КСРО рублі

**Рубл** () — 1923 жылдан бастап 1991 жылдың 26 желтоқсанына дейін КСРО валютасы және осы күннен кейін — Кеңес Одағы ыдыраған соң пайда болған кейбір мемлекеттердің валютасы (атап айтқанда, Тәжікстанда 1994 жылдың 8 қаңтарына дейін) болды. 1947 жылға дейін алтын шақалармен қатар айналыста болды.

Кеңестік банкноттардың көпшілігінің әрленімін безеуші және суретші Иван Иванович Дубасов жасаған.

КСРО-да 1923 жылдың қарашасынан 1924 жылдың ақпанына дейін барлық қағаз ақша белгілері Кеңестік Социалистік Республикалар Одағының Мемлекеттік ақша белгілері деп аталды. 1924 жылдан бастап 1991 жылға дейін 10 рублге дейінгі (бір шеруен) банкноттар КСРО Мемлекеттік қазынашылық билеттері, 10 рублден бастап және одан жоғары — КСРО мемлекеттік банкінің билеттері деп аталды. 1991 жылдан бастап барлық номиналдағы банкноттар КСРО Мемлекеттік банкінің билеттері деп атала бастады.

Кеңес рублі ақша реформасынан кейін 1961 жылдың 1 қаңтарында ресми түрде 0,987412 г алтынға тең болды. КСРО-да 1985 жылы 2,926 миллиард рублге сатылған алтынды зергерлік бұйымдар түрінде сатып алуға болатын, естелік алтын шақалар шығарылды. КСРО мемлекеттік банкі рублдің басқа валюталарға қатысты ресми бағамын белгіледі, осылайша 1991 жылы 25 желтоқсанда 1 АҚШ доллары 0,5571 рублге, 1 фунт стерлинг – 1,0389 рублге тең болды.

1992-1995 жылдары КСРО ыдырағаннан кейін кеңестік рубл біртіндеп айналымнан шығарылды. Кеңестік рублден бас тартқан соңғы ел Тәжікстан болды (1994 ж. 8 қаңтар). Ресей 1993 жылы шілдеде кеңестік рубл аймағынан шықты.

## Тарихы
### КСРО одақтас республикаларының тілдеріндегі рубл мен копейка атаулары

## Экономикалық көрсеткіштер
КСРО-дағы тікелей төлемдердің көпшілігі қолма-қол ақшамен жасалды. Бұл айналымдағы көп қағаз ақшаны талап етті. Рублдер Гознактың Мәскеу мен Ленинградтағы зауыттарында басылды. Рублдің сатып алу қабілетін нарық түрлері мен бағаларға байланысты мемлекет саралады; атап айтқанда, табиғи-климаттық белдеулер бойынша: I, II, III, IV.

Шекара арқылы 30 рублден асатын рублді (10 рублдік банкноттармен) шығаруға тыйым салынды. Рубл шетелде айналымға түспеді. Ауыспалы рубл Сыртсаубанктің чектері сияқты тәуелсіз төлем құралы болды.

1950 жылы негізінен шетелдік есеп айырысулар үшін рубль 0,222168 г алтын негізге орналастырылды, дегенмен оның ішкі сатып алу қабілеті сол кезде соғысқа дейінгіден де төмен болды. 1960 жылы 15 қарашада рубльдің алтынға «шаққандағы шамасы» 0,987412 г дейін өсіп, сонымен бірге 10 ескі рубл бір жаңа рублге ауыстырылды. Бұл рублді 55,5%-ға құнсыздандырды, бірақ оның құны одан әрі асыра бағаланды.

## Реформаға дейінгі рубл
КСРО-ның алғашқы банкноттары 1923 жылдың 23 қараша мен 18 желтоқсандағы және 1924 жылдың 7 ақпанындағы КСРО ОАК мен ХКК шешімдеріне сәйкес шығарылған атаулы құны 10, 15 және 25 мың рубл банкноттар болды. Бірінші қаулыда белгіленген бағасы 100, 250, 500, 1000 және 5000 рубл банкноттарды шығару да қарастырылған, бірақ ол ешқашан орындалмады.

Банкноталарда КСРО Конституциясының 34-бабында көрсетілген орыс, беларус, украин, грузин, армян және түркі-татар (әзербайжан) тілдерінде жазылған жазулар және 1923 жылғы үлгідегі 6 лентадан тұратын, аталған тілдерде «Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!» жазылған КСРО-ның елтаңбасы болды. Барлық банкноттарға КСРО Қаржы халық комиссары Г.Я.Сокольников (1923-1926) және кассирлердің бірінің қолы болды. Түрдің сериялық нөмірі AB-12345.

Бұл банкноттар бұрын шығарылған 1923 жылғы үлгідегі РКФСР ақша белгілерімен қатар айналыста болды.

1924 жылғы ақша реформасы кезінде алтынмен қамтамасыз етілген тұрақты валюта енгізілді, 1924 жылғы 15 ақпаннан бастап 1923 жылғы үлгідегі рублді шығару тоқтатылды. Ақша белгілерді жаңасына айырбастау 50 000:1 бағам бойынша 1924 жылдың 31 мамырына дейін (Саха АКСР аумағында - 1924 жылдың 30 маусымына дейін) жүргізілді.

## 1922-1924 жылдардағы реформадан кейінгі рубл

### 1924-1925 жылғы үлгідегі шақалар
КСРО-ның белгіленген бағасы 1, 2, 3, 5, 10, 15, 20 тиын, жарты рубл және 1 рубл болатын алғашқы шақалары 1924 жылы КСРО ОАК мен ХКК 1924 жылғы 22 ақпандағы қаулысына сәйкес шығарылды. Кейінірек монета сериясына жарты копейка қосылды.

1924 жылы РКФСР елтаңбасы бар 1921-1923 жылдары соғылған күміс (50 копейка және рубл) және биллонды (10, 15 және 20 копейка) шақалар да айналымға шығарылды. Алғашқы кеңестік шақалар салмағы, өлшемі және материалы бойынша соңғы патшалық шақаларды қайталады.

### 1926—1931 жылғы үлгідегі шақалар
1926 жылы 6 қаңтарда КСРО ОАК мен ХКК белгіленген бағасы 1, 2, 3 және 5 копейкалық жаңа үлгідегі шақаларды соғу және шығару туралы қаулы қабылдады, бұл біріншіден, алғашқы кеңестік шақалардың ауыр салмағы мен өлшеміне байланысты болды.

Кейінірек, 1932 жылы мельхиордан (мыс-никель қорытпасы) соғылған жаңа үлгінің 10, 15 және 20 копейка енгізілді. Салмағы жағынан да, көлемі жағынан да жаңа мельхиор шақалары сәйкес күміс шақалардан ерекшеленбеді, никелдің қаттылығы мен тозуға төзімділігі олардың жоғары беріктігін қамтамасыз етті, ал оның баяу балқығыштығы ( = 1453&nbsp;°C) күміспен ( = 962&nbsp;°C) - жалғандардан жақсы қорғау болды.

Жаңа үлгідегі шақалардың шығарылымы алғашқы шақалар соғылған таза металдар – өнеркәсіптік және басқа да қажеттіліктерге керек мыс пен күмістің көп мөлшерін шығаруға мүмкіндік берді.

Бұл шығарылымның қола шақалары 1935 жылға дейін өзгеріссіз соғылған, оның бет жағының суреті өзгертілгенде, арт жағы 1961 жылғы реформаға дейін өзгеріссіз қалды.

### 1935 жылғы үлгідегі шақалар
1935 жылы жаңа шақалар айналымға енгізілді. Шақалардың сипаттамалары өзгеріссіз қалды, бірақ барлығының бет жағының суреті, ал мельхиор шақаларының арт жағындағы суреті де жеңілдетілді. Бет жағындағы «Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!» деген ұран алынып тасталып, мемлекеттің атауы пайда болды; 10, 15 және 20 копейка шақалардың сырт жағында өсімдікті жақтауда белгіленген баға мен шығарылған жылы ғана қалды. Әрленімдегі мұндай өзгеріс шақа алаңының безендіру элементтерінің көптігінен туындады, бұл өндірісте қиындықтар туғызды.

Бұл үлгідегі шақалар 1935 жылдан бастап 1957 жылға дейін шығарылды. Осы уақыт ішінде бет жағында бейнеленген КСРО елтаңбасындағы ленталардың саны Одақты құрайтын республикалар санына сәйкес бірнеше рет өзгерді: 1935-1936 жылдардағы шақаларда 6 лента, 1937-1946 — 11, 1948-1956 — 16, ал 1957 — 15 лента болды.

1947 жылғы ақша реформасы шақаларға әсер етпей, олар одан кейін өзгеріссіз соғылуын жалғастырды.

### 1924 жылғы үлгідегі банкноттар
КСРО ОАК мен ХКК 1924 жылғы 22 ақпандағы қаулысына сәйкес шақалардың айналымдағы тапшылық жағдайына байланысты ақша бірліктерін айырбастау қажеттілігін өтеу үшін уақытша белгіленген бағасы 1, 2, 3, 5 және 50 копейка болатын қазыналық боналар шығарылды. Қағаз түріндегі 20 копейканың шығарылымы да дайындалып жатқан еді, бірақ ол жүзеге аспай қалды, бұл атаулы құндағы банкноттар тек үлгі түрінде ғана белгілі.

Барлық айырбас боналарда КСРО-ның 1923 жылғы 6 лентасы бар Елтаңбасы және КСРО республикаларының 6 тілінде жазылған жазулар бейнеленген, реттік нөмірі болмады, Қаржы халық комиссары Сокольников пен кассир М. Козловтың қолы бар болғаны 50 копейкада ғана болды.

Белгіленген бағасы 1, 3 және 5 рубл алтынды қазынашылық билеттер 1924 жылы ақпанда КСРО ОАК мен ХКК 5 ақпандағы қаулысына сәйкес шығарылды. Бұрынғы шығарылымдағы банкноттар сияқты оларға КСРО Қаржы Халық Комиссары Г.Я. Сокольников пен кассирлердің біреуінің қолы тұрды. Сериялық нөмірі 7 таңбалы, серияның өзі 1 рублдік билеттерде 1-3 таңбалы және 3 пен 5 рубл билеттерде 1-2 таңбалы болды.

1928 жылы су таңбасымен және жаңа Қаржы халық комиссары Н. П. Брюхановтың (1926-1930) қолтаңбасымен 1924 жылғы рублден ерекшеленетін алтынды 1 рубл билет шығарылды. Сериялары 1-3 таңбалы немесе 1-2 литерлі болды.

1924 жылы тамызда атаулы құны 3 шеруенге тең КСРО мемлекеттік банкінің билеттері айналымға шықты. Олардың бетіндегі сурет бір жағында ғана, ал сериялық нөмірлері AБ 123456 болды. Шеруендерде Мемлекеттік банк басқармасының мүшелерінің қолдары болды. 1924 жылғы үлгідегі белгіленген бағасы 1 және 5 шеруендердің билеттері дайындалды, бірақ айналымға ешқашан шығарылмады.

КСРО ОАК мен ХКК 1926 жылғы 21 мамырдағы қаулысымен атаулы құны 1-50 копейка уақытша қазынашылық боналарды айналыста болу және шақаларға айырбастау мерзімі 1926 жылғы 31 тамызға дейін, ал КСРО азиялық бөлігінің жекелеген аудандарында - 1927 жылдың 1 қаңтарына дейін созылды.

1, 3, 5 рубл алтын және 3 шеруен 1947 жылғы ақша реформасы кезінде айналымнан шығарылды, бірақ олар іс жүзінде одан кейінгі шығарылымдардың билеттерімен ығыстырылды.

### 1925 жылғы үлгідегі банкноттар
1925 жылдың наурызынан 1930 жылдардың басына дейін КСРО мемлекеттік банкі 1925 жылғы үлгідегі 3 және 5 рубл қазынашылық билеттерді шығарды. Банкноталарға Қаржы халық комиссары Г.Я.Сокольников пен кассирлердің біреуінің қолы тұрды. Сериялық нөмірі 6 таңбалы, сериясы 1 немесе 2 литерлі болды.

Бұл қазынашылық билеттер 1947 жылғы ақша реформасы кезінде айналыстан алынып тасталды, бірақ шын мәнінде олар одан да кейінірек шығарылған банкноттармен ауыстырылды.

### 1926-1932 жылғы банкноттар
1926-1932 жылдары КСРО мемлекеттік банкі шеруендегі банкноттардың бірнеше номиналдарын айналысқа шығарды. 1, 2 және 3 шеруен ақ қағазда басылып, су таңбалары болмады, ал 5 шеруен су таңбасымен, бірақ арт жағы болмады. Барлық банкноттардың реттік нөмірі AБ 123456 түрінде болды. Шеруендерге Мемлекеттік банк басқармасының мүшелерінің қолдары тұрды.

Бұл шығарылымның шеруендері 1947 жылғы реформаға дейін заңды төлем құралы болып қала берді, дегенмен олар 1937 жылғы үлгідегі ұқсас номиналдардың банкноттарымен бұрынырақ ауыстырылған.

### 1934 жылғы банкноттар
1934 жылдың маусымынан бастап КСРО мемлекеттік банкі жаңа үлгідегі 1, 3 және 5 рубл қазынашылық билеттерді шығара бастады. 1934-1936 жылдары Қаржы халық комиссары Г.Ф.Гринко қол қойған банкноттар шығарылды. 1937 жылы қамауға алынғаннан кейін «халық жауы» қолтаңбасы бар ақша айналымы саяси тұрғыдан «дұрыс емес» көрінді. Осыған байланысты сыртқы түрі ұқсас, бірақ Гринконың қолтаңбасынсыз бірдей номиналдағы банкноттарды шығару туралы шешім қабылданып, мұндай жағдайдың қайталанбауы үшін қағаз ақшаны ешкімнің қолтаңбасынсыз шығаруды жалғастыру көзделді, мысалы, Гринконың қызметтегі мұрагері Қаржы халық комиссары – В.Я.Чубар. Шешім шынымен де «көреген» болып шықты, өйткені кейінірек жаңа басшы да қамауға алынып, атылды. Екі шығарылымның банкноттары су таңбаларысыз, A 123456 (тек бірінші шығарылым) немесе AБ 123456 (екі шығарылым) сияқты нөмірлері болды.

Бұл шығарылымның банкноттары 1947 жылғы реформаға дейін заңды төлем құралы болып қала берді, бірақ олар іс жүзінде 1938 жылғы үлгідегі рублмен ығыстырылды.

### 1937-1938 жылғы банкноттар
1938 жылы белгіленген бағасы 1, 3 және 5 рубл жаңа қазынашылық билеттер шығарылды. Банкноталардың түсі дәстүрлі (Ресей империясының соңғы шығарылымдарында, сондай-ақ 1922 жылғы РСФСР банкнот-маркаларында қолданылған), ал дәстүрлі емес — сутаңбаларының болмауы. Жалпы түс дәстүрінен 1 және 3 шеруендегі банкноттардың түстері ерекше көзге түседі. Ақша белгілерінің көбісі КСРО мемлекеттік банкі шеруенде көрсетілген атаулы құнмен шығарды.

Ұлы Отан соғысы кезінде нацистік басқыншылық билік жаулап алынған аумақтарға 1, 3 және 5 рубл кеңестік банкноттарды пайдалануға рұқсат берді, атаулы құны одан да үлкен ақшаларды жергілікті шығарылымдарға мәжбүрлеп айырбастатқызды (басқыншылық рейхсмарка немесе Украина Рейхскоммиссариатының карбованеці) немесе қолхатпен тәркіленді.

1, 3 және 5 рубл банкноттарда бейнеленген фигуралар 6-стандартты шығарылымдағыдай түсті әрленімге ұқсас, бірақ басқа атаулы құнмен бейнеленген.

## 1947 жылғы реформадан кейінгі рубл

1947 жылы тағы да ақша реформасы жүргізілді. Өзгермеген бағалар ауқымында ескі ақша 10:1 қатынасында жаңа ақшаға ауыстырылды. Тиын атаулы құны бойынша айналыста қалды.

1947 жылғы реформадан кейін КСРО елтаңбасындағы лентаның орам саны бойынша ерекшеленетін банкноттардың екі шығарылымы шығарылды: бірінші шығарылымда олар 16, екіншісінде (1957 жылы) 15 болды. Тиісінше, одақтық республикалар тілдеріндегі «бір рубл» жазуларының саны да өзгерді. Бұған Карело-Фин КСР жойылуы себеп болды. Әрленімінің өзгеруіне қарамастан, екінші шығарылымның банкноттарындағы уақыт — 1947 жыл болып өзгеріссіз қалды.

## 1961 жылғы реформадан кейінгі рубл

1961 жылы тағы да ақша реформасы жүргізілді. 1961 жылдың 1 қаңтарынан бастап баға ауқымы 10 есеге өзгертілді. 1, 2 және 3 копейка шақалары айналыста атаулы құны бойынша қалды. 1961 жылғы үлгідегі ақша КСРО-ның бүкіл тарихында берік болып шықты: олар 1991 жылғы 23 қаңтардағы реформаға дейін өзгеріссіз қалды.

### 1961 жылғы үлгідегі шақалар
Бұл үлгідегі шақалар ұзақ уақыт айналыста болды. Ресми түрде бұл шақалар 1998 жылдың соңына дейін заңды төлем құралы болып қала берді және 2002 жылдың 31 желтоқсанына дейін оларды Ресей Банкінің басқармаларында 1 жаңа копейкаға (яғни 10 ескі рубл) еселеп айырбастауға болды.

### Естелік шақалар

КСРО-да естелік шақалардың шығарылымы 1965 жылы Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 20 жылдығына арналған 1 рублдік шақа шығарылған кезде басталды. Шақалар түрлі мерейтойлық іс-шараларға, көрнекті тұлғалардың мерейтойларына, сондай-ақ сәулет және жануарлар ескерткіштерінің құрметіне шығарылды. Олар негізінен мыс-никель қорытпасынан соғылды. Сонымен қатар күміс, алтын, платина және палладий шақалары шығарылды.

### 1961 жылғы үлгідегі банкноттар
Бұл банкноттар 1962 жылы болгарлық лев банкноттарының келесі шығарылымы үшін, ал 1 рублдік банкнот 1968 жылы моңғол тугрикінің барлық ұсақ номиналдары үшін үлгі болды. 1967 жылы КСРО-да алғаш рет Қазан төңкерісінің 50 жылдығына арналған (25, 50 және 100 рубл) естелік банкноттар сериясының жобасы әзірленді, бірақ ол іс жүзінде ақша айналымына енгізілмеді.

## 1991 жылғы реформадан кейінгі рубл

### 1991 жылғы үлгідегі шақалар
1991 жылы КСРО мемлекеттік банкі белгіленген бағасы 10 мен 50 копейка және 1, 5 пен 10 рубл болатын жаңа үлгідегі шақаларды шығарды.

Шақалардың бет жағында Мәскеу Кремлінің көрінісі және «МЕМЛЕКЕТТІК БАНК • КСРО •» деген жазу, арт жағында – атаулы құны, ақша сарайының таңбаламасы, өсімдік әліптес бедерлер (бидай масағы және жаңғағы бар емен бұтағы) және шығарылған жылы бейнеленген.

### 1991 жылғы үлгідегі банкноттар
1991 жылғы ақша реформасы кезінде алғаш рет 1991 жылғы үлгідегі 50 және 100 рубл жаңа банкноттар шығарылды. 1991 жылғы үлгідегі рубл банкноттарында, ақша бірлігінің одақтық республикалар тілдеріндегі атауларының орыс тіліндегі атауы ғана қалды.

Басқа банкноттар, оның ішінде жаңалары – 200, 500 және 1000 рубл кейінірек шығарылды. 25 рублдік банкнот сынақ көшірмелері түрінде шығарылды, бірақ ешқашан тұрақты айналымға енбеді.

1961 жылғы үлгідегі 1, 3, 5, 10 және 25 рубл банкноттары және айналыстағы барлық кеңес шақалары заңды төлем құралы болып қала берді.

### 1992 жылғы үлгідегі банкноттар
1992 жылы жаңа әрленімдегі банкноттар 50, 100, 200, 500 және 1000 рубл шығарылды. Банкноталарда графикалық безендірілуі аздап өзгертілді.

1991 жылғы 20 желтоқсанда КСРО мемлекеттік банкі таратылып, 1992 жылғы 1 наурызда жұмысын тоқтатқанына қарамастан, РФ орталық банкі шығарған 1992 жылғы үлгідегі банкноттар КСРО мемлекеттік банкінің билеттері деп аталды. Ресей аумағында олар 1993 жылы 26 шілдеде басталған ақша реформасының нәтижесінде бұрынғы шығарылымдардың банкноттарымен бірге айналыстан шығарылды.

## Валюталық бағам тәртіптемесі
Кеңестік рублдің ресми бағамы алтынға бекітілді. Бірақ ол тек мемлекеттік монополия болған сыртқы сауда операциялары үшін әрекет етті. Қарапайым кеңестік азаматтардың қолма-қол немесе банк шотындағы шетел валютасын еркін иемденуге құқығы болмады. Егер оны алған жағдайда, мысалы, шетелде жұмыс істеген кезде, олар КСРО-ға оралғанда, валюта ресми бағам бойынша рублге немесе Сыртсаубанктің чектеріне айырбасталды. Шетел азаматтары валютаны арнайы Шетсау дүкендерінде (1930 жылдан 1936 жылға дейін жұмыс істеген) пайдалана алатын. Бейресми валюталық операциялар ату жазасына дейін жеткен қылмыстық құқық бұзушылық болды. Алайда, қара валюта нарығы болды және ол жерде доллар ресми бағамнан 14-15 есе қымбат болды. Сонымен қатар, қара нарықта негізгі операциялар осындай валютамен емес, арнайы дүкендерден тапшы тауарларды сатып алуға Сыртсаубанктің чектерімен жүзеге асырылды.

Төменде әртүрлі жылдардағы АҚШ долларының кеңестік рублге ресми бағамы көрсетілген кесте берілген. Ресми мөлшерлемені өзгерту көбінесе саяси себептермен жасалды, содан кейін оларға «экономикалық» дәйектеме жүргізілді.

## Кеңестік рублден бас тарту және рубл аймағының ыдырауы
1993 жылдың 26 шілдесі мен 7 тамызы аралығында Ресейде тәркілемелі ақша реформасы жүргізілді, оның барысында қазынашылық билеттер мен КСРО мемлекеттік банкінің билеттер ақша айналымынан алынды. Реформа сонымен қатар рублді ішкі ақша айналысында төлем құралы ретінде пайдаланған Ресейдің және басқа да ТМД елдерінің ақша жүйелерін бөлу мәселесін шешті.

1992-1993 жылдары бұрынғы одақтас республикалар өздерінің валюталарын енгізді, кейбіреулері рублмен қатар айналымда қолданды. Тәжікстан (ресейлік рубль 1995 жылға дейін айналыста қалды), Днестралды Молдаван Республикасы (1994 жылы Днестралды рублін енгізді), қазіргі уақытта Абхазия мен Оңтүстік Осетия (ресейлік рубль айналыста қалады) бірыңғай жағдай болды.

## Тағы қараңыз
* Қазақстан теңгесі
* Түрікмен теңгесі
* Ақша айналымы
* КСРО республикаларының елтаңбалары

## Дереккөздер

Санат:КСРО экономикасы
Санат:Айналымнан шыққан ақшалар