open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Вера Менчик

**Вера Менчик** (чех. *Věra Menčíková*, ағылш. *Vera Menchik;* 16.02.1906, Ресей, Мәскеу қаласы – 27.06.1944, Англия, Лондон) – шахматтан әйелдер арасындағы әлемнің тұңғыш чемпионы.

## Биографиясы
Ұлты чехиялық 1923 жылдан бастап Гастингс қаласындағы шахмат клубына мүше болып, ерлер арасындағы турнирлерге қатысты. Бапкері Дрюйттің жетекшілігімен теориялық білім алды. 
* 1925 жылы Англияның чемпионы Прайспен екі матч ойнап, екеуінде де жеңіске жетті. 
* 1927 жылы Лондонда өткен әйелдер арасындағы тұңғыш әлем чемпионатынан бірінші орын алды. 
Неміс шахматшысы С.Графпен екі рет матчтық кездесуде (1934, Роттердамда) 3:1, (1937 Заммерин) 11,5:4,5 есебімен ұтып әлем чемпионы атағын сақтап қалды (1927 – 1944).

Ерлер арасындағы халықаралық турнирлерде де табысты өнер көрсетті: 
* 1929 жылы Рамсгетте (Ұлыбритания) 2-орын,
* 1934 жылы Лондонда (Ұлыбритания) 2-орын,
* 1934 жылы Мариборда (Югославия) 3-орын,
* 1935 жылы Грейт – Ярмутда (Ұлыбритания) 3-орын,
* 1939 Монтевидеода (Уругвай) 3-орын алды.
Менчик 1944 жылы Лондонда неміс авиациясының шабуылы кезінде қаза тапты.

Санат:Ресей шахматшылары
Санат:Чехословакия шахматшылары
Санат:Ұлыбритания шахматшылары
Санат:Шахматтан әйелдер арасындағы әлем чемпиондары
Бурабай кеніші

**Бурабай кеніші**, “Бурабай қазынасы” — Солтүстік Қазақстанда IV – V ғасырлардағы қабірден табылған материалдық мәдениет ескерткіштері. Бурабай орман техникумы маңынан құрылыс жұмыстарын жүргізу кезінде кездейсоқ ашылып, кейін А.Н. Бернштам зерттеген. Беті үлкен тас плитамен жабылған қабірдің ұзындығы 4,5 м, ені 1,5 м, тереңдігі 0,7 м. Оның ішінен адам сүйектерімен қатар, қоладан құйылған қазан, айылбас, темірден соғылған найза, ауыздық, 7 жебе ұшы, алтын мен күмістен жасалған түрлі әшекей бұйымдар, тастан, сүйек пен шыныдан істелген моншақтар, т.б. алынды. 

Қазынаның арасындағы алтын тәті (диадема), сырғалар, қапсырмалар мен тұмаршалар өзінің орындалу әдісі мен әсемдігі жағынан көне дәуір қолөнерінің теңдессіз үлгілері болып саналады және түгелдей ежелгі ғұн тайпалары мәдениетіне жатады. Типологиялық тұрғыдан бұл бұйымдар сақ дәуірінің “аң стилінің” орнына келген “полихромдық стиль” үлгісіне жатады. Әшекей бұйымдарды түрлі асыл тастармен безендіру (инкрустация), оның негізгі бөлігіне ұсақ алтын түйіршіктер қондыру (зернь), т.б. тәсілдерді қолданумен ерекшеленетін бұл “стиль”, шын мәнінде, сонау сақ өнеріндегі “аң стилінен” бастау алады. Бурабай кеніші бұйымдарындағы көркемдік және тех. әдістер Қазақстан жеріндегі басқа ескерткіштерде де (Орталық Қазақстандағы Қарағаш, Қанаттас обалары) кездеседі. Ғалымдардың пайымдауынша, Бурабай кенішіндегі обада ғұн дәуірінің бай әрі батыр шонжарлар әулетінен шыққан ақсүйек әйел жерленген.

## Дереккөздер</span>




Санат:Қазақстан мәдениеті
Ақтышқық

**Ақтышқық (Colіbacterіosіs)** — жаңа туған бұзауда болатын жұқпалы ауру. Ақтышқық 19 ғасырдан белгілі. Қоздырғышы — ішек таяқшасы. Ол мал денесіне желіннің үрпісі арқылы енеді. Ауру жұққан бұзаудың іші өтеді, ыстығы көтеріліп, жем жемей, біртіндеп арықтап, әлсірейді, емдемесе өледі. Емі — ауру бұзауға сүттің орнына физиологиялық ерітінді немесе жұмыртқа қосылған қою қара шай. Ауру малды антибиотиктермен (левомицитин, тетрациклин, биомицин, колимицин, полимиксин) емдеу жақсы нәтиже береді. Ауруды болдырмау үшін жаңа туған бұзаудың азығы мен күтіміне ерекше назар аударған жөн.

## Дереккөздер:
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Биология
Санат:Зоология
Санат:Ауыл шаруашылығы
Үштік байланыс

thumb|150px|Үштік байланыс
**Үштік байланыс** — екі атом арасында үш рет электрон жұптасуынан пайда болатын химиялық ковалентті байланыс. Ол бір сигма (σ) және екі пи (Π) байланыстан тұрады. Байланысқан екі ядро арасындағы электрондардың орналасуы симметриялы болады. Химиялық қосылыстардың құрылымдық өрнектеріндегі атомдардың арасындағы үштік байланыстар үш валентті сызықшамен белгіленеді: N·N, C·C, C·N. Егер үштік байланысың бір немесе екі байланысы донор-акцепторлық жолмен түзілсе (А·В, А·В) квази үштік байланыс деп аталады; қара Валенттік, Химиялық байланыс.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Химия
Санат:Терминология
Үштік нүкте

thumb
**Үштік нүкте**, термодинамикада — заттың үш фазасының да бірдей бір мезгілдегі тепе-теңдік күйіне сәйкес келетін, күй диаграммасындағы нүкте. Фазалар ережесі бойынша жеке химиялық зат (бір құраушылы жүйе) тепе-теңдік кезінде, үш фазадан артық күйде бола алмайды. Бұл үш фазаның (қатты, сұйықтық және газ) бір мезгілде тепе-теңдікте болуы температура (Т) мен қысымның (р) белгілі бір мәндерінде ғана жүзеге асады. Мысалы, көмір қышқыл газы (СО2) үшін Тү.н.T 216,6 К, рү.н.р 5,12 атм, су үшін Тү.н.Т 273,16 К (дәл), рү.н.4,58 мм сын. бағ.
## Дереккөздер


Санат:Термодинамика
Санат:Фазалық өтулер
Бурабай қорымы

**Бурабай қорымы** – қола дәуірінен қалған зираттар тобы, Ақмола облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Бурабай ауданы Бурабай кентінің (Бурабай шипажайының) жанында.

## Сипаты
Қорымды алғаш 1927-30 жылдары П.И. Преображенский, Ю.А. Орлов, Б.Н. Жданов зерттеген. Жүйелі қазба жұмыстарын 1954 жылы археологтар К. Ақышев, А. Оразбаев жүргізді.
Тас дуалдармен шаршы және дөңгелек етіп қоршалған 122 оба бар. Оның 32-сі қазылған. Әркелкі орналасқан қабірлердің басым көпшілігі Андроново мәдениетінің Нұра кезеңіне, ал кейбіреулері Атасу және Замараев кезеңдеріне жатады. Бірінде тас, бірінде топырақ, енді бірінде ағаш сияқты қосымша материалдар пайдаланылған. Қабірлер тас плиталармен, ішінара ағашпен жабылған. Ашылған қабірлердің алтауынан жерленген мүрде қалдығы табылса, қалғандарында өртелген басқа мүрделердің күлі мен тірісінде пайдаланған заттарын (сәнді қыш ыдыстар, қола пышақтар, алтын жалатылған қола сырғалар, алқалар, ине, біз, т. б.) қоса көму әдісі қолданылған.

## Дереккөздер

Санат:Ақмола облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан обалары
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Бура-Би

“Бура-Би” — күлдіргі халық биі. Музыкалық өлшемі 4/4. Сюжеті шағын. Ойнақтаған бураның келесінен адасып қалуы, ұрыға кезігуі, ең соңында бура мен оның иесінен ұрының жан сауғалап қашуы би тілімен өрнектеледі. “Бура-Биді” 1936 жылы сахнада тұңғыш рет Солтүстік Қазақстан облысының халық бишілері орындады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ билері
Бурабай (Күршім ауданы)

**Бурабай** — Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданындағы ауыл, Абай ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Күршім ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 36 км-дей жерде, Күршім өзенінің сол жағалауында орналасқан.

## Халқы

Бурабайда бұрынғы қой кеңшары бөлімшесінің негізінде акционерлік қоғам құрылған. Ауылда Күршім орман шаруашылығының ағаш өңдеу цехы, мектеп, дәрігерлік пункт бар. Тұрғындары Өскемен қаласымен және Күршім ауылымен, т.б. елді мекендермен автомобиль және су жолдары арқылы қатынасады. 19 ғасырдың 2-жартысында осы жерге тұңғыш рет қоныс тепкен Бурабай деген шаруаның есімімен аталған. 

## Дереккөздер

Санат:Күршім ауданы елді мекендері
Үлбірек

**Үлбірек**, хатьма () – құлқайырлар тұқымдасына жататын бір не көп жылдық шөптесін өсімдіктер, бұталар, кейде ағаштар. Қазақстанның барлық аймақтарындағы далалы, шалғынды жерлерде, бұталар арасында, өзен, көл жағалауларында және жол бойында өсетін 1 түрі — тюринген Үлбірегі (*L. thurіngіaca*) бар. Биікігі 25 — 200 см. Бірнеше жай тармақталған немесе жоғ. жағы бұтақталған сабақтары болады. Жүрек тәрізді жапырақтары бес қалақты. Гүлдері қос жынысты, ірі, олар бір-бірден жапырақ қолтығында орналасады. Күлтесі қызғылт түсті, аталық түтікшелері бүйрек тәрізді тозаңқаптан, түйіні (жатыны) 6 — 40 жеміс жапырақтарынан құралады. Аналық аузы үшкір, ішкі жағы түкті болады. Маусым — қыркүйекте гүлдеп, жеміс береді. Жемісі екі жағынан қысыңқы, ашылмайды, бүйрек тәрізді, піскен кезде шашылады. Тұқымы қара қоңыр түсті, жылтыр. Үлбіректен кендір, арқан жасайтын талшық алынады; гүлі әдемі болғандықтан сәндік үшін өсіріледі, жақсы мал азығы және шірнелі өсімдік. Халық медицинасында тамырынан алынған тұнбаны тыныс жолдарын емдегенде ішеді.

## Дереккөздер

Санат:Құлқайырлар
Бурак

**Бурак** (арабша — ұшқыр, пырақ) — діни аңыздарда Мұхаммед пайғамбар мінген қанатты тұлпар. 

Бурак ақ түсті, ұзын құлақты, аяғында қанаты бар, түгі жылтыраған жануар түрінде суреттеледі. Кейбір ортағасырлық деректерде ол қанатты адам бейнесіндегі ат. Бурак кірпік қаққанша Мұхаммедті Меккеден Иерусалимдегі әл-Масжид әл-Аксаға жеткізіп, содан соң аспанға (әл-исра уә-л мираджға) алып кетеді. Буракқа салт мініп, көкте ұшып бара жатқан пайғамбар — орта ғасырлардан бүгінгі күнге дейінгі кітаби кескіндемелерде ең көп тараған сюжет.

## Дереккөздер

Санат:Араб-мұсылман мифологиясы
Үшүнділік

**Үшүнділік**, үшдыбыстылық — музыкада дыбыстары терция интервалында орналасқан немесе орналаса алатын аккорд. Терминге құрылысы және мәнерлілік қасиетімен ерекшеленетін төрт түрлі аккордтар кіреді.Таза квинта интервалына екі түрлі үшүнділік орналаса алады. Олар мажорлық (үлкен терция + кіші терция) және минорлық (кіші терция + үлкен терция) үшүнділіктер. Үшүнділік аккордтың және тональдық жүйенің негізі ретінде 17 — 19 ғасырларда қалыптасты. Мажорлық және минорлық үшүнділік еуропалық музыкадағы ең басты ладтардың (мажорлық, минорлық) негізі болды.
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Санат:Мәдениет
Бурбаки Никола

.**Бурбаки Никола** (Bourbakі Nіkolas) — Франциядағы математиктер тобының жинақтауыш бүркеншік аты. Бұл топ 1937 жылы Франциядағы Жоғарғы нормаль мектебін бітірген түлектерден құралған. Оның құрамындағы адамдар саны мен есімдері айтылмайды, құпия сақталады. Олар неміс математигі Д.Гильберттің (1862 — 1943) әр түрлі математика теориясына шолуды формальді математикалық әдіс тұрғысынан жасау керек деген идеясын жүзеге асыру үшін 1939 жылдан бастап еңбек етуде. Бурбакидің “Математика элементтері” атты көптомдық трактаты 1939 жылдан жарық көріп келеді. Авторлар математиканың басты тарауларын “Жалпы тұжырымдаманың дербес қырлары” ретінде қарастыра отырып, формальді аксиоматикалық жүйені дамытуды көздейді. Трактат өте абстрактылы әрі формальді сипатта және ол теорияның логикалық қаңқасы ғана болып келеді. Трактаттың негізіне аксиомалар арқылы анықталатын матем. структуралар деп аталатын ұғымдар (мысалы, реттік структуралар, топтық структуралар, топологиялық структуралар) алынған. Ал трактаттағы талдау жүйесі жалпыдан жекеге қарай жүргізіледі. Математиканы структуралар бойынша жіктеу дәстүрлі жіктеуден едәуір өзгеше. Бурбаки тобының “Бурбаки семинары” деп аталатын кеңесі жүйелі түрде өткізіліп отырады. Семинарда трактаттың негізгі нұсқасы дайындалады, сондай-ақ, әр елдердің ғалымдарының баяндамалары тыңдалады.
## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том

Санат:Франция математиктері
Үлгі

**Yлгі**  (франц. *modele*, *modulus* — өлшем, үлгі, норма)  — белгілі бір заттың өзіне салып пішілген нұсқасы, киімнің немесе ою-өрнектің үлгісі. Көбіне кілем, кесте, ши, т.б. жиһаздық заттар алдын ала әзірлеген Yлгі (халықтық Yлгі, яки суретші арнайы даярлаған Yлгі) бойынша тоқылады.

## Геология
**Үлгі** — жан-жақты зерттеу мақсатында ашылымнан немесе тасбағаннан кертіліп алынған тау жынысытың, минералдың немесе таснұсқаланған ағзалардың қалдықтарының кесегі. Таскертпе терминімен орайлас түсінік.
## Тоқыма
Киім-кешек пен ою-өрнектің қалыптасқан мәнері. Қазақ тайпалары мен ірі руларының, жүздерінің киім киінуінде, ою-өрнек түрін жасауда өздеріне тән ерекшелік сипаты болған. Yлгі ерекшелігі әр қауымның талғамына, географиялық орнына, шаруашылық кәсібі мен ауа райына, көршілес ру-тайпалардың рәсім-салтына орай қалыптасқан. Осыған байланысты қазақтың ертедегі сән және қолөнерінде Ұлы жүз Yлгісі, Орта жүз Yлгісі, Кіші жүз Yлгісі немесе арғын Yлгісі, найман Yлгісі, керей Yлгісі секілді мәнерлер көптеп кездеседі. Кейде Yлгілер кең ұғымда ұлттың, елдің, жердің атымен Қазақ кілемі, Иран кілемі, Әндіжан кілемі болып та атала береді.
Үлгі — зерттелетін белгілі бір объектінің немесе объектілер жүйесінің сипаттап түсіндіру арқылы немесе материалдық түрде жасалған шартты бейне-үлгісі. Түсініксіз немесе аз зерттелген құбылыстың бейнесін, схемасын, сипаттамасын жасау үшін бұрыннан мәлім әрі зерттелген объектімен салыстыра отырып, осы құбылыстың үлгісі ретінде зерттеу немесе түсіңдіру мүмкіндігі.

## Физика
200px|right|thumb|дельфин үлгісі
Кедір-бұдырлық үлгісі (Образец шероховатости) — үлгіліктің бет тегіссіздігінің бағыттары түзусызықты, доға тәрізді немесе айқасқан түрде жасалынады және кедір-бұдырлықтың негізгі параметрі (Ra) мен үлгіліктің өңдеу түрі көрсетілген. Осы үлгілік тетіктердің бет кедір-бұдырлықтарының сапасын бақылау үшін пайдаланылады.
Кертілген үлгі (образец надрезанный) — ақаудың әсерін анықтау мақсатында қолданылатын үлгі.
Стандарт үлгі (Образец стан¬дартный) — объектінің құрылымын немесе қасиеттерін сипаттайтын шама мәндері стандарт түрде бекітілген үлгі.
Сынау үлгісі (Образец для испытания) — материалдың немесе бүйымның қасиеттерін анықтау мақсатымен сынау жүмыстарын жүргізу кезінде гіайдаланылатын үлгі. 
Үлгі астындағы тақта (Доска подмодельная) — көбінесе металдан жасалып, астыңғы және үстіңгі бөліктерден түратын, үстіне металл үлгілері орныктырылатын тақта. Құю жолының үлгілері де осы тақтаға койылады. Үлгі астындағы тақтаның бір жақты және екі жақты болатын түрлері бар.
Үлгі жиынтығы (Комплект модельный) — қорытылған металды қалыптарға құйып алу үшін қажетті барлык аспап түрлерінің (қалып, қорама, қорам жәшік, қосымша қондырғылар, аспаптар) жиынтығы. 

## Дереккөздер


## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Үш фазалы ток

**Үш фазалы ток**, (Электртехника) үш фазалы жүйе — жиілігі мен амплитудасы бірдей, ал фаза жағынан периодтың 1/3 бөлігіне ығысқан гармониялық үш ток жүйесі. Үш фазалы ток жүйесін 1888 ж. М.О. Доливо-Добровольский ашқан. Үш фазалы ток энергиясы үш кейде төрт өткізгіш сым арқылы беріледі. Үш фазалы токтың генераторымен тұтынушыларды өзара жалғастырудың 2 тәсілі бар: үшбұрыш немесе жұлдызша тәсілмен қосу. Үш фазалы токты жұлдызша тәсілімен қосу кезіндегі жеке фазалардағы кернеу ауытқуын шектеу мақсатында тұтынушы мен генератордың бейтарап нүктелерін өзара жалғастырушы сым нөлдік сым деп аталады. Электр энергиясын алыс қашықтыққа тасымалдауға үш фазалы токты пайдалану экономикалық жағынан тиімді. Үш фазалы ток көмегімен айнымалы магнит өрісін алу сенімді әрі қарапайым асинхронды қозғалтқыштарды пайдалануға мүмкіндік береді.
## Дереккөздер


Санат:Электрлік
Фталь ангидриді

thumb|right|200px|Фталь ангидриді 2D
thumb|right|200px|Фталь ангидриді 3D

**Фталь ангидриді**, С8Н4О3 — о-бензолдикарбон (фталь) қышқылының ангидриді. Фталь ангидриді ине тәрізді кристалды зат, балқу t 130,8°, қайнау t 284,5°С, тығызд. 1,527 г/см3 (20°С-та). Cуық суда нашар, спиртте жақсы, органикалық еріткіштерде біркелкі ериді. Ыстық суда еріткен кезде о-фталь қышқылына дейін гидролизденеді. Фталь ангидридін алу үшін о-фталь қышқылының дегидролизін және нафталинді катализдік жолмен тотықтырады. Оның маңызды туындыларының бірі балқытылған Фталь ангидридін аммиакпен әрекеттескенде түзілетін — фталимид. Фталь ангидридінің фенолмен конденсаттану реакциясы химиялық технологияда кеңінен қолданылады. Фталь ангидридін алкид шайырларын және басқа қосымша өнімдер алуда, бояғыш заттар синтезінде, т.б. пайдаланады. 

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
Санат:Карбон қышқылдары
Үлгілі

**Үлгілі** деген жақсы үлгі көрсете алатын адамды немесе басқа да объектілерді айтады, сын есім. Дегенмен осындай атаумен Қазақстанда ауыл аттары да кездеседі:

* Үлгілі – Ақмола облысы Зеренді ауданындағы ауыл. 
* Үлгілі – Алматы облысы Жамбыл ауданындағы ауыл.
* ''Үлгілі'' – Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданындағы таратылған ауыл.
* Үлгілі – Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы ауыл.
* Үлгілі – Жетісу облысы Ақсу ауданындағы ауыл.
* Үлгілі – Павлодар облысы Ертіс ауданындағы ауыл.
* Үлгілі – Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданындағы ауыл.
* Үлгілі – Түркістан облысы Қазығұрт ауданындағы ауыл.
* Үлгілі – Түркістан облысы Мақтаарал ауданындағы ауыл.
* Үлгілі – Түркістан облысы Сауран ауданындағы ауыл.
Бурбондар

**Бурбондар** (французша Bourbons, испанша Borbones, итальянша Borbonі) — көптеген Батыс Еуропа елдерінің корольдері шыққан ежелгі француз әулеті. Бурбондар 1589 — 1792, 1814 — 15, 1815 — 30 жылдары Францияда; 1700 — 1808, 1814 — 68, 1874 — 1931 жылдары Испанияда; 1735 — 1805, 1814 — 60 жылдары қос Сицилия корольдігінде (Неаполитанда); 1748 — 1802, 1847 — 59 жылдары Парм мен Пьяченц герцогтықтарда билік еткен. Бурбон — Орталық Франциядағы Бурбонне жерінің атауына байланысты шыққан. Бурбондар әулетінің түпкі атасы — 9 ғ-да барондық алған Адемар. Бурбонне 10 ғасырларда Франциядағы ең ірі барондық болған. 1242 жылы Агнесса Бурбон мен Иоанн Бургунның қызы Беатриса король Людовик ІХ-ның ұлы Робертке тұрмысқа шығады. Олардың ұлы Ақсақ Людовик І 1327 жылы Бурбон герцогы титулын алады. 1488 жылы Бурбондардың барлық иеліктерін граф Петр Боже өз қол астына біріктіреді. Ол Людовик ХІ-нің қарындасына үйленіп, Карл VІІІ-нің регенті болған. Ал Боженің қызы Сусанна Шарль де Монпансьеге тұрмысқа шығады. 1527 жылы ол қайтыс болған соң, Бурбондар әулетінің бір тармағы өмір сүруін тоқтатты. Бурбондардың корольдік шежіресі (Вандом) [Ақсақ Людовик І|Ақсақ Людовик І-нің екінші ұлы Яков Бурбоннан (граф Де Ла Марш) басталады. Оның төртінші ұрпағы Людовик (герцог Вандом) Бурбондар король үйі мен Конде, Конти және Монпансье секілді отбасының ұйытқысы болған. Бұл әулеттен алғаш корольдік билікке қол жеткізген — Антуан Бурбон. Ол Наварра тағының мұрагері Жанна д' Альбреге үйленіп, 1554 жылы сол елдің королі болған. Олардың ұлы Генрих ІV 1589 — 1610 жылдары Франция тағына отырып, абсолюттік монархияны қалыптастырды да, 1610 — 43 жылдары Людовик ХІІІ, 1643 — 1715 жылдары Людовик ХІV, 1715 — 74 жылы Людовик ХV оны одан әрі күшейткен. 1792 жылы Ұлы француз революциясы Бурбондарды тақтан тайдырған соң, Бурбондар әулетінен шыққан Людовик ХVІІІ (1814 — 15, 1815 — 24) бен Карл Х ғана (1824 — 30) Франция тағын қайта иемденеді. 1883 жылы Франция тағынан үміткер Генрих V (граф Шамбо) қайтыс болған соң, әулеттің корольдік шежіресі үзіледі.  Бурбондардың кіші орлеан шежіресі герцог Филипп Орлеаннан басталады. Әулеттен шыққан Людовик ХІІ 1498 — 1515 жылдары, Луи Филипп 1830 — 48 жылдары Франция тағына отырады. Қазіргі уақытта осы әулет өкілі герцог Филипп Орлеан монархиялық орлеаншылдар партиясын басқарып, билік үшін күрес жүргізуде. Бурбондардың неополитан шежіресін бастаушы — Карл ІІІ 1759 жылы баласы Фердинанд І-нің пайдасы үшін тақтан бас тартады. Фердинанд ІІ қос Сицилия корольдігін (Неополитан) Италияға қосылғанға (1860) дейін басқарған. Бурбондар Парм мен Пьяченцте 1859 — 60 жылдарға дейін билік құрды. Олар Бурбондар әулетінің испан тармағынан тарайды. Бұл тармақтың алғашқы өкілі Филипп V Анжуй таққа 1700 ж. отырды. Оның ұрпақтары әлі де (арада азын-аулақ үзілістер болған) Испания тағын (Альфонс ХІІІ) басқаруда. Қазіргі таңдағы ұрпағының бірі Испания королі Хуан Карлос І зайыбымен Қазақстан Республикасына ресми сапармен келіп (1997), екі ел арасындағы достық қарым-қатынасты нығайтуға негіз салды.

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Менье формуласы

**Менье Формуласы** – беттің жазық қимасы қисықтығының қасиетін өрнектейтін дифференциалдық геометрия формуласы. 

 – S бетінің М нүктесіндегі МТ жанамасы арқылы өтетін кез-келген жазықтықты алайық.  – бетке түсірілген MN нормалі мен  жазықтық арасындағы бұрыш. 1/R – S беті MN нормалі және MT түзуі арқылы өтетін S беті мен  жазықтығы қиылысатын DMC қисығының М нүктесіндегі қисықтығы (DMC – беттің нормаль қимасы). S беті  жазықтығымен қиылысатын АМВ қисығының М нүктесіндегі 1/ қисықтығы нормаль қиманың 1/R қисықтығымен  формуласы арқылы байланысады. Бұл формуланы 1776 жылы Ж.Менье (1754 – 1793) тапқан, бірақ ол 1785 жылы жарияланған.

## Пайдаланылған Әдебиеттер

Санат:Геометрия
Үшінші әлем

**“Үшінші Әлем”** — әлемдегі дамушы елдердің шартты атауы. Шамамен 1945 — 1990 ж. дүние жүзі мемлекеттері капит. және соц. болып 2 лагерьге бөлінді. Осы жылдар аралығында отарлық езгіден енді ғана құтылып шыққан Оңтүстік-Шығыс Азия, Африка, Латын Америкасы елдері шартты түрде “Үшінші Әлемге” жатқызылды. 1989 — 1991 ж. Оңтүстік-Шығыс және Орталығы Еуропа мен КСРО-дағы социалдық жүйе ыдырағаннан кейін екі лагерьге бөліну өз-өзінен жойылды. Оның орнына аса жоғары технол. жетістіктерге жеткен мемлекеттерде (Батыс Еуропа елдері, АҚШ, Жапония, т.б.) постиндустриалды елдер деген атау орнықты (қара Постиндустриалды қоғам). Ал дамушы елдерде “Үшінші Әлем” деген түсініктер қалып қойды. Қазіргі кезде “Үшінші Әлемге” негізінен Азияның, Африканың, Латын Америкасының артта қалған дамушы елдері жатқызылады. 

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Саясат
Санат: Тарих
Жабық экономика

** Жабық экономика ** — халықаралық сауда-саттық процесінен оқшауланған экономика. Ол тек қана өз елінің технологиясы мен тауарларын пайдаланады, шет ел инвесторларын өз еліне жібермейді, олардың тауарларын алмайды, шет елден әкелінетін тауарларға шектен тыс көп салық салады, халыққа сапасы төмен болса да, өз елінің тауарларын өткізеді. Ғылыми-техникалық жетістіктерді пайдалануда шет елдермен байланыс болмағандықтан, жабық экономика елдері экономикалық даму тұрғысынан мешеу қалады, халқының әлеуметік жағдайы төмендей береді. Шет елдің көмегінсіз өз экономикасын, ғылымын, техникасын дамытуға тырысады, халықарарық байланысты дамытуда экономикалық интеграцияны өркендетуге үлкен кедергі туғызады. Жабық экономика — теориялық жағынан халықаралық саудадан толықтай қол үзген, ал тәжірибе жағынан — басқа елдермен сауданың және капиталдың қозғалысына қатаң шек қоятын экономика. Дүниежүзілік экономиканың қазіргі даму дәрежесі барлық елдер үшін ашық экономиканың пайдалы екендігін дәлелдеп отыр. 
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Экономика
Бургундар

**Бургундар** (латынша Burgundі, Burgundіones) — шығыс германдықтар тайпасы. Бургундар з-дың алғашқы ғасырларында Б. Борнхольм аралынан құрлыққа қоныс аударған. 406 жылы Рим империясына қарасты Галлияға баса көктеп кіріп, Рейн өзенінің жағасында алғаш корольдық мемлекет құрды (Орталығы — Вормс қаласы). 437 жылы Аттила басқарған Ғұн ордасы оларды талқандағаннан кейін 457 жылға дейін Ғұндар мемлекетіне тәуелді болды. 457 жылы Бургундар Родано өзенінің атырауын басып алып жаңа корольдік мемлекет құрды (орталығы Леон). Батыс Рим империясы ыдыраған кезде Галлияның көп бөлігін иеленді. Бургундар 6 ғасырдың басында христиан дінін қабылдады. 534 жылы Бургундар корольдігі Франк мемлекетіне қосылғандықтан, халқы француз халқы құрамына еніп, герман тілін ұмытты. Бургундар ертедегі герман халықтарының аса мәдениетті тайпасының бірі. Олардың неміс тілінде жазылған шығармасы — “Нибелунга туралы жыр” Бургундардың алғашқы корольдігі (406 — 457) тұсындағы оқиғалар туралы жырлайды. Бұл жырдың әр түрлі нұсқасы, көптеген бөліктері бар. Мысалы: “Хилдебранд туралы жыр”, “Зигфрид батыр туралы жыр”, “Берндік Дитрих”, “Равен шайқасы”, т.б. жоқтаулар. Осындай туындылардағы кейіпкерлер Гибехе — Бургундия корольдігінің негізін қалаушы Гуптер — оның баласы, ғұндармен болған шайқаста қаза табады. Ал, оның қызы Кримхилда ғұн королі Аттилаға тұрмысқа шығады. Бургундар шығармалары сол кездегі тарихи оқиғалар мен тұлғаларды дәл жеткізуімен маңызды. Сондай-ақ, ғұн королі Аттила бейнесі тамаша жырланған. Нибелунга туралы жырлар соңғы кездегі тарихи және әдеби шығармаларға негіз болды.
## Дереккөздер


Санат:Герман тайпалары
Жабын

**Жабын** :
* Геологияда: өз тектестерімен қалыпты яки стратиграфиялық тұрғыдан астасқан таужыныстар қабатының беткі жазықтығы.>
* Taу-кен ісінде: пайдалы қазба қабатшасының (желісінің, шоғырының, т.с.с.) үстіңгі жапсарындағы пайдасыз таужыныстар қабаты. Жабын терминінің осы мағынасының синонимі ретінде кейде "қақпақ" сөзі қолданылады.
Үлгілі Малшы

**Үлгілі Малшы** — Абай облысы Көкпекті ауданындағы ауыл, Үлгілі Малшы ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Көкпекті ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 76 км жерде, Кіші Бөкен өзенінің сол жағасына таяу тұста, Бұқтырма бөгенінің оңтүстік-батыс жағалауындағы далалық белдемде орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1932 жылы ет бағытындағы ірі қара мал өсіру мақсатында ұйымдастырылған “Үлгілі малшы” кеңшарының және онымен аттас ауылдық кеңестің орталығы есебінде қаланған. 90-жылдардың орта кезінде кеңшардың таратылуына байланысты мұнда шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Көкпекті ауданы елді мекендері
Бургундия

**Бургундия** (Bourgogne) — Франциядағы тарихи аймақ, орта ғасырларда осы аттас мемлекеттің орталығы болған.

Жері 31 мың км²-ден астам. Халқы 1,6 млн (1988). Орталығы Дижон қаласы. Бұл аймаққа 5 ғасырда германдардың бургун тайпасы келіп қоныстанды да, орталығы Лион қаласы болған Бургундия корольдігін құрды. 6 ғасырда корольдік Бургундия деген атпен Франк мемлекетінің құрамына кірді. Франк мемлекеті ыдырағаннан кейін 9 ғасырда Бургундия герцогтығы құрылып, француз корольдеріне вассалды тәуелдікте болды. 14 — 15 ғасырларда Бургундия герцогтары Францияның Жүз жылдық соғыс кезіндегі (1337 — 1453) аса ауыр жағдайын пайдаланып, дербес саясат жүргізді. Жергілікті қала тұрғындарының қолдауымен олар ағылшын және француз корольдерімен кезек-кезек одақтаса отырып, төңірегіндегі ұсақ графтықтарды күшпен өздеріне қосып алды, сөйтіп Қайырымды Филипп (Felіpe of Bueno) заманында (1419 — 1467) Еуропадағы аса қуатты мемлекеттердің біріне айналды. Ол Францияға бағынғысы келмеген бүлікшіл феодалдарды өз жақтарына шығарып алды және Эно, Нидерланд, Зеландия, Брабайт, Лимбург, Люксембургті өзіне қосып алып, Эльзас пен Лотарингияны басып алуға тырысты. Бұл Франциямен екі арада болған бургун соғысына (1474 — 1477) алып келді. Этн. құрамы әр түрлі әрі өзара саяси-экономикалық байланыстары нашар болғандықтан бұл соғыста Бургундия күйрей жеңіліп, мемлекет ретінде өмір сүруін тоқтатып, Францияның провинциясына айналды. 1780 жылы Бургундия провинциясы Сона мен Луара, Эн, Кот-д’ор, Йонна департаменттеріне бөлінді.

Бургундия орта ғасырлардағы Еуропа мәдениетінің дамуына үлкен үлес қосты. 11 — 12 ғасырларда роман стиліндегі архитектураның негізгі орталығы болды. Осы стильде салынған шіркеулер күні бүгінге дейін өзі орналасқан жерге көрік беруде әрі тарихи ескерткіштер ретінде бағаланады.

## Дереккөздер

Санат:Франция тарихи аймақтары
Санат:Бургундия
Санат:Еуропа одағының NUTS-2 статистикалық аймақтары
Жабындық материалдар

**Жабындық  материалдар** — үй және құрылыс төбесін жабу үшін қолданылатын материалдар. Олар силикатты, органикалық және металл материалдардан жасалып, қатты не жұмсақ болып бөлінеді. Жабындық  материалдар су өткізбейтін және ыстық-суыққа төзімді, өртену қаупі аз болуы қажет. Силикатты жабындық материалдарға шифер, жабындық асбесті цемент (асбоцемент), балшықтан, құм мен цементтен, қыштан жасалған черепица жатады. Органикалық жабындық  материалдар тақтай, битум не қара май сіңірілген қалың қағаздан, т.б. жасалады. Металл жабындық  материалдарға мырыш жалатылған не қара қаңылтыр жатады. Қара қаңылтыр жиі сырланып тұратындықтан қымбатқа түседі. Сондықтан ол кейінгі кезде сирек қолданылады.


Glantschach Steinplattldeckung Pfarrkirche 05112006 01.jpg|
Roofing slate asbestos.jpeg|
Torun kosciol garn dach.jpg|
Corrugated-fibro-roofing.jpg

## Дереккөздер


Санат:Құрылыс материалдары
Фтонит

**Фтонит** — шөгінді тау жынысы. Ол терең сулы теңіздер мен мұхиттар түбінде түзіледі. Құрамында 95 — 98% кварц пен халцедон минералдары және аздаған органикалық заттар (көмір, графит тозаңдары) болады. Ол өте берік, қара түсті, қат-қабатталып орналасқан. Физика-химиялық қасиеттері жөнінен яшмаға ұқсас. Фтониттердің құрамында кейбір микроорганизмдердің (радиоляриттер, конодонттар, т.б.) қазба қалдықтары кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Шөгінді тау жыныстары
Буревестник (Қостанай облысы)

**Буревестник** — Қостанай облысы Науырзым ауданындағы ауыл, Буревестник ауылдық әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Қарамеңді ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 86 км жерде, Қарғалы тауының бетеге, боз, қау өскен баурайында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы ауылдың тұрғындары 1988 адам (983 ер адам және 1005 әйел адам) болса, 2009 жылы 1573 адамды (783 ер адам, 790 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1962 жылы тың игеруге байланысты қаланған. Буревестникте бұрынғы «Буревестник» астық кеңшары негізінде өндірістік кооператив, шаруа қожалықтары құрылған.

Астық қабылдау пункті, электр станция, орта мектеп, фельдшерлік-акушерлік пункт, т. б. мекемелер бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.
 
## Дереккөздер

Санат:Науырзым ауданы елді мекендері
Мәлібаев

**Мәлібаев** (1997 жылға дейін — *Қызылдихан*) — Қызылорда облысы Сырдария ауданында болған ауыл, бұрынғы Құндызды ауылдық округі орталығы. 2013 жылы ауылдық округпен бірге таратылып, Тереңөзек кентінің құрамына енді.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Тереңөзек ауылының батыс жақ шетінде орналасқан.  

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1119 адам (575 ер адам және 544 әйел адам) болса, 2009 жылы 1251 адамды (621 ер адам және 630 әйел адам) құрады. 

## Тарихы
Іргесі 1929 жылы қаланған. 1939 жылы “Қызылдиқан” деп аталды. 1964 жылы  кеңшар орталығы болды. 1992 жылдан Мәлібаев ауылы деп аталады. 1997 жылы мұнда ЖШС және 4 шаруа қожалығы құрылды.

## Дереккөздер
 

Санат:Сырдария ауданы (Қызылорда облысы) таратылған елді мекендері
Айту Жаубасарұлы

**Айту Жаубасарұлы** (1746 — 1790) — би, Балпық бидің шәкірті. Жас кезінен билік айтуға араласқан. Айтудың білгірлігі мен әділдігіне риза болған Балпық би оған “Айтудан айтар сөз артылмаған” деп баға берген. Жалайыр тайпасының Қалпе руынан шыққан.

Айтудың басына ұрпақтары кесене орнатты (1997, Үштөбе-Көксу автомобиль жолының бойы, Оян ауылы). Кесененің биіктігі 12 м., аумағы 30 м2, күмбезі қос сатылы, төменгі қабаты 7 бұрышты. Сәулетшілері Бейсенбаева Ғ., Әлімжанов А.

## Дереккөздер

Санат:1746 жылы туғандар
Санат:1790 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ би-шешендері
Мәлік

**Мәлік (Pestіs bovіna)** — сиырдың жұқпалы індеті. Мәлік  жұққан мал 3 — 9 күннен соң әуелі елеуреп, кейін кенет қызуы көтеріліп қиналады, құрғақ жөтелге душар болады. Аузына тары түйіріндей түйіршік шығып, ойық жараға айналады, сілекейі шұбырып, жағымсыз иіс шығады. Іші өтіп, жүні жидіп, түсе бастайды. Ауырған мал кезінде ем қолданбаса 8 — 10 күнде өледі. Өлексесін терең шұңқырға көміп тастау қажет. Табындағы сиырлардың бәріне бір рет вакцина егілуі керек. Ауру сиыр тұрған қора-жай, әбзелдер хлорлы әкпен, креолинмен мұқият дезинфекцияланады, қиы өртеледі.

## Дереккөздер
Меньшевиктер

**Меньшевиктер**, РСДЖП – Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы құрамындағы оңшыл бағыттағы ағым (фракция).

Меньшевиктер 1903 жылы РСДЖП-ның 2-съезінде көпшілікке қарсы аз ғана топ ретінде пайда болды . Меньшевиктердің саяси жетекшілері әрі идеологтары Г.Плеханов, Л.Мартов, П.Аксельрод, т.б. болды. Олар партияның ОК-індегі большевиктердің қатал орталықтандыру саясатына қарсы болды.

1905 – 1907 жылы революция кезінде меньшевиктер жұмысшы табы (пролетариат) самодержавиеге қарсы күресте либерал буржуазиямен одақтасу керек деп есептеп, шаруалар революциясына және қарулы көтерілістерге қарсы болды.

1917 жылы Ақпан революциясынан кейін, меньшевиктер уақытша үкіметті қолдады. Қазан төңкерісіне қарсы шықты. Олар Ресейде социализм орнату үшін әлі әлеуметтік жағдай қалыптасқан жоқ деп есептеді. Азамат соғысы жылдары большевиктерге қарсы майдандарда белсенді әрекет етті, қарулы көтерілістер ұйымдастырды. Бірақ Антанта интервенциясына және оларды қызу қолдаған контрреволюциялық күштерге де қарсы болды.

1924 жылдан бастап меньшевиктер саяси ұйым ретінде КСРО территориясында өзінің қызметін тоқтатты. Соған қарамастан 1931 жылы наурыз айында меньшевиктердің аман қалған саяси лидерлеріне жасанды айыптар тағылып (кеңестік өкіметке қастандық жасаушылар, шетел жансыздары, т.б.), 14 адам әр түрлі мерзімдерге бас бостандықтарынан айырылды.

## Дереккөздер

 * Қазақ энциклопедиясы
 * Кеңес Одағы Коммунистік партиясы
Бурда

Бурда — 
1) жамылғы.  Жүннен немесе матадан жасалады. Оны күндіз киім ретінде денеге орап, түнде жамылғы ретінде пайдаланады. Аңыз бойынша, оны Мұхаммед пайғамбар да пайдаланып, кейін оны өзі жөнінде алғаш мадақтау өлең шығарушылардың бірі Қабаб Зухайрға сыйға берген делінеді. Қабаб Зухайрдың өлеңдері Мұхаммед пайғамбар беделінің халық арасында арта түсіп отырғандығының көрсеткіші іспетті. Бұл Бурданы ақынның баласынан Муавийа сатып алып, кейін ол мұны дінге табыну белгісіне айналдырған Аббасидамның меншігіне көшеді; 
2) Касидат әл-Бурда Каба бин Зухайра мен Мұхаммед бин Саид әл-Бусиридің (1212 — 1294) Мұхаммед пайғамбарды мадақтаған атақты поэмаларының аты. Аңыздың айтуынша, әл-Бурда өзінің денесінің жартылай жансызданып қалғанына қарамастан, поэманы жазып шығып, оны қатты дауыстап оқитын болған. Бір рет түсінде Мұхаммед өзінің атақты **Бурдасын** мұның үстіне жабады да, бұл ауруынан жазылып кетеді. Содан кейін поэманың бойында табиғаттан тыс құдіретті күш бар деп есептелініп, жұрт оның жолдарын мойынға тағатын тұмардың ішіне салып жүретін, үйлердің қабырғаларын әшекейлейтін, түрлі жора, рәсімдерде Құран сүрелерімен қатар оқылатын қаситетті нәрсеге балаған. Бұл шығармалар өздерінше дербес діни трактаттар ретінде де оқылатын болды. Екі қасида да өз маңызын осы уақытқа дейін сақтап келеді.    
## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Моңғолтану

**Моңғолтану** – тарих ғылымының Моңғолия мен Ішкі Моңғолиядағы жергілікті халықтарға байланысты мәселелерін зерттейтін саласы. 13 ғасырдың бас кезінде Шыңғыс хан басқарған моңғол мемлекетінің тарихи сахнаға шығып, аз уақытта орасан зор империяға айналуы моңғолтану мәселесін сол кездің өзінде-ақ зерттей бастауға әкелді. Қытай, Еуропа, араб, түркі зерттеушілері моңғолдар, олардың атақты билеушісі Шыңғыс хан жөніндегі мәселелерге көңіл бөле бастады. Бірқатар еңбектер Шыңғыс хан жорықтарының ізі суымай жатып-ақ жарық көрді. Мұндай зерттеулердің қатарына А.Жуайни, Мэн Хун, Марко Поло, Рашид әд-Дин, Джованни Плано Карпини және Вильгельм Рубруктардың еңбектерін жатқызуға болады. Орта ғасырлардың соңына қарай Еуропада Моңғолтану тақырыбына арналған шығармалар қатары толыға түсті. Ресейде Моңғолтану 19 ғасырдың орта кезінен бастап дами бастады. Моңғолтану мәселелері жөнінде Н.Я. Бичурин, П.Кафаров, С.Козин, Г.Е. Грумм – Гржимайло, В.Я. Владимирцов, Т.Н. Потанин, А.М.Позднеев, С.Е.Малов тәрізді ғалымдар қалам тартты. Н.М. Ядринцев, В.В. Радлов, П.К. Козлов, С.В. Киселевтар бастаған экспед-лар моңғол жеріндегі түркілердің ежелгі астанасы – Қарақорым қаласын ашып, жан-жақты зерттеу жұмыстарын жүргізді. Сонымен бірге Ноян жотасындағы археол. қазбалардың негізінде көне түркілік өркениеттің ізін тапты. Даниялық ғалым Вильгельм Томсеннің 1893 жылы Орхон-Енисей көне түркі жазуының сырын ашуы Моңғолтану мәселесін жаңа биіктерге шығарды. 20 ғасырдың алғашқы ширегінен бастап Моңғолтану ісіне АҚШ, Жапония, Германия ғалымдары да атсалыса бастады. 20 ғасырдың ортасынан бастап Моңғолтану мәселесі тарих ғылымының өзекті тақырыптарының біріне айналды. 1959 жылы 1-8 қыркүйекте Ұланбатыр қаласында моңғолтанушылардың халықар. 1-ші құрылтайына әлемнің 15 елінен 40 ғалым қатысты. Құрылтайға қатысушы ғалымдар халықар. Моңғол зерттеу одағын құрды. Қазіргі кезде Моңғолтану ғылымының аса көрнекті өкілдері қатарына В.Хаиссиг (Германия), Мураками Малансугу, Х.Линобу, М.Шимада және Умесао (бәрі де Жапониядан), Ч.Бауден (Англия), В.М. Солнцев, А.Деревянко (Ресей), Цай Мэбио (Қытай), Д.Кара (Мажарстан), П.Аолто (Финляндия), т.б. жатады. Моңғолтанумен соңғы жылдары қазақ ғалымдары да айналыса бастады.

## Дереккөздер

Санат:Әдебиет
Санат:Тарих
Санат:Шығыстану
Меню

**Меню** (*menu*) – интерактивті жүйелерде – дисплей экранында бейнеленетін командалар тізімі немесе жауаптың нұсқалары.

Жұмыс істеуші адам тиісті нөмірді немесе әріпті енгізіп (немесе меню пунктіне меңзермен сілтеме жасап) Менюден өзіне қажетті жауаптың бірін таңдап ала алады. Таңдап алуға ұсынылатын және экран бетіне шығарылатын іс-әрекеттер (опциялар) тізімі: команда атаулары, жауап нұсқалары, т.б. Таңдап алынған нұсқалар жүйенің келесі орындалатын іс-әрекеттерін анықтайды.

## Дереккөздер

 * Қазақ энциклопедиясы
Фтор қосылыстары

**Фтор қосылыстары** — құрамында фторы бар химиялық заттар. Фтор қосылыстарының ішіндегі маңыздылары: фторлы сутек пен оның судағы ерітіндісі фторлы сутек қышқылы (балқытқыш қышқыл) және оның тұздары. Фторлы сутек (НF), өткір иісті, түссіз газ, балқу t –83,36°С, қайнау t 19,52°С, суда жақсы, спиртте, гександа, бензолда нашар ериді. Фторлы сутек қышқылы бір негізді әлсіз қышқыл, судан кейінгі күшті еріткіш, оның құрамының 40%-ы фторлы сутек. Сұйық фторлы сутек қышқылы теріні күйдіріп, буы тыныс мүшелеріне әсер етеді. Құрғақ күйінде белсенділігі нашар, аздаған сулы ортада металл, бейметалл және олардың оксидтерімен жақсы әрекеттеседі. Әсіресе кремний оксидімен әрекеттесуі маңызды: 
SіO2 + 4HF = SіF4+ 2H2O. 
Шыны құрамында кремний оксиді болатындықтан фторлы сутекті шыныдан жасалған ыдыстарда сақтауға болмайды. Ол шынының мөлдірлігін жоғалтып, күңгірттендіреді. Бұл құбылыс шыны бетіне белгі, әр түрлі өрнек салуда, ал фторлы сутек қышқылы зиянды бактерияларды өлтіру үшін, спирт өндірісінде, минералдар талдауда, т.б. қолданылады. Фторлы сутек қышқылының тұздарын фторидтер деп атайды. Олардың маңыздылары: мыс., натрий фториді (NaF), ақ түсті суда еритін ұнтақ, оның ерітіндісі а. ш. зиянкестерін құртуға, шпалға сіңіруге қолданылады және дала шпаты немесе кальций фториді (CaF2), т.б. Бұдан басқа дифтордихлор метан (CF2Cl2), улы емес, металдармен әрекеттеспейді, буға айналғанда көп мөлшерде жылу сіңіретіндіктен техникада фреон деген атпен пайдаланылады, ал тетрафторэтилен (CF2=CF2) полимері техникада тефлон немесе фторпласт деген атпен белгілі. 

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Химия
Санат:Химиялық қосылыстар
III Интернационал

**III Интернационал** — Қызылорда облысы Қармақшы ауданындағы ауыл, III Интернационал ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Жосалы кентінен оңтүстікке қарай 35 км жерде, Қурайлы каналының аңғарында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 2374 адам (1200 ер адам және 1174 әйел адам) болса, 2009 жылы 2561 адамды (1289 ер адам және 1272 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1928 жылы қаланған. 1928-1996 жылдары күріш өсіретін өзімен аттас ұжымшардың орталығы болған. Ұжымшар негізінде Үшінші интернационалда шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Қармақшы ауданы елді мекендері
Жабасақ

** Жабасақ ** — Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданындағы ауыл, Жабасақ ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Темірбек Жүргенов ауылынан шығысқа қарай 73 км жерде, қылқан боз, қау, жусан өскен қоңыр топырақты шөлейт белдемде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1193 адам (614 ер адам және 579 әйел адам) болса, 2009 жылы 863 адамды (445 ер адам және 418 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 665 адамды (364 ер адам және 301 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1957 жылы қой өсіру шаруашылығын ұйымдастыруға байланысты қаланған. Оның негізінде 1997 жылдан Жабасақта акционерлік қоғам және бірнеше шаруа қожалықтары жұмыс істейді. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, дәрігерлік амбулатория бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобильді жолы арқылы қатынасады. 

## Дереккөздер

Санат:Әйтеке би ауданы елді мекендері
Ұша

**Ұша** — терісі сыпырылып, бас, сирақ және ішкі мүшелері бөлектеніп алынған мал еті. Сату немесе қалбырға салу үшін мал ұшасын стандартқа сай ұсақтап шабады. Ұшаның әр мүшесіндегі еттің құрамындағы заттардың мөлшері мен дәмі де өзгеше болады.
* Шошқаның терісі сыпырылмай, қылынан толық тазартылады. Ірі қара мен шошқа ұшасы өне бойынан екіге бөлінеді.
* Сиыр ұшасын өне бойынан екіге бөліп, әрқайсысын стандартқа сай тоғыз бөлікке шабады. Сиыр ұшасы үш сортқа бөлінеді.
* Қой ұшасын сегізге бөліп, оны да үш сортқа бөледі.
* Жылқы ұшасын алдымен ұзына бойынан қақ жарып, әрқайсысын 14 бөлікке, алынған етті төрт сортқа бөледі. 
Әр сорттың тағамдық құндылығы мен бағасы әр түрлі.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Ауыл шаруашылығы
Санат: Жануарлар
Бурқут

**Бурқут**, баркут — көне түркі тайпасы. “Та’рих-и Қыпшақи” бойынша, Бурқуттың негізгі қонысы орта ғасырдағы Чинги-Тура қаласы болған. Оның ескі жұрты Түмен қаласының маңында. “Та’рих-и Абу-л-Хайр-хани” мен басқа да деректер бойынша, 1428 жылы Жәйтар Жалқын (Житар Жалқын) деген жерде Шығыс Дешті Қыпшақ ханы Жұмадұқ (Шайбани әулетінен) пен оған қарсы көтеріліске шыққан көшпелі тайпалар арасында шайқас болған. Көтеріліс басшыларының қатарында Омар би Бурқуттың аты аталады. Бурқут тайпасы түгел немесе оның бір бөлігі көтерілісшілер жағында болса керек. 1429 — 30 жылы Шығыс Дешті Қыпшаққа хан болғаннан кейін Әбілхайыр Чинги-Тураны басып алған. Оған бағынғандардың ішінде Чинги-Тураның әкімдері Әдәд-би Бурқут пен Кепек Қожа Бурқут бар. Бурқут түгел дерлік Әбілхайырға қараған. “Та’рих-и Абу-л-хайр-хани” бойынша, Омар би Бурқут сол қанаттағы әскерде басшы болыпты, ал “Та’рих-и Қыпшақи” бойынша, Әбілхайыр оған өз әскерінің сол қанатын түгел басқаруға берген. Бурқут билері Әбілхайыр хандығында зор ықпалға ие болса керек. Хорезмге жорық жасау мәселесін шешу үшін 1430 — 31 жылы әскери кеңеске Әбілхайыр шақыртқан беделді басшылардың ішінде Әдәд би Бурқут пен Кепек Қожа Бурқут та болған. “Абдулланаме”, т.б. деректер бойынша, Әбілхайыр ханның бәйбішесі Бурқут тайпасынан екен. Одан 2 ұл — Шаї Будағ сұлтан мен Қожа Мұхаммед туған. 15 — 16 ғасырлар аралығында басқа өзбек тайпаларымен бірге Бурқут тайпасы да Орталық Азияға көшіп, мұндағы саяси оқиғаларға араласты. “Абулфейз хан тарихында” 1723 жылы Аштархан әулетінің соңғы ханы Абулфейздің әскері їезарә қамалын қоршағанда оған Бурқут тайпасы көмекке келгені, оның көсемі Сарығ би Бурқут болғаны айтылады. Кейін Орталық Азиядағы Бурқут тайпасы қазіргі өзбек халқының құрамына енді.
## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том

Санат:Тарих
Айтық ескерткіші

**Айтық** (Айтыкин) — сәулет ескерткіші. 20 ғасырдың басында Павлодар қаласының бұрынғы “мещан” бөлігінде салынған.

Айтық саудагердің үйі. Үйдің жобасы **Г**-әрпі түрінде, биік ірге тасқа кірпіштен қаланған. Төбесі алғашқыда қаңылтырдан жабылған. Қабырғалары кірпіштің өзімен сәнді өріліп, безендірілген. Төбе жақтаулары темірден соғылған өрнекті шарбақшамен қоршалған. Қаңылтырдан жасалған су ағызатын құбыры осы күнге дейін сақталған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Бөгенбай (Ақмола облысы)

**Бөгенбай** — Ақмола облысы Степногорск қалалық әкімдігіне қарасты Бөгенбай ауылдық округі құрамындағы ауыл. 2013 жылға дейін Ақкөл ауданының құрамында болған.

## Географиялық орны
Степногорскден шығысқа қарай 23 км-дей,  Ақсу темір жолы станциясынан 20 км жерде, боз, селеу, көде өскен орманды дала белдемінде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1925 жылы тас көмір кен орны негізінде қаланған. Ауылда өндірістік кооперативтер мен шаруа (фермер) қожалықтар, жылу электр станциясы жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, фельдшерлік-акушерлік пункт бар. Ауыл арқылы Ақсу — Ертіс автомобиль жолы өтеді.  

## Дереккөздер

Санат:Степногорск қалалық әкімдігі елді мекендері
Бурсит

**Бурсит** (bursіtіs, лат. bursa — қалта) — буын қалталарының қабынуы. Бурсит шынтақ, иық, тізе, сирақ, аяқ ұшы буын қалталарында жиі кездеседі. Оның жедел және созылмалы түрлері болады. Жедел Бурсит — жарақаттан (жара шығу, қажалу, т.б.) және кейбір аурулардың асқынып кетуінен (тұмау, сарып, соз, т.б.) пайда болады. Зақымданған жерді спиртпен, иодпен дезинфекциялап, таңғышпен байлап қою керек. Созылмалы Бурсит —буын қалталарына сыртқы тітіркендіргіштердің тұрақты әсер етіп, жан-жағына ірің жиналуынан болады. Бурситтің бұл түрімен, көбінесе, үнемі қозғалыста болатын адамдар (спортшылар, шахтерлер, т.б.) ауырады. Буын қалталары қызарып, кішкентай ісік пайда болады. Ісікті сипап басқанда, ішінде сұйық зат бары сезіледі. Буынды құрайтын сүйектер қозғалғанда ауру күшейе түседі. Ауру асқынса, науқастың дене қызуы көтеріліп, мазасы кетеді. Емдеу үшін буын құрайтын сүйектердің қозғалысы шектеліп, ісінген жерге ыстық басылады. Буын қалталарына жиналған сұйық шприцпен сорылып алынады да, жараға антибиотиктер егіледі. Ал ауру асқынған жағдайда, буын қалтасына хирургиялық операция жасалады.
## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Бурулер

**Бурулер** (өздік атауы — гэбфука, гэбэилиар) — халық. Индонезияның Буру аралында қоныстанған. Жалпы саны — 38 мыңдай адам (1995). Индонезия шығыс индонезиялық аралас нәсілге (сары мен қара нәсіл қоспасына) жатады. Буруан тілінде сөйлейді; діні әр қилы. Аралдың солтүстігіндегілері христиан дінінің протестант тармағын ұстанады. Оңтүстігіндегілері — мұсылман-сүнниттер. Ал аралдың орталық бөлігіндегілер өздерінің ерте кездегі дәстүрлі діни наным-сенімін сақтаған. Индонезиядің дәстүрлі кәсіптері — егін шаруашылығы мен аңшылық. Күріш, тары, маниок, батат өсіреді.Қабан, бұғы, кускус, т.б. аңдарды аулайды. Тауық, ит асырайды. 19 ғасырлардан бері Индонезия копра мен кайепут майын даярлаумен шұғылданады. Таулы жердегі әлеуметтікa ұйымға — фена деп аталатын жергілікті (бір елді мекеннің аумағымен шектелетін) ру жатады. Ал теңіз жағалауындағылары — негри аталатын көршілер қауымдастығына біріккен. Опо Геба Снулат дейтін құдай мен оның жердегі сенген өкілі Набиатаға сиыну секілді дәстүрлі діни наным-сенімдері сақталған.           
## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Жағалау артиллериясы

** Жағалау артиллериясы ** — маңызды нысандарды, аралдарды, бұғаздарды, әскери-теңіз базаларын қорғау мақсатымен жау кемелеріне қарсы ұрыс жүргізетін және теңіз маңындағы құрлық әскерлерін демеуге арналған артиллерия түрі. 

19 ғасырдың ортасына таман броньді корабльдердің пайда болуына байланысты құрылып, теңіз артиллериясы қару-жарақтарымен жарақтандырылды. Жағалау артиллериясы қондырғыларының түрлеріне қарай тұрғылықты және жылжымалы болып бөлінеді. Жағалау артиллериясы, негізінен, калибрі 200 мм, ұшу қашықтығы 40 км-ге жететін ауыр зеңбіректермен жабдықталады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* жағалау артиллериясы

Санат:Артиллерия
Микроэволюция

**Микроэволюция**(микро... және эволюция) – бір түрге жататын популяциялар ішінде жүретін әрі сол популяциялардың гендік қорының өзгеруіне және жаңа түрлердің пайда болуына алып келетін эволюциялық процестердің жиынтығы. Микроэволюция терминін ғылымға енгізген Ресей ғалымы Н.В. Тимофеев-Ресовский (1938 жылы). Микроэволюция мутациялық өзгергіштіктің негізінде табиғи сұрыпталудың нәтижесінде жүзеге асады. Микроэволюция негізінде эволюциялық факторлардың (мутация, миграция, оқшаулану, тіршілік үшін күрес, сұрыпталу, т.б.) әсерімен популяциядағы генотиптік құрамның өзгеруі нәтижесінде сол популяцияда жаңа түр пайда болады. Микроэволюция процесінің жүзеге асуына популяция санының ауытқуы, олардың арасындағы генетикалық ақпараттардың алмасуы, оқшаулану және гендердің ығысуы (дрейфі) әсер етеді. Микроэволюция тұтастай алғандағы биологиялық түрдің бүкіл гендік қорының өзгеруіне немесе кейбір популяцияның оқшаулануы кезінде ата-аналарынан өзгеше жаңа бір түрдің пайда болуына алып келеді. Микроэволюциялық зерттеулер нәтижелі болу үшін популяцияның генетик. құрылымы және оның динамикасы қарастырылады.
## Сілтемелер
* Эволюция  
* Популяция  
* Мутация

## Дереккөздер


Санат:Эволюция
Жағалау күзеті

** Жағалау күзеті ** — кейбір елдердің *Қарулы Күштеріндегі* арнайы әскер түрі. Су үстімен өтетін шекараны, теңіз, өзен байлығын күзету, сондай-ақ, контрабандыға қарсы күрес үшін қолданылады. Жағалау күзетіне күзет кемелері, мұзжарғыштар, сақшы катерлері, ұшақтар мен тікұшақтар пайдаланылады. Кейбір елдерде, мысалы, АҚШ-та, жағалау күзеті соғыс уақытында *Әскери-теңіз күштерінің резерві* болып есептеліп, жағалауға түсірілген жау десантынан жағалаудағы коммуникацияларды, әскери-экономикалық базаларды, порттарды қорғайды, суда іздеу-құтқару операцияларын жүргізеді. Қазақстан Республикасында жағалау күзеті (*Каспий теңізі, Ертіс, Іле өзендерінде*) шекара әскерлеріне жүктелген.

## Дереккөздер

Санат:Әскери іс