open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Атқылау бұрышы

thumb

**Атқылау бұрышы** (*Угол обстрела*) — белгілі бір зеңбіректен атыс жүргізуге болатын көлденең немесе тік бұрыш. Атқылау бұрышы зеңбіректің көлденең атыс позициясында орналасу жағдайындағы зеңбірек ұңғысының лафеттегі немесе басқа қондырғыдағы шеткі жағдайының аралығымен анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тиген

**Тиген** — Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы, Шайыр ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орныы
Аудан орталығы Шетпе ауылынан солтүстікке қарай 37 км-дей жерде орналасқан.
 
## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау ауданы елді мекендері
Құю шөміші

**Құю шөміші** *(Ковш заливочный)* — балқыған металды, штейнді немесе қожды уақытша сақтауға, тасымалдауға және таратып құюға арналған ішкі беті отқа төзімді қышпен қапталған болат немесе шойын ыдыс. Оны көпірлі кранмен немесе темір жол арбасымен алып жүреді. Ыстық металдың не штейннің темір әсерінен сақтау үшін шөміштің тұрқысы ішінен отқа төзімді кірпішпен өріледі не конверторлық қожбен қождалады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Екінші қайтакристалдану

**Екінші қайта кристалдану** (Вторичная рекристаллизация) — өлшемдері (жуықты түрде) бірдей көп түйіршіктен, саны жөнінен біраз аз өте ірі түйіршіктен тұратын құрылымның пайда болуына алып келетін қайта кристалдану.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Дайындау кәсіпорындары

**Дайындау кәсіпорындары** — сауда орындарын, аспаздық дүкендерді, жетілдіру кәсіпорындарын орталықтандырған және механикаландырылган түрде аспаздық өнімдер мен ұннан дайындалатын кондитер және тоқаш өнімдерімен қамтамасыз ететін кәсіпорындар.

## Дереккөздер
Әскери-әуе авиациясы

[thumb|[Су-27|Су-27УБМ ұшағы]]**Әскери-әуе авиациясы** (Военно-воздушная авиация) — негізін күшті ракеталық-пулеметтік қару-жарақпен және радиоэлектрондық кондырғылармен жабдықталған реактивтік, дыбыстан жоғары жылдамдықта ұшатын авиация құрайтын әскери бөлім. Әскери-әуе авиациясы майдан міндеттерін орындау үшін әр түрлі мақсаттағы ұшақтарды пайдаланады, жойғыштарды, бомбалаушы жойғыштарды, барлаушы, көліктік және де басқа да ұшақтарды қолданады. Қазіргі заманғы қарсыластың шабуыл құралдарын закымдауға, жердегі әскерлерге қолдау көрсетуге, әуеде табысты үстемдік етуге және басқа мәселелерді шешуге мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ауыр ракета

**Ауыр ракета** (Тяжелая ракета) үлкен пайдалы жүктемелі ракеталар нысаны. СҚШ-2 (ОСВ-2) келіссөзінде СС-19 кеңестік құрлықаралық баллистикалық ракеталарына қарағанда пайдалы жүктемесі артық кез келген ракета ауыр ракеталар деп танылады.

## Дереккөздер


Санат:Зымырандар
Екінші мартенсит

**Екінші мартенсит** (Вторичный мартенсит) — қалдық аустениттен пайда болатын мартенсит.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Екінші цементит

**Екінші цементит** (Вторичный цементит) — өте қаныққан аустениттен бөлінетін цементит.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Керіліс

**Керіліс** () — қозғалмайтын қосылысты қамтамасыз ететін, бастапқы қалпы тұрған кезінде қоршайтын беттер өлшемдерінің оң айырмасы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Болжау

**Болжау** (Әскери істегі) — әскери аумақтағы ықтимал, объективті пісіпжетілген өзгерістерді тану процесі, әскери теория мен практиканың дамуының келешегін аныктау. Кез-келген саладағы сиякты, әскери істе де болжау эмпиризмдік және ғылыми болуы мүмкін. Эмпиризмдік болжау  "күнделікті" практикаға, әскери тәжірибеге негізделеді. Әскери істегі ғылыми болжау — бұл қүбылыстардың, оқиғалардың, процестердің тууын, өзгеруін немесе болашағын алдын ала болжау, соғыстың нақты зандарына, оның диалектикалық-материалистік талдауларына негізделген әскери аумақтағы күткен нәтижелерге қол жеткізу жолдары мен кұралдарын анықтау. Болашақты танудың күрделілігі мен көлемділігі ғылыми болжаудың әр түрлі әдістерін: жалпылама әдіс (материалистік диалектика), жалпы ғылыми әдістер (талдау және синтез, абстракциялау және жалпы қорытындылау, индукция және дедукция және болжау), дәл ғылымдар әдістерін (әскери ғылымға штабтық ойындар, оқу-жаттығулар және т.б. тән) қолдануды қажет етеді. Үлгі жасау, сараптық бағалау әдістері, жүйелі жоспарлау, патентті хабарларды талдау және т.б. әдістер болашақты танудың ерекше әдістері болып табылады. болжауды шындыққа айналдыру үшін бірқатар шарттар: болашақты танудың мақсаты, сипаты, мерзімдері және әдістеріне сәйкес бастапқы хабар, болжау объектісі туралы мәліметтер,болжаудың субъектісінің жоғары жалпы және арнайы дайындығы, т.б. болуы және сақталуы керек. болжаудың әскери істегі маңызды бағыты — бұл ең алдымен келешекте басталуы мүмкін әскери қақтығыстардың сипаты мен мәнін анықтау. Әскери істегі болжаудың ерекше формалары: қарулы күрес жүргізу және оның сипаты, оны жүргізу түрлері мен тәсілдері жөнінде белгілі бір көзқарастар көрсетілген әскери доктрина, жарғылар мен ережелер; операциядағы, ұрыстағы шешімдер және командирлер мен әскери бастықтардың бұйрықтары.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Аспап (әскери іс)

**Аспап**— әскери істе қолданылатын, мәліметтерді өлшеу, алу (табу), талдау, өндеу мен беруге арналған қүрылғылар, сондай-ақ реттеу мен басқару құраддары. Олар дербес құрылғы ретінде және дара элемент түрінде қолданылуы, сонымен қатар басқа да құралдармен аспаптық кешенге біріктірілуі мүмкін.

Аспап бірқатар негізгі қасиеттері бойынша жіктеліп, төмендегідей болып бөлінеді:

* арналуы бойынша — өлшегіш, бақылаушы, реттеуші, қорғаушы, басқарушы, есептеуші, бақылаушы және көздеуші (күндізгі және түнгі), операторларды, есептоптарды, жүргізушілерді және т.б. жаттықтыру Аспаптары;

* қондырылған орны бойынша — ішке кондырылған және автономдық, атқаратын міндеттері бойынша — ұрыстық және қызметтік аспаптар.

* Аспап жұмысына оператордың катысу дәрежесі бойынша — автоматтандырылмаған (қол), жартылай автоматтандырылған және автоматтандырылған;

* тасымалдау мүмкіндігі бойынша — алып жүретін, тасымалды және тұракты;

* әрекет принципі бойынша — механикалық, электромеханикалық, пьезоэлектрлік, оптикалық, оптика-механикалық және т.б. түрлерге бөлінеді.

Әскери мақсаттағы аспаптар механикалық әсерлерге төзімділігі бойынша, қоршаған ортадан қорғанышы бойынша және т.б. қасиеттері бойынша жіктеледі. Қолдану аумағы мен тапсырмаларды орындау сипаттары бойынша зениттік-артиллериялық Аспаптар аспаптық (радиоаспаптық) кешендер, зениттік автоматтандырылған көздеуіштер, артиллериялық атысты баскару Аспаптары, бақылау және барлау Аспаптары авиациялық Аспаптар, радиациялық және химиялық барлау Аспаптары, биологиялық барлау Аспаптары болады.

## Тағы қараңыз
Аспап

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Құюжол

**Құюжол** *(Литник)* - қалыпқа құйылатын сұйық қорытпа қоректендіруші — құюжол арқылы жеткізіледі. *Құюжолдың атқаратын қызметі* — қалыпты қорытпамен тегіс толтыру. Құюжол арқылы құйылатын қорытпа түгелдей өтеді. Құюжолы терең емес, бірақ енді болып жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Атқыштар полкі

**Атқыштар полкі** () — Ұлы Отан соғысы мен одан
кейінгі жылдардағы Кеңестік құрлық
әскерлерінің әскери бөлімдері және негізгі
тактикалық бірлік. Атқыштар полкі 3 атқыштар батальонынан, артиллериялық және басқа
бөлімшелерден құралған болады. Ұйымдық жағынан
Атқыштар полкі атқыштар дивизиясының құрамына
кірген.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Кернеуліжегіде

**Кернеуліжегіде** (*Коррозия под напряжением*) — жегіделік ортаның және тұрақты немесе өзгермелі механикалық кернеудің бір уақыттағы әсерінен пайда болатын металдың қажуы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ағаштарды сақиналау

**Ағаштарды сақиналау** (Окольцовывание деревьев) — ағаш діңінің соқталанған бөлігінен қабығы мең тінін (камбийді зақымдап) сақиналап бөліп алу. Бұл ағаш тамырында ұнамсыз қолтұқымдардың кеуіп қалып, тамыр аттталарының пайда болуына мүмкіндік бермеу үшін жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Екіосьтік кернеулі күй

**Екіосьтік кернеулі күй** (Двухосное напряженное состояние) — декарттық координат жүйесінде кернеулер екі ось бойымен әсер ететін күй.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Нұрым Тоғызбайұлы

**Тоғызбайұлы Нұрым** (туған жылы белгісіз, Маңғыстау ауданы Қаратөбе ауылы – 2004) – соғыс және еңбек ардагері. 1939 – 1946 жылдары Финляндия, Ұлы Отан соғысына қатысқан. Елге оралған соң сиыр, жылқы фермаларының меңгерушісі қызметін атқарған. Отан соғысы, Еңбек даңқы ордендерімен, және біренше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Дариоль

**Дариоль** — пирожный салмасы болатын сары майлы крем; крем дайындауға қажетті шағын форма; пирожныйларға салма болатын немесе сыртына жағьшатын қаймақты крем. 250 г қаймақ, 50 г қант және ванилин немесе басқа хош иістендіргіштер қосып, бір шымшым тұз салып дайындалады.

## Дереккөздер
Електің көзі

**Електің көзі** (Ячейка сита) - күю цехтарында құм және басқа сусымалы материалдарды технологиялық процеске сәйкес таңдау үшін, оларды елейді. Електің көзінің пішіні дөңгелек және басқа да пішінді болады. Електің көзінен өтпейтін сусымалы материалдар басқа мақсатта жұмсалатын материалдар қатарына жатады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Гексоген

thumb
thumb
хим. формула = C3H6N6O6
**Гексоген** — пластикалык жарғыш заттарды жасау және капсюль-тұтандырғышты жабдықтау үшін қолданылатын жоғары куатты бытыратқыш (жарыкшақты) жарғыш. Басқа жаргыш заттармен қоспалары кейбір арнайы оқ-дәріні жабдыктау үшін, сондай-ак жогары куатты котару құтыларын дайындау үшін колданылады. Гексоген — ақ түсті, дәмсіз және түссіз, суда ерімейтін ұсақ кристалл зат. 1 килограммнан артык гексогеннің жануы, сондай-ақ оны 230 градусқа дейін тез ысыту жарылыс туғызуы мүмкін. Гексоген соққыны сезгіш, сондықтан оқ тисе жарылуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Жарылғыш заттар
Санат:Аминдер
Санат:Инсектицидтер
Бомба

150px|thumb|Қатты жойқын бомбасы
**Бомба** — артиллериялық снарядтың ескіше аты. Іші бос, қуыс, шойын түрықты, дөрімен толтырылған снарядтарды осылай атаған. Мұндай бомбадан жерге түскен соң, орталық түтікке толтырылған түтінді дэрінің шаппадан от алуы арқылы жарылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Далан

**Далан** — бурят, қалмақ халықтарының жылқының жалын, ыстап жасайтын дәмді тамағы. Даланды әруақтарға арнап құрбаңдық шалғанда ритуалдық тағам ретінде қолданады. Далан XIX ғ. ортасынан бастап ритуалдық дәстүр ретінде қолданылып келеді.

## Дереккөздер
Ағу, ағып кету

**Ағу, ағып кету** (Утечка) төгілу, шашылу немесе ағу арқылы заттек көлемінің кемуі. Мыс., газдың кеміп қалуы. Дәннің сусып төгілу арқылы кемуі.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Валентин Петрович Токарев

**Токарев Валентин Петрович** (1925 – 2007, Ақтау қаласы) – мұнайшы, АқтМУ-дың құрметті профессоры (2005).

## Өмірбаяны
Грозный мұнай институтын бітірген (1952). 

1943 жылдан Атырау мұнай өңдеу зауыты құрылысында құрылысшы, 1952 – 1957 жылдары аға геолог, «Қазақстанмұнайгазбарлау» тресінің басшысы, 1957 – 1989 жылдары «Маңғышлақмұнайгазбарлау» тресінде бас геолог болды. 

## Марапаттары
Ленин сыйлығының лауреаты (1966), Ленин (1963), «Халықтар достығы» (1980), «Құрмет» (1999) ордендерінің, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1985), Жетібай, Қаражанбас мұнай кен орындарын алғаш ашушы дипломымен (1981, 1985) марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1925 жылы туғандар
Санат:2007 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ақтауда қайтыс болғандар
Санат:Геология-минералогия ғылымдарының докторлары
Санат:Лениндік сыйлықтың иегерлері
Санат:Кен орындарын алғашқы ашушылар
Санат:Грозный мұнай университеті түлектері
Санат:Ақтөбе мемлекеттік университетінің құрметті профессорлары
Санат:Қазақстанмұнайгазбарлау тұлғалары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Ауыспалы құрам

**Ауыспалы құрам** (Переменный состав) — Қазақстан Республикасы Қарулы Күштеріндегі әскери-оқу орындарының тындаушылары, курсанттар мен адъюнктері, оқу бөлімдерінің, прапорщиктер мектептерінің курсанттары. Сонымен қатар, Ауыспалы құрамға соғыс уақытында резервтік бөлімдердегі, емдеу және сауықтыру мекемелеріндегі емдеудегі және басқа да тұлғалар жатады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қыздырғыш

**Қыздырғыш** (*Нагреватель*) — электр тогын, сұйық немесе газ сияқты энергия тасушыны қолданып, металды қыздыруға қолданылатын құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Кертік

**Кертік** (*Надрез*) — соққы тұтқырлығын анықтау үшін, үлгілердегі кернеулерді шоғырландыру үшін U-пошымды арнаулы бунақ.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Есептеу

**Есептеу** () — өлшеу құралының есептеу құрылғысы көрсетіп тұрған сан немесе бірізді белгілеулерден алынған сан. Тілі бар құралдарды қолданған кезде тіл тоқтаған шкала бөлігінің жанында тұрған санды қабылдап аламыз.

Векторлық есептеу - математиканың векторлардың, вектор-функциялардың және векторлық өрістердің қасиеттерін зерттейтін саласы.

Дифференциалдық есептеу - математикалық анализдің(талдаудың) туындылар және дифференциалдар арқылы функциялардың қасиеттерін зеттейтін құрамдас бөлігі.

Жуықтап есептеу - алдын ала белгіленген дәлдікке сәйкес есептеп шығару.
2) математиканың есептеу және белгілі бір тәсілдерді қолдану ережелерін зерттейтін тарауларының құрама бөліктерінің атауы.

Интегралдық есептеу  - математикалық анализдің(талдаудың) анықталмаған және анықталған интегралдар ұғымын, қасиеттерін, есептеп шығару әдістерін зерттейтін құрамдас бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Дамезанас

**Дамезанас** — сыйымдылығы 7—10 л шыны ыдысы сыятын жүзім сабақтарынан, жіптерден, сым темірлерден дайындалған себет. Мұндай себеттерде сақталынатын құрғақ шараптардың сапасы бөтелкеге құйылған шараптардан жоғары болады. Себебі шараптың мөлшері көп болған сайын ол тасымалдау кезіңде дұрыс сақталынады.

## Дереккөздер
Ершік тәрізділік

**Ершік тәрізділік** (Седлообразность) — цилиндрлік беттің бойлай қимадағы пішінінің ауытқуы, шет қима диаметрлерінің орта қимадағы диаметрінен үлкен болуы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Бақылау жабдығы

**Бақылау жабдығы** — бақылауды жүргізу үшін қажетті техникалық құрылғы, зат немесе материал.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Кернеудің шоғырлануы

**Кернеудің шоғырлануы** (*Концентрация напряжений*) —1) металдарды қысыммен өңдегенде кернеудің белгілі бір бағытпен шоғырлануы; 2) дененің өлшемдері, пішімі күрт өзгерген жерлерінде (әр түрлі тесіктер, ойыстар және т.б.), сонымен қатар екі дененің түйіскен беттерінде пайда болатын кернеудің үлкеюі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Қыздыру жылдамдығы

**Қыздыру жылдамдығы** *(Скорость нагрева)* 
:1) температураның уақыт бірлігінде көтерілуі; 
:2) уақыт бірлігінде температураның жоғарылауы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Көтеру-тасымалдау жабдығы

**Көтеру-тасымалдау жабдығы** (Оборудование подъемно-транспортное) — дайындаманы, соғылманы, тетікті, бұйымды көтеріп бір жерден екінші жерге тасымалдайтын жабдықтар.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Жерсілкініс қарқындылығы

**Жерсілкініс қарқындылығы** - Балл деп аталатын халықаралық өлшеммен өлшенетін жерсілкініс қарқындылығы. 1952 жылдан Жерсілкініс қарқындылығының С.В. Медведев ұсынған 12-балдық өлшемі қолданылады. Бұл өлшем көмегімен Жер сілкінісі қарқындылығын анықтау барысында сілкініс зардабының бір топ белгілері ескеріледі. Олар: сейсмикалық бекеттер жазып алған көрсеткіштер, құрылыстар мен ғимараттардың зақымдану дәрежесі, грунт өңіріндегі өзгерістер, жерасты және жер үсті сулары режимдерінің өзгерістері, жеке адамдардың сілкініс соққылары мен тербелістерін сезіну әсері т.с.с. Сөз болған белгілер жиынтығы тұрғысынан жер сілкіністері бірнеше түрге бөлінеді: 
* 1-4 балл — мардымсыз сілкініс (бүліншілік тудырмайды); 
* 5-7 балл — күшті сілкініс (көне құрылыстар зардап шегеді);
* 8 балл — зілзалалы сілкініс (фабрика мұржалары құлайды, берік ғимараттар ішінара зардап шегеді); 
* 9 балл — ойранды сілкініс (ғимараттардың көпшілігі бүлінеді, жер бетінде жарықтар пайда болады); 
* 10 балл — жойқын сілкініс (көпірлер мен тасымал құбырлары бүлінеді, сырғымалар пайда болады);
* 11 балл — апаттар (барша ғимараттар қирайды, бетбедер айтарлықтай өзгерістерге ұшырайды); 
* 12 балл — зауалдар (мейілінше ауқымды аймақтың жербедері өзгерістерге ұшырайды).

## Дереккөздер


Санат:Сейсмология
Санат:Табиғат апаттары
Қалыптау-соғу жабдығы

**Қалыптау-соғу жабдығы** (Оборудование ковочно-штамповочное) — қарапайым түрі бар дайындаманы суықтай немесе ыстықтай қысыммен өңдеп күрделі түрі бар жөне сапасы жоғары соғылмаға немесе тетікке айналдыратын жабдықтар.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Анчоус

**Анчоус** () — консервіленіп тағамға пайдаланылатын майда теңіз балығы. Анчоустан май да өндіріледі. Анчоус атымен майшабақтар балықтарынан алынатын өнімдердің үш түрі белгілі: 1. *Anchosen*. Бірнеше ай бойы татымдықтар қосылған тұздықта өңделмеген түрде салынып өңделген майшабақ. Одан кейін оларды бөлшектеп, еті қызыл түске ену үшін аз мөлшерде селитра қосылған басқа тұздыққа ауыстырып салады. Осынан кейін тіліктерге бөлінеді. Мұндай анчоустардың еті дайын күйінде өте жұмсақ; 2. *Anchovis*. Ауланғаннан кейін бірден бірнеше күнге тұздыққа салынған майда майшабақ немесе майда салака. Жарты айға оларды жаңа тұздыққа салып қояды, содан кейін кішкене бөшкелерге тұздықсыз қатарлап, ірі түз бен татымдықтар сеуіп салады. +4°С температурада төрт ай тұрғызады да, бөлшектемей кішкене ыдыстарда сауда орындарына жібереді; 3. *Anschovsen*. Ауланғаннан кейін бөлшектеліп, екінші әдістегідей өнделген сардиналар.

## Дереккөздер



Санат:Майшабақтәрізділер
Аша соғысы

**Аша соғысы** (көне.) — жау қимылына қарай бөлініп-бөлініп соғысу. Мысалы: қарсылас жағы екіге бөлінсе, аша соғысы, үшке бөлінсе, үш аша соғысы енгізілген. Үш **аша соғысы** қарсылас шыдамай бөлінгенде жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қосалқы жабдық

**Қосалқы жабдық** (Оборудование вспомогательное) — қосалқы операцияларды орындауға қолданылатын жабдықтар.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Қыздыру уақыты

**Қыздыру уақыты** *(Время нагрева)* — берілген температураға дейін металды (бұйымды) қыздыруға керекті уақыт.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Дәмхана

**Дәмхана** — асханаларда, мейрамханаларда және т.б салқын тамақтар және сусындар, ішімдіктер сататын үстел немесе жеке шағын асхана; дайындалуы жеңіл өнімнің жіберілуі мен тұтынушыларға тез арада қызмет көрсетуді ескеретін кәсіпорын. Дәмхананың екі түрі бар: жалпы типті; арнайы типті. Арнайы типтерге — тұшпарахана, самсахана, шайхана, кәуапхана және т.б. жатады.

## Дереккөздер


Санат:Қоғамдық тамақтандыру
Ағын су реті

**Ағын су реті** (Порядок водотока) — ағын судың ағып құйылатын теңіз немесе көл алабына қатысы. Теңізге (көлге) тікелей құятын өзен жоғары реттегі ағын су болып есептеледі, алайда кейде ағын су ретін есептеу (нөмірлеу) кері бағытта жүргізілуі де мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Басты кескін

**Басты кескін** - бұйымның фронталь проекциялар жазықтығындағы бейнесі. Басты кескін алдыңғы көрініс, немесе фронталь тілік, немесе жарты көрініс пен жарты тіліктің (егер бұйым фронталь жазықтықка катысты симметриялы болса) бірігуі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Дегласирлеу

**Дегласирлеу** - майға қуырылған өнімнің күйігін немесе майлылығын біддірмеу үшін бір шай немесе десерт қасығындай қызыл құрғақ шарапты тағам дайындалудың соңына қарай құяды. Тағамның түріне қарай бірнеше тамшы сірке суы, қаймақ, кілегеймен де дегласирлеуге болады. Бірақ бұл процесті қызыл табиғи шараппен жүргізген тиімді.

## Дереккөздер
Қызуға беріктік

**Қызуға беріктік** (*Жаропрочность*) — металл бұйымдар мен конструкциялардың жоғары температурада механикалық жүктемелерден өз пішінін бұзбай сақтау қасиеті, сондай-ақ металл қорытпалардың жоғары температураға беріктігі. Бұл қасиеттер термиялық өңдеу операциялары нәтижесінде арта түседі. Қызуға берік корытпаларды радиоактивтік және іштен жанатын қозғалтқыштардың, бу немесе газбен жүретін турбиналардың тетіктерін жасауға пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Жазық еместік

**Жазық еместік** (Неплоскостность) — жазықтықтан ауытқу, қалыпты ұзындықтың бойында алынған нақты беттерінің нүктелерінен жанасатын бетке дейінгі ең үлкен қашықтық.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ашық аспан

**"Ашық аспан" ұсынысы** (Предложение "Открытые небеса") — Эйзенхауер әкімшілігінің жоспары. Бұл жоспар сенімділікті нығайту және күдіктің немесе дұрыс есепке алмаудың алдын алу үшін әр бас державаға басқа жақтың аймағын әуе арқылы тексеруге құқық беруді қарастырады. (Буш әкімшілігі бұл ұсынысты жаңартты, сөйтіп 1992 ж. 24 наурызда НАТО мемлекеті және Варшава Пакт елдері келісімге қол қойды).

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Деликатес

**Деликатес**  — қолданыстағы көптеген тамақ өнімдерінен ерекше, сирек кездесетін өнімдер тобы. Әр түрлі елдерде бүл түсінік әр түрлі болады. Мысалы, бізде ананас деликатес болса, Латын Америкасында ол жай өнім болып саналады.

## Дереккөздер
Ашық аспан астындағы найзағай

"**Ашық аспан астындағы найзағай**" ("Гром среди ясного неба") — төменгі ұшу жиілігі кезіндегі күтпеген шабуыл. Мұндай шабуылдың мақсаты — жеңіске жету үшін карсыластың әскери күшін жеткілікті мөлшерде жою.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Дәм тұздық

**Дәм тұздық** — өнімді өткір, хош иісті дәмді етіп тұздайтын заттар. Оларға көптеген өсімдіктердің бөліктері, жемістері, гүлдері, жапырақтары жатады. Тұздаудың мұндай тәсілі тамақтьщ сақталу мерзімін ұзартады жене ас қорыту қабілетін арттырады. Кез келген дәм тұздық тамақтың дәмін жақсартады.

## Дереккөздер


Санат:Тағам қоспалары
Бомба тастау

thumb|250px|Бомба тастау
**Бомба тастау** - 1) Ұшу аппараты экипажынын авиациялық бомбаларды нысанаға көздеу және тастау жөніндегі іс-эрекетінің кешені. Бомба тастау кезіндегі ұшақтың жағдайына карай: көлденең ұшудан бомба тастау, шүйіле ұшудан және тік шаншыла бомба тастау болып сараланады.
Бомба тастау жекелей, топтамалық, дүркіндік немесе топтамалы дүркіндік болуы мүмкін. Қатыстырылған күштердің санына қарай жеке (бір ұшу аппаратымен орындалады) немесе топтық (Ұшу аппараты  тобымен жүзеге асырылады) болады. Бомба тастау жою объектісінің сипатына қарай көлемді, я болмаса, нүктелі нысаналар бойынша жүзеге асырылады. Бомба тастау шалғай биіктіктен (4000 м және одан да астам), орташа (1000 4000 м дейін), аласа (1000 м дейін) және тым аласа (200 м. дейін) биіктіктен орындалады. Қазіргі көздеу-навигациялық жүйелер жер үсті (теңіз) нысаналарын кез келген метеорологиялық жағдайда күндіз де, түнде де көздеп бомба тастауды жүзеге асыруға жағдай жасайды. 2) Ұшу аппаратынан Бомба тастауды колдану әдістерін, техникалық құралдарын, теориясы мен әдістемесін окытып-үйрететін колданбалы ғылыми пон. Негізгі бөлімдері: А.б. баллистикасы, көздеу теориясы, бомбалап жою құралдары, бомбалау қару-жарағы, бомбалау көздеуіштері мен жүйелері, Б.тды орындау, бомбалау дайындығының әдістемесі, бомба тастау теориясының тиімділігі. Көлденең ұшудан бомба тастау кез келген биіктікте жүргізіледі (шектеулі аз биіктіктен іс жүзіндегі шарықтау шегіндегі биіктікке дейін). Тік шаншыла көтеріліп Бомба тастау — ұшу аппаратының шаншыла көтерілген траекториясында бомба тастау эдісі. Шүйіле ұшудан Бомба тастау ұшу аппаратының шүйілу траекториясында Бомба тастау көздеу мен тастау жүргізілетін әдіс, мұнда тастаудьщ долдігі қамтамасыз етіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Десертті шараптар

**Десертті шараптар** - асханалық, күшейтілген шараптар құрамына кірмейтін және тамақ ішу барысында дәмі мен хош иісінен ләззат алу үшін қолданылатын шараптардың шартты аталуы. Десертті шараптарды асханалық шараптар сияқты сумен араластырмайды және жеңіл құрғақ шараптарға қарағанда аз мөлшерде қолданылады.
## Дереккөздер
Діни бірлестіктер

**Діни бірлестіктер** - діни сенімді уағыздау, тарату мақсатында құрылған. Осы мақсатқа лайықты белгілері: дін тұту, құдайға құлшылық ету, басқа діни салттар мен ырым-жоралғылары бар, сондай-ақ дінге үйрету және өз ізбасарларына діни тәрбие беруге ұмтылатын азаматтардың ерікті бірлестігі. Олар діни топтар (заңды тұлға емес) және діни ұйымдар (заңды тұлға ретінде тікеуден өткен) ретінде құрыла алады. Діни ұйымдар жергілікті (ізін қуған адам оннан кем емес) және орталықтандырылған (құрамында үштен кем емес жергілікті ұйымдар кіретін) болып бөлінеді.

## Тағы қараңыз
* Дін
* Діни демократия
* Саясат

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Дін
Шартты кескін

**Шартты кескін** (*Условное изображение*) — бұйымның сызбадағы халықаралық келісімдер немесе мемлекеттік стандарттар тағайындаған шартты белгілерді пайдаланып орындалған бейнесі. Суретте бұрамамен біріктірілген екі тетіктің сызбасы көрсетілген. Егер сызбада бұрама (винт) сырығының диаметрі 2 мм немесе одан кіші болса, онда Шартты кескінді пайдалануға тура келеді. 

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ықшамдалған кескін

**Ықшамдалған кескін** (*Упрощенное изображение*) — сызбаны салуды және оқуды жеңілдету үшін бұйымның тұрлаусыз ұсақ элементтерін ескермей сызылған бейнесі. Мысалға шартты кескіндегі суретте бұрамамен біріктірілген екі тетіктің ықшамдалған сызбасы берілген. Оны сурет кескінмен салыстырып көріңіз. Ықшамдалған кескіндер құрастыру сызбалары мен жалпы түр сызбаларында кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Діни демократия

**Діни демократия** - (Мысалы, Иран Ислам Республикасы, ИИР) - ислам қоғамын басқару әдісі ретінде ИИР-ның негізін қалаушысының және басқа Ислам төңкерісі жетекшілерінің еңбектерінде көрсетілген принциптерге сүйенеді.

* **Алғашқы принцип** - жалпыхалықтық қатысу және халық қалауына жан-жақты қолдау көрсету. ИИР-ның Конституциясында биліктің құдайдан екендігін мойындаумен қатар, қалың бұқараның депутаттарды сайлауда, исламдық құрылымның барлық деңгейдегі басшыларын сайлаудағы рөліне баса мән беріледі. Сонымен қатар, ис- ламдық құрылымның барлық жауапты тұлғалары төңкеріс көсемінен бастап, қалалық және ауылдық исламдық кеңестерге дейін халықтың тікелей қатысуымен сайланады. Тіпті, сақшылар кеңесі секілді бақылаушы кеңестерді де халық сайлайды.
Ислам төңкерісі жецісінен кейінгі 25 жыл бойына Иран әртүрлі деңгейдегі жалпыхалықтық сайлауларды жыл сайын өткізіп тұрды, ол халықтың өз тағдырын анықтауда тікелей қосар үлесі бар екендігінің белгісі болса керек. Басқаша айтқанда, діни демократияда діни көсемдер мемлекеттік институттарды халық пікірімен санасып құрады.
* **Екінші принцип** - құдай заңдылықтары мен діни құндылықтар негізінде басқару. Екі референдум қорытындысы бойынша бекітілген ИИР-ның Конституциясы халықтың өз тағдырын өзі шешуге атсалысуына кедергі келтірмейді. Онда құдайлық басқарудың шегі мен негізгі түсініктері занды түрде анықталган. Ислам саяси ойында барлыгы, жетекшіден бастап, бұқара халыққа дейін құдайлық құндылықтар мен ұстанымдарга багынуы міндетті.

* **Үшінші принцип** - халық алдында жауаптылық және халық тарапынан бақылау құқы. Діни демократияга негізделген қоғамдық құрылымда халық рақымшыл, ал, халық құқы - қашан да барлық лауазымды тұлғалар құқынан жоғары.

* **Төртінші принцип** - заңның үстемдігі. Осыдан келіп, ұлттық бірлікті қамтамасыз ету мәселелері заңды бұлтартпай орындауга байланысты, **діни демократия** заң бұзуды жоққа шығарады. ИИР-да кез келген жеке тұлға және қоғамның барлық мүшелері шариғатпен және халық қалаулыларымен бекітілген заңды бүлтартпай орындауга міндетті.
**Діни демократия** жалпы демократия тарихында жаңа дәуірді ашады.

## Тағы қараңыз
* Діни бірлестіктер
* Дін
* Саясат
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Дін
Шертай Ережепов

**Шертай Ережепов** (1930 жылы туған, Маңғыстау ауданы Ортаеспе ауылы) – мұнайшы. 1943 – 48 жылы ұжымшарда, 1948 – 59 жылы Құлсары т. жылы құрылысында, Баутин кентіндегі балық аулау базасында жұмысшы, 1959 – 85 жылы Жетібай, Өзен кен орындарында бұрғылаушы болды. Еңбек Қызыл Ту (1965) орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қайролла Жеткізгенұлы Ережепов

**Қайролла Жеткізгенұлы Ережепов** (1947 жылы 25 қарашада Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы Жыңғылды ауылында туған) — қазақстандық мемлекет және қоғам қайраткері. Маңғыстау облысының құрметті азаматы.

## Толығырақ
* Қайролла Жеткізгенұлы Ережепов 1947 жылы 25 қарашада Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы Жыңғылды ауылында дүниеге келген.
* 1966 - 1970 жылдары Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті (бұрынғы В.И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институты) бітірген. 
* 1984 жылы КОКП ОК-нің Қоғамдық Ғылым академиясын бітірген.
* 1998 жылы Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетін бітірген. мамандығы заңгер.

## Еңбек жолы
* 1970 – 73 жылы «Маңғыстаумұнайгазбарлау» тресінде бұрғылау шебері
* 1973 – 82 жылы комсомол қызметкері, Шевченко қалалық партия комитетінің бөлім меңгерушісі
* 1984 – 90 жылы Мұнайлы ауданы аткомының төрағасы, ауданы парткомының 1-хатшысы, «Комсомолнефть» мұнай өндіру басқармасының партком хатшысы, Қарақия ауданы парткомының 1-хатшысы, 1990 – 91 жылы Маңғыстау облысы атқару комитеті төрағасының 1-орынбасары
* 1991 – 93 жылы ҚР Жоғары Кеңесі төрағасының орынбасары
* 1994 – 95 жылы «Каскор» АҚ президенті
* 1995 – 97 жылы ҚР атом энергетикасы Ұлттық АҚ-ның вице-президенті
* 1997 – 2004 жылы ҚР Парламент Мәжілісінің депутаты болды
* 2004 жылдан «Қазмұнайгаз» АҚ меңгерушісі, директор, аппарат жетекшісі.

## Марапаттары
* ҚР Президентінің жарлығымен еліміздің жоғарғы мемлекеттік марапаты Парасат орденімен марапатталған.
* 1998 - Астана медалі
* 2001 - "Қазақстан тәуелсіздігіне 10 жыл" медалі
* 2004 - Тыңға 50 жыл медалі
* 2004 - Қазақстан теміржолына 100 жыл медалі
* 2005 - Қазақстан конститутциясына 10 жыл медалі
* 2006 - Қазақстан парламентіне 10 жыл медалі
* 2008 - Астанаға 10 жыл медалі
* ҚР Президентінің алғыс хатымен марапатталған.
* Маңғыстау облысының және бірнеше ауыл, аудандардың құрметті азаматы.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысының құрметті азаматтары
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері
Төлеш Еркебаев

**Төлеш Еркебаев** (1937 жылы туған, Маңғыстау ауданы Қаратөбе ауылы) – инженер.

Орал ауыл шаруашылық техникумын бітірген (1960). 1960 – 72 жылы Маңғыстау ауданы ұжымшарларында бас инженер, шеберхана меңгерушісі, 1972 – 73 жылы ауданы суландыру мекемесінде бас инженер, 1973 – 94 жылы «Ақшымырау» кеңшарында бас инженер болды. «Құрмет белгісі» (1991) орденімен, «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Еркебай Ишанұлы

**Еркебай Ишанұлы** (1875 – 1913) – ахун, діни қайраткер. Еркебай жасынан дінді жетік меңгеріп, ишан болған. Шыққан тегі қосым шеркеш. 

17 жасында жиені болып келетін Бақтылы сұлуға үйленіп, 5 ұлы (Нығмет, Фазыл, Мүбәрәк, Уәли, Сағыт) болған. Олардың бәрі де Кеңес өкіметі кезінде ауылда жұмыс істеген. 

Еркебай ахун 25 жасында қазіргі Жем және Қараарна ауылдық округтерінде алғаш рет «Ермұхамбет» (Еркебай) мешітін салып, балаларды оқытады. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін мешіт құлатылып, тасы басқа кеңестік құрылыстарға пайдаланған. Қазір мешіт орнында ештеңе жоқ, бірақ орны осы уақытқа дейін «Еркебай» деп аталады. Еркебай ахун заманында Орта Азияға белгілі сопылар ұстазы – Қожа Зікір ишанға қол беріп, сопы болған. Өзінің ұстазынан үйренгенін тұрмыста пайдаланып, халықтың игілігіне асырады. 

Ахун Жем жағасына шығыр салады. Оның қолдаушысы М.Кенесарин (атақты Меке ақынның әкесі) сол шығырдан Жемнен су жүретін арық қазып беруге көмектеседі. Соның нәтижесінде тегіс жерлерді атызға бөліп, су жүйелері реттеліп тартылып, егін егіліп (арпа, тары, жүгері, көкөністер), олардан жақсы өнім жиналған. 

1913 жылы Еркебай Бұхарадағы Мұсылмандар діни басқармасында Олжашы Айтқұлмен бірге ахундық атақ алып, елге қайтар жолында Хорезм ойпатында етек алған індет – оба ауруынан қайтыс болады. Сүйегін өзімен бірге қайтыс болған Ө.Нысанбайұлымен бірге Көне Үргеніштен 50 км жердегі қауымға «аманат» етіп жерлейді. Кейін мүрденің артынан келген адамға Еркебайдың ұстазы Қожа Зікір ишан жұқпалы ауру басқа адамдарға жұғуын ойлап, мүрдені қазып алуға рұқсат бермейді. Сөйтіп, 38 жасында қайтыс болған Еркебай ахунның мәңгілік мекені Бесқала болып қала берген.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан ишандары
Санат:Жем (қала) тұлғалары
Санат:Жылыой ауданы тұлғалары
Санат:Бесқалада жерленгендер
Санат:Бесқалада қайтыс болғандар
Санат:Обадан қайтыс болғандар
Дүниетаным

**Дүниетаным** - жеке адамның, әлеуметтік топтың, таптың немесе тұтас қоғам қызметінің бағытын және шындыққа деген қатынасын айқындайтын принциптердің, көзқарастардың мақсат-мұраттар мен сенімдердің жүйесі. **Дүниетаным** қалыптасуына саяси, адамгершілік және эстетикалық көзқарастар көп эсер етеді. Ғылыми білімдер **Дүниетаным** жүйесіне ене отырып, адамның немесе бүкіл топтың қоршаған әлеуметтік және табиғат заңдылықтарын бағдарлау мақсаттарына қызмет етеді. Сонымен қатар, ғылым адамдарды әртүрлі нанымдар мен адасулардан құтқарып, оның шындық болмысты ақыл-ойы арқылы тануына жағдай жасайды.

**Дүниетаным** - адамдар мен табиғатқа, жалпы құндылықтарға, моральдық ережелерге жеке тұлғаның жалпы қатынасын білдіретін негізгі сенім, қалып, таным немесе қоғам мүшелерімен ортақ көзқарас қалыптастырып, қоршаған ортамен қатынас қалыптастырудағы негізгі өлшем. Ол - адамның дүниені ақиқатпен теориялық және тәжірибелік жағынан бірлікте тану мақсатындағы рухани-тәжірибелік әдіс. **Дүниетанымда** тұтас адамзат әлемінің үлгісі сияқты мәдениет категорияларының жүйесі көрініс тапқан.

**Дүниетаным** - әлемді түсіну, қабылдау, қоршаған ортадағы шынайылыққа жалпылама көзқарастар жүйесі, адамның өзіне, әлемге, өзінің әлемдегі орнына деген көзқарастар жүйесі.

## Тағы қараңыз
* Дүние

## Дереккөздер


Санат:Дүниетаным
Санат:Эпистемология
Қарлыға Еркеғұлқызы

**Қарлыға Еркеғұлқызы** (1951 жылы туған, Түрікменстан, Байрамалы қаласы) – оператор. Ресейдегі Красноводск химия-технология техникумын бітірген (1974). 1974 жылдан Жаңаөзен Қазақ газ өңдеу зауытының технология қондырғысында газ өңдеу операторы болып жұмыс жасаған. КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1979).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1951 жылы туғандар
Ашық ату позициясы

**Ашық ату позициясы** (Открытая огневая позиция) — 
#Пулеметтер, зеңбіректер, минаатарлар және басқа да ату құралдары орналасқан жер. Оған танктер, зеңбірек, жаяу әскер ұрыс машинасы атыс жүргізу үшін орналасқан жерлер де кіреді. **Ашық ату позициясы** негізгі, уақытша және қосымша деп бөлінеді, ал қарсыластың бақылауынан жасыру дәрежесіне қарай ашық және жабық деп аталады. Ашық ату позициясы тура нысанаға алып ату үшін керек, ал жабық Ашық ату позициясы қарсыластың жер үсті бақылау пунктінің байқауынан зеңбірек пен атыс жарқылын жасыратын табиғи тасаларда орналасады.
#Сүңгуір қайықтың немесе ракета жіберу кезінде су үсті кемесінің, сондай-ақ кемелер тобының (жасағының) атыс дайындығын жүргізу, теңіз десантын түсіру және жағадағы олардың іс-әрекеттерін қолдау кезінде еркін жауынгерлік маневр жасауын қамтамасыз ететін теңіздің (мұхиттың) көлемі жағынан шектелген ауданы (бөлімі).

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Шайқы Төлесұлы Еркеғұлов

**Шайқы Төлесұлы Еркеғұлов** (1915, Қызылөзен елді мекені – 1991) – ғалым, математика ғылымдарының кандидаты (1962). Атырау педагогикалық техникумын (1932), Орал педагогикалық институтын (қазіргі Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті) бітірген (1941). 1932 – 36 жылы ауданы атком мен ауданы парткомның нұсқаушысы, округтік ішкі істер бөлімінің қызметкері. 1942 – 46 жылы әскери бөлімдерде саяси қызметкер, 1946 – 54 жылы Орал педагогикалық институтының оқу және ғылым жөніндегі орынбасары, кафедра меңгерушісі, 1954 – 91 жылы Алматы педагогикалық институтының (қазіргі ҚазҰПУ) доценті болды. Еркеғұлов профессор Х.И. Ибрашевпен бірігіп студенттеріне арнап қазақ тілінде екі томдық «Математикалық анализ» оқулығын жариялаған (1963, 1970). Оқулықтың үшінші томын өзі аяқтаған. Математика саласындағы көптеген оқу-құралдары мен әдістемелік әдебиеттерді аударуға (профессор Приваловтың «Кіріспесі», туылғанб.) қатысқан, қазақ тіліндегі матемтика терминдер мәселесімен шұғылданған. Қызыл жұлдыз орденімен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Құрмет грамотасымен, Кеңес Одағы «Оқу-ағарту ісінің үздігі» белгісімен марапатталған. Форт-Шевченко қаласында бір көше Еркеғұлов есімімен аталады.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Александр Павлович Ерeмин

**Александр Павлович Ерeмин** (1941 жылы туған, Краснодар, Белореченск қаласы) – мұнайшы, Социалистік Еңбек Ері (1981). Нефтегорск кәсіптік-техникалық училищесін (Ресей) бітірген (1960). 1960 жылы «Краснодармұнайбарлау» тресінде бұрғылаушының көмекшісі, 1966 – 70 жылы Маңғыстау бұрғылау бригадасының бригадирі болды. Ерeмин басқарған бригада 6 рет «КСРО мұнай өнеркәсібінің үздік бригадасы» атағына ие болды. 1990 жылы Қазақ КСР-і Жоғарғы Кеңесінің депутаты. «Қазақ КСР-інің құрметті мұнайшысы» (1978), Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығының (1979) лауреаты.

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Ержан Төлегенұлы

**Ержан Төлегенұлы** (1887, Бозащы түбегі, Керел елді мекені – 1966, Шақпақ ата қорымы) – діни қайраткер. Адай тайпасының Жары атасынан шыққан. 

Әкесі – Төлеген діндар, шағын дәулетті адам болған. Ержан алғашқы сауатын Мырзайым деген жердегі Қ.Әбді ахуннан ашады. Одан кейін Тұщықұдықта Айдар ишанның мешітінде інісі Шегіреймен (Нұрмұханбет) бірге білім алады. Ауыл мектебін тәмамдағаннан кейін Ержан Тұрмағанбет ахунның медресесінде оқиды. 1926 жылы Ержан Бұхарадан медресе бітіріп келіп, Сорқұдықта балаларды оқыта бастайды. 
Бұхарада білім алған ұстаздарынан үйренген егіншілік кәсібін Көңдіқұдық жерінде іске асырып, шағын егіншілік салады. Бұрын Маңғыстауда болмаған бағбандық тәсілді жүзеге асырып, өскен жантақтың тамырын жарып, оған қауынның дәнін салып өсіріп өнім алған. Қазір бұл ғылмыи тілде будандастыру деп аталады. 

Кеңес өкіметі орнағаннан кейін Маңғыстау өңірінде де дін өкілдерін қудалау басталады. Ержан хазірет 1932, 1936–37, 1942 жылдар аралығында бірнеше рет түрмеге қамалады. Қанша қиыншылық көрсе де, өзінің ұстаған бағытынан танбайды. Оның бай кітапханасы болған, өзі араб, парсы, өзбек, түрік, шағатай тілдеріндегі кітаптарды еркін оқып, жан-жағындағы адамдарға түсіндіріп отырған. 

Ержан хазірет Тілепалдыға үйленіп, Мұқаш деген ұл, Несіпхан деген қыз сүйген. Ол қайтыс боларының алдында туғандарын жинап, бейіті Шақпақ ата қорымына жерленіп, оған керегетам салынуын өтінген.

## Дереккөздер


Санат:Шақпақ ата қорымында жерленгендер
Санат:КСРО-да қуғындалғандар
Санат:Қазақстан діни қайраткерлері
Құрмантай Еркеғұлов

**Құрмантай Еркеғұлов** (1928, Түпқараған ауданы Қызылөзен ауылы – 1993) – мал дәрігері. 1948 – 56 жылы Шевченко ауданы мал дайындау кеңсесінде мал дәрігері, Сеңгірқұм зооветпунктінде мал дәрігері, 1969 – 89 жылы Ералиев атындағы кеңшарда ферма меңгерушісі болды. Еңбек Қызыл Ту (1966) орденімен, «Ерен еңбегі үшін» (1970) медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ашық көздеуіш

thumb|300px|Пистолеттің ашық көздеуіші
**Ашық көздеуіш** (Открытый прицел) — жер үстіндегі әр түрлі мақсаттарға байланысты ату құралдарындағы, гранататқыштардағы көздеуге арналған құрал. Ашық көздеуіш жактауға бекітілген қарауылдан және ұңғының оқталатын бөлігінде орналасатын көздеуіштен тұрады. Көздеуіш тілігі бар көздеуіштің қадамасынан немесе бүтіндей алғанда көздеу жақтауынан тұрады. Көздеуіш жақтауына қашықтық шкаласы, ал кездеуіште жанынан түзету шкаласы орнатылған. Тілік пен көздеуіштің орны биіктігі мен жанындағы бағыт бойынша өзгеріп отырады, әдетте, қарауыл қозғалмайды және қаруды қалыпты ұрысқа келтіру кезінде ғана өзгертуге болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Орта

**Орта (центр)** – 1) шеңбердің, шардың ортасы шеңбердің (шардың) барлық нүктелерінен тең қашықтықтағы нүкте;

2) эллипс ортасы - оның үлкен және кіші осьтерінің киылысқан нүктесі;

3) дененің ауырлық ортасы мәлім дененің жеке бөліктеріне әсері бар барлық ауырлық күштің тең әсерлі түсіру нүктесі.

#### 


Санат:География және геодезия
Ер Қосай Құдайкеұлы

**Ер Қосай Құдайкеұлы** (1507–1594) — Байұлы тайпасы Адай руынан шыққан халық батыры, Маңғыстау қазақтарының орта ғасырлардағы көсемі. 

Ер Қосай Қазақ хандығы дами түскен кезеңде өмір сүріп, қазақ ұлты мен мемлекеттігін нығайтуға үлес қосқан ірі тарихи тұлғалардың бірі. Хақназар ханның оң қолы мен кеңесшісі болған. Әділдігімен, шешендігімен мәлім, Орта Азия халықтарының ынтымақты, бейбіт өмір сүруіне ықпал етті. Жер, су дауларын қантөгіске жеткізбей шешті. 
Бүгінгі Жаңаөзен қаласының қасындағы Ер Қосайдың бастауымен қойылған «Ер Сары қайрағы» қада тас белгісі тұрған жерде көрші халықтар өкілдерінің бас қосуы өтіп тұрған. Жорықтардың бірінде отбасы опат болған Ер Қосай екінші рет түрікменнің Ер Сары көсемінің қызы Оғылмеңліге үйленген. Одан тараған алты ұл - Байбол, Тіней, Әйтей, Бөгей, Бәли, Сүйіндік (Жаманадай) кейіннен Қосай руы болып тарқаған. Одан қазақ ертегілеріндегі жезтырнақпен, таутайлақпен айқасып жеңген әйгілі Есекмерген, жорық жыршылары, ақындар, жыраулар, өнер шеберлері Қалнияз, Абыл, Нұрым, Қашаған сынды дүлдүлдер тараған. 

Қосайды батырлығы себепті Ер Қосай деп атайды. Бекет туылып, «Мединеде Мұхаммед, Түркістанда Қожа Ахмет, Маңғыстауда пір Бекет, тілегімізді қабыл ет!» деп қашан пір Бекет атанғанға дейін Адай батырларының жауға шапқандағы, жалпы қалың Адайдың ұраны болатын Қосай – осы Ер Қосай. Адайлар жиын-тойда батаны Қосайдың ұрпақтарына жасатады, тіпті қол жинап, жауға аттанарда да қолдың басшылары: «Араларыңда Қосайдан кім бар?» деп сұрайтын болған. Егер Қосай ұрпағынан ешкім болмаса, онда жол оңғарылмайды деп, жорықты кейінге қалдырып отырған. Немесе сол маңдағы жақын ауылдарда бар болса, Қосай атаның ұрпағының үйіне түсіп, оның рухына бағыштап мал сойып, дәм беріп, құран оқытқаннан кейін ғана жолға шығады екен.

Адай елі Сырдың бойын мекен етіп жүрсе керек. Көктем шығып, мұз түсіп кетпей тұрып, арғы бетке өтіп алайық дегенде, көштің алдында кеткен Қосайдың өзі аман қалады-дағы, қалған үш ұлы, алты немересінің ауылы түгелімен дарияның ойылып кеткен мұзының астында қарап болады. Қолынан келер қайран жоқ, «Ей, Алла-Тағала, соңымды бер, соңымды берсең оңымды бер!» деп тілек айтуға ғана шамасы келеді. …Бірақ, қаншама қайратты ер дегенмен, қарт батыр жылай-жылай екі көзінен айрылып, суқараңғы соқыр болып қалады. 

Кейіннен Түрікменнің Оғылмеңлі есімді қызына үйленеді. Оғылмеңлі ақылды, парасатты адам болған. Емшілік қасиет те дарыған жан болған көрінеді. Кей аңызда Қосайдың зағип көзін Оғылмеңлінің өзі емдеп жазып алған делінеді. 

2007-ші жылы қазан айында Ер Қосайдың 500 жылдығы аталып өтті, ерлік өмірі зерттеліп, дәріптелген ғылыми-теориялық конференция болды. Жаңаөзен қаласында Ер Қосай атындағы мешіт, теңізде кеме бар. Еліміздің батыс қақпасы саналатын Атырау облысындағы Ресеймен арадағы шекарада орналасқан бөлімшесіне Ер Қосай батырдың атағы берілді. 

Ер Қосай мен Оғылмеңлі ана кәзіргі Қарақалпақстан Республикасының астанасы Нүкіс қаласына жақын Бестөбе деген жерде жерленген, бастарына мазар орнатылған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ хандығы қайраткерлері
Санат:Қазақ батырлары
Санат:Қазақ хандығы бас қолбасшылары
Санат:Қарақалпақстанда жерленгендер
Санат:Қолбасшылар
Қабақ би Ермембетұлы

**Қабақ Ермембетұлы** (1850–1903) — би. 1870–1902 жылы ояз бастығының тілмашы, іс жүргізушісі болды. 1873 жылы Хиуа жорығына қатысып, Адай жасағының туын ұстаған. Орыс әскерінің 1880–1881 жылы Ахал-Теке жорығына қатысып, Скобелевтің сенімді серігі ретінде қасында жүреді. Жорыққа Адай елінен 4 мың түйе, 500-дей сарбаз жинап көмектеседі. Маңғыстауды зерттеуге келген әр түрлі ғылыми экспедицияларға баласы екеуі жолбасшы, тілмаш болып қол ұшын береді. Патша үкіметінің бірнеше медальдарымен марапатталған. Бейіті Сисем ата қорымында.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ би-шешендері
Құлшар Ерназарұлы

**Құлшар Ерназарұлы** (туған-өлген жылы белгісіз) – күйші, айтыс күйлерін насихаттаушы. Ерназарұлының «Қыз қамаған», «Кербез керік», «Кебіс қалған», «Тілемсек» пен «Ат жортақ», т. б. күйлері бар. Шәкірттері: Атажан, Тәжік, Теңел, Қалдығара, Қарасай. Ерназарұлының ұрпақтары Алматы облысы Жамбыл ауданында тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Күйшілер
Жаулыбай Еркеғұлов

**Жаулыбай Еркеғұлов** (1936 жылы туған, Түпқараған ауданы Қызылөзен ауылы) – сауда саласының қызметкері. Қарағанды кооперативтік институтын бітірген. 1961 жылы Маңғыстау, Қарақия аудандарында тұтыну қоғамында сатушы, тұтыну қоғамы басқармасының төрағасы болды. «Құрмет белгісі» (1971) орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Орталық графиктік әдіс

**Орталық графиктік әдіс** – географияда орналасудың тиісті орталықтарын табу және олардың уақыт ішінде орын ауыстыруының траекториясын талдау жолымен (мысалы, топырақтың әр түрлі типтерінің таралу орталықтары, ылғалдылықтың, жылу бетінің орталықтары, геодемографиялық орталықтар немесе қоныстанушылықтың орталықтары және т.б.) нақты аумақтағы әр түрлі объектілер мен құбылыстардың таралуының сипатын зерттейтін талдаулық және графиктік әдістердің жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Аэродинамикалық құбыр

275px|thumb|Аэродинамикалық труба
**Аэродинамикалық құбыр**  — дененің ағымдылығы процесін эксперименттік зерттеу үшін ауа немесе газ ағынын жасайтын қондырғы. Үлгілерді Аэродинамикалық құбырда сынай отырып, жалпы ұшақтың бөліктерінің неғұрлым тиімді тұлғаларын табады, оның беріктігін, маневрлілігін, ұшу барысында оған әсер ететін жүк шамасын анықтайды. **Аэродинамикалық труба** өлшемдері мен ауа ағынының жылдамдығы әр түрлі болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тілеген Ерниязов

**Тілеген Ерниязов** (1923, Адай у. – 1999) – соғыс ардагері.

## Өмірбаяны
Ұлы Отан соғысында Сталинград, Беларусь, Украина жерлерін жаудан азат етуге қатысқан. 

1945 – 66 жылы және 1969 жылдан зейнеткерлікке шыққанға дейін есепші болған. 

## Марапаттары
3-дәрежелі Отан соғысы орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Орталық жерлердің теориясы

**Орталық жерлердің теориясы** — бірдей бағыныстағы елді мекендердің, сондай-ақ басқадай иерархиялық нысандардың — өндіріс пен әлеуметтік инфрақұрылымдардың тораптық элементтерінің (дүкендердің, оқу орындарының, ауруханалардың және қызмет көрсету саласы мен мәдениет кәсіпорындары мен мекемелердің) торлар мен зоналар құру қағидаларының жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Амандық Тұрышұлы Есбаев

**Амандық Тұрышұлы Есбаев** (1964, қазіргі Атырау облысы Құлсары қаласы – 1985) – Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтының студенті, 1985 жылы қысқы каникул кезінде «Қарақұм» кеңшарының малын боранда аман сақтау жолында ерлікпен қаза тапқан. «Құрмет белгісі» орденімен марапатталған (1985).

## Дереккөздер
Байғали Есболайұлы

**Байғали Есболайұлы** (1904, Адай у. – 1988) – жылқышы, еңбек ардагері. 1931 жылы Адай көтерілісінің батыр сарбазы. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1944 жылы Франция жеріндегі антифашистік қозғалыс қатарында шайқасып, Франция президенті Шарль де Голльдің алғыс хатын алған. 1945 жылдан зейнеткерлікке шыққанға дейін Маңғыстау ауданының жылқышысы болды. Нағашысы Махамбет Өтемісұлының өлеңдерін, ол туралы деректерді, Адайдың белгілі адамы, атасы Еңсептің шежіресін айтып жеткізуші. Октябрь революциясы, Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендерімен және «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған.

## Дереккөздер
Әбдіхамит Сәркенұлы Есболов

**Әбдіхамит Сәркенұлы Есболов** (1941, Маңғыстау ауданы Таушық ауылы – 1997) – дәрігер, медицина ғылым кандидаты (1973). Ақтөбе мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Батыс Қазақстан медицина академиясы) бітірген (1965). 1973 – 78 жылы Ақтөбе мемлекеттік медицина институтында доцент, Ақтөбе облысы ауруханада хирургия бөлімінің меңгерушісі, бас хирург, 1990 – 97 жылы Маңғыстау облысы денсаулық сақтау бөлімінің бас хирургі болды.

Байұлы тайпасы Адай руы Ақбота бөлімінен шыққан.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Болысбай Есбосынов

**Болысбай Есбосынов** (1910, Маңғыстау ауданы Тиген ауылы – 1994) – соғыс және еңбек ардагері, ауыл шаруашылығы қызметкері.

## Өмірбаяны
* 1943 – 53 жылы Маңғыстау ауданы ұжымшарларында төраға
* 1969 жылы «Маңғыстау» кеңшарында зоотехник болды.

## Марапаттары
* 1-дәрежелі Отан соғысы ордені.
* екі рет «Құрмет белгісі» (1946, 1966) ордені
* бірнеше медальдармен марапатталған.

## Отбасы
* Күлжаһан Сартбекқызы 
* Жұлдызай Болысбайұлы Есбосынов
* Еркеш Болысбайқызы Есбосынова
* Зәуреш Болысбайқызы Есбосынова
* Айдарбай Болысбайұлы Есбосынов
* Айтқұл Болысбайұлы Есбосынов
* Қамажай Болысбайқызы Есбосынова
* Жанжігіт Болысбайұлы Есбосынов
* Ержігіт Болысбайұлы Есбосынов

## Дереккөздер

Санат:1910 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:1994 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері