open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Электрпісіру

**Электрпісіру** (ор. электросварка) - қосылатын бөлшектерді электр бөлшектерін қыздырып қосу. Бұл үрдістің электрдоғалы және түйістіру арқылы пісіру тәсілдері болады. Пісірудің басқа тәсілдеріне қарағанда, болаттардан және басқа құрылымдық материалдардан ажырамайтын қосылыстар жасау үшін өндірістің барлық салаларында
*электрпісіру* тәсілдері өте кең таралған. Бұл тәсіл сенімділігі жоғары, қосылыстардың тұрақтылығы жоғары, массасы аз құрылымдарды жасауға мүмкіндік береді. Бұл тәсілмен болаттар және темір негізіндегі қорытпалар мен қатар жеңіл қорытпалар, түсті металдар, ауыр және сирек металдар, пластмассалар пісіріледі.ref>Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдықтары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.

## Дереккөздер


Санат:Метал өңдеу
Орнықты күй

***Орнықты күй***, егер Р кр күші сығу күші кезінде сығылған сырыққа аз ұйытқу әсер етпейді, сырықты тік сызықты күйінен ғана ауытқытады.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Орнықсыз күй

***Орнықсыз күй***, егер Р>Ркр (кризистік күш) кезінде
сығылған сырықтың түзу сызықты формасы
орнықты емес.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Проекциялық сканер

**Проекциялық сканер** () — түпнұсқа (слайд) рамкаға орнатылып сканерлеу процесі өтпелі сәуле арқылы, әдетте үлкейту масштабында атқарылады. Слайдты сканер деп те атайды.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Палетка

**Палетка** ( — пластинка, планка) - графаға бөлінген, мысалы, кішкене квадраттарға бөлінген мөлдір тілімше көрініс сызбада немесе картада ауданды анықтау үшін қолданылады.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Санат:Графика
Толғаусыз күй

***Толғаусыз күй***. Р= Ркр тең болған күйі.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Интенсиметр

**Интенсиметр** ( — кернеу, күшею және  - өлшеймін) — санаудың жылдамдығын өлшеуіш — санауыштан немесе импульстік ионизациялық бөлмешіктен келетін импульстер санын санауға арналған аспап. Интенсиметр импульстік күшейткіштен, каскадты қалыптастыратын амплитудалық дискриминатордан, орталағыш және өлшеуіш схемалардан тұрады. Санаудың максималды жылдамдығы 1 секундына 105 импульстер.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Пышақты бүктемелеу автоматы

**Пышақты бүктемелеу автоматы** () — кітаптың, жорналдың табақты қағазға басылып шыққан беттерін дәптер етіп пышақты аппаратты бүктемелеу  машинасы. Оның төрт бүктеу аппараты болады. Аппаратқа берілген қағаз реттелгеннен кейін арнайы пышақты механизммен айналып тұрған екі біліктің арасына сұғыныстырылады да, одан бүктеліп өтіп келесі бүктеу аппаратына беріледі. Пышақты бүктемелеу  аппаратында қағаз бір-біріне перпендикулярлы түрде 1, 2, 3, кейде 4 рет бүктеледі. Бүктелген дәптерлер топтамаланып, арнайы престе нығыздалып бумаланады.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Мұнайгаздылықты шөгіндену жылдамдығы тұрғысынан болжау әдісі

**Мұнайгаздылықты шөгіндену жылдамдығы тұрғысынан болжау әдісі.** Мұнай және кірігу дәрежесін көлемдік-статистикалық тұрғыдан болжау әдісінің жеке түрі. Түзілімдену жылдамдығы шөгінді тысқа тиесілі таужыныстар көлемін сол шөгінділердің калыптасу уақытына қатынасы көмегімен есептеліп шығарылады. Әдіс мұнайлы-газды алаптарды игерудің алғашқы сатыларын сипаттауға және түзілімдену жылдамдығы бірқалыпты алаптар мүмкіндігін анықтауға ғана қолданылады. Жер шарындағы ірі-ірі 23 мұнайлы-газды алаптарға тиесілі материалдарды саралау нәтижесінде И.И.Нестерев пен В.В.Потеряева *Q=3,71W-6,482* теңдеуін есептеп шығарған, мұндағы; *Q* — көмірсутектердің бастапқы мүмкін ресурстары, млн т өлшемімен; *W*  - түзілімденудің көлемдік жылдамдығы. *км<sup>3</sup>/млн* жыл есебімен. Сөз болып отырған әдіс мұнай және газ жатындарының мүмкін ресурстары дәрежесін шамалауға ғана мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Пантометр

**Пантометр** ( -бәрі және *metre'о* - өлшеймін) — жер бетінде горизонталь және вертикаль бұрыштарды өлшеуге арналған геодезиялық құрал.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Ракель

нобай|Ракель
**Ракель** () — пышақ сияқты жұқа болат пластина оның көмегімен басу процесі барысында ойыңқы басу формасының бетінен артық бояу қырылып алынады, ал трафареттік басу формасының саңылауларынан бояу қысылып шығарылады.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Иінді микрометрлер

**Иінді микрометрлер** ( ) - микрометрлік бастиегі бар, иінді қапсырмаға ұқсас аспап.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Металл өңдеу технологиясы
Бұраушы момент

**Бұраушы момент**. Мб бұраушы момент, сан мәні
бойынша қиылған сырықтың кез келген бөлігіне
(сол не оң) әсер ететін барлық сыртқы күштер
моменттерінің алгебралық қосындысына тең:
 
Егер сыртқы нормалі жағынан қарағандк
бұраушы момент сағат тіліне қарсы бағытталса,
бұл қимадағы бұралу моменті оң таңбалы деп
саналады.

## Бұраушы қираіушы момент.

Серпімді өзек жойылып, қимада ақыштық аймағы таралса,
сырықтың бұраушы моменттің үлкеюін қабылдауға мүмкіндігі болмайтын күйіне сәйкес моменті: Τк=τаWа, мұндағы Wa -созымдық кедергі моменті, τa -аққыштық шегі.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Паундаль

**Паундаль**() - күштің британдық бірлігі. 1 паундаль = 0,1382255 Н.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Физика
Растр сызықтылығы

**Растр сызықтылығы** ( - частота растры) — растр құрылымын, оның бір ұзыныдық өлшеміне келетін сызықтар санын сипаттайтын көрсеткіш (параметры). Растрлардың бір сантиметр өлшемге келетін қалыптасқан реті: 20, 24, 30, 34, 36, 40, 44, 48, 54, 60, 70 ,80, 100, 120, 150, 160 сызық/см болып келеді. Компьютерлік растрлауда бір дюмға келетін сызықтар саны жиі қолданылады.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Иінтіректі қапсырма

**Иінтіректі қапсырма** () - ажарланған тетіктердің сыртқы диаметрлерін тексеруге арналған аспап. Қапсырманы нөлге келтіру үшін тетік өлшеміне тең шекті мөлшерлер қолданылады. Р.қ. бөлу мөлшері 0,002 мм. Р.қ. цифрлы құрылғысымен де шығарылады.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Редакция

**Редакция** (,  — ) — қалыпқа келтірілген.
## Редакциялау
**Редакциялау** - авторлық шығармасын баспада өндеу процесі.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Пек

**Пек** ( - үйме) — көлемнің және сыйымдылықтың жүйеден тыс британдық бірлігі. 1 ПЕК (АҚШ) = 8,810 л; 1 Пек (Ұлыбритания) = 9, 092 л.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Физика
Каверноөлшер

**Каверноөлшер** (,  — қуыс, үңгір) — бұрғылау ұңғысының диаметрін өлшейтін, тереңдікке желілі электрлік үш сіңірлі кабельмен түсірілетін аспап. 

Ұңғының ен бойын өлшегенде аспап осінен иінтіректердің ауытқуын, яғни ұңғы диаметрінің ауытқуын өлшеуіш құралға береді. Ұңғының ен бойының пішінін анықтау үшін ультрадыбыстық әрекеті бағытталған электракустикалық тұрлендіргіштері бар каверноөлшер қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Өлшеу құралдары
Репрография

**Репрография** - құжаттардың (документтердің) дәлме-дәл көшірмесін жасау және оны шағын тиражбен (таралыммен) көбейту процесі.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Калибромер

**Калибромер** сым тәрізді жұмсақ металдардың диаметрін, жалпақ металдардың қалыңдығын өлшейтін аспап.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Тікелей іздеудің таушайыр танымдық әдісі

**Тікелей іздеудің таушайыр танымдық әдісі**. Таужыныстардың өтімділігі жоғары белдемдері бойымен көмірсутекгер жатынынан жер бетіне қарай жылыстаған сұйық көмірсутектердін шашырау ореолдарын анықтау мақсатында нақтылы алап қимасының беткі өңіріндегі таужыныстарға тиесілі органикалық заттарды зерттеуге негізделген мұнай және газ кенорындарын іздеу әдісі. Таужыныстардың сынамалары жер бетінен де, арнайы жасақталған геохимиялық ұңғымалар қимасынан да алынады. Әдіс таушайыр тектестерінің тектік болмысын нақтылайды, олардың эпигенездік өкілдерінің мөлшері мен кеңістіктегі таралу сипатын анықтайды, бұл үшін таушайыртанымдық талдауға қатысты зертханалық әдістердің бүкіл кешені пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Репродукциялық фотоаппарат

**Репродукциялық фотоаппарат** - өте үлкен пішімді (30x30x125 см), шамаға сәйкес көлемді (в натуральную величину), кішірейтілген (4-5 есе) немесе үлкейтілген (2-2,5 есе), растрмен не растрсыз, дұрыс не бұрыс (зеркальный) ақты-қаралы немесе түрлі түсті (әр түске бөлінген) бейне беретін арнайы фотоаппарат. Репродукциялық фотоаппаратың шағылған сәуле арқылы (қағаздағы түп нұсқадан), сондай-ақ өтпелі сәуле арқылы (диапозитивтер, слайдтар) түсіруге мүмкіндігі бар. Репродукциялық фотоаппарат оптикалық өсінің орналасуына қарай: көлденең, тік, көлбеген (наклонный); орнатылуына қарай: тұрақты, аспалы; орналасқан бөлме санына қарай: бір бөлмелі, екі бөлмелі, және айқындыққа реттеу бөліктерінің қозғалысына қарай ерекшеленіп бөлінеді. Репродукциялық фотоаппарат құрамына станина, күңгірт шыны қорабы, объектив тұғыры, түпнұсқа ұстағыш, жарық беру құрылғылары, айқындыққа реттеу, масштабын келтіру механизмдері енеді.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Тікелей іздеудің газдық-геохимиялық әдісі

**Тікелей іздеудің газдық-геохимиялық әдісі**. Мұнай және газ кенорындары мен жатындарынан шашырай өрістеуі нәтижесінде қалыптасқан көмірсутек үйірімдерінің қалыптан тыс алаптарын тап басу мақсатында геологиялық киманың жер бетіне жақын бөліктеріндегі таужыныстардағы, немесе гидросфера мен атмосфераның төменгі өңірлеріндегі газ құрамын зерттеуге негізделген мұнай және газ кенорындарын іздеу әдісі. Газ сынамасы жер бетінен де, арнайы жасақталған онша терең емес геохимиялық ұңғымалар қимасынан да алынады. Газ құрамында көмірсутектер (метаннан гексанға дейін) мөлшерінің қалыпты жағдайға қарағанда көбірек үшырасуы сол өңір қойнауының мұнай және газ кіріктіру мүмкіндігінің жоғары екендігін көрсетеді. Әдіс жер қыртысы дамуының қазіргі сәттегі тектоникалық белсенділігі қарқынды аймақтар үшін әсіресе тиімді. Сөз болып отырған калыпсыздықтар морфологиялықтұрғыдан шығыршықтәрізді немесе сеппелерге ұқсас түрпатты иемденеді. Бұл әдіс мұнай және газ кенорындарын тікелей іздеудің өзге әдістерімен кешенді түрде жүргізілгенде ғана шындыққа сәйкес нәтижелер алуға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Ретикуляция

**Ретикуляция** фотоматериалды химиялық өңдеу кезінде айқындауыш, бекіткіш (фиксаж) ерітінділерінің және шаймалау судың жоғары температурасының әсерінен оның жарықсезгіш қабатының балқуы.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Қиманың статикалық моменті

## Қиманың статикалық моменті
Қиманың статикалық моменті- геометриялық
сипаттамасы: , бірінші интеграл
қиманың *x* өсіне сәйкес, ал екіншісі *у* осіне
сәйкес статикалық момент деп аталады. С.м.
өлшем бірлігі-см3, м3. Қиманың статикалық момент арқалықтың иілуге қарсыласуын сипаттайды.
Қарапайым қималар үшін кедергі моменттері.

## Тіктөртбұрыш үшін

**Тіктөртбұрыш үшін:** мұндағы *б*-ені,* h*-биіктігі.

## Шеңбер үшін
**Шеңбер үшін**:  мұндағы * r,d*-шеңбердің радиусы мен диаметрі.

## Сақина үшін  мұндағы
**Сақина үшін  ,  мұндағы**
*d,Д*-сақинаның ішкі және сыртқы диметрлері.

## Қиманың өрістік кедергі моменті
**Қиманың өрістік кедергі моменті** өрістік инерция
моменттінің (Ĵp) радиусқа (*р*) қатынасын білдіреді:
 Қиманың өрістік кедергі моменті - дөңгелек қима беріктігінің бұралу
кезіндегі геометриялық сипаттамасы. Қарапайым қималар үшін өрістік кедергі
моментгері:

### Шеңбер үшін
**Шеңбер үшін:**  мұндағы
*R, Д*-шеңбердің радиусы мен диаметрі.

### Сақина үшін
**Сақина үшін:**  , мұндағы
*d,Д*-сақинаның ішкі және сыртқы диаметрлері.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Кристалдардың өсу жағдайы

**Кристалдардың өсу жағдайы**. Қристалдардың өсуі дегеніміз — оны кұрайтын бөлшектердің реттеліп, белгілі бір тәртіп бойынша тізіліп құралуы, кеңістік решетка құруы.

Осы бөлшектердің реттесіп кристалл решеткасын құруы үшін
сол бөлшектердің шығатын көзі болуы керек. Кристалл заттың
өсуіне белгілі бір жағдай керек. Егер сыртқы ортадан кристалдың өзіне алатын бөлшегінен оған беретін бөлшегі кеп болса,
онда кристалл ериді. Қерісінше, кристалдың сыртқы ортадан
алатын бөлшектері өзінің беретін бөлшегінен кеп болса, онда
кристалл өседі.

Кристалдың өсетін ортасы көбінесе ерітінділер. Ал ерітінділер ыстық та, салқын да (су ерітіндісі түрінде) болуы мүмкін.

Балқыған заттардан да көп кристалдар пайда болады. Кристалдар газдардан да құралады. Ал кейбір жағдайларда кристалдар қатты заттардан құралады, оны *қайта кристалдану* деп атайды.

Сонымен, кристалдардың барлық жағдайларда түзіле алатынын көреміз. Бұл жағдайлар табиғи түрде де, өндірісте де
кездеседі.

Мысал келтірейік. Кристалдар кебінесе табиғи су ерітінділерінен түзіледі. Қай жерде қанық немесе ете қанық ерітінді болса, сол жерде кристалл пайда болады. Минерал заттардың көп
түрлері: тұздар және басқалар сол су ертіндісінен кұралады. Әр
түрлі тұздардың, канттың кристалдары өндірістік жағдайда
колдан жасалады. Техникаға керекті кристалдарды кебінесе су
ерітіндісінен өсіреді.

Балқыған заттардың қатаюынан кристалдың пайда болу мысалы ретінде вулкандардан атылатын балкыған ыстық тас тасқынын, яғни лаваны алуға болады. Жер бетіне шығып қатайғанда лавадан кристалдар түзіледі. Металл қорытатын пештерден шыққан шлактар қатайғанда да сол сияқты кристалдар
пайда болады.

Вулкандардың атқылауынан сыртқа ұшып шыққан газдар
қысымнан да, қызудан да кенет құтылып, тез салқындап қатаяды. Демек, газ бірден кристалл түріне айналады. Металл қорыту пештерінен ұшып шығатын газдардан да сол сияқты кристалдар түзіледі.

Кристалдардың қатты заттардан өсу мысалына шыныны
алуға болады. Шыны вулканның атқылауынан шыққан лавадан
да пайда болады, қолдан да жасалады. Сол шынылар қысымға
немесе кызуға ұшыраса, олардың ішінде кристалдар пайда болады. Мысалы, күн көзінде кәп жатқан шынылардың кристалға
айналып күңгірт тартатыны осыдан.

Кристалдану әдісі бір заттан екінші затты айыруда, химиялық таза зат алуда жиі қолданылады. Мысалы, ащы судан таза
су бұрын катады! Ащы көлдердің қыстыгүні қатқан беті таза
судың кристалдарына (мұзына) айналады. Сол мұзды базға
көміп, жаздай пайдаланады. Осы әдісті Балқаш сияқты суы
ащы көлдердің жағасындағы ел ерте заманнан бері қолданып
келеді.
 
## Дереккөздер
Рицовка

**Рицовка** картоннан бұйым жасау (картонажное производство) кітап түптеу процесінде картонның бүктелетін жерін ұшала тілу арқылы із салу.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Квантометр

**Квантометр** ( — қанша және  - өлшеймін) — металдың химиялық құрамын анықтайтын аспап, тура есептейтін фотоэлектрлік спектрограф. Квантометр көмегімен металл сынамасын сандық талдау кәдімгі спектрографпен талдағанға қарағанда 4-5 есе тезірек, сондықтан квантометр металды балқыту кезінде оның құрамын анықтау үшін қолданылады.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Тікелей іздеудің гидрогеохимиялық әдісі

**Тікелей іздеудің гидрогеохимиялық әдісі**. Мұнай және газ кенорындары мен жатындарынан шашырай тараған көмірсутектер мен суда еріген органикалық заттар үйірімдерінің қалыптан тыс жинақталған алаптарын тап басу мақсатында қойнауқаттық сулардың және гидросфераның төменгі бөлігіндегі суда еріген органикалық заттардың түздық және газдық кұрамын зерттеуге негізделген мұнай және газ кенорындарын іздеу әдісі. Су сынамалары жер бетінен де, арнайы жасақталған геохимиялық ұңғымадан да алынады. Суда еріген газдардың құрамында көмірсутектердің, ал су құрамында бензолдың, толуолдың, фосфордың, аммонийдің қалыптан тыс мәлшерде ұшырасуы сол өңір қойнауының мұнай мен газ кенорындарына деген мүмкіндігі бар екендігін корсетеді. Әдіс жер кыртысы дамуының қазіргі сәттегі тектоникалық белсенділігі қарқынды аймақтар үшін мейілінше тиімді. Бұл әдіс мұнай және газ кенорындарын тікелей іздеудің өзге әдістерімен кешенді түрде жүргізілуі тиіс, себебі ол жекелей алғанда нақтылы нәтижелер беруге дәрменсіз.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Ротапринт

**Ротапринт** ( - , айналдырамын и  - печатать, басу) — шағын таралымды (тиражды) басылымдарды офсеттік басу тәсілімен жедел түрде басып шығаруға арналған шағын форматты ротациялық басу машинасы. Ротапринт да басу формасы ролін мәтін мен бейнесурет берілген алюминийден жасалған фольга атқарады.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Кварцтық калибратор

**Кварцтық калибратор** () - белгілі бір жиілікті лампаның немесе жартылай өткізгіштік генератордың (жиілікті кварцтық тұрақтандыруымен) көмегімен белгіленген
жиілікті электр тербелісін тудырып өлшейтін аспап. 

Кварцтық калибратор шығаратын тербелістер жиілігін және олардың гармоникасының жиілігін біле отырып, радиоқабылдағыштардың, радиотаратқыштардың және т.б. жиіліктерін белгілі бір нүктелерде градуировка диапазонын тексереді.

## Дереккөздер

Санат:Өлшеу құралдары
Ротациялық басу машиналары

**Ротациялық басу машиналары** - басу аппараттары үздіксіз айналып тұратын басу формасы орналасқан және оған қағазды жанастыра қысып тұратын басу цилиндрлерінен құрылған машиналар.  Табақты (жылдамдығы 10-12 мың баспа/сағат) және рулонды (жылдамдығы 30 мың айналым/сағат) ротациялық басу машиналары болады. Ротациялық басу машиналары негізінен орташа және көп тиражды газет, кітап, журнал т.б. шығаруға қолданылады.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Кварцтық сағаттар

**Кварцтық сағаттар** ( ) — уақытты дәл өлшеуге
арналған аспап. Онда уақытты есептеу үшін кварцтық резонатордың
тербелістері қолданылады. Уақытты санау дәлдігі кварцтық резонатордың тербелістер жиілігінің тұрақтылығымен және оның құндылығымен
анықталады. Резонатор тербелістерін қоздыру үшін кварцтық генератор
пайдаланылады. Кварцтық сағаттар жиілікті тұрлендіргіштерден, синхронды қозғалтқыштан немесе цифрлық санау құрылғысынан және дәл уақыттың сигналдарын беретін түйіспелі құрылғыштан тұрады. Метрологияда, уақыт
санауда бір уақытта 2 немесе 3 Кварцтық сағаттар данасы қолданылады да олардың
көрсеткіштерін бір-бірімен немесе жиіліктің кванттық стандартымен,
сонымен қатар астрономиялық бақылау мәліметтерімен салыстырылады.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Пермеаметр

**Пермеаметр** ( - өткізгіштік және  - өлшеймін) — ферромагнитті материалдардың магниттік cипаттамаларын өлшеуге арналған құрылғы. Тұрақты магнитті жасауға арналған жоғары коэрцитивті қорытпаларды сынауға арналған (өрісі МА/м дейін), өрісі орта (10 кА/м дейін) магнитті өлшеуге арналған пермеаметрдің түрі болады. Магниттік өткізгіштігі жоғары магнит — жұмсақ материалдарды сынауға арналған пермеаметрдің түрі сирек қолданылады.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Сәйкестендіру

**Сәйкестендіру** () — баспа-таңбаның қағаз бетіне дұрыс орналасуын, оның екі жақ бетіндегі баспа-таңбаның бір-біріне сәйкес
келуін, сондай-ақ көп бояулы басылымда әр бояу таңбаларының бірінің үстіне бірі дәл қабаттасуын қамтамасыз ету. Сәйкестендіру форманы орнынан қозғау және қағаз беру жүйесін реттеу арқылы атқарылады.
## Сәйкестендіру белгілері
**Сәйкестендіру белгілері** () - тік бұрышты қиылысатын қысқа, жіңішке сызықтардан құралған белгілер (крест). Олар түпнұсқаның, фотоформаның не (фотоформалар монтажының), басу формасының шеткі жағына қойылады. Сәйкестендіру белгілері бояулардың сәйкес қабаттасуын қадағалау үшін және басылған табақ беттеріндегі сәйкестендірілу дәлдігін бағалау үшін қолданылады.

## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Сермер

**Сермер** (, маховое колесо) — машинаның жетекші білігіне орнатылған шомбал (массивный) жиекті дөңгелек. Механикалық қуаттың инерциялық аккумуляторы ретінде поршеньді механизмдердің, компрессор, насостардың, т.б. жетекші біліктерін бір қалыпты айналымын қамтамасыз ету үшін қолданылады.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Амангелді (Амангелді ауданы)

**Амангелді** (бұрынғы атауы - *Батпаққара*) — Қостанай облысы Амангелді ауданындағы ауыл, аудан және Амангелді ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы – Қостанай қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 500 км-дей жерде, Жалдама өзенінің Торғай өзеніне құяр оң жағасында, шөлейт белдемде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 6642 адам (3352 ер адам және 3290 әйел адам) болса, 2009 жылы 7569 адамды (3634 ер адам және 3935 әйел адам) құрады.

Ауылда Амангелді Имановтың мұражайы бар.

## Дереккөздер

Санат:Амангелді ауданы елді мекендері
Түйіспесіз әдіс

(op. бесконтактный метод) — тексерілетін бұйымның бетіне өлшеу аспап ұшын тигізбей өлшеу әдісі. Түйіспесіз әдіспен өлшейтін аспаптарға оптикалық, радиоизотоптық, индуктивтік өлшеу аспаптары жатады.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Тығыздық өлшер

(ор. плотномер) — сұйық заттардың немесе газдардың тығыздығын өлшейтін аспап. Таразыға салып тікелей өлшеп анықтайтын архимедтік күш принципіне негізделген статикалық және ағыс заңына негізделген динамикалық түрлері болады.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Тығын мөлшерлер

(op. калибры-пробки) — тетіктегі тесіктердің шекті өлшемдерін тексеруге арналған бөлу мөлшері жоқ құралдар. Олардың өтетін және өтпейтін жақтары болады.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Тісті дөңгелектерді өлшеуші аспап

(ор. измерительный прибор зубчатых колес) — тісті дөңгелектердің кешенді және дифференциялды параметрлерін тексеруге арналған аспап.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Түйін (өлшем бірлігі)

thumb|right|Ұшақ жылдамдығының түйіндер (knots) бойынша градуирленген индикаторы

Түйін () — теңіз навигациясындағы жылдамдықтың жүйеден тыс бірлігі. Белгіленуі — түйін. 1 түйін = 1 теңіз миль/сағат = 1,852 км/сағ.

## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Ультрамикроскоп

(ор. ультромикроскоп) - өте кішкентай (0,16мк кіші) бөлшектерді қарауға арналған микроскоп. Кәдімгі микроскоптан қаралатын затқа жарықты бүйірінен түсірумен өзгешеленеді.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Ультра оптиметр

(ор. ультраоптиметр) — шекті мөлшерлерді (өлшеуіш тақташаларды, мөлшерлегіштерді және т.б.) салыстырмалы түйіспелі әдіспен өлшеуге арналған аспап. Өлшеу шегі 0 ... 250 мм. Өлшеу қателігі 0,1 мкм.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Тығын (Өлшеу техникасы)

(ор. пробка) — машина тетіктерінің ішкі өлшемдерін (мысалы, тесікті) тексеруге арналған құрал-сайман.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Универсал

(лат. *universalis* - жалпы) — горизонталь және  жазықтықтарда бұрыштарды өлшеуге арналған, екі дәл бөлінген дөңгектермен жабдықталған азимутты астрономиялық құрал.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Универсал инструмент

(ор. универсальный инструмент) (астрономияда) - көру құбыры вертикаль және горизонталь осьтерімен айналатын тасымалданатын құрал: екі дәл бөлінген дөңгелектері горизонтальді жазықтағы (азимутты) және вертикаль жазықтағы (биіктікті бұрыштарды) өлшеуге арналған. Географиялық ендікті анықтау, сағаттарды түзету және т.б. жұмыстар үшін пайдаланылады.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Унификация

(лат. *unus* — бір және *facio* — жасаймын) — бірыңғай мақсатқа пайдаланылатын объектілер санын тиімді түрде азайту. Унификация стандарттаудың тиімді және кең тараған әдісі. Оның негізгі мақсаты еңбек өнімділігін арттыру, өнімді өндіруге және пайдалануға жұмсалатын шығынды азайту, сапасын жоғарылату, бұйымдардың бір-бірін алмастыратындай болуын қамтамасыздандыру.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Үйме салмақ

**Үйме салмақ** — кесекті үйіндінің көлем бірлігіне сай салмағы. Ол үлесті салмақтан әрдайым аз және өзгермелі болады. Оның мөлшері заттың қопсу дәрежесіне байланысты.  .

## Дереккөздер


Санат: Терминология
Санат: Металлургия
Санат: Тау-кен ісі
Үлкен өлшеуіш микроскоп

(ор. большой измерительный микроскоп) — бұрандалық кескіш құрал — бұрамдық жоңғыштар, сызба үлгілер, жұдырықшалар, бұрандалық мөлшерлегіштер, қимаүлгілер пішінді кескіштер және т.с.с. Күрделі пішінді тетіктердің бұрыштары мен үзындықтарын тік төртбүрыштық және полярлық координаттарда түйіспесіз әдіспен өлшеуге арналған аспап. Ү.а.м. бөлудің мөлшері 0,005 мм, өлшеу шегі 0 ... 150 мм (ось х); 0 ... 75 мм (ось у).
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Үшкоординатты өлшеуіш машина

(ор. трехкоординатная измерительная машина) — пішіндері күрделі бұйымдарды (турбинаның қалақтарын, жұдырықшаларды, кемелердің винттерін, тұрқыларды және т.б.) тексеру үшін қолданылатын аспап. Ү.ө.м. "П" және "Г" тәріздес жақтаудан, өлшеуіш құрылғыдан тұрады. Ү.ө.м. өлшемдерінің габариты үлкен. Бастиектің жылжуы арнайы автоматтық есептеу құрылғысымен есептелініп, цифр басу машинаның таспасына жазылады. Шектен тыс ауытқуды тапқан жайда цифрдің түсі өзгереді, бұл ақаулы жерлердің санын және координаттарын тез табуға мүмкіндік береді. Өлшеуіш бастиектің қозғалыс траекториясы мен жылдамдығы бағдарламалық басқару орнынан беріледі. Тексерілетін тетіктердің өлшемдері 0,5 ... 10 м; өлшеу қателігі 0,5 ... 1 м аралықта 2 ... 6 мкм; 5 ... 10 м аралықта 0,05 ... 0,2 мкм.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Фарадей

Электрлік зарядтың жүйеден тыс бірлігі. 1 Ф = 96,49 1 4-103 Кл = 96,4914 кКл.
 
## Дереккөздер



Санат:Электр заряды өлшем бірліктері
Фазакөрсеткіш

(ор. фазуказатель) - үш фазалы электр тізбегіндегі фазалардың ауысу тәртібін анықтау үшін қолданылатын электромагнитті немесе индукциялы түрлі электрөлшеуіш аспап.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Фазареттегіш

(ор. фазорегулятор) - екіншілік кернеудің фазасын 0°-дан 360°-қа дейін (біріншілік кернеуден бастап) баяулатып өзгертуге арналған құрылғы. Автоматикада, өлшеу техникасында, есептеу құрылғыларында және т.б. кеңінен қолданылады.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Ферми

(италия физигі *Fermi* (1901-1954) қүрметіне қойылған) — ұзындықтың жүйеден тыс көне бірлігі. Фемтометрмен алмастырылған 1 фм= = 10"15 м.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Ферродинамикалық өлшеуіш аспап

(ферродинамический измерительный прибор) – екі (қозғалатын және қозғалмайтын) және одан да көп катушкалардың токпен электрдинамикалық әрекеттесуіне негізделген аспап. Ф.ө.а. негізінен техникалық қалқанды (сирегірек тасымалды) амперметр, вольтметр және ваттметр (көрсететін, өздігінен жазатын) түрде жиілігі 50 ... 500 Гц айнымалы ток тізбегінде (сирегірек түрақты ток тізбегінде) өлшеу үшін пайдаланылады. Ф.ө. а. негізгі қасиеттері: айналдыру моменті үлкен, сыртқы магниттік өрістің әсері аз, селкіл қозғалысқа, дірілге және т.б. механикалық әсерлерге тұрақты, магниттелу қисығының сызықты болмауының, сонымен қатар гистерезис пен тагнит өткізгіштегі шығындардың әсерінен болады. Өлшеу шегін ток не кернеу трансформаторы көмегімен кеңейтуге болады. Фазалар ығысу бүрыштары мен жиілікті өлшейтін аспаптарда пайдаланатын ферродинамикалық логометр кеңінен таралған.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Феррометр (Өлшеу техникасы)

(лат. *ferrum* — темір және грек. *metre ‘o* - өлшеймін) — айнымалы магниттік өрісте магнитті-жүмсақ материалдарды өлшеуге арналған аспап. Өзекшесі магниттік материалдан жасалған оралымдарда пайда болатын электр қозғалтқыш күштің орта мәнін феррометрмен өлшейді. Электр қозғалтқыш күш мәні бойынша үлгідегі магниттік индукцияның, магниттейтін токтың лездік мәндерін, яғни магнит өрісінің кернеулігін анықтауға болады. Басқаратын ток фазасын ретретімен өзгерте отырып, әртүрлі уақыт мезгілдері үшін өрістің индукциясы мен кернеулігінің лездік мәндерін өлшейді және өлшеу нөтижелері бойынша гистерезистің динамикалық циклін салады. Феррометрдің көмегімен гистерезиске кеткен шығынды, қүйынды токқа кеткен шығынды да анықтауға болады.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Флуорметр

(Флюорит деген минералдың аты және грек. *metre ‘o* - өлшеймін). 1) Флуоресценцияның өшу уақытын өлшеуге арналған аспап. Ол уақыт 1 ... 10 нс (10"9 ... 10-8 с) тең. 2) Люминесцент интенсивтілігін өлшеуге арналған аспап. Флуорометр газдарды, қатты заттарды, сұйық заттарды зерттеуде пайдаланылады.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Фонометр

(грек. phone — дыбыс және, metre ‘о - өлшеймін) — дыбыс немесе шуыл қаттылығын субъективті түрде өлшеуге арналған аспап. Фонометрдің негізгі бөліктері: шуыл генераторы, телефон аппараты және потенциометр. Онда генератормен телефон аппаратында шығарылған дыбыс зерттелетін дыбыспен салыстырылады Фонометрдің басқаша айтылуы — аудиометр. Дыбыс қаттылығының деңгейін объективті өлшеу үшін, шуылөлшер пайдаланылады.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Фон

**Фон** (грек. phone — дыбыс) — дыбыстың қаттылық деңгейінің жүйеден тыс өлшемсіз бірлігі 1 фон жиілігі 1 кГц, қысымы 1 дБ болатын дыбысқа тең.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Формат

***Формат*** ( — формаға келтіру)  
# полиграфияда дайын басылымның мөлшері (мысалы 170 • 260 мм) немесе баспа қағазының мөлшері (60x90 см); 
# полиграфияда теру форматы терілген жолдың ұзындығы мен биіктігі; 
# басу қағазының форматы — қағаз рулонының ені немесе парақ қағаздың ені мен ұзындығы.
 
## Дереккөздер


Пішім

Санат:Өлшеу техникасы

Санат:Материалдар механикасы терминдері
Фотоэлектр аспабы

(ор. фотоэлектрический прибор) — жарық сәулеленуінің электр тоғына түрлендіруіне негізделген автоматты электронды аспап. Оған фотоэлементтер, фотодиод, фоторезистор, фототранзистор және т.б. жатады.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Франклин

(американ ғалымы ''Franclin'' (1706 — 1790)  атының құрметіне қойылған) — электрлік мөлшердің бірлігі, белгілеуі — Фр. 1 Фр = 3,33564-10"10 Кл = 333,564 пКл.
 
## Дереккөздер



Санат:Электр заряды өлшем бірліктері
Фунт (Өлшеу техникасы)

(нем. Pfund — салмақ) — 1) масса мен салмақтың көне орыс бірлігі. 1 Ф = 1/40 пуд = 96 золотник = 9216 доля = 409,512 г. 2) британдық саудалық бірлік. 1 ф = 0,453592 кг.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Фурлонг

(ағыл. *furlong*) — ұзындықтың британдық бірлігі. 1Ф = 220 ярд = 201,168 м. 1) фут = 12 дюйм = 1/3 ярд = 0,304800 м = 304,8 мм. 2) ұзындық өлшеуінің көне орыс бірлігі 1 орыс футы =12 дюйм = 0,3 м.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Цифрлі өлшеуіш аспаптар

(ор. цифровые измерительные приборы) - өлшенетін шаманы алдымен кодқа түрлендіріп, цифрмен көрсететін өлшеуіш аспап. Цифрмен көрсететін амперметрлер, вольтметрлер, омметрлер, жиілік өлшерлер, фазаметрлер және т.с.с. болады. Электр механикалық цифрлы өлшеуіш аспапта өлшеу қателігі 0,01 - 0,1 %. Олардың түйіспелі элементі болады. Электронды цифрлі өлшеуіш аспап түйіспесіз, инерциясы жоқ элементпен жасалынады. Оның өлшеу қателігі 0,1 ... 0,5 %. Цифрлы өлшеуіш аспаптың артықшылығына объективтілігі, есептеу және өлшеу нәтижелерін тіркеу ыңғайлылығы, өлшеу дәлдігінің жоғарылығы, олардың автоматты есептеу құрылғыларымен бірге жүмыс істеу мүмкіншілігі жатады, кемшілігіне құрылымдарының күрделілігі жатады.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Цианометр

(грек. kyanos — көк және *metre 'о* - өлшеймін) — аспанның көгілдірлік деңгейін (атмосфераның мөлдірлігін) анықтауға арналған метеорологиялық аспап.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Цент (Өлшеу техникасы)

(лат. *centum* — жүз) — жиілік интервалдың жүйеден тыс бірлігі. 1 цент = 1/1200 октава.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Цельсий градусы

нобай|Цельсий мен Келвин шкаласындағы термометр
**Цельсий градусы** (швед астрономы және физигі А. Цельсийдің (1701–1744) есімінен) — халықаралық іс-тәжірибелік температура бағанасы бойынша қабылданған температура бірлігі. Шартты белгілеуі — °С. Бұл шкалада 0 °С ретінде мұздың еру температурасы, ал 100 °С ретінде қалыпты қысымдағы судың қайнау температурасы алынған. Цельсий шкаласының бір градусы (1°С) мұздың еру нүктесімен судың қайнау нүктесі аралығында температуралық интервалының 1/100 бөлігіне тең. Цельсий бойыншы температураны **t** нысанымен белгілейді. 
 
## Дереккөздер

Санат:Температура өлшем бірліктері
Хэнд

([ағыл](http://en.wikipedia.org/wiki/Hand_(disambiguation)). *hand* — алақан) — ұзындықтың британдық бірлігі. 1 хэнд = 4 дюйм = 0,1016 м.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Хронометраж

(фр. *chronome'trage*) — қол және машина операцияларына кететін жұмыстық уақытты өлшеу әдісі. Хронометраж секундөлшермен жүргізіледі. Ол уақыт нормасын, операцияны орындау режимін білуге мүмкіндік береді.
 
## Дереккөздер



 

Санат:Өлшеу техникасы
Химиялық индикаторлар

(op. индикаторы химические) - химиялық қосылыстарға (ерітінділерге) тигізгенде түсін өзгертуі арқылы қосылыстардың қышқыл немесе сілті екенін білдіретін реактивтер (лакмус, фенолфталеин және т.б.). Мысалы, лакмус (көк бояу жағылған) кағазы қышқыл ерітіндіге тигізгенде қызарады, ал сілтіге тигізгенде көгереді.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Фут су бағанасы

Қысымның британдық бірлігі. Белгілеуі – I ф.с.б. 1 ф.с.б = 12 дюйм с.б = 2989,0Па.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Қатаңдық

Құрылманың немесе оның
элементтерінің сыртқы күштер әсеріне
қарсыласу және пішіні мен өлшемдерін сақтау
қасиеті.

**Қатаңдық** — дененің немесе конструкцияның (кұрылымның) деформация болуына қарсыласу касиеті. Абсолют қатты дененің қатаңдығы шексіз зор да, резинаның катаңдығы өте аз..

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Санат:Физика
Санат:Терминология
Санат:Металлургия
Санат:Тау-кен ісі
Санат:Химия
Дмитрий Иванович Журавский

thumb|right|Дмитрий Иванович Журавский
**Дмитрий Иванович Журавский** (1824-1891) орыс инженер, көпір салушысы арқалықтардың беріктік есебін тұжырымдап, отырушы кернеулер теориясына (журавский формуласын) ұсынады. Ол көпір құрылысын есептеу теориясының негізін салушы деп саналады. Ресей жолындағы хабарламашы және Санкт-Петербург-Мәскеу мостының құрылысшысы.

## Журавский формуласы
**Журавский формуласы**. Көлденең иілу кезінде жанама кернеулерді анықтайды, r=\frac{Q_y S_x}{J_x b_y} 
мұндағы {Q_y} - көлденең күш, {S_x} - OX бейтарап
өске қатысты кесілген бөліктің статикалық моменті, {J_x}-өстік инерция моменті, {b_y} - жанама кернеулер анықталатын нүкте арқылы өтетін көлденең қиманың ені.

## Дереккөздер


Санат:1824 жылы туғандар
Санат:1891 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ресей инженерлері
Цицеро

(ежелгі Римнің саясаткері, жазушысы *Cicero* (106. 43 б.э.д. есімінің қ9рметіне қойылған). Оның хатын басуға 1467 жылы бірінші рет қолданылған шрифт. Оның өлшемі 12 пунктқа (~ 4,51 мм) тең.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Чейн

(ағыл. *chain* — тізбек) — ұзындықтың британдық бірлігі. 1 **чейн** = 22 ярд = 20, 1168 м.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Шекті ауытқу

(ор. предельное отклонение) - шекті өлшемдер мен номинал өлшемдердің алгебралық айырмасы.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Шекті мөлшерлегіштер

**Шекті мөлшерлегіштер** (*орыс. предельные калибры*)— бұл детальдардың нақты өлшемдерінің шекті рұқсат етілген мәнге (допуск) сай келуін тексеруге арналған өлшеу құралы. Олар дайын бұйымның немесе тетік бөлшектің белгілі бір шектерге сәйкес келетін-келмейтінін тексереді. Үлкен сериялы, өндірістерде дәлдік шегі ІТ6 IT17 болатын тетіктерді бақылауға арналған мөлшерлегіштер. Бүл мөлшерлегіштер тегіс цилиндрлік, конустық, бұрандалы жәнс оймакілтекті тетіктердің өлшемдерін, беттердің орналасуын, тереңдікті, биіктікті және т.б. параметрлерді тексереді.

### Қолданылу мақсаты:

* **Бақылау**: Жаппай өндірісте бөлшектердің сапасын тез әрі тиімді тексеру.
* **Қателерді болдырмау**: Өлшемнің белгіленген шектен аспауын қамтамасыз ету.
* **Орындалуын растау**: Деталь немесе саңылау ГОСТ немесе ISO стандарттарына сай ма, соны анықтау.

## Шекті калибрлердің түрлері
**Өтетін** (Проходной) — Өлшем нормадан үлкен емес екенін тексереді. 

**Өтпейтін** (Непроходной) — Өлшем нормадан кіші емес екенін тексереді.

Қолдану мысалы:

Диаметрі **10 ±0.05 мм** болуға тиіс саңылауды тексеру үшін:

* 9.95 мм өтетін шекті мөлшерлегіш — өтсе, қалыпты;
* 10.05 мм өтпейтін шекті мөлшерлегіш — өтпесе, қалыпты.

## Артықшылықтары

* Жылдам және қарапайым қолдану;
* Машиналық өндірісте автоматтандыруға жарамды;
* Қолжетімді және дәл құрал.

## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Шоппер

Дален аспабы (ор. прибор Шогшер-Далена) – қағаздың немесе картонның тесілуге беріктігін анықтайтын аспап. Ол тұрқыдан, индикаторлық бастиектен, микрометрлерден және редукциялық вентилі бар ауа баллонынан тұрады. Тесілуге беріктік тексерілетін қағаздың жыртылуына әсер ететін ауаның қысымымен анықталады.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Шоппер қалыңдық өлшері

(ор. толщиномер Шоппера) - қағаздың қалыңдығын өлшеуге арналған индикаторлық аспап. Қалыңдық өлшердің көрсеткісі нөлге бұраманың көмегімен келтіріледі.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Штанген құралдар

(ор. штанген инструменты) — тетіктің сызықтық өлшемдерін абсолюттік өлшеуге арналған құралдар. Оған штангенциркулдер, штанген тереңдік өлшерлер және штангенрейсмустар жатады. Штанген құралдардың негізгі бөлігі - сызғыш бойымен жылжитын қосымша шәкілді-нониус. Нониуспен миллиметрдің оннан және жүзден бір бөлігін санайды.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Штангенциркуль

**Штангенциркуль** — сыртқы және ішкі өлшемдерді, сондай-ақ тесіктердің тереңдігін жоғары дәлдікпен өлшеуге арналған әмбебап құрал.

Штангенциркуль-қарапайым конструкцияның арқасында өлшеудің ең көп таралған құралдарының бірі, айналыстағы қолайлылық және жұмыста жылдамдықтың арқасында.

Штангенциркуль, басқа штангенинқұралдар сияқты (штангенрейсмас, штангенглубиномер), негізгі шкаласы бар өлшеуіш штангасы (осы топтың атауы да) және бөлу үлесін есептеу үшін қосымша шкаласы бар. Оның өлшеу дәлдігі-миллиметрдің оныншы/жүздеген (әр түрлі) үлесі. Нониусы бар шкаланың дәлдігі мынадай формула бойынша есептеледі: негізгі шкаланың бөлу бағасы нониустың штрихтары санына бөлу.

Штангенциркульдің кейбір даналарында сондай-ақ қашықтықты дюйм өлшейтін жылжымалы шкаланың жоғарғы бөлігінде болуы мүмкін. Мұндай штангенциркульдің нониусы 128-ші дюймді құрайды.

**Көрсетімдерді алу тәсілі бойынша штангенциркуль**:

нониус,

циферблатты-көрсеткіштерді алу қолайлылығы мен жылдамдығына арналған циферблатпен жабдықталған,

сандық — қатесіз оқу үшін сандық индикациясы бар.
Штангенциркуль көрсеткіштерін штанганың және нониустың шкаласы бойынша есептеу тәртібі:

бүтін миллиметр санын есептейді, ол үшін штанганың шкаласында штрих, нониустың нөлдік штрихіне жақын жерде табады және оның сандық мәнін есте сақтайды;

ол үшін нониус шкаласында нөлдік бөлініске жақын және штрих штанганың шкаласына сәйкес келетін штрих табады және оның реттік нөмірі мен нониустың бөліну бағасын (нониустың бөліну бағасы мынадай формула бойынша есептеледі: негізгі шкаланың бөліну бағасы нониустың штрихтары санына бөлу), шц-1 кең таралған штангенциркульдерінде нониустың бөліну бағасы 0.1 мм .
штангенциркуль көрсеткішінің толық шамасын есептейді,ол үшін негізгі шкала бойынша (бүтін миллиметр саны) және нониус шкаласы бойынша (миллиметр үлесі) есеп жиналады.

**Штангенциркуль түрлері**

ШЦ-I-сыртқы және ішкі өлшемдерді өлшеуге арналған және тереңдікті өлшеуге арналған сызғышы бар екі жақты орналасқан штангенциркуль.

ШЦ - (дөңгелек шкаласы бар штангенциркуль). Штанганы ойуда бастиектің тістегершігі тіркелген рейка орналасқан, сондықтан губканың жағдайына жауап беретін штангенциркулдің көрсеткіштері штанганың шкаласы мен бастиектің шеңберлі шкаласы бойынша стрелка жағдайы бойынша оқылады. Нониус бойынша оқу қарағанда Орындаушы үшін әлдеқайда оңай, жылдам және аз шаршатады;

ШЦТ-I-жоғары абразивті тозу жағдайында сыртқы өлшемдер мен тереңдікті өлшеу үшін қатты қорытпамен жабдықталған губкалардың бір жақты орналасуы.

ШЦ-II-сыртқы және ішкі өлшемдерді өлшеу үшін және белгілеу үшін губкалардың екі жақты орналасуы. Соңғы жеңілдету үшін микрометриялық бергішпен жабдықталған.

ШЦ-III-сыртқы және ішкі өлшемдерді өлшеу үшін губкалардың бір жақты орналасуы.

ШЦЦ — сандық индикациясы бар (электрондық).

## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Штангенрейсмус

Белгілеу жұмысындағы негізгі өлшеу құралы. Оның өлшеуіш бастиегінің табан жазықтығына параллель немесе перпендикуляр етіп орналастыратын қосымша бөлігі болады.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Штихмасс

(нем. *Stichmafi*) — микрометрлік ішөлшер. Өлшеу шектері: 50 ... 75 мм; 75 ... 175 мм; 75 ... 600 мм; 150 ... 1250 мм; 80... 2500 мм; 1250 ... 4000 мм; 2500 ... 6000 мм және 4000 ... 10000 мм.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Штрихті ұзындық мөлшері

**Штрихті ұзындық мөлшері** (ор. штриховые меры длины) - беттеріне сызықшалар салынған тілімшілер, дискілер. Ш.ұ.м. өлшеуіш сызғыштар, жиналмалы метрлер, рулеткалар жатады.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Мәнді цифр

**Мәнді цифр** - нақты санның жуық мәніне қатысты термин. Айталық q негізді сандау жүйесінде нақты х санының q-лық жуықтамасы х≈х*=αn... α1α0, α-1α-2,… α-m түріндегі бөлшек болсын. Егер сол жатқан есептегенде нөлге тең емес бірінші цифр αs болса, онда барлық келесі цифрлар х* жуықтаманың мәнді цифрлары деп аталады. Егер |х-x*| абсолют қаталік |x-x*| t теңсіздігін қанағаттандырса, онда αt дұрыс мәнді цифр деп аталады. Әдетте х саны жуық мәні арқылы берілсе, онда осы санның дұрыс мәнді цифрларын көрсету ғана мағыналы болады.

## Дереккөздер


Санат:Цифрлар
Шуылөлшер

(ор. шумомер) — дыбыстың қаттылығын өлшеуге арналған аспап. Ол өлшеуіш микрофоннан, электртербелістерін күшейткіштен, шарлы детектордан және индикатордан тұрады.
 
## Дереккөздер



Шуөлшеуіш

Санат:Өлшеу техникасы
Штанген тісөлшер

(ор. штангензубомер) — тісті дөңгелектердің тістерінің қалыңдығын өлшейтін аспап. Оның ШЗ-18 және ШЗ-Зб моделдері болады.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Штанген тереңдікөлшер

(ор. штанген глубиномер) - штангенциркулден еш айырмашылығы жоқ құрал, бірақ олардың жұмыстық беті қарнақтың шет жақ беті болады.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Шығынөлшер

(op. расходомер) — бу, газ, ауа, су, сұйық отын шығынын өлшеуге арналған аспап.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Ықшам профилометр

(op. портативные профилометр) – беттің кедір-бұдырлығын (3,2 ... 0,08) бағалауға арналған аспап.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Иверсен теоремасы

**Иверсен теоремасы** - егер α кешен айнымалы z-тен тәуелді аналитикалық f(z) функциясының оқшауланған маңызды ерекше нүктесі болса, онда Пикар мағынасындағы әрбір айырықша мән a f(z)-тің α нүктесіндегі асимптоталық мәні болады. Мысалы, α1=0 және α 1=∞ f(z)=ez функциясының α=∞ маңызды ерекше нүктесіндегі айырықша және асимптоталық мәндері болады. Ф.Ивенсеннің бұл тұжырымы аналитикалық функцияның маңызды ерекше нүкте маңайындағы өзгеру заңдылығы туралы Пикар теоремасын толықтырады.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Эвольвентометр

Эвольвентометр(лат. *evolventis* — қопару және грек. *metre’o* - өлшеймін) – дөңгелек осіне перпендикуляр қимада тісті дөңгелектің эвольвентті профилінің қателігін үздіксіз өлшеуге арналған аспап. Эвольвентометр профилі теориялық эвольвентамен салыстыруға негізделген.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Идеал нүкте

**Идеал нүкте** - өзіндік емес нүкте, шексіз қашықтықтағы нүкте, - кейбір геометриялық қатнастар мен жүйелерді сипаттау үшін жазықтыққа қосылатын нүкте. Мысалы, инверсия - идеал нүкте толықтырылған евклид жазықтығының өзара бірмәнді бейнеленуі. Идеал нүкте толықтырылған афин жазықтығы проектив жазықтық туралы ұғымға әкеледі.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Экспресс-анализ

(ағыл. *express* —жүйрік) — технологиялық процестерді тезірек тексеруге арналған химиялық талдау әдістері мен тәсілдердің жиынтығы. Талдаудың физикалық және физика-химиялық әдістерін пайдалану. Мәселен спектралды, бір минуттың ішінде экспресс-анализ жүргізуі мүмкін. Экспресс-анализ химия және металлургия өнеркәсібінде пайдаланылады.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Электр энергиясын санауыш

**Электр энергиясын санауыш** () — айнымалы немесе тұрақты ток электрэнергиясының шығынын санап отыратын аспап.
 
## Дереккөздер

## Сілтеме
* What equipment is needed to clean solar panels?. *luminsmart.com*

Санат:Өлшеу техникасы
Иенсен формуласы

**Иенсен формуласы** - мероморф функцияның дөңгелек ішіндегі мәндерін оның шеңбер бойындағы шекаралық мәндері және нөлдері мен полюстарын байланыстыратын қатынас.
Егер \overline{\Delta}_r\subset{\mathbb C} — белгілі бір тұйық дөңгелек, f — \overline{\Delta}_r аралығындаығ аналитикалық функция, a_1,a_2,\dots,a_n — f-тың \overline{\Delta}_r ішіндегі нөлдер тізбегі (олардың еселігін де есепке алғанда). онда келесі өрнек орынды:

\log|f(0)|=-\sum_{k=1}^{n}\log\left(\frac{r}\right)+\frac{1}{2\pi}\int\limits_0^{2\pi}\log|f(re^{i\varphi})|\,d\varphi
## Дереккөздер


Санат:Кешендік талдау
Техникалық жылудинамика

«**Жылудинамикасы**» - грек сөзінен шыққан: «терме» - жылу,
ыстық, от деген сөздерді білдіреді, «динамикос» - күш, қозғалыс, ал
барлығы бірге - жылу (от) қозғалтушы күш. Сонымен, жылудинамикасы - жылу қозғалтқышының теориясы пайда болды. Техникалық жылудинамикасы - жылу мен механикалық энергиялардың өзара алмасуының заңдылығын зерттейді, ал, сонымен
қатар, осыған қатынасатын алмасуындағы дененің қасиетінде зерттейді. Жылу алмасу теориясымен бірге, ол жылутехникасының теориялық негізі болады.

Денелердің жиынтықтағы, өзара әрекетте болуын, жүйелер деп атайды. Осы денелердің арасында, жұмыстық дене, ерекше
бөлектенеді, ол жылу мен жұмыстың өзара алмасу процессін жүргізеді. Қалғаны - қоршаған орта көздері (немесе жылу сіңіргіштері).
Жұмыстық дене есебіне газдар мен булар жатады. Сұйықтармен салыстырғанда, газдар және булар, қыздыру және салқындату
кезінде, қысымы мен көлемін едәуір өзгертеді. **Техникалық жылудинамикасының** әдістері үшін негізгі өзгешелігі жылудинамикалық процесстері мен жүйелерінің идеализацияда болуынан, процесстегі жұмыс жүйелерінің көбейуіне келтіреді. Мысалы, теңсалмақты жүйелер деп аталуын, оның уақыт аралығындағы өзгермеу қасиетін немесе оның күйін зерттейді. Мұндай жүйелер, қоршаған ортадан бөлектендіріледі және сонымен қатар, сыртқы күштің әсерінсіз, оның күйі сонша ұзақ сақталуы мүмкін. Мұндай жүйелерде, температура - барлық нүктелерінде бірдей, яғни жүйелердің жылу тепе-теңдігі орын алады. Егер, жүйенің жеке бөлшектері, бір біріне қарағандағы алмасуы болмаса, онда, ол кезде қысымы мен тығыздығы жүйенің әр нүктесінде бірдей болып механикалық тепе-теңдігі болады. Сонымен қатар, тепе-теңдік жағдайының үздіксіз кезектілігінің түсінігі арқылы, өзінің күйінің өзгеруі кезіндегі, қаралып отырған жүйенің өтуінің тепе-теңдік процессі зерттеледі. Жеке жағдайда жорамалдау жолымен дәріптелінеді. Процесстерді дәріптеу, жылудинамикасын зерттеуді оңайлатады. Сонымен бірге, идеалды процесс - үлгі ретінде есептелінеді, оған практикалық түрінде жетуге тырысу керек. Нақтылы процессте жүргізілетін жұмыстың істелуін, идеалды процесске сәйкес, жұмысты салыстырумен, сол процесстің жылудинамикалық бағалануының мүлтіксіздігіне мүмкіндік береді. Техникалық жылудинамикасына, нақтылы жағдайында, негізгі процесстерінің өтуінің қаралуы енгізіледі де, жылу техникасы курсының теориялық және практикалық бөлігі арасын байланыстырушы звеносы, шешуші рөл атқарады.

Жылудинамикасының негізін, тәжірибемен анықталған екі заңы құрайды - жылудинамикасының бірінші және екінші заңдары,
олар техникалық жылудинамикасында жылу мен жұмыстық жеке күйінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Жылу техникасы
Ылғалөлшер

(ор. влагомер) — газдардың, сұйықтықтардың және қатты заттардың (ауаның, мұнайдың, қағаздың және т.б.) ылғалдылығын анықтауға арналған аспап. Ауаның ылғалдылығы, әдетге гигрометрмен және психрометрмен өлшенеді. Сұйықтықтың ылғалдылығын (құрамында су негізгі компонент болмайтын сұйықтық, мысалы, мұнай, спирт ішіндегі судың мөлшерін) анықтау үшін сыйымдылықты ылғалөлшер қолданылады. Қатты заттың ылғалдылығын өлшеу үшін сыйымдылықты, кондуктометрлік, радиоизотопты ылғалөлшер пайдаланылады.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Метаморфтық кендердің құралуы

**Метаморфтық кендердің құралуына** қысқаша тоқтала кетейік. Мұны екі түрге бөледі: 
**метаморфтық кендер * 
**метаморфогендік кендер* 
Бұл екеуінің айырмасы мынада. Метаморфтық кен бұрынғы бар кеннің метаморфоза әсерінен өзгереді. Мысалы, темірдің шөгінді кендері лимониттен өзгеріп гематит немесе магнетит кеніне айналады. Марганец шөгінді кендері де сондай *метаморфозалық болады*. *Метаморфогендік кендер* — ол орынында бұрын болмаған, метаморфизм әсерінен жиналып құралған кендер. Мысалы, өсімдік қалдықтарынан метаморфизм әсерінен пайда болатын графит кендері осыған
жатады. Жоғарыда айтылған альпалық желілермен байланысты кендер де осыған жатады. Мысалы, альпалы типтес желілерді толтыратын ірі кварц кристалдары болады. Оларды көбісінің пьезоэлөктрлік қасиеті бар кристалдар болғандықтан техникаға майдаланады. Тау жыныстарынын, ішінде өте аз мөлшерде кездесетін кейбір элементтер метаморфизм әсерінен ерітіндіге жиналып көбейеді. Сонан құралған минерал заттар кенге айналады.

## Дереккөздер


Санат:Химия
Санат:Кристаллография