open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Майлысай

**Майлысай** – Шалқар алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Шалқар ауданы жерінде. 

## Бастауы
Шағырай үстіртінің солтүстігіндегі бұлақтардан басталып, Лақалы көліне құяды. 

## Гидрологиясы
Арнасы жарлы. Жер асты, жауын-шашын суларымен толығады. Әрқайсысының ұзындығы 10 км-ден аспайтын 15 саласы бар. Жауын-шашынға байланысты көктемде толығып, ал жазда көлшіктерге бөлініп қалады. Жылдық орташа су ағымы сағасында 1,40 м³/с.

## Дереккөздер

Санат:Шалқар ауданы өзендері
Санат:Шалқар су алабы
Маймаққаздар

**Маймаққаздар** немесе **Гагаралар** () — бес түр, бір туысты қамтитын гагаратәрізділер отрядының жалғыз ғана тұқымдасы. Гагара тұқымдастардың барлық түрі негізінде солтүстік жарты шардың тундралық және тайгалық зоналарында өмір сүреді. Маусымдық жылысайтын құстар. 
## Ерекшеліктері
Гагаралар  5 түрді:
* қызылжемсаулы,
* қаражемсаулы,
* ақмойын,
* ақтұмсық және қаратұмсық гагараларды қамтитын құстар туысы. 

Анықтау кезінде тамағы және мойнындағы түсті дақтар, сондай-ақ нәзік және үшкір тұмсықтың түсі үлкен рөл атқарады. Олардың ең кіші денелесі (қызылжемсаулы) 1 кг-нан, ең ірі денелісі (ақмойын) 6 кг-нан астам салмақ тартады және қанат алымы біржарым метрден асып түседі. Негізінде балықпен қоректенеді, дегенмен қажет болған кезде шаянтәріздестерді, ұлуларды, құрттарды да жейді. Балапандарына бунақденелілердің дернәсілдерін тасиды. 

Гагаралардың барлығында жоғары дәрежелі желпуіш қауырсындары бір мезгілде түлейді. Аталықтары мен аналықтарының түсі бірдей, аталықтары біршама үлкендеу болады. Біркелкі сұр түсті 2 балапандары бар. Саны аз болғандықтан, бұл құстардың шаруашылық маңызы болмайды.

Бор кезеңіндегі тісті құстар — гесперорникстерге жақын туыс деп есептелінеді. Маймаққаздар дене мөлшері орташа, кейде ірі (салмағы 1 кг-нан 5 кг-ға дейін) болатын су құстары. Тек Солтүстік жарты шарда таралған. Қоныс аударып тіршілік етеді. Қазба қалдықтары жоғары палеоценнен белгілі. Қазір 1 тұқымдас, 1 туысқа бірігетін 5 түрі бар. Тұлғасы мен мойны ұзын әрі жіңішке, басы сопақша, тұмсығы үшкір. Аяқтары тұлғасының артына қарай орналасқан, осыған орай жерді жақсы басып жүре алмайды. Алдына қарай бағытталған 3 саусағы жүзу жарғағымен байланысқан. Денесі тығыз әрі қалың қауырсынды. Шапшаң ұшады, бірақ  ұшар алдында су бетін сабалап, қасқалдақ тәрізді ауыр көтеріледі. Суда, жақсы жүзіп, сүңгиді.

Маймаққаздар — моногамды құстар. Көл жағалауларында, батпақты жерлерге шұңқырлап ұя салады. Әрбір ұяда әдетте 2 (1 — 3) көкшіл-қоңыр дақтары бар жұмыртқа болады. Оларды қоразы мен мекиені кезектесіп 1 айдай шайқап, кейін балапандары қанаттанғанша (1,5 ай) қоректендіреді. Көбіне балықтарды, сондай-ақ, су омыртқасыздарын, бақалар мен су өсімдіктерін қорек ретінде пайдаланады. Қазақстанда маймаққаздардың 2 түрі бар:
* Қызылжемсаулы маймаққаз (*Gavia stellata*) Жайық өзені мен Каспий теңізінде ұялайды. Кейде Сырдария өзен мен Телікөл көлі маңында да кездеседі. 
* Қаражемсаулы, немесе ала маймаққаз (*Gavia arctica*) Торғай өзені мен Алакөл көлдерінде және Марқакөлде ұя салып балапан өрбітеді. Қоныс аудару кезінде Қазақстанның барлық аймағында кездеседі, кей жылдары оңтүстік аудандарда қыстап та қалады.

## Дереккөздер


Санат:Маймаққазтәрізділер
Махабхарата

thumb|right|200px|Махабхарата. Курукшетрадағы шайқастын бейнелеуі
**“Махабхарата”** ( – “ұлы Бхарата туралы аңыз”) — үнді халқының эпосы. Үндістанның солт. және солт.-батыс тайпаларына ауызша тараған аңыздар мен жырлардың негізінде құралған. Оның шығу тарихы **б.з.б. 2 ғ-дың 2-жартысынан** басталады. Қазіргі нұсқасы **б.з. 1 ғ-ында** қалыптасқан. “М-ның” бастапқы мәтіні (*25 мың жолға жуық*) бірнеше рет толықтырылып, өңделген. Эпос алғаш пракрит, кейінірек санскрит тілінде жырланған. Жырға Хастинапураны (қазіргі Дели қ.) билеу үшін таласқан екі тайпа мен олардың одақтастары арасындағы қырғын соғыс арқау болған. “М.” **18 кітаптан** және көлемі үлкен бірнеше кіріспе жырлардан, негізгі сюжетпен тығыз байланысты фольклорлық сипаттағы “Чакунтале туралы хикая”, “Рама туралы жыр”, “Матсья туралы хикая”, “Шиви патша туралы хикая”, “Нала туралы жыр”, “Савитри туралы хикая” атты аңыздардан, кітапқа кейінірек енген “Бхагавадгита” дастанынан құралған. **Эпос авторы Вьяса** тарапынан баяндалады да, бірте-бірте тікелей қатынасушы кейіпкерлер тарапынан баяндауға көшеді. Үндістан, Индонезия, Бирма, Камбоджа, Тайланд, Шри-Ланка халықтары әдебиетіндегі образдар мен сюжеттердің көпшілігі “М.” жырынан бастау алған. Еуропада “М.” эпосы **18 ғ-дың аяғында** “Бхагавадгита” жырының ағылшын, неміс және орыс тілдеріндегі аудармасы жарық көруіне байланысты белгілі бола бастады. **19 ғ-дың басында** “Нала туралы жыр”, “Савитри туралы хикая”, т.б. тараулары аударылды. **“М.” дүниежүз. маңызы бар ескерткіш** деп танылып (**19 ғ.**), ғалымдардың назарын аударды. “М.” эпосының толық нұсқасы **1948 ж.** ағылшын тіліне аударылды. **1950 — 67 ж.** аралығында орыс тіліне тәржімаланды. “М-ны” зерттеуде үнді ғалымдарымен бірге Еуропаның *Ф.Бопп, Л.Шредер, С.Соренсен, Г.Бюллер. т.б*. ғалымдары көп еңбек сіңірді.

## Дереккөздер

Санат:Тарихи шығармалар
Ливановка

**Ливановка** — Қостанай облысы Қамысты ауданы, Қамысты ауылдық округі құрамындағы ауыл, 2019 жылға дейін таратылған Ливанов ауылдық әкімдігі орталығы болған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қамысты ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 22 км жерде, Томарлықопа көлінің солтүстік-батыс жағасында, дала белдемінде орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы ауылдың тұрғындары 1342 адам (660 ер адам және 682 әйел адам) болса, 2009 жылы 529 адамды (263 ер адам және 266 әйел адам) құрады. 

## Тарихы
Іргесін 1910 жылы Ресейден қоныс аударған шаруалар қалады. 20 ғасырдың 30-жылдарының басынан бастап 1997 жылға дейін ұжымшар орталық болып келді. Кейін оның негізінде шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Қамысты ауданы елді мекендері
Егінді (Қарағанды облысы)

**Егінді** (2018 жылға дейін – *Майоровка*) — Қарағанды облысы Нұра ауданындағы ауыл, Егінді ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Нұра кентінен солтүстік-батысқа қарай 36 км-дей жерде, Нұра өзенінің сол жағасында.

## Халқы

## Тарихы
Іргесін 1909 жылы Талдысай мекеніне Саратов пен Самара губернияларынан қоныс аударып келген шаруалар қалаған. 1961 жылға дейін ұжымшар, 1961-1996 жылдары астық пен сүт өнімдерін өндіретін “Урожайный” кеңшарының орталығы болып келді. Майоровкада “Урожайный” АҚ құрылған.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы елді мекендері
Евгений Густавович Раузин

**Евгений Густавович Раузин** (1939 ж.т., Алматы қ.) – ауыл шаруашылығы ғылымы докторы (1989).
*1961 Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген соң ҚР Ғылым министрлігі Ғылым Академиясының жүзім және жеміс ғылыми-зерттеу институтында *кіші ғылыми қызметкер*,* ғылыми хатшы*, *бөлім меңгерушісі* қызметтерін атқарды.
## Ғылыми еңбектері
1988 ж. «***Освоение и использование горных земель Юго-востока Казахстана под многолетние насаждения***» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 80-нен астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 3 монографияның авторы.
## Дереккөздер</span>


Санат:Қазақ ғалымдары

Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары
Сәрсенбай Әбуғалиұлы Абдулаев

**Сәрсенбай Әбуғалиұлы Абдулаев** (1954 жылы  Астрахан облысы,  Қарауылды ауылында туды) – инженер-механик, экономика ғылымдарының кандидаты (2002).

*  Астрахан гидромелиоративтік техникумын бітірген. 
* 1985 жылы ҚазПТИ-ді (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген. 
* 1977 – 1980 жылдары Маңғыстау облысы коммерциялық қаржы-шаруашылық бөлімінің меңгерушісі. 
* 1983 – 1993 жылдары ПГМК-да инженер, бөлім меңгерушісі, құпия қызмет бөлімі басқарма бастығының орынбасары, «Қазақстан-Коммерция» ассоциациясы аймақтық ішкі экономика басқармасының директоры болды. Кейіннен жеке кәсіппен айналысты.

«Құрмет» орденімен, ҚР-ның «Құрметті спортшысы» белгісімен марапатталған (2006).

## Дереккөздер


Санат:1954 жылы туғандар
Санат:Астрахан облысында туғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Санат:Қазақстан экономистері
Суыр

**Суырлар** () – кемірушілер отряды, тиінтәрізділер тұқымдасына жататын сүтқоректі. 

Қазақстанның орманды даласында, шөлді жерлері мен таулы аймақтарында кездесетін 4 түрі: дала cуыры (*Marmota bobak*), сұр cуыр (*Marmota baibacina*), ұзынқұйрық суыр (*Marmota caudata*) және Мензбир суыры (*Marmota menzbieri*) бар. Дене тұрқы 30 – 60 см, құйрығының ұзындығы 10 – 25 см, салмағы 3 – 8 кг. Түсі қызыл қоңыр, сарғыш жирен, кейде қара қоңыр түкті шұнақ құлағы болады. Ашық алқапта тереңдігі 3 м, ін жолдары 8 м-дей, бірнеше (1 – 6) аузы бар, ін қазады. Онда топтанып тіршілік етеді. Жылына 7 айдай ұйқтайды. Шөптесін өсімдіктермен қоректенеді. Жылына бір рет наурыз – сәуір айларында көбейіп, 15 – 20 жыл тіршілік етеді. Дала суыры мен ұзынқұйрық суырдың кәсіптік маңызы бар. Олардың бағалы терісінен бас киім, сырт киім тігіледі. Суыр майы халық медицинасында әр түрлі ауруларға ем ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Суырлар
Санат:Кеміргіштер
Санат:1779 жылы зерттелген жануарлар
Маймақтық

## '''Маймақтық'''
Маймақтық — адам табанында болатын кемістік. Маймақтық кезінде аяқ башайлары тілерсек буынынан ішке қарай иіліп, өкше қисаяды. Адам мұндайда табанның сырт жағына сүйеніп жүреді. Маймақтықтың іштен туа біткен және жүре пайда болған түрлері кездеседі. Туа біткен Маймақтық қаңқа сүйек ауруларынан (минералдық зат алмасудың бұзылуы), тұқым қуалаушылық және ата-анасының әр түрлі жұқпалы ауруларға (мерез, соз) ұшырауынан болады. Табанның бұлшық еті, тарамысы, сүйегі өзгереді. Әдетте Маймақтық нәресте туылғаннан-ақ белгілі болады, өздігінен түзелмейді, керісінше ұлғая береді. Маймақтықтың ауыр түрінде адамның дене салмағы табанның сыртқы қырына түсіп, оның терісі қалыңдап қатайып, мүйізгек қабат пайда болады. Мұндай өзгерген табанды қалпына келтіру өте қиын. Туа біткен Маймақтықты нәресте туған кезден бастап емдейді. Алдымен тәулігіне 6 — 7 рет емдік гимнастика, 10 — 12 күннен кейін табан әбден қалпына келгенше гипспен таңады. Арнайы ортопед. аяқ киім кигізіледі. Бұл емдеу нәтиже бермеген жағдайда, 2,5 — 3 жасында аяққа операция жасап, 6 ай гипспен таңады. Жүре пайда болған Маймақтық, көбіне жүйке жүйелерінің жұқпалы аурулардың (сүйек туберкулезі, сүйектің іріңді қабынуы, т.б.), тілерсек буынның зақымдануы, кейбір ісік аурулары салдарынан болады. Маймақтықтың бұл түрінде алдымен оған себеп болған ауруды емдейді. Тілерсек жарақатынан болған Маймақтық хирургиялық операция арқылы түзетіледі. Сонымен қатар, ортопедиология аяқ киім, емдік гимнастика қолданылады.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы
Майн

нобай||Майн өзені
**Майн** — Германиядағы өзен, Рейн өзенінің оң саласы 524 км, алабы 27,2 мың км². Ротер-Майн және Вейсер-Майн өзендері қосылғаннан кейін Майн деп аталады. Орташа су ағымы 170 м3/с. Сағасынан бастап 400 км-ге дейін жоғарыдан бастап кеме қатынайды. Өзен жағалауында Вюрцбург, Майндағы Франкфурт қалалары орналасқан.

Санат:Рейн салалары
Санат:Баден-Вюртемберг өзендері
Санат:Бавария өзендері
Санат:Гессен өзендері
Майтамыр

[thumb| alt=A.| ''[Гибридті майтамыр*.]]
*'Майтамыр''' () – айлауыктар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда Сырдария жерінде, Балқаш— Алакөл ойысында, Тарбағатайда, Жетісу (Жоңғар) Алатауында кездеседі. Суармалы шабындықтарда, көлдердің жағасы мен батпақты жерлерде өсетін 1 түрі — дәрілік Майтамыр (S. оffіcіnale) бар. Оның биіктігі 40 — 100 см-дей. Сабағы тік, жапырағы тұтас, жалпақ, пішіні қауырсын тәрізді (ұзындығы 10 — 15 см, ені 3 — 5 см). Гүлшоғырын қызғылт немесе ақ түсті гүлдер құрайды. Негізінен жәндіктермен (ара, түкті арамен) тозаңданады. Маусым — шілде айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі — жаңғақша. Дәрілік Майтамырдың тамырында алкалоидтар және илік заттар болады. Оны медицина мен ветеринарияда дәрі алу үшін қолданады. Жапырағын тағамға қосады.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Айлауықтар
Майтүбек (Павлодар облысы)

**Майтүбек** — Павлодар облысы Май ауданындағы ауыл, Майтүбек ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Көктөбе ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 41 км-дей жерде, Ертіс өзенінің сол жағасында. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 20 ғасырдың бас кезінде қаланды, ал 30-жылдардың басында ұжымшар орталығына, 1954 жылы тың және тыңайған жерлерді игеру негізінде жаңадан құрылған қой өсірумен айналысатын кеңшардың орталығына айналды. 1997 жылға дейін “Жаңатұрмыс” деп аталып келді. Кеңшар негізінде мұнда 1997 жылы бірнеше шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Май ауданы елді мекендері
Сағид Рауфұлы Рафиков

**Сағид Рауфұлы Рафиков** (19.4.1912, Ресей, Башқұртстан, Дюртюли ауданы Камшево ауылы – 19.1.1992, Мәскеу қ.) – *химия ғылымының докторы* (**1948**), *профессор* (**1951**), Қазақстан Ғылым Академиясының *академик* (**1962**), КСРО Ғылым Академияның *корресподент мүшесі* (**1970**).
***1937** Қазақ химия-технологиялар инситутын бітірген (1937).
***1938-1948** КСРО Ғылым Академиясының Органикалық химия институтында аға ғылыми қызметкер 
***1948-1954**  1963–1967 Қазақстан Ғылым Академиясының Химия ғылымдары институында лаборатория меңгерушісі 
***1949-1951** Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтында (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) кафедра меңгерушісі (1949–1951), 
***1951** профессор 
***1952-1954** **1964-1967** ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) профессор 
***1967-1984** КСРО Ғылым Академиясының Элемент органикалық химия инситутында аға ғылыми қызметкер және КСРО ғылым академиясының Башқұрт бөлімшесі төралқасының төрағасы (1967–1984)
***1968-1970** Башқұрт бөлімшесі Хим. ин-тының директоры 
***1984-1987**  КСРО ғылым академиясының Тарих, жаратылыстану және техникалық институтында аға ғылым қызметкер болып жұмыс істеген.
## Ғылыми жұмыстар
«***Исследование в области поликонденсации***» деген тақырыпта докт. дисс. қорғаған. Рафиковтың негізгі ғыл. еңбектері полимерлер химиясына арналған. 860-тан астам ғыл. жарияланымның авторы. 
## Марапаттар
Еңбек Қызыл Ту (1975), Халықтар достығы (1982) ордендерімен және медальдармен марапатталған.
## Пайдаланылған әдебиеттері</span>
Махамбет Өтемісұлы ауылы

**Махамбет Өтемісұлы ауылы** (1993 жылға дейін – *Карл Маркс*) — Түркістан облысы Қазығұрт ауданы, Сарапхана ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Қазығұрт ауылынан солтүстікке қарай 12 км-дей  жерде, Келес өзенінің сол жағалауында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1996 жылға дейін Карл Маркс ауылы аталып келді. Ауыл 1950 — 96 жылдары К. Маркс атындағы ұжымшардың бөлімшесі болды. Оның негізінде 1997 жылдан ЖШС және бірнеше шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Қазығұрт ауданы елді мекендері
Маханбет Жүсіпұлы

**Маханбет Жүсіпұлы** (12.1. 1948, Ғазалкент қ. (Қожыкент), Өзбекстан Республикасы) — ақын, аудармашы, филол. ғыл. докт., проф. Ташкент пед. ин-тын бітірген (**1971)**. **1971 — 93 ж.** осы ин-тта қазақ, өзбек, орыс тілдерінің оқытушысы. 

**1993 жылдан** Ташкенттегі Әлем тілдері ун-тінің орыс тілі кафедрасының меңгерушісі. Алғашқы ахметтанушылардың бірі ретінде А.Байтұрсыновтың сингармофонология теориясын тіл білімінде тұңғыш зерттеген. Ол фонемограф. тұрғыдан Байтұрсынов зерттеулерінің Н.Ф. Яковлев (Ресей), Р.О. Якобсон (АҚШ) еңбектерімен тең түсетіндігін дәлелдеп, “А.Байтұрсынов және қазақ тілі фонологиясы” атты еңбек жазды (**1998**). Ол ғыл. еңбектерінде қазақ тілі мен тарихына, этнографиясына қатысты мәселелерді қарастырды. Маханбет *100-ге тарта* ғылыми еңбектің (оның ішінде 3 монографияның, 6 оқулықтың) авторы. М. Жұмабаевтың бір топ өлеңдерін орыс тіліне, А.Ахматованың өлеңдерін қазақ тіліне аударған. 

## Дереккөздер


 

Санат:1948 жылы туғандар
Санат:Ғазалкентте туғандар
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақ ғалымдары
Санат:Профессорлар
Аустралазия

**Аустралазия**ға () — Австралия, Океания, Жаңа Зеландия ж-е соларға жақын Тынық мұхиты аралдары жатады.

Бұл терминді Чарльз де Броссес *Histoire des navigations aux terres australes* (1756) деген кітабында берген. Бұл термин көбіне ағылшынша сөйлейтін елдерде қолданылады, Қазақ тілінде аз кездеседі.

## Физикалық география
Австралазия өзіне Аустралия құрлығын, оның ішінде Тасмания, Жаңа Зеландия, Жаңа Гвинея ж-е шығысы мен солтүстігінде жатқан аралдар жатады. Термин кейде Тынық мұхитының екваторы мен 47° о.&nbsp;

Аустралазияның үлкен бөлігі Үнді-Аустралиялық тектоникалық тақтада орын тепкен. Шеткі аралдар Аустралазияның солт.-батысындағы Еуразиаттық тақтада ж-е солтүстігіндегі Филиппиндік тақтада.

## Антропология
Антропологтар, кейбір қайшылықтарына қарамастан, аустралазиялықтардың келуінің Оңт.-Азиялық теориясына сенеді.

## Экология
Экологиялық тұрғыдан Аустралазия — өте сирек кездесетін жануарлар мен өсімдікке толы бірегей аймақ. Бұл контекстте «Аустралазия» Австралия, Жаңа Гвинея, Индонезия және соған жақын аралдар болып қабылданады.

Санат:Әлем аймақтары
Санат:Океания географиясы
Суэц каналы

thumb|Суэц каналы
thumb|left
thumb|right|200px|

**Суэц каналы** (араб. **قَنَاةُ ٱلسُّوَيْسِ**‎; *Қанату әс-Сувайс*) — *[[Жерорта теңізі]] мен [[Қызыл теңіз|Қызыл теңізді]] жалғастыратын халықаралық маңызы бар жасанды [[Жол|су жолы]]*. Ұзындығы 161 км, ені 120 м-ден (Суэц – Исмаилия порттары аралығында) 318 м-ге (Исмаилия – Порт-Саид аралығында) дейін, тереңдігі фарватерінде 18 м-ге жетеді. 1859 – 1869 жылдары салынып (1967 – 1976 жылдары Египет-Израиль қақтығысына байланысты жабылды), 1980 – 1982 жылдары қайта жөндеу жұмыстары жүргізілді. Төменгі Египеттің су жолдары жүйелерімен (Исмаилия каналы – Каир – Ніл; 145 км) байланысқан; ауыл шаруашылдығы жерлерін суландыру желісі (Аббасия, 38 км) тартылған. Канал арқылы жылына 80 млн. т жүк (негізінен мұнай мен мұнай өнімдері, қара және түсті металл кентастары) тасымалданады. Суэц каналы Азия мен Африка арасындағы географиялық шартты шекара болып саналады. (Африка мен Азияның Синей түбегін бөліп жатыр).

## Дереккөздер
 

## Тағы қараңыз
* Панама каналы

Санат:Қызыл теңіз
Санат:Суэц каналы
Санат:Каналдар
Санат:Мега жобалар
Санат:Жерорта теңізі
Абылхан Машани

**Абылхан Машани** (30 желтоқсан 1954 жыл, Түрікмен КСР, Байрамалы ауданы, Равнина ауылында туған) — бұрынғы Жаңаөзен қаласының әкімі, мұнайшы.

## Білімі
* Қазақ ПТИ (қазіргі ҚазҰТУ) институтын (1977), ҚР Президенті жанындағы мемлекеттік қызмет академиясын бітірген (2000).

## Өмірбаяны
* 1977 – 1995  жылдары «Өзенмұнай» өндіру басқармасында оператор, бөлім бастығының орынбасары.
* 1985 – 1995 жылдары Жаңаөзен қаласы партия комитетінің бөлім меңгерушісі, атқару комитеті төрағасы, Түпқараған аудан әкімшігілінің басшысы.
* 1995 – 1999 жылдары Жаңаөзен қаласының әкімі.
* 2000 – 2002 жылдары депутат, экономика, қаржы және бюджет комитетінің мүшесі.
* 2006 жылдан «Құрманғазы Петролеум» ЖШС-нің бас директорының жұртшылық және мемлекеттік органдармен байланыс жөніндегі кеңесшісі.

## Марапаттары
* «Құрмет» орденімен (2005), т.б. бірнеше мерекелік медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Жаңаөзен әкімдері
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері
Маханжар мәдениеті

**Маханжар мәдениеті** — неолит заманындағы ескерткіштердің жиынтық атауы. Торғай иінін қамтиды. **1970 — 90 ж.** аралығында Қостанай және Торғай ар-хеол. экспед. (жетек В.Н. Логвин) зерттеу жұмыстарының барысында ашылды. Негізгі мәліметтер Маханжар, Соленое Озеро-2, Екідің-24 қоныстары бойынша алынған. М. м-не жататын** ескерткіштер саны 16**, олардың **13-нде** (Алқау-2, Амангелді, Бестамақ, Түрлі-2, Дүзбай-1-3, Екідің-24, Қарамырза-6, Надеждинка-2, Саз-2, Соленое озеро-2, Сұлукөл-1) қазба жұмыстары жүргізілген. Ескерткіштердің көпшілігі өзен жағалауларында орналасқан. Құрылыс іздері сақталмаған. Тек Дүзбай-1-ден тік бұрышты тұрғын үй орнының бір бөлігі ғана анықталған. М. м-не жататын ыдыстар жұқа, ұзынша етіп жасалынған. Ыдыс сыртына өрнектер тарақ сияқты өткір затпен тігінен не көлденеңінен толқын тәріздес етіп түсірілген. Тас құралдары сұр түсті кварцит, кварцитті құмтастардан дайындалған. Сүмбі (конус), кеспел (призма) тәрізді өзектастар басқаларына қарағанда басымырақ. Құралдары екінші рет өңдеу, егеу арқылы жетілдірілген. Екідің-24-тен 3 балта, Соленое озеро-2-ден ұршықтың тастан жасалған басы табылған. Олардан басқа тас тіліктері, үшкіртастар, бүйірлі кескіштер,қырғыштар, дәнүккіштер, шапқы құралдар, сүйектен жасалған бұйымдар аршып алынған. М.м. тұсындағы адамдар құлан, бөкен, жылқы, т.б. түз аңдарын аулаған. Сондай-ақ қоныстардан (Бестамақ, Екідің-24) балық сүйектерінің табылуы ежелгі маханжарлықтардың балық аулаумен күнелткенін айғақтайды. Мамандар табылған еңбек құралдары мен басқа да материалдарға қарап, мұнда адамдары** б.з.б. 7 — 6-мыңжылдықтар** мен **б.з.б. 4-мыңжылдықтар** аралығында өмір сүрген деп топшылайды. *Д. Талеев, Д. Сүлейменұлы*

 
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том
## Сілтемелер


 

Санат:Қазақстан археологиялық мәдениеті
Санат:Қостанай облысы тарихы
Маханджо-Даро

нобай|260px|Археологтар қазып алған Мохенджо-Даро қалдықтары
нобай|200px|Мохенджо-Дародағы діни қызметкердің мүсіні
**Мохенджо-Даро** (синдхи тілінде — әруақтар төбесі) — ежелгі Хараппа өркениетінің орны. Әлемдік тарихтағы ең көне қала мәдениеттерінің бірі, іргесі **б.з.д. 3 — 2-мыңжылдықта** қаланған. Мохенджо-Дароның орны Пәкістан жерінде, Инд өзеннің бойында. Хараппадан оңтүстік-шығысқа қарай **644 км** жерде. Жалпы аум. **259 га**. Ғимараттар тік төртбұрышты. Алғаш **1922 ж.** үнді археологтар Р. Д. Банерджи ашты. Кейіннен Дж. Маршалл, Н. Маджумдар, Э. Маккес, М. Ватс, М. Уилер басқарған экспед-лар зерттеді. **Қаланың [[цитадель|цитаделі]] екі төбеден тұрады**.

:**Үлкені** **2 ғасырда** салынған будда храмының атымен** ступа** деп аталады. Мұнда күрделі де еңселі ғимараттар көп. Оларға үлкен монша, астық қоймасы, оқу ғимараты, жиналыс сарайы секілді құрылыс орындары жатады. Билеушілер мен ақсүйектердің үйлері де осында. 
:Еңсесі едәуір төмен қарапайым тұрғын үйлерден тұратын екінші бөлік **төм. қабат** деген атқа ие болған.

Бұлардың екеуі де күйдірілмеген кірпіштерден салынған тұғырдың (платформаның) үстіне тұрғызылған.

Цитадель тұғырының биікт. *13 м*. Сол тұғырдың көпшілік бөлігі қазір су астында қалған. Кейбір ғалымдар тұғыр қаланы су алып кетпеу үшін салынған десе, кейбірі цитаделде өтетін маңызды да салтанатты шаралар төм. қалаға көркем сипат беріп тұру үшін салынған дейді. Мохенджо-Дародағы қазіргі қазба жұмыстары алдыңғы қазылған жерлерді қалпына келтіру, сақтау мақсатына бағытталған. Мохенджо-Дарода жүргізілген қазбалар нәтижесі Инд өңірінде қала өркениеті деңгейінен құнды мағлұматтар береді. Мохенджо-Даро мен* Хараппа қалаларында, Калибанган, Лотхал және Дхолавир қоныстарында* жүргізілген қазбалар ежелгі Үнді мемлекеті мен өркениеті жайлы ғыл. түсініктерді кеңейтті. Жер асты суларының көтерілуіне байланысты Мохенджо-Дародағы қазба жұмыстары **б.з.д. 2300—1750 жылдардағы** қабатқа дейін ғана жеткен. 

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Брей У., Трамы Д., Археологический словарь, ағылшын аудару, М., 1990. Д. Талеев
* «Қазақ Энциклопедиясы», 6 том

Санат:Үндістан тарихы
Санат:Пәкістан тарихы
Санат:Көне қалалар
Санат:Өркениеттер
Санат:Әлемдік мұра
Маханды

**Маханды қалашығы** – ортағасырлық қалашық, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Меркі ауданы, Қостоған ауылының шығыс шеті, Маханды өзенінің сол жағалауында орналасқан. 

## Зерттелуі, сипаты
1977 жылы Жамбыл облыстық тарихи-өлкетану мұражайының экспедициясы, 1985 жылы Қазақ Ұлттық Университетінің Археологиялық Экспедициясы (жетешісі М. Елеуов) зерттеген.
Ауданы 200х200 м, ені 10 м, биіктігі 1,5-2 м 24 мұнара қалдықтары бар дуалмен қоршалған. Қалашықтың ортасында тік бұрышты ауданы 50х37 м, биіктігі 1 м қамал бар.
Табылған заттарға (құман, құмыра, көзе, т.б. қыш ыдыстар) қарағанда Маханды қалашығын халық X-XII ғасырларда мекен еткен. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Махмөд бин Әли ат-Тарази

**Махмөд бин Әли ат-Тарази** (**т.ж.б. — 1135**) — Тараз қ-нда өмір сүрген ғұлама. Жасынан зеректігімен, білімпаздығымен көзге түскен. Құранды қирағаттап оқудың үздігі болған. Туған жері Таразда білім алып, шығармаларын араб тілінде жазған. М. бин Ә. ат-Т-дың бізге жеткен **Әбу Садық Ахмет ибн Хасан аз-Занди әл-Бұхари** жайлы кітабы да арабша жазылған. “Шайхылардың сөздігі” атты еңбекте (ас-Самани **1122 ж. жазған**) *Йақұт әл-Хамауи ар-Руми* ол жайлы “мен оның қолынан иджаза (диплом) алып едім” дейді. Осыған қарап, М. бин Ә. ат-Т. үлкен бір ғылым ордасын басқарған деп топшылауға болады.* Ә. Дербісәлі*

 
## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы", 6 том
## Сілтемелер


 

Санат:Тұлғалар
Константин Варламович Авалиани

**Авалиани Константин Варламович** (1932 жылы Грузия, Тбилиси қаласында туды) – .
* Тбилиси темір жол көлігі институтын бітірген (1957). 
* 1961 жылы «Каспортстрой» кәсіпорнында инженер, бас инженер, БН-350 реакторына кеңесші болған. 
* 1973 жылы РСУ мекемесіне бас инженер болды. 
* КСРО Министр Кеңесінің сыйлын алған (1981). 
## Сілтемелер
*Абдипаттах Абдазимов.
*Серікбек Мұқашұлы Байболов.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1932 жылы туғандар
Санат:Инженерлер
Адай ата

**Адай ата** — қазақ халқының қалыптасуында көрнекті рөл атқарған тарихи тұлға. Шежіре бойынша сегіз арыс адай елі осы Адай атадан тарайды.

## Өмірбаяны
Адай бабаның тарих аясына шығуы 15-ші ғасырдың орта тұсы. Ол кенже немересі Мұңалдың қолында бақилық болған. Адайлардың Мұңалды қарашаңырақ иесі, киелі босаға, құт-береке дарыған «Мұңал ошақ» деп ерекше атайтыны да осыдан. «Мұңал ошағы» Қазығұрт тауының оңтүстігінде, білетіндер оны қасиетті қараорын деп кие тұтады. 

Адайлардың ең көп тараған іргелі аталарының бірі – Қосай. Қосай ата Қарақалпақстанда, Нүкістің шығысы Назархан-Бестөбе қауымына жерленген. Жазушы Әбіш Кекілбайұлы Адайдың 1435–1449 жылдары 14 жыл хандық құрғанын жазады. Бұл тарихи деректі И.Трофимов пен Әнес Сарай нақтылай түседі. 

## Отбасы
Адай бабаның жұбайы Жанар – Қарақалпақ Жантаза байдың қызы деп айтылады. Құдайке мен Келімберді осы Жанардан туады. Адай тегі туралы деректемелерде шежірешілердің қай-қайсысы да Адайдың әкесі Елтай, шешесі Қанбибі екенін мойындайды. 

## Естелік
2007 жылы тарихи тұлға, рулы елдің атасы саналатын Адай атаға үлкен ас беріліп, ескерткіш орнатылды.

## Әдебиеттер
* Құлбайұлы Ы., Алтынды орда қонған жер, Ақтөбе, 1994;
* Маданов Х., Кіші жүздің шежіресі, А., 1994; 
* Маңғыстау. Энциклопедия, А., 1997; 
* Әбішұлы С., Өмір өрнектері, А., 2002. 

## Дереккөздер
Махмұдхан Ата

**Махмұдхан Ата**— **10 ғ-да** өмір сүрген ғұлама, Қожа Ахмет Иасауидің бабасы. Әкесі — Ифтихар шейх, арғы тегі Әзіреті Әлиден тарайды. М. а-ның ата-бабаларының көбі оқымыстылар, әулиелер болған. Оның әкесі туралы аңызда Түлкібас атауының бұрын “түрік басы” аталғандығы, кейін бұрмалауға ұшырағаны, бұл топонимнің қалыптасуына Ифтихар шейхтің үлес қосқандығы айтылады. М. а-ның кесенесі   Түркістан облысында (Түркістан маңында) орналасқан. Көл.* 4 5 м*, биікт.* 7 м* ғимарат қабырғасы күйдірілген ақ кірпіштен қаланып, күмбезі түнекемен жабылған. **Д. Кенжетай**

 
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том
## Сілтемелер


  

Сәулет өнері|Ғимараттар
Адай-кох

**Адай-кох** (Адай шоқы) — Үлкен Кавказдағы Цей мұздығынан оңтүстүкте жатқан тау шыңы. Биіктігі 4408 м. Үлкен Кавказдың бас жотасының батыс бетінде; шығысы Ардонның Кассор шатқалымен тілімденіп, Үлкен Кавказдың шығыс жағындағы Қаптал жотаға барып ұласады. Солтүстігінде Қазбектен Терек, Ардон, Ляхва өзендері ағыстарының арасындағы 4246 с. б. пен 4128 ш. е. орналасқан. Адай-кохты қалың қар мен мұз басқан. 

## Пайдаланған әдебиет


Санат:Кавказ
Ливия шөлі

**Ливия шөлі**, Сахара шөлінің солтүстік-шығысында, Ливия, Египет және Судан мемлекеттері аумағында, Ніл өзенінің батысында орналасқан. Аумағы 2,0 млн. км²-ге жуық. Солтүстік бөлігі теңіз деңгейінен 300 м биіктікте, теңіз жағалауын шағылдар (дюналар), қалған жерлерін құм басқан. Солтүстік-шығысында терең тектоникалық ойыс (Каттара ойысы, теңіз деңгейінен 133 м төменде) жатыр. Оңтүстік бөлігі тасты немесе құмдақты үстірт (биіктігі 400 — 500 м) болып келеді. Кейбір жерлерінде биіктігі 1934 м-ге дейін жететін (әл-Увейнат тауы, т.б.) қалдық массивтер кездеседі. Климаты тропиктік, құрғақ, солтүстік — жерортатеңіздік субтропиктік. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 25 мм-ден аз. Кейбір жылдары жауын-шашын мүлде болмайды. Солтүстігінде ол 50 — 100 мм-ге жетеді. Шөл қарағаны, жыңғыл, жусан өседі. Грунт сулары және құдықтар маңында Сива, Файюм, Жалу, Дахла, Куфра, Фарафра, т.б. шұратты жерлер бар.

## Дереккөздер</span>


Санат:Шөлдер
Санат:Ливия географиясы
Санат:Египет географиясы
Санат:Судан географиясы
Санат:Сахара шөлі
Адай күйі

**«Адай»** – Құрманғазы Сағырбайұлының күйі.

## Сипаттамасы
Күй халықтың еркіндік жолындағы ерлік күреске толы ой-идеясын екпінді ұран түрінде беруге құрылған.

## Тарихы
Домбырашы Қали Жантілеуов 1934 жылы Алматы қаласында кәсіби сахнада «Адай» күйін алғаш рет орындаған. 

1935 жылы Лұқпан Мұхитов орындауында күйтабаққа жазылып, ол «Амангелді» көркем фильмінде пайдаланылды; ал композитор Ахмет Жұбанов «Адай» күйін оркестрге түсірді. Осы күй қазіргі кезге дейін өзгеріссіз орындалып келеді. 

«Адай» күйінің екінші бір түрін өзінің домбырашылық орындау ерекшелігіне қарай кезінде Дина Нұрпейісова тартқан. Халық күйі "Адай" бұрынғы ел батырларының намысын шыңдап, жігерін қайрайтын ұран.

Құрманғазы бірде келе жатып, қазақтың адай руының 300 жауынгеріне кездеседі. Сол жерде ол қазақтардың алда тұрған 2 мыңдай түрікменнің жауынгерлерімен соғысайын деп тұрғанын естіп, бұлар өздерінен бірнеше есе көп жауға қалай шабайын деп тұр? Қалай болар екен деп биікке, тауға шығып ұрыстың бағытын қарап тұрған. Бұл кезде қазақтың адамнан құрылған 300 жауынгер бір қатарға қатар тұрып, сосын аттарының құйрығына қойдың терісін (тулақ) байлап, қатар тұрған күйінде қаптап тұрған түрікмендерге қарсы шапқан. Түрікмендерге қатар шауып келе жатқан 300 адай аттардың сүйреген тулағынан үлкен шаң көтеріліп, оларға өте көп болып көрінген. Түрікмендер сасып, қорқып адайлар жақындағанда кейін қарай бытырай қашқан. Адайлар артынан қуып, жеткендерін құлатып, қырған. Бұны көріп тұрған Құрманғазы адайлардың тапқырлығына, батырлығына таң қалып, сол жерде «Адай» күйін шығарған екен. Адай күйін тыңдасаң жауға шапқан ержүрек батырлардың айқайы мен аттардың шапқан дүбірі естіледі.

Санат:Күйлер
Санат:Құрманғазының шығармалары
Лига (музыка)

**Лига** ( ) — нота жазуында доға тәрізді сызықшамен (* үсті,  асты*) қолданылатын шартты белгі. Лига қамтыған ноталар бір-бірімен байланыстырыла орындалады (*[[легато]]*). Егер Лига бір атаулы ноталарды жалғастыратын болса, онда бұл ноталар жекелей дыбысталмай, олардың дыбыстық ұзақтығы үздіксіз қосылып орындалуы тиіс. Вокальді шығармаларда (*ән-хор*) Лига қойылған дыбыстар мәтіннің бір буынына келтіріледі.

## Пайдаланған әдебиет


Санат:Музыка
Аустралазия (спорт)

**Аустралазия** () — Аустралия және Жаңа Зеландияның біріккен коммандасының аты. XX ғасырдың басынан бірнеше ойындарға бірге қатысып жүр.

## Олимпиада ойындарындағы Аустралазия
Жаңа Зеландия Олимпиада Ұйымы (ЖОҰ) 1911 жылы құрылған, МОК тарапынан — 1920 жылы. Сондықтан Олимпиадаға 1908 және 1912 жылдары Жаңа Зеландия спортшылары Аустралиямен бірге ортақ *Аустралазия* туының астында өнер көрсетті. (МОК код — **ANZ**).

### [[1908 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1908 ж. Олимпиада Ойындары]]

Аустралазия 1 алтын, 2 күміс, 2 қола медал ұтып алды:
*  **«алтын»** 
** регби — құрама
*  **«күміс»** 
** бокс — орта салмақ — Реджинальд Бейкер
** жүзу — 400 м еркін стильмен — Фрэнк Борепейр
*  **«қола»** 
** жеңіл атлетика — спорттық жүріс, 3500 м — Гарри Керр (жеңіл атлет) (Жаңа Зеландия)
** жүзу — 1500 м еркін стильмен — Фрэнк Борепейр
Команда сабында 3 жаңазеландтық. Олимпиада ойындарының алғаш жаңазеландтық жеңімпазы Херри Керр.

### [[1912 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|1912 ж. Олимпиада Ойындары]]

Аустралазия 2 алтын, 2 күміс, 3 қола медал ұтты:
*  **«алтын»** 
** жүзу — 100 м еркін стильмен (әйелдер) — Фанни Дюрек
** жүзу — эстафета 4×200 м еркін стильмен — құрама (Лесли Бордмен, Малкольм Чампион /Жаңа Зеландия/, Сесил Хили, Харолд Хэрдуик), әлемдік рекордпен.
*  **«күміс»** 
** жүзу — 100 м еркін стильмен — Сесил Хили
** жүзу — 100 м еркін стильмен (әйелдер) — Вильгельмина Уайли
*  **«бронза»** 
** жүзу — 400 м еркін стильмен — Харолд Хэрдуик
** жүзу — 1500 м еркін стильмен — Харолд Хэрдуик
** теннис — жабық корт, жеке разряд — Энтони Уайлдинг (Жаңа Зеландия)
Команда сапында 3 жаңазеландық. Малкольм Чампион - алғаш жаңазеландық Олимпиада ойындары жеңімпазы.

## Аустралазия [[теннис]]те

1905 жылы Жаңа Зеландия Аустралиялық лаун-теннистің Ұлттық қоғамдастығына мүше болды (1922 жылы шықты), қоғамдастықтың аты Аустралия Ұлттық теннис қоғамдастығы деп өзгертілді.

Дэвис Кубогында Аустралазия құрамасы 1905 жылы бастап ойнады (бұл аустралиялықтар үшін де, жаңазеландтықтар үшін де алғаш). Нәтиже:
* **Жеңіс** — 1907—1909, 1911, 1914, 1919;
* challenge-roundта жеңіліс — 1912, 1920, 1922;
* play-offтан өте алмады — 1905, 1906, 1913, 1921.
1905—1914 жылдары командада аустралиялық Норман Брукс және жаңазеландиялық Энтони Уайлдинг (1911—1913 ж. Уайлдинг қатыспады). І дүниежүзі соғысында Уайлдинг өлгенінен кейін, Аустралазия құрамасы (1923 ж. — ресми) Аустралия құрамасына ақналды.

1905 жылы **[[Аустралазия Теннис Ашық Чемпионаты|Аустралазия чемпионаты]]** (), қатысқандардың көбі аустралиялық болатын. 1927 жылы аты **Австралия чемпионаты**, кейінірек Үлкен Шлем Турниріне айналды.

## Дереккөздер

Санат:Спорт ұйымдары
Санат:Аустралазия
Адай шежіресі

**Адай шежіресі**, «Шежіре» араб сөзі, мәні – шаджарат, үрім-бұтақ, тармақ деген ұғымды білдіреді. Шежіре ерте заманнан ұрпақтан ұрпаққа көшіп келе жатқан тарихи деректер. Шежіре мәдениетті елдердің бәрінде де кездеседі. Халықтардың шығу тегін, даму тарихын баяндайтын мұндай тарихи деректер Шығыс және Батыс Еуропа елдерінде кең етек алған. Көп томдық шежірелер Англия, Германия, Франция, Ресей және шығыс елдерінде баспадан шығып, халыққа белгілі болып отырған. Мұндай шежірелер түркі, оның ішінде қазақ халқы арасында көптеп тараған. Қазақ шежіресін жинап, бастыруда орыс ғалымдары да елеулі қызмет атқарды. Олардың жинап, жазған шежіре жөніндегі деректері өте көп, бірқатары архивтерде сақталған. Қазақ ойшылдары жинап, топтаған шежірелері де әлденеше. Әсіресе, Мұхаммед Хайдар Дулатидің, Қадырғали Жалайырдың және «Көшен – Қарауыл шежіресі» (18 ғасыр), 1835 жылғы «Жәңгірхан шежіресі», Ш.Уәлиханов жазып алған «Ұлы жүз шежіресі», Абдулла Ниязовтың «Үш жүздің шежіресі», 1894 жылғы «Орта жүз және Кіші жүздің шежіресі» тағы басқалардың жинап-терген шежірелерінің тарихи мәні өте зор. Сондай-ақ Шәкерімнің, Халиди Құрбанғалидың, Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының, Нұржан Наушабайұлының шежірелерін де еске түсірмей кетуге болмайды. Қысқасы, қазақ шежірелері ру, тайпа, ата-бабалардың өсуі, дамуы, таралуы және соларға қатысты оқиғалар, деректер, қазақ елінің көшіп-қону салты, бір елмен екінші елдің қарым-қатынасы жөнінде мол деректер мен мағлұматтар береді.
Шежіре – ел арасындағы жікшілдікті, рушылдықты қоздыратын дүние емес, ол халқымызды туысқандыққа, бауырмалдылыққа, ағайын-жекжат арасында достыққа, сыйластыққа бағыттайтын асыл мұралардың бірі. Шығысы, туысы бір қазақтардың бір-бірінен ешқандай бөтендігі жоқ, «сұраса келе қарын бөле шығар», «қарға тамырлы ел болып кеткен» қазақтың екі баласы бір-бірінен жөн сұраса кетсе, ағайынды, туыс, құда-жекжат, жиен, т.б. болып шыға келетіндігі неден? Ол «қарызын сұраған ұят болмайды, тегін сұраған жат болмайды» дегендей, ұрпақтан ұрпаққа ерте заманнан көшіп келе жатқан қасиетті дәстүріміз және ардақты салтымыз. Қазақ халқы да басқа халықтардай ақылға кенде болмаған. Өмірдегі қандай құбылысты болсын өз көзімен көріп, өлшеп, парасат безбені арқылы парқын ажыратып отырған. Шежіре беті ашылып, мән-жайы толық зерттелмеген дүние. Сондықтан тарихымызға үңіліп, өткен тарихымызды білу әрбір көзі ашық, көңілі ояу жанды қалыс қалдырмас деп ойлаймыз. Осыған орай біз төменде Адай шежіресі жөнінде кідіріп өтуді орынды көрдік. Тарихи деректерде Кіші жүз 25 руға бөлінеді. Олар алты ата Әлімұлы, Жетіру, он екі ата Байұлы. Адай – сол он екі ата Байұлының бір тармағы. Адай жөнінде жазылған деректер де, аңыздар да, Адай туралы өлең-жырлар да аз емес. Біз бұл жерде олардың бәріне бірдей талдау жасамаймыз. Тек Адай шежіресі туралы қысқаша мағлұматтар береміз.

## Дереккөздер


Санат:Шежіре
Сәлкен Хасенұлы Сұбханбердин

**Сәлкен Хасенұлы Сұбханбердин** (04.05.1914, Баянауыл ауданы, Павлодар облысы – 09.05.1986, Алматы) – фармацевт-ғалым, драматург, медицина ғылым докторы (1972), Қазақстанға еңбегі сіңірген фармацевті (1965).

Арғын тайпасы Сүйіндік руы Айдабол бөлімінен шыққан. 

Мәскеу медицина институтын бітірген (1959). Сұбханбердин Семейдегі өлкелік фармацевтика техникумы оқу бөлімінің меңгерушісі (1933 – 1935), директоры (1935 – 1938), Алматы (1938 – 1942) және Жамбыл (1942 – 1945) облыс, республика (1948 – 1973) дәріхана басқармаларының меңгерушісі, Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында кафедра меңгерушісі (1973 – 1975) қызметтерін атқарды. Сұбханбердиннің негізгі ғылыми жұмыстары Қазақстандағы дәріхана ісінің даму тарихына арналған. Сұбханбердиннің басшылығымен Дәрігерлер білімін жетілдіру институтында фармацевтика кафедрасы ұйымдастырылды, орта медицина оқу орындарында фармацевтика факультеті, Шымкент қаласында фармацевтика институты, Алматы қаласында фармацевтика факультетикасы ашылды.

Оның “Дәрі – дертке дауа, жанға шипа” (1965), “Өсімдік дәрі-дәрмек қоймасы” (1968), “Денсаулығыңды ойласаң” (1974, М.Әлімбаевпен бірге) атты еңбектері, “Шындық”, “Сатып алған ауру”, “Жаңа жандар”, т.б. пьесалары “Шындық” атты жинаққа енген (1977).

74 ғылыми еңбектің авторы. 2 рет “Құрмет белгісі” орденімен марапатталған.
## Отбасы
Әйелі  Үшкілтай Сұбханбердина

## Дереккөздер


Санат:1914 жылы туғандар
Санат:4 мамырда туғандар
Санат:Павлодар облысында туғандар
Санат:1986 жылы қайтыс болғандар
Санат:9 мамырда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан фармацевтері
Санат:Қазақстан драматургтері
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Тәзіке

**Тәзіке**– көп өспеген ауыл. Тәзікеден үш бала болады. Олар – Қабақай, Сәріке, Өтей. Қабақайдан – Есен, Құлымпый, Пысақ. Сәрікеден – Байқара, Жанқара, Орыс, Шеге, Тас, Көсе. Өтейден – Есім, Төлек, Құл, Шора, Жебеке, Сенгін, Сары.

## Дереккөздер
Қосай

## Қосай
**Қосай** – Адай елінің ірі ұлысы. Адай геноцидінен кейін бұл ұлыс та күрт азайған. **Қосайдан** – Әйтей, Бегей, Байбол, Тіней, Бәли, Сүйіндік (Жаман Адай). Олар өскен ауыл Адай шежіресінде Алты Қосай болып аталады. Аналары түрікмен қызы болғандықтан олар ел арасында «Түрікмен Адай» деп аталып кетеді. Әйтей мен Бегей өспеген, әкесінің қарғысына ұшырап, аз болған. Сондықтан бұлар Байболмен еншілес болып қалады. Қосайлар туралы ноғай, қазақ, қарақалпақ елдерінде сан түрлі аңыздар сақталған. Ноғай халқында ежелден сақталған Қосай жыры бар. Түркі халықтарының ішінде Қосайды қайтпайтын мінезі мен қасарысса қан қалатын қағидасы үшін сұр қасқырға теңейді. Қосайдың ұраны - Телеген.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ рулары
Санат:Шежіре
Қадыр

**Қадыр**

* Қадыр (Иман) —  Ислами термин.
* Қадыр (би) — Созақ өңіріндегі қазақтың атақта биі.
Байбол

**Байболдан** – Мәмбетқұл, Қадыр, Есенқұл, Есембет. Мәмбетқұлдан –Тоқтамыс, Тоқмамбет, Арыстан, Балтай, Елқонды, Бегей. Тоқтамыстан – Өгіз, Нияз, Есенбек, Кенендік, Сардарбек. Тоқмамбеттен Шыбынтай, Жамантай, Қарағұл, Әлібек, Шаң туады. Осылардан көп өскені – Шыбынтай. Жамантай сол күйінде қалады. Арыстаннан – Жолманбет, Бимағанбет, Мәмбетжан. Балтайдан – Шақаман, Текебай, Бөкебай, Бәйімбет, Бақтыбай. Елқондыдан – Күнібай, Босалдақ, Айтбай, Айтқожа, Шақаман, Кенже. Бегейден – Өтебай, Қожабай, Сапақ. Мәмбетқұл – өскен ауыл. Олардың бірқатары Астрахан, Нарын, Тайсойған, Қарақалпақстанды мекен етеді. Мәмбетқұлдың аулынан Қалнияз сияқты белгілі ақын, Мұңаттай би, Тілеп сияқты атақты адамдар шыққан.

## Дереккөздер


Санат:Шежіре
Санат:Қазақ рулары
Лигатура

**Лигатура** ( — байланыс) сөзінің бірнеше мағынасы бар:

* Лигатура (типография) — Бір ғана дыбысты білдіретін екі немесе одан көп әріптердің қосындысы.
* Лигатура (медицина) — жіңішке сым, болаттан, күмістен, қола мен алюминий қоспаларынан дайындалады. Бұған жібек жіптерінен жасалған лигатура да жатады. Ортопедтік аспаптар байлау, керу және қыстыру үшін керек. Босаған тістерді, сынған жақ сүйектерін емдеуде жиі қолданылады.
Машақайтөбе

**Машақайтөбе** – ортағасырлық қалашық, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші.  

## Орналасқан жері
Жамбыл ауданы Ащыбұлақ ауылынан солтүстікке қарай 1,5 км жерде орналасқан. 

## Зерттелуі, сипаты
1936 жылы КСРО ҒА Қазақ бөлімшесі мен ММТИ экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам), 1978 жылы Жамбыл облыстық тарихи-өлкетану мұражайының экспедициясы, 1986 жылы Ш.Уәлиханов атындағы ТАЭИ-дың тарихи және мәдени ескерткіштері жинағының археологиялық экспедициясы (жетекшісі К.М. Байпақов, М. Қаратаев) зертеген.
Қоныстың табанының ұзындығы 73 м, биіктігі 5-5,5 м. Үстіндегі алаңның ауданы 30-32 м. Жоғарғы қабатындағы зират қабірлерінен шығарылған топырақ арасынан құмыра тәрізді сыры жоқ қыш ыдыстардың сынақтары кездеседі. Табылған заттарға қарағанда Машақайтөбе қонысын халық VII-VIII ғасырларда мекен еткен.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Лигнин

**Лигнин** ( — ағаш) — түтікті өсімдіктердің жасушасында кездесетін күрделі полимерлі қосылыс. Ол, негізінен, жасушаның сыртқы қабықшасын инкрустациялайтын зат болып табылады. Клетка қабықшасында Лигнин жиналуы оның ағаштануына алып келіп, беріктігін жоғарылатады. Лигнин жалпақ жапырақты өсімдіктерде 20 — 30%, қылқан жапырақты өсімдіктерде 50%-ға дейін кездеседі, ал төменгі сатыдағы өсімдіктер (*балдырларда*) мен мүктерден ол анықталмаған. Лигнин молекуласы ароматты спирттердің полимерлену өнімдерінен тұрады; негізгі мономері — кониферил спирті. Лигнин қоңыр сары түсті аморфты зат; молекулалық массасы 1-ден 150 мыңға, тығыздығы 1,25 — 1,45 г/см3-ге дейін болады, суда және органикалық еріткіштерде ерімейді; негізгі бояғыштармен боялып, фенолға тән түсті реакциялар береді. Лигнин биосинтезі толық зерттелмеген. Өсімдіктегі басқа да ароматты қосылыстар сияқты оның шығу тегі шиким қышқылынан тұрады. Лигниннің негізгі түзілу сатылары: шиким қышқылы  фенилаланин  корич (*даршын*) қышқылы  ферул қышқылы кониферил спирті  Л. Өнеркәсіпте Лигнин целлюлоза өндірісінде (''сульфатты Лигнин, лигносульфон қышқылы) және өсімдік материалдарының гидролизінде (гидролизді Лигнин) қалдық ретінде алынады. Лигнин туындылары құрылыста, пластмасса, құйма өндірісінде, бұрғылау ісінде, тері илеуде, т.б. қолданылады. Медицинада Лигнин немесе ағаш мақтасы деп механикалық және химиялық өңдеуден кейінгі қылқан жапырақты ағаштардан алынатын жұқа қатпарлы қағаздарды айтады.

## Дереккөздер


Санат:Полимерлер
Өрезек

## Өрезек
**Өрезек**. **Өрезектен** – Қасажан, Тасболат, Баймұрат, Кеңкенай. Қасажаннан – Райымқұл, Бүркітбай.
 
## Дереккөздер


Санат:Шежіре
Санат:Қазақ рулары
Мәшә Аллаһ

**Машалла**, () Алланың қалағаны болды деген мағынаны білдіреді. Бұл сөз көбіне таңданған не қуанған жағдайда айтылады. Мәселен, бір жақсы хабарды естігенде немесе керемет нәрсені көргенде Алланы ұлықтау, шүкіршілік ету мағынасында қолданылады. Сондай-ақ М. ұғымы ақида (сенім-наным) түсінігінде адамның Алла белгілеген тағдырына ризалығын білдіреді. Ислам діні бойынша барлық нәрсе Алланың құдіреті мен қалауы нәтижесінде болады. Бұл сенім Құран Кәрімдегі: “Расында Раббың қалағанын орындаушы” (һуд, 107), “Алла тағала әр нәрсеге құдіреті жетуші” (Бақара, 20) деген аяттарға негізделген. *А. Махат*

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том
## Сілтемелер
Лигурий теңізі

**Лигурий теңізі** (, , , ) — Жерорта теңізінің Корсика және Эльба аралдары, Франция және Италия жағалары аралығындағы бөлігі. Аумағы 15 мың км². Тереңдігі 2546 м. Толысуы — жарты тәуліктік (0,3 м). Жағалауы ірі курортты аудан (*Ривьера*). Ірі порттары — Генуя, Ливорно, Специя (*Италия*), Ницца (*Франция*).

Санат:Италия географиясы
Санат:Франция географиясы
Санат:Жерорта теңізі теңіздері
Санат:Лигурий теңізі
Санат:Монако географиясы
Лигнит

**Лигнит** (*латынша lіgnum — ағаш, сүрек*) — көмірлену дәрежесі төмен қазба ағаш қалдықтары. Негізінен қылқан жапырақтылардан түзіледі. Қоңыр көмір қабаттары арасында және жеке қабаттар түрінде де орналасады. Құрамында жартылай ыдыраған ағаш қалдықтары көп Лигнит кайнозой түзілімдерінде кездеседі. Тығыз қоңыр көмір қабаттарында да ұшырасады, оның ылғалдылығы жоғары  (*20 — 40%*), ұшпа заттардың шығымы 45 — 60%, көміртегінің мөлшері 60 — 73%, жылу бөлгіштігі 7000 ккал/кг-ға дейін жетеді. Қазба көмір құрамындағы гельге айналған микроқұраушылар  да Лигнит деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Тіней (Кіші жүз)

Тіней (Кіші жүз руы)

## Тіней
**Тіней**. Алты Қосайдың бірі, өскен ауыл. Одан төрт бала – Арық, Таңат, Ырыс, Шолақ.

## Арықтан
Құдайберген, Тәңірберген.

## Құдайбергеннен
Қасаболат,Бекболат, Байдәулет.

## Қасаболаттан
Қожагелді, Қожаберген, Сәдірқылыш.
## Қожагелдіден
Нар, Дулыға, Дүйсе, Сүгір, Шанышбай, Төлеген, Сегіз, Бостан.
## Қожабергеннен
Байлы, Иман, Жандыр, Самбай. Сәдірқылыш ел арасында әңгіме етілмейді. 
## Бекболаттан
Қарағұл, Көтеш, Алтай. Байдәулет өспеген ауыл. Одан тек Маябас ауылы ғана белгілі.
 
## Дереккөздер


Санат:Шежіре
Санат:Қазақ рулары
Санат:Кіші жүз рулары
Мейіржан Серікұлы Машан

**Машан Мейіржан Серікұлы** (7.11.1970 ж.т., Ақтөбе қ.) – ғалым, саясаттану ғыл. докт. (**2000**), проф. (**2002**). Ақтөбе пед. ин-тын бітірген (**1992**). **1995 — 2003 ж.** Қазақстан даму институтының ғыл. қызметкері, саяси зерттеулер орт-ның директоры, вице-президенті, “Стратегия” талдау орт-ның директоры, **2003 — 2004 ж.** ҚР Мемл. хатшысының көмекшісі, ҚР Президенті әкімш-нің мемл. инспекторы қызметін атқарды. **2004 жылдан** ҚР Президенті әкімш-нің бас инспекторы. М. **90-нан астам** ғыл. еңбек жазған. Мемлекеттік “Дарын” жастар сыйлық лауреаты (**1999**).
Шығ.: Политическая система Казахстана: трансформация, адаптация, целедостижение, А., 2000; Эволюция политической системы Казахстана, А., 2001 (телавтор).

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том
## Сілтемелер


 

Санат:Тұлғалар
ХОК коды тізімі

[thumb|[Олимпиада рәміздері#Ту|Олимпиада туы, бірден үш кодқа ие — EUN, IOA ж-е IOP]]
**МОК кодтары** — үшәріптік аббревиатура, Халықаралық олимпиада комитетімен (ХОК) жасалған. Бүкіл Ұлттық Олимпиада Комитетіне (ҰОК) ж-е Олимпиада ойындарына қатысатын басқа спортшылар тобына арнайы дайындалған. Олардың негізіне стандарт кодтар алынғанмен , олар әрдайым сәйкес бола бермейді.

## Қазіргі кодтар

## Қолданылмайтын кодтар

### Кетіп қалған ҰОК кодтары

### Аты өзгертілген елдердің туы

## Әдейі кодтар
Бұл кодтар бір-ғана елді көрсетпеген Олимпиада Комитетері тарапынан қолданылатын ту. Қазір бұл кодтар қолданылмайды бірақ қолданылуй мүмкін.

## Источники
* Билл Маллон ХОК кодтары туралы  
* База данных сайта МОК 

Коды

ХОК кодтары
Санат:Халқаралық олимпиада комитеті
ХОК
ХОК
ХОК
Санат:Тізімдер