Қазақстан халық санағы (2009)

**2009 жылғы Қазақстан халық санағы** — егемендік алғаннан кейін Қазақстан халқы санағының екіншісі. 2009 жылдың 24-25 ақпан аралығында жүргізілді. Санақтың алдын ала ресми қорытындысы 2010 жылдың 4 ақпанында ҚР Мемлекеттік статистика комитетінің сайтында жарияланды. 2009 жылғы халық санағының қорытындысы бойынша Қазақстан Республикасының халқы 16004,8 мың адамды құрап, 1999 жылғы халық санағымен салыстырғанда 1022,9 мың адамға (6,8%) өсті. Санақтың күтпеген нәтижелерінің бірі қала тұрғындарының үлес салмағының 56,3%-дан 54,0%-ға аздап төмендеуі және сәйкесінше ауыл тұрғындарының үлесінің артуы болды.

## Ұлттық құрамы
Санақ Қазақстан тұрғындары санының төмендеу кезеңін алмастырып, өсу үрдісін белгіледі. Бұл еуропалық этникалық топтардың эмиграциясының азаюы, қазақтар санының өсу қарқынының артуы (1989-1999 жж. + 22,9%-дан 1999-2009 жж. + 26,2 %-ға дейін), оның ішінде оралмандардың қоныс аударуы есебінен, сондай-ақ орыстар (1999-2009 жылдар аралығында -15,3%) мен немістердің (-49,6%) кему көрсеткішінің төмендеуімен түсіндіріледі. Ең көп ұлттар құрамын бұрынғыдай қазақтар (10,1 млн) мен орыстар (3,8 млн) құрады.

Ел халқының санындағы қазақтардың үлесі 63,1% (1999 ж. 53,4%), орыстар — 23,7% (30,0%), өзбектер — 2,8% (2,5%), украиндар — 2,1% (3,6%), ұйғырлар — 1,4% (1,4%), татарлар — 1,3% (1,7%), немістер — 1,1% (2,4%), басқа этностар — 4,5% (5,0%). Табиғи қозғалыстың біркелкі емес серпінінің, сондай-ақ әртүрлі этностар арасындағы миграцияның көлемі мен бағытының нәтижесінде украиндар 3-орнын өзбектерге, немістер татарлар мен ұйғырларға орын берді.

Берілген статистикалық деректермен салыстырғанда санақ бойынша бірқатар ұлттар (Қазақстан жағдайында «еуропалық» деп сипатталады) санының айтарлықтай (14-22%-ға) төмендеуін, не тіркеу органдары тіркемеген шетелге жаппай кету, не бұрын тіркеу органдары ескермеген сол ұлттардың арасында өлім-жітімнің күрт өсуі, не ең ықтималы, ұлттық сәйкестендіруді өзгертумен түсіндіруге болады. Сәйкестендірудегі мұндай өзгерістің бағыты барлық «еуропалық» этникалық топтардың ішінде тек орыстар ғана санақ нәтижелері бойынша біркелкі түзетулер (-2%) көрсетілген, бұған санақ кезінде бірқатар «еуропалық» ұлттар (украиндар, татарлар, немістер) азаматтарының едәуір бөлігін орыс ретінде есепке алынуы әсер етуі мүмкін.

Қандай да бір жолмен ұқсас үдерістерді «азиялық» деп аталатын ұлттарда (өзбектер мен ұйғырлар) да байқауға болады, тек осы жағдайда, санақ кезінде осы ұлттар азаматтарының белгілі бір бөлігі қазақ ретінде есепке алынуы мүмкін еді.

## Діни құрамы
Қазақстан бұрынғы КСРО құрамындағы Балтық жағалауы елдерінен бөлек халық санағына дін мәселесін енгізген бірінші мемлекет болды. Халыққа Ислам, Христиан, Иудаизм, Буддизм, Айқындаудан бас тарту, Дінге сенбейтін ұстанымдарын таңдау ұсынылды.

## Сыбайлас жемқорлық және бұрмалану
[thumb|right|300px|Қазақстандық 2009 жылғы халық санағы бейнелемесі бар қалалық автобус. [Алматы]]
Халық санағын өткізуге 1,144 миллиард теңге бөлінді, оның тек 379 миллион теңгесі (жалпы соманың 33 %) тікелей мақсатқа игерілді, қалған қаржыны агенттік шенеуніктері мен жеке кәсіпорын басшылары жымқырған. Халық санағы бюджетінен бөлінген қаржыны жымқырды деп айыпталған ҚР статистика агенттігінің басшысы Анар Мешімбаева қашып, іздеу жарияланған болатын. Оны Ресейден экстрадициялады, 7 жыл бас бостандығынан айырылып, бірақ 4 жылын ғана өтеген. Оның орынбасарлары Нұрман Баянов пен Бірлік Меңдібаев, сондай-ақ белгілі қазақстандық кәсіпкер Серік Тұржанов та қамауға алынып, қаржы жымқырды деген айып тағылды.

Халық санағының алғашқы алдын ала қорытындысын 2009 жылы сәуірде Қазақстан үкіметінің басшысы Кәрім Мәсімов жариялаған болатын, бұл ретте халық саны 16 миллион 304 мың 840 адамды құраса, елдегі қазақтардың үлесі 67 % құраған (бұл шам. 10,9 млн адамды құрады). 2009 жылдың 1 қыркүйегінде Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаев ел халқына жолдауында қазақтардың үлесін жаңа бағалауды – 65% деп атады (бұл шам. 10,7 млн адамды берді).

Санақтың алдын ала қорытындылары 2010 жылдың 4 ақпанында Назарбаевтың ең болмағанда алдын ала қорытындыларды жариялау туралы өткір талабынан кейін белгілі болды. Осы нәтижелер бойынша ел халқының жалпы саны 16 004,8 мың адамды (яғни, бұрын жарияланғаннан тура 300 мыңға аз) құраса, қазақтардың жалпы халықтағы үлесі 63,1 % (немесе 10,1 млн адам) құрады.

2009 жылғы халық санағы материалдарын өңдеу бұл жұмыстарды қаржыландырудың жоқтығынан кешіктірілуде. Бұл туралы Қазақстан Республикасы Статистика агенттігінің төрағасы Әлихан Смайылов мәлім етті:

«Әзірше шешімін таппаған ең маңызды мәселе – ағымдағы жылғы санақ деректерін өңдеуді қаржыландыру мәселесі. Таралымын көбейтуге, баспаханалық қызметке, статистикалық жинақтардың таралымын көбейтуге небәрі 19 млн теңге бөлінді. Бізде деректерді өңдеуге және шығатын кестелерін алуға, оны әрі қарай таралымын көбейтуге ақша қарастырылмаған»


Демограф, Орталық Азия университетінің ректоры Мақаш Тәтімов 2009 жылғы халық санағының сапасына сыни баға береді:

...Мен халық санағының БҰҰ нұсқауларын бұзумен жүргізілгенін білемін, сондықтан ол өзінің ғылыми құндылығын және ғылыми талдауға жарамдылығын жоғалтты. Есептегіш сауалнамаға нақты сұхбат алған адамның деректерін емес, ауадан ақпаратты енгізгенде, ешқандай әділдік туралы сөз болуы мүмкін емес екендігін түсіну керек. Ал өткен санақта мұндай фактілер болды. Сондықтан демография саласының мамандары үшін осылайша жүргізілген санақ науқаны бұрмалау көлемі жағынан қызық болуы мүмкін. Бәлкім, біз қазақстандық қоғамның шынайы көрінісі емес, теріс көрініс алғанымызды дәлелдеу мен үшін қиын емес...


## Тағы қараңыз
* Қазақстан халық санағы (1999)
* Қазақстан халық санағы (2021)

## Дереккөздер

Санат:Қазақстандағы халық санағы