 18 тамыз Қарағанды облысы Шет ауданы - 2008 жылы 23 маусым Алматы) — ғалым. ҚР ҰҒА академигі. Экономика ғылымдарының докторы, профессор. Қазақстанның еңбек сіңірген мұғалімі.

## Өмірбаяны
Қарағанды облысының Ақбауыр ауылында орта білім алып, соғыс жылдары жеті жылдық ауыл мектебінің мұғалімі болып жұмыс істейді. 1944-1946 жылдары кеңес әскерінің құрамында әкімшілік қызметтің қатардағы жауынгері болып қызмет атқарады.

60-шы жылдары экономика ғылымының Қазақстандық мектебі өте жылдам қарқынмен қалыптасып дами бастағаны мәлім. Академик С.Б.Баишев, ҚазССР–ға корр. мүшесі Г.Ч.Чуланов, профессорлар С.А.Нейштадт, И.М.Бровер, Ф.А.Жеребятьев, Т.Ш.Шаукенбаев, Т.Т.Төлебаев, М.Е.Бутин, В.Н.Пуриц, Г.Ш.Надиров, Д.Қ.Қабдиев, В.Г.Мордовин және т.б сияқты мықты ғалымдармен, оқытушылармен, Республикадағы экономика ғылымының негізін қалаушы ардагерлер мен қатар жұмыс істей жүріп, Я.Ә.Әубәкіровта экономикалық теорияны дамытуға өзінің елеулі үлесін қосты.

### Қызметі
1960 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің саяси экономия кафедрасының доценті атағын алады.

1963 жылдан бастап, Қазақ халық шаруашылығы институтында (қазіргі Т.Рысқұлов атындағы Қазақ экономикалық университеті) саяси экономия кафедрасының меңгерушісі болып тағайындалады.

1967-1972 жылдары осы институттың проректоры қызметін атқарады.

1970 жылы Қазақстан жоғары оқу орындары қызметкерлерінің арасында алғаш рет Яхия Әубәкірұлына «ҚазССР Жоғары мектебінің еңбегі сіңген қызметкері» деген құрметті атақ берілді.

Экономика ғылымдарының докторы, профессор Я.Ә.Әубәкіровтің ғылыми зерттеушілік және ұйымдастырушылық еңбегінің нәтижесі Қазақстанның ғылыми ортасында танымал болды. 1975 жылы ол ҚазССР Ғылым Академиясының корреспондент-мүшесі, 1989 жылы толық мүшесі болып сайланды.

Я.Ә.Әубәкіров қоғамдық қызметі мен еңбек жолындағы еңбегі мемлекеттік марапаттауға ие болды. 1970 жылы Қазақстан жоғары оқу орындары қызметкерлерінің ішінен бірінші оған «ҚазССР Жоғары мектебінің еңбегі сіңген қызметкері» деген құрметті атақ берілді. Ол КСРО медальдарымен, КСРО жоғары мектебінің үздігі белгісімен және ҚР президентінің жарлығымен «Құрмет» орденімен, Қазақ КССР Жоғарғы кеңесінің құрмет грамоталарымен, КСРО жоғарғы білім беру министрлігінің құрмет қағазымен марапатталды.

### Еңбектері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Экономика ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген мұғалімдері
Қазақстанның орта ғасырлардағы сәулет өнері

Сәулет өнері.Өнердің бұл түрі Қазақстанда X-XII ғасырларда Қарахан мемлекетінің кезінде өркендей бастаған еді.Оның басты дәлелі-Тараз қаласының маңындағы Айша-бибі,Бабаджа қатын сияқты сәулет өнерінің тамаша туындылары.Алайда XIII ғасырдағы моңғол шапқыншылығы бұл өнердің дамуына үлкен нұқсан келтірді.Өйткені XIII ғасырдан XIV ғасырға дейін жерімізде айтарлықтай ірі құрылыстар салынбаған.                                                                                                                                                                                                                                          
         XIII ғасырдың екінші жартысынан бастап қалалық отырықшылық мәдениеттің жандана бастауының нәтижесінде XIV-XV ғасырларда ірі архитектуралық құрылыс жүйелері салына бастаған.Мәселен, бұл кезден бізге жеткен сәулет өнерінің тамаша үлгілеріне Арыстан-баб, Қожа-Ахмет Йасауи, Көккесене, Алашахан, Дәуітбек, Тектұрмас сияқты кесенелер жатады.
         "Арыстан-баб кесенесі" көне Отырар қаласының батыс жағында 3км жерде, Сырдария өзеніне жақын орналасқан.Ел аузындағы аңыз бойынша, Арыстан-баб VII-VIII ғасырларда өмір сүрген. Оның басына тұрғызылған кесене құлап қалған. Сол құлап қалған күмбезді Әмір Темір XIV ғасырда қайта салғызыпты. Арыстан-баб кесенесі екі бөлмеден  тұрады.Ортасында дәлізі бар. Негізгі бөлмелердің төбесі күмбезбен көтерілген. Кесене XIX ғасырда бірнеше рет жөндеуден өткен.