open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жаркент

**Жаркент** — қала, Жетісу облысы Панфилов ауданының орталығы (1928 жылдан).

## Тарихы
Ш.Уәлиханов 1856 жылы “*Шығыс Түркістанға саяхат күнделігі*” атты еңбегінде, қазіргі Жаркент өңірінде болған кезін суреттей келе, “*<small>[[Өсек өзені|Үсек]] өзенінің жағасында аялдауға лаж болмады. Шынында да айналасында құм мен тас, тым болмаса бір шөп болсашы, үй тіккендей таза орынның өзін төңіректі барлап, қанша іздесек те таба алмадық</small>*”, —  деп жазған. Шоқан өткен осы жерде 1882 жылы Жаркенттің іргесі қаланған. 

1891 жылы қала болды. Бастапқыда, негізінен, ұсақ қолөнершілер мен сауда-саттық қаласы болған, 1928 жылдан аудан орталығы. Осы кезде жаңа кәсіпорындар ашылып, құрылыстар салына бастады. Қала 1942 — 1992 жылы аралығында Кеңес Одағының батыры И.В.Панфиловтың есімімен аталды. 

## Географиялық орны
Облыс орталығы — Талдықорған қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 289 км, Алматы қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 331 км жерде, Іле өзені аңғарында, Жетісу (Жоңғар) Алатауынан бастау алатын Үсек (Өсек) өзенінің сол жағалауындағы бұта, шіліктал аралас бетеге, сұлыбас, сарсазан, т.б. әр түрлі астық тұқымдасты шөптер өскен қоңыр, шалғын топырақты жазықта орналасқан. 

### Климаты



## Халқы

## Кәсіпорындары
Құрылыс зауыты, нан, ет, тұрмыстық қажетін өтеу комбинаттары, тігін фабрикасы, т.б. кәсіпорындар жұмыс істейді. 

## Инфрақұрылымы
7 орта мектеп, педагогикалық мектеп, (республикадағы алғашқы оқу орындарының бірі, 1929 жылы ашылған), мешіт, 2 кинотеатр, 3 кітапхана, мәдениет үйі, 3 клуб, аурухана, емхана, стадион, автостанса, ірі сауда орталығы, т.б. мекемелер бар (1999). 1979 жылы сәулет өнерінің музейі ашылды. Жаркент арқылы Алматы — Қорғас — Үрімші автомагистралі өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Панфилов ауданы елді мекендері
Санат:Жетісу облысы қалалары
Жанна д’Арк

**Жанна Д’арк**, Орлеан қызы (; 6 қаңтар 1412 ж. ш., Франция, Домреми – 30 мамыр 1431 Руан) — Францияның ұлттық батыр қызы. Жүз жылдық соғыс (1337 — 1453) кезінде француз халқының ағылшындарға қарсы азаттық күресін басқарған. 

Шаруа отбасында дүниеге келген. Бала кезінен діншіл болған. Ол өзін құдай Францияны азат етуге жіберді деп сенді, Микаил періште, Екатерина Александрийская мен Маргарита Антиохскаяның дауыстарын естігенін айтты. 1429 жылы ақпанда әрең дегенде Карл VІІ-нің қабылдауында болып, соғыс қимылдарын бастау керек екендігіне оның көзін жеткізді. Жанна д’Арк. басқарған жасақ үлкен жеңістерге жетіп, 1429 жылы 8 мамырда ағылшындардың қолында болып келген Орлеан қаласын азат етті. Осы еңбегі үшін халық оны Орлеан қызы деп атады. Әрі қарай жеңісті жорықтарды жалғастырған ол Реймс қаласына келіп жетіп, 1429 жылы 17 шілде күні Карл VІІ-ні таққа отырғызды. Бұл жеңістер Жанна д’Арк есімін халық арасында аңызға айналдырғанымен, халықтық соғыстың өршуі король мен сарай ақсүйектерін қатты шошытты. Олар Жанна д’Аркты әскери қимылдардан шеттете бастады. 1430 жылы 23 мамыр күні қоршаудағы Компьен қаласы түбіндегі шабуылда ағылшындардың одақтасы бургундардың тұтқынына түсіп, олар Жанна д’Аркты ағылшындарға сатты. Руандағы шіркеу соты оны құдайдан безген, сиқыршы деп айыптап, өртеп жіберді. Тек Жанна д'Арктың өлімінен 20 жыл өткен соң Карл VII оның сиқыршы емес екенін дәлелдеу керек болды. Себебі ол өзінің таққа отыруына сиқыршының ешқандай қатысы жоқ екенін дәлелдеу керек болды. 1456 жылы осы іс қайта қаралып, оның есімі салтанатпен ақталды. 1920 жылы католик шіркеуі оны әулиелер қатарына қосты.

Француз әдебиетімен жақсы таныс болған Абай ғақлияларының Отыз жетінші сөзінде. «Сократқа у ішкізген, Иоанна Аркті отқа өртеген, Ғайсаны дарға асқан, пайғамбарымызды түйенің жемтігіне көмген кім? - деген сұрақ қойып алады да, «Ол - көп, ендеше көпте ақыл жоқ. Ебін тап та жөнге сал» деп жауап береді. Ақын кім не айтса соған сеніп, әлдеқандай біреулердің қол шоқпарына айналып отырған қараңғы көпшілік бұқараны ашына сынайды. Өзі өмір сүрген ортадағы, өз айналасындағы күштінің алдында қойдай ыққан, ырықсыз тобырдың парықсыз істерін әлем тарихындағы осындай деректермен дәлелдейді.

## Дереккөздер

Санат:6 қаңтарда туғандар
Санат:1412 жылы туғандар
Санат:Вогез департаментінде туғандар
Санат:30 мамырда қайтыс болғандар
Санат:1431 жылы қайтыс болғандар
Санат:Руанда қайтыс болғандар
Санат:Франция әулиелері
Санат:Жанна д’Арк
Санат:Франция тұлғалары
Санат:Католик әулиелері
Санат:Англикан әулиелері
Санат:Жүз жылдық соғыс қайраткерлері
Санат:Отқа өртелгендер
Санат:Соғыстағы әйелдер
Санат:Қайтыс болғаннан соң ақталғандар
Майкл Фарадей

**Майкл Фарадей** (; 22 қыркүйек 1791 — 25 тамыз 1867) — ағылшын физигі, химик және физико-химик. 1791 жылы 22 қыркүйекте Лондон маңында шебердiң отбасында дүниеге келген. Г.Дэвидiң қамқорлығының арқасында Корольдiк ассоциациясына ассистент қызметіне алынды.

1821 жылы ол магниттiң токтағы өткiзгiш бойымен айналатынын және токтағы өткiзгiштiң магнит бойымен айналатынын бақылап, электр қозғалтқыштың алғашқы моделiн жасады. 1831 жылы барлық тұрақты және айнымалы ток генераторларының жұмысы негiзделген – электромагниттiк индукцияны ашты. 1824 жылы Фарадей Корольдiк қоғамының мүшесi болып сайланды, ал 1825 жылы Корольдiк ассоциация зертханасының (лабораториясының) директоры болды. 1833 жылдан Корольдiк институттың химиядан Фуллерлiк профессоры болып 1862 жылға дейiн iстедi. 

Фарадейдiң жарияланған лекциялары кең таралды. Үлкен тәжiрибелiк деректерге сүйенiп, Фарадей ол кезде белгiлi электр “түрлерi", “жануардың", “магниттiк", термоэлектрлiк, гальваникалық электрлiк және басқалардың өрнектелетiнiн дәлелдедi. Электр тогының тұздардың, қышқылдардың және басқаларының қоспаларынан өтуi оны электр тогының табиғатын ашуға итермеледi. Зерттеу нәтижесiнде 1833 жылы электролиз (Фарадей) заңын ашты. 1845 жылы Фарадей жарықтың поляризация жазықтығының магнит өрiсiнде айналу құбылысын (Фарадей эффектiсiн) байқады. Сол жылы диамагнетизмдi ашты, ал 1845 жылы – парамагнетизмдi ашты. Ол бiрнеше ұғымдарды енгiздi – қозғалғыштық (1827ж.), катод, анод, иондар, электролиз, электродтар (1834 ж.); вольтметрдi ойлап тапты (1833ж.). 1830 жылдары өрiс ұғымын ұсынды, 1845 жылы алғаш рет “электромагниттiк өрiс" терминiн пайдаланды, ал 1852 жылы өрiс концепциясының формуласын жазды. Фарадей электр және магнетизмнен негiзгi еңбектерiн Корольдiк қоғамға – Электрден тәжiрибелiк зерттеулер (Experimental Researches in Electricity) – атты баяндамалар сериясы ретiнде тапсырып отырды.

Фарадей 1867 жылы 25 тамызда Хэмптон-Кортта қайтыс болды.

## Галерея

Сурет:Faraday Cochran Pickersgill.jpg|
Сурет:M Faraday Th Phillips oil 1842.jpg|Фарадейдің портреті, суретші Томас Филлипс


## Сыртқы сілтемелер

Санат:22 қыркүйекте туғандар
Санат:1791 жылы туғандар
Санат:Саутуаркте туғандар
Санат:25 тамызда қайтыс болғандар
Санат:1867 жылы қайтыс болғандар
Санат:Хэмптон-кортте қайтыс болғандар
Санат:Pour le Mérite орденінің иегерлері
Санат:Ұлыбритания физиктері
Санат:XIX ғасыр физиктері
Санат:Ұлыбритания химиктері
Санат:XIX ғасыр химиктері
Санат:Ұлыбритания физик-химиктері
Санат:Физикалық өлшем бірліктеріне есімі берілген ғалымдар
Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері
Санат:Француз ғылым академиясының мүшелері
Санат:Петербург ғылым академиясының құрметті мүшелері
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері
Санат:Копли медалінің иегерлері
Санат:Машинажасаушылар
Санат:Өздігінен оқығандар
Санат:Румфорд медалінің иегерлері
Санат:Корольдік медаль иегерлері
Санат:Пруссия ғылым академиясының мүшелері
Санат:Леопольдиндер мүшелері
Санат:Мажар ғылым академиясының мүшелері
Санат:Нидерланд корольдік ғылым академиясының мүшелері
Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері
Санат:Хайгейт зиратында жерленгендер
Санат:Өздігінен үйренген ғалымдар
Фибоначчи

thumb
**Пизалық Леона́рдо** (лат. Leonardo Pisano, Пиза, 1170 — 1250) — итальян математигі, Орта ғасырлардың ең мықты математигі болып саналады. Фибона́ччи деген лақап атымен көбірек белгілі (Fibonacci).

Иналияндық саяхатшы – саудагердің ұлы болған ол өзінің өмірінің көп жылдарын Алжирде өткізді, арабтар оны араб сандарын пайдалануға үйретті. Осы сандарды оңай қосуға болатынына таңданған Фибоначчи көп ұзамай осы амалдар туралы кітап жазады, соның нәтижесінде бұларды Италияда да пайдалана бастайды. Ол сондай-ақ Фибоначчидің сандық тізбегін ойлап тапты, тізбек табиғатпен және алтынның арасалмағымен байланысты.Санат:1170 жылы туғандарСанат:1250 жылы қайтыс болғандарСанат:Италия математиктеріСанат:Сандар теориясы математиктері
Диего Веласкес

**Диего Родригес де Сильва Веласкес** (, 6 маусым 1599 жыл, Севилья — 6 тамыз 1660 жыл, Мадрид) — 
Испан суретшісі, испан кескіндемесінің алтын ғасырындағы Мадрид мектебінің ірі өкілі, король IV Филипп-тің сарай суретшісі.

## Белгiлi суреттер
### Дiни және мифологиялық сюжеттер
* «Бақсыларға табыну» (1619, Прадо, Мадрид).
* «Марфалар және Марияның үйiндегi Христос» (1620, Ұлттық галерея, Лондон).
* «Маврларды қууы» (1627, Прадо, Мадрид).
* «Вакханың триумфы немесе Маскүнемдер» (1628, Прадо, Мадрид).
* «Керiлген Христос» (1632, Прадо, Мадрид).
### Портреттер
* «Оливареса графтың портреті» (1638, Эрмитаж, Санкт-Петербург).
* «IV-шi хан Филипптың атты портретi» (1635, Прадо, Мадрид).
* «IV Филипптің портреті» (1656, Прадо, Мадрид).

## Дереккөздер

Санат:Испания суретшілері
Санат:Барокко суретшілері
Санат:Испания суретші-портретшілері
Санат:Сарай суретшілері
Хорхе Луис Борхес

**Jorge Francisco Isidoro Luis Borges Acevedo** (исп. Jorge Luis Borges; 24 тамыз 1899, Буэнос-Айрес — 14 маусым 1986, Женева), әдетте **Хорхе Луис Борхес** (ағыл: *Xorxe Luis Borxes*) есімімен белгілі Аргентинаның жазушысы һәм ақыны болған. Оның отбасы 1914-жылы Швейцарияға көшеді және сол жерде алған мектепке барады. 1921-жылы Аргентинаға қайтқанынан кейін Борхес өзінің шығармаларын syurealist әдеби журналдарда шығара бастайды. Ол сондай-ақ кітапханашы және лектор болып істейді. 1955-жылы ол Аргентина мемлекеттік кітапханасы (*Biblioteca Nacional*) директоры және Буенос Айрес университетінің әдебиет бойынша професоры етіп тағайындалады. Оның шығармалары АҚШ және Еуропада басқа тілдерге аударылған. Борхестің өзі де бірнеше шет тілдерді еркін дәрежеде білген. Ол  Швейцарияның Женева қаласында 1986-жылы қайтыс болады.

Санат:Жазушылар
Санат:Ақындар
Санат:1899 жылы туғандар
Санат:1986 жылы қайтыс болғандар
Борис Григорьевич Колкер

thumb|right| Борис Колкер
**Борис Григорьевич Колкер** (15 шілде 1939 ж., Тирасполь қаласында Молдова КСР-да дүниеге келген) - халықаралық Эсперанто тілінің оқытушысы және аудармашы, интерлингвист, эсперанто тілінде үш оқыту кітабының шығармашысы. Ресей және Кеңес Одағының азаматы, 1993 жылдан бері АҚШ азаматы, Кливленд, Огайо штаты.

Эсперанто тілін 1957 жылдан бері оқыған, интерлинвгистикаға арналған мақалалардың авторы, әйгілі эсперанто тіліндегі кітаптардың авторы. Интерлинвгистика саласының докторы, диссертациялық жұмысының тақырыбы эсперантологияға арналған. Vojaĝo en Esperanto-lando (Эсперанто жеріне саяхаты) эсперанто тілін жетік білітіндерге эсперанто мәдениеті мен тарихы туралы сыр шертетін кітабының арқасында ол эсперантоның жол сілтеушісі деген атаққа ие болған.

Колкер Эсперанто Академиясының мүшесі, Дүниежүзілік Эсперанто Қауымдастығының (Universala Esperanto-Asocio) сыйлы мүшесі, "Monato" атты журналдың көмекші редакторы. Жиырма жылдан астам уақыт ішінде Борис Колкердің Ресейде корреспонденттік эсперанто курсын 900-дей адам бітірді, бұл курста Қазақстаннан да қатысқандар бар. Сонымен қатар Сан-Франциско мен Хартфорд университеттерінде эсперанто тілінен дәріс оқыған. 

Қазірде ол Интернационалды Квалификациондық Корреспонденттік Эсперанто курсын басқарады, және Интернационалды Эсперанто Оқытушыларының Лигасының (International League of Esperanto Instructors) (ILEI) Бағалау Комитетінің вице-президенті. Кезінде Кеңес Одағында және Ресейде эсперанто негізін салушы және жетекшісі болған, 1975 жылы Қазақ КСР-да Жас Эсперантистер Одағында қатысты.

### Диссертациялық жұмыс
* *[https://archive.is/20120710093304/miresperanto.narod.ru/konsultoj/kontribuo-1.htm Эсперантоның пайда болуы мен дамуына орыс тілінің қосқан үлесі]* (rus. Вклад русского языка в формирование и развитие эсперанто.). Мәскеу: ҚСРО Ғылымдар Академиясы, Тіл білімі институты. 1985. Лингвистика докторының диссертациялық жұмысы

### Оқу кітаптары
* "Учебник языка эсперанто. Основной курс."" (Эсперанто тілінің оқу кітабы. Базалық курсы).
* "Эсперанто за 16 дней. Экспресс-курс." (Эсперанто 16 күн ішінде. Экспресс курс). 
* "Международный язык эсперанто. Полный учебник. " (Халықаралық эсперанто тілі. Толық оқу құралы).
* "Vojaĝo en Esperanto-lando. " (Эсперанто жеріне саяхат. Эсперанто тілін жетік білітіндерге Эсперанто мәдениеті мен тарихы туралы сыр шертетін кітап).

Санат:15 шілдеде туғандар
Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Тираспольде туғандар
Санат:Молдова мемлекеттік университеті түлектері
Санат:КСРО лингвистері
Санат:Ресей лингвистері
Санат:Молдавия лингвистері
Санат:АҚШ лингвистері
Санат:Эсперанташылар
Санат:Тілдерді жасаушылар мен насихаттаушылар
Санат:Кишинев тұлғалары
Санат:Уфа тұлғалары
Санат:Бирск тұлғалары
Санат:Кливленд тұлғалары
Санат:АҚШ-тағы төртінші толқын орыс эмигранттары
Санат:Эсперанто оқытушылары
Калидаса

thumb|right|200px| «Шакунтала», Рави Варманың суреті
**Калидаса** - үндінің ұлы ақыны және драматургі, драмаларының ең әйгілісі — «Шакунтала». Біздің дәуіріміздің V ғасырында Удджайини қаласында Чандрагупта Викрамадитья патшаның сарайы маңында өмір сүрген. Шакунталаның европалық тілдерге аударылуы (немісше аударған — Георг Форстер) Европаға XIX ғасырларда Үндістан туралы жаңа мағлүматтардың енуіне жағдай жасады.

 
## Дереккөздер


Санат:Санскрит ақындары
Санат:Санскрит драматургтері
Санат:Үндістан жазушылары
Санат:Үндістан ақындары
Санат:Үндістан драматургтері
Фрида Кало

**Фрида Кало** немесе **Фрида Кало де Ривера** (), немесе **Магдалена Кармен Фрида Кало Кальдерон** (; (, 6 шілде 1907, Койоакан — 13 шілде 1954, сол жерде) — мексикан суретшісі, Диего Ривераның әйелі.

## Өмірбаян
Фрида Кало 1907 жылы 6 шілдеде Мехико маңындағы Койоакан қаласында дүниеге келді (кейіннен ол туған жылын 1910 - Мексика төңкерісі жылы деп өзгертті). Оның әкесі - Германиядан шыққан фотограф Гильермо Кало. Кең таралған нұсқаға сәйкес, Фрида мәлімдемесіне сүйене отырып, ол еврей тектес болған, алайда, кейінгі зерттеуге сәйкес, ол неміс лютерандық отбасынан шыққан, оның тамыры XVI ғасырдан бастау алады.Фриданың анасы Матильда Кальдерон, американдық тамырлары бар мексикалық еді. Фрида Кало отбасындағы үшінші бала болды. 6 жасында ол полиомиелитпен ауырды, аурудан кейін ол өмір бойы ақсақ болып қалды, ал оң аяғы сол жақтан жіңішке болды. Толық өмір құқығы үшін күрестегі мұндай ерте тәжірибе Фридаға тән мінезді қоздырды.

## Шығармашылық
thumb|Фрида Кало (ортада) және Диего Ривера, Карл Ван Вехтеннің фотосуреті, 1932 ж

Фрида Калоның шығармаларында Мексика халықтық өнерінің, Американың Колумбияға дейінгі өркениеттерінің мәдениеті қатты байқалады.Оның жұмысы символдар мен болашаққа толы. Дегенмен, онда еуропалық кескіндеменің әсері де байқалады - алғашқы шығармаларда Фрида, мысалы, Боттичеллидің ынтасы айқын көрінді. Шығармада аңқау өнердің стилі бар.

## Дереккөздер

Санат:6 шілдеде туғандар
Санат:Мехикода туғандар
Санат:13 шілдеде қайтыс болғандар
Санат:Мехикода қайтыс болғандар
Санат:Мексика суретшілері
Санат:Сюрреалистер
Санат:Мексика коммунистері
Санат:Мексика троцкистері
Овидий

**Публий Овидий Назон**, қысқаша *Овидий* (; 43 жыл б.д.д. — 17 жыл б.д.д..) — рим ақыны.
Ол өзінің өнерін көптеген жанрларда ашқан болса да, маһаббат елегияларыmen бірге Метаморфозалар жәнe Маһаббат өнері шығармалары арқылы атағы шыққан.

Санат:Ежелгі Рим ақындары
Ингмар Бергман

**Эрнст Ингмар Бергман** ( [ˈɪŋmar ˈbærjman]; 14 шілде 1918 — 30 шілде 2007) — атақты швед режиссёрі, сценаристі, драмалық және опералық театр өнерінің көрнекті қайраткері .

## Өмірбаяны
Пастор отбасында туған. 1937 жылы Стокгольмдегі Жоғары мектептің әдебиет пен өнер тарихы факультетіне түсті. Студент кезінен-ақ драматургия және театр режиссурасымен шұғылданып, терең философиялық бағытта спектакльдер қойды. Кейіннен көптеген театрларды (Хельсингборг. Мальме, Гетоборг) басқарды. 1959 жылы Стокгольмнің драма театрында бас режиссер әрі директор. Кинодағы қызметі 1943 жылы басталады.

## Таңдаулы фильмдері
* "Портты қала" (1948)
* "Бұлақ" (1959)
* "Бүлдірген алаңы" (1957)
* "Маңғаз" (1966)
* "Қатыгез шақ" (1968).

Бергман қоятын фильмдерінің сценарийін көбінесе өзі жазады. Ол өз фильмдерінде қоғамның ішкі келеңсіз өмірін терең ашып, сынға алды. Бергман негізінен, шығармашылығы қайшылықка толы күрделі суреткер.

## Дереккөздер

Санат:Швецияда қайтыс болғандар
Санат:Швеция театр режиссерлері
Санат:Канн кинофестивалі жүлдесі иегерлері
Санат:BAFTA марапаты иегерлері
Санат:Үздік шет тіліндегі фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (режиссёрлер)
Санат:Сезар сыйлығының иегерлері
Санат:Жапония императоры сыйлығының иегерлері
Санат:Стокгольм универститеті түлектері
Санат:Эразм сыйлығы иегерлері
Санат:Давид ди Донателло сыйлығының иегерлері
Санат:European Film Awards сыйлығы иегерлері
Тим Бернерс-Ли

**Тимоти Джон Бернерс-Ли** («Tim» Berners-Lee; 8 маусым 1955) — танымал британ ғалымы және URI, URL, HTTP, HTML авторы, ғаламторды Роберт Кайо-мен бірге ойлап тапқан.

## Өмірбаяны
Тим Бернерс-Ли Лондон қаласында дүниеге келген. Оның ата-аналары *Конвэй Бернерс-Ли* мен *Мэри Ли Вудс*, екеуі де математик болған және алғаш компьютерлердің бірі "Manchester Mark I" жобасына тер төккен. 
* Тим Вэндсворд қаласындағы Эмануэль мектебінде оқыды, одан кейін Оксфорд-тағы Королевский колледжінде білім алды. Сол жерде ол өзінің бірінші компьютерін құрастырды, процессордың базасында M6800 және монитордың орнына теледидар қолданды. Бір рет Тим мен оның досы хакерлікпен айналысқаны үшін ұсталған, бұл үшін оларға университеттің компьютерін пайдалануға тыйым салған еді.
* 1976 жылы университетті бітірген соң "Plessey Telecommunications Ltd" компаниясына жұмысқа кіреді. Ол жерде екі-ақ жыл істейді. 

* 1978 жылы "D.G. Nash Ltd" компаниясында жұмыс істей бастайды. Ол жерде принтерлердің бағдарламасымен айналысады және көпфункцияналды жүйені ойлап табады. 

* Одан кейін бір жарым жыл CERN ядролық зертханасында (Женева, Швейцария) бағдарламалық жабдықтау жағынан консультант болып жұмыс істейді. Дәл сол жерде ол ғаламторға септігін тигізген "Энквайр" () бағдарламасын жазады.
* 1981-1984 жылдары "Image Computer Systems Ltd" компаниясында жүйелік архитектор болып жұмыс істейді.

* 1984 жылы CERN-нен стипендия алады. 

* 1989 жылы CERN-де жұмыс істей отырып, ауқымды гипермәтінді жобаны ұсынады (қазіргі ғаламтор). Жоба қабылданып іске асырылған еді.
* 1991-1993 жылдарда Тим Бернерс-Ли ғаламтормен жұмыс жасауды жалғастырады. Сол кезде ол алғаш рет URI, HTTP және HTML жобасын ашық талқылауға ұсынады.

## Дереккөздер

Санат:8 маусымда туғандар
Санат:1955 жылы туғандар
Санат:Лондонда туғандар
Санат:Британ империясы орденінің рыцар-командорлары
Санат:Британдық Құрмет орденінің иегерлері
Санат:Оксфорд университеті түлектері
Санат:Ұлыбритания бағдарламашылары
Санат:Интернет тұлғалары
Санат:Ұлыбритания өнертапқыштары
Санат:Жапония сыйлығы иегерлері
Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері
Санат:Корольдік медаль иегерлері
Карл Фридрих Гаусс

thumb|right|Гаусс, Карл Фридрих
**Карл Фридрих Гаусс** (; 30 сәуір 1777, Брауншвейг — 23 ақпан 1855, Гёттинген) — ұлы неміс математигі, астрономы және физигі, Санкт-Петербург ғылым академиясының құрметті мүшесі (1824). 

18 ғасырдың соңында Германиада бір сабақта мұғалім оқушыларына "1 - ден 100 ге дейінгі натурал сандардың қосындысын табуды" тапсырыпты. Оқушылардың біреуі: ізделген қосынды 5050-ге тең деп жауап беріпті. бұл оқушы кейіннен аты әлемге әйгілі болған Математиктер королі Карл Фридрих Гаусс екен.

## Еңбектері

* Геттинген университетінде оқыған (1795 — 98). 
* 1807 жылдан Геттинген универститетінің профессоры және Геттинген астрономиялық обсерваториясының директоры болды. 

Оның еңбектері алгебраның, сандар теориясының, дифференциалдық геометрияның, тартылыс теориясының, электр және магнит құбылыстарының классикалық теориясының, геодезияның, теориялық астрономияның дамуына орасан зор ықпал етті. Кез келген алгебралық теңдеудің кем дегенде бір түбірі болатындығы жөніндегі алгебраның негізгі теоремасын дәлелдеген (1799). Гаусс сондай-ақ, астрономия, ықтималдық теориясы, шексіз қатарлар теориясы, потенциалдар теориясы, т.б. салалар бойынша да іргелі еңбектер жазған, жоғары геоздезияның математикасы негізін қалаған. Ол өлшеу кезінде жіберілетін қателіктерді есептей отырып, ең кіші квадраттар тәсілін және 3 рет бақылау нәтижесінде планеталардың эллипстік орбитасын есептеу тәсілін ұсынған. 
* 1830 — 40 ж. неміс физигі В. Вебермен біріге отырып теориялық физикадан елеулі табысқа жетті. Сөйтіп электр магниттік бірліктердің абсолют жүйесін (қ. Бірліктердің СГС жүйесі) құрды. 
* 1833 ж. Германиядағы тұңғыш электр магниттік телеграфты құрастырды. Ол Н.И. Лобачевскийдің еңбектерінде дамытылған Евклидтік емес геометриялардың идеяларына ерекше мән берді.
~(1+100)+(2+99)+ \ldots +(49+52)+(50+51) = (100+1)*50 = 5050

## Салу есептері
Салу есептерді  ежелгі математиктер еңбектері арасынан  елеулі орын алған. Өйткені, бұл кезеңде барлық математикалық  деректер сызба көмегімен геометриялық тілде негізделген. Сызғыш пен циркульді пайдаланып көпбұрыштарды, оның ішінде  дұрыс көпбұрыштарды салу мәселесі немістің ұлы математигі Карл Гауссқа дейін өз шешімін таппай келді. Бұл мәселені тек 1801 жылы ғана К. Гаусс алгебралық жолмен толық шешті. Оның дәлелдемесі бойынша дұрыс *n*-бұрышты циркульді және сызғышты пайдаланып салу үшін  
n=2m.  P1·…·P k, m€Z, m≥0, P1, …, P k2²+1,  
ал 7 мұндай  түрде жазылмайды, яғни жетібұрышты циркулді және сызғышты пайдаланып салуға болмайды.

## Дереккөздер

Санат:30 сәуірде туғандар
Санат:1777 жылы туғандар
Санат:Төменгі Саксонияда туғандар
Санат:23 ақпанда қайтыс болғандар
Санат:1855 жылы қайтыс болғандар
Санат:Төменгі Саксонияда қайтыс болғандар
Санат:Германия физиктері
Санат:XIX ғасыр математиктері
Санат:Германия механиктері
Санат:XIX ғасыр механиктері
Санат:XIX ғасыр физиктері
Санат:XIX ғасыр астрономдары
Санат:Астрономиядан Лаланда сыйлығының иегерлері
Санат:Сандар теориясы математиктері
Санат:Геометрлер
Санат:Германия геодезистері
Санат:Германия метрологтары
Санат:Копли медалінің иегерлері
Санат:Телеграфты ойлап табушылар
Санат:Германия математиктері
Санат:Германия астрономдары
Макс Планк

нобай|солға|Жұмыс кабинетіндегі Макс Планк
**Макс Карл Эрнст Людвиг Планк** (; 23 сәуір 1858, Киль — 4 қазан 1947, Гёттинген)  — неміс физик-теоретигі, кванттық теорияның негізін салушы. Берлин ғылым академиясының мүшесі (1894), 1912 — 38 ж. аралығындағы хатшысы. 

## Өмірбаяны
* Мюнхен және Берлин (1877 — 78) университетінде оқыған. 
* 21 жасында “Жылу теориясы механикасының екінші заңы туралы” докторлық диссертация қорғап, 22 жасында Мюнхен университетінің приват-доценті атағын алды. 

* 1885 жылдан Киль университетінің профессоры

* 1889 ж. кейін Берлин университетінің теоретикалық физика кафедрасының меңгерушісі және проф. қызметіне шақырылып, ғұмырының соңына (1947) дейін осы кафедраны басқарады. 
## Ғылыми еңбектері
Планктың алғашқы зерттеулері энтропия ұғымын дәлірек анықтауға, термодинамиканың заңдарын физикалық-химиялық процестерге қолдануға арналған. 1894 жылдан бастап Планк жылулық сәуле шығарудың термодинамикалық теориясы мен абс. қара дененің эл.-магниттік сәуле шығару спектріндегі энергияның таралу заңдылықтарын зерттеумен шұғылданады (Планк заңы, Планк тұрақтысы). Планк теоретикалық физиканың негізгі бөлімдері бойынша терең әрі айқын баяндалған монография жазды. “Әсер квантын” ашуы арқылы физиканың дамуына қосқан аса ірі еңбегі үшін М.Планк 1918 ж. физика саласы бойынша Нобель сыйлығын алды.

## Планк заңы
Планк заңы — абсолют қара дененің спектріндегі (термодинамикалық тепе-теңдік орнағанда) энергияның таралу заңы. Бұл заңды алғаш рет 1900 ж. неміс физигі М.Планк ашты. Планк энергия денеден дискретті (үздікті) порциялар — кванттар түрінде шығады деген жорамал негізінде енгізді. Ол осы жорамал негізінде абс. қара дененің сәуле шығару заңын ашып, осы құбылысты сипаттайтын классикалық теориядағы қайшылықтарды жойды. 
1916 ж. А.Альберт Эйнштейн (1879 — 1955) атомдардағы тепе-теңдік сәуле шығару кезіндегі кванттық өтулерді зерттей отырып, Планк заңын теория жүзінде қорытып шығарды.

## Дереккөздер


Санат:23 сәуірде туғандар
Санат:1858 жылы туғандар
Санат:Кильде туғандар
Санат:4 қазанда қайтыс болғандар
Санат:1947 жылы қайтыс болғандар
Санат:Гёттингенде қайтыс болғандар
Санат:Германия физиктері
Санат:Лоренц медалінің иегерлері
Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері
Санат:Санкт-Петербург ғылым академиясының мүше-корреспонденттері
Санат:Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшелері
Санат:КСРО Ғылым Академиясының құрметті мүшелері
Санат:Пруссия ғылым академиясының мүшелері
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері
Санат:Копли медалінің иегерлері
Санат:Макс Планк медалінің иегерлері
Санат:Папа ғылым академиясының мүшелері
Санат:Берлин университетінің ректорлары
Балтық теңізі

**Балтық теңізі**, (кейінгі латынша mare Baltіcum, ертедегі атауы Варяг теңізі) — Атлант мұхитының Еуропаға еніп жатқан теңізі. Ол Швеция, Финляндия, Ресей, Эстония, Латвия, Литва, Польша, Германия және Дания мемлекеттері жерлерімен шектеседі. Атлант мұхитымен Дания бұғазы арқылы жалғасады. 

Теңіз құрлықтық қайраңда орналасқан, негізгі бөлігінің тереңдігі 40 — 100 м (ең терең жері 470 м), ауданы 419 мың км² Солтүстік жағасы биік жартасты (шхер және фьорд типтес), оңтүстік және оңтүстік-шығыс жағасы жайпақ, құмды (лагуна типті). Ірі шығанақтары: Ботни, Фин, Рига, Куршский, Гданьск, т.б. Ірі аралдары: Аланд, Моонзунд, Борнхольм, Готланд, Эланд, Сааремаа, Хийумаа, т.б. Теңізге Нева, Батыс Двина (Даугава), Неман, Висла, Одра өзендері құяды. 

Қыста судың жоғағы қабатындағы температурасы 1 — 3°С, жағасында 0°С-тан төмен, жазда 18—20°С. Батыс бөлігіндегі тұздығы 11‰, орталығында 6 — 8‰. Ботни шығанағының солтүстік бөлігі 210 күн, орталық бөлігі 185 күн; Рига шығанағы 80 — 90 күн, Дания бұғазы 16 — 45 күн қатып жатады; теңіздің орталық бөлігі қатпайды. 

Жел бағытының және ауа қысымының тез өзгеруінен су деңгейі кейде 1,5 — 3 м-ге дейін көтеріледі. Теңіздің тәуліктік толысуы 0,04 — 0,1 м. Балтық теңізінде Балтық майшабағы, камбала, салака, Атлант майшабағы, теңіз алабұғасы, Балт трескасы, т.б. тіршілік етеді. 

Балтық теңізі Еділ — Балтық су жолы арқылы Каспий теңізмен, ал, Беломор — Балтық каналы арқылы Ақ теңізбен жалғасады. Негізгі порттары: Санкт-Петербург, Таллин, Рига, Калининград, Гданьск-Гдыня, Щецин, Росток — Варнемюнде, Копенгаген, Мальме, Стокгольм, Турку, Хельсинки.

## Дереккөздер

Санат:Балтық теңізі
Кариб теңізі

**Кариб теңізі**, *Кариб теңізі* – Атлант мұхитындағы жартылай тұйық теңіз. Орталық және Оңтүстік Америка құрлықтары аралығында, Үлкен және Кіші Антиль аралдары арқылы Атлант мұхитынан бөлініп жатыр. *Аумағы 2777 мың км², ең терең жері 7491 м. Суының орташа көл. 6745,3 мың км3. Жағалауларының кейбір жерлері таулы, кейде ойпатты келген. Батысы және Антиль аралдары бөлігі маржан (коралл) рифтерімен шектелген. 
* Ірі шығанақтары: Гондурас, Дарьен, Венесуэла;
* Ірі аралдары: Куба, Гаити, Ямайка, Пуэрто-Рико.
* Климаты тропиктік. Солтүстік бөлігінде теңіз дауылдары болып тұрады. Беткі ағысы шығыстан батысқа қарай бағытталған, жылд. 1 – 3 км/сағ, *Юкатан бұғазы маңында 6 км/сағ.
* Суының температурасы қыс айларында 25С, жазда 28С, тұзд. 36‰ шамасында.
* Теңізде балық аулау және маржан жинау кәсіпшілігі дамыған.
* Панама каналы арқылы Атлант және Тынық мұхиттарды байланыстыратын қысқа теңіз жолы қалыптасқан.
* Негізгі порттары: Маракайбо, Ла-Гуайра (Венесуэла), Картахена (Колумбия), Лимон (Коста-Рика), Колон (Панама), Санто-Доминго (Доминика Республикасы), Сантьяго-де-Куба (Куба).
* Теңіздің экономикалық және стратегиялық маңызы зор.

## Дереккөздер

Санат:Кариб теңізі
Дунай

**Дунай** ( , , , , ) — Батыс Еуропадағы ең ірі өзен. 

## Сипаттама
Ұзындығы 2850 км, су жиналатын алабы 817 мың км². Шварцвальд тауы (Германия) маңындағы Донауэшинген қаласының жанынан Брег және Бригах өзендері қосылған жерден бастау алып, Қара теңізге құяды. Дунай Германия, Аустрия, Болгария, Мажарстан, Румыния, Словакия жерімен, аздаған бөлігі Чехия, Словения, Хорватия, Швейцария, Италия, Польша, Украина, Молдова жерімен ағып өтеді. Жоғары ағысында (Венаға дейін) Бавар таулы үстіртінің шетімен, Чех массиві мен Шығыс Альпі аралығында тар әрі терең аңғармен ағады. Арнасының ені Ульм қаласына (Германия) дейін 20 — 100 м, одан төменде 100 — 350 м. Бұл бөлігінде Дунайға Альпідегі мұздықтардан бастау алатын көптеген мол сулы салалар қосылады. Орта ағысында (Венадан “Темір қақпа” шатқалына дейін) Орта Дунай ойпатын басып өтеді. Жазыққа шыққаннан кейін өзеннің аңғары кеңейеді (5 — 20 км), ағыны баяулайды.

Карпат тауларының тұсында өзен “Темір қақпа” деп аталатын тар шатқалдан өтеді. Төмен Дунай ойпатында өзен арнасы жайылып (кей жерлерде ені 1 — 2 км-ге жетеді) тарамданады. Қара теңізге құяр атырауында Дунай арнасы үш тармаққа бөлінеді. Көп жерінде Дунайдың жағасы дамбымен бекітілген. Көктемде ұзақ тасиды, жаздың 2-жартысында деңгейі төмендейді, күзгі жаңбырдан кейін тасқындар өтеді, қайта сабасына түседі. Орташа жылдық су ағыны сағасында 6430 м³/с. Қыс қатты болған жылдары ғана 1 — 1,5 айға қатады. 

## Салалары
Дунайдың 300-ден астам саласы бар. Ең ірі салалары: оң жағында — Инн, Драва, Сава, Морава (Сербия), сол жағында — Морава (Чехия), Тиса, Олт, Сирет және Прут.

## Маңыздылығы
Дунай орталық және оңтүстік-шығыс Еуропа елдерінің көлік байланысында маңызды орын алады. Ульм қаласынан атырауына дейін кеме қатынайды. Рейн өзеңі жүйесімен кеме жүретін каналмен байланысқан. Дунай және оның салалары электр энергиясын өндіруге, қалалар мен өнеркәсіп орталықтарын сумен жабдықтауға, жер суғаруға кеңінен пайдаланылады. Төмен ағысында балық ауланады. Дунай бойындағы ірі қалалар: Регенсбург (Германия), Линц, Вена (Австрия), Братислава (Словакия), Будапешт (Венгрия), Нови-Сад, Белград (Югославия), Русе (Болгария), Брэнла, Галац (Румыния), Измаил (Украина).

## Дереккөздер


## Сілтемелер
Санат:Аустрия өзендері
Санат:Германия өзендері
Санат:Словакия өзендері
Санат:Мажарстан өзендері
Санат:Хорватия өзендері

Санат:Сербия өзендері
Санат:Болгария өзендері
Санат:Румыния өзендері
Санат:Молдова өзендері
Санат:Украина өзендері
Ніл

**Ніл** (,  ([]) — Африкада орналасқан дүние жүзіндегі ең ұзын өзен.

## Сипаттамасы
Ұзындығы 6671 км, алабының аумағы 2870 мың км2. Орташа су шығыны Асуан маңында 2600 м3/с (әр жылдары 500 м3/с-тан – 15000 м3/с-қа дейін ауытқиды). Шығыс Африка таулы үстіртінен 2000 м-ден астам биіктікте басталып, Жерорта теңізіне атырау жасап құяды. Ніл Рукарара өзені болып басталып, Кагера өзені арқылы Виктория көліне құйып, одан Виктория – Ніл деген атпен ағып шығады. Альберт көлінен кейін Альберт – Ніл, Асуа саласы қосылған жерде Бахр-әл-Жебел, Бахр-әл-Газал қосылғаннан кейін Ақ Ніл (Бахр-әл-Әбияд) деп аталады. Хартум қаласының тұсында Ақ Нілге Көгілдір Ніл қосылады да, сағасына дейін Ніл деп аталады. Жоғарғы бөлігінде ағысы қатты, арнасы шоңғалды және көптеген суқұламалар жасайды. Ең ірісі – Мерчисон сарқырамасы (биікт. 40 м). Таулы үстірттен шыққаннан кейін өзен аса кең, жайпақ қазаншұңқырды басып ағады. Ағысы баяулайды, арнасы тарамдарға бөлініп кетеді. Аңғарында кристалл тау жыныстары ашылған жерлерде шоңғалдар пайда болған (Хартум мен Асуанның арасында 6 шоңғал бар). 

## Шарушылық маңызы
Көгілдір Ніл алабында жаңбыр жазда мол жауады. Сондықтан Ніл төмен ағысында жаздағы су шығыны сабасына түскен кездегіден 5 есе асып түседі. Ніл аңғары адамзаттың ежелгі мәдениет ошақтарының бірі. Оның суы ежелден жер суаруға, кеме қатынасына, халықты сумен қамтамасыз етуге, балық аулауға пайдаланылып келеді. Ніл аңғарында Египет халқының 97%-ы тұрады. Бірнеше бөгендер мен СЭС-тер салынған (ең ірісі – Асуан СЭС-і). Кеме жүзетін су жолының ұзындығы 3000 км-ден асады. Жағалауында Хартум, Асуан, Каир, атырауында Александрия қалалары орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Ніл
Санат:Африка өзендері
Санат:Мысыр өзендері
Еділ

**Еділ** (, , ) өзені  (ежелгі атауы *Ра*, орта ғасырларда *Итил*) – Еуропадағы ең үлкен өзен болып табылады. 

## Сипаттамасы
Ұзындығы 3530 км, су жиналатын алабы 1360 мың км2. Бастауын Валдай қыратынан (абсолюттік биіктігі 343 м) алып, Каспий теңізіне құяды. Сағасы теңіз деңгейінен 28 м төмен жатыр. Еділге екі жүзден астам салалар құяды. Орта ағысында Ока, Шолман, Сура, Ветлуга және Свияга салалары құйғаннан кейін, Еділ суы мол ірі өзенге айналады. Өзен қар суымен (60%-ы), жер асты суымен (30%) және жаңбыр суымен толығады. Көктемде (сәуір – маусым) тасиды, жазда және қыста суы кемиді. Күзде жаңбыр суымен қайта молаяды. 

## Жануарлар әлемі
Еділде балықтың жетпіс түрі кездеседі, оның қырықтан астамының кәсіптік маңызы бар. Аса маңыздылары: торта, майшабақ, табан, көксерке, сазан, жайын, шортан, бекіре, шоқыр. 

## Пайдаланылуы
Өзенді электр энергиясын өндіруге, көлік қатынасына, жер суаруға және суландыруға пайдаланады. Өзен суы Еділ-Жайық аралығындағы бір миллион гектар жерді суғаруға және тоғыз миллион гектар жерді суландыруға мүмкіндік береді. Өзенде кеме қатынайды. Волга-Балтық су жолы арқылы Балтық теңізімен, Волга-Дон каналы арқылы Азов (Азау) және Қара теңіздермен байланысады. Аса маңызды өзен порттары: Тверь, Рыбинск, Ярославль, Кинешма, Төменгі Новгород, Чебоксар, Қазан, Ульяновск, Тольятти, Самара, Сарытау, Волгоград, Астрақан.

Волга өзенінің экологиялық жағдайы күрделі. Өнеркәсіптік кәсіпорындардың, ауыл шаруашылығының және тұрмыстық қалдықтардың ластануы судың сапасына кері әсер етеді. Су қоймаларының салынуы табиғи экожүйелерге айтарлықтай өзгерістер енгізді. Ластану, су тапшылығы және биологиялық әртүрліліктің төмендеуі – Волга өзенінің негізгі экологиялық проблемалары.

## Салалары
Суда, Кострома Ока, Кама, Уса, Сок, Самара, Үлкен Ырғыз, Кіші Ырғыз

## Дереккөздер

Санат:Ресей өзендері
Иврит тілі

**Иври́т тілі** (**עִבְרִית**) — еврейлердің тілі, семит тобына кіреді, Израилдің мемлекеттік тілі — иудаизмнің дәстүрлі тілі. Бүгінгі иврит тілі XX ғасырдың басында Израиль мемлекетінің ресми және екі ауыз тілі ретінде қайта жаңғыртылды.

## Мәртебесі
2018 жылы қабылданған "Израиль — еврей халқының ұлттық мемлекеті" негізгі заңы иврит тілінің Израиль Мемлекетінің жалғыз мемлекеттік тілі екенін жариялады (араб тілі мемлекеттік тіл мәртебесінен айырылды, бірақ оған ерекше мәртебе берілді).

Иврит тілінде (2019 жылғы жағдай бойынша) 9.3 миллион адам сөйлейді, оның 8.3 миллионы Израильде тұрады, ал иврит 5.3 миллион адамға туған тіл болып саналады. https://web.archive.org/web/20190927074706/https://www.ethnologue.com/language/heb

Санат:Израиль
Ұлы көлдер

thumb|Ғарыштан көрініс. 2000 ж. сәуірдің 24
**Ұлы көлдер** () — Солтүстік Американың шығысындағы Әулие Лаврентий өзені алабындағы ірі көлдер тобы. Жоғарғы көл, Гурон, Мичиган, Эри, Онтарио көлдері кіреді. Ауданы 245,2 мың км², алабының аумағы 768 мың км², суының көл. 22,7 мың км³. Батыс жарты шардағы тұщы судың ең көп жиналған жері. Көпшілігінің тереңдігі 200 м-ден астам, тек Эри көлінің тереңдігі 64 м. Көлдер төрттік кезеңнің мұздықтары өңдеген тектоник. қазаншұңқырда орналасқан. Бойында Ниагара су құламасы бар Ниагара өз. Эри және Онтарио көлдерін жалғастырады. Желтоқсаннан сәуірге дейін Ұлы көлдердің жағалау бөлігі қатады. 
**Ірі порттары**:
* Дулут,
* Милуоки,
* Чикаго,
* Толидо,
* Кливленд,
* Эри,
* Буффало (АҚШ),
* Порт-Артур,
* Форт-Уильям,
* Торонто (Канада). 

## Ciлтемелер

* «Қазақ энциклопедиясы», 9 том

*
АҚШ доллары

**[[Америка Құрама Штаттары]]ның [[Доллар|Доллары]] ** (, ХФӘ: ) — АҚШ ақша бірлігі, әлемдік негізгі резервтік валюталардың бірі. 1 доллар = 100 цент. Белгіленуі: $. Валютаның әріптік коды: ***USD***. Ақша шығару құқығы Америка Құрама Штаттарында Орталық банк функцияларын жүзеге асыратын Федералдық резервтік жүйесіне () тиесілі.

АҚШ долларының, басқа да бірқатар елдерде (мысалы, Маршалл аралдары, Сальвадор) ұлттық валюта мәртебесі бар. Сондай-ақ өзінің жеке валюта жүзінде қолма-қол ақша немесе қолма-қол емес айналыстағы пайдаланылмайтын жағдайларда, оның ішінде құқықтық төлем қызметіде бар, оларда АҚШ доллары ұлттық валюта ғана емес елдерінде көбіне параллель валюта болып табылады. Мысалы, Зимбабведе.

Әлемдік сауданың 80% астам АҚШ долларымен есептеледі деп саналады.

Bloomberg Агенттігінің деректері бойынша, SWIFT банкаралық айналым жүйесінде 2013 жылдың мамыры мен 2014 жылдың мамыры аралығында АҚШ долларының үлесі 42% -ды құрады. Еуроның (сол кезең үшін) үлесі 32%, юань - 1,47%.

## Номиналдары
Барлық АҚШ *федералдық* банкноттары, 1861 жылдан бастап шыға бастаған, бүгінге дейін заңды түрде төлем қызметін атқарады. 1971 жылдың 15 тамызынан бастан доллардың алтын қормен қамтамасыз етілуі тоқтатылды.

Еркін қазіргі айналымғаденоминациябанкноталар шығады және қол жетімді 
* 1 доллар;
* $ 2;
* $ 5;
* $ 10;
* $ 20;
* $ 50;
* $ 100.

АҚШ Монеталарының құндылықтары:
* 1 центі * ([[пенни]]) *;
* 5 цент *(никель)*;
* 10 цент (*дайм * - басқа атауларды айырмашылығы номиналды құны ресми атауы болып табылады);
* доллары *(квотер)*;
* доллары * (хаф) *;
* 1 доллар.

500, 1000, 5000, 10000 доллар номиналымен жарамды банкноттар әлі де бар. Олар 1945 жылға дейін шығарылды, 1969 жылдан бастап ресми айналыстан алып тасталынды (электрондық банк төлемдер пайдалануға байланысты).  Олардың бонистикалық құны номиналды құнынан әлдеқайда жоғары болып табылады. Мысалы, аукционда 5000 купюрасының құны 10 000 АҚШ долларына дейiн болуы мүмкін. ФРЖ-мен саны қадағаланып отыратын шығарылған барлық ноталардыңноминалымен 10 000 АҚШ долларына дейін, және ең соңғы басылымы 1944 жылы басылған (1934 жылғы сериясы) айналыстан тек 130 данасы алынған жоқ. Сондықтан, каталогтарда осы раритеттердің құны, әдетте, көрсетілген емес.

1934 жылы  айналымға түспеген және тек ФРЖ және Қазынашылықта ішкі есеп айырысу үшін пайдаланылған 100 000 долларлық банкноталар шығарылған .

Қазіргі уақытта ең ірі банкнотаның номиналы $100 болып табылады.

## Сыртқы түрі, дизайн

## $
1778 жылы 1 сәуірде Жаңа Орлеандық бизнесмен Оливер Поллок АҚШ-тың ұлттық валютасы долларға арнап белгі ойлап тапқан болатын. Белгі бір-біріне қабаттасқан U және S (United States) әріптерінен тұрды. Уақыт өте келе U -дің төменгі жағы жойылып, одан кейін уақыттарда америкалықтар тек қана бір сызықпен сыза салатын болған. Ақырында қазіргі біз көріп жүрген $ белгісі жасалып шыққан.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* АҚШ доллары (Банкноттар)  

Санат:Ақша
Санат:АҚШ экономикасы
Өлі теңіз

**Өлі теңіз** (арабша Бахр-Лут) – Таяу Шығыстағы, Иордания мен Израиль жеріндегі ағынсыз тұзды көл. Гхор тектоникалық ойысына, теңіз деңгейінен 403 м төмен (жағалауы — құрлықтағы ең төменгі жер) орналасқан. Ауданы 1050 км², ұзындығы 76 км, ең терең жері 356 м. Өлі теңіз жағалауы шөлді, кей жерлері жартасты. Негізінен Иордан өзінің суымен толығады. Дүние жүзіндегі ең тұзды көлдердің бірі. Суының орташа тұздығы 260–270 ‰, кей жылдары 310‰-ге жетеді.Минералды тұздар өндіріледі. «Өлі теңіз» аталуы суында органикалық тіршіліктің жоқтығымен түсіндіріледі.
thumb|left|upright|Өлі теңіз
thumb|left|upright|Өлі теңіз

## Дереккөздер

Санат:Тұзды көлдер
Санат:Израиль көлдері
Санат:Иордания көлдері
Санат:Шекаралық көлдер
Санат:Жердің экстремалды нүктелері
Парсы тілі

**Парсы тілі**, — Үнді-Еуропа тілдік әулеті иран тобының оңтүстік-батыс тармағына жатады. Иран Ислам Республикасының ресми тілі. Орта ғасырларда әдеби тіл ретінде Иранмен шекаралас жатқан Ауғанстанға, Орталық Азияның кей өңірлеріне, Үндістан мен Әзербайжанға тарады. Парсы тілі тарихы көне, орта, жаңа болып үш дәуірге бөлінеді. Қазіргі парсы тілі көне парсы (жазба ескерткіштері б.з.б. 6 – 4 ғасырлардан белгілі), орта парсы (III–VII ғасырлар), классикалық кезеңдегі жаңа парсы (VII–XV ғасырлар) тілдерінің заңды жалғасы. Классикалық парсы тілінің базасында туысқан тәжік және дархи тілдері дамыды (айырмашылықтары XVI–XVII ғасырларда басталды). Сондықтан классикалық парсы тіліндегі әдеби мұра Ауғанстан, Тәжікстан және Иран халықтарына ортақ болып табылады. Парсы тілі бай жазба дәстүрге ие дүние жүзіндегі ежелгі тілдердің бірі. Бұл тілдегі жазба ескерткіштердің 2500 жылдан астам тарихы бар. Парсы тілі бірнеше диалектіге бөлінеді, әдеби тілі тегеран диалектісі негізінде жасалған. Фонетикалық ерекшеліктері 6 монофтонг, 2 дифтонг, 23 дауыссыз фонеманың болуымен, тіл арты (фарингаль), көмей (увуляр) дыбыстардың сақталуымен айқындалады. Сөз басында дауыссыздар қатар келмейді, екпін сөздің соңғы буынына түседі. Есімдер септелмейді, род категориясы жоқ. Күрделі етістіктің есімді тіркесі мен аналитикалық тәсілі жиі қолданылады. Араб, түркі тілдерінің сөздері көп кездеспегенімен, 19 ғасырдан француз, ағылшын, орыс тілдерінен енген сөздер жеткілікті. Жазуы араб әліпбиіне негізделген. Ауған дари тілі моңғол сияқты тілдермен қатты араласқан.

## Дереккөздер

Санат:Парсы тілі
Испан тілі

**Испан тілі** (), немесе **кастиль тілі** () — Испания, Оңтүстік, Орталық Америка (Гаити, Гайана, Суринам, Кіші Антиль аралдарын қоспағанда) мен Мексиканың, Кубаның (барлығы 20 елдің) әдеби және ресми тілі. Сондай-ақ, испан тілі Перуде (кечуа тілімен қатар), Боливияда (кечуа және аймара тілдерімен қатар), Пуэрто-Рикода (ағылшын тілімен қатар) ресми тіл болып саналады. Үнді-Еуропа тілдері шоғырының роман тілдері тобына жатады. Испан тілі Испанияның бұрынғы отарлары – Танжерде (Марокко), Филиппин аралдарында (тагил тілімен қатар) қолданылады. Балқан түбегінде және Орта Шығыста көне испан тілі кездеседі. Испан тілі екі диалектілік топқа (солтүстік және оңтүстік) бөлінеді. Латын Америкасы тұрғындары тілінің лексикасы мен сөздерінің айтылуында өзгешелік бар. Испан тілі Пиреней түбегіне 2-Пуни соғысы кезінде (б.з.б. 218 – 201) римдіктердің келуіне байланысты тарады. Испан әдеби тілінің қалыптасуына кастиль диалектісі негіз болғандықтан, ол көп уақыт кастиль тілі деп аталды. Қазіргі испан тілінде 5 дауысты, 18 дауыссыз (16 қатаң, 2 ұяң) дыбыс бар. Зат есім, сын есім есептелмейді. Етістік формалары өте күрделі. Жазуда латын әліпбиін қолданады. Испан тілінде дүние жүзі бойынша 600 млн-ға жуық адам сөйлейді.

## Дереккөздер


Санат:Роман тілдері
Санат:Испания тілдері
Санат:Испан тілі
Кеме

[thumb|left|300px|[Авиатасығыш]]

**Кеме** — мұхитта немесе теңізде немесе су астында жүзе алатын, жүк немесе жолаушылар тасуға және басқа да істерге арналған су көлігі.

Алғашқы кезде суда жүзу үшін адамдар ағаш діңінен салды, кейіннен ағаш діңінен ойылып жасалған қайықтарды пайдаланды. Бұлар ескек көмегімен қозғалысқа келтірілді. 15-ғасырдан бері ескек орнына желкен пайдаланыла бастады. Доңғалағы бу күшімен айналатын алғашқы кеме: Англияда 1802 ж., АҚШ-та 1807 ж., Ресейде 1810 ж. жасалды. 19-ғасырдың 2-жартысынан бастап кеме жасауға темір құралымдары кеңінен пайдаланыла бастады.

Пайдалану мақсатына қарай кеме азаматтық және әскери кеме болып ажыратылады: 1) азаматтық кемелер — көліктік, кәсіптік, арнайы мақсатқа арналған, спорттық кемелер болып бөлінеді. Көліктік кемелер жолаушылар немесе жүк тасуға арналады. Сұйық заттар (мұнай, бензин, спирт, шарап, сұйытылған газдар, т.б.) тасымалдайтын кемелерге (танкерлер) сұйық заттар құбырлар арқылы құйылады.

Қос корпусты (өзара ортақ палубамен біріктірілген параллель корпусты) не қалтқы балансирлі жалғыз корпусты кеме – катамаран деп аталады. Катамаранның жүзгіштігі жоғары және орнықты болып келеді. Оның балық аулауға, жолаушылар және жүк тасуға, спорттық-туристік, т.б. түрлері бар.

Шапшаң жүретін, кішігірім кеме – катер деп аталады. Шапшаң жүретін шағын кеменің бірі – глиссер. Глиссердің тұмсық жағы қозғалыс кезінде су үстінде көтеріліп тұрады да, сырғанап келе жатқан тәрізді көрінеді. Рекордтық глиссерге реактивтік қозғалтқыштар да пайдаланылады.

Траулер – балық аулауға әрі оны бастапқы өңдеуден өткізуге арналған бір палубалы теңіз кемесі.

## Әскери кеме
**Әскери кеме** () — қару-жарақпен жабдықталған, белгілі бір ұрыс міндеттерін орындауға арналған, әскери басшылық кешенін, өзіне берілген өз мемлекетінің әскери-теңіз туын алып жүретін кеме. Әр түрлі ұрыс міндеттерін табысты орындау мақсатында әскери кемеге теңізде жүзу кондырғылары мен қару-жарағына сәйкес соққы бере отырып, оның өзі де қарсыластың соққысына ұшырауы мүмкін. Сондықтан ол тиісінше төзімді, суға батпайтын қасиетке ие болуы керек. Ұрыс мақсатына қарай әскери кеме бірнеше түрге бөлінеді.
Әскери кемелер – кластарына қарай: ракеталы, торпедалы және ракета-торпедалы сүңгуір қайықтар, ұшақтар мен тік ұшақтарды өзінде алып жүретін, десанттық, мина-тральдік, арнайы тапсырма кемелеріне бөлінеді. Қару құрамына және су ығыстырғыштығына байланысты әскери кемелер рангілерге жіктеледі.

## Ішкі сілтемелер
*Көлік

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Санат:Кемелер
Килограмм

**Килограмм** — массаның халықаралық бірліктер жүйесіндегі негізгі бірлігі. Килограмм өлшемдер мен салмақтар жөніндегі халықаралық бюрода (Париж маңындағы Севрде) сақтаулы халықаралық прототиптің массасына тең. Килограммның прототипі диаметрі мен биіктігі 39 мм цилиндр гирь түрінде платина-иридий қорытпасынан (платина 90%, иридий 10%) жасалған. Белгіленуі: қазақ «кг», халықаралық «kg». Килограммның үлестік бірлігі – грамм да кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Өлшем бірліктері
Литр

200px|thumb|'''Бір литр''' әр қабырғасы  болатын кубтың көлеміне тең.<br />1 литр судың массасы шамамен  ( кезінде) болады.
**Литр** () — сыйымдылықтың жүйеден тыс өлшем бірлігі.

## Дереккөздер

Санат:Көлем өлшем бірліктері
Дулат Исабеков

**Дулат Исабеков** (20 желтоқсан 1942 жыл, Оңтүстік Қазақстан облысы – 21 ақпан 2025 жыл, Алматы) — кеңестік және қазақстандық жазушы, драматург, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының иегері (1992), Қазақстанның Еңбек Ері (2022).

## Өмірбаяны
Дулат Исабеков 1942 жылғы 20 желтоқсанда, Арыс ауданының Ленин жолы ауылында дүниеге келген. Шыққан руы — қоңырат тайпасының Құлшығаш руы.

Мектепті бітірген соң Ташкенттегі институтқа екі рет тапсырып, түсе алмаған.

1966 жылы Исабеков Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік ұлттық университетін бітірген. 1967–1968 жылдары ол Қазақстан Республикасы Телевизия және  радио хабарын тарату жөніндегі мемлекеттік комитетте аға редактор еді.

1968 жылдан 1970 жылға дейін ол Қазақ Совет энциклопедиясы бас редакциясында аға ғылыми редактор болса, 1971–1976 жылдары «Жұлдыз» журналында бөлім меңгерушісі қызметін атқарған.

1976–1980 жылдары «Жалын» баспасында редакция меңгерушісі болған Исабеков 1980 және 1988 жылдар аралығында Қазақстан Республикасы Мәдениет министр репертуарлық-редакциялық коллегияның бас редакторы еді.

1988 жылдан 1997 жылға дейін ол Қазақ теледидарының бас редакторы, «Жазушы» баспасының директоры, Қазақстан Жазушылар одағының хатшысы лауазымдарына ие болған.

1997 жылдан бастап Қазақстан Республикасы Мәдениеттану ғылым зерттеу институтының директоры.

2025 жылғы 21 ақпанда Дулат Исабеков Алматыда қайтыс болды.

## Шығармашылығы
Алғашқы әңгімесі «Жолда», «Замандастар» атты жинақта 1963 жылы жарияланды. «Бекет» (1966), «Ащы бал» (1969), «Мазасыз күндер» (1970), «Қара шаңырақ» (1973), «Тіршілік» (1975) повестер мен әңгімелер жинақтары, «Қарғын» (1980) романы басылды.

Тандаулы повестері «Екі жиырма» (1983) деген атпен жарық көрді. Бір-қатар шығармалары орыс тіліне аударылып, «Полынь» (1978), «Отчий дом» (1979), «Смятение» (1986), «Новоселье в старом доме» (1986) деген атпен басылды. Жекелеген туындылары мажар, неміс, поляк, чех тілдерінде жарияланды. Исабектің «Ректордың қабылдау күндері» (1975), «Әпке» (1977), «Ертеңгі күту» (1979), «Мұрагерлер» (1982), «Алыстан келген ананас» (1984), «Кішкентай ауыл» (1986), т.б. пьесалары республика, облысы театр сахналарында қойылды. Тандаулы пьесалары «Жеті желкен» 1987 жылы жарық көрді. Жекелеген туындылары бойын¬ша «Гауһар тас» (режиссер Ш.Бейсембаев, 1975), «Дермене» (режиссер Асанәлі Әшімов, 1986) көркем фильмдері түсірілді. «Мұрагерлер» пьесасы үшін оған Қазақстан Жазушылар одағында Мұхтар Әуезов атындағы сыйлығы берілген (1985).

## Отбасы
Дулат Исабеков филолог Нұрғайша Исабековаға үйленген еді. Олардың үлкен ұлы заңгер Естияр және егіз қызы мұғалім Айман мен фармацевт Шолпан бар еді. 2016 жылғы мәлімет бойынша Дулат Исабековтің екі немересі бар болған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан драматургтері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қазақ жазушылары
Санат:Түркістан облысының құрметті азаматтары
Секунд

нобай|364x364 нүкте|Маятник тербеліс периоды 2 секунд болатын маятник сағатының диаграммасы
**Секунд** ( — екінші бөліну) — (бастапқыда градустың, одан кейін сағаттың) — 1) уақыттың жүйелік бірлігі; СИ жүйесіндегі өлшем бірлігі. Белгіленуі — С; 1 с —  Cs атомының (өлшемдер мен салмақтар бойынша 13-Бас конференцияның резолюциясы бойынша, 1967) аса жұқа екі деңгейінің арасынан өткен сәуле шығаруының 9 192 631 770 периодына тең.2) Жұлдыздық секунд — жұлдыздық тәуліктің  — бөлігіне немесе 0,997 269 566 секундқа тең уақыт;3) Бұрыштық секунд — жазық бұрыштың жүйеден тыс бірлігі. Белгіленуі 1=(1/360)4,84813710 радиан.
## Пайдаланған әдебиет


Санат:Уақыт өлшем бірліктері