open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Керексурлар

**Керексурлар**, Керексур обалары – Орталық Азияның шығыс аймақтарында ежелгі дәуірден сақталған ескерткіштердің ортақ атауы. Негізгі таралу аумағы Батыс Моңғолияны және оған жапсарлас Тыва Республикасы мен Алтай Республикасының кейбір өлкелерін қамтиды. Орыс ғалымдары В.В. Волков, Э.А. Новгородова, Ю.С. Худяков зерттеген. Аз зерттелген, құрылымдық жағынан күрделі жәдігерлер қатарына жатады. Керексурлар тобы, негізінен, үш түрлі құрамдас бөліктердің үлкенді-кішілі шоғырынан құралады. Мұның ішінде Керексурлардың өзіне оба тәріздес үйілген, не ортасының көп жері ашық қоршау түріндегі дөңгелек, төрт бұрышты, шаршы пішіндес құрылыстарды Керексурларға жатқызады. Айналасына бірнеше, көбінесе, ондаған, сирек жағдайда жүздеп саналатын кішкентай (диам. 2 – 3 м) обалар немесе дөңгелек қоршаулар кейде ретсіз, кейде белгілі бір жүйемен орналасады. Осы құрылыстар алып жатқан алаңның шеттерінде, кейде өне бойында үлкен бұғытастар жекелеп те, тізбектеле де орнатылған. Бат. Моңғолиядағы Хубсугол аймағының Архангаймен шекаралас өлкесіндегі ғұрыптық ескерткіштер тобының алып жатқан аум. 100-120 м. Мұның дәл ортасында аум. 25-50 м, шығыс, оңт. шетінде 2 үлкен бұғытасы бар төртбұрышты қоршау түріндегі Керексурлар орналасса, қалған жерін диам. 2 – 3 м жүздеген кішкентай обалар алып жатыр. Қазылған бірнеше шағын обаның астынан жылқының бас сүйектері мен тұяқтарының шығуы бұлардың құрбандық шалу барысында үйілген ғұрыптық орындар екенін көрсетеді. Осы аймақтағы Зуны-Гол Керексурлар тобын 2 шаршы пішіндес үлкен қоршау, ондаған шағын тас шеңберлер мен 9 бұғытас құрайды. Үлкен керексурлар тобында адам жерленген обалар бар. Адам мүрдесі оба астында жер бетіне жақын орнатылған тас жәшіктерге қойылған. Нақты мерзімдік кезеңі анықталмаған. Ғалымдар керексурлар ды қола дәуірінің соңғы кезеңі мен сақ дәуірін алып жатқан ұзақ уақытпен жалпылап мерзімдейді (б.з.б. 9 – 7 ғ-лардан бастап б.з.б. 3 ғ-ға дейін). Керексурлар дың Орталық Азия көне тарихы мен мәдениетін, түркілердің шығу тегін зерттеуде аса зор мәні бар. Археологиялық зерттеулер бойынша, Моңғолияның барлық территориясы б.з.б. 1-мыңжылдықта батыс және шығыс болып шамамен Хангай, Хэнтэй тауларының шығысында ажыратылатын 2 үлкен этномәдени бөліктен тұрды. Шығ. Моңғолияда өркендеген қақпа тас қабірлер мәдениетін ғалымдар кейінгі моңғол тілдес халықтардың ата-бабаларымен байланыстырады. Керексурлар мен бұғытастар мәдениеті тараған Бат. Моңғолияны бет әлпеті жағынан еур. нәсіліне жақын мүлдем басқа тайпалар қоныстанған. Бурят ғалымы, археолог П. Коновалов осы мәдениетті құраған көне тайпалардың кейінгі түркілердің ежелгі аталарына қатысы бар деген пікір айтады.

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Қырлышөп

**Қырлышөп** () – қасқыржемдер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

## Сипаты
Сабағы биік, шалғынды тау бөктерлері мен далаларда, ормандарда және бұта араларында өсетін 4 түрі бар. Тамырлары жуан. Сабақтары доға тәрізді иіліп келген, кейде тік өседі. Биіктігі 30 — 100 см. Жапырақтары топтаса немесе кезектесе орналасады. Гүлдері түтік тәрізді 1 — 4-тен жапырақ қынабынан жетіледі, қос жынысты, ақшыл — жасыл кейде күлгіндеу түсті келеді. Түзу әрі қысқа немесе аздап ұшы майысқан 6 тісшелері болады. Аталықтары 6, гүл серігінің түтігіне жабысып, одан көрінбейді. Гүл аналығы ұзын жіңішке аналық мойнынан және 3 қалақты аналық аузынан, 3 ұялы жатынынан тұрады. Мамыр — маусым айларында гүлдеп, жеміс салады. Жеміс — жидек, 1 — 9 тұқымдары бар. қырлышөп — әсемдік үшін де өсіріледі.


## Дереккөздер


Санат:Қасқыржемдер
Қырқу машинасы

## Қырқу машинасы
**Қырқу машинасы**, тоқылған маталардың бетіндегі жіп пен талшық ұштарын, түйіндерін, т.б. тегістеп қырқуға арналған. Бұл машинамен мақтадан, жібектен, жүннен, кендірден тоқылған және өріліп тоқылған маталар өңделеді. Қырқу машинасының қалың маталардың өң жағынан, жұқа маталардың теріс жағынан шығып тұратын жіптерді қырқатын түрлері бар. Оның негізгі жұмыс бөлігі — қырқу аппараты. Қырқу машинасының УСД-120 және СПН-120 сериялы маркалары бар. 

## Дереккөздер
Қасқары

**Қасқары Қазыбекұлы** (1710 – 71) – батыр. Жоңғарларға қарсы соғыстарда көзге түскен. Шапырашты тайпасының асыл руынан шыққан. 1729 ж. он сегіз жасар Қасқары Шамал ханның сақа батыры Боралдаймен (қазіргі Алматы қаласының түбіндегі Боралдай аталатын дөңесте) жекпе-жекке шығып, оны найзамен түйреп өлтірген. Қасқарының бұл ерлігі жоңғар қалмақтарының Жетісудан біржола ығысуының бастамасы болды.

## Дереккөздер</span>


	

Санат:Тұлғалар
Керемет квелеция

**Керемет квелеция**(Queletіa mіrabіlіs) – базидиомицеттер класы, гастеромицеттер қатарына жататын жоғары сатыдағы саңырауқұлақ. Қазақстанда Алматы және Қызылорда облыстарының саздақ топырақты жерлерінде ғана ұшырасады. Жемістік денесінің биіктігі 25 см-дей. Оның ұшындағы шоқпар тәрізді басының ені 3 – 7 см. Керемет квелецияның жұқа сыртқы қабығы (экзоперидий) біртіндеп түсіп қалады да, тек басының жемістік денесіне бекіген жерінде ғана жаға тәрізді сақталып қалады. Басын жауып тұратын ішкі қабығы (эндоперидий) қалың, қатты болады. Ол қатты шытынап бөлшектерге бөлініп түседі де, төменгі дөңес бөлігі сақталып қалады. Аяқшасы жуан, биіктігі 16 – 19 см, ені 3 – 4 см, цилиндр тәрізді келеді. Аяқшасы бастапқы кезде етжеңді, әбден піскен кезде ағаштанып кеуіп, талшық сияқты болады. Споралары мамыр – шілде айларында жетіледі. Керемет квелеция – тағамға жарамсыз саңырауқұлақ. Өте сирек кездесетін, жойылып бара жатқан түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Базидиомицеттер
Санат:Қазақстан табиғаты
Александр Фёдорович Керенский

thumb|200px| right
**Керенский Александр Федорович** [22.4 (4.5.) 1881, Ресей, бұрынғы Симбирск қаласы – 11.6.1970, АҚШ, Нью-Иорк] – Ресейдің саяси қайраткері, Уақытша үкімет басшысы. Дворян отбасында дүниеге келген. Бала кезінде әкесі Түркістанда қызмет атқарып, ол Ташкент гимназиясында оқыған. 1904 ж. Санкт-Петербург ун-нің заң ф-тін бітіргеннен кейін адвокат болып жұмыс істеді, Вольск қ-нан (Саратов губ.) ҚV-Мемл. думаға (1912 – 17) депутат болып сайланып, трудовиктер фракциясын басқарды. 1917 ж. Ақпан революциясынан кейін Санкт-Петербург жұмысшы және солдат депутаттары кеңесі төрағасының орынбасары, Мемлекеттік думаның Уақытша комитететінің мүшесі, Уақытша үкіметтің юстиция министрі (наурыз – мамыр), соғыс және теңіз министрі (мамыр – қыркүйек), 8 (21) шілдеден министр-төраға, 30 тамыздан (12 қыркүйек) – Жоғ. бас қолбасшы қызметтерін атқарды. 1917 ж. маусым – шілде айларында ереуілге шыққан жұмысшыларды жазалау мен большевиктер партиясын қудалауды ұйымдастырды. 1917 ж. 25 қазанда (7 қараша) болған Қазан төңкерісінен кейін майданға қашып барып, ген. Д.Красновпен бірге Кеңес өкіметіне қарсы бүлік ұйымдастырды. Бүлік талқандалғаннан кейін Донға, 1918 ж. Францияға қоныс аударды. 1940 жылдан өмірінің соңына дейін АҚШ-та тұрды. Шет елде жүріп, ақ эмигранттардың Кеңес өкіметіне қарсы жұмыстарына белсене араласты, “Дни” газетінің редакторы болды (1922 – 32). Бірнеше естелік кітаптар жазды. Керенский 1916 ж. Мемл. дума депутаты ретінде, Ташкентте, Әндіжанда іссапармен болды, Санкт-Петербургте қазақ халқы өкілдерімен кездесіп тұрған (негізінен, М.Шоқай арқылы). Уақытша үкімет мүшесі, басшысы ретінде Уақытша үкіметтің Түркістан к-ті мүшелерімен (Шоқай, Ә.Бөкейханов, М.Тынышбаев, т.б.) қызмет бабында араласып тұрды. Шет елде Шоқаймен, Зәки Уалиди Тоғанмен жақын қарым-қатынаста болды. Керенский туралы Шоқайдың сыни-талдамалы мақаласы бар.

## Дереккөздер:
Кереңдік

**Кереңдік** — дыбыс есту қабілетінің нашарлауы немесе мүлдем естімеуі. Құлақ мүкістігін кереңге жатқызуға болмайды. Керең туа және жүре пайда болған деп бөлінеді. Туа пайда болған кереңдік тұқым қуалап, ұрық эмбрионының іштегі дамуы кезінде есту анализаторының немесе туу кезінде оның бөліктерінің зақымдануынан болады. Сондай-ақ, жүкті әйелдердің түрлі жұқпалы аурулармен науқастануы, улануы да әсер етеді. Жүре пайда болатын кереңдік адамның түрлі ауруларға (миқұрт, қызамық, мерез, құлақ аурулары, қан құйылу, кездейсоқ жарақаттану т.б.) шалдығуынан болады. Кейде жүрек қан-тамыр аурулары, атеросклероз, гипертония аурулары, ұзақ айқай-шу, т.б. құлаққа әсер етуі мүмкін. Мамандыққа байланысты (сүңгуірлер, қопарылыс жасайтын жұмысшылар) қауіпсіздік техникасын сақтамау да кереңдікке шалдықтыруы мүмкін (қ.Кәсіби аурулар). Бұл кеселден сақтану үшін оны туғызатын түрлі құлақ ауруларын асқындырмай дер кезінде емдеу керек, кәсіпорындарда санитариялық-гигиеналық ережелер сақталуы қажет. Құлақтың дыбыс қабылдауын қалпына келтіру үшін дыбыс зорайтқыш, есту аппараты пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Кәсіби аурулар
Санат:Мүгедектік
Санат:Кереңдік
Керқұлан

**Керқұлан** () – тақтұяқты сүтқоректілердің жылқылар тұқымдасына жататын жабайы жылқы түрі. Кейде оны жойылып кеткен тарпаң жабайы жылқысының түр тармағы деп те есептейді. Денесінің ұзындығы 230 см, шоқтығына дейін биікт. 130 см, салм. 300 кг-дай. Биелері айғырларынан кіші. Денесін бозғылт қызыл сары түк басқан, жон арқасында ұзына бойы созылған жіңішке түкті белдік тәрізді қарақошқыл жолағы болады. Керқұланды 1878 ж. Орталық Азияға жасаған саяхаты кезінде Н.М. Пржевальский Қытайдағы Жоңғарияның шөлді аймағынан кездестіріп, терісі мен бас сүйегін Ресейге алып келген. Оны зерттеген орыс ғалымы И.С. Поляков (1845 – 1887) мұның жабайы жылқының жеке түрі екенін анықтап, Н.М. Пржевальскийдің құрметіне “Пржевальский жылқысы” деп атаған. 
thumb|left|250px|Керқұлан
thumb|240px|left|Профиль

## Сақтап қалуға әрекет
thumb|left
19 ғ-ға дейін керқұлан Қазақстанның, Моңғолияның, Қытайдың құрғақ далалы, шөлейтті-шөлді аймақтарында кең таралған. Жылқы малының білгір маманы, қытайлық қазақ ғалымы М.Қалиасқарұлының “Қазақтың жылқы шаруашылығының шежіресі” деген кітабында Керқұланға мынадай сипаттама берген: “Тұрқы 2 м, биікт. 1,5 –1,3 м, мойны қысқа, әрі жуан, жалы – тік, қысқа әрі сирек, қайратты келеді. Басы үлкен, кеңсірігі жалпақ. Танауы, астыңғы ерні мен иегіне сояуша түк өседі. Құлағы қысқа, қалың, ұшында жарты ай тәрізді ойығы болады...”. Керқұлан – өте қағылез сақ жануар. 10 – 20-дан топтанып үйір құрады. Қыс мезгілінде шағын үйірлер бірігіп қос құрайды. Олар бетеге, ақшөп, теріскен, итсигек, сексеуіл, ермен, жыңғыл, тасбүрген, селеу, дүзгенді, т.б. сүйсініп жейді. Керқұлан, көбінесе, қақ суларын ішеді. “Қағынан жеріген құлан қаңғырып өлер” деген қазақтың дана сөзі соған байланысты айтылған. Қазақстанда 1868 – 71 ж. Керқұлан ның Іле мен Қаратал өзендерінің аралығында, Ертіс өңірінде таралғандығы туралы да мәліметтер кездеседі. Бірақ 20 ғ-дың 60 – 70-жылдарынан кейін керқұлан қазақ даласында мүлде кездеспеген, кейін Қытай мен Моңғолия жерінен де біржола жойылған. Қазіргі кезде керқұлан дүние жүзінің кейбір зоол. бақтарында ғана сақталған. Керқұландарды сақтап қалу және көбейтіп, бұрынғы тарихи таралған аймақтарына қайта жерсіндіру шараларын жүргізу мақсатында Нидерланд мемлекетінде арнайы қор құрылды (1977). Керқұландарды қайта жерсіндіру жұмыстары Моңғолия жерінде де қолға алынған. Мюнхен зоол. бағында (Германия) керқұландарды қорғау, санын көбейту жұмыстары жүргізілуде. 2002 ж. осы бақтың директоры В.Хеннинг Алматыға арнайы келіп, Алматы зоологиялық бағынан таза қанды керқұлан ның “Липа” атты биесін Мюнхенге алып кетті. Керқұлан Халықаралық табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Тақтұяқтылар
Қырсыз төсті құстар

**Қырсыз төсті құстар**, қырсызтөстілер () — желпіқұйрықты құстардың отрядтан жоғары тобы. 

Олардың аяқтары жуан әрі құрлықта жүруге бейімделген. Кеуде тұсын терілі қатпар жапқан. Төс сүйегі шағындау әрі қыры болмайтындықтан бұлар Қырсыз төсті құстар деп аталады. Жауырыны мен қарға (коракоид) сүйектері тұтасып кеткен, бұғана сүйегінің нышаны ғана бар. Құйымшақ бездері жоқ. Түтікті сүйектерінде ауа болмайды. Қырсыз төсті құстардың кивитәрізділер, нандутәрізділер, түйеқұстәрізділер, казуартәрізділер және тинамутәрізділер деген 5 отряды бар. Соңғысына жататын 2 тұқымдасының (эму және казуар) 4 түрі тек Австралия зоогеографиялық аймағында таралған. Казуарлардың аяқтары үш саусақты. Қара түсті қауырсындары (мойнында болмайды) шаш тәрізді. Басындағы едәуір үлкен мүйізді айдарының көмегімен бұтаның арасында еркін жүре алады. Олар жеке-жеке жүріп тіршілік етеді (топ құрмайды). Салмағы 50 — 80 кг, қанаттары онша дамымаған, онда бірнеше ірі мүйізді қауырсындар — қанатындағы қағушы қауырсындардың қалдығы деп саналады. Казуарлардың ортаңғы саусағындағы өткір әрі ұзын (10 см-дей) тырнағы қорғаныш қызметін атқарады. Осы өткір тырнағын жергілікті папуас тайпалары жебенің ұшына қондырып, аң аулайды. Казуардың үш түрі (айдар тұмсықты, алтын түсті, мурук) жаңа Гвинея және онымен көршілес Солтүстік-Шығыс Австралия аралдарының қалың ормандарында кездеседі. Олар сағатына 40 км жылдамдықпен жүгіре алады. Қоразы мен мекиені жұптасып (моногамды) өмір сүреді. өясына 3 — 8 жұмыртқа салады. Жұмыртқаларын қораздары шайқайды, олар сонымен қатар, балапандарына да қамқорлық жасайды. Эмулардың (Dromіceіdae), биіктігі 1,5 — 1,8 м, салм. 45 — 54 кг. Оның бір ғана түрі Австралия құрлығы, Тасмания, т.б. аралдардың құрғақ далалы аймағындағы бұталардың арасында топтанып тіршілік етеді. Эмуді дәмді еті үшін аулайды. Казуарлар көбіне жемістермен қоректенеді. Жергілікті тұрғындар казуарды үй құсы ретінде қолда өсіреді.

## Дереккөздер


Санат:Құстар
Керр эффектісі

**Керр эффектісі**, Керр құбылысы, квадраттық электроптикалық эффект – біртекті электр өрісінің әсерінен оптикалық изотропты заттарда сәуленің қосарланып сынуы. 
Бұл құбылысты шотландиялық физик Дж. Керр (1824 – 1907) ашқан (1875). Біртекті электр өрісінде орналасқан изотропты зат бір осьті кристалл қасиетіне ие болып, анизотропты затқа айналады. Оның оптикалық осі өрістің бойымен бағытталады. Керр эффектісін бақылаудың мүмкін сұлбасы суретте көрсетілген. Бір-бірімен айқаса орналасқан поляризатор (П) мен анализатордың (А) арасына Керр ұяшығы (мөлдір изотропты затпен толтырылған жазық конденсатор) қойылған. Электр өрісі жоқ кезде жарық П призмасында сызықты полярланған жарыққа түрленіп, бақылаушыға жетпей А призмасында толығымен өшеді. Электр өрісі қосылған кезде сызықты полярланған жарық толқыны зат ішінде екі құраушыға жіктеледі. Оның біреуі (өзгеше толқын) өріс бағытымен, ал екіншісі (кәдімгі толқын) өріске перпендикуляр болып бағытталады. Бұл толқындардың зат ішінде таралу жылдамдығы әр түрлі болады. Соның салдарынан ортадан шыққан жарық эллипсті полярланып, анализатордан жартылай өтеді. Бұл жарықтың алдына Керр компенсаторын қойып, Керр ұяшығынан шыққан жарықты зерттеуге болады. Сәуленің қосарланып сынуының шамасы (n) электр өрісі кернеулігінің квадратына (E2) пропорционал болады: n=nkE2, n – заттың электр өрісі болмаған кездегі сыну көрсеткіші, k–Керр тұрақтысы. Кейде, B=nk/ (мұндағы  – жарық толқынының ұзындығы) шамасын да Керр тұрақтысы дейді. Керр эффектісін 1910 ж. француз физигі П.Ланжевен (1872–1946) және 1918 ж. неміс физигі М.Борн (1882–1970) түсіндірді. 
Керрдің магнитооптикалық құбылысы магниттелген ферромагнитке түскен жарық сәулесінің эллипс бойымен полярлануы болып саналады. 1876 ж. Дж.Керр ашқан бұл құбылыс ферромагниттің жұқа беттік қабатындағы Фарадей құбылысының ерекше бір түріне жатады.thumb|200px| left|Фарадей

## Пайдаланылған әдебиет:
Керулен

**Керулен** (, ) — Моңғолия мен Қытай мемлекеттері аумағымен ағатын өзен. Ұзындығы 1264 км (1090 км-і Моңғолияда), алабы 116,4 мың км². Хэнтэй жотасының оңт.-шығыс беткейінен басталып, Далайнор көліне құяды. Жоғарғы жағында тар аңғармен (кейде шатқалмен) ағады. Арнасы аралдарға, көптеген қара суларға бөлінген. Булануға және жер суаруға байланысты су деңгейі біртіндеп төмендеп барады. Қарашадан сәуірге дейін қатады (көп жерінде түбіне дейін). Балыққа (таймень, сазан, жайын, т.б.) бай. Жағасында Чойбалсан қ. (МХР) орналасқан.

500px|thumb|Керулен арқылы көпір (1972 жыл)

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*  Керулен 

Санат:Моңғолия өзендері
Керіш түбегі

thumb|200px| right
**Керіш түбегі**– Қырым түбегінің шығыс бөлігі. Солтүстігінденде Азов теңізімен, оңтүстігінде Қара т., шығысында Керчь бұғазымен шектеседі. Аумағы 3 мың км². Солт.-шығыс бөлігі төбелі (биікт. 190 м, Онук тауы) келеді. Жер қыртысы, негізінен, әктастан, саздан, құмтастан түзілген. Балшықты жанартаулар көп (Джау-Тепе табиғи геол. ескерткіші осы жерде орналасқан). Түбектің оңт.-батыс бөлігі жазық, негізінен, палеогендік саздан түзілген. Тұзды-көлтабанды көлдер көп (ірісі Узуплар к.). Климаты қоңыржай континенттік. Қаңтардың орташа температурасы 1,5С, шілдеде 23,5С. Жылдық жауын-шашын мөлш. 500 мм-ге жуық. Шығыстан және солт.-шығыстан күшті жел соғады. Жері қара және қызыл қоңыр топырақты. Астық, тех. дақылдар, бақша және жүзімдіктер өсіріледі. Жер қойнауында темір кені бар. Қрі қаласы мен порты – Керчь қ.

## Дереккөздер:



Санат:Қырым түбектері
Өтеу қоры

## Өтеу қоры
**Өтеу қоры** – қоғамдық өндіріс үдерісін жаңартуға, үздіксіз ұдайы өндірісті қамтамасыз етуге жұмсалатын тұтынылған құралдардың жиынтығы. Заттай нысаны бойынша және құны бойынша өтеу қоры ағымдағы еңбек шығынынан және еңбек құралдарының тозуы сомасынан құралады. Өтеу қорының құрылымы **екі** негізгі бөліктен тұрады:
* еңбек құралдарындағы бір жыл бойына тұтынылған өндірістік негізгі қорлардың орнын толтыруға жұмсалатын бөлік оның құралу көзі – амортизациялық қор; 
* еңбек құралдарындағы тұтынылған айналым қорларының орнын толтыруға жұмсалатын бөлік. Бұл орайда өндірістік негізгі қорлар ішінара тұтынылып, ішінара істен шығып, өтеу қоры есебінен толық та (қайта жаңарту), күрделі және ағымдағы жөндеуден өткізу нысанында ішінара да қалпына келтіріледі. Айналым қорлары бір өндірістік цикл бойына толық тұтынылып, бір жыл ішінде бірнеше рет өтеледі. Өтеу қоры ұлғаймалы ұдайы өндірістің маңызды факторы болып табылады. Бұған табиғи және сапалық жағынан ескірген негізгі және айналым қорларын ауыстыру кезінде еңбек құралдары мен еңбек заттарын жаңарту, өндірістің қарқындылығы мен тиімділігін арттыру жолымен қол жеткізіледі. 
## Дереккөздер
С. Рахымжанұлы


Санат:Қоғам
Санат:Экономика
Кері айыл

**Кері айыл**– тартпаның бір түрі. Ат шабына жақын жерден тартылған қосымша тартпа. Кері айыл. төстік тартпадан жалпақ болады. Кері айыл таулы жерде, таудан, өрден төмен түскенде ер ат мойнына кетпес үшін пайдаланылады. Қазақстанның кейбір аймақтарында кері айыл дың *[[шап]] айыл, шеткі айыл* деген баламалары қолданылады.

## Дереккөздер:
Керме

**Керме** – 1) үй жанындағы тұқым қабылдайтың ағаштардың (діңгектердің) арасына керіп байланған арқан; оған қонақтар мініп келген көліктерін байлайды, таң асатын, суитын аттарды басын жоғары қаратып байлап ұстайды. Көбінесе, адам көп жиналатын той-томалақта, ас берілетін кезде қолданылады. Жуылған кірді, тері-терсекті, жас етті кептіру үшін де пайдаланады; 2) құс қондыратын арқан. Түзден ұсталған тағы бүркітті шаршатып, ұйқысын қашырып көндіктіру үшін, оған томаға кигізіп, бірнеше күн бостау керілген арқанға қондырып ұстайды. Құс қозғалған сайын арқан ырғалып, бүркітті шаршатып, баулуға еріксіз көндіктіреді.

## Дереккөздер
Кермек

**Кермек** (Lіmonіum) – қорғасыншөптер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік, шала бұта. Жер шарында кең тараған, негізінен, Жерорта теңізі жағалауларынан Орталық Азияға дейінгі аймақта кездеседі. 200-ден артық түрі белгілі. Қазақстанда Балқаш – Алакөл ойысы мен Іленің сусымалы құмдары мен сортаң топырақты жерлерінде, Сөгеті, Сарытоғай, Көртоғай, Шарынның тастақты беткейлері мен тау етектерінде өсетін 18 түрі кездеседі. Биіктігі 15 – 80 см, сабағының түбі қатайып сүректенген, ұшына қарай көптеген бұтақтар тарайды. Қабыршақты, ине немесе желпуіш тәрізді жіңішке, тегіс жиекті жапырақтары өркенге сағақты кейде сағақсыз (отырмалы) кезектесіп орналасады. Сабағының түбіндегі ірілеу жапырақтары жертағандап сабақты айнала дегелектеніп жатады. Жеке гүлі ойыс немесе түтік тәрізді жұқа жарғақты 5 тостағаншадан, күлгін, қызғылт, сары түсті 5 күлтеден, 5 аталық және бір аналықтан тұрады. Майда гүлдері жиі бұтақталып тарамдалған біржақты масақ гүлшоғырына жиналған. Шілде – қыркүйек айларында гүлдейді. Жемісі – құрғақ, өте жұқа жарғақ қабықты жақтауынан немесе қақпақшасынан ашылады. Томарбояулы Кермек (Lіmonіum gmelіnі), кермексабын (Lіmonіum otolepіs), Каспий Кермегінің (Lіmonіum caspіum) шаруашылық маңызы зор. К-тің тамырынан тері илейтін зат – жүн, кілем бояйтын бояу алынады. Тамырының қайнатпасын халық медицинасында жас сәбилердің іші өткенде ішкізеді. Кермектің 2 түрі Михельсон Кермегі (Lіmonіum mіchelsonіі) мен Резниченко Кермегі (Lіmonіum reznіczenkoanum) реликт түрлері ретінде ерекше қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Қорғасыншөптер
Қыпшақ жазба ескерткіштері

**Қыпшақ жазба [[ескерткіш]]тері** — қыпшақ тілінде 11 — 16 ғасырда жазылған шығармалар. Қыпшақ жазба ескерткіштері 4 әліпбиде түзілген: 1) ескі араб әліпбиі; 2) көне армян әліпбиі; 3) ескі орыс жазуы; 4) ежелгі готик әліпби. Қыпшақ жазба ескерткіштері материалдары: 1) М.Қашқаридің “Ди-уани лұғат-ат-түрк” сөздігінде; 2) Кумандар туралы жазылған еур. еңбектерде; 3) орыс жылнамаларының  половецтер туралы мәліметтерінде; 4) мәмлүк қыпшақтары тіліндегі зерттеулерде (грамматика, қыпшақша-арабша сөздік, анықтағыш, т.б.); 5) армян іс қағаздары, трактаттары мен сөздіктерінде; 6) қыпшақ тіліндегі көркем туындыларда кездеседі. Қыпшақ жазба ескерткіштері әдеби тілде және халықтың ауызекі сөйлеу тілінде жазылған. Бірінші топ шығармалары екіге бөлінеді: а) дәстүрлі әдеби тілде жазылған еңбектер; ә) жергілікті халықтың әдеби тілінде жазылған Орта Азия мен Еділ (Алтын Орда) ескерткіштері. Дәстүрлі әдеби тілдегі еңбектерге: Рабғузидің “Қисса су-л-әнбия”, Құтыбтың “Құсырау — Шырын”, Рауандидің “Мұхаббатнама”, Әлидің “Нахд-әл-Фарадж”, Сайф Сараидың “Гүлистан бит-түрки”, Сиди Ахмедтің “Ташшұқнама”, Хорезмидің “Тәржіма Шаһнама”, Ахмед Иүгінекидің “Ақиқат сыйы”, Әбілғазының “Оғызнама” атты еңбектері мен авторлары белгісіз “Қорқыт ата кітабы”, “Сираж әл-Қулуб”, “Рахат әл-Қулуб”, “Миғражнама”, “Дастан-и-Жұмжұма Сұлтан”, “Мифтаһул-әділ”, “Тефсир”, т.б. шығармалар  жатады. Ал жергілікті халық тіліндегі ескерткіштер — Қожа Ахмет Иасауидің “Диуани хикметі”, Сүлеймен Бақырғанидің “Хикметі”, т.б. Қыпшақ ауызекі сөйлеу тіліндегі жазбалар: “Диуани лұғат-ат-түрк”, “Кодекс Куманикус”, “Китаб әл-Идрак Ли-Лисан әл-Атрак” (Әбу Ха-йян), “Китаб Булгат әл-муштак фи-лұғат ат-түрк” (Жамалладдин ат-Түрки), “ат-Тухфат әз-Закия Фи-л-Лұғат-ат-Түркия”, “Әл-каванин Әл-куллия лидабт әл-лұғат-ти-Түркия”, “Китаб әд-Дурра әл-Мудийа фи-л-Луғат ат-Туркийа уә-л-Камал”, “Ашшудүр әл-да-һабия уа-л-кита әл-ахмадия философия-лұғат-ат-Түркия” (Ибн М.Салих), “Хуласа”, “Мани әл-Гузат”, “Китаб Муқаддима” (А.Самарқанди), “Китаб ад-Дағуа”, т.б. Армян қыпшақтары тілінде жазылған діни трактаттар, сөздіктер, тарихи жазбалар, т.б. осы топқа жатады. Мәмлүк қыпшақтары тілінде 10-ға жуық еңбек бар. Қыпшақ жазба ескерткіштерінің көбі қыпшақ тілінде жазылып, оғыз тілі әсер еткен (Мәмлүк, Орта Азия мұралары), оғыз тілінде жазылып, қыпшақ тілінің ықпалына түскендер аз (Хорезм нұсқалары).

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Кері байланыс

**Кері байланыс** (, **қайтым**, не **аңыс**) — мәлім жүйенің функциясы мен ықпалы шығыс ретінде басқа жүйеде себеп-салдар тізбегін туғызып, ал ол контур әсерге айналып, әуелгі жүйенің өзіне жаңа кіріс туғызатын кері бағыттағы қайтымдар мен аңыстарды білдіреді.
 
1. Электрондық күшейткіштер мен құрылғылардағы *кері байланыс* деп осы күшейткіш каскадтың немесе құрылғының шығысынан оның кірісіне арнайы электр тізбегі арқылы шығыс сигналдың бір бөлігін беруді айтады.

Кері байланыс теріс және оң кері байланыс болып екіге бөлінеді.
Теріс Кері байланыс күшейткіштердің жұмысын тұрақтандыру үшін колданылады. Көптеген автотербелмелі генераторлардың жұмысы оң Кері байланысты пайдалануға негізделген.

2. Тербелісті генерациялау және күшейту коэффициентін тұрақтандыру мақсатында шығысқа шығыс сигналдар бөлігін өткізу.

### Кері байланыс терендігі
*Кері байланыс терендігі*  — кері теріс байланыстың күшейткіштің күшейтуін көрсететін шама: *1 + βК*; мұндағы β — кері байланыс тізбегінің кернеу бойынша беру коэффициенті, *К* — күшейткіштің кері байланыспен қамтылған бөлігінің күшейту коэффициенті.

*Оң кері байланыс бойынша: 
::*βК < 1* жағдайында, кері байланыс күшейтуді арттырады; 
::*βК> 1* жағдайында, күшейткіш өшпейтін тербеліс генераторына айналады.

### Кері байланысты АРУ
Кері байланысты АРУ — күшейту коэффицентінің өзгерісі тек қана шығыс сигналының деңгейін қадағалау арқылы өзгеретін АРУ.

### Кері байланысты хабар тарату жүйелері
*Кері байланысты хабар тарату жүйелері*. Байланыс арнасымен берілетін мәліметтің дәлдігін арттыру үшін мәліметтерді кейін қарай беруге арналған қосымша арналар колданылады. Яғни, берілген мөліметтің дұрыс жеткенін тексеру үшін қосымша арна пайдаланылады.

Ақпарат көзінен мәлімет тіке арна арқылы қабылдаушыға жетеді. Қабылдау орнында алынған мәліметтің дұрыс екенін тексеру үшін кері арнамен хабар беруші қурылғыға жетіп, сол жерде берілген мөлімет пен қабылдаушыдан қайтып келген мәлімет салыстырылып, оның дұрыс болатыны анықталса, онда келесі хабар жіберіледі. Ал егер дұрыс болмаса, мұның алдында берілген хабар қайталанады. Мұндай қайталану берілген хабар мен кері қайтып келген хабар бірдей болғанша жүреді.

Екінші жагдайда қабылдау орны қабылданган мәліметтің дұрыс екенін тексеріп, егер ол дұрыс болса, қабылдап, дұрыс болмаса, кері арнамен қайтарып жібереді. Сонда хабар беруші дұрыс қабылданбаган хабарды қайталап береді. Кері байланысты пайдалану арқылы арналардың сипаттамалары талданып, қай арнаның қандай байланысқа пайдалы екені бағаланып, бөгеулердің сипаттамаларына байланысты берілетін артық мәліметтер мөлшері реттеледі.

Берілген мәліметтердің дұрыс жіберілгені қай жерде тексерілетініне және тексерудің әр түрлі әдістерін қолдануга байланысты кері байланысты сигнал беру жүйесі бірнеше түрге бөлінеді. Олар: ақпаратгық кері байланыс жүйесі, шешуші кері байланыс жүйесі және аралас кері байланыс жүйесі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Қырықкез қорымы

**Қырықкез қорымы** – Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген көне бейіт орны. 

## Орналасқан жері
Маңғыстау ауданы, Шайыр ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 12 км жерде. 

## Сипаты
Зират кішігірім төбеде үстінде жайғасқан және айналаны шолып қарағанда көзге алыстан жақсы көрінеді. Зират аумағында (XVI-XVII ғасырларғы тиесілі 1 кесене, XX ғасырда салынған) бірнеше кесене және әр кезеңдік сағанатамдармен қатар, созылыңқы келген тепкішекті, құлпытасы бар және кейбірінде мүлде жоқ жерлеу құрлысы, қабіртастардан – үштастар және бестас, қойтастар бар.
Қойтастар жалпақ бедерлі өрнектік оймышталып, мәнерлеп көлемді өңдеуге ие. Зират құлпытастары да жалпақ бедерлі оймыш әдісімен қашалған, жоғарғы дәрежелі көркем өрнектелуімен ерекшеленеді. Зират орта тұсында үстінде дулыға түріндегі мүсін орнатылған сандықтас бар.
Сол маңдағы көне кесене (№33) құрлысы да орта тұста орналасқан. Ол іргетассыз, саз бекітпе-балшықпен әкті-құмтастың тақта тастарынан қаланған, жоспары тік бұрышты кішігірім құрылыс түрінде. Қабырғалары Маңғыстаулық дәстүрлі тас қашау техникасында жасалған – қаптамалық қабатты қабырғалардың жалпы қаландысымен бір уақытта жасалып, құрылыс құрылымды байланыстырмаға ие болып тұр. Төбесі күмбезді жабылымды, жалған төбе әдісімен жасалған – қаландылардың қатарлары бір-бірінің үстінен мінгескен.
Зираттың тағы бір көрнекілігі сол, мұнда руы Есберді-Бәли Күржіманұлы Қашағанның жерленгендігі. Қашаған қазақ халқының белгілі тұлғасы, ақын және жырау ретінде атағы шыққан, (XIX ғасырда өмір  сүрген) кісі. Қашағанның 150 жылдық мерейтойына арналып басына кесене тұрғызылған. Кесене тасты оймыштау  және  интерьердегі сәнді бояуды қолданумен өңірді ең жақсы сәулеттік өнер дәстүрінде жасалған. Күмбездің  авторы сұлтанұлы Мақсұт Нұрқабаев.
Жергілікті дәстүрді білетін әрбір адам мұндағы кішігірім ошағы мен сырығы, тас қаландымен рәсімделген жердің тұсына тоқтап, құран оқиды. Жергілікті наным-сенім бойынша әулиенің қойылған жері осында. Қазіргі таңда зират күтімге алынған және бүкіл өңір халқының тағзым етер, зияратқа келетін жерлерінің бірі. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Маңғыстау облысы сәулеті
Өткелбай Исаұлы

**Өткелбай Исаұлы** (1805 – 1881) – би. 2 сыныпты орыс мектебін бітірген. Перовск уезі бастығының көмекшісі, уездегі Жаппас руының Жылкелді бөлімінің биі болған. 1857 жылы 14 қыркүйекте Сырдария желісінің басқарушысы ген. Фитингрофтың ұсынысымен зауряд-хорунжий атағына ұсынылған. Жаңақорған мен Түркістанды қоқандықтардан босатудағы еңбегі үшін марапатталған. Өткелбай  ел ісіне белсене араласып, халықты отырықшылыққа жұмылдырып, егіншілікті қолға алды. Оның бастамасымен арықтар қазылып, мектептер мен мешіттер салынды. 1880 жылы Перовск уезіндегі қалалық училищені қамқорлыққа алды. Өткелбай жайында Жарылқап, Ораз, Кеншімбай ақындар жырлаған. 
## Сілтемелер
*Билер Соты.
*Билер кеңесі.
*Әйтеке би.
*Тәуке хан заңдары.

## Дереккөздер
Т. Дайрабай
	

Санат:1805 жылы туғандар
Санат:1881 жылы қайтыс боғандар
Санат:Қазақ би-шешендері
Қырыққұлақтәрізділер

**Қырыққұлақтәрізділер** немесе **қырыққұлақ** () — жоғары сатыдағы споралы өсімдіктер. Палеозой эрасында өскен риниофиттерден дамыған.

## Таралуы
Қырыққұлақтардың басым көпшілігі ылғады және қараңғы жерлерде өседі. Кейбір түрлері құрғақ жерлерде, жартастарда, тау баурайларында өседі. Эпифиттерге жататын қырыққұлақтар ағаштарда өседі.

## Түрлері
Дүние жүзіне кең тараған 3 класы, 300-дей туысы, 12 мыңдай түрі бар. 4 класының (''Aneurophytopsіda'', ''Archaeopterіdopsіda'', ''Cladoxylopsіda'', ''Zygopterіdopsіda'') қазба қалдықтары табылған. Қырыққұлақтәрізділердің арасындағы ксерофиттің суда өсетін де түрлері бар. Тропикте эпифит түрлері көп кездеседі.

## Ботаникалық сипаты
Қырыққұлақ көркем жапырақты көпжылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның таулы аймақтарында кездеседі. Жер шарында он бір мыңға  жуық түрі табиғатта, көгалдандыруда және бөлме гүлі ретінде үйде өсіріледі. Күтімді көп қажет етпейді, кез келген жағдайда жақсы өседі. Табиғаттағы қырыққұлаққа қарағанда үй жағдайында өсірілетіндерінің жапырақтары әдемі болып келеді. Жапырақтары ұсақ, жіңішке, жиегі ирек, жылтыр түрлері де бар. Қырыққұлақ –  өсімдіктер әлеміндегі бірден-бір гүлдемейтін өсімдік. жапырақ астындағы споралары арқылы көбейеді. Үй жағдайында  жеңіл өсірілетін қырыққұлақтардың бірі – нефролепис .

* Сабағының биіктігі әр түрлі (бірнеше мм-ден 25-30 м-ге дейін жетеді). Олар жер бетінде тік не шырмауық түрінде өседі.
* Жапырағы (вайя деп аталады) жас кезінде ұлу тәрізді оратылып жатады, өсе келе көп тілімді, саусақ салалы, кейде тұтасып кетеді, ал оның ұзындығы 2-4 мм-ден 30 м-ге ( *Lygodium artucatum* түрінде) дейін жетеді.
* Жапырақтарында, негізінен, фотосинтез процесі жүреді және споралар жетіледі. Онда дамитын спорадан гаплоидты ұрпағы - қос жынысты гаметофит дамиды. Оның пішіені жіңішке, жасыл түсті табақша тәрізді, ені 5 мм-дей. Жапырағының төменгі жағында жыныстық органдары (антеридий - аталық, архегоний - аналық) жетіледі. Ұрықтанғаннан кейін қайтадан жыныссыз ұрпақ дамиды.

## Қолданысы
Қырыққұлақтәрізділердің көпшілік түрінің жапырағын тағам ретінде пайдаланады. Кейбір түрінен дәрі алынады (усасыр қырыққұлақ (*Dryopterіs*)), көпшілігін әсемдік үшін өсіреді.
 
## Дереккөздер


Санат:Қырыққұлақтәрізділер
Керімбай Жапалақұлы

**Керімбай Жапалақұлы** (шамамен 1830 – 1895) – Қытай қазақтары құрамындағы төртуыл тайпасының алғашқы үкірдайы. 1884 ж. Қытай мен Ресей арасында мемл. шекара белгіленгенде, қазақтардың біраз бөлігі жер-суымен Қытай аумағында қалды. 1885 ж. ондағы қазақтар арасында алғаш рет сайлау өткізілді. Тарбағатай аймағы әкімш. жағынан бес дуанға бөлініп (төртеуі қазақ, біреуі торғауыт), дуанбасылыққа бір-бірден үкірдай сайланды. Керімбай – Тарбағатай аймағындағы қазақтардан сайланған төрт үкірдайдың бірі. Ол қазақтардың жаңадан жер-су, мекен-жай алуына көп көмектесті. Атақты Шаған кегеннің қанды жорығында (1864) көп шығынға ұшырап, тарыдай шашылып кеткен төртуыл тайпасының басын біріктіруге ат салысты. Керімбай қайтыс болған соң оның орнын басқан Демежан да әке жолын қуды. Керімбай бейнесі Қ.Жұмаділовтің “Тағдыр” романында сомдалған.

Найман тайпасы Төртуыл руынан шыққан.

## Дереккөздер:



Санат:Қытай қазақтары
Қырымтатар тілі

**Қырымтатар тілі**, **қъырым тілі** — түркі тілдерінің қыпшақ тобына жатады, Қырым татарларының тілі.

Солтүстік, оңтүстік, орталық аталатын 3 диалектіге  бөлінеді. Құман тілінен өрбіген орта (аралық) диалекті қазіргі әдеби тілін қалыптастырған. Қырым татарлары 1929 жылға дейін араб, 1938 жылға дейін латын жазуларын қолданды, ал 1938 жылдан кирилл әліпбиіне ауысты, 1992 ж. қайтадан латын әліпбиіне көшті. Қырым татарларының тілінде сөз басындағы кей дауыссыздар мен сөз ішінде келетін қысаң дауыстылар түсіп қалады. Етістіктің болымсыз түрі — мам, -маз қосымшалары арқылы жасалады: алмам, алмазмыз. І жақ жіктеу есімдігінің ілік септігі меним, бизиң болып айтылады. Қырым татарларының тілінде 8 дауысты, 23 дауыссыз фонема бар, фонетикасына үндестік заңы тән, лексикалық құрамын түркі тілдеріне ортақ сөздер құрайды, морфологиялық құрылымы жағынан жалғамалы тілге жатады. Өзге тілден енген сөздер көп кездеседі. Алғашқы жазба мұралары: Жанмұхаммедтің “Исләмгерейдің Польшаға шабуылы” (17 ғ.), Сейд Мұхаммед Ризаның “Ассеб-сейярі” (17 ғ.), т.б.

Қырым татарларының тілі Қырым түбегін мекендейтін халықтың ұлттық, әдеби тілі. Ресей патшалығының отарлау саясатының зардабынан қырым татарларының басым көпшілігі алыс шетелге ауа көшіп, бас сауғалаған. Қырым татарлары тілінің қалыптасуы Алтын Орда ыдыраған дәуірмен (XV ғ.) тұстас. Қырым татарларының қазіргі әдеби тілінің негізгі ұйтқысы әуелде құман тілінен өрбіген орталық диалект.

## Дереккөздер


Санат:Түркі тілдері
Санат:Қыпшақ тілдері
Санат:Батыс қыпшақ тілдері
Қырықмылтық мұнай-газ кен орны

**Қырықмылтық мұнай-газ кен орны** — Атырау облысы Жылыой ауданы Құлсары қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 60 км, Жантерек стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 57 км жерде. 

## Геологиялық құрылымы
Іздеу-бұрғылау жұмыстары 1988 жылы басталып, нәтижесінде төменгі бор қабатында 6 мұнай-газды горизонт, юрада - 4, триас шоғырларында - 3 горизонт бар екендігі анықталды. 

## Жатыс сипаты
Өнімді горизонттардың жатыс тереңдіктері төменгі бор шоғырында 286-725 м, юрада - 750-1060 м, триаста - 1300-1400 м. Коллекторлары терригенді, кеуекті. Жабыны саз будасынан (қалыңдығы 10-20 м) тұрады. Төменгі бор горизонттарының ашық кеуектігі 27-40% аралығында өзгереді. Жалпы мұнайға қаныққан қалыңдығы 2,5-9 м, тиімді мұнайға қаныққан қалыңдығы 2-6 м. Мұнайға қанығу коэффициенті 0,62-0,81. Шоғырдың биіктігі тектоникалық блоктардың қалпына байланысты. Қабат қысымы 2,4-5,4 МПа, температурасы 30-38°С. Блок бойынша мұнайдың тәуліктік өнімділігі 1,12-14,4 м3. Өнімді горизонттардың табан сулары хлоркальцийлі, тығыздығы 1,03-1,152 г/см3, минералдылығы 95-197 г/л. Судың тәуліктік өнімділігі 11-160 м3. Микроэлементтердің судағы мөлшері аз.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Атырау облысы кен орындары
Қырық серкеш

## Қырық серкеш
**Қырық серкеш**” — туыстық қатынасқа байланысты ғұрып. Нағашы мен жиен арасындағы әзіл-қалжың, сыйластықтың негізінде жүреді. Дәстүрлі қазақ қоғамында нағашы мен жиен арасындағы байланысқа ерекше мән берілген. Жиен нағашысынан үш ретке дейін көңілі түскен нәрсесін (жүйрік ат, қыран бүркіт, қаршыға, алғыр ит, берен мылтық, т.б.) қалап алуға, ал сұраған бұйымтайын бермесе, жиендік жолымен алуға ерікті, нағашы жұрты жиенінің қандай еркелігі болса да көтеруі тиіс деп саналған. Бұл ғұрып ел ішінде әлі күнге дейін сақталған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Кері функция

**Кері функция**– берілген функцияға тән тәуелділікті кері өрнектейтін функция (көп мәнді болуы да мүмкін). Егер y=f(x) берілген функция болса, онда кері функция x=(y) түрінде өрнектеледі. Мыс., y=ax+b (a0) функциясына  кері функция ал y=ex функциясы үшін x=lny кері функция болады. Егер x=(y) функциясы y=f(x) функциясына кері функция болса, онда y=f(x) функциясы да x=(y) функциясына кері функция болады (бұл жағдай берілген функцияның кері функциясы бір мәнді болғанда ғана орындалады). Берілген функция мәндерінің облысы кері функцияның анықталу облысы, ал берілген функцияның анықталу облысы кері функция мәндерінің облысы болады.

## Пайдаланылған әдебиет:
Кесене күмбезі

thumb|200px| right|
**Кесене күмбезі**– Ресейдің Челябі облысы Варна темір жол станциясынан шығысқа қарай 3 км жерде, Үлкен және Кіші Кесене көлдерінің маңында орналасқан 16 ғ-дың архитектуралық ескерткіші. 
Ғимарат – пештақты-шатырлы, шаршы пішінді, ауд. 6,56,5 м, биікт. 16 м құрылыс. Алдыңғы бас қасбеті шомбал пештағымен оңт-ке бағытталған. Пештақ қуысының төбесі итарқа тәрізді сүйір арка иімі келтіріліп жабылған. Есік ойығының маңдайшасы жарты шеңберлі аркамен көмкерілген. Алдыңғы бас қасбеті, пештақ қуысын айнала, П әрпі тектес, қос қатарлы белдеумен бедерленген. Пештақтың және қалған үш қабырғаларының жоғ. шеттері бұғатпен жиектелген. Текше пішінді құрылыстың он екі қырлы шатырлы күмбезі он екі қырлы биік мойындыққа табан тіреп тұр. Кесене күмбезі әк ерітіндісі пайдаланып күйдірілген кірпіштен қаланған. Кесене күмбезін 1979 ж. Қазақстан Мәдениет министрлігінің, ескерткіштерді жөндеу және қалпына келтіру мекемесінің экспедициясы зерттеген (жетекшісі М.Сембі). 1981 – 83 ж. сол кездегі Челябі облысы атқару к-тінің мәдениет бөлімі қарамағындағы ЕСкерткіштерді жөндеу және қалпына келтіру шеберханасы, тарихи деректерге сүйене отырып, ескерткішті қалпына келтіру жұмыстарын жүргізді.

## Пайдаланылған әдебиет:



Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Кескек

**Кескек** – мал емдеуде қолданылатын құрал. Жауыр болған жылқы жарасын қасып, ушықтырмауы үшін мойнына ағашты үшкірлеп, ашамайлап байлап қояды. Кескек байланған мал мойнын бұруға мүмкіндігі болмайды. Жара жазылған соң кескекті шешіп алып тастайды.

## Дереккөздер:



Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Кессон

**Кессон** (франц. caіsson – жәшік) – 1) су астында немесе сулы жерде құрылыс-жөндеу жұмыстарын жүргізген кезде судан қорғайтын (яғни суды жібермейтін) құралым, оның ішіндегі су сорғы арқылы айдап шығарылады. Негізінен көпір тірегін,гидротехникалық құрылыстар салғанда, кеме табанын жөндегенде қолданылады; 2) металлургияда – ішіндегі су айналымымен немесе суды буландыру арқылы суытылатын болат темірден жасалған суытқыш қорап. Олардан шахталы, Кивцэт пештерінің суытылатын қабырғалары құрастырылады. Мартен пештері көмейінің газ жолдарын суыту және оларға белгілі бір пішін беру үшін де пайдаланылады. Шахталы пештің жоғары температура әсер ететін бөліктері түгелдей суытқыш қораппен жабдықталады. Сумен салқындату барысында Кессонның ішкі беті суытылған қатты өнім қабатымен қапталып, Кессонның істен шығуына мүмкіндік бермейді.  Кессонның сыртқы бетінің қызу температурасы оны жабуға пайдаланылған отқа төзімді материалдың қасиетімен анықталады; 3) ұшақ қанатына әсер етуші күшті қабылдайтын қорап пішінді құралым (лонжерон).

## Дереккөздер
Кессон ауруы

**Кессон ауруы**, декомпрессиялық ауру – су астындағы жоғары атмосфералық қысымнан, су бетіндегі қалыпты атмосфералық қысымға жедел көтерілген кезде адам организмінде байқалатын патологиялық жағдай. Кессон ауруымен су астына сүңгушілер, су асты жұмыстарын арнайы жәшік – кессон ішінде атқаратын адамдар және ұшқыштар ауырады. Кессон ауруының өрбуіне адам организмінің ұлпалары мен қанында, негізінен, азоттың, кейде көмірқышқыл газдың бос көпіршіктерінің пайда болуы әсер етеді. Адам организмінде 1 л-ге жуық еріген азот (оның 40 мл-ге жуығы қанда) болады. Судың әрбір 10,3 м тереңдігіне сүңгіген сайын, қысым 1 атм-ға артады. Осыған сәйкес организмдегі еріген азоттың мөлшері де көбейеді. Кессон ауруының белгісі мен түрі газ көпіршіктерінің мөлшері мен орналасу орнына байланысты. Кессон ауруы кезінде бұлшық еттер мен буындар ауырады, тері қышиды, адамның көкірегі қысылып, тұншығады. Қан тамырларындағы көпіршіктердің жиналуына байланысты қан айналу жүйесінің қызметі бұзылып, сүйек сырқырап, бұлшық еттер жансызданады, терінің кейбір аймақтары қанталап ісінеді, буындар қабынып, артрит дамиды. 90 – 100 м, кейде одан да төмен тереңдікте сүңгушінің организмі азотпен уланады. Уланудың белгісі: адам көп сөйлеп, өзінен-өзі күліп сандырақтай бастайды. Кессон ауруының белгілері сүңгуір су бетіне жедел көтерілгеннен кейінгі 30 мин-тен 3 сағаттың аралығында дамиды. Ауру белгілерінің пайда болу мерзімі неғұрлым қысқа болса, соғұрлым аурудың өтуі ауыр болады. Кессон ауруының жеңіл, орташа, ауыр және созылмалы түрлері ажыратылады. Кессон ауруының әр түрлі деңгейде дамуына адамның жасы, денедегі май клетчаткасының мөлшері, тірек-қимыл мүшелерінің физиол. жағдайы, ас қорыту жүйесінің қызметі т.б. факторлар өз әсерін тигізеді. Оның ауыр түрі адамды өлімге душар етеді. Ұшқыштарда Кессон ауруы 8000 м биіктіктен жоғары көтерілген кезде байқалады да, сүңгушілер мен кессоншыларға қарағанда жеңіл өтеді. Ұшақ 7000 – 6000 м-ге төмендегенде ауру белгілері жоғала бастайды. Кессон ауруын емдеу үшін: ең алдымен ауру адамды жатқызып, мүмкіндігінше тыныштандырған жөн; таза оттекпен тыныс алдырып, арнайы камераларда рекомпрессия процесін жүргізу қажет. Аурудың алдын алу үшін сүңгушілер мен кессоншыларды, ұшқыштарды мезгіл-мезгіл мед. бақылаудан өткізіп тұру; егер организмде азоттың мөлшері артық болса, одан арылту (десатурация) қажет; сондай-ақ, сүңгушілер мен кессоншыларды тереңнен су бетіне баяу, бір қалыпты көтерілуін қадағалау керек.

## Дереккөздер:
Кестелі қозықұйрық

right|thumb|right|200px|Кестелі қозықұйрық
**Кестелі Қозықұйрық**(Agarіcus tabularіs) – базидиомицеттер класы агарикалар қатары қозықұйрық тәрізділер тұқымдасы, қозықұйрық туысына жататын саңырауқұлақ. Қазақстанда Қоржынтау, Сарыарқа, Балқаш маңындағы аласа таулы беткейлердің сазды, қиыршықтасты жерлерінде өседі. Жемістік денесі қалпақшадан және аяқшадан (діңгекшеден) тұрады. Дөңес, жазық келген қалпақшасының беті пирамидалар тәрізді бөлінген ұяшықтардан құралған. Оның диаметрі 5,5 – 14 см. Қалпақшасының астында гимений қабатында споралары жетілетін тақталары алдымен қоңыр, кейін қара қоңыр түске айналады. Қатты, ақ түсті аяқшасы сақина тәрізді болады. Ішкі жіпшумағы тығыз, жуан, ақшыл түсті. Зақымданған жері сарғая бастайды. Кестелі қозықұйрықтың жағымды иісі (жаңғақтың иісіне ұқсайды) болады, жеуге жарамды. Мамыр – шілде айларында споралары жетіледі. Кестелі қозықұйрық – өте сирек кездесетін, жойылып бара жатқан түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген

## Дереккөздер


Санат:Базидиомицеттер
Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Кесік бағы

“Кесік бағы” – шамамен 16 ғ-да жазылған діни-әдеби туынды. Негізгі мазмұны имандылықты насихаттауға, сопылық-тақуалық уағыздарға құрылған. Мұсылмандық оқудың, пайғамбарлар туралы уағыздардың қазақ арасына таралуына қызмет еткен шығарма.“Сопы алдияр”, “Нахж-ұл-Фарадис”, “Бадуама”, “Қиссас ул-әнбия”, т.б. шығармалар сияқты мұсылмандық мектеп, медреселерде оқу құралы ретінде пайдаланылған.

## Дереккөздер:



Санат:Қазақстан әдебиеті
Кетебай Жолайұлы

**Кетебай Жолайұлы** (шамамен 18 ғасырдың ортасында өмір сүрген) — қазақ батыры.Ырғыз бен Торғай өңірі маңында туып-өскен. 

Кетебай батыр Ерәлі сұлтанның баласы Темірмен бірге 1810 жылы қарақалпақтарды ығыстырып, Кіші жүз қазақтарының Жаңадария мен Қуаңдария өзендері бойынан Қызылқұмға қарай қоныстануына ат салысқан. Кейін Сырдария өз-нің төм. ағысы бойындағы қазақ ауылдарына маза бермеген қоқандықтар мен хиуалықтарға қарсы тұрған. 1793 жылы Орынбор генерал-губернаторы князь Г.С. Волконский қазақтардың саны, жай-жапсары туралы мәліметтер жинау мақсатында жаппас Көбек пен қазандық Ғалым Шахмұратовқа тапсырма береді. Олардың жиған мәліметтерінде “Сейін руының 4 аталығында 6 мыңдай отбасы бар, олар жол-жөнекей керуендерді тонап,Бұхарада саудамен айналысатыны, бастықтарының бірі Кетебай би” екені айтылған. Кетебай батырдан туған Өтетілеу би мен немересі Пірәлінің есімі бүкіл бір аймаққа таралып, шешендік сөздері мен билік шешімдері ел аузында сақталған. 

Батырдың ұрпақтары қазір Ақтөбе облысында тұрады.

## Шежіре
Кетебай – Жолай – Ырсымбет – Бекет – Сейін (Желдер) – Келдібай – Бозғұл (Бозғыл) – Шөмекей

## Дереккөздер



Санат:Қазақ батырлары
Санат:Ырғыз ауданында туғандар
Санат:Ұлытау ауданында қайтыс болғандар
Санат:Ұлытау ауданында жерленгендер
Кетпен асуы

**Кетпен асуы** – Іле Алатауының шығысындағы Кетпен жотасындағы асу. Биіктігі 3050 м. Сұңқар және Айқайтас асулары аралығында. Жотаның оңтүстігіндегі Шалкөдесу өзенінің аңғарымен бойлай көтерілген соқпақ жол оның солтүстік беткейіндегі Үлкен Кетпен ауылын басып өтеді. 

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы асулары
Санат:Іле Алатауы
Кетпен жотасы

**Кетпен жотасы**, *Ұзынқара* – Тәңір тауы жүйесінің солтүстік доғасына кіретін жота. Жоталар Алматы облысы Ұйғыр және Райымбек аудандарының және Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық Республикасының аумағында орналасқан. Жотаның солтүстік беткейлері Іле аңғарына өтеді. Қазақстандағы жотаның ұзындығы - 160 км. Жотаның жалпы ұзындығы - 310 км. Жотаның мұздану мен қар үәінділері жоқ,  бірақ мәңгілік мұздану аймағы бар. Жота шыңдары тегіс және кең. Кетмен асуы теңіз деңгейінен 3040 метр биіктікте және тау сілемінің шығыс бөлігінде орналасқан. Кетмен шатқалындағы солтүстік беткей мен Шалқұдықсу өзен алқап жотасының оңтүстік баурайын жалғайтын асу арқылы Іле аңғарынан Кеген-Текес ойпатына дейін керуен жолы салынды.

## Жер бедері
Тау жоталары қар сызығынан төмен жатқандықтан мұздықтар кездеспейді. Кетпен жотасының бастары үстірт тәріздес тегіс болып келеді. Үстімен соқпақ жолдар, көлік жолдары өтеді. Жота өзен аңғарларымен, терең әрі тік шатқалдармен қатты тілімденген. Солтүстікке, Іле аңғарына қарай, Бедеті, Сүндетсай, Дардамты, Долатысай, Үлкенсай, Үлкен Ақсу, Кіші Ақсу, Шошасынсай, Темірлік өзендері, ал оңтүстікке қарай Сатылыхасан, Шұбырмахасан, Шалкөдесу, Қисықақтас, Шолақ өзендері бастау алады.

## Климаттық белдеулері мен өсімдігі
Тау етегіндегі өзендердің ысырынды конустарында күңгірт қызыл топырақты дала ландшафтысы дамыған. Тау етегінде таудың орманды-дала белдеуі, солтүстік беткейінің Байынқол алабында күлгін топырақты дала белдеуі, таулы-орман топырағында Тянь-Шань шыршасынан тұратын қылқанды орман (1800 – 2700 м) белдеуі орналасқан. 2700 – 3000 м биіктікте таулы-шалғын топырақта субальпілік ландшафты, ал 3000 м-ден биікте түрлі шөпті альпілік шалғындар таралған.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Алматы облысы туризмінің ресми сайты 
* Алматы облысы туризм басқармасының ресми сайты 

Санат:Райымбек ауданы таулары
Санат:Ұйғыр ауданы таулары
Санат:Қазақстан жоталары
Кет тілі

**Кет тілі**– Енисей өзені бойында тұратын кетердің тілі. Оларды бұрын Енисей остяктары (естектері) деп атаған. Кет тілі Ресейдегі Краснояр өлкесінің Турухан, Байкит ауд-дарына тараған. Кет тілінде сөйлейтіндер саны – 1,1 мың адам (1992). Кет тілі де имбат және сым деген екі диалект бар. Кеттер, негізінен, имбат диалектісінде сөйлейді, сым диалектісінде сөйлейтіндер саны аз ғана. Кет тілі – инкорпоративті тіл, жазуын 1934 ж. Н.К.Каргер қалыптастырды. Тегі жөнінен Кет тілі – қазіргі тілдердің бәрінен бөлек, оқшау тұрған тіл. Ғылымда мұны тек геогр. орналасуына қарап, шартты түрде ғана топтастырған.

## Дереккөздер: