open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Усанович теориясы

**Усанович теориясы** – қышқылдық-негіздік әрекеттесудің жалпылама теориясы. Оны академик М.И.Усанович ұсынған (1938). Теорияның басты ерекшелігі – 20 ғ-дан бері химиялық ғылымында қалыптасқан қышқылдық қасиеттің әмбебап иесі саналған сутекті жоққа шығару болды. Усанович қышқылдарға негізбен әрекеттесіп тұз түзуге қабілетті болатын бөлшектерді жатқызды. Солардың қатарында барлық катиондар, соның ішінде протондар бар. Негіздер қатарына табиғаттағы қышқылдарға қарама-қарсы заттар жатқызылады, өйткені олар қышқылдармен әрекеттескенде тұз түзеді. Демек, барлық аниондарда негіздік қабілетті бөлшек бар, себебі оларқышқылдық табиғаты бар катиондармен тікелей қосылып тұз түзеді.

Усановичтің қышқылдар мен негіздерге берген анықтамасы бұдан бұрынғы әйгілі болған иондық, сольвожүйелер және протондық, электрондық теориялардың анықтамаларын қамтиды.

Усанович теориясында химиядағы үйреншікті екі ұдайлылық (амфотерлік) қасиеттер кеңейте талқыланады, себебі ол барлық полюсті қосылыстарға тән. Полюсті бөлшектің молекуласының электр терістілігі жағынан катионқышқылдық, ал электрон жағынан анион-негіздік қабілетке ие болатындықтан олар әрдайым екі ұдайлылық қасиет көрсетеді. Жалпы алғанда заттар мен бөлшектердің әрекеттесетін серіктесіне байланысты қышқылдық немесе негіздік рөл атқаруы қышқылдық-негіздік табиғаттың салыстырмалы сипатқа ие болатынын дәлелдейді. Әрі бұл Усанович теориясының диалектілік мәнін аша түседі. Қарама-қарсы қасиеті бар заттар мен бөлшектердің, яғни қышқылдар мен негіздердің өзара күресі, дәлірек айтсақ, химиялық әрекеттесуі олардың бастапқы қасиеттерін әлсіретеді, көбіне түгелдей жойып жібермейді. Осыдан барып барлық дерлік заттарға белгілі бір дәрежеде қышқылдық (негіздік) қасиеттер тән деген қорытынды шығады, әрі ол сол заттың қышқылдар (негіздер) класына жатуына тәуелді еместігін көрсетеді.

Усанович теориясы дәстүрлі химиялық реакциялармен қатар кешентүзу процестерін де қамтиды. Ол көптеген жайлардың сырын айқын ашып берді. Мысалы, күрделі эфирлердің қалайы (ІV) мен сүрменің (ІV) галогенидтеріне қосылып, алил катионды бөліп, электролиттік диссоциацияға ұшырауын тек жалпылама теория тұрғысынан түсіндіруге болады. Кейбір аниондар электрон жұптарының доноры бола алмайды және протон қосып ала алмайды, алайда өзінен катиондар бөліп шығарып, күшті негіздік қасиет көрсете алады, олар ВН4 немесе АlН4. Бұл бөлшектер Льюис анықтамасы бойынша негіздерге жатпайды, өйткені бос электрон жұбы жоқ, дәл осылайша Бренетед көзқарасына сай өзіне протон қосып ала алмайтындықтан негіз бола алмайды. Ал өзінен Н-анионын бөле отырып, негіздік функцияға ие болатынын Усанович теориясы ғана дәлелдеп береді. Мұндай кешенді аниондарға сәйкес келетін сутекті қышқылдар бос күйінде кездеспейді, сондықтан оларды Усанович «болмайтын қышқылдар» деп атаған. Усанович теориясы кез келген жай және күрделі заттың, зарядты бөлшектің құрамына сүйеніп, олардың мүмкін болатын хим. қасиеттерін күні бұрын болжап бере алады. Усанович теориясы химияда кеңінен қолданыс тауып келе жатқан жалпылама теория болып саналады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Меркі

**Меркі** — Жамбыл облысы Меркі ауданындағы ауыл, аудан және Меркі ауылдық округі орталығы, темір жол бекеті.

## Географиялық орны
Облыс орталығы – Тараз қаласынан шығысқа қарай 163 км, Қырғыз Алатауының етегінде, Меркі өзенінің жағалауындағы селеу, сұлыбас, бетеге, т.б. астық тұқымдасты шөптесін басым өскен тау алдының қоңыр, қызғылт қоңыр топырақты қоңыржай ылғалды агроклиматтық белдемінде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі орта ғасырларда қаланды. 6–8 ғасырда Ұлы Жібек жолы бойындағы ірі сауда орталығы болды. 13 ғасырда ол белгілі Меркі қамалына айналды. Ауыл орталығында көне қамалдың жұрнағы осы күнге дейін сақталған. 1905 жылы Меркіде тұңғыш мектеп ашылып, бұл мектептен еліміздің ардагер азаматтары – Тұрар Рысқұлов, Қабылбек Сарымолдаев, т.б. оқып шықты. Меркі ауылындағы бұрынғы шаруашылық субъектілер 1996 жылдан бастап өндірістік кооперативтер мен шаруа қожалықтарына өзгертілді.

## Инфрақұрылымы
Ауылда 2 орта мектеп, кәсіптік мектеп, кітапхана, мәдениет үйі, мұражай, стадион, «Меркі» шипажайы, орталық аудандық аурухана, санэпидстанса, фельдшер-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Ауыл арқылы Тараз – Алматы, Тараз – Бішкек автомобиль жолдары және Тараз – Бішкек темір-жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Меркі ауданы елді мекендері
Қыраш ауылдық округі

**Қыраш ауылдық округі** – Қызылорда облысы Жаңақорған ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қызылмақташы ауылы кіреді. Орталығы – Қызылмақташы ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 829 адамды (423 ер адам және 406 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жаңақорған ауданы ауылдық округтері
Меркі (өзен)

**Меркі** – Шу өзені алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Меркі ауданы жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 100 км, су жиналатын алабының аумағы 645 км2.

## Бастауы
Өзен Қырғыз Алатауының солтүстік беткейіндегі мұздықтардан басталып, Шемен ауылы тұсында Қорағаты өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Аңғары жоғарғы ағысында тар шатқалды, төменде кеңейеді. Мұздық, жауын-шашын суымен толығады. Жылдық орташа су ағымы Бейсе бейітінен жоғары 2 км жерде 3,2 м3/с. Суы егін суаруға пайдаланылады.
 
## Этимологиясы

## Дереккөздер

Санат:Меркі ауданы өзендері
Санат:Шу су алабы
Меркі (қорған)

**Меркі**  – ерте темір дәуірі қорғаны. Меркі ауылынан оңтүстікке қарай 2 км жерде, Ойтал өзенінің оң жағалауында орналасқан. 2000 ж. Меркі археологиялық экспедициясы (жетекш. А.Досымбаева) ашқан. Қорған диаметрі 80 м, биікт. 10 м болатын топырақ үйіндісінен тұрады. Қорғанның солт.-шығ. жағына ірі қойтастар тізбегі келіп тіреледі. Қойтастардың көлемі 0,6х1,2, ден 1,5×2,3 м болып келеді. Қойтастар тізбегі 500 м-ге дейін созылып жатыр. 

## Сілтемелер
Мужмәл Әт-таварих Ва-л-қисса

«**Мужмәл Әт-таварих Ва-л-қисса**», әңгімелер мен тарих жинағы. Ортағасырлық белгісіз автордың шығармасы. Парсы тілінде 1126 ж. жазылған. Оған мұсылман әулеттері, көне парсы патшаларының тарихы туралы қызықты мағлұматтар енген. Түрік халықтарына байланысты құнды мәліметтер жинақталған. Түрік тайпаларының шығу тегі, билеушілерінің лақаптары (титулы): жікіл «тексин», яғма-боғрахан т.б. туралы баяндалады. Шығармада Жетісу аймағына, Шу мен Талас өңіріне байланысты деректер келтіріледі.

## Дереккөздер

Санат:Парсы тіліндегі шығармалар
Мұқатай обасы

**Мұқатай обасы** – қола дәуірі қорымы. Мойынқұм ауданы, Хантау кенті маңында. 1989 ж. К.Байпақов бастаған экспедиция тапқан. Ондағы тастан жасалған 3 жәшіктің екеуі қазылынып алынды. Жәшіктердің көлемі 1,5××0,45×0,52 м, 1,85×0,85×0,5 м. Бұл жәшіктерге қайтыс болғандар салынып жерленген. Жәшіктер кезінде тонаушылыққа ұшырағандықтан оларда тек қыш-құмыралардың сынықтары ғана қалған. 

## Сілтемелер


Санат:Қазақстан обалары
Алмас Сағымқұлұлы Мұсабеков

**Алмас Сағымқұлұлы Мұсабеков**(1958 ж.т., Байзақ ауданы Кеңес ауылы) – белгілі спортшы, палуан. Самбодан халықаралық дәрежедегі спорт шебері. Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтын бітірген (1981). 1981 – 85 ж. институттың денешынықтыру кафедрасының оқытушысы, 1985 – 87 ж. облысы «Қайрат» ерікті спорт қоғамының жаттықтырушысы, 1987 – 89 ж. Байзақ ауданы тұтынушылар қоғамының спорт жөніндегі нұсқаушысы, 1989 жылдан кәсіпкер, жауапкершілігі шектеулі «Самбо», «Азия-спорт» серіктестіктерінің директоры. Әлем Кубогінің жеңімпазы (Венесуэла, 1984), Еуропа чемпионы (Ленинград, 1986), КСРО чемпионы (1981, 1984), КСРО кубогінің жеңімпазы (1984), Еуропа чемпионатының күміс жүлдегері (1982), КСРО чемпионаттарының бірнеше дүркін жүлдегері. КСРО құрама командасының 13 жыл қатарынан мүшесі болды. Қазақ КСР Жоғ. Кеңесінің «Құрмет» грамотасымен екі рет марапатталған. 

## Дереккөздер


Санат:Қазақ спортшылары
Санат:Қазақстан балуандары
Санат:1958 жылы туғандар
Әлжаппар Мұсаев

‘’’Әлжаппар Мұсаев’’’ (15.12.1920 ж. т., Жамбыл облысы, Шу ауданы Бөлтірік ауылы) – соғыс және еңбек ардагері. 

Ысты руынан шыққан.

Горький қаласындағы зениттік артиллерия училищесін бітірген (1942). 1940 ж. Қызыл Армия қатарына алынып, 1941 – 45 ж. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Сталинград шайқастарына, Орловск – Курск соғыстарына араласып, Тула қаласын жаудан қорғайды. 1946 ж. бейбіт өмірге оралғаннан кейін, құрылыс мекемелерінде жұмыс істейді, қысқаша экон. курстарда оқып, ұзақ жылдар бойы аудан, облыс көлемінде банк қызметінде істейді. Промбанкте, а. ш. банкісінде, мемл. банкте істеген үлгілі қызметі үшін «Мемлекеттік банктің үздігі» атағына ие болады. Мұсаев спортпен айналысуды өмірлік мақсат тұтып келеді. 1991 ж. тоғыз құмалақ ойыны бойынша республика чемпионы атанды. 1992 ж. 42 км 100 м қашықтық жүгіруден болған респ. біріншілікте бірінші орынды иеленді. Қазақстанның спорт шебері. Жазушы Т.Айтбайұлының «Мың бір күн, мың бір түн» (2000) атты кітабының басты кейіпкері, «Қазақ жерінің зиялы азаматтары» (авт. Оралбаев Ж., 2001 ж. «Дәуір») кітабына енген. Отан соғысы орденімен 2 рет, медальдармен марапатталған. Шу ауданының құрметті азаматы. 2001 ж. жас ұрпақты жауынгер және дәстүрлі еңбек рухында тәрбиелеуге қосқан зор үлесі үшін Қазақстан Республикасы Президентінің алғысына ие болған.
## Сілтемелер


Санат:1920 жылы туғандар
Санат:Жамбыл облысында туғандар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Қазақстан чемпиондары
Әлнұр Әлжаппарұлы Мұсаев

**Әлнұр Әлжаппарұлы Мұсаев**(4 қаңтар 1954, Луговой ауылы, Луговой ауданы, Жамбыл облысы, Қазақ КСР) – мемлекет қайраткері, генерал-майор.

## Өмірбаяны
* Ысты руынан шыққан.
* Қазақ политехникалық институтын(1976), КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің Жоғары мектебін (1980) бітірген.
* 1976 – 79 ж. Оңтүстік Қазақстан аумақтық геологиялық басқармасында экономист, аға инженер, 
* 1980 – 86 ж. Қазақ КСР Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің қызметкері, 
* 1986 – 89 ж. КСРО ІІМ Бас басқармасының 8-бөлімі бастығының орынбасары, 
* 1989 – 94 ж. ҚР Ұлттық қауіпсіздік к-ті бөлім бастығының орынбасары, бөлім бастығы, басқарма бастығы, 
* 1994 – 95 ж. ҚР ІІМ-нің Ұйымдасқан қылмыс пен сыбайлас жемқорлықпен күрес бас басқармасының бастығы, 
* 1995 – 97 ж. ҚР Президентінің көмекшісі, ҚР Президентінің Күзет қызметі бастығының орынбасары, 
* 1997 – 99 ж. ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитеті төрағасының орынбасары, төрағасы қызметін атқарды. 
* 1999 – 2003 ж. ҚР Президентін қорғау қызметінің бастығы.

## Сілтемелер


Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қазақстан генерал-майорлары
Санат:КСРО МҚК қызметкерлері
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері
Санат:Қазақстан ҰҚК төрағалары
Айтбай Назарбеков

**Айтбай Назарбеков** (5.6.1922 жыл, Жамбыл облысы, Сарысу ауданы Байқадам ауылы – 29.3.1993 жыл, Алматы қ.) – қоғам қайраткері. 
## Өмірбаяны
* Ысты руынан шыққан.
* Қапланбек ауыл шаруашылық техникумын (1941)
* Алматы Жоғары партия мектебін (1956) бітірген. 
* 1941 – 45 ж. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысты. 
* 1946 – 56 ж. Сарысу ауданы атқару к-тінің хатшысы
* 1956 – 61 ж. Жамбыл ауданы атқару комитетінің төрағасы
* 1961 – 63 ж. Көктерек ауданы партия комитетінің бірінші хатшысы
* 1963 – 65 ж. Шу ауданы атқару комитетінің төрағасы
* 1965 – 83 ж. Мойынқұм ауданы партия комитетінің бірінші хатшысы. Ол Мойынқұм ауданын басқарған жылдары қаракөл қойының саны мейлінше көбейіп, жүгеріден, бау-бақша мен көкөніс түрлерінен аса жоғары өнімдер алуға қол жетісті.

## Қоғамдық қызметі
* Ол 8 – 9 шақырылған Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды. 
## Марапаттары
* "Ленин"
* "Еңбек Қызыл Ту"
* "Қызыл Ту" орденімен
* медальдармен
* Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Той үстіндегі әңгіме

Санат:5 маусымда туғандар
Санат:1922 жылы туғандар
Санат:Саудакентте туғандар
Санат:29 наурызда қайтыс болғандар
Санат:1993 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Сарысу аудандық атқару комитетінің төрағалары
Санат:Жуалы аудандық атқару комитетінің төрағалары
Санат:Қазақстан КП Көктерек аудандық комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Шу аудандық атқару комитетінің төрағалары
Санат:Қазақстан КП Мойынқұм аудандық комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Ту орденінің иегерлері
Санат:Қапланбек ауыл шаруашылық техникумы түлектері
Санат:Қазақстан КП ОК жанындағы Жоғарғы партия мектебі түлектері
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 8-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 9-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері
Аманат Назарқұл

**Аманат Назарқұл** (1959) – суретші. Алматы суретшілер училищесін (1982), Мәскеудегі И.В. Суриков атындағы мемлекеттік суретшілер Академиясының монументальды сыр-шырай факультетін (проф. К.А. Тутевольдің класы бойынша 1991) бітірген КСРО суретшілер Одағының мүшесі. Назарқұл 1991 – 2003 ж. республикалық және халықаралық көрмелерге қатысып, жүлделі орындарға ие болды. Соның ішінде 2000 ж. Алматыда өткен халықар. «Мастер – класс» фестивалінің бірінші жүлдегері атанды. 2001 ж. Астанада жаңадан ашылған «Қазіргі заман музейінде», «Қазақстан Республикасы Президентінің мәдениет орталығында» (2002) жеке көрмелер өткізді. Суретшінің «Скифтер – Кентаврлар» (1997); «Бабалар рухы» (1998); «Үш грация» (1999); «Томирис» (1999); «Азия Бибі» (2000); «Түнгі жолаушы» (2000), «Аралды аңсау» (2000), «Қорқыттың үш бұлағы» (2000) атты шығармалары орындалу стилі жағынан әрқилы болғанмен, жан дүниесінің тынымсыз ізденісін, тысқы дүниемен үйлесімді байланысын білдіретін туындылар өзіндік көзқарасы бар, батыл, тәуекелі мол суреткер. Бұл тұрғыда оның тері өңдеудің көне, далалық технологиясымен байланысты «Таудағы қыз» (1999), «Заратуштра» (2000), «Тәңірі» (2000), «Құс» (2000) сияқты туындылары жоғары бағаға ие болды.

## Дереккөздер
Наманган көшесі

**Наманган көшесі** — Тараз қаласындағы сақталып қалған аты белгілі көшелердің ең көнесі. Оған дейін қала орнында ел қоныстанғанымен олардың орны анық емес. Қоқан ханы Таразды алған соң қазіргі Наманган көшесінің бойына өзбек-тәжік қосындарын орналастырып, «Янги Наманган» деп атайды. Алдымен ол елді мекен ретінде аталса, кейін Әулиеата қаласының бір көшесіне айналады. Тарихи деректер бұл көшенің салынуын 1800 жылдың алғашқы ширегіне жатқызады.

## Дереккөздер
Нарымбай

**Нарымбай қалашығы** (VIII-XII ғғ.) – ортағасырлық қалашық орны, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Байзақ ауданы, Жетібай ауылынан солтүстікке қарай 15,5 км қашықтықта, Тараз–Тегістік тасжолының сол жағында 50 м жерде орналасқан. 

## Зерттелуі
1936 жылы КСРО ҒА Қазақ бөлімшесі мен КСР ҒА Материалдық мәдениет тарихы институтының археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам) ашқан. 1986 жылы Тараз археологиялық экспедициясы (жетекшісі К.М. Байпақов), 2000 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясы (жетекшісі К.М. Байпақов, Д.А. Лобас) зерттеу жұмыстарын жүргізген. 2010 жылы "Археологическая экспертиза" ЖШС ескерткіштер Жинағы экспедициясы (С. Ақылбек, Ш. Құдабаев) зерттеп, құралмен жоспарын түсіріп, координаттарын қайта алған.

## Сипаты
Нарымбай "төрткүл" түріндегі қалаларға жатады. Қазіргі орны бұрыштары төрт тарапқа қараған ромб тәрізді келген төбешік. Шетінен есептегенде көлемі 240 м. Ішкі бөлігі тегіс, құрылыс іздері байқалмайды. Қалашықты барлық жағынан ені 1,5 м, үсті 3-5 м, табандығы кейде 20 м-дей болатын жал қоршап жатыр. Беткейлері еңістеу үйінді жалдың үстінде биіктігі 0,4-0,5 м, орташа ұзындығы 15 м-дей, ені 10 м шамасында мұнара орнының қалдықтары бар. Жалдың сыртқары бөлігінде бұрыш мұнаралары орналасқан. Олар жал бойындағы мұнаралардан көлемділеу. Оңтүстік-батыс және солтүстік-батыс үйінді жалдарда алтыдан, солтүстік-шығыс және оңтүстік-шығыс жалдарда төрттен мұнара орындары бар.
Төрткүл аумағына кіретін қақпа орындары оңтүстік-батыс қабырғаның орта тұсында және солтүстік-батыс қабырғада, солтүстік бұрышқа таман орналасқан. Олар екі жағынан 4 мұнарамен қоршалған. Екеуі дуалда, екеуі сыртқа шығарылған олар бір-бірімен дуалдар арқылы жалғанған. Қақпаның ені – 10 м-ге жуық. Кіретін құрылыстардың ендері: жоғарғы жағы – 25 м, табаны бойынша – 46-50 м, ұзындықтары: жоғарғы жағы бойынша – 40-42 м, табанында – 60 м-ге жуық. Төрткүл ені 10 м, кейбір жерлерде 25 м-ге дейін жететін, тереңдігі 0,8 м-ге жуық ормен қоршалған.
Құрылыс қалдықтарына және табылған заттарға (құмыра т.б. сынықтары) қарағанда Нарымбайды халық VIII-XII ғасырларда мекендеген. Олар егін, мал шаруашылықтарымен, қолөнермен шұғылданған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Шоқан Нәдірбекұлы

**НӘДІРБЕКҰЛЫ Шоқан** (3.1. 1952 ж. т., Жамбыл қ.) – спортшы, Қазақстанның еңб. сің. жаттықтырушысы (1979).

Ысты руынан шыққан.

1972 – 78 ж. Аса а-нда аудандық спорт мектебінде еркін күрестен жаттықтырушы, 1978 ж. облыстық спорт мектебіне ауысады. Көптеген шәкірттері: *К.Ғалиакпаров, Б.Нұрғалиев, Ж.Семізтаев, А.Сүлеев, Ә.Сұлтанбеков, Қ.Құрамаев, Ә.Мұрадов, А.Бекназаров КСРО біріншіліктері мен спартакиадаларында жүлдегерлер атанды*. Халықар. дәрежедегі 4 спорт шеберін дайындады. Ол баулыған *И.Байрамуков* Сидней олимпиадасының күміс жүлдегері, Азия чемпионы. 2002 ж. маусым айында Тараз қаласында Н. атында еркін күрестен респ. жарыс өткізілді.

 
## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Қазақстан жаттықтырушылары
Нәдіров

**Нәдіров** тегі бойынша мынадай кісілер болуы мүмкін:

* Айтқали Нұрышқалиұлы Нәдіров
* Қазым Садықұлы Нәдіров
* Нәдір Кәрімұлы Нәдіров
* Шеріпжан Марупұлы Нәдіров
Нәметбай мешіті

**Нәметбай мешіті** – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басындағы сәулет ескерткіші.

## Орналасқан жері
Жамбыл облысы, Тараз қаласы, Ташкент көшесі, 21.

## Мешіт сипаты
Нәметбай мешітінің ауласы 1897 жылы қалыптасып, онда медресеге арналған үй, тұрғын үй сап түзеген. 1998 жылы мешіттің кіре берісіне жаңа қақпа салынып безендірілді. Қабырғасы сабан араластырылған саз балшықпен сыланған. Бөлме қабырғалары, көк, қызыл, жасыл түстермен безендірілген. Намаз оқитын бөлменің биіктігі 5 м. Бөлменің төбесі мен тіреуіш қызметін атқарып тұрған бағаналар ою-өрнектермен айшықталынған.

## Сыртқы сілтеме
* Жамбыл облысы бойынша Республикалық маңызы бар Тарих және мәдениет ескерткіштерінің тізімі

## Дереккөздер

Санат:Тараз мешіттері
Санат:Тараз сәулеті
Санат:Жамбыл облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Нәрібаев Бекжасар

**НӘРІБАЕВ Бекжасар** (1.1.1943 ж. т., Жамбыл ауданы Амангелді ұжымшары) – *ғалым, дипломат.* Қазақ ұлттық ун-тін бітірген (1968). Биол. ғыл. кандидаты. 1959 – 63 ж. Бетпақдала тәжірибе ст-нда лаборант, 1971 – 79 ж. Қазақ ұлттық ун-тінде аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, 1979 – 80 ж. АҚШ-тағы Калифорния ун-тінде стажер-зерттеуші, 1986 – 87 ж. Қазақ КСР сауда өнеркәсіп палатасы төрағасының орынбасары, 1987 – 91 ж. Қазақ қыздар пед. ин-тында доцент, кафедра меңгерушісі, 1991 – 92 ж. ҚР Сыртқы істер министрлігі Таяу және Орта Шығыс басқармасының 2-хатшысы, 1992 – 99 ж. ҚР-ның Түркиядағы Елшілігінің 1-хатшысы, ҚР Сыртқы істер мин-гінің Мамандар мен оқу орындары басқармасының бастығы, министрліктің Әкімшілік және бақылау департаменті директоры, ҚР Сыртқы істер министрлігінің вице-министрі, 1999 жылдан ҚР-ның Пәкстан Ислам Республикасындағы Төтенше және Өкілетті елшісі. **«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл»** медалімен марапатталған.

## Сыртқы сілтеме
* Алаштың атаулы күні
## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Ниязбек

**НИЯЗБЕК Рафаэль** (24.3.1943 ж.т., Талас ауданы Жданов а.) – *ақын, жазушы.* *Қазақ ұлттық ун-тінің филол. ф-тін бітірген* (1978). 1961 – 63 ж. Талас ауданындағы **«Ленин жолы» ** газетінде қызмет атқарған. 1967 – 71 ж. Қазақ радиосы әдебиет редакциясында, 1971 – 77 ж. **«Жұлдыз» ** журналында әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, 1977 жылдан «Жазушы» баспасында редактор. Соңғы жылдары шығарм. жұмыспен айналысуда. Алғашқы шығарм. қадамын өлең жазудан бастаған Н-тің *«Келер күндер», «Қаратау мен Алатау», «Темірқазық», «Жалын кешкен», «Жер жанары», «Өркен», «Биіктей бер, тауларым», «Жетіген», «Тамұқ отына жанбаған», «Шешендер», «Ичкерия»* атты жыр кітаптары жарық көрді. Ол «Бәйтеректер жел өтінде тұрады» өлеңдер жинағы үшін Қазақстан Жазушылар одағы І.Жансүгіров атынд. сыйлықтың лауреаты атанған. Шешен Республикасының Президенті А. Масхадовтың пәрменімен Н-ке *«Шешендер» және «Ичкерия»* кітаптары үшін Шешенстан Республикасының ең жоғары мемл. *«Ұлт намысы»* ордені мен Шешенстан мемл. сыйлығы берілді. Н. проза саласына да қалам тартқан. Оның «Отағасы», «Қаңтар», «Қызғыш құс» сияқты повестері, «Қызыл үй», «Тас құдай» атты романдары жарияланған. «Тас құдай» романында кеңес өкіметінің ұжымдастыру саясаты, сол кезеңнің ауыр тұрмысы, ашаршылық зардаптары суреттелген. «Тамұқ отына жанбаған» деген шер-дастаны көрнекті мемл. қайраткері *А.Асқаровтың* қызыл империяның кесірлі кесапатына ұшырап, азап шеккен қилы тағдырына арналған. 2002 ж. жарық көрген «Қыдыр ғұмыр» деп аталатын кітабында Д.А. Қонаевтың өмір жолдары өлеңмен суреттелген.

 
## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Александр Васильевич Недогон

**Недогон Александр Васильевич** (4 ақпан 1932 ж. т., Харьков қ.) – *кен инженері*. Қазақ тау-кен институтын бітірген (1956).

1950 – 51 ж. Оңтүстік Қазақстан геол. партиясының коллекторы.

1956 – 60 ж. Мырғалымсай шахта басқармасының кен шебері, телім бастығы

1960 – 63 ж. Ащысай полиметалл комб-ның *«Батыс» кенішінде телім бастығы,* бас инженердің кен жұмыстары жөніндегі орынбасары,

1963 – 92 ж. «Ақсай» кен басқармасының директоры, **«Қаратау»** өндірістік бірлестігінің бас инженері, бас директоры,

1992 – 94 ж. *«Қаратау» акцион. қоғамының вице-президенті болды.* Еңбек Қызыл Ту орденімен 2 рет, медальдармен, Қазақ КСР Жоғ. Кеңесі Президиумының Құрмет грамотасымен марапатталған. 20-дан аса ғыл. кітаптардың авторы, 14 жаңалық ашқандығы жөнінде куәлігі бар.
 
## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Санат:Харьковте туғандар
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Қазақ тау-кен металлургия институты түлектері
Санат:4 ақпанда туғандар
Санат: 1932 жылы туғандар
Немістер қоғамы

**НЕМІСТЕР ҚОҒАМЫ** – облысығы немістер диаспорасының қауымдастығы. 1989 ж. құрылған. Президенті – Е.В. Шефер. Ұйымның басты мақсаты – *немістердің ұлттық мәдениетін, салт-дәстүрлерін, тілін өркендету және неміс тұрғындарына әлеум. көмек көрсетуді ұйымдастыру.* Тараз қ-нда Н. қ-ның атсалысуымен неміс мәдениеті орт-ғы. неміс жастары клубы, кәсіпкер немістер клубы, неміс кітапханасы ашылды. Н. қ. неміс жастарын Германияда оқытуды көздейтін **«Графис»** бағдарламасын жүзеге асыруға белсене атсалысады. Облысы және Тараз қ. көлемінде өткізілетін мәдени іс-шараларға қызу араласады. 
 
## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Ноғайбай (Жамбыл облысы)

**Ноғайбай** — Жамбыл облысы Қордай ауданындағы ауыл, ауылдық әкімшілік округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қордай ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 17 км жерде, Ырғайты өзенінің аңғарында, бетеге, сұлыбас аралас тау шалғыны өскен, қоңыр, қызғылт қоңыр топырақты қоңыржай ылғалды тауаралық агроклиматты белдемде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1993 жылға дейін "Ырғайты" деп аталып келген. 1964-1997 жылдары Кенен Әзірбаев атындағы қой өсіретін кеңшардың орталығы болып келді. Оның негізінде 1997 жылдан Ноғайбайда өндірістік кооператив, ЖШС және шаруа қожалықтары құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, ауыл шаруашылығы колледжі, клуб, кітапхана, сауда орталығы, отбасылық-дәрігерлік амбулатория, т.б. мекемелер бар.  

## Дереккөздер

Санат:Қордай ауданы елді мекендері
Нушиби

**Нушиби** (Нушбе) — Батыс Түрік қағанатындағы **«он оқ тайпаның»** бір бөлігі. Н. одағы бес тайпадан тұрып, олар Шу өз-нен Қаратауға дейінгі жерлерде мекендеген. 

Қытай деректерінде Н. одағына *азғыр, қасо, барсхан, азғыр (нушуқ), қасо (шопан) тайпалары енген*. Н-лерде тайпаның аты оның билеушісінің және лауазымымен қатар айтылған. Сонда Н-дің бес тайпасының аты, билеушісі мен оның лауазымы былайша айтылады. 

*1. Азғыр – Күл – еркін; 2. Қасо – Күл – еркін; 3. Барсхан – Ғон ашбар – еркін; 4. Азғыр – Нижұқ – еркін; 5. Қасо – Шопан – еркін*.

Азғырлар мен қасолар Батыс түрік қағанатындағы ең күшті және көп санды болғандықтан, олар қағанатта екі-екіге бөлінген. Н. тайпалары 7 ғ. басында Батыс түрік қағанатындағы ықпалды тайпа болды. 

Олар 612 ж. Тон Жабғу ханды қолдап билікке әкелген. Ышбар Төліс шад тұсында дулулармен бірігіп, 635 ж. қағанатта реформа жүргізуге атсалысады да, Н. одағындағы бес тайпаның бектері (еркіндері) бір-бір жебе алады. 

Ол – әскери-атқарушы биліктің символы және Ашина әулетінің шад дәрежесімен бірдей, тең деген мағына берген.

## Сыртқы сілтеме
* НУШИБИ 
## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"
Мартен пеші

**Мартен пеші** (француз металлургі **П.Мартеннің** (*1824 — 1915*) есімімен аталған) — шойын мен болаттың сынықтарынан химиялық құрама мен сапасы алдын-ала белгіленген болат өндіруге арналған регенераторлы пеш. Алғашқы М. п. **1864 ж.** Францияда салынған. М. п-нің құрылымы **үстіңгі** және **астыңғы құрылыстар** деп аталатын екі бөліктен тұрады. 
* Оның **үстіңгі құрылысында** (5 — 7 м биіктікте орналасқан) жұмыс кеңістігі, ауа мен газ арналары және бүркеніштері орналасады. 
* **Астыңғы құрылыста** пеш табанынан төмен орналасқан қож ұстауыштар, регенератор саптамалары мен камералары, клапандар және бас түтін жолы бар.
Бұл пештің жұмысы жылуды жаңғырту принципіне (яғни түтін жылуға және онда жағылатын отын мен ауаны алдын-ала қыздыруға) негізделген. Пешке енетін ауа мен газдың температурасы *1100 — 1200С* шамасында болады. Пештен шыққан түтін жаңғыртқыш саптамаларын *1400С-қа* дейін, ал астыңғы бөлігін *1200С-қа* дейін қыздырады. М. п-нің **орнықты** және **тербелмелі** түрлері бар. 
Тербелмелі пеш фосфоры мол (1,6 — 2,0%) болат қорытуға пайдаланылады. 
Отқа төзімді пеш қаламасының құрамына сәйкес мартен процесі **негіздік** (магнезит, хромды магнезит кірпішінен қаланған) және **қышқылдық** (динас кірпішінен, кварц құмынан қаланған) болып екіге бөлінеді. М. п-нің жоғары температурада жұмыс істейтін бөліктері үнемі салқындатылып тұрады. Неғұрлым көп қолданылатын негізгі процесс іс жүзінде кез келген шикі құрамдық материалды, соның арасында фосфоры мен күкірті мол материалды қолдануға мүмкіндік туғызады. Қышқылдық процестің негізгі процестен айырмашылығы (артықшылығы) сонда, одан газ бен бейметалл кірінділері аз және мех. қасиеттері неғұрлым жоғары болат алуға болады. Шикіқұрамның металл бөлігі шойыннан (қатты не сұйық түрінде) және болат сынықтарынан тұрады, бұлардың әрқайсысының үлесі сол ауданның жағдайына және қорытылған болаттың сортына байланысты 100%-ға дейін өзгеруі мүмкін. Пеште шикіқұрам балқиды, ондағы көміртек, кремний, марганец мөлшері азаяды, қажетсіз қоспалардан (күкірт, фосфор) арылтылады, жетіспейтін элементтер енгізіледі. Пештегі температура металдың сұйық күйде болуын қамтамасыз етуі тиіс, балқыту соңында ол *1600 — 1650С-қа* жетеді. Шойын қоспаларын толықтыру үшін жетіспейтін оттек пешке темір кенін не отқабыршақ қосу немесе металды тех. оттекпен үрлеу арқылы беріледі. Болат қорытуда мартендік әдістің орнына біртіндеп конвертерлік әдіс көбірек қолданылуда. Қазақстанда мартен болаты скрап-процесі бойынша жұмыс істейтін алғашқы металлург. з-т Теміртау қаласында салынды (**1944**). Мұнда болат сыйымд. *35 — 90 т-лық* М. п-теріндe қорытылды.** Қазақстан магниткасы** — Қарағанды металлургия комбинатындa (**1997 жылдан “Испат-Кармет”**) ауыр жүк таситын автомобильдердің жақтауларына қажет аса берік лонжерон болаттан балқытылады. Болаттың оттегі аз және оттек төмен маркаларынан қазіргі таңда ақ қаңылтыр және сортты илем алу, сондай-ақ, электртех. болат алу, т.б. технологиялар игерілген. М. Шоқаев

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы", 6 том
 

Өндірістік пештер
Қамысты (көл)

**Қамысты** – Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданындағы тұзды көл. Теңіз деңгейінен 128,1 м биіктікте жатыр. 

## Гидрографикасы
Аумағы 5,3 км2, ұзындығы 4,5 км, енді жері 1,9 км, жағалау бойының ұзындығы 11,2 км. Жайпақ жағалауларында қамыс шоғыры өскен. Көл түбіне тұнба шөккен. Негізінен еріген қар және грунт суларымен толысады. Мал суаруға жарамсыз. Алабы толығымен дерлік жыртылған.

Санат:Мағжан Жұмабаев ауданы көлдері
Қамысты (Камышлово)

**Қамысты**, *Камышлово* — Қамыстысай сайындағы тұзды көл. 

## Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданы Булаев қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 14 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 118,7 м биіктікте. 

## Гидрографикасы
Аумағы 13,9 км 2, ұзындығы 8,3 км, енді жері 2,1 км, жағалау бойының ұзындығы 21,4 км. Суы тұзды, жағалауы жайпақ. Алабының басым бөлігі жыртылған. Кейбір жерлерінде шоқ қарағай орманы кездеседі.

Санат:Мағжан Жұмабаев ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы көлдері
Санат:Тұзды көлдер
Арал-Сарыбұлақ су құбырын пайдалану басқармасы

**Арал - Сарыбұлақ су құбырын пайдалану басқармасы** – мемлекеттік коммуналдық кәсіпорын. 1986  жылы  құрылған. Су құбырының алғашқы кезегі – Бердікөл су тартқысы 1985  жылы  пайдалануға берілді. Қосаман су тартқысы 1993  жылы  іске қосылды. Арал және Қазалы аудандарының халқын ауыз сумен қамтамасыз етеді. Су құбырының ұзындығы 345 км. Екі су тартқыда 12 су көтергіш сорап  станциясы , хлорлау қондырғылары, 38 ұңғыма жұмыс істейді. Сорап стансаларының қуаты тәулігіне 275 мың3. Қосаман су тартқысындағы бөгеннің сыйымдылығы 2 мың3, Бердікөл су тартқысындағы бөгеннің сыйымдылығы 2600 мың3.

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”,

Санат:География
Санат:Арал
Қамыс-Самар көлдері

**Қамыс-Самар көлдері** – Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданы аумағындағы су айдындары. Теңіз деңгейінен 6 м төмен жатыр.

## Гидрографикасы
Бірнеше көлдерден тұратын Қамыс-Самар көлдерінің жалпы аумағы 8 км2-ге жуық. Ірі көлінің аумағы 5,17 км2, ұзындығы 7 км, енді жері 1,6 км, жағалау бойының ұзындығы 43,3 км. Көлдерге Қараөзен өзенінің оң саласы құяды.

## Жағалау сипаты
Пішіні күрделі, жағалауы жайпақ келген. Алабының бозғылт қоңыр топырағында қамыс, құрақ аралас шабындық шөптесіндер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Жаңақала ауданы көлдері
Аралтұз

**Аралтұз** — Қызылорда облысында, Арал ауданында тұз өндірумен айналысатын кәсіпорын. Алғаш 1925  жылы  тұз қазатын «Соль» артелі ретінде құрылды, 1927  жылы  «Сольтрест» мемлекеттік кәсіпорнына айналды. 1958  жылы  «Сульфатпен» (1932) қосылып, «Аралсульфат» болып аталды. Комбинатта тұз қазу, тұз өңдеу, тұз қаптау және қалталау, тұз  жылы, механика, жылу, электр, құрылыс, автотрактор, қосалқы шаруашылық цехтары жұмыс істейді. Жылына 600–650 мың  тонна аралығында тұз қазу, тасу, түсіру жұмыстары жүргізіледі. Комбинатта 1928 жылы  ұзындығы 53 км. Арал-сульфат тұз  жылы  құрылысы басталып, 1932  жылы  аяқталды. 1991 жылы  жылына 620 мың тонна тұз ұсақтайтын «тұз майдалау» цехы іске қосылды. 1993  жылы «Аралтұз» АҚ болып қайта құрылды. 2013 жылы осы заманға сай жабдықталған цех ашылды.  Жылына 130 000 тонна йодталған ас тұзы өндіріледі. Тұзды йодтау үшін йодты Алматыдан сатып алады. 1 тонна тұзға 63 грамм йод қосылады. Комбинаттың тұз өнімдері халықаралық стандартқа сай, жоғарғы сапа сертификатына ие. Комбинат өнімдерді Түркия және ТМД елдеріне экспортталады.

## Иелері мен басшылығы
2018 жылғы тамыздағы жағдай бойынша компанияның 100% акционері «Соляная индустрия» ЖШС болып табылады.
* Директорлар кеңесінің төрағасы — Абылай Ғабжалилов
* Директорлар кеңесінің мүшесі — Дәурен Мұқашев (бір мезетте «Соляная индустрия» ЖШС директоры)
* Президент — Айдынбек Тауасаров

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* 

Санат:Арал
Санат:Алматы компаниялары
Санат:Арал ауданы
Қамыстыәйет

**Қамыстыәйет**,   – Тобыл алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ресейдің Челябі облысы және Қазақстандағы Қостанай облысы Денисов және Бейімбет Майлин аудандары жерімен ағады. Жалпы ұзындығы 145 км, Қазақстандағы ұзындығы 85 км.

## Бастауы
Бастауын Ресейден (Қарталы ауданы жерінен) алып, Әйет өзеніне оң жағынан құяды. Өзен сағасы Аршаглы-Аят өзенінің оң жағалауынан 16 км қашықтықта орналасқан.

## Гидрологиясы
Су жиналатын алабы 2990 км². Қамыстыәйеттің жалпы ұзындығы 40 км болатын 9 саласы бар. Орта ағысындағы өзен арнасының жағалаулары жарқабақты тік келген, Әйет өзеніне құяр тұста арнасы кеңейіп, жайылма құрайды. Өзеннің суы қарашаның 2-жартысында қатып, сәуірдің 1-онкүндігінде ериді. Суын шаруашылыққа пайдаланады.

## Су реестрінің мәліметтері
Ресей мемлекеттік су тізілімінің мәліметі бойынша Ертіс су алабы өңіріне жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — Тобыл өзені бастауынан Увелька өзенін қоспағанда, Үй өзенінің құйылысына дейін. Өзен саласы — Тобыл, өзен алабы — Ертіс.

Ресей су ресурстары федералды агенттігі дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша:
* Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 14010500212111200000454
* Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 111200045
* Су алабының коды — 14.01.05.002
* ГЗ томының нөмірі — 11
* ГЗ бойынша шығарылуы — 2

## Сыртқы сілтемелер
* Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі 

## Дереккөздер

Санат:Ресей өзендері
Санат:Бейімбет Майлин ауданы өзендері
Санат:Денисов ауданы өзендері
Санат:Тобыл су алабы
Арал флотилиясы

**Арал флотилиясы**, 1847 – 88  жылы  Арал теңізінде қызмет атқарды. 19-ғасырдың ортасында Ресей патшалығы Орта Азия хандықтарының, Арал теңізі мен Әмударияның шекараларына жақындай түсуі бұл өңірде порттар салып, Арал флотилиясының құрылуына әкелді. Ең алғашқы әскери «Николай» шхунасы 1847  жылы  Орынборда құрастырылып, Сырдарияның жоғары ағысы арқылы Райым бекінісіне жеткізілді. 1847  жылы  20 тамызда  шхуна Хиуа бекінісі жаңа қаланы алу шайқасына қатысты. 1848  жылы  Арал теңізін зерттеу лейтенант А.Бутаков пен прапорщик Поспеловке жүктелді. Олар сапарға «Николай» және «Константин» (1848) шхуналарымен шығып, Хиуа хандығына қарайтын Аралдың  оңтүстік  жағалауы мен Әмудария жағалауларын зерттеді. 1850  жылы  Швейцарияда Маталь зауытында теңізде де, өзенде де жүзетін «Перовский» кемесі мен Обручев баркасы жасалды. 1852  жылы  олар Сырдария жағалауына жеткізіліп, 1853  жылы  ақпанда суға түсірілді. 1853  жылы  5 маусымда «Перовск» кемесі Ақмешітті алуға қатысты. 1856  жылы  5 маусымда Бутаков баржамен Әмудария арқылы Қоңыратқа жетті. 1873  жылы  Хиуа жорығына 2 кеме, 3 баркас қатысты. Жалпы Арал флотилиясының құрамында 4 кеме («Самарқанд», «Арал», «Ташкент», «Сырдария»), 11 баркас, 10 баржа және бес сал болды. 1877 – 78  жылы  кемелер 4 телім  (Қазалы – Перовск, Перовск – Чинар, Қазалы – Қосарал және Қосарал – Николай аралы) аралығында адам, жүк тасымалдады. 1888  жылы  «Самарқан» кемесі Перовск қаласы жанында суға батып кетті. 1882  жылы  26 қазанда генерал-адъютант Черняев Арал флотилиясын тарату туралы комиссия құрды. 1883  жылы  7 сәуірде комиссия флотилияны жойды. Арал флотилиясының орнына 1888  жылы  Әмудария флотилиясын құрылды.

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, I-том

Санат:Арал теңізі
Арал халық театры

**Арал халық театры**, Нұртуған атындағы – Арал қаласындағы мәдени-сахналық мекеме. Алғаш ауданы мәдениет үйі жанынан драма үйірмесі ретінде құрылып, 1972 жылы Қазақстан мәдениет министрлігінің шешімімен «Халық театры» атағын алған. Үйірме алғашқы кездерде шағын спектакльдермен сахна шымылдығын ашса, кейін драма, комедия, трагедия күрделі шығармаларды қойды. Театр жылы М.Отарбаев, Ә.Маханов. Қазақстан халық артисі Қ.Сұлтанбаев осы театрда еңбек жолын бастаған.

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, I-том

Санат:Қазақстан театрлары
Санат:Арал
Санат:Арал ауданы
Арал халықтық Қазанғап атындағы домбыра оркестрі

**Арал халықтық Қазанғап атындағы домбыра оркестрі** – алғаш құрамында 10-15 музыкант-домбырашы бар үйірме болып Арал қаласында құрылған.

20-ғасырдың 50-жылдары  ауданы мәдениет үйі жанынан оркестр болып қайта құрылды. Онда Қ.Ілиясов, Ә.Сұлтанов, Ш.Шәріпов, Ә.Әденов, М.Отарбаев, А.Мәдединов, т.б. өнер көрсетті. Бұлар Арал өңірінде кеңінен тараған Қазанғап, Жаңаберген, Кәрібоз, Дәріғұл Өмірқұлұлы, Жансүгір шығармаларын орындаған. 60  жылы  оркестр ұжымында 40-тан астам адам болды.

Оркестр репертуарында: 
* Құрманғазының «Адай»
* Дәулеткерейдің «Қосалқа»
* Қазанғаптың «Көкіл», т.б. күрделі күйлер болды. 
Бұл жылдары оркестр құрамында: дирижер – Ө.Спанов, бас домбырашы – Арзымбек, қобызшы – Шайхслам, бас қобызшы – Әмірадин, баяншы – Әскербек, домбырашылар: Д.Әлқуатов, Т.Боқаев, Ә.Жылқыбаев, Қ.Жақсыбаев, А.Қуанышбаев, Қ.Жармағамбетов, Н.Оспанов, С.Смағұлов болды. 1967  жылы  8 мамырда «Халық оркестрі» атағына ие болды. Оркестр бірнеше аудандық,  облыстық , республикалық байқауларға қатысып, жүлделі орындарды иеленген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан оркестрлері
Санат:Арал ауданы
Қамыстыбөрілі

**Қамыстыбөрілі** – Қарасор көлі алабындағы көл.

## Географиялық орны
Қостанай облысы Әулиекөл ауданы Қоскөл ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 4 км жерде, теңіз деңгейінен 214 м биіктікте жатыр.

## Гидрографикасы
Аумағы 3,8 км2, ұзындығы 3,1 км, енді жері 2,8 км, жағалау бойының ұзындығы 11,4 км. Қар және жауын-шашын мол жылдары шығысындағы шағын көлмен бірігіп кетеді. Шарасында жыл бойы су жатады. Қарашада суы қатып, сәуірде ериді.

## Жағалау сипаты
Пішіні дөңгелек көлдің жағалауы жайпақ, қамыс, құрақ өскен.

Санат:Тобыл су алабы
Санат:Әулиекөл ауданы көлдері
Петр Михайлович Артемов

**Артемов Петр Михайлович** (1919  жылы  туған Ресей, Архангельск  облысы  Каргополь ауданы) – Кеңес Одағының Батыры (24.3.1945). 1941  жылы  Одесса жаяу әскер училищесінде оқып жүрген кезінде Қызыл Армия қатарына шақырылды. 1944  жылы  маусымның басында Артемов атқыштар батальоны құрамында Ковель қаласының батысындағы Пародубы станциясы ауданында орналасқан жаудың күшейтілген шебін бұзуға қатысты. Батальонға Батуған Буг өзенінен өтіп, плаңдарм жасауға және оны дивизияның негізгі күші жеткенше ұстап тұру міндеті жүктелді. Бұл тапсырманы Артемов батальоны абыроймен орындап шықты. Жаудың 85 солдаты мен офицері тұқынға алынып, Забережное станциясындағы немістердің негізгі күшін жойған жауынгерлер оны негізгі күш келгенше ұстап тұрды. Осы сұрапыл шайқаста батальон командирі, капитан Артемов ерекше ерлік көрсеткен. Соғыстан кейін полковник Артемов Қызылорда  қаласында  еңбек етті.

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, I-том

Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Нәдия Артықбаева

**Артықбаева Нәдия** (19.2. 1944  жылы туған, Қазалы ауданы Әйтеке би кенті) – әнші. Қазақстанның еңбек сіңірген артисті (1998).Қазақ эстрада студиясының алғашқы түлектерінің бірі. Алматыдағы Театр және кино институтын (қазіргі Қазақ ұлттық өнер академиясы) бітірген (1997).  Ғ. Құрманғалиев пен Р.Қаныбаеваның шәкірті. 1970 жылдан «Қазақконцерт» бірлестігінде еңбек еткен. Оның орындауында: О.Шораяқтың «Әділ іс», Т.Ізтілеуовтың «Күн туса, нұр қашады айдындағы», Нұртуғанның «Би болмас белін жалпақ буғанменен» термелері мен халықтың «Балапан қаз», «Абайкөк», «Қарғам-ау», «Ахау құмған-ай», «Замандас», «Ой Алтай» әндері Қазақ радиосының «Алтын қорына» жазылып алынған. Түркияның Риза қаласында  өткен «Чай» фестивалінде лауреат атанды.

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, I-том

Санат:Тұлғалар
Қамыстыбұлақ

**Қамыстыбұлақ** – Жусандала даласының шығыс бөлігіндегі қыстау. Жамбыл облысы Қордай ауданы Алмалы қыстауының солтүстік-батысында 23 км жерде орналасқан. Қыстау жонды жалдардың бойында, теңіз деңгейінен 600 – 650 м биіктікте. Батысында Құрғақшолақ қыстауы мен Қызылқайнар бұлағы, оңтүстікнде Қосқат құдығы орналасқан. Сұр, сұрғылт қоңыр топырақ жамылғысында сұр жусан, қылқан боз, қоңырбас, күйреуік, арпабас, т.б. өседі.

## Сілтемелер
*Жамбыл облысы
*Қыстау

## Дереккөздер


Санат:Жамбыл облысы географиясы
Қамыстыкөл

**Қамыстыкөл** – Қаракөл көлінің солтүстік-шығысындағы тұзды тұйық көл.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Шалқар ауданы Қаратоғай ауылының оңтүстікiнде 25 км жерде орналасқан. Шетырғыз өзенінің аңғарында. Теңіз деңгейінен шамамен 195 м биіктікте жатыр.

## Гидрографикасы
Аумағы суы мол жылдары 6,5 км2, қуаңшылықта 5 км2, ұзындығы 4 км, енді жері 1,8 км. Жауын-шашын және жер асты суларымен толысады. Қарашаның аяғында суы қатып, наурыздың аяғында ериді.

## Жағалау сипаты
Солтүстік бөлігі жарлы, оңтүстік жайпақ келген. Қамыстыкөлдің шығысында Бақакөл көлі, оңтүстігінде Қарамұрын төбесі, батысында Жаркөл қонысы орналасқан. Мал суаруға пайдаланылады.

Санат:Шалқар ауданы көлдері
Санат:Ырғыз су алабы
Әлия Арысбаева

**Арысбаева Әлия** (1948  жылы туған, Сырдария ауданы) – актриса, Қазақстанның еңбек сіңірген артисті (1990).

## Өмірбаяны
Алматы консерваториясын (қазіргі Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы) бітірген. 

1968 жылдан қазіргі Н. Бекежанов атындағы музыка драма театрында еңбек етеді. 

1991 – 2003  жылы  Талдықорған  қаласындағы Б. Римова атындағы драма театрының артуғаны болды. 

## Рөлдері
Ақтоқты ( Ғ. Мүсіреповтың «Ақан сері – Ақтоқты»), Майра (Ә.Тәжібаевтың «Майра»), Луиза (Ф.Шиллердің «Зұлымдық пен махаббат»), Ажар (С.Жүнісовтің «Ажар мен ажал»), Айтолқын (С.Адамбеков «Жесірлер»), Зияда (С.Балғабаевтың «Біз де ғашық болғанбыз»), т.б. рөлдерді сомдады.
Қамыстыкөл (сор алқабы)

**Қамыстыкөл** – Аралсор көлінің солтүстік-шығысындағы сор алқабы. Сарыөзен өзеннің аңғарында. Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданы Нұрсай ауылының оңтүстік-шығысында 15 км жерде орналасқан. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 20 км-ге созылып жатыр, енді жері 8 км шамасында. Шығысында Төркесор, оңтүстігінде Бояр, батысында Аралтөбе сорлары жатыр. Көктемде еріген қар, жауын-шашын суларымен толығады, жазда тартылып батпақты сорға айналады. Батпақты жерлерінде қамыс өседі. Сор етегінде Жұмыр, Бөгет, Ақкөлмек қыстаулары орналасқан.

## Сілтемелер
*Батыс Қазақстан облысы
*Батпақ

## Дереккөздер


Санат:Сорлар
Сабыр Шәймерденұлы Арыстанбаев

**Сабыр Шәймерденұлы Арыстанбаев** (9 мамыр 1932, Шиелі кенті) — инженер-гидротехникалық Қаз КСР-нің еңбек сіңірген гидротехнигі (1976). Алматы қаласындағы ауыл шаруашылық (Қазақ ұлттық аграрлық университеті) институтын бітірген (1953). 1962–1965 жылдары Қызылорда су құрылысы мекемесінде бөлім бастығы, 1965–1966 жылдары  КСРО Су шаруа министрлігінің жобалау-ізденіс экспедициясының бас инженері, 1967–1991 жылдары облысы су шару мекемесінің бас инженері, бастығы болды. Арыстанбаев облысы Су шаруашылығын автоматтандыру және механикаландыруды іске қосу, мелиорация жүйені пайдалану тиімділігін арттыру, т.б. ауыл шаруашылық жұмыстарына зор үлес қосты. «Еңбек Қызыл Ту», Халықтар достығы ордендерімен және медальдармен марапатталған. Қызылорда облысының құрметті азаматы (2013).

## Дереккөздер
Қамысты мұнай-газ кен орны

**Қамысты мұнай-газ кен орны** — Атырау облысы Исатай ауданында, Атырау қаласынан батысқа қарай 80 км жерде орналасқан. Құрылымы 1960 жылы сейсмикалық барлау (шағылысу толқындары әдісімен) және құрылымдық бұрғылау арқылы анықталған. Іздестіру және барлау-бұрғылау жұмыстары 1962 жылы басталып, сол жылы кен орны ашылады. Барлау жұмыстары 1975 жылы аяқталған. 

## Геологиялық құрылымы
Тектоникалық тұрғыдан кен орны – үш қанатты тұз күмбезді. Төменгі бор, ортаңғы юра және пермь-триас шөгінділері мұнайлы. Төменгі бор қабатында 3 мұнайлы, 2 газ-мұнайлы горизонт, ал ортаңғы юра шөгінділерінде 9, пермь-триаста 2 мұнайлы горизонт бар. 

## Жатыс сипаты
Горизонттардың тереңдігі 199 – 783 м. Шоғыр түрі – қабаттық, күмбезді және тектоникалық қалқаланған қабаттық. Өнімді горизонттар терригендік шөгінділерден түзілген. Коллектордың ашық кеуектлігі 21-27%, өткізгіштігі 0,140-1,699 мкм2. Мұнайға қаныққан қабаттың қалыңдығы 3,2-14,4 м, мұнайға қаныққандық коэффициенті 0,75 – 0,84. Бастапқы қабаттық қысымы 2,38 – 8,03 МПа, температурасы 20-40°С. 

## Тығыздығы, құрамы
Мұнайдың тығыздығы 0,812-0,919 г/см3 шамасында өзгереді. Оның құрамында 0,05-0,9% күкірт, 1,5-4,92% парафин, 0,06-4,6% асфальтендер, 1,85-17,5% силикагелдік шайырлар бар. Газ құрамы 38,56-78,8% метаннан, 10,28-25,26% этаннан, 3,32-19,52% пропаннан тұрады. Шоғыр режимі – су қысымды. Хлоркальций типті қабат суларының тығыздығы 1,16-1,2 г/см3, минералдылығы  252,8-290,4 г/л. Кен орны игерілуде.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Атырау облысы кен орындары
Санат:Қазақстан газ кен орындары
Жүсіпбек Арыстанов

**Арыстанов Жүсіпбек** (1904, қазіргі Сырдария ауданы, Қараөзек станциясы – 1993, Алматы) – қоғам қайраткері, жазушы. 1918 жылдан 1920 жылға дейін әуелі Қызылордадағы, одан соң Ташкенттегі балалар үйінде тәрбиеленген. Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мәдениет қайраткері. Мәскеудегі Шығыс еңбекшілерінің коммунистік университеттін (1925), Қызыл профессура институтын бітірген (1933). 1918 – 20  жылы  әуелі Қызылордада, кейін Ташкентте балалар үйінде тәрбиеленген. Сырдария  облысы  кеңес-партия мектебінде оқып, білім алған. 1925 – 26  жылы  «Ақ жол» газеті редакторының орынбасары, 1926 – 27  жылы  Жетісу губерния кеңес-партия мектебінің директоры, 1927 – 28  жылы  Орта Азия мемлекеттік университеттінде (САГУ) оқытушы, 1935 – 36  жылы  Қазақтың марксизм-ленинизм институтты директорының орынбасары және бас редактор қызметтерін атқарған. Кейін БК(б)П Қазақстан Өлкелік комитеті бөлім меңгерушісінің орынбасары, «Қазақстан коммунисі» журналы редакторының орынбасары, «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінің жауапты хатшысы болды. 1934  жылы  Қазақ ОАК мүшелігіне, 1937  жылы  Қазақстан К(б)П ОК мүшелігіне және ОК-нің бюро мүшелігіне кандидат болып сайланған. Ленин орденімен, медальдармен және Құрмет грамоталарымен марапатталған.

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, I-том

Санат:Тұлғалар
Қамысты полиметалл кен орны

**Қамысты полиметалл кен орны** - Шығыс Қазақстан облысының Шемонаиха ауданы Шемонаиха қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 8 км жерде, Кенді Алтайдағы алей антиклинорийінің оңтүстік-батыс қанатында орналасқан. Кен орнын Т. Жәутіков, Э.С. Пономарев, Г.Д. Ганженко, М.Тойбазаров, т.б. геологтар зерттеген. 

## Геологиялық құрылымы
Кен орнында ерте девонның кварц-хлоритті, кварц-альбит-эпидотты тақтатастары және олардың үстіне үйлесімсіз бүркелген төменгі – жоғарғы девонның базальт-риолиттік формациясының жанартаулық шөгінді түзілімдері таралған. Жанартаулық шөгінді тау жыныстары көптеген жоғарғы девондық қышқыл және негізгі құрамды субжанартаулы интрузиялармен қиылған. Олар геологиялық қимада силл тәрізді пішінімен ерекшеленеді. Кен орны батыс және солтүстік-батыс жағынан Змеиногорск кешенінің (С3 – Р1) гранитоидтарымен жиектеледі. Кен орнындағы кен денелері түзу бойымен созылған Қамысты синклинальдық құрылымында орналасқан. 

## Жатыс сипаты
Кен шоғырларының ұзындығы 300 м-ден 1080 м-ге дейін, ені 90 м-ден 270 м-ге дейін, ал қалыңдығы 4-15 м, кейде 40 м-ге дейін жетеді. Кен орнында негізгі кен шоғыры және бірқатар ұсақ линзалар мен кен денелері кездеседі. Негізгі кен шоғырының пішіні күрделі. Кентастың полиметалды және мысты-мырышты екі түрі кездеседі. Полиметалды кендер алтыны бар барий-полиметалды және колчеданды-полиметалды болып екі минералдық түрге ажыратылады. 

## Минералдары, құрамы
Мысты-мырышты кендер колчеданды-мысты-мырышты, мысты-колчеданды және күкіртті-колчеданды болып үш минералдық түрді құрайды. Негізгі бағалы құраушылары – мыс, қорғасын, мырыш, серіктестері – пириттік күкірт, барий, алтын, күміс. Пайдалы қосындылары – кадмий, висмут, сынап, селен, молибден, ал зияндылары – күшәла және сүрме.

## Дереккөздер

Санат:Шығыс Қазақстан облысы кен орындары
Санат:Полиметалл кендері
Қайырбек Асанов

**Қайырбек Асанов** (19.2.1945 жыл, Сырдария ауданы) – ақын. Қызылорда облысы, Тереңөзек ауданындағы бұрынғы «Қызыл орақ» қазіргі Асқар Тоқмағамбетов ауылында дүниеге келген.

* ҚазМУ-дың журналистика факультетін бітірген (1973). 
* 1973 – 80 жылы «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас алаш») газетінде әдеби қызметкер, жауапты хатшының орынбасары, бөлім меңгерушісі
* 1980 – 94 жылы «Қазақ әдебиеті» газетінде жауапты хатшының орынбасары, жауапты хатшы
* 1994 – 95 жылы «Заман – Қазақстан» газетінде бас редактордың бірінші орынбасары
* 1996 – 97 жылы Қазақстан Жазушылар одағы жанындағы әдеби қордың директоры
* 1997 – 2000 жылы Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі Дипломатиялық академиясының бөлім меңгерушісі
* ҰҚК-нің «Отан» журналының бас редакторы болды.  
* Қазақстан Республикасы Жоғарғы  Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған.
## Жетістіктер
Абайдың 150 жылдық мерейтойына арналған жыр мүшәйрасында ынталандыру сыйлығын иемденсе, жыл сайын өткізілетін Абай оқуларының 2003 жылғы жүлдегері атанып, Алматы қаласы әкімінің Құрмет Грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:19 ақпанда туғандар
Санат:1945 жылы туғандар
Санат:Сырдария ауданында (Қызылорда облысы) туғандар
Санат:Қазақстан ақындары