open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дәлмәммәдли

**Дәлмәммәдли** () — Әзербайжанның Геранбой ауданындағы қала. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша Дәлмәммәдли халқының саны 5 200 адамды құрады.

## Географиялық сипаттамасы
Қала Гәнджә-Қазақ жазығында, Баку-Тбилиси теміржолының 349-шы шақырымында, Геранбой қаласынан солтүстік-батысқа қарай 26 шақырым, Гәнжә қаласынан 17 км, Бакуден 355 км, Баку-Қазақ тас жолында орналасқан. Бұл аймақ негізінен субтропикалық климаттық белдеуде орналасқан. Аймақта орташа ауа массалары басым. Қысы қатал, ал жазы ыстық.

## Тарихы
1883 жылы ауыл теміржолға қосылды. 1958 жылы 19 шілдеде қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесін, ал 1991 жылы қала құқығын алды.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Қалада мақта тазалау және сүт зауыты, машина жасау жабдықтары зауыты, тыңайтқыш зауыты, гипс зауыты, астық жинау пункті, ауылшаруашылық қызметі бар.
Қалада балалар музыка мектебі, кәсіптік мектеп, кітапхана, балабақша, мәдениет орталығы, кинотеатр, аурухана, спорт алаңы, теміржол вокзалы, банк бөлімшесі және пошта бөлімшесі бар.

## Дереккөздер

Санат:Әзербайжан қалалары
Элеанор Хелин

**Элеанор Фрэнсис Хелин** — америкалық астроном.

Ол жалпы 903 астероидты және бірнеше кометаны ашты (немесе басқа ғалымдармен бірлесіп ашты). Кометалардың арасында: 151P/Хелин, 152P/Хелин — Лоуренс, 111P/Хелин — Роман — Крокетт және басқалар.

Сонымен қатар 1949 жылы комета ретінде бақыланған және ұзақ уақытқа жоғалып кеткен 107P/Уилсон — Харрингтон нысанын ол астероид ретінде қайта ашқан болатын. Бұл өте сирек кездесетін белсенді астероидтардың бірі болып келеді.

Элеанор Хелиннің құрметіне орай (3267) Гло астероиды аталды. Гло — бұл әріптестері арасында қолданыста болған Хелиннің лақап аты.

1998 жылы оның есімі Технологиядағы Әйелдер Даңқ Залына енгізілді.

## Дереккөздер

Санат:АҚШ астрономдары
Санат:Кометаларды ашушылар
Санат:Астероидтарды ашушылар
Owlcat Games

**Owlcat Games** — компьютерлік ойындар жасау студиясы. Мәскеуде 2016 жылы ашылды. Штаб-пәтері Кипрде орналасқан, тағы бір офисі Арменияда істейді.

Студия Mail.Ru Group құрамында істей бастады. Алғашқы ойынды жасау 2016 жылы маусымда басталды. Оған Kickstarter платформасы арқылы ақша жиналды, барлығы 18351 адам қолдады. «Pathfinder: Kingmaker» 2018 жылдың 25 қыркүйегі шықты. 1 миллион экземпляр сату 2021 жылы жеткізілді.

## Ойындар

## Дереккөздер

Санат:2016 жылы құрылған компаниялар
Санат:Ресей компьютерлік ойындар шығарушылары
Дашкәсән

**Дашкәсән** () — Әзербайжанның батысындағы қала, Дашкәсән ауданының әкімшілік орталығы.
2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша Дашкәсән халқының саны 10 700 адамды құрады.

## Географиялық сипаттамасы
Ол теңіз деңгейінен 1600 метр биіктікте, таулы аймақта, Қошқаршай өзенінің бойында, Гәнжәдан оңтүстік-батысқа қарай 36 км және Бакуден 397 км жерде орналасқан.

## Тарихы
Қала атауы әзірбайжан тіліндегі «daş» (тас) және «кәсән» (кесу) сөздерінің бірігуінен жасалған және сөзбе-сөз «тас кесу» дегенді білдіреді.

Ол өнеркәсіптік маңызы бар бай темір кен орындарын игеруге дайындық кезеңінде пайда болған уақытша құрылыс жұмысшылары қонысы мен шағын тау-кен қонысы негізінде қалыптаса бастады. 1948 жылы қала мәртебесін алды. Кеңес дәуірінде аймақтың темір тасы, алюминий, кобальт, мәрмәр және басқа да стратегиялық минералдары белсенді түрде пайдаланылды.
Қазіргі Дашкәсәндағы көптеген ғимараттарды Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін неміс әскери тұтқындары салған.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Әзербайжан КСР кезінде қалада Әзербайжан тау-кен байыту комбинаты жұмыс істеді.
Қала маңындағы тауларда орналасқан карьерлерде ақ мәрмәр де, басқа да түрлі түсті мәрмәрлер де өндіріледі. Мәрмәр қаланың ескерткіштер, мүсіндер және барельефтер шығаратын зауыттарында өңделеді.

Қалада орталық кітапхана, қалалық кітапхана, балалар көркемсурет мектебі, тарих мұражайы, мемлекеттік фотогалерея, балабақша, қалалық балалар, жасөспірімдер және спорт мектебі, сондай-ақ Гейдар Әлиев атындағы облыстық мәдени орталық бар.

## Дереккөздер

Санат:Әзербайжан қалалары
(4015) Уилсон — Харрингтон

**(4015) Уилсон — Харрингтон**, сонымен қатар **107P/ Уилсон — Харрингтон** — әрі астероид, әрі комета болып келетін шағын аспан денесі, Жерге жақын нысандарға жатқызылады. 2022 жылдың шілдесінде Жерден 0,4 а. б. (60 млн шақырым) қашықтықта өтті.

## Бақылау тарихы
Оны 1949 жылдың 19 қарашасында Алберт Уилсон және Роберт Джордж Харрингтон Паломар обсерваториясында ашты. Оның газ шашырататын құйрығы болған соң, оны комета ретінде тіркейді. Алайда орбитасын есептеуге жеткілікті мәлімет жиналмай, бұл ұзақ уақытқа жоғалған нысан ретінде қалады.

1979 жылдың 15 қарашасында Элеанор Хелин оны дәл сол обсерваториядан бақылап, астероид ретінде тіркейді. 1988 жылдың желтоқсанында нысанға (4015) деген нөмір беріледі. 1992 жылдың тамызында бұл 30 жыл бұрын ашылған комета екені айқындалады.

Нысанға оны алғаш бақылаған адамдардың аттары берілді.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (4001—4100)
* (7968) Эльст — Писарро
* (2060) Хирон
Санат:Астероидтар
Санат:Кометалар
(30) Урания

**(30) Урания** — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид.

Оны 1854 жылы 22 шілдеде Джон Рассел Хайнд Лондондағы Бишоп обсерваториясында ашты. Ол ашқан 10 астероидтың ішіндегі соңғысы.

Ежелгі грек мифологиясындағы музалардың бірі (астрономия музасының) атымен аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1—100)
Санат:Астероидтар
(5535) Аннафранк

**(5535) Аннафранк** — Негізгі белдеудегі тасты астероид, Флора жанұясына жатады.

Оны 1942 жылы 23 наурызда Карл Вильгельм Райнмут Гейдельберг обсерваториясында ашты.

Ганновердегі концлагерьде қайтыс болған Холокост құрбаны Анна Франктың құрметіне орай аталды. Бұл атау астероидқа 1995 жылдың мамырында берілді.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Зерттелуі
2002 жылы Stardust ғарыш кемесі астероидтың жанынан өткен болатын. 2 қарашада олардың арасындағы қашықтық тек 3079 шақырымды құрды. Бұл миссия астероидтың өлшемдерін, пішінін және басқа да қасиеттерін нақтылап білуге мүмкіндік берді.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (5501—5600)
* Жақыннан зерттелген астероидтар мен кометалар тізімі
Санат:Астероидтар
Санат:Анна Франк
Адамдардың ғаламшары

**Адамдардың ғаламшары** — Антуан де Сент-Экзюперидің 1939 жылы жарық көрген публицистикалық кітабы.

Автор кітабын өз досына, авиацияның пионері болған Анри Гийомеге арнады.

Жазушы «Латекоэр» авиакомпаниясында қалай жұмыс істей бастағанын суреттей отырып, әлемнің иллюминатордан қалай болып көрінетінін жеткізуді мақсат тұтты. Саяхаттардың көбін ол Анримен бірге немесе оның жетелеуімен өткерді. Еуропаның, Оңтүстік Американың, Сахараның үстінен ұшып жүріп, автор адамзаттың тағдыры жайындағы ойларға батып, толғаныстарымен мемуарында бөліседі.

Францияда бұл кітап үлкен сұранысқа ие болып, шыққан жылдың соңында Француз академиясының роман үшін гран-приін () жеңіп алды.

## Дереккөздер

Санат:Авиация туралы кітаптар
Санат:1939 жылы шыққан кітаптар
Санат:Француз академиясының роман үшін гран-приі
Джәлилабад

**Джәлилабад** () — Әзербайжанның Джәлилабад ауданының қаласы және әкімшілік орталығы. 2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша Джәлилабад халқының саны 43 300 адамды құрады.

## Географиялық сипаттамасы
Джәлилабад Муган жазығында, Мишарчай өзенінің жағасында, Бакуден 215 км және Новоголовка теміржол стансасынан батысқа қарай 12 км жерде орналасқан.

## Тарихы
Қала өз атауын 1967 жылы әзербайжан жазушысы Джалил Мамедгулизаденің құрметіне алды.

Қазба жұмыстары кезінде табылған көптеген археологиялық экспедициялар мен артефактілер (тұрмыстық заттар мен құралдар) бұл жерлерде адам өмір сүрген деген болжамды хальколит дәуірінде-ақ растайды. Біздің эрамызға дейінгі екінші мыңжылдықта бұл аймақта биіктігі 3 метрлік берік қабырғамен қоршалған Хамешар қаласы болған. Ғалымдардың айтуынша, қалада ауруларды емдейтін хаома сусынын дайындаудың рецептін білетін сиқыршылар өмір сүрген. Арабтардың Әзербайжанға басып кіруінен кейін Хамешар қиратылып, кейіннен Хасилли қаласы танымал болды. 1830 жылдары бұл аймаққа орыстар көп қоныстанды, ал қала Джәлилабад ауданының орталығына айналды және Астраханбазар деп аталды.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Қалада май, ірімшік зауыты және шарап зауыты орналасқан. Джәлилабадтың оңтүстік бөлігінде, жергілікті жәрмеңкенің жанында тарих мұражайы бар. Ал батыс бөлігінде әдемі саябақта демалуға болады.

## Дереккөздер

Санат:Әзербайжан қалалары
Джәбрайыл

**Джәбрайыл** () — Әзербайжандағы қала, Джәбрайыл ауданының әкімшілік орталығы.
2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша Джәбрайыл халқының саны 6 300 адамды құрады.

## Географиялық сипаттамасы
Баку-Ереван желісіндегі Махмудлы теміржол стансасынан 14 км және Иранмен шекарадан солтүстікке қарай 15 км жерде орналасқан.

## Тарихы
1841 жылы Джәбрайыл аумағы орталығы Шамахи қаласы болған Хазар аймағына, ал 1846 жылы Шуша ауданына бағындырылды. 1873 жылы Джәбрайыл және оның айналасындағы аудандар Шуша ауданынан бөлініп, Елизаветполь губернаторлығының құрамындағы Джәбрайыл ауданына берілді.

Джәбрайыл қаласы 1993 жылы 23 тамызда Армения қарулы күштерімен басып алынды. 2020 жылы 4 қазанда қаланы Әзербайжан Қарулы Күштері оккупациядан азат етті.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Әзербайжан КСР кезеңінде Джәбрайылде май өндіру зауыты, кілем өндірісі жолға қойылды. 2024 жылы «Azersun Holding» ЖШС алкогольсіз сусындар шығаратын зауытының құрылысы басталды.

2021 жылы Президент Ильхам Әлиев орталық аудандық аурухананың, мектептің және алғашқы көп пәтерлі тұрғын үй кешенінің іргетасын қалады. 2025 жылы қалалық мешітінің құрылысы басталды.

## Дереккөздер

Санат:Әзербайжан қалалары
(31) Евфросина

**(31) Евфросина** — Негізгі белдеудегі жетінші ең ірі астероид.

Алайда оған дейін ашылған барлық астероидтардан көмескілеу болып келеді. Ірілігіне қарамастан оны дүрбімен бақылауға болмайды.

Оны 1854 жылы 1 қыркүйекте Джеймс Фергюсон Вашингтонда ашты. Бұл оның үш ашқан астероидтың біріншісі. Сондай-ақ Солтүстік Америка аумағынан ашылған алғашқы астероид болды.

Ежелгі грек мифологиясындағы шаттықты бейнелейтін үш хаританың бірі атымен аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны
thumb|450px|center|Эклиптикадан ауытқуы

## Серігі
2019 жылдың наурызында бұның серігі бар екені анықталды. Ол астероидтан 672±12 шақырым қашықтықта айналады, ал өз өлшемдері шамамен 4 шақырымды құрайды.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1—100)
Санат:Астероидтар
(53) Калипсо

**(53) Калипсо** — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид.

Оны 1858 жылы 4 сәуірде Роберт Лютер Дюссельдорф обсерваториясында ашты.

Гомердің *[[Одиссея]]сында* айтылып өткен нимфалардың бірі атымен аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1—100)
* Калипсо (серік) — Сатурнның серігі
Санат:Астероидтар
(25) Фокея

**(25) Фокея** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1853 жылы 6 сәуірде Жан Шакорнак Марсель обсерваториясында ашты.

Иониядағы Ежелгі Грекиянің Фокея деген қаласы құрметіне орай аталды. Оның тұрғындары қазіргі Франциядағы Марсельдің негізін қалаған еді.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны
thumb|450px|center|Эклиптикадан ауытқуы

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1—100)
Санат:Астероидтар
Тон астындағы майшабақ

**Тон астындағы майшабақ** () — Жаңа жылдық дастархандағы дәстүрлі салат, кеңестік асхананың артефакты. Негізгі ингредиенттері: майшабақ сүбесі, пісірілген қызылша, картоп және жұмыртқалар, сонымен қатар Майонез.

Негізгі рецептке ұсақ туралған майшабақ және турауыш арқылы өткізген көкөністер кіреді. Ингредиенттерге байланысты басқа түрлі рецепттер кездесуі мүмкін. Мысалы, сырмен немесе саңырауқұлақтармен. Игредиенттерді қатпар-қатпар орналастырады, ең астында әрдайым балық болады, үстіде — қызылша. Әр қатпардан кейін майонез жағылады.

Кейде салат авторы Анастас Богомилов айтылады. Ол қызылшаны сыртқы қатпар қылуға кеңестік жалауға теңестіру үшін істеді делінеді.
thumb|right|200px|

## Дереккөздер

Санат:Салаттар
Санат:Кеңестік асхана
Санат:КСРО-дағы Жаңа жыл
Есімбет (Әшібек)

**Есімбет (Әшібек)** — Жетіру бірлестігі құрамындағы Табын руының тармақтарының бірі.

## Шежіресі
Табын руы дәстүрлі шежіре бойынша үш ірі бөлімнен тұрады: Ағым, Тоғым және Бозым. Бұл бөлімдер өз кезегінде бірнеше ұсақ аталарға бөлінеді. Соның ішінде Тоғымнан Жалтыр тарайды, Жалтырдан Жаманкерей шығады. Жаманкерей үш тармаққа бөлінеді: Ақдәулет, Амандәулет және Асандәулет.
Амандәулеттен Абыз, Есімбет (Әшібек), Жиембет, Қожамберлі, Бөрге және Туатай аталары тарайды.

## Тарихы
Әшібек бөлімі туралы алғашқы жазбаша дереккөз Кіші жүздің ханы Нұралының 1785 жылғы 4-сәуірде Орынбор обер-коменданты Зенбулатовқа жолдаған хатында айтылған. *«...там же видели по ту сторону реки Сагиза до 200 человек у которых были предворители: табынского рода Барак, джиенбетец Тленча, кадырбекец Аликбай Худайберганов и ачабекец Истемес Чанкин...»*

## Атауы
Шежірелік аңыздарға сәйкес, Әшібек — Есімбеттің ең кіші әйелі болған. Ол ел арасында ақылдылығы, көркі мен адамгершілігі арқылы құрметке ие болғандықтан, оның есімі уақыт өте келе ру атауымен қатар атала бастаған. Есімбет пен Әшібек атауларының қатар қолданылуы ғылыми тұрғыдан алғаш рет Мұхамеджан Тынышбайұлының 1925 жылы жарық көрген қазақтардың рулық шежіресіне арналған еңбегінде көрсетілген. Онда Әшібектің Есімбеттің жары екені нақты жазылған. Сонымен қатар далалық этнографиялық зерттеулер барысында кездескен құлпытастарда негізінен Әшібек атауы қолданылғаны байқалады. Осы рудан шыққан адамдар да өздерін көбіне Әшібек руынанбыз деп таныстырған. Ал Есімбет атауы негізінен көне шежірелерде, сондай-ақ «Қырғыздардың жерді пайдалануы бойынша материалдар» жинағында және Тынышпаевтың еңбектерінде ғана кездеседі.

## Таралуы
Әшібек руы дәстүрлі түрде Шыңғырлау мен Елек өзендері бойын қоныс етіп, көшіп-қонып жүрген. Шежірелік деректерде бұл ру Шыңғырлаулық және Електік болып екі тармаққа бөлінгені айтылады.
Ақтөбе өңірінде қоныстанған Әшібектер өз ішінде Сары Әшібек, Ақ Әшібек және Қара Әшібек деп аталған. Сары Әшібектер Байнасай ауылында, Ақ Әшібектер Еркінкөш өңірінде, ал Қара Әшібектер Степановка маңындағы Құрмансай ауылында тұрған.

## Тұлғалары
# Сағыр Төлебайұлы

## Ескертпелер

## Дереккөздер

Санат:Кіші жүз рулары
Санат:Кіші жүз
(25143) Итокава

**(25143) Итокава** — Жерге жақындайтын астероид.

Оны 1998 жылы Сокорро обсерваториясының ғалымдары ашқан. Жапонияның ғарыштық бағдарламасын қалаған Хидэо Итокаваның (1912–1999) есімімен аталды. Осы атау 2003 жылдың тамызында бекітілді.

Бұл — ғарыш кемесі ұшып барған ең кіші астероидтардың бірі. 2010 жылы Хаябуса миссиясы (25143) Итокавадан алғаш рет астероид тозаңы үлгісін Жерге жеткізді.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (25101—25200)
* (162173) Рюгу — Хаябуса-2 миссиясінің нысанасы
* Жақыннан зерттелген астероидтар мен кометалар тізімі
Санат:Астероидтар
Футболдан Түрікменстан чемпионаты 2025

**Түркменстан чемпионаты 2025** (түрікмен. *Ýokary Liga 2025*) — турнирдің 33-ші маусымы.

## Турнир кестесі

## Статистика
### Мергендер

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* http://tff.com.tm/
Санат:футболдан Түрікменстан чемпионаты
Санат:2025 жылғы футбол
StarCraft

***StarCraft*** — америкалық Blizzard Entertainment компаниясы 1998 жылы шығарған компьютерлік ойын.

Басында Microsoft Windows үшін жасалды. Келесі жылы Classic Mac OS үшін нұсқа шығарылды. 2000 жылы Nintendo 64 үшін порт жасалды.

Ойын желісі XXV ғасырда Галактикамыздың басқа бір шетіндегі үш түрлі расаның өзара дамуы және соғысуы арасында өрбиді. Бұл үш раса: Жерліктер, инсектоид Зергтер және робот Протостар.

Ойын көптеген жағымды бағалар алып, барлық уақыттың үздік ойындары тізімдеріне кірген болатын.

2017 жылы ойынның қайта өңделген  шығарылды.

Сонымен қатар *[[StarCraft II]]* деген жалғасы бар.
нобай|солға|
## Дереккөздер

Санат:Windows-ке арналған ойындар
Санат:MacOS-ке арналған ойындар
Санат:Nintendo 64-ке арналған ойындар
Санат:Blizzard Entertainment ойындары
Санат:StarCraft
Футболдан Литва чемпионаты 2025

**[[Футболдан Литва чемпионаты]] 2025** () — турнирдің 37-маусымы. 10 команда Литва чемпиондығы үшін сынға түсті. Чемпионат елдің 9 қаласында өтті.

## Турнир кестесі

### Плей офф

|}

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*http://www.alyga.lt/
* SOCCERWAY

Санат:Футболдан Литва чемпионаты
Санат:2025 жылғы футбол
Джүлфа

**Джүлфа** () — Әзербайжандағы қала, Нахшыван Автономиялы Республикасының Джүлфа ауданының әкімшілік орталығы.
2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша Джүлфа халқының саны 12 500 адамды құрады.

## Географиялық сипаттамасы
Аракс өзенінің сол жағалауында орналасқан Джүлфа теміржол торабы стансасы болып табылады. Қала республика астанасынан оңтүстік-батысқа қарай 524 км және автономиялық республика астанасынан оңтүстік-шығысқа қарай 36 км жерде орналасқан.

## Тарихы
Джүлфа туралы алғашқы деректер V ғасырға жатады. Тарихшы Мовсес Хоренац қоныс туралы жазған. Оның жазбаларына сәйкес, армян патшасы қалаға тұтқындаған мидиялықтарды қоныстандырды. X-XII ғасырларда Джүлфа сауда орталығына айналды, онда халықтың көпшілігі армяндарды құрады. Негізгі сауда заты жібек болды. 1407 жылы бұл аймақта індет тарап, нәтижесінде көптеген қала тұрғындары аурудың салдарынан зардап шекті.

1581 жылдың желтоқсанында британдық көпес Джон Ньюбери қалаға келді. Оның сипаттамаларына сәйкес, сол кезде көшелерде 3000 үй және 7 шіркеу болды. Екі көпір салынды. Қалада шамамен 20 000 адам болды. Шіркеулер мен монастырьлар және басқа да діни ғимараттар жұмыс істеді.

Осман және Парсы империялары арасындағы соғыс кезінде Аббас I Шығыс Армениядан христиан және мұсылман халқын қуып жіберді. Армяндарды қуып жібергеннен кейін Джүлфа шағын мекенге айналды, оның экономикасы құлдырады. 1819 жылға қарай тек жеті отбасы қалды. 19 ғасырдың басында қоныс тарихи қаладан 3 шақырым жердегі жаңа орынға көшірілді.

1921 жылы Карс келісімі бойынша Джүлфа Әзербайжан Республикасының Нахшыван автономиялық облысының құрамына кірді. Қоныс 1948 жылы қала мәртебесін алды.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Қазіргі уақытта Джүлфада 5 наубайхана, 1 саңырауқұлақ өңдеу зауыты, 2 Happy House, базар, 2 сауда орталығы және басқа да өндірістік, өңдеу және қызмет көрсету кәсіпорындары жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Әзербайжан қалалары
Брижит Бардо

**Брижит Анн-Мари Бардо** (, 28.09.1934 — 28.12.2025) — Франциянің атақты актрисасы, модель, әнші және құқық қорғаушы.

1969 мен 1972 жылдары аралығында Франциянің нышаны болып саналатын Марианнаны бейнелеуге оның тұлғасы таңдалған болатын.

## Есімінің ұлықталуы
Оның есімімен 1999 жылы ашылған (17062) Бардо астероиды аталды.

Францияніӊ Сен-Тропе қаласында және Бразилияніӊ Бузиус қаласында оған ескерткіштер орнатылды.
thumb|left|upright=0.8|1969 жылы Римде

## Дереккөздер

Санат:Франция актрисалары
Санат:Франция модельдері
Санат:Франция әншілері
Санат:Франция қоғам қайраткерлері
Санат:Құрмет легионы орденінің иегерлері
Санат:Давид ди Донателло сыйлығының иегерлері
Африка Ұлттары Кубогы 2025

**Африка Ұлттары Кубогы 2025** (; ; ) — Футболдан Африка чемпионатының 35-ші жарысы. 2025-26 жылдары Марокко стадиондарында өтті.

Турнирді ұйымдастыруға үш ел өтініш тастады: Алжир, Кот-д'Ивуар және Гвинея. Кот-д'Ивуар 2021 жылғы Африка Ұлттар Кубогын, ал Гвинея 2023 жылғы Африка Ұлттар Кубогын қабылдауы тиіс еді. Алжир 2025 жылы турнирді өткізу үшін күресуі тиіс еді. Алайда 2019 жылы Камерунда басталған көтерілістерге байланысты Мысыр 2019 жылғы Африка Ұлттар Кубогын қабылдауды өз қолына алды, осылайша 2021 жылы Камерунға, 2023 жылы Кот-д'Ивуарға, ал 2025 жылғы  Гвинеяға берілді.

2022 жылғы 30 қыркүйекте Африка футбол конфедерациясының президенті Патрис Мотсепе Гвинеяның 2025 жылғы Африка Ұлттар Кубогын өткізу құқығынан айырылғанын жариялады.

2023 жылдың 27 қыркүйегінде турнирді Марокко қабылдайтыны жарияланды

## Стадиондар

## Топтық турнир

### А тобы

----

----

----

### B тобы

----

----

----

### C тобы

----

----

----

### D тобы

----

----

----
### E тобы

----

----

### F тобы

----

----

----

## 1/8 финал

----

----

----

----

----

----

----

## 1/4 финал

## Жартылай финал

## 3 орын

## Финал

## Дереккөздер

Санат:Африка Ұлттары Кубогы
Санат:2025 жылғы футбол
Санат:Мароккодағы футбол
Футболдан Италия суперкубогы 2025

**[[Футболдан Италия суперкубогы]] 2025** () — турнирдің 37-ші жарысы.
## Қатысушылар

## Матчтар

### Жартылай финал

----

### Финал

## Дереккөздер

Санат:Футболдан Италия суперкубогы
Санат:2025 жылғы футбол
Иевлах

**Иевлах** () — Әзербайжандағы қала. Иевлах ауданының әкімшілік орталығы.
2025 жылдың 1 желтоқсанындағы жағдай бойынша Иевлах халқының саны 69 798 адамды құрады.

## Географиялық сипаттамасы
Иевлах — Кура өзеніндегі айлағы, әуежайы және Тбилиси-Баку желісіндегі теміржол стансасы бар ірі теміржол және автомобиль жолдары торабы. Бакуден батысқа қарай 265 км жерде орналасқан.

## Тарихы
Тарихи дереккөздерге сәйкес, Иевлах 1880 жылдары шағын ауыл ретінде құрылған және Елизаветполь губернаторлығының құрамына кірген. 1920 жылы аумақтық қайта құруға байланысты ол Джаваншир ауданының құрамына кірді. Он бес жылдан кейін, 1935 жылдың ақпанында Әзербайжан Республикасы Орталық Комитетінің шешімімен Иевлахты қоса алғанда, Иевлах ауданы құрылды. 1939 жылдың ақпанында оған қала мәртебесі берілді.

1962 жылы аудан таратылып, оның аумағы Барда, Ағдаш және Ғасым-Исмаилов аудандары арасында бөлінді. Иевлах республиканың өнеркәсіптік қаласына айналды, онда ірі өнеркәсіптік нысандар біртіндеп салынды. 1970-1980 жылдардағы ауқымды құрылыстардың нәтижесінде мақта және темекі өңдеу зауыттары, темірбетон өндіру зауыттары, трактор жөндеу зауыттары, сыра қайнату зауыттары, астық өңдеу зауыттары, ірі көлік және құрылыс ұйымдары іске қосылды.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Қазіргі қалада тамақ және жеңіл өнеркәсіп кәсіпорындары өз өнімдерін шығарады; мақта тазарту зауыты, кірпіш зауыты, былғары өңдеу зауыты, тоқыма фабрикасы сәтті жұмыс істейді, банк секторы мен байланыс жүйесі дамыған, аймақтық теледидар жұмыс істейді.

Қалада Башир Сафароғлы халық театры, этнографиялық мұражай, Гейдар Әлиев орталығы және мешіт орналасқан. «Карван» футбол клубы 2004 жылы құрылды. Клуб үшін 5000 орындық стадион, қосалқы алаң, ойыншылар лагері және қажетті инфрақұрылым салынды.

## Дереккөздер

Санат:Әзербайжан қалалары
Африка Ұлттары Кубогы 2025 (финал)

**2025 жылғы [[Африка Ұлттары Кубогы|Футболдан Африка чемпионатының]]** () финалдық ойыны. 2026 жылы Марокконың Рабат қаласында өтеді.
## Стадион
Ханзада Мулай Абделла стадионы — Марокконың Рабат қаласындағы футбол стадионы, оның сыйымдылығы 69 500 адам. 2025 жылдың 5 қыркүйегінде ашылған бұл стадион Марокко ұлттық футбол құрамасының үйдегі матчтарын өткізетін стадионы саналады. Бұл үлкен спорт кешенінің бөлігі болып табылады, оған жеңіл атлетика стадионы, жабық Salle Moulay Abdellah аренасы және Олимпиадалық жүзу бассейні кіреді. Бұл Мароккодағы ең ірі стадиондардың бірі.
## Финалға дейінгі жол
### Сенегал

### Марокко

## Матч

### Детальдар

## Дереккөздер

## Сілтемелер

Санат:2026 жылғы футбол
Санат:Африка Ұлттары Кубогының финалдары
Санат:Сенегал Ұлттық футбол құрамасының ойындары
Санат:Марокко Ұлттық футбол құрамасының ойындары
(26) Прозерпина

**(26) Прозерпина** — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид.

Оны 1853 жылы 5 мамырда Роберт Лютер Дюссельдорф обсерваториясында ашты.

Көнеримдік Плутон құдайының жары атымен аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1—100)
Санат:Астероидтар
(2060) Хирон

**(2060) Хирон** — Юпитер мен Уран аралығында айналып жатқан Кентавр астероидтарының ішіндегі алғашқы анықталғаны.

Бұл шағын аспан денесін 1977 жылдың 1 қарашасында америкалық астроном  Чарльз Коваль Паломар обсерваториясында ашты. Сол уақытта ол ең алыс астероид болып саналды.

Ежелгі грек мифологиясындағы Хирон есімді кентаврдың құрметіне орай аталды. Бұл атау 1978 жылдың 1 сәуірінде бекітілді. Содан бері орбиталары сол шалғай аймақтарда орналасқан басқа астероидтарға да мифологиялық кентаврлардың есімдері берілетін болды.

1989 жылы астрономдар бұл нысанның кометалық белсенділігін бақылады. Осыған орай оған **95P/Хирон** деген балама атау берілген болатын. Демек, бұл әрі астероид, әрі комета ретінде тіркелген санаулы ғана нысандардың бірі болып келеді.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

2010-шы жылдары бұл нысанның өз сақиналары бар болуы мүмкін деп болжаланды.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (2001—2100)
* (60558) Эхекл
Санат:Астероидтар
Санат:Кометалар
Зәнгилан

**Зәнгилан** () — Әзербайжанның оңтүстік-батысындағы қала, Зәнгилан ауданының әкімшілік орталығы.
2026 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша Зангелан халқының саны 383 адамды құрады.

## Географиялық сипаттамасы
Қала Охчучай өзенінің оң жағалауында, Әзірбайжан республикасының оңтүстік-батысында, Армения және Иранмен шекарада стратегиялық маңызды жерде орналасқан. Мұндағы климат жалпы алғанда жұмсақ және жылы.

## Тарихы
Бұл аймақтың қоныстану тарихы біздің эрамызға дейінгі 1-мыңжылдықта басталады. Ашгулум және Сусан тауларының үңгірлерінен артефактілер табылған.

XIX ғасырда, аймақ Ресей империясының құрамына кіргеннен кейін, Зәнгилан (сол кезде Перчиван деп аталған) Елизаветполь губернаторлығының Зангезур ауданының құрамына кірді.
1933 жылғы 1 қаңтардағы мәліметтер бойынша, Пирчиван Әзербайжан КСР-нің Зәнгилан ауданындағы аттас ауылдық қауымдастықтың құрамына кірді. Ауылдық кеңестің барлық халқының 98,7%-ы түркілер (әзірбайжандар) болды.
1957 жылы Пирчиван ауылы қалалық үлгідегі елді мекен болып белгіленіп, Зәнгилан атауы берілді. 1967 жылы елді мекенге қала мәртебесі берілді.

1992 жылдың желтоқсанындағы Шайфли қырғынын бастан кешірді, ақырында 1993 жылдың 27 қазанында Зәнгилан тұрғындары қоршауда 67 күн бойы армяндармен шайқасты. 
Зәнгилан қаласы Әзербайжан Қарулы Күштерімен 2020 жылдың 20 қазанында оккупациядан азат етілді.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
2023 жылдың 1 қарашасында қаланың бас жоспары бекітілді. 2022 жылдың 20 қазанында Зәнгилан халықаралық әуежайы, 2024 жылдың 18 мамырында Зәнгилан және Шайыфлы су электр станциялары ашылды.

## Дереккөздер

Санат:Әзербайжан қалалары
Жыл әні үшін Грэмми сыйлығы

**Жыл әні үшін [[Грэмми]] сыйлығы** () — 1959 жылдан бері АҚШ-та жыл сайын табысталатын беделді музыкалық марапат. Бұл сыйлық жыл ішіндегі ең үздік әнге (композицияға) беріледі және Грэмми сыйлығының төрт негізгі номинациясының ( — «Үлкен төрттік») бірі болып табылады.

Марапат тек әннің авторларына (сөзін жазғандар мен композиторларға) беріледі. «Жыл әні» номинациясының «Жыл жазбасы» (Record of the Year) номинациясынан басты айырмашылығы — мұнда орындалу шеберлігі немесе дыбыс сапасы емес, әннің құрылымы, әуені мен мәтінінің сапасы бағаланады. Яғни, бұл марапат орындаушыға емес, туындыны жасаған авторларға арналған.

## Марапаттау ережелері
Сыйлықтың ережелеріне сәйкес, марапатқа тек әуен мен мәтіннің авторлары үміткер бола алады:

* Егер ән жазылған жылы емес, кейінірек танымал болса, ол тек жарық көрген алғашқы жылы ғана номинацияға ұсыныла алады (немесе алғаш рет хит болған жылы, егер бұрын ұсынылмаған болса).
* Марапат орындаушының жеке басына емес, нақты музыкалық шығарманың авторлық құрамына беріледі. Егер орындаушы әннің авторы болмаса, ол марапатты алмайды.
* Кавер-нұсқалар немесе семпл қолданылған әндер бойынша ережелер жиі өзгеріп отырады, бірақ негізгі фокус әрқашан жаңа әрі бірегей материалға бағытталады.

2019 жылдан бастап бұл номинациядағы үміткерлер (номинанттар) саны 5-тен 8-ге дейін ұлғайтылды, ал 2022 жылдан бастап олардың саны 10-ға дейін жетті. Бұл бәсекелестікті арттырып, музыканың түрлі жанрларына мүмкіндік беру үшін жасалды.

## Тізім

## 1950-ші
* Жұлдызша (*) белгісі сол жылы осы марапатпен қатар «Жыл жазбасы» (Record of the Year) номинациясын да қоса жеңіп алған әнді білдіреді.

## 1960-шы

## 1970-ші

## 1980-ші

## 1990-шы

## 2000-шы

## 2010-шы

## 2020-шы

## Дереккөздер

Санат:Грэмми сыйлығының санаттары
Санат:1959 жылы пайда болған марапаттар
Футболдан Ресей суперкубогы 2025

**[[Футболдан Ресей суперкубогы]] 2025** — турнирдің 23-ші жарысы. 2024/25 жылғы Ресей чемпионы "Краснодар" және 2024/25 жылғы Ресей Кубогының жеңімпазы ЦСКА өзара кездесті.

47-минутта Игорь Дивеев соққан жалғыз гол ЦСКА-ға жеңіс әперді. Бұл мәскеулік ұжымның осы турнирдегі сегізінші жеңісі.
## Матч
### Детальдар

## Дереккөздер

## Сілтемелер
Санат:Футболдан Ресей суперкубогы
Санат:2025 жылғы футбол
Санат:ЦСКА Мәскеу ФК ойындары
Санат:Краснодар ФК ойындары
Футболдан Литва кубогы 2025

**[[Футболдан Литва кубогы]] 2024** () — турнирдің 83-ші жарысы. 

## 1/8 финал

## 1/4 финал

## 1/2 финал

## Финал

Санат:Футболдан Литва кубогы
Санат:2025 жылғы футбол
Футболдан Ресей суперкубогы 2024

**[[Футболдан Ресей суперкубогы]] 2024** — турнирдің 22-ші жарысы. 2023/24 жылғы Ресей чемпионы, сондай-ақ 2023/24 жылғы Ресей Кубогының жеңімпазы "Зенит" және чемпионаттың күміс жүлдегері "Краснодар" клубы кездесті 

## Матч

### Детальдар

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* http://rfpl.org/rfpl/supercup/

Санат:Зенит ФК ойындары
Санат:Футболдан Ресей суперкубогы
Санат:2024 жылғы футбол
Санат:Краснодар ФК ойындары
Ақстафа

**Ақстафа** () — Әзербайжандағы қала, Ақстафа ауданының әкімшілік орталығы.
2026 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша Ақстафа халқының саны 21 817 адамды құрады.

## Географиялық сипаттамасы
Қала Кура алқабындағы Гәнджә-Қазақ жазығында, Ақстафа өзенінің жанында орналасқан. Ол Бакуден 460 шақырым қашықтықта халықаралық тас жол және Баку-Тбилиси теміржолы арқылы байланысады.

## Тарихы
Топоним өзеннің атауынан шыққан. Ақстафа 1881 жылы, осында теміржол салынған кезде пайда болды. Стансаны жақын маңдағы елді мекеннің атымен атаған. Көп ұзамай өсіп келе жатқан станса ауылы мен елді мекен біріктіріліп, бір елді мекенге айналды.

Ақстафа екі рет аудан орталығы болды. Бірінші рет 1939 жылы болды, аудан жиырма жыл бойы өмір сүріп, содан кейін Қазақ ауданына қосылды. Екінші рет, Ақстафа ауданы 1990 жылы бұрынғы шекараларында құрылды. 1941 жылдан бастап Ақстафа қала мәртебесіне ие болды.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Ақстафа — өнеркәсіп орталығы. Онда тоқыма фабрикасы, мақта тазалау зауыты және шарап зауыттары орналасқан. Әзербайжан темір жолы - ірі жұмыс беруші болып саналады.

## Көрікті жерлері
Қала маңында мыс, қола және темір дәуірлеріне жататын бірнеше қорғандар бар.

## Дереккөздер

Санат:Әзербайжан қалалары
Монеро

**Монеро**, Монеро (, (*«монета» дегенді білдіред*і) — транзакция құпиялылығын арттыруға бағытталған CryptoNote хаттамасына негізделген криптовалюта.

Криптовалюта 2014 жылдың 18 сәуірінде Bytecoinнің (Bitcoinмен шатастырмау керек) форкі ретінде пайда болды. Bytecoin-нің ең көп қорының 80%-дан астамы таратылғаны белгілі болған кезде, қауымдастық монетаны нөлдік алдын ала өндіруден бастап, «Monero» жаңа атауымен қайта шығару туралы шешім қабылдады. Анонимділік қағидаты Monero-ны есірткі саудасы, балалар порнографиясын тарату және т.б. үшін пайдалануы мүмкін деген айыптауларға себеп болды. Осыған байланысты, Europol 2017 жылы Monero-ның танымалдығының артуына алаңдаушылық білдірді . Дегенмен, кейінірек, 2019 жылдың қазан айында, интернеттегі ұйымдасқан қылмыстан туындайтын қауіптерді бағалау туралы Europol ресми есебінде ұйым Monero-ның танымалдығының артуына қатысты бұрын айтылған алаңдаушылықтарға қарамастан, Bitcoin киберқылмыскерлер арасында ең танымал криптовалюта болып қала беретінін хабарлады.

2017 жылдың мамыр айындағы мәлімет бойынша, Monero нарықтық капитализациясы ең жоғары он криптовалютаның бірі болды 2024 жылдың соңында жоба осы көрсеткіш бойынша жетекші 41 криптовалютаның қатарында.

## Дереккөздер

Санат:Криптовалюталар
Зәрдаб

**Зәрдаб** () — Әзербайжандағы қала, Зәрдаб ауданының әкімшілік орталығы.
2026 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша Зәрдаб халқының саны 10 800 адамды құрады.

## Географиялық сипаттамасы
Кура өзенінің сол жағалауында, Ужар теміржол стансасынан оңтүстікке қарай 35 км жерде орналасқан.

## Тарихы
XIX ғасырда Зәрдаб ауылы Баку губерниясының Геокчай уезіне кірді. 1935 жылы Зәрдаб ауданының әкімшілік орталығы болды, 1962 жылы Әзірбайжан КСР Ужар ауданының құрамына енді. 1965 жылы Зәрдаб ауданы қалпына келтіріліп, ауыл қайтадан аудан орталығына айналды, ал 1968 жылы ол қала мәртебесін алды.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Қалада жеңіл және тамақ өнеркәсібі кәсіпорындары орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Әзербайжан қалалары
Украина қауымдары

нобай|оңға|2020 жылғы картадағы Украина громадалары

**** (; «қауым») — Украинадағы муниципалитеттің басты түрі, үшінші дәрежелі әкімшілік бірлігі. Украина үкіметі қазіргі громадаларды 2020 жылғы 12 маусымда құрған болатын.

Громадалардың қалада орналасқан *қалалық громада*, елді мекенде () орналасқан *елді мекен громадасы*, ауылда () орналасқан *ауылдық громада* түрлері бар. Громадалар аудан құрайды, аудандар облыс құрайды.

## Громадалар тізімі
Жалпы елде (2023 жылғы 1 қазандағы ақпаратша) 1 469 громада бар, соның ішінде:
*409 *қалалық громада* ();
*435 *селище громадасы* ();
*625 *ауылдық громада* () бар.

## Дереккөздер


қауым
Спутник-3

***Спутник-3*** — Кеңес Одағы ұшырған Жердің үшінші жасанды серігі.

Бұл ғарыштық ғылыми лаборатория бастапқыда тұңғыш жасанды серік болады деп қарастырылған, бірақ күрделілігіне орай және АҚШ-тан озу үшін оның орнына 1957 жылы қарапайым Спутник-1 ұшырылды. Ал Спутник-3 аппаратының старты 1958 жылдың 15 мамырына қарай шегерілді.

## Құрылғылары
Аппараттың бортында 200 не 300 килограммдай ғылыми құралдар болған.
* Масс-Спектрометр — атмосфераның жоғарғы қабаттарының құрамын зерттеу,
* Ионизациялық және магниттік манометр — сол қабаттардағы қысымды өлшеу,
* Гейгер санауышы — зарядталған бөлшектердің барын анықтау,
* Пьезоэлектрлік құрал — микрометеориттердің барын анықтау,
* Феррозондтық магнитометр — магнит өрісіндегі өзгерістерді тіркеу,
* Электрометр — электр өрісіндегі өзгерістерді тіркеу.

[нобай|солға|[Халық шаруашылығы жетістіктерінің көрмесі|ХШЖК көрмесіндегі Спутник-3 репликасы туралы]]
## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Спутник-4 — тура екі жылдан кейін ғарышқа ұшырылған аппарат, бортында күрделі манекен болған

Санат:Жер серіктері
Санат:КСРО өнертабыстары
Санат:15 мамыр
Мемлекеттік қауіпсіздік лейтенанты

**Мемлекеттік қауіпсіздік лейтенанты** () — 1935-1945 жылдардағы КСРО ІІХК және МҚХК басшылық құрамның арнайы атағы (ІІХК әскерлерінің әскери қызметкерлері мен КСРО ІІХК жұмысшы-шаруа милиция қызметкерлерін қоспағанда). Бұл арнайы атақтан төмен — мемлекеттік қауіпсіздік кіші лейтенанты, ал дәрежесі жағынан келесі атақ — мемлекеттік қауіпсіздік аға лейтенанты.

*Мемлекеттік қауіпсіздік лейтенанты* арнайы атағы (1937-1943 ж. үлгідегі ілгектерде 1 тіктөртбұрыш болды), осы кезеңде шартты түрде ЖШҚӘ капитан әскери атағына сәйкес келді, 1943 жылдан кейін — шартты түрде лейтенант әскери атағына сәйкес болды.

## Тарихы
Мемлекеттік қауіпсіздік лейтенанты арнайы атағы 1935 жылғы 7 қазандағы КСРО ОАК № 20 және КСРО ХКК № 2256 қаулыларымен енгізілді, КСРО ІІХК 1935 жылғы 10 қазандағы № 319 бұйрығымен КСРО ІІХК МҚББ басшылық құрамы үшін жарияланды.

КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының 1943 жылғы 9 ақпандағы ІІХК органдарының қызметкерлеріне жалпы әскери атақтарға ұқсас арнаулы атақтар енгізу туралы Жарлығымен *мемлекеттік қауіпсіздік лейтенанты* атағы орта басшылық құрамның арнаулы атақтары санатына ауыстырылып, шартты түрде ЖШҚӘ лейтенант әскери атағына теңестірілді (бұған дейін бұл атақ ЖШҚӘ жоғарғы қолбасшылық құрамындағы — капитан әскери атағына сәйкес келді).

КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының 1945 жылғы 6 шілдедегі КСРО ІІХК және МҚХК қызметкерлеріне арналған жалпыәскери атақтарға ұқсас әскери атақтар енгізген Жарлығы, *мемлекеттік қауіпсіздік лейтенанты* атағын жойды.

## Есімнама
* Виктор Семенович Абакумов
* Полина Натановна Беленькая
* Исай Давидович Берг
* Дмитрий Георгиевич Гончаров
* Григорий Борисович Графпен
* Константин Павлович Нефедов
* Леонид Федорович Райхман
* Николай Генрихович Тидор

## Тағы қараңыз
* КСРО ІІХК мен ІІМ қызметкерлерінің атақтары мен айырым белгілері

## Дереккөздер

Санат:КСРО мемлекеттік қауіпсіздік қызметкерлерінің шендері
Санат:Мемлекеттік қауіпсіздік лейтенанттары
Имишли

**Имишли** () — Әзербайжандағы қала, Имишлин ауданының әкімшілік орталығы. 2026 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша Имишли халқының саны 35 800 адамды құрады.

## Географиялық сипаттамасы
Аракс өзенінің сол жағалауында, Бакуден 250 км жердегі Мил жазығында орналасқан.

## Тарихы
Қала бастапқыда Баку-Ереван теміржол желісінің маңындағы шағын елді мекен ретінде құрылған. 1938 жылы аудан орталығына айналдырылды. Имишли 1944 жылы қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесін алды, ал 1960 жылдары қала мәртебесіне көтерілді.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Кеңес дәуірінде қалада мақта тазалау зауыты, кірпіш зауыты, асфальт зауыты, темірбетон зауыты, тамақ өңдеу зауыттары салынды. Муған су электр станциясы да салынды. 2006 жылдың көктемінде Имишли маңында қант өңдеу зауыты ашылды.

## Көрікті жерлері
Қаланың көрікті жерлерінің қатарында өлкетану мұражайы және халықаралық стандарттарға сәйкес салынған Гейдар Әлиев атындағы қалалық стадион бар. Қалада Мил-Муган кәсіби футбол командасы бар.

## Дереккөздер

Санат:Әзербайжан қалалары
Украина президентінің кеңсесі

**Украина президентінің кеңсесі** (, ), бұрын **Украина президентінің әкімшілігі**, — Украина президентінің жанындағы кеңесші орган, Украина Конституциясы 106-бабының 28-жолында бекітілген. Кеңсеге кеңсе басшысы, кеңсе басшы орынбасарлары, штабының басшысы, президент бірінші кеңесшісі мен өзге кеңесшілері, баспасөз хатшысы, өкілдері, кабинеті, кеңсе басшысының кабинеті, қызметтері, директуралары, департаменттері бар.

## Президент кеңсесі
Украина 1991 жылы тәуелсіздігін жариялайды да, президент Леонид Кравчук 13 желтоқсанда Президент Әкімшілігі атты президент жанындағы кеңесші органын құрды (Украин КСР ресми түрде 1991 жылғы 26 ​​желтоқсанда ыдырады). Әкімшіліктің штаб-пәтері Киевтегі Банкова көшесі, 11 мекенжайында орналасқан.

Президент Леонид Кучма екі мерзімі бойы әкімшіліктің атауын өзгертпей қойды.

Виктор Ющенко тұсында әкімшіліктің атауы Украина президентінің секретариаты деп ауысады. Бұл Украина Конституциясы 106-бабының 28-жолында бекітілген болатын.

2010 жылғы 25 ақпанда президент Виктор Янукович секретариаттың атауын қайта әкімшілік қылды. 2019 жылғы 20 маусымда президент Владимир Зеленский әкімшілікті Украина президентінің кеңсесіне айналдыратын жарлыққа қол қойды.

## Басшыларының тізімі

## Ескертпелер

## Дереккөздер
Исмайыллы

**Исмайыллы** () — Әзербайжанның Исмайыллы ауданының қаласы және әкімшілік орталығы. 2026 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша Исмайыллы халқының саны 25 900 адамды құрады.

## Географиялық сипаттамасы
Үлкен Кавказдың оңтүстік беткейінің етегінде, Баку қаласынан 176 км және Мюсли теміржол стансасынан солтүстік-шығысқа қарай 47 км жерде орналасқан.

## Тарихы
Аудан аумағы біздің заманымызға дейінгі IV ғасырдың аяғы - III ғасырдың басында, негізі қаланбас бұрын құрылған Албан мемлекетінің құрамына кірді. Тарихи дәлелдер Джаванширдің ұрпағы Мехранистің Исмаили аумағында құрғанын дәлелдейді. Әзербайжанның солтүстік-шығысында орналасқан Исмаили ауданы 1931 жылы құрылған. Бастапқыда ауданның әкімшілік орталығы Басгал ауылында болды, бірақ көп ұзамай Исмайыллы ауылына көшірілді.
Исмайыллы 1959 жылға дейін ауыл, 1959 жылдан қалалық үлгідегі елді мекен болды, 1967 жылы қала мәртебесі берілді.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Қалада тамақ және жеңіл өнеркәсіп кәсіпорындары, сондай-ақ асфальт зауыты орналасқан. Айналадағы аумақта гранит өндіріледі. 2004 жылы бұрынғы құс фабрикасының аумағында жеке тауық шұжық фабрикасы ашылды. Сол жылы бұрынғы кірпіш зауытының қуаты қаланың қажеттіліктеріне пайдаланып, аудан бойынша үйлерді салуда жоғары сапалы кірпіштер қолданылады.

1966 жылы құрылған кілем өндіру компаниясы жұмысын жалғастыруда. 2001 жылы тоқтатылғаннан кейін зауыт 2004 жылы жұмысын қайта бастады. 1930 жылы салынған шарап зауытының аумағында алкогольді ішімдіктер, әсіресе коньяк пен шарап шығаратын жеке кәсіпорын құрылды. Айналадағы аумақта сүт зауыты, асхана суын бөтелкеге ​​​​салатын зауыт және басқа да бірнеше шағын кілем өндіру компаниялары жұмыс істейді.

## Көрнекі орындары
Қалада және оның айналасында бірнеше демалыс орталықтары орналасқан және жұмыс істейді. Олардың арасында сегіз люкс және оннан астам стандартты бөлмелері бар екі қабатты ғимарат Талсытан мотелі бар.

Қала маңында Ахох өзенінің жағасында орналасқан, сәнді бөлмелері, спорт залы және таңғажайып табиғи ортасы бар «Гыз Галасы» демалыс орталығы орналасқан. Қала шекарасындағы Агричай өзенінің жағасында алты люкс бөлмелері бар жайлы «Махсул» қонақ үйі орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Әзербайжан қалалары
Матвей Евгеньевич Сафонов

**Матвей Евгеньевич Сафонов** (25 ақпан 1999, Краснодар) — ресейлік футболшы, қақпашы. 2020 жылғы Еуропа чемпионатына қатысты.

## Жетістіктері

### Командалық
**«Краснодар»**

* Ресей чемпионатында 2-орын: 2023/24
* Ресей чемпионатында 3-орын (**2**): 2018/19, 2019/20

**«Пари Сен-Жермен»**

* Франция чемпионы: 2024/25
* Франция кубогы: 2024/25
* Франция Суперкубогы: 2024
* Чемпиондар лигасы: 2024/25
* УЕФА суперкубогы: 2025
* ФИФА құрлықаралық кубогы: 2025

## Дереккөздер

## Сілтемелер

Санат:Ресей футболшылары
Санат:Ресей Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Краснодар ФК ойыншылары
Санат:Пари Сен-Жермен ФК ойыншылары
Кәлбәджар

**Кәлбәджар** () — Әзербайжандағы қала, Кәлбәджар ауданының әкімшілік орталығы.
Кәлбәджар қаласының халқы 2026 жылы 500 адамды құрады.

## Географиялық сипаттамасы
Кураның оң жақ саласы Тертер өзенінің жоғарғы ағысында орналасқан. Қала Әзербайжан астанасы Бакуден батысқа қарай 320 км жерде, 1589 м биіктікте орналасқан.

## Тарихы
XVIII ғасырдың ортасында Кәлбәджар Қарабақ хандығының құрамына кірді. 1960-1917 жылдары XIX ғасырдың ортасында бұл аумақты күрдтер мекендеді. 1923 жылдан 1930 жылдың 23 шілдесіне дейін қала Әзербайжан КСР-нің Күрдістан аймағының құрамына кірді. 1930 жылы Кәлбәджар ауданы құрылды, ал оның әкімшілік орталығы 1980 жылы қала мәртебесін алған Келбаджар қаласы болды.

1993 жылдан 2020 жылға дейін қала бастапқыда топонимикалық атауы Карвача болған СҚО бақылауындағы «Таулы Қарабақ қауіпсіздік белдеуі» деп аталатын аймақтың бөлігі болды. Екінші Қарабақ соғысынан кейін, 2020 жылдың 25 қарашасында, Әзербайжан, Армения және Ресей арасындағы 2020 жылдың 10 қарашасындағы үшжақты келісім негізінде қала мен оның ауданы Әзербайжанға қайтарылды.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
2021 жылдың 29 қыркүйегінде наубайхана  ашылды. 2022 жылдың 26 ​​маусымында «Истису» минералды су зауытының құрылысы басталды.

## Дереккөздер

Санат:Әзербайжан қалалары
Қасымхан Әкішұлы Шанин

**Қасымхан Әкішұлы Шанин** (15 қазан 1925 — 11 наурыз 1968) — қазақ актері, Жұмат Шаниннің інісі Әкіштің ұлы.
## Өмірбаяны
1925 жылы 15 қазанда Баянауыл ауданында дүниеге келген. 1937 жылғы қуғын-сүргіннен кейін Шаниндердің отбасы Алматыдан Шымкентке көшіріліп, осы қалада Қасымхан Шаниннің театрға бағышталған өмірі басталады. Ол 1940 жылы Шымкент облыстық драма театрында актер болып жұмыс істей бастайды. 1946 жылы Мәскеудегі Бүкілодақтық мемлекеттік кинематография институтының (БМКИ-ВГИК) режиссерлік факультетіне түседі де, артынша отбасы жағдайына қарай Ташкенттегі Театр-көркемөнер институтының режиссерлік факультетінде оқуын ары қарай жалғастырды. Содан кейін Ленинградтағы курстарда біліктілігін арттырды.
## Рольдері
Институтты бітіргеннен кейін ол Шымкент облыстық драма театрында режиссерлік қызмет атқарды. Б.Майлиннің «Шұға», Р. Гамзатовтың «Тау қызы», К.Смайыловтың «Сенім күші», «Жаяу Мұса», С. Адамбековтің «Біздің үйдің жұлдыздары» спектакльдерін сахнаға шығарды. Сондай-ақ, кинода сомдаған рөлдері де ел жадында. Ол «Қазақфильм» студиясы түсірген «Ботагөз» фильмінде Бүркітбайды, «Қараш-Қараш оқиғасында» тілмаш рөлін орындады. 1960 жылдан бастап режиссерлікке ден қойған ол «Шұға», «Жаяу Мұса», «Тау қызы», «Амангелді» секілді шығармаларды сахналады. 

"Қазақфильм" студиясы түсірген "Ботагөз" фильмінде Бүркітбайдың, "Қараш-Қараш" оқиғасы фильмінде тілмаштың рөлін ойнады.

Қызы Райхан "Тақиялы періште" фильміне түсті.
## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Қасымхан Шанин әрі актер әрі режиссер еді...

Санат:КСРО актерлері
Санат:Алфавит бойынша актерлер
Кәдәбек

**Кәдәбек** () — Әзербайжанның Кәдәбек ауданының қаласы және әкімшілік орталығы.
2026 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша Кәдәбек халқының саны 10 146 адамды құрады.

## Географиялық сипаттамасы
Кіші Кавказдың етегінде, Далляр теміржол станцсасынан 51 км жерде, Бакуден батысқа қарай 444 шақырым жерде орналасқан. Шілдеде температура +10 C мен +20 C аралығында, ал қаңтарда -2 C мен -10 C аралығында ауытқиды.

## Тарихы
Бұл аймақ XIX ғасырдың ортасында немістер негізін қалаған мвс кенішінен пайда болды. 1883 жылы Siemens компаниясы Калакенд мыс балқыту зауытын салды, ал 1879 жылы Кавказда алғашқы 28 шақырымдық теміржол, Гедабай-Калакенд теміржолы салынды. 1883 жылы Патшалық Ресейдің Калакенд ауылында алғашқы су электр станциясы салынды, ал мыс Калакенд мыс балқыту зауытында электролиз арқылы балқытылды. 1930 жылы ол аудан орталығына, 1990 жылы қалаға айналды.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Кәдәбекте тамақ өңдеу, ағаш өңдеу және құрылыс материалдары өнеркәсібі бар. Жақын жерде Anglo Asian Mining Company компаниясының алтын және мыс кеніші орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Әзербайжан қалалары
Ащытұзбұлақ (Атырау облысы)

**Ащытұзбұлақ** — Атырау облысы, Индер тауы бөктерінен шығып, Индер көліне құятын тұзды бұлақ.

## Атаудың сөзжасамдық сипаты
Атау аналитикалық тәсіл арқылы жасалған. Ащы (сын есім) + тұз (зат есім) + бұлақ (зат есім. географиялық термин) сөздері біріккен көп тұлғалы атау. Суының тұзды, ащы дәміне байланысты қойылған атау.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан бұлақтары
Санат:Индер ауданы географиясы
В. Мартылоғ қысқа көшесі (Астана)

**В. Мартылоғ қысқа көшесі** — Астана қаласының «Агроқалашық» тұрғын алабында орналасқан қысқа көше. С. Мұхамеджанов көшесінен басталып, Бейсекова көшесінде аяқталады. Оғыланды көшесіне айналады.

## Тарихы
### Көше
Бұрынғы Ақмол архивінің жабылып кетуімен, көп құжаттардың жоғалып кеткенінен, көшенің тарихы белгісіз болып қалады.
### Тұлға
В. Мартылоғ (? — 1919 жылдың тамызына дейін) — бірінші Ақмола Совдепінің мүшесі. Авдеев, Катченко, Вязов, Юдин, Сейфуллин, Баландин, Нұркин,Кондратьева, Ананченко, Макалкинмен бірге Омбы қаласының түрмесінен қашып кеткен.

## Дереккөздер

Санат:Астана көшелері
Ащысай (өзек)

**Ащысай** — Атырау облысындағы өзек. Ол Бақсай өзегінен бөлінген. Кей жерлерде жазғы ыстықта құрғап кетеді. Ащысайдан бөлінген бір өзекше Солянка деп аталады. Екі атаудың бір-біріне сәйкес мағынасы өзек суының дәміне байланысты болса керек.

## Атаудың сөзжасамдық сипаты
Ащысай атауы аналитикалық тәсіл арқылы жасалған. Ащы (сын есім) + сай (зат есім) сөздерінен жасалған біріккен тұлғалы атау.

## Дереккөздер
Күрдәмир

**Күрдәмир** () — қала, Әзербайжанның Күрдәмир ауданының әкімшілік орталығы.
Күрдәмир қаласының халқы 2026 жылы 18 100 адамды құрады.

## Географиялық сипаттамасы
Қала Кура-Аракс ойпатында, Кура өзенінің сол жағалауында орналасқан. Баку мен Күрдәмир арасындағы қашықтық 189 км.
Бұл аймақта жалпы құрғақ субтропикалық климат басым. Бұл климаттық аймақтарда жаз әдетте ыстық, кейде өте ыстық, ал қысы жылыдан салқынға дейін, жауын-шашын аз болады. Жазы жаңбырсыз, ал қысы ылғалды болады.

## Тарихы
«Күрдәмир» сөзінің бірнеше этимологиясы болуы мүмкін. Ол «Кур» және «Демир» сөздерінен шыққан деп есептеледі (Ширван диалектісінде «Кур» сөзі ессіз батыл және батыл дегенді білдіреді.

Ол ауыл ретінде құрылып, Баку губернаторлығының Геокчай ауданының құрамына кірді. Сол кезде ауылдың жанында Закавказье темір жолындағы стансасы салынды. Ауыл 1938 жылы қала мәртебесін алды. Деректік дереккөздерге сәйкес, 1918 жылдың жазында ауылда әскери қимылдар басталып, Кавказ ислам армиясы Күрдәмирді басып алды. Алайда, бір айдан кейін түрік және әзірбайжан күштері бірігіп басып алынған жерлерді қайтарып алды.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Негізгі қызметі — ауыл шаруашылығы, соңғы уақытта нарықтық экономика жағдайларына сәйкес шағын бизнестің саудадағы, қызмет көрсету саласындағы және басқа да салалардағы қызметі кеңінен қамтылды.

Тамаша және қолайлы климаттың арқасында қалада жүзім шаруашылығы мен шарап жасау жақсы дамыған. Ең танымал жүзім сорты - «Ширваншахлы». Шарап зауыты мен асфальт зауыты жұмыс істейді және өз өнімдерін шығарады. Кілем тоқушылары өз шеберліктерімен аймақ шекарасынан тыс жерлерде де танымал. Жергілікті кілемнің ең танымал түрі - «Шилян».

## Дереккөздер

Санат:Әзербайжан қалалары