open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тренчени - вальданфель

**Тренчени - вальданфель** (туған  жылы белгісіз) — венгр ғалымы, ақын, профессор. 

Түрік тілдерін зерттеумен айналысып жүрген ғалым Абай шығармаларына ден қойып, 1955 жылы *«Siovjet kultura»* журналында А. Құнанбаевтың өмірі мен шығармашылығы жөнінде жазған мақаласында ақынның саяси- әлеуметтік көзқарастары мен өлеңдеріне терең талдау жасады. Ол Абайдың *«Жазды күн шілде болғанда...»* өлеңін венгр тіліне аударған. Тренчени — вальданфельдің *«Біздің мызғымас бауырластығымыз»* атты мақаласы *«Советтік Қазақстан»* журналының 1958 жылғы 2 санында жарияланды.

## Дереккөздер

Санат:Абай энциклопедиясы
Теңіз суының түсі

**Теңіз суының түсі** — теңіз суының көзге байқалатын реңі. Теңіз суының түсі су қабатындағы өсімдіктер мен жануарлар организмдерінің бөлшектеріне, жарық сәулелеріне, жарық сәулелерін бойына сіңіретін және өзінен шағылыстыратын заттарға, сәулелердің су бетінен шағылысу жағдайларына байланысты. Теңіз суының түсі қошқыл-көктен — қоңырсарғыш, жасыл-сұр түске дейін өзгереді. Теңіз суының түсін анықтау үшін халықаралық шкала қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Неоконсерватизм

**Неоконсерватизм** — заңның орындалуын және азаматтар құқының қорғалуын қатаң қадағалайтын күшті мемлекет үшін, әлеуметтік теңсіздік қағидатынан еркіндік принципінің үстем тұруы үшін, табиғи әлеуметтік иерархия арқылы және әркімнің қоғам алдындағы өз міндетін саналы түрде орындауынан орнығатын қоғамдық тәртіп үшін күреседі.
Неоконсерватизмнің қазіргі түрлері жаһанданудың шынайы саяси, экономикалық, әлеуметтік-мәдени процестерін ұлттық идеологиялар түрінде көрсетеді. Жаһандану үрдістеріне байланысты өзгерістерге консервативті реакция әртүрлі болуы мүмкін. Ол - қазіргі қоғам үлгілерін барлық халықтар мен уақытқа әділетті деп қарайтын көзқарасқа сүйенетін ашық оппозиция. Дәстүрлі қоғамдық құрылымды қалпына келтіруге шақыру. Консерваторлардың "европеизация", "атлантизация", "евроазиатизация" және басқаларды қатаң сынға алуы осыған байланысты. Консерватизм ұлтшылдыққа да қатысты. Неоконсерватизмнің көптеген өкілдерінің пікірінше, өркениетті елдер идеологиясы неоконсерватизм болатын "постлиберализм дәуіріне" өтті.

## Дереккөздер

Санат:Консерватизм
Санат:Саяси идеологиялар
Көлденең кескін

250 px|thumb

**Көлденең кескін**  — су шаруашылығындағы барлық каналдардың көлденең қимасының пішіні. Ол трапеция, парабола, тік бұрышты, үшбұрышты, дөңгелек пішінді болып келеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Владимир Ильич Третьяков

**Владимир Ильич  Третьяков** (*[[1930]] жылы туған*) - суретші.

*Кескіндеме саласында жұмыс істейді. Ол *«Абайдың жерінде»* (*[[1968]], кенеп, майлы бояу*), *«Абай және Михаэлис»* (*[[1970]], кенеп, майлы бояу, екеуі де автордың қоры*), Абайдың 125 жылдық мерейтойына арнап ақын бейнесі салынған значоктар (*7 түрі*), *«Абай жандармдар басқармасында»* (*[[1971]], кенеп, майлы бояу, Абайдың мемлекеттік қорық-музейі қоры*) еңбектерінің авторы.

## Дереккөздер


Санат:1930 жылы туғандар
Санат:Қазақстан суретшілері
Аңыз күйлер

**Аңыз күйлер**, қазақтың ежелден келе жатқан аспаптық музыка жанры. Ол негізінен домбыра күйлері, қобыз күйлері, сыбызғы күйлері болып бөлінеді. Күйлердің мазмуны аңыз-ертегілерге, нақтылы тарихи оқиғаларға құрады. Оларда халықтың басынан кешірген тауқыметі мен әділетсіздікке қарсы күресі, азат өмірді аңсаған асыл арманы мен қуаныш сезімі терең толғаныспен өрнек бояуын тапты. Әуезов *«Қазақ халқының эпосы мен фольклоры»* деген мақаласында: *«Күй аңызы әлі тексеріліп, ерекше жиналып зерттелмеген түрдің бірі. Бірақ қазақ халқының музыкалық фольклорын біліп, аңғарған адамның барлығына [[сыбызғы]], [[қобыз]], [[домбыра]] баян ететін көп күйлермен қатар, сол [[күй]]лердің ауызша айтылатын көркем, шебер әңгімесі болатыны мәлім»* деп, күйді нотаға түсіргенде, тарихын да қоса жазып алуды жүктейді. Күйлер шартты түрде - аңыз күйлер, тарихи күйлер, арқау куйлері болып бөлінгенмен, олардың барлығының да белгісі - аңызға құрылған оқиғасы, шежіресі бар дегенді айта келіп, олардың қатарына *«Ақсақ құлан», «Нар идірген», «Балжынкер», «Желмая», «Жорға аю», «Боз інген»* т. б. көптеген күйлерді жатқызады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Тарих
Неолиберализм

200px|thumb
**Неолиберализм** 
*()* - XX ғасырдың 70-ші жылдары пайда болып, 80-90-шы жылдары шырқау шегіне жеткен саяси экономика мен философияның бағыты.

Неолиберализм экономиканы мемлекеттік реттеуді мойындамайды, еркін нарық пен шексіз бәсекелестікті экономикалық даму негізіндегі әлеуметтік әділеттікке жету мен дамуды қамтамасыз етудің негізгі құралдары ретінде қарастырады. Неолиберализм XX ғасыр ортасында бірлесу үрдісін, әлеуметтік әріптестік және қорғау, бәсекелестіктің мемлекеттік реттеумен сәйкес келуін күшейтуді ойластыратын либералдық идеялардың әзгеріске ұшырауына оппозиция ретінде пайда болды. Неолиберализмнің теориялық негіздері монетаризммен, Р.Манделл, А. Флеминг идеяларымен тығыз байланысты.
Неолиберализмнің экономикалық саясаты экономиканың дамуын тежейтін протекционизмді жоққа шығарады. Неолиберализм кейде жаһанданудың экономикалық идеологиясы ретінде қарастырылады, оның идеяларына Халықаралық валюта қоры, Бүкіләлемдік банк, Бүкіләлемдік сауда ұйымы және басқа да халықаралық құрылымдар арқа сүйейді.
Неолиберализмнің әлеуметтік тұжырымдамасы қоғамдық байланыстардың барлық түрлерін нарық тұрғысынан түсіндіреді: әрбір адамның өмірі кәсіпорындағы ұйымдастырушы еркін кәсіпкер ретінде қаралады, ал кез келген әлеуметтік өзара іс-әрекет - келісімшарт (сату-сатып алу актісі). Неолиберализм философиясында нарықтың болуы, қызмет етуі - шексіз өзіндік құндылық, ал тұтыну идеологиясы (консюмеризм) этиканың басты негізі ретінде қарастырылады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Теңіз тұманы

thumb|right
**Теңіз тұманы** – теңіз бетіндегі ауа массаларының жылы су үстінен суық су үстіне ауысқанда байқалатын тұман (мысалы Атлант және Лабрадор ағыстарының әсерінен болатын үлкен Ньюфаундленд банкасы маңындағы тұмандар).

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Туғызған ата-ана жоқ...

**«Туғызған ата-ана жоқ...»** — Абайдың 1896 жылы жазған өлеңі. 
*Көлемі әрқайсысы 4 тармақтан туратын 3 шумақ. 
*Адам баласының өлшеулі ғұмырының әр кезеңі Абай поэзиясынан елеулі орын алған. 
*1892 жылы жазған *«Ысытқан, суытқан»* атты өлеңінде кәріліктің шаң бере бастағаны, көңілі құрғырдың оны мойындағысы келмейтіні баяндалса, бұл өлеңінде отыз күн ойын, қырық күн тойын өткізіп, ұзатылған қызбен бірге үдере көшкен ауылдың жұртында құлазып қалған жалғыз мазар секілді кәрілік деген нәубетті шын мойындайды.
*Дүние-тірліктің аулақтап кеткенін біле тура *«Жат қораны күзеткен қартаң шалда сана жоқ»* екенін сыпайы мысқылмен жеткізеді. Өлең 8 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған. 
*Алғаш Санкт-Петербургте жарық көрген *«Қазақ ақыны Ибраһим Қунанбайұғылының өлеңі»* атты жинақта жарияланды. Өлең басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. 
*Мүрсейіттің қолжазбаларында, 1939, 1945, 1954 жылғы басылымдарында 2-шумақтың 1-жолы *«Толайын десе шара жоқ»* делінсе, 1957, 1977 жылғы жинақта 1933 жылғы басылым негізінде *«Тулайын десе шара жоқ»* болып алынған. Туынды ағылшын, араб, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен, Ұйғыр тағы басқа тілдерге аударылған.

## Өлең
Туғызған ата ана жоқ,

Туғызарлық бала жоқ.

Туысқан туған, құрбылас

Қызығымен және жоқ.

Тулайын десе шара жоқ,

Толықсып жүрер шама жоқ.

Ұйқы мен астан дәм кетіп,

Сақалда, шашта қара жоқ.

Байбайшыл тартып, баға жоқ.

Жастарға жаппас жала жоқ.

Жат қораны күзеткен

Қартаң шалда сана жоқ.

## Дереккөздер

Санат:Абай энциклопедиясы
Номадизм

**Номадизм** - [грек, *nomades* - көшпенді] - өндіріс процестерінің қарқынды интернационализациясы кезеңінде (ұлттық шекаралардың шайылуы, капиталдың жөнсіз "құйылуымен" және диаспоралар белсенділігімен ерекшеленетін) аса танымал болған қоғамтанудағы ұғым. XX ғ. 70-ші жж. Э.Тоффлердің еңбектерінде көрініп, 1990-шы жж. Ж.Аттали, М. Маффезоли, Р. Брайдотти және т.б. еңбектерінде жетілдірілген.
Ерекше пұрсатты халықтың шағын топтарының және ондай ерекшеліктерден жұрдайлардың арасындағы терең айырмашылықтардың жүргізілуі жағдайында "номадизм" ұғымын түсіндіру өндірістік факторлар арқылы жүзеге асырылады ("көшпелі өмір" әлемдік экономиканың қызметін оңтайландыру ретінде), сондай-ақ өмір салты, мәдени стилі және 2000 жылдан кейін тұтыну түрі ретінде көрінеді. "Мінсіз номад" келесідей негізгі сипаттарға ие: а) шағындылығы (шекараларды көзге ілмей, өзгенің аумағын басып өту мүмкіндігі); ә) тәуелсіздігі (өзін элем азаматы деп сезіну, этникалық, ұлттық, азаматтық, нәсіл, таптық белгілерге меңзейтін ішкі шекараларды жою; б) тиістіктен тыс (үзілді-кесілді биліктен тыс болу, коммуникацияның магистралдық торабынан және билік өндірісінен; в) үздік сараптамалық қабілет және білімнің жоғары деңгейі; г) іс-әрекет (номад тұлғасы аса белсенді және саясаттандырылған, "номадтың грамматикалық уақыты - мінсіз емес: белсенді және ұзақ" (Е. Брайдотти, "Номадизм жолымен").
Бірқатар сарапшылар (Ж. Ведел, Г.П. Мартин және X. Шуман және т.б.) "бай номадтардың" мәдени мәнділігіне күмәнмен, сынмен қарайды. Олардың пікірінше, шынайы билікті иемдену (саяси, экономикалық, масс-медиа билігі) космополиттік кәсіпкерлік және интеллектуалдық топтар өкілдерінің қоғамдық мәнді шешімдерді қабылдау- да жоғары моральды-этикалық сапаларымен ақталмаған. Керісінше, бұл страта осыған дейін ұстанып келген қағидаларды тоталитарлық "жабық қоғамдармен" теңдестіреді.
А. Негри мен М. Хардтың "Империя" еңбегінде "номадизмге" "аз ғана пұрсатты топтардың ерекше тәжірибесін" ғана емес, сонымен қатар, ең алдымен, әлемдік масштабта өршіп келе жатқан еңбек миграциясын да жатқызады. Аумақсыздандырылған көптеген "кедей көшпенділерді" (бүкіләлемдік еңбек армиясының жұмысшыларын) "Коммунистік манифест" қисынына сәйкес әлемдік саяси империялық ықпалдасудың өршуіне қарай халықаралық ынтымақтастық, таза таптық сана деңгейіне көтеріледі және әлемді эгалитарлық қайта құруға бағыт алған жаңа интернационалды "пролетариат" болады деп түйіндеуде.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Оппозиция талаптары

**Оппозиция талаптары** -оппозициялық іс-әрекеттердің аса маңызды құрамдас бөлігі. Саяси және қоғамдық жүйелерге қойылатын, орындалуы, қанағаттандырылуы оппозициялық іс-әрекеттің негізгі қызметі болып табылатын талаптар. Оппозиция талаптары - қандай да бір саяси мәселеге қатысты ұйымның, топтың немесе жеке тұлғаның жүргізген когнитивті талдауының нәтижесі. Оппозиция талаптары саяси және саяси емес те болуы мүмкін. Саяси емес талаптар саяси жүйенің қызмет етуіне қатысы жоқ қоғамдық мәселелерді шешуге бағытталады. Саяси талаптар тікелей саяси жүйеге, сондай-ақ өз мемлекетінің немесе шет мемлекеттің билігінің жүргізіп отырған саясатына бағытталады.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Тұл бойың ұят-ар едің...

**«Тұл бойың ұят-ар едің...»**- Абайдың 1895 жылы жазған өлеңі. 
*Көлемі 10 жол. 
*Туынды аяулы ұлынан айрылған ақынның жан тебіренісіне толы жоқтау жыры, осы тақырыпқа жазылған өзге елеңдерінің жалғасы. Абай өлген баласының тал бойындағы тамаша қасиеттерін есіне алып, оның асыл азаматтық бейнесін қара сөзбен суреттеп шыққан. Өленді оқыған әр адам Әбдірахманның қандай азамат болғандығын, оның тұлғасын асқақтатып тұрған қандай адамгершілік биік қасиеттері бар екендігін жазбай таниды. *«Жасқа жас, ойға кәрі едің, Атаңның атын жоймаған»* деген сөз түйінінің өзі-ақ көп нәрсені аңғартады. Өлең баласы өлген ақынның жеке басының қайғысы ғана емес. Бұл ел үшін туған, халқының қамын жеген азаматтың болмысы қандай болатындығын да анықтап берген ақиқат, сындарлы сипаттама. Өлең 7-8 буынды жыр үлгісінде жазылған. 
*Алғаш рет ақынның 1933 жылы жарық керген толық жинағында жарияланады. Басылымдарында текстологиялық өзгерістер кездеспейді. Тек Мүрсейіттің қолжазбаларында 5- жол *«Ерлігің артық бар едің»* деп жазылған. Жинақтарда бұл жол *«Ерлікке де бар едің»* деп берілген.
*Туынды орыс, ұйғыр тағы басқа тілдерге аударылған.

## Дереккөздер



Санат:Абай энциклопедиясы
Тұлпардан тұғыр озбас шабылса да...

**«Тұлпардан тұғыр озбас шабылса да...» **  Абайдың 1889 жылы жазған өлеңі. 
*Әрқайсысы 4 тармақты 3 шумақтан тұрады. 
*Әлеуметтік лирика. 
*Шын дарынды дарынсыз күндеу, мықтыны пысық билеу-өмірде де, енерде де ежелден етек алған, жиі кездесетін құбылыс. 
*Әдебиет пен өнерде әр қырынан айтылған бұл ойға Абай екі тұрғыдан келеді. Ол - *жалпылық* пен *жалқылық* бірлігі.
 *«Тұлпардан тұғыр озбас шабылса да, 
*Оған да үкі, тұмар  тағылса да»*</poem> деп өмірдегі кері кеткен келеңсіз құбылысты жалпылық деңгейде типтендіріп береді, әрі ұлттық пішінде бейнелеп айтады. Соның негізінде өз басының (*«Қыжыртпай мені сырттан жүре алмайды»*) халін керген теперішті соны нақтылайды. 19 ғасырдағы қазақ халқының басына кесапат болып тиген көре алмаушылықтың асқынған түрі - орыспен ауыз жаласып, арыз жаздырып, жоғары ұлықтарға кісі жамандау сияқты келеңсіз жайларды ұтқыр байқап, ұтымды бейнелейді. *«Қуды ұнатты-ау Семейдің бұл қаласы»'' деген жолдарға қарағанда елең нақты оқиғадан өріс алған. Ойды үдемелі образбен бейнелеу елеңнің аяғына дейін созылады. Өлең 11 буынды қара өлең үлгісінде жазылған. Алғаш рет ақынның 1954 жылы жарық көрген толық жинағында (1-том) жарияланды. 
*Туынды қарақалпақ, орыс, ұйғыры  тілдерге аударылған.

## Дереккөздер

Санат:Абай энциклопедиясы
Мусат Борис Ильич

**Мусат Борис Ильич** (1932 ж. т.)-суретші. Кескіндеме және мүсін өнері саласында жұмыс істейді. Ол ақынның Қарағанды облысы Абай қаласында қойылған ескерткіш-мүсінін (1974, шеген, құйма, сәулетші С. И. Мордвинов) жасады. Ақынның салмақты да ойлы тұлғасы қала көркімен әсем үйлесім тапқан.

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы

**Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы, ҰҚШҰ** () — Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының әскери-саяси ұйымы. 1992 жылы 15 мамырда Ташкент қаласында Армения, Қазақстан, Қырғызстан, Ресей, Тәжікстан және Өзбекстанмен құрылды.

Кейіннен ҰҚК ұйымына Әзірбайжан, Беларусь және Грузия қосылды. Келісім 1994 жылы 20 сәуірде ратификация процесі аяқталғаннан кейін, 5 жыл мерзімге күшіне енді. Келісімді тағы 5 жылға ұзарту жөніндегі Хаттамаға Армения, Беларусь, Қазақстан, Қырғызстан, Ресей Федерациясы және Тәжікстан президенттері 1999 жылы 2 сәуірде қол қойды.

Бұл Хаттамамен Келісімнің мерзімін өздігінен 5 жыл өткен сайын ұзартып отыру қарастырылған. Әзірбайжан, Грузия және Өзбекстан Келісімнің мерзімін ұзартпады.

Мүше-мемлекеттердің қызметіндегі басым бағыттар: жаңа трансұлттық айбаттар мен қауіптерге қарсы тұру; орын алып отырған немесе ықтимал аймақтық немесе шағын қақтығыстардың алдын алу, шешімін табу; халықаралық лаңкестікпен, агрессивті экстремизммен, қару мен есірткінің заңсыз айналымымен, ұйымдасқан қылмыспен, жаппай қырып-жою қаруын таратумен күрес.

2002 жылы ҰҚК Ұжымдық қауіпсіздік келісімі Ұйымына өзгерді.

## Самиттер тізімі

## Мүшелері
[thumb|right|ҰҚШҰ мемлекеттерінің басшылары, сол жақтан оңға: [Армения премьер-министрі Никол Пашинян, Беларусь президенті Александр Лукашенко, Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев, Қырғызстан президенті Садыр Жапаров, Ресей президенті Владимир Путин және Тәжікстан президенті Эмомали Рахмон]]
ҰҚШҰ қазіргі мүше-мемлекеттері: 
right|230x230px*Парламенттік Ассамблеясының жанындағы бақылаушы мемлекеттер*:
*  (11 сәуірден 2013)
*  (11 сәуірден 2013)

*Бұрынғы мүше елдер*:
*  (1993–1999)
*  (1993–1999)
*  (1992–1999, 2006–2012)

## Бас хатшылар
# Николай Николаевич Бордюжа (28 сәуір 2003 — 31 желтоқсан 2016), генерал-полковник;
# Валерий Анатольевич Семериков (м.а. 1 қаңтар 2017 — 13 сәуір 2017), генерал-полковник;
# Юрий Григорьевич Хачатуров (14 сәуір 2017 — 2 қараша 2018), генерал-полковник;
# Валерий Анатольевич Семериков (м.а. 1 қараша 2018 — 31 желтоқсан 2019), генерал-полковник;
# Станислав Васильевич Зась (1 қаңтар 2020 жыл — 23 қараша 2022), генерал-лейтенант.
# Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов (23 қараша 2022 бастап)

## Дереккөздер

Санат:ТМД
Санат:Халықаралық саясат
Санат:Халықаралық конвенциялар
Санат:1994 жылы пайда болғандар
Санат:Әскери-саяси одақтар
Турағұл Ибрагимов

thumb|280px|Солдан оңға қарай екінші отырған — Турағұл, 1918 жыл
**Турағұл Ибрагимов** (*1876-1934*) - Абайдың екінші әйелі Әйгерімнен туған баласы, ақын, аудармашы. Жасында ауыл молдасынан оқып, сауат ашқан. Кейіннен өздігінен ізденіп орысша, арабша оқып, білімін жетілдірген. 
*Турағұл 1904 жылы Күшік-тобықты еліне болыс болып сайланып, 1905 жылы өз арызы бойынша болыстықтан босатылған. 1916 жылы болыс сайлауында Шыңғыс елінің болысы Біләл Құнанбаевқа кандидат болып сайланған. 
*1917-20 жылы ол Семей өңіріндегі алаш қозғалысына белсене араласып, әр түрлі жауапты қызметтер атқарған. 
*Турағұл  бала жасынан әкесінің қолында тәрбиеленген. Сондықтан да Абайдың әрбір өлеңі қай кезде қалай жазылғанын және кімге арналғанын жақсы білген.
*Кәкітай Ысқақұлымен бірге 1909 жылы Абайдың тұңғыш өлеңдер жинағын Петербургте бастырып шығарған. 
*1927 жылы Қазақ АССР білім комиссариатына тапсырған толық қолжазба жинақтың ғылыми құндылығы аса жоғары дерек көздері болып табылады. Турағұлдың соңғы аталған еңбегі бүгінде Қазақстан Республикасының мемлекетінің  Орталық музейінде сақтаулы. 

## Турағұл үлесі
Турағұлдың Абай мұрасын жинастырып бастыруда аса құнды мағлұматтар жазып, ақын шығармаларының текстология әуелгі түпнұсқаны қалпына келтіруде абайтану ғылымына үлесі зор. Ол М. О. Әуезовқа *«Әкем туралы»* деген көлемді естелік жазып берген. Турағұлдың Абай туралы естеліктерінің қысқаша нұсқасы 1933, 1940 жылы Абай шығармалары жинағында, баспасөз беттерінде жарияланған. Турағұл ақын болумен қатар домбыра, скрипкада шебер ойнаған. Оның қызы, әнші Мәкен әкесінен үйренген Абайдың 17 әнін нотаға жаздырған. Ол А.М.Горькийдің *«Челкаш»* әңгімесін тұңғыш рет қазақ тіліне аударып (*«Таң»* журналы, 1924, №3,4)бастырған. А. Неверовтың *«Мен өмірге жерікпін»* (*Москва, 1927*), Джек Лондонның *«Балалық туралы ертегі»* (1927) және *«Балалы әйел не білу керек»* (*Москва, 1927*) деген ғылыми- медициналық кітапшаны аударып, бастырып шығарған. 
*Турағұлдың өз ағасы Әбдірахманға арнаған тағы басқа өлеңдері Абайдың мемлекіттік қорық-музейі қорында сақтаулы.	

## Дереккөздер


## Сілтемелер
* Тұрағұл Абайұлы «Әдебиет порталы» сайтында
* Ә.Ахмет: Тұрағұл Абайұлы — қазақ тілін зерлеген тұлға
* Сүйегі Шымкентте жатқан Тұрағұл Абайұлы туралы не білеміз? 

Санат:Тұлғалар
Санат:Абайтану
Тұспалдау

**Тұспалдау**, *аллегория*. Абай өз шығармаларында әдеби тілдің, поэзия тілінің бейнелілік, суреттілік мүмкіндіктерін мейлінше мол пайдаланғаны ақынның ойды орағытып, тұспалдап айту тәсілін қолдануынан да анық байқалады. 
## Абай шығармаларындағы тұспалдау
Абайдың тұспалдау шеберлігі оның халық ауыз әдебиетінің қайнар бұлағынан нәр ала білетіндігін де айғақ болады. Халық поэзиясының нұсқаларында жақын туысынан айрылған адамның басына түскен қайғыны алыстан орап әкеліп *«жарқырап жанған шырағымыз* *сөнді», «шалқар көл суалды»* деген секілді етіп айтады. Аллегория дегеніміз астарлы, тұспалдау арқылы суреттеу. Осындай тұспалдау тәсілін Абайдың еркін игергенін жоқтау өлеңіндегі:
*«Қызыл балақ қыранның
*Балапанын өрт алды.
*Жеміс ағаш бәйтерек,
*Балдырғанын өрт алды.
*Артына белгі тастамай,
*Жал-құйрығын келте алды.
*Ағайынды тойғызбай,
*Аз күн қоймай ерте алды...»*</poem>- деген жолдардан айқын аңғарамыз. Мұнда тұспалдап айтуды астарлы, [[символ]]ды мағынасы бар, нақтылы бейнелі суреттемелер түрінде беру басым келеді. Абайдың *«Базарға қарап тұрсам, әркім барар...»* деген өлеңін алсақ, алғашқы жолдарды оқығанда әңгіме базар, сауда-саттық жайында айтылатыны назар аударады. Оқи келе ғана, ақынның ойын тұспалдап айтып отырғанын, оның өлең сөзді ұғатын кім бар, кім нені талдап, нені талғайды, қандай сөзді өз керегіне жарата алады деген мәселені қозғап отырғаны белгілі болады. Сонда:<poem> *«Біреу астық алады, біреу маржан, 
*Әркімге бірдей нәрсе бермес базар, 
*Әркімнің өз іздеген нәрсесі бар, 
*Сомалап ақшасына сонан алар...»* - деген сөздерінің өлең сезді қабылдау, ұғып-түсінудегі талғампаздық, бағалай білушілік жайын танытатын астарлы, терең мағынасына қайта үңіліп, байыптап тануға болады. Тұспалдаудың озық үлгілеріне Абайдың мысал өлеңдерін жатқызуға болады. *«Есек пен бұлбұл»* атты өлеңінде Абай И. А. Крылов мысалының пернелеу мағынасына терең бойлай отырып, тәржімалап, дарынды әнші мен топас сыншының бейнесін тұспалдап, әсерлі етіп көзге елестетеді.

## Дереккөздер



Санат:Абай энциклопедиясы
Ұлт-азаттық күрес

**Ұлт-азаттық күрес** — отарлық және өзге де езгіден арылып, тәуелсіздікке қол жеткізу үшін, өзіндік ұлттық мемлекеттілікті қалыптастыру үшін жүретін күрес. Қазақ халқы мүндай ұлт-азаттық күрестің бірнешеуін басынан өткерді. 

XVIII— XIX ғасырларда қазақ халқы сырттан төнген экспансияға қарсы үздіксіз күрес жүргізді. Қазақ қоғамы XVIII ғасырдың алғашқы жартысында Жоңғар хандығымен, оның артын ала Цинь империясымен, Орталық Азия хандықтарымен өз еркіндігі үшін тынымсыз күрес жүргізіп, ең соңында Ресей империясымен бетпе-бет келді. Мешеу көшпелі мал шаруашылығына сүйенген және өз ішіндегі феодалдық алауыздықты жеңе алмаған Жоңғар хандығы жеңіліске ұшырап, жері Цинь патшалығына қарады. Шамамен осындай дөрежедегі қазақ елін Ресей империясы өзіне қосып алды. Сөйтіп, екі-үш ғасыр бойы Орталық Азиядағы елеулі күш ретінде танылған қазақ және жоңғар мемлекеттері көрші қуатты империялардың тегеурінді ілгері жылжуын тоқтата аларлықтай қарсылық көрсете алмады. Қараңыз: Жоңғар шапқыншылығы; Аңырақай шайқасы; Бұланты шайқасы; Орбулақ шайқасы; Кенесары Қасымулы; Сырым Датулы; Исатай Тайманулы; Махамбет Өтемісулы; Әбдіғаппар Жанбосынулы.

## Дереккөздер

Санат:Саясат
Санат:Тарих
Тұтқындағы батыр

**«Тұтқындағы батыр»** (*«Қараңғы үй терезесі-тұтқынорны»*) - 1894 жылы Абай туындатқан М. Ю. Лермонтовтың  *«Пленный рыцарь»* атты өлеңінің аудармасы. 
*Шығарма көлемі Лермонтовта да, Абайда да 20 жол. 
## Аударылуы
Лермонтов шығармасын Абай бұлжытпай дәлме-дәл аударған. Түпнұсқадағы көркем салыстыруларды да Абай бейнелілік сипатын, нақтылық, қарапайымдылық қасиетін толық сақтай отырып, шебер жеткізеді. Мысалы , орыс ақынының: *«Быстрое время - мой конь неизменный,
*Шлема забрало - решетка бойницы, 
*Каменный панцырь - высокие стены, 
*Щит мой - чугунные двери темницы»*,</poem> - деп келетін өлең шумағы мен қазақ ақыны аударған: <poem>*«Уақыттай өзі жүйрік ат мінезім, 
*Сауыттай шынжырлаулы тереземіз, 
*Тас дулыға болмай ма жатқан ұйым, 
*Шарайнам шойын есік бұ да бір көз»*, - деген жолдарын қатар қойып қарасақ, мағынасы жолма-жол сәйкес шығатынын байқауға болады. Алайда, бірлі-жарым еркін аударылған жолдары да бар.Мысалы , Лермонтов өлеңінің аты - *«Пленный рыцарь»*, Абай қазақша *«Тұтқындағы батыр»* деген ұғымды қолданады, ал, ол батырдың серілік сипаты «дұға» оқып, талай тойда «өлең айтып жүрген» мінезінен байқалады. Рас, Абай оның сондағы айтқаны сүйгенін мадақтаған жыр еді деп айқындап жатпайды. Лермонтовтың өлеңі, Абайдың аудармасы да бастан-аяқ сол қамаудағы тұтқынның аузымен айтылып, соның көңіл-күйін білдіреді. Ол қараңғы қапаста отырып, тек терезеден *«көгерген көктің жүзін»*, жарық сәулені, аспанда еркін ұшып жүрген құстарды көріп қапа болады, бұрынғы еркін өмірін, майданда *«қайрат қылған»* кезін еске алады. Қазіргі жағдайын бұрынғы кезімен салыстырып, ерекше тапқырлық таныта сөйлеп, тас дулыға, тас сауыт киіп жатырмын, киімімді оқ пен қылыш бұзбастай, тек астыма мінген атым жоғы ғана болмаса дейді.Өтіп жатқан уақыт - жүйрік атым, торлы терезе - киген сауытым, жатқан үйім - тас дулыға, шойын есік - шарайнам, қалқаным деп түсіндіреді. Жүйрік уақыт қажытпай қоймас, бұл азаптан өліп құтылуға ғана болатын шығар деп, өлімнен қорықпайтынын да айтады. Жарық дүниені бір көруге зар болып жатқан сорлы тұтқынның сөздері арқылы азаттықты, бостандықты аңсау идеясы сол өлеңде айрықша көркемдік шеберлікпен жеткізілген.Өлең 11 буынды қара өлең ұйқасымен (*-а, -а, -б, - а*) жазылған.
*Алғаш рет 1909 жылы Санкт-Петербургте жарық көрген *«Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі»* атты жинақта жарияланған. Туынды басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. 1945 жылғы басылымда 2- шумақтың 1-жолы *«Тәубә, дұға түкте жоқ тентек бойда»* делінсе, кейінгі жинақтарда 1909 жылғы басылым негізінде *«Тәубә жоқ, дұға да жоқ тентек бойда»* деп қабылданған.
## Дереккөздер



Санат:Абай энциклопедиясы
Теңіз суының дивергенциясы

**Теңіз суының дивергенциясы** (— айырмашылығын табу) — әлемдік мұхиттың белгілі бір зоналарында судың тереңдіктегі және беткі қабаттағы ағындары мен ағыстарының айырмашылығы; ол жер бетіндегі желдің күші мен бағыты жағынан таралуының біркелкі еместігінен, жер беті ағындары жолында орналасқан жаға сызықтары конфигурациясының әсерінен және мұхит тереңдіктеріндегі судың таралу тығыздығының бір қалыпты еместігінен болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Түңлікбайдың қатыны атың Шәріп...

**«Түңлікбайдың қатыны атың шәріп...»** -Абайдың 1855-1881 жылдар аралығында шығарған елеңі. 
*Көлемі 4 тармақты бір шумақ. 
*Жас ақын әзіл аралас өткір тілмен ауылдасы Түңлікбай дегеннің жеңіл жүрісті әйелі Шәріпті бір ауыз сөзбен сойып салады. Оны әр ит бір сарып кететін, жол бойындағы жалғыз түп шиге теңейді. Ақын жер бетіндегі жамандыққа, жәдігейлікке деген бар жиіркенішін ірікпей, лақ еткізіп құя салған. Абайға тән тіл өткірлігі, тұжырымдылық айқын көрініп тұр. Өлең 11 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған. 
*Алғаш рет ақын шығармаларының 1933 жылғы жинағында жарияланған. 
*Ешқандай текстологиялық өзгеріске ұшырамаған. Өлең орыс тіліне аударылған.	

## Дереккөздер



Санат:Абай энциклопедиясы
Арынды құбыр желісі

**Арынды құбыр желісі** (Напорный трубопровод) — 1) сұйықтықты төменнен жоғарыға қарай немесе ұзына бойға кесіндісін толтыра тасымалдауға арналған сорғы станциясының құбыр желісі. Сұйықтық қысымы арынды құбыр желісінің бойында өзгеріп отырады. Сорғы станциялардың арынды құбыры темір бетон, болат, асбестцемент, шойын және пластмассадан жасалады. Арынды құбыр желісі үздіксіз өрлеме бағытта, тік және көлбеу жазықтықтағы бұрылымдары шектелген түрде, ең қысқа жолмен тиісті жабдықтармен қамтамасыз етіліп салынады. Құбырдың ұзына бойында 100 м-ге дейін бір сорғыға бір желі, 300 м-де жоғары екі-үш кұбырға бір желі, ал 100—300 м аралығында болса, онда орнатылатын желі саны математикалық-экономикалық есептеулер арқылы анықталады. Темірбетон құбыры мелиорациялық сорғы станциясының арынды құбыры есебінде: диаметрі 1700 мм-ден жоғары, қысымы 0,5 МПа-ға дейін имарат орнында дайындалатын; диаметрі 500-1600 мм аралығында, қысымы 0,5—1,0 және 1,5 МПа, зауытта дайындалып, имарат басында құрастырылатын; диаметрі 250—800 мм аралығында, қысымы 1,0 және 1,5 МПа, қабырғалы, болат өзекті, жер асты кондырғыларына арналған болып бөлінеді. Қажет кезінде есепті қысымды 3,0 МПа дейін жеткізуге болады. Болат құбырдың мелиорациялық сорғы станциясының арынды құбыры ретіндегі қысымы 1,5 МПа-дан жоғары жағдайда оның сорғыш құбыр есебінде барлыкқ диаметрі қолданылады. Арынды құбыр желісінің барлық бағытын өзгерткен жерлерінде, құрамалы құбырларда 200 м-ден асырмай, ал жайпақ жерлерде 200-300 м сайын анкерлі тіреу орнатылады. Анкерлі тіреулердің ортасына аралық тіреулер, ал әрбір 12—21 м сайын теңестіргіш (компенсатор) орнатылады. Асбестцемент құбыры мелиорациялық сорғы станциясының арынды құбыры есебінде, диаметрі — 100- 500 мм, ұзындығы — 3-4 м, қысымы — 0,6 МПа ВТ-6, диаметрі — 200-500 мм, ұзындығы — 5 м, қысымы — 0,9 МПа ВТ-9, диаметрі — 200-300 мм, ұзындығы — 6 м, қысымы — 1,2 МПа классты түрлері қолданылады. Арынды құбыр желісі артықшылығы салмағының жеңілдігі, ток өткізбеушілігі, тоттануға беріктігі, кемшілігі — морт сынғыштығы. Шойын құбырдың диаметрі — 65—1000 мм, ұзындығы — 2—6 м және 5-10 м аралығында дайындалады. Тоттануға берік болғанымен, массасы ауыр әрі қымбат. Пластмассалы құбырдың диаметрі — 10-630 мм аралығында, қысымы - 0,25; 0,40; 0,60 және 1,00 МПа-ға дайындалады, түйістіре қыздырып жалғанады. Артықшылығы — электрхимиялық тоттануға беріктігі, болат құбырға қарағанда, арын шығыны 30% аз. Пайдалану кезінде гидравликалық кедергі тұрақтылығын сақтайды, қысымы ауыспалы процестерде басқа материалдармен салыстырғанда, көп өзгеріске түспейді; 2) Арынды құбыр желісі атқаратын міндетіне қарай: турбиналық және деривациялық болып екіге бөлінеді. СЭС-ның арынды құбырларының материалдарының негізіне: болат, темірбетон және ағаш құрылымдары алынады. Ағаш құбырлар сыртқы күштің әсеріне төзімді болады, сол себепті бақылау, жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін оларды, әдетте, ашық түрде төсейді. Ағын құбырлары ұзақ мерзімге шыдайды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Арынды сулар

**Арынды сулар** (Напорные воды) — атмосфералық қысымнан едәуір артық қысымда болатын және біршама ірі геологиялық құрылымдар (синеклиздер, моноклиндер) ішінде сутірек (су нашар өтетін) қабаттардың аралығында жататын таужыныстардағы жер асты сулары. Мұндай сулардың пъезометрлік деңгейі, оларды ұңғыма бұрғылау арқылы ашқанда, сутірек жабын мен сулы горизонттың түйіскен жерінен жоғарырақ деңгейде тұрақталады. Арын шамасы берілген нүктедегі пъезометрлік деңгей мен сулы горизонттың жабынының белгілерінің айырымына тең. Арынды сулар көбінесе артезиан сулары деп аталады. Олар Қазақстан аумағында жиі кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Арындық градиент

**Арындық градиент** (Напорный градиент) — гидравликалық еңгіштік, қысымның кемуі, сүзілудің ұзындық бірлігіне қатыстылығы. Арындық градиент гидротехникалық имараттың сүзгілік есептеуінде кездесетін ең басты көрсеткіштердің бірі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Арынсыз сулар

**Арынсыз сулар** (Безнапорные воды) — жер бетіндегі суқоймалар (көл, бөген), ағын сулар, сонымен бірге еркін бетті (су айнасы) гравитациялық жер асты сулары. Бұл суларға түсетін қысым атмосфералық қысымға тең. Арынсыз жер асты суларын ұңғымен (скважина) ашқанда су деңгейі өзгеріссіз қалады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Арынсыз-тегеурінсіз су

**Арынсыз-тегеурінсіз су** (Вода безнапорная (свободная) — тау жыныстардың кеуектері мен жарықшақтарында атмосфералық қысымға тең қысымда болатын су.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Түбек Байқошқарұлы

**Түбек Байқошқарұлы** (*1780-1870*) — ақын, айтыс өнерінің аса көрнекті өкілі. Абай ауылына көршілес Найман ішінде Сыбан елінен шығып сол жерде өскен. Түбек ақын өзінің суырып салма ақындық өнерімен жас Абайға да үлкен әсер еткен. Ұлы айтыскер ақынды ұстаз тұтып, талантын жоғары бағалаған. Бұл туралы Мұхтар Әуезов *«Абай жолы»* эпопеясында шынайы суреттеген.

## Өмірбаяны
*Жастайынан суырып салма өлең шығарып, ақындығымен елге танылған. 
*15 жасынан өлеңді серік еткен ақын алқалы жиындарда көптеген ақындармен сөз сайысына түскен, 
*Түбектің *Тезек тере, Сыбан Сабырбай, Құлмамбет, Қарқабат, Қосан, Бақтыбай, Балталы Орынбай* сияқты танымал жыр жүйріктерімен айтысына Мұхтар Әуезов өз еңбектерінде ерекше тоқталып, Түбектің айтыс өнеріне үлкен баға берген. 
*Поляк саяхатшысы А. Янушкевич 1848 жылы Семей облысында болған кезінде Түбек ақынмен кездесіп, бұл туралы өзінің *«Қазақ даласына саяхаттан күнделік және хаттар»* деген кітабында тебірене жазып, ақын талантына сүйсінген. 
*1863 жылы атақты Құлмамбет ақынмен Тезек төренің үйінде айтысып жеңуі Түбектің даңқын бүкіл Жетісу өлкесіне мәшһүр еткен. 
*1830 жылы ол Керекуге ақындығымен белгілі болған апалы-сіңлілі *Жәкежан, Айымжандарды* жеңген. Түбектің талантына орыстың түрколог ғалымы В. В. Радлов, ұлы ағартушы-педагог Ы. Алтынсарин жоғары баға беріп, оның Жанақпен айтысын өздері құрастырып шығарып, жинақтарға енгізген.	

## Дереккөздер

Санат:Ақындар
Санат:Қазақ ақындары
Түбінде баянды еңбек, егін салған..?

**«Түбінде баянды еңбек, егін салған..?»** - Абайдың кейін табылған өлеңі. 
*Көлемі 4 жол. 
*Өлеңді 1940 жылы Қ. Мұқаметханов Семейде тұратын Ташмұхамбет деген қариядан жазып алған. Абай өлеңінде *«Би болған, болыс болған өнер емес»* деу арқылы мансап армандамай, мақсат қууды уағыздайды. Жасынан оқу оқып, білім алған адам ғана ұлтының ұлы болатындығын айтып, жас ұрпақтың өмірлік мақсаты осы екенін ескертеді. 
*Өлең 11 буынды қара өлең үлгісінде жазылған. Алғаш рет ақынның 1945 жылы жарық көрген толық жинағында жарияланды.
*Басылымдарында текстологиялық  өзгерістер кездеспейді. 
*Туынды қарақалпақ, орыстағы басқа тілдерге аударылған.	
## Дереккөздер



Санат:Абай энциклопедиясы
Мұса Шорманұлы

**Мұса Шорманұлы** (1819, қазіргі Павлодар облысы, Баянауыл ауданы, Баянауыл ауылы – 26 желтоқсан 1884, Омбы) — Баянауыл сыртқы округінің аға сұлтаны, би, шешен. 
## Өмірбаяны
Қаржас руынан шыққан атақты би Шорман Күшікұлының үлкен ұлы. Шорман бидің Мұсадан басқа: Мұстафа, Иса, Аужан атты үш ұлы мен Зейнеп атты қызы болған. Шорманов өз заманы үшін жеткілікті білімді, көпке танымал және беделді адам болған. Александр Лукин деген офицердің қолында екі жыл оқып, орысша сөйлеу мен жазуды үйренген ол 1833 жылы Баянауыл сыртқы округі ашылғанда үмбетейлердің болысы болып сайланды, 1843 жылдан округтік қазысы болды. 1844 жылы Баянауылда мешіт құрылысын ұйымдастырып, медресе ашты. 1847–1949 жылдары Сібірден 60 мыңдай қазақтарды көшіріп әкеліп, округке таратып қоныстандырды. 1854 жылдан бастап – аға сұлтан. Шорманов Мәскеу мен Петербургте екі рет: 1855 жылы Ресей патшасы Николай І қайтыс болғанда, 1856 жылы Александр ІІ патша таққа отырған салтанатына барған. Қоғамдық істермен белсене араласып, өзінің туған жиені, белгілі ғалым Ш.Уәлихановпен тығыз байланыста болды. Абайдың әкесі Құнанбай істі болып, Омбыға тергеуге шақырылғанда, Дала генерал-губернаторына кепілдеме беріп, қамаудан босатып алған. 1868 жылы жаңа басқару ережесі бойынша округтер жабылып, аға сұлтандық жойылғаннан кейін 1869 жылы Шормановқа полковник әскери атағы беріліп, жылына 350 сом жалақы төленетін демалысқа шығарылды. Енді ол елінің этнографиялық ерекшеліктерін зерттеумен айналысты. Сібірде шығып тұратын газеттерге материалдар ұсынып, Географиялық қоғам ұйымдастырған көрмелер мен оның Г.Н. Потанин, Н.И. Ядринцев, Н.Ф. Костылецкий сияқты мүшелеріне қазақ елі жөнінде материалдар дайындап тұрды. Орыстың кен іздеуші көпестері келе бастағанда оларға жол көрсетуші қазақтарға жер-су аттарын орысшаламау жағын қатаң тапсырған. 1882 жылы Дала генерал-губернаторы Г.А. Колпаковскийдің тапсыруымен Павлодар мен Семей уездерінің шекарасын белгілеуге қатысқан. Қазақ жастарының білім алуына үлкен көңіл бөліп, көшпелі дала гимназиясын ашу жөнінде Батыс Сібір басшыларына бірнеше рет хатпен өтініш білдірген. Шорманов Павлодар облысы Баянауыл ауданындағы Ақкелін қонысында жерленген.

## Дереккөздер

Санат:Аға сұлтан
Санат:Қазақ би-шешендері
Мұса Аюбайұлы

**Мұса Аюбайұлы** (т.-ө. ж. б.) - Абаймен ниеттес адам. Қоңыр-көкше тобықты елінде ауыл старшинасы болған. Көп мәселелерді Абаймен ақылдасып шешіп отырған. 1876-84 ж. аралығында Үзікбай Бөрібайұлы Абайдың үстінен жоғарыға жазған арыздарында Мұсаны да іліктіріп, қара күйе жаққан. Империяның заң орындары бұл істі мұқият қарап, Мұсаны ақтап, істі қысқартқан.

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Мұқыр болысы

**Мұқыр болысы** - Абай заманындағы Семей облысының әкімшілік белігі. Абай мұнда 80 жылдары болыс басқарушысы болған. 1898 жылғы сайлау көзінде үлкен жанжал туып, Абайға қастандық жасалған. Абайдың «Сенатқа хатында» бұл оқиға жан-жақты баяндалады. Болыстың адамдарының екі ұдай болып бөлініп, дау-жанжал шыға берген соң, белгіленген сайлау екі рет өтпей қалып, болыс басқарушысы әскери губернаторының бұйрығымен тағайындалады.

## Дереккөздер



Санат:Семей облысы болыстары‎
Санат:Абай энциклопедиясы
Аспа аңғар

**Аспа аңғар** (Висячая долина) — 1)табаны негізгі аңғардың табанынан биік орналасқан қапталдық аңғар. Көпшілік жағдайда бір кездерде мұз құрсану болған тауларда кездеседі. Негізгі астауларды тереңдету нәтижесінде қалыптасады; 2) жағалау жарқабағында, теңіз деңгейінен біршама биіктікте күрт аяқталатын аңғар. Теңіз абразиясының нәтижесі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Аспа мұздық

**Аспа мұздық** (Висячий ледник) — құлама беткейлердің жоғарғы бөлігінде болар-болмас ойыстарда орналасқан тау мұздықтарының түрі. Тік құламалылығына байланысты мұз көшкіні жиі болып тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Мұқа Әділханұлы (Мұхаметқанапия)

**Мұқа Әділханұлы (Мүхаметқанапия)** (1857-1927)- әнші, композитор. 

Руы — Уақ.

Зор үнді әншілігіне қоса скрипканы жақсы тартқан. Өз ағаларының біреуінен жесір қалған жеңгесіне ғашық болып, оны заңды әмеңгеріне тигізбей алып қашып, Абай аулын паналаған. Абай оларға ара түсіп, бастарына азаттық әпереді, кейін Мұқамен дос болады. Абайдың балалары Мұқадан скрипка тартуды үйренген. Мұқа ақын да болған. Оған Абайдың, Ақылбай мен Мағауияның ақындық ықпалы тиген. Австрия композиторы И. Штраустың «Көгілдір Дунайда» вальсін скрипкада тамылжытып тартып, соған арнап «Дунай толқындары» өлеңін шығарған. Абайдың композиторлық өнерінің, ән-күйжайындағы аталы ойларының әсерімен туындаған бұл өлең әнге жарасымды сыршылдықты, табиғаттың көркем келбетін анық танытады. Өзінің туып-өскен жері - Көкен тауын суреттеп, Абайға сынатпақ болған «Көкен» өлеңінен де осы қасиет мол сезіледі.
«...Көкенге кеңпің толып, Абай аға,
Берерсің өз көзіңмен беріп баға.
Ең үстін домбырамның әнге күйлеп,
Қол соктым «Дунайская волнаға» (Нұрқатов А. Абайдың ақындық дәстүрі. - А., 1966, 130 6.). Бұл өлеңнен пейзажды лириканың реалистік үлгілерін жасаған Абай поэзиясының рухы мен туған жерді сүйе білуге үндейтін патриотизмін аңғарамыз. М. «Абай жолы» романына тарихи кейіпкер болып енген.

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Аспалы кран

**Аспалы кран** (, ) — арқалыққа ілінген, салмағы 5 тоннадан аспайтын жүкті станция имаратының ұзына бойына көтеріп тасымалдайтын қол немесе электр жетегі бар жеңіл көпір краны.

## Дереккөздер

Санат:Аспалы крандар
Мұрынбай Қанқожаұлы

**Мұрынбай Қанқожаұлы** (1834-1912) - жырау, ақын, күйші. Ел ішінде өлең-жырлары көп тараған. Соның бірі - Әбдірахман қайтыс болғанда Абай мен Ділдәға келіп көңіл айтқан жұбатуы. Ол қаралы ата-анаға жапандағы бап қурайдың басынан бір боз-торғайдың ұшып кеткенін, бұл азды аяп, көптен қорықпайтын тағдырдың ісі екенін, дүниеден жақсы, жаманның бәрі өтетінін, уақыт жеткенде ажалдың алмай қоймайтынын айтып:

«Ділдәшім, көтер басыңды
Қайғырып босқа жыламай,
Қамыққан көңлім сергісін,
Абайжан, әкел насыбай», -
дейді. Бастарына түскен қайғысы қанша ауыр болса да, қадірін жоғары бағалайтын Абай көңілдес замандасына өлеңмен жауап берген.

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Мұсажан Әкімқожаұлы

**Мұсажан Әкімқожаұлы** (1859-1933) - 1898 ж. Мұқыр сайлауында Абай өміріне қастандық ұйымдастырған Күшік-тобықты елінің кісісі. Абай өзінің «Сенатқа хатында» оны кінәлі адамдардың ең бастысы деп жазады. Абай дүниеден өткеннен кейін де, 1916 ж. Шыңғыс-мұқыр жер дауына қатысып, Абайдың баласы Тұрағұлмен тартысқа түскен.

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Мұсақүл төбе

**Мұсақүл төбе** - «Мұсақұл шайқасы» болған тарихи жер. Жидебайдың солтұстігіндегі 3 шақырым жердегі төбе. М. т. үшін Абайдың әкесі аға сұлтан Құнанбаймен Тобықтының Жігітек тобының атқамінерлері таласып, қол жинасып, соғысқан. М. Әуезовтың «Абай жолы» романында Мұсақұл төбеде болған оқиға нанымды да көркем суреттеледі.

## Дереккөздер



Санат:Абай энциклопедиясы
Ғалымжан Мұқанов

**Ғалымжан Мұқанов** (1953 ж.т.) - қазақ тілі мен француз тілінің маманы, әдебиетші, аудармашы. Француз ақыны К. Клермонттың «Владимир мен Зара немесе қырғыздар туралы» деген дастаны Мұқановтың аудармасымен 1988 ж. «Жазушы» баспасынан жарық көрді. Клермонт Джордж Байронның жұбайы, 19 ғ-да Қазақстан жерін аралап қайтқан соң осы шығармасын жазған. 1936 ж. Париждегі «Госс өлең» баспасынан басылып шыққан. Бұл Еуропада қазақтар туралы жазылған тұңғыш көркем туынды. Мұқанов күнделікті баспасөзде Абай шығармаларын мектептерде оқыту мәселесін сөз еткен бірнеше мақала жазды. 1993 ж. «Жазушы» баспасынан Мұқанов аударған Абай шығармалары «Ғақлия сөздері мен «Ескендір» және «Масғут» поэмалары» деген атпен француз тілінде жарық көрді.

## Дереккөздер


Санат:1953 жылы туғандар
Санат:Қазақстан аудармашылары
Санат:Абайтанушылар
Ыдырыс Мұстамбаев

**Мұстамбаев Ыдырыс** (1898, Семей - 1937)- әдебиет сыншысы, публицист, қоғам қайраткері. Найман тайпасының Сыбан руынан шыққан.

Ол 1918-19 ж. Семейдегі гимназияның 6 класын бітірген. Мұстамбаев 1920 ж. ақпанда БК/б/П мүшелігіне қабылданып, Зайсан уезіне қызметке жіберілген. Онда уездік АК қазақ бөлімінің меңгерушісі, уездік ревком мен уездік партия бюросына мүше болды. Семей, Өскемен, Аякөз өңірінде Кеңес өкіметін орнату және нығайту ісіне белсене қатысты. Оралда және Семейде губ. прокурор қызметін атқарды. Мұстамбаев Орынбор қаласыңда өткен Кеңестердің бүкіл Қазақстандық 1-құрылтай съөзінде Қазақстан ОАК-не мүше болып сайланған. 1920-21 ж. Семей губерниялық АК-нің мүшесі, Семей губ. қазақ бөлімінің бастығы және губ. азық-түлік комиссарының орынбасары болып істеген. 1921 ж. соңында Мұстамбаев Орал қаласында губатком, губревком мүшесі, 1922 ж. 26 тамызда Орал губерниясының прокуроры болып тағайындалған. 1928 ж. Қызылордада, 1929-32 ж. Алматыда әр түрлі партия, кеңес органдарында жауапты қызметтер атқарған. 

Мұстамбаев Ұлы Абай шығармашылығына арнап «Ұлы ақын Абай» («Қазақ тілі», 1924), «Абай» («Жаңа әдебиет» жур., 1928, №7, №8), «Ақын Абай және оның философиясы», «Ақын Абайдың қазақ әдебиеті тарихында алатын орны» («Советская степь» газ., 1928, №191) деген мақалалар жазған. Мұстамбаев дұрыс пікір қалыптастырып, абайтануға үлес қосқандардың бірі.

## Дереккөздер


Санат:1898 жылы туғандар
Санат:Семейде туғандар
Санат:1937 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан әдебиет сыншылары
Санат:Қазақстан прокурорлары
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Абайтанушылар
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Көлденең құбырлы кәріз

**Көлденең құбырлы кәріз**  — су ағызғыш жасанды жабық жүйе, жер құрғату жүйесінің онша тереңғе орналаспайтын, суды жинап оны басқа жаққа бұрып әкетуге арналған гидротехникалық құрылыс.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы

be-x-old:Дрэнаж
Көлділік

**Көлділік**  — көл айдындарының жалпы ауданының (бөгендерді қоса алғаңда) аумақтың жалпы ауданына (елді мекеннің, материктің су жинау алабы және т.б.) қатынасы, %-бен есептелінеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Көлдің ағындыға реттеуші әсері

**Көлдің ағындыға реттеуші әсері**  — көлдің жинағыш алапқа тигізетін әсеріне сәйкес судың аз немесе көп болуының көлсіз су жинағыш алаппен салыстырғандағы ағындының сандық шамасы, көлдің төменгі сағасынан кейінгі өзен ағынының табиғи бөлініп таралуы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Көлемдік сорғы

**Көлемдік сорғы**  — кірісі мен шығысына алма-кезек қатынасты және көлемі өзгеріп тұратын жұмыс камерасындағы жұмыс органының әсер ету күші арқылы сұйық зат тиісті қуатқа ие болатын сорғы. Көлемдік сорғыларға: поршеньді (плунжерлі), роторлы, өтпе қанатшалы, диафрагмалы, иірлік сорғылар және шынжырлы, таспалы, шөмішті сукөтергіштер жатады. Көлемдік сорғылар ғидромелиорациялық жұмыстарда, гидротехникалык құрылыстарда, бұрғылау қондырғыларында, бетон қоспасын және цемент ертіндісін беруде, мелиорациялық-құрылыс машиналарының механизмдері мен технологиялық жүйелерін жабдықтауда және мал шаруашылығын сумен қамтамасыз етуде қолданылады. Көлемдік сорғылардың өнімділіғі 0,010-800 м3/сағ., арыны 25-25000 м аралығында.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Көлтабандап суармалау

**Көлтабандап суармалау**  — агротехникалық талаптарға сәйкес топырақтың ылғалдығын арттыру үшін көктемгі еріген қар және жаңбыр суларын пайдалану тәсілі. Көбінесе жер бедерінің еңістігін пайдалану арқылы арна, тау бөктері мен баурайларына көденең жал, толырақтан саты жасап тасыған өзен суларын, қар тагы басқа суларды ұстап қалу нәтижесінде 1,5 : 2 метрге дейін топырақ ылғалдығын ұстайды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Саяси қауіпсіздік

**Саяси қауіпсіздік** - қоғамның саяси жүйесінің ішкі және сыртқы қауіптерден қорғалуы. Саяси қауіпсіздік - мемлекетаралық қатынастар жүйесінің шеңберінде тұрақты саяси егемендікті, ұлт мүмкіндіктері мен оның мемлекеттік институттарының мемлекеттік құрылыс мәселелерін дербес шеше алуы және тәуелсіз ішкі және сыртқы саясатты жүргізе алуын қамтамасыз ету. Сонымен бірге, жеке тұлға, қоғам және мемлекет мүдделерінің тепе-теңдігі негізделген саяси тұрақтылықты қамтамасыз ету.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Саяси қысым көрсету

**Саяси қысым көрсету** - азаматтық қоғам күштерінің мемлекеттік-өкіметтік құрылымдарға сан алуан мүдделерді жүзеге асыру мақсатында ықпал ету әдіс-тәсілдерінің жиынтығы. Саяси қысым көрсету субъектілері - азаматтық қоғамның өндірістік, конфессионалдық, этникалық, саяси және басқа мүдделерін білдіретін қысым көрсету топтары. Кермон, Мейн, Мунье сияқты зерттеушілердің пікірінше, саяси партиялар мен латенттік саяси күштер азаматтық қоғамның негізгі құрылымдық элементтері.

Қысым көрсету топтары саяси элиталардан ықпал етудің тікелей емес әдістерін қолдануына байланысты ерекшеленеді. Қысым көрсету топтары саяси шешімдерді қабылдауға немесе мемлекеттік саясатты өзгертуге өкіметтік билікке ие болмай-ақ ықпал етуге тырысады. Олар күтпеген, бірлескен болуы мүмкін. Қысым көрсету тәсілдері: ереуілдер, үгіт, сатып алу, т.б.

Саяси корпоративтіктің құрамдас бөлігі ретінде ол биліктік органдарға ықпал етудің барлық жолдарын қолданады: қажет заңдарды қабылдату, өз бағдарламаларын қаржыландыру мақсатында бюджетті қайта қарату, БАҚ сатып алу, т.б.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Көлденең су тұндырғы

**Көлденең су тұндырғы**  — құрылымына қарай: тік бұрышты болып келетін темірбетоннан жасалған су тұндырғыш камералы астау. Олар камера санына сәйкес: бір камералы және көпкамералы болып бөлінеді, Тұндырғы түрін таңдауда оның экономикалық тиімділігі мен тұнбаны жуып-шаю кезіндегі суды үнемдеу мүмкіндігі ескеріледі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Саяси қолдау тұжырымы

**Саяси қолдау тұжырымы** - нақты саяси билік пен оны жүзеге асырушылардың қажеттілігі мен негізділігін қоғамның, бұқараның мойындау шекарасы мен түрін анықтайды. Билікке саяси қолдау ол заңды қалыптасқан ережелерге, сонымен бірге мемлекеттің негізін құраушы мақсаттарға және жалпы қабылданған қағидаттар мен құндылықтарға сәйкес келген жағдайда көрсетіледі.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Оппортунизм

**Оппортунизм** ( - қолайлы, жайлы) - аз күш қолданып өзінің қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін мүмкін болатын кез келген жағдайға икемделуге дайын болу; бейімделушілік, келісімге келу; жұмысшы қозғалысында - пролетариаттың буржуазиямен таптық келісімге, ынтымақтастыққа келуіне бағытталған саясат.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Санат:Саясат
Автофагия

**Автофагия** (грек, *autos* — өзім, өздігінен; *phagein* — жеу, жою, обырлық, жемірлік) — жасуша цитоплазмасында түзілген артық заттарды, мысалы, қалыптан артық мөлшерде түзілген гормон дәншелерін (гранулаларын) өзінің лизосомаларының (органелла) көмегімен жою құбылысы. Өзінде түзілген заттарды еріту арқылы жоятын лизосомаларды автофагосомалар деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Социометриялық әдіс

**Социометриялық әдіс** - саяси психологияда кішігірім топтар мен оның ішіндегі формальды емес жеке қатынастарды зерттеуге қолданылатын әдіс. Жұлдыздар мен көшбасшыларды анықтауда ұнату мен ұнатпаудың сандық өлшемдеріне көп көңіл бөлінеді. Социометрия ұғымы XIX ғ. әлеуметтік үрдістерді зерттеуде математикалық әдістерді қолдануға байланысты пайда болды. Социометриялық зерттеудің ерекше әдістік техникасының негізін қалаушы - Джекоб Морено. Социометрия социометриялық тесттен, аутосоциометриядан, ретроспективті социометриядан және т.б. әдістерден тұрады. Топ мүшелерінің социометриялық мәртебесін оң және бұрыс таңдауды есептеу арқылы алуға болады. Бұл өз кезегінде топтың социограммасы мен социоматрицасын жасауға мүмкіндік береді. Социометрия топ ішіндегі қатынастар заңдарын қалыптастыруға мүмкіндік тудырды.

## Дереккөздер


Санат:Саясат