open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жәмшид әл-Кәши

**Ғийас Әд-Дин Ибн Масуд Жәмшид Әл-Кәши**(**Ғиасуддин Жәмшид әл Кашани** , т.ж.б. – шамамен 1436/37) – математик және астроном, Орталық Азиялық ұлы ғалым. Көлемді 10 – 15 кітап жазған. Арифметика кілті (1427) деген еңбегінде көрсеткіші натурал сан болатын бином формуласын пайдалануға негізделген түбір табу тәсілдері баяндалған;
Жәмшид әл Кашани — Ислам кезеңіндегі әйгілі ғалым, математиктердің бірі. Ол астрономия саласына қажетті дәл өлшейтін құралдар ойлап тапты. Еуропалық ғалымдар Ғиасуддиннің математика саласындағы білімі еуропалықтардан жоғары екенін мойындаған. Ғиасуддин Джамшид Кашани қамаридің 824 жылы Ұлықбектің шақыруымен Самарқандқа кетіп, қаладағы обсерватерияны басқарды. Оның математика саласындағы белгілі еңбектеріне "Пи" саның, яғни шеңбер периметрінің радиусына деген қатысты үлкен дәлелдікпен шығаруы жатады. Оның бұл өнертабысына келесі 150 жылға дейін теңелетін өнертабыс болмады.

Ғиасуддин Жәмшид Кашанидің математиматика саласындағы әдістері соншалықта қызықтыратындай болғаннан, үлкен математиктер оларды ұқыпты зерттеген.

Ғиасуддин Жәмшид Кашанидің математика саласында көптеген маңызды еңбектері бар. Олардың бірі "Ресале Мухитие". Ол бұл кітабін қамаридың 827 жылы аяқтаған. Дәл осы уақытта оның бір нұсқасы Мешхедтегі Разави кітабханасында бар.

Санат:1380 жылы туғандар
Санат:1429 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мұсылман астрономдар
Санат:Парсы астрономдары
Санат:Мұсылман математиктер
Ғарыштық биология

**Ғарыштық биология** — биологияның ғарыш кеңістігіндегі әр түрлі факторлардың тірі организмге әсерін зерттейтін саласы. Ғ. б-ның Қазақстанда дамуы 1945 жылдан басталады. Қазір Қазақстанда Ғ. б. бойынша зерттеулер Табиғи мониторинг, Мақсат бағдарламалары бойынша жүргізіледі.

Санат:Ғылым
Ғарыштық барлау

**Ғарыштық барлау** — Жердің жасанды серігін жіберу аркылы жүзеге асырылатын барлау. Ол ең кішкене объектілердің, ұшақтардын, ракеталардың ұшып-шығу позицияларын, су бетіндегі кемелерді суретке түсіре алатын арнаулы фотоаппараттармен жабдықталады. Мысалы, 300 километр биіктікке шыгарылған Жердің жасанды серігі 2000 километр радиуста жердің бетін толық барлай алады. Бұл барланған жер аймағының ауданы 12 миллион шаршы километрден артық. Ал Жерде синхронды жасанды серігінің мүмкіндігі бұдан да зор. Экватордан 3000 километр биіктікке жіберілген Жердің жасанды серігі Жерді бір тәулікте айналып шығады. Осыны пайдаланып, америкалықтар Жердің жасанды серігін Ғарыштық барлауға қолданып келеді. 1962 жылдан бері АҚШ суретке түсіретін барлау аппаратымен жабдықталған "Самос" атты Жердің жасанды серігін үнемі ұшыруда.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ғұлама Қоғамы

**Ғұлама Қоғамы**– 1917 жылғы Ақпан төңкерісінен кейін Түркістан өлкесінде жергілікті халықтың мүддесін қорғау мақсатында құрылған қоғамдық-саяси ұйым. С.Лапин төрағалық еткен. Қоғам Уақытша үкіметтің Түркістан комитеті жанынан *«Махкама-и шариат»* (Шариғат мекемесі) деген атпен өкілдер мәжілісін (сенат) құруды, Бүкілресейлік құрылтай жиналысы мен болашақта құрылуға тиіс Бүкілресейлік парламент тарапынан Түркістанға қатысты шығарылатын заңдарды осы шариғат мекемесінде бекітуді талап етті. Ташкенттегі халық бұқарасы арасында зор беделге ие болғанына қарамастан, «Ғұлама қоғамы» бұл талапты Түркістан Ресейге тәуелділіктен біржола құтылғанда ғана жүзеге асыруға болатындығын ескермеді. Осыған байланысты сол тарихи кезеңде қалыптасқан саяси жағдайда байыптылық танытуды жақтаған ***«Шуро-и-ислам»*** ұйымымен араздасты. *«Түркістан өлкесі мұсылмандарының орталық кеңесінің»* «Шуро-и-ислам» ұйымымен ымыраға келуге шақырған ұсынысына құлақ аспады. «Ғұлама қоғамы» Түркістан өлкесіне ұлттық-территориялық автономия берілуін жақтады. 1917 ж. 6 желтоқсанда Түркістан автономиясына қолдау көрсету мақсатында Ташкент қаласында өткен митингіге «Ғұлама қоғамы» өкілдері де қатысты. Түркістан автономиясы құлағаннан кейін «Ғұлама қоғамы» кеңестік билікпен келісіп жұмыс істеуге ризалық танытты. .

## Дереккөздер
Ғұмырнама

**Ғұмырнама**,мемуар ( - өмір, grapho - жазамын) - жеке тұлғаның өмірі мен атқарған жұмыстарының жылнамасы. Әде­биеттану ғылымында жазушының өмір жолын зерттеу. Бұл зерттеушілік жұмыс үшін өте қажетті, өйткені суреткердің өмірлік тәжірибесінің әлеуметтік тұрмыстық жай-күйі, толғаныстары көркем шығармашылықта кө­рініс береді. Көркем образдардың прототиптерін білуге, шығармашылық процесте жеке өмірлік материалдардың қорытылу жайын түсінуге, суреткердің лабораториялық құпиясын ашуға көмектеседі. Сондай-ақ, күнделіктер, хаттар, замандастарының естеліктері және суреткердің өзі жазып қалдырған әр түрлі деректер ғұмырнама жазуға негіз болады. Биографияның бір тү­рі - автобиография, яғни, автордың өзі жазып қалдырған ғұмырнамасы. Ғұмырнама - көркем ғұмырнама, ғылыми ғұмырнама, академиялық ғұмырнама, т.б. түрлерге бөлі­неді. Ғұмырнама жазу дәстүрі көне дәуірден басталады (мысалы, Плутахтың "Салыстырмалы өмірі"). Әлемдік әдебиетте ғұмырнама жазудың шеберлері қатарында Дж. Вазары, Дж. Фостер, С.Цвейг, Р.Роллан, т.б. аталады. Көне түркі ескерткіштері де (7 г.) ғұмырнама үлгісімен жазылған. Мұның өзі қазақ әдебиетіндегі ғұмырнама жанрының та­рихы ертеден басталатынын аңғартады. М,Дулатовтың 20 ғасырлың басындағы ғұмырнамалық мақалалары, М.Әуезовтің Абай, Қ. Жұбановтың Құрманғазы өмірі мен шығармашылығы туралы жазған кітаптары қазақ әдебиетіндегі ғұмырнама жанрының кемелденуіне ықпал ет­ті. Кеңестер Одағында "Тамаша адамдар өмірі" ғұмырнамалық сериясы танымал болған. 20 ғасырдың соңында Д. Қонаев, X. Ерғалиев, М. Мағауин, Ә. Нұршайықов, Қ.Жұмаділов, т.б. тұлғалардың ғұмырнамалық шығармалары жарияланған.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Ғұндардың Қап тауына жорығы

**Ғұндардың Қап тауына жорығы**– 4 ғ-дың  соңына қарай ғұндардың Кіші Азияны бағындыру мақсатына жасаған әскери жорығы. Ғұндар Қара т-дің солт. жағалауын жаулап алғаннан кейін Кіші Азияға бет бұрды. 395 ж. Қап (Кавказ) тауынан өтіп, Кіші Азияға басып кірді. 397 жылға дейін Сирияны,Каппадокияны, Месопатамияны бағындырды. Ол өңірдегі халықтардың ішінде Шығыс Рим империясының қол астына қараған парттар ғана ғұндарға бағынбай қалды. Осылайша Кіші Азияға түркі тілдес халықтың енуі ғұндардан бастау алды.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Дабыл

нобай|300px|
**Дабыл** — ертедегі ұрмалы саз аспабы. Дауысы зор болғандықтан дабылды ертеде жаугершілікте ел шетіне жау келгенін хабарлауға, жауға аттанар жасақты жиюға қолданған.

Қазақ ауыз әдебиеті үлгілерінде дабыл батырлардың бес қаруына қоса алып жүретін бұйымы ретінде көрсетіледі. «Қобыланды батыр» жырында:

 *...Қара қасқа aт мінген, 
 *Aт құйрығын шарт түйген. 
 *Алдына дабыл төңкеріп, 
 *Артына сауыт бөктерген... 
- деп сипатталады.

Дабыл қатты дыбыс-белгі (сигнал) беретін аспап болғандықтан, басқа да тұрмыстық қажеттіліктерге пайдаланылған. Қазақтың музыкалық аспаптарын зерттеген мамандардың бірі Б.Сарыбаев өз еңбегінде бірқатар зерттеушілердің дабыл туралы айтқандарына сілтеме жасап дабылдың басқа да қажеттіліктерге қолданылғанын жазады. Осыған орай, П.Тиховтың «Дабылды мешіт мұнарасына алып шығып, діндарларға келе жатқан мерекені хабарлау үшін қолданған», -деген мәліметін және 1769 жылы қазақ ауылында болған П.Палластың байырғы ортада емдеу-дауалаумен, жын шақырып аластаумен шұғылданған, күн райына әсер етіп, қалауынша құбылта алатын бақсылардың да дабылды қолданғаны туралы жазған дерегін дәйек ретінде келтіруге болады.

Сонымен бірге дабылды аңшылар аң-кұс үркіту үшін де қолданған. Саятшы дабыл қағып үйрек, қаз, қарабауыр, шіл, қырғауыл сияқты құстарды үркітіп ұшырып барып қолдағы құсын босатып, ұшқан жабайы құсты ілдірген. Халықтық мерекелер мен той-томалақтарда, сондай-ақ халықты жиынға, ғұрыптық рәсімдерге жию мақсатында кеңінен пайдаланылған дабыл кейін келе түрленіп, музыкалық аспап ретінде би қимылдарын сүйемелдеуге қолданылып жүр.

Дабылды шанағын июге оңай көнетін тал, қайың тәрізді ағаштарды жұқарта шауып алып морға көміп балқытып шеңберлендіре иіп жасайды. Иген кезде жарылып кетпеуі үшін ішкі жағынан пышақпен көлденеңдей жиі кертіп арнаулы қалыппен иіп, әбден кепкенше көлеңке жерге қояды. Жеткілікті дәрежеде кепкеннен кейін, шеңбердің қосылған тұсы бекітіліп, желімделіп, мық(ағаш) шегемен шегеленеді. Бұдан соң көлеміне қарай дабылдың шанағының екі бетіне (асты-үсті) түгі мұқият тазартылған бұзау немесе түйенің иленбеген терісі керіле қапталады. Дабыл өтe үлкен болған жағдайда көн кепкен соң қысып сындырып жібермеуі үшін шанақтың іш жағынан бір-біріне тимейтіндей етіп, айқыш-ұйқыш ағаш кергілер салынады. Шанағы сәнді болуы үшін сыртынан өн бойын қуалай өрнек салады. Ер қасына іліп қою, иыққа іліп алып жүру үшін қайыстан өріп жасалған тұтқабауы болады. Дабылды тұтқасынан ұстап, екінші қолмен ұрып ойнайды. Үлкен дабыл арнайы дайындалған шоқпармен, кішілеулері таяқшамен ұрып ойналады. Дабылдың шанағының сыртына бедерлі өрнек оймыштап, мүйіз бен сүйекті қиюластыра безендірілген түрлері де болған. Кейде сәндік үшін үкі, шашақ тағылады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың саз аспаптары
Даваци

**Даваци**, **Дабашы**, **Дебачи** (; т.ж.б. – 1756) – Жоңғар хандығының билеушісі (1753 — 1755). Батыр қонтайшы әулетінен. 1753 ж. Лама-Доржыны өлтіріп, таққа отырған. 1754 ж. Әмірсанамен күрес бастады. Пекинде абақтыда қаза тапты. 1761 жылы Қытай империясы Жоңғарияда Шыңжаң әкімшілігін құрды.

## Дереккөздер


## Әдебиет
* Златкин И. Я. История Джунгарского ханства (1635—1758), М., 1964.
* Чимитдоржиев Ш. Б. Национально-освободительное движение монгольского народа в XVII—XVIII вв.

Санат:Жоңғар хандары
Санат:Қонтайшылар
Давос Халықаралық Іскерлік Кездесулері

**Давос Халықаралық Іскерлік Кездесулері**– Швейцарияның Давос қ-нда жыл сайын өткізіліп тұратын іскер адамдардың дүниежүз. экономикалық форумы. 1971 жылдан өте бастады. Дүниежүз. экономика мен өзара қарым-қатынас жөніндегі мәселелерді талқылайды. 1998 жылғы форумға ҚР делегациясын ел Президенті
Дағанделі

**Дағанделі** – Балқаштың солтүстік алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы және Абай облысы Аягөз ауданы жерінде. Ұзындығы 203 км, су жиналатын алабы 3710 км2. 

## Бастауы
Көкшетау (1135 м) және Қарақойтас (1082 м) тау жұрнақтарынан бастау алып, Құрбақанас өзенімен қосылып, Бақанас өзеніне құяды.

## Дереккөздер

Санат:Балқаш көлі
Санат:Аягөз ауданы өзендері
Санат:Қарқаралы ауданы өзендері
Ғұшыр

**Ғұшыр**, үшір (араб. o{о – бір нәрсенің оннан бірі) – кейбір мұсылман елдерінде 8 – 19 ғ-ларда халықтан алынған салық түрі. Ғ. егін шығымының оннан біріне салынған.

## Дереккөздер

Санат:Ислам мәдениеті
Санат:Салықтар
Дайрабай Нұрғожаұлы

**Дайрабай Нұрғожаұлы** - (1823, Ақмола облысы Есіл өзені бойы - 1893, Ақмола облысы Есіл өзені бойы) - күйші, домбырашы. 

## Өмірбаяны
Дайрабай әкесінің інісі Нарқожадан сыбызғы, ал ұстазы Көрпештен жетіген тартуды үйренген. Дайрабай Сегіз серінің көрнекті шәкірттерінің бірі. Одан қобызда, сырнайда ойнауды үйренеді. Дайрабай Сегіз серінің тобында болып, өз өнерін жан-жақты дамытады. Ұстазы оны күйшілікпен қатар жауынгерлікке, мергендікке, қолөнерге, аңшы-саятшылдыққа, атбегілікке баулиды. Дайрабай, сондай-ақ, Нияз сері, Біржан салдармен бірге болып, өнерін тыңдайды. 

## Күйлері
* "Айымжан", 
* "Көк қаршыға", 
* "Құла жорға", 
* "Ителгі", 
* "Қара нар", 
* "Кер бала", 
* "Қайран ұстаз", 
* "Кеттің, асыл Жиенбай", 
* "Дайрабай", 
* "Қожық", 
* "Тілеубай шаһбаз"
Күйшінің "Дайрабай" күйі көптеген халық аспаптар оркестрлерінің репертуарынан берік орын алған. Осы күйдің негізінде Е.Рахмадиев 1963 ж. "Дайрабай" атты симфониялық поэма жазды.

## Дереккөздер


Санат:1823 жылы туғандар
Санат:Ақмола облысында туғандар
Санат:1893 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан әншілері
Санат:Күйшілер
Санат:Ақмола облысында қайтыс болғандар
Санат:Домбырашылар
Ғұн тілі

**Ғұн тілі**, Ғұн сөзі делініп жүрген атаулардың көбісі ертедегі Қытай жылнамаларында сақталған адам аттары, атақ-лауазым, жер-су, ру-ұлыс атаулары мен ішінара қару-жарақ, мал және мал өнімдері, музыка аспаптарының атаулары ғана. Қазіргі қолда бар деректерге қарағанда

Санат:Түрік тілі
Дайыр сұлтан

**Дайыр**(т.ж.б. – 1786) – Орта жүз сұлтаны, Барақ ханның үшінші ұлы. 18 ғ-дың 70-жылдарының ортасында Орта жүздегі найманның төртуыл, арғынның қаракерей, қоңыраттың кейбір руларының старшындары Д-ды хан етіп сайлаған.

Санат:Қазақ хандары
Дактилология

thumb
**Дактилология** ( - саусақ,  - білім) — мылқау-саңырау адамдардың ымдап сөйлесетін саусақ әліппесі. Қолмен "сөйлескенде" сөйлеуші саусақтармен әріп таңбасын көрсетеді, ал тыңдаушы саусақ қимылына қарап оны аңғарады.

## Тағы қараныз:
* Дактилография

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Әліппе
Дактилоскопия

thumb
**Дактилоскопия** (грек. daktylos – саусақ және skopeу – қараймын, көремін, бақылаймын) — тұлғаны криминалистикалық сәйкестендіру, қылмыстық тіркеу және қылмыскерлерді іздестіру мақсатында саусақтарының ұшындағы тері өрнектерінін құрылысын зерттейтін криминалистиканың бөлімі. 1877 жылы адам терісінің алақан беттеріндегі папиллярлық өрнектің өзгермейтіндігі туралы гипотезаны ұсынған ағылшын Уилья Гершельдің идеяларына негізделген. Бұл гипотеза автордың Үндістанда полиция қызметкері ретінде қызмет ету барысында жүргізген ұзақ зерттеулерінің нәтижесі болып табылады.

1902 жылы 18 сәуірде Ұлыбританияда қылмыскерді анықтау үшін дактилоскопия алғаш рет қолданылды. Әлемнің әртүрлі елдері келесі бір жарым-екі онжылдықта дактилоскопиялық әдістерді енгізді. Әр саусақ іздерінде екі түрлі  локальді және глобальді  белгі болады. 

## Дереккөздер

Санат:Идентификация
Санат:Криминалистика
Санат:Биометрия
Дала генерал-губернаторлығы

**Дала генерал-губернаторлығы**, сондай-ақ **Дала өлкесі** – 1882-1918 жылдар аралығында 36 жыл өмір сүрген Ресей империясының генерал-губернаторлығы. Қазіргі Қазақстанның, сондай-ақ Ресей мен Қырғызстанның аумағында болды. Әкімшілік орталығы – Омбы қаласы.

## Тарихы
thumb|right|200px|Дала генерал-губернаторлығы
Дала генерал-губернаторлығы Ақмола, Семей және Жетісу облыстарының құрамында (1899 жылы Түркістан генерал-губернаторлығына қайтарылды) 1882 жылы 18 (30) мамырда Басқарушы Сенатқа берілген атаулы император жарлығымен құрылды. 1891 ж. 25 наурыздагы "Дала ережесі" бойынша оған Орал, Торғай облыстары қосылды.

Дала генерал-губернаторының көмекшісі қызметі белгіленбеді.

1882 жылы соғыс министрі П.С.Ванновскийдің бастамасымен Ресей империясының Қытаймен шектесетін аумақтарын бір губернаторлыққа біріктіру қажеттілігіне байланысты құрылды. Генерал-губернаторлықтың құрылуымен Батыс Сібір генерал-губернаторлығы жойылды, оның құрамына Ақмола және Семей облыстары қосылды. Жаңа генерал-губернатордың құрамына енген үшінші облыс бұрын Түркістан генерал-губернаторлығына бағынған Жетісу облысы болды. Дала өлкесінің генерал-губернаторы, сонымен қатар, Омбы әскери округі әскерлерінің қолбасшысы және Сібір казак әскерлерінің міндет атаманы болды.

Дала генерал-губернаторлығы шығысында Қытаймен, оңтүстігінде Түркістан генерал-губернаторлығының Ферғана және Сырдария облыстарымен, батысында Бөкей ордасымен және Самар губернаторлығымен шектесті.

## Жетекшілігі
### Генерал-губернаторлары

### Уақытша үкіметтің Дала өлкесі жөніндегі комиссары

## Әдебиет
*Адрес-календарь должностных лиц правительственных и общественных установлений степнаго Генерал Губернаторства. - Омск : Тип. Акмол. обл. правления, 1892
* Губернаторская галерея: генерал-губернаторы Западной Сибири и Степного края, 1819—1917. Председатели Омского областного исполкома, 1917—1989. И. П. Шихатов. Издание «Наследие. Диалог-Сибирь». Омск. 2000
* Справочная книжка на 1895 г. о должностных лицах правительственных и общественных установлений Омского военного округа и Степного генерал-губернаторства. - Омск : Тип. Окр. штаба, 1894
* Справочная книжка на 1898 год о должностных лицах правительственных и общественных установлений Омского военного округа и степного генерал-губернаторства. - Омск : Типпография окружного штаба, 1897
*Список переселенческих и запасных участков, образованных с 1883 г. по 1 июля 1903 г. в Степном крае, Тобольской, Томской, Енисейской и Иркутской губерниях, вып. 14. - СПб. : [б. и.], 1903
*Судебные уставы Императора Александра Второго в Сибири, в Туркестане и Степных областях : закон 13 мая 1896 г. о введении Судеб. уставов в губ. И обл. Сибири с мотивами из объясн. зап. М-ва юстиции ; закон 2 июня 1898 г. о судеб. реформе в Туркест. крае и Степ. обл.: полн. текст Судеб. уставов имп. Александра II с изм. / сост. В. Сальмонович и Н. Громов. - 2-е, пересм. и доп. изд. - Томск : Изд. кн. магазина П. И. Макушина (Паровая типо-литогр. П. И. Макушина), 1898 (обл. 1899)

## Дереккөздер

Санат:Ресей империясы генерал-губернаторлықтары
Санат:Қазақстан тарихи облыстары
Санат:Омбы облысы тарихы
Далалық Облыстардың Сот Бөлімдері

**Далалық Облыстардың Сот Бөлімдері**– Ресей империясының Қазақстандағы сот жүйесін қайта құру жөніндегі 1898 жылғы заңына сәйкес құрылған органдар. Бұған дейін Қазақстанда Түркістан өлкесін басқару туралы ереже (1886) бойынша ресми заң негізінде іс қарайтын империялық соттар, сондай-ақ қаза
Дала өлкесінің мұражайы

**Дала өлкесінің мұражайы**– ғылыми-мәдени мекеме. 1971 ж. А. Иманов пен Ә. Жангелдиннің Торғай обл. тарихи-өлкетану мұражайы ретінде ашылған. 1998 жылдың басынан Дала өлкесінің мұражайы деп аталады. 50 мыңға тарта экспонат жинақталған (1997). 

Санат:Қазақстан мұражайлары
Дайрабай Ерназарұлы

**Дайрабай Ерназарұлы** (1860, Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданы Атасу өзені бойы - 1937, Түркістан облысы Отырар ауданы Шәуілдір ауылы) - күйші. Арғын тайпасының Қуандық руының Сармантай бөлімінен шыққан.

Дайрабайдың бойындағы сал-серіге тән мінез-қылық, әншілік-күйшіліқ қасиет ата-анасынан дарыған. Дайрабайдың есімі Ақмола, Қараөткел, Қорғалжын төңірегіне жақсы таныс болған. 
**"Шұбартау", "Қараторғай", "Келіншек"** деген әндер шығарған.
Дайрабай Кебен дейтін баймен бас араздығы салдарынан қуғын көріп, ақыры Қараөткел түрмесіне түседі. 1904 ж. түрмеден қашып шығып, ағайындарымен қоштасып, оңтүстікке бет түзейді.
1937 жылғы репрессия сүргіні басталғанда Дайрабайға *"жүйрік атқа, ит жүгіртіп, құс салуға құмар, ән шығарып, күй тартқан, бұрынғы заманның сән-салтанатын жақсы көреді"* деген айып тағылады. НКВД-ның қызметкерлері оны тұтқындауға келер алдында ғана әйгілі күйші көз жүмады.

*"Дайрабай", "Қоштасу", "Қыр", "Сыр", "Сырдың суы", "Шөуілдір", "Әттеген-ай"*, т.б. күйлері бар. "Дайрабай" күйінің төрт нұсқасы белгілі.

## Дереккөздер


Санат:1860 жылы туғандар
Санат:Жаңаарқа ауданында туғандар
Санат:1937 жылы қайтыс болғандар
Санат:Шәуілдірде қайтыс болғандар
Санат:Қазақ тілді әншілер
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Күйшілер
Далбағай

**Далбағай**– жұқа ақ киізден немесе қалың матадан астар салып, тымақ тәрізденіп тігілетін бас киім. Екі жаны мен артқы етегі желке мен иықты тұтас жауып тұрады. Қыстыгүні малшылар тымақ сыртынан киеді. Жалбағай, жалбай, далбай, күләпара деп те аталады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Далу

**Далу**– ежелгі Үйсін мемлекетіндегі жоғары әкімшілік лауазым. Көне қытай деректерінде Үйсін мемлекетіндегі елбасы гуньмодан (көне үйсінше күнбек немесе күнби) кейінгі жоғ. мемл. билік лауазымдары тоғызға бөлінген, оны он бес адам атқарған. Солардың ішінде күнбиден кейінгі жоғ. шен есептелген Далулауазымындағылар саяси және әскери билікті қоса атқарған. Оған, көбінесе, күнбидің әулетінен тараған адамдар тағайындалатын болған. Далу сөзінің толық мағынасы белгісіз. Ертеректе қытай тілінде хатқа түсірілген Үйсін мемлекетіндегі бірқатар атаулар мен есімдерді (гуньмо – күнби, Вэнхоу – жабғу) көне үйсінше қалпына келтіру әлі күнге шешімін тапқан жоқ. Көне қытай деректерінде Далу атауының алдына көбінесе «сян» иероглифі тіркеліп жазылады, оның қытайша мағынасы бас уәзір, премьер-министр. Ал Далу – көне үйсін тіліндегі шен атауының қытайша транскрипцияланып берілуі.

## Дереккөздер



“Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Владимир Иванович Даль

thumb|right|200px|Даль Владимир Иванович
**Владимир Иванович Даль** (22.11.1801, Украина, Луганск қаласы – 4.10.1872, Мәскеу қаласы) – дәрігер. Ресей ғылым академиясының корресподент мүшесі (1838).

* Дерптск университетінің медицина факультетін бітіріп, Түркияда, Польшада, Санкт-Петербургте, Орынбор губерниясында қызмет еткен. 
*Э.А. Эверсманның «*Орынбор өлкесінің жаратылыс тарихы*» атты көлемді еңбегін автормен келісе отырып, түсіндірмесімен неміс тілінен орысшаға аударған (1840, Қазан). 
*Дальдің аудармасында Үстірт ғылымда тұңғыш рет аты дұрыс жазылып, табиғаты, жер бедері, жануарлары (сүтқоректілер, құстар және жәндіктер) жақсы баяндалған. Бұл еңбек күні бүгінге дейін маңызын жойған жоқ. 50 жылдан астам уақытын орыстың көп томдық түсіндірме сөздігін жасауға сарп етті.

Осы еңбегі үшін Дальге Ломоносов атындағы сыйлық иегері және Ресей ғылым академиясының құрметті академия атақтары берілді (1863).

## Дереккөздер


Санат:22 қарашада туғандар
Санат:1801 жылы туғандар
Санат:Луганскде туғандар
Санат:4 қазанда қайтыс болғандар
Санат:1872 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:Бантты 4 дәрежелі Әулие Владимир орденінің иегерлері
Санат:Константинов медалінің иегерлері
Санат:XIX ғасыр лингвистері
Санат:Русисттер
Санат:Диалектологтар
Санат:XIX ғасырдағы Ресей жазушылары
Санат:XIX ғасырдағы орыс жазушылары
Санат:Фольклор жинаушылары
Санат:Ресей империясы филологтары
Санат:Ресей империясы лексикографтары
Санат:Ресей империясы әскери дәрігерлері
Санат:1830-1831 жж. Поляк көтерілісін жаншуға қатысушылар
Санат:Орта Азия жорықтарының қатысушылары
Санат:Ломоносов сыйлығының (Ресей империясы) иегерлері
Санат:Орыс географиялық қоғамының 1917 жылға дейінгі мүшелері
Санат:Санкт-Петербург ғылым академиясының мүше-корреспонденттері
Санат:Санкт-Петербург ғылым академиясының құрметті мүшелері
Санат:Энциклопедиялық лексикон құрастырушылары
Санат:XIX ғасыр ертегішілері
Санат:Топонимистер
Санат:Толық статтық кеңесшілер
Санат:Ваганка зиратында жерленгендер
Санат:Тарту университеті түлектері
Даму

250px|нобай|оңға|Жемістің дамуы
**Даму** — қайталанбайтын, заңды және бағытты өзгерістерді білдіретін философиялық ғылыми категория. Ол қалыптасу категориясымен салыстырғанда анағұрлым нақты. 

Санат:Әлеуметтану
Санат:Философиялық терминдер
Санат:Экономикалық терминдер
Дана Хикар Сөзі

**Дана Хикар Сөзі**– армян әліпбиімен жазылған қыпшақ ескерткіші (16 – 18 ғ.). Нұсқалары Вена кітапханасында сақтаулы. Француз ғалымы Ж. Дени мен поляк зерттеушісі Э.Трыярский Дана Хикар тарихының армян-қыпшақ нұсқасы деген атпен бастырып шығарған (1964). Фотокөшірмені зерт

Санат:Тарих
Даңқ мемориалы

* Даңқ мемориалы – Алматы қаласы.
* Даңқ мемориалы – Жетісу облысы, Ақсу ауданы.
* Даңқ мемориалы – Шымкент қаласы.
I Дарий

нобай|І Дарий патша
**Ұлы патша І Дарий** (Дариуш, Дараявауш, көне парсыша 𐎭𐎠𐎼𐎹𐎺𐎢𐏁, Dārayavahuš) – Ахемен әулетінен шыққан парсы патшасы және Мысыр перғауыны. Б.з.б. 522 – 486 ж. аралығында патшалық билік құрған. 

Дарий басқарған патшалыққа парсылар мен мидиялықтардан бөлек Кіші Азия мен Кавказ, Орта Азия, Қос өзен аралығы, Сирия мен Палестина, Мысыр жеріндегі 80 халық қарады.

І Дарий заманынан шумерше жазылған мыңдаған ескерткіш табылған: мысалы жартас жазулары; Ахемен мәдениеті туралы шаруашылық, заңнамалық, әкімшілік және діни мәтіндер. 

Бұл уақыт Ахемен патшалығының ең өркендеген кезеңі болып саналса да, Дарий билігінің соңына қарай патшалық әлсірей түсті.

## Сақтарға жорық
нобай|Дарий патшаның қабірі жатқан жер
Б.з.б. 519 жылы І Дарий патша бастаған әскер Орталық Азияға қарай беттеді. Жорықта сақтарды жаулауды мұрат етеді. Тарихшылар парсы әскері Сырдария мен Әмудария арасындағы Мәуереннахрға жетті деп санайды. 

Бұл жорық туралы Бехистун жазбасының аяқ жағында баяндалған. Бехистун жазбасының бүлінген мәтінінің келесі ғана бөлігі сақталған: *"... Мен сақ жеріне қарай беттедім ... бағытымды өзгерттім ... өлтірдім; басқа адамды тұтқындап маған әкелді, мен оны өлтірдім... тұтқынның есімі Скунха еді... Оның орнына басқаны билеуші етіп бекіттім. Бұл елді бағындырдым..."* 

Сондай-ақ, Дарий патша өзі бағындырған елдер қатарына сақтарды жатқызады екен. Мұны өзінің қабірі жатқан Накіше-Ырыстам жартасында *"Сака Һумауарка"* деп жазып қалдырған. Басқаша оларды "шошақ бөрікті сақтар", "жиек сақтары" деп атаған. Бірақ, қанша талпынса да, шын мәнінде, парсылар Қырым көшпенділерін бағындырса да, Орталық Азия сақтарын өзіне бағындыра алмады. 

## Дереккөздер

Санат:Б. з. д. 522 жылы туғандар
Санат:Б. з. д. 486 жылы қайтыс болғандар
Санат:Парсы патшалары
Санат:Ахемен әулеті
Дастарқан

thumb|300px|Киіз үй ішінде, ақ жаулықты әжелер алдына жайылған дастарқан көрінісі
**Дастарқан** — ас қоюға арналған мата төсеніш. Дастарқанды кейде «асжаулық» деп те атайды. Дастарқан сол үшін көбінесе ашық түсті не гүлді маталардан көлемі әртүрлі етіп тігіледі. Дастарқанның жиегін қайырып сыриды, сәнді болуы үшін шашақ тағады. Қазіргі кезде көбіне клеенкадан жасалған дастарқан пайдаланылады.

## Дереккөздер

## Тағы да қараңыз
* Дастарқан жаю

Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат:Қазақ асханасы
Датан

**Датан**, Гешенчай хан Датан, Мұқан Гешенчай хан (т.ж.б. – 424) – Жужан қағандығының билеушісі. 414 ж. Булучженьді өлтіріп, Мұқан Гешенчай хан (Жеңімпаз хан) деген атпен таққа отырған.

Санат:Жужан қағандары
Санат:424 жылы қайтыс болғандар
Датқа

**Датқа** - Қоқан және Бұқар хандығы және өмірлік жүйесінде қалыптасқан лауазым. Датқа билік жүйесінде билерден жоғары, сұлтандармен шендес дәреже болып саналған. Тек ханға немесе әмірге ғана бағынышты болған. Датқа - парсы сөзі, дад+хаһ «тілек, әділдік», соттың әділдігін талап етуші деген мағынаны білдіреді.

Қоқан хандығындағы датқа дәрежесін иеленгендер әкімшілік қызметпен қатар, әскери қызмет те атқарған. Датқалар хандық билікке өз ықпалын тигізіп, хан сайлауда, хандықты басқаруда үлкен рөл атқарған. Ферғана өңірінде 1804-1876 жылдары аралығында датқа атағын алған тұлғалар саны 100-ге дейін жеткен. Орыс зерттеушілері датқа дәрежесіндегі адамдарды генералға, генерал-губернатор лауазымына тең дәрежеде санаған. Датқалар ханнан жылына 700 батпан (65,2 кг) астық, 1000 теңге көлемінде ақшалай сыйлық алып отырған. Қоқан хандығына Үйсін, Қаңлы, Қоңырат, Қыпшақ, Кіші жүздің кейбір рулары қараған. Осы қазақ қауымын саяси-әкімшілік тұрғыдан датқалар басқарған. Зерттеуші А.Махаева өз еңбегінде қазақтын Үш жүзінен шыққан датқалардың аттарын атап өтеді. Олар: Ұлы жүзден шыққан датқалар - Шымыр руынан Байзақ Мәмбетұлы, Сіргелі руынан 17 жасында датқа атағын иеленген Батырбек Рысбекұлы. Ошақты руынан - Сапақ Байшуақұлы, Жалайыр руынан - Бекбау, Үйсінен Момынбек, Шанышқылыдан - Молда Қошық, Ұлы жүздің Үштаңбаларын бастаған - Құдайберген. Орта жүз датқалары - Қыпшақтың Малай-Құтылымынан - Тұрғанбай Сіргебайұлы, Қоңыраттан - Мырзабай,  Қанай, Қоныс, Жайымбай, Тұрысбек, Асқарқожа, Шоқай, Көктіңұлы Сапақ датқа, Саяқ, Құрымбай, Торғай. Алғидан - Қожамұрат. Кіші жүздің Тамасынан ел арасында «Кедей датқа» аталған Айгелді және т.б.

Атақты Мұстафа Шоқайдың атасы Торғай датқа араб және парсы тілдерін жетік меңгерген сауатты адам болған, екі рет қажылыққа да барып қайтқан.

Майлықожа ақын «Датқалардың Петірбор барғаны» атты өлеңінде сол заманда қазақ жерінің оңтүстік өңірінде болған датқалардың атын атайды.

 *...Әулеті Үйсін Төле - Момынбек датқа, 
 *Көрмеген жамандықты жеті тегі 
 *Дулаттың баласы еді дегдар затқа. 
 *...Датқасы шанышқылының Молда Қошық, 
 *Қайтпаған ерегісте тәні шошып. 
 *...Датқасы Әулиеатаның Құдайберген,
 *Ұлы жүзде үштаңбалы соңына ерген. 
 *Жүз мың үйлі қырғыздан Бәйтек датқа 
 ''Солармен мүсәпірлі бірге көрген.

Датқалар Ресей отаршылдығына қарсы күрес жүргізіп, мұсылман халықтарының ынтымақты болуып уағыздаған. Жазушы С.Бақбергенов «Алтын құс» атты кітабында Батырбек датқаның генерал Черняев әскеріне қарсы күрескендігін, Ш.Уәлихановты отаршылдардан іргесін аулақ салуға үгіттегендігі туралы жазған. Датқалар ислам дінін насихаттап. мектеп-медреселер аштырған. Егіншілікпен шұғылдануға жағдай жасап, арық-тоған қаздырған.

## Дереккөздер


Санат:Титулдар
Дауысты дыбыстар

**Дауысты дыбыстар** — дыбыстау мүшелерінің бірыңғай толық қатысуынан, фонациялық ауаның кедергісіз, еркін және баяу шығуынан жасалатын дыбыстар.

Дауысты дыбыстар фонациялық ауаның көмейде керіліп тұрған дауыс шымылдығына соқтығуынан пайда болған дірілден жасалады. Дауысты дыбыстардың басты қасиеті сөз ішінде буын жасап, дауыссыз дыбыстармен тіркесе алатындығында.

## Қазақ тілі
Қазіргі қазақ тілінің дауыстылар жүйесі 12 дыбыстан құралған: а, ә, е, и, о, ө, у, ұ, ү, ы, і, э. Дауысты дыбыстар айтылғанда жақтың, еріннің, тілдің қатысу дәрежесіне қарай: ашық–қысаң, еріндік–езулік, жуан–жіңішке болып бөлінеді.

Қазақ тілінде дауысты дыбыстардан құрылған дифтонгтар да бар: и, у, ю, я. Мысалы: ми [мый], миіз [мійіз], мия [мыйа], тиым [тыйым], тию [тійіу], тию [тыйыу], жиын [жыйын], жиен [жійен], шипа [шыйпа], шие [шійе], сүю [сүйіу], сия [сыйа], би [бій], бидай [быйдай], зиян [зыйан], ию [ійіу], у [ұу], су [сұу] сурет [сүурет].

Қазақ тіліндегі дауыстылар жіктелуі:

**Тілдің қатысына қарай:**
* Жуан дауыстылар — тілдің кейін жиырылуы арқылы жасалатын дауыстылар: а, о, (у), ұ, ы
* Жіңішке дауыстылар — тілдің ілгері созылуы арқылы жасалатын дауыстылар: ә, е, (и), ө, ү, і
**Жақтың қатысына қарай:**
* Ашық дауыстылар — тілдің таңдайға қарай төмендеп барып көтерілуі арқылы жасалатын дауыстылар, оларды айтқанда жақ кең ашылып, иек төмендейді: а, ә, е, о, ө
* Қысаң дауыстылар — жақтың кең ашылмай, тілдің таңдайға қарай жоғары көтерілуі арқылы жасалатын дауыстылар: ы, і, (и), (у), ү.
**Еріннің қатысына қарай:**
* Еріндік дауыстылар — айтылуда еріннің алға қарай сүйірленуі арқылы жасалатын дауысты дыбыстар: о, ө, ұ, ү, (у).
* Езулік дауыстылар — айтылуда еріннің кейін тартылып, езудің жиырылуы арқылы жасалатын дауысты дыбыстар: а, ә, е, э, ы, і, (и).

Қазақ тіліндегі кірме сөздердің дауыстылары көбіне қазақ тілінің дыбыстық ерекшеліктеріне бейімделіп айтылады. Мысалы, қазақтың төл сөздерінде кездеспейтін [э] дыбысы русизмдерде ғана қолданылады (экран, эффект). [и] және [у] дыбыстары қазақ тілінде әдетте қос дыбыстар түрінде беріледі (бій – би, сұу – су), бірақ кірме сөздерде олар дербес дауысты дыбыс ретінде айтылады (институт, функция).

## Тағы қараңыз
* Дауыссыз дыбыстар
* Дауыссыздар үндестігі
* Дауыстылар үндестігі

## Ескертпелер

## Дереккөздер

Санат:Дауыстылар
Дәлен

**Дәлен** () – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Көбінесе тау беткейлерінде, қылқан жапырақты және аралас ормандардың, бұталардың арасында өседі. Қазақстанда қылтанды дәлен (O. arіstata) деген түрі бар. Оның биікт. 30 – 80 см. Тік сабағы жіңішке, жылтыр болады. Үшқұлақты, қауырсынды күрделі жапырақшаларының жиектері терең ойықталып, тіс тәрізді иректелген. Майда гүлдері жай, кейде күрделі шатырша гүлшоғырын құрайды. Бір шатыршаға топталған 10 гүлдің 4-і ғана жеміс береді. Тұқымынан көбейеді. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамызда жемісі пісіп-жетіледі. Жемісі – ұзынша келген ұршық пішіндес, ұзындығы 20 – 25 мм, ені 2 мм. Қылтанақты **дәлен** өте сирек (тек Үбі жотасында) кездесетін өсімдік. Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Шатыршагүлділер
Дәреже

**Дәреже** сөзі келесі мәндерге ие болуы мүмкін:
* Дәстүрлі қазақ дүниетанымында мәртебе, бедел, абырой сөздерінің баламасы түрінде қолданылатын атау;
* Мемлекет тарапынан берілетін марапаттардың ресми жүйелілік реті (мыс., 1- және 2-дәрежелі Даңқ ордені), сондай-ақ әр түрлі қызмет саласындағы лауазымдар;
* Болжалды, кесімді шама, мөлшер, жай-күй, уақыт (мысалы: *Оның халі тіптен төмен дәрежеге жетті*);
* Санның n дәрежесі — санды өз-өзіне n рет көбейту.

Санат:Марапаттар
Дермене (ауыл)

**Дермене** — Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігіне қарасты ауыл, Дермене ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Арыс қаласынан солтүстікке қарай 12 км жерде, Арыс өзенінің оң жайылмасында.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі осы маңдағы өзен-көл аңғарларында шоғырланып өсетін дәрілік өсімдік – дәрменені игеруге байланысты 1928 жылы қаланған. Ауылда арнайы мамандандырылған «Дәрмене» шаруа қожалығы мен өндірістік кооперативі жұмыс істейді. Дәрмене аумағынан жиналатын дәрілік өсімдік Шымкент химия-фармацевтикалық зауытында өңделеді.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар.

## Дереккөздер

Санат:Арыс қалалық әкімдігі елді мекендері
Дәстем Қарабасұлы

**Дәстем Қарабасұлы** (1677, Солтүстік Қазақстан облысы, Жамбыл ауданы, Гүлтөбе қонысы - 1752, Ресей, Қорған облысы, Петухово ауданы, Өзентал қыстауы) - ақын, күйші, Толыбай сыншының немересі, Қарабас батырдың үшінші ұлы. 

Ауыл молдасынан сауат ашқан. Дәстем өлең-жыр шығарып, ән салу, сыбызғы, домбыра тарту өнерін медреседе жүргенде тастамай, жетілдіре берген. Ел арасында сыбызғымен күй тартып, домбырамен ән шырқап, өлең-жырлар шығарып, сал-серілік құрғандықтан, ақын Дәстем, әнші Дәстем, сал Дәстем, сері Дәстем, жыршы Дәстем атанады. 

Дәстем 17-ғасырдың соңы мен 18-ғасырдың 1-жартысындағы қазақ-қалмақ соғысына қатысқан. 

"Хан - сұлтандар", "Бозқозыұлы Бөкенбай", "Дәстемнама" тарихи дастандар, "Гүлжаһан", "Майдан", "Ақбоз ат" деген әндер, "Шайқас", "Жекпе-жек", "Ақиық", "Шыжым", т.б. күйлер шығарған.

Керей руыннан шыққан.
## Дереккөздер


Санат:1677 жылы туғандар
Санат:Жамбыл ауданында (Солтүстік Қазақстан облысы) туғандар
Санат:1752 жылы қайтыс болғандар
Санат:Петухово ауданында қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Күйшілер
Санат:Қазақ-жоңғар соғысына қатысушылар
Дәу Би

**Дәу Би**, ''Нәнби'', ''Мань Доу-ми'' (туған жылы белгісіз – біздің заманымыздан бұрынғы 178 ж.) – Үйсін тайпасының күнбиі. Қытай жылнамаларындағы деректер бойынша, Үйсін тайпалар бірлестігінің негізгі әскери күші оңт-те Бактрияда соғыста жүргенде ел ішінде б.з.б. 178 ж. тайпааралық қақтығыс басталады. Билікке таласқан асы және арыс тайпаларының көсемдері Шу өз-нің бойында отырған Дәу бидің ордасына тұтқиылдан шабуыл жасап, шағын жасақпен қаша соғысқан Дәу биді Арыс өзенінің аңғарында қуып жетіп мерт қылады. Дәу бидің денесі сол жердегі шатқалға жерленеді. 1893 ж. Түркістан өлкесіне ғылыми сапармен келген академик В.В. Бартольд исламға дейінгі ескерткіштерді іздестіру кезінде жергілікті адамдардың айтуымен Дәу бидің бейітін табады. Әулие саналған тұлғаның басына қойылған көне жазуы бар ескерткіш тақтаны беліне 14 аршын арқан байлап түскен жол көрсетушілері шатқал түбінен ала алмайды. Бартольдтың мәліметі бойынша, Дәу бидің денесі Машат а-нан оңт.-шығысқа қарай 16 шақырым жерде жатыр. Ол жер Дәубаба тауы, Дәубаба өз-нің аңғары аталады.

## Дереккөздер



“Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Дәруіш

200px|thumb|right
**Дәруіш** – дүниедегі істер мен қызықтардан бас тартқан, жұрттан оқшау жүретін, оңаша тұрмыс кешіретін, рухани жетілуді мақсат еткен, мәлім діни не мистикалық ағымға берілген оқшауланушы адам; ол көбінесе сопылық ағымдағыларда кездеседі. Олар кейде қайыр сұрау арқылы өздерін асырайды, бірақ байлық жинамайды, олар өздерін рухани жетілуші деп есептейді, өмір талпыныстарынан қағыс жасауға тырысады, немесе қоғамдық өмірді жек көреді. Дәруіштердің сопылық бауырластығы XIII—IX ғасырларда мұсылман әлеміне кең тараған. Қожа Ахмет Ясауи тариқаты жолын ұстанған дәруіштер түркі халықтарына исламды насихаттап, басқа елдермен рухани, мәдени байланыстар орнатуға өзіндік үлес қосты. Бірақ олардың өмірге жат көзқарастары мен мистикасы жұрт арасында түрлі жаңсақ пікірлерді де туғызуға себеп болды.

## Түрлері
Дәруіштер екі түрлі болады: 
*бірі, дорба арқалап, ел кезіп, рухани ілім таратушы сопылар; 
*екіншісі — сопылық бауырластыққа (тарикатқа) кіріп, пір (шейх) басқаратын арнаулы мекен-жайларда тұратын, бір жерде уағыз жүргізіп, сондай-ақ, өзін-өзі жетілдіріп отыратын Дәруіштер. Дегенмен, қазіргі заман мағынасында, жұрттан оңашаланып, қаңғырып, өмірдің қоғамдық формасынан алшақ қалған адамдарды да, мейлі ол діни, не басқалай себеп болсын, біртұтас дәруіш, дуана, сопы деп атауы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Дәріхана

thumb|228px|XIV ғасырдағы дәріхана
**Дәріхана** (грек тілінен аударғанда ἀποθήκη – «қойма») – дәрілік заттарды өндірумен, ораумен, талдаумен және сатумен айналысатын денсаулық сақтау жүйесінің арнайы мамандандырылған ұйымы. Ең алғашқы дәріхана 754 жылы Бағдатта ашылған. Қазақстанда тұңғыш Дәріхана – 1842 ж. Орал қаласында ашылған.

Дәріхана дәстүрлі түрде денсаулық сақтау мекемесі ретінде қарастырылады және оның қызметі «халыққа фармацевтикалық көмек көрсету» ретінде тұжырымдалады. Фармацевтикалық көмек емдеудің ең тиімді, қауіпсіз және экономикалық тиімді курсын анықтау үшін дәрігер мен науқастың кеңес беру процедурасын қамтиды.

## Қызметінің сипаты бойынша жіктелуі
*Өндірістік дәріхана* – өндірістік дәріханаларда дәрілік заттар дайындалатын өндірістік үй-жайлар (ассистенттік, жуу, дистилляция (коктория), жәшіктер және т.б.), келушілерге арналған зал бар. Фармацевт-технолог пен фармацевт-аналитиктің бақылауымен фармацевтер мен провизорлар дәрігердің тағайындамасы мен дәрілердің рецептісі бойынша дайындай алады. Соңғысы дайындалған қалыптарға сапалық және сандық талдау жүргізеді. Бірнеше онжылдықтар бұрын ассистент бөлмесінде жұмсақ (жақпа майлар, суппозиторийлер), сұйық (микстуралар, ерітінділер) және қатты (ұнтақтар) қалыптарды дайындағы арналған орындар ажыратылған. Көз тамшылары мен инъекциялық ерітінділер асептикалық бөлме жағдайында дайындалады.

*Дайын дәрілік қалыптар дәріханасы* – осы типтегі дәріханалар тек өндірістік компаниялардың зауыттарында өндірілген дәрілік заттарды өткізумен айналысады.

## Дереккөздер

Санат:Медециналық мекемелер
Санат:Фармакология
Нәзира Қожахметқызы Дәулетова

**Дәулетова Нәзира Қожахметқызы**(1926 – 1999) – Қазақстанда кітапхана ісін қалыптастырушылардың бірі, тарих ғыл. канд. Қазақстандағы кітапхана ісінің тарихы, Қазақстанның әмбебап кітапханалары, т.б. еңбектері жарық көрген. Ғ. Мұсіреповтың Алматы қ-нда, М. Хакімжанованың Қостанай қ-ндағы
Дәуіт

thumb|right|Дәуіт
**Дәуіт** () – жыртқыш жәндіктер қатарының бірі. Дәуіттің басы қозғалысқа өте икемді, денесі ұзынша (40 – 75 мм), жасыл, сары, қоңыр түсті. Ал жазда өсімдіктің маусымдық өзгеруіне байланысты түсі құбылып тұрады. Қос қанатты, алдыңғы екі аяғы жемін қармауға икемді келеді. Қазақстанның барлық облыстарында 20-дай түрі, әсіресе, кәдімгі дәуіт, теңбіл қанатты дәуіт, қауырсын тұмсықты эмпуза жиі кездеседі. Дәуіттер шала түрленіп дамиды, олардың қыстаған жұмыртқасы көктемге салым қанатсыз дернәсілге айналады да, 7 – 8 рет түлейді. Дәуіт түрлі ұсақ жәндіктермен қоректенеді. Олар ауыл шаруашылығына зиянды жәндіктермен қоректенетін болғандықтан пайдалы, бірақ кейбір түрі бал арасынан, пайдалы қоңыздарды жеп, зиян да келтіреді. Ұзындығы 11 см. Басы қозғалмалы аяқтары жақсы дамыған алдыңғы аяқтарында тікенектері бар, жайылған кезде ұстағыш аппаратқа айналады. Ауыз аппараты кеміргіш. Алдыңғы қанаттары жіңішке артқылары желдеткіш тәріздіс бүктеледі. 2 мыңнан астам түрі белгілі тропик және субтропикалық аймақтарда таралған, ТМД-да 20 түрі бар. Дәуіт жыртқыш жәндіктермен қоректенеді,кейде ұсақ кесіртке құстармен. Түсі қорғанысты жасыл, сары-қоңыр; жазда өсімдіктің солуына байланысты түсін өзгертеді. Дамуы толық емес өзгеріспен өтеді. Ортақ қабықшамен топтастырып өсімдіктерге тастарға салған жұмыртқалары әдетте қыстайды. Дернәсілдері 2-ші жазда ересекке айналады. Дәуіттің 3 түрі КСРО Қызыл кітабына енгізілді.

## Дереккөздер


Санат:Дәуіттер
Дәуітбай Тауданбекұлы

**Дәуітбай Тауданбекұлы** - (1873, Шығыс Қазақстан облысы Бұқтырма өзенінің бойы - 1937) - күйші, композитор, ақын. Дәуітбай бала кезінен домбыра мен сыбызғыны қатар ұстап, бозбала шағында құрбы-құрдастарына, жеңгелеріне арнап күй шығара бастаған. Жиырма жасыңда Дәуітбай ау-қаттылау үйдің қызына ғашық болып, бірақ қыз әкесі оң шырай бермеген соң ол қызды алып қашып, Баян Өлгий жағындагы нағашы жұртына өтіп кетеді. Дәуітбай сол жақта ел ісіне белсене араласады. Оның *"Жалама айдаған", "Ертіс толқыны", "Арна", "Жаяу солдат", "Қайран Бежең", "Тарту", "Арнау",* т.б. күйлері бар. 1991 жылы жарық көрген "Күй керуен" атты Қарасұлы Сақайдың кітабында Дәуітбайдың күйшілігі туралы деректер берілген.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Дәуіт Пайғамбар

нобай

**Дәуіт** - Пайғамбар. 

Исраил қауымы Мұсадан (а.у.)-нан соң 300 жылдан аса Пайғамбарсыз қалып, ғамалиқалардың, арамейлердің және палестиндердің шабуылына тап болып тұрды. Соңғы кездері бәни Исраилдің әміршісі Талут (Шәул) болды. Ол палестиндерге соғыс жариялан, *«[[Таурат]]»* салынған Табутты (сандықты) тартып алды. Осы тұста Исраил қауымынан Дәуіт атты жас баһадүр шықты. Бала жігіт бір соғыста Жалутпен жекпе-жекке шығып, жеңді. Бұған риза болған Талут оған өз қызын қосты. Сан шайқаста жауларды жайратқан Дәуіттің аты шығып, беделі асты. Көп адам енді оны қолбасшы ғана емес, елбасы етуді талап етті. Бірақ ол патша тағына Талут қайтыс болған соң, 30 жасында отырды, 40 жасында Пайғамбарлық қонды. Қауымына Таурат тағлымдарын бұлжытпай орындатты. 

Аллаһ Тағала оған самауи (көктен түскен) төрт кітаптың бірі Забурды түсірді. Забур - Аллаһның бірлігін, ұлылығын дәріптейтін, өлең үйқасты мадақ (қасида) кітабы. Дәуіт (а.у.) Оны өзінің әсем дауысымен оқығанда тыңдаушылар тебіреніп, төңірек түгел үн қосып кететін еді, деп дәріптеледі. Тәңірі оған темір қорыту өнерін дарытты. Пайғамбар қолында темір қамырдай иленуші еді дейтін риуаяттар бар. Дәуіт (а.у.) темірден қару-жарақ сауыт-сайман соғады екен. Сүлеймен пайғамбар осы Дәуіттің ұлы. Дау-шар, айтыс-тартыста Дәуіт оны жиынға қатыстырып, әділ үкім айтқызып, баулып өсірген. 

Ибну Жадридің айтуынша Дәуіт жүз жасаған. Құранда бұл есім 16 жерде ауызға алынады.

## Дереккөздер


Санат:Вифлеемде туғандар
Санат:Израиль патшалары
Санат:Иудейлер патшалары
Санат:Монархтар
Санат:Киелі өсиет пайғамбарлары
Санат:Еврей мессиалығы
Санат:Мессиалық иудаизм
Санат:Киелі өсиет тұлғалары
Санат:Иерусалим храмы тұлғалары
Санат:Құдайлық комедиясы кейіпкерлері
Санат:Самуил кітабы
Санат:Патшалық кітабы
Санат:Дәуіт пайғамбар
Санат:Иудаистік мифология
Санат:Арфашылар
Санат:Дәуіт үйі
Дебют

**Дебют** - () – адамның белгілі бір істі бастаудағы ең алғашқы қадамы. Мысалы, актердің сахнада немесе белгілі бір театрда, байқауда, т.б. бірінші рет өнер көрсетуі. Мұндай адамды дебютші (дебютант) дейді. 18 ғасырда Еуропа және орыс театрларында актерді труппа құрамына алмас бұрын көрермендердің алдында сынақтан өткізу үрдісі болған. Көптеген ірі театрларда актерлер 3 дебютке дейін, кейбір елдерде (Францияда) 10 дебютке дейін көрсететін болған. Ал Кеңес заманындағы КСРО театрларында бұл дәстүр жойылып, дебют тек бірінші рет өнер көрсету мағынасында қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Хакім Дәулетбекұлы Дәулетбеков

**Хакім Дәулетбекұлы Дәулетбеков** (22 наурыз 1910, Ақмола облысы, Қорғалжын ауданы – 11 қаңтар 1983, Алматы) – тұңғыш қазақ киноактерлерінің бірі, кинорежиссер, Қазақстан кинематографистер Одағының мүшесі. 

## Ойнаған рольдері
* "Жұт"
* "Қаратау құпиясы" фильмдеріне түседі. 
* 1935 жылы "Мосфильм" киностудиясында О. Преображенская мен И. Правов "Жау сүрлеуі" атты фильмді экранға шығарады. Бұл фильмде актер малшы Абылайдың рөлін сомдайды. 
* "Востоккино" тресі жабылғаннан кейін Хәкім Дәулетбеков "Мосфильмге" жұмысқа ауысады. Мұнда ол көбінесе эпизодтық рөлдерді орындайды. Осы уақыттары актер М. Горький атындағы әдебиет институтының драматургия бөліміне оқуға түсіп, 1940 жылы бітіріп шығады. Актер Ұлы Отан соғысына қатысқан. 

## Режиссерлігі

1946 жылы соғыстан келіп, деректі кино режиссеры болып жұмыс атқарады. Осы салада ол көптеген ғылыми көпшілікті фильмдерді дүниеге әкеледі. Қазақфильм киностудиясында 100-ден аса ғылыми-көпшілік, тарихи, әлеуметік, экономикалық, т.б. тақырыптардағы деректі-хроникалық фильмдер түсірді. Оның аса көп танылған фильмдері:
* *"Ауылдан келген қыз" (1948)* 
* *"Шөлейттің іргесінде" (1952)* 
* "Народный учитель" (1952)
* "Лимонное орошение в Казахстане" (1956)
* *"Кегей жазығы" (1958)* 
* *"Ауыл даласы"
* "Жазылбек Қуанышбаев" (1962)* 
* *"Мәдени егіс негізі - ауыспалы егін" (1969)* т.б. деректі фильмдері бар. 
## Марапаттары
* Қазақстанның еңбек сіңген өнер қайраткері (1958).
* Қызыл Жұлдыз
* 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:22 наурызда туғандар
Санат:1910 жылы туғандар
Санат:Қорғалжын ауданында туғандар
Санат:11 қаңтарда қайтыс болғандар
Санат:1983 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:КСРО актерлері
Санат:Қазақстан актерлері
Санат:XX ғасыр актерлері
Санат:КСРО кинорежиссёрлері
Санат:Қазақстан кинорежиссёрлері
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Дегелектәрізділер

200px|thumb|Дегелектәрізділер
**Дегелектәрізділер** немесе **Ұзынсирақтылар** () – қырлы төсті құстардың бір отряды. Шығу тегі жөнінен бірқазандарға жақын, олигоцен дәуірінен белгілі. Дене тұрқы орташа, мойны, тұмсығы 4 бармақты, аяқтары ұзын. Тұмсығы үшкір, тік не орақ пішінді келеді. Қауырсындарының түсі әр түрлі. Қораздары мен мекиендерінің қауырсыны біркелкі болады. Дегелектәрізділер су айдындарына таяу жерлерде тіршілік етеді, көпшілігі қорегін таяз судан ұстайды, тек марабу деген түрі тропиктік өңірдің құрғақ жерлерінде тіршілік етіп, өлексемен қоректенеді. Дегелектәрізділердің 6 тұқымдасының (құтандар, дегелектер, қайықтұмсықтылар, китбастылар, балғабастылар, тырнақұтандар) 118 түрі Арктика мен Антарктидадан басқа жерлерде (әсіресе, тропиктік, субтропиктік аймақтарда) кеңінен тараған. Көпшілік түрі моногамды, топталып тіршілік етеді. 2 – 9 жұмыртқа салып, оны қоразы да, мекиені де 15 – 35 күндей кезектесіп басып шайқайды. Балапандары қызылшақа болып туады, оларды аталығы да, аналығы да бірігіп 1 – 4 айдай қоректендіреді. Дегелектәрізділер – жыл құстары. Көпшілігінде дыбыстық сіңірлер, жарғақтар, жемсауы болмайды. Ұсақ су жәндіктерімен, омыртқалы жануарлармен (балық, көлбақа, құрбақа, жылан, т.б.) қоректенеді. Дегелектәрізділердің дегелек тұқымдасының 2 түрі (ақ дегелек, қара дегелек), құтан тұқымдасының 2 түрі (кіші құтан, сары құтан), тырнақұтан тұқымдасының 2 түрі (қалбағай, қарабай) Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Ал Қиыршығыс дегелегі, Сарытұмсық құтан, Қызылаяқты тырнақұтан өте сирек кездесетіндіктен қорғауға алынып, Халықар. табиғат қорғау одағының «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер
Дедуктивті пайымдау

**Дедуктивті пайымдау** (немесе **Дедуктивті логика**, ,  — бөліп шығару) — сенімді сипатқа ие логика заңдары негізінде бір немесе бірнеше алғышарт (premise) пайымдардан жаңа бір логикалық қорытынды (logical consequence) шығару әдісі.

Дедуктивті пайымдау — білімнің көбіне жалпыдан жекеге қарай көшуі, қорытындылардың алғышарттардан шығарылуы. Ғылыми танымда дедукция индукциямен ажырағысыз байланысты. Психология дедуктивті пайымдаулардың дамуы мен бұзылуын зерттейді. Білімнің көбінесе жалпыдан кемірек жалпыға қарай қозғалысы оның барлық психикалық процестермен, тұтас алғандағы ойлау қарекетінің құрылымымен шарттастылығында талданады. Дедукциялық пайымдауларды эмпириялық зерттеулердің, мысалы, алғышарттарға және олардан шығатын қорытындыларға деген сенімнің талдануы болып табылады. Дедукция - жалпы білім негізінде белгілі бір объект туралы жаңа білім тұжырымдалатын ой қорытындыларын пайдалану. Мұнда материалға сәйкес логикалық процесс пен мазмұндау жолы жалпы қағидалардан басталып, оларды сол немесе басқа нәрсеге пайдаланумен аяқталады. Дедукция - жалпыдан жекеге қарай дамитын ой қорытындысы, логикалық ойлау формасы. Дедукциялық ойдың кең тараған түрі — силлогизм. Екі немесе одан көп пікірлердің байланысы нәтижесінде жаңадан бір пікір шығару.

Дедукцияның келесі бір түсінігі бойынша, дедукция дегеніміз бастапқы пайымдаулар (алғышарттар) жиынтығынан қажетті шығарылатын салдарларды алатын рационалды танымның әдісі. Дедукция процесінде пікірлердің тек логикалық қатал, әдепті (корректный) амалдары – логикалық формалары − ақиқатты алғышарттардан ақиқатты салдарларды алуға кепіл беретін дедуктивтылы пікірлер деп аталатындар пайдаланылады. Дедуктивтік әдістің сипатты ерекшелігі мынада: шығарылатын пікірдегі ақпарат (информация) бастапқы пайымдаулардың тұтас ақпаратының бөлігін құрайды. Дедукцияның мәнін осылай түсіну оның (д.) жалпыдан жалқыға ауысу ретіндегі дәстүрлі көзқарасқа маңызды дәлелдеме (анықтау) береді. Дедукция әдісін негіздеуге фр. философы, математигі, физигі, физиологы Рене Декарт үлкен үлес қосты, ал оның аппаратын (ғылыми түсініктерін, терминдерін, категорияларын) жасаумен ғылым ретінде пайда болған кезінен бастап логика айналысады (аристотельдік, дәстүрлі логика).

Дедукцияны Бринкерхов Д., Уейтс Р., Ортега С. теориядан алынған гипотезаларды тексеру арқылы теориядан деректерге көшу процесі деп көрсеткен. Сондай-ақ, дедукция деп жалпылау, ойлаудың жалпыдан жалқыға, бүтіннен бөлшекке көшіп нәтиже шығаруын айтады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Санат:Жантану
Санат:Медицина
Дейтерий

**Дейтерий** (лат. deuterіum – екінші), ауыр сутек, D – сутектің тұрақты изотопы, газ. Массалық саны 2, атомдық массасы 2,014. Сутектің басқа изотоптарымен протодейтерий (HD; молекулалық массасы 3,02205) және дейтеротритий (DT; молекулалық массасы 5,03034) молекулаларын түзеді. Балқу t –254,5°С.

Санат:Химиялық элементтер