open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Адай жылқысы

**Адай жылқысы ** – салт мінілетін қазақ жылқысының бір тұқымы. Бұл жылқының эволюциялық даму жолы өте күрделі. Мініске шыдамдылық, желігіштік және бірқатарының теңбіл көк түсті болып келуі араб тұқымды жылқыларға ұқсастығын, ал қарабайыр, қазанат – жүрдектігі жағынан Түрікмен жылқысы – Ахалтекенің белгілері бар екенін көрсетеді. Суық пен ыстыққа төзімді, қысы-жазы жайылымда жүріп, күтім талғамайды. Адай жылқысының мойны қысқа омыраулы, арқасы түзу, сауыры солыңқы, жуан жіліншігі етсіз, мықты құйма тұяқты болып келеді. Шоқтығының биікт. 140,3 см, тұрқы 142,7 см, кеуде орамы 163,3 см, жіліншіктің орамы 17,6 см. Еті жоғары сапалы, ет түсімі – 52 – 58%. Тәулігіне орта есеппен 8 – 11 л сүт сауылады. Жүйріктері ұзаққа шабады, 40 – 50 км-ге шаршамай еркін жетеді. Адай жылқысы Маңғыстау, Атырау, Ақтөбе облыстарында өсіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат:Жылқы тұқымдары
Адайкөл

**Адайкөл** – Қостанай облысы Қамысты ауданы Адай ауылының оңтүстік-шығысында 1 км жердегі көл.  

## Гидрографикасы
Теңіз деңгейінен 267,0 м биіктікте жатыр. Аумағы 10,3 км2. Ұзындығы 4,2 км, енді жері 2,9 км, жағалау бойының ұзындығы 17,6 км.  Негізінен жауын-шашынмен толысады. Көктем, күз айларында мал суаруға, жазда шабындыққа пайдаланылады. 

## Дереккөздер

Санат:Қамысты ауданы көлдері
Адырыс

**Адырыс** – Атырау облысы Құрманғазы ауданы Сүйіндік ауылының оңтүстік-шығысында 17 км жерде орналасқан жайлау.

Теңіз деңгейінен 4 м төменде жатыр. Адырыс аудан малшыларының жайлауы болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:Жайлаулар
Санат:Атырау облысы географиясы
Ажырық

**Ажырық** () – астық тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер туысы. Республикамыздың барлық сортаң және шөлді өңірлерінде өседі, тұзға өте төзімді келеді.
Қазақстанда сортаңдық ажырық және жатаған ажырық деп аталатын 2 түрі кездеседі. Сортаңдық ажырықтың (A. lіtoralіs) биікт. 20-60 см, сабағы көлбеу не көтеріле өседі. [Бұтақ]]тары бұдырлы, жапырағы жалпақтау, түкті келеді. Көп гүлді масақтары сатылана орналасқан, ұзындығы 3-5 мм болады. Жатаған ажырықтың (A. repens) биіктігі 7-30 см, жапырақтары түкті, гүл сыпыртқысы тығыз, шоғырлана орналасқан, ұзындығы 2-2,5 см келеді. Ажырық — ең маңызды мал азығы. Өскен жерінің құнарлылығына байланысты бір га алқаптан 2-40 ц шөп жиналады. Оның гүлінің құрамында: протеин, белок, май, азотсыз активті заттар көптеп кездеседі. 
Ажырықтыты арнайы да өсіреді.

## Дереккөздер


Санат:Астық тұқымдасы
Азғыр өңірі

**Азғыр өңірі** – Тұран ойпатының солтүстік-батысындағы далалық жер. 
Солтүстігінде – Бөкей ордасы, батысында Астрахан облысының (Ресей) Владимиров және Қарабайлы, ал шығысында Атырау облысының Құрманғазы аудандары жерімен шектеседі. 
Аумағы 560 мың га, оның 90%-ы жайылым, өзен-көлсіз, орман-тоғайсыз шөлейтті алап. 
Жер асты су көзі 2 – 10 м тереңдікте, суының минералдары 0,5 – 2 г/л. 
Ауа райы өте құбылмалы, жазы құрғақ әрі ыстық. 
Жазда айлық орташа температура 23 – 31°С аралығында ауытқып тұрады, шілде айында ыстығы 43°С-қа дейін жоғарылайды. 
Қысы қарлы боранды, қараша айының 2-жартысында күнсуытып, наурыз айының аяғына дейін тоңы түспейді. Ақпан айында ауа температурасы – 43°С-қа дейін төмендейді. 
Жауын-шашын өте аз түседі, жылдық атмосфера ылғалдық мөлшері 124 – 199 мм. Шілде – қыркүйек айлары құрғақ, аңызақ келеді.

Жайылымдық жерлерде негізінен астық, жусан тұқымдас өсімдіктер, бұталар мен сораң шөптер өседі. 
Өңірде ұзақ жылдар бойы «Азғыр» ядролық полигоны орналасқан.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Азия жалпаққұлақты жарқанаты

**Азия жалпаққұлақты жарқанаты** () – қолқанаттылар отрядының жалтыртұмсықты жарқанаттар тұқымдасына жататын сүтқоректі. Қазақстанда Азия жалпаққүлақты жарқанаты  әзірге 3 жерден: Іле Алатауының шығыс Бартоғай мекеніндегі және Қорам қыстағының маңындағы үңгірден, Жаркент қаласындағы ескі ғимараттардың шатырларынан ұсталған. Өзен бойындағы жартасты жерлерді мекендейді. Дене тұрқы 48-53 мм, қанат сүйегінің ұзындығы 42 мм. Арқасы ақшыл, бауыры ақ түсті. Тұмсығы келте, түбіне қарай бірігіп кеткен құлақ қалқаны жалпақ әрі ұзын келеді, қанат жарғағы қара қоңыр болады. Жылдам әрі мәнерлі ұшады. Түрлі түн жәндіктерімен қоректенеді. Жылына бір рет көбейіп, 1-2 жарқанат туады. Азия жалпаққүлақты жарқанаты  тіршілігінің көп қырлары ғылымға әлі беймәлім. Өте сирек кездесетін түр болғандықтан, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген (1996).

## Статус
IV-ші санат. Зерттелмеген түр.

## Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы
Солтүстік Тянь-Шань тауына енген алдыңғы азия – үндіқытайлық түр.
## Таралуы
Батыс Арабия мен Солтүстік Индиядан Үндіқыстай мен Жапонияға дейін таралған. Орта Азияда Түркменстан, Тәжікстан, Қырғызстан мен Өзбекстанның оітүстігінен белгілі. Қазақстанда әзірге екі жерлен: Бартоғай мен Қорам селосының маңынан (Іле Алатауы) табылып отыр.

## Мекендейтін жерлері
Орта Азияда жартылай шөлейпіті ормансыз қоныстарда және құрғақ тау етектерінде мекендейді. Қазақстанда табылған екі жарқанат Іле Алматауы етегінен 1200 м биіктіктен қазылған қазба орнының қабырғасынан және сазды үңгірден табылған. Қыста тау етектеріндегі жазықта, үңгірлерде кездессе, ал жазда тауда 2200 м биіктікке дейін мекендейді.

## Саны
Мәлімет жоқ'''.

## Негізгі шектеуші факторлар
Белгісіз.

## Биологиялық ерекшеліктері
Қазақстанда мәлімет жоқ. Өзбек зоологтары Қазақстанның оңтүстік шекарасынан 20 шақырымдай жердегі Қарақамыс селосы маңындағы үңгірде бұл жарқанатты көргенін хабарлады. Мұнда олар қыркүйек айының бірінші онкүндігінде ұшып келеді. Осындағы үңгірлер мен қуыстарда қыстап шығып, сәуір айында қоныс аударады. Кейбіреулері мамыр-маусым айларына дейін осы маңда тіршілік етеді. Ташкент маңындағы үңгірлерде 1-ден 3-ке дейін бұл жарқанат кездескен. Бір-бірінен алыстау қоныстанады. Мамырдың алды мен маусымда 1-2 жас жарқанат дүниеге келеді. Жазда тау құздарындағы қуыстарды мекендесе, қыста үңгірлерде қыстайды. Насекомдармен қоректенеді.

## Қолда өсіру
Мәлімет жоқ.
## Қабылданған қорғау шаралары
Алматы қорығы мен «Алтынемел» ұлттық паркінде қорғалады.

## Қорғауды керек ететін шаралар
Анықталған жоқ.

## Зерттеу жөніндегі ұсыныстар
Қорғау шараларын белгілеу үшін биологиясын зерттеу керек.

## Дереккөздер


Санат:Жарқанаттар
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген сүтқоректілер
Азия орман қаптесері

**Азия орман қаптесері** (Apodemus penіnsulae) – тышқандар тұқымдасына жататын кеміргіш. Қазақстанда орманға жақын жерлерде немесе тоғай шетінде, бұта өскен қопа арасында мекендейді.
 
Денесінің ұзындығы 10 см, құйрығы негізінен денесінің ұзындығымен бірдей болады. Салмағы 15 – 30 г.

Өз мекенінде тұрақты тіршілік етеді, жыл бойына белсенді, жылына (2 – 9-дан) 3 – 4 рет ұрпақ әкеледі. Жәндіктермен қоректенеді.

## Дереккөздер


Санат:Кеміргіштер
Азия ошағаны

**Азия ошағаны**(Agrіmonіa asіatіca) – раушангүлділер тұқымдасы, ошаған туысына жататын тамырсабақты көп жылдық өсімдік. 
Қазақстанда тау шатқалдарында, өзендердің аңғарлары мен арық жағалауларында, бақтарда, жол бойларында өседі. 
Биіктігі 30 – 140 см. Жапырақтары үздік-создық, ұзындығы 3 – 30 см, ені 2,5 – 12 см. Тостағанша жапырақшалары жұмыртқа тәрізді, үшкір. 
Тік сабағы мен жапырақ сағақтары қалың қабықты, ұзын, қатты, түсіп қалатын түктермен жабылған.
Күңгірт сары гүл желектері эллипс тәрізді, гүлшоғыры ұзын, жеміс берген кезде оның ұзындығы 40 см-ге жетеді. 
Маусым – шілдеде гүлдеп, тамыз айында жеміс береді. 
Жемісшелері иілген, ұзындығы 9 мм-дей.

Азия ошағаны Маңғыстау облысында Батыс Қаратауда кездесетін сирек түр болып саналады, сондықтан облыстың «Қызыл кітабына» енгізілген.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Гүлдер
Азия ұшпа шегірткесі

‎**Азия ұшпа шегірткесі ** () – турақанаттылар отрядының нағыз шегірткелер тұқымдасына жататын жәндіктер. 

## Сипаттамасы
Олардың мұртшалары қысқа, есту мүшесі құрсақ бөлімінің бірінші сегментінде орналасқан. Үстіңгі қанаттары қатқылдау және олар денесіне жанаса орналасады. Ал астыңғы қанаттары жарғақты әрі жалпақтау болып келеді. Аталықтарының дене тұрқының ұзындығы 35 – 50 мм, аналықтары 45 – 55 мм. Аталықтары артқы санын үстіңгі қанаттарына үйкелеп дыбыс шығарады. 

## Таралуы
Азия ұшпа шегірткесі Солтүстік Африка мен Еуразияның құрғақ далалы аймақтарындағы өзен, көл жағалауларындағы ылғалды жерлерге жұмыртқа салады. Көктемде одан шала түрленіп дамитын қанатсыз, дене мөлшері кіші дернәсілдер тобы шығады. Олар «жаушоғыл» (кулига) деп аталады, 4 – 5 рет түлеген соң ересек шегірткеге (имагоға) айналады. Жаушоғыл шегірткелер жолындағы жасыл өсімдіктерді тып-типыл етіп жайпап, бір жерден екінші жерге ауысып отырады. Топ құрамындағы әрбір шегіртке өз дене салмағынан 10 есе артық қоректі пайдаланады. Азия ұшпа шегірткесінің ұшатын тобы «ұшпашегірткелер» деп аталады. Шегірткелердің бұл тобы да өте қауіпті. Азия ұшпа шегірткесінің Қазақстанда көбірек жұмыртқа салатын аймағына Сырдария өңірі, Атырау және Батыс Қазақстан облыстарының қамысты алқабы, Балқаш – Алакөл, Ертіс, Зайсан аумақтары жатады. 

Азия ұшпа шегірткесінің көптеп көбею жағдайы әрбір 7 – 10 жылда байқалып тұрады. Соңғы 100 жыл ішінде мұндай жағдай Қазақстанда 9 рет қайталанған. 1995 – 2001 жыл аралығында көбеюі ерекше байқалды. Бұл кезде 10 млн га алқап зиянкестерден орасан зор зардап шекті. Бұларға қарсы механикалық, агротехникалық, химиялық және биологиялық күрес әдістерімен қатар адонис, димилин, номолт, матч, римон препараттары қолданылады.  


Image:Acrididae - Locusta migratoria cinerascens-female.JPG|*Locusta migratoria cinerascens*, аналық дарасы
Image:Acrididae - Locusta migratoria cinerascens-male.JPG|*Locusta migratoria cinerascens*, аталық дарасы


Санат:Турақанаттылар
Санат:Азия фаунасы
Азқылтанды құрттар

**Азқылтанды құрттар** (Оlydochaeta) – буылтық құрттар өкілі. 
Ғылымға шамамен 35 мыңға жуық түрі белгілі. Көпшілігі тұщы суларда, ылғалы мол топырақта, кейбір түрлері теңіздерде тіршілік етеді. 

Азқылтанды құрттардың арасында ұзындығы бірнеше см-ден 3 м-ге (Мegascolіdes australіs) жететіндері де кездеседі. thumb|right|Alt.|Жауын құрты
Ірі түрлері тек тропиктік аймақта тіршілік етеді. 
Азқылтанды құрттардың денесі қайталанып отыратын 500 – 600 біркелкі сақиналардан тұрады. 
Дене сегменттерін сыртынан тығыз жамылғы (қабықша) жауып тұрады. Көпшілік түрлерінің терісінде әр түрлі шырындар шығаратын тері бездері, әр түрлі түс беретін пигменттер бар. 
Жүйке жүйесі көмегімен сыртқы дүниені сезіне алады, бірақ көбінің көзі болмайды.

Жануарлар дүниесінде алғашқы қан айналу жүйесі Азқылтанды құрттарда пайда болған. 
Топырақта өмір сүретіндері терісі арқылы, ал теңізде тіршілік ететіндері желбезектерімен тыныс алады. 
Азқылтанды құрттар балдырлармен, бактериялармен, әсіресе, өсімдіктердің шіріген қалдығымен қоректенеді. 
Көбею жолы қос жынысты (гермофродит), тура дамиды (метаморфозсыз). 
Қазақстанда көп тараған түрі – жауын құрты. Олар топырақ құнарлылығын арттырады. Ал суда тіршілік ететін түрлерін балықтар қорек етеді. 
## Дереккөздер


Санат:Азқылтанды құрттар‎
Азоқосылыстар

**Азоқосылыстар** - екі көміртек радикалдарымен байланысқан азотобы бар органикалық қосылыстар; бояғыштар, қышқылдық-негіздік индикаторлар ретінде және тағы басқа қолданылады.

Радикалдары көбіне ароматты, кейде алифаттық, тіпті аралас та болып келеді. Бұлардың ішіндегі маңыздысы ароматты азоқосылыстар (мысалы: азобензол) болып саналады. Азоқосылыстар спиртте, эфирде, бензолда, ал құрамында карбоксил және сульфотоптары бар азоқосылыстар суда да ериді. Олар нитроқосылыстарды қалпына келтіру арқылы, сондай-ақ диазоқосылыстардан, тағы басқа әртүрлі жолдармен алынады. Көптеген ароматты азоқосылыстар тоқыма материалдарды, теріні, қағазды, былғарыны, пластмассаларды жақсы бояйды, сондықтан олар өте маңызды синтетик. бояулар — азобояғыштар тобын түзеді.

## Дереккөздер


Санат:Азоқосылыстар
Санат:Азобояғыштар
Азот айналымы

**Азот айналымы** — табиғатта азоттың үздіксіз айналу құбылысы. 
Атмосферадағы азот (75,5%) электр құбылыстары мен фотохимиялық процестердің әсерінен әртүрлі азот қышқылының тұздарын түзеді де, жаңбыр суында еріп, топыраққа сіңеді, сөйтіп мұхит суына араласады.
Түйнек бактериялары ауадағы молекула күйіндегі азотты басқа организмдер сіңіре алатындай органикалық қосылыстарға айналдырады. 
Белокты денелерде 17%-ке дейін азот болады. 
Денитрификаттану процесі (топырақ және су бактериялары арқылы азот қышқылы тұздарының бос азотқа дейін ыдырауы) жүріп, әуелі азот қышқылына, одан кейін бос азотқа айналады да, ол ауаға түседі. Ал нитрификаттану процесінің (аммиак пен азотты органикалық қосылыстардың тотығуы) нәтижесінде әртүрлі азот тотықтары (N2O, NO, N2O3,N2O5)  түзіледі. 

## Азотты бекіту
Өсімідктер азотты тікелей ауадан сіңіруге қабілетті емес. Оның құрамында азот бар қосылыстарды - топырақтан нитраттарды сіңіре алады. Сондықтан азот айналымының маңызды міндеті - оның атмосферадан газтәрізді күйден N2 өсімдіктерге сіңімді топырақ қосылыстарының құрамына айналуы болып табылады. Азотты бекітудің екі типі бар:
#**Атмосфералық бекіту** - найзағай болғанда көбінесе азот оксиді: N2 — NO2 түзіледі. Ол кейін тотығып, сумен әрекеттескен кезде топыраққа түзетін азот қышқылын HNO3, кейіндеу нитраттар түзеді.
#**Биологиялық бекіту** - ағзалардың негізгі екі тобы: бұршақ тұқымдас өсімдіктердің тамырларымен селбесіп тіршілік ететін түйнек бактериялары және фотосинтездеуші цианобактериялар (көк-жасыл балдырлар) арқылы жүзеге асырылады. Олар да ауа құрамындағы азотты аммиакқа NH3 айналдырады. Ағзалардың бұл екі тобы атмосфера құрамындағы азотты сіңіру қабілеті бар бірден-бір ағзалар басты рөл атқарады. Мысалы, бұршақ тұқымдас өсімдіктер әртүрлі бактериялармен селбесіп тіршілік етіп, көктем-аз маусымдарында 1 га2 жерде топырақта 150-400 килограмға дейін азотты заттар түзуге қабілетті.

## Тұздар
Азот қышқылы металдармен қосылып, азот қышқылының тұздарын түзеді. Олар ауа райы ыстық және құрғақ аймақтарда көбірек жиналады. 
Суда жақсы еріген азот қышқылының тұздарын тірі организмдер қайтадан қабылдайды. 
Міне осылайша табиғатта азот айналымы үздіксіз жүріп тұрады.
## Сілтемелер
*Азот
*Азотты тыңайтқыштар
*Азотфиксация
## Дереккөздер


Санат:Химия
Азотфиксация

**Азотфиксация** – бактериялар арқылы азот сіңіру. Ауадағы молекулалар азотты (N2) бойына сіңіретін бактериялардың көпшілігі топырақ бактериялары болып табылады. \
: N2 + 8 H+ + 8 e− → 2 NH3 + H2: N2 + 8 H+ + 8 e− → 2 NH3 + H2
Азот сіңірушілерге Rhyzobіum (түйнек бактериялары) туысының кейбір бактериялары мен сәулелі саңырауқұлақтар, клостридиум, аэробты және көк-жасыл бактериялардың біраз тобы, кейбір күкірт бактериялары жатады. Бұлардан басқа микробактериялар мен спирохеталар да азотты сіңіре алады.

## Дереккөздер


Санат:Азоттың биологиялық циклы
Санат:Микробиология
Санат:Физиология
Азотбактерин

**Азотбактерин ** – азот бактерияларынан дайындалатын микробтық тыңайтқыш. А-ді алдымен қоректік ортада өсіреді де, реакциясы (рН) бейтарап топырақпен араластырып, жылы жерде біраз уақыт ұстайды. Дайын болған препаратты қағаз, картон ыдыстарға өлшеп салып, шаруашылықтарға таратады. А. зауытта дайындалады, онымен өсімдіктер тұқымдарын өңдейді.  

Санат:Тыңайтқыштар
Азотбактериялар

**Азотбактериялар ** – атмосферадағы азотты биологиялық жолмен топыраққа қайта сіңдіретін микроорганизмдердің бір тобы. Бұларды алғаш рет француз ғалымдары 1882 ж. М.Жоден, 1885 ж. М.Бертло анықтаған. 1893 ж. орыс ғалымы С.Н. Виноградский азот сіңіруші микроорганизмді таза күйінде бөліп алған, ал 1901 ж. Голландия ғалымы М.Бейеринк аэробты бактерияларды тапқан. А. 2 үлкен топқа бөлінеді: жоғ. сатыдағы өсімдіктердің тамырында түйнек түзетіндер (қ. Симбиоз); топырақта бос күйінде кездесетіндер. Қазіргі кезде соңғысының 30-дан астам түрі белгілі. А-дың пішіні таяқша тәрізді, ұзындығы 2 – 3 мкм, диам. 4 – 6 мкм. Сырты қабықшамен қоршалған. Кейде бұлардың сыртында қатты қалың қабығы (циста) болады. А-дың көпшілігі аэробты, яғни ауа бар жерде тіршілік етеді. Аммоний тұздарын, нитриттерді, нитраттарды, амин қышқылдарын қорек етеді. Ауадағы азотты бойына сіңіріп, оны өсімдік тамырларына қажет қосылыстарға айналдырады да, әр түрлі витаминдер, ауксиндер бөліп шығарып, өсімдіктің өсуін жақсартады. А-дың арасында спора түзетін бактериялар, яғни анаэробты бактериялар да кездеседі. Олардың ұзындығы 1,5 – 8 мкм. Бұлардың белсенділігі аэробты бактериялармен салыстырғанда төмендеу болады. Ауадағы молек. азоттың басқа хим. элементтермен әрекеттесуі А-дың клеткаларында ғана жүреді. Өсімдіктердің азотқа тапшылығын табиғи жолмен қамтамасыз ету үшін А-дан түрлі тыңайтқыштар алынады. Осы тыңайтқыштармен өсімдіктер тұқымын, ағаш қалемшелерін дәрілейді. Соның нәтижесінде өсімдіктер тез өсіп, өнімділігі артады.  

Санат:Микробиология
Азурит

thumb|Бурра кен орнынан шыққан азурит, Аустралия оңтүстігі|left

**Азурит** () — карбонаттар класына жататын минерал. Химиялық формуласы Cu(CO3) 2[OH]2. Сингониясы моноклинді. Кристалдық құрылымы — координаттық. Кристалдары жапырақша, қысқа призма пішіндес. Агрегаттары түйіршікті, қабыршақты. Түсі көк, шыныдай жылтыр. Қаттылығы 3,5-4, меншікті салмағы 3,7-3,9 г/см3.  Мыс кен орындарының тотыққан белдемінде түзіледі. Азуриттің серіктестері — таза мыс, малахит, куприт. Ерте замандардан Жезқазған өңірінде әшекей тас ретінде өндірілген. Азурит мыс кентасы ретінде, сондай-ақ көк бояу, көк дәрі (тотияйын) жасауға қолданылады.
**Азурит** — мыс минералдарының бір түрі. Әдемі көкшіл түсіне орай, азурит әшекей бұйымдар жасауға қолданылады.

Сингониясы моноклиндік, призма формасында. Кристалдық
бейнесі, тағы басқа түрлері де, жаратылысы да малахитқа ұқсас.
Оптикалық оңқай; 2u = 68°, Ng=1 , 8 3 8 , Nm = 1,758, Np = 1,730.

*Жаратылысы. Азурит көбінесе малахиті бар парагенезисте кездеседі.
Азурит мыстың оттекті қосылыстарымен бірге металлургияда қорытылады. Ол көк бояу алу үшін химия өнеркәсібінде қолданылады.
Кендері малахитпен бірге кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Мыс минералдары
Санат:Карбонат минералдар
Азутау

**Азутау** – Марқакөл көлінің оңтүстігін бойлай орналасқан Оңтүстік Алтайдағы жота. Ұзындығы 44 км, ені 22 км, ең биік жері 2384 м. 

## Геологиялық құрылымы
Төменгі және орта девонның қышқыл шөгінділерінен, жоғарғы девонның габродиориті мен пермь граниттерінен түзілген.

## Жер бедері
Азутау күмбез тәрізді, төбесінен су айрығы айқын байқалатын жота. Тік құлама болып келген солтүстік беткейі Марқакөл көліне тіреліп жатыр.

## Климаты
Климаты континентті, қысы қатаң да қарлы (қаңтар айының орташа температурасы — 26о С), жазы қоңыржай ылғалды (шілде айының орташа температурасы 16о С). Жылдық жауын-шашын мөлшері 600-700 мм. 
 
## Өсімдігі
Жота Марқакөл қорығының құрамына енеді. Солтүстік беткейінің шалғынды дала белдеуінде (1450 — 1600 м) әр түрлі астық тұқымдасты шалғындар, оңтүстік беткейінде далалық бетегелі-шалғынды шөптер өседі. Таулы-тайгалы белдеуде (1450 — 1900 м) балқарағайлы тоғайлар басым. Белдеудің солтүстік беткейінің жоғарғы бөлігін самырсынды және теректі тоғай қамтып жатыр. Өзен аңғарларында шыршалы тоғайлар кездеседі. Субальпілі белдеу (1900 — 2000 м) биік шалғынды шөптермен және альпілік шалғындармен көмкерілген. Азутауда дәрілік өсімдіктер (алтын тамыр, марал тамыры) көп өседі. 

## Дереккөздер

Санат:Күршім ауданы таулары
Азынабай-тайпақ жазығы

**Азынабай-тайпақ жазығы** – Жайық өзенінің сол бетінде орналасқан табиғи көлтабанды өңір. 

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы жерінде.

## Сипаты
Өлеңті өзенінің тартылар тұсындағы Аяқ бөгенінен Азынабай-тайпақ суландыру жүйесі басталады. Жүйедегі арнаның жалпы ұзындығы 115 км, су ағымы 2,5 м3/с. Су ағымын реттегіш 73 қондырғы, мал суаратын 42 тоған бар. Көлтабан жүйесіндегі шөбі шүйгін жайылымдық және шабындық алқаптар су мол жылдары 45 мың га-ға дейін суландырылады. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазықтары
Санат:Батыс Қазақстан облысы географиясы
Роберт Бойль

**Роберт Бойль** (1627 жыл, 25 қаңтар Лисмор, Ирландия - 1691 жыл 30 желтоқсан) - ағылшын физигі, әрі химигі. Итон колледжiнде (1635 - 1638) және Женева академиясында (1639 – 1644) бiлiм алды. Содан кейiн ол ешқайда шықпастан Столбридждегi өзiнiң имениясында тұрды, онда ол 12 жыл бойы өзiнiң химиялық зерттеулерiн жүргiздi. 1656 ж. Б. Оксфордқа, ал 1668 ж. Лондонға көштi.
Роберт Бойль ғылыми қызметi физика мен химия салаларына байланысты эксперименталдық әдiстерге негiзделген және атомистикалық теорияны дамытты. 1660 ж. ол газ қысымының көлемге тәуелдiлiгiн анықтайтын заң тапты. Кейiнiрек бұл заң Бойль – Мариотт заңы деп аталды: бұл заңды Бойльден байланыссыз француз физигi Э.Мариотт ашты.
thumb|right|Бойль ауа сорғышы
Бойль химиялық процесстердi көп зерттедi – мысалы, металды күйдiргендегi, ағашты құрғақ айдағандағы, тұздар, қышқыл және сiлтiлер түрленгенде болатын процесстердi. 1654 ж. ол ғылымға денелер құрамының анализi деген ұғым енгiздi. Бойльдiң бiр кiтабы «Химик - скептик» деп аталған.
Ол агрегаттық күйдегi денелердiң ерекшелiгiне алғаш рет түсiндiрме бердi. 1660 ж. Бойль калий ацетатын айдап ацетон шығарды, 1663 ж. Шотландияның тауларында өсетiн лакмус қынасынан лакмус индикаторын тауып өз зерттеулерiнде пайдаланды. 1680 ж. ол сүйектерден фосфорды алу әдiсiн дайындады, ортофосфорлық қышқылды және фосфиндi шығарды.
Бойль Оксфордта ғылыми қоғамды құруға белсене қатысты. Бұл қоғам кейiн Лондон Корольдiк қоғамы болып аталынды (ағылшын Ғылыми Академиясымен бiрдей). Ол болашақ ұрпаққа бай ғылыми мұра қалдырды. Бойль өте көп кiтаптар жазды, кейбiреулерi ол өлгеннен кейiн басылып шықты: кейбiр қолжазбалар Корольдік қоғамының архивында табылды.

Санат:Англия физиктері
Санат:Англия химиктері
Санат:Англия философтары
Санат:1627 жылы туғандар
Санат:1691 жылы қайтыс болғандар
Амхаралар

**Амхаралар ** (өз атауы — амара) — Эфиопиядағы ең көп таралған халық (20 миллионнан астам адам немесе халықтың шамамен 1/3 бөлігі), негізінен таулы аймақтардың орталық және солтүстік аймақтарында (тарихи провинциялар – Шоа, Гондер және Годжам) тұрады. Негізінен шағын қалалар мен жол бойындағы ауылдарда тұрады.

## Тілі
Амхар халқы семит тілдер семьясының эфиопиялық тобына жататын амхар тілінде сөйлейді. Жазуы төл әліпбиіне негізделген.

## Діні
Діни ұстанымдары: Христиан-монофист, католиктер, протестанттар, мұсылман діндерін тұтынады.

## Тарихы
13-14 ғ. Амхара — Сайнт және Шоа аймақтарында амхарлар этникалық қауымдастығы пайда болды. Геэз тілінен бастау алған әдеби тілі 17 ғасырда қалыптасты. 14 ғасырдан бастап амхарлар Эфиопия мемлекетіндегі басым этносқа айналды. 1974 ж. ұлттық-демократиялық төңкеріске дейін олар қалыптаса бастаған эфиоп ұлтының негізін (тигр, тиграйлармен қоса) құрады және қала халқының көпшілігі болды. 

## Кәсібі
Ахмардың негізгі дәстүрлі кәсібі егістік суармалы егіншілік (дәнді дақылдар), дәстүрлі ауыл шаруашылығы құралы – соқа. Мал шаруашылығы (ірі және ұсақ мал, есек, қашыр), құс шаруашылығы (тауық шаруашылығы), ара шаруашылығы, қолөнер (ұсталық, зергерлік, қыш, тері, тоқымашылық) дамыған.

## Тұрмыс салты
Әлеуметтік құрылымның негізі – ауыл қауымы, касталық типтегі кәсіби корпорациялар – қолөнершілер, әнші-ертегішілер және т.б. болды. 

Үйлену тойлары ерекше. Біріншіден, сыйлық таңдаудың және сатып алудың қажеті жоқ, ол бұл жерде қабылданбайды. Екіншіден, бір-бірін жақсы білмесе де шақырылады. Күйеу жігіт достары мен таныстарының көптігімен мақтануы керек. Тойда үйлену тортының орнына сізге үлкен қаңқадан алынған шикі ет ұсынылады. Шын мәнінде, бұл торттың «баламасы», одан бас тартуға болмайды, бұл сыйламаушылықтың белгісі.

Елді мекендер шашыраңқы орналасқан. Елді мекендердің ортасында бейіт ғибадатхана, оны қоршай ағаш бұтақтары мен қамыстан жасалған лашықтар орналасады.

Ерлер мен әйелдердің дәстүрлі киімдері – шалбар, кестемен әшекейленген белбеуі бар туника тәрізді көйлек.

Негізгі ұлттық тағамы — инжирден пісірілген тұщы нан, бидай, етке қосылатын ащы шәрдәрі (вот), балдан жасалған жеңіл алкоголді сусын (тэдж), кофе.

## Дереккөздер

 
Санат:Эфиопия халықтары
Амур

**Амур** ( – Қара өзен,  – Қара аждаhа өзені) — Шығыс Азиядағы өзен. Амур өзенінің алабы 3 мемлекеттің (Ресей, Қытай, Моңғолия) жерінде орналасқан. Алабының ауданы 1855 км². Өзен бастауы Шилка мен Арғұн өзендерінің қосылған жерінен басталады. Охот теңізіндегі Сахалин шығанағына құяды. Амурдың ұзындығы 2824 км, ал Арғұн бастауынан (Хайлар) есептегенде 4400 км.

## Географиясы
thumb|right|Амур өзені
Өзеннің гидрографиялық желісіне 10 мың өзен және 61426 көл кіреді. Аңғараның құрылымдық ерекшеліктеріне қарай Жоғарғы Амур (ұзындығы 900 км), Орта Амур және Төменгі Амур телімдеріне бөлінеді. Өзен жаздық, күзгі муссондық және жазғы-күзгі жаңбырлар негізінде толығады. Ең төменгі деңгейі қыс аяғында байқалады. Мұзы көкек–мамыр айларында ериді. Көктемде сең жүру кезінде су деңгейін 15 м биіктікке дейін көтеретін мұзбөгет пайда болады. Кейде күшті нөсерден соң Амурдың орта және төменгі ағысында ені 10-25 км-ге жететін, ұзақтығы 60-70 күнге созылатын су жайылу (басу) құбылысы байқалады.

Амурдың көпжылдық орташа ағыны сағасында 10800 м³/с-ке, ал Хабаровск тұсында 7549 м³/с-ке жетеді. Арнасы ұзына бойына кеме жүруге қолайлы. Басты айлақтары: Благовещенск, Хабаровск, Амурдағы Комсомольск, Амурдағы Николаевск.

Амур гидроэнергетикалық ресурстарға бай. Алабындағы кішігірім өзендердің потенциалдық қуаты 45 млн. кВт-қа бағаланса, өнеркәсіптік қуаты 15 млн. кВт. Балықтың 99 түрі бар.

Санат:Амур
Санат:Шекаралық өзендер
Санат:Жапон теңізіне құятын өзендер
Санат:Ресей өзендері
Санат:Қытай өзендері
Амфибия (көлік)

**Амфибия** — құрлықпен де, сумен де қозғала алатын әскери немесе азаматтық көлік (танк, транспорт, автомобиль, ұшақ). Амфибия — танктің, транспортердің суда 
жүзгіштігі герметикалық қорабы қуысындағы суды қажетіне қарай ығыстыру арқылы реттеледі. Ол су бетінде немесе су астында ескек пәре (винт), шынжыр табан (шынжыр табан машиналарда) және су атқыш сорғы көмегімен 
жүзеді. Амфибия жасау ісі 1-дүниежүзілік соғыс жылдарында басталды. 
Амфибия танктің үлгілері 1921—22 ж. Франция мен Америкада жасалды. 
Қазіргі кезде әскери істе құрлықта да, судың беті мен астында да өте жылдам жүзетін танктер, оқ өтпейтін транспортерлер (бронетранспортерлер) мен оқ өтпейтін автомобильдер (бронеавтомобильдер) кеңінен таралған. 
Амфибия автомобиль адамдарды және жүктерді тасу, сондай-ақ оларды өзен, көл т.б. арқылы өткізу кезінде қолданылады. Барлық осьтерінің төзімділігі жоғары автомобиль шассиі негізінде жасалады. Амфибия автомобильде автомобильге тән агрегаттар сақталынады, ал оның суда жүзетін түрі саңылаусыз жабылатын қайық типтес қорап, ескек пәре, су рулі, толқынды кесетін қалқанмен және қораптан суды ығыстырып шығаратын сорғымен жабдықталады. Амфибия ұшақ — құрылықта аспанға ұшып шыға алатын және доңғалақ шассиін шығарып қона алатын гидроұшақ. Амфибия аэрошананың қорабы қайыққа ұқсас. Ол қар үстімен де, су бетімен де, 
таяз өзен, батпақты су тоғандарында да, мұз үстінде де қозғала алады.

## Дереккөздер


Санат: Әскери іс

Санат:Көліктер
Анаболдану

**Анаболизм** немесе **Пластикалық алмасу** ( — көтеру, көтерілу)  — тірі ағзадағы жасушалар мен тіндердің құрылымдық бөліктерін түзуге және жаңартуға бағытталған химиялық процестердің жиынтығы, жасушалардың қоректік заттарды сіңіруге бағытталған процессі. Соның нәтижесінде ағза денесі қалыптасады.  А. ағзаның қоршаған ортадан келетін заттарды сіңіріп, қоршаған орта мен ағза арасындағы зат алмасуын қамтамасыз етеді, соның нәтижесінде қарапайым молекулалардан жасуша құрамындағы күрделі органик. қосылыстар құралады. Клетка құрамы күрделенеді, энергия (қуат) жинақталады. А. — катаболдануға (катаболизмге) кері эндоэнерг. процесс. Мұның негізінде түрлі қосылыстар ыдырауынан пайда болған заттардан жаңа заттар түзіледі. А. жануарларда алғашқы жас даму сатысында, ал өсімдіктерде вегетац. көбею кезеңінде өте жақсы жүреді. А. — бейорганик. заттардан органик. қосылыстар құруда яғни фотосинтез процесі кезінде маңызды рөл атқарады.

Анобализмде жасушаға тән емес химиялық заттар өзгеріп, түрге тән заттарға айналады. Катаболизммен бір уақытта өтеді.

Анаболизм — тірі ағзаға тән зат алмасу процесінің (метаболизмнің) қарапайым заттардан қуатты (энергияны) жинақтау арқылы күрделі молекулалы органикалық заттарды түзу кезеңі, яғни ол метаболизмнің катаболизм кезеңіне (күрделі органикалық заттардың қуатты бөлу арқылы өзінің қарапайым құрамына ыңырау процесі ) қарама-қарсы жүретін процесс . Анаболизмнің жержүзіндегі маңызды көрінісі - жасыл өсімдіктер жасушаларында жүретін фотосинтез процесі .

## Сыртқы сілтемелер
* Ассимиляция
* Катаболизм
* Анаболиктер

## Дереккөздер


Санат:Метаболизм
Санат:Анаболизм
Ана - Жер-Ана

**Ана — Жер-Ана** — Қазақ академиялық драма театры сахнасында қойылған спектакль (алғаш 7.3.1964 ж. қойылды, авт. Ш.Айтматов, ауд. Қ.Мұхаметжанов, реж. Ә.Мәмбетов, суретші А.Ненашев, композ. Ғ.Жұбанова). 

Қазақстанның Мемл. сыйл. алған (1964), Азия, Африка, Латын Америкасы елдерінің халықар. театр фестиваліне (1973 ж. Иранның Шираз қ-нда өткен) қатысты. Спектакль ел басына түскен ауыртпалықты бір отбасының тағдыры арқылы баяндайды. Реж. сахнада дараланған адамдар мен топтанған халық бірлігінің сомдалған бейнесін жасады. Актерлер С.Майқанова, Ф.Шәріпова(Толғанай), Б.Римова(Жер-Ана), Ы.Ноғайбаев, М.Мұраталиев (Сұбанқұл), Н.Мышбаева, Т.Тасыбекова(Әлиман), Р.Сейтметов, Б.Наурызов (Жайнақ) т.б. өз өнерлерінің жаңа қыры ашылды. Спектакль ел басынан өткен қиын кезеңді сахна заңдылықтарына сай ұтымды шешуімен, актерлер ансамблінің тұтастығымен қазақ театр өнерінің жаңа белеске көтерілгендігін көрсетті. Тақырыпты ашу барысында сахналық әдістерді шебер қолдануы, сол кезде жаңадан пайда болған айналмалы сахнаны тиімді пайдалануы көптеген теориялық талдауларға арқау болды. “А. — Ж.-А.” қазақ театры дамуының елеулі белесі болды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан спектаклдері
Анако

**Анако ** (ANACO, Атырау мұнай акционерлік компаниясы) — мұнай өндіретін мемлекеттік емес компания. Жеке тұлғалардың құрылтайшылығымен құрылып, мұнай барлау жұмыстарына мемл. лицензия алған (1994). Шағын вахталық кенті және электр ст-сы бар. Атырау облысындағы жаңа мұнай кеніштерін бұрғылау жұмысына тендер жарияланған кезде оған Шығыс Еуропаның бірнеше елініңғ АҚШ-тың, Ресейдің компаниялары қатысты. Тендерді жеңіп алған компаниялардың арасында қазақстандық АНАКО да бар. АНАКО-ның бизнес жоспары Еуропа Даму және Қайта құру Банкінің талабына сай жасалған. Жылына 200-250 мың тонна мұнай өндіреді (1997).

Санат:Қазақстан компаниялары
Анадолы таулы үстірті

**Анадолы таулы үстірті ** — Түркия Республикасында, Кіші Азия таулы қыратының орталық тұсында орналасқан үстірт. Үстірттің оңтүстігін Тавр таулары, ал солтүстігін Понтий таулары қоршап жатыр. Жер бедері тегіс, басым көпшілік бетін шөгінді жыныстар жапқан. Кейбір тұстарда ұшырасатын қазан шұңқырларды аласа бұйраттар бөліп жатыр. Басым көпшілік жерінің биікт. 800-1500 м, ең биік жері — Эрджиес жанартауы (3770 м). Климаты субтропикалық континенттік. Жауын-шашынның орташа мөлш. орта тұсында 200 мм-ден, үстірттің шеткі аймақтарында 400-500 мм-ге дейін жетеді. Шөлейт далада өсімдік қалың өседі. Сор, сортаң жерлер жиі кездеседі. Орталық аймағында ірі тұзды көлдер (Тұз көлі) жиі кездеседі.

Санат:Түркия географиясы
Анадыр

**Анадыр ** — Ресей Федерациясының Магадан облысы мен Чукот ұлттық округіндегі өзен. ұзындығы 1150 км, су жинау алабының ауданы 191000 км². Анадыр таулы үстіртінің орталық бөлігінен бастау алады. А. оңт-ке қарай ағып, ойпатқа шығады, одан тау жоталарын айнала отырып, бірнеше мәрте бағытын өзгертіп, шығысындағы Беринг т-нің Анадыр шығанағына құяды. Өз-ің жоғарғы ағысындағы аңғарлары тар келеді, төменгі аңғарлары жазық тау, тарамданып ағады. Басты салалары: Яблон, Еропол, Майн, Чинейвеем, Белая, Тонюрер. Өзен қар және жаңбыр суымен толысады. Құяр сағасынан 254 км жоғарыдағы көпжылдық орташа ағыны 1000 м³/сек. Қазан айының ортасында қатады. Мұзы мамырдың аяғында ериді. Кішігірім су кемелері жүзе алады. Төменгі сағасында балық ауланады. Алабында көмір кеніштері бар.

Санат:Ресей өзендері
Анакондалар

**Анакондалар** () – жалғанаяқтылар тұқымдасының бір туысы, қазіргі кездегі жыландардың ең ірісі. Денесінің ұзындығы 10 м-дей (1944 ж. Колумбияда ұсталған анаконданың ұзындығы 11,4 м-ден асқан). Дегенмен де бұндай анакондалар адамзат кезеңінде кездеспеген. Анаконданың жон арқасында 2 қатар қоңыр түсті ірі дақтары, танау тесігінде терілі қатпары болады. Суда жақсы жүзеді, әрі сүңги алады. Анаконданың 4 түрі бар. Олар Оңтүстік Американың тропиктік зонасында тіршілік етеді. Омыртқалы жануарлармен қоректенеді. Кейде үй жануарларына, адамға шабуыл жасайды. Құрғақшылық кезде батпақ арасына тығылып, уақытша ұйқыға кетеді. Анаконда 28-42-дей тірілей ұрпақ береді, кейбір түрі жұмыртқа салып көбейеді. 5-6 жыл (кейде 28 жыл) өмір сүреді. Жергілікті үндіс тайпалары анаконданы “Амазонка рухы”, “Су анасы” деп атын атамай, өзіміздің “Арғы тегіміз” деп табынады және оның бағалы терісі, еті, майы үшін аулайды.

## Дене сипаттамалары
Анаконданың бүкіл денесі мықты бұлшық еттен тұрады. Бұлшық еттері олардың жерде және суда қимылдауына мүмкіндік береді. Бір жерден екінші жерге қозғалғанда анакондалар қос бүйірлеріндегі бұлшық еттерін жиырып, қайта босатып отырады. Осының әсерінен жылан алға қарай жылжиды. Анаконда тілінің көмегімен иіс сезеді. Иісті сезу үшін тілін ауаға шығарып тұрады. Анаконданың тағы да бір қызық мүшесі – оның еріндері. Олар еріндерінің көмегімен жақын маңда құрбанының бар- жоқтығын анықтайды. Анаконда еріндерінің айналасындағы жылу сезгіш ойыстар арқылы айналада жануарлардың бар-жоқтығын сезеді.

## Көбеюі
Көбінесе анакондастар жалғыз қалады, бірақ олар жаңбырдың басталу уақытына сәйкес келетін және сәуір-мамыр айларында Амазонкада болатын жұптасу маусымы кезінде топтарға жиналады. Осы кезеңде еркектер ұрғашыларды жердегі иісті ізімен табады, әйел шығаратын феромондардың иісіне назар аударады. Анакондастар серіктес тартатын заттарды ауаға шығарады деп саналады, бірақ бұл мәселе одан әрі зерттеуді қажет етеді. Жұптасу кезеңінде бір тыныш жатқан әйелдің айналасында бірнеше мүйізді еркектердің қалай қозғалатынын байқауға болады. Көптеген басқа жыландар сияқты, анакондастар бір-бірімен байланысты бірнеше адамдардан тұрады. Жұптасу кезінде еркек артқы аяқтардың рудименттерін қолдана отырып, әйелдің денесіне оралады (барлық жалған аяқтар сияқты). Бұл рәсім кезінде тән дыбыс естіледі.

Әйелдері 6-7 ай ішінде ұрпақ өсіреді. Жүктілік кезінде ол салмағын жоғалтады, көбінесе екі есе жоғалтады. Әйелдерінің ұзындығы 50-80 см 28-ден 42-ге дейін жылан әкеледі (шамасы, олардың саны 100-ге жетуі мүмкін), бірақ кейде жұмыртқа сала алады.
## Дереккөздер

Санат:Жалғанаяқтылар‎‎‎
Анализаторлар

**Анализаторлар немесе талдағыштар** (анализаторы); ( - жіктелу, талдау) — шеткі қабылдағыш бөлімдерден басталып, ми орталықтарында аяқталатын күрделі жүйке механизмі, яғни ол дененің сыртқы және ішкі ортасын жүйке жүйесінің орталық бөлігімен байланыстырып түрған рефлекторлық доганың сезімтал бөлігі. Талдағыштар үш бөлімнен тұрады: 1) тітіркеністі қабылдайтын шеткі бөлім (рецепторлар); 2) жүйкелік қозуды өткізетін аралық бөлім; 3) қабылданған сезімге талдау жасалынатын ми жабынындағы және қыртыс астындағы сезімтал орталық бөлім. Анализаторлардың көмегімен адам мен жануарлар организмдері мен қоршаған орта арасында байланыс қалыптасады. Сонымен қатар, олар организмдегі зат алмасу процесінің қалыпты өтуі, үлпалар мен мүшелердің қанмен жабдықталуы, әртүрлі жүйелер қызметінің үйлесімді реттелуі туралы ақпараттармен орталық жүйке жүйесін хабардар етіп отырады.

**Анализатор** (Analyzer) - берілген алгоритмге сәйкес объектінің басты элементтеріне сипаттама беретін анализ жасау құрылғысы немесе бағдарлама. Желілік құрылғының жағдайын тексеретін, дестенің мазмұнына анализ жасайтын тәсіл.

**Анализатор**- 1)зат қоспада қайсібір заттың бар жоғын анықтайтын аспап; 2)радио және электротехникада әр түрлі үрдістерді зерттейтін аспап.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Санат:Электроника
Аналитикалық тілдер

**Аналитикалық тілдер ** — сөйлем құрамындағы сөздер бірімен бірі өзара шылаулардың көмегімен немесе сөздердің орын тәртібі және интонация арқылы байланысатын тілдер тобы. Дүниедегі тілдер екі жікке бөлінеді: бірі — синтетикалық тілдер, екіншісі — А. т. А. т. тобына ағылшын, француз, дат, болғар, жаңа парсы т.б. тілдер жатады. Дүниедегі тілдер грамматикалық құрылымы жағынан осылайша екі топқа бөлінгенімен, таза аналитик. және таза синтетик. тілдер кездеспейді. Мыс., синтетик. тілдер тобына жататын қазақ тілінің грамматикалық құрылымында А.т-дің нышаны мол кездеседі. Қазақ тіліндегі сөздердің ешбір жалғаудың көмегінсіз, сөйлем құрамындағы орын ыңғайына қарай байланыса алатыны — соның айғағы. Мұндай құбылыс алтын сағат, күміс қасық, азу тіс деген тіркестердегі анықтауыш сөз бен анықталушы сөздің, ақырын жүр, тез кет деген тіркестердегі пысықтауыш пен баяндауыштың өзара ешбір қосымшасыз байланысуынан анық көрінеді. 

**Аналитикалық тілдер** — сөздердін грамматикалық мағыналары синтетикалық тілдердегідей сөз формалары арқылы емес, атауыш сөздердін орын тәртібі, оларға тіркескен көмекші сөздер, интонация арқылы берілетін тілдер. *Мысалы*: ағылшын, француз, итальян т.б. тілдер.
Тілдерді топтастырудың морфологиялық принципімен қатар синтаксистік принципінің қалыптасуы, яғни тілдерді топтастыруда сөздердің тіркесімділігіне сүйену Аналитикалық тілдерді анықтауда маңызды рөл атқарады. Ф. Шлегель, А. Шлейхер, В. Гумбольдт, Дж. X. Гринберг, Э. Сепир т.б. енбектерінде бұл салаға көп көніл белінген.
Аналитикалық тілдерге жатқызылып жүрген тілдерге синтетикалық тәсілдер де жат емес. *Мысалы*, түркі (қазақ) тілдерінде сөзтіркесім тәсілімен жасалған сөз формалары мол кездеседі.

### Аналитикалык форма

**Аналитикалык форма** ( - жіктелген, дараланған, ) — құрамды, күрделі деген ұғымды білдіреді, құрамы негізгі атауыш және көмекші жеке сөздерден тұратын грамматикалық форма. Мұндай формалар аналитикалық морфологияның объектісі болып табылады. Аналитикалық морфология — дербес мағыналы сөздер мен көмекші сөздердің тіркесімінен жасалған біртұтас морфологиялық категориялар тұдыратын формалар жүйесі ретіндетанылады. Мысалы: *айтып көр*,* айтасал* тіркесімдерінен аналитикалық форма жасалып тұр. Етістіктерден баска зат есімдер мен көмекші есімдердін тіркесуінде, сын есімнін күшейтпелі шырайларында аналитикалық сипат бар. Мысалы: *ауыл сырты, от басы, ең таңдаулы, аса маңызды* дегенде *сырты, басы, ең, аса* сөздері көмекшілік қызмет атқарып, аналитикалық форма жасап тұр. Аналитикалық форма кем дегенде екі сөзден жасалатындықтан, олардан басқа формалар болатыны ескеріліп, күрделі формалар деп те аталады. "А." термині — Аналитикалық құрылыс, Аналитикалык тілдер т.б. терминдердін құрамында айтылады — "А." терминін А. Ыскаков "сараламалы" деп берген (А. Ыскаков. Қазіргі казактілі. Морфология. А. 1974,255-6.). Ср. Синтетикалық форма.

## Дереккөздер


Санат:Морфология (лингвистика)
Санат:Лингвистикалық типология
Аналитикалық функция

**Аналитикалық функция** , голоморфты функция — дәрежелік қатар түрінде өрнектелетін функция. А. ф. теориясының негізі 19 ғ-да француз математигі Огюстен Луи Коши (1789 — 1857), неміс математиктері Б.Риман (1826 — 1866) және К.Вейерштрасс (1815 — 1897) еңбектерінің нәтижесінде қаланды. Математикада А. ф. ұғымы әр түрлі көзқараспен қалыптасты. Олардың біріне алдымен О. Коши, кейіннен Б. Риман одан әрі дамытқан бірінші ұғымның негізіне функцияның құрылымдық қасиеті яғни функцияның комплекстік айнымалы шама бойынша туындысы болуы (немесе дифференциалдануы) алынды. Бұл көзқарас функцияны геометрия тұрғысынан сипаттауға мүмкіндік берді. К. Вейерштрасс дамытқан екінші көзқарас — функцияны дәрежелік қатар арқылы өрнектеу мүмкіндігіне негізделген; ол функцияны кескіндеуге болатын аналитикалық аппаратпен байланысты. А. ф-ның дәл анықтамалары төмендегідей болып келеді. Комплекстік жазықтықта (аймағы беріліп, осы аймақта  функциясы анықталсын делік және — нүктесінің өсімшесі, ал оған сәйкес — функциясының өсімшесі болсын. Сонда шамасы функциясының нүктесіндегі туындысы деп аталады. Осы нүктеде функциясы — дифференциалданатын функция. Ал (аймағының барлық нүктелерінде дифференциалданатын функция осы аймақта А. ф. болады. Егер функция нүктесінің аймағында А. ф. болса, онда ол осы аймақта функциясы мынадай дәрежелік қатар түрінде өрнектеледі: Керісінше, (1) қатармен өрнектелетін функция нүктесінің аймағында А. ф. болады. А. ф-ның негізгі қасиеттері тәуелсіз айнымалы шаманың комплекстік мәндеріндегі өзгерістерімен сипатталатындықтан А. ф. теориясы көбінесе комплекстік айнымалы шамалар функциясының теориясы деп те аталады. А. ф-ларға көпмүшелер, тригонометриялық функциялар, көрсеткіштік функция, цилиндрлік функция жатады. А. ф-лар теориясы физикада, механикада, техникада, сондай-ақ арнаулы функциялар теориясында және математиканың басқа салаларында пайдаланылады.

## Аналитикалық функцияның шекаралық қасиеттері
**Аналитикалық функцияның шекаралық қасиеттері** - аналитикалық функцияның анықталу аймағының шекарасына	жақындағанда айқындалатын осы функцияның қасиеттері. Аналитикалық функцияның шекаралық қасиеттері теориясы төменде келтірілген үш бағытта қалыптасты: а) оқшауланған а\inГ шекаралық нүктесінің аймағында f(z)-тің өзгеру заңдылығын зерттеу. Бұл бағыттағы айтарлықтай маңызды шешімдерге Сохоцкий, Пикар, Жюлиа және Иверсен теоремалары жатады; б) Г шекарасы барлық жерде үзілісті болған жағдайда f(z)-тің шекара маңайындағы өзгеру заңдылығын зерттеу. Бұл бағыттағы маңызды шешімдер В.В. Голубевтің «Однозначные аналитические функции с совершенным множеством особых точек» (1916) еңбегінде келтірілген; в) D аймағы үзіліссіз тұйық Г қисығымен шенелген жағдайда f(z)-тің шекара маңайында өзгеру заңдылығын зерттеу.

## Дереккөздер

Санат:Функция түрлері
Санат:Математикалық талдау
Ананьин мәдениеті

**Ананьин мәдениеті ** — б.з.б. 7-3 ғ-дағы Еділ мен Орал өңірін, Кама мен Вятка өзендерінің бойын мекендеген көне тайпаларға тән қоныстар мен зираттар тобының жиынтық атауы. Татарстандағы Ананьин а. маңынан табылған. Алғаш 1958 ж. зерттелген. Зираттар жер бетінде анық көрінбейді. Оларды қабірлердегі құлпытастардан ғана байқауға болады. Акоза, Тетюш, Новомордва-1, Луговской, Ананьин т.б. зираттардағы мәйіттер үстінде қимасы жоқ (алғашқы кезде қима үлгісімен жасалған ағаш жәшіктер болуы мүмкін) қарапайым топырақ қабірлерге аяғын, кейбіреулерінде басын өзенге қаратып қойылған. Ішінара мәйітті өртеу әдісі де қолданылған. Қоныстары шағын (100-120х50-70 м), бірақ айналасы топырақ жалдармен, орлармен, кейде айнала ағаш қоршаулармен бекітілген. Тұрғындардың негізгі кәсібі — егіншілік, мал ш., аңшылық, балық аулау болған. Қыш ыдыстар, тас, мыс, қоладан және темірден жасалған орақ, пышақ, дән үккіш, келі сияқты бұйым түрлері көп сақталған. Қола мен темірден жасалған түрлі қару-жарақ: найза, жебе ұштары, балта, қанжар, семсер т.б. жиі кездеседі. Мұның бәрі жергілікті тұрғындардың ежелгі сақтар сияқты киінгенін көрсетеді: басына төбесі шошақ тымақ, шалбар мен қысқа комзол киіп, сыртынан ақинақ, балта сияқты қарулар ілінген жауынгер белдігін тағынған. Олар көршілес жатқан дала тайпаларымен байланыста болған. А. тайпалары қазіргі удмурт, коми халықтарының арғы тегі болуы мүмкін. Әдеб.: Збруева А.В., История населения Прикамья в Ананьинскую эпоху, М., 1952; Халиков А.Х., Волго-Камье в начале эпохи раннего железа, М., 1977.

Санат:Ресей археологиялық мәдениеті
Анау мәдениеті

**Анау мәдениеті ** — Оңт. Түркмения жерінде б.з.б. 5-3 мыңжылдықтан сақталған көне мәдениет ескерткіштері. Алғаш 1886 ж. А.В. Комаров Ашхабадтан шығысқа қарай Анау т.ж. ст-ның жанында орналасқан екі биік төбені зерттеген. 1904 ж. американ геологы Р. Пампелли, неміс археологы Г. Шмидт Анау төбелеріндегі қазба жұмыстарын жалғастырды. Табылған ескерткіштер осы жердің атымен Анау мәдениеті деп аталды. Оның дамыған кезеңіне жататын Намазга, Геоксюр, Алтынтөбе ескерткіштері қазылған. Бұл кезде археолог “қалалық типтегі”  (ғылымға В.М. Массон енгізген) мекен қалыптасқан. Ескерткіштер аумағы 10 га жерді алып жатыр. Көлемі 28,5 м2 бөлмелердің едендері қара және қызыл түспен боялған. Табылған қыш құмыралардың 30(-і қара, қызыл, ақ түстерге боялып, геом. өрнектер салынған. Анаулықтарда ұсталық, зергерлік өнер жоғары дамыған. Ашылған қабірлерден сырға, моншақ т.б. асыл тастардан жасалған бұйымдар алынды. Ескі қала орындарынан соқа, орақ, қанжар, мөрлер табылды. Алтынтөбе ескерткіштерінде көлемі 1,5 см келетін қасқыр басы, мүйізі, құлағы күмістен, көзі асыл тастармен жапсырылған, көлемі 7,5 см келетін бұқа басының табылуы анаулықтар өркениетінің жоғары болғанын көрсетеді. Бұл мәдениет Орт. Азияның қола дәуірі тұрғындары өміріне көп өзгерістер әкелген. Әдеб.: Массон В.М., Сарианиди В.И., Каракумы: Заря цивилизации, М., 1972; Шишкин И.Б. У стен Великой Намазги, М., 1981; Массон В.М. Первые цивилизации, М., 1989.

Санат:Түрікменстан археологиялық мәдениеті‎
Анахорет

**Анахорет ** (грек. anachoretes — дәуріш) — христиан дініндегі дүниені тәрк еткен дәуріш, “тәркі дүние адамы”, “қаландар”. Ерте замандарда дәруіштік жолға түсіп, адамдардан бөлектену; елсіз мекенге кету, Үндістан, Қытай, Жапон, т.б. шығыс елдерінде (мыс., будда дінінде, даосизмде) ерекше көрініс тапты. Христиандар арасындағы алғашқы “тәркі дүние адамдары” 3 ғ-да пайда болып (Мысыр сахарасында), 4 ғ-да Палестинада, Арменияда, онан соң Испания мен Италияға таралды. Орта ғ-ларда монастырлар мен шіркеулер дәуріштік дәстүрін ығыстырып, оны монахтық рәсіммен ауыстырды. Исламда дәуріштік сопылық ағымның көрнекті өкілдерінің іс-әрекеті арқылы әспеттеліп тарихат жолындағы қасиетті қадам саналған. қ. Сопылық

Санат:Діни тәртіп пен тәжірибелер
Анахуан

**Анахуан** , Анагуй, Анахуан (т. ж. б. — 552 ж. ө.) — Жужан қағаны. 5 ғ. бас кезінде Жужан елінің өз ішінде болған қақтығыста бауыры Шоуну өлтірілгеннен кейін қаған болып сайланған (520 ж.). Бірақ өзге бауырларымен қақтығыста жеңіліске ұшырап, аз қолмен барып, солт. Вэй хандығына бағынады. Қытайдың Лоян қ-нда тұрған ол Сүйфан “Цзюнь чоң” (солт. өлкелердің бегі), Жужан патшасы деген атақтарға ие болды. Кейін інілері оны солт-ке қайтып келіп, хан тағына отыруға шақырды (521 ж.). Бірақ Анахуан таққа отырудан бас тартты. Көп ұзамай оның бауырлары да телелерден жеңіліп, Вэй патшалығына барып паналады. Осы тұста Анахуан ел-жұртына қайтып оралып, қағандық билікті өз қолына алды. 6 ғ-дың Орта шенінде Алтай және Тянь-Шань тауларының аралығында бұрыннан жужандарға бағынышты болып келген Ашина түріктері күшейеді. Олар теле тайпаларының 50 мың қолын бағындырып (546 ж.), жужандарға қарсы шықты. Хуайхуанда (Қытайдың Хэбэй өлкесіне қарасты жер) болған шайқаста (552 ж.) А. Бумын қағаннан жеңіліп, өзін-өзі өлтірді.

Санат:552 жылы қайтыс болғандар
Санат:Жужан қағандары
Санат:Өзін-өзі өлтіргендер
Санат:Туған жылы белгісіздер
Ангара

**Ангара **  (*бур. - Ангар мүрэн*)   — Ресей Федерациясының Красноярск өлкесі мен Иркутск облысындағы өзен.

thumb|left|220px| Ангара
*Енисейдің (*Енесай*) оң жақ саласы. 
*Ұзындығы 1779 км, су жинау алабының ауданы 1039 км2.
*Байкал көлінен бастау алады. 
*Өзенге бөгендер көп салынған. 
*Құяр сағасына таяу жерде Енисей бұйратын кесіп өтеді; аңғарының ені *3-4 км*. 
*Басты салалары: Іркіт, Китой, Ақсу, Ока, Ия, Илим, Чадобец. 
*Байкал көлінің және қар, жаңбыр суларымен толысады. Иркутск қаласы тұсындағы көпжылдық орташа ағыны 1700 м3/сек. 
*Братск СЭС-і маңында 2900 м3/сек. 
*Төменгі ағысында қараша айының 1-жартысында, Братск бөгенінде желтоқсанда мұз қатады; мамырдың  1-жартысында мұзы ериді. Өзен арқылы Иркутскіден Байкалға және Братск СЭС-іне дейін тұрақты кеме қатынайды. 
*Басты порттары: Иркутск, Ангарск, Братск. Өзеннен шоқыр, бекіре, хариус, елец т.б. балықтар ауланады.

## Галерея

Сурет:Angara River in Boguchansky District.jpg|
Сурет:Angara-Lake Baikal.ogv|
Сурет:П. Листвянка. Вид сверху на исток Ангары.jpg
Сурет:Angara-Lake Baikal 1.JPG|
Сурет:The source of the Angara River.JPG|
Сурет:Angara-Bratsk.jpg


## Дереккөздер


Санат:Ресей өзендері
Ангиома

**Ангиома**(грекше αγγειον - «тамырлы ісік») - тек қана жаңадан пайда болған қан тамырларынан (шынайы ангиома) немесе лимфалық кеңістіктерден (лимфангиомадан) тұратын ісік.

Шынайы ангиома екі түрде - қарапайым ангиома түрінде және каверниялық тамыр ісігі түрінде кездеседі.

Қарапайым ангиома - жалпақ немесе сәл шығыңқы , қараңғы-шие түстен темір-көк түске дейінгі , кеңейтілген, икемденген және шаш кемелерінің корпусы тәрізді бүктелген. Бұл негізінен туылғанда дақ(родимое пятно) ретінде пайда болатын, туа пайда болған ісіктер болып табылады. Негізінен маңдай мен бет байқалды және алақанның өлшеміндей бола алады. Каверноздық ангиомалар, солқылдаған, қара-қошқыл түсті, қарапайым істеген тіндерге ұқсас.
Олардың құрылымы кең каверниялық қуыстарға қанның өте тар артериялары арқылы еніп, кең веналар арқылы шығарылатынында. Олар негізінен егде жастағы адамдардың бауырда, сондай-ақ көз алмасының және сүйектердегі май тінінде кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология