open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Талғат Досымғалиұлы Теменов

**Талғат Досымғалиұлы Теменов** (23 қараша 1954 жылы Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы Малыбай) – театр және  кинорежиссері, кинодраматург. Өнертану профессоры. Қазақстанның  халық әртісі (1999). Парасат, Құрмет ордендерінің иегері. Қалибек Қуанышбаев атындағы қазақ мемлекеттік академиялық музыкалық драма театрының көркемдік жетекшісі.

## Жалпы мәліметтер
Алматы мемлекеттік консерваториясының театр бөлімін (1976) және Мәскеудегі бұрынғы КСРО Мемлекеттік кино жанындағы жоғары режессерлер мен сценарийшілер курсын (1986, С.А. Соловьевтің шеберханасы бойынша) бітірген. Алғашында Талдықорған облысы драма театры труппасында (1976 – 1780) актер болып қызмет етті. Бұдан кейін “Қазақфильм” студиясында режиссердің көмекшісі әрі сценарийші (1980 – 1982), кинорежиссер (1986 – 1987), қоюшы кинорежиссер (1988 – 1994), “Мосфильм” студиясында кинорежиссер (1987 – 1988), 1994 – 2000 жылы Алматы мемлекеттік театр және кино институтының (қазіргі Қазақ ұлттық өнер академиясы) ректоры, 2000 жылдан “Қазақфильм” кинокомпаниясының көркемдік жетекшісі, ал 2004 жылдан Қазақтың мемлекеттік академиялық жастар мен балалар театрының директоры болып қызмет атқарады. Алғаш қойған “Адамдар арасындағы бөлтірік” атты толық метражды көркем фильмі (1988) Майндағы Франкфурт қаласында өткен 15-Халықаралық кинофестивальдың Гран-при (Германия, 1989), Италияда “Күміс аю” жүлдесіне (1989, Джиффони) және Португалияда (1990) өткен Халықаралық кинофестивалінің арнайы жүлдесіне ие болды. Оның өзі жазған сценарийі бойынша қойған көркем фильмдері қатарында “Шаңырақ” (1983), “Қайдасың сен, Чапай?” (1984), “Торо” (1986), “Адамдар арасындағы бөлтірік” (1988), “Қызғыш құс” (1991), “Махаббат бекеті” (1993), т.б. бар; пьесалар да (“Алма бағы”, “Көгілдір такси”, соңғысын С.Сматаевпен бірге) жазған. Тарихи тақырыпқа қойылған “Көшпенділер” фильміне (2005) режылы ретінде қатысқан. 1994 жылдан педогог қызметпен (1996 жылдан профессор) айналысты. Теменов – “Қайырлы таң” (1979) және “Гүлнәз” (1986), “Ой жасын” (2004) атты повестер мен әңгімелер жинағының авторы.

## Марапаттары
* Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреты;
* «Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі» құрметті атағы; 
* 1999 жылы «Қазақстанның халық әртісі» құрметті атақтары берілген.
* 2005 жылы президент жарлығымен «Құрмет ордені» нің иегері атанды.
* 2013 жылы президент жарлығымен «Парасат ордені» нің иегері атанды.
* 2016 жылы "ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл" медалімен марапатталған.
* медалдармен марапатталған.
* Қазақстан Театрлар Ассоциациясның «Сахнагер – 2017» Ұлттық театр сыйлығының «Театр өнерін дамытуға қосқан орасан зор еңбегі үшін» аталымы бойынша марапатталды. (Астана 27 наурыз 2017 жыл); 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан халық әртістері 
Санат:Өнертану докторлары
Санат:Қазақстан жоғарғы оқу орындарының профессорлары 
Санат:Қазақстан театр режиссёрлері 
Санат:Қазақстан режиссёрлері 
Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері
Санат:Сахнагер ұлттық театр сыйлығының иегерлері
Санат:Қалибек Қуанышбаев атындағы қазақ мемлекеттік академиялық музыкалық драма театры тұлғалары
Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері
Санат:Қазақстан кинорежиссёрлері
Үшарал ауылдық округі (Жамбыл облысы)

**Үшарал ауылдық округі** – Жамбыл облысы Талас ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Арал, Қайыр, Үшарал ауылдары кіреді. Орталығы – Үшарал ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Талас ауданы ауылдық округтері
Сақыпжамал Асқарқызы Ұзақбаева

**Ұзақбаева Сақыпжамал Асқарқызы** (16.10.1949 ж.т., Шығыс Қазақстан облысы Аягөз қ.) – педагогика ғылымының докторы (1993), профессор (1994) ҚР Педагогика ғылым академиясының академигі (1996). Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтын (1972, қазіргі Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті ) бітірген соң осы институтта оқытушы (1972–76), аға оқытушы, доцент (1981–86), ҚазПИ-де стажер (1976–78, қазіргі ҚазҰПУ), аспирант (1978–81), доцент, профессор (1986–2001), Қазақ ұлттық өнер академиясының оқу және оқу-әдістемелік істер жөніндегі проректоры (2001–07); 2007 жылдан Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетінде профессор қызметтерін атқарады. «Қазақтың халықтық педагогикасындағы эстетикалық тәрбие» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 80-нен астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 3 монографияның авторы.

## Сілтемелер
*ҚазҰПУ
*Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті 
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Тілік

**Тілік** – Ұлы жүздің ысты тайпасынан тарайтын ру. 

Н.Аристовтың Диқанбай батырдан жазып алған шежіресінде ысты – ойық, **тілік** болып екі тармаққа бөлінеді. А.Нұрбеков шежіресінде ыстыдан – Жауатар. Одан ойық, тілік, көкшекөз, ауызүсіген, сәтек. Жазба деректерде тілік орта ғасырдан белгілі ру. Фахреддин Мубарәкшаһтың “Тарихында” Қазақстан жерін мекендеген көптеген тайпалар ішінде тілік те аталады. Бұл 13 ғасырдағы дерек. Тілікпен қаңлының таңбасына (көсеу) қарай М.Тынышбаев, Аристов, С.Аманжолов тілікті 13 ғасырдағы Қаңлы одағындағы ру деген пікір айтады. Бірақ бұлардан өзге көптеген зерттеушілер әрі шежіре деректері ойықтың таңбасына қарап (ОО – көз таңба) дулатпен туыстығын анықтайды. Қазан төңкерісіне дейін тілік ұрпақтары Іле бойын, Верный, Әулие-ата уездерін мекендеген. Ұраны – Жауатар, таңбасы – (көсеу).

## Сілтемелер


Санат:Қазақ рулары
Санат:Ұлы жүз
Үлкен Сұлутөр ауылдық округі

**Үлкен Сұлутөр ауылдық округі** — Жамбыл облысы Қордай ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Үлкен Сұлутөр ауылы кіреді. Орталығы – Үлкен Сұлутөр ауылы.

 
## Дереккөздер

Санат:Қордай ауданы ауылдық округтері
Регенерация

**Регенерация** ( — қайта өркендеу, қалпына келу), 
## Биологияда

жануарларда түгелдей не жарым-жартылай алып тасталынған, зақымданған не жойылған органның немесе оның бөлігінің (*тіннің, ұлпаның*) қайтадан қалпына келуі. Регенерация терминін 1712 ж. француз табиғат зерттеушісі Р.А. Реомюр (1683 — 1757) ұсынды. Регенерация физиол. және реперативтік деп бөлінеді. 
### Физиологиялық
Физиологиялық Регенерация әдеттегі тіршілік процесінде көптеген органдарда, мыс., қан құрамы элементтерінде, ішек-қарынның, тыныс органдары жолдарының кілегей қабығында, эпидермисте (*бұған түлеу де жатады*) өтеді. 
### Реперативті Физиология
Реперативті Физиологиялық  жануарлар түріне қарай әр түрлі болады. Омыртқасыздардың көпшілігінде Регенерация нәтижесінде дене бөлігінен тұтас организм дамуы мүмкін. Жоғары сатыдағы жануарларда бұндай Регенерация болмайды, жеке орган не оның бөлігі ғана регенерацияланады. Регенерация нәтижесінде пайда болған органдар бұрынғы қалпынан өзгеруі де өзгермеуі де мүмкін. Регенерация әр түрлі жағдайларға, жүйке жүйесі қызметіне байланысты қартайған ағзада баяу өтеді.

## Өсімдіктерде
жойылған не зақымданған өсімдік бөлігінің жаңадан түзілуі, сондай-ақ организм бөлігінен тұтас ағзаның қалпына келуі. Өсімдік Регенерациясы олардың жүйеленімдік топтарына қарай әр түрлі, ол өсімдік құрылысына, оның даму фазасына, тіршілік ететін ортасына байланысты. Өсімдік Регенерациясын өсімдікті вегетативтік жолмен (*сабағы, тамыры, жапырағынан*) көбейтуге пайдаланады.

## Плазмалық терапия
Косметологиядағы плазмалық терапия - бұл таяз инвазивті косметикалық процедура, пациенттің қан плазмасы 8 мл-ге дейін емделетін аймақтың бүкіл бетіне терінің қартаю белгілерін жояды, өңін жақсартады және көтергіш әсер береді.

## Дереккөздер



Санат:Биологиялық процестер
Санат:Даму биологиясы
Хантау ауылдық округі

**Хантау ауылдық округі** — Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қияқты, Хантау ауылдары кіреді. Орталығы – Хантау ауылы. 

2013 жылдың 27 маусымына дейін *Хантау кеттік әкімдігі* аталып келді. Округ құрамында болған Жиделі ауылы 2015 жылы Шу ауданына берілді.

## Дереккөздер

Санат:Мойынқұм ауданы ауылдық округтері
Иван Алексеевич Алешин

**Иван Алексеевич Алешин** (5.6.1929 ж.т., Саратов облысы, Балашау қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1974), профессор (1974). 

Ашхабад медицина институтының емдеу факультетін (1950) бітірген. 1953–61 ж. Ашғабат медицина институтының физиология кафедрасының аспиранты, ассистенті. 1961–87 ж. Ақтөбе мемлекеттік медицина институтында қалыпты физиология кафедрасының доценті, профессор, меңгерушісі қызметтерін атқарып келеді. 130-дан аса ғылыми еңбектің авторы.
 
## Шығармалар
* Очерки частной электрофизиологии желудка, Л., 1983.

## Дереккөздер


Санат:5 маусымда туғандар
Санат:1929 жылы туғандар
Санат:Саратов облысында туғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Қапал суару жүйесі

**Қапал суару жүйесі**, Жамбыл облысы Жамбыл, Байзақ аудандары жерінде. 1920 ж. іске қосылған, 1962 ж. толық қайта жаңартылды. Суы негізінен егін суаруға пайдаланылады. Жалпы ұзындығы 357,4 км, Талас өзеннен басталады. Жүйе секундына 267 м3 су өткізеді. Жылына 24,4 мың га егістік суарылады. Егістіктің басты дақылы – қант қызылшасы.

## Сілтемелер
*http://www.aksuakimat.kz/kaz/ochirk_2/ 

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан суару жүйелері
Шоқпар ауылдық округі

**Шоқпар ауылдық округі** – Жамбыл облысы Шу ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Алаайғыр, Еспе, Құлақшын, Шоқпар темір жол бекеттері және Шоқпар ауылы кіреді. Орталығы – Шоқпар ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Шу ауданы ауылдық округтері
Шығанақ ауылдық округі

**Шығанақ ауылдық округі** – Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Бурылбайтал, Шығанақ ауылдары және Бурылбайтал темір жол бекеті кіреді. Орталығы – Шығанақ ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Мойынқұм ауданы ауылдық округтері
Темиртауский рабочий

**Темиртауский рабочий** – газет, Қазақстан КП Теміртау қалалық комитеті мен халық депутаттары қалалық кеңесінің органы. Газет алғаш 1947 жылғы 2 қарашада орыс және қазақ тілінде (“Теміртау жұмысшысы”) шықты. Газет өз бетінде Қазақстан Магниткасы құрылысшылары мен металлургтарын, химиктері мен энергетиктерін интернационалдық рухта тәрбиелеу мәселелерін, қала мәдениетінің өсуін және жұмысшылардың табыстары, олардың өзара жарыстық ұйымдастыру жолдарын ұдайы көтеріп отырды.

## Сілтемелер

 	

Санат:Қарағанды облысы газеттері‎
Санат:Орыс тілді газеттер
Редуценттер

нобай|Саңырауқұлақтар
**Редуценттер** (лат. *reducentіs* — қалпына келтіруші), ыдыратушылар — өлі органикалық заттарды (*өлекселер мен организм қалдықтарын*) ыдыратып, оларды органикалық емес заттарға айналдыратын организмдер (*[[сапротрофтар]]*). Оларды кейде деструкторлар, яғни ыдыратушылар деп те атайды. Редуценттер табиғи бірлестіктердегі (*[[биогеоценоз]]дардағы*), экожүйелердегі қоректік тізбектің соңғы кезеңін қамтиды, яғни қоректік тізбек Редуценттердің қызметімен аяқталады. Сондықтан Редуценттер кез келген қоректік тізбекте (*заттар мен энергия айналымында*) басты рөл атқарады. Редуценттер гетеротрофты организмдерге жатады. Редуценттердің қоректік тізбектегі атқаратын қызметінің сызба нұсқасы:
Редуценттерге бактериялар, саңырауқұлақтар, кейбір балдырлар, өлексемен қоректенетін жәндіктер, шұбалшаң, өзен шаяны, т.б. тіршілік иелері жатады. Сулы ортада тіршілік ететін Редуценттер судың биол. тұрғыдан тазаруына септігін тигізеді. Ал топырақ құрамында кездесетін Редуценттер топырақтың құнарлылығын арттырады.
## Дереккөздер


## Толықтыру

Санат:Экологиялық терминдер
Ынтымақ ауылдық округі

**Ынтымақ ауылдық округі**:

* Ынтымақ ауылдық округі – Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы әкімшілік бірлік
* Ынтымақ ауылдық округі – Түркістан облысы Жетісай ауданындағы әкімшілік бірлік.
Шақпақ ауылдық округі (Жамбыл облысы)

**Шақпақ ауылдық округі** – Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Амансай, Тәттібай Дүйсебаев, Шақпақ ата, Ынтымақ ауылдары және Шақпақ темір жол бекеті кіреді. Орталығы – Шақпақ ата ауылы.

Округтің жер көлемі 257,2 шаршы км. Округ оңтүстігінде Талас Алатауынан Жабағылы жоталарына дейін, оңтүстік-батысында Құлан тауына дейін созылып жатыр. Батысында Оңтсүтік Қазақстан облысының Тұрар Рысқұлов ауданымен, шығысында Б.Момышұлы ауылдық округімен, солтүстігінде Қарасаз ауылдық округімен шектеседі. Округтің жерін Алматы темір жолы мен Алматы-Ташкент тас жолы кесіп өтеді. Аймақта кремний, уран элементтері барланған. Ауылдық округ тұрғындары мал шаруашылығымен және егіншілікпен айналысады. Округте 2 орта, негізгі, 2 бастауыш мектептер, мәдениет үйі, 2 кітапхана, 2 фельдшерлік пункт, ауылдық амбулатория, пошта бөлімшесі бар.

## Дереккөздер

Санат:Жуалы ауданы ауылдық округтері
Тімтуір (көл)

**Тімтуір** – Обаған алабындағы көл, 

## Географиялық орны
Қостанай облысы Қарасу ауданы жерінде. Көршілес Қойбағар, Жаншора көлдерімен жалғаса Тімтуір ойысында орналасқан. 

## Гидрографикасы
Теңіз деңгейінен 203,1 м биіктікте. Ауданы 54,3 км2, ұзындығы 9,5 км, ені 6,9 км, орташа тереңдігі 1,6, ең терең жері 3 м, су көлемі 80 млн. м3. Жағасының ұзындығы 27,4 км, су жиналатын алабы 3570 км2. Көлге Тімтуір өзені құяды. Көлдің шығыс жағасы биік (4,5 м-дей), тік жарлы, оңтүстік жайпақ, саздақты келеді. Негізінен қар суымен толысады. Судың минералдығы 0,8 мг/л. Қуаңшылық болған жылдары тартылып қалады. Солтүстік жағалауында өзімен аттас ауыл орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Қарасу ауданы көлдері
Санат:Тобыл су алабы
Катамаран

**Катамара́н** — (тәмілден கட்டு மரம் *каттумарам*, — байланған бөренелер)
# Үнді мұхитының азиялық бөлігінде тұратын халықтардың қайығы
# Екі корпусты кемелер. Корпустары төбелерінен *көпір* арқылы байланысады (ферменді немесе палубтық типте). 

## Тарихы
thumb|Полинезия катамараны
Кемелердің бұл түрі ежелден белгілі болған, негізінен  Океания халықтарында кең тараған. Этнография мен археология ғалымдарының айтуынша Полинезиилік катамаран сол елдің көшіп қонуындағы негізгі көлік түрі болған.

Еуропада катамаранды, мысалы, римдіктер Сиракуздарды алғанда пайдаланған, оларда штурмға арналған баспалдақтарын алып жүрген.

Дегенмен, катамарандар кеме өндірісінде көпірін мықты қылу мәселесі мен құрылысының қиыншылығынан кең тарай алмады. Корпус материалы ретінде металл енгелі және соған сәйкес кеме жасау жаға технологияның дамуы катамаран тиімділігіне және алатын орнына жаңа көзқарас әкелді, сөйтіп катамарандар қайта пайдаланыла бастады.

## Бүгінгі күн катамарандары
[thumb|right|[Құйылған катмаран]]
Катамарандар ерекшеліктеріне палубаларының кеңдігі, бастапқы үлкен тұрақтылығы, тербелу амплитудасының аздығы, корпустарының ұзындатылу мүмкіндігі, ал ол өз кезегінде қозғалыс жылдамдығын арттырады. 
thumb|Заманауи есу катамараны 
thumb| Заманауи құйытылған желкенді катамаран

## Дереккөздер

Санат:Адам күшімен қозғалатын көліктер
Санат:Кеме бөлшектері
Санат:Катамарандар
Санат:Теңіз терминдері
Майгүл Ибрагимқызы Қазтұрғанова

**Майгүл Ибрагимқызы Қазтұрғанова** (1.5.1951—6.7.2025) қазіргі Алматы облысы Ескелді ауданы Еңбек ауданы) – әнші. ҚР Халық артісі (1995). Құрманғазы атындағы Алматы Мемлекеттік консерваториясының әншілік-хор факультетін (Н.Д. Юмашевтің жетекшілігімен) бітірді (1980). Өзінің шығармашылық жолын “Отырар сазы” фольклорлық-этнографиялық ансамблінде жеке әнші ретінде бастады (1980 – 90). Содан кейін бұрынғы Талдықорған облысы филармониясы жанындағы “Алтын дән” ансамблінің әншісі болып жұмыс істеді (1990 – 98). 1998 жылдан Н.Тілендиев атындағы оркестрдің соло-әншісі. Әншінің репертуарында қазақ халық және кәсіби композиторларының, әлем халықтарының әндері бар. 1994 жылы Пхеньянда өткен Дүниежүзілік фестивальда Қазтұрғанова жеңімпаз атанды. “Отырар сазы” ансамблінің құрамында Ирак, Германия, Франция, Қытай, Түркия, Корея, т.б. елдерде қазақ өнерін паш етті.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1951 жылы туғандар
Абай ауылдық округі (Қарқаралы ауданы)

**Абай ауылдық округі** — Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы әкімшілік бірлік.  

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Айнабұлақ, Мыржық ауылдары кіреді. Орталығы – Айнабұлақ ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы ауылдық округтері
Темпера

**Темпера** (, temperare – бояуларды араластыру) – бояумен салынған кескіндеме. Темпера алу үшін табиғи (жұмыртқа, өсімдік сөлі, т.б.) және жасанды эмульсиялар (желімнің майлы әрі сулы немесе майлы лактың қосындысы) қолданылады. Темпера Ежелгі Мысырда (Египет) белгілі болған. Орта ғасырда қондырғылы кескіндеменің негізгі әдісіне айналды. Қазіргі кезде қондырғылы және сәндік жұмыстарда кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер

 	



Санат:Сәулет өнері
Айнабұлақ ауылдық округі (Ұлытау облысы)

**Айнабұлақ ауылдық округі** – Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Айнабұлақ ауылы кіреді. Орталығы – Айнабұлақ ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 217 адамды (122 ер адам және 95 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жаңаарқа ауданы ауылдық округтері
Айыртас ауылдық округі

**Айыртас ауылдық округі**  – Қарағанды облысы Ақтоғай ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Айыртас ауылы кіреді. Орталығы – Айыртас ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) ауылдық округтері
Ақадыр кенттік әкімдігі

**Ақадыр кенттік әкімдігі** – Қарағанды облысы Шет ауданындағы  әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақадыр кенті мен Сарыши ауылы кіреді. Орталығы – Ақадыр кенті. Округ құрамында болған ''Подхоз'' ауылы 2010 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы ауылдық округтері
Ақбастау ауылдық округі (Қарағанды облысы)

**Ақбастау ауылдық округі** — Қарағанды облысы Абай ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақбастау ауылы кіреді. Орталығы – Ақбастау ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Қарағанды облысы) ауылдық округтері
Катанов Николай Федорович

:**Катанов Николай Федорович**, Хызылұлы Пора (*6.5.1862, Ресей, Краснояр өлкесі, Аскиз ауданы– 10.3. 1922, Қазан*) – хакас филологы, этнографы, түркологы, Қазан университетінің профессоры (1893), салыстырмалы тіл білімінің докторы (1907).

*Әкесі Хызыл хакастардың ірі тайпасы саналған сағадан шыққан, шешесі – качы тайпасынан. 1869 – 76 жылы Аскиздегі училещеде оқыған. Красноярскіде классикалық гимназияны (1884), Санкт-Петербург университетінің шығыс тілдері факультетін (1888) бітірген.

*1888 – 92 жылы Санкт-Петербург ғылым академиясының тапсырмасымен Сібірде, Моңғолияда, Жетісуда болып, ұйғыр, өзбек, қазақ, тыва, тағы басқа түркі халықтарының этнографиясы мен тілі жөнінде мол материал жинады. Қытайға сапарында оны Жүніс Итқараұлы деген қазақ бастап апарған.

*1885 – 1921 жылы шығыстану саласы бойынша 180-нен астам ғылыми еңбек жариялаған.

*Негізгі еңбегі: “Урянхай тілін зерттеу тәжірибесі” (1903), көлемі 1600 беттей. Бұл еңбекте 50-ге жуық түркі тілдері мен диалектілері салыстырылып зерттелді. Хакас, тыва, карагастардың этнографиясы, лингвистикасы, фольклоры туралы 2 томдық “Урянхайлардың, абакан татарлары мен карагастардың сөйлеу тілі” деген еңбегі 1907 жылы В.В. Радлов шығарған “Түркі тайпаларының халықтық әдебиет үлгілері” аталатын кітаптың 9-бөлімінде жарияланды. Катанов – П.М. Мелиоранскийге қазақ тілін зерттеуге көмек берді.

*1894 жылы Қазан университеті жанындағы Археология, тарих және этнография қоғамының хатшысы болып сайланды. Қазан университеті “Хабаршысының“ редакторы болды. Катанов – Орыс география қоғамының, Левендегі (Бельгия) Ғылым мен әдебиеттің халықаралық  қоғамының, Будапешттегі Мажар этнография қоғамының толық мүшесі, Гельсингфорстағы финн-угор қоғамының корреспондент мүшесі болды. 
## Шығармалары:
*Среди тюркских племен, СПб., 1893; 
*Этнографический обзор турецко-татарских племен, Казань, 1894; 
*Песня Худаяр-хана и приход русских в Среднюю Азию, СПб., 1894; 
*О погребальных обрядах у тюркских племен с древнейших времен до наших дней. – ИОАИЭК, 1894, т. 12, в. 2; 
*Киргизские степи. Средняя Азия и Северный Китай в 18 столетии по показаниям, разведкам, доезжим запискам, отчетам и исследованиям *Западно-Сибирских казаков и прочих служилых сибирских людей, Записки ЗСОРГО. кн. 14, в. 1, Омбы 1893.

## Дереккөздер:


Санат:Тұлғалар
Елена Ивановна Гончарова

**Елена Ивановна Гончарова**(1931 жылы туған, Ресей, Новосибирск қаласы) – медицина ғылымының докторы (1985), профессор (1986). Мәскеу медицина стоматологиялық институтын (1954) бітірген. 1954–1956 жылдары тіс дәрігерлері мектебінде (Воронеж қаласы) стоматология мұғалімі, Ташкент мемлекеттік медицина институтында ассистент (1956–1963), Алматы мемлекеттік медицина инcтитутында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина унивесритеті) ассистент (1963–1967), доцент (1967–1977), Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында кафедра меңгерушісі (1977–1995) болды. 1995 жылдан Қазақ ұлттық мед. университеті жанындағы Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында профессор. 80 ғылыми мақаланың авторы. 

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан ғалымдары
Температура

[250px|thumb|right|[Механикалық термометр]]
250px|thumb|right|Ұзақ уақыттық орташа айлық жер беті ауа температурасы картасы Mollweide проекциясында.
***Температура*** ( – араластырылуға тиісті, өлшемдес болу, қалыпты күй) – макроскопикалық жүйенің термодинамикалық тепе-теңдік күйін сипаттайтын физикалық шама. Егер оқшауланған немесе тұйықталған жүйе термодинамикалық тепе-теңдік күйде болса, онда оқшауланған немесе тұйықталған жүйенің кез келген бөлігінде температура бірдей болады. Ал егер жүйе тепе-теңдік күйде болмаса, онда жылу (энергия) оның температурасы жоғары бөлігінен температурасы төмен бөлігіне қарай ауысып, белгілі бір уақыт өткеннен кейін жүйенің барлық бөліктеріндегі температура өзара теңеседі. Молекула кинетикалық теория тұрғысынан тепе-теңдіктегі жүйенің температурасы сол жүйені құрайтын атомдардың, молекулалардың, т.б. бөлшектердің жылулық қозғалысының қарқындылығын сипаттайды. Мысалы, классикалық статистикалық физиканың заңдарымен сипатталатын жүйе үшін бөлшектердің жылулық қозғалысының орташа кинетикалық энергиясы жүйенің абсолют температурасына тура пропорционал болады. Бұл жағдайда температура дененің жылыну (қызу) дәрежесін сипаттайды. Жалпы жағдайда температура жүйе энергиясының энтропия бойынша алынған туындысымен анықталады және ол әрқашан оң болады. Осылай анықталған температура абсолют температура немесе термодинамикалық шкала температурасы деп аталады. Бірліктердің халықаралық жүйесінде абсолют температураның бірлігіне кельвин (К) қабылданған. Көп жағдайда температураны Цельсий шкаласы (t) бойынша өлшейді. Ал t және Т бір-бірімен: t=T-273,15К теңдігі арқылы байланысқан (мұнда Цельсий градусы кельвинге тең). Дене температурасы термометр арқылы өлшенеді.

## Температуралық шкаласы
Температуралық шкаласы- қалыпты кысым кезінде мұздың еру нүктесі нөл градусқа, ал қайнау нүктесі - 80 градусқа теӊ.

## Абсолют температура. Кельвин температуралық шкаласы
Абсолюттік температура ұғымын 1848 жылы У.Томсон (Кельвин) енгізгенді. Абсолют температура шкаласын Кельвин температуралық шкаласы немесе термодинамикалық температура шкаласы деп атайды. Егер зат -273,15⁰C температурада газ күйінде қалса газдың қысымы да нөлге тең болады. Осы температураны жаңа температуралық шкалада бастапқы санақ нүктесі ретінде қабылдады. Кельвин температуралық шкаласы- температура бірлігі ретінде кельвин (К) алынатын термодинамикалык температуралык шкала.

## Ремюр температуралық шкаласы
Ремюр температуралық шкаласы - қалыпты қысымда мұздың еру нүктесі нөл градусқа, ал судың қайнау нүктесі 80 градусқа сәйкес келетін температуралық шкала. Мұздың еру температурасы 0 градусқа сәйкес келеді.

## Фаренгейт температуралық шкаласы
Фаренгейт темературалық шкаласы - қалыпты қысымда мұздың еру нүктесі 32 градуска, ал судың кайнау нүктесі 212 градуска сәйкес келетін температуралық шкала.

## Цельсий температуралық шкаласы

Цельсий темературалық шкаласы - калыпты кысымда мұздың еру нүктесі нөл градуска, ал судың кайнау нүктесі 100 градуска сәйкес келетін температуралык шкала.

## Сілтемелер

	

Санат:Температура
Санат:Термодинамика
Катапульта

:**Катапульта** (*латынша catapulta, грекше  katapeltes – жоғарыдан төмен лақтыру*) 
*1) ежелгі заман мен орта ғасырлардағы ширатылған талшықтың (сіңірден, былғарыдан, тағы басқа материалдан жасалған) серпімділік күші арқылы жұмыс істейтін лақтырғыш машина; қоршаудағы қамалға 250 – 850 м қашықтықтан ауыр тастарды, жанғыш зат толтырылған кеспектерді, тағы басқа лақтыратын соғыс құралы. Біздің заманымыздан бұрын 5 ғасырдан б.з-дағы 15 ғасырға дейін, отты қару-жарақ шыққанша қамалдарды басып алуда негізгі құрал ретінде қолданылды; 
*2) авиа тасығыш кеме палубасынан ұшақтардың, планерлердің, тағы басқа ұшу аппараттарының ұшуы мен жылдамдық алуын қамтамасыз ететін қондырғы; 
*3) ұшқышты, ғарышкерді ұшатын аппараттан автоматты түрде лақтыратын механизм.

## Дереккөздер:


Санат:Машина
Ақбұлақ ауылдық округі (Осакаров ауданы)

**Ақбұлақ ауылдық округі** – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы  әкімшілік бірлік. 2004 жылға дейін *Пролетар ауылдық округі* деп аталған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақбұлақ, Роднички ауылдары кіреді.Орталығы – Ақбұлақ ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Осакаров ауданы ауылдық округтері
Африка пілдері

**Африка пілдері** () - еттұмсықтылар отрядының Африканы мекендейтін сүтқоректілер туысы. 

Екі түрден тұрады: саванна пілі () және тіказулы орман пілі (). Африка пілдеріне жасалған ақырғы ДНҚ зерттеулеріне сүйенсек, *Loxodonta* 1,9 және 7,1 миллион жыл бұрын пайда болған. Зерттеулерге шейін бұлар тіркім болып саналған (*L. africana africana* және *L. africana cyclotis*).

Ақырғы зерттеулерге қарағанда жабайы далада, болжаумен 500—600 мың африка пілдері қалған.

Барлық түрлер Халықаралық Қызыл кітапқа енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Пілдер
Ақбел ауылдық округі

**Ақбел ауылдық округі** – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақбел, Алабас, Құрама ауылдары кіреді. Орталығы – Ақбел ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Бұқар жырау ауданы ауылдық округтері
Катапульттеу контейнері

**Катапульттеу контейнері**– ғарыштық ұшу аппаратының жабдығы; тәжірибе жүргізілетін жануарлар және басқа жүктер орналастырылатын контейнер. 

Катапульттеу контейнері ғарышкердің катапульттеу орынтағының бір түрі ретінде кейбір ғарыштық кемелерде орнатылды. Катапульттеу контейнері жануарларға автоматты түрде тағам беретін кабинамен, ассенизациялық құрылғы мен желдету жүйесі, катапульттеу құрылғысы мен парашюттік жүйе, контейнерді пеленгілеуге арналған радиоқабылдағыш, тағы басқа жабдықтармен жабдықталады. Контейнер шамамен 7 км биіктікте кемеден катапульттенеді; оның түсу жылд. 6 – 8 м/с. 

## Дереккөздер

Санат:Ғарыш техникасы
Ақжал кенттік әкімдігі

**Ақжал кенттік әкімдігі** – Қарағанды облысы Шет ауданындағы  әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақжал кенті және Ақжартас, Аяқши ауылдары кіреді. Орталығы – Ақжал кенті.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы ауылдық округтері
Тімтуір (өзен)

**Тімтуір** – Обаған алабындағы өзен. Қостанай облысының  Қарасу ауданы жерінде. Ұзындығы 110 км, су жиналатын алабы 2540 км².

## Бастауы
Торғай төрткүлді өлкесінің солтүстік-шығыс бөлігінен басталып, Тімтуір, Жаншора көлдеріне құяды.

## Гидрологиясы
Аңғары 50 - 200 м, арнасы тік жарлы (4-8 м). Жылдық орташа су ағымы Қарамырза ауылы тұсында 0,76 м3/с. Алабы - шабындық.

## Дереккөздер

Санат:Қарасу ауданы өзендері
Санат:Обаған су алабы
Катапульттеу орынтағы

**Катапульттеу орынтағы**, катапульттеу креслосы – апат жағдайында ұшу аппараты кабинасынан ұшқышты, ғарышкерді қауіпсіз аймаққа алып шығатын орынтақ (кресло). 

Катапульттеу орынтағының жерге түсуі парашют арқылы жүзеге асырылады. Катапульттеу орынтағын катапульттеу пиротехникалық құрылғы көмегімен іске асырылады. Ғарыштық аппараттарда катапульттеу орынтағы парашюттік жүйе, оттегі қоры, скафандрдың желдету құрылғысы, қабылдау-хабарлау радиоаппараттары, азық-түлік қоры, тағы басқамен жабдықталады.

## Дереккөздер

Санат:Ғарыш техникасы
Алдар Петрович Горбунов

**Алдар Петрович Горбунов**(1927 жылы туған, Мәскеу қаласы) – география ғылым доктыры (1975 жылы), профессор (1979ж.). ҚазПИ-ді (1950 жылы, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. 1950–1968 жылдары осы институтта аспирант, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, Қазақ гидрометеорология ғылыми-зерттеу институтында сектор меңгерушісі, аға ғылыми қызметкер (1968–1976 жылдары), Тоңқабаттарынтану институтында (КСРО ҒА Сібір бөлімшесі) лаборатория меңгерушісі (1976–1990ж.) қызметтерін атқарды. 1990 жылдан бас ғылыми қызметкер болып істеді. 140-тан астам ғылыми мақала мен 5 монографияның және бірнеше кітаптардың авторы.

1968 - 1971 жылдары Қазақ гидрометеорологиялық ғылыми-зерттеу институтының гляциалдық селдер секторын,  1971 - 1990 жылдары КСРО Сібір ҒА бөлімшесі мұздықтарды зерттеу институтының қазақстандық геокриологиялық лабораториясын басқарды. А.П.Горбуновтың негізгі ғылыми жұмыстары биік таулы тоң, мұздық, селдерді зерттеуге арналған. Ол - биік таулы аудандар геокриологиясының негізін қалаушы. Зерттеу мақсатымен Тянь - Шаньда, Памирде және Жетісу Алатауында, Алтай тауында, Байкал сыртында, Камчаткада, Кола түбегінде, Скандинавияда, Моңғолияда және Қытайда, Кавказда, Альпіде, Анд тауларында , Экваторлық және Солтүстік Африкада сапарда болған. А.П.Горбуновтың тағы бір қызығушылық танытқаны - топонимика. Ең алдымен, оны Орталық Азия тауларындағы географиялық атаулар қызықтырды. Ол топонимикада өзін осы саладағы танымал қазақстандық Ғ.Қоңқашбаевтың шәкірті санайды.

## Шығармалар
* Вечная мерзлота Тянь-Шаня, М., 1971.

## Дереккөздер
Ақтасты ауылдық округі

* Ақтасты ауылдық округі – Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданындағы әкімшілік бірлік.
* ''Ақтасты ауылдық округі'' – Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданындағы таратылған әкімшілік бірлік.
Жайнақ Қараталов

**Жайнақ Қараталов** (1816, қазіргі Алматы облысы Көксу ауданындағы Быжы өзеннің жағасы – 1905, қазіргі Алматы облысы Іле ауданындағы Комсомол ауылы) – белгілі би, батыр. Ұлы жүздің дулат тайпасының Жаныс руынан шыққан.

Дулаттың ішіндегі жаныс-қасқараудың биі ретінде аға сұлтан Әли Әділұлының басқаруында болған. 1851 – 55 ж. ел аузына ілігіп, ақылдылығымен, әділдігімен көзге түсті. 1856 ж. Алатау бөктеріндегі Талбұлақтағы өткен билер жиынында албандар мен дулаттар арасындағы “Байсерке қызы” дауына Қараталовтың да қатысып, көзге түскенін атақты саяхатшы, ғалым П.П. Семенов-Тяньшанский өзінің “1856 – 1857 жылдары Тянь-Шаньға саяхат” атты еңбегінде жазған. 1860 ж. орыс әскерлерінің Тоқмақ, Пішпек бекінісін басып алған жорығына Қараталов өз жасағымен қатысқан. Ресейлік өкімет орындары Қараталовты сіңірген еңбегі үшін күміс, алтын медальдармен, арнайы шекпенмен (кафтан) марапаттап, штабс-капитан шенін берген. 1866 ж. руластарымен бірге Верный маңына көшіп келіп, отырықшы тұрмысқа көшкен. 1868 ж. уақытша ереже бойынша Верный уезіндегі Алматы болысының болыс басқарушысы болып сайланды. Қазақтарды отырықшылық тұрмысқа көшуге уағыздап, суландыру жүйелерін қаздырып диірмен салдырады, тұрақты мекендердің негізін қалады. Егін ш-мен, ағаш отырғызумен айналысты. Қараталов – Алаш қозғалысының Жетісудағы көрнекті өкілдерінің бірі Жайнақов Ыбырайымның әкесі. Қазан төңкерісіне дейін, одан кейін де “Жайнақ ауылы” деп аталған жерде қазіргі кезде Алматы облысы Іле ауданындағы Комсомол ауылында орналасқан. 

## Дереккөздер
Температуралық шкала

**Температуралық шкала** – температураның әр түрлі мәндеріне сәйкес келетін цифрлар тізбегінің жүйесі. Температура тікелей өлшеуге болмайтын шама. Сондықтан оның мәнін қарастырылып отырған заттың басқа бір физикалық қасиетінің (көлемнің, қысымның, электр кедергісінің, ЭҚК-нің, сәуле шығару қарқындылығының және т. б.) температуралық өзгерісі бойынша анықтайды. Температуралық шкаланы құру үшін температураның бастапқы санақ нүктесі және температура бірлігінің өлшемі (градус) таңдап алынады. Эмпирикалық температуралық шкала әдетте осылай анықталады. Температуралық шкалада негізінен бір құраушылы жүйенің фазалық тепе-теңдік нүктелеріне (реперлік немесе тұрақты нүктелер деп аталатын) сәйкес келетін негізгі екі температура белгіленеді. Бұл екі температураның ара қашықтығы Температуралық шкаланың негізгі температуралық интервалы деп аталады. Реперлік нүкте ретінде: судың үштік нүктесі, судың, сутектің және оттектің қайнау нүктесі, т.б. нүктелер алынады. Бірлік интервалдың (температура бірлігі) мөлшері негізгі интервалдың белгілі бір үлесі ретінде анықталады. Температуралық шкаланың бастапқы санақ нүктесі үшін реперлік нүктелердің бірі алынады. Мысалы, Цельсий шкаласында бастапқы санақ нүктесі үшін судың қату (мұздың еру) нүктесі алынады. Судың қату және қайнау нүктелерінің арасындағы негізгі интервал 100 бөлікке бөлінеді (n=100). Температуралық шкала – өлшенетін физикалық шамалардың мәндерімен сызықты байланыста болатын температура мәндері тізбегінің жүйесі. Жалпы жағдайда Температуралық шкалалар термометрлік затқа (газ, сұйық, қатты дене) термометрлік заттың қасиетіне (денелердің жылулық ұлғаюы, т.б.), сондай-ақ реперлік нүктеге тең болады. Цельсий (00 С), Реомюр (0Re) және Фаренгейт (0Ғ) шкалаларында қалыпты қысымдағы мұздың еру және судың қайнау нүктелеріне температураның әр түрлі мәндері сәйкес келеді. Температураның бір шкаладағы мәнінен екінші шкаладағы мәніне көшуге арналған қатынас төмендегіше болады: 0nC=0,8n 0Re=(1,8 n+32) 0Ғ. Эмпирикалық температуралық шкаланың термометрлік заттың қасиетіне тәуелді болуы оның негізгі кемшілігі болып есептеледі. Термодинамиканың екінші бастамасына негізделген (қаласы Термодинамиканың бастамалары) термодинамикалық Температуралық шкалада мұндай кемшілік жоқаласы Абсолют термодинамикалық температуралық шкала (Кельвин шкаласы) Карно цикліне негізделіп жасалды. Егер Карно циклін жасаушы дене Т1 температурада Q1 жылуды сіңіріп (жұтып), Т2 температурада Q2 жылуды берсе, онда Т1/Т2= =Q1/Q2 қатынасы жұмыстық дененің қасиетіне тәуелді болмайды да, өлшеуге болатын Q1 және Q2 шамалары бойынша термодинамикалық температура анықталады. Термодинамикалық температуралық шкаладағы температура (Т) кельвинмен (К) өлшенеді. Цельсий және абсолют термодинамикалық температуралық шкалаларда өрнектелген температуралар арасындағы қатынастар төмендегіше жазылады: ТК=t0С+ +273,15К; пК=п0С, яғни температураның бұл шкаласындағы бірліктердің мөлшері бір-біріне тең. АҚШ-та қолданылатын Ранкиннің термодинамикалық температуралық шкаласы мен абсолют термодинамикалық температуралық шкаласы арасындағы байланыс  өрнегімен анықталады.

## Сілтемелер

 	

Санат:Температура
Лаперуз бұғазы

**Лаперуз бұғазы** — Сахалин (*[[Ресей]]*) және Хоккайдо (*[[Жапония]]*) аралдары аралығындағы бұғаз. Жапон және Охота теңіздерін жалғастырады. Ұзындығы 94 км, ең енсіз жері 43 км. *Тереңдігі* 27 — 118 м. Толысу және қайту ағыстары жақсы байқалады. Қыста түгелдей қатады. Владивосток пен Охот теңізі, Беринг теңізі мен Тынық мұхит аралығындағы теңіз жолы осы бұғаз арқылы өтеді. Француз теңізшісі Ж.Ф. Лаперуз (*1741 — 1788*) есімімен аталған.

Санат:Тынық мұхит бұғаздары
Санат:Ресей бұғаздары
Санат:Жапония бұғаздары
Санат:Жапон теңізі
Санат:Охота теңізі
Ақтау ауылдық округі (Ұлытау облысы)

**Ақтау ауылдық округі** – Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақтау ауылы кіреді. Орталығы – Ақтау ауылы. Округ құрамында болған *[[Айшырақ]]*, ''Қылыш'' ауылдары 2025 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 519 адамды (261 ер адам және 258 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жаңаарқа ауданы ауылдық округтері
Темір өзені

**Темір өзені** – Жем алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысының Мұғалжар және Темір аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 213 км, су жиналатын алабы 8200 км2.

## Бастауы
Ақтөбе облысындағы Бұрма ауылының жеріндегі бұлақтардан басталып, Шеңгелші ауылы тұсында Жем өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Ірі салалары – Көлденеңтемір, Көбелей, Толғанай. Аңғарының ені 3 – 10 км, жайылмасы 0,2 – 6 км. Арнасы жоғарғы бөлігінде 30 – 50 м, төменгі бөлігінде 150 – 200 м. Жауын-шашын, ішінара ыза суымен толысады. Жылдық орташа су ағымы Қопа ауылы тұсында секундына 6,55 м3. Сағасынан 34 км-ден 209 км-ге дейінгі аралықта 5 тоған салынған. Суы көктемде – тұщы, жазда – кермек татиды. Суы егістік, шабындық, мал суаруға, Темір қаласының, басқа да елді мекендердің мұқтажына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Мұғалжар ауданы өзендері
Санат:Жем су алабы
Санат:Темір ауданы өзендері
Ақтоғай ауылдық округі (Павлодар облысы)

**Ақтоғай ауылдық округі** — Павлодар облысы Ақтоғай ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақтоғай, Жоламан, Қарабұзау, Приреченское, Харьковка ауылдары кіреді. Орталығы – Ақтоғай ауылы.. Приреченское, Жоламан, Қамбар, Тортай ауылдары 2013 жылы округ құрамына таратылған Приреченский ауылдық округінен, 2019 жылы таратылған Харьков ауылдық округінен Харьковка (орталығы), Қарабұзау ауылдары қосылды. 2017 жылы *Қамбар, Тортай* ауылдары таратылды.

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы) ауылдық округтері
Темір (Түркістан облысы)

**Темір** — Түркістан облысы Отырар ауданындағы ауыл, Темір ауылдық округі орталығы, темір жол бекеті.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шәуілдір ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 7 км жерде. 

## Халқы

## Тарихы
Қаракөл қойын өсірумен айналысатын кеңшардың құрамында болды. Оның негізінде ӨК, шаруа қожалықтары ұйымдастырылған.

## Дереккөздер

Санат:Отырар ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Ақтөбе ауылдық округі (Бұқар жырау ауданы)

**Ақтөбе ауылдық округі** – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы  әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақтөбе, Ынтымақ ауылдары кіреді. Орталығы – Ақтөбе ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Бұқар жырау ауданы ауылдық округтері
Ақтүбек ауылдық округі

* Ақтүбек ауылдық округі – Жетісу облысы Алакөл ауданындағы әкімшілік бірлік.  
* Ақтүбек ауылдық округі – Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданындағы  әкімшілік бірлік.
Алғабас ауылдық округі (Ұлытау облысы)

**Алғабас ауылдық округі** – Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы  әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Бетбұлақ ауылы кіреді. Орталығы – Бетбұлақ ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 400 адамды (214 ер адам және 186 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы ауылдық округтері
Темір (қала)

**Темір** – Ақтөбе облысы Темір ауданындағы қала (1928 жылдан).

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шұбарқұдық кентінен шығысқа қарай 50 км жерде, өзімен аттас өзен бойында орналасқан.

## Халқы
* 2328 адам (2009); 
* 2310 адам (1999).

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 2202 адамды (1135 ер адам және 1067 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1868 жылы әскери бекініс ретінде қаланған. 1869 жылы қазақ даласын басқару жөніндегі патша үкіметінің . Қалада осы жылы 99 үй, 913 адам тұрған, 2 дәрігерлік орын, бір кластық орыс-қазақ мектебі, қоғамдық кітапхана, пошта бөлімшесі, мешіт, шіркеу жұмыс істеген.

## Жәрмеңке
1900 жылдан бастап маңызды сауда орталығы болды. Мұнда жылына 2 рет жәрмеңке өткізіліп тұрды. Саудагерлер Ташкент, Бұхара, Үфі, Орынбор, Қазан қалаларынан келіп тұрған.

## Уезд кезінде
1922 жылы құрамында 31 болыс болды. 1928 жылы аудан орталығына айналды. 1976 жылы тұрғыны 5,0 мыңға жуықтады. Қалада 1996 жылға дейін май зауыты, құрылыс мекемелері, ауданы тұрмыс қажетін өтеу комб, т.б. кәсіпорындар мен мекемелер болған. Уақытша Ережесіне сәйкес құрамында 17 болысы бар (қазіргі Темір, Ойыл, Байғанин, Мұғалжар аудандары) уезд орталығы болған

## Ауыл шаруашылығы
Олардың негізінде Темірде шаруа қожалықтары, ӨК, ЖШС-лар ұйымдастырылды. Ірілері: “Қарақамыс”, “Балдысай”, “Темір”, “Толғанай”, “Қоныс” ЖШС-лары.

## Инфақұрылымы
Қалада Сақтаған Бәйішев атындағы орта мектеп, кітапхана, отбасылық-дәрігерлік амбулатория, фельдшер-акушерлік пункт, т.б. әлеуметтік-мәдени мекемелер орналасқан. Қала маңында Сырлытам бейіті, Ишан ата, Әндірдің мешіті, Темірдің өзінде Ахмет Қалпе мешіті бар.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы қалалары
Санат:Темір ауданы елді мекендері
Санат:1868 жылы құрылған елді мекендер
Александр Федорович Горин

**Александр Федорович Горин**(1935 жылы туған, Ресей, Саратов облысы, Бакурский ауданы, Курчи ауылы) – техника ғылымы докторы (1997ылы). Бүкілодақтық темір жол  институтын (1964ж.) бітірген. 1959–1966 жылдары Вагон депосында дәнекерлеуші, шебер технолог, вагон депосының тәжірибелік цехында шебер (1966–1970ж.), Бүкілодақтық теміржол және көлік ғылыми-зерттеу институтының аспиранты, автотежегіш шаруашылығы бөлімінің инженер (1970–1974ж.), Орал бөлімшесінде кіші ғылыми қызметкер (1974–1975ж.), Жобалау-техника ғылыми-зерттеу институтының лаборатория меңгерушісі (1975–1981 жылдары), Батыс Қазақстан ауыл шаруашылық институтының кафедра меңгерушісі (1981–1988) болып істеді. 1988 жылдан Батыс Қазақстан аграрлық университетінің доценті қызметін атқарады. 40-тан аса ғылыми еңбектің авторы. 

## Дереккөздер
Александр Иванович Щербаков

**Щербаков Александр Иванович** (28.12.1925 ж.т., Ресей, Свердловск облысы Алапаевск қ.) – экономика ғылымының докторы (1984), профессор (1986). Мәскеу инженерлік-экономика институтын (1962, кейіннен Басқару институты) бітірген. КСРО ғылым академиясының Сібір бөлімшесінде кіші, аға ғылыми қызметкер (1963–73), Новосибирск қаласындағы Инженер-құрылыс институтында доцент (1973–78) және Халық шаруалар институтында доцент, профессор (1978–85) болды. 1986 жылдан Алматы архитектура-құрылыс институтында (қазіргі Қазақ Бас сәулет-құрылыс академиясы) кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. Ғылыми жұмысының негізгі бағыты – ғылыми-техника прогресті басқаруды жоспарлау мен ұйымдастыру динамикасы.

## Сілтемелер
*Қазақ Бас сәулет-құрылыс академиясы
## Дереккөздер
Валентина Васильевна Морозова

**Морозова Валентина Васильевна** (2.10.1930 жылы, Өзбекстан, Бұхара облысы Қорған қаласында туған) – медицина ғылымдарының докторы (1974), профессор (1975). Самарқанд медицина институтын (1953), Алматы мемлекеттік медицина институтының (1957, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) аспирантурасын бітірген. Ақтөбе мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Батыс Қазақстан мемлекеттік медицина академиясы) ассистент, доцент, профессор (1957–74), кафедра меңгерушісі (1959) қызметтерін атқарған. * Изменения почек и сердца при артерио-венозном соустье (экспериментальное, морфологическое и лабораторное исследование) *деген тақырыпта докторантуралық диссертация қорғады. 140-тан астам ғылыми жарияланымның авторы. «Құрмет Белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер

## Cілтемелер
*Самарқанд медицина институты
*Ақтөбе мемлекеттік медицина институты

Санат:Ғалымдар
Санат:1930 жылы туғандар
Санат:2 қазанда туғандар
Санат:Құрмет орденінің (Қазақстан) иегерлері
Санат:Бұхара облысында туғандар
Қазымбет

**Қазымбет** (1998 жылға дейін – *Алексеевка*) — Абай облысының Үржар ауданындағы ауыл, Бестерек ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Үржар ауылынан солтүстікке қарай 18 км жерде, Тарбағатай жотасының оңтүстік беткейінде, Үржар өзенінің оң саласы жағасында орналасқан.

## Тарихы
1997 жылға дейін "Алексеевка" аталып келді. Іргесі 20 ғасырдың бас кезінде қаланды. Ауыл шаруашылығын ұжымдастыру кезінде ұжымшар орталық болды. 1958 жылдан Чапаев атындағы сүт кеңшарының бөлімшесі. 1997 жылы бөлімшенің негізінде бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. Орталау мектеп, фельдшерлік-акушерлік пункт бар. 

## Дереккөздер
 

Санат:Үржар ауданы елді мекендері
Мувашархан Танабайұлы Жиенәлиев

**Мувашархан Танабайұлы Жиенәлиев** – физика-математика ғылымдарының докторы (1994), професор (1996). 
## Қысқаша өмірбаяны

1971 Қазіргі Қазақ ұлттық технология университетін бітірген. 
1971–76 Бүкілодақтық «Проектмонтажавтоматика» мекемесінің Қазақстандағы бөлімшесінде аға инж;
1976–80 ҚазҰУ-да аспирант; 
1980 жылдан ҚР Білім және ғылыми министірлігінің Математика институтында бас ғылыми қызметкер, директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары болды.
1992 ж. «Краевые задачи для нагруженных дифференциальных уравнений» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Негізгі ғылыми еңбектері дифференциалдық теңдеулер теориясына арналған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1947 жылы туғандар
Олег Владимирович Щелоков

**Щелоков Олег Владимирович** (23 қаңтар 1953, Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласы – 2 маусым 2016, Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласы) — тарих ғылымының докторы (1995), профессор Орал педагогика институтын (1975, қазіргі Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті) бітірген. Осы институтта доцент (1978–1992), Қазан университетінің аспиранты (1972–1982), Мәскеу университетінің докторанты (1992–1995). 1995 жылдан Самара мемлекеттік аэроғарыш университетінің профессоры, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. 40-тан астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Серғазы Ахметұлы Жиенқұлов

**Серғазы Ахметұлы Жиенқұлов** (1933 ж.т., Алматы қ.) – техника ғылымдарының докторы (1984), професор (1986).
## Қысқаша өмірбаяны
 
Арғын тайпасының Қаракесек руынан шыққан.
* 1959 Мәскеу жоғары техника училищесін. 
* 1959–62]] Қазақ химия-технология институтында (Шымкент) оқытушы;
* 1962–77]] Алматы темір жол көлік инженерлері институтында (қазіргі Қазақ көлік және коммуникация академиясы) аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, декан, оқу ісі жөніндегі проректоры қызметтерін атқарды. 
* 1979 жылдан Қазақ ұлттық технология университетінде кафедра меңгерушісі. Серғазы Ахметұлы Жиенқұловтың 300-ге жуық ғылыми жарияланымы, 3 монографиясы бар.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1933 жылы туғандар
Лаплас операторы

**Лаплас операторы**, лапласиан (дельта операциясы)— х1, х2, ..., хn айнымалыларынан тәуелді F\ (х1, х2, ..., хn) функциясына  \left({\partial^2 \over \partial x_1^2} + {\partial^2 \over \partial x_2^2} + \ldots  + {\partial^2 \over \partial x_n^2}\right)F функциясын сәйкес келтіретін \ \Delta сызықты дифференциал операторы. Дербес жағдайда бір айнымалылы F\ (х) функциялары үшін Лаплас операторs екінші туынды операторымен сәйкес келеді:\ \Delta F\ (x) = F*\ (x) </math>.
 
<math>\ \Delta F\ (x) </math>=0 теңдеуін әдетте Лаплас теңдеуі деп атайды. <math>\ \Delta</math> белгілеуін [[Р.Мерфи]] енгізген (*1833'').

## Лаплас операторы үшін әр түрлі қисық сызықты координаттар жүйесіндегі өрнектері

Үш өлшемді q_1,\ q_2,\ q_3 кеңістіктегі кез келген ортогоналды қисықсызықты координаттар үшін:
: \Delta f (q_1,\ q_2,\ q_3) = \operatorname{div}\,\operatorname{grad}\,f(q_1,\ q_2,\ q_3) = 
: =\frac{1}{H_1H_2H_3}\left[ \frac{\partial}{\partial q_1}\left( \frac{H_2H_3}{H_1}\frac{\partial f}{\partial q_1} \right) + \frac{\partial}{\partial q_2}\left( \frac{H_1H_3}{H_2}\frac{\partial f}{\partial q_2} \right) +  \frac{\partial}{\partial q_3}\left( \frac{H_1H_2}{H_3}\frac{\partial f}{\partial q_3} \right)\right],
: мұндағы H_i\  — Ламе коэффициенттері.

### [[Цилиндрлік координаттар]]
Цилиндрлік координаттарда түзуден тыс \ r=0:
:  \Delta f 
= {1 \over r} {\partial \over \partial r}
  \left( r {\partial f \over \partial r} \right) 
+ {\partial^2f \over \partial z^2}
+ {1 \over r^2} {\partial^2 f \over \partial \varphi^2}


### [[Сфералық координаттар]]

Сфералық координаттар бас нүктеден тыс (үш өлшемді кеңістікте):
:  \Delta f 
= {1 \over r^2} {\partial \over \partial r}
  \left( r^2 {\partial f \over \partial r} \right) 
+ {1 \over r^2 \sin \theta} {\partial \over \partial \theta}
  \left( \sin \theta {\partial f \over \partial \theta} \right) 
+ {1 \over r^2\sin^2 \theta} {\partial^2 f \over \partial \varphi^2}


немесе

:  \Delta f 
= {1 \over r} {\partial^2 \over \partial r^2}
  \left( rf \right) 
+ {1 \over r^2 \sin \theta} {\partial \over \partial \theta}
  \left( \sin \theta {\partial f \over \partial \theta} \right) 
+ {1 \over r^2 \sin^2 \theta} {\partial^2 f \over \partial \varphi^2}.


Егер \ f=f(r) болса n-өлшемді кеңістікте:

:  \Delta f =  {d^2 f\over dr^2} + {n-1 \over r } {df\over dr}.

### [[Параболалық координаттар]]

Параболалық координаттарда (үш өлшемді кеңістікте) бас нүктеден тыс:
: 
\Delta f= \frac{1}{\sigma^{2} + \tau^{2}} 
\left[
\frac{1}{\sigma} \frac{\partial }{\partial \sigma} 
\left( \sigma \frac{\partial f}{\partial \sigma} \right) +
\frac{1}{\tau} \frac{\partial }{\partial \tau} 
\left( \tau \frac{\partial f}{\partial \tau} \right)\right] +
\frac{1}{\sigma^2\tau^2}\frac{\partial^2 f}{\partial \varphi^2}


### [[Цилиндрлік параболалық координаттар]]

Параболалық цилиндр координаттарында бас нүктеден тыс:

: \Delta F(u,v,z) = \frac{1}{c^2(u^2+v^2)} \left[ \frac{\partial^2 F }{\partial u^2}+ \frac{\partial^2 F }{\partial v^2}\right] + \frac{\partial^2 F }{\partial z^2}

## Дереккөздер

Санат:Векторлық талдау
Санат:Дифференциалдық операторлар
Санат:Гармоникалық функциялар