open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Орфография

thumb
**Орфография** (, грек ὀρθός – дұрыс, γράφειν – жазу) – сөздерді дұрыс жазу ережелерінің жиынтығы және оны қарастыратын тіл білімінің бір саласы. Орфография дыбыстарды (фонемаларды) әріппен таңбалауды, сөздерді, оның бөлшектерін бірге, бөлек немесе дефис арқылы жазуды, бас әріптердің қолданылуын, тасымал тәртібін белгілейді. Орфография емле мағынасында да қолданылып, тыныс белгілерінің қойылу тәртібін де көрсетеді. Мұндай ережелер:
* фонематикалық, 
* фонетикалық, 
* тарихи-дәстүрлі, 
* айырым принциптеріне негізделеді.

## Фонематикалық қағида
**Фонематикалық қағида** көп жағдайда морфологиялық қағидаға сәйкес келеді, мұнда белгілі бір фонемалық түрленімдер әліпбидегі бір ғана әріппен белгіленеді. 
* Мысалы, басшы (башшы емес), түнгі (түңгі емес), саудагер (сәудегер емес).

## Фонетикалық қағида
**Фонетикалық қағида** бойынша сөз бөлшектерінің дыбыстық өзгерістері есепке алынып, айтылуы негізінде (естілуінше) жазылады. Қазіргі орфографиялық ереже бойынша кейбір жалқы есімдердің сыңарлары фонетикалық қағидақа негізделген (Ботагөз, Амангелді, т.б.).

## Тарихи-дәстүрлі қағида
**Тарихи-дәстүрлі қағида** жазу-сызуы бір графика негізінде қалыптасқан, өзгеріске түспеген тілдерге тән (ағылшын, француз, т.б.). Қазақ жазуында әліпби жиі ауысып отырғандықтан, бұл қағида сирек қолданылады. 
* Мысалы, тарих, халық, хикая, қаһарман, т.б. сөздердің жазылуы осы қағидақа негізделген.

## Айырым қағидасы
**Айырым қағидасы** бойынша дыбыстық құрылымы ұқсас сөздер шартты түрде Орфография арқылы ажыратылады: қан – хан, қауып – қауіп, өкімет – үкімет, т.б. Сөздердің бөлек не бірге жазылуы түрлі лексика-грамматикалық топтарды қамтиды да, сөзді, сөз тіркесін, күрделі сөздерді бір-бірінен ажыратып тұрады. 
* Мысалы, ақтаңдақ (сөз) – ақ таңдақ жер (сөз тіркесі). Сондай-ақ сөйлемнің басында тұрған сөздер мен жалқы есімдер бас әріппен таңбаланады. Сөздерді тасымалдау ережесі қазақ Орфографиясында сөздің буын жүйесіне негізделген.

Сөздердің дұрыс жазылу ережелерін сақтау үшін басты екі қағида басшалаққа алынады олар:
#** Морфологиялық қағида**-әр сөздің түбірі мен оған жалғанатын қосымшанаң тұлғасын сақтап жазу қағидасы.
Мысалы: бас-шы (башшы деп айтпаймыз ол қате болып саналады), кете-алмай (кетеалмай деп айтуға болмайды), сары-арқа (сарарқа деуге болмайды)

# **Фонетикалық қағида**-сөздердің естілу дағдысын сақтап жазу қағидасы.
Мысалы: тарағы (тарақы емес), Торайғыров (Торыайғыров емес) және т.б

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Санат:Лингвистика
Орхон жазба ескерткіштері

## '''Орхон жазба ескерткіштері'''
*Орхон жазба ескерткіштері* – Орхон, Селенга өзендері бойынан табылған, 7 – 8 ғ-ларға жататын көне түркі сына жазбалары. Бұл жазба ескерткіштер қағандар әулетінің эпитафиялары саналады, көне түркі тайпаларының жоғары тіл мәдениеті мен дүниетанымын көрсетеді; қ. Білге қаған ескерткіші, Күлтегін жазуы, Күлшора (Күлі Чора) жазуы, Мойын – Шор жазба ескерткіші, Тоныкөк жазуы.

## '''Орхон түріктері'''
*Орхон түріктері* – Орталық Азиядағы түркі тілдес тайпалардың ашина бастаған конфедерациясы. Қытай деректері алғашқы “бес жүз үйлі Ашина” тайпасы Солт. Қытайдағы Шэньси аймағының батыс бөлігін мекендегенін айтады. Бұл жерді ғұндар мен сәнбилер жаулап алғаннан кейін, 265 – 460 ж. О. т. ғұндар мемлекетінің құрамында болады. 5 ғ-дың ортасында ғұндарды тобастар жеңген соң О. т. Алтайдағы жужандарға қашып барды. Мұнда олар темір өндіруді меңгерді де, бірте-бірте жауынгер қауымға айналып, Түрік қағандығын құрды. О. т-н 8 ғ-дың ортасына таман ұйғырлар өзіне бағындырғанымен, олар 10 ғ-ға дейін өз автономиясы мен аумағын сақтап қалды. О. т. негізінен мал ш-мен, темір өңдеу кәсіпшілігімен айналысты. Археол. деректер қолөнердің де дамығандығын растайды. Олар қалдырған Орхон жазба ескерткіштері адамзаттың баға жетпес мәдени мұралары болып табылады.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы, 7том 9 болім

Санат:Тарих
Орфоэпия

**Орфоэпия**  ( – дұрыс, *epos* – сөз, сөйлеу) – сөздер мен сөз тіркестерінің дұрыс айтылу ережелерінің жиынтығы. Тілдегі сөздердің айтылуы мен жазылуы бірдей бола бермейді. Қазақ тілінің дыбыс үндестігіне сәйкес көптеген сөздер орфографиялық нормадан ауытқып айтылады. Мысалы, *құлұн, өнөр, түңгү, Амаңгелді, көг гүл, айталады, ағиық*, т.б. Сөздерді дұрыс айту нормалары дыбыс үндестігіне, яғни ілгерінді, кейінді, тоғыспалы ықпал заңдылықтарына негізделеді. Сөздердің дұрыс айтылуы **орфоэпия** сөздіктерде көрсетіліп отырады. Орфоэпия нормада дұрыс сөйлей білу сөздің әуезділігін сақтауға мүмкіндік береді, сөз құлаққа жағымды естіледі. Орфоэпия тілдің ауызша сөйлеу нормаларын реттеп отырады. Әр тілдің орфоэпиясы сол тілдің басты фонетикалық заңдылықтарына сүйенеді. Мысалы: орыс тілінде сөздің дұрыс айтылуы, негізінде, екпінге байланысты болса, қазақ тілінде сингармонизм зандылығына байланысты.

Қазақ тілінің дыбыс жүйесінде әсіресе дыбыс үндестігі ерекше орын апады. Кейбір зерттеулерде сөздің бірыңғай жуан немес жіңішке, бірыңғай езулік немесе бірыңғай еріндік болып айтылуының фонологиялық мәні бар деп көрсетіледі. Мысалы, *ен-сон-өн, іс-үн, үн* т. б. сөздер бір-бірінен дискеретті бірліктер яғни жеке фонемалар ғана емес, сөздің біріңғай жуан немесе жіңішкелігі, езулік-еріндігі арқылы ажыратылып тұр. Сондықтан дыбыс үндестігі қазақ тілі орфоэпиялық негізгі нормаларының бірі болып табылады.

Сондай-ақ қазақ тіліндегі дауыссыздардың бір- бірімен үйлестілігі (ассимиляция) айтылуы: [башшы] басшы, [біссіз] бізсіз, [түңгү) түнгі. б. орфоэпиялық норма үшін ерекше мәні бар. Орфоэпия ұлттық тілдің қалыптасуы мен дамуына тікелей байланысты. Мысалы, [ш]-мен с-йлеу: [шаш]—[чаш] емес, [ұш]—[үч] емес, [ж]-мен сөйлеу: [жарқын]—[джарқын] емес, [жақсы]— [джақсы] емес т. б. Сондай-ақ жалпыхалықтық тілде кездесетін "л" - "д" дыбыстық нұсқ апа- рының маңдай (маңлай диал.) жылқылар (жы- лқыдар диал.) болып айтылуы ұлттық әдеби тіл нормаларының қалыптасуымен байланысты.

Қоғамдық өмірде шаршысөз (публичная речь) түрлерінің (театр, кино, радио-телевизия хабарлары т. б.) пайда болып, әлеуметтік мәнінің артуы орфоэпиялық нормалардың орнығып, ұлттық сипатқа ие болуын жеделдете түсті. Алайда қатаң дыбыстарды "сындырып", "ұяңдатып" айту нормасы [қолғойды]—[қолқойды] емес, [кәсібодақ]—[кәсіподақ] емес, соңғы жылдарда әсіресе радиотелехабарларда әріп қуалай сөзді қалай жазылса, солай оқу дағдысымен байланысты бұзылып, "қатқылдата" дыбыстау жиі ұшырай бастады. Бұл жай орфоэпия тұрғысынан қазақ сөзінің әуезділігіне нұқсан келтіретін жағымсыз құбылыс, нормадан жөнсіз ауытқу деп табылады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Санат:Лингвистика
Ортеке

**Ортеке**– қазақтың халық биі. Оның *қуыршақ теке, жеке биші және бишілер тобы орындайтын* түрлері бар. Біріншісінде үстел үстіне орнатылған **қуыршақ-текенің аяғы, мойны, денесі қозғалмалы етіп** жасалады да, *жіңішке жіптер арқылы домбырашының саусақтарына* байланады. Күй тартылғанда саусақтардың **жоғары-төмен қозғалуына** орай қуыршақ-текенің дене мүшелері де қимылдап, күй ырғағына сай билеп жүргендей әсер тудырады. Бидің бұл түрін Шашубай ақынның орындағаны туралы дерек бар. *Екінші түрінде (жеке орындалуы) “Ортеке” биін алуан қимыл-қозғалыстар* мен мимикалар арқылы орға түскен текенің, одан шықпақ болған нәтижесіз әрекетін бейнелейді. “Ортекенің” үшінші түрін (“Соқыр теке”) бишілер тобы орындайды. Мұнда жастар дөңгелене қол ұстасып, әндете жүріп билейді. Ортадағы *көзі байлаулы адам шеңбердегінің біреуін ұстауға* тырысады. Ұсталған ойыншы “айыбын” өтеген соң *көзін байлап, ортаға шығады, сөйтіп ойын-би одан әрі жалғаса* береді. **1934 жылы** Алматы қаласында өткен Бүкілқазақстандық халық таланттарының слетінде **“Ортеке” биін** Ж.Оразәлиев орындаған. Ал сахналық нұсқасын Қазақ мемлекеттік академия опера және балет театрында (балет артистерінің орындауында) Д.Әбіров қойды. Музыкасы Н.Тілендиевтікі. *Музыкалық өлшемі 2/4. Ырғағы баяу, жылдам және екпінді. 1957 жылы Мәскеу қаласыннда өткен Бүкілодақтық және VI дүниежүзілік жастар мен студенттер фестивалінде* көрсетілді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ билері
Орынбор-Ташкент темір жолы

** Орынбор-Ташкент темір жолы** – 1901 – 05 жылдары салынып, пайдалануға берілген. Жалпы ұзындығы 2090 км, оның ішінде қазақ жері арқылы өтетін бөлігі 1660 км. Орынбор-Ташкент темір жолын салу ісі Николай ІІ патшаның 1901 жылдың 21 сәуірдегі бұйрығы негізінде қолға алынды. Орыс үкіметінің Орынбор-Ташкент темір жолын салудағы басты мақсаты Ортадық Азия үшін Англиямен арадағы бәсекелестікте жеңіп шығу, өлкедегі арзан шикізат қорын Ресейге тасу, Түркістан өлкесіне тура шығу болды. Салынатын жолдың бүкіл желісі әкімшілік жағынан екі бөлікке бөлінді. Жолдың оңтүстік бөлігі (*Ташкент – Көбек*) Түркістан өлкесі Сырдария облысының аумағы бойынша, cолтүстік бөлігі (*Орынбор – Көбек*) Орынбор губерниясы, Торғай облысының және Орал облысы Темір уезінің аумағы бойынша өтетін болып белгіленді. Құрылыс Орынбор жағынан 10 мамырда, ал Ташкент жағынан 9 қарашада басталды. Бұған 70 млн. сом қаржы жұмсалды, 40 – 50 мың жергілікті тұрғындар жұмыс істеді. 1904 жылы 1 қаңтарда бүкіл Орынбор-Ташкент темір жолы бойынша поездардың уақытша жүрісі ашылды. Солтүстік бөлігі толық аяқталып, 1905 жылы 25 шілдеде, оңтүстік бөлігі 1906 жылы 1 сәуірде пайдалануға берілді. 1905 жылы 1 қаңтардан бастап Орынбор – Самара – Златоуст жолының телімі, ал 1906 жылы 22 шілдеден бастап Орта Азия жолының Ташкент станциясы Орынбор-Ташкент темір жолына қосылды. Соның нәтижесінде жаңа желінің жалпы ұзындығы ұлғайды. Бес ірі станса – Ақтөбе, Шалқар, Қазалы, *Перовск* (Қызылорда), Түркістан Қазақстанның Ресеймен және Орталық Азиямен байланыс торабына айналды. Жол басқармасы *Орынбор* қаласында болды. Орынбор-Ташкент темір жолы қазіргі кезде Қазақстанның оңтүстік және батыс аудандарын Ортадық Азия республикаларымен, Ресеймен, Кавказ және Шығыс Еуропа елдерімен байланыстыратын негізгі темір жол желісі.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат: Қазақстан темір жолы
Санат: Өзбекстан темір жолы
Орыс-түзем мектептері

**Орыс-түзем мектептері** () – XIX-ғасырдың екінші жартысында Оңтүстік Қазақстан мен Орта Азия жерлерінде Ресей империясының Түркістан генерал-губернаторлығында ашылған орыстілді оқу орындары. Бұл өлкедегі билік орындары жергілікті халықтар арасында Ресей дүниетанымы мен тәртібін тарату үшін және исламның ықпалын тежеу мақсатында жасалған еді. Қазақ ішіндегі тұңғыш орыс-түзем мектебі 1874 жылы Шымкент қаласында   ашылды.

Тұңғыш орыс-түзем мектебі Ташкент қаласында 1884 жылы ашылған еді. Бұл мектеп төрт жылдық оқу мерзімін берді. Кейбір жағдайларда дайындық сабақтары да болды. Орыс мектебінде оқитын оқушылардың жасы 7 жастан 17 жасқа дейін болды. Мектепте ұлдар мен жігіттер оқыды. Кейінірек екі кластық әйелдер орыс мектептері ашылды.

Бұл мектептердегі оқушылар орыс және ана тілдеріне бөлінді. Мектепте орыс мұғалімдері де, Түркістан генерал-губернаторлығының тумалары да жұмыс істеді. Барлығы Түркістан өлкесінде 1901 жылы 45, 1905 жылы 82, 1912 жылы 89 мектеп болды.

## Дереккөздер

Санат:Өзбекстан тарихы
Санат:Тәжікстан тарихы
Санат:Қырғызстан тарихы
Осакаровка

**Осакаровка**, *Шеткібұлақ* — Қарағанды облысындағы кент,  Осакаров ауданы орталығы, темір жол бекеті.

## Географиялық орны
Облыс орталығы – Қарағанды қаласынан солтүстік-батысқа қарай 77 км-дей жерде. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесін 1908 жылы Украинадан қоныс аударған шаруалар қалаған. 

## Кәсіпорындары
Кентте жиһаз фабрикасы, жол-құрылыс техникасын жөндеу зауыты, нан зауыты, мұнай базасы бар.

## Дереккөздер

Санат:Осакаров ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Санат:Қазақстан кенттері
Орхон Түркілері

**Орхон Түркілері**– Орт. Азиядағы түркі тілдес тайпалардың ашина тайпасы бастаған бірлестігі. Қытай деректері алғашқы бес жүз үйлі Ашина тайпасы Солт. Қытайдағы Шэньсы аймағының батыс бөлігін мекендегенін айтады. 5 ғ. ортасында ғұндарды тобастар жеңген соң О. т. Алтайдағы
Тұрғыт Сәдуақасұлы Османов

**Османов Тұрғыт Сәдуақасұлы**(1927 – 1982) – дирижер. Қазақстанның халық артисі (1978).

Тұрғыт Османов 1952 жылы П.И.Чайковский атындағы Мәскеу консерваториясында дирижёр Ғазиз Дұғашевтің сыныбында, кейін 1953–1957 жылдары профессор Николай Аносовтың сыныбында опера және симфониялық дирижёрлік кафедрасында оқыды.

1957 жылдан 1974 жылға дейін Абай атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театрында дирижёр болып жұмыс істеді.

А.Жұбанов пен Л.Хамидидің "Абай" (1958), М.Төлебаевтың "Біржан - Сара" мен "Амангелді" (Е.Г. Брусиловскиймен бірге), Брусиловскийдің "Қыз Жібек" (1959) пен "Жалбыр" (1960),Е.Рахмадиевтің "Қамарсұлу"(1965), Ғ.Жұбанованың "Еңлік - Кебек" (1975), А.П. Бородиннің "Князь Игорь" (1974), Дж. Вердидің "Аида" (1964) мен "Дон Карлосы" (1974), Ж.Бизенің "Кармен" 1964), т.б. операларына; В.В. Великановтың "Қамбар - Назым" (1959), А.И. Хачатурянның "Спартак" (1974) балеттеріне дирижерлік етті. Қазақ мемлекеттік симфониялық оркестрімен Мәскеу (1958), Ташкент (1962), Қазан (1967), Бішкек (1972), т.б. қалаларда өнер көрсетті.

1957 жылдан Алматы консерваториясында (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) педагогикалық қызметпен (1960 жылдан доцент) шұғылданды.

## Дереккөздер


Санат:1927 жылы туғандар
Санат:1982 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан дирижерлері
Санат:Қазақстан халық әртістері
Осмий

thumb|100px|Осмий ''Os''|солға
**Осмий** (лат. *Osmium*; **Os**) — элементтердің периодтық жүйесінің VІІІ тобындағы хим. элемент, ат. н. 76, ат. м. 190,2, платина металдарына жатады. Жеті изотопы бар. 

## Тарихы
Осмийді 1803 жылы ағылшын химигі Смитсон Теннант Уильям Х.Волластонмен бірлесіп аква-регияда платина ерігеннен кейін қалған шөгіндіден ашты. 

Осыған ұқсас зерттеулерді француз химиктері Колле-Дескоти, Антуан де Фуркруа және Вокелен жүргізді, олар да платина кенінің ерімейтін қалдығында белгісіз элемент бар деген қорытындыға келді. Гипотетикалық элемент птен (грекше πτηνός - қанатты) деп аталды, бірақ Теннант тәжірибелері оның екі элементтің - иридий мен осмийдің қоспасы екенін көрсетті.

Жаңа элементтердің ашылуы Теннанттың 1804 жылы 21 маусымда Лондон корольдік қоғамына жазған хатында құжатталған. 
}
|-
| +1 ||
|-
| **+2** ||
|-
| **+3** || 
|-
| **+4** || , 
|-
| +5 ||
|-
| +6 ||
|-
| +7 ||
|-
| **+8** ||, 
|}

Санат:Химиялық элементтер
Санат:Платина тобы металдары
Өмірбек Оспанов

**Өмірбек Оспанов** (10.8.1906, қазіргі Қостанай облысы Федоров ауданы Тоғызақ ауылы – 8.4.1993, Алматы қ.) – *топырақтанушы*, *геология-минералдық ғылым кандидаты* (**1937**), Қазақстан Ғылым Академиясының *корресподенттік мүшесі* (**1962**), Қазақ КСР-інің *еңбек сіңірген ғылым қайраткері* (**1961**).
***1931** Мәскеу ауыл шаруашылығы академиясын бітірген.
***1936-1939** КСРО Ғылым Академиясы Қазақ бөлімшесінің Геология және топырақ секторларында кіші, аға ғылым қызметкер
***1939-1942** Жезқазған тәжірибе станциясында директор
***1942-1946** КСРО Ғылым Академияның Қазақ бөлімшесі төрағасының орынбасары
***1943-1945** Қазақстан Ғылым Академиясының Топырақтану және ботаника ин-тының директоры
***1945-1968** Қазақстан Ғылым Акамедияның топырақтану институтының директоры.Oсы институтта бөлім меңгерушісі, аға ғылым қызметкер, кеңесші (**1968–1983**) қызметтерін атқарған.
***1995 жылдан** Топырақтану институты (қазіргі Топырақтану және агрохимия зерттеу орталығы) Оспановтың есімімен аталады.
## Ғылыми еңбектер
«Тақырлы топырақтардың пайда болуы және оларды жақсарту» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғаған. Оспанов – Қазақстанда топырақтану ғылымының негізін салушы. ***Негізгі ғылыми еңбектері*** Қазақстан топырағының генезисі мен географиясына, топырақ түрлерін жіктеуге арналған. Оспанов республика облыстарының топырақ карталарын жасады, жазық жерлер топырағының география-генетикалық, аймақтық, т.б. ерекшеліктерін сипаттап, топырақ түрлерін аграрлық-өндірістік топтарға, табиғи аймақтар мен облыстарды топырағына қарай категорияларға бөлді. 
## Қалған мұрасы
Жыртуға жарамды тың жерлерді іріктеу жөніндегі зерттеулерге басшылық етті. Оспанов есімі Қазақстанның Алтын кітабына енгізілген. 
## Марапаттар
Ленин, 2 рет Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған.. 
## Дереккөздер


## Қосымша мәлімет
*Оспанов Өмірбек 

Санат:Ғылым
Отар (Жамбыл облысы)

**Отар** — Жамбыл облысы Қордай ауданындағы ауыл, темір жол бекеті, Отар ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қордай ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 69 км-дей жерде, Қопа жазығының боз жусан аралас әр түрлі астық тұқымдасты шөптесін өскен шөлді белдемде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1928 жылы Түрксіб темір жол салуға байланысты қаланды. 1973 жылы Жамбыл облысының Красногор ауданының орталығы болып келді. Ауданы таратылып, Қордай ауданына берілген соң, ауылдық округ орталығы болып қалды.

## Кәсіпорындары
Отарда ауыл шаруашылығы техника, химия бірлестіктері, жұмыс қажетін өтеу комбинаты, мұнай базасы, өндірістік кооперативтер мен ЖШС-терге, шаруа қожалықтарына біріктірілді. 

## Инфрақұрылымы
Ауылда орта мектеп, клуб, аурухана, емхана, т.б. мәдени-ағарту, денсаулық сақтау мекемелері бар. Отар арқылы Тараз – Алматы автомобиль және темір жолы өтеді. 

## Дереккөздер

Санат:Қордай ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
38-атқыштар дивизиясы

**38-атқыштар дивизиясы** (*Жетпіс үшінші гвардиялық дивизия*) – 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында Алматыда жасақталған әскери құрама. 
*1942 ж. наурыз – 28-армияның құрамында Оңт.-батыс майданға аттанды .
*1942 ж. 12 мамыр күні Харьков облысының Волчанский ауданында алғаш рет жаумен шайқасты.
*1942 ж. 31 шілдеде О. с. а. д. бөлімдері (командирі ген.-майор Ғ.Сафиуллин) Сталинград бекіністерінің сыртқы қорғаныс шебіне орналасты. **21 тамызда** дивизия бөлімдері жау қоршауында ауыр ұрыстар жүргізе отырып, **28 тамызда** қоршауды бұзып шықты да 64-армияға қосылды. Қыркүйек пен қарашаның басында дивизия бөлімдері Сталинградты оңт.-батыс жағынан табандылықпен қорғады.
*1943 ж. 10 қаңтар – 2 ақпан аралығында О. с. а. д. Сталинград түбінде қоршауға алынған жауды толық жою жолындағы ұрыс қимылдарына қатынасты. *Сталинград түбіндегі қиян-кескі шайқастарда асқан ерлігі мен ұйымшылдығы үшін дивизия КСРО Қорғаныс Халық Комиссарының 1943 ж. 1 наурыздағы бұйрығы бойынша 73-гв. дивизия болып құрылды. Кейін бұл дивизия (командирі ген.-майор С.А. Козак) Воронеж майданындағы 57-армияның құрамында неміс-фашист басқыншыларының 1943 жылғы жазғы шабуылын тойтарудағы ұрыстарға қатысты. Белгородты, кейінірек Харьков, Красноград қ-ларын азат етті.
*1944 ж. Кеңес Армиясының шабуылдарында ол Оңт. Украина мен Молдавияны, Югославияның астанасы Белградты азат етіп, Венгрияның Балатон к-нің оңт-нде кескілескен ұрыстар (1945 ж. наурыз) жүргізді. Дивизия өзінің жауынгерлік жорығын Австрияның Альпі тауларында жеңіспен аяқтады.

## Жетістіктері
73-гв. атқыштар дивизиясы **16 рет** Жоғ. Бас қолбасшының алғысын алды, Белградты азат етудегі ерлігі үшін Қызыл Ту орденімен марапатталды. Дивизияға жергілікті халықтың тілегі бойынша **сталинградтық және дунайлық** деген қосымша атақ берілді, оның 36 жауынгері мен командирі **[[Кеңес Одағының Батыры]]** атағын алды. Козак **2 мәрте Кеңес Одағының Батыры** және **Югославияның Халық Батыры** атағымен марапатталды. 
О. с. а. д. соғыстан кейін 1946 ж. 5 маусымда таратылды.
## Дереккөздер
Сафиуллин Г.Б., Через реки, через горы.., Казань, 1973; 73-я гвардейская // Сб. воспоминаний, документов и материалов о боевом пути 73-й гвардейской стрелковой Сталинградско-Дунайской Краснознаменной дивизии, А.-А., 1986.

Санат:Тарих
Отызыншы Гвардиялық Атқыштар Дивизиясы

**Отызыншы гвардиялық атқыштар дивизиясы**, 1941 ж. наурыз айында Семей, Өскемен, Алматы қалаларында жасақталған. Алғашында *238-атқыштар дивизиясы* деп аталды. 1942 ж. 24 мамырда О. г. а. д. болып қайта құрылды. **Дивизияның алғашқы командирі** ген.-лейтенант Г.П. Коротков болды. **Соғыстың алдында** дивизия шекара күзетінде болған. 
*1941 ж. қазанда Батыс майдан әскерлерінің құрамында Мәскеу бағытын қорғауға қатысты.
*Дивизия бөлімдері 18 қазанда Алексин қ-ның маңындағы Средняя ст-ның түбінде алғаш рет жаумен шайқасып, оның моторлы күштеріне қарсы табанды ұрыс жүргізді.
*Кейін дивизия жауынгерлері Погорелое қалашығының түбінде (1942) болған ұрыстарға, 1943 ж. Ржев бекінісін талқандауға, 1944 ж. Калинин облысының батыс бөлігі мен Латвияны жаудан азат ету ұрыстарына қатысты.
*Кеңес әскери құрамаларымен бірге жау әскерлерінің Курляндия тобын талқандауға ат салысты.
*О. г. а. д. соғысты Балтық т. жағалауында аяқтады.
### Жетістіктері
*Герман әскеріне қарсы күресте көрсеткен ерлігі үшін дивизияның туына Қызыл Ту ордені тағылып,
*Ржев қ-н азат етуге байланысты ржевтік деп аталды.
Соғыстан кейін 1946 ж. 6 мамырда таратылды.
## Дереккөздер
Портной С.И., 30-я гвардейская стрелковая Рижская Краснознаменная дивизия, Рига, 1972; Потапов А., Гладышев П., Огненный путь, А.-А., 1980.

Санат:Тарих
Офтальмология

**Офтальмология** ( – *көз* және  – *ілім*) — көз аурулары, оларды анықтау, емдеу әдістері және олардан сақтану шараларын зерттейтін ілім; клиникалық медицинаның бір саласы. Қазақстанда көз ауруларын зерттеу 20 ғ-дың 20-жылдарында басталды. Республикадағы офтальмология мәселелеріне арналған жүйелі зерттеулер 1933 ж. Алматы қаласында Өлкелік практик. офтальмология ғыл.-зерт. ин-ты ашылғаннан кейін басталды. Осы ин-т негізінде құрылған Қазақ көз аурулары ғыл.-зерт. ин-ты республикада бұл салада жүргізілетін ғыл.-зерт. жұмыстарын үйлестіріп отырады. 1934 ж. Алматы мемл. медицина ин-ты, 1964 ж. Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру ин-тының құрамында көз аурулары кафедрасы ашылды. “Қазақстанның офтальмологиялық очеркі” атты алғашқы ғыл. жинақ жарық көрді (1934). 

Республикада басыр (трахома) мәселелеріне айрықша назар аударылып, осы дерттен айығып кету жолдары іздестіріліп, соның нәтижесінде қазір елімізде бұл ауру толығымен жойылды. Зақымданған көзді, көзге шыққан ісіктерді, суқараңғыны, миопияны, қитарлықты түзету, іштен туа біткен көз бұршағының ағаруын сылып тастауды хирург. жолмен емдеу әдістері жетілдірілді. 

Көз ішіндегі бөгде заттың тұрған жерін рентген сәулесімен анықтап, оны көзден алып тастаудың, көз алмасын алғаннан кейін орнына қозғалмалы бөлшек жасап салудың, жасанды көз дайындаудың жаңа тәсілдері анықталды. Көздің мүйізгек қабығын Филатов әдісімен ауыстырып салу күнделікті дәрігерлік жұмыста пайдаланылатын болды. Ауыр өнеркәсіп салаларында жұмыс жасайтын жұмысшылардың көздерін офтальмоэргономик. әдістермен зерттеу, фосформен уланудың салдарынан болатын көз ауруларының клиник. және электрфизиол. ерекшеліктерін анықтау зерттеліп, оларды алдын ала болжау мәселелері жолға қойылды. Қазақстанда О. саласының дамуына үлкен үлес қосқан ғалымдар: О.А. Дудинов, И.Н. Шевелов, І.Жалмұхамедов, Г.Тілегенова, К.Көшеров, Т.Тілеуова, Е.Мәмбетов, Б.Сүлеева, т.б..

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Офорт

**Офорт** (франц. *eau-forte* – азот қышқылы) – оймыш гравюраның бір түрі. Офорттың баспалық нұсқасын даярлауда металл (мыс., мырыш, қорғасын, болат, т.б.) пластинка тақтайшалар қолданылады. Сурет лак қабаты жағылған пластинка-тақтайшалардың типылданған үстіңгі бетіне гравюра инесімен сызғылау арқылы салынады. Оның бетіне қышқыл жағылады. Қышқыл тек ине тиген сурет іздеріне ғана әсер ететіндіктен көркем бейне штрихтарын тереңдете түседі. Штрихтарды ағарту (тереңдету) үшін суреттің дәл сол бөлігіне қайтара лак жағылып, қайтадан қышқылмен күйдіріп бедерлейді. Офортты басып көбейту үшін бедерлі пластинка-тақтайшаға бояу жағылады. Гравюраның қышқыл арқылы орындалатын акватинта, жұмсақ лак, лавис сияқты түрлері де офортқа жатады. Офорт 16 ғ-дан белгілі. Қазақстанда офорт жанрымен маман, танымал суретшілер айналысады. *Мыс.*, Н.С. Гаевтың “Үй көтеріп жатырмыз” (1975), “Тың” (1979), “Жасарған республика” (1984) триптихтары бар. Суретші К.Бекеновтың “Шыңғыс Айтматовты оқығанда” (1988), А.А. Дячкиннің “Менің Алматым” (1980 – 1988), И.Н. Исабаевтың қазақ эпосына арналған “Батырдың тууы”, “Жырау”, “Той”, “Күрес”, “Жеңіс” топтамасы (1986), С.Айтбаевтың “Автопортрет” (1987), т.б. офорт жанрын байыта түскен туындылар.

## Дереккөздер


Қазақ энциклопедиясы, 7том

Санат:Гравюра
Санат:Полиграфия
Ошақ

thumb|right|200px|
** Ошақ** – қазан асуға арналған тұғыр. 

Жасалған материалдарына қарай *темір ошақ, тас ошақ, жер ошақ және қазандық* болып бөлінеді. Темір ошақтың жерге тірелетін үш аяғы, қазан түбіне кигізілетін шеңбері болды. Ошақтың аяқтары шеңберіне шегемен бекітіліп, оның жерге тірелетін ұшы орнықты болуы үшін аздап сыртқа қарай иіледі. Тас ошақ, негізінен, үш тастан жасалады. Қазанның түбі үш тастың арасына қойылғанда, оның астында от жанатын бос орын қалуы керек. Жер ошақ сопақша етіп жерден қазылады. Оның бір басы от жағылуы үшін үлкендеу етіп жасалады, ал кішірек келген екінші басынан түтін шығады. Қазандық кесектен немесе тастан қаланып, оның үстіне қазан орнатылады. Оның от жағатын оттығы және түтін шығатын мойыны болады. Дәстүрлі қазақ қоғамында ошақ қасиетті де қастерлі дүние болып саналады. «Ошағы құлап, оты сөну» бір шаңырақтың тыныс-тіршілігі тоқтағандығын білдірген.

## Дереккөздер

Санат:Құралдар
Өзбек хан

**Өзбек хан** (**Мұхаммед Сұлтан Өзбек хан**;  1280 жыл – 1341 жыл) — Алтын Орда ханы (1313–1341). Бату хан әулетінен, Меңгу Темір ханның немересі.

## Басшылығы
Алтын Орда билігіне Тоқта хан өлген соң билікке жақын сұлтандардың көмегімен келді. Өзбек хан билеген тұста Алтын Орда мемлекетінде елеулі өзгерістер болды. Алтын Ордада ислам ресми дін болды. Өзбек ханның Шыңғыс хан ұрпақтарынан ислам дініне кіргісі келмегендерін аяусыз жазалағаны туралы мәліметтер кездеседі. Қазіргі кейбір тарихшылар Шыңғыс өкілдері мен нояндарының Ордадан Мәскеу кінәздеріне қызметке көптеп кетуін осы оқиғалармен байланыстырады. Ол билік құрған кезеңде Алтын Орда нағыз өрлеу кезеңін бастан кешті, оның саяси-әскери қуаты мен экон. дамуы шарықтау шегіне жетті. Бұл өрлеуді қалалардың өсуінен, халықар. қатынастар мен сыртқы сауданың, мәдениеттің дамуынан көруге болады. Алтын Орданың екінші астанасы – Сарай әл-Жадид гүлденіп, жаңа құрылыстар жүрді. Өзбек хан бұйрығымен Еділ, Қырым бойындағы, Хорезмдегі қалаларда мешіт-медреселер, түрлі сарайлар салынды. Оның тұсында Алтын Ордаға бағынышты орыс кінәздіктерінің ішінде Мәскеу ерекше күшейді. Өзбек хан Ұлы Владимир кінәздігі үшін болған күресте Мәскеу кінәздеріне қолдау көрсетті. Өзінен бұрынғы хандар сияқты Өзбек хан да Русьтегі православие дінін қудалаған жоқ, қайта олардың барлық жеңілдіктерін сақтады. Алтын Орданың мәмлүктер билеген Египетпен сауда, мәдени, дипломат. байланысын жандандырды. 1319, 1335 жылдары Хулагу иелігіндегі Әзірбайжанға екі рет жорық жасады. Өзбек хан 1330 жылы Ақ Орда хандарының бұрынғы тәуелді кезін қалпына келтіру үшін Мүбәрәк қожамен соғысып, ұлы Тыныбекті Сығанақ қ-нда хан тағына отырғызды. Өзбек хан өлген соң Алтын Орда тағына ұлы Жәнібек отырды.

## Дереккөздер

Санат:Жошы әулеті
Санат:Алтын Орда хандары
Санат:Моңғол империясы тұлғалары
Санат:Бату әулеті
Өзек

# **Өзек** – жер бетіндегі маусымдық су (*[[нөсер]], [[қар]] суы*) әрекетінен пайда болған тереңдігі 3 – 15 м-ге жететін жер бедерінің теріс пішіні. Өзек гидрографиясы тораптың қолаттан кейінгі жалғасы. Оның қолатқа қарағанда ені тар, табаны жатық, анық байқалатын жарқабағы болады. Беткейлерінің тіктігі 15 – 45C. Беткейлерінде өсімдік өседі. Географиялық орналасу жағдайына қарай өзек эроз жуып-шаю әрекетінен сайға, жыраға, т.б. айналып кетуі ықтимал. Көлденең қимасы астау тәрізді, түбі жайпақ, батпақты, беткейлері көлбеу болып келеді. Өзек тереңдеп сайға айналуы мүмкін.
# **Өзек** - цилиндрдің ішіндегі поршенге жалғасқан және онымен қоса қозғалатын ұзын шыбықша түріндегі тетік.

## Дереккөздер



Санат:География
Санат:География және геодезия
Санат:Су шаруашылығы
Санат:Транспорт
Өзенмұнайгаз

**Өзенмұнайгаз** — қазақстандық мұнай және газ өндіруші кәсіпорын.

## Тарихы
1961 жылы ашылған «Өзен» кенішінің негізінде 1965 жылдан «Өзенмұнай» мұнай-газ өндіру басқармасы ретінде жұмыс істей бастады. 

1966 жылы 10 шілдесінде «Өзен» кен орнынан алғашқы миллион тонна мұнай өндірілсе, 1980 ж. 150 млн. т мұнай өндірілді. 

1994 жылы қазан айынан осы атпен өндірістік бірлестікке айналды. 1996 жылғы сәуірден ААҚ болып қайта құрылды, 24 өндірістік бөлімшені қамтиды. 

2004 жылы «Филиалды заңды тұлғаға тіркеу» қаулысына сәйкес «Қазмұнайгаз» біріккен өндірістік АҚ-нда, «Өзен» өндірістік филиалы пайда болды. «Өзен» бірлестігінің бас директоры болып Ж.Жанғазиев тағайындалды.

## Иеленушілері
Акцияларының 100%-ы «ҚазМұнайГаз» ұлттық мұнай-газ компаниясына тиесілі.

## Көрсеткіштері мен құрамы
Қазір «Өзен» ААҚ-ның балансында 11 кеніш бар, өндіріп алынатын мұнай қоры 204 млн. т, конденсат қоры 1,5 млн. т және газ қоры 22 млрд. м3. Қоры жағынан олардың ең ірілері – «Өзен» және «Қарамандыбас» кеніштері. Пайдаланудағы мұнай ұңғымасы – 3583, газ ұңғымасы – 82 (2001).

Кәсіпорын құрамында газ өңдейтін зауыт жұмыс істейді. Өндірілген мұнай ТМД елдеріне және шетелдерге шығарылады. 1997 жылдың 31 шілдесінен стратегиялық инвесторды таңдау жөніндегі халықаралық тендерді Қытай ұлттық мұнай корпорациясы жеңіп алды.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы кәсіпорындары
Санат:1965 жылы құрылған компаниялар
Өзкент

**Өзкент**, *Өгізкент* – ортағасырлық қала, Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археологиялық ескерткіш. 

## Орналасқан жері
Жаңақорған ауданы, Ақжол ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 10,1 км жерде.
 
## Зерттелуі, сипаты
Теңіз деңгейінен биіктігі – 162 м. Ортағасырлық араб деректерінде Сырдарияның сол жағалауындағы сауда орталықтарының бірі болған қала ретінде жазылған. Қалашықты алғаш 1900 жылы В.А. Каллаур, 1969-1970 жылдары Отырар археологиялық экспедициясы (жетекшісі К.А. Ақышев), 2004 жылы Халықаралық қазақ-түрік университетінің Тұран археологияылық экспедиция (жетекшісі М. Елеуов) зерттеген.
Қаланың жобасы көпбұрышты, мықты қорғаныс қабырғасымен қоршалған. Сол қабырғалардың бойында 15 күзет мұнара орындары сақталған. Қалашықтың өлшемі солтүстіктен оңтүстікке қарай 250-300 м. Қорғаныс қабырғасының сыртынан айналдыра қазылған ордың тереңдігі 2 м, ені 10 м шамасында. Қалаға кіретін қақпаның орны шығыс шетінде орналасқан, оның ені 8-10 м. Зерттеу барысында табылған заттар қаланың VIII-XII ғасырларда өмір сүргендігін көрсетеді.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Өзімшілдік

**Өзімшілдік**, эгоизм (лат. ego – мен) – 1) адамды қоғам мен басқа адамдарға қатынасы тұрғысынан сипаттайтын өмірлік принцип пен моральдық қасиет. Ол басқалардың мүддесімен санаспайтын, тек өз мүддесін ғана көздейтін адамның жеке басының теріс қасиетін бейнелейді. Өзімшілдік адамгершілікке жат қасиет болып саналады; 2) субъектінің құндылық бағдары; өмірлік қарекетінде өз қамын, өз қажетсінулерін басқа адамдар мен әлеуметтік топтардың мүдделерінен үстем санау. Өзімшілдік көріністеріне адамның өзге біреуге жеке басының мақсаттарына жетудің объектісі, құралы деп қарау тән. Адам бойында өзімшілдіктің белең алуы, тұлғаны, индивидті тәрбиелеуде кеткен кемшіліктерден болады. Отбасындағы тәрбиенің бағдары баланың өзін тым жоғары санауына, яғни эгоцентризміне бағытталса, онда бала да мүдделерін, қажетсінулерін ғана негізге алатын мінез-құлық қалыптаса бастайды. Есейе келе мұндай мінез-құлық арқылы өзін ғана жақсы көрушілік, өзінен басқаның күйініш-сүйінішіне немқұрайдылық танытып, субъектінің сыртқы дүниеде өзін оқшау, жалғыз санаушылығы туындайды. Кейбір психологтар тұжырымдамаларда өзімшілдік адамның туа біткен қасиеті, осының арқасында ол өзінің өмірлік қарекетін қамтамасыз етеді делінеді.

 
[thumb|175px| alt=A.| ''[Эгоизм''.]]

Өзімшілдік – адамның қоғамға және басқа адамдарға өз мүддесін жоғарғы қою тұрғысынан қарауымен сипатталатын өмірлік принцип. Эгоизм жеке тұлғаның қоғамның және басқа адамдардың мүдделерімен санаспай, тек өз мүддесін ғана көксеуінен көрінетін индивидуализм көріністері формаларының бірі. Дж. Ролз Эгоизмнің үш түрін бөліп көрсетеді: 
*а) диктаторлық Эгоизм: “барлығы менің мүддеме қызмет жасауға тиісті.”; 
*ә) өзінің елден ерекшелігі жайлы Эгоизм: “егер маған тиімді болмаса менен өзгенің барлығы моралдық қағидаларға бағынуға тиісті.” 
*б) анархиялық немесе жалпы Эгоизм: “барлығы өз өресі жетерліктей жеке мүддесін көздеуге құқылы”.

Өз бастауларын Қайта өркендеу кезеңінен алатын жаңа еуразиялық қоғамдық ой дүниесі “парасатты эгоизм” тұжырымдамасын дамытып, Эгоизмның жалпының игілігіне қызмет жасау мүмкіндіктерін көрсетті. 17 – 19 ғасырларда өмір сүрген Батыс Еуропалық ойшылдар Гоббс, Мандевиль, А.Смит, т.б. Эгоизм экономикалық және саяси қызметтің қозғаушы күші, қоғамдық өмірдің маңызы факторы деп білді. Эгоизмнің нормативтік шектеулері негізгі моральдық құқықтық талаптармен жүзеге асырылады.
## Дереккөздер


Санат:Адам қасиеттері
Өзін-өзі басқару

**Өзін-өзі басқару**
# Жергілікті билік органдарының өз құзыретіне жатқызылған мәселелерді өз бетінше шешуге Конституциямен немесе өзге мемлекеттік актілермен берілген құқығы; 
# Жергілікті билік органдарының өздеріне берілген өкілеттіліктерін жүзеге асыру бойынша қызметі; 
# Сайланбалылықтың демократия принциптеріне және басшылықтың сайлау негізіндегі ауыспалылығына сүйенетін мемлекеттік және қоғамдық ұйымдардың ағымдағы әкімшілдік, шаруашылық, кадр, т.б. мәселелерді шешу тәжірибесі.

## Тағы қараңыз
* Өзін-өзі қаржыландыру
* Өзін-өзі өтеу

## Дереккөздер


*
Санат:Демократия
Санат:Кибернетика
Өкілдік

**Өкілдік**– 1) тапсырылған өкілет бойынша бір тұлғаның атынан басқа тұлғаның мәміле не басқа да құқықтық маңызы бар әрекет (мысалы, талапкер атынан сотқа қатысу) жасауы. Өкілет сенімхат не құзыретті органның актісі арқылы тапсырылады немесе заңда көрсетілуі мүмкін. Өкіл тікелей өкілет беруші үшін азаматтық құқықтар мен міндеттер туындатады, өзгертеді немесе тоқтатады. Өкілдік адамның мүліктік қатынастарға тікелей қатысуына әрекет қабілеттілігі жоқтығына, науқастығына, жұмысбастылығына немесе жер шалғайлығына байланысты қолданылады. Заңда көрсетілген реттерде және өзінің сипатына қарай мәмілелердің жекелеген түрлерін (өсиет қалдыру, некеге тұру, рента шартын жасасу) өкілдік арқылы жасауға жол берілмейді. Заңды өкілдік әрекетке қабілетсіз (науқас, мүгедек) адамдарға қатысты тағайындалады. Ерікті өкілдік шарт (тапсырма шарты, еңбек шарты, т.с.с.) негізінде пайда болады. Өкілдіктің ерекше түрі – коммерциялық өкілдік. Мұнда өкіл кәсіпкердің атынан үнемі және дербес өкілдік етеді. Коммерциялық өкілдік ақылы қызмет болып табылады, өкілге төленетін ақыны тараптар шартпен белгілейді; қысқаша *[[Дипломатиялық өкілдік]]*. 2) Халықаралық қатынаста өкілдік шетелдік ұйымдарды немесе олардың субъектілерін білдіреді. 
## Дереккөздер


Санат:Заң
Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Санат:Құқық
Өлке

**Өлке** –

# *Өлке* – ел, облыс, жер, бірнеше географиялық өңірді алып жатқан аумақ. Алғашқыда мемлекет иелігіндегі жердің шекарасында орналасқан территорияны, шет аймақты, кейіннен жер көлемі едәуір кең географиялық облыстарды (Мешер өлкесін, Турухан өлкесін, Уссури өлкесін) немесе тарихи облыстарды атаған. Тар мағынада белгілі бір географиялық объектіге (қалаға, өзенге) қатысы бар, тіпті жер көлемі, аз кіші-гірім жерлер де өлке деп аталады. Қазақстанда 1960-65 жылдары 3 өлке болған;
## Батыс Қазақстан өлкесі (құрамына Ақтөбе, Атырау, Орал облыстары мен 3 өнеркәсіпті аудан)
## Тың өлкесі (Көкшетау, Қостанай, Павлодар, Солтүстік Қазақстан облыстары мен 1 өнеркәсіптік аудан)
## Оңтүстік Қазақстан өлкесі (Жамбыл, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан облыстары).
# *Өлке* – Ресей Федерациясының бірінші реттегі әкімшілік-аумақтық бірліктердің бірі. Мысалы, Алтай өлкесі (), Краснодар өлкесі, Ставрополь өлкесі, Хабаровск өлкесі . 
## Дереккөздер


Санат:География
Өлеңті

**Елді мекендер:**

* Өлеңті – Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы ауыл.
* Өлеңті – Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы темір жол бекеті
* Өлеңті – Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданындағы ауыл.

**Өзендер:**

* Өлеңті – Жайық алабындағы өзен. Батыс Қазақстан облысының Сырым және Ақжайық аудандары жерімен ағады. 
* Өлеңті – Ертіс алабындағы өзен. Ақмола, Қарағанды, Павлодар облыстары жерімен ағады. 

Санат:Айрық беттер
Өлшемсіз шама

**Өлшемсіз Шамалар**–негізгі шама ретінде алынған физикалық шаманың кез келген өзгерісіне тәуелсіз болатын туынды физикалық шамалар. Мысалы, егер негізгі шама ретінде ұзындық (*L*), масса (*M*), уақыт (*T*) алынса және олардың кез келген өзгерісі берілген шаманың мөлшеріне әсер етпесе, онда мұндай шаманың өлшемділігі (*L0 M0 T0* =1) 1-ге тең әрі ол шама осы шамалар жүйесінде өлшемсіз болады. Мысалы, екі радиус арасындағы шеңбер доғасы ұзындығының радиус ұзындығына қатынасы арқылы анықталатын жазық бұрыш радиус ұзындығына тәуелсіз болатындықтан, *LMT* жүйесінде өлшемсіз шама болып есептеледі. Салыстырмалы ылғалдылық, салыстырмалы магниттік және электрондық өтімділік, т.б. сондай-ақ ұқсастық критерийлері (Рейнольдс саны, Прандтль саны, т.б.) сияқты салыстырмалы шамалар да өлшемсіз шамаларға жатады. Салыстырмалы шамалар пайызбен (%) және промиллемен (‰) де көрсетіледі. Шамалардың бір жүйесіндегі өлшемсіз шамалардың басқа жүйеде өлшемі болуы мүмкін.

 
## Дереккөздер


Санат:Өлшемсіз параметрлер
Өлшеуіштердің Метрлік Жүйесі

**Өлшеуіштердің метрлік жүйесі**, өлшеуіштердің ондық жүйесі – ұзындықтарының негізгі өлшем бірлігі метр болып саналатын физикалық шамалар бірліктерінің жиынтығы. Алғашқыда өлшеуіштердің метрлік жүйесіне метрмен қатар келесі бірліктер енген: аудан үшін – квадрат метр, көлем үшін – куб метр, масса үшін – килограмм (температурасы 4ӘС, көлемі 1 дм3 судың массасы), сыйымдылық үшін – литр, жер ауданын өлшеу үшін – аралық өлшеуіштердің метрлік жүйесінің ерекшелігі, мұнда еселік және бөліктік шамалар ондық қатынастармен ажыратылады және оларды көрсететін кило, гекто, дека, деци, санти және милли қосымшалары қабылданған. Өлшеуіштердің метрлік жүйесінде физиканың жеке бөлімдерін немесе техника салаларын ғана қамтитын бірліктер жүйелері мен өлшеу жүйелерінен тыс бірліктер де қолданылды. Ғылым мен техниканың дамуы өлшеуіштердің метрлік жүйесі негізінде өлшеулердің барлық түрін қамтитын *Бірліктердің халықаралық жүйесінің* (СИ) пайда болуына алып келді.

 
## Дереккөздер


Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Санат:Физика
Өліқолтық

**Өліқолтық** — Каспий теңізінің солтүстік-шығысындағы шығанақ, бұрынғы сор.

## Орналасқан жері
Маңғыстау облысы аумағында жатыр. Сор Каспийдің солтүстік-шығыс жағалауындағы Комсомол шығанағы суының тартылуынан пайда болған. Шығыс Еуропаның оңтүстік-шығысындағы эпигерциндік платформасының Оңтүстік Жем көтерілімінде орналасқан. 

## Сипаттамасы
Ұзындығы 180 км, ені 80 км, аумағы 12,0 мың км2-ден астам. Шөгінді, сортаңды, лайлы түбі теңіз деңгейінен 26,5 м төменде жатыр. Бетін қабыршақтанған тұз қабаты жапқан, өсімдік жамылғысы өте сирек. Айнала жағалауы негізінен ойпаңдау келеді. Өліқолтықтың оңтүстік-шығысы Үстірттің батыс кемеріне, оңтүстігіндегі Қайдақ сорына ұласады. Теңізден соққан дауылды желдің әсерінен Каспийдің суы кейде сорды басып қалады. Геоморфологиялық зерттеулер бойынша Каспий теңізінің ауытқуы уақыт өткен сайын өзгеріп отырған.

## Пайдалы қазбалар
Өліқолтық сорынан және онымен іргелес жатқан өңірден мұнай мен газдың мол қоры барланып, игерілуде (*[[Боранқұл мұнай кен орны]], [[Бозащы мұнай-газ кен орны]], [[Қаламқас мұнай кен орны]]*, т.б.). 

## Тарихы
Қазіргі климаттық және антропогендік факторлар әсерінен теңіз деңгейі 1978 жылдан бері 2,7 м-ге көтерілген. Нәтижесінде Өліқолтық аумағының басым бөлігі судың астында қалып қойды. Бірнеше елді мекендер (Қаратон кенті, т.б.) мен мұнай қалашықтары басқа жерлерге көшірілді.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Санат:Каспий теңізі шығанақтары
Санат:Қазақстан шығанақтары
Өмірзақ (Маңғыстау облысы)

**Өмірзақ** – Маңғыстау облысы Ақтау қалалық әкімдігіне қарасты ауыл, Өмірзақ ауылдық округі орталығы, теңіз порты.

## Географиялық орналасуы
Облыс орталығы – Ақтау қаласынан оңтүстікке қарай 12 км жерде, Каспий теңізінің шығыс жағасында шөлді белдемде орналасқан. Ең жақын темір жол станциясы – Маңғыстау (12 км).

## Тарихы
Іргесі 1983 жылы магистралдық мұнай өнімдері құбырларының Оңтүстік басқармасының қосалқы шаруашылығын ұйымдастыруға байланысты қаланған.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Өмірзақта Қаламқас мұнай, газ өндіру басқармасы, Ақтау теңіз порты, құрылыс ұйымдары, автокөлік кәсіпорны, сауда орындары орналасқан.

## Дереккөздер


Санат:Ақтау қалалық әкімшілігі елді мекендері
Санат:1983 жылы құрылған елді мекендер
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Өнеге

**Өнеге** – ұлағатты адамдардың ұрпаққа көрсететін үлгісі. Өнеге адамдардың тәлім-тәрбиелілігі, үлгілілігі, саналылығы ережелерінің жиынтығы ретінде көрінеді. Ұрпаққа өнеге көрсететін иманды, зерделі, инабатты кісілерден адамдар жақсылық пен қайырымдылықты, адамгершілік пен ізеттілікті үйреніп, оны өздеріне үлгі тұтады. Дәстүрлі қазақ қоғамындағы ұлттық өнеге көріністері адамның бойында кісілік, инабаттылық, парасаттылық секілді асыл қасиеттердің қалыптасуына игі әсер ететін ұлттық тәлім-тәрбиенің қайнар көзі болып саналады.

 
## Дереккөздер


Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Санат:Өнер
Өре

**Өре** – 


 құрт, ірімшік, т.б. тағамдар кептіруге арналған сөре. Ағаштан жасалған.
**Негізгі бөліктері:** 

төрт тіреу ағаш;
 екі қысқа, екі ұзын жанағаш. 
Тіреуіш ағаштарды жерге қаққаннан кейін, екі ұзын жанағашты ашаларға кигізіп, олардың басына қысқа жанағаштарды көлденең орналастырып, жіппен немесе қайыспен біріктіреді. Үстіне ши жабады. Дайын болған соң бетіне кептірілетін тағамдар қойылады. Ерте кездері жанағаштардың бір жақ шетін киіз үй маңдайшасына тіреп, екінші басын екі тіреулік ағаштарға да бекіткен. 
Жылқының алдыңғы және артқы аяғына салынатын тұсаудың түрі. Оны қылдан, қайыстан өріп, түйіп жасайды. Жылқының аяғына зақым келтірмес үшін астар салынады. Жылқыны өрелегенде Өренің бір шетін аттың оң аяғына, ал екінші шетін айқастырып аттың артқы сол аяғына салады. Дәстүрлі қазақ қоғамында ас бергенде, той жасағанда ауыл шетіне келген қонақтардың аттарын байлайтын діңгек ағаштарға арқан керіледі. Мұны да кейде Өре деп атайды.

 
## Дереккөздер


Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Санат:Салт-дәстүрлер
Кванттық өріс теориясы

**Кванттық өріс теориясы**– еркіндік дәрежесінің саны шексіз көп болатын физикалық жүйенің релятивистік кванттық теория. 

Өрістің кванттық теориясы элементар бөлшектер физикасының негізгі аппараты болып табылады. Бұл теорияда әрбір өрісті бөлшектер коллективімен, әрбір бөлшектер жиынтығын өріске теңеп сипаттайды. Осы бөлшектердің өзара әсерлесуінен жаңа бөлшектер туып немесе бөлшектер жойылып жатады. Ең алғашқы мұндай процеске электрмагнит өрісінің (оның бөлшектерінің) сәуле шығарып немесе жұтылуы жатады. Сондықтан алғашқы өрістің кванттық теориясын кванттық электрдинамика деп атады. Ол электрондар мен фотондардың әсерлесу теориясы. Өрістің кванттық теориясын жасаудағы алғашқы қадамның бірі Фермидің 1934 жылы құрған -ыдырау теориясы болды. Өрістің кванттық теориясында  барлық физикалық өрістер бөлшектердің толқындық функциясынан құрылған операторлармен және солардың арасындағы орын ауыстыру қатынастарымен сипатталады. Бұл оператордан құралған бас бөлшектер энергиясы мен олардың әсерлесу энергия операторлары мынадай түрлендіруге инвариантты болу керек: 1) Лоренц түрлендіруі;2) СРТ – түрлендіруі; 3) колибрлік түрлендіруі; 4) Эрмиттілігі. Теорияның негізгі теңдеулері көбінесе әсерлесу энергиясын бос бөлшектер энергиясынан өте аз деп есептейтін жуықтау теориясында ғана шешіледі. Бұл теория шашырау матрицасын кез келген жуықтауда есептеуге мүмкіндік береді. Бірақ, жоғары жуықтау мүшелерін есептегенде үлкен қиындықтар кездеседі. Ол мүшелердің қорытындылары шексізге ұмтылып, оның мағынасы жойылады. Қазіргі кезде ол қиындықтан шығу жолдары жасалды. Бұл әсіресе кванттық электрдинамикада іске асты. Бірақ бұл жол күшті әсерлесетін (нуклондар, мезондар) бөлшектердің динамик. қасиеті үшін тіптен үйлеспейтін болып шықты. Сондықтан өрістің кванттық теориясында  да әзірге шешілмеген мәселелер бар. Сондықтан бұл теорияны толығымен құрылып бітті деп айтуға болмайды. Дегенмен Өрістің кванттық теориясында  электр бөлшектердің қасиеті туралы көптеген жаңа, пайдалы қатыстар және тәжірибемен сәйкес келетін дәл есептеулер жасалды. Осы кезде бұл теорияның негізін құрайтын қағидалардың дұрыстығына дәл көз жеткізу қиын.

## Дереккөздер
Өске Торқаұлы

**Өске (Ысмайыл) Торқаұлы** – ақын, жырау. Ол кісі 1788 жылы Қостанай облысы Қарабалық ауданында туып 1857 сонда қайтыс болған .Өз кезіндегі заман ағымына үн қосып, әлеуметтік теңсіздікті әшкерелеген. Толғауларында заман, тіршілік, барлық пен жоқтық туралы ойларын ортаға салады.Тарихи деректерде бірде қыпшақ Өске, бірде танабұға Өске аталғанымен, барлығы бір адам турасында айтылған. Он жасында әке-шешесінен жетім қалған ол Қазы атты беделді адамның (қыпшақ Наурызбай бидің әкесі) қолында тәрбиеленеді. Жамағайын інісі Тоқбайдың жылқысын бағады. Қырыққа келгенше кедейлікпен күнін өткізген Өске қожайынымен ренжісіп, еліне оралады. Бұл жай оның* “Кел, қатын, үйіңді жық, біз көшейік, Көкшеге екеуара мінгесейік, Бауырына Қызылжардың қонып алып, Бір жаздай қымыз ішпей күн кешейік”* деп келетін туындысында айқын айтылған. Өскенің Жарасбай, Жантақай, Қылышбай, Асаубай, Байшүлен сияқты байлар мен Наурызбай би, Сүлеймен төреге арнаған жырлары, Ыбырай Алтынсариннің атасы Балғожа биді сынап жазған өлеңі бар. Сондай-ақ қыз-келіншектерге арнаған әзіл-оспақ, сайқымазақ өлеңдері кезігеді. Тәтті қызбен сөз қағыстыруы оның тапқыр сөзге кенде болмағанын, суырыпсалмалық қасиетін айғақтайды. Өске өлеңдері алғаш “Жаңа әдебиет” журналында (1929, ғ5) жарияланған, сегіз өлеңі “ХІХ ғасырдағы қазақ поэзиясы” (1988) жинағында жарық көрген.

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Санат:Ақындар
Өскемен Жиһаз Комбинаты

**Өскемен Жиһаз Комбинаты**– ағаш өңдеу кәсіпорны. 1956 жылы іске қосылған. Жиһаз фабрикасы негізінде 1979 жылы құрылған.  Алғашқы кезде диван, диван-кереует, буфет, түрлі шкафтар, сервант, үстел, трюмо, балалар жиһазын шығарды. Комбинат болып қайта құрылғаннан кейін кәсіпорынның технология үдерісі жетілдіріліп, мамандану саласы кеңейтілді. 1994 жылдан АҚ. Қазіргі кезде шкаф-бар, шифоньер, “Салют”, “Ульбинка” маркалы жиынтық жиһаздар, басқа да көптеген жиһаз түрлерін шығарады.

## Сілтемелер
*Өскемен.
*Өскемен Конденсатор Зауыты.
*Өскемен Қорғасын-Мырыш Комбинаты.
*Өскемен Титан-Магний Комбинаты. 
*Өскемен Су Электр Станциясы.
 
Санат:География
 Санат:Шығыс Қазақстан облысы
 Санат:Өскемен
Өскемен конденсатор зауыты

**Өскемен Конденсатор Зауыты**– электрлендіру саласының кәсіпорны. 1959 жылы сәуірде іске қосылған. Қуат конденсаторларын, жиынтықты конденсатор қондырғыларын, халық тұтынатын тауарлар (электр каминдерін, электр духовкалары мен пештерін)  өндіреді.. 1960 жылы синтетикалық диэлектрикті конденсаторлар, 1961 жылы түрлі үлгідегі габаритті стабилизаторлар үшін конденсатор, 1962 жылы әр түрлі жиынтықты конденсатор қондырғылары мен байланыс конденсаторларын сериялап шығару, 1966 жылы бір тектес сериялы конденсаторлар шығару игерілді. 1972 жылы зауытта қағаз-пленка конденсаторының үлгілерін шығару қолға алынды. 1994 жылдан АҚ.

## Сілтемелер
*Өскемен.
*Өскемен Жиһаз Комбинаты.
*Өскемен Қорғасын-Мырыш Комбинаты.
*Өскемен Титан-Магний Комбинаты. 
*Өскемен Су Электр Станциясы.

## Дереккөздер


Санат:Шығыс Қазақстан облысы
Санат:Қазақстан зауыттары
Өскемен қорғасын-мырыш комбинаты

**Өскемен Қорғасын-Мырыш Комбинаты** («Қазмырыш» ЖШС) – түсті металлургия кәсіпорны. 1942 жылы Орджоникидзе қаласынан көшіріліп әкелінген “Электр-мырыш” зауытының негізінде ұйымдастырылған Өскемен мырыш зауыты мен 1952 жылы іске қосылған қорғасын зауытының біріктірілуі нәтижесінде 1955 жылы құрылған. 1994 жылдан АҚ. Комбинаттың құрамына қорғасын мен мырыш зауыттарынан басқа күкірт қышқыл өндірісі, сирек металдар өндіру цехы және қосалқы өндіріс пен қызмет көрсету желілері кіреді. Кәсіпорын кенді Алтай, Орталық Қазақстан, Орал, Қиыр Шығыс кен металлургия кәсіпорындарының полиметалл шикізаттарын, сондай-ақ Ертіс өңірінің пайдалы 20 компонентінен тұратын шикізатын өңдейді, өнімнің 17 түрін (мырыш, қорғасын, кадмий, алтын, күміс, күкірт, висмут, индий, таллий, селен, сынап, оттек, аргон, азот, теллур, мыс, хлор) шығарады. Оның өнімі аккумулятор, электр-техника, лак-сыр, химия, автомобиль, тоқыма өнеркәсібінде, радиотехникада, а. ш-нда (тыңайтқыш өндіру үшін), өнеркәсіптің басқа да салаларында пайдаланылады.

## Сілтемелер
*Өскемен.
*Өскемен Жиһаз Комбинаты.
*Өскемен Конденсатор Зауыты
*Өскемен Титан-Магний Комбинаты. 
*Өңделуде: Өскемен Су Электр Станциясы.

Санат:География
Санат:Шығыс Қазақстан облысы
Санат:Өскемен
Санат:Қазмырыш