open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Маятас (Түркістан облысы)

**Маятас** (1992 жылға дейін — *Михайловка*) — Түркістан облысы Төле би ауданы, Қазығұрт ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2014 жылы Шымкент қаласының құрамына қосылған. Қазіргі уақытта Шымкент қаласының Еңбекші ауданындағы тұрғын үй массиві.

## Халқы
Тұрғыны:
* 2,3 мың адам (2003);
* 2,4 мың адам (2009).

## Тарихы
1961 жылы құрылған «Қазығұрт» сүт кеңшарының бөлімшесі болып, «Михайловка» аталып келді.
Маятас ауылының атауы жөнінде ел арасында түрлі болжамдар айтылып келеді. **"Мая"** сөзінің өзі бірнеше  ұғымды білдіреді. Қазақ үйілген шөпті мая дейді. Бұрын бұл жерде қолмен  үйілген  тас болуы мүмкін. Ауыл аты  сол үйінді тасқа байланысты  Маятас аталса керек. Бұл сөздің кездейсоқ айтылмағаны  анық. Себебі, Маятас  ауылының іргесінен асау Бадам өзені ағады. Бұл өзен ежелден ірі-ірі қой тасқа да, құмға да бай. Ертеректе аталарымыз белгілі бір мақсатты көздеп, Бадамның қой тастарын бір жерге үюі мүмкін. Осындай себеппен Маятас аталған шығар деген болжам бар.

## Дереккөздер

Санат:Төле би ауданының таратылған елді мекендері
Иосиф Адольфович Женский

**Женский Иосиф Адольфович** (1920 жылы туған, Украина, Хмельницкий облысы Славутск ауданы Каменка селосы) – еңбек ардагері. 
*Социалистік еңбек ері (1951). 
*Көкшетау облысына 1936 жылы көшіп келген.
Еңбек жолын сол жылы кеңшарда бастады. 
*1943 жылдан Красноармейск машина-трактор стансасында комбайн жүргізушісі, 
*1961 жылдан Красноармейск трактор жөндеу стансасында шебер болды.
Медальдармен марапатталған.

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Социалистік еңбек ерлері
Жерұйық санаторийі

«**Жерұйық**» санаторийі – емдік демалыс орны. Бурабай ауданында, Бурабай комитенің жағалауында, табиғаты әсем жерде, қарағай орманы арасында орналасқан. Санаторийде 3 жатын корпусы, ем алу корпусы демалушыларға қызмет көрсетеді. Сонымен қатар «люкс» және «жартылай люкс» номерлері қарастырылған. Мұнда тірек-қозғалтқыш жүйесі, дем алу органдары, қан айналым, жүйке және жүйк жүйесі, гинекологиялық аурулармен ауырған адамдарға көмек көрсетіледі. Науқастарға балшық, су, жылумен емдеу, массаж, инемен емдеу, мануальді және лазерлік терапия, косметикмка кабинет қызмет етеді. Табиғатқа экскурсия, жаяу серуендеу маршруттары ұйымдастырылған.

 

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Тұлғалар
Дүйсебай Сайлаубайұлы Ізбасаров

**Дүйсебай Сайлаубайұлы Ізбасаров** (1951 жылы туған, Түлкібас ауданы) – ғалым, техника ғылымдарының докторы (1994), профессор (1996), ҚР ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Инженерлік академиясының академигі. 

Астрахан техникалық институтын бітірген (1973). 1973 – 1976 жылдары Қазақ КСР тағам өнеркәсібі министрлігінің инженер-механигі. 1977 – 1978 жылдары Орталық жоба-конструктор бюросының жетекші конструкторы, сектор меңгерушісі. 1978 – 1980 жылдары Алматы технологиялық инстиуты тамақ өндірісі машиналары мен жабдықтары кафедрасының оқытушысы. 1980 – 1984 жылдары Мәскеу тамақ өнеркәсібі технологиялық институтында зерттеуші-стажер, аспирант. 1985 – 1991 жылдары Алматы технологиялық институтының оқытушысы, аға оқытушысы, жалпы инженер істер кафедрасының доценті. 1991 – 1994 жылдары Мәскеу тамақ өнеркәсібі технологиялық институтының докторанты. 1995 – 1996 жылдары Алматы технологиялық тамақ өндірісі машиналары мен жабдықтары кафедрасының меңгерушісі, проф. 1996 – 1997 жылдары Қазақстан Республикасы Инженерлік академиясының республикалық ғылым-инженер технология орталығының директоры. ҚР ҒМ-ҒА «Алмалы» ғылым өндірістік бірлестігі Ұлттық академиялық ауыл шаруашылығы зерттеу орталығы бас директоры. 1997 жылдан Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясы Қазақ жеміс және жүзім шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының директоры. 

110 ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монографияның авторы.

## Шығармалары
* Производство фруктовых порошков из цельных яблок и сухофруктов, Алматы, 1988; 
* Инфрокрасное облучение и сушка растительного сырья, Алматы, 1994; 
* Основы теории, техники и технологии сушки пищевых продуктов, Алматы, 1997.

## Дереккөздер

Санат:1951 жылы туғандар
Санат:Түлкібас ауданында туғандар
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Алматы технологиялық институтының профессорлары
Санат:Қазақстан ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясының академиктері
Санат:Қазақстан Инженерлік академиясының академиктері
Санат:Астрахан техникалық институты түлектері
Санат:Алматы технологиялық инстиуты оқытушылары
Санат:Мәскеу тамақ өнеркәсібі технологиялық институты түлектері
Санат:Қазақ жеміс және жүзім шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының директорлары
Евгений Проковьевич Жиров

**Евгений Проковьевич Жиров** (1937 жылы туған, Ресей, Алтай өлкесі, Червово селосы) – спортшы, шаңғы спортынан Қазақстанға еңбек сіңірген жаттықтырушы. Қазақстан спортының құрметті қайраткері. 

## Шәкірттері

КСРО мен Азия ойындарының шаңғы жарысынан чемпиондары
* И. Шерстнева 
* С. Мусинова 
* И. Зубрилина 
* С. Дешевых

## Дереккөздер

Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Алтай өлкесінде туғандар
Санат:Қазақстан шаңғышылары
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген спорт қайраткерлері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген жаттықтырушылары
Қарағай өзені

**Қарағай** – Өлкейек алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 146 км, су жиналатын алабы 3150 км2. 

## Гидрологиясы
Аңғары кең, 0,5 – 4 км. Арнасының ені 40 м-ден 125 м-ге дейін жетеді. Жайылмасы кең. Жер асты, жауын-шашын суларымен толығады. Су тапшы жылдары арнасының көпшілік жері құрғап қарасуларға бөлініп қалады. Жылдық орташа су ағымы 0,62 м3/с. Суы мал суаруға және жайылымды көлдетіп суландыруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ырғыз ауданы өзендері
Байғозы Наймантайұлы

**Байғозы Наймантайұлы** (*1705 — 1803, [[Қарағанды облысы]] [[Шет ауданы]] [[Көктіңкөлі (ауыл)|Көктіңкөлі ауылы]])* — батыр. Руы — арғын-тарақты. Әкесі Наймантай батыр Сүтемгенұлы Тәуке ханның бас батырларының бірі болған (бейіті Қожа Ахмет Иасауи кесенесінің іргесіндегі қорымда). Әкелі-балалы батырлар есімі жоңғар шапқыншылығына қарсы азаттық күресінде қатар шыққан. Байғозы Наймантайұлы жоңғарлармен арада болған Қарасире, Аңырақай, Хан тауы, Қызылтау, Ыстықкөл, Ерейментау, Түркістан, Қарқаралы төңірегіндегі шайқастарда ерлік көрсеткен. Байғозы Наймантайұлының қызы Қойсанадан Шұбыртпалы Ағыбай батыр, немере қызы Шәкіден әйгілі күйші Ықылас Дүкенұлы туған. Байғозы Наймантайұлының бейіті тұрған жер “Батыр басы” деп аталады.

#**Байғозы Наймантайұлы** (1705-1803) - қазақ халқының елдік пен еркіндікті қорғау жолында жоңғар шапқыншылығына қарсы жүргізілген Ұлы Отан соғысында ерен ерліктер жасап, исі қазаққа даңқы жайылған батырлардың бірі. Байғозы батырдың туып-өскен жері Арқаның Ортау, Қызылтау деп аталатын сілемді тауларының арасы. Топырақ бұйырған жері Қарағанды облысының Жаңаарқа және Шет аудандарының жапсарындағы Жаман Сарысу өзенінің бойы. Батырдың бейіті тұрған жер "Батыр Басы" деп аталады.
Байғозының батырлық тұлғасын Қожаберген жыраудың мынадай жолдары да аша түсетіндей:
"Тарақты Ер Байғозы қолдың басы,
Бұл күнде жиырма алтыға келген жасы.
Ол-дағы Кіші жүзге күйеу екен,
Сыйлаған оны да елдің кәрі-жасы." (Ақселеу Сейдімбековтің жеке қоры)

Байғозы батырдың шешесі - Шолпан, Кіші жүздің Жетіруын билеген тархан Есет батырдың (1667-1749) туған қарындасы. Байғозы батырдың Баяу деп аталатын жақын әпкесінен Қанжығалы Бөгембай батыр туады. Байғозы батыр өз кезінде Болат, Әбілмәмбет, Әбілқайыр, Абылай сияқты хандардың алдын көрді. Төле, Қазыбек, Едіге, Бұқар сияқты би-жыраулардың ұлағатты сөзін естіді. Бөгенбай, Қабанбай, Жәнібек, Жаңатай сияқты батырлардан тәлім алды. Керей Жарылғап, Әлтеке Жидебай, Шапырашты Наурызбай сияқты батырлармен төс тигізген дос болды.
Байғозы батырдың Шәкі деп аталатын немере қызынан әйгілі қобызшы Ықылас Дүкенұлы туған екен. Ал батырдың өзінің Қойсана деген қызынан Шұбыртпалы Ағыбай батырдың анасы өмірге келген екен.

## Дереккөздер

Санат:1705 жылы туғандар
Санат:Қазақ батырлары
Санат:1803 жылы қайтыс болғандар
Санат:Шет ауданы тұлғалары
Оразбек Жолдасбеков

**Жолдасбеков Оразбек** (1892 – 1967, Қорғалжын ауданы Бірлік ауылы) – еңбек ардагері, жылқышы.  Социалистік еңбек ері (1948). «Бірлік» ұжымшарына алғаш болып кіргендердің бірі. Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында майданға өзі өсірген жылқыларын жіберген тәжірибелі табыншы. «Қарашалғын» кеңшарында жылқышы болып жұмыс жасаған (1961 – 64). 1964 жылдан зейнеткерлік демалыста. Арғын тайпасының Қуандық бөлімінің Темеш руынан.

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Қонысбек Төрешұлы Қазантаев

**Қазантаев** Қонысбек Төрешұлы (1923, қазіргі Қызылорда қалалық округі, Қызылжарма ауылы – 17.8.2000, Қармақшы ауданы) – қоғам қайраткері. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 

Қазалы орыс-қазақ педагогикалық училищесін (1942), Алматы жоғары партия мектебін (1950) бітірген. 1945 – 63 жылдары Қармақшы аудандық атқару комитетінде жауапты хатшы, төрағаның орынбасары, төраға, 1963 – 75 жылдары Тереңөзек (қазіргі Сырдария), 1975 – 85 жылдары Жалағаш аудандық партия комитеттерінің 1-хатшысы қызметтерін атқарған. Қазантаев «Құрмет белгісі» (1958), Еңбек Қызыл Ту (1971), Ленин ордені (1966, 1973, 1976), «Октябрь революциясы» (1981), «2-дәрежелі Отан соғысы» (1988) ордендері, медальдармен марапатталған. КСРО және Қазақстан Жоғарғы кеңестеріне депутат болған. Қызылорда қаласында бір көшеге Қазантаев есімі берілді.

## Дереккөздер

Санат:1923 жылы туғандар
Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:2000 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Қазақстан аудандарының әкімдері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері
Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Қызылорда облысы тұлғалары
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Бүркітбай Жолдыбаев

**Жолдыбаев Бүркітбай** (1892, Жақсы ауданы Терісаққан ауыл – 1967) – еңбек ардагері. Социалистік еңбек ері (1947). Жарық ауданындағы Терісаққан кеңшарында аға жылқышы болып жұмыс жасаған.
Ленин ордені, «*Орақ пен балға*» алтын медалімен марапатталған.

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Мәуен Хамзин

**Мәуен Хамзин** (1 қазан 1949 жылы туған, *[[Қарағанды облысы]] [[Шет ауданы]] [[Кеңшоқы]] ауылы*) – филология ғылымдарының докторы (1998), профессор (2003). 
Арғын тайпасы, Қаракесек руының Сарым бұтағынан шыққан.
## Өмірбаяны
* Қарағанды мемлекеттік университетін (1973) бітірген. 

* Қарағанды облысы Шет ауданында мұғалім, мектеп директорының орынбасары (1973–1982)

* Жезқазған педагогика институтында аға оқытушы, доцент, декан, кафедра меңгерушісі (1982–1996)

* Жезқазған университетінде (1996–1998) кафедра меңгерушісі.

* Қарағанды мемлекеттік университетінде (1998–2005) кафедра меңгерушісі

* Еуразия ұлттық университетінде профессор (2005–1907) қызметтерін атқарды. 

* 2007 жылдан «Болашақ» университетінде (*[[Қарағанды қаласы]]*) ғылыми жұмыстар жөніндегі проректор. 

## Ғылыми еңбектері

* *«60–80-жылдардағы қазақ романының стилі мен типологиясы»* тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 

* 100-ден астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер


Санат:1 қазанда туғандар
Санат:1949 жылы туғандар
Санат:Шет ауданында туғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің профессорлары
Мәртөбе газеті

**«МӘРТӨБЕ»** – аудандық газет. 1962 жылы «Еңбек туы» атауымен «Знамя труда» газетінің қазақша нұсқасы ретінде шықты. Газет Ленгір, Арыс, Бөген, Шаян, Түлкібас, Сайрам аудандарына қарайтын Сайрам өндірістік ұжымдық-мемлекеттік шаруашылық басқармасының органы болды. Редакторы – *В.И. Поравка*, ал орынбасары *Қ.Кейкиев* болды. *Е.Тұрысов*, *З.Қыстаубайұлы*, *Қ.Мейірбеков*, *С.Көпбаев*, т.б. ақын-жазушылардың тырнақалды туындылары осы басылымда жарияланды. «Еңбек туы» басылымы 1991 жылы 19 қарашада өз алдына отау тікті. Редакторы болып *К.Құмғанбайұлы* бекітілді. Газет 2001 ж. Баспасөз күні ауданы газеттер арасында өткен жарыста екінші орын алса, 2003 жылы бірінші орынға ие болды. 

## Сілтемелер
 

Санат:Түркістан облысы газеттері
Жолдыбай (Ақмола облысы)

**Жолдыбай** — Ақмола облысы Зеренді ауданы, Симферополь ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Зеренді ауылынан солтүстік-батысқа қарай 55 км-дей жерде, Жолдыбай көлінің батысында 7 км-дей жерде орналасқан. 

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Шағын балабақша, мектеп, клуб, дәрігерлік пункт, дүкен бар. Екінші дүниежүзілік соғыстың құрбандарына ескерткіш орнатылған. 8 шаруа қожалығы жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Зеренді ауданы елді мекендері
Қуандық Досмағанбетұлы Жоламанов

**Жоламанова Қуандық Досмағанбетұлы** (1934, Түмен облысы Еңбек кеңшары – 2005, Көкшетау қаласы) – ғалым, математик. Философия ғылым кандидаты. 
КазМУ-ды (ҚазҰУ-ды, 1958) бітірген. КСРО оқу-ағарту ісі мен Қазақстан білім беру ісінің үздігі. Еңбек жолын Солтүстік Қазақстан облысы Булаев ауданы Конюхов жетіжылдық мектебінде мұғалім болып бастаған. Көкшетау облысы Ленинград ауданы орта мектебінде оқу ісінің меңгерушісі, директор (1958 – 59). 
1960 жылдан Семей малдәрігерлік және Павлодар индустр. институттарында оқытушы, Павлодар педагогикалық институтында кафедра меңгерушісі (1962 – 71), 
Көкшетау педагогикалық институтында проректор (1972 – 90), ректор (1990 – 91) болған. Ы. Алтынсарин атындағы Алтын медальімен марапатталған. Жоламанова – 25-тен астам ғылыми. еңбектің авторы.

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Тұлғалар
Төлек

**Төлек** – жоңғар шапқыншылығына қарсы күрескен қазақ батыры, қолбасшы. 17 ғасырдың аяғы – 18 ғасырдың алғашқы жартысында өмір сүрген. Руы - Бағаналы Шүрте. Ол өзінің замандастары Өтеген, Қабанбай, Бөгенбай, Наурызбай, Райымбек, Қойгелді, Сәмен, Шінет сияқты жаужүрек батырлармен тізе қосып, қазақ жерін жоңғар басқыншыларынан азат етуге белсене қатысқан. Ақын Тілеміс Есболұлы Төлектің ерлік істерін жырға қосқан.

## Дереккөздер

Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Санат:Қазақ батырлары
Мүсілім Жолдасбаев

**Жолдасбаев Мүсілім**  (1895, Аршалы ауданы Кенетай ауылы – 1961) – еңбек ардагері, малшы. Социалистік еңбек ері (1948). 1929 жылы «Путь Ленина» ұжымшарына кірген. Вишнев (қазіргі Аршалы) ауданының «Путь Ленина» ұжымшарында бақташы, жылқы фермасының меңгерушісі (1953 – 59) болған.

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Тұлғалар
Сақ Мәуленқұлұлы Мәуленқұлов

**Сақ Мәуленқұлұлы Мәуленқұлов** (15 маусым, 1926 жылы Түркістан облысы, Кентауда туған) — кеңестік және қазақстандық даңқты ардагер кенші. Тау-кен саласындағы жаңа технологияларды енгізуге өз үлесін қосқан КСРО өнертапқышы. Қазақ КСРның Еңбек сіңірген құрметті кеншісі. КСРО Мемлекеттік сыйлығының иегері (1970). Тоғызыншы бесжылдықтың үздігі. «Шахтер Даңқы» құрметті белгісінің толық иегері. Тәуелсіз Қазақстанның ең жоғарғы Отан орденінің иегері. Түркістан облысының және Кентау қаласының Құрметті азаматы.

## Толығырақ
* Сақ Мәуленқұлы  1926 жылы 15 маусымда Түркістан облысы, Кентауда дүниеге келген.
* 1944 жылы Шымкент тау-кен техникумына түседі. Осы оқу орнын бітірген соң  «Мирғамсай» шахтасында екі жылдай жұмыс істейді.
* 1946 жылы Алматы тау-кен инистиутының геодезиялық факултетіне оқуға түсті.
* 1958 жылы Қызылорда облысында зауытының директоры «Aralsulfat» болып тағайындалды. 
* 1970 жылы КСРО түсті метталлургия министрлігінің жарлығымен «Ачполиметалл» комбинатының бас инженері болып тағайындалды.

## Мемлекеттік марапаттары
* 1970 жылы КСРО мемлекеттік сыйлығының лауреаты атанды.
* КСРОның «Қазан төңкерісі» Ордені;
* КСРОның «Еңбек қызыл ту» Ордені;
* КСРОның «Шахтер даңқы» белгісі;
* КСРОның өнертапқышы құрмет белгісі;
* КСРОның Еңбек ардагері медалі;
* Қазақ КСР еңбек сіңірген құрметті кеншісі (құрметті атағының иегері);
* «Ұлы отан саоғысына 60, 65, 70жыл» медалдары;
* 2008 жылы «Астанаға 10 жыл» медалі;
* 2011 жылы «Қазақстан тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі;
* 2015 жылы «Қазақстан конститутциясына 20 жыл» медалі;
* 2016 жылы «Желтоқсан оқиғасына 30 жыл» құрметті медалі;
* Тәуелсіз Қазақстан Республикасының Ең жоғарғы мемлекеттік марапаты « Отан ордені» мен  елбасының жарлығымен марапатталған.
* Түркістан облысының Құрметті азаматы
* Кентау қаласының Құрметті азаматы
* 2016 жылы 90 жас мерей тойы қңында ҚР тұңғыш президентінің алғыс хатымен құттықтауы берілген.

## Дереккөздер

 

Санат:Қазақстан кеншілері
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері
Санат:КСРО өнертапқыштары
Санат:Қазақстан Конституциясына 20 жыл медалінің иегерлері
Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері
Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Санат:Түркістан облысының құрметті азаматтары
Сатыбалды Хамзин

**Сатыбалды Хамзин** (1942 жылы туған, Атырау облысы Исатай ауданы Тұщықұдық ауылы - 2009) – жоғары санатты дәрігер-эпидемиолог, медицина ғылымдарының докторы (1999], Қазақстан жаратылыстану ғылымдары академиясының корр. мүшесі (1996).

## Өмірбаяны
* Алматы мемлекеттік медицина институтын (1964, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. 
* Атырау обаға қарсы күрес станциясында дәрігер-эпидемиолог (1964–1970), осы станцияның Құлсары бөлімшесінде басшылық қызметте (1971–1981)
* 1982 жылдан Атырау обаға қарсы күрес станцияның бастығы болды.

## Ғылыми еңбектері
* 1998 жылы *«Современные аспекты эпидемиологического надзора при чуме»* тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 
* 72-ден астам ғылыми жарияланым мен 2 монографияның авторы.

## Марапаттары
* КСРО денсаулық сақтау ісінің үздігі
* Үлкен жетістіктері мен адамзат игілігі жолындағы шынайы қызметі үшін халықаралық Гиппократ медалінің иегері атанды
* *"Құрмет Белгісі"* орденімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Жонадыр

**Жонадыр** – Шилі мен Қарсақбай өзендері аралығындағы тау.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Ерейментау ауданы Ерейментау қаласынан солтүстікке қарай 47 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 323 м. Тау солтүстіктен оңтүстікке қарай 3 км-ге созылған, енді жері 2 км-ге жуық. 

## Жер бедері
Беткейі көлбеу. Барлық жерлерінде жер бетіне түпкі тау жыныстары шығып жатыр. 

## Геологиялық құрылымы
Девонның тау жыныстарынан түзілген. Олардың үстін төрттік кезеңнің элювийлі-делювийлі шөгінділері жапқан. 

## Өсімдігі
Күңгірт қоңыр топырағында бетегелі-сұлыбасты-қаулы өсімдіктер өскен. Тау етегінде шалғындық жерлер, шығысын сор басып жатыр.

## Дереккөздер

Санат:Ерейментау ауданы таулары
Жасқұсқұм

**Жасқұсқұм** – Каспий маңы ойпатының солтүстік-батыс бөлігіндегі тұзды қақтар арасындағы құм. 
## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданы жерінде орналасқан. 

## Жер бедері
Алқап солтүстік-шығыс бағытқа созылып жатыр. Аумағы 120 км2, ұзындығы 6 – 8 м, ені 2 – 10 км-дей. Жер асты суы 1,5 м тереңдікте (тұщы). 

## Өсімдігі
Құм етегінде тал аралас терек, жиде, итмұрын, айрауық, түйе жоңышқа, өлеңшөп, қамыс, жүзгін, жусан өседі. Мал жайылымына қолайлы.

## Дереккөздер

Санат:Батыс Қазақстан облысы құмдары
Қарағайлы (алқап)

**Қарағайлы**, Бүркітті – Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы тау тізбектерінен тұратын қарағайлы алқап. 

Ірі шоқылары – Сұлтаншоқы, Жаманшоқы. Таулардың кейбіреулері әр қилы пішіндерден тұрады. Қарағайлының басты ерекшелігі – жергілікті климаттық әсердің салдарынан биіктігі 10 – 12 м ғана болатын қабығы қалың, бұталары иіліп жерге дейін жететін кәдімгі қарағайлы алқап. Бұталы ағаштардан арша, қара ырғай, тобылғы, итмұрын, ұшқат, тал, шөптесіндерден Маршалл жебіршөбі, бөденешөп, мысықтабан, бозкілем, т.б. өседі. 

Орман жеміс-жидектерге, саңырауқұлақтарға бай. Жануарлар дүниесінде елік, түлкі, қоян; құстардан байбақ, бүркіт, қаршыға, сұңқар, қара бозторғай, тырна, т.б. тіршілік етеді. Қарағайлыда 1974 ж. қорықша ұйымдастырылған. Онда топырақ қорғау, су қорғау шаралары жүргізіледі. Қарағайлының рекреациялық (демалыс) маңызы бар.

## Дереккөздер

Санат:Ерейментау ауданы географиясы
Әлем халықтарының демографиясы

**Әлем халықтарының демографиясы** — Жер шарын мекендеген ұлттар мен ұлыстардың өсіп-өну деңгейі мен даму сатыларын, олардың болашақта сан жағынан көбею мүмкіншілігін зерттеп, ғылыми болжамдар жасайтын жан-жақты ақпараттық жүйе. Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) ұсынысы бойынша әрбір он жылда бір рет оған мүше мемлекеттердің барлығы халық санағын жүргізіп отырады. 

Әлем халықтарының демографиясына арналған ЮНЕСКО мен БҰҰ-ның соңғы халықаралық ғылыми конференциясы 1994 жылы 5 — 13 қыркүйекте өткізілді. Египет астанасы Каирде өткен бұл конференцияға 191 мемлекетпен бірге тұңғыш рет Қазақстанның ресми үкіметтік делегациясы да қатысты. Әлем халықтарының демографиясын зерттейтін мемлекетаралық ұйымдар қатарына БҰҰ жанындағы ЮНИСЕФ, әлемдік денсаулық ұйымы (ВОЗ), Әлемдік азық-түлік ұйымы (ФАО), БҰҰ-ның демографиялық дамуға әсер ету ұйымы (ЮНБА), Парламент мүшелерінің демография мәселелері бойынша әлемдік комитетті (СМРД), Елді мекендер жөніндегі Халықаралық Хабитат ұйымы, Халықтардың өсіп-өнуін жоспарлау мен реттеу жөніндегі әлемдік ұйым (ВДНП) т.б. жатады. Қазақ халқы өзінің табиғи түрде өсіп-өну қарқыны жағынан әлем халықтарының демографиясылық даму деңгейінен төмен түсіп барады (тиісінше әлем бойынша орта көрсеткіш 1998 жылы — 1,5%, қазақтарда — 1,1%). Мұндай тез бәсеңсу (демографиялық депрессия) нарықтық экономикаға жедел енуден туған тұрмыстық, экономикалық және әлеуметтік қиыншылықтарға байланысты. Әлем халықтарының демографиясы бойынша (1994 жылы) Жер шарында адамзат баласының жалпы саны 6 млрд-қа жақындап қалды. Оның сандық өсіп-өнуінің алғашында қатты бәсеңсіп, кейін мүлдем тоқтауына негізінен қоршаған ортаның нашарлауы ғана емес, адамзат қоғамының нарықтық, әлеуметтік-экономикалық жедел дамуы және халықтардың демографиялық мінез-құлқы тез өзгеріп, қайтадан тығыз жақындауы себеп болды. Халықтардың ең жоғары өсімі 20 ғасырдың екінші жартысы мен 21 ғасырдың бірінші жартысындағы демографиялық дүмпу немесе өсіп-өну тасқыны ретінде сипатталады. Осы жүз жыл ішінде (1950 — 2050 жылы) жер шарында тұрғындар саны 9 млрд-қа дейін жедел өсе түспек. Оның салдарынан қоршаған ортаға күшті қысым жасалып қана қоймай, табиғи байлық қоры таусылып, азық-түлік тапшылығы күшейе түсуі мүмкін. Сондықтан халқы тығыз орналасқан Қытай, Үндістан, Бангладеш, Өзбекстан, Египет, Нигерия, Мексика, Коста-Рика, Парагвай, Гаити сияқты елдерде халық санының өсімін теңеуге, тіпті тоқтатуға арналған белсенді демогр. саясат ұсынып отыр. Бұған, керісінше, жері кең, халқы сирек, табиғи байлығы толық меңгерілмей жатқан Канада, Австралия, Бразилия, Ангола, Қазақстан, Моңғолия сияқты елдерде тұрғындар санының кемімей, қайта өсуіне күш салынуда.

Өзінің ұлттық мүддесі мен аймақтық жағдайына сәйкес ҚР Еуразияның кіндік ортасында үлкен территорияда орналасқан жас мемлекет ретінде халқының тұрақты өсуіне және геостратег. жағдайының орнықты болуына бағытталған белсенді де тиімді демогр. саясатты ұстанып отыр. Ол Республика Президенті Нұрсүлтан Әбішұлы Назарбаевтың 2030 жылға дейінгі даму стратегиясында ұлттық қауіпсіздік шараларына енгізілген. 

## Дереккөздер

Санат:География
Қуат Төлеков

**Қуат Төлеков** (5.12.1914, қазіргі Атырау облысы Қайыршақты ауыл – 18.6.1998, Атырау қаласы) – актер, Атырау облысы драма театрының негізін салушылардың бірі, Қазақ КСР-інің халық артісі (1963). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан.

1938 ж. Гурьев (қазіргі Атырау) облыс драма театрының студиясын бітірген. 1950 – 1951 ж. Ленинградтағы театр, музыка және кино өнері ин-ты жанындағы жоғары реж. курста оқыды. Сахналық өнер жолын туған ауылындағы көркемөнерпаздар үйірмесіне қатысудан бастады. Ол Атырау облысы драма театрының қалыптасып даму жолында көп еңбек сіңіріп, актер әрі театр директоры (1940 – 1941, 1945 – 1975) ретінде жемісті қызмет етті.

1938 жылдан Төлеков кәсіби театр сахнасында алғаш рет Жантас рөлін (М.Әуезов, “Түнгі сарын”) орындады. Төлеков ұлттық драматургиядан Абай (Әуезовтің осы аттас шығармасы бойынша), Амантай мен Әбутәліп (С.Мұқанов, “Ботагөз” бен “Мөлдір махаббат”), Ыбырай мен Исатай (М.Ақынжанов, “Ыбырай Алтынсарин” мен “Исатай – Махамбет”), Пластунов пен Қарабай (Ғ.Мүсірепов, “Амангелді” мен “Қозы Көрпеш – Баян сұлу”), Махамбет (Ғ.Слановтың осы аттас спектаклі) және Мәлік (Ә.Тәжібаев, “Көңілдестер”), сондай-ақ шетел жазушыларының шығармалары бойынша Фурманов (Д.А. Фурмановтың “Чапаевы” бойынша), Бастаушы (В.В. Вишневский, “Оптимистік трагедия”), Антип Зыков (А.М. Горький, “Зыковтар”), Доктор (Назым Хикмет, “Елеусіз қалған есіл ер”), Президент (Ф.Шиллер, “Зұлымдық пен махаббат”), Октав (Ж.Б. Мольер, “Скапеннің айласы”) пен Петруччионың (У.Шекспир, “Асауға тұсау”), т.б. сахналық мінез-кейіптерін шынайы кескіндеді. Төлеков режиссурамен де айналысып, бірқатар спектакльдерді қойды. Олардың қатарында Б.Қорқытовтың “Асыл жандар”, Т.Ахтановтың “Күтпеген кездесу”, Қ.Аманжоловтың “Досымның үйленуі”, Ш.Хұсайыновтың “Рәбиға”, Мүсіреповтің “Қыз Жібек”, Б.Майлиннің “Шұға” секілді спектакльдері бар.

Төлеков – Атырау қаласының құрметті азаматы. 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталған. 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қарағайлы тауы

**Қарағайлы** – Қарқаралы орманды-таулы массивіндегі тау.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының орталық бөлігінде, Қарқаралы тауларынан шығысқа қарай 10 км жерде орналасқан. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 8 км-ге созылып жатыр, ені 6 км-ге дейін жетеді. Абсолюттік биіктігі 1112 м. 

## Жер бедері
Көлбеу беткейлері сай-жыралармен аз тілімденген бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Көптеген бұлақтары бар. Таудың қорғасын-барит кентастары негізінде Қарағайлы кен-байыту комбинаты жұмыс істейді.

## Геологиялық құрылымы
Орта және жоғарғы девон, силур жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Бозғылт қоңыр топырағында бетеге, қызғылт және қылқан селеу, бөрте жусан, сұлыбас, сайларында тал, беткейлерінде өте сирек қарағай, тобылғы, арша, қараған, т.б. өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

 
Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Төлем айналымы

**Төлем айналымы** – ақша айналымының бір бөлігі, онда ақша төлем құралы ретіндегі міндетін атқара отырып, міндеттемелерді өтеу үшін пайдаланылады. Қолма-қол ақшасыз нысанда да, қолма-қол ақша нысанында да жүзеге асырылады. Кәсіпорындар, ұйымдар және бірлестіктер арасында тауар-материалдық құндылықтар, орындалған жұмыстар мен көрсетілген қызметтер үшін қолма-қол ақшасыз есеп айырысу Төлем айналымы а-ның негізгі бөлігін құрайды.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.

Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Төлемақы

**Төлемақы** – жер телімдерін, жер бетіндегі көздердің су ресурстарын, жануарлар дүниесін, орманды, ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды, радиожиілік секторын, кеме қатынайтын су жолдарын пайдаланғаны, қоршаған ортаны ластағаны, сыртқы (көрнекі) жарнаманы орналастырғаны үшін төленетін ақшалай өтем.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Қарағайлы (Арқат тауы)

**Қарағайлы** – Арқат тауларының оңтүстік-батысындағы таулар. 

## Географиялық орны
Абай облысы Абай ауданы Арқат ауылының батысында орналасқан. 

## Жер бедері
Ең биік жері шамамен 850 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай тізбектеліп созылған шоқылардың ұзындығы 16 км-ге жуық. Енді жері 5-6 км. Беткейлері тіктеу келген, сай-жыралармен тілімденген. Оңтүстігіндегі жартастардың биіктігі 8 м. Батыс беткейінен Шолақеспе, Батыр өзендері бастау алады.

## Геологиялық құрылымы
Тау тас көмір кезеңінің жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Шалғынды қызғылт қоңыр топырағында ши, ажырық, жусан, бұталар өседі.

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Абай облысы) таулары
Сәбит Құрашұлы Хамзин

**Сәбит Құрашұлы Хамзин** (16 ақпан 1938 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданы Плоский ауылы) – техника ғылымдарының докторы (1970), профессор (1987), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген жоғары мектеп қызметкері.

## Өмірбаяны
* Ленинград (1963, *[[Санкт-Петербург]]*) инженер құрылыс институтын және аспирантурасын (1968) бітірген. 

* Өскемен, қазіргі Астана қалаларындағы жоғары оқу орындарында оқытушылық қызметте болған. 

## Ғылыми еңбектері
Ғылыми еңбектері негізінен бетон және темір-бетон бұйымдарын өндіру технологиясын жақсартуға бағытталған. 

## Марапаттары

* *«[[Құрмет Белгісі]]»* орденімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:16 ақпанда туғандар
Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Қызылжар ауданында туғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген жоғары мектеп қызметкрлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Ақжол Нұсқабекұлы Мейірбеков

**Ақжол Нұсқабекұлы Мейірбеков** (1950 жыл 7 шілде, Арыс, Түркістан облысы — 2023 жыл 25 қараша) — Дос-Мұқасан ансамблінің әншісі. Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1994). Құрмет ордені (2011) мен Ерен еңбегі үшін медалінің (2005) иегерлері.

## Өмірбаяны
* Ақжол Нұсқабекұлы 1950 жылы 7 шілдеде Оңтүстік Қазақстан облысы Арыс қаласында дүниеге келген.
* Әкесі — Нұсқабек.
* Анасы — Айша.
* Шымкент қаласындағы Қ.Сыпатаев атындағы орта мектептің түлегі.
* Мектептен соң Өзбекстанның Наманған қаласында Музыка училищесін бітірген. 
* Ташкент ауыл шаруашылығы институтын бітірген (мамандығы аграном).

## Еңбек жолы
* 1978 жылы әйгілі «Досмұқасан» ансамбльіне қабылданған.
* 1979 жылдан Қазақконцерт өнер бірлестігінің құрамында.
* 1978–1985 жылдары «Дос-Мұқасан» ансамбльінің құрамында әнші болды.
* 1985–1994 жылдары Алматы облыстық филармониясының «Арқас», «Сазген», «Адырна» ансамбльдерінде ән салды.
* 1994–1996 жылдары «Гүлдер» ансамбльінің көркемдік жетекшісі әрі директоры болды.
* 2001 жылы «Ақжол» ән-театрын құрды.
* 2010 жылдан қайтадан «Досмұқасан» ансамбльінің әншісі.

## Шығармашылығы
* Ақжол Мейірбеков 1972 жылы Мәскеуде өткен Бүкілодақтық «Алло, біз таланттарды іздейміз» атты ән байқауында халық әні "Айгөлек" әнімен гран-при жүлдесін ұтып алған.
* Көптеген шетелдер мен Қазақстанның барлық қалалары мен аудандарында гастрольдік сапарлармен болған.
* «Досмұқасан» ансамбльінің құрамында жүріп, "Назқоңыр”, “Ахау бикем”, “Он алты қыз”, “Сұлу қыз”, “Құдаша”, “Ауылың сенің іргелі” халық композиторларының (Естай, Ақан сері, Мариям Жагорқызы, т.б.) әндері және қазіргі қазақ композиторларының әндерін орындады.
* Жеке шығармашылығында Кеңес Дүйсекеевтің "Іңкәр жүрек", "Туған жер", "Асыл жарым", "Махаббатым жүрегім", Н.Сәрсенбаевтың "Қиялдағы елес", Қ.Шілдебаевтың "Кешір мені", Ж.Кеңесовтың "Апа сен қартаймасың", Ә.Ботақаевтың "Пай пай қайран жастық шақ" және т.б көптеген әндері халыққа кеңінен тараған.

## Қосымша ақпараттар
* Ақжол Мейірбеков үш рет Мекке-Мединеге қажылық сапарға барып қайтқан. 

## Марапаттары
* 1994 жылы "Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген артисі" құрметті атағы берілді.
* 2005 жылы "Ерен еңбегі үшін медалі" мен марапатталған.
* 2011 жылы Елбасының жарлығымен "Құрмет ордені" мен марапатталған.
* Руханият университетінің құрметті профессоры.
* Алтын жүрек сыйлығының иегері.

## Отбасы
* Үйленген. Әйелі — Шарипа.
* 2 ұл, 1 қыз баласы бар. 7 немерінің атасы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Тұрдықылыш Ізтай

**Тұрдықылыш Ізтай** (30 маусым 1949 — 18 ақпан 2020, Түрікменстан, Тахтабазар ауданы) – . Қазақстан Композиторлар одағы облыстық филиалының директоры болды. 
## Өмірбаяны
Адай руынан шыққан. Шымкент музыка училищесін (1968), Құрманғазы атындағы консерваторияны (1973), Ленинградтағы  Н.К. Крупская атындағы мәдениет институтының аспиратурасын (1993) бітірген. 1973 – 1994 ж. Әл-Фараби атындағы Шымкент мәдениет институтының халық аспаптар кафедрасының доценті. 1994 ж. Ш.Қалдаяқов атындағы облысы филармонияның көркемдік жетекшісі, халық аспаптары оркестрінің дирижері.

## Шығармашылығы
Ол 20-дан астам ғылыми және оқу әдістемелік жұмыстардың авторы. Әндері жеке альбом болып «Махаббат – өмір» деген атпен жарық көрді. Халықаралық, республика, облыстық байқаулардың лауреаты. Облыстық мәслихаттың грамотасымен марапатталған, облыс әкімі белгілеген «2000 жылдың ең үздік композиторы» атанған. 
## Дереккөздер

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат:Сазгерлер
Санат:Қазақстан сазгерлері
Қапыс Жуасов

**Жуасов Қапыс** (1909-1996) – Ұлы Отан соғысы және еңбек ардагері, ауыл шаруашылығының озаты, Социалистік Еңбек Ері (1966), КСРО мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1952), Қазақстан мал шаруашылығына еңбек сіңірген шебер. 1909 жылы бұрынғы Ақмола облысы, Арықбалық ауданы, Жақсы Жалғызтау ауылы  
 
## Еңбек жолы мен жетістігі
*Еңбек жолын 1929 жылы «Балкашино» асыл тұқымды мал шаруашылығында бақташы болып бастаған. 
*Қазақтың асыл тұқымды ақбас сиырларын өсіруге ат салысты. 
* КСРО мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1952). 
* Қазақстан мал шаруашылығына еңбек сіңірген шебер.
* Есімі Қазақстанның Алтын Кітабына жазылған.

## Наградалары
* Ленин ордені
* Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1966)
* КСРО мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1952)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері

Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Қарағайлы (асу)

**Қарағайлы** – Алтынемел жотасының шығысындағы асу. 

## Географиялық орны
Жетісу облысы Кербұлақ және Панфилов аудандарының шекарасында. 

## Жер бедері
Теңіз деңгейінен ең биік жері 3000 м шамасында. Қарағайлы асуынан сәуір – қыркүйек айларында салт атты адам өтуге болады. Солтүстік беткейінен Кескентерек, оңтүстігінен Көктерек өзендерінің салалары бастау алады. Көлбеу беткейлі жоталар жоғары қарай құлама беткейлі қырқаларға ұласады.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы асулары
Санат:Жетісу Алатауы
Қарағайлы (өзен)

**Қарағайлы**, *Қарғалы* – Алакөл алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Абай облысының Үржар ауданы жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 71 км, су жиналатын алабы 542 км2. 

## Бастауы
Қарағайлы Тарбағатай тауының (Қызасу тұсы) оңтүстік беткейіндегі бұлақтардан басталып, Елтай ауылы тұсында Үржар өзеніне құяды. 

## Гидрологиясы
Аңғары тау аралығында шатқалды. Арнасы тік жарлы, 4-5 м. Жер асты, жауын-шашын суларымен толығады. Көктемде су деңгейі көтеріледі. Жылдық орташа су ағымы жоғарғы ағысында 0,79 м3/с. Егін суғарылады.

## Дереккөздер

Санат:Үржар ауданы өзендері
Санат:Алакөл су алабы
Молдабай Ілиясов

**Молдабай Ілиясов** (26.9. 1936 ж. т., Самарканд уәлаяты, Заамин ауданы, Өзбекстан) – еңбек ардагері. Ташкент қаласындағы Зоотехниканы малдәрігерлік техникумын (1956), Мәскеу қаласындағы малдәрігерлік академиясының зоотехникалық факультетін (1961) бітірген. Еңбек жолы Қазығұрт ауданында басталды: Жданов кеңшарында зоотехник, «Коммунизм» кеңшарында бас зоотехник, аудандық мемлекеттің дайындау инспекциясының бас инспекторы, «Қызылтаң» ұжымшары басқармасының төрағасы болды. 1977 – 1999 ж. Қазығұрт аудандық партия, кеңес органдарында, аудандық мәслихат хатшысы қызметтерін атқарды. Ел алдында сіңірген еңбектері үшін мемлекеттің бірнеше орден, медальдарымен марапатталған. Бірнеше рет аудандық, облыстық мәслихаттардың депутаты болып сайланды. Қазығұрт ауданының құрметті азаматы (2002).

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Николай Иванович Журин

**Николай Иванович Журин** (1908, Ресей, Орынбор қаласы – 1996, Мәскеу) – партия және қоғам қайраткері. Тарих ғылым кандидаты. 
Орынбор жол қатынасы техикалық училищесін бітірген соң, Ақтөбедегі паровоз депосында машинистің көмекшісі, машинист болып жұмыс жасады. 1932 жылдан партиялық жұмыстарда: Қостанай, Семей, Ақтөбе облысы партия комитеттерінің хатшысы. 
1956 жылдан Қазақстан КП ОК-нің 2-хатшысы, 1958 жылдан Солтүстік Қазақстан облысы партия комитетінің 1-хатшысы, 1963 жылдан Батыс Қазақстан өлкелік партия комитетінің 1-хатшысы қызметтерін атқарған. Ленин, Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендері, медальдармен марапатталған.

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан КП Целиноград облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Қазақстан КП Қостанай облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Қазақстан КП Солтүстік Қазақстан облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Төлем карточкасы

thumb|right|250px
**Төлем карточкасы** () — электронды сақтағыштар (терминалдар) немесе өзге құрылғылар арқылы ақшаға қол жеткізу құралы болып табылатын магнит қабатты пластикалық карточка. Онда осындай карточканы ұстаушының төлем төлеуіне, қолма-қол ақша алуына, валюталарды айырбастауына және Төлем карточкасын шығарушы белгілеген және соның шарттарына негізделген басқа да операциялар жасауына мүмкіндік беретін ақпарат болады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Журалева Евгения Александровна

**Журалева Евгения Александровна** (1964 жылы туған, бұрынғы Солтүстік Қазақстан облысы Ленин ауданы Коммунизм ауылы) – ғалым, филологиялық ғылым докторы (2008). 
Иванов мемлекеттік университетін бітірген (Ресей, 1988). Ленин атындағы Мәскеу мемлекеттік педагогикалық университетінде машықтанушы (1991 – 92). «Сорос – Қазақстан» қоры гранты (1999, 2001) мен «*Жоғары оқу орнының озық оқытушысы*» гранттарының (2006) иегері. Қазақстан халқының кіші ассамблеясының мүшесі (2005). Журалева 100-ден астам ғылыми. еңбектің авторы.

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Тұлғалар
Журкович Даниил Иосифович

**Журкович Даниил Иосифович** (1925 жылы туған, Ресей, Смоленск облысы Шумячский ауданы [Смородинка селосы'') – ғалым, экономикалық ғылым докторы. (1990), профессор (1990). 
*Г. [Плеханов атындағы Ленинград тау-кен институтын (1953), 
*Целиноград ауыл шаруашылығы институтын (1968) бітірген. 
*Еңбек жолын 1941 жылы Смоленск облысы Шаумяч ауданы   «Боевик» ұжымшарында бастаған. 
*1957 жылы Пермь облысындағы шахтада телімдік механик, бас энергетик. 
*Ақмола облысы «Авангард (1953 – 57), Бозайғыр МТС-нда» бас инженер, директор (1957 – 58), 
*Ақмола ауданы «Заря» кеңшарында  директор (1958 – 64). 
*Ақмола, Торғай облыстары  Есіл және Державин аудандары ауыл шаруашылығы басқармасының бастығы (1964 – 72), 
*Целиноград ауыл шаруашылығы институтында доцент (1972 – 73), 
*Қазақ ауыл шаруашылығы экономикасы және басқару ғылыми.-зертханалық институтының Целинный бөлімшесінде директор (1973 – 88), 
*1988 жылдан осы мекемеде ғылыми. қызметкер.
Еңбектерінің негізгі бағыты техниканы ауыл шаруашылығында қолдану мәсе-
лелеріне арналған. Журкович 100-ден астам ғылыми. еңбектің, 3 монографияның авторы. Орден, медальдармен марапатталған.

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Тұлғалар
Қарағайлы (қыстау)

**Қарағайлы** – Төменшошақ құмының батысындағы қыстау. Атырау облысы Құрманғазы ауданы Ақкөл ауылынан солтүстікке қарай 38 км жерде, Құрман көлінен 3 км жерде орналасқан. Шағын тұзды көлдер мен қыстаулар қоршап жатқан Қарағайлының батыс бөлігінен 4 км жерде Ресей шекарасы өтеді. 

## Сілтемелер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Қыстаулар
Санат:Атырау облысы қыстаулары
Ішкент

**Ішкент** – орта ғасырдағы қаланың орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археологиялық ескерткіш. 

## Орналасқан жері
Кентау қалалық әкімдігіне қарасты Қарнақ ауылының оңтүстік шетінде орналасқан.

## Тарихи дерек
1947 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам) зерттеген. Археолог Г.И. Пацевич Ішкентті Шагилджан деп аталды десе, А.Н. Бернштам Қарнақ аталды деп жорамалдайды. Қала XIII-XVI ғасырларға жатады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Әлжан Махмұтұлы Байғурин

**Әлжан Махмұтұлы Байғурин (Байғарин, Байғораев)** (10.7.1896 жыл, бұрынғы Торғай облысы Қостанай уезі Домбар болысы — 10.10.1938 жыл, Алматы) — Алаш қозғалысының қайраткері, ғалым, дәрігер, педагог.

* Қостанай орыс-қазақ училищесін (1910) 
* реалдық училищені (1916),
* Орта Азия мемлекет университеті (Ташкент, 1925] бітірген. 
* 1917 жылдың көктем-жазында 1-дүниежүзілік соғыс кезіндегі қара жұмысқа алынған қазақтар арасында, Минск түбіндегі Бұратаналар бөлімінде қызмет істеді. 
* 1-жалпықазақ съезінде Бүкілресейлік мұсылмандар кеңесінің (“Ислам кеңесі”) мүшелігіне сайланды. 
* Торғай қазақтарының 2-облысы (Ақтөбе, 1917, 20 — 25 тамыз) және Қостанай қазақтарының уездік (1918, 14—17 қазан) съездерін өткізуге белсене қатысты. 
* 1920—1922 жылдары Мәскеу университетінің медицина және қоғамтану факульттерінде қатар оқып, 1922 жылы жазда Орта Азия университетіне (Ташкент) ауысты.
* 1922—1925 жылдары “Ақжол” газетінің бөлім меңгерушісі
* 1925 — 1929 жылдары Қостанайда дәрігер
* 1929 жылдан Қазақ АКСР-і Денсаулық сақтау халық комиссариатында және тубдиспансерде қызмет атқарды. 
* 1931—1935 жылдары Ленинград медицина институтының аспиранты
* 1935—1937 жылдары Алматы медицина институты клиникасының дәрігері, кафедра меңгерушісі қызметін атқарды. 
* 1937 жылы желтоқсанда тұтқындалып, саяси қуғын-сүргіннің жазықсыз құрбаны болды. 
* 1956 жылы 6 қарашада ақталды.

## Шығармашылығы
* Көкжөтел
* “Әйел теңдігі”, 1929;
* Шума ауруы неден болады? 1929.

## Дереккөздер


Санат:10 шілдеде туғандар
Санат:1896 жылы туғандар
Санат:Қостанай уезінде туғандар
Санат:10 қазанда қайтыс болғандар
Санат:1938 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Алаш қозғалысы мүшелері
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар
Санат:КСРО-да ақталғандар
Балықшы кәсібі

[thumb|[Балықшы]]
**Балықшы** — балық аулаумен айналысатын кәсіп иесі. Адамдар күнкөріс үшін балық аулаумен сонау мезолит дәуірінің аяқ кезінен бастап-ақ айналысқан. Неолит дәуірінде теңіз, өзен, көл жағасын мекендеушілер үшін балықшылық бірте-бірте нақты кәсіпке айналған. Балық алғашында үшкір таяқ (сүңгі), тас құралдарымен ауланса (б.з.б. Маглемозе мәдениеті ескерткіштерінен табылған), кейінгі дәуірлерде олар жетілдіріліп найза, садақ сияқты аңшылық құралдармен қатар сүзекі, сүйектен жасалған қармақ (қысқаша Бұғылы арал), қаза (қамыстан тоқылған құрал) пайдаланды. Орта ғасырдан бастап балық аулау кәсібі өркендеп, 19—20 ғасырларда балық аулайтын ірі көлемдегі және жетілдірілген құрал-жабдықтардың, арнайы қайықтар мен кемелердің пайда болуы (қысқаша Балық аулау құрал-жабдықтары) балықшы мамандығын өнеркәсіптік жұмыс қатарына қосты. Қазақстанда 19 ғасырдың ортасынан бастап Каспий, Арал теңіздері мен Жайық, Сырдария сияқты ірі өзендер жағалауында балықшылар мекендері, балық өңдейтін цехтар (кейін зауыттар, комбинаттар) пайда болып, оларда мыңдаған балықшылар жұмыс істеді. 20 ғасырдың 80-жылдарында Қазақстандағы балықшылар саны жарты млн-ға жуықтады. 

## Дереккөздер


*Худяков В., В боях  за рыбу, А.-А., 1932; 
*Турсунова М.С., Из истории рыболовства на восточном берегу Каспийского моря, “Изв. АН КазССР, Серия истории, археологии и этнографии”, в. 1958, 3 (8); 
*Материалы по истории казахских ханств ХV — ХVІІІ веков, А.-А., 1969.

Санат:Мамандықтар
Мащинская Елена Ивановна

**Мащинская Елена Ивановна** (1962 жылы туған, Куйбышев облысы Кошкин ауданы Большая Романовка с.) — кәсіпкер. Қарағанды сауда-аспаздық техникумын (1988), Көкшетау экономика және менеджмент институтын (2003), Мәскеу қаласындағы Халықаралық университеттің  мамандар біліктілігін жетілдіру қысқа мерзімді курсын бітірген. 1982 жылдан аспаздың шәкірті, кассир-инкассатор, аспаз, қоғамдық тамақтану өндірістік комбинатының меңгерушісі қызметтерін атқарған. 1996 жылдан «Той Дастархан» ЖШС-нің директоры әрі құрылтайшысы. «Республикалық аспаздар ассоциациясының» құрылтайшыларының бірі. Медальдармен, VATEL институтының дипломымен (Франция, 2005) марапатталған. Ресей халықаралық аспаздар ассоциациясының ең жоғары кәсіби «Знак Достоинства» марапатының иегері.
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Экономика және құқық колледжі

**Экономика және құқық колледжі** – республикадағы ең ірі орта арнаулы оқу орны. 1969 ж. ашылған Шымкент гидромелиоративтік-құрылыс техникумы негізінде құрылған. 1992 ж. коммерциялық болып қайта құрылды. 1994 жылдан экономикалық колледж, кейін Шымкент экономика және құқық колледжі болып аталды. 

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат:Түркістан облысы колледждері
Қайқы Ұзақұлы

**Қайқы Ұзақұлы** (1845, қазіргі Жалағаш ауданы – 1918, Тереңөзек ауданына қарасты «Қайқы ағашы» деген жер.) – батыр. Кіші жүздің Табын руынан шыққан. Әділдігімен, өткір де ержүректілігімен Сыр бойындағы бүкіл Жетіру мен Кете – Шөмекейге мәлім болған. Ол жайлы деректер сирек те болса республикалық басылымдарда кездеceді. 1965 жылы жарыққа шыққан «Айтыс» кітабының 2-томында Қайқы туралы айтылған. Ұрпақтары Қазақстанның әрбір жерінде еңбек етіп, өмір сүріп келеді.

## Дереккөздер


Санат:1845 жылы туғандар
Санат:1918 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ батырлары
Төлем қабілеті

**Төлем қабілеті**, төлем төлеуге қабілеттілік – мемлекеттің, заңды және жеке тұлғалардың төлем бойынша өз міндеттемелерін өздерінде бар ақшалай қаражаттың есебінен толық орындауға қабілеттілігі. Кәсіпорын, егер өзінде бар ақшалай қаражат, қысқа мерзімді қаржы салымы (бағалы қағаздар, басқа кәсіпорындарға уақытша ақшалай көмек) және актив есептесулер (дебиторлармен есептесулер) өзінің қысқа мерзімді міндеттемелерін (қысқа мерзімді несие мен қарызды, кредиторлық берешекті) өтейтін болса, төлем төлеуге қабілетті деп саналады. Төлем қабілеті кәсіпорынның жұмылдырылма қаражатының оның ағымдағы міндеттемелеріне қатынасы ретінде есептеледі. Бұл көрсеткіш неғұрлым жоғары болса, яғни өтімді ресурстары (қолма-қол ақша, мемлекеттік қысқа мерзімді міндеттемелер, банктердің, акционерлік қоғамдардың аса өтімді бағалы қағаздары, т.б.) неғұрлым көп болса, ол қойылатын талаптарды, ағымдағы міндеттемелерді соғұрлым тезірек орындай алады. Өтімді активтер көлемінің азаюы кәсіпорынның үмітсіз берешегінің көбейгені сияқты оның Төлем қабілетінің деңгейін төмендетеді. Өтімді активтер мен талаптардың көлемінен міндеттемелердің артуы кезінде де осындай жағдай қалыптасады. Кәсіпорынның Төлем қабілетінің деңгейін белгілі бір дәрежеде оның айналым қаражатының күйі де айқындайды. Өндірістік үдерістің іркіліссіз жүруі үшін кәсіпорынның айналым қаражатының бір бөлігі өтімді нысанда болуға тиіс. Бұл ағымдағы төлемдерді, жалақыны төлеу, т.б. үшін қажетті қаражат. Егер кәсіпорынның айналым қаражатының елеулі бөлігі осы айналымнан басқа жаққа тартылатын болса және басы артық босалқы шикізат қорларының құрамында болса немесе басқа кәсіпорындарға қамсыздандырылмаған коммерциялық несие беру үшін пайдаланылса, сондай-ақ өтімділігі төмен бағалы қағаздарға салынатын болса, онда кәсіпорынның өз міндеттемелерін өтеу мүмкіндігі күрт төмендеп, оның Төлем қабілеті азаяды. Төлем қабілеті коэффициенті пайыз түрінде тұлғаланады және әріптестің тәуекелдік дәрежесін көрсетеді. Кәсіпорынның ұзақ мерзімді қарызы бойынша Төлем қабілетін көрсететін коэффициент қарыз капиталының меншікті капиталға қатынасы ретінде есептеледі.

Елдің Төлем қабілеті – елдің өзінің сыртқы борышын несиегерге қолайлы валютамен уақтылы өтей алуы. Ол елдің ресурстарына, ЖҚӨ-нің көлеміне, экспортқа, халықар. валюталық өтімділікке байланысты айқындалады. Елдің төлем төлеуге қабілеттілігін талдау үшін әлемдік тәжірибеде бірқатар көрсеткіштер пайдаланылады. Сыртқы борыш елдің ЖҚӨ-мен салғастырылады, бірақ бұл көрсеткіш бойынша әмбебап өлшем жоқ. Әр елдің өзіндік өлшемдік деңгейі бар. Сыртқы борышты өтеу бойынша төлем төлеудің түрлі кестесін ескере отырып, басқа көрсеткіш: борышты өтеу бойынша төленетін төлемнің ЖҚӨ-ге қатынасы есептеледі. Борышқор мемлекеттің экспорттық мүмкіндіктерін ескере отырып, үшінші көрсеткіш: борыштың тауарлар мен борыш бойынша көрсетілетін қызметтер экспортына қатынасы есептеледі. 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.

Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Жұбандықов Қалия

**Жұбандықов Қалия** (1872, Бурабай ауданы Жамантұз ауылы – 1950) – суырып-салма ақын. Домбыра, гармонның сүйемелдеуімен музыкалық шығармаларын орындаған. Негізінен патриоттық тақырыпта өткізілген айтыстарға қатысқан. Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында облыстың мәдени өміріне белсенді түрде қатысты. Жұбандықовтың «*Мен де аттандым қол жая*», «*Жеңіс толғауы*», «*Сөз шырағы Жамбылға*» өлеңдері «*Пернедегі термелер*» кітабына енген (1965).

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Қазақ ақындары
Нұргүл Қалиқызы Хамзина

**Нұргүл Қалиқызы Хамзина** (1956 жылы туған, *[[Астана]] қаласы*) – медицина ғылымдарының докторы (1997). 

## Өмірбаяны
* Целиноград мемлекеттік медицина институтын (1979, қазіргі Астана мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. 

* Осы институтта аспирант (1979–1982), патофизиол. кафедрасында ассистент (1982–1987), доцент (1987–96), кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 

## Ғылыми еңбектері

* 40-тан астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер

Санат:1956 жылы туғандар
Санат:Астанада туғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары