open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әділет социал-демократиялық партиясы

**«Әділет» социал-демократиялық партиясы** () — Өзбекстандағы саяси партия. Елдегі ресми тіркелген бес партияның бірі.

ӘСДП — солшыл-центристік саяси партия және идеологиясы Өзбекстан Халық Демократиялық партиясына ұқсас. Ол әлеуметтік нарықтық экономика мен әмбебап әл-ауқат мемлекетін қолдай отырып, теңдік пен әлеуметтік әділеттілікті алға тартады. Оның негізгі қолдаушыларына инженерлік-техникалық сала қызметкерлері, мұғалімдер, дәрігерлер, бюджеттік ұйымдар мен қызмет көрсету саласының қызметкерлері кіреді.

## Сайлаудағы нәтижелері
### Парламент сайлаулары

## Дереккөздер

Санат:Өзбекстан саяси партиялары
Ауған соғысы ардагерлерінің партиясы

**Ауған соғысы ардагерлері және сол сияқты қақтығыстарға қатысқандардың саяси партиясы** (, ), қысқаша **Ауғандар партиясы** (, ) — Қырғызстандағы ең ескі партиялардың бірі. Ол Кеңес–Ауған соғысы мен басқа да әскери қақтығыстар ардагерлерінің мүдделерін қорғайды.

2021 жылғы парламенттік сайлауда партия басшысы Ақбөкен Тастанбеков №30 бірмандатты округте жеңіске жетіп, депутат болды.

## Сайлаулары

### Жоғарғы кеңеске сайлау

## Дереккөздер

Санат:Қырғызстан саяси партиялары
Өзбекстанның экологиялық партиясы

**Өзбекстанның экологиялық партиясы** () — Өзбекстандағы саяси партия және экологияны қорғау қозғалысы. Елдегі ресми тіркелген бес партияның бірі.

Ол 2008 жылы 2 тамызда **Өзбекстанның Экологиялық қозғалысы** () атымен құрылды және 2019 жылдың қаңтарында сайлау реформаларымен байланысты ресми түрде қайта құрылды.

## Сайлау нәтижелері
### Президенттік сайлаулар

### Сайлау нәтижелері

## Дереккөздер

Санат:Өзбекстан саяси партиялары
Тұңғыш ауылдық округі

**Тұңғыш ауылдық округі** – Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданында болған әкімшілік бірлік. Тұңғыш ауылы тұрғындарының Қарашығанақ мұнай-газ кен орынның санитарлық-қорғаныс аймағынан тыс жерге көшулеріне байланысты 2004 жылы таратылып, жері Қызылтал ауылдық округіне берілді.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына *Тұңғыш* ауылы кірген. Орталығы – Тұңғыш ауылы болған.

## Халқы
1999 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 780 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Бөрлі ауданының таратылған ауылдық округтері
Придорожный ауылдық округі

**Придорожный ауылдық округі** – Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданында болған әкімшілік бірлік. 2013 жылы таратылып, Богданов ауылдық округіне қосылды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Придорожное, Алғабас, Сәрсен ауылдары кірген. Орталығы – Придорожное ауылы болған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 527 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Теректі ауданының таратылған ауылдық округтері
Теймури

**Теймури ** (өз атауы - *теймури*, *тимури*.) — Ауғанстанның және Иранның шекаралас аудандарында тұратын халық. Жалпы саны 290 мың адам, Иранда – 170 мың адам, Ауғанстанда – 120 мың адам.

## Этногенезі
Теймурилердің шығу тегі туралы екі нұсқа бар. Теймурилер XIII ғасырда моңғол шапқыншылығынан кейін өздерінің этникалық территориясына қоныстанған. Басқа бір мәлімет бойынша, теймурилер Орта Азиядан шыққан және атын XIV ғасырдың аяғында оларды жаулап алған Темірден алған. Теймурилердің этногенезіне түркі және иран халықтары қатысты деп болжауға болады.

## Тілі
Тілі - дари және парсы (фарсы) тілдері.

## Діні
Теймурилер – сүнниттік мұсылмандар, Ирандағы теймурилердің едәуір бөлігі – шииттік мұсылмандар.

## Кәсібі
Ауғанстанның теймурилеріне шаруашылықтың отырықшы және жартылай көшпелі түрі тән. Кәсібінің негізі егіншілік, қой шаруашылығы қосалқы рөл атқарады. Иранның теймурилері жайылымдық мал шаруашылығымен айналысады.

## Тұрмыс салты

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Олар ауғандықтарға ұқсас қара киізбен жабылған шатырларда тұрады.

## Дереккөздер
 

Санат:Ауғанстан халықтары
Санат:Иран этникалық топтары
Борий Батырұлы Әлиханов

**Борий Батырұлы Әлиханов** (, 8 маусым 1961, Ташкент) — Өзбекстан саясаткері, 2019 жылғы 8 қаңтардан бастап Экологиялық партия басшысы, 2019 жылғы желтоқсанынан бастап Заң шығару палатасы 2, 3 және 4-ші шақырылымдарының депутаты, экономика ғылымдарының кандидаты.

## Өмірбаяны
1983 жылы Ташкент политехникалық институтын инженер-механик мамандығы бойынша бітірген. Саяси қызметін 90-шы жылдары бастап, 2005 жылдың мамырына дейін Өзбекстан Республикасы Табиғатты қорғау мемлекеттік комитеті төрағасының бірінші орынбасары, 2005 жылдың мамыр айынан бастап осы мемлекеттік құрылымның төрағасы болды. 2009 жылы тамызда Өзбекстан Экологиялық қозғалысы Орталық кеңесі атқару комитетінің төрағасы (жетекшісі) болып сайланды. Ол 2009/2010 және 2014/2015 жылдардағы парламенттік сайлаулардан кейін қозғалыстың көшбасшысы болып қалды. 2010 жылдың 22 қаңтарынан бастап Олий Мажлистің Заң шығару палатасы спикерінің бес орынбасарының бірі. 2019 жылы қаңтарда Өзбекстан Экологиялық партиясы құрылғаннан кейін оның жетекшісі болды және Өзбекстанның жаңа парламентіне сайланды   .

## Дереккөздер

Санат:Ташкентте туғандар
Санат:Тұлғалар
Санат:1961 жылы туғандар
Санат:8 маусымда туғандар
Тенггерлер

**Теңгерлер** (өз атауы - *тенггерлер*, *уонг тенггер*) — Индонезияда Ява аралының шығысындағы Теңгер тауларында тұратын ұлт.
Саны 100 мың адам. (2016 ж.).

## Тілі
Тілінде ескі яван лексикасы сақталған.

## Діні
Теңгерлер діні бойынша – буддизм элементтері мен анимистік наным-сенімдері бар индуистар.
Теңгерлер XV—XVI ғасырларда явандықтардың ислам дінін қабылдауына байланысты явандардан бөлініп шыққан индуизмді сақтап қалған топтың ұрпақтары.

## Кәсібі
Теңгерлер – қолмен атқарылатын егіншілікпен айналысады. Негізгі дақылдар көкөністер, азық-түлік дақылдары жүгері, таро және мал шаруашылығы.
Дәстүрлі қолөнер - металл және ағаш өңдеу, керамика, тоқу, тоқымашылық.

## Тұрмыс салты
Теңгерлер ауылдық қауымдастықтарда тұрады. Шаруашылықтары ортақ үлкен отбасылар сақталған. Жыл сайын «Тенггерлер елінің» символдық орталығы – Бромо кратерінде от құдайы Баторо Бромға құрбандық шалады.

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Ауылдары сызықты тау беткейлерінде орналасқан. Тұрғын үйлері қаңқа-бағаналы, төртбұрышты жер үйлер.

### Дәстүрлі киімдері
Дәстүрлі киім-кешек пен тұрмыстары Явандықтарға жақын, еуропалық костюмдер таралуда.

## Дереккөздер

Санат:Индонезия этникалық топтары
Тернатандар

**Тернатандар** (өз атауы - *тернате*, *тернатандар*, *ибу*, *джаилоло*) — Индонезиядағы ұлт.
Олар Тернате аралын және батыс Халмахераның (Молукка аралдары) жағалау бөлігін мекендейді.
Жалпы саны 160 мың адам.
Субэтникалық топтар: ибу, джаилоло, тернато-португал.

## Тілі
Олар Молуккалардың солтүстігінде делдал тіл рөлін атқаратын тернат тілінде сөйлейді.
Жазуы XVII-ғасырдан араб әліпбиі, XX ғасырдан латын әліпбиі негізінде.

## Діні
Дінге сенушілердің діни байланысы: сүнниттік мұсылмандар, бір бөлігі – католиктер.

## Тарихы
нобай|оңға|200px|Тернатедегі мерекелер кезінде соя биін орындау 
Бастапқыда мемлекет Гапи деп аталды, бірақ кейін өз атауын астанасы атауына байланысты - Тернат деп өзгертті. Мемлекет 1570-1583 жылдары билеген Бабулла сұлтан тұсында ең үлкен гүлденуге жетті. Ол Индонезияның шығыс бөлігін және Филиппиннің оңтүстігінің бір бөлігін басқарды. Тернат әлемдегі ең ірі қалампыр өндірушісі болды. 1605 жылы Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясы Тернатта өзінің алғашқы бекінісін құрды және 16 ғасырда Тернатқа жақын аралдарда дәмдеуіштер саудасына монополиясын кеңейтуге тырысты, 16-17 ғасырлардағы голландтар бекініс ретінде пайдаланды.
    
## Кәсібі
Қазіргі кәсібі копра өндірісіне негізделген. Ауыл шаруашылығы (күріш, тәтті картоп, маниок), саго өндіру, балық аулау және теңіз кәсібі дамыған.

## Тұрмыс салты
Аумақтық ауылдық қауымдастықтар шағын отбасылардан тұрады. Неке патрилокалды. Көптеген тернаттар Тернат қаласында тұрады.

## Дереккөздер

Санат:Индонезия этникалық топтары
Тәжікстан Өкілдер палатасы

**Тәжікстан Өкілдер палатасы**, ресми атауы — **Тәжікстан Республикасы Жоғарғы Жиналысының Өкілдер палатасы**(; ) — Тәжікстан Жоғарғы Жиналысының (парламентінің) төменгі палатасы. Тәжікстан Халық Демократиялық партиясы 2000 жылдан бері заң шығарушы органда басым партия болып келеді.

## Сайлау жүйесі
Өкілдер палатасының мүшелері екі әдіспен сайланады; 41 депутат бір мандатты округтер бойынша екі айналымдық жүйе бойынша сайланады, ал 22 депутат бір жалпыұлттық сайлау округі бойынша пропорционалды өкілдік арқылы 5% сайлау шегімен сайланады.

## Соңғы сайлауы

2020 жылдың 1 наурызында өткен парламенттік сайлауда палатаға Тәжікстанның алты саяси партиясының өкілдері кірді.

Осы парламенттік сайлауға қатысқан аса оппозиционерлік Тәжікстан социал-демократиялық партиясы және оның жетекшісі Рахматилло Зоиров билікті ауқымды алаяқтық жасады деп айыптап, сайлау нәтижелерін мойындамады. Тәжікстанның социал-демократиялық партиясы, ресми мәлімет бойынша, сайлаушылардың 0,32% ғана дауысын жинап, соңғы орынға шықты және тағы да парламентке кіре алмады.

## Палата төрағаларының тізімі

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Палатаның ресми сайты 

Санат:Елдер бойынша парламенттердің төменгі палаталары
Санат:Тәжікстан мемлекеттік құрылымы
Тетумдер

**Тетумдер** (өз атауы - *тетум*, *белу*) — Шығыс Тимор мен Индонезияда тұратын халық. Саны 650 мың адам.

## Тілі
Тілі - тетум (теттум) тілі.

## Діні
Католицизм мен ислам дінін ұстанады, ата-бабалар культі сақталған.

## Кәсібі
Олар қолмен атқарылатын егіншілік (күріш, жүгері, құмай, бидай, көкөністер, бұршақ дақылдары, жемістер), мал шаруашылығымен, терушілікпен, орман шаруашылығымен, балық аулаумен, қолөнермен (ұсталық, тоқымашылық,  керамика жасау) айналысады.

## Тұрмыс салты
Ауылдық қауым сақталған. Отбасы шағын. Туыстық қатынасы матрилинейлік.
Халық ауыз әдебиеті, музыка, би, ән өнері дамып, тұрмыста дәстүрлі нанымдар сақталған.
нобай|оңға|200px|Хижина     
### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Елді мекендері шоғырланып орналасқан. Үйлері қадалы, төртбұрышты.

### Дәстүрлі киімдері
Жалпы индонезиялық үлгідегі киімдерді киеді.

### Дәстүрлі тағамдары
Тағамдары - негізінен өсімдік тектес.

## Сілтеме
* 

## Дереккөздер

Санат:Индонезия этникалық топтары
Санат:Шығыс Тимор халықтары
Тёро

**Тёро** (*чоро*, *тьрау-джро*, *тьро*, *тяуро*) — Вьетнамның оңтүстігіндегі кхмер таулы тобына жататын халық. Саны 22 567 адам. (Донгай, Тхуанхай провинциялары, Вунгтау арнайы аймағы).

## Тілі
Аустроазия отбасының мон-кхмер тобының тьрау тілінде сөйлейді. Вьетнам тілі мен жазуы кең таралған.

## Діні
Дәстүрлі нанымдар: анимизм, аграрлық культ, ата-бабалар культі, католицизм мен протестантизмнің белгілі бір таралуы болды.
Тёро үшін ең маңызды рәсімдер - бұл орман рухы мен күріш рухының құрметіне арналған рәсімдер. Оларға халықтың 76%-ға жуығы қатысады, бірақ заманауи өмір салтын қабылдағандар бұл дәстүрден бірте-бірте алшақтай бастады.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі: қолмен атқарылатын егіншілік (күріш, жүгері, маниок, күнжіт, бұршақ және т.б.), суармалы егістікке көшуде. Олар аңшылық, балық аулау және терушілікпен де айналысады. 
Теролар өрілген бұйымдарды, жемістер мен көкөністерді сақтауға арналған әртүрлі өлшемдегі бамбуктан жасалған себеттер, пальма жапырақтарынан жасалған кілемшелер, ағаштан жасалған бұйымдарды жасаған. Теролар құрал-сайман жасауға қажетті ұсталық кәсіпті де дамытқан.

## Тұрмыс салты
Отбасы шағын. Үйлену тойы қалыңдықтың үйінде өтеді. Неке үш жыл бойы матрилокальды, содан кейін неолокальды. Мұрагерлік құқық қыздарға тиесілі.

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Дәстүрлі тұрғын үйлері қадаларда орналасқан. Үйде тұратын отбасы мүшелерінің бірі қайтыс болған жағдайда оның рухының жағымсыз әсерінен сақтану және жаңа жерге баспана салу үшін үйді өртеу дәстүрі болды. Қазіргі тёроларда вьетнамдықтарға ұқсас жер үсті тұрғын үйлері таралуда.

### Дәстүрлі киімдері
Дәстүрлі ерлер киімі - денені орайтын мата, әйелдердікі - тігілмеген белдемше, қазіргі тёро - вьетнамдық үлгідегі киім киеді, көптеген зергерлік бұйымдар (моншақ, білезік, алқа және т.б.) пайдаланады.

### Дәстүрлі тағамдары
Негізгі тағамы – күріш, жүгері, маниок.

## Сілтеме
* 

## Дереккөздер

Санат:Вьетнам халықтары
Қарабидайық

* Қарабидайық – Ертіс алабындағы тұзды көл.
* Қарабидайық – Солтүстік Балқаш алабындағы өзен.
Тидорлықтар

**Тидорлықтар** — Индонезияда тұратын жалпы саны 60 мың адам болатын халық. Тидоре, Маре аралдарында және Халмахера аралындағы кейбір ауылдарда тұрады.

## Тілі
Тілі - тидоре тілі. Жазуы XVII ғасырдан араб негізінде, XX ғасырдан латын әліпбиіне негізделген.

## Діні
Дінге сенушілер: сүнниттік мұсылмандар.

## Тарихы
Ол өзінің даму кезеңінде (17 ғ-дың басы) Тидор мен Ириан аралдары арасындағы аралдарды, сондай-ақ Ирианның батыс жағалауын, оңтүстігінде Халмахера аралын, Жаңа Гвинеяның батыс жағалауын өзіне қаратып және негізінен, дәмдеуіштер саудасымен айналысты, сондықтан арал сұлтаны Тидор Шығыс Индонезия аумағында сауда жасау мүмкіндігі үшін Тернате аралының тайпаларымен ұзақ уақыт күресті.

16 ғасырдың 20-жылдарында испан отаршылары Тидор аралында орнықты. 17 ғасырдың 60-шы жылдары испан отаршылдарын голландтар ығыстырды, олар 1667 жылы Тидор сұлтанды аралды басқару құқығын Голландиялық Ост-Индия компаниясына беру туралы келісімге қол қоюға мәжбүр етті.
1680 жылы жаңа отаршылдар өздерінің сұлтандарын тағайындап, ақыры аралды және оның тұрғындарын бағындырды. 19 ғасырда Тидор аумағы Тернате аралының резиденциясының бөлігі болды.

## Кәсібі
Қазіргі тидорилықтар копра өсіреді, егіншілікпен (тамыр дақылдары, түйнектер, көкөністер, күріштер) және балық аулаумен айналысады.

## Дереккөздер

Санат:Индонезия этникалық топтары
Тингиан

**Тингиан** (*итнег*) — Филиппин аумағында тұратын ұлт.
Лусон аралының солтүстік-батысында орналасқан.
Жалпы саны 70 мың адам.

## Тілі
Тілі - тингиан тілі.
Диалектілері: солтүстік, шығыс және оңтүстік. Илокан, бонток, калинга және апайо тілдері де кең таралған.

## Діні
Дінге сенушілердің діни наным-сенімдері: дәстүрлі сенімдер. Христиандар да (католиктер, протестанттар) кездеседі.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсібі – қолмен атқарылатын егіншілік (суармалы және таудағы күріш. Алқаптар тау беткейлерінің террассаларында немесе өзен аңғарларында орналасқан. Мұндай алқаптарда күріштен басқа қант қамысы, жүгері, асқабақ, қауын, зімбір, мақта, темекі, қызылша егіледі. Ең көп таралған жеміс ағаштары - банан, апельсин және манго. Сонымен қатар олар өзеннен балық аулап, буйвол, шошқа, тауық өсірді. Қолөнерден – тоқымашылық, керамика, ұсталық, қару-жарақ жасау дамыған.

## Тұрмыс салты
нобай|оңға|200px|Бақсы (1922, Филиппин)
Қарым-қатынас екі жақты, неке неолокалдық. Бала кезінен атастыру, қыз ұзату, кәнизактар ​​институты (жоғары әлеуметтік топ), дәстүрлі отбасылық рәсімдер сақталған. 
Негізінен туыстардан тұратын елді мекендерді сайланған старшындар (лекейлер) басқарды. Ауылдың қоғамдық өмірін басқару құқығы мұрагерлік құқыққа айналды.
XX ғасырдың басына дейін бас аулау қолданылған. Тингиан көптеген рухтарды (табиғатты, ата-бабаларды) қастерлейді, оларға жануарларды (шошқа, тауықтар) құрбан етеді. Бақсылықпен негізінен әйелдер айналысады.

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Елді мекендер шағын. Тұрғын үйлері – қадаларда орналасқан, тікбұрышты, верандасы бар бір, екі бөлмеден тұрады, төбесі шөппен жабылған. Шаруашылық құрылыстар бөлек салынған немесе тұрғын үйлердің қадаларының арасындағы кеңістікті пайдаланады.
нобай|оңға|200px|Тингиан халқының арасындағы Каланган рухтарының үйі (1922, Филиппин)

### Дәстүрлі киімдері
Дәстүрлі ерлер киімі – денені орайтын мата, қысқа жекет, басына жалпақ кең қалпақ немесе орамал тағады. Белдікте пышақ ілініп тұруы керек. Кейде ерлер көйлек, сирек шалбар киеді.
Әйелдер – мақта матадан тігілген, әдетте ақ түсті саронг киеді. Басы кең жалпақ қалпақпен немесе шарфпен жабылған. Ерлер де, әйелдер де орамал тоқылған қалпақ киіп, мойынға, басына, қолына, аяқтарына көптеген әшекейлер тағады.

### Дәстүрлі тағамдары
Негізгі тағамдары - күріш, көкөністер, жемістер. Етті сирек жейді. Алкогольді сусын қант қамысынан жасалады.

### Фольклоры
Халық ауыз әдебиеті бай және ерекше - мифтер, аңыздар, ертегілер, ғұрыптық билер, әндер, сәндік-қолданбалы өнер таралған.

## Сілтеме
* 

## Дереккөздер

Санат:Филиппин этникалық топтары
Ақ жол партиясы (Қырғызстан)

**«Ақ жол»** () — Қырғызстандағы бұрынғы саяси партия. Оны 2007 жылғы парламент сайлауына қатысу үшін 2007 жылы 15 қазанда Қырғызстан президенті Құрманбек Бакиев құрған. Ол елдің саяси жүйесіне үстемдік етті және елдегі ең ықпалды партия болып саналатын.

2007 жылғы сайлауда «Ақ жол» 90 орынның 71-ін алып, парламентке өткен үш партияның бірі болды. Алайда революциядан кейін кезектен тыс сайлау өткен соң, партия барлық мандаттарынан айырылды. Содан бері ол Парламентке кірген жоқ.

## Сайлауға қатысуы

### Парламенттік сайлаулар

## Дереккөздер

Санат:Қырғызстан саяси партиялары
Стефан Эссаме

**Ги Стефа́н Эссаме́ -** камерундық жартылай қорғаушы.

## Клубтық карьерасы

### Клуб
2008 жылда Ги Шешенстандың "Терек Грозный" клубы мен келіссөздерге келісті. Ол 2005 жылдан Шешенстандықтар қатарына қосылуға дейін "Боависта" клубында ойнаған. Ги бұрынғы клубы қатарында 22 ойын өткізген, бірақ бірте гол ұрмаған. 2009 жылдың 27 шілдеде Нижний Новгород ФК камерундық жартылай қорғаушыны Грознийның "Терек" клубыдан жалға алу негізінде өз құрамына қосып алды.

#### Атырау
2013 жыл желтоқсан айында Эссаме Қазақстан Премьер лигасы өкілі "Атырау" мен келіссөздер жұргізді. 2014 жыл 9 шілдеде Қазақстан Премьер лигасы трансфер соңғы күніде Эссаме "Астана" клубына жалдау негізінде қосылған, Марат Шахметов мезгіл ақырына дейін Атырау клубына қосылған.

##### Халықаралық
Брассериес футбол академиясыда көп уақытан бері Ригоберт Сон және Гереми Нжитап қол астына футбол білімдерін алғандан соң, ол Камерун У17 ұлттық құрамаға екі континент жарыстарында жетекшілік қылды. Парагвай мен ойындан соң, Португалияға, Боависта клубы құрамына қосылу үшін кетті. Ол Камерун ұлттық футбол клубы үшін алғаш рет 2008 жылдың 11 қарашада Маврикиға қарсы ойында түсті

## Жетістіктері

### Астана

* Қазақстан Премьер Лигасы (1): 2014 жыл

## Басқа әрекеттер
2019 жылда Ги Стефан Эссаме Камерунда Томас Либих жетекшілігінде Лотус-Терек Яунде клубын негізін қалады. 2010 жыл қыркүйек айына ол ФК Терек Грозний фарм клубына айналған.

## Дереккөздер
Маһмадтоир Зоир Зокирзода

**Маһмадтоир Зоир Зокирзода** () — Тәжікстанның саяси және мемлекеттік қайраткері, 2020 жылдан бастап Тәжікстан Өкілдер палатасының төрағасы.

## Өмірбаяны
Маһмадтоир Зокирзода 5 шілде күні 1956 жылы Рашт ауданында дүниеге келіп, 1985 жылы Целиноград ауыл шаруашылығы институтында білім алды.

Еңбек жолын «Таджикгипрозем» жобалау институтында инженер, және кейінірек бас инженер болып бастаған. Келесі жылдары түрлі қызметтерде болады, соның ішінде: Тәжікстан Министрлер Кеңесі Іс басқармасының агроөнеркәсіп кешені бөлімінің төрағасы; Тәжікстан Президенті Әкімшілігінің агроөнеркәсіп кешенінің бас маманы; Тәжікстан Үкіметі жанындағы «Таджиккосмос» Ұлттық ғарыш, геодезиялық және картографиялық агенттігінің бас директоры; Үкімет жанындағы Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс комитетінің төрағасы; Тәжікстан Республикасы Үкіметінің жанындағы Жер ресурстарын басқару, геодезия және картография агенттігінің директоры болды.

2010–2015 жылдары Тәжікстан Республикасының Жер ресурстарын басқару және геодезия жөніндегі мемлекеттік комитетінің төрағасы болып жұмыс істеді.

2016–2020 жылдары аралығында Тәжікстан премьер-министрінің орынбасары болған.

2020 жылдың 17 наурызында Тәжікстан Өкілдер палатасының төрағасы болып сайланды.

## Марапаттары
* «Хизмати шоиста» медалі және мерейтойлық медаль,
* Тәжікстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігінің 20 жылдығының мерейтойлық медалі.

## Дереккөздер

Санат:Тәжікстан саясаткерлері
Трипура (халық)

**Типура** (типпера) — Үндістанның шығыс бөлігіндегі халық (Трипура одақтық территориясы).
Шамамен саны 270 мың адам. (1971).
90 мың адам Бангладеште тұрады.

## Тілі
Тілі тибет-бирма тілдер тобына жатады. Жазуы бенгал әліпбиіне негізделген.

## Діні
Діні - вишнуизм түріндегі индуизм.

## Тарихы
Солтүстік-шығыстан қоныс аударушылар ағынымен трипурдың ата-бабалары біртіндеп қазіргі Трипура штатының аумағына қоныстандырып, олардың ықпалын кеңейтті. Осы жерде нығайып, олар XVI ғасырдың басында гүлденген өз мемлекетін құрды. Екі мың жылдан астам уақыт бойы, 1949 жылы Үнді Одағына қосылғанға дейін, Трипура княздігін Жергілікті Деббарма әулеті басқарды. 1960 жылдары халық автономияны тану үшін белсенді күрес жүргізді, нәтижесінде 1972 жылы Трипура штаты құрылды.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсібі – суармалы егіншілік (күріш, мақта, көкөністер, бұршақ дақылдары). Буйволдар, ешкілер, шошқалар, құстар өсіреді. Қолөнерден – иіру, тоқу дамыған.

## Тұрмыс салты
Отбасы шағын, туыстық есеп рулық, үлкен ұл некеден кейін үйінде қалса мұрагер болады, әйтпесе оны кенжесі ауыстырады. Неке патрилокальды, қалыңдық үшін екі жыл жұмыспен өтеу жиі кездеседі.

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
нобай|оңға|200px|Трипури қыздары өздерінің дәстүрлі киімдерімен  
Ауылдары үлкен, әдетте өзендердің жағасында орналасқан. Үйлері бамбуктан жасалған, қадаларда орналасқан, шатыры жапырақ немесе шөптен жабылған.
   
### Дәстүрлі киімдері
Ерлер киімі – ақ немесе қара қысқа күрте, лунги және ақ сәлде, әйелдер киімі – кеудеге оралған мата, мақта немесе жібек белдемше, иығына жамылғы жабылады.

### Дәстүрлі тағамдары
Дәстүрлі тағамдары көршілерінің тағамынан айтарлықтай ерекшеленеді. Олар вегетариандықты ұстанбайды, олардың диетасының негізі - шошқа етінен, қой етінен, тауық етінен, балықтан, тасбақадан, асшаяндардан, крабтардан және бақалардан жасалған тағамдар.

## Дереккөздер

Санат:Үндістан этникалық топтары
Шымкент шина зауыты

**«Шымкент шина зауыты»** – Шымкент қаласында орналасқан шина шығаратын Қазақстандағы жалғыз ірі кәсіпорын. «Ордабасы» корпорациясының құрамына кіреді.

## Тарихы
Зауыт №1 Ленинград жобалау институтымен жобаланған . 1976 жылы құрылыс жұмыстары аяқталғаннан кейін ол өзінің алғашқы өнімдерін шығарды . Өндірістік ғимараттар 160 гектар жерде орналасқан. Шина және мұнай өңдеу зауыттарын жылумен және электрмен қамтамасыз ету үшін жақын жерде ЖЭО-3 салынды . КСРО ыдырағаннан кейін жекешелендіріліп, «Петроказ ЛТД» ЖШС жеке меншігіне өтіп, бірнеше жыл жұмыс істемеді. 2004 жылдың қыркүйегінен бастап Алматының «Ордабасы» корпорациясы зауыттың жаңа иесі болды. Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаржылық қолдауымен өндірісті жаңартуға 40 миллион доллардан астам инвестиция салынды . Германия, Италия, Франция және АҚШ-тың үздік фирмаларының технологиялық желілері орнатылды. Халықаралық стандарттар мен интеграцияланған ақпараттық технологияларды енгізу арқылы шығарылатын өнімнің сапасын бақылау күшейтілді. Зауыттың жобалық қуаты жылына үш миллион шина мен бес миллион ішкі түтік шығарады. 2005 жылы зауыт 2,5 млрд теңгенің өнімін шығарды. Компанияда 2893 адам жұмыс істейді.

2007 жылы зауыт жұмысын тоқтатты және Қазақстан Республикасының автомобиль нарығының үнемі өсіп келе жатқан қажеттіліктеріне қарамастан жабылды. Оны бұзып, жаңа жолаушылар дөңгелегі зауытын тек Астанада салу туралы шешім қабылданды. Өндірістік цехтар мен зауыт ғимараттары жалға беріле бастады . Мемлекет қаржысына жабдықталған заманауи қондырғылардың қайда орналасқаны белгісіз.

## Дереккөздер

Санат:2007 жылы жабылған кәсіпорындар
Санат:1976 жылы құрылған кәсіпорындар
Санат:Шина өндірушілер
Санат:Ордабасы
Санат:КСРО химия өнеркәсібінің кәсіпорындары
Санат:Қазақстан өнеркәбі кәсіпорындары
Санат:Шымкент компаниялары
Тьыт

**Тьыт** (тит) — Вьетнамдағы (Биньчитхиен провинциясы) 6,5 мың адамнан тұратын этникалық қауымдастықтар тобы.

## Этнонимі
Титтер ежелгі Вьетнамның оқшауланған топтарының ұрпақтары деп саналады. Тит ежелгі аустроазиялық субстраттың көптеген ерекшеліктерін сақтайды.

## Тілі
Олар вьет тілдерінің оңтүстік-шығыс кіші тобының тілдерінде сөйлейді.

## Діні
Діни ұстанымы: дәстүрлі наным-сенімдерді сақтау (ата-баба культі, анимизм).

## Кәсібі
1950 жылдардың соңына дейін титтердің негізгі кәсібі арбалетпен және улы жебемен аң аулау, бұлақтарда қарапайым балық аулау және терушілік болды. Кейде тас құралдар пайдаланылды. XX ғасырдың ортасынан бастап олар егін шаруашылығына (күріш, жүгері, таро, тәтті картоп, темекі) көшіп, құс өсіруді бастады.

## Тұрмыс салты
Титтерде ақсақалдар басқаратын шағын қауымдастықтар болды. Отбасы шағын, туыстық есеп патрилинейлік. Неке неолокалдық.

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Тит халықтарының дәстүрлі баспаналары лашықтар немесе тау баурайындағы үңгірлер.

### Дәстүрлі киімдері
Ерлердің дәстүрлі киімі – денені орайтын мата, әйелдердікі – тігілмеген белдемше. Қазіргі кезде вьетнамдықтарға жақын заманауи киімдер киеді.

### Дәстүрлі тағамдары
Негізгі тағам – жүгері, маниок және күріш. Олар әдетте 2 негізгі тағамнан тұрады. Түскі асқа әдетте қайнатылған маниок пен ямс жейді. Шай ішу - олардың ежелден келе жатқан әдеті. Сонымен қатар, олар арақ ішкенді, темекі шегуді және бетель шайнауды ұнатады.

## Сілтеме
* 

## Дереккөздер

Санат:Вьетнам халықтары
Тобело (халық)

**Тобело** (өз атауы - *каунг*, *боэнг*, *додинг*) — Индонезияда тұратын Солтүстік Халмахер халықтарының бірі.
Жалпы саны 85 мың адам.
Олар бірнеше субэтникалық топтарға бөлінеді (кау, боэнг, додинг, т.б.).

## Тілі
Тілі - тобело тілі. Диалектілері: боэнг, додинга, гамсунги. Тернат және индонезия тілдері де кең таралған.

## Діні
Тобелолардың көпшілігі христиандық реформаторлар, аз бөлігі (соның ішінде додинг) сүнниттік мұсылмандар.

## Кәсібі
Негізгі кәсіптері қолмен атқарылатын егіншілік (түйнек, тамыржемісті дақылдар, банан, бұршақ дақылдары, күріш, саго өндіру), балық аулау және теңіз кәсіпшілігі.

## Тұрмыс салты
Неке патрилокальды, туыстық есеп екі жақты, қалыңдыққа төлем төлеу қолданылады. Ән айту, би билеу халық ауыз әдебиеті дамыған.

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Елді мекендер әдетте жағалауда орналасқан. Тұрғын үйлер (таху) жер үсті, бамбуктен, төбесі саго жапырақтарымен жабылған.

### Дәстүрлі киімдері
Бұрын  тападан тігілген денені жабатын жабындылар киген, бірақ кейін оларды малай және еуропалық үлгідегі киімдер алмастырды.

### Дәстүрлі тағамдары
Негізгі тағамдары - балық (шикі, кептірілген, тұздалған), сондай-ақ көкөністер (күріш, саго, банан, маниок, тәтті картоптан пісірілген өнімдер).

## Дереккөздер

Санат:Индонезия этникалық топтары
Красноярск

**Красноярск** (, , , ) — Ресейдің ең ірі қалаларының бірі, Красноярск өлкесінің халық саны бойынша ең үлкен қаласы және оның әкімшілік орталығы, Сібірдің Жаңасібір қаласынан кейінгі екінші ең ірі қаласы.

1628 жылы негізі қаланған бұл Сібірдің ежелгі қалаларының ішіндегі ең ірісі. "Алтын асығыс" кезінде ол ұзақ уақыт бойы Сібірдің ірі гүлденген көпес орталығы болды. Ресейдегі ең Шығыстағы миллионер қала.

## Дереккөздер

*
Санат:Ресей қалалары
Санат:Красноярск өлкесі қалалары
Тогутил

**Тогутил** — Индонезияда тұратын жалпы саны 1 мың адам болатын ұлт.
Халмахера аралында тұрады.
Олар Солтүстік Халмахер халықтарының қатарына жатады, 3-10 отбасынан тұратын шашыраңқы көшпелі аумақтық топтарға бөлінеді, ең үлкені (кусури) Солтүстік Халмахера түбегінің орталығында.

## Тілі
Тілі - тобело тілі.

## Діні
Дінге сенушілердің діни байланысы: дәстүрлі нанымдар, христиандар (реформаттар).

## Кәсібі
Дәстүрлі өмір салты көшіп жүреді. Негізгі кәсібі ірі аңдарды (бұғы, жабайы қабандар) жеке, итпен аулау. Негізгі қару – садақ, найза. 1920 жылдардан бастап  бірте-бірте отырықшы өмір салтына көшті және тропикалық қолмен атқарылатын егіншілікпен, саго өндірумен айналысады.

## Тұрмыс салты
нобай|оңға|200px|Тогитул ауылы     
### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Елді мекендері өзендердің төменгі ағысында, ормандардың маңында және көлдердің жағасында шашыраңқы орналасқан. Көшпелі халық болғандықтан олар бір мекеннен екінші мекенге көшуді жеңілдету үшін үйлерін негізінен жапырақтар мен бұтақтардан салады.

### Дәстүрлі киімдері
Ерлер де, әйелдер де денені орайтын мата киеді, кейде матаны беліне байланған әйелдерді кездестіруге болады. Балалар жалаңаш жүреді.

## Дереккөздер

Санат:Индонезия этникалық топтары
Коди Гакпо

**Коди Матес Гакпо** (;) — нидерландтық футболшы, Ливерпуль клубы мен Нидерланд құрамасының шабуылшысы. 2022 жылғы әлем чемпионатына қатысып, 3 голдың авторы атанды.

## Жетістіктері

### Командалық
**ПСВ**
*Нидерланд чемпионы: 2017/18
* Нидерланд кубогы: 2021/22
*Нидерланд Суперкубогы (**2**): 2021, 2022

### Жеке
* Нидерланд жыл футболшысы: 2022

## Дереккөздер

Санат:Нидерланд футболшылары
Санат:Нидерланд Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:ПСВ ФК ойыншылары
Мохаммед Мунтари

**Мохаммед Мунтари** (; 20 желтоқсан 1993 жыл, Кумаси, Гана) — ганалық және катарлық футболшы, «Әл-Духаиль» клубы мен Катар Ұлттық футбол құрамасының шабуылшысы. Катар құрамасының әлем чемпионаттарындағы тұңғыш (әзірге жалғыз) голының авторы. 

## Жетістіктері
**«Әл-Джаиш»**
* Катар жұлдыздары кубогы: 2012/13
*Катар кубогы: 2014

**«Әл-Духаиль»**
* Катар Чемпионы (**2**): 2016/17, 2019/20

## Дереккөздер

## Сілтемелер

Санат:Катар футболшылары
 Санат:Әл-Жаиш ФК ойыншылары
Санат:Әл-Духаиль ФК ойыншылары
Санат:Әл-Ахли Доһа ФК ойыншылары
Санат:Катар Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Мойсес Кайседо

**Мойсес Исаак Кайседо Коросо** (; 2 қараша 2001 жыл, Санто-Доминго) — эквадорлық футболшы, "Челси" клубының және эквадордың жартылай қорғаушысы. 
## Карьерасы
2021 жылы Америка кубогына, 2022 жылғы әлем чемпионатына қатысты. 
## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Профилі 
* [ Профилі





[Санат:Эквадор футболшылары]
Санат:Индепендьенте дель Валье ФК ойыншылары
Санат:Брайтон энд Хоув Альбион ФК ойыншылары
Санат:Беерсхот ФК ойыншылары
Санат:Эквадор Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Мажарстанның әкімшілік бөлінісі

Мажарстанның аумағы 7 аймаққа (), олар мегьелерге (облыстарға) бөлінген. 2013 жылдың 1 қаңтарына дейін мегьелер аудандарға немесе киштершегтерге (kistérség) бөлінді. Қазіргі уақытта Мажарстан 7 аймаққа бөлінген, олар 19 мегьеге бөлінген, ал мегье жалпы саны 175 йараш (аудан) (járás), йараштар қауымдарға (község – «көзшег») бөлінген. Сонымен қатар, Мажарстанның ірі қалалары (Будапешт, Дебрецен, Мишколц, Сегед, Печ және Гьөр) республикалық бағыныста. Жергілікті өзін-өзі басқару органдарын сайлау арқылы құрылатын әкімдер (polgármester) және қауымдық жиналыстар (közgyűlés) ұсынады. Өкілеттік мерзімі – 4 жыл.

## Аймақтары
thumb|centre|450px|alt=Мажарстан аймақтары|Мажарстан аймақтары

## Мегьелері
Мажарстан 19 мегьеге (облысқа) және мегьеге тең қала – Будапештке бөлінген. Қазіргі әкімшілік бөлініс 1950 жылы енгізілді.





## Дереккөздер

Санат:Мажарстанның әкімшілік бөлінісі
Сом-купон

**Сом-купон** () — Өзбекстанның ақша бірлігі. Министрлер Кабинетiнiң 1993 жылғы 12 қарашадағы № 550 «Өзбекстан Республикасының аумағында параллель төлем құралы ретiнде сом-купондарды енгiзу туралы» Өзбекстан Республикасында 1993 жылғы 15 қарашадағы қаулысы ішкі нарықты артық рубл жиынынан шығару, сондай-ақ халыққа ақшалай қаражатты уақтылы төлеуді қамтамасыз ету мақсатында 1992 жылғы үлгідегі қосымша «сом» банкноталары (сом-купондар) енгізілді. Өзбекстан аумағында 1:1 қатынасында 1961-1992 жылдардағы үлгідегі рублмен параллель төлем құралы ретінде сом-купондар қолданылды. Сонымен бірге 1993 жылдың 22 қарашасынан бастап тұтыну нарығын қорғау мақсатында бұрын енгізілген бір реттік кесімді купондары бар карталар жойылды. Бұл сериядағы банкноттарды Англияда «Harrison & Sons Ltd» басып шығарған.

1994 жылдың 1 шілдесінен бастап Өзбекстан Президентінің 1994 жылғы 16 маусымдағы № УП-870 «Өзбекстан Республикасының ұлттық валютасын енгізу туралы» Жарлығымен Өзбекстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің қаулысына сәйкес 1993 жылғы 3 қыркүйектегі № 952-ХІІ қаулысымен ұлттық валюта ретінде сом айналымға енгізілді, сом-купондарды шығару тоқтатылды. Бірақ 1994 жылдың 1 тамызына дейін олар төлемнің барлық түрлеріне шектеусіз, 1000 сом-купон = 1 сом қатынасында қабылданды. 1994 жылдың 1 тамызынан бастап сом-купондар айналыстан толығымен алынды.

## Банкноттары
Барлық қағаз ақшаларының бет жағында — Өзбекстан Республикасы Елтаңбасының бейнесі, арт жағында — Регистан алаңынан Шердор медресесі бейнеленген. Су таңбалары: 1-ден 25 сомға дейінгі банкноттарда қайталанатын гүлді өрнек және 50-ден 10 000 сомға дейінгі банкноттарда үлкен егжей-тегжейлі мақта гүлінің бейнесі.

Сом-купон банкноттардың номиналдары 1961-1992 жылдардың үлгісіндегі рубл қағаз ақшаларының номиналдарын толығымен қайталады.

АВ 12345678 (1-500 сом) немесе АВ 1234567 (500-10 000 сом) түріндегі банкнот нөмірлері бет жағында Мемлекеттік Елтаңбаның астында орналасты.

1993 жылғы 15 қарашада айналысқа енгізілді, 1994 жылғы 1 тамызда алынып тасталды.

## Сілтеме
* Тәуелсіз Өзбекстанның алғашқы ақшасы: 1994 жылғы өзбек сомы

## Дереккөздер

Санат:Айналымнан шыққан ақшалар
Санат:Азия валюталары
Дирам

**Дирам** () — тәжік сомониінің 1/100 бөлігіне тең ұсақ ақша бірлігі. Ақша бірлігінің атауы ежелгі грек ақша бірлігінің ( – «драхма») атауынан шыққан.

## Шақалары
### 2001-2018 жылғы серия

### 2011 жылғы серия

## Банкноттары

## Тағы қараңыз
* Сомони
## Дереккөздер

Санат:Ұсақ ақшалар
Тиын (Қырғызстан)

**Тиын** () — Қырғыз сомының 1/100 бөлігіне тең қырғыз ұсақ ақша бірлігі.

## Тарихы
Ұлттық валюта «сомды» енгізу туралы қаулыны Қырғызстан парламенті 1993 жылы 10 мамырда қабылдады. 1993 жылдың 10 мамыры мен 15 мамыры аралығында Қырғызстан Республикасының Ұлттық банкі 1, 5 және 20 сомдық банкноттарды, сондай-ақ 1, 10 және 50 тиындық ұсақ ақшаларды айналысқа шығарды.

Ұсақ ақша, тиын бастапқыда төртбұрышты дерлік пішіндегі банкноттар болды, олар үш атаулы құнмен: 1, 10 және 50 тиынмен ұсынылды.

2008 жылдың 1 қаңтарында белгіленген бағасы 1 тиын болатын коллекциялық шақа және белгіленген бағасы 10, 50 тиын айналымдық шақалар айналысқа шығарылды. Барлық банкноттар мен шақалар Қырғызстан аумағында ресми төлем құралы мәртебесіне ие және шығарылған жылына қарамастан төлем құралы ретінде міндетті түрде қабылдануға жатады.

Белгіленген бағасы 1 тиын шақасы бірден коллекция ретінде ғана шығарылды. Қазіргі уақытта 1, 10 және 50 тиын банкноттары мен 10 және 50 тиын шақалары қолма-қол ақша айналысында іс жүзінде жоқ. Қырғыз шақалары Қазақстан теңге сарайында соғылады.

## Шақалары

## Банкноттары

## Тағы қараңыз
* Қырғыз сомы
## Дереккөздер

Санат:Ұсақ ақшалар
Тиын (Өзбекстан)

**Тиын** () — өзбек сомына 1/100 қатынасында тең өзбек ұсақ ақша белгісі. Орта ғасырларда кейбір азиялық халықтар арасында тиін терісі ақша бірлігінің баламасы қызметін атқарды.

## Тарихы
Тиын ұсақ ақшы бірлігі ретінде Өзбекстан Президентінің 1994 жылғы 16 маусымдағы № УП-870 «Өзбекстан Республикасының ұлттық валютасын енгізу туралы» жарлығы және Өзбекстан Республикасы Жоқарғы Кеңесінің 1993 жылғы 3 қыркүйектегі № 952 -XII қаулысы негізінде 1994 жылдың 1 шілдесінен бастап енгізілді. Ол тек 1994 жылғы үлгідегі 1, 3, 5, 10, 20, 50 тиындық металл шақалар түрінде шығарылды.

Инфляция нәтижесінде құнсызданған тиын шақалары де-юре заңды төлем құралы болып санала берді, бірақ іс жүзінде есеп айырысуларда пайдаланылмады. 2020 жылдың 1 наурызынан бастап ресми түрде айналыстан алынды.

## Шақалары
thumb|300px|Салыстырмалы өлшемдер

## Тағы қараңыз
* Өзбекстан сомы

## Дереккөздер

Санат:Ұсақ ақшалар
Мехди Тареми

**Мехди Тареми** (; 18 шілде 1992, Бушир) — ирандық футболшы, «Интернационале» клуб мен Иран құрамасының шабуылшысы.

2019 жылы Азия кубогына, 2022 жылы әлем чемпионатына қатысты.

## Жетістіктері

### Командалық
**«Персеполис»**
* Иран чемпионы: 2016/17
* Иран Суперкубогы: 2017

**«Порту»**
* Португалия чемпионы: 2021/22
* Португалия Суперкубогы: 2020

### Жеке
* Иран чемпионатының үздік мергені (2): 2015/16 (16 гол), 2016/17 (18 гол)

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Профилі

Санат:Иран футболшылары
Санат:Иран Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Иранджаван ФК ойыншылары
Санат:Шахин ФК ойыншылары
Санат:Персеполис ФК ойыншылары
Санат:Әл-Гарафа ФК ойыншылары
Санат:Риу Аве ФК ойыншылары
Санат:Порту ФК ойыншылары
Жасөспірімдер арасындағы шахматтан әлем чемпионаты

**Жасөспірімдер арасындағы [[Шахмат|шахматтан әлем]] чемпионаты** – ФИДЕ қамқорлығымен 20 жасқа дейінгі қатысушылар арасында өтетін турнир. Бірінші турнир 1951 жылы Уильм Ритсон-Морридің бастамасымен өтті. 1973 жылға дейін турнир екі жылда бір рет, 1973 жылдан кейін жыл сайын өткізіліп келеді. 1983 жылдан бастап қыздар арасында жеке жарыс өткізіліп келеді.

## Жеңімпаздар

### Жасөспірімдер
оңға|нобай| Борислав Ивков – жасөспірімдер арасындағы тұңғыш әлем чемпионы
оңға|нобай| Шахрияр Мамедьяров – жасөспірімдер арасында бірнеше рет әлем чемпионы атанған жалғыз адам (1-ші рет 2003 ж., 2-ші рет 2005 ж.)

### Қыздар
нобай| Агнешка Брастман - жасөспірімдер арасындағы тұңғыш әлем чемпионы

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

* 2004 жылға дейінгі нәтижелер )
* FIDE жасөспірімдер арасындағы шахматтан әлем чемпионаты және 20 жасқа дейінгі қыздар арасында
Санат:Шахматтан әлем чемпионаттары
Томини

**Томини** (өз атауы *толи-толи*) — Индонезияда қоныстанған жалпы саны 175 мың адам болатын ұлт.
Горонтало мен батыс Торадж арасындағы таулар мен жағалауда қоныстанған. Томинилер томини, маутонг, дондо, боано, умаласа, балаезан, такомбо, петапа, дампеласа, касимбар и толи-толи болып бөлінеді.

## Тілі
Тілі - томини тілі. Тораджа, горонтало, буги тілдері де кең таралған.

## Діні
Дінге сенушілердің діни байланысы: сүнниттік мұсылмандар мұсылмандар.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі – егіншілік (жүгері, саго, суармалы күріш). Джунглиде даммар шайыры мен ротанды жинап, копра сатумен айналысады.

## Тұрмыс салты
Индонезия 1949 жылы тәуелсіздік алғанға дейін бөлек томини топтарын кеңестерді басқарған сұлтандар немесе раджалар басқарды. Олар текті, бай және кедей еркін қауым мүшелері болып бөлінді.

Тұрғын үйлері - ағаштан және бамбуктан жасалған, төбесі шатыры бар төртбұрышты қадалы үйлер.

## Дереккөздер

Санат:Индонезия этникалық топтары
Қырғыз әліпбиі

**Қырғыз әліпбиі** () — қырғыз тілін жазып алуға қолданылатын жазу жүйесі. Оның үш ресми әліпбиі бар:

* Кириллица Қырғызстанда ресми қолданылады.
* Араб жазуы ресми түрде Ауғанстан, Пәкістан және Қытайда қолданылады.
* Қырғыз Брайль шрифті.

## Әліпбилер салыстырмасы

### '''Unicode'''

## Мәтін-мысал

## Дереккөздер

Санат:Кирил әліпбилері
Санат:Араб әліпбилері
Санат:Қырғыз тілі
Науэль Молина

**Науэль Молина Лусеро** (; ) — аргентиналық футболшы,  «Атлетико Мадрид» клубы мен  Аргентина Ұлттық футбол құрамасының қорғаушысы. 2022 жылғы әлем чемпионы. 
## Жүлделері
**«Бока Хуниорс»**
* Аргентина чемпионы: 2016/17

**Аргентина**
* Әлем чемпионы: 2022
* Америка Кубогы: 2021
* Финалиссима: 2022

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Профилі

Санат:Аргентина футболшылары
 Санат:Аргентина Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Футболдан Оңтүстік Америка чемпиондары
Санат:Футболдан әлем чемпиондары
Санат:Бока Хуниорс ФК ойыншылары
Санат:Дефенса және Хустисия ФК ойыншылары
Санат:Росарио Сентраль ФК ойыншылары
Санат:Удинезе ФК ойыншылары
Санат:Атлетико Мадрид ФК ойыншылары
Алексис Макаллистер

**Алексис Макаллистер** (; 24 желтоқсан 1998 Буэнос-Айрес) — аргентиналық футболшы, "Ливерпуль" клубының және Аргентина Ұлттық футбол құрамасы жартылай қорғаушысы. 2022 жылғы әлем чемпионы.

## Жеке өмірі
Әкесі Карлос —  футболшы болған. Ағалары Франсис пен Кевин де — кәсіпқой футболшылар.

## Жүлделері

### Командалық
 **[[Аргентина]]**
* Финалиссима: 2022
* Әлем чемпионы: 2022

## Дереккөздер

## Сілтемелер

Санат:Аргентина футболшылары
Санат:Аргентина Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Футболдан әлем чемпиондары 
Санат:Архентинос Хуниорс ФК ойыншылары
Санат:Бока Хуниорс ФК ойыншылары
Санат:Брайтон энд Хоув Альбион ФК ойыншылары
Санат:Футболдан Оңтүстік Америка чемпиондары
Юссуф Фофана

**Юссуф Фофана** (;  10 қаңтар 1999, Париж) — франциялық футболшы, жартылай қорғаушы. 2022 жылғы әлем чемпионатының финалисі.
## Жетістіктері
**Милан**
*Италия суперкубогы: 2024
## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Профилі

Санат:Франция футболшылары
 Санат:Франция Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Страсбур ФК ойыншылары
Санат:Монако ФК ойыншылары
Аксель Дисаси

**Аксель Артюр Дисаси** (; 11 наурыз 1998 жыл) — франциялық футболшы, Франция Ұлттық футбол құрамасы мен "Челси" клубының қорғаушысы. 

## Жүлделері
### Командалық
*Әлем чемпионатының финалисті: 2022
## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Франция футболшылары
Санат:Франция Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Челси ФК ойыншылары
Санат:Монако ФК ойыншылары
Санат:Реймс ФК ойыншылары
Хулиан Альварес

**Хулиан Альварес** () — аргентиналық футболшы, "Атлетико Мадрид" клубы мен Аргентина құрамасының шабуылшысы, 2022 жылғы әлем чемпионы.

## Жүлделері
### Командалық
**«Ривер Плейт»**
* Аргентина чемпионы: 2021
* Аргентина Кубогы: 2018/19
* Аргентина Суперкубогы: 2019
* Либертадорес Кубогы: 2018
* Либертадорес кубогының финалисі: 2019
**Манчестер Сити**
* Англия чемпионы (**2**): 2022/23, 2023/24
* Англия кубогы: 2022/23
* Чемпиондар лигасы: 2022/23
* УЕФА Суперкубогы: 2023
* Клубтар әлем чемпионаты: 2023

**Аргентина**
* Әлем чемпионы: 2022
* Америка Кубогы: 2021, 2024
* Финалиссима: 2022
### Жеке
* Аргентина чемпионатының сұрмергені: 2021

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Профилі

Санат:Аргентина футболшылары
Санат:Аргентина Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Футболдан Оңтүстік Америка чемпиондары
Санат:Футболдан әлем чемпиондары 
Санат:Ривер Плейт ФК ойыншылары
Санат:Манчестер Сити ФК ойыншылары
Санат:Атлетико Мадрид ФК ойыншылары
Тулу (халық)

**Тулу** — Үндістандағы халық, Тамилнад штатының батысындағы Тулува ауданында, сондай-ақ Махараштра, Карнатака және Керала штаттарының іргелес аймақтарында тұрады.
Жалпы саны 1,9 миллион адам (1992).

## Тілі
Тілі - дравидтер отбасының тулу немесе тулува тілі.
Жазуы каннада немесе малаялам әліпбиі негізінде.

## Діні
Ресми діні - индуизм, бірақ ежелгі нанымдарға табыну таралған.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі – егіншілік (күріш, кокос пальмасы, көкөністер, жемістер, дәмдеуіштер). Майдагерлік кәсіпшіліктен кокос пальмасы өнімдерін өңдеу және саздан жоғары сапалы жабынқыш жасау ерекше дамыған. Көптеген тулулар плантацияларда, қалаларда зауыттарда жұмыс істейді және флотта қызмет етеді.

## Өмір салты
Барлық тулу касталары тотемдік атаулары бар экзогамиялық топтарға (бали) бөлінеді. Отбасында матрилинейлік мұраның қалдықтары және матрилокальды некелер жиі кездеседі, қыздар ұлдардан жоғары бағаланады.
Тулуларда жын-перілердің (бута) кең тараған культі бар, оларға жергілікті діни қызметкерлер қызмет етеді, храмдар салады, үйлерде бөлме немесе құрбандық үстелін арнайды. Ата-баба культі де дамыған, жерлеу рәсімдері күрделі.

## Дереккөздер

Санат:Үндістан этникалық топтары
Варта

**Варта** () — толығымен Польшада орналасқан өзен. Өзен
ұзындығы 808 км, ал оның 407 км кеме жүзуіне жарамды.
Висла мен Одра өзендерінен кейін ұзындығы бойынша үшінші орында. Орталық Польшада жатқан Краков-Ченстохов
қыратында бастауын алып солтүстік-батысқа қарай ағады. Польша мен Германия
шекарасы маңындағы Одер өзеніне құяды.
Варта өзенінің 35 кішігірім саласы бар. Оның ішінде ең үлкендері: Нотеч, Просна және Одра. Өзен бойында Познань, Ченстохов, Лубон, Коуо, Конин қалалары
орналасқан.

## Шаруашылық
Ертеден бері Варта өзені ағашты сал ағызу, бидай тасымалдау және балық аулау үшін
қолданылған. 1883 жылы «Hermann i Sp.» серіктестігі Варта өзенінде ең алғашқы бу
күшімен жүретін тұрақты жүк тасымалын бастады. Алайда 20 ғасырға таман, темір жол
дамуымен бірге өзенді жүк тасымалы үшін қолдану саябырлады.  Қазір өзен бойында демалыс, туризм, және ескек есу қарқынды дамып жатыр.

## Мәдениеттте
Варта өзені Польшаның әнұранында атап өтілген.

## Дереккөздер

Санат:Еуропа өзендері
Санат:Польша өзендері
Тхай (халық)

**Тхай ** (өз атауы - таи) — Вьетнамның ресми ұлты, елдің солтүстік-батысында және Лаоста таралған. Жалпы саны 1,5 млн. адам (санақ, 2009 ж.).
Бірнеше субэтникалық топтарды қамтиды: негізгілері тай-кхао (ақ тай) және тай-дам (қара тай); Лаоста ақ тай, қара тай және тай-дэнг (қызыл тай) жалпы атауы - тай самныа.

## Тілі
Таи тілінде сөйлейді. Диалектілері: тай-дам, тай-дэн, пхутхай т.б. Жазуы Пали жазуына негізделген.

## Діні
Тхайлар көптеген құдайларға табынып, ата-бабалар культін сақтаған. 

## Кәсібі
Негізгі кәсібі суармалы егістік (күріш, жүгері, тәтті картоп, маниок, көкөністер), мал шаруашылығы (негізінен буйвол, сонымен қатар жылқы, шошқа), құс шаруашылығы, балық аулау. Жинау және аңшылық маңызды рөл атқарады. Қолөнер түрлерінің ішінде тоқымашылық, сондай-ақ ұсталық, керамика, бамбук тоқу өнері алдыңғы қатарда. Тхай ерлері зергер, әйелдер кестеші ретінде танымал.

## Тұрмыс салты
Тхай халқының өмірі ауылшаруашылық өндірісімен байланысты болғандықтан, олар жаңа жыл түні су алу әдет-ғұрпын, жаңа жылдың күн күркіреуін қарсы алу мерекесі және мол өнім үшін дұға ету мерекелерін қарсы алады. Тхайлар өлгендердің басқа әлемде «өмір сүруін» жалғастыратынына сенеді, сондықтан олар марқұмды жерлеу рәсімін «аспанға» ұзату рәсімі деп санайды. Тхайда көптеген рулар бар және әр рудың өз ережелері немесе тыйымдары бар. Мысалы, Ло руы құс жемейді, қуаң руы жолбарыс жемейді.
нобай|оңға|200px|Тхай үйінің үлгісі - Вьетнам этнология мұражайының галереясы
### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Елді мекендері тау бөктерінде және аңғарларда орналасқан және әдетте 40-50 үйден тұрады. Үйлері қадалы, төртбұрышты, шатыры төрт қырлы, сопақша, бұта мүйізі немесе гүл түрінде безендірілген.

### Дәстүрлі киімдері
Әйелдер киімі түзу белдемше мен қысқа блузадан тұрады, ұзын (1,5 м-ге дейін) мата жолағы түрінде басына шарф орайды. Ерлер кең күрте мен шалбар киеді.

### Дәстүрлі тағамдары
Негізгі тағамы - күріш, балық, көкөністер, азырақ ет.

### Фольклоры
Әндер, ертегілер, поэмалар, тарихи аңыздар кең тараған. Би фольклоры дамыған.

## Дереккөздер

Санат:Вьетнам халықтары
Санат:Лаос халықтары
Тхакали

**Тхакали** (өз атауы - *цхакали, өз тілдерінде - ठुक्लौ*) — Непал аумағында тұратын халық.
Жалпы саны 5 мың адам.

## Тілі
Тілі - тхакали тілі.
Тибет жазуын қолданады.

## Діні
Тхакали халқы негізінен ұстанатын дің - Индуизм, бірақ шын мәңінде бұл халықтың діңи дәстүрлері будисттікке дейінгі нанымдардың, тибет будизімнің элементтерінің және де индуизмнің қоспасы болып табылады.

## Тарихы
Кейбір зерттеушілер тхакалиді бхотия мен шерпамен, басқалары магарлар мен гурунгтармен байланыстырады, осыған байланысты олардың Тибеттен келу мерзімі XVI—XVII және VII—VIII ғасырлар арасында ауытқиды. Соңғы орта ғасырларда Тибет монастырларымен тығыз байланыста болған Барагаон аймағының тхакалилері, православиелік буддистік ламаистер жоғары мәртебеге ие болды. Кхас мемлекетінің құрылуымен (XVIII ғ.) тхакалилер өздерін индуизм кастасы деп санап, магарлар мен гурунгтарға тән әдет-ғұрыптар мен нормаларды қабылдай бастады. Материалдық мәдениетте айтарлықтай айырмашылықтары бар этноәлеуметтік топтар қалыптасты.

## Кәсіібі
Негізгі кәсібі – егіншілік (жүгері, тары, картоп, арпа, қарақұмық) және ірі қара мал шаруашылығы (қой, ешкі, есек, бұқа, қашыр). Жүн мен үнді мақтасынан станокта иіру және тоқу, кілем тоқу әйелдер арасында кең таралған. Елдің солтүстігі мен оңтүстігі, сондай-ақ Тибет пен Үндістан арасындағы жүн, тұз, темір және астық саудасы ерекше рөл атқарады.

## Тұрмыс салты
Тхакалилер төрт аталық руға (тхун чан немесе серчан; сал-ги немесе тулачан; чос-ги немесе ганчан; пхурги немесе бхатта-чан) бөлінеді, олар төрт мифтік ата-баба ағайындыларына дейін барады. Неке негізінен моногамдық. Үлкен де, шағын отбасылар кездеседі.

Көп отбасылық тас блокты үйлер тегіс шатырлары мен шағын ауласы бар тығыз іргелес құрылымдардан тұрады, олардың әртүрлі бөліктерінде қабырғалардың биіктігі әртүрлі (төрт қабатқа дейін). Төменгі қабаттардың төбелері шаруашылық аулалары ретінде қызмет етеді. Жоғарғы қабаттары тұрғын үйлер, төменгі қабаттары қоралар мен сарайлар бар.

Киім мен тағамның дәстүрлі түрлері негізінен Шерпа мен Бхотияның киімдері мен тағамдарына ұқсас.

## Дереккөздер

## Қолданылған әдебиет
* 

Санат:Непал этникалық топтары