open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Үлкен және кіші сандарды ықшамдап жазу

**Үлкен және кіші сандарды ықшамдап жазу**

1. Физика мен астрономияда аса үлкен және кіші сандарды
пайдалануға тура келеді. Мысалы, Жер мен Күннің ара қашықтығы 150 000 000 км, жарықтың таралу жылдамдығы
300 000 000 м/с (дәлірек, 299 792 458 м/с), сутегі молекуласының мөлшері 0, 000 000 023 см. Сандарды бұлай жазу математикалық есептеулерде бірталай қиындыктар туғызады. Сондыктан өте үлкен немесе кіші санды *екі көбейткіштің көбейтіндісі* түрінде ықшамдап жазу амалы қолданылады. Әдетте, бірінші
көбейткіш - бір таңбалы немесе үтірлі екі таңбалы сан, ал екінші
көбейткіш - дәреже көрсеткіші бар 10 саны болып келеді. Мысалы, Күн мен Жердің ара қашықтығын екі санның (көбейткіштің)
көбейтіндісі түрінде былайша ықшамдап жазуға болады:

150 000 000 км =1,5 • 108 км =1,5 • 1011 м.

Мұндағы 1,5 - *бірінші көбейткіш*, ал 108 немесе 1011 сандары *екінші көбейткіштер*; 8 және 11 екінші көбейткіштердегі 10 санының дәреже көрсеткіштері.

Екінші көбейткішті алу үшін 10 санын өз-өзіне неше рет көбейтуді көрсететін «*n*» немесе «*m*» натурал сандары оның дәреже көрсеткіші болып табылады:

Мысалы, 103 = 10 • 10 • 10=1000 (мұндағы *n*=3) немесе
106 = 10 • 10 • 10 • 10 • 10 • 10=1000 000, (мүндағы *m*=6).

10 санының дәреже көрсеткішінің натурал сан болуы есептеулердегі көбейту мен бөлу амалдарын орындауды жеңілдетеді.
Шынында да, 10*n* санын 10*m* санына көбейтсек, онда көбейтінді мына формуладан табылады:

10*n*•10*m*=10*m+n*.

Ал егер 10*n* санын 10*m* санына бөлсек, онда бөлінді мына формула бойынша табылады:

10*n*:10*m*=10*n-m*.

Мысалы, 106 • 103 = 106+3= 109; 106: 103= 106-3= 103.

Ондық бөлшек түріндегі 0,1; 0,01; 0,0001 сияқты сандарды
ықшамдап жазу үшін 10 санының *n* дәреже көрсеткішінің алдына минус ( - ) таңбасы койылады. Ал *n* көрсеткіштің нақты мәні
үтірден кейін қанша таңбалы сан тұрса, сонша мәнге ие болады.

Сандарды осылайша қысқартып жазу өте ыңғайлы. Мысалы, сутегі молекуласының мөлшері:

0,000000023 см = 23/109 = 2,3/108= 2,3 • 10 −8 см.

Расында да 0,000 000 023 санын 2,3•10−8 деп жазу әлдеқайда
жеңілірек.

2. *10<sup>*n*</sup> көбейткіштерін пайдаланып, берілген сандарды ықшамдап жазу «сандарды стандарт түрінде жазу» деп аталады.* Ондай сандармен математикалық түрлендіруді жасау оңайға
соғады.

Берілген санды *х=а*-10*n* стандарт түрінде жазу үшін 100 саны
1-ге тең деп алынады: 100=1. Мысалы, 5 санын стандарт түрінде
былай жазамыз: 5 = 5 •100.

Стандарт түрінде берілген х=а•10*n*; y=b•10*m* шамалардың мөндерін көбейту xy=ab•10*n+m* формуласы бойынша орындалады.

Стандарт сандарды қосқанда немесе алғанда 10 санының дәреже көрсеткіштері бір-біріне теңестіріледі. Мысалы:

6,0•102+4,0•103= 0,6•103+4,0•103= 4,6•103;

3,5•104 - 2,0•103 = 3,5•104 - 0,2•104= 3,3•104.

## Дереккөздер


Астрономия жайлы жазылса

Санат:Физика
Санат:Астрономия
Жабағы Құрмашев

**Жабағы Құрмашев** (1934 жылы туған, Қараманды жері) – заңгер.

## Өмірбаяны
* ҚазМУ-ды (*қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]*) бітірген (1958).
* 1958 – 62 жылдары Гурьев (*қазіргі Атырау*) облысы, Шевченко ауданы комсомол комитетінің 1-хатшысы
* 1962 – 63 жылдары Батыс Қазақстан өлкесінің Шевченко қалалық партия комитетінің бөлім меңгерушісі
* 1963 – 76 жылдары Ақтау қалалық партия комитетінде нұсқаушы, қалалық атқару комитетінің хатшысы, төрағаның 1-орынбасары
* 1976 – 79 жылдары облыстық кинофикация басқармасының бастығы
* 1979 – 80 жылдары Түпқараған ауданы атқару комитетінің басшысы
* 1980 – 86 жылдары Бүкілодақтық *«Білім»* қоғамының облыстық басқармасы төрағасының 1-орынбасары болды.
* 1986 – 91 жылдары КСРО Министрлігі Кеңесі жанындағы Дін істері жөніндегі кеңестің облыс бойынша өкілі
* 1991 – 95 жылдары облыстық Дін істері жөніндегі бөлімді басқарды.
## Марапаттары
* *«Ерен еңбегі үшін»* медалі
* *«Қазақ КСР-інің 50 жылдығы»* белгісі
* БЛКЖО орталық комитетінің Құрмет грамотасы
* Бүкілодақтық *«Білім»* қоғамының *«Құрмет белгісімен»* марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1934 жылы туғандар
Санат:Қазақстан заңгерлері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Түпқараған аудандық атқару комитетінің төрағалары
Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (КСРО) иегерлері
Педимент

thumb|right|300px
**Педимент** ( - баурай) — таулар мен қыраттардың құлама беткейлерінде, олардан алыстаған сайын баяу төмендеп жайпақталған сәл еңіс (3— 5°), шамалы шымдалған түпкі тау жыныстарының үстінде қалыптасқан жазықтар. Горизонталь бағытта шегіну арқылы қалыптасады. Жер қыртысының мобильді аймақтарында денудациялық цикл тектоникалық көтерілулермен үзілген жағдайларда кейде баспалдақты педименттер қалыптасады. Педимент аридтік және жартылай аридтік аймақтарға тән, мұнда олардың ені кейде он шақты км-ге жетеді (мысалы, Африка мен Солтүстік Американың шөлді аймақтарында). Педименттену процесі педипленнің түзілуіне апарып соғады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Тас моншақты жазу

**Тас моншақты жазу** - көне ескерткіш, Бөрі жардан табылған моншақтағы жазу. ҚазКСР Ғылыми Академияның тарих, археология және этнография институтының экспедиция 1968 ж. Бөрі жардағы молаға зерттеу жүргізген кезде бір тізбек моншақ табылған. Тізбеде 32 моншақ бар: 7-уі кішірек қара моншақ, 7-уі ірілеу ақшыл моншақ, 17-сі қызыл-күрең, сарғыш моншақ, біреуі төрт бұрышты, аспан түсті көк моншақ Басқа моншақтардан ірілеу, дөңгелек моншақтың бір шеті тегістеліп, көне түркі алфавиті үлгісімен "ее сек ус" деген үш сөз жазылған. Жазу 6—7 ғасырлардағы түркі халықтарының тілінен дерек береді. Жазудың қазақша мәні: ее (дос), сек (секір), үс (үз) — "дос секір үз". Бұл түркі халықтарының ежелгі дәстүрінде, жігіт үйленерде қалаған қыздың есімін атау, құлағын тістеу немесе мойнындағы моншағын үзу әдетіне байланысты болса керек. ТАСТӨБЕ — Қызылқұмның шығыс шетіндегі төбе. Ауданның батысында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 233 м. Оның бетін төрттік кезеңнің аллювий-деллювий шөгінділері жапқан. Беткейлері көлбеулеу келген. Онда бұйырғын, баялыш, құм жусаны өскен. Етегінде қыстау орналасқан. Батысында 2 км жерде бұлақтар (Қоржынбұлақ) кездеседі.
## Дереккөздер
Шайыр

150px|thumb|right

**Шайыр** — табиғи және синтетикалық түрі бар зат. Табиғи шайырлар кейбір өсімдіктердің қалыпты физиологиялық алмасу кезінде бөліп шығаратын, мөлдірлігі мен бояуы әр түрлі аморфты өнімдері (янтарь, канифоль және т.б.). Табиғи шайырлар қыздырғанда, органикалық еріткіштерге салғанда ериді немесе көпсиді, жұқа қабыршаққа айналуға икемді. Синтетикалық шайырлар поликонденсация арқылы алынатын олигомерлердің дәстүрлі атауы. Олар пластмасса, желім, жылтырсыр өндірісінде шикізат, қымбат материалдар ретінде, қағаз өндеуде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Органикалық заттар
Санат:Аморфты денелер
Зағыпыран

**Зағыпыран**— көп жылдық пияз тектес, сары, алқызыл немесе көк гүлді өсімдік. Кемінде 80-дей түрі бар. Екпе **зағыпыран**ның гүлдерін дәмдеуіш ретінде және тамақ өнімдеріне алқызыл-сары рең беруге қолданады. Зағыпыран дәндерінен май алынады және кептірілген гүлдерін парфюмерияда пайдаланады.
## Дереккөздер
Алдаберген Құрмашев

**Алдаберген Құрмашев** *([[1939]] жылы туған, [[Маңғыстау ауданы]]*) – педагог, ҚР «Халық ағарту ісінің үздігі» (1977). Қазіргі Атырау университетін бітірген (1962). 1962 жылдан Шетпе кентінде мұғалім, мектеп директоры, директордың оқу ісі жөніндегі орынбасары қызметтерін атқарады. *«Құрмет белгісі»* (1981) орденінің иегері.
## Дереккөздер
Агриппа

right|150px
**Агриппа** - ежелгі рим философы (1-2 ғғ.), кейінгі скептицизм өкілі. Онын өмірі туралы мәлімет жоқ, Агриппа дүниені танып білуге болмайды деп бес дәлел келтіріпті деген жорамал бар.

## Дереккөздер


Санат:Философия
Құрташы

**Құрташы** –  солтүстік Үстірттің Қайдаққа қараған бөлігі. Өтес темір жол станциясының  батысында орналасқан. Үстірттің биік жерлерінің бірі саналады.  оңтүстігін Өтес сайы, солтүстігін Өрмелі жолы көмкереді. Баурайында бірнеше жылымшы бұлақтары бар. Негізгі су көзі Құрташы атымен аталатын суы мол құдық. Сулы жылдары аузынан асып ағып жатады. Құдық жанынан шыңды бойлап өтетін байырғы көш жолы бар. Беткейінің бұл бөлігінің әуелгі атауы – Шөлтау. Құрташы сондағы үш биіктің құдыққа жақынын Құрташы деп атайды.
## Дереккөздер
Зал интерьерлері

**Зал интерьерлері** - қазіргі кезде қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындарындағы залдар интерьерлерінің 7 стилі белгілі: классикалық; готикалық; модерн; хай-тек; шығыс стилі; кантри; неоорыс. Классикалық стиль — ауыр маталардан тігілген дастарқандармен, бағалы ағаш түрлерінен  дайындалған жиһазбен, ірек амфоралары түріндегі вазалармен ерекшеленеді. Классикалық стильдің 3 бағыты бар: ампир, барокко, рококо. А) Ампир — XIX ғасырдың бірінші үш онжылдық стилі. Залдар мәрмәрмен, қоламен, айналармен, панномен ерекшеленеді. Жиһаздар антикалық үлгіде жасалынып, ал ыдыс-аяқтар гравировкаланады. Ампир стилінің 2 түрі бар: 1) еуропалық; 2) орыс. Еуропалық түрінде колонналардың жоғарғы жағы ою-өрнектермен, төбесі мен қабырғалары жазуларымен әшекейленген. Саздан және алтыннан жасалған бұйымдар қолданылады. Орыс түрінде хрусталь люстралар, айналар, ағаштан жасалған жиһаз, қоладан дайындалған бүйымдар пайдаланылады. Готикалық XVII ғасырдың бірінші жартысында Франция мен Англияда пайда болып, кейін бүкіл Еуропаға тарады. Тас немесе мәрмәрдан жасалған төртбұрышты үстелдермен, арқасы ұзын орындықтармен, каминдермен ерекшеленеді. Ортағасырлық зындан стилінде орындалған концептуалды мейрамханаларда қолданылады. Модерн - XVIII ғ. соңы XIX ғ. басындағы стиль. Абстрактты сызықтармен, дәстүрлі емес материал- дармен жөне қызыл-ала түстердің қосарлануымен сипатталады. Хай-тек жоғарғы технология. Осы заманғы жастар стилі стеклопластикадан, металдан, меланиннен дайыңдалған жиһазбен, жоғарғы сортты түсті шыныдан жасалған ыдыс-аяқтармен, майшамдармен ерекшеленеді. Шығыс стилі — жоғарғы дөрежелі әсемділікті көздейтін стиль. Шығыс елдер халықтары қолданылатын күміс және қорғасын ыдыс-аяқтармен бейнеленеді. Кантри — қарапайым интерьер- лерімен, ауылдық стилизациясымен орындалған қазіргі замандағы бағыт. Көбінесе сыра барларында, клубтарда, кабак пен қала шетіндегі мейрамханаларда қолданылады. Неоорыс — ежелгі орыс шаруалар стилін қамтиды. Тек қана ағаштан дайындалған жиһазбен, аркалармен ерекшеленеді.

## Дереккөздер
Агентуралық барлау

**  Агентуралық барлау **  — мемлекеттердіц қарулы күштері, әскери-экономикалық және жұмылдыру мүмкіндіктері, әскери қимылдар театрының жабдығы туралы мәліметтерді құпия тыңшылар көмегімен табу.

## Дереккөздер


Санат:Әскери барлау
Қыздырып қалыптау қалыбы

**Қыздырып қалыптау қалыбы** (*Штамп для горячештамповки*) — бет жағында дайындаушы және қалыптаушы жылғалар орналасқан дайындаманы ыстықтай қалыптағанда соғылма жасалатын қалып.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Орташаландыру

**Орташаландыру** (*Усреднение*) - балқыту пештеріне салынатын шикізатты дайындау операцияларының бірі; онда шикізат құрамы, дымқылдығы, өлшемдері, құраушылары тым ірі және тым ұсақ болмауы қарастырылады. Домна процесіндегі кен мөлшерінің көлденең қимасы 30—100 мм болуы керек. Кеннің ірі кесектері жарылып, балқуы мерзімді ұзарта түссе, ұсақ бөлшектері отынның жану процесін баяулатады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Өздігінен тежелу

**Өздігінен тежелу** (*Самоторможение*) — механизм параметрлерінің қатынасын дұрыс алмағандықтан, үйкеліс күшінің әсерінен механизм буындарын қозғалтушы күштің шамасы қаншама үлкен болса да берілген бағытта қозғалта алмауы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Қалып ажырандысы

**Қалып ажырандысы** (*Разъем штампа*) — қалыптардың бір- бірімен жанасатын беті.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Зира

**Зірә** (ажгон) — үнді зірәсі. Әрі  Пәкістаннан (Кандагар) және Ауғанстаннан әкелінетін майда (памирлік) және ұнталған түрлері бар.  Зірәні Орта Азияда, Араб елдерінде ет, көкөніс және палауға қолданады.

## Дереккөздер


Санат:Өсімдіктер
Адекватты

**Адекватты** - толығымен сәйкес, тең, эквивалент, дәлме-дәл.

## Дереккөздер


Санат:Философия
Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Жағалық база

**Жағалық база**  портта, ыктырмада немесе жай ғана жағалауда орналасқан және онда тұрған кемелерді (сүңгуір кайық, ракеталық иемесе торпедалық катерлер) тылдық камтамасыз етуге, сондай-ак олардың жеке құрамына мәдени және шаруашылық қызмет көрсетуге арналған әскери бөлім. Ол айлактық майдан шебімен, шеберханалармен, қоймалармен, кемелерге электр энергиясын беру құралдарымен, үлестің әр түрлерімен, тұрғын үй және оку ғимараттарымен, асханалармен, моншалармен, клубтармен т.б. жабдықталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әліпби жазу

**Әліпби жазу**  — бір дыбысты бір әріппен белгілеп жазу. Кейде оны дыбыс жазуы деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Зонгзи

**Зонгзи** - қытай ұлттық тағамы. Тайваньда етті нұсқасы "бахтзанг", сонымен қатар веге- тариандық лаос және Вьетнам нұсқалары бар. Бұл тағам қытай күнтізбесінің бесінші айының бесінші күні мейрамына дайындалады. Салмаларын дайындау үшін міндетті түрде жабысқақ күріш қолданылады. Салмалары тәтті, мысалы, сары үрме бұршақ езбесі немесе тәтті емес, шошқа етінен, саңырауқұлақтардан, жұмыртқадан да дайындалуы мүмкін. Кейбіреуі салмасыз дайындалып қою шырын немесе қантпен беріледі. Оларды пирамида түрінде ішіне салма салып жасайды, сырты- нан лотос, жүгері немесе банан жапырақтарын орайды. Тағамды буда бірнеше сағат пісіреді.

## Дереккөздер
Десант қайығы

**Десант қайығы**  — өткелден өтуге арналған десант құралы; кішкене кеме. Олар үрмелі, жайылмалы, алмалы-салмалы және тұтас (корпусы пластмассадан және жеңіл құймадан) болуы мүмкін. Суда ескектер немесе аспалы мотор көмегімен жүзеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жағалық қорғау күштері

**Жағалық қорғау күштері** — шекарашылармен бірге Қазақстан Республикасының шекарасын қорғайтын әскери бөлім. Басты міндеті Қазакстанды теңізден болатын агрессорлардың шабуылынан қорғау. Ол жаңа катерлермен, қаружарақтың жаңа түрлерімен толыктырылуда.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Агрессияшыл блок

**  Агрессияшыл блок **  — соғыс өртін тұтандыру мақсатын көздейтін агрессияшыл мемлекеттер тобының соғыс блогы. Агрессияшыл блокты құру — дүние жүзінде үстемдік жүргізуді көксейтін және өздеріне тәуелді мемлекеттердің материалдық және  адам корын басқыншылық мақсаттарға пайдалануға тырысатын ірі мемлекеттердің әдісі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Өзек құрылымы

**Өзек құрылымы** (*Конструкция стержня*) — әдетте, шыбық, тікбұрышты, құбыр тектес болып келеді. Өзек құрылымы — құйылып жасалатын дайындаманың ішкі құрылысының қарапайым немесе күрделілігіне қарай оның пішіні мен құрылысы әр түрлі болады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Аға және кішілер

**  Аға және кішілер **. Әскери қызметшілер өз қызмет бабына және әскери атағына қарай өзге әскери қызметшілерге бастық немесе бағынышты болады. Ағалық әскери қызметшінің әскери атағымен анықталады. Атағы жағынан жоғарылар өзінен кішілерден жауынгерлік тәртіпті, қоғамдық тәртіп пен киім үлгісін сақтауды, сонымен қатар жүріс-тұрыс ережелері мен әскери сәлем беруді талап етуі керек. Атағы төмендер өзінен жоғарылардың талаптарын мүлтіксіз орындауы тиіс.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Зразы

**Зразы** — салмасы бар ет котлеті. XIV ғасырдан белгілі Литва ұлттық тағамы. Көкөністер немесе жұмыртқа салмасы бар кез келген ет болып табылады.Зразы атауы поляктардың "ггагу" тағамнын салыстырмалы тез дайындалуына қатысты берілген. Литва тілінде 3-ны гіезііпіаі деп атайды, яғни аспаздық өндіріс қалдықтарынан жасалған дегенді білдіреді, себебі көп жағдайда зразыны ет турамасы қалдықтарынан және кез келген салмадан дайындайды. Мысалы, пияз, жұмыртқа, қырыққабат, сәбіз, картоп, тарна, кейде кез келген ботқа қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Ет тағамдары
Өзек сапасы

**Өзек сапасы** (*Качество стержня*) — өзектің құйма толық құйылып, кристалданып, қатайғанша бұзылмай тұратындай етіп жасалуы. Өзек сапасыз болып, сұйық металдың механикалық әсерінен бұзылатын болса, құйма жарамсыз болып шығады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Десант түсіру

**Десант түсіру** — қарсылас тылында аса маңызды тапсырмаларды орындау үшін әскердің әуе көлігі көмегімен жсткізілетін бөлім. Парашютті, қондырмалы немесе аралас (парашютті-қондырмалы) әдістермен жүзеге асырылады. Десанттарды дайындау кезінде десанттандыруға белгілі бір аудан белгіленеді. Десант түсіругe ұшақтардын (тікұшақтардың) әскерлермен ұшуы, әскери көлік авиациясы бөлімдерінің әуеде әскери тәртіппен caп түзеуі және жеке құрам мен әскери техниканың десанттандыру ауданына ұшырылуы мен түсірілуі жатады. Белгіленген шығу ауданынан десанттандыру ауданына дейінгі арақашыктық десанттандыру қашықтығы, ал әскери жанамаласқан жақ межесінен десанттандыру ауданына дейінгі аралық десанттандыру терендігі деп аталады.
Десант түсіру Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында, соныамен бірге, Ұлы Отан соғысы операцияларында кенінен қолданылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қалыптасқан көзқарастар бойынша, мысалы, АҚШ әскери басшылығының көзкарасынша десанттандыру ауданында десант бөлімдері мен бөлімшелері үшін түсіру аумақтары белгіленеді. Оларға қойылатын негізгі талаптар: әуеден анықтау мүмкіндігі; алынатын объектісіне жақындық; әскердің жасырын орналасуына ыңғайлы аймаққа жақын жергілікті бөлімдердің болуы; қарсыластың мықты әуе шабуылына қарсы және десанттык корғанысының болмауы; шабуыл объектісіне жасырын кіре берістің болуы; тасымалдау ұшақтарын қондыруға арналған шағын ауданның жабдықталуы. Десант түсірудің шығынсыз болуын камтамасыз ету үшін десанттандыру ауданы мен десанттық ұшу бағытында барлау жүргізіледі, қарсыласты басу ұйымдастырылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Алушы Құрымұлы

**Алушы Құрымұлы** (1813–1903) — батыр. Сүйінғара батырдың сенімді серіктерінің бірі. Сүйінғара жорыққа аттанарда үнемі *«Алушы мен Кемелбай қалып қоймасын»* деп ескертіп отыратын болған. Құрымұлы сыртқы жаулармен ұрыстарда ерлігімен көзге түскен. Ел ішіндегі әр түрлі ағайынаралық жанжалдарды тыюға да ат салысқан. Құрымұлы алып қайрат иесі палуан да болған. Оның негізгі ерлігі мен кесек қимылы 1832 жылы Аллақұл қолының шапқыншылығынан елін қорғауда, Пірәлінің астамшылық әрекеттеріне тосқауыл болуда танылған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ батырлары
Иланг-иланг

thumb|right|170px|«Иланг-иланг»
**Иланг-иланг** — кейде «орхидея майы» немесе «орхидея өтірі» деп аталатын анон тұқымдасына жататын тропикалық өсімдіктің гүлдері мен майы. Қытайда бұл гүлдердің жапырақтарын ыстап немесе кептіріп компотқа қоспа ретінде қолданады.

## Дереккөздер
Ағашты-топырақты атыс нүктесі

нобай|
**Ағашты-топырақты атыс нүктесі** (Деревоземляная огневая точка (ДЗОТ) — артиллериялық-пулеметтік атыс жүргізуге арналған фортификациялық құрылыс. 1930 жылдардың аяғы мен 1940 жылдардың басында, Ұлы Отан соғысынан кейін атыс нүктесі деп құрылыс емес, позициядағы қарулар атала бастады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Инженерлік дайындық

**Инженерлік дайындық** (Инженерная подготовка) — әскер түрлері мен арнайы әскерлердің белімшелерінің, бөлімдер мен құрамаларының жеке құрамын соғыс қимылдарын қамтамасыз ететін инженерлік міндеттер мен шараларды орындауға үйрету. Инженерлік дайындық — барлық әскер түрлері мен арнайы әскер дайындығының құрамды бөлігі. Бөлімшенің жеке құрамы өздігінен танкіге және жаяу әскерге қарсы бөгеттер жасап, олардан өтуге, лектік жолдар жасап, бөгеттерден өтуге, өткелден өтудің табельдік және жергілікті құралдарын пайдаланып, су тосқауылдарынан шабуылдап өтуге, басқару, атысты жүргізу және бақылау, жеке құрам мен әскери техниканы тасалау пунктері үшін құрылыстар салуға, табельдік және жергілікті құралдар көмегімен өзінің позициясы мен орналасқан ауданын бүркемелеуге, жергілікті су көздерінің негіздерінде қарапайым сумен қамтамасыз ету пунктерін салуға, фортификациялық құрылыстарды қалпына келтіруге, өзі орналасқан ауданды үйінділерден тазартып, өрттерді сөндіруге үйренеді. Бөлімдер мен құрамалар штабтарының командирлері, офицерлері бөлімдердің (құрамалардың) соғыс қимылдарын инженерлік қамтамасыз етілуін ұйымдастыру, инженерлік есеп және жоспарлау әдістемелерін меңгереді. Ал бөлімшелердің офицер командирлері,
сонымен қатар, **инженерлік дайындық** сабақтарын еткізу әдістемесін меңгереді. Сабақтар штабтарда жоспарланып, бағдарламаға сәйкес еткізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Зімбір, жанжабіл

**Зімбір, жанжабіл**  — тропиктік өсімдіктің кептірілген тамыр сабағы. Өзіне тән  иісі және дәмі бар. Құрамында эфир майлары бар. Үгітілген зімбірден гөрі үгітілмегенінде хош иіс ұзығырақ  сақталынады. Зімбірді кейбір тағамдар мен кондитер өнімдеріне дәмін кіргізуге пайдаланады. Шығыс Азияда, Оңтүстік Америкада, Аустралияда, Африкада, Үндістанда, Жапонияда 80—90 түрлері өседі. Қарапайым зімбір тамырында эфир майларымен бірге фенолтәріздес заттектер бар. Зімбір саудаға тамырлар түрінде және ұнтақталған болып түседі. Оны аспаздықта, шұжық және ликер-арақ өндірісінде қолданады. Хош иісті қоспа ретінде квасқа, ашымыққа, балға, пряникке, қалаштарға, тосап, компотқа қосылады.

## Дереккөздер
Әуе операциясы

**Әуе операциясы** () — Әскери-әуе күштерінің бірлестіктері мен құрамаларының карулы күштердің басқа түрлерімен бірлесіп немесе өздігінен оперативтік-стратегиялық немесе оперативтік тапсырмаларды орындау үшін бірыңғай ұрыс мәнісі мен жоспары бойынша өткізілетін, мақсаты, міндеті, орны және уакыты бойынша келісілген және өзара байланысты авиациялық соққылардың, әуе шайқастары мен ұрыстардың жиынтьтғы. Әуе операциясының өзіндік сипаттары: мақсаттарының шұғылдығы, авиацияның әр түрлі күштерінің қолданылуы, ауқымды қаркын, жоғары белсенділік, ұрыс кимылдарының әр түрлі тәсілдерінің колданылуы, операцияны дайындау кезіндегі және оның барысындағы күпттер мен құралдардың үздіксіз басқарылуы және жан-жақты қамтамасыз етілуі. Ұлы Отан соғысы жылдарында Әуе операциясы карсылас әскерлерінің авиациялық топтарын жою, ірі топтастығын талқандау және оперативтік тасымалдауларына жол бермеу, карсыластың терең тылындағы әскери-әмбебап объектілерін қирату түрғысында өткізілді. 

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Сақтап Құсайынов

**Сақтап Құсайынов** (*[[1946]] жылы туған, [[Маңғыстау ауданы]], Шебір ауылы*) – еңбек ардагері, жүргізуші. Таушықтағы  ауылшаруашылық механикаландыру  училищесін бітірген (1965). 1968 жылдан *«1-Май», «Октябрьдің 50 жылдығы», «Тұщықұдық»* кеңшарларында, 1996 жылы *«Жаңа Таушық»* АҚ шаруашылықтарында тракторшы болды. 2000 жылы *«Өрезек»* шаруа қожалығын құрды. 3-дәрежелі Еңбек даңқы орденімен, КСРО ХШЖК-нің күміс медалімен (1979),* «Қазақстан Тәуелсіздігіне 10 жыл»* медалімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1946 жылы туғандар
Адам күші

**  Адам күші **  ұрысқа (операцияға) қатысатын әскери құрылымның жеке құрамы . Адам күші термині қару мен әскери техникаға қарағанда жою объектісі ретінде қарсылас әскерлерінің жеке құрамына қатысты қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қазақ әдебиеті 20 жыл ішінде

**«Қазақ әдебиеті 20 жыл ішінде» («Казахская литература за 20 лет»)**, Мұхтар Әуезовтің мақаласы. 1941 ж. Мәскеуде жарық керген *«Современная казахская литература»* атты жинаққа арнайы жазылған. Мақалада кеңес екіметі орнағаннан кейінгі қазақ әдебиетіндегі елеулі шығармаларға тоқталып, С. Мүқановтын, Ғ. Мүсіреповтің, Ғ. Мұстафиннің, Ә. Тәжібаевтың, А. Тоқмағамбетовтың, Ғ. Ормановтың, Т. Жароковтың туындыларымен таныстырады. 20-жылдардағы әдеби ағымдарға шолу жасайды. Жаңадан калыптасқан қазақ прозасындағы фольклорлық сарындар мен шеберлік жолындағы ізденістерді саралайды. Негізгі ойлар жазушының будан бұрын орыс тілінде жарык керген *«За большие художественные обобщения»* («Казахстанская правда», 1936, 17 сәуір) атты мақаласында айтылган болатын. Тұтас қалпында бұл еңбек қайтып жарияланған жоқ.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Десант түсіру ауданы

**Десант түсіру ауданы** — 
*1) Қарсылас тылындағы әуе десантын түсіруге және парашютистер түсіруге арналған алаңдар, ұшақтар, тікұшақтардын қону аландары жеткілікті болатын жергілікті жер телімі. Десант түсіру ауданының көлемі, сондай-ақ түсу, қону аландарының саны десанттар құрамына, жергілікті жер жағдайына, десант түсіру тәсіліне байланысты болады.
*2) Қарсылас орналасқан теңіз, өзен не көл жағасының бір бөлігі. Ол теңіз десантын түсіруге арналады және әскер мен ұрыс техникасыл түсіруге колайлы орын болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қалыптандыру

**Қалыптандыру** (*Нормализация*) — 1) аустенидтеуден және тыныш ауада суытудан тұратын темір қорытпасын термиялық өңдеу; 2) болатты термиялық өңдеу әдісі. Бұл кезде болатты 750—950°С-қа дейін қыздырып, осы температурада ұстап және кейін ауада суытады. Қалыптандыруды болаттың механикалық қасиеттерін жоғарылату және кесу өңделімділігін (обрабатываемость) жақсарту үшін пайцаланады. Қалыптандыруды көбінесе шынықтырудың алдында жүргізеді.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Өзіндік бұралу

**Өзіндік бұралу** (*Самоотвинчивание*) — қолдану барысында ауыспалы және соқпалы жүктеу кезінде ось бойымен сомынның өз бетімен жылжып кетуі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Операциялық-стратегиялық десант

**Операциялық-стратегиялық десант** — аса маңызды тапсырмаларды орындау үшін стратегиялық операцияларда (карсыластың ірі саяси әкімшілік орталықтары мен өндірістік аудандарын алу, оның мемлекеттік және әскери басқармасының қалпын бұзу, бүғаздык аймақтарын иемдену, қарсыластың ең ірі топтастығын талқандауда шабуылдаушы әскер мен флот күшін колдау) колданылатын бөлім. Операциялық-стратегиялық десант жекелеген мемлекеттердің соғыстан шығуы және әскери қимылдардың жаңа майданын ашуы үшін де қолданылады. Әскердің және арнайы әскердің әр түрлі бөлімдері мен бөлімшелерінен құрылуы мүмкін. Операциялық-стратегиялық десантты дайындау мен түсіру карулы күштердің барлық түрлерінің құралдары мен күштері қамтамасыз ететін әуедесанттық немесе теңіздік-десанттық операциялар түрінде жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Десант түсіру қарқыны

**Десант түсіру қарқыны** — белгілі бір уақыт өлшемінде десант түсіру ауданына түсірілген бөлімнің (бөлімшенің), жеке құрамының, әскери техника мен әуе десанты құрал-жабдықтарының мөлшерсапасы.

## Десант эшелоны
Десант эшелонының саны берілген тапсырма мен түсіру ауданында қарсыластың қарсы әрекетін тосып жаткан десант әскерінің құрамына, түсірудегі ұрыс жүргізудің әскери-географиялық жағдайына, десанттан корғаныстың сипатына, сонымен қатар күштер мен десанттық көлік жабдықтарынын болуына байланысты. Теңіздегі десант операцияларында әскерлер бір, екі немесе бірнеше десанттык эшелондар құрамында түсіріледі.
Әрбір десант эшелоны теңізбен жүріп ету кезінде бірыңғай жорық ретімен жүретін бірнеше десанттык жасактардан тұрады. Әуе-десант операциясындағы десант эшелондарының саны айтарлықтай дәрежеде десантты түсіру тәсілі мен көлік авиациясының болуына байланысты

## Десантқа қарсы инженерлік мина
Қарсыластың теңіз жағалауына немесе көл жағасына, су қоймасына, шығанаққа десант түсіру, сондай-ақ су кедергілерін, соғысқа өту кезінде десант кемелерін, десант түсіру құралдарын, жүзгіш ұрыс машиналарын және басқа әскери техникасын жоюға арналған мина. Ол су түбіне қойылатын және зәкірлі болып бөлінеді. Басқа теңіз миналарына қарағанда жарылғыш заттар салмағының жеңілдігімен ерекшеленеді. Алғашқы миналар 1-4 м тереңдіктегі су кедергілер түбіне, екіншісі минаның су бетінен 0,3-1 м тереңге түскен кезінде терендігі 1-12 м суаттарда орнатылады. Олар десантка қарсы кедергілерді құру үшін қондырылады және суда зәкір минрепімен ұстап түрылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ингибитор

**Ингибитор** - тамақ өнімдерін дайындаған кезде әр түрлі бактериялардың дамуын алдын алатын немесе тежейтін химиялық заттардың жинақтық аталуы, соның әсерінен стандартты сапалы өнім алынады. 

Ингибиторлар әр түрлі сусындар мен шырындар өндірісінде қолданылады. Субтилин, тиротроцин, полиорденол, хлорамфеникол, биомицин, террамицин, күкіртті ангидрид және т.б. сияқты Ингибиторларды қолдану шектерінің нормалары бекітілген. Консервіленген компоттарды, шырындарды, жеміс езбелерін аспаздықта қолданғанда аса мұқият болу керек, әсіресе қыздырған кезде құрамында ингибиторлардың болуын ескерген жөн оларды қыздырмау керек жөне кепілдігі жоқ консервіленген шырындарды 6 жасқа дейінгі балаларға беруге болмайды.

## Дереккөздер
Акциденция

**Акциденция** - заттардың субстанционалды, маңызды қасиетінен басқа уақытша өтпелі елеусіз қасиеті. Бұл термин тұңғыш рет Аристотельде
кездеседі; схоластикада және XVII - XVIII ғ. философиясында кең таралды (Спиноза және т.б.).

## Дереккөздер


Санат:Философия
Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Ирландық виски

**Ирланд вискиі** - арпа, сұлы және бидайдан дайындалатын ерекше виски. Жеті және одан да көп жылдар бойы сақталынады. Шотланд вискиінен ауырлау болады, майлы консистенциялы және дәмі тәттірек.

## Дереккөздер


Санат:Виски
Санат:Алкогольдік ішімдіктер
Инвертті қант

**Инвертті қант** - инвертті қант сахароза ыдырағанда пайда болатын глюкоза мен фруктозаның қоспасы. Суға ерігенде олар сахарозамен бірге құрғақ заттары көп қаныққан ерітінді береді. Осы қоспа аса қанықкан кезде кристалға айналмайды. Инвертті ерітіндісін дайындау үшін 80%-дық сахароза ерітіндісін 90°С-қа дейін қыздырып, үстіне 0,02—0,03% түз қыш- қылын қосып араластырады, содан кейін 30 мин-тай түндырып үстіне 10%-дық қоскемірқышқыл содасын салып 70°С-та араластырып бейтараптайды. Содан соң ерітіндіні 40—45°С-қа дейін суытады.

## Дереккөздер
Адамсит

thumb
thumb
**Адамсит **— тітіркендіргіш әсері бар уландырғыш зат. Адамсит қою жасыл түсті кристалды ұнтақ немесе балқытылған масса. Ысыту кезінде немесе жарылыс әсерінен адамсит адамның тыныс алу жолдарын қатты тітіркендіретін сары түсті улы түтін бөліп шығарады. Адамсит улы түтінді құтыларда, артиллериялық снарядтарда, авиабомбаларда қолдануға арналған. Адамситтен корғану үшін газтұмылдырық пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Химиялық қарулар
Құрмет Құрманов

**Құрмет Құспанов** (*[[1931]], [[Есбол ауданы]], [[Қаңбақты ауылы]] – [[1979]]*) – педагог. Бұрынғы Гурьев педагогика училищесін (1949), Орал педагогика институтын бітірген (1958). 1949 – 55 жылдары Қоңырорпа, Шевченко, Қарашағыл, 1-Май мектептерінде мұғалім, мектеп директоры, 1958 жылы Куйбышев ұжымшарында хатшы, 1959 – 63 жылдары Қарақұм, Қызыләскер, Тұрыш мектептерінде директор, 1964 – 79 жылдары Правда ұжымшарында партком хатшысы болды. *«Құрмет белгісі»* орденімен, Қазақ КСР-і *«Халық ағарту ісінің озаты»* атағымен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Десантқа қарсы кедергі

**Десантқа қарсы кедергі** — қарсыластын десант түсіруіне қарсы қолданылатын құрылыстар. Бұл максатқа өзен немесе теніз жағалауында қадалған айқыш-ұйкыш бағаналар, темірден жасалған тетраэдрлер, аппарельдер мен дуалдар, тастан жасалған корғандар, танкіге және әскерлерге қарсы су жағасында немесе су ішінде жасалған кедергілер колданылады.

## Десантқа қарсы қорғаныс
Қарсыластын теңіз және әуе десанттарын түсіруіне жол бермеу мақсатында жалпы әскер бірлестіктерінің (құрамаларыныц) флот күштерімен, **ӘӘК-імен және ӘШҚҚ** әскерлерімен бірлесе әрекет етіп жағалауды және жағалау еңірін коргауы. Ол әскерлердің корғаныс топтастықтарын, корғаныс шептері мен позицияларын, инженерлік бөгеттерді, қарсыласты атыспен жою жүйесін күрудан және әуе десанттарымен күресті ұйымдастырудан тұрады. Әуе десантына қарсы корғаныста корғанысқа қойылатын жалпы талаптар негізге алынады.

## Десанттарды жинау ауданы
Жер бетіне түсірілгеннен кейін (әуе десанттары) немесе теңіз бетіне түсірілгеннен кейін (теңіз десанттары) десант бөлімшелері жиналатын жергілікті орын.

## Десанттық катер
Белгілі бір жерге әскер апарып түсіретін кеме.

## Десанттық өткел
Cу бөгетінен десанттық әдіспен өту үшін жабдықталған өткел. Десанттық өткел жүзгіш ұрыс машиналарында, шынжыр табанды жүзгіш транспортерлерде, қайықтарда, жергілікті материалдардан жасалған салдарда, десант түсіру құралдарында болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ирланд таңғы асы

**Ирланд таңғы асы** - ыстық қыздырылған таңғы асты білдіретін термин. Негізінен, шошқа етінен тұратын таңғы ас. Дәстүрлі ирланд таңғы асы келесі ингридиенттерден тұрады: шошқа жіңішке шұжықтары, бекон тіліктері, жұмыртқа, қанды шұжық, ақ шұжық, шай немесе кофе және тост немесе дәстүрлі содалы нан. Аталған өнімдер ирланд таңғы асының негізі, оған қоса боксти (табада қуырылған үгілген картоп құймақтары), қуырылған саңырауқұлақтар немесе қуырылған қызанақ, томатга пісірілген үрме бұршақ кіруі мүмкін. Ирландияның оңтүстігінде грильден және беконнан пісірілген банандар кең тараған.

## Дереккөздер
Операцияның мақсаты

**Операцияның мақсаты** - алдағы операция шешімінің негізі. Онда басты және басқа соққылардың бағыты (негізгі күшті шоғырландыру ауданы); қарсыласты талқандау тәсілі мен жүйелілігі; оның ату, ал ядролық соғыста ядролық соққы беру реті; топтасуы және жедел caп түзуі (ұрыстык реті) анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жарылғас Құсыбеков

**Жарылғас Құсыбеков** (*[[1910]] жылы туған, [[Маңғыстау ауданы]], [[Шайыр ауылы]]*) – ауылшаруашылығы саласының маманы. Таушықтағы карьерде, Ақтөбе облысындағы көмір шахтасында жұмысшы болған. Соғыстан кейінгі жылдарда  ауылшаруашылық саласында белсенді еңбек еткен, егіншілікпен де айналысқан. 2 рет *«Құрмет белгісі»* орденімен марапатталған (1966; 1981).
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Кавиар

**Кавиар, кавияр, кавьяр** - Дунай басында, Украинаның оңтүстігінде және Молдовада ірі балықтың уылдырығын атаған. Кейін бұл атау Батыс Еуропаға өтіп, қара уылдырық та осылай аталып кетті. Өндіріс ерекшелігіне байланысты уылдырықты әр түрге бөлу тек Ресейде ғана қолданыдды.

## Дереккөздер
Десанттық ұрыс машинасы

**Десанттық ұрыс машинасы** — әуе-десант әскерлерінің парашют тәсілімен десантталатын сауытты шынжыр табанды жүзбелі машинасы ұрысқа тағайындалуыла және мүмкіндіктеріне, құрастырылуына, қаружарағына, салмағына, жабдықталуына қарай десанттық ұрыс машинасы жаяу әскер ұрыс машинасына ұқсас.

## Десанттық-түсіру құралдары
Жабдықталмаған жағалауларға десанттық кемелермен десаштың жеке құрамын жеткізу мен түсіруге, әскери техника мен оқ-дәрілер және т.б. жеткізуге арналған кәліктік құралдар (катерлер, плашкоутар, тікұшақтар, ауа кауакты кемелер). Десанттық-түсіру құралдары док камерамен, тиісінше жүк көтеру құрылғыларымен жабдықталған кемелерімен және ұшу-кону алаңымен жабдықталған тікұшақтар аркылы тасымалданады. Жүк көтергіштігі 40-50 тоннаға дейін.
 
## Десанттық-шабуылдаушы құрылым
Көптеген мемлекеттердің қарулы күштерінде десанттық-шабуылдау әуе-шабуыл әдісімен жауынгерлік тапсырмаларды орындау міндеттелген құрылым. 20 ғасырдың 60 жылдарының екінші жартысында пайда болған.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қайта қарулану

**Қайта қарулану** () — әскерлерді (күштерді) жаңа, жетілген әскери техникамен жабдықтау. 

Қайта қарулану процесі ғылым мен техниканың даму деңгейімен, мемлекеттің өндіріс ахуалымен және экономикалық мүмкіндіктерімен, сонымен қатар қарулы күрес жүргізу тәсілдерінің өзгеруімен тікелей байланысты. Қаруды толық ауыстыру циклы үздіксіз қысқартылуда. Егер 20-ғасырдың басында қарудың жаңа үлгісін жасау және онымен әскерді жабдықтау үшін 20-30 жыл қажет болса, қазіргі жағдайда бұл процесс бар-жоғы 10 жылды қамтиды. Қару мен әскери техниканың әрбір жаңа буыны техникалық тұрғыдан күрделіленіп, ғылыми-зерттеу, тәжірибелік конструкторлық жұмыстар көлемі артқан сайын материалдық шығындарды соғұрлым көп қажет етеді. Дамыған шетел мемлекеттерінің әскери-техникалық құралдарын жасау әскери бюджеттің 30 пайызын құрайды. Қайта қарулану продесі қолданбалы ғылыми зерттеулерді, тәжірибелік конструкторлық жұмыстарды, қару-жарақ пен әскери техниканы өңдеуді және пайдалануды қамтитын бағдарламалар бойынша жоспарланып жүзеге асырылады. Қайта қарулану сериялы өндіруден басталады. Ескірген қару-жарақ пен әскери техниканы ауыстыру әскерлердің жауынгерлік дайындығын төмендетпей жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Қарулы күштер
Әуе спутнигіне қарсы қару

**Әуе спутнигіне қарсы қару** () — орбитада қарсыластың әуе спутнигін қатардан шығару немесе жою үшін қолданылатын жүйе.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Төлеген Тоқбергенов

**Төлеген Тоқбергенов** (20.10.1935 ж.т., Отырар ауд.) — жазушы. 1961 ж. ҚазМУ-ды бітірген. Қазақ радиосында редактор, аға редактор және бас редактор боп, кейіннен "Мектеп", "Жазушы" баспаларында, "Жұлдыз" журналында, "Қазақ әдебиеті" газетінде бөлім бастығы болып істеген. Қазақстан Жазушылар одағында әдеби кеңесші болған. Т. әдеби сын және көркем аударма саласында өнімді еңбек етіп, "Эстетикалық тәрбие", А.Алдан-Семеновтың "Семенов — Тянь-Шанский", К.Симоновтың "Өлілер мен тірілер" трилогиясының екі кітабын, Б.Томастың "менің әпкем" пьесасын аударған.
Ш ы г.: Тоғыз тарау. Сын мақалалар. А., 1974; Үш тоғыс. Сын мақалалар. А., 1977; Қос ағыс. Сын мақалалар. А., 1981.
## Дереккөздер
Құсым

**Құсым** – мазар. Ол Қапан құламасының  оңтүстігінде дөң басындағы қос мазар; өңделген тастан пирамида пошымында салынған. Құсымның  оңтүстік  -батысында тастақты ағыс аяғына бөгет жасалған; жауын-шашынды жылдары бөгет осы маңайдағы бірден-бір су көзі болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ажырату сызығы

**  Ажырату сызығы **  көршілес бірлестіктердің (құрамалардың, бөлімдердің, кемелердің, батальоңдардың) жергілікті жерде (теңізде) әрекет ету жолақтарын (аудандарын) ажыратушы шартты сызық. Оны аға командир (басшылық) анықтайды, картада шартты белгілермен көрсетіліп, тапсырма қою кезінде бағыныштыларға жеткізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Перспективалық проекциялар

**Перспективалық проекциялар** — шардың бетіндегі нүктелерді проекциялау арқылы алынатын азимуттық проекциялар. Шардың бетіндегі нүктелерді сәулелермен жарық өтетін және қиып өтетін бейнелік жазықтыққа Q проекциялайды. Сәулелер шардың центрінен C өтетін OZ бейнелік жазықтыққа перпендикуляр орналасқан көру нүктесінен шығады. Жанасу нүктесінің географиялық полюсте P_0, экваторда немесе екеуінің арасында болуына қарай перспективалық проекциялар тура, көлденең және қиғаш болуы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Инженерлік жұмыстар

**Инженерлік жұмыстар** (Инженерные работы) — инженерлік бөлімдер жергілікті жерді қорғаныс үшін жабдықтау кезінде, өткелдер құрылысын тұрғызуда орындайтын және басқа да, негізінен, арнайы дайындықты, білім мен дағдыны талап ететін жұмыстар.

#### Инженерлік жұмыстарды механикаландыру
**Инженерлік жұмыстарды механикаландыру** (Механизация инженерных работ) — қорғаныс құрылыстарын салу процесінде саперлік әскер құрамындағы жұмыс жасайтындар санын азайтуға және құрылысты қысқа мерзімде бітіруге ықпал ететін әр түрлі механизмдерді қолдану.

#### Инженерлік жұмыстардың кезектілігі
**Инженерлік жұмыстардың кезектілігі** (Очередность инженерных работ) — әскерлердің белгілі бір аймақты инженерлік құралдармен жабдықтау кезектілігі. Қарсыластармен тікелей қақтығысу жағдайында бөлімшелердің тірек пункттерін жабдықтау окоп қазудан басталып, одан соң окоптар бөлімдерге бөлінеді, олар ор арқылы бір-бірімен жалғасып, байланыс жолдары қазылады. Ал қарсыластармен тікелей түйісу болмаған жағдайда тірек пункттері мен позицияларды жабдықтаудың инженерлік жұмыстары ор қазудан басталады. Инженерлік жұмыстардың кезектілігі әскердің ұрысқа әр кезде дайын болуын, окоптардың, орлар мен байланыс жолдарының инженерлік жабдыктардың жөндемділігін, жаппай қырып-жоятын қарулардан қорғану орындарының жетілдірілуін көздейді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Петербург (Ленинград) мектебі

**Санкт-Петербург ([[Ленинград]]) мектебі** орыс. Санкт-Петербургская (Ленинградская) школа — 20 ғ. 20—30 жж. орыс және Кенес тіл біліміндегі мектептердін бірі.

Оған негізінен Санкт-Петербург университетіндегі Бодуэн де Куртенэнін шәкірттері — Л. В. Щерба, Е. Д. Поливанов, ]]Л. ГӀ. Якубинский]], сондай-ак олардын шәкірттері— С. И. Бернштейн, В. В. Виноградов, Н. В. Юшманов, А. А. Драгунов т. б. кірген. Орыс және Кеңестіл біліміне "ГӀ. (Л.)м." терминін енгізген А. А. Леонтьев пен Я. В. Лоя.

Аталған ғалымдардын алғашкы кездегі негізгі теориялык көзкарастары Бодуэн де Куртенэнін идеяларынан бастау алады. Бодуэн де Куртенэнін ізінше, олар тілді статикалык жүйе емес, ужымдык ойлау процесінін кызметі; тіл әбден аныкталып, катып калган эр түрлі ережелердін жиынтығы емес, үздіксіз болып отыратын процесс, адамзат мінез-күлкынын бір түрі (Якубинский); тіл — ужымдык енбектін нәтижесі түрғысында зерттелуі кажет (Поливанов); грамматика сөйлеу әрекетінен туган ережелердін жиынтығы (Щерба) т.б. деп түсіндіреді.
Щерба, Поливанов, Якубинский алғашкы зерттеулерінде тілдін әлеуметтік мәселелерін психологиялык түрғыда карас- тырды. Бірак олар кейін өз пікірлерін өзгертуіне байланысты 20 ғ. орта кезінен бастап, Санкт-Петербург (Ленинград) мектебі социологиялык сипат алды.
Санкт-Петербург (Ленинград) мектебінде тарихи және сипаттама тіл білімі пәндерінін орны мен аракатынасы туралы мәселе кен түсіндірілді. Мэселен, Поливанов тарихи, салыстырмалы тіл білімі мен лингвистикалык тарихнаманы, Щерба статика мен динамиканы бір-біріңен ажыратып карады.
Санкт-Петербург (Ленинград) мектебі екілдерінін фонологиялык идеялары Бодуэн де Куртенэнін тіл бірлігінін екі түрін (тілдік және функционалды сөйлеу) жіктеп карауымен байланысты. Поливанов пен Щербанын идеялары буын курылымды тілдер фонологиясынын негізіне жатты. Бодуэн де Куртенэнін шәкірттері тіл бірліктері мен ден- гейлерініңдүрыс жүйесін калыптастырды.
Бірак Санкт-Петербург (Ленинград) мектебінін кейінгі ғылыми тагдыры эр түрде калыптасты. Щерба негізінен сипаттама грамматика, фонетика, лексикография және шет тілді окытудын тілдік мәселелерімен, Якубинский аз уакытН. Я. Марр ілімімен әуестеніп, кейін орыс тілінін тарихымен, Поливанов, керісінше, я фетидологтерге карсы күресіп, кейін шығыстану мәселелерімен шүғылданды.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Әуе шабуылы

**Әуе шабуылы** () — ұшақтың, тікұшақтың немесе олардың топтарының карсыласты (әуеде, жер үстінде, теңізде) жою мақсатында бір жолғы аткылаумен (бомбалаумен) оның объектісіне жасаған шабуылы. Ол шабуыл болатын өңірге ұшу аппараттарының ұшып шығуымен басталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Какао майы

нобай|Какао майы
**Какао майы** — кондитер өнімдерінде, әсіресе кәмпит өндірісінде ең құнды құрамдас бөлік. Ол көптеген тәттілерді суық әдіспен дайындауға (жақсы біріктіргіш) мүмкіндік береді, жақсы сіңеді, барлық өсімдік майлары сияқты пайдалы және де емдік қасиеті бар.

## Дереккөздер


Санат:Өсімдік майлары
Кайенн бұрышы

**Кайенн бұрышы** - Латын Америкасында өсетін чили бұрышының қабықтарынан дайында- лынатын ұнтақ. Қазір бұл бұрыш барлық тропикалық және субтропикалық аймақтарда өсіріледі. Бұл бұрышты жұмыртқа және сыр тағамдарына, балық және теңіз жәндіктерінен дайындалынатын тағамдарға салады.

## Дереккөздер
Оптикалық жарғыш

**Оптикалық жарғыш** — жарық сәулелерін колдану арқылы әрекет ететін түйіспейтін жарғыш. Оптикалық жарғыш әдетте күшейткіш фотоэлементінен және жарғыштың бас жағында орналасқан тороидальді линзадан тұрады. Линзада жоғарғы жағы алға бағытталған табу конусы болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Пиллоу-лава

thumb|right
**Пиллоу-лава** ( – көпшік) — көбінесе суға төгілетін лава; теңіз түбіне төгілген лава қысымының едәуір азаюына және күрт суынуына байланысты сырт пішіні бір-біріне жапсарласа жатқан жастық тәрізді, диаметрі 1—5 м шар тектес шоғырлар. Сыртқы қабаты шыны тектес қабатшамен қапталған, ішкі құрылысы кристалдық болып келеді.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Кале

**Кале** — қырыққабат тұқымдасына жататын жасыл өсімдік. Жапырақтары қою жасылдан күлгінге дейін түрлі түсті болады және тағамдарды әшекейлеу үшін, сонымен қатар тағам құрамында көкөніс ретінде қолданылады. Кале балғын түрінде де, гарнир ретінде де қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Орамжапырақтар
Калья

**Калья** — орыс балық көжесінің бір түрі. Дәмді бірінші тағам. Кальяға майлы балықты, әсіресе бекіре түқымдастарын, ақ балықты, қортпаны, түқыны қолдануға тырысады. Кальяның сұйық бөлігінің ерекшелігі сумен қатар жартысын қияр тұздығы және кішкене лимон шырыны (1—2 ас қасық) құрайды. Қияр тұздығын балықты суда 7— 10 мин пісірген соң қосады, ал лимон шырынын кальяны оттан түсірген соң қосады. Міндетгі құрамдас беліктер — пияз (1,5 л суға 2—4 бас), картоп, майда туралған тұзды қияр және күріш (1 л суға 2—3 ас қасық). Күрішті кальяға пісіріп алып қосуға болады, онда балық піскен соң және лимон шырынын қосар алдында салады. Кальяны, жалпы 15—18 мин пісіреді. Дәм- деуіштерден қара бұрыш, ақжелкен, порей-пияз қажет. Кейде күрделі калья жасайды, оған кесекпен пісірілген балықпен қатар галкалар — балык турамасы,ұн және бұлғанған жұмыртқадан жасалған клецкилер қосады.

## Дереккөздер


Санат:Орыс асханасы
Пикетаждық журнал

**Пикетаждық журнал** –– трассаны пикетажға бөлу кезінде жасалатын негізгі далалық құжат. Түсіру абрисін қабылданған масштабта салу үшін пикетаждық журналды миллиметрлік қағаздан жасайды. Пикетаждық журналға бұрыштық, сызықтық өлшеулердің нәтижелері, нүкте нөмірлері, пикетаждық бөлу белгілері, есептеулері, қисық элементтері жазылады. Сонымен қатар трасса осі бойымен жергілікті жер бөлігін түсірудің абрисі жасалады. Пикетаждық журналда шартты түрде трасса осі түзу сызықпен, ал трассаның бұрылу бағыттары нұсқармен көрсетіледі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Әль -Кинди

right|150px
**Әль-Кинди (800-879)** - араб, философ, математик және дәрігер, араб - аристотель философиясының негізін калаушы, «араб-философы» деген кұрметті аты бар. Аль-Кинди Аристотель шығармаларына («Органон» және т.б.) түсіндірме жазған.
Әль-Кинди Аристотельдің шығармаларына түсініктемелер ("Органон" және т.б.) және метафизика мәселелері бойынша біркатар еңбектер жазды.

## Дереккөздер


Санат:Философия

Санат:Терминология
Қайта оқтау қабілеттілігі

**Қайта оқтау қабілеттілігі**(Способность перезаряжения) — ракета жіберу қондырғысының алдыңғы жіберуден кейін аз уақыт өткен соң жаңа ракетаны атуға және кабылдауға қабілеттілігі. Егер берілген кезең қысқа болса, онда жіберу қондырғысы жылдам қайта оқтауға кабілеггі деп саналады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Перигляциалдық процестер

**Перигляциалдық процестер** –– перигляциалдық зонаға тән табиғи процестердің жиынтығы. Жақын жатқан мұздық жамылғыларының осы зонаның ландшафтыларына тигізген әсеріне байланысты. Борпылдақ және жарықшақты тау жыныстары арасындағы судың қатуы мен еруі, көмпию, солифлюкция процестерінің дамуына және тонды бедер пішіндерінің қалыптасуына себепші болды.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Дефектация

**Дефектация** () — әскери техниканың агрегаттары мен бөлшектерінің бұзылған жерін табу, олардың техникалық жағдайын және одан әрі колдануға жарамдылығын айқындау процесі. Жөндеу кезінде Дефектациядан бұрын әдетте алдымен бұйымдар бөлшектеледі, одан кейін агрегаттар мен бөлшектер сырттай қарау және нұсқаулық өлшемдерін бақылау үшін **дефектация** теліміне беріледі, ал ең маңызды бөлшектерінің жасырын ақаулары зерттеледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қазақ әдебиеті кеші

**«Қазақ әдебиеті кеші»**, «Қазақ» газетінің 1915 ж. 28 наурыздағы санында шыққан мақала. Авторы - М. Малдыбаев, К. Оразалиннің *«Абай ауылына саяхат»* кітабында:
:*«Құлжановтар 1915 жылдың 13 ақпанында бұрынғы Приказчиктер клубында (кейін Абай театрының үйі) «Біржан мен Сара» айтысын сахнаға бейімдеп көрсеткен. Бұл ойында ұйымдастыру жүмысына сол кездегі оқушылар [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] пен Мұхтар қатысқан*» 
деген жолдар бар. Осы сияқты мақала «Айқап» журналында да басылған. Әуезов кештің бағдарламасын жасауға, елден әншілер жеткізуге, театр сахнасын дайындауға көмектөскен. Мақалада ойынның бағдарламасы, өту барысы, ұйымдастырушылары, рөл орындаушылары, ойыннан түскен қаржы, қаржылай көмек көрсетушілер жайында жан-жақты жазылған.

## Дереккөздер


Санат:Мақалалар
Нәдірбай Жылқышыұлы Қыдыр

**Нәдірбай Жылқышыұлы Қыдыр** (*[[1932]] жылы туған, [[Ақтөбе облысы]], [[Байғанин ауданы]], [[Қызыләскер ауылы]]*) – журналист, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі (1968). ҚазМУ-ды (*қазіргі ҚазҰУ*) бітірген (1958). 1958–1973 жылдары Ақтөбе облысы *«Социалистік жол»*, өлкелік *«Батыс Қазақстан»* және облысы *«Коммунизм жолы»* газеттерінде әдеби қызметкер, жауапты хатшының орынбасары, 1973 жылы Маңғыстау облысы құрылғанда облыстық *«Коммунистік жол»* (*қазіргі «Маңғыстау»*) газетінің тұңғыш санын шығарды, содан 1992 жылға дейін газеттің жауапты хатшысы, 1993–1998 жылдары Қарақия ауданы *«Түлеген түбек»* газетінде жауапты хатшы қызметін атқарды. *«Тегіңді білсең түгелсің»* (2004) атты кітаптың авторы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар