open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Спорттық маусым

**Спорттық маусым**, спорттың әрбір кез келген түрі бойынша оқу-жаттығу сабақтары мен спорттық жарыстарды климаттық жағдайлары бойынша өткізуге ең көп қолайлы жыл кезеңі. Әдетте жыл биігінде жазғы және қысқы деп екі маусымды айырып қарастырады. Арнайы спорттық ғимараттар мен құрылыстардың (жабық су бассейндерінің, жазғы мұз айдындарының, ерекше сырғанау жамылғылары бар жазғы, шаңғы тұғырларының жене т.б.) саны үнемі өсуіне байланысты, спорттық кейбір түрлерінде Спорттық маусым түсінігі жойылуда, өйткені жаттығулар мен жарыстар бүкіл жыл бойы өткізеді.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Тілерсек

*Тілерсек*, құсбегілер [бүркіт] аяғының кептеген мүшелерінің атауларына назар аударған. Солардың бірі - бүркіттің тілерсегі (тобығы). Бүркіт тілерсегі сұқ саусақты бас бармақтың бірінші буынына жеткізіп ұстаған орамына толса немесе орамы одан да артылса, әлділікке, орамы бұдан кемдеу болса, әлсіздікке жатқызылады. Егер бүркіт тілерсегі түлкі тілерсегінің орамынан олқылау соқса, ондай бүркіттің түлкіге шамасы жетпейді деп бағаланады. Тілерсек - сынға жататын мүшенің бірі болып саналады.

## Дереккөздер


	
Санат:Спорт
Ұябасар

**Ұябасар**, жыртқыш құстардың аналығы,

## Дереккөздер


	
Санат:Спорт
Шапғы

**Шапғы**, құс қанатындағы ең ұзын қауырсындары. "Шалғы" деп аталған қауырсындардың әлділігі, жебелілігі және бүтіндігі, тұтастығы ерекше назар аудартады. Қос қанаттағы қос шалғы ұшу-қонуға байланысты барлық қимылдың негізгі құралы, тетігі іспеттес.

## Дереккөздер


	
Санат:Спорт
Шәулі

**Шәулі**, қытай тіліндегі шяудің қазақша аударма ұғымы - 
* бір мағынасы кішкене, ұсақ, уақ, титтей, тинамдай, биттей, битімдей, 
* екінші - бөбек, балғын, балдырған, балауса, жас бала, 
* үшінші - кенже, кенжелеу, кенжесымақ, шөже, шежелеу, теменгі саты, төменгі балдақ, 
* төртінші - төмендету, кішірейту, қораштату, шүмшиту, азайту, бағасын түсіру сияқты мағыналарды ұқтыру үшін де сөз арасында "шяу" сөзі қыстырылады.

## Дереккөздер


	
Санат:Спорт
Спортқа мамандану

**Спортқа мамандану,** спортқа маманданудың мазмұны спорттың қайсыбір саласынан жоғары жетістіктерге жету үшін қажетті білімдерді, іскерліктерді, дағдыларды білу, сондай-ақ таңдап алынған спорттық түрлерінің талаптарына жауап беретін дене және рухани қасиеттерді, қабілеттерді дамыту болып табылады. Спорт мамандығын қолданылу жоғары спорт жетістіктердің міндетті шарты болып табылатын, спортпен шұғылдану тәсілі. Ол спорттың сан алуан түрлерін, жетілдіруге көп жағдайда басымдылық берілетін қайсыбір спорт түрін таңдап алудан тұрады. (спорттың өзге түрлерімен салыстырғанда); Спортшының уақыты мен күші спорттың таңдап алған түрінде көбірек жетістіктерге жетуге қажеттілердің біріне жаттығуға аударылады. Спорт мамандары спортшыны дайындау процесі, оны спорттық жаттығудың мамандандырылған процесі есебінде сипаттайтын кейбір белгілерге ие болады: көптеген жылдар бойы үзбестен, таңдап алынған спорт түрінде, жаттығудың үздіксіз, жоғарылаған жүктемелерді қолдану және басқалар. Спорттық тәжірибеде спорт мамандықты меңгеруге ертерек ұмтылу мүмкіндігі де байқалады. Іс тәжірибесі сондай-ақ ғылыми-зерттеулер кейбір спорт түрлерінде балалық шақтан басталады.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Шүйлеу

**Шүйлеу**, құстың ұзақ уақыт ұшпай, ұшырылмай отырып қалуынан туған селқостық, бейжай, мең-зең, делсалдық, зауықсыздықты "шүйлеу" деп атайды. 
Шүйлеу дегеніміз - ұшпады, ұшырылмады, көптен бері ат тебінінде алып жүрілмеді, аңға салынып арпалысқа түсірілмеді, еркін ұшып-қонып, денесінің қырыс-тырысын жазбады,қанатын қағып, самғап, өз еркімен қалықтап, жебей ұшпады. Көңіл- күйі марғау тартып, топастанып қалды, ұшуға зауқы жоқ, ұшып- қонудан қарайып қалды. Еріксіз омалып, топ қанат болып отыр деген мағыналарды ұқтырады.

## Дереккөздер


	
Санат:Спорт
Салмақ қосу

**Салмақ қосу** (ауыр атлетикада), жарыстың барысында белтемірге салмақ қосып отыру.

## Дереккөздер


	
Санат:Спорт
Салмақты қалыптастыру

**Салмақты қалыптастыру,** арнай тәртіп бойынша немесе ас қабылдауды айрықша шектеу арқылы спортшы денесінің салмағын қолдан азайту. Салмақты қалыптастыру спортпен айналыса бастаған уақыттан спорттық өмір (спортшының өмірі емес) 15-20 жылға созылады. Бұл белсенді түрде жаттығулар өткізіп, үлкенді-кішілі жарыстарға қатысатын, тер төгіп, еңбек ететін, мүмкін болған үздік нәтижелерге қол жеткізетін уақыт. Спортшы бұған қоса ол өз денесінің салмағын да реттеп бір қалыпта ұстайды.
Салмағы 70 кг. келетін 25 жастағы адамның денесінде су 60- 65%, бұлшық ет 25-40%, май 10- 20%. Семіріп кеткен адамда су 35% дейін төмендеп арықтарда дене салмағының 70% үлесін су алады.
Спорттық жарыстарда су, ет, майдың арақатынастары біркелкі болуға тиісті. 

## Дереккөздер


	
Санат:Спорт
Серіппе (батут)

right|thumb|250px|
**Серіппе** немесе **Батут** (,  - «соғу») -  үстінде секіру үшін арналған  болат серіппелер және резеңкемен тартылып кермеге бекітілген серпілмелі тор. Гимнасттар, ғарышкерлер кеңістікте дененің тепе-теңдік қалпын ұстау үшін батутта арнайы жаттығулар өткізеді. Батутта секірушілер жарақат алып қалмас үшін негізгі тордың айналысына қосымша торлар жасалады, батуттің айналысына қосымша жұмсақ маталар төселеді.

1. Батутта секіру және слэмбол - серіппелі тор үстінде ойналатын спорттың бір түрі. 2000 жылдан бастап  Жазғы Олимпиада ойындарының тізіміне кірген. 

2. Циркта акробатикалық нөмерлерінде қолданылады.

3. Жаттығулар снаряды ретінде гимнастикада, суға секіру т.б. спорт түрлерінде пайдаланады. Ғарышкерлерді дайындау орталықтарында 1960 жылдардан бастап қолданады.

## Батутта  секіру

Батутта  секіру немесе Серіппеден секіру, Қазақстанда керме тордың серпілмелі екпінімен биікке секіріп түрлі қимылдар, айналымдар жасау. Бұл секірістер жеке кейде жұптасып орындалады. Жұптасқан секірістерде екі спортшы орындайтын жаттығулар бір-бірлерінен айнымайтын ұқсас болуға тиіс. Батуттан секіру Қазақстанда 1960 жылдан бастап дами бастады. 1963 жылдан бастап акробатикалық секірістердің бағдарламасына енді, ал 1971 жылдан жеке спорт түрі ретінде дамып келеді. А.Мищенко 1971 жылы КСРО чемпионатында қола, 19 жылы күміс медальға ие болды. Қазақстандық Батут секірушілер КСРО кубогінде және көптеген халықаралық жарыстарда бірқатар табыстарға жетті. Секіру үшін жасалынған серіппелі тор батут деп аталады. Бұл адамның кеңістікте тепе-теңдік қалпын сақтауды дамытатын спорт түрі. Одан жарыс еркін және арнаулы бағдарламалар бойынша жекелей және командалық есепте ұзын саны 10 қимыл көрсетуден өтеді. Спортшының тоқтап, жығылып қалғаны, берілген тапсырманы орындай алмағаны, үйлесімділігінің жеткіліксіздігі үшін терешілер ұпай санын кемітеді. Мұнда берілген ең жоғары ұпай - 10.
Батуттың серіппелі торы жұмсақ матамен қапталып секіретін аумақтың шаршысы қызыл сызықпен белгіленеді. Top қалыпқа мықтап тартылып оның жан-жағына қалың әрі жұмсақ төсеніш төселеді. Үйлесімді секірулер үшін екі батут қатар қойылады. Батуттан секірушілер арнайы жасалған аяқкиімдер және спорт костюмдерін киеді.
Жеке жаттығулар бойынша іріктеу жарыстарынан кейін 10 спортшы анықталып олар финалдық сынға түседі. Ал командалық жарысқа әрқайсысының атқаратын міндеттері белгіленген 3-4 спортшы қатысып олар міндетті және еркін бағдарлама бойынша өнер көрсетеді.
Үйлесімді секірісте екі батут үстінде екі спортшы бір уақытта бір-бірлеріне ұқсас біркелкі жаттығуларды орындайды.

## Дереккөздер


	
Санат:Спорт түрлері
Спорттағы маркетинг

**Спорттағы маркетинг** (ағылшын "market" -сату), яғни шығарған заттарды және көрсеткен қызметтерді сату деген мағынаны білдіреді. Адам өзінің қажеттілігін өндірістен шыққан заттарды және адамдардың қызмет көрсетуі арқылы өтей алады. Демек, маркетинг қажеттілікті өтеудің қоғамдағы бір құбылысы болып табылады. Сондықтан да өмірде оның араласпайтын саласы жоқ. Соның бірі - спорт.

Спорттағы маркетинг, алғаш рет бұл атау 1978 жылы "Эдвертайзинг Эйдж" журналында пайда болды. Мұнда кез келген спорт түрін, олардан өтетін жарыстарды, спорт киімдерін, құрал-жабдықтардың, спорт қүрылыстарын, спорт арқылы кез келген кәсіпорынның шығарған өнімдерін насихаттау арқылы пайда табуға болады. Маркетинг арқылы балық спорт үлкен шоуға айналды. Сондықтан соңғы 20-30 жылда спорттағы Маркетинг жедел қарқынмен дамыды, оның негізгі бағдарлары анықталды. Олар: бұқарамен тығыз байланыс; ақпарат құралдарымен әсіресе теледидар каналдарымен бірлесе жұмыс істеу; спорт жарыстарын жарнамалау; сыбайластық, демеушілер іздеу.
## Демеушілік және маркетинг

Демеушілік және маркетинг, кез келген спорт түрі бұқаралануы, қызықты жарыс¬тар өткізу үшін олигархтардың, кәсіпорындардың, қоғамдық ұйымдардың демеушілігін қажет етеді. Мұның үш саласы бар: қаржылай, жарнамалау жене қолма-қол көмек керсету. Спорт арқылы демеушілік керсетушілер өзінің қызметі мен өнімдерін жан-жақты насихаттай алады. Мысалы, "Адидас", "Найк", "Рибок" және т.б. фирмалар спортқа демеушілік көрсету арқылы өздері шығарған өнімдерді дүниежүзіне тарата білді. Демеушілік көбіне  өздерімен бақталас фирмаларды жеңіп шығу үшін де керек.

## Демеушілік және лицензия алу

Демеушілік және лицензия алу (лат. sentia), рұқсат алу, спорт киімдері, белгілері (эмблемалары клубтың, спортшының команданың есімдерін т.б. спорт түріне байланысты шыгарылган өнімдерді пайдаланғаны үшін өнім иесіне қаржы телейді. Мұндай рүқсаттың құқығын көбіне демеушілік керсеткен ұжымдар алып алады, Мысалы, АҚШ-тың бір фирмасы бейсбол баскиімдері мен футбол қуыршақтарын сату лицензиясын алып миллионер атанған.
Соңғы уақытта Олимпиядалық ойындарға, Әлем чемпионаттарына қатысу үшін ХОҚ (халықар. Олимпидиялық комитет) кейбір спорт түрлері үшін Л. межені белгіледі. Олимпидиялық ойындарда тек осы межедегі талаптарды орындаған спортшылар ғана қатыса алатын болды.
## Маркетинг және жарнама

Маркетинг және жарнама(жарнама - фр. Reclame), өнімдерді өткізудің, спортта - оны насихаттатудың қозғаушы күші. Спорт ұжымдары, бірлестіктері, клубтар, командалар өз жұмыстарын насихаттату үшін қыруар қаржы жұмсайды. Мемлекет қаржысымен жұмыс істейтін мекемелер бюджет шығындарын жоспарлау кезінде жарнама жасауға арналған қаржыны қарастырады, оны жоспарға енгізеді. Спортта жарна- малардың мынадай түрлері бар: шыққан өнімдерге спортшының (команданың) есімін, белгісін пайдалану, спорт қүрылыстарына, көшелерге жарнамалар ілу, газет-журналдарға мақалалар, хабарландырулар беру, теледидардан, радиодан спортшыларды, мамандарды сөйлету, кітаптар, альбомдар шығару жәнет.б.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Сепак такрау

thumb|left|**Сепак такрау**, спорттың түрі. thumb|left|Екі адамнан екі команда ойнайды. Алаңның көлемі мен тордың биіктігі - бадминтондағы секілді, ал ережені волейболға ұқсас. Бірақ бұл ойында қарды пайдалануға болмайды, допты аяқпен тебеді, іске бас та, иық та, сан да кіресіп кете алады. Бір ойыншы допқа бір-ақ рет, ал команда - ең кеп болғанда үш рет жанаса алады. Сепак такраудағы доп арнайы сабақтардың тоқылады, бірақ ойынға қатысушыларға пластикалық допты пайдалануға рұқсат етіледі. Ол көлемі жағынан қол добынан кіші, 170 гр- нан 190 гр.-ға дейін тартады. Кезеңнен тұратын ойында, 15 ұпайға дейін жинауға барады. Жеңімпаз ұпай санын анықтайды. 500 жыл бұрын бұл ойынды Малайзия патшасының отбасы мүшелері ғана ойнаған. Малайзияда пайда болған. Сепак такрау Оңтүстік Және Шығыс Азияда тараған. "Сепак" Малайзия тілінен аударғанда "соғуды", ал тай сөзі "такару" - "допты" білдіреді. Жапонияда осыған ұқсас Кемари ұлттық ойыны бар.

## Дереккөздер


	
Санат:Спорт
Скауттар

**Скауттар**, ағылшын-бур соғысы кезінде, XIX, XX ғасырдың шебінде туындаған қол балалар ұйымының (барлаушысы балалардың) мүшелері. Ағылшын полковнигі Баден-Паулв бурларда барлау қызметін балалардың атқаратындығын байқап, ағыл- шынның окупациялық әскерінде де қолбалалар отрядын ұйым- дастыра бастады. Скауттарға отрядтар арасындағы байланысты сақтау мен ұрыс болатын жерлерді барлау тапсырылды. Кейінірек мұндай ұйымдар Англияда, шамамен 1907 ж. бастап өзге де елдерде құрыла бастады. Осы ұйымдардың басты мақсаты - әскери қызметке жастарды дайындау, оларды ұлттық мақсат- мұраттар рухында тәрбиелеу.

## Дереккөздер


	
Санат:Спорт
Дене дайындығы

**Дене дайындығы**, спортшының жан-жақты және дене мүмкіншілігінің дамуы болып табылады. Осыған байланысты ол жалпы және арнайы деп бөлінеді. Жалпы спортшы өз денесін үйлесімді жетілдіруге ағзаның қозғайтын бұлшық еттерді дамытуға, организмнің барлық мүшелері мен жүйелерін нығайтуға, функционалды және үйлесімді қозғалыстарды жақсартуға, күшті, жылдамдықты, шыдамдылықты, икемділікті және иілгіштікті өсіруге бағытталған. Осы міндөттерді шешу көп жағдайда дененің жан-жақты дамуы мен денсаулық деңгейінің жоғарылауын қамтамасыз етеді. Арнайы дене дайындығы спорттың маманданып жатқан түрінің талаптарына сәйкес спортшы ағзасы мүмкіндіктерінің, барлық дене мүшелері мен жүйелерін жоғары деңгейде дамытуға бағытталған. Жалпы денені дамытатын және арнайы дайындықта пайдаланылатын сан-салалы жаттығулар түрлі тәсілдермен орындалады. Оның негізгі түрлері: қайталау, аралас, аралық, бірқалыпты, екпінді, бақылау, барынша, өте жоғары қарқындылық, жеделдету, ойындық, жарыстық. Осы тәсілдердің әрқайсысы спорттың әр түрінің ерекшеліктері мен түрліше дене қасиеттерін дамытуға сәйкес көлетін тәртіптері бар.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Скелетон

thumb|228px|Скелетон. Алтын монета|**Скелетон** (ағыл. Skeleton, дәлме-дәлі - қаңқа, сүлде), арнайы шанамен таудан шапшаң түсу түрінің бірі. Скелетонның құрылымы өте қарапайым: қорғасынды салмақтармен ауырлатылған болаттан жасалған екі табан мен жақтаудан тұрады. Қолмен басқаратын тетік болмайды. Скелетон екі рет (1928, 1948 ж.) Олимпиялық ойындардың бағдарламасына кірді. 
ФИБТ, бобслей мен тобоганның халықаралық бірлестігі 1923 ж. Парижде құрылды. Бірлестіктің міндеті спорттың түрі есебінде (бобслейдің, тобоганның және Канада шаналарының) таудан түсу мен сырғанауды насихаттау бірыңғай ержені бекіту, спорттың осы түрлері әлі де тарала қоймаған елдерде жаңа ұлттық бірлестіктердің құрылуын қолдау, дүниежүзі мен Еуропаның чемпионатын ұйымдастырып өткізу жатады.

## Дереккөздер


	
Санат:Спорт
Тау бүркіті, ой бүркіті

**Тау бүркіті, ой бүркіті**, жұрттың айтуына қарағанда, бүркіт атанған қырандар тау бүркіті, ой бүркіті болып екі топқа бөлінетін көрінеді. Немесе "ой құсы, қыр құсы, түз құсы" деп бөлінеді. Кейде оны "ой бүркіті, орта тау бүркіті, Ұлытау бүркіті" деп те айтушылар бар. Сонымен бірге құсбегілер аузында - Алтайдың ақ иығы, Еренқабырғаның алып қарасы, Нарынның сарысы, Дересінің сарысы, Оралдың қара шолағы, Алатау бүркіті, Арқа бүркіті, Боғда бүркіті, Қаратау бүркіті, Хан-Тәңірі бүркіті, Құбыққұм, Қызылқұм, Қарақұм далаларының бүркіті, Бетпақдала бүркіті деп құсқа жер атын қосып айту да көп кезігеді. Осылай айтуларға қарағанда, бүркіт мекен сақтағыш, бір маңнан, бір төңіректен көп ұзамайтын құс көрінеді.

## Дереккөздер


	
Санат:Спорт
Спарринг

thumb|right|**Спарринг** — жұптасып жаттығу. Серіктестер, бәсекелестікке ынталануы үшін, шеберлігі мен күйі жөнінен тең болуы тиіс. Жүзудегі спаррингте мысалы, серіктестер қатар жолмен жүзе алады және олардың бәсекелестігінде ондаған жаттығу км.- нің бірқалыптығы белгісіз болады. Соңғы уақытта спарринг серіктестің орнына *"механикалық"* немесе *"электронды"* көшбастаушы қолданыла бастады. Спортшының алдында немесе онымен қатар жаттықтырушы белгіленген шапшаңдықпен электр тізбегімен берілетін жарық белгісі немесе ашық түсті жолауша жылжып отырады. Сөйтіп, спортшы жоспарлы түрде белгіленген нәтижеге жақындайды.

## Дереккөздер


	
Санат:Спорт
КСРО халықтарының спартакиадасы

**КСРО халықтарының спартакиадасы** — ірі, дәстүрлі, кешенді жарыс бұрынғы КСРО дене тәрбиесі қозғалысының жетістіктерін бүкілхалықтық байқауы болды. Спартакиада мектеп пен оқу орындағы, фабрикалар мен зауыттардағы, колхоздағы, совхоздағы денешынықтыру ұжымдарында басталатын. Сосын жарыстар аудандарда, қалаларда, облыстарда және одақтас республикаларда жалғасатын. С. ақтық жарыстармен аяқталатын. Одақтас республикалардың құрама командалары үшін спартакиада халықтардың туысқандық достығы мен моральдық-саяси бірлігінің айқын көрінісіне айналды. 1-спартакиада 11.08. 1928 ж. Мәскеуде өтті. 1956 ж. бастап КСРО халықтарының жазғы, 1962 ж. бастап қысқы спартакиадасы өткізілді. КСРО халықтарының жазғы 9-спартакиадасы 1986 ж. шілдесінде Мәскеуде, Таллинде, Алматыда, Киевте, Вильнюсте, Ташкентте, Минскіде және басқа қалаларда өткізілді. Ақтық жарыстар алдындағы бұқаралық жарыстарға 40 млн.-нан астам адам қатысты. Қазақстан спортшылары 1956 ж. КСРО халықтарының
I -жазғы спартакиадасында жалпы командалық 13-орын алған болса, соңғы төрт спартакиада (1975, 1979, 1983, 1986) жалпы командалық есепте 6-орынға ие болды. 1956-91 жылдар арасында КСРО халықтарының 10- смартакиадасы өткізілді. КСРО тарағаннан кейін спартакиадалар өткізілмеді.

## Дереккөздер


	
Санат:КСРО халықтарының спартакиадасы
Спидбол

**Спидбол**, бірнеше спорт, командалық ойындарды, атап айтқанда, америкалық футбол мен баскетболды езіне біріктіреді. Ойыншылар допты лақтырып және ұстап алуына болады. Сондай-ақ оны аяқпен тебе алады, бірақ допты қолға ұстап жүре алмайды. Спидбол ойнаушылар үшін ойыннан тыс ереже болмайды. Ойыншылардың бір-біріне денесін тигізуіне рұқсат етілмейді. Ойынның ерлер және әйелдер командалары арасындағы нұсқасында шамалы ғана өзгешіліктер бар.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Спорттық медицина

**Спорттық медицина** — дене тәрбиесі мен спорттың денсаулыққа, дене дамуы мен ағзаның функционалдық мүмкіндіктеріне әсерін зерттейтін медицинаның саласы. Спорттық медицинаның негізгі мақсаты - адамның үйлесімді дамуы, оның денсаулығын нығайту, жұмыс қабілетін арттыру, өмірдің белсенді кезеңін ұзарту үшін дене тәрбиесімен спорттың құралдары мен әдістерін тиімді пайдалануға себепші болу.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Спидвей

thumb|right|250px|Спидвей.
thumb|right|250px|**Спидвей** — мұзда мотоциклмен жарыс түрі. 1989-90, 1992, 1994 жылдары "Медеу" мұз айдынында мотоциклмен жарысудан жекелей Әлем чемпионатының ақтық сайыстары өткізілді. 1989ж. 4-5 наурызындағы жарысқа Швецария, ГФР, КСРО, Финляндия, Австралия, Чехословакия командалары қатысты. Свенсон (Швец) жеңімпаз болды. 1990 ж. 24-25 ақпанда Финляндия, Швецария, Чехословакия, ГФР, КСРО командалары қатысты. Жекелей есепте Э. Акко (Финляндия) жеңімпаз болды, Спидвей жүлдыздары арасындағы мұзда мотоциклмен жарысудағы халықаралық бәсеке - "Медеудің үлкен жүлдесіне" (1992 ж. 29 наурыз) ТМД, Германия, Австралия, Швецария, Финляндия, Италия, АҚШ- нан спортшылар қатысты. Г. Слепухин (ТМД) жеңімпаз болды. Мұзда мотоциклмен жарысудан XXIX Әлемнің жекелей чемпионы "Гран- При" Қазақстанға (1994 20 қпан), Россияның, Германия, Швецария, Финляндия, Нидерлады,  Италия, Чехияның, Норвегия және Қазақстанның спортшылары қатысты. В. Фадеев жеңімпаз болды, қазақстандық В. Чербаков (Рудный қ.) 11- нәтиже көрсетті.
Жолсыз жерлердегі жарыстар ретінде әйгілі Спидвей мотожарыстың бір түрі болып табылады.  Қазіргі заманғы  спидвей Австралияда 1920 жылдарындан бастап белгілі болды, ал бірінші әлем чемпионаты 1936 жылы өткізілді. Ашық аспан астында, кәдімгі тас жолдарда өткізілетін скремблирлеу немесе мотокросс сияқты мотожарыстардың басқа да түрлерінен айырмашылығы спидвейде мотоцикл  жүргізушілер арнайы сопақша тіректерде жарысады. Төрт мотоцикл жүргізуші қатысатын әр жарыс төрт айналымға созылады.Олар сақтану үшін кейімдері сай болады.Мұзада немесе құрғақ жерде мотоциклмен жарсады.

## Дереккөздер

Сұрақ және жауап. Энциклопедия

	
Санат:Спорт
Марат Әбдіұлы Артықов

**Марат Әбдіұлы Артықов** (1939, Алматы), Қазақ ДТИ-ін бітірді (1962), биология ғылымы кандидаты (1967, Мое.), профессор. 1968- 88 биология және биохимия кафедрасының доценті, Қазақ ДТИ-ның жекпе-жек және қысқы спорт түрлері факультетінің деканы. 1988 жылдан А. Байтұрсынов атындағы Қостанай университетінің физиология және морфология кафедрасының меңгерушісі, халық денсаулығын сақтау және қоршаған ортаны қорғау ҒЗИ-ның директоры.

## Дереккөздер


Санат:КСРО профессорлары
Спорттық атақтар мен белгілер

**Спорттық атақтар мен белгілер**, ҚР-да мынадай спорттық атақтар мен белгілер бар: КСРО-ның (ҚазКСР-інің, ҚР-ның) еңбек сіңірген СШ-і, КСРО- ның (ҚазКСР-інің, ҚР-ның) ЕСЖ- сы 
* "ҚР-ның спортына еңбек сіңірген қайраткер", 
* "Дене тәрбиесінің озаты", 
* "Құрметті спорт шебері", 
* "Білім беру ісінің үздігі",
* "ҰОК-тің медалі", 
* "ҚР-сы ҰОК-тің құрмет белгісі", 
* "Халықаралық дәрежедегі төреші", 
* "Ұлттық дәрежедегі төреші", "С. Бердіқұлов атындағы жүлденің иегері" (спорт журналистері үшін).

## Дереккөздер


	
Санат:Спорт
Аптоллай Буркашев

**Аптоллай Буркашев** (20.01. 1945. Қызылорда облысы Қазалы ауданы К. Маркс селосы), спорт дәрігері, м.г.д. (1984). Ақтөбе медциналық институтын бітірген (1967). 1973-83 АММИ- ның ассистенті, емдеу, дене шынықтыру және спорт, медициналық кафедра меңгерушісі. 1984 жылдан 2000 жылға дейін Қазақ ФКИ- ның ғылым жөніндегі проректоры. Буркашев спортшылардың функционалдық жүйесінің жұмысының нейро-эндокриндік ерекшеліктерін зерттеді, олардың денсаулық жағдайын биохимиялық бақылау әдістерін дайындады. Екі жаңалықтың авторы.

## Дереккөздер


Санат:КСРО ғалымдары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Алфавит бойынша ғалымдар
Спорттық медальдар

right|thumb|1896 жылғы Олимпиядалық медальдар
**Спорттық медальдар**,Оимпиядалық ойындарда, Әлем, Еуропа, Азия чемпионатында және ел чемпионатында 1- 3-орын алған спортшыларды марапаттау үшін үкіметтің, халықаралық бірлестіктердің, ХОК-тің тағайындаған белгілері. Медаль жылтырағы алтынға ұқсас, вермейль ерітіндісінен дайындалады. Мұндай медалдың үстіңгі бөлігі алтынның жұқа қабатымен жабылады. Күміс медальды күмістен, қола медальды коладан жасайды. Спорттың бірнеше түрінен бір мезгілде өнер көрсеткен Норвегияның спортшы қызы Скоу-Нильсонның медальдары өзгелерден өте көп және әртүрлі. 
200px|left|thumb|Стэнли кубогі
Ол XX ғасырдың 30-жылдары Олипиядалық ойындардағы тау шаңғысы спортынан жарыстарда көзге түсті. Өз елінің чемпионаттарында конь¬ки спортынан, теннистен, қол добынан өнер керсетуден ол 101 рет алтын медальға ие болды. Қазақстанда Спорттық медальдармен марапаттаудың 1992 жылдан мынадай жүйесі енгізілді: Республикалық  чемпионаттары мен спартакиадаларында әлемдік көрсеткіштерден асып түсетін рекорд жасағандарға, еліміздің чемпионы болғандарға, шыңға шығуда жыл бойы жақсы көрсеткішке жеткен альпинистерге 1-дәрежелі (алтынданған, күміс) медаль, 2-орындағыларға үлкен күміс, 3-орындағыларға үлкен қола медаль беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Қазақстан республикасы мектеп және колледж оқушыларының спартакиадасы

**Қазақстан республикасы мектеп және колледж оқушыларының спартакиадасы,** I жазғы спартакиада 2002 ж. спорттың 34 түрінен, ақтық жарыстар 14 қалада өткізілді. Спартакиаданың барлық кезеңдеріне 2 млн. шамасында адам қатысты. Ашылу салтанаты Қарағанды қаласында, жабылуы Павлодар қаласында болды. I қысқы спартакиаданың бағдарламасына спорттың 12 түрі енді. Оның барлық кезеңдеріне 500 мыңдай адам қатысты. Спартакиаданың ашылу және жабылу салтанаты ШҚО-ның Риддер қаласында өтті. "Спорт есірткіге қарсы" ұранымен өткізілген II жазғы спартакиада  2004 ж. спорттың 45 түрінен, ақтық жарыстары - 14 қалада өткізілді. Ашылу және жабылуы ОҚО-ның Шымкент қаласында болды. Спартакиаданың барлық кезеңдеріне 2 млн.-нан астам оқушылар қатысты. Спартакиада қарсаңында "Спортшы ұлан", "Спортшы ізбасар" газеттері жарық көрді. Спартакиаданың ұйымдастырушысы - ҚР Білім және ғылым министрлігінің Дене тәрбиесінің ұлттық ғылыми-практикалық орталығы.

## Дереккөздер


	
Санат:Спорт
Сағымбала Жұмаділқызы Бұғыбаева

**Сағымбала Жұмаділқызы Бұғыбаева** (15.05.1946, Шаңырақ ауылы, Көксу ауданы, Алматы облысы), б.ғ.к. (1980), б.ғ.д. (1998). 1973 жылдан бастап Қазақ СТА- да лаборант, аға оқытушы, доцент, профессор, анатомия және физиология кафедрасының меңгерушісі, вице- президент.

## Дереккөздер


Санат:Профессорлар
Ақкелін болысындағы орыс-қазақ мектебі

**Ақкелін болысындағы орыс-қазақ мектебі** - Павлодар уезі (Семей облысы.) Ақкелін болысының орталығында 1903 жылы ашылған ауыл мектебі. Академик Қаныш Сәтбаев алғаш осы мектепте хат танып, 1905-11 жылдары аралығында оқыған. Оқу орыс тілінде жүреді. Арабша хат тани бастаған соң шәкірттер араб, парсы, түркі (шағатай) әдебиетінің үлгілерімен танысады.

Сәтбаевқа бірінші рет орыс тілін үйретуші В.Терентьев болды. Қаныш сабақты өте жақсы оқыған. Онымен бірге оқығандар: *«Қаныш жеті шақырым жердегі қыстауы Айырықтан салт атпен келіп оқыды. Кері ат мінген, шидем күпілі, саптама етікті, елтірі тымақты шәкірт Қаныштың сол бейнесі көз алдымызда»,* - дейді екен (Ә.Марғұлан. Халықұлы. «Қазақстан әйелдері». №4, 1969, 20-6). Сәтбаев 1905 жылы 6 жасынан бастап, 1911 жылы 12 жасында ағасы Әбікей Керекуге (Павлодар қаласы) апарып, ондағы екі сыныптық орысша-қазақша мектепке орналастырғанға дейін осы Ақкелін болысындағы орыс-қазақ мектебінде оқыған.

## Дереккөздер


Санат:Қаныш Сәтбаев
Санат:Мектептер‎
Майра Мұсақызы Дайырбекова

**Майра Мұсақызы Дайырбекова** (15.07.1932 Ақтұма ауылы Қарабала ауданы Астрахань облысы РФ), м.ғ.к., профессор. 1952 жылы Санкт-Петербургтегі А.Н. Герцен атындағы педагогикалық институттың биология факультетін бітіргеннен кейін Қазақ ұлттық спорт және туризм академиясында аға оқытушы болып қызмет істеді. 1973 жылы "Спортпен айналысудың адамның жүрек-қан тамырлары жүйесіне әсері) деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады (1973), кейін профессор атанды (1979). Спортпен айналысудағы жүктемелердің көлемі мен мөлшері жөніндегі бірнеше әдістемелер мен жаңалықтардың ав-торы. Шығармашылығы: "Адам анатомиясының практикумы" оқу құралы, Алматы 1974 және 1984 ж. "Мектеп"; "Теоритический курс по анатомии и физиологии человека" 1992, Алм., 2002.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша ғалымдар
Ақкелін шоқысы

**Ақкелін шоқысы** – Қаныш Сәтбаев туып- өскен Баянауыл сілемінің батыс жағындағы жатаған адырлы қыраттардың бірі. Осылар қатарында Ащы (бұл тұстан Ащысу өзені өткендіктен осылай аталған) қорығына біткен шоқы бар. Халық оны Ақкелін шоқысы деп атапты. Шоқының бұлай аталуы жөнінде Шорман есімімен байланысты, жас биді осы жерге бір аққұба қыздың іздеп келгені жөнінде аңыз айтылады. Бірақ уақытына қарағанда аңыз шындықпен байланыспайды.

Шорман 1837 жылы Сілеті бойындағы жайлауда қайтыс болады. Баянауыл сілеміндегі Қызылағаш деген орманды қыстайды. Аңыздағы оқиға Ақкеліндегі Шорман әулеті елді мекеніне (қазір мұнда Теңдік деген ауыл бар) меңзеп айтылған. Алайда Мұса бастаған Шорман әулеті бүл тұсқа Ресейдің Сібірлік әкімшілігінің рұқсатымен 1850 жылы ғана иелік етіп, үй-жай сала бастаған. Осыған қарағанда шоқы одан көп бұрын Ақкелін деп аталып келген.

## Дереккөздер


Санат:География‎
Санат:Қаныш Сәтбаев
Ақылмен және балғамен (кітап)

**Ақылмен және балғамен** - Мәскеудегі саяси әдебиеттер баспасынан 1975 жылы орыс тілінде жарық көрген кітап. Авторы — жазушы А.И.Брагин. Еңбек шағын 9 тақырыпқа бөлінген. Онда Қаныш Сәтбаевтың өмірі мен шығармашылық жолына кеңінен тоқталған. Жастық шағы, төңкеріс комитеті мен Баянауылдағы халық сотындағы қызметі, омск технология институтындағы студенттік жылдар, ұстазы М.А.Усов, Жезқазған-Ұлытау аймағының кен байлығын іздеу, Ұлы Отан соғысы кезіндегі жанқиярлық еңбегі, Қазақ КСР Ғылым Академиясыны құру, КСРО парламент делегациясы құрамында Англияда болуы кітапта жан-жақты баяндалады. Көпшілік оқырман қауымға арналған. Көлемі 5,81 баспа табақ. Таралымы 100 мың дана.

## Дереккөздер


Санат:Кітаптар
Санат:Қаныш Сәтбаев
Спортшылардың дәруменге тәуліктік қажеттілігі

**Спортшылардың дәруменге тәуліктік қажеттілігі (мг.)**

Дәрумендердің қалыпты тәуліктік қажеттілігі: А дәрумені - 2 мг., В1 - 2 мг., В2 - 2 мг., С - 50-100 мг., Р-15 мг., Д - 50-1000 ИЕ. Бұл дәрумендерді дәріханадан алуға болады. Олар поливитамин түйіршіктері ерітіліп, препараттар кешені түрінде жиі шығарылады. Жарыстарға дайындық кездерде, сондай-ақ қыстың аяғында және көктемде спортшыларға ұйымдасқан түрде 10 күн бойына дәрумендер қабылдатқан пайдалы. Жаттықтырушылар жас спортшыларды әсірссе, жарыс алдындағы дайындық кезінде ақуызды шамадан тыс пайдаланудан сақтандыру керек. Өйткені мұндайда денеде толық тотықпайтын өнімдер жиналып, ішектердегі іру қызметін күшейтіп бауырдың қызметі қиындайды. Ac қабылдау дәрежесін бақылай отырып, спортшының салмағының өзгеруін тексеріп отырған дұрыс. Жеткіншектер мен жастардың ағзасы жылдам өсетін болғандықтан, олардың салмағы да көбеюі тиіс. Әсіресе, жыныстық қабілеті жетілетін кезеңде салмақ жақсы өседі.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Санат:Дәрумендер
Алаштық ардагер азаматтары (жинақ)

**Алаштық ардагер азаматтары** - ғұмырнамалық жинақтар сериясы. Төрт кітаптан тұрады. Қазақстан Республикасының ардагерлер ұйымдары Орталық Кеңесі және «Қазақстан» тарихи-тектану қоры «Ниса» баспасынан соңғы 4- кітабын 1998 жылы шығарган. Серияның негізін салып, ұйымдастырған - Халықаралық ақпараттану академиясы мен Қазақстан Гуманитары, ғылымдар академиясының академигі, тарих ғылым доктары, профессор Хамит Маданов (марқұм), серияның толық жарық көруіне басшылық еткен - Орталық ардагерлер Кеңесінің төрағасы Мақтай Сағдиев.

Жинақта көрнекті мемлекет және қоғам қайраткерлерінің, ғалым, жазушы, журналист, педагог, дәрігер мен әскери қызметкерлердің, Ұлы Отан соғысы ардагерлерінің, өнеркәсіп, ауыл шаруашылық 	еңбеккерлерінің, ғалымдардың өмірбаяндары, соның ішінде Қаныш Сәтбаевтың да өмір- баяны берілген. Сондай-ақ «Қаныш Сәтбаев» тұлғалық энциклопедиясына енген Ө.А.Байқоңыров, Г.Р.Бекжанов, Е.Ә.Бектұров, К.Салықов, Р.Ә.Сәтбаева, тағы басқалары туралы өмірбаяндық мақалалар бар.

## Дереккөздер


Санат:Кітаптар
Санат:Қаныш Сәтбаев
Николай Ермилович Алексеев

**Николай Ермилович Алексеев** (1885- 1977) - Қазақ КСР-іне еңбек сіңірген халық мұғалімі, Қаныш Сәтбаевтың ұстазы. Ұсақ қолөнер кәсібімен шұғылданған Павлодар қаласы тұрғынының отбасында дүниеге келген, жас күнінен білімге құштарлық танытып, осы қаладағы 3 сыныпты училищені бітірген соң Павлодар уезінің Тереңкөл болысында 1904 жылы ашылған бастауыш орыс-қазақ мектебіне мұғалім болып ұстаздық жолын бастаған.

Ұстаздық қызметті ол алпыс жылдай уақыт үздіксіз атқарған, мұның жарты ғасырға жуық мерзімін қазақ балаларына сабақ берумен өткізген. Негізінен, орыс тілі пәнін жүргізсе де, кейбір ауылдық мектептерде қазақ тілінен де сабақ берген. Ленин орденімен марапатталған. Павлодарда 1911 жылы 2 сыныпты орыс-қазақ училищесі ашылып, ауылдан келетін қазақ балаларын оқытуға жер-жерден ұлт тілін білетін мұғалімдер шақырылған. Сол ағартушылардың алғашқы легінде Песчаное ауылындағы бастауыш мектептен Николай Баянауылдан Әбікей Зейінұлы Сәтбаев Павлодарға ауысып, осы білім ұясында ұстаздық еткен. Сол жылы Ақкелін болысынан Павлодардағы мектепке 12 жасар Қаныш та шәкірт болып қабылданған.

Болашақ ғалым 2 сыныпты орыс-қазақ мектебінде 1911- 14 жылы оқыған Николай 70-жылдардың басында академик шәкіртінің Павлодарда оқыған жылдары жайында, өзі жұмыс істеген училищенің сол кездегі өнеге-ұлағаты, сондай-ақ Қаныш Имантайұлымен бірге оқыған балалар туралы көлемі 25 парақ естелік жазып, облысы өлкетану мұражайына табыс еткен. Осы естеліктің көшірмесін алған соң Сәтбаев туралы кітаптартардың авторы, жазушы М.Сәрсеке Николайға жолығып, ауызекі әңгімесін тыңдаған және қарт ұстаздың әңгімесі мен естелігін «Сәтбаев» ғұмырнамасында пайдаланған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ақкелін болысы

**Ақкелін болысы** - Сәтбай әулетінің өсіп-өнген жерінде патша үкіметі кезінде болған әкімшілік  басқару органының атауы. 

1833 жылы Баянауыл округі ашылғанда оған қараған халық 15 болысқа бөлінді. Бұл болыстар ру атымен аталды. Мысалы, Сәтбай мен Шорман ұрпақтары Күлік-Қаржас болысына енген. Ал болыс шекаралары белгіленбеді. 1868 жылғы «Жаңа мизам» (заң) бойынша округтер жойылып, Қазақ елінің Орта жүзі облыстарға (Ақмола, Семей), облыстар уездерге (Семей облысында - Павлодар, Өскемен, Семей, Көкпекті, Қарқаралы, Зайсан), уездер болыстарға (Павлодар уезіне 14 болыс қараған), болыстар нөмірлермен белгіленген ауылдарға бөлінген.

Болыстар бұрынғы ру атауларымен емес, жер атауларымен аталады. Павлодар уезіне қараған болыстардың біріне Ақкелін аты беріледі. Бұл жолы болыстардың шекарасы белгіленеді. Ақкелін болысына шығысында Ащысу өзенінің бас жағы, батысында Шідерті өзенінің бас жағы, оңтүстігінде бүгінгі Қарқаралы - Баянауыл аудандарының шекарасы, солтүстігінде - Баянауыл кентімен батысқа қарай тартылған параллель сызық арасы қамтылады. 1913 жылғы санақ бойынша осы жерді 1460 адам мекендеген. Болыс 12 ауылға бөлінген. Оның 1-ауылында Сәтбай әулеті өсіп-өнген.

## Дереккөздер

Санат:Қаныш Сәтбаев
Санат:Павлодар уезі
Санат:Қазақстанның болыстары
Дене жүктемесі

**Дене жүктемесі**, ағзадағы физиологиялық өзгерістердің деңгейін сипаттайтын бұлшық еттер жұмысының ұзақтығы мен қарқындылығы. Дене жаттығуларының негізгі салмағы қозғалыс-тірек аппаратына түсетін бұлшық еттер жұмысының сипатына байланысты. Дене жаттығуының жекелеген түрлеріндегі дене жаттығуының шамасын организмнің күш-қуаты жұмсауының шамасына қарай жинақтап сипаттауға болады: Дене жаттығуының тыныштық жағдай-мен салыстырганда қуат жұмсау 3 рет артатын; елеулі 10 есеге дейін өсетін; өте көп-10 реттен көп артады.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Спорт баспасөзі

**Спорт баспасөзі**, спорттық баспасөздің Халыкаралық ұйымдастығы (АИПС) 1956 жылы құрылды. Жоғарғы басқару органы спорттық баспасөз бен радио секциясының мүше елдерінің өкілдерінен 2 жылға сайланатын кеңес, насихат, очерк және публицистика, халықаралық байланыс, репортаж және т.б. жөніндегі комиссиясы болды. АИПС ДШ мен спортты насихаттап, тарататын өзге де шығармашылық ұйымдармен, баспасез органдарымен, радио, баспалармен, мекемелермен және ведомстволармен тығыз байланыста жұмыс жасайды.

## Дереккөздер


	
Санат:Спорт
Әлім Ілиясұлы Анапьянов

**Әлім Ілиясұлы Анапьянов** (21.08.1956, Қоғалы аулы, Алматы облысы), спортжурналисі. Мектепте оқыған жылдары Талдықорған облысының жасөспірімдер арасындағы футбол құрама командасында өнер керсетті. Журналистік қызметін 1974 жылы Қарулы күштерінің құрамында жүріп бастады, "На боевом посту" (Новосибирск қаласы) "Спорт" газетінің тілшісі болды. 1977-82 ж. ҚазМУ журналистика факультетінің студенті.
Аудандық, облыстық және республикалық газеттерде 20 жыл шамасында жұмыс істеді. 1999-2001 жылдары "Спорт тур" апталық газетті ұйымдастырып, шығарды. 2001 - 02 жылдары "Рrо-спорт" газеті бас редакторының орынбасары, 2003 жылы "Мегаполис" газетінің спорт шолушысы. Дене тәрбиесімен спорт тақырыбындағы келелі материалдардың авторы.
Шығармалары: В поле, Путь который ты выбираешь сам (Қ.Иляшөвпен бірге) 2008, Алматы.

## Дереккөздер


	
Санат:Спорт 

Санат:Тұлғалар
Лаура Хатиятқызы Барлыбаева

**Лаура Хатиятқызы Барлыбаева** (28.04. 1955, Алматы қаласы) журналист. 1977-98 ж. Қазақ Мемтелерадио жүйесінде қызмет істеді. Тбилисиде өткен Бүкілодақтық Оқушылар Спартакиаданың арнайы тілшісі, Қазақстан радиосы балалар мен жасөспірімдер хабарларының бас редакторы, "Спорт", "Новое поколение", "Мегаполис" газеттеріндегі көптеген спорт тақырыбындағы жарияларымдардың авторы. "Столичное обозрение" (2000), "Аян" журналдарының бас редакторы. Телерадиожурналистердің Бүкілодақтық конкурсы сыйлығының лауреаты (Мәскеу, Томск, Красноярск) ҚР Журналистер одағының (1997), ҚР Парламенті сыйлығының лауреаты (1996), ЮНЕСКО, "Золотая звезда", С.Бердіқұлов атындағы сыйлықтың лауреаты (1995).
Шығармалары: Славные смены Отечество (2004).

## Дереккөздер


Санат:1955 жылы туғандар
Санат:Спорт журналистері
Санат:Алфавит бойынша журналистер
Алматының бүгіні мен ертеңі (кітап)

**Алматының бүгіні мен ертеңі** - Алматыдағы Қазақ мемлекеттік баспасынан 1963 жылы орыс тілінде жарық көрген кітап. Авторы - Е.Дүйсенов. 28 тараудан тұрады. Кітаппен таныса отырып, Алматы қаласы мен оның төңірегіне қызықты саяхат жасайсыз. Қаланың өткені мен бүгінгісі туралы көптеген қызықты жайлар айтылған. Арнайы бөлім Алматы қаласының болашақ келбетіне арналған. «Республиканың мәдени орталығы» тарауында Қазақ КСР Ғылым Академиясының президенті Қаныш Сәтбаевтың суреті беріліп, республикадағы ғылыми ойдың негізгі Орталық - Қазақ КСР Ғылым Академиясының қызметі, оның президенті Сәтбаевтың республиканың геологиялық жер қойнауын зерттеудегі еңбектері айтылады.

Орталық Қазақстанның металлогендік болжам картасын жасау - академик Сәтбаевтың басшылығымен іске асқан ғалымдар ұжымының тамаша ірі жұмыстарының бірі екені атап көрсетілген. Кітап көркем безендірілген, көпшілік оқырман қауымға арналған. Көлемі 11,8 баспа табақ. Таралымы 25 мың дана.

## Дереккөздер


Санат:Кітаптар
Санат:Қаныш Сәтбаев
Юрий Зельманович Беккер

**Юрий Зельманович Беккер** (31.10. 1958, Алматы қаласы), фототілші, Ағылшын фотосы "Дружные ребята" газетінде (1967) жарияланды. 1975-87 ҚазТАГ фотооператорының үйренушісі, фотоақпараттық аудандық, облыстық бильақпарат меңгерушісі. 1987-91 жарнама агенттігінің қызметкері. 1991- 98 "Медеу" спорт кешенінің фотографы. 1998-2003 ҚазТАГ, 2003 ж. бастап "Казакстанская правда" газетінің фототілшісі.

## Дереккөздер


	

Санат:Тұлғалар
Алматы. Жол көрсеткіш (анықтама)

**Алматы. Жол көрсеткіш** - жол көрсеткіш-анықтамалық. «Қазақстан» баспасынан 1974 жылы орыс тілінде жарық көрген. Авторы - тарихшы, журналист И.И.Маляр. Бұл - Қазақстанның Кеңес өкіметі кезіндегі астанасы Алматы жайындағы еңбек. Әсем кала, оның тарихы, ғылыми мекемелер, мектептер мен жоғары оқу орындары, театрлар мен мұражайлар, өнеркәсіп, сауда кәсіпорындары, көлік байланысы, тағы басқалары сонымен қатар қала мен қала маңы бойынша аралау, танысу бағыттары жайында қысқаша, нақты түрде әңгімеленеді.

Кітаптың соңында Алматы қонақтары үшін анықтама бөлімі берілген. Еңбекте Қаныш Сәтбаевтың өмір жолына тоқталған. Алматыдағы қызметі, 1941 жылы қазанда астрономия және физика институтының, 1946 жылы 1 маусымда Қазақ КСР Ғылым Академиясының, 1958 жылы Ядролық физикалық институтының ашылғандығы жайында қысқаша баяндалған. Көпшілік қауымға, қала қонақтарына арналған. Көлемі 6,74 баспа табақ.

## Дереккөздер


Санат:Кітаптар
Санат:Қаныш Сәтбаев
Алматы: 100 көше, 1000 дерек (кітап)

**Алматы: 100 көше, 1000 дерек** - «Қазақстан» баспасынан 1966 жылы орыс тілінде жарық көрген кітапша. Авторлары - журналистер И.Маляр, М.Фельд. Шығарушылар өз еңбектерін шағын 8 тақырыпқа бөлген. Онда Алматы тарихы, негізгі көшелері, театр, кинотеатрлар, Оқушылар сарайы, демалыс орындары мен кітапханалар, Орталық стадион, ғылым мекемелер мен жоғары оқу орындары, туристік бағыттар, шипажайларға, тағы басқалары нақтырақ тоқталған.

Қаныш Сәтбаев жайында қысқаша баяндалған. Қазақ КСР Ғылым Академиясын ашудағы еңбегі, Геологиялық институты жайлы, оған 1964 жылы Сәтбаевтың есімі берілгендігі айтылған. Көпшілік қауымға, қала қонақтарына арналып жазылған. Көлемi 6, 5 баспа табақ. Таралымы 50 мың дана.

## Дереккөздер


Санат:Кітаптар
Санат:Қаныш Сәтбаев
Алматы қаласы еңбекшілерінің митингісі

**Алматы қаласы еңбекшілерінің митингісі** - Қаныш Сәтбаевтың 1956 жылы Алматы қаласында өткен еңбекшілер митингісінде сөйлеген сөзі. Алғаш рет «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінің 1956 жылғы 13 қазандағы санында жарияланған.

Сәтбаевтың 1989 жылы «Ғылым» баспасынан шыққан «Ғылым мен мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» жинағына, 2007 жылы «Оңтүстік полиграфия» баспа үйінен шыққан шығармалар жинағының 1-томына енген. Сәтбаев мемлекет қоймаларына бір миллиард пұт астық өткізу жөнінде республика қабылдаған міндеттемелердің табысты орындалуымен байланысты Ғылым Академиясының ұжымы және барлық ғылым қызметкерлер атынан республика халқына, әсіресе, ауыл шаруашылық еңбекшілеріне шын жүректен сәлем жолдайды және оларды құттықтайды.

## Дереккөздер


Санат:Қаныш Сәтбаев
Алтайдағы Лениногор және Зырянов кенді өңірлерінің геологиясы (жинақ)

**Алтайдағы Лениногор және Зырянов кенді өңірлерінің геологиясы** - Мәскеудегі Мемлекеттік ғылыми-техникалық жер қойнауын қорғау және геология жөніндегі әдебиеттер баспасынан 1957 жылы орыс тілінде жарық көрген жинақ. Академик Қаныш Сәтбаевтың редакциялауымен шыққан. Жинаққа 3 үлкен мақала енген: Г.Н.Щербаның «Лениногор кенді өңірінің геологиясы», К.Ф.Ермолаевтың «Лениногор кен орнындағы кентасты заттардың морфологиясы және құрылуы жағдайы жөнінде» және А.Қ. Қайыпов, В.А.Ким, Л.Г.Никитина, Е.А.Флеровтың «Зырянов полиметалл кен орнының геологиясы». Бұл еңбектерде Алтайдың кентасты кен орындарын 15 жыл ішінде жан-жақты зерттеу барысында алынған жаңа деректер келтірілген.

Еңбек екі маңызды кенді өңірлер - Лениногор және Зырянға қатысты мақалалардан тұрады. Оларды Қазақ КСР Ғылым Академиясының қазіргі Қаныш Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институты мен Алтай ғылыми-зерттеу кен-металлургия институтының зерттеуші ғалымдары жазған. Геологиялық зерттеулер 1948-54 жылы жүргізілген. Әр мақалада кендердің қалыптасуына және минерализация генезисіне қорытынды жасалған. Авторлар мен редакция бұл еңбек Кенді Алтайдың ірі пайдалы қазба байлықтарын игеру ісіне және Алтай полиметалл кен орындарын зерттеуге жәрдемін тигізеді деп есептейді.

## Дереккөздер


Санат:Орысша кітаптар
Санат:Қаныш Сәтбаев
Амангелдінің батыр бабалары (мақала)

**Амангелдінің батыр бабалары** - Қаныш Сәтбаевтың мақаласы. 1989 жылы «Ғылым» баспасынан шыққан «Ғылым мен мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» жинағына, 2007 жылы «Оңтүстік полиграфия» баспа үйінен шыққан шығармалар жинағының 1-томына енді. Бұл мақаласында Сәтбаев 1916 жылғы халық көтерілісінің ер жүрек көсемі, Орталық Қазақстанда кеңес өкіметін орнатушылардың бірі Амангелді Иманов жайлы жазады.

Батырдың Қыпшақ руынан шыққаны, бабаларының жауынгер болтаны туралы айтады. Сәтбаев: *«Амангелді батыр шыққан Бегімбет тұқымы Қыпшақ руының ең жақсы жауынгерлік салтын тура сақтап, дамытып отырды. 19 ғасырдың 1- жартысында болған Кенесары Қасымов бастаған қазақ халқының патша өкіметіне қарсы ірі көтерілісі кездерінде Бегімбетте екі мыңнан аса үй бар екен. Олар, қазақ халқының көп заманғы тарихының бесігі саналған Ұлытаудың төңірегін, [[Қараторғай]], [[Сарыторғай|Сарыторғай өзендерінің]] сағасын мекендеді. [[Бегімбет руы]] езінің көсемі Иманның (Амангелдінің бабасы) басшылығымен [[Кенесары көтерілісі]]не алдымен қосылды; патша жендеттерінің, қырғыз манаптарының, қазақтың өз ішіндегі шонжар байларынан шыққан опасыздардың өзара ауыз жаласып, бірлесіп күш жұмсауымен көтеріліс басылған кезіне дейін, [[Бегімбет тұқымы]] сол азаттық жолындағы ұлы күрестің маңдай алдындағы жауынгері болды. Амангелдінің бабасы [[Иман батыр]] көтерілістің таңдаулы, қайратты көсемінің бірі, көтерілістің қолбасшысы Кенесарының да ең жақын, сенімді серігі еді»,* - деп жазды.

Халық аузындағы аңыз әңгімелерге және сол көтеріліске қатынасқан ақындардың жыр-дастандарына қарағанда, Кенесары Иманның жауынгерлік өнері мен тәжірибесін аса жоғары бағалаған. Көтеріліс кезінде Иман бастаған іс пен жорықтар әрқашан абыройлы, жеңісті болған екен. Кенесары көтерілісіне Бегімбет тұқымымен бірге Иманның балалары: Бердалы, Ержан, Балық, Үдербай да (Амангелдінің әкесі) қатынасады. Бердалы мен Ержан Иман батырмен бірге 1847 жылғы көтерілістің соңғы кезіндегі ауыр соғыста ерлікпен қаза табады. Балық пен Үдербай көтеріліс басылып, Кенесары мен Иман тұтқынға түсіп өлгеннен кейін, Бегімбетгің аман қалған аз ғана үйлерімен қаншама апатқа, қорлыққа душар болып, Алатау алабынан өзінің туған мекені Торғай даласына қайтып келеді. Осылардың барлығы жас Амангелдіге көп әсер  еткені, жүре келе, оның халық намысын көздеген саяси көсем, айбынды батыр болып шығуына себеп болғаны Сәтбаевтың мақаласында ашып айтылады. Мақалада, бала күнінде Кенесары қозғалысына қатысқан өз әкесі Үдербай мен қарт ағасы Балықтан Кенесарының ерлік жорығы жайында әңгімелерді көп естіп, тыңдаған жас батыр Амангелді өз елінің азаттығы үшін күрескен кемеңгер басшы болып шыққаны жайлы толық мәліметтер беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары‎
Жыныс бойынша бақылау

**Жыныс бойынша бақылау**, жауапты халықаралық жарыстарға қатысатын әйелдер жынысқа қатысты бақылаудан өтеді. Бұл бақылау дені сау әйелдермен салыстырғанда жоғарылаған дене мүмкіндіктері мен гермафродитизм белгілері бар адамдардың әйелдерді арасындағы жарысқа қатыстырмау мақсатында енгізілген. Жарысқа қатысушы әйелдердің жаппай бақылау ауыз қуысының шырышты қабығы клеткасының өзегінде болатын жыныстық хроматинді анықтау әдісімен жүргізіледі. Әйелдерде жыныстық хроматин эпителиальдық клеткалардың көпшілігінде болады, ал ерлерде мұндай клеткалардың саны 5% -дан аспайды. Бақылаудан өткен спортшы қыздар сертифи¬кат алады және келесі жарыстарда қайта тексеруден етеді. Тексерудің қорытындысы мен дененің даму жағдайын жариялауға болмайды.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Алтай большевигі (газет)

**Алтай большевигі** - қоғамдық-саяси газет. Шығыс Қазақстан облысы және Өскемен қаласы партия комитеттерінің және еңбекшілер депутаттары облысы Кеңесінің органы ретінде 1941-52 жылы аралығында қазақ тілінде шығып тұрған. Газеттің негізгі бағыты - кенді Алтайдың халық шаруашылығы мен өнеркәсіп орындарын өркендету, ұлттық жұмысшы табын қалыптастыру, еңбекшілерді «Бәрі майдан үшін» деген ұранға жұмылдыру, соғыстан кейін халық шаруашылығын қалпына келтіру, тағы басқалары мәселелер. Газеттің 1947 жылғы 1 тамыздағы санында Қаныш Сәтбаевтың «Үлкен Алтай байлығы» деген мақаласы жарияланған.

Мақала өлке өндіргіш күштерін зерттеу жөніндегі конференция карсаңында жазылғандықтан, ғалым Алтай кен көздерін ашу және кен өндіру мәселелеріне байланысты ойларын ортаға салады. Құрамынан қорғасын мен мырыштан басқа, бай мыс, асыл және сирек кездесетін металдар табылып отырған Алтай полиметалл кендерін игеріп, халық шаруашылығына пайдаланудың кезек күттірмейтін мемлекеттік міндет екенін ескертеді.

Газетте сонымен қатар ғалымның Қазақ КСР Ғылым Академиясының Гурьевте (қазіргі Атырау) өткен көшпелі сессиясын ашардағы сөзі (1949,9 ақпан) және Қазақстан компартиясының 4-съезіндегі жарыссөзде сөйлеген сөзі (1949,2 наурыз) берілген. Оның Гурьевтегі сөзі «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінің 1949 жылғы 28 қаңтардағы санында және облыстық газеттерде, ал съездегі сөзі республикалық және облыстық газеттерде жарияланған.

## Дереккөздер


Санат:Қаныш Сәтбаев
Санат:Газеттер‎
Жарысты медициналық жағынан қамту

**Жарысты медициналық жағынан қамту**, ҚР-да өткізілетін жарыстардың ережелеріне сәйкес жергілікті денсаулық сақтау ұйымдары жүзеге асырады және жарысқа дені сау, дайындығы жақсы спортшыларды қатыстыруды көздейді. Жарысты өткізу кезеңіндегі мед. қамту бағдарламасымен жүзеге асқан барлық шаралар жарыстың бас дәрігері қол қойған мед. есепте баяндалады. Жарыстың басталуына бір сағат қалғанға дейін мед. бригада қарамағына жедел жәрдем машинасы келуі тиіс және жарыс аяқталғаннан кейін бір сағаттан кейін кетуі керек. Жарыстың басынан аяғына дейін дәрігер емханамен тұрақты байланыс жасай алатын болуы керек. Жарысты медициналық жағынан қамтуды басқаратын дәрігер жарыс бас төрешісінің мед. қамту жөніндегі орынбасары болып табылады. Ол қатынасушылардың жарысқа дүрыс жіберілуін (жасына, денсаулық жағдайына, дайындығына қарай) тексереді, қатысушы- лар ағзасына жарыстың эсер етуін санитарлық-гигиеналық жағдайын, сондай-ақ қатынасу- шылардың орналасуы мен тамақтануын бақылайды, мумкін болған жарақаттану мен сырқаттану жағдайында қажетті мед.-лық жәрдемді ұйымдастырады. Дәрігер байқалған жетістіктер женінде төрешілер алқа- сына уақытында хабарлап, оларды жылдамырақ жоюға қол жет- кізуге ұмтылады.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Самбодағы қамсыздандыру

**Самбодағы қамсыздандыру**, қарсыласына зақым келтірмей-ақ қол және  аяқтармен жылдам әрекет етуі (жұлқу, итеру және соққы жасамай ұстау) орындау біліктілігі құламай-ақ лақтыру сәтінде қарсыласын ұстап қалу қабілеттілігі; құлап бара жатып лақтыруда бүкіл денесімен оған құламау, қарсыласы жерге баспен түспейтіндей етіп лақтыру біліктілігі.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Туризмдегі қамсыздандыру

**Туризмдегі қамсыздандыру** туристік жорық жасағанда табиғи кедергілерден етудегі қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатын көздейтін шаралардың бірі.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Асқар Мұсаұлы Құсманов

**Құсманов Асқар Мұсаұлы** (7.06.1953, Алматы), спорттық дәрігер, футболдан ҚР-ның ЕСЖ-сы (1982). АММИ-ның бітіргеннен кейін (1979) Республикалық Дәрігерлік денешынықтыру диспансерінің функционалдық диагностика және  дәрігерлік бақылау бөлімінде спорт дәрігері болып жұмыс жасады. КСРО халықтарының 2 спартакиадасында (1982,1986), Еуропа чемпионатында медициналық бақылауды қамтамасыз етуге қатысты. Алматы "Д" көгалдағы хоккей, допты хоккей шеберлерінің командасында жұмыс жасады. 1990 жылы Атырау медициналық институтына жұмысқа жіберілді, спорт, медицина кафедрасын басқарды, ондағы спорт факультетінде қыз балалардың "Шағала" футбол командасын ұйымдастырды, ол кейіннен КСРО-дағы, сосын ТМД-ғы ең күшті командалардың бірі болды. 1991 жылы әйелдер арасындағы КСРО чемпионатына қатыса отырып, "Шағала" командасы 6-орын, 1992 жылы ТМД чемпионатында 3-орын алды. 1992 жылы "Шағала" командасының негізінде ҚР-ның футболдан әйелдер командасы құрылып, оның жаттықтырушылығына Құсманов тағайындалды. 1994 жылдан бастап "Намыс" (Алматы), АДК (Алматы), "Мұнайшы" (Ақтау) ерлер футбол командасының жаттықтырушы-дәрігері болып қызмет істеді.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша футболшылар
Санат:Қазақстан футбол жаттықтырушылары
Санат:Қазақстан көгалдағы хоккей жаттықтырушылары