Иммобилайзер

**Иммобилайзер (иммобилизатор)** (ағылш. *immobiliser* — «қозғалыссыздандырғыш») — электрондық ұрлыққа қарсы құрылғының бір түрі. Ол автомобильдің немесе басқа көлік құралдарының кейбір модульдерін сенімді түрде бұғаттауға арналған.

## Иммобилайзердің функциялары
Иммобилайзердің негізгі міндеті — көлікті бөгде адамдардың басқаруына жол бермеу, соның ішінде ұрлау әрекеттері кезінде де. Иммобилайзерді қосу және өшіру тек көлік иесіне ғана қолжетімді болуы тиіс. Әдетте бұл мақсатта электрондық кодталған кілт қолданылады; қолмен код теру арқылы жұмыс істейтін үлгілер сирек кездеседі.

Көлікті іске қоспас бұрын, иесі кодталған кілтті арнайы ұяға салып, иммобилайзер жүйесіне кодты оқытуы және бұғаттауды өшіруі қажет немесе антенна аймағына жанаспайтын электрондық «белгіні» (тиісті чипі бар транспондерді) орналастырады. Қолмен код енгізілетін жүйелерде иммобилайзерді өшіру үшін иесі алдын ала орнатылған кодты енгізуі тиіс. Иммобилайзер бұзылған немесе рұқсатсыз ажыратылған жағдайда, автомобиль жүйелері бұғатталған күйінде қалады.

Иммобилайзерлердің дерлік барлық түрлерінде белгілі бір уақыт аралығында (тайм-аут) адамның әрекеті болмаған кезде автоматты түрде күзет режиміне көшу функциясы бар.

## Иммобилайзер түрлері

### Штаттық иммобилайзер
Қазіргі заманғы автомобильдердің басым көпшілігі штаттық иммобилайзермен жабдықталған. Бұл электрондық құрылғы не сандық комбинацияны қабылдайды, не (көбінесе) иммобилайзер транспондерінен келетін сигналды таниды. Әдетте транспондер қозғалтқышты іске қосу кілтіне кіріктіріледі, ал одан алынған дұрыс жауап иммобилайзер мен қозғалтқышты басқару блогын байланыстыратын деректер шинасы арқылы іске қосуға рұқсат беретін сигналдардың берілуіне әкеледі[1].

Осылайша, тұтандыру құлпының механикалық кілті электрондық іске қосу бұғаттауымен толықтырылады. Арнайы білімсіз кілттер жоғалған (немесе ұрланған) жағдайда, қозғалтқышты іске қосу үшін басқару блогы — иммобилайзер — транспондер кешенін толық ауыстыру қажет болуы мүмкін (кейбір жағдайларда авторизация автомобильдің штаттық батырмалары арқылы құпия пароль енгізу арқылы жүзеге асады). Штаттық иммобилайзерлер статикалық немесе өзгермелі (плавающий) кодты транспондерге ие болуы мүмкін. Өзгермелі код радиосигналды іріктеу арқылы бұғаттауды айналып өту әрекеттерін қиындату үшін қолданылады, себебі рұқсат беру тізбегі үнемі өзгеріп отырады.

### Қосымша иммобилайзерлер
Ұрылар штаттық ұрлыққа қарсы жүйелерді айналып өту тәсілдерін меңгергендіктен, көлік иелері көбіне өздерінің қосымша ұрлыққа қарсы жүйесін орнатады, оның құрамында жеке иммобилайзер блогы болады. Бұл қаскөйлердің жұмысын қиындатып, ұрлау процесін баяулатады. Кейбір қосымша иммобилайзерлер қозғалтқышты рұқсатсыз іске қосуға мүмкіндік береді, алайда біраз уақыттан кейін ол өздігінен өшіп қалады. Нәтижесінде ұры жолда өшіп қалған көлікпен қалып, жолдардағы бейнебақылаудан қашу үшін автомобильді тастап кетуі мүмкін.

Қосымша иммобилайзерлер радиосигналдар немесе сымдар арқылы басқарылатын қозғалтқышты ажырату құрылғылары болып табылады. Олардың құрамына қарапайым релелер де, сондай-ақ штаттық блоктарға ұқсастырылып жасырылған күрделі құрылғылар да кіруі мүмкін, бұл оларды табуды және ажыратуды қиындатады. Көп жағдайда (әсіресе автожүргізуі бар сигнализация орнатылғанда) штаттық иммобилайзердің жұмысы иммобилайзерді айналып өту құрылғысы арқылы басылады.

Электр тізбектерін үзуге негізделмейтін иммобилайзерлер де бар — **CAN-иммобилайзер**. Қозғалтқыштың жұмысы автомобильдің жергілікті CAN-шинасы арқылы белгілі бір хабарламаларды жіберу нәтижесінде бұғатталады. Қосымша құрылғылар (мысалы, электромагниттік клапандар) қолданылған жағдайда, электрлік емес жүйелердің жұмысы да бұғатталуы мүмкін.

## Иммобилайзерді айналып өту құрылғысы
Әдетте бұл штаттық транспондер түріндегі жасырын және қорғалған радиомодуль болып табылады (тұтандыру кілтіндегі штаттық транспондерлердің бірі), ол штаттық иммобилайзерден 10–20 см қашықтықта орналасады. Кейбір жағдайларда штаттық иммобилайзердің жұмысы оны қайта бағдарламалау арқылы өзгертіледі, себебі қазіргі автомобильдерде оны қарапайым жолмен ажырату мүмкін емес.

## Иммобилайзердің артықшылықтары мен кемшіліктері
Сипаттамаларына байланысты иммобилайзерлер көлікті ұрлауды әртүрлі деңгейде қиындатады. Мысалы, статикалық кодты транспондер тәжірибелі ұры үшін айтарлықтай кедергі болмауы мүмкін; сондай-ақ штаттық орналасу мен электрониканың стандартты жұмысы да оның ісін жеңілдетеді. Қымбат автомобильдер, әдетте, ұрлауды қиындату үшін элементтері көп әрі күрделі иммобилайзерлермен жабдықталады.

Көптеген жүйелер аккумулятордың терең разрядталуы немесе қорек тізбегіндегі кедергілер салдарынан қозғалтқышты іске қоса алмау сияқты кемшіліктерге ие, сондай-ақ иммобилайзер деректерінің өшуі мүмкін. Бұл жағдайлар көлік иесі немесе жүргізушінің өзіне қиындық туғызады[2]. Жалпы алғанда, жүйенің күрделенуі сенімділікті төмендетеді және автомобильді жөндеу кезінде қосымша мәселелерге әкелуі мүмкін.

## Иммобилайзер мен автодабылдың айырмашылығы
Иммобилайзердің функциясы қозғалтқышты іске қосу мен оның жұмысын бұғаттаумен шектеледі. Ал автодабыл бұған қоса: есіктердің орталық құлпын басқарады, ұрлау әрекеті кезінде дабыл береді (екі контурлы жүйелерде иесіне хабарлайды), қозғалтқышты қашықтан іске қосуға мүмкіндік береді, суық мезгілде қыздыру үшін автожүргізу функциясына ие және басқа да мүмкіндіктерді қамтиды. Осылайша, иммобилайзер (штаттық немесе қосымша) автодабыл орнатылған жағдайда оның құрамдас элементіне айналады.