open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Түсіру торабы

**Түсіру торабы** – топографиялық түсірістерді тікелей қамтамасыз ету үшін мемлекеттік геодезиялық торап пункттеріне қосымша анықталатын нүктелер жиынтығы. Түсіру торабының нүктелері аналитикалық әдістер — триангуляциямен, теодолиттік жүрістермен, қиылыстырулармен және графикалық тәсілдер — мензула мен кипрегельдің көмегімен (геометриялық торап, мензулалық жүріс, қиылыстыру) анықталады. Түсіру торабын дамыту үшін мемлекеттік геодезиялық торап пункттері бастапқы негіз болады. Пландық орындарындағы Түсіру торабы нүктелерін анықтаудың орташа қателіктері картаның түпнұсқасында ең жақын геодезиялық пункттермен салыстырғанда 0,1 мм-ден аспайды. Биіктігі бойынша орташа қателіктер әрбір түсіріс масштабы үшін техникалық нұсқаулармен және түсірілетін ауданның физикалық-географиялық сипаттамасына байланысты анықталады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Түтінді мұнар

**Түтінді мұнар** – орман немесе шымтезек өрттерінің, үлкен өнеркәсіп кәсіпорындарының және т.б. түтінінен пайда болған мұнар.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Карбонадо

thumb|Карбонадо
**Карбонадо** () — алмастың бір түрі, қарақошкыл түсті, ұсақ түйіршікті құрышымды. Карбонадо қатты жыныстарды бұрғьшауда қолданышады. Карбонадоның ұнтағымен кәдімгі алмасты да ажарлайды. Карбонадо металл өңцеу өнеркәсібінде қайрақтас ретінде пайдаланылады. Терінде шикіқұрамда шоиынды паидаланбай болат қорыту кезінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Көрген, сезген жайлардан

**«Көрген, сезген жайлардан»**, М.О.Әуезовтің мақаласы.

Абай аудандық «Социалистік мал шаруашылығы» газетінің 1943 ж. 17 тамыздағы санында шықты. Кейін осы тақырыппен аудандық «Совхоз туы» газетінің 1967 ж. 13 маусымдағы санында Әуезовтің 70 жылдық мерейтойына орай 2-рет жарияланды, содан кейін жазушының 20 томдық шығармалар жинағында (18-том, 32-34-беттер) осы нұсқасы өзгеріссіз жарық көрді. Мақала автордың 1945 ж. жарияланған «Ақын елінде» очеркінің бір қырынан мағлұмат беруімен ерекшеленеді. «Абай» романының 2-кітабына қосымша материадцар жинау үшін 1943 ж. жазда Абай туып-өскен Шыңғыстау өңіріне барған арнайы сапары жайлы баяндаған. Жазылуға тиіс «роман геройы Абайдың қыстау еткен мекені, жаз жайлауы, күз күздеуі, өріс-қонысы, аралаған сай-сапасы - бәрі-бәрі де суреттелу керек» деген межелі ойын айта келіп, өзі осы өлкеде туып өссе де, «Шыңғыс тауының атырабын дәл осы жылғыдай армансыз аралаған емеспін» деп, қуанышын білдіреді. Абайды көрген, білген, оның өмір жолын, сөздері мен өлеңдерін еске алып, әңгіме еткен көптеген кісілермен кездескенін үлкен тебіреніспен сөз қылады. Соғыс кезінің ауыр қиыншылықтарына мойынсұнбаған ауыл адамдарының қажырлы еңбегін мақтан етіп, бұрынғы Абай өмірі мен оның қазіргі жерлестерінің тұрмыс жайын салыстыра әңгімелейді.

## Дереккөздер


Санат:Мұхтар Әуезов мақалалары
Санат:Мақалалар
Тікбұрышты геодезиялық кеңестіктік координаталар

**Тікбұрышты геодезиялық кеңестіктік координаталар** – z осі — эллипсоидтің кіші осі солтүстікке бағытталған, х осі — бірінші геодезиялық меридианының жазықтығында орналасқан, ал y осі — меридианның L = 90° геодезиялық бойлығының жазықтығында орналасқан, координаталарының басы жер эллипсоидінің центрінде орналасқан үш өлшемді сызықты тікбұрышты хуz координаталарының жүйесі. Жер бетінің геодезиялық биіктігі H, ендігі В, бойлығы L эллипсоид бетіндегі нүктесі мен Тікбұрышты геодезиялық кеңестіктік координаталар арасындағы байланыс мынадай формулалармен көрсетіледі: х = (N + Н) соs В соs L, у = (N + Н) соs В sіn L, z = [N(1 – e2) + H]sin В, мұндағы N - бірінші вертикаль қисықтығының радиусы; е2 — эллипсоидтің меридиандық эллипсі эксцентриситетінің квадраты; Н— берілген нүктенің геодезиялық биіктігі. Егер Тікбұрышты геодезиялық кеңестіктік координаталардың басы референц-эллипсоидтің центрінде орналасқан болса, онда оларды Тікбұрышты геодезиялық кеңестіктік координаталардың референц жүйесі деп атайды. Мұндай жүйе ауқымды геодезиялық торларды өңдеуде, созылыңқы фототриангуляциялық торларды өңдеуде және референц-эллипсоидпен байланысты басқа да есептерді шешуде қолданылады. Егер координаталар басы деп жалпы жер эллипсоидінің центрі (Жер массасының центрі) алынса, ал z осі Жердің айналу осімен үйлессе, мұндай Тікбұрышты геодезиялық кеңестіктік координаталар жүйесін геоцентрлік жүйе деп атайды. Бүл жүйе жер бетінің ауқымды бөліктерімен немесе Жердің бүкіл фигурасымен байланысты геодезиялық есептерді шешуге, мысалы, ғарыштық геодезияда қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Квалитет

**Квалитет** (,  — сапа) — белгілі ауқымдағы барлық номиналдық өлшемдерінің тұрақты салыстырмалы дәлдігімен сипатталатын шақтамалар жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Баллиститтер

**Баллиститтер** — нитроэфирлермен пластифицирленген целлюлоза нитриттерінен оған қоса тұрақтандырғыштар және басқа да қоспалардан тұратын түтінсіз оқдәрілері; зымыран отыны (металл ұнтақтарын қоса отырып) ретінде колданылады.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Көркем аударманың кейбір теориялық мәселелері

**«Көркем аударманың кейбір теориялық мәселелері»**, жазушының мақаласы. Алғаш 1955 жылы «Қазақ әдебиеті» газетінің 7 қазандағы санында, кейін «Көркем аударманың кейбір мәселелері» атты жинақта (1957, 3-12-беттер); жазушынын «Уақыт және әдебиет» (1962, 385-395- беттер); 12 томдық (12-том, 1969, 124-133-беттер); 20 томдық (14-том, 1983, 297-306-беттер) шығармалар жинақтарында жарияланды. Мақала автордың өзекті мәселеге байланысты түйінді ойларының қорытындысы сияқты. Мұнда көркем аударма жайлы көп жылдар бойы пікір алысып, жекелеген құнды зерттеулер де туып жатқанымен, әлі күнге жүйелеген теориялық ортақ шешімдерге келе алмай жүргенімізді ескертуден бастайды. Оның басты себебі, автордың пайымдауынша, аударма жайында жазылған еңбектерде, көбінесе жеке аудармалардың кем-кетігін керсетумен ғана шектеліп, үздік аудармалардың үлгілі, өнегелі тәсіл-тәжірибелерін саралап таныта алмай отырғанымызда. Мұндай олқылықтарды болдырмау үшін аудармашы шығарма авторының тіл, ойлау дүниесіне айрықша ықтият болып, мұқият зер салып, аудармаға сол шығарманың барлық негізгі материалын жақсы біліп алып кіріседі, «шығармада суреттелетін халық тарихын зерттейді, кейіпкердің дәуірімен, ортасымен терең танысып алады». Сонымен қатар аудармашылардың және бір мықтап ескеретін мәселесі - аударылатын шығарманың ұлттық формаларының өз дәрежесінде сақталынуы, өйткені сол арқылы түпнұсқаның негізгі қасиеттері айқын көрінумен қатар, онда қалыптасқан ұлттық дәстүрлер байып, дами түседі деп біледі. «Ғылыми терминдік сөздерді қабылдаумен қабат, ұлт тілінің мумкіндіктерін байыту жолында үлкен жұмыс жүргізілуде. Бұл талап - жаңадан сөз байланыстарын жасау, бар сөздер мен ұғымдардың мағыналарын тереңдету, жаңарту, жеке сөздердің ұғымдық ауқымын кеңейту, ұлт тілдерінің сөз негіздерін пайдалана отырып, жаңадан сөз тұлғасын жасау секілді шаралар арқылы жүзеге асырылмақ» деп, аударма арқылы орыс тілінің ойлау формасы, сөз мәдениеті және бүкіл әдебиеттік өнегелері біздің халықтарымыздың тілдеріне бірте-бірте сіңісіп, қалыптаса бермекші, сол арқылы «әр халық өзінің әдебиет тілін молықтырып, өркендете түседі, сөйтіп өзінің тел-тума әдебиетінде біздің отанымыздың өміріндегі орасан ұлы қозғалыстарды кеңінен толық сипаттауға зор мүмкіндік алады». Бұл автордың саясат ыңғайына қарай икемделіп айтқан пікірі ме, жоқ өзінін сол кездегі ғылыми түсінік танымы ма, қалай болғанда да, мақалада айтылған түйінді ойы.
## Дереккөздер
Тіктеуіш сызығының ауытқуы

**Тіктеуіш сызығының ауытқуы** – астрономиялық-геодезиялық (салыстырмалы) және гравиметриялық (абсолютті) болып бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Тірек жүйесін жиілету

**Тірек жүйесін жиілету** - жоғары класты бастапқы пункттер негізінде жер бетінде қосымша пункттер жасау.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Тыныштық зонасы

**Тыныштық зонасы** - 1) екі жарты шардың пассаттарының арасындағы экваторға жақын жердегі әлсіз ауыспалы желдердің зонасы. Орташа климаттық карталарда наурызда Атлант мұхитының үстінде 3° с.е. пен қыркүйекте экватордың 11" және 3° с.е. араларында орналасады. Шын мәнінде Тыныштық зонасы енсіздеу болады және қысқа мерзім ішінде ауысып тұрады. Тыныштық зонасында тропиктік күшті нөсерлер жауып, найзағайлы ұйтқыма дауылдар соғады. Синонимі: тымық зоналар, экваторлық тымық зона; 2) субтропиктік антициклонның ішіндегі әлсіз желді, тымық зона.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Квазисерпімді күш

**Квазисерпімді күш** (Квазиупругая сила) — дененің тепе-теңдік қалпынан ауытқу мөлшеріне пропорционал және әрқашанда дененің тепe-теңдік орнына қарай бағытталған күш.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Балқыма

**Балқыма** - 
# балқыту процесінің жеке бір жолғы циклі, сондай-ақ осының нәтижесінде алынған өнім; 
# жоғары температурада балқыту нәтижесінде катты фазадан алынған сұйық фаза.
## Дереккөздер


Санат:Материалтану
Санат:Металлургия
Тіркесу, үйлесу

**Тіркесу, үйлесу** — кеңістікте өзара орналасуы мен таза топологиялық қатынастарын есепке алмағандағы бірімен-бірі кейбір қатынаста және байланыста болып жатқан географиялық нысандардың жиынтығы. Кез келген құбылысты анықтауға пайдаланылатын "тіркесу" ұғымы оны құрайтын симплекстермен байланыста болуы керек.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Убиквитет

**Убиквитет** ( - барлық жерде) — барлық жерде таралған ресурс. Мысалы, ауа (байланысқан азотты, оттекті және т.б. өндіруге керек шикізат), барлық жерде кездесетін құм, гравий, шақпатас сияқты және т.б. ресурстар. "У." терминін өндірістің орналасуын талдау кезінде алғаш рет неміс экономисі А.Вебер қолданды (1909 жылы).
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Әсіре суыту

**Әсіре суыту** - жоғары температурадан ең төменғі температураға дейін төмендетіп салқындату процесі. Әсіре суыту температурасы қайнау температурасынан жоғары болса, онда зат газ түрінде, егер балқу температурасынан төмен болса, сұйық күйінде болады. Әсіре суытудың суыту дәрежесі өте үлкен болса, онда өте жоғары температурадағы сияқты өзіне тән құрылымды, салыстырмалы тұрақты күйде болады. Әсіре суыту болаттарды шындау, ал өсіре суытылған бу иондалған сөулелерді тіркеу жөне т.б. үшін қолданылады.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Кезеулеткіш

**Кезеулеткіш** (*Позиционер*) - пісірумен қосылатын бөліктерде бір-біріне белгілі қатынасты орнықтырып құрастыру құрал-сайманы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ұзындық өлшемдері

**Ұзындық өлшемдері** - 1) метрлік өлшем, бірлігі — метр — 0°C температурадағы метрлік прототиптегі көлденең штрихтар арасындағы қашықтық. Париж каласының маңындағы Севрде 
өлшемдер мен салмақтардың Халықаралық бюросында сақталады; сәуле толқындарының ұзындықтарында кадмийдің қызыл сызық ұзындығы 1 553 164,13 λ-ге тең (1927 жылы өлшемдер мен салмақтар жөніндегі Бас конференцияда қабылданған). Қазақстан Республикасында метрдің мемлекеттік эталонына платина-иридий метр-прототип алынған; 2) ағылшын өлшемдері, ярд = 3 фунт = 36 дюйм = 0,914398 м; миля (жарғылық) = 1609,34 м; 3) астрономиялық өлшемдер: а) астрономиялық бірлік — Жерден Күнге дейінгі орташа қашықтық, 149,5 млн км-ге тең; ә) жарықтық жыл — жарық бір жылда өтетін қашықтық, 9,46∙1012 км = 0,32 парсекке тең; б) парсек (параллакс-секунд) — Жер орбитасы үлкен радиусының 1" бұрышта берілген қашықтығы; парсек 206 265 астрономиялық бірлікке немесе 3,1∙1013 км = 3,3 жарықтық жылға тең.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Кенерік

**Кенерік** (Облой) — дайындаманы ашық қалыпта қалыптағанда соғылманың қарамы бойынша шығатын артық металл.

## Кенерік қылауы
**Кенерік қылауы** (*Съемник облоя*) — кенерікті (облой) кескенде оны сотаннан алуға қолданылатын жоғарғы, төменгі, қатаң және қозғалмалы болып бөлінетін құрылғы.
## Кенерік қылауы
**Кенерік қылауы** (*Заусенец облоя*) — 
# соғылма металды жасау кезінде жиегінен ығысып шығатын артық металл;
# құймада немесе калыптауда қалып қоятын артық металл. Құйманың айналасында кенерік қылауы қораманы сұйық металмен толтырған кезде шамалы ашылуына байланысты қораманың ажырама жазықтығы ернеуі бойымен пайда болады. Қалыптаудың айналасында кенерік қылауы ашық калыптан артық металдың сығылып шығуынан пайда болады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Кеңейжаю

**Кеңейжаю** (Раскатка) - бастапқы дайындама қабырғасының қалыңдығын кішірейту есебінен дайындаманың ішкі диаметрін үлкейту операциясы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Кеңейжону

**Кеңейжону** (''Растачивание'') - берілген диаметрді қамтамасыз ету үшін алдын ала алынған тесікті кескішпен кеулей, кеңіте өндеу. Токарь станогы, Жону станогы және тағы да басқа металл кесетін станоктар көмегімен **кеңейжону** процессі орындалады.

## Тағы караныз:
* Кеңейжоятын құралбілік
* Кеңейжону қарнағы

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ауданбай Раушанов

**Раушанов Ауданбай** (1912, Маңғыстау ауданы Қызан ауылы – 1985) – соғыс және еңбек ардагері, мұнайшы. 1945 ж. бастап зейнеткерлікке шыққанға дейін Құлсары, Боранқұл мұнай кәсіпшілігінде еңбек еткен. Қызыл жұлдыз, 3-дәрежелі Даңқ, Отан соғысы ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер
Кернеулік

**Кернеулік ** () — дайындаманың қимасына әсер етуші ішкі күштің үдемелілігі (қарқындылығы).

## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ұйтқыма бұрқасын

**Ұйтқыма бұрқасын** - желді күні жауған қар бөлшектерінің жер бетіне жетпей, ауа ағынымен бірге ұшып орын ауыстыруы.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Биосірнелер

**Биосірнелер** - берілген мөлшерде қуыстары бар тармақталған жоғары молекулалы салғырт қосылыстар; биотехнологияда молекулаларды үлкендік мөлшеріне қарай бөлу үшін қолданылады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Кері қимылдау

**Кері қимылдау** (*Реверсирование*) — машинаның жұмыс қозғалысын немесе оның жеке элементтерінің қозғалысын кері бағыттаушы.
## Тағы караныз:
* Кері қимыл
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Тянь-Шань шыршасы

**Тянь-Шань шыршасы**   () — қарағайлар тұқымдасына жататын мәңгі жасыл, қылқанжапырақты ағаш, бұта. Ол Шренк шыршасы түрше.  Алматы облысында кең таралған. Теңіз деңгейінен биіктігі 1300-3600 м. Осы ағаштар Тянь-Шань эндемиктері   және тек-ғана Іле Алатауында, дәл сондай  Жетісу Алатауында кездеседі.

## Сипаттамасы

**Тянь-Шань шыршасы** —   қалдық өсімдіктер. Жас ұзақтығы 250–300 жыл. Ұсақ тасты, жартасты тау беткейлерінде бірыңғай шыршалы кейде сібір самырсынымен аралас орман құрап өседі. Орта биіктігі 60 метрге жетеді, ал сыпайы жағдайында 100 метрге жетеді. Орта жуандығы 2 метрге дейін жетеді. Діңінің қабығы қоңырқай сұрғылт түсті, қабыршақтанып оңай сылынады. Қылқаны (жапырақтары) 4 қырлы, үшкір, ұзындығы 2-3,5 см, ені 2,0 мм-дей, ұзарған өркенінің қабық төмпешіктерінде бір-бірден болады. Жапырақтары түскенде төмпешіктері сақталып қалады. Бүрі сопақша, цилиндр пішінді, ұзындығы 8-10 см, жуандығы 2,5-4 см. Жеміс жапырақтары, көбінесе бүрлерінде орналасады. Мамыр айында гүлдейді. Вегетативтік (өсімді) жолмен көбейеді. Тұқымы мамырда, қоңырқай түсті келеді, жұқа қанатшалы өсіндісі арқылы желмен таралады, тамыз-қыркүйекте піседі. Алғашқы 15 жылда баяу (жылына 5-25 см), содан кейін тез өседі.
thumb|400px|Осы шыршаның ағаш

## Пайдалану
Шыршаның ағашы көптеген құнды қасиеттерге ие. Ол керемет берік. Революцияға дейін бұл шыршаны құрылыс материалы ретінде пайдаланған. Одан Алматының тұрғын үйлері және қоғамдық ғимараттар салынған, оның ішінде атақты Кафедралды шіркеу де бар. Осы ескерткішті 70-ші жылдары қалпына келтіруде ХІХ ғасырдағы үйлердің бөренелері пайдаланылды — олар жақсы сақталған **Тянь-Шань шыршасы**ның ағашынан — музыкалық ішекті аспаптар: гитара, домбыра жасауда таптырмайтын бағалы материал. 

thumb|Орман 
thumb|Құлатылған ағаштар  
thumb|Ағаш қатты жел артынан құлады

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* 
* 

Санат:Қылқан жапырақтылар
Санат:Қарағайлар тұқымдастары
Санат:Ағаштар
Санат:Қазақстан табиғаты
Ұйықтану, тұнба щөгу

**Ұйықтану, тұнба щөгу** - тоқыраған немесе ағысы баяу жүзбе және сүйретпе тасындылардың (тұнба, құм, қиыршық тас, саз, өсімдік қалдықтары және т.б.) жер суаратын каналдардың, бөгендердің және басқа су нысандарының жайылмаларында шөгуі; 3) құмдақты жерлерді мелиорациялау әдісі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Ұқсас ландшафтылар

**Ұқсас ландшафтылар** - аумақтары бөлек, бірақ кейбір белгілері ұқсас (мысалы, әр түрлі зоналардың атыраулық ландшафтылары, қоңыржай және субтропиктік белдеулердің шөлді ландшафтылары) географиялық ландшафтылар.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жеткізген Рзаев

**Рзаев Жеткізген** (1936 – 1997) – педагог, Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің озық қызметкері» (1979). Бұрынғы Гурьев педогогикалық институтын бітірген (1959). 1959 – 62 ж. Сам орта мектебінің директоры, 1962 – 74 ж. Тұрыш мектебінде мұғалім, Амангелді мектебінің директоры, 1974 – 80 ж. Бейнеу аудандық білім бөлімінің меңгерушісі, 1980 – 83 ж. Бейнеу аудандық партия комитетінде үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі, 1983 – 91 ж. Абай орта мектебінің директоры, 1991 – 94 ж. Бейнеу кенттік кеңесінің төрағасы, 1994 – 96 ж. ауданы тіл жөніндегі басқарма бастығы, 1996 – 97 ж. ауданы білім беру бөлімінде әдіскер. «В.И.Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1936 жылы туғандар
Санат:1997 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан педагогтары

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Кері бағыттау

**Кері бағыттау** (Реверсирование; лат. 
rebersio. rebersio — бүрылу, қайтару) — машинаның жүмысшы қозғалысының бағытын өзгерту.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Биқас Рзаханов

**Рзаханов Биқас**  - (1924, Маңғыстау ауданы Ауыздыбас ауылы – 1979) – педагог, соғыс ардагері. 1946 – 79 ж. Маңғыстау аудандық орта мектептерінде директорлық қызмет атқарған. Қызыл жұлдыз, 3-дәрежелі Даңқ, Октябрь революциясы ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ұлан, ұлан желі

**Ұлан, ұлан желі** - Ыстықкөл қазаншұңқырының батыс бөлігінде Буам (Ұлан) шатқалынан көлге қарай соғатын өкпек жел. Жылдамдығы 30-40 м/сек. Ұлан соққан кезде температура күрт төмендейді, жауын-шашын жауады, көлде толқын көтеріліп, дауыл тұрады. Көбінесе кыста және көктемде байқалады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Ұлғайтқыш

thumb|150px
**Ұлғайтқыш** - көзбен нашар ажыратылатын ұсақ заттарды көруге арналған оптикалық аспап. Бақыланатын зат Ұлғайтқыштың фокус аралығынан аз ғана кемірек қашықтыққа орналастырылады. Бұл жағдайда Ұлғайтқыш заттың тура және үлкейген кескінін береді. Ұлғайтқыштың ұлғайтқыштығы (r) мен фокустық арақашықтық (f) арасындағы байланыс мынадай: r - 250/f, мұнда 250 мм заттың ұлғайтқышсыз жақсы көрінетін қашықтығы. Ұлғайтқыш конструкциясына байланысты бір линзалық (r= 8x), екі линзалық (r = 15x дейін) және көп линзалық (r = 40x) болып келеді.
## Дереккөздер


Лупа

Санат:География және геодезия
Мұғалжар қарадауылы

**Мұғалжар  қарадауылы** – Жем өзені бастауының шығысында орналасқан Мұғалжар асуынан ұзақ соғатын күшті дауыл. Негізінен, шығыстан немесе батытан соғады. Желдің жылдамдығы 40 м/с- ке жетеді.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Санат:Желдер
Ұсақшоқылық таулы қырат

**Ұсақшоқылық таулы қырат** - негізінен, жақпарлы қалқандардың деформациясы салдарынан пайда болған денудациялық-тектоникалык бедердің бір түрі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Ұшпа құм

**"Ұшпа" құм** (көшпелі жылжымалы құм) — шөл мен теңіз жағалауынан (кейде өзен жайылмасынан) өсімдіктермен бекімей, желмен тасылған құмдар.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Асқар Киікбайұлы Рзаханов

**Рзаханов Асқар Киікбайұлы** (1961 жылы туған, Маңғыстау ауданы) – инженер-механик, заңгерлік Қазақ политехникалық институтын (қазіргі ҚазҰТУ) (1984) және Орта Азия университетін (2001) бітірген. 1984–1987 жылдары Маңғышлақ барлау-бұрғылау басқармасы комсомол комитетінің  хатшысы, 1987–1988 жылдары Мұнайлы аудандық комсомол комитетінің 1-хатшысы, 1988–1990 жылдары Атырау облыстық Ембі аудандық комсомол комитетінің 1-хатшысы, 1990–1991 жылдары Маңғыстау облысы комсомол к-тінің 1-хатшысы, 1992–1995 жылдары Маңғыстау облысының Жастар мәселесі жөніндегі комитетінің  төрағасы, 1995–1997 жылдары Маңғыстау аймақтық баға және монополияға қарсы саясат комитеті төрағасының орынбасары, 1997–2002 жылдары Маңғыстау облыстық ақпарат және қоғамдық келісім басқармасының бастығы болды. 2002 жылдан Маңғыстау облыстық ішкі саясат департаментінің директоры. «ҚР Тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001), «ҚР Конституциясына 10 жыл» (2005), «Ерен еңбегі үшін» (2007) медальдарының иегері.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ұяшықты құм

**Ұяшықты құм** - құм бедерінің бір түрі. Желдің ұйтқып және бағытын өзгерте соғуының салдарынан пайда болады. Ұяшықты құм жел үрлеген қазаншұңқырлардан және олардың аралықтарын бөлетін далалардан тұрады. Ұяшық шұңқырдың тереңдігі ернеуінен 10—15 м-ге дейін жетеді. Пішіні дөңгелек және сопақша болады. Ұяшықты құм Оңтүстік Балқаш маңында, Орта Азияның құмды шөлдерінде тараған.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Мұз айлағы

**Мұз айлағы** - мұз жарының табиғи қабырғасы немесе теңіз не өзен кемелерінің тоқтауына бейімдеп жағаға қолдан қатырған жасанды мұз массиві. Полюстік атыраптарда жетуі қиын аудандарды игеру мен пайдалану мақсатында, жүк тиеу және жүк түсіру жұмыстарын жеңілдету үшін пайдаланьшады. Мұз айлағының жаға мұзында және мұз тосқауылында орналасқан түрлері болады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Ұсақшоқылық

**Ұсақшоқылық** - аридтік атыраптарға тон бедер типі. Жайпақ түпті қазаншұңқырлары немесе аңғарлары алмасып келетін ретсіз орналасқан шоқылардан, төбелер мен қырқалардан тұрады. Әдетте, төбелер түптік тау жыныстарынан тұрады. Басы үшкір, биіктігі 50—100 м болады: қазаншұңқырларда кейде көлдер пайда болады. Ұсақшоқылық континенттік климат жағдайында таулы атыраптардың ұзақ уақыт бұзылуы мен тегістелуі нәтижесінде қалыптасады (мысалы, Қазақтың ұсақшоқылығы, Сарыарқа).
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Киікбай Рзаханов

**Рзаханов Киікбай** (1938 ж. т., Маңғыстау ауданы, Шайыр ауылы) – инженер-құрылысшы.

## Өмірбаяны
Орал қ-ндағы құрылыс техникумын (1960), Мәскеудегі Бүкілодақтық құрылыс институтын (1968), жоғары партия мектебін (1978) бітірген. 

1960 – 63 ж. ұжымшараралық құрылыс мекемесінде бас инженер, 1963 – 72 ж. Маңғыстау мұнай-газ барлау тресінде құрылыс басшысы, 1972 – 74 ж. Ералиев ауданы партия комитетінде 2-хатшы, кейіннен Форт-Шевченко қалалық партия комитетінде 1-хатшы, 1982 – 87 ж. Маңғыстау ұлутас бірлестігінде бас басқарушы, 1987 – 92 ж. облыстық ауыл шаруашылық басқармасының орынбасары, 1992 – 2004 ж. жеке кәсіпкер болды. 

2004 жылдан бастап Қазақстан мұнайшы ардагерлерін қамтитын «Мұнайшы» қоғамдық қорында Маңғыстау облыстық аймақтық үйлестірушісі болып қызмет етуде. 

## Марапаттары
«Құрмет белгісі», Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970), «Еңбектегі ерлігі үшін» медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Қазақстан кәсіпкерлері
Амангелді Рзаханұлы

**Рзаханұлы Амангелді** - (1953 ж. т., Маңғыстау ауданы, Жармыш ауылы) – дәрігер. ҚР «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» (1991). Ақтөбе медицина институтын (қазіргі Батыс Қазақстан медицина академиясы) бітірген (1976). 1976 – 1979 жылдар аралығында Маңғыстау аудандық ауруханасында хирург, Жаңаөзен қаласында хирург-уролог, 1979 – 2000 жылдары Жармыш дәрігерлік емханасының бас дәрігері, 2000 жылдан Е.Оразақов атындағы «Облыстық туберкулезге қарсы емдеу шипажайының» бас дәрігері қызметін атқарып келеді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мұз алаңы

**Мұз алаңы** — беті біршама тегіс және көлденеңі 20 м-ден асатын әр түрлі мұздың бірігіп қатуынан және жаға мұздарының ірі бөліктерге бөлініп, теңізге шығуынан түзілген, жеке калқып жүрген ірі мұз кесектері немесе мұз жамылғысының бөлікшесі. Мұз алаңы тегіс бетті немесе үйінді бетті болуы мүмкін, жасы бойынша бір жылдық және көп жылдық (мұзының қалыңдығы - 3—5 м) деп бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Мұз арал

**Мұз арал** - арктикалық немесе антарктикалық қайраңдық мұздықтарынан бөлінген мұздың өте үлкен массиві. Теңіз деңгейінен 3—5 м биік. Ауданы бірнеше мың м2-ден 500 км-ге дейін болады. Оның беті толқынды, толқын белестерінің биіктігі 2 м-ге жуық, арақашықтықтары 50 м шамасында болады. Жел мен ағыстың әсерінен мұз арал Солтүстік мұзды мұхитта ығып жүзеді, кейде тұйық циркуляция жасайды. Аралмен қақтығысқан кезде және қайраңдаған кезде жарылып, сынады. Мұз арал уақытша мұз аэродромдарын және ғылыми-зерттеу станцияларын ұйымдастыруға пайдаланылады.
## Дереккөздер


Санат:Мұзтау
Санат:Су күйлері
Мұз басу шекарасы

**Мұз басу шекарасы** - 1) қар және мұз басып жатқан тау беткейлері мен төбелерін кары мен мұзы жоқ тау бөліктерінен ажыратып тұратын сызық. Әдетте, жергілікті қар сызығына параллель болады; 2) байырғы тау немесе материктік мұздықтардың ең көп таралған шекарасы (мыс., валдай, вюрм мұз басуларының шекаралары).

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Мұз басуға дейінгі бедер

**Мұз басуға дейінгі бедер** - мұз басу дәуірінің алдында көбіне эрозиялық-денудациялық әрекеттердің әсерінен пайда болған жер бедеріпің негізгі түрі. Мұз басуға дейінгі бедер мұздықтардың бедер түзу рөлін саңдық және сапалық бағалау кезінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Мұз басудың азаюы, дегляциация

**Мұз басудың азаюы, дегляциация** - климаттың жылынуы мен құрғауына байланысты мұздықтардың кішіреюі. Тау мұздықтары жиегінің шегінуімен, жамылғы мұздықтар калыңдығының жұқаруымен және ауданының кішіреюімен сипатталады. Соның салдарынан мұздықтың ағыны азаяды да, мұздан босаған алаңдарда мұздықтық бедер пайда болады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Мұз белестер

**Мұз белестер** - мұздың термиялық кеңеюі, жел қысымы, бөртуі, жаға мұздарына судың шашырауы кезінде пайда болған өзеннің, көлдің, бөгеннің және теңіздің жамылғы мұздарының созылыңқы оң пішінді бедері.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Әбдікерім Рысбаев

**Рысбаев Әбдікерім** (1926 ж. т., Форт-Шевченко қаласы) – соғыс ардагері, педагог. Орал педоггогикалық институтын қазақ тілі мен әдебиеті пәні бойынша бітірген (1960). 1943 – 48 ж. Маяк, Тельман атындағы мектептерде мұғалім, 1948 – 50 ж. Шевченко аудандық оқу бөлімінде мектеп инспекторы, 1950 – 55 ж. Сенек мектебінің директоры, 1955 – 96 ж. Құлалы, Түбіжік, В.И. Ленин атындағы, Қарақия аудандық орта мектептерінде мұғалім, оқу-тәрбие ісінің меңгерушісі, директор қызметтерін атқарған. «Еңбектегі ерлігі үшін» (1946), «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медальдарымен, «Соғыс ардагері» белгісімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Мұз болжамы

**Мұз болжамы** - белгілі бір кезге теңіздегі, өзендегі немесе көлдегі мұз жамылғысының жайын немесе мұз құбылыстарының басталу және аяқталу мерзімдерін алдын ала көріп-білу. Мұз болжамы кеме жүзу, балық аулау, қайраңдарда пайдалы қазбалар өндіру, ғылыми зерттеулерді жоспарлау және іс жүзіне асыру үшін жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Меруерт Рысбаева

**Рысбаева Меруерт** (1927 ж. т.) – еңбек ардагері, шопан. «Куйбышев», «Комсомол» кеңшарларында көмекші шопан болып еңбек еткен. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970), «Еңбек ардагері» (1982) медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Михаил Павлович Римаренко

**Римаренко Михаил Павлович** (1939 ж. т., Ресей, Курск облысы, Михайловск селосы) – жұмысшы. Каспий аймақтық кен-металлургия комбинатының, химия-металлургия зауытының байыту фабрикасында жұмысшы, аппаратшы, технолог, ауысым бригадирі болып еңбек етіп келеді. Ленин орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мұз бөгеті

**Мұз бөгеті** - өзен аңғарларын, жылға мен жырасай арналарын бөгейтін табиғи немесе жасанды қар және мұз үйінділері. Табиғи **мұз бөгеті** мұздықтар қозғалғанда, қызылсу мұздары пайда болғанда, қар көшкіні құлағанда, сырғыма боран кезінде түзіледі. Жасанды  мұз бөгеті күшті су тасқынынан, сеңнен және селден қорғау үшін мұзды қабаттап қатыру арқылы жасалады. Ең ірі мұз бөгеті бүйірлік аңғарда немесе мұздық бетінде мұздық тілінің қабаттасуы кезінде мұздықтық-бөгеттік көлдердегі жиналған сулардың бөгеліп қалуы кезінде пайда болады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Салық Рысқалиев

**Рысқалиев Салық** (1926 ж. т., Атырау облысы, Құрманғазы ауданы, Өлеңті ауылы) – бұрғылаушы, Социалистік Еңбек Ері. 1949 – 51 ж. бұрғышы, бұрғылау мастері болды. 1958 ж. Ембі кәсіпорнынан Маңғыстауға еңбек етуге алғашқылардың бірі болып келген. Рысқалиев басқарған бригада 3722 м орнына 4999 м тереңдікті бұрғылап зор табысқа жетті (1963).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Раиса Ивановна Рябцовская

**Рябцовская Раиса Ивановна**  - (1947 ж. т., Ресей, Алтай өлкесі, Воронцовка селосы) – жазушы. Ақтау қаласында тұрады. Бейнелеу өнерімен де айналысады. Психологиялық роман жанрында «А жаль...», «Встреча в сентябре», «Французские нюансы», «Что звала любовью», «Капитан Галактики», «Потрясающе!», «Позолота», «Удивляешся, открывая» психол. романдарының, 2 мың шумақтан тұратын «Рубай» жинағының авторы. Рябцовская 500 беттік үш өлеңдер жинағын, «Ах, Любовь», «В лабиринтах мгновений», «На пике эмоции» атты романдары жарық көрді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Айжарық Сабырбаев

**Сабырбаев Айжарық** (1951 ж. т., Маңғыстау ауданы, Шайыр ауылы) – еңбек ардагері. Маңғыстау өңірінде К-701 тракторын алғаш жүргізгендердің бірі. «Құрмет белгісі» орденімен марапатталған (1981).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Базарбай Сабыров

**Сабыров Сармағамбетұлы (Дүйсенұлы) Базарбай** (1950 ж. т., Өзбекстан, Шоманай ауданы, Майлыөзек ауылы) – жыршы, жырау. 13 жасынан бастап жыр додасына түскен. Бесқала өңіріндегі Жарқынбек, Дүзмағанбет, Сүгір, Наурызбек, Алдаберген, Жолжан мен Рейім жыраулардан орындаушылық мәнерді үйренген. Маңғыстау өңірінен 1966 ж. Алматы қаласында өткен жыраулар конференциясына қатысқан.

Байұлы тайпасы Адай руы Құнанорыс бөлімінен шыққан.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ жыраулары
Біләл Сабытаев

**Сабытаев Біләл** (1916, Маңғыстау ауданы, Тиген ауылы – 1993) – соғыс ардагері. 40 жылдан астам уақыт облыстық ұжымшар, кеңшарларда құрылысшы болған. 1-дәрежелі Отан соғысы ордені және «Соғыстағы ерлігі үшін» медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Анатолий Антонович Савельев

**Савельев Анатолий Антонович** (1914 ж. т., Енисей губерниясы, Богучан селосы) – геолог, геологиялық-минералдық ғылым докторы (1960). Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) мемлекеттік университетін геолог мамандығы бойынша бітірген (1937). Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1947 – 48 ж. Бозащы, Солтүстік Ақтау өңірінде геологиялық түсірім жұмыстарын жасап, 1949 – 50 ж. геолог Н.Ф. Кузнецовамен бірге Бозащы алаңында мұнай-газ қоры бар деген болжам айтты. 1955 ж. Маңғыстаудың палеоген қабатының стратигрлік сұлбасын жасақтады. 1957 – 59 ж. Бозащы түбегінің геологиялық түсірілімін, Маңғыстаудың юра қабатының фауналық пайда болуын жасады (1963). 1963, 1971 ж. төменгі бор конкрециясындағы стратигрлік үйлесімсіздіктерді нақтылап зерттеген. Маңғыстаудың төменгі аммонит картотекасын құрды (1973). Дүниежүзілік геологиялық әдебиетке алғаш рет аммонит тастың филогенетикалық сұлбасын дайындады. 3 томдық «Палеонтология негіздері» анықтамалығы авторларының бірі. Бірнеше монография және ғылыми мақалалардың авторы. Маңғыстау облыстық өлкетану мұражайының геологиялық бөлімін жасақтауға көп көмегін көрсеткен. 1-дәрежелі Отан соғысы орденімен, көптеген медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Теңізбай Сағызбаев

**Сағызбаев Теңізбай** (1922 ж. т., Маңғыстау ауданы, Оңды ауылы) – еңбек ардагері, шопан. 1937 жылдан бастап бақташы болған. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1-дәрежелі «Отан соғысы» (1985) орденімен, «Еңбектегі ерлігі үшін» медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мұз жаға

**Мұз жаға** - теңіздің материктік мұзбен жапсарласқан жеріндегі жаға типі. Сырт көрінісі жағынан мұз жағаны жартасты-мұзды және қалқыма мұз жағалары деп бөледі. Жартасты-мұзды жағада мұхит көмкеріп жатқан мұздық жамылғысының шеті грунтта жайғасады, ал қалқыма мұз жағаларына қалқып жүретін қайраңдық мұздығы бар жағалардың телімі орналасады. Мұндай жағдайда жаға сызьыы (жайғасу сызығы) мұздықтық тосқауылдан ондаған немесе жүздеген км-де болады. Мыс., Антарктидада мұз жаға 29 км-ге жуық жерге созылып жатыр, бұл материктің жаға сызығының 95%-ын құрайды. Жартасты- мұзды жағалар Антарктида жағалауының 30-40%-ын, ал қалқыма мұз жаға 55%-ын құрайды. Арктикада мұз жаға Гренландияның, Элсмир Жерінің, Франц-Иосиф Жерійің солтүстік бөліктеріне тән. Мұз жағаның бұзылуына, негізінен, мұхиттың динамикалық ықпалы: ұзақ кезендік толқындардың, цунами толқындарының, желдік толқындардың және шымыр толқындардың әрекеті кезіндегі гидростатикалық қысым әсер етеді.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Шамшадин Сабытаев

**Сабытаев Шамшадин** (1938 ж. т., Маңғыстау ауданы, Жармыш ауылы) – мәдениет қызметкері, КСРО мәдениет қызметінің үздігі (1979). Республикалық мәдени-үгіт бригадалары байқауының лауреаты (1974 – 76). Мәскеу қаласында өткен Бүкілодақтық байқаудың жүлдегері (1978). «Құрмет белгісі» орденімен (1986) марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мұз жағдайы

**Мұз жағдайы** - белгілі бір уақытта теңіздегі, оның кейбір телімдеріндегі немесе кайсыбір тұсындағы мұз жамылғысының жайы. Мұз жағдайын ұшақтан бақылау негізінде, автоматтық стансалар, кемелер мен жағалық стансалар арқылы жасалған жедел мұз карталарын талдау негізінде бағалайды. Мұндай кезде мұздың бөлінуі, жиегінің орналасуы, бірігуі, жасы мен қалыңдығы, мұз түзілімдерінің пішіндері, бұзылуы, қажет болған жағдайда оның сығылу дәрежесі, тұздылығы, мұздың ығуы және басқа сипаттары есепке алынады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Асқар Әлімжанұлы Сағымбаев

**Сағымбаев Асқар Әлімжанұлы** (1968 ж. т., Ақтау қаласы) – ғалым, медицина ғылымдарының докторы (2007).
## Білімі
Ақтөбе мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Батыс Қазақстан медицина академиясы) бітірген (1991).

## Еңбек жолы
1991 – 98 ж. Маңғыстау облыстық ауруханасында дәрігер, анестезиолог-реаниматологы болды. 2002 жылдан Маңғыстау облыстық ауруханасының операциялық блок меңгерушісі болып жұмыс ісейді. 
## Ғылыми жұмыстары
Сағымбаевтың ғылыми жұмысының бағыты эндоск., урологиялық операцияларда қолданылатын әр түрлі жансыздандыруды салыстырмалы бағалауды зерттеуге және жедел ми қан айналымы бұзылған ауыр жағдайдағы ауруларға нейромониторинг және қарқынды емдеу жүргізуді жетілдіру мәселелеріне арналған.

## Дереккөздер


Санат:1968 жылы туғандар
Санат:Ақтауда туғандар
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Батыс Қазақстан медицина академиясының түлектері
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Маңғыстау облысы тұлғалары
Мұз жағдайын картаға түсіру

**Мұз жағдайын картаға түсіру** - кез келген су нысанының мұздану жағдайын зерттеу кезінде су айдынында сырт пішіндерін (мұз даласын, үйінділерін және т.б.) көрсете отырып, мұз тузілуінің таралуын сипаттайтын нобайлық сызба- сын жасау.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Үсен Сағымбаев

**Үсен Дүсікбайұлы Сағымбаев** (1909, Ақтөбе облысы, Мәртөк ауданы, Қурайлы ауылы – 1983, Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданы, Ақтөбе ауылы ) – заң қызметкері.
## Білімі
Қостанай қаласындағы жұмысшы-шаруа милиция мектебін (1932), Алматы жоғары заң мектебін (1939) бітірген. 
## Еңбек жолы

1932 – 37 ж. Байғанин ауданында ішкі істер бөлімінде телімдік милиционер, 1939 – 42 ж. Гурьев (қазіргі Атырау) облысы Жылыой аудандық  соты, 1942 – 69 ж. Маңғыстау аудандық соты қызметтерін атқарған.

## Дереккөздер


Санат:1909 жылы туғандар
Санат:Мәртөк ауданында туғандар
Санат:1983 жылы қайтыс болғандар
Санат:Маңғыстау ауданында қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан судьялары
Санат:Жылой аудандық сотының төрағалары
Санат:Махамбет аудандық сотының төрағалары
Санат:Маңғыстау аудандық сотының төрағалары
Әлімжан Үсенұлы Сағымбаев

**Сағымбаев Әлімжан Үсенұлы** (18.09.1943 ж. Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданы, Таушық ауылында т.) – дәрігер, медицина ғылымының кандидаты (1974).
## Білімі
Ақтөбе медицина институтын (қазіргі Батыс Қазақстан медицина академиясы) бітірген (1966). 
## Еңбек жолы
1976 – 83 ж. Маңғыстау облыстық денсаулық сақтау бөлімі меңгерушісінің орынбасары, 1983 – 85 ж. облысы аурухананың бас дәрігері, 1992– 97 ж. медицина училищесінің Ақтау бөлімшесінің, 1997 жылдан «Мейірбике» медицина колледжінің директоры.
## Ғылыми еңбектері
Алматы қаласындағы Химия ғылымдары институтының ғалымдарымен бірлесіп жаңа дәрі шығарғаны үшін КСРО Мин. Кеңесінің авторлық куәлігін алған.
## Марапаттары
«Денсаулық сақтау ісінің үздігі» белгісімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:18 қыркүйекте туғандар
Санат:1943 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:Медицина ғылымдарының кандидаттары
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Батыс Қазақстан медицина академиясының түлектері
Санат:КСРО денсаулық сақтау ісінің үздіктері
Нәсірқұл Сағымбайұлы

**Сағымбайұлы Нәсірқұл** (1892, Маңғыстау ауданы, Сұрмешіт қыстауы – 1968) – халық емшісі. Ауыл молдасынан оқып сауатын ашқан. 1939 – 46 ж. Таушықтағы ғ7 шахтадағы забойда алдыңғы қатарлы көмір қазушы болып, стахановшы атағын алған жұмысшы. Сонымен қатар Сағымбайұлы ел арасында түрлі ауруларды емдеп, емшілік қасиетімен құрметке бөленген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Кесу

**Кесу**  — дайындама бетінен жоңқа түріндегі металл қабатын кескіш аспаппен сылу.

## Дереккөздер



Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Полиграфия
Төлеубай Сағындықов

**Сағындықов Төлеубай** (1921, Маңғыстау ауданы, Қарашағыр қыстауы – 2004) – соғыс және еңбек ардагері. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Орал қаласында ұжымшар басшыларын даярлайтын курсты бітірген (1952). 1936 – 41 ж. Сталин ұжымшарында жылқышы, 1946 –52 ж. Амангелді ұжымшарында бригадир, 1952 – 86 ж. Чапаев атындағы ұжымшар басқармасының төрағасы, Куйбышев атындағы ауылдық кеңесінің төрағасы болды. Қызыл жұлдыз, 3-дәрежелі Даңқ, Отан соғысы, «Құрмет белгісі» ордендерімен және «Ерлігі үшін», «Еңбекте үздік шыққаны үшін» медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Өмір Сағындықов

**Сағындықов Өмір** (1938 ж. т., Маңғыстау ауданы, Ұланақ қонысы) – инженер-механик, педагог. 1959 жылдан Маңғыстау аудандық ғ5 кәсіптік-техникалық мектепте өндірістік оқу мастері, оқытушы, директордың орынбасары, директор қызметтерін атқарған. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл», «Ерен еңбегі үшін» медальдарымен, «Кәсіптік-техникалық білім беру жүйесінің үздігі» белгісімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Мұз және қар қиыршығы

**Мұз және қар қиыршығы** - ауа температурасы 0°С және одан жоғарылау болған кезде жаңбырлы бұдақ бұлттардан ұсақ мұз және қар түйіршіктері түрінде жауатын атмосфералық жауын-шашын түрі. Мөлшері бұршақтан кіші (әдетте, 2—5 мм шамасында) болады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Эльвира Өмірқызы Сағындықова

** Эльвира Өмірқызы Сағындықова** (1973 жыл, Маңғыстау ауданы, Шетпе ауылы) – ғалым, педогогика ғылымдарының кандидаты (2006). 

* Атырау университетін бітірген (1995). 
* 1995 жылдан АқтМУ-да қызмет етеді. 
* Бірнеше ғылыми мақалалар мен оқу құралдарының авторы.

## Дереккөздер


Санат:1973 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан педагогтары
Әнуар Әлімжанұлы Сағымбаев

**Сағымбаев Әнуар Әлімжанұлы** (1972 ж. т., Ақтөбе қаласы) – ғалым, медицина ғылымының кандидаты (2002). 
## Білімі
Ақтөбе мемлекеттік медицина институтын (Батыс Қазақстан медицина академиясы) бітірген (1995).
## Еңбек жолы

Маңғыстау облыстық ауруханасында дәрігер-уролог (1995), 1996 – 99 ж. Қазақ Тағамтану академиясының аспиранты болды. 2002 – 03 ж. Ақтауда «Мейірбике» медицина колледжінде директордың орынбасары, 2003 – 05 ж. ҚР денсаулық министрлігінің медицина қызметін талдау және болжау ұлттық ортаның директоры, 2005 жылдан ҚР Денсаулық сақтау мин-нің мед. қызмет саласын бақылау к-тінің, Маңғыстау облысы басқармасының бастығы. Аурухана менеджменті бойынша Германияда білім алған (2006). 
## Ғылыми жұмыстары

Негізгі ғыл. жұмысының бағыты созылмалы пиелонефритпен ауыратын науқастар үшін арнайы тағам өнімдерін дайындауға арналған.
## Марапаттары

ҚР «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» белгісімен марапатталған (2007)
.

## Дереккөздер


Санат:1972 жылы туғандар
Санат:Ақтөбеде туғандар
Санат:Медицина ғылымдарының кандидаттары
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Батыс Қазақстан медицина академиясының түлектері
Санат:Қазақ Тағамтану академиясы түлектері
Санат:Қазақстан денсаулық сақтау ісінің үздіктері
Санат:Маңғыстау облысы тұлғалары
Зәкәрия Сағындықұлы

**Сағындықұлы Зәкәрия** (1890 – 1933) – жыршы, ақын. Жасынан іскер, шаруашылықты жүргізе білетін қабілетті, дәулетті адам болған. Жаламен 1928 ж. ұсталып, әуелі Ойыл, одан кейін Әулие ата (қазіргі Тараз) қаласындағы түрмеде қамауда болады. Ескіше хат таныған сауатты, Сағындықұлы өлең шығарумен ғана шектелмей, жыршы-домбырашы, жан-жақты өнерпаз адам болған. Атбегілікпен және құсбегілікпен де айналысқан. Сағындықұлының «Қапаста жазылған хаттар», «Зәкәрияның ұстауда жүргенде шығарған сөзі», «Зәкәрияның зындандағы зары», т.б. толғаулары сақталған.
 
"Жеке меншікті көксейтін қоғамға зиянды адам" деген жаламен 1928 - 30 жылдары. Ойыл түрмесінде отырып, 1930 жылы он жылға концлагерге айдалады. Бірақ, түрмеден қашып, Қоңырат каласында дүние салады. "Адамзаттың баласы", "Құдіреті күшті Құдайым", "Адай деген ел едік", "Колденең жатқан Маңғыстау", "Шатылу бүгін емес, бұрыннан бар", тағы басқа жырлары бар. Зәкәрия толғаулары мерзімді баспасөз беттерінде және "Қапаста жазылған хаттар" (97, 1992), "Жырдария" (Актау, 1995) жинақтарында жарияланған.
**Әдебиет:** Сыдиықұлы, Халқымен қайта табысқандар.  1997.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қайыр Сағынұлы

**Сағынұлы Қайыр** (1915, Маңғыстау уезі, 10-а. – 1982) – мақташы, Социалдық Еңбек Ері (1951).

## Өмірбаяны
1934 – 51 ж. Түрікменстандағы Ташховуз облысында мақташы, 1951 – 78 ж. бригадир, Хожелі ауданында мақташы, басшы болды. 

## Марапаттары
Ленин орденімен, «Еңбектегі ерлігі үшін» (1950) медалімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Қазақстан ауыл шаруашылық қызметкерлері
Агроклиматтық қорлар

Адам баласы және өсімдік пен жануарлар тіршілігі үшін жарық, жылу, ауа және т.б. кажет екені бұрыннан белгілі. Адам баласы климат қорларының маңызды емдеу факторлары ретінде пайдалануына болады. Медициналық және курорттық климатология ғалымдары бірқатар климат элементтерін (күн радиациясы, температура, ылғалдылық, жел және т.б.) кешендік сипаттаумен шұғылданады. Мысалы, «комфорт зонасы», яғни аталған климат элементтерінің үйлесімі адамның көңіл күйіне жайлы әсер етеді.

Қазақстанның көп жерінде климат адамдардың денсаулығына тиімді. Медицина ғалымдарының зерттеулеріне қарағанда шөлді өңірлер мен тау тұрғындарының қан қысымы, әдеттегі жағдайға қарағанда, калыпты, гипертония ауруы сирек кездеседі. Қарағайлы ормандарда, өзен мен көл жағаларында, тау аңғарларында климаттық санаторийлер аз емес.

Агроклиматтық қорларды сипаттайтын Қазақстан аймақтарының агроклиматтық анықтамалары шығарылады. Онда жылу мен ылғал қоры, ауыл шаруашылық дақылдарының даму сатылары, үсікке шалдығу ықтималдығы, күздік дақылдардың қысқы жайы, т.б. мәліметтер беріледі.

Қазақстан аумағында жылу барлық ауыл шаруашылық дақылдарының пісіп-жетілуіне тікелей байланысты. Орташа тәуліктік температура 10°С-тан жоғары температураның жиынтығы едәуір ауытқиды: солтүстікте 2000°-2100°, ал оңтүстікте 4300°-4600°-қа дейін жетеді.

Республиканың солтүстік бөлігінде орташа тәуліктік температура 10°С-тан жоғары болатын жерде өсіп-өну кезеңі 130-135 күнге созылады. Мұнда агроклиматтық қорлар жаздық бидай, зығыр, көкөніс және бау-бақша өсіру үшін қолайлы деген сөз.

Қазақстанның орталық бөлігінің климаты едәуір құрғақ. Жылу қорлары 2400°-2800°. Орташа температура 10°С-тан жоғары болатын кезең 150-160 күн. Мұнда дәнді дақылдар, күнбағыс, қарақұмық және картоп өсіруге болады.

Республиканың оңтүстігінде өсіп-өну кезеңінің ұзақтығы 180 күннен астам. Күннің жылуы мен сәулесінің молдығы күріш, мақта, темекі, жүзім, қант қызылшасы және т.б. жылу сүйгіш дақылдарды өсіруге мүмкіндік береді.

Күн сәулесінің түсу ұзақтығы және радиацияның қарқынды түсуі жаз кезінде күн қуатын техникалық мақсатта молынан пайдалануға мүмкіндік береді. Шөлді аймақтарда гелиоэнергетикалық станция жоспарлануда.

Қазақстанның оңтүстігінің едәуір бөлігінде қар жамылғысының жұқа болуынан, қыс айларында мал жайылым шөбін қар астынан өндіре алады. Бірақ климаттық жағдайлар барлық уақытта қолайлы емес. Жылылықтар мен аяздардың алма-кезек қайталануы, кенет жауған қарлар, күшті желдер қысқы жайылым жерлерінде қосымша жер қорларын дайындауға мәжбүр етеді.

## Дереккөздер


Санат:География
Лебен Садуақасов

**Садуақасов Лебен** (1937 ж. т., Маңғыстау ауданы, Оңды ауылы) – журналист, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі. Маңғыстау ауданы «Жаңа өмір» газетінде бөлім меңгерушісі, Қазақ радиосының Маңғыстау облысындағы тілшісі, облыстық «Коммунистік жол» газетінің бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары қызметтерін атқарған. Қазір баспасөзде және басқа бұқаралық ақпарат құралдарында заңдылықтың сақталуын бақылайтын инспекцияның бас инспекторы. Республикалық баспалардан жарық көрген. «Түйе – түлік төресі» (1984), «Мамандандыру және тиімділік» (1986) атты кітаптардың авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Құлжан Садықов

**Садықов Құлжан** (1939 ж. т., Маңғыстау ауданы) – еңбек ардагері, түйеші. Бейнеу ауданының «Сыңғырлау» кеңшарында ұзақ жыл түйе баққан. Еңбектегі жетістіктері үшін КСРО Ауыл шаруашылық кәсіподағы Орталық комитетінің, Қазақстан Компартиясы және Министрлер Кеңесінің Құрмет грамоталарымен (1984, 1987), КСРО ХШЖК-нің қола (1976, 1983), күміс медальдарымен (1985) марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Менiң құдайым!

**Менiң құдайым!** (; ) — аниме серіал, премьера 1993 жылы ақпанның 2.

Санат:Мангалар
Санат:Аниме-сериалдар
Бытырамен тазарту

**Бытырымен тазарту (''Очистка дробью'')** — қабырғаларының қалыңдығы әр түрлі, айналдырып, атанақта тазартуға болмайтын құймаларды тазарту операциясы. Бытыра ағымды бөлмешікте сығымдалған ауа қысымы арқылы бытырамен соққылап тазарту. Б.т. кезінде өнделетін құйма қозғалтылмайды.

**Бытырымен тазартқыш машина (''Машина дробеструйная очистная'')** — 
# диаметрі 0,4—2 мм бытыралар мен металл бұйымдардың немесе тетіктердің (білік, ротор, серіппе, т.б.) сыртын шойын немесе болат бытыра жаудырып өңдеу машинасы. Бытырымен тазартқыш машинамен, әдетте, жұқа қабырғалы немесе қалың және жұқа қабырғалары аралас тетіктер мен тораптар өңделеді; 
# бөлшекте шойын немесе болат бытыраны үлкен жылдамдықпен беріп, соғылманың бетін отқабыршақтан соғу әдісімен тазарту үшін қолданылатын бүркуші аппарат қойылған машина.
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Тұнғиық, шұңғыма

**Тұнғиық, шұңғыма** - кішігірім өзен мен жылға арналарының түбіндегі ұдайы суға толы болып тұратын үңгімелер. Олар тіпті қуаңшылық жылдардың өзінде басқа ағын сулар құрғап қалғанда сақталып қалады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Тұнба тосқын

**Тұнба тосқын** - жыл сайын қалқыған күйінде өзенмен ағып келіп, жайылмада (көбінесе су тасыған кезде) шөгетін тасындылардың қабаты. Негізінен, сазды-алевриттік құрамды минералды бөлшектерден тұрады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Тұмсық, сүйір мүйіс

нобай
**Тұмсық, сүйір мүйіс** - тау қырқасының теңіз немесе көл жағындағы тік жары, енсіз мүйіс. "Т." термині солтүстік теңіздер мен Балтық теңізінің, Байкал көлінің жағаларындағы географиялық атаулардың құрамына енеді.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Тұйықтауыш антициклон

**Тұйықтауыш антициклон** - циклон серияларына жалғаса отырып, одан әрі күшіне енетін антициклон. Ол ауаның төменгі қабаттарында суық ауа массаларында өрбиді. Түйықтауыш антициклон вертикаль қалыңдығы бойынша ортаңғыдан жылы, биік, баяу жылжитын антициклонға, субтропиктік немесе бөгеуіш антициклонға ауысады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Нұруллах Магомед Рамазанұлы Садықов

**Садықов Нұруллах Магомед Рамазанұлы** (1948 ж. т.) – физик, физика-математика ғылымының кандидаты. (1980), доцент. 1973 ж. Мәскеу мемлекеттік университетін, 1977 ж. осы оқу орнының аспирантурасын бітірген. Ақтау политехникалық институтында аға оқытушы, доцент, деканның орынбасары қызметтерін атқарған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Тұғырлық терраса

**Тұғырлық терраса** - өзендік, көлдік немесе теңіздік терраса. Олардың іргетасында жас аллювийлік, көлдік немесе теңіздік шөгінділермең жабылған түпкі тау жыныстарынан тұратын тұғыр орналасқан.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия