open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нұртас Ахатов

**Нұртас Ахатов** (1961, Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы Қоскөл а.) — ''ғалым, филология ғылымдарының кандадаты (2004), Қазақстан білім беру ісінің үздігі (2000) және құрметті қызметкері (2007).

Ш.Уәлиханов атынд. Көкшетау мемлекеттік университетін бітірген (1987). Зеренді ауданындағы мектепте мұғалім (1987 — 90), 1993 жылдан Ж.Мусин атынд. Қазақ пед. уч-щесінің директоры. Көкшетау қ-лық мәслихатының 3-, 4-шақырылуының депутаты. Мақтау қағаздарымен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1961 жылы туғандар
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Айыртау ауданында туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Ішкі бақылау

[thumb| alt=A.| ''[Бақылау*.]]
[[Сурет:Traffic Monitoring.JPG|thumb| alt=A.| *Бақылау*.]]

*'Ішкі бақылау''' – кәсіпорын, ұйым, фирма билігінің алаяқтық немесе жолсыз әрекет жасауы мүмкіндігін барынша азайту үшін қолданатын шаралар. Оларға белгілі бір құжаттарға бір адамның емес бірнеше адамның қолы қойылу талабы, бағалы қағаздармен операциялар жасау кезінде қолданылатын қауіпсіздік шаралары, бақылау шоттарын енгізу, арнаулы парольдерді пайдалану, компьютерлік файлдарды бақылау, т.б. жатады. Ішкі аудиттің аса маңызды міндеттерінің бірі – Ішкі бақылаудың сыртқы аудиторлар ұйымның шоттары мен есеп-қисаптарына сеніммен қарайтындай жұмыс істеуі. Ішкі бақылау сондай-ақ басқарушылардың өз қызметінің заңдылыққа сай әрі дұрыс жүргізіліп отырғанын іштей сезінуіне, сенімді болуына мүмкіндік беруге тиіс.

## Дереккөздер


Санат:Білім
Ішкі геометрия

thumb| alt=A.| ''Ішкі геометрия''.

**Ішкі геометрия**– геометрияның беттің иілуі кезіндегі ішкі қасиеттерін зерттейтін саласы. Мысалы, бет иілген кезде осы беттегі қисық сызық доғасының ұзындығы өзгермейді де, оның қисықтығы өзгереді. Ішкі геометрияның негізгі ұғымдарына қисық сызық доғасының ұзындығы, қисық сызықтардың қиылысу нүктесіндегі олардың арасындағы бұрыш, фигура ауданы жатады. Планиметрия жазықтықтың Ішкі геометриясын, ал сферадағы геометрия сфераның Ішкі геометриясын зерттейді. Иілген беттің Ішкі геометриясын екі өлшемді иілген кеңістіктің геометриясы ретінде де қарастыруға болады. Иілген кеңістік ұғымының дамуы нәтижесінде риман кеңістігі деп аталатын кеңістік теориясы жасалды.

## Дереккөздер


Санат:Топология
Петропавл — Шу темір жолы

**“Петропавл — Шу” темір жолы** — Қазақстан темір жолының солтүстік ТрансҚазақстан темір жол магистралына жататын “Петропавл — Көкшетау —  Астана — Қарағанды — Шу” бөлігі. Бұл темір жол сондай-ақ, Қытай, Қазақстан, Ресей, Беларусь, Польша және Германия аумақтары арқылы өтетін Солтүстік көлік дәлізінің және Ресей мен Қазақстан жеріндегі темір жол тораптарынан құралған “Үлкен сақинаның” құрамдас бөлігі болып табылады. Жолдың “Петропавл — Көкшетау” бөлігі 1920 — 22 жылдары салынды, ал “Көкшетау — Ақмола” бөлігі 1929 жылы пайдалануға берілді. 1984 жылы “Көкшетау — Ақмола” бөлігі электрленді. Темір жолдың жүк өткізгіштігі мен пойыздардың қозғалыс жылдамдығы бойынша “Петропавл — Көкшетау” бөлігі 2-санатқа (жолаушы пойызының жылдамдығы сағатына 120 км, жүк пойызынікі 70 км), “Көкшетау — Ақмола” бөлігі 1-санатқа (тиісінше 140, 80 км) жатады. 
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VII том

Санат:Қазақстан темір жолы
Нағашыбай Қорғанбекұлы Атшабаров

**Нағашыбай Қорғанбекұлы Атшабаров** (1953 ж.т., Ресей, Челябі облысы Біреді ауданы Калинин с.) — *заңгер-құқықтанушы, ҚР ҰҚК-нің генерал-майоры. ҚР ҰҚК-нің ардагері.

== Фактілер ==
[[Жетіру]] тайпасының [[Жағалбайлы (ру)|Жағалбайлы]] руынан шыққан.
* ҚазМУ-ды (ҚазҰУ-ды, 1979 ж.)
* КСРО МҚК Жоғ. курсын (1980) бітірген.
* Еңбек жолын 1971 ж. Қостанай облысы [[Жітіқара ауданы]] Жітіқара кеңшарындағы орта мектепте мұғалім болып бастаған.
* 1979 жылдан ҚР ҰҚК-нде жұмыс жасайды*.''
* Спорттың самбо, акробатика, шаңғы және гір көтеру түрінен спорт шеберлігіне кандидат.
* 1982 — 84 ж. «Вымпел» арнайы бөлім құрамында Ауғанстан жерінде болған.
* Алматы, Мәскеу, Талдықорған, Ақтау, Қостанай, Қарағанды қалаларында,Астана қ-ндағы ҰҚК орт. аппаратында міндетін атқарған. 
* ҚР ҰҚК Ақмола облысы департаментінің бастығы қызметін атқаруда.
* Орден, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* Глава государства присвоил высокие воинские звания и наградил отличившихся военнослужащих 

Санат:1953 жылы туғандар
Санат:Челябі облысында туғандар
Санат:Қазақстан заңгерлері
Санат:Қазақстан генерал-майорлары
Санат:Қазақстан самбошылары
Санат:Қазақстан акробаттары
Санат:Қазақстан шаңғышылары
Санат:Ұлттық қауіпсіздік комитеті қызметкерлері
Санат:Алфавит бойынша акробаттар
Санат:Алфавит бойынша шаңғышылар
Санат:Алфавит бойынша самбошылар
Санат:КСРО акробаттары
Санат:КСРО шаңғышылары
Ішкі конверсия

[thumb| alt=A.| ''[Ішкі конверсия*.]]

*'Ішкі конверсия'''– атом ядросының қозған күйінен энергиясы аз күйге ауысуы кезінде энергиясын -квант түрінде шығармай, сол атомның бір электронына тікелей беруі нәтижесінде байқалатын құбылыс. Ішкі конверсия кезінде бөлініп шыққан электрон конверсиялық электрон деп аталады. Электрондар атомның әр түрлі ішкі қабықтарынан бөлініп шығады. Осыған сәйкес олар К-, Л-, М-электрондар, т.б. болып ажыратылады. Электронның энергиясы – конверсия ядросы ауысу мен электрон ұшып шығатын қабықтың байланыс энергиясының айырмасына тең. Конверсия электрондардың энергетикалық спектрлерін өлшеу арқылы ауысу энергиясы мен олардың мультипольдігі анықталады. -кванттарды шығару арқылы өтетін ауысу ықтималдығына қарағандағы Ішкі конверсияның ықтималдығы Ішкі конверсия коэффициент арқылы сипатталады. Бұл коэффициент конверсия электрондар ағыны қарқындылығының сол ядро ауысудағы -кванттар ағыны қарқындылығына қатынасы бойынша анықталады. Ішкі конверсия коэффициент өрістің кванттық теориясының тәсілдері арқылы есептеледі. Есептеу кезінде ядро зарядын басқа қабықтардағы электрондарының қалқалауы (экрандауы) және ядро мөлшерінің шектілігі еске алынады. Ядро ауысудың энергиясы тыныштықтағы электронның екі еселенген энергиясынан артқанда (Е02mc2=1,022 Мэв) Ішкі конверсия процесі электрон-позитрон жұбын (қос конверсия) түзу арқылы да өтуі мүмкін. Бұл процестің ықтималдығы ауысу энергиясы өскен сайын арта түседі. 

## Пайдаланылған әдебиет


﻿
Санат:Радиоактивтілік
Санат:Ядролық физика
Пётр Леонидович Капица

**Капица Петр Леонидович** (*8.7.1894, Ресей, Кронштадт қаласы – 8.4.1984, Мәскеу*) – орыс ғалымы, КСРО ғылым академиясының академигі (1939), профессоры (1947).
thumb
*1918 жылы Санкт-Петербург политехникалық институтын бітірге соң, сонда жұмыс істеді.
*1920 жылы Н.Н. Семеновпен бірге атомдар шоғындағы атомның магниттік моментін анықтайтын әдісті ұсынды.
*1921 жылы Англияға ғылыми іссапарға жіберілді. Онда Э.Резерфордтың жетекшілігімен ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізді. Ол Кавендиш лабораториясы директорының орынбасары (1924 – 32), кейін Кембридждегі Монда атындағы лабораторияның директоры (1930 – 34) болып қызмет атқарды.
*1923 жылы бірінші рет Вильсон камерасын күшті магнит өрісіне қойып, альфа бөлшектің қозғалысын бақылады.
*1924 жылы аса қуатты магнит өрісін алудың импульстік әдісін ұсынып, магнит индукциясы 320 килогаусске жететін өріс алуға арналған қондырғы жасады.
*1928 жылы күшті магнит өрісіне орналасқан кейбір металдардың электрлік кедергісі өріс кернеулігіне тура пропорционал болатындығын ашты.

*1934 жылы ол адиабаталық әдіспен көп мөлшердегі гелийді сұйылтатын қондырғыларды да құрастырды.
*1935 – 46 жылы және 1955 жылдан бастап, өзі негізін қалаған КСРО ғылым академиясының Физика проблемалары институтының директоры.
*1939 жылы төменгі қысымдағы тиімділігі жоғары турбодетандер циклінің көмегімен ауаны сұйылтатын жаңа әдісті ойлап тапты.
*1938 жылы сұйық гелийді зерттей отырып, асқын аққыштық құбылысын ашты.
*1947 жылы сұйықтардың жұқа қабатындағы қозғалыстағы толқындық және жылулық процестерге зерттеулер жасау арқылы теңіз толқындарының желмен өзара әсерлесуінің сандық теориясын жасады.
*1947 жылдан Мәскеу Физика-техникалық институтының профессоры болды.
*1950 – 55 жылдары қуаты 300 кВт-қа жететін аса жоғары жиілікті генераторлардың жаңа түрлерін жасады.
*1929 жылы  Лондондағы Корольдік қоғамның және басқа да көптеген шетелдік ғылым қоғамдар мүшесі.
*1955 жылдан “Эксперименттік және теориялық физика журналының” бас редакторы болды.
*1978 жылы Нобель сыйлығының және КСРО Мемлекеттік сыйлықтарының (1941, 1943) лауреаты.
Социалистік Еңбек Ері атағын екі рет алған (1945, 1974). 5 рет Ленин орденімен, тағы көптеген орден және медальдермен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1894 жылы туғандар
Санат:1984 жылы қайтыс болғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Сайрагүл Ербосынқызы Нұрсұлтанова

**Сайрагүл Ербосынқызы Нұрсұлтанова** (24 мамыр 1952, Алматы, Қазақ КСР) – балерина, Қазақстанның халық әртісі (1990).

## Өмірбаяны
1968 жылы Алматы хореография училищесін (профессор Б.Ғ. Аюханов және Р.М. Көрпешованың жетекшілігімен) бітірді.

1968 – 93 жылы “Алматының жас балеті” (қазіргі Қазақ мемлекеттік академиялық классикалық би ансамблі) ансамблі құрамында қызмет етіп, Қыз Жібек(Е.Г. Брусиловский, “Қыз Жібек”), Қарашаш (Е.Рахмадиев, “Алпамыс”), Гертруда (А.П. Исакова, “Гамлет”), Татьяна (П.И. Чайковский, “Татьяна Ларина”), т.б. партияларды орындады. 

1993 жылдан Қазақтың мемлекеттік академия опера және балет театры труппасында биші әрі “Гүлдер” эстрада жастар ансамблі құрамында педагог-репетитор ретінде (шәкірттері Л.Әлпиева, Г.Тұтқыбаева, т.б.) қызмет етеді.

## Дереккөздер

Санат:24 мамырда туғандар
Санат:1952 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан балет әртістері
Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері
Санат:Алматы хореография училищесі түлектері
Санат:Қазақ мемлекеттік академиялық классикалық би ансамблі тұлғалары
Санат:Гүлдер ансамблі тұлғалары
Санат:Қазақ опера және балет театры тұлғалары
Галей Авхадеевич Ахмадеев

**Галей Авхадеевич Ахмадеев** (1908, Петропавл — 1974) — еңбек ардагері*.* Соц. Еңбек Ері (1959). 

* Еңбек жолын 1926 ж. паровоздың жүргізушісі болып бастады. 
* 1929 жылдан Бурабай курорты ст-нда, т.ж. көлігі *локомотив депосында темір ұстасы, машинистің көмекшісі, тепловоз машинисі болып жұмыс жасады. Еңбек Қызыл Ту ордені, медальдармен марапатталған.*

## Дереккөздер

Санат:1908 жылы туғандар
Санат:Петропавлда туғандар
Санат:1974 жылы қайтыс болғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Қазақстан теміржолшылары
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Каппадокия

thumb|Каппадокия
thumb|Каппадокия
thumb|Каппадокия ландшафты
thumb|Каппадокия ландшафты
thumb|Каппадокия ландшафты
**Каппадокия** немесе **Қападоқия**  (; ; ; ) — Кіші Азияның орталық бөлігіндегі аймақтың ежелгі атауы. Ерте заманда Каппадокия халқы өздерін “хаттармыз” деп атаған. Біздің заманымыздан бұрын 3-мыңжылдықта бұл өңірге үндіеуропа тайпалары басып кіре бастады. Кейін осында Хет патшалығының негізгі бөлігі орналасты, Ассирияның сауда қоныстары болды. Біздің заманымыздан бұрын 6 ғасырдан бастап Каппадокияны Мидия, Иран, кейін Рим империясы жаулап алды. Біздің заманымыздың 17 жылы елдің соңғы патшасы Архелей өлгеннен кейін Рим империясының провинциясына айналып, ел астанасы Мадак – Рим императоры Августың құрметіне Кесар деп аталды. Рим бөлінген кезде Каппадокия Византияның құрамында қалды. 1047 жылы аймақты селжұқтар басып алып, 15 ғасырдан бастап Осман сұлтандығының құрамында болды. Ежелгі дәуірде және орта ғасырларда Каппадокия өзінің әйгілі сарайларымен әйгілі болды. Каппадокия территориясынан ежелгі Ассирия жазу үлгілері табылып, ол “Каппадокия кестесі” деп аталды

## Дереккөздер


Санат:География
Ішкі немесе Бөкейлік қазақ ордасы

**Ішкі немесе Бөкейлік қазақ ордасы** (“Внутренняя или Букеевская киргиз-казачья орда”) – зерттеуші А.Евреиновтің еңбегі. “Современник” журналының 1851 жылғы 9 – 10-нөмірлерінде жарияланған. 1846 – 47 ж. қызмет бабымен Бөкей Ордасында болған Евреиновтің зерттеу жұмысында қазақтардың Жайық өз-нің оң жақ бетіне қоныс аудару тарихы, хан ордасының сипаттамасы, Бөкей Ордасының орналасуы мен шекарасы, қыстау-қоныстардың атаулары, билеуші топтың әлеум. құрылымы, хан билігі, жайлау мен қыстауға көшу көріністері, сауда, мал бағу, халық медицинасы, халық мейрамдары мен тойлары, бөкейлік қазақтардың мінез-құлықтары туралы жазылған.

## Пайдаланылған cілтемелер
Каприччо

:**Каприччо**, каприччио (*итальянша  caprіccіo*) – орындаушыдан үздік шеберлікті талап ететін аспаптық пьеса. 16 – 17 ғасырларда полифониялық музыкада Каприччо тәрізді шығармаларды ричеркар немесе фантазия деп атады. Каприччоның озық үлгісін жазған композиторлар: Н.Паганини (скрипкаға арналған 24 Капириччолар), Н.А. Римский-Корсаков (“Испан каприччосы”), П.И. Чайковский (“Итальян каприччосы”).

## Дереккөздер:


Санат:Шығармалар
Петропавл бөгені

‎‎
**Петропавл бөгені** — Есіл өзенінде орналасқан бөген. Петропавл бөгетінен Қарғалы аралына дейін 30 км-ге созылып жатыр, ең енді жері 170 м-ге жетеді. Су айдынының аумағы 5 км². Ең терең жері — 6 м. Бөгеннің аумағы 19,2 км². Пішіні Есілдің аңғарымен сәйкес келеді және онымен бірнеше ескі арналар байланысқан.

Бөгеннің негізгі міндеті – өзен суын реттеп отыру, Петропавл қаласын және оның кәсіпорындарын сумен қамтамасыз ету, Түмен облысына ағын бойымен кепілді су жіберу және санитарлық тазалықты сақтау. Петропавл гидрокешені бетон бөгеттен, шахталық су шығарудан, диаметр 600 мм құбырдан және топырақ үйіндісінен тұрады. Осы техникалық құрылыс бойынша Есіл өзені арқылы тас жол салынған.

## Гидрологиялық режімі
Бөген көктемде толығады. Су тасқыны басталғанша бөгет толығымен жабылады. Суы мол жылдары тасыған су бөгет жармаларынан ағып қана қоймай, айналма арна бойымен Есіл өзенінің барлық жайылмасымен лықсып ағады. Петропавл бөгенінен тұрғын халықты және облыс орталығының кәсіпорындарын сумен қамтамасыз ететін Петропавл қалалық су құбыры су алады. Жеке сорғы стансасы бар Петропавл ЖЭО-2 негізгі тұтынушы болып табылады. Бақша-саяжай кооперативтері де (100-ден астам) осыдан су алады.

Жағалауында жағажай орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Солтүстік Қазақстан облысы гидрографиясы
Ішкі Орданы басқару жөніндегі уақытша кеңес

[thumb| alt=A.| ''[Кеңес*.]]

*'Ішкі Орданы басқару жөніндегі уақытша кеңес''', 1846 жылы 21 қаңтарда “Бөкей Ордасын уақытша басқару жобасы” негізінде құ-рылды. Жәңгір хан қайтыс болғаннан кейін Ішкі Ордада (Бөкей Ордасында) жаңа хан тағайындалған жоқ. Ресей өкіметі хандық жүйесін жойып, басқару жүйесін қайта құрды. Жаңа жоба бойынша Бөкей Ордасын уақытша басқару Орынбор шекара комиссиясына жүктелді. Ішкі Орданы орт-тан басқару Мемлекеттік мүлік министрлігінің құзырына берілді. Жаңа басқару жүйесі бойынша хан ордасындағы арнайы Кеңестің құрамына оның төрағасы, төрағаның кеңесшісі, айрықша билік берілген екі орыс шенеунігі немесе сұлтандардан екі адам енуге тиіс болды. Екі кеңесшінің әрқайсысына бір-бірден көмекші, екі хатшы, отыз шабарман берілді. Кеңес төрағасы мен оның көмекшілерін Орынбор шекара комиссиясының ұсынысымен Орынбор генерал-губернаторы бекітті. Төтенше орыс қызметкерлерін Мемлекеттік мүлік министрлігі ұсынып, бекітті. Уақытша комитеттің міндеті – Бөкей Ордасындағы қазақтар арасында тыныштық сақтау, тәртіп бұзушыларға қарсы шара қолдану болды. Кеңестің алғашқы төрағасы болып Жәңгір ханның інісі Әділ Бөкейұлы, кеңес мүшелігіне Бөкейханұлы Меңдігерей, Шөке Нұралыұлы тағайындалды. Комитетті құру – Бөкей Ордасында хандық билікті толық жою, жергілікті әкімшілік басқару жүйесін Ресейлік отарлық жүйеге бүтіндей бағындыру ниетімен жасалған алғашқы қадам болды.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Амантай Қойшыбайұлы Ахетов

**Амантай Қойшыбайұлы Ахетов** (1947 жыл, Көкшетау) — ақын, журналист. Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі (1990).

* ҚазМУ-ды (қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) бітірген (1972).
* Еңбек жолын 1966 жылы қазіргі Уәлиханов ауданындағы «Красное знамя» және «Қызыл ту» газеттерінде бастаған. 
* 1977 — 1980 жылдары осы газеттерде редактор
* 1980 жылдан Қазақстан мемлекеттік телерадио компаниясында, Қазақстан мемлекеттік баспасөз комитетінде, Қазақстан Республикасының мемлекеттік ұлттық комитетінде, Қазақстан Республикасы Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінде жауапты қызметтерде болды.
* «Азия дауысы» және «Республика — 2000» республикалық газеттерінде бас редактор, «Юридическая газета» редакциясында бас редактордың орынбасары қызметтерін атқарған.

## Шығармалары
* А.Мырзахметованың «Лучезарная»
* З.Жакенованың «Зов очей земли»
* Ж.Кизатованың «Испытание войной»
* Қ.Ахметбекованың «Солдат Победы» романдарын
* Ш. Мұхаметжанованың өлеңдер жинағын 
* «Антология казахской этнопедагогики» жинағын қазақшаға аударған.

## Марапаттары
* Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтеме
* Амантай АХЕТОВ: К покаянию жестокость людскую взываю…

Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Көкшетауда туғандар
Санат:Қазақстан журналистері
Ішкі нарық

[thumb| alt=A.| ''[Нарық*.]]

*'Ішкі нарық''' – елдің ішінде, оның шегінде әрекет ететін нарық, мемлекеттің шекарасы шеңберінде шектелген тауар айырбасы; қ. Нарық.  Сондай-ақ, ол кейде ұлттық нарықпен синоним ретінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Нарықтар
Петропавлдағы машина жасау зауыты

**Петропавлдағы машина жасау зауыты** — кәсіпорын. Мәскеу қаласының Симонов слободасында 1895 жылдан жұмыс істеп келе жатқан “Парострой” зауытының 2-дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Петропавл қаласына көшірілген бөлімшесі ретінде құрылып, 1941 жылы қарашада өз өнімінің алғашқы топтамасын майданға жөнелтті. Желтоқсанда бөлімше ғ239 зауытқа айналдырылды. Осы жылдары трактордың жаңа тіркемесі игерілді, жеңіл автомоб-дердің тіркемелерін, тұтас металды термостар, мотоқопсытқыштар, балалардың мотороллерлерін, шкафтар мен басқа да өнім түрлерін жаппай өндіру жолға қойылды. 1994 жылы кәсіпорын “ЗИКСТО” ААІ деп аталды. Қазіргі кезде зауыт Қазақстанның жетекші кәсіпорындарының біріне айналды. Ол республиканың қорғаныс-өнеркәсіптік кешеніне жатады және “Қазақстан инжиниринг” ұлттық компаниясының құрамына кіреді. Кәсіпорын арнаулы өнімнен басқа өндірістік-азаматтық мақсаттағы бұйымдар шығаруға да бағдарланған, олардың негізгі түрлері: мұнай кешені үшін арнаулы техника (мұнай-бензин цистерналары), агр. салаға арналған өнім, отын-энергет. кешен жабдығы, жылжымалы құрамды жөндеу, темір жол үшін қосалқы бөлшектер мен жабдықтар дайындау. 
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VII том

Санат:Қазақстан зауыттары
Ішкі орта

thumb| alt=A.

**Ішкі орта** – түрлі тауарлар алмасу операцияларының жиынтығы. Ішкі ортаға баспа-бас айырбас, өтемақылық келісімдер, бай-бек, екі жақты клиринг жатады. Халықаралық тауар айналымының ширегі ыңғайласпа сауданың үлесіне тиеді. Көптеген дамушы елдер өз импортының шарты ретінде өз тауарларын сатып алуды талап етеді.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Қазақстантрактор

**ҚАЗАҚСТАНТРАКТОР**-Машина жасау кәсіпорны. 1968 жылы Павлодар қаласында құрылған. 

1998 жылы кәсіпорынды Алматыдағы “Поршень” заводты сатып алып, 1999 жылы 27 қаңтарда тіркеуден өткізді. Акциялар пакетінің 100%-ы жеке адамдар мен жеке тұлғаларға тиесілі. Өндірістік қызметті 1999 жылғы 1 ақпаннан қайта жандандырды. Кәсіпорынның Алматы қаласы мен Ақмола облысының Макинск қаласында бөлімшелері, өз алаңында бірнеше еншілес кәсіпорындары бар. Шығаратын өнімдері: ауыл шаруашылығы жұмыстарына арналған ДТ-75МЛ-С4 тракторлары, ауыл шаруашылығы және жол-құрылыс жұмыстарына арналған НЗО-162 аспалы бульдозерлі ДТ-75МЛ-РС4 тракторлары, жаңбырлатқыш қондырғылы суландыру жұмыстарына арналған ДТ-75МЛ-ХС4 тракторлары, жол-құрылыс жұмыстарына арналған НЗО-130 аспалы бульдозерлі және скреперлі Т-90П-С3 тракторлары, диаметрі 45, 60, 80, 100, 120 мм шарлар, болат пен шойыннан құйылған өнімдер, ыстық қалыптауыштар. Өз өнімінің бәсеке жарамдылығын арттыру және оны ұлғайта түсу мақсатымен кәсіпорында 1999 жылы жаңадан тартым күші 4 тонналық, энергиямен жарақтандырылған Т-95.4 тракторының құралымы әзірленді. З-т қысқа мерзім ішінде машинаны сынақтан өткізіп, 2000 жылдың соңғы тоқсанынан бастап өндіріске берді, бұл машина сырттан әкелінетін техниканы ауыстыратын өнімге айналды. Өндірістік қуаты жылына: 20 мың дана трактор мен бульдозер, 118 мың тонна болат және шойын құймалары, 12 мың тонна шыңдалмалар мен қалыптауыштар. Кәсіпорында технология жағынан дамыған өндірістің барлық түрлері бар, сондай-ақ оның құрамында жоғары техникалық деңгейдегі трактор техникасын шығаруды қамтамасыз ететін көмекші және қызмет көрсетуші бөлімшелер жұмыс істейді. Тракторларға фирмалық қызмет көрсету үшін орталық сервис құрылған, оның облыстық бөлімшелері бар. “Қазақстан” з-тының шынжыр табанды тракторлары мен бульдозерлері Ресейге, Қытайға, Өзбекстанға, Түрікменстанға, Қырғызстанға, басқа да бірқатар елдерге шығарылады. 2000 жылы 1067 дана шынжыр табанды машина, соның ішінде 974 трактор және 93 бульдозер шығарылды.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
http://www.zakon-online.com/Admin/login.aspx?doc_id=2177529

Санат:Көлік және коммуникация
Петропавл — Көкшетау — Ақмола газ құбыры

**“Петропавл — Көкшетау — Ақмола” газ құбыры** — “Богадинка — Есіл — Петропавл — Көкшетау — Ақмола — Қарағанды” газ құбыры желісінің негізгі бөлігі. 

Ресейдегі Түмен газ кеніштерінен Қазақстанның солтүстік және орталық өңірлеріне газ тасымалдау үшін жобаланған. Құбырдың диаметрі 720 мм, газ өткізгіштігі 5,8 млрд. м3.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан газ құбырлары
Ішкі сауда

[thumb|thumb| alt=A.| ''[Сауда*.]]

*'Ішкі сауда''' – экономиканың бір саласы; қ. Сауда. Белгілі бір мемлекет аумағында ғана жүзеге асырылатын сауда қызметі.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Капур Радж

:**Капур Радж **(*шын аты-жөні Ранбир Радж*) (*14.12. 1924, Пешавар – 1988*) – үнді актері, кинорежиссер, продюсер, сценарист. Әкесі Капур Притхвирадждың театрында актер әрі суретші болды. Капур 20 ғасырдың 30-жылдарынан киноға түсе бастады. Дебюты “Жер сілкінісінен кейін” (“Революция”, 1935) атты фильмінде өтті. 90-ға жуық фильмге түсті.

## Еңбегі
1947 жылы Бомбейде “Радж Капур филмс” фирмасын ұйымдастырды. Әлеуметтік әділетсіздік пен касталық нанымға қарсы қойылған “Қаңғыбас” (1951, Канн халықар. кино фестивалінің бас жүлдесі, 1953), “Мырза-420” (1955), “Түн ішінде” (1957), “Сингам” (1964), “Менің атым клоун” (1970), “Бобби” (1973) фильмдері оның есімін әлемге танытты. К. “Дем” (1953), “Тазартқыш” (1954), “Сергек болыңдар” (1956, Кеңес прокатында “Түн астында”; басты рөл орындағаны үшін Карлови-Вари халықар. кинофестивалінің бас жүлдесі, 1957), “Ганг өзені елінде” (1960), “Өткен, бүгін және болашақ” (1971), “Кек” (1975) және т.б. фильмдердің режылыәрі картинаның көркемдік жетекшісі болды.

*Капур – лирикалы-комедиялық актер, биші. Актерлік ойыны – әсерлі, муз. бояуы молдығымен ерекшеленеді. Үндінің “Падма Ихушен” орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ішкі шаруашылық есеп айырысу

thumb| alt=A.

**Ішкі шаруашылық есеп айырысу**, шаруашылық ішінде есеп айырысу – дербес теңгерімге немесе бөлек теңгерімдерге бөлінген құрылымдық бөлімшелермен есептесу. Ішкі шаруашылық есеп айырысу айырысу шоты кәсіпорындардың бөлімшелерімен, өкілдіктерімен, басқа да оқшауландырылған кіші бөлімшелерімен есеп айырысудың барлық түрлерінің: бөлінген мүлік бойынша, материалдық құндылықтарды бір-біріне босату бойынша, өнімді өткізу бойынша есеп айырысу; ортақ басқарушылық қызмет бойынша жұмсалған шығынды беру, бөлімшелер қызметкерлеріне жалақы төлеу, т.б. бойынша есеп айырысу есебін жүргізуге арналған. Ішкі шаруашылық есеп айырысу кәсіпорынның теңгерімінде көрсетілмейді.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Никколо Паганини

**Никколо Паганини** (27.10.1782, Генуя қаласы – 27.5. 1840, Ницца қаласы) – италиялық скрипкашы және композитор. 

Әкесінен мандолина мен скрипкада ойнауды үйреніп, Дж.Коста және А.Ролла, Д.Пиретти, Ф.Паэр сынды өнерпаздардан сабақ алған. 1793 ж. Генуя жұртшылығы 11 жасар Паганинидің жеке концертін тамашалайды. Ол 1797 – 98 ж. Солтүстік Италия аймақтарында жиі өнер көрсетіп, 1801 – 05 ж. соло скрипкасына арнап 24 каприччио, гитара, шекті аспаптардың сүйемелдеуінде скрипкаға сонеттер жазады. 1815 ж. Миландағы өнер сапарында Паганини мен француз Ш.Лафон скрипка сайысын ұйымдастырады. Бұл сайыс ескі классикалық мектеп (Ш.Лафан) пен жаңа романтикалық бағыттың тартысы іспеттес болатын. Паганини жеңіске жетеді. 1828 жылдан Еуропа елдерінде ұласқан концерттік сапары Паганиниға атақ-даңқ әкеледі. Ол скрипкада өнер көрсетудің жаңа тәсілдерін ойлап тауып, бұл аспапта ойнаудың қазіргі техникасының негізін салды. Паганинидің композиторлық шығармашылығы да өзгеше. Скрипкаға арналған 6 концерт, квартеттер, концерттік пьесалар, 24 каприччио, сонаталар, көптеген вариациялық топтамалар, т.б. жазды. Паганини гитарада да жақсы ойнаған. Гитараға арнап 200-ден аса пьеса жазған. Г.Берлиоз, Ф.Лист, Ф.Шопен, Р.Шуман, т.б. бірқатар композиторлар Паганиниді үлгі-өнеге тұтқан. Ол туралы көптеген көркемсуретті фильмдер түсіріліп, кітаптар жазылды. 1954 жылдан Генуяда скрипкашылардың Паганини атындағы дәстүрлі халықаралық байқауы өткізіліп тұрады.

## Дереккөздер


Санат:27 қазанда туғандар
Санат:1782 жылы туғандар
Санат:Генуяда туғандар
Санат:27 мамырда қайтыс болғандар
Санат:1840 жылы қайтыс болғандар
Санат:Италия сазгерлері
Санат:Скрипкашылар
Ішкі сақтық қорлар

**Ішкі сақтық қорлар**, Шаруашылық ішіндегі сақтық қорлар – өндіріс әлеуетін тиімді пайдаланудың нәтижесінде өнім шығару көлемін ұлғайту, оның өзіндік құнын кеміту, еңбек өнімділігін арттыру, бұйымның сапасын жақсарту мүмкіндігі.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Ибадуллаева Салтанат Жарылқасынқызы

**ИБАДУЛЛАЕВА Салтанат Жарылқасынқызы**  (25.6.1965 жылы туған, Қызылорда қаласы) – биология ғылыми докторы (2007).

Қызылорда педогокикалық институтын (1987, қазіргі Қызылорда мемлекеттік университетті) бітірген соң осы институтта оқытушы, аға оқытушы (1993), 2003 жылдан доцент қызметтерін атқарады. «Взаимоотношение имунной, эндокринной и кардиореспираторной систем у жителей Приаралья и немедикаментозные методы повышения их функциональных возможностей» деген тақырыпта докторы дисс. қорғады. Оның ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты – Арал өңірінің экологиялық және оның адам ағзасының физиологиялық көрсеткіштеріне зиянды әсерін зерттеу мәселелері. И.

12 ғылыми жарияланымның авторы. 
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Бағаналы (жота)

**Бағаналы** – Қазығұрт жотасының батыс сілеміндегі аласа жота. Ең биік жері 875 м, батыс беткейі жарқабақты.

## Жер бедері, геологиялық ұрылымы
Қырқалы жондарға тармақталған. Палеозойлық қатпарлыққа жатады, геологиялық жыныстары әктастан тұрады.

## Өсімдігі
Топырағы ақшыл сұр. Қоңырбас, қияқ, өлең, аңғарларында бұта аралас жабайы жеміс ағаштары өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қазығұрт ауданы таулары
Сапалық тозу

**Сапалық тозу **  – еңбек құралдарының толық табиғи тозуы басталғанға дейін бастапқы құнын бірте-бірте жоғалтуы. Екі нысанда көрініс табады. Бірінші нысанда еңбек құралдарының осы түрін өндіру тиімділігінің артуы нәтижесінде олар арзандайды. Екінші нысан жаңа‚ сапасы неғұрлым жетілдірілген және тиімді негізгі қорлардың пайда болуымен байланысты. Олардың пайдаланылуы өндірілетін өнімді арзандатады немесе оны нарықтан ығыстырады. Қолданыстағы қорлардың техникалық қасиеті осының нәтижесінде өзгермейді‚ бірақ олар жаңа қорлармен салыстырғанда өзінің тұтыну құнын жоғалтады‚ сондықтан бұрынғы (қолданыстағы) қорлар құнсызданады. Сөйтіп‚ бір жағынан‚ кәсіпорын жоғалтады‚ екінші жағынан‚ қоғам ұтады. Өйткені ескі қорлардың құнын жоғалтуы жаңа қорларды пайдаланудан болатын үнеммен тез өтеледі.

## Сілтемелер
* Өнім  
* Қор  
* Кәсіпорын

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Санат:Ауыл шаруашылығы
Капустин Юрий Николаевич

:**Капустин Юрий Николаевич** (15.6.1942 жылы туған, Ресей, Саратов облысы, Аткарск қаласы*) – актер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1991). *
*1965 жылы Саратов театр училещесін; 
*1987 жылы Киев театр өнері институтын бітірді; 
*1965 – 70 жылы Ресейдегі Ставрополь өлкелік драма театрында актер болды. Алғашқы рөлі – Э.Радзинскийдің“Махаббат туралы жүз төрт беттік хикаясындағы” Лева Карцев;
*1970 жылы Қазақстанға қоныс аударып, сол кезден Алматыдағы Республика орыс драма театрында өнер көрсетеді. Осы жылдарда Капустин Андрей Гуськов (В.Распутиннің “Өле-өлгенше ұмытпасында”), балықшы Йост (Г.Гориннің “Тильінде”), Ксанф (Фигейред|Г.Фигейредоның]] “Эзопында”), Игорь (Н.Птушкинаның “Ол өлгеніншесінде...”), Уолтер Франц (А.Миллердің “Бағасында”), Жантық (Ғ. Мүсіреповтің “Қозы Көрпеш – Баян сұлуында”), көптеген сахналық бейнелерді жасады;
*1979 жылы  режиссер ретінде И.П. Щеголихиннің романы бойынша “Бұрқасын қар”;
*1985 жылы  А.Гельманның “Басқалармен оңаша”;
*1994 жылы Э.Элис пен Р.Риздің “Екі жақты ойынын”  қойды;
*1998 жылы К. “Тағдырдың байқұс балалары” фильмінде Петрович; 
*2002 жылы “Ләйләнің намазында” Гарольд және отандық “Тоғысқан тағдырлар” теледидарлық сериалында Георгий Павлович рөлін сомдады.

## Дереккөздер:


Санат:Тұлғалар
Петропавловка (Абай облысы)

**Петропавловка** — Абай облысы Бородулиха ауданындағы ауыл, Петропавл ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Бородулиха ауылынан батысқа қарай 52 км жерде. 

## Тарихы
Іргесі 1950 жылы қаланған. 1951-96 жылдары Жаңасемей ауданының сүтті сиыр тұқымын өсіретін ұжымшарының орталығы болған. Ұжымшар негізінде 1996 жылдан Петропавловкада және округтегі ауылдарда шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Ең жақын темір жол станциясы — Белағаш (35 км). 

## Дереккөздер

Санат:Бородулиха ауданы елді мекендері
Ішкі энергия

**Ішкі энергия** – дененің (жүйенің) тек ішкі күйіне байланысты энергия. Ішкі энергияға дененің барлық микробөлшектерінің (молекулалардың, атомдардың, иондардың, т.б.) ретсіз (хаосты) қозғалыстарының энергиясы, микробөлшектердің өзара әсерлесу энергиясы, атомдар мен молекулалардың ішкі энергиясы, т.б. жатады. Ішкі энергия ұғымын 1851 жылы У.Томсон енгізген.

Дененің бір күйден екінші күйге ауысу барысындағы Ішкі энергиясының өзгерісі (ΔU) мынаған тең: ΔU=ΔQ–A, мұндағы Q – жүйенің қоршаған ортамен алмасқан жылу мөлшері, А – істелген жұмыс. Бұл теңдеу жылу алмасу процесі басты рөл атқаратын жүйелердегі энергияның сақталу және айналу заңын (термодинамиканың бірінші бастамасын) өрнектейді. Энергияның сақталу заңына сәйкес Ішкі энергия физикалық жүйе күйінің, яғни осы күйді анықтайтын тәуелсіз айнымалылардың (мысалы, температура, көлем не қысым), бір мәнді функциясы болады. Q және А шамаларының әрқайсысы жүйені Ішкі энергиясы U1-ге тең күйден U2-ге тең күйге ауыстыратын процестің сипатына тәуелді болады, ал ΔU=U2–U1.

Жүйе бастапқы күйіне қайтып келетін (U2-U1) кез келген тұйық процесс үшін Ішкі энергияның өзгерісі (ΔU) нөлге тең және Q=A (қ. Дөнгелек процесс). Адиабаттық процесте (қоршаған ортамен жылу алмасу болмаған, яғни Q=0 жағдайда) жүйенің Ішкі энергияның өзгерісі жүйенің істеген жұмысына не жүйеге жасалған жұмысқа тең. Газдардың кинетикалық теориясы бойынша идеал газдар Ішкі энергиясының өзгеруі нәтижесінде, температураға байланысты молекулалардың кинетикалық энергиясы өзгереді. Сондықтан идеал газдың (немесе қасиеттері сол идеал газға жуық газдардың) Ішкі энергиясының өзгерісі тек оның температурасының өзгерісімен анықталады (Джоуль заңы). Бөлшектері өзара әсерлесетін физикалық жүйелерде (реал газдарда, сұйықтықтарда, қатты денелерде) молекулааралық және молекула ішіндегі өзара әсер энергиялары да Ішкі энергияға жатады. Мұндай жүйелерде Ішкі энергия температурамен қатар қысым мен көлемге де тәуелді болады. Абс. нөлге жуық (–273,16°С) төмен температуралар аймағында конденсацияланған жүйелер (сұйық және қатты дене) Ішкі энергиясының температураға тәуелділігі жойылып, ол белгілі бір тұрақты мәнге (U0) – “нөлдік энергия” дейтін мәнге ұмтылады (термодинамиканың үшінші бастамасы). Ішкі энергия негізгі термодинамикалық потенциалдардың бірі болып есептеледі.

## Көп атомды газдың ішкі энергиясы
Көп атомды газдың ішкі энергиясы дегеніміз - серпімді шариктер деп қарастыруға болатын молекулалардың ілгерілемелі қозғалыстың орташа кинетикалық энергиясы.
Егер екі атомды газды алсақ, онда бізге атомдармен емес, молекулалармен жұмыс істеуге тура келеді, ал олар түрлене де алады. Сондықтан, екі атомды идеал газдың ішкі энергиясы молекулалардың ілгерлемелі қозғалысының кинетикалық энергиясы мен айналмалы қозғалысының кинетикалық энергиясының қосындысына тең

## Дереккөздер


Санат:Термодинамика
Санат:Энергия
Баба түкті Шашты Әзіз кесенесі

**Баба түкті Шашты Әзіз кесенесі** – Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Созақ ауданы, Құмкент ауылынан 3 км оңтүстікте, су қоймасының қасында орналасқан. 

## Кезеңі
XIX ғасыр ортасы.

## Кесене сипаты
Шойтасы іргетас үстіне күйдірілген кірпіштен қаланған. Қасбеттік композицияға құрылған бір үйлі мазар. Төртқырлық жұмыр мойындыққа орнатылған еңселі күмбезбен көмкерілген. Қасбеті тегіс, әшекейі жоқ, тайыз әрі сүйір қуыс жасалған ортасында кіре берісі бар, қос босағасында шағын бедерлі мұнара орналасқан. Ішкі құрылымында шаршы үйдің өзегі бойынша сүйір аркалар салынған, күмбез осы аркаларға тіреледі. Қабырғаларына сылақ жүргізіліп, әктелген. Үйдің ортасына кірпіштен қаланған құлпытас орнатылған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Түркістан облысы сәулеті
Мая Мұхамед-Әлиқызы Бағызбаева

**Мая Мұхамед-Әлиқызы Бағызбаева** (1.5.1932, Шымкент қаласы – 9.12.2000, Алматы) – халықаралық шығармашылық академиясының академигі, Қазақстан Республикасының Жоғары мектеп Ғылым Академиясының академигі, филология ғылылымдарының докторы (1985) проффесор, Мәскеу мемлекеттік университетін үздік бітірген (1954). Еңбек жолын Шымкент педагогика институтында орыс тілі мен әдебиеті кафедрасының оқытушысы болып бастады. 1961 – 1963 жылдары Мәскеу мемлекеттік университетінің орыс фольклоры кафедрасы бойынша аспирантурада оқып, филология ғылымдарының кандидаты болды (1963). 1963 жылдан өмірінің соңына дейін ҚазМУ-де аға оқытушы, доцент, проффесор, кафедра меңгерушісі болып еңбек етті. Бағызбаева орыс халқының сөз өнерін зерттеуге зор үлес қосты. Қазақстандағы орыс фольклорын жинау, жүйелеу және зерттеу тұрғысында 100-ден астам ғылыми еңбек жазып, Қазақстандағы орыс ауыз әдебиеті үлгілерін бірнеше том етіп дайындап, баспадан шығарды, оқулықтар мен оқу құралдарын жазды. 1985 жылы *«Қазақстандағы орыс фольклорын зерттеу мәселелері»* деген тақырыпта *докторлық диссертация* қорғады, 1990 жылы оның тікелей басқаруымен филология факультетінде фольклортану мәселесі бойынша ғылыми-зерттеу лабораториясы құрылды. Осы лабораториямен қоса орыс және шетел әдебиеті кафедрасын басқара жүріп, ол білікті мамандар тәрбиеледі, 20-ға жуық ғылым кандидаттары мен докторларын дайындады. Сөйтіп, Қазақстан ғылымында өзгеше ғылыми бағыттың негізін салды. Бағызбаева Қазақстан мәдениет қоры төралқасының мүшесі, Жоғары аттестациялық комиссиясының Диссертациялық кеңесінің төрайымы секілді түрлі қоғамдық қызметтер атқарды. Қазақстанға еңбегі сіңген ғылым және техника қайраткері.

## Сілтеме


Санат:Тұлғалар
Құралай Серікханқызы Сарқытбаева

**Сарқытбаева Құралай Серікханқызы** (2.2.1975 жылы туған, қазіргі Алматы облысы Талдықорған қаласы) – балет артисі, ҚР-інің еңбек сіңірген қайраткері (2002). 1993 жылы Алматы қаласындағы хореографиялық училищені (педагогтары С.А. Наурызбаева, Т.З. Мәлімбекова, Р.А. Қойгелдінова) бітірген; сол жылы Қазақтың мемлекеттік академиялық опера және балет театры құрамына қабылданған. Осы театр сахнасында қойылған классикалық және осы заманғы балет спектакльдерінде жетекші рөлдерді орындады. Билеген елеулі партиялары қатарында Шырын (А.Д. Меликов, “Махаббат туралы аңыз”), Одетта, Одиллия, Аврора, Маша (П.И. Чайковский, “Аққу көлі”, “Ұйқыдағы ару” мен “Шаттауық”) т.б. бар. Сондай-ақ С. Левенсхольдтың “Сильфида”, Ж.Бизе – Р.К. Щедриннің “Кармен”, А.И. Хачатурянның “Спартак”, Чайковскийдің “Серенада”, Ф.Шопеннің “Шопениана”, Л.Ф. Минкустың “Дон Кихот”, А.Л. Рыбниковтың “Юнона мен Авось” қойылымдарында концерттік би нөмірлерін билеген. Мәскеу қаласындағы Үлкен театрда қойылған (1996) және Өзбекстанда өткен “Башори” халықаралық фестивалінде (2007,Ташкент) Чайковскийдің “Аққу көлі”; “Қырғызстан” халықаралық фестивалінде А.Аданның “Жизель” (2007, Бішкек қаласы) балеттеріне қатысқан. Гастрольдік сапармен Қазақстан (Павлодар, Өскемен, Қарағанды, т.б.), Ресей (Мәскеу, Санкт-Петербург, 1996; Орынбор, 1997; Тверь, 2002; Екатаринбург, 2004) және Украина (Киев, 1999) қалаларында, сонымен бірге Түркия (1998), Германия(1998),Мысыр,Үндістан, Қытай (2000) елдерінде болған.
## Сілтемелер
* Украина
* Ресей  
* Қазақстан
## Дереккөздер
  


Санат:1975 жылы туғандар
Санат:Қазақстан балет әртістері
Нұртай қорымы

**Нұртай қорымы** – Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Қарқаралы ауданында, Талды темір жол бекетінен солтүстік-батысқа қарай 5 км жерде. 

## Қорым сипаты
Тас тақталардан жасалған қоршауы бар, диаметрі 3-16 м, биіктігі 0,1-0,7 м топырақ үйінділі 21 қола дәуірінен қалған оба, диаметрі 10-12 м, биікігі 0,1 м тас үйінділі 2 ерте темір дәуірінің обасы, сондай-ақ сопақша пішінді, өлшемдері 2*4 м, биіктігі 0,2 м шағын тас құрылыстан құралған, барлығы 24 нысаннан тұрады.
1980 жылы Қарағанды облысы тарихи-өлкетану музейінің экспедициясы (жетекшісі А.А. Ткачев) 15 қола дәуірі обасын қазды. Тас жәшіктер түріндегі 33 қабірде мүрделердің қол-аяғы бүгіліп, басымен батысқа қаратыла, бүйіріне жатқызылып жерленгені анықталды. Мұның ішінде 5 обаның үйіндісінде кезінде тағам құйылған қыш ыдыстар, жылқы мен қойдың сирақтары, сиырдың басы сияқты ас беру ғұрпының іздері сақталған. Бір обадағы қабір сыртынан аяқтарымен бір-біріне қарама-қарсы қойылып, бүйірлеріне жатқызылған 2 жылқының қаңқасы табылды. Олар ақ түсті балшықтан таптап арнайы жасалған алаңшаға қойылған, осы жерден басталған аласалау балшық жал қабірді айнала өткізілген. Ғалымдардың пайымдауынша, бұл – көне дәуірдің жауынгер арбасының символы.
Қабірлерден 41 қыш ыдыс, қоладан құйылған пышақ, біздер, білезіктер, қапсырмалар, тізбелер, алқа-шекеліктер, моншақтар, қола, сүйек жебе ұштары, сүйек айылбастар, әктастан жасалған асатаяқ, тас қайрақ, 38 қой асығы және т.б. бұйымдар табылған. Барлығын қосқанда 798 қоладан, 15 тастан, 84 сүйектен, 1345 пастадан жасалған бұйымдар бар. Қыш ыдыстардан петровтық-алакөлдік белгілер байқалады.
Қазылған обалары б.з.б. XVII-XV ғасырлар деп мерзімделетін Нұртай қорымы Қазақстанның қола дәуірі ескерткіштерінің айрықша маңыздылары қатарынан саналады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан обалары
Санат:Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Караваджо

:**Караваджо**  (*Caravaggіo; өзінің аты-жөні Меризи да Караваджо, Merіsі da Caravaggіo*), (*28.09.1573, Италия, Ломбардия, Караваджо қ. – 18.07. 1610, Тоскана, Порте-Эрколе*) – италиялық кескіндемеші, барокко өнеріндегі реалистік бағыттың негізін салушы. 
*1584 – 88 жылы Миланда С.Петерцанодан сабақ алды. 
*1589 және 1593 жылы Римде, 1607 және 1608 – 09 жылы Мальт аралында, 1609 – 10 жылы Неапольде тұрды. 
Караваджо сол замандағы суретшілердей әсіре әсерелеуге бармай, өмірді шынайы бейнелеуді мақсат етті. Караваджо аса шебер  суретші ретінде бүкіл Еуропаға танылды. Шығармаларында, көбінесе, жарық пен көлеңкенің тылсым табиғатын шеберлікпен пайдаланды. Караваджо “натюрморт” пен “тұрмыстық” жанрдың қалыптасып,дамуына үлкен үлес қосты. Караваджо шығармаларында, көбінесе, іңірдегі ала көлеңкелі шақты шебер бейнелейтін стилімен ерекшеленді. Караваджоның бұл әдісін кейін көптеген суретшілер қабылдап, оны өз шығармаларында қолданды. Шығарманың алғашқы кезеңіндегі “Балгер” (1595, Париж, Лувр), “Лютняшы қыз” (“Мандолинші қыз”, 1595 ж.ш., Санкт-Петербург, Эрмитаж), “Магдалина” (1597 – 99, Рим, Дориа-Памфили галереясы) сияқты діни аңызға құрылған композициялары реалистік тұрғыда жазылған. Римдегі Сан-Луиджи ден Франчези шіркеуіндегі полотналар топтамасы, “Табытқа салу” (1604, Рим, Ватикан), “Өлім” (1605 – 06, Лувр), т.б. шығармалары – Караводжоның әлемге танымал туындылары. Караваджо өнерінің кемелденген кезіндегі шығармаларында (“Марияның өлімі”, 1605 – 06 ж.ш., Лувр) шиыршық атқан эмоциялық шиеленістер мен өмірдің көлеңкелі жақтарын қамтыды. 

## Дереккөздер

Санат:XVI ғасырдағы Италия суретшілері
Санат:XVII ғасырдағы Италия суретшілері
Санат:Барокко суретшілері
Жетіген батыр

200px|thumb|right
**Жетіген батыр** — дастан. Халық ақыны Есдәулет Қандекұлы жырлаған дастан оқиғасы махаббат тақырыбына құрылған, онда адамның қартайса да армансыз болмайтындығы баяндалады. Дастан әрі батыр, әрі бай Жетіген қарттың жас кезінде басынан өткен ғашықтық дерті туралы сыр шертеді. Жас Жетіген батырдың қалмақ ханының қызы Шырын сұлуға махаббатын бас кейіпкер өзі әңгімелейді. Оқиға сюжетінің кейбір тұстары ертегідегідей елес беріп, дастан соңы қайғылы аяқталғанымен, шығарма махаббатқа адалдық пен адамгершілік асыл қасиеттер жайлы үлкен әсер қалдырады. 1939 ж. Есдәулет ақынның айтуынан жазып алынған бұл дастан бұрын еш жерде жарияланбаған. Жыр нұсқасы толық, 11 буынды қара өлең және 7 — 8 буынды жыр үлгісіне құрылған, кей тұстарында қара сөзбен түсінік беріліп отырылады. Қолжазбасы Орталық ғылыми кітапхана қорында сақтаулы тұр.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ жырлары
Нұргелді Мақажанұлы Уәлиев

**Уәлиев Нұргелді Мақажанұлы** (01.07.1945 ж.Алматы облысы Көксу ауданы Еңбекшіқазақ ауданы т.) - филология ғылымдарының докторы (2007), профессор. (1968, қазіргі ҚазҰУ ) және Қазақстан ғылым академиясының Тіл білімі институтының аспирантурасын (1972) бітірген соң осы институтта кіші (1973–90), аға (1990–95) ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі (1995–96), институт директорының орынбасары (1995–2009) болды. 2009 жылдан бас ғылыми қызметкер болып жұмыс істейді.

## Н.Уәлиевтің ғылыми еңбектері

Қазақ тілі мәдениетінің, әдеби тіл нормаларын кодификациялаудың теориялық әрі практикалық проблемаларына және қазақ фразеологиясының өзекті мәселелеріне арналған. 

Олардың негіздері: 

* «Сөз мәдениеті» (1984); 
* «Қазақ орфографиясындағы қиындықтар» (1988); 
* «Қазақ графикасы мен орфографиясының фонологиялық негіздері» (канд. дисс., (1993); 
* «Қазақтың бата-тілектері» (1993; 2007) 
* «Фразеология және тілдік норма» (1997); 
* «Емлесі қиын сөздер» (2001, бірлескен авторлар); 
* «Қазақ тілінің орфографиялық сөздігі» (1988, 2001, 2005, бірлескен авторлар); 
* Қазақ сөз мәдениетінің теориялық негіздері (докт. дисс., 2007) т.б.

Н.Уәлиев – жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағыттағы 10-сыныбына арналған «Қазақ тілі. Сөз мәдениеті» (Алматы, 2006) атты оқулықтың авторы .

## Зерттеу бағдарламаларына қатысуы

Институттың іргелі зерттеу бағдарламасы бойынша ол «Қазіргі қазақ тілі функционалдық стильдерінің қалыптасуы мен дамуы», «Бұқаралық ақпарат құралдарының тілі» (1997-2002), «Қазақ жазуының дамуы мен қалыптасу кезеңдері» (2005-2008) атты тақырыптардың ғылыми жетекшісі болды.

Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы бойынша Н. Уәлиевтің басшылығымен он бес томдық «Қазақ әдеби тілінің сөздігі» құрастырылуда. Қазіргі кезде Сөздіктің ХV томының барлығы дерлік  жарық көрді.

Н.Уәлиев – ғылыми ұйымдастыру жұмыстарына және жоғары білікті ғылым кадрларын даярлау ісіне атсалысып жүрген ғалым; қазіргі кезге дейін 13 ғылым кандидатын даярлады.

Н.Уәлиев ғылыми зерттеу жұмыстарымен шұғылдана жүріп, Қыздар педагогтік институтында дәрістер оқып, осы институттың аспиранты Ғалия Шәріпжанованың кандидаттық жұмысына ғылыми жетекшілік жасады. А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында студенттердің практикалық жұмыстарын ұйымдастыруға басшылық жасап, Тіл білімі институты мен Университеттің қазақ тілі кафедрасы арасындағы ғылыми байланысқа ұйытқы болды. Сондай-ақ Университеттегі А.Байтұрсынұлы атындағы зертхана кабинеттің ашылуына атсалысты.

## Марапаттары мен атақтары

* Филология ғылымдарының докторы (2007)
* Профессор
* «Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің үздігі» төс белгісі (1996 ж.)
* «Қазақстан Республикасының ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін» төс белгісі (2006 ж.)
* Халықаралық INTAS қорының стипендиаты (1998-1999)
* Ғылым мен техниканың дамуына зор үлес қосқан ғалымдар мен мамандарға арналған Қазақстан Республикасының Мемлекеттік ғылыми стипендиясының лауреаты (2008-2010)
* Құрмет ордені (2013)

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*ҚазҰУ 

Санат:Қазақ ғалымдары
Іш тастау

**Іш тастау** – буаздық кезең тоқтап, жатырдағы ұрық жартылай немесе түгелдей жойылып кетуі, болмаса дамыған немесе өлген ұрықтың жатырдан сыртқа шығарылуы. Кей мал үнемі, кейбіреулері 1 – 2 рет іш тастайды да, одан әрі қалыпты төлдейді. Іш тастаудың жасырын түрі де кездеседі. Бұл жағдайда өлі төл жатырда жатады. Әдетте төл өлгеннен кейін 2 – 3 тәулік өткен соң мал іш тастайды, кейде төл іште солып, ферменттердің әсерінен оның жұмсақ тіндері іріп түседі де, жатырда тек сүйегі ғана қалады. Болмаса төл іште шіріп, малдың өліміне соқтырады. Іш тастау – жұқпалы емес және жұқпалы деп екіге бөлінеді. Жұқпалы емес Іш тастаудың себептеріне: дамып жатқан ұрықтың табиғи кемшілігі, малдың жатыр, бауыр, жүрек, бүйрек, өкпе, т.б. аурулары, буаз малға құнарсыз, бұзылған азық беру, жарақаттану, құлау, буаз малдың шамадан тыс шаршауы және жатырдың дұрыс жетілмегендігі жатады. Жұқпалы Іш тастау – бруцеллез, қылау, вибриоз, трихомониаз, т.б. аурулар әсерінен болады. Буаздық мерзімінің алғашқы үштен бір бөлігінде Іш тастау белгілері алдын ала білінбейді, әдетте төл шаранамен бірге шығып қалады немесе жатырда ыдырап, малдың бойына сіңеді. Іш тастау бұдан кеш болса, онда малдың азыққа тәбеті нашарлайды, дене температурасы көтеріледі, іш тастағаннан кейін шуы түспей, жатыры қабынып, одан қан аралас қоңыр жалқаяқ ағады. Малдың қандай аурудан іш тастағанын анықтау үшін қаны алынып, түсікпен бірге мал дәрігерлік бактериология лабораторияға жіберіледі. Іш тастау белгісі білінген малды дереу оқшаулап, оның тұрған қорасы мен құрал-саймандарға дезинфекция жүргізу керек. Іш тастаған малдың бөксесін, желінін, құйрығын креолиннің 3%-дық ерітіндісімен жуады. Мал іш тастаған орынға ағаш үгіндісі, шымтезек немесе топан шашып, кейін оны қағанақпен бірге жинап алып өртеп жібереді. Бұдан кейін қораны тазартып, сөндірілген әктің 10 – 20%-дық, күйдіргіш натрдың 2%-дық ерітіндісімен, т.б. залалсыздандырады. Іш тастаған малдың шуы түспей, жатыры қабынып, ауруы асқынса, оны әдеттегідей емдеуден өткізеді.

## Тағы қараңыз

* Түсік

## Дереккөздер


Санат:Генетика
Санат:Мал шаруашылығы
Сасани әулеті

thumb|Alt=A.|Сасани мүсіні
**Сасани әулеті ** — Таяу және Орта Шығыста 3–7 ғасырларда билік құрған иран әулеті. Парсы аңыздары бойынша елдің тұңғыш патшасы Сасанның есімімен аталған. Әулеттің негізін қалаушы Папактың ұлы Ардашир І 224 жылы Парфия патшалығын күйретті де, 226/227 жылдары Ктесифонда таққа отырды. Ардашир І және Шапур І (239–272) тұсында Иран біріктіріліп, батысы мен шығысындағы кең байтақ аймақтар қосылды. Сасани әулетінің Римді жеңуі мемлекетті нығайтып, шаїиншаїтың орталық өкімет билігін күшейтуіне мүмкіндік берді. Заратуштрашылдық мемлекеттік дінге айналды. 5 ғасырда Арменияның, Кавказ Албаниясының, Иберияның патшалары болып Сасани әулетінің мирасқорлары қойылды. Византия империясын Юстиниан I басқарып тұрған кезде Сасанилер Шығыс Рим империясымен 530-531 және 542 жылдары соғысты. Жергілікті халықтарды қанау күшейіп, 571–572 жылдары Арменияда көтеріліс болып өтті. 5 ғасырдың 90-жылдарында Маздактар қозғалысы өріс алды. Сасани әулеті билеген мемлекет 558–568 жылдары эфталиттерді (ақ ғұндар) талқандап, Ауғанстан мен Орталық Азияның (Әмударияның оңтүстік-батысы) бірқатар жерлерін қосып алды. Йемен бағындырылып, 589 жылы шамасында елге басып кірген түріктер талқандалды. Бірақ 7 ғасырдың басында Сасани әулеті Византиямен тоқтаусыз соғыстан (602-628) әлсіреп кетті де, Йездигерд ІІІ (632–651/652) тұсында мемлекетті арабтар жаулап алды.
thumb|250px|Азия 400 жылдары, Сасани империясы.
[thumb|left|200px|[Сарвестан сарайы құрылысы]]

## Дереккөздер

Санат:Әзербайжан тарихы
Санат:Иран тарихы
Санат:Өзбекстан тарихы
Санат:Таяу Шығыс әулеттері
Санат:Тәжікстан тарихы