open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Смета

**Смета (қаржы жоспары)** — алдағы шығыстар мен кірістерді есептеу; материалдық және ақшалай қаражаттың жұмсалуы мен түсуінің жоспары. 

Мәселен, кәсіпорындарда өндіріске жұмсалатын шығындарды жоспарлау кезінде көмекші өндірістің цехтар бойынша шығыны, өнімнің жаңа түрлерін, іске қосылатын объектілерді дайындауға және игеруге, арнаулы технол. жарақтарға жұмсалатын шығындардың, тасымалдау-дайындау шығындарының, өндіріске қызмет көрсетуге, машиналар мен жабдықтарды басқаруға, күтіп ұстауға, пайдалануға жұмсалатын шығындардың, жалпы өндірістік, коммерциялық және басқа шығындардың сметалары жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Экономикалық терминдер
Санат:Қаржы
Амангелді Қажиахметұлы Үмбетов

Амангелді Қажиахметұлы Үмбетов - 1944 жылы шілденің 10-ы Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы Чапай қаласында дүниеге келді.
;1966 жылы :Алматы мемлекеттік ауыл шаруашылығы интститутын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) 
;1966–80 :Алматы мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтын бітірген соң Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу интернатында кіші , аға (1980–93) ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1993–2001) болып жұмыс істеді. 
;2000 жылы :ауыл шаруашылығы ғылыми докторы 
;2001 жылдан :Қазақ ұлттық аграрлық университетінде профессор қызметін атқарады.

Амангелді Қажиахметұлы:
*Оптимизация условий минерального питания зерновых культур на богаре Юго-Востока Казахстана" деген тақырыпта докторлық диссертациясын қорғады. 
*Үмбетов астық дақылдарын өсірудің қарқынды технологияларын игеру, ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігі мен топырақ құнарлылығын жоғарылату мен егіншілікті биологизациялау мақсатында аймақтық егіншілік жүйелерінің өзара әсерінің принциптерін жасау тақырыптары бойынша ғылыми жұмыстар жүргізді; 
*Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс танабында тыңайтқыштарды қолданудың практикалық мәселелерін шешу арқылы агрохимия ғылымын дамытуға елеулі үлес қосты. 
*90-нан астам ғылыми жарияланымның авторы, 15 ұсынысы бар.
## Дереккөздер:</span>
Василий Иванович Смирнов (металлург)

**Василий Иванович Смирнов** (11.2.1899, Ресей, Ярославль губерниясы, Рожалова селосы — 2.7.1972, Свердловск қаласы (қазіргі Екатеринбург) — металлург, техника ғылымдарының докторы (1946), профессор (1983), Қазақстан ҒА-ның академигі (1954), Ресейдің еңбек сіңірген ғылым және техника қайраткері (1961).

## Еңбек жолы
* Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) тау-кен институтын бітірген (1922).
* 1922—1930 жылдары металлургия өнеркәсібінде басшылық қызметтер атқарды.
* 1930 жылдан Орал политехникалық институтында кафедра меңгерушісі
* 1946—1972 жылы Қазақстан ҒА Металлургия және кен байыту институтында директордың орынбасары болды.

## Еңбектері
Негізгі ғылыми зерттеулері мыс өндірудің жаңа технология әдістерін табу, өндіріске енгізу, Орал мен Қазақстанның (Балқаш, Жезқазған металлургия комбинаттарында) металлургия кәсіпорындарын дамыту мәселелеріне арналған. 
* Пирометаллургия меди, Свердловск, 1933

* Отражательная плавка, М., 1952

* Металлургия меди, М., 1974.
## Марапаттары
* Ленин ордені
* 2 рет Еңбек Қызыл Ту ордені 
* медальдар.

## Дереккөздер
 

Санат:11 ақпанда туғандар
Санат:1899 жылы туғандар
Санат:Ярославль губерниясында туғандар
Санат:2 шілдеде қайтыс болғандар
Санат:1972 жылы қайтыс болғандар
Санат:Екатеринбургте қайтыс болғандар
Санат:Санкт-Петербург тау-кен университеті түлектері
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:РКФСР-дің еңбек сіңірген ғылым және техника қайраткерлері
Санат:КСРО металлургтері
Санат:Широкореченск зиратында жерленгендер
Санат:Орал мемлекеттік техникалық универститеті оқытушылары
Бименде Баймаханов

**Бименде Баймаханов** (1 шілде 1923, Жалағаш ауданы, Ақсу ауылы) – соғыс және еңбек ардагері, қаржыгер. Қаржы ісінің үздігі, Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген экономисті.

## Өмірбаяны
* ҚазМУ-дың (ҚазҰУ) экономика факультетін экономист-қаржыгер мамандығы бойынша бітірген (1960). 
* 1949 жылы армия қатарынан оралғаннан кейін Жалағаш ауданында қаржы бөлімінде бухгалтер, бас бухгалтер қызметін атқарды. 
* 1955 жылдан Қызылорда облысы бақылау-тексеру бөлімі бастығының орынбасары
* 1959–85 жылы Қызылорда облыстық қаржы бөлімі бастығының орынбасары болды.

## Марапаттары

* І дәрежелі «Отан соғысы» ордені
* ІІ дәрежелі «Отан соғысы» ордені
* «Құрмет белгісі» орденімен
* бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1 шілдеде туғандар
Санат:1923 жылы туғандар
Санат:Жалағаш ауданында туғандар
Санат:Қазақстан қаржыгерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген экономисттері
Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Алыптомар мазары

**Алыптомар мазары** – Ақмола облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың бас кезіндегі сәулет ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Қорғалжын ауданы, Абай ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 10 км жерде орналасқан.

## Сипаты
Мазар құрылысы салынған жер - Алыптомардың жерленген жері. Мазардың биіктігі 6 м, қабырғасының қалыңдығы бір кірпіш бойы (10х10х25 см). Дөңгелек пішінді. Кіре берісі арка тәрізді қаланған. Күмбезі сфера тәріздес. Күйдірілмеген кірпіштен (топырақ пен сабаннан жасалған) тұрғызылған. Аса безендірілмеген. Аталған кесене туралы Ақмола облысы тарихи және мәдени мұрасы жинағында біршама мәліметтер кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Ақмола облысы сәулеті
Санат:Ақмола облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан кесенелері
Анатолий Усманович Юнусов

**Юнусов Анатолий Усманович** (1934 жылы туған, Қарағанды облысы Октябрь ауданы Майқұдық кенті) – еңбек ардагері. Ауыр жүк тиейтін автопоезд жүргізушілерінің бригадирі, Социалистік Еңбек Ері (1986), КСРО Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1985). Еңбек жолын 1951 ж. «Қарағандышахтақұрылыс» №2 тресінің құрылыс басқармасында электр дәнекерлеуші болып бастаған. Кейіннен осы мекемеде жүргізуші (1956), Ақмола автокөлік комб-ның бригадирі (1974) болып жұмыс істеген. 11-шақырылған КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты. КСРО ордендері, медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1934 жылы туғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Райымбек ауылы

**Райымбек** — Алматы облысы Қарасай ауданындағы ауыл, Райымбек ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қаскелең қаласынан шығысқа қарай 12 км жерде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1970-1997 жылдары көкөніс-сүт өндіретін кеңшардың орталығы болды. Оның негізінде Райымбекте және округке қарасты Абай, Далан, Іұмтоған және Қырғауылды ауылдарында ӨК, ЖШС және бірнеше шаруа қожалығы жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Қарасай ауданы елді мекендері
Шошқа

**Шошқа, доңыз** – жұптұяқтылар отрядына жататын сүтқоректі жануар. Адамның ең алғаш қолға үйреткен үй жануарларының бірі. Шошқаның шығу тегі Еуропа және Шығыс Азия жабайы қабандары болып саналады. Оның бітімі ірі, жұмыр, аяқтары қысқа, денесін ақ, қара, қоңыр, қызғылт, т.б. түстегі қатқыл әрі сирек түк басқан. Бас сүйегі сүйір, ұзын, төменгі жағында жер қопаратын сүйек өсіндісі бар, тұмсығы тақыр. Тістері өсімдік және басқа да азықтың түрлерін жеуге бейімделген. Қарны бір бөліктен тұрады, ішегінің ұзындығы денесінен 20 есе артық, көру қабілеті нашар, есту және иіс сезу мүшелері жақсы жетілген. Қорек талғамайды, суды таңдап ішіп, шомылғанды ұнатады. Ұрғашысы 9 – 10 айда еркегімен жұптастырылып, жылына 2 – 3 рет 8 – 12-ден торайлайды. Ұрғашысының салмағы 130 – 150 кг, еркегі 180 – 200 кг-ға жетеді. Өсіп-жетілу ерекшеліктеріне байланысты Шошқалар 4 топқа бөлінеді: кеш жетілетіндер (Еуропаның ұзын және қысқа құлақты Шошқалары), өте тез жетілетіндер (сиам және ескі неополитан Шошқасынан тараған майда салмақты Шошқалар), тез жетілетіндер (ТМД елдерінде кең тараған Шошқа тұқымдары) және орташа қарқында жетілетіндер.

## Дереккөздер


Санат:Шошқалар

be-x-old:Сьвіньні

fiu-vro:Tsiga

zh-min-nan:Ti-kho
Халида Есенқұлқызы Маманова

**Халида Есенқұлқызы Маманова**(*24 наурыз 1918, қазіргі [[Алматы облысы]] Жансүгіров ауданы – 15 тамыз 1977, [[Ақтөбе]] қаласы*) – ғалым, медицина ғылымдарының доктары (*1967*), профессор (*1969*).

## Өмірбаяны
Әкесі Есенқұл қажы Мамания мектебін ұйымдастырушылардың бірі болды. Халида Есенқұлқызы Маманова сол мектепте оқыған алғашқы қазақ қыздарының бірі. Алматы медициналық институтын бітірген (*1941*). 1942 – 46 жылдары Қызыл Армия қатарында әскери дәрігер болып, мед. қызметтің капитаны атағын алған, 1946 – 51 жылдары Алматы медициналық институтында ассистент, 1951 – 54 жылдары кәсіподақтар жүйесінде қызметкер, 1959 жылдан өмірінің соңына дейін Ақтөбе медициналық институтының (*қазіргі Батыс Қазақстан медициналық академиясы, М.Оспанов атындағы*)патология кафедрасының (өзі ұйымдастырған) меңгерушісі болды. Негізгі ғылыми еңбектері патолонолог, физиолог мәселелеріне арналған. Халида Есенқұлқызы Маманова әр түрлі ауру кезінде организмде туатын арнайы емес реакцияларға сипаттама берді. Қызыл жұлдыз, “Құрмет белгісі” ордендерімен марапатталған.
## Шығармалары
Шығармалары: 
*К патогенезу рака. В кн. Вопросы онкологии и радиологии, А.-А., 1963; 
*Изогемагглютинины и гетерогемагглютинины как неспецифические факторы реактивности организма человека и животных, М., 1967.

## Дереккөздер

Санат:1918 жылы туғандар
Санат:1977 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ақтөбеде қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Ағза

**Ағза** немесе **Организм** ( және  – *келісті түрге келтіру*) – белгілі ортаға өз бетімен тіршілік етуге бейімделген, тірі және тарихи қалыптасқан біртұтас жүйе. Тұқым қуалаушылық қасиеттеріне сәйкес өзіне тән құрылысы мен даму ерекшелігі бар. Ағза бірнеше деңгейден-жасушадан, ұлпадан, мүшелерден, мүшелер жүйесінен, бүкіл дене тұтастығынан тұрады.

Құрылысы мен қызмет ерекшелігіне байланысты органдар жүйелері мен аппараттары: 
* дене*' ([[сомалық]]), 
* ішкі органдар ([[висцералды]]) және  
* байланыстырғыш ([[интегралды]]) органдар жүйелері болып бөлінеді. Органдар жүйелер құрылысы әртүрлі, бірақ белгілі бір қызмет атқаратын мүшелер (*ағзалар*) құрайды.

Құрылысына байланысты органдардың: 
* қабатты (*тері*), 
* түтікше (*ішкі мүшелер*) және 
* паренхималы түрлері болады.

Организмнің құрылым бірліктері – жасушалар, ұлпалар  (*тіндер*), мүшелер. Организмдер бір жасушалы және көп жасушалы болып бөлінеді. Бір жасушалы Организмдердің ішінде колониялы (*шоғырлы*) түрлері де бар. Мысалы, *вольвокс'', т.б. Әрбір жеке дарабастар да өз алдына жеке ағза болып саналады.

## Дереккөздер


Санат:Ағзалар
Смирновка (Қостанай облысы)

**Смирновка** — Қостанай облысы Қарабалық ауданындағы ауыл, Смирнов ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қарабалық кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 18 км жерде, қара топырақты дала белдемінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы ауылдың тұрғындары 1699 адам (835 ер адам және 864 әйел адам) болса, 2009 жылы 1071 адамды (511 ер адам және 560 әйел адам) құрады.
 
## Тарихы
Іргесі 1961 жылы ұйымдастырылған астық кеңшарының орталығы ретінде қаланған. 1996 жылы кеңшар негізінде Смирновкада бірнеше шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Қарабалық ауданы елді мекендері
Михаил Васильевич Яглинский

**Яглинский Михаил Васильевич**(1922, Бурабай ауданы Клинцы ауылы – 1978, Макинск қаласы) – Кеңес Одағының батыры (1945). Алматы жоғары партия мектебін бітірген (1949). Еңбек жолын 1937 ж. Макинск темір жол бекетінде жол тексерушісі болып бастаған. 1942 ж. қантарынан армия қатарында. Аға сержант Яглинский 124-атқыштар бригадасында, кейіннен 158-атқыштар дивизиясында барлаушы болды. Кіші лейтенанттар курсын бітірген соң барлаушылар взводын басқарды. 1944 ж. қазанның аяғында Лайжува селосына (Латвия) барлау жүргізу кезінде ерекше көзге түсті. 1946 ж. запасқа шықты. 1970 жылдан Макинск қаласында партия және шаруашылық жұмыстарында болып, зейнеткерлік демалысқа шықты. КСРО ордендері, медалдарымен марапатталған. Яглинскийдің құрметіне Макинскдегі бір көшеге есімі берілген. Яглинский атындағы жүлде үшін жеңіл атлетикадан облысы және ауданы жарыстар өткізіліп тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Шошқа аскаридозы

**ШОШҚА [[Аскаридоз|АСКАРИДОЗЫ]]** – шошқаның ащы ішегінде *Ascarіs suum* паразитті нематодасы тудыратын ауру. Шошқа аскаридозының жұмыртқасын жемшөп, сумен бірге жұтып жұқтырады. Көбіне Шошқа аскаридозымен 2 – 3 айлық торайлар ауырады. Аурудың белгілері: өкпесі қабынады, ыстығы көтеріліп мазасызданады, содан соң іші өтіп, әлсіреп сілекейі ағады, кейде торайлар оқтын-оқтын қалшылдап, дірілдейді. Ауырған малдың денесінде бөртпе, есекжем, т.б. шығып, жарылады және қотырға айналады. Аурудың алдын алып емдеу үшін паразиттің жұмыртқасын тауып, жою керек. 14 – 35 тәулік болған торайларды гигроветин, пиперазин препараттарымен емдеу қажет.

## Дереккөздер
Мысабай

**Мысабай** (Мұсабай) Аманқұлұлы (кей деректе Бектұрғанұлы) (1820, Қазалы уезі, Табанкөл ауылы – 1909, сонда) – жырау. 

Жасынан ескіше оқып, шығыстық сюжеттер негізінде дастандар жазды, сазгерлік өнерімен, суырыпсалма ақындығымен танылды. Оның “Біреу жарлы, біреу бай, Бәрін қылған бір құдай” деген өлең жолдары ел аузында мәтелге айналды. Ол “Жанқожа батыр” жырын алғаш халық арасына таратушылардың бірі болды. Бұл жырды Н.Г. Веселовский 1893 ж. Қазалыда жазып алып, “Киргизский рассказ о русских завоеваниях в Туркестанском крае” атты кітапта жариялады (1894, Петербург). Кейін жергілікті сот қызметкері И.В. Аничков Мысабайдан жырдың көне қолжазбасын алып, “Киргизский герой Джахандхожа Нурмагамбетов” атты кітабына енгізген (Қазан, 1894). Бұл жырды С.Сейфуллин “Жаңа мектеп” журналында (1926, ғ5) жариялады. Мысабай “Бекет батыр”, “Қыз Жібек” жыр-дастандарын жеткізуші ретінде де танылды.

## Дереккөздер


Санат:1820 жылы туғандар
Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:1909 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ жыраулары
Михаил Егорович Янко

**Янко Михаил Егорович** (1918, Айыртау ауданы Всеволодовка ауылы – 1945) – Кеңес Одағының батыры (1945, қаза тапқаннан кейін). Алтыншы сыныпты бітірген соң Буденный атындағы ұжымшарда жұмыс істеген. 1943 ж. шабуылдаушы-ұшқыштар әскери-теңіз авиац. училищесін бітірген. Әскери қызметін жалғастыру үшін Қиыр Шығыста жасақталып жатқан әуеден шабуылдаушы полктің құрамына жіберіледі.  1945 ж. жауынгерлік тапсырманы орындау кезінде Янко оқ тиіп, өртене бастаған ұшақты жаудың штабына бағыттап, капитан Гастелло мен майор Каштанкиннің ерлігін қайталаған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Борис Владимирович Яворский

**Яворский Борис Владимирович** (1910 жылы туған, Курск облысы Борисовка с.) –  Социалистік Еңбек Ері  (1957). Ауыл шаруашылығы техникумын бітірген соң, Қазақстанға жіберілген. 1930 ж. Павлодар облысында ауданы жер бөлімінде агроном, 1954 жылдан Қызылту ауданы Бидайық кеңшарының директоры болып жұмыс істеген. Облыс аумағынан көшіп кеткен.

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Амангелді (Ақмола облысы)

**Амангелді** — Ақмола облысы Ақкөл ауданы, Урюпин ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы —  Ақкөл қаласының батысында 29 км-дей жерде.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, дәрігерлік пункт, кітапхана, «Амангелді» шаруақожалығы бар. Ауылда жазушы Жайық Бектұров дүниеге келген. Ауыл жанынан Ақкөл — Атбасар автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Ақкөл ауданы елді мекендері
Смитсонит

**Смитсонит** (ағылшын  минерологы Дж.Смитсонның (1765 — 1829) құрметіне аталған), мырыш шпаты — карбонаттар класының минералы. Химиялық  формуласы: ZnCO3, құрамында ZnO — 64,9%, CO2 — 35,1%; қоспалары: Fe, Mn, Cd, Mg, Pb. Тригондық сингонияда кристалданып, ромбоэдр, скаленоэдр пішінді кристалдар түзеді. Агрегаттары түйірлі немесе топырақ тәрізді масса, іркінді түрінде болады. Түсі ақ, сарғыш, сұр, қоңыр; шыныдай жылтыр, қатт. 4 — 4,5, тығызд. 4,3 — 4,4 г/см3. Смитсонит әк тастарда орналасқан мырыш, полиметалл кендерінің тотығу белдемінде сфалерит есесінен түзіледі. Смитсонит  Қазақстанда Қаратау полиметалл кендерінен (Ащысай, Байжансай, Мырғалымсай, т.б.) табылды. Смитсонит тің көп шоғыры — мырыш кентасы.

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Мырыш минералдары
Санат:Карбонат минералдар
Санат:Кендер
Организмді тірілту

**Организмді тірілту**, **реанимация** ( – *қайта* және  – *жандандыру*) – ағзаның тіршілік етуіне қажетті ең маңызды органдар қызметінің бұзылуын не тоқтауын қалпына келтіру. Организмді тірілту ажалды жағдайларда, оның ішінде клиникалық өлім кезінде қолданылады. Әдетте, ағза тіршілігі біртіндеп барып тоқтайды. Бұл кезде  ми және орталық жүйке жүйелері тіршілігін толық жоғалтпайды. Физиологиялық зерттеулер нәтижесінде өмір мен өлім арасында белгілі бір аралық жай болатыны дәлелденген. Бұны клиникалық өлім деп атайды. Бұл кезде *тыныс алу, жүрек соғысы, шартты және шартсыз рефлекс байқалмайды, клиникалық өлім 5 – 8 минутқа созылады*. Организмді тірілту үшін ең алдымен қолдан тыныс алдыру мен жүрекке массаж жасалынады. Сондай-ақ, қан құю, жүректі электрмен дефибрилляция жасау шаралары да жатады. Организмді тірілтуге бағытталған негізгі шаралар түріне қарай жүрек-өкпелік, жүректік, тыныс алу реанимациясы деп бөлінеді. Клиникалық өлімнен ағнаны тірілту неғұрлым ерте (*8 минуттан*) басталса және қолдан тыныс алдыру мен жүрекке массаж дұрыс жасалcа  нәтижелі болады. Бұрын ауырмаған адам кенеттен не кездейсоқ себептерден (*мысалы, электр тогы соққанда, наркоз көп мөлшерде берілсе, әр түрлі себептермен жүрегі тоқтап қалғанда, т.б.*) клиникалық өлімге ұшыраған жағдайда, ағнаны тірілту жиі қолданылады. Адам ұзақ ауырып, оның ағзасындағы тіршілікке маңызды органдарында (*мысалы, жүйке жүйесінде, т.б.*) қайтымсыз өзгерістер байқалса, Организмді тірілтуге мүмкіндік болмайды. Бұл кезде өлімнің биологиялық сатысы басталады.
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Неприпасов пен Кобяков елшілігі

**Неприпасов пен Кобяков елшілігі** – Ресей мемлекеті Сібір әкімшілігінің Тәуке ханға жіберген елшілігі. Елшілікті 1692 ж. Сібір воеводасы С.Салтыков ұйымдастырды, құрамына казактар Андрей Неприпасов пен Василий Кобяков және тілмаш Шаманаевтар енді. Елшіліктің негізгі мақсаты – шекарадағы қазақ-орыс жанжалдарын бейбіт реттеу және өзара сауда-саттық жөнінде келіссөздер жүргізу еді. Тәуке хан елшілік өкілдерінен Сібір әкімш-не жіберілген және ұзақ уақыт тұтқында отырған өз елшілері Сары мен Келдей мырзалардың дереу қайтарылуын талап етті. Неприпасов пен Кобяков елшілігімен жүргізілген келіссөздер нәтижесіз аяқталды. Тәуке хан Тобылға Құлтубай Аталықов бастаған жаңа елшілерін аттандырды. Хан адамдарымен бірге А.Неприпасов елшілігінің мүшелері де бірге кетті. Тобылға қазақ елшілігінің келуі жөнінде хабар алған патша үкіметі Келдей мырзаны дереу босатып, оған бағалы сыйлықтар беруге бұйрық берді.
## Сілтемелер
*Елшілік
*Тәуке хан
*Ресей
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Николай Дмитриевич Ястребинский

**Николай Дмитриевич Ястребинский** (1912, Акмола – 1978, Киев) – Кеңес Одағының батыры. Курск облысында орта мектепті, Воронеж зоовет. институтының 3 курсын бітірген. Корочанск бау-бақша техникумында оқытушы, ауданы жер бөлімінде аға зоотехник болған. 1934 ж. армия қатарына алынып, кеңес–финн соғысына қатысқан. 1940 ж. желтоқсанында Бендер ауданы партия комитетінде (Молдавия) насихатшы болып жұмыс істеген. 1941 жылдың 25 маусымынан армия қатарына алынып, клуб бастығы, ротаның саяси жетекшісі, батальонда партбюро хатшысы, 7-мотопонтанды батальон командирінің саяси істер жөніндегі орынбасары болған. Украинаны азат ету үшін болған шайқастарда айрықша көзге түсті. 1946 жылдан запастағы майор. Киев қаласында тұрып, электровоз жүргізушісі болып жұмыс істеді. КСРО ордендері, медалдарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Кеңес Одағының батырлары
Шалқан

thumb|right|200px|Шалқан
**Шалқан** (*Brassіs rapa*) — орамжапырақ тұқымдасына жататын екі жылдық шөптесін өсімдік туысы; көкөніс дақылы. Жеуге жарамды тамыржемісі ақ немесе сары түсті болады.

Бірінші жылы жапырағы мен етжеңді тамыр жемісі жетіледі, екінші жылы гүлдейді және тұқым береді. Гүлшоғыры қалқанша тәрізді, түсі қызғылт сары, сарғыш. Жемісі — сопақша келген бұршаққын. Шалқан жәндіктер арқылы айқас тозаңданады, суыққа төзімді, ылғал сүйгіш өсімдік. 12 — 20°С темп-рада жақсы өседі. Вегетациялық дәуірі 60 — 85 тәулік. Тамыржемісінде 8,5 — 16,9% құрғақ зат (оның жартысы қант), 22 — 73 мг% С, В1, В2 витамині, каротин, қыша майы, тағы басқа болады. Шалқанды жастай, пісіріп, қуырып тағамға пайдаланылады. Шалқанның Петровский-Қ, Майская, Желтая зеленоголовая-172, Миланская белая красноголовая-283 сорттары аудандастырылған. Шалқан саздақ және құмды топырақта жақсы өседі. Тұқымын көктемде себеді. Егістіктің әр гектарын 10 — 15 кг фосфорлы және калийлі тыңайтқыштармен үстеп қоректендіреді. Шалқанның әр гектарынан 150-ден 350 ц-ге дейін өнім жиналады.

## Сілтемелер
*Пияз
*Сәбіз

## Дереккөздер


Санат:Орамжапырақтар
Зевстің алтын мүсіні

[thumb| alt=A.| ''[Зевс*.]]*'Зевстің алтын мүсіні''' – кезінде Ежелгі Грекиядағы Олимп тауында Зевс құдайға орнатылған ескерткіш, “әлемнің жеті кереметінің” бірі. Б.з.б. 5 ғ-да өмір сүрген белгілі афиналық мүсінші Фидий сомдаған. Ежелгі гректер құдайлардың құдайы деп сенген Зевске арнап ақ мәрмәрдан зәулім сарай тұрғызған болатын. Фидий өзінің мүсінін осы сарай ішіне сомдаған. Тақта отырған құдай мүсінінің биіктігі 17 м болған, ол сарай төбесіне сәл-ақ тимей тұрған. Зевс отырған тақ түгелдей алтын және піл сүйегінен жасалған. Негізгі ағаштан істелген құдай мүсінінің беті, қолы, аяғы және ашық төсі өте нәзік зергерлікпен өңделген піл сүйегімен түгелдей қапталған. Мүсіннің белден төм. бөлігі гүлдермен, жұлдыздармен, әр түрлі хайуанаттар бейнесімен көркемделген алтын жамылғымен жабылған. Мүсінші Зевстің бір қолына ұстатқан жеңімпаздық құдайы Ника бейнесі де, екінші қолындағы қыран қонған тұғыр да алтын мен піл сүйегінен жасалған еді. Ал Зевстің басына таза алтыннан өрілген тәж кигізілген болатын. Ежелгі гректер ең үлкен бақытсыздық – Зевс құдайдың алтын мүсінін көрместен бұрын өліп кету деп есептеген. Сондықтан да ес білген әр адамға бұл бейнені көру арман болған. Б.з. 5 ғ-нда Зевс мүсінін Грекиядан Константинопольге (қазіргі Стамбұлға) көшірген. Мүсін сонда өртте қалып жоқ болды. Бірақ оны көрген адамдардың жан-жақты суреттеп, сипаттап қалдырған көптеген қолжазбалары арқылы Зевстің алтын мүсінінің қандай болғанын көзге елестетуге болады.

## Дереккөздер


Санат:Ежелгі Грекия мүсіндері
Санат:Әлемнің жеті кереметі
Василий Васильевич Смыслов

**Василий Васильевич Смыслов** (24.3.1921, Ресей, Мәскеу —  27.3.2010, сонда) — шахматтган дүние жүзінің жетінші чемпионы (1957 — 58), халықаралық дәрежедегі гроссмейстер (1950). КСРО-ның еңбек сіңірген спорт шебері (1948), шахмат композициясынан халықар. дәрежедегі төреші (1957). Шахмат ойнауды алты жасында әкесі В.О. Смысловтан үйренген. Мәскеу қаласының чемпионы (1942, 1943), 1944 ж. М.Михаил Моисеевич Ботвинникпен 1-2-орынды бөлісті. КСРО чемпионы (1949), күміс (1944, 1955), қола жүлдегері (1947, 1969, 1971). 1948 ж. әлем чемпионы атағы үшін өткен турнирде 2-орын алды. 1953, 1956 ж. әлем чемпиондығынан үміткерлер турнирлерін ұтты. 1954 ж. әлем чемпионы Михаил Моисеевич Ботвинникпен тең түсті. 1957 ж. Михаил Моисеевич Ботвинникті 12,5:9,5 (+6, –3, =13) есебімен ұтып, әлем чемпионы атанды. Бірақ 1958 ж. қарымта қайтару кездесуінде 10,5:12,5 (–5, +7, =11) есебімен ұтылып қалды. 1984 ж. финалдық бәсекеде Г.Каспаровқа —4,5:8,5 есебімен ұтылды. КСРО құрамасы сапында Бүкіләлемдік шахмат олимпиясында 10 рет (1952 — 54, 1968 — 74), Еуропаның командалық чемпионатында бес рет (1957 — 73), әлемнің командалық чемпионатында (1985) жеңіске жетті. 73 халықар. турнирге қатысып, 20 мәрте жеңімпаз және 42 рет жүлдегер атанған. Ол көптеген кітаптардың авторы. Шахмат теориясы бойынша испан партиясы, славян қорғанысы, ферзь гамбиті дебюттерінің дамуына үлес қосты, Грюнфельд қорғанысында жаңа жүйені талдап шығарды.

## Дереккөздер

Санат:КСРО шахматшылары
Санат:Шахматтан әлем чемпиондары
Василий Петрович Ярошенко

**Ярошенко Василий Петрович** (1903, Донецк облысы Марьинск ауданы Павловка с.) – комбайн жүргізушісі, Социалистік Еңбек Ері (1966). Астық бастыратын машина жүргізушілері курсын, механизация мектебін бітірген (1934). Бурабай МТС-нде, Бурабай ауданының Коммунизм жолы және Златополье кеңшарларында комбайн жүргізушісі болып жұмыс істеген.

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 6-шақырылымының депутаттары
Санат:1903 жылы туғандар
Мыс кентастары

**Мыс кентастары** – құрамынан мыс алынатын табиғи шикізат. Оның құрамына мысы бар 240-тан аса минерал кіреді. Олардың ішінде өнеркәсіптік негізгілері: халькопирит (құрамындағы мыстың мөлш. 34%), борнит (63,3), ковеллин (66,4), халькозин (79,8), теннантит (57), тетраэдрит (52,3), энаргит (48,3), куприт (88,8), тенорит (79,8), малахит (57,7), азурит (55,3), хризоколла (36,1), брошантит (56,2), атакамит (59,5). Басты өнеркәсіптік сульфид кендерінің құрамында мыстан басқа молибден, алтын, күміс, рений, индий, кадмий, висмут, сүрме, теллур, селен, тағы басқа құраушылар болады. Мыс көбінесе гранитоидтармен және негізді тау жыныстармен байланысты. Негізді (габбро, норит) және ультранегізді (пироксенит, перидотит, оливинді диабаз) таужыныстармен байланысты мыс кенінде кобальт, никель мен платиноидтар болады. Скарндық кен орындарда мыс кенімен бірге темір кені жаралады. Мысты құмтас кен орындары мысқа бай, әлемдік мыс өндірісінде екінші орын алады. Қазақстанда бұл кен типтері басты орында (мысалы, Жезқазған кен орны). Гидротермальдық мыс кендері кешенді пайдаланылады, олар колчедандық типке жатып, сульфид минералдардан тұрады (Кенді Алтай). Минерал. және хим. құрамдарына байланысты Мыс кентастарының технология сорттары сульфидтік, тотыққан, аралас болып ажыратылады. Сонымен қатар Мыс кентастары сом және сеппелі-тарамшалы болып бөлінеді. Мыс кентастарының ірі кен орындарына Жезқазған, Қоңырат, Ақтоғай, Жаман Айбат, тағы басқа жатады. Кен орындарының көлемі ірі болуына байланысты, порфирлік мыс кені ең басты өнеркәсіптік типке жатып, одан мыс (әлемдік мыс өндірісінің 50%-дан астамы) пен молибден өндіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Мыс минералдары
Қожахмет Мәдібайұлы Баймаханов

**Баймаханов Қожахмет Мәдібайұлы** (1953 жылы туған, Жалағаш ауданында) – кәсіпкер, мемлекеттік қызметкер. Томск инжинерлік құрылыс институтын бітірген (1978). Еңбек жолын 1978 жылы Жалағаш кентіндегі 1605 жылжымалы механикалық колоннада бастады, 1982 – 89 жылы 27-ЖМК-ның директоры, 1989 – 94 жылы қазіргі Бұқарбай батыр атындағы кеңшардың директоры. 1994 жылы Қазақстан Республикасының Жоғарғы Кеңесінің депутаты, 1997 – 99 жылы Жалағаш ауданының әкімі, 1999 жылдан Қызылорда қаласының әкімі болды. 2005 жылдан «Асар Холдинг ЛТД» ЖШС құрылыс фирмасының бас директоры. «Мемлекеттік басқару тегершігін жетілдіру» бағдарламасы бойынша сертификат алған (2000). «Құрмет» орденімен, медальдармен марапатталған.

Әскери атағы - аға лейтенант.

Діни көзқарасы - ислам.

Саяси  қайраткер ретіндегі идеалы - Ф.Д. Рузвельт.

Хоббиі - үлкен теннис.

Сүйіп оқитын әдебиеті -  Қазақстан және оның халқы туралы тарихи шығармалар.

Үйленген. Жұбайы -  Құстабаева Әзиза (1953 жылы туған).  Қыздары - Баймаханова Тымар  Қожахметқызы (1976 жылы туған), Баймаханова Раушан  Қожахметқызы (1977 жылы туған) , Баймаханова Шолпан Кожахметқызы (1978 жылы туған);  ұлы - Баймаханов Дархан  Қожахметұлы (1980 жылы туған).

## Дереккөздер

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Тұлғалар
СОГЭ

СОГЭ, Сөге, Сақал (туған жылы белгісіз — 711 жылы өлген) — Түргеш қағандығының қағаны (708 — 11). Билікке әкесі Үшлік өлген соң келген. Осы жылы Қытайдың Таң патшалығының солтүстік-батыстағы тірек бекіністерін талқандады. 709 ж. Таң патшалығы Согэнің “он төрт тайпаның қағаны” әрі“Алып Білге қаған”деген атағын ресми түрде мойындауға мәжбүр болады. Сондай-ақ осы жылы Батыс Түрік қағанатының негізгі аумағына түргештердің бақылауы орнады. 711 ж. Таң патшалығымен әскери одақ құрып, Шығыс Түрік қағанатына қарсы соғыста ойсырай жеңілді және осы соғыста қазаға ұшырады.

 

## Пайдаланылған cілтемелер



 

Санат: Тарих
Желінқап

[thumb|right|250px|Желінқап. [Қазақстан Республикасының Ұлттық мұрағаты|ҚР МОМ материалдары бойынша суретін салған Ж. Шәйкен.]]
**Желінқап** – дәстүрлi мал шаруашылығында мал желiнiн қорғайтын құрал түрi. 

## Қолданысы
Желінқап жұмсақ матадан желiн, шап айналасын түгел жауып тұратындай етіп тігіліп, жоғары қарай белден асыра ұзын баумен байланады. Оны қыстың аязында малдың желініне суық тиіп жарылмас үшін, жылы маусымда қан соратын жәндіктерден (кене) қорғау үшін және төлі еміп қоймас үшін пайдаланады.
Сондай-ақ, топ желiн‚ желiнсау‚ iрiңдi жараға ұласқан ауруларды емдегенде дәрi, май жаққан соң шаң-тозаңнан қорғау мақсатында тағады. 

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Добросмыслов  А.И.  Скотоводство  в  Тургайской  области.  Оренбург, 1895; 
* Сарыбаев Ш., Нақысбеков О. Қазақ тiлiнiң аймақтық лексикасы. Алматы, 1989; 
* Қасиманов С. Қазақ халқының қолөнерi. Алматы: Қазақстан, 1995; 
* ҚР МОМ – материалдарынан; 
* ОМЭЭ – материалдарынан.

Санат:Мал шаруашылығы
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Органикалық анализ

**Органикалық анализ**, **органикалық талдау** – органикалық заттардың сандық, сапалық құрамын және химиялық құрылысын анықтау әдістері жөніндегі ғылым. Органикалық анализ элементтік, функционалдық анализдер болып екіге бөлінеді. ***Элементтік анализ*** – органикалық қосылыстардың құрамына кіретін элементтерді сандық және сапалық тұрғыдан анықтау болып табылады. Ол **екі кезеңнен**: *анықталушы элементтің органикалық заттың құрамынан бейорганикалық қосылыс түрінде бөлінуі және бейорганикалық анализ әдістерімен сандық немесе сапалық анықтау*. ***Функционалдық анализ*** – органикалық зат құрамына кіретін реакцияға қабілетті атомдар немесе олардың жиынтығынан құралған топтарды (*карбоксил –COOH, нитриль –CN, азотоп –N=N–, т.б.*) анықтау. Бұл әдіс затты физикалық-химиялық қасиеттеріне сүйеніп анықтауда көп қолданылады. Көп жағдайларда қорытынды нақты болу үшін физикалық және физикалық-химиялық аспаптар және физикалық-химиялық әдістер (мысалы, ИІ, УК, ЯМР, раман, рентген-, масс-спектроскопия, т.б.) қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Химия
Түр түзілу

**Түр түзілу**, жаңа түрдің пайда болуы – өте күрделі әрі ұзақ уақыт аралығын қамтитын эволюциялық процесс. Жаңа түрдің пайда болуын алғаш рет Чарлз Дарвин табиғи сұрыптау тұжырымдамасында ерекше атап көрсетті (1859).
thumb|left|эволюциялық процесс
Ол өзінің тұжырымдамасын **дивергенция** деп атады. Дарвиннің пікірі бойынша кез келген ірі жүйелік топтар (өсімдіктер де, жануарларда да) бастапқы бір ғана ата-тектен пайда болып, олар кейіннен кейбір белгілері арқылы бір-бірінен ажырай бастаған. Мұны монофилетикалық теория деп атайды. Қазіргі кезде түр түзілу құбылысы дизруптипті (ағылш. dіsrupt – бөлініп кету) сұрыпталу негізінде түсіндіріледі. Америкалық ғалым Э.У. Майр (1904 – 2000) түр түзілудің негізгі 3 қағидасын атайды:
#) филетикалық түр түзілу – бастапқы ескі түрдің өзінен бірте-бірте жаңа түр түзіліп, түр санының өзгермеуі. Мысалы, бастапқы А түрден жаңа В түр пайда болады (АВ);
#) буданды түр түзілу – бастапқы екі түрдің қосылуынан жаңа бір түрдің пайда болып (АБВ), табиғатта түр санының азаюы; 
#) дивергентті түр түзілу – бастапқы бір түрден жеке топтардың бөлінуі арқылы екі не одан да көп түрдің пайда болуы (ААБ). Түр түзілу процесі бір түрге жататын организмнің өз ішінде жеке топтардың бірте-бірте бір-бірінен оқшаулануы нәтижесінде жүріп отырады. Бұл жағдай маусымдық, экол., геогр., физиол., этол. және генет. оқшауларға тікелей байланысты жүзеге асады. түр түзілудің негізгі екі жолы бар: аллопатриялық түр түзілу (бір кеңістікте таралған түрден жаңа топтар пайда болып, олардың әрқайсысынан жеке жаңа түрлер шығып, олардың таралу аумақтарының бір-бірінен бөлінуі); симпатриялық түр түзілу (бастапқы түр тіршілік еткен орта жағдайларында жаңа түрлердің пайда болуымен ерекшеленеді де жаңа түрлердің таралу аумағында өзгеріс байқалмайды). Түр түзілудің бұл түрі жануарларға қарағанда өсімдіктер арасында жиі кездеседі. Симпатриялық түр түзілуде бастапқы түрдің хромосомалық жиынтығының өзгеруі полиплоидтау және будандасу жолымен жүзеге асады. Соңғы кездегі ғылыми  жетістіктер түр түзілудің генетикалық негізін гендер жиынтығының өзгеруімен түсіндіреді. Бастапқы түрдің гендер жиынтығының өзгеруінен өзгеше жаңа түрлер пайда болады. Табиғатта табиғи сұрыптаудың нәтижесінде болатын түр түзілу процесінің сызба нұсқасын былай көрсетуге болады: (сызбаны қараңыз).

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы" 9 том

Санат:Эволюция
Қызылжар (Еңбекшіқазақ ауданы)

**Қызылжар** (2010 жылға дейін – *Совет*) — Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы ауыл, Көктөбе ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Есік қаласынан шығысқа қарай 1 км жерде, Іле Алатауының бөктерінде орналасқан. 

## Тарихы
1957-1997 жылдары Көктөбе кеңшарының бөлімшесі болды. Оның негізінде шаруа қожалықтары жұмыс істеді. 

## Дереккөздер

Санат:Еңбекшіқазақ ауданы елді мекендері
Советское (Мағжан Жұмабаев ауданы)

**Советское** — Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданындағы ауыл, Алтын дән ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Булаев қаласынан оңтүстікке қарай 50 км-дей жерде, Үлкен Сарыайғыр көлінің солтүстік-шығыс жағасында орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 2432 адам (1175 ер адам және 1257 әйел адам) болса, 2009 жылы 2078 адамды (1010 ер адам және 1068 әйел адам) құрады. 

## Тарихы
Іргесін 1909 жылы Украинадан қоныс аударған шаруалар қалады. Ауыл шаруашылығын ұйымдастыру жылдарында ұжымшардың, 1942-96 жылы ұжымшар негізінде құрылған шошқа өсіретін кеңшардың орталығы болған. 1996 жылы кеңшар негізінде шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Мағжан Жұмабаев ауданы елді мекендері
Соғды әдебиеті

thumb|upright|<small>Б. з. 580 жылы Қытайда қайтыс болған соғдылық сәудегер және шенеунік Уиркактың ұлдары жазған соғды тіліндегі эпитафия</small>
thumb|upright|<small>Шамамен 9-13 ғасырлардағы манихейлік несие берушінің хатынан алынған соғды мәтіні</small>
thumb|upright|<small>Эстрангело тілінде жазылған және Тұрфаннан табылған соғды христиан мәтіні (9-11 ғғ.)</small>
**Соғды әдебиеті** — кейін тәжік, өзбек халықтары құрамына енген соғдылардың әдебиеті. Арамей жазуы үлгісіндегі ескерткіштері (4—10 ғасырлар) соғдылардың сауда орындары болған Шыңжаң жерлерінен 20 ғасырда табылды. Дуньхуанның батысындағы күзет мұнарасы орнынан табылған хат түріндегі жазбалар («Көне соғды хаттары», 4 ғасырдың) басымен соғдылардың әкімі болған Деваштичтің «Муг архиві» соғды әдеби тілінің нормасын аңғартады. Бірінші, екінші архивтерде көркем хат стилінің басымдығы аңғарылады. Тілі жағынан қазіргі қолданысқа ең жақын шығарма Рүстемнің диюлармен шайқасы суреттелген көркем үзінді болып табылады (5—6 ғасырлар). Ол «Шахнама» дастанының соғдылар арасында да тарағандығын білдіреді. Басқа да буддалық, манихей, несториандық-христиандық секілді діни сипаттағы мәтіндер кездеседі. Көркем әдебиет үлгілері «Калила мен Димна» үзінділерінен, «Алыптар кітабының» түрлі нұсқаларынан айқын көрінеді. Ғылыми сипаттағы Соғды әдебиетінің болғандығын дәлелдейтін деректер мол ұшырасады.

## Дереккөздер

Санат:Тарих
Санат:Соғды мәдениеті
Зегерс Анна

thumb| alt=A.| ''Зегерс Анна'' (1966)**Зегерс Анна**, шын аты-жөні Нетти Радвани (19.11.1900, Германия, Майнц қаласы – 7.8.1983, Берлин) – неміс жазушысы. Көне заттар жинаушының отбасында дүниеге келген. Гейддельберг университетін бітірген (1924). “Санкт-Барбара балықшыларының көтерілісі” (1928) атты алғашқы повесінде сол кездегі Германияда етек алған әлеуметтік қайшылықтар баяндалады. Ол “Серіктестер” (1932) романында фашизмнің төніп келе жатқан қауіп-қатерінен отандастарын сақтандырды. 1933 жылы Германиядағы үкімет басына ұлтшыл-социалистер келгеннен кейін Зегерс Германиядан кетіп, саяси эмигрант ретінде Францияда, соңынан Мексикада (1940) тұрады. “Бағаланған бас” (1933), “Ақпаннан басталған жол” (1935), “Құтқару” (1937), “Жетінші крест” (1942), “Транзит” (1943) романдарында фашистердің ел басына төндірген апаты суреттеледі. Зегерс 1947 жылы эмиграциядан еліне (ГДР-ге) оралып, көптеген повестер, әңгімелер мен новеллалар жинақтарын шығарды. Халықаралық Лениндік сыйлығын алды (1951). Бірқатар шығармалары “Ашынғандар” (1971) деген атпен қазақ тілінде басылып шықты. Зегерс қазақ халқының ұлы жазушысы М.Әуезовпен жеке дидарласып, “Абай жолы” эпопеясын оқығаннан кейінгі өзінің қуанышы мен таңданысын жазып қалдырған.

## Дереккөздер


Санат:Германия жазушылары
Санат:1900 жылы туғандар
Санат:1983 жылы қайтыс болғандар
Соғыс стратегиясы

Соғыс стратегиясы — әскери өнердің ең жоғарғы саласын білдіретін құрамдас бөлімі. Ол Қарулы Күштерді соғысқа дайындаудың, оны жоспарлау мен жүргізудің теориясы мен практикасының мәселелерін қамтиды. Соғыс стратегиясымемлекет саясатымен тығыз байланысты, оған тікелей тәуелді жағдайда болып, әскери доктринаның талаптарына сай келеді. Саясат Соғыс стратегиясы алдына міндеттер қойып, ал стратегия олардың орындалуын қамтамасыз етеді. Соғыс стратегиясы теориясы соғыстың шынайы заңдылықтарын зерттеп, оған әскерлерді пайдалану, дайындау мен стратег. операцияларды жүргізудің әдістері мен түрлерін жасап шығарады. Саясат алға қойған мақсаттар негізінде стратег. басшылық өзінің практик. қызметінде елдегі Қарулы Күштердің мүмкіндіктеріне сай жоспарлар жасайды, оның мақсаттары мен міндеттерін анықтап, ел мен оның Қарулы Күштерінің мүмкіндіктерін, қалыптасқан барлық жағдайлардың объективтік сипатын жан-жақты есепке алуға ұмтылады. Егер Соғыс стратегиясы мемлекеттің (мемлекеттер коалициясының) әскери-экон. мүмкіндіктері мен әскери-саяси жағдайына жауап бермесе, бұл ол мемлекеттің (коалицияның) жеңілісіне әкеп соғады. Соғыс стратегиясы өте ежелгі заманда пайда болып, өндірістің даму дәрежесіне, қоғамдық сипатына, жаңа қарулар мен әскери техниканың пайда болуына, соғыстар жүргізудің практикасына сәйкес біртіндеп қалыптасты. Қоғамдық экон. формациялардың алмасуы Соғыс стратегиясының сипатты белгілері мен мазмұнының өзгеруіне әкеледі. Мыс., Гитлерлік басшылық өзінің Соғыс стратегиясының негізінеКСРО-ны бір ғана әскери науқан барысында талқандауға есептелген “Қауырт соғыс” идеясын алды (қ. Барбаросса жоспары). Іс-әрекеттің шешуші түрі стратег. шабуыл болып есептеледі. Кеңес-герман соғысындағы екі стратег. бағыт күресінің нәтижесінде кеңестік Соғыс стратегиясыгерман командованиясынан өзінің толық басымдығын көрсетті. Кеңестік Соғыс стратегиясы әскери-саяси жағдайды объективті есепке алу мен күрестің әрбір кезеңінде қарсыластар күштерінің нақты арасалмағын ескеруге негізделді. Ол стратег. басымдықты иелену мен оны ұстап тұру үшін тұрақты күрес жүргізумен; негізгі соққылар жасалатын бағыттарды шебер таңдай білуімен; таңдап алынған бағыттарда күштер мен құралдарды батыл топтастыра білумен; майдандардағы топтар үшін стратег. операциялар жасаумен; оларды жүзеге асыруымен; Қарулы Күштердің барлық түрлерін тұрақты үйлестіруді ұйымдастыру мен жүзеге асыру, резервтерді дұрыс пайдалана білумен; майдандағы әскерлердің іс-әрекетін жау қолындағы партизан қозғалысымен үйлестіруімен сипатталады. ҚР әскери стратегиясы елдің ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған, мемлекеттің қалыптасуы мен дамуы стратегиясына негізделген.

 

## Пайдаланылған cілтемелер



 

Санат: Тарих
Түрікелі

**Турікелі**, “Түрікелі азаттық комитеті” – 1950 ж. Түркістан халқының мүддесін қорғау мақсатында Мюньхенде құрылған ұйым. Оған Мұстафа Шоқайдың сенімді ізбасары болып табылатын Қарыс Қанатбай жетекшілік етті. Ұйымға негізінен эмиграцияда жүрген түркі-мұсылман халықтарының өкілдері тартылды. Ұйым “Турікелі” деген атпен орыс және шағатай тілдерінде журнал шығарды. Онда, Мұстафа Шоқайға және оның идеяларына ерекше көңіл бөлінді. Журналдың 1951 ж. желтоқсанда шыққан саны Мұстафа Шоқайдың қайтыс болуының 10 жылдығына арналды. “Турікелі” ұйымы ұзақ қызмет ете алмағандықтан тарап кетті.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Ұйымдар
Санат:Тарих
Сода

**Сода**— көмір қышқыл натрий тұздарының техникалық атауы. Сода ежелгі заманнан белгілі. Мысалы, Египетте көл суынан алынған соданы шыны қайнатуда және жуынуға пайдаланған. 18 ғ-ға дейін натрий және калий карбонаттарын сілті деп келген, тек француз ғалымы А.Дюамельдю Монсо екеуін ажыратып, сода (Salsola Soda өсімдігінің күлінен алынуына байланысты) және сақар (поташ) деп атаған (1736). Табиғатта сода трона, сода, термонатрит минералдары түрінде кездеседі. Трона моноклиндік сингонияда кристалданып, ақ түйіршікті немесе ұнтақты, ауада сусызданатын масса күйінде болады. Тронның қаттылығы 2,5-тен 1,5-ке дейін, тығыздығы 2,1 г/см3, соданікі 1,4 г/см3. 

Сода минералдары Қазақстанда Құлынжон, Мельников, Петухов кен орындарында кездеседі. Сода қолданылу аясына байланысты кальцинирленген (Na2CO3 — шыны, сабын, қағаз, бояғыш заттар алуда қолданылады), ас (NaHCO3 — тамақ өнеркәcібінде, сусындарға қосуда, медицинада), кристалдық (Na2CO3MnH2O), каустик. (NaOH — техника мен тұрмыста күйдіргіш натр деп аталады) болып бөлінеді. 

Соданы алудың негізгі көзі 19 ғ-ға дейін теңіз балдырларының күлі мен жағалаулық өсімдіктер болды. Натрий карбонатын өндірістік жолмен алуды 1789 ж. француз ғалымы Н.Леблан (1742 — 1806) ұсынған. 1791 жылы Францияда оның әдісі бойынша сода өндіру басталды. Бұл әдісте натрий сульфаты майдаланған әктас және көмір қоспасымен бірге пеште күйдіріледі: Na2SO4+2C+CaCO3= =Na2CO3+CaS+2CO2H
Бұл әдістің көптеген кемшілігі болды, сондықтан қазіргі уақытта бельгиялық ғалым Э.Сольве (1838 — 1922) әдісі кеңінен қолданылады.

*Жаратылысы. Сода көл шөгінділерінде тұнба тұздар қатарында кездеседі; күрғақ климатты ыстық жерлерде топырақ бетіне сортад түрінде шығады.

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Химия
Санат:Минералогия
Санат:Геология
Санат:Минералдар
Серік Сәдуақасұлы Қараманов

**Қараманов Серік Сәдуақасұлы** (25.10.1957 жылы туған, Қызылорда қаласы) заң қызметкері. Қазақ мемлекеттік унсверситетін (ҚазҰУ) бітірген (1979).

1979 – 89 жылдары Алматы қаласының Ленин, Калинин, Октябрь және Алатау аудандарында тергеуші, аға тергеуші, прокурордың орынбасары, прокурор болып істеді.

1989 – 90 жылдары Мәскеу қаласында КСРО Бас прокуратурасында басқарма бастығы,

1991 – 95 жылдары Алматы қаласының прокурорының орынбасары,

1995 – 98 жылдары Жамбыл облысының прокуроры болды.

1998 – 2001 жылдары ҚР Бас прокуратурасының азаматтық және шаруашылық істер бойынша сот қаулыларының және атқарушылық іс жүргізу заңдылығын қадағалау басқармасының бастығы, әкімш. азаматтық және шаруашылық істер бойынша сот қаулыларының және атқарушылық іс жүргізу заңдылығын қадағалау Департаментінің бастығы,

2001 – 2004 жылдары Шығыс Қазақстан облысы прокурорының орынбасары,

2004 – 2005 жылдары ҚР Бас прокуратурасының қылмыстық істердің сотта қаралау заңдылығын қадағалау Департаментінің бастығы қызметтерін атқарды.

2005 жылдан Қарағанды облысының прокуроры Қараманов «ҚР прокуратурасының құрметті қызметкері» (1995), бірнеше медаль, белгілерімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1957 жылы туғандар
Санат:Қызылордада туғандар
Санат:Қазақстан заңгерлері
Санат:Қазақстан прокурорлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қазақстан Республикасы прокуратураның құрметті қызметкерлері
Перидотит

**Перидотит** (франц. рerіdot — оливин) — ультранегізділер тобына жататын интрузиялық тау жыныстарының жалпы атауы. Олар негізінен оливин мен пироксендерден (40%-дан аспайды) тұрады. Пироксеннің құрамына қарай Перидотит гарцбургит (оливин мен ромбылық пироксен), верлит (оливин мен моноклиндік пироксен), лерцолит (оливин мен қос пироксен) деген түрлерге бөлінеді. Құрамындағы пироксен мөлшері 10%-дан аспаса, ол дунит деп аталады. Перидотит қосымша және акцессор минералдары бойынша *горнблендті, шпинельді, хромитті, гранатты, слюдалы* деп те ажыратылады. Перидотиттің түсі қара, ашық жасыл; құрылымы орташа, ірі түйірлі, бітімі шомбал, кейде шлирлі, жолақты болады, үгілгенде серпентенитке айналады. Перидотит жарылым белдемдерінде басқа ультрабазиттермен бірігіп, тік құлама пласт немесе тізбектелген кішігірім денелер құрады. Перидотиттермен хром, никель, темір, титан, алмас, тальк, асбест кендері байланысқан. Қазақстанда Перидотиттер Мұғалжар, Ұлытау, Шар, т.б. ультранегізді тау жыныстары белдеулерінде кездеседі.

## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VII том

Санат:Қазақстан табиғаты
Органикалық геохимия

**«Органикалық геохимия»**– геохимияның Жердің әр түрлі геосфераларында органикалық заттардың таралуын, құрамын, химиялық шығу тегін, өзгеру себептерін зерттейтін бөлімі. ***Мұнай, газ, көмір*** өндірістерінің дамуына байланысты *20 ғасырдың 2-жартысында* қалыптасты. Гумустың, керогеннің бытыраңқы түрлерін, *[[көмір]]дің, [[жанғыш тақта тастар]]дың, [[мұнай]]дың, [[амин қышқылдары]]ның, [[көмірсутек газдары]]ның*, т.б. геохимиясын зерттейді. Органикалық геохимия осы заманғы мұнай жөніндегі ілімнің іргетасы болып есептелінеді. Ол *көмірсутектердің шығу тегін, сонымен қатар мұнай іздеу мәселелерімен айналысып, ондағы мұнайдың түрін, генетикасы мен көмірсутек потенциалын* танып-білуге көмектеседі. Органикалық геохимияның маңызды бөлімі жер қыртысында органикалық заттардың миграциясы мен химиялық элементтердің концентрациясы және кенді алқаптардың (*[[уран]], [[алтын]], [[сынап]], [[мыс]], [[ванадий]], [[германий]]*, т.б.) түзілулерін зерттейді. Мұндай зерттеулердің қоршаған ортаның органикалық қалдықтармен ластану мүмкіндіктерін тауып, оның алдын алудағы маңызы зор.

## Дереккөздер


Санат:Органикалық заттар
Санат:Химия
Шошқакөл бұйраты

**Шошқакөл бұйраты** – Мұғалжар тауының оңтүстік сілеміндегі қырқалы, ұсақ шоқылы төбелер. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Байғанин, Шалқар аудандары аумағында, оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 135–140 км-ге, Шағырай үстіртімен қатарласа созылып жатыр. 

## Жер бедері
Шошқакөл бұйратының ең биік жері 408 м, салыстырмалы биіктігі 40–60 м. Топырағы құнарсыз. Жусан, сораң шөп, бұта өседі.

## Дереккөздер

Санат:Байғанин ауданы таулары
Санат:Шалқар ауданы таулары
Созақ мешіті

thumb|right|200px|Мешіт мехрабы
thumb|right|200px|Мешіттің ішкі әрленуі
**Созақ мешіті**, **Қанаи Хақ мешіті**, **Қанаһа мешіті** Шаһиахмед мешіті (XIX ғасырдың соңы – XX ғасырдың басы) – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Түркістан облысы Созақ ауданындағы Созақ ауылында орналасқан.

## Мешіт сипаты
Мешіт осы өлкелерге уағыз айтып, рухани қызмет ету мақсатында келген, өңірге белгілі дін қайраткері, этникалық ноғай шейхы Ахметтің есімімен аталған. Шейх Ахметті өз жерлестері құрметтеп, қайтыс болғаннан кейін Ноғай-Ишан деген атпен танымал болды. Мешіт Созақтың ең үлкен сәулет ескерткіші.

Мешіт – тік төртбұрышты ғимарат. Ескерткіш күйдірілген кірпіштен тұрғызылған, сонымен қатар ағаш конструкциялы бөлшектер кеңінен пайдаланылған, шатыры қаңылтырмен жабылған. Мешіт негізінен айуанмен жалғасатын шаршы намаз залдан тұрады. Ғимараттың маңызды композиц. өзегі жоғары бөлігінде витражы (түрлі түсті әйнек) және бұрыш-бұрышында үйлесімді мұнаралары бар биік порталды дарбаза мен алдыңғы беті болып табылады. Айуанның қаңылтырлы шатырын оймышты сәнді бағаналар тіреп тұр. Алдыңғы бетіне қалақтар мен қауғалардың суреті салынған, намаз залдарының ішкі төбесі әшекейленіп безендірілген, портал витражының сәндік темір торы нақышталған. Созақ мешітінің композициясына Орталық Азия мен орыс архитектурасының элементтері қатар қолданылған.

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысы мешіттері
Санат:Түркістан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Түркістан облысы сәулеті
Ызылдақ шыбын

**Ызылдақ шыбын** (Syrphіdae) – қос қанаттылардың бір тұқымдасы. Жер шарында кең тараған, 4000-ға жуық түрі анықталған. Дене тұрқы 5 – 15 мм, ірілері 25 мм-дей. Жақсы ұшады, көптеген түрі бал арасына, араға ұқсас. Мұртшасы басынан қысқа және үш бунақты, қанаты мөлдір, жұмыртқасы ақ, сопақша. Ересек ызылдақ шыбындардар гүл шырынымен қоректеніп, өсімдіктерді тозаңдандырады. Дернәсілдері тіршілік ету ортасына қарай бірнеше топқа бөлінеді: жыртқыштар – өсімдік бітелерімен қоректеніп, пайда келтіреді. Бұларға Syrphus, Scaeva, Sphaerophorіa туыстарының өкілдері жатады; сапрофагтар – ағаш діңінің астында, ағаш жарықтарының қуысындағы шіріген сүректерімен, кейбір түрлері сона, ара, құмырсқалардың ұяларындағы қоректік заттармен, суда тіршілік ететіндері судағы ыдыраған заттармен, су тұнбасымен қоректенеді; өсімдік қоректілері – ең зияндысы пияз ызылдақ шыбындары (Eumerus, Lampetіa), олар пияз баданасын зақымдайды.

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы, 9 т.

Санат:Қосқанаттылар