open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Константин Самсонович Иванов

**Иванов Константин Самсонович**  (1935 жылы туған, Ресей, Ставрополь өлкесі, Эркин-Халк пос.) – инженер-механик, техникалық ғылыми докторы (1988), профессор (1987), Қазақстан Республикасы инженер ғылыми академиясының корресподенттік мүшесі.

Солтүстік Осетин ауылы  шаруашылығы институтын бітірген (1958) соң Алматы автожөндеу зауытында инженер (1958–60), Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтында (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университетті) ассистент (1960–64), Қазақ политенхникалық институтында (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университетті) ассистент, аға оқытушы, доцент, профессор (1964–91), кафедра меңгерушісі (1991–97) болды. 1997 жылдан осы университеттте профессор қызметін атқарады.

Иванов Константин Самсонович 200-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы. 
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ләтипа Мұңайтпасқызы Қожықова

**Қожықова Ләтипа Мұңайтпасқызы** (1892, қазіргі Қызылорда облысы Қармақшы ауданы– 1.4.1960, Алматы) – сән және қолданбалы өнер шебері, КСРО, Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі (1957).

## Өмірбаяны
Ауыл мектебінде оқыған. Қоңырқожа Қожықовқа тұрмысқа шыққан. Түркістан Республикасы ОАК Ташкентте ашқан Қазақ педогогикалық училещесіндегі көркемөнерпаздар үйірмесіне қатысқан. Үйірме мүшелерінің күшімен “Шығыс кештері” ойын-сауық бағдарламасы бойынша әзірленген “Біржан – Сара” спектаклінде (реж. Д.Әділов) Сараның анасының рөлін ойнаған (1921).
1925 – 36 жылы Қазақ драма театрында, 1936 – 58 жылы Абай атындағы Опера және балет театрында қызмет етті. Қазақ әдебиеті мен өнерінің Мәскеуде өткен онкүндігіне қатысқан (1936). 1937 – 38 жылы ері Қоңырқожа, үлкен ұлы Қожахмет және жақын туыстары саяси қуғынға ұшырағанда мойымай, шығармашылық өнерін дамыта түсті. Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары Ф.Рузвельтке сыйға тартылған, Мемлекеттік тапсырыспен Қожықова Ләтипа Мұңайтпасқызы  тіккен қазақтың ұлттық киімдері қазір АҚШ-тағы Рузвельт музейінде, сондай-ақ, ежелгі қазақ қолөнері дәстүрінде тоқылған сәндік бұйымдары мен ұлттық киім үлгілері Алматыдағы Ә.Қастеев атындағы Өнер музейі мен Қазақстан республикасының облысы музей қорларында сақтаулы.

## Дереккөздер

Санат:Өнер
Көнек

* Көнек – қызға құда түсіп барғанда жігіт жағынан талап етілетін кәденің түрі.
* Көнек – мал саууға арналған ыдыстың жалпылама атауы.
Әріптес

**Әріптес** — бір салада қызмет атқаратын адамдар. Той-думанда өзара  айтысатын ақындар да бір-біріне әріптес болады. Бұларды кейде үзеңгілес, сырлас, сыбайлас деп те атайды. Әріптестер бір-біріне іш тартып жүреді. 

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Әсел

**Әсел** (Bellіs) — күрделі гүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда көп жылдық 2сел (B. perennіs) түрі ғана кездеседі. Ол бау-бақшаларда, саябақтарда, гүлзарларда өседі. Биіктiгi 10 — 15 см болады. Күрекше пішінді жапырақтары сабақ астына шоғырлана орналасқан. Жиектері ұсақ тілімделген. Гүлдері дара, кейде бірнешеу болады. Гүл жапырақшалары ақ немесе қызғылт түсті. Мамыр — маусым айларында гүлдейді. Тұқымынан және өсімді (вегетативті) жолмен көбейтіледі. Әсел — жарық сүйгіш өсімдік. Ылғалды топырақта жақсы өседі.

## Дереккөздер:
Қазақстан энциклопедиясы

Санат:Күрделігүлділер
Әсемдік

thumb|right|200px|
**Әсемдік** — адамды эстетикалық ұғым, материалдық және рухани дүниенің ләззатқа бөлейтін сипаты. Әсемдік әдемілікпен тектес. Бірақ әдемілік объектілердің сыртқы және ішкі қырларын бірдей қамтыса, әсемдік құбылыстардың сыртқы көзге түсетін және пішіндік ерекшеліктерін эстетик. тұрғыдан қабылдауға жатады. Әсемдік ең  алдымен, тепе-теңдік, тұтастық, үйлесімділік, ырғақтылық, мақсатқа сәйкестілік, түс пен жарықтың белгілі бір мөлшері  табиғи өлшемдермен айқындалады. Әсемдіктің осындай табиғи өлшемдерін эстетикалық түйсінуде адамның сезім мүшелерімен қатар, оның ішкі түйсігі мен ақыл-парасаты ерекше рөл атқарады. “Пішіннің сыртқы әсемдігі” (Гегель) оның ішкі мазмұнымен сәйкес келмеуі мүмкін. Жылтырағанның бәрі әдемі емес. Керісінше, сыртқы сұрықсыздық пен сиықсыздық тасасында жоғары жан сұлулығын кездестіру әбден мүмкін. Ізгілік пен жылылықтан ада әсемдік кейпіне ежелгі қазақ аңыздарындағы Пері қызы, грек мифологиясындағы Нарцисс бейнесі де жатады. Алайда әсемдікті рухани сұлулықтан алшақтатып жіберген дұрыс емес. өмір мен өнердегі әсемдік рухани қуаныш пен ләззатқа бөлей отырып, қоғамда зор танымдық және тәрбиелік рөл атқарады. Адам дүниені әсемдік үлгісінде қайта құруға ұмтылады. Адамның түрі де, киімі де, жаны да, ойы да әсем болуы керек. Шынайы әсемдік адамды шығармашылық дарыны мен қабілетін неғұрлым толық және жемісті пайдаланып, нағыз әдемі және сұлу тұлға мұратына ұмтылуға жігерлендіреді. Қазақтың дәстүрлідүниетанымында әсемдік өмір мұратына айналып, оған үлкен көңіл бөлінген. Мысалы, қазақтар киелі әйел Құдайы Ұмайды өте әсем, сұлу және қайырымды, жарқын жүзді, күміс шашымен аспанды жарқыратқан, күн сәулесі мен кемпірқосақ нұрына шомылған, қолында балаларды қорғайтын алтын садағы бар жас келіншек немесе қыз ретінде таныған.

## Табиғаттағы әсемдік


Pfau_imponierend.jpg|Тауыс
Papilio machaon01.jpg|Көбелек
Nymphaea alba.jpg|Nymphea alba
Purpurkehlnymphe filtered.jpg|Colibri Thalassinus



## Архитектурада


Santa Maria Novella (Florence).jpg|Санта-Мария-Новелла шіркеуі (Италия, Флоренция қаласы)
Florentine Duomo Santa Maria del Fiore1 RB.jpg|Санта-Мария-дель-Фьоре соборы (Италия,Флоренция қаласы)
Cathedral Notre-Dame de Reims, France-PerCorr.jpg|Фасад Реймс соборы (Франция, Реймс қаласы)
Casabatllo2.jpg|Антонио Гауди: *[[Бальо үйі]]* (Испания, Барселона  қаласы)



## Мүсіндемеде


Paris.louvre.winged.500pix.jpg|*[[Самофракий Никасы]]*
Venus_de_Milo_Louvre_Ma399-02b.jpg|*[[Милосс Венерасы]]*
David von Michelangelo.jpg|Микеланджело: *[[Давид (Микеланджело)|Давид]]*
Rodin TheThinker.jpg|Огюст Роден: *[[Ойлаушы (мүсін)|Ойлаушы]]*



## Бейнелеу өнерінде


Sandro Botticelli - La nascita di Venere - Google Art Project - edited.jpg|Сандро Боттичелли
Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|Леонардо да Винчи: *[[Мона Лиза]]*
Michelangelo Caravaggio 062.jpg|[[Густав Климт



## Дереккөздер

Санат:Эстетика
Әсемпаздық

**Әсемпаздық** — кербездік, сәнқойлық. Адам бойындағы мұндай қылық әсемдіктің сыртқы нышанын қастерлеп, оның ішкі мазмұнына көп мән бермеуден пайда болады. Әсемпаздыққа бой ұрған адамдар көрсеқызарлыққа, мәнсіз сәнқойлыққа, әсіреқызыл түршілдікке құмар болады. “Әсемпаз болма әрнеге, өнерпаз болсаң, арқалан, Сен де бір кірпіш дүниеге, Кетігін тап та бар қалан” деген Абайдың ұлағатты сөзі ең алдымен, осы әсемпаздықтың зиянын аңғартады. Әсемпаздықтың мәні өмір ағымына байланысты өзгеріп отырады.

## Дереккөздер:
Қазақстан энциклопедия 1-том

Санат:Жантану
Әсер

**Әсер **— адамға не өзге жанды-жансыз дүниеге сырттағы құбылыстан, іс-әрекеттен болатын ықпал. 

Адамда пайда болатын қандай да психикалық процестер мен қасиеттер әсер арқылы туады. Біздің психикамызға ықпал ететін объективтік дүниенің әсерлері тікелей және жанама, кездейсоқ және жоспарлы, жағымды және жағымсыз тағы басқа болып бірнеше салаларға бөлінеді. Олардың кейбіреулері қарапайым психикалық процесс — түйсікті туғызса, екіншілері одан күрделірек процесс — қабылдауды, ал қайсыбіреулері бұлардан да күрделі әрі сапалы процестер мен қасиеттердің (сезім, қиял, ерік, ойлау, қабілет, мінез тағы басқа) қалыптасуына себепкер болады. Сыртқы дүниенің әсерінен пайда болған психикалық процестеріміз сол әсердің пассивті бейнесі ғана болып қоймай сол сыртқы ортаға саналы түрде әсер етуімізге, сөйтіп табиғатты белсенді түрде игеруімізге де көмектеседі.

Қазақ тіліндегі әсер ұғымының ғылыми мәні өзара әсер немесе өзара әрекеттесу ұғымдарын да қамтиды. Өзара әсер — денелердің бір-біріне өзара ықпал етуі; денелердің әр түрлі қалыпта өзгерістерге түсуі. Өзара әсер қандай да болсын материалдық жүйенің тіршіліктегі орны мен құрылымдық сипатын, өзіндік қасиетін айқындайды, сондай-ақ оның өзге денелермен бірге неғұрлым үлкенірек жүйеге бірігуі қамтамасыз етеді. Өзара әсерлесу яғни өзара әрекеттесу қабілетінсіз материя тіршілік ете алмас еді. Барлық толыққанды жүйелерде өзара әсер денелердің бір-біріне өз қасиеттерін танытумен қатар жүреді. Соның нәтижесінде олардың (қасиеттердің) алмасу мүмкіндігі де туындайды. Болмыста өзара әсердің көптеген түрлері (құбылыстардың өзара байланысы, қозғалыс, өзгеріс, функционалды тәуелсіздік) әрекет етеді.

Әсер — механикалық жүйе қозғалысының ең негізгі сипаттамаларының бірі болып саналатын және мөлшері энергия мен уақыттың көбейтіндісі бойынша анықталатын физикалық шама. Бұл шама деформацияланатын орта механикасы, электр динамикасы, қайтымды процестер термодинамикасы, кванттық механика тәрізді физиканың көптеген салаларында әртүрлі ұғымдарды жалпылап қорытындылау кезінде жиі қолданылады.

**Әсер**  - 1) қандай да себептік, күштің әрекеті, бір нәрсенің нәтижесі; 2) физикалық құбылыс.

## Стробоскопиялық әсер
**Стробоскопиялық әсер** - аз уақыт аралығында бірінен соң бірі тез, жылдам қозғалатын заттарды бақылау кезінде, бақылау барысында туындайтын, үздіксіз қозғалысты көретін, көру инерциясына негізделген.

## Дереккөздер


Санат:Түйсіктер
Әсет пен Кәрібай айтысы

**Әсет пен Кәрібай айтысы**  — шамамен 1905 жылы Тарбағатай тауының түстік жағында өткен айтыс. 

Айтыс дәстүрлі екі ру ақындарының бұл айтыста жалпы адамгершілік, әділдік, жомарттық сияқты мәселелер айтылып үлкен тәрбиелік мәні бар деңгейге көтерілген. Сондықтан ол өткірлігімен, тілінің шұрайлылығымен, ой тереңдігімен ерекшеленетін көркем дүние ретінде қазақ әдебиетінің тарихына енді. Кәрібай Таңатарұлы, Кәрібай ақын (1861, Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы Қарғыба өзен сағасы – 1931, сонда, Ақсуат кенті) – халық ақыны, әнші, композитор, айтыскер, ділмар би. Жас күнінен өлеңдер шығарып, “бала ақын” атанған. 1910 жылы Алакөл маңындағы Көктұма деген жерде Әсет ақынмен айтысып, атағы елге жайылады. Кәрібайдың көптеген өлең-жырлары ел қорғау тарихынан сыр шертеді. Найман елінің Қаракерей руының Мұрын атасынан шыққан, арғы атасы Назар батыр. Айтыстың Қ. Шәменовтың, Е. Ахметовтен жазып алған нұсқасы “Айтыс” жинағында (1964, 1-т., 173 — 175-б.) жарияланған. Бір нұсқасын А. Қилыбаевтан ақын, журналист Қ. Алтынбаев жазып алған. Әсет шығармаларының жинағына (1988) Т. Жағыпаров (1929 жылы туған) нұсқасы енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Айтыс
Санат:1905 жыл
Әсет пен Ырысжан айтысы

**Әсет пен Ырысжан айтысы** — ақындар айтысының шоқтығы биік, аса көркем үлгілерінің бірі. 

Айтыс 19-ғасырдың соңғы ширегінде өткен. Мұнда халық өмірінің ауыр жағдайы мен ел билеушілердің зорлық-зомбылығы жұмбақ — жауап түрінде әсерлі сипатталған. Жұмбақты бастан-аяқ Ырысжан айтады да, Әсет қолма-қол шешіп отырады. Алғашқы жұмбақ Ресей өкіметінің қазақ жеріндегі ел билеу тәртібін әшкерелеуге арналған. Патша билігі күн түсірмейтін алып бәйтерек сипатында алынып, ал оның ел ішіндегі әкімдері сол ағаштың бұтақтарын мекен еткен ірілі-ұсақты жыртқыш құстар түрінде беріледі. Қыз жұмбағындағы “иілген сегіз бұтақ” — сегіз сенат, ал “ағаштың жайылған жапырағы” — қағаз ақша, “жұмыртқа басып шайқайтын екі ителгі” — ояз бен оның көмекшісі, “Аз атаның баласы жалғыз қыран” — болыс, “сегіз лашын” — сегіз би, “үш жылда бір нәр тартатын отыз-қырық құзғын” — елубасылар, “ыңғайланған он қаршыға” — старшын, “жалғыз ителгі” — сот, “жапалақ” — жасауыл, “жүзден асқан күйкентай” онбасы, ал “қағып жеген тышқаны” — елден жеген тиын-тебен тұрғысында шешіліп түйінделеді. Бұдан кейінгі жұмбақтар адамның он екі мүшесін суреттеуге, жыл мезгілін, жаратылыс сипатын ашуға арналған. 

Айтыс С. Сейфуллиннің “Қазақ әдебиеті нұсқаларында” (1931), “Айтыс” жинақтарында (1941), “Қазақ халқының ауыз әдебиеті” хрестоматиясында (1959), “Әсет” жинағында (1988) тағы басқа жарияланған. Қазақстан ғылым академиясының Қолжазба орталығында А. Әміров, Д. Ибраев, М. Жапақов, Қ. Нұрбаев, Б. Бейсебайұлы нұсқалары сақтаулы. Сондай-ақ айтыстың Б. Ақсақалов, С. Әбілдаев орындауындағы нұсқалары да бар. Айтысты М.Әуезов, С.Мұқанов, С.Ордалиев, М.Жармұхамедов зерттеген.

## Дереккөздер


Санат:Айтыс
Әсеттің әдеби-мемориалдық мұражайы

**Әсеттің  әдеби-мемориалдық мұражайы** — Әсет Найманбайұлының туғанына 125 жыл толуына орай қабылданған Қазақстан Үкіметінің 1990 жылы 19 наурыздағы қаулысына сәйкес 1990 жылы 19 қыркүйекте Семей облысы Үржар ауданы Мақаншы ауылында ашылған мұражай. 

Мұражайда 3 зал бар. Оған 1700-дей экспонат қойылған. Әсеттің тұтынған дүние-мүлкі, қызы Сәмөгейдің, ұлы Қожекенің және немерелерінің фотосуреттері, әр кездегі шығармалар жинақтары тағы басқа ақын өмірі мен шығармашылығынан мол мағлұмат береді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мұражайлары
Санат:Шығыс Қазақстан облысы мекемелері
Санат:Үржар ауданы
Дәулетбайтөбе

**Дәулетбайтөбе** – ежелгі қала орны (I-VI ғасырларлар).

## Орналасқан жері
Түркістан облысы Кентау қаласынан солтүстікке қарай 25 км жерде, Иқансу өзенінің жағасында. 

## Зерттелуі
1970 жылы Отырар археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Ақышев) зерттеген, 1979 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық кешенді бригадалардың бірі (Б. Әділгереев) қазба жұмыстарын жүргізген.

## Сипаты
Сопақшаланып, шығыстан батысқа қарай 50 м, солтүстіктен оңтүстікке қарай 30 м созылып жатқан екі қатпарлы төбешік. Төбешіктің ең биік тұсы 5 м. Қазба жұмысы кезінде қабырғасы қыш кірпіш пен жұмбаздан тұрғызылған тұрғын үйлер қалдығы, оттығы еден арқылы өтетін қазандық, керамика сынықтары, қайық іспетті тас үккі, келсаптар табылды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Түркістан облысы
Сәкен Қаламқалиұлы Дәулетқалиев

**Дәулетқалиев Сәкен Қаламқалиұлы** (1935 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы, Тасқала ауданы, 1-Шежін ауылы) – география ғылымдарының докторы (1996). Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) гидрометеорология институтын бітірген (1958). ҚазМУ-да (1972, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) қызмет атқарды. Гидрология мәселелерін зерттеумен шұғылданады. 50-ден аса ғылым мақаласы жарық көрген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан географтары
Кира Мұташқызы Дәулетқалиева

**Дәулетқалиева Кира Мұташқызы** (9 желтоқсан 1934 ж., Алматы қаласы – 11 қараша 2007 ж., сонда) – геология-минералогия ғылымдарының докторы (1988), профессор (1995).

Ташкенттегі Орта Азия политехникалық институтын бітірген (1957). Қазақстан Ғылым Академиясының Геология ғылымдар институтында лаборант, аға лаборант, кіші, аға ғылым қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1957–66), 1995 жылдан осы институттың бас ғылым қызметкері әрі Қазақ ұлттық медицина университетінің профессоры болған. Ғылыми-зерттеулерінің негізгі бағыты – Қазақстан жер асты суларының химиялық құрамы. Дәулетқалиева ауыз суы және шаруашылық бағытта пайдаланылатын жер асты суы химиялық құрамының қалыптасу ерекшеліктерін, гидросферадағы табиғи сулардың химиялық құрамы қалыптасуының генетикалық заңдылықтарын, кентастық кен орындарын іздеуді экологиялық тұрғыдан зерттеген.

## Дереккөздер


Санат:1934 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:2007 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан геологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Әсима Нарбекқызы Дәуренбекова

**Әсима Нарбекқызы Дәуренбекова** (24 қыркүйекте 1955 жылы туған, Түркістан облысы, Ордабасы ауданы, Шұбар ауданы) – экономика ғылымдарының докторы (2007), профессор (2008). Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технологиялық институтын (1977) бітірген. Шымкент қаласы «Эластик» бірлестігінде (1977–78), Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технологиялық институтында ассистент (1978–81), Алматы халық шаруашылық институтының аспирантурасында оқыды (1981–84), қазіргі Қазақ экономикалық университетінде доцент (1998–2007), 2007 жылдан ҚазҰПУ-да кафедра меңгерушісі болып қызмет атқарады. «Қ*азақстан өнеркәсібінің индустриялық деңгейін көтеру: [[генезис]], басымдылықтар және жүзеге асырудың экономикалық механизмі*» деген тақырыпта докторлық диссертацияны қорғаған. Дәуренбекованың 70-тен астам ғылыми еңбегі, 1 монографиясы жарық көрген.

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Санат:Экономика
Гидрофит өсімдіктер

**Гидрофит өсімдіктер** (*грек. hudor – су және phуton – өсімдік*) – су өсімдіктері. Олардың кейбіреулерінің тамыры жерге жетіп бекінсе (жалпақжапырақты қоға, жүзгіш шалаң, т.б.), енді біреулері бос қалқып жүріп өседі (кішкене балдыршөп, т.б.). Гидрофит өсімдіктер өзен, көл, теңіз және тоғандардың жағалауларында, сондай-ақ балшықты жерлер мен батпақтанған жазықтарда, кейде ылғалды аймақтарда арамшөп ретінде (кербезгүл, қамыс, т.б.) өседі. Гидрофит өсімдіктердің көпшілік түрі – шымтезек түзетін өсімдіктер болып саналады.
## Дереккөздер



Санат:Табиғат
Гиперген минералдар

**Гиперген минералдар** – Жердің жоғарғы қыртысында төменгі температура және төменгі қысым жағдайында түзілетін минералдар. Гиперген минералдар жеңіл гидраттанады, оңай тотығады. Құрамында сазды минералдар, оксидтер, гидроксидтер, сульфаттар, нитраттар, фосфаттар болады. Гиперген минералдардың түзілуіне климат, тірі организмдер мен органик. заттар, Жер бетінде пайда болатын ерітінділер әсер етеді. Силикатты тау жыныстарының үгілуінен қоңыржай климат жағдайында гидрослюда типті сазды минералдар, ал тропиктік климат жағдайында каолиндік саздар, гидраттар, алюминий оксидтері түзіледі. Гиперген минералдар тас тұзы, гипс, әктас, доломит, боксит, никель кендерін құрайды.
## Дереккөздер



Санат:Табиғат
Гиперстен

**Гиперстен** (*грекше һuреrstenos — аса берік*) – силикаттар класының пироксендер тобындағы минералдар Химиялық формуласы (FeMg)2[Sі2O6]. Ромбылық сингонияда кристалданады, жеке кристалдары призма пішінді. Түсі жасыл, қара сұр; қаттылығы 5 – 6; меншікі салмағы 3,3 – 3,5 г/см3. Габбронорит тәрізді темірге бай атпа жыныстар құрамында мол кездесетін минерал, кейде пироксен – амфибол, биотит және гранит гнейстерінде кездеседі.Ультранегізді, негізді магмалық жыныстар мен гнейстерде, грануллиттерге кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Есбол Жамалбек

**Есбол Жамалбек** (17.5.1934 ж.т., Түркістан облысы Түлкібас ауданы Кершетас ауылы) – ауыл шаруашылық ғылымдарының докторы (1992).

## Білімі
* Қазіргі ҚазМУ-дың биология-топырақтану факультетін бітірген (1956).
*  1959 ж. Қазақстан ҒА Топырақтану ғылыми-зерттеу институтына аспирантураға түсті.

## Ғылыми еңбектері
Негізгі жұмысының ғылыми бағыты – Түркістан облысы Мақтаарал ауданының топырақ-мелиоративтік жағдайын зерттеп, оны екінші сорланудан құтқару жолдарын қарастыруға арналды.
* Топырақтану институтының өндірістік тапсырысы бойынша Есбол Жамалбек Маңғыстау түбегінің топырақ-мелиоративтік жағдайларын зерттеп, азық-түлікпен қамтамасыз ету және елді мекендерді көгалдандыру мәселелерімен айналысты. 1973 жылдан ғылыми-зерттеу жұмыстарын Алматы, Оңтүстік Қазақстан, Шығыс Қазақстан, Батыс Қазақстан облыстарында жүргізді. 
* 10 монографиясы, 8 оқу құралын, 8 кітапша, көптеген ғылыми еңбектер жариялаған.

## Марапаттары
* «Ерен еңбегі үшін» (1970)
* КСРО-ның Халық шаруашылық жетістіктері көрмесінің қола (1984)
* «Еңбек ардагері» медальдарымен (1986) марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:17 мамырда туғандар
Санат:1934 жылы туғандар
Санат:Түлкібас ауданында туғандар
Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің биология-топырақтану факультеті түлектері
Санат:Қазақ топырақтану және агрохимия ғылыми-зерттеу институты түлектері
Санат:Қазақстан топырақтанушылары
Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (КСРО) иегерлері
Санат:Халық Шаруашылығы Жетістіктері Көрмесі қола медалінің иегерлері
Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері
Гипоген кендер

**Гипоген кендер**, магматогендік кендер, эндогендік кендер – Жер қыртысының төменгі қабатында геохим. процестердің нәтижесінде түзілген кендер. Гипоген кендер Жер қыртысының тереңдегі бөліктерін қамтитын геол. құрылымдарда орналасады. Гипоген кендер балқыған күйдегі магмадан немесе жоғ. қысым мен температура жағдайында минерал заттарға қаныққан ыстық су ерітінділерінен түзіледі. Осыған байланысты Гипоген кендер 5 генетик. топқа бөлінеді: магмалық, пегматиттік, карбонатиттік, скарндық, гидротермальдық. Магмалық кендер магманың кристалдануы кезінде құрамына қарай ультранегізді, негізді, кейде сілтілі жыныстарға жіктелгенде түзіледі. Бұл жыныстарда ванадий, темір, платина, мыс, сирек металдар, никель, апатит, алмас кездеседі. Пегматиттік кендер магма қалдықтарының интрузивтерге енуінен түзіледі. Оларда керамик]. шикізат, асыл тастар мен металдар шоғырланады. Карбонатиттік кендер кальций, магний, темір карбонаттарының шоғырлануынан түзіледі. Оларда карбонатты минералдармен қатар мыс, ниобий, апатит және флогопит кездеседі. Скарндық кендер магмалық дененің жапсарында минералданған ыстық бу әсерінен түзіліп темір, мыс, вольфрам, молибден, қорғасын, кобальт, алтын, бор және т.б. кентастар көзін құрайды. Гидротермальдық кендерге түсті, асыл және радиоактивті металл кендері кіреді. Олар ыстық әрі минералданған жер асты су ерітінділерінің айналымы кезінде шөгіп түзіледі.
## Дереккөздер



Санат:Табиғат
Қажымұқан Жамалов

Қажымұқан Жамалов(4.5.1935 ж.т., Түркістан облысы Қазығұрт ауданы Майбұлақ ауылы) – технология ғылымдарының докторы (1999), професор (2001). 

Дулат тайпасының Жаныс руынан.

Шымкент мемлекеттік педагогикалық иннститутын (1961), Өзбекстан ғылым академиясының аспирантурасын (1964) бітірген. 1972 жылдан Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университетінде кафедра меңгерушісі. Ғылыми жұмыстарының бағыты жазық рельефті гелиоқондырғылардың жылу және энергетика сипаттамаларын зерттеуге арналған. Жаңа ғылыми практикалық нәтижелері ауыл шаруашылығына енгізілген. 60-тан аса ғыл. еңбегі бар.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1932 жылы туғандар
Өнер Жамалов

Өнер Жамалов(1922, Түркістан облысы Қазығұрт ауданы Сенбі ауылы – 1975, Ташкент қаласы) – экономика ғылымдарының докторы (1955), професор (1958). Ташкент қаржы-экономика институтын (1953) бітірген соң осы институтта, Ауыл шаруашылық инстутында, Орта Азия мемлекеттер университетінде педагог қызметін атқарды. Ташкент мемлекеттік университетінің професоры, Өзбекстан ҒА Экономика институтының директоры, Өзбекстан ғылым академиясының Төралқа мүшесі және академияның философия, экономика және заң ғылымдары жөніндегі академия-хатшысы (1953–75) болды. 130-дан аса ғылыми жарияланымы, 8 монографиясы бар.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1922 жылы туғандар
Санат:1975 жылы қайтыс болғандар
Гидрохимия

**Гидрохимия** ( – су) – сулы ортаның құрамы мен химиялық процестерін зерттейтін ғылыми пән немесе табиғи сулардың химиялық жағдайы туралы ғылым. Гидрохимияның негізгі міндеті — судың химиялық құрамы мен осындай құрамның қалыптасуына әкелетін құбылыстар арасындағы байланысты зерттеу болып табылады.

**Гидрохимия** – қоршаған ортада биологиялық, химиялық, физикалық процестердің әсерінен жүретін табиғи сулардың химиялық өзгерістерін, оның құрамын, мөлшерін зерттейтін ғылым.

Табиғи су гидросферада (мұхит, теңіз, көл, өзен, бұлақ, су қоймасы, т.б.), литосферада (жер асты сулары), атмосферада (ауадағы су буы) болатындықтан, Гидрохимия оларды зерттейтін ғылымдар – гидрология, гидрогеология, метеорология, мұхиттану, топырақтану, гидробиология, т.б. ғылымдармен тығыз байланысты. Судағы еріген заттардың құрамын, сапасын анықтағанда Гидрохимияда аналит. химияның теориясы мен практикасы, тәсілдері, физ. және физ.-хим. әдістері, құралдары кеңінен қолданылады. Қазіргі Гидрохимия ғылымы табиғи суларды жан-жақты зерттейді: судың еріткіштік қабілетіне орай оның жер қыртысындағы күрделі минералдар кешенімен, атмосферадағы қатты заттармен әрекеттесуін зерттеп, олардың ерігіштігін, судағы формасын, тұрақтылығын, сорбциялық, алмастырғыштық, тотығу-тотықсыздану қасиеттерін, т.б. анықтайды; гидросферадағы зат айналымы мен элементтердің миграциясын зерттейді; табиғи су түрлерінің хим. құрамы мен гидрохим. режимін, олардың физ.-геогр. жағдайларға сай өзгерулері мен тәуелділігін анықтайды. Гидрохимия зерттеу нысанына қарай: жер беті суларының Гидрохимиясы, теңіз Гидрохимиясы, жер асты суларының Гидрохимиясы (гидрогеохимия) болып бөлінеді. Гидрохимия табиғи сулардың өнеркәсіп орындарын, елді мекендерді, қалаларды сумен жабдықтаудың, жер суғарудың, шипалы арасан суларын емдік мақсатта қолданудың жолдары мен тәсілдерін анықтайды.

Гидрохимия - гидросферада жүретін химиялық процестерді зерттеумен айналысатын геохимия бөлімі; мұхиттанудың (мұхит химиясының) немесе құрлық гидрологиясының құрамды бөлігі. Ерітінділерде немесе су нысандарының сулары мен олардың түбіндегі шөкпелерде кездесетін заттардың сандық құрамын, олардың элементар және изотоптық құрамын, физикалық-химиялық және биохимиялық өзгерістерін, пайдалы қазбалардың шөгінді кен орындарының қалыптасуын, теңіз суынан бағалы заттарды алуды, су нысандарының химиялық ластануын зерттейді.

## Дереккөздер


Санат:Гидрология
Санат:Қоршаған орта химиясы
Санат:Мұхиттану
Гиперген кендер

**Гиперген кендер**, седименттік кендер, экзогендік кендер – Жер бетіндегі геохимиялық процестердің әсерінен түзілген кендер. Олар Жердің беткі қабатында, бетінде, өзен, көл, теңіз, мұхит астында шөгеді. Гиперген кендердің түзілуіне мех., биохим. процестер әсер етеді. Басында тереңде түзілген, кейін жердің бетіне шыққан тау жыныстары мен минералдар әр түрлі процестердің әсерінен ыдырайды, жіктеледі. Минералдардың ажырауына және шоғырлануына су, оттек, көмірқышқыл газы, әр түрлі қышқылдар әсер етеді. Гиперген кендер 4 генетик. топқа бөлінеді: қалдық, сүзінді (инфильтрациялық), шөгінді және кенқайраңдар. Қалдық кен орындары ерігіш минералдық қосылыстардың бұзылу-тозу қабаттарынан сумен шайылып шыққаннан кейін, онда еруі қиын минералдардың шоғырлануы арқылы түзіледі (темір, никель, марганец, алюминий кендері). Сүзінді кен орындары жер асты суларында еріген минералдық заттардың қуыстарға сүзіліп тұнуынан түзіледі (уран, мыс, күміс, алтын, күкірт кендері). Шөгінді кен орындары теңіз түбінде, суқоймаларында шөгінділердің жиналуынан түзіледі (көмір, жанғыш тақтатастар, мұнай, газ, тұз, фосфориттер, темір, марганец, уран, боксит, мыс кендері, құрылыстық материалдар, саз, әктас, т.б. кендер). Кенқайраңдар борпылдақ шөгінділерде, өзен арнасында, теңіз жағалауларында ауыр әрі қатты, сондай-ақ бұзылу процесіне төзімді саф кентастардың шоғырлануынан түзіледі (алтын, платина, титан, вольфрам, қалайы кендері).

## Дереккөздер



Санат:Табиғат
Қадырғали Қонысбайұлы Жаманбалин

**Қадырғали Қонысбайұлы Жаманбалин** (1958 жылы туған, Қостанай облысы, Қамысты ауданы) – физика-математика ғылымдарының докторы (2003), профессор (2003). 

## Өмірбаяны
Жетіру тайпасының Жағалбайлы руынан шыққан.
* Қарағанды мемлекеттік университетін (1982) бітірген.
* Санкт-Петербург политехникалық институтының аспирантурасын (1990) бітірген. 
* Қостанай педагогикалық институтында оқытушы (1985), аға оқытушы, доцент (1990), декан (1995)
* Қостанай әлеуметтану академиясының ректоры болды. 
* 1999 жылдан Қостанай әлеуметтік-техникалық университетінде қызмет атқарады. 

## Ғылыми еңбектері
Жаманбалин 80-ге жуық ғылым жарияланымының, 4 монографияның авторы.

## Дереккөздер

Санат:1958 жылы туғандар
Санат:Қамысты ауданында туғандар
Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары
Санат:Қостанай әлеуметтік-техникалық университетінің профессорлары
Жаманқұлов Қыдырқожа Әбдікәрімұлы

**Қыдырқожа Әбдікәрімұлы Жаманқұлов** (5.7.1940 жылы туған, Атырау облысы, Құрманғазы ауданы, Алға ауылы) – медицина ғылымы докторы (1991), профессор (1991), Қазақстан Республикасы Медицина Ғылым академиясының корреспондент. мүшесі (1995). Ақтөбе мемлекеттік медицина институтын (1964, қазіргі Батыс Қазақстан медицина академиясы) бітірген. Ақтөбе мемлекеттік медицина институтында ординатор, ассистент, кафедра меңгерушісі (1964–73) қызметтерін атқарды. «Санитарно-гигиеническое обоснование ранней диагностики и профилактики патологии от воздействия соединений хрома» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Жаманқұловтың 100-ден астам ғылыми еңбегі, бірнеше кітаптары жарық көрді.

Санат:Құрманғазы ауданы тұлғалары
Жамантас

**Жамантас** – қола дәуірінен сақталған мола. 

## Орналасқан жері
Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданындағы Бесоба қыстағының оңтүстігінде 3 км жерде орналасқан.

## Сипаты
Моланы 1955 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ә.Х. Марғұлан) зерттеді.
Зират алаңындағы ескерткіштер қырынан тұрғызылған үлкен тақта тастардан дөңгелек қоршаулар түрінде жасалған. Олардың диаметрі 4,4-5 м шамасында. Ірі тақта тастардан құралған ұзындығы 2 м-дей, ені мен тереңдігі 1 м-ден асатын тас жәшік қабірлер бар. Олар тұтас жалпақ плитамен жабылып отырған. Мүрделер бүгілген қалпы, басы батысқа қаратыла бүйірімен жатқызылған. Әр қабірге бір не бірнеше қыш ыдыстар, түрлі бұйымдар мен әшекейлер қойылған.  Табылған заттай деректер, негізінен, қыш ыдыстардан тұрады. Жамантас қыш ыдысы – түбі тегіс, бүйірі сәл шығыңқы оюлы көзелер.
Сипаты жағынан Андроново мәдениетінің орта кезеңіне жатады. Өз маңайындағы Қамқор, Қараоба, т.б. зираттармен бірігіп Нұра өзені жоғарғы ағысының ескерткіштері тобын құрайды. Зиратқа жақын тұста қола дәуірінің кен балқыту орны бар. Бұл өлке ежелгі замандардағы Орталық Қазақстанның адам тығыз қоныстанып, тау-кен ісі жақсы дамыған үлкен орталықтарының біріне жатады.

## Әдебиет
* Маргулан А.Х., Акишев К.А., Кадырбаев М.К., Оразбаев А.М., Древняя культура Центрального Казахстана, А.-А., 1966.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Ұлытау облысы географиясы
Жамантөбе

**Жамантөбе** – орта ғасырлардан сақталған қоныс орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Отырар ауданындағы Отырар қаласы орнынан шығысқа қарай 7 км жерде орналасқан.

## Сипаты
1969-1977 жылдары Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Ақышев) зерттеген.
Кең көлемді қазба жұмыстары жүргізілмеген. Ортағасырлық қалалық мекендердің ғылыми жүйесі бойынша Жамантөбе қонысы «алаңқайлы төбелер» түріне жатады. Ғылыми сипаттамасы сыртқы ерекшеліктері мен жер бетінен жиналған қыш үлгілеріне негізделген. Ескерткіш пішіні жағынан диаметрі 60 м, биіктігі 5 м, үсті тегіс төбешік. Осы төбені айнала өтетін төменгі алаңның пішіні дөңгелек, диаметрі 160 м, биіктігі 2,5 м. Зерттеу барысында табылған қыш ыдыстардың дені ернеуі созылыңқы жасалған құмыра сынықтары. Көршілес Отырар қаланың қышымен салыстыра отырып ғалымдар Жамантөбе қонысын VIII-X ғасыларға жатқызады.
 
## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысы қоныстары
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Орта ғасырлардағы Қазақстан
Хасый Жамантіков

**Хасый Жамантіков** (1941 жылы туған, Жамбыл облысы Меркі ауданы) – ғалым, ауыл шаруашылық ғылымының докторы Алматы ауыл шаруашылық институтын (ҚазҰАУ) бітірген (1969). 1969 жылдан Қызылорда облысы Арал өңірі агроэкология жəне ауылшаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының күріш тәжірибе стансасында (қазіргі Ы.Жақаев атындағы Қазақ күріш шаруашылығы ғылыми зерттеу институты) аға ғылыми қызметкер, лабаратория меңгерушісі, агрохимия бөлімінің бастығы қызметтерін атқарған. Қазіргі таңда аталмыш институттың "Агротехнология, мелиорация жəне топырақтану" бөлімінің бас ғылыми қызметкері. Жамантіковтың ғылыми еңбектері: Қаратау фосфоритінен алынатын жаңа тыңайтқыштарды (полифосфаттар)күріш дақылына қолданып, ерекшеліктерін анықтап, тиімділігін дәлелдеуге; Израиль, Германия ғалымдарымен бірлесе Арал теңізінің құрғаған тұзды табанын өсімдік жамылғысымен жабу технологиясын жасауға арналған. Зерттеу тәжірибелері негізінде 3 томдық кітабы басылып шықты (Париж, Берлин қалаларында). Арал теңізінің табанына сексеуіл егу тәсілін тапты. 50-ден астам ғылыми еңбегі, оның ішінде 1 монографиясы жарық көрген. Бірнеше медальмен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1941 жылы туғандар
Қоза

**Қоза** – мақта жиналып біткеннен кейінгі сабағы, қозапая деп те аталады.
қ. Мақта.

## Дереккөздер</span>


	

Санат:Мақта шаруашылығы
Халел Арғынбайұлы Арғынбаев

**Халел Арғынбаев** (21.09.1924, Павлодар облысы Баянауыл ауданы – 08.08.1998, Алматы қаласы) – ғалым, тарих ғылымдарының докторы (1976), профессор (1982).

Арғын тайпасының Сүйіндік руы күлік бөлімінен шыққан.

Халел Арғынбаев 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. ҚазПИ-ді (1951, қазіргі ҚазҰПУ) бітіргеннен кейін Талдықорған облысы Жаркент қаласында педагогика училищеде мұғалім, 1957 жылдан Қазақстан Ғылым Академиясының Тарих, археология және этнология институтының кіші, аға ғылым қызметкері, этнологиялық бөлімінің меңгерушісі, институттың бас ғылым қызметкері болды. Қазақ халқының тарихи этнографиясын (көшпенділік, мал шарушылығы, қолөнері оқу ағарту, отбасы) зерттеуге зор үлес қосты. Осы салада 200-ден астам ғылым еңбектер, бірнеше ғылым монографиялар жазған. 1959–1976 жылы Қазақстанның бірқатар облыстарына арнайы ұйымдастырылған этнографиялық экспедицияларды басқарды. Қазақстан және Орта Азия халықтарының тарихи-этнография атласын жасауға ат салысты. Арғынбаев Қазақстандағы этнография ғылымының негізін салған академик Ә.Х.Марғұланның ғылым мектебі дәстүрін дамытты.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
*Павлодар облысы әкімдігінің сайты : Тарихи тұлғалар

Санат:1924 жылы туғандар
Санат:Павлодар облысында туғандар
Санат:1998 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Қозғалтқыш-генератор

**Қозғалтқыш-генератор**, генератор-қозғалтқыш, қозғалтқыш-генератор жүйесі – реттелетін электр жетегі; мұндағы тұрақты ток қозғалтқышы жеке генератордан қоректенеді; ал бұл генератор (тәуелсіз қоздыруы бар) бірінші реттік қозғалтқыш (әдетте элtrnhj қозғалтқыш) көмегімен айналысқа түседі. 
Қозғалтқыш-генератор генератор кернеуінің өзгерісі арқылы электро  жетегінің бұрыштық жылдамдығының реттелуін қамтамасыз етеді. Электро жетегі параметрлерін реттеу үшін қоздыру орамдарын қоректендіретін магниттік күшейткіштер немесе тиристрлік түрлендіргіштері бар автоматты реттеу жүйесі қолданылады. Қозғалтқыш-генератор қуаты ондаған МВт-қа жететін аса күрделі жетектерде (қақтау стандары, шахталық көтеру қондырғылары, қағаз жасау машиналары), металлургия өндірісінде (электролиттік ванналарды қоректендіруде), тағыда басқа қолданылады. Бөліктерінің айналмалылығына байланысты қозғалтқыш-генератор, қазір тиімді және сенімді шала өткізгіштік түрлендіргіштерімен алмастырыла бастады.
## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы

Санат:Генераторлар
Санат:Қозғалтқыштар
Жамбыл облыстық ауыл шаруашылық тәжірибе стансасы

**Жамбыл облыстық ауыл шаруашылық тәжірибе станциясы** – өсімдік шаруашылығындағы сұрыптау жұмыстарымен айналысатын ғылыми-өндірістік мекеме. 1965 жылы құрылған. Жамбыл ауданы Бесағаш ауылында орналасқан.

Станция асыл тұқымды астық дақылдарын шығарады, көкөніс (пияз, қызанақ) өндіреді. 1450 гектар егістік жері бар. «Бесағаш-Агросервис-2006» ЖШС иелігіндегі мүліктер мен нысандар: 
# Зертханалық корпус 3 қабатты (кеңсе). 
# Орталық астық қоймасы.
# Мал қорасы – 2. (әр қайсысы 300 бас сиырға арналған). 
# Мал қорасы – 2. (әрқайсысы 800 бас қойға арналған).

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* «Бесағаш-Агросервис» ЖШС

Санат:1965 жылы құрылған ұйымдар
Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) мекемелері
Санат:Қазақстан ауыл шаруашылығы
Жамбыл облыстық ғылыми әмбебап кітапханасы

250px|thmb|right

**Ш.Ш.Уәлиханов атындағы [[Жамбыл облысы|Жамбыл облыстық]] ғылыми әмбебап [[кітапхана]]сы** - 1940 ж. 10 мың дана кітап қоры бар қалалық кітапхана негізінде ұйымдастырылды. 

1965 ж. кітапханға ғалым Уәлихановтың есімі берілді. Кітапхана 1970 ж. арнайы салынған екі қабатты ғимаратқа көшірілді. Кітапханада 13 бөлім: кітапхана ісін ұйымдастыру және дамыту, ақпараттық анықтамалық библиография, оқу залы, абонемент, өнер туралы әдебиеттер, мерзімді басылымдар, депозитарлық кітап қорын сақтау, кітап қорын толықтыру, кітапхана ақпараттық жүйесін автоматтандыру, айырбас-үстеме қоры, кітапханааралық абонемент, шет тілдері әдебиет бөлімі қызмет көрсетеді. Оқу залында 140 оқырмандық орын бар. 

Кітапханада жүргізілетін көпшілік жұмыстардың негізгі бағыты – қоғамда, әлемде болып жатқан жаңалықтарды оқырмандар назарына жеткізіп отыру, кітап қорын насихаттау. Кітапхана облыс көлемінде аталып өтетін күндер күнпарағын, жаңа әдебиеттер көрсеткішін, облыстағы жазушылар мен қоғам қайраткерлерінің өмірі мен шығармашылығына, әр саладағы тәжірибелік іс-шараларға арналған әдістемелік ұсыныс-құралдарын жүйелі түрде даярлап отырды. Оқырмандар интернет, электронды пошта қызметін пайдаланады. Кітапхана облыс көлеміндегі аудандық, қалалық, ауылдық кітапханаларға нұсқаулар, кеңестер, ұйымдастырушылық-әдістемелік көрсету орталығы болып табылады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Ш.Уәлиханов атындағы Жамбыл облыстық әмбебап кітапханасы

Санат:Қазақстан кітапханалары
Санат:Жамбыл облысы мекемелері
Гиппариондар

thumb|left|260px
**Гиппарион** () – жойылып кеткен үш тұяқты жылқы тұқымдасы. 

Шамамен бұдан 2 – 12 млн. жылдар бұрын миоцен – плиоцен дәуірінде Оңт. Америка мен Австралиядан басқа құрлықтарда тіршілік еткен. 100-ге жуық түрлерінің қаңқасы табылған. Тұрқы есектен ірілеу, қазіргі жылқыдан кішілеу, шоқтығына дейінгі биікт. 1,5 м-дей болған. Олардың ортаңғы, үшінші аяғы негізгі тірек қызметін атқарған, ал екінші және бірінші тұяқтары қысқа әрі кішкентай болғандықтан жұмсақ, батпақ жерлерде ғана тіреуіш болған. Қазіргі жылқыларға қарағанда аяқтарындағы буынаралық иілім көбірек, ал тістері ұсақ, жоғ. жақ тістеріндегі «протокон» эмаль сызықтары басқаларға жалғаспай, дөңгелек болған. Гиппариондардың бұл ерекшеліктері олардың ылғалды, тоғайлы далаларда, өзен-көл аймақтарында тіршілік етіп, жұмсақ шөптермен қоректенгенін көрсетеді. Қазақстанда Гиппарионның сүйектері – Павлодар облысынан (Ертіс өз-ні жағасынан), Алматы обл-нан (Ботамойнақ және Есектартқан асуларынан), Қостанай облысынан (Түлкісай қорғанынан), Шығыс Қазақстан облысынан (Қалмақбай қорғанынан), т.б. жерлерден табылған.

## Дереккөздер

Санат:Тақтұяқтылар
Гиппарион фаунасы

**Гиппарион фаунасы** – миоцен – плиоцен дәуірінде тіршілік еткен сүтқоректілер. Гиппарион фаунасы құрамында ең көп таралғаны – гиппарион жылқысы, фаунаның аталуы да осыған байланысты. 
[thumb|300px|right|[Гиппариондар (реконструкциясы)]]
[thumb|300px|right|[Мастодонттар (реконструкциясы)]]
Гиппарион фаунасының қазба қалдықтары Үндістаннан, Қытайдан, Моңғолиядан, Оңт. Еуропа елдерінен, сондай-ақ Шығыс және Солт. Қазақстаннан табылған. Қазбадан: тасбақалар (*Emys*, *Mauremys*, *Sarmatemys*), кемірушілер (*Steneofіber Monosaulax*, *Mіmomus*, *Promіmomus*), жыртқыштар (*Machaіrodus*, *Percrocuta*), тастұяқтылар *Hіpparіon*, *Aceratherіum* (кейінгі түрлері) *Chіlotherіum*, *Sіnotherіum*], жұптұяқтылар (*Lagomeryx*, *Mіotragocerus*, *Samotherіum*, *Palaeotragus*) табылды. Бұлар ылғалды дала, тоғайлы аймақтарда, өзен-көл жағалауларында тіршілік еткен. Г. ф-ның геол. қабаттардың салыстырмалы жасын анықтауда маңызы зор.

## Дереккөздер


Санат:Табиғат
Жеткерген Әнесұлы Арзықұлов

**Жеткерген Әнесұлы Арзықұлов** (*2.7.1957 жылы туған, [[Қызылорда облысы]] [[Арал (қала)|Арал]] қаласы*) – медицина ғылымдарының докторы (1996).

Ресей медицина ғылымдары академиясының академигі (2005). Ақтөбе мемлекет медицна институтын (1980, қазіргі Батыс Қазақстан мемлекет медициналық академиясы) бiтiрген. 1982–84 жылы Ақтөбе қаласындағы т. жылы ауруханасында дәрiгер-онколог. 1984–1993 жылы Ақтөбе облысы онкология диспансерiнiң торокалды бөлiмiн ұйымдастырып, оған басшылық еттi. 1993–1996 жылы Ресей Онкология ғылым орталығында докторант, 1996–2001 жылы Батыс Қазақстан мемлекет медицина академиясында онкология кафедрасының меңгерушiсi. 2001 жылдан Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтының директоры. А. ESSO, ASKO, ISDS және Ресей онкологтар қоғамының мүшесi. 240-тан астам ғылым еңбектiң, 4 монографияның, 16 оқулық пен 17 жаңалықтың авторы.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
*Дат!. Қазақтар қатерлі ісік дертін ажал үкіміндей қабылдайды  
*Орал онкология орталығы халықаралық ... - Егемен Қазақстан газеті
*Айқын | Республикалық қоғамдық - саяси газет - Обырдан арашалайтын ..

Санат:1957 жылы туғандар
Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Николай Александрович Аристов

**Николай Александрович Аристов** (1847 – 1910) – этнограф. Қазан университетінің заң факультетін бітірген (1864).

ХІХ - ғасырдың 70-жылдары Түркістан өлкесіне келіп, Жетісу облысының әскери губернаторының қарамағында Құлжа істері жөніндегі кеңсенің меңгерушісі болып істеген. 1864–1868 жылы Тобыл губерниясының басқармасында, 1868–81 жылы Жетісу облысы мекемелерінде түрлі әкімшілік қызметтерде болды.

Аристов халық шежіресіне сүйеніп рулық бірлестіктердің таңбаларын зерттеді, тарихи деректер мен жаңадан дамып келе жатқан антропология зерттеулерді негізге ала отырып, Ұлы жүз қазақтары мен қырғыздарының этнография құрамының тарихын жазды. «Түркі тайпалары мен халықтарының этн. құрамы жайлы және олардың адам саны жөнінде мәліметтер» аталатын еңбегінде түркі тайпалары мен халықтарының әлемдік тарих сахнасына шығу кезеңінен бастап, 19 ғасырдың аяғына дейінгі тарихы, этнография құрылымы, орналасуы, халқының саны, Қазақстанның Ресеймен, басқа да елдермен қарымқатынасы туралы деректер берілген.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* «Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей и сведения об их численности», «Живая старина», выпуск III—IV, 1896&nbsp;г. 
* «Опыт выяснения этнического состава киргиз-казахов Большой Орды и кара-киргизов на основнии родословных сказаний и сведений о существующих родовых делениях и о родовых тамгах, а также исторических данных и начинающихся антропологических исследований», «Живая старина», выпуск III—IV, 1894&nbsp;г. 

Санат:1847 жылы туғандар
Санат:1910 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ресей этнографтары
Төлеген Мүсілімұлы Ермеков

**Төлеген Мүсілімұлы Ермеков** (28 желтоқсан 1936 ж., Алматы қаласы – 8 сәуір 2001 ж., сонда) – техника ғылымдарының докторы (1992), Қазақстан ғылым академиясының корреспонденция мүшесі (1994). 

Арғын тайпасы, Қаракесек руының Сары Танас бұтағынан шыққан. 

Қарағанды политехника институтын бітірген (1962). Қазақстан ғылым академиясының Математика және механика секторында аға зертханашы, аға инженер (1962–66), Қазақстан ғылым академиясының Тау-кен ісі инстиутында аспирант, аға ғылыми қызметкер (1966–88) болып қызмет істеген. 1989 жылдан өмірінің соңына дейін осы институтта зертхана меңгерушісі болды.

«*Геомеханическое обеспечение устойчивости очистного пространства при разработке мощных пологих рудных залежей камерно-столбовой системой*» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның ғылыми-зерттеулері геомеханика проблемаларына арналған. Ол тау жыныстарын теориясын және тәжірибелік әдістермен зерттеу нәтижесінде тазартпа кеңістігінің тұрақтылығын, қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселесін шешті.

## Дереккөздер


Санат:1936 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:2001 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Раиса Кәрімқызы Ермекова

**Раиса Кәрімқызы Ермекова** (2 ақпан 1941 жылы туған, Қарағанды облысы, Тельман ауданы, Токаревка кенті) – медицина ғылымдарының докторы (1981), профессор (1986), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері, ҚР Медицина ғылым академиясының корреспондент-мүшесі (1995). 

Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1965, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген соң осында стажер-ізденуші (1965–66), кіші (1966–71), аға (1971–83) ғылыми қызметкер болып істеді. 1983 жылдан Қазақстан ғылым академиясының Өлкелік патология ғылыми-зерттеу институтында зертхана меңгерушісі қызметін атқарады.

1980 ж. «*Полиаллергия в эксперименте*» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның негізгі ғылыми-зерттеу еңбектері теориялық және клиникалық аллергология мәселелеріне арналған. Ермекова 250 ғылыми-зерттеу еңбектің, оның ішінде 4 монографияның авторы; 11 авторлық куәлігі бар. Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1980).

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* http://qogam.kz/sen-tugan-kun/2-akpan/

Санат:1941 жылы туғандар
Санат:Қарағанды облысында туғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Гипоген минералдар

**Гипоген минералдар** – Жер қыртысының терең қабатындағы сұйық магма кристалданған кезде түзілетін минералдар. Олар магма суынғанда бөлінген газдар мен ыстық сулардан тұнады. Гипоген минералдарға балқыған күйдегі сульфид – оксид және силикат құрамды магманың суынуынан түзілген барлық минералдар (дала шпаттары, слюдалар, пироксендер, оливин, хромит, титан-магнетит, т.б.), газ күйіндегі қосындыларға бай магма қалдықтарының минералдары (топаз, берилл, т.б.), жапсарлық – метасоматик. процестердің минералдары (гранат, везувиан, т.б.), гидротермальдық кен желілерінің минералдары (флюорит, темір, марганец, түсті және сирек металдардың сульфидтері, алтынның теллуридтері, т.б.), жанартаудың ыстық буы мен газының минералдары жатады. Гипоген минералдардың көпшілігі үгілу процестерінің әсерінен гиперген минералдарға айналады.
## Дереккөздер



Санат:Табиғат
Хасен Қуандықұлы Арғынов

**Хасен Қуандықұлы Арғынов** (*15.6.1926 жылы туған, [[Павлодар облысы]] [[Бесқарағай ауданы]]*) – тіл маманы, педогогика ғылымдарының докторы (1971), профессор (1976). Уақ тайпасынан шыққан.

Семей педагогика институтын бітірген (1951). 1951–1958 жылы республикалық мектептерінде оқытушы, оқу ісінің меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1958–1961 жылы «Қазақ тілі мен әдебиеті», «Қазақстан мектебі» журналдарында қызметкер. 1961–1963 жылы ҚазПИ-де (қазіргі ҚазҰПУ) аспирант. 1963 жылы ҚР БМ жанындағы Педагогика ғылымдары ғылыми-зерттеу институтында сектор меңгерушісі, кейін ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) педагогика кафедрасының меңгерушісі қызметтерін атқарады. «Қазақ тілінің синтаксисі мен пунктуациясы әдістемесінің негіздері» деген тақырыпта докторы диссертация қорғады. Ғылыми-зерттеу еңбектері қазақ тілі синтаксисі методикасының негіздері мен республикада халық ағарту ісінің даму мәселелеріне арналған.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
*Арғынов Хасен Қуандықұлы 

Санат:1926 жылы туғандар
Санат:Павлодар облысында туғандар
Санат:Қазақ тілін зерттеушілер
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Гиракодонттар

**Гиракодонттар** (*Hyracodontіdae*) – *олигоцен* – эоцен дәуірінде (шамамен 25 – 40 млн. жыл бұрын) тіршілік еткен мүйізтұмсықтәрізділердің бір тобы. Бұлардың кейбірінің тұрқы қазіргі қой, ешкілерге ұқсас кішілеу болса, алып мүйізтұмсықтылар піл сияқты ірі болған. Гиракодонттар үш тұяқты, күрек, жақ немесе ұрт тістері алтыдан, азу тісі біреу болған. Бұлардың сүйектері Қытай, Моңғолия, Еуропаның кейбір аймақтарынан және Солтүстік Америкадан, ал Қазақстанда ардыния (протогиракодонт), тенизегиссодонт (аллацеропс, т.б. түрлерінің қалдықтары Шалқартеңіз ойпатының (Орталық Қазақстан, Ұлытау өңірі) олигоцен дәуірінің шөгінді қабаттарынан табылған.
## Дереккөздер



Санат:Табиғат
Сәуле Әлиханқызы Ермекова

**Сәуле Әлиханқызы Ермекова** (1942 жылы туған, Алматы қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1996). 

Алматы мемлекеттік медицина институттын (1966, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) және КСРО Медицина ғылым академиясының Эксперименттік медицина институты аспирантурасын (1971) бітірген. Қостанай қалалық ауруханасында дәрігер-хирург (1965–67), Хирургия ғылыми-зерттеу институтында дәрігер-биохимик (1967), Қазақ онкология және радиология институтында зертхана қызметкері (1972–90) болып істеді, ал 1992 жылдан топ жетекшісі қызметін атқарады.

1995 ж. «*Дыхание и хроматин при радиосенсибилизации опухолей*» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Ермекова 68 ғылыми-зерттеу жарияланымның авторы.

## Дереккөздер


Санат:1942 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Тыныштық Нұрдәулетқызы Ермекова

**Тыныштық Нұрдәулетқызы Ермекова** (22 қараша 1966 жылы туған, Ақтөбе облысы, Байғанин ауданы, Кемерши ауылы) – филология ғылымдарының докторы (2007), профессор (2007), ҚР Жоғары оқу орындарының үздік оқытушысы (2008). 

Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институтының филология факультетін (1988, қазіргі Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті) бітірген соң осы институтта аспирант, оқытушы, аға оқытушы, доцент (1990–2004) болып істеді, ал 2005 жылдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. «*Компонентер құрылысының құрмалас сөйлемнің семантикаграмматикалық сипатына қатысы*» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның негізгі ғылыми жұмысының бағыты – функционалды грамматика және түркология мәселелері. Ермекова 100-ге жуық ғылыми мақаланың, оның ішінде 2 монографияның және оқу-әдістемелік құралдарының авторы.
## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
http://www.zhenpi.kz/lnmessage.html 

Санат:1966 жылы туғандар
Санат:Байғанин ауданында туғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері