open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шатыр

thumb|200px
**Шатыр** — далалық жағдайларда жеке құрамды, әскери техниканы, медициналық мекемелерді, шеберханаларды және қоймаларды орналастыруға арналған жиналмалы құрылыс. Жорық кезінде немесе әскери жаттығу жағдайларында Шатырды пайдалану ежелгі заманнан келе жатыр. Оларды даярлау үшін әуелде мал терісін, онан кейін әр түрлі маталарды қолданған. Көшпелі халықтар (түркілер, моңғолдар, т.б.) жорық барысында шатыр орнына киізді пайдалана отырып, күтпеген жау шабуылына төтеп беру үшін киіз үйлер мен арба-лашықтарды жазық далада шеңберлей орналастырған (қ. Күрен). Осы тәсілдің аздап өзгерген түрі Еділ қалмақтары мен орыс-казактарында 18 ғасырға дейін сақталған. Қазіргі кезде шатыр жасау үшін арнайы маталар қолданып, қаңқалар, тіреулер, шығырлар, арқан тартпалары арқылы құрастырылады. Шатыр жорықтық, лагерьлік және әмбебап болып бөлінеді. Жорықтық шатыр жаздық және қыстық болып бөлінеді. Қарапайым шатыр сарбаздар мен сержанттардың жабдық-тұрмандарының керек-жарақтары болып келетін бірнеше плащ-шатырлардан тұрады. Лагерьлік шатыр жазғы кезде қолданылады. Әмбебап шатыр жылдың барлық мезгілінде қолданыла береді. Әдетте олардың жылыту қабырғалары мен жылытатын аспаптарды орнатуға арналған құралдары болады. Әмбебап шатырды бөлшектеу арқылы жекелеген шатырлар жасауға болады.

## Шатыр жасауға қолданылатын материалдар
Қазіргі уақытта шатыр жасау үшін материалдардың келесі түрлері қолданылады:
*Полиэстер
*Нейлон
*Тарпаулинг - кейбір шатырлардың түбін жасау үшін пайдаланылды. Ол екі жағынан легирленген, оның балқытылған полиэтилен жолақтарынан жасалынған.
**Маталар түрлері**
*Рипстоп (R/S).
*Тафта (Taffeta).
*Оксфорд.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бірлік (Құрманғазы ауданы)

**Бірлік** (*2007 жылға дейін – Утера*) — Атырау облысы Құрманғазы ауданындағы ауыл, Бірлік ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Құрманғазы ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 28 км, Каспий теңізінің солтүстік-батыс жағасында, теңіз арқылы салынған Игольный каналы бойында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1640 адам (810 ер адам және 830 әйел адам) болса, 2009 жылы 1697 адамды (847 ер адам және 850 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1699 адамды (888 ер адам және 811 әйел адам) құрады.

## Шаруа қожалықтары және кәсіпкерлік
Іргесі 1957 жылы балық аулайтын ұсақ кәсіпшілікті біріктіру негізінде “Қызылтаң” балық аулайтын ұжымшардың орталығы есебінде қаланған. 
Кеме жөндеу шеберханасы, балық тоңазытқыш, т.б. мекемелер бар. 
„Каспий - балық“ өндірістік кооперативі, „Балық өнімдері“ тұтынушылар кооперативі т.б.жұмыс жасайды.

## Әлеуметтік және мәдени нысандары
* С.Имашев атындағы орта мектеп — 1918 жылы орыс бастауыш мектебі болып ашылды. 1934 жылы аралас бастауыш мектеп, 1938 жылы орталау болып, ол К.Маркс атындағы, ал 60 жылдардың басынан Утера 8 жылдық мектебі деп аталған. 1984 жылы С.Н.Имашев атағы берілді. 1989 жылы жаңа жобадағы 3-қатарлы мектеп үйі салынып пайдалануға берілді.
* «Жұлдыз-ай» бөбекжай-балабақшасы
* Бірлік ауылдық клубы

## Атақты тұлғалары
Қасым Асанов (1931—2006) — ғалым, Социалистік Еңбек Ері, ауыл шаруашылық ғылымының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы ғылым академиясының академигі.

## Ауыл суреттері

Бирлик 1.jpg
Бирлик 2.jpg


## Елді мекендегі көшелер
* Әмірғали Мұқашев көшесі
* Балықшы көшесі
* Болашақ көшесі
* Бірінші мамыр көшесі
* Василий Григорьев көшесі
* Қаби Оқаев көшесі
* Қиғаш көшесі
* Мұхамбетшәріп Бекбаев көшесі
* Сатыбалды Расбеков көшесі
* Тәуелсіздік көшесі
* Философ Котельников көшесі
* Ынтымақ көшесі

## Дереккөздер

Санат:Құрманғазы ауданы елді мекендері
Ұнтақ

**Ұнтақ** — фармакология өндірісі шығаратын, бір немесе бірнеше ұсақталған заттардан тұратын дәрілік қалыптар. Ұнтақтарды ішуге де, сырттай теріге себуге де болады. Ұнтақтардың 2 түрі бар: 1) қарапайым ұнтақ, бір ғана заттан; 2) күрделі ұнтақ, бірнеше заттан құралады. Ұнтақтардағы дәрілік заттар өте майда ұсақталғандықтан олардың фармакологиялық белсенділігі жоғары, әрі таблеткалармен, пилюлямен (дәрінің домалақ түрі) салыстырғанда, дайындалуы оңай және сұйық дәрілік қалыптарға қарағанда, тұрақтылығы жоғары болғандықтан, олар басқа дәрілік қалыптардан гөрі кеңірек қолданылады. Ұнтақтар құрамына сұйық заттарды (тұндырмаларды, экстракттарды, эфир майларын) енгізгенде, генде, ұнтақтың негізгі қасиеті — себілгіштігі өзгермеуі керек. Егер ұнтақ құрамындағы улы немесе уытты заттар 0,05 г-нан кем болатын болса, олар *тритурация* деп аталады. Тритурацияны улы немесе уытты заттың 1:10 немесе 1:100 қатысындағы сүт қантының қоспасын қолданып дайындайды. Ұнтақтарды сұйық дәрілік қалыптармен салыстырғанда, фармакологиялық  әсері баяу жүреді, кейбір ұнтақтар қоршаған ортада кристалдық суларын жоғалтады, ауадағы көміртегінің диоксидімен реакцияға түседі және ауадан ылғал тартады әрі бояғыштық қасиеттері болады және аллергиялық реакцияларды тудырады. Ұнтақтар дозаға бөлінбеген (шыны ыдысқа, пакетке, қорапшаға салынады) және дозаға бөлінген (қағаздан жасалған қаптарға салынады) болып ажыратылады.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Медицина
Санат: Дәрілер
II Әбділхамит

**II Әбділхамит** (;  22 қыркүйек 1842 – 10 ақпан 1918) — түрік падишаһы, мемлекет қайраткері, саясатшы. Османлы мемлекетінің 34-ші сұлтаны, Ислам халифатының 99-шы халифі.

## Өмірбаяны
II Әбділхамит 1842 жылы османлы елордасы Константинопольде османлы сұлтаны I Әбділмәжит шаңырағында дүниеге келді. 93 күн билеген ағасы V Мұрат телілігіне байланысты 1876 жылдың 31 тамызында тақтан тайдырылды. Оның орнына таққа II Әбділхамит отырды.

### Билеген жылдары
нобай|солға|200px|II Әбділхамит тұғрасы

Түркиядағы осы қапылысты сәтті өз ықпалын жүргізуге пайдаланғысы келген Ресей 1877 жылдың 24 сәуірінде Османлы мемлекетіне соғыс ашты. Бұл соғыс тарихта "93 соғысы" () деген атпен әйгілі. 1878 жылдың 31 қаңтарында Сан-Стефано бітім шарты жасалды. Соғыс ауыр зардаптармен аяқталды. Алайда ол өзінің саясатының арқасында сұлтан Ұлыбританияны шартты мойындаудан бас тартқызды.Артынан Берлин бітім шарты жасалынды. II Әбділхамит енді бүкіл әкімшілік істерін өз қолына алып, сыртқы саясат мәселелеріне ерекше ден қойды. 1878 жылдың 20 мамырында Ресеймен, 4 шілдесінде Ұлыбританиямен, тамызында Германиямен, 1881 жылдың 12 мамырында Франциямен, 2 тамызында Грекиямен бітім шарттарға қол жеткізді. II Әбділхамит ішкі саясатта мемлекеттік құрылымды жетілдіруде түрікшілдік бағытын ұстанды. Сыртқы саясатта ірі мемлекеттер мен кіші мемлекеттердің өзара теңдігі қағидасын сақтай отырып, жер көлемі 10 млн км²-тан асатын Османлы мемлекетінің тұтастығын қорғай алды. II Әбділхамит 1909 жылдың 27 сәуірінде тақтан түсіп, оның орнына 33 жыл бойы санжақбей болған інісі V Мехмет таққа отырды.

### Ажалы
II Әбділхамит одан кейін тағы 9 жыл өмір сүріп, 75 жасында дүниеден өтті. Мәйіті II Махмұт мазарында жерленді.

## Суреттері

Сурет:Shahzade Abdulhamid (1867).jpg|нобай|Әбділхамит шаһзада. 1867 жыл
Сурет:Sultan Abdul Hamid II of the Ottoman Empire.jpg|нобай|II Әбділхамит жас шағында
Сурет:Abdulhamit II.png|нобай|II Әбділхамит
Сурет:Ahamid.jpg|нобай|II Әбділхамит
Сурет:II. Abdülahmit.jpg|нобай|II Әбділхамит


## Садрағзамдары

## Қызықты деректер
* II Әбділхамиттің тұсында османлы сұлтандарының ішінде ең көп садрағзамдық ауысты. Садрағзамдар 26 рет ауысты.

## Дереккөздер

Санат:22 қыркүйекте туғандар
Санат:10 ақпанда қайтыс болғандар
Санат:Стамбулда туғандар
Санат:Османлы империясының сұлтандары
Аккад тілі

**Аккад тілі** (Солтүстік Вавилондағы Аккад қаласының атымен аталған) — семит тілдерінің ең көнесі.

Кезінде халықаралық қатынас тілі болған. Кейінірек екі диалектіге (ассирия және вавилон) бөлінді. Сондықтан оны кейде ассирия-вавилон немесе вавилон-ассирия тілі деп те атайды. Аккад тілінің басты ерекшелігі: сөздің түбірі тек қана дауыссыздардан құралады, жіктік жалғаулары болмайды, есімшенің баяндауыш жасайтын ерекше түрі (пермансив) бар. Аккад тілінің графикасы шумер сына жазуына негізделген.

## Дереккөздер

тарих
Санат:Таяу Шығыстың көне тілдері
Франсиско Франко

**Франсиско Франко Баамонде** (; , Эль-Ферроль — , Мадрид) — Испанияның диктаторы, генералиссимус. 

## Өмірбаяны
1892 ж. Галисиядағы Ферроле қаласында өмірге келді. 
Жаяу әскер академиясын бітірген. Испанияның Африканы отарлау соғысына қатысып, Мароккодағы жеңістерінің арқасында 33 жасында генерал дәрежесін алды (1925). Франко — Испания тарихындағы ең жас генерал. 1927 — 1931 ж. қалпына келтірілгенде Сарагоса қасындағы әскери академияның бастығы болды. 1936 — 1939 ж. Испаниядағы азамат соғысы кезінде әскери фашистік бүлікті басқарды. Германия мен Италияның көмегіне сүйеніп республикашыларға қарсы күресті. 1939 ж. Испаниядағы республика құлағаннан кейін елде авторитарлық диктатура орнатты. Әскери хунта оны Испанияның өмірлік басшысы (каудильо) етіп жариялады. Ол Испания министрлер кеңесінің төрағасы (1973 жылға дейін), сондай-ақ әскери қарулы күштердің бас қолбасшысы болды. Елдегі саяси партияларға тыйым салынды. 2-дүниежүзілік соғыс кезінде Франко Германия мен Италияға көмектесіп, соғыс аяқталғаннан кейін АҚШ-пен тығыз байланыс орнатты. 1947 ж. Испанияда корольдік басқару қайта орнайды деп жариялағанымен өзі өлгенше басқару өзгермеді. Франко 1969 ж. 22 шілдеде Хуан Карлос Бурбонды (1902 — 31 ж. Испанияны билеген король Альфонс ХҚҚҚ-нің немересі) өзінің мұрагері және Испанияның болашақ королі етіп жариялады. 

Ол әрқашан Рим папасының қолдауына сүйенді. Франко диктатурасы испан халқына аса ауыр тиді. Испания экономикалық және өндірістік дамудан Еуропада артта қалды.

## Дереккөздер

Санат:4 желтоқсанда туғандар
Санат:1892 жылы туғандар
Санат:Испанияда туғандар
Санат:20 қарашада қайтыс болғандар
Санат:Испанияда қайтыс болғандар
Санат:Генералиссимустар
Санат:Испания премьер-министрлері
Шатырбай

**Шатырбай** (1993 жылға дейін — *Весёлое*) — Жетісу облысы Сарқан ауданындағы ауыл, Шатырбай ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Сарқан қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 72 км-дей жерде, Теректі өзенінің оң жағалауында орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
1993 жылға дейін ауыл "Веселое" деп аталды. 1929-1997 жылы ұжымшар орталығы болды. Оның негізінде Шатырбайда “Сембаев және К” ұжымдық кәсіпорын және шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Сарқан ауданы елді мекендері
Әбілқайыр Рабатұлы

**Әбілқайыр Рабатұлы** — (1892, Қытай, Іле аймағы, Нылқы ауданы — 1970, Құлжа қ.) — Қытай қазақтары арасынан шыққан қоғам және мемлекет қайраткері. Ауыл мектебінде білім алған. Ел ішіндегі мәселелерге араласып, әкесінің ісіне мұрагерлік етті. Елде мектеп аштырды. 1944 ж. Үш аймақ төңкерісіне қатысып, жаңадан құрылған Үш аймақ (Шығыс Түркістан Респ.) уақытша үкіметі басшысының орынбасары болып тағайындалды. 1946 ж. өлкеде соғысты тоқтату жөнінде Гоминьдан үкіметімен жасалған бейбіт бітімге қол қойды. 1949 ж. Бүкілқытайлық Халық жиналысының мүшесі болып сайланды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Флейта

thumb|300px
**Флейта** (, ) — үрлемелі музыкалық аспап. 

Флейтаның пайда болған жері Азия деп саналады. Алғашында халықтардың ұлы қоныс аударуы, кейінірек крестшілдер жорығы кезеңінде Еуропаға тараған. 15-17 ғасырларда флейта аспабы әбден жетіліп, өзінің шырқау биігіне жетті. Ол ағаштан немесе жезден жасалды. 

Осы заманғы музыканттар үш бөліктен тұратын  флейтаныны пайдаланады; ұзындығы 68-ден 72 см-ге дейін, 16 — 18 ойығы бар. Флейтаның түрлері:
* кіші флейта немесе ф-пикколо
* Флейта-альт
* Флейта-бас;
* үлкен Флейта 
* флейта-пикколо (негізгі тоны — “до”
* Флейта-альт (негізгі тоны — “соль” кейде “фа” болып келеді). 

Флейтаның дыбыс көлігі 3 1/2 октава. Флейта симфониялық оркестрде, джаз, әскери үрлемелі оркестрде де қолданылады, сондай-ақ жеке де (соло) ойналады. Флейтаға арнап Йоганн Себастиан Бах, Г.Ф. Гендель, В.А. Моцарт, Л.Бетховен, А.А. Алябьев, т.б. композиторлар көптеген шығармалар жазды.

## Дереккөздер


Санат:Флейта
Адам құқыларының жалпыға бірдей декларациясы

## Адам құқыларының жалпыға бірдей декларациясы
**Адам құқыларының жалпыға бірдей декларациясы** — адамның ажыратылмайтын құқылары мен бостандықтарын жариялаған негізгі халықаралық-құқықтық құжат. 1948 жылғы 10 желтоқсанда БҰҰ-ның Бас Ассамблеясы қабылдаған. Бұл халықаралық құқықтық актінің міндеті — осы құжатта бекітілген адам құқылары мен бостандықтарының жалпыға бірдей мойындалуын және тиімді сақталынуын қамтамасыз ету. Маңыздылығы — адам құқылары мен бостандықтарын халықар. практикада тұңғыш рет түсіндіргендігі. Декларацияның міндеттілігі, заңды сипаты жоқ; бекітілген нормалар сөзсіз орындалуға тиісті емес. Алайда, құжатта көзделген адам құқылары мен бостандықтары туралы қағидалардың маңыздылығына байланысты Декларация жалпыға бірдей акт ретінде танылады және оны қабылдауға дауыс берген мемл-тердің барлығы бірдей орындайды. БҰҰ Жарғысында: “Осы Декларациядағы қағидалардың ешқайсысы қандай да бір мемл-ке, адамдар тобына немесе жекелеген адамдарға қандай да бір қызметпен айналысу құқына ұсыныс ретінде түсіндірілмеуге тиіс” (30-бап) деп көрсетілген.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том

Санат:Заң
Биоэтика

**Биоэтика** — биологиядағы этикалық мәселелерді қарастыратын ғылым. Адам ғұмырын ұзарту, жасанды адамдарды өмірге келтіру және бейімдеу, талантты тұлғаларды генетикалық тәсілдермен сұрыптау, тұқым қуалайтын сырқаттармен күрес, адам ағзаларын дәрігерлік мақсаттарға пайдалану, т.б. қазіргі заманның өзекті мәселелеріне айналып отыр. Биоэтикалық зерттеулерде моральдік қасиеттер бүкіл тіршілікті қамтитын эволюция арқылы сарапталады, оның алға жылжуына септігін тигізетіні — оң құндылыққа, қарсы әрекет ететіні теріс құндылыққа жатады. Биоэтика эволюциялық этика, экологиялық этика, әлеуметтік биология сияқты ағымдармен қатар дамыды. Биоэтиканың дамуына үлес қосқан ғалымдар: Г. Спенсер, Тейяр де Шарден, К. Уоддингтон, Д. Козловский, т.б. Биоэтикалық мәселелер қазіргі ғаламдық парадигмалармен тығыз байланысты.

## Дереккөздер</span>


Санат:Биология
Құлаайғыр

**Елді мекен:**

* Құлаайғыр – Қарағанды облысы Абай ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**

* Құлаайғыр – Есіл алабындағы өзен.
* Құлаайғыр – Салқынкөл көлінің солтүстік-шығысында орналасқан таулы шоқы.
Абдурахим Низари

**Абдурахим (Абдураим) Низари** (1770, Қашқар, — 1849, Тұрфан) — ұйғыр ақыны.

## Өмірбаяны
«Хан медресесінде» оқып, дін ілімін, араб, парсы тілін үйренген. Шығыс әдебиетімен, әсіресе Рудаки, Фирдоуси, Низами, Хафиз, Омар Хайям, Сағди, Жәми, Әлішер Науаи шығармаларымен жете танысқан. Оқуды бітірген соң, Қашқар әмірінің бас хатшысы болды.

## Шығармалары
1830–1840 жылдары Низари Зияимен бірге 
* “Гәриплар хикаяты”, немесе “Махаббат дастандары” аталатын поэмалар топтамасын жазды 
** “Фарһад-Шырын”
** “Ләйлі-Мәжнүн”
** “Рабийя-Саадин”
** “Мақсуд-Дилара”
** “Махзун-Гүлниса”
** “Вамук-Узра”
** “Шаһ-Бахрам” т.б. эпик. поэмалары осы топтамаға жатады). 
Әлішер Науаи үлгісінде көркемдік ерекшелігімен көзге түсетін көптеген лирик. туындылар қалды. 

Оның “Фарһад-Шырын”, “Ләйлі-Мәжнүн” поэмалары түріктің классикалық әдебиеті үлгісінде аруз өлшемімен жазылған. “Рабийя-Саадин” поэмасының негізіне 19 ғасырдың 30-жылдарында Қашқарда болған нақты оқиға алынады. Екі жастың адал махаббатын жырлай отырып, Абдурахим қоғамдағы әлеуметтік әділетсіздікке өз наразылығын білдірді.

## Дереккөздер

Санат:1770 жылы туғандар
Санат:Қашқарда туғандар
Санат:1849 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тұрфанда қайтыс болғандар
Санат:Ұйғыр ақындары
Санат:Қытай ақындары
Биплан

[thumb|оңға|[Ан-2 — биплан ұшақ]]

**Биплан** ( «екі есе» және , «жазықтық») — бірінің үстінде екіншісі орналасқан екі тасушы жазықтығы (қанаты) бар ұшақ.

Бұл ұшақ конструкциясы аз қанат жаймасында үлкен қанат ауданы мен көтергіш күшті алуға мүмкіндік береді. Монопланға қарағанда бипланға ұшу және қону үшін қысқа ұшу-қону жолағы жеткілікті. Жоғары аэродинамикалық кедергі күші бипланның жетіспеушілігі болып табылады. Сонымен қатар, алғашқы ұшақтардың қанаттары ағаштан жасалынатын және сырты матамен қапталатын, сондықтан мұндай қанаттардың беріктігі оларды үлкен етіп жасауға немесе ұшаққа қуатты қозғалтқыш орнатуға мүмкіндік бермеді. Уақыт өте 1930-жылдары ағаш ұшақтар орнына беріктігі жоғары, металдан жасалған монопландар кең тарала бастады.

Санат:Аэродинамикалық сызбалар
Шатыркөл

*Шатыркөл, Орталық Тянь-Шань
*Шатыркөл - Жамбыл облысындағы өзен.
Әбілқайыр әулеті

**Әбілқайыр әулеті** — Кіші жүз бен Хиуаның хандары, билеушілері. Шыңғыс хан тұқымдарының дәстүріне сай Әбілқайыр да өз ұрпағын ел билеуге тәрбиелеп, қазақ хандарының жаңа әулетінің негізін қалады. Оның 3 ұлы, 9 немересі, 5 шөбересі хандық дәрежеге көтерілді. Әбілқайырдың қанша әйел алғаны белгісіз (кей деректерде төртеу). Бәйбішесі Бопай хан ақыл-парасатымен ханның кеңесшісі бола білді. Хан одан 5 ұл көрген. Олар — Нұралы хан, Ералы, Қожахмет, Айшуақ және Әділ. Кенже ұлы Шыңғыс — қалмақ күңінен туған. Тағы бір әйелі башқұрт. Бірнеше қыздары болған. Оның бірі — Қарашашты Абылай сұлтанға қосқан. Ә. ә-нің үлкені Нұралы әкесінің көзі тірісінде-ақ Хиуада хан болды. Әкесі қаза тапқан соң, Кіші жүздің тағын мұралады. Ералы 4.9.1791 ж. хан сайланып, оны Ресей императоры өз жарлығымен (29.1.1791) бекітті. Айшуақ — Кіші жүз ханы (1798 — 1805), хандар кеңесінің төрағасы болды. Шөбересі Жәңгір — Ресей императоры ресми бекіткен қазақтың соңғы ханы. Әбілқайырдың Тоқтамыс деген ағасының баласы Мамай (Сары айғыр хан деген атпен белгілі), немерелері Бөлекей мен Әкім әр жылдары Хиуа хандығының тағында отырды. Әбілқайыр Хиуа ханы Елбарыспен (1728 — 39), Арал өңірін билеуші Шаһ-Темірмен (1721 — 36), қалмақ ханы Дондық-Дашымен (1741 — 61), қазақтың Батыр және Абылай сұлтандарымен, кейбір башқұрт тархандарымен қыз алысып, қыз берісіп құдандалы болды. Ә. ә. Қазақстан тарихында елеулі орын алды.

## Дереккөздер


Санат:Әбілқайыр әулеті
Флексия

**ФЛЕКСИЯ** (лат. flexіo — майыстыру) — флективті тілдердің типологиялық белгілеріне сәйкес грамматикалық құрылымы мен сөздердің атқаратын қызметін анықтайтын көп мағыналы термин. 1808 ж. Ф.Шлегель құрған Флексия бастапқы кезде грамматика алмасуға байланысты қолданылған. Кейін үндіеуропа мен семит-хамит тілдеріндегі түбір сөздегі өзгерісті қамтитын ішкі Флексия терминімен ауыстырылды. Флексия сөздің морфемалық құрылымының формалды сыңарының сыртқы Флексияға қарама-қарсы ұғымын білдіреді. Флексия — сөз түрлендіретін аффикс, формант, форматив. Демек, грамматика мағына мен синтаксистік байланысты білдіретін сөз формасының бөлігі. Граммат. мағынаны білдіретіндіктен, Флекия түбірге қарама-қарсы. Үндіеуропа тілдерінде әрбір туынды сөз тұлғасы түбір мен Флексияға бөлінеді. Релятифті формант (жалғау) ретінде дериватифті (жұрнақ) форматқа қарама-қарсы қойылады. “Флексия” термині “сөз түрлену” сөзімен синонимдік қатар құрауда екі түрлі кең мағынаға ие болады: 1) бір сөздің әр түрлі грамматика формада түрленуі. Мыс., зат есімнің жекеше және көпше формасын, етістіктің шақ және вид (түр) категориясын білдіретін қосымшамен түрленуі; 2) нақтылы Флексия сын есімнің тек (род), септеу, жекеше, көсемше жалғаулары, етістіктің тек, жақ категориясын білдіретін қосымшалар арқылы түрленуі. Егер сөз тұлғасындағы өзгеріс түбір сөзді де қамтитын болса, оны “сөз тудыру түрленісі”  деп атайды. Флексия термині өзгеріске түскен түбірдің қосымшасына ғана қатысты қолданылады. 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Лингвистика
Санат:Терминология
Биологиялық мембрана

thumb| right
**Биологиялық мембрана**  — жасушаның және жасуша ішіндегі бөлшектердің (ядро, митохондрия, хлоропластар, пластидтер) бетінде орналасқан молекулалық мөлшердегі (қалыңдығы 5 — 10 нм), ақуызды-липидтік құрылымды жұқа қабықша. Биологиялық мембрана фосфолипидтік құрылымына байланысты өткізгіштік қасиетіне ие, яғни жасушада тұздардың, қанттың, амин қышқылдарының, иондардың, т.б. заттардың алмасу өнімдерінің концентрациясын, олардың тасымалын және алмасуын реттейді. Клетканың протоплазмасын қоршап тұрған биологиялық мембрана жасушалық мембрана деп аталады. Клеткалық мембрана қос қабатты ақуызды-липидті молекулалардан тұрады. Биологиялық мембрананың құрылымы мен ерекшелігі туралы нақты ғылыми мәліметтер 20 ғасырдың басында белгілі болды.
*1902 ж. неміс ғалымы Э. Овертон мембрананың құрамында май тектес заттар болады деген пікір айтты. 
*1926 ж. америкалық биологтар Э. Гортер мен Ф.Грендел адам эритроцитінің қабықшасынан сол затты бөліп шығарды. 
*Ал 1935 ж. ағылшын ғалымдары Л.Даниелли мен Г.Даусон және америкалық биолог Дж. Робертсон биологиялық мембрананың құрылымдық моделін ұсынды. Кейін электрондық микроскоп және рентгендік анықтау әдістерін қолдану нәтижесінде жасушаның барлық бөліктеріндегі биологиялық мембрана табиғатының ұқсас болатыны анықталды.

Биологиялық мембрана — аса күрделі құрылымды зат. Оның құрамында ферменттік ақуыздар, ерекше рецепторлар, электрондарды тасымалдаушы, энергияны өңдеуші құрылымдар сонымен қатар гликопротеиндер мен гликолипидтер болады. Мембраналық ақуыздардың көпшілігі мембрананы тесіп өтіп орналасса, ал кейбірі оған жартылай ғана еніп немесе жанасып жатады. Мембраналық ақуыздар түрлі қызмет (мысалы, гликопротеиндер антиген рөлін) атқарады. Кейбір химиялық реакциялар (мысалы, хлоропластарда жүретін фотосинтездің жарық реакциялары немесе митохондриидағы тотыға фосфорлану процесі) биологиялық мембрананың өзінде жүреді. Сондай-ақ, биологиялық мембрана жасушаны қоршап, сыртқы ортадан оқшаулауы арқылы жасушаның морфологиялық тұтастығын сақтайды.

## Дереккөздер</span>


Санат:Биология
Әбілқайырдың Моғолстанға жорығы

**Әілқайырдың Моғолстанға жорығы** (1468 — 69) — көшпелі өзбектер мемлекеті билеушісінің ең соңғы жорығы. Жорық “моғол сұлтандарының билігіндегі Моғолстан жерлерін бағындыру”, яғни Моғолстанның батысында, Шу өзенінің бойы мен Қозыбасы тауы аралығында 1458 ж. құрылған Қазақ хандығын талқандау үшін жасалды. Әбілқайырға наразылар Керей мен Жәнібек хандардың қарамағына өтіп, Қазақ хандығы бұл кезде күшейіп келе жатты. Деректерде жарық 1469 ж. жаздың соңы мен қыстың басында Еділ бойы — Ала-Тақ — Қызыл-Нәдір — Жеті құдық бағыты арқылы өткен деп көрсетілген. 15 ғ-дың 60 жылдарында Еділ, Жайық, Жем өз-нің аралығы Ноғай ордасының иелігінде болды. Ал Тобыл бойы ежелден Шайбани әулетінің жері, Әбілқайыр ханның жайлауы. Ақ-Қышлақ деген жерге келгенде Әбілқайыр қатты ауырып қайтыс болған. Хан өлген соң әскері кері оралды.

## Дереккөздер
Әжек Мырзаұлы

**Әжек Мырзаұлы** 1885 жылы қазіргі Алматы облысы, Райымбек ауданы, Қарабұлақ ауылында дүниеге келген. 1934 жылы Қытай Халық Республиксында өмірден өтеді.  Қазақтың айтыс ақыны. 18 ғасырда жоңғар шапқыншылығына қарсы соғыстарда ерекше көзге түскен Шағаман батырдың ұрпағы. Жетісу өлкесіне айтыс ақыны ретінде кеңінен танылған. 1932 жылы Қытайға еліне қоныс аударған. Әжектің Шәріпжамал мен айтысының үзіндісі “Айтыс” (1942; 1-т., 1965) жинағында жарияланды. Өзге туындылары баспа жүзін көрмеген. Бөлтірік Атыханұлы, Артық Жексенбайұлы, Әдия қызбен айтыстары, “Шопандарға арнау”, “Мұғалімдерге сәлем”, “Заманның бір әуреге салғаны-ай”, “Опасы жоқ дүниені жинағанмен” сияқты жыр, толғаулары ел аузында сақталған. Әжек пен Шәріпжамал айтысының толық нұсқасы ҚР ҒА Орталық ғылым кітапханасының сирек қолжазбалар қорында сақтаулы.

## Дереккөздер
Хемосорбтану

**ХЕМОСОРБТАНУ**, химиялық сіңіру — бу, газ немесе еріген заттардың қатты зат (адсорбент) бетіне химиялық әрекеттесу арқылы сіңуі (қ. Адсорбция). Хемосорбтану кезінде сіңіретін зат пен сіңірілетін зат арасында байланыс пайда болып, нәтижесінде берік химиялық қосылыстар түзіледі. Бұл экзотермиялық реакцияның Хемосорбтану газдарды, майлағыш сұйықтарды тазартуда, хромотографияда, сирек элементтерді бөліп алуда, су жұмсартуда, металлургияда, т.б. өндіріс салаларында кеңінен қолданылады.
## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы",9 том

Санат:Химия
Санат:Терминология
Шатыркөл (Қырғызстан)

300px|thumb|
**Шатыркөл** () — Орталық Тянь-Шаньдағы ағынсыз көл, Қырғызстан жерінде. 

Атбашы жотасы мен Тору-Тоо аралығындағы тектоникалық қазаншұңқырда, 3530 м. биіктікте орналасқан. Ауд. 160 км², ең терең жері 20,4 м. Ұзындығы 22 км, ені 10 км. Суы ашқылтым. Желтоқсанда қа-тып, сәуірде мұзы түседі. Жағалауын жер бедерінің тоңды пішіндері алып жатыр. Минералды бұлақтар бар.

## Дереккөздер

Санат:Нарын облысы көлдері
Санат:Ағынсыз көлдер
Биопрепараттар

**Биологиялық  препараттар**, биопрепараттар — адамдар, жануарлар және өсімдіктердің түрлі ауруларын анықтауда, оларды емдеу және алдын ала сақтандыру мақсатында қолданылатын ерекше биологиялық қосылыстар. 

Биологиялық препараттар тірі ағзалардың тіршілік жағдайын жақсартып, олардан алынатын өнімдерді молайтуда маңызы зор. Биологиялық  препараттарға вакциналар, сарысулар, микроағзалардан өндірілетін антибиотиктер, ферменттер, т.б. биологиялық активті заттар жатады. Мысалы, вакциналар түрлі аурулардан сақтандыру үшін де кеңінен пайдаланылады. Оның сарысуға қарағанда ағзадағы иммундық қасиеттерді ұзақ уақыт сақтап қалатын қасиеті бар. Биологиялық препараттар егіншілікте егіс дақылдарын аурудан қорғап, олардың өнімділігін арттыруға едәуір көмегін тигізеді. Мысалы, микробтардан даярланатын азотобактерин, нитрагин препараттары атмосферадағы өсімдіктерге қажетті азотты сіңіреді. Бұл азот тыңайтқыштарын үнемдеуге көмектеседі.

Ал құрамында фосфор бактериялары бар — фосфоробактерин биологиялық  препараттары топырақтағы күрделі фосфор қосылыстарын ерітіп, оны өсімдіктердің сіңіруіне жағдай жасайды. Биологиялық  препараттардың ішінде ең құндысы — ферменттер. Мысалы, амилаза, протеаза, пектиназа, целлюлоза және липаза ферменттерінен жасалған биологиялық  препараттар мал ағзасындағы зат алмасуда ферменттер қатысуымен жүретін процестерге тікелей қатысып, азықтың жұғымдылығын арттырып, өнімділікті молайтады. Ал микроорганизмдерден алынатын амилоризин, амилосубтилин, протосубтилин, калдерин, пектиноворум биологиялық  препараттары малдың ас қорыту жүйесінде азықпен бірге түскен күрделі көмірсулар қосылысын (крахмал, клетчатка, пектин заттар) ыдыратып, ағзаға оңай сіңетін көмірсулардың мөлшерін молайтады.

Биологиялық  препараттардың өндірістік жағдайда алынатын түрі — мал азықтық ашытқылар басқа микробтар пайдалана алмайтын көмірсутектердің (мұнай өнімдері) күрделі қосылыстарымен қоректеніп, қоршаған ортада белоктың жиналуына көмектеседі, яғни олар ағза үшін жетіспейтін азот қосылыстарының (амин қышқылдары) көбеюін қамтамасыз етеді. Сондай-ақ, микроорганизмдерден алынатын фитобактериомицин биологиялық  препараттары өсімдіктердің бактериялық ауруларына қарсы қолданылады. Гризин препараты өсімдіктердегі ауру қоздырғыш саңырауқұлақтарға қарсы қолданылады. Ал триходермин биологиялық  препараттарн Қазақстан ғалымдары алды. Ол өсімдіктердің тамыр жүйесіндегі шірітуші микроағзаларды жою үшін пайдаланылады. Микробтардан алынатын көптеген биологиялық препараттар (биовит, кормогризин, бацитрацин, витамицин, комарин, т.б.) малдың салмағын арттырып, алынатын өнімдердің (сүт, ет, т.б.) сапасын жақсартады. Осымен қатар сібір жібек құртын, бау-бақша өсімдіктерін, жүзімді бүлдіретін зиянкес жәндіктерге індет туғызушы микроағзалардан де биологиялық препараттар (энтобактерин, дендробациллин, битоксибациллин, инсектин,боверин) алынады. Биологиялық препараттардың құндылығы — олар химиялық препараттармен салыстырғанда, қоршаған ортаға ешбір зиянын тигізбейді.

## Дереккөздер


Санат:Биологиялық қарулар
Әбілқайыр мен Сәмеке хандардың Еділ қалмақтарына қарсы жорықтары

**Әбілқайыр мен Сәмеке хандардың Еділ қалмақтарына қарсы жорықтары** - орыс деректерінде екі ханның күш біріктіріп, Еділ бойындағы Кіші Қалмақ ордасына қарсы 2 дүркін жасаған жорығы. Алғашқысы 1723 жылдың 12 желтоқсанында басталды. Әбілқайыр хан мен Сәмеке хан 40 мың адамдық жасақпен Аюке хан иелігіне басып кірді. Бұл туралы Қалмақ ордасына Ресей шекара үкіметі алдын-ала хабар берген. Соғыста олжаға түскен мал “ақтабанға...” ұшырап, аштық қысып жатқан елге үлестірілді. Бұдан кейінгі жорық 1726 жылдың жазында жасалды. Бұл жорықта Әбілқайыр мен Сәмеке қолына “найман ханы” Барақ сұлтан, Есім сұлтан қосылады. Кіші қалмақ ордасының бұл кездегі ханы Аюкенің ұлы Черен Дондук 30 мың әскерімен қазақтарға күшті қарсылық жасай алмайды. 4 күнгі шайқастан кейін Черен Дондук хан бітім шартын жасауға мәжбүр болады. Бұл бітім бойынша сол жылғы бесіктегі бала ат жалын тартып мінгенше (16—17-ге толғанша) соғыспауға келісіліп, екі жақ қанға қол матырысып, анттасады. Бұл екі жорықтың қазақ жерін қалмықтардан босатуда зор стратег. маңызы болды. Ресей шекара бекіністеріне, Сауран, Сығанаққа босып кеткен ел ата қонысына оралды. 

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Қазақ-жоңғар шайқастары
Биолокация

**Биолокация**  (био... және лат. locatіo — орналасу, орнығу) — жануарлардың өзінен таралатын физикалық толқындардың (электрлі магниттік, ультрадыбыс, жылу, т.б.) көмегімен кеңістіктегі өзінің не өзіне қатысты қандай да бір объектінің орнын (бағытын, қашықтығын) анықтау қабілеті. Биолокация сигналдардың жануар денесінің сыртқы бетімен немесе сезім мүшелерімен (көру, сезіну, иіс, есту) қабылдануы арқылы іске асырылады. Биолокация құбылысы көптеген жануарларға кеңістікті бағдарлауға және қорегін табуға көмектеседі. Мысалы, дельфиндер мен жарқанаттар жиілігі 150 — 200 кГц, ұзақтығы — 0,2-ден 4 — 5 мкс ультрадыбыс сигналдарын тудыра алады. Басқа денелерден шағылысқан дыбысты қабылдау арқылы олар қоршаған кеңістікті бағдарлайды (эхолокация). Үңгірлерді мекендейтін құстар 4 — 7 кГц шамасында төм. жиілікті ультрадыбыс шығарып, қабылдау арқылы қараңғыда жол табады. Ал жануарлардың өздері шығарған радиосигналдар мен электр статикалық өріс сигналдарының жаңғырған күші мен пішінін қабылдау қабілеті (радиолокация немесе электролокация) өздерінің бағытындағы заттың сипатын, табиғатын анықтауға мүмкіндік береді. Кейбір жануарлар (мысалы, жыландар) өздерінің жемтіктерінен бөлінетін инфрақызыл сәуле жылуын қабылдай алады (термолокация).

## Дереккөздер</span>
Хемотрофтар

**ХЕМОТРОФТАР** (хемо… және грек. trophe — қорек) — энергия көзі ретінде органикалық және бейорганикалық заттарды қолданатын бактериялар. Хемотрофтар екі топқа бөлінеді: 

# хемолитотрофтылар — қуатты органикалық емес заттарды толықтырудан алады
# хемоорганотрофтылар — көміртек пен қуатты органик. заттардан алады

Бұған топырақта тіршілік ететін көптеген аэробты және анаэробты микроорганизмдер жатады. Олардың ішінде сапрофиттер және паразиттер де кездеседі. Қоректенудің осы екі тәсілі бірқатар микроорганизмдерде де байқалады. Мыс., сутек бактериялары. Қоректік ортада оттек немесе органик. қышқылдар көп болса, сутек бактериялары хемолитотрофты қоректенуден хемоорганотрофты қоректенуге ауыса алады.
## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы",9 том

Санат:Метаболизм
Биометрия

**Биометрия** (био және грек. metreo — өлшеу, есептеу) — жүргізілетін биологиялық тәжірибелердің санын анықтайтын және оларға математикалық, статистикалық әдіспен дәл, дұрыс қорытынды беретін биология ғылымының бір саласы. Биометрияның негізін *XIX ғасырдың* аяғында ағылшын ғалымдары Ф. Гальтон мен К. Пирсон қалады. Биологияда математикалық, статистикалық әдістер белгілі бір статистикалық үлгі жасау арқылы қолданылады.

## Дереккөздер</span>


Санат:Биология
Фарингит

нобай|
**Фарингит** (грек. pharynx — жұтқыншақ) — жұтқыншақтың кілегей қабығының қабынуы. Фарингит жедел респираторлы аурулардың, тұмаудың, т.б. жұқпалы аурулардың әсерінен болады. Кейде жұтқыншаққа әр түрлі факторлардың әсер етуінен де (мысалы, ауыз арқылы суық ауамен демалғанда немесе қатты суықта сөйлескенде, сондай-ақ өте ыстық не өте суық тағам жегенде) дамиды.

Фарингиттің екі түрі бар. Жедел Фарингит көбінесе жұқпалы болады. Бұл кезде жұтқыншақтың кілегей қабығы қызарып ісінеді. Науқас адамның тамағы құрғап, жыбырлаған сияқты, бір нәрсе кілегей қабыққа жабысып тұрғандай сезінеді. Дене температурасы қалыпты болады. Егер Фарингиттің жедел түрін дәл уақытында емдемесе, ол созылмалы түріне ауысады. Бұл кезде жұтқыншаққа өте көп мөлшерде қақырық жиналады, соның салдарынан ауру адам үнемі жөтеліп, қақырық тастайды, әсіресе бұл таңертеңгілік мезгілде байқалады. Кейде көп жөтелгеннен науқастың жүрегі айнып, құсуы да мүмкін. Фарингиттің созылмалы түрінің дамуына созылмалы тұмау, тонзиллит, мұрын қуысының іріңді қабынуы, тіс кариесі, организмде зат алмасу процесінің бұзылуы, жүрек, бауыр және бүйрек аурулары себеп болады. Сондай-ақ Фарингиттің дамуына ауаның өте құрғақ болуы, темп-раның күрт өзгеруі, ауадағы шаң-тозаң және зиянды заттардың қалыпты мөлшерден көп болуы да үлкен әсер етеді.

Емі: Фарингитке шалдықтыратын жағдайларды болдырмау; денені шынықтыру. Егер дене температурасы көтерілсе, оны төмендетін дәрі-дәрмектер ішу; антисептикалық ерітінділермен тамақты шаю; ингаляция жасау.

Фарингитпен жануарлар да ауырады. Оған суық ауа райы, малдың кейбір жұқпалы аурулары: түйнеме, сақау (жылқыда), пастереллез, т.б. себеп болады. Мал ауырғанда қорегін жұтуы қиындап, аузынан сілекей ағады. Тамағынан өтпеген жемінің қалдығы танауынан түседі. Дене температурасы көтеріліп, жұтқыншақ маңы ісінеді. Малды жылы жерге жатқызып, сульфаниамидтер және антибиотиктер береді, серотерап. (гамма-глобулинді егу) ем қолданылады.
## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы, 9 том

Санат: Медицина
Санат: Аурулар
Биосынама

**Биопсия** (био және  — көру) — аурудың сипатын анықтау үшін науқас адамның зақымданған тінін кесіп алып, морфологиялық әдіспен тексеру. 

Биопсия әдісі 19 ғасырдың ортасынан медицинаға ене бастады. Биопсия арқылы алынған затты биоптат деп атайды. Оны әр түрлі жолдармен кез келген органнан алуға болады. Биопсия, негізінен, хирургияда, урологияда, онкологияда, гастроэнтерологияда және пульманологияда кеңінен қолданылады. Ішек-қарын және тыныс алу жолдарынан биоптат аспирация жолымен алынады, яғни зақымданған органдарға жарық беретін, ұшында арнайы пышақшалары бар жіңішке түтікше аспаптар (гастрофиброскоп, бронхоскоп) енгізіледі, сол жерден кішігірім тін кесіп алынады. Бауыр, бүйрек, талақтан пункция әдісімен (теріні жуан инемен тесу арқылы) сұйық зат сорылып алынады.

Мидан, жілік майынан биоптат алу үшін трепанация әдісі арқылы алдымен сүйекті тесіп, жуан инемен ауырған жерден сұйық алынады. Биопсияның, әсіресе, қатерлі ісіктерді анықтаудағы маңызы зор, сондай-ақ, қатерсіз ісіктердің немесе созылмалы сырқаттардың қатерлі ісікке айналуының алғашқы белгілерін тек биопсия әдісі арқылы ғана анықтауға болады. Биопсияны науқасқа операция жасап жатқан кезде кездейсоқ байқалған сырқаттарды анықтау үшін де қолданады.

## Сұйық биопсия
Сұйық биопсия —  ісік жасушаларын (CTC) және олардың пациент қанындағы ДНҚ-сын (ctDNA) айқындаудың жаңа әдімтемесінің бейресми атауы. 2014 жыл басталғанға дейін әдістеме тек қана зертханалық әдістеме деп саналды және практикалық онкологияда қолдануға болмайды деп есептелді. 2014 жылғы ақпанда зерттеу жарияланып, оның авторлары обырдың алуан түрлерін ерте анықтау үшін сұйық биопсияның болашағы зор екенін көрсетуге қол жеткізді.

Бұл емшара, ғалымдардың пікірінше, қатерлі ісікті диагностикалау мен емдеуде төңкеріс жасай алады, өйткені бұл ісік жасушаларын симптомдар пайда болғанға дейін ерте анықтауды жеңілдетеді. Сұйық биопсия дәрігерге жалпы көріністі көруге және обыр жасушаларының организмде қалай таралатынын түсінуге көмектеседі, ал әдеттегі биопсия тек жергілікті ісік туралы ақпарат береді.

Осы тұрғыдан алғанда, қатерлі ісікке қарсы иммундық терапия кезінде сұйық биопсияны қолдану өте қызықты. Иммундық препараттармен емдеу өте қымбатқа түседі, сондықтан болашақ емдеудің ұтымдылығына алдын-ала көз жеткізу керек. Науқас организмініңі қалай әрекет ететінін сұйық биопсия арқылы білуге болады.

Иммундық терапия алдында сұйық биопсияны қолданудың мәні иммунотерапия сеанстарына тиімді ден қою белгілерінің болуын анықтау болып табылады. Сұйық биопсия әдісін қолдана отырып, ісік ДНҚ-дағы белгілі бір өзгерістерді бақылауға болады, бұл өз кезегінде иммундық терапия сеанстарын тағайындау үшін пациенттердің санатын анықтау үшін (емдеудің басқа түрлері тиімсіз немесе көп дәріге төзімділі ісіктердің түрлері) жақсы биомаркер болып табылады. Талдау мүлдем айыртпайды және шеткергі қан үлгісінде жүргізіледі.

## Дереккөздер

Санат:Морфология
Шатырлысай

**Шатырлысай** – Жем алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысының Байғанин ауданында. Ұзындығы 92 км, су жиналатын алабы 1220 км2.

## Бастауы
Мұғалжар тауының оңтүстік-батыс бөлігіндегі бұлақтардан басталып, Жарқамыс ауылынан 10 км-дей жоғары тұстан Жем өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Аңғары кең, арнасы тік жарлы. Жауын-шашын, жер асты  суымен толығады. Кішігірім (ұзындығы 10 км-ден қысқа) 64 саласы бар. Көктемгі қар еру кезінде ғана тұрақты ағын болады, жазда иірімдерге бөлініп қалады. Алабы жайылым.

## Дереккөздер

Санат:Байғанин ауданы өзендері
Санат:Жем су алабы
Абжад

**Абжад** (сондай-ақ **әбжәд**, **әбжәт**) — (қазақтың сөйлеу тілінде айтылуы әбжәт) көне араб әліпбиінің өзгеше тізілу ретін көрсететін ойдан шығарылған мағынасыз сегіз сөздің аты: абжад, һаууаз, хұтти, каламан, сағфас, қарашат, саххаз, зазағ. Бұл сөздердегі әріптердің жалпы саны араб әліпбиіндегідей 28 болып, әрбір әріп белгілі бір санды білдірген: (а) — 1; (б) — 2; (ж) — 3; (д) — 4; (һи) — 5; (у) — 6; (зи) — 7; (ха) — 8; (тай) — 9; (иә) — 10; (к) — 20; (л) — 30; (м) — 40; (н) — 50; (с) — 60; (ғәйін) — 70; (ф) — 80; (сат) — 90; (қ) — 100; (р) — 200; (ш) — 300; (ти) — 400; (си) — 500; (хи) — 600; (зәл) — 700; (зат) — 800; (зай) — 900; (ғайын) — 1000.
thumb|right|350px|Абжад жазу. Түпнұсқадан дайындаған Ж. Шәйкен.
## Пайдаланылуы мен қолданысы
Абжад төрт амалмен есеп шығаруға (көбейту кестесіне), кез келген санды әріптермен беруге, сөзді цифрмен жазуға пайдаланылған. Абжад ертедегі мұсылманша мектептерде оқытылған. Классикалық поэзияда да пайдаланылып, кейбір маңызды оқиғалардың болған жылдарын әріптер арқылы белгілеуге жұмсалған. Мұсылманша сауат ашуда әптиек, иманшарт игеру, әбжәтті білу оқыту мазмұнында міндетті болған. Арша жазу (Хат сарви) немесе сәрбихат жазу жүйесі абжадқа негізделіп жасалған.
Әліпбидегі 28 әріпті өлеңге қосу, жұмбақ жасыру айтыс өнерінде жиі кездескен. Мұндайға, әсіресе, айтыскер қыздар жүйрік болады. Ал сауаты шамалы болса, айтыскер жігіт айтыс алдында 2-3 ай болса да молдадан сабақ алады.
Ел ішіндегі айтыстың бірінде зерек, зерделі қыз жігіттің қай айда туғанын өлеңмен сұрайды. Сонда жігіт өзінің туған айын абжад санымен жұмбақтап айтады:

Сарыкөлдің бар екен алпыс қазы,
Сол қаздардың екі жүз балапаны.
Тоғыз үйрек, дәл елу қасқалдағы,
Артық-кемсіз айтқаным абжад саны.
Сонда зерек ақын қыз абжад бойынша қай сан қай әліпті білдіретінін түсіне қойып, жұмбақты былай шешеді: абжад қатары бойынша алты с, екі жүз – р, 9 саны – т, елу – н әріптерін білдіреді. Бұдан саратан айының оқылуы шығады.
Жігіт абжад жұмбағын тез шешкен қызға риза болып, оның жасын сұрайды. Сонда қыз:

Бір қызға жеті жігіт зар болады.
Екі жаман қосылса сор болады.
Жасымды артық-кемсіз мен айтайын,
«Зальға» «дальды» қоссаңыз сол болады, – дейді.
Жігіт те зеректік танытып, заль әрпінің абжадтық санын (тоғызды) даль әрпінің абжадтық санына (сегізге) қосып, қыздың он жеті жаста екенін таба қояды.

## Әдебиет
* Диваев А.А. Кипарисоподобные письмена. Год работы казахского высшего педагогического института. Ташкент: Изд. Казпедвуза, 1928. С.81-82; 
* Поппе А.Н. Карсакпайская надпись Тимура. Труды отдела истории  культуры и искусствы Востока. Т. 2. Л., 1940. С.185-187; 
* Әбілқасымов Б. Алғашқы қазақ газеттерінің тілі. А., 1971; 
* Благова Г.Ф. О соотношениях прозаического вариантов среднеазиатко–тюркского литературно-письменного языка ХV в.. Turcologica. Л., 1976; 
* Хат Сарви. ҚСЭ. 11-т. Алматы: Қазақ Совет Энциклопедиясының бас редакциясы, 1977. 618-б.
* Тіл тағлымы. Алматы: Ана тілі, 1992; 
* Омарбеков С. Тұран топырағында туған арша жазу // АТ., 19.05.1994.

## Дереккөздер

Санат:Жазу түрлері
Адамс тәсілі

**Адамс тәсілі**- 1-дәрежелі дифференциялдық теңдеулер жүйесі y'=f(x,y), y(x0)=y үшін Огюстен Луи Коши есебін сандық интеграллдаудың шекті айырымдылық тәсілі. Тұрақты адыммен интегралдағанда формулалары экстрополяциялық және интерполяциялық түрінде болады. Бұл тәсілді 1855 жылы ағылшын ғалымы Дж. К. Адамс (1819 — 1892 жылдары) ашқан.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том

Санат:Есептеу математикасы
Санат:Сандық интегралдау
Биосаясат

**Биосаясат**  — саясаттану ғылымының бір саласы. Ол адамның саяси іс-әрекеттеріне баға беру үшін биология ғылымының мәліметтерін, ұғымдары мен әдістерін пайдаланады. Биосаяси факторларға ежелгі грек ойшылдары Платон, Аристотель ерекше мән беріп, саяси өмірге биологиялық жәйттер тікелей әсер етеді, яки *“кейбір адамдар — жаратылысынан құлдар”* деп пайымдаған. Кейін осы идеяны Никколо Макиавелли, Т. Гоббс, Джон Локк дамытқан. П.Корнин, Р.Мастерс, П.Майер, З.Фрейд, т.б. ғалымдар да ұстанды.

Биосаясат әлеуметтік және саяси белсенділіктің барлық түрі жеке адамның генетикалық ерекшеліктеріне байланысты айқындалады деп санайды. Яғни саяси өмірдегі басқыншылық, зорлық-зомбылық жасау, мінез-құлықты үйлестіру, т.с.с. құбылыстардың себебін осы тұрғыдан түсіндіреді. Осы көзқарасты жақтаушылардың айтуынша, топ бастап, ел басқаратын адамның денсаулығы жақсы, күш-қайраты кемел, жігері мол, өң-келбеті келісті, т.с.с. болуға тиіс. Олар адамзат қоғамындағы белгілі тұлғаларды сипаттаған кезде осы нышандарды негізге алады. Биосаясат теориясы бойынша жалпы биология заңдылықтарға сүйенгенде ғана адамдардың саяси іс-әрекеттерін терең де толық зерттеу мүмкін болмақ.

## Дереккөздер


Санат:Саясаттану
Айқас

**Айқас**, әскери істе — соғысып жатқан екі жақтың бетпе-бет келген шақта қоян-қолтық шайқасқа түсуі. Айқас негізінен отты қару жаппай қолданылғанға дейінгі ұрыстардың, әсіресе атты әскерлер соғысының бір тәсілі болды. Жеке батырлардың жекпе-жегі де айқас түрінде өткен. Әскерлерде отты қару көбейген сайын, әсіресе атты әскер қарулы күш санатынан шығарылғаннан кейін айқас ұрыс тәсілі ретінде ығыстырыла түсті. Тарихтағы соңғы соғыстарда бетпе-бет айқас лажсыз, төтен жағдайларда болмаса, бұрынғыдай көп орын ала қоймаған. 

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Флеш-жад

**ФЛЕШ-ЖАД** (ағылшынша flesh — жарқыл) — электрлік жолмен жазылған мәліметтерді есте сақтай алатын микросұлба (чип) түрінде жасалған жад түрі. 
Мәліметтерді өшіру электр разряды арқылы орындалады да, оған қайта жаңасын жазып, ұзақ уақыт сақтауға болады. Қазіргі кезде флеш-карта (flesh-cards) түрінде жасалған Флеж-Жад кез келген компьютерде, цифрлы фотокамераларда пайдаланылады. Флеш-картаның кең тараған, Sony фирмасы шығарған MemoryStіck нұсқасы 1998 жылдан шығарыла бастады, ол басқаларына — SmartMedіa, CompactFlesh нұсқаларына 
қарағанда шағындау, мыс.:, 5021,52,8 мм көлеміндегі MemoryStіck 
картасының салмағы 4 г. Intel фирмасы флеш-жадының екі есе жоғары тығыздықпен мәлімет жаза алатын көп деңгейлі түрлерін жасады. 
Флеш-карталардағы сақталатын мәліметтер көлемі 2 Гбайт және одан да көп болып шығарылады.
## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы" 9 том
Флиаки

**ФЛИАКИ** (грек. phlyax — әзіл) — 1) Ежелгі Грекиядағы халық ойын-сауықтары. Ол кезінде гректердің қала-мемлекеттері орналасқан Оңтүстік Италия мен Балкан түбегінің көп жерлеріне тараған. Флиакидің мәтіндері сақталмаған. Флиакиде құдайлар мен батырлардың (көбіне Зевс, Дионис және Гераклдің) тұрмыс-тіршілігі, басынан өткерген қызықты оқиғалары бейнеленді. Кейбір Флиакилер комедия мен трагедияларды пародияға айналдырды. Күлкілі жағдайларды әсірелеп көрсету мақсатымен Флиакиде арнайы киім-кешектер (костюмдер) мен маскалар пайдаланылды. Флиаки тақтайдан жасалған онша биік емес, аласалау сахналарда қойылды. Сахнадағы жылжымалы шымылдық декорация қызметін атқарды. 4 ғасырдың аяғында Ринтон Флиакиді әдеби формаға түсірді. Оның мифтерге трагедия бояу беріп жазған пародиялары кең тараған. Бертінгі дәуірлердегі Флиаки авторлары: Скир, Тимохарид, Сопатр, т.б. 2) Флиакиді орындаушы — актер.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Мәдениет
Санат:Тарих
Шатыршагүлділер тұқымдасы

**Шатыршагүлділер тұқымдасы**  ()&nbsp;— қос жарнақтылар класының өсімдіктер. 

Жер шарында кең тараған, әсіресе Солтүстік жарты шардың тропиктік емес аймақтарында таралған 300-дей туысы, 3 мыңнан астам түрі бар. Қазақстанның барлық аймақтарында кездесетін 82 туысы, 227 түрі белгілі. Шатыршагүлділер тұқымдасы негізінен бір не көп жылдық өсімдіктер, сирек бұта немесе ағаш түрінде өседі. Жапырақтары кезектесіп орналасады, тілімденген, сабағы көбінесе қуысты. Гүлдері уақ, қос жынысты, күлтесі бес желекті, бес аталықты. Гүлшоғыры күрделі не жай шатырша немесе шоқпарбас. Жәндіктермен тозаңданады. Жемісі — тұқымша, жаңғақша. Шатыршагүлділер тұқымдасының көпшілік түрі — пайдалы өсімдіктер. Араларында көкөністік түрлері (ботташық, сәбіз, балдыркөк, ақжелкек), тех. маңызды түрлері (сасыр, күнзе), эфир майлылары (анис, зире, айован, күнзе), дәрілік түрлері (аскөк, амми, сасыр, т.б.) және сәндік үшін өсірілетіндері (шоқсары, астранция, балдырған) бар. Кейбір түрі өте улы — утамыр, убалдырған, арамшөп түрлері де көп (әлпен, бежір, скандикс,), көптеген түрі — құнды жайылым шөбі және балды өсімдіктер.

ТМД елдерінде 7 туысқа жататын аралиялардың 12 түрі өседі. Панакс туысы біздің елде женьшень деген атпен белгілі. Олардың басым көпшілігі тропикада және субтропикада, түрлердің әртүрлілігінің орталықтары – Үнді-Малайзия және тропикалық Америкада өседі. Қазақстанда мәдени түрлері ғана кездеседі. 

Шатыршагүлділер тұқымдасы– кішігірім ағаш немесе бұталар, сирек лианалар және көп жылдық шөптер. Жапырақтары көпшілігіне қынапты, кезекті, саусақ немесе қауырсынкүрделі. Олар түскен соң орнында жырық қалады. Шатырша гүлділер 300 туыс, 3 000 түрден тұрады. Жер бетінің барлық жерінде, бірақ көп бөлігі қоңыржай және субтропикалық облыстарда кездеседі. Қазақстанда – 79 туыс, 227 түр кездеседі. Көпжылдық, екі жылдық немесе бір жылдық шөптесін өсімдіктер, сирек бұталар. Сабағы мен тұқымының құрамында эфир майлары және шайыр жолдары бар секреторлы каналдары бар. Жапырақтары жай, бөбе жапырақсыз, қатты тілімделген, сирек бүтін, сағақтан шыққан қынабымен. Гүлдері ұсақ, дұрыс, қос немесе дара жынысты, дара күлтелі, дұрыс, қос үйлі, ботрикалық, жиі ірі гүл шоғырынан. Гүл шоғыры күрделі шатырша, сирек шоғырбас.

Жемісі – қостұқымша (вислоплодник). Тұқымы майлы эндоспермді және кішкентай ұрығымен. Шатыршалардың әртүрлі бөліктерінің құрамында эфир майлары, шайыр, кумарин, сапониндер, кейде алколоидтар болады.

## Дереккөздер

Санат:Шатыршагүлділер
Әжі Әділғазы Көгедайұлы

**Әжі, Ажы, Әділғазы Көгедайұлы** 1797 жылы қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Қалба тауында дүниеге келді. 1867 жылы Қытайда, қазіргі Алтай аймағы, Жеменей ауданында дүниеден өтті. 1823 - 1867 жылдары Қытай иелігіндегі ата қонысында отырып қалған қазақтардың абақ руының керей билеушісі болған. Пекинге барып, Чиян Лұңнан сұлтандық шен алған Көгедайдың мирасқоры. Әжі, Әділғазы ел басқарудың дәстүрлі үлгісін қалпына келтіріп, билікті ру басыларына тапсырды. Өзі сырттай бақылап отырды. “Дүниеде барлық нәрсе төртке тоқтайды, төрт тараптан (шығыс, батыс, түстік, терістік) тұрады. Алла тағалада төрт мұхаррап періште, Мұхаммед пайғамбарда төрт шахаржар, ислам дінінде төрт мазхабы бар, патшалар мен хандар төрт бас уәзір ұстаған. Сондықтан бидің саны да төртеу болсын” деп шешкен. Сайланатын адамдарға да төрт шарт белгілеген. Олар: 1) ел іргесін кеңейтіп, халыққа жер-қоныс әперсін; 2) құдай-әруақ қолдап, ел басқарып келе жатқан адам болсын; 3) топ жарып, сөз бастап, дауға түсіп, әділ билік айтқан адам болсын; 4) туысы көп белді рудан шыққан болсын. 1840 жылы Ұштас жайлауында өткен құрылтайда Құлыбек Жантеліұлы, Бейсенбі Дөненбайұлы, Көкен Мамытұлы, Топан Сатайұлы би болып сайланды. Осы құрылтайда “Төрт би, төренің” билік заңы белгіленді. Осы төрелік (ғұндық) билік тәртібі Алтайда 1949 жылға дейін сақталды. 

 

 

Санат:Қытай қазақтары

Санат: 1797 жылы туғандар
Санат:1867 жылы қайтыс болғандар