open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шеткі жүйке жүйесі

нобай|Шеткі жүйке жүйесі көкпен көрсетілген.
**Шеткі жүйке жүйесі** — адам мен жануарлар ағзаларында орталық жүйке жүйесінен тыс орналасқан жүйкелер жиынтығы.

Шеткі нерв жүйесі миды, жұлынды дене органдары, тканьдерімен байланыстырады. Адам мен омыртқалы жануарлардың( бауырымен жорғалаушылар, құстар, сүт қоректілер) миынан 12 жұп нерв шығады. Бұлар;1 иіс сезу,2 көру,3 көз қозғағыш, 4 блокты, 5 үш тармақты, 6 ортадан тепкіш, 7 бет, 8 есіту, тіл-жұтқыншақ,10 кезеген, 11 қосымша, 12 тіл асты нервтер. Балықтар мен қос мекенділерде тек алғашқы 10 жұп қана нервтер болады. Адам жұлынынан 31 жұп нерв шығады. Бұлардың әр жұбы дененің белгілі бір бөлеміндегі эффекторолар мен рецепторларға барады, сондықтан олардың 8 жұбы мойын, 12-сі кеуде, бесеуі бел, бесеуі сегізкөз, біреуі құйымшақ нервтері деп аталады. Бұл нервтер жұлыннан екі түбір түрінде шығады. Бұдан кейін бұл екі түбір бірігіп, жалпы, аралас баған құрады. Жақын орналасқан бірнеше нервтер нерв талшықтары арқылы өзара байланысып, нерв шумағын түзеді. Мұндай торлардың басты 3 түрі бар. Олар- мойын, иық және бел-егізкөз торлары.

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы

Санат:Жүйке жүйесі
Шилка

**Шилка** - Байқал сырты өңіріндегі өзен. РКФСР-дің Чита облысы жерінде. Амур өзенінің негізгі бастауларының бірі. Ұзындығы 555км, алабының аудаеы 201мың км².Ингода және Онон өзендерінің қосылысынан кұралады. Солтүстігінде Шилка және Амазар, оңтүстігінде Борщовочный жоталары аралығындағы терең аңғармен ағады. Аралас қоректенеді, басымы жаңбыр (80 -тей) суы. Қарашаның басында қатып, сәуірдің аяғында мұзы кетеді. Негізгі салалары: Нерча, Куэнга, Черная. Ағаш ағызылады. Сретенск қ-нан төмен кеме жүзеді. Аңғарында Шилка орналасқан. Алабында түсті металл және алтын кен орындары бар.

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы

Санат:Ресей өзендері
Шиваза Ясыр Жумазович

**Шиваза Ясыр Жумазович** ( лақап аты- Шянма) (18.5.1906 жылы, Фрунзе облысы, Мәскеу ауданы)- дүнген совет жазушысы. 1940 жылдан КОКП мүшесі. Темір ұстасы семьясында тұған. Ташкенттегі халық ағарту институтының физико-математика факультетін бітірді (1930). Қырғыз мемлекет баспасында редактор (1930-1938), бас редактор (1954-1957), " Шыйуәди Чи" (" Қазан туы") газетінің редакторы (1957-1964), Қырғыстан Жазушылар одағы басқармасының секретары (1938-1942,1946-1954) болып қызмет атқарды. Шығармалары 1929 жылдан бастап жарияланды. Оның " Таң жұлдызы"(1931), " Революция толқындары"(1932), "Таңддамалы өлеңдері атты (1958) атты жинақтары, "Мейянзының әдебиеті"(1933), "біз өткен жолдар" т.б. кітаптары, "Салир" (1936) пьесасы бар. Қырғыстан КПОК мүшелігіне кандидат (1958-1965) Еңбек Қызыл Ту, " Құрмет белгісі" ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы
Шимойын

**Шимойын** - Абақ керейден тараған ру. Шимойындыйынды шежірешілер кейде Абақ Керейден, кейде Ашамайлы Керейден таратады. Соңғы дерек бойынша оның Танаш, одан Сибан, Балта, Көшебе және Тарышы. 19 ғасырдың бас кезіндегі жазба деректерде шимойын сибанға жатады деп көрсетеді. Сондай-ақ халық арасындағы шежіре деректерде Ашамайлы Керейден Сибан, одан Шимойын, одан Байназар, Қайназар, Есназар, Ерназар, Жаназар, Маназар, Алданазар, Жолдыбай, Жылыбай, Қосай, Досай деген он бір ата тараған. Жоңғар шапқыншылығы кездерінде шимойындар керейдің басқа руларымен бірге Орта және Солтүстік Қазақстан жерлеріне ығысқан. 18 ғасырдың 2-жартысынан кейін Абақ Керейлермен бірге Шығыс Қазақстан жерлеріне жылжыды. 20 ғасырдың алғашқы кезінде оның негізгі бөлігі Петропавл және Көкшетау уездерінде, аздаған бөлігі Семей, Павлодар және Омбы уездеріне қоныстаған. Олар негізінен мал өсіріп, егін еккен. 
## Тұлғалар
* Сәбит Мұқанұлы Мұқанов
* Марат Сәбитұлы Мұқанов (тарихшы)
## Дереккөздер

Санат:Қазақ рулары
Шинфейнерлер

Шинфейнерлер- 20 ғасырдың бас кезінде құрылған ирланд саяси ұйымының мүшелері. Ол өз қатарына ирланд ұллтық буржуазиясы мен радикалдық интеллигенцияның патриоттық топтарын біріктірді. Ол Ирландияны ағылшын отарлық үстемдігінен азат ету мақсатын қойды. 1-дүн. жүз. соғыстың (1914-1918) аяқ шенінде Шинфейн жаппай саяси уйымға айналып, ирланд халқының ұлт-азаттық күресіне басшы роль атқарды. 1918 жылы олар дублинде өздерін 1-ирланд парламентіміз деп жарияланды. 1921 жылы оның оңшыл басшылары тәуелсіздік мәселесіне ағылшын үкіметімен ымыралық шарт жасады. Бұл келісім ирланд ұлт-азаттық қозғалысының жікке бөлінуіне және Ирландияда азамат соғысының( 1922-23) басталуына әкеліп соқты. Соғыста шинфейнерлер жеңіліске ұшырап, астыртын жағдайна көшті. 1957 жылы ол өзінің жария саяси партиясын қайта құрды. 1970 эылдардың бас кезінде ол екі қанатқа өлінді. Олардың бірі ("ресми") Ирландияны саяси жолмен бірікитіру үшін күрес жүргізді. Екіншсі уақытша террирорлық күрес әдісін ұстады. 

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы
Григорий Романович Ширма

thumb|right|200px|
**Григорий Романович Ширма** (21.1.1892 жылы, қазіргі Брест облысы, Пружан ауданы - 23.03.1978, Минск)- белорус совет хор дирижері, фольклорист, қоғам қайраткері, КСРО халық артісі (1955), Соц. Еңбек Ері (1977).

1959 жылдан КОКП мүшесі. 1918 жылы Седлецк мұғалімдер институтын бітірді. 1912 жылдан ұстаздық етті. 1- дүние жүз. соғысқа қатысты. 1940 жылы Белорус КСР-інің Мемлекеттік хор капелласын ұйымдастырды, әрі 1970 жылға дейін оның көркемдік жағын басқарды. Белорус халқының муз. фальклорын зерттеп, 2000-нан аса ән жинады.

"Белорус халық әндері" (1929, Вильнюс), "Белорус халық әндері, жұмбақтары, шағын әңгімелері" (1947, Минск) т.б. еңбектірі жарық көрді.

Ленин орденімен, Болгар Халық Республикасы орденімен және басқа екі орденмен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:21 қаңтарда туғандар
Санат:1892 жылы туғандар
Санат:Пружан ауданында туғандар
Санат:23 наурызда қайтыс болғандар
Санат:1978 жылы қайтыс болғандар
Санат:Минскіде қайтыс болғандар
Санат:Минскнің Шығыс зиратында жерленгендер
Санат:Беларусь хор дирижерлері
Санат:КСРО хор дирижерлері
Санат:XX ғасыр хор режиссерлері
Санат:Беларусь сазгерлері
Санат:КСРО сазгерлері
Санат:XX ғасыр сазгерлері
Санат:Беларусь музыка педагогтары
Санат:КСРО музыка педагогтары
Санат:XX ғасыр музыка педагогтары
Санат:Беларусь музыкатанушылары
Санат:КСРО музыкатанушылары
Санат:XX ғасыр музыкатанушылары
Санат:Беларусь фольклоршылары
Санат:КСРО фольклоршылары
Санат:XX ғасыр фольклоршылары
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:КСРО халық әртістері
Санат:БКСР мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Белорус КСР халық әртістері
Санат:Белорус КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Санат:Әулие теңапостолдар Кирилл және Мефодий орденінің иегерлері
Санат:КСРО сазгерлер одағы мүшелері
Санат:КСРО жазушылар одағы мүшелері
Санат:Белорус КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Санат:Беларус мектебі серіктестігінің мүшелері
Санат:КСРО хормейстерлері
Санат:Беларусь хормейстерлері
Санат:КСРО этнографтары
Санат:Беларусь этнографтары
Санат:Беларусь көсемсөзшілері
Санат:КСРО көсемсөзшілері
Санат:КСРО академиялық музыканттары
Санат:Беларусь академиялық музыканттары
Санат:Поляк Республикасында (1918-1939) қуғындалғандар
Санат:Чугуев әскери училищесі түлектері
Санат:Седлецк мұғалімдер институты түлектері
Крушельницкий Марьян Михайлович

**Крушельницкий Марьян Михайлович** (18. 4. 1987, қазіргі Тернополь обл., - 5. 4. 1963, Киев) - украин совет актері, режиссер, театр қайраткері, профессор (1947). КСРО халық артисі (1947).1943 жылдан КОКП мүшесі. Шаруа семьясында туды. Сахналық қызметін 1915ж. бастады. 1924 ж. Прага ун-тінің филос. ф-тін бітірді 1924-52 ж. Киевтің "Березиль" театрының (қазіргі Харьковтың Т. Г. Шевченко атынд. драма театры) актері болып, көркемдік жағын басқарды. Рольдері: Иван (Кропивницкийдің "Жүрекке ерік берсең - еріксіздікке тап боларсың" пьесасында), Швандя (Треневтің "Любовь Яроваясында"), Гаврила ( Корнейчуктың "Богдан Хмельницкийінде"). Ол - украин сахнасында В. И. Лениннің сахналық тұлғасын (Корнейчуктың "Шындығында") тұнғыш жасаған актерлердің бірі. 1952 жылдан өмірінің соңына дейін Украинаның И. Франко атынд. театрында (1956 жылдан бас режиссері болды) қызмет етті. Театрда спектакльдер қоюмен бірге Киевтің театр өнері ин-тында пед. қызметпен шұғылданды. Киноға 1926 жылдан түскен. 3-4 сайланған УССР Жоғ. Советінің депутаты. КСРО Мемл. сыйлығының лауреаты ( 1947,1948). 2 рет Ленин орденімен және Еңбек Қызыл Ту орденімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы
Алексей Иванович Шибаев

**Алексей Иванович Шибаев** (21.2.1915 жылы, Горкьий облысы, Спасское ауданы)- совет партия және кәсіподақ қайраткері. Соц. Еңбек Ері (1973). 1940 жылдан КОКП мүшесі. 

* еңбек жолын фабрика-завод училищесінде оқудан бастады.
* Горький университетін бітігеннен соң, Новосибирскідегі В.П.Чкалов атындағы заудта инженер-констуктор, цех бастығы.
*  1943-1947 ж. сонда БК ОК-ніңпартия ұйымдастырушысы.
* 1947-1955 жылдар Ровтов және Саратов облыстарында з-д директоры.
* ол 1955 жылы Саратов облысында партия комитетінің 2-секретары болып сайланды.
* 1959-1976 жылдары осы обкомның 1-секретары.
* 1976 жылғы  қарашадан Кәсіподақтардың Бүкіл одақтық Орталық Советінің (ВЦСПС) председателі. 

Ол партиясының 22-съезінен бері КОКП ОК-нің мүшесі, 6-9 сайланды.

* КСРО Жоғ. Советінің депутаты.

* 4 рет Ленин орденімен және басқа орден медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы

Санат:КОКП ОК мүшелері
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:1915 жылы туғандар
Санат:1991 жылы қайтыс болғандар
Шируан

Шируан- Солтүстік Азербайжандағы тарихи облыс. "Шируан" атауы Сасани әулеті дәуірінен (226-651) "Шаруан" деген атпен белгілі. 654 ж. Шируанды арабтар жаулап алды да, әуелі Шируаншаһ әулетінің негізін қалаушы Йазилер (681-1027), сонан соң Кесранилер (1027-1382) және Дербенилер әулеттерінің (1382-1538) мұрагерлер иелігі болды.12-13 ғ-да Шируан Грузиямен жақындасып, 1465-66ж. Россиямен байланыс орнатты. Шируан ірі мәдени орталыққа айналды, Низами, Хагани,Фелеки осында тұрып,шығармаларын жазды. Сефеви әулеті мемлекетінің күшеюіне байланысты Ш. оған тәуелді болды.1748 ж. Ш. территориясында дербес Шируан хандығы құрылды.

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы
50 еуро

**50 еуро ** немесе € 50 - номиналды құны бойынша төртінші еуро банкноты. Ол валюта енгізілгеннен бері қолданысқа 2002 жылдан бастап ие.

## Дизайны
50 еуроның өлшемі 140×77 мм болып келеді. Ол қою және сарғылт түс гаммасында жасалған. Әрбір еуро банкнотында көпірлердің немесе Еуропаның тарихи стиліндегі есік әшекелегіш құрылғы суреттері салынған болып келеді.

50 еуро қалған банкноттар секілді номиналына, валюта атауына, Еуроодақ  туына, Еуропа орталық банкінің президентінің қолына, ЕО тың 12 жұлдызына, шығарылған жылына (уақытына) және банкнотты қорғау элементтеріне ие.

## Банкнотты қорғау элементтері
50 еуро банкноты голограммамен, EURion жұлдыздармен, сулы таңбалармен, рельефты мөрмен, қорғағыш жіппен, ультрафиолетті сиямен, микромөрмен, матты бетпен, штрихкодпен және белгілі математикалық ережеге сәйкес сериялық нөмірімен қорғалған. 
Эмитент құпиятаңбасы оң жақ шетінде орналасқан.

## Өзгерістер
2002 жылдан бастап банкнот дизайнына ешқандай өзгерістер енгізілмеген болатын, бірақ 2011 жылы жаңаланған дизайнмен банкноттың жаңа тобы қолданысқа енгізілген болатын. Осы өзгерісте Еуропа орталық банкінің  бұрынғы  президенті Вим Дейсенберг қолы жойылып, жаңа президенті Жан-Клод Трише қолы қойылған.

## Дереккөздер


Санат:Еуро банкноттары
Шишич Фердо

Шишич Фердо(9.3.1869- 21.1.1940)- Югославия тарихшысы, Оңтүстік славян ғылым және өнер академиясының толық мүшесі (1910 жылдан). Ұлты-хорват. 1900 жылдан философия докторы. 1908-1909 жылдары Загреб университетінің ұлттық тарих кафедрасында штаттағы негізгі, ал 1910-1939 жылдары штаттағы профессоры, Хорват-серб коалициясының (1905 жылдың аяғында құрылған) белсенді мүшесі. 1908 жылы ол хорват сейміне депутат, ал 1910 жылы венгр-хорват соборына делегат болып сайланды. Зерттеуші ретінде ол қоғамның дамыуы  оның заңдарымен емес, қайта адамдардың ерікті еркімен және кейдесоқ жағдайымен анықталады деп санайтын методологияны басшылыққа алды. Фердо Шишич Хорватиясының тарихы жөнінен, жеке мәселелер жайында еңбектер жазды, бірсыпыра деректемелер жариялады.

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы
Уолтер Ширра

**Уолтер Марти Ширра кіші** (; 12 наурыз 1923, Хаккенсакта, Нью-Джерси, АҚШ — 5 мамыр 2007, Сан-Диего, Калифорния, АҚШ) — америкалық НАСА ғарышкері, АҚШ әскери-теңіз күштерінің әскери-ұшқышы. 1959 жылы АҚШ-тың ғарышқа адамдар жіберуінің алғашқы әрекеті болған «Меркурий жобасының» 7 ғарышкерлерінің біреуі болды.

## Сыртқы сілтемелер
* 

Санат:АҚШ Әскери-теңіз академиясы түлектері
Санат:Эмми сыйлығының иегерлері
Иван Иванович Шишкин

нобай
**Иван Иванович Шишкин** (25.1.1832, Елабуга - 20.3.1898, Санкт-Петербург) - орыс кескіндемешісі, 19 ғасырдың 2-жартысындағы орыс реалистік пейзажының негізін салушы, Петербург Көркемсурет академиясының академигі (1865) әрі профессоры (1873). Көпес семьясында туған. Мәскеудің кескіндеме, мүсін және сәулет өнері училищесінде (1852-1856), Көркемсурет академиясында оқыды(1856-1865). Передвижниктер бірлестігінің ұйымдастырушы- мүшесі. Петербургте тұрған. Өз творчествосы демократиялық эстетикамен тығыз байланысты ол орыс пейзажы жайлы эстетикалық ой-пікірді ұлғайтты әрі орыс кескіндемесінде орман көрінісін бейнелеуді қалыптастырды. Ол орыс табиғатының сұлулығы мен кендігін көрсететін " Қара бидай" (1878), "Көз жеткізсіз орман" (1884), "Қарағайлы ормандағы таң"(1889) және т.б. атты кең тынысты суреттердің авторы. Ол шебер суретші әрі литнография және гравюрамен де шұғыланданған. Передвижниктер мақаласының иллюстрациясына қараңыз.

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Яков Павлович Шкетан

Шкетан.М ( лақап аты; шын аты-жөні- Яков Павлович Майоров; 29.10.1898, Оршан ауданы- 16.5.1937)- мари совет жазушысы. Кедей шаруа семьясында туған. 1922-1929 жылдары ә Иошкар кечеә ( "Қызыл түн") атты газетте қызмет істеді. Ол драматург, актер және режиссер ретінде мари ұлттық театрын құруға көп күш жұмсады. 1929 жылы туған ауылына келіп, колхоз құрылысына қатысты. Тұңғыш пьесасы " Қажетсіз" 1919 жылы алғашқы әңгімесі "Құдай кінәсі" 1923 жылы жарық көрді. Оның пьесаларында жаңа өмірге жол іздеген мари еңбекшілерінің талабы суреттеледі. "Беу, ата-аналар"(1928), "Лай тұнбасы" (1932) және т.б. драмалары респ. театрларда үнемі қойылып келеді. Ол көптеген әңгімелер, очерктер және публицистикалық мақалалар жазды. Оның " Эренгер" (1923; орыс тілінде 1953) атты романы- мари әдебиетіндегі тұңғыш күрделі шығармалардың бірі. Романда мари халқының өміріндегі өзгерістерсоц. құрылыс бейнеленген. 

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Шляхта

**Шляхта** ( - тұқым тек) — Орталық Еуропаның бірсыпыра елдерінде (оның ішінде Польшада, Литвада т.б.) үстемдік етуші феодалдық таптың негізгі бөлігінің атауы; дворяндар қауымымен бара-бар. Ол алғашқыда рыцарьлар қауымынан, ақсүйек феодалдардың төменгі тобынан құралды. Сословие ретінде 14-16 ғасырларда қалыптасты. Кейіннен ол құрамына ақсүйек феодалдардың жоғары тобы - магнаттар қосылды. 16-18 ғасырларда Поляк-литва мемлекетінде шляхта республикасының мемлекет құрылысы қалыптасты. 18 ғасырда Речь Посполита бөлінгеннен кейін шляхта үстемдік етуші ұлттық дворяндар қауымымен теңесті. Кейде "шляхта" термині чех жерлеріндегі ақсүйек феодалдардың сословиесіне  де қолданылады (жоғарғы Шляхта-пандар, төменгі-земандар).

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы
Санат:Литва тарихы
Санат:Польша тарихы
Шмидт Вильгельм

Шмидт Вильгельм (16.2.1868-10.2.1954)- Австрия этнографы, лингвист. Венаның этногр. мәдениеттарихы мектебінің негізін салушы, католик попы. 1895-1938 жылдары Австрияда, кейіннен Швейцарияда тұрды. Вена (1921-1938), Фрейбург (1939 жылдан) университетінің профессоры. Ол Оңтүстік-Шығыс Азия, Мұхит аралдары және Австралия тілдеріне салыстырмалы зерттеулер мен жіктеу жұмыстарын жүргізген маман. Ол этногр. жөніндегі білімін "ең алғаш адамды құдай жаратқан" деген теориясын ғылми ақиқат деп дәлелдеуге арнаған. Оның бұл идеясын католиктік топтар қолдады, ал ғылыммен шұғылданушы топтар оған сенімсіздікпен қарады. Оның теріс көзқарасына қарамастан оның жинаған мол деректері " алғашқы" діншілдікті түсіндіру жөнінде ғылымда бағалы еңбек болып есептелінеді.

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы
Хельмут Шмидт

**Шмидт Хельмут** (23.12.1918 жылы туған)- Германия Федерациялық Республикасының мемлекеттік қайратекрері. 1949 жылы Гамбург университетінің экономика факультетін бітірді. 1946 жылдан Германия с.-д партиясының (ГСДП) мүшесі. 1953-1962 жылдары және 1965 жылдан бундестаг депутаты. 1967-1969 жылдары бундестагта с-д фракциясының председателі. 1968 жылдан ГСДП председателінің орынбасары. ГСДП және Ерікті демокр. партиясының үкімет коалициясы құрылғаннан кейін қорғаныс министрі(1972-1974). 1974 жылы мамырдан ГФР-дің федералдық канцлері. КСРО-ға бірнеше рет ресми сапармен келіп кетті.

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы
Маттиас Якоб Шлейден

**Маттиас Якоб Шлейден** (; 5 сәуір 1804 — 13 маусым 1881) — неміс ботанигі. Гейдельберг университетін бітірген (1827). 1839-1862 жылдары Иена университетінің ботаника профессоры. Осы университеттің ботаникалық бағының директоры (1850). 1863-1864 жылдары Ресейде Дерпт университетінің антропология кафедрасының меңгерушісі. Оның "Основы научной ботаники" (1842-1843) т.б. ғылми еңбектері ботаника ғылымын одан әрі дамытуға, жануарлар мен өсімдік клеткалары құрылысын, өсімдік морфологиясын зерттеуге арналған. Ол идеалистік натурфилософия ілімін сынады. Оның бірқатар ғылми еңбегі орыс тіліне аударылды.

## Дереккөздер

Қазақ Совет Энциклопедиясы

Санат:Германия ботаниктері
Санат:Ботаникалық таксондар авторлары
Шоқай мазары

Шоқай мазары- 19 ғасырдың орта кезінде қабір басына портал-күмбезді үлгімен тұрғызылған архит. ескерткіш. Жамбыл облысы, Сарысу ауданындағы Байқадам с-нда. 1946 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (Ә.Х.Марғұлан) зерттеу жұмыстарын жүргізді. Мазар текше жобамен қызыл кірпіштен тұрғызылған. Шеңберленіп келген барабан дулыға іспетті күмбезге ұласады. Барабанды айналдыра жылтыр плитадан фриз тартылған. Еңселі порталының қос босағасында мұнараға ұқсас минареттері бар. Жоғарылаған сайын сүйірлене түскен қос минареттің басында азаншыға арнап күмбезшелі қондырғы  ортақтан. Порталындағы жебеге ұқсас тайыз қуыс ортасынан есік шығады. Шоқай мазарының интеръері жебеге ұқсас тайыз қуыстармен, ішкі еңсенің қабырғамен ұласар жердегі дөдегесі геометриялық өрнекті фризбен әсемделген.

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы
Шомлаи Артур

Шомлаи Артур (28.2.1883, Бадупешт-11.11.1951)- венгр актері, қоғам қайраткері, ВХР халық артисі (1951). 1900 жылы Будапешттегі ( "Вигсинхаз" театры) театр студиясын бітіргеннен кейін провинциялық театрларда ойнады. 1905 жылы "Вигсинхаз" театрына қайта оралды. Бұдан кейін будапешттің көптеген театрларында қызмет етіп,Гамлет, король Лир (Шекспирдің осы аттас трагедияларында), Тиборц, Петур (Катонаның "Банк-Банында"), Президент (Шиллердің "Зұлымдық пен махаббатында") т.б. рольдерді орындады. 1945 жылдан Ұлттық театрда қызмет етті. Ол-венгр ұллтық театр өнеріндегі реалистік бағыттың негізін салушылардың бірі. Алғаш рет Венгр актерлері одағын басқарды. ВХР мемлекет сыйлығының лауреаты (1948,1951).

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы
Карл Шорлеммер

Шорлеммер Карл (30.9.1834-27.6.1892)- неміс химик-органигі. 1871 жылдан Лондон корольдык қоғамының мүшесі. 1859 жылы Гисен университетін бітірді. 1859 жылдан Манчестердегі Оуэн колледжінде (1874 жылдан профессор) жұмыс істеді. Ол тас көмірді құрғақ айдағанда шығатын өнімдерін,мұнай және онң құрамында болатын қанық көмірсутектерді зерттеді. Оның қанық көмірсутектерді зерттеулері органик, химияның дамуына үлкен әсер етті.  Метил радикалдары, сутекті этил,этан қосылыстарының ұқсастығын дәлелдеді (1868). Ол органик химия тарихын зерттеп " Возникновение и развитие органической химии" деген өте бағалы еңбек жазды (1889). Ол германия с.-д партиясының мүшесі, К.Маркс және ф. Энгельспен дос болған.

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы
Шмидт мұз асты жазығы

Шмидт мұз асты жазығы- Шығыс антарктидадағы советтік континент аралық "Комсомол" және " Восток" ст-лары ауданындағы түпкі жыныстық беттің бөлігі. Оңтүстік-батыстан Гамбурцев, солтүстік-батыстан ГОлицын мұз асты тау жоталарымен қоршалған. Кейбір бөліктерінің тереңдігі 4500 м-ден асатын қалың материктік мұзбен жабылған. Советттік антарктикалық экспедиция мұх жабынын сейсмозондтау, сонымен қатар гравиметрлік және геомагниттік бақылаулар жүргізу нәтижесінде 1957-1960 жылдары ашқан.  Бұл зерттеулер нәтижесінде біршама тереңде деп есептелген мұз шарасы теңіз деңгейіне жақын биіктікте жатқандығы анықталды. Австралияның антарктикалық экспедициясының 1962 жылғы жүргізілген зерттеу жұмыстары бұл облыстың солтүстік бөлігінің түпкі жыныстық беті теңіз деңгейінен 1500 м төмен О.Ю.шмидтің кұрметіне осылай аталған.

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы
Томас Пейн

Пейн Томас (29.1.1737, Тетфорд Ұлыбритания-8.6.1809, Нью-Йорк, АҚШ)- АҚШ-тың және Ұлыбританияның қоғам және саяси қайраткері, 18 ғасырдың ағартышулары революцияшыл қанатының өкілі. 1774 жылы Солтүстік Америкаға кетті. Мұнда көп кешікпей ағылшын отарларының тәуелсіздігі жолындағы көрнекті күрескерлердің біріне айналады. АҚШ-та құлдықты жоюды талап етті. 1777-1779 жылдары П-Конгрестің шетелдер ісі жөніндегі комитетінің секретары. Ұлы француз революциясын қызу қолдады. " Адам правосы" атты трактат жазып (1791-1792), онда халық суверенитеті мен республиканизм идеясын дамытты, адам және азамат правосы жөніндегі француз Декларациясының революцияшыл принциптерін қорғады.

## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы
Голубцы

thumb|250px|голубцы|
**Голубцы** - көбінесе күріш қосылған фарш және қырыққабат жапырағынан дайындалатын тағам түрі. 

## Дайындалуы
Жас қырыққабаттың жапырақтарын қайнаған тұзды суға 5-10 минут салып қояды да, содан кейін кепсермен сүзіп алып, суын сорғытады және ептеп жаныштайды. Фаршты капуста жапырағына орап, табадағы қазған майға қуырады. Содан соң кастрюльге салып, үстіне қаймақ немесе томат соусын құйып, 25-30 минут духовкада бұқтырып пісіреді. 

### Еттен фарш дайындау
Етті еттартқыштан өткізіп алып, үстіне майға қуырылған пияз, жықсылап жуылған шикі күріш, тұз, бұрыш салады. 1 кг капустаға: 400 г сұрп ет, 50 г күріш, 2 бас пияз, 2-3 ас қасық сары май немесе маргарин, тұз және қара бұрыш қажет. 

## Тағы қараңыз
* Долма

## Дереккөздер


Санат:Әзербайжан асханасы
Санат:Қырыққабат тағамдары
Санат:Еуропа асханасы
Санат:Орыс асханасы
Санат:Беларусь асханасы
Санат:Украин асханасы
HAMMER (файлдық жүйе)

**HAMMER** –  64 биттік B-ағаштардың құрылысында негізділген кластердік файлдық жүйе. Мэттью Диллон HAMMER жүйені DragonFlyBSD деген операциялық жүйе үшін жасалған.

### “Hammer” файлдық жүйенің мүмкіндіктері
* Файлдық жүйенің тарихынды сақтау ( бағыттылатын ескі деректердің тазарту)
* Үлкен көлімді қолдайды (1 Экзабайтқа дейін)
* Жалған файлдық жүйелермен жұмыс істеу мүмкіндік және жалған файлдық жүйедердың деңгейде айналарды жасау
* Күшейтілген деректердің жинақылығын бақылау (CRC мета-деректердің бақылау)
* Файлдық жүйенің қателерден кейін бірден ашық болып қалуы (*fsck* жүргізу керегі жоқ)
* Файлдық жүйе кластермен жұмыс жасау және алыстағы деректерге жеткізу үшін оңтайландырылған
## Дереккөздер


Санат:BSD
Айналар 2

**«Айналар 2»** () — Виктор Гарсияның фильмі. Фильм бірден DVD ге шықты. Әлемдік премьера —  2010 жылы 5 қазанда болды. АҚШ тағы премьера: 19 қазанда болды. « Айналар» фильмінің сиквелі.

## Сюжеті
Макс қалыңдығы қаза болған соң, әкесінің өтінішімен ірі дүкенде түнгі күзетші болып жұмыс істейді. Ол есінен ауысқан Генриді алмастырады. Макс айналардан қыздың мәйітімен, қызметкерлердің өлімін көреді. Макс айнадан не керектігін сұрағанда, оқ жоғалып кеткен Элеанорды нұсқайды.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* 
Санат:Қорқынышты фильмдер
Санат:АҚШ қорқынышты фильмдері
Түркменбашы темір жол бекеті

**«Туркменбашы»**— Түркмен темір жолдарының құрылып жатқан бекеті.　бұл станция 1895 жылы ашылған.

## Сурет

File:Türkmenbaşy säheriň demirýol meňzili (depo).JPG|


## Дереккөздер


Санат:Түрікменстан
Санат:Темір жол
Лототрон

**Араластыру жүйесі бар нөмірленген сан беретін автоматтық құрал.** Ол лотареялық ойындарды жүргізуде қолданылады.

## Лототрон түрлері

### '''Ауырлық күшіндегі  ЛОТОТРОНДАР'''

Осы лототрон түрінде қатты резеңке шарлар қолданылады. Ол оған қарама - қарсы бағытта қолданылатын күрекшелер арқасында араласады. Лототрон бір шардан беріп тұрады. Жарықсезгіш сенсор шардың шыққанын бақылап, бірнеше шардың бір уақытта түспеуін қамтамасыз етеді. 

### '''Ауа ағынындағы  ЛОТОТРОНДАР'''

Осы лототрон түрінде шарларды қозғалту үшін ауа ағындары қолданылады. Осы лототрон түрінде арнайы жеңіл шарлар қолданылады. Олар лототрондарға арнайы қолғап арқылы жүктеледі, себебі кері жағдайда шарлар салмағы көбеюі мүмкін.

## Лототрондарды тексеру ережелері
* 1980 жылы шетелдік елдерге лототрондарды тексеру үшін жаңа ережелер енгізілген болатын.

* Ойындарға қатысатын лототрондар өздерінің сертификаттарына ие болуы тиіс.

* Әрбір ойыннан кейін шарлар өлшенуі тиіс. Ол шарлардың ауысуынан сақтану үшін қолданылады.

* Орегонда лотарея ойынын полицей қызыметкері бақылап тұрады.

* Ойын басталарға дейін құрылғы жабық бөлмеде тұруы тиіс.

## Лототронды қолданушы ойындар
*Mega Millions
*Powerball
*«Спортлото 6 из 49»

## Дерек көздері
https://ru.wikipedia.org/w/index.php?search=лототрон&title=Служебная%3AПоиск&go=Перейти
Су асты коммуникациялық кабель

**Су асты коммуникациялық кабель** () - мұхит немесе теңіздің екі бетінде орналасқан станциялардың арасын жалғау үшін су түбіне жатқызылатын телекоммуникация сигналдарын жеткізу кабелі. Алғашқы су асты коммуникация кабелі телеграф трафигін тасылдау үшін 1850-ші жылдары төселген. Кабельдердің бертінгі қолданысы телефон, содан соң электронды дерек трафигі (мыс. интернет) үшін бағытталған.

Заманауи кабельдердің диаметрі көбінесе 69 мм, ал салмағы метрге шаққанда 10 киллограмм болып келеді.  2010 жылғы ақпаратқа сәйкес Антарктидадан басқа барлық құрлықтар су асты кабельдерімен байланыстырылған.

## Дереккөздер
ҚР ІІМ Жол полициясы комитеті

Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің Жол полициясы комитеті Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің құзыреті шегінде жол қозғалысы қауіпсіздігін қамтамасыз ету саласында арнайы атқару және бақылау функцияларын жүзеге асыратын ведомство болып табылады. Комитеттің негізгі міндеттері мыналар болып табылады: жол қозғалысы қауіпсіздігін қамтамасыз ету саласында мемлекеттік саясатты іске асыруды қамтамасыз ету; Қазақстан Республикасында жол қозғалысы қауіпсіздігінің қамтамасыз етілуін мемлекеттік бақылауды ұйымдастыру жөніндегі функцияларды қамтамасыз ету; жол қозғалысы қауіпсіздігін қамтамасыз етуді үйлестіру жөніндегі функцияларды қамтамасыз ету.
Комитеттің төрағасы
Бисенқұлов Берік Байболлаұлы
Мекенжайы: 010000 Қазақстан, Астана қ-сы, Ш. Айманов к-сі, 4
Телефон: +7 (7172) 71-58-68
Сенім телефоны: +7 (7172) 71–58–25
Ресми сайт: http://www.zholpolice.kz/
Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің Әкімшілік полиция комитеті

**Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің Әкімшілік полиция комитеті** — қоғамдық тәртіпті сақтау, жол жүрісі қауіпсіздігі, қылмыстық және әкімшілік құқық бұзушылықтарды ескерту, анықтау және жолын кесу, қылмыстарды ашу, құқық бұзушылықтардың алдын алу, кәмелетке толмағандар арасындағы құқық бұзушылықтардың алдын алу, өз құзыреті шегінде тұрмыстық зорлық-зомбылыққа қарсы күре саласында мемлекеттік саясатты іске асыру, Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген құзыреті шегінде әкімшілік өндірісті жүзеге асыру салаларында басшылық жасауды қамтамасыз ететін Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің ведомствосы.

## Тарихы
Әкімшілік полиция комитеті Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2006 жылғы 21 сәуірдегі №313 Қаулысымен құрылды.

## Міндеттері
# Құқық бұзушылық профилактикасы
# Қоғамдық тәртіпті сақтау
# Жол жүрісін және оның қауіпсіздігін қамтамасыз етуде мемлекеттік бақылау және қадағалау
# Азаматтық және қызметтік қару мен оның патрондары айналымын мемлекеттік бақылау
# Күзет қызметі саласында мемлекеттік бақылау
# Ішкі істер органдарына ведомстволық бағынысты әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы істер бойынша әкімшілік өндірістің жағдайын бақылау

## Құрылымы
Комитеттің 1 бөлімі және 7 басқармаcы бар (2023 жылға):
# Қару айналымын бақылау бөлімі
# Ұйымдастырушылық-аналитикалық жұмыс және бақылау басқармасы
# Қоғамдық тәртіпті сақтау басқармасы
# Әкімшілік практика басқармасы
# Ювеналдық полиция және әйелдерді зорлық-зомбылықтан қорғау басқармасы
# Профилактикалық қызмет басқармасы
# Тіркеу және цифрландыру басқармасы
# Жол қауіпсіздік басқармасы

## Дереккөздер

Ә
КҚР ІІМ Есірткі бизнесіне қарсы күрес және есірткі айналымын бақылау комитеті

Қазақстан Республикасы Iшкi iстер министрлiгiнiң Есiрткi бизнесiне қарсы күрес және есiрткi айналымын бақылау комитетi Iшкi iстер министрлігінiң құзыретi шегінде арнайы атқарушылық және бақылау-қадағалау функцияларын, сондай-ақ есiрткi құралдарының, психотроптық заттардың, прекурсорлардың айналымын мемлекеттiк реттеу және олардың заңсыз айналымы мен оларды терiс пайдалануға қарсы iс-қимыл жасау саласында үйлестiрудi жүзеге асыратын ведомство болып табылады. Комитеттiң негізгі мiндеттерi есiрткi құралдарының, психотроптық заттардың және прекурсорлардың айналымы саласында мемлекеттiк саясатты iске асыру мен қоғамдық және мемлекеттiк қауiпсiздiктi қамтамасыз ету мақсатында олардың заңсыз айналымына қарсы iс-қимыл шараларын белгiлеу болып табылады.
Комитеттің төрағасы
Выборов Анатолий Николаевич
Қазақстан Республикасы Индустрия және жаңа технологиялар министрлігі

**Қазақстан Республикасының Индустрия және жаңа технологиялар министрлігі**— Қазақстан Республикасы үкіметі құрамына енетін Қазақстан Республиксының орталық атқарушы органы, Қазақстан Республикасындағы индустрия және елді индустриялық-инновациялық, машиналар мен жабдықтардың қауіпсіздігі және химия өнімінің қауіпсіздігі; арнайы экономикалық аймақтарды құру, олардың жұмыс істеуі және оларды тарату, сондай-ақ оның құзыретіне жатқызылған қызмет саласында мемлекеттік органдарды салааралық үйлестіруді жүзеге асырумен айналысады.

Индустрия және жаңа технологиялар министрі — Әсет Өрентайұлы Исекешев

## Тарихы

## Құрылымы
* ҚР ИЖТМ Атом энергетикасы комитеті
* ҚР ИЖТМ Инвестиция комитеті
* ҚР ИЖТМ Туризм индустриясы комитеті
* ҚР ИЖТМ Мемлекеттік энергетикалық қадағалау және бақылау комитеті
* ҚР ИЖТМ Техникалық реттеу және метрология комитеті
* ҚР ИЖТМ Өнеркәсіп комитеті
* ҚР ИТЖМ геология және жер қойнауын пайдалану комитеті

## Дереккөздер

И
ҚР ІІМ Тергеу комитеті

Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің Тергеу комитеті Ішкі істер министрлігінің құзыреті шегінде қылмыстық сот ісін жүргізу саласындағы мемлекеттік саясатты жүзеге асыратын ведомство болып табылады. Комитеттің негізгі міндеттері қылмыстардың алдын алу, анықтау және ашу, сондай-ақ ішкі істер органдары үшін заңнамада белгіленген құзырет шегінде алдын ала тергеу мен анықтауды жүзеге асыру болып табылады.
Комитеттің төрағасы
Кожаев Марат Шадетханович
Мекенжайы: 010000 Қазақстан, Астана қ-сы,
Манас к-сі,4. Телефон: +7 (7172) 71-41-06
Факс: +7 (7172) 71-44-79
Қазақстан Республикасы Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігі

Қазақстан Республикасы Экономикалық даму және сауда министрлiгiнің стратегиялық мақсаттарға қол жеткiзуге және стратегиялық жоспарлау және Қазақстан Республикасының әлеуметтік-экономикалық дамуының негізгі басымдықтарын қалыптастыру; өңірлік даму; халықаралық экономикалық және қаржы қатынастары, оның ішінде халықаралық экономикалық интеграцияны реттеу; сыртқы сауда қызметін реттеу және дамыту; ішкі сауданы реттеу және дамыту; жеке кәсіпкерлікті дамыту және қолдау; инвестициялар және мемлекеттік-жеке меншік әріптестік; экономиканың секторларында мемлекеттік активтерді басқару; мемлекеттік басқару жүйесін дамыту; жұмылдыру дайындығы және жұмылдыру саласындағы мемлекеттік саясатты қалыптастыру жөнінде ұсыныстар әзірлеу болып табылады.
ҚР Экономикалық даму және сауда министрі
Досаев Ерболат Аскарбекович

Э
Жаңажол (Жамбыл ауданы)

**Жаңажол** — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы, Майбалық ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиясы
Аудан орталығы – Пресновка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 51 км-дей жерде, Ақбастыкөл және Амангелді көлдерінің арасында орналасқан.

## Белгілі тұлғалар
Есеней сұлтан, Ұлпан, Ғабит Мүсірепов, Ербол Шаймерденов. Ауылда атақты Есеней сұлтан мен Ұлпанның бейіттері бар. Сондай-ақ, атақты қазақтың классик жазушысы Ғабит Мүсіреповтың мұражайы орналасқан.  

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 712 адам (360 ер адам және 352 әйел адам) болса, 2009 жылы 484 адамды (243 ер адам және 241 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) елді мекендері
Жалтырша

**Жалтырша** — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы, Майбалық ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2013 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Пресновка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 62 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 72 адам (35 ер адам және 37 әйел адам) болса, 2009 жылы 45 адамды (19 ер адам және 26 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) таратылған елді мекендері
Бұлдырық тұқымдастар

нобай|оңға|Бұлдырық тұқымдастар өкілі
Бұлдырық тұқымдастар(Pteroclididae) - кептертәріздестер отрядына жататын құстар құрамында 2 туыс, 16 түр бар. Бұлар үлкен денелі(300 - 550 г), қысқа мойнына кішкене бас жалғасқан, дене бітімі тығыз құстар. Қанаты - ұзын және үшкір. Аяғы қысқа, артқы саусағы қысқа немесе жоқ. Олардың барлығының рені шөл типтес(құм түстес, сарғыш қызыл, сары) болып келеді, өйткені тек шөл және шөлейтте қоныстанады. Өсімдіктердің тұқымымен, өсімді бөліктерімен, кейде бунақденелілермен қоректенеді. Суатқа міндетті түрде ұшып барады. Моногамды, яғни жеке жұп түзіп өмір сүреді. Ұялау маусымынан соң үлкен топ құрады.
Бұлдырықтардың барлығының еті сапалы, сондықтан аңшылыққа пайдаланылады. Қазақстанда бұлдырықтардың екі туысынан 3 түр өмір сүреді. Бір кездері бұлдырықтардың саны өте көп болыпты және суатқа ұшып келген тобы > көрінеді. Алайда 20 ғасырдың 70-жылдары бұлдырықтардың саны әжептәуір кеміп кеткен, ал осы онжылдықтың соныңда Қазақстанның Қызыл кітабына тіркелді.
=Бұлдырықтардың негізгі туысы=
Бұлдырықтардың негізгі туысы(Pterocles) - 14 түрі бар кептертәріздестер отрядының бұлдырықтар тұқымдасына жататын негізгі туысы. Бұлдырықтар тұқымдасының екінші туысы - қылқұйрық бұлдырық(убақ). Оның басқа түрлерден айырмашылығы - жіліншігінің сыртқы жағы қауырсынданбаған және онша үлкен емес артқы саусағы болады. Қазақстанда бұлдырықтар туысының 14 түрінен екі түр - қарабауыр және ақбауыр бұлдырықтар өмір сүреді.

=Дереккөздер=
Құстар. А.Ф.Ковшарь, В.А. Ковшарь

Санат:Бұлдырықтәрізділер
Сәбит (ауыл)

**Сәбит** — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы, Майбалық ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Пресновка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 37 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 204 адам (113 ер адам және 91 әйел адам) болса, 2009 жылы 155 адамды (76 ер адам және 79 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) елді мекендері
У (кирил)

thumb|left|110px|

thumb|right|400px|
**У**, **у** — кириллицаға негізделген әліпби әрпі.

Еріндік дауысты дыбысты таңбалайтын әріп. Қазақ тілінде "У" әрпімен  бірнеше дыбыс  белгіленеді:
а) жуан, қысаң, еріндік "ұ" дыбысы мен еріндік У-дың тіркесі (ұ+у): мысалы, жазылу - оқу, айтылуы - оқұу; 
ә) жіңішке, қысаң, еріндік "ү" дауыстысымен еріндік үнді У-дың тіркесі: мысалы, жазылуы - беру, айтылуы - берүу;
б) еріндік, үнді "у": мысалы, ауа, дәу;
в) орыс тілінен енген тіл арты қысаң "у": мысалы, туризм, турнир, "Ту-104" т.б. .

## Кодтар кестесі

HTML жүйесінде бас әріп «У»-ды &amp;#1059; немесе &amp;#x423;, ал кіші «у» әріпін - &amp;#1091; немесе &amp;#x443; деп белгілейді.

## Дереккөздер


Санат:Кириллица
Ф

thumb|left|110px|

thumb|right|300px|
**Ф**, **ф** — кириллицаға негізделген әліпби әрпі.

Тіс пен еріннің жуысуынан жасалатын ызың, қатаң дауыссыз дыбысты белгілейтін әріп. Қазақ тілінің төл сөздерінің құрамында кездеспейді. Ағылшын, араб, парсы немесе орыс тілі арқылы басқа тілдерден тілімізге кірген халықаралық терминдер. Мысалы, футбол, фақыр, фабрика, форма, фарфор т.б. .

## Кодтар кестесі

HTML жүйесінде бас әріп «Ф»-ны &amp;#1060; немесе &amp;#x424;, ал кіші «ф» әріпін - &amp;#1092; немесе &amp;#x444; деп белгілейді.

## Дереккөздер

Санат:Кириллица
Х (кирил)

thumb|left|110px|

thumb|right|300px|
**Х**, **х** — кириллицаға негізделген әліпби әрпі.

Тіл арты, ызың, қатаң дауыссыз дыбысты белгілейтін әріп. Қазақ тілінде байырғы сөздердің құрамында сирек кездескенімен х дыбыс қ дыбысындай қазақ тіліне тән, яғни жат емес дыбыс болып саналады. Араб, парсы, орыс тілдерінен енген сөздер мен халықаралық терминдерде жиі байқалады. Мысалы, хат, хрусталь т.б.  .

## Кодтар кестесі

HTML жүйесінде бас әріп «Х»-ны &amp;#1061;  немесе &amp;#x425;, ал кіші «х» әріпін - &amp;#1093; немесе &amp;#x445; деп белгілейді.

## Дереккөздер

Санат:Кириллица
Ұ

thumb|left|110px

thumb|right|400px
**Ұ, ұ** — тек қазақ тілінде кездесетін кириллицаға негізделген әліпби әрпі. Қазақ әліпбиінің 29-шы әрпі болып келеді, бастапқы кезде Ӯ деп белгіленген.

Жуан, қысаң, еріндік дауысты дыбысты белгілейтін әріп. Сөздің барлық буынында кездеседі. Бірінші буында "ұ" немесе "о" дыбысы келсе, екінші буындағы қысаң дауысты "ы" дыбысы "ұ" болып айтылады. Мысалы, айтылуы - құлұқ, жұлұн, орұн, отұз, сойдұм жазылуы - құлық, жұлын, орын, отыз, сойдым. Сондай-ақ, сөз басындағы "Р" дыбысының алдынан да "ұ" дыбысталуын жиі байқаймыз (айтылуы - ұрұқсат, ұру;  жазылуы - рұқсат, ру) .

## Дереккөздер

Санат:Кириллица
Нейрула

**Нейрула** — организмдердің жеке дамуының бір түрі. Нейрула сатысы кезеңінде дернәсілдің немесе ересек организмнің жеке мүшелері дами бастайды. Мысалы, эктодерма қабатынан бірнеше жасушалар бөлініп түседі де, одан жүйке тақташасы түзіліп, ол жүйке түтігіне айналады. Бұл түтік- ми мен жұлынның бастамасы. Мидың дамуына байланысты іле- шала эктодерма қабатынан бокал тәрізді екі көз, тері жабын мүшесі, есту мүшесі және иіс сезу мүшелері пайда болып, ұрықтың дамуы жеделдей түседі. Энтодерма қабатынан пайда болған түтіктен ішкі мүшелердің бастамасы, ас қорыту жүйесі, өкпе, бауыр, ұйқы безі және т.б. дамиды. 
thumb|

Мезодерма қабатынан желі бұлшық ет, шеміршек, қаңқа, бүйрек және болашақ организмнің қан тамырлары жүйесі пайда болады. Эмбриондық даму басталған кезде мүшелердің дамуын  қамтамасыз ететін хромосомалардағы әр түрлі гендердің жұмысы күшейе түседі. Осыған байланысты жасушадағы нәруыз синтезінің қарқындылығы да артады. Көптеген жануарлардың ұрықтық дамуының алғашқы сатылары  өзара ұқсас болады. Бұл ұқсастық Жер шарындағы тірі организмдердің шығу тегінің бір біріне байланыстылығын көрсетеді. 

Санат:Эмбриология
Ү (кирил)

thumb|left|110px|

thumb|right|400px|
**Ү, ү** — кириллицаға негізделген әліпби әрпі. Қазақ әліпбиінің 28-ші әрпі.

Жіңішке, қысаң, еріндік дауысты дыбысты белгілейтін әріп. Сөздің барлық буынында кездеседі. Сөздің бірінше буынында еріндік дауысты келгенде, екінші буындағы қысаң дауысты дыбыс (і) "ү" болып айтылғанымен, жазуда "і" жазылады. Мысалы, түлүк, өрүк - айтулуы; түлік, өрік - жазылуы .

## Басқа тілдердің әліпбилерінде қолдануы:

## Дереккөздер


Санат:Кириллица
Вирусты гепатит Е

Е вирустық гепатит жұғу тәсілі бойынша А вирустық гепатитке жақын. Ал, Е вирустық гепатит, бөлек бір ауру екенін, 80-жылдары- М.С.Балаян дәлелдеді. Ол нағыз ғалымға сай, сол кезде әлі анықталмаған гепатит түрмен өзін-өзі жұқтырды. Бұл нақты, А вирустық гепатиті емес екені, айдан анық  болатын. Өйткені зерттеушінің, аталған гепатитке қарсы иммунитет өндірілді. Дәрігерлер, әріптестің халін бақылай отыра, тұңғыш рет аурудың сипаттамасын жазады
статистикалық мәлімет бойынша Е вирустық гепатитке шалдыққандардың көбі ер адамдар. Е вирустық гепатит жүкті әйелдер үшін өте кауіпті.

## '''Этиологиясы'''.
Вирусты гепатит Е (ВГЕ) жіктелінбейтін вирусиарға жатады. ВГЕ сыртық қабаты жоқ икосаэдрлік капсид.вирустың геномы бір тізбектілі РНҚ,өлшемі 27-34 нм.

## '''Эпидемиологиясы'''.
Инфекция көзі ГЕ ауыратын адамдар болып табылады.Берілу механизмі фекальды-оральды.Таралу жолы су арқылы.Сонымен қатар тағам жіне тұрмыстық қатынас арқылы таралады.ГЕ эпидемия түрінде кездеседі. Инфекция көбінесе азия елдерінде (Түркіменстан, Ауғаныстан, Үндістан) өте жиі кездеседі.Африкада,Оң және Солтүстік Америкада және Европада сирек кездеседі. ВГЕ барлығы қабылдайды, бірақ 15-29 жас аралықтағы адамдар арасында жиі тіркеледі.

## '''Патогенез'''
ГЕ-нің патогенезі толық зеттермеген. Зерттеушілердің көбі патогенездің негізгі вирустың цитопатикалық әсер етуі деп саналады.Сонымен қатар иммунды механизмдердің бауыр тінінің некробиотикалақ өзгерістерде қатысуы мүмкін.

## '''Клиникасы'''.
Инкубационды кезені 15-40 күн. Ауру манифестті (сарғаю және сарғаюсыз) және симтомсыз формада өтуі мүмкін. Сарғаю алды кезеңінін манифестті формасында 1-10 күнге дейін созылады. Бұл кезенде астеновегетативті және диспепсиялық көріністер болады, эпигастри аймағында ауырсыну сезімі, қызба өте сирек болады. Сарғаю кезеңі басқа гепатиттармен салыстырғанда өте қысқа 15 күндей және оң жақ қабырға астында ауырсыну сезімі сарғаюдың бірінші апиасында және холестаз көріністері байқалады. 2-4 апиадан кейін сиптомдардың кері дамуы жүреді және сауығумен бірге, ГЕ үшін созылмалы түрі тән емес.

## '''Диагностикасы'''.
Диагнозды анықтау үшін қан сары суында lg M анти HEV ИФА немесе HEV-RNA ПЦР әдістерімен табу.Емі.ГЕ-гы сияқты. Жүкті әйелдерде түсіктерді, алдын ала босанудын алдын алу және босануды оптимальды жүргізу.

## '''Алдын алу'''
. Эпидемияға қарсы және санитарлық-гигиеналық шаралар ГА-ға ұқсас.

## '''Сақтану шарарлары'''
# гигиена ережелерін сақтау:
# асқа отырарда және дәретханадан шыққан соң қолды жуу;
# жуылмаған жеміс-жидек пен көкөніс жемеу;
# белгісіз қайнар көздерден су ішпеу;
# екпе жасату арқылы аурудың алдын алу.
## Дереккөздер
http://zozh.kz/files/polygraphy/Listovka.dlia.naseleniia.mery.zashity.ot.virusnogo.gepatita.A,E.pdf 

http://www.kazmed.ru/ma-alalar/a-zh-ne-e-virusty-gepatitter 

http://www.gor-polic2.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=31&Itemid=33&lang=en
Бабажанов

**Бабажанов**— ататек. Аты шыққан иелері:

* Мұхамед-Салық Бабажанов - этнограф, қоғам қайраткері, ағартушы.
* Қарауылқожа Бабажанов - Бөкей ордасының старшыны (19 ғасырдың1-жартысы), ірі жер иесі, саудагер, Жәңгір ханның қайын атасы.
* Дадаш Бабажанов —  екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, қатардағы жауынгер, бөлімше командирі. Өзбек. 
* Бабажанов Шухрат — суретші, журналист, саясаткер.
100 еуро

**100 еуро** немесе € 100 - номиналды құны бойынша бесінші еуро банкноты. Ол валюта енгізілгеннен бері қолданысқа 2002 жылдан бастап ие. 

## Дизайны
100 еуроның өлшемі 147×82 мм болып келеді. Ол жасыл түс гаммасында жасалған.

Әрбір еуро банкнотында көпірлердің немесе Еуропаның тарихи стиліндегі есік әшекелегіш құрылғы суреттері салынған болып келеді.

100 еуро қалған банкноттар секілді номиналына, валюта атауына, Еуроодақ  туына, Еуропа орталық банкінің президентінің қолына, ЕО тың 12 жұлдызына, шығарылған жылына (уақытына) және банкнотты қорғау элементтеріне ие. 

## Банкнотты қорғау элементтері
100 еуро банкноты голограммамен, EURion жұлдыздармен, сулы таңбалармен, рельефты мөрмен, қорғағыш жіппен, ультрафиолетті сиямен, микромөрмен, матты бетпен, штрихкодпен және белгілі математикалық ережеге сәйкес сериялық нөмірімен қорғалған. 
Эмитент құпиятаңбасы оң жақ шетінде орналасқан.

## Өзгерістер
2002 жылдан бастап банкнот дизайнына ешқандай өзгерістер енгізілмеген болатын, бірақ 2011 жылы жаңаланған дизайнмен банкноттың жаңа тобы қолданысқа енгізілген болатын. Осы өзгерісте Еуропа орталық банкінің  бұрынғы  президенті Вим Дейсенберг қолы жойылып, жаңа президенті Жан-Клод Трише қолы қойылған.

## Дереккөздер


Санат:Еуро банкноттары
Бабек

**Бабек:**
* Бабек — Әзербайжандағы қала.
* Бабек —  Болгариядағы ауыл. .
* Бабек — 816-837 ж.ш. Әзірбайжан мен Батыс Иранда болған ірі халық көтерілісінің көсемі.
* Бабек — Бабектің өмірбаяны және оның ерліктері туралы көркем фильм.
* Бабек — балет Акшин Ализаденың балеті. (Бабек (youtube.com))
Шпагиннің тапанша-пулеметі

«ППШ 41» - 7,62 мм үлгідегі, Г.С.Шпагин жасаған тапанша-пулемет. 1970 жылы құрастырылған. Оны 1940 жылдың 21 желтоқсанында Кеңес Одағы армиясы әскери қару қатарына қосты. Ұлы Отан соғысы кезінде «ППШ» Кеңес қарулы күштері жауға қарсы пайдаланған негізгі тапанша-пулемет болатын. Неміс әскерлері де «ППШ» тапаншасын қолға түсіруді көдейтін. Соғыс аяқталған соң 1950 жылдардың басында «ППШ» кеңестік армияның қаруы қатарына алынып, оның орнын Калашников автоматы басты. Дегенмен ол тылда және қосымша бөлімшелерде, ішкі істер әскерлері мен теміржол әскерлерінің қаруы қатарына түспеді. 
## Дереккөздер
1100 қызықты деректер.
Баба (физик)

Бхабха Хоми Жиһангер (30.10.1909, Мумбаи, Британдық Үндістан - 24.01.1966, Монблан, Франция) - үнді физигі, Үндістандағы атом ғылымы мен техникасын ұйымдастырушы.

1930 ж. Кембридж университетін бітірген. 1945 ж. Бабаның бастауымен  Мумбаида Тата күрделі ғылыми-зерттеу институты құрылды. Баба Үндістанның Атом қуаты жөніндегі комитетінің төрағасы (1947 ж.), өзі негізін қалаған Тромбей атом орталығының директоры (1957 ж.) болды. Баба ғарыш сәулелерінің  физикасымен, мезондар және жоғары спинді элементар бөлшектер теориясымен айналысқан. Ол В.Гейтлермен бірге (1937 ж.) ғарыш  сәулелеріндегі электрон нөсерінің каскадтық теориясын жасады.

Баба - ірі  қоғам қайрвткері. Атом энергиясын бейбіт мақсатқа пайдалану жөніндегі 1955 ж. Женевада өткен тұңғыш конференциясының төрағасы болды, таза және қолданыстағы физиканың Халықаралық одағы Президиумын бірнеше жыл басқарды. Көптеген шетел ҒА-сы мен ғылыми қоғамдардың құрметті мүшесі .

## Негізгі жұмыстары
Ғылыми журналдардағы 60-тан астам мақаланың авторы, арасында ең белгілері:
* H.J. Bhabha, W. Heitler. The Passage of Fast Electrons and the Theory of Cosmic Showers  
* H.J. Bhabha. On the Penetrating Component of Cosmic Radiation 
* H.J. Bhabha. On the Theory of Heavy Electrons and Nuclear Forces  
* H.J. Bhabha, S. K. Chakrabarty. Calculations on the cascade theory with collision loss 
* H.J. Bhabha.  Relativistic Wave Equations for the Elementary Particles 
* H.J. Bhabha, S. K. Chakrabarty.  Further Calculations on the Cascade Theory 
* H.J. Bhabha.  On the Postulational Basis of the Theory of Elementary Particles 
* H.J. Bhabha.  An equation for a particle with two mass states and positive charge density

## Дереккөздер


Санат:Үндістан тұлғалары
Святодуховка

**Святодуховка** — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданындағы ауыл, Майбалық ауылдық округі орталығы.

## Географиясы
Аудан орталығы – Пресновка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 30 км-дей жерде, Ягодное және Красное көлдерiнің аралығында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 941 адам (452 ер адам және 489 әйел адам) болса, 2009 жылы 516 адамды (246 ер адам және 270 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) елді мекендері
Панцарфауст

Панцарфауст (неміс тілінен аударғанда «бронды жұдырық» деген мағына береді) – екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қолданылған, бір рет атылатын неміс граната атқышы. «Люфтфауст жобасы» пайда болған соң (зенитті-зымыран кешені) оны дайындаған фирма атауды фаустпатроннан панцерфауске ауыстырылды. Оның тағы бір нұсқасы – «Панцерфауст 150». Ол кеңестік РПГ-2 аналогы болып саналады. 1942 жылы фаустпатрон үлгісін ұлғайту жұмыстары басталды. Нәтижесінде құрыш түтігінің диаметрі – 5 см, ұзындығы 1 метр болатын панцерфауст жасалды. Панцерфаусттың жалпы салмағы – 5,1 келі, ал ұзындығы – 1,045 метр. Жоғарғы бөлігіне нысанасы мен босатқышы орнатылды. Түктіктің ішіне қатырма картузга салынған аңшылық оқ-дәрі салынды. 
## Дереккөздер
1100 қызықты деректер.
2,7 келілік зеңбірек

2,7 келілік зеңбірек – екінші дүнижүзілік соғыс кезінде пайдаланылған, калибрі 57 мм болатын ағылшындардың танкіге қарсы зеңбірегі. Ол жеке өзі дөңгелекті лафет үстінде де ағылшын танкілерінің қаруы ретінде де қолданылады. Алғаш рет 2,7 келілік зеңбіректі 1942 жылдың сәуірінде Солтүстік Африка аумағында ұрыста күшін сынады. Ол 0,9 келілік танкіге қарсы зеңбіректің орнын басып, 11,3 келілік гаубицаның жабықта тұрып оқ жаудыруына мүмкіндік берді. 0,9 келілік зеңбіректің күші жетпегендіктен танкілермен шайқас кезінде 11,3 келілік гаубица қолданылатын. 

## Дереккөздер
1100 қызықты деректер.
Санат:Зеңбірек