open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Технологиялық оптимизм

**Технологиялық оптимизм** - экологиялық дағдарыстарды уақытша құбылыстар деп білетін және адам мен табиғат арасындағы барлық қарама қайшылықтардың шешілуін болашақтағы ғылыми-техникалық революцияның жетістіктерімен байланыстыратын дүниетанымдық көзқарас.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Огни приуралья газеті

**“Огни приуралья”** газеті - ақпараттық-жарнамалық газет.
1988 ж. тамызда Қазақстан
Журналистер одағының Батыс
Қазақстан облысы ұйымының басылымы ретінде жарық көрді.
Редакторы - Б.Далабаев. ТМД елдерінде, Қазақстанда болып жатқан оқиғалар жайында хабар береді.

## Дереккөздер
Профильдік сыныптар

**Профильдік сыныптар** - оқушылардың қызығушылығы бойынша құрылған сыртқы дифференциадия түрі. Ол негізгі сынып оқушыларының қызығушылығын өзгермейтін құрамында көреді.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Константин Петрович Ольдекоп

**Константин Петрович Ольдекоп** — Бөкей хандығындағы бірінші мал дәрігері. 1841 ж. 6 желтоқсанда Хан ордасында Жәңгір мектебі ашылып, онда алғаш 29 оқушы оқыды. Мектеп мұғалімі ретінде Ольдекоп арнаулы пәндер бойынша дәріс
берген.

## Дереккөздер


Санат:Бөкей хандығы
Анадромды жылыстау

right|300px
**Анадромды жылыстау** ( — жол,  — көшу, жылыстау) — суда тіршілік ететін жануарлардың (мысалы, кейбір албырт тұқымдас балықтар) өсіп-өну үшін теңіздерден өзендерге жылыстауы.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Өтен Ахметов

197 × 255px|нобай|оңға|Ахметов Өтен
**Өтен Ахметов** - 1938 жыл 7 қараша Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Қорқыт стансасы) - жазушы, драматург.

## Өмірбаяны
* Еңбек жолын Жезқазған руднигінде шахтада бастаған. 
* 1963 жылы Қазақ мемлекеттік университетін бітірген соң, Қарсақпай поселкесіндегі орта мектепте үш жыл ұстаздық қызмет атқарды. 
* 1967 жылдан бастап ұзақ уақыт баспасөз саласында еңбек етті. Қарағанды облыстық «Орталық Қазақстан» газетінің Балқаш қаласы бойынша меншікті тілшісі, бөлім меңгерушісі, Бас редактордың орынбасары, бірінші орынбасары, Бас редакторы, 
* Қарағанды облыстық телерадио-компания төрағасы
* республикалық «Азия-транзит» тәуелсіз саяси газетінің Бас редакторы
* Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Мыңбаев ауылындағы орта мектепте қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі болды. 
* 2005 жылдан бері Алматы облыстық Бикен Римова атындағы драма театрында әдебиет бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарады. 
* «Жетісу» телеарнасында «Кешкі сұхбат» хабарын жүргізеді.

## Шығармалары
### Прозада
* «Алыптың адымы» атты тұңғыш очерк кітабы 1968 жылы
* «Алда күн бар» атты алғашқы повесі 1973 жылы жарық көрді. 
* Одан кейін «Адам болғым келеді» (1975)
* «Алтын арқау» повестері (1977)
* «Қоңыр үй» (1982)
* «Заңғар» (1988)
* «Адасқан ғасыр» (2007)
* «Қарқаралы аруы» (2008) романдары шықты. 
* «Сырдария» кітапханасы сериясымен 2009 жылы таңдаулы прозаларының I томдығы жарық көрген. 
### Сценарийлері
* «Қазақтелефильм» түсірген «Қарқаралы қыздары-ай» телевизиялық фильмі сценарийінің, 
### Пьесалары
* «Темірқазық»
*  «Студенттер»
* «Кенесары
* Наурызбай»
* «Желтоқсан ызғары»
* «Бағдаршам»
* «Құрыш пен қоңыз» пьесаларының авторы.

## Жетістіктері
* «Құрыш пен қоңыз» әңгімесі үшін республикалық «Балдырған» журналының (1977)
* «Заңғар» романы үшін (1989) Қазақстан Магниткасы жұмысшы бәйгесінің лауреаты атанды. 
* Республикалық телефестивальдерде бас жүлдені үш дүркін жеңіп алған. 
* «Жас қазақ үні» газеті өткізген бәйгеде (2004) «Шақшақ шерілі» әңгімесі жыл үздігі атанған. 
* «Уақыт кімді жақтағы?» көсемсөзі (2006) «Отбасы және денсаулық» журналының бас бәйгесін иеленген.

## Дереккөздер


Санат:7 қарашада туғандар
Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Қармақшы ауданында туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан драматургтері
Мақсот Константинұлы Омарғалиев

**Мақсот Константинұлы Омарғалиев** (7.10.1945 ж.т., Ресей, Волгоград облысы, Паллас
ауданы, Гмелинск ауылы) — мәдениет
қайраткері. 1973 ж. Құрманғазы атындағы Орал музыка училещесін, 1986 ж. Орал медициналық институтын бітірген. Еңбек жолын F.Құрманғалиев атындағы облыстық филармонияның әншісі ретінде бастаған. Кейін осы мекеме директорының орынбасары, облыстық халық шығармасы және мәдени ағарту жұмыстар жөніндегі ғылыми-методикалық орталықтың (1984-88), облыстық филармония директоры (1988-92) қызметтерін атқарды. 1992 ж. сәуір айынан облыстық мәдениет басқармасының
бастығы. Ол 30 жылдан астам
уақыт бойы көп ұлтты Жайық өңірі тұрғындарының мәдени-
көпшілік және көркем шығармасы
белсенділігін арттыруға үлес
қосып келеді.

## Дереккөздер
Батыс Қазақстан облысының өзендері

**Батыс Қазақстан облысының өзендері** - Облыстың негізгі су көзі — Жайық өзені болып табылады. Облыс шегіне  Елек поселкесінің батыс жағынан енгенөзен батыс бағытқа  қарай  ағып, Орал қаласына дейін жетіп, оңтүстікке шұғыл бұрылады да, Солтүстік Каспий маңын кесіп өтеді. Облыс шегіндегі ұзындығы— 761 км, су жинайтын алабы — 116678 км². Жайықтың облыс аумағындағы салалары — Елек, Шыңғырлау (Утва), Шаған, Барбастау, Емболат, Быковка, Рубежка.  Барбастау өзенінен төменірек Жайықтан Көшім (қабыршақты) бөлініп шығады. Жайық өзені бүкіл облыс жерін жер беті ағын суларының жиілігі әр түрлі қос  торапқа  ажыратады. Сол жағалаулық өзен торы тығыздығының коэффициенті К-0,54 км/км² мөлшерімен сипатталады, оң жағалаулық бөліктегі өзен торы тығыздығының коэффициенті К-0,26 км/км². Бүкіл облыс үшін өзен торының тығыздығы Жайық өзенінсіз — 0,036 км/км², Жайықпен қос а есептегенде 0,040 км/км² коэффициентпен сипатталады. Жалпы облыста үлкенді-кішілі 200-ден астам өзен бар, олардың 65-і жазда кеуіп, құрғақ  арналарға айналады; ұзындығы10 кмден аспайтын шағын жылға-өзендер де баршылық. Ұзындығы  200 км-ден асатын өзен небәрі - 8. Қараөзен, Сарыөзен, Елек облыс жерінде тек өздерінің сағалық бөлігімен ғана ағады, олардың жалгіы ағыны облыс шегінен тыс қалыптасады. Өңірдің жер бедері мен топырақ  қабаты ның ерекшелігіне байланысты көптеген өзендердің арналары өте ирелең қалыптасқан. Мыс., Бар-бастаудың ирелеңдеу коэффициенті К-1,40, Шолаңқаты - К-1,04, Жақсыбай - К-1,071, Ащыөзек — К-1,75, Мұқыр — К-1,4-ке тең келеді.

## Дереккөздер


Санат:Батыс Қазақстан облысы өзендері
Овчинников үйі

**Овчинников үйі** - Орал қаласындағы архитектуралық ескерткіш. Достық даңғылы мен
Киров көшесінің қиылысында. 19 ғасырдың 2-жартысында дворяндық әдіппен салынған екі қабатты
кірпіш үй. Азамат соғысы жылдары мұнда губчека орналасқан.

## Дереккөздер
Алмас Ахметбекұлы

**Алмас Ахметбекұлы** - (1961 жыл Қытай Халық Республикасы) - ақын.

* Білімі жоғары. 

## Шығармалары
* «Дауыс»
* «Ширығу» деп аталатын өлең кітаптары жарық көрген. 
Сондай-ақ өзіндік үні бар ақынның көптеген жырлары баспасөзде жарияланған және әр жылдары жарық көрген 
* «Атамекен»
* «Біздің жерде алтын бар»
* «Нөсер» деген ұжымдық жинақтарға енген. 
* "Көк тудың желбірегені" өлеңінің авторы.
## Жетістіктері
* ҚХР-дің өлкелік сыйлығын алған.

## Дереккөздер


Санат:1961 жылы туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қытай қазақтары
Санат:Қытайда туғандар
Санат:ҚХР-дің өлкелік сыйлығының иегерлері
Девиантты мәнсап

**Девиантты мәнсап** - индивидуум девиантты «*өзін-өзі теңестіруді*» қабылдауы және жиі өзін девиантты субмәдениетке жатқызу процесі. Ұғым адамдар девиантты болып тумайды, өздерін девиант болып қоғамдық реакция процесінде есептей бастайтындығына негізделген стигматизация таңба басу теориясымен байланысты.

## Девиантты мінез-құлық

Девиантты мінез-құлық - адамның жалпыға ортақ қабылданған нормалардан ауытқуы және оларды бұзуы.

## Девиантты жағдай

Девиантты жағдай - әдеттегі жағдайдан тыс болып табылатын және сәйкесінше девиантты мінез-құлықты талдауда ерекше маңыздылыққа ие болатын, қалыпты және девиантты жағдайлардың себептерін талдауға мүмкіндік беретін әлеуметтік құбылыс.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Рахисхизис

**Рахисхизис** (*Rһасһisсһisis*) - Омыртқа каналының артқы қабырғасының жұмсақ ткандердің, терінің жұлын қабықтарының кемістігі. 

Бұл жағдайда жұлын омыртқа жотасының алдыңғы қабырғасына жайылма жабысып жатады, буылтықтар жоқ. 

## Дереккөздер


Санат:Омыртқа аурулары
Кәрібай Ахметбекұлы

**Кәрібай Ахметбекұлы** - 12 ақпан 1940 жыл Жамбыл облысы Сарысу ауданы «Көркею» колхозы - 2005) - сатирик, жазушы.
Лақап аты — Әкім Бекұлы.

* Байқадам орта мектебін тамамдаған соң, аға пионер вожатый, ауылда қойшы болып істеді. 
* 1964 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін бітірген.
* Ауылда мұғалім
* 1966 жылдан республикалық «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас Алаш»)
* «Қазақстан пионері» (қазіргі «Ұлан») газеттерінде
* Қазақ совет энциклопедиясында әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, аға ғылыми қызметкер
* 1973 жылдан 1993 жылға дейін «Жұлдыз» журналында бөлім меңгерушісі
* бұдан кейінгі жылдарда Қазақстан жазушылар одағында әдеби кеңесші
* «Қазақтелефильм» студиясында
* «Жалын»
* «Қазақстан» баспаларында Бас редактор болып істеген.

## Көркем аударма
Ян Козактың 
* «Қасиетті Михаил» романы (С.Әшімбаевпен бірге)
Михаил Юхманың 
* «Ақ қайың әні» атты кітабы
* «Якут ертегілерін»
Виктор Астафьевтің
*  «Ұрлық»
* «Жанаргүл» повестерін қазақшалады.

## Шығармалары
* Сый орамал. Әңгімелер. А., «Жазушы», 1973 
* Ақдала. Роман-дилогия. I кітап. А., «Жазушы», 1975
* Алқакөл. Роман-дилогия. ІІ кітап. А., «Жалын», 1979
* Жеңіс сарбазы. Әңгімелер мен повестер. А.,1981
* Жалаулы жасыл дүние. Повестер мен әңгімелер. А., 1986
* Солдат победы. А., «Жалын», 1983
* Седая степь. А., «Жазушы», 1984
* Айдала (дилогия). А., 1988
* Егіз қайық. Повестер мен әңгімелер. А., 1990
* Қасірет. Роман. А., «Жазушы», 1991.

## Дереккөздер

Санат:12 ақпанда туғандар
Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Сарысу ауданында туғандар
Санат:2005 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан сықақшылары
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан аудармашылары
Когнитивтікорта

**Когнитивтікорта** - адамның тану процестерімен және санасын байланысты адам психологиясының ортасы. Оған адамның әлем туралы және өзі туралы білімі жатады.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Анемохория

right|200px
**Анемохория** ( - жел, сhоrео — таратамын) — өсімдік тұқымдарының жел арқылы таралуы; өсімдіктердің (спора, тұқым, жеміс) жел арқылы таралуы.

Споралы өсімдіктердің және саңырауқұлақтардың басты таралу әдісі. Жабық тұқымдыларда жемісі мен тұқымдары кеңістікке желдің көмегімен таралатындарға: көкбұғалар, орхидея, сұмқұла, алмұртшөптер, күрделігүлділер және күреңоттар тұқымдастары және т.б. жатады.

Анемохория жаңа немесе бұзылған жерде өсетін өсімдік түрлерінде кең таралған. Мысалы, күрделі- гүлділер тұқымдасына жататын көптеген өсімдіктердің (қалуен, тікенқурай, зиягүл, т.б.) тұқымдары түкпен (бақбақта парашют тәрізді болып келеді) қапталған. Ол тұқымның ауада қалықтап ұшып, едәуір қашықтыққа таралуын жеңілдетеді. Түктер үйеңкі (үйеңкі, көктерек) және шайқурай тұқымдарында дамыған. Терек тұқымы терек мамығын түзетіні белгілі. Дала және шөл өсімдіктерінің анемохориясына мысал ретінде шашақбас қаңбақты келтіруге болады.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Санат:Ғылым
Санат:Биология
Ғабдолла Омаров

**Ғабдолла Омаров** (1902, Бөкей ордасы ауданы, Сүйіндік aуылы -1954) — шаруашылық басшысы,
Социолистік Еңбек Ері (23.7.1948). 14 жасынан Жоғарғы Басқұншақта тұз
кәсіпшілігінде жұмыс істеген.
1930 жылдан «Калинин»
ұжымшарында басқарма. 1932-
43 ж. партия, кеңес жұмыстарын
атқарды. 1943-44 ж. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1945-
54 ж. Сүйіндік ауылдық кеңесі
К.Маркс ұжымшарында басқарма болды.

## Дереккөздер
Техносфера

нобай|150px|
**Техносфера** () — адамзаттың әлеуметтік-экономикалық қажетсінулеріне жақсы сәйкестендіру мақсатымен адамдардың техникалық құралдардың тікелей және жанама әсері арқылы өзгертілген биосфера бөлігі. Кейде бұл терминнің мынадай анықтамасы кездеседі: шаруашылық-өндірістік айналымдарды энергия ағыны мен заттектердің табиғи алмасуынан оқшаулау тұрғысында шаруашылық айналымына тартылатын табиғи ресурстарды пайдаланудың және қайта пайдаланудың іс жүзінде тұйык аймақтық ғаламдық келешек технологиялық жүйесі (Дедю,1989).
## Дереккөздер


Санат:Биосфера
Қанды жексенбі (1905)

thumb
**Тоғызыншы қаңтар** (1905 ж.) - қанды жексенбі, Санкт-Петербург бейбіт шаруа қозғалысының қысқы сарайға өтіп, патшаға петиция тапсыру кезіндегі, патшалық Ресей үкіметінің шаруаларды көптеп қырып жою күні.

## Дереккөздер


Санат:Санкт-Петербург тарихы
Санат:22 қаңтар оқиғалары
Санат:1905 жылғы қаңтар
Санат:1905-1907 жылдардағы төңкеріс
Санат:Ресейдегі адам құқығы
Санат:Ресей империясындағы репрессия
Санат:Наразылық шерулері
Батыс Қазақстан облысының көлдері

**Батыс Қазақстан облысының көлдері** таралу коэффициенті 10% (жайылма суларды есепке алмағанда); жалпы 150-ге жуық  көл бар, олардың айдындарының аумағы 1532 км². Облыстың өзен бойларына жуық  өңірлерінде жайылма су (қарасу) айдындары көп. Мыс., Шежін жайылмасы 2200 км² ауданды алып жатыр. Дүре — 700 км², Қараөзен — 600-700км², Сарыөзен — 200-300 км², ал Бұлдырты 100 км²-ге жуық  жерге жайылған. Облыс аумағында көлдер әркелкі орналасқан: Елек алабында - 5, Өлеңті алабында - 1-2, Бұлдырты алабында - 10-нан аса, Қалдығайты алабында — 20-дан аса (оның ішінде жазда тартылып қалатын  Итмұрын тұзды  көлінің шарасы — 112 км²), Жақсыбай алабында 5-6 шағын көл бар. Ойыл сағасындағы Аралсор (Өзенсор) көлінің (сордың) ауданы - 112 км². Бұл көлдердің бәрі Жайықпен ұласпайтын өзендердің алаптарында орналасқан. Облыстың оңтүстік-батыс бөлігі көлді келеді. Олар Дүре-Шежін жайылма суларының оңтүстік бөлігінде, Көшім және Мұқыр  өзендерінің сағалық жағында, Қараөзен, Сарыөзен сағаларында (Қамыс-Самар көлдері) шоғырланған. Бұлардың арасында 200 км² ауданды алып жатқан  Балықты Сакрыл, Сарай, Қамыс-Самар көлдерін бөліп атауға болады. Облыстың осы бөлігінде су айдыны 1-ден 4 км²-ге дейінгі тұзды , кеуіп қалатын  көлдер көп, олардың арасында ауданы 72 км² тұзды  Боткөл бар. Облыстың ең терең әрі ауқымды су айдыны — Шалқар көлі, ауданы — 242 км²

## Дереккөздер


Санат:Батыс Қазақстан облысы көлдері
Реагиндер

**Реагиндер** - кейбір лаброциттердің, базофильді гранулоциттердің үстіне шегіп, атопия мен анафилаксияның дамуына қатысатын аллергиялық антиденелер (негізінен Е иммуноглобулиндері). 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Девиациялық бас тарту

**Девиациялық бас тарту** - «*девиантты деп танылатын адамдардың мұндай пікірден бас тартуы*» (Ф. Дэвис, 1964). «*әлеуметтік девианттылар*», физикалық аурудан жапа шегіп жүрген адамдар немесе қылмыскерлер өздерінің девианттылығының эффектісін азайту мақсатымен, «*қалыпты*» сау, «*таза*» адамдармен өздерінің қарым-қатынасын құруға тырысу жолдарын табуға, түсінуге көмектесуге арналған.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Девиациялық асыра сілтеу

**Девиациялық асыра сілтеу** - әлеуметтік бақылау агенттері жоқ құбылысқа көп кызығушылық тудыру үшін девиацияның ауқымы мен маңыздылығы бұрмаланатын және асыра сілтенетін процесс. Осы арқылы бастапқы бұрмалау шын екендігіне көз жеткізу мақсатымен девиация мысалдарының көп көлемі «*құрылады*».

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Талаптан Ахметжан

**Талаптан Зейнолдаұлы Ахметжан** - (16 желтоқсан 1961 жыл Шығыс Қазақстан облысы, Күршім ауданы, Теректібұлақ ауылы – 27 маусым 2009 жыл, Алматы) - жазушы, драматург.

* 1977 жылы Теректібұлақ орта мектебінің 8 сыныбын өте жақсы бітіріп, Өскемен қаласындағы Жамбыл атындағы мектеп-интернатқа ауысады. 
* 1979 жылы мектеп-интернатты бітіріп, Өскемен құрылыс-жол институтына оқуға түседі. 
* 1985 жылы институты бітіріп, құрылыста мастер
* Шығыс Қазақстан облыстық телерадио комитетінде редактор
* республикалық «Қазақ әдебиеті» газетінде тілші, бөлім меңгерушісі
* Қазақстан Республикасының Баспасөз және бұқаралық ақпарат министрлігінде Бас маман
* «Егемен Қазақстан» газетінде бөлім редакторы
* «Парасат» журналында Бас редактордың орынбасары
* Қазақстан жазушылар одағы басқармасы Төрағасының орынбасары
* «Ан Арыс» баспасының Бас редакторы қызметтерін атқарған.

## Жетістіктері
* Қазақстан шығармашылық жастарының Республикалық «Жігер» фестивалінің (баспасөзде жарияланған әңгімелері үшін, 1988) 
* Қазақстан жазушылар одағының Оралхан Бөкей атындағы сыйлығының (жазушы жайлы жазған естеліктері мен сын мақалалары үшін, 1995)
* Қазақстан Жастар одағы сыйлығының («Тұма» атты тырнақалды кітабы үшін, 1996)
* Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының («О дүниенің қонағы» атты кітабы үшін, 2002)
* Халықаралық Валентин Пикуль атындағы сыйлықтың (шығармашылықтағы жетістіктері мен халықаралық әдеби байланысқа сіңірген еңбегі үшін, 2008 ) лауреаты.

## Шығармалары
* «Тұма» («Жалын» 1995 ж.) 
* «Сұлу мен суретші» («Білім» 1997 ж.) 
* «О дүниенің қонағы» («Елорда» 2001 ж.) 
* «Ақиқат жолы» («Қазақ-парат» 2003 ж.) 
* «Мұң» («Қазақапа-рат» 2003 ж.) прозалық кітаптары, 
* Таңдамалы шығармаларының үш томдығы («Жалын» 2006, 2007, 2008 жж.) жарық көрген.

Драмалық шығармалары республикалық театр сахналарында қойылуда. 
* «Қараторғай» атты спектаклі он шақты жылдан бері Батыс Қазақстан облыстық театрының сахнасында қойылып келеді. 
Алматыдағы Ғ.Мүсірепов атындағы академиялық Жастар мен балалар театрында 
* «Екі жүрек»
* «Тазша бала»
* М.Әуезов атындағы академиялық драма театрында «Сұлу мен суретші»
* Жамбыл атындағы Шығыс Қазақстан облыстық драма театрында «Қараторғай» атты спектакльдері жүріп жатыр. 
Республикалық басылымдарда бұл спектакльдер жайлы жылы лебіздер көп жариялайды.

## Белсенділігі
* 2005 жылы Түркияның Стамбул қаласында өткен Халықаралық Жазушылар форумына
* 2007 жылы мамыр айында «Диалог-Евразия» платформасы ұйымдастырған Украинаның Киев қаласында өткен Халықаралық конгреске
* қараша айында Мәскеу қаласында өткен Халықаралық Жазушылар конгресіне қатысқан.

Шығармалары орыс, түрік, корей тілдеріне аударылды.

## Дереккөздер


Санат:16 желтоқсанда туғандар
Санат:1961 жылы туғандар
Санат:Күршім ауданында туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан драматургтері
Санат:Қазақстан жазушылары одағы сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан Жастар одағы сыйлығының иегерлері
Санат:Халықаралық Алаш әдеби сыйлығының иегерлері
Санат:Халықаралық Валентин Пикуль атындағы сыйлықтың иегерлері
Тигмоморфоз

**Тигмоморфоз** (  ) — әр түрлі заттектің жанасуынан жапырақтың өзгеруі.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Когнитивтік даму

**Когнитивтік даму** - адамның когнитивтік ортасының, атап айтқанда оның қабылдауының, есте сақтауының, ойының, тілінін, қиялының қалыптасуы мен дамуы процесі.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Махмұт Сапарғалиев

**Махмұт Сапарғалиев**  — мемлекет қайраткері, ғалым.

## Өмірбаяны

1929 жылы Орда орта мектебін, 1930 жылы РКФСР Халық ағарту халкомының 1 жылдық курсын бітірген.
1930-1936 жылы Орал облысының оқу бөлімінде инспектор әрі мед. техникумында оқытушы, облыстық жер басқармасы бастығының орынбасары, облыстық атқару комитетінің бөлім бастығы. Кейін Ембі мұнай кәсіпшілігін, Мақат аудандық партия комитетін (қаз. Атырау облысы) басқарған.

Содан соң республикалық жоспарлау комитеті төрағасының орынбасары (1944), Сауда министрі (1945-1953) қызметін атқарған. 1945 жылы заң ғылыми кандидаты диссертацияны қорғап, ғылым академиясының заң бөлімінің бастығы.

«Қазақ ҚСР тарихын» шығаруға атсалысқан. 
1955-1959 жылы Жамбыл облысының атқару комитетінің төрағасы, кейін Жамбыл облысының комитетінің 1-хатшысы, 1959-1965 жылы Қазақ КСР Ішкі істер министрі. Сапарғалиев Махмұд өмірінің соңғы жылдары ҚР FA-ның сектор бастығы, Философия және құқық институтының аға ғылыми қызметкері болды. 2 мәрте Еңбек Қызыл ту орденімен, бірнеше медальмен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан КП Жамбыл облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Дедифференциациялау

**Дедифференциациялау** - бұрын күрделі және әртүрлі болған әлеуметтік шаралар жеңіл шаралармен ауысуы процесі, мысалы, тоталитаризм кезіндегі саяси плюрализмнің азаюы. «*Модернистік тәртіптің*» құлдырауы (*постмодерндік ұғым*). Оған сәйкес қазіргі кез әлеуметтік және табиғи әлем ақылмен басқарылатын және анықталатын таза, келісілген категорияларға бөлінеді. Мысалы, жеке өмір қоғамдық өмірден, жастық кәріліктен, жұмыс бос уақыттан бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Дедуктивті түсіндіру

**Дедуктивті түсіндіру** - қосымша заң мен дедуктивті номологиялық түсіндіру үлгісі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Антиметаболиттер

**Антиметаболиттер** ( қарама - қарсы және metabole — өзгеріс, алмасу) — организмде түзілетін немесе жасанды синтезделетін биологиялық белсенді заттектер; химиялық табиғаты жағынан метаболиттерге (соның ішінде витаминдерге, гормондарға, ферменттерге) жақын; солармен бәсекелестік қатынасқа түсіп антиметаболиттер олардың организмдегі әрекетін тежейді. Антиметаболиттерге антивитаминдер, антигормондар, антиферменттер жатады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Зольтан Кодай

**Зольтан Кодай** (*16.12.[[1882]], Кечкемет- 6.03.1967, [[Будапешт]]*) - венгерлік композиторы, фольклорист-ғалым, педагог, Венгриядагы жалпылай музыка Білім беру жүйесінің негізін сапушы. Б. Бартокпен фольклордың кене қабаттарына үңіліп, соның негізінде венгерлік музыканың жаңа мектептің негізін салды. Кодай музыканы мейрімділікті, әдемілікті, адамгершілікті калыптастыратын керемет кұрал деп таныған. Оның негізгі педагогикалық қағидасы барлык халыкқа музыкалық білім беру және музыкалық тәрбиелеу. Кодайдың пікірі бойынша музыкалық өнерін қабылдай алу адамның өзінің орындаушылық қабілетін оятады. Кодайдың музыка тәрбиесінде негізгі кұрал өлең айту деген. Себебі әр адамның қолы жететін музыкалық кұралы өзінің дауысы деген. Кодай Окушылар мен мугалімдерге арнап окудың накты әдісін және мына оқу қуралдарын шығарды: «*Венгерлік қосдауыс*», хор жаттығулары «*Өлеңді таза айтамыз*» тағы басқа
## Дереккөздер


Санат:Мажарстан педагогтары
Түйеш Омаров

**Түйеш Омаров** (1909, бұрынғы Тайпақ ауданы, Калмыков ауылы —
1995) — сынықшы-емші. 1929 жылдан Ақжайық ауданының
Бірінші май ауылында малшы және сауда қызметкері. Ұлы Отан соғысына қатысқан.

1945-72 ж. Ақжайық ауданының «Первомай»
кеңшарында әр түрлі жұмыс істеген. Бірнеше орден, медальмен марапатталған. Соғыс жылдарында жаралы жауынгерлерді өзінің табиғи емшілік қасиетімен емдеп, көптеген адамдардың өміріне араша болған.
Майданнан оралған соң елде
«сынықшы қарт» атанып, ешқандай дәрісіз, бойындағы биоөріс қуатымен емдеумен шұғылданған.

## Дереккөздер
Антибиоз

**Антибиоз** ( — қарама - қарсылық,  ) — бір жануарлар тобының екінші топтағы жануарлардың дамуына теріс әсер етуі.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Биология
Санат:Табиғатты қорғау
Регургитация

**Регургитация** (*Regurgitation* - қайта құйылу) - Қуысты органдар қабырғалары еттерінің жиырылуына байланысты олардың ішіндегі сұйықтықтың әдеттегіге қарсы бағытта қозғалысы. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Дедуктивті нәтиже

**Дедуктивті нәтиже** - пропозиционалды функция көмегімен екі және одан да көп айнымалылар арасындағы логикалық байланыс орнату процесі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Антосфера

**Антосфера** ( - гүл, sphaira — шар) — жеке гүл, оның ароматты бездері мен белсенді әрекеті шыбын - шіркейдің әсер ету ортасы болып саналады, олар — өсімдіктердің тәтті шірнелері мен тозаңдарын тұтынушы және тозаңданушылары.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Антропогенді субклимакс

**Антропогенді субклимакс** - қарастырылып отырған мекенге климаттық немесе эдафикалық климакс туғызбайтын тұрақты қауымдастық (экожүйе). Антропогенді субклимакс адамдар немесе үй жануарлары тарапынан қолдау табады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Реология

**Реология** (*Rheologia* - сұйықтықтың ағуы) - Медициналық-биологиялық тұрғыдан (биореология, гемореология) реология қанның, жұлын сұйықтығының, иновиальдық сұйықтықтың ағуын, сүйектің, бұлшық еттің және басқа адам және жануар организмі мүшелерінің деформациясын зерттейтін ғылым саласы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Антропогендік жер сілкінуі

**Антропогендік жер сілкінуі** — жер қыртысына бір өңірдің шеңберінен аспайтын қысым өзгерісі (мысалы, суқоймаға су толтыру немесе ірі суқойманың тартылуы салдарынан), жер асты суларын сорып алу немесе литосфераға жасалатын басқа да әрекеттерден пайда болатын жер сілкінуі.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Санат:Жерсілкініс
Қуаныш Ахметов

**Қуаныш Ахметов** (6 қыркүйек 1946 жыл Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы - 2008 жыл Астана) -  ақын, аудармашы, журналист, тарихшы.

## Өмірбаяны
* Алматы индустриалдық техникумын бітірген.
* Ленинград политехникалық институтты бітірді. 
* Жезқазған кен-металлургия комбинатында учаске, шахта бастығы, ЖШПТ-нің бас механигі болды. 
*1991 жылдан баспасөз, әдебиет саласына біржолата бет бұрды. 
* «Халық кеңесі»
* «Ана тілі»
* «Заң»
* «Қазақ әдебиеті» газеттерінде тілшілік қызмет атқарды. 
* Соңғы уақытта «Фолиант» баспасында жұмыс істеп жүрді.

## Шығармашылығы
* Тұңғыш өлеңі «Біздің ат» (1959) «Қазақстан пионері» газетінде жарияланған. 
* «Қарлығаш»
* «Жетіген» (1981, 1984)
* «Қос арна» (1999)
* «Көзайым» (2004) атты жыр жинақтары
* «Ұлы даланың Ұлытауы» (І-том, 1999, ІІ-том, 2001)
* «Кенесары хан Ұлытау өңірінде» (2002)
* «Замана заңғарынан. С вершины времени» атты деректі проза, тарихи танымдық, публицистикалық кітаптары жарық көрген. 
* Бұлардан басқа аударма (поэзия) саласында жарық көрген кітаптары бар. 
* Жекелген шығармалары ұжымдық жинақтарга енген.

## Аудармалары
* Вьетнам халқынын көсемі Хо Ши Миннің өлеңдерін
* неміс жазушысы Вилли Майнктің «Марко Полоның таңғажайып сапары» деректі кітабін
* орыс поэзиясының танымал өкілдері К.Ф. Рылеев, В.К. Кюхельбекер, А.И. Одоевскийлердің
* сібірлік әйгілі ақын П.П. Ершовтың «Сүзбе сұлу» тарихи дастанын
* ресейлік жазушы О.Г. Чистовскийдің Жезқазған өңірі жайлы баяндайтын «Жапан дала жан-жағың...» хикаятын қазақ тілінде сөйлетті.

## Жетістіктері
* Қазақстан журналистер одағының С.Ерубаев атындағы сыйлығы (1996)
* «Түркістанға – 1500 жыл» халықаралық әдеби конкурс
* Кенесары хан атындағы республикалық сыйлық (2002) 
* Ұлытау ауданының Құрметті азаматы (2001)
* Ырғыз ауданының Құрметті азаматы. 

## Марапаттары
* Өндірістегі және шығармашылық жолындағы еңбегі үшін «Еңбектегі ерлігі үшін» медалі (1984)

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Ұлы дала тарихын ұлықтаған 

Санат:6 қыркүйекте туғандар
Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Ырғыз ауданында туғандар
Санат:2008 жылы қайтыс болғандар
Санат:Астанада қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Қазақстан аудармашылары
Санат:Қазақстан журналистер одағы сыйлығының иегерлері
Санат:Ұлытау ауданының құрметті азаматтары
Санат:Ырғыз ауданының құрметті азаматтары
Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (Қазақстан) иегерлері
Тигмотропизм

**Тигмотропизм** ( ), гаптотропизм — кейбір субстраттармен механикалық жанасқанда өсімдік мүшелерінің бұрылуы және айналуы, оратылуы (мысалы, ормелегіш өсімдіктердің мұртшаларымен бірге оралуы және тағы басқа).
## Дереккөздер


Санат:Физика
Қарасай Сариев

**Сариев Қарасай**  - шаруашылық басшысы, Социалдық Еңбек Ері (1948). 
## Өмірбаяны

* 1927 жылы Астрахан қаласында балық дайындау мекемесінде.
* 1930-1943 жылы ауыл шаруашылық артелінде, Бисен ауылдық кеңесінде, «**Алға шық**» ұжымшарында істеді. 
* 1944-1952 жылы Теректі ауылдық кеңесінің аумағындағы шаруашылықта төраға болды. 
* 1957-1971 жылы агроном, ферма меңгерушісі, М.Мәметова атындағы кеңшар директорының орынбасары.

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Антропогендік жүктеме

**Антропогендік жүктеме** — адамдардың және олардың шаруашылығының тұтас табиғатқа немесе оның жеке экологиялық құрамдас бөліктері мен элементтеріне (ландшафтқа, табиғи ресурстарға, тіршілік иелері түріне) тікелей және жанама ықпал әсерінің дәрежесі. Антропогендік жүктемеге экожүйеге кіретін (аңшылық, балық аулау, дәрілік өсімдіктерді жинау, ағаштарды кесу) түр популяциясының ресурстарын пайдалану, мал жаю, рекреациялық әсер ету, ластану (суқоймаға өнеркәсіптік, тұрмыстық және ауылшаруашылық ағындыларының төгілуі, атмосферадан салынды қатты заттектердің немесе қышқыл жаңбырлардың, т.б. түсуі), т.б. жатады. Егер антропогендік жүктеме жылдан - жылға өзгеріп отырса, онда экожүйе флюктуациясына, ал экожүйеге тұрақты әсер етсе, экологиялық сукцессияға себеп болады. Табиғатты ұтымды пайдалануда антропогендік жүктеме экологиялық нормалау көмегімен экожүйеге қауіпсіз деңгейге дейін реттеліп отырады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Деиндустриализация

**Деиндустриализация** - бұрын индустриализацияланған немесе индустриаланып келе жатқан экономика, қоғам, аймақ бөлшектеп, немесе толығымен индустриалдыққа дейінгі түрге келетін процесс. Халықаралық экономикалық бәсекелестіктің нәтижесінде пайда болуы мүмкін. Белгілі дәрежеде бір процесс дамыған қоғамда мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Декларативті

**Декларативті** – 
# декларациялардан құрылған, декларацияны қамтитын салтанатты; 
# негізгі және нақты емес өтініштер мен жалпы жағдайларды құрайды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Антропогендік кеңейту

**Антропогендік құбылыс** — адамның шаруашылық іс-әрекетінің мысалы, құстарды үркіту, інінде жатқан аңдарға маза бермеу, т.б. салдарынан болатын құбылыс.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Риккетсиоз

**Риккетсиоз** (*Rісккеtsіоsіs*) - риккетсиоз. Себебі риккетсиялар болатын жедел жұқпалы аурулардың аты. Ауру жәндікшелердің шағуы арқылы, ауа-тыныс жолдары арқылы және тамақ арқылы тарайды. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Антропогендік ластану

**Антропогендік ластану** — адамның шаруашылық іс-әрекеті салдарынан болатын ластану; мұндайда табиғи ластанудың құрамы мен қарқындылығына оның тікелей де, жанама да ықпалы қосылады. Соғыс өнеркәсібіне байланысты антропогендік ластану өте апатты болып келеді. Атом қаруы қолданылатын соғыстың зардаптары "ядролық қыс" апокалипсисіне апарып соғуы мүмкін. Ол да шектен асқан антропогендік ластану салдары болып шығады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Типологиялық карта

**Типологиялық карта** (Типологическая карта;  ) — бұл картаның негізіне қандай да бір қиын байқалатын көрсеткішті, тұрақты және жеңіл бақыланатын басқа көрсеткіш бойынша бейнелейтін табиғи құбылыстар арасындағы корреляциялық байланыс алынады (кешенді және синтетикалық карта арасындағы орташа тип).
## Дереккөздер


Санат:Карталар
Деквалификация

**Деквалификация** — осы мамандықтағы жұмыс дағдыларынан айырылу, жұмыс сапасының төмендеуі, біліктіліктің төмендеуі, кәсіби мамандылықтың нашарлауы.

## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Ресей халықтарының құқықтық декларациясы

**Ресей халықтарының құқықтық декларациясы** - ұлттық мәселелер бойынша кеңестік үкіметтің бірінші заңды актісі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Ұлдай Сариева

**Ұлдай Сариева** (1958 жыл, Батыс Қазақстан облысы) — қазақ ақын.

## Өмірбаяны

1975 жылы Батыс Қазақстан облысы, Жалпақтал ауданы, Талдықұдық ауылындағы Талдықұдық орта мектебін бітіргеннен кейін аудандық газеттің тілшісі болды. Оның сыршыл өлеңдері
республикалық мерзімді басылымдарда, облыстық және аудандық газеттерде 80-жылдардан жариялана бастады.
Сариеваның өлеңіне жазылған (әні Д. Қажымовтікі) «Біз екеуміз» әні Жайық өңірі жастарының сүйікті әуеніне айналды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ ақындары
Батыс Қазақстан облысының жерасты суы

**Батыс Қазақстан облысының жерасты суы**
## Жерасты суы
Шаруашылық қажетіне және тұрмыстық  тұтынымға жарамды тұщы қоры  облыс қойнауындағы негізінен төрттік, жоғары плиоцендік жыныстар мен палеоген — бор шөгінділерінің қабаттарында түзілген. Бұлар да А+В+С категориялары бойынша жиынтық  өнімділігі 366,8 мың м3/тәулік (4,3 м³/с), оның ішінде өнеркәсіптік А+В категориялары бойынша 322,8 мың м3/тәуліктік (3,76 м³/с) игерілу қорлары бекітілген 22 жерасты су көзі анықталды. Облыс қойнауында жерасты сулары біркелкі таралмаған: негізгі бөлігі (17 сулы қабат) облыстың солтүстігінде, тек 5 кен ғана оңтүстік жағынан барланды. Сулы қабаттардың көпшілігі (15) Жайық және басқа  өзендердің аңғарларындағы аллювийлік шөгінділермен тығыз байланысты, ең ірілері - Жайық, Дарьинск, Чапаев, Бөрлі, Серебряков, Тоқпай, Январцев, Жарсауыт кендері. Бұлар дың бәрі қалыңдығы 10-нан 25 м-ге дейінгі орта және жоғары төрттік құм  айт-қиыршықтасты құрылымдармен байланысты. Скважиналардың дебиті - 5-тен 25 л/с-қа дейін. Топырақ  асты (грунт) суларының жату тереңдігі - 3-10 метр. Жайық өзенінің ағынымен топырақ  асты суларының гидравликалық ағынының жатыс бағыты тығыз байланысты келетіні байқалады. Облыстың оңтүстік бөлігіндегі Аймекен (Орда) жерасты, Искра бұлақтары және Қаратөбе жерасты су алқабы  бар. Жерасты су алқап тарының қорлары төменгі-жоғары төрттік кезеңнің ежелгі аллювийлік атыраулық шөгінділерінде айқындалған. Су жиналатын құм қабаттарының қалындығы бұл жерде 10-нан 31 м-ге жетеді. Арынсыз деңгейдің жату тереңдігі— 1-6 м. Тұщы судың минералдығы — 1 г/л-ге дсйін. Ежелгі-жоғары төрттік аллювий кендеріндегі жерасты суларының бекітілген жалпы қоры  - 33,6 мың м3/тәулік (0,39 м³/с). Барланып, табылған кендердің басқа  типтерінің ішінен игерілу қорлары 1,3 және 1,7 мың м3/тәулік болып бекітілген Жымпиты, Федоров, Каменка, Ақсай, Люсен бұлақтарын айырықша атауға болады, бұлар дың суымен осы аудан орталықтары қамтамасыз етіледі және қорлары қалындығы  9-10 м плиоцендік Сырт түбі құм  дарында жиналған. Скважиналарының дебиті - 2-5 л/с, тереңд. 30-40 м-ден артық емес. Суы тұщы, пайдаланылып жүрген ауыз судың мемлекеттік стандартына сәйкес келеді.

## Дереккөздер


Санат:Батыс Қазақстан облысы
Антропогендік сиреу

**Антропогендік сиреу**  — мекен-орта тығыздығының табиғи деңгейінің шегінен төмен жекелеген өсімдіктер мен жануарлардың адам әрекетінен құрып бітуі.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Еңбекші және қаналушы халықтың құқықтарының декларациясы

**Еңбекші және қаналушы халықтың құқықтарының декларациясы** - В. Ленин жазған және 1918 жылы бүкіл ресейлік кеңестер съезінде қабылданған кеңес мемлекетінің бірінші конституциялық акті.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Декластау

**Декластау** - 
# өз табының (*қабатының*) сыртына шығу; 
# таптық стратификация шеңберінен жалпы шығу.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Антропогендік шөл

**Антропогендік шөл** — адамның табиғатқа тікелей немесе жанама ықпал әсері салдарынан пайда болған шөл. Дүние жүзіндегі шөлдердің барлығының шығу тегі антропогендік деген пікір бар. Антропогендік шөлдің аумағы үнемі ұлғайып барады және қазіргі уақытта 10 миллион шаршы километрге жетті, бұл бүкіл құрлық аумағының 7 пайызына жуық.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Тифофиттер

**Тифофиттер** (Тифофиты;   ) — батпақта және көлде өсетін өсімдіктер.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Антропогендік эрозия

**Антропогендік эрозия** (антропоген және  — айыру) — шаруашылықтың дұрыс жүргізілмеуі салдарынан (егіс алқаптарының тым үлкен болуы, олардың дұрыс күтілмеуі, қорғаныш орман-тоғай белдеулері мен ықтырма белдеулердің болмауы, құрылыс салу, пайдалы қазбалар өндіру кезінде үстіңгі қабаттың жалаңаштануы, малдың тым көп жайылуы) топырақты және төсеніш қабаттарды жер бетіндегі су ағындарымен желдің бүлдіруі.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Эрозия
Делегат

**Делегат** -  Кез келген конференцияның жұмысында қатысатын, таңдамалы немесе сайланған өкіл, мемлекеттің, ұйымның, ұжымның өкілетті адамы. 

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Дрейфус іci

**Дрейфус іcі** - француз интеллигенциясынын көпшілігінін позициялары анықталған 19 ғ. Аяғы мен 20 ғ. басындағы француз саясатындағы танымал іс. Альфред Дрейфус (1859-1935) әскери трибуналмен жалған құжаттар үшін бірақ шын мәнінде антисемитизм себебімен сотталған еврей офицері болды. Соңында ол ақталды. Негізінен *Dreyfusards* деп Дрейфустың жақтастарын атайды, олар радикалдар болды, ал оның қарсыластары консервативті немесе авторитарлы күштердің өкілдері болды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Ринофима

**Ринофима** (*Rһіnорһуmа* - мұрын + бұлақ - шараншыл мұрыны, ісік мұрын) - Жақ, маңдай, мұрын терілерінің созылмалы қабынуы нәтижесінде сіңбелер пайда болып, алқызылданған аймақ беттерінде түйіндер мен білеуленген қан тамырлары көрініс береді. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Іскер ойын

**Іскер ойын** - шартты мәселелік жағдайда басқару шешімдерін іздеу тәсілі. Жиі топтық, ал сирек жеке нұсқада қолданылады (диалог «*адам-машина*»).

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Тозаңды талдау

**Тозаңды талдау** (Палинологический (спорово-пыльцевой) анализ;  ) — геологиялық географиялық зерттеулер (стратиграфия, палеогеография, геоморфология, океанология, археология, гляциология, тағы басқа) кезінде кең қолданылатын палеоботаникалық әдістердің бірі. Бұл әдістің әсіресе палеофлористика үшін мәні зор. Атап айтқаңда, әр түрлі ботаникалық-географиялық белдемдердің (тундраның, тайганың, даланың, шөлдің, саванналардың, тағы басқа) қазіргі заманғы өсімдіктерінің шығу тегін және қалыптасуын айқындауда қолданылады. Тозаңды талдаудың зерттеу объектілеріне жер беті өсімдіктсрінің микроскопиялық қалдықтары — тозандары мен споралары жатады. Өсімдіктер органдарында көп мөлшерде дами отырып тозаңдар мен споралар пісіп жетілгенде сыртқа төгіледі де, өндіруші өсімдіктің айналасындағы дәуір қашықтыққа таралады. Топырақ бетіне немесе суқоймаға түсіп, қабықшасының ерекше тұрақтылығынан тозаңды дөндер кәміліп қазынды күйге өтеді. Бұл әдістің иегізін академик В.Н.Сукачев (1880-1967) қалады. Споралы-тозаңдық әдіс палеогеографияда, әсіресе, өткен дәуірдің палеоклиматы мен палеоландшафтарын зерттеу үшін кең колданылады. Мұның қазіргі заманғы бір сыпыра экологиялық проблемаларды (көшетхана эффектісін, ормансыздануды, шөлденуді, тағы басқа), сондай-ақ қоршаған ортаның ұзақ мерзімдік географиялық болжау проблемасын шешу кезінде маңызы зор.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Дельфий әдісі

**Дельфий әдісі** - болашақта болатын оқиғаларды болжау мақсатымен жүзеге асырылатын зерттеу әдісі. Ол сұхбат немесе кездесу, «*сарапшыла*р» тобынын қарастырылып отырған мәселенін тенденцияларын бағалау бойынша пікірлерін іріктеуді қамтиды. Әдіс Дельфийдегі өз болжаушыларымен әйгілі Аполлон храмынын атымен аталған (*ежелгі [[Грекия]]*).

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Роше - Лери липоматозы

**Роше - Лери липоматозы** (М.Rосһ. 1878 - 1967, швейц. дәрігері, Lеrі, 1875 - 1930, франц. невропатолог) - син.:Роше - Лери шектелген /ошақты/ липоматозы. Липоматозды түйіндердің сан, қар, құрсақ, бел аймақтарында дара, көпшілікті, бірдей деңгейлі, қос жақты орналасуымен көрінеді. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Тәрбиеші ұжым

**Тәрбиеші ұжым** - өзін-өзі басқару органы бар, ал жеке тұлғалар арасындағы қатынастар жоғары ұйымшылдығымен, жауапкершілігі бар тәуелділіктен, ортақ табысқа ұмтылысымен, рухани талпынысы мен қызығушылығы, байлығымен сипатталатын тәрбиеленушілердің бірлестігі.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Антропожүйе

**Антропожүйе** ( — адам, systema — тұтас бөліктерден құрастырылған; қосылыс) — биологиялық түр ретінде адам, оның материалдық және рухани мәдениеті, қоғамның өндіргіш күштері мен өндірістік қатынастары қамтылатын тұтас дамушы ретіндегі адамзат. Бұл терминнің авторы — Н.Ф.Реймерс (1974) антропожүйе мен табиғи кешендер арасындағы өте ұсақ — биогеоценоздан (фация) ғаламдық Жер биосферасына дейінгі тура және қайтымды байланысты қарастырды. Антропожүйенің табиғи ортаға бейімделу процесінде қала-өнеркәсіптік құрылым мен инфрақұрылым пайда болады. Антропожүйенің ерекшеліктерінің, табиғи жүйе мен қала-өнеркәсіптік құрылымның үйлесуі адамды қоршаған ортаны құрайды.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Ұжымдық бірліктік

**Ұжымдық бірліктік** — ұжымның бірлігінің дәрежесі. Ол пікірлердің, көзқарастардың, дәстұрлердің бірлігінен, өзара қарым-қатынастардың сипатынан, көңіл күйден, сонымен бірге іс жүзінде аткарылатын қызметтің бірлігімен көрінеді. 

Ұжымдық бірліктік ортак әрекетпен жүзеге асырылады.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Антропоморфизм

**Антропоморфизм** (грек. anthropos адам, тогрһе - форма, пішін) — адамзаттық, халықтық дүниетанымдағы жаратылыс иелерін (құдайды, періштелерді, мал-жан иелерін), табиғаттағы нәрселерді (ғарыштык, геогр. объектілерді, жан-жануарларды, өсімдіктерді, т.б.) адамға ұқсату құбылысы, өнердегі
көркемдік әдіс. Антропоморфизм ежелгі дүниетаным мен ілкі санадан бастау
алатын құбылысқа жатады. Ол байырғы мифологиялық және діни аңыздардан айқын байқалады. Антропоморфизм қазақ халқының арасында да кеңінен таралған. Адам кейпіндегі киік, жын, пері, дию, жезтырнақ, албасты, т.б. ұғымдар осының айғағы. Көшпелі қауым өздеріне бағыт-бағдар сілтеуші жұлдыздар (Темірқазық, Жетіқарақшы, Ақбозат пен Көкбозат, т.б.), желеп-жебеуші табиғат күштері (Жер Ана, Көк Тәңірі, Ай, Күн, т.б.), төрт түліктің иелері мен киелері (Қамбарата, Шопаната, Зеңгібаба, Ойсылқара) туралы түрлі аңыз-әңгімелер шығарған. "Жеке батыр",
"Толағай", "Балқаш", "Қаратал" секілді атақоныс, мекенжай атауларына байланысты, байғыз, көкек, сауысқан, қарға, тасбақа, т.б. аң-құс, жан-жануарлар туралы аңыздар халықтың дүниетанымындағы Антропоморфизмге айқын мысалдар болып табылады. Қазіргі санада ол тілдік метафоралар мен көркем бейнелер арқылы сақталған (жарық дүние, мүлгіген табиғат, қатаң қыс, қу түлкі, т.б.). Поэзияда антропоморфтандырылған бейнелер басты көркемдік құралдардың біріне айналды.

**Антропоморфтандыру ** (грек. antropos — адам және mоrphe — форма, пішім) — адамзаттық, халықтық дүниетанымдағы жаратылыс иелерін (құдайды, періштелерді, мал-жан иелерін), табиғаттағы нәрселерді (ғарыштық, геогр. объектілерді, жан-жануарларды, өсімдіктерді т.б.) адамға ұқсату құбылысы; өнердегі көркемдік әдіс. А. ежелгі дүниетаным мен ілкі санадан бастау алатын құбылысқа жатады. Ол байырғы мифол. және діни аңыздардан айқын байқалады. А. қазақ халқының арасында да кеңінен таралған. Адам кейпіндегі кісі киік, жын пері, дию, жезтырнақ, албасты  т.б. ұғымдар осының айғағы. Көшпенді қауым өздеріне бағыт-бағдар сілтеуші жұлдыздар (Темір қазық, Жеті қарақшы, Ақбозат пен Көкбозат т.б.), желеп-жебеуші табиғат күштері (Жер ана, Көк тәңір, Ай, Күн т.б.) төрт түліктің иелері мен киелері (Қамбар ата, Шопан ата, Зеңгі-баба, Ойсыл қара) туралы түрлі аңыз-әңгімелер шығарған. “Жеке батыр”, “Толағай”, “Балқаш”, “Қаратал” секілді ата қоныс, мекен-жай атауларына байланысты, байғыз, көкек, сауысқан, қарға, тасбақа т.б. аң-құс, жан-жануарлар туралы аңыздар халықтың дүниетанымдағы А-ға айқын мысалдар болып табылады. Қазіргі санада ол тілдік метафоралар мен көркем бейнелер арқылы да сақталған (жарық дүние, мүлгіген табиғат, қатал қыс, қу түлкі т.т.). Поэзияда антропоморфтандырылған бейнелер басты көркемдік құралдардың біріне айналды. А-ды тек архаистік сананың қалдығы деп қарастырған дұрыс емес. Ол ғылым мен тех-ның озық салаларында да жиі көрініс табады (ойлайтын машина, есептеу тех-сы, ақылды робот т.т.).
## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Педагогикалық ұжым

**Педагогикалық ұжым** -  педагогикалық көзқарастарының, сенімдері мен іс әрекеттерінің бірлігімен ұйымдасқан оқу-тәрбие мекемесі (мұғалімдер, тәрбиешілер, директор, оқу ісінің меңгерушісі, мектеп дәрігері) қызметкерлерін біріктіреді.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Ұжымдық педагогикалық тәжірибе

**Ұжымдық педагогикалық тәжірибе** - бүкіл мұғалімдер ұжымының максаткерлік жұмысы нәтижесінде туған педагогикалық тәжірибенің түрі.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Антропохория

**Антропохория** ( - адам, сhогео — тараламын) — өсімдіктердің, олардың тұқымдары мен спораларының, өзге де ұрық жұрнақтарының адамның кездейсоқ қатысуымен таралуы. Мынадай түрлері бар: агестохория ( — өзімен бірге ала кету) — көлікпен таралу; эргазихория ( — жерді өңдеу) — егін жинайтын машинамен және топырақ өңдейтін құралдармен таралу; спейрохория ( — себу, егу) — егу кезінде мәдени дақылдардың тұқымдарымен бірге кездейсоқ таралуы және т.б.
## Дереккөздер


Гидрохория

Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Анықтағыштар

**Анықтағыштар** ( — анықтаушы) — қауымдастықтағы биоорта жағдайын анықтаушы тірі организм түрі. Бұған ірі, сансыз көп өсімдіктер жатады. Мысалы, шырша орманындағы шырша, шалғындағы шөптер, т.б.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Ұжымшылдық

**Ұжымшылдық**:
* I адамның басқалардың қамын белсенді түрде ойлауы, қоғамдык мүддемен өмір сүруі; 
*2. тәрбиенің ұжымдық мүддесін тұлганың мүддесінен жоғары қоюды жақтайтын қағидасы. Адам бойында баска адамға деген сыйластықты, бауыр-малдыкты, қол ұшын беру сезімін калыптастырады.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Демографиялық өту

**Демографиялық өту** - индустрияға дейінгі қоғамға тән халықтың тең салмақтылығының бір үлгісін ересек индустриалды қоғамдарды ерекшелендіретін басқа тең салмақтылыққа ауыстыруға әкелетін туу мен өлу деңгейлеріндегі өзгерістер.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Ұжымдық пікір

**Ұжымдық пікір** - қоғамдык пікірдің бір тұрі. Ұжымның (не оның басым белігінің) қоғам өміріндегі және осы ұжым өміріндегі тұрлі оқиғаларға және қубылыстарға кезқарасын танытатын бағалаушылык пікір жиынтығы. Балалар ұжымында ұжымдық пікір пайда болуы ұжымішілік қарым-катынастың дамуының жоғарылыгын және топтың ұжымға айналуын көрсетеді.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Апвеллинг

right|200px
**Апвеллинг** ( — жоғары, well — көтерілу, сау ете түсу) — мұхит тереңіндегі қоректік элементтермен қаныққан суық судың жоғары көтерілуі. Тұрақты апвеллинг әр түрлі ағыстардың күрделі әрекеттесуі нәтижесінде Әлемдік мүхиттың кейбір жерлерінде түзіледі. Апвеллинг белдемінде жоғары биологиялық өнімділік байқалады. Апвеллинг белдемі үшін қысқа қоректік тізбек тән. Фитопланктонда диатомды балдырлар, нектонда майшабақ балықтар басым болады. Апвеллинг аймақтары мұхиттың балық неғұрлым көп болатын өңірлері болып табылады. Осыған орай, бұл өңірлерде мысалы, Чили мен Перудің тынықмұхиттық жағалауындағы суда балықпен қоректенетін суқұзғын, бірқазан, т.б. теңіз құстары өте көп. 5 млн құс жыл сайын 1000 т-ға дейін анчоус (кей жылдары құстардың саны 27 млн даракка дейін жетеді) жейтіні есептелген. Бұл жыл сайын 10—12 млн т анчоус аулауға кедергі келтірмейді. Алайда экватор жақтан кей жылдары келетін Эль-Ниньо жылы ағысының бұл өңірде экологиялық апатқа ұшырататын жағдайлары болып тұрады. Бұдан кей жылдары фитопланктон өнімі күрт төмеңдеп, анчоус аулау 2 млн т-ға дейін және одан да азайып кетеді.
## Дереккөздер


Санат:Гидрография
Санат:Мұхиттану
Ұжымдық өзіндік анықтау

**Ұжымдық өзіндік анықтау** - тұлғалардың түрлі жеке пікірлері мен көзқарастары жайлы топтағыдай сендіру мен еліктеу механизмдерімен тұншықтырылмай, керісінше белгілі дәрежеде ұжымда бостандық алуының психикалық механизмі.
## Дереккөздер


Санат:Психология
Апобиосфера

**Апобиосфера** — атмосфераның жоғары (60—80 км-ден биік) қабаттары. Мұнда тірі организмдер ешқашан (тіпті кездейсоқ) көтерілмейді, биогенді заттектер шамалы мөлшерде ғана келеді. Апобиосфера — мегабиосфераның құрамды бөліктерінің бірі.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау