open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мұнай геохимиясы

**Мұнай геохимиясы** - мұнай геологиясының практикалық мәселелерді шешуге арналған химиялық зертеулермен айналысатын тарауы; мұнай геохимиясы мұнайдың бастамасы болатын органикалық заттың өзгеру жолдарын, сейілген көмірсутектердің жатынға аккумуляциялануын және мұнайдың әр түрлі геологиялық факторлар әрекетінен әрі қарайғы өзгерулерін зерттейді.

Сонымен қатар, Мұнай геохимиясы мұнайдың керогенде пайда болып, ұзақ уақыт бойы жоғары температура мен қысымда крогеннен резервуарға шығу жолдарын,сондай-ақ миграция салдарын және жыныстың не керогеннің мұнай шығаруға қабілеттілігін де зерттейді.
Кероген-  жыныстардағы органикалық заттардың бір бөлігін құрайтын органикалық химиялық қосылыстардың қоспасы. Оның құрамдық қосылыстарының орасан зор салмағы 1,000 дальтон) болғандықтан кероген кәдімгі органикалық еріткіштерде ерімейді. Керогеннің еритін бөлігі- битумен деп аталады.
Керогеннің мұнай мен газ шығаруға қабілеттілігін керогеннің **пісіп жетілуі** немесе **матурациясы** деп атаймыз.Қазіргі заманда керогеннің пісіп жетілуін өлшеуге арналған мынадай әдістер бар
#Витринайт шағылысы(Vitrinite reflectance)
#Спораның түстік индексі(Spore Colour Index or TAI)
#Рок-Иваль пиролизі( Rock-Eval pyrolisis or Tmax)
#Сұйықтық көмірсутек мөлшері( Liquid Hydrocarbon signature)
# Байомаркерлер(Biomarkers)

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай
Бастыра суармалау

thumb|right
**Бастыра суармалау** — суару телімінің беті айтарлықтай ұзақ уақытқа (бірнеше тәуліктен бірнеше айға дейін) суға батырылатын суармалау тәсілі; жер үсті суармалауының бір түрі. Күрішті жүйелі түрде суармалау үшін, сорланған жерлерді шаймалау үшін және көлдете суармалау кезінде көктемде бір рет топырақты ылғалдандыру үшін қолданылады. Жасанды көлтабандар — алаңдардан аққан көктемгі қар суларын немесе өзеңдер мен бөгендерден аққан тасқын суларын үстайтын табиғи шабындық өсетін көлтабандарда үйінді жалдармен (бөгетше) қоршалған жер телімдері. Көлтабандардағы табиғи шабындықты суға бастыру үзақтығының шегі 15—45 тәулік, екпе шөптер үшін 5-15, жаздық дәнді дақылдар мен орман жолақтары үшін 2—5 тәулік.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Операциялық орта

**Операциялық орта** (*Операционная среда; operational environment*) — операциялық жүйе арқылы ұйымдастырылған программалық орта; операциялық жүйе мен оның қосымшалары. Олар өзара әрекеттескенде программа (жұмыс істейді) орындалады. Операциялық орта программаның өзіне, оның сипаттамасы мен жұмыс сапасына өз қолтаңбасын қондырады. Мысалы, Windows 95-ке арналған MS Word 7.0 мәтіндік редактор Windows 95 Операциялық ортада жұмыс істегендіктен, ол оның графикалық интерфейсінің барлық артықшылығын иемденеді.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жұмыршақтар

**Жұмыршақтар** - литологияда диагенездік жаралымды карбонат тасшемендер, әр түрлі генезисті түзілімдерде кездеседі. Көбінесе лесс және лесс тәрізді саздақтарда байқалады. Жұмыршақтардың өлшемі 10 см-ден аспайды. Синонимі: лесс қуыршақтары.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Қақтығыс

**Қақтығыс** (*Конфликт; collision*) - екі жұмыс бекеті (станциясы) бір уақытта жеткізу ортасын (кабельді) пайдаланбақшы болған жағдай. Бұл кезде электр сигналдар бір-біріне жапсарласқандықтан екі хабар да бөлінеді. Сондықтан қақтығысқа қатысушының екеуі де хабар жеткізуді қайталауға мәжбүр болады.

## Қақтығысты анықтау
*Қақтығысты анықтау (Определение конфликта; collision detection)* — екі оқиғаның дәл келу фактісін анықтау. Спрайт-графикте жадтың бір элементіне екі мән телінуі мүмкін және мұны бағдарламалаушы есінен шығармауы тиіс. Мысалы, торпеданың бейнесі корабльдің бейнесіне сай келсе, онда экранда жарылыс суреті пайда болуы мүмкін, осыдан кейін объектілер экраннан жоғалып кетеді. Егер әртүрлі мақсат үшін сол бір ғана байланыс жүйесі пайдаланылатын болса, желіде қақтығысты анықтау қажет болады, араластыруға қатысты, егер жадтың бос емес ұяшығына басқа ақпараттың жазылу мүмкіндігін тану керек болса, онда қақтығысты анықтау жаңа ақпаратты басқа ұяшыққа бағыттау үшін қажет болады.

## Қақтығыстық жағдай
*Қақтығыстық жағдай (Конфликтная ситуация; disputed situation)* — 1) ойындар теориясында қарама-қарсы мақсатты көздейтін екі немесе одан да көп тараптың мүдделері қақтығысатын жағдай; 2) екі немесе одан да көп мәселенің бір мезгілде бір ресурсқа ұмтылған кезіндегі есептеуіш жүйенің қалып-күйі.

## Тағы қараңыз
* Қазақстандағы ұлтаралық қақтығыстар

## Сыртқы сілтемелер
*[Collision (computer science)](http://en.wikipedia.org/wiki/Collision_(computer_science)) 
*Коллизия хеш-функции 

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Көпір-маршруттауыш

**Көпір-маршруттауыш** (*Мост-маршрутизатор; brouter (bridge router)*)  көпір, яғни желіаралық құрылғы және бағдарлауыш қызметтерін қатар орындайтын құрылғы (компьютер).
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*Мост-маршрутизатор
*bridge or router ADSL :: В помощь системному администратору ...

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Зілді пневмоторакс

**Зілді пневмоторакс** — өкпеге ауа жіберіп клапанды емдеу тәсілі дәрежесінде көрінеді, ауа қысымы сірі қабық қуысында едәуір артып кетеді, кейде қуысының зақым келмеген жартысы жағынан кеңірдек пен жүректі қатты қозғаумен, тым ауыр демді ішке тартумен ауа қоса беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Параллелометр

**Параллелометр**. Тіс сауытының экваторын анықтайтын, протезге тірек болар тістердің жанжақты қабырғаларынын параллелдігін тексеретін және тістердің жақ сүйекте параллель орналасуын айқындайтын құрал.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Тоқтаусыз жұмыстың орташа уақыты

thumb| Тоқтаусыз жүмыстың орташауақыты
**Тоқтаусыз жұмыстың орташауақыты** (Среднее время безотказной работы; mean time between failures, MTBF) — техникалық құрылғының тізбекті екі істен шығу аралығындағы қалыпты жұмыс істеуінің орташа статистикалық ұзақтыгы.
 T_0 = M = \int\limits_0^\mathcal {1} t \cdot f(t) dt = - \int\limits_0^\mathcal {1} t dP(t) 
 f(t) = - \frac{d P(t)}{dt} .
 T_0 = \int\limits_0^\mathcal {1} P(t) dt 

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Кестелеу

**Кестелеу** (табулирование; tabulation) — мәліметтерді кесте түрінде орналастыру. 
*Кестелеу пернесі*' (клавиша tab (табуляции); tab key) — 1) компьютер перентақтасындағы перне. Осы пернені басу, әдетте, қолданбалы проірамма мен кестелеу командасы ретінде (мәтін бойынша орын ауыстыру, менюдің келесі бөліміне өту және т.б.) Түсіндіріледі. Shift+tab пернелерін қатар басу кері бағытта орын ауыстыруға сәйкес келеді; мәтіндік редакторларда — құжатқа кестелеу символын енгізу пернесі. Ол меңзерді кестелеудің келесі позициясына (орнына) ауыстыруды шақырады. Графикалық интерфейсті қолданбаларда кестелеу пернесі меңзерді келесі элементке көшіру мақсатында пайдаланылады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жасырын кристалдық құрылым

**Жасырын кристалдық құрылым** — микроскоппен қарағанның өзінде ажыратуға келмейтін өте майда түйіршікті кристалдық қүрылым; онда түйіршіктердің ірілігі ***0,005*** мм-ден кіші.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Мұнай гидрогеологиясы

**Мұнай гидрогеологиясы** - жалпы гидрогеология ғылымының мұнай және газбен әрдайым бірге жүретін жер асты суларын жан-жақты зерттейтін қолданбалы саласы.

Жерасты суларының жаралу тегі, қозғалысы, физикалық-химиялық қасиеттері және олардың жер бетінде көрініс беру жағдайы жайлы мәселелерді мұнай және газ геологиясымен ұштастыра отырып саралауға негізделген ілім, жалпы гидрогеологияның қолданбалы бағыты.
Мұнай гидрогеологиясының мазмұны, әдістері және мақсат-мүдделері мұнайды тудырған көне
органикалық заттардың көне ұйықтар құрамында түзіле бастау сәтінен бастап,
солардың есебінен қалыптасқан мұнай жатындарының пайда болуына дейінгі
аралықгағы барша процестер жерасты суларының қоян-қолтық араласуы
жағдайында өтетіндігінен, мұның бәрі белгілі бір табиғи зандылықтарға сәйкес
болатындығынан туывдайды. Мұнайдың геологиялықтарихы барысыңда жерасты
сулары сол мұнайды кіріктіруші орта болып қана қоймайды, оның қалыптасуына
және геохимиялық эволюциясына белсенді түрде әсер етіп отырады. Сондықган
мұнайға деген аймақтық геологиялық-геофизикалық жұмыстарды, іздеу-барлау
жұмыстарын жүгізудің барлық сатылары барысында белгілі бір аймақтың мұнай
кіріктіруге деген мүмкіндіктерін бағалау, мұнай іздеудің бағыттары мен кезекті
нысандарын таңдап алу, сол сияқты, табылған мұнай және газ кенорындарын
игеру барысында сол өңірдің гидрогеологиялықжағдайы міндетгі түрде ескеріліп
отыруы тиіс.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Жасымда ғылым бар деп ескермедім

**«Жасымда ғылым бар деп ескермедім»** — Абай Құнанбайұлының 1885 жылы жазған өлеңі. Алғашқы 2 шумағы 4 тармақтан, кейінгі 2 шумағы 3 тармақтан тұрады. Өлеңнің басты идеясы - жастарды білім, ғылымға үндеу. Ақын ел ағасы ретінде жастарға оқып, білім алыңдар деген құрғақ  үгіт айтпайды. Жасында ғылым қажет екенін ескермей, ер жеткен соң қолын кеш сермеп, одан махрүм қалғанын өз басының айықпас қасіреті ретінде өкінішті сыр етіп шертеді. Бірақ бұл жерде Абай Құнанбайұлының өзегін өртеп отырған әйтеуір қатардан қалмай, сауат ашу емес. Өз замандастарынан оқуының да көбірек, білімінің де жоғарырақ екенін ақын жақсы біледі. Бұл білімге оның көңілі толмайды. Оның аңсайтыны - нағыз зерделі де терең ғылым жолы, өзі мейірі қанып сусындай алмаған шығыс ғұламаларының еңбектері, кештеу болса да дәмін татып қалған орыс, батыс классиктерінің шығармалары, қазақ елінен гөрі дамудың неғұрлым жоғары сатысында тұрған елдердің ғылымы. «*Мен оған қол жеткізуден кеттім, ендігі кезек сендердікі*» -дейді жас ұрпаққа. Осы тұста ақын нағыз кемеңгерлік танытып, өмір кілті саналатын сол білім, ғылымның бағдарламалық бағытын, оқитын жастың алдын 
дағы мақсат-міндетін анықтап береді. Аз оқумен-ақ: «*Өзім де басқа шауып, төске өрледім, Қазақта қара сөзге дес бермедім..., ендеше балаларымды үлкен қалаларда оқытқандағы ойым не?*» - деген сұраққа айтар жауабы айқын. Ақын: «*Баламды медресеге біл деп бердім, Шен алсын, шекпен алсын деп бермедім...*» - деген жолдар арқылы білімді адамның борышы шен - шекпен емес, туған халқына қызмет ету деген үлкен ордалы ой тастайды. Сөйтіп өз басының кемшілігін, орны толмас өкінішін әлеуметтік деңгейге көтеріп, саналы ұрпаққа сара жол сілтейді. Туынды мазмұны, айтар ойы жағынан осындай жаңа үн танытса, жазылу түрі жағынан да ақынның өзгеше ізденіс жолын көрсетеді. Шығарманы шартты түрде 4 тармаққа бөлгенімізбен, оның ұйқас-өрнектері әр қилы. Алғашқы шумақ 11 буынды қара өлең ұйқасымен жазылса, одан кейінгі шумақ түріндегі аралас ұйқаспен келеді. Ал соңғы 6 тармақ бірыңғай шұбыртпалы ұйқас үлгісінде. Бірақ шығарма басынан аяғына дейін «*ескермедім, тексермедім, кеш сермедім, өстер ме едім, жек көрмедім, деп бермедім, төске өрледім, дес бермедім, теріс көрмедім*» деген ұйқастар арқылы тұтас бір өлшемге құрылған бір тармақ түрінде оқылады. Өлең алғаш рет 1909 жылы Санкт-Петербургте жарық көрген «*Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұлының өлеңі*» деген жинақта жарияланған. Өлең басылымдарында ешқандай текстологиялық өзгеріс байқалмайды. Қарақалпақ, орыс, ұйғыр және тағы басқа тілдерге аударылған. Ақынның бұл өлеңіне композитор Нұрғиса Тілендиев романс жазған.

## Өлеңі

Жасымда ғылым бар деп ескермедім,

Пайдасын көре тұра тексермедім.

Ержеткен соң түспеді уысыма,

Қолымды мезгілінен кеш сермедім.

Бұл махрұм қалмағыма кім жазалы,

Қолымды дөп сермесем, өстер ме едім?

Адамның бір қызығы – бала деген,

Баланы оқытуды жек көрмедім.

Баламды медресеге біл деп бердім,

Қызмет қылсын, шен алсын деп бермедім.

Өзім де басқа шауып, төске өрледім,

Қазаққа қара сөзге дес бермедім.

Еңбегіңді білерлік еш адам жоқ,

Түбінде тыныш жүргенді теріс көрмедім.


## Дереккөздер

Санат:Абай энциклопедиясы
Спонтандық пневмоторакс

**Спонтандық пневмоторакс** (*ішкі себептермен пайда болған сыртқы әсерімен болмаған емдеу тәсілі*) — өкпеге ауа жіберіп ішкі емдеу тәсілі. Өкпедегі қандай болса да бар ауру жағдайында кенет дамиды.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Гипербазит

**Гипербазит** — құрамында дала шпаттары жоқ немесе аз, кремнезем мөлшері өте аз (SiO2 
1) пироксениттер мен горнблендиттер; 
2) перидотиттер; 
3) оливиниттер мен дуниттер.
Бұл топтардың әрбіреуі жекелеген таужыныстардың бірнеше түрлерін біріктіреді. Синонимдері: *ультранегізді таужыныстар*, *[[ультрабазиттер]]*; *[[ультрамафиттер]]*.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Гидрология
Санат:Химия
Парафункция

**Парафункция**. Шамадан тыс салмақ әсерінен парадонт ткані бұзылып соның әсерінен бруксизм, бруксамания (тамақсыз шайнау) сияқты қозғалыс пайда болып, функцияның өзгеруін айтады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Жұтан, көмір

**Жұтан, көмір** — көмірленудің нақтылы дәрежесіне сәйкес келетін, яғни метаморфизмнің VI сатысы жағдайында қалыптасқан тас көмір түрі; тығыздығы 1,22—1,30 г/см3; органикалық массасының меншікті салмағы 1,31—1,34 г/см3; жану жылуы 8400-8600 ккал/кг; бірікпейді.

## Жұтаңданган біріккіш көмір

Көмірленудің нақтылы дәрежесіне сәйкес келетін, яғни метаморфизмнің V сатысы жағдайында қалыптасқан тас көмір түрі; тығыздығы 1,20—1,24 г/см3; органикалық массасының меншікті салмағы — 1,29-1,32 г/см3; жану жылуы 8600— 8700 ккал/кг; біріккіштік мөлшері 6—9 мм.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Қосшағылу

**Қосшағылу** — таужынысты  яки минералды ажыратқыш микроскоп арқылы зерттеуде ескерілетін параметрлердің бірі. Бір ғана ажыратқыш арқылы карай отырып, тастілім тұғырын (микроскоп үстелшесін) айналдырған жағдайда минералдың түс өзгерістерінен немесе жарық қарқындылығының бәсеңдей  не күшейе түсуінен аңғарылатын шағылу көрсеткіштерінің үлкен және кіші мөлшерлері арасындағы айырма. Минералдың бүл қасиетінің негізі  оның бағдарлы абсорбциялық қабілеті.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Ленк феномені

**Ленк феномені**—1) зерттелетін адамды қалыптан горизонтальды қалыпқа ауыстырған кездегі өкпе өрісінің күңгірттенуі, плевралық қуыс сұйық бар екендігінің рентгенологиялық симптомы; 2) көкірек қуысы ісігі рентгенді көлеңкесінің орталығын жүрек қан тамыры көлеңкесіне (фронтальді проекциядағы), ал өкпе ісігінің көлеңке орталығын өкпе өрісіне салу.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Потен аппараты

**Потен аппараты** — денедегі қуыстардан сұйық заттарды сору үшін, сондай-ақ теріге, кіші күре тамырға және денедегі қуыстарға көп мөлшерде сұйық заттарды енгізу үшін қолданатын аппарат, тығыны бар градустенген (бөліктенген) шыны бөтелкеден және тығын арқылы өтетін екі түтіктен тұрады, оның бірі қызмет ететін инемен немесе трокармен жалғасады, ал екіншісі насоспен жалғасады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Жатаған беткей

**Жатаған беткей** - жабыны мен табаны бір-біріне шамамен параллель орналасқан жалпақ геологиялық денелердің (*қойнауқаттардың*, *[[линза]]лардың*, *желілердің*, *сығылмалардың* және т.б.) төменгі жазықтығы.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Сыйымдылық

**Сыйымдылық** (capacity) — 1) компьютер жадына, сақтау құрылғыларына жазуға болатын мәліметтердің ең көп мөлшері (өлшем бірліктері: бит, байт, сөз немесе таңба). Биттермен, байттармен (Кб, Мб, Гб), символдармен немесе сөздермен өлшенеді; 2) байланыс арнасында — мәліметтер жеткізу (өткізу) мүмкіндігі (бір секундта өткізілетін мәліметтер көлемі); 3) машиналық сөздің немесе регистрдің ұзындығы. 
### Ақпараттық сыйымдылық
Ақпараттық сыйымдылық (Информационная емкость; information capacity) — құжат немесе хабарлама құрамындағы ақпараттың орташа мөлшері энтропия формуласымен анықталады: п — хабарламадағы мәндер саны, ji — і-ші хабарламадағы ақпараттар саны. Егер барлық мәндердің ықтималдығы бірдей болса, онда **H=m*log2n** , мұнда: т — хабарламадағы белгілер саны, и—алфавиттегі белгілер саны. 
### Желі арнасының сыйымдылығы
Желі арнасының сыйымдылығы (Емкость канала связи; communication chanel capacity) — уақыт бірлігі аралығында белгілі бір арнамен жіберілуге болатын ақпараттың максималды мөлшерімен анықталатын желі арнасынын сипаттамасы; арнаның өткізушілік қабілеті.
### Код сыйымдылығы
Код сыйымдылығы (Емкость кода; code capacity) — берілген кодпен бір мәнді (қайталанбайтындай) етіп кодтауға болатын элементтердің максималды (объектілер және олардың қасиеттері) саны. Қарапайым жағдайда — өзара өзгеше кодтар комбинациясы. Біркелкі кодтар үшін **N=mk,** мұндағы т — код алфавитіндегі символдар саны, к — код комбинациясының разрядтар саны (ұзындығы).
### Регистр сыйымдылығы
Регистр сыйымдылығы (Емкость регистра; register capacity) — битпен, байтпен немесе цифрлар санымен өлшенетін регистр ұзындығы.
### Дисплей экранының сыйымдылығы
Дисплей экранының сыйымдылығы (Емкость экрана дисплея; screen capacity) — дисплей экранында орналастыруға болатын максимальды таңбалар саны. Экран жолының ұзындығы (позициялар саны) мен жолдар санының көбейтіндісімен анықталады.

## Дереккөздер

Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Опция (нұсқа) батырмасы, балама батырма

**Опция (нұсқа) батырмасы, балама батырма** (*Кнопка опции (варианта), альтернативная кнопка; option button*) — 1) графикалық пайдаланушылық интерфейсте — диалогтық терезедегі шағын дөңгелек батырмалар тобы. Тышқанды басу арқылы немесе пернетақтадан топтағы тек бір батырманы тандап алуға болады. Өйткені біреуін таңдау екіншісін таңдауды болдырмайды. Кейде оларды радиобатырма (radio button) деп атайды. Себебі бұл батырмалар әрекеті жеңіл көлік радиоқабылдағышының батырмаларын еске түсіреді; 2) менюдің орындалатын кез келген жолы (мүмкіндігі); 3) команданың қосымша орындай алатын әрекетін белгілейтін қосқыш (қанатбелгі, жалауша); 4) міндетті түрде орындалмайтын параметр, вариант; 5) компьютердің ең төменгі деңгейдегі құрамына міндетті түрде кірмейтін құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Қатпарлардың морфологиялық типтері

**Қатпарлардың морфологиялық типтері** — кез келген типтегі қатпарларды пішіні, құрылыс және мөлшер
ерекшеліктері тұрғысынан жүйелеу түрлері:

1) осьтік жазықтығының еңістену
дәрежесі және қатпар қанаттарының
еңістену бағыты тұрғысынан қатпарлар тік,
еңіс, аударылған және жатаған болып
бөлінеді;

2) катпар құлпының пішін
ерекшелігі және катпар қанаттарының
еңістену бағытына қарай айдар тұрқылас,
желпуіш түрқьшас және қауашык тұрқылас қатпарлар дараланады;

3) қатпар құлпының пішін ерекшелігі тұрғысынан
үшкір, жұмыр және түрен тұрқылас
қатпарлар сараланады;

4) қатпардың
қатпарлану дәрежесіне қарай сүйір, доғал,
жабық және ашық қатпарлар белгілі;

5)қатпар қанаттарының еңістену бұрышына
сәйкес доғал бұрышты, тік бұрышты және
изоклиндік қатпарларды оқшаулауға
болады;

6) қатпардың қатпарлану пішіні-
не қарай қарапайым және күрделі қатпарлар ерекшеленеді;

7) осьтік жазықтығының пішіні мен еңістену дәрежесіне
қарай қатпарлар симметриялы және жалқыпішінді қатпарларға жіктеледі;

8) қатпар ұзындығы мен енінің өзара катынас
мөлшері тұрғысынан иілмелі қатпарлар,
брахиқатпарлар және күмбездер (мульдалар) деп саралауға болады.
кешенмен байланысты эндогендік кендіформация тобы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Сылбыр желі

**Сылбыр желі** *(Пассивная сеть; passive network)* — мәліметтер базасындағы мәліметтерді оқшаулауды, сондай-ақ желідегі хабардың барлық бағыттылық маршрутын бір мәнді анықтайтын детерминделген директив негізінде мәліметтерді алмастыру мен басқаруды жүзеге асыратын мәліметтерді жеткізу желісі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Днепр мұзбасуы

**Днепр мұзбасуы** (Днепр өзені бойынша) — Шығыс Еуропа жазығындағы ортаңғы төрттік максимал мұзбасуы.

Еуропада — варшава I, заал мен рисс, Сібірдегі — самарово мұзбасуларына сәйкес келеді. Қазақ даласына айтарлықтай ықпал еткен.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Жартылай салдану

**Жартылай салдану** ( - әлсіреу). Нервтендірудің (иннервация) бұзылуы салдарынан кейбір ағзалар қимылының әлсіреуі немесе жартылай салдануы. Тіс жұлынған соң, болмаса оны ауыртпайтын дәрімен жансыздандырып жұларда, жақ-бет аймағының тканьдері парезғе ұшырауы ықтимал.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Орайластыру құрылғысы

**Орайластыру құрылғысы** (*Устройство сопряжения; interface defice*) — аппараттық құралдардың үйлеспейтін екі құрауышының интерфейсін жасақтайтын құрылғы. Мысалы, мәліметтерді бір компьютерден екінші компьютерге жеткізуге телефондық желіні пайдалану үшін компьютердің шығыстық портын өткізгішпен телефондық арнаға жай жалғастыруға болмайды. Өйткені компьютерден шығарылатын мәліметтер үздікті сандық сигналдар формасында болады, ал телефондық желінің көптеген құрылғылары әзірше үзіліссіз аналогтық сигналдармен жұмыс істейді және цифрлық сигналдарды бере алмайды. Бұл үйлесімсіздікті модем деп аталатын оңтайластыру құрылғысының көмегімен жеңуге болады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Қолданбалы информатика

**Қолданбалы информатика** (*Прикладная информатика; application informatics, computer science*) — информатиканы есептеуіш техника мен автоматтандыруды біріктіретін ғылыми бағыт.

## Ішкі сілтемелер
*Информатика
*Есептеуіш техника
*Қолданбалы бағдарлама (Windows ортасындағы)

## Сыртқы сілтемелер
*Computer science 
*Информатика 

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника

bat-smg:Infuormatėka
be-x-old:Інфарматыка

fiu-vro:Informaatiga

nds-nl:Infermatika

zh-min-nan:Tiān-náu kho-ha̍k
zh-yue:電算
Гидродинамикалық теория

**Гидродинамикалық теория**— Арна процесінің гидродинамикалық бағытының кейбір авторлары Гидродинамикалық теория қүбылысын талдауда түптік тасындыларды ерекше категорияға бөліп корсетпейді. Бұл жағдайда ағынның жиынтық лайлылығы мен тереңдік эрозиясының көлемдерін бағалау және тасындылардың жинақталуы негізгі мәселелерді қалыптастырады. Тасындылар теңдестігіне және тасындылардың нақты өтімдері мен ағынның тасымалдау қабілеттілігі арасындағы ара қатынасқа, осы байланысқа тікелей немесе жанама түрде кіретін мөлшер үшін ең дәл керсеткіш алуға үлкен мән беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Сыңар жол

**Сыңар жол** *(Висячая строка; orphan)* — келесі беттің бірінші жолына басылған абзацтың соңғы жолы немесе беттің соңғы жолына басылған жаңа абзацтың бірінші жолы. Келісім бойынша Wordта сыңар жолдарға тыйым салынған. Бұл мүмкіндікті іске қосу үшін Пішім-Абзац-Бетте орналасуы-Сыңар жолға тыйым салу (Формат-Абзац-Положения на странице-Запрет висячих строк) командаларын орындап, оның өрісіндегі қанатбелгіні алып тастау керек.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жер астындағы суды өндірістік мұқтаждар үшін пайдалану

[right|thumb| alt=A.|180 px|["2000 жылғы жер асты суының қолданылуы"]]

**Жер астындағы суды өндірістік мұқтаждар үшін пайдалану**— ауыз су немесе шипалы су категорияларына жатқызылмаған жер асты суы — техникалық сумен жабдықтау, олардың құрамындагы химиялық элементтерді айырып алу, жылу энергиясын алу жөне басқа да өндірістік мұқтаждар үшін арнайы су пайдалану жағдайында пайдалану.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Көпіршіктік сұрыптау

**Көпіршіктік сүрыптау (көпіршік әдісімен сүрыптау)** (*Пузырьковая сортировка (сортировка методом пузырька); bublle sorting*) — реттелетін жиымның көрші элементтерін тізбектік орын ауыстырудан тұратын сұрыптау тәсілі.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*Метод пузырька | Сортировка методом пузырька
*Алгоритмы сортировки массива
*Сортировка методом пузырька(по убыванию) - С/С++ для начинающих ...

Санат:Алгоритмдер
Кәмәлия (Кәмәш)

**Кәмәлия (К ә м ә ш) (1882-1973)**
Абайдың келіні. Ақылбайдың баласы Әубәкірдің әйелі. Кәмәлиядан Қапсәлем, Әлихан туған.

Оспанның үйіне келін боп түскен Кәмәлияны Абай шақырып алып: «Қарағым, Кәмәш, ата-енеңді, туыс-туғанды сыйлап, салг-дәстүрді сақтағаның дұрыс. Бірақ менің алдымда бетіңді ашып, өз үйіңде жүргеніңдей еркін жүр, - деп, Кәмәлияның басындағы желегін алғызган. Кәмәлия Абайдың ас-ауқатын әзірлеп, киімдерін жаңа үлгімен тігіп беріп, ақынның шығармашылықпен алаңсыз айналысуына жағдай жасап отырған. Кәмәлия өзінің естеліктерінде Абайдың Тобықты елінің тұрмысына көптеген жаңалық енгізгенін, соның бірі - үй-ішінің дүние-мүлкі мен ыдыс-аяқтарды, асадал (шкаф), матадан жасалған үлкен дастарқан, кенеп орамал, құлақты шыныаяқ, самаурын, сағат т. б. заттарды қаладан арнайы алдырғанын айтады.

Абайдың Жидебайдағы мұражай қорында Кәмәлия тапсырған Абай үйінің кейбір дүние-мүліктері, ақынның тоғызқұмалақ тақтасы, тастары және оның былғарыдан тігілген тері қалташасы, [Абай|Абайдың жасанды тістері, Еркежанның сүйектен жасалған төсегі, шымылдық, төсекжапқышы, білезігі, Кәмәлияның өзінің киімдері, құндыз бөркі мен камзолы, 1903 ж. түсірілген әулеттік фото-суреті, Кәмәлияның айтуымен жазылып алынған естеліктері сақтаулы.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Санат:Тұлғалар
Мұнай сулары

**Мұнай сулары** - жер қыртысының мұнайлы горизонтгарындағы жер асты сулары.

Мұндай сулар мұнай шоғырларына қарағанда жату (орналасу) жағдайы бойынша 4-ке бөлінеді: *астыңғы контурлық* (астыңғы шеттік), *үстіңгі контурлық* (үстіңгі шеттік), *табандық* және *аралық сулар*. Астыңғы контурлық сулар мұнайды мұнайлы қаттың төменгі, батыңқы бөлігінің астыңғы жағынан қоршап тұрады. Үстіңгі контурлық сулар жер бетіне шығып жатқан мұнайлы қаттың үстіңгі бөлігінде жатады. Табандық сулар мұнайлы қаттың төменгі бөлігінде орналасады. Аралық суларға мұнайлы қаттың ішінде жататын кеуекті қатшалардағы сулар жатады. Мұнай сулары әдетте жоғары минералдылығымен (15—20 г/дм3-ден 350— 400 г/дм3-дейін) ерекшеленеді. Олардың химиялык құрамында натрий, хлор, кейбір жерлерде кальций иондары басым болады. Басқа иондар, осіресе сульфат пен гидрокарбонат жоққа жуық. Микроэлементтердің ішінен едәуір мөлшерде йод, бром, бор, радий, барий, стронций және т.б. кейбір органикалық заттар болады. Суда еріген газдар құрамында метан, ауыр көмірсутек, биогендік азот, қүкіртті сутек болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Санат:Геология
Жұтылу сыйымдылығы

**Жұтылу сыйымдылығы** - тау жынысытың немесе топырақтың массалық бірлігі жұтатын иондар мен молекулалардың сыйымдылық мөлшері. Иондар адсорбциясы кезінде, әдетте, 100 г тау жынысықа мг-экв. арқылы өрнектеледі. Сазды тау жынысытар үшін жұтылу сыйымдылығы олардың минералдық құрамына байланысты (100 г тау жынысықа шаққанда монтмориллонит — 80— 150, гидрослюда — 20—40, каолинит — 3—15 мг-экв ).

## Дереккөздер


Санат:Геология
Сыртқы ақпараттық жасақтама

**Сыртқы ақпараттық жасақтама** (Внешнее информационное обеспечение; external information support) — информацияны жіктеу мен кодтаудың және бірыңғайланған құжаттама жүйесінің біртұтас жиынтығы болып саналатын ақпараттық жасақтаманың түрі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жатаған қатпар

**Жатаған қатпар** - осьтік жазықтығы көлбеу бағытқа созылған, қанаттарының еңістену бұрыштары жайпақ, екі қанатының бірі төңкерілген күйде үшырасатын қатпар.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Лер-Киндберг ауруының жинақты белгісі

**Лер-Киндберг ауруының жинақты белгісі** — эозинофильді өкпедегі жиналудың өзіндік ағымы Леффлер ауруының жинақты белгісінен қатты ағуымен  (септикалық безгек, қалтырау, шектен тыс терлеу) және сірі қабықта тердің болуымен ерекшеленеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Сыртқы атау

**Сыртқы атау** *(Внешнее имя; external name)* — программалық модульде пайдаланылатын, бірақ одан тыс анықталған атау; программалық модульде осы модульден тыс жатқан объектіге сілтеме жасауға қолданылатын атау.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мұнайлы қат-қабат

**Мұнайлы қат-қабат** - мұнай шоғырларын кіріктіретін таужыныстар қат-қабаты; азды-көпті газ шоғырларын да кіріктірген жағдайда ол мұнайлы-газды қат-қабат деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Класс

**Класс** (class) — қолданылатын қасиеттерінің немесе өңдеу тәсілдерінің ортақтылығын сипаттайтын нысандардің жиынтығы.
Класс үлгісі (экземпляр класса; class instance) — кейбір класс конструкторы жасаған нақтылы нысанды белгілейтін нысандық-бейімделген бағдарламалау термині. Класс үлгісінің класта анықталған немесе түп кластардан мұралық иемденген нысан мен әдіске тән мәліметтерді сақтайтын қасиеті бар.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Гидродинамикалық қысым

**Гидродинамикалық қысым** — ағып келе жатқан жер асты суының тау жыныстардың ұсақ бөлшектеріне түсіретін қысымы. Сан жағынан ол арындық сүйемге тең.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Гидродинамика
Оптикалық оқитын құрылғы

**Оптикалық оқитын құрылғы** (*оптикалық шығарып оқу құрылғысы*) (*Оптическое читающее устройство (устройство оптического считывания); optical reader; optical card reader*) — 1) оптикалық құралдардың көмегімен қағаз тасуыштан ақпаратты шығарып оқуға және оны компьютерге немесе басқа құрылғыға енгізу үшін кодтауға арналған құрылғы; 2) қорғасын қарындаштың ізін немесе компьютерге арналған картадағы қара және ашық тұстарды танитын әрі осы ақпаратты компьютерге енгізетін құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Қошқармаңдай

**Қошқармаңдай** - геологияда: мұздықтар қозғалысы әсерінен тегістелген және жалтырай өңделген дөп-дөңес. Дөңестің беткі жазықтығы мұздық қозғалысы нәтижесінде әр түрлі сызаттармен жырмаланған. Дөңестің мұздық жақтағы беткейі көлбей еңкейсе, қарсы бағыттағы беткейі біршама тік құлайды, себебі тау-жыныстардың мұздық қозғалысы әсерінен жанышталып уатылуы  нәтижесінде осы өңірлерде дараланған тау жынысы кесектері мұздық табанына ілесе кетеді; осы кесектер есебінен мұздық дөңбек тастары қалыптасады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Сыртқы (шалғай) жабдық

**Сыртқы (шалғай) жабдық** *(Внешнее (периферийное) оборудование; peripheral equipment)* — компьютерге қосыла алатын кез келген шалғай құрылғыға берілген жалпы атау; компьютердің сыртқы құрылғыларының кешені. Сыртқы (шалғай) құралдардың жоқтығы компьютердің жұмыс істеуіне ешқандай кедергі келтіре алмайды, алайда көптеген тұтынушылар ДК-мен еркін қолдану мақсатында сыртқы жабдықтардың кей түрлерімен кеңінен қолдануда.

## Сыртқы құралдардың түрлері
Сыртқы(шалғай) жабдықтарды 3 негізгі түрге жіктесек болады:
* енгізу құралдары - ақпаратты енгізу мақсатында қолданылатын шалғай құралдар:тышқан(тінтуір),пернетақта,тачпад,сенсорлық экран,микрофон,сканер,веб-камера.
* шығару құралдары - ақпаратты шығару мақсатында қолданылатын шалғай құралдар: экран,видеокарта,принтер, акустикалық жүйе.
* жинақтау(сақтау) - ақпараттың қандай да бір түрін сақтау мақсатында колданылатын шалғай құралдар: қатты магниттік дискідегі жинақтаушы, иіллгіш магниттік дискідегі жинақтаушы, ленталық жинақтаушы, USB-жинақтаушы.

Кей жағдайда шалғай құралдарды бірден бірнеше типке жатқызуға болады. Мысалы: дыбыстық карта,желілік карта, енгізу-шығару құралдары және т.б.

Компьютердің құрылғыларын 3 негізгі типке қүбөлсе болады:
*ішкі құрылғылар(орталық процессор,ЖЖҚ),
*сыртқы(шалғай) құрылғылар,
*аралық құрылғылар.

Ішкі құрылғылар компьютердің негізгі архитектурасын және аппараттық платформасын құраса, сыртқы құралдар компьютердің архитеурасына тәуелсіз, тек компьютердің мүмкіндіктерін кеңейту үшін ғана қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Сыртқы жад

**Сыртқы жад** (қосалқы жад) *(Внешняя память (вспомогательная память); external storage; external memory)* — ақпаратты машинадан тыс сақтауға арналған құрылғы; магниттік диск, иілгіш магниттік, оптикалық диск, стример және т.б. мәліметтерді ұзак уақыт сақтауға арналған мәлімет жинақтауыштар.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Көркем шығарма

**Көркем шығарма** (Художественное произведение; artwork) — баспада жариялау үшін, фильм, бейнежазбалар жасау үшін мультимедиа жүйелерінде дайындалған иллюстрациялар немесе графиктер: сызбалар, суреттер, фото суреттер, карталар, схемалар және т.б.
## Дереккөздер


## Дереккөздер
*Художественное произведение
*Словарь - Художественное произведение

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Лефгрен ауруының жинақты белгісі

**Лефгрен ауруының жинақты белгісі** — артралгия және дене қызыуының жоғарлауымен, терідегі көрінумен бірге тамыр жанындағы кеңірдек тарамы пульмонольды лимфа түйіндердің екі жақты симметриялық ұлғаюы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Оптикалық талшық

right|302x302 нүкте
**Оптикалық талшық** (*Оптическое волокно*) — жарықтық сигналдарды жеткізуге пайдаланылатын мөлдір материалдан жасалған жіп. Егер жіп басқа типтегі шынымен қоршалса, онда жарықтық сигналдар аздаған өту арқылы үлкен арақашықтыққа таралады. Радиотолқындар сияқты жарық та ақпарат та жеткізуге пайдаланылады. Ақпараттар үшін үлкен жиіліктерде кең жолақтар бөлінеді, ол бір оптикалық талшық. Оптикалық талшық арқылы көптеген мәліметтер жіберуге мүмкіндік пайда болады. Оптикалық талшық  лазерлермен бірге пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Қатынас

**Қатынас** (*Отношение; relation*) - 1) алдыңғы бір немесе бірнеше команданың орындалу нәтижесін өзгертетін және өңделетін мәтіннің немесе айнымалының қалып-күйін қалпына келтіретін әрекет;2) кез келген нүктеден есептеу процесін қайтаруға және жаңартуға мүмкіндік беретін бағдарламалау жүйесінің тәсілі. Алғашқы мәліметтер мен аралық нәтижелер бағдарлама тармақтары орындалудың соңғы кезеңіне дейін сақталады немесе бағдарламаны кері тізбектік орындау кезінде қайта қалпына келтіріледі;3) пәндер немесе өрнектердегі операндтар арасындағы байланыс.4) адамдар мен жағдайларды ерекше түрде қабылдаудың қалыптасқан тұрақты тенденциясы. Түсінік жеке және әлеуметтік аспектілерге ие болғандықтан психологтар мен әлеуметтанушылар қызығушылығын тудырады. Психологтарды индивидум өз даралығының бөлігі жасайтын қатынастардың пайда болу жағдайы қызықтырса, әлеуметтанушы-психологтарды олардың әлеуметтік ортада қалай жұмыс істейтіні қызықтырады.

*Қатынас құру - қатынау
*Қатынас құру әдісі 
*Қатынас құру әдісі программасы
*Қатынас құру индексі
*Қатынас құру коды
*Қатынас құру маршруты
*Қатынас құру режімі
*Қатынас құру тәсілі
*Қатынас құру уақыты
*Қатынас құруға құқық беру
*Қатынас құруға шектеу қою ережелерін бұзу 
*Қатынас құруды бақылау
*Қатынас құруды басқару
*Қатынас құруды басқару биті
*Қатынас құрудың базистік әдісі
*Қатынас құрудың базистік индексті-базистік әдісі
*Қатынас құрудың базистік кітапханалық әдісі
*Қатынас құрудың базистік тәсілі
*Қатынас құрудың базистік телекоммуникациялық әдісі
*Қатынас құрудың базистік төте әдісі
*Қатынас құрудың базистік тізбекті әдісі
*Қатынас құрудың виртуаль әдісі
*Қатынас құрудың графикалық әдісі
*Қатынас құрудың желілік әдісі
*Қатынас құрудың иерархиялық әдісі
*Қатынас құрудың индекстік әдісі
*Қатынас құрудың кітапханалық әдісі
*Қатынас құрудың резидентті әдісі
*Қатынас құрудың телекоммуникациялық әдісі
*Қатынас құрудың төте әдісі
*Қатынас операторы
*Қатынас операциясы
*Қатынас схемасы
*Қатынастарды біріктіру
*Қатынастарды жалғастыру
*Қатынастарды табиғи жалғастыру
*Қатынастарды кеңейту
*Қатынастық желі
*Қатынастық құралдар
*Қатынасу
*Қатынасу биті
*Қатынау
*Қатынас (математика)

## Сыртқы сілтемелер
*Relation 
*Отношение 

## Дереккөздер


Санат:Қатынас
Санат:Саясат әлеуметтануы
Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Сыртқы интерфейс

**Сыртқы интерфейс** *(Внешний интерфейс; front-end interface)* — ішкі жүйенің сыртқы объектілермен (пайдаланушымен, есептеу желісімен) әрекеттестігінің құралдары мен ережелері. Ал жүйенің қалған құрауыштарымен әрекеттестігі ерекше болады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жер астындағы ішуге жарайтын суды ауыз сумен және тұрмыстық сумен жабдықтауға байланысты емес мұқтаждар үшін пайдалану

**Жер астындағы ішуге жарайтын суды ауыз сумен және тұрмыстық сумен жабдықтауға байланысты емес мұқтаждар үшін пайдалану** — жер астындағы ішуге жарайтын суды ауыз сумен және түрмыстық сумен жабдықтауға байланысты емес мүқтаждар үшін пайдалануға жол бермеу. Жер бетіндегі қажетті су көздері жоқ және жер астындағы ішуге жарайтын судың жеткілікті ресурстары бар аудандарда су ресурстарын басқаратын мемлекеттік орган табиғат пен жер қойнауын қорғау органдарымен келісім бойынша ауыз сумен және тұрмыстық сумен жабдықтауға байланысты емес мақсаттар үшін бүл суды уақытша пайдалануға рүксат бере алады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Ортақ кітапхана

**Ортақ кітапхана** (*общая библиотека; public library*) — 1) мультипрограммалау кезінде бір мезгілде бірнеше тапсырмаларда пайдалану үшін жарияланған кітапхана; 2) есептеу орталығының барлық адамдарының пайдалануга қолы жететін кітапхана.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Сыртқы модем

thumb|right|Сыртқы модем
**Сыртқы модем** *(Внешний модем; external modem)* — компьютер қорабынан тысқары, бөлек блок түріндегі модем. Ол компьютердің тізбекті портына, телефон желісіне, телефонның өзіне және ток көзіне жалғануы тиіс. 

## Дереккөздер


Модем

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ортақ программалық жасақтама

**Ортақ программалық жасақтама** (*Общее программное обеспечение; General software*) — есептеу процесін жоспарлау мен ұйымдастыруға, программалауды автоматтандыру мен қолданбалы мәселелерді шешу программаларын жөндеуге арналған басқарушы және өңдеуіш программалардың жиынтығы. Оның құрамына операциялық жүйе, программалау жүйесі, техникалық қызмет ету программалары кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Анталия

**Анталия** () — Түркияның оң түстігіндегі портты қала және курорт, Анталия қаласы теңіз деңгейінен 30 метр биіктікте орналасқан.Қаладағы халықтың саны - 1 603 994 (2015) және шамамен екі миллион адам жаздың мезгілінде болады. Қазіргі таңда Анталия ескі және жаңа қала болып екіге бөлінген.

## Әкімшілік аумақтық бөлінісі
Анталия қаласы 5 ауданға бөлінеді
* Аксу
* Дөшемеалты
* Кепез
* Конияалты
* Муратпаша

thumb|Лара ықшамауданы
thumb|800px

## Анталия тарихы
Анталия б.з.д. 159 жылы грек патшасы Пергама Атталоның қалауымен құрылған және алғашында Атталия деп аталған. Б.з.д. 133 жылы қаланы римдіктер жаулап алып, Адриан императорының қысқы тұрағына айналдырды. Көп жылдар бойы Анталия римдіктердің және кейін Византияның қол астында болды.

VIII ғасырда болған қатты жер сілкінісінен кейін ,бұл өңірде экономикалық құлдырау басталды және бұның себебі ретінде арабтардың және теңіз қарақшыларының шапқыншылығын да алсақ болады. 1080 жылдары селжұқ елінің басып кіруінен кейін, бұл өңірде ислам діні тарала бастады
1207 жылы селжұқтар Анталияны және соған қатысты барлық жерлерді жаулап алады.1423 жылы Анталияны түрік османдары жаулап алады.
thumb|Анталия кешкі сағат

## Анталия климаты
Анталианың климаты типті жерорта теңіздік болып табылады. Бұл өңір өзінің құрғақ және жылы жаз мезгілімен және аздаған жауын шашынды қыс мезгілімен ерекшеленеді. Қыс мезгілінде Анталиада жауын шашынның түсуі өте көп болады, ал жазда жауын шашын өте аз болды. Қыстың күні түсетін жауын шашынның басты себебі Тавр таулары болып табыады, ол цеклондардың ары қарай сол түстікке кетіп қалуына төтеп беріп тұр. Бұған құсайтын құбылыс Қырымның оң түстік жағалауында да байқалады, бірақ аз мөлшерде.

Сәуір айынан бастап қазан айына дейін бұлтсыз ашық ауа райы сақталып тұрады. Жылдың басқа мезгілінде ауа райы көбіне бұлтты және жаңбырлы болады. Қаладағы ылғалдылық 64 % құрайды, ал судың орташа температурасы 21,5 °C құрайды. Жаз маусымы шамамен 8-9 айға созылады. Қаңтардың орташа температурасы шамамен +10 °C, ал шілдеде +28-29 °C. Жалпы жылдық орташа температура +18-19 °C. Қыс өте жылы және ылғалды, ал жаз өте ыстық және ұзақ. Қар өте сирек жауады. Қаланы сол түстік жақтан соғатын желден қорғап тұрған тау, қыстың жылы болуының негізгі себепшісі.Бұл тұрғыда Анталияның климаты Ялтаның климатына өте ұқсас.
Анталиа - халықаралық әуежайы бар, жақсы дамыған көңіл көтеру орындары бар, көптеген қонақ бар Түркияның танымал қалаларының бірі.

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
Бодрум

Түркия

Анкара

Ыстамбұл

Санат:Түркия қалалары
Санат:Түркия порттары
Санат:Көне Юнан қалалары
Түйіспе метаморфизм

**Түйіспе метаморфизм** - интрузиялық магма шоғырларын кірікті ретін таужыныстардың сол шоғырлардың химиялық]және жылу әсерінен метаморфтық өзгеру процесі.

## Дереккөздер


Санат:Тау жыныстары
Пародонт

**Пародонт** ( - жакын  - ) — тісті қоршап тұрған тканьдер жиынтығы. Яғни бұғаң қызыл иек, тіс ұяшығының сүйегі, периодонт және тіс цементі жатады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Сыртқы құрылғыдан болатын үзілім

**Сыртқы құрылғыдан болатын үзілім** *(Прерывание от внешнего устройства; peripheral interrupt)* — сыртқы құрылғының: терминалдың, енгізу-шығару құрылғысының, жинақтауыштың және т.б. сигналымен шақырылатын үзілім.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Сыртқы (кірме) командалар

**Сыртқы (кірме) командалар** *(Команды внешние (транзитные); external command)* — MS DOS операциялық жүйесінің мүмкіндіктерін ұлғайтатын және оның ядросымен коса бірге берілетін, компьютер жадында тұрақты (резидентгі күйде) сақталмайтын командалар тобы. Олар COMMAND.COM командалық процессоры құрамында жазылмаған, қажет кезінде дискіден оқылатын кірме команда.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Уваровит

нобай|оңға
**Уваровит** — силикаттар класының гранат тобына жататын минерал. 

Химиялық формуласы: Са3Сr2[SIO4]3. Сингониясы — текшелік, кристалдары — ромбододекаэдр, агрегаттары — тұтас түйірлі масса. Түсі — жасыл, жылтырлығы — шыныдай; қаттылығы — 6,5—7, жіктілігі жоқ, меншікті салмағы — 3,52. Уваровит ультранегізді таужыныстарда және хромит кендерінде кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Силикат минералдар
Ультрабазиттер

**Ультрабазиттер** — гипербазиттер терминінің синонимі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Ультрамафелік таужыныстар

**Ультрамафелік таужыныстар** — түстілік индексі 90-нан жоғары магмалық таужыныстар. Ультрамафелік таужыныстар мафелік минералдардан тұрады. Мыс., периодотит дунит, пироксенит, т.б.

## Дереккөздер


Санат:Магмалық тау жыныстары
Пародонтоз

thumb
**Пародонтоз** ( — маңы және  — тіс) — пародонт тканьдерінің жеткіліксіз қоректенуімен (дистрофия) туатын созылмалы ауру. Бұл тіс мойыны түбірінің жалаңаштанып, қызыл иектің семіп отыруымен сипатталады. Бұдан тіс тканьдері желініп, сына тәрізді ақау пайда болады да, тіс түбірлері ыстық-суыққа сезімталдығы артып мазалайды.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Ультраметаморфизм

**Ультраметаморфизм** - жоғары температуралар мен қысымдардың және ұшпа заттардың әсерінен түп тау жыныстары толықтай немесе жартылай балқитын, химиялык құрамбөліктер қарқынды түрде жаңаша жинақталатын, яғни олар метасоматиттер мен магмалар түрінде қайта алмасатын не метаморфты жіктелу мен қайта кристалдануға жаппай ұшырайтын процесс. Ультраметаморфизм процесі жер қыртысының терең қойнауларында не гранит құрамды таужыныстардың балқу деңгейінен төменірек тереңдіктерде жүзеге асатын болса керек.

## Дереккөздер


Санат:Геологиялық процестер
Парестезия

**Парестезия** ( және  - сезім) — жалған сезім. Ерін, таңдай, тіл шырышты қабығының әр жерінде өзінен-өзі пайда болатын шаншу, қызу, шымырлау сезімдер.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Ультрамилонит

**Ультрамилонит** — бастапқы тау жынысының бітімі мен құрылымы толық өзгерген, минерал түйірлері түгелдей уатылған милониттің түрі. Ультрамилониттің құрылымы афаниттік, ал бітімі параллельді болады. Ультрамилонит динамометаморфизм өте қарқынды жүргенде қалыптасады.

## Дереккөздер


Санат:Тау жыныстары
Ультрамилониттік құрылым

**Ультрамилониттік құрылым** — қарқынды милониттенген тау жынысытарына тән; оларда порфиробластар болмайды, түйіршіктердің майдалығы 0,01-0,001 мм-ге дейін жетеді.

## Дереккөздер


Санат:Геологиялық процестер
Сықпа

**Сықпа** — құрамына, мақсатына қарай ұнтақ, майлы заттармен қатар әр түрлі дәрі-дәрмектер кіреді. Мысалы: Кабилов ауыртпайтын пастасы; тіс езегін толтыратын Генис пастасы, алтын мен болаттан жасалған тіс протездерін жалтырататын (полировочный) сықпалар.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Ультранегізді таужыныстар

**Ультранегізді таужыныстар** - кремний қышқылы аз (8Ю2 

Санат:Тау жыныстары
Емделуші

**Емделуші** — науқас адам — латынның шыдаушы, күйзелуші дегең сөздерінен шыққан.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Пемфигус

**Пемфигус** ( - көпіршік) — бөрткең тәрізді тері ауруы. Клеткааралық байланыстың бұзылуынан (акантолиз) қозатын тері мен ауыз шарышты қабығына шығатын, желінбе (эрозия) мен күлдіреуік арқылы білінеді. Ем қиын қонатын дерт.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Уранаттар

**Уранаттар** - МеU6+O4, МеU6+O7 типті уран қышқылы тұздарының минералдары. Уранаттар төмен сингонияларда кристалданады, кристалдары ине, пирамида, тілімше тәрізді, агрегаттары тұтас, ұсақ түйірлі масса. Түсі қызғылт сарыдан қызыл қоңыр, қараға дейін; қаттылығы орташа, жіктілігі жетілген, меншікті салмағы 5-7. Уранаттар пегматиттік және гидротермалық кендердің тотықтану белдемінде пайда болады.

## Дереккөздер


Санат:Уран минералдары
Уранинит

**Уранинит** — оксидтер класына жататын минерал. 

Химиялық формуласы UO2. Сингониясы — текшелік, кристалдары — текше, агрегаттары — колломорфты бүйрек тәізді сауыстар, ұнтақ массалар. Түсі — қара, сызығы қоңырлау қара, жылтырлығы — шала металдай, шайырдай; қаттылығы — 5—6, меншікті салмағы — 10,3-10,6. Уранинит граниттік, сиениттік пегматиттерде, гидротермалык кендерде, тотықтану белдемдерінде кездеседі. Уранинитт — уран мен радийдің кені.

## Қолданылуы
Ерте замандарда күміс кендерін қазғанда кездескен уранинит минералдарын сары, күрең, қара бояу ретінде ғана қолданып келген болатын. Оның радиоактивтік қасиетін білгеннен бері, өткен ғасырдың тоқсаныншы жылдарынан бастап, оны өте құнды зат түрінде пайдаланады. Онан алынатын радий мен уран көп жерлерде (медицинада; атомдық энергия алуда тағы басқа) қолданылады.

Уранинит кендері онша көп емес. Ол басқа металл]кендерінің ішінде аралас кездеседі. Оның дербес кендері Канадада, Катангада (Конгода) бар.

Бір ескеретін жағдай: уран тотықтары кеп кендерде басқа компоненттермен қосылған күрделі минералдар құрайды. Оларды уранинит минералы деп қарауға болмайды. Бірақ уран, радий, торий элементтері сол күрделі минералдардан айрылып алынады.

## Дереккөздер


Санат:Оксидтер
Ұзын жалынды көмір

**Ұзын жалынды көмір** - көмірленудің нақтылы дәрежесіне сәйкес келетін, яғни метаморфизмнің I сатысы жағдайында қалыптасқан тас көмір түрі; тығыздығы 1,08—1,20 г/см3; органикалық массасының меншікті салмағы 1 30 г/см3 шамасында жану жылуы 7600-8000 ккал/кг, мүлдем бірікпейді, немесе өте нашар бірігеді.

## Дереккөздер


Санат:Көмір
Уфа жікқабаты

**Уфа жікқабаты** — жоғарғы пермьнің ең төменгі жікқабаты.

## Дереккөздер


Санат:Жік қабаттар
Ұйық

thumb|Су қоймасы жағасындағы ұйық

**Ұйық** — 1) қазіргі сушаралардағы суға қаныққан майда түйірлі, нығыздалмаған шөгінді. Табиғи жағдайларда ағатын күйде болса, кептіргенде қатты дене қасиеттеріне ие болады.

Ұйық — көптеген шөгінді таужыныстар қалыптасуының бастапқы сатысы. Түйірөлшемдік құрамы бойынша негізінен пелит (лай) шөгінділерге жатады. Ұйық теңіздік және континенттік (көл, батпақ ұйығы) болып жіктеледі. Генезисі бойынша терригендік (сазды, сынықты), биогендік (карбонат, кремнийлі, диатомды, глобигеринді және т.б.) және хемогендік ұйықтар бөлінеді; 2) көне динамикалық жіктеме бойынша — құрамында 30-50% 

Санат:Шөгінді тау жыныстары
Санат:Гидрология
Ұйық суы

**Ұйық суы** — түп шөгінділердің кеуектерін толтырып тұратын су, немесе дисперстік жүйе ретіндегі шөгінділердің сұйық бөлігі. Синонимдері: грунт ерітіндісі, шөгінділердің кеуектік суы.

## Дереккөздер


Санат:Су
Орталықтандырылған маршруттау

**Орталықтандырылған маршруттау** (*Централизованная маршрутизация; centralized routing*) — мәліметтерді жеткізу желісіндегі дестелерді немесе хабарларды маршруттау әдісі. Бұл әдіс бойынша маршрутты таңдау туралы шешім біртұтас орталықта қабылданады. Әдістің әр түрлілігі орталықтандырылған бейімді маршруттау болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ұйықты шөгінділер

**Ұйықтағы шөгінділер** - мұхиттануда майда түйірлі, байланысқан, лайлы фракцияларының мөлшері жоғары шөгінділер.

## Дереккөздер


Санат:Шөгінділер
Ұйынды құрылым

**Ұйынды құрылым** - кальциттің майда және ұсақ түйірлі агрегатынан тұратын окгаста пелитоморфты кальциттің ұйындыға ұқсас домалақ не пішінсіз оқшау бітімдері бар құрылым. Жалпы ұйындылардың шекарасы анық емес.

## Дереккөздер


Санат:Геологиялық процестер
Ұнтақ әдісі

**Ұнтақ әдӀсӀ** — минералдарды рентген-құрылымдық тұрғыдан зерттеу әдістерінің бірі. Зерттелмек кристалл ұнтақталады да, сол ұнтақтан қатты сығылған шағын бағана дайындалады; осы бағанаға нақтылы сипатты рентген сәулелерін төтелеу нәтижесінде дебеграмма деп аталатын түсірімдер алынады; әрбір минерал тек өзіне ғана тән дебеграммалық кескіндерді иеленетін болғандықтан, оларды зерттелген нысанды танып-білу мақсатында пайдалануға болады.

## Дереккөздер


Санат:Зерттеу әдістері