open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Генри Вильгельм Кристиансен

**Кристиансен (Kristiansen) Генри Вильгельм** (12. 10. 1902 — 28. 02. 1942) — норвег жұмысшы қозғалысының қайраткері. Норвегия Компаргиясы (НКП) құрылған күннен (1923 ж. құрылды) бастап онвң ОК мүшесі, 1929-1931 жылдары КСРО-да тұрды. 1931–1934 ж. НКП- нің председателі, 1934 жылдан нкп ОК-нің секретарі. 1934–1941 жылдары бiрсыпыра басылымдардың редакторы. Кристиансен норвег халқын неміс-фашист басқыншылары (олар 1940 ж. апрельде басып кірді) мен оның жергілікті итаршыларына қарсы күреске жұмылдырушылардың бiрi. 1941 жылы күзде фашистердiң қолына түсiп, тұтқын лагерiнде қаза тапты.
## Дереккөздер
Кристиностар

**Кристиностар** (исп. Cristinos) —  Испаниядағы бiрiншi карлшылдық соғыс кезіндегі (1833–1840) саяси ағым өкілдері. Король Изабелла II-нiң шешесі — регент Мария Кристинаның төңiрегiне топтасты. Оған жеке аймақтарды партикуляризациялауға және жоғары дін басыларының өктемдігіне қарсы шыққан ақсүйектер мен чиновниктерің бiр белiгi және армия мен генералитеттiң едәуiр бөлігі, либералдық дворяндар мен интеллигенция тобы, қала буржуазиясы, қала тұрғындарының демокр. элементтері кiрдi. 
## Дереккөздер
Фердинанд Петрович Врангель

нобай|Фердинанд Петрович Врангель

**Врангель Фердинанд Петрович** - орыс теңіз саяхатшысы, адмирал, Петербург ҒА- ның құрметті мүшесі (1855). Орыс геогр. қоғамын ұйымдастырушылардың бірі. 1817- 19 ж. В. М. Головиннің *«Камчатка»* шлюпкасымен дүние жүзін айналып шыққан экспедициясына қатысты. 1820- 24 ж. Сібірдің жағалауын зерттеп, Индигиркадан Колючин кірмесіне дейінгі жағаны картаға түсірген экспедицияны басқарды. Жергілікті халықтан сұрау арқылы және теориялық болжамның көмегімен В. Солтүстік Мұзды мұхиттағы бұрын белгісіз аралдың алып жатқан орнын анықтады. Кейін оған В- дің есімі берілді. 1825- 27 ж. «Кроткий» кемесімен дүние жүзін айналып шыққан орыс экспедициясын басқарды. 1829- 35 ж. Аляскадағы орыс қоңыстанушыларының бас әкімі болды. Аляскадағы тауларға, мүйіске және басқа геогр. объектілерге В-дің есімі берілген.

Санат:9 қаңтарда туғандар
Санат:1797 жылы туғандар
Санат:Псковта туғандар
Санат:1870 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тартуда қайтыс болғандар
Санат:2 дәрежелі Әулие Владимир орденінің иегерлері
Санат:4 дәрежелі Әулие Владимир орденінің иегерлері
Санат:Ақ қыран орденінің (Ресей империясы) иегерлері
Санат:1 дәрежелі Әулие Станислав орденінің иегерлері
Санат:2 дәрежелі Әулие Станислав орденінің иегерлері
Санат:Орыс Америкасы
Санат:Ресей империясы географтары
Санат:Ресей империясы саяхатшылары
Санат:Санкт-Петербург ғылым академиясының мүше-корреспонденттері
Санат:Санкт-Петербург ғылым академиясының құрметті мүшелері
Санат:Ресей империясы мемуаршылары
Қабықтылар

**Дернәсіл хордалылар  немесе туникаттар (Огосһопіаіа немесе Типісаіа).** Дернәсіл хордалыларға — асцидиялар (Ascidiae), сальпалар (Salpae) және аппендикуляриялар (Appendiculariae) жатады. Олар теңіздерде тіршілік етеді. Бұлардың барлығының да денесі — туника деп аталатын қабықтың ішінде болады. 
**Туника** — біріншіден тері эпителиясының туындысы; екіншіден туниканың ішкі қалың қабатына келіп орналасқаң жас клеткалардың есебінен де ол қалыңдап дамиды. Туниканың химиялық құрамы өсімдіктердің клетчаткаларына ұқсайды. Өсімдік клетчаткасы жануарлар дүниесінде тек осы организмдерде кездеседі.

## Дернәсіл хордалылар немесе туникаттар тип тармағына жататын организмдердің биологиялық сипаттамасы
Хорда личинкалық дәуірінде болады, ал аппедикулярйяда ол өмір бойы сақталады. Ересек личинка хордалылардың нервтері қуыс емес. Сезім органдары жетілмеген, кан айналу системасы ашық. Жынысты, жыныссыз жолмен
көбейеді. Жыныссыз көбеюі бүршіктену арқылы орындалады.
*Олардың бірнешеуі бірігіп, колония құрып немесе жеке жүріп тіршілік етеді. Қейбір турлері су түбіндегі заттарға бекініп отырып, ал кейбір формалары қозғалып жүріп тіршілік етеді. Дернәсіл хордалыларды көп уақытқа дейін омыртқасыздарға, оның ішінде моллюскаларға, немесе мшанкаларға жатқызып келді.Тек қана 1866 жылы А. О. Ковалевский бұлардың эмбриональдық дамуын зерттеп, хордалыларға жататынын дәлелдеді. Асцидияның эмбриональдық дамуы ланцетниктердің эмбриональдық дамуына ұқсас. Заттарға бекініп отырьш тіршілік ететін асцидиялар, өз бетінше еркін қозғалып жүретін хордалылардан шыққандығы анықталды. Асцидиялар отырып тіршілік етуге бейімделген. Соның салдарынан көпшілік органдары дамымай қалған. Ересек формаларында хордалары жойылып кетеді.
## Тағы қараңыз
*Хордалылар
* асцидиялар

## Дереккөздер
Алтай жуасы

**Алтай жуасы**  () – амариллистер тұқымдасының жуа туысына жататын өсімдік. Алтай, Зайсан, Тарбағатай тауларында өседі. Тастақты беткейдерде, жартастарда, тау өзендерінің арна маңындағы малта тастарында өседі. Сабағы 80-100 см болатын, мықты, қампиған, ортаңғы бөлігі кеңейген, ұшына қарай тартыңқы. Жапырағы цилиндр тәрізді қылтиған, сабағынан қысқа. Жылтыраған сарғыш гүлдері гүлшоғырға жинақталған. Шілде-тамызда гүлдеп, жаздың соңы мен күздің басында жеміс береді. Вегетативті, пиязшығынан көбейтуге болады. Бактерияларды жоюға пайдаланылады. Халықтық медицинада асқазан жұмысын жақсарту үшін қолданылады. 
## Дереккөздер

Санат:Амариллистер
Санат:Қазақстан флорасы
Африкан Николаевич Криштофович

**Криштофович Африкан Николаевич** (8 қараша 1885 — 8 қараша1953) — совет палеоботанигі, геология ғылыми докторы (1934), КСРО ғылым академиясының корреспондент мүшесi (1953). УССР ғылым академиясының толық мүшесі (1945). Одесса университетін бiтiрген (1908). 1914 жылдан Геология комитетiнде, 1924 жылдан Ленинград Ботаникалық бағында, кейiн КСРО FА-ның Ботаникалық институтында жұмыс істеген. КСРО-дiң барлық аймағында дерлiк, оның ішінде Қазақстанда және Солтүстік Қытай, Корея, Жапонияда көмiрлi палеоген-неоген және мезозой шөгiндiлерiнiң геологиясы мен стратиграфиясына байланысты палеоботаникалық зерттеулер жүргiзген. Криштофович Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты (1946).

## Дереккөздер

Санат:Санкт-Петербургте қайтыс болғандар
Санат:Биология ғылымдарының докторлары
Санат:Геология-минералогия ғылымдарының докторлары
Санат:КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшелері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Ботаникалық таксондар авторлары
Санат:КСРО геологтары
Санат:Ресей империясы ботаниктері
Санат:КСРО ботаниктері
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:Санкт-Петербург мемлекеттік университеті оқытушылары
Автокран

thumb|250px|right|ЧКД AD30-TATRA краны
**Автомобильді кран** – мұнара-стрела тәрізді құралмен жабдықталған жеде тәрізді крандардың бір түрі. Жүкпен бірге немесе жүксіз де қозғала алады. Оның тұрақтылығы ауырлық күшімен қамтамасыз етіледі.

## Бейнесі мен құрылғысы
Автомобильді − крандар өзі жүре алатын, жеде тәрізді крандардың арасында ең көп таралғаны болып келеді. Автомобильді крандар сериялы өндірілетін жүк автомобильдердің шассисында шығарылады. Жұмыс жасап жатқанда тұрақтылық болу және жүк көтерімділікті арттыру үшін шассиның жан-жағына шығарылатын тірегіштер орнатылады. Автокрандар өздігінен қозғала алады және 20° градусқа дейін өзінің жүгін көтере алады. Автомобильді крандардың ең басты құндылығы олардың мобильділігі болып келеді. Бұл оларға алыс қашықтыққа оңай көшірілуіне мүмкіндік береді. Автокрандарды теміржолдар арқылы тасығанда, оларды бөлшектемеуге болады. Себебі олар теміржол трансортының габаритіне оңай сияды.
left|thumb|250px|Телескоптық стреласы бар автокран

### Жұмыс құралдары
Автомобильді крандардың негізгі жабдықтарына жатады:
# Қатты аспалы бартелескоптық стрелалар.
# Иілгіш аспалы кереге көз стрелалар.
# Мұнара−стрелалы орындалуы.
# Шұбыра стрелалар.
# Полиспаст − стреланы көтеру немесе түсіру үшін.
# Ырғалы құрсау − дара жүктермен жұмыс жасау үшін.
# Грейфер − сусымалы жүкпен жұмыс жасау үшін.

## Техникалық сипаттамалары
Жүктік сипаттамалар әр стреланың ұзындығы үшін әртүрлі болады. Тірегіштер шығарылғанда кранның жүк көтерілімі 80%-ға жоғары болады, тірегіштер шығарылмағандағымен салыстырғанда.
Қозғалыста кранмен қолдану машинаның (шассиның) кабинасының ішінен жүзеге асырылады, ал жұмыс кезінде кранның айналмалы бөлігіндегі кранның кабинасынан жүзеге асады.
Жұмыс қозғалысының жылдамдығы күш беретін қондырғының валының және беріліс қорабының айналуының жиілігін өзгерту арқылы реттеледі. Бірақ кей кездерде кранның жүкпен бірге қозғалысы рұқсат етіледі. Ол үшін стрела артқы дөңгелектердің секторында орналасып және биіктігі 0,5 м-ден аспай, шассидің осінің бойымен орналасу керек. Жылдамдық та 5 км/сағаттан аспау керек.

## Қолданылуы
Крандар құрылыстарда, жүкті көтеру,түсіру жұмыстарында қолданылады. Жүкті көтеру-түсіру жұмыстарымен қатар автокрандар энергетикалық құрылыста да қолданылады. Құрастыру жұмыстарында олар жәрдемші крандар ретінде жұмыс  атқарады.

## Дереккөздер

* 
* 

Санат:Техника
Маршанция

Бауырмүктерден ең көбірек тарағаны - **маршанция**. Оның жасыл түсті тақтасында, кішкене зәмбіл сияқты бөлімінде, бүршіктер шығады да, олардан жас өсімдіктер өседі. Бұдан басқа, маршанцияның биіктігі 3-5 сантиметр келетін бағанашасы болады; оның ұшында шатырша немесе жұлдызша сияқтанған жалпақтау бөлімі бар; бұл мүшесінде споралар пайда болады. **Маршанция** денесі, құрылықта өсетін өсімдіктердің ата-тегі болған, балдыр денесіне өте ұқсас келеді.

Жақсы жетілген мүктердің денесінде қабыршақтанған жапырақты кішкене сабағы және тамыр сияқтанған өскіншелері болады. Олар орман топырақтарында және шалшықты жерлерде өседі. Шалшықты жерлердегі мүктердің түсі сұрғылт болады да, оларды сфагнолық мүктер деп атайды. Бұлардан  шымтезек пайда  болады; оны қазып алып отын және егістікке тыңайтқыш ретінде қолданады. Қазақстан жерінде шымтезекті шалшықтар аз болады, шымтезек кені көбінесе тау ормандарында болады.

## Дереккөздер

**"Қазақстанның өсімдіктері мен жануарлары"**.Б. Муханов, Т.Мұсақұлов, Н. Суворов. Қазақтың Мемлекеттік оқу-педагогикалық баспасы, Алматы. 1963
Бассүйексіздердің тектері

**Бас сүйексіздердің тектері.** Осы кезде тіршілік ететін бас сүйексіздердің тегі туралы, палеонтологияда ешбір маглұматтар жоқ. Сондықтан да, бұл жануарлар тобының тегі туралы, салыстырмалы анатомия мен эмбриологияның мағлұматтарына ғана қарап қорытынды жасауға тура келеді.
*Академик А. Н. Северцевтің айтуынша, бас сүйексіздердің тегі еркін жүзе алатын екі жақты симметриялы жануарлар болған. Олардың атриальдьік қуысы болмаған, хордасы бас бөліміне жетіңкіремеген. Желбезек саңылаулары аз болған (17-20) және оларда симетриялы түрде орналасқан. Сол алғашқы бас сүйексіздерден екі бұтақ тараған. Біреуі—еркін жүзіп жүріп тіршілік ететін омыртқалардың шығуына себепші болған топ та, екшші— жай қозғалуға су түбінде топырақты қазып тіршілік етуге бейімделгендері. Бұдан осы заманда тіршілік ететін бас сүйексіздер-дің ата тектері шыққан болуы мүмкін.
## Тағы қараңыз
*Бассүйексіздер

## Дереккөздер


Санат:Бассүйексіздер
Гиньоль

thumb|right|200px|
**Гиньоль** - француз қуыршақ театрының кейіпкері, көңілді де тапқыр, қушыкеш қолөнершінің типі.

Гиньоль маскасын 18 ғасырдың соңында Лион қуыршақ театрының директоры Л. Мурге жасады. Гиньоль Францияда Ресейдегі Петрушка, Англиядағы Панч сияқты белгілі образ болды. 1899 жылы Парижде ашылған "Гран Гиньоль" театрының атынан шыққан. Бұл театрда детективтік, мелодрамалық туындылар көрсетілді, қазір де (1970) гуманизмге, адамгершілікке жат сондай пьесалар қойылды. Ресейде Гиньоль типтес спектакль *(аударма пьеса "Өзін-өзі өлтірушілер клубы")* 1908 жылы Петербургте көрсетілді.

## Дереккөздер

Санат:Қуыршақтар
Санат:Қуыршақ театры
Санат:Эстетика
Санат:Фольклорлық кейіпкерлер
Селеубояу

**Селеубояу (селин)** — Оңтүстік құмды шөлдерде өсетін қияқтың орнына бетегеге ұқсас астық дақылы. Бұл, тіпті, шағыл құмдарда да өсе алады. Шағыл - сусылдақ жылжымалы құм, желмен бірге сусылдап жылжып отырады. Тынық күндері де жоғарыдан төмен қарай су төгілгендей болып, құм сусылдайды да жатады.

**Селеубояу** жан-жағынан мықты, жуан және қамшының өрімі тәрізді  тамырлар шығарады. Селеубояудың жер бетінен биіктігі жарты метрдей - ақ болғанымен тамыры айналасындағы 10 метр жерге дейінгі сусымалы құмды бекітеді.

## Дереккөздер

**"Қазақстанның өсімдіктері мен жануарлары"**.Б. Муханов, Т.Мұсақұлов, Н. Суворов. Қазақтың Мемлекеттік оқу-педагогикалық баспасы, Алматы. 1963
Минимум программасы

**Минимум программасы** -РСДЖП 2-съезі (1903) қабылдаған Ресей с.-д. жұмысшы партиясы программасының құрамдас бөлігі. Минимум программасында большевиктер партиясының ең таяудағы демократиялық сипаттағы міндеттері: патшалық-монархиялық құрылысты талқандау, помещиктік жер иеленуді, деревнядағы басыбайлық тәртіптің қалдықтарын жою, демократиялық республика орнату, еңбекші халық үшін саяси бостандықты жүзеге асыру,шіркеуді мемлекеттен , мектепті шіркеуден бөлу, сословияға бөлінуді жою,жұмысшылар үшін 8 сағаттық жұмыс күнін енгізу.Бұл міндеттердің жүзеге асырылуы , ең алдымен Ресейде демократиялық революцияның жеңуіне байланысты болды.
Нина Қаюпова

**Нина Қаюпова** - 1936 жылдың 1 мамырында Шығыс Қазақстан облысындағы Зайсан қаласында дүниеге келген, медицина ғылымдарының докторы, ҚР Алдын алу медицинасы академиясының профессоры, академик.

## Өмірі мен қызметі
Әкесі – Молдағалиев Әмір (1902–1976), кеңестік партия органдарында қызмет еткен. Анасы – Молдағалиева Биғайша (1914–1972), үй шаруасындағы жан болған.

Нина Алматы мемлекеттік медициналық институтынның аспирантурасын бітірген. Докторлық диссертациясының тақырыбы: «Аса қатерлі топтағы екіқабат әйелдерде кезігетін акушерлік асқынуының алдын алу».

«Қазақстанда әйелдердің босануға қабілетті денсаулығын қорғаудың ұлттық саясаты», «Екіқабат жағдайындағы аса қатерлі топтар», «Аборт және отбасын жоспарлау» , «Перинатальдік биохимияның негіздері» атты монографиялардың, 200-ден астам мақаланың авторы.

1959 жылдан бастап  – Алматы қаласындағы №1 перзентхананың акушер-гинекологы.

1962 жылдан - Алматы мемлекеттік медициналық институтының аспиранты.

1965 жылдан – Ана мен баланы қорғау ҒЗИ-дың кіші ғылыми қызметкері, аға ғылыми қызметкері.

1971 жылдан – Алматы мемлекеттік медициналық институтының ассистенті, кафедра доценті.

1976 жылдан – Қазақ КСР Денсаулық сақтау министрлігінің бас акушер-гинекологы.

1981 жылдан – директордың орынбасары,

1983 жылдан – Қазақ КСР Денсаулық сақтау министрлігінің акушерлік және гинекология ҒЗИ-дың директоры.

1991 жылдан – Ана мен баланы қорғау Республикалық ғылыми-зерттеу орталығының директоры.

1999 жылдың қазан айынан – ҚР Парламенті Сенатының депутаты, Аймақтық дамыту және жергілікті өзін-өзі басқару мәселелері жөніндегі комитеттің мүшесі, Әлеуметтік-мәдени дамыту жөніндегі комиттеттің мүшесі.

2003 жылдан бері – Ана мен баланы қорғау Республикалық ғылыми-зерттеу орталығының бас ғылыми қызметкері – «Акушерлік, гинекология және перинатология» журналының бас редакторы.

Қазақ республикалық әйелдер кеңесінің Төрайымы (1991–1995).

Қазақстан Әйелдер кеңесінің төрайымы (1995 жылдың маусым айынан).

ҚР Президенті жанындағы Отбасы, әйелдер және демографиялық саясат мәселелері жөніндегі кеңестің Төрайымы (1995–1998).

ҚР Президентінің жанындағы Әйелдер мен отбасы істері жөніндегі Ұлттық комиссия Төрайымының орынбасары (1999–2005).

Қазақстан халықтары Ассамблеясы Кеңесінің мүшесі.

ҚР-ның 12-ші  шақырылған Жоғарғы Кеңесінің Депутаты.

«Парасат» орденімен марапатталған (1994). Бейбіт және рухани келісім жөніндегі Президент сыйлығының лауреаты (1996).

## Дереккөздер
http://ardaktylar.kz/persons/ayupova-nina-mryzy/ 

Санат:1936 жылы туғандар
Санат:Профессорлар
Санат:Парасат орденінің иегерлері
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Зайсанда туғандар
Санат:Тұлғалар
Санат:Академиктер
Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті түлектері
Бурхард Кристоф Миних

Граф **Бурхард Кристоф фон Мюнних** (, Ресейде **Христофор Анто́нович Ми́них** деген атпен танымал (9.05.1683 —16.10.1767) — орыстың әскери және мемлекет қайраткері, генерал-фельдмаршал (1732), Ольденбургте әскери инженер отбасысында дүниеге келген. 1700 жылдан француз, гессен-дармштадт, гессен-кассель, поляк-саксон армияларында инженер болды. 1721 жылы орыс армиясына ген.-инженер қызметіне ауысты. Тосна, Ладога каналдарын салу жұмыстарын басқарды. 1728 жылдан Ингерманландия, Карелия, Финляндияның ген.-губернаторы. 1732 жылдан соғыс коллегиясының президенті. 1734 жылдан Данцигті қоршауды басқарды.
Махараджапурам Ситарам Кришнан

**Кришнан Махараджапурам Ситарам** (1898–1970) — үндi геологы, Үндiстан  геол. қызметінің директоры (1951–1955), 1961 жылдан Орталық геофизик. басқармасының директоры. Үндiстанның геологиясы мен пайда қазбаларын далалық жұмыстар негізінде көп зерттедi. Негiзгi еңбегi «Geology of India and Burma» (1943, ed., 1960, «Үндiстан мен Бирманың геологиясы» , орыс тiлiнде ауд., 1954), «The structural and tectonic history of India» 1953, («Үндiстанның құрылымдық және тектоникалық тарихы» ). «Introduction to the 
geology of India», 1958, («Үндiстан геологиясына кіріспе» ). 
## Дереккөздер
Аласа ұлпабас

**Аласа ұлпабас** (Қияскөлеңдер тұқымдасы) - таулы тундрада, балшықтарда, мүкті өзен жағалауларында және биік таулы Алтай мен Сауырда бұлақ жағасында өседі. Сабағының биіктігі 25 см, жуан және дөңгеленген. Сабақ жапырақтары екеу және онша байқалмайды. Төменгі жапырақтары қысқа тақталы, ал жоғарғы жапырақтары тақтасыз, үрмелі қынапты, сабағын қоршаған. Гүлдері қосжынысты, үш аталықты. Гүлдеу мерзімі маусым-шілде, жеміс салу кезеңі жаздың соңы. Ертеректе аласа ұлпабастан қағаз өндіріп, жүннен, мақтадан, жібектен маталар тоқуда қоспа ретінде пайдаланған.
## Дереккөздер

Санат:Қияқөлеңдер
Санат:Қазақстан флорасы
Дөңгелекауыздылардың нерв системасы

**Нерв системасы.** Дөңгелекауыздылардың миы бес бөлімнен:алдыңғы (tеlепсерһаlоп), аралық (dіепсерһаlоп),ортаңғы (mеsепсерһаlоп), мишық (mеtепсерһаlоп), сопақша мидан (mуеlепсерһаlоп) тұрады. Әсіресе алдыңғы ми және мишық басқа омыртқалылардың миынан кішірек. Көрсетілген ми бөлімдері бір тегістікте орналасқан, ал жоғарғы дамыған омыртқалылардікі секілді олардың иректері болмайды. Ми қақпағында нервтік заттар болмайды, ол дерлік эпителиядан тұрады. Аралық мидың үстіңгі жағында көру төбешіктері мен эпифиз, ал оның төменгі
жағында ми воронкасымен гипофиз орналасқан.
*Мидан 10 жұп нерв тарайды. Жұлын нервтері екі түбірлі болып (арқа және құрсақ) кеткенімен, бұлар басқа омыртқалылардың нервтері сияқты бір-бірімен косылмайды, сондыктан ондай нерв аралас нерв болмайды. Сезім органдары — өте қарапайым. Есіту органы ішкі құлақтан ғана тұрады. Көздері де нашар жетілген. Миногаларының қасаң қабығы жетілмеген, ал миксиндердің паразиттік тіршілігіне байланысты көздері өте нашар жетілген. Иіс органы дара
болғанымен иіс нервтері жұп болады. Иіс қапшықша-сының түп жағынан іші қуыс өсінді шығып, мидын, астынан хорданың бастамасына дейін созылады. Бұл өсіндінің атқаратын қызметі толық анықталмаған. Шамалы ғана ойыстанған бүйір сызығының түбінде кезеген нервтің ұштары жатады.
***Зәр шығару органдары** — мезонефрикалық (теsоперһгоs) бүйректерден құралады. Бұлардың алдыңғы бөліміне мезонефростың (ргоперһгоs) қалдықтары жалғасады. Зәр заттарын шығару түтігінің қызметін вольфов каналдары
атқарады. Бұл каналдар зәр-жыныс қуысына барып ұштасады.
***Жыныс бездері** — дара, олардың арнаулы түтіктері болмайды. Жыныстық клеткалар — гонаданың қабырғасын жарып, денесінің ішіне құйылады. Одан арнаулы тесіктер арқылы зәр-жыныс қуысына құйылып, зәртүтік өзегі арқылы сыртқа шығарылады. Миксиндер қос жынысты болады (гермафродит).
## Тағы қараңыз
*Дөңгелекауыздылар

## Дереккөздер


Санат:Жақсүйексіздер
Құмтышқан

**Құмтышқан** () - кеміргіштер отряды, аламантәрізділер тұқымдасына жататын тышқандар туысы. 

## Биологиялық сипаты
* Дене тұрқы 15-19 см, салмағы 138-160 гр.
* Арқа жүнінің түсі қызғылт сұр, бауыры - ақ.
* Құйрығының ұшында қара сұр шашағы болады.
* Күрек тістерінің алдыңғы жағында 1-2 қатар сары жолағы болады.

## Қоректенуі және көбеюі
60-қа жуық өсімдік түрлерімен, сондай-ақ жәндіктермен (көбею кезінде) қоректенеді.

Тереңдігі 45-75 см-ге дейін ін қазып, көбіне түнде белсенді тіршілік етеді. Наурыздан қыркүйекке дейін 2-3 рет көбейіп, 2-10-ға дейін балалайды. Ерте көктемде туған тышқандар шілде-тамыз айларында толық жыныстық жағынан жетіледі, жаздың аяғында туғандары тек келесі көктемде ғана көбеюге қатынасады. Сан мөлшері жыл ерекшелігіне, маусымға байланыста өзгеріп отырады.

Жаулары - түнгі жыртқыш құстар мен аңдар.

## Таралу аймағы
Жер бетінде шөлді далалар мен шөлейтті аймақтарда кездеседі. Қазақстанда батыс, оңтүстік, шығыс аудандарындағы құмды шөлдерде кең тараған. 
 
## Зияны
Құмтышқан ағаш бұтағын зақымдап, жер қазып, топырақты кептіріп зиян келтіреді.

Денесінде кене, бүрге, бит болады, ал ішкі органдарында гельминттер (құрттар) тіршілік етеді. Сондықтан құмтышқандар эпидемиологиялық және эпизоотиялық (малда болатын індет) жұқпалы аурулар таратады.

## Дереккөздер

Санат:Кеміргіштер
Санат:Қазақстан фаунасы
Трематодоздар

Трематодоздар-гельминтоздар, сорғыш класына жататын паразиттік құрттармен шақырылады.
Трематод денесі жапырақ тәрізді немесе ланцет тәрізді болып келеді (марита), ұзындығы 1 мм-ден бірнеше см-ге дейін жетеді. Паразиттік трематодоздарда примитивті жүйкелі және асқазанды ішек жүйесі бар. Көбінің жыныстық жүйесі гермафродитті болып келеді, шистосомоздарда жыныс диморфизмі айқын келеді. Көптеген трематодоздардың жұмыртқасы тығыз қабатпен қапталған және қақпағы бар, шистосомода қақпақ болмайды. Трематодоздар-биогельменттер, бұлардың негізгі иесі болып моллюскалар табылады. Моллюска денесіне (мирацидий) жұмыртқасы белсенді немесе баяу түссе, кірпікшелі қабығы түсіп спороцистаға айналады.
## Дереккөздер
*http://cureplant.ru/index.php/medicinskaya-enciklopedia/1470-trematodozy 
*http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_medicine/31530/Трематодозы
*http://www.medical-enc.ru/18/trematodozy.shtml
Вильям Штерн

**Штерн Вильям**(29.4.1871-27.3.1938)- неміс психологы және философы. Берлин университетінде оқыған. Гамбург психол. институтының директоры және Гамбург университетінің профессоры (1916-1933). Оның еңбектері жалпы және генетикалық қолданылмалы психологияның мәселелерін қамтиді. Ол өзінің көптеген еңбектерінде персонализм концепциясының жалпы философиялық мәселелерін педагогиканың нақты проблемаларына көшу жолдарын іздестірді.  Ол психологияның  ең маңызды мәселелерімен айналысты. Әсіресе, баланың алты жасқа дейінгі кезеңіндегі психологиясын зерттеудегі өте құнды еңбектері «Бала тілі»  (1907), «Бөбектер психологиясы»(1914), бүкіл кітап 1915 жылы орыс тіліне аударылды. «Дифференциалдық психология» (1911) атты кітаптың авторы. Ол көбінесе психологияны практикада  қолдану мәселесіне ерекше көңіл бөлді.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Минкэн уондо

> (толық атауы  —>)  — Жапониядағы 1874-89 жылдардағы халықтар бостандығы мен құқығы жолындағы қозғалыс. Қозғалыс бірнеше кезеңнен тұрады. 1-кезең либералдық буржуазия мен интеллегенцияның конституциялық және парламенттік басқаруды талап еткен петициясы ретінде өтті. 2-кезеңде самодержавиялық-монархиялық өкіметті құлатып, конституциялық-монархиялық құрылыс орнату мақсаты қойылды. Қозғалыстың 1886 жылдан басталған соңғы кезеңінде > басшылығына тағы да Дзиюто партиясының оң қанаты келді.
Қаратамақ содырғы

Көлдер мен өзендердің жағалауларында **қаратамақтарды** да кездестіреміз. Бұл көркем құсты басқалардан ажырату оңай: олар жүгіргенде құйрығын селтеңдетіп жүреді. Сондықтан бұларды орыстар селтең құйрық деп атайды. Қаратамақтар ұсақ жәндіктермен және олардың жұмыртқаларымен, өрмекшілермен, құрттармен қоректенеді. Құрттарды лайдан, өзен, көл салындыларының астынан, кішігірім тастардың астынан тауып жейді. Ұясын бұтақ, мүк, жапырақтардан өріп, ішіне қауырсық мамық төсейді. Оған 5-6 жұмыртқа салады, жұмыртқалары сұр сепкілді ақ не жасыл түсті келеді. Бірінші балапандары есейісімен қайта жұмыртқа салып басады. Қаратамақ пайдалы құс, себебі ол аса зияынды жәндіктер мен құрттарды құртады.

## Дереккөздер

**"Қазақстанның өсімдіктері мен жануарлары"**.Б. Муханов, Т.Мұсақұлов, Н. Суворов. Қазақтың Мемлекеттік оқу-педагогикалық баспасы, Алматы. 1963

Санат:Содырғылар
Крокандар

**Крокандар** (croquants) - Франциядағы 16 ғасырдың ақыры мен 17 ғасырдың 1-жартысында антифеод. шаруалар қозғалыстарына қатынасушылар. Олар алым-салықтың азайтылуын, синдиктi (сот көмекшісі, адвокат) сайлауға қатысу правосын талап етті, 1598 жылы үкiмет көтерiлiстi басты, бірақ Генрих IV тiкелей салықты кемітуге, қарыздары үшiн шаруалардьң құралдарын конфискелеуге тыйым салуға мәжбүр болды. 17 ғасырдың 20-40 жылдарында көтерiлiс қайта күшейді, 1643 ж. Фрапцияның оңтүстiгiнде тағы да көтерiлiс оты тұтанды. Олар Вильфраншты басып алды. 1643 ж. оңтүстікте басылған қозғалыс Ангумуаға, Пуату Т. б. өлкелерге ауысты. Олар тек 1645 жылы ғана басылды. 17 ғасырдағы Крокандар сол кезеңдегi басқа да халықтар көтерiлiстерi сияқты, Фронда қарсаңындағы абсолютизмге қарсы антифеод. хальқ оппозициясының күшейгенін танытты. 
## Дереккөздер
Тайтубаева Гүлнар

## Өмірі мен қызмет жолы
**Тайтубаева Гүлнар Құсайынқызы** -  Қазақстанның  жоғары дәрежелі невролог - дәрігері, медициналық оңалту орталығының бастығы. Ол Омбы облысында 1971 жылы 27-мамырда  дүниеге келген. Мектепті бітіргеннен кейін Омбының медициналық училищесіне түсті, мейіргер мамандығын алып, Омбы облыстық клиникалық ауруханасының неврология бөлімшесінде мейіргер болып жұмыс істеді.1944 жылдан 2000 жылға дейін – Омбының медициналық мемлекеттік академиясында оқыдыОмбының облыстық клиникалық ауруханасында қалпына келтіре емдеу неврология бөлімшесінде дәрігер болып жұмыс істеді. Жүйке жүйесі ауруларымен ауыратын науқастарды оңалтумен айналысты, Омбы ауданында, Омбы облыстарында емдік-профилактикалық, сонымен қатар  жедел неврология бойынша және санитарлық авиацияда консультативтік көмек көрсетті.
Санкт-Петербургте балалар неврологиясы бойынша мамандандырудан, Мюнхен қаласында (Германия) балалар оңалтуы бойынша тағлымадан өтті, Пекин қаласында (Қытай) қытай дәстүрлі медицина семинарына қатысты.2007 жылдан Астана қаласындағы «Республикалық балаларды оңалту орталығы» АҚ жұмыс істейді. 2007 жылдан 2011 жылға дейін невролог дәрігер болып жұмыс істеді, 2011 жылдан бастап бөлімше меңгерушісі, 2013 жылдан медициналық оңалту бөлімінің бастығы. Алғыс хатпен, медицина қызметкерлерінің ОК кәсіподағының Құрмет грамотасымен, «Денсаулық сақтаудың үздігі» марапатталды.

## Дереккөздер
http://ardaktylar.kz/persons/tajtubaeva-glnar-sajynyzy/

Санат:Дәрігерлер
Санат:Тұлғалар
Тақтажелбезектілер

**Тақтажелбезектілер** екі отрядқа бөлінеді: акулалар  және скаттар. Тақтажелбезектілердің қабыршақтары плакоидты, әрбір сыртқы желбезек тесіктері денесінің  сыртқы бетіне келіп, өз алдына жеке сыртқа ашылады. Басының тұмсық жағында — рострум деп аталатын өсінді болғандықтан ауыз басының астыңғы жағына көлденең саңылау .түрінде орналасқан.\
## Тақтажелбезектілер клас тармағына жататындардың биологиялық сипаттамасы
*Акулалардың денесі ұзынша, ұршық тәрізді болады. Басы-ның екі бүйір жағында 5—7 желбезек саңылаулары бар. Көзінің арт жағында жұтқыншақпен жалғасатын екі тесікті көруге болады. Оларды брызгальцелер деп атайды.
Брызгальцелер жақ пен тіл асты доғасының арасындағы желбезек сақылауларының жұрнағы болып саналады. Денесінің бауыр жағында құйрығының түбінде клеткасы болады. Құйрық қанатының жапырақшалары бір келкі емес. Мысалы, үстіңгі жапырақшасы үлкен де, ал астыңғысы — одан кіші. Сондықтан оны гетероцеркалдық құйрық қанаты деп атайды. Көкірегі мен құрсағында горизонталь орналасқан қос қанат-тары болады. Еркектерінің құрсагындағы қос
қанатының ішкі жағынан саусақ тәрізді өсінділер пайда болады, олар шағылыс органдарының қызметін атқарады. Скелеттері өмір бойы шеміршекті болады. Скелеті омыртқа жотасынан және бас сүйегінен тұрады. Омырткаларын
дене және құйрық омыртқалары деп екіге бөледі. Омыртқа денесі алдыңғы, артқы жағынан да ойыстанады және қатар жатқан омыртқалардың денесінің арасында пайда болған қуысында хорда сақталады (амфицельдік омыртқалар). Сонымен катар хорда әрбір омыртқа денесінің ортасындағы жіңішке тесіктің ішінде де сақталған.Омыртқаларға бекінген қабырғалар дене қуысын үстіңгі және бүйір жағынан қоршап тұрады.
## Тағы қараңыз
*Акулалар
*Скаттар

## Дереккөздер

Санат:Шеміршекті балықтар
Виверра описторхозы

Қоздырғышы-сорғыш гермафродит көлемі ланцет тәрізді (5,4-13,2)х(0,8-1,9) мм. Описторхоздың иесі-жабайы және үй жыртқыштарымен мысық 
thumb|Жұмыртқасы''Opisthorchis viverrini''.|246x246px
тұқымдастар жатады, сонымен қатар виверралар иттер және адамдар. Инвазирленген жануарлардың немесе адамның нәжісімен мирацидии сыртқы ортаға шығып, суға түседі, су арқылы аралық иесіне жұғады. Мирацидии моллюскада өсеп жетіліп церкариге айналды да қосымша балықтарға немесе басқа су жәндіктеріне белсенді түрде енеді. Балықтың бұлшық етінде өсіп, келесі түріне айналады, ол түрі метацеркарии. Адам ағзасына түскеннен кейін ішекті ұрықтар қабыршақтарынан ажыратылып, билиарлы жүйеге және ұйқы безіне енеді де сол жерде жұмыртқа туатын гельминттерге айналады. Ағзада бірнеше жылдарға дейін болуы мүмкін.

## Эпидемиологиясы.
Описторхоз-зооонозды пероральді биогельминттер, инвазиясы табиғи-ошақтық. Көбінесе  қоздырғыш көзі болып ақырғы иелері табылады (жабайы және үй мысықтары). Жұғу жолдары шикі тағамдардан және балықтың толық пысырылмаған метацеридің тірі күйінде болған жағдайда, жұғу жағдайы жалпыға қауіпті.
## Патогенезі.
Негізгі патогенетикалық механизмі адам ағзасындағы гельминттерге және жұмыртқаларына аллергиялық және токсикалық әсер етеді, сонымен қатар өт жолдарының мехникалық зақымданылары және де бауыр тініне, ұйқы безіне әсері.
## Клиникалық көрінісі:
Жедел фазасында ауру симптомдары аллергиямен және енжарлықпен көрінеді. Кейін симптомокомплекс дамиды, бұл жағдайда бауыр, өт, өт жолдары, ұйқы безі зақымдалады.
## Диагностикасы:
Эндемиялық аймақта туратын және холецистит, ангиохомет, гепатит, панкреатитпен ауыратын науқастарға капрологиялық тексеру және дуоденальді сұйықтыққа овоскопия жасалынады. Гельминт жұмыртқалары табылса, ол нақты дәлел болып табылады.
## Емі.
Негізгі терапия болып дегельминтизация саналады (бильтрицид) 75 мг/кг дозасын тамақтан кейін, 15-20 минуттан соң 3 рет тәулігіне. Көп елдерде хлоксилонмен емдеу қалыптасып кеткен. Препараттың тәуліктік дозасы тамақтан кейін 15-20 минут өткен соң 60 мг/кг тағайындалады. 5 күнге немесе 150 мг/кг 2 күнге тағайындалады.. Хлоксинді сүтпен бірге ішуге нұсқау берілген. Патогенетикалық және симптоматикалық терапиялар жүргізіледі.
## Профилактика.
Негізгі профилактикалық мероприятия су құбырларын ластанудан сақтау, моллюскаларды жою және аралық иелерімен күресу жүргізіледі. Балық сатылатын жерлерді қатаң түрде санитарлық бақылау өткізу және шикі шала тағайындалған тағамдардың алдын алу.
## Пaйдаланған әдебиеттер
*http://www.appteka.ru/zabol/zabol_o/opistorhoz.htm 
*http://www.gradusnik.ru/rus/medall/glist/viver/ 
*http://www.med2000.ru/n3/n54.htm
Шөл қияқтары

**Шөл қияқтиары** құмдарда майда шөл қияқтары көп өседі. Кәдімгі қияқ әдетте саз-балшықты жерлер мен өзен және көл жағалауларында биік болып өседі. Шөл қияқтары аласа, тамырсабақтары ұзын болады. Бұл тамырсабақтарында көптеген тамырлары бар, олар арқылы өсімдік өзіне керекті суды маңындағы топырақтан сорып алады. Қияқтардың жапырақтары ұсақ болады, олар жазда кеуіп кетеді, сол кепкен күйінде қыстап қалады. Сондықтан бұларды "Тік тұрған пішен" дейді.

Құрғақшылық түсе бастаған кезде қияқтың жапырақтары ұшынан төмен қарай кебе бастайды; алдымен қызарады; одан кейін сарғаяды, сөйтіп, ең ақырында күрең тартады. Бұл кезде хлорофил мен қоректік заттар жапырақтың түп жағына келіп, одан әрі тамыр мойнына жылжиды. Алайда жапырақтары кеуіп және уақытша қурап қалғанымен, олардың құрылысы бұзылмайды. Жауын-шашын болса болғаны, әлгі қурап қалған жапырақтар қайтадан бұрынғы қалпына келіп, жапырақ тақталары түбінен бастап ұшына дейін көгереді.

## Дереккөздер

**"Қазақстанның өсімдіктері мен жануарлары"**.Б. Муханов, Т.Мұсақұлов, Н. Суворов. Қазақтың Мемлекеттік оқу-педагогикалық баспасы, Алматы. 1963
Сергей Николаевич Глинка

**Глинка Сергей Николайұлы** *(16.07.1775, Смоленск губерниясы – 17.04.1847, Петербург)* – орыс жазушысы, журналист. Дворян отбасында туған. 1812 жылғы Отан соғысына қатысушы. Франц. ықпалына қарсы «Русский вестник» *(1808- 24)* журналын шығарған. Глинка – тарихи тақырыпқа жазылған пьесалардың («Наталья, бояр қызы», *1806*; «Минин», *(1809)*, 144 бөлімді «Орыс тарихының» және көптеген өлең, повесть, анекдоттардың авторы ). Оның "*1812 жыл туралы жазбалары*" (1836) назар аударарлық. 

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:1775 жылы туғандар
Санат:Жазушылар
Санат:Журналистер
Санат:1847 жылы қайтыс болғандар
Гичка

**Гичка** (ағыл. gig) – 1) шапшаң жүзетін 6 - 8 ескекті жеңіл шлюпка. Ол, негізінен, әскери-теңіз флотында команда құрамы пайдаланатын қайық. Гичка ағаштың қымбат түрінен (көбіне қызыл ағаштан) жасалып, лакпен сырланады. Мыс не никель бекітпелермен бекітілді. 20 ғасырдың басынан бері әскери - теңіз флотында қолданылмайды. 2) 2 – 10 ескекшіге арналған енсіз ұзын спорттық кеме. Гичкалар жаядай әскери кемелерде адмиралдың және командирдың разъездтері үшін Ресей, Еуропа және АҚШ флоттарында XX ғасырдың соңына дейін пайдаланылды.

## Дереккөздер

Санат:Қайықтар
Авиетка

Авиетка − қозғалтқыштың қуаты аз болатын, кішкентай көлемді ұшақ. Көбінесе бір немесе екі орынды болады. Қазргі уақытта авиеткалар спорттық ұшықтар деп саналады. КСРО кезінде оларды жаттықпа ұшулар үшін қолданылды.

## Тарихы
Жеңіл және өте жеңіл ұшақтардың классификациясы уақытпен бірге өзгеріп отырды. 1925 жылы КСРО-да қабылданған жүйе бойынша,авиеткаларға қозғалтқышы 35 ат күшіне дейінгі ұшақтар жатты. Уақыт өте келе класстар арасындағы шекара 100 және 300 ат күшіне дейін жетті. Ең бірінші Ресейлікавиетка болып «Касяненко № 4» авиеткасы саналды. Оны Касяненко ағайындылары 1913 жылы жасады. 1920-шы жылдары КСРО-да авиеткалар мотоциклдердің моторымен жасалды. Олардың қуаты 7-18 ат күші болды. Қозғалтқыш қуаты 18 ат күші «Буревестник-4» авиеткасы Мәскеуден Одессаға дейін ұшты. Максималды жылдамдығы 140 км/сағ. және 5500 м биіктікке ұша алды. Сонымен қатар бұл ұшақ ең жоғары пилотаждың фигураларын жаса алды.

## Дереккөздер
* АНТ-1 
* Қазіргі уақыттағы авиетка: Аэропракт А22 

Санат:Ұшақтар
Санат:Авиация
Петр Алексеевич Кропоткин

thumb|Кропоткин Петр Алексеевич
**Кропоткин (К р а п о т к и н) Петр Алексеевич** (27. 11. 1842 — 08. 02. 1921) — князь, орыс революционерi, анархизм теоретиктерінің бiрi, географ, ғалым. 1862 ж. Паж корпусын бiтiрдi. Амур казак-орыс әскерлерінің офицерi. Орыс геогр. қоғамының мүшесі, Амур алабы мен Шығыс Сiбiрде маңызды зерттеулер жургташ, Олекминск-Витимск экспедициясына қатысты. 1872 ж. Кропоткин революцияшыл жолға түсті, I-Интернационалда бакуниншiлер жағына қосылды. 1874 ж. Кропоткин қамауға алынды. 1876 ж. Англияға қашып кетті. Кропоткин революцияға көп орын бере отырып, революция орындай алмаған мақсатты келесi кезеңде орын басатын эволюция жүзеге асырады деді. Жалпы теориялық концепциясында Кропоткин қоғам дамуының шынайы заңдылықтарын түсіне алмады. 
## Дереккөздер
Кекек

Жайылымда өсетін бұршақ тұқымдас өсімдіктердің барлығы да мал азығына жақсы жарайтын шөптер деуге болады. Дегенмен олардың ішінде малшылар қауіптенетін улы өсімдіктер де кездеседі. Іле өзенінің аңғарында жатаған, шырынды сабағы бар **кекек** көп кездеседі.
**Кекек** - жоңышқаға ұқсас; бірақ мұның жапырақтары мен шашақ гүлдері аздап ірілеу келеді. Кекек жылқының жүйке жүйесін бүлдіріп, оны ауруға шалдықтырады.

## Дереккөздер

**"Қазақстанның өсімдіктері мен жануарлары"**.Б. Муханов, Т.Мұсақұлов, Н. Суворов. Қазақтың Мемлекеттік оқу-педагогикалық баспасы, Алматы. 1963

Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Ақпараттық процестер

XX  ғасырдың соңына қарай алдымен  кибернетика, кейіннен информатика шеңберінде, әлемнің  ақпараттық  бейнесі құрыла бастады. 
Ақпаратты алу мен түрлендіру кез келген организмнің өмір сүру шарты болып табылады. Тіпті қарапайым бір клеткалы организмдердің өзі, өмір сүруге аса қолайлы жағдайды таңдау үшін  мысалы, ортаның температурасы мен оның химиялық құрамы туралы ақпаратты қабылдайды. 
Кез келген тірі организм, оның ішінде адам, тұқым бойынша берілетін генетикалық ақпаратты  тасымалдаушы болып табылады. Генетикалық ақпарат организмнің барлық клеткаларында, жеке бөліктерден тұратын ДНҚ молекулалары да сақталады. Әрбір ген организмнің нақты бір құрылу  және қызмет ету ерекшеліктеріне жауап береді. 
Организм неғұрлым күрделі болса, ДНҚ молекулаларында да соғұрлым  көп ген болады.  20 мыңнан аса әр түрлі гендерден тұратын адам геномын кері шифрлау жұмыстары компьютерлік технологияларды пайдалана отырып  жүргізіледі.  Ол 2009  жылы аяқталған. 
Адам баласы қоршаған ортаны сезім мүшелерінің  көмегімен ақпаратты алады. Қоршаған ортаға дұрыс бейімделу үшін, ол алған мәліметтерді  есте сақтайды.  Қандай да бір мақсатқа жету процесінде адам баласы шешім қабылдайды. Ал басқа адамдармен қарым қатынас жасағанда ақпарат береді және қабылдайды. Адам баласы ақпараттық әлемде өмір сүреді. 
Ақпаратты алу, сақтау, өңдеу және берумен байланысты  процестер ақпараттық процестер деп аталады. Олар:
•	Алмастыру (қабылдау, беру)
•	Сақтау
•	Өңдеу (түрлендіру, пайдалану)
Ақпараттық процестер тек тірі табиғат, адам және қоғам үшін ғана емес, техникаға да тән ңасиет. Адам баласы ақпаратты автоматты түрде өңдеу үшін  техникалық құрылғыларды, компьютерлерді жасап шығарды. Ауқымды компьютерлік желі ғаламтордың құрылуы.  Әлемдік ақпараттың тұрғыдан зерттеу информатика шеңберінде жүзеге асады.
## Дереккөздер
Информатика. Жалпы білім беретін мектептің  7  сыныбына арналған оқулық  (Н.Ермеков, Н.Стифутина)

Санат:Ақпараттану
Бауырмүк

Қылқан жапырақты  ормандардың топырағын түскен қылқандар мен майда бұтақтардан құралған қорда басып жатады. Қалың орманның арасында басқа шөптер аз болады. Дымқыл сайларда, тастардың және жартастардың араларында көптеген ескі заман өсімдіктері - **мүктер (бауырмүктер)**, қырықбуындар, папоротниктер  сақталып қалған.

**Мүк (бауырмүк)** ылғал топырақта мекендейді. Тянь-Шань ормандарында ерте заман мүктері өседі.  Оның денесі жасыл түсті тақта сияқты болады да, орман топырағына төселіп жатады. Онымен бір кездерде адамның бауырын емдеген, сондықтан мұны **бауырмүк (печеночник)** деп атап кеткен.

## Дереккөздер

**"Қазақстанның өсімдіктері мен жануарлары"**.Б. Муханов, Т.Мұсақұлов, Н. Суворов. Қазақтың Мемлекеттік оқу-педагогикалық баспасы, Алматы. 1963

Санат:Мүктәрізділер
Панцерфауст

Панцерфауст (неміс тілінен аударғанда "бронды жұдырық" деген мағына береді) - екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қолданылған, бір рет атылатын неміс граната атқышы. Оның тағы бір нұсқасы - "Панцерфауст 150". Ол кеңестік РПГ - 2 аналогы болып саналады. 1942 жылы фаустпатрон үлгісін ұлғайту жұмыстары басталды.    
Нәтижесінде құрыш түтігінің диаметрі - 5 см, ұзындығы 1 метр болатын панцерфауст жасалды. Панцерфаусттың жалпы салмағы - 5,1 келі, ал ұзындығы 1,045 метр. 

## Дереккөздер

Санат:Қарулар
Электрлі скаттар

**Электрлі скаттар** (Тогреdіnіdае) тұқымдасының денесі дөңгелектеу келеді, рострумы болмайды. 

## Биологиялық сипаттамасы
Терісі жылтыр, біртегіс болады. Көкірек қанаттары мен басының арасында орналасқан электр қуатын шығаратын органдары болады. Бұлар электр қуатының күшімен өздерінен үлкен жануарларды жарақаттандыра алады. Олар
негізінде оңтүстік теңіздерінде, солтүстікте Жерорта теңізіне дейін мекендейді. Скаттар су түбіндегі омыртқасыздармен және ұсақ балық-армен қоректенеді. Ұрықтанған жұмыртқа салу арқылы, ал біраз түрі тірі туу арқылы көбейеді. Скаттардың етін тамаққа пайдаланады. Оларды арнайы ауламайды, бірақ су түбінде тіршілік ететін балықтарды аулағанда ауға олармен бірге ілінеді. Бауырында “Д” витаминіне бай май болады.

## Дереккөздер


Санат:Шеміршекті балықтар
Иондық насос

**ИОНДЫҚ НАСОС** — иондалған газ молекулаларын электр өрісі аркылы айдап шығаруға арналган вакуумдық насос. Оның құрылысы күрделі әрі электр өрісін тудыруға өте көп қуат жүмсалады, сол себепті сирек пайда-ланылады. Калыпты температурада инерт-ті газдар мөн көмірсутектері жұқа металл қабықшаларына жүтылмайды.Бүларды ионды-сорбциялық немесе ионды - геттерлі насос айдап шығарады. Бүл насос хим. активтілігі күшті газдарды жұтудың сорбциялық тәсілі мен инертті газ-дар және көмірсутектерді айдап шы-ғарудың пондық тосілін үштастырады. Насостың газ сирету жылдамдығы опың тегіне байланысты (мыс., сутекті спрету жылд. 5000 л/сек, азот үшін 2000 л/сек, аргон үшін 50 л/сек).
 
## Дереккөздер
Бенедетто Кроче

thumb|Кроче Бенедетто
**Кроче (Сгосе) Бенедетто** (25. 02. 1866 – 20. 11. 1952) - неогегелшiл итальян философы, тарихшы, әдебиет зерттеушiсi, сыншы, публицист, саяси қайраткер. 1903 жылдан бастап 50 жыл бойы көпшiлiгi өз мақалалары мен рецензиялары, жазбалары басылған «Сгitiса» атты журнал шығарды. Италия бурж. либерализмнiң басты идеологтарының бiрi. Негiзiн өзi қалаған (1948) либералдық партияның президентi. Кроче фашизмдi либерал.-бурж. тұрғыдан сынайды. Kроченің негiзгi еңбегi 4 томдық «Рух философиясы». Кроче тарих пен философияны ұштастыруды жақтап, тарих пен осы замаңғы өмiрдiң тығыз байланысты екенін баса көрсетті. Кроче – көптеген тарихи еңбектердің авторы. 
## Дереккөздер
Каталаза

**Каталаза**  — тотығу реакциясына тікелей қатыспағанмен каталаза аэробты тыныс алуға байланысты жүретін процестерді қоздырады. Әсіресе аэробты бактерияларда көп тараған фермент. Сонымен қатар ол сутегінің асқын тотығын молекула күйіндегі оттегі мен суға ажыратады. Аэробты тыныс алу барысында молекулалық оттегінің  тотықсыздануынан түзілетін сутегі асқын тотығы тірі клеткаларды уландырады. Сондықтан оның су мен оттекке ажырауы организмге аса қажетті шарттардың бірі болып табылады.

## Дереккөздер

А 87 **Химия**, Ж.Асан, Ж.Ибраев. Алматы, 2011 - 233 бет. ISBN 978 - 601- 7347 - 01 -7
Ион саны

ИОН САНЫ — г. органик. затқа қосылатын иодтың грамм мөлшері. И. с. қанбаған органик. қосылыстар-дағы иодты қосьш алатын қос және үш байланыстардың мәнін көретеді. И. с. хлорлы иодтыц анықтайтын зат-пен әрекеттескендегі реакцияға қа-тысқан иод мөлшеріне байланысты. Хлорлы иодты бос күйіндегі йод пен хлорлы сынаптыи спирттегі ерітінді-сін қосып алады. И. с. көбіне майларды, бензинді, қүрамында иод қосьш алатын қоспалар бар ароматты көмір-сутектерін т. б. анализдеуде кең қолданылады
 
## Дереккөздер
Химерліктер

**Химерліктер (holocephali) немесе бүтінбастылар**. Бүтінбастылар терең су түбіне бейімделген балықтар. Денесі ұзын және ұршық тәрізді болады, ол құйрығына карай сүйірленеді. Кейбір түрлерінің рострумы болмайды. Терісі жалаңаш және қабыршақсыз деуге болады. Бүйір сызығы айқын көрінеді, брызгальцесі болмайды. Желбезек саңылаулары тері қатпарларымен жабылып тұрғандықтан сырттан қарағанда желбезек қуысына жалғасатын бір ғана саңылау көрінеді. Скелеттерінің
құрылысы қарапайым, яғни ол негізінен хордадан тұрады. Таңдайдың шаршы шеміршегі бас сүйегінің ми сауытымен бірігіл кеткен. Жалпақ тақташа тістері аз болады. Ас қорыту жолы айқын жіктелмеген. Ұрықтану іште болады. Жұмыртқасының сыртында қалың, күрделі қабығы бар. Олар көбінесе екі жұмыртқадан салады. Осы кезде тіршілік ететіндерін үш тұқымдасқа топтауға бо-лады. Олар Атлантика мен Тынық мұхиттардың солтүстік және оңтүстік жарты шардағы теңіздерінде тараған. Бізде батыс Мурманск тұсында химера, немесе теңіз мысығы деген түрі кездеседі. Ұзындығы 1 м. Көпшілігі 1000 м тереңдікте мекендеп, теңіз түбіндегі омырткасыздармен қоректенеді. 
## Тағы қараңыз
*Бүтінбасты балықтар

## Дереккөздер


Санат:Шеміршекті балықтар
Иоканье

**ИОКАНЬЕ** («И-мен» сөйлеу)—түркі тілдерінің оңтүстік-батыс тобына (өзбек,ұйғыр, түрікмен, азербайжан т. б.) тән ерекше тілдік айырым бел-гі. Шығыс, солтүстік-батыс тобында-ғы тілдерде сөз басында шулы-ызьң-ды «с» («сыл» — якут), «ч» («чыл»— туба), «ж» (дж) («джул» — чуваш), «ж» («жыл» — қазақ т. б.) келетін «орында бұл тілдерде сонор «й» («йыл») келеді. И. татар, башңүрт тілдеріне тән. Ал татар («джир» — жер) және өзбек («джол») тілінің ди-алектілерінде «дж» сақталған. 
## Дереккөздер
Иомендер

ОМЕНДЕР (ағыл. Jeomen)—Англия-дағы ауқатты шаруалар және орта шаруалардың бір бөлігі (14 ғ-дың аяғы—18 ғ.). И. Кромвель армиясыныц
басты күші болды. Шаруаларды жері-нен қуу салдарынан 18 ғ-дың орта шеніне таман әлеуметтік топ болудан калпы.
 
## Дереккөздер
Ақ құрлар

**Ақ құрлар** орман шетінде және талдардың арасында  жиі кездеседі. Қыста бұлардың реңі қардай аппақ болады. Көктемде жирен дақты сұр реңді келеді. Қысқа дейін осы реңін сақтайды. Сәуір - мамыр айларында қайың ормандардан құр қораздарының дауысы естіледі. Қораздарының дауысы  үрген ит дауысына ұқсастау келеді.

Сәуірдің аяғы мен мамыр басында ақ құрлар ұя салып, оған қызғылт, қоңыр сепкілдері бар солғын сары реңді 9- 12 жұмыртқа салады. Соңғы жұмыртқасын туысымен-ақ ұя басады. Ұясының үстінен түспей басып жатады, ол кезде маңына жақындаған адамды да сезбей қалады.

Балапандарының денесін бозғылт немесе сарғыш мамық қаптап тұрады. Мамықтарында күңгірт жолақ және дақ болады. Бұлар тез өсіп жетіледі, мысалы балапанның салмағы жұмыртқадан шыққанда 15 - 16 грамм болса, бір айдан кейін 250 - 300 граммға дейін жетеді.

Ақ құрлар өсімдіктердің тұқымдарымен және жемістерімен, қайыңның, талдың, көк теректің жапырақтарымен және бүршіктерімен қоректенеді.

## Дереккөздер

**"Қазақстанның өсімдіктері мен жануарлары"**.Б. Муханов, Т.Мұсақұлов, Н. Суворов. Қазақтың Мемлекеттік оқу-педагогикалық баспасы, Алматы. 1963

Санат:Еуразия құстары
Sea Dart (зымыран)

"Sea dart" (теңіз найзасы) - әуе шабуылына қарсы қорғанысқа арналған британдық зенитті зымыран кешені. Ағылшын тілінен аударғанда "теңіз найзасы" деген мағына береді. "Хаукер Сиделей Динамикс" фирмасы жасап шығарған. 1967 жылдан бастап Вае Динамикс Компаниясы шығарып келеді. "Си Слаг" зымыран кешенін алмастыру мақсатында дайындалған болатын. 1965 жылы жазғы сынақтан өтіп, 1967 жылы зымырандарды топпен шығаруға тапсырыс берілді. Бұл бірінші буынның алыс аумақты қамтитын "жер- әуе" класында жасалған қаруы "Си Слаг" зымыранның орнын басты.

## Дереккөздер
1100 қызықты деректер

Санат:Зымырандар
Санат:Қарулар
Қауырсын қанаттылар

thumb|right|200px|Sargocentron spiniferum
**Қауырсын қанаттылар** () — Сүйекті балықтардың класс тармағы. Осы уақытта тіршілік ететін балықтардың, түрінің 90 процентінен астамы осы класс тармағына жатады. Бұлар барлық суларға тараған, барлық теңіздер мен мұхит суларының әр түрлі қабаттарын мекендейді. Сонымен қатар көптеген түрлерін әр алуан тұщы сулардан — өзендерден, бұлақтардан, көлдерден, бөгеттерден кездестіруге болады. Қауырсын қанаттылардың, барлық түрлеріне тән дене құрылысында мынандай белгілері бар. 

Дене скелеті толығынан сүйектен тұрады, ал шеміршек кейбір жерінде ғана сақталған. Көкірек қанаттарының, әдетте базалиялары болмайды, қауырсындары бірден иық белдеуіне бекиді. Сондыктан балықтың, бұл класс тармағын *қауырсын қанатты балықтар* деп атайды.

Тіршілігінің  саналуандығына байланысты сыртқы пішіні де әр түрлі. Бұлар орта девоннан бері белгілі. Тұщы су қоймаларында пайда болуы мүмкін. Ашық суларда мекендеушілер болған және жақсы жүзушілер. Девонда сәулеқанаттылар көпшілік жағдайда ганоидты балықтар болған, бұлар пермь мен триаста гүлденген. Сонан соң олардың саны қысқарып, б.з бар-жоғы 50-ге жуық түрі жеткен. Орта триаста ганоидтылардың орнын *сүйекті балықтар* (Teleostei) басты, қазір олардың 20-мыңнан астам түрі бар.

Сәулеқанатты балықтар кластармағының систематикасы әлі де болса анықталмаған. Кластармағына 10-12 отрядүсті біріктірілетін 35-40 отряд жатады. Топтар арасындағы туыстық қатынастар әлі де толық зерттелмеген

## Дереккөздер


Санат:Сүйекті балықтар
Радиациялық қармау

**Радиациялық қармау** - ядро- нысананың нейтронды ұстап қалып, ал жаңадн түзілетін ядроның қозу энергиясы у-кванттар түріне бөлініп шығатын ядролық реакция. Радиациялық қармаудың ықтималдығы ядро- нысанаға және нейтрон энергиясына тәуелді болады. Ол көбіне Е- нің артуына байланысты кемиді. Радиациялық қармау кезінде шығатын у- сәулелердің спектрін зерттеу жаңдан түзілген ядролардың сипаттамаларын анықтауға мүмкіндік береді. Радиациялық қармау радиоактивті изотоптар алу үшін кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Ион аралдары

**Ион аралдары** — Ион теңізіндегі аралдар тобы, Балкан түбегінің батыс жағасы маңында. Грекияға карайды. Жері 2,2 мың км2-ден астам. 5 ірі аралдан (Керкира, Лефкас, Кефалиния, Итака, Закинтос) және көптегеп ұсақ аралдан (бұлар кұрлықтан теңіздің таяз суымен бөлінген және Грекия тау жоталарының жалғасы) құралады. Аралдарда жер сілкініп тұрады. Жағалары тік жар, қолайлы қойнаулары көп. Аралдар жер бедері таулы (биікт. 1628 м-ге жуық) келеді, көбіне әк тастан, сазды тақта тастан түзілген. Жағаларын бойлай жатқан төбелер мен топырағы құнарлы ойпаттарда зәйтүн тоғайы, жүзім, цитрус өсімдіктері, беткейлерде маквис, емен өседі.
Климаты субтропиктік, жерортатеңіздік, жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 1350 мм. Балық аулау мен қой шаруашылығы өркендеген. Негізгі қалалары: Керкира, Аргостолион, Закинтос.
## Дереккөздер
	

Санат:Грекия аралдары
Қауырсынқанатты балықтардың систематикасы

**Қауырсынқанатты балықтардың систематикасы**. Қауырсынқанатты балықтар үш отряд үстіне бөлінеді: 
*отряд үсті — сүйекті ганоидалар (Ноіоsіеі) 
*отряд үсті— көпқанатты балықтар (Роіурtегі) 
*отряд үсті — сүйекті балықтар (Теіеоstіеі).

## Дереккөздер


Санат:Биология