open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Борис Владимирович Бай

**БАЙ Борис Владимирович** (1912, Украина, Днепропетровск облысы Синельников ауданы Раздоры с. – 1976, Көкшетау) — а. ш-н ұйымдастырушы, Соц. Еңбек Ері (1966), КСРО Мемл. сыйл. лауреаты (1952).

2-дүниежүз. соғысқа қатысқан. Харьков зоовет. ин-тының 3 курсын бітірген (1931). 1942 жылға дейін зоотехник, бас зоотехник, 1946 жылдан Балкашино кеңшарында директор, 1954 жылдан Атбасар және Ақмола трестерінде директор, Ақкөл ауданы атқару к-тінің төрағасы, 1957 — 72 ж. Балкашино мемл. асыл тұқымды мал з-тында директор болып еңбек етті. 1974 ж. зейнеткерлік демалысқа шыққан.

КСРО-ның орден, медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1912 жылы туғандар
Санат:Синельников ауданында туғандар
Санат:1976 жылы қайтыс болғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері
Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалінің иегерлері
Санат:Сталиндік сыйлықтың иегерлері
Санат:Ұлы Отан соғысындағы батарея командирлері
Санат:Қазақстан зоотехниктері
Санат:Харьков зооветеринаиялық институты түлектері
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Катонқарағай ауылдық округі

**Қатонқарағай ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жаңаүлгі, Катонқарағай, Қабырға, Мойылды, Шыңғыстай ауылдары кіреді. Орталығы – Катонқарағай ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Катонқарағай ауданы ауылдық округтері
Сайлаубек Дүйсембекұлы Байболов

**БАЙБОЛОВ Сайлаубек Дүйсембекұлы** (1940 ж.т.) –* қайраткер*. Алматы Жоғары партия мектебін бітірген. Еңбек жолын шахтада жұмысшы болып бастаған. Әр жылдары партия органдарында жауапты қызметтер атқарған. Алексеев ауданы партия к-тінде 2-хатшы, Ақмола облысы атқару к-ті төрағасының орынбасары болды. Ақмола облысы мәслихатының депутаттығына сайланған.

 
## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Көкшетау (қалалық газет)

100px|thumb|right|"Көкшетау" газеті
**«Көкшетау»** – қалалық газет. 1930 ж. 17 қыркүйекте  аудандық газет ретінде “Колхоз жолы” деген атаумен шыға бастаған. 1944 ж. 5 тамыздан "Көкшетау правдасы” деп аталып, Қазақстан Компартиясы *Көкшетау* облыстық және қалалық комитетттері мен Еңбекшілер депутаттары облысы кеңесінің органы болып өзгерген. Облыстың экономикалық, әлеуметтік саладағы жетістіктерін насихаттағаны үшін үш мәрте Бүкілодақтық шығармашылық байқаудың лауреаты атанған. 1980 ж. газет “Құрмет белгісі” орденімен марапатталған. 1990 ж. қаңтар айынан бастап *“Көкшетау”* деген атпен шыға бастады. 1997 ж. 3 мамырда *Көкшетау* облысының таратылуына байланысты газет уақытша жабылған. 1997 жылдың 1 тамызынан бастап *[[Көкшетау]]* қалалық қоғамдық-саяси газеті ретінде шығып тұрады.

## Дереккөздер

Санат:Ақмола облысы газеттері‎
Владимир Николаевич Снопков

**Снопков Владимир Николаевич** (1963 жылы туған) – медицина ғылымдарының докторы (2002), профессор (2004). 

Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1986, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) медицина институтында клиникалық  ординатор (1987–1988) болды. 1992 жылдан Қарағанды мемлекеттік медицина академиясында ассистент, доцент, қазіргі кезде кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. 90-нан астам ғылыми жарияланымның авторы.
## Шығармалары
*Методические подходы к иммуно-микроэкологической диагностике и коррекции иммунодефицитных состояний
(в условиях Центрального Казахстана) (2001);                          
*Научные приоритеты казахстанской аллергологии и иммунологии (2005); 
*Цитокиновый профиль на системном уровне у больных микст-инфекцией (2006); 
*Инфекционные болезни: проблемы здравоохранения и военной медицины (2006).
## Дереккөздер


Санат:1963 жылы туғандар
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан медиктері
Санат:Қарағанды мемлекеттік медицина академиясының профессорлары
Санат:Қарағанды медицина университеті түлектері
Санат:Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы оқытушылары
Фарит Камалұлы Низаметдинов

**Фарит Камалұлы Низаметдинов** (1951 ж.т.) – техника ғылымының докторы(1996), профессор(1997), Қарағанды политехника институтын (1977), қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеттерін бітірген. Осы институтта доцент (1988–1996); 1997 жылдан кафедра меңгерушісі, профессор қызметтерін атқарады. 
## Ғылыми еңбектер
***«Научные основы обеспечения устойчивости карьерных откосов при разработке сложноструктурных месторождений»** тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 
*90-нан астам ғылыми жарияланымның авторы.
## Марапаттар
Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесі сыйлығының лауреаты (1989).

## Дереккөздер </span>


Санат:Қазақстан ғалымдары
Байсейіт Байбосынов

**БАЙБОСЫНОВ Байсейіт** (1905, Көкшетау уезі, Шалқар болысы — 1994, бұрынғы Көкшетау облысы Айыртау ауданы Қосағаш шатқалы) — *жырау, суырып салма ақын.* 1932 — 37 ж. репрессияға ұшыраған. 2-дүниежүз. соғысқа қатысқан. Көп жылдар бойы Көкшетау филармониясында еңбек еткен. Көкшетау, Солт. Қазақстан, Ақмола, Қостанай облыстарының ауылдарын аралап концерт қойып, «Алтын балық», «Мұңлық-Зарлық», «Шәкір-Шәкірат», «Едіге», т.б. дәстүрлі қазақтың жыр-дастандарын, қиссаларын орындаған. Облысы және респ. айтыстарға қатысқан.
 
## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"
Байдалы (Аршалы ауданы)

**Байдалы** — Ақмола облысы Аршалы ауданы, Бірсуат ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Аршалы кентінен оңтүстікке қарай 35 км, Астана қаласынан 105 км жерде орналасқан.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Клуб, орта мектеп бар. Ауыл аумағында Байдалы көлі орналасқан. Автомобиль жолы 22 км жерден өтеді, ең жақын темір жол бекеті — Вишневка (35 км).

## Дереккөздер

Санат:Аршалы ауданы елді мекендері
Васильков алтын

200px|right
**«Altyntau Kokshetau» АҚ (бұрынғы Васильковский кен-байыту комбинаты)** – кен байыту кәсіпорны. 

Көкшетау геологиялық-барлау экспедициясының ізденісі нәтижесінде *“Васильков алтын кентасы кеніші”* 1963 ж. ашылған. 1966 ж. кеніштегі алтынды мақсатты түрде зерттеу басталды. 1976 ж. *“Васильков кен байыту комбинатын салу жөніндегі”* дирекция ұйымдастырылып, ол 1982 ж. *“Васильков кен байыту комбинаты”* болып қайта құрылды. Комбинат 1994 ж. ақпаннан бастап осы атпен аталатын ашық акционерлік қоғамға айналдырылды. Ол 2000 ж. тамызда “Флудгейт Холдинг Б.В.” (Нидерланд) компаниясының қатысуымен құрылған *“Васильков алтын”* бірлескен кәсіпорны ашық акционерлік қоғамы құрамына кірді. *Васильков кенішінде* кен қазу 1979 жылдан басталды. Бұл жылы 264,2 мың текше метр кен аршылды. Кентас өндіру ісі 1980 ж. қолға алынды. Алғашқы жылы 79,4 мың т кентас өндірілді, ал 1983 ж. кентас өндіру көл. 610,9 мың т-ға жеткізіліп, 4,5 кг тұңғыш алтын шығарылды. *Васильков кеніші* кен қоры жөнінен бірегей кеніштердің қатарына жатады. Алтынның жалпы есептелген қоры 360 т. Комбинатта қазіргі кезде катодты алтын өндіріледі, кеніштің тотыққан кентасын өңдеу жұмысы үйінді кентасты сілтіден айыру әдісімен жүргізіледі. Бірлескен кәсіпорында 2001 ж. 896,3 кг, ал 2002 ж. 900 кг алтын өндірілді. 749 адам жұмыс істейді (2003).

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан кәсіпорындары
Санат:Ақмола облысы экономикасы
Махмуд Ходжамияров

**Ходжамияров Махмуд** (1886, қазіргі Алматы облысы Жаркент қаласы — 1938), Жетісуда кеңес өкіметін орнатуға белсене қатысушы. 1915 жылы Жаркенттің ауыл  шаруашылығы мектебінде оқыған. 1917 жылы Жаркент уезінде С.Журавлев бастаған Қызыл гвардия жасағына алынып, ақ гвардияшыларға қарсы күресті. 1920 жылы Жаркент уездік-қалалық милициясында қызмет атқарды. 1921 жылы Ә.Жүнісов, М.Байсамақов, С.Шанышев, Н.Ушурбакиев, т.б. бірге атаман Дутовты жою әрекетіне белсене қатысты. Бұл оқиға “Атаманның ақыры” атты көркем фильмінде бейнеленген. Азамат соғысынан кейінгі жылдары шаруашылық-әкімшілік қызметтерде болды.

## Дереккөздер
Валентина Ивановна Байер

**БАЙЕР Валентина Ивановна** (1930 ж.т., Қостанай облысы Жетісу ауданы (Әулиекөл ауданы)  Жетісу (Әулиекөл) а.) — Соц. Еңбек Ері (1971).

Еңбек жолын 1946 ж. құрылысшы болып бастаған. 1949 — 54 ж. Қарағандыдағы көмір шахталарында, 1954 жылдан Бурабай ауданының *Зеленобор* кеңшарында сауыншы болып еңбек етті.

КСРО-ның бірнеше ордендерімен және медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1930 жылы туғандар
Санат:Әулиекөлде туғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Сауыншылар
Санат:Бурабай ауданы тұлғалары
Сәбит Мұқанұлы Байжанов

**Сәбит Мұқанұлы Байжанов** (1940 ж.т., Ерейментау ауданы, Елтай а.) — *қоғам қайраткері*. Қазақстан Компартиясы ОК-нің хатшысы. Арғын тайпасы Қанжығалы руынан шыққан.

Ленинград қ-ндағы М.А. Бонч-Бруевич атынд. Электротехникалық байланыс ин-тын, Алматы Жоғары партия мектебін бітірген. Ин-тты бітірген соң Алматы телеорт-нда инженер, ауысым бастығы; Целиноград облысы телеорт-ның бастығы; 1971 — 76 ж. Целиноград облысы өндірістік-техн. байланыс басқармасы бастығының орынбасары, бас инженері, 1976 — 78 ж. Қазақстан Компартиясы Павлодар қ-лық к-тінің 2-хатшысы, 1981 — 87 ж. Екібастұз қ-лық атқару к-тінің төрағасы, 1987 ж. Талдықорған облысы атқару к-тінің төрағасы, 1987 — 88 ж. КОКП Орт. к-тінің инспекторы; 1988 — 90 ж. Қазақстан Компартиясы Жамбыл облысы к-тінің 1-хатшысы, 1990 — 91 ж. Қазақстан Компартиясы ОК-нің хатшысы, 1991 — 94 ж. ҚР Өнеркәсіп министрінің орынбасары, 1994 ж. Қазақстан тұтынушылар одағы басқармасы төрағасының орынбасары қыз-
меттерін атқарған. КСРО Халық депутаты, 1989 — 92 ж. ҚР Жоғарғы Кеңесінің 10, 11-шақырылуының депутаты болған. Ленин, Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Ақмола облысында туғандар
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қазақстан КП Жамбыл облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Байсары (ауыл)

**Байсары** — Ақмола облысы Ерейментау ауданы, Бестоғай ауылдық округі құрамындағы ауыл. Іргесі 1952 жылы қаланды.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Ерейментау қаласынан солтүстік-батысқа қарай 46 км-дей жерде, Сілеті өзенінің оң жағалауында орналасқан. 

## Халқы

 
Бастауыш мектеп, фельдшерлік-акушерлік пункт, клуб бар. Ауыл іргесінен Ерейментау – Степногорск автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Ерейментау ауданы елді мекендері
Рамазан Рымбекұлы Баймағанбетов

**Рамазан Рымбекұлы Баймағанбетов** (1950 ж.т., бұрынғы Семей облысы Ұзынбұлақ а.) — *актер, ҚР-ның еңб. сің. әртісі (1993)*. 

Қарағанды муз. уч-щесін (1972), Қарағанды Қазақ драма театры жанындағы студияны (1974) бітірген. 1972 — 90 ж. С.Сейфуллин атынд. драма театрдың актері; 1990 — 92 ж. Ақмола облысы Қ.Қуанышбаев атынд. Қазақ муз.-драма театрының жетекші актері болды. Ол Қарабай, Мылқау, Есеней(Ғ.Мүсірепов, «Қозы Көрпеш – Баян сұлу», «Ақан сері – Ақтоқты», «Ұлпан»), Асан, Көтібар, Шыңғыс (М.Әуезов, «Қарагөз», «Айман — Шолпан», «Шоқан Уәлиханов»), Ағоба (О.Иоселиани, «Арба аударылғанша»), Банко (У.Шекспир, «Макбет») Кронида (Еврипида, «Медея»), Яичницы (Н.В.Гоголь, «Женитьба»), Момын (Ш.Айтматов, «Ақ кеме»), Дикая, Қасым (С.Жүнісов, «Қос анар», «Жаралы гүлдер»), Хазин (Ә.Тарази, «Жақсы кісі») рөлдерін сомдаған. Театрдың «Ән-домбырам, сән-домбырам!», «Арман қыздар», «Есілім еркем», «Наурызым әнім – Наурызым сәнім!», «Ой, тәуба-ай» концерттік бағдарламаларына қатысқан.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Бронислав Николаевич Никитин

**Бронислав Николаевич Никитин**(29.4.1931 ж.т., Өзбекстан, Ферғана қ.) – биология ғылымының докторы (1981), профессор (1982).

Мәскеу бағалы аң терісі институтын бітірген (1953). Алматы облысында мал дәрігері, Қазақ мал шаруашылық ғылым-зерттеу институтында ғылыми қызметкер (1953–1956) болды. 1956 жылдан Қазақстан Ғылым Академияның Адам және жануарлар физиологиясы институтында аспирант, кіші, аға ғылым қызметкер, лаборатория меңгерушісі, директордың ғылым жұмыстар жөніндегі орынбасары қызметтерін атқарды. 1

20-дан астам ғылым жарияланымның авторы.

## Дереккөздер

Санат:29 сәуірде туғандар
Санат:1931 жылы туғандар
Санат:Ферғанада туғандар
Санат:Қазақстан биологтары
Санат:Биология ғылымдарының докторлары
Санат:Мәскеу бағалы аң терісі институты түлектері
Санат:Қазақ мал шаруашылық ғылым-зерттеу институты тұлғалары
Санат:Адам және жануарлар физиологиясы институты тұлғалары
Санат:Адам және жануарлар физиологиясы институтының профессорлары
Александр Владимирович Никифоров

**Александр Владимирович Никифоров**(1950 ж.т., Өзбекстан, Наманган облысы) – философия 
ғылымының докторы (1996), профессор ҚР Әлеуметтік ғылым академиясының корреспондент мүшесі. ҚР Білім беру ісінің үздігі. ҚазМУ-ды (1975, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1975 жылдан Петропавл педагогика институтында (қазіргі Солт. Қазақстан мемлекеттік университеті) оқытушы, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. Ғылыми еңбектері дін ілімі мәселелеріне арналған. 40-тан астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер </span>
Қабиден Байтілесұлы Байтілесов

**Қабиден Байтілесұлы Байтілесов** (1930 жыл, Қорғалжын ауданы, Өркендеу ауылы) – техника ғылымдарының кандидаты (1982). 

## Өмірбаяны
* Алматы ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1953). 
* Новочеркасск ауданы Калинин атындағы *машина-трактор* шеберханасында меңгеруші (1953 – 54)
* Қорғалжын орта мектебінде машинатану сабағының оқытушысы (1955 – 58)
* кеңшарлар тресінің бас инженері (1958 – 61)
* *«Сельхозтехника»* кәсіпорнының бастығы (1961 – 63)
* Қорғалжын ауданы ауыл шаруашылығы басқармасында бас инженер (1963 – 67, 1977 – 83)
* *«Қарашалғын»* кеңшарында директор (1967 – 77)
* Қорғалжын сүт зауытының директоры қызметтерін атқарған (1983 – 86).
* Училищеде оқытушы болған (1986 – 90).

## Қоғамдық жұмысы
* Қазіргі уақытта Қорғалжын аудандық ақсақалдар алқасының төрағасы. 

## Марапаттары
* 2 мәрте *«Құрмет белгісі»* орденімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1930 жылы туғандар
Санат:Қорғалжын ауданында туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Хайролла Байшағыров

**БАЙШАҒЫРОВ Хайролла** (1949 ж.т., бұрынғы Көкшетау облысы, Тайынша ст.) — *ғалым, проф. (2001), тех. ғыл. докт. (2007)*. Ш.Уәлиханов атынд. Көкшетау мемл. ун-тінің проф. (2005). Халықар. қауіпсіздік және экология ғылымдары академиясының акад. (2008). әл-Фараби атынд. ҚазҰУ-ды бітірген (1972). Еңбек жолын 1972 ж. Е.Букетов атынд. Қарағанды мемл. ун-тінде стажер-зерттеуші болып бастаған. 2000 жылға дейін осы ун-тте аға оқытушы, доцент, декан болды. 2001 жылдан Ш.Уәлиханов атынд. ҚМУ-да аға ғыл. қызметкер, кафедра меңгерушісі, ғыл.-зерт. лаб-ның меңгерушісі. *«Қазақстанда жел қуатын пайдалануды дамыту бағдарламасын»* және қазіргі ҚР-ның Заңдарын жасауға қатысқан. 2006 ж. ҚР Ұлттық Инженерлік академиясының акад. Ө.Жолдасбеков атынд. медалімен марапатталған. ҚР Білім және Ғылым мин-нің «Композиттік материалдардан жасалған жел қуатын пайдаланатын қондырғылар» жобасы бойынша берілген (2004) және «Жоғары оқу орындарының үздік оқытушысы» (2007) мемл. гранттарының иегері. 100-ден астам ғыл. еңбектердің авторы.

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Валентина Афанасьевна Снопкова

**Снопкова Валентина Афанасьевна** (1928 жылы туған, Ресей, Орел облысы, Урицкий ауданы) – медицина ғылымдарының докторы (1974), профессоры (1976).

Харьков мемлекеттік медицина институтын (1951) және Қарағанды мемлекеттік медицина институтының (1956, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) аспирантурасын бітірген. Қарағанды қаласындағы №1 перзентханада дәрігер (1951–1954), Қарағанды мемлекеттік медицина институтында ассистент, доцент (1954–1974); 1974 жылдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарған.

200-ден астам ғылыми жарияланымның авторы.
## Шығармалары
* Показатели фагоцитоза в оценке специфической терапии стафилококковых инфекций (1983);
* Основы клинической иммунологии и терапии (методическое пособие для студентов) (1985) (соавт.).

## Дереккөздер


Санат:1928 жылы туғандар
Санат:Урицкий ауданында туғандар
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Харьков мемлекеттік медицина институты түлектері
Санат:Қарағанды мемлекеттік медицина институты оқытушылары
Санат:Қарағанды мемлекеттік медицина институтының профессорлары
Санат:Қазақстан медиктері
Бақырай

**БАҚРАЙ, Бақырай** — Ерейментау ауданындағы көл, Қоянды-Қойтас қонысында орналасқан. *Аумағы 45 га. Ерейментау қ-нан солт.-шығысқа қарай 60 км жерде*. Суында мөңке балық бар.

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"
Георгий Владимирович Николаев

**Георгий Владимирович Николаев** (31.5.1942 ж.т., Жамбыл облысы  Тараз қ.) – биология ғылымының докторы (1996), профессор (1997). ҚазМУ-ды (1964, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. КСРО Ғылым Академиясының Зоология институтында аспирант, аға ғылыми қызметкер (1966–1968, 1977–1989), ВАСХНИЛ-дің Шығыс бөлімшесінде аға ғылыми қызметкер (1968–1977), 1989 жылдан ҚазҰУ-да аға ғылыми қызметкер, профессор қызметтерін атқарады. 
## Ғылыми еңбектер
**«Пластинчатоусые жуки Казахстана и Средней Азии (фауна, биологическая зоогеография, морфология, филогения, систематика)»** тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 100-ден астам ғылыми жарияланымның, 2 монографияның авторы.
## Дереккөздер </span>


Санат:Қазақстан ғалымдары
Күлән Серғалиқызы Бақубаева

**Бақубаева Күлән Серғалиқызы** (1939, бұрынғы Көкшетау облысы Арықбалық ауданы Ақан а.) — Социалистік Еңбек Ері (1973). Туған ауылында сауыншы болып жұмыс істеген. Қазақстан Компартиясы ОК-нің мүшесі болып сайланған. Орден, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
* "Қазақ Энциклопедиясы"
* Герои страны

Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Ералы Шопайұлы Бақтаев

**Ералы Шопайұлы Бақтаев** (1926 ж.т., Зеренді ауданы Қаражар а.) — Соц. Еңбек Ері (1972). 

Еңбек жолын 1940 ж. Зеренді ауданы, Үлгілі ұжымшарында қатардағы жұмысшы болып бастаған. 1961 жылдан Зеренді ауданы КОКП-ның XX-съезі атындағы кеңшарда тракторлы-егістік жұмыстары бригадасы бригадирінің көмекшісі болған. 

Лкенин, Октябрь революциясы, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1926 жылы туғандар
Санат:Зеренді ауданында туғандар
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Қажырлы еңбегі үшін медалінің иегерлері
Санат:Механизаторлар
Байсуат

**Байсуат** (2007 жылға дейін – *Прохоровка*) — Ақмола облысы Бұланды ауданы, Қараөзек ауылдық округі құрамындағы ауыл. Іргесі 1890 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Макинск қаласының оңтүстік-батысында 12 км-дей, облыс орталығы — Көкшетау қаласының оңтүстік-шығысында 135 км-дей жерде. 

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Бастауыш мектеп, фельдшерлік-акушерлік пункт, дүкен бар. Байсуаттан батысқа қарай 1 км жерден Макинск – Жалтыр автомобиль жолы өтеді. Ең жақын темір жол стансасы – Макинск (26 км).

## Дереккөздер

 

Санат:Бұланды ауданы елді мекендері
Евгений Иванович Николаев

**Евгений Иванович Николаев** (1946 ж.т., Украина, Николаев облысы Вознесенск ауданы Александровка кенті) – техника ғылымдарының докторы (1992), профессор (1995). 

* Қарағанды политехникалық институтын (1975, қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) бітірген.
* Батыс кенішіндегі №31–32-шахтаның бас энергетигі (1975–1980)
* «Жезқазғантүстіметаллургия» ғылыми-зерттеу институтында лаборатория меңгерушісі (1980–1995) болды. 
* 1995 жылдан геомеханика бөлімінің бастығы
* *«[[Қазақмыс]]»* корпорациясында бас ғылыми қызметкер
* Жезқазған университетінде профессор қызметтерін атқарады.

## Ғылыми еңбектер
* **«Методы непрерывного контроля состояния выработанного пространства и закладочного массива при обработке полочных рудных залежей»** тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 
* 80-нен астам ғылыми жарияланымның, 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Вознесенск ауданында (Николаев облысы) туғандар
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті түлектері
Санат:Жезқазған түсті металлургия институты қызметкерлері
Санат:Жезқазған университетінің профессорлары
Балықты (Ақмола облысы)

**Балықты** (2008 жылға дейін – *Ржищево*) — Ақмола облысы Ерейментау ауданы, Торғай ауылдық округі құрамындағы ауыл. Іргесі 1905 жылы қаланды.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Ерейментау қаласынан батысқа қарай 24 км-дей жерде.

## Халқы

Орта мектеп, клуб, фельдшерлік-акушерлік пункт бар. Балықтыдан 18 км жерден Астана – Павлодар автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Ерейментау ауданы елді мекендері
Қажахмет Балахметов

**Қажахмет Балахметұлы Балахметов** (26 маусым 1926, Сұлукөл ауылы, Айыртау ауданы, Солтүстік Қазақстан облысы — 6 қараша 2021) — ғалым-педагог, тарихшы, мемлекет және қоғам қайраткері.

Арғын тайпасының Атығай руынан шыққан.

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін бітірген (1948). 1948–52 жылдары Сырымбет орта мектебінің мұғалімі, 1953–57 жылдары Біржан сал ауданы Макинск және Степняк орта мектептерінің директоры, 1957–60 жылдары Көкшетау облысы Халыққа білім беру бөлімі меңгерушісінің орынбасары, 1968–80 жылдары меңгерушісі, 1970–74 жылдары Қазақстан Компартиясы ОК-нің Ғылым және Білім беру мекемелері бөлімі меңгерушісінің орынбасары; 1974–87 жылдары Қазақ КСР Оқу-ағарту министрі қызметтерін атқарған. 13 жыл бойы қазақ-корей достығы қауымдастығының төрағасы болды. Білім беру мәселелеріне арналған 70-тен аса еңбектері жарық көрді. ТМД-ның Халықаралық балалар қоры ассоциациясының вице-президенті болып сайланған. 3 мәрте Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен, төс белгілермен және грамоталармен марапатталған.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Егемендік айнасы 

Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қазақ КСР министрлері
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 9-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 10-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 11-шақырылымының депутаттары
Санат:КОКП мүшелері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген мұғалімдері
Санат:Ыбырай Алтынсарин төсбелгісімен марапатталғандар
Санат:Қазақстан білім беру ісінің құрметті қызметкерлері
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Педагогика ғылымдарының кандидаттары
Юрий Александрович Николаев

**Юрий Александрович Николаев**(1937 ж.т.) – техника ғылымының докторы (1991), профессор (2003). Қарағанды политехникалық институтын (1964, қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) бітірген. «Қарағандышахтақұрылыс» жүйесінде әр түрлі қызметте, **«Гипрооргшахтақұрылыс»** жобалау-конструкторлық институтында инженер, топ жетекшісі, бас механик қызметтерін атқарды (1957–1969). 
## Ғылыми еңбектер
**«Теория и методы работы скиповых пневмоподземных установок для шахт 
и карьеров»** тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 140-тан астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер </span>


Санат:Тұлғалар
Күләш Жәлелқызы Ниязбекова

**Күләш Жәлелқызы Ниязбекова**(30.11.1937 ж.т., Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданы Таскескен а.) – медицина ғылымының докторы (1988), профессор (1992). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1961, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. Алматы облысында балалар дәрігері (1961–1962), КСРО Денсаулық сақтау министрлігінің ғылыми-зертеу институтында клиникалық ординатор (1963–1965, Мәскеу қ.), аспирант (1965–1967), Қазақ туберкулез ғылыми-зерттеу институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі, директордың ғылым жұмыстар жөніндегі орынбасары (1967–1996) болды. 1996 жылдан бөлім жетекшісі қызметін атқарады. 
## Ғылыми еңбектер
100-ден астам ғылым жарияланымның, 1 монографияның авторы.

## Дереккөздер </span>


Санат:Тұлғалар
Амантай Рүстемұлы Ниязов

**Амантай Рүстемұлы Ниязов**(1937 ж.т., Қостанай облысы) – геология-минералдық ғылымының докторы, профессор (1988). Қазақ политехникалық институтын (1960, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. Жітіғара геология-барлау экспедициясында геолог, аға, бас геолог (1960–1979), Торғай геология барлау экспедициясында бас геолог қызметтерін атқарды (1979–1988). 
## Ғылыми еңбектер
Ғылыми еңбектерінің негізгі бағыты геология мәселелеріне арналған. 70-тен астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер </span>
Владимир Степанович Новокшенов

**Владимир Степанович Новокшенов** (1926 ж.т., Ресей, Омбы облысы Тара қ.) – техника ғылымдарының докторы (1987).

Томск политехникалық институтын бітірген (1949). Томск электрмеханикалық зауытында инженер, бас энергетиктің орынбасары (1953–1956), Томск политехникалық институтында аспирант, ассистент, доцент (1953–1963), Қазақ политехникалық институты (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) мен Алматы энергетика және байланыс институтында доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды (1963–1987). 
## Ғылыми еңбектер
**140-тан астам ғылыми жарияланымның авторы.**
## Дереккөздер


Санат:1926 жылы туғандар
Санат:Тарада (Омбы облысы) туғандар
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Томск политехникалық институты түлектері
Санат:Томск политехникалық институты оқытушылары
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті оқытушылары
Санат:Алматы энергетика және байланыс университеті оқытушылары
Иван Петрович Новохатский

**Иван Петрович Новохатский**(25.10.1899, Украина, Сумы ауд. Межирич с. – 8.8.1985, Алматы қ.) – геология-минералдық ғылым докторы (1959), профессор (1968). Қиыр Шығыс политехникалық институтын (1922), Мәскеу таукен академиясын (1927) бітірген. Геология мекемелерде аға геолог, партия бастығы, Қазақстан Ғылым Академиясының Геология ғылымдар институтында аға ғылыми қызметкер, сектор меңгерушісі, директордың ғылыми істер жөніндегі орынбасары, ғылыми кеңесші қызметтерін атқарды (1930–1982). 
## Ғылыми еңбектер
*1957 ж. **«Месторождение солитовых железных руд Казахстана и их генезис»** тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 
*130-дан астам ғылыми жарияланымның авторы. 
## Марапаттар
***Лениндік сыйлығының лауреаты** (1958). 
***«Құрмет Белгісі»** орденімен марапатталған.

## Дереккөздер </span>


Санат:Тұлғалар
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Саяхат Оразұлы Нөкешев

**Саяхат Оразұлы Нөкешев** (1970 жылдың 27 сәуірі күні дүниеге келген) — техника ғылымының докторы. 

## Өмірбаяны
Саяхат Оразұлы Қарағанды облысы, Ақтоғай ауданы, Ақтоғай ауылында 1970 жылдың 27 сәуірі күні дүниеге келген. Ол 1993 жылы Целиноград ауыл шаруашылық институтын (қазіргі Қазақ агротехникалық университеті) және 1998 жылы аспирантурасын бітірген. Осы институтта 1993-2001 жылдар аралығында ассистент, деканның орынбасары болды. 2001 жылдан декан қызметін атқарады. 

## Қызметі
Қазақстандық аграрлық мектеп тәрбиеленушісі, өнертапқыш бола отырып, Саяхат Оразұлы жер мен дәннің қамы үшін технологиялар мен құрал-саймандар жасайды. Атақты әлемдік технопарктардың бірі «Сколковода» жасалған баяндамасы өндірушілердің ғана емес, ғалымдардың да қызығушылығын тудырды. Ол кісі цифровизация негізінде нақты егіншілік элементтерін енгізумен айналысып жатыр.

## Ғылыми еңбектері
***«Дәл егіншілік жүйесінде минералды тыңайтқыштарды топырақ ішіне талғамды енгізудің механикалық-технологиялық негіздері»** тақырыбында докторлық диссертация қорғады.
*200-ден астам ғылыми жарияланым, 2 оқулық пен монография, 10 патенттің авторы.

Санат:Тұлғалар
Владимир Николаевич Балахонцев

**Владимир Николаевич Балахонцев** (12.01.1967 жыл, Солтүстік Қазақстан облысы, Жамбыл ауданы, Архангелка ауылы) - Бурабай ауданының әкімі.

* Орал орман техникалық институтын (Свердловск қ., 1987-1991) орман шаруашылығының инженері мамандығы бойынша;
* Қазақ мемлекеттік заң университетін (2001) заңгер мамандығы бойынша бітірген.
* 1987 жылдан - БЛКЖО комитеті хатшысының орынбасары.
* 1991 жылдан - орман шаруашылығы кәсіпорнының (Петропавл қ.) орман қорғау инженері, бас орманшысы, директоры. 
* 2000 жылдан - жануар және өсімдік әлеміне мөмлекеттік бақылаудың облыстық аумақтық басқармасының (СҚО) бастығы. 
* 2002 жылдан - орман және аңшылық шаруашылығының облыстық аумақтық басқармасының (СҚО) бастығы. 
* 2004 жылдан - СҚО Есіл ауданының әкімі.
* 2007 жылдан - СҚО әкімінің орынбасары.
* 2008 жылдың қарашасынан бері - Ақмола облысы Щучинск (қазір Бурабай) ауданының әкімі.

* «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001)
* «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005)
* «Астананың 10 жылдығы» (2008) медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:12 қаңтарда туғандар
Санат:1967 жылы туғандар
Санат:Жамбыл ауданында (Солтүстік Қазақстан облысы) туғандар
Санат:Орал мемлекеттік орман-техникалық университеті түлектері
Санат:Қазақ мемлекеттік заң университеті түлектері
Санат:Есіл ауданының (Солтүстік Қазақстан облысы) әкімдері
Санат:Бурабай ауданының әкімдері
Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Астанаға 10 жыл медалінің иегерлері
Юрий Васильевич Нужнов

**Юрий Васильевич Нужнов**(27.1.1949 ж.т., Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы Кумашкино а.) – физика-математика ғылымының докторы (1998). Томск мемлекеттік университетін (1973) бітірген. Қазақстан Ғылым Академиясының Қазақ энергетика ғылыми-зерттеу институтында инженер, кіші, аға ғылым қызметкер (1973–1996) болды. 1999 жылдан Қазақ жану проблемалары институтында лаборатория меңгерушісі, 2000 жылдан ҚазҰУ-да проессор қызметін қоса атқарады. 
## Ғылыми еңбектер
*«Новый подход в моделировании турбулентных течений и аналитические модели турбулентных диффузионных факелов» тақырыбында докторлық диссертация қорғады.

## Дереккөздер </span>


Санат:Тұлғалар
Иманмәлік Нұғыманов

нобай
&nbsp;**Иманмәлік Нұғыманов** (15 қаңтар 1928 жыл, Шығыс Қазақстан облысы, Тарбағатай ауданы, Ұласты ауылы – 19 желтоқсан 2000 жыл, Алматы қаласы) – педагогика ғылымының докторы(1993), профессор (1995). КСРО, Қазақ КСР-і Оқу-ағарту ісінің үздігі. ҚазПИ-ді (1952, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. Шығыс Қазақстан облысына Ұлан ауданының оқу бөлімінде еңбек етті (1952–1955). ҚазҰПУ-да ғылым-педагогика қызметтер атқарған (1955–2000).
## Ғылыми еңбектер
***«Язык химии и дидактические основы его функционирования в процессе обучения»** тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 
*Нұғымановтың ғылыми еңбектері химия тілінің дидактикалық функцияларына, оқыту құралдарының ғылыми негізділігіне, қазақ мектептерінде химияны оқыту процесінің терминологиялық, семиотикалық, лингвистика, педагогика және әдістемелік мәселелеріне арналған. 
*300-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 16 оқулықтың авторы.

## Кітаптары

* Бейорганикалық химияның бақылау жұмыстары. (оқушыларға арналған оқу құралы), Алматы, 1960 ж.
* Химия тілі. Алматы, «Қазақстан» баспасы, 1977 ж.
* Химия номенклатурасы мен символикасы. Алматы, «Мектеп» баспасы, 1980 ж.
* Бейорганикалық қосылыстардың номенклатурасы мен классификациясы. Алматы, 1990 ж.
* Химиялық тіл және химияны оқыту. Алматы, 1992 ж.
* Химия оқыту әдебиеті. Алматы, «Рауан» баспасы, 1993 ж.
* Химия оқу кітабы. Алматы, «Рауан», 1997 ж.
* Химия есептер мен жаттығулар. Алматы, «Мектеп», 1972 ж.
* Бейорганикалық химиядан семестрлік тапсырмалар. Алматы, 1995.
* Қазақорта мектептеріне химияны оқытуды жақсарту шаралары. (пособие для учителей) Алматы, 1962.
* Бейорганикалық химияның есеп практикумы. (пособие длястудентов), Алматы, 1970.
* Бейорганикалық химияның бақылау жұмыстары. Алматы,1980.
* Бейорганикалық химия практикумы. (соавтор) Алматы, «Білім», 1997.
* Химия. (учебник для 9-го класса) Алматы, «Мектеп»,2001, 2005.
* Химия. (учебник для 8-го класса) Алматы, «Білім»,2002.
* Химия. (сборник задач для 9-го класса) Алматы, «Мектеп», 2001.

## Дереккөздер </span>


Санат:1928 жылы туғандар
Санат:2000 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ғалымдары
Сәкен Нұғыманов

**Сәкен Нұғыманов**(17.9.1918, Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданы Бақанас а. – 24.5.1980, Алматы қ.) – медицина ғылымының докторы (1968), профессор (1968), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген дәрігері (1961). Республикада онкологиялық зерттеулердің негізін салған ғалымдардың бірі. Алматы мемлекеттік медицина инстиутын (1941, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. Осы инстиутта доцент, кафедра меңгерушісі (1947–1959) болған. 1960 ж. ашылған Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтының алғашқы директоры қызметін атқарған. 
## Ғылыми еңбектер
*1967 ж. **«Эпидемиология злокачественных опухолей в Казахстане (материалы к этнологии опухоли человека, профилактике и организации противораковой борьбы)»** тақырыбында докторлық диссертация қорғады.
*Негізгі ғылыми еңбектері онкология мәселелеріне арналған.
## Марапаттар
***Қызыл Жұлдыз** орденімен марапатталған.

## Дереккөздер </span>


Санат:1918 жылы туғандар
Санат:1980 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Эрнст Уәлиұлы Нұғыманов

**Эрнст Уәлиұлы Нұғыманов**(18.6.1940 ж.т., Алматы облысы Панфилов ауданы Көктал а.) – медицина ғылымының докторы (1994), профессор (2003). КСРО Денсаулық сақтау ісінің үздігі. Алматы мемлекеттік медицина институтын (1964, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. 1964 жылдан Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтында кіші, аға, жетекші, бас ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі, профессор қызметтерін атқарады.
## Ғылыми еңбектер
***«Прогнозирование клинического течения и пути улучшения комплексных методов лечения рака матки и яйчников»** тақырыбында докторлық диссертация қорғады.
*120-дан астам ғылыми жарияланымның, 3 оқу-әдістемелік нұсқаулықтың авторы. 8 авторлық куәліктің иегері.

## Дереккөздер </span>


Санат:Тұлғалар
Дәмелі Сәкенқызы Нұғыманова

**Дәмелі Сәкенқызы Нұғыманова**(29.4.1953, Алматы қ.) – медицина ғылымдарының докторы (1995), профессор.

Алматы мемлекеттік медицина инстиутын (1976, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. Қазақ өлкелік патология ғылыми-зерттеу институтында аспирант (1976–1979), Қазақ эпидемиология, микробиология және жұқпалы аурулар ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер (1980–1994) болған. 1995 жылдан Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында профессоры, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады.

## Ғылыми еңбектер
*1994 ж. **«Иммунологические сдвиги при респираторных аллергозах, эффективной и неэффективной специфической иммунотерапии»** тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 
*110-нан астам ғылым жарияланымның, 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:29 сәуірде туғандар
Санат:1953 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті түлектері
Санат:Гигиена және эпидемиология ғылыми орталығы қызметкерлері
Санат:Қазақ эпидемиология, микробиология және жұқпалы аурулар ғылыми-зерттеу институты қызметкерлері
Санат:Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтының профессорлары
Қияқбай Бақыров

БАҚЫРОВ Қияқбай (1906, Қарағанды облысы Нұра ауданы Жалқыш а. – 1985, Қорғалжын ауданы Арықты а.) — *а.ш-н ұйымдастырушы. Соц. Еңбек Ері (1948).* 1949 ж. Кеңшар директорлары курсын бітірген. 1929 — 32 ж. еңбек жолын Қорғалжын ауданы Майғақ ұжымшарында бастаған. 1932 — 42 ж. Кеңбидайық кеңшарында зоотехник, ферма меңгерушісі, директордың орынбасары, директоры, 1943 — 54 ж. Вишневский ауданының Бірсуат, Қорғалжын ауданының Арықты кеңшарларының директоры, 1954 — 56 ж. Кеңбидайық кеңшарында бөлімше меңгерушісі, 1956 — 64 ж. кеңшардағы жұмысшылар кооперативінің төрағасы қызметтерін атқарған. 1964 жылдан зейнеткер. КСРО ордендері, медалдарымен марапатталған.
## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Тоқтархан Нұрахметов

**Тоқтархан Нұрахметов**(12.3.1942 ж.т., Шығыс Қазақстан облысы  Күршім ауданы Маралды а.) – философия ғылымының докторы (1997), профессор (1996), генерал-майор (1992). ҚР Жаратылыстану ғылыми  академиясының академигі (1996). КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік коммитетінің Құрметті қызметкері. ҚазПИ-ді (1964, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. Орта мектепте мұғалім (1964–1985), Қазақ КСР-і ҰҚК-нің Алматы қ. (1985–1991[), Қарағанды облысы бойынша (1991–1992) басқарма бастығы. ҚР ҰҚК Жоғары курсының бастығы (1992–1994), 1994 жылдан ҚР ҰҚК институтының басшысы қызметін атқарады.
12-сайлау ҚР Жоғарғы Кеңесінің депутаты. 
## Ғылыми еңбектер
***«Проблемы нравственности в деятельности органов национальной безопасности»** тақырыбында докторлық диссертация қорғады.
***20-дан астам ғылыми жарияланымның авторы.**
## Марапаттар
***2-дәрежелі «Даңқ» орденімен (2001) марапатталған.**

## Дереккөздер </span>


Санат:Тұлғалар
Еңлік Нұрғалиева

**Еңлік Нұрғалиева**(15.10. 1947 ж.т., Ақмола облысы Еңбекшілдер ауданы Мәдениет а.) – заң ғылымының докторы (1993), профессор Ленинград мемлекеттік университетін (1973, қазіргі Санкт-Петербург) бітірген. Еңбек жолын 1966 ж. ұстаз болудан бастаған. Қарағандымемлекеттік университетінде оқытушы, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі (1973–1994), ҚР Әділет министрінің орынбасары (1994–1997), Қазақ мемлекттік заң университетінде декан (1997–1998), ҚР Парламенті Сенаты аппаратында бөлім меңгерушісі (1998–2003), ҚР Қоршаған ортаны қорғау вице-министрі (2003), Қазақ мемлекеттік заң университетінде кафедра меңгерушісі (2003–2004) қызметтерін атқарды. 2004 жылдан Қазақ гуманитарлық заң университінің Алматы заң академиясында ректор.
## Ғылыми еңбектер
* **«Механизм правового регулирования трудовых отношений в условиях многоукладной экономики (по материалам России и Казахстана)»** деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
* 3 кітаптың (**«Трудовое право и хозяйственный механизм»**, 1990; **«Проблемы трудового права в современных условиях»**, 1994; **«Механизм правового регулирования труда в условиях рынка»**, 1996) авторы.
## Марапаттар
***«Құрмет»** орденімен (2001) марапатталған.

## Дереккөздер </span>


Санат:Заң ғылымдарының докторлары
Тәкен Нұрғасенов

**Тәкен Нұрғасенов**(29.11.1947 ж.т., Алматы облысы Алакөл ауданы Ақжар а.) – ауыл шаруашылық ғылымының докторы (1991). Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын (1975, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. Осы институтта лаборант, аспирант, аға оқытушы, доцент, профессор, деканның орынбасары, декан, проректор (1975–1997, 2006–2008) болды. 2008 жылдан осы университетте Қосымша кәсіптік білім беру институтының директоры қызметін атқарады. 
## Ғылыми еңбектер
***«Культура мальвы на Юго-Востоке Казахстана (биология, экология и технология выращивания)»**тақырыбында докторлық диссертация қорғады.
***Негізгі ғылыми еңбектері мал азығын дайындау мәселелеріне арналған.**
***120-дан астам ғылыми жарияланым мен 1 монографияның авторы.**

## Дереккөздер </span>


Санат:Тұлғалар
Еркін Смағұлұлы Нұрғожаев

**Еркін Смағұлұлы Нұрғожаев** (10.1.1950 ж.т., Алматы қ.) – дәрігер-невропатолог, педагог, медицина ғылымдарының докторы (1998), профессор(2000).

* Алматы мемлекеттік медицина институты (1973, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) және Өлкелік патология ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын (1979) бітірген.
* Алматы облыстық ауруханасында дәрігер (1973–1974).
* Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау мининистрлігіне қарасты Өлкелік патология ғылыми-зерттеу институтында (1974–1975; 1981–1984) кіші ғылыми қызметкер.
* Алматы мемлекеттік медицина институтында (1984–1985) кіші ғылыми қызметкер, ассистент (1985–1990), аға ғылыми қызметкер (1990–1993), доцент (1993–2000), профессор (2000).
* Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында (2001–2004) қызметтер атқарды.
* 2004 жылдан Қазақ ұлттық медицина универсиетінде кафедра меңгерушісі.

## Ғылыми еңбектер
* «Клинико-физиологические аспекты патогенеза и терапии начальных проявлений недостаточности кровоснабжения мозга при атеросклерозе» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
* 200-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. 
* 24 өнертапқыштық ұсыныс пен 5 өнертабыстың иегері.

## Дереккөздер


Санат:10 қаңтарда туғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті түлектері
Санат:Гигиена және эпидемиология ғылыми орталығы түлектері
Санат:Гигиена және эпидемиология ғылыми орталығы қызметкерлері
Санат:Қазақ ұлттық медицина университеті қызметкерлері
Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті оқытушылары
Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университетінің профессорлары
Айжігіт Мәмбетұлы Нұрғызарынов

**Айжігіт Мәмбетұлы Нұрғызарынов**(12.04.1930 жылы, Қызылорда облысы Арал ауданы Қасқақұлан а. – 04.06.2019 жылы, Қызылорда қаласы) – ауыл шаруышылық ғылымының докторы (2008 ж.). Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын (1955, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті), Бүкілодақтық тыңайтқыштар және агроном. топырақтану ғылыми-зерттеу инстиутының аспирантурасын (1964 ж.) бітірген. Ауыл шаруышылық негіздері кафедрасын басқарды (1965–1972 жж.), Қызылорда қаласындағы Қазақ күріш ғылыми-зерттеу институтында директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары (1973–1981 жж.), Қызылорда облыстық химия жобалау-зерттеу станциясында бөлім бастығы (1981–1993 жж.) болды. 1993 – 1997 жылдары жылдан Қызылорда гуманитарлық университетінде лаборатория меңгерушісі.Қызылорда мемлекеттік университетінде химия және экология, биология, география және химия кафедраларының профессоры (1998–2019 жж.) болды. Ғылыми  бағыты – Арал өңірінің экол. мәселелері. Ол 100-ден астам ғылыми еңбектің, 7 монографияның, 3 оқулық пен оқу құралының авторы.«Құрмет белгісі» орденімен (1977 ж.), «Ерен еңбегі үшін» (1970 ж.), т.б. медальдармен, «ҚР-ның ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төсбелгісімен (2006 ж.) марапатталған. 

## Ғылыми еңбектер
***«Арал өңірінде табиғи-шаруашылық кешенді экологиялық орнықты дамытудың ғылыми негізі»** тақырыбында докторлық диссертация қорғады.
***Ғылыми еңбектерінің негізгі бағыты – Арал өңірінің экологиялық мәселелеріне арналған.**

## Дереккөздер </span>


Санат:Арал ауданында туғандар
Халида Сафиқызы Нұғыманова

**Халида Сафиқызы Нұғыманова**(15.9.1922 ж.т., Алматы облысы Панфилов ауданы Жаркент қ.) – медицина ғылымының докторы (1972), профессор (1973). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген жоғары мектеп қызметкері (1981). Алматы мемлекеттік медицна институтын (1944, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. Осы институтта аспирант, ассистент (1944–1956), Қарағанды мемлекеттік медицина институтында (1956–1975, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицна академиясы), 1975 жылдан Алматы мемлекеттік медицина институтында кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. 
## Ғылыми еңбектер
***«Некоторые вопросы патоморфогенеза отека легких»** тақырыбында докторлық диссертация қорғады. Негізгі ғылмыми еңбектері өкпе қабынуы кеселінің түрлері мен зардаптарын зерттеу мәселелеріне арналған.

## Дереккөздер </span>


Санат:Тұлғалар
Бақыт Молдатияұлы Нұрғалиев

**Бақыт Молдатияұлы Нұрғалиев** (1952 жылы т.) – заң ғылымдарының докторы (1998), профессор (2000).

## Өмірбаяны
* КСРО ІІМ Қарағанды жоғары мектебін (1976, қазіргі Қарағанды заң институты) бітірген.
* Осы институтта оқытушы, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі (1987–1996) қызметтерін атқарды.
* 1999 жылдан институт бастығының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары. 
## Ғылыми еңбектер
* «Теоретические и прикладные проблемы расследования организованной преступной деятельности» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 
* 100-ден астам ғылыми жарияланым мен 10 монографияның авторы.

## Дереккөздер

Санат:1952 жылы туғандар
Санат:Қазақстан заңгерлері
Санат:Заң ғылымдарының докторлары
Санат:Қарағанды заң институты түлектері
Санат:Қарағанды заң институтының профессорлары
Икюлиши

**Икюлиши** (қытай деректері бойынша), Иль Күйлік шад Ирбис хан, **Елкүліг шад** (туған жылы белгісіз – 640 ж.) – Батыс Түрік  қағандығының билеушісі (639 – 640). Дулулар мен нушебилер арасындағы соғысқа байланысты әкесі Ешбар Елтеріс қаған Ферғанаға кетіп, сонда қайтыс болды. Нушебилердің көсемдері хан тағына Икюлишиді отырғызды. Бірақ оның хандық билігі ұзаққа созылмады, 640 жылы қайтыс болып, орнына немерелес інісі Гяна. (Ирбис Ышбара Шабғу хан) таққа отырды. 

## Сілтемелер
*Гяна

## Дереккөздер


Санат:Түркі
Имамқұл хан

**Имамқұл, Имамкули** (1582 – 1642) – Бұхар хандығының билеушісі (1611 – 1642), Аштархан әулетінің өкілі. 

Қазақ хандығындағы Есім мен Тұрсын хандар арасындағы өзара қырқысты өз мүддесіне пайдаланып қалуға тырысты. Қазақ хандарының билігіне бағынбай Бұхар хандығына кеткен бүлікшіл сұлтан Абылайға Әндіжан өлкесінен үлес беріп, өзіне тартты. Сол арадан Абылай қазақ жеріне шабуыл жасап тұрды. 1623 ж. Абылай мен Имамқұл хан Ташкентке жорық жасады. Тұрсын хан бұхарлықтарды жеңіліске ұшыратты. 1624 ж. Тұрсын мен Есім хандар Абылай сұлтанды жазалау мақсатымен Әндіжанға біріккен жорық жасады. Абылай Имамқұлдан жәрдем сұрады. Қазақтар бұхарлықтарды жеңгенімен, Әндіжанды ала алмайды. Қазақ хандарының Имамқұлмен қарым-қатынастары өте күрделі болды. Қазақ билеушілері мен билікке ұмтылған сұлтандар Бұхар хандығындағы әр түрлі топтардың ішкі күресіне белсене араласты. 1611 жылы Есім хан інісі Бусайытпен бірге Имамқұлға басты бәсекелесі Уәлимұхаммедтен тақты тартып алуға көмектесті. Бірақ көп ұзамай олардың өзара одағы тарап кетті. Олардың арасындағы ұзаққа созылған таластың себебі маңызды сауда-экономика орталығы – Ташкент қаласы болды. Сарай тарихшысы Ескендір Муншидің жазуы бойынша 1611 жылы Түркістандағы қазақ сұлтандары Имамқұлдың Бұхар тағындағы әлсіз жағдайын пайдаланып, Ташкент пен оның айналасына иелік ету құқығын мойындатты. Бірақ 1612 жылы Имамқұл қазақтарға қарсы Түркістан арқылы *“Аспара мен Қаратаудың ең шеткі аймақтарына дейін”* жорық ұйымдастырып, жолындағы бірнеше қала мен елді мекендерді талан-таражға түсірді. Бірақ Имамқұл Ташкент аймағын тастап шығысымен қала тұрғындары көтеріліс жасап, оның билеуші етіп тастап кеткен ұлы Искандарды (Ескендір) өлтірді. Қайтып келіп көтерілісті басқан Имамқұл әскері қала тұрғындарын аяусыз жазалады. Бай егіншілік шұраттардың құлдырауына, қалалардың қирауына, мыңдаған бейбіт тұрғындардың қаза табуына әкеп соққан қазақ және өзбек соғысы бұдан кейінгі жылдары да жалғасты. Имамқұл Иранмен де жиі-жиі соғысты. Бұл соғыстарда ол қазақтардан жәрдем алып отырды.

## Сілтемелер
*Имам-кули
*Имам-кули

## Дереккөздер
Импорт салығы

**Импорт салығы**  – сыртқы сауданы мемлекеттік реттеу шарасын айқындайтын салық түрі. Салық нысаны – тауарлардың белгіленген бағам бойынша ұлттық валютамен қайта есептегендегі кедендік құны не тауардың салмақпен немесе сандық өлшеммен өлшенетін белгілі бір мөлшері. Мемлекеттік бюджетке түсетін әкелім бажы нысанында болады. Әкелім бажы тауардың құнына енгізіледі, сөйтіп тауарды қымбаттатып, оның ішкі нарыққа енуіне бөгет жасайды. Сонымен бірге импорт салығы қазыналық мақсатта да пайдаланылады. Нарықтық қатынастар жағдайында әкелім бажы елдердің әлемдік нарықтағы мемлекет үшін бәсекелік күрес құралдарына айналып отыр. Жоғары деңгейдегі әкелім бажы монополиялардың үстеме пайда алуын қамтамасыз етеді және демпингіні жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Қазіргі жағдайда импорт салығы сыртқы саудада тауарлар қозғалысын мемлекеттік реттеудің маңызды құралы болып табылады.

## Сілтемелер
*Импорт
*Импорт салығы
*Импорт пошлиндар 
*Импорт және экспорт салығы 

## Дереккөздер


Санат:Салықтар
Петр Павлович Очкур

**Петр Павлович Очкур** (8.7.1899, Киев облысы Переяслав-Хмельницкий ауданы Помокли с. – 10.12.1969, Алматы қ.) – *медицина ғылымының докторы* (**1944**), *профессор* (**1945**), *Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері* (**1947**). 
***1925** Киев медицина институтын бітірген. 
***1925–1938** Украинадағы Полтава және Харьков облыстарында дәрігерлік және педгогикалық қызметпен айналысқан. 
***1938–1948** Алматы мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) *кафедра меңгерушісі* оқу және ғылыми жұмыстар жөніндегі институт *директорының орынбасары* (**1948–1961**) қызметтерін атқарған.
## Ғылыми жүмыстар
Оның негізгі ғылыми еңбектері патологиялық анатомия мәселелеріне арналған. Очкур организмде *жүрек-қантамыр аурулары*, бруцеллез салдарынан туатын патоморфолилық өзгерістерге сипаттама беріп, ондағы заңдылықтарды ашты. 
## Марапаттар
2 рет «**Құрмет Белгісі**» орденімен және медальдармен марапатталған.. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина