open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әскери жағдай

**Әскери жағдай** — соғыс, қарулы агрессия немесе соғыс жариялау, шабуыл жарияланған жағдайда мемлекеттің бүкіл аумағында немесе оның жекелеген жерлерінде енгізілетін ерекше жағдай, басқару тәртібі.

Әскери жағдайды әскери жағдаймен шатастыруға болмайды. Ұлттық заңнама «әскери жағдайды» реттеуді анықтайды, ал халықаралық құқық «әскери жағдайды» регламенттейді. Соғыс жариялау, халықаралық құқыққа сәйкес, өз халқына немесе жау мемлекетінің үкіметіне, әлемдік қауымдастыққа және сол сияқтыларға жүгіну арқылы жүзеге асырылады.

## Дереккөздер
Юрай Червенак

**Юрай Червенак** (; 16 маусым 1974, Жьяр-над-Гроном, Банска-Бистрица өлкесі) — Словак фантастикалық және тарихи романдар жазушысы, киножурналист және сыншы.

## Өмірбаяны
Юрай Червенак 1974 жылы Жьяр-над-Гроном қаласында (Ziar nad Hronom) дүниеге келген. Ол өмірінің алғашқы жылдарын Верхне ауылында (Vychne) өткізді, бірақ мектеп жасынан бастап көршілес Орталық Словакияның Банска-Стявница қаласында (Banska Stiavnica) тұрды.

Гимназиядағы оқуын аяқтағаннан кейін ол түнгі күзетші, кейін мәдениет үйінің қызметкерінен кинотеатр директорына дейін бірнеше жұмысты ауыстырды. 2005 жылдан 2011 жылға дейін ол Кошицеде тұрды, қазіргі уақытта қайтадан Банска Штявницада тұрады. 2005 жылдан бастап әдеби және журналистік жұмыстармен кәсіби айналысады, словакиялық "Fantázia" жанрлық журналының редакциялық алқасының мүшесі болып табылады, онда ол кинотеатр бөліміне жауап береді және өзінің фильмдер мен кітаптар туралы әңгімелері мен шолуларын жариялайды.
Оның шолулары мен сындарын "Pevnost", "Ikarie", "Filmag", "Blockbaster"журналдарынан табуға болады.

## Шығармашылығы
Ол ерте жастан жаза бастады. Кейінірек фильмдер, комикстер және түрлі-түсті иллюстрациялар туралы жаңалықтары бар өзінің журналын шығарды. Алғашқы шынайы жарық көрген туынды 1992 жылы Бублинки журналындағы «Tyrgor – Tajomné stretnutie» комикстері болды.

Ол өзінің дебютін «Тормарен» (Saga 1993) кітабындағы "Ольгерд қылыш" романымен жасады. Оның жұмысындағы бетбұрыс «Mŕtvi stříbro» nenepobujú (Fantázia 1/1998) хикаясы болды.
Ол оны кейінірек романдар трилогиясымен жалғастырды: Сиқыршы: Қасқырлар иесі (Уэльс, 2003), Сиқыршы: Радхост қылышы (Уэльс, 2004) және Қара сиқыршы: Қанды от (Уэльс, 2005).

«Қанды от, ақ от» әңгімесімен 1999 жылы «Ең үздік фантастика» байқауының жеңімпазы атанды. «Қара сиқыршы: қанды от» романы Ғылыми фантастика академиясының сыйлығын жеңіп алды. 2003 жылы «Černokněžník – Vládce vlků» сериясының бірінші романы жарық көрді. 2009 жылы Червенак «Strážcovia Varadína» («Орадея сақшылары») тарихи шытырман оқиғалы романдар сериясы, Осман империясы мен Гамбургтер арасындағы әртүрлі қақтығыстар аясында 17 ғасырдың аяғында ойдан шығарылған капитан Корнелиус Баторидің ерлігін баяндады.

## Дереккөздер

Санат:Словакия жазушылары
Футболдан Италия кубогының финалы 2025

**[[Футболдан Италия кубогы|Футболдан Италия кубогының]] финалы 2025** (*2025 Coppa Italia final*) — турнирдің 78-ші маусымының финалдық ойыны. 14 мамыр күні Римде өтті.
## Maтч
### Детальдар

## Дереккөздер

## Сілтемелер
Санат:2025 жылғы футбол
Санат:Футболдан Италия кубогы
Санат:Милан ФК ойындары
Санат:Болонья ФК ойындары
Миллион долларлық ботам

**Миллион долларлық ботам** — Клинт Иствудтың фильмі.

Боксер қыз туралы дррама!

Фильм 4 Оскар сыйлығын, 2 Алтын глобусты және Цезарь сыйлығын жеңіп алған.

Rotten Tomatoes сайтында оны 90% жақтап шықты.

## Рөлдерде

## Дереккөздер

Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)
Санат:Клинт Иствуд фильмдері
Бауыржан Момышұлы ескерткіші

* Бауыржан Момышұлы ескерткіші – Алматы қаласында 2010 жылы ашылған. 
* Бауыржан Момышұлы ескерткіші – Астана қаласында 2008 жылы ашылған.
* Бауыржан Момышұлы ескерткіші – Тараз қаласында 2000 жылы ашылған.
Тампа

**Тампа** () — Флорида штатының үшінші қаласы, түбектің батысында, Тампа шығанағының жағалауында орналасқан Хилсборо округінің әкімшілік орталығы. 2021 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 387 050 адамды құрайды. Сент-Питерсберг бен Клируотер қалаларымен шектеседі.

## Тарихі
«Тампа» сөзі америкалық шыққан. Оның мағынасы жоғалғанымен, ол жергілікті американдық Калуза тайпасының тілінде «от таяқшалары» дегенді білдіреді. 1528 жылы 8 сәуірде Тампа маңына барған алғашқы еуропалық испан конкистадоры Панфило де Нарваес болды. Бір жылдан кейін Эрнандо де Сото (оның аты форт, кейінірек Парсы шығанағы жағалауындағы саябақтардың бірі) де нарваес экспедициясының тірі қалған жалғыз мүшесін құтқарады.

## Географиясы
Тампа қаласы Флорида түбегінің батыс жағалауында, Тампа шығанағының жағасында орналасқан. Хиллсборо өзені қала арқылы өтеді.

## Климаты
Тампа климаты — субтропикалық, ылғалды, тропикке ауысады. Жауын шашынның максималды мөлшері маусымнан қыркүйекке дейін жазғы кезеңге келеді.

## Көрнекті орындар
«Busch Gardens» ойын-сауық саябағы, аквариум.
Adventure Island аквапаркі.

## Демографиясы

## Спорты
Қалада «Тампа-Бэй Лайтнинг» ҰХЛ мен «Тампа-Бэй Бакканирс» ҰФЛ клубтары орналасқан.

## Медиасы
Қалада басылған негізгі күнделікті газеттер — *[[Tampa Bay Times]]* және *[[Tampa Tribune]]*. Баспа жаңалықтары сонымен қатар әртүрлі шағын аймақтық газеттермен, балама апталықтармен және журналдармен қамтылған. *[[La Gaceta]]* елдегі жалғыз үш тілді газет — ағылшын, испан және итальян тілдерімен ерекшеленеді, өйткені оның тамыры Йбор, қаланың сигара иммигрант ауданы.

Негізгі телеарналарға WFTS 28 (ABC), WTSP 10 (CBS), WFLA-TV 8 (NBC), WTVT 13 (Fox), WTOG 44 (CW), WTTA 38 (MyNetworkTV), WEDU 3 (PBS), WEDQ 16 (PBS), WMOR-TV 32 (Тәуелсіз), WXPX 66 (ИОН), WCLF 22 (CTN), WFTT 50 (UniMás) ЖӘНЕ WVEA 62 (Univision).

Ауданға ондаған FM және AM радиостанциялары, соның ішінде Флоридадағы алғашқы радиостанция болып табылатын WDAE қызмет көрсетеді-ол 1922 жылы эфирге шықты.

## Білімі
Оңтүстік Флорида университеті.

Тампа университеті (The University of Tampa).

Хилсборо Қоғамдық колледжі (Hillsborough Community College — HCC)

## Бауырлас қалалары
*  Агридженто (), Италия (1991)
*  Веракрус (), Мексика (2002)
*  Гавр (), Франция (1993)
*  Измир (), Түркия (1993)
*  Овиедо (), Испания (1992)
*  Ашдод (), Израиль (2005)
*  Барранкилья (исп. *Barranquilla*), Колумбия (2012)
*  Бока-дель-Рио (исп. *Boca del Río*), Мексика (2002)
*  Ираклион (гр. *Heraklion*), Грекия (2019)
*  Ланьчжоу (клас. қытайша. *蘭州*, жеңіл. *兰州*, пінин *Lánzhōu*), Қытай (2016)
*  Порту-Алегри (порт. *Porto Alegre*), Бразилия (2013)
*  Оңтүстік Дублин (ирл. *Baile Átha Cliath Theas*), Ирландия (2002)

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Тампа қаласының ресми сайты


Санат:Флорида қалалары
Футболдан Түркия кубогының финалы 2025

**Футболдан Түркия кубогының финалы 2025** () — турнирдің 63-ші маусымының финалы.
## Матч
### Детальдар


## Дереккөздер

## Сілтемелер

* https://www.tff.org/Default.aspx?pageID=288
Санат:2025 жылғы футбол
Санат:Галатасарай ФК ойындары
Санат:Трабзонспор ФК ойындары
Санат:Футболдан Түркия кубогы
Футболдан Түркия кубогы

**Футболдан Түркия кубогы** () — Түркиядағы маңызды футбол турнирі. Кубок жеңімпазы Түркия суперкубогы мен УЕФА Еуропа лигасына жолдама алады.

## Жүлдегерлер

### Клубтар бойынша

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* http://www.tff.org/default.aspx?pageID=411
Санат:Футболдан Түркия кубогы
Холюфт стадионы

**Холюфт стадионы** — Германияның Гамбург қаласында орналасқан, футбол матчтарына арналған стадион. Бұл стадион Виктория Гамбург және Санкт-Паули II футбол клубтарының үй алаңы болып табылады. Стадион сыйымдылығы 11 000 көрермен. Холюфт стадионы 1907 жылы ашылған.

## Тарихы
Холюфт стадионыңдағы көрермендер саны бойынша рекорд — 37 000 адам, ол Британ аймағы чемпионатының финалында орнатылған, сол ойында Гамбург командасы Санкт-Паули клубын 6:1 есебімен жеңген.

## Дереккөздер

Санат:Германия стадиондары
Санат:Стадиондар
Жас қыран (стадион)

**Жас қыран стадионы** (*бұрынғы атауы* **Спутник**) — Алматы қаласындағы "Жас Қыран" балалар-жасөспірімдер футбол орталығындағы арена. "Жас Қыран" клубы өз алаңындағы ойындарын өткізеді. Түркебаев — Шәкәрім көшелерінің қиылысында орналасқан.

## Тарихы
Стадион кеңес дәуірінде салынған. 2017 жылы күрделі жөндеуден өтіп, трибуналарына шатыр орнатылды, табиғи көгал төселді. Трибуналары батыс қапталда орналасқан, екі алып жарықтандырғыш бар.

Ашылу салтанаты 2018 жылы 20 қазанда өтті.

2021 жылдан бастап Қазақстан 2-лигасы ойындары өтіп жатыр.
## Сілтемелер
*https://www.jasqyran.com/history-of-the-center
*https://lancasterholding.
Санат:Стадиондар
Санат:Қазақстан стадиондары
Маргита Фигули

**Маргита Фигули** (; 2 қазан 1909, Вишни-Кубин, Аустрия-Мажарстан - 27 наурыз 1995, Братислава, Словакия) — Словак жазушысы және ақыны, оның «Вавилон» романы ондаған тілдерге аударылған. Аудармашы және балалар мен жасөспірімдер әдебиетінің авторы.

## Өмірбаяны
Маргита Фигули 1909 жылы 2 қазанда Аустрия-Мажарстан империясының Орава өлкесіндегі, қазіргі Словакияның Жилин өлкесіне қарасты Вишни-Кубин ауылында дүниеге келген. Оның ата-анасы дворянның қызы Юлия Боцкова және кедей шаруа Йозеф Фигули болды. Маргита төрт баланың үшінші қызы болды.

Ол бастауыш білімді туған ауылында алды. Он екі жасында Фигули ақын және суретші ретінде дарындылығын көрсетті, бірақ отбасының материалдық жағдайы қиын болғандықтан, Маргита өнер оқуынан бас тартуға мәжбүр болды. 1924 жылы Долный Кубиндегі орта мектепті бітіріп, Банска-Бистрицадағы коммерциялық академияға оқуға түсті. 1928 жылы Братиславадағы Татра банкіне хатшы болып жұмысқа орналасып, 1941 жылға дейін жұмыс істеді.

Жұмыстан бос уақытында музыкамен айналысты: ол консерваториядағы сабақтарға қатысып, фортепианода ойнады. Ол сондай-ақ жазушылықпен айналыса бастап, алғашқы өлеңдерін жариялады.

Маргита Фигули Братиславада қайтыс болды, "Славичье удоли" ("Бұлбұл алқабы") зиратында жерленді.

## Шығармашылығы
Маргита Фигулидің алғашқы әңгімелері «Календарь» Татра Банка және «Словенске погляды», «Живена», «Элан» журналдарында жарияланған.

1941 жылы Маргита Фигули «Болат құс» атты соғысқа қарсы әңгімесін жариялады, ол үшін оны банктен жұмыстан шығарды. Осы сәттен бастап ол өзін толығымен әдеби қызметке арнады.
«Вавилон», «Гнедых үштігі» романдары ондаған тілдерге, оның ішінде орыс тіліне аударылған.

Вавилон империясының құлауы туралы роман 1943 жылы жазылып, 1946 жылы жарық көрген. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жазылған және сол кезде немістердің еріксіз шапқыншылығына қарсы тұруға батылы жетпеген еуропалық элитаның қорқақтығы туралы астарлы әңгіме ретінде оқылған. Романдағы романтикалық желі шаруа қызы Нанай мен қаланың қорғанысын басқаратын Вавилон әскерінің жоғарғы қолбасшысы ақсүйек Набусардардың махаббатына арналған. Тығыз байланыстырылған сюжеттік желілер оқырманға ежелгі тарихтың тәжірибелі білгірлерін де бей-жай қалдырмайтын шебер құрастырылған әңгіме.

## Дереккөздер

Санат:Словакия жазушылары
УЕФА Чемпиондар лигасы 2024/25, плей-офф

## Іріктеу раунды

----

----

----

----

----

----

----

## 1/8 финал

----

----

----

----

----

----

----

## 1/4 финал

----

----

----

## Жартылай финал

----

## Финал

Санат:2025 жылғы футбол
Санат:УЕФА Чемпиондар лигасы 2024/25
Кірөзек

**Кірөзек** — Алматы облысы, Жамбыл ауданы жерімен ағатын өзен, Қопаның оң салаларының бірі.  

## Сипаттамасы

### Географиясы
Ұзындығы 20 шақырым. 

Кірөзек шатқалының солтүстігіндегі қырат-жоталардан (Алматы - Тараз тас жолының солтүстүгінде) басталып, солтүстікке қарай ағады. Қопа ауылынан 4 шақырым төменде Қопа өзеніне құяды. 

Қар-жаңбыр және жер асты суларымен толығады. Арнасы жаз, күз айларында құрғап қалады. Су мол жылдары Беріктас арнасынан тасыған сулар келіп құйылатын, қазір ол арналар орны егістікке пайдаланылады. Суы лайланып ағады. Сағасына бір шақырым қалғанда Жанжігіт өзені келіп қосылады. Жағасында бірнеше қыстақтар, мал жайылымдары бар.
## Дереккөздер

## Сілтемелер

* Топографиялық карта: k-43-04

Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) өзендері
Душан Юркович

**Душан Юркович** (; 23 тамыз 1868, Тура Лука, Словакия — 21 желтоқсан 1947, Братислава, Чехословакия) — Словак сәулетшісі, этнографы және суретшісі. 1964 жылдан бастап оның құрметіне Душан Юркович атындағы сыйлық беріледі.

## Өмірбаяны
Душан Юркович 1886 жылы 23 тамызда Туре-Лука қаласында (сол кезде Аустрия-Мажарстан империясы, қазіргі Словакия) екі жергілікті халық суретшісінің отбасында дүниеге келген. Орта мектепті бітіргеннен кейін Душан Юркович Венаға көшіп келді, онда 1884-1889 жылдар аралығында Ұлттық индустриалды училищеде оқыды, содан кейін ол Мартин қаласында көркем ағаш жұмыстарының шебері ретінде жұмыс істей бастады. Біраз уақыттан кейін ол Всетин қаласына көшіп, ол жерде Михал Урбанек шеберінің шеберханаларында оқуын жалғастырды.

Ол Мартинде біраз уақыт жұмыс істеді, онда ол халық ұсталары мен олардың ағаш бұйымдарына қызығушылық танытты. Содан кейін Всетинге (шығыс Моравия) көшіп, Михал Урбанектің шеберханасында оқуын жалғастырды. Өзінің бюросымен бірге ол 1895 жылы Прагада өткен чех-славян этнографиялық көрмесіне арналған ғимараттардың бірлескен авторы және Богемиядағы басқа да көптеген ғимараттардың авторы болды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Аустрия-Мажарстан армиясына жұмылдырылды, онда ол «Kriegsgräber-Abteilung K.u.K. Militär-Kommando Krakau» ((Краковтағы әскери комендатураның К.және К. әскери жерлеу бөлімі), Әскери қабірлер бөлімінде қызмет етті. Соғыстан кейін ол жаңадан құрылған Чехословакияға оралып, Братиславада орналасады.

## Мансабы
1899 жылы Душан Юркович Брно қаласында жергілікті мектеп үшін ғимарат салуға өзінің құрылыс кеңсесін құрды. Брнода Душан Юркович чех жазушылары Иржи Магенмен, ағайынды А. және В.Мрштикпен және Йозеф Мерхаутпен танысты. Брнодағы Душан Юркович жобалаған ең танымал жұмыс — халық өнері мен Вена модернизмінің элементтерін біріктірген Жабовржескідегі вилла болды. Ол сондай-ақ монументалды өнер достары қоғамы ғимаратының және Метуядағы Жаңа орын қамалын реконструкциялаудың авторы болды.

Душан Юркович Галисияның батысында Нова — Жмигруд қаласының маңында (бүгінде Польшаның Малополь воеводствосы) 40-қа жуық әскери жерлеу жобаларының авторы. Ол жасаған әскери жерлеу орындары лемков халық өнерінің элементімен сипатталады. Оның кейінгі ең танымал жұмыстарының арасында Юзеф Милослав Гурбан мен Милан Растислав Штефаниктің қабірлері, Словакияның ұлттық көтерілісіне арналған ескерткіш және Биік Татрадағы Ломницки аспалы көлік жолы бар.

## Дереккөздер

Санат:Словакия сәулетшілері
Сент-Огастин (Флорида)

**Сент-Огастин** (, испанша атауы Сан-Агустин, ) — АҚШ-тағы ең көне қала, Флорида штатының солтүстік-шығыс бөлігіндегі Атлант жағалауындағы Сент-Джонс округінің әкімшілік орталығы.

Джексонвиллден оңтүстікке қарай 61 км жерде орналасқан. Сент-Огастиннен «атлантаралық су жолы» басталады.

14 390 тұрғыны бар (2014).

## Тарихы
1513 жылы Колумбтың серігі — Хуан Понсе де Леон аңызға айналған әбілхаятын іздеп, қала тұрған жерге қонды. Ол бұл жерді Флорида деп атады және оны испан тәжінің иелігі деп жариялады. 1564 жылы Сент-Джонс өзенінің сағасы француздардың назарын аударды, олар мұнда форт Каролинаны құрды. Келесі жылы бәсекелестерді вытыстыру үшін испан адмиралы Педро Менендес де Авилес осы аймақтарға жіберілді. Әл-Августин күні межелі жерге жетіп, Менендес Француз колониясын қиратып, 1565 жылы 8 қыркүйекте жақын жерде Әл-Августин фортын (**Сан-Агустин**) тұрғызды.

Испандықтардың ағылшындармен бәсекелестігінің күшеюімен алғашқылар Сан-Агустинді Әулие Марктың (1672) үлкен қараңғы бекінісін салу арқылы нығайтты. Қазір бұл жалпыұлттық маңызы бар ескерткіш — Америка территориясындағы ең көне тас бекініс. Ағылшындардың Сан-Агустинге жасаған көптеген шабуылдарының ішінде XVI ғасырда сэр Фрэнсис Дрейк жасаған тонау және Джорджия колониясының негізін қалаушы Джеймс Оглеторп Сан-Агустинді қоршау ерекше танымал. 1763 жылы ағылшындар ақыры Сент-Марк бекінісін иемденіп, оны 20 жыл ұстады. Американдық тәуелсіздік соғысы кезінде король Джордждың жақтастары Американың түкпір-түкпірінен ағылды. 1819 жылы Сан-Агустин, ағылшынша айтылуында Сент-Огастин, АҚШ-қа кетіп, бекініс семинол тұтқындарын ұстау үшін түрмеге жабылды, олардың бастығы Оцеола да осында түрмеге жабылды.

Қазіргі уақытта қала туризм арқылы өмір сүреді. Отаршылдық архитектурасының ескерткіштері бір бөлігі қалпына келтірілді, бір бөлігі ежелгі дәуірге қайта салынды. Басқа көрнекті орындардың қатарында католик соборы (1793–1797), «ең көне үй», «ең көне мектеп», 1824 жылғы маяк және 1893 жылы құрылған аллигатор фермасы бар.

## Әдебиет
* 

## Сыртқы сілтемелер
* 
* 
* Castillo de San Marcos official website, U.S. National Park Service

Санат:Флорида қалалары
Войт Альберттің көтерілісі

**Войт Альберттің көтерілісі** () — 1311–1312 жылдары Краков қаласында орын алған көтеріліс.

## Алғышарттар
1241 жылы Моңғол шапқыншылығы кезінде Краков қаласы дерлік толықтай қиратылды. 1257 жылы қала қайта қалпына келтіріліп, V Болеслав Стыдливый Краковқа Магдебург құқығына сай өзін-өзі басқару мәртебесін берді. Осыдан кейін қалаға неміс жерлерінен қоныс аударушылар көптеп келе бастады.

1291 жылы Краковты чех королі II Вацлав жаулап алды. 1300 жылы ол Польша королі болды. Оның қайтыс болуынан кейін Краковты поляк князі I Владислав Локетек өз бақылауына алды. Ал 1310 жылы Чехиядағы билік Иоганн Люксембургскийге өтті. Ол Польша королі титулына үміткерлігін жалғастырып, сондай-ақ Силезия кінәздіктерін вассалдыққа бағындыруға ұмтылды.

## Көтеріліс
1311 жылы Краковтың 1290 жылдан бергі войты Альберт Владиславқа қарсы көтеріліс бастады. Ол қаланы Иоганн Люксембургскийдің қолына беруді көздеді. Көтеріліс Краковтағы неміс тілінде сөйлейтін тұрғындарға сүйенді, оған сондай-ақ маңайдағы бірқатар монастырлар мен бұрынғы Краков епископы Ян Муската қолдау көрсетті.

Иоганн Люксембургский көтерілісшілерге көмекке келе алмады, себебі дәл сол уақытта Моравияда оған қарсы көтеріліс басталды. Сондықтан оның атынан Краковқа Силезиядан I Болеслав Опольский жіберілді. Алайда көтерілісшілер кінәз жасақтары қорғаған Вавель қамалын ала алмады. Кейінірек мажарлардың көмегімен Кіші Польшада билікті қайта орнатқан Владислав Локетек Краковқа жақындағанда, Альберт пен Болеслав Опольский қаладан қашып кетті.

## Нәтижелері мен салдары
Альберт белгісіз себептермен Ополеде Болеславтың өзі тарапынан түрмеге қамалды. Бес жылдан кейін оны Болеславтың ұлы — өзі аттас Болеслав босатты. Осыдан кейін Альберт Прагаға кетіп, сол жерде қайтыс болды. Ал Ян Мускатаны гнезно архиепископы Якуб Свинка «поляк халқының жауы» деп жариялады.

Көтеріліс үшін жаза ретінде Краков көптеген артықшылықтарынан айырылды, ал қаладағы неміс тілді тұрғындар қуғын-сүргінге ұшырады. Поляк еместерді анықтау үшін «Soczewica, koło, miele, młyn» деген төрт сөзден тұратын шибболет қолданылды: 7 жастан асқан кез келген адам осы сөздерді дұрыс айта алмаса, өлім жазасына, жер аударуға немесе мүлкін тәркілеуге ұшырайтын. Бұл оқиғалар қаланың тез полонизациялануына әкелді.

## Әдебиеттер
* Альберт // Акт — Ариетта. — М.: Совет энциклопедиясы, 1950. — (Үлкен кеңес энциклопедиясы : [51 томдық] / бас ред. С. И. Вавилов ; 1949–1958, т. 2).
* Marcin Kamler (ред.): PWN лексиконы: Әскер, соғыс, қару. — Варшава: PWN ғылыми баспасы, 2001. — ISBN 83-01-13506-9.

## Дереккөздер

Санат:Польшадағы көтерілістер
Санат:Краков тарихы
Ai Se Eu Te Pego

**«Ai Se Eu Te Pego»** () — 2008 жылы жазылған бразилиялық ән, әсіресе 2011 жылғы Мишел Телоның орындауынан кейін ол халықаралық деңгейде әйгілі болып шықты.

Ән әртүрлі чарттарда алдыңғы орыннан табылып, YouTube сайтындағы бейнежазбасының қаралымы 1 миллиардтан асқан алғашқы барзилиялық шығарма болды. Оның аса танымал болып шығуына Криштиану Роналдуның футбол алаңындағы билеуі де әсер еткен.

## Чарттар

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* 

Санат:Алфавит бойынша әндер
Санат:Мишел Тело әндері
Санат:Португалша әндер
Польша мемлекетінің мыңжылдығы

**Польша мемлекетінің мыңжылдығы** — Польша Халық Республикасында 1960–1966 жылдар аралығында аталып өткен, елдің егемендігіне, мемлекеттілігіне және мәдениетіне арналған мемлекеттік мереке. Бұл мерейтой 1958 жылы Сеймнің қаулысымен жарияланып, 1960 жылғы 16 ақпанда Калиш қаласында өткен Ұлттық бірлік майданының Бүкілполяк комитетінің пленарлық отырысында ресми түрде ашылды. Мерейтойдың мерзімі Польша тарихындағы алғашқы кінәз I Мешконің билікке келуімен (960 жылы) және елдің христиан дінін қабылдауымен (966 жылы) байланыстырылды.

Мерейтой аясында «Мыңжылдыққа – мың мектеп» атты білім беру бағдарламасы жүзеге асырылды. Оның барысында 1959–1972 жылдар аралығында Польша мемлекетінің мыңжылдығына арналған шамамен 1,5 мың заманауи мектеп-сәулет ескерткіштері салынды. Сонымен қатар, археологиялық зерттеулер күшейтіліп, елді көгалдандыру, жолдар мен бөгеттер салу сияқты бірқатар басқа да шаралар қолға алынды.

Бұл мерейтой Польшада Шомылдыру рәсімінің мың жылдығын атап өткен Католик шіркеуі мен Польша Халық Республикасының коммунистік үкіметі арасындағы бейбіт бәсеке сипатындағы «қансыз соғысқа» айналды. Қазіргі поляк тарихшыларының пікірінше, бұл идеологиялық қарсыластықта ресми билік жеңіліс тапқан.

## Галерея

Odznaka 1000-lecia Państwa Polskiego.JPG|Мың жылдыққа арналған естелік медаль
Szkola Pomnik Tysiaclecia 2007 backyard.jpg|Мжежино қаласындағы мың жылдық ескерткіш-мектеп, артқы аула жағынан көрініс
1000 Years of Poland Stone Memorial in Sanok (2017).jpg|Санок қаласындағы ескерткіш
Inskrypcja na tablicy 1000-lecia Panstwa Polskiego w Przeworsku.JPG|Пшеворск қаласындағы мемориалдық тақта


## Дереккөздер

Санат:Польшадағы 1960-шы жылдар
Санат:Польша мәдениеті
Санат:Мерейтойлар
Сент-Питерсберг (Флорида)

**Сент-Питерсберг** (), қысқартылған — **Сент-Пит** () — Флорида штатының Пинеллас округіне жататын АҚШ қаласы. Халық санағы бюросының бағалауы бойынша 2014 жылы тұрғындар саны 253 693 адамды құрады. Сент-Питерсберг — Флоридадағы халық саны бойынша бесінші қала (округтік емес қалалардың ішіндегі ең үлкені) және штаттың екінші ірі қалалық агломерациясына кіреді: Тампа — Сент-Питерсберг — Клируотер, оның халқы 2,8 миллион (штаттың бірінші қалалық агломерациясы — Майами — Форт-Лодердейл — Уэст-Палм-Бич). Сонымен қатар, агломерация АҚШ-тың бүкіл оңтүстік-шығыс аймағында халық саны бойынша үшінші орында. Қала Тампа шығанағы мен Мексика шығанағы арасындағы түбекте орналасқан. Түбек солтүстігінде материкпен және шығысында Тампа қаласымен (Тампа шығанағы арқылы өтетін бөгет пен көпірлер), сондай-ақ оңтүстігінде брейдентон қаласымен (Хилсборо округінің суларын кесіп өтетін Күншуақ Скайвей көпірі) байланысты.

## Географиясы
Сент-Питерсберг  (27.782254, -82.667619).

2010 жылы АҚШ Халық санағы бюросының мәліметі бойынша, қаланың ауданы 356,38 км² болды, оның 159,91 км² — құры жер және 196,47 км² — су қоймасы.

## Климаты
Сент-Питерсбергтің климаты субтропиктік ылғалды. Жазда дауыл жиі болады. Кішкентай аяз бен қардың түсуі өте сирек кездеседі.

## Демографиясы
2010 жылғы халық санағы бойынша қалада 244 769 адам, 129 401 үй болған. Халық тығыздығы-км²-ге 1532 адам. 

Халықтың нәсілдік құрамы: 64,3% — ақ, 23,9% —  афроамерикалықтар, 6,6% — латиноамерикалықтар, 3,2% — азиялықтар, 2,5% — аралас нәсілдер, 1,3% —  басқа нәсілдер, 0,3% — жергілікті американдықтар, 0,1% — Тынық мұхиты аралдары.

2000 жылға қала халқының 21,5%-ы 18 жасқа дейінгі балалар, 7,7%-ы 18 бен 24 жас аралығындағы тұрғындар, 30,2%-ы 25 пен 44 жас аралығындағы, 23,1%-ы 45 пен 64 жас аралығындағы және 17,4%-ы 65 жастан асқан тұрғындар болды. Қала тұрғынының орташа жасы — 39 жас. 100 әйелге 91,2 ер адам келді. 18 жастан асқан әрбір 100 әйелге 87,7 ер адам келеді.

2000 жылы қаладағы үй шаруашылығының орташа табысы $34 597, ал отбасының орташа табысы $43 198 болды. Ерлердің орташа табысы $30 794 құрайды, әйелдердің орташа табысы $25 860 құрайды. Қалада жан басына шаққандағы орташа табыс $21 107 құрайды. Отбасылардың шамамен 9,2%-ы және халықтың 13,3%-ы кедейлік шегінен төмен, оның ішінде 18 жасқа дейінгі тұрғындардың 19,1%-ы және 65 жастан асқан тұрғындардың 10%-ы.

## Қаланың танымал тұрғындары
* Джимми Уэйлс — интернет-кәсіпкер, Вики тұжырымдамасының идеологы, Уикипедияның негізін қалаушы. 
* Марджори Райс — үй шаруасындағы әйел, бес бұрышты мозаиканың ашылуымен танымал әуесқой математик.

## Бауырлас қалалары
* Санкт-Петербург, Ресей (2002)
* Такамацу, Жапония 
* Фигерас, Испания (2011)

## Дереккөздер

Санат:Флорида қалалары
Татьяна Паухофова

**Татьяна Паухофова** (; 13 тамыз 1983, Братислава, Чехословакия) — Словак театр және кино актрисасы.

## Өмірбаяны
Татьяна Паухофова 1983 жылы 13 тамызда Чехословакияның Братислава қаласында (қазіргі Словакия Республикасы) дүниеге келген.
2001 жылы орта мектепті бітіргеннен кейін ол Братиславадағы Орындаушылық өнер академиясына «Театр өнері» мамандығына түсіп, оны 2005 жылы бітірді. 2007 жылдан бастап ол SND драма бөлімінің қызметкері.

2021 жылы ол музыкант Джонатан Пастирчакқа үйленіп, 2022 жылдың қазан айында Мила есімді қызды дүниеге әкелді.

## Шығармашылығы
Татьяна жасөспірім кезінде ақ эпизодтық рөлдермен экранға шыға бастады. Он тоғыз жасында ол «Керемет қуаныштар» (2002, режиссер Юрай Нвота) трагикомедиясында басты кейіпкерді сомдады. Оның түсірілімдегі серіктесі Ондрей Ветхи болды.

Бір жылдан кейін ол «Ханзада патшалықты қалай құтқарды/Cert ví proc» (2003) жанұялық фантастикалық фильмінде жұмыс істеді. 2005 жылы «Нибелунгтардың сақинасы/Siegfried» комедиясында басты рөлді сомдады.

2009 жылы ол Томаш Масиннің «Тозақтағы үш маусым/3 sezóny v pekle» (2009) драмасына және «кек алушы таулықтар/Janosik» шытырман оқиғалы фильміне қатысты.

Паугофова «Ерлерге арналған роман/Román pro muže» (2010) трагикомедиясында, «Жанған бұта/Horící ker» (2013) өмірбаяндық шағын сериалындағы және Қараңғыда/The Sleepers (2019) көп бөлімді триллердегі рөлдерде ерекшеленді.

Оның соңғы жұмыстарының бірі «Шебер және оның музасы/Alma & Oskar» (2022) драмасындағы суретші Оскар Кокошканың сүйіктісі рөлі болды.

Актриса сахнада негізінен күлкілі рөлдерде көп ойнады, дубляж жасады және жарнамалық роликтерге түсті.

## Дереккөздер
Мичиган (көл)

**Мичиган** () — АҚШ-тағы тұщы су көлі, көлемі бойынша екінші және ауданы бойынша Солтүстік Американың ұлы көлдерінен үшінші орында. Толығымен АҚШ-та орналасқан Ұлы көлдердің бірі және АҚШ-тағы ең үлкен көл. Жоғарғы көлінің оңтүстігінде орналасқан, Гурон көлімен Макино бұғазымен, Миссисипи өзенінің жүйесімен — Чикаго санитарлық-кеме каналымен байланысқан. Гидрография тұрғысынан Мичиган мен Гурон біртұтас жүйені құрайды, бірақ географиялық тұрғыдан олар жеке көлдер болып саналады.

## Этимологиясы
Мичиган көлінің атауы «үлкен су», «үлкен су айдыны», «үлкен көл», «үлкен ішкі көл» дегенді білдіретін оджибве үндістерінің тіліндегі сөздерден шыққан: *michigami, mich-au-gau-mee, kitchigama, michigama, mishigamaw, mitchaw sagaigan.*

## Физика-географиялық сипаттамасы
### Географиясы
Мичиган көлі Ұлы көлдер арасында екінші және үшінші орында, сонымен қатар толығымен АҚШ-та орналасқан жалғыз ұлы көл көлі және АҚШ-тағы ең үлкен көл. Жоғарғы көлдің оңтүстігінде орналасқан. Көлдің ауданы — 58 016 км², ұзындығы — 517 км, максималды ені — 190 км. теңіз деңгейінен бетінің биіктігі — 176,42 м, тереңдігі 281 м дейін жетеді. Көлдегі су деңгейінің орташа жылдық ауытқуы аз байқалады, 0,3 м. судың мөлдірлігі Секки дискісі бойынша орташа есеппен 5,5—6 м құрайды. Жылына шамамен төрт ай мұзбен жабылған. Аралдар — Бивер, Норт-Маниту, Саут-Маниту және басқалар. Қосылған Гурон көлі Макино бұғазы арқылы. Чикаго санитарлық-кеме каналы көлді Миссисипи өзенінің жүйесімен байланыстырады.

Мичиган, Индиана, Иллинойс және Висконсин штаттарының көлге шығуы бар. Мичиган көліндегі ірі қалалар — Чикаго, Эванстон және Хайленд-Парк (Иллинойс), Милуоки және Грин-Бей (Висконсин), Гэри және Хаммонд (Индиана). Мичиганға көптеген өзендер құяды, олардың кейбіреулері: Манисти, Маскигон, Гранд-Ривер, Каламазу, Меномини.

## Дереккөздер

Санат:Ұлы көлдер
Айк (миф)

**Айк** () немесе Айк Наапет (), Айк Дюца́зун (), Айк-лучник (), сондай-ақ Һайк, Гайк, грузиндерде Гаос — армян халқының аңызға айналған ата-бабасы, аңызға айналған Хайкидтер (Хайказундар) әулетінің негізін қалаушы. Библия-христиандық дәстүр бойынша Нұхтың немересі, Торгомның (Фогармының) ұлы болып табылады. Айк туралы аңыздар Мовсес Хоренацидың «Армения тарихы» (V ғасыр) және Себеосдың «Тарихы» (VII ғасыр) еңбектерінде кездеседі. Кавказ халықтарының «тұңғыш аталары» арасында бірінші болып саналады.

## Дәстүр
Ортағасырлық армян тарихнамасына сәйкес, армяндардың өзін атауы **hay** — алып Айктың есімінен шыққан. Айк 300 ер адам мен олардың отбасыларын бастап, Месопотамиядан Ван көлінің жағалауына қоныс аударып, армян мемлекетін құрған. Бұл мемлекеттің шекараларын үш көлдің — Ван, Урмия және Севан көлдерінің айналасына, ал олардың барлығын Арарат тауының төңірегіне сызып белгілеген. Вавилон әміршісі — титан Бэл Арменияға басып кіреді. Армян тарихи дәстүрінде Бэл Немруд есімімен танылған, ол Киелі кітапта Вавилон патшасы ретінде айтылады. Немрудтың Вавилон мұнарасын салуға қатысы бар екені туралы аңыз Иосиф Флавийдің «Яһуди ежелгі тарихы» атты еңбегінде (І кітап, 4-тарау) баяндалған. Гевонд Алишанның есептеуінше, біздің заманымызға дейінгі 2492 жылдың 11 тамызында Айоц дзор («Армян жазығы») деп аталатын жерде шайқас болып, сол жерде Айк Бэлді садақпен атып өлтіреді. Бэлдің денесін Немрут тауының шыңына көтеріп, сол жерде өртеген. Аңыз бойынша, оның күлі суға айналған, ал Бэлдің жауынгерлері мен түйе керуендері қорыққаннан тасқа айналған екен. Көп ұзамай, Айк шайқас болған жерде Айкаберд қамалын және Айкашен қаласын армянның Васпуракан өлкесінде салып шығарады.

Кейінірек Айк құдай дәрежесіне көтерілді, ал халық өздерін hay деп атай бастады — бұл олардың аңызға айналған алып бабаларынан тарайтынын білдіретін. Өлер алдында Айк патшалық билікті өзінің үлкен ұлы Араманякқа табыстады.

Ежелгі армян күнтізбесі бойынша 11 тамыз — бүкілхалықтық мейрам Навасард күні, яғни армян Жаңа жылы болып саналады.

## Хайктың ұрпақтары
нобай|259x259 нүкте|XVIII ғасырдағы сурет
Айктың ұрпақтары Хайкилер болды — Арменияның аңызға айналған патшалары мен әулет басшыларының әулеті.

Дәстүр бойынша, арғы ата Айктан және оның ұрпақтарынан көптеген князьдік әулеттер тараған. Хордан — Хорхоруни әулеті тараса, Манаваздан — Манавазиан, Безнуниан, Басен, Уордуни (Трдаттан кейінгі өзара қырқыстарда бұл үш әулет түгел дерлік жойылған деп есептеледі, тек бұрын Пасьяны деп аталған Басендер ғана сақталып қалған). Сондай-ақ, Айк пен оның ұрпақтарынан Сисакян, Бзнуни, Мандакуни, Ангехеа, Варажнуни, Апахуни, Арраншахи және басқа да әулеттер тараған.

Айктың ұрпақтарының бірі — Арам есімімен армяндарды көршілері атайтын *armen* этнонимінің әртүрлі формалары байланыстырылады.

## Дәстүрлерді түсіну және түсіндіру

## Дереккөздер

Санат:Армения тарихы
Санат:Яфетидтер
Санат:Армян мифологиясы
Санат:Халықтардың аңызға айналған ата-бабалары
Санат:Айказуни
Пётр Семёнович Глухов

**Пётр Семёнович Глухов** (; 25 немесе 26 желтоқсан 1897 жыл, Малые Кармалы, Сімбір губерниясы – 7 ақпан 1979 жыл, Магнитогорск) — эрзя жазушысы, эрзя халқы тұңғыш журналистерінің бірі, «Якстере Теште» (1924—1927) газетінің редакторы, ағартушы Макар Евсевьевтің немере інісі.

## Өмірбаяны
Глухов эрзялар отбасында дүниеге келген.

Глухов бес жаста болғанда әкесі іш сүзектен қайтыс болды. Бала болған Глуховтың білімімен нағашысы Макар Евсевьев айналысатын. Глухов Қазан мұғалімдер семинариясы жанындағы эрзя мектебінде білім алды. Оқуынан кейін екі жыл өткенде (1912 жылы) Глухов сол семинарияның даярлайтын сыныбына кіріп, 1916 жылы оны бітірді.

Көп ұзамай Глухов Орыс императорлық армиясынан шақыру алды. Шамамен төрт ай бойы Глухов осылайша алдыңғы шектегі артиллерияда қызмет етті. Жарақат алып, демобилизацияланды.

1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін Глухов большевиктер қатарында шайқасқа қатысты. 1922 жылғы сәуірде ол Иркутск губерниялық азық-түлік комитетінде инспектор атанды. Кейін губерниялық қаржы бөлімінде салық инспекторы болды.

1923 жылы Глухов Мәскеудегі қаржы қызметкерлерінің орталық курсына қатысты. Осы кезде ол «Якстере Теште» («Қызыл Жұлдыз») газеті редакциясының жиі келетін қонағы болды, ауыл шаруашылығына салық, ақша реформасы, экономикалық саясаттың өзге мәселелері жайлы мақала жазатын. 1924 жылдан 1927 жылға дейін газеттің редакторы еді.

1930 жылы Мәскеу өнеркәсіп-экономикалық институтының сыртқы бөлімін бітірді. 1931 жылы Магнитогорск металлургиялық комбинаты құрылысына жіберілді. Цехтердің бірінде ол еңбек және жалақы бөлімдеріне басшылық етті.

## Шығармашылығы
1920 жылдардың соңынан Глухов әдеби шығармашылықпен айналысатын болды. Оның «Кедровая пештть» («Балқарағай жаңғағы»), «Варма мельга» («Жел бойымен») шығармалары белгілі болды. Глуховтың Макар Евсевьев пен Степан Эрьзямен кездесуі жайлы очерктері де сондай еді.

1930 жылдардың басында «Кедровая пештть» мектеп оқулықтарына қосылды, 1949 жылы жеке кітап ретінде жарық көрді де, 1954 жылы оның орыс тіліне аудармасы «Мордовские рассказы» («Мордва әңгімелері») жинағына енді.

1958 жылы бұл жинақтың екінші бөлімі «Советский писатель» баспасында жарық көрді. 2003 жылы Мордва кітап баспасы «Кедровая пештть» атты әңгіме айту мен еске алу кітабын шығарды.

«Жел бойымен» әңгімесі эрзя мектептеріндегі 9-сыныпқа арналған «Тыринь литература» («Ана тілі әдебиеті») хрестоматиясында бар.

Глухов 1979 жылғы 7 ақпанда, Магнитогорскіде қайтыс болды. Ол қаланың Оң жағалау зиратында жерленген.

## Әдебиет
* 

## Дереккөздер

Санат:Магнитогорскіде жерленгендер
Санат:Эрзя жазушылары
Роберт Мистрик

**Роберт Мистрик** (; 13 тамыз 1966, Банска Бистрица) — Словак химигі, ғалымы, кәсіпкері және саясаткері. 2019 жылы Словакия Республикасының Президенттігіне кандидат болды.

## Өмірбаяны
Роберт Мистрик 1966 жылы 13 тамызда Чехословакияның Банска-Бистрица қаласында дүниеге келген. 1991 жылы Братиславадағы Словакия технологиялық университетінің химиялық технология факультетін аналитикалық химия мамандығы бойынша бітірді. 1994 жылы Вена университетінде (Аустрия) докторлық диссертациясын қорғады.

Ол Ұлттық стандарттар және технологиялар институтында (Мэриленд шт., АҚШ) тағылымдамадан өтті және NIST масс-спектрлер қоймасын әзірлеуге қатысты (химиялық заттардың массалық спектрлері және оларға қатысты ақпарат бар). Оның метаболомика саласындағы зерттеулері оған халықаралық танымалдылық әкелді және ол Халықаралық метаболомика ұйымының негізін қалаушы мүшесі болды. Ол сонымен қатар Америка химиялық қоғамының белсенді мүшесі болды.

Үйленген, екі ұлы бар — Даниэль және Денис.

## Мансабы
1998 жылы Мистрик Словакияда химиялық талдау, биомедициналық зерттеулер және бағдарламалық қамтамасыз етуді әзірлеумен айналысатын HighChem технологиялық компаниясын құрды.
Компания адам метаболиттерін, дәрілік заттарды, допингтік заттарды және қоршаған ортаны ластаушы заттарды анықтауға мүмкіндік беретін mzCloud деп аталатын бірегей дерекқорды, сондай-ақ массалық спектрлік деректерді өңдеу және интерпретациялау үшін Mass Frontier бағдарламалық құралын әзірледі (бүкіл әлем бойынша 2000-нан астам зертханаларда қолданылады).

2012-2015 жылдары «Метаболомика қоғамы» халықаралық тәуелсіз коммерциялық емес ұйымының директорлар Кеңесінде қызмет етті (биологиялық объектінің барлық метаболиттерін анықтауға және сандық өлшеуге арналған ғылым).

2009 жылы ол орталық-оңшыл «Бостандық пен ынтымақтастық» партиясының негізін қалаушылардың бірі болды және 2012 жылға дейін оның мүшесі болды.
2018 жылдың 15 мамырында ол 2019 жылы Словакия президенттігіне тәуелсіз кандидат ретінде (Бостандық пен Ынтымақтастық қолдауымен) қатысу ниетін жариялады. Ол өмір сүру деңгейі мен жалақыны көтеруді, жаңадан бастаған бизнесті дамытуды, білім беру мен денсаулық сақтау жүйесін жетілдіруді, табиғатты қорғауды және дәстүрлерді дамытуды жақтады.
2019 жылдың 26 ​​ақпанында кандидатурасын алып тастады.

## Марапаттары
2009 жылы Мистрик онкомаркер, дәрілік метаболиттерді және басқа да маңызды заттарды анықтау әдісін ашқаны үшін «Жыл менеджері» ғылыми сыйлығын жеңіп алды. 2018 жылдың қаңтарында ол Словакияда ғылымды дамытқаны үшін 1-дәрежелі ұлттық Прибина Крестімен марапатталды.

## Дереккөздер

Санат:Словакия химиктері
Санат:Словакия ғалымдары
Форт-Лодердейл

**Форт-Лодердейл** (, ) — Майами мен Уэст-Палм-Бич қалаларының арасында орналасқан оңтүстік Флориданың шығыс жағалауындағы курорттық қала. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 165 521 адамды құрайды (2008). Бұл қаланың тарихы тұңғыш жол салушы Уильям Лодердейлдің есімімен байланысты.

Қалада *[[AutoNation]]* компаниясының штаб-пәтері орналасқан — АҚШ-тағы ең ірі автокөлік сатушысы.

Қала танымал туристік орын болып табылады, 2006 жылы оған 10,35 миллион адам келді. Форт-Лодердейл кейде «Америкалық Венеция» деп аталады.

Қала Майамиден 23 миль (37 км) жерде орналасқан. Форт-Лодердейлде және оның айналасында 4100-ден астам мейрамхана мен 120 түнгі клуб бар.

## Атаудың шығу тегі
Форт-Лодердейл бұл атауды Екінші Семинол соғысы кезінде Америка Құрама Штаттары салған бірқатар бекіністерден алды. Бекіністер майор Уильям Лодердейлдің есімімен аталды, ол бірінші бекіністі салған сарбаздар отрядын басқарды. Алайда, қаланың дамуы қақтығыстың аяқталуына байланысты бекіністен шыққаннан кейін 50 жылдан кейін басталды.

## Көрнекті орындары
Форт-Лодердейлдің Атлант мұхитына жақын орналасуы, әдемі табиғаты, әртүрлі су асты әлемі және ыңғайлы табиғи шығанақтары бұл қаланы яхтамен айналысатын танымал орынға айналдырады.

Яхта инфрақұрылымының жоғары деңгейі бұл жердің әлемге әйгілі Рождестволық яхта шеруі мен яхталар мен қайықтар көрмесінің орталығына айналуына ықпал етті — Fort Lauderdale International Boat Show.

Шеру дәстүрлі түрде 14 желтоқсанда өтеді. Оның тарихы бірнеше ондаған жылдарға созылады. Ол 1971 жылдан бастап жыл сайын өткізіліп келеді және әр уақытта өз тақырыбы бар

Яхта көрмесі 1960 жылдан бастап жыл сайын өткізіліп келеді және осы саладағы ең ауқымды іс-шаралардың бірі болып табылады.

## Климаты

## Бауырлас қалалары
* Агого, Гана
* Белу-Оризонти, Бразилия
* Венеция, Италия
* Голд-Кост, Аустралия
* Маргарита, Венесуэла
* Кап-Айтьен, Гаити
* Кепос[исп.], Коста-Рика
* Ла Романа, Доминикан Республикасы
* Мар-дель-Плата, Аргентина
* Медельин, Колумбия
* Мугла, Түркия
* Панама, Панама
* Римини, Италия
* Сан-Себастьян, Бразилия
* Сефтон, Англия, Ұлыбритания
* Хайфа, Израиль
* Астрахан, Ресей

## Дереккөздер

Санат:Флорида қалалары
Уэст-Палм-Бич

**Уэст-Палм-Бич** () — Флорида түбегінің шығыс жағалауындағы қала, Флорида штаты, АҚШ. Электрондық аппаратура, реактивті қозғалтқыштар, құрылыс материалдары, азық-түлік кәсіпорындары өндіретін кәсіпорындар бар. Бұл сонымен қатар теңіз порты және қысқы курорт.

## Дереккөздер

Санат:Флорида қалалары
Палм-Бич-Гарденс

**Палм-Бич-Гарденс** () — Палм-Бич округіндегі қала, АҚШ. АҚШ 2010 жылғы халық санағы бойынша тұрғындар саны 48 452 адамды құрайды.

## Географиясы
Қаланың жалпы ауданы 143,3 шаршы шақырымды құрайды, оның 0,52 шаршы шақырымын (0,45%) cу алып жатыр.

## Құрметті азаматтары

* Гарри Бич, Тони сыйлығының иегері; 
* Малколм Скотт Карпентер, америкалық астронавт және мұхитты зерттеуші; 
* Гарри Картер, бейсбол ойыншысы; 
* Ли Вествуд, гольф ойыншысы; 
* Кассим Оума, орта және бірінші орта салмақ дәрежесінде өнер көрсететін кәсіпқой боксшы; 
* Винус Уильямс, теннисші, Уимблдон турнирінің бес дүркін жеңімпазы және US Open жекелей сында екі дүркін жеңімпаз, төрт дүркін Олимпиада чемпионы;
* Серена Уильямс, кәсіби теннисші, сіңлісі Винус Уильямс;
* Стейси Льюис, кәсіби гольфшы;
* Стив Мартино, кәсіби гольф ойыншысы (PGA Tour); 
* Чарльз Мур, фототілші.

## Дереккөздер

Санат:Флорида қалалары
Алексей Васильевич Дуняшин

**Алексей (Алек) Васильевич Дуняшин** (8 ақпан 1904 жыл, Большой Толкай, Самара губерниясы – 1931 жыл) — мордва жазушысы, публицист, әдебиет сыншысы. Орыс және эрзя тілдерінде очерктер, фельетондар, публицистика мақалалары, әңгімелер жазатын.

## Өмірбаяны
Дуняшин 1904 жылғы 8 ақпанда, Самара губерниясының Большой Толкай ауылында, шаруалар отбасында дүниеге келген. 1919 жылдан ол БК(б)П мүшесі болды. Эрзятілді тұңғыш шығармалары Самарада жарық көрді де, кейін Дуняшин Мәскеу, Жаңасібірге жұмыс істейтін болды.

Сібірде Дуняшин арнайы тілші болатын. «Ад-Джерамо» газетінде ол сібірлік эрзялар өмірі жайлы баяндаған. 1925–1929 жылдары ол 30-дан астам фельетон жазды. Бұл фельетондар «Пицце-палакст» («Қалақай») жинағына енді. Аса күнделікті, әйгілеуші фельетондары сезімдігімен ерекшеленген болатын, әңгімелерімен салыстырғанда танымалдырақ көрінді.

1927 жылдан бастап Дуняшин «Кирвы тол» («Жалын») романын жазуды бастады. Романда эрзя халқының 1914–1930 жылдардағы өмірі баяндалған. 1930 жылдары романның үш бөлігі «Якстере Теште» («Қызыл Жұлдыз») газетінде жарияланды. Ақыр аяғында романды Дуняшин аяқталмай қалды.

Дуняшин, оған қоса, әдеби және сыни мақалалар жазатын. Мордва мен мокша жазушыларының «Васеня сяктт» («Алғаш ұшқындар») тұңғыш антологиясын ол жазған еді.

1931 жылы Дуняшин қайтыс болды.

## Дереккөздер

Санат:Похвистнево ауданында туғандар
Санат:Қайтыс болған жері белгісіздер
Санат:Алфавит бойынша жазушылар
Санат:Эрзя жазушылары
Санат:КСРО жазушылары
Санат:XX ғасыр жазушылары
Санат:Алфавит бойынша әдебиет сыншылары
Санат:КСРО әдебиет сыншылары
Санат:XX ғасыр әдебиет сыншылары
Григорий Антонович Егоров

**Григорий Антонович Егоров** (26 қараша 1891 жыл, Камаевка, Саратов губерниясы – 24 маусым 1963 жыл, Тирасполь) — эрзя журналисі, Мордва ұлттық баспасының негіздеушісі.

## Өмірбаяны
Егоров 1891 жылғы 26 қарашада, Саратов губерниясындағы Камаевка ауылында (қазіргі Лопатино ауданы, Пенза облысы) дүниеге келген. 1910 жылы емтихан тапсырған Егоров мұғалім атанды да, ауыл мектебінде оқытатын болды. Егоров Бірінші дүниежүзілік соғыс пен Ресейдегі азамат соғысына қатысты. 1923 жылдан 1927 жылға дейін ол Коммунистік партияда жұмыс істеді де, аймақтық газеттің эрзя тіліндегі нұсқасын шығарды. 1927 жылдан ол «Якстере Теште» («Қызыл Жұлдыз») газетінің редакторлар кеңсесінде қызмет етті. Егоровтың Максим Горький мен Николай Гогольдің еңбектерін эрзя тіліне аударғаны бар. 1963 жылғы 24 маусымда, Тираспольда ол қайтыс болды.

## Дереккөздер

## Әдебиет
*История Мордовии в лицах: Биографический сборник, Саранск, 1994.
*О. М. Савин. ЕГОРОВ Григорий Антонович / Пензенская энциклопедия. Баспасы: Научное издательство «Большая Российская энциклопедия», 2001.

Санат:Лопатино ауданында туғандар
Санат:Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысушылар
Санат:Ресейдегі Азаматтық соғысқа қатысушылар
Санат:КОКП мүшелері
Санат:Алфавит бойынша журналистер
Санат:КСРО журналистері
Санат:XX ғасыр журналистері
Санат:Эрзя тіліне аудармашылар
Санат:Орыс тілінен аудармашылар
Ленинэнь киява (Саранск)

**Ленин жолымен** () — эрзя қоғамдық-саяси газеті. Бұл газет эрзя тілінде, Саранскіде басылатын.

## Шығарылымы
Газет Мордва АКСР-да (қазіргі Мордовия) 1931 жылғы қаңтардан 1941 жылға дейін жарық көретін. Коммунистік партиялар газеттерінің бүкілодақтық бюросы шешімінше ол эрзя тілінде, 5 күнде бір рет басылатын болды. Газеттің мақсаты эрзя жастарын КОКП идеяларына даярлау еді.

Газеттің редакциясы Саранскідегі Володарский көшесі, 34-үйде орналасатын. Тұңғыш жылдарында газетте қызметкерлер жетпейтін.

## Тиражы мен таралуы
Газеттің мақсат аудиториясы мен оқырмандары жұмысшылар, шаруалар, БЛКЖО қызметкерлері мен жастар еді. 1935 жылы газеттің жалпы тиражы 2 160 данаға жетті де, 1940 жылы бұл сан 3 000-ға көтерілді. Бас редакторы В. Кузьмин болса, орынбасарлары Ю.Лопаев, В.Захаров, А.Щеглов еді.

1931–1941 жылдары «Ленинэнь киява» атауымен бірнеше газет жарық көрген болатын:
*«Ленинэнь киява» (Клявлино, Самара облысы; 1937–1941), БК(б)П Клявлино аудандық комитеті депутаттарының және жұмысшылар кеңестерінің газеті
*«Ленинэнь киява» (Козловка, Атяшево ауданы, Мордовия; 1937–1945), РК(б)П Козловка аудандық комитеті депутаттарының және жұмысшы кеңестерінің газеті, Козловка ауылы
*«Ленинэнь киява» (Саранск, Мордовия; 1931–1941, 1935–1941), БЛКЖО Мордва облыстық комитетінің және Саранск қалалық комитетінің газеті

## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша газеттер
Санат:1931 жылдан шыға бастаған баспасөз басылымдары
Санат:1931 жылы жабылған баспасөз басылымдары
Санат:Мордовия газеттері
Санат:Эрзя тіліндегі газеттер
Мария Беликова

**Мария Беликова** (; 21 тамыз 1966, Илава, Батыс Словакия өлкесі, Чехословакия) — адам мен компьютердің өзара әрекеттесуіне және сенімді жасанды интеллектке маманданған Словакиялық информатика маманы. Кемпелен интеллектуалды технологиялар институтының (KInIT) бас директоры.

## Өмірбаяны
Мария Беликова 1966 жылы Илавада дүниеге келген. Ол Братиславадағы Словакия технологиялық университетінде оқыды, 1989 жылы инженер дәрежесін, 1995 жылы PhD дәрежесін алды. Оны бітіргеннен кейін Словакия технологиялық университетінің доценті болды. 2005 жылы ол Словакиядағы ең жас профессорлардың бірі болды. 2015-2020 жылдар аралығында Словакия техникалық университетінің информатика және ақпараттық технологиялар факультетінің деканы болды.

Ол журналдар мен конференцияларда 200-ден астам ғылыми мақалалар жариялады және негізінен бас зерттеуші ретінде 50-ден астам ғылыми жобаларға қатысты.

## Мансабы
Ол IEEE және ACM халықаралық кәсіби қоғамдарының аға мүшесі және Еуропалық Комиссияның Біріккен зерттеу орталығының директорлар кеңесінің мүшесі болды. 2019 жылы ол жасанды интеллект тақырыбында академиялық қауымдастықты, компанияларды және мемлекеттік немесе коммерциялық емес институттарды біріктіру идеясын ұсынды. ITAS және AmCham өкілдерімен бірге ол Словакияның жасанды интеллектті зерттеу орталығын құрды.

Ол әртүрлі салаларда адам мен компьютердің өзара әрекеттесуін талдауға, пайдаланушыларды модельдеуге және жекелендіруге бағытталған зерттеулер жүргізеді. Ол ұлттық және еуропалық деңгейде сенімді жасанды интеллект туралы пікірталастарға белсенді қатысады.

Мария Беликова Еуропалық Комиссия құрған жасанды интеллект бойынша жоғары деңгейдегі сарапшылар тобының бұрынғы мүшесі. Қазіргі уақытта Словакия Республикасының Инвестициялар, өңірлік даму және ақпараттандыру министрлігі құрған Этика және жасанды интеллектті реттеу жөніндегі тұрақты комиссияның төрағасы.

## Жетістіктері, марапаттары
*Словакияның ғылым, техника және білім саласындағы дамуына қосқан елеулі үлесі үшін 2-дәрежелі Людовит Штур ордені, 2024 жылғы қаңтар.
*Жасанды интеллект саласындағы словак ғылымын халықаралық деңгейде дамытуға және танымал етуге қосқан бірегей үлесі үшін «Халықаралық ынтымақтастық тұлғасы» сыйлығы, 2023 жылғы мамыр.
*Братиславадағы Словак технологиялық университетінің PeWe шеберлік тобының жетекшісі, 2019 ж.
*Словакиядағы 2016 жылдың IT тұлғасы.
*Словакия Республикасы Білім, ғылым, зерттеулер және спорт министрінің халықаралық деңгейде мойындалған зерттеулердегі тамаша нәтижелері және жас таланттарды зерттеуге тарту үшін сыйлығы, 2010 ж.
*2006 және 2009 жылдары Словакия техникалық университеті «Жыл профессоры» атағы.
*ICETA 2010 E-learning конкурсында көмекші оқу материалдары – Adaptive LEarning Framework ALEF номинациясында 1 орын.
*ECUK, Ұлыбританияның инженерлік кеңесі, тіркелген инженер (1998 жылдан бастап).

## Дереккөздер

Санат:Словакия ғалымдары
Вроцлавтағы шешек індеті (1963)

**Вроцлавтағы шешек індеті** — шешектің өршуі 1963 жылы жазда Польшаның Вроцлав қаласында орын алды. Ауруды Үндістаннан оралған Қоғамдық қауіпсіздік министрлігінің бір офицері әкелген. Эпидемия екі айға созылып, оның барысында 99 адам ауырып, 7 адам қаза тапты. Бұл жағдай Вроцлав қаласының жабылып, карантинге алынуына себеп болды.

Бұл Еуропадағы шешек ауруының соңғы індеттерінің бірі болды (соңғысы — 1972 жылы Югославиядағы індет) және COVID-19 пандемиясына дейінгі Еуропадағы ең ірі індет болып саналады.

Польшада шешекке қарсы вакцинация 1919 жылы басталып, ауру 1937 жылы жойылды.

## Науқас
Вирусты Польшаға әкелген адам – подполковник Бонифаций Единак еді. Ол 1963 жылдың 22 мамырында Үндістанның Дели қаласынан оралып, белгісіз дертке шалдықты. Вроцлавтағы Ішкі істер министрлігі ауруханасына жатқызылып, оған безгек (малярия) диагнозы қойылды. Осы уақытта оған күтім жасаған медбике шешекпен жұқты, оның белгілері жеңіл түрде өтіп, бастапқыда желшешек деп қабылданды. Кейіннен оның ұлы, қызы және оларды емдеген дәрігер де жұқтырып, қайтыс болды.

## Індеттің өршуі
[thumb|[Вроцлав қаласына кіруді шектейтін белгі]]
Лония Ковальчик бұл індеттен қайтыс болған алғашқы адам болды. 1963 жылғы 15 шілдеде, алғашқы науқас тіркелгеннен 47 күн өткен соң, қалада індетке қарсы төтенше жағдай жарияланды. Сол күні Польшаның астанасы Варшавадан 10 000 вакцина жеткізілді. Сонымен қатар шамамен 1 миллион вакцина КСРО мен Венгриядан әкелінді. 1963 жылғы 1 тамыздан бастап екпе егу міндетті болды. Вакцинация тәулік бойы Вроцлав теміржол вокзалында жүргізілді. Егу науқаны екі айға созылды.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының бастапқы бағалауынша, індет екі жылға созылып, 2000 адам қайтыс болуы мүмкін еді. Алайда жедел әрекет пен вакцинаға кең қолжетімділік арқасында індеттің таралуы тоқтатылып, ол ресми түрде 1963 жылғы 19 қыркүйекте аяқталғаны жарияланды. Барлығы 8,5 миллион адамға екпе егілді.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Variola vera — ospa prawdziwa — we Wrocławiu w PKF na stronie KronikaRP

Санат:Польшадағы эпидемиялар
Санат:Шешек эпидемиялары