open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жүріс

**Жүріс** (Ход) — механизмнің немесе машинаның белгілі бір операцияны жүзеге асыру мақсатында атқаратын қозғалысы.

## Жүріс түрлері
***Бос жүріс** (Ход холостой) - 
# механизмнің немесе машинаның пайдалы жұмыс атқармайтын қозға жыллысы; 
# механизм немесе машинаның қозғалысындағы бос жүріс.
***Жұмыс жүрісі** (Ход рабочий) — 
дайындаманың пішінін, өлшемдерін, бетінің кедір-бүдырын немесе қасиеттерін өзгертетін және құралдың дайындамаға қатысты бір рет орын ауыстыруынан тұратын технологиялық әрекеттің аяқталған бөлігі;технологиялық әрекеттердің аяқталған бөлігі. Жұмысшы жүрістің орындалуы қажетті дайындаманың қасиетіне, бетінің кедір бұдырлығына, өлшемдеріне, түріне қатысты. Жұмысшы жүрісте дайындамаға қатысты құралда бірге жүреді;баспақтың немесе тоқпақтың дайындаманы деформациялағанда істейтін жүрісі.
# *Пайдалы жұмыс жүрісі* - механизмнің немесе машинаның пайдалы жұмыс атқарып тұрғандағы қозғалысына не жұмысына сай келетін жүрісі.
# *Педальдің жұмыс жүрісі* - саңылау таусылған соң қосуға немесе айыруға қажетті педаль жүрісі.
***Қосалқы жүріс** (Ход вспомогательный) —
# дайындаманың пішінін, өлшемдерін, бетінің кедір-бұдырын немесе қасиеттерін өзгертпейтін, бірақ жұмыс жүрісін орындауға қажетті және құралдың дайындамаға қатысты бір рет орын ауыстыруынан тұратын технологиялық өрекеттің аяқталған бөлігі (мысалы, құралды дайындамаға келтіру); 
# технологиялық әрекеттердің аяқталған бөлігі. Қосалқы жүрістің орындалуы қажетті дайындаманың қасиетіне, бетінің кедір-бұдырлығына, өлшемдеріне, түріне қатысты емес. Қосалқы жүрісте дайындамаға қатысты құралда бірге жүреді.
***Педаль жүрісі** - тежеуіштің, тіркестің педалінің бастапқы және соңғы орындарының арасындағы қашықтыққа сәйкес жүрісі.
***Поршень жүрісі** - поршеньді қозғауыштың цилиндрінің ішіндегі поршеньнің жоғарғы шекті нүктесінен төменгі шекті нүктесіне дейін, немесе керісінше жүріп өткендегі жолы.
*

## Дереккөздер



Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Транспорт
Қозғалғыш атом

**Қозғалғыш атом**- орынбасу реакцияларына түсуге қабілеті бар атом.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Қызу атом

**Қызу атом** — радиоактивті өзгеру кезінде шығатын энергияның нәтижесіндегі артық импульс алған атом.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Орталық атом

**Орталық атом**— кешенді қосылыстардағы лигандтардың электрон жүптарының акцепторы болып келетін атом.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Шалаөткізгіштердегі оптикалық құбылыстар

**Шалаөткізгіштердегі оптикалық құбылыстар** () — ШӨ үстіне белгілі толқын ұзындығы және энергиясы бар жарық сәулесі түскенде әр түрлі құбылыстардың пайда болуы. Соның бірі шалаөткізгіштің бетіне түскен жарықтың әсерінен, оның ішінде жарықтың аймақаралық жұтылуы нәтижесінде электрондар мен кемтіктердің қарқынды генерациясы пайда болуын фотоэффект деп атайды. Сәулелендіру әсерінен қосымша электр өткізгіштіктің туындауын фотоөткізгіштік деп атайды. Жарықтың әрекетінен қозғалмалы заряд тасымалдаушылардың концентрациясының үлғаюы олардың рекомбинация жылдамдығының артуына өкеледі. Рекомбинация сәулеленетін (бұл сәулелік диодтарда, шалаөткізгіш лазерлерде пайдаланылады) немесе сәулеленбейтін болуы мүмкін.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Нығметұлла Қарымсақұлы

**Нығметұлла Қарымсақұлы** (*[[1940]] жылы туған,[[Оңтүстік Қазақстан облысының]] [[Сайрам ауданы]],[[Жамбыл ауылы]] * ) – инженер-құрылысшы. 
*ҚазПТИ-ді (*қазіргі ҚазҰТУ*) бітірген (1962). 
*1962 – 1966 жылдары Гурьев (*қазіргі Атырау*) балық комбинатында мастер, аға инженер
*1966 – 1971 жылдары Гурьев (*қазіргі Атырау*) облысының комитетінде инженер-контролер
*1971 – 1986 жылдары *«Маңғышлақмұнайгазқұрылыс»* тресінде меңгерушінің орынбасары, партком хатшысы
*1986 – 1990 жылдары *«Ақтау Құрылыс-жоба»* бірлестігі директорының орынбасары
*1990 – 2003 жылдары Тұранәлембанкі Маңғыстау бөлімшесі директорының орынбасары, бөлім бастығы болды. 
**«В.И. Лениннің туғанына 100 жыл»* (1970) медалінің иегері.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Шалаөткізгіштердегі ойылып-тесілу

**Шалаөткізгіштердегі ойылып-тесілу** () — үлгінің немесе оның бөлігінің қайтымсыз бұзылуына әкелетін, үлгіге берілген потенциалдар айырымының кішкене өзгерістерінде шала-өткізгіш үлгі арқылы жүретін токтың шұғыл өсу қүбылысы. Шалаөткізгіштердегі ойылып-тесілу негізгі механизмі соққылық ионизация және күшті өріс аймағындағы жергілікті қатты қыздырылу ілесе жүретін өте үлкен электр кернеулігіндегі заряд тасымалдаушылардың көшкіндік көбеюі, сондай-ақ тор дислокациясы, ақаулары жанындағы токтың ұлғаюы.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Мейрам-арық

**Мейрам-арық** – ирригациялық жүйе. 1973—76 ж. Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедицияның ирригациялық тобы (жетек. В.Грошев) зерттеген: жалпы ұзындығы 35 км. Мейрам-арық басталатын канал бөлігі Шолак-арық аяқталған маңайдан 3 км жерде. Озен суы ұзындығы 150 м бас канал арқылы келеді де, тармақтарға бөлініп кетеді. Оның су жүретін табанының ені 12 м, жанындағы үйінді жал биіктігі 3 м, тереңдігі 2 м. Батыс тармағы 3 км-ден соң Мейрамтөбе қалашығына жеткен. Қала жұртының батысында су үлестіруші каналдан, ол батыс, шығыс және солтүстік тармақтарға бөлінген. Батыс тармағы ұзындығы 2 км, солтүстік канал тармағының ұзындығы 1,5 км, ал шығыс тармақ каналының ұзындығы 3 км. Тармақтардың бойында көлемі әр түрлі егіс тораптары сақталған. Мейрам-арықтың солтүстік бағыттағы негізгі трассасы 6 км-ден кейін Қотан қалашығына жеткен. Одан соң Қотаннан 5 км солтүстікте орналасқан Қаршығалық қала¬шығына жақын келген. Мұндағы ені 5 м, әрбір үйінді жал ені 12 м, биіктігі 1,7 м. Мейрам-арықтың басқа бөліктері анық сақталмаған. Археологиялық зерттеулер бары¬сында алынған сырлы және сыры жоқ ыдыстар, өзге де тұрмыстық шаруашылық бұйымдар үлгілері Мейрам-арықты халық 10-17 ғасырларда пайдаланып, егін еккендігін, мал өсіргендігін айғақтайды.
## Дереккөздер


Санат:Тарих
Қарынгүрлі

**Қарынгүрлі** – Мұзбел жонының шығысында жатқан аңғар. 

## Географиялық орны
Маңғыстау облысы Қарақия ауданында орналасқан.

## Жер бедері
Аңғар солтүстіктен оңтүстікке қарай 65 км-ге созылған, енді жері 2 – 4 км-дей. Аңғар табанына көктемде 10 – 15 күндей су ағатын құрғақ арна жатыр. Табаны теңіз деңгейінен 85 м биікте, беткейлері көлбеу келген. Олардың салыстырмалы  биіктігі 50 – 55 м. 

## Өсімдігі
Сүйірлене келген аңғардың басында жуа, сарсазан, баялыш, жайпақ бөлігінде бұйырғын, баялыш, сораң шөптесіндер өседі. Қарынгүрлі аңғары жыл бойы мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан аңғарлары
Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Шалаөткізгішті пластика

**Шалаөткізгішті пластика** () — планарлық технология әдістерімен шалаөткізгіш аспаптарды, сондай-ақ интефалдық схемаларды жасау үшін қолдануға арналған шалаөткізгіш материалдан дайындалган жұқа  пластина. Әдетте, Шалаөткізгішті пластика қалындығы ондаған мкм-ден бірнеше жүздеген мкм-ге жететін диаметрі 20—200 мм диск түрінде дайындалады. Шалаөткізгішті пластика ШӨ цилиндрлі монокристалдарды (құймаларды) (әдетте, Si немесе АПІ Bv типті қосылыстар) дискілеп кесіп алу арқылы  жасайды. Содан соң дискілерді беттің берілген талапқа сай қасиеттерін алу, оны үшін өндейді.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Эруициялық бұлт

**Эруициялық бұлт** – жанартау қопарылысы барысында бұлт шоғыры түрінде аспанға атылған газдар мен қатты бөлшектер массасы; пішіні мен биіктігі жанартау әрекетінің қуаты мен өзіндік сипатына тәуелді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Қостерек

**Қостерек** — Түркістан облысы Отырар ауданы, Маяқұм ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шәуілдір ауылынан оңтүстікке қарай 23 км-дей жерде, Сырдария өзенінің сол жағалық аңғарында, көкпек, баялыш, боз жусан, бұйырғын басым өскен қуаң далада орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1957-96 жылы қаракөл қойын өсіретін "Овцевод" кеңшарынын бөлімшесі болған. Оның негізінде Қостеректе 1996 жылдан бірнеше агроқұрылымдар жұмыс істейді.
 
## Дереккөздер

Санат:Отырар ауданы елді мекендері
Шалаөткізгіштік электроника

**Шалаөткізгіштік электроника** () — шалаөткізгіштерде электрондардың электр магниттік өрістерімен өзара әрекеттесуін және осы әрекетті электр магниттік энергияны түрлендіру (мысалы, **электр сигналдарыл өңдеу және тарату үшін**) мақсатында пайдаланатын электрондық аспаптар мен құрылғыларды жасауы әдістерін зерттейтін қатты денелі электрониканың бөлімі.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Атомдық радиус

**Атомдық радиус** — жай дененің кристалдық торыңдағы екі атомның орталарының ең қысқа арақашықтығының жартысы.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Эффузия

**Эффузия** — (лат. effusio - төгілу) - жер бетіне шыққан сұйық лаваның  жамылғы және тасқын болып ағуы.
## Дереккөздер


Санат:Геология
С классты күшейткіш

**С классты күшейткіш** (*Class С amplifier*)-
Автоығыстыруы бар күшейткіш, оның жұмыс нүктесі күшейткіш каскады нөлге тең облыста автоматы түрде орнатылады. Мұндай күшейткіш кіріс сигналды анықталған деңгейге жеткен кезде ғана күшейте бастайды. Нәтижесінде кіріс сигналдың жарты периодты толқынының оңнан бір бөлігі және теріс периоды толығымен қиылады. Күшейткіштің мұндай бір типі ФМ және ЧМ таратқыштардың шығыс кластарында қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Жылға (техника)

**Жылға** (Ручей) — деформаңияны жүргізгенде дайындаманың түрін жөне өлшемін өзінің түріне жөне өлшеміне сөйкес ететін қалыптың қабырғасымен шектелген қуыс.
## Жылғаны түрлері
***Арнайы сыртпішіндеуші жылға** (Специальный формовочный ручей) — соғылманың өсінді бөлімдерін алу үшін қолданылатын жылға.
***Алдыңғы жылға** (Предварительный ручей) — қалыптың қуысының өлшемі жөне түрі соңғы жылғаға 4 жақын, бірақ қылау арнасы жоқ жылға.
***Алдыңғы-дайындамалық жылға** (Ручей заготовительно- предварительный) — бастапқы және дайыңцаушы жылғалардың жұмысын атқаратын жылға.
***Ақырғы жылға** (Окончательный ручей) — қалып қуысының өлшемі мен түрі ыстық соғьшманың сызуына сөйкес келетін қылау арнасы бар жылға.
***Ақырғы сыртпiшiндету жылғасы** (Окончательный формовочный ручей) — қалып қуысының өлшемі мен түрі ыстық соғьшманың сызуына сәйкес келетін көлденең соғу машинасының жылғасы.
***Жылжымалы жылға** (Ручей подкатной) — бастапқы дайындаманың кейбір жерлері көлденең қимасының ауданын кішірейтетін, ал кейбір жерлерінің үлкейтетін тоқпақ жылғасы.
***Ию жылғасы** (Гибочный ручей) — ақырғы жылғаның түріне сәйкесті дайындаманы сыртпішіндеу үшін және дайындаманы ию үшін қолданылатын жылға.
***Кесуші жылға** (Отрезной ручей) — шыбықтан соғьшманы бөлу үшін қолданылатын көлденең соғу машинасының жылғасы.
***Конусты жиынтық жылға** (Ручей конический наборный) — бастапқы дайындаманың ұзындығын кішірейту есебінен оның бас жағының қимасын үлкейтетін көлденең соғу машинасының жылғасы.
***Қайта қысатын жылға** (Пережимной ручей) — бастапқы дайындаманың ұзындығы бойынша металды қайта бөлетін және кейбір қимада оның енін үлкейтетін тоқпақ немесе баспақ жылғасы.
***Қапыптайтын жылға** (Ручей штамповочный) — баспақтың немесе тоқпақтың алдыңғы жөне ақырғы жылғалары.
***Қиюшы жылға** (Обрезной ручей) — радиалды қылауды соғылмадан болу үшін қолданылатын көлденең соғу машинасының жылғасы.
***Қобылаушы жылға** (Прошивной ручей) — саңылаусыз немесе саңылаумен тесік алуға қолданылатын көлденең соғу машинасының жылғасы.
***Радиал қысатын тоқпақтың жылғасы** (Ручей бойка для радиального обжатия) — радиал қысатын машиналардың қалыбының жанаушы, жаншушы, қобылаушы, қиюшы, кесуші, сырт пішіндеуші жылғалары.
***Созба жылға** (Ручей протяжной) — бастапқы дайындаманың көлденең қимасының ауданын кішірейту арқылы ұзындығын үлкейтетін тоқпақ жылғасы.
***Таза жылға** (Ручей чистовой) — соғьшманың түрі мен өлшемін дөл етіп алу үшін қолданылатын жылға.
***Тоқпақ жылғасы** (Ручей бойка) — тоқпақтың қалыбының жүмысшы бетінде орналасатын дайындаушы немесе қалыптаушы жылға.
***Тоқпақ қалыптарының кесушi жылғасы** (Отрубные ручьи молотовых штампов) — жасалған соғылманы шыбықтан белуге қолданьшатын жылға.
***Шогеру жылғасы** (Ручей высадочный) — бастапқы дайындаманың ұзындығын кішірейту есебінен, оның бір бөлімінің қимасын үлкейтетін жылға.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Қасқа жусан

**Қасқа жусан**, *боз жусан, кермек жусан () – [[астралылар тұқымдасы|астралылар]] тұқымдасының [[жусан]] туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. 
*Шөл, шөлейтті жерлерде өседі.  
*Биіктігі *25 – 35 см*. 
*Жапырақтары қауырсын пішіндес тілімденген. 
*Гүлі қос жынысты, сары түсті. 
*Гүлшоғыры – себет, онда *3 – 4'' гүлі болады. 
*Тамыз – қыркүйек айларында гүлдеп, жемістенеді. 
*Жемісі – тұқымша. 
*Қасқа Жусан малазықтық шөп, оны күзде және қыста түйе, қой, ешкі жақсы жейді.
## Дереккөздер


Санат:Жусандар
Санат:Күрделігүлділер
Ацилдеу

**Ацилдеу** — молекулаға ацил тобын енгізу процесі.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Шашырау шығындары

**Шашырау шығындары** (; ) — сигнал сәулежолмен тарағанда бағытталатын модалардан бір бөлігі материал өзекшесінің сыну көрсеткішінің флуктуациясы есебінен ағып кетуіне байланысты өлшеулік.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Ювенилді жер асты сулары

**Ювенилді жер асты сулары** (— балғын) — жер қойнауының өте терең қабаттарында будан, мүмкін сутек пен оттектің диссоциацияланған атомдарынан пайда болған сулар. Ювенилді жер асты сулары таза түрде жер бетіне шықпайды. Терминді 1902 ж. австриялық геолог Э.Зюсс ұсынған.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Ацидолиз

**Ацидолиз** — аз мөлшердегі минералдық қышқылдардың қатысуымен өтетін карбон қышқылы мен ацеталь немесе күрделі эфир арасындағы алмасу реакциясы.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Яшмоидтер

**Яшмоидтер** - сырт бітімі және физикалық-химиялық қасиеттері жағынан яшмаларға сәйкес кремнийлі тау жыныстары; синонимі: яшма тектес тау жыныстары.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Скрайбирлеу

**Скрайбирлеу** ( — тырнау) — алмас кескіш (скрайбер) көмегімен шалаөткізгіш пластиналарды бөлу әдісі. Алмас кескіш көмегімен пластина бетін, ал келесі сатыда оны, яғни монокристалдарды сындырып бөлу үшін озара перпендикуляр кесіктер жүйесі жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Жылдамдық лүпілі

thumb
**Жылдамдық лүпілі** (Пульсация скорости) — кеңістіктің берілген нүктесіндегі турбулентті ағыстың жылдамдығы мен орташа жылдамдығының айырмашылығы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Шекаралық жиілік

**Шекаралық жиілік** () — электр тізбектегі (**сүзгідегі, тербелмелі контурдағы** және т.б.) кернеу және **ток**, сондай-ақ күшейткіш элементі сипаттамасының тіктігі қалыпты жиіліктегі шамаларынан ең төменгі деп белгіленген шама-
ларға дейін (көбіне V2 есе) темендейтін жиілік. Төменгі және жоғарғы шекаралық жиіліктер есепке алынады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Ацидиметрия

**Ацидиметрия** — сандық талдаудың титриметрлік әдісі, зерттелетін үлгіні бейтараптауға жұмсалған қышқылдың мөлшерін өлшеуге негізделген әдіс.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Эхолоттау

**Эхолоттау** — эхолот арқылы теңіз тереңдігін анықтау әдісі; дыбыс және ультрадыбыс тербелістері жиілігін тіркеу ұстанымына негізделген арнаулы аспаптармен жүзеге асырылады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Шектен тыс модуляциялау

**Шектен тыс модуляциялау** — амплитудалық модуляциялауда тасымалдаушы тербеліс амплитудасының мөні өзінің қалыпты жағдайдағы мәнінен жүз пайыздан артық шамада артуы мүмкін. Бірақ ол тек нөл шамасына дейін кеми алады, яғни жүз пайыздан төмен кеми алмайды. Осылайша модуляциялаудың төменгі шегінде сызықты емес бүрмалану орын алады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Сөздік сигналдың жолағы

**Сөздік сигналдың жолағы** (*voice band*). Әдетте, телефондық арнаның 300— 3400 Гц-ке тен жиіліктің стандартты жолағында жатады. Нақты дыбыс сигналдары диапазоны 16 Гц пен 16000 Гц аралығында жатады. Ең жоғарғы есту жиілігі — 20 кГц-ке дейін балаларда, ал ең төменгісі қарт адамдарда 10 — кГц-ке дейін байқалады. Дыбыс (сез) сигналдардың динамикалық диапазоны 130 дБ-ге тең. Телефондық арнаның жолағы 300— 3400 Гц қазіргі заманғы барлық байланыс жүйелерінде стандартталған. Бірақ сөзді немесе музыкалық программаларды (радиохабар тарататын сигналдар деңгейінде) жоғары сапалы жаңғырту қажет болған кезде 10 кГц және одан да жоғары жолақты пайдалану қажет болады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Аценафтен

**Аценафтен** — бұл полициклді ароматты көмірсутек (PAH), ол нафталин мен 1 және 8 орындарды қосатын этилен көпірінен тұрады, химиялық формуласы C12H10. Ол түссіз қатты зат болып табылады. Көмір шайыры шамамен 0,3% осы қосылыстан тұрады.

## Өндіру және реакциялар
Аценафтен алғаш рет 1866 жылы Марселин Бертело тарапынан ыстық нафталин буын ацетиленмен әрекеттестіріп дайындалды, ал бір жылдан кейін ол этиленмен ұқсас реакцияны қайталап, аценафтенді көмір шайыры құрамынан тапты. Кейін Бертело мен Барди α-этилнафталиннің циклденуін пайдаланып бұл қосылысты синтездеді. Өнеркәсіптік деңгейде ол әлі де көмір шайырынан және оның туындысы аценафтилен (және басқа көптеген қосылыстар) бірге алынады.

Басқа арендер сияқты, аценафтен төмен валентті металл орталықтарымен кешендер түзеді. Мысалы, (η6-аценафтен)Mn(CO)3]+.

## Қолданылуы
Ол кең көлемде нафталиндикарбоксил ангидрид (ағылшынша naphthalene dicarboxylic anhydride) дайындауға қолданылады, ол бояғыштар мен оптикалық жарықтандырғыштардың прекурсоры болып табылады (мысалы, 1,4-бис(2-бензоксазолдық)нафталин). Сонымен қатар, ангидрид бірнеше коммерциялық пигменттер мен бояулардың прекурсоры болып табылатын перилентетракарбоксил диангидриді алуға да пайдаланылады.
## Дереккөздер


Санат:Көмірсутектер
Гүлбақыт Жолдасбекқызы Меңлібекова

**Гүлбақыт Меңлібекова** (23.10.1962 жылы туған, Маяқұм ауылы) - ғалым, педагогика ғылымдарының докторы (2002).

1979 жылы Қоғам орта мектебін, 1983 жылы І.Жансүгіров атындағы Талдықорған педагогикалық институтын, 1992 жылы АлМУ-нің аспирантурасын бітірген. 1983-2001 жылы Талдықорған педагогикалық институтында жауапты жұмыстар атқарған. 2001 жылдан Л.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде кафедра меңгерушісі, университет ректорының кеңесшісі.

50-ге жуық ғылыми еңбегі жарияланған.

## Дереккөздер


Санат:23 қазанда туғандар
Санат:1962 жылы туғандар
Санат:Отырар ауданында туғандар
Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Талдықорған педагогикалық институты түлектері
Санат:Талдықорған педагогикалық институты оқытушылары
Санат:Еуразия ұлттық университеті оқытушылары
Материктік аралдар

**Материктік аралдар** - абразияның немесе құрлық бөлігінің теңіз деңгейінен төмен түсіп кетуінің салдарынан материктерден бөлінген аралдар. Олардың өңірілері: Калимантан, Мадагаскар, Гренландия.

## Материктік беткей

**Материктік беткей** - қайраң мен материк баурайы арасындағы материктің су асты шетінің бөлігі. Жер қыртысының континенттік типімен, бетінің ылдилығымен (орташа 4° шамасында, көбінесе 15-20°, кейде 40°) және бедердің қатты тілімденуімен (су асты сатылары, тар шатқалдар және т.б.) сипатталады.

## Материктік жарты шар

**Материктік жарты шар** - аумағында құрлық көп таралған жердің жарты шары (47%-ын қамтиды). Материктік жарты шар орталығы Франиияның оңтүстік-батысында орналасқан.

## Материктік қайраң мұздығы

**Материктік қайраң мұздығы** - ағысы жағадан басталатын жүзбе мұздық немесе бір бөлігі теңіз табанына тірелген мұздық. Тақта тәрізді, шеті тік жар болып бітеді. Жер бетіндегі мұздық жалғасы, көбінесе Антарктика жағалауында таралған.

## Материктік суайрық, континенттік суайрық

**Материктік суайрық, континенттік суайрық** - әр түрлі мұхиттарға құятын өзендердің алаптарын материкте бөліп тұратын (мыс., Атлант пен Тынық мұхит өзендерінің алаптарын бөліп тұратын Оңтүстік Америкадағы Анд суайрығы) сызық (немесе су ағыстарын айыратын кеңістік).

## Материктің су асты шеті

**Материктің су асты шеті** - жер қыртысының материктік типімен сипатталатын, мұхит деңгейінен төмен орналасқан материктің бөлігі. Бедердің ерекшелігіне қарай материктік қайраң, материктік беткей және материктік баурай деп ажыратылады. Материктің су асты шеті шегінде толқындар әрекеті, көтерілу мен қайтулар, лайлы ағындар сияқты процестер белсенді жүреді.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Қауынды

**Қауынды** – Маңғыстау үстіртінің оңтүстігіндегі ойыс.

## Географиялық орны
Маңғыстау облысы Қарақия ауданы жерінде орналасқан.

## Жер бедері
Каспий теңізінен 30 км жерде солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылып жатыр. Ауданы 390 км2, ұзындығы 37 км, ені 17 км. Ойыс табаны теңіз деңгейінен 57 м төмен жатыр. Кемерлі шыңы көбіне әктастан түзілген және сай-жыралармен терең тілімденген. Ойыстың солтүстік-шығыс бөлігінде биіктігі 115 м қалдық төбе бар, шет жақтарында суы тұзды құдықтар (Сарышоқы, т.б.) кездеседі. Мұнда су 6 – 10 м тереңдікте жатыр. Ойыс табанында жусан, сораң шөптер өседі. Қауындының солтүстік-батыс тұсынан мұнай, газ құбырлары өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ойпаттары
Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Шешуші кері байланысты жүйе

**Шешуші кері байланысты жүйе** (). Шешуші кері байланыс жүйесінде берілген хабардың дұрыс  екенін қабылдау орнында белгілі бір қабылданған ереже тексеріп, нәтижесінде дұрыс  немесе қате деген шешім шығарады. Дұрыс  болса, кері байланыс арнасымен растайтын, ал қате болса қайта беруді сұрайтын команда жіберіледі.
Қабылдау орнындағы тексеру әдісіне байланысты шешуші кері байланысты жүйе әр символды жекежеке тексеретін немесе комбинацияны түгелдей тексеретін болып бөлінеді.
Символ бойынша тексеретін әдісте әр символдың шекті мәндеріне сәйкес келмегендері өшіріліп, хабар беруші орынға **"өшірілді"** деп, сәйкес келгеңдерін **"өшірілген жоқ"** деп команда беріледі. Мысалы, қабылданған символдың мәні жоғарғы шектен жоғары болса, " 1" деп алынып, ал төменгі шектен төмен болса, **"0"** деп, егер екі ортасында болса, онда өшіріледі.
Комбинация бойынша қайталанатын жүйеде берілетін хабардың едөуір бөлігі бірден беріледі. Қабылдау орнында жадқа сақтайтын құрылғы комбинациялардың барлығын, яғни әрбір кодалық комбинацияларды дербес тіркегішке жазып алады. Содан кейін барлық кодалық комбинациялар өздеріне белгіленген тіркегіштерді толтырып, ал қате қабылданған кодалық комбинациялар өшіріліп, оларға тиіс тіркегіштер толтырылмай қалады. Содан соң кері байланыс арнасымен қате қабылданған кодалық қомбинациялардың адресі беріледі. Хабар беруші орында осы комбинация қайталап беріледі. Сөйтіп, барлық кодалық комбинациялар қатесіз қабылданып болғаннан кейін тіркегіштердің барлығы да толтырылып, содан соң қабылданған хабардың бөлігі ақпарат қабылдаушыға беріледі.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Іңірбай Маханов

**Іңірбай Маханов** (1913, Форт-Шевченко қаласы – 1977) – мал дәрігері. Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (қазіргі ҚазҰАУ) бітірген (1934). Ленинградтың малдәрігерлік академиясының аспирантурасында оқып, ғыл. жұмысын бітірер алдында Қырғыз ауыл шаруашылығы институтында іссапармен барып, сонда «*үштік*» үкімімен 10 жылға сотталады. 1954 жылы ақталып, елге оралып, Маңғыстау ауданы Жыңғылды ауылында малдәрігерлік санитария телім меңгерушісі болды. 1964 – 1973 жылы Маңғыстау ауданында ашылған алғашқы малдәрігерлік лабораторияда директор, аудандық малдәрігерлік станция бастығы, 1973 – 1977 жылы облыс малдәрігерлік лабораторияда бөлім меңгерушісі болған.
## Дереккөздер
Маусымдық көші-қон, уақытша көші-қон

**Маусымдық көші-қон, уақытша көші-қон** - халық көші-қонының негізгі түрлерінің бірі - олардың уақытша (маусымдық) аумақтық мекен ауыстыруы. Маусымдық көші-қон мемлекет ішінде және мемлекетаралық болады. Маусымдық көші-қонды маусымдық жұмыс кезеңінде шаруашылық салаларын жұмыс күшімен қамтамасыз | етудің қажеттілігінен туындайтын көші- қон және азаматтардың оқуға, емделуге, демалысқа баруымен және туризммен байланысты көші-қон деп бөледі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Рашай Маханов

**Рашай Маханов** (1915, Адай уезі Жармыш ауылы – 2003) – соғыс ардагері, ауыл шаруашылығы саласының маманы. Қазақстанға еңбегі сіңген мал шаруашылығының үздігі (1976). 1941 – 1945 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1946 жылдан Бозащы шаруашылығында бақташы болды. Еңбек Қызыл Ту (1976), Отан соғысы (1985) ордендерімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мәңгі қарлар

**Мәңгі қарлар** - полюс атыраптарында және тауларда қар сызығынан жоғары жатқан қар мен мұздың көп жылдық жиынтықтары. Қатты атмосфералық жауын-шашынның жылдық балансы оң атыраптарына тән. Мұнда қардың кейбір бөлігі жылдан-жылға сақталып қалып отырады.

## Мәңгі тоң

**Мәңгі тоң** - қалындығы 1-2 метрден жүздеген метрге дейін болатын, жазда ерімейтін жер қыртысының қатқан қабаты.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Кенжеғұл Қашақов

**Кенжеғұл Қашақов** (*[[1924]], бұрынғы Гурьев облысының [[Шевченко ауданы]]– [[1973]], [[Ақтау]] қаласы*) – милиция қызметкері. 
*Жоғары милиция мектебін бітірген (1960). 
*1941 – 1945 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысқан. 
*1947 – 1965 жылдары Шевченко аудандық ІІБ-де инспектор, аға инспектор, аға тергеуші
*1965 – 1970 жылдары Маңғыстау ауданы милиция бөлімі бастығының орынбасары, бөлімше бастығы
*1973 жылы облысының ІІБ-де бөлім бастығы қызметтерін атқарды.
*Қызыл жұлдыз орденімен, *«ІІМ-де үздік қызметі үшін»* белгісімен, *«Ерлігі үшін»* және бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мегабедер

**Мегабедер** - жер беті бедерлерінің ең ірі элементтері - материк көтерілімдері, мұхит ойпаңдары, таулы және жазық атыраптар, бедерде айқын көрінетін ұлы планеталық жарылымдар. Мегабедердің пішіндері эндогеңдік және экзогендік сипаттағы барлық басқа күштер мен жалпы планеталық күштердің өзара әрекетінен туындайды.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Молла Есжан Қоңыратли

**Молла Есжан Қоңыратли** (18 ғасырдың 2-жартысы — 19 ғасырдың басы) — хаттат. Туған жері, өскен ортасы, білімі, өмірі, қызметі туралы накты деректер жоқ. Оның бізге жеткен мұрасы — 1900—01 жылы көшірген антологиясы. Бұл еңбекте "Азат", "Джунун" секілді бүркеншек атпен белгілі Мырза Арджуманд бин Әбд әл-Гани Кашмири (? — 1722) мен Сайб Табризи атты ақындардың поэмалары мен ғазалдары жазылған. Молла Есжан Қоңыратли сонымен қатар ауған ақыны Зуһур ад-Дин бин Шейх Сағад ад-Дин Ансари әл-Кабулидің "Диуан Зуһу" ("Зуһур жи¬нағы") немесе "Гул жинағы" атты өлеңдер жинағын, қоқандык ақындар антологиясында (1900—01) көшірген. Оның қара сөздерді емес, өлең жолдарын көшіруіне қарағанда, өзінің де ақын болуы мүмкін. Молла Есжан Қоңыратли жоғарыда аталған еңбектері Ташкент Қолжазба институтының қорында сақтаулы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Елубай Қашығұлов

**Елубай Қашығұлов** (1939, Маңғыстау ауданы, Шайыр ауылы–1999, Шетпе ауылы) – зоотехник. 

*Алматы зоотехнология-малдәрігерлік институтын (*қазіргі ҚазҰАУ*) бітірген (1965). 
* Маңғыстау ауданында зоотехник, ферма меңгерушісі, бас зоотехник, ұжымшар директоры, аудандық кеңес атқару комитетінің төрағасының орынбасары, облыстық партия комитетінде алғашқы нұсқаушылардың бірі, *«Шетпе кооперативтік дайындау»* ЖШС-нің директоры болды. 
* *«Құрмет белгісі»* орденімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:1999 жылы қайтыс болғандар
Санат:Шетпеде қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан зоотехниктері
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Өтелбек Махмұтов

**Өтелбек Махмұтов** (1941, Маңғыстау ауданы Таушық ауылы – 1980) — дәрігер-хирург, медицина ғылым кандидаты (1974). 
* Алматы медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген (1964). 
* 1972–1974 жылдары сол институттың аспиранты. Махмұтовтың негізгі ғылыми еңбектерінің бағыты Маңғыстау мұнайшыларының өндірістік жарақаттары мен олардың алдын алуға арналған. 
* 1964–1980 жылдары Шевченко қаласындағы Жаңаөзен ауданында аурухананың бас дәрігері, травматология бөлімінің меңгерушісі болды. «*Денсаулық сақтау ісінің үздігі*» белгісімен марапатталған. Жаңаөзен қаласында бір көше Махмұтовтың есімімен аталады.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Дискілік араластырғыш

**Дискілік араластырғыш** — тұтқырлығы төмен материалдарға арналған араластырғыш.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Молла Шаһ Хакім Түркістани

**Молла Шаһ Хакім Түркістани** — 19 ғасырда өмір сүрген түркістандық ғалымдардың бірі. 1880 ж. Нұр әд-Дин Абд ар-Рахман Жамидің 73 жасында жазған "Баһар Бустан" ("Көктемгі бак") еңбегін көшіріп шыққан соң, араға уақыт салып, 17 ғ-да ғұмыр кешкен Әмин өд-Дин хан бин Сайд Әбу-л-мәкөрім Әмірхан өл- Хусейни Әл-Харауи атты ғалымның "Дар байан данастин киймат джауаһир" ("Асылтастардың бағасын білу жайлы") деген еңбегінің "Маглумат әл-афақ" ("Мағлұматтар көкжиегі") атты тарауын хатқа түсірген.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мейрамбай Қибасов

**Мейрамбай Қибасов** (1946 жылы 1 мамырда туған, қазіргі Түрікменбашы қаласы) — қазақстандық журналист. 
*Ашхабадтағы ПТИ-ді (1967)
*ҚазМУ-дың (*қазіргі ҚазҰУ*) журналистика факультетін (1984) бітірген
*1969 – 1971 жылдары Өзен кен орнында оператор
*1971 – 1990 жылдары Жаңаөзен қаласындағы *«Жаңарған Маңғыстау»*, облысының *«Коммунистік жол»* газеттерінде әдеби қызметкер, аға тілші, бөлім меңгерушісі
*1990 – 1995 жылдары *«Жаңаөзен», «Маңғыстау»* газеттерінің бөлім меңгерушісі, редакторы болды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Жанасу аппараты

**Жанасу аппараты** - гетерогенді өршулік процестерді өткізуге арналған реактор.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Құбайдолла Махутов

**Құбайдолла Махутов** (1950 жылы туған, Атырау облысы Жылыой ауданы) – геолог, геология-минералдар ғылым кандидаты (1985), философия ғылым докторы (1993).
*Қазақстан Минералдық ресурстар академиясының корреспондент мүшесі (1966), ҚазПТИ-ді (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген (1972). 
*1975 – 1987 жылдары – «*Маңғышлақмұнай*» өндірістік бірлестігі жүйесінде әр түрлі инженер-техник жұмыстарды атқарды. 
*1987 – 1997 жылдары «*Маңғыстаумұнайгазбарлау*» экспедициясының бас геологы, 
*«*Маңғыстаугеология*» АҚ-ның вице-президенті, 
*«*Қазполмұнай*» ЖАҚ бас директоры. 
*1998 жылдан «*Арман*» ЖШС-нің директоры. 
*Жер қойнауының барлау үздігі.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1950 жылы туғандар
Жарғақты аппараты

**Жарғақты аппараты** - жарғақты белуге арналған құралғы.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Шешуші күшейткіш

**Шешуші күшейткіш** () — аналогтық есептеу машиналарында тұрақты ток күшейткішінен және кері байланыс
тізбегін құратын сыртқы элементтерден (резисторлардан) тұратын кешендік құрылғы; аналогтық шамалар мен кейбір математикалық амалдарды (қосу, интегралдау, дифференциалдау және т.б.) орындауға арналған.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Зәкірлі араластырғыш

**Зәкірлі араластырғыш** — аппараттың ішкі контурымен сәйкес келетін, зәкір түрінде жасалған, тұтқыр орталарға арналған араластырғыш.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Құрманбек Момбеков

**Құрманбек Момбеков** (1902, Төбекүм мекені — 1989, Қоғам ауылы) — құсбегі. 

Әкесі, арғы аталары атақты құсбегілер болған. Қырандарды түрге, топқа, текке айыра алатын, оларды өз ішінен жікке, туыстыққа, ұрпаққа бөле білетін өте білгір құсбегі ретінде танылған Қызылқұмда өзіндік дәстүрі бар құсбегілік мектебін қалыптастырған. Ол әсіресе құм бүркітінің табиғи ерекшеліктерін жетік білген, түр-тұлғасына қарай айырып, баптаған. мертіккен құстарды емдеген. Момбеков қазақ халқының ежелгі мәдени мұраларының бірі — саятшылық өнерді сақтап, оған қатысты көптеген сөздерді, құстардың биологиясы жайлы ұлттық мағлұматтарды кейінгі ұрпаққа жеткізген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Жылу алмастырғыш аппараты

**Жылу алмастырғыш аппараты**— жылу алмастыру процестерін жүргізуге арналған құралғы.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Байбоз Қилыбаев

**Байбоз Қилыбаев** (*[[1897]] – [[1988]]*) – партия, кеңес қайраткері, халықаралық қатынастардың білікті маманы. 

* Қазан төңкерісі қарсаңында күнкөріс қамымен Астраханға барып, 15 жасында Руковишников деген кәсіпкерге жалданады.
* Астраханда жүріп рев, қозғалысқа қатысады.
* 1916 жылы Ташкенттегі мұғалімдер семинариясында оқыған. 
* Қызыл ротаға мүше болады, одан кейін халық ағарту бөлімін басқарған.
* Мәскеудің Халықаралық сауда институтын бітірген (1936)
* Бірнеше шет тілдерін: ағылшын, неміс, француз және араб тілдерін жетік білген. 
* 1920 жылдан уездік ревком, округтік аткомның төрағасы болды. 
* 1927 жылы Кеңестердің 4-съезіне делегат, Қазақстан тұтынушылар қоғамының инспекторы болды. КСРО сыртқы сауда Халық комиссариатының Қытайдағы төтенше өкілі
* Гурьевтегі (*қазіргі Атырау*) балық-консерв комбинатының директоры (1937)қызметтерін атқарған. 
* 1930 жылы Форт-Шевченкода ашылған тұңғыш қазақ мектебі Қилыбаев атымен аталған. 
* Кейін *«Халық жауы»* аталған соң С.М. Киров аты берілген. 
* 1937 жылы қуғын-сүргінге ұшырап, ату жазасына кесілді. Алайда бұл жаза 18 жыл түрмеде отырылумен ауыстырылды.
* 1946 жылы босанып, көмір тресінде, аудандық қаржы бөлімінде басшысы болып қызмет істеді. 
* Ленин орденінің және бірнеше медаль, Құрмет грамоталарының иегері.

## Дереккөздер
Дирижистер

**Дирижистер** - Францияда мемлекеттің экономиканы басқаруын қолдайтындардың атауы. Дирижистер II дүниежүзілік соғыстан кейінгі дағдарыстан шығудың тұжырымдамасын жасады. "Атлантистер" мен "колониалистерге" қарама-қарсы дирижистер - ірі буржуазиядан шыққан жоғары білімді маман-технократтар. Дағдарыстан шығудың жолын елдің ішкі ресурстарын дамытудан, түбегейлі құрылымдық қайта құрудан, мемлекеттің экономиканы жоспарлаудағы, қаржыландыру мен несиелендірудегі рөлін күшейте отырып, жоғары технологиялық өндірісті дамытудан іздеді. Сондай-ақ АҚШ-тың экономикалық экспансиясына біртүтас батысеуропалық қауымдастық болып қарсы түру идеясы да осы дирижистерге тиесілі. Де Голльдің билік басына келуі және Бесінші республиканың құрылуы дирижистердің зор жеңісі болды. Осы кезеңде олар көптеген жоғары мемлекеттік лауазымдарға келді.

## Тағы қараныз
* Буржуазия

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Талдаулық бұрыштық қиылыстырулар

**Талдаулық бұрыштық қиылыстырулар** — пункттің орнын белгілі пункттерден сол пунктке қарайғы бағытты өлшеу арқылы (тура қиылыстыру), немесе сол пункттен белгілі пункттерге қарайғы бағытты өлшеу арқылы (кері қиылыстыру), немесе тура және кері бағыттарды біріктіру аркылы (құрастырылған қиылыстыру) анықтау.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Қазақстан аумағының геологиялық құрылысы

## Қазақстан аумағының геологиялық құрылысы

Геологтардың негізгі мақсаттарының бірі — тау жыныстарының жасын анықтау. Ол мақсатты орындау палеонтологиялық зерттеу тәсілін қолданудың нәтижесінде мүмкін болды. Бұл тәсіл тірі ағзалардың (өсімдіктер, жәндіктер және жануарлар) эволюциясын зерттеп, оларды даму кезеңдеріне бөлуге және соның негізінде геохронологиялық кестені дайындауға мүмкіндік берді.

#### Палеозойга дейінгі жыныстар
Ең ежелгі кезеңдерде қалыптасты. Ол күшті үгілу нәтижесінде таулы аудандардың орталық қыркаларында жер бетіне шығып жатады. Кристалды тақтатастар мен гнейстердің жер бетіне шығып жаткан жерлері Солтүстік Тянь-Шань жоталарында, Мұғалжарда жәнө Сарыарқадағы Ұлытау мен Көкшетауда байқалады.

#### Палеозой жыныстары
Көптеген таулы аудандарда кездеседі. Мұғалжар, Сарыарка, Солтүстік Тянь-Шань, Жетісу (Жоңғар) Алатауы, Тарбағатай жәнө Алтай таулары осы жыныстардан тұрады. 
Оған: *ақтас*, *кұмтас*,* кызғылт кұмтас*, сазды тақтатас жатады.

Мысалы, қорғасын, темір, марганец, қалайы, вольфрам, алтын, т.б. кен орындарының пайда болуы палеозойлық жыныстардың таралуына байланысты.

#### Мезозой жыныстары
Біршама сирек кездеседі. Бұлар Маңғыстаудағы Қаратау жотасында, Жем үстіртінде, Іле және Торғай ойыстарында көп тараған.

#### Кайнозой шөгінділері
Қазақстанның барлық жерінде кездеседі. Олар палеогендік, неогендік және антропогендік болып белінеді. Палеогендік шөгінділер Шу, Іле, Зайсан жәнө т.б. қазаншұңқырлар мен ойыстардың жиектерінде, Үстіртте, Арал маңында, Торғай жазығында таралған.

Неогендік шөгінділер қызыл түсті, тығыз кұмды саздардан, малтатасты, құмды қабатты сары саздауыттан тұрады. Неогендік Шөгінділер барлық биік тау аймақтарында кездеседі.

#### Антропогендік (төрттік) шөгінділер
Қазақстанның барлық аймақтарында ұшырасады. Жердің геологиялық тарихында антропоген дөуірі ең соңғы және уақыты жағынан ең қысқа кезең. Бірақ антропоген шөгінділері қазіргі кезеңде де ірі жазықтармен тау аралық ойыстарда көптеп кездеседі. Олар әр түрлі жолмен пайда болған. Каспий маңы ойпатында, Қаракұм жәнө Торғай үстіртінде теңіздік шөгінділер тараған. Жердің геологиялық тарихында антропоген дәуірі ең соңғы және уақыты жағынан ең қысқа кезең. Бірақ антропоген шөгінділері қазіргі кезеңде де ірі жазықтарымен тау аралық ойыстарда көптеп кездеседі. Олардан көлдік және өзендік террасалар мен жағалау бойындағы жазықтар түзілген. Мұздық шөгінділер қазіргі мұз басқан Алтай, Жетісу Алатауы және Тянь-Шань тау жүйелерінің аңғарларында кездеседі.
## Дереккөздер


Санат:География
Әділғазым Махұтов

**Әділғазым Махұтов** (1911, Атырау облысы Ембі ауданы – 1911) – бұрғылаушы, Социал Еңбек Ері (1959). Еңбек жолын 1929 жылы Красная Эмба ұжымшарында балықшы болудан бастап, 1939 жылы оператор, 1940 жылдан Құлсары терең бұрғылау мекемесінде бұрғылаушы, бригадир болды. КСРО Геология министр коллегиясының шешіміне сәйкес 1967 жылы осы министрліктің Еңбек даңқы «*Құрмет*» кітабына енгізілген. Бірнеше орден, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мегантиклинорий

**Мегантиклинорий** - жоғары дәрежедегі бірнеше антиклинорий мен синклинорий топтары бірікгірген жалпылай биік төбесі ортасында орналасқан күрделі қатпарлы құрылым (мыс., Оралдың, Кавказдың қатпарлы құрылыстары). Әдетте, қатпарлық-геосинклиналдық жүйеге сәйкес келеді.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Қарағашты әулие

thumb|right|300px|Қарағашты әулие қорымы.
**Қарағашты әулие қорымы**  – Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген тарихи ескерткіш, көне ескерткіштер тобы. 

## Орналасқан жері
Түпқараған ауданы, Форт-Шевченко қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 57 км жерде, Қараған түбектің солтүстік жақ шетіндегі жазықтықта орналасқан.

## Кезеңі
Х-ХІХ ғасырлар.

## Тарихи деректер
Қорымның атауы осы жерге тән емес қарағаштардың тобына байланысты пайда болған. Ең көне ағаштар уақыт өте келе оралып өсіп, таңғажайып пішінге айналды. Қарағаш – бірлесе келе күрделі кескіні бар ерекше семантикаға ие ағаш, оны халық арасында тіпті «киелі ағаш» деп те атады.
Бір жағынан бүл жерлеу кешені – өңір үшін қарапайым пішін, бірақ екінші жағынан алып қарағанда, «Қарағашты әулие» аумағында кесенеден бастап кішкене архитектуралық пішіндегі барлық салттық нысандардың түрлері жиналған. Шамамен 180 ғимарат мемлекет қорғауына алынды.

## Сипаты
«Қарағашты әулие» кешенінің өзгешелігі – құлпытастардағы оюлы және көркем бейнелердің көптігі. «Стандартты» оюлы құрылымдардан басқа, құлпытастар мұнда жерленген адамның кәсібінен хабар беретін символдық стильде әшекейленген. Мысалы, ол тас кесу құралдары (қашау, қысқаш, зілбалға, т.б.) немесе жауынгерлік құралдар (қылыш, қалқан, дулыға) және басқа да көптеген құралдар болуы мүмкін.

2005 жылы мұнда үлкен көлемде қайта жаңарту жұмыстары жүргізілді. Нәтижесінде көптеген ғимараттарға өзінің алғашқы бейнесі қайтарылды. Ескерткіштермен жұмыстан басқа, жоспар бойынша айтарлықтай маңызды қорым аумағынан су жүргізу жұмыстары жүргізілді. Жалпы «Қарағашты әулиені» жаңарту үшін 82 000 000 теңге қаражат жұмсалды. 2006 жылдан бастап «Қарағашты әулие» қорымы Маңғыстау облысының ТЖД қызметкерлерінің қарамағына бекітілген әлеуметтік жоба жұмыс істейді. Әр көктемде мұнда кешеннің аумағын жинастыру үшін сенбіліктер өткізіледі. Мұндай шаралардың басты мақсаты - осы бірегей ескерткішті сақтап қалып, өңірдің мәдени дамуына өз үлесіңді қосу.
  
## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Темірхан Бисенқұлұлы

**Бисенқұлұлы Темірхан** (1950 жылы туған, Түрікменстан, Ташховуз облысы Захметкеш ауылы – спорт шебері, Қазақстанға еңбек сіңірген жаттықтырушы. Ташкент дене тәрбиесі және спорт институтын бітірген (1976). Еңбек жолын Жаслық ст-нда дене тәрбиесі пәнінің мұғалімі болып бастаған. 1978 ж. Бейнеу ауданы спорт мектебінде жаттықтырушы, 1980 – 90 ж. Мұнайлы, Бейнеу ауданында ауданы спорт комитетінің басшысы, 1991 – 95 облыста спорт комитеті бастығының орынбасары болды. 1996 жылдан облысы спорт басқармасының Балалар және жасөспірімдер спорт мектебінің директоры қызметін атқарады.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1950 жылы туғандар
Тас өзендер

**Тас өзендер** - тас қорымның бір түрі; тау беткейлеріндегі жыңғылды бойлап төмен қарай ұзыннан-ұзақ созылып жатқан шойтастар мен шақпатастардың үйіндісі. Сынған қатты тау жыныстары ауырлық күші мен солифлюкция процесінің әсерінен тау басынан етегіне қарай баяу жылжиды. Басын, әдетте, тас теңізден алады, ұзындығы бірнеше км, кейде опдаған км-ге жетеді. Климаты катаң континенттік және көп жылдык тоң тау жыныстары таралған аймактарға тон. Сібір тауларында жиі кездеседі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Медициналық климатология

**Медициналық климатология, адам биоклиматологиясы** — адам организміне климат пен ауа райы факторларының әсерін зерттейтін климатологияның бөлімі. Бұл факторларды емдеу-сақтандыру максатында пайдалану жолдарын анықтайды.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Сайлаубай Қарабалаев

**Сайлаубай Қарабалаев** (1947 жылы туған, Маңғыстау ауданы Тұщықұдық ауылы) – педагог. Гурьев педагогикалық институттын (Атырау университетті) бітірген (1972). 1964 – 72 жылы Қызыләскер сегіз жылдық мектебінде, Сам орта мектебінде мұғалім, 1972 – 81 жылы мектеп жанындағы интернат меңгерушісі, 1982 жылдан мектеп директоры қызметін атқарады. ҚР Білім минститутнің Құрмет грамотасымен (1995) марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1947 жылы туғандар
Ішкі диффузиялық аумақ

**Ішкі диффузиялық аумақ** — шектеуші сатысы ішкі диффузия болып табылатын химиялық процестерді көрсетуге қолданылатын түсінік.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Нысанов

**Нысанов**, *Нсанов*, *Батыс Елемес* – мұнай-газконденсат кені. Бейнеу ауданында, Опорная стансасынан оңтүстік-шығыста 40 км жерде орналасқан. Кен 1987 ж. ашылған. Төменгі бор мен жоғарғы юраның мұнайлы көтерілімі ендікке жуық бағдарланған брахиантиклиналь. Табиғи сыйымдылықтың түріне қарай барлық иірімдер қабаттық, тектоникикалық қалқаланған, литологиялық шектелу элементтері байқалатын болып қалыптасқан. Коллекторлары терригендік, саңылаулы. Мұнайлы иірімдерде жалпы тиімді қалыңдықтар 1 – 35 м-ге, мұнайға қаныққаны 1 – 20,2 м-ге дейін өзгеріп отырады. Иірімдердің биіктігі 1,6 – 32,5 м-ге дейін ауытқиды. Мұнайда еріген газ құрамында 55 – 85% метан, 5,4 – 14% этан, 1,9 – 7% пропан, 1,3 – 5,2% бутан, 2,6%-дай метанның жоғары гомологтары болады. Газ құрамында азот (1,75%), өте аз мөлшерде көмір қышқыл газы бар. Қабат сулары хлоркальций типті тұздық түрінде. Иірімдердің режимі мұнайда еріген газдың білінуімен серпімді суарынды. Кен пайдалануға 1996 ж. берілген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мезобедер

**Мезобедер** — биіктігі бірнеше метрден артық ауытқымайтын (кіші өзен аңғарлары, сайлар, жоталардың қосалқы сілемдері, мореналық төбелер, жағалық шағылдар, лайлы жанартаулар және т.б.), көлемі бойынша макробедер мен микробедер пішіндерінің арасындағы бедердің орта пішіні. Көбінесе экзогендік процестердің (аккумуляция, эрозия, дефляция және т.б.) әсерінен пайда болады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Аураттар

**Аураттар** - алтын (III) оттекті қышқылдарының тұздары.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Машырық қажы Хожаназарұлы

**Машырық қажы Хожаназарұлы** (1842, қазіргі Ақ¬шұқыр ауылы – 1919) – Маңғыстау түрікмендерінің старшинасы (1870 – 1919). 19 ғасырдың аяғында Маңғыстауды мекендеген түрікменнің абдал, егдір, шәудір рулары ақылды, өмір тәжірибесі мол Машырық Хожаназарұлын өздеріне басшы етіп сайлайды. Алғашында майор, подполковник , артынан полковник атағын алған. Машырық қажы сонымен қатар 1903 жылы 3-дәрежелі Қасиетті Станислав орденімен, 1873 жылы Хиуа жорығына қатысқаны үшін үлкен күміс медальмен, 1887 жылы Александров лентасындағы үлкен алтын медалімен марапатталған. Машырық қажы тек патша өкіметі алдында ғана емес, Маңғыстау түбегін мекендеген түрікмен, қазақтар арасында да беделді, сыйлы болды. 1919 жылы өзі басқарған руларымен Түрікменстанға қоныс аударады.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санбай Қилыбаев

**Санбай  Қилыбаев**(*[[1941]], [[Маңғыстау ауданы]],[[Жыңғылды ауылы]]– [[1989]]*) – жоғары санатты дәрігер. 
*Алматы мемлекеттік медицина институтын (*қазіргі Қазақ ұлттық медицина   университеті*) бітірген (1965). 
*1966 – 1971 жылдары Бейнеу темір жол ауруханасында бас дәрігер
*1972 – 1989 жылдары Алматы Қазақ Темір жол ауруханасында бөлім бастығы, бас дәрігер болды. 
**«В.И. Лениннің туғанына 100 жыл»* (1970), *«Ерен еңбегі үшін»* медальдарымен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Қойлыбай Қаражанов

**Қойлыбай Қаражанов** (1937 жылы туған, Маңғыстау ауданы Қарашағыр ауылы) — педагог, Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің үздігі». Маңғыстау облысының, Маңғыстау ауданының құрметті азаматы.

## Өмірбаяны
*Орал педагогикалық институттын бітірген. 
*1960 – 83 жылы Тұщықұдық, 1-Май, Шайыр орта мектептерінде мұғалім, мектеп директоры, 1983 – 91 жылы Қызан ауылдық кеңесінің төрағасы, 1991 – 92 жылы «Тұщықұдық» кеңшары партия комитетінің хатшысы, 1995 – 99 жылы БУТТ мекемесінде инженер-техник. 

## Марапаттары
*«В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» мерекелік медалімен марапатталған. "Еңбек ардагері" медалімен, облыстық партия комитеті мен Кеңес атқару комитетінің Құрмет грамоталарымен марапатталған. 
*Қазақ ССР Халық ағарту ісінің озық қызметкері, Қазақстан Республикасы Журналистер Одағының мүшесі, Маңғыстау облысының құрметті азаматы, Тұщықұдық ауылының және Маңғыстау ауданының Құрметті азаматы.

## Еңбектері
Өлкенің көрнекті тұлғалары Қ.Сарғожаев туралы "Тағдыр тауқыметінен тағылым", ғалым-дәрігер Е.Оразақов туралы "Антына адал азамат", заңгер Ү.Сағымбаев туралы "Әке рухына тағзым", Маңғыстау ауданының 80 жыллдығына орай "Аудан асқан асулар", "Ұрпаққа ұлағат" кітаптарының авторы және Ұлы Жеңістің 65,70 жылдығына орай шығарылған "Тағзым 1-3", "Адай көтерілісі 1-2" атты жинақтарды құрастырушылардың бірі. 

## Дереккөздер

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан педагогтары
Мезомасштабтық құйын

**Мезомасштабтық құйын** - мұхит суының жүздеген немесе мыңдағын метрлік қабатын қамтитын және диаметрі 10—1000 км, циклон немесе антициклон кезінде байқалатын, осі тік немесе көлбеу құйын түзілімі. Мыс., Гольфстрим рингі деп аталатын Гольфстрим меандрларынан түзіліп, Саргасс теңізі арқылы араласатын мезомасштабтық құйын.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Көжек Өтебаева

**Өтебаева Көжек** (1936 ж. т., Маңғыстау ауданы Жыңғылды ауылы) – педагог, Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің озық қызметкері» (1978). Ақтөбе қаласындағы Н.Байғанин атындағы педогогикалық институтты бітірген (1955). 1955 – 88 ж. В.И.Ленин атындағы орта мектепте мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі болды. 1984 ж. «Аға мұғалім» атағы берілген.  «Құрмет белгісі» (1976), Еңбек Қызыл Ту (1981) ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Тегістелу көмкермесі

**Тегістелу көмкермесі** - таулы атырапты немесе жекелеген тау алқабын айнала қоршай орналасқан енсіз беті тегістелген өңір және жазық бедердің кеңеюімен сипатталатын денудациялык бет.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жылжыма (Салазки)

**Жылжыма** - білдектің немесе машинаның жұмыс органы орналасқан және өңделетін тетікке, бұйымға немесе объектіге қатысты орын ауыстырып отыратын түзілімі; жұмысшы орган орнатылған және өңделінетін бөлшекке, бұйымға немесе объектіге қатысты қозғалыста болатын станок немесе машина тетігі.
Жылжыма үстіңгі, төменгі және револьверлі болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Механика
Санат:Машина жасау
Санат:Техника
Төрәлі Озғанбаев

**Төрәлі Озғанбаев** (1933 ж. т., Маңғыстау ауданы Жармыш ауылы) – педагог, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мұғалімі. Бұрынғы Гурьев мұғалімдер институтын (1955), Қызылорда педагогикалық институтын (қазіргі университет) үздік бітірген (1968). 1955 – 93 ж. Маңғыстау ауданы мектептерінде мұғалім. Озғанбаевтың озат іс-тәжірибелері аудан, облыс көлемінде таратылған. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970), «Қазақ КСР-і ағарту ісінің үздігі» белгілерімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мұғалімідері