Кооби-Фора

нобай|KNM ER 1470 бас сүйегі Кооби Форадан табылды (көшірме)
**Кооби Фора** () — Кенияның солтүстігінде, көшпелі габбра халқы мекендеген аймақтағы Туркана көлінің шығыс жағалауындағы кең аумақ. Кенияның Ұлттық мұражайының мәліметінше, бұл атау габбра тілінен шыққан және коммифора өсетін жер мен мирра көзі дегенді білдіреді.

Ең көне гоминид қалдықтарының 160-тан астам жеке тұлғаларының қалдықтары табылған жер, көп қабатты археологиялық ескерткіштер. Кооби Форада 1971 жылы Б. Нгенео ашқан KNM ER 992 төменгі жақсүйегі Homo ergaster түрінің голотипі болып саналады. Ең танымал олжа - 1972 жылы палеоантрополог Ричард Лики құралдармен бірге тапқан тамаша сақталған «Бас сүйегі 1470». Табылған заттардың жасы бұрыннан даулы болды, бірақ соңғы деректер бойынша олардың жасы 2-ден 1,4 миллион жылға дейін екені анықталды. «Бас сүйек 1470» құндылығы оның Шығыс Африкада адам эволюциясының бастапқы кезеңінде жеткілікті үлкен миы бар антропоидтардың болғанын дәлелдеуінде жатыр. Антропологтардың көпшілігі оны шамамен 2 миллион жыл бұрын Олдувай мәдениетіне қатысты құралдар жасаған хомо, мүмкін Һомо хабилис өкіліне жатады деп есептейді. Сондай-ақ мұнда «Кари индустриясы» деп аталатын анағұрлым күрделі Олдувай құралдарымен байланысты 1,6 миллион жыл бұрын Һомо Еректус қалдықтары табылған; Кейінірек ашель мәдениетінің құралдары да табылды.

Кооби Форадан Мив пен Луиза Ликидің жаңа олжалары (жоғарғы жақ KNM-ER 62000 1,95-1,91 миллион жыл, төменгі жақ бөлігі KNM-ER 62003 1,95 миллион миллион жыл бұрын және төменгі жақ KNM-ER 60000, жасы 1,87-1,7 миллион жыл бұрын), өте көп. KNM-ER 1470-ге ұқсас, бұл жаңалықтың авторларына осы жерден 1,95-1,78 миллион жыл бұрын ''Һомо хабилис'' және *Homo rudolfensis* екеуінен де ерекшеленетін Homo тектес басқа түрдің бар екендігі туралы айтуға мүмкіндік берді.

1974 жылы Һомо Еректустың ең көне үлгілерінің бірі табылды — KNM-ER 2598 бас сүйегінің фрагменті, жасы 1,855-1,897 миллион жыл. n. Сондай-ақ ол жерден гоминин кальварийінен (KNM-ER 77066, KNM-ER 77067, KNM-ER 77068, KNM-ER 77069, KNM-ER 77070), проксимальды 3-ші метатарсальды KNM-701ER, пайда болған болуы мүмкін бес кішкентай фрагмент табылды.

KNM ER 1805 ерте гомо мен массивті австралопитектердің гибриді болуы мүмкін.

Кооби-Форадан алынған KNM-ER 736 және KNM-ER 1808 ерте плейстоцендік шығыс африкалық ірі денелі гоминдерге ұқсастығын көрсетеді, мысалы, Нариокотоме III (Кения) тегі Туркана баласы (KNM WT 15000), Гомбордағы MK3 (IB7594) сияқты. Аймақ Контур (Эфиопия), ал Убайдиядан (Израиль) UB 10749. *Homo habilis* түрінің ұсақ денелі өкілдерінен де, Дманиси D2700/D2735 (Грузия) гоминидінен де ерекшеленеді, бұл, шамасы, *Homo* тектес өкілдерінің ерте қоныс аударуының әртүрлі оқиғаларын көрсетеді.

KNM-ER проксимальды жіліншігінде белгісіз түрлердің 741 гоминдері, шамамен. 1970 жылы табылған 1,45 миллион жыл, тас құралдардан тоғыз кесінді және үлкен мысықтың екі тіс ізі анықталды.

## Әдебиеттер
* Кооби-Фора // Оксфордская Иллюстрированная Энциклопедия Всемирная история (с 1800 г. и до наших дней).
* Richard E. Leakey and Roger Lewin, *People of the Lake*, Copyright 1978, various editions.
* Delta Willis, *The Hominid Gang*, Copyright 1989, various editions such as the Viking, ISBN 0-670-82808-4.
* Bernard Wood, *Koobi Fora Research Project Volume 4: Hominid Cranial Remains*, Oxford University Press. 1991, ISBN 0-19-857502-5.

## Дереккөздер

Санат:Кения географиясы
Санат:Кениядағы археология
Санат:Африка палеоантропологиясы