open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
SGML

**SGML** (&nbsp;— стандартты жалпылама белгілеу тілі; [*эс-джи-эм-эл*])&nbsp;— құжаттардың белгілеу тілін анықтауға мүмкіндік беретін метатіл. 

SGML&nbsp;— 1969 жылы IBM дайындалған GML (Generalized Markup Language) тілінің ізбасары. Бұны Open GIS Consortium  тарапынан дайындалып жатқанGeography Markup Language тілімен шатастырмаңыз.

Бастапқыда SGML көптеген ірі үкіметтік және аэроғарыштық жобалардағы машина оқығыш құралдарды бірлесе қолдануға арналып дайындалған болатын. Ол баспа әрі баспагерлік салаларда кеңінен қолданылған болатын, алайда оның күрделілігі күнделікті қолданыстағы таралымын тежей түсті.

SGML құжатының негізгі бөліктері болып саналатындар:
# SGML-декларация&nbsp;— қондыртпада қандай символдар мен шектеуіштер орын ала алатындығын анықтайды;
# Document Type Definition&nbsp;— белгілеудің құрылымындағы синтаксисін анықтайды. DTD символдық сілтеме-мнемониктер сияқты қосымша анықтауыштарды қамтуы мүмкін;
# Белгілеуге қатысты семантика қасиеттері&nbsp;— DTD ішінде айқындала алмайтын синтаксис шектеулерін анықтайды;
# SGML-құжат мазмұны&nbsp;— кемінде түпкі элементі болуы тиіс.

SGML түрлі қондырғылардың қолданылысы үшін синтактикалық белгілеулердің біраз нұсқаларын айрықшалайды. SGML-декларациюын өзгерте отырып, тіпті бұрышты жақшалардың қолданысынан бас тартуға болады, бірақ бұл синтаксис стандартты немесе басқаша айтқанда *concrete reference syntax* деп саналады.

SGML синтаксисінің үлгісі:


```xml
<QUOTE TYPE="example"> 
typically something like <ITALICS>this</ITALICS> 
</QUOTE>
```


SGML ISO тарапынан стандартталған : «ISO 8879:1986 Information processing—Text and office systems—Standard Generalized Markup Language (SGML)»

HTML мен XML SGML-ден туындаған. HTML&nbsp;— SGML-дің қондыртпасы болса, XML&nbsp;— құжаттың машиналық талдануы үдерісін жеңілдетуге арналған SGML-дің өзішілік түрленуі. SGML-дің басқа да қондырмалары болып SGML Docbook (құжаттау) және «Z Format» (баспахана мен құжаттау) есептеледі.

## Тағы қараңыз
* TeX

## Сыртқы сілтемелер
* ISO/IEC JTC1/WG4 Information Technology&nbsp;— Document Description and Processing Languages  
* Overview of SGML Resources at W3C’s website
* Описание SGML декларации
* DTD 
* О SGML и HTML

Санат:Файл форматтары
Санат:XML
Санат:Белгілеу тілдері
Қарапайымдылардың филогениясы

200px|нобай|оңға|Leishmania donovani

Эукариотты жануарлардың ішіндегі клетка деңгейіндегі организмдердің бірі - қарапайымдылар. Олар жер бетінде бірінші пайда болып және күрделі организмдердің пайда болуына бастама берді.

Қарапайымдылардың құрылымын, даму ерекшеліктерін өзара салыстыра отырып, олардың шығу тегі және филогенетикалық байланыстары жөнінде бірнеше жорамал айтылған. Олардың бірі Пашер (1914). Пашердің көзқарасы бойынша ең алғашқы пайда болған организмдер автотрофты (бейорганикалық заттардан органикалық заттарды синтездеу) жолымен қоректене алатын организмдер болған деген. Осындай қоректену әдісі қарапайым жәндіктер арасында тек талшықтыларда кездеседі. Бірақ та фотосинтезді көне замандағы қоректену түрі деп санауға болмайды.

Академик А. И. Опарин "Тіршіліктің пайда болуы" (1965) деген гипотезасында органикалық заттар жер бетінде тірі организмдерден бұрын пайда болған, сол себептен алғашқы организмдердің қоректенуі гетеротрофты (дайын органикалық заттармен қоректену) жолымен өтеді деп санаған. Бір клеткалы жәндіктер арасында қарапайым құрылысты саркодалылар (жалғанаяқтылар) гетеротрофты жолымен қоректенеді.
Дегенмен - өте ерте кезде, қазбаларда сақталмаған, бір клеткалы, қарапайым құрылымды, эукариотты гетеротрофты организмдердің топтарынан қарапайымдылардың саркодалылар мен талшықтылар класы пайда болған деген жорамал дұрыс сиякты.
Саркодалылар мен талшықтылар ерте кезде екі эволюциялық бағытта дамыған және көптеген күрделі құрылысты қарапайымдыларды берген. Олардың ішінде ең күрделі құрылысты кірпікшелілер класының өкілдері болып саналады. Қозғалыс мүшелерінің, талшық пен кірпікшенің ұқсастығы инфузория мен талшықтыларды бір-біріне жақындастырады да, инфузориялар талшықтылардан пайда болған деген ой туғызады. Инфузориялар көп таралып қарқынды эволюцияға ұшырап, күрделі формаларға қарай дамыған. Кірпікшелі инфузориялардан сорғыш инфузориялар дамыған, бұған дәлел - сорғыш инфузориялар дамыған кезінде пайда болған жас бүршіктерінде кірпікшелерінің болуы.

Споралылардың да арғы тегі талшықтылар болуы мүмкін, өйткені бұлардың тіршілік циклындағы ерекшеліктері де ұқсас (грегариналар, кокцидиялардың гаметаларының тұрақты болуы, талшықтың болуы талшықтылармен жақындастырады).
Книдоспоридиялар мен микроспоридиялардың шыққан тегі саркодалылар деп санауға болады, олар дамуының алғашқы кезеңдерінде амеба тәрізді жалғанаяқтары арқылы қозғалады және ешбір уақытта талшықтары болмайды.
Тұрақты колония құрып тіршілік ететін талшықтыларды эволюциялық тұрғыдан қарағанда - олар көп клеткалы (Metazoa) жануарлардың арғы тегі екендігі дәлелденген.

## Дереккөздер


Санат:Қарапайымдылар
Қылыш Итемгенұлы

**Қылыш Итемгенұлы**, Қылыш әулие (1788 жыл - 1849 жыл, Қаражал) - би, Тама болысының басқарушысы, тарихи тұлға.

"Момын. Сыпайы. Тама тайпасының Жөгі руынан. 1832 жылғы 3 қыркүйектен Сарысу уезі Тама болысының басқарушысы. Өзін лайықты қалыпта ұстайды. Манақа, Сарысу өзендері мен Қараағаш мекенінде жайлайды, қыстауы – приказдан 390 шақырым жердегі Атасу өзені бойында." деп жазады 1848 жылғы 28 қаңтардағы – Сібір қазақтары шекаралық басқармасының бастығы генерал-майор Н.Ф.Вишневскийге Ақмола ішкі округтық приказының (1847 жылға) хабарламасында.

Патша өкіметі қазақ елін толық, әрі еркін билеудің неше түрлі әдістерін, тәртібін енгізіп отырған. Дуаннан уезд, уезден болыстарға бөлген кезде Ақмола уезіне қарайтын Сарысу бойындағы Тамалар өз алдына болыс боламыз деп тілек білдірген. Және оған белсене кіріскен. Бұл тарихи оқиғаға бас болған Сеңгірбек батырдың баласы Итемгеннен туған немересі - Қылыш. Бір болыс ел болу үшін кемінде бес жүз түтіннен асуы керек екен. Елдің билері, ақылгөй көсемдері мұның да жолын табады. Бесіктегі балаға дейін есепке кіргізіп, бір болыс елдің санын толтырады. Енді осы бір болыс ел жайлайтын жерге төлейтін алым-салық бар, оны кім көтереді дегенде Жөгінің ноқта ағасы Молдас руының байы Жидебай шығады. Ол кісі "Алам деген жердің бәрін алайық. Өзімізше ел болайық. Екі-үш есе салық болса да оны маған қоя беріңдер", - дейді. Сөйтіп, қалың Арғынның ішінде Абылай хан кесіп берген жерде - Тама, Шеркеш, Жағалбайлылар алғаш рет осылайша бір болыс ел боп ірге бекітеді. Таманың бірінші болысы - Итемгенұлы Қылыш. Елді ұзақ жыл басқарған көреген, өрелі, әділ, тура жолды ірі қайраткер, ел қорғаны болып, аты аңызға айналған адам.

Кенесары қырғыздарға жасаған жорығына байланысты сол кезде Сарыарқа мен Шу бойын мекендеген Кіші жүздің Тама руының арасында мынадай бір аңызға ұқсас әңгіме тараған. Кенесары қырғызға жорық жасамақ болып елден сарбаз жинайды. Жөгі Тама елінің биі әрі көріпкелі әулие Қылыш: "Кенесарыға сарбаз бермейік, ол осы жорықтан оралмайды" - деген екен. Сарбаз бермеудің жолын да өзі айтады. Кенесарының сарбаздарының жүретін жолына қырық үй тіктіріп, өзінің ақылды, тапқыр бәйбішесін бас етіп, ауыл ақсақалдары Қылыш әулиенің "Індет ауруы өткен соң арттарыңыздан ауыл азаматтарын ілестіріп бару ниетінде екендігін ескертуді сұрады", - дейді. Әйелдердің қонақжайлылығына риза болған сарбаздар жорыққа атттанып кетеді. Жезқазған облысындағы Қаражал қаласының шығысында 80 шақырым жерде Атасу өзенінің бойындағы Атасу кеңшарында Қылыш бидің сағанасы сақталған.

Қылыштың мазары Қаражал қаласының оңтүстігінде Атасу-Қосағалы өзенінің бойында. Қаражал кенішін өндірістік қажетін өтеу үшін байлаған тоғанның су қоймасы **«Қылыш су қоймасы»** деп аталады.

## Дереккөздер

Санат:1788 жылы туғандар
Санат:1849 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ би-шешендері
Бегұлы Көшекұлы

**Бегұлы болыс Көшекұлы** - Тама тайпасының Дәулеткелді руынан шыққан белгілі тұлға. Қарақыз болысының басқарушысы. Жобамен 1858 жылы дүниеге келіп, 1929 жылы дүниеден өткен. Баян батырдың шөпшегі, Ерубай би Жолдыбайұлының немересі, батыр Көшек Ерубайұлының ұлы. Бегұлы 18 жасында болыс басқарушылығына, болыс Қосшығұл Тауасарұлы дүниеден қапияда кеткеннен соң келеді. Осы билікте қатарынан төрт сайлау ұстап тұрады. Алла тағалланың құдыретімен жасынан ел басқаруға деген дарыны байқалған екен. Көп сөйлемейтін, ержүрек, батыр сөйлейтін азамат болған. Отан құрып, отағасы болғаннан-ақ ел алдына шығып билік айтып, елді өзіне иіріп алатын қасиеттерін байқатқан. Жұмбақтап сөйлеу, не түрлі асыл сөздермен елді аузына қаратады.
БолысЖанбек Торжанұлының сұрауы бойынша келесі сайлауда жеңісті Жанбекке алып береді. Бұдан соңғы уақыттарда Бегұлы ел ақсақалы ретінде құрметке бөленіп, елдің бетке ұстар тұлғасы ретінде ел есінде қалған. Оны ел ерекше құрметтеп "Бегұлы отағасы" деп марапаттап сөйлейтін болған. Отағасы сөзінің мағынасы ретінде қариялар - ошақмайлар, ақыл, мәслихаттардың алқа-қотан ортада от жағып соны айнала отырып кеңесер кештің басшысы ретіндегі, төраға мағынасында түсіндіреді.

"Малы көп қазақ байларының бірі Бегұлы өз малдарын шөлге төзімділікке үйрету үшін жас құлын, жабағы, тайды күніне бір рет, биелерді екі күнде бір рет, бойдақ малдарды екі күн өтіп, үшінші күні суарып отырған. Осылай шөлге үйренген малдармен Бегұлы жылда елден ерте көшіп, Сарыарқаның ең жақсы, шүйгін жерлеріне орналасады екен."

Бегұлы 1928 жылдың соңында кәмпескелеуге ілігіп, Әулиеатаның (қазіргі Тараз) абақтысында жатып ауырып қайтыс болған. Бегұлымен бірге тағы да үш адам абақтыға түседі. Сонда Бегұлы отырып, қасындағы серіктеріне қарап: "Сен аштан өлесің (Шынымен де ол кейіннен аштықтың азабынан өлген), сен - жолда өлесің (пойызбен Сібірге жер аударылып бара жатып өледі), Сен, Сыздық шырағым, осы жерден аман шығасың (палуан Сыздық Жаңбыршыұлы - Әулиеата абақтысынан шығып Шу өзені бойындағы елге келе жатып Шолақтау қалашығы түбінде шемен ауруынан өледі), мен осы жерден шықпаймын, - дейді. Ол жатқан бөлменің есігі түнгі уақытта өз-өзінен тарс етіп ашылып кететін болғандықтан, абақты басшысы Бегұлының қасындағы адамдары басқа бөлмеге ауыстырып, бір өзін бір камераға тастайды. Есігі құлыптанбай ашық жатқан Бегұлы болыс 1929 жылдың қаңтар айында дүниеден өтеді. Оны абақты қызметшісі, өзбек жігіті түнде апарып қазіргі Тараз қаласындағы драма театрының астында қалған қалың қорымға жерлейді. Бегұлыдан тараған ұрпақтан бұл күнде ешкім қалмады.

Бегұлы болыс туралы белгілі жазушылар Берік Шаханұлы, Сүлеймен Тәбірізұлы, Пернебай Дүйсенбин, Жаңаарқалық тарих зерттеушілері Асан Жұмаділдин, Берген Қожамұратұлы өз кітаптарында біршама деректер береді.

## Дереккөздер

Санат:1858 жылы туғандар
Санат:1929 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:Таразда қайтыс болғандар
Delta Machine

**Delta Machine** — Depeche Mode тобының он үшінші студиялық күйтабағы. 2013 жылы 26 наурызда шығады. Columbia Records студиясында жарық көреді. Топ жетекшісі Мартин Гордың айтуынша материал жазу қиын болған көрінеді. Алдын-ала болжамдар бойынша күйтабақ индастриал, классикалық синти-поп жарнларында болады.

## Әндер тізімі

## Күйтабақ мәліметтері
**Топ құрамы**
Эндрю Флетчер, Дэвид Гэан, Мартин Гор

* Продюсер: Бен Хиллиер
* Микшер: Flood
* Орама авторы: Антон Корбайн

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* depechemode.com
* pitchfork.com
* Depeche Mode ресми веб-сайты

Санат:Depeche Mode альбомдары
Атмосфераның өзіндік жарқырауы

thumb|Халықаралық Ғарыш Станциясынан түсірілген атмосфераның жарқырауы.
**Атмосфераның өзіндік жарқырауы** — планетаның атмосферасы шығаратын өте әлсіз жарық шығаруы. Жер шарында орын алатын бұл феномен түнгі аспанды жұлдыздар мен Жердің ар жағындағы Күннің жарығын есептемегенде де толығымен қараңғы көруге мұрсат бермейді.

Аспанның жарқырауы күндізгі уақытта түнгіге қарағанда 1000 есе артық, бірақ бұл феноменді зерттеуге оның жарығы Күннің жарығында көрінбейтіні қиындық тудырып отыр.

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Астрономия
* Жер (ғаламшар)
* Атмосфера

Санат:Астрономия
Санат:Атмосфера
Санат:Жарық
Санат:Ғарыш
Саркодиналар

200px|нобай|оңға|Amoeba proteus
**Саркодиналар** — 10 000-нан аса түрлері белгілі, теңіздерде, тұщы суларда, ылғалды топырақтарда жиі кездеседі. 

Адамның және жануарлардың денесінде паразиттік тіршілік ететін түрлері де бар. Барлық өкілдері жалған аяқтары, яғни псевдоподиялары арқылы қозғалады.

Саркодиналар үш класс тармағына бөлінеді: тамыраяқтылар - Rhizopoda, сәулетәрізділер - Radiolaria, күнтәрізділер - Heliozoa.

## Дереккөздер


Санат:Қарапайымдылар
Саркомастигофоралар

200px|нобай|оңға|Amoeba proteus
**Саркомастигофоралар** —  еркін өмір сүретін және паразитті тіршілік ететін қарапайымдылар. Жалған аяқтары (псевдоподиялары) немесе талшықтарының көмегімен қозғалады. Қозғалу органойдтарының құрылысына байланысты саркомастигофора типі екі класқа бөлінеді: саркодиналар - Sarcodina және талшықтылар -Mastigophora.

## Дереккөздер


Санат:Қарапайымдылар
Қабыршақты амебалар

thumb|right|200px|
**Қабыршақты амебалар**дың құрылысы кәдімгі амебалардың құрылысына өте ұқсас, негізгі айырмашылығы олардың денесі бір камералы қабыршақпен немесе сауытпен қапталынған. Қабыршақтары органикалық заттан не қоймалжың заттан құралған, бұған майда қиыршық құм, тағы басқа бөгде заттар жабысып тұрақты формасын жасайды (қапшықтәрізді, табақшатәрізді т. б. пішінді). Қабыршақтың устье деп аталатын арнайы тесігі болады, псевдоподиялардың шығуына арналған. Псевдоподиялары арқылы қозғалады және қоректік заттарын жинап алады. Жыныссыз жолмен көбейеді. Пайда болған екі жасушаның біреуі устье арқылы сыртқа шығып жаңадан қабыршақ түзейді.

Қабыршақты амебаларға: арцелла - Агсеllа, диффлюгия - Difflugia туыстарының өкілдері жатады. Бұлар тұщы суларда (судың түбіндегі шөгінділердің бетіне қоныстанады), батпақтарда, ылғалды мүктерде жиі кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Қарапайымдылар
Әл-Әузағи

**Әбу Амр Абдуррахман ибн Амр әл-Әузағи** (704-774) — табиғиндер ұрпағының атақты фақиһы, Шам өлкесінің ең ұлы мұсылман ғалымдарының бірі. Жастайынан жетім қалған әл-Әузағи, бастапқыда Йамамада сабақ берген Йахйа ибн Әбу Касирден білім алады. Оның зеректігін көрген Йахйа ибн Әбу Касир оған Басра қаласына барып білім алуына кеңес береді. Бірақ Басраға жеткен кезінде әл-Хасан әл-Басри қайтыс болған боп шығады, ал Мұхаммед ибн Сирин қатты сырқатқа ұшырап қалады. Әл-Әузағи Ата ибн Әбу Рабахтан, Ибн Шиһаб әз-Зуһриден, Макхулден, Қатададан білім алады. Оның атынан хадистерді Суфйан әс-Сәури, Малик ибн Әнәс, Абдуллаһ ибн әл-Мубарак және т.б. ғалымдар жеткізеді. Әл-Әузағидің діни ықпалы Шам өлкесінде өте үлкен болып, оның шәкірттері қазіргі күнге шейін жетпеген Әузағи мазһабы аталып кеткен фиқһ мектебін құрады.

## Тағы қараңыз
* Табиғун
* Фиқһ

Санат:Ислам тұлғалары
Санат:Мухаддистер
Алик Серікұлы Айдарбаев

**Алик Серікұлы Айдарбаев** (19 мамыр 1963 жыл, Александровка ауылы, Еңбекшіқазақ ауданы, Алматы облысы) — Қазақстан Республикасының мемлекет қайраткері, инженер-мұнайшы. Маңғыстау облысы мен ҚазМұнайГаз ұлттық компаниясының бұрынғы басшысы.

## Өмірбаяны
Шапырашты  руынан шыққан.

В. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтын бітірген .

1985 жылдан бері мұнайгаз саласында жұмыс істейді. Мұнайгаз өндірісінде кәсіби дамудың барлық сатыларынан өтті, аға геолог, кейіннен технолог, мұнай және газ өндіру шебері, «Маңғышлақмұнай» ӨБ «Жетібаймұнай» МГӨБ мұнай және газ өндіру цехы бастығының орынбасары қызметтерін атқарды.

Әртүрлі жылдарда «Оңтүстікқазмұнайгаз» өндірістік бірлестігінде басшылық қызметтер атқарды.

1995-2009 жылдары «Торғай Петролеум» АҚ және 2009-2011 жылдары «Маңғыстаумұнайгаз» АҚ бас директоры қызметтерін атқарды.

2011 жылғы сәуірден желтоқсанға дейін – «ҚазМұнайГаз» Ұлттық компаниясы» АҚ барлау және өндіру жөніндегі басқарушы директоры.

2011 жылдан 2013 жылға дейін «ҚазМұнайГаз» Барлау Өндіру» АҚ бас директоры болып жұмыс істеді.

2013 жылдан 2017 жылға дейін Маңғыстау облысының әкімі болды.

2017 жылдан 2018 жылға дейін Инвестициялар және даму бірінші вице-министрі.

2018 жылы «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ» АҚ Басқарма төрағасының орынбасары болды.

2018 жылдан 2022 жылға дейін «ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ Басқарма төрағасы болды.

2025 жылғы сәуірден бастап «ЛУКОЙЛ Лубрикантс Центральная Азия» ЖШС директорының теңіз істері жөніндегі орынбасары.

2025 жылы маусымда «Kalamkas-Khazar Operating» ЖШС бас директоры болып тағайындалды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Маңғыстау облысы
Санат:Маңғыстау облысының әкімдері
Санат:ҚазМұнайГаз тұлғалары
Күнтәрізділер

220px|нобай|оңға|Actinophrys sol
**Күнтәрізділер** — негізінде тұщы суларда тіршілік етеді. Кейбіреулері теңізде де кездеседі. Денелері шар тәрізді. Цитоплазма екіге бөлінген: тығыз ұсақ түйіршікті ішкі эндоплазмаға және вакуольді сыртқы эктоплазмаға. Орталық капсуласы және минеральды қаңқасы болмайды, тек кейбір теңізде тіршілік ететін түрлерінде кремнеземнен құралған тор тәрізді қаңқалары болады. Жыныссыз жолмен көбейеді, кейбіреулері ғана жынысты жолмен көбейеді. Түрлері өте аз.

**Негізгі өкілдері** - Actinosphaerium eichhorni, Actinophrys sol.

## Дереккөздер


Санат:Күнтәрізділер
Хризомонадалар

**Хризомонадалар** — бір-үш талшығы бар, ұсақ талшықтылар, тұщы суларда және теңіздерде тіршілік етеді. Хроматофоралары диск тәрізді сарғыш қоңыр түсті болып келеді. Ассими¬ляция нәтижесінде - полисахарид-лейкозин пайда болады. Бірнеше колониальды түрлері бар, соның ішінде тұщы суларда кездесетін бұтақ тәрізді колония Dinobryon және шар тәрізді - Synura туыстары.

## Дереккөздер


Санат:Хризомонадалар
Сауыттылар

**Сауыттылар** — басым көпшілігінде клетчаткадан құралған сыртқы сауыты болады. Талшықтары екеу: біреуі еркін орналасқан, екіншісі денесін орап жатады. Хроматофоралары қоңыр-сары, кейде жасыл түсті болып келеді. Кейбір түрлері хлорофилл дәндерін жойып гетеротрофты жолымен қоректенуге көшкен (Noctiluca туысы). Ассимиляция нәтижесінде крахмал пайда болады. Тұщы суларда, теңіздерде, судың жоғары бетінде қалқып жүріп тіршілік етеді, сол себептен денесінде көп өсінділер жетілген. Негізгі туыстары: Peridinium, Ceratium, Noctiluca.

## Дереккөздер


Санат:Сауыттылар
Эвгленалар

210px|нобай|оңға|Euglena viridis
**Эвгленалар** — жасыл түсті, бір талшықты, автотрофты және гетеротрофты жолымен қоректенетін талшықтылар. Бұлар көбінесе органикалық заттары мол таза, тұщы және ластанған таяз суларда, ылғалды топырақтарда тіршілік етеді.
	
Олардың негізгі өкілі жасыл эвглена - Euglena viridis. Денесі ұршық тәрізді, екі ұшы сүйірлеу болып келеді. Денесінің алдыңғы жағында ұзын талшығы орналасқан, осының көмегімен эвглена бұранда тәрізді козғалыс жасайды.
	
Гетеротрофты тәсілімен қоректенген кезде талшықтың үздіксіз тез қозғалу нәтижесінде ұсақ органикалық заттар (бактериялар, көк-жасыл балдырлар т.б.) ауыз тесігіне жиналып жүтқыншаққа өтеді. Жұтқыншақтың түбінде ас қорыту вакуольдері пайда болып, солардың ішінде ас қорытылады, ал қорытылмаған заттар ауыз тесігі арқылы сыртқа шығарылып тұрады.
	
Эвгленаның денесінде көптеген жасыл түсті хроматофоралары болады. Осыған байланысты эвглена автотрофты жолымен қоректенеді, ал негізінде жасыл эвглена миксотрофты организмдер қатарына жатады. Үздіксіз қоректену арқасында цитоплазмада көптеген қор заты ретінде парамил түйіршіктері пайда болады, олар крахмалға жақын көмірсу - парамиласы. Денесінің алдыңғы жағында жарық сезгіш көзшесі - стигма орналасқан, қызыл пигмент - гематохромнан құралған. Зәр шығару және осмос қысымын реттеу жұмысын жиырылғыш вакуолі атқарады. Оны бірнеше қосымша ұсақ вакуольдері қоршап жатады. Қосымша вакуольдерінен жиналған сұйық зат және зәр жиырылғыш вакуольден резервуарға құйылады да, жұтқыншақ арқылы сыртқа шығарылады.
	
Ұзынынан бойлай бөліну арқылы жыныссыз жолмен көбейеді. Қолайсыз жағдайларда эвглена сыртына қалың қабық шығарып, соған қапталып цистаға айналады.

## Дереккөздер


Санат:Эвгленалар
Фитомонадалар

**Фитомонадалар** — Жасыл түсті, екі талшықты, автотрофты, не миксотрофты, тұщы суларда және теңіздерде тіршілік ететін қарапайымдылар.
	
Хроматофоралары тостағанша, ассимиляция нәтижесінде крахмал пайда болады. Кейбір түрлері Chlamydomonas braunii, Ch. steinii бір жасуша құрылысты, ал басым көпшілігі жасуша жиынтығынан құралған колония түзейді. Колониялы формаларына эударина (Eudorina), пандорина (Pandorina), вольвокс (Volvox) туыстары жатады. Эударина - 32 жасушадан, пандорина - 16, вольвокс мыңнан аса жасушалардан құралған колония.
	
Вольвокстар тұщы суларда кең тараған, колониясы шар тәрізді, жасыл түсті. Колонияны кілегейлі зат қоршап тұрады, ішінде бір-бірімен цитоплазмалық көпірше (түтікше) арқылы байланысқан жасушалары орналасқан, әрбір жасушаның талшықтары колонияның сыртына қарай шығып тұрады. Колониядағы особьтардын саны 500-ден 20000-ға дейін жетеді.
	
Клеткаларының құрылысы эвгленаға өте ұқсас, айырмашылығы - екі тал¬шықтың болуында. Вольвокстың жасушалары атқаратын қызметтеріне қарай ірілі-ұсақты болып келеді. Ірі жасушалары немесе генеративті-көбею қызметін атқарады, аналық және аталық гаметаларды түзейді (макро- және микрогаметаларды). Ал ұсақ жасушалары немесе соматикалық көбеюге қабілеті жоқ, сондықтан барлық қалған қызметтерін атқарады (жылжу, ас қорыту тағы басқаларды).
	
Вольвокс жыныссыз палинтомия жолымен көбейеді, шар тәрізді колонияның ішінде жас колониялар түзіледі. Олардың ұлғаюынан аналық шардың қабырғасы жыртылады да, жас шарлар сыртқа шығып, өз бетінше тіршілік ете бастайды. Жас колония өсе келе ересек колонияға айналады. Вольвокс жынысты жолмен де көбейеді. Генеративті жасушалардан пайда болған макро және микрогаметалар қосылып зигота түзейді, зиготаның бөліну нәтижесінде колония түзіледі.
	
Колониялы талшықты қарапайымдылардың теориялық маңызы зор. Эволюциялық тұрғыдан қарағанда көп жасушалы жануарлардың арғы тегі бір жасушалы колониялы талшықты қарапайымдылар болып саналады (Э. Геккельдің, И. И. Мечниковтың теориясы).

## Дереккөздер


Санат:Фитомонадалар
Жағалы талшықтылар

210px|нобай|оңға|Sphaeroeca
**Жағалы талшықтылар** — жеке (Codosiga) және колония (Sphaeroeca) түзіп тіршілік етеді.   Талшығы біреу, оның түбін цитоплазмадан құралған жұқа жаға қоршап жатады. Талшықтың қозғалу әсерінен ұсақ органикалық қоректік заттар (бактериялар, көк-жасыл балдырлар т.б.) жағаға жабысып, бірте-бірте цитоплазмаға және ас қорыту вакуоліне өтеді.

## Дереккөздер


Санат:Қарапайымдылар
Тамыраяқты талшықтылар

**Тамыраяқты талшықтылар** — бір немесе бірнеше талшықтары болады. Олар талшықтарымен қатар жалған аяқтарын да (псевдоподияларын) шығара алады, сондықтан да екі кластың Sarcodina және Mastigophora-ның аралық иесі болып саналады. Бактериялармен, көк-жасыл балдырлармен, ұсақ қарапайымдылармен қоректенеді. Жыныссыз жолмен ғана көбейеді. Тұщы суларда жиі кездесетін өкілдері: Mastigamoeba aspera, Actinomonas mirabilis және басқалары.

## Дереккөздер


Санат:Омыртқасыздар
Көпталшықтылар

**Көпталшықтылар** — өкілдерінің 4-6, одан да көп талшықтары, кейде толқын тәрізді жарғақ мембранасы және бүкіл денесін бойлап өтетін тығыз тірек таяқша - аксостильдері болады. Ядроның қасында ірілі - ұсақ түйіршіктерден құралған парабазальды денешіктер орналасқан. Көпталшықтылардың бәрі де паразиттік тіршілік етуге бейімделген. Адамда трихомонас (Trichomonas) және лямблия (Lamblia) туысының өкілдері кездеседі.
	
Trichomonas chominis адамның тоқ ішегінде, Tr. vaginalis жыныс жолдарында тіршілік ететін сопақша келген кішкене 5-15 мкм-ді талшықтылар. Денесінің алдыңғы жағында төрт талшығы болады, олардың үшеуі бос күйінде алға қарап шығып тұрады, ал төртінші талшығы артқа қарай бағытталып толқын тәрізді жарғақтың шетіне бекініп, толқынды (ундуляция) мембранасын түзейді. Тг. hominis адамға зақым келтірмейді, ал Tr. vaqinalis адамда болатын трихономонас ауруын қоздырушы. Жыныс мүшелерін зақымдайды.
	
Lamblia intestinalis адамның ащы, он екі елі ішегінде және өт жолдарында тіршілік етеді. Денесі екі жақты симметриялы, екі ядросы, 8 талшығы және парабазальды түйіршіктері болады. Денесінің қақ ортасынан аксостильге ұқсас фибриллярлы екі жұқа тірек таяқшасы өтеді. Ішек эпителиіне жабысатын сорғышы болады. Лямблия ішек ауруын туғызады, кейбір жағдайларда өт жолына, бауырға өтеді. Ауру циста арқылы жұғады.

## Дереккөздер


Санат:Көпталшықтылар
Гипермастигиналар

**Гипермастигиналар отряды** - (Hypermastigina) өкілдері көп талшықты, көп ядролы қарапайымдылар. Күрделіленген базаль түйіршіктері, аксостильдері, парабазаль денешіктері және тірек жіпшелері болады. Trichonympha, Lophomonas туыстарының өкілдері термиттердің және тарақандардың ішегінде тіршілік етеді. Көп жағдайда гипермастигиналар мен термиттер селбесіп тіршілік етеді. Термиттер клетчатканы қорек етеді, бірақ өздері оны қорытып бойына сіңіре алмайды, ал ішегінде тіршілік ететін гипермастигиналар сол клетчатканы тез ыдыратып көмірсуларға айналдырады.
## Дереккөздер

Санат:Жәндіктер
Опалинина

**Опалинина отрядының**  (Opalinina) өкілдерінің негізгі ерекшелігі - көп ядролы, денесі түгел кірпікшелермен қапталынған, осыған байланысты біраз уақыт бойы опалининаларды кірпікшелілер класына, яғни Protociliata класс тармағына жатқызған. Олардың кірпікшелі инфузориялардан басты айырмашылығы - ядролары бірдей болып келеді, жынысты жолымен көбею кезінде ұсақ бір ядролы гаметалар пайда болып, копуляция процесі жүреді (инфузорияларда - конъюгация). Қосмекенділердің артқы ішегінде паразиттік тіршілік етеді, сапрофитті жолымен қоректенеді. **Басты өкілі - Ораііnа ranarum.**

## Дереккөздер
Дәуітбаева К. Ә.Омыртқасыздар зоологиясы. Оқулық. - Алматы: 2004. ISBN 9965-749-11-6


Санат:Қарапайымдылар
Грегариналар

200px|thumb|Lankesteria cystodytae

**Грегариналар класының** (GREGARININA) - өкілдері омыртқасыз жануарлардың паразиттері, әсіресе олар насекомдарда көп кездеседі. Бір ядролы сопақша келген денесінің ұзындығы 10-15 мкм-нан бірнеше миллиметрге дейін жетеді. Цитоплазмасы екіге бөлінеді: эктоплазма және эндоплазмаға. Эктоплазмасында ұзына бойы және көлденең жатқан фибриллалары (мионем жіпшелері) кездеседі. Сол фибриллалардың қысқаруы нәтижесіңце грегариналар өз еркімен қозғалады. Басқалары алға карай сырғуы арқылы жылжиды немесе мүлде жылжымай бір жерге жабысып тұрады. Бұл класқа нағыз грегариналар отряды жатады.

## Дереккөздер


Санат:Қарапайымдылар
Кинетопластидалар

210px|нобай|оңға|Trypanosoma cruzi
**Кинетопластидалар** — бұл отрядтың ерекшелігі - талшықтың түбінде, яғни кинетосоманың жанында кинетопласт деп аталатын арнайы органоидтың болуында. Кинетопласт ұсақ денелік, митохондрияға ұқсас, іші ДНК-ға толы. Бір немесе екі талшығы болады. Өз еркінше қозғалатын Bodo туысының өкілдері тұщы суларда көп кездеседі. Басым көпшілігі жануарларда және адамдарда паразиттік тіршілік етіп (Costia, Trypanosoma, Leischmania туыстарының өкілдері) қауіпті ауруларды туғызады.

## Трипаносома (Trypanosoma) туысы
Трипаносома (Trypanosoma) туысының өкілдері 20-70 мкм-ді сопақша, ұшы сүйірленіп келген талшықтылар. Талшығы ұзын, артқы жағынан басталып денесінің алдыңғы жағына келіп бос бітеді. Талшық пен жасуша мембранасының арасында толқын тәрізді жұқа жарғақ мембрана түзіледі, сол арқылы жылжиды. Трипаносомалар омыртқалы жануарлар мен адамның қан жасушалары мен тканьдерінде паразиттік тіршілік етеді. Trypanosoma rhodesiense адамда болатын "ұйқы ауруын" қоздырушы. Бұл ауру Африкада көп тараған. Трипаносоманы ауру адамнан сау адамға тасушы це-це шыбыны (Glossina palpalis және Gl. morsitans). Tr. rhodesiense ак бөкендердің қан жасушаларында кездеседі, бірақ оларға оншалық зақым келтірмейді. Сөйтіп бөкендер аурудың табиғи резервуары бо¬лады, олардан це-це шыбыны трипаносомаларды адамға жұқтырады.
Tr. evansi, Tr. brucei ipi қара мал мен түйені өлімге әкеп соғатын "су ауру" деген ауруға шалдықтырады. Ауруды жұқтыратын - соналар және Glossina туысындағы шыбындар. Tr. equiperdum жылқыларда болатын "шағылыс ауруын" қоздырушы. Ауру бір жылқыдан екінші жылқыға шағылысу кезінде таралады. Трипаносома жылқының орталық жүйке жүйесін зақымдайды, жылқы арықтайды және терісі қатпарланып кетеді.

## Лейшмания (Leischmania) туысы
Лейшмания (Leischmania) туысының өкілдері ұсақ, көлемі 2-4 мкм, адамның жасушаларының ішінде паразиттік тіршілік етуіне байланысты олардың талшықтары жойылған, ал қолдан жасаған қоректік ортада және лейшманияларды тасымалдаушы жәндіктердің ішегінде олар өздерінің ұзын талшықтарын қайтадан шығарады. Лейшмания ауруларын жұқтырушы - флеботомус (Phlebotomus) туысына жататын ұсақ жәндіктер - москиттер болады. Лейшманиоз аурулары Кавказда және Орта Азияда көп тараған. Адамды осы ауруға шалдықтыратын негізгі өкілдері: Leischmania tropica және L. donovani. L. tropica  адамның тері ауруын немесе пендинканы туғызады. Бұл ауруға шалдыққан адамның терісінде терең ойық жаралар пайда болады,  олар баяу жазылып, орнында кетпейтін тыртық қалдырады.
	
Leischmania donovani адамның ішкі лейшманиоз немесе висцеральдық лейшманиоз деген ауруын қоздырушы. Бұл ауруға ұшыраған адамның бауыры мен талағы ісінеді және теріге қан құйылады. Лейшманиоз ауруларымен иттер және құмды шөлейттердегі әр түрлі кемірушілер ауырады. Олардың да ауруларын тасымалдаушы - москиттер.

## Дереккөздер


Санат:Кинетопластидалар
Нағыз грегариналар

**Нағыз грегариналар отрядының** (Eugregarinida) - өкілдері буынаяқтылардың ішегінде паразиттік тіршілік етеді. Денесі сопақтау, ұзындау, сыртын қалың қабықша - пелликула қаптап тұрады. Оның астында денесін бойлап эктоплазма жатады, ол плазмалык пер-делер түзеп, грегаринанын. бір клеткалы денесін үш бөлікке бөліп тұрады. Бірінші - эпимерит, бұнда жіңішке ілмешектері не қармақшалары болады, солар арқылы грегарина ішек клеткаларына бекініп тұрады. Екінші - протомерит, цитоплазмаға толған, ядросыз бөлік. Үшінші - дейтомерит, ядро орналасқан үлкенірек болып келген бөлік. Осындай үш бөлімді құрылысты грегариналарды Серһаііпа деген отряд тармағына жатқызады. Басқаларының денесі бөлімдерге бөлінбей, денелері құрт тәрізді не шар тәрізді жануарлардың дене қуыстарында тіршілік етеді. Бұларды Асерһаііпа отряд тармағына жатқызады.
	
## Дамуы
Грегариналар жынысты жолмен көбейеді. Екі грегарина бір-біріне, яғни біреуінің протомериті екіншісінің дейтомеритіне жабысып, сизигия түзейді. Содан кейін әрқайсысының денесі жұмырланып, екеуінің төңірегінде қалың қабықша бөлініп шығады. Екі грегаринаның ядросы митоз жолымен бірнеше рет бөлініп, көптеген ядролар түзіледі. Бұл ядролар дененің шет жағына қарай жылжып, цитоплазмамен қапталынып, гаметаларға айналады. Алдыңғы грегаринадан макрогаметалар пайда болады, оны примит деп атайды, артқы грегаринадан микрогаметалар - ол сателлит. Гаметалар қосылып зигота құрайды. Әрбір зигота қалың қабықшаға оранып ооцистаға айналады. Ооцистаның ішінде спорогония процесі өтеді. Ядро бөлініп 8 ядроға бастама береді. Бастапқы екі бөліну мейоз жолымен жүреді, 8 ядро түзілгеннен кейін, әрбір ядро цитоплазмамен қапталынып, ооцистаның ішінде 8 спорозоиттар пайда болады. Спорогония процесі осылай бітеді. 
	
Ооцисталар ауру жануарлардың ішегінен сыртқа нәжіспен бірге шығып, ары қарай даму үшін басқа жануарлардың ішегіне түсуі керек. Онда ооцисталар ішек сөлдерінің әсерінен жарылып, спорозоиттар шығып эпимерит бөлімі арқылы ішек клеткаларына бекініп өсе бастайды.

## Дереккөздер


Санат:Қарапайымдылар
Кокцидиятәрізділер

200px|thumb|Кокцидиятәрізділердің ооцистасы

**Кокцидиятәрізділер класына**  (COCCIDIOMORPHA) - өздігінше тіршілік ете алмайтын, тек қана клетканың ішінде паразиттік тіршілік ететін қарапайымдылар жатады. Денелері сопақша, домалақтау не доға сияқты болып келеді. Олар адамның, сүтқоректілердің, құстардың ішек клеткаларында, бауыр, бүйрек, қан клеткаларында кездеседі. Қан споралылардың және кокцидиялардың даму кезендері бір-біріне өте ұқсас, сондықтан бұл екеуін кокцидиятәрізділер класына жатқызады. Бұлардың көбеюінде кезектесіп жүретін үш кезеңді байқауға болады: шизогония (жыныссыз көбею) гаметогония (жынысты) және спорогония.
	
Көптеген кокцидиялардың бір ғана иесі болады, сондықтан спорогония кезеңі жартылай немесе толық сыртқы ортада жүреді (Eimeria magna). Басқаларының иесі екеу, жыныссыз көбеюі бір иесінде өтеді, ал жынысты көбею және спорогония кезеңі екіншісінде (Plasmodium vivax).
	
Бұл кластың негізгі екі отрядын атап кетуге болады: кокцидиялар отряды - Coccidiida және кан споралылар - Haemosporidia.

## Дереккөздер
Дәуітбаева К. Ә.Омыртқасыздар зоологиясы. Оқулық. - Алматы: 2004. ISBN 9965-749-11-6


Санат:Қарапайымдылар
Алмалы

**Елді мекендер:**
* Алмалы – Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы ауыл.
* Алмалы – Атырау облысы Атырау қалалық әкімдігіне қарасты ауыл.
* Алмалы – Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданындағы ауыл.
* Алмалы – Батыс Қазақстан облысы Тасқала ауданындағы ауыл.
* Алмалы – Жетісу облысы Ескелді ауданындағы ауыл.
* Алмалы – Жетісу облысы Қаратал ауданындағы ауыл.
* Алмалы – Жетісу облысы Панфилов ауданындағы ауыл.
* Алмалы – Жетісу облысы Сарқан ауданындағы ауыл.
* Алмалы – Қызылорда облысы Шиелі ауданындағы ауыл
* Алмалы – Түркістан облысы Бәйдібек ауданындағы ауыл.
* Алмалы – Түркістан облысы Жетісай ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**

* Алмалы – Жамбыл облысы Тараз қалалық әкімдігі аумағына қарасты жердегі асу.
* Алмалы – алынбалы диск.
* Алмалы – Алматы облысы Ескелді ауданындағы Сарыбұлақ (Алмалы) өзенінің бойында орналасқан бөген. 
* Алмалы – Алматы қаласындағы метро бекеті.
* Алмалы – Алматы қаласындағы көше.
* Алмалы – Астана қаласындағы орам.
Сарыбас мерген

**Сарыбас мерген Жарылқапұлы** - Тама тайпасының Жөгі бұтағынан Шақа руынан.

Сарыбас мерген туралы аңызға ұқсас деректер ел ішінде молынан кезігеді. Ол кісінің жезтырнақпен кезігу, айдаһармен жолығуы, жалғыз көзді диюмен шайқасы, алтын мүйізді киікті атып алуы, зарып атты мақұлықпен кездесуі, Алтайдағы аждаһаға ұшырасуы үлкен ертегілік мотивтегі әфсана, әңгімелер ретінде ел есінде қалған. Сарыбас мерген туралы уағында кімдер жазып кетпеді дейсің?" Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы бастады, одан соң Созақ өңірі мен Шу, Талас, Арқа өңірін зерттеген талай жандар ол туралы талай әңгімеге қанықты дейсіз. Оның артында жалғыз қызы қалған. Басқа ұрпақ жоқ. Жобамен 19 ғасырда өмір сүрген адам есебінде қаралады.

Сарыбас мерген туралы аңыз деректері айтылады. Соның бірінде Сарыбас мерген Баба Түкті Шашты Әзізбен қатар өмір сүріп, Жылыбұлаққа қаз болып ұшып келген перінің қыздарын Шашты Әзіз көргенде қасында болған екен деседі. Енді бір деректе Сарыбас Арқада өмір сүрген Жөгі Тамадан шыққан мерген екен деседі. Осы Сарыбаспен кездесіп, сырласу үшін Қаратауда өмір сүрген Саңғыл (Қоңырат тайпасының руы) Төлебай мерген іздеп келіп, екеуі Мойынқұмда кездесіпті дейді. Екеуі бір құланды атып алып, қоналқыға отқа қақтап пісіріп жейді. 

## Дереккөздер


Санат:Аңыздар
Кинетофрагминофора

**Кинетофрагминофора отряд үстіне** (KINETOFRAGMINOPHORA) жататын инфузориялардың денесін қысқаша кірпікшелер түгел жауып тұрады, тек ауыз төңірегінде ғана орналасқан кірпікшелер ұзындау. Мембранеллалары, цирралары болмайды. Тұщы суларда кең тараған. Бұларға үш отряд жатады.

*Гимностомата отряды - Gynmostomata

*Гипостомата отряды - Hypostomata

*Энтодиниоморфа отряды - Entodiniomorpha

## Дереккөздер


Санат:Қарапайымдылар
Гимностомата

**Гимностомата отряды** Gynmostomata - өкілдерінің ауыз тесігі денесінің алдыңғы жағында терминальды түрде орналасқан. Негізгі түрі - Didinium nasutum.
Біркелкі кірпікшелері қатар-қатар болып орналасқан жыртқыш инфузориялар, парамециялармен, тағы басқа қарапайымдылармен қоректенеді. Бұл отрядқа Ноіорһгуа және Prorodon туыстары жатады.

## Дереккөздер


Санат:Қарапайымдылар
Гипостомата

**Гипостомата отряды**  (Hypostomata) - өкілдерінің денесі жалпақтау, ауыз тесігі денесінің бүйір жағында орналасқан. **Негізгі өкілі - Nassulla ornate** көк-жасыл балдырлармен қоректенеді. Chilodonella туыстары да кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Қарапайымдылар
Әбул-Асуад әд-Дуали

**Әбул-Асуад Залим ибн Амр ибн Суфйан әд-Ду′али әл-Кинани** (, шамамен 688 жылы өлген) — табиғиндер ұрпағының ғалымы, фақиһ, ақын. Мұхаммед пайғамбардың  кезінде Ислам қабылдаған, бірақ оны көрмеген, сондықтан сахаба саналмайды. Халифа Әли ибн Әбу Талибтың ізбасар шәкірті. Наху (араб тілі емлесі) ғылымының негізін салушы атасы, араб әріптерінің дыбысталуын білдіретін нүктелерді енгізген және Құранның әріптеріне харакаттарды қойған адам саналады. Әлидің халифалығы кезінде Басраның әмірі болып тағайындалыған, онымен бірге Сыффин шайқасы мен Түйелер шайқасына қатысқан.

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Әли ибн Әбу Талиб
* Наху
* Араб тілі

Санат:Ислам тұлғалары
Санат:Тілтанушылар
Санат:Араб тілі
Фердинанд де Соссюр

нобай|Фердинанд де Соссюр
**Фердинанд де Соссюр** (, 26 қараша 1857, Женева — 22 ақпан 1913) — Женевалық лингвистика мектебінің басында тұрған, семиология мен құрылымдық лингвистиканың негізін қалаған швейцариялық лингвист. XX ғасырдың лингвистикасының әкесі саналатын Фердинанд де Соссюрдың ойлары структурализм бағытына жол ашып, XX ғасырдың жалпы гуманитарлық ойларына қатты ықпал етті.

Ф. де Соссюрдің негізгі жұмысы — «Жалпы лингвистика курсы» ().

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Лингвистика

Санат:Тілтанушылар
Санат:Лингвистика
Чигорин қорғанысы

** Чигорин Қорғанысы** — дебют, келесі жүрістермен басталады:
**1. d2-d4 d7-d5 2. c2-c4 Кb8-c6**,  жабық бастамаларға жатады.

## Нұсқалар
* **3. c4:d5 Фd8:d5 4. Кg1-f3 e7-e5**
* **3. c4:d5 Фd8:d5 4. e2-e3 e7-e5**
* **3. c4:d5 Фd8:d5 4. e2-e3 e7-e5 5. Кb1-c3 Сf8-b4 6. Сc1-d2 Сb4:c3 7. b2:c3**
* **3. c4:d5 Фd8:d5 4. e2-e3 e7-e5 5. Кb1-c3 Сf8-b4 6. Сc1-d2 Сb4:c3 7. Сd2:c3**
* **3. e2-e3 e7-e5**
* **3. Кg1-f3**
* **3. Кg1-f3 Сc8-g4 4. Кb1-c3 e7-e6**
* **3. Кg1-f3 Сc8-g4 4. Фd1-a4**
* **3. Кg1-f3 Сc8-g4 4. c4:d5 Сg4:f3 5. d5:c6 Сf3:c6 6. Кb1-c3 e7-e6**
* **3. Кg1-f3 Сc8-g4 4. c4xd5 Сg4:f3 5. g2:g3 Фd8:d5 6. e2-e3 e7-e5**
* **3. Кb1-c3 d5:c4 4. d4-d5 Кc6-a5**
* **3. Кb1-c3 d5:c4 4. d4-d5 Кc6-e5**
* **3. Кb1-c3 d5:c4 4. Kg1-f3 Кg8-f6 5. Фd1-a4**
* **3. Кb1-c3 d5:c4 4. Kg1-f3 Кg8-f6 5. d4-d5 Кc6-a5**
* **3. Кb1-c3 d5:c4 4. Kg1-f3 Кg8-f6 5. e2-e3 e7-e5**
* **3. Кb1-c3 d5:c4 4. Kg1-f3 Кg8-f6 5. Сc1-g5**
* **3. Кb1-c3 d5:c4 4. Kg1-f3 Кg8-f6 5. e2-e4 Сc8-g4**

## Әдебиет
* Морозевич Александр, Барский Владимир «Чигорин  Қорғанысы   Морозевич бойынша» Басылымы: Мәскеу. «Russian Chess House», 2007 ж., 240 бет.

Санат:Жабық дебюттер
Автотүзеу

**Мәтінді ауыстыру**, **мәтінді жазғанда алмастыру** немесе **автотүзеу** — мәтін редакторларында (мысалға: Microsoft Office) жәнеApple компаниясының құрылғыларына (iPod, iPhone және iPad-та) қондырылған мәтін енгізу интерфейстерінде қолданылатын функция. Ол автотолықтыру функциясына ұқсас, бірақ ондай емес. Бұл функцияның басты қызметі көп кездесетін қателіктерді түзеп, қолданушының орфографиясын тексеру. Қолданушының қолдану әдісіне байланысты автотүзеу мәтінге керекті тыныс белгілерін де қойып отырады.

Қосымша қызметтере екі бас әріппен басталатын сөздерді түзеу (мысалға: ҮЛгі), жаңа сөйлемнің басына бас әріп қою және Caps Lock батырмасын байқамай басып қойғанда түзеу кіреді.

Автоматты түрде түзеуге арналған сөздер тізімін қолданушының өзгертуіне болады және белгілі сөздердің орнына арнайы ярлыктар қолдануға болады. Мысалға адам өнеркәсіптік революция жайлы эссе жазып жатса, «ир» деген жазуды «индустриалды революция» деп өзгертілетін қылып қойып, қолданушының уақытын үнемдеуге мүмкіндік береді.

Кейбір автономды бағдарламалар бір мәтін редакторымен шектелмей, операциялық жүйенің барлық бөлігінде мәтіннің автотүзетуін жүзеге асыра алады.

Санат:Компьютерлік бағдарлама
Олигохименофора

**Олигохименофора отряд үстіне** - (OLIGOHYMENOPHORA) жататын инфузориялардың денесін біркелкі кірпікшілер біртегіс жапқан. Ауыз тесігінің және ауыз ойысының айналасында бір-бірімен желімдесіп біткен, толқын тәрізді әрдайым қозғалып тұратын жұқа, жарғақ мембранеллалары болады. Бұларға екі отряд жатады.

*Хименостомата отряды - Hymenostomata

*Дөңгелек кірпікшелілер отряды - Peritricha

## Дереккөздер


Санат: Қарапайымдылар
Хименостомата

**Хименостомата отрядына**  Hymenostomata - Paramaecium туысы жатады: тұщы суларда кең таралған.
	
Балықтардың желбезегі мен терісінде тіршілік ететін қауіпті паразит Ichthyophthirius multifilus осы отрядқа жатады. Үлкен инфузориялар көлемі 0,5-0,8 мм-ге дейін жететін, шар тәрізді. Цитоплазмасында үлкен доға тәрізді иілген макронуклеус және көптеген майда жиырылғыш вакуольдер орналасқан. Ихтиофтириустар балықтың терісіне бұранда сияқтанып енеді.
	
Ауырған балықтың денесінде кішкене келген ақшыл түсті көптеген жаралар пайда болады. Жарадан суға шыққан ихтиофтириус цистаға айналып, соның ішінде палинтомия жолымен бірнеше peт бөлінеді. Цистадан шыққан жас ихтиофтириустар сау балықтың денесіне кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Қарапайымдылар
Дөңгелек кірпікшелілер

**Дөңгелек кірпікшелілер отряды**  (Peritricha) - өкілдерінің денесінің алдыңғы жағында ауыз төңірегінің айналасында спиральды дөңгеленіп үш қатар болып солға қарай бұрылып жатқан ірі мембранеллалары бар.
	
Дененің басқа бөлімдері жалаңаш. Бұл отрядтың көп түрлері бір жерге бекініп тіршілік етеді, сондықтан дененің артқы жағында жиырылатын не жиырылмайтын сабақшалары болады. Көбінесе үлкен қауымдар құрайтын Zoothamnium, Carchesium, Campanella, Vorticella туыстары жиырылатын сабақшасы арқылы бекінеді. Бекініп тіршілік ететін инфузориялар Sessilia отряд тармағын құрайды. Mobilia отряд тармағындағылар еркін жылжып жүретін инфузориялар. Trichodina туыстары - балықтардың паразиттері.

## Дереккөздер


Санат:Қарапайымдылар
Полихименофора

**Полихименофора отряд үсті**  (POLYHYMENOPHORA) - инфузорияларының денесін кірпікшелер қаптаған және ауыз айналасында спираль түрінде дөңгеленген, оңға қарай бірнеше қатар бұралып жатқан мембранеллалары бар. Бұларға көптеген отрядтар жатады, солардың ішіндегі негізгілері:
*Әр түрлі кірпікшелілер отряды - Heterotricha
*Бауыр кірпікшелілер отряды - Hypotricha
*Аз кірпікшелілер отряды - Oligotricha
## Дереккөздер

Санат:Қарапайымдылар
Әр түрлі кірпікшелілер

**Әр түрлі кірпікшелілер отрядының**  (Heterotricha) өкілдері тұщы суларда кең тараған, ірі инфузориялар. Ауыз айналасындағы мембранеллалары ірі кірпікшелерден құралған, ал дененің қалған бетін майда біркелкі кірпікшелер жапқан. **Негізгі өкілдері - Stentor polymorphus, Spirostomum ambiguum, Bursaoria truncatella, Balantidium coli.**

*Stentor polymorphus-тың ұзындығы 1-2 мм, воронка тәрізді, су түбінде бекініп тіршілік етеді.
	
*Spirostomum ambiguum-ның ұзындығы 2 мм-ге дейін жетеді, денесі ұзын, соған сәйкес ұзынша келген макронуклеус және бірнеше майда микронуклеустер болады. Жиырылғыш вакуолі дененің артқы жағында орналасқан.
	
*Balantidium coli - адамның тоқішегінде тіршілік ететін өте қауіпті паразит. Ұзындығы 50-80 мкм, жалпақтығы 40-60 мкм. Балантидия циста күйінде ішектен сыртқа шығады. Цистаны жұту арқылы адам балантидиоз деген ауруға шалдығады.

## Дереккөздер


Санат:Қарапайымдылар
Бауыр кірпікшелілер

**Бауыр кірпікшелілер отряды**  (Hypotricha)  өкілдері тұщы суларда және теңіздерде кең тараған. Негізгі өкілінің стилонихия - Stylonichia mytilus-тың кірпікшелері көп жағдайда қылтандарға және цирраларға айналған. Цирра тобы бауыр жағында орналасқан, осылар арқылы инфузория судың түбінде жылжып жүреді. Мембранеллалары денесінің алдыңғы және бауыр жағында орналасқан.

## Дереккөздер


Санат:Қарапайымдылар
Toyota Carina E

**Toyota Carina** (қазақша Тойота Карина, испанша "нәзік, сүйікті" деген мағынаны білдіреді) —  бұл Toyota компаниясының  Жапониядан тыс елдерге арналған шағын көлемді, орта классты көлік. 

Ұлыбританиядан басқа елдерде рүлі сол жақта орналасқан автокөлік. Жапонияда  бұл көлік Toyota Corona атына ие болды. 

1992 жылдан бастап 1998 дейін Toyota үш түрлі қорапта (кузовта) нарыққа шығарған - бес есікті  хэтчбэк, седан, және универсал.

Toyota Carina E —  жай Toyota Carina және Toyota Corona қорап түрімен ажыратылады

Toyota Carina E Wagon —  универсал Жапонияда Toyota Caldina деп танылады.

1998 жылдан бастап "Toyota Carina E" жиналуын тоқтатты, оның орнына Toyota Avensis  модельдік қатарды жаңартты.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша көліктер
Санат:Toyota автокөліктері
Энтодиниоморфа

**Энтодиниоморфа отрядына** (Entodiniomorpha) - офриосколецида - Ophryoscolecidae тұқымдастары жатады. Бұлар күйіс қайыратын сүтқоректілерде мекендейді, олардың таз қарынында, қатпаршақтарында тіршілік етеді. Мысалы: қарындағы 1см3 қоректік заттардың ішінде 2 млн-ға дейін офриосколецидалар болады. Энтодиниоморфалардың денесінде көптеген өсінділер және жиырылу тақталары болады.

## Дереккөздер


Санат: Қарапайымдылар
Аз кірпікшелілер

**Аз кірпікшелілер отрядының**  - (Oligotricha) өкілдері тұщы суларда және теңіздерде кең тараған. Денесінде кірпікшелері жоғалған, тек ауыз айналасында оң жаққа бұралған мембранелласы бар. Тинтиноидтер - Tintinnoidae тұқымдастарының денесі жұқа қоймалжың қабыршақтың ішінде орналасқан, өкілдері теңіздерде планктон қабатында қалқып жүзіп жүреді.

## Дереккөздер


Санат:Қарапайымдылар
Сорғыш инфузориялар

**Сорғыш инфузориялар** (SUCTORIA) тұщы суларда және теңіздерде субстратқа сабақшасымен тіркеліп тіршілік етеді. Кірпікшелері, ауыз тесігі, жұтқыншағы жоқ, тек дамуының алғашқы кезеңдерінде ғана кірпікшелері болады, кейін олар жойылып кетеді.
	
Денесінде сорғыш таяқшалары немесе қармалауыштары болады, бұлар ұзын, жиырылғыш, қуыс түтіктер. Осы таяқшалары арқылы басқа кірпікшелі инфузорияларды ұстап қоректенеді. Таяқшалары өте сезгіш. Егер кірпікшелі инфузория сорғыш таяқшаға тиіп кетсе, олар сол сәтте оған жабысады. Ұсталған кірпікшелі инфузорияға таяқшалардың бірнешеуі бұрылып келіп, жабысқан жерінің пелликуласын ерітіп жіберіп ішіндегі цитоплазманы сорып алады.
	
Таяқшалары денесінде радиальды түрінде (Sphaerophrya) шоғырланып немесе арнайы өсінділерінде "қолдарында" тарамдалып орналасқан (Dendrocometes) ұзын немесе қысқа. Таяқшаларының осындай құрылысты болуына байланысты оларды сорғыш және ұстағыш таяқшалар деп атайды. Сорғыш таяқшалар қоректену, ал ұстағыш таяқшалар жемді ұстау және өлтіру қызметін атқарады.
	
Сорғыш инфузориялардың 500-ге жуық түрі бар. Субстратқа ұзын немесе қысқа сабақшасымен бекініп тіршілік етеді. Дене пішіні сопақша, шар тәрізді немесе бұтақталған. Ядросы екеу: вегетативті-макронуклеус, көбеюден басқа денедегі барлық зат алмасу қызметтерін реттейтін және генеративті-микронуклеус тек қана көбею қызметін атқаратын. Тұщы суда тіршілік ететін сорғыш инфузорияларда жиырылғыш вакуолі жақсы дамыған және ол зәр шығару, осмос қысымын реттеу, тыныс алу қызметін атқарады.
	
Сорғыш инфузориялар жыртқыштар, кірпікшелі инфузориялармен қоректенеді. Кейбіреулері эктокомменсалдар, айрықша дамыған аяқшалары немесе табаншасымен басқа жануарларға, әсіресе шаянтәрізділерге жабысып тіршілік етеді, мысалы Tocophrya cyclopum. Кейбір түрлері инфузориялардың паразиттері, мысалы Sphaerophrya stentor және S.sol.
	
Сорғыш инфузорияларды кірпікшелілер типіне жатқызу себебі бұлардың макронуклеусінің, микронуклеусінің болуы, жынысты - конъюгация жолымен көбеюі және дамуының алғашқы кезеңінде кірпікшелерінің болуы.
	
Сорғыш инфузориялардың жыныссыз көбеюі сыртқы немесе ішкі бүршіктену арқылы өтеді. Пайда болған бүршіктер анасының денесінен үзіліп, біраз уақыт кірпікшелері арқылы суда еркін жүзіп, содан кейін кірпікшелерін жойып, сабақша арқылы судың түбіне бекініп, сорғыш қармалауыштарын шығарып ересек түріне айналады. Жынысты көбеюі конъюгация жолымен өтеді, бірақ конъюгация процесі жақсы зерттелмеген.

## Дереккөздер


Санат:Қарапайымдылар
IOS

**iOS** (2010 жылдың 24 маусымына дейін: **iPhone OS**) — Америкалық Apple компаниясымен құрастырылып, шығарылатын мобильді операциялық жүйе. 2007 жылы шығарылған; бастапқыда iPod touch және iPhone құрылғыларына шығарылып, сосын iPad және Apple TV құрылғыларына да шығарылды. Windows Phone және Android операциялық жүйелеріне қарағанда тек қана Apple компаниясының құрылғыларына қондырылады.

iOS-тың қолданушы интерфейсі мультитач қозғалыстары арқылы тікелей басқару концепциясында құрылған. Интерфейсті басқару элементтері батырмалардан, сүйрегіштер мен тетіктерден құрылған.

iOS MacOS-тің негізінде құрылып, оның -үйлесімді -нің негізгі компоненттерінің жинағын қолданады.

iOS-та төрт  бар: Core OS қабаты, Core Services қабаты, Media Layer қабаты және Cocoa Touch қабаты.

iOS-тың қазіргі таңдағы версиясында (iOS 6.0) жүйелік бөлімге құрылғының 1,5 — 2 Гб флеш-жады беріледі және бос орынға 800 Мб беріледі (құрылғының модификациясына байланысты өзгереді).

2013 жылдың 7 қаңтарына қараған таңда App Store бағдарламалар дүкенінде iOS-қа арналған 755 мың бағдарламалар бар. Оларды жүктеудің жалпы саны 40 миллиардтан асып түсті.

Санат:Операциялық жүйелер
Санат:Apple