open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Урарту тілі

[thumb|[Эребуни мұражайыдағы (Ереван) урарту тілінде сына жазулы мәтін]]
**Урарту тілі**, **халд тілі**, **биайнили тілі** - б.а.б. 9-6 ғасырдағы ескерткіштер арқылы таңылған урарту халқының және Урарту мемлекетінің тілі.
Урарту тілі Ван көлінің маңында (қазіргі Армения, Иран, Түркияның аздаған бөлігі) тараған. Хурри-урарту тілдері семьясына жатады. Жазу жүйесі - аккад сына жазуына ұқсас. Әріптері 16-17 дауыссыз, 4 дауысты дыбысты ғана таңбалайды.Есім сөздері 2 сандық көрсеткішке, 8 септікке, ал етістік жаққа, шаққа, санға, райға, етіске бөлінеді. Сөз жасау, сөз түрлендіру жағынан жалғамалы тіл. Сөйлем құрылысы эргатив конструкцияға негізделген.
## Тарихы
## Дереккөздер
* Мещанинов И. И. Грамматический строй урартского языка. Ч. 1: Именные части речи. — М.-Л.: Издательство АН КСРО, 1958.
* Мещанинов И. И. Грамматический строй урартского языка. Ч. 2: Структура глагола. — М.-Л.: Издательство АН КСРО, 1962. 
* Мещанинов И. И. Аннотированный словарь урартского (биайнского) языка. — М.-Л., 1978.
* Меликишвили Г. А. Урартские клинообразные надписи. — М., 1960.
* Дьяконов И. М. Языки Древней Передней Азии . — М., 1967. 
* Гвахария В. А. Словарь-симфония урартского языка. — М., 1963.
* Нозадзе Н. А. Вопросы структуры хурритского глагола. — Тбилиси, 1978.
* Friedrich J. Einführung ins Urartaische. — Lpz., 1933.
* Speiser E. A. Introduction to Hurrian. — New Haven, 1941.
* Bush F. W. A grammar of the Hurrian language. — Ann Arbor, 1964.
* Thiel H.-J. Phonematic und grammatische Structur des Hurrischen// Das hurritologishe Archiv des Altorientalischen Seminars der Freien Universitat. — В., 1975.

## Тағы қараңыз
## Сыртқы сілтемелер
## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Тілдер
Учан көтерілісі

thumb|Ухань қаласыдағы (бұрынғы Учан) "Көтеріліс алаңы", суреттің артқы планындағы ғимаратта 1911 жылы көтерісшілердің штабы орналасқан**Учан көтерілісі** (қыт. 武昌起義, пиньинь: Wǔchāng Qǐyì) — 1911 жылы Қытайдағы Синьхай революциясының басын бастап берген қарулы көтеріліс.
Көтеріліс 1911 жылғы 10 қазанда Учан қаласында (қазіргі Ухань қаласы мен Яцзыдың оңтүстігі) басталды. Оған Учан горнизонының  әскери күштері қатысты; әскерилерді қала мен ауыл тұрғындары қолдады.Көтерілісті Гунцзиньнхой ме Вэньсюэшэ революция ұйымдары ұйымдастырды және басқарды. Көтеріліс Учан қаласында, сонан соң 1911 жылғы 11–12 қазанда Ханьхоу мен Ханьян қалаларында жалғасты. Нәтижесінде  маньчжурлық Цин әулетінің өкімет билігін (1644–1911) құлатты.  Хубэй провинцияның Пекин үкіметіне тәуелсіз екенін және басқарудың республикалық формасы енгізілетінін жариялады. 
Көтеріліс жеңгенен кейін бір жұма ішінде Учан әскери-революция үкіметі ерікті революциялық армия құрды; солдаттар қатарлары  шаруалардан, жұмысшылар мен оқушылардан құралды. Учан қаласы берік революциялық базаға айналды. Көтеріліс бүкіл елге тез тарады.

## Дереккөздер

Санат:1911 жыл
Санат:Қытай үкіметі
Санат:Қытай
Санат:Көтерілістер
Жылантәрізді аллолобофора (перелия)

нобай
**Жылантәрізді Аллолобофора (перелия)** () – Саны азайып бара жатқан түр.ТМД жеріндегі ең ірі жауын құрттарының (ұзындығы 250–300 мм) бірі. Солтүстік-батыс Алтайда таралған және Тарбағатай жотасының оңтүстік беткейінен табылған. Тау етегі далалы-шалғынды және таулы-орманды аймақтарда кездеседі, өзен текшелері арқылы далалы аймаққа өтеді. Тереңдігі 50 см інде тіршілік етеді. Топырақ бетінде жиналған түскен жапырақтармен және шөптесін өсімдіктердің жасыл бөліктерін ін қуысына тасып қоректенеді, сонымен қатар қарашірікті де пайдаланады. Топырақтың беткі қабатына тығыз тау жыныстарының және шағыл тастардың жақын болуы санының шектелуіне кәдімгідей әсер етеді. Тың жердің игерілуі де
санының төмендеуіне әкеліп соқты.Түрді қорғау үшін жергілікті халыққа түрдің топырақ құнарлылығы үшін пайдалы екендігін түсіндіру қажет.Сонымен қатар саны аса жоғары емес жерлерде қорықшалар ұйымдастыру керек.

## Дереккөздер
Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.

Санат:Азқылтанды құрттар‎
Ұлы Моғолдар әулеті

thumb|Туы
[thumb|Ұлы Моголдар мемлекетінің шекарасы:<br />
[Сурет:Yellow box.svg|15px- Бабыр басшылығыда (1530), 
15px-Ақбар басшылығында(1605),  
15px-Аурангзеб басышылығында(1707)]]
**Ұлы Моголдар әулеті** - Үндістандағы билеушілер әулеті (1526-1858). Оның негізін салушы - Бабыр (Темір әулетінен) Моголстаннан шықты, ол кезде Орта және Орталық Азия осылай аталды, "Моголдар" (үндіше "Мухгал") әулетінің  атауы осыдан шыққан. 
Бұл әулетті 17 ғасырда Еуропа саяхатшылар Үлы Моголдар деп атады. Ұлы Моголдар мемлекеті орталықтандырылған феодалдық монархия болған. Ол 17 ғасырда бүкіл Үндістанды (Қиыр оңтүстіктен басқа) және Кабулды біріктірді. Алайда сол кездің өзінде-ақ байқала бастаған ішкі дағдарыс Аурангзеб өлгеннен (1707) кейін, мемлекеттін ыдырауына әкеп соқтырды. 
Ұлы Моголдар әулетінің өқілдері:
Бабыр (1526 - 1530 жылдары билік етті)
Құмайын (1530-39, 1555-56)
Ақбар (1556-1605)
Жаһангір (1605-1627)
Шаһ-Жахан (1627-1658)
Аурангзеб (1658-1707)
Бахадур-шаһ (1707-1712)
Жахандар-шаһ (1712-1719)
Фаррук Сий-Сийяр (1713-1719)
Мұхаммед-шаһ Аламгір ІІ (1754-1759)
Шаһ Адам ІІ (1759-1806)
Ақбар ІІ (1806-1837)
Бахадур-шаһ ІІ (1837-1858)

Сурет:Idealized portrait of Babur (1483-1530), painted in 1605-1615 in India (British Museum 1921,1011,0.3).jpg|Бабыр (1526-1530)
Сурет:Akbar1.jpg|Ақбар (1556-1605)
Сурет:Shahjahan on globe, mid 17th century.jpg|Шаһ-Жахан (1627-1658)

### Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Ұлы моголдар
Санат:Үнді монархтары
Санат:Үндістан тарихы
Гипертониялық криз

**Гипертониялық криз** — жүйке жүйесінің, қан айналымының бұзылыстарға ұшырап, әртүрлі гуморалдық әсерлердің нәтижесінде қан қысымының кенеттен көтеріліп кетуі.

Бұндай бұзылысқа жетелейтін жәйсіз жағдайлар: науқастың жүйке және психикалық жүйесінің зорығуы, көп мөлшерде тұз бен сұйықтықты қолдану, алкоголді артық қолдану, егер қан қысымын түсіретін дәрілерді рұқсатсыз тоқтатып тастаса, метерологиялық ауытқулар және т.б. Гипертониялық криз деп нерв жүйесінің, қан айналымының бұзылыстарға ұшырап, әртүрлі гуморалдық әсерлердің нәтижесінде қан қысымының кенеттен көтеріліп кетуін айтады. Бұндай бұзылысқа жетелейтін жәйсіз жағдайлар: науқастың жүйке және психикалық жүйесінің зорығуы, көп мөлшерде тұз бен сұйықтықты қолдану, алкоголді артық қолдану, егер қан қысымын түсіретін дәрілерді рұқсатсыз тоқтатып тастаса, метерологиялық ауытқулар және т.б.

Гипертониялық криздің жіктелуі ағымы бойынша: 

1. Асқынған: цереброваскулярлы, кардиалды, қолқаның жедел жыртылуы, жедел бүйрек жеткіліксіздігі, жедел көздің торлы қабығына қан құйылуы.

2. Асқынбаған

## Клиникалық белгілері:
Жаңа басталып келе жатқан кезде науқас мазасызданады. Тері жабындысының түсі (бозарған, гиперемия, цианоз) және ылғалдық. Шеткері ісінуі болуы мүмкін. Жүрек соғуы жиілейді, науқас түрегеліп отыруға мәжбүр бола бастайды. Ауа жетпей жүрегі қысылады. Басы қатты ауырады. Кейін жүрегі айнып құсқысы келеді, тіпті құсуы да мүмкін. Науқастың тілі күрметіліп, сөздері түсініксіздеу бола бастайды. Науқастың қан қысымы қатты көтерілгені байқалады. ЭКГ тексергенде ырғақты, ЖЖЖ, өткізгіштікті, сол жақ қарынша гипертрофиясы, миокард инфарктісі және ишемиясын бағалау.

## Жедел жәрдем
Біріншіден науқасқа дұрыс күтім керек, науқастың қалпы - бас жағын жоғары көтеріп жатқызады, 15 минут сайын қан қысымын бақылау, қан қысымын біртіндеп бастапқыдан 15-20% 12-24 сағат ішінде түсіру, ауыз арқылы қан қысымын төмендететің дәрілер қолданылады (каптоприл, нифедипин, метопролол және т.б.).

## Дереккөздер

Санат:Кардиология
Санат:Алфавит бойынша аурулар
Санат:Ургентті жағдайлар
Үкек

thumb|Алты орда шекаралары<br />
1389 жыл
**Үкек** немесе **Увек** - Алтын Орданың басты қалаларының бірі. Ол қазіргі Саратов қаласының жанындағы Увек деревнясының маңында болған.

14 ғасырдағы араб саяхатшы Ибн Баттура мен Абу-ль-Фида жазбаларында Үкек туралы деректер кездеседі. 14 ғасырдың бас кезінде Үкек өз теңгелерін соқты. 
Зерттеу жұмыстары 19-шы ғасырдың аяғы мен 20-шы ғасырдың бас кезінде жүргізілген. 1913 ж. А.А.Коротков жасаулы әйел жерленген мавзолейге (14 ғ.) қазба жұмыстарын жүргізді. Зерттеу жұмыстары кезінде кан жүргізілген үй қалдықтары, қыш көрік, мұсылман мазарлары табылған. Үйлер негізінен күйдірілген және шикі кірпіштен салынып, кейде олардың қабырғалары ағаштан тұрғызылған. Сонымен қатар Үкек жұртына су құюға және астық салуға арналған науалар, тастан жасалған ыдыстар т.б. заттар табылған. Қала 14 ғасырды аяғында күйреген.

## Дереккөздер

Санат:Ресейдің жойылған қалалары
Санат:Алтын Орда қалалары
Санат:Саратов облысы тарихы
Санат:Қираған қалалар
Франкфурт бітімі

**Франкфурт бітімі (1871)** (; ) — Германия мен Франция арасындағы бітім шарты.

Бұл шарт бойынша Франция-Пруссия соғысы (1870–1871) тоқтатылды. Франкфурт бітімі негізінде Германия Эльзас пен Лотарингияы аннексиялауға, Франция үш жыл ішінде 5 млрд. франк контрибуция төлеуге, герман әскерлері бірқатар фрацуз департаменттерін оккупациялауға тиісті болды. Бітім шарттарын жасау 1871 жылғы наурызда Париж коммунасының жариялауына байланысты тоқтап қалды. Бітім жөніндегі келісім сөздер 1871 жылғы 6 мамырда қайта басталып, 10 мамырда Майндағы Франкфуртта Франкфурт бітіміне қол қойылды. Франкфурт бітімі шарттарының күші Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін сақталды.

## Дереккөздер

Санат:Германия империясының халықаралық келісім-шарттары
Санат:Герман-француз қатынастары
Санат:XIX ғасырдың бейбітшілік шарттары
Санат:Үшінші республика кезеңіндегі Франция шарттары
Санат:Франция-Пруссия соғысы
Санат:Германия аумағы өзгерістері
Санат:Франция аумағы өзгерістері
Санат:1871 жылғы мамыр
Уголки (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Уголки** — Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы, Антонов ауылдық округі құрамындағы темір жол бекеті.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Саумалкөл ауылынан шығысқа қарай 23 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 133 адам (73 ер адам және 60 әйел адам) болса, 2009 жылы 63 адамды (32 ер адам және 31 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Тереңкөл (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Тереңкөл** — Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы, Антонов ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2014 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Саумалкөл ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 41 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 175 адам (91 ер адам және 84 әйел адам) болса, 2009 жылы 58 адамды (27 ер адам және 31 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы таратылған елді мекендері
Үкілі Ыбырай ауылы

**Үкілі Ыбырай** (2010 жылға дейін – *Өскен*) — Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы, Қамсақты ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Саумалкөл ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 53 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 262 адам (143 ер адам және 119 әйел адам) болса, 2009 жылы 245 адамды (123 ер адам және 122 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы елді мекендері
Шоққарағай (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Шоққарағай** — Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы, Сырымбет ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Саумалкөл ауылынан солтүстікке қарай 15 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 320 адам (158 ер адам және 162 әйел адам) болса, 2009 жылы 225 адамды (109 ер адам және 116 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы елді мекендері
Ақтөбе ауылдық округі (Келес ауданы)

**Ақтөбе ауылдық округі** – Түркістан облысы Келес ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақжар, Бозсу, Ескіқорған, Жаңадәуір, Жуантөбе, Кеңдала, Көгерту, Көкбұлақ, Қаратөбе, Қияжол, Құйған, Лесбек батыр, Мұратбаев, Ынтымақ ауылдары кіреді.  Орталығы – Лесбек батыр ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Келес ауданы ауылдық округтері
Ақтөбе ауылдық округі (Отырар ауданы)

**Ақтөбе ауылдық округі** – Түркістан облысы Отырар ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақтөбе ауылы кіреді. Орталығы – Ақтөбе ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Отырар ауданы ауылдық округтері
Ақтөбе ауылдық округі (Маңғыстау облысы)

**Ақтөбе ауылдық округі** – Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Үштаған, Жарма, Сазды ауылдары кіреді. Орталығы – Үштаған ауылы. Округ құрамында болған *Сауысқан* ауылы 2005 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1772 адамды (931 ер адам және 841 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау ауданы ауылдық округтері
Кескіш (шоқжұлдыз)

thumb|200px| right
**Кескіш** - Жұлдыздық аспанның Оңтүстік жарты шарындағы шағын шоқжұлдыз. Эридан, Көгершін, Қоян шоқжұлдыздарының арасында орналасқан. Жарық жұлдызы жоқ. Қазақстанда күзде және қыста көрінеді.
## Дереккөздер:


Санат:Кескіш (шоқжұлдыз)
Мерген (шоқжұлдыз)

**Мерген**, Хауыс (латынша *Sogіttarіus*) — жұлдызды аспанның Оңтүстік жарты шарындағы зодиактік шоқжұлдыз. Бүркіт, Қалқан, Жылан, Жыланбөктерген, Сарышаян, Оңтүстік Тәж, Телескоп және Ешкімүйіз шоқжұлдыздарының аралығында орналасқан. Ең жарық жұлдыздары (Мергендегі  және ) 2-көрінерлік жұлдыздық шамада жалтырап көрінеді. Қазақстан жерінде көктемнің соңында және жазда жақсы байқалады. Галактиканың центрі Мергеннің бағытында орналасқан;

## Дереккөздер

Санат:Мерген (шоқжұлдыз)
Фригия

thumb|Фригия мемлекеті қазіргі Түркияның батысында.
**Фригия** - *(грек. "Φρυγία", лат. "Phrygia", түр. "Frigya")*  -  Кіші Азияның солтүстік-батыс бөлігіндегі тарихи аймақ.  Фригия тұрғындары - Европадан (Македонияда немесе Фракиядан) қоныс аударған фригиялықтар. 
### Тарих
Б.з.б. 2 мың жылдықта Фригия айтарлықтай гүлденіп, территориясы кеңейді. Гомердың "Иллиада" поэмасына қарағанда б.з.б 13 ғасырда Фригия гректермен соғыста  Трояға көмектескен, ал Троя соғысы Трояың күйреуімен  аяқталғаннан кейін оған өз үстемдігін орнатты. 
Б.з.б. 9 ғасырда Фригия Эгей  теңізінде үстемдік жүргізді. 
Б.з.б. 8 ғасырдың аяғында Фригияның халықаралық жағдайы әлсіреді. 
Б.з.б. 546 ж. Фригия, бүкіл Кіші Азия сияқты, парсыларға бағынды.
Б.з.б. 5 ғасырдың аяғында - 4 ғасырдың басыда  Фригия екіге бөлінді: 
# Ұлы Фригия
# Кіші Фригия
Б.з.б. 333 ж. Фригияны Александр Македоский жаулап алды.
275 ж. Фригия территориясын Сангария (қазіргі Сакарья) шығыс жағын галлаттар бағыдырды. Ал батыс бөлігі Пергамға қарады.
Византия империясы құрылғаннан бергі географиялық деректемелерде Фригия айтылмайды.
### Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Ежелгі әлем
Санат:Түркия тарихы
Гипертермия

**Гипертермия **( — «орасан» және  — «жылу»)— денедегі жылу алмасу қызметінің бұзылуы салдарынан жиналған жылудан дененің қызып кетуі. Бұл құбылыс аурулардың салдары ретінде де болады, бірақ ауруға жатпайды. Гипертермия дене қызуы 37°С-ден жоғары болғанда байқалады, 42,2°С-ге жеткенде адам ес-түссіз күйге енеді. Егер оны уақытылы емдемесе (қызуын түсірмесе), миына зақым келеді.
Гипертермияның үш деңгейі бар: төмен гипертермия — 38°С-ге дейін, орташа гипертермия 40°С-ге дейін, жоғары гипертермия 40°С-ден жоғары. Балалардың дене қызулары 39°С-ден асқанда жедел жәрдем шақыру керек. Білгішсініп өз бетінше ем қабылдайтындардың басым бөлігі қателесіп жатады.

## Гипертермияның себептері
Негізгі себебіне түрлі жұқпалы індеттер мен қабынбалы аурулар жатады. Әсіресе, вирустар арқылы жұғатын аурулар басым. Кейде бактериялар мен саңырауқұлақтардың әсерінен де дене қызуы көтеріледі.
Кейбір екпелерден соң дене қызуы көтеріледі. Оны дененің вакциянаға жауапты белгісі деп түсінуге болады. Егілген дәрінің құрамындағы заттардан да дене қызады.

## Гипертермия кезінде не істеу керек?
Егер дене қызуы 38°С-ден аспаса, оны түсірудің қажеті жоқ. Ал егер одан асып кетсе, дәрігердің тексеруі мен кеңесі арқылы температураны түсіруге болады.
Гипертермия кезінде дене қызуын бірнеше сағат сайын тексеріп, жазып отыру керек. Дәрігер гипертермияның себептерін анықтау үшін сұрағанда  неден күдіктенетіндігіңізді және дене қызуының жазып алған көрсеткіштерін айтасыз.
Гипертермия барысында бала қалтырап-дірілдеп жатса, үстіне жамылғы жабыңыз. Егер жиі терлей берсе, терін сүртіп, суланған киімі мен төсегін ауыстырыңыз.
Дәрігер айтқан қызуды түсіргіш дәріні қабылдаған соң жарты сағат уақыт өткенде дене қызуын тағы бір мәрте тексеруге болады. Олай ету арқылы қабылдаған дәрінің қагшалықты тиімді әсер еткендігін біле аласыз.

## Дене қызуын дәрі-дәрмексіз төмендету
Балалардың дене қызуын дәрі-дәрмексіз төмендетуге болады. Ол үшін денесін жылы суға малынған губкамен сүрту керек. Алдымен, беті мен мойнын сулы губкамен ысқылап шығыңыз, кейін қолдарын, арқасын және басқа да мүшелерін ысқылаңыз.
Дене қызуы көтеріліп тұрғанда спиртпен, сірке суымен ысқылауға болмайды. Ондайда температура жоғарылап, улы заттардан тітіркену болуы мүмкін. Ал сумен ысқылағанда жылы судың булануы арқылы денедегі қызу сыртқа шығады.
Суды көп мөлшерде ішудің қызуды төмендетуге тигізер оң әсері бар.

## Гипертермия кезінде қабылдайтын дәрілер
Балалардың дене қызуы кезінде қабылданатын дәрілердің барынша бала ағзасы үшін жеңіл болғаны абзал. Олар парацетамол мен ибупрофеннің негізінде болады. Дәрілер ерітінді, тамызатын дәрі, шам (свеча), шәрбат (сироп) түрінде болады.
Аспирин, найз және анальгин сынды дәрілерді беруге болмайды. Дене қызуын төмендететін басқа да дәрі-дәрмектерді дәрігер тағайындауы тиіс.

Санат:Патологиялық процесстер
Санат:Физиологиялық процесстер
Санат:Гомеостаз
Долан

**Долан** - аула, мал тұратын орын; айналасы шарбақпен қоршалады.
Көшпелі ел мал қорасын доланамен қоршағадықтан қора да осы өсімдік атауымен аталуы мүмкін. Түркі тілінде "дол" - дөңгелене қоршалу деген мағынада. Осы түбіріне "ан" жұрнағы жалғау арқылы мал тұратын қораның атауы жасалған. Монголдар ірі қараға арналған төбесі жабық қораны "дал" деп атайды. Түркі-монгол тілдеріндегі бұл ұқсастық - ұғымдардың төркіндестігін аңғартады.
### Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Ауыл шаруашылығы
Санат:Мал шаруашылығы
Валерий Давыдович Набитовский

**Валерий Давыдович Набитовский** - саяси және шаруашыл қайраткер. Мамандығы бойынша слесарь-жөндеуші және инженер-металлург. Екібастұз қаласының әкімі (2002-2007). Қазіргі таңда Павлодар қаласының нан-тоқаш комбинатының директоры.

## Еңбек өтілі
* 1972 - Пермь паровоз зауытындағы слесарь-жөндеушісі;
* 1972-1976 - Свердлов темір жолы мен Чусовской металлургиялық зауытының слесарі;
* 1976-1985 - Ермак ферроқорытпа зауытының кәсіподақ комитеті төрағасының орынбасары; слесарь, шебер;
* 1985-1987 - Екібастұз үйқұрылыс комбинаты кәсіподақ комитетінің төрағасы; прораб, шебер;
* 1987-1990 - «Екібастұзқуаттұрғынөнерқұрылым» тресті кәсіподақ комитетінің төрағасы;
* 1990 - Мамандырылған «Қазқуатқұрылым» басшының орынбасары;
* 1991-1992 - «Қазқуатқұрылым» концерн Президентінің орынбасары;
* 1992-1994 - «Жеңіс» ХЖҚ директоры;
* 1994-1997 - «Нико» ЖШС директоры;

Санат:Көкшетау әкімдері
Санат:Екібастұз әкімдері
Доливье Пьер

**Доливье** (*Dolivier*) **Пьер** - (21.10.1746, Нешер, Пюи-де Дом - өлген жылы белгісіз) - француз революциясы (18 ғ.аяғы) кезідегі кедейлер идеологтарының бірі француз публицисі.  Өзінің ("Табиғи әділеттікті зерттеу тәжірибесі"-1793 ж.) деген еңбегінде Доливье Пьер ірі жер иелерін жойып, жерсіз және жері аз шаруаларға, өз семьясының күшімен оңдей алатындай көлемде жер бөліп беруді ұсынады.
### Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Франция тұлғалары
Санат:1746 жылы туғандар
Артур Древс

**Артур**  **Древс** -  -  (01.11.1865, Итерзен, Германия — 19.07.1935, Ахерн, Германия) — неміс философы, жазушы.
Идеалист. Мифологиялық мектептің өкілі. Дін саласыдағы зерттеулерінде ол тәураттағы аңыздардың ІІ-ші ғасырда пайда болғанын дәлелдеді. Бірақ христиан дінінің  негізінде гностицизм  бар деп қателесті.

### Негізгі еңбектері:
Негізгі еңбектері:
* "Христ туралы миф"
* "Мария қыз туралы миф"
* "Гностицизм мен христиандықтың тууы"
* "Исустың тарихи жан екендігін өткенде және қазір теріске шығару" т.б.
Бұл кітаптарында протестант және католик аңыздары сыналады. Бірақ автор христиан және басқа діндерге қарсылық білдірмейді.

### Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Философтар
Санат:Германия тұлғалары
Санат:1865 жылы туғандар
Санат:1935 жылы қайтыс болғандар
Дранг нах Остен

thumb|220px|Неміс тілінің қазіргі күнде Европада таралуы
thumb|220px|XX ғасырдың басындағы неміс тілінің таралуы

**"Дранг нах Остен"** -  *(нем. Drang nach Osten - Шығысқа қысым жасау)* -  неміс феодалдардың, кейін империалисттердің  Шығыс Европаны  жаулап алу саясаты. 
Осы саясатты қолдайтын реакцияшыл ұран, тарихи, саяси тұжырым. Немістер  10-13 ғасырда Эльба, Висла, Неман, Батыс Двина өзендерінің арғы бетіне дейін жаулап алды. Жергілікті халықтар жартылай құртылды немістендірілді . Полаб славяндары, латыштар, эстондар т.б. халықтар "Дранг нах Остен" құрбаны болды. Польша, Чехия, Литва және Русь зардап шекті. Фашисттік Германия да "Дранг нах Остен" саясатын жүргізді. "Дранг нах Остен" герман нәсілінің дүние жүзіне үстемдік етіп правосын, нәсілшілдікті дәріптеді.
### Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Тарих
Драконт

**Драконт** немесе **Дракон**   *(грек. Δράκων)* -  ежелгі Афинаның заң шығарушысы. Архонт кезінде Драконт б.з.б. 621 ж.заңдар жинағын жазды. Мұнда қылмыс заңдары да қамтылған: ұрлық жасаған, өртеген немесеп әдейі кісі өлтірге адамға өлім жазасы берілген. "Драконт заңдары" деген ат осыдан қалған.
### Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Ежелгі грек қолбасшылары
Санат:Ежелгі Грекия
Дофин

thumb|Дофиндар таңбасы
**Дофин**  *(фр. Dauphin),* немесе **Францияның  дофины** *(фр. Dauphin de France)*— XIV ғасырдан бастап Франциядағы король тағы мұрагерлерінің лауазымы.
1349 ж. Фрацияға қосылған Дофине провинциясы король тағы мұрагерінің жеке мешігіне  айналды. Осы уақыттан 18 ғасырдың аяғындағы буржуазия революциясына дейін француз тағына мұрагерді Дофин деп атады.
### Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Лауазымдар
Санат:Франция тарихы
Доу Цзянь-дэ

**Доу Цзянь-дэ** (572-621) 7 ғасырдың 1-ширегінде Қытайдағы феодалдарға қарсы шаруалар көтерілістері  басшыларының бірі.
Шаньдун провинциясында шаруаның отбасында туған. Өз уезінде көтерілісшілер отрядын құрауға көмектескен. Кейін бірнеше көтерісшілер отрядын біріктіріп, үлкен армия (100 мың адамнан аса) құрды. Көтерілістің нәтижесінде Суй әулетінің өкіметі құлады.
## Дереккөздер

Санат:572 жылы туғандар
Санат:621 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қытай
Жұмат Досқараев

**Жұмат Досқараұлы** - (1887 — 6 шілде 1972) — кеңестік қазақ тіл білімінің маманы, диалектолог және ұстаз. Ол қазақ диалектологиясының дамуына зор үлес қосты, осы тақырыпқа арналған 50-ге жуық ғылыми еңбектің авторы.

## Өмірдерек
1887 жылы Павлодар облысы  Баянауыл ауданында өмірге келді. Арғын тайпасының Сүйіндік руының Айдабол бөлімінен шыққан.

1925 жылы Семей педагогикалық техникумын, ал 1937 жылы Самарқан мемлекеттік университетін бітірді.

Павлодар облысының оқу бөлімінде, Қарақалпақ АКСР-де педагогикалық институтта және Қазақ мемлекеттік университетінде қызмет атқарған.

1944 жылы «Оңтүстік диалектісінің ерекшеліктері» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады.

1945-54 жылдары Жұмат Қазақ КСР Ғылым Академиясының Тіл білімі иститутында қазақ тілінің тарихы мен диалектологиясы бөліміні меңгерушісі болды.

1954-65 жылдары аға ғылыми қызметкер болды.

### Үлесі
Досқараұлы Қазақстанның барлық аудандарына диалектологиялық экспедиция ұйымдастырып, бағалы материал жинады. Жұмат — қазақ тіл білімі диалектологиясы, семасиологиясы, кәсіби сөздер, тіл тарихы жайлы көптеген ғылыми еңбектерінің авторы. Досқараұлының бастауыш мектептің 2 сыныбына аралға «Ана тілі» оқулығы 1947 жылда 1958 жылға дейін 12 рет басылып шықты.

## Әдебиет
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
* Қазақ тілінің жергілікті ерекшеліктері, 2-бөл., А.,1955
* Қазақ тілі тарихы мен Диалектологиясының мәселелері, А., 1963

## Дереккөздер

Санат:Педагогтар
Санат:Тілтанушылар
Санат:1887 жылы туғандар
Санат:1972 жылы қайтыс болғандар
Дорийлықтар

**Дорийлықтар** немесе **доряндар** (грек. Δωριεῖς) - ертедегі негізгі грек тайпаларыны бірі; алғашқыда Орталық Грецияны мекедеген.
Ежелгі гректің дорийлық диалектінде сөйлеген.
Б.з.б. 1200 жылдар шамасыда рулық қоғам ыдырап, тайпалар арасындағы соғыс жиілеген кезде,  Дорийлықтар Грецияның отүстік-батысына ығысқан.  Пелопонестің оңтүстік-батысыдағы Лакоика, Арголида, Киурия, Мессения т.б. аймақтар мен Крит, Родос, Феру,Мелос, Кос аралдары т.б. Дорийлықтардың билігіне көшті.
Дорийлықтардың негізгі мемлекеттері:
* Спарта 
* Коринф
* Мегары
* Эгина
* Крит полистары
* Аргос.
* Оңтүстік Италия колониялары
* Мегара колониялары
* Византий (қазіргі  Стамбул);
* Понтий Гераклеясы
* Сицилия
* Ферадағы Киренаиктегі жердімекендері.
### Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Халықтар
Санат:Ежелгі Грекия
Доулатшаһ Самарканди

**Доулатшаһ Самарканди** немесе  ** Доулатшаһ иб Ала ад-Доуле** - (1438-1491) - парсы және тәжік жазушысы.
"Тазкират ош-Шоара" (1487ж аяқталған) трактатының авторы. Бұл еңбекте 350 шақты ақының өмірбаяны туралы әңгімелер мен олардың өлеңдерінен үзінділер, 10-15 ғасырдағы Хорасан мен Орта Азия тарихына байланысты мәліметтер де бар. Трактатқа, сондай-ақ автордың Ә.Науаи, Жәми ақындарға, Хусаи Байқара сұлтанға арнаған өлеңдері де енген.
### Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Жазушылар
Санат:1438 жылы туғандар
Санат:1491 жылы қайтыс болғандар
Санат:Парсы жазушылары
Дост Мұхаммед

**Дост Мұхаммед** -  ‎ - (23.12.1793-1863) -  Ауғанстан әмірі (1834-1863).
Ауған жерін біріктірмек болды; жеке хандардың сепаратистік теденцияларына қарсы күресті. Басқа елдермен (Үндістанмен, Ресеймен) сауда байланыстарын дамытты.
1834 ж. өзін Ауғанста әмірі деп жариялап, Баракзай әулетінің негізін қалады. Ағылшын отаршылдарына қарсы күресті  басқарды. Дост Мұхаммед билік құрып тұрған кезінде Ауғанстан мемлекетінің қазіргі шекарасы қалыптаса бастады.
### Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Ауғанстан тұлғалары
Санат:Ауғанстан тарихы
Санат:1793 жылы туғандар
Санат:1863 жылы қайтыс болғандар
Түрліжапырақты қызғалдақ

**Түрліжапырақты қызғалдақ** () – лалагүлдер тұқымдасының қызғалдақ туысына жататын көп жылдық жуашықты өсімдік. 

Биіктігі 5 - 15 см,пиязшығы ұзынша жұмыртқа тәрізді,жуандығы 1- 1,5 см,жұқа қабықты,қара қоңыр,жалаңаш,сабақтың түбі қабықпен қоршалған,ұшы созылыңқы. Сабағы жалаңаш; жапырақ саны екеу,едәуір қайрылған,қарама-қарсы орналасқан,сызықты таспа  тәрізді,тегіс,гүлден аспайды. Гүлі біреу,әдетте бір шетіне шамалы иілген;гүл серігі сары,сырты жасыл,ұзындығы 15 - 30 мм,доғал,кері сопақша таспа тәрізді,тең ; аталықтары гүл серігінен 1,5 есе қысқа,олардың жіпшелері сары,жалаңаш,тозаңдықтары сопақша эллипс тәрізді,ұзындығы 2,5 мм, сары; түйіні аталықтарына тең,бағаны ұзын;қорапшасы жіңішке цилиндрлі,ені 0,5 мм,ұзындығы 2 - 3,5 см,ұзын тұмсықты.

Маусым - шілде айларында гүлдейді.

Қазақстанда таралуы. Таудың альпілік белдеуіндегі тасты және шалғынды жерлерінде өседі.Іле,Күнгей Алатауында,Кетпен,Теріскей Алатауында кездеседі.

Ескерту: Алғашқыда 1868 жылы бұл > Э.Л.Регель Orythyia туысының түрі ретінде сипаттап жазды.Одан кейін 1874 И.Бейкер бұл түсініксіз өсімдікті қызғалдақтарға жатқызады.Гүлдің әдеттен тыс түріне қарап.1936 жылы М.Г.Попов оны қызғалдақтан алып,жаңа туысқа жатқызып,Э.Л.Регельдің құрметіне > (Eduardoregelia heterophylla M.Pop.) деп атады.Кейбір жүйелеушілер тіпті гүл туыстығын сепкілгүлден (Fritillaria) іздеді.Қазіргі кезде бұл өсімдікті қайтадан қызғалдақ деп есептейді.Tulipa туысының жалпы сипаттамасына қарасақ,тұқымы жалпақ үшбұрышты қоңыр түсті десе,онда бұл > нағыз қызғалдақпен ортақ ештеңесі болмайды.Тұқымы бұрышты цилиндрлі жауқарын (Erythronium) тұқымына ұқсас,бірақ өзіндік қосалқының дамымағанымен ерекшеленеді.Сонымен қатар,түрліжапырақты қызғалдақты тұқымынан өсіру,жауқарын сияқты өте қиын болып шықты.

## Дереккөздер
Қазақстан қызғалдақтары Энциклопедиясынан
Санат:Қызғалдақтар‎
Санат:Лалагүлдер
Дон Кеңес Республикасы

**Дон Кеңес Республикасы** - облыстық әскери-революциялық комитеттің декреті бойынша 1918 ж. 23 наурызда құрылды. РКФСР-дің құрамына кірді. Орталығы - Дондағы Ростов.

1918 ж. 9-14 сәуірде Дондағы Ростовта өткен жұмысшылар мен казактар депутаттары Советтерінің 1-ші съезді Дон Кеңес Республикасының Орталық Атқару Комитеті (ОАК) мен Халкомсовы сайлады. Республиканың басшысы - ОАК төрағасы болып казак-большевик В. С. Ковалёв сайланды.

Дондағы азаматтық соғыс нәтижесіде 4 мамыр 1918 ж. іс жүзінде республика жойылды.

Ресми түрінде Дон Кеңес Республикасы 1918 жылы 30 қыркүйекте Бүкіл Россиялық ОАК-тын декреті бойыша таратылды.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Тарих
Санат:1918 жыл
Донишнома

thumb|"Донишноманың томдары"

**"Донишнома"**, "Білім кітабы" ( форсӣ: دانشنامه) - Ибн Синаның көп томды энциклопедиялық шығармасы - Китаб ашшифоның ана тілі - парсы-тәжік тілінде жазылған қысқаша бір нұсқасы. 
Мұнда ежелгі гректерден келе жатқан "данышпандықтың бес ғылымы" баяндалған. Олар Ибн Сина өз сөзімен айтсақ:
# өлшем ғылымы - логика
# сезімге тікелей қатысы бар, қозғалыста және өзгерісте болатын заттар жөніндегі ғылым - физика
# әлем құрылысы мен орналасуы, аспанның және жұлдыздардың орны мен қозғалыс формалары туралы ғылым - астрономия
# дыбыстардың үндестік себептері, ән-күй (мелодия) қасиеттері жайлы ғылым - музыка
# табиғаттан тыс тұрған нәрселер туралы ғылым - метафизика.
Бұлармен қатар астрономия алдында геометрияны, музыка алдында арифметиканы баяндайтын тараулар еңгізген.
1957 ж. бұл кітап кіші-гірім екі том болып Душанбе қаласыда орыс тіліде басылып шықты.
### Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Энциклопедиялар
Александру Донич

**Алексадру Донич** - , *Александр Дмитриевич Донич* - (1806, Безинт (қазіргі  Донич), Бессарабия,Осман империясы — 1866, Яссы) — румын жазушысы.

### Өмірдерек
19 қаңтарда 1806 ж. помещик Дмитрий Донич және оның әйелі Еленаның отбасында туған.

1819 ж. Петру ағасымен Петербургте кадет корпусында оқыған.

1825 ж. Бессарабияға қайтып оралды.

1835 ж. Молдавияға көшіп кетті. Яссыда, Пятра-Нямцта өмір сүріп, сол жерде сот болып, адвокат болып жұмыс жасады.

21 қаңтар 1865 жылы Яссыда қайтыс болды.

### Творчествосы
Алексадру Донич молдаван әдебиетіде мысал жанрын бастаушысы ("Фабула", 1-2 кіт., 1840-42). Алексадру Донич мысалдарында әлеуметтік теңсіздікке қарсылық білдіріп, дворяндық өмірі ("Жапырақтар мен тамырлар"), жағымпаздықты ("Екі ит") ажуалады, қоғамдық әділетсіздікті сыады. Ол А.С.Пушкинның "Цығандар" поэмасын (1837ж Бухарест), А.Д.Кантемирдің "Сатираларын" (К.Негруцимен бірігіп; 1844, 1858) молдаван тіліне аударған.

### Дереккөздер
* Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 3 том

Санат:Румыния
Санат:1806 жылы туғандар
Санат:1866 жылы қайтыс болғандар
Оноре Викторьен Домие

**Оноре Викторен Домие** (; 26 ақпан 1808, Марсель - 11 ақпан 1879, Вальмодуа) - француз кескіндемешісі әрі график-суретші, мүсінші, XIX ғасырдың саяси карикатураның ірі шебері.

## Өмірбаяны
Әйнекшінің баласы Домие жас кезінде литографиямен шұғылданған.

1830 жылы - Революциядан  кейін саяси карикатураның шебері ретінде көрінеді. Литографиялық, мүсіндік шарждарында, ағашқа ойып салған суреттерінде  Домие жұмысшылар мен революционерлердің, бостандық жолында шайқасушылар мен қаза тапқандардың образын жасау арқылы буржуазиялық-дворяндық реакциясына аяусыз әшкерелейді ("Заң шығаратын түйін", "Баспасөз бостандығы", "Транснонен көшесі..." 1834). Домиенің литографиялық алғашкы еңбектері саяси қортындыға бара алатын батылдығымен, реалисттік мазмұнының тереңдігімен көзге түсті.

1835 жылы - Саяси карикатураға тыйым салынғанан кейін  Домье тұрмыстық сатираға ден қойып, дүниеқоңыз, көлгірсіген соттар мен чиновниктердің пасықтығын ажуалады.

1848ж және 60-70 жылдардағы революция тұсында Домие саяси сатираға қайтада оралды. Франция-Пруссия соғысына арнаған патриоттық еңбегі ашу-ызаға, иронияға толды. Домьені кескіндемелеріндегі идеялық тереңдік, тақырып ауқымының кеңдігі, тұжырымдылық пен жинақылық,композицияларындағы шиыршық атқан шиеленіс бояулар сәулесі суретшінің көзі тірісінде танылған жоқ. Бұл саладағы шығармаларында сатирамен қатаркаһармандық образдар, халық көтерілісі тақырыбы,қарапайым адамдар өмірі және кезбе сауықшылардың романтикалық-гротескілік тұлғалары да басты оры алады. Суретші Дон Кихот образын жасауға да ат салысып жүрді.

Домие шығармашылығы - ХІХ ғасырдағы сыншыл раелизмнің шыңы.

## Галерея

Сурет:Honore Daumier The Uprising.jpg|«Көтеріліс» (1848)
Сурет:Caricature Charles Philipon pear.jpg|«Алмұрттар». Луи-Филиппқа карикатура (1831)
Сурет:Les représentans représentés, Victor Hugo, 3017.jpg|Виктор Гюго. (1849)
Сурет:Honoré Daumier 010.jpg|"Диірменші, оның баласы және есек" (1849)
Сурет:Honoré Daumier 017 (Don Quixote).jpg|«Дон Кихот» (1868)


## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:1808 жылы туғандар
Санат:1879 жылы қайтыс болғандар
Санат:Суретшілер
Санат:Франция тұлғалары
Леман қызғалдағы

Биіктігі 20 - 50 см,пиязшығы жұмыртқа тәрізді,жуандығы 1,5 - 4 см,өте қатты терілі,қара қоңыр,жер бетіне дейін созылған,ішкі жағы қалың (кейде шамалы бұйра) түкті қабықты.
Сабақтың жербеті бөлігі жерасты бөлігіне тең немесе ұзындау,гүл силамымен бірге жалаңаш;жапырақ саны төртеу,қайырылған немесе шамалы бүгілген,алшақ орналасқан,көкшіл сұр,жалаңаш,жиегі бұйра,тегіс,әдетте гүлде едәуір жетпейді,төменгісі таспа тәрізді немесе сызықты таспа тәрізді,ені 1,5 - 2,5 см.
Гүлі біреу;гүл серігі сары,қызғылт сары немесе қызыл,әдетте тек ішкі жағының төменгі бөлігі қоңыр күлгін немесе қара күлгін дақты,ұзындығы 2,5 - 7 см,ұшы бірден сүйірленген қысқа сирек түктенген,сыртқылары кері жұмыртқа тәрізді немесе ұзынша ромб тәрізді,ішкілері кері үшбұрышты таспа тәрізді немесе кері үшбұрышты жұмыртқа тәрізді;аталықтары гүл серігінен 3 есе қысқа,жіашелері жалаңаш,сары немесе жоғарғы жағы қара күлгін,тозаңдықтары сары,жіпшелеріне тең;түйінінің аналық аузы орнықты;қорапшаның қалыңдығы 1 - 1,5 см,ұзындығы 2,5 - 3 см.

Сәуір айында гүлдейді.

Қазақстанда таралуы Құмда немесе түрлі түсті таужыныстардың жиынтығы бар жерлерде өседі.Қызылқұм мен Түркістан флористикалық аймақтарында кездеседі.

Қазақстанның > енгізілген.

Ескерту:Кей мамандардың пікіріне,Леман қызғалдағы Борщов қызғалдағы (T.borszczowii) және Бем қызғалдағымен (T.behmiana) бірігіп,уш өте жақын туыстас,бір ататектен шыққан шөл түрлерінің тобын құрайды.Олардың көбіне бір түрдің түршесі немесе формасы деп есептейді.


Сурет:Леман қызғалдағы.jpgсүрмелі


## Дереккөздер
Қазақстанның қызғалдақтары энциклопедиясынан
Санат:Қызғалдақтар
Санат:Лалагүлдер
Дреговичтер

thumb|VIII-IX ғ. славян тайпалары
**Дреговичтер** -(ежелгі-слав. дьрьговичи; белор. дрыгавічы  -  "батпақ") -  шығыс славян тайпаларының бірлестігі. Припять  өзенінің (Белоруссияның  қазіргі Гродно, Минск, Гомель, Брест облыстары) бойын  мекендеген. 
Дреговичтер егіншілікпен шұғылданған. Припять бойындағы Туров қаласы Дреговичтердің орталығы болған. Х ғасырда Дреговичтер жері Киев Русіің құрамына еніп, кейіннен Туров князьдығына айналған. Припять бойында ІХ-Х ғасырдағы көптеген археологиялық ескерткіштер табылды.
## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Беларусь тарихы
Санат:Славян халықтары
Донатшылдар

**Донатшылдар** - 4-5 ғасырдағы римдік Солтүстік Африкадағы діни қозғалысты жақтаушылары.
Қозғалыс 311 жылы пайда болды. Донатшылдар Карфаген епископы Цецилианды мойыдаудан бас тартты. Қозғалыс басшысы Донаттың есімімен аталды. Ол бірте-бірте әлеуметтік күреске ұласты. Донатшылдарға негізінен еңбекшілер мен қаналушы топтар қосылды. Олар ірі жер иелері мен қанауға қарсы шықты. Рим билеушілері Донатшылдар шіркеуін талқандағанмен Донатшылдар Африкадағы христиан дінінің "еретиктер бағытындағы" өқілдері ретінде 6 ғасырда да өмір сүрді.
### Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Дін
Санат:Солтүстік Африка
Санат:311 жыл
Марин Стоянов Дринов

**Марин Стоянов Дринов ** ,  - (20.10.1838,Панагюриште - 28.02.1906) - болгар, орыс слависі.
Болгарияда туған. Киевтегі Діни семинария мен Мәскеу университетінде (1865) оқыды. Тұңғыш рет болгар халқының тегіне, болгар шіркеуінің тарихы мәселелеріне арналған ғылыми еңбектерін жариялады. Осы арқылы болгар тарих ғылымының негізін қалады. 1898 жылдан бастап Петербор Ғылым Академиясының мүшесі.  
Дринов Марин Стоянов - оңтүстік славян халықтарының тарихы, деректану, этнография, тіл білімі, әдебиеттану жөніндегі көптеген еңбектердің авторы. Харьковтағы ол басқарған славянтану кафедрасы болгардың және орыстың ірі славистерін тәрбиелеп шығаруда үлкен рөл атқарды.
### Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Славян тілдері
Санат:1838 жылы туғандар
Санат:1906 жылы қайтыс болғандар
Дониш

thumb|Ахмад Дониш
**Дониш** Ахмад Махдум бин Носир - *тадж. Аҳмади Дониш* - (1827, Бұхара—1897,сонда) - тәжік жазушысы, философ. ХІХ ғасырдағы тәжік әдебиеті  мен қоғамдық-саяси пікірдегі ағартушылық  бағытының басшысы.  "Дониш" - жалған аты, тәжік тілінен "білім" деп аударылады. Оны тағы бір лақап аты бар тұғын: "Кәллә" - "бас" деген мағынаны білдіреді.
### Өмірдерек
1827 ж - Мир Насир атты кедей молданың отбасыда туған.
1841 ж. Бұхарадағы медресеге түсіп, 5ылымда ертерек көзге ілінгендіктен Дониш (данышпан) Ахмед атанған.
50-ші жылдарда Бұхара әміріің кітапханасыда істейді. Осы кезде Ресейге  үш рет (1857ж. қараша, 1869 ж. қазан, 1871 ж. қаңтар) елші ретінде барып, Петербург, М2скеуде болды. Бұл сапар оның дүниеге көзқарасында елеулі өзгерістер туғызды. Ол орыс елінің мәдениеті мен ғылымын қызу насихаттады.
Дониш орыс тілін үйренуді, орыс мәдениетін меңгеруді ұсынды. Бұхарада әлеуметтік өзгерістер жасауды талап етті.
Ахмад Дониш 1897 ж. Бұхарада қайтыс болды. Өкінішке орай, Кеңес Одағы басшылары бейітін бұзып жойып жібірген.
### Творчествосы
1870-89 ж. Басты еңбегі "Сирек кездесетін оқиғалар" («Наводир-ул-вакое»,).
1860-65 ж. "Қасиетті Бұхарадағы маңғыт әмірлерінің қысқаша тарихы" кітабында Дониш ел билеу жүйесінің қандай болу керектігін көрсетті.
### Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:1827 жылы туғандар
Санат:1897 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тәжікстан тарихы
Иоганн Густав Дройзен

**Дройзен Иоганн Густав** -  - (06.07.1808,Тшебятув,Польша - 19.06.1884,Берлин) - неміс тарихшысы.
Киль (1840), Иен (1851), Берлин(1859) университеттерінің профессоры. Германиядағы революцияға (1848-49) белсене қатысты. Германияны "жоғарыдан", "Пруссияның төңірегінде" біріктіруді және конституциялық-монархиялық мемлекеттік құруды жақтады. 
Дройзен - Пруссия тарихы жөніндегі бірнеше еңбектің авторы ("Прусс саясатының тарихы" т.б.).  Дройзен"эллинизм" деген терминді ғылымға енгізіп, эллинистік дәуірді тарих ғылымында тұңғыш зерттеп, б.з.б. 222 жылға дейін баяндап берді ("Эллинизм тарихы"). Бірақ ол эллинизмнің әлеуметтік-экономикалық мәні ескермей, оны Шығыс халықтарының арасына "грек мемлекеттік жүйесі мен білімін таралу" процесі деп түсінді.
### Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:1808 жылы туғандар
Санат:1884 жылы қайтыс болғандар
Санат:Германия тұлғалары
Санат:Германия ғалымдары
Думпкар

thumb|Думпкардың 7ВС-60 моделі. Тип 31-661
**Думпкар** *(ағыл. dump car)* - жүкті өзі түсіретін вагон. Ол руданы және әр түрлі құрылыс материалдарын тасуға арналған.
Өндірістің ішкі темір жолдарында пайдаланады. 4 жәе 6 осьты. 80 тоннаға дейін жүк көтеретін Думпкарлар бар.
### Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Терминология
Күмәнді қызғалдақ

нобай
Биікті 10 - 25 см,пиязшығы жұмыртқа тәрізді,жуандығы 1 - 2 см,қара қоңыр немесе қоңыр,қағаз тәрізді,ішкі жағы тегіс түкті қабықты.
Сабағының жоғарғы жағы түкті,жапырақ саны - 2 - 4,шамалы қайырылған,жақын орналасқан,бұйра,түкті,кірпікшелі,жалғыз гүлден аспайды,төменгі жапырағы жұмыртқа тәрізді немесе сопақша жұмыртқа тәрізді,ені 1,5 - 3 см,доғалдау.
Гүлі біреу;гүл серігінің ұзындығы 2 - 4 см,тең,ақсары немесе сары,сыртқыларының сырты күлгін реңді,сопақша ромб тәрізді,сүйір немесе сүйірлеу;сыртқысынан сәл ғана қысқа,ішкілері кері сопақша,доғал;аталықтары гүл серігінен 2 есе қысқа; жіпшелері жалаңаш,сары,тозаңдықтары жіпшелерінен 1,5 есе қысқа; түйіні аталықтарынан 1,5 қысқа аналық ауызы орнықты дерлік.

Мамыр - маусым айларында гүлдейді.

Қазақстанда таралуы. Биік тау белдеуіндегі ұсақ топырақты және шағыл тасты беткейлерде өседі. Батыс Тянь-Шаньда кездеседі.

Ескерту: Кейбір таксономистер күмәнді қызғалдақтың жеке түр екеніне күмән келтіреді.Олардың ойынша,бұл небары Кауфман қызғалдағының (T.kaufmanniana) түршесі.Олардың өте жақын туыстығының жақында жүргізілген ДНК зерттеуі де көрсетіп берді.

Сурет:Күмәнді қызғалдақ .jpgсүрмелі


## Дереккөздер
Қазақстанның қызғалдақтары энциклопедиясынан
Санат:Қызғалдақтар
Санат:Лалагүлдер
Іле қызғалдағы

**Іле қызғалдағы** () – лалагүлдер тұқымдасының қызғалдақ туысына жататын өсімдік. 

Биіктігі 10 - 30 см,пиязшығы жұмыртқа тәрізді,жуандығы 1 - 2 см,қара қоңыр жұқа қабықты,ішкі жағының ұшы мен түбі жатаған түкті қабықты. Сабағы жалаңаш немесе жоғарғы жағы түкті; жапырақ саны 3 - 4,алшақ орналасқан,қайырылған,сирек бүгілген,жалаңаш немесе кейде жоғарғы жағы түкті,әдетте гүлден аспайды,төменгі жапырағы белдік тәрізді дерлік немесе сызықты таспалы,ені 0,7 - 1,5 см. Гүлі біреу; гүл серігі сары,ұзындығы 2,5 - 3,5 см,сүйір немесе сүйірлеу,сырты күлгін немесе жасыл реңді,эллипсті ромб тәрізді,ішкілері кері сопақша;аталықтары гүл серігінен 2 - 2,5 қысқа,ортасы шамалы кеңейген және екі шеті де жіңішкерген,сары,тозаңдықтары жіптерінен 1,5 есе қысқа,аналық ауызы орнықты дерлік. Сәуір айының соңы мен мамырда гүлдейді.

## [[Қазақстан]]да таралуы
Эндемик.Бұталар арасында өседі.Кетпен,Теріскей Алатауында кездеседі. Жалпы таралған жері - Жоңғария (Іле өзенінің жоғарғы ағыны). Ферғана қазғалдағына.Колпаковский қызғалдағына және Төртжапырақты қызғалдаққа жақын түр.

## Дереккөздер
Қазақстанның қызғалдақтары энциклопедиясынан

Санат:Қызғалдақтар
Санат:Лалагүлдер
Леммерс қызғалдағы

нобай
Қызғалдақ сабағы тік,мөлшері орташа.Пиязшығының жуандығы2 - 2,5 см,жұқа қоңыр қабықты,түбі мен жоғарғы бөлігі сирек түкт.Сабағы жалаңаш,бір түсті,жербеті бөлігі 7 см,гүл шанағының мөлшері 3,5 см.Жапырағы - 3, жалаңаш, кірпікшесіз, төменгі жапырағы 15х3 см ,жоғарғы жапырағы 15х1,5 см.Ішкі күлтелері 3,5х2 см, кері сопақша,сыртқы күлтелері сопақша, гүлі сары,сыртқы жағы қызыл реңді.Аталық жіптері сары,түксіз,8х1,5 мм,тозаңдықтары 6мм,ақшыл қоңыр қара аралас тозаңды.Қорапшасының ұзындығы 1см, жасыл, аналық ауызы сары теңбіл.
Леммерс қызғалдағы Іле(T.iliensis), Ферғана (T.ferganica),Теңемесжапырақты (T.anisophylla),сонымен қатар Төртжапырақты (T.tetraphylla) қызғалдақтардан жалаңаш сабағы, жұқа қабығы, сонымен қатар бір ғана гүлінің болуымен ерекшеленеді.Оны Kolpakopwskianae бөліміндегі түрлерден қызыл және сары түстің басым болуына қарап айыруға болады. Түр диплоидты (хромосом саны екі жиынтықты),Kolpakowskianae бөліміндегі ядролық ДНК (36) құрамы ең аз түр болып табылады.

Наурыз айының соңғы күндері мен сәуір айының басында гүлдейді.

Қазақстанда таралуы. Өте сирек кездесетін эндемик түр.Батыс Тянь-Шаньның тасты тау етегі, Машат өзені шатқалында (Оңтүстік Қазақстан облысы).

Сурет:Леммерс қызғалдағы  .jpgсүрмелі


## Дереккөздер
Қазақстан қызғалдақтары энциклопедиясынан
Санат:Қызғалдақтар
Санат:Лалагүлдер
Қаражемсаулы маймаққаз

нобай

**Қаражемсаулы  маймаққаз** немесе **қаражемсаулы  гагара** (*Gavia arctica*) - Қазақстанда ұялайтын жалғыз ғана гагара. Түрдің оңтүстікте таралу шекарасы Қазақстанда өтеді (оңтүстікке таман тек қана Ыстықкөлде кездеседі). Бұл-орташа денелі (2,2-3,7 кило) құс. Қауырсын жабыны аққара түсті, ол қанаты, мойнының екі жағында және төсінде әжептеуір жіңішке сызықты жолақтармен алмасады. Тамағында қара дақ бар, құс сондықтан да қаражемсаулы гагара деп аталған. Тұмсығы және аяғы-қара, көзі-қошқыл қызыл. Дауысы көбірек есте қалады-ұялау кезеңінде оғаш *ыңқылы* жиі естіледі, сондықтан дыбыстар тобы *гагараның көзжасы* деп аталады. Ұяламайтын уақыттарда бұл - үнсіз құс.
Қаражемсаулы гагара теңіз деңгейінен 200-2000 м жоғары алуан түрлі суқоймалар жағасын бойлай өмір сүреді. Қамыс - қоғалы қопалардың болуы - барлық суқоймаларға ортақ. Республиканың солтүстік жартысында таралған. Балқаш - Алакөл қазаншұқырында кездеседі, оны оңтүстікке таман Түркістан қаласының өңірінен табуға болады. Қыста Қызылорданың оңтүстігіне таман Сырдариядан кездесіп қалады. Жылыстау кезінде әр жерден кездесуі мүмкін.
Ұясы құстың сырғуына қолайлы болу үшін су жиегіне немесе жапырылған қамысқа, қалқыма заттар үймесіне орналастырылады. Ұя астаушысының түбі ұдайы суда тұра алады. Салындыда 2 қошқыл қара секпілді жұмыртқа болады, оны ата - енелері 4 аптаға жуық басады. Бұдан соң тағы 2 айға жуық қошқыл сұр балапандарын қоректендіріп қамқорлық жасайды.


Сурет:гагара .jpg


## Дереккөздер
Қазақстан жануарлары сериясы кітабы.Құстар мектеп энциклопедиясы.

Санат:Маймаққазтәрізділер
Тікаяқ қызғалдағы

нобай
Биіктігі 3 - 8см , сабағы жоқ дерлік.Пиязшығы жұмыртқа тәрізді, жуаындығы 7 - 10 мм, қабыршақ теріл,қызғылт немесе қара қоңыр,кейінірек қара дерлік, сыртқылары жапырақ түбіне дейін созылған,іші қалың өрмекті тукті қабықты.
Сабағы қысқа,көбіне жапырағына дейін топыраққа еніп тұрады; жапырағы екеу,әдетте жерде жатады,жақын орналасқан,қарама-қарсы дерлік, сызықты, науа тәрізді, ені 5 - 10мм, жасыл,жалаңаш,ұшы доғал,гүлден 2 - 3 есе биік.
Гүл саны - 2 - 7,гүл сидамы жетілмеген,сондықтан жақын орналасып,шоқ түзеді,тең,ұзын, гүлден 2 - 3 есе биік, гүл сағағы жоғары шығып тұрады,гүл шанағында да,жемісінде де тік; гүл серігі жапырақтарының ұзындығы 10 - 20 мм, ақ, түбі сары және ішкі жағы тарамды, жалпақ таспа тәрізді, сүйір, тең дерлік, сырты қызғылт немесе күлгін, ішкілері сыртқысынан шамалы жалпақтау; аталық жіпшелері сары, түкті, тозаңдықтары сызықты; қорапшасы сопақша,тік.

Наурыз - сәуір айларында гүлдейді.

Қазақстанда таралуы. Эндемик. Қаратау жотасның орта белдеуі мен тау етегіндегі сазды және тасты жерлерде өседі


Сурет:Тікаяқ қызғалдағы.jpgсүрмелі


## Дереккөздер
Қазақстан қызғалдақтары энциклопедиясынан.