open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мұхтар Әуезов ескерткіш-мүсіні

**Мұхтар Әуезов ескерткіш-мүсіні** – Алматы қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген монументтік өнері ескерткіші.

## Орналасқан жері
Алматы қаласы, Қабанбай батыр көшесі (Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театрының шаршысы).

## Сипаты
Қазақ жазушысы, қоғам қайраткері Мұхтар Әуезовтың ескерткіш-мүсіні Опера және балет театры скверіне 1967 жылы қойылды. Ашылу салтанатына жазушылар С. Мұқанов, Ғ.М. Мүсірепов, Л.С. Соболев, т.б. қатысты. Мүсінші – Т.С. Досмағамбетов, сәулетші – М. Меңдіқұлов.
Биіктігі – 6 м. Мүсін шойыннан құйылған. Тұғыры сұр граниттен тік бұрышты үлгімен қашалған. Төсектасы баспалдақты етіп жасалды. Жазушы мүсіндік-портретте белден жоғары тұлғаланған.

## Дереккөздер

Санат:Алматы қаласының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Алматы сәулеті
Эракле Арион

**Эракль (Эракле, Эраклие) Арион** (рум. *Eracle (Eraclie) Arion*; 24 ақпан 1838, Бухарест, Румыния – 7 қыркүйек 1903, сонда) — румын әскери қайраткері, дивизия генералы (1902).

Эракль Арион XVII ғасырдан белгілі дворян әулетінің өкілі болған. Көпбалалы отбасында (16 бала) өскен.

1855–1857 жылдары Офицерлік мектепті бітіріп, унтер-лейтенант шенін алды. 1857–1861 жылдары Париждегі Политехникалық мектепте және Мецтегі Артиллериялық-инженерлік мектепте оқыды. 1861 жылы лейтенант, 1864 жылы капитан, 1868 жылы майор, 1870 жылы подполковник шенін алды.

1861–1864 жылдары Румыния армиясының Бірінші артиллериялық полкі дивизиясының командирі болды. 1864–1870 жылдары Қорғаныс министрлігінің артиллерия бөлімінде Бас штаб офицері болып қызмет етті. 1870–1875 жылдары Екінші артиллериялық полкті басқарды.

1875 жылдан бастап полковник шенінде Бас штабтың артиллерия басқармасын басқарды. 1877 жылы оның ұсынысы бойынша әрбір жаяу әскер дивизиясының құрамына артиллериялық полк енгізіліп, жалпы саны екі полкке артты. Сондай-ақ румын армиясын Фридрих Крупп зауытының 87 мм зеңбіректерімен қаруландыруды талап етті.

1877–1878 жылдардағы Орыс-түрік соғысына қатысып, нәтижесінде Румыния тәуелсіздік алды. Осман Нұри пашаның капитуляциясы кезінде болды.

1883 жылы III Александрдың тәж кию рәсіміне қатысқан Румыния делегациясын басқарды.

1883–1892 жылдары бригадалық генерал шенінде артиллерияның бас инспекторы болды. 1893–1902 жылдары 2-армиялық корпус командирі, ал 1895–1903 жылдары Бухаресттің әскери губернаторы қызметін атқарды. 1902 жылы дивизия генералы атағын алды.

1903 жылы 7 қыркүйекте кенеттен қайтыс болды.

Румыния мен шетелдік көптеген марапаттарға ие болды, оның ішінде Пруссияның Үлкен крест Темір кресті, «Румыния жұлдызы» ордені, Ресейдің IV дәрежелі Әулие Владимир ордені және II дәрежелі Әулие Анна ордені бар.

Бухарестте оның есімі берілген көше бар.

Жұбайы — Севастия Александреску (1923 жылы қайтыс болған). Төрт баласы болған: Николаус, Зоя, Виорика және Маргарета.

## Әдебиет
* M. Agapie, C. Ucrain: «Personalități ale artileriei române», Editura Militară, București, 1993, S. 37–44
* G. Bichicean: "Istoria Școlii de Aplicație pentru Artilerie și Rachete «Ioan Vodă»", Editura Tribuna, Sibiu 2000, S. 144–150

Санат:Румыния әскерилері
Санат:Темір крест ордені үлкен крестінің иегерлері
Санат:Ұлыбритания Жұлдызы орденінің офицерлері
Санат:II дәрежелі Әулие Анна орденінің иегерлері
Санат:4 дәрежелі Әулие Владимир орденінің иегерлері
Қырғызстан Төтенше жағдайлар министрлігі

**Қырғыз Республикасының Төтенше жағдайлар министрлігі** — тілсіз қияпат, жер сілкінуі, жылжыма, басқа да жағдайларға жауап беруге жауапты Қырғызстан арнайы министрлігі. Қазіргі басшысы — Баубек Әжікеев.

## Тарихы
1991 жылғы 1 шілдеде Қырғыз КСР Министрлер Кабинеті КСРО Министрлер Кеңесінің төтенше жағдайлардың алдын алу мемлекеттік жалпыодақтық жүйесін құру туралы қаулысы негізінде Қырғыз Республикасы Төтенше жағдайлар мемлекеттік комиссиясын құрды. 1992 жылғы 6 қаңтарда комиссия Қырғыз Республикасының Төтенше жағдайлар министрлігі ретінде қайта құрылды.

1999–2005 жылдары Ішкі істер министрлігіндегі полиция реформасы нәтижесінде Мемлекеттік өрт қызметі Төтенше жағдайлар министрлігіне бағынатын болды. 2008 жылғы 6 қазанда елдегі жер сілкінуіне министрлік жауап берген.

## Басшылығы
* Атқарушы басшылығы:
** Президент – Қырғызстан Қарулы күштерінің Жоғарғы бас қолбасшысы
** Премьер-министр – Азаматтық қорғаныс басшысы
** Облыстық әкімдер – Облыстық азаматтық қорғаныс басшылары
** Мэрлер – Азаматтық қорғаныс жүйелерінің басшылары
* Министрлік басшылығы:
** Төтенше жағдайлар министрі – Азаматтық қорғаныс департаментаралық комиссиясының басшысы
** Мемлекеттік хатшысы
** Министр орынбасары
** Министр орынбасары
** Министр орынбасары
** Төтенше жағдайлар министрінің кеңесшісі

## Құрылымы
Министрліктің осындай құрылымы бар:
* Аймақтық департаменттері
** Бішкек қалалық департаменті
** Ош қалалық департаменті
** Ош облысының департаменті
** Жалалабат облысының департаменті
** Баткен облысының департаменті
** Шу облысының департаменті
** Нарын облысының департаменті
* Бақылау және болжау департаменті
* Салдарды жою департаменті
* Салдарды жою аймақтық департаменттері
* Сел және су тасқындарынан қорғау қызметі
* Спраспромсервис қызметі
* Авиация қызметі
* Төтенше жағдайларға жауап орталықтары (солтүстік және оңтүстік)
* Төтенше жағдайларға жауап механизацияланған орталығы
* Дайвинг қызметі
* Құтқарушыларды дайындау қызметі
* Өрт сөндіру қызметі
* Қалдықтар агенттігі
* Гидрометеорологиялық қызметі
* Халықты дайындау қызметі
* Азаматтық қорғаныс қызметкерлерін дайындау орталығы

## Министрлер тізімі
* Қамшыбек Тәшиев (2007 – 15 желтоқсан 2009)
* Бақыт Төребаев (15 желтоқсан 2009 – 2010)
* Қуатбек Боранов (24 желтоқсан 2011 – 20 сәуір 2018)
* Нұрболат Мырзахметов (20 сәуір 2018 – 23 қаңтар 2020)
* Замирбек Асқаров (6 ақпан – 15 қазан 2020)
* Баубек Әжікеев (15 қазан 2020 бастап)

## Ескертпелер

## Дереккөздер

Санат:Қырғызстан министрліктері
Санат:Төтенше жағдайлар министрліктері
Санат:Азаматтық қорғаныс
Әбібіллә Әлімұлы Құдайбердиев

**Әбібіллә Әлімұлы Құдайбердиев** (; 1 маусым 1962 жыл, Ош облысы) — қырғызстандық әскери қайраткер, 2010–2011 және 2014–2015 жылдары Қорғаныс министрі.

## Өмірбаяны
Әбібіллә Құдайбердиев 1962 жылғы 1 маусымда, Ош облысының Науқат ауданындағы Кеңес (Кеңеш) ауылында дүниеге келген. 1983 жылы Қазақ КСР-індегі Алматы жоғары жалпыәскерлік қолбасшылық мектебінде оқу алған. 2003 жылы ол Ресей Қарулы күштерінің жалпыәскери академиясындағы оқуын бітірді.

2009 жылғы қарашада ол Қырғызстан Қарулы күштері бас штабының төрағасы болып тағайындалды. Бұл лауазымда ол 7 ай бойы қызмет етті. 2010 жылғы шілдеде ол Қорғаныс министрі атанды. 2014 жылғы 4 сәуірдегі Президент жарлығынша ол бұл лауазымға қайта тағайындалды. Президент Атамбаев оны 2015 жылғы 12 қазанда бұл қызметінен босатты.

## Марапаттары
Құдайбердиевтің марапаттары:
* 3-дәрежелі Манас ордені
* Эрдик медалі

## Дереккөздер

Санат:Генерал-майорлар (Қырғызстан)
Санат:Қырғызстан әскерилері
Санат:Қырғызстан қорғаныс министрлері
Санат:Қырғызстан Қарулы күштері Бас штабының басшылары
Санат:Алматы жоғары жалпыәскерлік қолбасшылық мектебі түлектері
Санат:Ресей Қарулы күштерінің жалпыәскери академиясы түлектері
Каваи Леонард

**Каваи Энтони Леонард** (ағл. *Kawhi Anthony Leonard* ; 1991 жылы 29 маусымда туылған) - Ұлттық баскетбол қауымдастығының (NBA) «Лос-Анджелес Клипперс» командасында ойнайтын американдық кәсіби баскетболшысы. ҰБҚ-ның екі дүркін чемпионы, ол алты дүркін **«Олл-Стар»** және **All-NBA** командасының алты дүркін мүшесі (бірінші командаға үш іріктеуді қоса алғанда). Өзінің доппен ойнау дағдылары мен өте үлкен қолдары үшін **«Тырнақ, қысқаш»** немесе **«Клау»** деп аталып кеткен Леонард көбінесе ҰБҚ тарихындағы ең ұлы екі жақты ойыншылардың (спортта шабуыл жасаудада қорғаныстада жақсы ойнайтын ойыншы) бірі болып саналады,  жеті All-Defensive Team іріктеуін жеңіп алып, 2015 және 2016 жылдары жылдың қорғаныс ойыншысы марапаттарын жеңіп алды. 2021 жылы ол ҰБҚ-ның 75-ші мерейтойлық командасына тағайындалды.

Леонард «Сан-Диего Стэйт Ацтекс» командасында студенттік баскетболда екі маусым ойнады және екінші курс оқушысы ретінде All-American консенсустық екінші командасы атанды. Ол 2011 жылғы ҰБҚ жобасына қатысу құқығынан бас тартты. Ол драфт түнінде «Индиана Пэйсерс» 15-ші жалпы таңдаумен таңдалды, алайда сосын «Сан-Антонио Сперске» алмастырылды.

«Шпорлармен» («Сан-Антонио Сперс») Леонард ҰБҚ чемпионатын 2014 жылы жеңіп алды, ол кезде ол финалдың ең құнды ойыншысы аталды. «Шпорлармен» бірге жеті маусымынан кейін Леонард 2018 жылы «Торонто Рэпторс» клубына ауыстырылды. 2019 жылы ол «Рэпторсты» алғашқы ҰБҚ чемпионатына алып келді және өзінің екінші финал MVP (финалдың ең құнды ойыншысы)  жүлдесін жеңіп алды (Кәрім Абдул-Джаббар және Леброн Джеймспен бірге бірнеше командамен бірге финалда MVP  жеңіп алған үш ойыншының бірі). Кейіннен ол туған қаласы Лос-Анджелеске көшіп келіп, 2019 жылдың шілдесінде «Клипперспен» еркін агент ретінде келісімшартқа қол қойды.

## Мансап тарихы
2011-2018 Сан-Антонио Сперс;

2018-2019 Торонто Рэпторс;

2019-қазіргі уақытта Лос-Анджелес Клипперс командаларында ойнады.

## Дереккөздер

Санат:АҚШ баскетболшылары
Қырғызстан Қарулы күштерінің бас штабы

**Қырғызстан Қарулы күштерінің Бас штабы** () — Қырғызстан Қарулы күштерінің штабы.

Бас штаб төрағасын Қарулы күштердің Жоғарғы бас қолбасшысы болып келетін Қырғызстан президенті тағайындайды. Бас штабтың қазіргі төрағасы — генерал-майор Эрлис Тердікбаев.

2014–2021 жылдары Бас штаб төрағасы Жоғарғы бас қолбасшыдан кейінгі бүкіл армияның басшысы еді. Бас штабтың қазіргі құрамына Қырғызстан Құрлық әскерлері, Қырғызстан Әскери-әуе күштері, Қырғызстан Мемлекеттік шекара қызметі және Қырғызстан Ұлттық ұланының басшылары кіреді. Бас штабтың штаб-пәтері Бішкектің Яков Логвиненко көшесінің 26-үйінде орналасқан.

## Жалпы ақпарат
Бас штаб төрағасын/төрайымын Қырғызстан Қарулы күштерінің Жоғарғы бас қолбасшысы болып келетін Қырғызстан президенті тағайындайды. Бас штаб басшысы генерал-майор атағына ие. Бас штаб — армияның дайындығын қадағалайтын басты ұйымдастырушы және атқарушы орган. 2014 жылдан 2021 жылға дейін ол қорғаныс министрлігінің эквиваленті болған Қорғаныс істерінің мемлекеттік комитетінен де жоғары еді. 2014 жылғы ақпанда бас штаб бүкіл армияға жауапты болды, оған біраз өкілеттік берілді де, Қорғаныс істерінің мемлекеттік комитеті осылайша көбіне салтанатты рөлге ие болды. 2021 жылғы ақпанда бұл өзгеріс жоққа шығарылды да, Бас штаб қайта Министрлікке бағынатын болды.

## Төрағалар тізімі

## Дереккөздер

Санат:Қырғызстан жауынгерлік құралымдары
Санат:Қырғызстан Қарулы күштері
Ала Күшіктер көшесі, 101

**«Ала Күшіктер көшесі, 101»** () — Passion Animation Studios және Atomic Cartoons шығарған және Миклош Вейгерт Disney Channel үшін жасаған британдық-канадалық анимациялық сериясы. Пилоттық эпизод 2017 жылдың тамызында көрсетілді. 2019 жылдың 18 наурызынан 2020 жылдың 22 ақпанына дейін сериал ресми түрде бір маусым мен 26 серияға созылды.

## Рөлдерде

* Джош Бренер — Дилан
* Микаэла Диц — Долли
* Рашан Стоун — Дуг
* Элла Кенион — Делайла
* Нефели Каракоста — Диззи
* Флорри Уилкинсон — Ди-Ди
* Рис Айзек-Джонс — Докинс
* Берт Дэвис — Дизель
* Кайл Соллер — Данте
* Лорен Линдси Донзис — Дэстини / Дежавю
* Эбигейл Зои Льюис — Даллас
* Джек Бинстед — Дельгадо
* Максвелл Эппл — Ди-Джей
* Нихил Пармар — Дипак
* Акия Генри — Да Винчи / Рокси
* Марго Пауэлл — Дороти
* Рокко Райт — Димитри 1, 2 және 3
* Гарриет Кармайкл — Кларисса
* Док Браун — Сид
* Конор Макнилл — Фергус
* Расмус Хардайкер — Гензель
* Палома Фейт — Порша Пудель
* Тамека Эмпсон — Перл
* Эйми-Фион Эдвардс — Арабелла / Үлкен Фи / Саммер
* Руф Джонс — Константин
* Бетан Райт — Прунелла
* Даниэла Денби-Эш — Қарлы кесек
* Джошуа Леклер — Хантер Де Виль
* Мишель Гомес — Круэлла Де Вил
* Олли Мерс — Спайк

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* 
* Ала Күшіктер көшесі, 101 Atomic Cartoons сайтында
Санат:Ұлыбритания мультсериалдары
Санат:Канада мультсериалдары
Санат:Ағылшын тіліндегі телесериалдар
Санат:Disney Channel телебағдарламалары
Еуроборг

**Еуроборг** () — Нидерландтың Гронинген қаласындағы стадион. Бұл 22 525 адамға арналған сыйымдылығы бар Гронинген футбол клубының үй алаңы. Стадион кешенінде казино, кинотеатр, мектеп, супермаркет және фитнес орталығы орналасқан. 2007 жылдың соңында стадион жанында уақытша теміржол станциясы ашылып, 2013 жылы тұрақты станция іске қосылды. Стадиондағы орындықтар толықтай клубтың жасыл және ақ түстерімен қапталған, ал 1 000 орын қонақ команда жанкүйерлеріне арналған.

## Тарихы
Стадионды Ballast Nedam, Royal BAM Group және VolkerWessels консорциумы салып, 2006 жылы аяқтады.

Стадион "de Groene Hel" және "de Groene Kathedraal" деген лақап аттарға ие.

Стадион бірнеше рет атауын өзгертті. 2006 жылы ашылған кезде ол Euroborg деп аталды, бірақ 2016 жылы атауы NoordLease стадионы болып өзгертілді. Компаниялардың бірігуіне байланысты 2018 жылы атауы Hitachi Capital Mobility Stadion болып қайта өзгертілді. 2021 жылы Hitachi Capital Mobility ресми атауын өзгертті және өз атын стадионнан алып тастады.

## Дереккөздер

Санат:Гронинген спорт нысандары
Санат:Нидерланд стадиондары
Санат:Гронинген ғимараттары мен құрылыстары
Санат:Стадиондар
Виктори Арена

**Виктори Арена** — Люксембургтың Роспорт қаласындағы стадион. Бұл 2500 адамға арналған сыйымдылығы бар Виктория Роспорт футбол клубының үй алаңы. 

## Сілтемелер
*World Stadiums - Luxembourg 

## Дереккөздер

Санат:Люксембург спорт нысандары
Санат:Люксембург стадиондары
Санат:Стадиондар
Анталия Арена

**Анталия Арена** (демеушілік себептерге байланысты ресми атауы – Corendon Airlines Park) — Түркияның Анталия қаласында орналасқан көпфункционалды стадион. Ол негізінен футбол матчтары үшін пайдаланылады және Түркияның Суперлигасында өнер көрсететін Антальяспор клубының үй аренасы болып табылады. Стадионның сыйымдылығы шамамен 29 307 орынды (барлығы отырғызылған) құрайды.

Стадион төбесіне орнатылған күн панельдері күн сайын орта есеппен 7 200 кВт⋅сағ электр энергиясын өндіреді, бұл оның ай сайынғы электр тұтынуын толығымен қамтамасыз етуге жеткілікті. Анталия Арена– Түркия ұлттық футбол құрамасының негізгі алаңдарының бірі.

## Дереккөздер

Санат:Анталия спорт нысандары
Санат:Түркия стадиондары
Санат:Анталия ғимараттары мен құрылыстары
Санат:Стадиондар
Виктория Роспорт

**«Виктория Роспорт»** () — Люксембургтің Роспорт қаласындағы футбол клубы, 1928 жылы құрылған. Өз алаңындағы ойындарын Виктори Арена стадионында өткізеді. Сыйымдылығы 2500 адам. 
 

## Сілтемелер

* https://www.fcvictoria.lu

Санат:Люксембург футбол клубтары
Лука Арбор

**Лука Арбор** немесе **Арбери** (14 қыркүйек 1486 – 25 сәуір 1523) — молдовалық бояр, дипломат және мемлекет қайраткері.

## Өмірбаяны
Лука Арбор алғаш рет 1486 жылғы 14 қыркүйекте аталады. Ол шіркеу славян, поляк және латын тілдерін еркін меңгерген, бірнеше рет әскер қолбасшысы болған. Лука Кирстеа Анастасия Арбордың ұлы еді. Оның Ион есімді ағасы және кейіннен Краснеж боярына тұрмысқа шыққан Анушка есімді қарындасы болған. Кирстеа князьге өмірінің соңына дейін адал болып, 1476 жылғы Осман армиясының шапқыншылығы кезінде қаза тапты.

## Қызметі
Лука Арбор 1486 жылы Молдова кінәзі III Стефанның билігі кезінде жоғары лауазымға ие болды. Ол ұзақ уақыт бойы Сучава қамалының кастеляны қызметін атқарды. Бұл лауазым әскери және әкімшілік міндеттерді дипломатиялық қызметпен ұштастырды. Сондықтан Арбор 1497 жылы Польшаның шапқыншылығы кезінде Сучаваны қорғауды ұйымдастырды.

Әскербасы ретінде ол 1502 жылы Молдова әскерінің Покутьені басып алуына қатысты. Оны «Лука-Влах» деп атаған, ол III Стефанның Польша мен Мәскеу мемлекеттеріндегі маңызды дипломатиялық миссияларын орындады. 1505 жылы Арбор Молдова тағына үміткер болды, бірақ III Стефанның ұлы III Богданға қызметін жалғастырды. Ол Богданға, әсіресе Молдова мен Польша арасындағы қақтығыстар кезінде, қолдау көрсетіп, кеңес берді. Жеңіліске қарамастан, Арбор саяси ықпалын сақтап қалып, III Богданның ұлы IV Стефан «Штефэницаға» тәлім берді. 1518 жылдың тамызында ол Молдовамен соғыс жүргізіп жатқан Қырым хандығына қарсы соғыс ашқан Польша мемлекетімен ел арасындағы қатынасты реттеуге көмектесті.

1496–1497 жылдары Арбор Мәскеудің елшісі Иван Осчиринді Молдовада қабылдады. Бұл миссия Молдова, Мәскеу және Литва арасындағы жоғары деңгейдегі байланыстардың бір бөлігі болды. Мақсат – Литва ұлы кінәзі Александр Ягеллонды Польша одағынан шығуға көндіру еді. 1497 жылы Польша Молдоваға басып кіріп, Сучаваны қоршауға алған кезде, Арбор астананың қорғанысын ұйымдастырды.

Лука Арбор 1523 жылғы сәуірде Хырлэу қаласындағы кінәз ауласында өлтірілді. Оның отбасы меншігі билеушінің бұйрығымен тәркіленіп, мемлекеттік меншікке өтті.

## Әдебиеттер
* Евгений Ловинеску. Қазіргі заманғы румын әдебиетінің тарихы. – Кишинев: «Литера» баспасы, 1998 жыл. – 301 б.
* Константин Величи. Стефан Ұлының тарихи мәселелер бойынша жарияланбаған құжаттары // Тарихи журнал. – № 7–9. – 1934 жыл. – 291 б.

## Дереккөздер

Санат:Молдова кінәздігінде туғандар
Санат:Молдова кінәздігінде қайтыс болғандар
Санат:Молдова әскери қолбасшылары
Санат:Молдова дипломаттары
Санат:Молдова педагогтары
Милан Руфус

**Милан Руфус** (, 10 желтоқсан 1928, Заважна Поруба, Липтовски Микулаш маңы — 11 қаңтар 2009, Братислава) — Словакия ақыны, аудармашы, эссеші. ХХ ғасырдың екінші жартысы – ХХІ ғасырдың басындағы әйгілі словак ақындарының бірі. 30-ға жуық поэтикалық жинақтардың, балаларға арналған кітаптардың, эсселердің авторы. Оның шығармалары әлемнің көптеген тілдеріне аударылды.

## Өмірбаяны
Милан Руфус 1928 жылы Словакияның орталығында орналасқан Заважна Поруба деген шағын ауылда кірпіш қалаушының отбасында дүниеге келген. Бастауыш мектепті бітіргеннен кейін Липтовский Микулас қаласындағы гимназияда оқыды. Оның алғашқы поэтикалық талпыныстарына Сергей Есенин поэзиясы әсер етті. Ол Есенин туралы алғаш рет орта мектепте оқып жүрген кезде, оларға сол кезде орыс тілінен сабақ берген орыс офицерінің әйелінен естіген. Сонымен бірге ол орыс тілін белсенді түрде оқи бастап, Есенинді словак тіліне аударуға тырысты.

Братислава университетін бітіріп, 1952 жылдан философия факультетінде сабақ берді. 1966-1970 жылдары Неаполь университетінде дәріс оқыды. Балаларға арналған бірнеше кітаптардың авторы. Лермонтов, Есенин, Ибсен және т.б. шығармаларын аударды. Ұзақ уақыт бойы Нобель сыйлығына үміткер болған Руфустың жұмысы әлемнің көптеген елдерінде белгілі, Италияда, Польшада, Венгрияда, Испанияда, Германияда, Латвияда, Грузияда, Украинада және т.б. Көптеген марапаттардың, соның ішінде К.Готвальд атындағы мемлекеттік сыйлықтың лауреаты.

## Шығармашылығы
1956 жылы «Үлкен болғанша» атты тұңғыш жыр кітабы жарық көрді. Ол өз өлеңдерінде Словакияның ұлттық көтерілісі тақырыбын бірнеше рет қозғады. Алпысыншы жылдардың аяғында алғашқы жылдары жазылған бірнеше жинақтар («Жігіт», «Ешкім жоқ жерде»), жаңа өлеңдер кітаптары – «Қоңыраулар» (1968), «Таудағы адамдар» (1969) жарық көрді. 1972 жылы ақынның танымал шығармасы «Кедейлер дастарханы» кітабы жарық көрді.

**Өлеңдері** — 1956-Біз өскенде, 1966-Балалар, 1968-Қоңыраулар, 1969-Таудағы адамдар, 1972-Кедейлер үстелі, 1972-бесік, 1973-Бейне іздеу, 1974-Бала кемпірқосақты бояйды, 1974-Бесік әні, 1977-Форма музыкасы, 1978-Тау, 1982-Қуанышқа арналған ода, 1987-Қатқыл нан, 1992-Кеш автопортрет, 1996-Тағдырдан оқу, 1997-Жазықсыз жырлар, 1998-Инелік, 2000-Шаштың түбіне дейін қарапайым, 2001 — Ұялшақ сұрақтар уақыты, 2003-Цикорий, 2005-Өлең және уақыт, 2007-Адалдық.

**Эсселері** — 1968-Адам, уақыт және жаратылыс, 1969-Халыққа төрт хат, 1974-Әдебиет туралы, 1978- Ал өлең дегеніміз не?, 1996-Ескі және жаңа хаттар, 1998-Өзіммен және сенімен сұхбат.

## Марапаттары
1-дәрежелі Людовит Штур орденімен (1995) және 1-дәрежелі Прибина крестімен (2009) марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Словакия ақындары
Джурджулешты (порт)

**Джурджулешты халықаралық еркін порты** (рум. *Portul Internațional Liber Giurgiulești*) — Молдова Республикасындағы жалғыз теңізге шығатын порт. Ол Қара теңізден 133,8 км қашықтықта, Прут пен Дунай өзендерінің сол жақ жағалауында, Джурджулешты ауылында орналасқан. Порт Халықаралық қайта құру және даму банкінің меншігінде.
thumb|300px|Айлақтағы жолаушылар лайнері
Порт 2006 жылы Молдова мен Украина арасындағы аумақтық айырбастау нәтижесінде құрылды. Осы келісім бойынша, Молдова Дунай мен Прут жағалауынан 430 метр аумақ алды. Порт Молдова, Румыния және Украина шекараларының түйіскен аймағында орналасқан, бұл оны стратегиялық маңызды нысанға айналдырады. Джурджулешты порты 2030 жылға дейін еркін экономикалық аймақ мәртебесіне ие. Бұл аймақта ұлттық және халықаралық инвесторлар үшін салықтық және экономикалық жеңілдіктер қарастырылған. Сонымен қатар, порт Еуропалық Одақ шекарасындағы өңірлік логистикалық торап ретінде қызмет етеді.

## Тарихы
Порттың құрамына Дунай жағалауындағы 480 метрлік аумақ кіреді, оны Молдова Украинадан Паланка ауылы маңындағы автожол учаскесіне айырбастау арқылы алды.
thumb|left|Мұнай терминалының құрылыс орнына қойылған көрсеткіш
1996 жылы ауыл маңында мұнай құю терминалының құрылысы басталып, 2006 жылы аяқталды. Терминал мұнай танкерлерін қабылдайтын айлақты, жалпы сыйымдылығы 52 000 тонна болатын 8 резервуарды және мұнай өнімдерін теңіз цистерналарынан резервуарларға айдайтын жүйені қамтиды. Мұнай өнімдері танкерлермен жеткізіліп, тұтынушыларға автомобиль және теміржол көлігімен тасымалданады.

2007 жылы Джурджулештыда жүк және жолаушылар портының құрылысы басталып, 2009 жылы пайдалануға берілді. 2008 жылы Кагулдан портқа дейін теміржол желісі ашылды. 2010 жылы порттың жүк айналымы 375 000 тоннаға жетті. 2011 жылы Ыстанбұлмен тұрақты теңіз жүк қатынасы іске қосылды. Украинадағы «Дунай – Қара теңіз» каналының салынуымен Джурджулештыға кемелер теңізге шығатын жаңа канал – Быстрое гирлосы арқылы қатынай бастады. Бұған дейін олар румындық Сулин гирлосын пайдаланып, ол күндізгі уақытта (14:00-ден кейін) жабық болатын. 2015 жылы портта екінші астық терминалы іске қосылды.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* 

Санат:Дунай
Санат:Молдова порттары
Санат:Өзен порттары
Мори кратері

**Мори кратері** (лат. *Maury*) – Айдың көрінетін жағындағы Түс Көлі аймағының солтүстік-шығыс жағалауында орналасқан шағын соққы  кратері. Атауы американдық теңіз офицері, астроном, тарихшы, мұхиттанушы, метеоролог, картограф, геолог Мэтью Фонтейн Мори (1806—1873) және американдық астроном, орнитолог, натуралист Антония Каэтана Мори (1866—1952) құрметіне берілген; Халықаралық астрономиялық одақ тарапынан 1935 жылы бекітілген. Кратердің қалыптасуы Коперник кезеңіне жатады.

## Кратер сипаттамасы
Кратердің ең жақын көршілері: солтүстік-батысында Гров кратері; солтүстік-солтүстік-батысында Уильямс кратері; шығыс-солтүстік-шығысында Цефей және Франклин кратерлері; оңтүстік-батысында Холл кратері. Кратер орталығының селенографиялық координаттары: 37°07′ солтүстік ендік, 39°41′ шығыс бойлықG. Диаметрі – 16,6 км, тереңдігі – 3280 м.

Мори кратері дөңгелек пішінді, табаны аздап тегістелген тостаған тәрізді. Жиегі анық көрінеді, солтүстік бөлігі сәл түзетілген. Ішкі беткейі тегіс, жоғары альбедоға ие және радиалды жолақтармен көмкерілген. Жиегінің айналадағы аймақтан биіктігі 730 м-ге жетеді. Кратер шұңқырында бірнеше шағын төбелер орналасқан. Морфологиялық белгілері бойынша ол *BIO* типіне жатады (аталған типтің негізгі өкілі – Био кратері). Сонымен қатар, ішкі беткейінде қараңғы радиалды жолақтары бар кратерлер тізіміне енгізілген (Ай және планетарлық астрономия қауымдастығы – ALPO.

## Дереккөздер

Санат:Ай кратерлері
Қызыл ағаш құмырсқасы

alt=Formica rufa жұмысшысы|нобай|''Formica rufa'' жұмысшысы
***Formica rufa***, сондай-ақ **қызыл ағаш құмырсқасы**, **оңтүстік ағаш құмырсқасы** немесе **жылқы құмырсқасы** ретінде белгілі, *Formica rufa* құмырсқалар тобының бореальды мүшесі болып табылады және Линней сипаттаған осы топтың түрі болып табылады. Ол Еуразияға жергілікті, оның таралу аймағы Скандинавияның ортасынан Пиреней түбегі мен Кіші Азияның солтүстігіне, сондай-ақ Ұлыбританиядан Байкал көліне дейін созылып жатыр,  Ресейдің Қиыр Шығысында да кездесетіні жайлы расталмаған мәліметтері бар. Солтүстік Америкада кездесетіндігі туралы айтылған, бірақ бұл арнайы әдебиетте расталмаған, Солтүстік Америкадан алынған қалған жазбалардың барлығы күмәнді деп есептеледі.

## Сипаттамасы
Жұмысшылардың басы мен төс бөліктері қызыл түсті, ал қарны қоңыр-қара, әдетте басы мен промезонотумында қара дақтар болады, дегенмен кейбір даралардың денесінің одан да басым бөлігі қызыл болуы мүмкін және ішкі бөлімге қарай қызыл дақтары болуы мүмкін..Оларды жақын туыстарынан ажырату үшін үлгілерді ұлғайтқыш арқылы тексеру қажет, мұнда түктердің айырмашылығы айқын ерекшеліктердің бірі болып табылады, *Formica rufa* басқа мысалы *Formica polyctena*-дан көбірек түктерге ие, бірақ *Formica lugubris*-ке қарағанда азырақ түктерге ие. Жұмысшылар полиморфты келеді, ұзындығы 4,5–9 мм аралығында. Олар үлкен мандибулаларға ие, және көптеген басқа құмырсқалар түрлері сияқты, олар қорғаныс ретінде қарындарынан құмырсқа қышқылын шашырата алады. Құмырсқа қышқылын алғаш рет 1671 жылы ағылшын табиғат зерттеушісі Джон Рэй осы құмырсқа түрінің көптеген ұсақталған бөлшектерін айдау арқылы алған. Ересек ағаш құмырсқалары негізінен бітелердің тәтті сұйықтығымен қоректенеді. Кейбір топтардың бірнеше патшайымдары бар, бір-бірімен байланысты ұялардың үлкен желілерін құраса, басқалары бір патшайым колонияларымен ерекшеленеді.

## Дереккөздер

Санат:Еуразия жәндіктері
Formica polyctena

alt=Formica polyctena|нобай|''Formica polyctena''
**Формика поликтенасы** — бұл *Formica* туысына жататын, еуропалық қызыл орман құмырсқасының түрі және *Formicidae* отбасының мүшесі. Бұл түр алғаш рет Арнольд Фёрстермен 1850 жылы сипатталған. Латын тіліндегі поликтена түрінің атауы грек тілінен шыққан және **«көп сиыр»** дегенді білдіреді, бұл осы түрдің бітелерді олардан бөлінетін тәтті сұйықтық алу үшін өсіру әдетіне қатысты. Бұл түр көптеген еуропалық елдерде кездеседі. Ол эусоциальді түр болып табылады, яғни оның ерекше касталық жүйесі бар, оның ішінде көбеюге қабілетсіз жұмысшылар мен өте аз репродуктивті касталар бар. Бұл құмырсқаларда генетикаға негізделген сигнал жүйесі бар, олар өз ұяларындағыларды басқа құмырсқалардан тануға және бөтен жәндіктерді ажыратуға мүмкіндік береді. Бөтен жауларға қарсы тұрған кезде, *F.polyctena* дабыл жүйесін іске қосуға мүмкіндік береді. Ол феромондарды шығара алады, бұл басқа жақын құмырсқаларда дабыл реакциясын тудырады.

Ол Австрияда, Бельгияда, Болгарияда, Чехияда, Эстонияда, Финляндияда, Францияда, Германияда, Венгрияда, Италияда, Латвияда, Литвада, Люксембургте, Нидерландыда, Норвегияда, Польшада, Румынияда, Ресейде, Сербия мен Черногорияда, Словакияда, Испанияда, Швецияда, Швейцарияда және Украинада кездеседі.

## Колония өмірі
*F.* *polyctena* колониялары көрші колонияларға қарсы соғыстар жүргізеді. Соғыс кезінде кез келген өлі құмырсқалар колониялар тарапынан каннибализмге ұшырайды. Бұл соғыстар тамақ тапшылығы кезінде, әдетте көктем айларында болады, осылайша колониялар жаңа ұрпақ құмтықтарын тиімді тамақтандыруға мүмкіндік алады. Ескі жұмысшылар әдетте осы соғыстарға қатысады, себебі олардың өмір сүру ұзақтығы жас жұмысшылардан төмен. Көктемдегі соғыстар колонияларға жұмысшылардан гөрі негізінен репродуктивті құмырсқаларды (патшайымдар мен аталықтарды) шығаратын жаңа ұрпақтарды өндіруге мүмкіндік береді. Жаз бен күз айларындағы сирек соғыстар жаңа жұмысшылар ұрпақтарын өндіруге арналған азық береді. Бұл жас жұмысшылар қысқа аман қалу мүмкіндігіне ие, ал ескі жұмысшылар соғыстарда өледі. Негізінен, колониялар азық ресурстарын жұмысшылар түрінде қайта пайдаланады. Ескі жұмысшылар өледі және олар репродуктивті немесе жаңа жұмысшыларды өсіру үшін желінеді. Тіпті колония соғыста "ұтылып" және жұмысшылардың таза жоғалтуы болған жағдайда, соғыс әлі де азық береді, демек, колонияға пайдалы. Дегенмен, егер басқа азық ресурстары тапшы болмаса, каннибализм тиімді азық көзі емес, өйткені жаңа жеке құмырсқа екінші құмырсқа денесі бере алатын азықтан көбірек азық талап етеді.

## Дереккөздер

Санат:Еуропа жәндіктері
Қан қызыл құмырсқа

нобай|''Formica sanguinea''
***Formica sanguinea***, немесе **қан қызыл құмырсқасы**, *Formica* тұқымдасына жататын, құмырсқа қышқыл бөлу қабілетімен ерекшеленетін құмырсқа түрі. Бұл түр Орталық және Солтүстік Еуропадан Ресей арқылы Жапония, Қытай, Корея түбегі, Африка және Америка Құрама Штаттарына дейін таралған. Бұл түрдің түсі **қызыл** және **қара** болып келеді, жұмысшы құмырсқаларының ұзындығы 7 мм-ге дейін жетеді.

*F. sanguinea* колониясы **еркін колония** ретінде немесе *Formica* түрлерінің әлеуметтік паразиті ретінде өмір сүре алады, көбінесе *Formica fusca*, *Formica japonica*, *Formica hayashi* және *Formica rufibarbis* түрлерінде.

Қан қызыл құмырсқалары, *F. sanguinea*, **факультативті құл жасаушылар** болып табылады, яғни олардың колониялары жалғыз өмір сүре немесе **паразит** ретінде тіршілік ете алады. Бұл оларды баламалы ұрпақ ұрлауды зерттеу үшін жақсы үлгі организм етеді. Ұрықтанған *F. sanguinea* аналығы қожайынының құмырсқасы ұясына кіріп, олардың аналықтарын өлтіреді. Одан кейін қожайын жұмысшылар оны және оның балаңқұрттарын күтіп-баптайды. *F. sanguinea* жұмысшылары сонымен қатар жақын маңдағы ұяларға шабуылдап, дернәсілдері мен балаңқұрттарын ұрлап, болашақ жұмысшыларға айналдыру үшін оларды алып кетеді. Шабуылдар тек жаңа жұмысшыларды алу үшін ғана емес, кейде аңшылық әрекеттері болып табылады.

*Formica sanguinea* түрінде **шабуыл жасау** мен **қорек іздеу** жұмыстарын атқаруы бойынша еңбек бөлінісі байқалмаған. Дегенмен, кейбір индивидтерде басқаларға қарағанда Dufour бездерінің қосылыстары көп болғандықтан, олар шабуыл кезінде пайдалы болуы мүмкін деп болжануда.

*Formica sanguinea* шабуыл жасау үшін ұяны анықтау үшін **тыңшыларды** пайдаланады. Ұя табылғаннан кейін шабуыл жасалады. Шабуыл кезінде болып жатқан әрекеттер қазу және ұяның құмырсқаларымен күресуді қамтиды. Құл етілген жұмысшылар мен қан түсті қызыл құмырсқаларының шабуылшылары дернәсілдер мен балаңқұрттарды *Formica* *sanguinea* ұясына алып кететінін байқаған. Егер колонияның мүшесі шабуыл кезінде өлсе, оны басқалар кейінірек қорек ету үшін ұяға алып қайтады. Шабуылдар жаңбырлы немесе бұлтты күндері ешқашан байқалған жоқ. Бұл жаңбырдың жер үсті жағдайларына және **дабыл феромондардың** тиімділігіне кері әсер етуі мүмкін деп саналады.

## Дереккөздер

Санат:Еуразия жәндіктері
Туриндегі король сарайы

**Туриндегі король сарайы** () — Туриндегі Савойялар әулетін басқарған билеушілердің негізгі резиденциясы. 1646-1660 жылдары әкелі-балалы ди Кастельмонтелердің барокко стиліндегі дизайны бойынша салынған сарайдың алғашқы қожайыны Француз Кристинасы болды. Сарайдың кіреберіс баспалдақтарын 18 ғасырда Филиппо Юварра жасаған. Сарай капелласы Турин соборына апаратын өткел арқылы жалғасады, онда Турин кебенегі орналасқан.
солға|нобай| Сарайдың қасбеті
Савойя үйінің басқа резиденцияларының арасында король сарайы ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра нысаны ретінде қорғалған. 2012 жылы Турин өнер галереясы сарай кешенінің классикалық қанатына көшті, оның алдында антикалық қаланың қирандылары көрінеді.

## Ескертпелер

Санат:Турин
Финляндиядағы швед тілі

**Финляндиядағы швед тілі** (, ) — фин шведтерінің тілі, Финляндияныңкейбір аймақтарында таралған. Бұл тіл елге IX ғасырда енген, ал ресми салада XII ғасырдан бастап қолданылады, XIX ғасырдан бастап байырғы фин тілімен және 1900—1917 жылдары орыс тілімен қатар қолданылған. Қазіргі уақытта Финляндияның екі ресми тілінің бірі болып табылады (Аланд аралдарында — жалғыз ресми тіл).

## Диалектілер
Финляндиядағы швед тілі үш негізгі диалектімен ұсынылған: батыс (Остроботния), оңтүстік (Хельсинки аймағы) және аланд (Аланд аралдары). Құрлықтағы алғашқы екі диалект біртіндеп әлсіреуде, өйткені олардың барлық тасымалдаушылары екітілді және біртіндеп фин тіліне көшуде. Сондай-ақ көптеген жергілікті диалектілер бар (Остроботнияда балалар үш диалектіде сөйлей алады: үй диалекті, мектеп диалекті және өңірлік диалект).

XX ғасырдың басында швед тілінің тасымалдаушылары өздерін фин шведтері деп санаса, қазіргі уақытта олар өздерін «шведтілді финдер» деп атауды жөн көреді.

## Финляндиядағы швед тілінің ерекшеліктері
Финляндиядағы швед тілінің ерекшеліктерінің бірі — тональды екпіннің ығысуы немесе жойылуы. Тағы бір ерекшелік — сөйлеуде архаизмдердің болуы. Әдеби финляндиялық швед тілі стандартты швед тіліне жақын.

## Тілдің қазіргі жағдайы
Елдегі барлық мектептерде швед тілі, «міндетті швед» деп аталатын пән, 7-сыныптан 9-сыныпқа дейін үш жыл оқытылады. Алайда, оның танымалдығы төмендеуде, себебі басқа тілдерді — неміс, ағылшын, орыс тілдеріноқыту экономикалық тұрғыдан тиімдірек саналады. Оның үстіне, Швецияның өзінде көпшілік ағылшын тілін жақсы меңгерген.

Қазіргі уақытта Финляндияда швед тілінің таралуы елдің кейбір жағалау аймақтарындағы екітілді отбасылармен шектелген. Бұл аймақтар швед тілінің мәртебесін оның тасымалдаушыларының үлесі мен санына қарай реттейді (әдетте 6%-дық шек немесе 3000 адам). Бүгінде Финляндияда швед тілінде сөйлейтіндер саны 290 мың адамнан аз және ассимиляция нәтижесінде үнемі азайып келеді.

Еуропа Кеңесі 2011 жылдың сәуір айында азшылық тілдеріне арналған есебінде Финляндиядағы швед тілінің екінші мемлекеттік тіл ретіндегі мәртебесі ұзақ мерзімді перспективада қауіп-қатерде екенін атап өтті. Себебі заңнамалық актілерде бекітілген ережелерді жүзеге асыруда және тілді оқытуда айтарлықтай кемшіліктер бар. Швед тілінде сөйлейтін азаматтардың қолданыстағы заңға сәйкес мемлекеттік және муниципалды мекемелерде (мысалы, полиция немесе емхана) ана тілінде қызмет алу құқығы бар. Алайда, екітілді деп танылған кейбір муниципалды аймақтарда да бұл құқықты іс жүзінде жүзеге асыру мүмкін емес, өйткені көптеген мекемелердің қызметкерлері швед тілін жеткілікті деңгейде білмейді. Еуропа Кеңесі Финляндияға швед тілін оқыту деңгейін жақсартуды және көлемін ұлғайтуды ұсынды. Швед тілін оқыту мәселесін шешу үшін Финляндия Әділет Министрлігінің тіл департаменті жанынан арнайы жұмыс тобы құрылды. 

## Дереккөздер

Санат:Финляндия тілдері
Ассимиляция (тілдік ығысу)

**Ассимиляция**, немесе **тілдік ығысу** — бұл белгілі бір тілдік қауымдастықтың өзінің ана тілін қолдануды тоқтатып, әдетте беделдірек басқа тілге көшу процесі. Көп жағдайда тілдік ассимиляция тілдік қауым азшылық болып, этникалық өзге ортаның ішінде өмір сүргенде орын алады. Ассимиляцияның екі түрі бар: өз ана тілін білуін сақтай отырып жүргізілетін және толықтай ұмыту арқылы жүзеге асатын түрі.

Басқа тілді меңгеру халықтың жаулап алынуы, жердің отарлануы, эмиграция және басқа да жағдайлар нәтижесінде пайда болуы мүмкін. Жергілікті халық бағындырылғаннан кейін, біраз уақыт екі тіл қатар қолданылып, кейіннен жеңімпаз тараптың тілі жалпыға ортақ және жалғыз тілге айналады. Бұл кезде бұрынғы тіл жойылып, оның орнына келген тіл оған біршама әсер етуі мүмкін. Тілдік ассимиляция көбінесе тілдік шовинизммен байланысты және мәдени әрі этникалық ассимиляцияның тиімді құралдарының бірі болып табылады.

Жаулап алушы немесе рухани-мәдени экспансия жүргізуші тараптың тілі сауда, әкімшілік қарым-қатынас, құжат жүргізу, білім беру және басқа да арналар арқылы ассимиляцияланатын халықтың өміріне еніп кетеді. Кейде тілдік ассимиляция күштеп, кейде белгілі бір тілдің аймақта сұранысқа ие болуына байланысты, немесе саяси элитаның қысымымен жүзеге асады.

Алайда Карл Дойчтің зерттеулеріне сәйкес, тілдік ассимиляция өте баяу жүреді: табиғи жолмен — жылына шамамен 0,1 %, ал жасанды түрде жеделдетілген жағдайда — жылына шамамен 0,5 % этносты қамтиды. Бұрын қолданылған, кейін мүлде жойылып кеткен тілге қайта оралу, яғни кері тілдік ығысу өте сирек кездеседі. Мұндай жағдайдың сирек мысалы — XX ғасырда Израильде иврит тілінің қайта жандануын атауға болады.

## Дереккөздер


Санат:Тілдер
Морске - Око (көл, Словакия)

**Морске Око** () — Словакиядағы Вигорлат тауларындағы табиғи көл. Тау жыныстарының көшкіні нәтижесінде пайда болған.

## Гидрографиясы
Бұл көлдің пайда болуы Вигорлат төбелеріндегі жанартаулық белсенділік кезеңімен байланысты. Мотрогон тауының шығыс беткейінен (1017,9 м) тастың жаппай көшкіні Окно өзенінің аңғарын жауып тастап, Морские Око табиғи көлі осылай пайда болды. Ол өзінің физикалық, химиялық және биологиялық сипаттамалары бойынша ерекшеліктері бар. Теңіз деңгейінен 618 метр биіктікте Снинский Камен (1006 м) жартасының астында орналасқан және тереңдігі 25,1 метрге жетеді.

Көлдің қазіргі ұзынша пішіні (ұзындығы – 750 м, ені – 312 м) 1880 жылдары бөгет салынғаннан кейін қалыптасқан. Көлдің бастапқы ауданы 7 гектарды құрады. Ол тереңдегеннен кейін су деңгейі 5 метрге көтеріліп, су беті қазір 13,8 гектарға жетті.

## Сипаттама
Морске-Око, бұрын Велке Вигорлат көлі деп аталған, Вигорлат төбелеріндегі ең үлкен су айдыны, Карпаттағы ең үлкен карст емес көл және Словакиядағы (Штрбск-Плесо мен Велкий Гинцовтан кейінгі) үшінші үлкен табиғи көл. Морске-Око-Словакиядағы ең әдемі бұрыштардың бірі. Морске Око Вигорлат табиғи саябағында орналасқан және жүздеген жылдар бойы шамшат ормандарымен қоршалған.

Көл пайда болатын және кейде жоғалып кететін алты тұрақты және бірнеше мерзімді бұлақтармен қоректенеді. Морские Оконың артық суы Окно ағысы арқылы ағып кетеді. Су қоймасының батыс және солтүстік жағалауы жұмсақ беткейлі және ұсақ құммен жабылған. Шығыс жағалауы тік және жартасты.

Морске-Око көлі балық аулау (форель) және қайықпен жүзу үшін пайдаланылады.

## Галерея

Národná prírodná rezervácia Morské oko - jazero, CHKO Vihorlat (03).jpg
Sninský kameň (v zime) 024.jpg
Morské oko (v auguste) 001.jpg
Morské oko (v máji) 008.jpg
Eye of Sea - panoramio.jpg


## Дереккөздер

Санат:Словакия көлдері
Интернетте қолданылатын тілдер

Дүниежүзілік Желіде ең көп кіретін веб-сайттардың басты беттерінің жартысынан астамы ағылшын тілінде, ал басқа тілдерде әртүрлі көлемде ақпарат қолжетімді. Басқа кең таралған тілдер қатарына қытай, испан, орыс, парсы, француз, неміс және жапон тілдері жатады.

Барлық 7 000-нан астам тілдің ішінде тек бірнеше жүздегені Дүниежүзілік Желіде веб-беттер үшін қолданылатыны мойындалған.

## Қолданылатын тілдер
Интернетте ең көп қолданылатын тілдер туралы пікірталастар бар. 2009 жылғы ЮНЕСКО-ның 12 жыл бойы, 1996 жылдан 2008 жылға дейін, веб-сайттардағы тілдерді бақылау жөніндегі есебі ағылшын тіліндегі веб-беттердің үлесі жыл сайын тұрақты түрде төмендегенін көрсетті: 1998 жылы 75 пайыздан 2005 жылы 45 пайызға дейін азайды. Зерттеу авторлары 2005 жылдан бастап зерттеу аяқталғанға дейін ағылшын тілінің үлесі 45 пайыз деңгейінде тұрақтағанын анықтады, бірақ бұл ағылшын тілді контенттің шынайы тұрақтануы емес, іздеу жүйелерінің ағылшын тіліндегі контентті көбірек индекстеуіне байланысты болуы мүмкін екенін атап өтті.

Ағылшын тілінде емес веб-беттердің саны жылдам өсуде. 2001-2011 жылдар аралығында интернеттегі ағылшын тілінің қолданылуы шамамен 281 пайызға артты, бұл испан (743 пайыз), қытай (1 277 пайыз), орыс (1 826 пайыз) немесе араб (2 501 пайыз) тілдеріне қарағанда төмен өсу қарқыны.

2000 жылғы зерттеуге сәйкес, халықаралық көмекші тіл – эсперанто барлық тілдер арасында іздеу жүйелеріндегі сұраныс бойынша 40-орынды иеленді, ал латын әліпбиіне негізделген тілдер арасында 27-орында болды.

## YouTube-тағы контент тілдері
YouTube-тағы ең танымал 250 арнаның ішінде контенттің 66%-ы ағылшын тілінде, 15%-ы испан тілінде, 7%-ы португал тілінде, 5%-ы хинди тілінде, 2%-ы корей тілінде, ал басқа тілдер 5%-ды құрайды. Дегенмен, басқа дереккөздер әртүрлі пайыздарды көрсетеді. YouTube 80-ден астам тілде қолжетімді және оның жүзден астам жергілікті нұсқалары бар. 2019 жылдың алғашқы аптасында видео жариялаған танымал YouTube арналарының жартысынан астамы ағылшын тілінен басқа тілде қандай да бір контент ұсынған.

## Дереккөздер


Санат:Тілдер
Бір метр арақашықтықта

**«Бір метр арақашықтықта»** (ағылш. *Five Feet Apart*) — режиссер Джастин Бальдонидің 2019 жылғы америкалық мелодрамасы.

## Сюжет
Жасөспірімдер Стелла Грант пен Уилл Ньюман муковисцидоз атты — ішкі мүшелерді зақымдап, иммундық жүйені әлсірететін және науқастарды инфекцияларға осал ететін генетикалық аурумен ауырады. Аурудың ерекшелігіне байланысты мұндай науқастар бір-бірінен екі метр қашықтықта жүруі керек. Уилл емделу режимін сақтамайтындықтан, Стелла оны арақашықтықты сақтауға көндіреді.

Уилл мен Стелла бір-біріне ғашық болып, жасырын түрде алғашқы кездесуге шығады. Кейін Уиллдің туған күні келеді. Бұл мерекені Стелланың ең жақын досы және өзі де муковисцидозбен ауыратын По ұйымдастырады. Араға біраз уақыт салып, По қайтыс болады. Қайғыға батқан Стелла Уиллді ауруханадан кетуге көндіреді. Сол уақытта ауруханада Стеллаға өкпе трансплантациясын жасауға болатыны хабарланады. Мұны естіген Уилл Стелланы ауруханаға қайта оралуға үгіттейді, бірақ Стелла бас тартады және кейін мұз астына түсіп кетеді. Уилл оны құтқарып, жұқтыру қаупіне қарамастан, жасанды тыныс береді. Стелла есін жияды.

Оларды қайтадан ауруханаға жеткізеді. Уиллдің өтінішімен Стелла трансплантацияға келіседі. Дәрігер Уилл мен оның анасына емнің нәтиже бермей жатқанын, оның өмірінде бір ай ғана қалғанын хабарлайды. Трансплантация сәтті өтеді және Стелла жұқпағаны белгілі болады. Отадан кейін Стелла оянып, палата терезесінің ар жағында тұрған Уиллді көреді. Ол Стеллаға сүйіспеншілігін білдіріп, оған көзін жұмуын сұрайды, себебі оның көз қарасын көріп тұрып, кетіп қалуға батылы жетпейді. Стелла көзін жұмады, ал Уилл кетіп қалады.

## Актерлік құрам

* Хейли Лу Ричардсон - Стелла Грант
* ﻿﻿Коул Спраус - Уилл Ньюман
* ﻿﻿Мойзес Ариас - По Рамирес
* ﻿﻿Кимберли Хеберт Грегори - медбике Барб
* ﻿﻿Клэр Форлани - Мередит Ньюман
* ﻿﻿Парминдер Награ - доктор Нур Хамид
* ﻿﻿Эмили Бальдони - медбике Джули
* ﻿﻿Синтия Эванс - Эрин Грант
* ﻿﻿Гэри Уикс|англ - Джефф Грант
* ﻿﻿София Бернард - Эбби Грант
* ﻿﻿Сесилия Лил - Камила

## Өндіріс
2017 жылдың қаңтарында Тобиас Иаконис пен Микки Доутри сол кезде әлі атауы жоқ сценарийлерін CBS Films компаниясына сатады, ол арқылы Джастин Бальдони жобаның продюсері әрі режиссері ретінде тағайындалады. 2018 жылдың қаңтарында "Бір метр арақашықтықта" деп аталатын фильмнің басты рөлін Коул Спраус орындайтыны жарияланады. 2018 жылдың сәуірінде актерлік құрамға Хейли Лу Ричардсон мен Мойзес Ариас қосылады.

Фильм түсірілімі 2018 жылдың 25 мамырында Луизиана штатының Жаңа Орлеан қаласында басталып, бір айдан кейін, 26 маусымда аяқталады.

"Бір метр арақашықтықта" фильмінің алғашқы трейлері желіде 2018 жылдың 2 қарашасында жарық көреді, ал оның локализацияланған нұсқасы 23 қарашада шығады.

## Дереккөздер


Санат:Фильмдер
Трифосген

**Трифосген** (C₃Cl₆O₃), сондай-ақ **гексахлордиметилкарбонат** — бұл химиялық қосылыс, фосгенге қарағанда қауіпсіздеу балама ретінде қолданылады, өйткені бөлме температурасында қатты зат болып табылады, ал фосген — газ. Трифосген 200 °C жоғары температурада ыдырайды.

## Алынуы
Бұл қосылыс коммерциялық қолжетімді. Оны диметилкарбонатты **еркін радикалды хлорлау** арқылы алады:

CH₃OC(O)OC₂H₅ + 6 Cl₂ → CCl₃OC(O)OCCl₃ + 6 HCl.

## Қауіптілігі
Трифосген мен фосгеннің уыттылығы бірдей (мысалы, трифосген ылғалмен әрекеттескенде фосген бөлінеді). Сондықтан бұл реагентпен жұмыс істегенде фосгенмен жұмыс істегендегі сияқты қауіпсіздік шараларын қолдану қажет. Бұл зат жануарлар үшін канцероген болып табылады.

## Қолданылуы
Трифосген органикалық синтезде реагент ретінде қолданылады

## Дереккөздер

Санат:Органикалық заттар
Санат:Органикалық синтезге арналған реагенттер
Пол Робертс

**Пол Робертс** (ағылш. Paul Roberts, 1959 жылғы 31 желтоқсанда Лондонда, Англия) — британдық рок-музыкант, ең көп танылған кезеңі «The Stranglers» рок-тобындағы вокалист ретіндегі жұмысы (1990–2006).

## Өмірбаяны
Пол Робертс The Stranglers тобына 1990 жылы Хью Корнуэллдің орнына вокалист ретінде қосылды. Ол топпен бірге студиялық альбомдардың жазылуына қатысты: *Stranglers In the Night, About Time, Written in Red, Coup de Grace, Norfolk Coast* және *Suite 16*. Осы альбомдардың бірқатар композицияларының авторы болды.

Робертс The Stranglers тобынан 2006 жылғы мамырда кетті, ал топтан кету «достықпен» жүзеге асқан деп жарияланды. Оның кеткенінен кейін топ квартет болып қалды: Баз Уорн негізгі вокалистке айналды, ал Жан-Жак Бёрнел бұрынғы әндерді түпнұсқалық нұсқада өзі орындауға оралды.

The Stranglers құрамында жүріп-ақ, Пол Робертс жеке жобасы ретінде Soulsec тобын құрды. 2006 жылдан кейін ол осы топтағы жұмысына толықтай көңіл бөліп, келесі альбомдарды шығарды: *FAITH?*, *Self Discovery*, *The Pressure Sensitive*, *End Games*.

Робертс актер ретінде де белгілі: ол *The Darling Buds of May-Perfick* мюзиклінде Поп Ларкиннің рөлін ойнады. Сондай-ақ, оны осы атаумен шыққан суретшімен жиі шатастырады, ол 1978–1993 жылдары Sniff 'n' the Tears тобының гитаристі болған. Робертс театр сахнасында да бірнеше рөлді сомдаған, соның ішінде Овидий рөлін «Махаббат өнері» (The Art of Love) пьесасында ойнаған.

## Дереккөздер

Санат:Ұлыбритания әншілері
Степан Разинге арналған ескерткіш (Ростов-на-Дону)

**Степан Разинге арналған ескерткіш** — Ростов-на-Дону қаласындағы ескерткіштердің бірі. **1670–1671 жылдардағы шаруалар көтерілісінің** басшысы Степан Тимофеевич Разинге арналған. **Мәдени мұраның анықталған нысаны** болып табылады.

## Тарих
Степан Разин — XVII ғасырдың ортасындағы ең ірі шаруалар мен казактардың көтерілісін басқарған, Донда дүниеге келіп, сол жерде тәрбиеленген. Дәл осы жерден ол патшаға қарсы өзіне адал адамдарымен жорыққа аттанған. Дон өңірінде аты аңызға айналған дондық атаманмен байланысты көптеген тарихи орындар бар. **Старочеркасск станицасында** Степан Разин дүниеге келген үй сақталған. Бірнеше жыл бойы тарихшылар мен археологтар **Кагальницкий казак қалашығын** іздеп қазба жұмыстарын жүргізіп келеді, бұл қалашықта атаман өз әскерімен тұрған.

**Новочеркасск музейінде** С. Разиннің Е. В. Вучетич жасаған мүсіні қойылған. Атақты атаманның бейнесін көптеген мәдениет қайраткерлері өз шығармаларында қолданған. Солардың бірі — **КСРО халық суретшісі С. Т. Конёнков**, ол ескерткіш орнатылғанға дейін қайтыс болған, ескерткіштің ағаш макетін жасаған. Сондай-ақ, мүсіннің жобасын архитектормен бірге Л. М. Лобак жасаған. Барлық мүсіндер жергілікті зауытта бетоннан құйылған.

1972 жылғы 5 маусымда Ростов-на-Донудың теңіз училищесіне жақын жағалауында Степан Разин мен оның серіктеріне арналған ескерткіш орнатылды.

## Сыртқы көрінісі
Ескерткіш жеті мүсіннен тұратын композицияны бейнелейді: олардың ішінде Степан Разиннің өзі, **парсы ханшайымы**, және оған адал бес серігі бар. Олар **қайықта (ладья)** тұрған күйде бейнеленген.

## Дереккөздер
Ескі мешіт (Едирне)

**Ескі мешіт** (түр. *Eski Camii*) — XV ғасырдың басында Осман мемлекеті дәуірінде салынған мешіт. Түркияның Едирне қаласында (бұрынғы Адрианополь) орналасқан.

thumb|160px|Мешіттің ішкі көрінісі

## Тарихы
Ескі мешіт Әмір Сүлейман Челебидің бұйрығымен салынып, оның інісі Сұлтан І Мехмедтің басқаруымен аяқталған. Мешіт тарихи қала орталығында, базардың жанында және Селимие мен Үш Шерефелі мешіттері сияқты әйгілі тарихи мешіттерге жақын орналасқан. Ғимарат 9 күмбезбен жабылған, оларды төрт бағана тіреп тұр. Алғашында бір ғана мұнарасы болған, кейінірек Сұлтан ІІ Мұрад екінші, биік мұнараны салдырды. Мешіт ішіндегі үлкен каллиграфиялық жазбалар ерекше көркемдікке ие.

## Галерея
thumb|Едирне ескі мешіті (алдыңғы көрініс)
thumb|Едирне, ескі мешіт
thumb|Едирне ескі мешіті
thumb|Едирне ескі мешіті, 2017 жылғы наурыз
thumb|Сыртқы қабырғадағы фрескалық каллиграфия: «Аллаһ»
thumb|Сыртқы қабырғадағы фрескалық каллиграфия: «Мұхаммед»

## Сілтемелер
* Ескі мешіт - Archnet 
* Ескі мешіттің суреттері, авторы Дик Осеман

Санат:XV ғасырда салынған мешіттер
Санат:Түркия мешіттері
Санат:Едирне
Санат:Едирне мешіттері
Тира (Израиль)

**Эт-Тира** (ивритше: טִירָה‎, арабша: الطّيرة) — Израильдегі қала, Орталық округте орналасқан, т.н. «үшбұрыш» аймағының бір бөлігі.

## Тарих
Тира шамамен 400 жыл бұрын негізі қаланған. 1952 жылдан бастап Тираға жергілікті кеңес мәртебесі берілді, ал 1991 жылдан бастап — қала мәртебесіне ие болды.

## Халқы
Израильдің Орталық статистикалық бюросының мәліметінше, 2020 жылдың басында Тира халқы 26 552 адамды құрады.

Халықтың құрамы іс жүзінде толықтай арабтардан тұрады, тұрғындардың 99,5%-ы — мұсылмандар.

2001 жылы халық өсімі — 2,8%, 2008 жылы — 2% болған. Жалпы алғанда, 1983 жылдан 2004 жылға дейін қала халқы екі есеге өсті. 1994 жылы тұрғындардың орташа жасы — 23 жас, ал халықтың 40%-дан астамы — кәмелетке толмағандар болған.

2004 жылғы халық санағы бойынша, ерлер мен әйелдердің 10%-ы жоғары білім алған; шамамен 60% ерлер және 50% әйелдер орта білімді (12 сынып) аяқтаған; 3% ерлер және 10% әйелдер мүлде ресми білім алмаған. Жұмысқа жарамды ерлердің 60%-ы және әйелдердің 24%-ы жұмыс істеген, олардың ішінде 82%-ы — жалдамалы қызметкерлер.

2019 жылы қала тұрғындарының орташа айлық жалақысы — 6348 шекель (ел бойынша орташа жалақы — 9745 шекель).

## Қала-бауырластары
* Магдебург, Саксония-Анхальт, Германия

## Дереккөздер