open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Драчена

**Драчена** — ұннан, жұмыртқадан және сүттен дайындалатын орыс, беларусь және украин тағамы. Драченаның құрамы 1/2 стақан бидай үны, 10 жұмыртқа сарыуызы, 5 жұмыртқаның ақуызы, 1 стақан кілегей, 1 ас қасық сары май, 1/2 шай қасық тұз, 3 ас қасық қант ұнтағынан тұрады. Қантты сарыуыздармен бұлғайды, қоспаға біртіндеп кілегей құйып, созылмалы массаға дейін араластырады. Осы массаға біртіндеп ұн қосып, қамыр илейді. Тұздап, қамырды 30 мин бүлғайды. Қамырға бұлғанған ақуыздарды қосып, қамыр ақырын араластырылады. Қыздырылған майы бар шұңғыл табаға қамырды құяды да жақсы қыздырылған, бірақ баяу оттағы тұмшапешке салып 15—20 мин пісіреді. Долма көлемі екі — екі жарым есе ұлғаюы керек. Сондықтан оны түмшапештің жоғарғы емес, ортаңғы бөлігіне қояды.

## Дереккөздер
Күзет жасағы

**Күзет жасағы** — қарсыласты уақытында байқауға, ол туралы күзет әскерлеріне ескертуге, олардың ұрысқа жазылуы мен кірісуін қамтамасыз етуге арналған, бір орынға орналаскан күзет әскерлерінің бөлімі.

Әдетте Күзет жасағына рота тағайындалады. Оған күзет алқабы, қорғаныс шебі және барлау жүргізетін өңір шегі корсетіледі. Қарсыластың әрекет жасауы ықтимал бағыттарға Күзет жасағы күзет заставасын қояды және бақылау мен барлау ұйымдастырады. Қарсыластың ірі күштерінің шабуылы кезінде Күзет жасағы өз күзетіндегі әскерлердің ұрысқа жайылуы мен кірісуін қамтамасыз ете отырып, ұстап тұрған шебін табанды қорғайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жанама күш

**Жанама күш** (Сила касательная тангенциальная) — дайындаманың беті бойымен эсер ететін күш.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Жалынды шынықтыру

**Жалынды шынықтыру** (Закалка пламенная) — жергілікті орындарды немесе сыртқы қабатты өндеу үшін қолданылатын жалынды қыздыруды пайдаланып, металды шынықтыру.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Бланширлеу

thumb|right
**Бланширлеу**, шарпыту ( — ағару) - өнім түрін сәндеу немесе ащы дәмін кетіру үшін өнімді шамалы уақыт қайнату немесе шарпыту; жемістер, көкөністер, балықтар, еттер, кез келген тамақ өнімдерін жылдам ыстық сумен шарпытып алу.

Соның әсерінен олардың түсінің өзгеруі (ағаруы). Термин асхана және кондитер мекемелерінде тараған. Шарпыту өнімді жабық ыдыс ішіне салып үстіне ыстық су құю немесе өнімді қайнап жатқан ыстық суға (1 мин-тай) малып алу. Шарпыту нәзік тамақ өнімдерін қайнату немесе зарарсыздандыру және өнімнің сөлі сыртқа шықпайтындай етіп қабықша түзі үшін қолданылады. Француз асханасында етті салқын сумен жуған кезде оның құрамындағы етке дәм және жұғымдылығын арттыратын белоктық және желімдік заттар суға тарап кетпеу үшін оны қайнату алдында шарпытып алады.

## Дереккөздер
Достакан

**Достакан** — XVIII ғ. Ресейде стақанның алғашқы аталуы. Немістің "дозе" (порция) және "канне" (кружка) сөзінен шыққан, яғни дәл порциялы кружка. Достакан алғашқыда 16 золотникке, яғни шамамен 65–70 г-ға тең болды, кейіннен стопка деп аталды, ал стакан болып үш стопка — 210–225 г саналды. Қазіргі кездегі стақан екі түрлі болып шығарылады — 200 және 250 мл.

## Дереккөздер
Жануыш

**Жануыш** (*оселок*)
* 1) кескіш құралдардың (кескіштердің, аралардың, қайшылардың және тағы басқа) жүздерін қайраған соң бабына жеткізуге арналған ұсақ түйіршікті қайрақша; 
* 2) жануыштауға арналған ұсақ түйіршікті қажақ қайрақшалары өңдеу барысында өз диаметр өлшемін өзгерте алатын құрал.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ангар

thumb|250px
**Ангар** () — ұшу аппараттарын 
сақтайтын, оларға техникалық қызмет көрсететін және жөндейтін 
ғимарат. Қоймалық және шеберханалық ангар, сонымен қатар ядролық 
және жай қарулардың зақымдануынан сақтайтын ангар болады. Ангардың 
күрделі түрімен қоса, құрастырмалы, бөлшектелмелі металл түрлері 
және үрлемелі қаңқалы түрлері қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Дуриан

**Дуриан** () – құлқайырлар тұқымдасына жататын Малайзияда, Иңдонезияда, Тайландта және Оңтүстік Филиппинде өсетін тропикалық жеміс. Жақсы дуриан бананға, мангоға, ананасқа, піскен папайя мен ванильге ұқсас дәмге ие. Кейбіреулер оны жемістер патшасы деп атайды. Өткір иісті тікенекті қабығынан шығады. Футбол добына сай өлшемі бар, ауыр жемістің жасыл тікенекті қалың қабығы бар, іші ақ қабырғалармен беліктерге бөлінген, әр бөліктің ішінде үш-төрт ірі жылтыр ашық қоңырдан ашық сары түсті тұқымы бар. Дурианды тосап, балмұздақ және кәмпит жасауда қолданады.

## Дереккөздер


Санат:Құлқайырлар
Санат:Жемістер
Блендер

thumb|100px|Блендер
**Блендер** — арнаулы сыйымдылық және оның ішінде жұмыс органы бар өнімдерді араластыруға, бұлғауға, шайқауға, ұнтақтауға арналған қондырғы.
## Дереккөздер


Санат:Асхана техникасы
Күзет кемесі

**Күзет кемесі** — ұрыс кемелері мен көліктерді теңіздегі сүңгуір қайықтардың шабуылынан теңізде және аялдау сотінде қорғау міндетін атқаруға арналған шағын әскери кеме.

Су сыйымдылығы *2000* т. дейін болады.

*Бұндай кемелердің міндеті* — құрамаларды қайықтардың шабуылы мен әуе шабуылынан қорғау, өз жағалаулары мен базаларының жақын маңын шолғыншылау қызметін атқару, т.б.

Күзет кемесі жақсы гидроакустикалық және радиолокациялық аппараттармен, сүңгуір қайыққа қарсы мықты қару-жарақпен, кіші калибрлі зешптік автоматты зеңбіректермен және торпедалық аппаратгармен жабдықталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери кемелер
Санат:Әскери-теңіз флоты
Қырғыш

thumb|right|Қырғыш
**Қырғыш**, (, ) — қыруға арналған бір жағы үшкірленген тікбұрышты немесе үшжақты тұтқалы білеу түріндегі теміршебер құралы; бір жағы ұшталған өткір төртбұрыш немесе үш қырлы брус іспетті қырып тазалауға арналған слесарлық құрал.

## Дереккөздер



Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Механика
Блё

**Блё** () — сәл қуырылған немесе сырты қуырылған, ал іші шикі тағам. Еуропа  аспаздығында қуырудың алғашқы кезеңін білдіру үшін қолданылады. Блё дәрежесінде тек еттің жоғары сорттарын, жұмсақ көкөністерді, мысалы, гүлді қырыққабатты қуырады.

## Дереккөздер
Авиацияның эшелонданған қимылы

**Авиацияның эшелонданған қимылы**  — авиацияның шағын бөлімшелерінің, бөлімдерінің, құрамаларының бір немесе бірнеше объектіге бірыңғай ұшақтармен немесе шағын топпен бірден соққы беру немесе дүркін-дүркін шабуылдау тәсілі. Бұл тәсіл әскерді қалжырату және жеңіліске ұшырату мақсатында объектіге жүйелі ықпал жасау үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әскери әлеует

**Әскери әлеует** (Военный потенииал) — еллің экономикалық, ғылыми-техникалық, әлеуметтік, моральдық-саяси әлеуеттерінен туындайтын мемлекеттің (коалицияның, одақтың) мүмкіндіктері**. Әскери әлеует** қарулы күштердің жетілдірілуін камтамасыз етеді; ол мемлекеттің (коалицияның) әскери қуатының басты элементі. Әскери әлеует көрсеткіштері: мемлекеттің әскери-экономикалық және ғылыми мүмкіндіктері; жұмылдырылған қорларының бары: халықтың моральдық-саяси жағдайы; жеке құрамның саны мен жауынгерлік әзірлігінің деңгейі және оның моральдық-саяси, психологиялық дайындығы; далалық, теңіз және әуе машығы; қару-жарақтың және әскери техниканың саны мен сапасы; әскерлердің материалдық-техникалық құраддармен қамтамасыз етілуінің дәрежесі; әскери доктрина мен әскери теорияны жетілдірудің деңгейі, командалық кадрлардың дайындығы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бомбалау

thumb|right|A|Бомбалау
**Бомбалау** — жер үсті немесе теңіз нысаналарын бомбалармен жою. 17 ғасырдан бастап объектілерді жер үсті және кемелік артиллериямен атқылау бомбалау деп саналды, өйткені бомба деп аталатын оқ дәрілермен атыс жүргізді. Әскери авиацияның пайда болуымен бірге бомбалау термині тек авиациялық бомбалармен соққы беруде колданыла бастады. Әуеден бомбалау тұңғыш рет 1911-12 жылдары италян-түрік соғысында жүзеге асырылған. Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында соғысушы жақтардың авиацияларымен 5 миллион тоннаға жуық бомба тасталды. 1945 ж. Жапонияның Хиросима және Нагасаки қалаларында атомдық бомба тасталды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бляшка

**Бляшка** — кішігірім нан өнімдерін: тоқаш, бөліш, бриош, крендель, қатпарлама, плюшка пісіруге арналған темір беттің орысша атауы. Халықаралық терминологияда пісіру беті ретінде қолданылады.
## Дереккөздер
Аврал

**Aврал**

1) Кемедегі бүкіл команданың тұтас немесе көп бөлігінің қауырт кірісіп, жұмыс істеуі.

2) Шұғыл тапсырманы орындау үшін барлық кызметкерлерді жұмылдыру, бүкіл ұжым орындайтын шұғыл жұмыс. Мысалы, стихиялық апат жағдайында, т.б.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Антенналы түйіспелі мина

**Антенналы түйіспелі мина** — антеннасы кеме корпусымен жанасқан кезінде минаны жаратын жарылғышпен және антенналармен жабдықталған теңіз минасы. Бұл миналар сүңгуір кайыққа қарсы миналық бөгеттер қою кезінде пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Миналар
Сәйдім Тумышев

**Тумышев Сәйдім** (1912, Бозащы түбегі, Шат қыстауы – 1991) – еңбек ардагері. Есепшілер курсын бітірген (1932). 1932 – 1939 жылдары Қызылқорған ұжымшарында есепші, Форт-Шевченко қалалық «Ұжымшаржолы» газетінде корректор, Шевченко ауданы атқару комитетінің нұсқаушысы, 1940 – 1941 жылдары Н.Крупская атындағы өндіріс комбинатының меңгерушісі, 1948 – 1956 жылдары қалалық кеңестің төрағасы, аудандық жол бөлімінің, сауда бөлімінің меңгерушісі, 1956 – 1962 жылдары Шевченко ауданы Қызылөзен ауылы кеңестің төрағасы, Форт-Шевченко қалалық паркінің директоры қызметтерін атқарған. Тумышев Форт-Шевченко қаласы мен Сенек елді мекенінің арасына жол салу ісіне басшылық еткен. Қазір ұзындығы 400 км болатын бұл жол Сәйдім жолы деп аталады. Бірнеше рет Құрмет грамоталарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Бодряшка

**Бодряшка** - қарақұмық ұнынан жасалатын жартылай немесе басқа қатынаста жай ашытылған өнімдермен араластырылып дайындалатын орыс тағамы.
## Дереккөздер
Жаншу

**Жаншу, жаншыма** (Обжим)— дайындаманың өлшемін өзгертіп деформациялау.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Күзет қарауылы

**Күзет қарауылы**  — бөлшдер мен құрамалардың зат және азық-түлік қоймаларын, казармалық жиһаз, отын, кемір, көкөніс сақтайтын, тұрмыстық-сауда кәсіпорындары қоймаларын қорғауға арналған күзет қызметі органы.

Бұл объектілерді тікелей күзетуді қарауылдық күзет постылары жүзеге асырады, оларға "*сақшы*" аты берілмейді.

Күзет қарауылы кемінде екі посты біріккенде тағайындалады. Күзет посты жеке болуы да, карауылдар құрамьша кіруі де мүмкін. Олар тоуліктік немесе тек түнгі болады. Күзет қарауылына (жеке күзет постысына) бастық (сержант, старшина) және сарбаздардан (матростардан) қарауылдар тағайындалады. Объектіні түнде күзету ушін 2 ауысым, ал тәулік бойына 3 ауысым карауыл белгіленеді.

Күзет қарауылы жеке құрамы карауылдың киім үлгісінде, автоматпен немесе сүңгілі карабинмен, бірақ оқ-дәрісіз қарулануы керек.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әскери база

[thumb|[Форт-Джефферсон (Флорида)|Форт-Джефферсон, АҚШ]]
**Әскери база** Қарулы Күштердің контингенттері, әскери техникасы мен оқ-дәрінің қажетті қорлары, жанармай, азық-түлік және басқа материалдық құралдар әскери жағдайға қарай тиімді ыңғайластырылып, арнайы жабдықталған аудан. Әскери база авиациялық, әскери-теңіздік және ракеталық болып бөлінеді. авиациялық әскери база — 
#бір немесе бірнеше ұшу-қону жолағымен және басқа құрылыстармен жабдықталған ірі аэродром (кейде аэродромдар тобы). Ол тұрақты және уақытша, әрекеттегі және қордағы болып бөлінеді; 
#авиациялық құралдардың ұрыс кимылдарын және орналасуын, сондай-ақ авиацияның негізгі әуе жолдарымен ұшуын камтамасыз ететін аэродромдар, тыңдағы авиациялық бөлімдер, жөндеу органдары және қоймалар жүйесі. Ракеталық әскери база деп АҚШ-та және басқа елдерде старттық позициялар кешені, басқару пункттері, ракеталық құрамаларды (бөлімдерді) ракеталық және материалдық-техникалық камтамасыз ету құралдары орналасқан ауданды атайды.

**СОҒЫС БАЗАСЫ**, әскери база — жағдайында және күнделікті қызмет бабында қажетті қару-жарақ, әрі, азық-түлік т. б. материалдық құралдар қоры бар территория (стратегиялық немесе саяси жағынан маңызды пункт, аудан) және сол жерге орналасқан әскерлер. Капиталисттік мемлекеттерде соғыс базасы өз елінің территориясында, кей жағдайларда экспансиалдық (басып алушылық) мақсаттарына байланысты басқа елдердің территориясында да құрылады. соғыс базасын салу мақсатында басқа елдердің маңызды аудандарын басып алу капиталисттік мемлекеттердің ежелгі отаршылдық бағытына тән. 2-дүние жүзілік соғыстан кейін империалистік мемлекеттер, әсіресе АҚШ әр түрлі елдерде көптеген соғыс базасын құрды.СССР-дің басқа мемлекеттер территориясында соғыс базасы жоқ.

Қазіргі кездегі соғыс базасы ракеталық, авиациялық, әскери-теңіздік және жалпы мақсаттық болып бөлінеді. Ракеталық базаларда ұшу позициясының жинағы (комплекеті), басқару пункті, ракета-техникалы және материалдық-техникалы жағынан жабдықтайтын бөлімдер болады. Авиациялық база стратегиялық, тактикалық және транспорттық самолеттерді шоғырландыруға, соғыс қимылдарына қажетті материалдық және тех. жабдықтардың қорын орналастыруға пайдаланылады. Бұған АҚШ-тың: Рабат (Марокко), Милденхолл (Ұлыбритания), Торрехон (Испания); ГФР-дің Битбург, Шпангдалем, Хан, Висбаден т. б. авиабазалары жатады. Әскери-теңіз базалары әскери флот күштерінің орналасуы үшін пайдаланылады. Жалпы мақсаттық базалар жаяу әскерлерді, әскери-әуе күштерін, флот әскерлерін орналастыруға арналады. 

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Орташа салмақ

**Орташа салмақ** - қайсыбір шаманың тең дәлдікті емес мәндерінен осы мәндердің салмақтарын ескере отырып табылған арифметикалық ортасы. Егер x_1, x_2, x_3, ..., x_n - тең дәлдікті емес нәтижелер және p_1, p_2, p_3, ..., p_n — осы нәтижелердің сәйкес салмақтары болса, онда орташа салмақ \bar{x} мына формуладан анықталады:
:\bar{x} = \frac{x_1 p_1 + x_2 p_2 + x_3 p_3 + ... + x_n p_n}{p_1 + p_2 + p_3 + ... + p_n} = \frac{[xp]}{[p]}; 
## Дереккөздер


Санат:Өлшеу
Дюшпара

**Дюшпара** - әзірбайжан тұшпарасы. Қарапайым "орыс тұшпарасьшан" өлшемімен ерекше- ленеді — олар екі есе кішкентай. Қамыр өте жұқа жайылады (бір миллиметрге дейін). Салмасы пияз, сарымсақ, жалбыз, базилик, бұрыш және барбарис қосылған қой етінен жасалады, сондықтан ол өте хош иісті және қышқылдау келеді. Дюшпара қарапайым тұшпара сияқты пісіріледі, бірақ екі бөліп пісіріледі: алғашқыда тұзды суда шала пісіріліп алынады, ал содан кейін майлы сорпада пісіріледі.

## Дереккөздер
Жануыштау

**Жануыштау** (Хонингование; ) — дайындама беттерін арнайы қажақ құрал — жануышпен түпкілікті өңдеуге арналған операция
майда дәнді қажақты қайрақтармен қамтамасыздырылған арнайы құрал-хонмен дайындамалардың беттерін таза өндеу. Хон-құрал айналумен қатар ось бойынша ілгерімелі — қайтымды қозғалыс жасайды. Әдетте цилиндр пішінді және сатылы тесіктерді таза өңдеу үшін қолданылады.

. Әдетте, дайындама мен құралдың айналмалы және қайтымды-ілгерілемелі қозғалысымен жүзеге асады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Лазарь Сәйдімұлы Тумышев

**Тумышев Лазарь Сәйдімұлы** (1939, Форт-Шевченко қаласы – 1999, Ақтау қаласы) – инженер-механик. Астрахан балық өндірістік-техникалық институтын (1960) және Мәскеудегі С.Орджоникидзе мұнай-газ барлау институтын бітірген (1976). 1961 жылы Қарағанды тоңазытқыш цехында аға машинист, компрессор цехының бастығы, 1962 – 1973 жылдары Баутин балық комбинатында компрессор цехының механигі, бас инженер, директордың орынбасары болды. 1973 – 1978 жылдары «Жетібай» мұнай-газ өндіру басқармасында басқарманың құрылыс жөніндегі орынбасары, 1978 – 1980 жылдары Иракта іссапарда болған. 1981 – 1990 жылдары «Маңғышлақмұнай» бірлестігінде басқарма бастығының орынбасары, басқарма бастығы, бірлестіктің өндіріс бөлімінің бастығы, 1990 – 1995 жылдары Ақтау қаласындағы «Маңғыстаумұнайөңдеу» зауытытында директордың орынбасары, 1995 – 1999 жылдары «Маңғыстаумұнайгаз» Акционерлік Қоғамы бірлестігінде бөлім бастығы қызметтерін атқарған. Бірнеше Құрмет грамоталарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Автожанаржағармай-құюшы

**  Автожанаржағармай-құюшы **— әскери техникаға жанар және жағармай құятын арнайы автомобиль (автопоезд). Автожанармай құюшыдан айырмашылығы, Бұл автомобильде қосымша жағар май (базалық шассидің қозғалтқышынан шыққан түтінмен қыздырылатын май құйылған бак) жүйесі бар.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бокал

thumb|150px|Бокал
**Бокал** ( — ауыз) — алкогольділігі аз немесе алкогольсіз сусындарға — сыра, жеміс сулары, минералды сулар, шырындарға арналған биік тұғыры бар үлкен рюмка.

Әдетте шыныдан жасалынады.
## Дереккөздер


Санат:Ыдыстар
Жаншық

**Жаншық** (Обжимка) 
* 1) тойтарма бастиегін тойтару кезінде қолданылатын құрал; 
* 2) металл дайындаманы кермелеуге және берілген пішінді алуға арналған ұста құралы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Қырдықысу

thumb|right|Қырдықысу
**Қырдықысу** (*Биллетировка*) - құймакесекті дайындамаға немесе кеспелтекке айналдыруға қолданылатын алғашқы соғу операциясы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Бомбо

**Бомбо**- XVIII - XIX ғасырлардың бас кезінде белгілі, көбіне тарихи және көркем әдебиеттерде жиі айтылатын америка сусыны. Ром (1/3), мускат типті десертті жүзім шарабы (2/3) және аз мөлшерде күйдірілген (карамельденген) қант қоспасынан тұрады.
## Дереккөздер
Жаншылу

**Жаншылу** (Смятие) - шекті өлшемді беттескен беттердегі тік кернеудің өсерінен бұйым материалының беткі қабатының илемді деформациялануы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Тұзбайыр

**Тұзбайыр** – Ақтау жотасының Батыс Үстіртпен шектесетін тұсындағы тұзды көл.

## Орналасқан жері
Маңғыстау ауданында орналасқан. 

## Сипаттамасы
Ендік бағытта созылып жатқан көлдің ұзындығы 20 – 22 км, енді жері 5 – 6 км. Көлдің Ақтау жотасына қараған жағы жарқабақты келген. Осындағы ең биік қырқалар Қаратөрткіл (285 м) және Қаратөбе (272 м) деп аталады. Олардан батысқа қарай Қасқыржол жотасы жатыр. Қайдақ сорына қараған жағында көл деңгейінен көтеріңкі келген аңғар орналасқан. 

## Тарихы
1825 жылы полковник Ф.Берг экспедициясының жолбасшысы Қ.Тигенов өз сілтемесінде ежелгі Әмудария арнасы ежелгі Үзбай (Өзбай) өзен арнасымен келіп, Оңтүстік Үстіртті жиектеп отырып Тұзбайыр арқылы Каспийге құйған деген дерек береді. 

## Гидрографиясы
Көктемгі және күзгі жауын-шашын кезінде көл суға толады. Жылдың қалған кезінде көл табанын әр түрлі қалыңдықтағы ас тұзы шөгіп жатады.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау ауданы көлдері
Қырлау

**Қырлау, қырлылық** (*Огранка*) — дөңгелектіктен ауытқудың бір түрі; бұл кезде нақты пішін көп жақты фигура тәрізді болады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Бонбоньерка

**Бонбоньерка**( — кәмпит) — кәмпиттерге арналған түрлі түсті қағазбен оралған қорапшалар.
## Дереккөздер
Күзет қызметі

**Күзет қызметі**  — әскери-шаруашылық объектілерін сенімді күзетуге арналған әскердің ерекше қызметі.

Күзет қызметі жүргізу үшін күзет қарауылдары немесе күзет постылары жасақталады. Кей жағдайда Күзет қызметі жүргізу үшін гарнизон бастығының (бөлім командирінің) өкімімен командирі бастаған күрамында екі ауысымды күзет қарауылын (жеке күзет постысын) қамтамасыз ететін бөлімше тағайындалуы мүмкін. Бұл бөлімшелер 7 тәулікке дейін өзге бөлімшелердің ауыстыруынсыз объектілерді қорғау қызметін атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Сынық-қирақ

**Сынық-қирақ** (Лом-бой (брак))— металөңдеу зауыттарының дайындау және механикалық өндеу цехтарында технологиялық процестердің бүзылуы нөтижесінде пайда болатын ақаулар. Мундай металл сынықтары мен ақаулары екінші рет металлургиялық цехтарда өнделетін қүнды шикізат болып табылады. Электрпештерінде балқыту шикізатының 75—100%-ын болат сынықтары қүрайды.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Орташа температуралар

**Орташа температуралар** - ауаның жер бетіне таяу кабатындагы температура тәулік, ай, жыл бойына өзгеріп тұратындықтан, осы мерзімдердегі орташа температуралар есептеп шығарылады. Метеорологиялық стансаларда ауаның температурасы тәулігіне 4 рет өлшенеді. Өлшеу нәтижелерінің арифметикалық ортасы орташа тәуліктік температура болып шығады.

## Орташа айлық температура
Орташа айлық температура – осы айдағы орташа тәуліктік температуралардың жиынтығьш тәулік санына бөлу арқылы, ал орташа жылдық температура барлық орташа айлық температура жиынтығын 12-ге бөлу арқылы анықталады. Кез келген айдың орташа температурасы жыл сайын өзгеріп тұрады. Сондықтан коп жыл ішіндегі орташа температура алынады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Автожолдық карта

**  Автожолдық карта ** (Автодорожная карта) — әскерлер мен әскери техниканы автомобильмен тасымалдауды ұйымдастыру және жүргізу, сонымен бірге тылды ұйымдастырумен байланысты іс-шараларды жүргізу кезінде қолданылатын карта (әдетте, масштабы 1:1000000, 1:500 000). Автожолдық картада қара жол немесе жол жамылғының ені, класы, бұрылыстар мен еңістер сипаты, жолдық құрылыстар, өткелдер, елді мекендер арасындағы қашықтық және  т.б. мәліметтер беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Карталар
Санат:Автожолдар
Әскери байланыс

**Әскери байланыс** (Войсковая связь) — бұйрықтарды, жарлықтарды, хабарларды, белгілерді, т.б. қабылдай алатын және кері жеткізе алатын жабдықтар мен тәсілдердің жиынтығы. Әскери байланыс — ұрыста әскерлерді дұрыс басқарудың негізі. Ұрыс жағдайында әскери байланыс жасай алмау —	әскерлерге басшылық етуден айрылу деген сөз. Әскери байланыстың негізгі міндеттері: командирдің өз қарамағындағы әскерлерге үздіксіз басшылық жасауын және олардан хабар алып отыруын қамтамасыз ету; Қарулы Күштер түрлерінің белгілі бір мақсатқа арналған әскерлерінің және көршілес әскер бөлімдері мен бөлімшелерінің өзара бірлесіп ұрыс жүргізуін камтамасыз ету; әскерлерге қарсыластың атом қаруын қолдануы мен әуе шабуылы туралы дер кезінде хабарлау; тылға үздіксіз басшылық жасау және әскерлерді техникамен жабдықтауды ұйымдастыру.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бомбалаушы

[thumb|200px| [B-17 Flying Fortress(Ұшатын қамал) Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі ауыр бомбалаушы .]]
**Бомбалаушы** — жер үсті және теңіздегі қарсылас объектілеріне бомбалар мен ракеталар тастауға арналған ұшақ. Бомбалаушы  тұңғыш рет Бірінші дүниежүзілік соғыстың алдында жасалды. 1920-30 жылдары бомбалаушылардың ұшу қасиетгері жақсарып, қару-жарағы жаңарды. Шүйіліп бомбалаушылар пайда болды. Екінші дүниежүзілік соғыс барысында әсіресе (алыс) қашықтықтан Бұның ұрыс касиеттері жақсарып, радиолокациялық бомба көздеу және бағыттау жүйелері, ал соғыстың аяғына таман атом бомбалары пайда болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан соң реактивтік двигательдері бар бомбалаушы  жасалды. Олардың каруына ядролық бомбалар, басқарылатын ракеталар кіреді. Бомбалаушы   жетілдірілген борт кұралдарымен жабдықталған. Қазіргі кездегі бомбалаушы   кедергі жасайтын түрлі кұралдармен жабдықталады. Радиотехникалық және басқа да арнайьт жабдықтар кешені кез келген метеорологиялық жағдайда, күндіз-түні тұрақты және жылжымалы объектілерге соққы беруге мүмкіндік тудырады. бомбалаушы   орындау міндеттерінің сипатына карай майдандық және кашықтықтан бомбалаушы болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жаңғырту

**Жаңғырту** (Модернизация; ) — жекелеген тетіктер мен түзілімдердің құрылымдарын өзгерту арқылы білдектің функционалдық және басқа да қасиеттерін жақсарту, сенімділігін арттыру және пайдалану мерзімін ұзарту. Жаңғырту өнеркәсіптік жабдықтарды, аспаптарды, тұрмыстық бұйымдарды, оларды жасаудың технологиялық процесіне күрделі өзгеріс енгізбей-ақ жетілдірудің барынша тиімді тәсілі. Жаңғырту негізгі жаңғырту және жабдықты жаңғырту тағы басқа болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Бордосс шараптары

**Бордосс шараптары** - Францияның Грав, Медок, Пормоль, Сотерн және Сен-Эмипион округтерінде шығарылатын шараптар. Шараптар өз округінің атымен аталады.
## Дереккөздер
Кемел Тұманбаев

**Тұманбаев Кемел** (1926 жылы туған, Кендірлі ауылы) – партия, кәсіподақ қызметкері. Алматы жоғары партия мектебін бітірген (1967). 1967 – 1969 жылдары Маңғыстау ауданы кеңес атқару комитетінде жоспарлау комиссиясының төрағасы, 1972 – 1973 жылдары аудан партия комитетінің ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі болды. 1973 жылдан Маңғыстау ауданы кәсіподақтары кеңесінің төрағасы, бейбітшілікті сақтау қорының төрағасы. Бірнеше марапаттаулардың иегері.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Гаптен

**Гаптен** (грек. ἅπτω — жапсыру) немесе **жартылай антиген** — төмен молекулалы зат, молекулалық салмағы артқан жағдайда (мысалы, басқа ақуызға жабысқанда) антигендік қасиетке ие бола бастайды. Гаптен ұғымын 1923 жылы Карл Ландштейнер енгізді.

Санат:Иммунология
Кәделі қорлар

**Кәделі қорлар** - Өндіріліп алынуы бүгінгі таңның өзінде экономикалық тұрғыдан тиімді болып табылатын пайдалы қазба (мұнай, газ, конденсат, т.с.с.) қорларының жиынтығы.

* **Бастапқы кәделі қорлар.** Мұнай (газ) жатынын (кенорынын) игеруді бастағанға шейінгі оның кәделі қоры.

* **Қалдық кәделі қорлар.** Нақтылы мерзім тұрғысынан анықталған бастапқы кәделі қорлар мен игеріліп алынған өнім арасындағы айырма. Синонимі — "өтпелі кәделі қорлар"

* **Өтпелі кәделі қорлар.** "Қалдық кәделі қорлар" терминінің синонимі.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Автокөлік қызметі

**  Автокөлік қызметі **  — автокөлік мекемелері мен шаруашылықтарының негізінде құрылған, эвакуация шараларын жүзеге асыру кезінде зақымданған адамдар мен материалдық құндылықтарды тасымалдауды, зақым ошағына күштер мен құрал-жабдықтарды тасып жеткізуді қамтамасыз ететін және автокөлік қызметі басшылығы қойған басқа да міндеттерді орындайтын қызмет.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Сырғақтағы күш

**Сырғақтағы күш** (Усилие на ползуне) — дайындаманы қысыммен қалыптағанда пайда болатын күш.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Күмісті алтындау

**Күмісті алтындау** (*Золочение серебра*) — зергерлік күміс бұйымдардың сыртына оны әшекейлеу, әдемілеу, жылтырату жөне тоттанбайтын ету мақсатымен жұқалап алтын жалату процесі. Алтын ерітіндісі фарфор бұйымдарға да жалатылады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Күзенбай Тұманшаев

**Тұманшаев Күзенбай** (1929 жылы туған, Маңғыстау ауданы Ақшымырау ауылы) – ауыл шаруашылығы саласының маманы. 1952 – 1965 жылдары Мақтаарал ауданында мақта теруші болған. 1966 жылы Маңғыстауға келіп, 1995 жылға дейін облыстың әр түрлі ауыл шаруашылығы салаларында жұмыс істеді. 2 рет Социалистік жарыстың жеңімпазы (1973, 1974), «Еңбектегі ерлігі үшін» (1982), «Еңбек ардагері» (1988), т.б. медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Күмісше

**Kүмісше** (*Серебрянка*) — көлденең қимасының диаметрі 0,2—25 мм, өлшем дәлдіктері жоғары, беті таза, тегіс 
және жылтыратылған шыбықтардың атауы, одан, негізінен, көміртекті және 
легирленген аспаптық болаттар жасалады. Күмісшеден бұрғылар және басқа да кескіш аспаптар, дәлдігі жоғары машинажасау бұйымдары дайындалады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Гелиагглютинация реакциясы

**Гелиагглютинация реакциясы** — зерттейтін материалдан вирус іздеу әдісі. Кейбір вирустардың эритроциттерді бір-біріне жабыстыра алатын қасиетіне сүйенген.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Әскери басылым

**Әскери басылым** (Военная печать) — әскери тақырыптағы әр түрлі мәселелерге арналған басылымдар. Олар, негізінен, әскери оқырмандарға арналған маііызды жаппай ақпарат пен үгіт-насихат құралы. Әскери басынымдарға: мерзімді басылымдар (баспасөз): әскери газеттер мен журналдар, кезеңді жинақтар, бюллетеньдер, жыдцық жинақтар және жалғаспалы басылыадцар; кезеңсіз басылымдар: кітаптар, кітапшалар, үндеулер және т. б. әскери басылымдар жатады. ҚР Қорғаныс министрлігінің басылым органдарына: "Қазақстан сарбазы" ("Воин Казахстана") газеті және "Бағдар" ("Ориентир") әскери-теориялық журналы жатады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Күзет посты

**Күзет посты**  - жергілікті жерде орналасқан бөлімшені тікелей қорғауға арналған, бөлімшеден тұратын күзетпен қорғау органы.

Күзет постын әдетте белгіленген позицияны иемденіп, оны айналдыра бақылау мен атыс жүргізуге жабдыктайды.

Күзет посты бақылауды күндіз-түні жүргізеді. Қарсыласты тұтқынға алып немесе жояды. Ал қарсыластар шабуылдаса, өз бекінісін қорғап, командирдің бүйрығынсыз шегінбейді. Күзет посты ауыстыру 1 тәуліктен соң жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Сырғанау

**Сырғанау** (Скольжение) - белгілі бір кристаллографиялық жазықтық және бағытпен жүретін, кристалдың бір бөлігінің екінші бөлікке қатынасты орын ауысуы.
## Сырғанау жазықтығы
Сырғанау жазықтығы (Плоскость скольжения) — кристалдың бір бөлігін екінші бөлігімен салыс- тырғанда қозғалу жүретін кристаллографиялық жазықтық.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Әскери басымдылық

**Әскери басымдылық** (Военное превосходство) — қарсылас жақтардың бірінің әскери куаттылығы жағынан, ең алдымен қарулы күштер мен қару-жарақтың саны мен сапасы, қарулы күштердің үйретілуі немесе оның ұрыстық және жұмылдырулық дайындығын алдын ала өсіру мен стратегиялық жағдайды өзгерту мүмкіндігі жағынан басымдылығы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Гемадсорбция реакциясы

**[[Гемадсорбция]] реакциясы** — зерттейтін материалдан вирус іздеу әдісі. Кейбір вируспен зақымданған торшалардың бетіне көптеген малдар қанының қызыл түйіршіктерінің жабысуына негізделген. Көбінесе цитопатогендік әсері жоқ вирустарды іздеу және санау үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Вирусология
Санат:Генетика
Күнқағар

**Күнқағар** — ыстық өтпеуі, су тамбауы үшін жасалатын мандайша. Күнқағар әдетте, қалың қаңылтырдан жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Қыру

**Қыру**, *шабрение* — жонумен алдын ала өңделген және жинау процесінде қиылыстырылған беттердің кей жерлерін қырғыштың көмегімен қолмен немесе механикалық жолмен жұқа жоңқа арқылы тазалай өңдеу; қолмен немесе механикалық тәсілмен алдын-ала жонып кесілген, өңделіп дайындалған тетіктерді жинап құрастырған кезде бір-біріне дәлдеп киюластыру үшін қырғышпен әр жерін қырып, жұқалап, жоңқалап өңдеу.

## Тағы қараңыз
* Қырнау
* Қырлау 
* Қырдықысу

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Механика
Автоматты атыс

**Автоматты атыс**  — автоматты қарудан кезекпен, сериямен (атыстар мөлшері арнайы құрылыммен автоматты түрде шектеледі) немесе үздіксіз (барлық оқтар атылып болғанша) шығарылатын атыс. Атыс қарқыны бойынша (қарудың жылдам атылуымен) анықталатын қандай да бір уақыт аралығында бірінен соң бірі шығарылатын атыстар.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ортогональды проекция

thumb|right
**Ортогональды проекция** (*сызба геометрияда*) — кеңістіктегі нысанды жазықтықта проекциялау жазықтығына перпендикуляр проекциялық сәулелер арқылы бейнелеу. Техникада кеңінен қолданылады. Топографиялық карталар мен пландарды жасауда ортогональды проекцияда жүргізіледі, осының өзінде карта парағының шегіндегі деңгейлік бет жазықтық ретінде, ал тік сызықтар оған перпендикуляр болып қабылданады. Топографиялық картаға (планға) жергілікті жердегі өлшенген еңістік қашықтықтар емес, олардың горизонталь ізбелері түсіріледі, демек, 1:100 000 не одан ірірек масштабты топографиялық картаның (планның) жеке парағы — онда бейнеленген жер бетінің ортогональды проекциясы болып табылады. Ортогональды проекция негізгі екі қасиетімен (графикалық құрылымдардың дәлдігі шегінде) сипатталады: 1) картадағы (пландағы) қашықтықтар жергілікті жердегі тиісті қашықтықтардың горизонталь ізбелеріне пропорционал және 2) ұшы картаның (планның) кез келген нүктесіндегі бұрыштар жергілікті жердегі тиісті горизонталь бұрыштармен тең.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Күзету

**Күзету**  — жер үсті қарсыласының басты күштерге түтқиылдан тап беруіне, оның барлауының кіріп кетуіне жол бермеу, басты күштердің ұрысқа ұйымдасып алып кіруіне қолайлы жағдай жасау мақсатында ұрыстың барлық түрлерінде, ілгерілеу не бір жерге жайғасу кезінде жүргізілетін шаралар кешені; ұрыстық қамтамасыз етудің бір түрі.

Күзету — ұрыстык, жорықтық, күзет корғауы болып бәлінеді. Бөлімшелерде және әскери объектілерде тікелей қорғау күзеті ұйымдастырылады. Әскери-теңіз флотында кемелердің базада тұрғанында, теңізбен жүргенде және теңіз ұрысында күзет қорғауы ұйымдастырылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әскери билет

**Әскери билет** — тұрғылықты жердегі әскери комиссариат тарапынан әскери қызметтен запасқа босап шықкан немесе кезекті шақырудан өтіп запасқа өткен әскери міндеттілерге берілетін құжат.

## Құжаттың мазмұны
Әскери билетте әскери есепке алу мәліметтері, әскери қызметті өткені, жиын мен қайта дайындықтан өткені, денсаулығы туралы, жұмылдыру бойынша шақыру туралы мағлұматтар, сондай-ақ билет иесінің білуі және орындауы тиіс әскери міндеттілер үшін есепке алу ережесі жазылған.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Құжаттар
Ағын суларды жіктеу

**Ағын суларды жіктеу** (Классификадия водотоков) — ағын сулардың белгілі бір топтарын сипаттайтын, оның ағу ұзақтығы мен кезеңін, гидрологиялық решмін, мөлшері мен су жиналу дәрежесін көрсететін шамалар тізбесі.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Ұқсастық реакциясы

**Ұқсастық реакциясы** — иммунологиялық тест. Антигендердің ұқсастығын қос диффузия реакциясынан Оухтерлони жолымен анықтайды. Егер агар қатырған табақшада төрт ұя жасап оның ортаңғысына антиденесі бар қан сарысуын, ал үш бұрыштап орналасқан сыртқы үш ұяға зерттегелі отырған антигендердің ерітіндісін құйса, олардың арасында пайда болатын преципитация сызығы бір-бірімен әртүрлі қиылысады. Антигендердің серологиялық қасиеттерінде айырмашылық болмаса, сызықтар бір-біріне жалғаса, ұзара түседі, ал олар бір-бірін кесіп өткен жағдайда — антигендер өзара ұқсамайды. Кейде созылыңқы жалғасқан екі сызықтың біреуінде тармақтар пайда болса, бұл зерттеліп отырған екі антигеннің жартылай ұқсастығын және олардың құрамында ортақ детерминанттар бар екенін көрсетеді, ал тармақ жасауға қатынасқан антиген кұрамында тағы бір қосымша детерминант болуға тиіс.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Атмосфераны барлап білу

**Атмосфераны барлап білу**
(*Зондирование атмосферы*) — арнайы
құралдар (шарұшқыштар, радиозондтар,
метеорологиялық ракеталар, лазерлер,
Жердің жасанды серіктері, радиолокациялық және т.б. құралдар) арқылы
атмосфера температурасының тік және
көлденең таралуын, желдің бағыты мен
жылдамдығын, қысымын және т.б.
параметрлерін анықтау. Атмосфераны барлап білу нәтижелері
артиллерия атысына даярлық жасау үшін
(ракета жіберу), желді есепке ала отыра,
авиация ұшуын қамтамасыз ету үшін және
т.б. мақсаттар үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әскери блок

**Әскери-саяси одақ** — ортақ мақсаттарға кол жеткізуге бағытталған, мемлекеттердің саяси, әскери, экономикалық және басқа іс-әрекеттерін бірлестірулерін қарастыратын әскери-саяси одағы. Әдетте, бейбіт уақытта ұйымдастырылады. Оның жоғары, басқарушы және жұмысшы органдары, бірлескен қарулы күштері және басқару жүйесі болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Автоматты жүйе

**  Автоматты жүйе **— басқарылатын объекті мен автоматты басқаратын құрылымның объектілерді (ұшу аппараттарын, күштік қондырғыны, генераторды және  т.б.) адамның қатысуынсыз басқаруды қамтамасыз ететін өзара әрекетті механизмдер кешені. Басқару принципі бойынша автоматты жүйе тұйықталған циклді (басқару мақсаты мен оның нәтижесі туралы ақпарат пайдаланылады) және  жазылған циклді (басқару нәтижесі туралы ақпарат пайдаланылмайды) болып бөлінеді. Автоматты жүйе ракеталарды, ұшақтарды, тіқұшақтар мен басқа да әскери техниканы басқару жүйесінде кең қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Атом артиллериясы

**Атом артиллериясы** (Атомная
артиллерия) — теңіздегі және құрлықтағы
нысаналарды атом снарядтарымен жоюға
арналған артиллерия. Қазіргі кезде
ядролық заряды бар снарядтармен ататын
арнаулы зеңбіректер бар. Қарсыластың
тасадағы әскери күшін, соғыс техникасын
жоюға, әскери-инженерлік құрылыстарын
бұзуға арналған. Атом артиллериясысын алып жүру үшін
тез жүретін шынжыртабанды трактор
немесе 10 тонналық автомобиль-сүйреткіш, жүк тасушы ұшақтар пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Дағдарыс (қатерлі) күш

**Дағдарыс (қатерлі) күш** (*Сила критическая*) — түзу осьті сырықты бойлай түсірілген күштің сырықты орнықты (осі түзу) қалпынан ауытқытуға жеткілікті шамасы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Апаттан құтқаруға арналған мүлік

**Апаттан құтқаруға арналған мүлік** — құткарушы (кішкене қайық, сал, белдік, траптар және т.б.), өртке қарсы (мотопомпалар, өрт сөндіргіштер) су төгетін (сорғылар), сондай-ақ бұзылған жерді бітейтін (кеме пластырлері және т.б.), кемені батырмай ұстап тұратын және кайырлаған тұстардан сүйреп шығаратын (понтондар, гидромониторлар, құтқарушы буксирлер), суға батып кеткен сүңгуір қайықтарға көмек көрсететін (ауа жіберуге арналған шланг, құтқару қоңыраулары және т.б.) құралдар.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бомбалаушы авиация

[thumb|250px|стратегиялық  бомбалаушы  АҚШ [B-2 Spirit]]
**Бомбалаушы авиация** — соғыс авиациясының негізгі бір түрі әрі тегеурінді бас күші, қарсыластың құрылықтағы және теңіздегі объектілеріне бомбамен соққы беруге арналған авиация.Бомбалаушы авиация алысқа ұшатын және майдандық (тактикалық) болып бөлінеді. Майдандық (тактикалық) бомбалаушы авиация қарсыластың ұрыс шебіне, кемелеріне, десантына, аэродромдағы авиациясына және қатынас жолдарына, тылына соққы бере отырып, құрлықтағы әскерлердің соғыс қимылдарын қолдайды. Алысқа ұшатын (стратегиялық) бомбалаушы авиациякарсыластың тылындағы стратегиялық маңызы бар ірі соғыс өнеркәсібі мен басқа да маңызды объектілеріне соққы беруге арналады. Кей жағдайларда ол майдандық бомбалаушы авиацияның міндеттерін орындайды және Құрлықтағы әскерлер мен әуе-теңіз күшінің қимылдарын колдайды. Бомбалаушы авиация әр түрлі күрделі құрал-жабықтармен, қару-жарақтармен жабдықталады және үлкен зақым келтіретін әр түрлі құралдарды: фугасты жарыкшақты, жарықшақты-фугасты, танкіге қарсы, өртегіш, сауыт бұзушы, бетон бұзушы бомбалар, басқарылатын және басқарылмайтын снарядтар мен бомбаларды қолданады.Бомбалаушы авиацияжаппай кырып-жоятын қаруларды — атом және сутегі бомбасын, биологиялық және химиялық каруларды, өртегіш құралдарды алып жүреді. Алысқа ұшатын ауыр Бомбалаушы авиация 5000-7000 км, орташа қашықтыққа ұшатын бомбалаушы авиация қарсылас тылындағы тактикалық және оперативтік объектілерге, жаяу әскерлерді қолдаушы авиацияға қарсы соққы беруге колданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Қарулар
Иммунды диффузия реакциясы

**Иммунды диффузия реакциясы** — серологиялық диагноз қою әдісі. Антиген мен антидененің агар немесе агарозадан жасалған қоймалжың қою ортада преципитат құрауына негізделген. Бөлек ұяларға антигендермен сарысу құйғанда, олар кездесіп көмескі ақ жолақ түріндегі преципитат жасайды. ИДР сезімталдығы аз, антиген мен антиденені көп мөлшерде керек етеді, өйтпесе преципитаты көрінбейді. Әдетте екі түрге бөлінеді — сызықты және шашыраңкы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Сыртқы центрсiз ажарлау

thumb

**Сыртқы центрсiз ажарлау** (Шлифование бесцентровое наружное) — айналдыра ажарлау кезінде бүл кезде дайындама арнаулы тіреуіш пышақта айналып тұрады, ажарлау және жетекші шарықтастар бір бағытта, бірақ эр түрлі жиіліктермен айналады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Қырылдақ

thumb|Қырылдақ механизмі
thumb
**Қырылдақ** (*Храповик*) — қырылдақ механизмінің тісті доңғалағы.

**Иінді біліктің храповигі**-оталдыру түтқасы арқылы иінді біліктің айналуын қамтамасыз ететін храповик.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Механика
Жоңқаландыру күші

**Жоңқаландыру күші** (*Сила стружкообразования*) — құралдың алдыңғы бетінің нормаль күшінің кесіп жатқан қабатқа әсері және құрал мен жоңқаның арасындағы сырғанау үйкеліс күшінің қосындысы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Әскери бөлім

**Әскери бөлім** (Воинская часть) —	әскери міндеттерді орындататын немесе бейбітшілік кезінде әскерлер құрамын үйретіп, дайындайтын, Қарулы Күштердің әрбір түрінде тактикалық жеке тапсырмаларды іске асыратын ұйымдаскан бөлім. Әскери бөлімнің аты, нөмірі, туы, әкімшілік, құрыныс, шаруашылық, басқарушы және жабдықтаушы мекемелері болады.  **Әскери бөлім** полктен, полктің құрамына кіретін батальондардан (дивизионнан), батальон —	роталардан, ал рота — взводтардан, взвод — бөлімшелерден тұрады. Әскери бөлімге 1, 2, 3-рангілі кемелер де жатады. артиллериялық полк дивизиондардан, дивизион — батареялардан, батарея — есептоптардан құралады. авиациялық полк экскадрильяға, ал экскадрилья — звеноларға бөлінеді. Әскери бөлім әскери құраманың командиріне бағынады.

## Әскери бөлімнің жауынгерлік туы
Әскери бөлімнің жауынгерлік туы — әскери белімнің жауынгерлік мұратының, тарихы мен сіңірген еңбегінің ерекшеліктерін айқындайтын, сондай-ақ оның ҚР Қарулы Күштеріне жататынын көрсететін айрықша құрметті белгі. Әскери бөлімнің Жауынгерлік туы жауынгерлік абырой, ерлік пен данқ нышаны болып табылады және әрбір әскери қызметшіге Отанымыздың ерлік дәстүрлері мен оны қорғау жөніндегі қасиетті борышын еске салу үшін қызмет етеді. Жауынгерлік туды әскери бөлімдерге олар құрылған кезде ҚР Президентінің атынан ҚР Қорғаныс министрлігінің өкілдері тапсырады. Жауынгерлік ту әскери бөлімнің атауы мен нөмірінің өзгеруіне қарамастан, әскери бөлімде біржола сақталады және жауынгерлік ту тапсырылған кезде берілетін ҚР Президентінің Грамотасына енгізіледі. Жауынгерлік ту әрдайым өз әскери бөлімімен бірге, ал майдан даласында бөлімнің соғыс қимылдары ауданында болады. Әскери бөлімнің күллі жеке құрамы соғыс кезінде Жауынгерлік туды жанқиярлықпен және ерлікпен қорғауға әрі оны дұшпандарының қолына түсірмеуге міндетті. Жауынгерлік ту жоғалған жағдайда, мұндай абыройсыздықка тікелей кінәлі әскери бөлімнің командирі мен әскери қызметшілер сотқа тартылуға, ал әскери бөлім таратылуға тиіс. Кемеде көтерілген ҚР Әскери-Теңіз туы кеменің Жауынгерлік туы болып табылады және оның мемлекеттік тиесілілігі мен оған кол сұғылмаушылықты бейнелейді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бәйдеш Нұрбаев

**Бәйдеш Нұрбаев** (1935 жылы Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы - 2006 жылы Маңғыстау облысы) — дәрігер. КСРО Денсаулық сақтау ісінің үздігі. "Халықтар Достығы" орденінің иегері. Жаңаөзен қаласының құрметті азаматы.

## Толығырақ
* Бәйдеш Нұрбаев 1935 жылы Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданында дүниеге келген.
* 1963 жылы Ақтөбе мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Батыс Қазақстан медицина академиясы) бітірген.
* 1963 - 1966 жылдары Шевченко қаласында Ералиев ауданы ауруханасында дәрігер.
* 1966 - 1968 жылдары Ақтөбе мемлекеттік медицина институтының клиникалық ординатурасында дәрегер.
* 1968 - 1969 жылдары Маңғышлақ станциясында хирург-дәрігер.
* 1969 - 2004 жылдары жоғары санатты хирург-дәрігер, хирургия бөлімінің, Жаңаөзен қаласындағы орталық аурухананың қан құю бөлімінің меңгерушісі болды.

## Марапаттары
* 1979 жылы Социолистік жарыс жеңілімпазы алтын медалі
* 1981 жылы КСРОның Халықтар Достығы орденімен марапатталған.
* 1985 жылы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің құрмет грамотасы берілді.
* КСРОның Еңбек ардагері медалімен марапатталған.
* Денсаулық сақтау ісінің Үздігі.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:КСРО денсаулық сақтау ісінің үздіктері
Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері
Аппарель

**Аппарель**  ( - "кіре беріс")
# Аппарель (әскер) — әскери-инженерлік істе жар қабақтан көлбей түсетін еңістік, тік жерлерге қойылатын көлбеу құлама.  Қару-жарақ, автомобиль және танкілер жасыратын орын ретінде кеңінен қолданылады. Бекініс қамалдарда Аппарель зеңбіректі жоғарғы алаңға сүйретіп шығару үшін орнатылады. Аппарель окоптарда, бойтасаларда және басқа да құрылыстарда танкілердің, зеңбіректердің және автокөліктердің кіріп-шығуын ыңғайлы ету үшін кеңінен қолданылады.
# Аппарель (темір жол)  - темір жол платформаларына автомобиль, трактор т.б. мәшинелер тиеуге арналған еңістік.
# Аппарель (көлік) - кемелерге немесе тікұшақтарға жүкті артуға немесе түсіруге арналған еңістік.


Сурет:Defense.gov photo essay 090630-A-3843C-078.jpg
Сурет:SJ x11-plank.JPG
Сурет:Behindertentransporter mit Rollstuhlrampe.jpg
Сурет:An124lift.jpg|Ан-124


## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Цилиндірлі жонғыш

**Цилиндірлі жонғыш** — тістері цилиндр бетіне орналасқан жонғыш.

## Тағы караныз:
* Жоңқа
* Жону
* Фреза

## Дереккөздер


Санат:Метал өңдеу
Санат:Құрылғылар
Инерция күші

**Инерция күші** — векторлық шама, модулі материалдық нүктенің массасы мен осы нүктенің үдеуінің көбейтіндісіне тең, бағыты үдеуіне қарама-қарсы бағытталған күш.
:1. Инерциалды жүйеге карағанда инерциалды емес санақ жүйесінің қозғалысымен шартталған Ньютонның екінші заңы өрнегіне енгізілген қосымша мүше және бұл өрнектің инерциалды емес жүйеге де орындалуы қажет;
:2. Даламбер принципін колданған кездегі күш ретінде колданылатын, терім таңбамен алынған, материалдык нүкте массасының оның үдеуіне көбейтіндісі.

## Тағы караныз:
* Физика
* Күштер

## Дереккөздер


Санат:Күш
Санат:Механика
Коагглютинация реакциясы (КОАР)

**Коагглютинация реакциясы** (КОАР) — зерттейтін материалдағы вирусты табу үшін қолданылатын серологиялық сынақ. КОАР А белогымен адам және кейбір малдардың ІдО-ның Ғс-кесіндісімен байланысуына негізделген. Мұнда антидененің Ғав кесіндісі бос қалады да, ол гомологиялық антигендермен байланысады. Реакцияның өткендігін реакциялық қоспаның мөлдірлену дәрежесімен анықтайды.
*Коагглютинация реакциясы – алдын ала иммунды диагностикалық сары сумен әсер етілген стафиллококкалардың көмегімен қоздырғыштың жасұшаларын анықтау. Стафиллококкаларда иммунноглобулиндерге жақын А ақұызы бар. Сондықтан олар антимикробты антиденелерді адсорбтап, сәйкес келетін микробтардың белсенді орталарымен қарым қатынасқа кіреді. Коагглютинация қортындысында құрамында стафиллококкалар, диагностикалы сары сулардың антиденелері және анықталуға жатқан микроб бар жапалақтар жаратылады.
Зерттелетін (белгісіз) немесе дайын сары судың көлемін реакция қоярдың алдында арттырады. 
Сары судың көлемін 1:10 арттыру үшін сары судың 1 мл және физиологиялық ерітіндінің 9 мл алады, 1:10 көлемі арттырылған сары судан 1 мл алып келесі 9 мл физиологиялық ерітіндіге қуйса 1:100 көлемі арттырылу болады. 
Сары судың осы көлемінен келесі көлем арттырылу жұмыстарын өткізеді. Реакция сынауықтарда өткізіледі. Сынауықтардағы көлемі арттырылған сары суға микробы бар дақылды (антиген) қосады. Осы қоспаны 4 сағатқа термостатқа орналастырады, кейіннен бөлме температурасында 20 сағат ұстап қортындысын қарастырады. Жапалақты тұнба жаратылу мөлшері реакцияның оң немесе теріс болғанын көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Автоматты радиокомпас

right
**  Автоматты радиокомпас **— навигацияның радиотехникалық жүйесінің кемерлік жабдығы. Ол ұшақтың ұшу барысындағы орнын анықтауға, оны қону орнына әкелуге, басқа да ұшақты жүргізу міндеттерін орындауға арналған. Радиокомпаста 360°-қа айналатын жақтаулы антеннасы бар қабылдағыш болады. Магнитті компаспен бірге ол радиокомпас қабылдағышы қойылған радиостанция азимутын өлшеуге мүмкіндік береді, сол арқылы ұшақтың орнын анықтайды. Автоматты радиокомпастың әрекет ету қашықтығы жер үсті радиостанцияларының қуаттылығына байланысты 800 км-ге жетеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ортографиялық проекция

**Ортографиялық проекция** - көру нүктесін картиналық жазықтықтан шексіз алыстату кезінде алынатын картографиялық азимуттық перспективалық проекция. Бұрмаланулар сипаты бойынша еркін, альмукантараттар (географиялық параллельдер бойынша қалыпты ортогональды проекция үшін) бойынша тең аралықты. Бейненің жерден қарағандағы айдың көрінісімен ұқсастығына байланысты ортографиялық проекция ай бетінің карталары үшін қолданылады. Ортографиялық проекция формулалары:
: p = R sin\zeta \cdot sin\alpha;
: x = R sin\zeta \cdot cos\alpha;
: y = R sin\zeta \cdot sin\alpha. 
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Таңбалар құралуын тежейтін бейтараптау реакциясы

**Таңбалар құралуын тежейтін бейтараптау реакциясы** — биологиялық бейтараптау реакциясының бір түрі. Торша өсіндісіне вирус — антидене қосындысын енгізгенде таңбалар құралуының тежелуіне негізделген. Антидене титрін бақылау вирусымен салыстырғанда таңба санының 50% кемитін көрсеткішімен есептейді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Сыртүлгiлi кiрпiш

thumb|Сыртүлгiлi кiрпiш
thumb|Қара Сыртүлгiлi кiрпiш
**Сыртүлгiлi кiрпiш** (Кирпич фасонный) — металлургиялық пештердің қүрылысындағы эр түрлі пішінді, айналмалы, мүйісті түстарын қалау үшін қолданылатын отқа төзімді материалдардан жасалатын қыш.

## Дереккөздер


Санат:Кірпіштер
Атом және ғарыш келіс-сөзі

**"Атом және ғарыш" келіс-сөзі** (Переговоры "Атом и космос") —
АҚШ пен КСРО арасындағы 1985 ж.
басталған қорғаныс және ғарыштық
кеңістік, стратегиялық қару-жарақты
шектеу, әрекет етуі радиустық ядролық
қарулар бойынша 3 радиустық келіс-сөздер.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Кесу күші

**Кесу күші** (*Сила резания*) - құралдың алдыңғы және артқы беттеріне әсер етіп түрған нормаль жөне үйкеліс күштерінің геометриялық қосындысы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау