open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Таутеке

**Таутеке** () – қуысмүйізділер тұқымдасына жататын жұптұяқты жануар. Таутекелер Гиндукуш тауы мен Бадхызда, Гиссар мен Дарбазада, Памир – Алтай жоталарында, Саян мен Моңғолияның таулы аймақтарында тараған. Қазақстанда Тянь-Шань, Жетісу (Жоңғар) Алатауы мен Оңтүстік Алтайда құз жартастар арасында мекендейді. 1995 – 2006 жылдар аралығында “Алтынемел” ұлттық табиғи саябағында Таутекенің 3500 – 4000 басы тіршілік еткені белгілі. Текелерінің дене тұрқы 140 – 167 см, салмағы 59 – 82 кг болса, ешкілері кішірек. Түсі сұрғылт, біркелкі. Қысқа қарай ірі текелерінің жотасы мен мойнында, қапталында ақ түсті жолақ пайда болады. Текесінің семсер тәрізді, көлденең бунақты, ұзындығы 140 см-дей мүйізі болады, ешкісінің мүйізі 40 см-дей. Текесінде ұзын сақал бар. Топтанып жүреді. Маусым сайын таудың басынан етегіне, етегінен басына дейін ауысып, қоныс аударып отырады. Шөптесін өсімдіктермен, ағаш өркенімен қоректенеді, су ішіп, қар жалап, шөлін қандырады. Организмінде минералды заттар жетіспесе, тұзды топырақ пен ащы сорды жалайды. Қазан – қарашада күйекке түседі, 6 ай буаз болып, сәуір – маусымда жалқы, кейде егіз лақ табады. Жаңа туған лақтарының салмағы 2,5 – 3 кг болады. 10 күннен кейін төлдері көк шөптің басын шалса, 1,5 айда ересектерімен бірге жайыла бастайды. Табиғатта таутекелер 13 – 14 жылдай тіршілік етеді. Таутекелердің негізгі жауы – барыс, сілеусін, қасқыр. Таутекелерді еті, терісі үшін аулайды, мүйізінен әсемдік бұйымдар жасайды.

## Дереккөздер


Санат:Тау текелері
Кірпітәрізділер

**Кірпітәрізділер** () – сүтқоректілер класының жәндікқоректі аңдар отряды. 

Бір кірпіде 7-8 мың ине болады. Қазақстанда 3 түрі мекендейді: кәдімгі кірпі, құлақты кірпі және қара кірпі. Арқасын, бүйірлерін тікенек (ине) басқан. Тұрқы 13 – 27 см, салмағы 700 – 800 г. Орманда, бұта арасында, бау-бақшада, тіпті елді мекендерде тіршілік етеді. Жемін, әдетте іңірде және түнде аулайды. Жәндіктермен, көлбақамен, жыланмен (улысымен де) қоректеніп, орман шаруашылығына пайда келтіреді. Қараша айында ұйқыға кетеді де, көктемде күн жылынысымен оянады. Жыныстық жағынан 2 жасында жетіледі. 35 – 42 күнде жылына 1 рет көктемде 3 – 4-тен балалайды. Орта есеппен 6 жыл тіршілік етеді. Мал пироплазмозы ауруын таратады.

Аяқтары бессаусақты. Бірінші үстінгі күрек тістері ірі, азу тіске ұқсас. Тері асты бұлшық еттері, әсіресе сақина бұлшық еттері жақсы жетілген және олар қысқарғанда кірпі денесі дөңгеленіп, шар тәрізді болады. Екі тұқымдас тармақтары: гимнурлар және кірпілер бар. Еуразия мен Африкада таралған. Кірпілердің арқасы мен екі жақ жаны тікенекті. Қауіпті жағдайда домаланып қалады. 12-15 түрі бар. ТМД-да 7 түрі таралған: кәдімгі кірпі, (*Erinaceus europaeus*), оңтүстік, (*Е. rumanicus*), кавказдық, амур кірпісі, (*Еamurensis*), даур, (*Е. dauricus*), құлақты кірпі, (*Н. hypomelas*). Орманды, далалық және шөлді жерлерді мекендейді. Кейбір түрлері кысқы ұйқыға кетеді. Жылына 1-ден 7-ге дейін ұрпақ береді. Ауылшаруашылық және орман зиянкестерін құртады. Кейбір түрлері аса қауіпті ауру қоздырушыларын тасымалдайды. Даур кірпісі КСРО Қызыл кітабында, 1 түрі ХТҚО Қызыл кітабына енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Кірпітәрізділер
Санат:Сүтқоректілер
Мысық

**Мысық** немесе **үй мысығы** () — Мысықтәрізділердің биологиялық түрі, типпен бірдей кең таралған үй жануары.

## Биологиялық сипаттамасы
Асыранды мысықтың арғы тегі — ливиялық мысық болып саналады. Африка тұрғындары оны шамамен 5 мың жыл бұрын қолға үйреткен. Қолға үйретілген басқа жануарларға қарағанда мысық арғы тегінен онша алыстамаған, сондықтан мысық тұқымдарының саны көп емес. Мысықтың денесінен бас, мойын, тұлға, құйрық, алдыңғы және артқы аяқтарды ажыратуға болады. Аяқтары тұлғасының екі жағына тарбимай, тік көтеріп тұрады. 

Дене ұзындығы 46-191 см , құйрығы 15-91 см. Құйымшағы шоқтығынан жоғары. Тырнақтары тартылған (Суматра мысығынан басқаларында). 

Еркектері мауығу кезінде қатты таласып, ұрысып, шулайды. 

Кейбір түрлері жылына 2 рет тұқым береді. Марғаулары (3-4 ұялас балалары болады)  дәрменсіз, соқыр туады. Жыртқыштар ұсақ омыртқалылармен,  балықпен қоректенеді. 

Мысықтың басында екі құлақ қалқаны көрінеді. Бұл - оған тән ерекшелік. Қарашығы жарық сәулесінің күшіне қарай өзгеріп тұратын бадырайған үлкен көз, қабағы мен үстіңгі ерніндегі ұзын қылшық, ешқандай түгі жоқ тақыр мұрыннан екі танау тесіктері көзге түседі. 

Мысық - өте саққұлақ жыртқыш. Қорегін аулағанда дыбысын сездірмей, саусақтарының ұшындағы тырнақтарын майлы табанына жасырып алып, білдіртпей жүреді. Ол алдымен жер бауырлап, лезде арқасын бүгеді және аяқтарымен қатты серпіле олжалайтын қорегіне қарай атылады. Осы тұста саусақ ұшындағы жасырылған өткір тырнақтар тарбия ашылып, құйрығы керіледі, құйрық мысықтың бағытын реттейтін бұлқын қызметін атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Мысықтар
Санат:Мысықтәрізділер
1640 жыл

## Оқиғалар
*Англиялық буржуазиялық революция

## Туғандар
*Тағы қара: [[:Санат:1640 жылы туғандар]]*

## Қайтыс болғандар
*Тағы қара: [[:Санат:1640 жылы қайтыс болғандар]]*

## Тағы қараңыз

## Түсініктемелер


*
Карелия Республикасы

**Карелия Республикасы**, **Карелия**, **Карьяла** — Ресейдің солтүстік-батысындағы республика, Ресей субъекті. Астанасы — Петрозаводск қаласы. Солтүстік Батыс федералды округінің құрамына кіреді.

## Географиясы
thumb|300px|2002 жылы15 наурызда ғарыштан түсірілген сурет. Бүкіл Карелия қар астында.
Карелияның батыс шекарасы Ресей Федерациясының Финляндиямен шекарасымен сәйкес келеді, ұзындығы 798,3&nbsp;км, бұл шекара сонымен қатар Ресейдің Еуропалық одақпен шектесетін бөлігі болып табылады. Карелия шығысында Архангельск облысымен, оңтүстігінде&nbsp;— Вологда және Ленинград облысымен, солтүстігінде&nbsp;— Мурманск облысымен шектеседі.

## Тарихы

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Баренц-өлке
Санат:Карелия
Санат:Солтүстік-Батыс федералдық округі
Таз

**Таз** (calvіtіes) – негізінен бастағы шаштың сиреуі, кей жағдайда терінің жекелеген бөліктеріндегі түктердің толықтай түсіп қалуы. Жасы ұлғайған сайын адамның терісінде болатын өзгерістер мен организмнің қартая бастауы егде тартқан адамдарда шаштың ағарып, түсе бастауына әкеледі. Шаштың ерте түсе бастауы адамның жасына емес, денсаулық жағдайына байланысты. Таз ауруына шалдыққанда бастағы шаш қана емес, адамның қасы, кірпігі, сақал-мұрты, т.б. түсе бастайды. Аурудың пайда болуына жүйке жүйесі қызметінің бұзылуы, эндокриндік және асқазан-ішек жолдарының аурулары, созылмалы инфекция ошақтары (тұмау, дизентерия, т.б.) әсер етеді. Таз ауруының белгілі бір анықталған бірыңғай классификациясы жоқ, алайда шартты түрде тотальды (шаштың толықтай түсуі), диффузды (шаштың сиреуі), ұялы (шаш бастың белгілі бір жерінде ғана түсуі) болып бөлінеді. Сонымен қатар аурудың дамуы мен клиникалық ерекшеліктеріне қарай бірнеше түрі: туа пайда болған Таз, симптоматикалық Таз, себориялық Таз, жүре пайда болатын Таз және ұялы Таз болады. Мысалы, ұялы Таз жүйкелік-эндокриндік аурулардың салдарынан, организм уланғанда (тіс кариесі, тонзиллит, гайморит, т.б. аурулары кезінде) және терінің жарақаттануынан болады. Ауру басталғанда Таз ошақтары пайда болады, оның диаметрі 1 см-дей болып, шаштың түбінде фолликула қапшықтары көрінеді, бірақ бас терісінің түсі өзгермейді. Ауру асқынғанда ошақтардың көлемі үлкейіп, бірнешеуі пайда болады, кейін олар бір-бірімен қосылып, шаштың толықтай түсуіне әкеледі. Таздың мұндай түрін емдеу қиынға түседі. Кейде емдегеннен кейін де шаштың қайта түсіп қалуы мүмкін. Емі: аурудың пайда болу себебіне қарай әрбір науқасқа ем жеке тағайындалады; құрамында микроэлементтер, мырыш, темір бар препараттар, шашты өсіру үшін гормонды препараттар (глюкокортикоидтар, тиреоидин, соматропин, т.б.) беріледі; витаминдерге (А, С, Е, В, РР) бай, калориясы жоғары тамақ ішу қажет; сұйық азотпен криомассаж, вакуумдық массаж жасау, дарсонвализация (токпен емдеу), хлорлы этилмен тітіркендіру қолданылады.
## Тағы қараңыз
* Таз руы

## Дереккөздер


Санат:Адам ағзасы
Приштина

**Приштина** (; ) — тәуелсіздігі жартылай мойындаған Сербияның құрамынан шыққан Косово деген елдің астанасы. Косовоның тәуелсіздігін мойындамаған мемлекеттерінің көзқарасы бойынша Сербияның территориясында орналасқан қала.

Санат:Еуропа елордалары
Санат:Приштина
Санат:Косово қалалары
Дяочань

thumb|right|200px|Дяочань
**Дяочань** (қытайша **貂蝉**) - ежелгі Қытай тарихы туралы мәліметтер беретін Үш патшалық кезеңі туралы романының кейіпкері, Қытайдың төрт аруының бірі. Біздің дәуіріміздің екінші ғасырының екінші жартысында өмір сүрген. "Ай тұтынған Дяо Чань" (闭月貂蝉) ретінде белгілі еді. 

Он төртінші ғасырында жазылған Үш патшалық кезеңі туралы романы бойынша Дяо Чань сұлу үш патшалық кезеңінің алдында болған Шығыс Хань әулетінің белгілі мемлекет қайраткері Вань Юньның тұсындағы болған. Вань Юнның жоспары бойынша Дяо Чань жауыз Дун Цзо менен оның тұсында жүріп қызмет еткен Люй Бу деген жауынгердің арасында жанжалтуғызған. Хань әулетінің жоғары деңгейлі мемлекет қайраткері Дун Цзо да оған қызмет еткен жауынгері Люй Бу да сұлу Дяо Чаньға ғашық болып, бір - біріні жек көруге бастады. Ақырында Люй Бу өз мырзасын өлтіріп, Вань Юнның жоспарын өзі білмей өз қолымен орындады. 

Аңыз бойынша "Дяо Чань керімнің сұлулығын көріп, ұят болғаннан айдың өзі тұтылды" деп, Дяо Чаньды солай сипаттайды.

Санат:Әдеби кейіпкерлер
Қызыл (қала)

**Қызыл** (тыв. *Кызыл*, ) — Ресей Федерациясының құрамындағы Тываның елордасы. Ресей Федерациясының ең ірі экономикалық, саяси, ғылыми және мәдени орталықтарының бірі.

## Этимологиясы
1914 жылы Белоцарск атымен құрылды. Бұл атау шығыс халықтарына сай болды, өйткені кезінде моңғол мен түркі халықтары орыс патшаларын "ақ қаған", "ақ царь" () деп атайтын. Революциядан кейін (1917 жылдың Ақпан мен Қазан төңкерістері) 1918 жылы Хем-Белдир (Хем-Белдір) деп аты ауысты. Бұл топоним қаланың географиясымен байланысты: тыва тілінде «хем» — «өзен» және «белдир» — «қосылу жері», бұл ірі Бий-Хем өзені мен кіші Каа-Хем өзендерінің қосылуын білдіреді. Қазақ тілінде олар Малый Енисей мен Большой Енисей деп аталады, және олардың "қосылуынан" Енисей өзені пайда болады.

1926 жылы Тыва Халық Республикасы КСРО-мен бірлік келісімін жасайды да, елорданың аты "Қызыл"ға ауысады.

## Географиясы
### Орналасуы
Қала Тыва қазаншұңқырында, Кіші Енисей мен Үлкен Енисей маңайында орналасқан. Қаланың сол жағалауында, Минусинск станциясынан 390 км қашықтықта Енисей қосылу жері бар. Қызыл Азияның географиялық орталығында орналасқан. 
 
### Уақыт белдеуі
Қызыл қаласының уақыт белдеуі халықаралық нұсқада UTC+7:00 болып келеді. Қаланың орташа тапа-талтүсі 12:42-де болады.

### Климаты
Қаланың климаты қоңыржай. Климатқа қаланың қазаншұңқырда орналасуы үлкен әсер етеді. Сібір антициклонының әсерінен температуралық инверсия байқалады, қысының (қараша-наурыз) қары аз (10—20 см) және желі жоқ.

Қаңтардағы орташа температурасы — -28,6°С (аязда -53°С-ке дейін жетеді). Көктемі қысқа. Сәуірдің өзінде де түнде температурасы -20°С-ға дейін де жете алады. Наурыз айында ауа-райы жылдам ыстықтап кетеді. Жаздары ыстық және құрғақ, кейде құрғақшылықтар да болады.

## Тарихы

Урянхай өлкесі құрылғасын, орыстар сол аймаққа қоныс аударады. 1914 жылы "Белоцарск" атымен аталып кеткен елді-мекеннің негізі қалынады.

1918 жылы анти-монархиялық төңкеріске байланысты оның аты "Хем-Белдыр" деп өзгереді, және 1926 жылы қайта өзгеріп, аты "Қызыл" болады.

1944 жылдан бастап РКФСР құрамындағы Тыва Автономиялы Облысының, және 1961 жылдан бастап Тыва АКСР-ның мен 1991 жылдан бастап Тываның елордасы.
Санат:Ресей қалалары
Қорған

#Қорған () — Ресей Федерациясындағы қала. Қорған облысының орталығы.
#**Қорған** — ежелгі қабірлер үстіндегі тас немесе топырақ үйінділері. Халық арасында мұндай ескерткіштер төбе немесе оба (Қарауылтөбе, Жуантөбе, Үштөбе, т.б.) деп те аталады. Археологиялық қорғандар неолит және энеолит (б.з.б. 4-3 мыңжылдықтар) дәуірлерінен белгілі. Қорғандар Қазақстанда темір дәуірінде кең тараған. Алматы облысындағы Бесшатыр, Есік, Түрген, т.б. қорғандар - өзі тектес ескерткіштердің үздік үлгілері. Қорғандардың пішіндері шар тәрізді, табаны дөңгелек, сопақ және тік төртбұрышты болып келеді. Қорғандардың өлшемі әр түрлі: биіктігі 0,3 -0,6 м, диаметрі 3 - 4 м, кейбіреулерінің биіктігі 20 м және одан да биік, диаметрі 100 м-ге дейін жетеді. Қорғандардың көлемі ішіне қойылған адамдардың тегіне, дәрежесіне, тұрмыс күйіне сай жасалады. Қабір үстіне қорған салу Қазақстанда 14 - 15 ғасырлырға дейін сақталып келген. Қорған астындағы қабірлер катакомба, сағана түрінде жасалады. Көне қорғандар - тарихи деректемелер үшін маңызы зор археологиялық құнды ескерткіштер.

## Дереккөздер


Санат:Қорғандар
Фред Хойл

thumb|right|200px|
**Фред Хойл** (20 маусым, 1915 жыл - 20 тамыз, 2001 жыл) — ағылшын астрономы және математигі. 

Йоркширдегі Бинглиде 1915 жылы дүниеге келген. Ол салыстырмалылық теориясының теңдеулері мен қазіргі физиканы космологияға қатысты алғаш рет қолданған. Хойл квазарлардың болуға тиіс екендігін теория жүзінде дәлелдеп шықты, кейінірек олардың табиғатта бар екендігі анықталды. Оның ғылымға жасаған тағы бір үлесі — химиялық элементтердің барлығы сутегіден дамып шыққаны туралы теория. Ол Үлкен жарылыс деген ұғымды алғаш ұсынған.

## Дереккөздер


Санат:24 маусымда туғандар
Санат:1915 жылы туғандар
Санат:20 тамызда қайтыс болғандар
Санат:2001 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ұлыбритания физиктері
Санат:Ұлыбритания астрономдары
Санат:XX ғасыр астрономдары
Санат:Ұлыбритания жазушылары
Санат:Англия жазушылары
Санат:Ұлыбритания фантаст-жазушылары
Қарағанды (Бөрлі ауданы)

**Қарағанды** (2020 ж. дейін – *Кирово*) — Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданындағы ауыл, Қарағанды ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Ақсай қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 35 км-дей жерде, бетеге, боз басым әр түрлі шөптесін өскен қоңыр, сортаңды-қызылқоңыр топырақты қуаң 318 далалық белдемде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 889 адам (447 ер адам және 442 әйел адам) болса, 2009 жылы 785 адамды (400 ер адам және 385 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 612 адамды (299 ер адам және 313 әйел адам) құрады.

## Тарихы
1936-1997 жылдары аралығында Киров атындағы астық кеңшарының орталығы болып келген. Оның негізінде 1997 жылдан Кировта *«Қарағанды»* серіктестігі, ірі *«Махмет»* және *«Мақсат»* шаруа қожалықтары құрылған.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, дәрігерлік амбулатория бар. Тұрғындары елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Бөрлі ауданы елді мекендері
Екатеринбург

**Екатеринбург** () — Ресейдегі қала. Свердлов облысының әкімшілік және ірі өндіріс, ғылыми-білім, мәдени орталығы . 1924 – 91 ж. Свердловск аталған.

## Географиялық орны
Мемлекет астанасынан Мәскеу қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 1769 немесе 1788 км жерде орналасқан. 

## Халқы
Тұрғыны:
* 1 444 439 адам (2016).
* 1 332 264 адам (2009); 
* 1 272 900 адам (1999).
* 1 375 000 адам (1991).
* 1 211 172 адам (1979).
* 1 163 000 адам (1977).

## Суреттер

Сурет:E-burg asv2019-05 img11 City Pond skyline.jpg
Сурет:House Zotov Tarasov.jpg
Сурет:E-burg asv2019-05 img22 Central Stadium.jpg|Орталық стадион
Сурет:Терминалы A и B аэропорта Кольцово.jpg|Кольцово Халықаралық Әуежайы
Сурет:E-burg asv2019-05 img54 Chkalovskaya metro station.jpg|Екатеринбург метросы
Сурет:Prisma skyscraper 5.jpg
Сурет:February Revolution skyscraper (B).JPG
Сурет:Демидов-плаза.jpg
Сурет:ДС Уралец.jpg


## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
*Екатеринбург-Сити
*Екатеринбургтің ең биік ғимараттарының тізімі

## Сыртқы сілтемелер

* Екатеринбург қ. әкімшілігінің ресми сайты 
* Екатеринбург ақпараттық-туристтік қызметі 
* Екатеринбург туралы сайт (суреттер, топонимика, сілтемелер)

*
Санат:Ресей қалалары
Санат:Свердловск облысы қалалары
Өзбекстан Әуе Жолдары

**Өзбекстан Әуе Жолдары** () — Өзбекстанның ұлттық әуе тасымалдаушысы.

## Тарихы
Кеңес Үкіметінің құлауынан кейін, өзбек президенті Ислам Каримов жылы 1992 мемлекеттік әуе тасымалдаушыны құру туралы жарлық шығарды. Өзбекстан Әуе Жолдары елдің көлік және әуежай инфрақұрылымын дамыту мен жаңарту мақсатымен құрылған болатын.  Компанияның халықаралық тасымалдар нарығында мықты орын бекіту де мақсаттардың арасына кірді. Сондықтан компания жасаған ең алғаш рейсі аймақтағы Алматы не Бішкекке емес, Ташкенттен Лондонға орындалды.

Бұрынғы Аэрофлоттың иесінде болған ұшақтар ішкі бағыттарға ұша бастады. Халықаралық бағыттар алдыңғы қаратға шықанда, 1993 жылдан бастап Airbus ұшақтары лизингке алынды. Компанияның халықаралық әуепаркі кәзір Boeing пен Airbus ұшақтарынан құралған.

Өзбекстан Әуе Жолдары 50дей бағыттарға қызмет етеді. Әуе компанияның 11 әуежайы бар. Соның бесеуі халықаралық статусқа ие. Өзбекстан Әуе Жолдары ешқандай альянс пен қауымдастыққа кірмейді. Дегенмен ол SkyTeam Alliance-қа кіру жайында келіссөздер жүргізуде. 

Өзбек Әуе Жолдарының басты атқарушы директоры Валерий Николаевич Тян.

Өзбекстан Үкіметі әуе компанияның 49% бөлігін приватизациялауды мақұлдады. Жоспар бойынша стратегиялық шетел инвесторлар табылғаннан кейін, оларға компанияның басқарылуы толығымен берілетін болады.  

## Ұшу Бағыттары
 Құрылымынан бері Өзбекстан Әуе Жолдары өзінің приоритеті ретінде Батыс Еуропа мен басқа халықаралық бағыттарға қызмет етуді қолға алды. Халықаралық бағытарға ұшатын рейстердің басым бөлігі Ташкент әуежайы арқылы орындалады.

## Код Бөлісу
Өзбекстан Әуежолы төмендегі әуе жолдармен код бөлісу шартына отырған:
*Air Baltic
*Indian Airlines
*Korean Air
*Malaysia Airlines

## Әуепаркі
Өзбекстан Әуежолдары паркі келесі ұшақтардан тұрады (2009 жылдың маусым айы)




## Түсініктемелер


## Сыртқы сілтемелер
*Өзбекстан Әуе Жолдары ресми сайты
*Өзбекстан Әуе Жолдары әуепаркі

Санат:Әуе компаниялар
Санат:Өзбекстан компаниялары
Исфаһан

**Исфаһан қаласы** ( — *Эсфәһан*) – Иранның орталық бөлігіндегі қала. Зайендеруд өзенінің жағасында, Тегераннан 340 км қашықтықта орналасқан. Исфаһан останының әкімшілік орталығы. Халқы 700 мыңдай (1995). Тегераннан кейінгі өнеркәсіп-сауда орталығы. Тоқыма, тамақ, цемент, аяқ киім, т.б. өнеркәсіп орындары бар. 

## Тарихы
Көне әдебиеттерде Исфаһан (мысалы, Птоломейде) Аспадана деген атпен кездеседі. Сасани әулетінің тұсында Иранның ірі шаруашылық әрі әкімшілік орталығы болды. 7 ғасырда арабтар жаулап алған. 8 – 13 ғасырларда Таяу және Орта Шығыстың ең ірі қолөнер және сауда орталығы болды. 1237 жылы Шыңғыс хан империясы шапқыншылығына ұшырады, көп ұзамай қалпына келтірілді. 1387 жылы Әмір Темір жаулап алып, ауыр соғыс салығын салды. Сефеви әулеті үстемдік құрған кезде (16 ғасырдың аяғы мен 17 ғасырдың басы) қала өсіп өркендеді. Аббас Қ шаһтың тұсында қайта жоспарланып, іргелі құрылыстар салынды. 17 ғасырда Исфаһан 600 мың халқы бар қалаға айналды. 1722 жылы қаланы ауғандар жаулап алып, талан-таражға ұшыратты, халқы азайып кетті. 18 ғасырдың аяғында Тегеран астанаға айналғаннан кейін Исфаһан бұрынғы маңызынан айрылды. 

## Географиясы

## Халқы

### Атақты тұрғындары

## Өнеркәсібі
Исфаһан – кілем тоқу мен қол өнерінің сондай-ақ, ортағасырлық миниатюра өнерінің (қ. Исфаһан мектебі) ертеден келе жатқан орталығы.

## Оқу орындары

## Тарихи ескерткіштері
Исфаһандағы архитектуралық ескерткіштер, негізінен, ескі қала бөлігінде. Олар: Үлкен мешіт (9 – 20 ғасырлар), мұнаралар (12 ғасыр және 17 ғасыр), Жафар (14 ғасыр) мен Харуне – Велайдың (1512, сәулетші Хосейн; 1656 жылы жөнделген) кесенелері. Сефеви әулетінің тұсындағы шаһ мешіті (1612 – 30, сәулетші Әбу-л-Казем; 18 – 20 ғасырларда жөнделген), Лотфолла шейһтың мешіті (1603 – 18); Әли-Капу сарайы (15 ғасыр; 17 ғасырда кеңейтілген), т.б. Исфаһанда Аллаберді хан (1600 жыл шамасы) мен Поле-Қажының (1641 – 1666) көпірлері бар.

## Тағы қараңыз

* Иран қалаларының тізімі

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том

Санат:Иран қалалары
Lufthansa

thumb|Люфтганза штаб пәтерінің басты кірісі
**Lufthansa** — Германияның ұлттық әуетасымалдаушысы. Ол жолаушы саны бойынша Еуропадағы ең үлкен тасымалдаушы болып саналады. Компанияның атауы екі сөзден құралған *Luft* (неміс тілінен "ауа"), және *Hansa* (Ханзалық Лига, ежелгі ортағасырлық сауда тобы). 18 ішкі және 78 елдегі 183 бағытты қамтитын компания, жолаушылардың айналымы бойынша әлемдегі бесінші тасымалдаушы болып табылады.

Люфтганза әлемдегі ең ірі Star Alliance әуекомпаниялар одағын ұймдастырушысы болып табылады. Star Alliance 1997 жылы Thai Airways, United Airlines, Air Canada және Scandinavian Airlines Systemның қатысуымен құрылды. 

## Тарихы

Компания Берлинде 1926 жылдың 6 қаңтарында "Deutsche Aero Lloyd" (DAL) пен "Junkers" компанияларының қосылуынан құрылды. Компания алғашында **Deutsche Luft Hansa Aktiengesellschaft** деген атқа ие болды.

## Әуепаркі
[thumb|right|[Airbus A320#Airbus A319|Airbus A319]]
[thumb|right|[Airbus A320]] 
[thumb|right|[Airbus A320#Airbus A321|Airbus A321]] 
[thumb|right|[Boeing|Boeing 737-500.]]
thumb|right|Airbus A340-600
[thumb|right|[Boeing|Boeing 747-400]]

## Код бөлісу
Люфтганза келесі тасымалдаушылармен де код бөлісу келісімдеріне отырған:

Star Alliance мүшесі

## Сыртқы сілтемелер
*Ресми Сайты 
*Люфтганза Қазақстан 

## Түсініктемелер


Санат:Әуе компаниялар
Санат:Германия әуе компаниялары
Түрік Әуе Жолдары

**Түрік Әуе Жолдары** ( (THY), ) — Түркияның ұлттық әуетасымалдаушысы. Штаб пәтері Ыстамбұлда орналасқан. Ол Еуропа, Азия, Африка және Америка елдеріндегі 120 халықаралық және 37 ішкі қалаға ұшып, 38 ішкі және 158 халықаралық әуежайға қызмет көрметеді. Әуекомпанияның негізгі тұрғылықты орны Ататүрк Халықаралық Әуежайы болып табылады. Есенбога Халықаралық Әуежайы мен Аднан Мендерес Халықаралық Әуежайы екінші дәрежелі хабтары болып табылады. 2006, 2007 және 2008 жылдары, THY 17 миллион 19.7 миллион және 22.5 миллион жолаушы тасымалдап, жалпы есеппен US$2.23, US$3.0 және US$4.5 миллиард кіріс тапты. Әуекомпанияның шамамен 12,000 жұмыскері бар. 2008 жылдың бірінші сәуірінен бастап Түрік Әуежолдары Star Alliance-тың толыққанды мүшесі.

## Ұшу бағыттары
thumb|left|Түрік Әуежолдары Бағыттары.
*Толығырақ: [[Түрік Әуежолдары Бағыттары]]*
Түрік Әуежолдарының AnadoluJet атты Low-Coster компаниясы бар. Ұлтық Әуекомпанияның басты бәсекелестері болып Atlasjet, Onur Air және Pegasus болып табылады.

Түрік Әуежолдары Бағыттарының интерактивті картасын осы сайтта қарай аласыз http://www.thy.com/en-INT/services/destination_guides/route_map.aspx

## Код бөлісу
thumb|Түрік Әуе Жолдарының штаб пәтері
thumb|Түрік Әуежолдары ұшағы Star Alliance логосымен, Бейжің Халықаралық Әуежайы, 3 терминал, 30 наурыз 2008, Альянсқа кірерге екі күн бұрын.
Түрік Әуежолдары келесі тасымалдаушылармен код бөлісу келісіміне отырған:

* Aegean Airlines
* Air Algérie
* Air Astana
* Air Canada
* Air China
* Air Europa
* Air India
* Air Malta
* Air Moldova
* Air New Zealand
* Air Serbia
* All Nippon Airways
* Asiana Airlines
* Avianca
* Air Albania
* Azerbaijan Airlines
* Azul Brazilian Airlines
* Bangkok Airways
* Belavia
* Copa Airlines
* Croatia Airlines
* EgyptAir
* Ethiopian Airlines
* Etihad Airways
* EVA Air
* Garuda Indonesia
* Gulf Air
* Hawaiian Airlines
* Hong Kong Airlines
* IndiGo
* JetBlue
* Kuwait Airways
* LOT Polish Airlines
* Lufthansa
* Luxair
* Malaysia Airlines
* Malindo Air
* Middle East Airlines
* Oman Air
* Pakistan International Airlines
* Philippine Airlines
* Royal Air Maroc
* Royal Brunei Airlines
* Royal Jordanian
* RwandAir
* Scandinavian Airlines
* Singapore Airlines
* TAP Air Portugal
* TAROM
* Thai Airways
* Ukraine International Airlines
* United Airlines
* Utair
* Uzbekistan Airways

## Әуепаркі
Түрік Әуежолдарының паркі 132 ұшақтан құралған (2009 жылғы маусым айына сәйкес):




## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Ресми Сайты
* Anadolujet (THY-дың Low-Coster компаниясы)

Санат:Түркия компаниялары
Язд

**Йезд** немесе **Язд** ( – *Yazd*) — Ирандағы ең ежелгі қалалардың бірі, Йезд провинциясының әкімшілік орталығы. Заратуштрашылдық мәдениетінің орталығы. Исфахан қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 270 км жерде орналасқан.

## Тарихы

## Географиясы

## Халқы

### Атақты тұрғындары

## Өнеркәсібі

## Оқу орындары
# Йезд университеті (1988 ж. құрылған)
# Shahid Sadoughi University of Medical Sciences and Health Services
#  Yazd Institute of Higher Education - ACECR 
# Islamic Azad University of Bafq 
# Islamic Azad University of Maybod 
# Islamic Azad University of Yazd 
# Yazd Sampad Information Center
#  Yazd Science and Technology Park
# University of Jame Elmi_Karbordi of Yazd
#   Imam Java University College
#   Shahid Sadoughi High school(Tizhooshan) 
#   Shahid Sadoughi Middle school(Tizhooshan)
#   Farzanegan Middle school(Tizhooshan) 
#   Farzanegan High school(Tizhooshan) 
Mohammad hossein papoli yazdi (shazdah hamam)

## Тарихи ескерткіштері

## Фотосуреттер


Сурет:Yazd fire temple.jpg|Заратуштрашылдық ғибадатханасы
Сурет:Hayat-howz Khuneh Lari Yazd.jpg|Жиналыс үйі
Сурет:Yazd_Altstadt.jpeg|Ескі қаладағы Жел мұнарасы
Сурет:Bad Gir Yazd Dolat Abad.jpg|Жел мұнарасы
Сурет:Tower of silence.jpg|Заратуштрашылдық үндемеу мұнарасы
Сурет:Zoroastrian Towers of Silence outside Yazd, Yazd province, Iran.jpg|Заратуштрашылдық үндемеу мұнарасы
Сурет:Tekiyeh amir chaghmagh yazd.jpg|Әмір Чагхмагх мешіті
Сурет:Yazd3.JPG|Иран-Ирак соғысына қатысқан жауынгерлер зираты



## Бауырлас қалалар
* Ясберень, Мажарстан
* Джакарта, Индонезия
* Хомс, Сирия
* Орталық мухафаза, Бахрейн

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Иран қалаларының тізімі

## Сыртқы сілтемелер

* Йезд ақпараттық порталы پرتال جامع اطلاعات استان يزد 
* '''Little Scientist''' 
*  Yazd news and ads site 
*  Yazd Cultural Heritage & Tourism Organization
* Yazd.com
* Cultural Heritage Organization Bureau of Yazd Province 
* GhoolAbad.com 
* YazdTourism.com 
* Yazd Photos & Videos 
* Yazd Research & Clinical Center for Infertility
* Yazd University 
* Yazd on stanford.edu 
* The Largest private sector steel plant in Iran
* Ganjinehe Elmo Fan  Scientific&Technological Views.
* Yazd - the everlasting flame (the Zoroastrians in Yazd) 
* Yazd, Bride of Desert 
* World Zoroastrian News Network (WZNN) 
* http://www.hamsayeh.net/travel%20and%20tourism%20Dakhmeh.htm Yazd Tower of Silence Revisited
*website Yazd Sport Aerobics & Fitness 

Санат:Иран қалалары
Досқалиев

* Еңсеп Досқалиев - палуан.
* Жақсылық Ақмырзаұлы Досқалиев - мемлекеттік қайраткер.
* Жәукен Досқалиев —  мұнайшы.
Коммунистическая (метро бекеті)

**Коммунистическая** — Алматы метросының бірінші бағытының бойындағы жобаланған метро бекеті.

## Тарихы
* Бұл бекет қала метросының алғашқы жобаларында болып, «Абай» және «Байқоңыр» бекеттерінің арасында, Абай даңғылының бойында, Коммунистік (қазіргі Абылай хан) даңғылы мен Бейбітшілік (қазіргі Желтоқсан) көшелерінің арасында, Ұлттық кітапхананың жанында салынуға тиіс болатын. Оған керекті жер телімі де бөлінді, бірақ бекет құрылысы мүлдем басталмады.

* 2004 жылы «Абай» бекетіне тым жақын болғандықтан және бірінші бағытты салуға кететін шығындарды азайту үшін бұл бекет салынбайтын болып шешілді.

## Дереккөздер

Санат:Алматы метро бекеттері
Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы

**Нұрсұлтан Назарбаев халықаралық әуежайы** (IATA: **NQZ**, ICAO: **UACC**) () — Астана қаласында орналасқан халықаралық әуежай. Ол Астана орталығынан 14 км қашықта орналасқан.

## Тарихы
Әуежай өз тарихын 1931 жылдан бері бастайды. Сол жылы бірінші әуе алаңы құрылып, 1948 жылдан бастап ауыр ұшақтарды қабылдай алатын болды. 1956 жылдан бастап әуежай тәулік бойы жұмыс істей бастады. Астана қаласының бас жоспары бойынша 2030-жылға дейін күніне 1200 адам жылына 7 миллион жолаушыға қызмет көрсететін жалпы аумағы 1000 шаршы метр тағы бір халықаралық әуежай салынады.

Әуежай шамамен қаладан 35 шақырым қашықтықта орналасады. Оның құрылысы Көкшетау тас жолы бойындағы Шортанды не Қарағанды тас жолында орналасқан Аршалы аймағында бой көтереді. Қазіргі әуежай ішкі бағыттармен жұмыс істеуге көшетін болса, жаңа әуежай халықаралық бағыттарға қызмет көрсететін болады. Астана Халықаралық әуежайына Нұрсұлтан Назарбаевтың есімі берілді. ҚР Үкіметінің бұл туралы қаулысы "Казахстанская правда" газетінде жарияланды.

## Тасымалдаушылар мен Бағыттар

## Түсініктемелер


## Тағы қараңыз
*Астана қаласының бас жоспары
* Халықаралық Көкшетау әуежайы (287 км)

## Сыртқы сілтемелер
* 
* Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы  (Ресми Сайты)
* Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайынан ұшықып шыққан ұшақтар мен қонып жатқан ұшақтардың радарлық бағылаулары

Санат:Қазақстан әуежайлары
Санат:Астана ғимараттары мен құрылыстары
Санат:Нұрсұлтан Назарбаев атындағы нысандар
Санат:Астана көлігі
Эскимостар

**Эскимостар** (өзд. атауы –**ᐃᓄᐃᑦ**-«инуит») – бір-біріне жақын байырғы Инуит (Аляскадағы Инупият, Канадағы және Исландиядағы инуит) және Шығыс Сібір мен Аляскадағы Юпик халықтарының экзонимдік атауы. Аталған этникалық қауымдастықтарға қатысы бар үшінші топ - Алеуттар әдетте бұл категорияға кірмейді. Үш топтың ортақ арғы тегі ортақ және тілдері бір тіл тобына жататын Эскалеут қатарына кіреді.  

## Тілі
Эскимос тілі палеоазияттық тілдер отбасының эскимос-алеут тілдерінің бірі, жалғамалы (агглютинативті) тіл, полисинтетикалық тіл, эргативті құрылысы бар тіл ретінде сипатталады. Эскимос тілінде екі үлкен диалектикалық қауымдастық бар, юит (юпик) және инуит (инупик), олар дербес тілдердің ерекшеліктеріне ие. Азиялық эскимос тілінің үш диалектісі бар: чаплин (оның негізінде әдеби тіл құрылды), наукан, сиреник эскимосының жойылып бара жатқан диалектісі. Эскимос (азиялық) тілінің жазуы 1932 жылдан бастап латын тілінде, 1937 жылдан бастап кириллица негізінде қолданылды.

## Діні
18 ғ-да бірқатар топтары христиандықты қабылдағанымен, ұзақ уақытқа дейін дәстүрлі наным-сенімдерін сақтап келді.

## Тарихы
Бұрын эскимостар Солтүстік Мұзды мұхит жағалауы бойымен Чаун шығанағына дейін және Чукотканың оңтүстік жағалауынан Анадыр лиманына дейін, Аляска түбегіне, Канада мен Гренландияның арктикалық аймағына дейін кең аумақта қоныстанды.
Ғылыми негіздерге жүгінсек, осыдан 5 мың жыл бұрын Беринг түбегі маңында этнос ретінде қалыптаса бастаған эскимостар әр түрлі табиғи жағдайға байланысты бірте-бірте солтүстік жағалауларды қуалай отырып, әрқилы құрлыққа қоныс аудара бастады.

## Кәсібі
Сан ғасырлар бойы Арктикадағы өмірге бейімделіп, теңіз кәсібімен айналысқан. Аң аулауға ұшы қайырылған гарпун, қайық (каяк) қолданады. Эскимостардың морж, кит, түлен, карибу-бұғысы, т.б. жануарларды ежелден-ақ аулап келді.

Эскимостардың үйлері де қарапайым және ерекше. Гренландиялық эскимостар жазда бұғы терісінен тігілген күркелерде, қыста қардан жасалған үй – иглуда тұрады.
Чукотка мен Дат эскимостары болса ағаштан, тастан және балшықтан баспана жасайды. Бөлмелерінің орташа диаметрі 3-4 метр, әр бөлмеде бір отбасы – орта есеппен 10-11 адам тұрады.

## Мәдениеті
Тағамға ет, балық, теңіз омыртқасыздарын пайдаланады. 20 ғ-дағы күрделі үрдістерге сай Эскимостарөздері тұратын елдердің мәдениетін, тілін және тұрмысын қабылдап, ассимиляцияға ұшырай бастаған.

Әйелдер де, ерлер де бірдей киінеді. Қыста негізінен бұғы терісінен жасалған, борсық жүнімен өңделген қалың тон киеді. Оған түрлі өрнектер салады.

## Қазақстандағы эскимостар
Азиялық эскимостарының қазақстандық диаспорасының саны – 8 адам (1999 жылғы Қазақстан Республикасы халық санағының деректері бойынша).

## Дереккөздер

 
Санат:Эскимостар
Санат:Гренландия халықтары
Санат:Ресей халықтары
Санат:Канада халықтары
Санат:Дания халықтары
Папуастар

**Папуастар** (малай тілінде **“бұйра шашты”** деген мағына береді) – Жаңа Гвинея аралын, Меланезияның солтүстік-батыс аралдарын, Хальмахер аралының солтүстік бөлігін және Тимор аралының шығыс бөлігін, Алор мен Пантар аралдарын мекендейтін халықтар тобы. Оларға энга, чимбу, хаген, камано, хули, капауку, ангал, вахги, медлпа, кева, дани, асмат, абелам, т.б. бірнеше этностар жатады. Жалпы саны 5 млн. адамдай (2003). Антропологиялық жағынан меланезиялық нәсілге кіреді. 12 тілдік шоғырға бөлінетін 700-дей тілде сөйлейді. Дәстүрлі шаруашылығы меланезиялықтарға жақын. Олар егіншілікпен, шошқа өсірумен, балықшылықпен айналысады. Аң аулау мен терімшілік қосалқы рөл атқарады. Әрбір елді мекенде 100 – 150-дей адам өмір сүреді. Рулық-қауымдық тәртіпті, жосын-жоралғыларды бигмендер (ақсақалдар) қадағалап отырады. Сан алуан аңыз-әңгімелері, музыкалық фольклоры сақталған.

## Тағы қараңыз
* Папуа — Жаңа Гвинея

## Дереккөздер</span>


  

Санат:Байырғы халықтар
Аустралиялық аборигендер

**Аустралиялық аборигендер** — Аустралия құрлығын және оның көптеген аралдарының мекендейтін әртүрлі байырғы халықтары. Аустралоид нәсіліне жатады. Аустралияға 50 000 жыл бұрын Азияның оңтүстік-шығысынан келген. 18 ғасырда Аустралияға келген европалықтар аборигендерді қырғынға ұшыратты. Соның салдарынан қазір Аустралия халқының 3,8% құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Аустралия халықтары
Эйр Астана ұшу бағыттары

Эйр Астана ұшу бағыттары (2012 мамыр):

## [[Азия]]
* 
**Бейжің - Beijing Capital International Airport
**Үрімжі - Ürümqi Diwopu International Airport
*  - Гонконг Халықаралық Әуежайы, 2012 жылдың мамыр айынан бастап
* 
**Дели - Индира Ганди Халықаралық Әуежайы
*
**Ақтау - Aktau Airport
**Ақтөбе - Aktobe Airport
**Алматы - Халықаралық Алматы әуежайы (Хаб)
**Астана - Халықаралық Астана Әуежайы (Хаб)
**Атырау - Атырау Әуежайы
**Қапшағай - Қапшағай Солтүстік Әуежайы
**Қарағанды - Сары Арқа Әуежайы
**Қостанай - Kostanay Әуежайы
**Қызылорда - Kyzylorda Әуежайы
**Орал - Орал Ақ Жол Әуежайы
**Өскемен - Өскемен Әуежайы
**Павлодар - Павлодар Әуежайы
**Петропавл - Петропавл Әуежайы
**Семей - Семей Әуежайы
**Шымкент - Халықаралық Шымкент Әуежайы
**Жезқазған - Жезқазған Әуежайы
* 
**Бішкек - Халықаралық Манас Әуежайы
* 
**Куала-Лумпур - Халықаралық Куала-Лумпур Әуежайы
* 
**Сеул - Халықаралық Инчеон Әуежайы
* 
**Душанбе - Душанбе Халықаралық Әуежайы
* 
**Бангкок - Суварнабуми Әуежайы
* 
**Дубаи - Халықаралық Дубаи Әуежайы
* 
**Ташкент - «Ташкент-Оңтүстік» Халықаралық Әуежайы

## [[Еуропа]]
* 
**Баку - Халықаралық Гейдар Алиев Әуежайы 
* 
**Тбилиси - Тбилиси Халықаралық Әуежайы
* 
**Франкфурт - Франкфурт Әуежайы
**Ганновер - Ганновер Әуежайы, тоқтатылған
* 
**Амстердам - Амстердам Әуежайы
* 
**Мәскеу - Халықаралық Шереметьево Әуежайы
**Новосібір - Толмачево Әуежайы
**Самара - «Курумоч» Халықаралық Әуежайы
**Екатеринбург - «Кольцово» Халықаралық Әуежайы
**Санкт-Петербург - «Пулково» Халықаралық Әуежайы
**Қазан (қала) - Қазан Әуежайы
* 
**Анталия - АнталияӘуежайы
**Ыстамбұл - Халықаралық Ататүрк Әуежайы
* 
**Лондон - Лондон Хитроу Әуежайы

Санат:Әуе тасымалдаушы бағыттары
Санат:Транспорт
Тораптық әуежай

**Тораптық әуежай** (сонымен қатар, хаб атауы да кеңінен қолданылады ) — жолаушылардың рейс ауыстыру нүктесі ретінде және түйістіруші рейстардың жоғары пайызымен ерекшеленетін, әуекомпания немесе әуекомпаниялар альянсы тарапынан қолданылатын әуежай. Жолаушылар тораптық әуежайларды, көбінесе, тікелей әуе рейстары болмаған әуежайлардың арасында сапар жасау үшін бір рейстен екінші рейске ауысу арқылы пайдаланады. 

Әуекомпаниялар өздерінің базалық (негізгі) әуежайларын жиі тораптық етіп жолаушылар тасымалы, әрі жүк тасымалы үшін қолданады. Қазақстанда Астана және Алматы әуежайлары ішкі, әрі сыртқы ұшу бағыттарында хаб қызметін атқарады.

Санат:Әуе көлігі
Авиамарш

***Авиамарш*** (, Сталин кезінде: *«Марш Сталинской авиации»*) — Советтер Одағында кеңінен танымал болған өлең және әскери марш.

Сөзін ақын Павел Герман, әнін Юлий Хайт жазған. Өлең 1921 жылы пайда болған.

Кеңес үкіметінің соңғы кезінде бұл өлең неміс нацистерінің *Das Berliner Jungarbeiterlied* («Берлин жұмысшы жастарының өлеңі») деген өлеңінен алынған деген қауесет тараған болатын. Іс жүзінде керісінше болып шықты.

## Сілтемелер

## Сыртқы сілтемелер
* sovmusic.ru Авиамарш

Санат:Орыс марштары
Санат:1921 жылғы өлеңдер
Санат:КСРО өлеңдері
Адам даму индексі бойынша елдер тізімі

Бұл адам даму индексіне қарасты алдер тізімі. 2008 жылдың желтоқсанның 18 шыққан тізім 2006 жылдағы статистикалық мәліметтер негізінде құрастырылған. Тізім 177 елден құралған.

Елдер АДИ негізінде үш кең категорияға бөлінеді: **<span style="color:#090">жоғары</span>**, **<span style="color:#fc0">орташа</span>** және **<span style="color:#e0584e">төмен</span>** адам дамуы.

## Елдердің толық тізбегі
*  = көтерілген.
*  = өзгермеген.
*  = төмендеген.
: — барлығы алдыңғы жылдық есеппен салыстырғанда.
* АДИ-дің бірдей мәндері бірдей рейтингке әкеп соқпайды, себебі АДИ рангы АДИ үтірден кейін алтыншы санға дейінгі мәнді пайдалана отырып айқындалады.

### Өте жоғары АДИ

### Жоғары АДИ

### Орташа АДИ

### Төмен АДИ

## Континенттер бойынша халықтар тізімі
### Африка

**10 ең жоғары АДИі бар елдер**

**10 ең төмен АДИі бар елдер**

### Америка

**10 ең жоғары АДИ-і бар елдер**

**10 ең төменгі АДИ-і бар елдер**

### Азия және Океания

**10 ең жоғары АДИ-і бар елдер**

**10 ең төменгі АДИ-і бар елдер**

### Еуропа

**10 ең жоғары АДИ-і бар елдер**

**10 ең төменгі АДИ-і бар елдер**

## Аймақтар мен Топтар бойынша АДИ

## Елдер мен континенттер бойынша АДИ

### Азия мен Океания

**10 ең жоғары АДИ**

**10 ең төмен АДИ**

### Америка

**10 ең жоғары АДИ**

**10 ең төмен АДИ**

### Африка

**10 ең жоғары АДИ**

**10 ең төмен АДИ**

### Еуропа

**10 ең жоғары АДИ**

**10 ең төмен АДИ**

## Өңірлер мен топтар бойынша АДИ

## Баяндамада жоқ елдер

## Сыртқы сілтемелер

	

Санат:Адам даму индексі
Санат:Ел тізімдері
Tajik Air

**Tajik Air** — Тәжікстанның ұлттық әуе тасымалдаушысы. Ол Душанбе Әуежайында негізделген.

## Тарихы
Компания өз жұмысын 1924 жылдың 3 қыркүйегінде Tajik Aviation атымен бастаған. Оның ең алғаш рейсі Бұқарадан Душанбеге бағытталған. Бұл әлемдегі жетінші алғашқы әуе тасымалдаушы болып табылады.

### Тәуелсіздіктен кейін
Азаматтық Авияция министрлігінің қайта құрылуынан кейін Тәжікстан Републикасының Мемлекеттік Әуе Компаниясы құрылды. http://www.tajikair.tj/eng/index.php?option=com_content&task=view&id=7&Itemid=9. 1992 жылдың 2 наурызында Тәжікстан әуежолдары “Tojikiston” белгісімен қысқа мерзім аралығында Біріккен Араб Әмірліктері, Пәкстан,Иран, Үндістан, Сауд Арабиясы, Қытай және Германияға ұша бастады.

Компанияның басқару жүйесін жақсарту үшін ол Тәжікстан Мемлекеттік Унитарлы Авиация Ұйымы болып қайта құрылды. Яғни, ол енді мемлекет еншісінен шыққан, рыноктағы толыққанды коммерциялық бірлік болып танылды.

### Қазіргі жағдайы
**Тәжік Эйр** бренді аймақта қатаң бәсекеге тап болды. 2006 жылдың тоғыз айында әуекомпания тек 320,000 жолаушы тасып, 2005 жылмен салыстырғанда жолаушылар саны күрт төмендеп кетті. Осыған төтеп беру үшін Еуропалық Қайта Құру және Даму банкінің көмегімен компания Airbus A320 және Boeing 737 ұшақтарын техникалық зерттеуден өткізуде..

2007 жылы әуекомпанияға Еуропалық Одаққа ұшуға тыйым салынды. Алайда ол уақытта компания тек Германияның Дюссельдорф қаласына ғана ұшып жүрген еді.

## Ұшу бағыттары
**Тәжік Эйр** келесідей бағыттарға қызмет етеді (2009 тамыз айына қарай):

*Иран
**Тегеран - Имам Хомени Халықаралық Әуежайы
*Қазақстан
**Алматы - Халықаралық Алматы әуежайы
**Астана  - Халықаралық Астана Әуежайы
*Қырғызстан
**Бішкек - Манас Халықаралық Әуежайы
*Ресей
**Мәскеу - Домодедово Халықаралық Әуежайы
**Новосібір - Толмачево Әуежайы
**Самара - Куромох Халықаралық Әуежайы
**Санкт-Петербург - Пулково Әуежайы
**Екатеринбург - Колтсово Әуежайы
**Нижний Новгород - Нижний Новгород Әуежайы
*Тәжікстан
**Душанбе - Душанбе Әуежайы **Хаб**
**Хорог - Хорог Әуежайы
**Худжанд - Худжанд Әуежайы
*Түркия
**Ыстамбұл - Халықаралық Ататүрк Әуежайы
*Біріккен Араб Әмірліктері
**Шаржа - Халықаралық Шаржа Әуежайы

## Әуепаркі
**Тәжік Эйр** әуепаркі төмендегі ұшақтармен жабдықталған(2009 жылдың тамызы) :





## Сыртқы сілтемелер
* Tajik Air
* Tajik Air Fleet
* Tajik Air Ticket Purchase 

## Түсініктемелер


Санат:Әуе компаниялар
Санат:Тәжікстан компаниялары
Жақсылық Ақмырзаұлы Досқалиев

**Жақсылық Ақмырзаұлы Досқалиев** (30 қараша 1955 жыл, Ақтөбе облысы) — қазақстандық мемлекеттік қайраткер, профессор және медицина ғылымдарының докторы. 2001—2004 және 2008—2010 жылдары 2 рет Денсаулық сақтау министрі қызметінде болды.

## Білімі
Білімі жоғары. Ақтөбе мемлекеттік медицина институтын «емдеу ісі» мамандығы бойынша үздік тәмамдаған. Кейіннен КСРО МҒА Бүкілодақтық хирургия ғылыми орталығында клиникалық ординатураны бітірген. 

## Қысқаша өмірбаяны
* 1955 жылдың қарашаның 30 Ақтөбе облысының Алға қаласында дүниеге келген.
* 1973 жылы Ақтөбе облысының Алға қаласындағы В.И.Пацаев атындағы №2 орта мектепті бітірген.
* 1979 жылы «емдеу ісі» мамандығы бойынша Ақтөбе Мемлекеттік Медициналық Институтын үздік бітірді.
* Еңбек қызметін Алға  аудандық ауруханасында дәрігер-хирург болып бастап, содан бас дәрігердің орынбасары болып қызмет істеді.
* 1988 жылы КСРО МҒА-ның Бүкілодақтық ғылыми хирургиялық орталығындағы клиникалық ординатураны бітірді.
* 1988 жылдан Ақтөбе Мемлекеттік Институтында аға лаборант, әрі қарай жалпы және госпитальдық хирургия кафедрасында ассистент болып қызмет істеді. 1989 жылы кандидаттық диссертациясын қорғады.
* 1993 жылдан 1995 жылдарда А.Н.Сызғанов атындағы Ғылыми-зерттеу институтындағы клиникалық және эксперименттік хирургияда қызмет атқарды, аға, жетекші, бас ғылыми қызметкер жолын өтті, ал 1995 жылдан эндоскопиялық хирургия бөлімін меңгерді.
* 1994 жылы докторлық диссертацияны қорғады.
* 1997 жылы оған профессор атағы берілді, 1999 жылы ҚР ҒМА мүшесі болып сайланды.
* 1998 жылдан 2000 жылдың тамыз айына дейін Ақтөбе Мемлекеттік Медициналық Академиясының Ректоры болып қызмет атқарды.
* 2000 жылдың тамыз айында Денсаулық сақтау жөніндегі ҚР Агенттігінің Төрағасы болып тағайындалды.
* 2004 жылдың сәуір айынан 2007 жылдың қыркүйек айына дейін «Қазақ Мемлекеттік Медициналық Академиясы» РМҚМ-нің Ректоры болып қызмет істеді.
* 2007 жылдың қыркүйегінен бастап – Қазақстан Республикасының Парламент Мәжілісінің депутаты, әлеуметтік-мәдениеттік дамыту жөніндегі Комитеттің Төрағасы.
* 2008 жылдың қараша айынан - 7 қазан 2010 жылдар аралығында Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрі.
* 2013 жылдан бастап Республикалық трансплантация орталығын басқарады.

Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары
Санат:Қазақстан денсаулық сақтау министрлері
Санат:Қазақстан өнертапқыштары
Санат:Клиника және эксперименттік хирургия институтының профессорлары
Аларман қабілет тепетендігі

thumb|400px|right|ЖІӨ-нің 2003 жылғы ларман қабілет тепетеңдігі (АҚТ). АҚШ экономикасы негіз болып алынып, оның мәне 100ге теңестіріледі. Бермуда ең жоғарғы индекске ие, 154, яғни Бермудадағы бағалар АҚШтағыдан 54% қымбатырақ.
**Аларман қабілет тепетеңдігі** (**АҚТ**) теориясы екі валютаның айырбас курсын ұзақ мерзімді эквилибриумын сатып алу қабілетін теңестіреді. Оны 1918 жылы дамытқан Густав Кассел.

## Түсініктемелер


## Сыртқы сілтемелер
* Penn World Table 
* Explanations from the U. of British Columbia  (also provides daily updated PPP charts)
* OECD Purchasing Power Parity estimates updated annually by the Organization for Economic Co-Operation and Development (OECD)
* World Bank International Comparison Project provides PPP estimates for a large number of countries
* UBS's "Prices and Earnings" Report 2006  Good report on purchasing power containing a Big Mac index as well as for staples such as bread and rice for 71 world cities.

Санат:Экономика
Санат:Халықаралық Экономика
Санат:Жалпы Ішкі Өнім
Редьярд Киплинг

**Джозеф Редьярд Киплинг** (ағылш. Joseph Rudyard Kipling) (30 желтоқсан 1865, Бомбей — 18 қаңтар 1936, Лондон), ағылшын жазушысы, ақыны және новеллашысы.

Оның ең үздік шығармалары "Джунгли Кітабы", (The Jungle Book), «Ким» (Kim), өлеңдері «Ақырғы ән шырқау» (Recessional). 1907 жылы әдебиет саласында Киплинг Нобель сыйлығына ие болған ең алғашқы ағылшын болады. Сол жылы ол Париж, Страсбург, Афиналар және Торонто университеттерінің сыйлықтарына ие болады. Оған қоса Оксфорд, Кембридж, Эдинбург және Дарем университеттерінің беделді атақтарының иегері. (30.12.1865, Үндістан, Бомбей – 18.1.1936, Ұлыбритания, Лондон) – ағылшын жазушысы. Өз туындыларында қарапайым адамдардың, қатардағы жауынгерлердің ар мен сезім тазалығын, адамгершілік қасиеттерін, адал еңбегін шынайы суреттеді. “Қазарма жырлары” (1892), “Жеті теңіз” (1896), “Бес ұлт” (1903) өлең жинақтары, “Тау хикаялары”, “Рикша-аруақ” әңгімелер кітаптары (екеуі де – 1888), “Жарық сөнді” (1890), “Ким” (1901) романдары кеңінен мәлім. Жабайы аңдар арасында өскен адамның баласы Маугли туралы “Джунгли кітабы” (1894), “Джунгли жайлы екінші кітап” (1895) атты ертегілері балалардың сүйіп оқитын шығармаларына айналды. Нобель сыйлығының лауреаты (1907). Киплинг шығармалары “Ертегілер” (1968), “Маугли” (1983; ауд. Р.Рақымбеков) деген атпен қазақ тілінде басылып шықты. Композитор А.Серкебаев “Маугли – менің бауырым” атты рок-опера-балетін жазды (1980, либреттосы Д.Нақыповтікі).

Киплингтің салыстыруларға бай тілі, ағылшын тілінің сөздік құрам қоржынына үлкен үлесін қосты.

Оның кітаптарымен көптеген кинофильмдер мен мультфильмдер түсірілді. Кішкентайында Мауглиді көрмеген қазақ кем де кем шығар...

## Көзқарастары

Киплинг — талантты ақын болуымен қатар колониализмнің, империализмнің жыршысы да болған. "Ақ адамның жүгі" деген ұғымды ойлап тапқан. Оның көзқарастары осы аттас өлеңнен де жақсы көрінеді.

## Түсініктемелер


## Сыртқы сілтемелер
Редьярд Киплинг жұмыстары , Аделаида Университеті

Санат:Ағылшын ақындары
Санат:1865 жылы туғандар
Санат:Англия жазушылары
Санат:1936 жылы қайтыс болғандар
Әуетасымалдаушы кодтары

**Әуе тасымалдаушылардың кодтыры** тізімі. Торап ИАТА мен ИКАО әуе тасымалдаушы белгілемелерін және **әуе компания шақыру белгілерін** (телефондық белгілемелерін) тізбелейді. Тізімнің толықтығы үшін бұрынғы белгілемелері де көрсетілген.


__TOC__
## ИАТА Әуетасымалдаушы белгілемесі
**ИАТА Әуетасымалдаушы белгілемелері**, Әуе транспортының халықаралық қауымдастағы (IATA) әлемдегі әуе компанияларға тағайындайтын екі әріптік белгі. Әр әуе компанияның рейсі әуекомпания белгілемесінен "xx", және номерлік ұшу белгісінен тұрады.

## ИКАО Әуетасымалдаушы белгілемесі
**ИКАО Әуетасымалдаушы белгілемесі** Халықаралық Азаматтық Авияция Ұйымы тағайындайтын үш әріптен тұратын әуекомпанияларға, авиацияға байланысы бар түрлі агенттіктер мен басқармаларға берілетін белгі.

ИКАО сонымен қатар телефондық белгілемелерді де тағайындайды. Бұл белгілемелер ресми түрде **Шақыру Белгісі** деп аталады.

Мысалы үшін:
* Үш әріптік белгілеме – KZR
* Телефондық белгілеме – ASTANALINE
* Операторы– Эйр Астана

## Түсініктемелер


## Сыртқы сілтемелер
* Әуе Транспортының Халықаралық Қауымдастағы (Ресми сайты)

Санат:Транспорт
Санат:Кодтар
Airline codes-0

|-
|
|QID
|USAF 100th Air Refuelling Wing
|QUID
|АҚШ
|
|-
|
|GNL
|135 Airways
|GENERAL
|АҚШ
|
|-
|1T
|RNX
|1Time Airline 
|NEXTIME
|Оңтүстік Африка
|
|-
|
|WYT
|2 Sqn No 1 Elementary Flying Training School
|
|Құрама Патшалық
|Royal Air Force
|-
|
|TFU
|213 Flight Unit
|
|Ресей
|
|-
|
|CHD
|223 Flight Unit State Airline
|CHKALOVSK-AVIA
|Ресей
|
|-
|
|TTF
|224th Flight Unit
|CARGO UNIT
|Ресей
|
|-
|
|TWF
|247 Jet Ltd
|CLOUD RUNNER
|Құрама Патшалық
|
|-
|
|SEC
|3D Aviation
|SECUREX
|АҚШ
|
|-
|Q5
|MLA
|40-Mile Air
|MILE-AIR
|Құрама Патшалық
|
|-
|
|QRT
|4D Air
|QUARTET
|Тайланд
|
|-
|
|THD
|611897 Alberta Limited
|DONUT
|Канада
|

Санат:Авиация
Әуе компаниялары кодтары-Q

|-
|
|QNT
|Qanot Sharq
|QANAT SHARQ
|Uzbekistan
|
|-
|QF
|QFA
|Qantas
|QANTAS
|Australia
|
|-
|
|QAC
|Qatar Air Cargo
|QATAR CARGO
|Qatar
|
|-
|QR
|QTR
|Qatar Airways
|QATARI
|Qatar
|
|-
|
|QAF
|Qatar Amiri Flight
|AMIRI
|Qatar
|
|-
|
|IRQ
|Qeshm Air
|QESHM AIR
|Iran
|
|-
|
|QTX
|Quantex Environmental
|AIR QUANTEX
|Canada
|
|-
|
|QUE
|Quebec Government Air Service
|QUEBEC
|Canada
|
|-
|
|QNA
|Queen Air
|QUEEN AIR
|Dominican Republic
|
|-
|
|LBQ
|Quest Diagnostics
|LABQUEST
|United States
|
|-
|
|QAJ
|Quick Air Jet Charter
|DAGOBERT
|Germany
|
|-
|
|QAH
|Quick Airways Holland
|QUICK
|Netherlands
|
|-
|
|QAS
|Quisqueya Airlines
|QUISQUEYA
|Haiti
|
|-
|
|QAQ
|Qurinea Air Service
|QURINEA AIR
|Libya
|
|-
|
|QCC
|Qwest Commuter Corporation
|QWEST AIR
|United States
|
|-
|
|QWA
|Qwestair
|
|Australia
|
|-
|
|QWL
|Qwila Air
|Q-CHARTER
|South Africa
|

Санат:Әуе компаниялары кодтары тізімі
Әуе компаниялары кодтары-X

|-
|SE
|SEU
|XL Airways France
|STARWAY
|France
|
|-
|
|XPS
|XP Internation
|XP PARCEL
|Netherlands
|
|-
|
|XAB
|Xabre Aerolineas
|AERO XABRE
|Mexico
|
|-
|
|XJC
|Xclusive Jet Charter Limited
|EXCLUSIVE JET
|United Kingdom
|
|-
|
|XER
|Xerox Corporation
|XEROX
|United States
|
|-
|MF
|CXA
|Xiamen Airlines
|XIAMEN AIR
|China
|
|-
|
|CXJ
|Xinjiang Airlines
|XINJIANG
|China
|
|-
|
|XJT
|Xjet Limited
|XRAY
|United Kingdom
|
|-
|XP
|CXP
|Xtra Airways
|CASINO EXPRESS
|United States
|

Санат:Әуе компаниялары кодтары тізімі