open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қарға мен түлкі

**«Қарға мен түлкі»** («Жұрт біледі, күледі») - Абайдың 1898ж. И. А. Крыловтан аударған мысал өлеңі. Мысал көлемі түпнұсқада 26, аудармада 47 жол. Ақын мысал мазмұнын толық сақтап, буын санын азайтып, жыр үлгісімен тәржімелеген. Мысалдың алғашқы жолдарындағы айтылар ойдың түп қазығын қазақ оқырмандарына үғымды етіп, оп-оңай жеткізеді. Түп нұсқада қошеметшілердің жыл-постығы, айла-амалы әлемге аян бола түрса да, олардың қашанда жол тауып, сан соқтырып кететіндігі айтылады.

Сәл ғана өзгерістері болмаса, аудармадағы ой өзегі де осы. Абай орыс ақынында жоқ «күледі», «өкіну» сөздерін енгізу арқылы мысалдың негізгі ойын айқындай тұскен. Түп нұсқада ірімшік тауып алған қарға таңертеңгі асын жеуге қамданды десе, аудармада қарғаның «қарны аштығы» айтылады. «Бір жеп алып, шүкірлік қылайын деп аллаға» деген ұғынықты жолдарды ақын өз жанынан қосқан. Ал түлкінің қарғаны алдап түсіру мақсатымен айтқан қошемет сөздері Абай аудармасында мүлдем құлпырып кеткен. Абайдың тәржімелеуіндегі: «*Өзіне біткен өңешін Аямастан қарқ етті, Ірімшік жерге салп етті, Қу кетті, іс бітті*» - деген жолдар өлең аудармасының классик. ұлгісі болып табылады. Түп нұсқасының буын саны әр түрлі, көбіне 12, 13 болса, аударма 6, 7, 8,10 буын- ды, аралас ұйқас ұлгісінде кестөлеңген. Алғаш рет 1909 ж. С.-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны ИбраҺим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарық көрді. Мысал өлеңнің басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. 1945 жылғы басылымда 13-жол «*Тойып алып, шүкірлік*», 16- жол «*Ойлап қарап түр еді*», 20-жол «*Жақындап барып барлады*», 35-жол «*Әншілігің білінді*», 42- жол «*Қуанғаннан бүртініп*» болыпберілсе, кейінгі басылымдарда Мүрсейіт қолжазбалары бойынша бұлжолдар «*Бір жеп алып, шүкірлік*», «*Ойланып қарап түр еді*», «*Ептеп барып барлайды*», «*Әншілігің белгілі*», «*Қуанғаннан бөртініп*» түрінде айтылған. Тек 1954 жылғы жинақта 35-42 жолдар 1945 жылғы басылыммен бірдей. Сондай-ақ 1945 жылғы басылымда мысал өлең «Түлкі мен қарға» деген атпен жарияланса, кейінгі басылымдарда Мүрсейіт қолжазбалары мен 1909 жылғы жинақ негізінде «Қарға мен түлкі» түрінде берілген.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Дұғай сәлем жазамын Күйісбайға

**«Дұғай сәлем жазамын Күйісбайға»** - Абайдың 1896 жылы шығарған өлеңі. Көлемі 4 тармақты бір шумақ. Тобықты Мамай руынан шыққан беделді кісі Күйісбай Әбенұлының (1842-1910) туысқаны Серікбай Көтібақ руының адамы Әбілхайыр дегеннің айғырын ұрлап, бермей жүреді екен. Араға Абай түсіп, Күйісбай ұрланған жылқыны қайтаруға уәде етеді. Бірақ ол сөз жүзінде қалады. Ақын уәдесінен тайып, ештеңе шығара қоймаған Күйісбайға ренішін білдіріп, осы сәлемін жолдаған. Қатар құрбылас адамдардың міндет арта сөйлеген базынасы ғана сияқты болғанымен, өр сөзінен Абайға тән салмақтылық, ұтымды кекесін аңғарылады. Өлең 11 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған. Алғаш рет ақын шығармаларының 1933 жылғы жинағында жарияланды. Ешқандай текстологиялық өзгеріске ұшырамаған.

## Өлең
Дұғай сәлем жазамын Күйісбайға,

Бермек болған айғырдың көзі қайда?

Көзді көрсең бересің, тайсаң танып,

Алдамшы атанғанның несі пайда?

## Дереккөздер

Санат:Абай энциклопедиясы
Ағынды модулі

**Ағынды модулі** (Модуль стока; лат. modulus — өлшем) — өзен алабынан белгілі бір уақыт аралығында ағып түсетін ағынды көлемі. Су шығынын су жинау алабының ауданына бөлу жолымен есептелінеді, әдетте, л/с.км² немесе л/с.га түрінде өрнектеледі. Ағынды модулі — су көзінің сулылығын көрсететін гидрологиялық сипаттама. Ағынды модулінің шамасы жер шарында 0-ден 15—20 л/с.км² дейін құбылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Санат:Экология
Социализм

right|400px
**Социализм** (латын. socialis - қоғамдық) — әлеуметтік әділеттілік пен теңдікке негізделген, мақсаттары мен мұраттары социалистік қоғам орнатумен байланысты ілім. Коммунистік құрылыстың бірінші сатысы.

Қазіргі кезде социализм теорияларын бірнеше топтарға бөлуге болады:
: а) ортодокстік марксизм, ол 20-ғасырда буржуазиялық қоғамды революциялық жолмен өзгерту және таптық күрес арқылы коммунизмді және оның төменгі сатысы болып табылатын социализмді орнатудың лениндік теориясына ұласты; 
: ә) марксизммен генетикалық тұрғыдан байланысты әлеуметтік-демократиялық ілімдер;
: б) ұлт-азаттық қозғалыстар негізінде туындаған түрлі социалистік түсініктер, т.с.с. Социализмнің түрлі ілімдері негізінде қоғамның социалистік құрылысының үлгілері жасалды.

Мәселен, ортодокстік марксизм (ленинизм) Ресейде және Шығыс Еуропа елдерінде практикалық қолданыс тапты. Бұл үлгілерге мынадай белгілер тән: 
: а) мемлекеттік меншіктің басымдықта болуы, жеке меншіктің тек халық шаруашылығының жекелеген салаларындағы (ауыл шаруашылығы, қызмет көрсету аясы) түрі ретінде ғана болуы;
: ә) экономиканың нарықтық негіздерін теріске шығару жоне шаруашылықты жоспарлы жүргізу, мемлекеттік реттеу; 
: б) қоғамдық тұтыну қорлары арқылы медицина қызметін көрсету және білім беру тетігі, тегін білім беру, денсаулық сақтау; 
: в) қоғамдағы әлеуметтік-экономикалық қатынастардың негізі ретіндегі ұжымшылдық; 
: г) бір партиялық құрылыс және мемлекеттік құрылымдардың басты қағидаты болып табылатын тоталитаризм.

Жалпы алғанда мұндай Социализмді мемлекеттік немесе номенклатуралық Социализм ретінде сипаттауға болады. Сайып келгенде, *"мамыражай революциялар"* мен қайта құру реформалары салдарынан социализм нарықтық шаруашылықтарға өзгертілді. Батыс Еуропада Социализмнің әлеуметтік-демократиялық (скандинавиялық) үлгісі дамыды. Қозғалыстағы бұл үлгіге сәйкес Социализмге бүкіл қоғам қатысуға тиіс, оның үстіне большевиктік үлгіден өзгеше түрде бұл қозғалыс әлеуметтік келісім жағдайында эволюциялық сипатта болуға тиіс. Жалпы алғанда осы үлгіні іске асыру практикасы ойдағыдай болды. Үшінші бағыт — антиимпериалистік ұлтшылдық шегінде әлеуметтік идеяларды іске асыру (мұның өзі нашар дамыған елдерге - бұрынғы отарларға тән) Мұндай жағдайда Социализм үлттық қайта өрлеуді, өндірістің өсуін және әлеуметтік әділеттілікті қамтамасыз ететін қоғамдық құрылыс болып табылады. Социализмнің бұл үлгісінің ерекшеліктері: Социализм мен ұлттық қайта өрлеу идеяларының дінмен және тиісінше ұлттық дәстүрлермен, әдет-ғұрыптармен ұштасуы жоне олардың Социализмнің осы тұрпатының табиғи негізіне айналуы. Ақыр соңында, Социализм нышандарының ұжымшылдық пен өзін-өзі басқаруға негізделген жекелеген әлеуметтік нысандарда дамып келе жатқанын айтуға болады. Олар: халықтық кәсіпорындар да (АҚШ-та, Еуропада), Израильдағы кибуцтер де, түрлі тұрпаттағы кооперативтер де. Жалпы алғанда әзірге әлеуметтік теңсіздіктер мен әлеуметтік-экономикалық айырмашылықтар орын алып отырғанда социализм идеялары мен оларды іске асыру әрекеттері дами береді.

## Дереккөздер

Санат:Саяси идеологиялар
Санат:Саяси жүйелер
Санат:Экономикалық жүйелер
Профундаль

**Профундаль***([[латын тілі|лат.]]: profundus - терең)* — көлдің терең, толқындар әсері жетпейтін бөлігі; тұнбалану (седиментация) аймағы. Профундаль түбінде өсімдік өспейді, әдетте, лай басып жатады; бактериялар мен саңырауқұлақтар флорасы дамыған, сол себепті лай қабатында метан, сутек,  күкірт-сутек (Н28) газдары жиналып, көлдік темір кеніші қалыптасады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Тұйық аймақ

**Тұйық аймақ** — ағынсыз аймақ, өзен жүйелерінің мұхитпен байланысы жоқ құрлық іші аймағы. Тұйық аймақ өзендерінің жергілікті мұхитпен байланысы жоқ, қазаншұңқырларға (көлдерге) құяды. Мысалы Арал — Каспий, Балқаш — Алакөл, Ыстықкөл. Жер шарындағы тұйық аймақтың жалпы ауданы 32 млн. км2, ондағы су қоры 700 км3 немесе жер шарындағы ағындының 2%-ын құрайды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Абай (кинодрама)

**«Абай»** — Мұхтар Әуезовтың кинодрамасы. Қолжазба жазушы мұрағатында сақтаулы (№141-папка), араб әрпімен жазылған, көлемі 53 бет. Алғаш рет Әуезовтың 20 томдық шығармалар жинағының 11-кітабында жарық көрді (1982), орысша нұсқасы (1943) жазушы мұрағатында сақтаулы. Кинодрамалық тақырыбы мен негізгі ой желісі кейіпкерлер құрамы «Абай» трагедиясына сәйкес келсе де, біршама эпизодтық көріністер мен кейбір кейіпкерлер басқаша аталған. Мысалы, Әлизаде, Баймағамбет оқиғасы немесе найман, керей арасындағы жер дауы т.б. ахуалдар. «Абай» пьесасындағы Долгов — Долгополов, Әзімхан — Арғыман, Әйгерім — Еркежан болып өзгертілсе, Әлизаде, Самойлов, Жортар, Орман, Тайқар, Қартбай сияқты тың кейіпкерлер ендірілген. Ал нeгiзгi кейіпкерлері сол күйде қалған. Кинодраманың басты оқиғасы — Абай ақындығының айналасы. Жазушы бұл ойын 1934 ж. баспасөзде көтеріп, 1943 ж. ҚазПИ-де хабарлаған («Жетісу», 1978, 13 қазан), ал 1944 ж. «Абайдың әдеби мектебі туралы» баяндамасында сипаттап айтқан. Негізгі ой жүйесі Абайдың ақындық шәкірттерінің шығармашылық қызметінің қалыптасуына, олардың өнер жолындағы күресіне тіреліп отырады. Бұл әсіресе Әбіш пен Шәріп арасында айқын сезіледі. Абай өзінің жаңа бағыттағы ақындық дәстүрін жалғастыруды Айдарға, соңы ақындық жолын қорғауды Kepiмгe тапсыруы өмірден алынған шындықтан елес береді. Шығармада билер cөзi толық берілмеген. Бірақ оқиға «Абай» пьесасындағыдай Айдардың уланып мерт болуымен аяқталады. Kepiмді жұрттың талқысына береді, оны сүйретіп алып кетеді. Ал кейбір көpiнicтepдeгі ауытқулар, диалогтағы өзгертулер кинофильмнің талабына байланысты жасалған. Мұхтар Әуезовтың «Абай» атты әдеби сценарийімен көп жағдайда үндес шығып отырады.

## Дереккөздер

Санат:Мұхтар Әуезов шығармалары
Санат:Абай Құнанбайұлы
Дүйсен

**Дүйсен** - Жігітек руынан шыққан адам. Абайдың үстінен жалған арыз жазып, ақынды 8 жыл бойы сергелдеңге салған. Ол өзі ұрлық жасағанымен тұрмай, пәлеқор, ожар мінезді, ақылсыздау адам болған. Дүйсеннің жат мінездері М. О. Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясында жақсы суреттеледі.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Авторадиография

**Авторадиография** (*autoradiographies* грек, *autos* — езім, өздігінен;  — сәуле; грек, *grapho* — жазамын) — зерттеу нысанындағы (жануарлар немесе өсімдік жасушалары, үлпалары, ағзалары) белгіленген радиоактивті изотоптардың жинақталу мөлшерін талдауға арналған цитологиялық әдіс. Зерттеу нысандарына енгізілген радиоактивті изотоптар жасушалардың, ұлпалардың немесе түрлі ағзалардың жұқа жонындылары бетіне қойылған радиоактивті сәулеленуге сезімтал фотоүлбір эмульциясы қүрамындағы бромды күмістің күмістенуіне, яғни таза күмістің түзілуіне эсер етеді. Радиоактивті заттар күмістенудің негізінде өздерін өздері әртүрлі деңгейде қараю арқылы фотоүлбірге түсіреді. Фотоүлбірдегі қарайған күміс түйіршіктерінің (тіректер) мөлшеріне сәйкес нысандар бөліктеріндегі радиоактивті заттардың жинақталу деңгейін талдап, анықтауға болады. Авторадиография әдісінің көмегімен зерттеу нысандарындағы кейбір заттардың түзілу (синтезделу) орындарын, олардың нысандар ішіндегі тасымалдану жолдарын, протеиндердің және т.б. заттардың құрамын анықтауға болады. Авторадиография әдісі биологияда, медицинада, ветеринарияда қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Саяси қатынастар

**Саяси қатынастар** — саяси билікті пайдалану, оған ие болу және оны қайтадан бөлу төңірегіндегі саясат субъектілерінің өзара қарым-қатынасы. Саяси қатынастар саласы қоғам өмірінің саясилану деңгейіне және саяси-мемлекеттік бақылау ауқымына тәуелді. Саяси қатынастар қоғамның саяси жүйесінің қызметін анықтайды.

Саяси қатынастарды келісім, бітімгершілік, ынтымақтастық, қақтығыстық, бәсекелестік деп жіктеуге болады. Саяси қатынастарға саяси дәстүр мен мәдениет, саяси-мемлекеттік институттар және саяси-құқықтық ережелер ықпал етеді.

Саяси қатынастар субъeктілepi - жеке индивидтер, топтар, қауымдар мен түтастай қоғам болып табылады. Осыған орай, саяси қатынастар көп деңгейлі, күрделі және өзара тәуелді болып келеді. Жеке-топтық деңгейде олар саяси және әлеуметтік-экономикалық құрылымдағы осы қатынастар субъектілерінің мәртебесі мен рөліне, мүдделері мен құндылықтарына, әлеуметтік-психологиялық қасиеттеріне тәуелді. Саяси қатынастар деңгейі жоғарылаған сайын оған ұлттық саяси мәдениет, қоғамдық-экономикалық жүйе және өркениет ерекшеліктері ықпал етеді.

## Дереккөздер

Санат:Саясат
Проран

**Проран** — бөгет тұрғызу кезіндегі өзен арнасының бір бөлігін бос қалдыра отырып, сол арқылы өзен суын ағызып жіберу, яғни бөгет құрылысын су басып қалмау үшін жасалған уақытша бөгетше, өзен арнасын түзетуге арналған жасанды су арнасы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Концлагер

right|thumb
right|thumb
**Концлагер** - мемлекеттердің, саяси тәртіптердің, тағы сол сияқты нақты немесе ықтимал қарсыластарын күштеп оқшаулап, бір жерге бөлектеп жинақтауға пайдаланатын орны. Әскери тұтқындар мен босқындарға арналған түрмелер мен әдеттегі лагерлерден айырмашылығы - Концентрациялық лагерь соғыс кезінде не саяси күрестің шиеленісіп асқынуы барысында айрықша декреттермен құрылып отырған. Алғашқы концлагерлерді Кубадағы азаттық көтерілісінің бас кезінде 1895 жылы испандықтар, 1899-1902 жылы ағылшын-бур. Соғысы тұсында ағылшындар ұйымдастырды. Бұрынғы КСРО аумағында концлагерлер РКФСР Халкомкеңесінің "Қызыл террор туралы" (қыркүйек, 1918 жылы) Қаулысымен құрылды. Түзету үйі деген атпен олар Қазақстан жерінде де пайда болды. Кейін айрықша мақсаттағы лагерлер деп аталып, тоталитарлық тәртіп тұсындағы жаппай саяси қуғын-сүргін кезеңінде кең қанат жайды
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Мен сәлем жазамын...

**«Мен сәлем жазамын...»** — Абайдың 1897 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 3 шумақтан тұрады. Ақынның нәзік лирикалық сезімге құрылған махаббат жырлары қатарында белгілі орын алады. **«Жарқ етпес қара көңлім не қылса да»** атты өлеңіндегідей мұндада өзінің сүйіспеншілік сезіміне жауап таппаған ғашық жігіттіңің құсасы, сағындырған жарына үзіліп, үздігіп жазған сәлем хаты түрінде жеткізіледі. Алыстан ынтығып, сырттай иемденген шарасыз жігіт өзінің жай-күйінне сәлемшіден жеткізе алмай, не қыздан жылы сөз ести алмай, іштен тынып шерменде болады. Күткен үміті ақталмауға айналғаннан кейін, үзілген күдерімен бірге өз өмірінің қызығы да сөніп бара жатқанын айтып мұңаяды.
Өлең буынды шалыс ұйқаспен кестелеңген. Алғаш рет ақынның 1933 ж. Қызылорда қаласында жарық көрген толық жинағында жарияланды. Өлең басылымда- рында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. 1939, 1945,1954 жылғы жинақтарда 3-шумақтың 4-жолы «Тозады енді ажарым» түрінде берілген, ал кейінгі басылымдарда «Тозды енді ажарым» деп түзетілген. Өлең ағылшын, башқүрт, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен, үйғыр тілдері- не аударылған. Абайдың бұл өлеңіне композитор Н. Меңдіғалиев ән шығарған.

## Дереккөздер

Санат:Абай энциклопедиясы
Автосиндез

**Автосиндез** (грек, *autos* — өзім, өздігінен; *syn* — қосылу) —	біртекті геномдар (мысалы аталық геном — А-ның А-мен немесе аналық геном — В-ның В-мен) хромосомаларының тек өзара қосылу (конъюгация) құбылысы.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Ағынды реттеу

**Ағынды реттеу** (Регулирование стока) — табиғи және ағынды судың көлемін белгілі бір уақыт мерзімі ішінде бөліп тарату. Жасанды су ағыны режімі (мыс., су қоймасының, бөгеттің, тоспалардың) гидротехникалық имараттар арқылы реттеледі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Тұйық көл

thumb|right
**Тұйық көл** – жер бетімен де, жер асты жолымен де ешқандай су ағып шықпайтын көл, ылғал негізінен булануға шығындалады. Тұйық көлдің жер беті салалары болуы мүмкін және салаларының болмауы да мүмкін. Көбінесе дала және шөлейт белдемнің тұйық аймақтарында және көпжылдық тоң жаппай таралған аймақтарда кездеседі.

## Дереккөздер


Ағынсыз көлдер

Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Ағынды станциясы

**Ағынды станциясы** (Стоковая станция) — су теңдестігінің барлық элементтеріне және олардың өзгеруіне себепші факторларға кешенді бақылау жүргізетін арнайы жабдықталған гидрометеорологиялық станция. Ағынды станциясының зерттеу объектілеріне зерттелетін ауданға тон шағын су жиналу алаптары (ауданы бірнеше жүз шаршы километр) және ағынды алаңшалары жатады. Ағынды станциясында еріген қар суы мен жауын суын есепке алуға қоса метеороло- гиялық элементтерді, су бетінен және топырақтан булануды, топырақтың ылғалдылығы мен грунт суларын және т.б. бақылау жүргізіледі. Ағынды өзгермелілігі құрлық суларының режімін анықтайтын жалпы зандылықтарды анықтаумен бірге агротехникалық шаралар мен ормандардың ағындыға әсерін, эрозия процестерін, нөсер тасқындарының, көктемгі су тасудың калыптасу ерекшеліктерін және т.б. зерттейді. Мыс., Кіші Алматы ағынды станциясы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Автотетраплоидия

**Автотетраплоидия** (грек, *autos* — өзім, өздігінен; *tetra* — төрт, төртеу; *eidos* — түр) — жасушалар ядролары геномдарының хромосомалар жиынтығы санының өздігінен төрт еселену (4п) құбылысы.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Менсінбеуші ем наданды

Абайдың 1891 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 9 шумақтан тұрады. Өлеңнен ұлтының бойындағы мерeз мінезбен күресуден қажыған ақынның қамығып, қынжылып, шарасыздықтан шамырқануы, заманына өкініші көрінеді. Бұрын осы алуандас өлеңдерінде ақын надандықты жақсы ақылмен, сап таза өсиетпен, шынайы адал көңілмен түзеуге болады деген ниетте еді. Бұнда надандық әлсіз жау емес, ол өте күшті кесепат. Сондықтан оны жеңу жалғыздың қолынан келмейді, онымен арпалысып, күресу бос әурешілік-ау деген дағдарыс байқалады. Сөйтсе де, ақын қас наданды қамшылап, намысына тиетін сөздерді айтады. Бір сәт ылажының таусылғанына ызаланып, қазақты басқалардан ұялып, жұртым деуге арланатынын да жасырмайды. Өлең шалыс ұйқас үлгісінде жазылған. Алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұлының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Басылымдарында аздаған текс- тол. өзгерістер кездеседі. 1909 жылғы жинақта 6- шумақтың 2-жолы «Мүны да ойла толғанып» делінсе, кейінгі басылымдарда Мүрсейіт қолжаз- балары бойынша «Оны да ойла толғанып» болыпберілген. Мүрсейіт қолжазбаларында 9-шумақтың 1-жолы «Сондай елден бойың тарт» деп алынса, жинақтарда 1909 жылғы басылым негізінде *«Мұндай елден бойың тарт» делінген.* Туынды орыс, үйғырт. б. тілдерге аударылған.

## Дереккөздер



Санат:Абай энциклопедиясы
Дүниеде сірә сендей маған жар жоқ

**«Дүниеде сірә сендей маған жар жоқ...»** - Абай өлеңдерінің 1990 жылы «Жалын» баспасынан жарық керген жинағы. Жинақ 2 бөлімнен тұрады, барлығы 74 өлең енгізілген. Ақынның махаббат лирикасы, сүйіспеншілік жырлары «*Айттым сәлем, қалам қас*» деген 1-бөлімге, жастарға үлгі-өнеге ұсынып, оларды адалдыққа, адамгершілікке, еңбек етуге, білім-ғылымға үндейтін өлеңдері «*Жастықтың оты жалындап*» атты 2-бөлімге топтастырылған. Кітапта Абайдың тел туындыларымен қатар орыс ақындары А. С. Пушкиннен, М. Ю. Лермонтовтан аударған шығармалары да бар. Кітап қылқалам шебері Қ. Кәметовтың ақын шығармаларының мазмұнын аша түсетін түсті суреттерімен бай безендірілген. Көлемі 5,2 б. т., 40 000 дана болып басылған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Менің сырым, жігіттер, емес оңай... (өлең)

**«Менің сырым, жігіттер, емес оңай...»** - Абайдың 1897 ж. М. Ю. Лермонтовтың **«Я не хочу, чтоб свет узнал»** атты өлеңінен аудармасы. Туынды екі ақында да 16 жол. Аударма түпнұсқаға мағынасы жағынан өте жақын. Өлеңнің идеялық мазмұны қазақ ақынына жақын, өте тұсінікті еді. Абай Лермонтов сияқты жалғыздық сезіміне бойын жеңдіріп, күйреуге салынбаған. Өзін «судан қайтпас», «үлкен жартас», «үлкен жан» деп сөзінді, өзінің қандай қиыншылыққа болса да, «теңізден таудай толқын соқса-дағы» «бет бүрып» қайтпайтын күрескер екендігіне сенді. Осы ой-сезімін ол аудармада да шебержеткізеді. Өлең 11 буынды қара өлең ұйқасы- менжазылған. Алғашқы рет 1909 ж. Санкт-Петербург- те жарық көрген «Қазақ ақыны ИбраҺим Қүнанбайұлының өлеңі» атты жинақта жарияланған. Өлең басылымдарында ешқандай текстологиялық өзгерістер кездеспейді.

## Дереккөздер



Санат:Абай энциклопедиясы
Социалистік мемлекет

right|250px
**Социалистік мемлекет** - социалистік идеология мемлекеттік ресми идеологияға айналған, сол идеология негізінде басқарылған мемлекет.
Яғни, негізгі қағидаттары әлеуметтік теңсіздікті жою, таптық күрес, коммунистік партияның жетекшілік рөлі. Патшалық Ресейдегі 1917 жылы Қазан төңкерісінен кейін, социалистік мемлекет жарияланды. Бірақ КСРО-ғы социалистік мемлекет құру тәжірибесі бұрмаланған сипатымен танымал, соның салдарынан КСРО-да тоталитарлық тәртіп орнады. Бұл әлемнің екі полюске, капиталистік және социалистік болып бөлінуіне де себепкер болды.
XX ғ. әлемдегі 15-ке жуық мемлекет өзін социалистік мемлекет ретінде таныған, әрі социалистік лагерь құрамына кірді. Олар КСРО, Моңғолия, ҚХР, Польша Халық Республикасы, ГДР, Болгария Халық Республикасы, Венгрия Халық Республикасы, Югославия, Чехословакия, Албания, Солтүстік Корея, Вьетнам.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Кесте бойынша су беру

250 px|thumb

**Кесте бойынша су беру**  — егістікке суды алдын ала жоспарланған мерзім бойынша өзгеріс енгізбей беру.
Cу тапшы есепті жылдың соңынан; ә) көпжылдық реттеу кезінде — аса тиімсіз су тапшы кезең соңынан кері есептеу жүргізіледі. Бөгеннің пайдалы сыйымдылық өлшемдері анықталғаннан кейінгі есептеу былайша жалғасады: а) маусымдық реттеуде — су шаруашылық жылы басынан сыйымдылықтың толуына дейін, бұдан кейін бөгеннің құйылу шығындары мен жұмыс істеуі кезінде, яғни бөген толық толғанда, тайызданудың басына дейін; ә) көпжылдық реттеуде — алдыңғы есептеудің басынан, яғни су тапшы жылдың соңынан, сыйымдылық толғанға дейін, ең соңында бүкіл кезеңнің соңына дейін.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Дүрілдеген нажағай

**«Дүрілдеген нажағай»** («Тұтқындағы поляк жандаралының сөзі»)- поляк ақыны А. Мицкевич өлеңінің 1892- 93 жылдар аралығыңда Абай еркін аударған нұсқасы. Мицкевичтің:

«...Все, что нашел, - дарю. Такой
Листок не должен затеряться:
Он подан дружеской рукой,
Он дар последний, может статься...» 

деген жолдары Абай елеңіңде жоқ, шамасы сақталмаған болса керек, себебі оларсыз мағынасы толық тиянақталып бітпей тұр. Туынды 7-8 буынды ерікті ұйқас үлгісімен жазылған. Өлең ең алғаш 1933 жылғы жинақта жарияланған. Басылымдарында текстологиялық өзгерістер кездеспейді.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Мен ішпеген у бар ма?

**«Мен ішпеген у бар ма?»** -ақын И.Оразбаевтың Абай өмірінен жазылған 2 белімді драмасы. 

Алғаш рет режиссер А. Әшімов 1987 ж. 14 қарашада Қазақ драма театрында сахнаға шығарды. Драмаға күрескер - ақын өмірінің соңғы кезеңі арқау болған. Реж. тұрмыс-салттық және шарттылық тәсілдерді тоғыстырып ақынның қоғамдық өмірдегі белсенділігін көрсетуге кеңіл белген. Абай бейнесі нарт. Т. Аралбаев мусіндеді. Қойылымда Құнанбай (О. Кенебаев), Оразбай (Г. Сүлейменов), Әйгерім (Ж. Мейрамова) бейнөлері сәтті керініс тапты. Суретші Е.Тұяқов Абай заманының әлеуметтік шындығын бүгінгі керермен көзқарасы түрғысынан тап басып, мазмұнды бөзендірді. Драма 1987 ж. Москва қаласында керсетілді.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Махмұд Қорасы

**Махмұд Қорасы** - Абай балалары дәріс алған медресе. Жидебайдағы Абай қыстауынан 3-4 шақырым жерде Махмұд молда мешіт, медресе салдырған, ел қалауымен имам болып тұрған. Абай балалары, Жидебай теңірегіне қоныстанған ауылдың балалары осы медреседе сауат ашқан.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Усташи

**Усташи** - 1929-1945 жылдар аралығындағы хорват фашистік ұйымы, II дүниежүзілік соғыс жылдарында нацистермен тығыз байланыста болды.

## Сыртқы сілтемелер

### Зерттеу
#### Ағылшын
* Holocaust era in Croatia: Jasenovac 1941—1945 
* Axis History Factbook — Ustaša
* Eichmann Trial, Tel Aviv 1961
* Tied up in the Rat Lines
* [DENNIS BARTON:CROATIA 1941—1946](http://www.churchinhistory.org/pages/booklets/croatia(n)-1.htm)
* Jasenovac Research Institute  

## Әдебиет
# Crimes in the Jasenovac Camp, Zagreb, 1946 — PDF , 74c. 
# Бранимир Станоевич. Усташский министр смерти: анатомия преступления Андрия Артуковича, Москва, «Прогресс», 1989, ISBN 5-01-001639-7. ред.,пред. д. ист. н В. К. Волкова (на сербском: Branimir Stanojevic. Ustaski ministar smrti: Anatomija zlocina Andrije Artukovica; «Nova Knjiga», Beograd, 1986)
# Avro Manhattan. The Vatican’s Holocaust, Ozark Books 
# Лазар Лукајић.Фратри и усташе кољу, Фонд исследования геноцида, Белград, 2005, PDF,672 c. (срб.-хор. язык)
# Aarons, Mark and Loftus, John: «Unholy Trinity: How the Vatican’s Nazi Networks Betrayed Western Intelligence to the Soviets». New York: St. Martin’s Press, 1992. 372 pages. ISBN 0-312-07111-6
# Hermann Neubacher: Sonderauftrag Suedost 1940—1945, Bericht eines fliegendes Diplomaten, 2. durchgesehene Auflage, Goettingen 1956
# Ladislaus Hory and Martin Broszat: Der Kroatische Ustascha-Staat, 1941—1945 Stuttgart, 1964
# «Ustaša: Croatian separatism and European politics, 1929—1945». — ISBN 1-892478-00-5 
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Кеуектік қысым

**Кеуектік қысым** — таужыныстардағы гидродинамикалық қысымның өзгеруінен туындайтын қысым. Мыс, жер асты кеуекті таужыныстары қабатынан су тартқандағы гидродинамикалық қысымның ауытқуы кеуектік қысымға тікелей әсерін тигізеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Халықаралық шиеленісті жағдайларды бәсеңдету

**Халықаралық шиеленісті жағдайларды бәсеңдету**- халықаралық қатынастарда туындаған аса қауіпті шиеленістерді бәсеңдету немесе жою процессі, өзара келісім мен көндігу негізінде даулы мәселелерді саяси қүралдармен реттеу арқылы әскери ширығушылықты бәсеңдету. Уақытша немесе үзақмерзімді, ғаламдық, аймақтық және екіжақты болуы мүмкін. Әскери қарсыластықтың, текетірестің едәуір бәсеңдеуімен, әскери дайындықтың және қарулы күштердің қауіпті әскери әрекетінің шектелуімен, келіссөз жүргізудің қарқындылығымен, біртіндеп өзара сенімнің орнауымен нығаятын халықаралық мәселелерді шешуде әріптестік жағдайын туғызумен сипатталады. Халықаралық шиеленісті жағдайларды бәсеңдету - соғыстың алдын алудың маңызды алғышарты.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Махаббат Әнұраны

«*Махаббат Әнұраны*» - әлем ақындары махаббат жырларының «Молодая гвардия» баспасынан (Москва) 1991 ж. жарық көрген 3 кітаптан тұратын жинағы.

Жинақтың І-кітабына орыс ақындарының, 2-кітабына КСРО халықтары ақындарың, 3-кітабына шетел ақындарының лирикалық өлеңдері топтастырылған.

Жинақтың үшеуі де С. Магидсонның көлемді мақалаларымен ашылады. Үш кітабыңда құрылымы, архитектоникасы, компзициясы ортақ. Үшеуінде де ақындар жырлары көне заманнан біздің уақытымызға дейін хронологиялық негізде іріктелген. Жинақтың 400 ұлт ақындарының өлеңдері топтастырылған 2-кітабына Абайдың «Махаббат тілі - тілсіз тіл» (аударған - Ю. Нейман) деген өлеңі берілген. Кітап көлемі 20,7 б. т., 150 мың дана болып басылған.
## Дереккөздер


Санат:Романтикалық шығармалар
Ділдә Алшынбайқызы

**Ділдә Алшынбайқызы** (1843-1924) - Абайдың бірінші әйелі. 

Құнанбай мен Алшынбай Тіленшіұлы құда-жекжат болуға уағдаласып, 1860 жылы 15 жастағы Абай мен 17-дегі Ділдәні қосады.
Әкесі Ақшоқыдан жер бөліп беріп, онда Абай сегіз бөлмелі қыстау салдырады. Ділдәдан Ақылбай, Хакімбай, Әбдірахман, Мағауия, Күлбадан, Райхан туған. Ділдә 1860-1923 жылы Ақшоқыдағы қыстауда тұрады. Кеңес өкіметінің асыра сілтеуі тұсында, 1923 жылы Ділдә Ақшоқыдан көшіп кетуге мәжбүр болып, Абай мен Ділдә тұтынған дүние-мүліктің бірсыпырасы әлдекімдердің қолында кеткен. Абайдың өтінішімен 1880 жылы тобықтыдан шыққан ағаш ұстасы, зергер-шебер Еспенбет жасаған зерлі ағаш төсек қана аман қалған. Оны 1939 жылы Абай ауылының адамы Нығыман Өтепбаев Жидебайдағы Абайдың музей-үйінің қорына тапсырған.

Ділдә Аралтөбедегі Әй-керім басына тұрғызылған төрт құлақты тамға жерленген.

## Дереккөздер


Санат:1843 жылы туғандар
Санат:1924 жылы қайтыс болғандар
Санат:Абай Құнанбайұлы
Тұнбалану

**Тұнбалану** — жер бетіндегі шөгінділердің барлық түрлерінің тұнбаланатын заттектердің жылжыма, салынды немесе еріген (ауа немесе су ортасында) күйінен жылжымайтын (тұнба) күйге өту кезінде түзілуі. Тұнбалану құрлықта, мұхит, теңіз, өзен, кез келген суқоймалардың түбінде болады. Антропогендік ластануға байланысты тұнбалану кезінде кейбір жерлерде улы заттектердің, кейде мысалы, ауыр металдардың әдеттен тыс жоғары концентрациясы пайда болады; 

2) тұнбалы шөгінділер, органикалық шөгінділер, судағы қосылымдар. Өзендегі, ұңғымадағы, жабық құбырдағы, гидротехникалық және гидромелиорациялық құрылыстардағы қайырлану түрі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Кестелеу тәсілімен реттеуді есептеу

**Кестелеу тәсілімен реттеуді есептеу**  — ағындыны ретгеу есептеулерінде графикалық әдістермен бірге, кестелік тәсілді де пайдалану. Онда бөгеннің қажетті дәлдік пен толықтыруды талап ететін есептеулері әртурлі уакыт ауқымында  (бескүндік, онкүндік немесе айлар) жасалады. Соған орай негізгі есептеулер шамасы ретінде орташа бескүндік, орташа онкүндік, орташа айлық су өтімдері алынады. Есептеулерді өте аз мерзімде (күндер) немесе өте ауқымды уақытқа (маусым, жыл) сәйкес етіп жасауға да болады. Есептеу реті графиктік әдістегідей. Мыс., берілген су өтіміне орай бөген сыйымдылығын анықтау үшін: а) маусымдық реттеу кезінде —қашыртқы суларын жинап, басқа жаққа ағызып жіберу үшін салынатын кәріздік жүйе. Кестелеу суармалы жердің ең төменгі деңгейімен жүреді. Ылғалы артық жердің суын жер құрғатқыш элементтері арқылы реттеп, артық суын су жүргізгіш желілермен бұрып әкету үшін, ал топырақ қабаты арқылы ылғалдандыру немесе жер суландыру кезінде суды жеткізіп, оны кіші диаметрлі құбырмен бөліп тарату үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Мингазитинов Юрий Потапович

**Мингазитинов Юрий Потапович** (1924-84)- киносуретші, режиссер. Кескіндеме саласында жұмыс істеген. Ол М.О.Әуөзовтың «Абай» романы бойынша иллюстрациялар сериясын (1959; қағаз, сия, қалам) жасады. Қаламушпен сызылған нәзік қара сызықтар жарасымды үйлесім тауып, композицияға ойлы да салмақты мағына берген. Ол «Абайдың портретін» (1953, ағаштағы гравюра және офорт, екеуі де Қазақстан Республикасының мемлекттік өнер музейі қорында) салды.

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Социалистік интернационал

**Социалистік интернационал** (Социнтерн, СИ) - бүкіләлемдік социал-демократиялық, социалистік және жұмысшылар партияларының қозғалысы. 1951 жылы ГФР құрылтайшы конгресте құрылған. Еуропадағы, Солтүстік, Орталық және Оңтүстік Америка, Азия және Африка елдеріндегі 170-тен астам партия мен ұйымдарды біріктіреді. 1970 жылы ортасынан бастап өзінің қызметінде қазіргі заманның жаһандық мәселелеріне көңіл бөле бастады: кедейшілікпен күресу, қоршаған ортаны қорғау, жаһандық басқару, тұрақты даму, жаңа, әділетті әлемдік тәртіпті құру.
СИ президенті В.Брандт 1977 жылы халықаралық даму мәселелері бойынша Тәуелсіз халықаралық комиссияны басқарды; Швед социал-демократтарының жетекшісі У. Пальменің төрағалық етуімен Қауіпсіздік пен қарусыздану сұрақтары бойынша тәуелсіз комиссия әлемдік қауымдастық көңілін осы мәселелердің жаһандық тұрғыдан маңыздылығына аудартты ("Common Security", 1982).
Қоршаған ортаны қорғау мен дамыту жөніндегі халықаралық комиссия Норвегия социал-демократиясының жетекшісі Г.Х. Брундтланд жетекшілігімен "Our Common Future" (1987) тұрақты даму тұжырымын жасады.
СИ жетекшілері жаһандық басқару мәселесін көтерді: жаһандық басқару комиссиясы құрылды.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Тұнбалы топырақ

**Тұнбалы топырақ** — ұсақ түйірлі микроқұрылымды майда жыныс, оның құрамында жануарлар организмдерінің, өсімдік, минерал бөлшектерінің қалдықтары бар. Негізінен теңіз, өзен, су қоймаларында, канал табандарында шөгетін тұнба.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Минусинск

**Минусинск** - Ресей Федерациясының Красноярск өлкесінде, Енисейдің оң жағасында орналасқан қала. Абай «Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы» еңбегінде Оңт. Сібірдің Минуса ойпатындағы Енисей қырғыздары жөнінде: «...Минусинск уезінде «ясашынай татар» атында бір халық бар... Сол қырғыздарды қытайлар «брут» деп атайды...» деген тарихи дерек келтіреді.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Санат:Ресей қалалары
Махаббат, достық қылуға...

*«Махаббат, достық қылуға...»* - Абайдың 1896 ж. жазған өлеңі.
## Өлеңнің сипаттамасы
Әрқайсысы 4 тармақты 2 шумақтан тұрады. Ақын махаббат тек непсі құмарлықпен өлшенбейтінін, *«бес күндік ғашық жөн еместігін»,* оның сөнбес жұлдыз, жеткізбес арман болса ғана мәңгілік шырақ екенін баяндайды. Апайда ақын сүйіспеншілікті терең түсініп, адамгершілік қағидаларын жоғары бағалауға көз келген жанның бәрі дайын еместігін айтады, тозбас сөзім, тоқтамас жүрек жоқ деп қорытады.

Махаббатты, достықты мәңгі қастерлеп, қасиет тұтар жан таппағанына налиды. Өлең 7,8 буынды шалыс ұйқаспен кес төлеңген. Түпнұсқасы Мүрсейіт қолжазбаларынан (1907, 1910) алынып, алғаш рет 1909 ж. С.-Петербургте жарық көрген *«Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбай ұғылының өлеңі*» атты жинақта жарияланды. Туындының басылымдарында текстологиялық ешқандай өзгөріс көздеспейді.

Мүрсейіт қолжазбаларыңда М. Ю. Лермонтов танаударылған деп көрсеткенімен, зерттеушілер өлеңі Абайдың тел туындысы деп қарастырады.

1977, 1980 жылғы жинақтарда өлеңнің жазылған уақыты 1895 ж. деп керсетілген. Олең қарақалпақ, қырғыз, өзбек, татар тілдеріне аударылған.
## Дереккөздер


Санат:Абай шығармалары
Санат:Махаббат жайлы өлеңдер
Коллекторлы кәріздеу желісі

**Коллекторлы кәріздеу желісі**  — жер астындағы су құбыры жүйесі; оған орналастырған құрылымдар арқылы жер асты суларын жинап, оны ашық сужинағаш пен су қабылдағышқа (канал, өзен, көл) апару. Құрамында суды реттеуші жүйе және суды жинап жүргізуші желілер болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Логикалық элемент

**Логикалық элемент** (Логический элемент; logical element) — екілік айнымалы шамалармен логикалық операция орындайтын құрылғы, есептеу машинасының ең қарапайым құрылымдық бірлігі. Басқаша айтқанда, логикалық операцияларды іске асыратын элементтер. Электрондық аспаптар немесе интегралдық микросхема негізінде жүзеге асырылады. Сигналдар қабыдцайтын бірнеше кірмесі және орындалған операция нөтижесіне сөйкес келетін сигналдарға ар-налған шығыстығы болады. Мысалы, а) дизъюнктор (немесе “немесе” элементі) дизъюнкция функциясын жүзеге асырады; ә) конъюнктор (немесе «және» элементі) конъюнкция функциясын жүзеге асырады; б) терістеуіш (немесе «емес» элементі) терістеу функциясын жүзеге асырады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мирзаев Ғаффар

**Ғаффар Мирзаев** (1929 ж. т.) — тәжік ақыны. Мирзаевтің «Шын жүректен», «Мың да бір рахмет», «Алақандағы жүрек» т. б. жыр жинақтары белгілі. 1954 ж «Садои Шарқ» журналында ақынның Мирзаев аударған «Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін...», «Өлең - сөздің патшасы, сөз сарасы...» өлеңдері тәжік тілінде жарық керді.

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Тұнбалық ағын

**Тұнбалық ағын** — қойыртпақ ағын, мұхиттар мен теңіздердің түбіндегі жүзбе заттарға қаныққан қойыртпақ, тығыздығы жоғары гравитациялық ағыс. Жер сілкіну немесе өзге себептердің салдарынан борпылдақ түптік шөгінділердің үлкен массаларының тепе-теңдігі (тыныштық) жойылғанда және су асты көшкіндері жүргенде теңіз асты беткейлерінде пайда болады. Сырғи көшкен материал беткей бетімен төменге қарай үлкен жылдамдықпен (70—90 км/сағ.) жүздеген км-ге қозғалады. Қозғалыс барысында тұнбалық ағын теңіз түбін шаюы ("аралауы") мүмкін (су асты шатқалдары).

## Дереккөздер


Санат:Ағыстар
Санат:Су шаруашылығы
Коммуналдық ағындылар

**Коммуналдық ағындылар**   — елді мекендердің ақаба сулары. Ортақ канализаңияға түрмыстық, өндірістік және жаңбыр сулары құйылады. Жеке канализацияға тек тұрмыстық ақаба су немесе олардың өндірістік сумен араласқан қосындылары төгіледі. Нөсер ақаба суларын коммуналдық ағындыларға қоспайды. Елді мекендер аумағынан шығатын ағындылардың барлық түрлерін бөліп, оларды бөлек тазарту және қайта пайдалануды жақтаушылар бар. Біршама оңай тазартылатын тұрмыстық ағындылар техникалық су алуда, кейде жалпы айналма сумен қамту үшін пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Тұндырғы

thumb|right
**Тұндырғы** – өзен суын, топырақты, құмды, қатты минералды және т.б. түйірөлшемдік бөлшектерден тазалайтын инженерлік гидротехникалық құрылыс.

Өзеннің ағынды суы, әдетте, грунттың қатты минералды бөлшектерінің тұнбалық қалдықтарын тасымалдайды. Ағынды су әрекетінің эрозиялық өнімі — су жинау алабынан жиналған, сонымен қатар өзен арнасының шайылуынан пайда болған қалдықтар. Тасындылар жүзінділер, жүзбелі және түптік тасындылар деп ажыратылады. Жүзінді (калқымалы) тасындылар ағын тереңдігінің бойында қалқымалы түрде болып, өзен ағынды суының 90-99%-ын құрайды. Жүзбелі тасындылар арна табанымен жылжып қозғалады, олар 15—10%-ды құрайды, ал түптік тасындылар арна табаны мен жақтауларына жиналып, арнаның қалыптасуына қатынасады. Су көзінен алынатын судың тазалығы мен тұнбалы қалдықтардың тасымалдануы гидротехникалық нормалар мен ережелерге сәйкес келуі тиіс. Су шаруашылық жүйесінде пайдалану мақсатына қарай ұндырғы мынадай түрлерге бөлінеді: энергетикалық, жер суландыру және сумен қамтамасыздандыру; жер жағдайына байланысты орналасуына қарай — су қабылдаушымен бірге және канал трассасының бойында орналасқан; камера санына қарай — бір камералы және көп камералы болып бөлінеді; тасындылардан тазалау тәсіліне қарай — кезеңдік тазалау, тұрақты гидравликалық тазалау, механикалық тазалау және аралас тазалау; реттеуіш гидротехникалық құрылыстардың орналасуына қарай — судың кірер алдындағы реттеуіш құрылысты, судың тұндырғыдан шығар кезіндегі; тұндырғының табаны мен беткейін бекітуіне қарай топырақ арналы және бекітілген (қапталған) арналы болып бөлінеді. Тұндырғының тиімді жұмыс атқаруы камераларға келіп құйылатын ағынды су өтімінің бірқалыпты бөлініп таралуына және камерадағы судың жылдамдық өрісінің бірқалыпты болуына байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Утилитаризм

[thumb|150px|[Джереми Бентам]]
[thumb|150px|[Милль, Джон Стюарт|Джон Стюарт Милль]]
**Утилитаризм** - () өнегелі іс-әрекеттің пайдалығының мойындайтын буржуазиялық этикалық теория. Утилитаризмнің негізін қалаған және негізгі принциптерін анықтаған И.Бентам болды. Ол адамдарға олардың жеке мүдделерін қанағаттандыра отырып, "көп адамға үлкен бақыт сыйлау" қағидасын ұстанды. Бұл жерде іс-әрекеттің үлгі-өнегелігінің нәтижесі математикалық түрде есептеліп, кенелген қуаныш пен шеккен жапа ара қатынасымен айқындалады. Джон Стюарт Милль утилитаризмге сүйеніштің сапалық жағын бағалау, ақыл-ой рахатын жоғары қою принципін енгізді. Утилитаризм мемлекет пен құқық қызметін ұғындырудың негізінде де орын алған. "Пайда принципін" таным теориясына ойыстыру прагматизмнің пайда болуына ықпал етті. XX ғасырдың 60-жылдарында утилитаризм қоғамның апологетикалық тұжырымдамаларында қайта жаңғырды.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Мағлұмат

Мағлұматты қорыту (Обобщение понятия; concept generalization) — тек қорытылған мағлұмат көлеміне кіретін объектілерге жататын нышандарды алып тастау жолымен аз көлемді мағлүматтан үлкен көлемді мағлүматқа өтуге мүмкіндік беретін логикалық операция.
Мағлұматты шектеу (Ограничение понятия; concept restriction) — алғашқы мағлұматтың көлеміне кіретін объектінің бөлігіне жататын алғашқы мағлұматқа жаңа нышандарды үстемелеу жолымен үлкен көлемді мағлұматтан кіші көлемді мағлұматқа ауысуға мүмкіндік беретін логикалық операция.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Компенсатор

200 px|thumb|Компенсатор
**Компенсатор**
# **Құбыр желісінде** — температура немесе басқа да себептерге байланысты пайда болатын өзгерістерді ешбір кедергісіз қабылдайтын құрылғы.   Бұл құрылғы атқаратын қызметіне қарай: **температуралық шөгінді** және **температуралық-шөгінді** болып бөлінеді: температуралық **Компенсатор** ашық салынған құбыр желісі ұзындығының температураға байланысты өзгерісін қабылдау үшін орнатылады. Температуралық **Компенсатор** құбыр желісінің әрбір бөлігінде, анкерлі тірекке немесе олардьгң ортасында орнатылады. Шөгінді **Компенсатор** құбыр желісінің негізгі бос және шөгінді топырақты болып келуіне байланысты байқалатын ұзындық өзгерісін қабылдау міндетін атқарады. Анкерлі тіреудің бір жағына шөгінді, ал екінші жағына температуралық-шөгінді компенсатор орнатылады; 
# Бұрандалы өлшеу құралдарында және металл кесетін станокта — жұмыс бұрандасы қадамының қатесін азайтатын құрылғы.
## Компенсатордың түрлері
# Нивелирдің көздеуіш сызығын горизонталь жағдайда автоматты түрде ұстап тұратын құрылғы; 
# Қашықтық өлшеуіш саптамаларындағы оптикалық құрылғылар; 
# Теодолиттердің вертикаль дөңгелегіндегі деңгейді нөл-пунктте ұстап тұратын құрылғылар (компенсаторлы теодолиттер).-
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Амирани

**«Амирани»**, грузиннің ежелгі эпосы «Амиранидің» қаһарманы. *«Күн перзенті»* деген ұғымды білдіреді. Ол адамдарды дию-періден құтқарып, оларға от жағуды, металл өндеуді үйретеді, қудайларға қарсы шығады. Сол үшін құдай оны қатал жазалап, Кавказ тауының шыңына бүғаулап қояды. Бұл аңыз б.з.д. 5- 4 ғасырға саяды. Одан Ежелгі Грекияға көшіп, Прометей туралы мифке ауысқан. Біздің дәуіріміздің 4-5 ғасырында Грузияға христиан дінінің кіруіне байланысты А. жөніндегі аңыздар өзгеріп, көп құдайдың орнына Христос келеді. Эпос өлең аралас қара сөзбен жазылған, оның ғылыми басылымының 120-дай нұсқасы бар. Әуезов *«[[КСРО]] халыктары әдебиеттерінің әркендеуі»* атты еңбегінде *«Грузия тарихында халықтың ауыз әдебиетінің көп ғасырлық дәстүрлері маңызы мол»* болғанын, *«ауызша әдебиет пен жазба әдебиет дәстүрлерінің алғаш дәуірде тығыз байланысты»* дамығанын топшылай келіп, солардың ішінде *«Грузия эпосы «Амиран» жайы бөлек орын алады»* деп жазды.

## Дереккөздер
Утопизм

**Утопизм** - 1) утопиялық көзқарастар, утопиялық теориялар; 

2) орындалмайтын, қияли жоспарлар қүруға бейімділік.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Анатолий Андреевич Ананьев

**Анатолий Андреевич Ананьев** (1925 ж. т.), орыс жазушысы. Социалистік Еңбек Ері (1984). 1971 ж. Қазақстан Жазушылар одағының 6-съезіне қатысып, сөз сөйледі. Онда қазақ әдебиетін жоғары бағалап, оның элем әдебиетіндегі орнын: *«Абай - қазақ халқының мақтанышы. Ол - [[философ]], ойшыл және халық өнерін жетік білетін адам еді. Абайдың өлеңдері халықтың журегінде мәңгі орын алды. Әрі [[гуманист]], дарынды суреткер Абай қазақ әдебиетін нағыз өнер шыңына көтерді. Сондықтан Мухтар Әуезовтің қазақ романистерінің ең ірі өкілі ретінде Абай тақырыбына баруы, Абай туралы шығарма жазуы кездейсоқ емес. Бұл туынды М. Әуезовке дүниежүзілік абырой әкелді*» деп сипаттады.

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Қажеттіліктер

**Қажеттіліктер** - жеке адамның, әлеуметтік топтың, қоғамның тіршілік әрекетін қамтамасыз ету үшін объективті түрде керек нәрсеге мүқтаждық; белсенді әрекеттің ішкі қозғаушысы. Қажеттіліктер субъект пен оның қызметінің өзара байланысын көрсетеді, әуестіктен, мүдделерден, мақсаттардан және мінез-құлықтан көрініс табады.

**Қажеттіліктер** - адам тұлғасының, қоғамның жалпы өмір сүруін және дамуын қолдау үшін объективті кажетті нәрселерді кажетсіну. Қажеттіліктер биологиялық және әлеуметтік болып бөлінеді, олар экономика мен мәдениет дәрежесіне байланысты. Қажеттіліктерді қанағаттандыру мақсатты іс-әрекеттің нәтижесінде іске асады. Қажеттілікті тәрбиелеу тұлғаны қалыптастырудың орталық міндеттердің бірі болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Мемлекеттің дұрыс және бұрыс түрлері

**Мемлекеттің дұрыс және бұрыс түрлері** - ежелгі грек ойшылы Аристотель өзінің "Саясат" еңбегінде қалыптастырған түсінік. Бұл еңбегінде Аристотель Платонның "Мінсіз мемлекет" ілімін сынға алады. Платоннан өзгеше ол алдыңғы орынға мемлекеттің "шексіз жақсы" үлгісін ұсынады. Платон ұсынған мүлік, әйел, бала ортақтығы мемлекетті жояды деп түсінеді.
Аристотель мемлекет билеушілерінің алға қоятын мақсаттарына байланысты мемлекеттік құрылымның дұрыс және бұрыс түрлерін ажыратады. Дұрыс түрлеріне ол басқарушының санына қарамай (біреу ме, бернешеу ме, әлде, көпшілік пе) ортақ игілікке ұмтылатын мемлекеттік құрылымды жатқызды. **Дұрыс түрлері**: 1) монархия (бір адамның билігі); 2) аристократия (азшылықтың билігі); 3) полития (көпшіліктің билігі). Ал, бұрыс түрлеріне - билеушілердің өздерінің жеке мүдделерін көздейтін мемлекеттік құрылым жатады. **Бұрыс түрлері:** 1) тирания; 2) олигархия; 3) демократия. Осылайша, Платон "мінсіз мемлекетті" іздеді, ал Аристотель, шынайылыққа бір табан жақын тұрып, "ортақ мүддені көздесе, кез келген басқару түрін қабылдауға" келісті.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Мемлекеттің тарихи түрлері

**Мемлекеттің тарихи түрлері** - қоғамның тарихи дамуы кезеңіндегі барлық мемлекеттерге тән қасиеттерді білдіретін ұғым. Бұл жіктеудің алғышарты болған мемлекет жайлы марксистік ереже еді. Оған сәйкес, бір тарихи кезеңде өмір сүретін әртүрлі мемлекет түрлеріне ортақ мәнді белгілер бар. Осы көзқарасқа сүйеніп мемлекеттің 
*құлиеленушілік, 
*феодалдық және 
*буржуазиялық түрлері анықталған. 
**[[Құлиеленуші мемлекет]]те** үстемдік құрушы тап өзіне бағыныштылардың еңбегімен өндірілген бүкіл өнімді өзі иеленеді. Құлдар қандай да бір саяси, заңдық құқықтардан жұрдай. Оларды затқа ұқсатып сатуға, еш сұраусыз өлтіруге, азаптап қинауға болады. Мемлекет осы жағдайда ұзақ уақыт бойына тек құлиеленушілердің мүддесін қорғап келді.
**[[Феодалдық мемлекет]]те** ірі жер иеленушілерінің, феодалдардың, помещиктердің шексіз билігі үстемдік құрды. Бұл мемлекетте бай тап шаруаларға жерді пайдалануға беріп, одан түскен пайданың бір бөлігін алып, еңбегін қанайды. Құлдардан айырмашылығы, феодалды мемлекетте шаруалар еңбек құралдары мен өз үйлеріне иелік етеді.
**[[Буржуазиялық мемлекет]]** өндіріс дамуының индустриалды кезеңінде пайда болады. Мұнда ресми түрде заң алдына барлығының теңдігі жарияланады, сословиелік артықшылықтар жойылады. Ол азаматтарға жұмысшыларды жалдауға немесе жалдануға құқық береді.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Мемлекет түрлері
Меморандум

**Меморандум** -  () - әдетте ноталардың басында және соңында болатын сыпайылық ілтипатсыз, қол қойылмайтын, мөр басылмайтын дипломатиялық құжат. Меморандум әдетте нотаға немесе ауызша әңгімеге толықтыру түрінде жүреді және іс жүзінде мәселенің дәйектемелік, құжаттық немесе заңнамалық жағын қарастырады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Меритократия

**Меритократия** (сөзбе-сөз «лайықтылар билігі»,  — лайықты және  — билік, басқару) — әлеуметтік шығу тегіне және қаржылық ауқаттылығына тәуелсіз, басқарушы лауазымдарды ең қабілетті адамдардың иеленуін ортаға қоятын басқару қағидасы. Көбінесе, екі мағынада қолданылады. Терминнің бірінші мағынасы арнайы қамқорлық астындағы дарындардың арасынан басқарушылардың тағайындалуын жүзеге асыратын жүйеге сәйкес келеді. Кеңірек тараған екінші мағынасы дарынды және еңбекқор адамдарға еркін бәсекелестік жағдайында жоғары қоғамдық мәртебеге иеленуге мүмкіншілік беретін алғышарттарды ұйғарады.

## Ұғым тарихы
Меритократия ұғымын 1958 жылы  М. Янг енгізген. Оның "Меритократияның пайда болуы 1870-2033" атты роман-өсиетінде бастапқыда білім жүйесін жетілдіруге арналған ұсыныстар жасау мен процесті зерттеу үшін қолданылады. Американдық әлеуметтанушы Д.Беллдің "Постиндустриалды қоғамның қалыптасуы" еңбегі жарық көргеннен кейін (1973) "меритократия" ұғымымен бюрократия мен технократияны жоюға септігін тигізетін қоғамды басқарудың жаңа принципі атала бастады.

## Меритократиялық қоғам
Бүгінгі күні қалыптасқан дәстүрлерге сәйкес, меритократиялық қоғам - ол әркім өз еңбегіне лайықты қажетін алатын, жеке тұлға өз талпыныстарына, қабілетіне сай жоғары өрлейтін, әлеуметтік теңсіздік орнаған, ол жеке жетістіктер критерийінің негізінде ақталатын қоғам. Мұнда қоғамды басқару түрі - "еңбегі сіңгендердің билігі" - меритократия, мемлекеттік ұйымның басында ең ақылдылар, ең іскерлер - қабілетіне қарай іріктелген игі-жақсылардың отыру тиістілігін білдіреді. Бұл қоғамда дистрибутивті қатынастар ұраны: "Әркімге - еңбегіне қарай" дейтін меритократиялық әділеттілік қағидаттарына сүйенеді.

"Еңбегі сіңген игі-жақсылар" немесе меритократия теориясын жасаушылар (М. Янг, Д.Белл) элитаризмді тек саяси демократиямен ғана емес, әлеуметтік әділеттілік идеясымен де байланыстыруға тырысады. Бұл тұжырымдамаға сәйкес, қазіргі қоғам лайықты өкілдерден құралған "кемелденген игі-жақсылардың" терең білімділердің үстемдігіне бара жатыр, оларға бағыну да ұят емес. Д. Беллдің игі-жақсыларды жіктеуі келесідей: 1) "текті игі-жақсылар" (аристократиялық игі-жақсылар, құлиеленушілік, феодалдық, яғни, индустриялыққа дейінгі қоғамдарға тән); 2) "бай игі-жақсылар" (индустриалды қоғамның капиталистік игі-жақсылары); 3) "білімді игі-жақсылар" (постиндустриалды қоғамға сәйкес келеді).

Постиндустриалды қоғам жағдайында экономикалық қатынастар екінші орынға ысырылып, шешуші рөлде сарапшылар ойнай бастайды, яғни алдыңғы орынға "білім өндіру" процесі шығады. Осыдан келіп, үстемдік "білімді игі-жақсыларға" - қоғамдағы ең лайықты адамдарға тиесілі болуы керек деген қорытынды шығады. Д.Беллдың пікірінше, меритократтар - ол "өз саласында ең мықты деп танылған", "қайран қалуға тұрарлық", бедел мен сыйға әбден лайықты адамдар.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Полицын

**  Полицын ** - М. Ю. Лермонтовтың Абай тәржімелеген «Вадим» дастанының кейіпкері. Дәулетіне көңілі тасыған Полицын бай, паң да қатыгез, тәкаппар. Бірақ дастан толық аударылмағандықтан дүние-қоңыз сараң байдың тұлғасы толық ашылмай қалған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы