open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бөкей Ағарту Институты

**Бөкей Ағарту Институты** — мұғалімдер даярлауға арналған жоғары оқу орны. 1920 жылы Ордада ұйымдастырылған. Алғаш 22 тыңдаушы қабылданды. Олардың кәсіби білім алуына қажетті оқу базасы мен білікті ұстаз кадрлар жеткілікті болды. Бөкей ағарту институтында 11 оқытушы, оның ішінде 6 жоғары білімді оқытушы болды. Оқу ана тілінде жүргізіліп, орыс тілі пән ретінде ғана оқытылды. Бөкей ағарту институты 1923 жылы педагогикалық-техникалық училище болып қайта құрылды.
## Дереккөздер
Науша Мырзагерейұлы Бөкейханов

**Науша Мырзагерейұлы Бөкейханов** (1870, Батыс Қазақстан облысы Жәнібек ауданы — 1944) — домбырашы, күйші, қазақ ұлттық халық аспаптары оркестрінің негізін қалаушылардың бірі. 

Күйші-композиторлар Салауаткерей мен Макар Жапаровтың шәкірті болған, халық композиторы Дәулеткерейдің күйшілік дәстүрін біздің заманға жеткізген. Бөкейхановтың шығармашылық өнер жолының қалыптасуына А.В. Затаевичпен кездесуі (1927) зор ықпал етті. Оған “Жігер”, “Керілме”, “Ақсақал”, “Терісқақпай”, “Сыбырлақ”, “Қос ішек”, “Ысқырма”, “Топан”, “Салық өлген” сияқты 20-дан астам күйлер жаздырды. Сондай-ақ, Қазақтың халық аспаптары оркестіріне 30 күй тапсырды. Домбырашының репертуарында халық композиторларының 90-нан астам күйлері (оның ішінде Дәулеткерейдің 50 шақты күйі) болған. Бөкейхановтың орындаушылық өнері музыкалық образды бейнелеу шеберлігімен, көркем саздылығымен ерекшеленеді.

## Дереккөздер


Санат:1870 жылы туғандар
Санат:Жәнібек ауданында туғандар
Санат:1944 жылы қайтыс болғандар
Санат:Домбырашылар
Санат:Күйшілер
Махамбет Нұрмұхамбетұлы Бөкейханов

**Бөкейханов Махамбет Нұрмұхамбетұлы**(1890, Батыс Қазақстан облысы Жәнібек ауданы — 1937) — күйші-композитор. А.В. Затаевич, А. Жұбанов, Е.Г. Брусиловскийлерге қазақ күйлерін жаздырушы. 

Махамбет бұрыңғы Бөкей хандарына қарасты Шоңай көлі деген жерде туған.  Махамбет - Құрманғазы, Дәулеткерей, Әлікей, Салауаткерей, Сейтек т.б. халық компазиторларының ондаған күйлерін біздің заманға жеткізген дарынды күйші. *А.В.Затаевич  Махамбеттен "Байжұма", "Бұлбұл", "Ойбай балам" т.б. 28 күй жазып алған.  Махамбеттің өзі де күй шығарған.* 1930 ж. Музика драма техникумының жанындағы қазақтың ұлттық аспаптарын жетілдіру шеберханасында жұмыс істеген. Махамбет бұл салада елеулі еңбек сіңірді. 

1933-37 жылдары Музыкалық драма техникумының (қазіргі Алматы музыкалық училищесі) жанындағы қазақтың ұлттық музыка аспаптарын жетілдіру шеберханасында қызмет етті. 1933 жылы студенттердің халық аспаптары оркестрін ұйымдастырды. Қазақ ұлттық халық аспаптары оркестрінің құрылуына көп еңбек сіңірген. Сонда көркемдік жетекші, дирижер, концертмейстер әрі жеке орындаушы болды. Құрманғазы, Дәулеткерей, Әлікей, Сейтек, Макар, т.б. халық күйшілерінің көптеген күйлері Бөкейханов арқылы біздің заманға жетті. Затаевич Бөкейхановтан “Қазақ халқының 500 әні мен күйі” жинағына кірген “Байжұма”, “Бұлбұл”, “Ойбай, балам”, “Жошы”,“Шора”, т.б. 28 күй жазып алған. Бөкейхановтың өзі де бірнеше күй (“Жаңа ауыл”, “Би күйі”, т.б.) шығарған дарынды күйші. 

1937 жылы 1 желтоқсанда саяси құғын-сүргінге ілігіп, ату жазасына кесілген. 1957 жылы ақталды. Сүйегі Алматы облысы Талғар ауданы Жаңалық ауылындағы бауырластар бейітіне жерленген

## Дереккөздер


Санат:Күйшілер
Санат:Төрелер
Бөкпен

**Бөкпен**– ұлттық тағам.Дайындалуы қарапайым, сіңімі — жеңіл. Еленіп тазартылған тары ұнын отты жайлап жаға отырып, қазанға қуырып алғаннан кейін, құйрық немесе жылқы майын араластырып, үстіне сүт құяды. Қоспа қойылғанша үстіне ұн себелеп араластырып отырады. Дастарханға ыстық күйінде қойылады
## Дереккөздер</span>

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Қазақ асханасы
Бөкен (обалар тобы)

**Бөкен** – көне обалар тобы.

Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы Өсбөкен ауылынан батысқа қарай 300 — 500 м жерде. 1956 жылы Шығыс Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі С.С. Черников) зерттеген. Құрамында 57 зират бар. Диаметр 6 — 30 м, биіктік 0,5 — 5 м. Қазылған 18 обаның көбі темір дәуіріне (б.з.б. 5 — 4 ғасырларға), 3 оба қола дәуірінің Андрон мәдениетіне жатады. Бір қабірдің батыс жақ басына тұтас қақпақ тас қаланған, қалған қабырғалары жалпақ тастармен шегенделіп, тас сандықша түрінде жасалған. Қабірден мәйіттің сүйегімен бірге өрнекті қыш ыдыстардың сынығы, т.б. табылды. Бұл оба б. з. б. 18 — 16 ғасырларға жатады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан обалары
Санат:Күршім ауданы
Санат:Шығыс Қазақстан облысы тарихы
Санат:Шығыс Қазақстан облысы археологиялық ескерткіштері
Сауқым Бөлекеев

**Бөлекеев Сауқым** (туған жылы белгісіз — 1843/44) — сұлтан, Сырдарияның төменгі ағысы бойындағы қазақтардың ханы (1837 — 38). Ералы ханның немересі, Бөлекейдің ұлы. Ағасы Бөлекеев Қасым өлгеннен кейін оның өшін алу үшін қоқандықтармен аяусыз күрес жүргізді. 1837 жылы Хиуа ханы Аллақұлдың қолдауымен Кіші жүздің Шөмекей руы қазақтарының ханы болып сайланды. Сондықтан Хиуа ханына қарсы келмеген. Қоқандықтардың Сырдария бойындағы қамалдарына жорықтар ұйымдастырып тұрды.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:Төрелер
Бөлек Қараұлы

**Бөлек Қараұлы** (1700, Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы — 1785, сонда) — батыр, би.
Ұлы жүз Шапырашты тайпасының Асыл (Теке) руынан.

Сатайдың тұңғыш немересі болғандықтан Сатай баласы атанып кеткен. Бөлек 18 ғасырдың 1-жартысында жоңғарларға қарсы күресте Шапырашты Наурызбай батырдың мыңбасы болған. 1729 жылы шайқаста жоңғар әскерлерінің қолбасы Аңырақаймен жекпе-жекке шығып, оны өлтірген. 1734 жылы орыс бодандығын қабылдау жөнінде Ресей патшасы Анна Иоанновна атына Қодар би, Төле би, Сатай батырмен бірге хат жолдауға қатысты. Бөлек батыр бастаған қазақ жасақтары 1750 жылы жоңғарларды Тұрфаннан асыра қуған.

Сәкен Сейфуллин жинақтап, 1931 жылы сол кездегі бірегей "Қазақстан" баспасынан шыққан "Қазақтың ескі әдебиет нұсқалары" жинағында Бұқар Жырау толғаулары да бар.

## Бөлек батыр дулығасы
Бөлек Қараұлының дулығасы оның ұрпақтарымен сақталып, біздің заманымызға дейін жеткен.
Елдің азаттығы үшін күрескен батырдың қазіргі ұрпақтары бұл затты ата-бабалар аңсаған тәуелсіздікке қол жеткізген бүгінгі Қазақстан Республикасының Бірінші Президентінің мұражайына 2005 жылы тапсырған.

## Тұлғаға тағзым
* Алматы облысының Еңбекшіқазақ ауданында Бөлек есімімен аталатын ауыл және ауылдық округ бар.
* Туған жері Ақши (Еңбекшіқазақ ауданы) Ақши аулындағы орталық көше Бөлек батыр есімімен аталған.
* Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2016 жылғы 28 желтоқсандағы № 883 қаулысына сәйкес Алматы обласы, Еңбекшіқазақ ауданындағы Ақши орта мектебіне "Бөлек батыр атындағы орта мектеп" атауы берілді.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* http://catalog.karlib.kz/irbis64r_01/Kraeved/Personalii_kaz/Bukar_zhyrau/Saken_zhigan_Bukhar_zhyrau_tolgaulary.pdf
* Ұлы даланың ұлы бейнелері 
* Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президенті музейінің қару-жарақ коллекциясы  
* Алматы облысының кейбір білім беру ұйымдарын қайта атау туралы 

Санат:1700 жылы туғандар
Санат:1785 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ батырлары
Бөлекей

**Бөлекей** (туған жылы   Белгісіз – 1808) – сұлтан, Кіші жүз ханы Әбілқайыр ханның немересі, Ералының баласы. Сырдарияның төменгі  ағысы мен Ырғыз өзені бойын мекендеген шөмекей руының 4 мыңға жуық отбасы, сондай-ақ, Жаңадария өзені жағалауындағы қарақалпақтар Бөлекейдің қол астында болған. Ол 1770  жылы  Қайып ханның Жәңгір Хиуа тағынан тайдырылған соң, жергілікті ықпалды топтың қолдауымен оның орнына отырды. Бірақ бір айдан кейін әмір Мұхаммед Әминнің тегеурінімен Хиуадан қуылып, әкесі Ералыға жіберілді. 1780  жылы  Бұхар әмірінің қолдауымен шөмекей руының және қарақалпақтардың басым бөлігінің ханы болып сайланды. Ол өзінің билігі кезінде орыс шекаралық өкіметімен байланыс жасамауға тырысты. Бөлекейдің 4 ұлы болған. Олардың ішінде Қасым мен Сауқым мұрагерлік жолмен хан сайланған. Бөлекейдің қызы Хиуа ханы Елтүзер Мұхаммедке ұзатылған.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Қазақ хандары
Санат:Төрелер
Шоқыр Бөлтекұлы

**Шоқыр Бөлтекұлы**  (29 қазан 1916, Жармыш ауылы, Маңғыстау облысы — 6 сәуір 1994, Алматы)  —  Қазақстанда бокс спортының негізін қалаушылардың бірі.

## Өмірбаяны
Шоқыр Бөлтекұлы 1916 жылы 29 қазан күні Маңғыстау облысы, Жармыш ауылының маңында Сарқауақ деген жерде дүниеге келген. Отызыншы жылдардағы ашаршылық, аласапыран тұста Форт-Шевченко қаласындағы жетiмдер үйiнде оқып, орта мектептi бiтiрдi. Байұлы тайпасының Беріш руының Құлкеш бөлімінен. 

Ұлы Отан соғысына қатысып, 1944 жылы жарақаттанып елге оралады. Шоқыр Бөлтекұлы рингте 223 кездесу өткізіп, оның 199-ында жеңіске жеткен. 1947 жылы Киевтегі Көркемсурет академиясын және Дене тәрбиесі институтын бітіреді. 50-ші жылдары Қазақ ССР-інің 3 рет чемпионы атанады. 

Шаршы алаңның шаңын қаққан боксшы ізбасар шәкірт тәрбиелеп, боксқа баулу үшін алақандай алаң іздеп, Опера және балет театрының бір бөлмесін сұрап алады. 1937 жылы Шоқыр Бөлтекұлының басшылығымен бокстан Алматы қаласының ресми бiрiншiлiгi өттi. Оған 50 спортшы қатысқан. 1947 жылы Мәскеуде өткен Кеңестер Одағының бiрiншiлiгiне Қазақ елiнiң құрама командасын Шоқыр атамыз бастап барды. Оның мектебiнен Мақсұт Омаров, Әбдiсалан Нұрмаханов, Серiк Әбдiнәлиев, Виктор және Владимир Каримовтар, Асқар Құлыбаев секiлдi талантты шәкiрттер тәрбиеленiп шықты. 

Ол республикада жаттықтырушылар қатарының көбеюіне де үлкен үлес қосты. Қуғын-сүргінге ұшырап, Қарлаг-та жүрген жаттықтырушылар Густав Кирштейн (неміс) мен Дәулеткерей Мулаевты (балқар) түрмеден босатып, оларды Алматыға әкеліп жаттықтырушы қызметіне орналасуына көп еңбек сіңірді.

Шоқыр Бөлтекұлы 1994 жылы 78 жасында Алматы қаласында дүниеден озды.

Қазіргі таңда Шоқыр Бөлтекұлының есімін құрметтеу мақсатындағы бірқатар шаралар іске асырылуда. Оның туған топырағы Маңғыстау облысында Ш.Бөлтекұлының атындағы халықаралық турнир дәстүрлі түрде ұйымдастырылып келеді. Бұл турнир былтыр төртінші рет өткен тұста Қазақстан Республикасы бокс Федерациясының шешімімен жеңімпазға спорт шебері атағы берілетін болды. Маңғыстау облысының Маңғыстау аудынының орталығында Шоқыр Бөлтекұлының атындағы спорт кешені салынып, спортшылардың игілігіне берілді. Сонымен бірге Ақтау қаласында Шоқыр Бөлтекұлының атымен аталатын боксшылар клубы құрылды.

## Дереккөздер


Санат:29 қазанда туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:6 сәуірде қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан боксшылары
Санат:Қазақстан жаттықтырушылары
Санат:Қазақстан спорт шеберлері
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Қазақстан чемпиондары
Бөлімше

thumb|200px
**Бөлімше**– әскери қарулы күштердегі 6 — 12 адамнан жасақталатын ең төменгі тактикалық жауынгерлік топ. Оның атқыштар (жаяу әскер) бөлімшесі, пулемет бөлімшесі, миномет бөлімшесі, байланыс бөлімшесі, т.б. түрлері болады. Бөлімшені әдетте кіші командир (сержант) басқарады. Бірнеше бөлімшеден взвод жасақталады. Арнаулы бөлімшелер (пулемет, сапер, байланыс) жауынгерлік тапсырманы көп жағдайда атқыштар бөлімшесімен бірлесе отырып орындайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бөртпе

thumb|250px
**Бөртпе** 
# жібек жіптен тоқылған шашақты орамал. Оны бөртпе шәлі деп те атайды; 
# семірмес үшін қыран құстарға берілетін ет. Оны суға салып бөрттіріп, қан-сөлінен айырып, ақжем күйінде жемаяққа салып береді; 
# арпа, бидай, күріш, тары тәрізді дәнді суға, сүтке, сорпаға бөктіріп әзірленген тамақ түрін де Бөртпе дейді. 
# теріде, шырышты қабатта болатын ауру түрі. Бөртпе түрлі себептерге байланысты адам терісінің сыртына және ішкі кілегей қабаттарына шығады. Ол теріге сыртқы ортаның әсерінен (суық, ыстық, қышқыл, сілті т.б.), кейде ішкі органдардың, жүйке жүйесі қызметінің бұзылуынан (бас ауруы, қан қысымы көтерілуі), сүзек, т.б. сырқаттар әсерінен шығады, кейде антибиотиктерді тым көп қабылдағандықтан, организмнің аллергиялық реакциясы әсерінен де пайда болады. Бөртпе адам терісінің кез келген жеріне шығады. Әсіресе, қолтыққа, мойынға, шапқа шыққан Бөртпенің аузы суланып, қатты қышып, адамның мазасын алады. Бөртпенің пішіні мен түсі әр түрлі болады. Дер кезінде емдемесе, созылмалы түрге айналады. Ондай жағдайда Бөртпе теміреткіге айналып кетуі мүмкін. Бөртпені уақытында емдесе, тез жазылып кетеді. Бөртпемен мал да ауырады. Сырт пішініне қарай Бөртпе қызарған дақ, қатты түйіншіктер мен төмпешіктер, күлдіреуіктер, іріңдемелер түрінде кездеседі. Жылқы, мүйізді ірі қараның мойнында, ернінде, желінінде ұсақ қатты қызғылт түсті Бөртпелер білінеді. Бөртпе шыққан мал қатты қышынып, мазасызданады, жемшөпке тәбеті шаппайды. Бөртпені уақытында дезинфекциялаушы ерітінділермен жуып, құрғатып, майлы дәрілер жағып қойса, бір аптадан қалмай, қабыршақтанып жазылып кетеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Ғабдол Хакім Нұрмұхамедұлы Бөкейханов

**Бөкейханов Ғабдол Хакім Нұрмұхамедұлы**(15.4. 1896, Бөкей ордасы, Шонай ауылы — 25.2.1938, Алматы облысы, Талғар ауданы Жаңалық ауылы) — мемлекет және қоғам қайраткері. Бөкей ханның ұрпағы. Белгілі күйші М. Бөкейхановтың інісі. Бөкей ордасындағы Жәңгір хан ашқан мектепті, Орал әскери училищесін (1917), Ауыл шаруашылығы академиясын (Мәскеу, 1922 — 25) бітірген. Бөкейханов 1918 жылы Бөкей ордасы атқару комитеті төрағасының орынбасары қызметін атқарды. 1-қазақ атты әскер полкін құруға тікелей қатысты. 1919 жылы Қазревком мүшесі ретінде Кеңес өкіметі жағына тарту мақсатында Алашорда жетекшілерімен келіссөз жүргізді. Қазревкомның ұлттық кадрларды іріктеп, қызметке тағайындау комиссиясының мүшесі бола жүріп, көптеген Алаш қозғалысы қайраткерлерін ОАК мен ХКК-ндегі жауапты қызметтерге тағайындауға көмегін тигізді. 1920 жылы БОАК-де Қазревком өкілі болды. 6-, 7- және 10-Бүкілресейлік Кеңестер съезіне, сондай-ақ, Коминтерннің 4-конгресіне қатысты. 1921 — 22 жылы Семей губуберния атқару комитетінің және Семей мен Ақмола губернияларының Ашыққандарға көмек көрсету комиссиясының төрағасы. 1925 — 32 жылы Жер халкомының алқа мүшесі, Қарақалпақ атқару комитеті төрағасының орынбасары, Қазақ мақта комитеті төрағасының орынбасары, 1933 — 37 жылы КСРО мақта-трактор орталығы тресінің өкілі, Түркістан облысының Жер басқармасының бастығы қызметтерін атқарды. Қуғын-сүргінге ұшырап, 1938 жылы ату жазасына кесілді. 1957 жылы ақталған. Бөкейханов дәстүрлі халық мәдениетінің қамқоршысы болған. А.В. Затаевичке қазақтың “Шалқыма”, “Қос алқа”, “Мерген”, “Соқыр Есжан” күйлерін, “Екі жирен”, “Атырау”, “Қарашаш”, т.б. жалпы саны 27 әнін жаздырып, Дәулеткерей, Салауаткерей және өзі тәрбиесін көрген Әлікей, Макар сынды халық композиторлары туралы құнды деректер берген.

## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Тұлғалар
Санат:Төрелер
Бөріқазған

**Бөріқазған** – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археологиялық ескерткіш түріне жататын ортағасырлық қаланың орны. 

## Орналасқан жері
Жамбыл облысы, Талас ауданы, Қаратау қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 38 км жерде. 

## Зерттелуі, артефактілер
Бөріқазған тұрағы төменгі палеолиттің шелль кезеңінің соңғы дәуірінен сақталған қоныс орны.
Тұрақты алғаш 1958 жылы Қаратау археологиялық тобы (жетекшісі Х. Алпысбаев) ашқан. Табылған құралдар саны 442. Көбісі қара кремнийден жасалған артефактілер (еңбек құралдары). Тас құралдардың осыған ұқсас түрлері ежелгі тас дәуірінің тұрағы – Сивалик (Үндістанда) өңірлерінде жиі кездеседі. Тас құралдарды Алпысбаев бірнеше түрлерге бөлген: екі жағы бірдей өңделген шапқылар (чоппингтер), жұмыр құралдар, үш қырлы өткір құралдар, унифастер, т.б. Олардың арасында үшкір пышақтардың, қырғыштардың алуан түрлері бар. Бұлардың бәрі Оңтүстік Азиядан (Бирма, Вьетнам, Қытайдан), Шығыс Африкадан (Олдувей, Рудольф, Омо маңынан) табылған құралдаға өте ұқсас.

## Дереккөздер

 

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Жамбыл облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Бөрілі

**Бөрілі** – қола дәуірінен сақталған қоныстар орны. 

## Орналасқан жері
Қызылорда облысы Жаңадария өзенінің жағалауында. 

## Деректер
1958 жылы С.П. Толстов басқарған Хорезм археологиялық экспедициясы зерттеген.
Жел мен жаңбыр жуып кеткендіктен мәдени қабаты толық сақталмаған. Қыш ыдыстар, ақ кварциттен жасалған бірқатар тас құралдар табылған. Қыш ыдыстар батырып салынған геометриялық өрнектермен әшекейленген. Табылған заттай деректер қоныстардың б.з.б. XV-XII ғасырларға жататынын және тұрғындарының отырықшы болғанын көрсетеді. 

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысы географиясы
Санат:Қазақстан қоныстары
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Бөстек

**Бөстек**– құлын, бөкен,елік, ешкінің иленген терісінен жасалатын жұмсақ төсеніш, көне түркі тіліндегі “посты” (тері) сөзінен шыққан. Бөстекті құлын, бөкен, елік, ешкі терісінен іш жағына қара бидайдың ұны мен кебегіне айран қосып жасаған ерітінді жағып, бірнеше күн жылы жерде ұстайды. Содан кейін иі сіңген теріні кергілеп, уқалап жұмсартады да, қатты сүйекпен не қайрақ таспен сүргілеп барқыт, шұға сияқты матамен көмкере астарлап пайдаланады, көбіне иленген қалпында да төсене береді. Бөстекті төрге не қарттар отыратын орынға төсейді.

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том

Санат:Мәдениет
Александр Васильевич Бричкин

**Александр Васильевич Бричкин ** (2.11.1900, Ресей, Рязань губерниясы Михайлов қаласы — 5.2.1971, Алматы) — ғалым, техника ғылымдарының докторы (1941), проффессор (1942), Қазақстан ғылым академиясының корр. мүшесі (1946), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1968). Томск технологиялық институтын бітірген (1924).

1924 — 41 жылы Ресейдің әр түрлі өндіріс орындары мен жоғары оқу орындарында қызмет етті.

1941 — 71 жылы Қазақ кен-металлургия институтында (қазіргі ҚазҰТУ) кафедра меңгерушісі болды.

Негізгі ғылыми еңбектері қопару ұңғымаларын термиялық әдіспен бұрғылауға, қатты тау жыныстары мен темір-бетон бұйымдарын отпен кесіп өңдеуге арналған. 35 өнертабыстың авторы. Екі рет Қызыл Жұлдыз орденімен, медальдермен марапатталған.

## Сілтемелер
1. «Бричкин Александр Васильевич »
2. «Бричкин А. В.»
3. "В годы суровых испытаний (1941-1945 жж.)" 

## Дереккөздер</span>


Санат:1900 жылы туғандар
Санат:1971 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетінің профессорлары
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Бройлер

**Бройлер**(ағылш. broіler; broіl – отқа қақтау) — ет бағытындағы тауықтың тез жетілгіш, будан балапаны. Оның 40 — 60 күндігіндегі салмағы 1,4 — 1,7 кг-ға дейін жетеді. Әр 1 кг үстеме салмақ алу үшін 2,0 — 2,5 кг жем жұмсалады. Бройлердің толық тазаланған ұшасының түсімі орта есеппен 60 — 62%. Етінің дәмі, қоректілігі мен сапалығы ересек құстардікінен әлдеқайда артық болады. Бройлер өсірумен арнайы ірі құс шаруашылықтары айналысады. Бройлер өсіру ет және ет-жұмыртқа бағытындағы тұқымдары жеке өсіріліп, оларды ұтымды будандастыру арқылы инкубациялық жұмыртқа алу, жұмыртқаны инкубациялау, оларды өсіру, сою, ұшасын өңдеу, құрама жем өндіру сияқты күрделі процестер жүйелі түрде іске асырылуы қажет. Ол үшін ет бағытындағы (етжеңді) балапан алуды қамтамасыз ететін құс асылдандыру жұмысы мен сапалы құрама жем өндіру алдын-ала шешілуі қажет. Бройлер өсіруде негізінен атасы корниш, енесі плимутрок тұқымдары тектес будан балапандар пайдаланылады. Бройлерге арнайы құрғақ құрама жем беріледі; Бройлер өсірілетін тауық қора алдын-ала тазаланып, дезинсекция және дезинфекция жүргізіледі. Тазаланған еденге құрғақ әк (1 м2-ге 0,7 — 1 кг) шашылып, оның бетіне қалың (5 — 7 см) төсеніш салынады. Тауық қораның ішіндегі температура басында 33 — 35°С-қа жеткізіледі. Кейін бірте-бірте жылылықты 18 — 20°С-қа дейін төмендетеді. Бройлер алғашқы 40 күндігінде жылытқыш қондырғы астында болады. Бір тауық қорада ұстайтын балапан санын 1 м2 жерге 18 — 20 есебімен анықтайды. Жемді үстемелеп беріп, суды күніне кем дегенде 2 рет ауыстырып отырады. Межелі салмаққа жеткеннен кейін балапандар етке өткізіледі. Балапандарды, көбінесе, 56 күндігіне дейін ұстайды. Сондықтан Бройлер өсіру жылына кем дегенде 4 — 5 рет қайталанады. Тауық қораны келесі Бройлер тобын қабылдауға жоғарыда айтылғандай тәртіппен қайта дайындайды. Әдетте бұл дайындау мерзімінің ұзақтығы 14 күннен аспайды. Қазақстанда Бройлер өсіру ірі құс фабрикаларында (Алматы, Қарағанды, т.б.) жүзеге асырылады.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Тауықтар
Семен Богданович Броневский

**Броневский Семен Богданович** (1786 — 14.2.1858)  — Ресей империясының генерал-лейтенанты, Сенат мүшесі. 

1808 жылы Батыс Сібір генерал-губернаторы және Сібір шебінің бастығы генераль Глазенаптың адъютанты болып тағайындалды; мұнда ол 1857 жылға дейін істеді. 1814 жылдан Сібір шептік казак әскерлерінің атаманы болды. Броневский  1822 жылы тобықты руының қазақтарына қарсы жазалаушы әскери экспедицияны басқарды. 1823 жылы Омбы облысының бастығы болып тағайындалды. 1824 жылы қазақ даласындағы экспедицияны басқарды. Экспедиция “Сібір қырғыздары туралы жарғы” ережелеріне сәйкес орта жүз қазақтары жерінде “сыртқы округтер” құру шараларын қолма-қол жүзеге асырысты. Қазақ даласында өткізген осы 2 айлық сапарын ол қазақтар туралы этнографиялық материалдар мен деректер жинау үшін де пайдаланды. 1825 жылы Қозы Көрпеш — Баян сұлу ескерткішін қарап шығып, оны суреттеп жазды, осы ескерткіш жайындағы аңыз-әңгімелерді жинады. 1827 жылы Броневский  генерал-майор атағын алып, Тобыл қаласындағы жеке Сібір корпусының штаб бастығы болып тағайындалды. 1831 ж. Броневский қазақ даласымен 2 мың км жол жүріп, 5 сыртқы округті, қазақ болыстары мен ауылдарын аралады. Соның нәтижесінде  Батыс Сібір генерал-губернаторына орта жүз жеріндегі жағдай туралы хат түсірді. Онда қазақтардың егіншілігі, киім-кешегі, ас-суы, малдың бағасы, қазақ билері, барымта жайында мәліметтер келтірді. 1835 жылы 8 қаңтарда Броневский Шығыс Сібірдің генерал-губернаторы әрі әскери қолбасшысы болып тағайындалып, генерал-лейтенант атағын алды. Броневский ауыл шаруашлық, әсіресе, қазақ жеріндегі егіншілік жайлы материалдар жинап, Мәскеу  ауыл шаруашлық қоғамының “Земледельческий журналда” жариялады.

## Дереккөздер

Санат:1786 жылы туғандар
Санат:1858 жылы қайтыс болғандар
Санат:Генералдар
Санат:Тұлғалар
Евгений Григорьевич Брусиловский

**Евгений Григорьевич Брусиловский** (12 қараша 1905, Ресей, Дондағы Ростов — 9 мамыр 1981, Мәскеу) — композитор, Қазақстанның халық әртісі (1936).

## Өмірбаяны
* Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) консерваториясын бітірген (1931). 
* 1933 жылы КСРО Композиторлар одағының жолдамасымен Алматыға келді.
* 1933 — 34 жылдары Қазақ музыкалық драма техникумы жанындағы халық музыкасының ғылыми-зерттеу кабинетінде қызмет етті.
* 1934 — 38 жылы Қазақ музыка (қазіргі Қазақ опера және балет театры) театрының музыкалық жетекшісі
* 1939 — 56 жылы Қазақстан Композиторлар одағы басқармасының төрағасы
* 1956 — 76 жылдары КСРО Композиторлар одағы басқармасының мүшесі
* 1944 — 51 жылдары Қазақ филармониясының көркемдік жетекшісі
* 1944 — 70 жылдары Алматы консерваториясының композиция кафедрасының меңгерушісі болды.

## Шығармашылығы
Брусиловский қазақ музыка өнерінде еуропалық бағыттағы шығармашылық мектептің қалыптасуына үлкен үлес қосты.

Ол 9 опера, 2 балет, 9 симфония, “Кеңестік Қазақстан” атты кантата, оркестрге, аспаптарға арналған концерттер, 500-ден астам әндер мен романстар, сондай-ақ, Қазақстан әнұранының музыкасын (Мұқан Төлебаев, Л. Хамидилермен бірігіп) жазды.

Брусиловский қазақтың ұлттық әндерін өз шығармаларында жоғары шеберлікпен пайдаланды. Ол 250-ден астам қазақ ән-күйлерін жазып алған. Ол — “Қыз Жібек”, “Жалбыр”, “Ер Тарғын” сияқты алғашқы қазақ операларының авторы. Олар музыка мәдениетінде, елдің мәдени өмірінде зор маңызға ие болды.

1970 жылдан Мәскеуде тұрған Брусиловский қазақ тұрмысы тақырыбына 8-, 9-симфонияларын, “Қозы Көрпеш – Баян Сұлу” балетін жазды.

## Шәкірттері

* Б.Байқадамов
* А.Бычков
* К.Күмісбеков
* Қ.Қожамияров
* Н.Меңдіғалиев
* Қ.Мусин
* С.Мұхамеджанов
* Е.Рахмадиев.

Орыс және қазақ тілдерінде “Естеліктер” атты кітабы жарық көрді.

## Марапаттары

* КСРО Мемлекеттік сыйлығы (1948, “Кеңестік Қазақстан” кантатасы үшін)
* Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы (1967, “Құрманғазы” атты 6-симфониясы үшін) лауреаты.
* Ленин
* Еңбек Қызыл Ту
* Құрмет белгісі ордендерімен марапатталған. 
## Есте қалдыру
Алматы қаласында Брусиловский атында көше бар.

## Дереккөздер


Санат:12 қарашада туғандар
Санат:Дондағы Ростовта туғандар
Санат:9 мамырда қайтыс болғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:КСРО сазгерлері
Санат:XX ғасыр сазгерлері
Санат:Әнұран авторлары-сазгерлер
Санат:КСРО музыка педагогтары
Санат:Қазақстан музыка педагогтары
Санат:XX ғасыр музыка педагогтары
Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Сталиндік сыйлықтың иегерлері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Опера сазгерлері
Санат:Балет сазгерлері
Михаил Иванович Брякин

**Михаил Иванович Брякин ** (18.11.1902, Ресей, Алтай өлкесі, Каменск ауданы— 11.2.1985, Алматы) — ғалым, медицина ғылымының докторы (1953), профессор  (1955). Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1957). Томбы университетін бітірген (1927). 1927 — 34 жылдары Солтүстік Қазақстан облысында дәрігер, 1934 жылдан Қазақ медицина институтында (қазіргі Алматы мемлекеттік медицина университетті) клиника ассистенті, хирургия кафедрасының доценті, меңгерушісі, әрі Қазақстан Денсаулық сақтау министрлігінің бас хирургы (1954 — 64) болды. Негізгі ғылыми еңбектері құрсақ және кеуде хирургиясына арналған. 2 рет Еңбек Қызыл Ту орденімен, Қызыл Жұлдыз, “Құрмет Белгісі” ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Бу

**Бу** — заттың газ фазасы өзінің сұйық (қатты) фазасымен тепе-теңдікте болатын газ тәрізді күйі. Бу мен газ ұғымы, көп жағдайда, бір-бірінен шартты түрде ғана ажыратылады. Термодинамика тұрғысынан «бу» және «газ» терминдері бір-біріне пара-пар.

Химиялық таза заттар Буының мынадай түрлері бар: *қаныққан бу* (қанығу температурасы мен қанығу қысымы кезіндегі Бу, басқаша айтқанда, заттың Буы өзінің сұйық немесе қатты күйімен жылжымалы тепе-теңдікте болатын күйі және оның қасиеттері тек температурамен ғана анықталады); *қанықпаған (қызған) бу* (берілген қысымда температурасы қанығу температурасынан жоғары болатын Бу, яғни тығыздығы қаныққан Будан кем болатын Бу); *аса қаныққан бу* (берілген темп-радағы қысымы қанығу қысымынан үлкен болатын Бу).

нобай|
## Аса қызған бу
Берілген қысымда темп- расы қанығу температурасынан жоғары болатын бу.

## Атомдық бу
Үлгінің құрамына кіретін заттарды атомдарға ыдырайтындай дәрежеде қыздырған кездегі күйі.

## Қаныққан бу
Cұйықтықпен немесе сондай химиялық құрамды қатты денемен термодинамикалық тепе-теңдікте болатын бу.

## Қыздырғыш бу
Ыстық жылу тасымалдаушы ретінде пайдаланылатын су буы.

## Өткір бу
Қыздырылатын сұйықтыққа тікелей жіберілетін қыздырғыш бу.

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том

Санат:Су күйлері
Санат:Газдар
Буаздық

**Буаздық** — ұрғашы жануарлардың аналық клеткасынан ұрық дамып жетілгенге дейінгі физиологиялық күйі. Буаздықтың алғашқы кезеңінде жануарлар жақсы қоректеніп, семіре бастайды. Буаздық мерзімінің 2-жартысында ұрыққа қоректік заттар көбірек қажет болғандықтан, буаз мал арықтайды. Әр түрлі жануарлардың Буаздық мерзімі әр түрлі болады. Мысалы, сиырда 285 күн, жылқыда 340 күн, қой мен ешкіде 150 күн, түйеде 365 күн, есекте 380 күн, шошқада 114 күн, қоянда 30 күн, итте 62 күн, т.б.Буаздық мерзімі жануарлардың жеке түрлерінің ішінде тіршілік ортасына, жыл кезеңіне, жалқы, егіз немесе одан көп ұрпақ табуына, т.б. себептерге байланысты өзгеріп отырады. Буаз малға ерекше күтім қажет, Буаздық кезіндегі мал ауруларына іш тастау, ісіп-кебу, ерте төлдеу, жатыр жарығы, жатырдың бұрылуы не түйілуі жатады. Іш тастаудың үш түрі бар: індеттік іш тастау сарыптан, бактериялық және паративтік аурулардан; паразиттер арқылы іш тастау жыныс аурулары салдарынан, індетке қатыссыз іш тастау малды дұрыс азықтандырмаудан, азықта витаминдер мен минералдық заттардың жетіспеуінен, малдың бір нәрсеге соқтығып құлауынан, кейде жүрек, бүйрек, бауыр, т.б. мүшелерінің ауруынан болады. Іш тастау қаупі білінген малды бірден бөліп, оның тұрған қорасына зарарсыздандыру жүргізіледі, төсеніші алмастырылады. Буаз малдың ісіп-кебінуі малдың қан айналымының бұзылуынан, жүрек пен бүйрек ауыруынан, малды өріске шығармаудан, т.б. болады. Ісік асқынғанда зәр айдайтын, іш жүргізетін және жүрек қызметін күшейтетін дәрілер беріледі. Ерте төлдеу малға сапасыз азық, суық су беруден не оқыс қимыл жасаудан, жатыр сығатын, іш жүргізетін дәрілер көп беруден де болады. Жатыр жарығы құрсақтың көк еті жыртылғанынан болады. Жатыр төлмен бірге осы жарық арқылы тері астына еніп, бұлтиып тұрады. Бұл, көбінесе, соққыдан, іштегі төлдің ірілігі салдарынан болады. Малды төлдер кезде қыр арқасынан не бүйірінен жатқызады да, төлді жарықтың тесігіне бағыттап, суырып алады, жарыққа хирургиялық операция жасайды. Жатырдың бұрылуы не түйілуі буаз малдың оқыс бұрылуынан, құлауынан болады. Бұл кезде алдымен жатырдың қай жаққа бұралғанын анықтайды. Сабан не пішен төселген жерге малды жатырдың бұралған жақ жамбасынан (малдың бөксе жағын биіктету керек) жатқызады. Малдың аяғын байлап, жатыры бұралған жаққа қарай малды қыр арқасынан тез аударады. Буаздық кезеңіндегі ақаулықтар әр түрлі ауруларға, сүтінің азаюына, кейде малдың қысыр қалуына соқтырады.

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Николай Лазаревич Бубличенко

**Николай Лазаревич Бубличенко  ** (9.10.1899, Украина, Харьков қаласы — 2.7.1990, Ресей, Санкт-Петербург) — ғалым, геология-минералдарының ғылыми докторы, профессор, (1940), Қазақстан ғылым академиясының корр. мүшесі (1958), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1961). Ленинград кен институтын бітірген (1924). 1924 — 39 жылы Геологялық комитеттің барлау экспедициясында аға коллектор, геолог болып Алтайда, Қаратауда және Балқаш аймағында жұмыс істеді. 1939 — 50 жылдары Қазақстан ҒА-нда геология секторының аға ғылыми қызметкері, 1951 — 69 жылдары Өскемен қаласындағы Алтай тау-кен металлургия институтында аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі және директордың орынбасары. 1969 — 73 жылдары Қазақстан Геологиялық ғылымдар институтының Алтай бөлімінде ғылыми жетекші, 1973 — 82 жылы осы институтта ғылыми қызметкер және кеңесші болды. Негізгі ғылыми еңбектері орта палеозойдың, әсіресе, девонның стратиграфиясы мен палеонтологиясын зерттеуге арналған. Ол Қазақстанда төменгі, ортаңғы девон жәнеКузбаста жоғарғы силур шөгінділерінің бар екенін алғаш рет дәлелдеді. 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен және медальдермен марапатталған.
## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том

Санат:Тұлғалар
Брокер

**Брокер** (ағылш. broker), немесе **делдал**, —  қор және тауар биржаларында, валюта рыноктарында тауар, валюта, құнды қағаздар, т.б. құндылықтарды сатушылар мен алушылар арасында мәміле жасасу кезінде арада жүретін ресми делдал (жеке адам немесе фирма). Қандай жұмыспен айналысатынына, кімнің өкілі екеніне қарамастан, брокер әрдайым тек заңға сай, нақты іс-қимыл жасайды. Брокердің мақсаты — мол табыс табу болғанымен, ол өзінің делдалдық етуімен қабылданған келісім бойынша нақты тапсырмалар ғана алады. Брокер өкіл емес, белгілі бір жақтың шарттық келісімдеріне араласпайды, жеке келісім-шарт жасасуға арнайы берілген өкілеттік шеңберінде ғана әрекет етеді. 
**Брокер** - қор және тауар биржаларында, валюта, сақтандыру және жүк таситын кеме жалдау рыноктарында тауар сатушылар мен сатып алушылардың (сақтандырушы мен сақтандырылушының, кеме иесі мен кеме жалдаушының) арасындағы сауда делдалдары. Өзінің қызметі үшін делдал келісімге сәйкес ақы (брокеридж) алады,оның мөлшері тауар операциялары кезінде келісім-шартта көрсетілген соманың 0,25%-нан 2-3%-на дейін жетеді. Делдалдың агенттен айырмашылығы - ол тауар сатып алушымен және сатушылармен ұзақ сауда қарым-қатынасында болмайды, жеке тапсырыстар бойынша қызмет көрсетеді.
қазіргі кезде делдалдық операциялардың негізгі бөлігін филиалдарының желісі кең және банкілермен тығыз байланыс орнатқан ірі делдал фирмалар жүзеге
асырады.

## Дереккөздер


Санат:Мамандықтар
Санат:Құнды қағаздар нарығы
Бу-газ турбиналы қондырғы

**Бу-Газ Турбиналы Қондырғы** — бу және газ турбиналарының жұмыс циклдері біріктірілген энергетикалық қондырғы. Бу-Газ Турбиналы Қондырғыда жұмыстық дене ретінде отынның жану өнімдері мен қыздырылған ауа (газ турбинасында), бу (бу трубинасында) немесе бір турбинадағы бу-газ қоспасы пайдаланылады. Бу-Газ Турбиналы Қондырғының газ турбиналы қондырғыларға қарағанда артықшылығы — жұмыстық дененің бастапқы температурасы жоғары, ал әкетілетін жылу температурасы төмен болады. Бу-Газ Турбиналы Қондырғының бірнеше сұлбасы бар, олардың ішінде біріктірілген қондырғылар көп қолданылады. Оларда газ турбинасының жану камерасына барлық пайдаланылатын отынның (табиғи газ, мазут) тек 20%-і ғана жіберіледі. Газ турбинасы арқылы өткен, құрамында жануға қатыспаған оттегі бар жану өнімдері бу турбинасының оттығына келіп түсіп, онда басқа отынмен (сапасы төмен) бірге жанады. Газ турбинасына келіп түсетін газдың бастапқы температурасы жоғары болған сайын утилизатор-қазандармен жабдықталған сұлбалардың артықшылығы байқалады. Мұндай Бу-Газ Турбиналы Қондырғыда газдың 1100С бастапқы температурасы кезінде (пайдалы әсер коэффициенті шамамен 46%) отын шығыны 270 кВтҺсағ-қа азаяды. Қазіргі кезде Қазақстандағы газ және мазутпен жұмыс істейтін электр станцияларын бу-газ қондырғыларымен техникалық қайта жарақтандыру жұмыстары қолға алынуда.    
## Пайдаланылған әдебиет
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Бу Генераторы

**Бу Генераторы**— ядролық реакторлардан бөлінетін жылу тасығыштардың (су, су буы, газ, сұйық металл, т.б.) көмегімен суды жылыту арқылы атмосфералық қысымнан жоғары қысымдағы бу алуға арналған құрылғы (жылу алмастырғыш). Ол су-сулы энергетикалық реакторлары бар АЭС-терде пайдаланылады. Бу қазандары да бұрын Бу Генераторы деп аталған.   
## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Букреев Анатолий Николаевич

280px|нобай|Букреев Анатолий (1991)

**Букреев Анатолий Николаевич**(16.1.1958, Ресей, Челябинск қаласы — 25.12.1997, Гималай тауындағы Аннапурна шыңы) — альпинист, Қазақстанның еңбек сіңірген спорт шебері. Альпинизммен 1970 жылдан айналысқан. Абсолюттік биіктігі 7000 м-ден асатын шыңдарға 30 рет, 8000 м-ден асатын шыңдарға 18 рет, Жер шарындағы ең биік 14 шыңның 11-іне, оның ішінде тек Джомолунгма (Эверест) шыңының өзіне (8848 м) 4 рет (1990, 1991, 1994, 1994, 1996) шыққан. “Қар барысы” атағының иегері. “Жеке ерлігі үшін” орденімен (1989), “Ерлігі үшін” (1998) медалімен марапатталған. 
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:1958 жылы туғандар
Санат:1997 жылы қайтыс болғандар
Санат:Альфавит бойынша альпинистер
Санат:КСРО альпинистері
Санат:Қазақстан альпинистері
Бу қазаны

**Бу Қазаны** — отынды (табиғи газ, мазут, көмір, т.б.) жағу кезінде бөлінетін жылу арқылы атмосфералық қысымнан жоғары қысымды бу алу үшін қолданылатын құрылғы. Барлық Бу Қазаныдарында жұмыстық дене ретінде негізінен су қолданылады. Қарапайым цилиндрлік Бу Қазаны құралымы бойынша газ құбырлы қазан және су құбырлы қазан болып ажыратылады. Газ құбырлы қазанда қазанның ішінен болат цилиндрлі оттық жасалып, ондағы ыстық құбырлар (жуан) мен түтін құбырлары (жіңішке) жүйесімен қазанның өн бойы қыздырылады. Су құбырлы қазанда су құбыры қызметін атқаратын қазан цилиндрінің диаметрі кішірейтіліп, олардың саны арттырылады. Қуатты электр станцияларының турбиналарын бумен қамтамасыз ету үшін бу өнімділігі жоғары су құбырлы Бу Қазаны жасалады. Ол негізінен түзу және иілген құбырлар аралас қойылған цилиндр тәріздес болат барабаннан тұрады. Су құбырлы Бу Қазанын одан әрі жетілдіру нәтижесінде тек қана жіңішке болат құбырлардан тұратын тік ағынды Бу Қазанында алынады. Болат құбырлардың бір жағынан қысым арқылы су айдалса, екінші жағынан бу шығады. Бу Қазаныдарын жетілдіру қазанның бу өнімділігін, оның пайдалы әрекет коэффициентін және қазаннан шығатын бу параметрлерін арттыру, сондай-ақ, қазанды жасауға жұмсалатын металдың меншікті шығынын азайту бағытында жүргізіледі. Қарапайым цилиндрлік қазанның пайдалы әрекет коэффициенті 30%, бу өнімд. 0,4 т/сағ, ал будың жұмыстық қысымы 1 МПа болды. Қазіргі қазандардың пайдалы әрекет коэффициенті 93 — 95%, бу өнімд. 4000 т/сағ-қа дейін, бу қысымы 25 МПа-ға дейін, ал кейбір жеке Бу Қазаныдарының бу қысымы 30 МПа-ға дейін жеткізілді.
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том
Бурабай

**Бурабай** сөзінің келесі мағыналары бар:

**Елді мекендер:**

* Бурабай – Абай облысы Бородулиха ауданындағы ауыл.
* Бурабай – Ақмола облысы Бурабай ауданындағы кент.
* Бурабай – Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**

* Бурабай – Қазақстандағы ұлттық парк.
* Бурабай – Көкшетау қыратындағы тұйық көл.
* Бурабай – мәдениет ескерткіші. 
* Бурабай – қола дәуірінен қалған зираттар тобы. 
* Бурабай – Ақмола облысы Бурабай ауданындағы қымызбен емдейтін республикалық маңызы бар шипажай.
Бульдозер

нобай|
нобай|
**Бульдозер** (, *bulldoze* – ірі кесектерді жару, ұсақтау) — аспалы жұмыстық тетігі – қалқаны бар өздігінен жүретін жер қазғыш трактор не сүйреткіш. Ол кен байлықтарын аршу, арна қазу, жол салу, сондай-ақ гидротехникалық құрылыстарды, т.б. жүргізу үшін топырақты қабат-қабатымен ығыстыру және оны тегістеу, үю сияқты жұмыстар кезінде қолданылады. Бульдозер қалқаны бұрылмайтын бульдозер, қалқаны бұрылмалы бульдозер және қалқаны әмбебап бульдозер болып ажыратылады. Олардың барлығы да гидравликалық, канатты (болат арқанды) не электрмеханикалық жетектермен жабдықталады.

## Дереккөздер


Санат:Ауыр техника
Бунақ

**Бунақ** — өлең тармағының (жолының) ырғақтық құрылысы жағынан жекеленген бір бөлшегін құрайтын буындар тобы; сөз өлшемі, ырғақтық пауза. Өлеңнің әр тармағы екі, үш, төрт буынды Бунақтарға бөлінеді. Мысалы, он бір буынды тармақ үш Бунақтан құралады: Қан-со-нар-да // бүр-кіт-ші // шы-ға-да(а)ң-ға (Абай). Сондай-ақ, жеті буынды тармақ екі Бунақтан, бұдан аз буынды тармақтар бір Бунақтан тұрады. Бунаққа жіктелу түркі тілдес халықтар поэзиясына, соның ішінде қазақ өлеңіне тән құбылыс.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Буржуазия

**Буржуазия**– (французша bourgeoіsіe — қала тұрғындары) — елдегі капиталдың едәуір бөлігін иемденген әлеуметтік топ. Оның табыс көзін өндіріс пен саудадағы және қаржы-кредит салаларындағы кәсіпкерлік қызметі құрайды. Буржуазия 16 ғасырдағы революциялар мен реформалар кезінен қалыптаса бастап, өндіргіш күштердің, ғылым мен техниканың дамуына және демократияның орнығуына ықпал етті. Қазіргі дамыған елдерде ірі өнеркәсіп және қаржы Буржуазиясы билікке араласу мүмкіндігіне қол жеткізген. Дамушы елдерде Буржуазияның қалыптасуы қоғамдағы саяси, экономикалық және әлеуметтік өзгерістерге байланысты болады. Социалдық құрылысқа көшкен елдерде Буржуазия тап ретінде жойылған. Социалдық жүйеден бас тартып,нарықтық экономика мен азаматтық қоғам құруға бағыт алған елдерде ірі меншік иелері мен кәсіпкерлікпен шұғылданушылар тобы қалыптасуда.
## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том

Санат:Капитализм
Алексей Иванович Бутаков

200px|right|thumb
**Алексей Иванович Бутаков** (19 ақпан 1816 жылы, Ресей, Кронштадт — 10 шілде 1869 жылы, Германия, Швальбах) — орыс теңізшісі, контр-адмирал. Арал теңізін тұңғыш зерттеп, картаға түсірген саяхатшы-географ. 
## Биографиясы
1840 — 42 жылдары “Або” кемесімен дүние жүзін айналып шығу саяхатына қатысты. 1848 — 49 жылдары Арал теңізін зерттеу және картаға түсіру үшін ұйымдастырылған теңіз экспедициясын басқарды. Теңіздің барлық жерінің тереңдіктері өлшенді, көптеген пункттердің координаттары анықталды, жаға сызығы түгелдей картаға түсірілді. Арал теңізінің орталық бөлігінен жергілікті тұрғындарға бұрын белгісіз болып келген аралдарды ашты. Бутаковтың зерттеулерінің нәтижесінде Ресей Теңіз министрлігінің Гидрография департаменті 1850 ж. Арал теңізінің тұңғыш картасын басып шығарды. Бутаков пен А.И. Макшеев] теңіздің толық гидрогр. сипаттамасын жариялады. 1853 — 55 және 1862 — 63 жылдары Сырдарияның төм. және орта ағысын зерттеп, картаға түсірді. 1858 — 59 жылдары Әмударияның атырауын зерттеді. Арал т-нде және Сырдария мен Әмударияда жүргізген зерттеулері үшін Бутаков Орыс география қоғамының мүшесі және Берлин география қоғамының құрметті мүшесі болып сайланды. Бутаков орыс үкіметінің тапсыруымен Арал флотилиясын құрды. 1863 жылдан өмірінің соңына дейін Балтық (Балт) флотында әскери қызмет атқарды. Бутаков есімімен Арал теңізінің солтүстік-шығысындағы шығанақ аталған.
## Дереккөздер

## Сілтемелер
* «Алексей Иванович Бутаков»
* «Бутаков Алексей Иванович»

Санат:1816 жылы туғандар
Санат:1869 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ресей саяхатшылары
Санат:Ресей географтары
Тимофей Степанович Бурнашев

**Бурнашев Тимофей Степанович** (1771 — 1850) — кен инженері, саяхатшы. 

1796 жылы құрамында Бурнашев, А.С. Безносиков, Д.Телятников бар Ресей елшілігі Ташкентке келді. Олар бұл сапарында Бетпақдала шөлдерінің географиялық орнын анықтап, Шу өзені мен Мойынқұм жеріне сипаттама берді. Бурнашев пен Безносиковтың жасаған карталарын кейін Р.Л. Югай тауып алып, бастырып шығарды. Бурнашев 1800 жылы Ташкент билеушісінің кен жайын білетін мамандар сұратуына байланысты Ресейден өкіл ретінде жіберілді. Бурнашев әріптесі М. Поспеловпен бірге Семейден шығып, Бетпақдала арқылы Ташкентке барып, одан Түркістан, Созақ арқылы қайта қайтты. Өздерінің елшілік жолжазбаларында қазақтың жер, су, тау аттарына сипаттама беріп, қазақ ауылының тұрмысы, ішкі, сыртқы саяси өмірі, әлеум. жағдайы, шаруашылығы, жер көлемі, т.б. жөнінде маңызды мағлұматтар келтіреді. Қазақ даласынан Ташкентке барар жол, Ташкент иелігі, оның географиялық, экономикалық, саяси жағдайы, Қоқанмен, қазақ аймақтарымен өзара қарым-қатынасы жөнінде мәліметтер келтіреді.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* «Бурнашев Тимофей Степанович» 
* «Тимофей Степанович Бурнашев»

Санат:1771 жылы туғандар
Санат:1850 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ресей саяхатшылары
Ахмад Әл-Фараби

**Бурхан Әд-Дин Ахмад Әл-Фараби**(туған жылы белгісіз — 1174) — отырарлық ғалым. Толық аты-жөні: Бурхан әд-Дин Ахмад бин Әби Хафс бин Йусуф әл-Фараби. 

Алғаш Отырарда білім алған. Араб тілі мен әдебиетін, дін тарихын, Құран мен сұннаны жақсы білген. 11 — 12 ғасырларда Құранды оқуды үйрету кезінде жіберілетін қателіктерді жою мақсатында көптеген шығармалар жазған. Осыған байланысты Бурхан Әд-Дин Ахмад Әл-Фараби де “Заллат әл-Қари” (“Оқу үстіндегі қате”) деген еңбек жазды (бізге жеткені де осы туындысы). Еңбек Құранды дұрыс оқу әдісіне арналған. Зерттеуші Құранды оқу кезіндегі қателік кейбір дыбыстарды дұрыс айта алмау, дыбыс үзілісін дұрыс жасамау, т.б. мәселелерге байланысты екендігін айтады. Бурхан Әд-Дин Ахмад Әл-Фараби туралы басқа деректер әзірге белгісіз.

## Дереккөздер

Санат:1174 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ислам дінтанушылары
Бу турбинасы

**Бу Турбинасы** — будың потенциалдық энергиясын кинетикалық энергияға, одан кейін оны айналушы біліктің механикалық энергиясына түрлендіретін турбина. Бу Турбинасы — жылу электр стансасындағы (ЖЭС) электр генераторларын қозғалысқа келтіретін негізгі қозғалтқыш. Бу Турбинасы бу машинасына қарағанда анағұрлым ықшам, қолдануға ыңғайлы әрі тиімді және параметрі жоғары буды пайдалануға, таза конденсат алуға, сондай-ақ, электр энергиясын өндірумен қатар тұтынушыларға параметрлері әр түрлі бу беруге мүмкіндік береді. Барлық дерлік Бу Турбиналары көп сатылы болып келеді. Бу Турбинасы активті турбина (1-сурет) және реактивті турбина (2-сурет) болып ажыратылады. Активті турбинада жылу энергиясының едәуір мөлшерін бір сатының көлемінде механикалық энергияға айналдыруға болады. Сондықтан мұнда турбина сатыларының саны аздау болып келеді де, ауқымы кішірек, ал таза реактивті турбинада сатылар саны көп болады да, нәтижесінде ол ауқымды (көлемді) болып келеді. Сондықтан экономикалық тұрғыдан алғанда өндірісте құрама турбиналар жиі қолданылады. Бұларда жоғары қысымда активті блок, ал төмен қысымда реактивті блок жұмыс істейді. Бу Турбиналары орнықты (конденсациялық турбиналар, жылуландыру турбиналары, т.б.) және көліктік (кемелік) түрлерге бөлінеді. Конденсациялық Бу Турбинасында будың жұмыстық циклі конденсаторда (бу шықтандырғышта) аяқталады. Оның негізгі артықшылықтарының бірі — жеке бір қондырғыдан үлкен қуат (1200 МВт-қа дейін және одан да артық) алу мүмкіндігінің барлығы. Сондықтан барлық жылу және атом электр станцияларында электр генераторларының жетегі ретінде конденсациялық Бу Турбинасы қолданылады. Сонымен бірге оларды кемелердің негізгі қозғалтқыштары, ортадан тепкіш домналық ауа үрлеуіштердің, компрессорлардың және сораптардың, т.б. жетегі ретінде де пайдаланады. Жылуландыру Бу Турбинасынан параметрлері реттелінетін бу алынады немесе қарсы қысыммен жұмыс істейді (конденсаторы болмайды), ал оның турбинасының сатыларынан бұрып алынған бу жылуландыру мақсаттарына пайдаланылады. Қазақстанның ірі жылу электр орталықтарында (ғ3 Павлодар ЖЭО; ғ2, ғ3 Қарағанды ЖЭО) бірлік қуаттары 100, 110, 135 МВт-тық жылуландыру Бу Турбиналары орнатылған. Сонымен қатар республикамыздың ірі жылу электр ст-ларында (конденсациялық) бірлік қуаты 200 — 500 МВт (мыс., Тараз ЖЭС-інде 200 МВт, Ақсу ЖЭС-інде 300 МВт, Екібастұз ЖЭС-інде 500 МВт), айналу жиілігі 3000 айн./мин, буының қысымы 35 МПа, температурасы 540ӘС болатын Б.т-лары жұмыс істейді. 
## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Буынаяқтылар

thumb|Буынаяқтылар
**Буынаяқтылар** (Arthropoda) — омыртқасыз жануарлар типі. Олар теңіз, мұхит суларында, өзен мен көлдерде, топырақта, үңгірлерде, орманда, ашық далада, шөлді жерлерде тіршілік етеді. 1,5 млн-нан аса түрлері белгілі. Буынаяқтылар 4 тип тармағына бөлінеді: желбезектыныстылар (Branchіata), хелицералылар (Chelіcerata), трилобиттәрізділер (Trіlobіtomorрha), кеңірдектыныстылар (Tracheata). Бұлардың дене құрылысы айқын сақиналарға жіктелген, 2 жақтаулы симметриялы. Аяқтары буын-буынға жіктелгендіктен Буынаяқтылар болып аталған. Денесі бас, көкірек және құрсақ бөлімдерінен тұрады. Дене сыртын хитин қабығы (кутикула) жабады. Ол қорғаныш әрі сыртқы қаңқа қызметін атқарады, оған бұлшық еттері жабысып бекиді. Буынаяқтылардың жүйке жүйесі жұтқыншақ маңындағы ганглиядан және құрсақ тізбегінен тұрады. Сезім органдары — иіс, дәм сезу мүшелері жақсы жетілген. Буынаяқтылардың өздігінен көре алатын фасетті көздері және тек жарықты сезе алатын көзшелері болады. Аяқтарының буындардан тұруы олардың жүрісін бағыттап отыруға, алуан түрлі күрделі қимылдар жасауға мүмкіндік береді. Қан айналу жүйесі ашық, жүрегі көп камералы. Буынаяқтылар денесіндегі целом қуысы, алғашқы қуыспен бірігіп кетіп, дененің тұрақты қуысын (миксоцель) құрайды, мұны аралас қуыс дейді. Тыныс алу жүйесі — желбезектерден (суда тіршілік ететіндерде), өкпе мен кеңірдектен (құрлықтағыларында) тұрады. Ас қорыту жүйесі ауыз қуысынан басталып, аналь саңылауымен аяқталады. Алдыңғы, ортаңғы және артқы (без қызметін атқаратын мальпигий түтік тәрізді өсінділерін түзеді) ішектері болады. Зәр шығару жүйесі суда тіршілік ететіндерінде көкірек аяқтарының түп жағында, ал құрлықтағыларында мальпиги түтігінде (артқы ішектің түтік тәрізді өсіндісі) орналасқан. Буынаяқтылар дара жынысты, кейбір түрлері жыныссыз (партеногенездік) жолмен көбейеді. Эмбрионалдық дамуы көп жағдайда түрленіп өтеді, сондықтан дернәсілдер мен ересек түрлерінің арасында айырмашылық көп. Буынаяқтылардың өсуі мен дамуы түлеуге байланысты, яғни олар түлеп, бұрынғы қатты қабығын (кутикуланы) тастаған сәтте ғана өседі. Буынаяқтылардың маңызы өте зор. Мысалы, кейбір шаянтәрізділер тағам ретінде пайдаланылады, жібек құртынан өнеркәсіп шикізаты алынады. Олармен балықтар, сүтқоректілер қоректенеді. Кейбір түрлері улы келеді (қарақұрт, бүйі, шаян, т.б.). Бұлардың ішінде масылдық тіршілік ететіндері немесе жұқпалы аурулардың қоздырғыштарын адамға және жануарларға жұқтыратындары да бар (мыс., қан сорғыш кенелер, т.б.). Қазақстанда Буынаяқтылардың барлық кластарына жататын түрлер кездеседі. Олардың зиянды және масылдық түрлері, сондай-ақ, бау-бақша, егін зиянкестері зерттеліп, биол. және экол. ерекшеліктері анықталуда.

## Дереккөздер
Бұғалық

**Бұғалық** — жылқы мен түйенің асауын ұстау үшін арқаннан 12 — 15 құлаш етіп жасалған арнайы құрал. Бұғалықтың бір ұшын күрмеу арқылы кішкене тұзақша істеледі де, екінші ұшы сол тұзақшадан өткізіліп, одан жылжымалы үлкен тұзақ жасайды. Тұзақты асаудың мойнына салу үшін сол қолға арқанның бос ұшын, оң қолға бұғалықты шумақтап ұстап, тез лақтырады. Бұғалықты кей жерлерде көбіне құрықтың көмегімен де пайдаланады. Мойнына тұзақ түскен асау (жылқы) қылқынады да, оп-оңай қолға түседі.
## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том