open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Эстетикалық тәрбие

**Эстетикалық тәрбие** – жаратылыс дүниесіндегі немесе өнер туындысындағы сұлулық пен әсемдікті қабылдап, ғибраттануға баулитын, адамның эстетикалық сезімін, талғамын қалыптастыратын тәрбие. 

Эстетикалық тәрбие мектеп жасына дейінгі кезеңнен басталады. Эстетикалық тәрбие арқылы бала қоршаған ортадағы әсемдікті, үйлесімділікті көре білуге, алған әсерін шығарм. жұмысында көрсетуге, бейнелей білуге үйренеді. Мектепте Эстетикалық тәрбие барлық оқу-тәрбие процесінде жүзеге асырылады. Баланы тәрбиелеуде әдебиет, музыка, бейнелеу өнері сабақтарының, сыныптан, мектептен тыс жұмыстардың маңызы зор. Эстетикалық тәрбие ақыл-ой, адамгершілік, дене тәрбиелерімен тығыз байланысты. Ол адамды рухани байытып, көркем-шығарм. қабілетін дамытуға ықпал етуге тиісті. Эстетикалық тәрбие берудегі негізгі бастау қайнар көз дәстүрлі қазақ қоғамында ғасырлар бойы қордаланған құндылықтар жүйесі, рухани мұралары, халық ауыз әдебиеті болуы, жаһандану дәуіріндегі рухани азғындау қаупінен сақтанатын бірден-бір жол.

## Дереккөздер


Санат:Эстетика
Мырзақадыр Нұрбаев

**Мырзақадыр Нұрбаев** (1909–1961) – қоғам қайраткері, Қазақстаннан шыққан алғашқы заңгерлердің бірі. Қызылқұм өңірінің түлегі. Мәскеудегі Заң академиясын үздік бітірген соң Ресей мемлекеттік Қауіпсіздік органдарында қызмет істеген. 1941 жылы мамыр айынан Қазақстан Жоғарғы Сотының төрағасы, 1943 жылдан Қазақ КСР Заң Халық комиссары, Министрі болған. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған.  

## Сілтемелер

 

Санат:Қазақ КСР министрлері
Серік Қуандықұлы Ақшолақов

**Серік Қуандықұлы Ақшолақов** (3 шілде 1952 жылы, Ақтөбе облысы Шалқарда туған) – қазақстандық нейрохирург дәрігері, ғалым, медицина ғылымдарының докторы, профессор. Қазақстанның Еңбек Ері. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. ҚР Мемлекеттік сыйлығының иегері. Ұлттық Нейрохирургия орталығының президенті.

## Жалпы мәлімметтер
Ақтөбе медицина институтытын (қазіргі Батыс Қазақстан медицина академиясы, М.Оспанов атындағы) бітірген (1975 жылы). 1976 – 81 жылдары Ақтөбе облысы ауруханасында нейрохирург, 1981 – 89 жылдары Москва нейрохирургия ғылыми - зерттеу институтында клиникалық ординатор, аспирант, 1989 – 92 жылдары Алматыдағы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында нейрохирург, 1996 жылдан сонда кафедра меңгерушісі. Сонымен бірге 1992 жылдан Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау минстрлігінің бас нейрохирургі.

## Ғылыми еңбектері
Негізгі ғылыми - зерттеу жұмыстары бас миы ішінен және ми қабыршағынан болатын орталық жүйке жүйесі мен жұлын ісіктерін, бас сүйек - ми жарақаттарын емдеу мәселелеріне арналған. Ақшолақов нейрохирургиялық ауруларға қатысты барлық хирургиялық әдістерді өз іс - тәжірибесінде қолдана отырып, мидың ең күрделі саналатын базальдік бөлімдеріне, ми бағанасына, қарынша жүйесіне, ми тамырларына хирургиялық операция жасайды.
8 патент пен авторлық куәліктің иегері, 150-ден астам ғылыми еңбегі және 6 монографиясы жарық көрді. Ақшолақовтың жетекшелігімен 15 клиникалық ординатор дайындалып, 2 докторлық және 18 кандидаттық диссертация қорғалды.

## Марапаттары
* 1998 жылы «Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген қызыметкері» құрметті атағы;
* 2001 жылы  ҚР тұңғыш президенті - елбасының Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың жеке алғыс хаты;
* 2005 жылы Тәуелсіз «Платинды Бас  Тарлан» сыйлығының лауреаты;
* 2005 және 2007 жылдары  ҚР тұңғыш президенті - елбасының Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың жеке алғыс хаты;
* 2008 жылы Дүниежүзі дәрігерлер ассоцасысының «Әлем дәрігері» құрметті атағымен марапаттады.
* 2008 жылы Ресейдің « Н.И.Пирогова»  атындағы сыйлығының лауреаты;
* 2007 және 2009 жылдары  «Жыл адамы – Алтын адам» сыйлығының иегері;
* 2010 жылы президент қолынан «Парасат ордені» мен марапатталды.
* 2011 жылы Республикалық нейрохирургтар конкурсының жеңілімпазы;
* 2012 жылы «Асқақ Азамат» құрметті атағы;
* 2013 жылы ғылым мен техника саласындағы Қазақстанның мемлекеттік сыйлығының лауреаты;
* 2015 жылы президент қолынан  «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері»  құрметті атағымен марапатталды.
* 2016 жылы 13 желтоқаснда ҚР тұңғыш президенті - елбасының Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың жарлығымен өз қолынан денсаулық сақтау саласындағы ерен еңбектері үшін жоғарғы айрықша белгідегі Қазақстанның Еңбек Ері алтын жұлдызды атағымен қосыла «Отан ордені» берілді.
* 2017 жылы Ақтөбе облысының құрметті азаматы

## Дереккөздер

Санат:3 шілдеде туғандар
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан өнертапқыштары
Санат:Тәуелсіз "Тарлан" сыйлығының иегерлері
Сақтандыру саласы

**Сақтандыру саласы ** — сақтандырудың негізгі сыныптамалық бөлімі, ол сақтандыру қатынастарының белгілі бір заңнамалық нысандарымен сипатталады. Сақтандырудың үш саласы бар: жеке басты сақтандыру (өзіндік сақтандыру), мүліктік сақтандыру және жауапкершілікті сақтандыру. Жеке басты сақтандырудың үш ішкі саласы бар: өмірді сақтандыру, жазатайым оқиғалардан және сырқаттан сақтандыру, медициналық сақтандыру. Мүліктік сақтандандыру үш ішкі салаға бөлінеді: түрлі материалдық құндылықтарды сақтандыру, мүліктік құқықтар мен капиталды сақтандыру, ықтимал шығасы мен болжанбаған шығындардан сақтандыру. Жауапкершілікті сақтандыру екі ішкі саланы қамтиды: зиян (залал) келтіргені үшін жауапкершілікті сақтандыру, шарт бойынша жауапкершілікті сақтандыру. Ғылыми және оқулық әдебиетте кейде сақтандырудың өзге салалары мен ішкі салалары белгіленген. Шет мемлекеттердің тәжірибесінде үш салалық сыныптама да, екі салалық сыныптама да қолданылады, өйткені жауапкершілікті сақтандыру мүлікті сақтандыруға енгізілген. Қазақстанда сақтандыру ұйымының қызметі екі салаға жіктелген. Олар: өмірді сақтандыру саласы және жалпы сақтандыру саласы. Өмірді сақтандыру саласы ерікті сақтандыру нысанындағы: өмірді сақтандыру (сақтандырылушы қайтыс болған немесе ол сақтандыру мерзімі біткенге дейін немесе сақтандыру шартында белгіленген жасқа дейін өмір сүрген жағдайда сақтандыру төлемін төлеуді көздейтін жеке басты сақтандыру түрлерінің жиынтығы) және аннуитеттік сақтандыру (сақтандырылушы белгілі бір жасқа жеткен, еңбек ету қабілетін жоғалтқан, асыраушысы қайтыс болған, жұмыссыз қалған жағдайда немесе сақтандырылушының жеке табысының кемуіне немесе одан арылуына әкеліп соққан өзге де жағдайларда зейнетақы немесе рента түрінде кезең-кезеңімен сақтандыру төлем төлеу көзделетін жеке басты сақтандыру түрлерінің жиынтығы) сыныптарын қамтиды. Жалпы сақтандыру саласына ерікті нысанындағы: жазатайым оқиғадан және сырқаттан сақтандыру; медициналық сақтандыру; көлік құралдарын (автомобиль, темір жол, әуе, су көліктерін) сақтандыру; жүктерді сақтандыру; мүлікті сақтандыру; кәсіпкерлік тәуекелді сақтандыру; көлік құралдары иелерінің азаматтық-құқықтық жауапкершілігін сақтандыру; тасымалдаушының азаматтық-құқықтық жауапкершілігін сақтандыру; шарт бойынша азаматтық-құқықтық жауапкершілікті сақтандыру; залал (зиян) келтіргені үшін азаматтық-құқықтық жауапкершілікті сақтандыру жатады.

## Сілтемелер
* Сақтандыру уақиғасы  
* Сақтандыру құны  
* Сақтандыру жауапкершілігі

## Дереккөздер

Санат:Сақтандыру
Сармат мәдениеті

**Сармат мәдениеті**— ерте темір дәуірінде Қазақстанның батыс өлкелері мен Оңт. Орал далаларын мекендеген көшпелі тайпалар қалдырған түрлі археологиялық ескерткіштер жиынтығы. Жалпы “сармат” атауы көне грек жазба деректерінен жеткен шартты ұғым, ал сарматтар осы тарихи деректер бойынша шығыстан келіп, Қара т. скифтері патшалығын талқандаған тайпалар ретінде танымал. Археол. зерттеулер Сармат мәдениетіжайлы, яғни тайпалардың жерлеу ғұрпы, заттық мәдениеті, өнері жайлы құнды деректер берді. Ғыл. қорытындылар бойынша, мәдениеттің өмір сүрген уақыты б.з.б. 7 — 6 ғ-лар мен б.з. 4 ғ. арасын алып жатқан өте үлкен мерзімді қамтиды. Даму барысындағы ерекшеліктерді ескере отырып, ғалымдар осы өте ұзақ мерзімді “ерте сармат” (немесе прохоров мәдениеті), “орта сармат”, “соңғы сармат” деп аталатын үш кезеңге бөлді. Бат. Қазақстаннан Қара т., Орт. Еуропаға дейінгі аралықта тараған, жүздеп саналатын обаларды қазу, олардан алынған деректерді зерттеу, сараптауда М.И. Ростовцев, Б.Н. Граков, К.Ф. Смирнов, М.Г. Мошкова, Б.Ф. Железчиков, М.Қадырбаев, Ж.Құрманқұлов, А.Х. Пшеничнюк, С.Ю. Гуцалов еңбектерінің маңызы зор. Сармат мәдениетінің алғаш қанат жайып қалыптасқан аумағы Еділден шығысқа қарай орналасқан өлкелер. Ғыл. пайымдаулар бойынша, осы жерлерде, ең алдымен, Ор мен Елек өзендері алқаптарында, Жайық далаларында ерте Сармат мәдениеті (б.з.б. 7 — 6 ғ-лар мен 1 ғ. аралығы) қалыптасқан. Бесоба, Сынтас сияқты қорымдардан алынған деректер осы кезең жайлы құнды мәліметтер берді, сондай-ақ қазір зерттеліп жатқан Қырықоба үлкен қорымы (Батыс Қазақстан облысы) маңызды нысандар қатарына кіреді. Археол. зерттеулерде ерте сармат кезеңіне жататын семсер, қанжар, жебе сияқты қару түрлерінің, ат әбзелдерінің, түбі дөңес қыш көзелердің, айналар мен тас құрбандық ыдыстардың, аң стилімен сомдалған бұйымдардың тұрақты сипаттамалары жасалған. Зерттеушілер заттық мәдениет пен жерлеу ғұрпының басты ерекшеліктерін алға тарта отырып, ерте Сармат мәдениетінің қалыптасуына жергілікті дәстүрлермен қоса Арал, Төм. Сырдария сақтарының да маңызды ықпалы болғанын атап көрсетті. Б.з.б. 1 ғ-дан бастап 4 ғ-ға дейінгі аралықты орта және соңғы Сармат мәдениеті ескерткіштері алып жатыр. Сармат тайпаларының үлкен бөлігінің батысқа жылжыған уақытымен сәйкес келетін бұл кезеңдердің ескерткіштері шашырай таралып, аз табылған және біршама өзгерістерге ұшыраған. Мәдениет дамуының соңына қарай орын алған тарихи оқиғаларға байланысты кейінгі Сармат ескерткіштерінде ғұн ықпалы басым. Сармат дәуіріне жататын, бірақ классик. Сармат мәдениеті үлгісінен өзіндік ерекшеліктері бар кейбір ескерткіштер Арал мен Каспий аралығында ашылды (мыс., Дықылтас, Бәйте қорымдары, Қызылүйік ғибадатханасы). Кейінгі зерттеулер барысында туындап отырған күрделі мәселелердің бірі — Сармат мәдениеті мен “дах-массагет” атауымен байланыстырылатын ескерткіштердің арасын анықтау болып табылады.

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Қазақстан археологиялық мәдениеті‎
Санат:Ресей археологиялық мәдениеті
Санат:Сарматтар
Өсербай Нұрбаев

**Өсербай Нұрбаев** (21.8.1904 жылы туған, Төле би ауданы Көксәйек ауылы) – Социалистік Еңбек Ері (1948). 

Дулат тайпасының Жаныс руынан.

Еңбек жолын 1928 жылы ұжымдастыру кезеңінен бастаған. 1945 жылдан егіншілер бригадасын басқарып, астық өндіруде жоғары көрсеткіштерге жетті.  

## Сілтемелер

 

Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Тимашевка (Ақмола облысы)

**Тимашевка** — Ақмола облысы Атбасар ауданындағы ауыл, Ярослав ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Атбасар қаласынан оңтүстікке қарай 18 км жерде, Есіл өзенінің жағалауында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1965 – 95 жылдары астық өсіретін кеңшардың орталығы болған. Кеңшар негізінде Тимашевкада және округке қарасты Калиновка, Хрящевка, т.б. елді мекендерде шаруа қожалықтары ұйымдастырылған.

## Дереккөздер

Санат:Атбасар ауданы елді мекендері
Әбдіқадыр Кәрім

**Әбдіқадыр Кәрім** (1.6.1953 ж. т., Қазығұрт ауданы Рабат ауылы) – 3-сыныпты мемлекеттік әділет кеңесшісі, әділет генерал-майоры (1996). Ташкент мемлекттік университетін бітірген (1974).

1974 – 1987 жылдары Шымкент қаласы Еңбекші ауданы прокуратурасында тергеуші.

Шымкент облысы прокуратурасында аға тергеуші. Шымкент қаласы Еңбекші ауданы прокурорының орынбасары, Қазақстан Коммунистік Партиясы Шымкент облысы комитеті әкімшілік органдары бөлімінің нұсқаушысы, Шымкент облысы прокурорының 1-орынбасары болды.

1987 – 2001 жылдары Өзбекстанның Ташкент облысы Шыршық қаласы прокурорының көмекшісі, аға көмекшісі, Шымкент қаласы Дзержинск ауданының прокуроры, Түркістан облысы прокурорының 1-орынбасары, Жамбыл облысының прокуроры. Жамбыл, Алматы облыстары бойынша мемлекеттік тергеу комитеті басқармасының, департаментінің бастығы, ҚР ІІМ резервінде. ҚР Бас прокуратурасының азаматтық және шаруашылық істер бойынша сот қаулылары мен атқару ісінің заңдылығын қадағалау басқармасының бастығы, Маңғыстау облысының прокуроры. ҚР Бас прокурорының орынбасары – Бас әскери прокурор. Алматы қаласының прокуроры қызметтерін атқарды. 2002 жылдан Батыс Қазақстан облысының прокуроры. «*[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалі|ҚР-ның тәуелсіздігіне 10 жыл»]], «[[ҚР Қарулы күштеріне 10 жыл медалі|ҚР Қарулы күштеріне 10 жыл]]» медальдарымен марапатталған.*
## Сілтемелер


Санат:1 маусымда туғандар
Санат:1957 жылы туғандар
Санат:Қазығұрт ауданында туғандар
Санат:Қазақстан прокурорлары
Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан генерал-майорлары
Санат:Әскери прокурорлар
Санат:Қазақстан заңгерлері
Санат:Ташкент мемлекеттік университеті түлектері
Қоянқұйрық

*[[Қоянқұйрық]]* (түлкіқұйрық, Alopecurus) – астық тұқымдасына жататын өсімдік туысы. Биіктігі 20 – 120 см, көп жылдық, сирек бір жылдық өсімдік. Гүл шоғы сыпыртқыға жинақталған. Тамыры қысқа, шым түзеді. Сабағы түсті, кейде түксіз. Аталығы үшеу. Қазақстанда Шығыс Қазақстан, Ақмола, Ақтөбе, облыстарында, Іле, Жетісу (Жоңғар) Алатауында, Қаратау, Алтай, Тянь-Шань, Тарбағатай, Сырдария алқабында 7 түрі кездеседі. Өзен-көл жағасында, ылғалды, батпақты жерлерде, альпілік, субальпілік шалғындықта өседі. Жақсы жайылым, сапалы мал азығы. Кей түрі әсемдік үшін егіледі.

## Сілтемелер


Санат:Астық тұқымдасы
Үңгірқора

***Үңгірқора қорымдары*** - үйсін дәуірінің ескерткіштері. 
Алматы облысы Іле өзеннің оң жағалауында орналасқан екі қорымды 1954 жылы Жетісу археологиялық экспедиция (жетек. К.Ақышев, Г.Кушаев) ашып, 1957 жылы екеуінде де қазба жұмыстарын жүргізді.

## Үңгірқора-1 қорымы

*Үңгірқора-1 қорымының құрамындағы 78 [[оба]] үш үлкен топқа бөлінеді (А, Б, В топтары)*. 
Әр топтың ішіндегі обалардың өзі көлемі жағынан шағындау келген бірнеше шоғырланған топтарға бірігеді. 
Планигр. ерекшелікке обалардың меридиан сызығымен тізбектеле орналасуы жатады. Пішіні жағынан дөңгелек, кейде сопақша келген обалар тас қиыршықтар аралас топырақтан үйілген, диаметрі 2 м-ден 14 м-ге дейін, биіктігі 1 м. 
Көптеген обалардың үйінді етегінен айнала өтетін дөңгелек тас қоршаулары бар. Қазылған 17 обаның астынан ұзын бойымен батыстан шығысқа созылған қарапайым шұңқыр қабірлер ашылды. Ұзындығы 2,2 — 3 м, ені 0,8 — 1 м, тереңдігі 0,8 — 1,36 м болатын тік қабырғалы қабірлердің түбінде мүрделер ұзына бойымен басы күнбатысқа қарай шалқасынан жатқызылған. Қабір жабыны — бір қатар, кейде екі қатар салынған ағаш бөренелер. Кейбір қабірлердің ішінде де ірге бойларына бөренелер салынып, мүрде осы қорапшаның ішіне қойылған да, үстінен қайтара бөренелермен жабылған (қимаға жерлеу тәсілінің тым қарапайымданған түрі). 
Мүрдемен бірге қабірге салынған заттай айғақтар арасында ең көп кездесетіні — түбі дөңес келген қыш ыдыстар. 
Бұдан басқа қола айна, сырғалар, темір пышақтар мен түйреуіштер, тастан, пастадан жасалған моншақтар табылған. Қабірге, мүрде жанына қойдың құйымшақ сияқты құйрық жағынан мүше салу дәстүрі жиі кездеседі.

Ғалымдардың пікірі бойынша қорым үйсін дәуірінің б.з.б. 3 — 1 ғасырларды қамтитын ерте, яғни “Қаратал” сатысына жатады.

## Үңгірқора-2 қорымы
Үңгірқора-2 қорымы Үңгірқора-1 ескерткішінен Іленің ағысына қарсы жүргенде 2 км жерде. Мұндағы аумағы 150 — 200 м жерді алып жатқан барлығы 39 обаның негізгі тобы ретсіз, шашырай орналасқан да, тек шығыс бүйірдегі бөлектенген 6 обадан ғана меридиандық тізбек тәртібі байқалады. Топырақтан үйілген, пішіні дөңгелек, диаметрі 8 — 12 м, биіктігі 0,3 — 1,3 м болатын обалардың 17-сі қазылды. 
Қабір түрі мен құрылымының, жерлеу тәсілі мен заттық деректердің басты ерекшеліктері Үңгірқора-1 қорымындағы обаларға ұқсас. Сонымен бірге мұндағы бір обадан бір емес екі қабір кездескен, енді бір обада бір қабірде екі адам жерленген. Сыртқы тас қоршауы бар обалардың азаюы, обалардың ретсіз орналасуы, түбі тегістеу келген ыдыстардың көбеюі, тағы басқа айырмашылықтардың негізінде зерттеушілер Үңгірқора-2 қорымын үйсін дәуірінің соңғы, яғни “Іле” сатысына (б.з. 3 — 5 ғасырлар) жатқызды.

## Дереккөздер:</span>


Санат:Тарих
Сақтандыру уақиғасы

**Сақтандыру уақиғасы**, Сақтандыру жағдайы – сақтандыру шартында немесе заңда қарастырылған оқиғаның болуы. Бұл оқиға болған кезде сақтандырушы сақтанушыға немесе өзге үшінші тұлғаға сақтандыру өтемін төлеуге міндетті. Сақтандыру уақиғасы – болжалды, ықтимал оқиғаны сипаттайтын сақтандыру тәуекелінен өзгеше түрде, болған оқиға. Мүліктік сақтандыру түрлері бойынша міндеттемелерді сақтандыру талаптарында көзделген мән-жайлардың (дүлей апаттардың, өрттің, ұрлықтың, т.б.) салдарынан материалдық құндылықтардың кез келген зақымдалуы, құнсыздануы немесе жоғалуы Сақтандыру уақиғасы деп есептеледі. Кейде мүліктің зақымдануы (құнсыздануы) зиянның белгілібір деңгейден асып түсуі кезінде ғана Сақтандыру уақиғасы деп есептеледі (мысалы, ауыл шаруашылық дақылдарын сақтандыруда). Жеке басты сақтандыруда оның түрлеріне қарай Сақтандыру уақиғасы сақтандырылушының шартта уағдаласылған мерзімге жетуі, науқастануы, қайтыс болуы, жарақаттаған, денсаулығынан айырған жазатайым уақиға, т.б. Сақтандыру уақиғасы деп есептеледі. Жауапкершілікті сақтандыруда Сақтандыру уақиғасы – сақтанушының өз кінәсынан біреуге зиян келтіруі, бұл зиянды ол заңнамаға сәйкес өтеуге тиіс, мұндай кінәларға, мысалы, автомашинаның жаяу жүргіншіні басып кетуі, қайсыбір нысанға соғуы, адамды еңбек ету қабілетінен айырған дұрыс жасалмаған хирургиялық операция, үйді жобалауда немесе салуда жіберілген қателіктердің салдарынан оның қирауы, т.б. жатады.

## Сілтемелер
* Сақтандырылған тұлға  
* Сақтандыру саласы  
* Сақтандыру жауапкершілігі
## Дереккөздер


Санат:Сақтандыру
Тимин

thumb|200px|Химия формуласы**Тимин**, 5-метилурацил – пиримидинді негіздер. Барлық тірі клеткалардағы дезоксирибонуклеин қышқылы (ДНҚ) құрамында, аз мөлшерде тасымалдаушы рибонуклеин қышқылы (тРНҚ) құрамында болады. Сондай-ақ кейбір коферменттік көмірсу алмасуында да кездеседі.
**Тимин (Тимозин)** — гормон, айырша безде пайда болады, төменгі молекулалы қышқыл белок. Иммунитеттің айыршық безге тәуелді жуйе торшаларының жетілуін тездетеді, лимфоидты торшаларының қызметіне және қартаюына әсер етеді. Т. барлық сүтқоректі жануарлардың қанында кездеседі. Жас өткен сайын оныі саны азаяды. Тимин қанда азаюы Ходжкин ауруында (лимфогрануле-матоз), созылмалы лимфолейкозда, атаксия телеангиэктазияда кездеседі. Химиялық формуласы - C5H6N2O2.

## Дереккөздер

Санат:Гормондар
Санат:Пиримидиндер
Орнитоз

**Орнитоз** *(лат. ornіx – құс)* – адамдар мен құстарда болатын жұқпалы ауру. Орнитоз тыныс алу жолдары арқылы жұғып өкпенің қабынуы, орталық жүйке жүйесі, *бауыр, көк бауырдың зақымдануы, организмнің жалпы улануымен* сипатталады. Аурудың қоздырғышы – **хламидия (Chlamіdіa psіttacі)**. 
## Орнитоз ауруының салдары
**Орнитозбен** негізінен құстар (үйрек, тауық, тотықұс, сары шымшық, қырғауыл, т.б.) ауырады. Ауырған құстар жем жемейді, аз қозғалады, қауырсындары үрпиіп, көздері мен мұрындарынан сұйықтық бөлінеді. Ауру **8 – 9 күнге** созылады, көп жағдайда құстардың өлімімен аяқталады. Адамдар үшін қоршаған ортаға ауру құстар мен вирус тасушы-құстардың нәжісімен не мұрынынан аққан сұйықтықтан тарайтын вирустар өте қауіпті. Орнитозбен *құс фермалары мен құс фабрикаларында, зоолологиялық парктер мен зоодүкендерде* жұмыс істейтін адамдар ауырады. Ауру құстарды жаппай сою не басқа жақтан жаңадан құстар әкелгенде және құстардың жұмыртқалау кезеңінде байқалады. 

## Орнитоз ауруының белгілері
Ауру белгісі **6 – 14 күннен** кейін жедел түрде басталады. Науқастың **басы ауырып, ұйқысы қашады, дене температурасы көтеріліп, әлсіздік** пайда болады. Көбінесе тыныс алу жолдары зақымданғандықтан, ауру біртіндеп өкпе қабынуына ауысады. Бұл кезде науқастың *кеуде тұсы шаншып, құрғақ жөтел қинайды, кейін іріңді сұйықтық бөлініп*, кейбір жағдайда ол қан аралас сұйықтыққа айналады. Бауыр мен көкбауыр жиі ісінеді, дене қызуы **9 – 20 күнге** созылады. Науқасты ауруханада емдейді, адам дерттен сауығып кетеді. 
## Алдын-алу шаралары
Құс шаруашылығында, құс өсіру кешендерінде, құс қауырсыны мен мамықтарын өңдейтін мекемелерде санитарлық-ветеринария жұмыстар жүргізу; басқа жақтан әкелінген құстарды *карантиннен өткізу*; *ауруға қарсы вакцина егу*. 

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Ақсуабад

**Ақсуабад** – Сайрам ауданындағы ауыл, Көлкент ауылдық округ құрамында. Аудан орталығы – Ақсу ауылынан солтүстік-батысқа қарай 18 км жерде, «Көлкент», «Ақтан ата» тарихи көлдерінің шығысында орналасқан. Тұрғыны 4,0 мың адам (2003). Іргесін 20 ғ-дың 20-жылдары Қарабұлақ ауылынан қоныс аударғандар қалап, Ақсу ауылы деп атаған. Ақсуабад 1999 жылға дейін Жданов аталып келген. 1965 – 99 ж. Фрунзе атындағы КСРО Медицина өнеркәсібі министрлігінің дәрілік өсімдіктер өсіретін кеңшары құрамында болды. Оның негізінде ЖШС, шаруа қожалықтары құрылды. Ақсуабадта орта мектеп, клуб, кітапхана, мешіт, фельдш.-акушерлік пункт, т.б. мекемелер жұмыс істейді.
## Сілтемелер
Сақтандырылған тұлға

**Сақтандырылған тұлға**, Сақтандырылушы – 1) өзіндік (жеке басты) сақтандыруға қатысушы жеке тұлға. Оның мүдделері өмірімен, денсаулығымен, еңбек етуге қабілеттілігімен, зейнетақымен қамсыздандырылуымен, медицина шығындарды төлеумен, т.б. байланысты болады және сақтандыру арқылы қорғалады, яғни сақтандыру нысанасы болып табылады; 2) жауапкершілігінің тәуекелі сақтандыру шарты бойынша сақтандырылған, сақтандыру шартында немесе заңда көзделген жағдайларда уағдаласылған сақтандыру төлемін не қайтарылуға тиіс сақтандыру жарнасын алу құқығына ие жеке немесе заңды тұлға. Егер азамат өзіне қатысты шарт жасайтын болса, ол сонымен бірге сақтанушы да болып табылады. Егер шарт басқа тұлғаға қатысты жасалса, сақтанушы мен Сақтандырылушы сақтандыруға қатысқан екі басқа тұлғалар болып табылады. Мысалы, балаларды сақтандыру бойынша сақтанушылар ретінде ата-аналары әрекет етеді, ал балалар сақтандырылған болып табылады. Кәсіпорындардың (ұйымдардың) қаражаты есебінен ерікті сақтандыру кезінде және бюджет қаржысы есебінен мемлекеттік міндетті сақтандыру кезінде тиісті кәсіпорын сақтанушылар ретінде, ал қызметкерлер Сақтандырылушы ретінде әрекет етеді.

## Сілтемелер
* Сақтандыру уақиғасы  
* Сақтандыру шарты  
* Сақтандыру жауапкершілігі

## Дереккөздер

Санат:Сақтандыру
Ыбырайым Нұрымов

**Ыбырайым Нұрымов** (1895, Түркістан ауданы Ораңғай ауылы) – Социалистік Еңбек Ері (23.7.1948). 1929 жылға дейін малшы болды. 1929 жылдан Жамбыл атындағы ұжымшарда жылқышы болып еңбек етті. Ол қырық жылдан астам уақыт ұжымшар жылқысын бағып, қоғамдық мал басын көбейту жолында еңбек етті. 1947 жылы 96 биеден 96 құлын өсірді. 

## Сілтемелер

 

Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Сарнақ

**Сарнақ, сарнауық** — киіз үйдің сүйегін жасаушылардың жоңғы құралы. Уық, кереге, шаңырақтардың қарына сызық, ирек, су ағар түсіру үшін қолданылады. Ағашқа өрнек із түсіретін арнаулы тістері иіліп келген, екі бас сапты, темір қырғыш. Сабын мүйізден, ағаштан сақиналап сәндейді. Тістері бір жағына қарай азырақ қайырылған.
Сарнақтың екі басына ағаштан, мүйізден сап орнатып, кейбір түрлерін шығыршық темірмен сақиналап, сәндеп қояды.
Сарнақты атқаратын қызметіне қарай: қырнауыш, ыру жонғы, тиісті жонғы, қырғы темір, сай салғыш, темір қырғыш, өрне жонғы деп қолданады.

## Пайдаланылған cілтемелер
Оразбек Нұсқабаев

**Оразбек Нұсқабаев** (1949 жылы туған, Отырар ауданы) – социология ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан әлеуметтік ғылымдар академиясының академигі. 

Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен.

Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Яссауи атындағы Қазақ-түрік университетінің әлеуметтану кафедрасының меңгерушісі, ғалым, философия ғылымдарының докторы (1995), профессор ҚазМУ-дың философия-экономика факультетін бітірген соң 1973–91 жылы Орал педагогикалық институтында философия кафедрасында ассистент, аға мұғалім, доцент болды. О.Нұсқабаев 1991 жылы Түркістан қаласында А.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті ашылған алғашқы күндерден 2014-2015 оқу жылына дейін кафедра меңгерушісі, ал 2015 жылдан бері «Қоғамдық пәндер» кафедрасының профессоры қызметін атқарып келеді. 

Ол 10 монографияның, 25 оқу-әдістемелік құралдың, 100-ден астам ғылыми мақаланың авторы.
Оның жетекшілігімен 17 адам кандидаттық және докторлық, 28 адам магистрлік диссертация қорғады.
Профессор О.Н.Нұсқабаев Қ.А.Ясауи атындағы ХҚТУ – нің жанынан Түркістан қаласында тұңғыш рет ашылған Философия, социология және экономикалық социология мамандықтары бойынша диссертациялар қорғалатын Мамандандырылған кеңес (1997-2002 жылдар аралығында қызметтенді) төрағасы болды. Ол бірнеше ғылыми басылымдардың редколлегия мүшесі, әлеуметтік-гуманитарлық ғылым салалары бойынша осы уақытқа дейін өткізілген 50-ден астам Халықаралық ғылыми симпозиумдар мен конгрестердің тұрақты қатысушысы, мемлекеттік гранттар бөлінген салиқалы ғылыми зерттеулер жетекшісі. 

Марапатталуы:
1.	«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» медалы (2011 жылға 10 қарашадағы ҚР Президентінің жарлығымен)
2.	«Оңтүстік Қазақстан облысына сіңірген еңбегі үшін» медалы (ОҚ облысы әкімінің 2014 жылғы 25 қарашадағы №1-3180 өкімімен).
3.	«Армия генералы С.Қ.Нұрмағамбетов» медалы (ҚР Қорғаныс министрілігінің 2015 6 мамырдағы жарлығымен).
4.	«ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері» төс белгісі (БжҒ министрлігінің 24 сәуір 2014 жылғы жарлығымен).
5.	Оқыту және тәрбиелеу ісіндегі елеулі табыстары үшін «Ы.Алтынсарин» төс белгісімен (ҚР БжҒ министрлігінің 23 желтоқсан 2009 жылғы жырлығымен).
6.	«Қазақстан Республикасының ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төс белгісімен (ҚР БжҒ министрлігінің 9 маусым 2009 жылғы жарлығымен)

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1949 жылы туғандар
Төкіш Ақышев

**Ақышев Төкіш** (Төлепберлі) (1.9.1932 жылы, Қарағанды облысы Ақтоғай ауылы – 25.6.1999 жылы, Алматы) – ғалым, Қазақстанда геофизика саласын ұйымдастырушы.

## Өмірбаяны
Арғын тайпасы, Қаракесек руының Әлтеке бұтағынан шыққан. Үш мәрте “Кен орнын алғаш ашушы”. Геологиялық - минералдық ғылым докторы (1990 жылы), професор (1990 жылы). Жер қойнауын барлаудың үздігі. Қарағанды мемлекет мұғалімдер институтын (1951 жылы), Қазақ тау - кен институтын (қазіргі ҚазҰТУ) (1957 жылы) бітірген.

1951 – 52 жылдары Ақтоғай орта мектебінде мұғалім.

1957 – 70 жылдары Орталық Қазақстандағы Ақадыр геофизикалық экспедициясында оператор, геофизик, аға геофизик, кешенді далалық партиясының басшысы, экспедиция бастығы болды.

1970 – 81 жылдары Алматы облысы Іле геофизикалық экспедициясын басқарып, “Мамыр” қалашығын салдырды.

1981– 87 жылдары “Қазгеофизика” геологиялық өндірістік бірлестігінің бастығы, 1987 – 91 жылдары КСРО геологиялық минералдық Каспий аймақтық өндіріс бірлестігінің бастығы, 1992 жылдан өмірінің соңына дейін ҚазҰТУ геофизика кафедрасының меңгерушісі болды.

Ақышевтың негізгі ғылыми еңбектері Қазақстанның геофизика саласына арналған. Ғалымның тікелей қатысуымен көптеген ірі кен орындары: Ұзынжал (қорғасын, мырыш), Көктенкөл (молибден, вольфрам), Құмадыр (қорғасын, күміс, алтын), Қосағалы мен Тұяқ (темір), Қызылтас (мыс), Жүнді (қорғасын, күміс), Шу - Сарысу (газ), т.б. ашылды. Каспий ойпатынан 2000-ға жуық мұнай мен газ көздері құрылымдарының орны анықталып, бұрғылауға дайындалды. Қарашығанақ мұнай-газ конденсат кен орнын барлау жұмыстарына қосқан үлесі үшін Ақышевқа КСРО Министрлер Кеңесінің сыйлығы (1989 жылы), 1968 – 83 жылдары Қазақстанның металлогениясы мен басты тау - кен аймақтарын кешенді зерттеудегі ғылыми еңбегі үшін КСРО Мемлекеттік сыйлығы (1985 жылы) берілді. 200-ден астам ғылыми еңбектің, 8 монографияның, 11 геологиялық картаның авторы. Еңбек Қызыл Ту орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Қазақстанның “Алтын кітабына” енген.

## Сілтемелер
* Ақтоғай
* Көктенкөл
* Қарашығанақ

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан ғалымдары
Қуандық Шолақ Абашұлы

**Шолақ Қуандық Абашұлы** (20 қараша 1941 жыл, Жамбыл облысы Рысқұлов ауданы Сазқұдық (қазіргі Жаңатұрмыс) ауылы]] — Қазақстан ақыны, жазушы. Т.Рысқұлов ауданының құрметті азаматы. Алматы Қазақ ауыл шаруашылық институтын бітірген. Механизатор, клуб меңгерушісі, комсомол ұйымының хатшысы болған. Ұзақ жылдар сауда саласында қызмет атқарған. 1982 ж. «Ата жұрт» атты алғашқы өлеңдер жинағы шыққан. Содан кейін оның «Кешіккен көктем», «Күзгі ырғақтар», «Көксеңгір» және «Менің атам» кітаптары жарық көрді. Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі.

## Шығармашылығы
* Ата жұрт-1982
* Кешіккен көктем - 1986
*Күзгі ырғақтар - 1989
* Көк сеңгір - 1989
* Менің атам - 2001

## Дереккөздер
Петёфи

**Петёфи Шандор** (1.1.1823 — 31.7.1849) — венгр ақыны, 1848 — 49 жылдардағы Венгрия төңкерісінің белсенді қайраткерлерінің бірі. Алғашқы жырлары *“Ішкіш”, “Дунайда” 1842* жылы тамызда, ал соңғы шығармаларының бірі *“Сұмырай заманда”* 1849 жылы шілдеде жазылған. Осы аз  уақыт aралығында ол 85 дастан-жыр, 3 әңгіме, 2 драма, 1 роман жазды. Бұған қоса саяси-әлеуметтік мәселелерге арналған өткір мақалалары, хаттары, күнделіктері, аудармалары сақталған. Петёфи шығарм-ның арқауы бостандық пен махаббат, елдік пен ерлікті дәріптеу, озбырлыққа, қиянатқа қарсылық, адамдық пен адалдықты паш ету болды. Петёфи қоғам қайшылығын терең түсінді, оның себептерін ашып көрсете білді.* “Өлеңдер” (1844)* aтты тұңғыш жинағында ақынның қоғамға көзқарасы айқын көрінген. Оның кекесінді-күлкілі *“Село балғасы” (1844)* мен аңыз-ертегі түріндегі *“Янош батыр”* поэмалары (1844) сол кезеңде үстемдік еткен жалған романтик. канондардан бас тартып, халықтық мазмұнды мансұқ етті. *“Бұлттар”* циклінде* (1845 — 46), “Пишта Силай” (1846), “Шалго” (1846)* поэмаларында қайғылы сарын басым. 1846 жылы ол “Он-ның қоғамы” атaлатын демократ.-төңкерістік жастар ұйымын құруға әрекеттенді. Петёфидің осы уақытта жазылған “Сарай мен лашық”, “ХІХ ғасыр ақындарына”, “Кенеп киген батырлар”, “Халық атынан”, “Тұтқындағы арыстан”, т.б. жырларынан азаттық сaрын байқалады. 1847 жылы Петёфи “Жас Венгрия” ұйымын басқарды. 1848 жылы 15 наурызда П.Вашваримен бірге Пешт пен Будада өткен көтеріліске басшылық етті. Ақынның бұл кезеңдегі шығармаларында ұлт пен тәуелсіздік мәселесі алдыңғы орынға шықты. Оның бостандық үшін қарулы күреске үндеген өлеңдері жалынды жорық жырларына айналды. *“Ұлт өлеңі”, “Корольдарды дарға алып жүр”, “Ұлтқа”* жырларында Петёфи халқын тәуелсіз венгр мемлекетін құруға шақырды. Петёфидің мұндай жырлары күрес күндерінің күнделігі іспеттес болды. *“Апостол”* поэмасында (1848) тәуелсіздік жолында өз өмірін қиған қаіарман шалқар шабытпен жырланды. Петёфидің жастық дәурен мен махаббат жалынын сөз еткен *“Сүюдің де сапасы бар”, “О, Махаббат”, “Матильдаға”, “Сен гүл болсаң...”, “Махаббаттың машақаты басталды”, “Махаббаттың бағына”, “Күйдім бе жалынға...”, “Сені ойласам...”,* т.б. жырлары сырлы сезімге толы. Петёфи төңкеріс рухты романтизмнің ірі өкілі ретінде бағаланады.

Петёфи жырлары көптеген тілдерге аударылған. М.Әлімбаев, Қ.Мәмбетов, Қ.Мырзалиев, т.б. қазақ тіліне тәржімалаған. 
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том

Санат:Тұлғалар
Дүйсенбай Әшірбаев

**Дүйсенбай Әшірбаев** (9.8. 1911 жыл, Төле би ауданы, Бейнеткеш ауылы) - қоғам қайраткері. 

Еңбек жолын 16 жасында мал бағудан бастаған. 1932 жылы механизаторлар курсын бітіріп, 1940 жылға дейін МТС-та механизатор болып жұмыс істеген. 1940 – 1977 жылы Бейнеткеш ұжымшарында трактор бригадасының бригадирі болып еңбек етті. 1946 жылы Ленин орденімен марапатталды. Сол жылы Қазақ КСР Кеңесіне депутат болып сайланды. 
1949 – 1950 жылдары 2 рет Мәскеудегі бүкілодақтық көрмеге қатысқан. 
1951 жылы 2-рет Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне депутат болып сайланды.

## Дереккөздер

Санат:9 тамызда туғандар
Санат:1911 жылы туғандар
Санат:Төле би ауданында туғандар
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары
Санат:Механизаторлар
Аршалы айнасы

**«Аршалы айнасы»** — Ақмола облысы Аршалы ауданында шығатын қоғамдық-саяси газет. 

2007 жылдың 1 қаңтарынан Аршалы ауданы әкімінің қаулысына байланысты қазақ тілінде шыға бастады. Аптасына 1 рет мемл. тілде шығады. 2007 ж. газет *«Мемлекеттік тіл және БАҚ» облысы байқауында 1-орынды жеңіп алды.*

## Сыртқы сілтеме
* АРШАЛЫ

## Дереккөздер

Санат:Ақмола облысы газеттері
Санат:Қазақ тілді газеттер
Санат:Аршалы ауданы
Нұралы Нысанбайұлы

**Нұралы Нысанбайұлы** (1857, Ордабасы ауданы Көктөбе ауылы – 1930, сонда) – ақын. 

Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат, тайпасы Шымыр руынан.

Бала жасынан сауатын арабша ашып, өлең сөзге құмартқан ол ауыл аймақтың ақын-жыршыларына ілесіп, өлең жаттаған. Зұлпыхар, Шәкір, Бөпе қыз сияқты ақындармен ауызша, жазбаша айтыстарға түскен. Нұралы шығыс әдебиетін, ертегі, аңыздарын көп оқып, олардың бірқатарын өзінше жырлады. Бұған оның *«Мұңлы-Сейіл», «Жетім Құбыл», «Қара құл», «Ханым сыры», «Шәкір-Шәкірат», «Сауда ишан»*, т.б. қиссауылыдастандары дәлел. Оның *«Ханым сыры», «Қара құл»* атты шағын дастандары Я.Лютш құрастырып, жариялаған «Киргизская хрестоматия» жинағында (1883), Қазығұрт елінің ақыны Мықан Балтекейұлымен айтысы үш томдық «Айтыс» жинағының 1-кітабында басылды (1965). Нұралы Нысанбайұлы шығармалары Ш.Ахметовтың «Қазақ балалар әдебиеті» оқулығында (1974), Ә.Оспанұлының «Қаратау атырабының ақындары» монографиясында, «Қаратау шайырлары» атты зерттеу еңбегінде талданады. Темірланда және Көктөбе ауылында Нұралы Нысанбайұлының ескерткіші бар, Көктөбедегі мектеп ақынның атымен аталады.

***“Байтұрсын болысқа”*** атты өлеңі үшін қудалауға ұшырап, орыс зерттеушісі Я.Лютшпен танысқан. Ғалым құрастырған ***“Киргизская хрестоматия”*** жинағында Нұралының ұсақ өлеңдерімен қатар ***“Қарақұл”***, ***“Ханым сыры”*** дастандары жарық көрді. Ақынның ***“Қарабатыр Құлшықтың үш қызына айтқаны”***, ***“Шежіре жыр”***, ***“Әби белсендіге”***, т.б. туындылары ел арасына кең тараған. Ол ***“Қуатбай”*** өлеңінде ел билеуші билер әрекетін сөз еткен, ***“Алтынбек”*** жырында елге өктемдік еткен Алтынбек әулетін сынайды. Діни логика мен философияға жетік Нұралы ***“Дүние – дөңгелек”***, ***“Дүние кезек”***, ***“Жасаған жақсылығың өз басыңа айналып келеді”***, ***“Қуаныш пен реніш алмасып жатады”*** атты өлеңдерін өмірге әкелді. ***“Сөз айттым”***, ***“Ілгері зерек дұшпан, жаман достан”*** өлеңдері нақылға құрылған. Нұралы ***“Жетім Құбыл”***, ***“Құлқаныс – Зеберше”***, ***“Қарқабат”***, ***“Болат – Жанат”*** ***(“Сауда Ишан”)***, ***“Мұңлы Сейіт”***, ***“Зайтұлы”***, ***“Шәкір – Шәкірат”***, т.б. 70-ке жуық дастан жазып, Шығыстың классик. поэзиясын, ертегі аңыздарын өзінше жырлады. Романтик. үлгідегі ақын дастандарының құрылымы қызықты оқиға мен ғибратты нақылға негізделген. Нұралы Мықан Балтекейұлымен, Шәкір, Зұлпықар, Бөпеқыз, Шәмшат ақындармен айтысқан. Ақын мұрасын З.Балғабайұлы қағазға түсіріп, бүгінге жеткізген, шығармаларының көбі ҰҒА Әдебиет және өнер ин-тының қолжазба қорында сақтаулы.

## Шығармашылығы:
* Нысанбайұлы Н., Сауда Ишан, А., 1974.

## Сілтемелер

 

Санат:Тұлғалар
Лесбек Бәйімбетұлы Жолдасов

**Лесбек Бәйімбетұлы Жолдасов** (11 ақпан 1920 жыл, Қызыләскер ауылы (қазіргі — Лесбек батыр ауылы), Шымкент уезінде (қазіргі — Келес ауданында), Сырдария облысында (қазіргі — Түркістан облысында), Түркістан КФР, РКФСР — 12 тамыз 1980 жыл, Қызыләскер ауылы (қазіргі — Лесбек батыр ауылы), Келес ауданында, Шымкент облысында (қазіргі — Түркістан облысында), Қазақ КСР (қазіргі — Қазақстан Республикасы), КСРО) — Жұмысшы-шаруа қызыл әскерінің лейтенанты, Ұлы Отан соғысына қатысушы, Кеңес Одағының Батыры (1945).

## Биография
Лесбек Бәйімбетұлы Жолдасов 1920 жылы 11 ақпанда Қызыләскер ауылында (қазіргі — Лесбек батыр ауылы) шаруа отбасында дүниеге келген. Шанышқылы тайпасының Қият руынан шыққан. Бастауыш мектепті бітірген соң колхозда еңбек етті. 1940 жылы Лесбек Бәйімбетұлы Жолдасов Жұмысшы-шаруа Қызыл Әскерінің қатарына шақырылды. 1941 жылдан — Ұлы Отан соғысы майдандарында. 1944 жылы Кіші Лейтенанттар курсын бітірді. 1944 жылдың желтоқсанына қарай Лейтенант Лесбек Бәйімбетұлы Жолдасов 2-ші Украин майданының 46-армиясының 316-атқыштар дивизиясының 1077-атқыштар полкінің взводын басқарды. Ол Мажарстанды азат ету кезінде көзге ерекше түсті.  

## Соғыстағы ерлігі
1944 жылы желтоқсанның 4-нен 5-не қараған түні Лесбек Бәйімбетұлы Жолдасов өз бөлімшесінде алғашқылардың бірі болып Дунайдан өтіп, плацдармды алуға белсене қатысты. Келесі күні Лесбек Бәйімбетұлы Жолдасовтың взводы жау бөлімшелерінің он бес қуатты қарсы шабуылын тойтарып қайтты. Ұрыстарда Лесбек Бәйімбетұлы Жолдасов жараланды, бірақ ұрыс даласынан кетпей, ұрысты жалғастырды. Взвод пен оның командирінің әрекеті плацдармды сәтті ұстап тұруға және кеңейтуге ықпал етті. 

КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1945 жылғы 24 наурыздағы Жарлығымен «Шайқастарда көрсеткен ерлігі мен қаһармандығы үшін» лейтенант Лесбек Жолдасов-қа "Ленин" және "Ұлы Отан соғысының батыры" деген жоғары атақ берілді. "Алтын Жұлдыз" медалі, нөмірі 7623.

Соғысты басынан-аяғына дейін өткені үшін, және соғысқа бағаланбас үлес қосқаны үшін:

* "Кеңес Одағының Батыры" атағы берілді (1945);
* "Ленин" Ордені (1945);
* "Алтын Жұлдыз" медалі (1945);
* "КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының" грамотасы (1945);
* "Ұлы Отан Соғысы II дәрежелі" ордені (1945) берілді.

## Соғыстан кейін
Соғыс аяқталғаннан кейін Лесбек Бәйімбетұлы Жолдасов запасқа жіберілді, туған жеріне оралды. Педагогикалық институтты бітіріп, одан кейін орта мектептің директоры болды. Денсаулығына байланысты 1980 жылы 12 тамызда өмірден озды. Қазіргі таңда батыр қызмет еткен мектеп Лесбес Жолдасовтың есімімен аталады.

## Әдебиет
**[[Кеңес Одағының Батыры|Кеңес Одағының Батырлары]]** — қазақстандықтар. Кітап 1. Алматы, 1968 жыл.

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Сақтанушы

**Сақтанушы** — сақтандырушымен ерікті негізде немесе заңға сәйкес сақтандыру шартын жасаған заңды немесе жеке тұлға. Сақтанушы сақтандыру жарналарын төлейді және сақтандырушымен (сақтандыру компаниясымен) нақты қатынастарға түседі. Ол үшінші тараптың мүдделері үшін немесе соның атынан сақтандыру шартын жасауға құқылы. Халықаралық сақтандыру тәжірибесінде оны полис ұстаушы деп атайды. Міндетті сақтандырудың жекелеген түрлері бойынша оларда көрсетілген тұлғалар заңға сәйкес, яғни шарт жасаспай-ақ Сақтанушы  болып табылады. Мүлікті сақтандыруда мүлікті меншіктенуші, оралымды немесе сенімгерлікпен басқару құқықтары негізінде тиесілі тұлға, мүлікті жалға, лизингіге, тасымалдауға, кепілзатқа, ипотекаға, сақтауға, комиссияға, сатуға, т.б. мақсаттар үшін қабылдаған тұлға Сақтанушы бола алады.Сақтанушы қайтыс болған жағдайда оның құқықтары мен міндеттері осы мүлікті мұралану тәртібімен қабылдаған тұлғаға көшеді. Басқа жағдайларда Сақтанушының міндеттері мен құқықтары сақтандыру ұйымының келісімімен жаңа меншіктенушіге ауысады. Жеке басты сақтандыруда өзін, басқа тұлғаларды (мысалы, балаларды) сақтандырған әрекет етуге қабілетті азаматтар, сондай-ақ өз қызметкерлерін сақтандырған ұйымдар Сақтанушы  болып табылады. Жауапкершілікті сақтандыруда Сақтанушының іс-әрекеті, мүлікті иеленуі салдарынан үшінші тұлғаға келтірілген зиянды өтеу жөніндегі міндеттемелерін сақтандырушыға заң немесе шарт негізінде табыстайтын жеке немесе заңды тұлға Сақтанушы болып табылады. Сақтанушы заңды тұлға қайта құрылған кезде сақтандырудың кез келген түрі бойынша оның құқықтары мен міндеттері сақтандырушының келісімімен мирасқорға көшеді. Әлеуметтік сақтандыруда Сақтанушы – әлеуметтік сақтандыру қорына заңда белгіленген аударымды аударушы ұйым. Міндетті медицина сақтандыруда жұмыс істеуші халық үшін – меншік нысандарына және қызметінің ұйымдық-құқықтық нысандарына қарамастан ұйымдар, мекемелер, өзге де шаруашылық жүргізуші субъектілер; жұмыс істемейтін халық үшін мемл. басқару органдары мен жергілікті өзін-өзі басқару органдары Сақтанушы болып табылады. Ерікті медициналық сақтандыруда Сақтанушы – азаматтар және кез келген ұйымдық-құқықтық нысандағы заңды тұлғалар. Сақтанушы сақтандыру шартын жасау кезінде сақтандыру тәуекелін бағалау және тиісті сақтандыру тарифін белгілеу үшін елеулі мәні бар барлық мән-жайды сақтандыру ұйымына хабарлауға, сақтандыру жарналарын уақтылы және толық төлеуге міндетті. Сақтанушының сақтандыру уақиғасы болғанда сақтандыру төлемақысын алуға немесе сақтандырылушының немесе пайдасына сақтандыру шарты жасалған басқа тұлғаның алуын қамтамасыз етуге құқылы. Бұл үшін Сақтанушы болған оқиға туралы белгілі бір мерзімде хабарлауға тиіс.

## Сілтемелер
* Сақтандыру уақиғасы  
* Сақтандыру саласы  
* Сақтандыру жауапкершілігі

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Сейітқасым Әшіров

**Сейітқасым Әшіров** (7.7. 1924, Отырар ауданы, Қоғам ауылы – 30.6.2004, Шардара ауданы) – Кеңес Одағының Батыры (24.3. 1945).

Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен.

ҚазМУ-дың заң факультетін, Самарқанд ауыл шаруашылық институтын бітірген (1987). 1941 жылы Қызыл Армия қатарына шақырылып, Самарқанд қаласынан мергендердің 3 айлық курсынан өтті. 2-Белорус майданының 96-атқыштар дивизиясы 331-полкінің құрамында барлаушы, взвод командирінің орынбасары, взвод командирі болып, Беларусь, Польшадағы ұрыстарда жау шебіне талай рет өтіп, құнды деректер әкелді. 1946 – 1951 жылдары Шәуілдір ауданы партия комитетінде нұсқаушы болды. 1951 – 1964 жылы Қызылқұм ауданының халық сотында судья, Шардара ауданы, Шардара кеңшарында бас зоотехник, директордың орынбасары, директор болып істеді. Ленин, Еңбек Қызыл Ту, Қызыл Жұлдыз, 1-дәрежелі «Отан соғысы», 3-дәрежелі Даңқ ордендерімен, көптеген медальдармен марапатталған. Шардара ауданының құрметті азаматы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Рәтбек Нысанбайұлы

**Рәтбек қажы Нысанбайұлы**  (14 қараша 1940 жыл, Сарыағаш ауданы – көрнекті діни қайраткер. Қазақстан мұсылмандарының тұңғыш бас муфтиі. Қазақ мемлекеттік сәулет-құрылыс академиясының құрметті профессоры, белгілі ғалым. 
Сіргелі тайпасының Батыр-Жайдақ руынан шыққан.

## Өмірбаяны
* Бұхарадағы «Мир-Араб» медресесін және Бұхар педагогикалық институтын бітірген (1964). 
* Шетелде Ливия университетінде діни білім алған (1975). 
* Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1990). 
* Қазақстан халықтары ассамблеясы кеңесінің мүшесі. 
* І және ІІ құрылтайларда бірауыздан сайланған (1990-1992). 
* Ол бас мүфти болған кезде еліміздегі мешіттер саны 1,5 мыңға дейін көбейді, Алматыда Бас мешіт салынды. Оның бастамасымен Ислам университеті, Жамбыл облысының Меркі ауылында медресе ашылды, «Ислам әлемі» және «Шапағат-Нұр» діни журналдар шыға бастады.
* Қазіргі уақытта Есік қалалық мешітінің бас имамы.

## Дереккөздер

Санат:7 қарашада туғандар
Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Сарыағаш ауданында туғандар
Санат:Қазақстан бас мүфтилері
Арыс (көл)

**Арыс** – Қызылорда облысы Сырдария ауданы Бетпақдала шөлінің батысындағы тұзды көл. Теңіз деңгейінен 59 м биіктікте жатыр. 

## Гидрографикасы, құрамы
Аумағы 124,5 км2. Ұзындығы 21,2 км, ені 9,5 км. Су жиналатын алабы 15900 км2. Көл табанының қалыңдығы 15 см-ден 50 см-ге дейін тұз басып жатыр. Суының минералдылығы 325 г/л, хлорид класына, натрий тобына жатады. Су құрамында йод, фтор, бром, бор, мырыш, марганец және темір қосындылары кездеседі. Көл негізінен көктемгі жауын-шашынмен толысып, жаз айларында құрғап қалады.

## Дереккөздер

Санат:Сырдария ауданы (Қызылорда облысы) көлдері
Климент Аркадьевич Тимирязев

thumb|200px**Тимирязев Климент Аркадьевич** (3.6.1843, Ресей, Санкт-Петербург қ. – 28.4.1920, Мәскеу қ.) – табиғат зерттеушісі, өсімдік физиологиясы орыс мектебінің негізін қалаушы. Санкт-Петербург ғылым академиясының корр. мүшесі (1890 жылдан). Санкт-Петербург университетін бітірген (1865). 1869 жылдан Егіншілік және орман академиясында (қазір К.А. Тимирязев атындағы Мәскеу а. ш. академик) оқытушы болды. 1877 ж. Мәскеу университетіне профессорлыққа сайланды, өмірінің соңғы 10 жылында жазушылық-шығармашылық жұмыспен айналысты. Ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты өсімдік физиологиясына арналған. Тимирязев негізінен фотосинтез процесін зерттеді; спектрлік анализді қолдана отырып, фотосинтездің белсенділігі түсетін жарықтың қарқындылығына байланысты болатынын, ол үшін жарық спектрінің қызыл және көк сәулелерінің маңызды рөл атқаратынын бірінші болып дәлелдеді. Тимирязевтің қолдауымен Санкт-Петербург академиясының аумағында өсімдіктерді қолдан өсіруге арналған Ресейдегі бірінші вегетац. үй салынды. Ч.Дарвиннің эволюциялық ілімін Ресейде ең алғаш насихаттаушылардың және оны ілгері дамытушылардың бірі болды. Ол қазіргі кезде тіршілік етіп жүрген организмдер ұзақ уақыт эволюцияның нәтижесінен пайда болған деп көрсетті. “Дарвин теорияларының қысқаша очеркі” (1865), “Ч.Дарвин және оның ілімі” (15-басылымы, 1941), “Биологиядағы тарихи әдістер” (1922), “Өсімдіктің құрғақшылықпен күресі” (1893), т.б. еңбектерінде өсімдік физиологиясын, тіршіліктің, дүниенің табиғи құбылыстарын тәжірибелік әдістермен ұштастыра жүргізудің тиімділігін материалистік тұрғыдан дәлелдеді. 
Тимирязев Лондон корольдік қоғамының мүшесі (1911), Глазго (1901), Кембридж (1909), Женева (1909) университеттерінің құрметті докт., Эдинбург ботаникалық қоғамының мүшесі (1911) болды. Мәскеу қаласында Тимирязевке ескерткіш орнатылып, Мәскеу а. ш. академиясына, Ресей ғылым академиясының Өсімдік физиологиясы институтына, Мәскеудің бір ауданына Тимирязев есімі берілді, тұрған үйінде мұражай ұйымдастырылған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Ресей революционерлері
Октябрьский (Шығыс Қазақстан облысы)

**Октябрский** — Шығыс Қазақстан облысы Алтай ауданындағы кент (1962 жылдан), Октябрь кенттік әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Алтай қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 50 км жерде, Үлбі жотасының оңтүстік етегінде, Бұқтырма бөгенінің солтүстік жағасында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1955 жылы осы тұста цемент шикізатын өндіруге байланысты қаланған. Октябрскийде Өскемен цемент зауыты, машина-трактор жөндеу шеберханасы, байланыс бөлімшесі, дүкен, наубайхана, орта мектеп, клуб, аурухана, кемежай жұмыс істейді. Октябрский арқылы Өскемен – Алтай темір жолы мен автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Алтай ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Ақтас жылқы зауыты

**Ақтас жылқы зауыты**, Бәйдібек ауданындағы «Ақтас» жылқы өсіретін кеңшар (1977) негізінде 1983 ж. құрылған. Асыл тұқымды ахалтеке жылқысын өсіріп, оның тұқымын жақсартумен шұғылданған. 1996 ж. оның негізінде Ақбақай асыл тұқымды жылқы шаруашылығы ұйымдастырылды. 1945 ж. Жеңіс шеруінде маршалл Жуков мінген, 1948 ж. Луговой жылқы зауытына әкелінген «Араб» атты ақбоз арғымақтың ұрпағы, әлем чемпионы «Абсент» пен Түркіменстаннан әкелінген екі бас ахалтеке биелерінің тұқымы 50 басқа жетті. 
## Сілтемелер
Жаппархан Асаинов

**Жаппархан Асаинов** (1919, Астрахан ауданы, Қоскөл а. — 1963, Алматы қ.) — Социалистік еңбек ері (1943).

* 2-дүниежүз. соғысқа қатысқан. 

* Еңбек жолын 1939 ж. *«Красный Пахарь»* ұжымшарында бастаған. 

* 1943 ж. жау ұшақтарының шабуылы кезінде А. басқарған әскерлер қару-жарақ тиелген жанып жатқан вагондарды бөліп тастап, қалған вагондарды өрттен аман-сау алып қалған. Аса бағалы жүкті аман алып қалғаны үшін қазақтар арасында  алғаш *Соц. Еңбек Ері* атағына ие болған. 

* 1946 жылдан Алматы қ-ның көлік кәсіпорнында жұмыс істеді.''
## Сыртқы сілтеме
* АСАИНОВ 

## Дереккөздер

Санат:1919 жылы туғандар
Санат:Астрахан ауданында туғандар
Санат:1963 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Екінші дүниежүзілік соғыстың қатысушылары
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Дүйсенбай Пайзиев

**Дүйсенбай Пайзиев** (1.7. 1947 жыл, Түркістан қаласы) – өндіріс маманы. 

Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты. Үш дәрежелі «Еңбек Даңқы» орденінің иегері. 

Еңбек жолын 1963 жылдары жұмысшы болып бастаған. 1966 жылдан «Ащысайполиметалл» комбинатында жұмыс істеді. 1977 жылдары Кентау кен-металлургия техникумын өндірістен қол үзбей оқып бітірген.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Биография
* ''Доброта Л.'' Будущее Кентау прекрасно // Казахстанская правда. — 29.09.2012. 

Санат:1 шілдеде туғандар
Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Түркістанда туғандар
Санат:Еңбек Даңқы орденінің толық иегерлері
Санат:Еңбек Даңқы орденінің иегерлері
Санат:Қазақстан округтерінен КСРО халық депутаттары
Санат:Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Кентау кен-металлургия техникумы түлектері