open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Құлпынай

thumb|Құлпынай
**Құлпынай** (лат. Fragarіa moschata) – раушангүлдер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Кейбір мәліметтер бойынша құлпынай бүлдіргеннің екі түрінің буданы болып саналады. Биіктігі 30 – 35 см, жапырағы үш тармақты, ірі, ашық жасыл, қалың түпті. Гүл сабақтары жапырақтардан биік орналасады, гүлі ақ, дара жынысты. Жемісі – жидек, тәтті, хош иісті. Мамырда гүлдеп, маусымда жеміс береді. Құлпынай суыққа төзімді, бірақ ұзақ уақыт болатын суықта, әсіресе, қарсыз жылдары түптері үсіп кетеді. Құрғақшылыққа төзімсіз, көлеңкелеу жерде жақсы өседі. Жеміс беруі бүлдіргенге қарағанда төмен. Құлпынайдың Шпанка, Миланская, Гүлжан, т.б. сорттары бар. Жабайы құлпынай Испания, Италия, т.б. Еуропа елдері аумақтарында кездеседі.

## Өсімдік туралы
Құлпынай –  бүлдіргендер тобы,  раушангүлдер тұқымдасына жататын  көп жылдық шөптесін өсімдік. Биіктігі 20-35 см, сабағы тік, жапырақтары үш салалы, ашық жасыл түсті. Өскен кезде мұртшалары пайда болып, мұртшалар арқылы өсімдік тез арада көлденең жайылады. Құлпынайдың гүлдері 5-12 күлтелі, ақ түсті. Гүлдері әрқашан жапырақтарының үстіңгі бетінде орналасады. Гүлсағақтары қысқа. Жидегі қызыл түсті, хош иісті. Жидегінің сыртқы қабатында орналасатын тұқымдарының саны 200-ге дейін жетеді. Құлпынай – жарықсүйгіш өсімдік. Құлпынайдың табиғи түрі тек Еуропада өседі. Бізде екпе түрлері ғана өседі. Сұрпына қарай ерте көктемде, жазда, күзде жеміс береді. Сонымен қатар жаз бойы, күздің суық күндеріне дейін жеміс беретін сұрыптары бар.

## Қолданылуы
Құлпынай дәрумендерге аса бай. Құрамындағы С дәруменінің мөлшері  цитрус өсімдіктеріне қарағанда анағұрлым көп. Сонымен қатар минералдар мен  микроэлементтері де көп: темір, магний, калий, кальций, мырыш, марганец, фосфор, кремний, мыс, йод бар.
Құлпынай дәрумен жетіспеушілікке өте пайдалы. Ағзаны тазартып, зәрді және терді айдайды. Құрамындағы антиоксиданттар қартаю процесін тежейді. Иммунитетті күшейтіп, қан аздыққа көмектеседі. Микробқа қарсы қасиеті жоғары болғандықтан, асқазан ауруы бар адамдарға аса пайдалы. Темекі шегетіндерде қатерлі ісік пайда болуы ықтимал, сондықтан құлпынайды көп жеу керек. Жөтел және өкпе аурулары кезінде құлпынайдың жапырақтарын қайнатып ішсе, тез арада жазылып кетуге болады. 
Құлпынайды десерт ретінде жейді. Құлпынайдың пайдасын арттыру және организмге сіңімдірек болу үшін, қаймақпен немесе кілегеймен жеу керек. Құлпынайдан шырын, тосап, джем жасайды. Хош иісі үшін парфюмерияда қолданады.

## Құлпынай туралы тақпақ
Нарттай болып құлпынай

Пісіпті ғой, шіркін –ай!

Құлпынайдың дәмінен

Татуға жұрт ынтық-ай!

Болар сусын десең де,

Тоймайсың канша жесең де.

Жасайды одан әтір де,

Жапырағы ем жөтелге.

## Тағы қараңыз
*Құлпынай тосабы
*Құлпынай салынған қаусырма
*Шие
*Алма
*Алмұрт
*Банан

## Сілтемелер
*  Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт 

## Дереккөздер</span>
Қ 74  Құлжабаева Г.Ә.;«Өсімдіктер әлемі» оқу-әдістемелік кешені, Жидектер: Дидактикалық материал. - Алматы, 2011. - 16 б;ISBN 978-601-7237-31-8 


Санат:Жеміс-жидектер
Санат:Раушангүлділер
Орынбай Бертағыұлы

**Орынбай Бертағыұлы** (1813, қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы Көлдей елі, Дауқара ауылы  – 1891, Аягөз) – айтыскер ақын, жырау, әнші, сазгер. 

Әкесі Байқожа, арғы атасы Бертағы ақын, жыршы болған. Ол. ел ішінде Қарауыл Орынбай ақын деген атпен мәлім. 13-14 жасынан өлең шығарған. Шығармаларында өз дәуіріндегі әлеум. мәселелерге үн қосып, болыс, аға сұлтан сайлауындағы әділетсіздікті әшкереледі. Жырларында билік басына қалталылардың келіп жатқанын ашық айтты (“Бір жан жоқ болыстыққа талас емес”), бақ-дәулеттің өткіншілігін жырлады (“Тұлпар бар ма тұяғы майрылмаған”, “Өлген соң бай мен жарлы мал демейді”, т.б.). Сондай-ақ “Адамның жаратылуы туралы”, “Қырық парыз”, “Бұл дәурен тұрар ма екен сіздерге ұдай”, “Жүз жұлдыз” атты толғаулары діни танымда жырланған. О-дың “Жазы биге”, “Шоң биге айтқаны”, “Алсай Құрақбайға айтқаны” секілді арнаулары бар. Ол Ш.Уәлиханов өмірден қайтқанда көңіл айтып, өлең шығарған (“Уа, Шыңғыс, Зейнеп ханым көтер басты”). Ол. өз тұсында Жанақ, Балта, Шөже, Тоғжан, Серәліқожа, Арыстанбай, Шортанбай, Сақау, Қожабек, Кемпірбай, Тезекбай, Өтеулі, Дана, Байкөкше, Нұркей, Ақан Сері, Құлтума, т.б. ақындармен айтысқан. Поляк саяхатшысы А.Янушкевич О-дың Жанақ ақынмен Аягөзде өткен айтысын таңданыспен суреттесе (1846), тегеурінді дарын иесін Шал ақын “ақындардың төресі” атаған. “Орынбай ақынның Ерден батырды мақтаған сөзі” Ы.Алтынсарин құрастырған “Киргизская хрестоматия” (1879) оқулығында жарияланды. Ш.Уәлиханов “Қазақ халықтық поэзиясының түрлері жөнінде” деген зерттеуінде ақын өлеңдерінің құрылымын, жүйесін талдады. В.В. Радлов (1870), Я.Я. Лютш (1888), С.Сейфуллин (1931), С. Мұқанов, Е. Ысмайылов, т. б. зерттеушілер жоғары бағалап, шығармаларын жинап, жариялаған.

Ақынның тағы басқа әлі баспа бетін көрмеген («Абайділдаға», «Төрде отырған төрелер», «Тұрлыбекке», «Түбекпен кездескенде», т. б.) өлең-толғаулары Ұлттық кітапхана қорында сақтаулы.
Орынбай ақын Өзбекстан, Иран елдерінде діни сопылық білім алған және Шоқан Уәлихановтың Сырымбет қыстауында Шыңғыс және Айғанымның отбасыларының кеңесшісі болған.
Орынбай ақынның ұрпақтары қазіргі Көкшетау қаласы, Красный Яр ауылында тұрып жатыр.

## Дереккөздер
 Қазақ энциклопедиясы, 7том 9 болім

Санат:Айтыс ақындары
Шонкинит

**ШОНКИНИТ** (АҚШ-тағы Шонкин өзені атымен аталған) – сілтілі габброидтарға жататын интрузиялық тау жынысы. Ол ортоклаз (35 – 40%) бен моноклиндік пироксен-авгит (60 – 65%), эгирин-авгиттен тұрады. Қосымша минералдарына: биотит, оливин, сілтілі амфибол, плагиоклаз, нефелин, содалит, ал акцессор минералдарына: апатит, магнетит, сфен жатады. Бітімі шомбал, құрылымы орта, ірі түйірлі. **Шонкинит** басқа да сілтілі плутониттермен бірге кездесіп, штоктар, лополиттер, сақина тәрізді денелер құрайды. **Шонкинит** массивтері Орталық және Оңтүстік Қазақстанда бар.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Қазақстан-Ресей біріккен археологиялық экспедициясы

thumb|right
**Қазақстан-Ресей біріккен археологиялық экспедициясы ** – тас дәуірі ескерткіштерін зерттеумен шұғылданатын экспедиция. 1992 ж. Ә.Х. Марғұлан атынд. археология ин-ты мен Ресей Ғылым Академиясы Сібір бөлімшесінің (Новосібір қ.) археология және этнография ин-ты бірлесіп құрған. 2000 ж. әл-Фараби атынд. ҚазҰУ археология және этнография кафедрасымен бірлесіп ғыл. жұмыстар жүргізу туралы келісімге келген. Жетекшісі – акад. А.П. Деревянко. Қазақстан жағынан отряд басшысы – проф. Ж.Қ. Таймағамбетов. Аталмыш экспедиция Қазақстан аумағының көп жерлерінде ғыл. ізденістер жүргізіп, тас дәуірінің 100 шақты ескерткіштерін тапқан. Негізгі жұмыстарын Қаратау өңірінде жүргізген. Мұндағы олардың зерттеген Қараүңгір, Шоқтас пен Қошқорған кешендері бүкіл дүние жүзіне мәлім болып отыр. Экспедиция отрядтары Жамбыл облысының барлық аудандарында барлау жұмыстарын жүргізіп, ежелгі тас дәуірінен неолит заманына дейінгі уақытты қамтитын бірнеше ескерткіштер ашып, зерттеді. 1994 ж. ерте палеолитке жататын Қызылтау тұрағына (Қаратау-Ақкөл жолынан 25 км), ерте голоцен дәуірінің Шахантай-1 (Ақкөл к-нен 2 – 2,5 км оңт.-батыста), Соркөл – 1,2 (Саудакенттен 25 – 26 км шығыста) ескерткіштеріне зерттеу жұмыстарын жүргізген. **Қазақстан-Ресей біріккен археологиялық экспедициясы** ғыл. ізденістері ежелгі адам баласы Қаратау өңірін ерте палеолитте мекендегенін айғақтайды.
## Сыртқы сілтемелер
ҚАЗАҚСТАН-РЕСЕЙ БІРІККЕН АРХЕОЛОГИЯЛЫҚ ЭКСПЕДИЦИЯСЫ

## Дереккөздер



“Қазақ Энциклопедиясы”, 9-том

Санат:Қазақстан-Ресей қарым-қатынасы
Санат:Археология
Сапар Түсіпбеков

**Түсіпбеков Сапар** (28.8.1936 ж.т., Павлодар облысы Баянауыл ауданы) – медицина ғылымының докторы (1984), профессор (1985). Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1960, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы ) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар институтында ауруды рентгенмен анықтау лабораториясында аға ғылым қызметкер, меңгеруші (1960–67) болды. 1967 жылдан Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру инстиутында ассистент, доцент, кафедра меңгерушісі қызметін атқарды. 1982 ж. «Комплексное рентгенологическое исследование поджелудочной железы» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. Ғылыми еңбектері рентгенология мәселелеріне арналған.

Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан.
## Дереккөздер

*Қазақстан ұлттық энциклопедиясы

Санат:Қазақстан медиктері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Беттік құбылыстар

**Беттік құбылыстар** — шекаралық қабатта артық еркін энергияның (беттік энергияның) болуынан, беттік қабат молекулаларының белсенділігінің жоғарылығынан олардың құрылымы мен құрам ерекшеліктерінен туындайтын құбылыстар. Денелердің физикалық және химиялық әсерлері ең алдымен осы беттік қабатта өтеді. Негізгі беттік құбылыстар бет ауданына пропорционал беттік энергияның кемуіне байланысты болып келеді. Сұйықтық тамшыларының немесе газ көпіршіктерінің, т.б. тепе-тең пішіндерінің түзілуі тұрақты көлемдегі еркін энергияның минимум шамасымен анықталады. Молекулалық күштер (беттік керілу және жұғу) мен сыртқы күштердің (ауырлық күшінің) біріге әсер етуінен пайда болатын және сұйықтықтың бөліну бетін қисайтатын беттік құбылыстарды капиллярлық құбылыстар дейді. Қатты денелерде беттік құбылыстар ең алдымен олардың сыртқы бетінде байқалады. Мұндай құбылыстарға тістесу (когезия), жабысу (адгезия), жұғу және үйкеліс жатады. Беттік құбылыстар дененің ішкі беттерінде де болады. Олар кристалдық тор ақауынан туындайды. Қатты денені кез келген пішінде бұзу да беттік құбылыстарға жатады. Өйткені бұл кезде денеде жаңа бөліну беттері түзіледі. Беттік құбылыстардың едәуір тобын беттік қабаттың химиялық құрамын өзгертетін адсорбтау құбылыстары құрайды. Беттік қабаттардағы жылулық қозғалыстың ерекшелігі салдарынан беттерден жарықтың молекулалық шашырау құбылысы болады.

Беттік құбылыстардың басқа бір тобына термоэлектрондық эмиссия құбылысы, фазалардың бөліну бетінде потенциал секірмесінің пайда болуы және қос электр қабатының түзілуі жатады. Бұл құбылыстар иондар мен дипольді молекулалардың адсорбтануына байланысты. Жылу алмасу және масса алмасу процестерінің (еру, булану, қоюлану, кристалдану, коррозия, т.б.) жылдамдығы бөліну бетінің шамасы мен қасиетіне байланысты анықталады. Сондықтан ол осы беттегі молекулалардың табиғатына және сол беттің құрылысына ерекше тәуелді болады. Адсорбтау қабаты фазааралық алмасу процестерін тежеп, елеулі өзгерістер енгізе алады. Беттік құбылыстар берілген ортадағы материалдар мен құралымдардың ұзақ уақытқа төзімділігін анықтайды. Бөліну бетінде бір молекулалы қабат түзетін адсорбтаушы заттардың аз мөлшерінің өзі материалдардың көптеген қасиетін өзгертуге мүмкіндік береді. Бір молекулалы беттік қабаттарды зерттеп білу молекулаларды зерттеудің және олардың мөлшерін анықтаудың жаңа тәсілін береді. Беттік құбылыстар тау-кен жыныстарын желдету және топырақ түзілу, ылғалдың булану және қоюлану процестерін, сондай-ақ, тірі организмдерде өтетін көптеген процестерді түсіндіруге көмектеседі. Бірсыпыра технологиялық процестер (майлау, жұғу, т.б.) беттік құбылыстарын пайдалануға негізделген.

## Дереккөздер</span>


Санат:Физика
Балуан тас

[thumb|[Балуан тас]]
**Балуан тас** — күш сынасу үшін арнайы таңдап алынған тас. Балуан тас көтеру қазақ халқында да болған. Халық арасындағы әңгімелерге қарағанда ертеде Жетісудан Қоянды жәрмеңкесіне баратын керуен жолының бойында “Балуан тас” деп аталып кеткен үлкен тас жатқан. Ұзақ жол жүріп зеріккен жолаушылар осы жерге келгенде ат шалдырып, бойларын жазып, Балуан тасты көтеріп күш сынасады екен. Күш атасы Қажымұқанның қартайған шағында айтқан: “Бір тас бар Қояндыда — Балуан тас, Жасымда он екі ай болдым мұңдас. Сол тастай жұртта қалып мен жатырмын, Қайран күш бір кеткен соң қайта қонбас!” деген өлеңі Қояндыдағы Балуан тасты көтеріп күш сынасу — арнайы спорт түріне айналғандығының айғағы. 1846 жылы поляк ақыны  А.Янушкевичте қазақтардың тас көтеріп жаттығатынын, бұл жаттығуда Барақ сұлтанның алдына жан салмайтын алапат күш иесі екендігін таңдана жазады. Қазақ халқының ауыз әдебиетінде Таусоғар(Ер Төстік), Тау көтерген Толағай, т.б. кейіпкерлердің болуы да Балуан тас көтерумен қазақтар ежелден айналысқанын көрсетеді. 

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Жүнісбек Жұмабеков

**Жұмабеков Жүнісбек** (07.01.1927, Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы Малыбай а. – 04.04.1980, Алматы қ.) – тарих ғылымдарының докторы (1971).

Албан тайпасы Қыстық руынан шыққан.

Алматы заң институтын (1949) бітірген. 1949–55 ж. осы институтта оқытушы, кафедра меңгерушісі, Семей малдәрігерлік институтында (1955–58), 1958 ж. Қазақ физкультура институтында (қазіргі Қазақ спорт және туризм академиясы) кафедра меңгерушісі, Жоғары және арнаулы орта білім министрлігінің қоғамдық ғылымдар бөлімін басқарды (1966–67). ҚазПИ-дің (1974–80, қазіргі ҚазҰПУ) ректоры болды. «*Руководство КОКП вовлечением трудового крестьянства Казахстана в строительство социализма ([[1926–1932]] г.)*» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. «Құрмет Белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қазақстан тарихшылары
Ырғыз көтерілісі

**Ырғыз көтерілісі** (1916) – Ресей үкіметінің 25 маусым жарлығына қарсы халық қозғалысы. Жарлыққа сай Ырғыз, Торғай уездерінен 20 мыңдай адамды майдан жұмыстарына алу жоспарланды. Жарлыққа наразылық білдірген халық Амангелдіні қолдап, 147 ауылда арнайы штабтар құрды. Тәуіп болысындағы штабты Әйменбет Шобан, Кенжеғара штабын Айжарқын Қанайұлы, Аманкөл штабын Қалтай Қатшин, Бақсайыс штабын Тайшым Орысұлы, Жұмағазы Жүрген басқарды. Ырғыз көтерілісіне қатысушылар жасақ басшыларына “хан” атағын берді. Ырғыз оязының сегіз болысында жалпы саны 20 мыңға тарта қол жасақталды. Көтерілісшілерге қарсы Қазан әскери округінің бастығы ген. Сандецкийдің сұрауымен Шалқар, Ақтөбе, Орск бағытынан жақсы қаруланған жазалаушы әскери құрамалар аттандырылды. Шалқардан келген әскер Аманкөл, Тәуіп, Кенжеғара болыстарындағы, Ақтөбе, Орскіден келген әскер Белқопа, Бақсайыс, Темірастау, Талдық, Қызылжар болыстарындағы көтерілісшілерді талқандауға кірісті. Жазалаушы әскерлер көтерілісшілерді екі жақтан қыспаққа алып, оларды жеңілуге мәжбүр етеді. Көтерілісшілердің бірқатар басшылары жазалаушылар қолынан қаза тапты.

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Тарих
Қарсы радиолокация

right|thumb|100px
**Қарсы радиолокация** – қарсы жақтың радиолокациялық станцияларының жұмысына бөгеуіл келтіру, уақытша істен шығару. Қарсы радиолокация жер бетіндегі нысандардың орны мен қозғалу бағыттарын қарсы жақ іске асыратын радиолокациялық барлаудан жасыру әрі жаудың радиолокациялық стансаларының жұмысына бөгеуіл келтіру, алдау, т.б. мақсаттар үшін пайдаланылады. Бұл мақсатта қарсы радиолокациялық ракеталар қолданылады (қарсы қанатты ракеталар). Қарсы радиолокация ең алғаш рет 2-дүниежүзілік соғыс кезінде іске асырылып, сынақтан өтті.

## Дереккөздер:


Санат:Радиотехника
Қаратау қауы

**Қаратау қауы** () – астық тұқымдасының қау туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік.

## Ботаникалық сипаты
* Биіктігі 20 – 30 см.  
* Сабағы жалаң тек буын асты ғана түктенген.  
* Жапырақтары жіңішке қылша сияқты бұралған. 
* Гүлшоғырының ұзындығы 6 – 8 см, жіңішке. Масақ қабыршақтарының ұзындығы 22 – 31 мм. Төмен гүл қабыршағы 8 – 9 мм, 5 түкті жолағы бар. Қылтанағы 8 – 9 см, имек келген, жоғары жағында 3 – 4 мм, түгі бар.  
* Тұқымынан көбейеді. Мамыр – шілдеде жемістері піседі.  
* Жемісі – дәнек. Гүл қылтанағы арқылы өсімдік дәнегі топыраққа бекиді.

## Өсетін орны мен таралуы
Батыс Тянь-Шань мен Қаратау жотасының (Түркістан облысы) Шу-Іле тауларының тасты, тастақты беткейлерінде өседі.
Қаратау қауы – жемістенуі алдында жақсы мал азықтық шөп.
Қаратау қауы – сирек кездесетін өсімдік, жылдан жылға таралу аймағының азаюына байланысты қорғауға алынып, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Астық тұқымдасы
Санат:Қазақстан флорасы
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Қазақстан республикасының ядролық қаруды таратпау туралы шартқа қосылуына байланысты қауіпсіздікке сендірулер туралы меморандум

thumb| alt=A.|<center>''"Ядролық қарусыз әлем" үшін қол қысу''
Дипломатиялық құжат 1994 жылы 5 желтоқсанда Қазақстан Республикасы, Америка Құрама Штаттары, Ресей Федерациясы президенттері және Ұлыбритания мен Солтүстік Ирландия Біріккен Корольдігі премьер-министрінің қатысуымен қабылданды. Құжатқа сәйкес Қазақстан ядролық қаруды таратпау туралы шартқа мүше елдер тарапынан тиісті қауіпсіздік кепілдіктерін алды. Меморандумда шартқа мүше елдердің Қазақстан Республикасының тәуелсіздігін, егемендігі мен қазіргі шекарасын құрметтейтіндігі, оның аумақтық тұтастығына немесе саяси тәуелсіздігіне қарсы күшпен қауіп туғызбау және олардың ешқандай қару-жарағы Қазақстан Республикасына қарсы, өзін-өзі қорғау мақсатында немесе Біріккен Ұлттар Ұйымының жарғысына сәйкес келетіндерінен басқа, ешқашан қолданылмайтындығы ашық айтылды. Ядролық қаруды таратпау туралы шартқа мүше елдер Қазақстан Республикасының өз егемендігіне тән құқықтарын жүзеге асыруын жеке мүдделеріне бағындыруға және осындай жолмен өзіне кез-келген түрдегі артықшылықты қамтамасыз етуге бағытталған экономикалық еріксіз көндіруден тартынатын міндеттемесін қуаттайтындықтарын білдірді. Қазақстан Республикасының ядролық қару қолданылатын агрессия қаупінің нысаны болған жағдайда Біріккен Ұлттар Ұйымы Қауіпсіздік кеңесінің шапшаң іс-қимылдарына қол жеткізетініне кепілдік алды. Осы міндеттемелерге қатысты мәселеге қозғау салатын жағдай туа қалса шартқа мүше елдер өзара кеңесетіні жария етілді. Меморандум қол қойылған сәттен бастап күшіне енді.

## Сілтемелер
* Қазақстан Республикасы
* Америка Құрама Штаттары
* Ресей Федерациясы
* Ирландия
* Ұлыбритания
* Біріккен Ұлттар Ұйымы
* ядролық қару

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Қазақстан саясаты
Мозли заңы

thumb|alt=A.**Мозли заңы**, химиялық элементтің сипаттамалық рентген сәулесі сызықтарының жиілігі () сол химиялық элементтің атомдық нөмірімен (Z) мына сызықтық тәуелділік бойынша байланысады:  мұндағы R – Ридберг тұрақтысы, Sn – экрандау тұрақтысы, n – бас кванттық сан (қараңыз Кванттық сандар). Мұны 1913 жылы ағылшын физигі Г.Мозли тәжірибе жүзінде ашты. Мозли диаграммасында (қараңыз сурет) жиіліктің квадрат түбірінің () Z-ке тәуелділігі бірнеше түзулерден (n=1, 2, 3,… мәндеріне сәйкес келетін К-, L-, M-, т.б. сериялардан) тұрады. Әрбір серия Z-тен Z+1-ге ауысуы кезінде мәні белгілі бір шамаға артып отырады. Осыған байланысты элементтерді Z-тің өсуіне сәйкес қатарға орналастыруға болады. Мозли заңы Z-тің мәні ядроның атомның массасы арқылы емес заряды арқылы анықталатындығын дәлелдеді. Ал бұл Д. И. Менделеев құрастырған элементтердің периодтық таблицасындағы элементтердің орналасуының дұрыстығын растайтын дәлел болды.

К. Жұманов
## Сілтемелер
* химиялық элемент  
* Кванттық сандар  
* Г.Мозли
## Пайдаланған Әдебиет
Батыс Үнді су асты жотасы

**Батыс Үнді су асты жотасы** — Үнді мұхитының оңтүстік-батысында орналасқан. Африка - Антарктида су асты жотасының жалғасы болып табылады. Ол солтүстігіндегі Мадагаскар қазаншұңқыры мен оңтүстігіндегі Крозе қазаншұңқырын бойлық бағытта бөліп жатыр. Ұзындығы 3600 км, ені 700 км-ге дейін, жота үстіндегі ең саяз су қабаты 251 м. Жоталардың күмбезді бөлігін рифт белдемдері қиып өтеді. Батыс Үнді су асты жотасы тектоникалық қозғалмалылығымен, жер сілкінулерімен ерекшеленеді.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Мұхиттар
Санат:Үнді мұхиты
Қорам минералды су бұлақтары

**Қорам минералды су бұлақтары**,Іле Алатауының солтүстік беткейінде, Алматы қаласының шығысында 110 км жерде Еңбекшіқазақ ауданы Қорам ауылы тұсында. Бұлақтардың тәуліетік өнімі 470 м3. Суының температурасырасы 17 – 20 градус, минералдары 2,9 – 3,4 г/л, химиялық құрамы хлорлы-натрийлі (70% экв), сульфатты-кальцийлі (30% экв), сілтілі (pH 7,3 – 8,4) келеді. Ең өнімді бұлақ көзінен (тәуліктік өнімі 300 м3) қазылған ұңғымадан су 2 метр биіктікке шапшып шығады. Қорам суының 1 литрінде 5 мкг күшәла (мышьяк) мен молибден, 2 мкг мыс, 75 мкг титан, 2,5 – 5 мг фтор мен бром, 0,5 – 2 мг стронций бар. Қорам минералды су бұлақтары ішек-қарын, бауыр, өт жүретін жолдардың, орталық қозғалыс жүйелерінің ауруларына шипалы.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан бұлақтары
Санат:Қазақстан минералды сулары
Карл Молдахметұлы Байпақов

**Карл Молдахметұлы Байпақов** (17 қараша 1940 жылы, Алматы облысы Талғар қаласы - 23 қараша 2018 жылы) – тарих ғылым докторы (1986), профессор (1995), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (2003) және ҚР Әлеуметтік ғылым академиясының академигі (1996), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым және техника қайраткері (1998). Ленинград (1964, қазіргі Санкт-Петербург) мемлекеттік университетін бітірген. Қазақстан Ғылым Академиясының Тарих, археологиялық және этнологиялық институтында кіші (1966–1971), аға ғылым қызметкер (1971–1973), бөлім меңгерушісі (1973–1988), археологиялық ортаның жетекшісі (1988–1991), институт директорының орынбасары (1991) қызметтерін атқарды. 1991 жылдан Археологияқ институтының директоры.

Албан тайпасының Құсық руынан шыққан.

«Оңтүстік Қазақстан мен Жетісудың ортағасырлық қала мәдениеті (VІ–ХVІІІ ғасырлар)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Қазақстанның ортағасырлық қалалары тарихын, қала мен дала арасындағы өзара байланысты зерттеп, ғылымда жаңа бағытты дамытты. Байпақов бірнеше халықараралық конференцияларға қатысты (Дрезден, 1984; Вашингтон, 1986; Токио, 1988; Париж, 1992; Пекин, 1992). ЮНЕСКО ұйымдастырған «Жібек жолы» халықаралық экспедициясына Қазақстан тарапынан жетекшілік етті (1991). ЮНЕСКО-ның Орта Азия тарихымен айналысатын Халықараралық ғылыми комитетті мен «Ұлы Жібек жолы» Қазақстан ұлттық комитетінің мүшесі. Байпақов 22 монография, 200-ден астам ғылыми мақаланың авторы. Ш.Ш.Уәлиханов атындағы сыйлық лауреаты (1986). «Парасат» орденімен марапатталған.

## Шығармалары
*Средневековая городская культура Южного Казахстана и Семиречья, А.-А., 1986; 
*По следам древних городов Казахстана (Отрарский оазис), А.-А., 1990; 
*Ұлы Жібек жолы және ортағасырлық Қазақстан, А., 1992; 
*История древнего Казахстана, А., 1994; 
*Средневековые города Казахстана на Великом Шёлковом пути, А., 1998; 
*Туркестан – очаг цивилизации, А., 2000.

## Сыртқы сілтемелер
* http://www.aef.kz/kz/aef2011/speakers/58776/
* http://www.egemen.kz/22497.html 
* http://www.shymkent.gov.kz/kaz/news/detail/2443

## Дереккөздер</span>


Санат:Парасат орденінің иегерлері
Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Қазақстан археологтары
Жәлел Қизатұлы Қизатов

**Жәлел Қизатұлы Қизатов** (9.10.1920, Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы Қарағай ауылы – 25.4.1999, Қызылорда қаласы) – еңбек және соғыс ардагері, қоғам қайраткері.

Уақ руынан шыққан.

Кеңес Одағының Батыры (15.1.1944). 1940 жылы ауыл шаруашылығы техникумын бітірген соң, Қызыл Армия қатарына шақырылады. 1942 жылы кіші лейтенанттар курсын бітірген Қизатов 154-гвардиялық артиллерия полктың взвод командирі болды. Соғыс жылдары жоғары артиллерия  мектебін бітіреді. 2-дүниежүзілік соғысқа бастан-аяқ қатысқан. Ол Одесса, Қырым, Сталинград, Беларусь майдандарында, фашистермен күресті, батыр – қалалар Одесса, Керч, Сталинградты қорғауға, Украина, Беларусь, Польшаны фашистерден азат етуге қатысты, Германия жерінде соғысты. 1944 жылы Днепр өзені үшін болған шайқаста көрсеткен асқан ерлігі үшін аға лейтенант Қизатовқа Кеңес Одағының Батыры атағы . Соғысты майор дәрежесінде аяқтады Соғыстан соң Қазақстан Компартиясы ОК жанындағы жоғары партия мектебін бітірді.

1947 – 50 жылы Солтүстік Қазақстан облысы Ленин ауданы атқару комитетінің төрағасы, 1952 – 57 жылы Булаев ауданы атқару комитетінің төрағасы, 1957 – 63 жылы Таман дивизиясы атындағы кеңшардың директоры, 1963 – 68 жылы Қарақоға элеваторының директоры болды. 1968 – 87 жылы Қызылорда облыстық астық өнімдері басқармасының бастығы, 1988 – 97 жылы облыстық табиғатты қорғау қоғамы төралқасы төрағасының орынбасары, төрағасы қызметтерін атқарды. Ол облыс экономикасын дамытуға, әсіресе ауыл шаруашылығы мен өңдеуші өнеркәсіп саласына елеулі үлес қосты. Оның белсенді қатысуымен Қызылорда астық өнімдері комбинаты Жалағаш және Шиелі элеваторының құрылысы іске асырылды. Арал экологиялық апат аймағының мәселелерін жалпы мемлекеттік деңгейге көтерді. Арал өңіріндегі экол. апаттан зардап шеккендерді әлеум. қорғау мәселесі бойынша заңды жетілдірушілердің бірі болды. Жеңіс парадына екі рет қатысты. Ол бірнеше өлең, повестер, поэмалар мен әңгімелер жазған. Солтүстік Қазақстан, Қызылорда облыстық халық депутаттары Кеңесінің депутаты болып сайланған.

2 рет Ленин орденімен, Октябрь революциясы, 1,2-дәрежелі Отан соғысы, 3 рет Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендерімен, көптеген медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:Ұлы Отан соғысы артиллеристері
Санат:Кеңес гвардиясы
Санат:Днепр үшін шайқасқа қатысушылар
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 4-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 12-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары
Азов теңізі

**Азов теңізі, Азыу теңізі** (ежелгі Сурож теңізі) — Қырым түбегінің шығысына орналасқан теңіз. Атлант мұхиты алабының ішкі теңізіне жатады. Керч бұғазы арқылы Қара теңізбен байланысады. Азов теңізі — дүние жүзі мұхит теңіздерінің ішіндегі ең шағыны әрі таязы. Ауданы — 39 мың км2. Орташа тереңдігі — 8 метр, ең терең жері — 15 метр. Айдыны 320 мың км3. Жағасы аз тілімделген. Ірі шығанақтары: Таганрог, Сиваш. Дон және Қобан өзендері теңізге жылына көлемінің 1/5-не жуық тұщы су құяды. Сондықтан тұздылығы төмен. Азов теңізінің беткі қабатындағы судың температурасы жағалауға жақын бөлігінде 30o-31oС-қа дейін, орта тұсында 25o-26oС-қа көтеріледі. Қыста теңіз 2-3 ай қатып жатады. Таяз болғандықтан суы жақсы араласады, температура мен тұздылығы беткі қабатынан түбіне дейін біркелкі, оттегі мол. Судың барлық қабаты тіршілікке бай. Азов теңізінде балықтың 80-ге тарта түрі бар. Одан тюлька, көксерке, хамса, табан көп ауланады. Теңіздің транспорттық маңызы бар. Азов теңізі Еділ-Дон каналы арқылы Каспий, Балтық және Ақ теңіздерімен жалғасады. Басты порттары: Мариуполь, Таганрог, Ейск, Бердянск.

Санат:Азов теңізі
Қаратау маралтамыры

**Қаратау маралтамыры** () – астралылар тұқымдасы, маралтамыр (маралшөп тамыры) туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. 

## Ботаникалық сипаты
* Биіктігі 5 – 10 см-дей.  
* Тамырсабағы өте жуан.  
* Киіздей қалың әрі жұмсақ түктер қаптаған сабағында жапырақтары кезектесіп орналасады. Жапырақтары қалың түкті болғандықтан бозғылт түсті. Жапырақ тақтасының жиектері салаланып терең ойықталған. Сабағының тамырға таяу жеріне орналасқан жапырақтары ұзын сағақты, сабақ ұшына жоғарылаған сайын сағақтары қысқарады.  
* Гүлдері себет гүлшоғырына топталған. Себеттің сыртындағы орама жапырақтары шар тәрізді (дөңгелек), түксіз, ені 2 – 2,5 см. Күлтесі қызғылт түсті, ұзындығы 2 – 2,2 см.  
* Тұқымынан көбейеді. Маусымда гүлдеп, шілдеде жемістері піседі.  
* Жемісі – сарғыш, құрғақ тұқымша, оның ұзындығы 6 мм, ені 1,5 – 2 мм. Тұқымшасында үлпек ақ айдаршасы болады, ол тұқымның желмен ұшып таралуына мүмкіндік береді. 

## Өсетін орны мен таралуы
Қаратау жотасының және Мыңжылқы сайының тастақты, қорымтасты жерлері мен жартастардың жарықшақ сызаттарында өседі. Теңіз деңгейінен 1300 – 1500 м биіктіктегі таудың ұсақ тасты беткейлерінде кездеседі. 
Қаратау маралтамыры – сәндік өсімдік. Өте сирек кездесетіндіктен қорғауға алынып, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.

## Дереккөздер

 
Санат:Күрделігүлділер
Санат:Қазақстан флорасы
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Мұсахан Зәуірбекұлы

**Зәуірбекұлы Мұсахан** (1 қараша 1922, Жамбыл облысы, Мойынқұм ауданы Айдарлы ауылы – наурыз 2002 жылы, Тараз қаласы) – қоғам қайраткері. Алматы жоғары партия мектебін бітірген (1959).

1941 жылға дейін Көктерек ауданы атқару к-тінде есепші болып еңбек етті.

1941 – 1944 жылы әскер қатарында болды. 2-дүниежүзінде соғысы майданында екі рет жарақат алды.

1944 – 1946 жылы «Айдарлы» ұжымшарында есепші,

1946 – 1947 жылы Көктерек ауданы жер бөлімінің бастығы,

1947 – 1950 жылы осы ауданында партия к-тінің а.ш. бөлімі меңгерушісі,

1950 – 1960 жылы Шу ауданы партия к-тінде, кәсіподақ ұйымында бөлім меңгерушісі, аудандық атқару к-ті төрағасының орынбасары, Көктерек ауданы атқару к-ті төрағасының орынбасары,

1960 – 1962 ж. Шу ауданы партия к-тінің 1-хатшысы,

1962 – 1966 жылы Қордай ауданы атқару к-тінің төрағасы,

1966 –1984 жылы Жамбыл облысы партия к-тінде бөлім меңгерушісі болған.

Тараз қаласы соғыс ардагерлері кеңесінің төрағасы.

1-дәрежелі "Отан соғысы", "Қызыл Жұлдыз", екі рет «Құрмет белгісі» орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1 қарашада туғандар
Санат:1922 жылы туғандар
Санат:Мойынқұм ауданында туғандар
Санат:2002 жылы қайтыс болғандар 
Санат:Таразда қайтыс болғандар
Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Төреарық

**Төреарық** (1999 жылға дейін – *Комсомол*) — Түркістан облысы Ордабасы ауданы, Қарааспан ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Темірлан ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 16 км-дей жерде. 

## Халқы

## Тарихы
1962 жылы құрылған мақта өсіретін “Қарааспан” кеңшарының құрамында болды. Кеңшар негізінде мақта шаруасымен айналысатын шаруа қожалықтары құрылған.

## Дереккөздер

Санат:Ордабасы ауданы елді мекендері
Негізгі құрал-жабдықтың тозуы

**Негізгі құрал-жабдықтың тозуы** – 1) сапалық тозу – негізгі құрал-жабдықтың техникалық-технологиялық көрсеткіштері олардың өскелең әлемдік деңгейден барған сайын артта қалуы себепті ескіруі мен құнсыздануы. Сапалық тозуды сапалық ескіру деп те атайды; 2) табиғи тозу – негізгі құрал-жабдық нышандарының материалдық тозуы, олардың өндірістік тұтыну барысында және табиғаттың жаратылыс күштерінің әсерімен тұтынылу құнын жоғалтуы.

## Сілтемелер
* Негізгі құрал-жабдық қызметінің нормативтік мерзімі  
* Негізгі қорлар жікелімі  
* Негізгі Қорлар
## Дереккөздер


Санат:Өндіріс
Мүбәрәк Орынбеков

**Мүбәрәк Орынбеков** (12.3.1946 ж. т., Оңтүстік Қазақстан облысы Түлкібас ауданы Амангелді а.) – әскери қайраткер, генерал-майор (1995). Кемерово Әскери байланыс уч-щесін (1967), Әскери байланыс академиясын (1975, 1983) бітірген. 1967 – 71 ж. жеке байланыс полкында взвод командирі, 1975 – 81 ж. жеке байланыс батальон командирінің орынбасары, батальон командирі болды. 1988 – 92 ж. Азаматтық қорғаныс к-ті жоғары офицерлер курсының оқытушысы, аға оқытушысы, курс бастығының орынбасары, бастығы, 1992 – 97 ж. басқару пункті бөлімінің бастығы, ҚР Қорғаныс мин-нде байланыс бөлімінің бастығы – байланыс штабы бастығының көмекшісі; байланыс әскерлерінің бастығы – Бас штабтың байланыс басқармасының бастығы, 1997 – 2002 ж. ҚР ІК Бас штабында байланыс департаментінің бастығы – байланыс әскерлерінің бастығы қызметтерін атқарды. 2002 жылдан Ұлыбританияда әскери атташе. Көптеген медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Қазақ – түрік есеп-экономика колледжі

**Қазақ – түрік есеп-экономика колледжі** – Тараз қаласындағы орта кәсіптік білім беретін мемлекеттік оқу орны. 1993 ж. статистика техникумы базасы негізінде ашылған.

Директоры – Невзат Бекар. Оқу орны экономика саласы бойынша мамандар даярлайды. Оқу мемлекеттік, түрік, орыс және ағылшын тілдерінде жүргізіледі. Ұстаздар ұжымы қазақ және түрік халықтарының салт-дәстүрін, мәдениетін оқушылардың игеруіне баса назар аударады.

Колледж оқушылары республикалық және облыстық көлемінде өткізіліп жатқан мәдени іс-шараларға, түрлі байқауларға белсене қатысады. 2001 ж. колледждің 2 курс студенті А.Иманғалиев «ХХІ ғасыр көшбасшысы» атты интеллектуалды теледидар ойынының жеңімпазы атанды.

## Дереккөздер


Санат:Жамбыл облысы колледждері
Ырғызқұм

**Ырғызқұм** – Мұғалжар тауының шығысындағы Ырғыз өзенінің сол жағалауын алып жатқан төбешікті құм. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы жерінде. 

## Жер бедері
Оңтүстіктен солтүстікке қарай 21 км-ге созылып жатыр. Ені 10 км-ге жетеді. Ауданы 90 км2. Салыстырмалы биіктігі 10 м шамасында. Грунт сулары  кездеседі. 

## Өсімдігі
Еркекшөп, шағыл, жусан өседі. Мал жайылымы.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы құмдары
Онтарио (көл)

[thumb| alt=A.|[Ұлы көлдер]]
**Онтарио** () — Солтүстік Америкадағы АҚШ пен Канада аралығындағы Ұлы көлдер жүйесіне кіретін көл. Онтариоға Эри көлінен Ниагара өзеніне келіп құйып, Атлант мұхитына құятын Әулие Лаврентий өзеніне ағып шығады. Каналдар арқылы Эри және Гудзон көлдерімен жалғасқан. Желтоқсаннан сәуірге дейін қатады. Көл жағалауында Торонто, Гамильтон, Кингстон (Канада), Рочестер (АҚШ), т.б. ірі қалалар мен порттар орналасқан.

## Аумағы
[thumb| alt=A.| ''[Онтарио көлінің құмды жағалауындағы парк''.]]Ұзындығы 310 км, ені 90 км. Аумағы 19,5 мың км². Тереңдігі 236 м. Су жинайтын алабы 90 мың км².

## Сыртқы сілтеме
* Онтарио суреттері

## Дереккөздер

Санат:Ұлы көлдер
Санат:Онтарио көлдері
Санат:Нью-Йорк (штат) көлдері
Тараз қаласының құрметті азаматтары

thumb|right|200px|Тараз қаласының құрметті азаматтары
**«Тараз қаласының құрметті азаматтары»** – Тараз қаласы мәслихаты шешімімен берілетін құрметті атақ. Әр жылдары бұл атаққа ие болған азаматтар:
*Мягкий Владимир Андреевич (1967)
*Скрябин Константин Иванович (1967)
*Сыздықов Жолшы (1967)
*Пазылбаев Жұманәлі (1969)
*Сартбаев Қалмұрат (1969)
*Ящищина Галина Моисеевна (1973)
*Холодов Павел Самуилович (1974)
*Федотов Алексей Павлович (1974)
*Бекбергенов Махамбет (1974)
*Абдуллин Ахмадулла Адиатулович (1974)
*Азизов Акрам (1975)
*Ардашев Юрий Иванович (1975)
*Мурованный Сруль Альтерович (1976)
*Ульянов Василий Михайлович (1976)
*Прманов Байзақ (1977)
*Комратов Әлімхан (1977)
*Кондратьев Сергей Иванович (1977)
*Туруханова Хадича (1977)
*Қалтаев Айтжан (1984)
*Щукина Лариса Алексеевна (1988)
*Кукуй Михаил Яковлевич (1988)
*Достанбаев Шомбал (1988)
*Тындыбеков Тұрғымбек (1988)
*Гончаров Петр Терентьевич (1988)
*Гребенюков Николай Александрович (1989)
*Мадбаев Узбек Джолдасович (1989)
*Камілжанов Исман (1990)
*Овсянников Алексей Семенович (1990)
*Темірғалиев Құспан Еспендіұлы (1990)
*Асанов Сабырхан (1990)
*Қалдаяқов Шәмші (1990)
*Сағынтаев Ыдырыс (1991)
*Әліпшеев Садуақас (1992)
*Байарысов Керімқұл (1992)
*Төребеков Тілеуқабыл (1993)
*Аққозиев Сейілхан (1994)
*Тоқтамысов Сәлімгерей (1994)
*Асқаров Асанбай (1996)
*Мұхамеджанов Манап Уәхапұлы (1996)
*Арыстан Өтеулин (1996)
*Қонақбаев Серік Керімбекұлы (1996)
*Назарбаев Нұрсұлтан Әбішұлы (1997)
*Жүргенов Әбдіқадыр (1998)
*Юрченко Борис Петрович (1998)
*Қадиялиев Жұмаш (1998)
*Досыбиев Өтеулі (1998)
*Овсянников Анатолий Семенович (1998)
*Әбілдаев Бақытяр (2000)
*Темірбеков Тұйғынбек (2001)
*Садықбеков Әкім (2001)
*Керімбаев Сраил Мырзахметұлы (2001)
*Крюков Александр Андреевич (2001)
*Насрулла Мубашширхан Ат-Тарази (2002)
*Ахметова Лидия Әбілғазықызы (2002)
*Зәуірбеков Мұсахан (2002)
*Бұзауов Ермаш (2002)
*Үшкемпіров Жақсылық (2002)
*Аралбаев Жылқыбай (2002)
*Үркімбаев Марс Фазылұлы (2002)
*Әуесбай Бақбергенұлы (2023)

## [[Бас жол мәтіні]]
## Дереккөздер


Санат:Тараз
Санат:Тараз қаласының құрметті азаматтары
Субстанция

**Субстанция** (лат. substantіa – мән, түпкі негіз) – заттың біртұтастығының мәндік қасиетін, оның барлық өзгерістерінің негізін, себебін, тіршілік етуінің түп-тамырын білдіретін философиялық категория. Сонымен қатар дүниенің бірлігі неде, сол бірлік неден туындайтынын көрсететін, ұғымдық дәрежеде түсіндіретін форма. Философиялық тұжырымдамалар дүниенің бірлігін анықтауына сай монизм (бір Субстанция), дуализм (екі Субстанция), плюрализм (бірнеше Субстанция) болып бөлінеді. Антикалық философияда ең алғаш субстанция барлық заттардың негізінде жататын белгілі бір зат ретінде қарастырылды. Ол бөлінбейтін қарапайым зат (су, ауа, апейрон, от, атом, т.с.с.). Кез келген өзгерістерде өзгермей, сақталып қалатын негіз. Аристотель Субстанцияны заттан бөлінбейтін бірінші мәнмен теңестірген. Аристотельдің форманы алғашқы себеп ретінде қарастыруы ортағасырлық философияда субстанциялық формалар туралы айтыстың тууына себепкер болған. Жаңа дәуірдегі философияда субстанцияны түсінуде екі бағыт пайда болды. Біріншісі Ф.Бэконның эмпиризмінде орын алған субстанцияны болмыстың негізі, заттың формасы ретінде түсінумен байланысты. Декарт оған қарсы екі субстанция (материя және ойлау) туралы ілімін ұсынды. Олар бір-бірінен туындамайды, екеуі дербес субстанция деп білді. Спиноза пантеистік монизмді ұсынды: субстанция біреу, оның одан ажырамайтын екі жағы бар: көлемділік және ойлау. Классик. неміс философиясы субстанцияға іс-әрекеттік сипат береді. Кант субстанция категориясын қабылдаудың, яғни тәжірибенің кез келген синтетик. бірлігі болу мүмкіндігінің шарты деп қарастырған. Кант субстанцияны диалектикалық тұрғыда түсіндірді. Гегель Канттың ойын жалғастыра отырып, субстанцияның ішкі қайшылығын, оның өзіндік дамуын дәлелдеді. Ол субстанцияны идеяның даму сатысы ретінде қарастырды. 20 ғасырда батыс философиясында субстанция категориясына, оның танымдағы рөліне теріс пікір қалыптасты.
### Пайдаланған сілтемелер


Санат:Философия
Қоршаған ортаның ластануы

**Қоршаған ортаның ластануы** – адамға және табиғи экожүйеге зиянды әсер ететін физикалық-химиялық және биологиялық заттардың қоршаған ортаға нұқсан келтіруі. Табиғат құбылыстары мен заңдылықтарына қайшы келетін және оның қалыпты жағдайына нұқсан келтіретін сандық, сапалық және құрамдық өзгерістердің барлығы қоршаған ортаның ластануына алып келеді. Қоршаған ортаның ластануы кейде табиғат құбылыстары әсерінен, негізінен адам әрекетінен пайда болады. Қоршаған ортаның ластануы табиғи және антропогендік болып бөлінеді. Табиғи ластану күшті табиғи процестер салдарынан (жанартау атқылауы, сел жүру, топан су басу, өрт, т.б.), антропогендік ластану адамның шаруашылық іс-әрекетінің салдарынан қалыптасады. Антропогендік ластануға өндірістік, тұрмыстық қалдықтар мен әр түрлі улы заттардың қоршаған ортаға белгілі мөлшерден тыс шығарылуы, табиғи нысандарды орынсыз пайдалану жатады. Семей сынақ алаңында болған ядролық жарылыстар, Арал өңірінің экологиялық жағдайлары (қ. Арал экологиясы), т.б. қоршаған ортаға нұқсан келтірудің айқын мысалы болып саналады.
## Дереккөздер</span>


Санат:Ластану
Эдуард Оттонович Баум

thumb|Баум Эдуард Оттонович
**Баум Эдуард Оттонович**(1850-1921) — бағбан. 

Ресейдегі Петровск-Разумовский Егіншілік және орман шаруашылығы академиясын (қазіргі Н.А. Тимирязев атындағы ауыл шаруашылығы академиясы) және Санкт-Петербургтегі егіншілік институтын бітіргеннен кейін 1874 жылы Верный(Алматы) қаласына қоныс ауыстырған. Баум бүкіл ғұмырын Алматыны көгалдандыруға арнады. Қала бағының(қазіргі Орталық мәдениет және демалыс саябағының) негізін қалады, қала сыртында үлкен орман алқабын(қазіргі Баум тоғайы) отырғызуды, көшелерді көгалдандыруды, т.б. ұйымдастырды. Баум қалада бақ шаруашылығын дамытуға, сырттан әкелінген әр түрлі жеміс және сәндік ағаштар мен өсімдіктерді жерсіндіруге үлкен үлес қосты. Баум ұсынысымен қалада бақ шаруашылығы мектебі ашылды.

## Дереккөздер


Санат:1850 жылы туғандар
Санат:1921 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматы қаласы тұлғалары
Санат:Қазақстан орманшылары
Қаратау-сүт

**Қаратау-cүт** - сүт өнімдерін шығаратын өндірістік кәсіпорын, акционерлік қоғам. Бұрынғы Қаратау сүт зауытыты негізінде құрылған (1997). Кәсіпорын күнделікті тұтынылатын пастерленген сүт (тәулігіне 6 т), айран (4 т), қаймақ (2 т), сүзбе, ірімшік, йогурт (3 т), сары май, т.б. сүт өнімдерін әзірлейді. З-т өнімдері Жаңатас, Тараз, Алматы, Қызылорда, Байқоңыр қалаларында сатылады. Кәсіпорында 50 адам жұмыс істейді. Кәсіпорын жетекшісі – С.Ә. Қойшыбек.
## Дереккөздер
“Тараз энциклопедиясы”

Санат:География
Орақбай

thumb|Alt=A|Жамбыл облысы
***Орақбай*** (*1841, [[Жамбыл облысы]] [[Талас]] бойындағы [[Түймекент]] мекені – 1917, [[Шу ауданы]]*) – ақын. Жасынан ақындығымен елге танылған. Өлеңдерінде замана жайын, өмір мен жастық шақ туралы жырлады. ***“Бәсеке мал жинауды әдет етті”*** атты өлеңінде ел арасында кеңінен етек алған *ұрлық-қарлық*, *зорлық-зомбылық*, барымта, жесір дауы секілді қиянат істер мен ел басқарғандардың байлық жолында бәсекеге түскен жемқорлық әрекеттері батыл сынаған. *1880 жылы* Жиенбай ақынмен айтысқан. Ақын өлеңдері баспасөз беттерінде жарияланған, әдеби мұрасы ҚР ҰҒА Әдебиет және өнер институтында сақтаулы.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Санат:Тұлғалар
Абылай хан алаңы (Көкшетау)

**[[Абылай хан]] алаңы** — Көкшетау тауының етегінде орналасқан   табиғаттың бірегей ескерткіші. Оның басты ерекшелігі — қайталанбас микроклиматы (күн сәулесінің ұзақтылығы, биологиялық белсенді ультракүлгін сәулелердің мол түсуі). «Абылай хан алаңы» аталатын табиғи көрінісі тамаша жерде ашылған мұражайдың аумағы *288 шаршы метрді* құрайды. Онда қазақ ханы Абылайдың Ресей, Қытай, Бұхара хандықтарының елшілерін қабылдауы көрініс тапқан. Ұлы ханның қолбасшылығымен болған жорықта тарихта **«Шаңды жорық»** деген атаумен қалған оқиға барысы мұражайдың бір қабырғасына толығымен безендірілген. Ал дәл ортада Ұлы мемлекет қайраткерінің қолбасшылығымен сап түзеген сарбаздардың бейнесі негізінде **«Әскери кеңес»** атты мүсіндік композиция сомдалған. Осы мүсіндік композицияны айнала орнатылған бағаналарда хан Абылайға қатысты деректер топтамасы жазылған. Бұл шараның да Мемлекет басшысының тікелей тапсырмасымен Қазақ хандығы дәуірінің тарихи жәдігерлерін сақтап қалу, қазақ тарихын көпшілікке таныту және туризмді дамыту мақсатында атқарылғанын атап өту керек. 

## Сыртқы сілтеме
Абылай хан – ерлік пен елдіктің символы 

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Табиғат ескерткіштері
Субституция

**Субституция** (лат. substіtutіo, substіtuo – орнына қоямын, ауыстырамын) – мұра қалдырушының өсиетте қосымша мұрагерді көрсетуі. Негізгі мұрагер мұрадан бас тартса, заң бойынша мұрадан шеттетілсе немесе мұра ашылғанша қайтыс болған жағдайда мұра қосымша мұрагердің (субституттың) меншігіне өтеді. Субститут ретінде кез келген, тіпті заң бойынша мұрагерлер қатарына жатпайтын адам да тағайындалуы мүмкін. 
### Пайдаланған сілтемелер
Балуан Шолақ ауылы (Жамбыл облысы)

**Балуан Шолақ ауылы** — Жамбыл облысы Шу ауданындағы ауыл, Балуан Шолақ ауылдық округінің орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Төле би ауылынан солтүстікке қарай 14 км-дей жерде, Шу өзенінің аңғарында орналасқан. Жақын темір жол стансасы — Бірлік (27 км). 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1953 жылы қаланған. 1993 жылға дейін қой шаруашылығымен айналысатын Ақтөбе ұжымшарының орталығы болған. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, дәрігерлік-фельдшерлік пункт, т.б. мекемелер бар.

## Дереккөздер

Санат:Шу ауданы елді мекендері
Гуля Жәлелқызы Қизатова

**Гуля Жәлелқызы Қизатова** (5.8.1948 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы Явленка ауылы) – филолог, филология ғылымдарының кандидаты (1979).

Қызылорда педагогика институтын (1971), ҚазПИ-дің (ҚазҰПУ) аспирантурасын (1978) бітірген. Еңбек жолын 1971 жылы 217 мектепте мұғалім болудан бастаған. Қизатова Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінде филология факультетінде орыс тілі мен әдебиеті кафедрасының меңгерушісі, әлем тілдері факультетінің деканы қызметтерін атқарды.

30-ға жуық ғылыми еңбегі бар.

Қизатова «Қазақ КСР халық ағарту ісінің үздік қызметкері» (1992), «ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері» белгісімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:5 тамызда туғандар
Санат:1948 жылы туғандар
Санат:Есіл ауданында (Солтүстік Қазақстан облысы) туғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары
Санат:Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Қазақ КСР-інің халық ағарту ісінің үздік қызметкерлері
Санат:Қазақстан білім беру ісінің құрметті қызметкерлері
Төребай Есқожаұлы

**Төребай Есқожаұлы** (1844 жылы, қазіргі Батыс Қазақстан облысы Жымпиты ауданы – 1911 жылы, қазіргі Алматы облысы Көксу ауданы Шыбынды тауының маңы) – айтыс ақыны. Аталары Кенесары ханның көтерілісіне қатысып, еліне қайта алмай, Жетісуда тұрақтап қалған, Найман тайпасы ішінде Батысты мекендеген Балталы руының жағалбайлы атасынан тарайды.

Жасынан өлең-жырды серік етіп, ақындық жолға түскен Төребай Сарамен, Мәйке қызбен айтысқан. Ш.Уәлиханов Жетісу жерінде қайтыс болғанда оған жоқтау шығарған. Төребай айтыстары көп томдық “Қазақ халық әдебиеті” жинағында (1988 жыл, 9-том) жарияланған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қаратау томағашөбі

**Қаратау томағашөбі** () – ерінгүлділер тұқымдасы, томағашөп туысына жататын көп жылдық өсімдік. 

## Ботаникалық сипаты
* Биіктігі 10 – 30 см.  
* Тамырсабағы жіңішке, жан-жағына тарамдала жайылған.  
* Сабағы жайылып өседі, сыртын қалың түк жапқан.  
* Жапырағының ұзындығы 0,8 – 2 см, ені 0,6 – 2 см. Жапырақ тақтасы жұмыртқа пішіндес, түп жағы (сағаққа бекінген жері) жүрек тәрізді кеңейген, қалың түкті, бозғылт-жасыл түсті. Сағағы қысқа, оның ұзындығы 7 мм, өркенге қарама-қарсы орналасады.  
* Гүлдері түкті, бір-бірімен өте тығыз орналасқан. Жеке гүлінің ұзындығы 1,5 см, күлтесі сары, астыңғы ерін құрайтын күлтелері ірілеу. Күлтесінің түбі бір-бірімен бірігіп түтікшеге айналған.  
* Тұқымынан көбейеді. Маусымда гүлдеп маусымның аяғы, шілдеде жемістері піседі.  
* Жемісі – құрғақ жаңғақша. Қаратау томағашөбі – өте сирек кездесетіндіктен эндемик өсімдік. 

## Өсетін орны мен таралуы
Қаратау жотасының (Батыс Тянь-Шаньда), әсіресе, Берікқара тауының беткейлерінде ғана өсетін сиреп бара жатқан түр. Жылдан жылға таралу аймағының азаюына байланысты қорғауға алынып, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Еріндігүлділер
Санат:Қазақстан флорасы
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Қоршау құралымы

**Қоршау құралымы** – ғимараттардың сыртқы қабырғалары болатын немесе оларды жеке-жеке бөлмелерге оқшаулайтын құралым элементтері; ғимараттағы негізгі күш түсетін құралым (көтергіш құралым) міндетін де атқарады. Қоршау құралымы – вертикальді (қабырғалар, аралық қабырғалар) және горизонтальді (аражабын, төбежабын) болып бөлінеді. Сыртқы қоршау құралымы ғимараттарды атмосфералық әсерлерден (температура, ылғал және жел, шу) қорғау, ал ішкі Қоршау құралымы ғимараттың ішін жеке бөлмелерге бөліп, дыбыс өткізбеу әрі жылу сақтау үшін пайдаланылады. Жасалу әдісіне қарай Қоршау құралымы тұтас (құрылыс орындарында тұрғызылатын) және құрастырмалы (үлкен панельді, ірі блокты) болады. Құралымы бойынша бір не біртектес материалдан (ағаш, кірпіш, жеңіл бетон, гипс қабырғалар) жасалатын қарапайым (“бір қабатты”) және бірнеше элементтерден немесе қабаттардан (мыс., күш түсетін, оқшаулағыш, т.б.) дайындалған кешенді (“көп қабатты”) Қоршау құралымы болып ажыратылады. ұимараттардың сыртқы Қоршау құралымы кірпіштен қаланады немесе жеңіл бетоннан жасалады, ауыр және темір-бетон сыртқы күш түсетін құралымдарға, ал гипс-бетон бөлме араларын бөлуге қолданылады. Қоршау құралымында қажетті беріктік, орнықтылық, от пен суыққа төзімділік және ұзақ мерзімге шыдамдылық, т.б. қасиеттер болуы шарт.
## Пайдаланған әдебиетттер</span>


Санат:Сәулет өнері