open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ақыт Үлімжіұлы

**Ақыт Қажы Үлімжіұлы ''Қарымсақов**'' (А. Алтайский) (1868, ҚХР, Шыңжаң өлкесі, Алтай аймағы, Көктоғай ауданы — 1940, Үрімші) - атақты қазақ ақыны, діни қайраткері, халық ағартушысы. Шығыс Түркістандағы Алтай аймағының Көктоғай ауданында дүниеге келді. Бала кезінен бастап ауыл молдасынан, одан кейін Бұқар медресесінде дәріс алып араб, парсы тілдер, сондай-ақ шариғат пен тәжуитті үйренген. 1908 жылы Алтай, Қобда аймақтары қажылар тобының аудармашы ретінде Меккеге қажыға сапар шегіп барады. 1910 ж. елге қайтып келген соң, Сарытоғай ауылында мешіт салдырып, медресе ашып мұғалім болады. 1939 жылы Шэнь Шицайдің үкіметіне наразы шыққан халық көтерілісіне белсене қатысқаны үшін тұтқынға алынып, мешіті талқандапып, кітаптары өртендіріліп, 1940 ж, түрмеде азаптап өлтірілген.

1891 — 1914 жылдары Санкт-Петербург, Қазан баспаларынан Ақыт Қажының көптеген кітаптары бірнеше рет жарық көрді. Оның шығармалары “А. Алтайский” деген бүркеншік атпен “Айқап” журналына да жарияланып тұрған. Ақыт өлеңді алуан ырғақта насихат, назира, ғақлия түрінде жазған. Ой толғауда Абай мәнеріне ден қояды. Абай өлеңдерін үлгі ете отырып, “Дәлейлул-ғақылия” (“Ақыл түбі”) өлеңдер топтамасын жазып шыққан. “Адамның жасы”, “Асан ата”, “Шыңжан қаритасы”, “Керей шежіресі”, “Ер Жәнібек”, “Алтай” деп аталатын туындылары ел арасына кеңінен таралған. Ақын Ақыт Үлімжіұлы Қарымсақовтан бастап 30-дан астам халық ақындарының шығармалары жинастырылып, зерттеліп, ел игілігіне айналды. 

Астана қаласының бір көшесі Ақыт Үлімжіұлы атына ие болған.

## Ақыт Үлімжіұлы шығармалары
Ақыт Үлімжіұлы – қазақ руханиятында исламдық бағытты көтерген ойшыл, ғұлама, кітаби ақын.  Оның баспа беттерінен жарық көрген еңбектер санының қанша екендігі белгісіз. Дегенмен, қолда бар деректерге негізделгенде Ақыттың нақты баспадан шыққан еңбектер саны – тоғыз: 

1.   Жиһаншаһ (дастан), 1897 жылы, Қазан баспасы;

2.   Қисса-и «Жиһаншаһ Тамузшаһ оғлы» (дастан). 1901 жылы Қазан баспасы;

3.   Қисса-и «Сәйпілмүлік» (дастан). 1895, 1909, 1914. Қазан баспасы;

4.   Қисса-и «Ғабдімәлік» (дастан), 1902, 1904, 1909;

5.   Тәржімә-и Ақыт уәләд, 1897 жылы, Қазан университі баспасы;

6.   Ахуал-и қиямет (насихаттық толғау);

7.   Қисса-и «Манақыб нуран ғазизан» . Қазан университеті баспасы;

8.   Әбият ғақдия (Ғибырат жыр), 1909 жылы;

9.  Керей ишаны – Мұхаммед мүмін, 

## Дереккөздер


Санат:1866 жылы туғандар
Санат:1940 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қытай қазақтары
Санат:Шет елдегі қазақ әдебиетінің өкілдері
Санат:Діни қайраткерлер
Санат:Қазақ жазушылары
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Қазақ жыраулары
Ақтан Бабиұлы

Моңғолиядағы жазба әдебиеттің негізін салушы – **Ақтан Бабиұлы** (1897-1973). Ол МХР мәдениеті мен өнеріне еңбегі сіңген қайраткер, ақын әрі драматург, сонымен бірге ауыз әдебиетінің белді өкілі. Жас кезінде айтыскер ақын ретінде елге танылған ол 1919 жылдан бастап “Кедей күні”, “Сары Мешелге”, “Қарау байға”, “Жөргем салға”, “Халел мен Мәлік молдаға” секілді өлеңдерімен сол кездегі мешеулікті сын тезіне салып, тілі уытты сыншыл да шыншыл ақын ретінде халыққа танылады. Оның Ұмсындық, Ғазиза, Ақбалалар мен айтысы сол кездегі қазақ өмірінің айнасы деуге болады.

А.Бабиұлы 1940 жылдан бастап “Өркендеу” газетіне өршіл үнін қосып, жаңа заманның жаршысы болумен бірге мәдениет пен өнерге қарымды үлесін қосқан сергек саналы қайраткер болды. Оның оннан астам жинақтары жарық көріп, драмалық туындылары театр репертуарының мәйегіне айналды.

Ақынның 1940-1960 жылдарда жазған өлеңдері үгіт-насихат сипатында болып, халықты жаңа қоғам құруға уағыздады, ескі мешеулікті қатты сынауға бағытталды. Ол достық тақырыбында “Орыс даласы”, “Москвам”, “Қанды соғыс”, “Отан жыры” секілді туындылар, “Қыс”, “Жазғы мысал”, “Қобда өзені”, “Бесбоғданың қойыны”, “Бөкентау” секілді табиғат лирикаларын жазды. Ақынның “Бүркіт” (1959), “Досымбек-Балқия” (1964), “Өмір жолы” (1970) секілді поэмалары оның қаламгерлік қарымын жалпақ елге танытқан шоқтығы биік туындылар болумен бірге поэма жанрының қалыптасуына негіз болды.

## Дереккөздер


Санат:1897 жылы туғандар
Санат:Шет елдегі қазақ әдебиетінің өкілдері
Санат:1973 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ жазушылары
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Қазақ жыраулары
Санат:Моңғолия тұлғалары
Санат:Моңғолия қазақтары
Құрманхан Мұқамадиұлы

Құрманхан Мұқамадиұлы – (1923-1964) әдеби қызметін өлең жазумен бастады. Оның “Құттықтау”, “Қыс”, “Октябрь тойына”, “Қазақстандық достарға” “Тау қойнында жеке дара” секілді өлеңдері бар.Әйткенмен ол қаламгерлік қабілетін драма саласында көрсете білді.

Санат:Шет елдегі қазақ әдебиетінің өкілдері

Санат:Қазақ жазушылары
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Қазақ жыраулары
Санат:Шет елдегі қазақ әдебиетінің өкілдері
Санат:Моңғолия қазақтары
Бір ел - бір кітап (акция)

Жобаның идеясы АҚШ-та өте танымал болған. Бір кітапты жалпы қала болып оқу идеясы АҚШ-тың солтүстік-батысындағы ірі қала Вашингтон штатына қарасты – Сиэтл көпшілік кітапханасының кітап орталығы тарапынан ұсынылған. 1998 жылы «Егер Сиэтлдің бүкіл тұрғыны бір кітапты оқыса» тақырыбымен алғаш өткізілген акцияның мақсаты – Сиэтл халқының бірлігін нығайту және оларға оқуды насихаттау. Бұдан соң осыған ұқсас мәдени шаралар Чикаго, Буффало, Рочестер қалаларында да ұйымдастырылды.

«Бір кітап, бір Чикаго» бағдарламасы Чикаго көпшілік кітапханасында басталды. Оның негізгі мақсаты қаланың ересек тұрғындары мен жастарын бір кітапты бір уақытта оқуға және оны ұжым болып - отбасында, жұмыста жолдастары мен таныстары арасында, кітапханаларда, оқу мекемелерінде, кітап дүкендерінде, діни ұйымдарда, кафелерде және басқа да қоғамдық орындарда талқылауға ынталандыру болып табылады.

2000 жылдың қазан айында Чикаго қаласында «Чикагода кітаптар апталығы: Оқуға құмар қала» тақырыбымен тұңғыш рет қалалық фестиваль өтті. Осы фестиваль аясында қоғамдық талқылаумен және авторлар баяндамаларымен бірге кітап тұсаукесерлері, сондай-ақ семинар, экскурсия секілді басқа да шаралар ұйымдастырылды. 7 апта бойы Чикагоның он мыңдаған халқына ауқымды іс жүргізіліп болған соң, американ жазушысы Харпер Лидің (1926 ж.) «Убить пересмешника» (1960 ж.) атты романы талқылауға түсті. Кітап авторы бүкіл әлем мен осы замандық Чикаго үшін өзекті болған толеранттық және нәсілшілдік сияқты маңызды мәселелерді алға тартады. 
Бүгінде «Бір ел – бір кітап» жобасының идеясы әлемдегі көптеген елдерге кең тараған (Испания, Латын Америкасы елдері және Корея т.б.). авторы Испанияда Габриэль Гарсиа Маркестің 80 жылдығына арнап «Сто лет одиночества» романынан оқу марафоны өткен еді. Қалаушылар романды бірнеше күн бойы үздіксіз дауыстап оқыды. Осы марафонды Испания Үкіметі басшысының орынбасары Мария-Тереса Фернандес де ла Вега ашты. Бұдан дәл 40 жыл бұрын жарыққа шыққан романды 7 бетке сыйғызып айту үшін әрбір қатысушыға 15 минуттан уақыт бөлінген.

2003 жылы Кореяда бірлесе оқуға негізінен балалар кітабы таңдалды. Бұл жоба одан кейін «Бір кітапхана – бір кітап», «Бір ауыл – бір кітап» деген жобалар түрінде көрініс тапты.
 
«Жаппай оқу оқиғасы» жыл сайын Англияның оңтүстік-батысында өткізіліп тұрады. Мұнда  әр жылдың қаңтарынан наурыз айына дейін бір кітап оқуды қолға ала бастады.

Санат:АҚШ
Баянауыл (айрық)

**Баянауыл** сөзінің бірнеше мағынасы бар:
* Баянауыл (өңір)
* Баянауыл ұлттық паркі
* Баянауыл ауданы
* Баянауыл
* Баянауыл көшесі (Астана)
* Баянауыл көшесі (Алматы)
* Баянауыл үңгірі
* Баянауыл тауы
* Қаражал Баянауыл Тауы
* Баянауыл (фильм)
* Баянауыл кенді ауданы
* Баянауыл Сыртқы Округі
Халықаралық Таншонняты Әуежайы

** Халықаралық Таншоннят Әуежайы ** () Вьетнамдағы ең үлкен әуежай. Ол Хошимин 7 километр қашықтықта орналасқан. Әуежай арқылы Виетнам бойынша жолаушылардың жартысы мен жүктірдің 50% өтеді.  2009 жылы әуежай 13.5 миллион жолаушыға қызмет көрсеткен (2005 жылмен салыстырғанда 23%тік өсім). 

## Дереккөздер

Санат:Халықаралық әуежайлар
МХР Жазушылар Одағының қазақ бөлімшесі

1968 жылы 28 желтоқсанда МХРП ОК-нің саяси бюросы арнайы қаулы қабылдап, МХР Жазушылар Одағының қазақ бөлімшесін ресми құрды. Мұның бәрі ұлттық мәдениеттің түлеп жаңғыруына, әсіресе жаңа жазба әдебиеттің қалыптасуына зор әсерін тигізді. Соның нәтижесінде бүгінге дейін әдебиет саласында 400-дей қаламгер еңбек етіп, олардың қатарынан 20-дан астамы МХР Жазушылар Одағының мүшесі шығып, 70-тей талант иелері аймақтың жазушылар бөлімшесіне мүше болып, 1957-жылдан кейінгі кезеңде ақын-жазушы, драматургтер алды 10, арты бір кітаптан шығарма жазып, барлығы 300-ге тарта әдеби шығарма, зерттеу, 40-тан астам біріккен жинақ, моңғол тілінде 30 жинақты жарыққа шығарды. Әдебиеттің жаңа мазмұны мен түрі пайда боп әңгіме, повесть, роман, драма, кинодрама, поэма, сатира, фантастика секілді барлық жанрды қаламгер қауым игеруге атсалысты.

Санат: Одақтар
Донгхой Әуежайы

** Донгхой Әуежайы ** () Вьетнамдағы ең үлкен әуежай. Ол Донгхой 6 километр қашықтықта орналасқан. 

## Дереккөздер

Санат:Әуежайлар
Қажығұмар Шабданұлы

**Қажығұмар Шабданұлы** (1925 жыл, Таңсық елді мекені, Шығыс Қазақстан облысы - 15-ақпан, 2011 жыл, Шәуешек қаласы, ҚХР) - жазушы.

1930-шы жылдардың басында ашаршылықтан бас сауғалап, ата-анасымен Қытайдың Шыңжаң өлкесіне қарасты Дөрбілжін ауданына ауып барған.
Жергілікті халықтардың мәдени-ағарту көтерілісі кезеңінде Дөрбілжіндегі «Қазақ-қырғыз ұйымын» басқарған. Алғаш рет 1958 ж. «оңшыл», «солшыл» деген саяси айыптаулармен сотталып, 22 жылға бас бостандығынан айрылған Қажығұмар жазасын Такламакан шөліндегі Тарым лагерінде толық өткеріп, 1980 жылы бостандыққа шығады.

1986 жылы желтоқсанында ұлттық дербестікті көздейтін «Үміт» атты партия құрды және Қазақстанның астыртын ұйымдарымен байланыс жасады деген айыптаулармен, шетел жансызы деген желеумен 13 жылға екінші мәрте түрме жазасына кесіледі. Бұл жаза мерзімін ол Үрімжі қаласының №1 түрмесінде өткізеді.

Қытай өкіметі тарабынан саяси себептерге байланысты қудаланғаны үшін Қажығұмар Шабданұлы қамауда отырған кезде адам құқығын қорғау жөніндегі «Халықаралық рақымшылық» (Амнести интернешнл) ұйымы оны «ар-ождан тұтқыны» деп танып, Қытайдың құзыретті ресми орындарынан ол кісіге байланысты әділ тергеу мен ашық сот жүргізуін жүйелі түрде талап еткен.

## Шығармалары
*«Қылмыс» романы (2009), жалпы алты томдық кесек шығарма, жазушы барлығын қытай түрмесінде отырып жазып бітірген. Бұл шығармасында жазушы бас кейіпкер  Биәділ арқылы өзінің бастан кешкендерін баяндайды, 30-жылдарғы казаққа төнген аштық, солақай саясаттың елге төндірген зардабы, Шынжаңға ашаршылықтан, қуғын сүргіннен қашып келген қазақтардың тіпті де мүшкіл халге түскен жайы, дүңгендер көтерілісі, жəне қытайдың өктемдігі туралы баяндалады. Жазушының бұл шығармасы қазақ əдебиетіне қосқан оның үлкен үлесі.
*«Пана» романы, үш аймақ көтерілісі кезіндегі Сұлубай батырдың әңгімесін арқау етіп жазылған тарихи роман.

## Отбасы
* Әйелі: Бақаш.
* Балалары: Жайнар Қажығұмарқызы (қызы, Алматы қаласында тұрады)

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Қазақ барда - Қажығұмар тірі! 
* Қазақ зиялылары қытай билігі Қажығұмар Шабданұлының сүйегін де бермей қойғанын айтады
* Қытайда үйқамақта отырған Қажығұмар Шабданұлы дүниеден өтті
* Қажығұмар Шабданұлы. Дүниеде өз отанынан айырылудан зор қылмыс жоқ екен!

Санат:Қазақ жазушылары
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Қазақ жыраулары
Санат:Шет елдегі қазақ әдебиетінің өкілдері
Санат:Қытай қазақтары
Абай ауданы

**Абай ауданы:**
* Абай ауданы — Абай облысының орталық бөлігіндегі әкімшілік бірлік
* Абай ауданы — Қарағанды облысының солтүстігіндегі әкімшілік бірлік
* Абай ауданы — Шымкент қаласының әкімшілік бірлігі
Василий Ломаченко

**Василий Ломаченко** (17.02.1988 ж.,Туған жері: Одесса облысы Белгород-Днестровский қаласы) — Украин әуесқой боксшысы, Әлемдік бокс сериясында өнер көрсететін Украина атамандары мүшесі әрі капитаны. Лақап есімі: Хай-тек Бойы: 169 см. Салмақ дәрежесі: 60 кг. 
* Бокстан Украинаның бірнеше дүркін чемпионы.  
* 2006 жылғы жастар арасындағы әлем чемпионы.  
* 2007 жылы АҚШ-тың Чикаго қаласында өткен әлем чемпионатының күміс жүлдегері.  
* 2008 жылы Англияның Ливерпуль қаласында өткен Еуропа чемпионатының жеңімпазы.  
* 2008 жылғы Бейжің Олимпиадасының жеңімпазы. Олимпиада ойындарындағы ең үздік боксшыға берілетін Вэл Баркер кубогының иегері.  
* 2009 жылы Миланда өткен әлем чемпионатының жеңімпазы. 
* 2012 жылғы Лондон Олимпиадасының жеңімпазы. 

Санат:Украина боксшылары
Санат:2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:Украина Олимпиада чемпиондары
Санат:Бокстан Олимпиада чемпиондары
Санат:Бокстан әлем чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Санат:Бокстан Еуропа чемпиондары
Мұрат Қалмұхаметұлы Өртембаев

**Мұрат Қалмұхаметұлы Өртембаев** — тұңғыш қазақ және КСРО хакері. 1955 жылы дүниеге келген. 

Алматы физика-математика мектебін бітіріп Мәскеу мемлекеттік университетін тамамдаған. Сол университетте оның болашағы жарқын болады деп жорамалдап отырғанына елемеп Тольятти қаласындағы АвтоВАЗ зауытының Автоматты Басқару Жүйесі бөлімінде жұмысқа орналасады.

1983 ж. кезегінде Құрметті мадақтама бермеген үшін Автоматты Басқару Жүйесінің бағдарамалық жасақтамасына ақаулықтар енгізген. Үш күн бойы бас конвейер Өртембаев кезекті демалыстан келгенше дейін тоқтаған. Мемлекеттік Қауіпсіздік Комитеті өткізген тергеуде ақаулықтардың туындыгері Өртембаев болып шықты.

Ол кездегі қылмыстық заңнамасында компьютерлік қылмыстар ұғымы болмаған. Заңгерлер араласында үлкен пікірсайыс көтеріліп бұқаралық ақпаратқа дейін жеткен. Қорытында  Өртембаевқа қаскөйлік бұзақылығы үшін бір және жарты жыл шартты түрде аыйптау және зиянын өтеу үшін Жигули мәшинәсінің екі есе құнын төлеуді кесім шығырған. Инженер-бағдарламашы лауазымынан түсіріп бас конвейерге сілесір-жинақтаушы орнына қойған.

Жазасы біткен соң отбасымен бірге Қазақстанға оралған.

2000 жылдарда Қазпошта акционерлік қоғамының Ақпараттық технологиялар департаментінің меңгерушісі болып жұмыс атқарған.

## Сыртқы сілтемелер
* Сергей РУСОВ. Логическая бомба
* 1-й хакер СССР. Остановил конвейер ВАЗа и остался на свободе 

Санат:Хакерлер
Санат:Бағдарламашылар
Күлкі

## Күлкі — денсаулыққа пайдалы

Таңертең айнадан өз келбетіңізді көріп, жай ғана жымиюдың сол күнгі көңіл-күйіңізге тигізер ықпалы мол. 

Күлу – адамдар қатынысының  да маңызды бөлшегі екенін ұмытпаңыз. Мысалы езудегі жымиюдың өзі адамның өзіне сенімділігі, еркіндігі, достығы,  мейрімділігі, ләззаты, қуанышы, келісімі, тіпті бақытын білдіреді. Ал күлкі иесінің жанына - тыныштық, жылу, деніне - саулық сыйлайды. Күлу мен жымиюдың – ашық, кең, әдемі, сыңғырлаған, әуезді және тағы басқа түрі болады. 

Дана Абайдың төртінші қара сөзінде  - «Үнемі уайым-қайғыға жан шыдай ала ма екен? Үнемі күлмей жүре аламыз ба, үнемі күлмей жүруге жөн шыдай ма екен? Жоқ, мен үнемі уайым-қайғыменен бол демеймін...» деп күлкінің маңызын атап өткен. 

Ал Лев Толстой күлкіні әсемдік деп бағалап, оның 97 түрін анықтаған екен. 

Адамның күлкісіне қарап оның жандүниесін де бағалаймыз. Мысалы, ашық күлкі иелері бауырмал, ақ көңіл келеді. Психология және медицина саласы мамандары күле білмеген адам депрессия мен  тұйықтануға ұшырайтынын анықтаған. Осы тұста қытай даналығы «ашулы жұдырық жымиған жүзге  соқтықпайды» дейді.

Ал күлу үшін біз бет пен бастың 15 бұлшықетін қимылдатады екенбіз. Сондықтан күлкі өмірді ұзартатыны да шындық. 

Адам жүзіндегі күлкі бүгінде Голливуд жұлдыздарының бір «белгісіне» айналған. Сонымен қатар, өмірде сәтті, бақытты адамдарды да әдемі күлкісіз елестете алмайсыз. Дегенмен, күлкінің де шегін ұмытпаған абзал. Мәселен, орынсыз және шамадан тыс күлкінің ұяты мен зияны да мол. Қазақта мөлдір күлкі, теңгедей сыңғырлаған күміс күлкі бар. Ол сұлуларымызды одан да ажарландыра түседі. Ал халқымыздың «қыздың күлгені-өлгені, жымиғаны-күлгені» дегені  қыз баласының  ибасы мен ізетін көрсетеді. 
## Тағы қараңыз
* Күлкі күні
 

Санат: Биология
Acura

**Акура** (Acura) — спорттық және өкілетті типтегі автокөліктерді шығаруға мамандандырылған Honda концернінің солтүстікамерикалық бөлімшесі. 

Жинау зауыты American Honda Motor Co. 1986 жылдың 27 наурызда Калифорнияда ашылған болатын. Акура атауы 1989 жылы пайда болып, АҚШ-та сатылатын Honda-ның аса престижді модельдеріне жатқызылады. Акура маркасы автокөліктерінің тактикалық-техникалық сипаттамалары әдетте, Honda фирмасы модельдерінің арақатынасты параметрлерінен аса ерекшеленбейді. Бұған қарамастан модельдерінің атауы ұқсас болып та келеді. Модельдерінің көпшілігі тікелей Солтүстік Америкада өндіріліп (TL мен CL сериялары), ал бөлек модельдер — RL мен NSX аса аз сұраныс себебінен Жапониядан әкелінеді. Акураның тек қана америкалық модельдерінің шығарылуы 1999 жылы 101,3 мың данаға жетті.
[|thumb|right|1987 жылғы [Acura Legend.]]
Акура маркасы модельдерінің барабар Honda автокөліктерінен негізгі ерекшелігі — спорттық кейіпі мен сериялық жабдықталуының әлдеқайда жоғарғы деңгейде болуы. Осыдан басқа, Акура Honda-ның америкалықтарға ұсынбайтын АҚШ-та аса престижді модельдер TL мен RL-ға өкілеттік етеді.
thumb|Бірінші буынды Acura MDX

## Дереккөздер

Санат:АҚШ автомобиль жасау компаниялары
Санат:1986 жылы құрылған компаниялар
Қоштасу

## Қоштасу
**''Қоштасу**, қоштасу өлеңі*– қазақтың [[дәстүр]]лі салт [[жыр]]ы. [[Ел-жұрт]]ымен, туған туысымен, сүйген жарымен, ата-анасымен, жүйрік атымен, [[қыран]] құсымен, т.б. Қоштасу бар. Қоштасу өлеңі [[эпос]], дастандарда көп кездеседі. “[[Қозы Көрпеш – Баян сұлу]]” жырындағы Таңсық қыздың “Балталы, Бағаналы ел аман бол” деп басталатын Қоштасуы ел арасында кең тараған. “[[Елім-ай]]” өлеңі кіндік қаны тамған жерінен айрылған халықтың ауыр күйзелісін, қайғылы көңіл-күйін білдіретін шығарма. [[М.Әуезов]]тың жіктемесі бойынша Қоштасу жырлары: <br />
а) жермен, елмен Қоштасу (Ай, Таңсық өлеңдері); <br />
ә) Сарыарқамен Қоштасу (Күдері Қожаның Қарқаралыдан кетерде айтқаны); <br />
б) өмірдің өткен шағымен Қоштасу ([[Сабырбай ақын]]ның қызы Қуандыққа айтқан сөздері, Кемпірбайдың Әсетпен қоштасуы); <br />
в) Өтіп бара жатқан заманмен Қоштасу ([[Қаратоқа]] [[Есет би]]дің еңкейген шағындағы өлеңі, Тезек төренің “*Сексен''” деген әні) сияқты түрлерге бөлінеді. 
Қоштасу өлеңдерін түрлерге жіктеу әдебиеттану ғылымында қазіргі күнге дейін өзекті мәселелердің бірінен саналады. Қазақ халқының “Қыз Жібек”, “Ер Тарғын”, “Қобыланды батыр”, т.б. лиро-эпостық және батырлық жырларында Қоштасудың көркем үлгілері кездеседі.

## Дереккөздер

*(С. Негімов)

Санат:Қазақстан әдебиеті
Хорват тілі

**Хорват тілі** (хорватша: hrvatski jezik)— Хорватияның және Босния жəне Герцеговинаның ресми тілі. .
right|350px
thumb|right|250px| Хыруатс тілд 1100. 
thumb|right|150px| Хыруатс тілд 1200.
thumb|right |200px|Хыруатс тілд 1368.
thumb|right| 200px|Хыруатс тілд1380-1400.

Image:Latin alphabet Aa.svg|(**a**)
Image:Latin alphabet Bb.svg|(**be**)
Image:Latin alphabet Cc.svg|(**ce**)
Image:Latin alphabet Čč.png|(**če**)
Image:Latin alphabet Ćć.svg|(**će**)
Image:Latin alphabet Dd.svg|(**de**)
Image:Latin alphabet Dždž.png|(**dže**)
Image:Latin alphabet Đđ.svg|(**đe**)
Image:Latin alphabet Ee.svg|(**e**)
Image:Latin alphabet Ff.svg|(**ef**)
Image:Latin alphabet Gg.svg|(**ge**)
Image:Latin alphabet Hh.svg|(**ha**)
Image:Latin alphabet Ii.svg|(**i**)
Image:Latin alphabet Jj.svg|(**je**)
Image:Latin alphabet Kk.svg|(**ka**)
Image:Latin alphabet Ll.svg|(**el**)
Image:Latin alphabet Ljlj.png|(**elj**)
Image:Latin alphabet Mm.svg|(**em**)
Image:Latin alphabet Nn.svg|(**en**)
Image:Latin alphabet Njnj.png|(**enj**)
Image:Latin alphabet Oo.svg|(**o**)
Image:Latin alphabet Pp.svg|(**pe**)
Image:Latin alphabet Rr.svg|(**er**)
Image:Latin alphabet Ss.svg|(**es**)
Image:Latin alphabet Šš.png|(**eš**)
Image:Latin alphabet Tt.svg|(**te**)
Image:Latin alphabet Uu.svg|(**u**)
Image:Latin alphabet Vv.svg|(**ve**)
Image:Latin alphabet Zz.svg|(**ze**)
Image:Latin alphabet Žž.png|(**že**)
Image:Latin alphabet i+e.svg|(*i(j)e*)
Image:Latin alphabet r+r.svg|(*ŕ*)


* Хыруатс тілд 1  
* Хыруатс тілд 2

Санат:Хорват тілі
2022 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары

**Қысқы Олимпиада ойындары 2022** (, ) —  жиырма төртінші қысқы Олимпиада ойындары 2022 жылы Қытай астанасы Бейжіңде өтті. Үміткер-қалалар Олимпиаданы өткізуі туралы ресми мәлімдемелерді 2013 жылға дейін берді, ал 2015 жылы ХОК 2022 жылғы Олимпиада астанасын жариялады.

## Үміткер-қалалар
*  Алматы, Қазақстан
*  Лвів, Украина
*  Кракоу, Польша
*  Һарбін, ҚХР
*  Осло/Лиллехаммер, Норвегия
*  Стокһолм, Швеция

## Шығып кеткен кандидаттар
*  Барселона, Испания
*  Берн немесе Женева немесе Сйон, Швейцария
*  Данидин/Куинстаун, Жаңа Зеландия
*  Прахова долина, Румыния
*  Сарагоса, Испания
*  Куопио және Хельсинки, Финляндия
*  Тулуза, Франция
*  Денвер, АҚШ
*  Чили
*  Квебек, Канада

## Медальдар

## Сілтемелер

* https://www.olympic.org/beijing-2022

Санат:2022 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары
Санат:Қытайдағы спорт
Жазғы жасөспірімдер Олимпиадалық Ойындар 2014

Қытай астанасы Нанкин қаласында өтетін II жазғы жасөспірімдер олимпиада ойындары 2014-ші жылғы тамыздың 16-і мен 28-і аралығында өтті.

## Жүлдегерлер

### Қазақстан
Қазақстаннан 51 спортшы аттанып, үш алтын, бір күміс, төрт қола олжалады. Жалпыкомандалық есепте 21 орын алды.

### Медальдар

## Сілтемелер

Санат:Жасөспірімдер Жазғы Олимпиада ойындары
Санат:Қытайдағы спорт
2018 жылғы жазғы жасөспірімдер Олимпиадалық Ойындар

**Жазғы жасөспірімдер Олимпиадалық Ойындар 2018** — 2018 жылы 6-18 қазан күндері Буэнос-Айрес қаласында өтті. 

## Медальдар

## Сілтемелер

Санат:Жасөспірімдер Жазғы Олимпиада ойындары
Санат:Аргентинадағы спорт
Қысқы жасөспірімдер Олимпиадалық Ойындар 2012

Аустрия астанасы Инсбрук қаласында I қысқы жасөспірімдер олимпиада ойындары 2012-ші жылғы қантардың 13-і мен 22-і аралығында өтті.

## Қорытынды

### Қазақстан
Ойындарға Қазақстаннан 38 спортшы аттанды. Бір күміс,  екі қола алып, 23 орынға тұрақтады. Галина Вишневская биатлоннан бір күміс, бір қола алса, шаңғыдан Сергей Малышев қола иеленді.

### Медальдар

## Сілтемелер

Санат:Жасөспірімдер Қысқы Олимпиада ойындары
Санат:2012 жылғы спорт
Қысқы жасөспірімдер Олимпиадалық Ойындар 2016

**Қысқы жасөспірімдер Олимпиадалық Ойындар 2016** — 12-21 ақпанда Норвегияның Лиллехаммер қаласында өтті. 71 елден 1071 спортшы қатысты. Ойындарға Қазақстаннан 20 спортшы аттанып, екі қола медаль (биатлоннан Арина Пантова, мәнерлеп сырғанаудан Элизабет Тұрсынбаева) алды.

## Медальдар

## Сілтемелер

Санат:Жасөспірімдер Қысқы Олимпиада ойындары
Санат:2016 жылғы спорт
Санат:Норвегиядағы спорт
Гүлнар Дусматова

**Гүлнар Абдуллақызы Досматова** - (5.11.1964 жыл, Алматы) - киноактриса, тележүргізуші, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2011).

## Өмірбаяны
ҚазҰУ-ды бітірген (1989). Кинодағы алғашқы елеулі рөлі "Даладағы қуғын" (Бандыны қуған Хамит) фильміндегі - Әйгерім (1979). Сол фильмнен Гүлнар кішкентай болғанымен де бірден атақты бола шықты.

1985 жылдан "Қазақфильм" киностудиясының актрисасы. Досматова 20-дан астам фильмге түскен. Мысалы, "Жеңімпаз" (1982), "Үш күн мереке" (1981), "Кардиограмма" (1995), т.б. Отандық "Тоғысқан тағдырлар" телесериялында ойнады.

1985 ж. Минскіде өткен Бүкілодақтық кинофестивальда "Адамдық болмыс" фильміндегі ролімен "Ең үздік әйел бейнесі" үшін жүлдесін жеңіп алды.

2000 ж. "Жыл таңдауы" байқауында "Жылдың үздік актрисасы" атанды.

Ал 1982 жылы оны диктор болуға телевизияға шақырылды.

Оны атақты қылған фильмдер: «Қызғыш құс», «Сон во сне», «Кардиограмма» және де Хуат Ахметовтің режиссерлігімен түсірілген "Человек ветер" фильмі. 2000 жылы үздік актриса деген номинацияға ие болды.
## Фильмдері
*1979 - Бандыны қуған хамит
*1981 - Провинциальный роман
*1983 - Өтелмеген парыз
*1983 - Непобедимый
*1984 - Адамдық болмыс
*1991 - Қызғыш құс
*1992 - Сон во сне
*1994 - Кодекс молчание
*1995 - Кардиограмма
*1996 - 2000 - Тоғысқан тағдырлар
*2001 - 2003 - Саранша
*2006 - Человек ветер
*2007 - Застава
*2009 - Есікті аш мен бақытпын
*2010 - Астана махаббатым менің
*2010 - Нағыз полковник
*2010 - Рывок
*2011 - Невероятные приключения Бахи и Тахи
*2011 - Бақытын іздеген жан
*2011 - Братья

## Дереккөздер


Санат:5 қарашада туғандар
Санат:1964 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан актрисалары
Санат:КСРО актрисалары
Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:XX ғасыр актрисалары
Санат:XXI ғасыр актрисалары
Санат:Қазақстан тележүргізушілері
Санат:XXI ғасыр тележүргізушілері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қазақфильм актрисалары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Қазақстан киноактрисалары
Қарабақ (футбол клубы)

«**Қарабақ**» () — Әзірбайжанның Агдам қаласындағы футбол клубы. 1951 жылы «Мэхсул»  деген атаумен құрылды. Кейін де атауын бірнеше рет өзгертті. 2004 жылы қазіргі атауына ие болды. Әзірбайжанның соңғы жылдардағы ең мықты клубтарының бірі, 2017/18 жылғы маусымда Әзірбайжан клубтары арасында бірінші боп УЕФА Чемпиондар Лигасының топтық турнирінде ойнады.

## Атаулары

* 1951—1977 — «Мэхсул» 
* 1977—1982 — «Шафаг»
* 1982—1987 — «Кооператор»
* 1987—2001 — «Қарабақ»
* 2001—2004 — «Қарабақ-Азерсун»
* 2004 — «Қарабақ»

## Жетістіктері

### Ұлттық
Әзірбайжан чемпионаты

* Чемпион (12): 1992/93, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/18, 2018/19, 2019/20, 2021/22, 2022/23, 2023/24, 2024/25
* 2-орын (3): 1993/94, 1996/97, 2012/13
* 3-орын (4):: 2001/02, 2003/04, 2009/10, 2010/11

Әзірбайжан кубогы

* Жеңімпаз (6): 1993, 2005/06, 2008/09, 2014/15, 2015/16, 2016/17
* Финалист (3): 1995/96, 1997/98, 1999/00

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Ресми сайт
* Чемпиондар лигасындағы жұмбақ команда

Санат:Әзербайжан футбол клубтары
Бронислав Залесский

**Бронислав Залесский** (; 1819 жыл, қазіргі Минск облысы – 2 қаңтар 1880 жыл, Ментон) - поляктің революционері, саяхатшы, суретші.

* 1837 жылы Дерпт университетіне оқуға түседі.
* Төңкерісшіл жастар ұйымына қатысқаны үшін 1846 жылы екі рет тұтқындалып, тергеу аяқталғаннан кейін 1847 жылы сот шешімімен Орынбор әскери корпусына қатардағы солдат қызметіне жіберілді. 
* 1848 – 49 жылдары А. И. Бутаков басқарған Арал экспедициясына суретші ретінде қатысты. 
* 1851 жылы тау-кен инжқп А. И. Антипов басқарған Маңғыстау экспедициясына қатысқан.
* 1853 жылы Ресей империясы әскерінің Ақмешітке (Қызылорда) жасаған жорығына қатысты. Ғыл. Экспедиция кезінде Т. Г. Шевченкомен танысты.
* 1865 жылы айдаудан Парижге қайтып оралғаннан кейін, ХІХ ғасырдың орта тұсындағы қазақтардың әлеуметтік-экономикалық жағдайы мен тұрмыс-тіршілігін, этнографиясын, кең-байтақ өлкенің жері мен табиғи ерекшелігі туралы альбом-кітап басып шығарған зерттеуші. Залесскийдің қазақ ұлты туралы айтқан пікірі, қазақ даласында жүргенде салған суреттері ешқашан маңызын жоймайтын құнды дүние болып қала береді. Қазақ халқының әдет-ғұрпын, салт-дәстүрін, фольклорын Еуропаға таныстырған адам. Ол өз еңбегінде Мұғалжар тауынан бастау алатын Ащысай, Қайыңды, Атжақсы, Қайрақты, Темір өзендерін суреттей отырып, Мұғалжар тауы маңында өсетін жабайы өрік ағашын көргенін және ол ағашты жергілікті халық киелі деп танығаны туралы айтады.

## Басты шығармалары
* Залесский, Бронислав. Қазақ сахарасына саяхат: Пер. с фр. Алматы: ӨНЕР, 1991.
* Маңғыстау экспедициясында салған 22 акварелі (“Қазақтардың қасиетті жерлері”, “Ақтау сілемі”, “Маңғыстаудағы Ақеспияр бейіті”, т.б.),

## Дереккөздер


Санат:1819 жылы туғандар
Санат:Минск облысында туғандар
Санат:2 қаңтарда қайтыс болғандар
Санат:1880 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ментонда қайтыс болғандар
Санат:Қоғамдық игілік жазушылары
Санат:Польша жазушылары
Санат:Беларусь жазушылары
Санат:Жер аударылған поляктар
ISO 3166-2:KZ

**ISO 3166-2:KZ** — ISO 3166-2 халықаралық стандартының Қазақстанға қатысты ішжиыны. Бұл ISO 3166 стандартының  бөлігі болып елдің жоғарғы деңгейдегі әкімшілік бірліктерінің халықаралық аумақтық кодтарын белгілейді.

Қазақстан үшін ағымда 14 облыс пен 2 қала аумақтық коды бар. Соның ішінде Республикалық маңызы бар қалалар Алматы мен Астана үшін кодтар белгіленген, бірақ Байқоңыр үшін, Ресейге жалға берілген қаланың коды (KZ-BAY) стандарттан аласталынған.

Әрбір код екі бөліктен тұрады, сызықша арқылы қосылып. Алғашқы бөлігі KZ болады, бұл ISO 3166-1 alpha-2 стандартындағы Қазақстанның коды. Келесі бөлігі үш латын әрпінен тұрып аумақтарды белгілейді.

## Ағымдағы кодтар

*Таңдалған баған бойынша сұрыптау үшін бас тақырыбындағы түймешікті нұқыңыз.*

## Өзгерістер
ISO 3166-2 стандартының 1998 жылғы бірінші басылымынан соң келесі өзгерістер ISO 3166/MA комитетінің ақпараттық хатар арқылы жарияланған

## Тағы қараңыз
* Қазақстан әкімшілік бірліктері

## Сыртқы сілтемелер
* Қазақстан аумақтары, Statoids.com

2:KZ
*ISO 3166-2
Санат:Қазақстан бойынша тізімдер
Сеңкібай батыр

* Сеңкібай Қабанбайұлы - жоңғар шапқыншылығына қарсы шайқастарда батырлық, ерлігімен даңқы ерте шыққан жас батыр әрі шешен. Ол шамамен 1712-1779 жылдар аралығында ғұмыр кешкен. Қазақтың төбе биі үйсін Төле бидің туыс, ет жақын бауыры. 
* Сеңкібай Оразғұлұлы - (1709, қазіргі Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы – 1786, Қарағанды облысы Шет ауданы Қызылтау жайлауы) – батыр, би. Орта жүз арғын ішінде болатқожа (қаракесек) руынан шыққан.
Ақшоқы

**Елді мекендер:**

* ''Ақшоқы'' – Абай облысы Аягөз ауданындағы таратылған ауыл.
* Ақшоқы – Абай облысы Мақаншы ауданындағы ауыл.
* Ақшоқы – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы ауыл.
* Ақшоқы – Қарағанды облысы Шет ауданындағы ауыл.
* Ақшоқы – Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданындағы ауыл.

**Таулар**: 
* Ақшоқы – Абай облысы Абай ауданының солтүстігінде орналасқан тау.
* Ақшоқы – Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы тау. 
* Ақшоқы – Ақтөбе облысы Хромтау ауданында орналасқан тау.
* Ақшоқы – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының оңтүстік-батыс шетіндегі тау.
* Ақшоқы – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының шығысындағы тау.
* Ақшоқы – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының оңтүстік-батысындағы тау.
* Ақшоқы – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының оңтүстігіндегі тау.
* Ақшоқы – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының шығысындағы тау.
* Ақшоқы – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының оңтүстік-батысындағы тау.
* Ақшоқы – Нарын жотасының оңтүстігінде Күршім өзенінің аңғарындағы тау.

**Басқа мағыналар**:

* Ақшоқы – Үстірт жазығының батыс бөлігіндегі құдық. 
* Ақшоқы – Алакөл алабындағы өзен.
Маясары Жапақов

Жапақов Маясар (1889-1965), төкпе ақын. Шет ауданы түлегі. Арғын тайпасы, Қаракесек руының Қояншытағай бұтағынан шыққан. Жастайынан өлең шығарып, домбырамен ән салған. Ыбырай, Мәди, Мұхит тәрізді әнші-ақындарды ұстаз тұтқан. Жапақов Кеңес өкіметі кезіңде Қарағанды кеншілерінің өмірі мен еңбегін жырлаган акын ретінде танылды. Ұлы Отан соғысы кезінде «Атыңнан атам қазақ айналайын» деген патриоттық толгауы қазақ жауынгерлері арасына кең тарады. 1943 жылы Болман, Нұрлыбек ақындармен, 1961 жылы республикалық акындар айтысында Көшен, Қайып т.б. ақындармен, өнер сайысқан. «Октябрьге», «8 мартқа», «Мәскеуге», «Г.Титовқа», «Сайлау күніне» деген өлеңдер, Ұлы Отан соғысына арналған жырлары бар. Жапақовтан кезінде Шортанбайдың «Қаракесек» , «Ағыбай батыр» дастандары мен өлеңдері, сондай-ақ «Шөже мен Кемпірбайдың айтысы», «Шал мен қасқырдың айтысы» атты ауыз әдебиетінің үлгілері жазылып алынды.

Санат:Қазақ ақындары
Иманжүсіп Құтпанұлы

**Иманжүсіп Құтпанұлы** (1863 жыл, Павлодар облысы, Ақсу ауданы – 1929 жыл, Жамбыл облысы, Мойынқұм ауданы) — халық композиторы, әнші, ақын, жауырыны жерге тимеген палуан.

Қыпшақ тайпасының Торы руынан шыққан.

Атасы Тұрғанбай датқа (1804 – 1850) Түркістан қаласы маңындағы Шілік өңірінің биі болған. Әкесі Құтпан Кенесары Қасымұлы көтерілісіне қатысқан. Иманжүсіп жас кезінен-ақ жырға, шешендік сөзге құмар болып, сал, серілер дәстүрін ұстап, саятшылық құрып, палуан атанады. Иманжүсіп суырып салма ақын, әнші болған. Біржан сал, Ақан сері, Үкілі Ыбырай, Балуан Шолақ, Мәди әндерін тамылжыта шырқаған. Жаяу Мұса Иманжүсіппен талай рет жүздесіп, ақыл-кеңес берген, оған өлең де арнаған. 

Патшалық Ресей өкіметінің қысымына шыдамаған Иманжүсіп 19 ғасырдың аяқ шенінде Ақмолаға келеді. Мұнда да әкімдердің зорлығына, әділетсіздігіне шыдамай, оларға шығарған өткір өлеңдерін айтады. Жалған жаламен тағы да қуғынға түседі. 1905 – 12 жылдары Өскеменге, 1914 жылы Жетісуға  жер аударылады. Шұбарағаш, Ойжайлау, Лепсі, Қапалда тұрып, бірнеше рет жауапқа тартылған. Иманжүсіп 1913 жылы атамекеніне оралып, Сырдария губубернясының Шиелі болысына қоныстанған. Кеңес дәуірінде тағы да қудалау көрген Иманжүсіп Сарысуға көшіп, 1930 жылы 20 желтоқсан күні тұтқындалған. 2.3.1931 ж. ОГПУ жанындағы үштіктің шешімімен атылып, 1990 жылы толық ақталған. Иманжүсіп – Жаяу Мұса, Мәди сияқты әділет, теңдікті жырлаған күрескер әнші. 

Оның кең ауқымды әндері Арқада, Жетісуда кең таралған. “Сарымойын”, “Бұғалы мен Тағалы”, “Ішім өлген, дүние-ай, құр сыртым сау”, “Әкем Құтпан болғанда, ағам Шонай”, “Қысырақтың үйірі жирен ала”, “Мен қалайша жалғанда тұрақтайын”, т.б. әндері өр үнді әншінің азаматтығын танытады. Оның әндерін А.В. Затаевичке Қ.Байжанов, Қ.Байсейітов, И.Байзақовтар нотаға түсірткен. Затаевич Иманжүсіптің бірнеше әндерін жазып алып, “Қазақ халқының 1000 әні” атты жинағына енгізген. Соңғы жылдары Иманжүсіптің жаңа әндері де табылып отыр. “Сейфүл-мәлік”, “Сарыарқа” (4 нұсқасы), “Сарыбел”, “Ерейментау” (2 нұсқасы), “Болған жастан” (2 нұсқасы), т.б. әндері әр жылдарғы фольклорлық экспедициялар кезінде жазылып алынған. “Сармойын” әні Е.Г.Брусиловскийдің “Қыз Жібек” операсында (Бекежан ариясы) пайдаланылды. 2001 ж. жарық көрген “Иманжүсіп” (авторы Р.Көшенова) атты кітапқа Иманжүсіп әндері толық енген.

## Дереккөздер

Санат:1863 жылы туғандар
Санат:1929 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ақындары
Түсіп Күзембаев

**Түсіп Күзембаев** (1890-1958 ж.) - шахтер, Социалистік Еңбек Ері (1948 ж.). 1908 жылдан Қарағандыны4 «Джимми» шахтасында шанашы, тіреуші болып істеді. Қарағандының көмір кенішіндегі ереуілге қатысушы (1910 ж.). Т. Күзембаев — алғашқы стахановшы және бассейндегі стахановшылар қозғалысын ұйымдастарушылардың бірі. 1933-37 ж. забойшылар бригадирі, 1937-1942 ж. «Қарағандыкөмір» комбинатындағы № 1 көмір шахтаның, «Сталинкөмір» тресінің 44-45 шахтасының бастығы. 1935 жылдың 26 кыркүйегінде Т. Күзембаев басқарған бригада (құрамында 6 адам) әр забойшыға тәулігіне мөлшер бойынша 11 вагон-арба орнына 220 вагон-арба көмір өндіріп, республика рекордын жасады. Жанқиярлық енбегі арқасында көмір өндіруде, жаңа шахталарды салуда және еңбектің озық әдістерін игеруде үздік табыстарға жетті. Т. Күзембаевқа әкімшілік қызметтің 1-дәрежелі кен директоры атағы берілді (1948 ж.). БК(б)П 18-съезінің, Қазақстан Компартиясы 1-4-съездерінің делегаты. Қазақстан Компартиясы ОК-нің мүшесі (1937-1940 ж.). 1-сайлау КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты. 3 мәрте Ленин орденімен, 2 мәрте Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен марапатталған. Т. Күзембаев есімімен Қарағандыда шахта (бюсті койылған), көше аталады. Шахтерлер арасында арнайы жүлде тағайындалған.

## Дереккөздер


Санат:1890 жылы туғандар
Санат:1958 жылы қайтыс болғандар
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Мартбек Мамраев

**Мартбек Мамраев** (1908-1989 ж.), гвардия аға сержант, Кеңес Одағының Батыры (1944 ж.).

## Өмірбаяны
Арғын тайпасы Қаракесек руы Құдайберлі-Бұлбұл бұтағынан шыққан.

Еңбек жолын 1924 ж. Қарқаралы ауданында бастап, кейін Қарағандыда жұмыс істеді. 1931-34 ж. забойшы, 1934-38 ж. электрослесарь-механик, 1938-1940 ж. К. О. Горбачев атындағы №8/9 шахта кәсіподақ комитетінің председателі. 1940-42 ж. «Кировкөмір» тресі №3-бис шахтасында партия жұмысын ұйымдастырушы. 1942-44 ж. Кеңес Армиясы қатарында. 1944-45, 1952-54 ж. 1 маусымға дейін М. Мамраев шахтада партия жұмысын ұйымдастырушы, 1945-1952 ж. Ленин ауданың партия комитетінің 1-хатшысы, 1955-58 ж. Қарағанды қалалық Кеңесі аткомы төрағасының 1-орынбасары, 1958-1972 ж. химия-металлургия институты директорының орынбасары. 1972-1985 ж. осы институтта патент-информация бөлімінің инженері.

1943 ж. қыркүйекте Днепр өзеннен өтерде 12-атқыштар дивизиясы 32-ат0ыштар полкінің пулемет расчетының командирі М.Мамраев асқан ерлік көрсетгі, фашистердің шабуылына тойтарыс беріп, бөлімшенің өзеннен өтуін қамтамасыз етгі. Ұлы Отан соғысынан кейін Қарағандыда кеңес және шаруашылық қызметінде болды.

## Марапат

Ленин ордені, Құрмет Белгісі орденімен марапатталған. Қарағанды қаласының құрметті азаматы (1971 ж.). Химия металлургия институтының әкімшілік үйінде М. Мамраевтің бюсnі орнатылған.
	
## Дереккөздер


Санат:1908 жылы туғандар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:1989 жылы қайтыс болғандар
Сеңкібай Оразғұлұлы

**Сеңкібай Оразғұлұлы** (1709, қазіргі Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы – 1786, Қарағанды облысы Шет ауданы Қызылтау жайлауы) – батыр, би. Орта жүз арғын ішінде болатқожа (қаракесек) руынан шыққан. Атасы Қожас батыр болған. Сеңкібай Бөгембай батырдың жасағы құрамында 1725 – 29 жылдары Алакөл, Шұбартеңіз, Бұланты-Білеуті, Аңырақай шайқастарында ерлігімен көзге түскен. Жоңғардың Ноян Қорек батырын жекпе-жекте жеңген. Сеңкібайды Абылай хан “ақиық сұңқарым” деп бағалаған. Ел арасындағы барымта, жер-су, жесір дауын әділдікпен шешкені үшін халық оны “Биата” атаған. Ұрпақтары 1993 жылы тамыз айында Сеңкібайға ас беріп, қабірінің басына ескерткіш орнатты.

Сеңкібай 18 ғасырдың 20-жылдарының екінші жартысынан бастап Қанжығалы қарт Бөгенбайдың қасына ілесіп, Алакөл, Бұланты, Аңырақай шайқастарына қатыскан белгілі батырлардың бірі. Сеңкібайдың жоңғар батыры Ноян Қоренге қарсы жекпе-жекке шығып, жеңіске жеткені аңыз, деректерден мәлім. Аңыз бойынша ақиық кыран көріпкелі бар батыр ұлт тәуелсіздігі үшін аянбай күрескен, Абылай ханның сенімді қолбасыларының бірі болған адам. Айсыз түнде, нөсерлі жаңбырда, калың қамыс арасынан адаспай жол тауып, Абылай хан ордасын қоршаған жаудың торынан талай рет аман-есен алып шыққан. Жұртшылык Сеңкібайды киелі батыр деп әулие тұтады. Талды өнірінің бойында дүние салған. 1986 ж. Талды аулының тұрғындары батырдың басына күмбез орнатқан.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ батырлары
Санат:Шет ауданында жерленгендер
Жалаңтөс батыр

Қазақтың тарихында үш **Жалаңтөс батыр** болғаны мәлім:

* Жалаңтөс батыр (1576-1656 ж.),  — қалмақ пен қазақтың теке тіресі Орбұлак шайқасына жиырма мың қолмен келген Самаркан билеушісі. Руы Әлімұлы  - Төртқара
* Жалаңтөс батыр (1698-1771 ж.)  — казіргі Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы жерінде туып, сол өнірде өмір сүрген Арғын тайпасы, Қаракесек руының Сарым бұтағынан шыққан
* Жалаңтөс батыр —  Орта жүздің арғын тайпасы сүйіндік руынан шыққан. Олжабай Толыбайұлының ұрпағы.
Мамлют ауданы

**Мамлют ауданы** — Солтүстік Қазақстан облысының солтүстiк-батысында орналасқан әкімшілік бөлік. Аудан 1932 құрылған. Аудан аймағы 4,1 мың шаршы километр. Орталығы – Мамлют қаласы.

## Географиялық орны, жер бедері
Батысында облыстың Жамбыл, шығысында және оңтүстiк-шығысында Қызылжар, оңтүстiгiнде Есiл аудандарымен,  солтүстiгiнде Ресей Федерациясының Қорған облысымен шектесiп, Батыс Сібір жазығының оңтүстігіндегі Есіл даласының орталық бөлігінде орналасқан. Мұнда жер бедері негізінен жазық. Тек оңтүстік-батыс жағы көл қазаншұңқырларының көптігіне байланысты ойлы-қырлы болып келеді.

## Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі
Климаты айқын континенттік, қысы суық, ызғарлы. Қаңтардың орташа ауа температурасы — 18°С, аса суық күндері –50°С-қа дейін төмендейді. Жазы қоңыржай, ыстық, шілдедегі орташа ауа температурасы 19°С, кейде 40 — 41°С-қа дейін көтеріледі. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлш. 300 мм. Мұнда 500-ге жуық көл бар, олардың 14-і ғана тұзды, қалғандары тұщы сулы. Жер қыртысы қара топырақты. Ауданның солтүстік жағын ормандар, оңтүстік-батысын астық тұқымдас шөптер жиі өсетін шоқ орманды дала белдемі алып жатыр. Жануарлар дүниесінен қасқыр, түлкі, қарсақ, қоян, борсық, бұлғын, күзен, ақтышқан, ондатр, дала тышқандары, тұяқтылардан бұлан және елік, көлдерде қаз, үйрек, аққу, қасқалдақ, көл жағалай қызғыш, тауқұдырет, жылқышы, ормандарда бүркіт, ителгі, кезқұйрық, қаршыға, т.б. мекендейді.

## Халқы

Тұрғындары 17 845 адам (2019). 
* Ұлттық құрамы: орыстар (58,35%), қазақтар (25,17%), татарлар (6,76%), немістер (3,60%), украиндар (2,14%), беларустар (0,72%), литвалықтар (0,40%), әзербайжандар (0,31%), поляктар (0,17%), чуваштар (0,18%), басқа ұлт өкілдері (2,19%).

## Әкімшілік бөлінісі
33 елді мекен 1 қалалық әкімдік пен 11 ауылдық округке біріктірілген:  

## Экономикасы (2009 жылдың қорытындылары)
Ауданда 2010 жылғы 1 қаңтарға 219 кәсiпорын тiркелген, оның iшiнде 3 - iрi, 17 - орта, 199 - шағын кәсiпорындар. Олардан 93 заңды тұлға мемлекеттiк меншiк нысанына, 125 - жеке меншiк, 1 - заңды тұлға шетел меншiгi нысанына жатады. Аудан облыстың ауыл шаруашылығының жалпы өнiмiнiң 3,9%-ын өндiрген (9 338,7 млн.теңге). Өнеркәсiп кәсiпорындарымен (қаржылық емес корпорация секторы) 1 370,6 млн.теңгенiң өнiмi өндiрiлген, облыстағы үлесi 2,0%. Өнеркәсiп өнiмiнiң физикалық көлемiнiң индексi 108,0% құрайды. Бөлшек тауарайналымының көлемi (қоғамдық тамақтандырусыз) 962,2 млн.теңге сомасын құрайды. Тауарайналымның физикалық көлемiнiң индексi 109,2% құрады. 2009 жылдың басына аудан кәсiпорындарының негiзгi құрал-жабдықтары 4 629,4 млн.теңге сомасын құрап, тозу деңгейi 28,7% болды. Негiзгi капиталға салынған инвестиция көлемi 2 172,4 млн.теңге құрады. Пайдалануға 3,2 мың шаршы метр тұрғын үй берiлдi. Ауданның экономикасында 13,9 мың адам жұмыс iстейдi.Орташа айлық жалақы (кәсiпкерлiк қызметпен айналысатын шағын кәсiпорындарсыз) өткен жылмен салыстырғанда 24,4% өсiп, 40 315 теңгенi құрады. Нақты жалақы 16,2% өстi. Орташа жан басына шағып есептегенде атаулы ақшалай табыс 25 686 теңге құрады. Орташа жан басына шаққандағы күн көрiстiң ең төменгi деңгейiнiң шамасы жыл аяғына 11 530 теңге құрады.

## Дереккөздер

Санат:Мамлют ауданы
Уәлиханов ауданы

**Уәлиханов ауданы** — Солтүстік Қазақстан облысының оңтүстiк-шығысында орналасқан әкімшілік бөлініс. Аудан 1928 жылы Қызылту ауданы болып құрылған. Аумағы 12,88 мың шаршы км. Орталығы – Кішкенекөл ауылы, облыс орталығы Петропавл қаласымен арасы – 340 км.

## Географиялық орны, жер бедері
Аудан солтүстiгi мен солтүстiк-шығысында Ресей Федерациясының Омбы облысымен, шығысында Павлодар облысының Ертіс, Ақтоғай, оңтүстiгiнде Ақмола облысының Біржан сал, Ерейментау аудандарымен, батысында облыстың Ақжар ауданымен шектесiп, орманды дала зонасында орналасқан. Аумағының топырағының бедерi негiзiнен әдеттегi оңтүстiктiң қара топырағы болып келедi. Өсетін өсімдіктері  боз, бетеге, жусан, сұлыбас, қамыс және т.б., кейде қайың мен көктерек тоғайлары мен бұталар кездеседі. Аудан бойымен Сілеті, Талдыбай, Қыздың қарасуы, Семізбай және т.б. өзендер ағып өтеді. Сілетітеңіз, Теке, Кішкенекөл, Саржан, Қоңдыбай атаулы ірі көлдер бар. Теке көлінің су айнасының ауданы 260 км², минералдардың үлкен қоры болып табылады, күкіртті сутекті тұнбаларға бай. Теке көліне Ақсай және Талдысай өзендері құяды.

## Халқы

Тұрғындары 16 293 адам (2019). Ұлттық құрамы: қазақтар (89,95%), орыстар (5,54%), украиндар (1,45%), татарлар (1,13%), немістер (0,95%), беларустар (0,34%), басқа ұлт өкілдері (0,66%).

## Әкімшілік бөлінісі
24 елді мекен 11 ауылдық округке біріктірілген: 

## Ірі елді мекендері

## Аудан экономикасы (''<small>2009 жылдың қорытындылары</small>'')
Ауданда 2010 жылғы 1 қаңтарға 192 кәсiпорын тiркелген, оның iшiнде 2 - iрi, 12 - орта, 178 - шағын кәсiпорындар. Олардан 89 заңды тұлға мемлекеттiк меншiк нысанына, 103 - жеке меншiк нысанына жатады. Ауданда облыстың ауыл шаруашылығының жалпы өнiмiнiң 5,3%-ы өндiрiлген (12 612,2 млн.теңге). Өнеркәсiп кәсiпорындарымен (қаржылық емес корпорация секторы) 139,7 млн.теңгенiң өнiмi өндiрiлген, облыстағы үлесi 0,2%. Өнеркәсiп өнiмiнiң физикалық көлемiнiң индексi 135,3% құрайды. Бөлшек тауарайналымының көлемi (қоғамдық тамақтандырусыз) 151,3 млн.теңге сомасын құрайды. Тауарайналымның физикалық көлемiнiң индексi 75,1% құрады. 2009 жылдың басына аудан кәсiпорындарының негiзгi құрал-жабдықтары 8 163,7 млн.теңге сомасын құрап, тозу деңгейi 29,9% болды. Негiзгi капиталға салынған инвестиция көлемi 910,1 млн.теңге құрады. Пайдалануға 4,6 мың шаршы метр тұрғын үй берiлдi. Ауданның экономикасында 11,9 мың адам жұмыс iстейдi. Орташа айлық жалақы (кәсiпкерлiк қызметпен айналысатын шағын кәсiпорындарсыз) өткен жылмен салыстырғанда 21,5% өсiп, 40 123 теңгенi құрады. Нақты жалақы 13,6% өстi. Орташа жан басына шағып есептегенде атаулы ақшалай табыс 21 995 теңге құрады. Орташа жан басына шаққандағы күн көрiстiң ең төменгi деңгейiнiң шамасы жыл аяғына 11 272 теңге құрады.

## Тұлғалары
* Серік Негимов

## Дереккөздер

Санат:Уәлиханов ауданы
Жамбыл ауданы

Қазақстанда 3 Жамбыл ауданы бар:
* Жамбыл ауданы — Алматы облысының батысындағы әкімшілік бірлік
* Жамбыл ауданы — Жамбыл облысының оңтүстік-батысындағы әкімшілік бірлік
* Жамбыл ауданы — Солтүстік Қазақстан облысының батысындағы әкімшілік бірлік
Қарасу ауданы

**Қарасу ауданы** — Қостанай облысының шығысындағы әкімшілік-аумақтық бөлініс. 1939 жылы құрылды. 1997 жылы аудан құрамына бұрынғы Октябрь ауданы қосылды. Жер аумағы — 12,8 мың км². Орталығы — Қарасу ауылы.

## Географиялық орны
Солтүстігінде Сарыкөл, батысында Алтынсарин, Әулиекөл, оңтүстігінде Науырзым, шығысында СҚО-ның Ғабит Мүсірепов және Ақмола облысының Есіл, Жарқайың аудандарымен шектеседі.

## Жер бедері
Аудан аумағы Торғай Үстіртінің солтүстік-шығыс бөлігін алып жатыр. Жер бедері негізінен жазық келген. Кейбір жерлері кішігірім өзендермен оңтүстіктен солтүстікке қарай аздап тілімделген. Төбелі-жонды келген аумақтарында көл қазаншұңқырлары жиі кездеседі.

## Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі
Ауданның климаты тым континеттік, қысы суық боранды, жазы біршама ыстық келеді. Қаңтардағы ауаның жылдық орташа температурасы — -17…-18°С, шілдеде — 19…21°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері — 250–300 мм. Аудан жерінің топырағы солтүстік бөлігінде қара, оңтүстігінде қоңыр, қызғылт қоңыр болып келеді. Құсмұрын көліне таяу маңда сортаңды қара және қоңыр топырақтар, басқа көлдердің жайылымдарында шалғынды қара топырақ дамыған. Өсімдіктерін жусан аралас астық тұқымдас (селеу, бетеге, қылқан боз, айрауық, т.б.) шөптесіндер құрайды. Солтүстігінде терек аралас қайың шоқтары кездеседі. Жануарлар дүниесінен қасқыр, түлкі, қоян, суыр, сарышұнақ; құстардан қаз, үйрек, аққу, көл жағалай қызғыш, тауқұдірет, шымшық, далалы жерлерде бозторғай, дуадақ, т.б. мекендейді.

## Су торабы
Жер беті сулары Қарасу (Қойбағар саласымен), Құндызды, Сүйгенсай және Тімтуір өзендерінен тұрады. Ауданда бірнеше көлдер бар. Олар: Алабота, Құсмұрын (шығыс бөлігі), Қойбағар, Тімтәуір, Жаншора, Биесойған және Жекекөл.

## Халқы

Тұрғындар саны – 25 258 адам (2019). Ұлттық құрамы: қазақтар – 28,50%, орыстар – 42,28%, украиндар – 12,04%, беларустар – 4,52%, немістер – 4,45%, молдовандар – 1,19%, шешендер – 0,81%, удмурттар – 0,55%, башқұрттар – 0,54%, әзербайжандар – 0,34%, мордвалар – 0,32%, чуваштар – 0,32%, армяндар – 0,22%, поляктар – 0,20%, корейлер – 0,19%, ингуштар – 0,13%, басқа ұлт өкілдері – 1,41%.

## Әкімшілік бөлінісі
39 елді мекен 13 ауылдық округке біріктірілген:

## Ірі елді мекендері

## Шаруашылығы
Ауыл шаруашылығына жарамды жерінің аумағы — 1,27 млн га, оның 855 мың га-сы — егістік, шабындық — 3,4 мың га, жайылым — 367,4 мың га (2009).

## Қатынас жолдары
Аудан жері арқылы Қарталы (Ресей аумағында)–Астана темір жол магистралі, одан басқа Қостанай–Қарасу, Қарасу–Қойбағар, Қарасу–Сарыкөл, Қарасу–Шалғыншы, Қарасу–Есіл автомобиль жолдары өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Қарасу ауданы
Сарыкөл ауданы

**Сарыкөл ауданы** — Қостанай облысының солтүстік-шығысындағы әкімшілік бөлініс. 1928 жылы құрылған. Орталығы — Сарыкөл кенті. Аудан аумағы 6 116 шаршы километрді алып жатыр.

## Географиялық орны
Батысында Меңдіқара, Алтынсарин, оңтүстігінде Қарасу, солтүстігінде Ұзынкөл, шығысында СҚО-ның Ғабит Мүсірепов, Тимирязев аудандарымен шектеседі.

## Халқы

Тұрғындар саны – 20 553 адам (2019). Ұлттық құрамы: қазақтар – 31,19%, орыстар – 40,64%, украиндар – 18,24%, немістер – 2,89%, беларустар – 2,85%, татарлар – 0,75%, молдовандар – 0,47%, башқұрттар – 0,47%, әзербайжандар – 0,45%, поляктар – 0,29%, чуваштар – 0,29%, удмурттар – 0,26%, басқа ұлт өкілдері – 1,21%.

## Әкімшілік бөлінісі
23 елді мекен 6 ауылдық, 1 кенттік әкімдік пен 5 ауылдық округке біріктірілген:

## Шаруашылығы
Ауыл шаруашылығы аудан экономикасында 94 пайызын құрайды. Тауар өнімінің негізгі түрі – бидай. Аудында 21 ЖШС, бір өндірістік кооператив және 775 шаруа қожалықтары бар. Ауданда элеваторлар және нан қабылдау пункттері, шұжық цехтары, шағын наубайханалар, ағаш өңдеу цехтары, макарон және жиһаз жасау цехтары, төрт диірмен бар. Шағын кәсіпкерліктің субъектілері 1405 кәсіпорындармен және жеке кәсіпкерлермен ұсынылады.

## Әлеуметтік құрылымдары
Аудандық орталық ауруханасы, 8 дәрігерлік амбулаториясы, 18 медпункттері 20 орта, 8 негізгі және 6 бастауыш мектептер, Сарыкөл агробизнес және құқық колледжі, балалар-жасөспірімдер спорттық мектебі, өнер мектебі. Мектептердің оқу жабдықтары қазіргі заман талабына сай. Сарыкөл агробизнес және құқық колледжінде жеті мамандықтар бойынша білім береді. Аудандық мәдениет үйінде жас жұбайлар некелерін тіркейді. Балалар бақшаларында мектеп жасына дейінгі тәрбиеленушілерді тәрбиелеу және оқыту үшін барлық жағдайлар жасалған.

## Дереккөздер

Санат:Сарыкөл ауданы