open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кетпен

[thumb|right|200px|Кетпен: а) шүйде; ә) ұңғы; б) сабы; г) қыры; ғ) жүзі; д) сырты. [Қазақстан Республикасының Ұлттық мұрағаты|ҚР ҰМ материалдары бойынша суретін салған Ж.Шәйкен.]]
**Кетпен** — ауыл шаруашылық жұмыстарында арық қазуға, жер қазуға, егістік жерді өңдеуге қолданылатын құрал. Кетпен егін шаруашылығы дамыған өңірлерде кеңінен қолданылған. 

## Сипаты
Кетпеннің шабатын бөлігін – жүзі, жүзінің жоғары көтеріліп тұратын екі бүйірін – қыры, сапқа арналған сырты жұмыр, іші қуыс құбыр тәрізді бөлігін – ұңғы, ұңғының үстіңгі қыр жағы – шүйдесі, қолға ұстайтын тұтқасы кетпеннің сабы деп аталады. Кетпеннің саптан басқа темір бөлігін кетпеннің басы дейді. Жаздыгүні кетпен ыстық күн астында сабы кеуіп, басы босап қалмауы үшін оны суға салып қояды.

## Жасалуы мен қолданысына қарай атаулары
[thumb|right|200px|Кетпен түрі (1). [Қазақстан Республикасының Ұлттық мұрағаты|ҚР ҰМ материалдары бойынша суретін салған Ж.Шәйкен.]]
[thumb|right|200px|Кетпен түрі (2). [Қазақстан Республикасының Ұлттық мұрағаты|ҚР ҰМ материалдары бойынша суретін салған Ж.Шәйкен.]]
Кетпен жасаумен темір ұсталары айналысқан. Кетпеннің жүзі мен екі бүйірін түзу етіп темірден соғып, жоғарғы жағына сап орнататын ұңғы жасайды. Кейбір кетпеннің екі бүйірі доғалдау, бүйірінің қырлары жұмырлау болып жасалады. Кетпенді адамның түрегеп тұрып шабуына ыңғайлы етіп ұзындау, жуандығы кішігірім білектей ағашпен саптайды. Кетпенге саптайтын ағашты "кетпенсап" дейді. Кетпеннің үлкен-кішілігі оның жүзіне байланысты болады. Шабатын жүзі ұзын болса – үлкен кетпен, жүзі қысқа болса – кіші кетпен деп атайды. Кетпеннің үлкендерге, балаларға арнап жасалған түрлері де болады. Арамшөп отауға, көкөніс түбін қопсытуға арналған кішкентай кетпен "кетпеншот" деп аталады.
Жер қазатын, арық тартатын т.б. ауыр жұмыстарға қолданылатын кетпеннің салмағын жеңілдету үшін басының ортасын ойық етіп жасайды. 

## Кетпен мәні
Егіншілікпен айналысатын диқандар кетпенін қадірлеп ұстаған. Жерді өңдеуге кіріспес бұрын кетпеннің басын топырақпен сүртеді, бұл кетпен топырақтан арылмасын, егіс өнімі мол болып, тоқшылық болсын деген ырымға саяяды. Сондай-ақ жұмыс аяқталған соң кетпенді тазалап жуып қоятын болған.
Ертеде Жетісу қазақтары арасында ер адамның құнына берілетін құн мөлшерінің құрамында қара нар, қалы кілем, қара мылтық, қара шолақ ат, 100-ден 200-ге дейін жылқы, ақ сауытпен қоса кетпен де қосып берілгендігі туралы Ә. Диваев пен И. Ибрагимовтың еңбектерінде айтылады. Қазақтың аңыз-ертегілерінде кетпеннің мықтылығын оқ атып сынағандығы туралы да деректер кездеседі.

## Әдебиет
* Алтаев Б.Ә. Оңтүстік Қазақстан қазақтарының егіншілікке байланысты дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. Тарих ғылым. канд. ғылыми дәрежесін алу үшін ұсынылған диссертациясының қолжазбасы. Ғылыми жетекші Нұрсан Әлімбай. Алматы, 1994; 
* Кармышева Дж. Земледельче-ская обрядность у казахов. Древние обряды, верования и культы народов Средней Азии. М.: Наука, 1986. С.181-208.

## Дереккөздер

Санат:Егін шаруашылығы
Санат:Құралдар
Санат:Тұрмыстық заттар
Нұра (Нұра ауданы)

**Нұра** (2017 жылға дейін — *Киевка*) — Қарағанды облысындағы кент, Нұра ауданы орталығы.

## Географиялық орны
Қарағанды қаласының солтүстік-батысында 210 км жерде, Үлкен Құндызды өзені сағасында орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1898 жылы қаланған. 1928 жылдан аудан орталығы, 1964 жылы кентке айналды.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Нұрада ауданы тамақ өнімдері комбинаты, астық қабылдау пункті, май, нан зауыттары, коммуналдық кәсіпорындар, ауданның тұрмыс қажетін өтейтін комбинат, электр жүйесі басқармасы, автокөлік кәсіпорны, баспахана, балалар бақшасы, 3 орта мектеп, музыка, спорт мектептері, мәдениет үйі, 2 кинотеатр, кітапхана, аудандық аурухана, емхана, дәріхана, санэпидстанса, т.б. мекемелер бар. Ұлы Отан соғысында қаза болған жауынгерлерге Даңқ ескерткіші орнатылған. Тың және тыңайған жерлерді игерушілер (1954–1956) құрметіне тұғырға алғашқы тың көтерушілер тракторы қойылған. Тұрғындары Астана, Қарағанды, Теміртау қалаларымен, Осакаровка кентімен, ауданның басқа елді мекендерімен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Жақын темір жол стансасы – Осакаровкаға дейін 81 км.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Кикбоксинг

thumb|200px
**Кикбоксинг** ( — тебіс және бокс) — шығыс жекпе-жек түрлеріне (каратэ, таэквондо, тай боксы, у-шу) және ағылшын боксына негізделген спорт түрі. 

Классик. Кикбоксинг ережелері бойынша, жекпе-жек спортшылардың толық түйісуі бойынша өтеді, яғни бас пен денеге берілетін соққы аяқпен де, қолмен де орындалады. Кикбоксинг, алғашында, Америкада таралған. “Кикбоксинг” терминін айналымға осы спорт түрінен дүние жүзінің көп дүркін чемпионы, америкалық киноактер Чак Норрис енгізген. 1974 ж. қыркүйек айында Америкада К-тің фул-контакт түрінен тұңғыш рет жарыс ұйымдастырылған. Мұнан соң Кикбоксингке лоу-кик түрі қосылды. Сонымен, қазір Кикбоксингтің екі түрі бар. Фул-контакт тай боксына ұқсас болса, лоу-кик, көбінесе, аяқпен әрекет жасайтын жапондық жекпе-жектерге ұқсас. Қазақстан кикбоксшыларының деңгейі өте жоғары. Елімізде ондаған дүние жүзі, Еуропа чемпиондары бар. Спорттың осы түрінің дамуына Сабыржан Махметов айтарлықтай үлес қосты. Ол А.Можанов, А.Бұсырманов, Е.Қайыпжанов, Е.Шегенов, А.Қоханов, Ғ.Досаев дүние жүзі, Еуропа чемпиондары атанды.

## Дереккөздер:


Санат:Кикбоксинг
Килисли Муаллим Рифат

**Килисли Муаллим Рифат**, Рифат Білге (1876, Түркия, Ғазиантеп уәлаяты, Килис илі – 1953) – түрік тілін зерттеуші ғалым. 

Килисте бастауыш білім алған. Стамбұлдағы мұғалімдер институтын бітірген (1898). Өмірінің соңына дейін түрлі жоғары оқу орындарында түрік, араб, парсы тілдері мен әдебиеті пәндері бойынша оқытушылық қызмет атқарған. Орта ғасырларда араб, парсы тілдерінде жазылған түркі халықтарына ортақ жазба ескерткіштерді бастырып шығарған: 

* “Қорқыт ата кітабы” (1914)
* “Диуани лұғат ит-түрк” (1917)
* “ибн Муканна сөздігі” (1919)
* “Сағди сөздігі” (1924)
* “Саяхатнама” (1928)
* “Манилер” (1928)]], т.б. 
Сондай-ақ, Сағди, Сұлтан Валед, т.б. ақындардың шығармаларын түрік тілінде жарыққа шығарды.

## Дереккөздер


Санат:1876 жылы туғандар
Санат:Түркияда туғандар
Санат:1953 жылы қайтыс болғандар
Санат:Түркітанушылар
Кило-

**Кило** ( ,  – мың) — негізгі бірлікті мың есе арттыруды көрсететін өлшеу бірліктері атауының бастапқы бөлігі. Белгіленуі: Кило Бұл белгі негізгі бірліктің атымен бірге жазылады, мыс., 1 км=1000 м.

## Дереккөздер:


Санат:СИ қосымшалары
Киловатт

**Киловатт**  (кВт, kW) – ваттың еселі бірлігі. 1 кBт=1000 Bт=1010 эрг/с=101,97 кгк·м/с= =1,36 а.к.=859,84 ккал/сағ.

## Дереккөздер:



Санат:Өлшем бірліктері
Кинематография

**Кинематография**(, ) – кинофильмдерді шығару және оны көпшілікке көрсету ісімен шұғылданатын мәдениет пен экономиканың бір саласы, өнердің ең бұқаралық түрі (қ. Кино).thumb|150px| right Кинофильмдерді шығару ісі киностудияларға шоғырландырылған. Кинотаспалар мен жабдықтарды жасаумен кино өнеркәсібі шұғылданады. Қазіргі заманда фильмдер кинотеатрларда, жылжымалы киноқондырғылар арқылы кішігірім залдарда, теледидарда, үй бейнемагнитофонында, компьютерде көрсетіледі, бейнекассета және бейнедиск арқылы көпшілікке таралады.

## Дереккөздер



Санат:Мәдениет
Санат:Кино
Санат:Кинематограф
Киножурнал

**Киножурнал**–  кинохрониканың бір түрі, әлсін-әлсін шығарылып тұратын ақпараттық кинотуынды. Ол бүгінгі ел өмірінен, ішкі және халықаралық саяси, әлеуметтік, экономикалық, мәдени және спорт өмірінде болып жататын елеулі оқиғалардан хабар беріп отыратын мерзімді киношығарылым. Бұрынғы Кеңес өкіметі территориясында Киножурнал 1918 жылдан шыға бастады (алғашқы Киножурнал “Кинонеделя”). Ұлы Отан соғысы жылдары (1941 – 45) Алматы киностудиясында Союзкиножурнал (кейін “Бүгінгі күн жаңалықтары” деп аталды) шығарылып тұрды. Сол жылдары “Бәрі майдан үшін!”, “Бәрі – жеңіс үшін!” деген айдармен арнаулы кинотуындылар түсірілді. 
1935 жылы “Қазақфильм” киностудиясында “Советтік Қазақстан” Киножурналы үзбей шығарыла бастады. Ол 1969 жылға дейін аптасына, 1984 жылдан айына 2 рет шығатын болды. Аталған Киножурналдың 2 мыңнан аса нөмірі жарыққа шықты. Кейін “Қазақфильмнің” 2-шығармасы-өндірістік бірлестігінде тұрақты түрде жылына бір рет “Спорт”, “Өнер”, “Пионерия” атты тақырыптық Киножурналдар шығарылды. Теледидар мен бейнефильмдер жасау технологиясының дамуына байланысты 20 ғ-дың 90-жылдарынан бастап Киножурнал жанры басқаша сипат алды.

## Дереккөздер



Санат:Кино
Кинология

thumb|200px| left
**Кинология** (грек. kynos – ит және logos – ілім) – ит өсіру туралы ғылым. 
Кинология ит анатомиясы мен физиологиясын, үй иті тұқымының шығу тегі мен эволюциясын, оларды өсіру, қолға үйрету, қоректендіру, шаруашылыққа пайдалану мәселелерін зерттейді; қысқасы Ит өсіру.

## Дереккөздер:
Кинетика

**Кинетика** (грек. kіnetіks – қозғалысқа келтіруші) – механиканың дененің мех. күйін оны анықтайтын физ. себептерге байланыстыра отырып зерттейтін саласы. Кинетиканың динамика (күш әсер еткен денелердің қозғалысы жайлы ғылым) және статика (денелердің тепе-теңдігі жайлы ғылым) деп аталатын екі бөлімі бар. 

## Дереккөздер



Санат:Физика
Киностудия

**Киностудия** (кино және ) – көркем шығармашылық және өндірістік-техникалық қызметтерді ұштастыра отырып, кинофильмдер шығаратын кәсіпорын. Түсірілетін кинотуындылар сипатына қарай олар көркем фильм, деректі, ғылыми-көпшілік және мультипликациялық фильмдер шығаратын Киностудиялар болып бөлінеді. Кейде бір Киностудияның өзінде (мыс.,Қазақфильмде”) көркем фильм де, басқа да фильмдер де түсіріледі. Өндірістің негізгі саласының бірі – фильм түсіру тобы. Фильм түсіру кезінде құрылатын бұл топта режиссерлер, операторлар, суретшілер, артистер, дыбыс операторлары, әр түрлі маман иелері қызмет атқарады. Бұған қоса сценарий, көркемдеу-техникалық құрылым бөлімі, фильм түсіретін аппарат, дыбыс техникасы, құрамды түсірім, монтаж және кинотаспалар өңдейтін цехтардың мамандары еңбек етеді. Көркем фильмдер Киностудиясы мен деректі фильмдер Киностудиясының құрылымында, жабдықталуында айырмашылық бар. Деректі фильмдер Киностудиясы киноға түсіру процесін сыртта, дерек алынатын жерлерде жүргізеді. Өзге Киностудиялардың құрылымы көркем фильмдер Киностудиясына ұқсас. Киностудиялар телевизия студиясының тапсыруымен телевизиялық фильмдер де түсіреді.

## Дереккөздер

Санат:Мәдениет
Киргизская Беднота

**Киргизская Беднота**– апталық газет. РК(б)П Бөкей губкомы мен губ. кеңес атқару к-тінің органы болды. 1921 – 24 ж. Ордада қазақ, орыс тілдерінде шығып тұрды. 

Санат:Қазақстан газеттері
Санат:Қазақ тілді газеттер
Санат:Орыс тілді газеттер
Киргизская Степная Газета

**“Киргизская Степная Газета”** – ресми апталық басылым, “Акмолинские областные ведомости ”газетінің қосымшасы. 1894 ж. қаңтардан 1902 ж. наурызға дейін Омбыда қазақ, орыс тілдерінде аралас шығып тұрды. Газеттің ресми емес бөлімінде өлкенің географиясы, тарихы мен этнографиясы, шаруашылығы жөнінде мағлұматтар, мақалалар мен материалдар басылды. Сондай-ақ, газет беттерінде әңгіме, очерктер және шығыс аңыздары мен қазақ ертегілері жарияланып тұрды.

## Дереккөздер:



Санат:Қазақстан газеттері
Санат:Қазақ тілді газеттер
Санат:Орыс тілді газеттер
Кириллица

thumb|200px|Кириллицаға негізделген қазақша пернетақта үлгісі. iPhone қосымшасы

**Кириллица** — славян әліпбиінің алғашқы екі түрінің бірі (екіншісі – глаголица). Әліпби славян ағартушысы Кириллдің атымен аталған әліпби. Кирилл 827 жыл шамасында Фессалоники (Солунь) қаласында туған. Кирилл славян елдеріне христиан дінін уағыздау үшін славян әліпбиін жасайды. Грек жазуының 25 әріпіне славян тілінің дыбыстарын белгілеу үшін қосымша 18 әріп қосып, 43 әріптен тұратын әліпби құрастырды. Қазіргі Кириллица 43 әріптен тұрады, ол әуелде 38 әріптен құралып, оған 5 әріп кейін қосылды. Кириллицаның әріптік құрамы көне славян тілінің дыбыстық жүйесіне сай келеді, сондықтан ол қазіргі славян тілдерінің көпшілігінің әліпбиіне негіз болды. Кириллица грек жазуы негізінде жасалған. Ресейге Кириллица 10 ғ-да енген. Орыс әліпбиінен Кириллицаның 12 әрпі шығарылып, екі жаңа әріп (й, е) қосылған.1940 жылы Кеңес Одағы халықтары біртекті әліпбиді қолдануы қажет деген саясатпен КСРО құрамындағы халықтардың жазуы жаппай кириллицаға көшірілді. Оның ішінде қазақ жазуы да кирилл әліпбиіне көшіріліп, бүгінге дейін қолданылып келеді. Орыс тілінде жоқ қазақ тілі дыбыстарының таңбалары кирилл таңбаларына ұқсастырылып (қ-к, ғ-г, о-ө, ң-н), қазіргі қазақ әліпби қабылданды. Бұл әліпбидің қазақ тіліне тән ерекшеліктердің бәрін толық таңбалай алмауына байланысты кейінгі жылдары қазақ жазуын латын әліпбиіне көшіру мәселесі көбірек көтерілуде.

## Дереккөздер



Санат:Кириллица
Иван Кириллович Кириллов

**Иван Кириллович Кириллов**(1689 – 14 сәуір 1737) – Қазақстанды зерттеуші орыс ғалымы, Ресей империясының мемлекет қайраткері. 

## Өмірбаяны
* 1727 ж. Ресей империясы Сенатының обер-хатшысы қызметіне тағайындалған. 

* Астрономия,топография, картография. жұмыстармен шұғылданып, Ресейге, көрші өлкелерге экспедициялар (1731 – 33 ж.) ұйымдастыру ісіне араласты, “Бүкілресей империясының атласын” шығарды (1734). 

* 1727 ж. жарық көрген “Бүкілресей мемлекетінің гүлдену жағдайы” аталатын еңбегінде Ресей империясына географиялық-статистикалық сипаттама берген. 

* 1734 – 37 ж. Орынбор өлкесіне келген экспедицияға жетекшілік етті. 

* 1734 ж. Ресей үкіметіне берген “Қырғыз-қайсақ және қарақалпақ ордалары туралы түсіндірмесінде” қарақалпақтардың 1733 ж. Ресейге тәуелділігін мойындағаны, ал Қазақ хандығы хандарының империя құрамына кіруге өтініш білдіргені туралы жазған. Осыған орай Кириллов Ресейдің шығыс “шетіне” қосып алу мақсатымен Ор өзені бойында қала салу жобасын ұсынды. Кириллов Орынбордан басқа Арал төңіріне порт салу, “жан-жаққа шашырап кеткен Бұхар иеліктерін” бағындыру туралы ұсыныс білдірді. 

* 1784 ж. 1 мамырда граф А.П. Бестужев-Рюминнің қолдауымен бұл жобаны Ресей патшасы бекітіп, оны орындау Кириллов пен полковник Тевкелевке жүктелді. 1735 ж. тамызда Кириллов Ор өзені бойына жетіп, Орынбор қаласының негізін қалауға қатысты. Орынбор экспедициясына жүктелген тапсырма әскери-саяси сипатта болғанымен, Кириллов өңірдің табиғи, экономикалық жағдайымен, жергілікті халықтың күнделікті тұрмыс-тіршілігімен танысуды да экспедиция жұмысына енгізуді ұсынды. Экспедицияның қала, бекіністер салу ісіне байланысты жүргізген картографиялық жұмыстарына ағылшын инженер-капитаны Джон Эльтон, ботаник И.Г. Гейнцельман қатысты. Экспедиция нәтижесінде жинақталған материалдар Ресей империясының Ғылыми Академиясына жіберіліп, ғылыми сараптаудан өткізілді.

## Дереккөздер


Санат:1695 жылы туғандар
Санат:14 сәуірде қайтыс болғандар
Санат:1737 жылы қайтыс болғандар
Санат:Самарада қайтыс болғандар
Санат:Ресей географтары
Санат:Ресей картографтары
Санат:Орск тұлғалары
Кирсанов қорықшасы

**Кирсанов қорықшасы** – Қазақстандағы республикалық мәні бар үш кешенді қорықшаның бірі. 

## Географиялық орны
Қорықша 1967 жылы Батыс Қазақстан облысының Бөрлі, Теректі және Ақжайық аудандары аумағында ұйымдастырылды. Ол алғашында Жайық өзені ғана кездесетін құндызды қорғау және санын көбейтіп Қазақстанның басқа аймақтарына қайта жерсіндіру мақсатымен 10 жыл мерзімге ғана ұйымдастырылған. Кейін оның жұмысы тағы да 10 жыл мерзімге ұзартылды. 1986 жылы Қазақстан Министрлігінің Кеңесінің қаулысы бойынша республикалық мәні бар кешенді қорықша болып қайта бекітілді. Бұл – Қазақстандағы терісі бағалы құндызды қорғауға арналған бірден-бір қорықша. 

## Жер бедері, флорасы мен фаунасы
Қорықша Жайық өзені аңғарын және оның айналасындағы шалғынды, далалы жерлерді алып жатыр. Жер көлемі 61 мың га, өзен аңғарында ені 10 км, ұзындығы 50 км-дей алқапты қамтиды. Онда арал мен түбектер көп. Орманды жерлерінде қаратерек, көктерек, емен, қайың, тал өседі. Қорықта құндыз, бұлан, қабан, елік, бұғы, орман сусары, борсық, орқоян, ақтышқан, құр, сұрқаз, үйрек, балшықшы, т.б. қорғалады. Көлдер мен өзендерде сазан, көксерке, шортан, тыран кездеседі. Жайық өзенінде шоқыр, қортпа таралған. Мұнда табиғат қорғау шараларымен бірге биотехникалық жұмыстар да жүргізіледі. Жыл сайын құндыздар санының есебі алынып отырады, тұяқты аңдарға арнайы тұз себілетін алаңқайлар даярланып, құстарға арнайы ұялар жасалып ілінеді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан қаумалдары
Санат:Батыс Қазақстан облысы географиясы
Китаб Ахбар Әл-Бұлдан

**Китаб Ахбар Әл-Бұлдан**(Өзге елдер туралы әңгімелер кітабы) – географиялық-тарихи жинақ, Әбу Бәкр Ахмед әл-Хамаданидің шығармасы. Шамамен 902 – 903 ж. жазылған. Шығарманың түпнұсқасы 5 том, 2 мың беттей болған. Онда Орта Азия мен Қазақстанның географиясы жөнінде мағлұматтар, Сы
Кинотеатр

thumb|200px| right

**Кинотеатр** — көпшілікке кинофильмдер көрсетуге арналған ғимарат не ғимараттың бір бөлігі. Ол экран тұрпаты бойынша кең пішімді, кең экранды, әдеттегі, стереоскопиялы дөңгелек панорамалы (циркорама) Кинотеатр, залдарының құрамына қарай бір, екі, кейде үш залдық Кинотеатр, арналуы мен қызметіне қарай балалар, ересектер Кинотеатры, деректі фильмдік, қайта көрсетілімдік Кинотеатр болып бөлінеді. Кинотеатр ғимараты көрермендер залы, аппараттық, әкімшілік бөлімдерден тұрады. Қазан төңкерісіне дейін Қазақстанда небәрі 13 жеке меншік кинозал (Семей, Павлодар, Өскемен, Ақмола, Қостанай  және Ақтөбеде) болды. Верныйда тұңғыш кино 1910 ж.“Марс” Кинотеатрында көрсетілді. Кинотехниканың өте төмен дәрежеде болуы, өлкенің экономикалық жағынан артта қалуы әрі халықтың сирек орналасуы себепті фильмдер аракідік көрсетілді. Кино өндірісі болмаса да оның белсенді насихатшылары болды. Солардың бірі – Ә.Жангелдин. Ол 1913 ж. Еуропа мен Азия елдерінде саяхатта болып, сол сапарынан Испания, Үндістан, Қытай, т.б. елдердің өмірінен түсірілген этнографиалық, тұрмыстық мәні бар 40 шақты таспа мен жылжымалы кинопроектор алып келіп, халыққа көрсетті. Қазақстанда кеңестік дәуірдің алғашқы Кинотеатрлары 20 ғ-дың 30-жылдары салына бастады. Бұл кезеңде Алматыда “Алматы” (қазіргі 28-гвардияшыл-панфиловшылар атындағы саябақта), Қарағандыда “Қазақстан” (қазіргі Қазақ драма театрының ғимараты), “Шахтер”, Қызылордада “Амангелді” секілді Кинотеатр ғимараттары бой көтерді. 20 ғасырдың 60-жылдарынан бастап Кинотеатрлар, негізінен, бір тұрпатты жобамен салынды. Алматыдағы “Алатау” (1960), “Арман” (1968), Кино үйі (1971),  “Байқоңыр” (1980), т.б. Кинотеатрлар, Астанада 1990 ж. аяғы мен 2000 ж. басында бой көтерген жаңа Кинотеатрлар осы заманғы ең озық кинотехникамен жабдықталған әсем ғимараттар қатарына жатады.

## Дереккөздер
Китаб Әл-Масалик Уә-Л-Мамалик

**Китаб Әл-Масалик Уә-Л-Мамалик** (араб. كتاب المسالك والممالك –‎‎ Жолдар мен патшалықтар кітабы) — тарихи шығарма. Авторы – Әбу Исхақ әл-Истахри. Шығармада Арабия, Парсы теңізі, Мағриб, Мысыр, Сирия, Румдар теңізі, Ирак, Үндістан, Иран, Хазар теңізі (Каспий), Армения, Әзірбайжан, Хорасан және Мауераннахр жөнінде, ол елдердің шекаралары, қалаларының аттары, олардың арақашықтығы, жол қатынасы туралы, т.б. мәліметтер қамтылған. 

Шығармада автор қазіргі Қазақстан жерін қоныстанған қарлұқтар, оғыздар, қимақтар туралы маңызды деректер келтіріп, Түркістан мен Жетісу өңіріндегі ең ірі аймақ деп Исфиджабты атайды. Тараз, Атлах, Шелті, Кедер, Сауран, Фараб қалаларына сипаттама береді. Шығармада географиялық карта беріліп, түркі тайпаларының қоныстанған жері көрсетілген. Кітапта Түркістан өңірі, хазар, қырғыздар жөнінде де мағлұматтар келтірілген.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Китаб Әл-Харадж Уә Санат Әл-Китаба

**Китаб Әл-Харадж Уә Санат Әл-Китаба**  (“Жер салығы және хатшының өнер кітабы”) – тарихи шығарма. Авторы – Әбу-л-Фарадж Құдама ибн Жафар әл-Басри. Шығарма 928 ж. жазылған. Онда Араб халифатының әкімшілік бөлінісі, жол қатынасы, жерге орналасу мәселелері, қалалар, таулар мен өзен-көлдер туралы мәліметтер бар. Шығармада қарлұқтар, оғыздар, қимақтар сияқты түркі тайпалары, олардың орналасуы, Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу шегіндегі Испиджабтан Тараз арқылы Ыстықкөлге дейін өтетін сауда жолдары, қалалар мен елді мекендер, олардың арақашықтығы жөнінде маңызды деректер келтіреді. Тараз бен Құланның солтүстігінде жатқан құмнан (Мойынқұм) кейін қимақтардың елі басталады, ал Тараздың шығыс жағында қарлұқтардың жайылымдары басталады деп көрсетілген.

## Дереккөздер

Крачковский И.Ю.,, т. 4, М. – Л., 1957; 

Кумеков Б.Е.,, А.-А., 1972. 

Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Китаб-И Тауарих-И Падиша Хан-И

**«Китаб-И Тауарих-И Падиша-Хан-И»** – Сейфи Челебидің 1582 жылы түрік тілінде жазған шығармасы. Аздап араб және парсы сөздері кездескенімен, кітаптың тілі мәнерлі, қарапайым әрі түсінікті. «К.-и т.-и п.-х.-и» қытай билеушілері туралы, қалмақ билеушісі және Тибет туралы, Қашқар, Тур билеушілері және қазақтар туралы, Кашмир билеушілері және Дербаз туралы, Үндістан билеушісі Жалал әд-Дин және оның ата-бабасы туралы, Мауераннахр билеушілері туралы, Үндістанның Жалал әд-Диннен басқа билеушілері мен әкімдері туралы, Байандыр мен қызылбастан шыққан Аджам билеушілері туралы деген 9 тараудан тұрады. Еңбекте, негізінен, 16 ғасырда болған оқиғалар қамтылады және жоғарыда аталған елдердің саяси тарихы мен жеке аймақтардың география жағдайы баяндалады. Шығарманың кейбір тарауларында Шу мен Талас өңіріндегі қазақтардың, қырғыздардың, ауғандардың сауда-саттығы, саудаға салатын заттары, діни нанымдары мен әдет-ғұрыптары туралы айтылады. Қазақтар мен қырғыздар жөніндегі тарихи-этнография деректер Орта Азияның солтүстік-шығыс бөлігіндегі саяси оқиғалар, қазақ ханы Тәуекелдің қалмақтарға қарсы соғыстары жөніндегі мәліметтер ерекше назар аударарлық. «К.-и т.-и п.-х.-и-ді» алғаш рет француз шығыс зерттеушісі Шеферож және академик В.В. Бартольд өздерінің ғылым еңбектерінде пайдаланған. 1960 жылы аяғында шығарманың неміс тіліндегі аудармасы мен мәтіні Стамбұлда басылып шықты.
## Шығармалары
 Султанов Т., Краткое описание сочинения Сейфи (XVІ в.),
 «Изв. АН КазССР, Серия общественных наук», 1970, ғ1.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Китаб Муқаддима

**Китаб Муқаддима** (араб: **كتاب مقدمه**‎; *"Кітаптың кіріспе бөлімі"*) — мәмлүк қыпшақтарының тілінде жазылған діни трактат (X ғ.). 

Авторы – Әбіл-Лайт әс-Самарқанди, араб әдебиетінің тарихында аты әйгілі заңгер (құқықтанушы), мұсылман дүниесінің белгілі теологі (халифат бағытын уағыздаушы, яғни Құдай мен Ыбырайымды жалғыз деп танушы). 983 жылы қайтыс болған Қолжазба көлемі 47 бет, әр бетте 6 жол арабша мәтін бар да, олар 6 жол болып қыпшақ тіліне аударылған. 

Мазмұны - ислам дінінің ережелері мен қағидапары, әдет-ғұрыптары мен жол-жосықтары турапы. Ол сол кездегі мәмлүк мемлекетінің сұлтаны, яғни автордың сөзімен айтқанда, "жарқын жерлердің жалғыз билеушісі" - *әл-Мәлік әл-Әшіраф Әбу Насыр Қансух әл-Ғаури* үшін жазылған да соған сыйға тартылған (ол сұлтан үлкен кітапхана ұйымда- стырып, негізін қапаған). 

Бұл сұлтан Мысыр елін билеп тұрған мәмлүктер әулеттерінің ең соңғы сұлтаны еді (1500-1517 жылы). Ол өзі мәмлүк мемлекетіндегі түріктер әдебиеті мен олардың тілін желеп-жебеуші атақты да ірі меценат еді. Сондықтан оған арнап* Ә. Фирдоусидің* (940- 1020 не 1030 жылы) *"Шах-наме"* дастаны XV ғ. аяғында парсы тілінен қыпшақ тіліне аударылған (кейін ол өз алдына кітап болып шыққан. Варшава, 1965 жылы, бастырушысы - *[[Зайончковский Ананиаш|А. Зайончковский]])*. Бізге жеткен қолжазба - түпнұсқаның *Асанбай ибн Судун* көшірген нұсқасы. 

Мысыр елінде Мәмлүк мемлекетінің тарихына байланысты мәліметтерде Асанбайдың аты кеңінен белгілі болған (Мыс., Манкаль Сафи мен Жылы Соваттың биографиялық сөздігінде бұл сездің "асан" және "бай" деген екі сөзден құралғандығы айтылады). 

Осы "К. м." іспеттес не болмаса соның кейбір үзінділері сияқты азды- көпті біраз жазба нұсқалар Париждің кітапханаларында бар. Солардың кейбір жерінен А. Зайончковский езінің осы "К. м." еңбегінде бірлі жарым мысалдар келтіреді. Бұл қолжазба қазір *Ыстамбұлдың Айа-София* кітапханасында сақтаулы тұр. Оның материалдары әлі ғылыми айналысқа түсе қойған жоқ. Қол жазба А. Зайончковскийдің француз тілінде берілген түсініктемелерімен әуелі Будапешт
(1959 жылы) соңан соң Варшава (1962 жылы) қалаларында жарияланды (қ. Ескі қыпшақ тілі).

## Дереккөздер

Құрышжанов Ә., //Айдаров Ғ., 

Құрышжанов Ә., Томанов М.,, А., 1971, 60 б.

Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Санат:Мәмлүктер
Санат:Кітаптар
Китаб Футух Әл-Бұлдан

**Китаб Футух Әл-Бұлдан**  (“Жорық кітабы”) – Әбу-л-Аббас Ахмед әл-Белазуридің тарихи шығармасы. Шығармадағы әр тарау хронологияллық жүйеге сүйеніп жазылған. Еңбекте арабтардың Хорасан мен Мауераннахрға жорықтары, Араб халифатының тарихы, экономикасы мен мәдениеті, әскер күші, сауда қатынасы, салық жүйесі туралы мәліметтер берілген. Әсіресе, Орталық Азиядағы түргештердің арабтарға қарсы күресі, араб қолбасшысы Кутейбаның Шаш пен Испиджабқа жасаған жорықтары мен ортағасырлық Түркістан өңірі туралы құнды деректер келтірілген.

## Дереккөздер

, т. 1, М. – Л., 1938; 

, М. – Л., 1960

Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Киікбай Тоғаны

**Киікбай Тоғаны** -  ертедегі суару жүйесі. Жезқазған облысы Қаракеңгір өзенінің жоғарғы ағысында. “Қызыл-коммуна” ауылы жерінде орналасқан. Тоған 15 – 19 ғасырларда қазақтардың жер суару, егін салу кезінде салынған. Тоған жағасынан олардың қоныстары табылған. Киікбай Тоғанын 1946ж. Оңтүстік Қазақстан археологтялық экспедициясы (жетекшісі А.Марғұлан) зерттеген.

## Дереккөздер

Маргулан А.Х.,// “Вестник АН Каз ССР”, 1947.

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том

Санат:Тарих
Киіт

**Киіт**–  құдалар арасында жасалатын дәстүрлі кәденің бірі. 

Қазақ халқы арасында “құдалық белгісі киіт, қоныс белгісі – бейіт” деген мақал бар. Яғни киіт – құдалықтың негізгі белгілерінің бірі. Киіт – бас киіт, аяқ киіт болып бөлінеді. Құдаларды бастап барған үлкен адамға бас киіт беріледі де, қалған құдаларға екінші дәрежедегі (аяқ) киіт беріледі. Киіт келген құданың беделіне, алатын орнына қарай бөлінеді. Мысалы, бұрын құндыз жағалы тон, қасқыр ішік, кілем, т.б. қымбат бұйымдар, киімдер мен заттар, жүздеген мал (жылқы, түйе, қой) берілген. Киіттің ең төменгі түрі кездемелермен бітеді. Қазақстанның кейбір аймақтарында құда түспей-ақ тойы болғанда, сол үй ішіндегі адамдарға жеке-жеке арнап апарылған киімді де киіт деп атайды. Қазіргі кезде “қалың мал” төленбесе де, оның киіт кигізу сияқты дәстүрлері, басқа да жоралғылары жасала береді. 

## Дереккөздер


Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Клавесин

thumb|right
**Клавесин** (франц. clavecіn) – клавишті-шертпелі ішекті музыкалық аспап. Клавесин жайындағы жазба деректер 1511 жылдарға, ал бүгінгі күнге дейін сақталған ең көне италиялық шеберлерден шыққан аспап 1521 жылға жатады. Клавесин барлық еуропалық елдерде таралған; Ресейде 16 ғасырда пайда болды. Тегі псалтериум (гуслиге ұқсас) аспабынан шыққан. Диапазоны 4 – 5 октава. Француз клавесин мектебінің негізін салушы Ж. Шамбоньер (1601 – 1670/72) болды. Клавесинде асқан шеберлікпен ойнаудың тамаша үлгісін жасаған – италиялық композитор әрі орындаушы Д.Скарлатти (1685 – 1757). 17 – 18 ғасырлардағы белгілі француз клавесиншілері: Ф.Куперен (1668 – 1733), Ж.Ф. Рамо (1683 – 1764), Л.К. Дакен (1694 – 1772) т.б. 18 ғасырда фортепианоның пайда болуына байланысты Клавесиннің рөлі төмендеді. Клавесин жеке камералық-ансамбльдік, сонымен қатар оркестрлік аспап ретінде қолданылды.

## Дереккөздер



Санат:Мәдениет
Клавир

thumb|200px|right

**Клавир**(нем. klavіer) – 1) клавишті-ішекті музыкалық аспаптардың (клавикорд, клавесин, фортепиано) жалпы атауы; 2) клавираусцуг (нем. klavіer – фортепиано және аuszug – үзінді) сөзінің қысқартылған түрі, вокалды-симфониялық шығармалардың (опера, оратория, кантанта, т.б.) партитураларын фортепиано мен дауысқа немесе тек фортепианоға, балет партитураларын фортепианоға түсіру. Кейде симфониялық, камералық және ансамбльге жазылған шығармаларды фортепианоға (2,4 және 8 қолға) лайықтап мазмұндау (аранжирлеу) да Клавир деп аталады. 

## Дереккөздер



Санат:Мәдениет
Клавихо Рюи Гонзалес Де

**Клавихо Рюи Гонзалес Де** (14 ғасырдың 2-жартысы – 15 ғасырдың 1-жартысы) – испан саяхатшысы, Кастилия королі Генрих ҚҚҚ-нің Әмір Темірге Испаниямен қарым-қатынасты дамыту мақсатында жіберген елшілігінің жетекшісі. Елшілік құрамында 3 адам болды. Олар Испаниядан 1403 ж. 21 мамырда шығып, Самарқанға (Константинополь, Иран арқылы) келді. 1404 ж. 8 қыркүйекте Әмір Темірдің қабылдауында болып, оған король грамотасы мен сыйлықтарын тапсырды. Елшілік Самарқанда 2,5 ай болды. Бірақ Қытайға шабуыл жасауға дайындалып жатқан Әмір Темірдің (27 қарашада оның әскері Отырарға келіп кірді) жауабын күтпей-ақ, 1404 ж. 26 қарашада жолға қайта шықты. 1406 ж. 24 наурызда Генрих ҚҚҚ-ге қайтып оралды. Ол өзі болған елдердің жер жағдайы мен ондағы халықтың тұрмысы туралы мәліметтер жинауға тапсырма алған. Клавихо 3 жыл бойы күнбе-күн дерлік ”Күнделік” жазып отырған. “Күнделікте” Әмір Темір империясының саяси өмірі мен шаруашылығына қатысты мағлұматтар берген. Онда қолөнер өндірісінің жай-күйі, 14 ғасырдың соңы мен 15 ғасырдың бас кезінде Самарқан мен оның маңындағы Әмір Темір жаулап алған елдерден айдап әкелінген шеберлердің қолымен салынған құрылыстар жайында айтылады. Клавихо, әсіресе, Самарқанның және оның халқы көп үлкен қыстақтары бар ауыл шаруашылығы аумағының экономикалық және мәдени жағдайына ерекше назар аударады. Орта Азияның, ішінара Самарқанның көрші елдермен, оның ішінде Қазақстанмен сауда байланысы жөніндегі деректерді зерттеушілер мен орта ғасырдағы Қазақстанды зерттеушілер үшін өте қызықты. Әмір Темір мемлекетінің әлеуметтік құрылысы жайындағы кейбір мәліметтері де маңызды болып табылады. Клавихоның “Күнделігі” Әмір Темірдің Алтын Ордамен және Ақ Ордамен қарым-қатынасын сипаттайтын құнды мағлұматтар береді. Тоқтамыс ханның сәтсіз жорықтары ыдырап бара жатқан Алтын Орданың ішкі саяси жағдайына, Ақ Ордадағы ішкі алауыздық пен аласапыран жағдайдың күшеюіне әсер еткенін көрсетеді. Қазақ халқы арасында мұсылман дінінің таралуы жайындағы мәліметтер де көңіл аударарлық. 
“Күнделік” “Ұлы Темірланның өмірі мен қызметі” деген атпен Севильеде тұңғыш рет 1582 ж. басылып шықты. Екінші рет 1782 ж. Мадридте басылды. 1881 ж. академик И.И. Срезневский “Күнделіктің” мәтіні мен орыс тіліндегі аудармасын жарыққа шығарды. 1928 ж. Г. ле-Старандж ағылшын тіліне аударып, жариялады. 1943 ж. Ф.Лопез Эстрада]] “Күнделікті” 15 ғасырдағы қолжазбасы негізінде елшілік жөніндегі егжей-тегжейлі тарихи анықтамалармен қоса (оның сипаты, мақсаты, құрамы, бағыты, сапар қорытындысы) Мадридте бастырып шығарды.

## Дереккөздер

. Подлинный текст с пер. и примеч. восстановлен под ред. И.И. Срезневского, СПб., 1881.

Муминов И.,, Таш., 1968; История Самарканда, т. 1, Таш., 

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том

Санат:Тұлғалар
Кларнет

thumb|200px|right

**Кларнет** (, , ) – көп тілді үрмелі музыкалық аспап. Кларнет гренадиль немесе эбен (қара) ағашынан және пластмассадан (эбонит, т.б.) жасалады. Ол сыбызғының негізінде 17 ғасырдың аяғында пайда болды, ал оның жетілдіруі – ойықтарының санын көбейту, тіл механизмінің құрылымын жақсарту, т.б. әлі күнге дейін жалғасуда. Ұзындығы 590 – 680 мм, оның шамамен 20 тілі, 7 ойығы болады. Қазіргі оркестрлерде, негізінен, си-бемоль, ля бұрауындағы Кларнеттер пайдаланылады. Кларнеттің диапазоны кіші октаваның ми нотасынан 3-октаваның до нотасына дейін болады. Кларнет жеке орындаудағы және ансамбльдік аспап ретінде қолданылады, симфониялық және үрмелі аспаптар оркестрлерінің құрамына кіреді. Кларнеттің бірнеше түрлері бар (кіші Кларнет, альт немесе тенор-бассетгорн Кларнет, бас Кларнет, контрабас Кларнет). Қазақ ұлттық консерваториясында және музыкалық колледждер мен мектептерде Кларнет класы жұмыс істейді.

## Дереккөздер



Санат:Мәдениет
Классикалық би

thumb|200px|right
**Классикалық Би**–би өнеріндегі канонға айналған көркемдік тәсілдер жүйесі. Ол сахналық кейіпкерді тұлғалауда поэтикалық принципке негізделеді. Классикалық Биде қаhарманның ой толғанысы мен сезім дүниесі пластикалық қимыл арқылы ашылады.

Аяқтың, қолдың, дененің және бастың белгілі бір позицияларының сақталуына және аяқтың айналымы қағидаттарына сәйкес келетіндігіне байланысты, дененің вертикалығы және оның әр түрлі бөліктерінің оқшаулануы, классикалық би қозғалысы геометриялық айқындыққа бейім.

Классикалық бидің негіздері жаттығудың көмегімен жасалады, ол студент ретінде би сабағынан және кәсіби балет әртісінен тұрады.

Классикалық билерден алынған жаттығулар элементтері көркем және көркем гимнастика, фигуралық коньки, поп-би, спорттық рок-н-ролл, акробатика және бал билері бағдарламаларына енгізілген.

Санат:Балет
Қазақ мемлекеттік академиялық классикалық би ансамблі

**Классикалық Би Ансамблі**, Қазақ мемлекеттік академиялық классикалық би ансамблі, 1967 ж. “Алматының жас балеті” деген атаумен ұйымдастырылды. 1975 жылдан Классикалық Би Ансамблі атанды. Көркемдік жетекшісі әрі балетмейстері – Қазақстанның халық артисі Б.Аюханов.

Ансамбль камералық балет театры ретінде концерттік бағдарламалар дайындап, бір және екі актілі балеттер қойды. “Қыз Жібек” (муз. Е.Г. Брусиловскийдікі), “Гамлет” (муз. А.П. Исакованікі), “Болеро” (муз. М.Ж. Равельдікі), “Татьяна Ларина” (муз. П.И. Чайковский мен М.Плетневанікі), “Күн сәулелі Қазақстан” биі (халық музыкасына негізделген), “Сақ аңызы” (муз. С.С. Прокофьевтікі), “Севильдегі мейрам” (муз. Ж.Бизенікі), “Керуен” (муз. Т.Қажығалиевтікі) сияқты спектакльдер ансамбль репертуарынан берік орын алды. Классикалық Би Ансамблі Чайковскийдің “Бірінші фортепьянолық концертінің” хореогафиялық нұсқасын, А.И. Хачатурянның “Вальсін”, Я.Сибелиустың “Мұңды вальсін” қойды. Сондай-ақ, қазақ халық композиторлары Дәулеткерей, Тәттімбет, Сүгір күйлеріне қойылған билер, М.И. Глинканың “Вальс фантазиясы”, Г.Берлиоздың “Фантастикалық симфониясындағы вальсі”, Э.Григтің “Анитра биі” атты концерттік нөмірлері де бар. 20 ғ-дың 90-жылдарынан кейін “Қозы Көрпеш – Баян сұлу” аңызы бойынша “Махаббат трагедиясы” (муз. Чайковскийдікі), “Соломея” (муз. И.Лившицтікі), “Эдит Пиаф – Франция жаны”, “Рококо тақырыбына вариациялар”, “Аққу көлі” (муз. Чайковскийдікі), т.б. спектакльдер қойылды. Ансамбль труппасында Қазақстанның еңбек сің. артистері С.И. Тихонов, Г.Михалева, Р.Мусин, Халықар. балет артистері байқауының жүлдегері С.Кокшинова, балет шеберлері – И.Рыбина, А.Тұрғынбаева, т.б. бар. 1999 жылдан ансамбль жанында балалар би студиясы жұмыс істейді. Классикалық Би Ансамблі гастрольдік сапармен Болгария, Венгрия, Германия, Үндістан, Ирак, Италия, Канада, Куба, Марокко, Иордания, Польша, Сирия, Түркия, Швеция, Франция елдерінде болды. Ансамбльге 1971 ж. Қазақстан Ленин комсомолы сыйл. лауреаты атағы берілді.

## Дереккөздер

Санат:Мәдениет
Классикалық Өнер

thumb|200px|right

**Классикалық Өнер**– тар мағынада – ежелгі дәуір өнері, яғни Ежелгі Грекия мен Ежелгі Римде өркендеген мәдениет туындылары; кең мағынада – әр түрлі елдердің мәдени гүлдену кезеңдеріндегі мұралары. Классикалық Өнер туындылары ұзақ (мыңдаған жылдар бойы) уақыт бойы өз құндылығын сақтайды, басқа мәдениеттің туындап өркен жаюына үлкен ықпал етеді. Сонымен бірге Классикалық Өнер бүкіл адамзат өркениетінің асыл мұрағаты. Кейінгі дәуірлерде пайда болған көптеген өнер мұралары, ағымдары өздерінің тамырын осы Классикалық Өнерден алады. Мысалы, Ежелгі Мысыр (б.з.б. 7 – 3-мыңжылдық) Классикалық Өнері кейінгі дәуірде (б.з.б. 1-мыңжылдық – б.з. 1 ғ.) Ежелгі Грекия, Ежелгі Рим Классикалық Өнерінің пайда болуына, Ежелгі шумер өнері Оңтүстік Батыс, Орта Азия елдерінің Классикалық Өнерінің қалыптасуына игі әсерін тигізді. Қазақ халқының Классикалық Өнері өзінің тамырын көне шумер, сақ мәдениетінен алады (мыс., алтын, күміс, қоладан құйып жасалған домалақ мүсіндер, “аң бейнелі” стиль, т.б.). 
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том

Санат:Мәдениет
Клеть

**Клеть**, 1) шахта Клеті – шахтадан вагонеткаларды (пайдалы кен немесе бос жыныс толтырылған), адамдарды, жабдықтар мен материалдарды түсіруге және көтеруге арналған құрылғы. Тік және көлбеу шахта оқпандарында қолданылады. Шахта оқпандарында Клеть бағыттаушы тіреулер жәрдемімен, бағыттаушы өткізгіштер бойымен қозғалады және тоқтатқыш, парашюттік, аспалы қондырғылары болады; 2) қақтама өндірісіндегі Клеть – станның қақтама біліктерінің ішпектері қызметін атқаратын 2 құйма ұстыннан құралатын негізгі бөлігі.
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том
Клинкер

нобай|
**Клинкер**(нем. klіnker) – (нем. klіnker), 1) құрылыста – тас орнына пайдалану үшін қатты күйдірілген қатты кірпіш. Түсі қоңыр немесе күңгірт қызыл болады. Кәдімгі күйдірілген қызыл кірпіштен анағұрлым берік, күнге, суға, желге төзімді. Оны жолға, көшеге, еденге төсеуге, кейде үй іргесін қалауға да пайдаланады; 2) металлургияда – мырыш, қорғасын, қалайы кентастарын, олардың концентраттарын қорытқандағы қалдығы. Қорғасын-мырыш өндірісінде мырыш қалдықтарын немесе қатты қождарды (шлактарды) вальцтеу процесі кезіндегі алынған бағалы шала өнім де Клинкер деп аталады. Қазақстан ғалымдары (С.Тәкежановтың басқаруымен) мырыш қождарын вальцтеу процесінен кейінгі Клинкерді қайта өңдеу (магниттік айыру) сұлбасын жасап, іске асырды. Нәтижесінде одан мырыш (70%), темір (85 – 90%), қорғасын, алтын, күміс, т.б. металдар алынды.
## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Санат:Құрылыс материалдары
Клиринг

**Клиринг**  ( – есеп айырысу) – тараптардың өзара талаптар мен міндеттемелерді есепке алуына негізделген қолма-қол ақшасыз есеп айырысу жүйесі. Көптеген елдердің ішкі айналысында жекелеген кәсіпорындар (фирмалар‚ ұйымдар‚ т.б.) мен банктердің арасында тауарлар‚ көрсетілген қызметтер‚ бағалы қағаздар үшін есеп айырысумен байланысты қоғамдық шығындарды үнемдеу құралы ретінде пайдаланылады.  Клирингілік есеп айырысуды лицензиясы бар мекемелер клирингілік келісімдер негізінде жүзеге асырады. Тауарлардың‚ бағалы қағаздардың‚ құқықтардың‚ т.б. қатаң құндық балансы Клирингілік есеп айырысудың негізгі шарттары болып табылады. Халықаралық есеп айырысуда валюталық *Клиринг* – көрсетілетін тауар қызметтері құнының тепе-теңдігінен туындайтын қарсы талаптар мен міндеттемелерді өзара есепке алу туралы үкіметаралық келісім қолданылады‚ ол валюталардың өзара конверсиялануының негізі ретіндегі алтын стандарты жүйесі күйрегеннен кейін пайда болды. Қазіргі кезеңде халықар. Клиринг ең алдымен ұлттық валюталары айырбасталмайтын‚ СКВ (ЕАВ) мен алтын қоры шектеулі елдерде қолданылады.
## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Клише

250 px|thumb

**Клише**()  – шығыңқы немесе ойық сурет бедерленген баспа қалыбы. Иллюстрацияларды (сурет, фотосурет, т.б.) полиграфиялық әдіспен қағаз бетіне түсіру құралы ретінде қолданылады. Ол қаріп биіктігімен бірдей етіп жасалады. Ағаш Клише (ксилогравюра) мен линогравюра тек аз тиражды көркем кітап басуда ғана кездеседі. Клише, көбінесе, мырыш пен жезден фотохимия немесе электрмехимия әдіспен дайындалады. Иллюстрациялық түпнұсқаның орындалу сипатына қарай Клише штрихты (чертеж, қаламұшпен салынған сурет, т.б.) және өңді (фотосурет, көркем сурет, т.б.) болып, ал бояу санына байланысты бір бояулы және көп бояулы болып бөлінеді.
## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том


Санат:Полиграфия
Клоун

250 px|thumb

**Клоун**  (, ) – цирк артисі, гротеск, буффонада тәсілдерін қолданатын комедиялық кейіпкер. 16 ғасырдағы ағылшын пьесасының күлдіргі кейіпкері, ебедейсіз, қолапайсыз шаруа жігіті “Клоун” деп аталған. Клоун рөлдері, негізінен, дәулеттілер мен ақсүйектерді келемеждейтін дөрекі әзіл-оспаққа құрылды. 17 ғасырда Клоундар тек пантомима және балағандық ойын-сауықтар көрсеткен. Кейін цирк аренасында күлдіргі көріністерді орындаушы қуақы Клоун деп аталатын болды. Клоун, көбінесе, бүкіл бағдарламаны демеп, ұластыру мақсатын атқарады. Қазіргі цирктерде күлдіргі Клоун (шикіл сары Клоун, ақ Клоун), машықтандырғыш Клоун, акробат Клоун, т.б. болып бөлінеді. Қазақ циркінің белгілі Клоундары халықаралық фестивальдардың лауреаттары М.Жұмағалиев, Қ.Қасымжанов, В.Карп, М.Мұмырғанов, т.б.

## Дереккөздер




Санат:Комедия
Санат:Сахналық өнер
Юрий Степанович Клушкин

**Юрий Степанович Клушкин**  (7 ақпан, 1937, Ферғана, Өзбек КСР) – оркестр солисті. Қазақстанның халық әртісі. Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының профессоры. ҚРның Білім беру ісінің Үздігі.

## Жалпы мәліметтер
Ұлты - Орыс.
Ташкент мемлекеттік консерваториясын (1960) концерттік орындаушы мамандығы бойынша;
Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясын (1961) оркестрсолисі, оқытушы мамандығы бойынша бітірген.
1987 жылдан бастап Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының Үрмелі және соқпалы аспаптар кафедрасының профессоры.

## Шығармашылығы
*1956 жылдан - М. Горький атындағы Мемлекеттік орыс драма театрының әртісі. 
*1959 жылдан - Өзбек мемлекеттік эстрадасының әртіс-кернейшісі. 
*1960 жылдан - ҚазКСР Министрлер кеңесі жанындағы Радио және телевизия комитетінің эстрадалық оркестрінің әртісі *1962 жылдан - ҚазКСР Мемлекеттік симфониялық оркестрінің әртісі.
*1979 жылдан - Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясының оқу-тәрбие жөніндегі проректоры.
*1986 жылдан - Мемлекеттік симфониялық оркестрдің кернөйлер тобының концертмейстөрі. 
*1988 жылдан - Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының Үрмелі және соқпалы аспаптар кафедрасының профессоры әрі меңгерушісі.
*1993 жылдан бері - Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясының үрмелі және соқпалы аспаптар
кафедрасының профессоры.

## Марапаттары
*1971 жылы (Қазақ КСР) «Қазақстанның еңбек сіңірген артисі»  құрметті атағы; 
*1984 жылы (Қазақ КСР) «Қазақстанның  халық әртісі»  құрметті атақтары берілген.
*1987 жылы профессор; 
*2000 жылы ҚР Президенттік степендиясының иегері.
*2002 жылы ҚР тұңғыш президенті – Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың жеке «Құрмет» Грамотасы; 
*2004 жылы елбасының жарлығымен «Парасат ордені» мен марапатталған.
*2011 жылы «Қазақстан тәуелсіздігіне – 20 жыл» мерекелік медалі;
*2016 жылғы ҚР тұңғыш президенті – Елбасының мәдениет пен өнер саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері. 
*Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының профессоры.
* Қазақстан Білім саласының үздік қызыметкері. 

## Жеке қасиеттері
Діни көзқарасы - атеист.
Саяси қайраткер рөтіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев.
Қазақстанның болашағы туралы болжамы - *«Оптимистік»*.
Сүйіп оқитын әдебиеті - классика.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан халық  әртістері 
Санат:Өнертану докторлары
Санат:Қазақстан жоғарғы оқу орындарының профессорлары  
Санат:Қазақстан академиялық музыканттары
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Кляшторный Сергей Григорьевич

нобай|Кляшторный Сергей Григорьевич
**Кляшторный Сергей Григорьевич**(1928 ж.т.) –  түркітанушы, тарих ғылымының докторы, профессор Санкт-Петербург мемлекеттік университетін бітірген (1950). 1957 – 62 ж. КСРО Ғылым Академиясы Ленинград бөлімі Шығыстану институтының ғылыми қызметкері, 1962 жылдан осы институттың түрік-моңғол секторының меңгерушісі қызметтерін атқарған. Ресей және шет ел баспаларында 500-ден аса ғыл. еңбектері жарық көрген. Қазақстан, Қырғызстан, Татарстан тарихына қатысты ұжымдық бірлескен іргелі еңбектер мен монографиялардың авторы. Шет елдердегі (Түркия, Германия, Венгрия, Моңғолия) ғылыми қоғамдардың мүшесі. Қырғызстанның “Манас” орденімен марапатталған (2002). 
## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Санат:Тұлғалар
Иосиф Бенционович Коган

**Иосиф Бенционович Коган** (2.10. 1920, Молдова, Кишинев қаласы - 30.12. 1982, Алматы) - концертмейстер, скрипкашы, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1966). 

Кишиневтегі жеке меншік "Униря" консерваториясын (1939), Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) сырттай (1954) бітірген. 1940 - 42 жылдары Молдаван филармониясының симфониялық оркестрінің скрипкашысы және концертмейстері қызметін атқарды. 1942 жылдан Қазақ филармониясының солисі. 1954 - 82 жылдары Алматы консерваториясында оқытушы болды (1967 жылдан доцент). 

Коган Қазақстанның скрипка ойнау мектебінің қалыптасуына, музыкатану саласына елеулі үлес қосты. Оның "Қазақстанның музыка өнері" (1975), "Қазақстан скрипка өнерінің дамуы" (1978), "Қазақ музыка тақырыбына арналған скрипкалық пьесалар жинағы" (1978), т.б. еңбектері бар. Ол скрипкашы ретінде жеке концерттер берді. 

1958 жылы Мәскеуде өткен Қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты. Гастрольдік сапармен еліміздің көптеген қалаларында өнер көрсетті.

## Дереккөздер


Санат:2 қазанда туғандар
Санат:Кишиневте туғандар
Санат:1920 жылы туғандар
Санат:30 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:1982 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан концертмейстерлері
Санат:Қазақстан скрипкашылары
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген əртістері
Санат:Унря консерваториясы түлектері
Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері
Санат:Молдаван филармониясы тұлғалары
Санат:Қазақ мемлекеттік филармониясы тұлғалары
Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы оқытушылары
Санат:Қазақстан музыкатанушылары
Кодтау

200px|right|thumb
**Кодтау** (кодирование; coding; кодировать; encode) — мәліметтерді олардың алдын ала тағайындалған кодтық комбинацияларымен бейнелеу немесе мәліметтер элементін (символдар жиынын) олардың кодтық комбинацияларымен сәйкес келтіру; программалау процесі; 

* ақпараттың 8 биттік (байттық) кодтауын 7 биттік кодтауға түрлендіру. Мұндай түрлендірудің қажеттілігі кейбір желілік программалардың мәліметтерді тек 7 биттік кодтауда жеткізе алатындығынан туындайды. Байттық мәліметерді осындай арналармен тікелей жеткізу ақпараттың бұрмалануына жол береді
* белгілі бір ереже бойынша дискреттік хабарды дискреттік сигнал түріне түрлендіру (аудармалау), яғни шарттаңбаларды қолдану.

## Кодтау бланкі
Кодтау бланкі (программаны жазуға арналған бланк, стандартты бланк) (бланк кодирования (бланк для записи программы, стандартный бланк); doding (program) sheet) — алғашқы мәліметтер мен алғашқы программаның операторларын (командаларын) компьютерге енгізу мақсатымен оларды тізбектік жазуға арналған бланк. Бланкіге ақпарат жазу берілген тілде қарастырылған ереже бойынша орындалады.
## Кодтау жүйесі
Кодтау жүйесі (система кодирования; system of coding) — 1) объектілерді кодтармен бейнелеу ережелерінің жиыны; 2) кодтау ережесі мен символдар жиынтығы; код.
Кодтаудың дескрипторлық тәсілі (дескрипторный способ кодирования; descriptor way of coding) — алдын ала жасалған тізімнен, топтастырғыштар мен сөздіктерден тандалған белгілерді объектіге қосып жазу (телу)

## Кодты оңтайландыру
.
Кодты оңтайландыру (оптимизация кода) — кодты генерациялау кезеңінде немесе осы кезеңнен кейін программаны транслятормен автоматтық машинаға тәуелді оңтайландыру.
## Кодтық парақ
200px|thumb|rightКодтық парақ (кодовая страница; code page) — пернелікте (клавиатурада), экранда (принтерде де) компьютерге мәліметтер енгізу-шығару үшін пайдаланылатын 256 түрлі символ жиыны; әр түрлі символдың экрандағы бейнесі мен пернелік арасындағы байланысын аңықтайтын кесте түрінде болады. Кодтық парақтың алғашқы 128 символы халықаралық стандартқа сәйкес ascii-кодымен өрнектеледі де, қалған бөлігі нақты бір мемлекеттің стандартына сәйкес өзгеше бола береді.

## Кодтық саңылау
Кодтық саңылау (кодовое отверстие; code hole) — перфокартадағы кодтық тесу.
## Кодтық таңба
Кодтық таңба (кодовый знак; code character) — берілген кодта пайдаланылатын алфавит таңбасы.
## Кодтың артықтығы
Кодтың артықтығы (кодтық артықтық) (избыточность кода (кодовая избыточность); code redundancy) — кодтық комбинациялардың кейбір бөлігі пайдаланылмай қалатын кодтың қасиеті.