open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қарашоқытау

**Қарашоқытау** – Алшынсай құмының оңтүстік-шығысындағы төбе. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Байғанин ауданы Оймауыт ауылының солтүстік-шығысында 23 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 201 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 5 км-ге созылған, енді жері 3 км. Жонды-қырқалы төбе батысқа қарай тақырға ұласады. Солтүстігінде Ыстықтау, шығысында Жаман Қантөрткіл, оңтүстігінде Ақтоғай төбелері бар. 

## Өсімдігі
Сортаңды сұр топырақ жамылғысында жусан, жантақ, өлеңшөп, т.б. өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Байғанин ауданы таулары
Санат:Төбелер
Қармақшы жер асты су кен орны

**Қармақшы жер асты су кен орны** - Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Жосалы кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 35–38 км жерде орналасқан.

## Геологиялық құрылымы
Сулы қабат сеноман шөгінділерінде шоғырланған. Ол жұқа және ұсақ түйіршікті құмдардан тұрады және қалыңдығы 12 м-ден 44 м-ге дейін жетеді.

## Сипаты
Арынды су 85 м-ден 380 м-ге дейінгі тереңдіктен шығады. Сулы қабат суға мол. Ұңғымалардағы дебит 32,2 л/с-қа жетеді. Жер асты суы сәл ашқылтым, минералдығы 1,4–1,6 г/л. Химиялық құрамы бойынша хлоридті-сульфатты натрийлі. Бас тоған екі қатарлы ұңғымалардан (әр қатарда бестен) тұрады. Ұңғымалардың арақашықтығы 750–900 м, тереңдігі 310 м, жалпы шығымы тәулігіне 21,6 мың/м3.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысы кен орындары
Қарпықкөл

**Қарпықкөл** — Ырғыз алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы Нұра ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 25 км жерде, Байтақкөл көлінің батысында орналасқан. Көл теңіз деңгейінен 76 м биіктікте жатыр. 

## Гидрографикасы
Аумағы 7,7 км², ұзындығы 6,2 км, енді жері 2,1 км, жағалау бойының ұзындығы 14,3 км. Қарпықкөл Ырғыз аңғарындағы бірнеше көлдермен қатар жатыр, сондықтан да Ырғыз өзенінің суымен толысады. Көктем айларында көл шарасынан шығып кетеді.  

## Жағалау сипаты
Жағалауы жарлауытты, оның басым бөлігінде қамыс өскен. Алабы жайылым және шабындық.

## Дереккөздер

Санат:Ырғыз ауданы көлдері
Санат:Ырғыз су алабы
Қарсыадыр

**Қарсыадыр** – Мырзашоқы тауының солтүстік-батысындағы ұсақ шоқылар. 

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданы Қаражал қаласының солтүстік-батысында 45 км жерде орналасқан. Сарысу өзенінің аңғарында. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 598 м. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай доғаша созылған тізбекше шоқылардың жалпы ұзындығы шамамен 13 км, енді жері 4 км. Солтүстігінде Ботағанкөл көлі, шығысында Байғұл таулары, оңтүстігінде Шашты тауы, батысында Шағырлыкөл көлі орналасқан. Етегіндегі Сарайлыбұлақ бұлағының бойы шөбі шүйгін, мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Жаңаарқа ауданы таулары
Қаскелең жер асты су кен орны

**Қаскелең жер асты су кен орны** - Алматы облысы Қарасай ауданы Қаскелең қаласының батыс бөлігінде орналасқан. Қаскелең қаласын сумен қамтамасыз етуге байланысты барланған. 

## Геологиялық құрылымы
Кен орны төрттік кезеңінің аллювийлі-пролювийлі және аллювий генезисіне жататын шөгінділерде шоғырланған. 

## Сипаты
Су сыйыстырғыш тау жыныстары құмды және құмды-сазды толықтырушылардан тұрады. Суландырылған тау жыныстарының қалыңдығы 150–300 м, су жатқан деңгей 85–140 м-ден (жоғарғы ысырынды конуста) 6–10 м-ге дейін (жазықта) өзгереді. Суының молдылығы су сыйыстырғыш тау жыныстарының литологиялық құрамына байланысты. Суы тұщы, минералдығы 0,2–0,4 г/л, гидрокарбонатты кальцийлі. Сулы кешеннің қалыңдығы 80 м. Жобалы бас тоған (су жинағыш) тереңдігі 150 м-ге жететін 24 ұңғымадан тұрады. Бір ұңғымаға түсетін жүктеме 100 л/с. Кен орны 1958 жылдан игерілуде. 

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы кен орындары
Қасқарашоқы

**Қасқарашоқы**, Қ о с қ а р а ш о қ ы – Шағырай үстіртінің оңт.-батысындағы төбе. Ақтөбе обл. Байғанин ауд. Оймауыт а-ның оңт.-шығысында 72 км жерде орналасқан. Абс. биікт. 127 м. солт.-шығыстан оңт.-батысқа қарай 4 км-ге созылған, енді жері 1 км. Батысында Бикембай, солт-нде Бекежан артезиан  құдықтары,  шығысында  Борлытау төбесі бар. сортаң топырақ жамылғысында жусан, жантақ, өлеңшөп, т.б. өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер
АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
Қасқырлы (асу)

**Қасқырлы**, *Волчий* – Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік жотасы Көкжота (2987 м) тауларындағы асу. 

## Географиялық орны
Жетісу облысы Сарқан ауданы жерінде орналасқан. 

## Жер бедері
Теңіз деңгейінен абсолюттік биіктігі 3227 м. Көкжота тауларының орта тұсында орналасқан асудан маусым–қыркүйек айларында салт атты адам өте алады. Беткейі тік құз, шатқалды келген. Кертпештелген солтүстік беткейінің етегінен Лепсі өзенінің сол саласы – Теректі өзені бастау алады.

## Өсімдігі
Тау шатқалында қарағай, қайың, көктерек, арша, итмұрын, долана т.б. ағаштар мен бұта шоғырлары өскен. 

## Дереккөздер
 

Санат:Жетісу облысы асулары
Санат:Жетісу Алатауы
Қатқансор

**Қатқансор** – Ащыкөл ойпатының оңтүстік-шығысындағы сор. Ол Қазақстанның Оңтүстік Қазақстан облысы, Созақ ауданында орналасқан. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 18 км-ге созылып жатыр, енді жері 4–5 км. Көктемде жиналған су жазда тартылып, сор батпақтар жарылып қабыршақталады. Сор шеттерінде өсімдіктер өседі. Мысалы:бірнеше сексеуілдер және тағы басқалары.

## Дереккөздер
АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5

Санат:Сорлар
Қатыншоқай

**Қатыншоқай** – Қаратау жотасының солтүстік-батысындағы құмды алқап. 

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Шиелі ауданы Алғабас ауылының солтүстік-шығысында 77 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Ең биік жері 130 м шамасында. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 28 км-ге созылған, енді жері 17 км. Жер бедері бұйратты келген. Солтүстігінде Ащыкөл, шығысында Саумалкөл сорлары, батысында Киікатқан, Қарақазған, оңтүстігінде Шейіт, Қатынқұдық құдықтары бар. Ойыстарда грунт сулары жер бетіне жақын жатыр. 

## Өсімдігі
Құмда сексеуіл, жусан, жүзгін, еркек шөп, теріскен, т.б. өсімдіктер өседі. Мал жайылымына қолайлы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан шөлдері
Санат:Қызылорда облысы құмдары
Зырян кенді ауданы

**Зырян кенді ауданы**– Шығыс Қазақстан обл-ндағы (Кенді алтай) бір топ полиметалл және мыс кендері шоғырланған өңір. бұл өңірдегі алғашқы қорғасын кенін 1791 ж. орыс геологы Г.Зырянов ашқан. 1795 жылдан үздіксіз кен өндіріліп келеді. мұнда ең ірі зырянов кенінен басқа ондаған кішігірім кен орындары бар. Олар әр түрлі генетик.және морфол. типке жатады. бірқатары (зырянов,путинцев, грехов, богатырев, малеев, Сажаев, т.б.) ортаңғы девонның құмтас, алевролит, тақтатас, эффузив, пирокластық жыныстар бойына орналасқан. бұл жыныстар ендік бағытқа созылған зырянов антиклиналын құрайды. Кен денелері осы антиклиналь бойында березовка және маслянка шоғырлары арасындағы жарылымдар мен қабатаралық қуыстарда көлбеу бұрыш, линза пішіндес болып түзілген. Кен құрамында мырыш, қорғасын, мыс бар.

## Дереккөздер
АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: "Қазақ энциклопедиясы", 2011. - 648 бет. ISBN 9965-893-70-5
Құрлық тасбақалары

нобай|Алмат фермасында өз мекенінде демалып жатқан тасбақа
**Құрлық тасбақалары**, д а л а т а с б а қ а с ы, Қазақстан шөлдеріндегі тасбақалар отрядының жалғыз өкілі. Ортаазиялық тасбақа деп те атайды. Аналығының ұз. 20 см, салм. 2,5 кг, аталықтары кішілеу. Сүйекті сауыты қауіп төнген кезде басы мен аяқтарын жинап жасырынуға ыңғайлы. Ол Қ. т-н жыртқыштардан жақсы қорғайды. Бірақ кейбір қырандар тасбақаны биіктен тасқа лақтырып, сауытын жаруға машықтанған. Сауыты қатпаған кезде, жас Қ. т-н қарғалар да шоқып тастайды. Жағындағы мүйізді қаптары өсімдіктермен қоректенуге мүмкіндік береді. Қ. т. небәрі 3–4 ай, наурыздың соңынан маусымның соңына дейін, көбіне күндіз белсенді, қалған уақыттарында құмға 2 м тереңдікке дейін көміледі де, ұйқыға кетеді. Сәуірде шағылысады. Аналығы сәуір–мамыр айлары аралығында екі рет 1–4 жұмыртқасын жердегі шұңқырларға салады. Олар көбіне құстар мен жыртқыштардың қорегіне айналады, сондықтан шөлде тасбақа жұмыртқасының қабығын көптеп кездестіруге болады. Жұмыртқаны жарып шыққан жас тасбақалар өз бетінше тіршілік етеді.

Құрлық тасбақалары , дала тасбақасы, Қазақстан шөлдеріндегі тасбақалар отрядының жалғыз өкілі. Ортаазиялық тасбақа деп те атайды. Аналығының ұзындығы 20см, салмағы 2,5кг, аталықтары кішілеу. Сүйекті сауыты қауіп төнген кезде басы мен аяқтарын жинап жасырынуға ыңғайлы. Ол құрлық тасбақаларын жыртқыштардан жақсы қорғайды. Бірақ кейбір қырандар тасбақаны биіктен тасқа лақтырып , сауытын жаруға машықтанған. Сауыты қатпаған кезде , жас құрлық тасбақаларын қарғалар да шоқып тастайды. Жағындағы мүйізді қаптары өсімдіктермен қоректенуге мүмкіндік береді. Құрлық тасбақалары не бары 3-4 ай, наурыздың соңынан маусымның соңына дейін, көбіне күндіз белсенді, қалған уақыттарында құмға 2м тереңдікке дейін көміледі де, ұйқыға кетеді. Сәуірде шағылысады. Аналығы сәуір-мамыр айлары аралығында екі рет 1-4 жұмыртқасын жердегі шұңқырларға салады. Олар көбіне құстар мен жыртқыштардың қорегіне айналады, сондықтан шөлде тасбақа жұмыртқасының қабығын көптеп кездестіруге болады. Жұмыртқаны жарып шыққан жас тасбақалар өз бетінше тіршілік етеді.

## Дереккөздер


Санат:Тасбақалар
Мраморный

**Мраморный**, М ә р м ә р л і – Асутау (Азутау) жотасының оңтүстік-шығыс бөлігіндегі асу. 

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Марқакөл ауданы Мойылды ауылының солтүстік- шығысында 8 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 1371 м. Сәуір–қазан айлары аралығында Теректі және Ақжайлау ауылдарын асудағы қара жол байланыстырады. Мраморный бойынан Алқабек өзені ағып өтеді. Беткейлік шайылу, эрозиялық процестер дамыған. Асуда дала өсімдіктерімен бірге сирек қылқан жапырақты ағаштар өскен.

## Дереккөздер

Санат:Шығыс Қазақстан облысы асулары
Мұздыбұлақ

**Мұздыбұлақ** – Оңтүстік Алтай жотасының солтүстік бөлігіндегі тау.

## Географиялық құрылымы
Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданы Аршаты ауылының шығысында 46 км жерде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 3050 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 12–14 км-ге созылған, енді жері 7–8 км. Беткейлері шатқалды, биік жартасты, өзен арналары тік жарқабақты тар келген. Таудың биік белдеулерінде ұсақ көлдер жатыр. Оңтүстік беткейінен Бұқтырма өзеніне құятын шағын өзендер бар. Етегінде қорымтастардың мол үйінділері шоғырланған.

## Өсімдігі
Таудың қара және күлгін топырақ жамылғысында далалық ландшафт өсімдіктерімен бірге қарағай, балқарағай, самырсын аралас қылқанды орман өскен. Етегі шөбі шүйгін мал жайлауы.

## Дереккөздер

Санат:Катонқарағай ауданы таулары
Азаматтық қорғаныс (журнал)

**Азаматтық қорғаныс журналы**, Ресей ТЖМ-нің ай сайын шығатын ғылыми-әдістемелік, суретті және тәжірибелік басылымы. 1956 ж. бастап шығарылады. АҚ және ТЖ, құтқарушылық іс, апат медицинасы саласында қызмет ететін мамандарға, сондай-ақ бейбітшілік және әскери уақытта халық пен аумақтың жеке және ұжымдық қауіпсіздігі мәселелерін зерттеушілерге және оқытушыларға арналған.

## Дереккөздер
Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1

Санат:Ресей журналдары
Авариялық-құтқару операциясы

**Авариялық-құтқару операциясы**, аумағында төтенше жағдайлар қалыптасқан ҚР ұйымдарының, жергілікті басқару органдарының, атқарушы билік органдарының әртекті күштері мен құралдарының мақсаты, орны және уақыты бойынша, өртті тоқтату мен өшіру, жанар, жағармайды, газды, электр қуатын және суды апат ошағына келетін көздерді авария кезінде тоқтатып қою, адамдарды іздеп табу және құтқару, зақымданғандарға алғашқы медициналық жәрдем көрсету және қажет болған жағдайда оларды қала сыртындағы аймаққа көшіру жөнінде біртұтас ой-пікір мен жоспар бойынша бір мезгілде және дәйекті түрде жүргізетін келісілген және өзара байланысты іс-шаралар (жұмыстар).

## Дереккөздер
Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1

Санат:Құтқару
Физикалық шамалар жүйесі

**Физикалық шамалар жүйесі**– кей шамалар тәуелсіз саналып, кейбіреулері тәуелсіз шамалардың функциясы болатын ретпен құрылған өзара байланысқан физикалық шамалар жиынтығы. Физикалық шамалар жүйесі шартты түрде басқа шамалардан тәуелсіз деп қабылданған негізгі физикалық шамалар және негізгі шамалар арқылы анықталатын туынды физикалық шамалардан тұрады.
Физикалық шама бірлігі – мәні бірге тең шектеулі өлшемді физикалық шама. Біртекті физикалық шамалардың мөлшерін көрсетуге қолданылады.  
## Дереккөздер
Физика : Жалпы білім беретін мектептің 9 - сыныбына арналған оқулық.
Азаматтық қорғаныс күштері

**Азаматтық қорғаныс күштері**, АҚ, АҚ әскерлеріне ұйымдасқан бірігулер саласындағы, сонымен қатар АҚ азаматтық ұйымдарының мәселелерін шешуге арналған әскери құралымдар. ҚР заңнамасына сәйкес АҚ саласының мәселелерін шешуге, авариялық-құтқару қызметтері мен авариялық-құтқару құралымдары, ҚК бөлімшелері, басқа әскерлер мен әскери құралымдар да қатыстырылады.

## Дереккөздер
Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1

Санат:Азаматтық қоғам
Азаматтық қорғаныстың халықаралық ұйымы

**Азаматтық қоғаныстың халықаралық ұйымы** — 1931 жылы негізі салынған. «Женева аймағы қауымдастығының» базасында 1958 жылы құрылды. Ұйымның құрылуы 1966 жылғы 17 қазандағы халықаралық шартта жарияланды, ол 1972 жылғы 1 наурызда күшіне енді. АҚХҰ қызметі әртүрлі зілзалалар кезінде тұрғын халық пен материалдық құндылықтарды қорғау мен олардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету жүйесін жетілдіруге бағытталған. АҚХҰ азаматтық қорғаныс бойынша ғылыми-зерттеу мен басқа да қызмет түрлерін жетілдіру мақсатында үкіметаралық ынтымақтастыққа жәрдем көрсетеді.

## Дереккөздер

Санат:Азаматтық қорғаныс
Санат:Халықаралық ұйымдар
Апат медицинасының даярлығы

**Апат медицинасының даярлығы**, апат медицинасының басқару органы, құрылымдары мен мекемелерінің қызмет ету режимдеріне және берілген жағдайға сәйкес белгіленген көлемде іс-шаралар жүргізу қабілеті. Қызметтің төтенше жағдай медициналық санитарлық салдарын жоюға даярлығы төмендегімен қамтамасыз етіледі: ықтимал төтенше жағдай кезіндегі медициналық тактикалық болжау; жағдайды үнемі біліп отыру, оны бағалауды жүргізе білу, төтенше жағдай болған кезде тұрғын халықты медициналық-санитарлық жоспарлаумен және қарастырылған іс-шараларды орындау нақтылығымен қамтамасыз ету.

## Дереккөздер

Санат:Азаматтық қорғаныс
Аралас зақымдау

**Аралас зақымдау**, оқ-дәрі жарылысының бірнеше зақым алу факторының адамға, әскери техникаға, құрылыстар мен материалдық құралдарға бір уақытта әсер етуінің нәтижесі. Кәдімгі оқ-дәрі жарылғанда аралас зақымдау жарқыншақтың, соққы беретін толқынның және жылу энергиясының, күйдіргіш бомбалар мен снарядтардың іс-әрекетінен, бұдан басқа – күйдіргіш заттардың жану энергиясынан пайда болады. Осының нәтижесінде жеке құрам жарақат, контузия, күйік алуы, ал техника мен құрылыстар бүлінуі, қирауы, еруі, шала күюі және жануы мүмкін. Ең қатты аралас зақымдау ядролық жарылыста орын алады. 

## Дереккөздер

Санат:Азаматтық қорғаныс
Аралық эвакуациялық пункт

**Аралық эвакуациялық пункт**, төтенше жағдай аймағы шегінен тыс жерде орналасқан дозиметриялық және химиялық бақылауды, санитарлық өңдеуді және тұрғындарды қауіпсіз ауданға орналастыруға жіберуді есептейтін, қайта тіркейтін АҚ жүйесіндегі көшіру пункті. А.к.п. көшірілгендерді көліктен көлікке, төтенше жағдай аймағында жұмыс істейтіндерді зақымдалмаған көлік құралдарына отырғызуды жүзеге асырады. Қажетті жағдайда А.к.п. ластанған (зақымдалған) киім мен аяқ киімді ауыстыру немесе арнайы өңдеу жүргізіледі. А.к.п. темір және тас жолдарға, су жол тораптарына жақын аймақта құрылады. 

## Дереккөздер

Санат:Азаматтық қорғаныс
Аумақ қауіпсіздігі

**Аумақ қауіпсіздігі**, ықтимал ішкі және сыртқы қауіп-қатер жағдайында аумақтың қауіпті және тұрақты дамуын, онда тұратын халықтың өмірі мен денсаулығын қамтамасыз ету. Оған құқықтық, ұйымдастырушылық, технологиялық, инженерлік-техникалық және ықтимал нақты қауіп-қатерге қарай өзге де шаралар арқылы қол жетеді.

## Дереккөздер
Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1

Санат:Азаматтық қорғаныс
Аумақты қорғау

**Аумақты қорғау**, экономика объектілерінде және азаматтардың жеке мүліктерінің шығыны мен қирауын, сондай-ақ қоршаған ортаға келетін зиянды азайту мақсатымен ТЖ көздерінің пайда болуын ескертуге, олармен болатын қауіп-қатерді жою дайындығына және олардың зардаптарын жоюға бағытталған ұйымдастыру, экологиялық, инженерлік-техникалық, табиғат қорғау, арнайы және өзге де шаралар кешені.

## Дереккөздер
Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1

Санат:Азаматтық қорғаныс
Аумақтық төтенше жағдай

**Аумақтық төтенше жағдай**,бұл ТЖ нәтижесінде 50-ден астам, бірақ 500-ден артық емес адам зардап шеккен немесе 300-ден астам, бірақ 500-ден артық емес адамдардың тіршілік әрекеті бүлінген немесе 5 мыңды құрайтын, бірақ облыс аумағынан шықпайтын, ТЖ аймағында және ТЖ өту күніндегі еңбекақының ең аз мөлшері 0,5 млн аспайтын материалдық шығын. Аумақтық ТЖ ҚР облыстық органдарының күшімен және құралдарымен жойылады.

## Дереккөздер
Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1

Санат:Азаматтық қорғаныс
Аэрозольдік қарсы әрекет

**Аэрозольдік қарсы әрекет** -  нысанды бүркемелейтін іс-шара. Ол дұшпанның қаруын барлайтын және нысанаға алатын көзбен шолатын оптикалық және оптикалық-электрондық құралдардың көмегімен нысан жайындағы ақпаратты толық бермеу немесе алуды тоқтату (қиындату) мақсатында арнайы аэрозольдік құрылымдарды қолдана отырып жүргізіледі

## Дереккөздер
Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1

Санат:Азаматтық қорғаныс
Аэромобильдік әскери аурухана

**Аэромобильдік әскери аурухана**, даладағы көп салалы әскери аурухана – негізгі ыңғайлы емдеу-диагностикалық құрылымы. ТЖ аймағына барып, жаралы (ауру) адамдарды емдеп, эвакуациялайды. Хирургиялық, токсикологиялық, терапевтік, радиологиялық және көп салалы әскери аурухана ретінде қызмет ете алады. Толық күшіне енсе бір тәулікте 150 жаралы (ауру) адамды қабылдау мүмкіндігі бар.

## Дереккөздер
Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1

Санат:Азаматтық қорғаныс
Әлеуметтік қауіпсіздік

**Әлеуметтік қауіпсіздік**, 

1) мемлекетті және халықты әлеуметтік салада қорғау, әлеуметтік құрылымның және қатынастардың дамуы, қазіргі және болашақ ұрпақтың алға басу қажеттіліктеріне сай адамдардың өмір сүру салты жәнеәлеуметтену жүйесі бойынша іс-шаралар жиынтығы; 

2) қоғамның әлеуметтік саласы мен мемлекеттің құлдырау туғызатын немесе оның кері кетуіне ықпал жасайтын қауіп-қатерден қорғалуы. Ә.қ. нысандарына адамдар, олардың заңды мүдделері (қажеттіліктері), бірлігі, қарым- қатынастары; адамның әлеуметтену жүйесі (білім алуы, тәрбиеленуі, әлеуметтік-мәдени тұрмысы) тіршілікті қамтасыз ету инфрақұрылымы (денсаулық сақтау, сауда, қамту және т.б.), өмір сүру салты жатады.

## Дереккөздер
Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1

Санат:Азаматтық қоғам
Барлаушы ұшқыш аппарат

**Барлаушы ұшқыш аппарат**, Жер атмосферасында немесе ғарыштық кеңістікте ұшуға арналған техникалық құрылғы, ол ТЖ туындаған және жай кезде бақыланатын аймақтың (су айдынының) табиғаты жағдайын және техносфералар нысандарының жай-күйін барлауға және оның мониторингін жасауға арналған аппараттар.

## Дереккөздер
Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Батып кеткен нысан

**Батып кеткен нысан**, аварияның немесе қираудың салдарынан су айдыны түбінде жатқан теңіз (өзен) нысаны, қару-жарақ пен әскери техника заттары, минералдық ресурстарды теңіздердің түбінен және ішкі су бассейіндерінен іздестіру, өндіру және көтеру техникалық құралы, сонымен қатар халық шаруашылығының жүктері мен техникасы.

## Дереккөздер
Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Биологиялық апат

**Биологиялық апат**, адамдардың құрбан болуына, адамдардың денсаулығына зиян келтіруге, нысандардың, материалдық құндылықтардың елеулі мөлшерде қирауына не жойылуына, сондай-ақ қоршаған табиғи ортаға елеулі зиян келтіруге әкеп соқтыратын мөлшердегі қауіпті биологиялық (бактериологиялық) агенттердің (заттардың, құралдардың және т.б.) таралуымен келетін апат.

## Дереккөздер
Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1

Санат:Апаттар
Биологиялық зақымдану ауданы

**Биологиялық зақымдану ауданы**, әскерлердің (күштердің) жеке құрамы мен халықтың өмірі мен денсаулығына, жануарлар мен өсімдіктерге, сонымен қатар қоршаған ортаға қауіп төндіретін, адамдар мен жануарларды зақымдайтын қауіпті биологиялық құралдар немесе потогенді микроорганизмдер аумағында (шегінде) дамыған, аймақ (су айдыны). Ол қауіпті аймақ (жеке құрамның биологиялық құралдар аэрозолімен 50%-дан аса мөлшерде зақымдануы), орташа (20-дан 50%-ға дейін) және әлсіз (1-ден 20%-ға дейін) зақымдану болып бөлінеді.

## Дереккөздер
Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Биологиялық құралдар

**Биологиялық құралдар**, тірі жәндіктер мен өсімдіктердің организмдерін зақымдай алатын биологиялық агенттер, биологиялық қарудың басты бөлігі. Оған ауру жұқтыратын (патогендік) микроорганизмдер және олардың тіршілік етуінің жоғары уытты өнімдері (улағыш заттар). Бұған адамдар мен жануарларды жаппай ауыртатын (бөртпе сүзек, тырысқақ, шешек, оба, сап және басқалар), өсімдіктерді зақымдайтын (дәнді дақылдардың тотығы күріштің бласты, картоптың фитофторозы және басқалар) жатады.

## Дереккөздер
Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Бүркемелеу құралдары

**Бүркемелеу құралдары**, әскерлерді (күштерді) және әскери нысандарды жасыруға арналған өнеркәсіптік және әскерлер жасаған құралдар. Олар жасыру құралдары мен алдамшы құралдарға бөлінеді. Ж.қ. ретінде жасыратын киім-кешек, бетперделер, әскери техниканың макеттері, радио шағылдырғыштар, радио толқынын сіңіретін жабулар, жарықты жасыратын құрылғылар, жылу экрандары, сөндіргіштер, түтіндер, бояйтын құралдар, физикалық кеңістікті көрсететін алдамшы құралдар, (радиолокациялық, жылу, дыбыс, радиациялық және т.б.).

## Дереккөздер
Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Бітімгершілік акция

**Бітімгершілік акция**, халықаралық ұйымдардың (БҰҰ, ЕҚЫҰ және т.б.) жанжал туындағаннан кейін халықаралық құқықтың нормалары мен қағидаттарына сәйкес жүзеге асыратын, халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікке төнген қауіпті жою мақсатында көбінесе бейбіт, сондай-ақ (қажет жағдайда) әскери тәсілдермен халықаралық дауларды шешуге бағытталған, ұжымдық іс-қимылдары, саяси, экономикалық, әскери және өзге де сипаттағы ұжымдық әрекеттер.

## Дереккөздер
Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Бітімгершілік операциясы

**Бітімгершілік операциясы**, халықаралық күштердің оның ішінде әскери сипаттағы мақсаты, міндеттері, орны мен уақыты бойынша келісілген және өзара байланысты ұжымдық іс-қимылдарының жиынтығы, олар дау туындағаннан кейін халықаралық құқық нормалары мен қағидаттарына сәйкес жүзеге асырылады, халықаралық дауларды шешуге және халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікке төнген қауіпті жою мақсатында қарулы даулардың алдын алуға және тоқтатуға бағытталады.

## Дереккөздер
Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Газсыздандыратын пункт

**Газсыздандыратын пункт**, әскери киімдерді, аяқ-киімдерді, жабдықтар мен жеке қорғану құралдарын газсыздандыру және дезинфекциялау үшін жабдықталған орын. Г.п. жұқтырылған мүліктің немесе арнайы өңделген әскердің шоғырланған жеріне, әдетте су көзіне жақын жерге орналастырылады.
ГАЗСЫЗДАНДЫРУ, өнімдегі улы заттарды КӘУЗ (күшті әсерлі улы заттарды) улылығын кетіргенге дейін ыдырату және оларды нысандар мен жердің бетінен зақымдануды шекті нормаға дейін азайту мақсатында тазарту.
## Дереккөздер
Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Геологиялық қауіпті құбылыс

**Геологиялық қауіпті құбылыс**, шығу тегі геологиялық құбылысқа жататын оқиға немесе геологиялық процестердің өту нәтижелері. Бұл процестер түрлі табиғи немесе геодинамикалық жайттардың немесе олардың үйлесіп келуінің әсерінен жер қыртысында пайда болады және адамдарды, ауылшаруашылық жануарлар мен өсімдіктерді, экономикалық нысандар мен қоршаған табиғи ортаға (жер сілкінісі, жанартау атқылауы, көшкіндер, опырылу және т.б.) қиратады немесе қиратуы мүмкін.

## Дереккөздер
Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Гуманитарлық көмек

**Гуманитарлық көмек**, халықтың қиындықтарын жеңілдету мақсатында жасалатын шаралар, әсіресе, жергілікті билік өкілдерінің көмектесуге жағдайы жоқ немесе өмірге қажетті тұтыну заттарымен қамтамасыз етуге талпынбаған жағдайда жасалады. Г.к. көрсету бойынша іс-шаралар бейбітшілікті қолдау шеңберінде де, жеке бағдарлама ретінде де жүргізіле береді.

## Дереккөздер
Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Гуманитарлық операция

**Гуманитарлық операция**, мақсаты, орны мен уақыты бойынша келісілген және өзара байланысты халықаралық ұйымдардың өтеусіз (ақысыз) ұжымдық және (немесе) жеке іс-шараларының, түрлі елдердің мемлекеттік және қоғамдық ұйымдары, конфессионалды (діни) және өзге құрылымдары, жеке тұлға және басқа қатысушылар іс-шараларының жиынтығы. Ол ТЖ салдарының жартылай немесе толық жойылуына, бірінші кезекте ТЖ-да зардап шеккен халықтың тіршілігін қамтамасыз етуге немесе оларды қауіпті аймақтан шығаруға, халыққа медициналық, әлеуметтік және т.б. көмек түрлерін көрсетуге бағытталған.

## Дереккөздер
Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Дағдарыс жағдайындағы басқару

**Дағдарыс жағдайындағы басқару**, ТЖМЖ басқарушы құрамы мен басқару органдары тарапынан халықтың қауіпсіздігін қамтамасыз ету және дағдарыс жағдайын жою жөніндегі қызметі. Бұл қызмет жағдай туралы мәліметтерді үнемі іздестіру, жинау және талдауға, құтқару операциялары мен жұмыстарын жүргізу жөніндегі шешімдерді қабылдауға, берілген міндеттерді атқарушы күштерге жеткізу және сол күштерді дайындау мен басқарып отыруға, өзара қызметтестікті ұйымдастыруға және қолдауға, дағдарыс жағдайын жою бойынша іс-шаралармен жан-жақты қамтамасыз етуге бағытталған.

## Дереккөздер
Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Дезинфекциялайтын заттар

**Дезинфекциялайтын заттар**, аз ерітіндіде кең көлемді бактерицидтік әсер беретін химиялық заттар. Заттық мүлікті, бөлмелерді, техниканы және т.б. дезинфекциялау үшін қолданылады. Д.з-дың негізгі топтары: ақуызды ұйытқыш (фенолдар және олардың өнімдері, спирттер, ауыр металл тұздары және т.б.); ақуыздың ісінуіне және еріп кетуіне алып келетіндер  (сілтілер, ширек аммоний негіздері және т.б.); тотықтырғыштар (галоидтер,тотықтар және т.б.), сондай-ақ альдегидтер, силикаттар және т.б.

## Дереккөздер
Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Ел аумағын жедел жабдықтау

**Ел аумағын жедел жабдықтау**, мемлекеттік билік органдарының, әскерлердің (күштердің) елді қорғанысқа даярлау, ел аумағын қорғанысқа даярлау бойынша жүргізілетін кешенді шараларға (ұйымдастырылған, инженерлік-техникалық және т.б.) бағытталған, мемлекеттің соғысқа ұйымдасып енуін қамтамасыз ету және оның Қарулы Күштері мен басқа да әскерлерінің әскери іс-қимылдарды ойдағыдай жүргізу, сондай-ақ олардың бейбіт уақытта міндеттерді орындау жөніндегі жоспарлы қызметінің құрамдас бөлігі.

## Дереккөздер
Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Жағдайды жедел бағалау

**Жағдайды жедел бағалау**, қауіпті, оның ықтимал көздерін уақтылы анықтау және сәйкестендіру, сәйкестендірілген қауіпті оқиғалардың туындау ықтималдығын анықтау және оқиға дамитын барлық ұйғарылатын нұсқалардың зардаптарын бағалау, қатерді едәуір кемітуге және табиғи, техногендік және соғыс сипатындағы ТЖ салдарын жеңілдетуге қол жеткізілетін орынды іс-қимыл нұсқаларын таңдау.

## Дереккөздер
Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Жай-күйді сипаттау

**Жай-күйді сипаттау**, өз әскерінің (күштерінің) және қарсыластың ахуалы, іс-қимылдары, жағдайдың басқа да талаптары туралы ақпаратты ҚРТЖ әскерін (күштерін) және АҚ әскерін (күштерін) басқару үдерісінде пайдалануға қолайлы көрнекі түрде табыс ету. Ж.с. топографиялық және арнайы карталарда,сызбаларда, планшеттерде және Қазақстанның ТЖМ қабылдаған шартты белгілердің көмегімен жүзеге асырылады. ҚРТЖ және АҚ басқарудың автоматтандырылған ақпараттық жүйесінде табло, терминалдардың, дисплей экрандарында жүргізіледі.

## Дереккөздер
Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Жалпы сәулелену

**Жалпы сәулелену**, бүкіл дененің салыстырмалы сәулеленуі (сыртқы немесе ішкі). Ұзақтығы 2 тәуліктен аспайтын сәулелену асқынған немесе қысқамерзімді; 2 тәуліктен асатыны – жалғасқан немесе созылмалы; толық доза жеке фракциялар арасында үзілістермен босатылғанда бөлшекті немесе фракциялық сәулелену деп аталады.

## Дереккөздер
Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Жанама залал

**Жанама залал**, экономикадағы шаруашылық жоспарларының бұзылу салдарынан болған материалдық шығындар, яғни, өндірістің қысқаруы, сауда және банк операцияларының азаюы, кірістің кемуі, жүктер мен тұрғын халықты тасымалдау кезіндегі кідірістер есебінен келтірілген шығындар. Осы шығындар ТЖ-дан тікелей зардап шеккен аумақ үшін ғана емес, сондай-ақ зардап шеккен аумақпен экономикалық байланыстары бар басқа да өңірлер үшін де елеулі. Ж.З. көптеген жылдар бойы белең беруі мүмкін.

## Дереккөздер
Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Жарақат алған адамдарды бұғаттан шығару

**Жарақат алған адамдарды бұғаттан шығару**, ұйымдастыру іс-шаралары мен технологиялық операциялардың кешені, оны құтқарушылар үйінділер астындағы, соның ішінде бұғатталған бөлмелер, сел шөгінділері астындағы, тау жарықшақтарында қалған адамдарға жол салу үшін, оларға қажетті көмек көрсету және қауіпсіз орындарға көшіру мақсатында ұйымдастырады, орындайды және бұғатталған орындардан шығару жолдарын қолданады.

## Дереккөздер
Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Жарық беретін құралдар

**Жарық беретін құралдар**, түнде соғыс іс-қимылдары уақытында жерді және жекелеген нысандарды жарықтандыруға арналған құралдар. Жарық беретін құралдарға жарық беретін артиллериялық снарядтар, миналар, патрондар (реактивтік және сигналдық пистолеттерден атуға арналған), сондай-ақ жарық шашатын авиациялық бомбалар жатады.

## Дереккөздер
Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Жарылысты толқын

**Жарылысты толқын**, жарылыс ошағынан жоғарғы дыбыстық жылдамдықпен таралатын, жарылыс ортасының қосылған өнімдерінің аумағы. Осы аумақтың ішкі шегінде екпінді толқын, орта жағдайы бірден жоғары қысымға, тығыздыққа, температураға өтеді. Ж.т. белгілі қашықтық аралығында дыбыстық (немесе қатты ортадағы серпінді толқын) күйге айналады, ол аталған ортаның дыбыс жылдамдығына тән сипатта таралады. Ж.т. маңызды сипаты, ең жоғарғы қысым мен аумақтағы оның әрекет етуінің ұзақтығы, фазаның қысылған, сығылған салмақ импульсі болып табылады.

## Дереккөздер
Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Жасанды радиоактивтік

**Жасанды радиоактивтік**, қоршаған ортаның (ауаның, топырақтың, судың, заттардың және т.б.) нейтрондармен сәулеленгенде жасанды туындауы. Ядролық реакторларда және бөлшек ядролық жарылыстар мен бөлшек үдеткіштеріндегі ядролық реакциялар нейтрон көздері болып табылуы мүмкін. Жасанды радиоактивтік ядролық жарылыстарда радиоактивтік зақымданудың себебі болып табылуы мүмкін.

## Дереккөздер
Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Жеке қатер

**Жеке қатер**, зақымдану әсерлерінің анықталған түрлерінен нақты уақыт кезеңінде жиі пайда болатын мүмкіндік (өлтіретін нәтиже, еңбекке жарамсыздық, еңбекке жарамдылықты жоғалтпай қатты зақымдану, орта ауыртпалықпен зақымдану және жеңіл мертігу) индивидуумға арналған кеңістіктің нақты нүктесінде (индивидуум бола алады), айқын қауіп- қатерлерді тарату барысында болатын қатер.

## Дереккөздер
Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Женевалық конвенциялар және оған 1977ж. қосымша хаттамалар

**Женевалық конвенциялар және оған 1977ж. қосымша хаттамалар**, соғыс құрбандарын қорғау туралы халықаралық конвенциялар. Ж.к. 1949 ж. 12 тамызда қол қойылды және мыналардан тұрады:1) Қолданыстағы әскерлердегі жаралылар мен аурулардың жағдайын жақсарту туралы; 2) Жаралылар, аурулар және теңіздегі қарулы күштер құрамындағы кеме апатына ұшыраған адамдардың жағдайын жақсарту туралы; 3) Әскери тұтқындармен қарым-қатынас жайлы; 4) Соғыс кезіндегі азаматтық тұрғындарды қорғау туралы. 1977 ж. Ж.к-ға екі қосымша хаттама қабылданды: І Хаттама, халықаралық қарулы қақтығыстар құрбандарын қорғауға қатысты және ІІ Хаттама, халықаралық сипаттағы емес қарулы қақтығыстар құрбандарын қорғауға қатысты.

## Дереккөздер
Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Жергілікті жердегі төтенше жағдай

**Жергілікті жердегі төтенше жағдай**, нәтижесінде 10 артық адамнан зардап шеккен не 100-ден аспайтын адамның тіршілік ету жағдайы бұзылған, не материалдық залал ТЖ туындаған күні 1 мың еңбекақының ең аз мөлшерінен артық еместі құрайтын материалдық залалды құрайтын және ТЖ аймағы өндірістік немесе әлеуметтік мақсаттағы нысанның аумағынан тысқары шықпайтын ТЖ. Ж.ж. (ж)ТЖ ұйымның, кәсіпорынның, нысанның күшімен және құралдарымен жойылады.

## Дереккөздер
Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Силлогизм аксиомасы

**Силлогизм аксиомасы** - Аристотель тұжырымдаған силлогизмнің негізгі принципі: *"Бір нәрсе басқа туралы, яғни бастауыш туралы айтылса, онда баяндауыш туралы айтылғандардың бәрі бастауыш туралы да айтылады"*. Дәстүрлі формалары логикада Силлогизм аксиомасының мағынасы барлық силлогизмдерді бірінші мүсін силлогизмдеріне (Силлогистика) келтіру операциясына байланысты аңғарылады. Қазіргі формальды логикада силлогизм аксиомасы туралы мәселе барынша кеңірек қойылған міндет - силлогистиканы аксиомалау мағынасында шешіледі. 
### Дереккөздер
Табиғи құқық

**Табиғи құқық** - мемлекеттен тәуелсіз адам табиғаты мен зердесінен туындайтын идеалдық құқық туралы ілім. 

Табиғи құқық идеялары антикалық дәуірде пайда болып (Сократ, Пратон және т.б), орта ғасырларда Құдай әмірінің бір көрінісі деп есептелді (Фома Аквинский). Батыс бурж. рев.-лар дәуірінде (17-18 ғ.) Тарихи құқық идеялары кең таралды. Тарихи құқық ілімін қолдаушылар - Гроций, Спиноза, Локк, Руссо, Монтескье, Гольбах, Кант, Радищев және т. б. - оны феодализмді сынау үшін, бурж. қоғамның "табиғилығын" және "кемеңгерлігін" дәлелдеу үшін қолданды. 

## Дереккөздер

Санат:Құқық
Тарихи айналым теориясы

**Тарихи айналым теориясы** — қоғамдық тарих бір кезеңді шексіз қайталаумен болады деген Джамбаттиста Виконың  (, 1668 — 1744) теориясы. 

19-20 ғ. философтар мен социологтар Виконың тарихтағы прогресс идеясын, қоғам дамуындағы заңдылықтарды мойындауын т. б. оның теориясының кейбір жағымды жақтарын жоққа шығарып, адамзаттың әрқашан және үнемі өзінің алғашқы түп қазығына қайтып орала береді дейтін идеясына жармасты (Фридрих Ницше, Освальд Шпенглер). Бұл теорияның қазіргі жақтаушылары П. А. Сорокин, Арнольд Джозеф Тойнби т. б. (Қоғам дамуындағы прогресс пен регресс). Тарихи айналым теориясында  тарихи процестің кейбір жақтары абсолюттендіріледі және бұрмаланады (қайталану, сабақтастық т. б.).

## Дереккөздер

Санат:Тарих
Шөптесін тектес өсімдіктер

**Шөптесін тектес өсімдітер.** Шөптесін тектес өсімдіктер-тұрақты ағашты-діңді сабағы жоқ әдемі бұталар. Олардың көпшілігі әсем гүлдейтін бақ өсімдіктері болып табылады. Шөптесін тектес гүлдерде сүректенген бұтақтардың орнына жұмсақ, жасыл бұтақтар болады. " Шөптесін өсімдіктер" термині мұндай өсімдіктерді ағаштардан ажырату үшін қолданылады. Шөптесін тектес гүлдер жыл сайын өсуі мүмкін. Бұл олардың бір жыл өскеннен кейін қурайтындығын білдіреді. Шөптесін тектес гүлдер өздерінің әдемі гүлдерімен немесе жапырақтарымен белгілі. Кеңінен танымал шөптесін гүлдерге-жалбыз, меңдуана, сары ақкекіре, алтыншыбық, өрнекті гүлдер, бөденешөп, қарапайым теңгежапырақ, Түркістан раушаны, арыстан ауыз, африкалық құбылмалы түймедақ гүлі, қыша, көздәрі, жалынгүл жіне т.б. жатады. Қазақстанда жалынгүлдің көкекжалынгүлі және қабықты жалынгүл деп аталатын екі  түрі бар. Көкек жалынгүлі-батпақты жерлерде өсетін арамшөп. Ал қабықты жалынгүлдің гүлі әдемі болғандықтан, сәндік үшін өсіріледі.

Хош иісті шөптесін тектес гүлдер көркем өсімдік ретінде өсірілуімен қатар, дәм шығару , дәрі жасау және қосынды ретінде және басқа да көптеген мақсаттар үшін пайдаланылады.
Маржан жартастың тұрғындары

**Маржан жартастардың тұрғындары.** 
Маржан жарлауыты (рифі) -су астындағы немесе су деңгейінен сәл шығып тұратын теңіздік жартастарю Тропиктік моллюскілердің ішінде, аты айтып тұрғандай, маржан тұрғындары болып табылатын әлемге таралған тұқымдастар бар. Бұл тұқымдастарға 300 белгілі түр кіреді. Олардың көпшілігі терең суда өмір сүреді. Зерттеуге қажетті материалдардың жетіспеушілігі басқа түрлерді анықтау және олардың арасындағы қатынасты зерттеу жұмыстарын күрделендіріп жіберді.
Маржан тұрғындардың бірі -  "кораллофилида" деп аталатын бауыраяқты моллюскілер тұқымдасы. Кораллофилида тұқымдастары маржандарға енген күінде жатады. Салвстырмалы түрде олардың бақалшықтары жұқа. Келесі "латиаксис" деп аталатын тұқымдастары пішінінің әртүрлілігімен және бедерлі арқа бақалшығымен кең танымал. Бірнеше айқын маржан тұрғындарына бақалшықтары құрттарға ұқсас "верметида" , теңіз тұяғы- гипопус, "кланкулюс фараониус" және конус, лямбис, митрид, овулида, каури, венерида, ранеллида тұқымдастарына жататын моллюскілер, алқызыл тритон, тритон мүйізі, жүрек тәріздестер, "жұлдызша", бақалшығы жоқ артқыжелбезектілер (эллизия, испан бишісі) , т.б. кіреді.
Pound for pound

**Pound for pound** (паунд-фо-паунд— қысқаша P4P) — жекпе-жек түрлерінің көпшілігінде, негізінен бокста қолданылатын термин. Бұл термин салмақ дәрежесіне қарамастан үздік атанған боксшыға қатысты айтылады. Термин ең алғаш рет Бенни Леонардқа қатысты қолданыла бастады. Ол 1917 жылдың мамырынан бастап 1925 жылдың қаңтарына дейін жеңіл салмақтағы чемпион ретінде осы атаққа ие болған еді. Мамандардың пікірінше,  Леонард ең үздік «pound-for-pound» болған. Көптеген тарихшылардың ойынша, салмақ дәрежесіне қарамастан үздік боксшы тұжырымдамасы 40-шы жылдары Шугар Рэй Робинсонның келуімен пайда болды. Көпшілігі қазіргі күнге дейін оны барлық уақыттардың ең үздік боксшысы деп санайды. 1990 жылы термин танымалдықтың жаңа шыңына шықты, себебі «Ринг» журналының нұсқасы бойынша салмақ дәрежесіне қарамастан үздік боксшылардың ең бірінші тізімі жарияланған болатын.

## Дереккөздер

Санат:Бокс терминологиясы
Орта салмақ

**Орта салмақ**() — жекпе-жек спорт түрлеріндегі салмақтық сыныптық бөлініс. Бокста орта салмақ дәрежесіне 154 фунттан (70,5 кг) жоғары және 160 фунтқа (72,5 кг) дейін аралық енеді.

Орта салмақ деген түсінік бокс тарихының ерте кезеңінде, нақтырақ айтқанда 1840 жылы пайда болған. Жұдырықтасу дәуіріндегі орта салмақтың бірінші чемпионатында финалдық кездесу 1897 жылы Том Чендлер мен Дони Харрис арасында өтті. Чандлер жеңіске жетіп қана қоймай, орта салмақтағы американдық чемпион атанды.

## Чемпиондар

## Олимпиада чемпиондары
* 1904: Charles Mayer ()
* 1908: John Douglas ()
* 1920: Harry Mallin ()
* 1924: Harry Mallin ()
* 1928: Piero Toscani ()
* 1932: Carmen Barth ()
* 1936: Jean Despeaux ()
* 1948: László Papp ()
* 1952: Floyd Patterson ()
* 1956: Gennadiy Shatkov ()
* 1960: Eddie Crook, Jr. ()
* 1964: Valeriy Popenchenko ()
* 1968: Chris Finnegan ()
*. 1972: Vyacheslav Lemeshev ()
*. 1976: Michael Spinks ()
*. 1980: José Gómez ()
*. 1984: Shin Joon-Sup ()
*. 1988: Henry Maske ()
*. 1992: Ariel Hernández ()
*. 1996: Ariel Hernández ()
*. 2000: Jorge Gutiérrez ()
*. 2004: Gaydarbek  Gaydarbekov ()
*. 2008: James DeGale ()
*. 2012: Ryota Murata ()

Санат:Бокстағы салмақ дәрежелері
Наталья Сайко

Ната́лия Петро́вна Сайко́ (12 қантарда 1948, Таллин, КСРО) — кеңес және ресей театр мен киноның актрисасы,Ресей Федерациясының еңбегі сінген әртісі (1989).

## Биография

Наталия Сайко 12 қантарда 1948 жылы Таллинде туған.Сол жерде оның кіші кездері өткен.Бала кезінде Наталия мұғалім,балерина немесе дәрігер болуға армандады.Бірақ бір туристтік Ленинград саяхат барлыған өзгерді және Наталия Үлкен драма театрының актрисасы болады деп айтты.

1970 жылы Наталия Б.В.Щукин атындағы театр училищесің бітірді.1970 жылдан бастап-Таганкадағы мәскеу театрының актрисасы.1993 жылдан- «Содружества актёров Таганки» актрисасы (Николай Губенко жетекшілігімен).  1970-1980- жылдары ол  киноде көп түсті.

## Марапаттар мен атақтар

Прагадағы МТФ сыйлығының лауреаты(1970).

Ресей Федерацияның еңбегі сінген әртісі(1989).

## Сәлтемелер

http://www.rusactors.ru/s/sayko/index.shtml

Санат:1948 жылы туғандар
Санат:Актрисалар
Анна Фроловцева

**Анна Васильевна Фроловцева** (туғ. 30 тамызда 1948, Мәскеу) — ресей театр мен киноның актрисасы.Ресей Федерациясының еңбегі сінген әртісі (2002).

## Биография

Анна 30 тамызда 1948 жылы Мәскеуде Қызыл Пресняда туған.1972 жылы Щепкин атындағы театр училищесің бітірді және Цвиллинг атындағы Челябинск драмтеатрының актрисасы болды.

1977-1982 жылдары*Островский атндағы Мәскеу облыс театрының актрисасы.1981 жылдан Москонцертте «Сфера», «На Гоголевском бульваре», «Персонаж», «На Трифоновской», «Ковчег», «Дягилев-центр», «Блуждающие звёзды» театрларында жұмыс істеді.

Кинода Фроловева  1970-ші жалдардың сонында түсуге бастады.Театр училищесіңе бірінші реттен түсе алмай "Мосфильмде" массовкада түскен («Золотой телёнок», «Щит и меч» және т.б.). 2009 жылы Воронины сериалында ананы  Галина Ивановнаны ойнады.

## Сілтемелер

http://ruskino.ru/art/3704 

Санат:1948 жылы туғандар
Санат:Ресей актрисалары
Жергілікті қорғаныс

**Жергілікті қорғаныс**, ҚР ҚК басшылығы ҚР ҚК әскери бөлімшелерінің, кәсіпорындарының, мекемелері мен ұйымдарының жеке құрамын, сондай-ақ әскери іс-қимылдарда және табиғи және техногендік сипаттағы ТЖ әскери қалашықтардың тұрғын халқын қорғауды ұйымдастыру мақсатында, штаттағы және штаттан тыс басқару органдары мен күштері іске асыратын жалпы мемлекеттік іс-шаралары жүйесінің құрамдас бөлігі.

## Дереккөздер
Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Термальды ластану

**Термальды ластану** ,температураның табиғи деңгейден аратұра немесе ұзақ уақыт бойы жоғарылауы арқылы көрінетін ортаның физикалық ластануының бір түрі. Жылудан ластанудың негізгі көздері – өңделген ыстық газ бен ауаны атмосфераға жіберу, ыстық ағын суларды, ЖЭС-тің өңделген суларын су қабылдағышқа төгу.

## Дереккөздер
Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1
Залалсыздандыратын техника

**Залалсыздандыратын техника**, әскери техниканы, заттық мүлікті, орналасқан жерді және т.с.с. залалсыздандыратын жабдықтар. З.т-ға таситын және көлік комплекттері, көлік құю бекеттері, әскери киімдерді арнайы өңдейтін әрі қайта сіңдіретін далалық көлік және экстракционды бекеттер, әскери техниканы, әскери киімдерді және орналасқан жер телімдерін дезинфекциялайтын және дезинсекциялайтын газсыздандыратын машиналар жатады.

## Дереккөздер
Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс: Энциклопедиялық анықтамалық. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы»,2011. – 640 б. Қазақша-орысша, орысша-қазақша.ІSBN 9965-893-69-1