open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Саят-Нова

**Саят** **- Нова** (лақап аты;шын аты жөні - Арутюн Саядян)(1712, Тбилиси,1795,Тбилиси) - армян ақыны. Қолөнерші отбасысында туған. Ақындық (ашуг) даңқы ерте танылды. Грузин патшасы Ираклий II-нің сарайында біраз уақыт қызмет еткенімен оның озбыр шонжарларымен сыйыса алмады. Сарай маңынан қуғындалып, әділетсіздік тақсіретін көп тартты, тіршіліктің талай ауыр тауқыметін бастан кешті. Ол - орта ғасырдағы армян поэзиясының аса көрнекті өкілі. Оның поэзиясы өмірге құштарлық әуенімен ерекше назар аударады. Махаббат лирикасы әлеуметтік мазмұнға толы ("Мен сені сүйгендіктен іңкәрмін", "Бұлбұлға" т.б.). Дін мен қараңғылық шырмаған феодализм дәуірінде Саят - Нова адамгершілікті жырлады, қарапайым еңбек адамын ардақтады. Оның өнері бертінгі дәуірдегі армян, грузин және әзірбайжан поэзиясының дамуына үлкен ықпал жасады. 
## Дереккөздер

Санат:1712 жылы туғандар
Санат:1795 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тұлғалар
Коста Хетагуров

**Коста Хетагуров** - осетин ақыны, қоғам қайраткері, революционер-демократ. Осетин әдебиетінің негізін салушы. Әскери отбасыда туған. 
## Қызмет жолы
1881-1885 ж. Петербург Көркем сурет академиясында оқыды. 1885-1891 ж. Владикавказда тұрып, ағарту ісімен шұғылданды. Алғашқы өлеңдері осы кезде *"Северный Кавказ"* газетінде жариялана бастады. 1893 жылдың ақпанынан сол газеттің қызметкері, кейннен редакторы қызметін атқарды. Коста шығармаларын осетин және орыс тілдерінде жазды. Осетин тілінде шығатын мерзімді баспасөз орны болмағандықтан, Коста орысша жазуға мәжбүр болды. Коста орыстың тілінде жазған өлеңдері мен поэмалары 1895 ж. Ставропольде "Өлеңдер " деген атпен жеке кітап болып шықты. Ақын дарыны *"Осетин лирикасы" кітабында жарқырай көрінді. "*Фатима" , "Сот алдында" , "Жылған жартас"* т.б.* поэмаларында осетин халқының аянышты тағдырын асқан шеберлікпен  суреттеді. Оған 1955 ж. Орджоникидзе қаласында ескеркіш орнатылды. Коста шығармалары қазақ тілінде екі мәрте жеке кітап болып шықты. 

## Дереккөздер

Санат:КСРО тұлғалары
Санат:Тұлғалар
Карл Херманссон

** Карл Херманссон** (14.12.1917, Больнес-2016)- швед жұмысшы қозғалысының қайраткері. 

1941 жылдан Швеция коммунистік партиясының мүшесі. 1946 жылдан ШКП ОК және Саяси бюросының мүшесі. 1953-1961 ж. ШКП ОК-нің насихат жөніндегі секретары. 1964 ж. қаңтарда  ШКП *(1967 жылдан Солшыл пария - Швеция коммунистері)* председателі болып сайланды. 1962 жылдан риксдаг депутаты. Карл - экономика мен саясат мәселелері жөніндегі көпетеген еңбектің авторы. 

## Дереккөздер

Санат:14 желтоқсанда туғандар
Санат:Больнесте туғандар
Санат:Швеция оңшылдар партиясы саясаткерлері
Санат:Риксдаг мүшелері
Санат:Швеция жазушылары
Санат:Швеция коммунистері
Серікхан Құмарұлы Сванбаев

**Серікхан Құмарұлы Сванбаев**(28.11.1928 жылы туған, Фрунзе) - қазақ кеңес паразитологығ биология ғылымының докторы (1969), профессор (1970).1961 жылдан КПСС мүшесі. 1949 жылы К.И.Скрябин атындағы Фрунзе институтының мал дәрігерлік факультетін бітірген. Қазақ АКСР ҒА- ның Зоология институтында ғылыми қызметкер (1952-58), ғылыми хатшы (1958-63), директордың орынбасары (1963-64), 1964 жылдан протозоология лабораториясының меңгерушісі. 
## Зерттеулері
Сванбаев Қазақстан жабайы жануарлары мен малдың кокцидияларын, көбіне ас қоырту органдарының эпителий тканінде тіршілік ететін паразиттерді және олар тудыратын кокцидиоз ауруын, сиыр мен қой қанындағы паразит және қан қарапайымдары қоздыратын ауруларды, оған қарсы қолданылатын шараларды зерттеді.

## Дереккөздер

Санат:1928 жылы туғандар
Санат:Тұлғалар
Санат:Биологтар
Владимир Яковлевич Хенкин

**Владимир Яковлевич Хенкин** - орыс совет актері, РСФСР халық артсі. 

Артистік қызметін 1902 ж. Феодосияда бастады. Бұдан кейін Ташкент, Баку, Киев, Мәскеу т.б. қалалар театртларында қызмет етті. Драма, комедия, оперета және водевильде  бірдей өнер толғады. 1911 жылдан эстрадада өнер көрсетті. Оның комедиялық  шеберлігі Қазан революциясынан кейін Мәскеудің Сатира театрында қызмет етіп, Труфальдино, Сничкин т.б. комедиялық рольдерді орындады. Актер ойыны тапқырлыққа, юморға толы болды. 

## Дереккөздер

Санат:КСРО тұлғалары
Яша Хейфец

**Яша Хейфец** - американ скрипкашысы. 
## Қызмет жолы
1905-1909 ж. Вильнюсте И.Д.Малкиннен, 1910-1911 ж. Петербургте Л.С.Ауэрден скрипка бойынша сабақ алды. 19111 сонда, 1912 ж. Берлинде өнер көрсетті. 1917 жылдан АҚШ-та тұрады. Көптеген елдерде гастрольде болды. Яшаның қуатты, үн бояуы бай, ерекше серпінді ір сан қырлы шебер орындау әдістері  байыпты шабытпен, әрлеп жеткізу қасиетімен үйлесіп жатады. 1959 жылдан Оңтүстік Калифорния университетінің профессоры. Транскрипция  авторы. Киноға түскен. 

## Дереккөздер

Санат:АҚШ тұлғалары
Санат:Тұлғалар
Иосиф Ефимович Хейфиц

**Иосиф Ефимович Хейфиц** - совет кинорежиссері, кинодраматург, КСРО халық артисі, СОциал Еңбек Ері. 1945 жылдан КПСС мүшесі. 1927 ж. Ленинградтың экран өнері техникумын бітірген. Кинодағы қызметін 1928 ж. "Ленфильм" киностудиясында бастады. А.Г.Зархимен шығармашылығы бірілікте болып, екеуі көпетеген фильмдерді қойды: *"Қарсы соққан жел", "Талтүс", "Қарбалас күн", "Балтық депутаты" т.б.. Бұдан басқа ол "Үлкен отбасы", "Румянцевтің ісі", " Ит жетелеген әйел", "Сәлем" т.б.* көркем фильмдерді қойып, совет кино өнерінің өркендеуіне елеулі үлес қосты.  

## Дереккөздер

Санат:КСРО тұлғалары
Хемосорбция

**Хемосорбция**, химиялық сорбция - бу, газ не еріген заттардың қатты зат бетіне химиялық әрекеттесуі арқылы адсорбциялануы. Хемосорбцияланған молекулалар адсорбент бетіндегі атомдармен валенттік күштер арқылы байланысып, берік имиялық қосылыстар түзеді. Хемосорбция химиялық өнеркәсіпте  газдарды тазартуда металлургияда т.б. кең қолданылады. 

## Дереккөздер

Санат:Химия
Сеид Мохаммед Багер Хеджази

**Сеид Мохаммед Багер Хеджази** - иран жазушысы. 
## Қызмет жолы
Францияда оқып, инженер-радиотехник мамандығын алған, одан кейін жоғарғы саяси мектепті бітіріп, мемелекеттік аппаратта жұмыс істеді. 30 жылдары *"Иран эмруз"* журналын шығарды. Роман, повестері 1927 жылдан басттап жариялана бастады. Сеид шығармалырының негізгі арқауы - азаматтық пқұқықсыз иран әйелдерінің трагедиясы, қала тұрғындарының тұрмысы. Жазушы әлеуметтік әдлетсіздікті  әшкерелеп, оны тудырған жағдайды мінейді, Сеид Мохаммед Багер Хеджази - тұрмыстық, әлеуметтік және тарихи тақырыптарда жазылған пьесалардың да авторы атанды.

## Дереккөздер

Санат:Иран тұлғалары
Хвар

**Хвар** — Балқан түбегінің Далмация жағалауынан Хвар бұғазы арқылы бөлінетін Адрия теңізіндегі арал, Хорватияға қарайды. Ауданы 300 км². Ұзындығы 70 км, ендірек жері 10 км. Негізінен әу тас және доломиттен түзілген. Көпшілік бөлігі  қырқарлы, қыратты және аласа таулы келеді. Биіктігі 626 м. Мәрмәр және әк тас кен орындары бар. Субтропиктік дақылдар өсіріледі. Халық жиі қоныстанған.

Санат:Хорватия аралдары
Санат:Сплитско-Далматинска
Эринст Хейнкель

**Эринст Хейнкель** - неміс авиаконструкторы. 
## Қызмет жолы
1911 ж. Штутгарттағы  жоғарғы техникалық мектепті бітірген. 1913-1922 ж. ұшақ жасайтын бірқатар фирманың бас конструкторы болды. 1-дүниежүзілік соғыс  жылдарында Эринст ұшақтың 30-дан астам түрін құрастырды. Бұл ұшақтарды Германия мен Австрия армиясы пайдаланды. 1922 ж. Варнемюнде ұшақ жасайтын фирма ұйымдастырды. Бұл фирма 1945 жылға дейін жұмыс істеп, 100 ден астам ұшақ түрін жасап шығарды. 1939 ж. алғашқы тәжірбиелік  реактивті *Не-176 және Не-178* ұшақтарын сынақтан өткізді. Эринсттің қос моторлы *Не-111* бомбалаушы ұшағы 2-дүние жүзілік соғыста кеңінен пайдаланды. Эринст 1950 жылдан Штутгарттағы ұшақ жасайтын фирманы басқарды.

## Дереккөздер

Санат:Германия тұлғалары
Санат:Тұлғалар
Хафиз Ибраһим

**Хафиз Ибраһим** — Египет жазушысы және журналисі. Механик отбасында туылған.

## Қызмет жолы
1891 жылы Каирдегі әскери училищені бітіріді. Ағылшын әскери экспедиция құрамында Суданда болды. Офицерлер бүлігіне қатысқаны үшін 1900 жылы әскерден босаған соң, журналистикамен айналысты. 1911–1932 жылдары *«Әлкутуб тартуы»* ұлттық кітапханасында қызмет істеді.  Хафиздің әлеуметтік саяси көзқарасының қалыптасуына Мұхаммед Абдо ілімі ықпал етті. Оның 1901 жылы классикалық үлгіде жазылған тұңғыш өлеңдер жинағы жарияланды. 1906–1922 жылдары жазған лирикаларында ағылшын отаршылдарына қарсы көңіл күйі бейнеленген. *«Сатих түндері»* повесінде ағылшындардың отарлау саясатын сынады.

## Дереккөздер

Санат:Египет тұлғалары
Санат:Тұлғалар
Термоядролық реактор

**Термоядролық реактор** - өте жоғары температураларда өтетін жеңіл атом ядроларының синтез реакциясы есебінен энергия алу үшін жасалған қондырғы. Термоядролық реактор қанағаттандыруға тиіс негізгі талап: термоядролық реакциялар нәтижесінде бөлінген энергияның реакциялар сүйемелдеу үшін сыртқы көзден жұмсалған энергия шығындарын артығымен толықтыру болып табылады. 

## Дереккөздер

Санат:Құрылғылар
Когерентті көздер

**Когерентті көздер** - Гюгейнс принципіне сәйкес әрбір тесік жаңа толқындардың көздері болады. Жарық толқындары бұл тесіктерге бір S1 көзден келгендіктен, S2 және S3 тесіктер - жиіліктері бірдей және тұрақты фазалар айырымы болатын толқындардың көздері. Физика жүйесінде үлкен рөл атқаратын жарық толқындардың сипаттамасы. Когерентті көздер арқылы бірнеше гипотезаларды дәлелдеп шыққан. Сондықтан бұл оптика тарапында үлкен рөл атқарады.

## Дереккөздер

Санат:Толқындық физика
Сцинтилляциялық санағыш

**Сцинтилляциялық санағыш** . Энергиясы жоғары, шапшаң қозғалатын зарядталған бөлшектердің люминесценттік кристалға(NaJ, ZnS және т.б.) соғылғанда заттың қас қағым уақытта жарқ етіп жарық шығаруын, яғни сцинтилляция деп аталатын құбылысты тудырады. Міне, осы жарықтануларды санау арқылы сол затпен әрекеттескен зарядталған бөлшектердің санын есептейді.

## Дереккөздер

Санат:Физика
Тигран Сергеевич Хачатуров

**Тигран Сергеевич Хачатуров** - совет экономисі, КСРО ғалымдар академиясының академигі. 1945 жылдан КПСС мүшесі. 
## Қызмет жолы
Мәскеу университетін бітірді. 1929-1933 ж. транпорт экономкасы ғылымдар-зерттеу институтында істеді. 1930 жылдан Мәскеу жоғңарғы оқу орындарында педогогикалық қызмет атқарды. 1942 -1949 ж. Бүкіл Одақтық транспорты ғылымдар зерттеу институтында істеді. 1954-1959 ж. КСРО *Ғалымдар академиясының* комплексті транспорт мәселелер институтының  директоры, 1959-1963 ж. КСРО Ғалымдар академиясы экономика институтының сектор меңгерушісі, 1963-1966 ж. күрделі қаржы мен жаңа техниканың экономикалық тиімділігі бөлімінің меңгерушісі. 1966 жылдан *"Вопросы экономики"* журналының бас редакторы, 1967-1971 ж. КСРО ғалымдар академиясының экономика ьөлімінің академиялық-секретары, 1971 жылдан Мәскеу мемлекеттік университетінің профессоры.

## Дереккөздер

Санат:КСРО тұлғалары
Санат:Тұлғалар
Термоядролық қару

right|200px|thumb| Ядролық жарылыс
**Термоядролық қару** - термоядролық зарядты ракетаның немесе авиациялық бомбаның жойғыш бөлігі. Термоядролық қару термоядролық зарядтан, 239- плутоний (немесе 235 - уран) зарядынан, 238 - урандық қабықшадан, жарғыш құрылғыдан және ракета (бомба) корпусынан тұрады. Термоядролық қару жарылысы миллиондаған градуспен өлшенетін өте жоғары температурады өтетін жеңіл элементтер ядроларының қосылыс (синтез) реакциясына негізделеген. 

100 %|center|frame|
'''А''' Жарылысқа дейін алдын-алу; бірінші қадам, екінші қадам төмен. Термоядролық бомбаның екі компоненті. <br>
'''Б''' Жарылғыш зат бірінші кезеңді бұзады, плутонийдің ядросын суперкритикалық күйге дейін қысып, бөлшектеудің тізбекті реакциясын бастайды.<br>
'''В''' Бірінші кезеңде бөлу процесінде регенердің импульсі пайда болады, ол қабықтың ішіне таралады, толтырғыш арқылы полистирол көбік.<br>
'''Г''' Екінші саты рентгендік әсерінен абляцияның (буланудың) сығылғандығына байланысты сығылады және екінші кезеңдегі плутоний таяқшасы жоғары температурада жылуды босатып, тізбекті реакцияны бастайды.<br>
'''Д''' Сығылған және жылытылған литий-6 детеридте біріктіру реакциясы пайда болады, шығарылған нейтронды ағын философиялық реакцияның бастамашысы болып табылады. Флэнтоп кеңейтіледі ...

## Дереккөздер

Санат:Қарулар
Биологиялық белсенді заттар

**Биологиялық белсенді заттар** - организмнің қандай да бір қызметін атқаратын, арнайы жоғары әрекетті іске асыратын органикалық қосылыстар. Бұл заттарға ферменттер, гормондар, дәрумендер және т.б.  заттар жатады. Ферменттер организм жасушаларының барлығында бар, олар күрделі химиялық реакцияларды ыдыратуды тездетеді.
Дәрумендер  организмде және одан тыс көкөністер, жеміс-жидектердің т.б. құрамында бар. Дәрумендер - организмнің тіршілік қабілеті үшін қажетті заттар, олар адамның дене және ой еңбегін арттырады, оның өсуі мен дамуын, ауруға қарсы тұруын қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер

Санат:Биология
Санат:Ағза
WorleyParsons

[нобай|Компанияның [Хьюстондағы (АҚШ) кеңсесі]]
**WorleyParsons Limited** ("Уорли Парсонс Лимитед" деп оқылады) — халықаралық деңгейде технологиялық өнеркәсіп саласында инженерлік және консалтингтік қызмет атқарумен айналысатын аустралиялық компания. Әлемнің 46 елінде 148 кеңсесі бар. Оның ішінде Қазақстандағы бас кеңсесі Атырау қаласында орналасқан.
## Дереккөздер

Санат: Аустралия компаниялары
Қызылсай (станция)

**Қызылсай (станция)** - Түркістан облысының Төле би ауданындағы *темір жол станциясы.*
## Қызылсай туралы
Шымкент қаласынан 15 км, аудан орталығы Леңгір қаласынан 18 км жерде. Бетеге, жусан, селеу өскен сортандау келген қызыл қоңыр топырақты қуаң далалық белдемде орналасқан. Қызылсай арқылы *[[Шымкент]] - [[Жамбыл]]* автомобиль жолы өтеді. Халқы 0,7 мың. Қызылсайда орта мектеп, клуб, кітапхана, аурухана, фельдшерлік-акушерлік пункт орналасқан. Тұрғындар өзге елді мекендермен темір жол және автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Қызыл тамыр

**Қызыл тамыр** *(Ephedra intermedia)* - қылша туысына жататын көп жылдық бұта. 
## Биологиялық сипаттамасы
Биіктігі 1 м, сабағы тік, бұтақты. Бұтақтары қарама-қарсы орналасқан, кейде шоқтанған. Жапырағы 2, түп жағы біріккен, ұзындығы 2 мм. Жемісі етженді, қызыл, ұзындығы 6 мм. Тұқымы ұсақ, сарғыш қоңыр, ұзындығы 5-6 мм. 
## Таралуы
Қызыл тамыр ұсақ тасты тау бөктерінде өседі. Орта Азия, Тибетте, Қазақстанның Бетпақдала, Түркістан маңы, Балқаш-Алакөл алқабында, *Теріскей,* Күнгей, Жоңғар Алатауында кездеседі, 
## Қолданылуы
Қызыл тамырдан дәрі жасалынады.

## Дереккөздер



Санат:Бұталар
Санат:Ботаника
Қызыл маржан

**Қызыл маржан** *(Corallium rubrum)* - горгонарий отрядына жататын *ішек қуысты жәндік.*

## Таралуы
Жерорта теңізінде, Атлант мұхитында (Канар аралдары маңында) 10-200 м тереңдікте мекендейді. 

## Тіршілігі
Су астындағы тасқа, шыңға жабысып, тармақталған колония құрайды. Полиптері ақ, 8 тармақты қармалағышы бар. *Көмір қышқылы* мен кальцийден құралған қызыл түсті ішкі қаңқасы бір-бірімен ұштасып, бірігіп, колонияның тығыз негізгі қаңқасын түзеді. Бұл қаңқада темір тотығы көп болатындықтан, оның түсі ақшыл қызғылттан қошқыл қызғылт түске дейін өзгереді.

## Қолданылуы
Қызыл маржан қаңқасынан моншақ, білезік және басқа да әшекей бұйымдар жасалады. Қызыл маржан кәсіп ретінде өте бағызы заманнан ауланады.

## Дереккөздер


Санат:Ішекқуыстылар
Қызыл қастылар көтерілісі

**Қызыл қастылар көтерілісі** (б.з. 17 жыл - 27 жыл) - Қытайда болған *халық көтерілісі.*
## Атауы
Бұлай аталуының себебі - көтерілісшілер *үкімет әскерлерінен* айырмашылығы болуы үшін қастарын әдейі қызыл бояумен бояп алған. 
## Көтеріліс себебі мен тарихы
Көтеріліс халық бұқарасының ауыр жағдайына байланысты туды. Біздің заманымыздың 17 жылдың аяқ шенінде *Шаньдун провинциясының оңтүстігіндегі Цзюйсянь уезінде* басталды. Көтерілісті Фань Чун деген шаруа басқарды. Бір жылдың ішінде көтерілісшілердің саны 10 мың адамға жетті. Кедей шаруалардан, жалдамалы жұмысшылар мен құлдардан құралды. 21 жылы олар үкімет әскерлерін, император Ван Манның 100 мың әскерін тас-талқан етті. Алайда 27 жылдың бас кезінде Қызыл қастылар жеңіліске ұшырады.

## Дереккөздер



Санат:Көтерілістер
Санат:Қытай тарихы
Санат:Тарих
Қызылқайың

**Елді мекендер:**

* Қызылқайың – Абай облысы Жарма ауданындағы ауыл.
* Қызылқайың – Жетісу облысы Ақсу ауданындағы ауыл.
* Қызылқайың – Жетісу облысы Алакөл ауданындағы ауыл.
* Қызылқайың – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы ауыл.
* Қызылқайың – Қызылорда облысы Шиелі ауданындағы ауыл.

**Өзен:**
* Қызылқайың — Ақтөбе облысы Хромтау ауданындағы өзен.
Банкомат карточкасы

**АТМ картасы**, сондай-ақ халық арасында **банкомат картасы**, **MAC** (ақшаға қол жеткізу карточкасы), **клиент карточкасы**,**кiлт карточкасы** немесе **қолма-қол ақша карточкасы** деген аттармен белгілі, Автоматтандырылған кассир машинасына (ATM) кіру үшін тұтынушыға тіркелгі ақпаратын алу, депозиттер, қолма-қол ақша қаражатын алу операцияларын орындау мүмкіндік беретін және т.б. мақсатында қолданылатын  қаржы мекемесі арқылы берілетін кез келген төлем карточкасы. Бүгінгі ATM карточкаларының басым бөлігі - дебеттік немесе кредиттік банк карточкасы болып келеді және олар ATM карточкалары ретінде ғана пайдалануы шектелген болғанымен, ATM-карталарды қарамастан  басқа мақсаттарда да қолданылып келеді. Интернеттің қарқынды дамуы ATM карталарын оларды шығарған мекемеден басқа да қаржы институттарының банкоматтарында банкаралық желілер арқылы пайдалануға мүмкіндік береді. 
Банкомат карточкаларын, кез келген ATM «шағын банкоматтарда», көпестердің карточкалық терминалдарында қолма-қол ақша жәшігінсіз ATM қызметтеріне қол жеткізу үшін пайдалануға әбден болады. Бұл терминалдар сатушының сату нүктесінің ішінде қолма-қол ақшасын шығармай-ақ scrip банкоматтарында пайдалануға болады.
Бірінші ATM карталар 1967 және 1969 жылдары, тиісінше, Лондондағы Барклайста  және Нью-Йорктегі Лонг Айландтағы Chemical Bank-пен шығарылды.
## Қолданысы
Банкомат карточкалары - 21 ғасырдағы технологияның адамзатқа тартқан сыйларының бірі болып табылады. Себебі, банкомат карточкасын кез келген жерге салып койып жүре беруге болады, сонда ақшаңызды жоғалтып алам деп уайымдамайсыз, жоғалтып алған алған жағдайлардың озінде оны қайтадан істеп алуға болады. Ал оны тауып алған адам оның ішіндегі ақшаны банкомат теминалы арқылы шығарып алғысы келсе де оған тек сіз ғана білетін төрт таңбалы PIN құпия сандарды енгізуі керек болады.

## Өлшемдері
Банкомат карточкалары мөлшері ISO/IEC 7810#ID-1 стандартына сәйкес, 85.60 × 53,98 мм (3.370 × 2,125 дьюм) және бұрыштарының радиусы 2.88-3.48 мм болып дөңгелектенеді;  мұндай өлшеммен несиелік, дебиттік және басқа да карточкалар сияқты басқа төлем карточкалары жасалады.
## АТМ емес пайдаланылуы
Кейбір ATM карточкалары, сондай-ақ мынандай мақсаттарда пайдалануға болады:
* филиалдарда, тұлғаны сәйкестендіру операциялар үшін 
* Eftpos (сату нүктесі/POS) қызметтері арқылы сатып алу үшін

## Асыра пайдалану

Магниттік жолағы бар карталарды заңсыз көшірмелерін өсуіне байланысты, Еуропа Төлемдер Кеңесімен 2003 жылы Карточкалық алаяқтық алдын алу мақсатында топ құрып, 2010 жылдың соңына дейін барлық банкоматтар мен POS-қосымшаларда чип-және-PIN шешімін пайдалануға міндеттеді. «SEPA for Cards»   бұрынғы Maestro дебет картасынан толықтай магниттік жолағы талабын алып тастады.

## Сондай-ақ қараңыз
* Төлем карточкасы
* Несие карточкасы
* Дебет карточкасы

## Сілтемелер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Али Кельменди

**Али Кельменди** (1900 жыл, Печ, Сербия, Албаниялық КСР - 1939 жыл 11 ақпан) - албан саяси қайраткері, Албаниядағы коммунистік қозғалысты ұйымдастырушылардың бірі.

## Өмірі
*Маусым революциясына* (1924) белсене қатысты. Революция жеңілгеннен кейін 1924 жылы желтоқсанда елден кетіп, әуелі Италияға, содан кейін Австрияға, ақыры Кеңес Одағына келіп паналады. 1930 жылы Албанияға қайта оралып, *маркстік-лениндік идеяларды* насихаттап, коммунистік топтарды құрушылардың бірі болды, революциялық қозғалысты қайта жандандырып, өрістетуге ат салысты.

## Дереккөздер



Санат:Саясаткерлер
Санат:Тарихи тұлғалар
Антеру Таркиниу ди Кентал

**Антеру Таркиниу ди Кентал** (1842 жыл 18 сәуір, Понта-Делгада (Сан-Висенте), Азор аралдары - 1891 жыл 11 қыркүйек, Понта-Делгада (Сан-Висенте), Азор аралдары, Португалия елі - португал қоғам қайраткері, ақын, сыншы.

## Өмірі
Португалиядағы социалистік қозғалысты ұйымдастырушылардың бірі. Әдеби қызметін 1860 жылы бастады. 1865 жылы жазушы *А.Ф.Каштильге* жазған ашық хаты, әдеби қауым арасында үлкен пікірсайыс тудырған *«Ресми сөздік және әдебиет абыройы» ([[1865]])* атты мақаласы *португал әдебиетшілері реалистік мектебінің* ұранына айналды. Кенталдың алғашқы шығармалары - *«Беатриче» поэмасы ([[1863]]) , «Романтикалық көктемдер» ([[1872]]) т.б. өлеңдер жинақтарында* романтизм әсері басым. *«Қазіргі одалар» ([[1865]], [[1875]])* т.б. лирикалық кітаптарында реалистік әдіс үстем болды. Ол өмірінің соңғы кезіндегі бірқатар шығармаларында - *«Азалы жырлар» ([[1892]])* діншілдік пен сарыуайымшылдық сарыны етек алды. 

## Дереккөздер



Санат:Саясаткерлер
Санат:Ақындар
Санат:Жазушылар
Санат:Тарихи тұлғалар
Санат:1842 жылы туғандар
Санат:1891 жылы қайтыс болғандар
Карло Понти

**Карло Понти** (итал. Carlo Ponti; 1912 ж. 11-желтоқсан — 2007 ж. 10-қаңтар) — итальяндық кинопродюсер.

## Өмірбаяны
Карло Понти 1912 жылдың 11-желтоқсанында Италияның Маджента қаласында дүниеге келген. Понти құқық негіздерін Миландық университетте оқыған. Продюсерлік іспен Понти 1941 жылдан бастап айналысты жəне өз мансабында 140-тан астам фильм түсірді. Олардың қатарына  Федерико Феллини («Жол»), Витторио Де Сики («Неапольдің алтыны»), Дэвид Лин («Живаго дəрігер»), Микеланджело Антониони («Суретті үлкейту», «Қызметім — репортёр») секілді көптеген итальяндық жəне əлемдік кинематографтың классиктерінің фильмдері жатады.

Карло Понтидің екінші əйелі өзі əлемдік деңгейдегі жұлдызға айналдырған Софи Лорен болды. Бұл некеден оның екі ұлы, дирижер болған кіші Карло Понти (бала кезінде киноға түскен) жəне кинопродюсер болған Эдуардо Понти болды. Бірінші некеден туған Алессандро да кинопродюсер мансабын таңдады.

Карло Понти 2007 жылдың 10-қаңтарында өкпе ауруынан Швейцарияның Женева қаласында дүниеден өтті.

## Таңдаулы фильмографиясы
1954 ж. — «Жол»

1954 ж. — «Неаполь алтыны»

1956 ж. — «Соғыс пен бірлік» 

1958 ж. — «Сондай əйел»

1960 ж. — «Чочара» 

1961 ж. — «Əйелдің аты əйел»

1961 ж. — «Дін қызметшісі Леон Морен»

1962 ж. — «Боккаччо-70» 

1962 ж. — «Өсекші»

1962 ж. — «Альтона сопылары»

1963 ж. — «Кеше, бүгін, ертең»

1963 ж. — «Жек көрушілік»

1964 ж. — «Итальянша неке»

1965 ж. — «Оныншы құрбан»

1965 ж. — «Живаго дəрігер»

1966 ж. — «Үлкейтілген сурет»

1967 ж. — «Өрт сөндірушілер балы» 

1968 ж. — «Көңілдестер»

1972 ж. — «Ақ, қызыл жəне ...» 

1974 ж. — «Сапар»

1975 ж. — «Жарайсың, сұлуым!»

1975 ж. — «Мамандығым - репортер» 

1976 ж. — «Оңбаған, арам əрі жауыз»

1976 ж. — «Кассандраны өткізу»

## Дереккөздер
Санат:Тұлғалар
Санат:11 желтоқсанда туғандар
Рокуэлл Кент

**Рокуэлл Кент** (1882 жыл 21 маусым, Тарритаун, Нью-Йорк (штат) - 1971 жыл 13 наурыз, Платтсбург, Нью-Йорк (штат), 89 жыл) - американ суретшісі, жазуышысы, қоғам қайраткері.

## Өмірі
Роберт Хенриден сабақ алған. Балықшы, ағаш шебері болып жұмыс істеді. АҚШ-та, Ньюфаундлендте, Гренландияда тұрды. Еңбекші халық пен күрескерлер өмірін бейнелейтін *«Теңіз  еңбеккерлері» ([[1907]], Нью-Бритендегі музей), «Көктемгі безгек» ([[1908]], [[Мәскеу]], А.С.Пушкин атындағы бейнелеу өнері музейі)* т.б. көптеген сурет, гравюралардың авторы. Кент шығармашылығы *американ реалистік өнері дәстүрін* дамыта түсті. *Антифашистік плакаттар* мен карикатуралар салды. Американдық, батыс-еуропалық, орыс авторларының шығармаларын көркемдеді. Оның еңбектері дәл әрі нақты орындалып, қуатты колоритке құрылуымен ерекшеленеді. 1960 жылы кеңес халқына 900-ден астам шығармасын сыйлады. 
## Марапаттары
*КСРО Көркемсурет академиясының құрметті мүшесі* (1962). 1967 жылы *«Халықтар арасындағы бейбітшілікті нығайтқаны үшін» Халықаралық Лениндік сыйлықты* алды. 

## Дереккөздер



Санат:Суретшілер
Санат:Жазушылар
Санат:Тарихи тұлғалар
Санат:1882 жылы туғандар
Санат:Тұлғалар
Санат:1971 жылы қайтыс болғандар
Кен оймасы

## Кен оймасы
**Кен оймасы** - жер бетінен төмен қарай ұзындығы 2-7 км, енінен 200-300 м-ден едәуір артық болып қазылған карьер. 

Көмір карьерлері мен шөгінді құм аралас кендер өндіруге арналған карьерлер көбінесе *кен оймасы* деп аталады. Қатты металл рудаларын өндіретін карьерлерге қарағанда кен оймасы қысқа мерзімде іске қосылады. Қазақстанда Екібастұз, Қушоқы т.б. көмір кендерінде кен оймалары бар. Ең үлкен көмір оймасы *«Богатырь»* жылына 50 млн т көмір өндіреді. 

Кен оймаларының табиғатқа зияны өте көп. Кен ойманың орнында үлкен жер астына кететін ойық қалады, оның ішінен шыққан жердің төменгі беттеріндегі заттар айналаға астынан үрген жел әсерінен таралып ол жерлерде өсімдіктер мен ағаштар өспей қалу қауіптігі бар.

## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:География
Федор Никитич Самойлов

**Федор Никитич Самойлов**(12 сәуір 1882 жыл, Гомиленки селосы., қазіргі Иванов  обллысы., - 13 маусым 1952 жыл, Мәскеу облысы., Кратово Раменск ауданы).- Ресей патшалығындағы революциялық қозғалыстың қайраткері.

## Өмірі
Тоқымашы семьясында туған. 1903 жылдан Компартия мүшесі. 1905 жылғы Иваново-Вознесенск стачкасы жетекшілерінің бірі. 1912 ж. Владимир губерниясының жұмысшыларынан мемлекеттік 4- думаға депутат болып сайланды. 1917-1918 ж.- партияның Иваново-Вознесенк комитетінің мүшесі, жұмысшы және солдат депутаттары қалалық советінің председателі, кейіннен Башқұртсанда және Украинада партия, совет жұмысында болды. 1922 жылдан РК (б) П ОК Испарт меңгерушісінің орынбасары. 1928 жылдан БК (б) П Мәскеу комитетінің Истпарт меңгерушісі. 1937 жылдан Мемлекеттік Революция музейінің директоры. 1941 жылдан дербес пенсиоенр. Партияның 12,14-17 сьездерінің  делегаты; 11-сьезде Орталық Бақылау комиссиясының мүшелігіне кандидат болып сайланды. БОАК мүшесі болды. 
## Еңбектері
«Өткен күндер ізімен» (1940) кітабының авторы. 
## Дереккөздер

Санат:1882 жылы туғандар
Санат:1952 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тұлғалар
Самтавро обасы

## Самтавро обасы
**Самтавро обасы**, Самтавро - ежелгі Мцхета қаласының солтүстігінде әртүрлі кезеңдерде пайда болған археологиялық ескерткіштер. Зерттеу жұмыстары 19 ғ-дың 70-80 жылдары және 1938 ж. жүргізілді. Зерттеу нәтижесінде кісі жерлеудің 3000-дай түрі және орта қола дәуірінен (б.з.б 2 мың жылдықтың ортасы) ертедегі феодалдық дәуірге (б.з. 4-8 ғ.) дейінгі обалардың стратиграфиясы анықталды. Қазба кезінде тастан, қыштан жасалған табыттар, қару-жарақ, еңбек құралдары, қыш ыдыстар т.б. заттар табылған. Бұдан  Самтваро обасы мәдениетімен Кавказ, Алдыңғы Азия мәдениетінің байланысын көруге болады. Самтавро обасы - Мцхета және Шығыс Грузия тайпаларының 2,5 мың жылдық тарихын бейнелейтін археологиялық ескерткіштер.

## Дереккөздер

Санат:Ескерткіштер
Санат:Мәдениет
Самшит

## Самшит
**Самшит** - өзі аттас өсімдік тұқымдасының бір туысы. Мәңгі жасыл, бір үйлі, дара жынысты бұта. 
Жапырақтары қарама-қарсы орналасқан, шеті тегіс, жемісі қорапша. Самшиттің 40-тан аса түрі бар, негізінде Азияның оңтүстік шығысында, Жерорта теңізі аймағында, Европаның Атлант мұхиты жағалауында, Сокотра, Мадагаскар аралдарында өседі. КСРО-де 3 түрі кездеседі. Колхида С-і (B.colchica) Кіші Азияда, КСРО –де Кавказ сырты батысында өседі. Биіктігі 15-18 м, діңі тік, диаметрі 0,5 м-ге дейін, жапырағының ұзындығы 20-25 мм, ені 10-12 мм, ашық жерде 15, қалың орманда 40-60 жасында гүлдеп жеміс береді. Гиркана С-і (B.hyrcana) Иранда (Каспий жағалауы), КСРО –де Талшын тауының (Азербайджан КСР-і) төменгі аңғарларында өседі. Граб, талшын жапырақты емен, темір ағаш өскен ормандарда кездеседі. Жапырағының ұзындығы 27-35 мм, ені 10-14 мм. Мәңгі жасыл Самшит- биіктігі 8 м-ге дейінгі ағаш не 1 м-дей бұта, жапырағының ұзындығы 15-23 мм, ені 5-11 мм. Табиғи түрі Алжирде, Жерорта теңізі аймағында өседі. КСРО-де әсемдік өсімдік ретінде Қырымда өсіріледі. Самшит ағашы сүрегі сарғылт, өте қатты, ауыр, одан әртүрлі бұйым, аспап жасалады. Дің қабығы мен жапырағы ертеде дәрі-дәрімек ретінде пайдаланылған, жапырағы мен  бұтақтарынан жүн бояу алынған, жапырағы улы келеді.

## Дереккөздер

Санат:Қос жарнақтылар
Всеволод Васильевич Санаев

**Всеволод Васильевич Санаев** (25 қаңтар 1912 жыл, Тула, Ресей империясы - 27 қаңтар 1996 жыл, Мәскеу, Ресей)- кеңес және ресей киноактері, КСРО халық әртісі (1969). 1955 жылдан КПСС мүшесі.

## Өмірбаяны
1937 ж. ГИТИС–тің актерлік факультетін бітіріп, МХАТ және Моссовет атындағы театрда қызмет етті.

## Ойнаған рөлдері
Кинодағы басты рольдері: Добряков  («Сүйікті қызда, 1940», Емельянов ( «Ленин туралы әңгімелерінде», 1958), Козлов («Бес күн-бес түнде», 1961), Қырылдауық («Оптимисттік трагедияда», 1963, Сазонов («Бұл милицияда болған едіде», 1967), Зорин («Әулие Луканың қайта табылуында», 1970), Лукин («Азаттықта»,1973), т.б. Санаев қазақ фильмдеріне де қатысып ролін орындады.

## Сыйлықтары
РСФСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты.

## Дереккөздер

Санат:1912 жылы туғандар
Алексей Дмитриевич Хватов

**Алексей Дмитриевич Хватов** - қазақстандық агроном-химик. Ауыл шаруашылығы ғылымдар докторы.  
## Қызмет жолы
Хватов Алексей - Мәскеу университетінің химия факультетін бітірген. Химия өндірісі халық комиссариатының оқу-өндіріс комбинатының директоры, Мәскеу университетінің органикалық катализ кафедрасында доцент, Химия өндірісі инженерлерінің  білімін жетілдіру  институының кафедра меңгерушісі. 1941 -1945 ж. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Тәжік ССР-і Ленинабад қаласындағы химиялық комбинатында инженер, Тәжік КСР-і Ауыл шаруашылығы министрлігіне қарасты  жеміс-жүзім, жидек институтында ғылыми қызметкер, бөлім бастығы. 1955 жылдан Қазақтың картоп және көкніс шаруашылығы ғылымдар зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер, бөлім бастығы. 50-ден астам ғылыми еңбектің авторы.

## Дереккөздер

Санат:18 қаңтарда туғандар
Санат:Пенза облысында туғандар
Санат:Қазақстан агрономдары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары
Мартирос Сергеевич Сарьян

**Мартирос Сергеевич Сарьян**(28.2.1880, қазіргі Дондағы Ростов, 5.5.1972, Ереван) - совет кескіндемешісі, КСРО  халық суретшісі (1960). КСРО Көркемсурет академиясының толық мүшесі (1947), Армения КСРҒА-ның академигі (1956), Социалисттік Еңбек Ері (1965). Армения КСР Суретшілер одағының председателі(1947-1951).

## Өмірі
1897-1904 ж. Мәскеудің кескіндеме, мүсін және сәулет өнері училищесінде оқып, 1902-1904ж. сонда В.А.Серов пен К.А.Коровин шеберханасында білімін жетілдірді. П.Гоген, А.Матисс творчествосы, импрессионизм ағымы ықпалында болды. «Көше. Талтүс.Кнстантинополь» (1910, Мәскеу, Третьяков гал), «Күнгей қысы» (1934, Мәскеудегі Шығыс халықтары өнері музейі) картиналарының, «Менің Отаным» топтамасының, (1952, Еревен,Армения сурет галериясы), портерттердің («Р.Н.Симонов», «А.Исаакян», «Палитралы автопортрет» т.б.), театр дкорация эскиздерінің (А.Спендиаровтың «Алмаст» операсы, 1938-1939, Ереван, А.Спендиаров атындағы опера және балет театры ) авторы. Сарьян еңбектері әсершілдік, сәнділік, бояу қанықтылығымен әрі азаматтық пафосымен ерекшеленеді. Сарьян творчествосы армян совет кескіндемесінің қалыптасып даму жолында ұлкен роль атқарды.
## Сыйлықтары
Лениндік сыйлық (1961) пен КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1941)2-4 сайлау КСРО Жоғарғы Советінің депутаты. 3 рет Ленин орденімен және басқа  2 орденмен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1880 жылы туғандар
Санат:1972 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тұлғалар
Саскачеван (өзен)

**Саскачеван** (Saskatchewan, жергілікті үндістер тілінде - тез ағатын су)- Канаданың оңтүстігіндегі өзен.

Сеңгір тауларынан басталатын Солтүстік Саскачеван және Оңтүстік Саскачеван өзендернің қосылуынан құралады. Ұлы жазық пен Орта жазықты басып өтіп, Винипег көліне құяды. Ұзындығы 546 км (Оңтүстік Саскачеваның бастауынан 1928 км). Алабының ауданы 385 мың км². Негізінен қар суымен қоректенеді. Маусым-тамыз аралғында деңгейі күрт төмендейді. Қарашада қатып, сәуірде мұзы кетеді. Орташа жылдық су шығыны Те-Пас қаласы маңында 781 м³/сек. Алабының кеме жүзуге жарамды бөлігі 1450 км. Жер суландыруға кеңінен пайдаланылады. Солтүстік Саскачеван жағалауында Эдмонтон қаласы орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Канада өзендері
Тоқтықұл Сатылғанов

**Тоқтықұл Сатылғанұлы** (; 25 қазан 1864, Куччу- Суу қыстағы, қазіргі Ош облысы., Тоқтықұл ауданы, - 17 ақпан 1933, Сасықжиде қыстағы) - қырғыз халық ақыны, қырғыз кеңес әдебиетінің негізін салушылардың бірі. Жастайынан суырып салып, өлең шығара бастады. Әдебиетке, ақындыққа анасы Бурманның тигізген әсері мол болған. Ол музыка аспаптарында ойнайтын, ауыз әдебиетін жетік білген. 15 жасынан ақын, шешен, музыкант ретінде елге аты кең жайылады.  Сартбай, Есенаман т.б. халық ақындарынан тәлім алып, айтыс өнеріне машықтанады. Халық дастандарын («Сарынжы-Бөкей», «Кедейхан» т.б.) жаттап, халық арасына таратты. С.Тоқтағұлдың даңқын шығарып, елге кең тараған жырларында («Алымхан»  «Насылхан»  «Айымжан », т.б.) махаббат, достық тақырыбы басым жырланды) Үстеп тап өкілдерін шенеп айтқан сатиралық өлеңдері көп («Бес қабан», «Өсімқор Шақырбай»,  «Еселбайдың үйленуі» т.б.) Cатылғанов Тоқтағұл 1898 ж. бай-манаптардың жалған жаласымен айыпталып, көп жыл Сібірде айдауда болды.(25 жыл) Осы кезде  «Қош Елім»,  «Тұтқында жүргенде», «Азапқа түсті өмірім » т.б. жырларын шығарды. Ұлы Қазан революциясы С.Тоқтағұл жырларына жаңа мазмұн («Жаса,Кеңес өкіметі», « Бостандық заңы», «Туған жерім» т.б. ) берді. Ол қырғыз әдебиетінде В.И.Ленин образын («Лениндей ұлды кім туды», « Ленин ашты жолыңды» т.б.) тұңғыш жырлады. С.Тоқтағұлдың шығармалары КСРО  халықтарының көптеген тілдеріне аударылды. Қазақ тілінде де жеке кітап болып шықты. Тоқтағұл поэзиясы - халық тағдырының айнасы.

## Дереккөздер

Санат:1864 жылы туғандар
Санат:1933 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тұлғалар
Юлиан Глебович Саушкин

## Юлиан Глебович Саушкин
**Юлиан Глебович Саушкин**(2-тамыз 1911 жыл , Мәскеу) - кеңес экономик-геогрофы. География ғылымының  докторы (1947), РСФСР-дің ғылыми еңбегі сіңген қайраткері. (1972). 1940 жылдан КПСС мүшесі. Мәскеу университетін бітірген. (1932).Мәскеу университетінің КСРО  экономика география кафедрасының меңгерушісі. Ғылыми жұмыстары географияның тарихы мен теориясы, экономиккалық аудандау, ландшафтасын өзгерту, қалаларды жүйелеу, географияда математикалық тәсілдерді қолдану және экономикалық картография мәселелеріне арналған. Еңбектері поляк, жапон, румынь, итальян, болгар, испан және ағылшын тілдеріне аударылған.

## Дереккөздер

Санат:1911 жылы туғандар
Санат:Тұлғалар
Садық Жүнісұлы Сафарбеков

**Садық Жүнісұлы Сафарбеков** (тамыз, 1902 жыл, Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы - 1938, Алматы) - Қазақстанның партия және совет қызметкері. 

1919 жылдан Компартия мүшесі. 1919-1920 жж.-да Ташкентте Ұлттар халкомы курсында, коммунисттік университетте (1924-1925) оқыған. 1920-1922 жж. Алматыда Жетісу облысы комсомол комитетінің секретары, 1923-1924 жж. Ташкентте Сырдария облысы бақылау комиссиясы коллегиясының мүшесі, Қосшы одағы облысы комитетінің председателі, 1925-1927 жж. Шымкент және Петропавл губерниясы., 1928-1929 жж. Алматыда Қазақ Өлкелік партия комитетінде бөлім  меңгерушісі, 1930-1932ж. Ақмола округы., ауданы және Қарсақбай ауданы., 1932-1933жж. Шығыс Қазақстан облысы., 1933-1936ж. Қызылорда ауданы., 1936-1937жж. Қарағанды облысы., Гурьев округі., Батыс Қазақстан облысы., Орал қалалық партия комитеттерінің 1-2 секретары болды. Қазақстан өлкелік 6-8 партия конфкеренциясының делегаты, Өлкелік комитеттің мүшесі,  Қазақстан Компартиясының 1-сьезінің делегаты, онда Қазақстан Компартиясы ОК-нің мүшелігіне сайланды.

## Қолданылған әдебиет
*Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 9 бет

Санат:1902 жылы туғандар
Санат:1938 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан КП Орал облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Хатай шаһ Исмаил Гейдар оғлы

**Хатай шаһ Исмаил Гейдар оғлы** - азербайжан ақыны және мемлекет қайраткері. 
## Еңбек жолы
Хатай өлеңді жас кезінен жазған. Ол түркі тілдес халықтар поэзиясынан, көбінесе азербайжан классиктері - *Нәсими, Гази Бурханеддин, Хабиби* шығармаларынан және халық ауыз әдебиетінен үйренді. Хатайдың *"Он хат"* және *"Насихат кітабы"* атты шығармалары азербайжан фольклорымен тығыз байланыста туған эпикалық туынды. Хатай шығармашылығы  тек азербайжын  әдебиеті ғана емес, түркі тілдес халықтар поэзиясының дамуына көп әсер етті. Оның шығармалары Таяу Шығыстағы көптеген елдерге тарады, европалық елдер тілдеріне аударылды.

## Дереккөздер

Санат:Әзербайжан тұлғалары
Санат:Тұлғалар
Итиро Хатояма

**<big>Итиро Хатояма</big>** - жапон саяси қайраткері. 

Токио университетін бітіргеннен кейін заң практикасымен шұғылданды. 1927 жылдан Сэйюкай партиясы басшыларының бірі атанды. 1931-1934 жж. оқу министрі болды. 2-дүниежүзілік соғыста Жапония жеңілгеннен кейін, 1945 ж. қарашада Либералдық партияның негізін қалап, саяси қызметтен шеттетілгенге дейін оның председателі болды. Демократиялық партияның президенті ретінде министрелер кабинетін басқарды. 1957-1959 ж. "Жапония - КСРО" қоғамының президенті болды.

## Дереккөздер

Санат:Жапония тұлғалары
Санат:Тұлғалар
Кения (вулкандық массив)

**Кения (вулкандық массив)** - Африканың шығыс бөлігіндегі вулкандық массив. 
## Географиялық сипаттамасы
Африкадағы Килиманджародан (5895 м) кейінгі биік жер - Батиан шыңы (5199 м). Етегінен 1200 м биіктікке дейін *ылғалды экваторлық орман*, одан жоғары *мәңгі жасыл және қылқан жапырақты ағаштар*, экваторлық биік тау шалғыны өседі. 
## Таудың қолданылуы
1000-2000 метр биіктік аралығында кофе, сизаль, банан плантациялары өсіріледі, тау басында көп жылдық қар мен мұздықтар бар. Кения шыңының атырабы - ұлттық бақ (Маунт-Кения). 

## Дереккөздер



Санат:Таулар
Санат:Африка таулары
Санат:География
Тұрды Хасанов

**Тұрды Хасанов** - ұйғыр ақыны, ұйғыр совет әдебиетінің негзін салушылардың бірі. Науюайшы отбасында туған. 
## Қызмет жолы
Тұрды Хасанов 1918 ж. діни оқу орнына, 1920 ж. жадит мектебіне түсіп оқыды. 1925 ж.КСРО-ға келіп совет мектебінде білім алды. 1927 ж.Ташкентте рабфакта, педогогикалық институтта оқып  жүріп, "Кутулуш" газетінде жұмыс істеді. Әдеби қызметін  осы кезден бастады. Алғашқы өлеңдері *"Кутулуш", "Шәрқ хәқиқити"* газеттерінде жарияланды, коллективтік жинақтарда басылды. Тұрды Хасановтың негізгі еңбектері: "Төңкеріс дабылы" поэмасы, "Езгі ошағы" повесі т.б.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Мамедага Ширали оглы Ширалиев

**Мамедага Ширали оглы Ширалиев** (13.09.1909, Шемаха, Әзірбайжан) - Әзірбайжан, тіл білімінің маманы, түрколог, Әзірбайжан диалектология ғылымынң негізін қалаушы. 1962 жылдан Әзірбайжан КСР ғылым академиясының академигі, 1941 жылы филология ғылымдарының докторы, 1943 жылдан профессор, 1947 жылы Түрік лингвистика қоғамының құрметті мүшесінің иегері, 1969 жылдан *"Советтік түркология"* журналының бас редакторы, 1960 жылы Әзірбайжан КСР-нің еңбек сіңірген ғылым қайраткері.

## Қызмет жолы
1931 жылы Әзірбайжан мемлекеттік университетінің шығыс тану факультетін ібітірді. Ширалиев Әзірбайжан пединститутының оқытышысы, Әзірбайжан университетінің кафедра меңгерушісі  және оның проректоры қызметтерін атқарды. 1949 жылы Әзірбайжан КСР Ғылым Академиясының Тіл білімі институтына қызметке ауысты. 1960 жылдан оның директоры. Ширалиевтің ғылыми-зертеушілік еңбектерінің дені Әзірбайжан диалектологиясын зерттеуге арналған.

Ол – грамматика, тіл тарихы, әдеби тілдің дамуы т.б. мәселелер жайлы зерттеулердің және мектептер мен жоғары оқу орындарына арналған бірқатар оқулықтардың да авторы болып саналады. Шералиевке «Әзірбайжан диалектологиясының негіздері» атты еңбегі үшін Әзірбайжан КСР мемлеттік сыйлығы берілген болатын(1972).

Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және ерекше белгілермен марапатталған.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Širaliev, Mamedaga Širali ogly (1909-....)

Санат:13 қыркүйекте туғандар
Санат:Әзербайжанда туғандар
Санат:Әзербайжан тілтанушылары
Санат:Әзербайжан түркітанушылар
Санат:Әзербайжан академиктері
Санат:Әзербайжан филологтары
Санат:Әзербайжан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:КСРО филологтары
Санат:КСРО ғалымдары
Санат:Әзербайжан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Кемал әл-Мүлік

**Кемал әл-Мүлік** (*шын есімі - Мохаммед Гоффари;* 1847 жыл - 1940 жыл) - иран кескіндемешісі.
## Биографиясы
Кемал әл-Мүлік - суретші отбасында туған. Тегеран институтында, Париж бен Флоренцияда оқыған. 1911 жылы *Тегерандағы кескіндеме және мүсін мектебінің* негізін қалады. Кемал - иран реалистік қондырғылы кескіндемесінің қалыптасуына үлкен әсер еткен қылқалам шебері. *Сардар ас'ада, Азад әл-Мүлік портретінің* жанрлық көріністердің, архитектуралық пейзаждардың авторы. Шығармалары негізінен *Тегеран Әсемдік өнер музейінде* сақтаулы.  

## Дереккөздер


Санат:1847 жылы туғандар
Санат:1940 жылы қайтыс болғандар
Санат:Иран суретшілері
Харматтан

**Харматтан**, Харматан, Шарматан - жылдың құрғақ маусымында Сахарадан Батыс Африканың Гвинея шығанағы жағалуы мен Жасыл Мүйіс аралдарына қарай соғатын тым құрғақ және шаңды солтүстік шығыс пассаттың жергілікті аты. Харматтан Сахара үстіндегі антициклонға тығыз байланысты дамып, негізінен қысқы муссондар қатарына жатады. Харматтан егістік пен плантациялық дақылдарға көп зиянын тигізеді.

## Дереккөздер

Санат:Жел
Санат:География
Судзуки Харунобу

**Судзуки Харунобу** (1718 немесе 1725, қазіргі Токио, - 1770, Токио) - жапон график-суретшісі, кескіндемешісі, Укийе-э мектебінің өкілі. Ағашқа бедерленетін түрлі түсті гравюраның алғашқы шеберлерінің бірі. 

Еңбектерінің көпшілігін 1764-1770 ж. аралығында жасады. Суретші негізен қыз-келіншектер бейнесін, көше өмірі көріністерін шынайы әрі тартымды кескіндеді. Ол гравюрада тұңғыш рет көптеген тақтайша қолдану арқылы рельефті қалыптау әдісін қолданды. Судзуки шығармашылығына бояу жарқындығы мен сызықтар биязылығы тән.

## Дереккөздер

Санат:Жапония тұлғалары
Санат:Тұлғалар
Бонга (әнші)

**Бонга Куэнда** ()); шын аты **Жозе Аделину Барсело де Карвалью** ()); 5 қыркүйек 1942 жыл, Кипири, Бенго провинциясы) — анголалық әнші, композитор және әндердің сөздерінің авторы.

Бонга деген атымен көбірек танымал, сембалық және басқа жанрлардағы әндерді орындайтын әнші. Ол көбінесе ангольдық таныма әндерді орындап «ангола музыкасының елшісі» титулына ие болды. Оның сүйікті музыкалық аспабы - диканза. Ол танымал ангола әндерін және композицияларын әртүрлі тілдерде орындайды: португалша, кимбундша, умбундша және Луанда қаласының жаргон тілінде орындады.

## Дискография

### Студиялық альбомдары
* 1972 — Angola 72 (Morabeza Records, Португалия); (1997 — Lusafrica, Франция)
* 1974 — Angola 74 (Morabeza Records, Португалия); (1997 — Lusafrica, Франция)
* 1976 — Angola 76 (Morabeza Records, Португалия)
* 1978 — Raízes (Morabeza Records, Португалия)
* 1978 — Racines (Playasound, Франция)
* 1979 — Kandandu (Le Chant du Monde, Франция)
* 1981 — Kualuka Kuetu (Plygram, Португалия)
* 1984 — Marika (Playa Sound, Франция)
* 1985 — Sentimento (Le Chant du Monde, Франция)
* 1987 — Massemba (Vidisco, Португалия) (massemba – мн. ч. от semba)
* 1988 — Reflexão (Discosette, Португалия)
* 1989 — Malembe-Malembe (Discosette, Португалия)
* 1990 — Diaka (Discosette, Португалия)
* 1991 — Jingonça (Discosette, Португалия)
* 1992 — Gerações (Discosette, Португалия)
* 1993 — Mutamba (Discosette, Португалия)
* 1993 — Tropicalíssimo
* 1993 — Traditional Angolan Music
* 1994 — Fogo na Kanjica (Vidisco, Португалия)
* 1995 — O Homem do Saco
* 1996 — Preto e Branco (Vidisco, Португалия)
* 1997 — Roça de Jindungo (Vidisco, Португалия)
* 1998 — Dendém de Açúcar (Vidisco, Португалия)
* 1999 — Falar de Assim (Vidisco, Португалия)
* 2000 — Mulemba Xangola (Lusafrica, Франция)
* 2003 — Kaxexe (Lusafrica, Франция)
* 2004 — Maiorais (Lusafrica, Франция)
* 2008 — Bairro (Lusafrica, Франция)
* 2011 — Hora Kota (Lusafrica, Франция)
* 2016 — Recados de Fora (Lusafrica, Франция)

### Концерттік альбомдары
* 1996 — Swinga Swinga (запись коцерта на фестивале HeimatKlange, Берлин, тамыз 1995 года)
* 2005 — Bonga Live
* 2009 — Best Of Bonga

### Жинақтары
* 1988 — Angola (Playasound, Франция)  Бернаром Лавильемен бірге
* 1991 — Pax em Angola (Rounder,АҚШ)
* 1993 — Katendu (Melodie, Франция)
* 1995 — 20 Sucessos de Ouro (Discosette, Португалия)
* 2000 — Semba N′Gola (Musique Tropique, АҚШ)
* 2001 — O'Melhor De Bonga

## Сыртқы сілтемелер
* https://www.facebook.com/BongaOfficial/photos/pb.330341660372687.-2207520000.1430513088./889313684475479/?type=1&theater
* http://www.youtube.com/watch?v=mCCd54kZUEE Бонга «Comeram a fruta» өлеңін орындауы

Санат:Ангола әншілері
Санат:Ангола сазгерлері
Гелиос

thumb|right|200px|
**Гелиос** немесе **Гелий** немесе **Ээлиос**) ( ()) —  ежелгі грек мифологиясында күн құдайы, Гиперион (осы жерден оны лақабаты Гиперионид шықты) және Теян деген алыптардыңың баласы; кейбір нұсқаларда - Гиперион мен Ирифессаның баласы, Селена мен Эостың баласы.  

Еврипирда Гелиостың кезінен бері, барлық затты көретін күн құдайы ретінде барлығын білетін көріпкел құдай Аполлонмен; осы жерден Гелиостың басқа есімі – Фебос. Сирсалық Ферекидада, Гелиосты Зевске ұқсатады, Феаген бойынша, Гефестпен, Аполлонмен және отпен ұқсастырады. Дионисиа Скитобрахион бойынша, Гелиостың өзі – Эриданда батырылған бала.  

Коттаның сөйлегені бойынша, бес Гелиос болған:
# Зевстің баласы, Эфирдің немересі.
# Гиперионның баласы.
# Гелиопольдағы Гефесттің баласы, Ниланың немересі.
# Родостық батырлардың ұрпағы, Аканфо деген нимфа Родоста туған.
# Колхидтағы Ээт пен Киркидің әкесі.

Гелиос Гефестке Афродита Ареспен жатады деп айтады, осы үшін Афродита Гелиостың ұрпақтарына жау болды.

Персефонаны Аид ұрлап кеткенін Деметраға айтады.

Гомер бойынша, Гелиос – сиырдың жеті табынының және қойдың жеті табынының иегері. Оның сиырлары, Сицилиядағы Артемисияда тұрды және оларды Фаэтиса мен Ламптия нимфалары бақты. Әр таңда, аспанға көтерілгенде және әр кеш Океанға түскенде, Гелиос өзінің мәңгі жас жануарларына сүйсінеді.

## Дереккөздер

Санат:Ежелгі грек мифологиясы
Санат:Құдайлар
Келі-келсап

**Келі-келсап** — тары, бидай, т.б. дәнді дақылдарды түйетін, ұнтайтын қатты ағаштан жасалған құрал.

## Келі түрлері
Ағаш келінің екі түрі болады: *тақта келі, шұңғыл келі.* Бұл келінің түбінің жайпақ, тегіс немесе шұңғыл болып келуіне байланысты. Шұңғыл келі тарыны қаралау, ақтауға пайдаланылса, тақта келі жармалап, ұнтақтауға қолданылады. Тақта келінің түбі тегістеу келеді де, келсап дәл тиіп, дәнді майдалауға, ұнтақтауға қолайлы болады. 

## Жасалуы мен құрылысы
Ағаш келінің қайың, қарағаш сияқты қатты ағаштан ойып жасайды. Мұның темірден жасалған түрін *темір келі* деп атайды. Келінің түйгіш ағашы *яки темірі* болады, оны келсап деп атайды. Келсаптың келіні түйгіштейтін басы салмақты етіп жасалады, қолға ұстайтын жерінен қолайлы бос тұтқа шығарады.

## Дереккөздер

Санат:Құралдар
Санат:Ауыл шаруашылығы
Санат:Мәдениет
Готфрид Келлер

thumb|right|200px|
**Готфрид Келлер** (1819 жыл 19 шілде, Цюрих - 1890 жыл 15 шілде, Цюрих) - швейцар жазушысы. Неміс тілінде жазған.

## Шығармашылығы
Келлердің әдеби қызметі 1846 жылдан басталып, ол иезуиттерге қарсы саяси өлеңдерімен көзге түсті. 1848-1855 жылдары Германияда болып, *Л.Фейербахтың* материалистік философиясымен танысты. Келлердің *«Зельдвиладан келген адамдар» ([[1856]], [[1874]]), «Жеті аңыз» ([[1872]]), «Цюрих новеллалары» ([[1878]]) мен «Мартин Зеландер» романында ([[1886]])* өзі өмір сүрген кездегі Швейцария халқының өмірін жан-жақты бейнеледі. Ол XIX ғасырдағы *неміс прозасы шеберлерінің* бірі болды.

## Дереккөздер

Санат:Цюрихте туғандар
Санат:Цюрихте қайтыс болғандар
Санат:Швейцария жазушылары
Санат:XIX ғасыр жазушылары
Санат:Швейцария ақындары
Санат:XIX ғасыр ақындары
Санат:Ғылым мен өнердегі жетістіктері үшін Бавардық Максимилиана орденінің иегерлері
Санат:Неміс жазушылары
Санат:Неміс ақындары
Санат:Зильфельд зиратында жерленгендер
Кекіру

**Кекіру** - ауаның іштен ауыз арқылы кенет сыртқа шығуы. 
## Кекіру туралы
Кекіру қарын мен ұлтабардың жалғасатын жері түйіліп, оған қоса қарын, құрсақ, бауыр еттерінің рефлекторлы жиырылуынан пайда болады. Сау адам өте сирек кекіреді. Жиі қайталанып тұратын кекіру қарын гастриті, ішек-қарын ойық жарасы ауруларының, сондай-ақ, бауыр ауруларының белгісі. Кейде кекіргенде ауаға қосыла ішкен тамақ та шығады (әсіресе сәбиге тамақты көп бергенде). Кекіруден шыққан ауаға кейде асқазан қышқылы қосылып, оның дәмі ащы болуы да мүмкін. Иісі жағымсыз кекіру іштегі тамақтың шіри бастауының белгісі. 

## Дереккөздер



Санат:Биологиялық процестер
Санат:Анатомия
Санат:Биология
Шалы Кекілов

**Шалы Кекілов** (, 1906 жыл,  Кеши ауылы – 8 қазан 1943 жыл) — кеңестік және түрікмен ақыны, Аман Кекиловтың үлкен ағасы.

## Өмірбаяны
Кедей шаруы отбасында туған. Шығармалары 1927 жылдан бастап жарияланды. 1932-1936 жылдары *Түрікменстан Жазушылар Одағында*, баспа орындарында қызмет етті. *«Қыздар мұңы» ([[1928]]), «Бостандық бағы» ([[1928]]), «Қыздарға» ([[1932]]) атты өлеңдерінде* әйел теңдігін жырласа, *«Колхоз жолы - социализм жолы» ([[1931]]), «Қызыл-Арват жөндеу зауытында» ([[1935]])* т.б. шығармалары коллективтендіру мен индустрияландыру тақырыбына арналды. Ұлы Отан соғысына қатыса жүріп, *«Иван-ағай» ([[1942]]), «Карел орманында» ([[1943]])* атты поэмалар жазды. Ұлы Отан соғысында қаза тапты.

## Дереккөздер

Санат:1906 жылы туғандар
Санат:1943 жылы қайтыс болғандар
Санат:Түрікменстан ақындары
Санат:Түрікменстанда қайтыс болғандар