open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бақтиярдың қырық бұтағы

**“Бақтиярдың қырық бұтағы”**, Бақтияр-наме — парсы тілінде жазылып, шығыс елдеріне кең тараған тармақты қисса-дастандар топтамасы, көне әдеби ескерткіш. Ең ескі нұсқасы 1296 жылғы қолжазба болып есептеледі. “Бақтиярдың қырық бұтағы” — “Мың бір түн”, “Сандыбаднаме” сияқты ескерткіштермен тектес туынды. Бірқатар зерттеушілер “Бақтиярдың қырық бұтағын” Шығыс Түркістан өңірі қазақтарының қисса-дастаны, “қырық бұтағы” ретінде қарайды. Алайда, “Бақтиярдың қырық бұтағы” қырық қиссамен шектелмейді. Қазақ ұғымында жеті, тоғыз, қырық сандары киелі, көптікті білдіреді. “Бақтиярдың қырық бұтағы” — Шыңжаң өлкесіне тараған екі жүзден астам қисса-дастандар топтамасы. Сол топтамадағы “Шәкір-Шәкірат”, “Қасым жомарт” дастандарын Жүсіпбек Шайқысламұлы, “Шеризат”, “Нұғыман-Нағым”, “Ағаш ат” дастандарын Әсет Найманбайұлы шығыс сюжетінен алып жазған. “Бақтиярдың қырық бұтағында” елді мекен, кісі аттары көбіне арабша, парсыша болғанымен, оқиға қазақы дәстүрде айтылады. Қазақ ақындарының араб-парсы әдебиетінен келген сюжетті өңдеп, жырлауы нәтижесінде, қазақтың бай ауыз әдебиетімен ұштасып, төл туындыдай сіңісіп кеткен. “Бақтиярдың қырық бұтағы” — назиралық үлгіде жырланған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Әдебиет
Қарақабық

**Қарақабық**, әсия, угнерния () – амариллистер тұқымдасына жататын көп жылдық жуашықты өсімдіктер туысы. Қазақстанда Қаратауда (Батыс Тянь-Шань) ғана кездесетін 1 түрі – Северцов қарақабығы (U. Severzovіі) өседі. Биіктігі 40 см-дей, ұзынша келген жуан жуашығының сырты қара қабықты келеді. Сүйірленген жапырақсыз сабағының ұшында себетгүл шоғыры орналасады. Жапырақтары таспа тәрізді, ұзындығы 20 см, ені 2 см-дей. Гүлдерінің түсі қызылдау кейде сарғыш қоңырлау болады. Тұқымынан көбейеді. Шілде – тамызда жапырақтары түскеннен кейін гүлдейді. Тамыз айында жеміс береді. Тұқымы – ұсақ, қоңыр түсті қорапша. Оның жуашығынан дәрі, желім алынады. Северцов қарақабығының аз ғана ареалы Ақсу-Жабағылы қорығында сақталып қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Түрлері
**[[Ungernia badghysi]]* Botsch. – Түрікменстан
**[[Ungernia ferganica]]* Vved. ex Artjush. – Қырғызстан
**[[Ungernia flava]]* Boiss. & Hausskn. – Иран
**[[Ungernia oligostroma]]* Popov & Vved. – Өзбекстан, Қырғызстан, Тәжікстан
**[[Ungernia sewerzowii]]* (Regel) B.Fedtsch. – Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан
**[[Ungernia spiralis]]* Proskor. – Түрікменстан
**[[Ungernia tadschicorum]]* Vved. ex Artjushenko – Тәжікстан
**[[Ungernia trisphaera]]* Bunge – Иран, Ауғанстан, Түрікменстан
**[[Ungernia victoris]]* Vved. ex Artjush. – Қырғызстан, Тәжікстан
**[[Ungernia vvedenskyi]]* Khamidch. – Қазақстан

## Сілтемелер


Санат:Амариллистер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Борис Александрович Рузанов

** Борис Александрович Рузанов **(25.8.1939 жылдары туған, Шымкент  қаласы ) – еңбек ардагері. 

Шымкент  кен-металлургия техникумын (1959), Қазақ химия-технология институтын (1968), Алматы қаласындағы жоғары партия мектебін (1974) бітірген. Еңбек жолын Шығыс Қазақстан облысындағы Белоусов кенішінде бастаған. 1962 – 72 жылдары Шымкент  қорғасын завотында аппаратшы, 1974 – 76 жылдары Пресс-автомат завотында партком хатшысы болды. 1976 – 97 жылдары қалалық еңбекшілер депутаттары кеңесі атқару комитеті төрағасының орынбасары, Еңбекші ауданы партия комитетінің бірінші хатшысы, облыстық халық бақылау комитетінің төрағасы, халық депутаттары облыстық кеңесінің бақылау-тексеру комиссиясы төрағасы қызметтерін атқарды. Қазір облыстық славян мәдениеті орталығының төрағасы. Облыстық, қалалық кеңес депутаты болып сайланған. Қазақстан Республикасы Президентінің грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:25 тамызда туғандар
Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Шымкентте туғандар
Санат:Шымкент кен-металлургия техникумы түлектері
Санат:Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Еңбекші аудандық партия комитетінің бірінші хатшылары
Алуа суару жүйесі

**Алуа суару жүйесі**, Нұра өзенінің жайылмасында, Ақмола облысының Целиноград ауданында. Қолданысқа 1965 жылы берілген. Аумағы 12,8 мың га.

Бастапқы күрделі қондырғысы Алуа елді мекеніндегі Еңбекші қонысы тұсында тұрғызылған; мұнда Нұраның тасыған жайылма ағыны және көктемгі қар суын толық бір шараға жинайтын бөгет (секундына 101 м3 су өткізіледі) салынған. Жүйедегі дамбалық топырақ үйіндісінің жалпы ұзындығы 108,2 км-ге жетеді. Аудан шаруашылықтарына 29 реттеуіш (әрқайсысы секундына 10 – 50 м3 су жібереді) арқылы су бөлінеді. Жүйе негізінен шабындықты суарады және суландырады.

## Дереккөздер

Санат:Нұра су алабы
Санат:Целиноград ауданы географиясы
Санат:Қазақстан суару жүйелері
Санат:1965 жылы соғылған ғимараттар мен құрылыстар
Нәлқожа Ақбалаұлы Ергешбаев

**Нәлқожа Ақбалаұлы Ергешбаев** (1 наурыз 1931, Жаңақорған ауданы, Бірлік ауылы – 9 желтоқсан 1997, Қызылорда) — партия және шаруашылық қызметкері. Қазақ ауыл шаруашылық институтын (1954), СОКП ОК жанындағы Жоғары партия мектебін бітірген. 1954–1961 жылдары Арал, Тереңөзек (қазіргі Сырдария) ауданында инженер-механик, Шаған МТС-інде инженер-механик, бас инженер, директор, Тереңөзек ауданы «Қазақ ауыл шаруашылық техникасы бірлестігінің» бастығы, 1974 жылы Тереңөзек ауаткомының төрағасы, 1975–1985 жылдары осы аудан, 1985–1992 жылдары Сырдария ауданы парткомының 1-хатшысы. 2 мәрте Ленин орденімен, Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендерімен, медальдармен марапатталған. «Күріш өндіруді мамандандыру және шоғырландыру» атты кітап жазған.
Таштемір Рустамов

** Таштемір Рустамов ** (1906, Сайрам ауданы – 1944, Смоленск облысы) – соғыс ардагері. Кеңес Одағының Батыры (3.6.1944). Ұлты – өзбек 2-дүниежүзілік  соғыста 312-Смоленск атқыштар дивизиясының 1083-полкі құрамында ұрыстарға қатысты. Смоленск облысының Борисовка селосы үшін болған ұрыста асқан ерлік пен батырлық көрсетті. Ол жаудың 19 солдаты мен офицерінің көзін құртып, 4 атыс ұясының үнін өшірді, пулемет ұясын кеудесімен жауып, ерлікпен қаза тапты. 

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Торыбаев Хиссаметдин Қалдыбайұлы

**Торыбаев Хиссаметдин Қалдыбайұлы** – биология ғылымының докторы ,профессор.
## Қысқаша өмірбаяны
Торыбаев Хиссаметдин Қалдыбайұлы (27.9.1937 жылы туған, Алматы облысы Жамбыл ауданы Қараарша ауылы) – ғалым-энтомолог, биология ғылымының докторы (1993), профессор (1996). Қазақ ұлттық университетін бітірген (1968). 1969 – 96 жылдары ҚР ғылым академиясының Микробиология және вирусология ғылыми-зерттеу институтында кіші, аға, жетекші ғылыми қызметкер болды. 1996 жылдан қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университетінің профессоры. Негізгі ғылыми жұмысының бағыты энтомопатогенді вирустарды зерттеуге арналған. Торыбаев Еуразияда бірінші болып, Қазақстанның әр түрлі табиғи-климаттық белдеулерінде кездесетін үш түрлі қансорғыш масалардан энтомопатогенді иридовирустарды бөліп алған. Мұндай штамдар маса шағудан болатын аурулардың диагностикасын қоюда және қоздырғыштардың идентификациясын жасауда кеңінен пайдаланылады. Бұл штамдар Ресейдің Вирусология институтында сақтаулы тұр; сондай-ақ Шығыспалеарктикалық секциясының биология күресу халықаралық ұйымында және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымында патенттелген. Торыбаев 84 ғылыми еңбектер мен оқулықтардың авторы.

## Шығармалары
*Энтомологический справочник, А., 2006; 
*Өсімдік карантині, А., 2007.
## Сілтемелер
* Сейітов  
* Вирусология  
* Микробиология
## Дереккөздер


Санат:Биология
Санат:Тұлғалар
Тарих-и Шаһрухи

**«Тарих-и Шаһрухи»** – Нияз Мұхаммед бен Ашур Мұхаммед Қоқандидің (әдеби бүркеншік аты – Нийаз) тәжік тілінде жазған тарихи шығармасы. Н. Пантусовтың басылымында да «Тарих-и Шаһрухи» деп көрсетілген. Бірақ, автордың еңбегінде: «Тарих-и Шаһрухийа» немесе «Тарих-и Саид Мұхаммад Худаяр хани» деп аталады. 

Оның авторы Қоқан ханы әскерінің қатарында болған. «Тарих-и Шаһрухи» 1871 – 72 ж. Қоқан ханы Худаярдың тапсыруымен жазылды. Еңбекте Қоқанның алғашқы ханы Шахрухтан (1721/22 ж. қайтыс болған) бастап, шығарма аяқталғанға дейінгі кезең тарихы қамтылады. Сонымен қатар онда Қоқан хандығы мен қазақтардың қатынасы баяндалады. «Тарих-и Шаһрухиді» 1885 ж. Н.Н. Пантусов Қазанда бастырып шығарды. Оның қысқарған үзінді нұсқасын В.В. Бартольд орыс тіліне аударды. Хафиз-и Абрудың бір шығармасы да «Тарих-и Шаhрух» деп аталады. Онда Әмір Темір әулетінен шыққан Шаhрухтың 1413 жылға дейінгі тарихы әңгімеленеді.

## Дереккөздер

Санат:1872 жылы шыққан кітаптар
Санат:Қоқан хандығы тарихы
Сыбанбаев Серікхан Құмариянұлы

**Сыбанбаев Серікхан Құмариянұлы** (28.11.1928, Қырғызстан, Бішкек – 6.11.1996, Алматы) – зоолог-ғалым, биология ғылымдарының докторы (1969), профессор (1970), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым және техника қайраткері (1993).

## Жетістіктері
Негізгі ғылыми еңбектері паразитология және протозоология мәселелеріне арналған. Сыбанбаев С.Қ. мал және үй құстары кокцидиоздары мен қан паразит ауруларынан арылу шараларының (емі, сақтық шаралары) ғылыми негіздерін жасады. Жабайы жануарларда болатын кокцидияны (клеткаішілік паразиттер) зерттеді. Оның басшылығымен республиканың ландшафтық-географиялық белдемдеріне арнайы экспедициялар ұйымдастырылды. 4 монографиясы мен 150-ден астам ғылыми еңбегі жарық көрген.

## Шығармалары
* Кокцидиозы сельскохозяйственных животных Казахстана, А.-А., 1977;
* Кокцидии диких животных Казахстана, А.-А., 1979;
* Лечение и профилактика кокцидиозов домашних птиц, А.-А.,1983.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Қазақстан зоологтары
Санат:1928 жылы туғандар
Санат:1996 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Офсеттік баспа

нобай|Офсет баспасы
**Офсеттік баспа** (ағылш. *offset*) – баспа қалыбындағы кескін алдымен аралық иілгіш резеңке тінді пластинаға, одан қағазға түсірілетін жазық баспа әдісі. Кескіннің осылайша жанама берілуі ағылшынша тілінде “**офсет**” делінеді, ал баспа әдісі – офсеттік деп аталады. Офсеттік баспа алғашқыда литография түрінде 1796 жылы, соңынан 1902 ж. офсет түрінде пайда болды. Офсеттік баспа әдісінің артықшылығы қалыңдығы, бет бүдірі әр түрлі қағаздарға, металдарға, полимер пленкаларға жоғары жылдамдықпен және аз қысыммен лактың барлық түрін қолданып басуға болатындығында; әр түрлі түпнұсқаларды, сызықты және жартылай реңді, ақ-қара, түрлі-түсті басуға болады, сонымен қатар, мөлшері әр түрлі кескіндерді өте жоғары сапамен шығаруға мүмкіндік береді. Қазіргі уақытта офсеттік әдіспен әр түрлі баспа өнімдері: кітаптар, журналдар, газеттер, көркемсурет өнімдері, фотоальбомдар, жарнама өнімдері басылады. Бүгінгі күнгі машиналар (КВА фирмасынан Rapіda, Romayor, Domіnant, Speedmaster; Heіdelberger фирмасынан, Komorі фирмасынан Sprіnt, т.б.) А4 қалыптан ең үлкен А0 қалыпқа дейінгі кез келген баспа жұмыстарын басып шығара алады.

Санат:Құралдар
Аса (өзен)

**Аса** – Жамбыл облысы Талас, Сарысу, Жамбыл аудандарының жерімен өтетін өзен, Таластың сол саласы. Ұзындығы 253 км, су жиналатын алабы 6670 км².

## Бастауы
Аса Қаратаудың оңтүстік-шығыс беткейінен басталатын Теріс және Күркіреу өзендерінің қосылуынан құралады.

## Гидрологиясы
нобай|оңға
Арнасы жоғарғы ағысында тар, тік жарлы, орта ағысында Билікөл, Ақкөл көлдері арқылы ағып өтеді. Кей жылдары Талас өзеніне құяр жерінде құмға сіңіп кетеді. Жылдық орташа су ағымы 10,4 м³/с. Желтоқсанның басында суы қатып, ақпанның аяғында мұзы ериді. Аса өзенінің қызылша плантациялары мен бау-бақша, егінді суғаруда маңызы зор.

Оның кішігірім 30-ға жуық саласы бар. Жуалы ауданының жерінде ол Шақпақ, Теріс, Ақсай, Көксай, Күркіреусу өзендері қосылған соң Аса өзені аталады. Асаның әсіресе Күркіреусу өзенімен қосылған тұсы таулы аңғармен өтеді, ағысы өте жылдам.

Қаратөбе ауылдық округі маңында "Айырма" аталып, "Үлкен Аса" және "Кіші Аса" болып екіге бөлінеді. Өрнек ауылдық округі маңында екеуі бір арнаға қосылып "Құйған" атанады. Билікөл ауылы маңында тоғыз тарауға бөлініп, "Тоғызтарау" аталады. Сонымен қатар одан Қуат каналы бөлініп ағып өтеді. Жамбыл ауданының жерінде Аса өзені Ақкөл ауылының шығыс жағынан ағып өтеді.

## Атау тарихы
Өзеннің "Аса" деп аталуына байланысты ел аузында мынандай аңыз айтылады: "Тараздың жас батыры Қарахан ғашық болған Айша бибі сұлу сүйгеніне келе жатқан жолында, осы өзеннің жағасында Айшаны улы жылан шағып өлтіреді. Қос ғашық арманына жете алмай, қыз өзеннен аса алмай көз жұмады. Сондықтан жұрт өзенді "Аса алмаған" деп атап, кейіннен "Аса" атап кеткен дейді.

Ал, енді Геродоттың дерегі бойынша, қазақ даласын мекендеген сақ тайпасының ең үлкені Асы "Ассақтар" атымен байланысты. Асылар батысында Кіші Қаратау арқылы шектелсе, шығысында Талас, Шу, Іле, Тарбағатай мен Алтай аралығына дейін мекендеген, негізгі ата-мекені Жетісу болған. Тарихшы У. Шалекенов Асылардың Тұйық, Жайсан, Шатырқұл кен орындарын игергенін жазса, Ә. Марғұлан Асылардың Сарыарқадағы көптеген мәдениет ескерткіштерін ашып берді. "Ассақтар, яғни асы тайпасы б.д.д. 5-6 ғасырда құрылған Ұлы жүз отанының бірі болып, Үйсін мемлекетінің құрамына енген. Б.д.д. 2-ғасырда грек-бактриялықтарды тас-талқан етіп жеңген Үйсін мемлекетінің Асы, Арыс тайпаларыныан жасақталған жауынгерлер еді"- деп жазады Ю.Зуев.

Қысқасы, Аса өзенінің тарихы осы аймақты мекендеген Сақ тайпасының атымен аталғаны даусыз. Бүгінде Жамбыл ауданының орталығы, темір жол бекеті, бірқатар елді мекендер осы Асы тайпасының атымен аталады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) өзендері
Санат:Сарысу ауданы өзендері
Санат:Талас ауданы өзендері
Санат:Талас су алабы
Зияткерлік меншік жөніндегі дүниежүзілік ұйым

thumb|280px|WIPO members
thumb| alt=A.
**Зияткерлік меншік жөніндегі дүниежүзілік ұйым** - (World Intellectual Property Organіsatіon   /WIPO/) – халықаралық үкіметаралық ұйым, БҰҰ-ның мамандандырылған мекемесі. 1967 жылы Стокгольмде қол қойылған конвенцияны іске асыру барысында 1970 жылы құрылды. Оны құру туралы идея “Өнеркәсіп меншігін қорғау жөніндегі” Париж конвенциясынан (1883) және “Әдебиет пен сурет шығармаларын қорғау туралы” Берн конвенциясынан (1886) бастау алады. Зияткерлік меншік жөніндегі дүниежүзілік ұйымның мақсаты мемлекеттер мен халықаралық ұйымдар арасындағы ынтымақтастық жолымен дүние жүзіндегі зияткерлік меншікті қорғау, зияткерлік меншік саласындағы жаңа шарттардың жасалуын көтермелеу және ұлттық заңдардың әзірленуіне көмектесу, т.б. Ұйым осы мақсатты жүзеге асыру бағытында ақпарат жинап, оларды тарату ісімен айналысады, халықаралық тіркеу қызметін қаржыландырады. Штаб-пәтері Женевада (Швейцария) орналасқан.

## Дереккөздер


Санат:Біріккен Ұлттар Ұйымының мамандандырылған мекемелері
Санат:Зияткерлік меншік құқығы
Лениншіл Рүстемов

***Лениншіл Рүстемов*** (8.8. 1932, Сарыағаш ауданы – 15.12. 1993)Оңтүстік Қазақстан облысы : энциклопедия. – Алматы : Қазақ энциклопедиясы, 2005. – ISBN 9965-9746-1-6 – ғалым, филология  ғылым кандидат , профессор Орта Азия Мемлекеттік университетінде оқыған. 
*1953 – 56 жылдары Талдықорған облысында орыс тілі мен әдебиеті пәнінен сабақ берді. 
*1956 – 58 жылдары Келес ауданы комсомол комитетінің 1-хатшысы қызметін атқарды. 
*ҚазМУ-дың аспирантурасын бітірген (1962). 
*1962 – 69 жылдары ҚазМУ-дың жалпы тіл білімі кафедрасының доценті, аға оқытушысы қызметін атқарды. 
*1969 – 73 жылдары аға инспектор, Қазақстан Жоғары оқу орны министірлгінің жоғары оқу орны басқарма бастығының орынбасары болды. 
*1973 – 76 жылдары І.Жансүгіров атындағы Талдықорған педогогикалық  институтының ректоры. 
*1976 – 77 жылдары Қазақстан орталық партия комитетінің ғылым және техника бөлімі меңгерушісінің орынбасары қызметін атқарды. 
*1989 – 91 жылдары ҚазМУ-дың оқу бөлімі жөніндегі проректоры, шығыстану факултетінің деканы, Иран және Tүрік филологиясы кафедрасының меңгерушісі болды. 
*Ол республиканың білім саласын ұйымдастыру ісіне орасан зор үлес қосты.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Санат:Тұлғалар
Сыбанбекова Бақыт Сауданбекқызы

**Сыбанбекова Бақыт Сауданбекқызы** (25.12.1943 ж. туған, Алматы облысы Райымбек ауданы Қақпақ ауыл) – әдіскер ұстаз.

## Жетістіктері
Педагогикалық жұмысымен қатар ғылыми еңбекпен шұғылданған. 1992 ж. тифлопедагогиканы отандық тарихымызда тұңғыш рет қазақ тіліне енгізіп, зағип қазақ балаларын ана тілінде оқыту әдістемесін әзірлеген. “Еңбек ардагері” медалімен және басқа да медальдармен марапатталған.

## Шығармалары
* Бірінші рет қазақ тілінде нүктелі әріппен оқыту тәжірибесін енгізу мәселелері, А., 2005.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Ерекешов Оразғали

**ЕРЕКЕШОВ Оразғали** (1927 жылы туған, Арал ауданы Сайғонды ауылы) – еңбек ардагері. Қазақстанның еңбек сіңірген көлік қызметкері. Көп жылдар аудан атқару комитетінде нұсқаушы, аудан, кенттік кеңестерінде төраға, 30 жылдай Арал автобазасының директоры болған. 2 рет Еңбек Қызыл Ту, Халықтар достығы, «Құрмет белгісі» ордендерімен марапатталған.

Санат:Арал ауданында туғандар
Зият Шәкерімұлы

**Зият Шәкерімұлы** - (1908, Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданы – 1938) – ақын, Абайдың немере інісі, Шәкерім Құдайбердіұлының баласы. Алғашында өз әкесінен ескіше оқып хат таниды. 1931 жылы КСРО-дағы саяси жағдайларға байланысты Қытайға көшіп кеткен. 1934 жылы Қытайдағы Сарысүмбе қаласында қысқа мерзімді оқытушылар даярлау курсын бітірген. 1934 жылы Шыңжаң өлкесі Алтай аймағының оқу-ағарту бөлімінде қызмет істеді. Ел-жұртынан еріксіз айрылу Зият шығармаларының негізгі тақырыбына айналды. Қытай қазақтары арасында тұңғыш рет “Аюбай үкірдай” деген атпен пьеса жазып (1934), Сарысүмбе қаласында сахнаға шығарды. Пьесада құлқынын көздейтін надан байлардың дөрекі қылықтары, қарапайым халыққа жасаған зорлық-зомбылықтары көрсетіледі. Оқу-білімге шақырып, ескі мен жаңаның тартысын бейнелеген “Шал мен баланың айтысы” пьесасы да сахнада қойылған (1935). 1935 – 36 жылы Үрімжі қаласындағы қазақ-қырғыз ағарту ұйымының ойын-сауық бөлімінің меңгерушісі, “Шыңжаң” газетінің әдебиет бөлімінің меңгерушісі қызметтерін атқарды. Осында жүріп қазақстандық драматургтердің “Қаракөз”, “Шұғаның белгісі”, “Қалқаман-Мамыр”, “Жалбыр” пьесаларын сахнаға шығаруға себепші болды. Шыңжаңда қызмет еткен кезде (1934 – 37) Абай, Шәкерім шығармаларын жан-жақты насихаттап, қазақ жастарынан мұғалімдер даярлау ісіне үлес қосты.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Рүстембек кесенесі

** Рүстембек кесенесі** – Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші.

## Орналасқан жері
Созақ ауданы, Тасты ауылынан 2 км солтүстік-батыста орналасқан. 

## Сипаты
Төртбұрышты етіп шикі кірпіштен (30х11х8) тұрғызылған. Рүстембек кесенесі биік төбеде салынған. Басқа ескерткіштен айырмашылығы кесенеде портал жоқ. Сондай-ақ алдыңғы беті басқа ескерткіштерде кездеспейтін арканың төменгі жағы секілді бедерленген. Бір камералы құрылыстың ішкі қабырғасы сегізбұрыш етіп салынған. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Түркістан облысы сәулеті
Тармашырын

thumb|right|200px|Тармашырын хан
**Тармашырын** (Ала ад-дин, 1334 жылы қайтыс болған) – 1326–1334 жылдары Шағатай мемлекетінің 27-ші ханы. Шығу тегі мынадай: Шыңғыс хан – Шағатай хан – Мүтүген – Есен Дува – Барақ хан – Дува және Тармашырын. 

Ол билікке 1326 ж. соңында келеді. Таққа отырысымен бірден ислам дінін қабылдап, мұсылманша Ала ад-дин деген есім алады. Ислам мемлекеттің ресми діні боп жарияланады. Исламды қабылдауы мен моңғолдық дәстүрді елемеуі Тармашырынға қарсы моңғол ақсүйектері мен нояндарының қарсылығын туғызады. Бұрынғы хандардың дәстүрінше жылына бір рет моңғол ақсүйектері бас қосып, Құрылтайға жиналатын. Тармашырын Құрылтай шақырмайды, Алмалыққа бармайды және Жетісу мен Шығыс Түркістан аймақтарына көңіл бөлмейді. Керісінше, Ауғанстан мен Үнді жеріне жорықтар жасап, уақытының көбін Шағатай мемлекетінің орталығы мен оңтүстігінде өткізеді. Моңғолдардың мұсылман мәдениетіне мойын бұрған Тармашырынға қарсы наразылықтары көшпелі тайпалар мен отырықшы тайпалар арасындағы күрестермен астасып жатты. 1334 ж. Тармашырынға қарсы Кебек ханның немересі Бузан көтеріліс ұйымдастырады. Бузанның өзі мұсылман болса да, Тармашырынды Ясының ережелерін сақтамады деп кінәлайды. Тармашырын көтерілісті баса алмай, Ғазна қаласына қарай қашады. Бірақ жолда Балх билеушісі – Кебек ханның ұлы Янгидің қолына тұтқынға түседі де, Бузанға беріледі. 

1334 ж. Бузан Тармашырынды өлтіріп, тақты иеленеді.

## Дереккөздер

Санат:XIII ғасырда туғандар
Санат:1334 жылы қайтыс болғандар
Санат:Шағатай қағанаты хандары
Санат:Шағатай әулеті
Нұрбах Тұрарұлы Рүстемов

** Нұрбах Тұрарұлы Рүстемов ** (31.1.1965 жылдары туған) – заңгер, экономика ғылым кандидат  Қазақстан Республикасы Парламенті мәжілісінің депутаты, Алматы халықаралық тілдер институтын, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетін, Қазақстан – Ресей университетін бітірген. Психология және менеджмент Халықаралық Академиясының корр. мүшесі. Мәжілісте аграрлық мәселелер жөніндегі комитет мүшесі.

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Нақып Ержанов

**Нақып Ержанов** (1887, Жаңақорған ауданы Талап ауылы – 1962) –Социалистік Еңбек Ері (23.7. 1948).

Еңбек жолын 1930 жылы ұйымдастырылған «Талап» ұжымшарында жылқышы болып бастады. Қызылқұм ішіне жасырынған бастамашылардың шабуылына тойтарыс баруге қатысты. 1937 жылы жылқы фермасына меңгеруші болып тағайындалды. 2-дүниежүзілік соғыс жылдары Ержанов бастаған жылқы фермасының ұжымы атты әскерлерге бірнеше жүз сәйгүліктер жіберді. 1946 жылы 50 биеден 50 құлын, 1947 жылы 60 биеден 60 құлын, ал 1948 жылы 80 биеден 80 құлын алып, аман өсірді.

Мал шаруашылығын өркендетудегі еңбегі үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының жарлығымен Социалистік Еңбек Ері атағымен марапатталды.

## Дереккөздер

* ЕРЖАНОВ НАҚЫП// Кызылординская областная универсальная научная библиотека имени Абдильды Тажибаева 

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Қазақ тарих және мәдениет ескерткіштерін қорғау қоғамы

**Қазақ тарих және мәдениет ескерткіштерін қорғау қоғамы** – қоғамдық мекеме. 1972 жылы 7 қаңтарда құрылған. 

Мекеме халықты тарихи ескерткіштерді қорғау ісіне қатысуға тартып, ескерткіштерді қорғау мен пайдалану заңдарын көпшілікке жеткізумен шұғылданады. Мемлекеттік ескерткіш қорғау органдарының жұмысына жәрдемдеседі, ескерткіштердің сақталуына, пайдаланылуына, жөнделуіне және қалпына келтірілуіне қоғамдық бақылау жасайды, тарих және мәдениет ескерткіштері туралы ғылыми-танымдық деректерді халық арасында насихаттайды, соның негізінде Отанына, тарихына сүйіспеншілік, құрмет сезімін тәрбиелеу шараларын жүргізеді. Барлық облыстарда және Алматы қаласында қоғамның бөлімшелері құрылды. “Жалын”, “Жазушы”, “Өнер”, “Қазақстан” баспаларынан тарихи және мәдени ескерткіштер жөнінде шығармалар жарық көрді. Қоғам “Қазақстанның тарих және мәдениет ескерткіштері” атты үш жинақты, “Атамекен”, “Мұр” атты тарихи публицистикалық альманахтарды әзірлеп, жарыққа шығарды. Жыл сайын өткізілетін өткізіліп тұратын “Марғұлан тағлымы” атты ғылыми конференция ұйымдастырып қаржыландырып келеді. 

Әр түрлі археологиялық экспедицияларға қатысты. Қызылорда облысындағы Қорқыт Ата, Алматы облысындағы Черкасск қорған-мемориалы, Атырау облысындағы Исатай Тайманов ескерткішінің құрылысы, Ақтөбе облысындағы Есет Көкіұлы батыр бейіті, т.б. қоғам қаржысына орнатылды. Сол сияқты Астанадағы Кенесары ескерткішін, Семейдегі атом сынақтарының құрбандарына арналған монументті, Алматыдағы Тәуелсіздік Монументін жасауға қатысты.

### ҚазТМЕҚҚ құрамы
# Төраға - Шот-Аман Ыдырысұлы Уәлихан
# Төраға орынбасары - Баян Шотақызы Уәлихан
# Төраға орынбасары - Асқар Ксрауович Әлмұхамбетов (1936-2011)
# Төраға орынбасары - Түлембаева Айгүл
# Аудармашы-референт - Тәттібаева Нұрбану.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан қоғамдық ұйымдары
Рысбек Батыр

**Шінетұлы Рысбек батыр ** (1709, Шығыс Қаратау, Шұбарағаш мекені, қазіргі Рысбек батыр ауылы  – 18 ғ. соңы, Манкент ауылы ) – Оңтүстік Қазақстан, Талас, Жетісу өлкесін жоңғар басқыншыларынан азат ету жорықтарына белсене қатысқан батыр-қолбасы. Дулат тайпасы Сиқым руынан шыққан.

Әкесі Шінет батыр, атасы Қарабатыр қолбасымен бірге 1726 жылдары Ордабасы тауында өткен жиыннан кейін Қаратау, Талас жерін тазарту жорықтарында Бөгенбай, Наурызбай, Өтеген, Қойгелді, Сеңкібай, Тойбек, Саңырық батырлармен бірге Ұзынбұлақ, Билікөл, Аңырақайда өткен ірі шайқастарға қатысқан. Бұл жорықтарда Сиқым мыңдығын бастап, есімі Сиқым руының ұранына айналған. Ол 1757 жылдары Сайрам мен Шымкент  қ-ларын жоңғар басқыншыларынан азат ету соғысына да қатысып, ерлікке толы қимылдарымен көзге түскен.

Жамбыл облысы Жуалы ауданының Б.Момышұлы а-нда Р. б-ға ескерткіш орнатылған.

Ұрпақтары Жамбыл облысының Талас, Жуалы, Түркістан облысының Бәйдібек аудандарында тұрады.

## Дереккөздер

Санат:1709 жылы туғандар
Санат:Қазақ батырлары
Заһира Ержанова

**Заһира Ержанова** (1926, Шиелі кенті) – еңбек ардагері. Социалистік Еңбек Ері (1958), Қазақ КСР-іне еңбек сіңірген ауыл шаруашылық қызметкері (1974). 

Зейнеткерлікке шыққанға дейін туған ауылында күріш звеносының жетекшісі болып еңбек етті. КСРО, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды (1962). Ленин орденімен, Құрметграмоталарымен марапатталған. 

## Дереккөздер

Санат:1926 жылы туғандар
Санат:Шиеліде туғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 6-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 6-шақырылымының депутаттары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Бақты (Абай облысы)

**Бақты** — Абай облысының Мақаншы ауданындағы ауыл, Бақты ауылдық округінің орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Мақаншы ауылынан шығысқа қарай 57 км жерде, Арқалы тауының солтүстік-шығыс етегінде, Көктұма өзенінің бойындағы құрғақ дала белдемінде орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1870 жылы қаланған. Бақтыда бұрынғы қой кеңшары негізінде “Көктұма” серіктестігі, өндірістік кооперативтер мен шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, аурухана, клуб, мемлекеттік кеден бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Мақаншы ауданы елді мекендері
Санат:Жетісу казак әскерінің елді мекендері
Байылдыр (өзен)

**Байылдыр** – Сырдария алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Түркістан облысы Түркістан, Кентау қалалық әкімдігі аумағы жерімен ағып өтеді.

## Бастауы
Қаратаудағы Бессаз тауынан бастау алып, Ораңғай аулы тұсында Қарашық өзеніне құяды..

## Гидрологиясы
Ұзындығы 50 км, су жиналатын алабы 315 км2. Қар суымен, жер асты суымен толығады. Арнасы тар, тік жарлы. Салалары: Бозбұтақ, Балтабай. Қарашық ауылы тұсында Арыс-Түркістан каналына құйып, одан әрі қарай Қарашық тармағы екіге айырылады да, бірі Сырдарияға, екіншісі Қамыстықақ көліне құяды. Суы егін суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Сырдария су алабы
Санат:Кентау қалалық әкімдігі өзендері
Құрманбай (Құрбантай) Рысбеков

** Құрманбай (Құрбантай) Рысбеков ** (1922, Түркістан ауданы – 29.12.1943) – соғыс ардагері. Кеңес Одағының Батыры (10.1.1944). Соғысқа дейін Шорнақ мектебінде мұғалім болып істеді. 1942 жылдары өз еркімен майданға аттанды. 42-атқыштар полкі құрамындағы взвод командирі Рысбеков Днепр, Украина үшін болған ұрыстарда асқан ерлік көрсеткен.

## Дереккөздер

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:1922 жылы туғандар
Санат:1943 жылы қайтыс болғандар
Сыбырлақ аққу

**Сыбырлақ аққу** () – қазтәрізділер отрядының үйрек тұқымдасына жататын құс.

Қазақстанның жазық аймақтарындағы су айдындарында кездеседі. Саны сұңқылдақ аққуға қарағанда көп. Денесінің ұзындығы 180 см, қанатын жайғанда ұзындығы 260, қанатының ұзындығы 70, құйрығының ұзындығы 18 см, салмағы 8 – 13 кг. Қоразы мекиенінен ірі. Қауырсыны аппақ, балапанында сұр түсті болады. Мойны жіңішке, қызыл түсті тұмсығында қара бұдыр анық көрінеді. Аяғы көбінесе қара түсті. Суда жүзгенде мойны иіліп, латын әліпбиіндегі *S* әрпіне ұқсайды. Ұшқан кезде дыбыс шығармайды, мазасызданған кезде кейде сыбырлағандай болады, құстың аты осы қасиетіне қарай қойылған. Жыл құсы. Көктемде ұшып келіп, ұясына 5 – 7 жұмыртқа салып, оны мекиені бір айдай басады. Қазан айының соңында жылы жаққа қайтады. Негізінен су астындағы өсімдіктермен, ішінара омыртқасыздармен де қоректенеді. Өте сымбатты және кәсіптік маңызы бар құс.

## Дереккөздер


Санат:Аққулар
Қарақамыс

**Елді мекендер:**

* Қарақамыс – Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданындағы ауыл.
* Қарақамыс – Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданындағы ауыл.
* Қарақамыс – Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданындағы ауыл.

**Көлдер:**

* Қарақамыс – Өлкейек алабындағы көл, Қостанай облысы Жангелді ауданында орналасқан.
* Қарақамыс – Обаған алабындағы көл, Қостанай облысы Меңдіқара ауданында орналасқан.
* Қарақамыс – Жарман көлі алабындағы көл, Қостанай облысы Науырзым ауданында орналасқан.
* Қарақамыс – Обаған алабындағы көл, Қостанай облысы Ұзынкөл ауданында орналасқан. 

**Басқа мағыналар:**

* Қарақамыс – Балқаш көлінің батысындағы шығанақ.
Бақты (тау, Қарағанды облысы)

**Бақты**, *Боқты* – Сарыарқадағы тау.

## Географиялық орны
Қарағанды облысының Қарқаралы ауданында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1176 м (Ақтау тауы). Солтүстіктен оңтүстікке қарай 30 км-ге созылған, ені 15—17 км. 

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Көптеген аласа таулар мен шоқылар тобынан тұрады. Орта және  жоғары тас көмір гранитоидтерінен түзілген.  Шығысынан Түндік өзені, батысынан Сарыбұлақ, сондай-ақ, жазда тартылып қалатын бірқатар кішігірім өзендер бастау алады.

## Топырағы, өсімдігі
Беткейлері қызыл қоңыр топырақты. Онда қарағайлы сирек ормандар, арша, аңғарларында қайың, терек, жусан, бетеге, қылқан селеу, сұлыбас аралас қараған, тобылғы өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Бердіқұл Әбдіәзімұлы Рыскелдиев

** Бердіқұл Әбдіәзімұлы Рыскелдиев ** (1953 жылы туған, Шардара ауданы) – ғалым, техника ғылымдарының докторы (2002). 

## Өмірбаяны
* Семей ет және сүт өнеркәсібі технологиялық институтын (1974), осы институттың аспирантурасын бітірді.
* Еңбек жолын Көкшетау қаласындағы ет комбинатында мастер болып бастады.
* Содан 20 жыл бойы педогогикалық қызмет атқарды.
* 1996 жылдан Алматы технологиялық университетінде декан.

## Ғылыми еңбектері
* Ұлттық ет өнімдерінің технологиясын биотехникалық әдістер негізінде жетілдіру тақырыбын зерттеп, 160-тан астам ғылыми еңбегі, 5 кітапшасы, монографиясы жарық көрген, 9 авторлық куәлігі бар.
* Республикалық ғылыми бағдарлама бойынша зерттеулерге қатысуда, Қазақстан мен Қырғызстандағы докторлық диссертация қорғайтын арнайы ғылыми кеңестің мүшесі.

## Дереккөздер

Санат:1953 жылы туғандар
Санат:Шардара ауданында туғандар
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Семей ет және сүт өнеркәсібі технологиялық институты түлектері
Санат:Алматы технологиялық университеті оқытушылары
Қарақамыс (көл, Ұзынкөл ауданы)

**Қарақамыс** – Обаған алабындағы көл.

## Географиялық орны
Қостанай облысы Ұзынкөл ауданы Итсары қыстауынан солтүстік-батысқа қарай 6 км жерде, теңіз деңгейінен 93 м биіктікте жатыр.

## Гидрографикасы
Аумағы 5,9 км2, ұзындығы 4,1 км, енді жері 1,7 км, жағалау бойының ұзындығы 11,8 км.

## Жағалау сипаты
Жағалауы жазық, басым бөлігінде қамыс өскен. Алабының біршама жері жыртылған. Суы қараша айының басында қатып, сәуірдің 1-жартысында ериді. Суында балық бар.

## Дереккөздер

Санат:Ұзынкөл ауданы көлдері
Санат:Обаған су алабы
Қалы Байымбетов

**Қалы Байымбетов** (1937 жылы туған, Түркістан облысы, Созақ ауданы, Калинин атындағы кеңшар - 2008, Созақ ауданы, Шолаққорған ауылы) – ауыл шаруашылығының маманы. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1967-1970). 

Еңбек жолын Калинин атындағы ұжымшарда шопан болып бастады. 

Есімі ***«Қазақ КСР-нің Алтын кітабына»*** жазылған (1964). 1987 – 1993 жылдары кеңшарда егін шаруашылығымен айналысып, зейнеткерлікке шықты. Мал шаруашылығын өркендетуге қосқан үлесі үшін «Қазақ КСР-іне еңбегі сіңген ауыл шаруашылық қызметкері» құрметті атағы берілді. 2 Ленин (1964, 1975), Еңбек Қызыл Ту (1971, 1977) ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Созақ ауданында туғандар
Санат:2008 жылы қайтыс болғандар
Санат:Шолаққорғанда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің 7-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақ КСР-нің Алтын кітабына енгізілгендер
Санат:Ленин орденінің екі мәрте иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Қарақамыс (көл, Жангелді ауданы)

**Қарақамыс** – Өлкейек алабындағы көл.

## Географиялық орны
Қостанай облысы Жангелді ауданы Тармақ ауылының солтүстік-шығыс шетінде, теңіз деңгейінен 115 м биіктікте жатыр.

## Гидрографикасы
Аумағы 5,7 км2, ұзындығы 4,5 км, енді жері 1,8 км, жағалау бойының ұзындығы 10,8 км. Көлге солтүстік-шығысынан Шортанды өзені құяды, оңтүстік-батысынан шағын өзен ағып шығады.

## Дереккөздер

Санат:Жангелді ауданы көлдері
Уәлшер Әнуарбекұлы Төкеев

**Төкеев Уәлшер Әнуарбекұлы** (4 Қазан 1946 жылы туған, Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы Төменарық ауылы) – техника ғылымының докторы (1992), профессор (1994).

## Қысқаша өмірбаяны:

1993 жылы Халықаралық ақпараттандыру академияcының мүшесі. 
2003 жылы Қазақстан Республикасы Жоғары мектеп ғылым академияcының мүшесі. 
1969 жылы Қазақ политехника институтын (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. 
1976 жылы Мәскеу энергетика институтының аспирантурасын бітірген.  
1969–1991 жылдары Қазақ ұлттық техника униерситетінде ассистент, оқытушы, аға оқытушы, доцент. 
1991–1993 жылдары Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының Информатика мәселелері және басқару институты директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары. 
1994–2003 жылдары ҚазҰУ-да орталық директоры, орталық бастығы болды.  
2003 жылдан осы университетте кафедра меңгерушісі қызметін атқарады.

*«Разработка и исследование моделей, методов, инструментальных средств технологии автоматизированного проектирования баз данных и программных комплексов АСУТП»* тақырыбында докторлық диссертация қорғады.

## Дереккөздер:


Санат:1946 жылы туғандар
Қарақамыс (көл, Науырзым ауданы)

**Қарақамыс** – Жарман көлі алабындағы көл.

## Географиялық орны
Қостанай облысы Науырзым ауданы Шолаққопа ауылынан солтүстік-батысқа қарай 4 км жерде, теңіз деңгейінен 226 м биіктікте жатыр.

## Гидрографикасы
Аумағы 4,3 км2, ұзындығы 3,7 км, енді жері 1,8 км, жағалау бойының ұзындығы 9,6 км. Жағалауы ашық, көл айдынында қамыс, құрақ өседі. Жаз айларында кеуіп сорға айналады. Шаруашылыққа жарамсыз.

Санат:Науырзым ауданы көлдері
Тарылған

**Тарылған** – Шу алабындағы өзен.   

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Меркі, Шу аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 42 км, су жиналатын алабы 185 км2. 

## Бастауы
Кіндіктас тауының оңтүстік-батыс беткейінен бастау алып Шу өзеніне 10 км жетпей тартылып қалады. 

## Гидрологиясы
Жағасы өн бойы жарлы келген. Қар, жер асты суымен толығады. Көктемде деңгейі көтеріліп тасиды. Жаз айларында қарасуларға бөлініп қалады. Жағалауы шабындық, мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Меркі ауданы өзендері
Санат:Шу ауданы өзендері
Санат:Шу су алабы
Бақтыбай батыр

**Бақтыбай батыр** (1720, кейбір деректерде 1698 — 1780) — аға батыр, қолбасшы. 

Қазақ-қалмақ соғысында Әбілқайыр ханның сенімді серігі болған. Руы — шекті. Әкесі — Төлес би. Бақтыбай батыр 15 жасында Әбілқайыр жасағының құрамында шайқасқа қатысып, ерлігімен көзге түскен. Есет батырдың қолдауымен шекті жасақтарына қолбасшы болып тағайындалады. Есімі сарбаздардың жауынгерлік ұранына айналады. Бақтыбай батыр бастаған жасақтар Бұланты және Аңырақай шайқастарында жауды жеңуге үлкен үлес қосқан. М. Тевкелевтің Ресей сыртқы істер министрлігіне жазған құпия хатында (1732 жылы 20 маусым) полковник Гарбердің басшылығымен Ресейден Бұхара мен Хиуаға бет алған 500 түйелі керуенін Бақтыбай батыр басып алып, дүние-мүлкін жергілікті елге таратып бергені баяндалады. Бақтыбай батырды жергілікті халық “Әлім Қарасақал әулие” деп те атайды. Бақтыбай батыр майданда қаза тапты. Жем өзені бойындағы “Қарасақал әулие” зиратына (Ақтөбе облысы Байғанин ауданы Ақжар ауылы) жерленген. Батырдың туғанына 200 жыл толуына байланысты бейітінде кесене тұрғызылды. Соңғы деректер бойынша, Бақтыбай батыр Ырғыз ауылы, Дүкен ауылынан 70 шақырым жерде, Өлкеаяқ өзенінің жағасында жерленген. Оның немересі Амалдық, шөбересі Кішкентайдың да осы өзеннің жағасында жерленгені анықталды. Әкесі Төлестің бейіті Торғай өзенінің жағасында екені белгілі болды. Ұлы Асан Ырғыз ауданында Бақтыбай құмында жерленген.

## Дереккөздер


Санат:1698 жылы туғандар
Санат:1780 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ батырлары
Санат:Қолбасшылар
Санат:Байғанин ауданында қайтыс болғандар
Қазақтар туралы қысқаша баян

**Қазақтар туралы қысқаша баян** - “Солтүстіктің қорғанысы” атты қытай тіліндегі қолжазба еңбектің шағын тарауы. 

Қолжазбаны XIX ғасырдың орта шенінде Хы Чютау жазған. Онда Цин патшалығы кезіндегі қазақтардың географиялық орналасуы, тілі, жазуы туралы айтылып, әдет-ғұрыптарымен таныстырады. Қытай әскерлерінің жоңғар нояны Әмірсананы қуғындау барысындағы қазақ әскерлерімен соғыстары, қазақ хандығының Цин империясымен қарым-қатынас орнатуының тарихы баяндалады. 

## Дереккөздер


Санат:Қазақ-Қытай қатынасы
Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Қытайша кітаптар
Мұхтар Бақтыгереев

**Мұхтар Бақтыгереев** (15 маусым, 1933, Атырау — 11 маусым, 1999, Алматы) — актер, Қазақстанның халық артисі (1991).

## Өмірбаяны
Байұлы тайпасының Есентемір руынан шыққан.
* Театрға деген құштарлық сезімі мектепте жүрген кезінен оянып, 15 жасында Атырау облысаралық драма театрына орналасады. Сонда жүріп Баймағамбет (Ғ. Мұстафиннің “Миллионерінде”), Қодар (Ғ. Мүсіреповтің “Қозы Көрпеш — Баян сұлуында”), Петруччо (У. Шекспирдің “Асауға–тұсауында”), Аңдамас (М. Ақынжанов пен Қ. Қуанышбаевтың “Майрасында”) рөлдерімен назарға ілінеді. 
* Осы еңбектерінен актерге қажет еңбекқорлық, зеректік, әсершілдік қасиеттерді байқаған театр басшылары дарынды баланы Алматыға оқуға жібереді. 
* 1956 жылы Алматы театр училищесін бітіреді. 
* Сол жылдан бастап Қазақ балалар мен жасөспірімдер театрында жұмыс істейді.
Мұнда Ақын (Ж. Жұмахановтың “Қарагөз қарындасымында”), Асанбай (Ш. Хұсайыновтың “Біздің Ғаниында”), Қарасай (Б.Майлиннің “Шұғасында”), Құдияр (И. Байзақовтың “Ақбөпесінде”), Нұри (Н. Хикметтің “Әпендесінде”), Құнанбай (“Жас Абай” инсценировкасында), Осман (Р.Ғамзатовтың “Тау қызында”), Дәруіш (М. Кәрімнің “Ай тұтылған түнінде”), Клавдий (У. Шекспирдің “Гамлетінде”), Науан (Ғ.Мүсіреповтың “Ақан сері — Ақтоқтысында”), Ілияс (Ш. Айтматовтың “Арманым — Әселімінде”), Доғал (М. Әуезовтің “Алуасында” Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығы, 1984), Мамаев (А.Островскийдің “Адам аласы ішіндесінде”), т.б. рөлдерді ойнайды. Бақтыгереев сомдаған Құнанбай, Науан, Қарасай образдары терең психология астарымен, сараң қимыл, сарабдал мінезімен есте қалады. 
* Бақтыгереев 60-тан астам киноға түсті, қазақ кинодубляжына белсене қатысты.
thumb|right|200px|Мұхтар Бақтыгереев Мұхтар Әуезовтің «Алуа» спектакліндегі Доғал рөлінде
thumb|right|200px|Мұхтар Бақтыгереев «Отырар ертен қирайды» спектакліндегі Қайыр хан рөлінде

## Дереккөздер

Санат:15 маусымда туғандар
Санат:11 маусымда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан театр актерлері
Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры тұлғалары
Байырқұм (Арыс қалалық әкімдігі)

**Байырқұм** — Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігі аумағындағы ауыл, Байырқұм ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Арыс қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 70 км-дей жерде, Сырдария өзенінің сол жағалауында. Ауылдың оңтүстік-шығысында Байырқұм көлі бар.

## Халқы

## Тарихы
1989 жылға дейін Шардара ауданының Тақыркөл ауылдық кеңесінің орталығы болып келді. Іргесі ауыл шаруашылығын ұйымдастыру кезінде құрылған Микоян атындағы мал, егін өсіретін ұжымшар болып қаланып, 1940 жылы қаракөл қойын өсіретін «Байырқұм» кеңшары болып қайта құрылды. 1962 жылдан бұхарлық сұр түсті қаракөл қойын өсіреді. Кеңшар тарағаннан кейін оның негізінде ұйымдастырылған «Байырқұм» асыл тұқымды зауытында – қаракөл қойының бұхарлық сұр зауыттық түрі шығарылады. Кеңшар негізінде 8 ӨК, 153 шаруа қожалықтары құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Байқұрымда орта мектеп, клуб, аурухана, 2 фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. 

## Дереккөздер

Санат:Арыс қалалық әкімдігі елді мекендері
Қара қарға

**Қара қарға** () — торғайтәрізділер отряды, қарға тұқымдасына жататын құс.

Қазақстанның барлық аймағында кездеседі. Қара түсіне күлгін немесе қара қошқыл түс қосылып құлпырып тұрады. Денесінің ұзындығы 47 – 50, қанатын жайғанда ұзындығы 100 – 104 см, қанатының ұзындығы 30 см, құйрығының ұзындығы 20 см. Салмағы 400 – 600 г-дай. Тұмсығының жоғарғы ұшы төмен қарай иілген. Тұмсығы қауырсынмен жабылған. Қара қарғалар қорек талғамайды, кейде құстардың жұмыртқаларын жарып, балапандарын да жейді. Отырықшы құс. Ұясын ағаш басына кейде қамыс нуларына салады. Сәуірде ұясына 4 – 5 жасыл қоңыр дақты жұмыртқа салып, оларды аналығы 18 – 20 күн басады. Аналығы мен аталығы 30 – 35 күн ұядағы балапанын бірігіп қоректендіреді. Қара Қарға кемірушілер мен зиянды жәндіктерді жеп, ауыл шаруашылығына пайда келтіреді.

## Дереккөздер


Санат:Қарғалар
Санат:Қауіптен тыс түрлер
Санат:Торғайтәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Санат:1758 жылы зерттелген жануарлар
Аса – талас артезиан алабы

**Аса – талас артезиан алабы** – Жамбыл облысының оңтүстігіндегі Аса мен Талас өзендерінің аралығындағы жер асты суы бар өңір. Жалпы аумағы 6,5 мың км². Арыны күшті артезиан сулары палеоген-неоген жыныстарында 100 – 200 м тереңдікте кездеседі. Өзеннің жоғарғы саласында бұл жыныстардың суы тұщы (минералдылығы 0,5 – 1 г/л), төменде ащы (минералдылығы 3 – 5 г/л) болады. Қалыңдығы 10 – 98 м антропоген жүйесінің сулы қабаттарындағы грунт сулары негізінен тұщы (0,5 – 1 г/л), өзеннің төменгі салаларында олардың минералдылығы 7 – 12, ал кей жерлерінде 20 – 30 г/л. Палеоген-неоген қабаттарынан өтетін ұңғыма тәулігіне 40 – 1500 м3, антропоген қабаттарынан – 300 – 7000 м3 су береді. Бұл арада бұлақтар көп, тәуліктік өнімі 1000 – 50000 м3. Бұл алаптағы жер асты суының жалпы қоры 19 млрд. м3.

## Сілтемелер
* Аса
* Минерал
* Асаубалық

## Дереккөздер


 

Санат:Артезиан алабы
Тасөткел суару жүйесі

**ТАСӨТКЕЛ СУАРУ ЖҮЙЕСІ** - Жамбыл облысының Шу және Мойынқұм аудандары жерінде. Шу өз-нен (Тасөткел бөгені жанынан) басталады. 1942 ж. іске қосылды. 1957 ж. бас жағы қайта жаңғыртылды. Жүйенің жалпы ұзындығы 26 км, 22 км арнасының беті жабылған. Шаруашылықтардың 23 мың га жері суарылады. Төңірегін дәнді дақылдар мен екпе шөп егістігі алып жатыр.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан суару жүйелері
Бақи Мұхаммед Түркістани

**Бақи Мұхаммед Түркістани** - түркістандық ғалым. Өз аты Бақи Мұхаммед, әкесі – Садық сопы, *«Түркістани»* деген сөз оның түркістандық екенін білдіреді.

Ол араб, парсы тілдерін біліп, Құранды оқып, оған тәпсір жасаған, Зийа әд-Дин Наһшабидің *«[[Тотынама]]сын»* 1757 жылы түгелдей хатқа түсірген. Ол қазір Ташкент институтының Қолжазба қорында сақтаулы тұр.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ ғалымдары
Санат:Түркістан тұлғалары
Бақша

[thumb| alt=A.| ''[Бақша*.]]
[[Сурет:Planche Lactuca sativa.jpg|thumb| alt=A.| *Бақша*.]]

*'Бақша''' - әртүрлі ағаштар мен гүлдер, дәнді дақылдар егілген арнаулы жер, алаң. Бақшада күнделікті пайдаланылатын көкөністер өсіріледі. Бұларды бақша дақылдары дейді. Бақша дақылдары өсірілетін жер бақшалық деп те аталады. Негізінен сулы жерлерде, өзен бойларында өрістейтін бақша өсіру кәсібімен отырықшы қазақтар ертеден айналысқан. XIX ғасырда қазақ даласы туралы жазған Л.Мейердің еңбегінде 1847 жылы Сыр қазақтарының бау-бақша өсіргендігі, әсіресе терек, тұт ағаштарынан басқа өрік, алқоры, жүзім тәрізді ағаштардың жақсы өсірілгендігі туралы айтылады.

Бақшалық өсірілетін жерде ауыспалы егіс тәсілі колданылады. Бірінші жылы бақшалық өсімдіктері өсірілген жерге екінші және үшінші жылдары бидай мен арпа, төртінші жылы қайтадан бақша өсімдіктері өсіріледі. Көкөністердің алуан түрі өсірілетін бақшалықта әрбір бақша өсімдігінің тұқымдары да сараланып егіледі.
Жетісу мен Сырдария өңірінің тұрғындары бау-бақша өсіруді ертеден-ақ меңгерген. Бақша дақылдарын өсіру ісі жақсы дамыған Сыр өңірінде қауынның күләбі, қант қауын, әміре, әңгелек, қара қауын, анар, тұрмалы, ақұрық, көкше сияқты түрлері өсірілген. Қарбыздың үлкендеу қара күңгірт түрі мен қабығы қалың, көлемі аса үлкен болмайгын теңбіл қабықты түрі өсірілген. Бақша өнімдерін әрбір көкөкністі тұтыну ерекшелігіне қарай көктей, шикідей, қайнатылған an немесе тұздалған, кептірілген түрде пайдалама береді. Мысалы, қауыннан қауынқақ, қауынбал, қауынқұрт деп аталатын өңделген тағам түрлері дайындалады. Бізге жеткен мәліметтерде отырықшы, дәстүрлі ортада жатақ аталатын қазақтардың жаз мезгілінде тұтынатын негізгі тағамы бақша дақылдары болғандығы айтылады. Жазда тағамға молынан пайдаланылатын бақша дақылдарын қазақтар «көкше байлық» деп атаған. «Көкше байлық үш айлық, үш айдан содан шошайдық» деген сөз. Бақша өнімдерінің мезгілдік тағам екендігін тұспалдайды. Кейінгі дәуірлерде бау-бақша өсіру ісі кәсіпке айналып, кең ауқымда дами бастады. Отырықшы болған қазақ шаруалары өздері өндірген бау-бақшалық өнімдерін жайылым қуып, мал бағатын ағайындарының малына айырбастап, нәпақаларын айырып отырған.

## Дереккөздер


Санат:Өсімдік шаруашылығы
Санат: Ботаника
Жиделібайсын

**Жиделібайсын** — қазақ фольклорында (“Алпамыс батыр” жырында, Асан қайғы Сәбитұлы туралы аңыздарда, т.б.) жиі кездесетін берекелі, қасиетті, құтты мекен. 16 ғ-да Мұхаммед Шайбани бастаған Дешті Қыпшақтың көшпелі түркі рулары Орта Азия жерін басып алғанда, Жиделібайсын қазақ, қарақалпақ халықтарының құрамындағы қоңырат тайпасының үлесіне тиген. Жаңа қонысқа ауысқан қоңыраттардың саяси және әлеуметтік тұрмысында орын алған тарихи оқиғалар қазақтың “Алпамыс батыр” жырында эпикалық түрде суреттеледі. Тарихи жағдайларға байланысты қалың қазақтан қол үзіп кеткен қоңыраттардың мекені уақыт өте аңызға айналып, қазақ фольклорында халық қиялының символы болды.
## Дереккөздер

Санат:Қазақ фольклоры
Санат:Қазақ хандығы
Қарақас

**Қарақас**, Қарақаз – Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігі аумағындағы қыстау. Аумақтағы Жартас ауылынан Солтүстік-батысқа қарай 20 км, Итмұрын қонысының Солтүстік-шығысында 5 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен шамамен 120 м биіктіктегі жазықта жатқан қыстаудың айналасында бірнеше бейіт, оңтүстігінде Итмұрын, т.б. жайлаулар бар. Карбонатты қызғылт қоңыр, қоңыр топырағында бетеге, сұлыбас, мысыққұйрық, айрауық, т.б. шөптесіндер өседі.

Қарақас - Абақ керейдің 12 руының бірі. Қарақастың шын аты -Сидалы.Қою қара қасты болғандықтан оны Қарақас атаған. Қарақастан батыр Арқалық, Қаптағай шыққан. Урпақтарынан талай ел саңлақтары шыққан.

## Сілтемелер


Санат: Қазақстан Қыстаулары
Ыбрайым Таусиқұлы Тәжиев

**Ыбырайым Таусиқұлы Тәжиев** (20.4. 1904, қазіргі Сырдария ауданы Қараөзек өңірі – 28.9.1960, Мәскеу) – мемлекет қайраткері, техника ғылымдарының кандидаты (1948).

## Өмірбаяны
* 1919 – 1920 жж. Ташкенттегі балалар үйінде тәрбиеленді. 
* Қазақ халық ағарту институтын (1923), Ленинград (Санкт-Петербург) политехникалық институтын (1931) бітірген. 
* 1931 – 1933 жж. Мәскеудегі «Оргэнерго» мемлекеттік тресінде инженер, қуат тобы меңгерушісінің орынбасары, «Средазэнерго» тресінің бастығы болып істеді. 
* 1933 – 1937 жж. Алматы орталық электр станциясының құрылысының, Алматы электр энергиясы басқармасының бастығы. 
* 1937 – 1940 жж.[Қазақ КСР Коммуналдық шаруашылық халық комиссарының орынбасары, халық комиссары, Қазақ КСР ХКК төрағасының орынбасары болды. 
* 1940 – 1943 жж. Қарағанды СЭС-і құрылысының бастығы, КСРО электр станциялары халық комиссариатының бүкілодақтық «Главпромэнергомонтаж» бас басқармасының бастығы. 
* 1943 – 1953 жж. Республикалық мемлекеттік жоспарлау комиссиясының төрағасы және ХКК төрағасының орынбасары, Қазақ КСР Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары. 
* 1954 – 1959 жж. Қазақстан Коммунистік партиясы Орталық комитетінің хатшысы қызметтерін атқарды. 
* 1959 – 1960 жж. КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің тұрақты өкілі болды.

## Марапаттары
* 3 рет Еңбек Қызыл Ту
* «Құрмет белгісі» ордендерімен
* медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:20 сәуірде туғандар
Санат:1904 жылы туғандар
Санат:Сырдария ауданында (Қызылорда облысы) туғандар
Санат:28 қыркүйекте қайтыс болғандар
Санат:1960 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан вице-министрлері
Санат:Қазақстан коммуналдық шаруашылық министрлері
Санат:Қазақстан премьер-министрінің орынбасарлары
Санат:Қазақстан Компартиясы ОК хатшылары
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері