open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нақты биіктік

**Нақты биіктік** - Жер бетінің кез-келген нүктесінен теңіз деңгейіне дейінгі аралықтың тік (вертикаль) бағытта өлшенетін алшактмқ мөлшері. Өлшеу нүктесі теңіз денгейінен жоғары болған жағдайда Нақты биіктік көрсеткіші оң мағыналы, ал темен болса, теріс мағыналы болып саналады.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Тура геодезиялық есеп

**Тура геодезиялық есеп** - бастапқы нүктенің координаталары, одан келесі нүктеге қарайғы бағыттың дирекциондық бұрышы және нүктелердің арақашықтығы белгілі болғанда екінші нүктенің координаталарын анықтау есебі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Тропоүзіліс

**Тропоүзіліс** (- бұрылыс, өзгеріс, pausis — аялдама, тоқталу) — тропосферадан стратосферага өтпелі қабат. Қалыңдығы бірнеше жүз м-ден 2-3 км-ге дейін болады. Тропоүзіліс биіктігі географиялық ендікке (экватор үстінде 16—18 км-ден жоғары ендіктерде 8—10 км-ге дейін төмендейді), жыл мезгілдеріне (жазға қарағанда қыста төмен) және циклондық әрекетке (циклонда төмен, антициклонда жоғары) байланысты өзгеріп тұрады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Нақты жержылнама

**Нақты жержылнама**. Геохимиялың ілімнің геологиялық уақыт мөлшерін аныңтаумен айналысатын саласы. Байырғы салыстырмалы жержылнама стратиграфиялық және палеонтологиялық мәліметтерді саралау нәтижесінде геологиялық құбылыстардың көріну ретін ғана анықтайтын болса, нақты жержылнама сол құбылыстардың көнелігін кәдуілгі астраномиялық бірлік есебімен, яки нақтылы жылдар санымен апықтауға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Тропиктік шөлдер климаты

[thumb|300px|[Ливиялық шөл]]
**Тропиктік шөлдер климаты** - жазы өте ыстық (ең жылы айдың орташа температурасы Солтүстік жарты шарда 40°С-ка жуық, Аустралияда 34°С-қа дейін), қысы жылы климат. Температураның абсолют максимумы Солтүстік Африка мен Калифорнияның ішкі аудандарында 57—58°С, Аустралияда 55°С-қа дейін (Жер бетіндегі ауаның ең жоғары температурасы) болады. Қысқы айлардың орташа температурасы 10°С-тан төмен болмайды. Температураның тәуліктік амплитудасы үлкен (кей жерлерде 40°С-тан асады). Жауын-шашын аз (әдетте, жылына 250 мм- ден аз, кейде 100 мм-ден де аз болады). Мұхит үстіндегі осы ендіктерде пассаттық климат қалыптасады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Иотиндер

**Иотиндер** - В тобының витаминдері, имидазолтиофандық сақиналы жүйелердің конденсацияланған туындылары. Екі табиғи изомері бар: а-биотин жұмыртқаның сарысынан алынған, (3-биотин сүт пен бауырдан алынған; биотиндер жеткіліксіз болса, организмнің өсуі баяулайды, шаш түсе бастайды.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Туристік карталар

**Туристік карталар** - туристік мақсатқа арналған карталар. Туристік карталарда жалпы географиялық элементтер (жол қатынастары, елді мекендер, су торлары, ормандар және т.б.), туристерге арналған нысандар (сәулеттік және тарихи ескерткіштер, қорықтар және ұлттық саябақтар мен мұражайлар, т.б.) мен туристерге қызмет көрсететін нысандар (қонақ үйлер, базалар, кемпингтер) көрсетіледі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Санат:Туризм
Тура қиылыстыру

**Тура қиылыстыру** - пункттің тұрған жерін белгілі екі пункттен (бір мәрте қиылыстыру) не одан көп белгілі пункттерден (көп мәрте қиылыстыру) сол пунктке қарайғы бағыттарды өлшеу арқылы анықтау. Пункттің дұрыс анықталуын бақылауға ыңғайлы әрі анықтау дәлдігін арттыратын болғандықтан практикада көп мәрте қиылыстырулар қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Нақты өтімділік

**Нақты өтімділік.** Кұрғақ тау жынысының кез келген біртекті сұйықты немесе газды өз бойынан өткізу қабілеті. Ол сұйықтың немесе газдың табиғатына емес, тау жынысының өзіндік құрылыс ерекшеліктеріне ғана тәуелді болуы тиіс.

## Дереккөздер


Санат:Тау жыныстары
Тропиктік жұрнақ карсты

**Тропиктік жұрнақ карсты** - тропиктік және экваторлық белдеулерде дамыған карст типі. Бедердің беткі оң пішіндерінің басымдылығымен (әсіресе әктасты жұрнақтардың) сипатталады. Мұнаралық, конустық және күмбез тәрізді жұрнақ карсттар деп ажыратады. Ресей мен Батыс Еуропада тек қазба және қалдық пішінді карст таралған.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Биохимиялық оттектік қажеттілік

**Биохимиялық оттектік қажеттілік**  — биохимиялық әдіспен ыдырайтын қоспалардың судағы мөлшерінің сипаттамасы; жүйедегі ластаушы кірлердің түгел тотығуына жұмсалатын оттектің мөлшеріне (мг/л) тең.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Сыртқы Атырау

**Сыртқы Атырау** - Арналы өзендердің теңізге немесе көлге құяр сағасында судың ағынды күшінен пайда болған ойпаттағы тілімденген жыралар.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Тропиктен тыс шөлдердің климаты

**Тропиктен тыс шөлдердің климаты** - ауасы өте құрғақ, жауын-шашын өте аз (жылына - 250-300 мм), жазы ыстық және құрғақ (ең жоғары температурасы 50°С-қа дейін), қысы салқын немесе суық (Орта Азияда қаңтардың орташа температурасы солтүстігінде 10°С- тан, оңтүстігінде 3°С-қа дейін) болатын климат. Тұран ойпаты мен Оңтүстік Қазақстан, Солтүстік Америка шөлдерінде, Шығыс Патагония шөлейттерінде таралған.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Файзя Әбиқызы Садырова

**Садырова Файзя Әбиқызы** (1940 жылы туған, Астрахань облысы, Володар ауданы, Алтынжар ауылы) – педагог. Бұрынғы Гурьев педогогикалық институтын орыс тілі мен әдебиеті мамандығы бойынша бітірген (1962). ҚР Оқу ісінің үздігі. Бүкілодақтық (1978) және республикалық (1978) мұғалімдер съездерінің делегаты. «Құрмет белгісі» орденінің, «Ы.Алтынсарин» медалінің иегері.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Тропик үстірттерінің климаты

**Тропик үстірттерінің климаты** — температура амплитудасы аз, қыста, кейде көктемде құрғақ болатын климат. Солтүстік Чили, Перу, Боливия, Эквадор, Мексиканың биік үстірттерінде, Абиссинияның таулы үстірттерінде, Африканың солтүстік-бағысыңда байқалады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Трог, трогтық аңғар

thumb|300 px
**Трог, трогтық аңғар** ( - сөзбе-сөз: астау) - мұздықтың, экзарацияның әрекетінен өңделген, кеңейтілген, түзетілген таулық эрозиялық аңғар. Кейбір ірі Трогтың ұзындығы жүздеген км-ге жетеді. Трогтың көлденең кимасы тік беткейлі, кең жайпақ түпті астау не U-тәрізді болады. Екі жақ беткейлерінің үстіңгі тұсында Трогтың иығы деп аталатын шығыңқы беткейлердің иіні байқалады. Олар бұрынғы мұз басу кезеңіндегі мұздықтық аңғардағы деңгейін көрсетеді. Кейбір Трогтың бірнеше Трогтық иықтары сақталады, солардың ең жоғарғысы - ең ежелгісі болып саналады. Бастау бөлігінде трог цирктермен шектеліп, төменгі бөлігінде шеткі моренамен бітеді. Одан төмен қарай трогтық аңғар эрозиялық аңғарға ауысады. Трог құрлықтың барлық таулы-мұздықтық аймақтарында кеңінен таралған.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Трилатерацияны теңдестіру

**Трилатерацияны теңдестіру** - қағида бойынша параметриялық әдіспен жүргізіледі. Өлшенген қабырғалардың дәлдігі осы қабырғалардың ұзындығына байланысты. Теңдестіру кезінде салмақтарды Р =А/m ескеру қажет. Қателіктер m сызықтық өлшемде метрмен, миллиметрмен және т.б. білдіріледі. Осы бірліктерде де үйлеспеушіліктер білдіріледі, жуықталған координаталарға және қабырғаларға есептелген түзетулері және қабырғалар мен координаталар қателіктері алынады. Параметриялық байланыс теңдеулері барлық өлшенген қабырғалар үшін стандартты түрде болады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Тарас Киікбайұлы Хитуов

**Хитуов Тарас Киікбайұлы** (1964 жылы туған, Форт-Шевченко қаласы) – спортшы, 
*КСРО спорт шебері. ҚазПТИ-ді (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген (1986). 1986 – 93 ж. Ақтау пластикалық зауытында, 1993 – 2003 ж. Алматы қаласындағы коммерц. компанияда қызметкер, 2003 – 04 ж. Ақтау қаласы әкімінің орынбасары, Түпқараған ауданы әкімі болды. 2005 жылдан Маңғыстау облысы дене тәрбиесі және спорт басқармасының бастығы.
* 1986 жылдан - Шевченко пластикалық массалар зауытында ЖМБ аппаратуралық жабдықты жөндеу жөніндегі слесарі, полистирол ендірісінің бесінші дәрежелі аппаратуралық жабдықты жөндеу слесарі, көпірмелі полистирол цехының бесінші дәрежелі аппаратуралық жабдықты жөндеу слесарі, алюминийдің шарлы қышқылы сынақтық- өнеркәсіптік қондырғысының ауысым шебері, зауыттың техникалық қадағалау жөніндегі инженері. 1992 жылдан - Ақтау және Алматы қалаларындағы коммерциялық компанияларда жұмыс істеген. 2001 жылдан - Павлодпр мұнай химиясы зауытында цех бастығының коммерция жөніндегі орынбасары. 2002 жылдан - Ақтау қаласы әкімінің орынбасары. 2003 жылдан - Маңғыстау облысы Түпқараған ауданының әкімі. 2005 жылдан - Маңғыстау облыстық дене шынықтыру және спорт басқармасының бастығы жылдан - Ақтау қаласы әкімінің орынбасары.
*2010 жылдан бері - «ҚазМұнайГаз» Барлау Өндіру орталық аппаратының қызметкерлер және әлеуметтік  саясат жөніндегі басқарушы директоры.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан мұнайшылары
Тригонометриялық түрдегі шартты теңдеулер

**Тригонометриялық түрдегі шартты теңдеулер** - триангуляцияны теңдестірудің коррелаттық әдісі кезіндегі бастапқы теңдеулер; олардың аргументтері өлшенген бұрыштар немесе бағыттар емес, бұрыштардың тригонометриялық функциялары болады. Бос жүйелерде осындай теңдеулер саны артық бағыт санына тең болады (тұтас немесе тұтас емес). Осы жағдайда шартты түзетулер теңдеулерінің коэффициенттері бұрыштардың функциялары немесе бағыттар айырмашылығы кейде әжептәуір күрделі түрде болады. Шартты тендеулер былайша бөлінеді: 1) полюстер (синустер); 2) қабырғалар (базистер); 3) координаталар (х-тер және у-тер); 4) үшбұрыштар қабырғалар проекциялары. Трилатерацияны коррелат әдісімен теңдестіргенде барлық пайда болған шартты теңдеулер тригонометриялық тендеулер сияқты түрде болады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Алғышек кайраң

**Алғышек кайраң** - Кайраңның 700-1000 м тереңдіктерден көрініс беретін, мұхитқа (теңізге) карай ұмсынып жатқан бөлігі. Алғышек кайраң түптік шөгінділердің жұқа желегімен көмкеріліп жатпақ.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Ирина Николаевна Сафронова

**Ирина Николаевна Сафронова**  (1937 жылы туған, Санкт-Петербург) – ғалым, биологиялық ғылыми доктор. (1992). Ресей ғылым академиясының академик (1992). Халықаралық геоботаникалық ассоциацияның мүшесі. Ленинград (қазіргі Санкт-Санкт-Петербург) мемлекеттік университетін бітірген (1960). Сафронованың негізгі ғылыми жұмыстары Қазақстанның далалы аймағында өсетін бұталары мен Маңғыстау өсімдіктерін зерттеуге арналған. Оның «Еуропа өсімдіктерінің картасы» жобасы халықаралық жобалардың қатарынан орын алады. Ресей ботаникалық қоғамының геоботаника секциясының ғылыми хатшысы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1937 жылы туғандар
Бөрібек Өсербаев

**Бөрібек Өсербаев** (25.4.1905, Қарғалы ауылы — 1944, Одесса қаласы) — сталиндік қуғын-сүргін құрбаны. 1920 жылы Ташкентте мектепті, кейінірек Қазақстан Педагогикадық Институтын бітірген. 1935—37 жылы Батыс Қазақстан облысындағы КОМ Вуздың ректоры. 1937—39 жылы аралығында "халық жауы" деген жаламен Орал, Ақтөбе түрмелеріне қамауға алынады. 1939—41 жылы Шәуілдір, 1941—42 жылы Арыс ауданыдарында білім бөлімінің меңгерушісі болған.
## Дереккөздер
Игеру барысын авторлық бақылау

**Игеру барысын авторлық баңылау** - Тәжірибелік, тәжірибелік-өндірістік игерудің техникалық сызбанұсқасын (жобасын) жүзеге асыруды, нысанды өндірістік игеруді өндірістік ұйым яки автор тарапынан жіті қадағалау, қажет болған жағдайда кабылданған технологиялық шешімдерге енгізілуі тиіс нақтылауларды негіздеу.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Сайқұй

**Сайқұй** – Хиуа жолының бойындағы Оңтүстік Үстіртке жақын су көзі. Қарақия ауданында орналасқан. 

Бұл жерде бірнеше құдық бар. Суы кермек татиды. 
Қасындағы биік басынан 1873 жылы Хиуа жолының жылнамашысы, бас штаб офицері ротмистр Максуд Алиханов-Аварский Сайқұй құдығын сипаттап, тұсындағы төбе басында тастан қашалған жылқының, түйенің мүсіндерін көргенін жазып кеткен. 
Сайқұй қазір қолданыста.

## Атаудың сөзжасамдық сипаты
Атау аналитикалық тәсіл арқылы жасалған. Сай (зат есім) және құй (зат есім) сөздерінің бірігуі арқылы жасалған гидроним. «Құй деген сөз көне түркі және моңғол тілдерінде *құд - құды – құйы – құй* болып келетін, қазіргі қазақ тіліндегі құдық деген мағынада қолданылатын сөзбен төркіндес, яғни құй сөзі жоғарыда айтылып өткен көне түбірінің бір түрі». Сонда атаудың мағынасы «терең емес құдық».

## Дереккөздер

Санат:Қарақия ауданы географиясы
Санат:Қазақстан құдықтары
Қышқышбаб

**Қышқышбаб** - Арыстанбабтың серігі. Басында үлкен кесене болған, кейін оны бұзып, қыштарын құрылыс жұмыстарына пайдаланған. Ел аузында Қышқышбаб әулиенің құдіреттілігі туралы естелік әңгімелер бүгінгі күнге дейін сақталған.
## Дереккөздер
Трингуляцияны теңдестіру

**Трингуляцияны теңдестіру** — ең кіші квадраттар әдісінің коррелаттық немесе параметриялық әдісімен мүмкіндігінше бұлжытпай жасалады, бірақ мұнда бірқатар жеңілденетін ұйғаруларға жол беріледі; байланыстырылған тораптар кезіндегі бастапқы мәліметтер және өлшенген қабырғалардың ұзындықтары қатесіз деп саналады, өлшеулер тең дәлдікті деп қабылданады; коррелаттық әдіспен теңдестіру кезінде нақтылы өлшенген бағыттардың орнына, әдетте, іргелес бағыттар арасындағы тәуелсіз өлшенген бұрыштарды табады; параметриялық әдіспен теңдестіру кезінде өлшенген деп бағытты тәуелсіз табады, әрине, бұл жағдай тең емес нәтижелерге әкеледі. Соңғы уақытта IV және жоғары класс трингуляцияны теңдестіру кезінде жанама анықтау әдісі деп танылған параметриялық әдісті қолданады; қажетті белгісіздердің орташа тендеулері де координаталар әдісіндей.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Өтебақ Қалмамбетұлы

**Өтебақ Қалмамбетұлы** (19 ғасырдың 2-жартысы мен 20 ғасырдың 1-жартысы, қазіргі Мыңшұнқыр ауылы маңы) — ақын. Шығармалары толық сақталмаған. Омар Байымбетұлы жаздырған Бестембай деген кісінің қызымен айтысы ғана бізге жеткен.
## Дереккөздер
Жұмаділдә Смайлов

Смайлов Жүмаділда (1893, қазіргі Түркістан облысы, Отырар ауданы аумағы — 1971, сонда) — жылқышы, Социалистік еңбек ері (1948). Жылқы өсірудегі жетістіктері үшін Ленин орденімен марапатталған.

Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен.
## Дереккөздер


Санат:1893 жылы туғандар
Санат:1971 жылы қайтыс болғандар
Санат:Отырар ауданында туғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Автосинеклиза

**Автосинеклиза**. Платформаның *(тұғырлыңтың)* ортаңғы бөлігінде яғни оны жиектейтін геосинклинальдар өнірінен біршама қашық орналасңан, көбінесе дөңгелек пішіндерді иемдейтін, кейде созыла сағаланатын ауқымды құрылым. Автосинеклизалар іргетастағы жарылымдардың бір-бірімен тоғысқап аудандарында, сол жарылымдар әсері салдарынан көрініс берген авлакогендермен ұштаса қалыптасады.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Виктор Сергеевич Сахаров

**Виктор Сергеевич Сахаров** (1931 жылы туған, Ресей, Саратов облысы Новопокровск ауданы Гусевка с.) – инженер-химик, химиялық ғылымының кандидаты, Қазақстанның еңбек сіңірген өнертапқышы. Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) политех. институтын бітірген (1955). 1955 – 67 жылы Фрунзе (қазіргі Бішкек) қаласында инженер-техник болып жұмыс істеген. 1967 – 83 жылы Маңғыстауға ауысып, Каспий аймақтық кен металлургия комбинатның орталық ғылыми-зерттеу лабораториясыы бастығының орынбасары болды. КСРО мемлекеттік сыйлығының лауреаты. Октябрь революциясы, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен және КСРО ХШЖК-нің қола медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1931 жылы туғандар
Дила Саймағанбетов

**Саймағанбетов Дила** (1914, Маңғыстау ауданы, Иірдің ойы – 1995) – педагог, соғыс ардагері. Астрахан қаласына оқуға жіберіліп, оқуды бітірісімен, Шағала елді мекеніндегі ересектердің сауатын ашу жұмысымен шұғылданған. 1954 жылға дейін Шетпе, Оңды, Жармыш, Үштаған, Ақтөбе мектептерінде мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі, директор қызметтерін атқарды. 1956 ж. Үштаған ауылында көлемі 10 га бау-бақша паркін жасақтауды ұйымдастырды. Саймағанбетов  өз қолымен 14 түрлі жеміс ағаштарын өсірген. Қазір бұл бақ «Дила бағы» деп аталады. Қазақстан «Халық ағарту ісінің озаты» деген құрметті атақтың иегері. «Ерлігі үшін», «Еңбектегі ерлігі үшін» медальдарымен, КСРО және Қазақ КСР-і Оқу мин-нің Құрмет грамоталарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Өтеген төбе

**Өтеген төбе** - орта ғасырлардан сақталған қалашық орны. Көксарай ауылынан оңтүстікке қарай 14 километр жерде. 2004 жылы Отырар мемлекет археологиялық қорық-музейі мен Шымкент қаласы Археология және этнология орталығы жасақтаған археологиялық экспедиция (жетекшісі З.Исабек, С.Ахмет, Н.Алдабергенов) зерттеген. Ескерткіш 11 үлкенді-кішілі төбелерден тұрады. Оңтүстік-батыстағы № 1 төбе көлемі 26x25 метр, биіктігі 1 метр. №2 төбе №1 төбеден 300 метр қашықтықта, оның көлемі 20x20 метр, биіктігі 70 сантиметр. №3 төбе №2 төбеден 22 метр жерде орналаскан. Көлемі 13x13 метр, биіктігі 50 сантиметр. №4 төбе №3 төбеден 350 метр алшақтықта жатыр. Ол төбелердің ішіндегі ең кішісі. Аумағы 8 метр, биіктігі 20 сантиметр. №5 төбе көлемі жағынан да, биіктігінен де ең үлкені. №3 төбеден 400 метр ұзақтықта орналаскан. Аумағы 34x33 метр, биіктігі 1,60 метр. 34 метр қашықтықта №6 төбе орналаскан. Көлемі 16 метр, биіктігі 40 сантиметр. Одан 43 метр жерде солтүстікке карай 7-төбе орналасқан. Аумағы 10 метр, биіктігі 30 сантиметр. №8 төбе одан батысқа қарай 33 метр жерде. Ескерткіш сегіз саны пішіндес келген, екі дөңгелекше дөңнен тұрады. Шығыс жақ беттегі дөңгелек дөңнің көл. Юм, дуал қалындығы 1 метр. Екінші дөңге¬лек үйдің бұрышында кіші бөлме орны бар. Оның есігі солтүстік-батысқа қараған. Ескерткіштерді айналдыра ор қазғаны байқалады. №9 төбе №8 төбе¬ден 40 метр кашықтықта орналас¬қан. Көлемі 35 метр, биіктігі 30 сантиметр. №10 төбе одан 36 метр кашықтықта орналасқан. №8 төбенің құрылысына ұқсас. Үлкен дөңгелек бөлменің көлемі 10 метр, есігі оңтүстік-батысқа қарай жасалған. Есік алды 5x5 метр, 6x6 метр болып дуалмен қоршалған. Төбені айналдыра арық қазылған. Ең шеткісі № 11 төбе № 10 төбеден 35 метр жерде. Аумағы 10 метр, биіктігі 30 сантиметр. Өтеген төбенің солтүстік-батыс жағында ескі арық орны бар. Қалашык жұртына жүргізілген зерт¬теулер мұнда халық кем деген¬де XVII-XVIII ғасырларда мекендегенін аңғартады.
## Дереккөздер
Төрткіл тау

[thumb|right|200px|[Каньонлэндс ұлттық паркі, Юта жеріндегі Төрткіл тау, «аспандағы аралдар» деп аталады]]
**Төрткіл тау** () - жайпақ бетті, тік (жоғары бөлігі тік жар), кейде сатылы, беткейлі таулар. Жайпақ беті бұзылу процесіне берік горизонталь жатқан октас, трап және құмтастан тұрады. Төрткіл тау эрозиялық процестер әсерінен қалыптасады. Мұндай оқшауланған тау жұрнақтары Африканың біршама көтеріңкі тегіс жазықтарының шеткі өңірлерінде, Қазақстанның Торғай, Маңғыстау, Үстірт және Бетпақдала өлкелерінің шеткі жағында кездеседі.

## Галерея

File:Sherqala.jpg|Маңғыстау, Шерқала, Қазақстан
File:HarQatum.jpg|Махтеш Рамон, Израиль
File:Cockburn Range.jpg|Кокберн жотасы, Кимберли, Батыс Австралия
File:Over Monument Valley, Navajo Nation.jpg|Ескерткіштер алқабы, Колорадо үстіртінде, АҚШ
File:PIA21585 - A Mesa in Noctis Labyrinthus.jpg|Марстағы төрткіл тау


## Дереккөздер

Санат:География және геодезия
Күзенбай Әбдірұлы Еламанов

**Күзенбай Әбдірұлы Еламанов** (1924 жылы туған, Ақтөбе обылысы Темір ауданы) – мал дәрігері, соғыс ардагері. Ұлы Отан соғысында Курск, Смоленск, Львов, Варшава қалаларын азат етуге қатысқан. Ашғабад ауыл шаруашылық институтын бітірген (1963). 1950 жылдан Түрікменстан Республикасының кеңшарларында мал дәрігері, 1969 жылдан Маңғыстауда селекционер-зоотехник болды. 2-дәрежелі Отан соғысы ордені және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Трасса планы

thumb
**Трасса планы** - берілген масштабтағы трасса осі бойымен салынған жергілікті жер контурының горизонталь пішіні; түзу қызыл сызықпен, бұрылу нүктелерінде жаңа бұрылу бағыттары нұсқармен көрсетіледі, жергілікті жер жағдайы шартты белгілермен бейнеленеді.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Елжас Хұсаинов

**Хұсаинов Елжас** (1937, Алматы – 2000) – хирург-дәрігер, КСРО «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» (1976).

## Өмірбаяны
Семей мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Медициналық академия) бітірген (1963). 

1963 – 72 ж. Өскемен, Зайсан, Днепропетровск қалаларында хирург, 1973 – 2000 ж. Ақтау қаласында облыстық ауруханада хирург-дәрігер, операциялық бөлім бастығы, бас дәрігердің орынбасары, қалалық емхананың хирургия бөлімінің бастығы болды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан хирургтары
Санат:КСРО денсаулық сақтау ісінің үздіктері
Санат:Семей мемлекеттік медицина университеті түлектері
Санат:Ақтау тұлғалары
Құрсақбай Чакилов

**Чакилов Құрсақбай** (1922, Форт-Шевченко қаласы – 1970, Жаңаөзен қаласы) – соғыс ардагері, педагог. Түрікменстанда педагогикалық училищені бітірген (1940). Еңбек жолын Екінші бесжылдық ұжымшарында мұғалімдіктен бастады. 1941 ж. Кеңес Армиясының қатарына алынып, Саратов қаласындағы артиллерия училищеде оқыған. 1942 – 47 ж. әскер қатарында болды. Соғыстан кейін Түркістан облысы, Мақтаарал ауданында, 1956 жылдан Форт-Шевченкода мұғалім болады. 1957 жылдан ауданы «Колхоз жолы» газетінде бөлім меңгерушісі қызметін атқарды. Қызыл жұлдыз, 1-дәрежелі Отан соғысы, 3-дәрежелі Богдан Хмелницкий ордендерімен және бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сіпсебас

**Сіпсебас (''Apera'')** – мал азықтық, астық тұқымдасына жататын бір, кейде екі жылдық шөптесін өсімдіктер. 

Олар Маңғыстаудың шөл және шөлейтті аймақтарында, құмды аңғарларында, егістік пен бақшада өседі. Биіктігі — 10-100 см. Гүлдері ұсақ, жасыл не қоңырқай күлгін түсті, олар сыпыртқы гүлшоғырына жиналған. Сәуір — шілде айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі – дәнек.

## Дереккөздер
Төсеніш бет

**Төсеніш бет** - жылу және ылғал алмасу процестерінде атмосферамен өзара әрекеттесетін жер беті (топырақ, қар, өсімдік, су, мұз). Төсеніш бет сипатының айырмашылықтары (құрлық пен су, таулар мен жазықтар) ауа райы мен климатқа едәуір әсер етеді.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Әли Өтепұлы Сахимов

**Әли Өтепұлы Сахимов**  (1953 жылы туған, Ресей, Астрахан облысы Краснояр ауданы) – әкімшілік қызметкері, заңгер. Волгоград ауыл шаруашылық институтын (1974), Бостон қаласындағы (АҚШ) Массачусетс университетін (1996), халықаралық еңбек академиясын (2004) бітірген. 1974 – 82 жылы Астрахан облысында жұмысшы, нұсқаушы, ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі, ауданы комсомол ұйымының хатшысы, 1982 – 93 жылы Ералиев ауданы ауыл шаруашылық басқармасында аға экономист, ауданы партия комитетінің 1-хатшысы, облысы партия комитетінде нұсқаушы, 1-хатшының көмекшісі, 1996 – 2003 жылы облысы көші-қон департаментінің бастығы болған. 2003 жылдан облысы әкімшіліктің аппарат басшысы қызметін атқарады. «ҚР Тәуелсіздігіне 10 жыл», «ҚР Конституциясына 10 жыл» медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1953 жылы туғандар
Виктор Андреевич Чаплин

**Чаплин Виктор Андреевич** (1941 жылы туған, Ресей, Чешен республикасы, Сунжен ауданы Орджоникидзе ст.) – инженер. 1960 – 73 ж. Қарақия автокөлік кәсіпорнында автоколонна бастығы, бас инженер, Каспий аймақтық кен-металлургия комбинатындағы ғ5 автомобиль шаруашылығының бастығы, Руда басқармасы бастығының орынбасары қызметтерін атқарған. КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты.

## Дереккөздер


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1941 жылы туғандар
Қосбай Елбаев

**Қосбай Елбаев** (1915, Маңғыстау ауданы Шетпе ауылы – 2006, сонда) – соғыс ардагері, ауыл шаруашылығы саласының маманы. Ұзақ жылдар ауыл шаруашылық саласында түрлі жұмыстар атқарды. Ұлы Отан соғысында көрсеткен ерліктері үшін Қызыл жұлдыз, Отан соғысы, 3-дәрежелі Даңқ ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Галактион Васильевич Чаплыгин

**Чаплыгин Галактион Васильевич** (1924 жылы туған, Чешен Республикасы, Малгобек ауданы Вознесенск ст.) – соғыс ардагері, жұмысшы. 

Ұлы Отан соғысына қатысқан. Еңбек жолын электрмонтер болудан бастаған. 1970 ж. Маңғыстауға келіп, азот-түк зауытында электр газбен пісіруші болып еңбек етті. 

Ленин орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1924 жылы туғандар
Санат:Малгобек ауданында туғандар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Магистральды канал

Магистральді канал- сумен жабдықтау көзінен (өзен, су қоймасы) каналдардың тарату желісіне су беруге арналған суару немесе су шаруашылығы жүйесінің негізгі арнасы. Су қабылдау құрылысынан тарату және шаруашылық аралық арналарға тасымалданатын суару жүйесінің негізгі арнасы. 

Су көзі → магистральдық арна → шаруашылық аралық арналар → шаруашылық арналар → суару арналары.

## Дереккөздер


Санат:Каналдар
Төменгі ендіктер

**Төменгі ендіктер** - Жер шарының, шамамен, 40" солтүстік және оңтүстік ендіктері аралығында орналасқан тропиктік және субтропиктік атыраптардың шартты атауы.

## Дереккөздер


Санат:Ендіктер
Балабатыр Елдесбаев

**Балабатыр Елдесбаев** (1942 жылы туған, Маңғыстау ауданы Таушық ауылы) – токарь. 1958 – 2005 жылы «Қашаған» өндірістік кооперативінде токарь болды. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Салқын Тоқмамбетқызы Қилыбаева

**Салқын Тоқмамбетқызы Қилыбаева** (*[[1909]], [[Форт-Шевченко]] қаласы – [[1987]]*) – тігінші. 
*Мәскеуде киім тігу курсын бітірген (1938). 
*1938 – 1942 жылдары Мәскеуде Крупская атындағы фабрикада тігінші, одан кейін Таушыққа келіп шахта жұмысшысы болған. 
*1950 – 1952 жылдары балабақша меңгерушісі
*1953 – 1962 жылдары Таушықта дүкен меңгерушісі қызметтерін атқарған. 
*Қилыбаева – Мәскеудегі тігін фабрикасында жұмыс жасаған тұңғыш қазақ әйелдерінің бірі.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Зұлхарнай Сақтағанов

**Сақтағанов Зұлхарнай** (1919, Форт-Шевченко қаласы – 1989) – теміржолшы, еңбек ардагері. 1965 – 89 ж. Шетпе темір жол станциясында теміржолшы болды. Еңбек Қызыл Ту, Қызыл жұлдыз, 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және медальдармен марапатталған. «Құрметті теміржолшы» атағының иегері.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Нина Игнатьевна Чернова

**Чернова Нина Игнатьевна** (1927 жылы туған, Ленинград қаласы) – соғыс ардагері, байланысшы. 4 айлық байланысшылар курсын бітірген (1944). 1944 – 49 ж. Үштөбе, Аягөз станциясында, Талдықорған облысы телеграфия станциясында жұмыс істеді, 1950 – 72 ж. Шығыс Қазақстанда шахтерлер кентінде қоймашы, мектепте шаруашылық меңгерушісі, «Огни Прииртышья» газетінің тілшісі, 2001 – 98 ж. МАЭК-те, «Местное время» газетінде қызмет еткен. 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен, «Майдангер» белгісімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мүжу агенттері

**Мүжу агенттері** - Әртүрлі экзотекті (сыртқы) күштер әсерінен планета бетінің үгілуі және осы үгілген бөлшектердің өз салмақ күшімен ойыстарға карай жылжу процесі.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Төрткіл аймақтар

**Төрткіл аймақтар** - горизонталь жатқан қаттардан құралған, бедерінде үстірт пен жайпақ бетті, тік беткейлі, көбінесе сатылы біршама көтеріңкі жазық басым кең аумақ. Мысалы, Қазақстанның Үстірт жазығы, Карру үстірті. Төрткіл аймақтардың шеткі жағында оқшауланған төрткіл таулар кездеседі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Александр Николаевич Чукалин

**Чукалин Александр Николаевич** (1914, Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданы Қырқапа ауылы – 1988, Шетпе ауылы) – соғыс ардагері, байланысшы. Байланысшылар училищесін бітірген (1930). 1946 ж. Гурьев (қазіргі Атырау) облысы байланыс басқармасының жолдамасымен Маңғыстау ауданының орталығы Таушық ауылына жіберіледі. Жергілікті жерде байланысшы болды. 2-дәрежелі Отан соғысы, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, «Ерлігі үшін» (1944), «Үздік шыққаны үшін», «Еңбектегі ерлігі үшін» медальдарымен, Құрмет грамоталарымен марапатталған.

## Дереккөздер
Айсырға Қилыбаева

**Айсырға Қилыбаева** (*[[1949]] [[Маңғыстау ауданы]], [[Шайыр ауылы]]* - 2012) – мәдениет қызметкері, ақын.

## Өмірбаяны
Ақтөбе қаласындағы мәдени-ағарту техникумын және Алматы қаласындағы Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институтын бітірген. 

Айсырға Қилыбаева Бейнеу және Маңғыстау ауданы кітапханаларын басқарды, Маңғыстау ауданы мұражайын ұйымдастырушылардың бірі. *"Жаңа өмір"* газетінің штаттан тыс тілшісі болған. 

## Шығармалары
**«Жыр-дәурен»* (2004) өлеңдер жинағы.
**«Аманат»* (2013) өлеңдер жинағы.
**«Өткен күнде өрнек бар»* (2009) кітабы.

## Дереккөздер


Санат:1949 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:Қазақ ақындары
Сайын Сақтағанов

**Сақтағанов Сайын** (1942 ж. т., Түрікменстан, Ташховуз облысы) – педагог, оқу ісінің үздігі. Чарджоу қаласыдағы Түрікмен мемлекеттік педогогикалық институтын математика-физика мамандығы бойынша бітірген (1963). 1968 – 77 ж.Бейнеу ауданы Сам орта мектебінде оқытушы, оқу ісінің меңгерушісі, 1977 – 82 ж. мектеп директоры, 1982 – 2003 ж. М.Бегенов атындағы орта мектептің директоры болды. Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің озық қызметкері» атағының иегері.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Оңайбай Машырықов

**Оңайбай Машырықов** (1947 жылы туған, Сам өңірі) – педагог, кеңес қызметкері. 
*1966 жылы еңбек жолын шопан болып бастаған. 
*1970 – 1972 жылдары Маңғыстау ауданы мәдениет бөлімінде киномеханик, 
*1972 – 1992 жылдары М.Бегенов атындағы мектепте мұғалім, Сыңғырлау аудандық кеңесінің төрағасы қызметтерін атқарды. 
*1992 жылдан Сыңғырлау орта мектебінің директоры. Медальдармен және Құрмет грамотасымен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1947 жылы туғандар
Төмен ескен жел

**Төмен ескен жел** - карабатикалық жел, вертикаль құрамдасымен қосылып, аңғар бойымен немесе беткейімен төмен қарай ескен жел; мысалы, фен, бора, ағынды жел, мұздық желі және т.б.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Қайрат Пазылбеков

**Қайрат Пазылбеков** (12.2. 1982, Талапты ауылы) — спортшы, Қазакстанның спорт шебері. 2003 жылы Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетін бітірген. Тайқазан Халықаралық турнирінің (Түркістан, 1998, 1-орын), жастар арасындағы халықаралық турнирдің (Қостанай, 2005), Азия чемпионатының (Алтай аймағы, 3-орын) жүлдегері.
## Дереккөздер
Сұлтан Сейдқалиұлы Сәйдәзімов

**Сұлтан Сейдқалиұлы Сәйдәзімов**  (1938 жылы туған, Қызылорда облысы Қазалы ауданы Жаңа Қазалы кенті) – құрылысшы-инженер. Ташкент темір жол көлігі институтын (1961), КОКП ОК жанындағы Жоғарғыары партия мектебін бітірген (1977).

1961 – 64 жылы ғ2 құрылыс-басқармасында мастер, аға инженер, бөлім бастығы, бас инженердің орынбасары,

1964 – 65 жылы Шевченко (Ақтау) қалалық комсомол комитетінің 2-хатшысы,

1965 – 68 жылы Каспий маңы құрылыс басқармасында инженер, аға инженер,

1973 – 75 және 1977 – 81 жылы Маңғыстау облысы комитетінде құрылыс бөлімінің меңгерушісі.

1981 – 88 жылы Маңғыстау облысы атқару комитеті төрағасының орынбасары,

1990 – 93 жылы «Маңғыстаумұнайгаз» өндіріс бірлестігінде бас директордың орынбасары,

1993 – 96 жылы Маңғыстау облысы әкімінің 1-орынбасары,

1996 – 2000. жылы «Батыстрансгаз» Ақаласының вице-президенті және «Интергаз Орталық Азия» Ақаласының сыртқы қатынастар қызметі жетекшісі болды.

2007 жылдан «Мұнайшы» қоры директорының орынбасары.

Еңбек Қызыл Ту (1980), Октябрь революциясы (1986) ордендерімен және медальдармен марапатталған.

Ақтау қаласының құрметті азаматы.

## Дереккөздер

]

Санат:Тұлғалар
Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері
Санат:Қазалы ауданында туғандар
Жылқыбек Қошжанұлы Оразов

**Жылқыбек Қошжанұлы Оразов** (1946 жылы туған, Маңғыстау ауданы, Ортаеспе ауылы) — экономист. Алматы халық шаруашылығы институтын (қазіргі Алматы басқару академиясы) бітірген (1967). 1969–1973 жылдары Ералиев (қазіргі Құрық ауылы) автокөлік мекемесінде инженер, аға экономист, жоспарлау экономикалық бөлімінің бастығы, 1974–1976 жылдары Ералиев (қазіргі Қарақия) аудандық комсомол комитетінің 1-хатшысы, 1976–1978 жылдары Ералиев автокөлік мекемесінің кәсіподақ комитетінің төрағасы, 1978–1980 жылдары Маңғыстау облыстық партия комитетінде нұсқаушы, 1980–1987 жылдары Мұнайлы аудандық халық бақылау комитетінің төрағасы, 1987–2000 жылдары «Маңғыстаумұнайгаз» АҚ бас директорының көмекшісі, «Химремонтскважина» ЖШС-нде бөлім бастығы, бас экономист болды. 2000 жылдан жеке кәсіпкер, дәрменсіз борышкерлермен жұмыс комитетіне қарасты конкурстық басқарушы ретінде қызмет етіп келеді. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен, Бүкілодақтық, республикалық жастар одағы комитетінің Құрмет грамоталарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Өмірхан Шабаев

**Шабаев Өмірхан** (1887, Маңғыстау ауданы – 1974) – ауыл шаруашылығы саласының қызметкері. Сауат ашу мектебінде оқыған. 1930 – 52 ж. Маңғыстау ауданы Ворошилов, Талап ұжымшарларын басқарған. Маңғыстау ауданында ұжымшар экономикасын нығайтып, ауыл шаруашылығын дамытуға үлес қосқан. Ленин орденімен марапатталған (1948).
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сопы Дарбазасы

**Сопы Дарбазасы** - тарихи деректерде Отырар қаласының бір қақпасы осылай деп аталады. Жувейнидің жазуы бойынша, хорезмдік Қараша Хаджиб сатқындық жасап, Сопы Дарбазасын (Дарваза-и-Суфи) ашып, өзі өзкерімен Отырарды тастап шыққан. Кейінгі зерттеушілердің пікірінше, Сопы Дарбазасы Қожа Ахмет Ясауидің құрметіне қойылған. Сондай-ақ Отырардың батысында Қожа Ахметтің ұстазы Арыстанбабтың 12 ғ-да салынған мазары орналасқан. Сопы Дарбазасы сілемі Отырар құландысында өлі күнге дейін сақталған.
## Дереккөздер


Санат:Археология
Морфотек агенттері

**Морфотек агенттері** - Жер бедер түзуші процестер жиынтығы. Эндотекті (ішкі) күштер есебінен тау жоталары қалыптасса, экзотекті (сыртқы) күштер осы тауларды бірте-бірте аласартуға яки жазык аймаққа айналдыруға тырыспақ.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Табан балық

thumb|right|200px|
**Табан балықтар** (Abramis) — тұқы балықтар тұқымдастарына жатады. 

Тұрғылықты және жартылай тұрғылықты түрлері кездеседі. Жалаңаш төс қыры құрсақ жүзбеқанаттарынан соң орналасқан, анал жүзбеқанаттары ұзын. Еуразия су қоймаларында 3 түрі таралған: бентофаг табан балық, ақкөз балық және планктонофаг көктыран. Ең кең таралғаны табан балық. Дене ұзындығы 50 см, сапмағы 5 кг дейін. Солтүстік, Балтық, Ақ Баренц, Қара, Азов, Каспий және Арал теңіздері бассейінін тұрғылықты және өтпелі түрлерін құрайды. Бағалы кәсіпшілік балықтар.

Республиканың барлық табиғи су алаптарында тараған. Әдетте ағысы жай және нулы суларда тіршілік етеді. Жыныстық жағынан 2 – 4 жасында жетіледі. Уылдырығын шілденің соңы – тамыздың басында (жасы, көлеміне қарай 383 мыңдай), су температурасы 14°С болғанда, судың таяз, шөбі қалың жерлеріне салады. Табан балықтар қорек талғамайды, зоопланктон, зообентос, өлексемен (детритпент) қоректене береді. Кәсіптік маңызы бар балық, қақталған, тұздалған, ысталған, жас түрінде тағамға пайдаланылады. Табан балықты қолдан да өсіреді.

## Дереккөздер


Санат:Тұқылар
Санат:Қауіптен тыс түрлер
Санат:Кәсіпшілік балықтары
Санат:1758 жылы зерттелген жануарлар
Сақыр

**Сақыр**, **Кіші Қаратүйе** – Солтүстік Үстірттегі Алтын төбенің оңтүстігінде жатқан құдықтар. 1851 ж. топографиялық картаға Сақыр атымен түскен. Жауынды жылдары бұлақ болып ағып жатады. Оңтүстігінен айналып баратын жол.
## Дереккөздер
Сәйдім Жолы

**Сәйдім Жолы**– Кетіктен (қазіргі Форт-Шевченко) Көне Үргенішке баратын ежелгі керуен жолы. Кезінде Шевченко ауданнында басшылық қызметте болған Сәйдім Тумышев осы бағыттағы машина жолын негіздеген. Қауіпті тұстарға, бұрылыстарға белгі, бағдарламалар қойдырып, Жосалы асуын жөндеткен. Таудың беткейінен, тау-тасынан қалап көтеріп, машина өтетіндей сонар соқпақ жасалған. Содан бұл ел аузында Сәйдім жылы деп аталып кеткен.

## Дереккөздер
Мақсат Пазылбеков

**Мақсат Пазылбеков** (31.5. 1972, Талапты ауылы) — спортшы, Қазақстанның спорт шебері. 1994 жылы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетін бітірген. Қазақша күрестен жастар арасында Қазақстан чемпионы (1989, 2-орын), Бүкілодақтық турнирдің (Мәскеу, 1990, 3-орын; Тула, 1992, 2-орын), Қазақстан чемпионатының (1993, 3-орын) жүлдегері.
## Дереккөздер
Алдоңғар Әнесбайұлы Елеуов

**Алдоңғар Әнесбайұлы Елеуов** (1937, Маңғыстау ауданы Жармыш ауылы – 2003) – шопан. 1969 – 2000 жылы «Бозащы» кеңшарының бас шопаны. Мал шаруашылығын өркендетудегі ерен еңбегі үшін Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған (1973).

## Дереккөздер
Бәймембет би Маяұлы

**Бәймембет Маяұлы** (туған жылы белгісіз – 1870) – би, ел басшысы. Әкесі Маяның жолын ұстанып жастайынан билікке араласқан. 1844 жылы енгізілген қыр қазақтарын басқарудың жаңа ережесі бойынша Адай елінің Жоғарғы дистансасының басшысы (1867).

Патша үкіметі берген атағы зауряд хорунжий. Маяұлының қолдауымен Сарытасқа орыс балықшылары келіп орнығып батаға салып, оның жұмысына қазақ кедейлері жалданды. Айырбас саудасы өрістеді. Сөйтіп, далаға біртіндеп өркениет келе бастады. Маяұлы орыс патшалығының күшін, оған Хиуа хандығының қарсы тұра алмайтынын, сол себепті ханның қазаққа қамқор болып жарытпайтынын жақсы білді. Ресей патшалығының отаршылдық саясатына қарсы тұрудың қазақ халқы үшін  “пайдасыздығын” уағыздаған. Хиуа хандығына тәуелді болғаннан гөрі орыс елінің қол астына кірген тиімді деп есептеген. Орысқа қарсыласпау, бейбіт қарым-қатынаста болу саясатын ұстанды. Осы көзқарасы үшін Ғафур Қалбыұлының бастауымен езгіге қарсы көтерілген жерлестерімен араздасқан. 1870 жылы 15 наурызда көтерілісті басу үшін аттанған Маңғыстау приставы подполковник Рукиннің әскери жасағына Бәймембет жолбасшы болады. 25 наурызда Үшаұыз деген жерде көтерілісшілермен болған ұрыста Бәймембет қазаға ұшырайды.

Елді Хиуа ханының үгітіне еріп орысқа қарсы шықпауға үндеді. 1870 жылы ояз бастығы Рукин жасағының құрамынан табылғанда оның мақсаты үкімет пен көтерілісшілерді бейбітшілікпен келісімге келтіру еді. Бірақ ол мақсатына жете алмады. Қарбалас қақтығыста қаза болды. Бәймембет есімін Қалнияз Шопықұлы (1816–1902), Қашаған Күржұманұлы (1841–1929), Өмір Қараұлы (1859–1922), т.б. ақындар жырға қосты.

Мая ауылы Бәймембет би Маяұлының рухына арнап 1871 жылы Каспий жағасында Сартас жерінде ас берген.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ би-шешендері
Шабар

**Шабар** (1984 – 1928) – діни қайраткер, ишан. Жаңайдың Түнғатарынан тарайтын перзентінің бірі. Қазіргі Ақтау қаласына таяу Құйылыс бойынан мешіт салып, бала оқытқан. Шабар Бұхарадан діни білім алып, Мекке, Мединеге барып білімін жалғастырған. Қазіргі Атырау облысының орталығына таяу жерге жерленген. Шабар ишанның мүрдесі жатқан жер осы «Жаңа әулие» деп аталатын киелі орын болып саналады.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Төбешікті құмдар, бұталық төбелер

**Төбешікті құмдар, бұталық төбелер** — оқшау өскен бұталардың түбінде дөңгелек немесе сопақша пішінді кішкене төбелер түріндегі тұрақты құм шоғыры. Сусыма төбешік құмдар және тығыздалған төбешіктер деп бөледі. Орталық Азияның шөлдерінде кең таралған.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Абордаж

thumb|200px
**  Абордаж ** (— кеме кемері) — қарсылас кемесіне жанаса келіп, тікелей шайқасу. Абордаж — желкенді және  ескекті кеме пайдаланылған кезде қолданылған соғысу тәсілі. Онда жау5а қолма-қол соққы беру мақсатында қарсыластардың кемесі шабуылдаушы кемеге қапталдастырылады. Абордаж сонымен бірге кемемен кемені соқтығыстырып жүргізетін теңіздік соғыс тәсілін, тактикасын, кұрайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Орынбай Салманов

**Салманов Орынбай** (1925 ж. т., Маңғыстау ауданы, Шайыр ауылы) – мал дәрігері, Ұлы Отан соғысының ардагері. Гурьев (қазіргі Атырау) ауыл шаруашылық техникумын бітірген. 1980 жылға дейін Маңғыстау облысындағы кеңшар, ұжымшарларда мал дәрігері болып қызмет атқарған. 1-дәрежелі Отан соғысы орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Азимуттар бойынша ілгерілеу

**Азимуттар бойынша ілгерілеу**  — белгілі азимут бойынша жергілікті жерде дұрыс бағытты таба білу; қозғалыс барысында сол бағытты сақтап, белгіленген пункттен шығу, бұл үшін қозғалысқа қажетті мәліметтерді — магниттік азимут пен қашықтықты білу керек.

Ол карта бойынша дайындалады, оған бағытты зерттеу, қозғалыс бағдарын таңдау, қашықтықты өлшеу мен бағдарлар арасындағы магниттік азимуттарды анықтау, қозғалыс сызбасын жасау кіреді. Азимуттар бонынша ілгерілеу бағдардан бағдарға дейінгі бағыттың тік бөліктері бойынша жүзеге асырылады. Қозғалыс бағытын компас бойынша анықтап, ұдайы бақылауға болады. Қозғалыста қашықтықтың есебі жүргізіледі (метрмен). Түнде аралық бағдар қолдану көрудің нашарлығынан шектеулі, сондықтан қозғалыс бағыты компас бойынша анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Төбешік құмдар

**Төбешік құмдар** - 1) Днепр мен Дон өзендерінің аласа террасаларында желдің әсерінен түзілген, биіктігі 2—5 м құм төбешіктердің атауы; 2) Сібір тундрасында тоң қату процестерінің әсерінен түзілген кішігірім күмбез тәрізді төбелер.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жәнібек Паржанов

**Жәнібек Паржанов** (20.5. 1958, Қарақоңыр ауылы) — ғалым, ауыл шаруашылығы ғылымы кандидаты (1989). 1975 жылы Абай атындағы орта мектепті, 1980 жылы Самарканд ауыл шаруашылық институтын бітірген. 1980 жылдан Қазақ каракөл шаруашылық ғылыми-зерттеу институтында. Қаракөл койының өнімі сапасын және асыл тұқымдылык селекциясының тәсілін жасау жұмыстары үшін Қазақстан Жастар одағы сыйлығының лауреаты атанған.
## Дереккөздер
Тасымал агенттері

**Тасымал агенттері** - Шөгінді немесе тұнба жыныстардың ңалыптасуы сәтінде олардың жеке бөлшектерін әртүрлі қозғалыстарға ұшырататын факторлар.Кұрлықгар өңіріндегі басты-басты тасымал агенттері — өзен суы ағымдары және жел, ал теңіздерде — беткей ағыстар мен терең ағымдар, лай ағымдары, теңіз мұздары, айсбергтер, балдырлар, жәндіктер т.е.с.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Амандық Оразов

**Амандық Оразов** (1948 ж. т., Түрікменстан, Небиттау қаласы) – педагог, ҚР «Білім беру ісінің құрметті қызметкері» (2006). 

Байұлы тайпасы Адай руы Құнанорыс бөлімінен шыққан.

Атырау педагогикалық институтын бітірген (1972). Аудандық оқу бөлімінің инспекторы, колледжде аға әдіскер, Маңғыстау облыстық мұғалімдер білімін жетілдіру институтында аға әдіскер қызметтерін атқарып келеді. Шахматтан спорт шеберлігіне кандидат. «Қызықты 100 есеп» (2001), «Шахмат есептері» (2002), «Қызықты 120 есеп» (2007), «Мәтінді есептер және олардың шешулері» (2007) кітаптарының авторы.

## Дереккөздер
Шаға (қойнау)

**Шаға** – қойнау. Шетпе-Жармыш жолы бойында, Қаратау жотасында орналасқан. Пішіні доға тәрізді. Тау-тастарының бұл тұстағы түрі қалыптағыдан өзгеше келеді. Үстіңгі беткейі пермь, триас шөгінділерінен тұрады және көкшіл қара, одан төмен қызғылт, жалқын көк, ақшыл жыныстардан түзілген. Қойнаудың солтүстік бетін түгел сары түсті тасты аңғар қоршап жатыр. Аңғар табанымен тұщы бұлақ ағады. Бұлақ жиегінде суы тұщы құдық бар. Қойнау табанының топырағы саздауытты сортаң келген. Қалың ши өседі.
## Дереккөздер


Санат:География
Өтеген Әжібайұлы Салманов

**Салманов Өтеген Әжібайұлы** (1934, Маңғыстау ауданы, Шебір ауылы – 1995) – ауыл шаруашылығы саласының маманы. Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университетті) бітірген (1957). 1957 – 73 ж. бас зоотехник, басқарма бастығы, кеңшар директоры, 1973 – 95 ж. Маңғыстау облысы асылтұқымды мал шаруашылығының мекемесінде бас директор болды. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен (1970), Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің, ҚР Ауыл шаруашылық минстірінің Құрмет грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Төбелер

**Төбелер** — дөңгелек немесе сопақша келген нысандардан тұратын шағын қырат. Салыстырмалы биіктігі 200 м-ден аспайды. Беткейлері түйетайлы (30"С-тан аспайды), шымданған, басы жұмырланған, етегі айқын шектелмеген. Берік тау жыныстарынан тұратын қыратты жазықтардың тілімделіп шайылуынан пайда болған төбелер шоқы деп аталады. Мұздық ысырып әкелген тау жыныстарының үйілуінен мореналық төбелер, жел әрекетінен әр түрлі құм төбелер түзіледі. Ұзынша келген төбелердің гүрлерін қырқалар, жалдар және жондар деп атайды.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Сүлеймен Мәдияров

**Сүлеймен Мәдияров** (1949 жылы туған, Маңғыстау облысы) – мұнайшы. ҚазПТИ-ді (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген (1989). 
*1966 – 1980 жылдары «*Жетібай мұнай кәсіпшілігі*» басқармасында мұнай жабдықтарын жөндеу слесарі, бұрғылау қондырғыларының моторшысы, жүргізуші. 
*1980 – 1989 жылдары автотізбек бастығы,  МТКБ бастығының орынбасары, 
*1989 жылдан БТКБ бастығы болды. 
*«**Ерен еңбегі үшін**» (1981) медалімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1949 жылы туғандар
Қапаш Қинақұлы

**Қапаш Қинақұлы** (*[[1876]], [[Адай уезі]], [[Ауыздыбас ауылы]] – [[1938]], [[Маңғыстау ауданы]], [[Жармыш ауылы]]* ) – қолөнер шебері, құрылысшы.Форт-Шевченко қаласындағы Көкмектеп және Қаңғадағы мектеп құрылысына қатысқан. Қинақұлының есімі Барыстағы, Ақтамдағы бірқатар тамдарды және Жыңғылдыдағы мешітті салған шебер құрылысшы ретінде белгілі. Оның қолымен жасалған ер-тұрман ел арасында сақталған; сондай сүйектеп жасаған ердің бірі Алматы қаласындағы мемлекеттік өнер мұражайы қорында бар. 1938 жылы *«халық жауы»* деген жаламен ұсталып, кейін үштік үкімі бойынша атылды.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Кенжеш Елмағанбетұлы

**Кенжеш Елмағанбетұлы** (1924 жылы туған, Маңғыстау ауданы Тұщыбек ауылы) – соғыс ардагері. Ұлы Отан соғысы жылдары Югославия, Балтық бойындағы соғыстарға қатысқан. 1946 – 62 ауданы қаржы бөлімінде инспектор, 1962 – 80 жылы Қызылтаң, Куйбышев ұжымшарларында бухгалтер болып істеді. Соғыстағы ерліктері үшін 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Шағала (санаторий)

**«Шағала»**   – негізінен климатпен емдейтін санаторий. Каспий теңізінің жағасында орналасқан. «Шағала» емдік-сауықтыру орталығының іргетасы 1987 ж. қаланған. Санаторийде 21 адамға арналған қонақ бөлмелер, 50 адамға арналған сауықтыру орны, 300 орындық мейрамхана бар (2007). Санаторий ғимаратының жалпы ауданы 6236 м2, көл. 25,8 мың м2. Демалушылар күн сәулесі мен ауа, теңізде шомылу арқылы емделеді. Теңіздің салқын самалы демалушылардың көңіл күйіне жақсы әсер етіп, адамның жүйкесін тыныштандырады. Сондай-ақ емдік-сауықтыру кешенінде бассейн, сауна және спорт ойындарына арналған алаң бар.
## Дереккөздер


Санат:География
Ержігіт Табылғанов

**Ержігіт Табылғанов** (1931, Маңғыстау ауданы Ортаеспе ауылы – 2005) – түйеші, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ауыл шаруашылық қызметкері. 

«Жаңажол» кеңшарында бас түйеші, кейін отбасылық бригаданың жетекшісі болды. 

* Табылғановтың есімі Қазақстан Республикасының «Құрмет» кітабына жазылған.
* Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1987).
* Ленин ордені
* КСРО ХШЖК-нің қола медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1931 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:2005 жылы қайтыс болғандар
Санат:Малшылар
Санат:Қазақ КСР-інің Құрмет кітабына енгізілгендер
Санат:Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Халық Шаруашылығы Жетістіктері Көрмесі қола медалінің иегерлері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ауыл шаруашылығы қызметкерлері
Тосқауыл кедертасы

**Тосқауыл кедертасы** - белгілі бір қашықтықта теңіз жағасына параллель созылып жатқан інжу кедертасының қырқалары; көбінесе материктік қайрандардың шетінде теңізден таяз сулы лагунаны бөліп тұрады. Негізінен, Тынық және Үнді мұхиттарының суларында таралған (мысалы, Аустралияның солтүстік-шығыс жағаларындағы Үлкен тосқауыл кедертасы).
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Ыбырай Ысмайылов

**Ыбырай Ысмайылов** (1936, Қаратөбе ауылы - 7.10.2005, Шымкент қаласы) — қоғам қайраткері, халықаралық Н.Төреқұлов корының президенті. Ыбырай қор жұмыстары аясында Н.Төреқұловты еске алу, оның мұраларын зерттеп жинақтау жұмыстарын жүргізген, Сауд Арабиясымен бірлесіп, Түркістан, Созақ, Отырар аударыңда мешіттердің салынуына басшьшық жасаған. "Құрмет белгісі" орденімен ма¬рапатгалған. Отырар аудандарының "Құрметті азаматы".
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сүйеген Әжібайұлы Салманов

**Салманов Сүйеген Әжібайұлы** (1939 ж. т., Маңғыстау ауданы, Тұщықұдық ауылы) –мұнайшы-барлаушы.«Маңғыстаумұнайгазбарлау» тресі «Жетібаймұнайгазбарлау» экспедициясында бұрғылаушының көмекшісі, бұрғылаушы, бұрғылау мастері болды (1961). Жетібай, Тасболат, Ақтас, Теңге, Қансу, Каспий маңы ойпатында тұз қабатын қазуға қатысқан. КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты болған. ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Нұрмағанбет Мәжімов

**Нұрмағанбет Мәжімов** (1948, Маңғыстау облысы – 2005) – еңбек ардагері, техник. Гурьев (қазіргі Атырау) политехникалық техникумын бітірген (1977). 1969 – 2002 жылдары ауыл шаруашылығының түрлі салаларында басқарушылық қызметте болған. XШЖК-нің күміс медалі (1988), т.б. марапаттаулардың иегері.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар