open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сатыбалды Жәлелұлы Нарымбетов

**Сатыбалды Жәлелұлы Нарымбетов** (1946 жылы 7 наурызда Түркістан облысы, Түркістан ауданы, Ащысай ауылы - 08.07.2021, Алматы) — қазақстандық кинорежиссер, жазушы. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2005). Қазақстанның мемлекеттік сыйлығының иегері (1996).

## Өмірбаяны
Жетіру тайпасының Тама руынан шыққан. 
* Мәскеу қаласындағы мемлекеттік кинематография институтын (1969 жылы) бітірген.
* 1984 жылы жоғары режиссерлік курсты (Г.Н. Данелияның шеберханасы бойынша) бітірген. 
* 1969 жылдан “Қазақфильм” студиясында сценарийші әрі кинорежиссер ретінде қызмет етті.
* 1970 жылдан - «Қазақфильм» киностудиясының кинорежиссері.
* 2005 жылдан бері - Ш. Айманов атындағы «Қазақфильм» АҚ «Дебют» бірлестігінің жетекшісі.

## Қоғамдық қызметі
* Жан Виго атындағы Халықаралық кпубтың мүшесі (Париж қаласы).
* КСРО Жазушылар одағының мүшесі.
* ҚР Жазушылар одағының мүшесі.

## Сценарийлері
* балаларға арналған “Шоқ пен Шер” фильмінің сценарийін (1971 жылы) жазды.

## Режисерлігі
* “Құрманғазы” атты деректі фильмін (1972 жылы)
* “Зауал” (1981 жылы) 
* “Күзгі бұралаң жол” (1984 жылы) қысқа метражды фильмі 
* “Ұрын келген күйеу” (1987 жылы)
* “Созақтан шыққан Гамлет” (1990 жылы)
* “Көзімнің қарасы”
* “Жас аккордеоншының өмірбаяны” (1994 жылы, Анапа қаласында өткен 3-Бүкілресейлік “Кино-Шок” кинофестивалінің жүлдесі, Халықаралық кинофестивалі жюриінің дипломы, Франция, Анже (1995 жылы); Француз кино өнері академиясының сыйлығын (1996 жылы), тағы басқа)
* “Омпа” (1998 жылы)
*  тағы басқа көркем фильмдерді қойды.

## Кітаптары
* “Тентек” (1968 жылы)
* “Ассалаумағалейкум, Атлантида!” (1981 жылы) атты повесть, әңгімелер жинақтары жарық көрген.

## Марапаттары
* Анапа қаласында өткен 3ші Бүкілресейлік «Кино-Шок» кинофистивальінің жүлдегері;
* 1995 жылы Францияның Анже қаласында өткен Халықаралық кинофистивальінің қазылар алақасының құрметті грамотасының иегері;
* Фрацуз кино өнері академиясының «Жорж Сэдуль» атындағы құрметті сыйлығының иегері;
* 1996 жылы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының лауреаты;
* 1996 жылы президент жарлығымен жоғарғы мемлекеттік  марапат «Құрмет ордені»  берілді.
* 2000 жылы Тәуелсіз «Платинды Тарлан» сыйлығының иегері.
* 2005 жылы президент жарлығымен Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері құрметті атағымен марапатталды.
* 2011 жылы «Қазақстан тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі;
* 2016 жылы «Қазақстан тәуелсіздігініе 25 жыл» медалі.

## Отбасы
* Жұбайы - Ізмағанбетова Ізтөле, марқұм, драматург, Ш. Айманов атындағы «Қазақфильм» киностудиясы анимациялық фильмдер бірлестігінің жетекшісі болған.
* Ұлдары - Нарымбетов Асқар-Мұхит (1968 жылы туған), кинорежиссер; Нарымбетов Ескендір (1977 жылы туған), кинооператор.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан сценарийшілері
Санат:Қазақфильм режиссерлері
Санат:Француз кино өнері академиясының сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Натрий

thumb|100px|Натрий Na|солға
**Натрий** (лат. *Natrіum*; **Na**) — элементтердің периодтық жүйесінің І тобындағы химиялық элемент, атомдық нейтрондары 11, атомдық моллекулласы 22,98977; сілтілік металдарға жатады. Табиғатта тұрақты бір изотопы (23Na) бар.  

Натрийды алғаш 1807 жылы ағылшын химигі Г.Дэви (1778 – 1829) күйдіргіш натрийды (NaOH) электролиздеу арқылы бөліп алған. Жер қыртысындағы орташа массалық мөлшері 2,64% - ды құрайды. Маңызды минералдары: галит (тас тұзы) – NaCl, мирабилит (глаубер тұзы) – Na2SO4•10H2O, чили селитрасы – NaNO3, криолит – Na3AlF6, трона – NaHCO3•Na2CO3•2H2O.  

Натрий жұмсақ, күмістей ақ металл, тығыздығы 0,968 г/см3, балқу температурасы - 97,83°С, қайнау температурасы - 882,9°С. Тотығу дәрежесі +1. Қатты Натрий ауада тез тотығады, сұйық күйінде тұтанады. Сумен өте күшті, оттек, фтор, хлор, күкіртпен белсенді, 200°С-та сутекпен, 800 – 900°С-та көміртекпен әрекеттеседі. Натрийды парафин мен трансформатор май қоспасында, ылғал және оттектен тазартылған бензин немесе керосинде, аргон немесе азот атмосферасында, сондай-ақ, дәнекерленген шыны ампулада сақтайды.  

Натрий хлоридіне CaCl2, BaCl2 және т.б. қосылған немесе натрий гидроксидіне Na2CO3 қосылған (қоспалар NaCl-дың балқу температурасын төмендету үшін қосылады) балқымаларды электролиздеу арқылы алады. Натрий Na2O2, натрийорганикалық қосылыстар, NaH алуда, Tі, Zr, Ta өндірісінде тотықсыздандырғыш, бутадиенді каучук синтезінде катализатор ретінде, ядролық реакторларда және т.б. қолданылады. 

Натрий және оның қосылыстары азық түлікті  сақтауға, ядролық реакторларды салқындатуға, натрий буларының лампаларына, басқа элементтер мен қосылыстарға тазаруға және тазартуға, сондай ақ құрғату үшін пайдаланады. 

Санат:Химиялық элементтер
Натурал қатар

**Натурал қатар**– өсу ретімен орналасқан барлық натурал сандар жиыны N={1, 2, …}. Натурал қатар шексіз және толық реттелген жиын. Әдетте Натурал қатардың кез келген бүтін оң санын натурал сан деп атайды. 

Натурал қатардың алғашқы n мүшесінің қосындысы 1+2+3+4+\dots үшбұрыш сан болып табылады:
: \sum_{k=1}^n k = \frac{n(n+1)}{2}.

thumb|Алғашқы алты үшбұрыш сан

Қатардың алғашқы жекеше қосындылары- 1, 3, 6, 10, 15 т.с.с. Осылайша n-шы жеке қосындысы мына формуламен өрнектеледі:
: \sum_{k=1}^n k = \frac{n(n+1)}{2}.
Бұл өрнек Пифагорға б.з.б. VI ғасырда белгілі болған. Бұндай сандар үшбұрыш түрінде бейнелене алатындықтан үшбұрыш сан деп аталған.

Үшбұрыш сандарының шексіз мүшесі  ұмтылады, яғни  натурал сандардың шексіз қосындысы да  болады. 
## Сілтемелер
* Жиын  
* Өсу  
* Шексіз

## Дереккөздер


Санат:Қатарлар
Натурфилософия

**Натурфилософия** (Eng. *nature-табиғат, philosophy-философия*) — табиғат философиясы; табиғатты біртұтас қарап, үстірт пайымдау арқылы түсіндіретін ілім.
Натурфилософия ерте заманда, ғылыми танымның бастапқы кезеңдерінде елеулі орын алып, философияның тарихи қалыптасуының алғашқы формасы болды. Натурфилософия ұғымының шығуы стоиктерден (Сенека) басталады. Ежелгі грек натурфилософтары ғылым тарихында едәуір рөл атқарған бірқатар болжамдар ұсынды, оның ішіндегі маңыздыларының бірі – атомистік болжам (атомизм). Кейіннен Натурфилософия физика немесе физиология, яғни табиғат жөніндегі ілім деп аталды.  

Орта ғасырларда философияда геоцентризм түсінігінің орын алуына орай Натурфилософия ғылымы ой-өрістен христиан, ислам және иудей теологияларына ауысты. Қайта өркендеу дәуірінде Натурфилософия Дж. Бруно, Б.Толезио, Дж.Кампанелла, Дж.Кардано,Ф.Парацельс, Ф.Патрици есімдерімен байланысты пантеизм, гилозоизм негізінде дамыды. Бұл кезеңдегі Натурфилософия табиғатты біртұтас қарау принципін ұсынып, бірқатар терең мәнді диалектикалық қағидалар (мысалы, өзгерістің қайнар көзі қарама-қарсы бастамалардың күресінде деген ілім) тұжырымдады. Бірақ табиғатты түсіндіру астрологиялық, алхимиялық, мистикалық түсініктерге толы болды.  

17 – 18 ғасырларда механистік жаратылыстану ғылымдарының қарқынды дамуына байланысты табиғатты талдамалы және метафизика тұрғыдан зерттеу басым болып, Натурфилософия ғылымнан шеттетілді. Классикалық неміс философиясында Натурфилософия негізгі пәндердің біріне айналып, өз заманындағы жаратылыстану ғылымдарының жетістіктерін объективтік идеализм тұрғысынан тұжырымдамақ болған Ф.В. Шеллинг философиясынан елеулі орын алды. Ол диалектикалық полярлық идеясы арқылы дүниенің біртұтастығының жіктелуі мен жоғары формалардың төмен формалардан дамып жетілуін түсіндірмек болды.  

20 ғасырларда Натурфилософияда теріс көзқарастар орын алды. Кейбір философ бағыттардың (экзистенциализм, прагматизм) өкілдері философия объектілерінің жағымсыз дүниесін зерттеумен шұғылданбауы керек деп есептеді. Неореализм, сыни онтология,марксизм, т.б. өкілдері Натурфилософия жаратылыстану ғылымдарының деректерін ескермей, табиғатты тануға дұрыс қарамаған деген пікірді ұстанды. Нақтылы Натурфилософиялық жүйелердің негізінде философияның ерекшелігін, философия мен арнаулы ғылымдардың арақатынасын ерекше түсінуге негізделген “натурфилософиялық ойлау стилі” жатыр. Оның шеңберінде философия кез келген теориялық білімнің жоғары типі ретінде қарастырылады. Экспериментті жаратылыстанудың дамуы Натурфилософиялық идеялар мен ғылыми зерттеулер нәтижелерінің бір-біріне қайшы келуіне әкелді. Мысалы, Гегель өзінің “Табиғат философиясы” деген еңбегінде жарық спектрі туралы Ньютон ілімін теріске шығарып, атомизм, эволюция идеяларын сынға алды. Қазіргі кезде натурфилософия ойлау стилі табиғатты тану саласында ғана емес, әлеуметтік құбылыстарды зерделеуде де көрініс береді. 
## Дереккөздер


Санат:Қоғам
Натюрморт

**Натюрморт** ( – өлі табиғат) – бейнелеу өнері жанрының бірі; қоршаған ортадағы бір құрылымға топтастырылған түрлі тұрмыстық заттар мен жеміс-жидектерді, өсімдіктер, тағамдарды бейнелеу.

Бейнелеу өнерінің басқа түрлеріне қарағанда натюрморт суретшіден өзі кескіндейтін нәрсені табиғи қалпында, дәл де нәзік жеткізуді талап етеді. Натюрмортың алғашқы белгілері Ежелгі Шығыс, Рим, Грекия өнерінде көрініс тапқан. Натюрморт жанр ретінде XVI ғасырдың аяғы мен XVII ғасырдың басында Голландияда пайда болды. Натюрморттың жан-жақты дамуына ұлттық кескіндеме мектептері ұйытқы болды (XVII ғасырда). XIX ғасырда өмір сүрген атақты суретшілер Ф.Гойя, Э.Делакруа, Г.Курбе,Э.Мане, т.б. натюрморттың өркендеуіне ат салысты. Натюрморт жанрының шыншыл да дәлдікпен өзіндік әсерге ие болуы постимпрессионизм шеберлерінің кезеңіне (В.Ван Гог, П.Сезанн, т.б.) сәйкес келеді. Кейіннен фомизм (А.Матисс), кубизм (П.Пикассо, т.б.) ағымдарындағы суретшілермен қатар Мексика (Д.Сикейрос), Италия(Р.Гуттузо) шеберлерінің еңбектерінен де натюрморт көрініс тапты. Кеңестік дәуірде натюрморт жанрында П.П. Кончаловский, И.И. Машков, М.Сарьян ерекше танымал болды. Қазақ суретшілері Ә.Жүсіпов (“Шыны аяқ”, 1960), А.Ғалымбаева (“Дәмді шай”, 1966), С.Айтбаев (“Кітаптар”, 1966), Т.Тоғызбаев (“Қарбыз бейнеленген натюрморт”, 1974), К.Дүйсенбаев (“Табиғат көрінісі”, 1978), Е.Кәрібеков (“Натюрморт”, 1986), Б.Ақанаева “Күміс натюрморт” (2003), А.Жансейітова “Натюрморт” (2003), т.б. натюрморт жанрының шеберлері атанды.

## Дереккөздер

Санат:Пейзаж
Науа

**Науа** –  мал суаратын астаудың бір түрі. Науа ағаштан, темір-бетоннан, асбоцементтен, т.б. жасалады. Науаға суды құдықтан насос, шелек, су таситын машина, т.б. көмегімен құяды. Ірі мал науасының биіктігі 35 см, бетінің ені 35 – 40 см, тереңдігі 30 – 35 см, мал екі жағынан ішетін болса көлемі екі есе үлкен болады. Науаның ұзындығы сиыр табыны, жылқы үйірі және қой отарының үлкен-кішілігіне байланысты. Қазақстанның шөл және шөлейт аймақтарында, таулы және тау бөктерлерінде малды құдықтан науа арқылы суарады.

## Сілтемелер
* Табын  
* Үйір

## Дереккөздер


Санат:Ауыл шаруашылығы
Нарын жотасы

**Нарын жотасы** – Оңтүстік Алтайдағы таулы жота.

## Географиялық орны
Абай облысы Көкпекті ауданы мен Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданы жерінде орналасқан.

## Жер бедері
Жота батыстан шығысқа қарай 130 км-ге созылып жатыр. Ең биік жері шығыс бөлігінде (абсолюттік биіктігі 2533 м). Нарын жотасы  Күршім және Нарын өзендерінің суайрығы саналады. Жотаның баурайынан Құрғаққайыңды, Жіңішке, Күршім, Нарын, Қиынсу, Қумырза, Маралды, Озерная, т.б. өзендер бастау алады.

## Геологиялық құрылымы
Жота палеозой эрасының конгломераттарынан, әктас, құмтас, тақтатас, туф, порфирит және интрузивті граниттерден түзілген. Жер қойнауында түсті металл кентастарының кен орындары барланған.

## Өсімдігі
Өсімдік жамылғысында 600 м-ден 1300 м-ге дейінгі биіктікте бетеге, жусан, т.б. далалық өсімдіктер, 1300 м-ден жоғарыда (солтүстік беткейінде) қайың, көктерек, одан жоғарыда шырша, самырсын, тау басында альпілік шалғын өседі.

## Дереккөздер

Санат:Көкпекті ауданы таулары
Санат:Катонқарағай ауданы таулары
Нарын құмы

**Нарын құмы** – Каспий маңы ойпатының солтүстік-батыс бөлігінде, Еділ мен Жайық өзендері аралығында орналасқан. 

## Географиялық орны
Әкімшілік тұрғыдан Атырау облысының Құрманғазы, Махамбет аудандары және Батыс Қазақстан облысының Бөкей Ордасы, Жаңақала және Ақжайық ауданының оңтүстік бөлігін қамтиды. 

## Жер бедері мен геологиялық құрылымы
Аумағы 40 мың км2. Құмды өңір орта есеппен теңіз деңгейінен 21 м төмен жатыр. Өңір Каспий теңізінің Хвалын және Хазар кезеңдерінің шөгінділерінен түзілген. Неоген, пермь-триас жыныстары да кездеседі. Батпайсағыр, Теректіқұм, Жаманқұм, Орда, Бұзанай, Қосдәулет, Ментеке массивтерінен тұрады. Солтүстік-шығысын Қамыс-Самар жайылмасы алып жатыр. 

## Климаты
Климаты тым континенттік, қаңтар айындағы орташа темпертурасы –10,4 – 12,2 °С, шілдеде 24,9 – 25,5 °С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 214 – 246 мм. Қардың қалыңдығы 10 см-ден аспайды. Жерге түскен ылғалдың булану мөлшері жауын-шашыннан 5 – 6 есе артық. Аңызақ жел, шаңды дауыл жиі соғады. Тұрақты ағатын өзен-жылғалары жоқ. Жер астының тұщы су қоры (1,5 – 2 м тереңдікте) мол. Құдықтар мен шұратты жерлер көп. Қараөзеннің және Сарыөзеннің көктемгі жайылма ағыны кейде Нарын құмының солтүстік жағын суландырады.

## Топырақ жамылғысы, өсімдіктері мен жануарлары
Топырақ жамылғысы негізінен бозғылт қоңыр, құмдақты-саздақты, сортаңды сұр топырақтан тұрады. Еркекшөп, жүзгін, қияқ, құмаршық, ойыстау жерлерінде жыңғыл, терек, қандыағаш, көктерек өседі. Киік, қоян, қарсақ, дала күзені, т.б. кездеседі. Нарын құмы аумағында Орда геоботаникалық қорықшасы орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Атырау облысы құмдары
Санат:Батыс Қазақстан облысы құмдары
Науакент

**Науакент**, Навакет – Шу алқабында орналасқан Ұлы Жібек жолы бойындағы ортағасырлық әйгілі қалалардың бірі. 

7 ғасырдағы қытай деректерінде Науакент (Синчень – жаңа қала) Батыс Түрік қағандығының соңғы қағанының ордасы болғаны айтылады. Ол Ыстықкөлдің жағасындағы Суяб қаласына жақын орналасқан. Ірі сауда орталықтарының бірі болған бұл қалада соғды саудагерлері көп тұрған. Ол туралы 8 ғ-дың басындағы соғдылар билеушісі Деваштич архивіндегі құжаттардың бірінде айтылған. Парсы деректері бойынша Науакент Түрік қағанының ялан шах дәрежесін алған бауыры билеген қала. Қала бір мезгілде 20000 жауынгер жасақтай алған. 10 ғасырдағы Худуд әл-Әламның географиялық шығармасында “Науакент Ұрын-Ардж тауының маңында орналасқан, бұрын қала болған, қазір қираған және қарақшылардың ордасына айналған” делінеді. Кейбір деректерде “Қашқар мен Науакет” митрополиттері туралы айтылады. Соған қарағанда, қалада христиан дінінің өкілдері де тұрғандығы байқалады. Археологиялық зертеулер нәтижесінде Науакент орны Бішкек қаласынан шығысқа қарай 40 км жердегі *Қызыл өзен* қалашығы екендігі анықталған. Қалашық “ұзын қорғанды қалашықтар” тобына жатады. Топографиясы жағынан цитадель, екі шаһристаннан және зираттан тұрады. Қалашықтың әр түрлі жиіліктегі ғимараттардың іздері сақталған аймағының жалпы көлемі 20 км², орталық бөлігінің кешені 100 га.

## Дереккөздер


Санат:Қырғызстан көне қалалары
Санат:Ұлы Жібек жолы
Науат

**Науат** – қайнатылып қатырылған қант. Ол қанттан ерітіліп, жіптер керілген арнайы сыйымдылыққа құйылып, кристалдандырылып алынады. Науат түсі мөлдір, дәмі тәтті, қатты тағам.

## Сілтемелер
* Тағам  
* Мөлдір  
* Кристал
## Дереккөздер


Санат:Өндіріс
Наурызым боксит кен орны

**Наурызым боксит кен орны** - Қостанай облысында, Сарымойын кенінен солтүстікке қарай, Торғай ойысының орталық бөлігінде орналасқан. 

## Геологиялық құрылымы
Кен орнында алюмосиликатты тау жыныстары дамып, аумағы борға дейінгі қатпарланған іргетас және көлбеу жатыстағы бор және кайнозой тау жыныстарынан құралған. Борға дейінгі іргетас эффузивті-шөгінді турин свитасымен (әктас, құмтас, алевролит, аргиллит, туффиттер), төменгі-ортаңғы триастық (базальт, долерит, кварцты порфир және алевролит, аргилит, құмтас, тақтатас) және оңтүстігінде көмірлік шөгінді юралық тау жыныстарынан тұрады. Іргетас тау жыныстары қалыңдығы 50 м мору қыртысымен жабылған. Оның жоғары бөлігі әр түрлі монтморилонитті және каолинитті саздардан құралған. Мору қыртысының үстінде қалыңдығы 30 – 80 м континентальды бокситтік альб және сеномен түзілімдері орналасқан. Одан жоғары эоцен-олигоцен (чеган свитасы) табақты саздар және төрттік көлді-аллювиальді шөгінділер дамыған. Альб-сеномен бокситті түзілімдер қимасы төрт горизонтқа бөлінеді. 

## Жатыс сипаты, құрамы
Кен орнының негізгі кенді шоғыры тоғыз кен денелерінен құралған. Олардың ең ірісі ғасыр 1 кен денесі барлық кеннің 90%-ын құрайды. Кен орнының бокситтерінің құрамында Al2O3 (39,88%), Fe2O2, (22,5%), TіO2 (4,8%), CO2(2,08%) болады. Негізгі кен құрайтын боксит минералдары: гиббсит және кен сыйыстырушы тау жыныстары (ванадий, хром, скандий, стронций, ниобий, т.б.). 

## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысы кен орындары
Нұржан Наушабаев

**Наушабаев Нұржан**  (Нұрмұхамбет) (1858, қазіргі Қостанай облысы Алтынсарин ауданы – 1919) – ақын. Діни-ағартушылық бағыттың көрнекті өкілі. 

Қыпшақ тайпасының Ұзын руының Құттық бөлімінен шыққан.
Анасы Қадишадан (Шал ақынның қызы) жастайынан айырылған ол нағашыларының қолында тәрбиеленген. Троицк қаласында З.Расулов медресесінде білім алған. Жастайынан араб-парсы тілдеріндегі кітаптар мен татар, башқұрт жазушыларының шығармаларын оқыды, әнші, сері, балуан атанып, дидактик. үлгідегі нақыл, терме, толғау, мысал және назым, ғақлия жырларын жазды. Оның 40 шақты өлеңі мен айтыстары “Жұмбақ. Нұржан мен Сапарғалидың жұмбақ айтысы” (1903), “Манзұмат қазақия” (1903), “Алаш” (1910) атты жинақтарында Қазан қаласында басылған. Наушабаев өлеңдерінің негізгі тақырыбы – өнер-білім мен адамгершілік қасиеттерді насихаттау. “Замананың қалпына айтылған сөз”, “Тақпақ”, “Терме”, “Леп ұрған жігітке” өлеңдерінде, сондай-ақ А.И. Крыловқа еліктеп жазған “Түлкі мен әтештің хикаясы”, “Өгіз бен есек”, т.б. мысалдарында адамның мінез-құлқы мен жамандық-жақсылық, әділдік жайын, замана бағытын, қоғамдық құбылыстарды сипаттады. Адам бойындағы қараулық, дүниеқорлық, тойымсыздық көріністерін сынады. Дидактикалық жанрда жазылған “Қырық тілек” атты 13 жұмбақтан тұратын ғақлия өлеңі көркемдігімен ерекшеленеді. Қоғамдық жайларды исламдық тұрғыдан таразылап, діни өлеңдерінде Құран Кәрімнің маңызын, қасиетін түсіндіруге талпынған ақын мұсылманның парыз-уәжіптеріне талдау жасайды (“Қырық парыздың баяны”, т.б.). Наушабаев шығармаларында татар ақыны, әнші Сапарғали Қуанышұлымен жұмбақ айтысының орны ерекше. Хат үлгісіндегі жазбаша сөз сайысында қарсыласы тарапынан қойылған 25 жұмбаққа Наушабаев тапқырлықпен жауап беріп, білімдарлығын көрсеткен. Айтыс көркем тілімен, заман ағысы мен қоғамдық өзгерістерді шебер бейнелеуімен құнды. Айтыс мәтіні 359 жолдан тұрады, алғаш “Манзұмат қазақия” (1903) кітабында, кейін “Айтыс” жинағының 2-томында жарық көрді. 

Ы.Алтынсаринге арнаған өлеңінде ағартушының еліне, замандастарына өнеге көрсеткен биік азаматтық тұлғасы айқын көрініс тапқан. Өлеңнің 3 шумағы Ы.Алтынсарин құлпытасына қашап жазылған. Ақынның “Көкем-ай”, “Көңіл ажар”, “Жан сәулем”, “Асылай”, “Мұқидаш”, “Бес тілек”, т.б. әндері ел арасына кең тараған.

Қостанай ауданының Тобыл қаласының мектеп-гимназиясына Нұржан Наушабаев есімі берілген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Әдебиет
Нахдж Ул-Фарадис

**Нахдж Ул-Фарадис** (“Ұжмаққа баратын жол”) – 14 ғасырда жазылған діни дидактикалық мазмұндағы прозалық шығарма. Авторы Махмуд ибн Әли Бұлғарда туып, Сарай қаласында қызмет еткен. Еңбек төрт бөлімнен тұрады, әр бөлімі сегіз тараудан құралған. “Нахдж Ул-Фарадис” Алтын Орда дәуіріндегі түркі тілдері, әдебиеті, тарихы жөнінде халыққа түсінікті тілмен жазылған. Бірнеше нұсқасы бар: Стамбұлдағы Сүлеймен кітапханасында (Түркия), Санкт-Петербургтегі Шығыстану интернатының қолжазба қорында, Шығыстану музейінің архивінде (Ялта қолжазбасы, Қырым) сақталған. Ал Қазан қаласында үш нұсқасы: екеуі Қазан мемлекттік университетінің кітапханасында, үшіншісі Қазан педогогикалық институтында сақтаулы. “Нахдж Ул-Фарадис” жайлы алғаш 1885 жылы татар ғалымы Шиһабаддин Маржани пікір айтқан. 1928 жылы ғалым З.Тоған, 1956 жылы Я.Кемал Стамбұл нұсқасы жайында көзқарастарын білдіріп, еңбекті жарыққа шығарды. Бұл қолжазбаға байланысты мағлұматтар француз (1933), неміс (1959), поляк, түрік тілдерінде (1926, 1934, 1942, 1950, 1955) жарияланды. “Нахдж Ул-Фарадис” шығармасын белгілі түркітанушы ғалым Ә.Нәжіп жүйелі қарастырды. Қазақ ғалымдары Ғ.Айдаров, Ә.Құрышжанов, М.Томанов “Нахдж Ул-Фарадис” ескерткішінің тілін зерттеді.

## Сілтемелер
* Алтын Орда  
* Стамбұл
## Дереккөздер
  

Санат:Қазақ тілі
Начнем С Понедельника

**Начнем С Понедельника**– апталық газет. 1994 жылдан шығады.Газет республикадағы қоғамдық-саяси, әлеуметтік-экономика, білім беру және денсаулық сақтау, мәдениет жаңалықтарын таратады. 2003 жылдан бастап қазақ тілінде де мақалалар басыла бастады.

## Сілтемелер
* Баспасөз  
* Философия  
* Бұқаралық ақпарат
* Оңтүстік Қазақстан

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан газеттері
Санат:Орыс тілді газеттер
Наурыз хан

**Наурыз хан**,  Наурыз ибн Мұхаммед, Навруз, Наурус, Ноуруз (туған жылы белгісіз – 1360) – Алтын Орданың ханы (1360 жылы, қаңтар – маусым).

## Биографиясы
Наурыз бек 1360 жылғы ақпанда өзінің алдындағы Құлпа хан мен оның екі ұлының өлтірілуінен кейін таққа отырды. Наурыз бектің шыққан тегі анық емес. Қазіргі заманғы көптеген авторлар оны Жәнібек ханның ұлы деп атаған өз мәлімдемесін қайталай береді, алайда беделді ортағасырлық тарихшы Хвандәмир Наурыз бекті Жәнібектің жалған ұлы ретінде анық атап көрсетеді. Бір замандас венециялық нотариустың актісінде де Наурыз бектің Өзбек ханның ұлы болдым дегені еш негізсіз деп көрсетілген: "quam dici fuisse filium Usbech sine aliqua meritone." Сол сияқты, Шыңғыс ұрпақтарының ең дәл шежірелер жинақтарында (мысалы, Муʿизз әл-ансаб) Наурыз бек Жәнібек ханның балаларының ішінде де, басқа жерде де аталмайды. Жәнібек ханның ұлы Бердібек өзінің 12-ден кем емес ең жақын туысын, соның ішінде 8 айлық інісін өлтіргені айтылады, бұл Наурыз бектің Жәнібек ханның тағы бір ұлы болуы мүмкіндігін жоққа шығарады. Кейбір зерттеушілердің айтуынша, тарихи дереккөздерде Наурыз бек пен Базаршы (Bazarčī) атты тұлғаға бірдей рөлдердің телінуі (екеуі де Тайдула хатунның күйеуі болған, екеуін де Хизр хан жойған) бұл екі адамның бір адам екенін көрсетеді. Наурыз бектің Темір (Тимур) атты ұлы болған; сол сияқты, Базаршының ұлы Темір Мәлік деп аталады; бұлардың ешқайсысының әйгілі Әмір Темірге қатысы жоқ.

1359 жылғы қарашада Мәскеулік Иван II қайтыс болғаннан кейін, бірнеше орыс князі Ұлы Владимир князінің лауазымын бекіту (жарлық алу) үшін ханның ордасына барды. Наурыз бек бекіту грамотасын (ярлық) Нижний Новгородтың князі Андрей Константиновичке берді, ал ол оны Суздальдік інісі Дмитрийге тапсырып берді.

Кейін, 1360 жылы, бәлкім маусымда, Наурыз бек оның ұлы Темірмен және Тайдула хатунмен бірге Жошының ұлы Шибанның ұрпағы Хизр хан тарапынан тақтан тайдырылып, өлтірілді.

Наурыз бектің билігі Алтын Ордада 20 жыл ішінде бірінің артынан бірі жылдам алмасқан 25-тен астам ханның таққа отырған, көпшілігі қатар билік жүргізген, әрі нақты билікке ие болмаған анархия кезеңінің басына жатады. Кейбір хандар тек де-юре ғана билік етіп, ал шынайы билік әскери көсемдердің қолында болды; олардың ішінде ең қабілеттісі әрі ең әйгілісі — Мамай еді.

## Сілтемелер
* Алтын Орда  
* Ақ Орда  
* Шайбани әулеті

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз

Санат:Алтын Орда хандары
Санат:Тұлғалар
Лев Константинович Науменко (профессор)

**Науменко Лев Константинович** – (19.10.1933 жылы туған, Воронеж облысы Новохоперск қаласы) – ғалым, философия ғылымдарының докторы (1969), профессор (1972). Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген (1956). 1956 – 57 жылы Березовский ауылы шағын техникумында мұғалім,

1957 – 69 жылдары. Қазақстан Ғылым Академиясының Философия және құқық секторында,

1969 – 77 жылдары Мәскеу инженерлік-физика интернатында, КОКП ОК жанындағы қоғамдық ғылымдар академиясында ғылыми-педагогика қызметпен айналысқан.

1977 – 82 жылдары “Коммунист” журналы бас редакторының орынбасары болды,

1983 – 84 жылдыл КОКП ОК орындарында қызмет атқарған. Науменконың ғылыми-зерттеу жұмыстарының негізгі бағыты – таным теориясы, диалектикалық логика, логика және ғылым методологиясы, философия тарихының мәселелері.

Науменко Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығын алған (1984). 

## Сілтемелер
* Коммунист  
* Мәскеу инженерлік-физика интернаты  
* Қазақстан Ғылым Академиясының Философия және құқық секторы
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Философия ғылымдарының докторлары
Санат:Өзін-өзі өлтіргендер
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Мәскеу мемлекеттік университеті түлектері
Нәсілшілдік

**Нәсілшілдік** – қоғамдағы әлеуметтік теңсіздікті адамның биологиялық сипатымен негіздеуге тырысатын ғылымға қайшы теория. Кең мағынада Нәсілшілдік – тарихи процеске, жалпы өмірдегі және қоғам дамуындағы оқиғалар мен құбылыстардың барлығына адамдардың биологиялық нәсіл ерекшеліктері себеп болады деп санайтын тұжырымдамалар жиынтығы. Нәсілшілдік адам нәсілдері биологиялық және психологиялық жағынан тең емес, сондықтан нәсілдердің бірі “төмен” (бағынышты), екіншілері “жоғары” (үстем) деп дәлелдейді. Нәсілшілдіктің салдарынан елде қайсыбір топтың немесе топтардың үстем топтан антропологиялық және нәсілдік айырмашылықтары негізінде кемсітушілік жайттары орын алады. Нәсілшілдіктің белгілері ежелгі заманнан мәлім. Құлдық қоғамда Нәсілшілдік идеясын ұстанушылар мырзалар мен құлдарды адамдардың әр түрлі “тұқымына” жатқызып, табиғат біреуіне билікті, екіншісіне бас ию міндетін жүктеген деп қарады. Отаршылдық дәуірінің бас кезінде (16 – 17 ғасырлар) адамдар нәсілінің теңсіздігі жөніндегі “теория” қалыптасты. 19 ғасырдың аяғы – 20 ғасырдың басында нәсілшілдер “герман” нәсілінің дүние жүзі халықтарынан “артықтығы” жөніндегі (француз социологі А.Гобино) теорияны басшылыққа алды. 1930 – 40 жылдары герман фашизмі Вольтманның, Аммонның, т.б. антропосоциологиялық және социал-дарвинистік теорияларын ресми идеология деңгейіне көтерді. 2-дүниежүзілік соғыс кезінде фашизм Нәсілшілдікті негізге алып, өз елі мен жаулап алған жерлерде қырып-жою саясатын жүргізді. Соғыстан кейінгі жылдары Нәсілшілдік Оңтүстік Африка Республикасында жергілікті қара нәсілге қарсы апартеид идеологиясынан көрінді. Қазіргі кезде адамзат нәсілінің бәрі біртұтас биологиялық түрден тұратындығы, жалпы бір тектен шыққандығы және эволюциялық дамудың белгілі бір дәрежесінде екендігі ғылыми дәлелденген. Нәсілдік ерекшеліктері (тері түсі, шаш пошымы, т.б.) адамдардың тек сыртқы айырмашылықтарын көрсетеді, олардың мәдени дамуына ешқандай қатысы жоқ. 

## Сілтемелер
* Еуропоид  
* Моңғолоид  
* Негроид

## Дереккөздер

Санат:Нәсілшілдік
Санат:Саясаттану
Санат:Саяси теориялар
Павел Иванович Небольсин

**Небольсин Павел Иванович** (1817–1893) — Ресей тарихшысы, этнограф. 

1850 – 51 жылы қазақ даласына жасаған алғашқы ғылыми-этнографиялық сапарында Орынбор, Орал, Астрахан қалалары мен көптеген қазақ ауылдарында болған. Бұл сапары туралы жазған “Астрахан және Орынбор өлкесіне жасаған саяхат есебі”, “Еділ бойы очерктері” (1852) мақалаларында Бөкей хандығының қазақтары, олардың шығу тегі жөнінде мағлұматтар берген. Ол Ресей мен Орталық Азияның сауда-саттық байланысына,Еділ алқабына, керуен жолдарына арналған күрделі еңбектерімен бірге, қазақ халқының тұрмыс-тіршілігі туралы этнографиялық және статистикалық деректер жинап, монографиялар мен мақалалар жазған. Ш.Уәлихановпен, М.Бабажановпен кездескен.

## Шығармалары
Шығармалары: Покорение Сибири, СПб, 1849; Очерки Волжского низовья, ЖМВД, 1852, ч. 39; Очерки торговли России со Средней Азией, Зап. Русского географического общества, 1855, кн. 10.

## Әдебиет
* Масанов Э.А., Очерк истории этнографического изучения казахского народа в СССР, А.-А., 1966.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Невада-Семей

**Невада-Семей қозғалысы** — ядролық жарылысқа қарсы халықаралық қозғалыс; қоғамдық-саяси ұйым. 1989 жылы 26 ақпанда құрылып, қазан айында ресми тіркелді. Қозғалыс туралы О.Сүлейменов қазақ теледидар арқылы мәлімдеме жасаған еді. Осы күні Алматыда өткен митингке көп адам жиналды. Митингіде О.Сүлейменов еліміздегі қоғамдық, шығармашылық, діни ұйымдар, кеңестік Бейбітшілік қорғау комитетін, халықаралық қорының комитетін және Невада штатында (АҚШ) сынақтарға тыйым салу қозғалысын жақтаушыларды әлемдегі ядролық жарылыстарға қарсылық білдіруге шақырып, Қазақстан басшылығынан Семей сынақ алаңындағы ядролық сынақтарды тоқтатуды талап етті. Республика халқынан кеңінен қолдау тапқан қозғалыс ядролық жарылыстарға қарсылық білдіріп, әлемдегі ядролық қауіпті жоюды мақсат етті, Семей ядролық полигонында ядролық сынақтарды тоқтатуға қол жеткізді. Олар әскери мекемелерден ядролық сынақтар жөніндегі құпияларды жариялауды, халықтың денсаулығына келтірген зияны үшін материалдық шығын өтеуді талап етті. Қазақстанның көптеген қалалары мен аймақтарында, сондай-ақ Ресей, АҚШ, Италия, Жапония, Түркия, т.б. елдерде ұйымның бөлімшелері құрылған. Қозғалыстың белсенді қызметінің арқасында БҰҰ БА-ның 53-сессиясы “Қазақстандағы Семей өңірі адамдары денсаулығы мен экологиясын сауықтыру және экономикасын дамыту мақсатындағы халықаралық ынтымақтастық пен іс-қимылды үйлестіру” қарарын қабылдады.

## Тағы қараңыз
* Хиросима

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан қоғамдық ұйымдары
Невропатология

**Невропатология** (грек тілінен neuron – талшық, жүйке және патология) – жүйке жүйесі ауруларының себебі мен механизмін анықтау, емдеу және олардан сақтандыру әдістері туралы ғылым. Жүйке жүйелерінің аурулары өте ертеден белгілі. Бұл ауруларды анықтауда Гиппократ,Эрасистрат, Цельс, Гален, Әбу Әли ибн Сина еңбектерінің маңызы зор. Қазақстанда бұл саладағы ғылыми-зерттеулер тұңғыш рет Алматы мемлекеттік медицина институты (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) құрамында жүйке аурулары клиникасы (1935) ашылғаннан кейін қолға алынды. Қазақстанда Невропатология ғылымының негізін қалаған профессорлар:М.Фаризов, Е.М. Стеблев, Б.Атшабаров, А.П. Касаткина, Г.Жанайдарова, В.В. Шидловский, С.Қайшыбаев. 
Невропатология саласында ауруларды анықтап, оларды емдеу үшін электрэнцефалография, видеомониторинг, компьютерлік магнитті-резонансты томография, ультрадыбысты доплер, т.б. әдістер қолданылады. Невропатология мәселелерімен Дәрігерлер білімін жетілдіру институты, Гигиена және эпидемиология ғылыми-зерттеу орталығы, Еңбек гигиенасы мен кәсіби ауруларды зерттейтін ұлттық ғылыми орталығы, сондай-ақ, Астана, Семей, Қарағанды, Ақтөбе қалаларындағы медициналық академиялар шұғылданады.

## Сілтемелер
* Медицина  
* Гиппократ  
* Эрасистрат
## Дереккөздер


Санат:Биология
Неменов Леонид Михайлович

**Неменов Леонид Михайлович** (16.11.1905, Днепропетровск қаласы, Украина – 20.7.1980, Алматы) – ғалым, техникалық ғылымдар докторы (1949), профессор (1962), Қазақстан ғылым академиясының академигі (1962). Ленинград мемлекеттік университетін бітірген (1929). 1929 – 68 ж. Ленинград физика-техника институтында, КСРО ғылым академиясының И.В. Курчатов атындағы Атом энергиясы ин-тында, Қазақстан ғылым академиясының Ядролы физика институтында ғылыми қызметпен айналысқан. 1963 – 68 ж. Қазақстан ғылым академиясының физ.-матем. бөлімшесінің академигі-хатшысы, Қазақстан ҒА Президиумының академигі-хатшысы қызметтерін (1967 – 68) атқарды. 1968 – 80 ж. Бүкілодақтық физика-техника және радио-техника өлшеулер ғылыми-зертеу институтының үдеткіштер орт-ның бастығы болды. Негізгі ғылыми еңбектері диэлектриктер мен шала өткізгіштер физикасына, ядрлы физикаға және үдеткіштер техникасына арналған. Неменовтың басшылығымен КСРО-да масса ақауын өлшеуге арналған алғашқы прецизиондық масс-спектрограф (1937) және полюстерінің диаметрі 1200 мм циклотрон (1946) жасалды. Қазақстанда болған кезінде Неменов иондарының энергиясы реттеліп отыратын изохронды циклотрон жасап өндіріске енгізді (1965). КСРО Мемлекеттік сыйлығын алған (1953). 2 рет Ленин орденімен, Еңбек Қызыл Ту, 2 рет “Құрмет белгісі” ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Сілтемелер
*Ядорлы Физика
*Физика
*Циклотрон
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Дьюла Немет

**Дьюла Немет** (1890, Карцаг, Мажарстан – 1976, Будапешт, Мажарстан) — мажар түркітанушысы, лингвист, шығыстанушы. 

Будапешт институтін бітірген (1914). 

Немет зерттеу еңбектерінде мажарлар мен ортағасырлық түркілердің тарихи, мәдени байланыстарын ашып көрсетті. Көне жазба деректердегі тарихи-этникалық, тілдік байланыстарды, Шығыс Еуропа аумағындағы руник. жазуларды Орхон, Талас руналарымен салыстыра зерттеді. Орта ғасырларда Еуропаға қоныс аударған сюнну (ғұн), көне түркі, құман-қыпшақтар, башқұрт, қыпшақ, т.б. түркі тілдес елдердің мажар халқымен байланысын зерттеп, “Еуропаға қоныс тепкен мажарлардың қалыптасуы” (1930), “Еділ патша мен оның ғұндары” атты еңбектер (1940, 1986) жазды. Сондай-ақ мажар тіліне орта кезеңде енген көптеген жер-су (Дебрецен, Өзөн, маклар, чепел, т.б.), ру-тайпа атауларының (Дьюрмат, Шалан, Булчу, т.б.) түркі сөздері екендігін дәлелдеді. Н-тің 300-ден астам ғыл. еңбегі “Якут тілі фонетикасының негіздері”, (1914); “Түрік тілінің грамматикасы”, (1916, ағылшын тілінде 1966); “Якут тіліндегі созылыңқы дауыстылар”, (1915); “Болгариядағы түрік диалектісі туралы” (1956), тағы басқа Сібір мен Қырым, Еділ бойы мен Кавказ халықтарының және түркілердің тілін, әдебиеті мен фольклорын, этнографиясын, тарихын зерттеуге негізделген.

## Дереккөздер

Санат:Карцагта туғандар
Санат:Будапештте қайтыс болғандар
Санат:Мажарстан лингвистері
Санат:Мажарстан шығыстанушылары
Санат:Башқұртстан тарихы
Санат:Кошута сыйлығының иегерлері
Санат:Башқұрт тілін зерттеушілер
Санат:Будапешт университеті түлектері
Неологизм

**Неологизм**– ( – жаңа, logos – сөз) – қоғамдағы саяси, мәдени, экономикалық қатынастардың, ғылым мен техниканың дамуына байланысты тілге енген жаңа сөздер мен сөз тіркестері, фразеологиялық оралымдар. 

Неологизм лексикалық және семантикалық. болып екіге бөлінеді. Лексикалық неологизмге жаңа ұғымдардың тууымен бірге пайда болған жаңа терминдер жатса, семантикалық неологизм деп сөзбе-сөз аудару арқылы төл сөзге қосылған жеке мағынаны айтуға болады. Мысалы, кесте (таблица), шөгінді (осадки), т.б. Неологизм сөзжасамдық калькалау, (макроұя, кодтану), сондай-ақ морфологиялық, синтаксистік-морфологиялық, семантикалық-морфологиялық тәсілдер арқылы жасалып, тілдің сөздік құрамын байытады. Шет тілден енген сөздердің басым бөлігі өздерінің бастапқы мағынасын сақтайды, семантикалық жақтан өзгерістерге көп ұшырамайды. Неологизм төл сөздермен де беріле алады, сөздік құрамда бұрыннан қолданылып жүрген сөз тұлғалары жаңа мағынаға ауысып, жаңа ұғымды белгілеуге мүмкіндік алады. Алғашқыда неологизм ретінде танылған сөздер жалпыхалықтық қолданысқа түскен кезде неологизм болудан қалады. Мысалы, *атом, теледидар, космос, ракета, редактор, анализ*, т.б. Неологизм тілдің лексикалық құрамына ауызша және жазбаша түрде енеді. Ауызша енген сөздердің көпшілігі тұрмыс қажетіне, мәдениетке қатысты атаулар болса, жазбаша енген неологизм ғылым мен техниканың жетістіктеріне қатысты болып келеді. Қазіргі тілімізде жасалған неологизмнің көпшілігі сөз тіркестері түрінде келіп, анықтауыштық қатынаста болады. Мысалы, *антропогендік фактор, компьютерлік жүйе, компьютер орталығы*, т.б. АҚШ-та, Францияда, Жапония елдерінде неологизмді зерттейтін арнайы орталықтар құрылып, ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізіп келеді.

Уақыт өте келе неологизмдер адам өміріне сіңісіп, үйреншікті сөздерге айналады. Солай тілімізде тұрақты сөздерге айналады.

## Жасалу жолдары
Неологизм төрт түрлі жолмен жасалады. 
* Бұрын-соңды тілде болып көрмеген, жаңа ұғымдардың пайда болуымен байланысты. Мысалы, *революция, колхоз, совхоз, кино, театр, телевизор, спутник, ракетчик, бригада, фермер* т. б. 
* Бұрыннан тілде бар атауларды жаңартып, ескіні жаңғыртып, жаңаша мән беріп, түрлендіріп қолдану негізінде пайда болады. Неологизмдердің ұлттық тілдің байып, дамуы үшін, оның жаңа мағыналы сөздермен толықтырылып отыруы үшін мәні зор. Мысалы: зейнетақы, жарғы, төлемақы және т.б.
* Сөздердің бірігуі арқылы: жеделсаты, жылыжай, төлқұжат, жеделхат, әуежай т.б.
* Сөздердің тіркесуі арқылы: эл. күнделік, жан сақтау, органикалық тыңайтқыштар т.б.

## Әдебиет
*Кеңесбаев Ісмет., Мұсабаев Ғ., Қазіргі қазақ тілі (лексика, фонетика), А., 1962;
*Қалиұлы Ғ., Болғанбайұлы Ә., Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы сөздігі, А., 2007.

## Сілтемелер
*Архаизм
*Историзм
*Қазақ тілі
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Нигилизм

**Нигилизм** 
*( – ештеңе)* – қоғамда қалыптасқан мәдени құндылықтар мен мұраларды, діни, моральдық нормалар мен түсініктерді қайта қарауды, жоққа шығаруды білдіретін ұғым.

“Нигилизм” ұғымын ғылыми айналымға енгізген неміс жазушысы және философы Ф.Г. Якоби (1743 – 1819). Философия мен мәдениеттануда Нигилизм көзқарасы неміс философы Ф.Ницше есімімен байланысты. Өз заманын құлды Нигилизмрау кезеңі деп есептеген Ницшенің Нигилизм қоғамдық санаға сіңіп, бұлжымас қағида ретінде қабылданған құндылықтар мен мұраттардың жойылуының салдары. Ол дүниеде, өмірде тиянақты, тұрақты ешнәрсе жоқ, адам мен қоғам өмірінде ақылдан гөрі инстинкт басым рөл атқарады деген ой айтып, гуманизм, рационализм сияқты оптимистік ұстындарды жалған әрі зиянды қасаң көзқарас деп сынады.

Нигилизмнің пайдасы – ол адамдарды өмір, дүние, адам, құдай жөніндегі елестерден, теріс түсініктерден арылтуға жол ашады. Нигилизммен шектелуге болмайды, оны жеңу керек. Бұл үшін өмірге, дүниеге салқынқандылықпен, салауатты қарау керек, ешкімге де, ешнәрсеге де құрал, қолжаулық болмайтын ерен, ерікті тұлғалар дүниеге келуі Нигилизм көзқарасын одан ары дамытқан немістің идеалист философы О.Шпенглер болды. Ол тек еуропалық өркениет ғана емес, еуропалық қоғамның да нигилистік сипатта екенін көрсетуге тырысты. Оның пікірі бойынша әрбір өркениет, мәдениет күннің батып бара жатқанындай.

XX ғасырда экзистенциалистік философия өкілдерінің туынды Нигилизм қайта бой көтерді. Мұның себебін Ж.П. Сартр (1905 – 1980), А.Камю (1913 – 1960), тағы басқа адам үшін күнделікті өмірдің мәнсіздігімен, адамның дүниедегі өз орнын таба алмай, өзін субъект, тұлға ретінде таныта алмай, жоғалтып алуымен түсіндіреді.

## Тағы қараңыз
* Анархизм
* Либертизм
* Буддизм
* Нирвана

## Сілтемелер
*Қоғам
*Анархизм
*Философия
*Психология

## Дереккөздер


Санат:Этика
Санат:Философия
Никель

thumb|111x111px|Никель ''Nі''|солға
**Никель** (лат. *Nіccolum*; **Nі**) — элементтердің периодтық жүйесінің VІІІ тобындағы хим. элемент, атомдық нейтроны 28, атомдық массасы 58,70. Күмістей ақ, иілгіш, созылғыш металл. Тығыздығы 8,90 г/см³, балқу t 1400 °C, қайнау t 2900 °C, кристалдық торы куб тәрізді, қырлары орталықтандырылған. Табиғатта 5 тұрақты изотопы бар. Никель атауы 17 ғасырда кеншілерді мыс кентастарына ұқсастығымен шатастырған купферникель (NіAs) минералымен байланысты. 

Алғаш 1751 ж. швед химигі А.Кронстедт (1722 – 1765), ал таза металл күйінде 1804 ж. неміс химигі И.Рихтер (1824 – 1898) алған. Негізгі минералдары пентландит, никелин, тағы басқа Тотығу дәрежелері +2, сирек жағдайларда +3, +4. 500 °С-тан жоғары температурада тотығып, ұсақ дисперсті күйінде ауада өздігінен тұтанады (маңызды оксиді NіO-бунзенит минералы), қатты қыздырғанда галогендермен (NіHal2), күкіртпен (Nі3S2), фосформен (Nі3P2), тағы басқа әрекеттеседі. Никель азотпен (1455 °С-қа дейін), сілтімен мүлде әрекеттеспейді. 

Сұйытылған тұз және күкірт қышқылдарында баяу еріп, сутек бөледі және ІІ валентті тұздарын түзеді. Олар суда жақсы ериді, гидролизі қышқылдық орта көрсетеді. Азот қышқылымен жылдам әрекеттесіп, концентрліде баяулайды. Өте ұсақталған Никельге CO-мен әсер етсе, тетракарбонил Nі(CO)4 түзіледі. Никельді электрпештерде NіO тотықсыздандыру, Nі(CO)4-ті термиялық жолмен ыдырату, NіCl2 немесе NіSO4 ерітінділерін электролиздеу және қысым қатысында аммиакты ерітінділерін H2-мен тотықсыздандыру арқылы алады. 

Көп мөлшері Fe, Cu, Cr, т.б. металдармен магниттілігі, коррозия мен ыстыққа төзімділігі жөнінен ерекшеленетін құймалар алуға (мыс., хромникель құймасы атом реакторында қолданылады), арнайы химиялық қондырғылар жасауда, көптеген химиялық процестерде катализатор, қорғағыш материал ретінде қолданылады.

## Никельдің қолданылуы
Никель қоспалар алуда, газ турбиналары мен реактивті қозғалтқыштар өндірісінде, СД плейерлер, қалта диктофондар, бейнекамералар, телефондар мен ноутбук сияқты тұрмыстық техниканың бірнеше түрлерінде қолданылатын батареяларда пайдаланылады. Кобальт гальван жабындарда қолданылады. Оны ауыр машина жасау мен ірі химиялық реакциялар жүретін үлкен контейнерлер өндірісінде пайдаланады. Сондай-ақ оны тиынның кейбір түрлерін жасауда да қолданады.

## Дереккөздер


Санат:Химиялық элементтер
Санат:Металдар
*
Игорь Федорович Никитин

**НИКИТИН** Игорь Федорович (23.5.1924, Мәскеу қаласы) – ғалым, геол.-минерал. ғыл. докт. (1971ж), проффессор (1990ж). Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) тау-кен интернатын бітірген (1949ж). 1946 – 1976 ж. Қазақстан ғылым академиясының Геология ғылымдар интернатында ғылыми қызметкер, палеонтология лабароториясының меңгерушісі. 1977 – 1984 ж. Ленинградтағы Бүкілодақтық геология ғылыми-зерттеу интернатында аға ғылым қызметкері Негізгі ғылыми еңбектері Қазақстанның геология, стратиграфия және палеонтология салаларын зерттеу мәселелеріне арналған.Қазақстанның бірнеше орта масштабты мемлекеттік геологиялық карталарын жасады. Қазақстан Мемлекеттік сыйлығын алған (1982ж). 100-ден аса ғылыми еңбектің авторы. Медальдармен марапатталған.

Санат:Тұлғалар
Николаев полиметалл кен орны

**Николаев полиметалл кен орны** – Шығыс Қазақстан облысының Шемонаиха ауданында орналасқан. 

## Минералдары
Басты минералдары: пирит, марказит, халькопирит, сфалерит, кварц, барит. Алынатын басты металдар: мыс, мырыш, қорғасын. 

## Геологиялық құрылымы
Кен денесі девон жүйесінің эйфель-фран жасындағы жанартаутекті-шөгінді тау жыныстарынан құралған. Олар субжанартау-текті кварцты альбитофир және базальтты порфирит денелерімен кескінделген. 

## Жатыс сипаты
Кен орнында жарылымдармен, майда линзалармен бөлінген  Орталық және Оңтүстік екі ірі кенді шоғыр белгілі. Олар 90 м тереңдікте бірігіп, ыдыс тәрізді денені құрайды. Орталық кенді шоғырына кен орнының негізгі металдық қоры жатады. 

## Құрамы
Кен сом, тұтас, сеппе, құрамы жағынан колчеданды, мысты-мырышты болып келеді. Олардың бір-біріне қатынасы тиісінше 1:2, 2:0,1:1. Қосымша элементтері алтын (0,7 г/т), кадмий (0,013%), сүрме (0,014%), күміс, кобальт, висмут, т.б. Күкірт мөлшері 40%-дай. Тотығу белдемінің тереңдігі 55-100 м. Кен шахта және ашық кеніш арқылы алынады. 

## Дереккөздер

Санат:Шығыс Қазақстан облысы кен орындары
Санат:Полиметалл кендері
I Николай

**I Николай** (; 6 шілде 1796 жыл — 2 наурыз 1855 жыл) — 11-ші Бүкілреселік император.

## Өмірбаяны
I Николай 1796 жылы Царское Селода дүниеге келді. Әкесі I Павел және ағасы I Александр I Николайға дейін бүкілресейлік императорлар болған, яғни оның ізашарлары болды.

### Билеген жылдары
Ағасы I Александрдың кенеттен қайтыс болуына байланысты таққа отырып, билігін декабристер көтерілісін басып-жаншудан және оның басшыларын жазалаудан бастады. I Николай билік еткен кезде Ресейдегі шексіз монархия өзінің шарықтау шегіне жетті. Бюрократтық аппарат пен оның орталықтануы күшейе түсті. Құпия саяси полиция басқармасы — "Үшінші бөлім" құрылды. 1835 жылы "Ресей империясы заңдарының жинағы" атты кодекс құрастырылды. Халық ағарту саласында дворяндарға артықшылық жағдайын жасаған, сословиелік бөлінуді қатаң қағидамен жүзеге асыратын заңдар қабылданды. Әдебиетке мемлекеттік бақылау күшейтілді. Ресейдің озық ойлы қайраткерлері қуғын-сүргінге ұшырады. I Николай төңкерісшіл ұйымдарды талқандап, ұлт-азаттық қозғалыстарды (Шәміл бастаған тау халықтарының көтерілісі, 1830–1831 жылдары поляк көтерілістері, Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс пен басқа көтерілістерді) қатал басты. Өзге ұлттарды орыстандыру мен шоқындыру күшейтілді. Сыртқы саясаттағы басты бағыт — Шығыс мәселесі болып, ол Қырым соғысының басталуына әкеп соқты. I Николай Еуропадағы төңкерістік қозғалысқа қарсы күресті. 1848 жылы Франциямен мәмілегерлік қарым-қатынасты үзіп, Мажарстанда болған 1848–1849 жылдардағы төңкерісті қатал түрде басты. Қазақстан мен Орта Азиядан жаңа жерлер басып алу саясатын жүргізді.

### Ажалы
Қырым соғысындағы жеңіліс I Николайдың саяси жүйесінің күйреуіне және оның өліміне әкеп соқты.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
* Ресей империясы
* Ресей императорларының тізімі

Санат:Польша монархтары
Санат:Финляндия билеушілері
Санат:Ресей императорлары
Санат:1796 жылы туғандар
II Николай

**II Николай**, **Николай Александрович Романов** (18 мамыр 1868 жыл, Царское Село – 17 шілде 1918 жыл, Екатеринбург) — Ресей империясының соңғы императоры (1894–1917), III Александрдың үлкен ұлы. 

II Николай патшалық еткен кезең Ресей экономикасының жедел даму дәуіріне тура келді. Өнеркәсіптің шапшаң дамуы жұмысшы қозғалысының және шаруалар толқуының күшеюімен қатар жүрді. II Николай дамып келе жатқан революциялық қозғалысқа қарсы армияны, полицияны, сотты пайдаланды, ұлтшылдық пен шовинизмді қоздырды, агрессиялық сыртқы саясат жүргізді, ал бұл саясат 1904–1905 жылдарғы орыс-жапон соғысына душар етті. 

Орыс-жапон соғысында жеңілу елді 1905–1907 жылдардағы революцияға алып келді. Халық толқуынан жасқанған II Николай кейбір жеңілдіктерге баруға мәжбүр болды. Саяси партиялар жария жұмыс істей бастады. Столыпиннің аграрлық реформасы жүргізіліп, Қазақстанның, Сібірдің, Орта Азияның жергілікті тұрғындары өз жерлерінен ығыстырылды. Мемлекеттік думаны құрды (1906 жылы). 

Сыртқы саясатта Ресей Антанта елдерімен жақындасып, Германия мен оның одақтастарына қарсы 1-дүниежүзілік соғысқа (1914 – 1918) қатысты. Орасан зор соғыс шығындары елді қатты тұралатты. Жұмысшылардың бас көтерулері мен шаруалар толқуы қайта күшейді, 1916 жылы Орта Азия мен Қазақстанда ұлт-азаттық қозғалысы болып өтті. 

Елдегі саяси дағдарыс 1917 жылы Ақпан төңкерісіне ұласты. II Николай тақтан өз еркімен бас тартуға мәжбүр болды. Ол тұтқындалып, Тобольскіге, Қазан төңкерісінен кейін Екатеринбургке жіберілді. Азамат соғысы жылдарында Кеңес өкіметінің қаулысы бойынша II Николай және оның отбасы мүшелері Екатеринбург қаласында атылды.

## Дереккөздер

Санат:Екатеринбургте қайтыс болғандар
Санат:Романовтар
Санат:Ресей императорлары
Санат:Финляндия билеушілері
Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар
Неплюев Әскери Училищесі

**Неплюев Әскери Училищесі**, Неплюев кадет корпусы – әскери мамандар даярлаған оқу орны. 1825 ж. 2 қаңтарда Орынборда ашылған. 1844 ж. Орынбор Неплюев кадет корпусы болып қайта құрылды. Оқу орны Азия халықтарын отарлауға қажетті мамандар даярлау мақсатын көздеді. Алғашында арнайы жабық оқу орны болып, қазақ балалары қабылданбады. Кейін кадет корпусындағы екі эскадронның (Еуропалық және Азиялық) біріне, Азиялық эскадрондағы 30 орынға қазақ ақсүйектері мен старшындарының балаларын қабылдауға рұқсат берілді. Бірақ кейін патша үкіметі мұндай оқу орнында қазақ балаларын оқытуды қауіпті деп есептеп, 1868 жыл 4 тамызда қазақ балаларына бөлінген 30 стипендияны жойды. Енді қазақтар ерікті түрде өз қаражатымен оқитын болды. Бұдан кейін корпуста қазақ балаларының саны күрт азайып, бірен-саран ірі байлардың балалары ғана бітіріп шықты.
## Сілтемелер
*Суворов кадеттер училищесі
*Училище
*Әскер
## Дереккөздер


Санат:Училищелер
Нильсборий

**Нильсборий** (Nіelsbohrіum), Ns – элементтердің периодтық жүйесінің V тобындағы жасанды жолмен алынған химиялық элемент, атомдық нөмірі 105, атомдық массасы 261, трансуранды элементтер тобына жатады. Массалық сандары 257, 260 – 262-ге дейін изотоптары белгілі. Оның ішінде ең тұрақты изотопы 262Ns (Т1/2=40 с). Нильсборийдің 261Ns (Т1/2=1,6 с) изотопы 1970 ж. Дубна қаласындағы ядролық зерттеулер институтында 243Am элементін 22Ne иондарымен атқылау арқылы алынды. Тотығу дәрежесі +5. Химиялық қасиеттері бойынша Ta-ға ұқсас. Нильсборийдің ұшқыш хлориді мен бромиді белгілі.

Санат:Химиялық элементтер