open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Халықаралық Аралды құтқару қоры

**Аралды құтқару қорын** - Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев басқарған, бұл - еліміздегі Арал теңізінің сақталуын қамтамасыз ету мақсатында құрылған қор.

## Тарихы
1993 жылдың 26 наурызында ХАҚҚ құрылтайшылары - Орталық Азия елдерінің басшылары Қызылорда  қаласында Саммитте бас қосып, Арал теңізі және Арал маңының экологиялық сауықтырылуы мен аймақтың әлеуметтік-экономикалық дамуын қамтамасыз ету мәселелерін шешуде бірлесе қызмет ету туралы мәлімдеме қабылдады.
*Қордың негізгі міндеті* - халықаралық қауымдастықтың қолдауымен Арал теңізі бассейнін экологиялық сауықтыру мен аймақ тұрғындарының әлеуметтік-экономикалық деңгейін көтеру мәселелері бойынша бірлескен нақты істер мен бағдарламалық жобаларды қаржыландыру.
Арал дағдарысы салдарларымен күресті Халықаралық Аралды құтқару Қоры үйлестіріп отырады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму бағдарламасымен, Экологиялық бағдарламасымен, ЮНЕСКО, Бүкіләлемдік Банк, Азия Даму Банкі, ТАСИС ұйымдарымен, сонымен қатар Германия, Дания, Израиль, Канада, Нидерланд, АҚШ, Швейцария, Швеция және басқа да донор елдер үкіметтерімен біріге отырып, ХАҚҚ аймақтың әлеуметтік және экологиялық проблемаларын шешуге бағытталған түрлі жобалар мен бағдарламалар жүргізіп келеді. Арал теңізі бассейнінде 1995-2010 жылдары екі Бағдарлама (ПБАМ-1, ПБАМ-2) іске асырылды.

ҚР Үкіметінің Кешенді Бағдарламалары мен Арал теңізі бассейнінің Бағдарламасы аясында Арал теңізі бассейнінің су ресурстарын бірлесе басқару тетіктерін қамтамасыз ету, экологиялық апат аймақтарын қалпына келтіру, тұрғындарды таза ауызсумен қамтамасыз ету, олардың денсаулығын жақсарту, кедейшілік пен жұмыссыздық деңгейін төмендету мәселелері бойынша біршама жұмыстар атқарылды.

Арал маңының қазақстандық бөлігінде жалпы құны 85,8 млн. АҚШ долларын құрайтын «Сырдария өзенінің арнасын реттеу және Арал теңізінің солтүстік бөлігін сақтау» аса ірі ұлттық жобасы жүзеге асырылды.

Халықаралық Аралды құтқару Қорының құрылтайшылары - Орталық Азия елдері басшыларының 2009 жылы 28 сәуірде Алматы қаласында өткен Саммиті Қор қызметіне жаңа серпіліс берді. ХАҚҚ Атқарушы комитеті МҮСШК, ХТДК ұйымдарымен бірігіп, ұлттық сарапшылар мен донорларды қатыстыра отырып, Арал теңізі бассейніндегі елдерге көмек көрсетудің 2011-2015 жылдарға арналған Жаңа Бағдарламасын  жасады.

## Қордыӊ құрылуына түрткі
Арал теңізіндегі экологиялық дағдарыс көптеген көрсеткіштері жағынан Орталық Азия аймағынан асып, планетарлық сипат алып отыр. Арал теңізі бассейніндегі шекаралық өзендердің су ресурстарын бірлесе басқаруды ұйымдастырудағы шешілмей жатқан мәселелер мен әлеуметтік-экономикалық, экологиялық жағдайлардың ушығуы Орталық Азия елдерін Арал дағдарысына қарсы күресте күш-жігерлерін біріктіріп, аймақтық қарқынды қызметтестікке мүдделі етті.

## Тағы да қараӊыз
* Аралды құтқару жөніндегі Нүкіс конференциясы
* Аралды құтқару жөніндегі қоғамдық ұйымдар

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*Халықаралық Аралды құтқару қорына 20 жыл 
*Халықаралық Аралды құтқару қорымен атқарылған ауқымды істер 

Санат:Қорлар
Санат:Арал теңізі
Қазақстан 2050

**"Қазақстан-2050" Стратегиясы** - 2012-ші жылы желтоқсанда Мемлекет басшысының ел халқына Жолдауында таныстырылды. Оның басты мақсаты – мықты мемлекеттің, дамыған экономиканың және жалпыға ортақ еңбектің негізінде берекелі қоғам құру, Қазақстанның әлемнің ең дамыған 30 елінің қатарында болуы.

## Бағдарламаның қарастыратын істері
Бұл мақсаттарға қол жеткізу үшін, «Қазақстан – 2050» Стратегиясы жеті ұзақмерзімді басымдықтарды іске асыруды қарастырады:  
# Жаңа бағыттың экономикалық саясаты – пайда алу, инвестициялар мен бәсекеге қабілеттіліктен қайтарым алу принципіне негізделген түгел қамтитын экономикалық прагматизм;
# Кәсіпкерлікті – ұлттық экономиканың жетекші күшін жан-жақты қолдау;
# Әлеуметтік саясаттың жаңа принциптері – әлеуметтік кепілдіктер және жеке жауапкершілік;
# Білім және кәсіби машық – заманауи білім беру жүйесінің, кадр даярлау мен қайта даярлаудың негізгі бағдары;
# Мемлекеттілікті одан әрі нығайту және қазақстандық демократияны дамыту;
# Дәйекті және болжамды сыртқы саясат – ұлттық мүдделерді ілгерілету мен аймақтық және жаһандық қауіпсіздікті нығайту;
# Жаңа Қазақстандық патриотизм – біздің көп ұлтты және көп конфессиялы қоғамымыз табысының негізі.
## ХХІ ғасырдың жаһандық он сын-қатері
# Бірінші сын-қатер - тарихи уақыттың жеделдеуі
# Екінші сын-қатер - жаһандық демографиялық теңгерімсіздік
# Үшінші сын-қатер - жаһандық азық-түлік қауіпсіздігіне төнетін қатер
# Төртінші сын-қатер - судың тым тапшылығы
# Бесінші сын-қатер - жаһандық энергетикалық қауіпсіздік
# Алтыншы сын-қатер - табиғи ресурстардың сарқылуы
# Жетінші сын-қатер - Үшінші индустриялық революция
# Сегізінші сын-қатер - үдей түскен әлеуметтік тұрақсыздық
# Тоғызыншы сын-қатер - өркениетіміз  құндылықтарының дағдарысы
# Оныншы сын-қатер - жаңа әлемдік тұрақсыздық қаупі

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан экономикалық бағдарламалары
Қызғышбаб

**Қызғышбаб** - 14 – 15 ғғ. (археол.) мекен. Темір стансасынан сотүстік-батысқа қарай 7 км, Отырартөбенің шығысында 4 км жерде орналасқан. Географиялық координаттары 42T 447510 UTM 4744466. Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясының отряды (К.М. Байпақов. Д.А. Воякин) зерттеген. Қирандылар (кесененікі болуы мүмкін) шыршы тәрізді, көлемі 10x10 м, биіктігі бір метр төбе болып қалған. Бетінде төртбұрышты, ортасы сай, көлемі 7x6 м жал байқалады. Ең биік тұсында, солтүстік бұрышына ай орнатылған, көлемі 3x3 м темір тордан қоршау орнатылған. Жалдың айналасы мен ішінде көптеген бүтін және сынық қыштар шашылып жатыр. Қыштар шаршы формалы, көлемдері 28x28x6 см. Солтүстік шығысында кішігірім төбешіктер бар. Бұлар да бұзылған құрылыс іздеріне ұқсайды. Қирандыларды Арыстанбабтың ізбасарларының бірі Қазғышбабтың атымен байланыстырады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Түркістан облысы географиясы
Қиғаш

**Қиғаш:**
* Қиғаш — Атырау облысында орналасқан Еділ атырауындағы өзен.
* Қиғаш — Атырау облысындағы елді мекен.
* Қиғаш — Ресейдің Астрахан облысындағы кент.
Азайту (математика)

thumb|right|200px|
**Азайту** — негізгі төрт арифметикалық амалдардыӊ бірі, қосу амалына кері амал сандардыӊ айырымын анықтайды, «−» таӊбасымен белгіленеді. Екі *қосылғыштың* берілген *қосындысы* мен осы қосылғыштың біреуі бойынша екінші қосылғышты анықтауға арналған. Берілген қосынды *азайғыш*, берілген қосылғыш *азайтқыш*, ал амал нәтижесі *айырым* деп аталады.

Берілген a санның (яғни азайғышты) b санға (яғни азайтқышқа) азайту нәтижесінде x саны (яғни екі санныӊ айырымы) пайда болады. Азайту амалы орындалған өрнек былайша жазылады: 
:x = a — b,
:a — азайғыш, 
:b — азайтқыш,
:x — екі санныӊ айырымы. 

Азайту амалының нәтижесі: x — екі санныӊ айырымы деп аталады. Азайту амалына барлық сан аймағында (облысында) шектеу жоқ, бір мәнді орындалады.

Азайту амалын теріс сандары бар қосу амалыныӊ бір түрі деп есептесек болады. Мысалы, 
:5-2=3 амалды 
:5 және -2 қосындысы десек болады, яғни 
:5-2 өренгі 5+(-2) өрнегіне тепетеӊ .

Қосу амалын **«—»** ("минус") таңбасымен белгілеуді 1489 жылы чех математигі Ян Видман ұсынған.

## Дереккөздер

Санат:Бастауыш математика
Санат:Арифметика
Көктөбе (мекен)

**Көктөбе отрабаттық мекенжұрты**, 1-8 ғғ. (археол.). Қоғам ауылының сотүстігінде, 18 км жерде. Географиялық координаттары 42T  439098 UTM 4760971. 1970 ж. Отырар археологиялық экспедициясы (К. А. Ақышев) зерттеген. «Алаңқайлы төбе» типіндегі ескерткіш. Отралық диаметрі 70 м, биіктігі 5 м. Оны алаң қоршап тұр. Алаңның ең еңді жері – 40 м, ол оңтүстік шығыс жағында. Төбе бетінен табылған керамика Қостөбенің жоғарғы қабатының керамикасымен сәйкес - нуалы тұтқасы және мойнында білік жүргізілген құмыралар, тікбұрышты ернеулі құмдар, бүдір салынған ыдыстар, сонымен қатар, шүмекті құмыралар, металдан жасалған шығыстық ыдыстарға еліктеген, жылтыратылған қызыл ангобты саптыаяқтар кездеседі. 
Қазба материалдары ҚР БҒМ Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институтында сақтаулы. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Түркістан облысы географиясы
Қашырлы

**Қашырлы** – Желдіадыр тауларының солтүстік шығысындағы шоғырлар.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Нұра ауданы Жанбөбек ауылының оңтүстік-батысында 9 км жерде орналасқан.

## Жер бедері
Биіктігі - 528 метр. Солтүстік-батыстан, оңтүстік-шығысқа қарай 25 км-ге созылып жатыр, енді жері-5 км. Беткейі тіктеу, 10-нан астам тізбектелген шоқырлардан тұрады. Оңтүстік беткейіндегі таудың түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатыр. Таудың бойында Әбілда, Бижан, Қойтас және тағыда басқа қыстаулар орналасқан. Баурайындағы бұлақтардан Керей өзенінің салалары бастау алады.

## Геологиялық құрылымы
Силур кезеңінің жыныстарынан түзілген.

## Өсімдігі
Бозғылт қоңыр топырағында жусан, бетеге, селеу, ажырық  және тағыда басқа өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы таулары
Әл-Самауәл

## Әл-Самауәл

**Әл-Самауәл бин Ғадия**. Кейбір мәліметтер бойынша әл-Самауәл араб болған деседі. Анасы Ғассандық, араб болуы да мүмкін. Осы себепті біршама ғалымдар әл-Самауәлды араб деп есептейді. Дегенмен әл-Самауәл яһуди. Яһудилер араб жазирасына Палестинадан көшіп келіп Хижаздың солтүстігінде қоныстанған. Араб жазирасына келген яһудилер арабтанып, араб тілінде таза әдеби сөйлесетін болған. Бірақ палестиналық яһудилермен ара-қатынасын үзбей діндерін сақтап қалған. әл-Самауәл тілі арабтанған яһудилерден болған.
Әл-Самауәл әл-Әблақ сарайында немесе сарай орналасқан Тима жерінің маңында өмір сүрген. Опа жайында жырлаған шайыр. Ғалымдар опа жайында жырлаудан Имрул Қайсқа жетпеген дейді. Әл-Самауәлдің ұлы әл-Ғарид, ағасы Сағид және немересі Шұғбада шайыр болған. Мұхаммед пайғамбар заманында Мединелік яһудилердің Қурайза тайпасы әл-Самауәлді мақтан тұтқан.

## Шығармалары
* Диуан әл-Самауәл бин Ғадия. Лиюс Шейху. Бейрут. 1909.
* Диуан әл-Самауәл бин Ғадия. Хиршберг. Кракау. 1931. 

## Дереккөздер

Санат:Араб ақындары
Телшік

**Телшік** - көбіне Арқа жақтың тұрғындары ертеден бері жасайтын кәделі тағам. Өте семіз соғым сойылғанда, жылқының жүрек қабы - үлпершектің түп жағын айналдыра кесіп, бітеудей сыпырып алады да, ішіне қазының ішекке сыймай қиындысын жұмсақ етке араласытыра турап, айналдырған үлпершекке толтыра салады. Әрине, тұз, бұрыш, пиязын да бірге қосады. Үлпершектің аузын қайтадан бүрмелеп тігіп, соғым етімен бірге аязға немесе тоңазытқышқа қойып сақтайды. Телшік ең сыйлы қонақтарға, не құдаларға асылды. Ет 1,5-2 бүлкілдеп қайнауы керек. Сорпасы тартылып қалса, үстіне қайнаған су құйып, көбейтіп отырады. Жеке табақпен тартылған телшіктен үлкендер ауыз тиген соң, табақты жағалатып, үйде отырғандарға түгел үлестіреді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ асханасы
Мәлик бин Нууайра

## Мәлик бин Нууайра
Толық есімі **Мәлик бин Нууайра** (مالك بن نويرة) **бин Шаддад Бәни Сәғләбә бин Йарбуғ Бәни Тәмим**.
Исламды қабылдап кейін мұсылманшылықтан бас тартқан жаһилиет дәуірінің шайыры. Муртад болған соң Халид ибн Уәлидтің қолынан қаза тапқан.
«Әййәмул араб фил жәһилия» (Жаһилиет дәуіріндегі арабтар) кітабының 203 бетінде Мәликтің Мутмим деген атпен де аталғандығы жазылған. Дегенмен Мутмим Мәликтің бауыры болуы мүмкін. «Жамһарату ашғарил араб» кітабында Мутмим бин Нууайраның поэзиясына тоқталған. Аталмыш кітапта Мутмимнің Мәлик деген ағасы болған деп жазылған.
Мәлик халифа Әбу Бәкрдің заманында зекет төлеуге қарсы болғандардың қатарынан болып өлтірілген.
Ислам діні келгенде Мәлик бауыры Мутмимнің руы толығымен мұсылманшылықты қабылдайды. Мұхаммед пайғамбарға адал қызметте болады. Мұхаммед пайғамбардың дүниеден озуымен көптеген араб тайпалары орталыққа Медине қаласына бағынудан бас тартады. Солардың бірі Мәликтің руы болатын. Зекет төлеуден бас тартқан араб тайпаларына қарсы халифа Әбу Бәкр жасақ дайындап, басшы ретінде Халид ибн Уәлидті тағайындайды. Осы шайқаста Мәлик қолға түсіп мерт болады

## Дереккөздер

Санат:Араб ақындары
Нарбота мекенжұртының мазары

**Нарбота мекенжұртының мазараты**, б.д. 1-ші мыңжылдығының 1-ші жартысы (археол.) Көксарай ауылының батысында, 7 км жерде. Географиялық координаттары 42T 423760 UTM 4722795. 1979 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясының оба зерттеуші отряды (Б. Н. Нұрмұханбетов) зерттеген. Мазарат үш оба тәрізді төбелерден тұрады. Төбелер дөңгелленіп келген, диаметрі 20–25 м, биіктігі 0,5–0,7 м обалар беті жайдақ. Батыстан шығысқа қарай тізбектеле орналасқан. Бірінші оба соңғысынан Бірінші оба соңғысынан 300 м қашықтықта. Қазба жүргізілген жоқ. Сыртқы келбеті Көкмардан мазараттарымен ұқсас. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Түркістан облысы
Шүлемайтөбе

**Шүлемайтөбе,** б.д. 1-ші мыңжылдығының 1-ші жартысындағы мекен – Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Отырар ауданы, Балтакөл ауылынан оңтүстік-шығыста 6 км қашықтықта орналасқан. 

## Деректер, сипаты
1974-76 жылдары Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясының ирринациялық отряды (В. А. Грошев) зерттеген.
Дөңгеленіп келген төбенің диаметрі 65 м-дей, биіктігі 5 м. Үстінен табылған кермика арасында табанына мата іздері түскен құмыра тұтқалары, саптыаяқтар бар. Дән үгіткіш тастардың сынықтары да табылды.  

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Кісәпірлік

**Кісәпірлік** — мінездегі жағымсыз, жексұрын қылық. Кісәпірлік бірнеше мағынада қолданылады: 1. Қалтаға түсіп, ұрлық жасаушы адам. 2. Қиын-қыстау жағдайда шыдамдылық пен төзімділік көрсетіп, ауыр халден құтыла білу.3. Адамдармен қарым-қатынас жасауда өзінің ойындағы мақсатына жету үшін қандай да кедергі-тосқауыл кездесетін болса да ондай жағдайдан босанудың амал-айласын тауып, онан құтылып кете алатын қабілеттілігі. Кісәпірліктің тағы бір ерекшелігі — мақсатты ісін жүзеге асыру үшін түрлі айлакерлік жасап, қару-құрал қолданып, адамдардың өмірін жоюға дейін барады. Мінездегі кісәпірлік істеген ісі мен қимыл-әрекетіндегі қылмысын, ұрлық-қорлығын мойындамай қасарысып қарсылық көрсетуден танбайтын жексұрын қылық. 
## Дереккөздер

Санат: Мінез-құлық
Ақбауыр шулығаш

**Ақбауыр шулығаш** (Apus melba) - қоӊыр жолақпен бөлінген алқымы және бауыры - ақ, қара шулығаштан денесі ірірек (110 Г шамасында, қанатыныӊ алымы - 60 см мөлшерінде) құс. Жерорта теӊізі, оӊтүстік-батыс Азия, Үндістан, Африка және Мадагаскардыӊ тауларында қыстайды. Қазақстанда Манғышлақ және Жоӊғар Алатауынан солтүстікке аласа таулар мен жағалық жарларды бойлай ұялайды. Ұяларды жартастар жарығына салады. Өмір сүру дағдысы бойынша қара шулығащқа ұқсас.

## Дереккөздер

Санат:Ұзынқанаттылар
Кінәмшілдік

**Кінәмшілдік** — мінездегі өзге адамды айыптап, оның қателігін көргіштік, сөйтіп оны айыпты деп санау, өз ойындағы болмаған соң жазғыру. Кінәмшілдік — өзімсінген адамға тағылатын кінәрат. Кінәмшілдік адамның бір жағынан жағымсыз, ұнамсыз қылығын білдіретін мінез ерекшелігі болса, екінші жағынан, өзімсінген адамның бойындағы мінез-құлықтарын міней отырып сынаудың көрінісі болып саналады. Өзге жұрттың, басқа адамның тіршілігі мен мінезінің кем-кетігін байқар көргіш, пайымдап білгіштігін білдіреді де, оны кінәлайды. Кінәмшілдік адам мінезіндегі көңіл-күйінен туындайтын орынсыз тілек пен өкпелі ойды да білдіреді. 

## Дереккөздер

Санат: Мінез-құлық
Ғарыш

**Ғарыш** () — ғаламның астрономиялық анықтамасының синонимі. Кейде ғарыш ұғымына Жер және оның атмосферасы енбей қалады. Ғарыш Жер төңірегіндегі кеңістікті қамтитын (ондағы нысандарды қоса) жақын Ғарыш және жұлдыздар мен галактикалар және т.б. кеңістігін қамтитын (ондағы нысандарды қоса) алыс Ғарыш болып ажыратылады.

## Зерттеу
Дүние жүзінде алғаш рет ғарышты зерттейтін Жердің жасанды серігі 1957 жылы 7 қазанда аспан кеңестігіне шығарылды. Осы уақыттан бастап адамзат ғарыш кеңістігін зерттей бастады. Ал қазіргі уақытта жерді айнала жүздеген Жердің жасанды серіктері ұшып жүр. Олар арқылы радио мен теледидар хабарлары тез арада дүние жүзіне таратылады. Жердің жасанды серіктері арқылы ауа райын дұрыс және дәл болжауға мүмкіндік туды. Теңізде жүзген кемелер мен ұшақтар бағытын бұрын жұлдыздарға немесе Күн мен Айға  қарап болжайтын болса, қазір бұл Жердің жасанды серіктерінің көмегімен жүзеге асады.

## Ғарышты зерттеу тарихы
Ғарышты зерттеу 1957 жылы Кеңес Одағы алғашқы жасанды спутник – «Спутник-1»-ді ұшырған кезден басталды. 1961 жылы Юрий Гагарин — ғарышқа алғаш шыққан адам болды. Кейін NASA, ESA және басқа агенттіктер зерттеулерін жалғастырды.

## Ғарыштағы маңызды миссиялар
Айға алғаш аяқ басқан адам — Нил Армстронг (1969, АҚШ). Сонымен қатар, «Марс Ровер» жобалары, «Хаббл» телескопы және Халықаралық ғарыш станциясы (ISS) – адамзат тарихындағы маңызды ғарыштық жобалар.

## Ғарыштағы қауіптер
Ғарыштағы радиация, салмақсыздық, өте суық немесе ыстық температура – адам денсаулығына қауіп төндіреді. Сонымен қатар, ғарышта қоқыс (ғарыш қалдықтары) көбейіп бара жатыр.

## Қазақстан және ғарыш
Қазақстан – ғарышқа алғашқы спутник ұшырған Байқоңыр ғарыш айлағы орналасқан ел. Байқоңыр – әлемдегі ең ірі және белсенді ғарыш айлақтарының бірі. Қазақстан ғарыш саласын дамыту үшін «KazSat» спутниктерін және «KazCosmos» агенттігін құрды.

## Дереккөздер

Санат:Ғарыш
Шака

**Шака Сензангакона** (зулу тілінде: Shaka kaSenzangakhona}} — *„Шака Сензангакона ұлы“*; 1787 (?) — 22 қыркүйек 1828 крааль Ква-Ньякамуби) — оӊтүстік Африкадағы Зулустар халқыныӊыӊ көшбасшысы, зулустар мемлекетініӊ негіздеушісі және алғашқы басқарушысы.

Шаканыӊ басқару кезеӊінде зулустар шағын тайпадан қазіргі оӊтүстік Афтрикадағы үлкен аймақты менгерген ұлы мемлекетке айналды. Өзініӊ әскери шеберлігімен данқы жайылып және басып алған жерлерін біріктіріп ынтымақтастырып басқару қабылетімен Зулустардыӊ ұлы патшасы деп аты әлемге әйгілі болған.

## Тағы қараңыз
* Зулустар

## Сыртқы сілтемелер
* Ernest Augustus Ritter: *Shaka Zulu*. New York 1955.
* Ian Knight: *The Anatomy of the Zulu Army: From Shaka to Cetshwayo 1818–1879*. Greenhill, London 1999, ISBN 1-85367-363-3 (engl.)
* Alan Scholefield: *Zulu - Wilder Himmel*. 1967, ISBN 3-548-21032-5
* Joshua Sinclair: *Shaka Zulu* (Der Roman zur Fernseh-Serie), ISBN 3-453-13835-X
* James A. Michener: *Verheißene Erde, Kapitel Mfecane*, Titel der Originalausgabe *The Convenant*. Droemersche Verlagsanstalt Th. Knaur Nachf., München 1981, ISBN 978-3-426-01177-5
* Dan Wylie: *Savage Delight: White Myths of Shaka.* Scottsville 2001, ISBN 0-86980-955-5
* Thomas Mofolo: *Chaka Zulu*, Manesse-Verlag Stuttgart, ISBN 3-7175-1748-1
* Rolfes Robert Reginald Dhlomo: *UShaka*. Übersetzt aus dem Zulu-Original ins Deutsche und mit einem Nachwort versehen von Peter Sulzer. Köln, 1994. ISBN 3-927620-81-5

Санат:Монархтар
Дурайд бин әл-Сыммә

**Дурайд бин әл-Сыммә** - Толық есімі **Әбу Амр Муғауия бин әл-Харис бин Муғауия бин Бәкр бин Алқама бин Ғузаййа бин Жушам бин Муғауия ибн Бәкр бин Һәуәзан**. 

Дурайд лақаб аты, әл-Сыммә (دريد بن الصمة) әкесінің лақабы. Әбу Қурра деген де лақаб аты болған. Анасы Райхана бинт Мағди Кәриб. Әкесі Бәну Жушамның 584 жылы әл-Фижар шайқасында әскербасы болып осы шайқаста мерт болады. Дурайдтың өзі де көптеген ғазауат-шайқастарда әскербасы болған. Өзінен басқа Абдулла, Абда Йағус, Қайс және Халид есімді бауырлары болған. Барлығы өзінің көзі тірісінде шайқастарда қайтыс болып кеткен. Абдулла Ғатфандықтардың қолынан қаза тапқан, Абда Йағус Бәну Маррадан, Қайсты Бәну Әби Бәкр бин Киләб, Халидты Бәну әл-Харис бин Килаб өлтірген.
Дурайд 100 шайқасқа қатысқан деген мәлімет бар. Көбіне көп мұсылмандармен шайқасқан. әл-Фижар шайқасында әкесі әл-Сыммә 590 жылы қайтыс болған соң Бәну Кинана мен Бәну Суләйм арасында соғыс басталып кетеді. Осы соғыста Дурайд Бәну Суләймге қарсы Бәну Жушамды бастап шығады. Осы шайқаста бауыры Абдулла жан беріп Дурайд тұтқанға түседі.
Ислам діні келуімен Дурайд мұсылман болудан бас тартады. Бәну Һәуәзан мұсылмандарға қарсы Хунайн шайқасында Дурайдты ертіп шығады. Шайқастың бірінші жартысында мұсылмандар жеңіліс тауып, шайқасытың соңында мұсылмандар жеңеді. Хунайн шайқасында 630 жылы Дурайд мушрик ретінде өлтіріледі.
Дурайдтың поэзиясы көбіне бауырларын жоқтауға арналған.

## Дереккөздер

Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:630 жылы қайтыс болғандар
Санат:Әскерилер
Құры жер

**Құры жер** (немесе *құрғақ жер*, *жер*) — жершары бетінің Дүниежүзілік мұхиттың және басқа су айдындары баспай тұрған бөлігі. 

Жершарының құры жерінің аймағы 148 939 063,133 км2—ге тең. Бұл Жердің бетінің жалпы ауданының 29,2 %—ын құрайды, қалғаны Дүниежүзілік мұхитының және құрлық ішіндегі су айдындарының үлесі.

## Құры жердің құрамы

* 27 % — ормандар
* 21% — табиғи жайылымдар,
* 9 % — егістік жерлер (
* 9 % — Екінші Дүниежүзілік соғысынан кейін тиімсіз қолданғанның саласынан жарамсыз болып қалған жерлер.
* 11 % — мұздықтар (көбісі Антарктида аймағындағы),
* 11 % — шөлді жерлер ,
* 1 % — қалалар.

## Тағы қараңыз
* Жер қабығы
* Тропосфера
* Гидросфера

## Дереккөздер

Санат:Жер бедері
Жасыл белдеу (Астана)

нобай|Астана көгалдандыру сұлбасы
«**Жасыл белдеу**» — Қазақстан Республикасының бірінші президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев 1997 жылдан бастап жүзеге асырып келе жатқан, Астана қаласының іші мен оның маңайындағы аймақтарды абаттандыру жобасы. Мақсаты – қаланың өзінде және оған жапсарлас аумақтарда жасыл желек қалыптастыру және оны сақтау. 

## Жалпы сипаттама

### Флорасы
Мемлекет басшысы бастамасымен Астанада 1997 жылдан 2013 жылға дейін отырғызылған ағаш көшеттерінің жалпы ауданы 70 мың гектарды құраған. 

Олардың шамамен 15 мыңы қала аумағында, қалған 55 мыңы қала сыртында. "Астана – Бурабай" автожолының бойында 3,6 мың гектардан астам аумаққа ағаш егілді. 

Орманның ішінде алғаш отырғызылған ағаштардың биіктігі 15-20 метрге көтерілді. Бұл, біріншіден, халықтың демалатын жері болса, екіншіден, жазда ыстықтан сая, қыста желден қорғайтын, қаланың климатын өзгертетін үлкен мүмкіндік. 

Кәсіби орманшы болмаса ажырата алмайтын сүйелді қайың, ұсақ жапырақты шегіршін, кәдімгі қарағай, көде, боз жиде, терек секілді ағаштар жапа-тармағай өскен. Бұлардан өзге, неше түрлі жидектер де өсуде. 

Астана қаласы маңындағы жасыл белдеудің жалпы аумағы 14 827 гектарды құрайды. Оның 11 502,2 гектарына екпе ағаштар отырғызылған. Бұл аумақта 9,6 млн.ағаш пен бұта жайқалып тұр. 1998-2004 жылдар арасында негізінен жапырақ тұқымдас көшеттер отырғызылыпты. Олардың ішінде сары қарқат, ақ көріктал, шие, татар бөріжидегі, қаужапырақты шегіршін және басқалар бар.

2014 жылы көктемде тамыр жүйесі жабық 398 434 дана сеппе көшет отырғызылған. Оның 57 мыңдайы қылқан жапырақты болса, қалғаны орман құраушы жапырақты ағаш тұқымдары болып саналатын емен, шегіршінді құрайды.

Мұндағы өсімдіктердің шамамен 9,6 миллионы ағаш және 1,9 миллионы бұталар.

### Фаунасы
Бұл жасыл белдеуде қояндар өсіріліп, шілдер тіршілік етуде. 2010-2011 жылдар аралығында 125 бас құс сатып алынған. Қырғауылдар тез көбейетіндіктен, үш жыл ішінде инкубация арқылы 2 333 құс өсіп шыққан.Орман ішінде одан да басқа неше түрлі аң-құс бар. Марал, елік, қоян, түлкі, тіпті, кейбір жойыла жаздаған аң түрлерінің басы көбейтілді.

## Бағдарламаның алға қойған мақсаттары
* 2020 жылға дейін жасыл желек аумағын 100 мың гектарға дейін жеткізу. 
* Қазіргі ағаш көшеттері арасындағы бос жерлерге ағаш отырғызу арқылы Астананың жасыл аймағын одан әрі тығыздау.
* Expo-2017 көрмесіне дайындық аясында демалыс аймағын құру.
* Астана – Бурабай автожолы бойын, Вячеслав су қоймасы мен «Қарабидайық» қалдық су жинақтаушы көлінің айналасын көк желекпен көмкеру.

Егер жоба толығымен жүзеге асса, Астана тұрғындары мен қонақтарының демалысына жайлы жоғары сәндік көшеттер қалыптаспақ. Бұл орман жолақты жасыл белдеу Орталық Азияда баламасы жоқ жасанды орман алқабына айналуына мүмкіндігі бар. Ресурс болған жағдайда,Астананың айналасындағы жасыл аймақты Бурабай бағытындағы орманмен қосуға болады.Жасанды орманның өсімдіктер дүниесін жандандыру хайуанаттар әлемін қоса дамытумен қатар жүрмек. 

## Сыртқы сілтемелер
* Ақордада Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев Астана қаласының «жасыл белдеуін» дамыту мәселелері жөнінде кеңес өткізді 

Санат:Астана қаласының Бас жоспары
Ересек адам

thumb|right|200px|Ересек адамдардар тобы
**Ересек адам** — кәмелеттік жасқа жеткен, яғни физиология жағынан бұғанасы қатқан, ақыл-ойы, рухани-моральдік жағынан жетілген адам. Ересек адамныӊ ержетпеген адамнан айырмашылығы — керекті білім мен ептілігініӊ арқасында өмірлік жолындағы күрделі шешімдерді қабылдап, оларға толық жауапкершілігін көтере білу. 

Жасөспірімдерге қарағанда ересек адамдардыӊ құқығы да көп, жауапкершілігі де көп болады. Ересек адамдар өз—өзін және балаларын асырап, керектімен қамтамасыз етуге тиісті. Жасөспірімге қарағанда жергілікті заӊдардыӊ ерекшеліктеріне байланысты құқықтарға еге болады, мысалы, саяси құқықтар (сайлауларға қатысып, өзі де сайлана алады), көлік айдау, алкогольдік ішімдіктерді ішу, темекі шегу, шет елдерге шығу, жыныстық қатынаста болу, неке құру сияқты.

## Тағы қараңыз
* Кәмелеттік жас

Санат:азаматтық құқық
Кесрани әулеті

**Кесрани әулеті** — Ширван феодалдық мемлекетініӊ ширван–шахтар әулеті (10—13 ғ–лар). Әулеттіӊ Кесрани атану себебі көне дәстүрде Хосроу (Қоср) патшаныӊ есімімен байланыстырылады. Оныӊ тарихы сол кездегі теӊге ақшалардағы жазулар мен көне тарихшылар қалдырған азын–аулақ деректер арқылы ғана мәлім. 

Салжұқ сұлтандарына қарсы күресте Кесрани әулеті грузин патшаларымен байланыс жасады. Кесрани әулеті ширван–шахтарыныӊ сарайы ұлы ақын Низами Ганжеви тұсында Әзірбайжан мәдениетініӊ орталығына айналды. 1382 ж. Ширванда көтеріліс шықты. Осыныӊ нәтижесінде Кесрани әулеті құлап, билікке Дербенди әулеті келді. 

Санат:Әзербайжан тарихы
Франция әдебиеті

**Франция әдебиеті** - Франция аумағында бір-бірімен тығыз байланысты болған бірнеше әдебиет жиынтығы.

Неғұрлым ертеректе қалыптасқаны - жырлары мен аңыздары сақталмаған кельттер әдебиеті, оның бір тармағы бретон әдебиеті болды. 10 ғ-дан бастап елдің оңтүстігінде провансаль әдебиеті дами бастады. Каталон әдебиеті Руссилиондағы аймақтық шеңберден аса алмады. 18-ғасырға дейін латын тіліндегі әдебиет басым боды. Ортағасырлық ауыз әдебиеті кейініректе немесе жазып алынған күйінде сақталған жырлардан, аңыздар мен ертегілерден басталады. Француз тіліндегі алғашқы жазба әдебиеті - діни тақырыпқа арналған шығармалар 9-ғасырдың 2 жартысында жатады. 10-11 ғасырларда әскери жасақтардың арасында латындық дәстүрлермен де, ауыз әдебиетімен де таныс - жонгрлерлер шығарған алғашқы эпикалық поэмалар - жесталар пайда болды. Олар 8 - 10 ғасырлардағы тарихи орындарға арналды. 13 ғасырдағы сарай маңы серіктеріне арналған. 14 - 15 ғасырларда ақындар куртуаздық лирика әдістерін дамыта отырып, бұрынғы поэтик тақырыптарды жетілдірді. 14 - 15 ғасырлардағы серілік романдар ұлттық мәселелер мен фольклорлық әуендерге толы болды. 15 ғасырдың соңында Франция Қайта өрлеу дәуіріне өтті. Италиямен қарым қатынас күшейіп, кітап басу ісі дами бастады. Қайта өрлеу әдебиетінің неғұрлым жақын өкілі - Франсуа Рабле болды. 16 ғасырдың ортасында Франция ақындары поэзияның адамгершілік мазмұнын тереңдетіп, оны жаңа формалармен байытты. Ұлттық тілдің қалыптасуына жағдай жасады. 17 ғасырдың бас кезінде француз әдебиетінде реалистік классицизм, барокқорлық бағыттар пайда болды. Классцизм комедиясының негізін салушы әрі аса көрнекті өкілі - Ж. Б. П. Мольер болды. 17 ғасырдың соңында таман француз мәдениетінде ағартушылық тенденциялар күшейді. Рококо әдебиеті пайда болды. 18 ғасырдың 1 жартысында комедия мен роман жанры дамыды. Комедия Мольер дәстүрін жалғастырса Лесаж шығармаларында әлеуметтік өткірлік пен тұрмыстық реализм күшейді.

## Дереккөздер

Санат:Франция әдебиеті
Санат:Француз тіліндегі әдебиет
Санат:Тілдер бойынша әдебиет
Герман Гельмгольц

**Герман Гельмгольц** (1821-1894) – неміс табиғат зеттеушісі. Оның тірі организмдерді зерттеудегі физикалық-химиялық әдістері витализмге соққы беріп, биологияда материалистік көзқарастардың қалыптасуына ықпал жасады. Физиологияда Герман бірқатар ірі жаңалықтар ашты жүйке талшықтарындағы қозудың таралу жылдамдыған өлшеу, сезім мүшелерінің физиологиясын және кеңістікті түйсінудің заңдылықтарын зерттеді. Өзінің теориялық физика табиғаттану салаларындағы еңбектерінде Герман стихиялық-материалистік көзқарастарды қолдады. Германның пайымдауынша сезіну -  заттардың объективті қасиеттерінің субъективті байланысы емес мұндай қасиеттермен ешқандай ұқсастығы жоқ тек таңбалы иероглифтер ғана болып есептеледі.

## Дереккөздер

Санат:1821 жылы туғандар
Санат:1894 жылы қайтыс болғандар
Серж Гнабри

**Серж Гнабри** (нем. *Serge Gnabry*; 14 шілде 1995 жыл, Штутгарт, Германия) — неміс футболшысы, "Бавария" клубы мен Германия құрамасының жартылай қорғаушысы.

## Клубтық мансабы
Серждың ең алғаш клубы немістік "Штутгарт". Ағылшындық "Арсенал" сапынна ол 2010 жылы шақырылады. "Арсенал" Сержды  неміс клубынан £100 000 сатып алады, бірақ Серж "Арсенал" сапына тек 2011 жылы ғана қосылады. Серж ең алғаш Арсеналдың жастар сапында өнер көрсетеді, ол сапта Серж алты ойын ойнап екі гол соғады.

2012/13 жылғы маусымында Серж "Арсенал" клубының негізгі құрамында өнер көрсетеді. "Арсенал" сапында Серж ең алғаш 2012 жылы 26 қыркүйек күні "Конвентри Сити" клубына қарсы ойнайды. 2013 жылдың 28 қыркүйек күні Серж "Арсенал" сапы үшін ең алғаш голын соғады.

## Ұлттық мансабы
Серж Германия құрамасының түрлі жастар категориясында өнер көрсеткен. 2013 жылы 22 наурызда Германияның 18 жасқа дейінді құрамасында Серж бір ойын ішінде екі гол соғады, бірақ ол екі голға қарамастан Германия ұлттық құрамасы жеңіліс табады.

## Жетістіктері
### Командалық
; «Арсенал»
* Англия кубогы: 2013/14, 2014/15
* Англия Суперкубогы: 2014, 2015

; «Бавария»
* Германия чемпионы: 2018/19
* Германия Суперкубогы: 2018
* УЕФА Чемпиондар Лигасы: 2019/20
* УЕФА Суперкубогы: 2020
* ФИФА Клубтық әлем чемпионаты: 2020

; 
* Олимпиада ойындарының күміс жүлдегері: 2016
* Жастар арасындағы Еуропа чемпионы: 2017

### Жеке
* Мюнхендегі маусымның үздік ойыншысы: 2018/19
* УЕФА Чемпиондар Лигасының құрамы: 2019/20

## Дереккөздер

Санат:Германия футболшылары
Санат:Германия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Вест Бромвич Альбион ФК ойыншылары
Санат:Вердер ФК ойыншылары
Санат:Бавария ФК ойыншылары
Санат:2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Қия

**Қия** – Ханшыңғыс жотасыныӊ солтүстік–батысындығы шоқы. 

## Географиялық орны
Абай облысы Жаңасемей ауданында орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 582 м. Солтүстіктен оӊтүстікке қарай бойлық бағытта 10 км–ге созылған, енді жері 3 км. Басты шоқыдан басқа бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Солтүстігі мен шығыс тау етектерінде қорым тастар үйіндісі шоғырланған. Солтүстігінде Дегелеӊ, оӊтүстігінде Ақшоқы таулары бар.

## Өсімдігі
Таудыӊ қызғылт қоӊыр топырақ жамылғысында дегелеӊ, жусан, қылқан селеу, бетеге, көде, бұталар өседі.

## Дереккөздер

Санат:Жаңасемей ауданы таулары
Абда Йағус

**Абда Йағус бин Солаә** - Солаә әл-Харис тайпасынан шыққан. Әл-Харис ибн Кағб Йеменнің оңтүстік арабтарынан болған Каһлан руынан. Абду тайпа басшысы болған, әл-Кулаб әл-Сәни шайқасында тайпасын Бәни Тәмимге бастап жауына қарсы шапқан.
Толық есімі Абда Йағус бин әл-Харис бин Уаққас бин Солаә ибн әл-Муғаққил.
әл-Кулаб әл-Сәни шайқасында Абда Йағус жеңіліс тауып сарбаздары тұтқынға түседі. Тұтқынға түскен Абда Йағус жіберсеңдер 100 түйе беремін дейді. Дегенмен Бәни Тамимдіктер қарсы шығып, жоқ деген жауап береді. Әскербасымыз Нұғман инб Жассастың кегін аламыз, Абда Йағусты өлтіреміз деп шешім қабылдайды. Нұғманның кегін алу мақсатында 613 жылы Аба Йағуста тұтқында өлтіріледі. 
Әл-Жахиз Абда Йағус жайлы былай дейді: «Абда Йағус ибн Солаә әл-Харисидің поэязиясынан артық ештеңе оқымадым».

## Дереккөздер

Санат:Құран кейіпкерлері
Го Си

thumb|right|200px|«Көктемде қар жамылған Гуань тауы», 1072ж. Гугун, Тайбэй.

**Го Си** (кит. 郭熙; 1020 — 1090 ж.ш. ) — Қытай суретшісі (Сун әулеті), табиғат суретшісі, өнер теоретигі. Гуань Тун, Ли Чэн, Фань Куань, Цзюй Жань сияқты атақты суретшілердің ізбасары.

Таудың әсем көріністерін шебер бейнелеген: «Күзгі жаңбырдан кейінгі тау көрінісі» Вашингтон, Фрир галереясы; «Көктемде қар жамылған Гуань тауы», 1072, Пекин, Гугун мұражайы; атты жұмыстардың авторы. Табиғат сырын терең зерттеді. Суретшінің баласы Го Ссы әкесінің теориясына сүйене отырып, табиғат көріністерін бейнелейтін суреттер туралы трактат жазған. 

## Дереккөздер

Санат:1020 жылы туғандар
Санат:1090 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қытай суретшілері
Санат:Қытай өнер қайраткерлері
Орман байғызы

**Орман байғыз** () -  Нағыз жапалақтар тұқымдасының Орман байғыз туысына жататын ақ бет табағы бар ақ теңбілді күңгірт қоңыр реңді ұсақ (120-150 г) жапалақ. 

Оның аяғына саусақтарына дейін қауырсын өскен. Еуразия және Солтүстік Американың таулы және жазықтықтық қылқан жапырақты ормандарында мекендейді. Қазақстанда Тәңіртау, Алтай, Ертіс маңының қылқанды ормандарында және Көкшетау көтерілімінің шыршалы ормандарында өмір сүреді. Қысты ұялау маңында, кейде аздап оңтүстікке қарай ығысып тіршілік етеді. Сирек кездесетің бұл құстың жасырын өтетін түнгі тіршілігі оны бұрынғыдан да сиректете түсті. Көбінесе түссіз болғанымен бәбісектің үніне ұқсас *уп-уп-уп-уп* деген дауысы кейде күйттеу кезеңде ғана естіледі. Тышқан тәріздес ұсақ кемірушілермен қоректенеді, ал қыста ұсақ құстрады аулайды. Ұясын ағаштың қуысына салады, кейде арнайы жәшіктерге де орналастырады. Салындыда ақ түсті 4-8 жұмыртқа болады, оны аналығы басады. Балапандар айға жуық ұяда өмір сүреді.

## Дереккөздер

Санат:Жапалақтәрізділер
Тоғызкентау

**Тоғызкентау**, *Тоғызқантау* – Бетпақдаланың оңтүстік батыс бөлігіндегі таулы жота.

## Географиялық орны
Түркістан облысының Созақ ауданында орналасқан. Ащыкөл ойысының шығысында, оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 40-45 км-ге созылып жатыр, ені-5 км-ге жетеді.

## Геологиялық құрылымы
Мезозой мен палеогеннің борпылдақ жыныстарынан түзілген.

## Климаты
Климаты континенттік,  қаңтардың орташа температурасы - 2 -15°С, жылдық жауын шашын мөлшері -100-150 мм.

## Дереккөздер

Санат:Созақ ауданы таулары
Санат:Бетпақдала
Асар партиясы

### Асар партиясы
Партия көшбасшысы: «Хабар Агенттігі» ЖАҚ басшылар кеңесінің төрайымы, ҚР Парламент Мәжілісінің депутаты – Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева. Негізгі мақсаты – дамыған азаматтық қоғамдық институттары бар экономикасы мықты, демократиялық, құқықтық, әлеуметтік мемлекет құру. Партияның саясаты Елбасының жүргізген реформаларын қолдауды негізге ала отырып жүзеге асырылады. Партия «Қазақстан-2030» Стратегиясының шынайы екендігін мойындайды және аталмыш бағдарламаны қолдайтынын жариялайды. Саяси ортада «Асар» өзін орталықшыл мәтіндегі партия деп біледі, және егер өз мүдделеріне қажет болса, партия басшылықпен, басқа да партиялармен, қоғамдық бірлестіктермен іскерлік қарым-қатынас орнатуға дайын.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан саяси партиялары
Серхио Рико

**Серхио Рико Гонсалес** (; 1 қыркүйек 1993 жыл, Севилья, Испания) — испаниялық футболшы, "Пари Сен-Жермен" клубының қақпашысы. 2016 жылғы Еуропа чемпионатына барғанымен алаңға шыққан жоқ.

Испания Ұлттық құрамасы сапында бір кездесу өткізді, 2016 жылы 1 маусымда Корея Республикасына қарсы жолдастық ойында алаңға шықты.

"Пари Сен-Жермен"  сапында ойнаған тұңғыш испаниялық қақпашы.

## Жетістіктері

### Севилья

* УЕФА Еуропа лигасы (2): 2014/15, 2015/16
* УЕФА суперкубогының финалисі: 2015, 2016

### Пари Сен-Жермен

* Франция чемпионы: 2019–20
* Франция кубогы: 2019–20
* Лига кубогы: 2019–20
* Чемпиондар лигасының финалисі: 2019–20

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* Профилі (thefinalball.com)

Санат:Севильяда туғандар
Санат:Испания футболшылары
Санат:Испания Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Севилья ФК ойыншылары
Санат:Фулхэм ФК ойыншылары
Санат:Пари Сен-Жермен ФК ойыншылары
Шүлембай мекенжұрты

**Шүлембай мекенжүрты,** б.д. 1-ші мыңжылдығының 1-ші жартысы (археол.). Балтакөл ауылынан оңтүстік-шығыста 6 км қашықтықта, Ақжар деген жерде орналасқан. Географиялық коорданаттары  42T 402988 UTM 4768777. 1974-76 жж. Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясының ирригациялық отряды (В. А. Грошев) зертеген. Дөңгеленіп келген төбенің диаметрі 65 м-дей, биіктігі 5 м.  Үстінен табылған керамика арасында табанына мата іздері түскен құмдар, науа тәрізді көлденең ойығы бар құмыра тұтқалары, саптыаяқтар бар. Дән үгіткіш тастардың сынықтары да табылды.
### Дереккөздер

Санат: Тарих ескерткіштері
Реактология

**Реактология** — жоғары сатыдағы жануарлар мен адамдардың мінез-құлық түрі ерекшеліктерінің нәтижесі деп қарастыратын механистік концепция. Реактологияның негізін орыс психологі К.Н. Корнилов (1879-1957) қалады. Реактологияның басты ұғымы — тірі организмнің ортаға бейімделі қимыл әрекетінің жылдамдығын, әсерін және реакцияның өту түрлерін әртүрлі әдістер арқылы қарастыру. Реактология өкілдерінің ұйғарымынша, рефлекстік түйсікті «реакция» ұғымы деңгейіне дейін көтермелеу арқылы психологияның объективті және субъективті жақтарын «қосақтау» мүмкіндігі артады. Бірақ мұндай синтездеуде жасандылық, сырттай формальді үйлестік айқын. 


## Дереккөздер


Санат:Психология
Қоңырадыр (тау, Қарағанды облысы)

**Қоңырадыр** – Балқаш көлінің солтүстік–батыс бөлігіндегі аласа тау. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы, Шет ауданы, Мойынты темір жол стансасының оңтүстігінде 63 км жерде орналасқан.  

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 475 м. Салыстырмалы биіктігі – 25 метр. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 3 км–ге созылған, енді жері 1 км. Беткейі көлбеу келген. Солтүстігінде Қамысқұдық, оңтүстігінде Тұздықұдық құдықтары, батысында Кеңаңғар қонысы, шығысында Науалы аңғары бар. 

## Өсімдігі
Бозғылт сұр, сортаң топырақ жамылғысында селеу, жусан, кермек, көкпек және тағы да басқа өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы таулары
Кәдімгі өгейшөп

**Кәдімгі өгейшөп** () – астралылар тұқымдасына жататын кішігірім алтын түстес гүлдері бар көпжылдық өсімдік Ресей аумағы мен Қазақстанның таулы аудандарында көп кездеседі. Өгейшөп аталу себебі, оның жапырағының төменгі жағы барқыттай жұмсақ әрі жылы - денеге басқан кезде ол кәдімгідей жылу береді; ал жапырақтың беткі жағы - қатты әрі салқын. Демек ол сырты салқын болғанымен, шындығында емдік өсімдік ретінде адамдарға көп жақсылық жасайды және медицинада ежелден бері қолданып келеді.
Сонымен қатар  өгейшөп - керемет балшырын көзі, өзінің қантты шірнесімен және гүл тозаңымен әйгілі. Ерте көктемде оның алтындай сары гүлшоғырына аралар үймелеп, ең алғашқы көктемгі тозаңы мен шырынын жинайды.
Өгейшөп гүлдері қары еріп ашылған ойдым жерлерде бірінші болып бой көтереді де, жапырақсыз-ақ гүлдей бастайды. Ылғалды күн батар алдында өгейшөптің гүлшоғыры қауызын жауып алады. Кейде мынандай көріністі байқауға болады: жотаның терістік салқын беткейлерінде әлі де қар жатқан кезде, көктемгі мейірімді күн сәулесі түсетін күнгей жағында өгейшөп гүлдері көз қуанта жайқалып тұрады. Суретте - Іле Алатауының осы аттас шатқалындағы таулы Есік өзенінің жағасында өскен өгейшөп. 
 
## Дереккөздер
Қазақстан флорасының кереметтері кітабы, Э.Н.Баталова
Санат:Күрделігүлділер
Редукционизм

**Редукционизм** — (лат. *қайта оралу*) — біртектес құбылыстың сапалық деңгейін басқа құбылысқа телитін әдістеменің бір түрі. Редукционизм бұл психологияның өзіндік заңдылықтар мен тетіктерін ескермей, тіпті оларды шығаруға тырысып, оның ғылымдағы орнын елемеушілік. Психикалық құбылыстарды жанама эпифеномендік құбылыс ретінде қарастыруы жеке адамның сана-сезімі мен әрекетінің ерекшелігімен есептеспеу ғылыми тұрғыдан дұрыс болмайды.
## Дереккөздер

Санат:Психология
Ауысым ілімі

**Ауысым ілімі** () - АҚШ психологі Аптер (Michael J. Apter) 1982 жылы ұсынған мотивациялық теория. Аталған ілім бойынша адам әрекетінде қарама-қарсы екі мотивация өмір сүреді, әдетте сол екеуінің тек біреуі ғана қозғатылады. Нақты іске кіріскен кезде бір түрлі ниеттен екіншісіне секіру, бір түрлі мотивациядан оның қарсы жағындағы мотивацияға ауысу оп-оңай. Мысалы, кейде тауға шығу адамды рухтандырса, басқа кезде адамды алаңдатады. Кейде жылаған бала жанашырлықты оятса, кейде жүйкеңе тиюі мүмкін.

Аталған ілім бойынша адам тәжірибесінде 4 негізгі метамотивациялық ауысым мүмкіндігі бар:
* **Әдіс-мақсат**, оған қарата адам салмақты қарайды, не ойын деп қарайды. Яғни ол іс арқылы болашақ табысқа жетуді көздей ме, әлде істен сол майданда рахат алуды көздей ме?
* **Ереже**, оған қарата көнеді, не қарсы шығады. Құрылымды жақтай ма, әлде оған еркін қарсы шыға ма?
* **Келісім**, оның өзі үстемдік ету, немесе жанашырлық таныту болады. Яғни адам өзінің үстем екенін, артық екенін, мықты екенін көрсете ме, әлде қарсы жаққа жанашырлық танытып көмектесе ме?
* **қарым-қатынас**,адамара қарым-қатынаста өзімшілдік немесе өзгешілдік, Мен, немесе Мен емес мәмілесін ұстанады. Яғни бір адам өз мүддесін ойлай ма, әлде басқа адамның мүддесін ойлай ма?

## Дереккөздер

Санат:Мотивация
Санат:Психология
Қызыл қарақат

**Қызыл қарақат **- сирек кездесетін, жемісі гүлінен де әсем болып келетін өсімдіктердің бірі. Бұл гүл субальпі шалғынындағы  сирек кездесетін дәрілік өсімдіктердің бірі болып табылады. Ол өнімділігі мен қысқа төзімділігі жағынан тіпті қара қарақаттан да асып түседі. Қызыл қарақаттың жемісінде қант, органикалық қышқылдар, оның ішінде алма, янтарь,лимон, аскорбин қышқылдары, каротин, тиамин, рибофлавин, пектин заттары болады.Халық медицинасында оны температураны түсіру, асқазан жұмысын жақсарту үшін пайдаланады. 
Қызыл қарақат гүлдерінің өздігінен көбею дәрежесі жоғары, сондықтан тіпті бір бұтаның өзі жақсы өнім бере алады. Жемістері айтарлықтай біркелкі пісіп - жетіліп, күз аяғына дейін түспей, шоқтана жабысып тұра береді.

## Дереккөздер
Қазақстан флорасы меныі кереметтері кітабы, Э.Н.Баталова

Санат:Қарлығандар‎‎
Х ілімі және Y ілімі

thumb|right|250px|Х және Y адам
**Х және Y ілімі** () адами байлықты басқару ілімі, ұйымдастыру бихевиоризмі, сондай-ақ әлеуметтік психология салаларындағы жігерлендіру ілімі ретінде 1960 жылдары Дуглас МакГрегор жағынан ортаға қойылды. Y  ілімін кейде "адам табиғаты ізгілік" деген мағынада да қолданады. 

Жалпы айтқанда, Х  ілімі жұмыста «жағымсыз салғырттықты» қозғаушы күш етуді, Y  ілімі жұмыста «жағымды белсенділікті» қозғаушы күш етуді көрсетеді. 

Бұл  ілімі бойынша, адам егер өмірде және жұмыста жеткілікті жігерленбесе, онда бұл адам белсенділігін мешеу басқару тосып тастағанының кесірі есептеледі.

Х ілімін ұстанатын басқарушы қатал тәртіп-түзім орнатып, қызметкердің жұмысқа енжарлығын түзеткісі келеді.
Y ілімін ұстанатын басқарушы адамгершілік арқылы шабыттандыруға мән береді, адамдардың жеке мақсаты мен ұжым мақсатын біріктіруге тырысады, қызметкерге көбірек құқық-билік береді, қызметкерлердің белсенділігін арттырып, артықшылығын күшейтеді.

## Ереже
Адам табиғаты ізгі деп есептейтін Y ілімінің талаптары:
* Демократиялы басқару;
* Барлық адамды тең қатыстыру;
* Белсенді араласу;
* Қажетін қамдау;
* Артықшылықтарды асыру, пайдалану;
* Жеткілікті құқық беру.

## Тақырыпқа пайдалы сілтемелер
* Х және Y 
* The human side of enterprise 
* X ілімі және Y ілімі ІІ
* Х теориясы және Y теориясы (ІІІ)

Санат: мотивация
Санат: психология
Қос фактор ілімі

**Қос фактор ілімі** - кейде мотивациялық гигиена ілімі (Motivator-Hygiene Theory) деп те аталады. Оны АҚШ психологі Ф.Герцберг 1950 жылдары ортаға қойған. 1950 жылы Ф.Герцберг Питтсбургте ғылым тәжрибе жасау негізінде мынаған көз жеткізеді: жұмыстың өзіне және жұмыс мазмұнына қатысты факторлардағы  (жұмыс тәуекелі, мойындалу, міндет) оң өзгерістер қызметкерді шабыттандырады, тіпті де жігерленіп жұмыс жасауына түрткі болады. Ал, жұмыс шарт-жағдайы мен жұмыстағы қарым-қатынас факторларына (орын, жұмыс амандығы, жалақы, сыйақы) қатысты саладағы оң өзгерістер қызметкер көңіліндегі қанағатсыздықты жоюы мүмкін, бірақ жұмысты жақсы істеуге қозғаушы бола алмайды.Яғни, екі түрлі фактор болады, бірі адамда мотивация пайда қылатын, яғн құлшындыратын фактор (Motivational Factors, немесе intrinsic factors), ал енді біреуі адамда мотивация пайда қылмайтын, оны көбінесе гигиена факторы (hygiene factors). Осы қос фактор болмаса адам өз ниетінен ажырап қалады.

Тіке мотивация тудыратын фактор: жұмыс тәуекелшілдігі, нәтиже-табыс, қызмет талабының жоғарлауы; 
Ал, мотивация тудырмайтын фактор: жалақының көтерілуі, адамара байланыстың жақсаруы,  жақсы тұрмыс шарты, орын, қауіпсіздік.

Аталған теория бойынша, қанағаттанудың қарсы жағы қанағаттанбау емес, қанағаттана алмау, қанағаттана алмаудың қарсы жағы қанағаттану емес, қанағаттанбай қалмау. Маслоудың Қажеттілік қабаты іліміне  өзгеше түрде Ф.Герцберг төмен қажеттіліктердің қанағаттануы сөзсіз түрде жоғары шабыттар тудырады деуге болмайды, қайта ары болғанда көңіл толмау жағдайын ғана бәсеңдетеді, бірақ жұмыста жоғары ерлік көрсетіп, өте жойқын мотивацияға ие болуға көп әсер ете қоймайды деп есептеген.

Бұл ілім туралы айтылған сын:
Ұйым мақсатына жету мен жеке қажетінің қанағаттануын өзара байланыстырмады.

Жұмысқа қанағаттану мен жоғары мотивацияның байланысы дұрыс анықталмады.

Қос фактор іліміне сілтеме 

Санат: мотивация
Санат: Психология
Санат:Философия
Жігер (психология)

**Жігер** – адамның түрлі қиындықтарды саналы түрде жеңе білу қабілеті. 

Адамның мінезінде жеке басының жігері басты орын алады. Жігерлі адам көздеген мақсатына жету үшін зор табандылық көрсете біледі. Жігерлілік әрекетінің басты мақсаты – қабылдаған шешімді орындап шығу. Адам жігері арқылы кез келген қиындықты жеңуге жол табады. Адам өзінің жігері арқылы қиыншылықтарды жеңуге ұмтылады. Адамның өз мінез-құлығын жігеріне бағындыра білуі тәрбие жұмыстарында және өзін тәрбиелеуде өте қажет. Мақсатқа жетуді көздеу, айтқанында тұру, өзін ұстай білу, шұғыл шешім қабылдау, тәртіпке бағыну адамның жігері арқылы қалыптасады. 

Санат:Психология
Санат:Мотивация
Санат:Мінез-құлық
Астаналық экономикалық форум

**Астаналық экономикалық форум** (қысқартылған **АЭФ**, ) - Астанадағы штаб-пәтермен байланысу үшін халықаралық және аумақтық платформа. АЭФ Еуразиялық ғылымдар клубының мүшелері және Қазақстан Республикасының басқармасымен 2008-інші жылы құрылған. Жыл сайын Астана қаласында өтеді. 2008-інші жылдан бері АЭФ-ке жүз мемлекеттен сегіз мыңнан астам делегат қатысқан.

Астаналық экономикалық форум әлемдегі ең үлкен халықаралық форумдардың бірі болып табылады. 2008 жылдан бері АЭФ жыл сайын бизнес-қауымдастығының эксперттері мен өкілдерін жинап, қазіргі уақыттағы экономикалық және әлеуметтік мәселелерінің шешімін іздейді.

## Форум тақырыптары
*Қаржылық-экономикалық тұрақтылық
*Сауданы дамыту және бәсекелестікке жарамдылықты арттыру
*Инвестициялар, инновациялар, инфрақұрылым
*Экономикалық өсудің әлеуметтік және мәдени аспектілері
*Қазақстан 2050
*Жаһандану және интеграциялық процесс
*GLOBAL RISK EXPO-2014

## Тарихы
Астаналық экономикалық форум өз тамырын 1994 жылы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың Мәскеу мемлекеттік университетінде айтқан сөзіндегі, интеграциялық бастамаларының сериясының ұсынысынан тартады. 2007 жылдың маусымында Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев Еуразиялық ғылым клубын құру туралы сөз қозғады. Еуразиялық ғылым клубы, Еуразиялық қауымдастықтың экономикалық интеграциясымен және халықаралық экономикалық ынтымақтастықты дамытуға көмектеседі. Еуразиялық экономикалық ғылым клубы 2008-інші жылдың 27 маусымында Қазақстан Республикасынң экономика және бюджетті жоспарлау Министрлігінің және экономикалық ғылыми-зерттеу институтының көмегімен құрылды.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
### Ресми сайттары
* Астаналық экономикалық форумның ресми сайты 
* Астаналық экономикалық форумның ресми блогы 
* Еуразиялық экономикалық ғылым клубының ресми сайты 

Санат:Экономика
Еуропадағы Әлемдік мұра нысандары

**Еуропадағы Әлемдік мұра нысандары.**

Санат:Әлемдік мұра