open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Максим Осипович Торба

**Торба Максим Осипович** (1900-1958) - Социалистік Еңбек Ері (1948), Қазақстанда колхоз құрылысын ұйымдастырушылардың бірі, колхоз председателі. 1900 жылы Украинада, бұрынғы Харьков губерниясы, Старобель уъезі, Крезское селосында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1929 жылы алғашқылардың бірі болып ауылшаруашылық артеліне жұмысқа кіреді. Сол жылы Саратов облысы, Октябрьск қалашығындағы ауылшаруашылық техникумына жіберіліп, оны бітіргеннен кейін 5 жыл Орынбор облысы, Саректаш МТС-да, содан кейін 2 жыл Түркістан облысы, Түлкібас МТС-ды агроном болады.
* 1941 жылы Армия қатарына шақырылып, Ұлы Отан соғысына қатысады. Көрсеткен ерліктері үшін Қызыл Жұлдыз орденімен, "За отвагу", "За взятие Берлина", "За участие в Великой Отечественной войне"  және "За победу над Германией" медальдарымен наградталады. 
* 1945 жылы соғыстан кейін Түлкібас ауданына оралып, "Возрождение" колхозына агроном болып орналасады.
* 1946 жылдан бастап сол колхоздың председателі болады. 1946 жылы астық дәнді дақылдар өнімі  101% , 1947 жылы - 169% орындалады. Межеленген 10 центнердің орнына барлық астық алқабынан 17 центнерден өнім алса, ал күздік бидайдан рекордты - әр гектардан 30 центнерден көп өнім жинайды.

## Наградалары
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* История народов Средней Азии

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Қалима Үсінбекова

**Үсінбекова Қалима** -  Социалистік Еңбек Ері (1948), егінші, егіншілер бригадасының звеношысы. 1918 жылы Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Октябрь ауданы (қазіргі Панфилов ауданы), Қоңырөлең ауылында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1931 жылы жасөспірім шағында колхозға жұмысқа кіреді.
* 1942 жылы "Доланалы" колхозында жұмыс істейді.
* 1943 жылы егіншілер бригадасының звеношысы болады. Оның бригадасы рекордты өнім алуға міндеттеме алып, оны іске асыру мақсатында барлық агротехникалық жағдайларды қадағалайды:
** сәуір айында күздік бидай егу үшін сүрі жер 20-22 см тереңдікте жыртылады;
** жыртылар алдында әр гектарға  30 т-дан көң еңгізеді;
** жаз бойы сүрі жер 3 рет тарамдалады;
** тамыз айының аяғында іріктеліп алынған тұқым қатарлы дәнсепкішпен бір гектарға 130 кг-нан себіледі;
** күзде өсінді жақсы тамырланады;
** ерте көктемде тыңайтқыш себіліп, 2 күн тырмаланып, жаз бойы 2 қайтарым қопсытылады;
** егін жинау барысында 11 гектар жердің әр гектарынан 31,4 центнерден өнім алынады.

## Наградалары
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Усинбекова Калима, Ел қаһармандары 
 
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Григорий Игнатович Филев

**Филев Григорий Игнатович** (1908-1971) - Социалистік Еңбек Ері (1948), тракторшы, Павлодар облысы, Лозов ауданы (қазіргі Успен ауданы), Петров атындағы колхоздың тракторшылар бригадасының бригадирі. 1908 жылы Украинада, Екатеринослав губерниясы (қазіргі Днепропетровск облысы), Днепровск уъезі, Комиссаровка селосында туған.   

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1914 жылы анасымен бірге  Қазақстанға, Павлодар облысы, Лозов ауданы (қазіргі Успен ауданы), Придорожный селосына қоныс аударады. Бала кезінде байларда жалшы болады, кейіннен жол құрылысында істейді, бірнеше жыл Қызыл Армия қатарында қызмет атқарып, бөлімше командирі болады.
* 1936 жылы Армиядан оралған соң 17-ші Партъсезд атындағы колхозға кіріп жұмыс істейді.
* 1937 жылы 3 айлық тракторшылар курсын бітіріп, 4 жыл тракторшы болып еңбек етеді.
* 1941 жылы тракторшылар бригдасының бригадирі болып тағайындалады. 
** 1947 жылы оның бригадасы межеленген 1742 гектардың орнына 2804 гектар жер өңдеп тракторлық жұмыстар көлемін 161%-ке орындайды, колхоз бидайдың 152 гектар жерінің әр гектарынан 22,1 центнерден өнім алады.

## Наградалары
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Төсағаш (ауыл)

**Төсағаш** — Павлодар облысы Аққулы ауданы, Шарбақты ауылдық округіне қарасты ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Аққулы ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 65 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Аққулы ауданы елді мекендері
Сынтас қаласы

Сынтас - ортағасырлық қала.Түркістан облысы Қазығұрт ауданы Амангелді ауылының шығыс жағында,Келес өзенінің сол жағалауында орналасқан.Қаланы 1957 жылы Оңтүстік Қазақстан архелогиялық экспедициясы (жетекші А.Г.Максимова),1982 жылы Халықаралық Қазақ - Турік университетінің археологиялық экспедициялық тобы (жетекші Н.П.Подушкин) зерттеген.Биіктігі 10 - 11 метр дөңгелек жота,жоғарғы алаңының диаметрі 20 - 24 метр,етегінің диаметрі 60 - 64 метр Оңтүстік жағынан трапецияға ұқсас пішіңді алаң қосылады.Биіктігі 4 - 5 метр,диаметрі 110 - 120 метр Солтүстік-батысы Келес өзенінің жарқабағына тіркеледі.Археологиялық қазба жұмысы барысында табылған қыш ыдыстардың (хум,құмыра,табақ,тостаған,т.б.) сынықтарына қарағанда,тұрғындар қалашықты 10 - 16 ғасырларда мекен еткен.Олар егін егіп,мал шаруашылығымен айналысқан.

"Қазақстан" Ұлттық энциклопедия (Сынтастың авторы Г.Касенова).
Роман Никифирович Цепляев

**Цепляев Роман Никифирович** - Социалистік Еңбек Ері (1948), егінші, Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Андреев ауданы, "Победа" колхозының егіншілер бригадасының бригадирі. 1914 жылы Ресейде, Орлов облысы, Колпянск ауданы, Рождественка селосында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1930 жылдан колхозшы болып еңбек етеді.
* 1940 жылы Совет Армиясы қатарында ақ финдік басқыншылармен күрес ұрысына қатысады.
* 1941 жылы Ұлы Отан соғысына аттанады.
* 1943 жылы соғыста жараланып, туған жерін неміс басқыншылары басып алғандықтан Қазақстанға, Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Андреев ауданы, "Победа" колхозына келеді. Жарасынан сауыққан соң осы колхозда қой фермасын басқарады.
* 1947 жылы егіншілер бригадасының бригадирі болып тағайындалады. Оның бригадасы қажырлы және күндіз-түні тынымсыз еңбектің арқасында 35 гектар жердің әр гектарынан 31,08 центнерден бидай алып, белгіленген жоспарды асыра орындайды.

## Наградалары
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* История народов Средней Азии 

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Тавр

**Тавр,Торос** - Түркияның Оңтүстігінде тау жотасы.Жерорта теңізінің жағалауын бойлай 1000 километрге созылып жатыр.Ол кіші Азия Және Армян таулы қыратының біршама бөлігін қамтиды.Ең биік жері - **Демирказык** тауы (3726 метр).Тау жотасы әктас және кристалды тақтатастардан түзілген.Таудың ортаңғы бөлігінің жер бедері альпілік сипатта.Батысында қарсты ландшафт,солтүстік беткейлері шөлді және далалы, оңтүстік беткейлерін Жерорта теңіздік ормандар мен бұта шоғырлары жапқан.Тау жоталары терең каньондар,аңғарлармен тілімделген.Батыс бөлігінде бірнеше көлдер тобы (Эгридир,Бейшехир,т.б.) жайғасқан.Жерорта теңізіне жақын өңіріндегі қаңтар айынының орташа температурасы 5 - 12  Цельсий градус,орташа және шығыс бөлігінің температурасы -5 - 7 Цельсий градус,тау бастарында -30 - 35 Цельсий градусқа деійн төмендейді.Шілденің орташа температурасы 15 - 32 Цельсий градус.Жауын-шашынның орташа мөлшері 300 - 500 мм.батысында 1000 мм-ге жетеді.Таудан Ендже,Сейхан,Джейхан,Гексу,т.б. өзендер бастау алады.Жерорта теңізіне қарасты жағалауы дүниежүзілік туристік маңызы бар аймақ болып саналады.Тауға Анталы (Анталия) шығанағы еніп жатыр.Тау жотасында бірнеше ұлттық саябақтар орналасқан.
Талды (өзен)

**Талды** – Нұра алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысындағы Шет ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 71 км, су жиналатын алабы 1730 км2. 

## Бастауы
Талды Қарағаш тауының солтүстік - батыс беткейіндегі бұлақтардан басталып, Шопа ауылы тұсында Шерубайнұра өзеніне құяды. 

## Гидрологиясы
Аңғары кең, арнасы көбіне тік жарлы. Ақсы, Байқасқа атты салалары бар. Жер асты, жауын-шашын суымен толығады. Сағасындағы жылдық орташа су ағымы 1,00 м2/с. 

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы өзендері
Санат:Нұра су алабы
Зя Ир Цой

**Цой Зя Ир**  - Социалистік Еңбек Ері (1948), Қазақстанда колхоз құрылысын ұйымдастырушылардың бірі, Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Қаратал ауданы, Үштөбе МТС-нің директоры. 1906 жылы Ресейде, Приморье өлкесі, Владивосток ауданы, Нежино селосында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1938 жылы Қазақстанға қоныс аударғаннан кейін Талдықорған облысы, Қаратал ауданы, Үштөбе МТС-да  директорының орынбасары болып істейді.
* 1940 жылы Үштөбе МТС-ның  директоры болады. Үштөбе МТС-ы оның басқаруымен республикада алдыңғы қатарлы стансалардың бірі болады:
** 1945 жылы тракторлық жұмыстар көлемі 134%-ке, ал астық дәнді дақылдардың заттай төлемі - 123%-ке орындалады. 
** 1946 жылы жоспарланған 21 мың гектар жердің орнына 26,4 мың гектар жер жертылып, ал заттай төлем жоспары 19,3%-ке орындалған. 
** Колхоз тракторлық жұмыстардың қажырлы еңбегінің арқасында егін алқабынан мол өнім жинайды: қант қызылшасының 622 гектарынан 321 центнер, соның ішінде 298 гектардың әр гектарынан 412 центнерден өнім; ал жаздық бидайдың 3243 гектарынан 15,7 центнерден, соның ішінде 762,5 гектардың әр гектарынан 24,98 гектардан дән алынған.
 
## Наградалары
* "Құрмет белгісі" ордені (1945)
* Еңбек Қызыл Ту ордені (1946)
* "За победу над Германией" медалі (1946)
* "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін"(1946) 
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* История народов Средней Азии

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Пангея

**Пангея** (көне-грек: *Πανγαῖα* — «тұтас жер») — өте үлкен суперконтинент, палеозойдың аяғында және мезозойдың бас кезінде Жердің барлық құрлығын біріктіріп тұрды деуге болады. Есімін Альфред Вегенер ұсынған болатын.

Пангеяның өзгеру кезеңінде өте ерте континенттердің қақтығысу әсерінен тау жүйелері пайда болды.Олардың кейбіреулері біздің кезімізге дейін жетті,мысалы Орал және Аппалачи таулары.Бұл таулар қазіргі биік әрі жас Еуропадағы Альпі және Солтүстік Америкадағы Кордильера,Оңтүстік Америкадағы Анды мен Азиядағы Гималай тауларынан әлде қайда кәрі.Өте ұзақ миллиондаған жылдар бойғы қоршаған орта әсерінен Орал және Аппалачи қатты бұзылған және өте аласа.

Пангеяны қоршап жатқан алып мұхитқа Панталасса деген атау берілген.

Пангея перм кезеңінде пайда болды және триастың соңында бұзылды. Шамамен 200-210 миллион жыл бұрын екі континентке ажырады.Солтүстік континент Лавразия соңынан Еуразия мен Солтүстік Америкаға бөлінген және оңтүстік континент Гондвана соңынан Африка,Оңтүстік Америка,Үндістан,Австралия және Антарктидаға бөлінген.

Негізінде суперконтиненттер бұдан бұрын да болғанын ескеру қажет. Мысалы 750 миллион жыл бұрын өзгеріп кеткен Родиния континенті.

Кейбір деректер бойынша болашақта континенттер тағы да бір Пангея Ультима атты суперконтинентке жиналады деген болжам бар.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
https://sites.google.com/site/civilizacium/home/civilizacium/pangea 

Санат:Құрлықтар
*
Алексей Арефьевич Чернушенко

**Чернушенко Алексей Арефьевич** (1897-1950) - Социалистік Еңбек Ері (1948),  Қазақстанда колхоз құрылысын ұйымдастырушылардың бірі, Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), 28 гвардияшылар ауданының ауыл шаруашылық  бөлімінің меңгерушісі. 1897 жылы Ресейде, Ставпроль губерниясы, Александров ауданы, Сұлтан селосында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* Еңбек жолын байға жалшы болудан бастаған.
* 1918-1920 жылдары Қызыл Армия қатарында қызмет етеді.
* 1930 жылдан бастап Талдықорған облысы, Сталин атындағы аулышаруашылық артелінде істейді.
* 1933-1939 жылдары бірнеше аудандардың қаржы бөлімінің меңгерушісі болады.
* 1940-1944 жылдары Дзержинск аудандық еңбекшілер депутаты атқару комитетінің председателі болып еңбек етеді.
* 1946-1949 жылдары 28 гвардияшылар ауданының ауыл шаруашылық  бөлімінің меңгерушісі болады.
* 1922-1944 жылдары Талдықорған аудандық еңбекшілер депутаттары Советінің депутаты болып  5 рет сайланған.

## Наградалары
* "Құрмет белгісі" ордені (1946)
* "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін"(1946) 
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* История народов Средней Азии

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Геометриялық дене

**Геометриялық дене** - айналасы(жан-жағы) шектеулі жазық немесе қисық беттер бөліктерімен оқшауланған әрі осы шекаралық бөліктердің өзін қамтитын кеңістік нүктелердің шектеулі үш өлшемді жиыны. Яғни, үш өлшемді евклидтық тұйық кеңістікпен шектеліп қамтылған аймақ. Шекаралық барлық нүктелердің бірігуі дененің сыртқы беті делінеді. Яғни, дененің шекарасы оның беті болады. Кейбір денелердің шекаралық бетінің табаны деп аталатын бөлігі болады, мысалы, паралепипедтің, қиық пирамиданың және қиық конустың параллел беттері табандар деп аталған. Геометриялық дененің аталған табандарынан өзге шекаралық беттері дененің бүйір беті делінеді. Жазық шекарасы болатын денелер үшін шекаралық екі беттің қиылысында жататын кесінділер дененің қырлары деп аталған. Егер қырлар дененің табандарында жататын болса, олар табан қырлары, өзгелері дененің бүйір **қырлары** делінеді. Дененің шекаралық беттерінің сырт жағының ауданы - сыртқы беттердің **ауданы** деп аталады. Бұл аудан шекаралық беттер аудандарының қосындысына тең болады. Бүйір беттер ауданы мен **табан** беттері аудандарының қосындысына тең болады. Бүйір беттер ауданы мен табан беттері аудандарының қосындысы **толық бет ауданы**(толық бет) делінеді.

Кеңістік пішіндер дене болса, түзу, жазықтық, жазық пішіндер, беттер геометриялық денелер қатарына жатқызылмайды. Евклидтің "Негіздерінде" "Дене дегеннің ұзындығы, ені және терендігі бар" деген анықтама берілген.

## Дереккөздер
Математика әлемі: Жалпы орта білім беретін оқу орындарының(мектеп, гимназия, колледж, лицей) оқушылары мен студенттеріне және математика әуесқойлары мен көпшілік оқырмандарға арналған математикалық пәндік энциклопедия. Нұрқанат Көбенқұлұлы.

Санат:Геометрия
Татар ұшқаты

**Татар ұшқаты** () – ұшқаттар тұқымдасына жататын шырмалған ұшқат. Қазақстанда кездесетін 22 түрдің кең таралғаны. Орман алаңқайларында, құрғақтарда, бұта шіліктерінде, өзен аңғарларында, сондай-ақ Қазақстанның барлық тау беткейлерінде кездеседі. Бұл бұтаның биіктігі 1-3 метрге дейін, жас өркендері мен бұтақтары сарғыш-қошқыл, көлденең болып айырылып кеткен сұр түсті қабықпен жабылған. Жапырағы субтропиктік, жұмыртқа тәрізді, қысқа, жапырақ тақтасының жоғарғы беті ашық-жасыл, астыңғы жағы ашық түсті. Гүлдері екі жынысты жас бұтақ жапырақтарының қуысына екі-екіден жиналған. Олар ұзын да жіңішке гүл табанына орналасқан гүл серіктері бар. Түстері ақ және бозғылт, күлгін, қызғылт болып келеді. Тостағанша жапырақшалары, күлтелері немесе аталығы 5-тен, тозаң қабы түтік тәрізді. Татар ұшқаты мамыр-тамыз айларында гүлдейді, ұзын тұмсықты жәндіктер мен көбелектер тозаңдандырады. Жемісі - тұтасқан шар тәрізді, шырынды жидек түсі қызыл, қызғылт сары және сары. Маусым, тамыз айларында піседі. Олар улы, сондықтан құстар жемейді. Бұл бұта безендіру құралы ретінде бағалы, гүлдеп тұрғанда да, жеміс берген шағында да әсемдігі көз тартарлық. Суыққа да, құрғақшылыққа да төзімділігі өте жоғары, осы қасиетіне байланысты демалыс саябақтарында, бауда, темір жол, автомобиль жолдарының бойында өсіріліп келеді.

## Дереккөздер


Санат:Ұшқаттар
Сары алақоржын

**Сары алақоржын** () – кеміргіштер отрядының аламантәрізділер тұқымдасына жататын, жылма-жыл саны күрт өзгеріске ұшырап отыратын сирек кездесетін кеміргіш . Саны өте көп болған жылдары Орталық Қазақстаннан бастап Алтайға дейін , ал саны аз жылдары тек Зайсан ойпатында ғана кездеседі . Қар көп жауған қыстар мен құрғақ жаздан басқа әсер ететін анықталмаған факторлар осы түрдің төмендеуінің себебі . Зайсан қорығын ұйымдастыру мен алақоржынды хайуанаттар бағында өсіріп, оның биологиясын зерттеуді қолға алу керек .
нобай|оңға|Кеміргіш

## Дереккөздер


Санат:Кеміргіштер
Тукандар

нобай|оңға|Тукан
## Тукандар
**Тукандар** - тоқылдақ тәрізділер класына жатады . Олардың мүйізтұмсықтарға ( көгілдір құстарға жататындар ) ешқандай қатысы жоқ , ұқсастығы - тұмсықтарында . 
## Өмір сүруі
Жалпы , тукандар тропикалық орманда өмір сүретін өте шулы құстар . Бұл құс жақсы және ұзаққа ұша алмайды . Сол себептен көп уақытын ағаш басында өткізді . Тукандардың дауысы негізінен әр түрлі . Бірақ , барлығы бірдей өте үлкен әрі зор дауысқа ие . Бұл құстар Оңтүстік Американың жаңбырлы ормандары мен оған жақын тұрған аумақтарды мекендейді . Өздерінің ірі тұмсықтары арқылы тукандар бұтақтың соңындағы жидектерді алып жейді .Тұмсықтары ірі , бірақ іші бос болғандықтан ешқандай ыңғайсыздық туғызбайды .Туканның қоразы мен мекиенінің түр-әлпеті бірдей.  
## Жирен құлақты арасари
**Жирен құлақты арасари** - тукандардың кең таралған түрі . Жаңбырды өте жақсы көреді . Сол себепті туканның бұл түрі жаңбырлы орман ағаштарының қуысына ұялайды. Көбіне кәдімгі туканға қарағанда тұмсығы кішкене , әрі қара түсті болып келеді . Аяқтарындағы екі саусағы алға , екеуі артқа қараған .
## Дереккөздер
Қазақстанның қызыл кітабы беттерінен . Омыртқалы жануарлар . (А. Ф. Ковшарь) –Алматы, Алматыкітап баспасы 2012 ж.

Санат: Тоқылдақтәріздестер отряды
Әл-Баттани

**Абу Абдаллах Мухаммад ибн Джабир ибн Синан әл-Баттани** (, Харран, 858 — Самарра, 929) немесе **Әл-Баттани**  - араб астрономы әрі математигі. Сфералық үшбұрыштарды есептеу әдісін алғаш болып қолданған. Тригонометриялық функцияларды(синус, тангенс және котангенсті) жиі пайдаланған. Осы функциялардың қатынастарын да назардан тыс қалдырмаған. Бұл қатынастар косинустар теоремасына жуық болған. Әл-Баттанидің Күн мен Айдың қозғалысын анықтайтын кестесі өзінен бұрыңғылар жасалаған кестелерден едәуір дәлірек болған. Эклиптиканың экваторға көлбеулігінің мәнін Клавдий Птоломейден(100 - 178) де дәлдеу анықтаған(23°35′41″). Қазіргі кездегі есептеу бойынша бұл шама 23°27′-қа тең деп қабылданған.Әл-Баттани К.Птоломейдің Жер қозғалмайды деген жаңсақ пікірән қуаттаған.

## Дереккөздер
Айдарлы какаду

нобай|оңға|Айдарлы какаду**Айдарлы какаду** - тотықұстың ерекше бір түрі . Ұзындығы 30-70 см болып келеді .Оның қауырсындары ақ , қара , қызғылт  және сары түстерден тұрады . Құйрығы өте қысқа . Тұмсығы үлкен әрі ұзын . Тотықұстың бұл түрі көбіне Австралияны мекендейді . Жалпы табиғата 20 түрі кездеседі . Және де айдарлы какаду ағаш немесе жаңғақпен қоректенеді .

Санат:Тотытәрізділер
Давид Гильберт

нобай|Гильберт Давид
**Гильберт Давид** (; 23 қаңтар 1862 — 14 ақпан 1943) —  неміс математигі. Оның зерттеулері математиканың көптеген салаларының дамуына едәур ықпал етті. Ол бүгінгі функционалдық талдаудың негізі болып табылатын Гильберттік кеңістіктер теориясын қалады.. Оның 1899 жылы басылып шыққан "Геометрияның негіздері" деген кітабында геометрияны аксиомалық тұрғыда құруға арналса, 1934 - 1939 жылдар аралығында неміс математигі Пауль Бернайспен (1888 - 1977)  бірігіп жазылған "Математиканың негіздері" атты еңбегінде бүкіл математиканы формалды түрге келтіруге әрекет жасалған. Ол математикалық теорияларды көрнекі түрде баяндаудың шебері болған. Осы тұрғыдан алғанда оның 1932 жылы француз математигі Стефан Кон-Фоссенмен (1902 - 1936) бірлесіп жазған "Көрнекі геометриясын" атауға болады. Оның "Табиғатты танып білу" деген мақаласы "Біздің білуіміз керек - біз білеміз де" деген ұранмен аяқталған. Ол 1900 жылы математиктердің дүниежүзілік конгресінде жасалған "Математикалық мәселелер" деген баяндамасында әріптестерін математиканың көптеген салалары бойынша шешімі табылмаған мәселелерді атап, оларды шешу ісіне атсалысуға шақырған.

## Дереккөздер


Санат:Германия математиктері
Санат:1862 жылы туғандар
Санат:1943 жылы қайтыс болғандар

Санат:XIX ғасыр математиктері
Орман көктекесі

## Орман көктеке

***Орман көктеке*** ( Sitta europaea ) - торғайдан кішірек, шағын денелі (15-18 г) құс. Жоны - түтін түстес сұр, бауыры - ақщыл. Дене бітімі көктекеге тән: құйрығы қысқа және тұмсығы түзу, үшкір. Дене бітімі - мығым, дембелше. Өте ширақ: ағаштардың діңдері және бұтақтарымен басын жоғары және төмен қаратып, секіріп қозғалады. Толқындата, жылдам ұшады. Айғай-шиқылшыл. Шақыру айғайы - қарқылдаған тәрізді құбылта қайталанатын ысқырық. Аталықтың көктемгі әуені осы дыбыстардың едәуір бөлігін қамтиды. Жазда - бунақденелілермен, қыста жемістермен қоректенеді. Азық көп болғанда оны қорға жинап, кейде таба алмай қалады (мұндайда тұқым жаңа орында өнеді).
Еуропа және Азияның орманды зонасында кең таралған. Қазақстанда Алтай және Сауырдың ормандарында ұялайды. Ертісті бойлай өскен қарағайлы тоғайда да ұялауы мүмкін. Қысқы жылыстау барысында Солтүстік Қазақстанның кейбір жерлерінде және әсіресе Батыс Қазақстандағы Жайық өзенінің аңғарын бойлай пайда болады. 
Ұялары ағаш қуысында орналасады, оның үстіне, егер кіретін ауыз тесігі үлкен болса, онда көктеке кіретін ауыздың диаметрін 25-35 мм етіп қалдырады да, тесікті балшықпен сылайды. Қолдан жасалған ұялағышқа да солай жасайды. Ұяның өзі ағащ қуысына борпылдақ төсеніш төселген орын болып саналады. Ұяны аналық салады. Салындыдағы 5-10 қызғылттау секпілді ақ түсті жұмыртқаларды аналық басады. Балапандар 2 аптада жұмыртқаны жарып шығады, ал 21-24 күнде ұяны тастап кетеді. Балапандарды аталық пен аналық ұяда қоректендіреді және ата-енелері оларды ұзақ уақыт ұядан ұшып кеткен соң да қамқорлыққа алады. Ұялас балапандар біртіндеп шымшықтардың және басқа бунақденеқоректі құстардың тобына қосылып, солармен бірге қыс бойы орман аралап жылыстайды
## Дереккөздер
Құстар (Мектеп энциклопедиясы) - Алматы 2010

Санат:Көктекелер
Диофант

нобай|оңға|Диофант
**Диофант** (III ғасыр) - ежелгі грек математигі. 

Оның «Арифметика» деген математикалық трактатының бір бөлігі қазіргі кезге дейін сақталып жеткен. Бұл еңбекте 4-дәрежеге дейінгі анықталмаған теңдеулерге түрлендірілетін есептер шешілген. Бұлардың шешімдері рационал оң сандармен(теріс сандарды Диофант қолданбаған) анықталған. Анықталмаған теңеулер көптеген әдістермен шешілген. Белгісізді және оның дәрежесін, теңдік белгісін шартты түрде белгілеу үшін сәйкес сөздерді қысқартып пайдаланған. Диофанттың ғылыми еңбегі француз математигі Пьер Ферманың (1601 - 1665), швейцар математигі Леопард Эйлердің (1707 - 1783) және неміс математигі Карл Гаусстың (1777 - 1855) зерттеулерінің бастама "көзі" болған. 

## Дереккөздер


Санат:III ғасырда туғандар
Санат:Грекияда туғандар
Санат:III ғасырда қайтыс болғандар
Санат:III ғасыр математиктері
Санат:Ежелгі Рим математиктері
Санат:Ежелгі грек математиктері
Санат:Сандар теориясы математиктері
Гипатия

нобай|оңға|Александриялық Гипатия
Александриялық Гипатия (370—415) - астроном, математик әрі философ болған дүние жүзіндегі тұнғыш әйел. Оның жазған ғылыми еңбектері сақталмаған, бірақ біздің заманымыздың X ғасырында жазылған Византиялық түсіндірме сөздік - > оның еңбектері аталған. Гипатия ежелгі грек математигі Александриялық Диофанттың (III ғасыр) > деген трактатына, Пергтік Аполлонийдің (б.з.б. 260 - 170 жылдары) > деген еңбегіне түсініктемелер жазған. Александрия мұражайында сабақ берген. Жаңа платоншылар мектебінің жетекшісі болған. Астролябия және гироскоп жасаушылар Гипатиядан кеңес алып отырған. Гипатия христиан дінің қабылдамағаны үшін діндарлардың қолынан қаза тапқан.

## Дереккөздер

Санат:Философтар
Анастасия Андреевна Чистякова

**Чистякова Анастасия Андреевна** -  Социалистік Еңбек Ері (1948), егінші, Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Андреев ауданы, "Победа" колхозының егіншілер бригадасының звеношысы. 1911 жылы Талдықорған облысы, Андреев ауданы, Осиновка селосында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1930 жылы Қазақстанда колхоз ұйымдастыру кезінде алғашқылардың бірі болып колхозға кіріп жұмыс істейді. Алдыңғы қатарлы колхозшы болған оны балалар алаңы меңгерушілерін дайындайтын курсқа жібереді. Курсты бітірген соң 1933-1941 жылдары колхоздың балалар алаңының меңгерушісі болып істейді.
* 1941 жылы Ұлы Отан соғысына аттанған ерлердің орнына колхозға жұмысқа шығып, көк-сағыз өсірушілер звеношысы болады. Көк-сағыз өсірудегі жоғарғы көрсеткіштері үшін бағалы сыйлықтармен және 1945 жылы  "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалімен наградталады.
* 1946 жылы астық бригадасының звеношысы болып тағайындалады. Оның бригадасы осы жылы межеленген 14,5 центнер бидайдың орнына 44 гектар жердің әр гектарынан 20 центнерден, ал 8 гектар жердің әр гектарынан 30 центнерден 62 кг өнім алады.

## Наградалары
* "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін"(1945) 
* Ленин ордені (1948)
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)
* Ленин ордені (1949)

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* История народов Средней Азии

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Нүсінбек Шәкіров

**Шәкіров Нүсінбек** - Социалистік Еңбек Ері (1948), Қазақстанда колхоз құрылысын ұйымдастырушылардың бірі, 1936-1950 жылдары Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), 28 гвардияшылар ауданы, "Доланалы" колхозының председателі болған. 1901 жылы Талдықорған облысы, Кривошеевка ауылында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1931 жылы "12 лет Октября" (Кривошеевка ауылы) колхозына жұмысқа кіріп, сол жылы колхоздың председателі етіп тағайындалады.
* 1936 жылы "Доланалы" колхозының председателі болады.
* Ұлы Отан соғысына қатысып майдандастарымен бірге жеңісті жақындатты.
* 1943 жылы 26 тамызда ауыл шаруашылығындағы табыстары үшін КСРО Егіншаруашылығы Халық Комиссариаты "Отличник социалистического сельского хозяйства" төс белгісімен, 1945 жылы 20 қарашада КСРО Жоғарғы Советінің Президиумы  "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалімен наградтайды. 
* 1946 жылы астық дәнді дақылдар өнімінің жоспары 938 гектардан 125%  орындалады - өнім межеленген 9,6 центнердің орнына орта есеппен әр гектардан 12 центнерден болады. Сол жылы 11 қаңтарда Еңбек Қызыл Ту орденімен наградталады.
* 1947 жылы жоспарды 144,5% -ке орындайды - 10,8 центнердің орнына әр гектардан 15,6 центнерден астық жиналады.

## Наградалары
* "Отличник социалистического сельского хозяйства" төс белгісі (1943)
* "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін"(1945) 
* Еңбек Қызыл Ту ордені (1946)
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Григорий Макарович Швед

**Швед Григорий Макарович** - Социалистік Еңбек Ері (1948), тракторшы, Ақтөбе облысы (қазіргі Батыс Қазақстан облысы) , Мәртөк МТС-і  тракторшылар бригадасының бригадирі (1938). 1918 жылы Ақтөбе облысы, Мәртөк ауданы, Покровка селосында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1933 жылы "Путь Социализма" колхозында колхозшы болып істейді.
* 1935 жылы өз колхозында тракторшы болады.
* 1938 жылы Мәртөк МТС-да тракторшылар бригадасының бригадирі болып тағайындалады.
* 1939 жылы Совет Армиясы қатарына шақырылып, Ұлы Отан соғысына қатысады. Көрсеткен жауынгерлік ерліктері үшін "За отвагу", "За взятие Вены" және "За победу над Германией" медальдарымен наградталады.
* 1946 жылы соғыстан оралған соң бригадирлік жұмысын жалғастырады. Осы жылы оның бригадасы тракторлық жұмыс жоспарын 100,5% орындайды. 1947 жылы сапалы тракторлық жұмыстардың арқасында колхоз 960 гектардың әр гектарынан 9,5 центнерден бидай алады, жоспар 164,6%-ке орындалып, жоғарғы көрсеткішке қол жеткізеді.

## Наградалары
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Мария Яковлевна Шулепова

**Шулепова Мария Яковлевна** -  Социалистік Еңбек Ері (1948), егінші, Семей облысы (қазіргі Шығыс Қазақстан облысы), Бородулиха ауданы, "Заветы Ильича" атындағы колхоздың егіншілер бригадасының звеношысы (1947). 1925 жылы Ресейде, Новосібір облысы, Маслянинск ауданы, Чупино селосында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1939 жылы Қазақстанға қоныс аударып, Бородулиха ауылына келген соң ата-анасы "Заветы Ильича" колхозына жұмысқа кіреді. 
* Жетіжылдық мектепті бітргеннен кейін 1941 жылы еңбек жолын бастап фермада бұзау бағушы, одан кейін сауыншы болады.
* 1946 жылы оны егіншілер бригадасына жұмысқа жіберіледі.
* 1947 жылы жоғары түсімді егін бригадасы жастар тобының звеношысы болып тағайындалады. Тобында - үлкені 23, ал кішісі 15 жаста 6 қыз болды. Барлық агротехникалық жағдайларды қадағалап, сақтай отырып қажырлы еңбектерінің арқасында  өздеріне бекітілген 11 гектар жердің әр гектарынан 30,2 центнерден астық жинайды. Жоспарды асыра орындағандары үшін топтың әр мүшесіне табыстарына қосымша 530 кг-нан дән беріледі.

## Наградалары
* "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін"(1946) 
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* История народов Средней Азии

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Шин Хен Мун

**Шин Хен Мун** - Социалистік Еңбек Ері (1948), Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Қаратал ауданы, "Дальний Восток" ( қазіргі Ескелді ауылы) колхозының председателі (1937). 1918 жылы Кореяда, Сенгжин қаласында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1937 жылы Қазақстанға қоныс аударып Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Қаратал ауданы, "Дальний Восток" ( қазіргі Ескелді ауылы) колхозына жұмысқа кіріп, сол жылы колхоздың председателі болып тағайындалады.
* 1945 жылы колхоз астық дақылдары өнімінен жоғарғы көрсеткішке жетеді. Сол жылы Шин Хен Мун "Құрмет белгісі" орденімен және "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалімен наградталады.
* 1946 жылы 235 гектар қант қызылшасы алқабының әр гектарынан межеленген 235 центнердің орынына 264 центнерден, ал астық дақылдарының әр гектарынан межеленген 8,3 центнердің орнына 15,4 центнерден өнім алады.
* 1947 жылы астық дақылдарының әр гектарынан 10.3 центнердің орнына 20 центнерден, қант қызылшасы бойынша 260 центнердің орнына 360,5 центнерден өнім жинайды.

## Наградалары
* "Құрмет белгісі" ордені (1945)
* "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін"(1945) 
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* История народов Средней Азии

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Григорий Георгиевич Бубнов

Григорий Георгиевич Бубнов (9 наурыз 1970 жыл, Мәскеу) — «ВТУ» Мәскеу Технологиялық Институтының ректоры және Президенті, Moscow Business School Президенті, Ресей Жаратылыс Ғылымдары Академиясының (РАЕН) корреспондент-мүшесі, экономика ғылымдарының докторы, IMD Alumni Club of Russia Президенті, «Физтех-Союз» басқарма мүшесі.	Григорий Георгиевич Бубнов

## Ғұмырнама
1993 жылы Мәскеу физика-техникалық институтын «Қолданбалы физика және математика» мамандығы бойынша «Инженер-физик» біліктілігімен тәмамдады;
1997 жылы «Дамыған нарықтық экономикадағы және өтпелі кезеңдегі кәсіпкерлік» тақырыбындағы кандидаттық диссертацияны қорғады;
2002 жылы «Кәсіпкерлік және Ресейдің экономикалық өркендеуіндегі оның рөлі» тақырыбындағы докторлық диссертацияны қорғады;
2006 жылы IMD (Lausanne) оқу орнының Program EMBA бағдарламасын тәмамдады
2010 жылы Singularity University оқу орнындағы Exponential Technologies Executive Program бағдарламасын тәмамдады.

## Кәсіби қызметі
Соңғы 15 жылдың ішінде 20-дан астам коммерциялық, қаржылық және коммерциялық емес ұйымдарды құруға қатысты, сондай-ақ, 30-дан астам ұйымды басқаруға қатысты, олардың ішінде: С.Ю.Витте атындағы Мәскеу Университеті, «ВТУ» Мәскеу технологиялық институты, «Физтех XXI», «Высшая школа системного инжиниринга МФТИ» Орталығы, «НПП Медолит» ЖШҚ.

## Ғылыми қызметі
20-дан астам кітаптардың, мақалалардың және монографиялардың авторы және авторласы болып табылады.
Кейбір жарияланымдары:
*Бубнов Г.Г., Дарда И.В., Малышев Н.Г., Малышев С.Л., Солдаткин Е.В.                     ВТУ ақпараттық-білімдік ортасы /Телематика-2008: XV Бүкілресейлік ғылыми-тәжірибелік конференциясының еңб. (23-26.06.2008, С.-Петербург). — Т . 1. — Спб., 2008. — 214-216 б.
*Бубнов Г.Г., Малышев Н.Г., Солдаткин В.И. Үлестіре бөлінген типтегі университет /Телематика-2008: XV Бүкілресейлік ғылыми-тәжірибелік конференциясының еңб. (23-26.06.2008, С.-Петербург). — Т. 1. — Спб., 2008. — 213-214 б.
*Солдаткин В.И., Бубнов Г.Г., Малышев Н.Г. ВТУ Қашықтан білім беру технологияларын пайдалану /Телематика-2008: XV Бүкілресейлік ғылыми-тәжірибелік конференциясының еңб. (23-26.06.2008, С.-Петербург). — Т . 2. — Спб., 2008. — 337-338 б.
*Солдаткин В.И., Бубнов Г.Г., Малышев Н.Г., Семенов А.В. Қашықтан білім беруді ұйымдық қолдау //Бірыңғай білімдік ақпараттық орта: мәселелері және даму жолдары: VII Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция-көрме (Омбы, 22-25 қыркүйек 2008 ж.). — Томск: Дельтоплан; Омбы, 2008. — 21-23 б.
*Бубнов Г.Г., Малышев Н.Г., Солдаткин В.И. Көпдеңгейлік үздіксіз ашық кәсіби білім берудің корпоративтік ақпараттық-білімдік ортасы //Білімдік ортаның бүгіні мен ертеңі: IV Бүкілресейлік ғылыми-тәжірибелік конференцияның материалдары (Мәскеу, 3 қазан 2007 ж.) /Редкеңес; Жауапты ред. В.И.Солдаткин. — М.: Рособразование, 2007. — 48-50 б.
*Малышев Н.Г., Бубнов Г.Г., Солдаткин В.И. Дүниежүзілік технологиялық университет: жоғары кәсіби білімнің жаһандану жағдайындағы мақсаттары мен міндеттері //Білімдік ортаның бүгіні мен ертеңі: IV Бүкілресейлік ғылыми-тәжірибелік конференцияның материалдары (Мәскеу, 3 қазан 2007 ж.) /Редкеңес; Жауапты ред. В.И.Солдаткин. — М.: Рособразование, 2007. — 143-145 б.
Евгений Витальевич Никульчев

Евгений Витальевич Никульчев (1975 ж.т.) — техника ғылымдарының докторы (2006), профессор (2011),  «ВТУ» Мәскеу технологиялық институты Жоғары Кәсіби Білімдік Мемлекеттік Емес Білім Беру Мекемесінің (НОУ ВПО) ғылыми жұмыстар бойынша проректоры.	Никульчев Евгений Витальевич

## Ғұмырнама
* 1997 жылы Мәскеу мемлекеттік аспап жасау және информатика академиясын «Ақпаратты Өңдеудің және Басқарудың Автоматты Жүйелері (АСОИиУ)» мамандығы бойынша тәмамдады;
* Кандидаттық диссертациясын 2000 жылы, докторлық жұмысын 2006 жылы жүйелік талдау саласында қорғады;
* 1994—2006 жылдары Мәскеу мемлекеттік аспап жасау және информатика университетінде жұмыс істеді;
* 2006—2011 жылдары Мәскеу Баспа университетінің білім берудегі жаңа технологиялар және ақпараттандыру жөніндегі проректоры, қолданбалы математика және жүйелерді модельдеу кафедрасының меңгерушісі болды;
* 2011—2012 жылдары Ресей Қаржы министрлігінің Бүкілресейлік Мемлекеттік Салық Академиясының (ВГНА) ақпараттандыру жөніндегі проректоры болды;
* 2013 жылдан бастап «ВТУ» Мәскеу технологиялық институтының Жоғары Кәсіптік Білімдік Мемлекеттік Емес Білім Беру Мекемесінің (НОУ ВПО) ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры болып табылады;

## Ғылыми нәтижелері
Жүйелік талдау, басқару теориясының әдістерін іс жүзінде пайдалану саласындағы жұмыстардың авторы. Аса маңызды нәтижелері:
* сызықтық емес жүйелердің сапалы теориясының, дифференциалдық теңдеулердің геометриялық теориясының пайдаланылуы негізінде, эволюциялық теңдеулердің құрылымын анықтауға мүмкіндік беретін эксперименттік деректердің негізінде сызықтық емес динамикалық жүйелерді модельдеу әдісі;
* интервалдық талдау тапсырмаларын шешу үшін, инженерлік қызмет тәжірибесінде пайдалануға бағытталған ықтималдық-статистикалық әдістер ұсынылды, соның ішінде, тұрлаусыздық жағдайларында шешімдерді қабылдауды қолдаудың ақпараттық жүйелерін салу мақсатында;
* жаңа ақпараттық технологиялармен және заманауи математикалық әдістермен техникалық нысанның сапалық қасиеттерін анықтаудың негізінде басқару жүйелерін сәйкестендіру әдістемесі;
* математикалық басқару теориясын және динамикалық-күрделі басқарылатын жүйелерді құрастыру әдістерін пайдаланатын телекоммуникациялық жүйелерді салудың жаңа қағидаты;
* бағдарламалық және техникалық жаңартпалардың оперативті түрде енгізілуіне және масштабталуына бағытталған, ірі ықпалданған ақпараттық жүйелерді жобалаудың және басқарудың жүйелік әдісі.

## Сілтемелер
* cnews сұхбаты 
* Ресей ғалымдары энциклопедиясында 
* Е. В. Никульчев. MATLAВ ортасында басқару теориясы бойынша жаттықтыру сабағы 
* Е. В. Никульчев Қайта жаңғыртылған аттракторлардың симметриялары негізінде динамикалық жүйелерді сәйкестендіру 
* Nikulchev E. Geometric Method of Reconstructing Evolution Equations from Experimental Data
Сарысай (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Сарысай** — Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы, Украина ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Саумалкөл ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 31 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 182 адам (88 ер адам және 94 әйел адам) болса, 2009 жылы 150 адамды (74 ер адам және 76 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы елді мекендері
Николай Петрович Яковенко

**Яковенко Николай Петрович** (1913 жыл, Түркістан облысы, Жуалы ауданы - 23.10.1993, Бауыржан Момышұлы ауылы) - Социалистік Еңбек Ері (1948), Түркістан облысы, Жуалы ауданы, "Комсомольская правда" колхозының председателі (1945).

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1930 жылдан бастап колхозшы болып еңбек етеді.
* 1945 жылы Оңтүстік Қазақстан облысы, Жуалы ауданы, "Комсомольская правда" колхозының председателі болып тағайындалып, оның іскер басқаруының арқасында колхоз алдыңғы қатарлы колхоздардың бірі болады:
** егістік алқабының көлемі ұлғайтылады;
** барлық ауыл шаруашлық дәнді дақылдарының өніміділгі жоғарлайды;
** агрокешен жұмысы жетілдіріледі; тұрақты бригадарлық топ құрылады, оларға арнайы жерлер бекітіледі;
** агротехникалық жағдайларды жақсарып, жоғары өнім алуға ықпал жасалынады.

## Наградалары
* Ленин ордені
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


Санат:1913 жылы туғандар
Санат:23 қазанда қайтыс болғандар
Санат:1993 жылы қайтыс болғандар
Санат:Бауыржан Момышұлында қайтыс болғандар
Санат:Колхоздар төрағалары
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Елена Нестеровна Ярох

**Ярох Елена Нестеровна** - Социалистік Еңбек Ері (1948), егінші, Шығыс Қазақстан облысы, Таврия ауданы (қазіргі Ұлан ауданы), "Красный Октябрь" колхозының егіншілер бригадасының звеношысы (1946). 1908 жылы Шығыс Қазақстан облысы, Таврия селосында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* Еңбек жолын ерте бастап колхозға жұмысқа кіреді.
* 1946 жылы "Красный Октябрь" колхозында егіншілер бригадасының звеношысы болып тағайындалады. Оның бригадасы 8 гектар астық алқабының әр гектарынан 30,06 центнерден өнім алып, міндеттемелерін абыроймен орындайды. Сол жылы "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалімен наградталады.
* 1948 жылы Таврия аудандық Советінің депутаты болады.

## Наградалары
* "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін"(1946) 
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Государсетвенный архив ВКО

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Ташінбала Айдарбекова

**Айдарбекова Ташінбала** -  Социалистік Еңбек Ері (1948), қызылша өсіруші, Талдықорған облысы қазіргі Алматы облысы), Жаңаталап колхозының звеношысы (1940). 1906 жылы Талдықорған облысы, Шұбар ауылында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1930 жылы Шұбар колхозын ұйымдастыру барысында алғашқылардың бірі болып колхозға кіреді. 
* 1930-1940 жылдары сол колхозда колхозшы болып еңбек етеді.
* 1940 жылы еңбекқор кохзошы ретінде таңдалып қызылшашылар тобының звеношысы етіп тағайындалады. Оның бригадасы қажырлы еңбектің арқасында 2 гектар қант қызылшасының алқабының әр гектарынан 820 центнерден , 4,5 гектар жерден 450 центнерден өнім алады.
* 1945 жылы "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалімен наградталады.

## Наградалары
* "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін"(1945) 
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* История народов Средней Азии

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Қарқаралы аудандық орталық кітапханасы

**Қарқаралы аудандық орталық кітапханасы** - Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы кітапхана.

## Кітапхана тарихы

Облыс бойынша бірінші кітапхана 1892 жылы чиновник Марковтың ұсынысы бойынша Қарқаралыда ашылған. Сол кезде кітап қоры 626 дана болды. 1917 жылдың ақпан төңкерісіне дейінгі аралықта кітапхана жұмысына жасырын цензура жүргізіліп тұрған. Қарқаралының сол кездегі көрнекті қайраткерлері Қарқаралыдағы бірінші кітапхананың жұмысына көп көңіл аударып, кітапхананың дамуына өз үлестерін қосып отырды. Сол уақытта кітапхана 17 түрлі газет – журналдар алып отырды. 1901 жылы кітапхананың кітап қоры 458 том- 127 атаудан, мерзімді басылымдар 15 атаудан тұрды. Қарқаралы өңіріндегі Қоянды жәрмеңкесінің мәдени өмірге үлкен әсері болды. Мұндағы оқырмандар залы бар кітапханада 40 қазақ, 30 орыс және басқа ұлттар өкілдері кітапхана қызметін пайдаланды.

Қазіргі кітапхана ғимаратын 1870-1880 жылдары осы жердегі орыс көпесі Рязанцев Василий Селиверстович салдырған тұрғын үй. Осы үйде орыс саяхатшысы, этнограф Потанин тоқтаған. Сол жылдары Потанин Григории Николаевич Қарқаралыға тұңғыш келіп, ел арасындағы аңыз – жырлардың сан алуан нұсқаларын жинап, қазақ фольклорын зерттеумен айналысқан. Өзінің жолжазба естеліктерінде, бұл өңірде болғанда Рязанцев Василийдің үйіне тоқтағанын жазған. Кітапхана ғимаратының сырт жағында осы үйде 1913 жылы орыс саяхатшысы, этнограф Г.Н.Потанин тоқтаған деген мемориалдық тақта ілулі тұр. 

Қаладағы осындай қызыл кірпіштен өріліп қаланған әсем үйлер Рязанцевтар ұрпақтарының салдырған үйлері. Бүгінгі күнде бұл ғимараттар мемлекет қорғауындағы мәдени – тарихи ескерткіштер қатарына жатады. Бұл ғимаратта Кеңес Үкіметі жылдарында әртүрлі халық игілігіне пайдаланылатын мекемелер жұмыс жасаған.
1920 жылдардың аяғына қарай кітапхананың абонемент бөлімі болып бастап, 1979 жылы орталықтандырылған кітапханалар жүйесі құрылды. Сол жылдан бері орталық кітапхана «Кітапхана мәртебесі - халық мәртебесі» ұранымен оқырмандарға қызмет көрсетуде. 

Қарқаралы аудандық орталық кітапханасына 2004 жылы «Модельді кітапхана» мәртебесі берілді. 
Аудандық кітапханада:
# Оқырмандарға қызмет көрсету бөлімі; 
# Оқырмандар залы;
# Ақпараттық – библиография бөлімі; 
# Әдіскерлік бөлім;
# Кітап қорын толықтыру және өңдеу бөлімдері жұмыс жасайды.

Орталық кітапхананың кітап қоры – 42684 дана (2013).
Кітапханада өлке тарихын насихаттау ауқымды жұмыстардың біріне жатады. 1989 жылдан бүгінгі күнге дейін кітапханада өлке тарихын қалың оқырманға насихаттау, жастардың туған жерге деген сүйіспеншілігін арттырып, алдағы ағалар жүріп өткен жолдардан сыр шертіп, оларды құрметтеп бағалай білуге тәрбиелеу мақсатында «Атамекен», «Қаламгер» атты қызығушылар клубы жұмыс жасайды.
Аудандық модельді кітапхананың бөлімдерінде өз істерін жетік білетін нағыз кітапхана жұмысының майталмандары, алдынғы қызметкерлердің 25-30 жылдан астам, ал  кейінгі кітапханашылардың 15 - 20 жылдан асқан еңбек өтілдері бар.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* www.karkaralinsk.kz Қарқаралы

Санат:Қазақстан кітапханалары
Санат:Қарқаралы ауданы
Нарқобыз

**Нарқобыз** — ыспалы аспаптардың ішіндегі ішегі тарамыстан жуан етіп жасалған музыкалық аспабы. Ұлттық музыкалық аспаптардың ішіндегі ыспалы аспаптардың сипаты, құрылымы, жасалу және ойнау әдіс-тәсілдері жалпы түрік тектес халықтардың барлығына бірдей ортақ. Дегенмен нарқобыз аспабының жөні бөлек. Шығу тегі қобыз, сазген, егек аспаптарынан тарайды. Нарқобыз жер жүзіндегі қыл ішекті музыкалық аспаптардың ішіндегі ең ежелгі түрі болып есептеледі. Уақыт өте келе нарқобызды еуропалық үлгі-нұсқада ішектері сымнан жасалынған аспаптар (бас қобыз, виолончель т.с.с.) бірте-бірте ығыстырып шығара бастады. Көнеден келе жатқан нарқобыз белгісіз себептермен ұмытыла бастаған заманда қайта жаңғырып, бұл күндері кеңінен насихатталуда.

Тарихи деректерге сүйенер болсақ, нарқобызды бақсылар тәңірмен тілдескенде, жын-перілерді қашырғанда және өзге де діни рәсімдерде шалған екен. Сондай-ақ, аспап жаугершілік замандар мен әскери салттарда ұрандату, атой салу, рух беру мақсатында қолданылған.

Бұл аспаптың қылқобыз пен прима-қобыздан айырмасы оның жалпы тұрқы биік, адамның отырған бойымен шамалас, ұзындығы шамамен 1 метр болады. Нарқобыз басына жезден, темірден соғылған сылдымақтар мен қоңыраулар ілінген, ал қуыс ішіне металл сәлпеншектер, үкі не бүркіт құстарының тырнағы, қасқыр тісі, айна, үкі тағылады. Нарқобыздың құрылысы күрделі, шанағы үлкен, тұтас ағаштан шауып жасалады, беткі жағы ашық болады. Кейбір шеберлер нарқобыздың беткі жағын көн терімен жауып, қаптап тастайды. Ал аспаптың сырт жағына ою-өрнектер қашайды.

Шанағының үлкен болуына байланысты нарқобыз дауысы зор әрі жуан болып келеді. Боздаған нар түйенің дауысына ұқсайды. Нарқобызды тартқанда оның зор үні талай жерге дейін естіледі екен.

Нарқобыз аспабында ойнаудың ертедегі бақсы-жыраулар салған дәстүрі уақыт өте келе жоғала бастаған заманда Болат Сарыбаев, Өзбекәлі Жәнібеков сияқты ел ағалары ұмыт бола бастаған аспаптарға жаңадан дем беріп, тірілткен еді. Олардың зерттеу жұмыстарың арқасында нарқобыз қайта жанданып, этно-фольклорлық ансамбльдер мен ұлттық аспаптар оркестрлерінде кеңінен қолданыла бастады.

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Қылқобыз
* Жез қобыз

Санат:Қазақтың саз аспаптары
Алтынгүл Әлібаева

**Алтынгүл Әлібаева**(1918 жыл, Көкөзек ауылы) — Социалистік Еңбек Ері (1948), қызылша өсіруші, Свердлов ауданы, Көкөзек колхозының звеношысы (1942). 

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1918 жылы Жамбыл облысы қазіргі Түркістан облысы), Свердлов ауданы, Көкөзек ауылында туған.
*1930 жылы Көкөзек ауылшаруашылық артеліне жұмысқа кіреді.
* 1942 жылы қызылшашылар тобының звеношысы болады. 1947 жылы оның тобы 2 гектар қант қызылшасының алқабының әр гектарынан 806 центнерден өнім алады. Қант қызылшасынан жоғары өнім алғаны үшін  "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалімен наградталады, ал 1948 жылы КСРО Жоғарғы Советінің жоғары наградасы Социалистік Еңбек Ері атағына ие болады.

## Наградалары
* "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін"(1947) 
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:1918 жылы туғандар
Сугра Алиева

**Алиева Сугра** -  Социалистік Еңбек Ері (1948), қызылша өсіруші, Жамбыл облысы (қазіргі Түркістан облысы), Шу ауданы, "Новый путь" колхозының звеношысы (1945). 1928 жылы Әзербайжанда, Званск ауданы, Тангобин селосында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* Еңбек жолын 13 жасынан бастаған ол, 1937 жылы Қазақстанға қоныс аударғаннан кейін "Новый путь" колхозына жұмысқа кіріп, қызылша өсіруші болып еңбек етеді.
* 1945 жылы қызылша өсірушілер тобының звеношысы болып тағайындалады.
* 1947 жылы Шу МТС-ның агрономының көмегімен қант қызылшасынан мол өнім алуға арналған агрошаралық жағдайларды жан-жақты жетілдіру жоспарын жасайды. Сол жоспар бойынша барлық агротехникалық шараларды сақтай отырып, оның тобы 2 гектар жердің әр гектарынан 815 центнерден қант қызылшасын алып, жоспарды артығымен орындайды.

## Наградалары
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Сара Әлімбекова

**Әлімбекова Сара** -  Социалистік Еңбек Ері (1948), қызылша өсіруші, Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), "Жаңаталап" колхозының звеношысы (1943). 1900 жылы Талдықорған облысы, Шұбар ауылында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1930 жылы "Жаңаталап" ауылшаруашылығы артеліне жұмысқа кіріп, қызылша өсіруші болып еңбек жолын бастайды. 
* 1943 жылы қант қызылшасы бойынша звеношы болып тағайындалады. 
** 1945 жылы межеленген 150 центнердің орнына әр гектардан 173 центнер қант қызылшасын алады. Осы жылы  "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалімен наградталады.   
** 1946 жылы өнім мөлшері 150 центнердің орнына әр гектардан 250 центнерді құрады. Бұл жылы жоғары өнімі үшін "За трудовую доблесть" медалімен наградталады.  
** 1947 жылы оның бригадасы мол түсімді 2 гектар жердің әр гектарынан 863 центнер, ал өздеріне бекітілген  6 гектар жердің әр гектарынан 371 центнерден өнім алып, жоспарды асыра орындайды.

## Наградалары
* "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалі (1945) 
* "За трудовую доблесть" медалі (1946)
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
История народов Средней Азии

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Чолла-Пукто

**Чолла-Пукто** —Оңтүстік Кореяның оңтүстік-батысында орналасқан  провинция. Әкімшілік орталығы — Чонджу қаласы.

## [[Оңтүстік Кореяның әкімшілік бөлінісі|Әкімшілік бөлініс]]
Чолла-Пукто 6 қалаға («си») және 8 уездге («кун») бөлінген. 

## Дереккөздер
Восточный ауылдық округі (Арқалық қаласы)

**Восточный ауылдық округі** – Қостанай облысы Арқалық қалалық әкімдігіне қарасты әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Восточное ауылы кіреді. Орталығы – Восточное ауылы. 

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1225 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Арқалық қалалық әкімдігі ауылдық округтері
Баймолдин ауылдық округі

**Баймолдин ауылдық округі** – Павлодар облысы Аққулы ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Әбілқайыр Баймолдин, Тақыр ауылдары кіреді. Орталығы – Әбілқайыр Баймолдин ауылы.

## Тарихы
2007 жылға дейін *Восточный ауылдық округі* деп аталды. 2017 жылы *Тереңкөл* ауылы таратылды.

## Дереккөздер

Санат:Аққулы ауданы ауылдық округтері