open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Арғыт

**Арғыт** — Алтайдың орталық бөлігіндегі өзен, Қатынның оң саласы, ең ірілердің бірі.

## Этимологиясы
Ғалым Ш.Т.Қуанғанов Арғыт гидронимі туралы, М.Тынышпаевтың пікіріне сүйене отырып, түркі арғы+т "арғындар" деген этнониммен жасалғанын жазады.

## Гидрографиясы
Ұзындығы 106 км (Ақалаха өзенінсіз, онымен бірге - 232 км), су жинау алабы - 9550 км². Арғыт Жазатор мен Ақалаханың түйіскен жерінен басталады. Белашу ауылы Жазатордың оң жағалауындағы түйіскен жерде орналасқан. Ағымның бағыты көбінесе оңтүстік-батысқа бағытталған. Сағасынан 390 км қашықтықта Қатынға құяды. Қатын мен Шу жоталарында мұздықтардың көптігі су режимінің сипатын анықтайды: ағынның 40%-ы мұздықтар және тұрақты қарлар, 34%-ы маусымдық қарлар, 17%-ы жаңбырлар, 9%-ы жер асты суларымен қамтамасыз етіледі. Қарашада қатып, сәуірде ашылады. Өзеннің орташа еңістігі 10 м/км, сағадан жылдық орташа шығыны 112 м³/с құрайды.

Бастаудың биіктігі теңіз деңгейінен — 1531,4 м. Сағасының биіктігі теңіз деңгейінен — 765 м биіктікте.

## Салалары

* 3 км: Сата-Қулар
* 18 км: Етугол (Таңқылы-қарасу)
* 22 км: Шаула
* 30 км: Ело
* 37 км: Қараайыр
* 44 км: Үңгір
* 46 км: Бартылдақ
* 52 км: Иедігім
* 57 км: Құлағаш
* 62 км: Қалжынкөл
* 68 км: Күркүре
* 77 км: Қаракем
* 82 км: Қарасу
* 90 км: Көксу
* 102 км: Бара
* 106 км: Жазатор
* 122 км: Байжігіт
* 133 км: Қараалаха
* 139 км: Қаракүнгей
* Талдыбұлақ
* 150 км: Жандыкөл
* Байкүн
* 166 км: Қарабұлақ
* 167 км: Ақкөл
* Қалжынкөл
* 174 км: Қалғұты
* 193 км: Шолақшад
* 200 км: Қарабұлақ
* 214 км: Бетсуқанас
* 217 км: Үкек

## Әдебиет
* 
* 

## Ссылки
* 

Санат:Жоғарғы Об су алабы аймағы
Санат:Қатын тармақтары
Санат:Оңдай ауданы өзендері
Санат:Қосағаш ауданы өзендері
Санат:Көксу ауданы өзендері
Морва Каледония Юнайтед

**Морва Каледония Юнайтед** (ағыл. *Morvant Caledonia United*) — тринидадтық футбол клубы, Базасы Морван қаласында.

## Жетістіктері

### Ұлттық

* **Тринидад және Тобаго кубогы**

:: Жеңімпаз (3): 2008, 2011–12, 2012–13
:: 2 орын (1): 2007

* **First Citizens Cup**

:: Жеңімпаз (2): 2011, 2012
:: 2 орын (2): 2001, 2007

## Сілтемелер

* https://web.archive.org/web/20121022151937/http://www.caledoniaaia.com/

Санат:Тринидад және Тобаго футбол клубтары
Санат:1979 жылы құрылған футбол клубтары
Слингерз

**Слингерз** — Гайана чемпионатттарында ойнайтын футбол клубы. 2013 жылы құрылған. Базасы Эссекибо-Айлендс-Уэст-Демерара аймағында.

## Жетістіктері

### Ұлттық
2015 жылы Гайана кубогында топ жарды.

2016 жылы Гайана чемпионы атанды.

2013 жылы Гайана кубогын ұтып алды.

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* http://www.rsssf.com/tablesg/guyanacuphist.html

Санат:Гайана футбол клубтары
Санат:2013 жылы құрылған футбол клубтары
Уолтер Мур

**Уолтер (Вальтер) Андре Мур** (; 1 қыркүйек 1984, Джорджтаун, Гайана) — гайаналық футболшы, жартылай қорғаушы.

## Карьерасы

### Клубтық
2006 жылы "Норт-Ист-Старз" клубында карьерасын бастады. Бір жылдан соң "Каледония" клубына ауысып, бес маусым ойнады, арасында "Альфа Юнайтед", "Шарлотт Иглз" клубтарына жалға берілді.

Кейін Қазақстан, Финляндия клубтарында ойнады. 2013 жылғы маусымды "Восток" сапында өткізді. Келесі жылы "Астана-64" клубына ауысты. Сол жылдың соңында клуб жабылды да, Уолтер жаңа клуб іздеуге мәжбүр болды.

### Ұлттық құрама
2004-19 жылдары Гайана Ұлттық футбол құрамасы сапында 77 кездесуде алаңға шықты.

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* https://www.national-football-teams.com/player/2856.html

Санат:Гайана футболшылары
Санат:Гайана Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Норт-Ист-Старз ФК ойыншылары
Санат:Каледония ФК ойыншылары
Санат:Альфа Юнайтед ФК ойыншылары
Санат:Восток ФК ойыншылары
Санат:Жеңіс ФК ойыншылары
Санат:Яро ФК ойыншылары
IOWA

**IOWA** (Айова) — беларусьтік-ресейлік музыкалық топ.

Топтың аты америкалық Slipknot тобының Iowa альбомына қарап таңдалыпты.

2010 жылдан бастап IOWA тобының орналасуы Санкт-Петербургке ауысты.

## Дискографиясы

## Бейнеклиптері

## Марапаттары
* Беларусьтің Ұлттық музыка сыйлығы 2012 — «Открытие года»
* Беларусьтің Ұлттық музыка сыйлығы 2015 — «За популяризацию белорусской музыки за рубежом»
* «Улыбайся» әні үшін 2015 жылдың «Алтын граммофоны»

## Дереккөздер

Санат:Алтын граммофон лауреаттары
Санат:Беларусь рок топтары
Санат:Ресей рок топтары
Санат:2009 жылы құрылған музыкалық ұжымдар
Бөкенбай батыр көшесі (Ақтөбе)

**Бөкенбай батыр көшесі** – Ақтөбе қаласындағы 12, 12Б, 12ВГ, Болашақ, Авиатор және Авиақалашық аудандарын байланыстыратын, қаланың орталығынан оңтүстік-шығысына дейін тартылып жатқан 4 жолақты көше.

## Аталуы
2009 жылдың 22 шілдесінде Ақтөбе қаласы әкімдігінің №1766 қаулысы бойынша Ақтөбе қаласының орталығындағы атаусыз көше Бөкенбай батыр көшесі болып аталды. Бұл көше атауы – антропонимнің годонимге айналуының бір үлгісі, яғни көшеге адам атының берілуі. Бөкенбай Қараұлы – Кіші жүздің Табын руынан шыққан әйгілі батыр, жоңғар шапқыншылығына қарсы күрескен қолбасы. Көшенің ашылу салтанаты 2009 жылдың 11 желтоқсанында Тәуелсіздік күніне орайластырылып өткізілген болатын, бұл іс-шараға Бөкенбай батырдың Орал, Атырау, Ақтау өңірлеріндеге ұрпақтары, атқарушы билік пен мәслихат өкілдері, ғылым және мәдениет қайраткерлері қатысты.

## Орналасуы
Профессор Закратдин Байдосовтың айтуынша, Бөкенбай батыр көшесінің Әбілқайыр хан даңғылының оң жағында орналасуында символикалық мән жатыр, өйткені көзі тірісінде батыр Әбілқайыр хан саясатының басты қолдаушыларының бірі болған екен. Бөкенбай батыр көшесі Әбілқайыр хан даңғылы мен Григорий Павлович Мясоедов, Зоя Космодемьянская, Әз Наурыз көшелерінің қиылысынан (11, 12-шағын аудандар) басталып, Ақтөбе халықаралық әуежайы мен Авиатор саябағына дейін барады. Жалпы ұзындығы – шамамен 5,5 шақырым.  Көше 4 жолақты, жалпы тік болып келеді, Красин, Мұқағали Мақатаев, Мұхтар Әуезов көшелері және Сәңкібай батыр даңғылы тұйықталатын тұстарында бағытын біраз өзгертеді.

Бөкенбай батыр көшесімен Сұлтанмахмұт Торайғыров, Алтай Батыр, Морозов Тұйық, Міржақып Дулатов, Мұқағали Мақатаев, Әл Фараби, Алмас Қылыш, Алаш, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Біржан Сал, Мағжан Жұмабаев, Мұхтар Әуезов, Шалқар, Қарабұлақ, 
Ғарышкер, Гүлдер, Бақыт көшелері тұйықталады.

Қаланың ескі бөлігінен басталатын Әкімжанов көшесі Әз Наурыз көшесіне, ал соңғысы Бөкенбай батыр көшесіне жалғасады. Көшеге Әл Фараби көшесі арқылы байланысатын Мәншүк Мәметова көшесіне Сазды өзені жағалай ағады. Сондай-ақ, Бөкенбай батыр көшесі айналма жол арқылы Сәңкібай батыр даңғылымен және Богослов тасжолымен байланысады. 

## Көрнекті ғимараттар мен орындар
Бөкенбай батыр көшесін жағалай “Ұлытау”, “Асылжан”, “Алтын”, “Ариадна”, “Нұр Дана” мейрамханалары, “Dastan” қонақ үйі, сонымен қатар “Jýsan” банкі, “Құрылысшылар” аллеясы, “Қызғалдақ” мүсіні, “Ақтөбеде жасалған” гүл бағы, “Юнис-сити” аллеясы, Ақтөбе халықаралық әуежайы, №72 IT мектеп-лицейі, Ақтөбе медициналық орталығы, Авиатор саябағы орналасқан.

## Қоғамдық көлік
Бөкенбай батыр көшесі қаладағы ең ұзын әрі ең ірі көшелердің бірі болғандықтан көптеген қоғамдық көлік маршруттары осы көшені басып өтеді. Олар: №7, №22 №28 №43 №48 №10 маршруттары. Көшеде “Дастан”, “Бөкенбай батыр көшесі”, “Кең дала”, “Көктем”, “Болашақ”, “Юнис-сити”, “Емхана” атты аялдамалар орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе көшелері
Норт-Ист Старз

**«Нор-Ист Старз»** () — Тринидадтық футбол клубы, базасы Порт-Оф-Спейн қаласында орналасқан.

## Жетістіктері

* Тринидад және Тобаго чемпионы (3): 2004, 2017, 2023/24
* Тринидад және Тобаго чемпионы (2): 2003, 2014/15
* Trinidad and Tobago Classic жеңімпазы (1): 2012
* Trinidad and Tobago Goal Shield (1): 2010

## Сілтемелер

* http://www.socawarriors.net/tt-pro-league/18131-name-change-for-north-east-stars.html

Санат:Тринидад және Тобаго футбол клубтары
Алекс Филлип

**Алекс Филлип** (ағыл. *Alex Phillip;* 22 шілде 1989 жыл) — антигуалық футболшы, жартылай қорғаушы. 2011 жылдан бері Антигуа және Барбуда Ұлттық футбол құрамасында ойнайды. 

## Карьерасы
2009 жылы карьерасын "Файв Исландс" клубында бастады. 

2011 жылы Антигуа Барагуда клубына ауысты.

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* Аrchive.org

Санат:Антигуа және Барбуда футболшылары
Санат:Антигуа және Барбуда Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Файв Исландс ФК ойыншылары
Санат:Антигуа Барракуда ФК ойыншылары
Торин Фергюсон

**Торин Фергюсон** (; 29 шілде 1985, Багам аралдары) — багамдық футболшы, қақпашы.

## Дереккөздер

Санат:Багам аралдары футболшылары
Санат:Багам аралдары Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Бирс ФК ойыншылары
Aerosmith

**Aerosmith** (Эйросмит) — 1970 жылы құрылған америкалық музыкалық топ.

2001 жылы Aerosmith Рок-н-ролл даңқ залына енді.

2008 жылға қарай топтың 150 млн альбомы сатылған. Бұл дүниедегі хард-рок топтарының ішінен екінші көрсеткіш болған (аустралиялық AC/DC тобынан кейін). Топтың төрт Грэмми сыйлығы, алты American Music Awards және он MTV Video Music Awards жүлдесі бар.

2020 жылы Aerosmith тобына MusiCares Person of the Year жүлдесі табысталды.

## Дискографиясы

## Дереккөздер

Санат:АҚШ хард-рок топтары
Санат:Рок-н-ролл даңқ залына енген орындаушылар
Санат:Грэмми сыйлығының иегерлері
Санат:Billboard Hot 100-де топ бастаған орындаушылар
Санат:Billboard 200-де топ бастаған орындаушылар
Санат:MTV Video Music Awards жеңімпаздары
Санат:1970 жылы құрылған музыкалық ұжымдар
Санат:Музыкалық квинтеттер
Тьерри Гейл

**Тьерри Гейл** (; 1 мамыр 2002, Бриджтаун, Барбадос) — барбадостық футболшы, Барбадос Ұлттық футбол құрамасы мен "Гонвед" клубының шабуылшысы.
## Дереккөздер

Санат:Барбадос футболшылары
Санат:Барбадос Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Нотр-Дам ФК ойыншылары
Санат:Гонвед ФК ойыншылары
Нотр-Дам (футбол клубы)

**Нотр-Дам футбол клубы** — Барбадостың Бриджтаун қаласындағы футбол клубы. 

## Жетістіктері

### Ұлттық

* Барбадос чемпионы: 1997, 1998, 1999, 2000, 2002, 2004, 2005, 2008, 2010
* Барбадос кубогы: 1982, 1997, 2001, 2004, 2008, 2010

## Сілтемелер

* http://www.rsssf.com/tablesb/barbcuphist.html
* http://es.soccerway.com/teams/barbados/claytons-kola-tonic-notre-dame/

Санат:Барбадос футбол клубтары
Қажы Герей дүрбесі

**Қажы Герей дүрбесі** () — бірінші қырым ханы - Қажы Герейге арнап ұлы I Меңлі Герей салдырған дүрбе. Екеуі де осында жерленген.

2007 жылы Түркия үкіметі дүрбе мен Шынжырлы медресесін қалпына келтіруге $ 2,75 млн бөлді. 2008 жылдың күзінде ғалымдар дүрбе зынданында Қырым хандары мен олардың туыстарының сүйектері салынған 18 табытты тапты.


Сурет:Бахчисарай. Мавзолей Хаджи-Гирея.jpg|Жалпы көрініс
Сурет:Зинджирли-медресе-23092010(093).jpg|Артқы қасбет 
Сурет:Гробница Дюрбе Хаджи Гирея.JPG
Сурет:Бахчисарай. Мавзолей Хаджи-Гирея. Узоры на сенах.jpg|Тасқа салынған нақыш
Сурет:Бахчисарай. Мавзолей Хаджи-Гирея. Ниша.jpg|Зер


## Әдебиет
* Бақшасарай. Нұсқаулық — Ақмешіт: «МИР», 2009.
* Керемет Қырыммен — танысыңыз! Қалалар мен төңірек бойынша нұсқаулық. — Ақмешіт: «РуБин», ЧП Бинькин, ЧП Литвинова, 2006.
* Барлығы Қырым туралы: Справочно-информационное издание. — Харьков: Каравелла, 1999.
* Фадеева Т. М., Соколова Н. Бақшасарай мен маңайы: Нұсқаулық. Ақмешіт: Бизнес-Информ, 2000.

## Дереккөздер

Санат:Ресейдің мәдени мұраларының нысаналары
Санат:Қырымдағы федералды мәдени мұра нысаналары
Қоянақ әулие Жолшарақызы

**Қоянақ әулие Жолшарақызы** —  бітім-болмысы ерекше, өнегесі халық жадында жатталған ел анасы.
## Аңыз
Әкесі Жолшара, атасы Тастемір де атағы жер жарған әз әулие атанған жандар. Қоянақ әжемізге Алла
тарапынан берілген айырықша қасиет өз әкесі Жолшара әулиеден дарыған. Алла берген ұлы қасиетіне тәнті
болған ұрпақтары дертке қуат қылып, талай жылдар
әжеміздің басына түнеп жатып, Ұлы Жаратушының
жарылқауынан үміт ететін. Дертіне дауа, науқасына
шипа тілеп, зарығып барған талайлар дерттерінен айығып, рухтары саламаттанып, ойлағаны болып, діттегеніне жетіп, көзайым болып оралатын. Қаншама жылдар өтіп, ұрпақтар ауысып жатса да, ел анасы Қоянақ
әулиенің басына барушы жамағат легі толастамады, рухына демеу іздеп жабыққандар әр қиырдан ат сабылтып келуін тоқтатпады. Осындай құрметке бөленген,
дүниеден озса да, ұрпақтарын киелі рухымен аялап, жабыққанды жұбатып, тарыққанды демеп, дерттілерге – дәру, мұңайғанға қуат бола білген рухы шалқар,
аруағы асқақ Қоянақ әже Жолшорақызы ел анасы болып, бауырынан рулы ел өрбіген, өсіп өнген, асқарлы-шақарлы әулеттің мейірбан да қамқор әжесі ретінде де халық ілтипатын иеленген.
## Кесене
Кесене
Наурызым ауданы Шилі және Шолақсай ауылдарынан он сегіз шақырым жерде, Қарасу мен Қопа қоныстарының ортасында орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Тарих
Шынжырлы медресесі

**Шынжырлы медресесі** (, *Зынджырлы медресе*) — 1500 жылы І Меңлі Герей хан Салашықта салдыртқан медресе (бүгінде Бақшасарайдың маңы). Бұл медресе — Қырымдағы кеңестік кезеңнен қалған жалғыз тарихи медресе. Бұл есімді алдыңғы есіктің үстінде ілулі тұрған шынжырдан алды, соның салдарынан медресеге кіретіндердің бәрі бастарын июге мәжбүр.

Қырымның даулы аумағын бақылайтын Ресей Федерациясында федералдық маңызы бар мәдени мұра нысаны болып табылады, Украинада даулы аумақ орналасқан халықаралық танылған шекаралары шегінде, ұлттық маңызы бар мәдени мұра ескерткіші болып табылады.

## Сәулет өнері
Шынжырлы медресесінің ғимараты тастан тұрғызылған, төрт қабатты, бір қабатты, бұрын фонтаны болған ішкі ауласы бар (2007 жылы қалпына келтірілгеннен кейін, ауланың үстінен әйнек шатыр жасалған). Медресе ауласының периметрінде сүйір дарбазалар мен бағаналарға тірелген оншақты жартышарлы күмбездермен жабылған арқалы галереясы орналасқан. Галереяның үш жағында сүйір күмбездері бар тұрмыстық және білім беру бөлмелері орналасқан. Ғимараттың едәуір қатал сырты қамалға ұқсайды. Медресеге кіргендердің бәрі бастарын июі үшін жалғыз есік ойығында темір шынжыр ілініп тұр. Есіктің үстінде келесі жазу орнатылған:

## Тарихы
1914 жылы медресе аумағында ұлы қырым татар ағартушысы Ысмайыл Ғаспыралы жерленген.

1918 жылы қырым татар жазушысы, журналист, қоғам қайраткері, мұғалім — Әбіләкім Илмий Шынжырлы медресесінде география мұғалімі болып жұмыс істеді.

2007 жылы Түркия Шынжырлы медресесін және жақын маңындағы бірінші Қырым ханы I Қажы Герейдің дүрбенін қалпына келтіруге $ 2,75 млн бөлді.

2015 жылдың қазан айынан бастап «Шынжырлы медресесі» мектебі федералдық маңызы бар мәдени мұра болды.

## Галереясы

Сурет:Зинджирли-медресе-23092010(088).jpg
Сурет:Зинджирли-медресе-23092010(076).jpg
Сурет:Зинджирли-медресе-23092010(084).jpg
Сурет:Зинджирли-медресе-23092010(116).jpg
Сурет:Зинджирли-медресе-23092010(117).jpg
Сурет:Зинджирли-медресе-23092010(122).jpg


## Дереккөздер

Санат:Ресейдің мәдени мұраларының нысаналары
Санат:Қырымдағы федералды мәдени мұра нысаналары
Санат:Қырымдағы мәдени мұраның ұлттық ескерткіштері
Санат:Бақшасарайдың көрнекі жерлері
Санат:Қырымдағы ислам
Санат:Ресей медреселері
Елхан Астанұлы Астанов

**Елхан Астанов** (21 мамыр 2000, , Оңтүстік Қазақстан облысы, Қазақстан) — қазақстандық футболшы, Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы мен "Астана" клубының жартылай қорғаушысы. 

## Карьерасы
"Ордабасы" клубының түлегі. 2019 жылға дейін фарм-клубта ойнап, сосын негізгі құрамға қабылданды. 2019 жылы 14 сәуірде "Ақтөбеге" қарсы ойында тұңғыш рет алаңға шықты. "Ордабасы" ойыншысы ретінде 2022 жылғы Қазақстан Кубогын жеңді. 13 наурыз 2023 жылы "Астана" клубына ауысып, жаңа клубтағы бірінші ойынды 14 наурызда "Ақтөбеге" қарсы өткізді.

### Халықаралық
2021 жылы 28 наурызда Францияға қарсы ӘЧ-2022 іріктеу ойынында ұлттық құрамада тұңғыш рет алаңға шықты.

2022 жылы 13 маусымда УЕФА Ұлттар лигасында Словакия қақпасына тұңғыш голды соқты.

## Жетістіктері

### Клубтық
* Қазақстан Чемпионатының қола жүлдегері: 2019
* Қазақстан Кубогының жеңімпазы: 2022

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі

Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Ордабасы ФК ойыншылары
Сұлтанбек Астанұлы Астанов

**Сұлтанбек Астанұлы Астанов** (23 наурыз 1999, Шымкент) — қазақстандық футболшы, "Ордабасы" клубының жартылай қорғаушысы.

## Жетістіктері

### Клубтық

* Қазақстан чемпионы: 2020
* Қазақстан чемпионатының күміс жүлдегері: 2019

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* Профилі
Санат:Шымкентте туғандар
Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Қайрат ФК ойыншылары
Санат:Ордабасы ФК ойыншылары
Максим Иванович Самородов

**Максим Иванович Самородов** (29 шілде 2002, Ақтөбе, Қазақстан) — қазақстандық футболшы, Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы мен "Ахмат" клубының шабуылшысы.

## Карьерасы

### Клубтық
"Ақтөбе" клубының түлегі. 2019 жылы 5 қазанда "Қайратқа" қарсы ойында тұңғыш рет алаңға шықты.

2021 жылы 2 шілдеде "Ақжайықтың" қақпасына екі доп соғып, ұлттық чемпионаттағы голдар есебін ашты.

### Ұлттық
Ұлттық құрама сапындағы тұңғыш ойынын 2021 жылы 28 наурызда Францияға қарсы өткізді.

2023 жылы 23 наурызда ЕУРО-2024 іріктеуінде Словениямен ойында есеп ашты, бірақ құрама 1:2 есебімен ұтылып қалды.

## Жетістіктері

### Клубтық

* Қазақстан бірінші лигасының  жеңімпазы: 2020

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* Профилі

Санат:Ақтөбеде туғандар
Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары
Санат:Ахмат ФК ойыншылары
Роман Олегович Яремчук

**Роман Олегович Яремчук** (; 27 қараша 1995, Львов, Украина) — украиналық футболшы, Украина Ұлттық футбол құрамасы мен "Бенфика" клубының шабуылшысы. 

Әкесі Олег Яремчук те футболшы болған,  

## Карьерасы

### Клубтық
"Карпаты" клубының түлегі. 2007 жылға дейін осы клубтың академиясында жаттықты. 2007 жылы 12 жжасында "Динамо" (Киев) академиясына ауысты.  
 
2012 жылы негізгі құрамға ілікті. Сол жылы 25 шілдеде "Ворсклаға" қарсы ойында тұңғыш рет кәсіби футболшы ретінде алаңға шықты, 

2015 дылға дейін "Динамо" фарм клубында ойнады. 2016 жылы шілдеде "Александрияға" жалға берілді. 

2017 жылы 16 тамызда "Гентке" ауысты. 2020/21 жылғы маусымда Бельгия чемпионатының үздік мергені атанды. 

2021 жылы жазда "Бенфика" футболшысы атанды. 

### Халықаралық
2018 жылдан бері Ұлттық құрамада ойнайды. 2020 жылғы Еуропа чемпионатына қатысып, екі гол соқты (Нидерланд және Македонияның қақпасына)

## Жетістіктері

### Командалық
* Бельгия чемпионатының күміс жүлдегері: 2020/21
*Еуропа чемпионатының ширек финалисі: 2020

### Жеке
* Бельгия чемпионатының үздік мергені: 2020/21

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* Профилі

Санат:Украина футболшылары
Санат:Украина Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Динамо Киев ФК ойыншылары
Санат:Александрия ФК ойыншылары
Санат:Гент ФК ойыншылары
Санат:Бенфика ФК ойыншылары
Рамазан Ерікұлы Кәрімов

**Рамазан Ерікұлы Кәрімов** (5 шілде 1997 жыл, Ақмола, Қазақстан) — қазақстандық футболшы, Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы мен "Астана" клубының шабуылшысы.

## Жетістіктері

### Клубтық

* Қазақстан чемпионы: 2018, 2019

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* https://vesti.kz/player/28924/

Санат:Астанада туғандар
Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Астана ФК ойыншылары
Санат:Каспий ФК ойыншылары
Санат:Мақтаарал ФК ойыншылары
Тарас Таймуразович Царикаев

**Тарас Таймуразович Царикаев** (17 маусым 1989, Орджоникидзе, КСРО) — ресейлік футболшы, қорғаушы. 

## Жетістіктері

### Клубтық
Алания:

* Ресей кубогының финалисі: 2010/11

Ақтөбе:

* Қазақстан суперкубогы: 2014

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* https://fbref.com/en/players/026e77dd/

Санат:Ресей футболшылары
Санат:Локомотив Мәскеу ФК ойыншылары
Санат:Алания ФК ойыншылары
Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары
Санат:Орынбор ФК ойыншылары
Санат:Шинник ФК ойыншылары
Сәңкібай батыр даңғылы (Ақтөбе қаласы)

**Сәңкібай батыр даңғылы (Ақтөбе қаласы)** – Ақтөбе қаласының орталық даңғылдарының бірі. Қаланың батыс бөлігінде орналасқан. 

## Аталуы
1997 жылдың 23 қазаннан бастап Ақтөбе қаласының Мәслихатының жиырмасыншы сессиясының шешімімен Ақтөбе қаласының орталығындағы Әбілхайыр хан даңғылын  Сәңкібай батыр даңғылына өзгертілген.  Әбілқайыр хан, тама Есет батыр, кете Әжібай бидің замандасы болған батыр әрі би Сәңкібайдың (1687–1804) құрметіне аталған. «Ақтабан шұбырынды» жылдары елді жаудан қорғаған, азаттықты аңсаған тарихи тұлғалардың бірі болған Сәңкібай батыр бай болса да, қолы ашық, жарлы-жақыбайларға қамқор бола білген арыстардың бірі. Назар руынан шыққан аруақты батыр 117 жыл өмір сүрген, үш ғасыр өтсе де халық жадында аңыз болып қалған.

## Орналасуы, сипаттамасы
**Географиялық координаталары: ** 
* Даңғылдың басы – 
* Даңғылдың аяғы – 

Сәңкібай батыр даңғылы - 12-шағын ауданындағы шеңберінен Ғазиза Жұбанова көшесіне дейінгі аралығы төрт жолақты, ал Әлия Молдағұлова даңғылына дейінгі аралығы алты жолақты. Ені 15-22 метр, ал ұзындығы 3,3 шақырым болатын қаладағы ең ірі даңғылдардың біріне 2020 жылы күрделі құрылыс жұмыстары жүргізілді.  Даңғылға жарықтандыру, велосипед жолдары және дренаж жүйелері орнатылған. Даңғылды Бөкенбай батыр, Макаренко, Қ. Сатпаев, Ғ. Жұбанова, В. Пацаев, С. Бәйішев көшелері және Ә. Молдағұлова даңғылы қиып өтеді.

## Көрнекті ғимараттар мен мекемелер
* «Кеңес» жиһаз орталығы
* «Hyundai», «Kia», «Nissan», «Toyota», «Lexus» автосалондары мен «Көл-Auto» автоцентрі
* «JAC Motors», «Luxury Car Wash», «Best Car» , «Водолей» автожуулар
* «Progress» бизнес орталығы
* «Дару» клиникасы
* «Мечта» тұрмыстық техника орталығы
* «Каспий Свет» сауда орталығы
* «Ақбөбек» балалар орталығы
* «Зару» пантотерапия шипажайы 
* «Андр», «Думан», «Салтанат сарайы», «Аққу», «Зере» секілді тойханалар
* «Dad’s Garage», «Fartuk», «Kerege Gastrobar» сияқты көптеген ресторандар

Заманауи үлгіде салынған үйлер мен таунхаустар қаланың көркін ашып тұр. Даңғылда тарихи тұлға Сәңкібай батырдың ескерткіші-мүсіні қойылған. Мүсіннің айналасы гүлзарлармен әсемдеп, абаттандырылып, шағын демалыс орнына айналған. 

## Сәңкібай батыр ескерткіші
Сәңкібай батырдың ескерткіш-мүсіні Сәңкібай батыр мен Ә. Молдағұлова даңғылдарының қиылысында 2014 жылы орнатылған. Ескерткіштің ұзындығы — 5,25 метр. Авторы - мүсінші Жеңіс Жұбанқосов. Ескерткіштің материалы – күрті граниті.  Ескерткіштің құны – 8 миллион теңге.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе көшелері
Жақып Есімұлы Қожамберді

**Жақып Қожамберді (**26 ақпан 1992) — қазақстандық футболшы, жартылай қорғаушы. Қазақстан Ұлттық футбол құрамасында ойнаған.
## Жетістіктері
### Клубтық
*Қазақстан кубогының финалисі: 2013

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* https://www.national-football-teams.com/player/58268.html

Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Талас Қаратау ФК ойыншылары
Санат:Тараз ФК ойыншылары
Санат:Астана ФК ойыншылары
Санат:Оқжетпес ФК ойыншылары
Санат:Жетісу ФК ойыншылары
Санат:Қыран ФК ойыншылары
Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Игілік (футбол клубы)

**Игілік** — Қаратау қаласындағы футбол клубы, 2017 жылы құрылған.

## Тарихы
2019 жылы Қазақстан кубогына қатысты. Топтық кезеңде "Ақсу", "Қыран" клубтарымен бір топқа түсіп, үш команда да 3 ұпайдан жинап, доп айырмасының төмендігінен соңғы орында қалды. 

2020 жылы Қазақстан екінші лигасында ойнады. Бұл жолы екінші топта ойнап, алты команданың ішінде бірінші орын алды.

## Құрамы
*2022 жылғы 13 қазандағы жағдай бойынша*

## Сілтемелер

* https://footballfacts.ru/tournament/59671-chempionatkazahstana2020
Санат:Қазақстан футбол клубтары
2001: Ғарыш одиссеясы

**2001: Ғарыш одиссеясы** () — Стэнли Кубриктің 1968 жылы шыққан ғылыми-фантастикалық фильмі. Өз жанрындағы және жалпы кино тарихындағы ең әсерлі әрі мықты фильмдердің бірі. Кинотуындыда адам эволюциясы, бөгдеғаламдық тіршілік, ғарыштану, технологиялардың дамуы, жасанды интеллект сияқты мәселелер көтеріледі.

1991 жылы бұл фильм АҚШ Конгресс кітапханасының Ұлттық фильмдер регистріне енгізілді. Фильмге Артур Кларктың «Қарауылшы» () атты әңгімесі негіз болған; ал жазушының «2001: Ғарыш одиссеясы» атты романы фильм премьерасынан кейін жарияланды. Фильм және кітаптың құрметіне НАСА өзінің Марстық миссиялардың бірін атады.
thumb|thumbtime=57|Түпнұсқалық трейлер

## Сюжет
Фильмде адамзаттың тылсымды қара монолиттерге кездесулері баяндалады. Біріншісі эволюция басында орын алып, жабайы топтардың құралдарын жасап шығаруға әсер еткен. Енді бір кездесуі ғарыштану кезеңінде болады, Ай бетіне жеткен адамдар монолитті ай топырағынан шығарыспақ болған шақта, ол Юпитер жаққа қуатты толқындық сәулені шығарады. Кейін сол бағдармен арнайы ғарыш экспедициясы ұйымдастырылды - оған екі пилот, анабиозға енгізілген бірнеше ғалым және жасанды интеллектісі бар HAL 9000 компьютері кірді.

## Марапаттар мен номинациялар

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*  

Санат:АҚШ ғылыми-фантастикалық фильмдері
Санат:Стэнли Кубрик фильмдері
Санат:Ұлыбритания фантастикалық фильмдері
Санат:MGM фильмдері
Санат:Warner Bros. фильмдері
Санат:Үздік визуалды әсерлер үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)
Жұлдыздарға қарай мүсіні

**«Жұлдыздарға қарай»** — Евгений Вучетич жасаған мүсін.

Мүсіннің макеті 1957 жылы дайын болған, ол кезде ғарышқа Спутник-2 ұшырылған болатын.

1962 жылы мүсіннің өзі жасалып біткен, оның архитекторы Өскеменнің құрметті азаматы Леонид Маковеев болды. Мүсінді Өскемендегі Орталық мәдениет үйінің кіреберісінде, оң жағында қойды. Ал сол жағында Вучетичтің әйгілі «Семсерден соқа соғып шығарайық» атты мүсіннің көшірмесі тұрғызылған.

нобай|солға|120px

## Пошта маркасында
1957 жылы КСРО-да макетті бейнелейтін пошта маркасы шығарылды.

## Дереккөздер

Санат:Мүсіндер
Санат:Өскемен
Роналдо Васкес

**Роналдо Васкес** (; 30 маусым 1999) — доминикандық футболшы, Доминикан Республикасы Ұлттық футбол құрамасы мен "Атлетико Пантоха" клубының шабуылшысы.

## Жетістіктері

### Клубтық
**Атлетико Пантоха**

* Кариб клубтар чемпионатының жеңімпазы

## Дереккөздер

## Сілтемелер

Санат:Доминикан Республикасы футболшылары
Санат:Атлетико Пантоха ФК ойыншылары
Санат:Доминикан Республикасы Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Хайро Арреола

**Хайро Рандольфо Арреола Сильва** (; 20 қыркүйек 1985 жыл, Пуэрто-Сан-Хосе, Гватемала) — гватемалалық футболшы, жартылай қорғаушы.

## Жетістіктері

### Клубтық
**Гватемаланың сегіз дүркін чемпионы**: Апертура 2008, Апертура 2010, Апертура 2011, Клаусура 2012, Апертура 2013, Клаусура 2013, Апертура 2014, Клаусура 2014

## Қатысқан турнирлері

* КОНКАКАФ Алтын кубогы 2007
* КОНКАКАФ Алтын кубогы 2011
* КОНКАКАФ Алтын кубогы 2015
## Дереккөздер

## Сілтемелер

* https://www.national-football-teams.com/player/22907.html

Санат:Гватемала футболшылары
Санат:Гватемала Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Коммуникасьонес ФК ойыншылары
Санат:Антигуа-Гуатемала ФК ойыншылары
Бас терісін сыпыру

**Бас терісін сыпыру** — бастан шашпен бірге кесек теріні сыпырып алу. Бас терісін соғыстағы ерлікті көрсететін нәрсе ретінде қолданған. Бас терісін сыпыру басты шауып алып өзімен бірге алып жүргеннен гөрі ыңғайлы болған. Бұл дәстүр ежелгі Еуропа, Азия және Африка халықтарында кездескен. Солтүстік Американы отарлау кезінде үндістер арасында кең тараған еді.

## Скифтер
Бас терісін сыпыру Еуразиялық ежелгі скифтер арасында кең қолданылған. Грек тарихшысы Геродот б.з.д 440 жылы скифтер жайлы былай деп жазады: «Скиф жауынгері жауының басынан кесек тері кесіп алып, екі қолымен уқалап жұмсартты. Осыдан кейін әлгі теріні сүлгі ретінде қолданды. Скифтер осындай терілермен мақтанып, ат шылбырына іліп қоятын. Әлгі сүлгілер жауынгерде қаншалықты көп болса өзгелер оны соншалықты құрметтейтін болған. Кейбіреулер әлгі терілерді қосып киім тігетін болған».

## Дереккөздер

Санат:Салт-дәстүрлер
Санат:Соғыс
Фредерик Артур Бриджмен

**Фредерик Артур Бриджмен** (10 қараша 1847 — 13 қаңтар 1928) — америкалық кескіндемеші, ориентализм жанрының көрнекті өкілі.

Фредерик елдің оңтүстігінде орналасқан Алабама штатында туды. Жасы үшке келгенде, оның әкесі (Массачусетс штатынан шыққан көшпелі дәрігер) қайтыс болады. Оңтүстік пен Солтүстік арасындағы текетірестерден қорыққан анасы екі ұлымен қайтадан Массачусетске, Бостонға оралады, біраздан кейін Нью-Йоркке көшеді. Сонда Фредерик жұмысқа түседі және кескіндеме өнерін үйрене бастайды.

1866 жылы бруклиндік кәсіпкерлердің демеуімен ол Парижге аттанады, сонда әйгілі Жан-Леон Жеромның студиясына шәкірт болып түседі.

нобай|солға|220px|Фредерик Артур Бриджмен өзінің париждік студиясында, шамамен 1885 жыл
1872—1873 жылдардың қысын ол Испания мен Алжирде өткізеді. Сол жылы салған суреттері париждік Салонда көрсетіліп, көрермендердің зор қызығушылығын тудырады.

1873-1874 жылдары Фредерик Мысырға барады, Каирде және Ніл бойымен серуенінде көптеген суреттерін салады. «Мумияны о дүниеге шығару» суретін 1877 жылдың Салонында америкалық медиа-магнат Джеймс Гордон Беннет-кіші сатып алады, кейін сол сурет үшін Құрмет легионы орденін иеленетін болады.

Суретші екі рет үйленген.

## Галерея

Funeral of a Mummy on the Nile - Frederick Arthur Bridgman.jpg|Мумияны о дүниеге шығару (1877)
Frederick Arthur Bridgman, The Diversion of an Assyrian King. Oil on canvas. Sotheby's.jpg|Ассириялық патшаның сауығы (1878)
Frederick-Arthur-Bridgman-The-Siesta.jpg|Сиеста (1878)
Frederick-Arthur-Bridgman-A-Circassian-1881.jpg|Черкес әйелі (1881)
Armenian Woman.jpg|Армян әйелі (1882)
Bridgman Frederick Arthur L-Indolence.jpg|Бойкүйездік (~1880)
Frederick Arthur Bridgman Sewing.jpg|Тігіп жатыр (~1880)
A-Veiled-Beauty-of-Constantinople-Frederick-Arthur-Bridgeman.jpg|Бетпердесін жапқан Константинопольдік ару (~1890)
Frederick-Arthur-Bridgman-Aicha-a-Woman-of-Morocco.jpg|Марокколық Аиша (~1890)
Frederick Arthur Bridgman - Cleopatra on the Terraces of Philae.JPG|Филэ террасасындағыКлеопатра (1896)
Bridgman F The Procession of the Sacred Bull Anubis.jpg|Анубистің киелі бұқасының шеруі, (~1885)
Bridgman Fredick Arthur The Harem Boats.jpg|Гарем қайықтары (~1885)
Bridgman, Frederick Arthur - In a Village El Biar Algeria - 1889.jpg|Эль-Бьяр алжирлік елді мекенінде (1889)
Frederick-Arthur-Bridgman Reclining beauty.jpg|Жатқан ару


## Дереккөздер

Санат:Ориенталист суретшілер
Санат:Құрмет легионы орденінің иегерлері
Санат:АҚШ суретшілері
Француз империясы

нобай|1794-1814, 1815, 1830-1958 жылдардағы Француз империясының туы.
**Француз империясы** мынаны білдіруі мүмкін:
* Бірінші Француз империясы (1804-1815)
* Екінші Француз империясы (1852-1870)
* Француз отарлық империясы
Вим Риисберген

**Вилхелмюс (Вим) Герардюс Рейсберген** (; 18 қаңтар 1952 жыл, Лейден, Нидерланд) — нидерландтық футболшы, қорғаушы, футбол жаттықтырушысы. Әлем чемпионатының екі дүркін қола жүлдегері (1974, 1978).

## Жетістіктері

### Командалық

; Нидерланд

* Әлем чемпионатының күміс жүлдегері (2): 1974, 1978
* Еуропа чемпионатының қола жүлдегері: 1976

; «Фейеноорд»

* Нидерланд чемпионы: 1973/74
* Нидерланд чемпионатының қола жүлдегері (4): 1971/72, 1972/73, 1974/75, 1975/76
* УЕФА Кубогы: 1973/74

; «Нью-Йорк Космос»

* *NASL чемпионы* (2): 1980, 1982
* *NASL чемпионатының күміс жүлдегері*: 1981

; «Утрехт»

* Нидерланд кубогы 1985

### Бапкерлік

; «Волендам»

* Нидерланд кубогының финалисі: 1995

; «Универсидад Католика»

* Чили чемпионатының күміс жүлдегері (2): 1999, 2001

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* https://web.archive.org/web/*/https://static.fifa.com/fifa-tournaments/players-coaches/people=44567/index.html
* http://www.worldfootball.net/spieler_profil/wim-rijsbergen/ 
* https://www.national-football-teams.com/player/19372.html

Санат:Нидерланд футболшылары
Санат:Нидерланд Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:ПЕК Зволле ФК ойыншылары
Санат:Фейеноорд ФК ойыншылары
Санат:Бастия ФК ойыншылары
Санат:Нью-Йорк Ғарыш (1970—1985) ФК ойыншылары
Санат:Утрехт ФК ойыншылары
Санат:Нидерланд футбол жаттықтырушылары
Санат:Волендам ФК жаттықтырушылары
Санат:НАК Вреда ФК жаттықтырушылары
Санат:Гронинген ФК жаттықтырушылары
Санат:Универсидад Католика ФК жаттықтырушылары
Санат:Әл-Иттифак ФК жаттықтырушылары
Санат:Тринидад және Тобаго Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары
Санат:Макасар ФК жаттықтырушылары
Санат:Индонезия Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары
Санат:Соломон аралдары Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары
Үздік визуалды әсерлер үшін Оскар сыйлығы

**Үздік визуалды әсерлер үшін [[Оскар сыйлығы|Оскар]] сыйлығы** () — Кинематографиялық Өнер және Ғылым Академиясының жыл сайын визуалды әсерлер саласындағы үздік жетістіктері үшін берілетін беделді сыйлығы. 

Сыйлық әдетте фильмнің визуалды әсерлерін жасауға тікелей жауапты болған шығармашылық топтың мүшелеріне (төрт адамға дейін) беріледі. Тарих бойы бұл номинацияның атауы бірнеше рет өзгерді: алғашқыда **«Инженерлік эффектілер»** (1929), кейіннен ең ұзақ уақыт бойы **«Үздік арнайы эффектілер»** (1939–1962) деп аталды. 1963 жылдан бастап номинация қазіргі **«Үздік визуалды эффектілер»** атауына ие болды. Кейбір жылдары бұл марапат бәсекелестік негізде емес, «Ерекше жетістіктері үшін» (Special Achievement Award) мәртебесінде табысталған.

Номинациялардың саны (15) және жеңіп алған «Оскардың» саны (8) бойынша рекордсмен Деннис Мьюрен болып келеді.

## Инжиниринг-әсерлер

«Оскардың» алғашқы марапаттау рәсімінде жалғыз рет берілген Инжиниринг-эффекттер атты номинация болды.

## Үздік арнайы әсерлер
Төмендегі кестелерде «Үздік арнайы әсерлер» номинациясы бойынша Оскар сыйлығының номинанттары, сондай-ақ «Ерекше жетістіктері үшін» марапатын иеленгендер көрсетілген.

### 1940—1950

### 1951—1960

### 1961—1963

## Үздік визуалды әсерлер
Төмендегі кестелерде «Үздік визуалды әсерлер» номинациясы бойынша Оскар сыйлығының номинанттары, сондай-ақ «Ерекше жетістіктері үшін» марапатын иеленгендер көрсетілген.
### 1964—1970

### 1971—1980

### 1981—1990

### 1991—2000

### 2001—2010

### 2011—2020

### 2021—2030

## Ескертпелер

## Дереккөздер

Санат:Оскар сыйлығы
Конкордия (футбол клубы, Сен-Мартен)

**Конкордия футбол клубы**  — Сен-Мартендегі футбол клубы.

## Жетістіктері

### Ұлттық

* Сен-Мартен чемпионы: 2011/12, 2015/16

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* http://www.rsssf.com/tabless/stmartinchamp.html
* https://www.facebook.com/FCConcordiaSaintMartin/timeline

Санат:Сен-Мартен футбол клубтары
Манижа

**Манижа**, толық аты **Манижа Далеровна Сангин** (туған **Хамраева**; , 8 шілде 1991 жыл, Душанбе)  — ресей әншісі, әндердің авторы және орындаушысы, бейнеклиптердің режиссері, тұрмыстық зорлық-зомбылықпен күрес саласындағы қоғам қайраткері, «Өмір сыйла» қайырымдылық қорының елшісі (2019 жылдың желтоқсанынан бастап). 1991 жылы, 8-шілдеде, Душанбе қаласында,  Тәжік КСР, КСРОда дүниеге келген. Бірақ отбасы Мәскеуге көшіп барған. Ол 12 жасынан бастап музыкамен айналысады. Азан шақырып қойған аты - Ҳамроева Манижа Далеровна. 2020 жылы Ресей атынан бірінші рет БҰҰ-ның босқындар ісі жөніндегі агенттіктің ерікті елшісі атанды (2020 жылдың желтоқсанынан бастап).

Манижа Душанбе қаласында тәжік отбасында туды. Әкесі – Далер Хамраев, дәрігер. Анасы – Наджиба Усманқызы, психолог. 2021 жылы «Eurovision 2021» ән байқауында «Russian Woman» әнімен Ресей атынан өнер көрсетті.

Манижа бірнеше рет ЛГБТ қауымдастығын қолдады. 2019 жылдың жазында ол ЛГБТ адамдарын қолдау мақсатында «Ашық» басылымның жобасында ойнады. 2020 жылдың күзінде ол Санкт-Петербургтегі Кверфесттің арнайы қонағы болды.

## Дискографиясы:
### Альбомдары
* *РуКола «Пренебрегаю» () (2008)*
* *РуКола «Второй» () (2010)*
* *Krip De Shin «Krip De Shin» (EP, 2012)*
* *Manizha «Manuscript» (2017)*
* *Manizha «#ЯIAM» (2018)*

### Manizha
* *Manizha feat. Escome «Waiting» (2012)*
* *Manizha «Люстра» (2016)*
* *Manizha «I miss him» (2016)*
* *Manizha «Иногда» () (2017)*
* *Manizha «Изумруд» (2017)*

## Видеографиясы

## Сыртқы сілтемелер

*
*
*

## Дереккөздер

Санат:Ресей музыканттары
Санат:Eurovision ән байқауындағы Ресей өкілдері
Санат:Eurovision ән байқауы 2021 қатысушылары
Жалпақтал ауданы

**Жалпақтал ауданы** — 1928-1930 және 1935-1997 жылдары болған Қазақ КСР-інің (1936 ж. дейін — Қазақ АКСР, 1991 ж. бастап — Қазақстан Республикасы) Орал округі мен Батыс Қазақстан облысының (1962-1992 жж. — Орал) әкімшілік бөлінісі. Орталығы - Жалпақтал ауылы (1936 жылға дейін - Сламихино, 1936-1993 жылдары - Фурманово).

## Тарихы
Сламихин ауданы 1928 жылы 17 қаңтарда Қазақ АКСР Орал округінің құрамында құрылды. Оның құрамына Сламихин мен Орал губерниясы Бөкей уезі Глиненская болысының бір бөлігі кірді.

1930 жылы Сламихин ауданы жойылып, оның аумағы Жаңақала және Талов аудандары арасында бөлінді.

1935 жылы 9 қаңтарда Батыс Қазақстан облысының құрамында Сламихин ауданы қалпына келтірілді. 1936 жылы 9 ақпанда **Фурманов ауданы** болып өзгертілді.

1951 жылғы мәліметтер бойынша аудан құрамына 9 ауылдық кеңес кірді: Балықты, Будённый, Қарақоға, Қарасу, Көктерек, Таскүтір, Тентек, Төртпішен және Фурманов.

1962 жылы 24 мамырда жойылған Жаңақала ауданы аумағының бір бөлігі Фурманов ауданына қосылды.

1986 жылғы мәлімет бойынша ауданда 9 ауылдық кеңес болған: Жаңажол, Қарасу, Қараөзен, Көктерек, Красный партизан, Сарықұдық, Талдыапан, Талдықұдық, Фурманов.

1993 жылы 18 маусымда Фурманов ауданы **Жалпақтал ауданы** болып өзгертілді.

1997 жылы 17 маусымда Жалпақтал ауданы таратылды.

## Тұрғындары

1939 жылғы санақ бойынша ауданның ұлттық құрамы келесідей болды: қазақтар - 76,5%, орыстар - 15,1%, татарлар - 3,7%, украиндар - 2,4%.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның 1997 жылы таратылған аудандары
Орал-Ембі ауданы

**Орал-Ембі ауданы** — 1932-1933 жылдары болған Батыс Қазақстан облысы мен Гурьев округіндегі әкімшілік бірлік.

## Тарихы
Орал-Ембі ауданы 1932 жылы 19 қарашада Гурьев, Жылыой және Тайпақ аудандарының бөліктерінен Қазақ АКСР Батыс Қазақстан облысының құрамында құрылды. Доссор кеніші ауданның орталығы болып белгіленді.

1933 жылы 17 шілдеде Орал-Ембі ауданы Гурьев округіне берілді.

1933 жылы 5 қыркүйекте Орал-Ембі ауданы таратылды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның таратылған аудандары
Тайпақ ауданы

**Тайпақ ауданы** — 1928-1963, 1964-1997 жылдары болған Қазақ КСР-інің (1936 ж. дейін — Қазақ АКСР, 1991 ж. бастап — Қазақстан Республикасы) Орал округі мен Батыс Қазақстан облысының (1962-1992 жж. — Орал) әкімшілік бөлінісі. Орталығы - Тайпақ ауылы.

## Тарихы
Тайпақ округі 1928 жылы 17 қаңтарда Қазақ АКСР Орал округінің құрамында құрылды. Оның құрамына Орал губерниясы Жымпиты уезінің Тайпақ болысы мен Байғұтты, Дуана және Индер болыстарының бөліктері кірді. Базаршолан ауылы бастапқыда аудан орталығы болып белгіленді, бірақ 1928 жылы 28 шілдеде Базартөбе мекеніне көшірілді.
 
1930 жылы Орал округі жойылып, Тайпақ ауданы Қазақ АКСР тікелей бағынышты болды. Сонымен бірге, оған бүкіл Ілбішін ауданы және жойылған Жаңақала мен Қаратөбе аудандарының бөліктері қосылды. Тайпақ ауданының орталығы Калмыков ауылына көшірілді. 1931 жылы Ілбішін ауданы қайтадан Тайпақ ауданынан бөлініп шықты.

1932 жылы 20 ақпанда Тайпақ ауданы Батыс Қазақстан облысына бекітілді. 1932 жылы 19 қарашада Тайпақ ауданы аумағының бір бөлігі Орал-Ембі ауданына берілді. 1933 жылы 25 ақпанда Тайпақ ауданы аумағының бір бөлігі Калмыков ауданына берілді.

1940 жылы 30 қарашада Қызылқоға ауылдық кеңесі Тайпақ ауданынан Гурьев облысының Мақат ауданына және Антонов ауылдық кеңесі Чапаев ауданынан Тайпақ ауданына берілді.

1944 жылы 11 мамырда №12, 13, 14, 15 ауылдық кеңестері жаңадан құрылған Гурьев облысындағы Қызылқоға ауданына берілді.

1951 жылғы мәліметтер бойынша округке 14 ауылдық кеңес кірді: Ақтөбе, Антонов, Базартөбе, Есенсай, Калмыков, Кеңсуат, Қызылжар, Краснояр, Қырыққұдық, Қурайлысай, Сайқұдық, Сарытоғай, Тайпақ және Теңдік.

1952 жылы 31 желтоқсанда Теңдік ауылдық кеңесі таратылды.

1954 жылы 11 тамызда Сарытоғай ауылдық кеңесі Краснояр ауылдық кеңесіне, Қызылжар — Базартөбеге, Кеңсуат — Есенсайға қосылды.

1957 жылы 30 тамызда Тайпақ ауылдық кеңесі Базартөбе ауылдық кеңесіне қосылды. Антонов ауылдық кеңесінің орталығы Антоново ауылынан Котельниковоға, Базартөбе ауылдық кеңесінің орталығы Базартөбе ауылынан Қарауылтөбеге көшірілді.

1959 жылғы ауданда 9 ауылдық кеңес болды: Ақтөбе, Антонов, Базартөбе, Есенсай, Калмыков, Краснояр, Қырыққұдық, Қурайлысай, Сайқұдық.

1963 жылы 2 қаңтарда Тайпақ ауданы Чапаев ауданымен біріктіріліп, 1964 жылы 31 желтоқсанда қайта бөлініп шықты.

1986 жылғы мәлімет бойынша ауданда 8 ауылдық кеңес болған: Ақтөбе, Базартөбе, Заурал, Калмыков, Қарауылтөбе, Котельников, Краснояр, Сайқұдық.

1993 жылы аудан орталығы Калмыково ауылы Тайпақ ауылы болып өзгертілді.

1997 жылы 7 мамырда Тайпақ ауданы жойылып, оның аумағы Ақжайық ауданына берілді.

## Тұрғындары

1939 жылғы санақ бойынша облыстың ұлттық құрамы келесідей болды: қазақтар - 80,2%, орыстар - 15,2%, украиндар - 1,8%, татарлар - 2,4%, кәрістер - 2,2%.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның 1997 жылы таратылған аудандары
Суқалампыр

Суқалампыр-тарандар тұқымдастығына жататын, биіктігі 30-60 сантиметр, ұзын жапырақтарының ұшы сүйір, сабағы тік өсетін, жасыл немесе ашық қызыл түсті ұсақ гүлдері бар бір жылдық өсімдік. Жемісі-үш қырлы дән.

Ордабасы ауданы жағдайында өзен жағаларында, шабындықтарында өседі, шілде-тамызда гүлдейді. Шөбінде қан айналымын жақсартатын глюкозид, эфир майы, органикалық қышқылдар, рамназин, кверцитрин, витаминдер, аса көп мөлшерде илік заттар бар.

Халық емшілері оның гүлдеген кезде жиналған шөбінен жасалған тұнбамен қан тоқтатады, ауруды басады, жүйкені тыныштандырады, қабынулардың алдын алады. 

Суқалампырмен ертеректе безгекті де емдеген. Ғылыми медицина аталмыш өсімдік шөбінің сұйық сығындысын гинекологиялық ауруларды емдеуге пайдаланады.

## Дереккөздер
Есбол ауданы

**Есбол ауданы** — 1928-1930 және 1933-1963 жылдары болған Гурьев округі мен Гурьев облысының әкімшілік бөлінісі.

## Тарихы
Орталығы №9 ауылда орналасқан Есбол ауданы 1928 жылы 3 қыркүйекте Гурьев округінің құрамында Есбол және Гурьев уезінің Соколинов болыстары бөліктерінен және Орал губерниясы Жымпиты уезінің Индер болысының бір бөлігінен құрылды.

1930 жылы 22 қыркүйекте Есбол ауданы жойылып, оның аумағы Гурьев ауданының құрамына кірді.

1933 жылы 31 тамызда Гурьев ауданынан бөлініп, Гурьев округының құрамында Есбол ауданы қалпына келтірілді. Кулагино ауылы оның орталығына айналды.

1938 жылы 15 қаңтарда Есбол ауданы Гурьев облысының құрамына енді.

1963 жылы 2 қаңтарда Есбол ауданы жойылып, оның аумағы Махамбет өндіріс ауданының құрамына кірді, 1964 жылы 31 желтоқсанда орталығы Индер ауылы болатын Индер болып қайта қалпына келтірілді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның таратылған аудандары
Сульфанил қышқылының амидтері

Сульфанил қышқылының амидтері- стрептококк, стафилакокк сияқты іріңдеткіш микробтарды өлтіруге, не олардың денеге тиген уытын қайтаруға қолданылатын дәрілер. Олар химиялық жолмен өте көп өндірілгенімен, дәрігерлік жұмыста бәрі бірдей қолданыла бермейді. Мал шаруашылығына пайдалы ең негізгілері-дисульфан, норсульфазол, стрептоцид, сульфазол, сульфантрол, сульфидин, фталазол, т.б.
## Дереккөздер
Жаманқала ауданы

**Жаманқала ауданы** — 1928-1930 жылдары болған Гурьев округінің әкімшілік бөлінісі.

## Тарихы
Орталығы Жаманқала ауылында орналасқан Жаманқала ауданы 1928 жылы 3 қыркүйекте Гурьев округінің құрамындағы Топайлы және Орал губерниясы Гурьев уезінің Кулагин, Қарасамар және Редут болыстарының бөліктерінен құрылды.

1930 жылы 22 қыркүйекте Жаманқала ауданы жойылып, оның аумағы Гурьев ауданының құрамына кірді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның таратылған аудандары
Балықшы ауданы

**Балықшы ауданы** — 1930-1933 және 1957-1963, 1964-1988, 1990-1997 жылдары болған Гурьев округі, Қазақ АКСР, Батыс Қазақстан, Гурьев (кейіннен Атырау) облыстарының әкімшілік бөлінісі.

## Тарихы
Орталығы Гурьев қаласында орналасқан **Гурьев ауданы** 1930 жылы 22 қыркүйекте Есбол, Новобогат және Жаманқала аудандарын біріктіру арқылы Қазақ АКСР-інің Гурьев округінің құрамында құрылды.

1930 жылдың желтоқсанынан бастап аудан Қазақ АКСР тікелей бағынды, ал 1932 жылы ақпанда Батыс Қазақстан облысына өтті. 1933 жылдың 1 шілдесінен бастап - Гурьев округінің құрамында болды.

1933 жылы 31 тамызда Гурьев ауданы таратылды. Оның аумағының бір бөлігі қалпына келтірілген Есбол ауданына берілді, ал қалған бөлігі  Гурьев округтік бағыныстағы қаласына қарасты аумақты құрады.

1957 жылы 30 қазанда Гурьев облысының құрамында Гурьев ауданы қалпына келтірілді. Гурьев қаласы орталығы болып, құрамына Бақсай ауданының Сорочинка, Редут, Алға, Талғайран, Манаш ауылдық кеңестері мен Гурьев қалалық кеңесіне қарасты Дамба, Кеңөзек, Қайыршақты, Плотовин ауылдық және Балықшы кенттік кеңестері енді.

1959 жылы ауданда Балықшы кенті мен 6 ауылдық кеңес (Алға, Дамба, Кеңөзек, Плотовин, Редут, Талғайран) болды.

1961 жылы 25 сәуірде Гурьев ауданы **Балықшы ауданы** болып өзгертілді, ал оның орталығы Балықшы кентіне көшірілді.

1963 жылы 2 қаңтарда Балықшы ауданы таратылып, 1964 жылы 31 желтоқсанда қалпына келтірілді.

1988 жылы шілдеде Балықшы ауданы қайта таратылып, 1990 жылдың тамызында қалпына келтірілді.

1997 жылы 21 мамырда Балықшы ауданы таратылып, оның аумағы Атырау қалалық әкімшілігінің қарамағына өтті.

## Әкімшілік бөлінісі
1986 жылы ауданда 5 ауылдық кеңес (Атырау, Дамба, Кеңөзек, Плотовин, Придорожный) және 2 кент (Балықшы, Жұмыскер) болған.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның 1997 жылы таратылған аудандары
Доссор ауданы

**Доссор ауданы** — 1928-1931 жылдары болған Гурьев округі және Қазақ АКСР әкімшілік бірлік.

## Тарихы
Доссор ауданы 1928 жылы жойылған Қазақ АКСР Гурьев округінің таратылған Ракушаның аумағында және Орал губерниясы Гурьев уезінің Соколин және Ембі болыстарының бөліктерінен құрылды.

1930 жылы 17 желтоқсанда округтардың таратылуына байланысты Доссор ауданы Қазақ АКСР-нің тікелей қарамағына өтті.

1931 жылы 27 желтоқсанда Доссор ауданы жойылып, оның аумағы Гурьев, Жылыой және Тайпақ аудандарына бөлінді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның таратылған аудандары
Талов ауданы

**Талов ауданы** () — Ресей Воронеж облысының орталығындағы әкімшілік-аумақтық бірлік (аудан) және муниципалды құрылым (муниципалды аудан).

Әкімшілік орталығы — Таловая жұмысшы ауылы.

## Географиясы

Санат:Талов ауданы
Әбіләкім Илмий

**Әбіләкім Илмий** (; 1887, Ескі Ел — 1947, Меджидия) — Қырымтатар жазушысы, журналист, қоғам қайраткері, мұғалім.

## Өмірбаяны
1887 жылы Таврия губерниясы, Ақмешіт уезі, Дуванқой болысы, Ескі Ел ауылында дүниеге келген. Ол ауылдық бастауыш мектепте, содан кейін Бақшасарайдағы орта мектепте оқыды. Оқуын Ыстанбұлда жалғастырды. Түркияда «Талебе Джемиети» («Шәкірттер қоғамы») қырым татар студенттерінің құпия ұйымына мүше болды, Қырым татарлары ұлттық қозғалысының жетекшілері Ж. Сейітахмет, Номан Челебижиһан, Әбибулла Одабашпен танысты.

Жас авторға арналған маңызды оқиға - бұл 1811 жылы Герей әулетінен шыққан ескі Осман ханзадасы Хәлім Герей жазған Қырым хандығының тарихына арналған тарихи еңбек «Хандардың қызғылт гүлзары немесе Қырым тарихы» () кітабының тарихи аудармасы болды. 1909 жылы Әбіләкім Илмий қырымдықтардың патриоттық қозғалысына қатысушылардың ықпалында бола отырып, өзінің аудармасын мәлімдемелер және түсіндірмелермен Ыстанбұлда жариялады.

1914 жылы Әбіләкім Илмий Қырымға оралды. Ол Тавдайыр медресесінің ректоры болып жұмыс істеді. Ол өзінің прозалық шығармаларын «Тержиман» журналында жариялай бастады. Атап айтқанда, оның Бірінші дүниежүзілік соғыс оқиғаларына арналған «Ұлы, Чубаре» (1914) әңгімесі жақсы ниетті пікір алды.

1916 жылы біраз уақыт «Тержиман» («Аудармашы») газетін басқарды. 1917 жылы «Къырым оджагъы» («Қырым ошағы») газетін өз бетінше шығара бастады, Қырымның саяси өміріне белсенді қатысты. Сол жылы Қырымтатар халқының Бірінші құрылтайында А. Айвазов, Ж. Аблаевпен бірге бірінші ұлттық парламенттің президиумына сайланды.

1918 жылы Бақшасарайдағы оқу орны - Шынжырлы медресесінде география мұғалімі болып жұмыс істеді. Кейін Қырымдағы балалар үйінің бірінде жұмыс істеді.

1923 жылға дейін мерзімді басылымдарда Әбіләкім Илмийдің аты мүлдем аталмады. 1926 жылы «Илери» журналы «Аштық туралы естеліктер» атты әңгімесін шығара бастады, бірақ 1928 жылы 2 желтоқсанда тұтқындалып, ұлтшылдық айыбымен бес жылға сотталды.

Жазасын өтегеннен кейін Илмий әйнекші болып жұмыс істейді және ұзақ уақыт бойы Қырымда тұрмады. Тек 1942 жылы, оккупация кезінде, Қырым мұсылмандар комитеті Албат ауылында лицей ашқан кезде, қайтадан мұғалімдік қызметке оралды. Лицейде география және тарих пәндерінен сабақ берді.

Қызыл әскердің Қырымға келгенге дейін Румынияға кетіп, 1947 жылы қайтыс болды. Меджидия қаласының татар зиратында жерленген.

## Естелік
Бақшасарайдың Ханшайыр шағынауданында жазушының құрметіне Әбіләкім Илмий көшесі аталды.

## Әдебиет
* *Керим И. А.* Къырымтатар эдебияты (Къулланма дерслик). — Акъмесджит, 1995. — Б. 144—146.
* Қырым татар мәдениетінің қайраткерлері (1921—1944 ж.): Биобиблиографиялық сөздік. — Ақмешіт, 1999. б. 100.
* «Мен ешкімді ұмытпаймын ...» / 1913-1940 жылдардағы Қырым татар жазушыларының шығармалар жинағы. — Ақмешіт, 2001. Б. 37-46.
* Әбіләкім Илмийдің көркем мұрасы / С. С. Халилова // Қара теңіз аймағы халықтарының мәдениеті. — Ақмешіт: Межвузовский центр «Крым», 2004. — № 50, Т.2. — Б. 193—196

## Дереккөздер

Санат:Қырым татар жазушылары
Санат:КСРО жазушылары
Санат:КСРО-да қуғын-сүргінге ұшыраған мәдениет пен өнер қайраткерлері