open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Периодонтит

**Периодонтит** *([[грек]]. Peri – маңы, [[odontos]] – тіс)* – тіс түбінің және оған жақын жатқан тканьдердің қабынуы. Периодонтит көбіне тіс кариесінің салдарынан болады. Мұнда тіс тканіне инфекция өтіп, тіс түбірін бүлдіреді, сондай- ақ тістің зақымдауынан пайда болады. Периодонтиттің жедел және созылмалы түрлері болады. Периодонтиттің жедел түрінде тістің айналасы қатты ауырады, егер тіске бірдеңе тиіп кетсе одан да қатты қақсап ауырады, қызыл иек, ерін, жақ ісінеді. Тіс босайды, жақ асты безі шошиді, лимфа түйіні ұлғаяды, кейде дене қызуы көтеріледі, асқынса сепсис ауруына шалдықтыруы мүмкін. Созылмалы *Периодонтит* – жай уақытта онша мазаламағанымен тамқ шайнағанда қатты ауырады, ауыздан жағамсыз иіс шығады, кейде қызыл иекке іріңді бөртпе шығып жарылады. Периодонтиттің бұл түрі жақ сүйекті бүлдіріп, сары сулы ісік пайда болуы мүмкін. 	
	ЕМІ: Периодонтитке шалдыққан тістің түбін тазартып, шегендейді, кейде тісті жұлады, тіс түбі, қызыл иек іріңдесе антибиотиктер беріледі. 

## Дереккөздер

Санат:Аурулар
Перес Гальдос

**Перес Гальдос Бенито** (10.2.1843, Лас-Пальмас, - 4.1.1920, Мадрид) – испан жазушысы, социализм идеяларын қолдаушы. Ол «Алтын фонтан» (1870, орыс тілінде 1881) және «Батыл» (1871) романдарында 19 ғасырдың басындағы рев.уақиғаларды баяндады, кеінгі кезде жазғандарды «Ұлттық эпизодтар» эпопеясына (1 – 46-т., 5 сериялы, 1873-1912) топталды. Перес Гальдос шығармаларының кейіпкері – күрескер испан халқы. Оның бірнеше романдарында «Донья Перфекта» (1876, орыс тілінде 1882, 1956; «Глория», 1876-77, орыс тілінде 1884) өзі өмір сүрген дәуірдің шындығы көрсетілген. 90 жылдары жазған романдарынан орыс жазушыларының, әсіресе Л.Н.Толстойдың әсері сезіледі. Перес Гальдос шығармашылығы 20 ғасырдағы испан реалистік романынң дамуына игі әсер етті. 

## Дереккөздер

Санат:1843 жылы туғандар
Санат:Тұлғалар
Санат:Жазушылар
Санат:1920 жылы қайтыс болғандар
Степан Леонидович Кузнецов

thumb|Кузнецов Степан Леонидович
**Кузнецов Степан Леонидович** (14. 01. 1879, Кишинёв, — 18. 04. 1932, Москва) — орыс совет актері, Республика халық артисі (1929). Сахналық өнерден арнайы бiлiмi болмаған. Творчествосын 1901 жылы бастады. 1902–1906 ж. армия қатарында болып, рев. қозғалысқа қатысты. 1907—1925 жылдары Киевтiң Со ловцов театры мен Москваның Көркем театрында және МГСПС атьнд. театрда, ал 1925 жылдан өмірінің соңына дейін Кіші театр құрамында ойнады. Ол сан қилы рольдерде ойнап, өзінің өткір мінезі, сахналық бояуы мол суреткер екенін танытты. Әсіресе рольдің сыртқы бейнесіне көбірек көңіл аударды. Гримнің айтулы шебері болған. 
## Дереккөздер
Николай Федорович Кузьмин

thumb|Кузьмин Николай Федорович
**Кузьмин Николай Федорович** (28. 05. 1925 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы, Шемонайхы с.) — Қазақстан партия қызметкері, Соц. Еңбвк Epi (1971). 1945 жыллан КОКП мүшесі. Ташкент атқыштар-мнометтік училищесін (1944), Алматы жоғары партия мектебiн (1951) бiтiрдi. 1941—1945 жылы Ұлы Отан соғысына қатысты. 1946—1949 жылдары Шемонавхы ауд. шаруашылық комсомол жұмыстарында iстедi. 1951—1962 жылдары Шемонаихы ауд. партия комитетінің бөлім меңгерушiсi. 1965 жылы қарашада Зырян қалалық партия комитетінің 1-секретары. Ленин орденмен, Еңбек Қызыл Ту, Қызыл Жұлдыз, 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Архип Иванович Куинджи

thumb|right|220px|Куинджи Архип Иванович
**Куинджи Архип Иванович** (1841, Мариуполь, — 24. 07. 1910, Санкт-Петербург) — орыс суретшісі. Алғашында И. К. Айвазовскийден сабақ алған. 1868–1872 жылдары Санкт-Петербург Көркемсурет академиясының ерікті тыңдаушысы. 1892 жылдан профессор. 1893 жылдан Көркемсурет академиясының академигi. 1894 жылдан осы академияның табиғат көріністepi шеберханасының жетекшiсi. Куинджи cypeттepi бояуларының тартымдылығымен, образдарының жандылығьмен ерекшелендi. Куинджи — «Валадме аралында» (1873), «Ұмыт қалған деревня» (1874), «Өткiнішi жауыннан кейін» (1879), (бәрі Третьяков галереясында) атты шығармалардың авторы.
## Дереккөздер


Санат:Суретшілер
Санат:Профессорлар
Род-Айланд тауығы

нобай
**РОД - АЙЛАНД ТАУЫҒЫ** - етті-жұмыртқалы тұқым. АҚШ-тың Род-Айленд және Массачусетс штаттарында 1840-50 ж. жергілікті мекпендерді  Үндістаннан әкелінген шанхай ала қоразы және малаяның қызыл қоңыр қоразымен будандастыру арқылы шығарылған. Будандарын қоңыр леггорн тауығымен шағылыстырған. Мекиеннің дене тұрқы тік, кеудесі жалпақ. Жылына 170-180, тандаулылары 210-215 жұмыртқа салады. Жұмыртқасының орташа салм. 56-58 г. Қоразының орташа салм. 3,4 кг, мекиені 2,4-2,6 кг, таза еті 88%. КСРО-да Род-Айланд тауығы  Новосибирск облысы, Ставрополь өлкесі, УССР-і Литва ССР-нде өсіріледі. Киев обл "Рудня" асыл тұқымды құс және Қаб. - Балқар АССР-нде жұмыртқаны көп салатын тұқымдары өсіріледі.

## Дереккөздер

Қазақ совет энцеклопедиясы
Валериан Владимирович Куйбышев

**Куйбышев Валериан Владимирович**  — Совет мемл. және партия қайраткері. 1904 жылдан Компартия мүшесi. Офицер семьясында туған. Омбы кадет корпусында оқып жүрiп, РСДЖП Омбы ұйымына кiрдi, большевиктерді жақтады. Санкт-Петербург Әскери-мед. академиясында оқыған кезде большевиктер ұйымының жұмысына белсене қатысты. 1906 жылы көктемде студенттер ереуiлiне қатысқаны үшiн академиядан шығарылды.  Самарада Сов. өкіметін орнату жолындағы қарулы күресті ұйымдастырушылардың бiрi, Самара ревкомының председателi. Партияның 7 – 8, 12 – 17 - съездерінің делегаты. 1927 жылдан БК (б)П ОК Саяси Бюросының мүшесі. Қызыл алаңға Кремльдің іргесіне жерленген.

## Дереккөздер


Санат:1888 жылы туғандар
Санат:1935 жылы қайтыс болғандар
Розен Виктор Романович

нобай
**Розен Виктор Романович**  - орыс шығыс зерттеушісі, арабист, иракист, Санкт-Петербург ҒА-ның академигі. Ол 1849 жылы 5 наурызда жарқын дүниенің есігін ашқан. Туған жері – Таллин қаласы. Розен революцияға дейінгі Ресей шығыстану ғылымына елеулі үлес қосты. Ол Ресей шығыстану ғылымында жаға мектептің негізін қалады. Санкт-Петербург университетінің шығыс тілдері факультетінің 1870 жылы бітірген. Розен 1872 жылы – приват-доценті, 1883 жылы – араб филологиясының докторы. 1893-1902 жылдары шығыс тілдері факутетінің деканы. Ол 1885 жылдан бастап ресей археологиялқ қоғамының шығыс бөлімін басқарды. Розен еңбектері 1886 жылдан бастап басылып шықты. Оның дәлелі «Записки Восточного отделения Российского археологического общества» атты тұңғыш шығыс тану ғылыми журналы. Ол журналдың бас редакторы және белсенді авторы болды. Сонымен қоса өз еңбектерін француз, неміс тілдеріне аударды. Ширек ғасырдан астам Ресей шығыс зерттеушілерінің алды болған Розен арабтың классикалық поэзиясын, араб елдері мен Византияның тарихи, мәдени байланысын зерттеді. Шығыс Еуропа және Орта Азия туралы араб тіліндегі жазылған деректерді тауып, оларды жариялауға баса назар аударды. Розен – 1876 жылы Санкт-Петербургте ориенталистердің халықаралық 3 съезінің шақырылуына себепкер болғандардың бірі. Әйгілі шығыс зерттеушілер Н.Я.Марр, В.В.Бартольд, С.Ф.Ольденбург, П.К.Коковцов, П.М.Мелиоранский, И.Ю.Крачковский – ғалымның шәкірттері.

## Дереккөздер

* Древнеарабская поэзия и ее критика. СПБ. 1872;
* 
* Крачковский И.Ю., Список трудов барона В.Р.Розена.
Садко (опера)

**Садко** — жеті бейнедегі Николай Римский-Корсаковтың операсы. Либреттоны композитордың өзі Садко гусляры туралы орыстың батырлар жыры негізінде жазған екен. Алғаш реет ол Мәскеуде Евгений Эспозито басшылығымен 1897 жылы  Солодовниковтың жеке операсында қойылды.

=Құрылу тарихы=

Музыкада Садко туралы аңызды дамытуды Римский-Корсаков 1867 жылы бастаған, ол кезде ол бір атаулы симфониялық поэма жазған болатын. Бұл шығарманың тақырыптары кейін операға енді. Операның музыкасында Римский-Корсаков орыстың халықтық тақырыптарын және «теңіз» леймотивтерін белсенді қолданады. Операның дәстүрлі түрде әрекеттерге бөлінуіне қарағанда «Садко» жеті бейнеден тұрады. Оларды автор қойылым кезінде үш әрекетке (бірінші және екінші сурет – бірінші әрекет; үшінші және төртінші сурет- екінші әрекет; бесінші, алтыншы, жетінші суреттер – үшінші әрекет, соңғы үш суреттер қойылым кезінде антрактсыз оркестрлік интерлюдиялармен бірге, музыканың тоқтауынсыз жүреді), немесе бес әрекетке (бірінші сурет – бірінші әрекет, екінші сурет және үшінші сурет – екінші әрекет; төртінші сурет – үшінші әрекет; алтыншы және бесінші суреттер – төртінші әрекеттер, оркестрлік интерлюдия арқылы музыканың тоқтауынсыз жүреді; жетінші сурет – бесінші әрекет) бөледі.

Операның құрылымы басты негізде «Садко бай қонақ» батырлар жырымен байланысты. Ол Афанасьевтің «Ұлттық орыс ертегілері» атты жинағымен қосылған. Әрекет уақыты XI—XII ғасырларға жатады, операда Новгород христиандығындағы, ежілгі орыс тірдік сенімдер көп болған кездердегі жартылай ертегі, жартылай тарихи кезеңге ауысты.

Партитурада айтылған көптеген сөздер, декорациялар мен баға берушілік сипаттамалар түрлі батырлар жырынан, әндерден, қастандықтар, жоқтаулармен байланысқан.  Волхв Всеславич туралы батыр жыры мен  Соловей Будимирович туралы өлең халықтық эпосынан алынған, тек кейбір қысқартулары мен өзгерістері бар. Сол себепті либреттода көбінесе батырлық жырдың өлеңдері сақталып, оның сипаттық ерекшеліктері айқындалған.  ( «а», «а и» бөліктері және т.б.)
=Мазмұны=

Новгородтағы бай ағалар хоромасындағы той (сауда артелі). Нежата Волхв Всеславич туралы жыр орындайды. Садко кіріп келіп, қонақтар оның Новгород танымалдығы туралы өлең айтып беруін сұрайды. Бірақ Садко көпестерді бол мақтағаны үшін жазғырады. Ол Новгород танымалдығын жер шарына тарату үшін жиһанкездікті армандайды. Келіп отырғандардың бір бөлігі Садконы өлеңі үшін мақтайды, басқа бөлігі  — мақтауға ызаланады. Үлкен айқай шу шығып, көбі Садкоға қарсы шығып, оны тойдан қуады. Садко кетіп, оларға өзінің өлеңдерін енді айтпайтынын айтады. Ол кеткеннен соң той жалғасады. Скоморохи Дуда және Сопель Садко сияқты өлең айтып, қонақтар күле бастайды. 
=Дереккөздер=

1.	↑ Римский-Корсаков Н. А. Садко. Опера-жыр (клавир). — Л., Музыка, 1975

2.	↑ Женское окончание Волхова́ — царевна Волхова́-река — дано на основании свидетельства Афанасьева о таковых окончаниях древних названий рек, как например, Днепра́-река (Римский-Корсаков Н. А. Садко. Опера-былина (клавир). — Л., Музыка, 1975)

Санат:Орысша опералар
Сергей Александрович Соболевский

**Сергей Александрович Соболевский** (22 қыркүйек 1803 жыл, Рига – 18 қазан 1870 жыл, Мәскеу) — орыстың библиофил және библиографы, эпиграммалар мен басқа да әзіл ысқақ әндердің авторы, Пушкин мен Лермонтовтың, басқа да орыс әдебиетінің Алтын ғасырының әдебиетшілерінің досы болған. Сонымен қатар еуропа әдебиетшілерінің ішінде Проспера Меримемен дос болған. 

## Ата тегі және тәрбиесі
Александр Николаевич Соймонов (1856 жылы қайтыс болған) орыс помещигі мен Бригадиршы  Анна Ивановна Лобкованың (1827 жылы қайтыс болған) некесіз туған ұлы.   Туылғанда өліп кеткен польшалық шляхтер Слеповронға жазылған. Мәскеудегі анасының үйінде өскен. Петербургтегі игілікті пансион бойынша Соболевскийдің достары Лев Пушкин және П. В. Нащокин, ал оларды ауысша және жазбаша білдірген В. К. Кюхельбекер болды. Лев Пушкин мен Кюхельбекер арқылы Соболевский А. С. Пушкинмен танысты. Сонымен қатар басқа да лицейдің алғашқы түлектерімен, Е. А. Баратынскиймен танысты.

## Мұрағаттық бала. Замандастарының көзіндегі образы
1822 жылы Мәскеуде, шет тілдері коллегиясы мұрағатында қызмет етті. Ол жердегі қызмет таза формальды түрде өтті (байыған әке-шешесінен ақша алып отырған Соболевский көп уақытқа дейін ақшадан қиындық көрген емес); сол кездері оны «мұрағаттық балалар» өткен, (бұл тарихқа енген терминді Соболевский өзі ойлап тапқан) — Дмитрий Веневитинов, Пётр Киреевский және Степан Шевырёв. Әдеби Мәскеумен танысқаннан соң (особо близко сошедшись с В. Ф. Одоевским, с которым даже соавторствовал), Соболевский тез арада эпиграммалардың авторы ретінде танымал болады. Оның ең жақын таныстарының ішінде кейінгі жылдары кіші ұрпақтардың әдебиетшілері болды: Н. В. Гоголь, М. Ю. Лермонтов, И. С. Тургенев және Л. Н. Толстой. 1840-шы жылдардың басында Белинский тобының мүшелерімен араласқан.  

## Соболевский және Пушкин
Соболевскийдің Пушкинмен танысуы ақынның өмірбаянында маңызды рөл атқарды. Пушкинмен 15 жасында танысып, Соболевский Пушкиннің өлеңдер жинағының шыққанына қол қойылған билеттерді таратты; 1820 жылы «Руслана және Людмиланы» баспаға дайындады (авторды Петербургтен қуып жіберген); 1825—1826 жылдары ол  Пушкин мен «Мәскеу телеграфы» арасындағы делдалшы болды, Пушкинды айдаудан босатқаннан соң (1826) оны мәскеудің әдеби көрермендерімен таныстырды.

## Дереккөздер
•	Бартенев П. И. С. А. Соболевский / Некролог // Русский архив, 1870. — Изд. 2-е. — М., 1871. — Стр. 2140—2144.

•	Кунин В. В. «Неизвестный сочинитель всем известных эпиграмм» // Библиофилы пушкинской поры / В. В. Кунин / Художник Э. Л. Эрман.. — М.: Книга, 1979. — С. 15 - 204. — 352 с. — 50 000 экз. (в пер.)

•	Ларионова Е. О.. Сергей Александрович Соболевский // Русские писатели 1800—1917, т. 5, М.: БРЭ, 2007. — Стр. 700—703.
Митин Марк Борисович

**Митин Марк Борисович**— совет философы, қоғам қайраткері, КСРО ғылым академиясының академигі. 1919 жылдан КОКП мүшесі. Қызыл профессура институтының философия бөлімін бітірген. 1930-66 жылдары философия институтының орынбасары. КОКП ОК жанындағы Марксизм-Ленизм институтының директоры, саяси және ғылыми білім тарату жөнінднгі бүкіл одақтық қоғам басқармасының председателі т.б. қызметтерін атқарды. 1967 жылдан КСРО ҒА Президиумының Қоғамдық ғылымдар секциясы жанындағы шетелдегі идеологиялық ағымдар мәселесі жөніндегі Ғылыми советтің председателі.
Мифологиялық мектеп

**Мифологиялық мектеп**— 19 ғасырда неміс романтиктері идеялары негізінде пайда болған әдебиет тану мен фольклористикадағы ағым. Мифологиялық мектептің философиялық  негізі мифологияны  "табиғи дін" деп таныған Ф.В.Шеллинг пен ағайынды А.Шлегель және Ф.Шлегельдердің эстетикалық көзқарасына байланысты туады. Мифологиялық мектеп бағытымен алғаш жазылған үлкен еңбек  -ағайынды В.Гримм және Я.Гриммнің  "Неміс мифологиясы". Мифологиялық мектеп Европада Германия, Англия, Италия, Франция, Швейцария, Ресей т.б. елдерге тарады.
Мифунэ Тосиро

**Мифунэ Тосиро**— Жапон киноактері. Творчестволық жолын 1947 жылы бастады. "Рёсемон" фильміндегі қарақшы Тадземару ролі актер есімін дүние жүзіне әйгілі етті. Адуынды темперамент мен қаһарманның ішкі жан дүниесін терең ашып көрсету, көркем пластика Мифуне өнеріне тән қасиет. "Жеті самурай", "Қорғаушы-жасауыл" фильмінде самурайлардың бейнесін жасады. Бұл рольдері шынайы ойынымен ерекшеленді. Такэтоки Васидзу ,Мухомцу , доктор Нийде ,Ямамото т.б. рольдерді орындады. 1963 жылы өзінің жеке меншікті "Мифуне-про" кинокомпаниясын ұйымдастырды.
Михаев Михаил Александрович

**Михаев Михаил Александрович**— жылу техникасы саласындағы совет ғалымы. КСРО ғылым академиясының академигі. 1927 жылдан Ленинградтың политехникалық институтын бітірген. 1925-34 жылдары Ленинградтың Физика-техникалық т.б. ғылыми-зертханалық институттарында қызмет етті. 1933 жылдан КСРО ғылым академиясының Г.М.Кржижановский атындағы Энергетика институтында жұмыс істеді. Москваның Энергетика институтының профессоры болып та қызмет атқарды. Оныңм ғылыми еңбектері жылудың берілуі және жылулық модельдеудің басты мәселелеріне арналған.
Мицуи

**Мицуи** жапониялық компаниялар конгломераты. Сондай-ақ кең таралған жапон аты.

Компаниялар:
*Mitsui & Co.,  жапон сауда компаниясы
*Mitsui Chemicals химиялық компания

People:
*Мицуи (есім)
Аркадий Александрович Кулешов

**Кулешов Аркадий Александрович**  — белорус совет ақыны, БССР халық ақыны (1968). 1941 жылдан КОКП мүшесi. Минск пед. институтында (1931-1933) оқыды. Алғашқы өлеңдері 1926 жылы жарияланды. «Гүлденген жер» атты тұңғыш жинағы 1930 жылы шықты. «Күн үшiн, ән үшін» (1932), «Біз шекарада тұрамыз» (1938) т. б. өлеңдер кітаптарында сов. өмір шындығын шынайы суреттеді.  2-8-сайланған БССР Жоғарғы Советінің депутаты. 2 рет Ленин орденмен және басқа 2 орденмен, медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:1914 жылы туғандар
Мнишек Марина

** Мнишек Марина**—  саяси авантюрист , 17 ғасырдың бас кезінде Ресейге интервенция ұйымдастырушылардың бірі болған поляк магнаты Ежи Мнишектің қызы Мнишек пен Лжедмитрий 1-ні некелестіру интервенцияны ұйымдастырушылардың Ресейді басқаруға қойған адамын бақылап мүмкіндік берді. 1605 жылы мамырда М.Лжедмитрий патшаға күйеуге шықты. Лжедмитрий 1 өлгеннен кейін  В.Шуйский Мнишекті Ярославльге жіберді. 1608 жылы шілдеде патша тағынан бас тартқаны үшін еліне жіберілді. Мнишек пен оның кейінгі күйеуі  Заруцкийдің ұлы Мәскеуде дарға асылды.
Якобсон Павел Максимофич

**Якобсон Павел Максимофич** (1902- 2009)− орыс ғалымы, психология ғылымдарының докторы. 1922 жылы Мәскеу университетінің  психология- философия бөлімін бітірген. 1942 жылы ММУ- ды, 1944 жылы Психология институтында  қызмет атқарған. Ол Ресей психологтарының ең көп ғұмыр кешкен өкілі. 
## Ғылыми жұмысының негізгі бағыттары
Оның ғылыми- зерттеу жұмыстарының негізі үш бағытта өріс алды. Олар:
*Өнер психологиясы
*Техникалық ой мен шығармашылық
*Адамның эмоциялық сезім дүниесінің мәселелері.
## Негізгі еңбектері
*"Процесс творческой работы изобретателей" (1934)
*"Психология сценических чувств актера" (1936)
"Эмоциональная жизнь школьника" (1966) т.б

## Дереккөздер


Санат:1902 жылы туғандар
Санат:Психологтар
Модалды логика

**Модалды логика** () — "мүмкін","сөзсіз","тиісті" және басқа сөздермен белгіленетін, белгілі пікірдің түрін зерттейтін формалды тұжырым теориясы, символикалық логиканың бір бөлігі. Мысалы "Кейбір елдерде диктатура орнауы мүмкін," немесе "Барлық өсімдіктің бойында сөзсіз ылғал болады," т.б. Модалды логика пікірдің логикалық құрылымын, логикалық тұжырымның модалды заңын және ережелерін зерттейді. Модалды пікірлер, белгілер тілінің көмегімен, формула, аксиомаларды қолдану арқылы әр түрлі модалды пікірлердің формалдану дәрежесі мен растық мәнін сипаттауға және сандастыруға пайдаланылады.

Санат:Логика
Молекулалық қайта топтасу

** Молекулалық қайта топтасу**— молекула құрамындағы жеке атомдардың немесе атомдар тобы орындары өзгеруінен болатын процесс. Мұндай жағдайда заттың химиялық қасиеті өзгереді. Заттардың құрамын өзгертпей жүретін молекулалық қайта топтасу *изомерлену  * деп аталады. Молекулалық қайта топтасу реакциясы кезінде  органикалық заттардан су, азот, галоген сутектер бөлініп шығуы мүмкін.Молекулалық қайта топтасулардың бірнеше түрі бар.
# Аллильді қайта топтасу
# Бекманша қайта топтасу
# Бензидинді қайта топтасу
# Бензильді қайта топтасу.
Павел Николаевич Кулешов

thumb|Кулешов Павел Николаевич

**Кулешов Павел Николаевич** - селекционер-ғалым, КСРО FА-ның корр. мүшесі (1928), профессор (1889). РКФСР-дiң ғылым мен техникаға еңбек сiң. қайраткері (1927). Харьков мал дәрігерлік институтын (1875), Петров егіншілік және орман академиясын 1879 жылы бiтiрді, зоотехния кафедрасына доцент болып сайланды. Ол шетелге барып, Германия, Франция, Швейцария, Англия мен АҚШ -тың мал шаруашылығымен танысты. 1921 жылдан Москва зоотех. институтының профессоры. Мал шаруашылығының түрлі саласынан кептегеп ең- 
бек жариялады.
## Дереккөздер


Санат:1854 жылы туғандар
Санат:1936 жылы қайтыс болғандар
Густав Густавович Шпет

**Густа́в Густа́вович Шпет** ( 7сәуір 1879, Киев — 16 қараша 1937, Томбы) — орыс философы, психолог. 
*Ресейде тұңғыш жарық көрген "Этнопсихлогияға кіріспе" (1927) деп аталатын кітаптың авторы. Ол этнопсихологияны халықтың ұжымдық көңіл күйінің жиынтығын зерттейді деп түсіндірді. Мұнда эксперимент жасау мүмкін емес, өйткені көңіл күйді тек сөзбен суреттеуге болады, деген.

## Дереккөздер


Санат:Психологтар
Молекула модельдері

**Молекула модельдері**— химиялық қосылыстардағы атомдардың өзара орналасу тәртібін көрсететін бейнелер . Молекула модельдері әдетте құрылыс формуласы арқылы молекуладағы атомдардың кеңістікте орналасуын түсіндіру қиын болған жағдайда қолданылады.Мысалы органикалық химияда кеңістік *изомериясын * зерттеуде, конформациялық анализде т.б. Молекула модельдері құрастырылып көрсетіледі. Молекула модельдерінің негізгі  екі түрі болады:
# атомдардың салыстырмалы өлшемін сақтамайтын
# атом радиусын бейнелейтін модельдер.
Үрлемелі қайық

thumb|270px|Еспелі үрлемелі қайық
Үрлемелі қайық − суда жүзу көлігі, су бетімен жүзу үшін арналған үрлемелі конструкциясы бар. Су бетімен кішкентай ара қашықтықтарда жүзудің ең қрапайым жолы. Көбінесе аңшылықта, балық аулауда және суда демалуда қолданылады. Қалқасы бар қайық − үрлемелі құтқарушы сал, әрбір кеменің жабдықтарында кездеседі. Әскери қызметте үрлемелі қайық теңіз десенттарында және жасырын диверсиялық шабуылдарда қолданылады.

## Тарихы
Үрлемелі резина қайықтар XIX ғасырда пайда болды. 1840-шы жылдары Питер Халкетт өзінің түпнұсқалық конструциясындағы қайықты жасады. Ол қайықты Арктикадағы британдық зерттеулер үшін жасады. Қазіргі кезде үрлемелі қайықтар өндіру үшін синтетикалық мата қолданылады, бұл мата өзінің пайдалану қасиеттері бойынша резинадан да артықшылықтары бар. Резина және қалқаланған қаықтардың орнына қайыққа арналған арнайы маталардан жасалынатын үрлемелі қайықтар келді. Бұл маталар майға, бензинге, ультракүлгін сәулелерге берілмейді. Қазіргі замандағы үрлемелі қайықтарды жасау үшін бес қабатты мата колданылады. Екі қабаты қорғайтын, үш қабаты су өткізбейтін болып келеді. Матаның массалық тығыздығы кішкентай қайықтар үшін 750г/м. кубтен үлкен қайықтар үшін 1100г/м.кубке дейін болады. Үрлемелі қайықтардың ұзындығы 360 метрге дейін барады.

## Түрлері
Нұсқалар бойынша үрлемелі қайықтар жалпы қолданысқа арналған және арнаулы қолданықса (патрульдік-құтқарушы, армиялық және т.б.) арналған деп екіге бөлінеді.
Класс бойынша еспелі және моторлы болып бөлінеді. Бірақ кейбір еспелі қайықтарда моторды қоятын транец болады.

## Дереккөздер
*А. Н. Королев, В. П. Жохов*. Үрлемелі қайықтар
Функционалдық психология

**Функционалдық психология** (лат functio− атқару) − ұсыну, сана процестерін, олардың ағзаның ортаға бейімделуіндегі функциясы тұрғысынан зерттейтін бағыт. Биологиядағы эволициялық теорияның ықпалымен және әлеуметтік практиканың сұрамдарына орай пайда болады.Бұл практика құрылымдық психологиядағы сананың стильдік әр элементтік талдануын индивид үшін өмірлік маңызы бар міндеттерді орындау кезіндегі сананың іс-әрекеттік рөлін зерттеуді талап еткен болатын. Функционалдық психологияда бірнеше ағым болды. Психология ағзаның қажетсінулеріне қатысты және оның өзгермелі табиғи және әлеуметтік ортаға пәрменді бейімделу міндеттеріне байланысты сананың функциялары туралы ғылым деп ұғынылады. Осы арқылы психология саласы едуір ұлғайтылады. 

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Психология
Мобуту

**Мобуту** толық есімі — Мобуту Сесе Секо Куку Нгбен-ду Ва За Банга — Заир Республикасының мемлекет және саяси қайраткері.1959 жылы Конго ұлттық қозғалысы партиясына кіреді. Бельгия Конгосына тәуелсіздік беру жөнінде шешім қабылдаған > конференциясының жұмысына қатысты. 1960 үкіметтің статс-хатшысы , кейін бас штабтың бастығы. 1961 жылдан армия қолбасшысы .1965 жылы қазанда армия елдегі өкімет билігін өз қолына алып Мобуту 5 жылға президент болып жарияланды. 1970 жылдың аяқ шенінде Мобуту 7 жылға президент болып сайланды.

Санат:Африка саясаты
Лев Владимирович Кулешов

**Лев Владимирович Кулешов** (13. 01. 1899, Тамбов — 29. 03. 1970, Мәскеу) — совет кинорежиссері, кино теоретигi, педагог, профессор (1939), өнер тану ғылыми докторы (1946), РКФСР халық артісi (1969). 1945 жылдан КОКП мүшесi. Кинодағы қызметін 1916 жылы суретшi ретінде бастады. 1918-1920 жылдары Азамат соғысы кезіндегі майдан өмірі жайлы документті фильмдер түсіруге басшылық етті. 1919 жылы Мемл. кино мектебінде оқу шеберханасын ұйымдастырды. Ол - кино өнерінің теориясы мен практикасы жайлы зерттеулердiң авторы. Ленин ордені және Еңбвк Қьгзыл Ту орденмен, медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:1899 жылы туғандар
Санат:1970 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Гамбургер

нобай|Гамбургер
**Гамбургер** − сэндвичтың бір түрі, құрамына екі бөлке нан және олардың ортасына салынатын котлет кіреді. Етке қоса, гамбургердің ингридиенттеріне бірнеше алуан-түрлі дәмдеуіштер, кетчуп, майонез, қияр, қуырылған пияз және қызанақ кіреді.

## Тарихы
Гамбургердің бастапқы аты Германияның екінші үлкен қаласы − Гамбург қаласының атынан шыққан, көп бөлігі Америкаға қоныс аударды. Неміс тілінде «Hamburger» сөзі «Гамбург тұрғыны» деп аударылады.

1921 жылы Канзасе-де White Castle компаниясы ашылып, оның бас тағамы гамбургер болды.

Санат:Тағамдар
Санат:Америкалық асхана
Санат:Фаст фуд
Фонематикалық есту

**Фонематикалық есту**− адамның сөздік дыбыстарды талдау мен біріктіруге қаблеттілігі. Фонематикалық есту анатомиялық- физиологиялық механизмінде дыбыстарды ажыратуда басты рөлді "Вернике" орталығында (мидың үлкен жарты шарының үштен бір бөлігіндегі қыртыс иірімдері) орналасқан есту- сөйлеу бөлігі атқарады. Оның зақымдануы немесе жетілмеуі адамның тілдік дыбыстарды ажырата алмау қабілетсіздігіне апарып соғады. Ана тіліне деген фонематикалық есту балаларда айналастындағылардың ауызша сөйлеуін қабылдау және қабылданатын үлгіге сәйкес өзіндік сөйлеу барысында қалыптаса бастайды.
*Фонематикалық естуді дамыту үшін балалармен  айтылатын  сөздердің ішінен кейбір дыбыстарды саналы және ерікті түрде бөліп алып, сөйлеу дыбыстарын салыстырудың маңызы зор (4- 5 жас аралығы). Фонематикалық есту механизмі оқу мен жазу барысында қайта құрылады. Фонематикалық есту сол тілмен қатар ана тілінде де дамып  отырады. 

## Дереккөздер


Санат:Психология
Сібір аршасы

**Сібір аршасы** (Кипарис тұқымдасы) - төселгіш бұта (биіктігі 1 м-ге дейін) жайылған бұтақтарымен. 

Жапырақтары қысқа, ине тәрізді, бүршіктері барынша ұсақ. Алтай тауынан Батыс Тянь-Шаньға дейінгі таулардың Альпі және субальпі белдеулерінде кездеседі. Әсіресе Алтай және Іле Алатауында көп кездеседі. Төселгіш аршалардың шіліктерінің, сонымен қатар басқа түрлердің (түркістан, қызыл) тау беткейлердің топырағын тұрақтандыруда маңызы зор. Барлық арша түрлерінен ұшатын зат бөлінеді (фитонциттер), олар бактерияларды өлтіріп, ауауны тазартады. Сондықтан, адамдардың денсаулығы үшін арша ормандарының маңызы зор.

## Дереккөздер

Санат:Қылқан жапырақтылар
Санат:Қазақстан флорасы
Молибден рудалары

**Молибден рудалары**—құрамынан молибден металын алу ,экономикалық жағынан тиімді саналатын табиғи минералдық шикізат.Жер қыртысындағы молибденнің орташа мөлшері 1,7*10-4.Ірі кендердегі молибденнің мөлшері 0,06-0,3 %,кіші кендерде 0,5-1 % шамасында болады.Молибден қосымша пайдалы компонент болып келетін кейбір кендерде  оның мөлшері 0,005 %-тен төмен болмауы керек. Молибден рудалары эндогендік және экзогендік жағдайларда түзіледі.Эндогендік Молибден рудалары скарндық ,грейзендік ,гидротермальдық кендермен байланысты келеді.
Молибденді қорытпалар

** Молибденді қорытпалар**— құрамының дені молибденнен тұратын материалдар.Молибденді қорытпалар жоғары температураға төзімді *конструкциялық материалдар* ретінде пайдаланылады. Молибден тотықтары ұшпалы келеді әрі олардың балқу температурасы таза металдан төмен. Сол себепті молибденді қорытпалар өте жоғары ыстыққа төзімсіз келеді. Қорғаушы қабатсыз Молибденді қорытпалары тек тотықсыздандырғыш және бейтарап орталар мен вакуумде ғана пайдаланылады.Молибденді қорытпалардан жасалған детальдар вакуумде 1800 целсиге дейін ұзақ мерзімде , ал қысқа мерзімге 2300-2500 цельсий градусқа шыдай алады.
Надеждин Николай Иванович

**Надеждин Николай Иванович**—орыс сыншысы ,журналист, тарихшы әрі этнограф .Дьяконның отбасысында дүниеге келген.Москваның діни академиясын бітірген.1831-35 жылдары Мәскеу университетінің профессоры.1831 жылдан  > журналын, оған қосымша  > газетін шығарды.1836 жылы > журналы П.Я.Чаадаевтің  > жариялағаны үшін жабылды. Надеждин Николай Иванович әуелі Усть-Сысольск,кейін Вологдаға жер аударылды.Осында жүріп тарихи-этнографиялық зерттеулер жүргізді.
Феодалдық бытыраңқылық

Натуралды шаруашылық жағдайында жеке феодалдық иеліктер арасындағы экономикалық және саяси байланыстар өте мардымсыз болды.Ірі феодалдық жер иеліктері одан әрі дамыды, ол иеліктерде күштеу аппараты құрылды. Ірі феодалдық иеліктердің саяси және мәдени орталықтарына айналған қалалар өсіп-жетілді.Феодалдық иеліктер өзінше тәуелсіз мемлекет іспеті болды.Ірі феодалдар көршілерімен соғысу немесе бітім жасау мәселелеріе өздері шеше беретін .Күшейіп алған жекелеген феодалдар өзерін корольмен тең санай бастады.
Осының бәрі IX - X ғасрлардағы Батыс Еуропада феодалдық батыраңқылықтың негізгі себептері болды.
Наливайко Северин

**Наливайко Северин**—Украинадағы феодалдарға қарсы шаруа-казактар көтерілісінің басшысы.Қолөнерші отбасында туған.Казактардың түріктер мен татарларға  қарсы жорықтарына қатысты.1594 жылы қазанда Оң жағалаудағы Украинада болған көтерілісті басқарды .Волынь магнаттары мен шляхтарын талқандап, көтеріліске  шыққан белорус шаруаларымен қосылуға бет алды. Бірақ поляк әскерлерінің қарсы шабуылына байланысты Украинаға қайтып оралды.Белая Церковь түбінде Острый Камень мекенінде поляк армиясымен болған сәтсіз ұрыстан кейін Днепрден өтіп,Лубны қ-да бекіністі лагерь құрды.
Қайсын Шуваевич Кулиев

thumb|Кулиев Қайсын Шуваевич

**Кулиев Қайсын Шуваевич**  — балқар совет ақыны. Қаб.–Балқар ACCP-iнiң халық ақыны (1967). 1944 жылдан КОКП мүшесi. Ұлы Отан соғысына (1941-1945) қатысты. А. В. Луначарский атынд. ГИТИС-те оқыды (1935- 1939). «Армысың, арайлы таңым» деген тұңғыш өлеңi 1937 жылы жарияланды. Кулиев соғыстан бұрын жаңа өмiрдi, туған жер табиғатын көркем бейнелеген лирикалық өлеңдермен көзге түсті. Ол «Менің көршілерім» атты көлемді лирикалық циклінде (1939-1945; бас., 1957) сов. еңбекшiлерiнiң көркем бейнелерін жасады.  3 орденмен және медальдармен марапатталған.

** Қайсын Шубаевич Кулиев ** (1917-85) - ақын. Оның «Армысың, арайлы таңым», «Менің көршілерім», «Аңғарлар жыры», «Кешқүрым», «Дән және жұлдыз» т. б. жыр жинақтары, «Қыс кезі еді» романы жарық көрген. Кулиев шығармалары қазақ оқырмандарына да кең таныс. Ол Абай өлеңдерін ден қоя оқып, үлгі тұтқан. Кулиев «Қымбат мұра» мақаласында («Қазақ әдебиеті», 1971, 5 қараша) Абай поэзиясын қазақ әдебиеті жаңа дәуірінің басы деп бағалады. Ал ақынның туғанына 140 жыл толуына орай жазған «Поэзия батыры» атты мақаласында: «Орыстар үшін Пушкин қандай болса, ағылшындар үшін Шекспир қандай болса, грузиндер үшін Руставели қандай болса, қазақтар үшін Абай да сондай теңдесі жоқ ғажайып құбылыс... Ол поэзияның батыры, құдіретті ақылы, қуатты таланты», - деп жазды («Семей таңы», 1985, Ютамыз). Кулиевке «Жаралы жартас» жыр кітабы үшін РКФСР Мемекеттік сыйлығы, «Жер дастаны» өлеңдер жинағы үшін КСРО Мемлекеттік сыйлығы берілген.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша ақындар
Санат:1917 жылы туғандар
Гемфри Дэви

**(17.12.1778-29.05.1829)**
Ағылшын химигі және физигі. 1803 жылдан бастап Лондон патшалық қоғамының мүшесі, 1820-1827 жылдар арасында оның президенті болған. 1795-1798 жылдары дәріханашының оқушысы, 1798 жылдан бастап Бристоль маңайындағы Пневматикалық институтының лабороториясының жетекшісі, 1802 жылдан Лондондық патшалық қоғамының міндетті хатшысы.
Химия саласындағы еңбектері бейорганикалық химияға және негізін салушылардың бірі болып келетін, электрохимияға жатады. Азот гемиоксидінің мас болдыратын және ауырысындырмайтын әсерін ашып (1799ж.),  оның құрамын анықтаған. Су электролизін зерттеген (1800ж.) және оның сутегі мен оттегіне ыдырауын айқындаған. *Химиялық ынтықтылықтың электрохимиялық теориясын ұсынды* (1807ж.).
Бұл теория бойынша химиялық қосылыс түзілгенде өзара бейтараптану, немесе қарапайым заттарға тән электр зарядының теңесуі  өтеді; мұнда бұл зарядтардың айырымы жоғары болған сайын, қосылыс берік болады. Балқытылған тұздар мен негіздерді электролиздеу арқылы калийді (1807ж.), барийді, кальцийді, стронций амальгамасын және магнийді (1808ж.) алды. Ж.Л. Гей-Люссак пен Л.Ж. Тенардан тәуелсіз (1808ж.) бор қышқылын қыздыру арқылы борды алған. Хлордың элементарлық табиғатын мақұлдаған (1810ж.). П.Л. Дюлонгтан тәуелсіз қышқылдардың *сутектік теориясын* ұсынған (1815ж.). Қауіпсіз кеніштік лампа құрастырғын (1815ж.). Платина мен палладийдің каталиткалық қабілеттерін ашқан (1817-1820жж.), *"платиналық қараны"* дайындаған (1817ж.).  Металдық литийді алған (1818ж.).  Петербург ғылым академиясының құрметті мүшесі (1826 жылдан бастап).

=Дереккөздер:=

С.К. Мырзалиева "Химия" (Балаларға арналған энциклопедиялық анықтамалық Алматы 2012ж.)
Жан Сильвьен Байи

**Жан Сильвен (Бальи) Байи** (; 15 қыркүйек 1736, Париж — 12 қараша 1793,  Париж) — астроном, Париж ғылым академиясының мүшесі. 18 ғ. аяғындағы француз буржуазиялық революциясының қайраткері.  1789-91 ж. Ұлттық жиналыстың төрағасы және Париж қаласының мэрі.

Байи - король өкіметімен  ымыраға келуге тырысқан ірі буржуазиялық басшыларының  және 1791 ж. 17 шілдеде Марс алаңындағы халық демонстрациясына оқ атуды ұйымдастырушыларының бірі. 1792 жылдан Конвент депутаты. 1793 ж. Якобиншілер диктатурасы тұсында революциялық трибуналдың үкімімен өлтірілген .

## Дереккөздер

* 

Санат:Франция саясаткерлері
Мая Кулиева

**Кулиева Мая** (Мамаджан) (1920 жылы туған, Түрікм. CCP-i, Безмеин аулы) — түрікмен совет әшісі (лирикалық сопрано); КСРО халық артисі (1955). 1947 жылдан КОКП мүшесi. 1938–1941 жылдары Москва консерваториясының түрікмен студиясында оқыды, 1941 жылдан Махтұмқұлы атынд. опера және балет театрының әнші-солисі. Орта Азия және Түрікм. КСР композиторларының шығармаларында Кулиева елеулi образдар галереясын жасады. 2- және 4-сайланған Tүрікм. КСР Жоғарғы Советінің депутаты. «Құрмет  Белгісі» орденмен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша Әншілер
Санат:1920 жылы туғандар
Антонов Ан-24

**Антонов Ан-24**  (НАТО кодификациясы бойынша **Coke** — *«Құрым»* — орташа және төмен қащықтағы желілерде ұшуға арналған көліктік ұшақ. Ұшу қашықтығы 2000 км. Крейсерлік жылдамдығы: 450 км/сағ. Максималды ұшу мас: 21 т. Екі турбовинтті қозғалтқышпен жабдықталған АИ-24, АИ-24Т (Ивченко) қадам өзгерілетін ауа винтпен АВ-72, АВ-72Т. **Ан-24** 1959 жылдан 1979 жылға дейін өндірілді. 1200 астама ұшақ жасалынды, 101 қолдануда. 1960 жылдардын басынан кәзіргі уақытқа дейін ТМД, Ресей/КСРО елдерінде  жергілікті әуе желілерінде негізгі ұшақ болып қалып отыр.

## Жасалыну тарихы
Жергілікті әуе желілеріне арналған жаңа екі қозғалтқышты көліктік **Ан-24'' 'ұшағынын жобалануы 1958 жылы Антонов [[ЗХБ]]-сында басталды. Тапсырма бойнша ұшақ келесі нормативтерге сай болу керек еді: 4000 кг дейінгі эквивалентті жолаушылар массассын 400 км қашықтыққа дейін, крейсерлік жылдамдық 450 км/сағ(АИ-24 қозғалтқышынын қолдануы қарастырылған).

Бірінші ұшуын **Ан-24**  [[1959 жыл]]ы 20 қазанда жүзеге асырды, штурвал алдында ұшқық-сынаушы Г. И. Лысенко болды. 1961 жылы мемлекеттік және зауыттық сынаулар өтті. Сериялық шығарылуы [[1962 жыл]]ы  Киевтегі Авиант зауытында басталды. 1962 жылдың қыркүйегінде жолаушылар мен бірге бірінші техникалық ұшу өтті. 1962 31 қазаныңда [[Киев]] — [[Херсон]] бағытында ұшағтың жүйелі қолдануы басталды.

Ұшақтың өндірілуі 1979 жылға дейін жалғасты. 1962 жылдан 1979 жылға дейін 1200 ұшақтай жасалынды, оның 1028-нін  Киевтегі «Авиант» зауоты өндірді. Сонымен бірге **Ан-24** [[ҚХР|Қытайда]] **Xian Y-7''' атымен шығарылды.

## Сілтемелер
* Ан-24  на страницах портала Авиа-Мир.
* Фотографии Ан-24Т с аэродрома Саки (Украина)
* Список потерянных самолётов
* An-26.com
* КОНСТРУКЦИЯ И ЛЕТНАЯ ЭКСПЛУАТАЦИЯ САМОЛЕТА Ан-26
* АИ-24ВТ РУКОВОДСТВО по эксплуатации
* РУ19А-300 Руководство по эксплуатации и техническому обслуживанию

## Қолданылған Әдебиет
* Беляев В. В., Ильин В. Е. Российская современная авиация. — М.: АСТ, «Астрель», 2001. — С. 212—215.
* История конструкций самолётов в СССР 1951—1965. — М.: «Машиностроение», 2002. — С. 77-87.
* Коряка В. Ан-24 и его «братья». // Крылья Родины. — 1980. — № 11. — С. 25-27.
* Сафонов С. Негражданские варианты пассажирского лайнера: О самолёте Ан-24. // Крылья Родины. — 1999. — № 10. — С. 1-3.
* Якубович Н. В. Все самолёты О. К. Антонова. — М.: АСТ, «Астрель», 2001. — С. 110—117.

Санат:КСРО ұшақтары
Санат:Әскери-Транспорттық ұшақтар
Санат:Антонов ұшақтары
Санат:Украина ұшақтары
Байдар қақпасы

**Байдар қақпасы** ( *укр.* Байдарські ворота, *қырым тат.*  Байдар богъазы) - Қырымның негізгі тау жоталарындағы асу.  Батыста Челеби (657 м) тауы және шығысындағы Чху-Баир (705 м) тауларының арасында өтеді. Биіктігі - теңіз деңгейінен  503 м.

Байдар аңғарынан Қара теңіз жағалауына апаратын Ялта - Севастополь тас жолы осы жерден өтеді. Тас жолы  1837-1848 жылдары салынған. Тас жолдың бітуіне орай 1948 ж. Байдар аңғарында архитектуралық ескерткіш - байдар қақпасы салынған. Архитекторы - Карл Иванович Эшлиман.

## Дереккөздер

* 

Санат:Ресей географиясы
Джон Дальтон

**Джон Дальтон** — ағылшын химигі және физигі. 1822 жылдан бастап Лондон патшалық қоғамына мүше. Білімін өз бетінше алған. 1781-1793 Кендаль мектебінің математика оқытушысы (1781-1793), 1793 жылдан бастап Манчестрдегі жаңа колледжінің физика математика оқытушысы болған. 1800-1803 жылдарға дейінгі негізгі зерттеулері физикаға, кейінірек химияға жатады. 1787 жылдан метеорогиялық бақылаулар жүргізген, аспанның түсін, жылудың табиғатын, жарықтың жалтару мен сәулеленуін зерттеген. Нәтижесінде газдардың булану және араласу теориясын жасаған. *"Дальтонизм"* деп аталған көз кемістігін сипаттаған.
Физикалық атомистиканың және газдар қоспаларының теориясының мазмұнын құраған үш заң ашты: газдардың парциалдық қысымдарының (1802), тұрақты қысымдағы газдардың кеңеюінің температураға тәуелділігін (1802, Ж.Л. Гей-Люссактан тәуелсіз) және газдардың ерігіштігінің парциалдық қысымдардан тәуелділігін (1803).
Бұл еңбектері оны заттың құрамы мен құрылысы арасындағы қатынастың химиялық мәселелерін шешуге әкелді. Химиялық атомистиканың негізгі қағидаларын ұсынған, атомдық салмақ жайлы фундаменталдық түсінік енгізген. Еселі қатынас заңын ашқан (1804): екі элемент бірімен-бірі бірнеше қосылыс түзетін болса, ол қосылыстарды, сол элементтердің біреуінің бірдей етіп алынған салмақ бөлігіне екіншісінің сай келетін салмақ бөліктерінің өзара қатынасы, кішкене бүтін сандар қатынасындай болады, сутегінің атом салмағын бірлік  ретінде қабылдап сутектің, азоттың, көміртегінің, күкірттің және фосфордың салыстырмалы атомдық салмақтарының бірінші кестесін құрған (1803). *"Жай"* және *"күрделі"* атомдар үшін химиялық таңбалар жүйесін ұсынған (1804). 1808 жылдан бастап атомистикалық теорияның жеке қағидаларын анықтауға және мазмұнын түсіндіруге бағытталған жұмыстарды жүргізген. Әлемге әйгілі *"Химиялық философияның жаңа жүйесі"* еңбегінің авторы (1808-1827). Көптеген ғылым академиялары мен ғылым қоғамдарының мүшесі болған.

=Дереккөздер:=

С.К. Мырзалиева "Химия" (Балаларға арналған энциклопедиялық анықтамалық Алматы 2012ж.)
Антонов Ан-30

**Антонов Ан-30** (бұйым «ФК» немесе Ан-24ФК, (НАТО кодификациясы бойынша **Clank** — *«Сылдыр»*) — аэрофотосурет және әуе бақылау ұшағы. Антонов және Бериев ЗЖБлары қосылып жобалаған. Ан-30 Ан 24 және Ан-26 ұшақтарының модификациясы болып табылады, және аэрофотосурет жұмыстары және аэрогеофизика жұмыстары бағытында жұмыс істеуге бағытталған.

## Тарихы
Антонов Ан-30 ұшағынын жобалануы 1964 жылы басталды. Антонов ЗЖБсынын алдына Ан 24 негізінде аэрофотосурет ұшағын жобалауға тапсырыс береді. Жобалау басында ұшақтың екі модификациясы жасалынды: Ан-30А азаматтық авиация үшін және Ан-30Б Әуе Әскери Күштер үшін, бірақ кейін біріңғай компоновкаға келді,яғни түрлі фото жабдықтар мен арнайы аппаратураны орнату.

Алғаш рет бірнші ұшуын 1967 жылдын 21 тамызынды жүйеге асырды. 1968 жылдын шілдесінде зауоттық сыннақтар аяқталды. Ан-30 жүйелі өндіруге Киев авиация зауотында 1971 жылы тұрғызылды. 1971 жылдан 1980 жылға дейін 115 ұшақ жасалындв, оның 23і экспортқа. Ан-30 Ауғанстан, Болгария, Вьетнам, Қытай, Куба, Чехия, Моңғолия.

### Қолданылуы
Ан-30 ұшақтары жергілікті аумақтың аэрофототүсірілімін жасау, географиялық карталарды әзірлеу және жаңарту үшін кеңінен қолданылды. Сонымен қатар, олар әртүрлі ведомстволардың сұранысы бойынша да жұмыс атқарды. Қазіргі уақытта Ан-30Б ұшақтары Ресей, Украина, Болгария, Қазақстан және басқа да елдерде «Ашық аспан туралы халықаралық келісім» аясында бақылау ұшуларына пайдаланылады.

Сондай-ақ, аэрофототүсірілім жабдығы алынған Ан-30 ұшақтары көлік ұшағы ретінде немесе қосымша терезелер орнатылып, жылу мен дыбыс оқшаулағыш және діріл сіңіретін қаптамалармен жабдықталғаннан кейін, жолаушылар креслолары, салонға арналған желдеткіш және жарықтандыру жүйелері қойылып, **Ан-30А-100** моделіне айналады. Бұл нұсқада ұшақ 20 жолаушыны тасымалдауға арналған.
Йемен (мемлекеттік құрылысы)

**[[Йемен]] мемлекеттік қүрылысы** .Конституциясы 1970 ж. 28 де-кабрьде қабылдапған. Мемл. басшысы — Респ. совет председателі. Оньң өз мүшөлері ішінен осы совет сайлады. Респ. совет мемлекеттің жалпы саясатьн белгілеп, опыи жүзеге асы-рылуып бақылайды. Ал бұл советті (қүрамы 3—5 адам) Консультативтік совет 5 жылга сайлайды. Заң шығарушы жоғоры орган — Консудьтатавтік совет мүшелерінің 20% Респ. совет тағаііьшдай алады, 18 жаска толгапдарға сайлау иравосы беріледі Жоғары атқарушы окімет оргапьш (Мпп. Советін) иредседатель баскарады. Жогарғы конституциялың сотты Консультатнвтік совет сайлай-ды. Мемп. гербі меи мемл. жалауын к, Мемлекеттік герб, Мемлекеттік жалау мақаласьның таблицасы.

## Дереккөздер
Йемен табиғаты

**Йемен табиғаты**. Сөнген вулкандар көп. Ең биік жері — Эн-ТТаба-Шаиб тауы (3600 м). Й-нің шығ. бөлігіп Руб-әл-Хали шөлі, батысын Тихама ойпаты алып жатыр. Пайдалы қазындылары: туз, алебастр, жартылай асыл тастар (агат, оникс, халцодон, яшма). Климаты тропиктік, көп жері қуаң. Сапа кfсында январьдің орташа температурасы 13,7° С, июньде 21° С. Жауына-шашынның жылдық орташа мөлшері 100 мм (батысында) 1000 мм (Сана маңы) дейін. Өзендері аз- олар-дың ішшдегі ірілері — Мур, Сихам, Рема, Забид. Жері қызыл ңоңыр, сор-таң топырақты: үстірт жағы — қуаң дала, тау аңгарлары бұталы, слрек
ормапды кеяоді, шұрапяы жерлёрінДё пальма өседі. Бакен, жабайы есек-онагр, корқау қасқыр, түлкі, қабы-лан, маіімыл т. б. кездеседі.

 
## Дереккөздер
Антонов Ан-26

**Антонов Ан-26**  (НАТО кодификациясы бойынша **Curl** — *«Боран»*) — Антонов ЗЖБсімен жобаланған ұщақ.**[[Антонов Ан-24]]** бастапқы моделінің модификациясы. Жүк люгінің үлкендігі үшін жерден және автокөлік кузовынан жүктерді жәнеде басқа заттарды тию оңай. Ан-26 екі турбовинтті  АИ-24ВТ қозғалтқыштармен және бір қосымша реактивті РУ-19А-300 қозғалтқышымен жабдықталған. Қытай өзі жобалап өндіретін Y-14 ұшағы бар, Ан-26 негізінде жасаланған.

Кәзіргі уақытта Антонов Ан-26-100 азаматтық ұшағы қолдануда, 43 сыйымдылығымен.

## Сілтемелер
* Ан-26\\"Уголок неба"
* Фотографии Ан-26

Санат: Украина ұшақтары
Иштван I

**ИШТВАН I**, Қасиетті Стефав X (970 ж. ш.— 15. 8. 1038) —997 жылдан кпязь, 1001 жылдап Вепгрняныц тұц-ғыш королы. Ол билеген тұста Венгрияда ертедегі феод. мемл. біржолата қалыптасты. И. I елдің ескі тайпалық бөлінуін жойьга, оны террпторнялық әкімш. округтарға — королъдық комн-теттерге бөлді, оларды испандар бас-қарды. И. I. феод. құрылысты нығайту мақсатымен елте католнк дінін күштеп енгізді. Ірі жер иелерінің пайда болуы-на жағдай жасады. 1030 ж. И. 1-нің басқаруымен неміс феодалдарының Венгрияға шабуылы тойтарылды

 
## Дереккөздер
Ишутиншілер

**Ишутиншілер**— Москвада Н. А. Ишутин құрған құпия революцияшыл қоғамға қатысушылар. ¥йымның мақсаты социализмді насихаттау жо-лымен шаруалардың соц. революциясын әзірлеп, мемл.-басқару ісін ха-лыққа әперу үшін өкімет бплігін ре-волюцняшыл партияның қолғд алуын қамтамасыз ету еді. Коғам «Жер және ерік» ұйымына жататын үйірмө түрінде 1863 ж. сентябрьде пайда болды. «Жер және ерік» таратылғап-нан кейін Москва астыртын ұйымда-рының орталығы-на	айналды.
1865 ж. Петербург ұйымымен қосы-лып, ноляк революционерлерімен,орыс саяси эмитранттарымен баила-ныс жасады. Губерниялардағы үйір-«елерге ықпалын тпгізді. Қоғамды Н. А. Ишутин, П. Д. Ермолов, Д. А. Юрасов, М. Н. Загпбалов, В. Н. Шага-пов, П. Ф. Николаев, Д. В. Каракозов Гіасқарды. 1866 жылдың басында ишу-тинші И. А. Худяков Женеваға барып келгеннен кейін, ұйымның жаңа фор-масына көшіп, Орталық рев. агентура және астыртын «Ад» тобы құрылды. Программа мен устав жасан, жер-жер-де жасыратын қоғамдар құруды және жеке террор тактпкасын қолдануды белгіледі. Н. Г. Чернышевскийді ка-торғадан қашыруға әзірлік жүргізді. Александр II патшаны өлтірмек бол-ған Д. В. Каракозовтың өрекеті (1866) сэтсіз аяқталғаннан кейіп астыртын қоғам ішіпара эшкереленіп, әкімш. жолмен жазаға тартылды. Ңалғандары Нечаев үйірмелерінде, «Рублев қоғамында» және басқа ұйымдарда рев. күрес жүргізе берді. И-дің өреке-тіне шаруалар қозғалысының бәсең-деуі, террор, интеллигенцияның қас-тандық арқылы революция жасауға тырысуына байланысты реакцияның күшеюі әсер етті.
## Әдебиет
Виленская Э. С., Револю-ционвое подполье в России (1860-е годы XIX в.), М„ 1965; её ж е, Худяков (1842— 1878), М„ 1969.

 
## Дереккөздер
Сара Абдурахманқызы Ишантураева

**Сара Абдурахманқызы Ишантураева** (8. 11. 1911 ж. т., Наманган обл., Жаңақорған ауд.) — өзбек совет актрисасы, КСРО халық артисі (1951). 1942 жылдан КОКП мүшесі. 1927 ж. Москвадағы Ағарту үйі жанындағы өзбек театр студиясын бітірді. Сахналық жолыда сол жылдан басталды. 1943—46 ж. және 1953—60 ж. Өзбек драма театрынын директоры. Өзі ойнайтын ролъдерінің әлеуметтік және психол. мінез-кейпін терең ашып көрсететін, реалистік багыттағы актриса. Басты рольдері: Онахон (Яшеннің «Намыс пен махаббатында»), Офелия, Дездемона (Шексппрдің «Гамлеті» мен «Отоллосында»), Хуррият (Ұйғырдың осы аттас пьесасын-да) т. б. КСРО Мемл. сыйлығьшың лауреаты (1949). 2—4-сайланган КСРО Жоғ. Советінің және Өзб. ССР Жог. Советінің (1939) депутаты. 2 рет Ленин орденімен, басқа 5 орденмен марапатталған.

## Әдебиет
* Уваров Г„ Сара Ишантурае-ва. М., 1951; Авдеева Л„ Сара Ишан-тураева, Таш., 1960.
Ишрак

**ИШРАК** — мұсылманның 12 ғ-да пай-да болган аян бору философиясы. И-тың идеялық негізі Шығыс халықтары діни ой-нікірінде исламға дейін-ақ қалана бастаған. И-тың нөгізін салушы Сухраварди болды. И-та зоро-астрийлік карама-қарсы екі бастама (жарық пен түнек туралы идея) мен екі дүнне (идеялар дүниесі мен кө-леңкелер дүниесі) туралы платондық ілім негізгі орын алды. Ишракшылар ғылымды теософия және философия-ға бөлді. Теософпяны олар «Эльм әл— илаһи» («құдайшылық ғылымы») деп атады. Бұл ғылым көмегімен абстракті ақиқатты — «нұр әл-анварды» («барлық дүпненін нұры») білуге бо-лады ден есептеді. И. бойынша фпло-софпя — «хикмат Әл — бансия» («диа-лектика ғылымы») төменгі дүние. тү-нек дүпиені зерттейді. Адамда сырткы бес сезіммен қатар ішкі бес сезім бар. Осы ішкі сезімдер, эсіресе «хисс әл-муштарак» (жалпы сезім») жарық және түнек дүннелер арасын жалғас-тырушы буын қызметін атқарады. И-тың идеалистік философиясыпда диа-лектиканың элементтері бар.

 
## Дереккөздер
Иудушка Головлев

**ИУДУШКА ГОЛОВЛЕВ** — орыстың сатирик жазушысы М. Е. Салтыков-Щедриннің «Головлев мырзалар» (1875—80) романындағы үнамсыз ке-йіпкер. Жазушы романындағы негізгі кейіпкерлердің бірі — И. Г-тың жа-ғымсыз бейнесі арқылы сол кездегі бурж. қоғамының іріп-шіріп, әбден күйреген мүшкіл сиңып ащы мысңыл-мен аяусыз шенеп көрсеткен. В. И. Ле-нин революцияға, халыңңа ңарсы өлеу-меттік топтарды әшкерелеуде И. Г-тың ұсңынсыз образын талай рет мы-салға келтірген.

 
## Дереккөздер
Ифигения

**ИФИГЕНИЯ** — ежелгі грек мифоло-гиясындағы Микен (немесе Аргос) патшасы Агамемнонның қызы. Ол грек әскердерінің Трояға аман-есен өтуі үшін И-ны Артемида құдайына құрбандыққа шалмақ болады. Бірақ құдай Н-ньтң орнына ланьды құрбан-дықңа шалдыртады да, Ңырымдағы Тавридаға алын кетіп, езінің абызы етіп қояды. И. туралы аңыз Евршшд-тің («Авлидадағы И.» және «Таврида-дағы И.»). ІРасиннің («И».), Гетёнің («Тавридадағы И.»), Гауптманның («Авлидадағы И.» және «Дельфалар-дағы И.») трагедияларына, Глюктің операларына («Авлидадағы И.» және «Тавридадағы И.») т. б. сюжет болған.

 
## Дереккөздер
Ифни

**Ифни** (Ifni; берберше сөзбе-сөз — тас-таң шөл дала) — Мароккодағы аймақ. 

1860 ж. оны Испания басып алды. Француз-испан келісімдері (1904 және 1912) бойынша Ифни испан аймағына қосылды. 1958 ж. Испания Ифниді испан провинциясы деп жариялады.

Ифни халқы испан отаршылдарына қарсы табанды күрес жүргізді. Марокко мен Испания үкіметтерінің көп жылға созылған келіссөздері нәтижесінде 1969 ж. 4 қаңтарда Ифниді Мароккоға қайтару туралы шартқа қол қойылды. 1969 ж. маусымында Ифни жері Мароккоға қайта қосылды да, Тарфая провинциясының құрамына кірді.

## Дереккөздер