open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ту Юю

**Ту Юю** (; 30 желтоқсанда 1930 ж.т.), қытай медицина ғалымы фармацевтикалық химик, және ағартушы. Ол артемизинин ашу ы арқылы белгілі -(сондай-ақ, 'qinghaosu' ретінде белгілі)және безгек емдеу үшін пайдаланылатын дигидроартемизинин дәрісін ашуы миллиондаған адамның өмірін сақтап қалды. Оның артемизининді ашуы және безгекті емдеудегі айтарлықтай 20 ғасырда тропикалық медицина ның серпінді және Оңтүстік Азия, Африка және Оңтүстік Американың тропикалық дамушы елдерінің адамдары үшін сауықтыруда үлкен рөл атқарды. 
Осы жұмысы үшін, Ту 2011 жылы клиникалық медицинадағы Ласкер сыйлығын және 2015 жылы Сатоши Омура және Уильям C. Кэмпбеллмен бірлесіп Физиология немесе медицина саласындағы Нобель   сыйлығын алды.
Тарихта Ту Қытайдың өзінде білім алып, медициналық әрі ғылыми жұмыстар жүргізген, жаратылыстану саласында Нобель сыйлығын және Ласкер сыйлығын алған бірінші қытай.

## Марапаттар
Қытайлық Ту Юю (Tu Youyou) безгекпен күрес саласындағы жаңалығы үшін 2015 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты атанды. 
Кэмбелл мен Омура жүлденің жартысын алды, ал қалған жартысы Туға берілді. Оның еңбегінің арқасында бұл дерттен болатын өлім жағдайлары 20 пайызға азайғаны айтылып отыр.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
## Сыртқы сілтемелер

Санат:Нобель сыйлығының иегерлері
Сатоши Омура

— жапон биохимигі. Ол бастапқыда микроағзаларда жатқан түрлі дәрілерді ашқаны және дамытқаны үшін белгілі. 2015 жылы, ол Уильям C. Кэмпбелл және Ту Ююмен бірлесе отырып Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығымен марапатталды.

Олар авермектиндердің негізінде дәрілік заттардың жаңа класын ашу білді — Streptomyces avermitilis саңырауқұлақтарының тіршілік өнімдерін, бұл паразиттік құрттармен тасымалданатын инфекцияны тиімді емдеуге мүмкіндік берді (атап айтқанда онхоцеркоздар элефантиазымен).

## Түсініктемелер
## Тағы қараңыз
## Сыртқы сілтемелер
* Professor Satoshi Omura
* Satoshi Ōmura | People | THE KITASATO INSTITUTE 
* Nirasaki Omura Art Museum

## Дереккөздер

Санат:Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:12 шілдеде туғандар
Санат:Жапония ғалымдары
Ақтөбе (Шет ауданы)

**Ақтөбе** — Қарағанды облысы Шет ауданы, Ақсу-Аюлы ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақсу-Аюлы ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 12 км жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы елді мекендері
Төменгі Қайрақты

**Төменгі Қайрақты** — Қарағанды облысы Шет ауданындағы ауыл, Төменгі Қайрақты ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақсу-Аюлы ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 48 км жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Азиз Санджар

**Азиз Санджар** (, 8 қыркүйек 1946 ж.т., Савур, Мардин, Түркия) — түрік және америкалық биохимик. 2015 жылы Томас Линдал және Пол Модричпен Химия саласындағы Нобель сыйлығын бөлісті, олар «ДНҚ-ның қалпына келуі механизмін» тұжырымдады.

Стамбул университетінің медицина факультетін бітірген (1969). 1971 жылы АҚШ-қа көшіп барды. Аспирантураны Далластағы Техас университетінде өтті (PhD, 1977). 1977—1982 жылдары — постдокторантураны Йель университетінде тәмамдады. 1982 жылдан — Чапел-Хиллдегі Солтүстік Каролина Университетінде жұмыс істейді (1997 жылдан профессор).

## Марапаттары
* Химия саласындағы Нобель сыйлығы (2015)

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Азиз Санджар Нобель комитеті сайтында

Санат:8 қыркүйекте туғандар
Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Түркияда туғандар
Санат:АҚШ биохимиктері
Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)
Санат:Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Стамбул университеті түлектері
Сәкен Сейфуллин (кент)

**Сәкен Сейфуллин** (бұрынғы атауы - *Жарық*) — Қарағанды облысы Шет ауданындағы кент, темір жол бекеті.

## Географиялық орны
Ауданы орталығы – Ақсу-Аюлы ауылынан солтүстік-батысқа қарай 71 км жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Санат:Қазақстан кенттері
Лазерлік технология

Лазерлерді көптеген материялдарды өңдегенде пайдаланады: бетон, айна, темір және т.б. Лазерлық технологиялық процесті екіге бөлуге болады. 

* Біріншісі өте жұқа фокусировканы және нақты энергияның дозерованиесін импульсті түрде де қажет етеді. Мұндай кезде күші қатты емес лазерді қажет етеді. 
* Ал екіншісі өте қатты лазерлерді қажет етеді.1 квт немесе одан да көп. 

Лазерлерді машина құрастырғанда, автомобильдер мен құрылыс материялдарын өңдегенде қатты түрін қолданады. 

## Дереккөздер

Санат:Технология
Жұлдыздардың спектрлік жіктелуі

thumb|right|400px
**Жұлдыздардың спектрлік жіктелуі** — спектріндегі айырмашылықтары бойынша анықталған жұлдыздар жіктелуі.

19-шы ғасырдың 2-ші жартысында жұлдыздарға жасалған спектрлік жіктелулерінің ішіндегі ең сйтті шыққаны - Гарвард жіктелуі. Оны 19 және 20 ғасырларды америкалық астроном Э.Кеннон жасаған. Бұл жіктелудің негізіне атлмдық спектрлік сызықтардың немесе молекулалық жолақтардың интенсивтігі алынған. Мұнда жұлдыздардың үздіксіз спектіріндегі энергияның таралуы ескеріледі. Жұлдыздардың спектріндегі ерекшіліктер негізінен олардың беттерінің температурасымен анықталады. Әр түрлі жұлдыздардың жарқырауы мен спектрлік кластары арасында (немесе бетінің температурасы), Герцшпрунг — Рассел диаграммасында көрсетілгендей белгілі бір тәуелдік байқалады.

Жұлдыздардың спектрлік жіктелуі әріптермен белгіленіп, температураның кемуіне қарай мына тәртіпте орналастырылады:

Жұлдыздар бір кластан екінші класқа үнемі ауысып отырады. Спектрлік кластардың ішінде ондық бөліктер де болад, мысалы, В0, В1, В2,..., В9, А0.... Барлық жұлдыздардың 99 %-ы В-М спетрлік кластарына жатады, O, R, N, S класындағы жұлдыздар сирек кездеседі.

## O-класы
O-класы (t ≈ 40 000&nbsp;°C - 25 000°С). Бұл класқа спектірінің ультракүлгін бөлігі күшті дамыған өте ыстық жұлдыздар жатады. Бұл жұлдыздардың спектрі, негізінен иондалған гелий сызықтарынан тұрады. Бейтарап гелийдің, бірнеше рет иондалған азоттың, көміртектің, кремнийдің сызықтары да көрінеді.

## В-класы
В-класы (t ≈ 25 000&nbsp;°C - 12 000°С). Бұл класқа жататын жұлдыздардың спектрлерінде бейтарап гелийдің, иондалған оттектің және азоттың сызықтары кездеседі.

## А-класы
А-класы (t ≈ 11 500&nbsp;°C - 7 700°С). Спектрлерінде Бальмер сериясына жататын сутек сызықтары көп кездеседі.

## Ғ-класы
Ғ-класы (t ≈ 7 600&nbsp;°C - 6 100°С). Спектрлердегі сутек сызықтары өте интенсивті болады, бірақ оның құрамында иондалған металдар мен бейтарап металдардың көптеген сызықтары байқалады. Иондалған кальцийдің Н және К сызықтары өте интенсивті болады.

## G-класы
G-класы (t ≈ 6 000&nbsp;°C - 5 000°С). Металдардың күшті спектрлік сызықтарының ішінде сутек сызықтарыайрықша көзге түспейді. Н және К сызықтары өте интенсивті болады. Күн G 3 класына жатады.
 
## K-класы
K-класы (t ≈ 4 900&nbsp;°C - 3 700°С). Н және К сызықтары, толқын ұзындығы 4227 Å сызық және G жолағы өте күшті дамыған сызық.

## M-класы
M-класы (t ≈ 3 600&nbsp;°C - 2 600°С). Бұл класқа жолақ сызықтары бар қызыл жұлдыздар жатады. Әсіресе, титан тотығы жолақтары ерекше көзге түсіп тұрады.

## R-класы
R-класы (t ≈ 5 000&nbsp;°C - 4 000°С). Бұл кластың спектрлері көп жағынан G 5 - К 5 спектрлеріне ұқсас.

## N-класы
N-класы (t ≈ 3 000&nbsp;°C - 2 000°С). С2 және CN спектрінің қызыл жағы шектелген жолақтарын жұту күшейе түсетіні байқалады.

## S-класы
S-класы (t ≈ 3 000&nbsp;°C - 2 000°С). Бұл кластың жұлдыздары М және N кластарының жұлдыздарына ұқсас келеді.

Жұлдыздардың спектрлік жіктелуі жиі өзгереді. Жұлдыздардың спектрлері спектрофотометрлік әдістерінің көмегімен анықталады.

## Дереккөздер

Санат:Астрофизика
Санат:Жұлдыздар
Аса алып қызыл жұлдыз

[thumb|right|250px|Компьютерлік технологияны пайдаланып 8 астрономиялық қашықтықтан қарағандағы [Бетельгейзе]]
**Аса алып қызыл жұлдыз** (Red supergiant, RSG) — Жұлдыздардың спектрлік жіктелуі  (Йерктік спектр бөлу, МКК) бойынша жіктегенде бірінші түрдегі жұлдызға жататын Аса алып жұлдыз түрі. Олар салмағы ең үлкен жұлдыз емес, бірақ көлемі бойынша ғаламдағы ең үлкен жұлдыз есептеледі.
## Пайда болуы
Массасы 10 күн массасына ие жұлдыздың өзегіндегі сутегі жанып таусылған соң гелийлік жануды бастан кешіреді де аса алып қызыл жұлдызға айналады.
## Ерекшелігі
thumb|right|300px|Аса алып қызыл жұлдыздың құрам қабаты
Мұндай жұлдыздардың беткі температурасы өте төмен болады （3500-4500 K）. Құс жолы жүйесінде белгілі болған төрт Аса ауыр қызыл жұлдыз Цефей μ, Мерген кВА,  Цефей V354 және Аққу KY қатарлылар. Олардың радиусы күннің 1500 есесіндей ұзын (шамамен 7 астрономиялық бірлік, немесе жердің күнмен арақашықтығының 7 есесіндей). Көп санды аса алып қызыл жұлдыздардың радиусы күннің 200-800 есесіндей.

Мұндай алып жұлдыздардың айқын емес жарық шеңбері болады және ол соншылық қалың болмайды. Оларда баяу жұлдыз бораны болады. Мұндай жұлдыздар кішірейіп Алып көк жұлдызға айналуы мүмкін. Алып көк жұлдыздың жылдамдығы жоғарырақ және жұлдыз бораны да келсін-келмесін болады.

Көптеген алып қызыл жұлдыздың өзегіндегі соңғы қалдық көбінесе темір болып келеді. Өмірінің соңғы сәтінде (басқа түрге айналар сәтінде) олар туғызған элемент барған сайын ауырлап, өзегіне өте ауыры жиналады.

## Сақталу мерзімі мен өзгеруі
Салыстырмалы айтқанда Аса алып қызыл жұлдыз болу сатысы соншылық ұзақ емес, шамамен ондаған мың жылдан миллиоандаған жылға ұласады. Әлем үшін бұл соншылық ұзақ уақыт емес. Көптеген  ірі көлемдегі Аса алып қызыл жұлдыздар Вольфа - Райе жұлдыздарына (Wolf–Rayet star) айналады. Ал көлемі кішіректері екінші деңгейлі жұлдызға айналады.

Бетельгейзе мен Антарес аса алып қызыл жұлдыздың жарқын мысалы есептеледі.

## Фантазия
«Суперман» (Superman, Еренадам) киносы мен «Суперманнің оралуы» (Superman Returns) киносында Криптон планетасыда көрінген қызыл күн дәл осы аса алып қызыл жұлдыз есептеледі. Ғаламатжұлдыздық жарылысты бастан кешіргендіктен бұл тұрақты жұлдыздың өлуі туғызған толқын Криптон планетасының күйреуіне алып келген делінеді. (Аталған киноның комиксінде планета өзегіндегі тұрақсыздық Криптон планетасын күйреткен делінеді.

Санат:Астрономия
Санат:Физика
Санат:Астрофизика
Санат:Жұлдыздар
Санат:Шоқжұлдыздар
Төлеген Әнуарбекұлы Үмбетбаев

**Төлеген Әнуарбекұлы Үмбетбаев ** (8 шілде 1948, Ленинград қаласы - 21 шілде 2006, Алматы қаласы), генерал-майор (1993). КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті Ф.Э.Дзержинский атындағы Алматы жоғары шекара училищесін  (КСРО Министрлік кеңесі жанындағы мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің жоғары командалық училищесін (1970ж), М.В.Фрунзе атындағы Әскери академияны (1979 ж) , РФ ҚК Бас штабы Әскери штабын бітірген (1992 ж).
## Еңбек жолы
КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті Қызыл Тулы Шығыс шекаралық округының шекара отрядының ақпарат бойынша офицері (1970-72 жылдар); КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті Алматы жоғарғы шекара училищесінің курс офицері (1972-76 жылдар) ; М.В.Фрунзе атындағы Әскери академиясының тыңдаушысы (1976-79 жылдар); Қызыл Тулы Шығыс шекаралық округы барлау бөлімінің офицері, штаб аға офицері, штаб бастығы, 130 шекара отрядының командирі (1979-84 жылдар), округтық бөлім бастығының орынбасары (1984-90 жылдар), РФ ҚК Бас штабы әскери академиясының тыңдаушысы (1990-92 жылдар); Қызыл Тулы Шыңыс шекаралық округы әскерлері қолбасшысының орынбасары - әскерлерді даярлау бөлімінің бастығы (1992 жыл); ҚР Шекара әскерлері қолбасшысының бірінші орынбасары - штаб бастығы (1992-93 жылдар); ҚР республика Ұланның қолбасшысы (1993-95 жылдар); ҚР Мемлекеттік шекараны қорғау бойынша мемлекеттік комитетінің төрағасының бірінші орынбасары - штаб бастығы (1995-96 жылдар); ҚР Шекара әскерлерінің РФ Шұғыл әрекетті тобының бастығы (1996-98 жылдар); ҚР-ның РФ-дағы елшілігінің әскери атташесі (1998-2003 жылдар). 

## Марапаттары
* ҚР-ның құрметті шекарашысы,
* Қызыл жұлдыз,
* 3-ші дәрежелі "КСРО Қарулы Күштерінде Отанға қызмет еткені үшін" ордендері,
* медальдармен марапатталған.
 
## Дереккөздер

Санат:1948 жылы туғандар
Санат:8 шілдеде қайтыс болғандар
Санат:Санкт-Петербургте туғандар
Санат:2006 жылы қайтыс болғандар
Санат:21 шілдеде қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:КСРО генералдары
Ұлытау (ауыл)

**Ұлытау** — Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы ауыл, аудан және Ұлытау ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы - Жезқазған қаласынан солтүстік-батысқа қарай шамамен 135 км жерде, Ұлытау тауларының шығысында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 2605 адам (1313 ер адам және 1292 әйел адам) болса, 2009 жылы 2055 адамды (1030 ер адам және 1025 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 2433 адамды (1226 ер адам және 1207 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы елді мекендері
Жұлдыздың жарқырауы

**Жұлдыздың жарқырауы** — жұлдыздың белгілі уақыт аралығында шығаратын энергия мөлшері, яғни жұлдыздың жарық күші. Бұл көрсеткіш жұлдыздың маңызды сипаттамаларының бірі болып келеді. Жұлдыздың одан келетін сәулеге перпендикуляр орналасқан бірлік ауданды жарықтандыратын жарық мөлшері.

Жұлдыздың жарқырауы жұлдыз спектрінің жеке аймағына (жұлдыздардың визуалдық жарқырауы, фотографиялық жарқырауы т.б.) немесе оның шығаратын сәулесінің қосындысына (жұлдыздардың болометрлік жарқырауы) байланысты анықталады. 

Жұлдыздың жарқырауы Күннің жарқырау бірлігімен өрнектеледі (L_\bigodot = 3,86 эрг/с).. 

## Дереккөздер

Санат:Жұлдыздар
Санат:Астрофизика
Артур Макдональд

**Артур Брюс Макдональд** (; 29 тамызда 1943 жылы туған, Сидней, Жаңа Шотландия, Канада) — канадалық физик. 2015 жылы Физика саласындағы Нобель сыйлығын Такааки Кадзитамен бірге нейтрондық осцилляцияны ашқаны үшін алды.

## Марапаттаулары мен танылуы
* Канада Корольдік қоғамының мүшесі (1997)
* Том Боннер сыйлығы (2003)
* Бруно Понтекорво атындағы сыйлық (Біріккен ядролық зерттеулер институты, Дубна; 2004)
* Бенджамин Франклин медалі (2007)
* Лондон Корольдік қоғамының мүшесі (2009)
* Физика саласындағы Нобель сыйлығы (2015).

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Артур Макдональд Нобель комитеті  сайтында

Санат:Канада физиктері
Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Канада)
Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Принстон университетінің оқытушылары
Санат:Канада Корольдік қоғамының мүшелері
Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері
Такааки Кадзита

— Жапон физигі. 2015 жылы Физика саласындағы Нобель сыйлығын Артур Макдональдпен нейтрондық осцилляциясын ашқаны үшін бөлісті.

## Мансабы
Сайтам университетітін 1981 жылы бітірген. 1986 жылы докторлық дәрежесін Токио университетінен  алды. 1988 жылдан Токио университетінің Ғарыш сәулелерінің зерттеу институтында (ICRR) () жұмыс істеді, онда 1992 жылы адъюнкт-профессор қызметін алды, ал 1999 жылы — толық профессорлықты. Сол 1999 жылы ICRR ғарыш нейтрино орталығының директоры болып тағайындалды. Қазіргі уақытта 2015 жылы Такааки Кадзита Токио университетінің Ғаламдық Кавли физика және математика институтында  (Kavli IPMU) () және ғарыш сәулелерінің зерттеу институтының директоры (ICRR).

1988 жылы Камиоканде тәжірибеде мюондық нейтринолардың атмосфералық нейтринолардың қатарында жетіспеушілігін байқады, ол «атмосфералық нейтриноның аномалиясы» деп аталды. 1998 жылы Супер-Камиоканде тәжірибесінің нәтижесінде Такааки Кадзита қатысты, осы жолы нейтрондық осцилляциялардың барын растады.

## Марапатары
* Асахи сыйлығы (1987, командалық Камиоканде эксперименті қатарында)
* Американдық Астрономиялық қоғамының Бруно Росси сыйлығы  (1989, командалық Камиоканде эксперименті қатарында)
* Асахи сыйлығы (1998, Супер-Камиоканде командалық эксперименті қатарында)
* Американдық Физикалық қоғамының В. К. Г. Пановский сыйлығы  (2002)
* Юлиус Весс сыйлығы, Карлсруэ технологиялық институты (2013)
* Физика саласындағы Нобель сыйлығы (2015)

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Информация на сайте Нобелевского комитета 
* *Андрей Борисов* Заколебали. Почему за превращения нейтрино присудили Физика саласындағы Нобель сыйлығы // Lenta.Ru, 6 қазан 2015

Санат:Жапония физиктері
Санат:Жапониядан келген Нобель сыйлығының жеңімпаздары
Санат:Физика саласындағы Нобель сыйлығы
Санат:9 наурызда туғандар
Санат:1959 жылы туғандар
Мүйізді кесіртке

**Мүйізді кесіртке** () — бауырымен жорғалаушылар класы қабыршақтылар отрядының кесірткелер тармағының Игуанатәрізді кесірткелерінің бақа тәрізді кесірткелер тұқымдасына жатады. 
thumb|left|200px|
## Таралуы
Солтүстік Америкада мүйізді кесірткелердің 14 түрі бар. Олардың сегізі - Америка Құрама Штаттарының эндемигі. АҚШ- та мекендейтін кесірткелердің ішіндегі ең ірісі және ең көп тарағаны. Канаданың оңтүстігі мен Гматемалаға дейінгі жерлерден және Солтүстік пен Орталық Американың шөл және шөлейт аймақтарынан мүйізді кесірткенің ондаған түрін кездестіруге болады. - Техас мүйізді кесірткесі. 

## Биологиялық сипаттамасы
Денесінің ұзындығы 10 -15 см-ге дейін өседі. Мүйізді кесірткенің арқасы мен бауыры эволюция барысында жұқарып, жұмсақ қабыршаққа айналған. Бірақ басындағы мүйіздері нағыз сүйектен тұды. Олардың денесі ирелеңдеп, құмға батып кететін қабілеті бар. Мүйізді кесірткелердің кей түрі көзінің ұшынан дұшпанына қарай қан шашыратады. Соңғы жылдары мүйізді кесірткелердің саны азайып барады. Реңі қоршаған ортасындағы топырақтың түсіне байланысты өзгеріп отырады. Дегенмен қауіп төнгенде денесін күжірейтіп, дұшпанының жұтып жіберуіне қиын болу үшін мүйізді қапшықтарын тікірейтеді. 

Қорегі - құмырсқалар. Бейқам кетіп бара жатқан құмырсқаны күтіп отырады, тілін шығарып, жапсырып алып шайнамай жұтады. Соңғы жылдары мүйізді кесірткелерді азайып барады.. 

## Сыртқы сілтемелер
* Photos at reptilesofaz.org 

## Дереккөздер

Санат:Кесірткелер
Санат:Солтүстік Америка фаунасы
Күзем шай

**Күзем шай** — қазақ халқында ұлттық тағамына, дастарқанына байланысты қалыптасқан салт-дәстүрлердің бірі. Істің басталар сәтінде де, ол аяқталған соң да халық оны атау, ескерту үшін малды ауылдарда күзем алынып болған соң әр үй бір бірін шайға шақырып көңілді кеш өткізген. Мысалы, күзем алынып болған соң, әр үй бір-бірін шайға шақырып көңілді кеш өткізеді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Мұхтар (Қарағанды облысы)

**Мұхтар** — Қарағанды облысы Шет ауданы, Бұрма ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақсу-Аюлыдан батысқа қарай 70 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы елді мекендері
Қазындылар

[thumb|[Тарбозаврдың қазынды қалдықтары]]
**Қазындылар** немесе **Фоссилиялар** () — жер қабатының шөгінділерінде сақталып қалған ежелгі хайуанаттардың  және өсімдіктердің қазып алынған қалдықтары немесе бұрынғы геологиялық кезеңдердегі тіршілік иелерінің қалдырған таңбалары. Геологиялық кезеңнің құрамдас бөлігі - дәуір. Дәуір жер қыртысы дамуының геологиялық кезеңі барысында қалыптасып үлгерген тау жыныстар қабаты. Осы тау жыныстары қабатынан табылған қазындылар бізге жер тарихы туралы көп мағлұмат береді. Қазындылардың өлшемдері шағын іздерден үлкен қаңқаларға дейінгі аралықта әртүрлі болады. Қазба жұмыстары барысында анықталған іздер, Таңбалар - бұрынғы өмір құпиясын ашудың кілті. Мысалы: аяқ іздері , індер және жерасты жолдары. Қазынды қалдықтарды зерттеу ісімен палеонтология шұғылданады. Қазындыларды үлкен бүлігін қаңқалар толықтырады.Қаңқалардың ең үлкендері - Триас, Юра, Бор кезеңдерінен тұратын Мезозой заманында өмір сүрген динозаврлардікі болған. Қазындылардың пішіні бастапқы қалпындай тасқа айналып тасқа айналып сақталғанымен , түсі , тығыздығы және  құрылымы  өзгерген.

Қазынды қалдықтарды зерттеу ісімен палеонтология шұғылданады

## Дереккөздер

Санат:Палеонтология
Со Джу Хён

**Со Джу Хён**, лақап аты **Сохен** (서주현; ; 28 маусым 1991 жыл, Сеул, Оңтүстік Корея) — кәріс әншісі, моделі, бишісі және жүргізушісі. «Girls’ Generation» тобының кіші қатысушысы. 

## Өмірбаяны
Сохен 1991 жылдың 28 маусымында Оңтүстік Кореядағы Сеул қаласында дүниеге келген. Бастауыш сыныптарда оқып жүргенде, SM Entertainment компаниясындағы тыңдатуға қатысқан. 2003 жылы тыңдатудан өтіп, компанияға қосылды. Тыңдатуда балаларға арналған өлеңді орнаған үшін танымал болып кетті. Сохен Сеулдың орта мектебінде, «Daeyoung» деген үлкен мектебінде және 2010 жылдың 9 ақпан айында «Jeonju» өнер мектебін бітірген. Өз оқуын «Dongguk» университетіндегі актерлік оқуда жалғастырды. 2012 жылы Сохен «экспо Yeosu 2012» әлемдік қойылымында елші болды. 2011 жылдан бастап, Сохен ЮНИСЕФ-тің елшісі. Алдыңғы жылы «Африкадағы балаларға көмек берейік» жобасына қатысқан. 2014 жылдың тамыз айында «Dongguk» университетін бітірді.

## Мансабы
**Girls' Generation**

2007 жылы Сохен «Girls' Generation» тобының мүшесі атанды. 2007 жылдың 5 тамызында SBS «Inkigayo» шоуында 9 қыздан құралған топ танымал болды. 2012 жылы Сохен өзінің топ құрбылары Тхэен және Тиффанимен жеке топ құрды. 2012 жылы 30 сәуірде «Twinkle» атты дебютті альбомдерін шығарды.

Сохен топтарының «I got a boy» атты төртінші үнтаспасының екі өлеңінің авторы болды. 

**Жеке мансаптары**

2004 жылы – «SmartUniform» мектеп формасының моделі болды.

2010 жылы – 29 ақпанда «Nintendo DSi» консолыныңТхэён, Юри, Юна және Суёнмен бас моделі болды. Наурыз айының басында «f(x)» тобының бас вокалисті Кристалмен бірге«Clean & Clear» компаниясының моделдері атанды. Сәуір айында «Everland Caribbean Bay» аквапаркінің жарнамасында түсті.

2011 жылы – 15 қырқүйекте «The Face Shop» косметикалық марканың моделі атанып, Ким Хенджунмен бірге бірнеше жарнамада түсті.

2013 жылы– Сохен актриса ретінде «Алғашқы махаббат» дорамасында басты рөлдерді сомдады. Осыдан басқа «Айдың құшағындағы Күн» мюзиклында «Super Junior» тобының қатысушысы Кюхенмен бірге басты рөлдерді ойнады. Ақпан айында Суен екеуі «Tommy Hilfiger» джинсы жасайтын компанияның моделдерінің санына кірді.

**ТВ – шоулар** 

Сохен «We got married» шоуының екінші маусымында түсті. Оның әріптесі «CNBlue» тобының вокалшысы Чон Енхва болды. Бірінші сериясы 2010 жылдың 11 ақпанында шықты. Ал, соңғы эпизод 2011 жылдың 14 наурызында шықты. 2011 жылдың 2 сәуірінде жұп келісім шарт бойынша шоудан шықты.

2012 жылдың 4 ақпанынан бастап, 2013 жылдың сәуіріне дейін Сохен, Тиффани және Тхэен «Show! MusicCore» концертінің жүргізушілері болды.

**Мультфильмдердің тыңдалымы**

Сохён менТхэён«Жексұрын мен» мультфильмінің кәріс нұсқасын дыбыстады. Сохен Эдит атты қыздың дыбысын салды. Ал, Тхэен Маргоны дыбыстады. Жақында шыққан «Жексұрын мен2» мультфильмідеде Эдитті дыбыстады.

## Дереккөздер

Санат:28 маусымда туғандар
Санат:Сеулде туғандар
Санат:Оңтүстік Корея актрисалары
Санат:Оңтүстік Корея модельдері
Олимпия

**Олимпия** () — Антикалық Олимпиада ойындары өткізілетін Пелопоннестегі Ежелгі Грекияның қасиетті жерлерінің бірі, Грекиядағы ЮНЕСКО Әлемдік мұраның нысаны.

Жүздеген жылдар бойы Олимпияны қадірлеушілер **Альтис** деп атаған. Зевстің  қасиетті тоғайына құрбандықтар әкелген. Б.э.д 5-ші ғасырда бұл орын қасиетті жерге айналып, төрт жылда бір рет мейрамдардың бір бөлігі ретінде олимпиадалық ойындар өткізіліп отырылған. Ойындардың ішінде бірнеше жарыс түрлері:жүгіру, секіру, снарядтар лақтыру, күрес, бокс және екі аяқты күймелі арбалар жарыстары енген. Жарыстың маңыздылығы соншалық, қалалар жарысып жатқан кезде уақытша өзара соғыстар тоқтатылған. Жарысқа тек басы ерікті болып туған гректер ғана қатыса алатын болған және жарыстарға ерте, бала кезінен бастап дайындалған. Жеңіп шыққанға 0құдайлардың мүсіндерін тұрғызуға рұқсат берілген. Соңғы олимпиадалық ойындарда Зевс пен оның жұбайы Гераның шіркеулерінің құрамына кіретін қасиетті жапсаржайға 3 мың мүсін тұрғызылды. Соңғы ойындары б.э.д 393 ж өткізіліп, тек  1500 жылдан жаңғыртылды.

## Дереккөздер

Санат:Ежелгі Грекия қалалары
Санат:Грекия тарихы
Санат:Грекия әлемдік мұрасы
Санат:Олимпиада ойындары өткен қалалар
Со Ин Гук

**Со Ин Гук** (кор. 서인국, 23 қазан, 1987 жыл, Ульсан) — корей әншісі әрі танымал жас актері.

## Өмірбаяны
Со Ин Гук 1987 жылы 23 қазанда Оңтүстік Кореяның Ульсан қаласында туған жас әртіс. Негізінде кедей отбасынан шыққан Ин Гуктың әкесі мен анасы арасында 7 жас айырмашылық бар екен. 1986 жылы кездескен олар, бұл туралы Ин Гуктың туу туралы куәлігіне қол қоюға барғанда білген. 10 жаста болғанда ол Ким Джон Минның рок әндерін тыңдап өсіп, әнші болуды шешкен. Ұялшақ болғандықтан, Ин Гук тек отбасы ортасында ғана ән айтқан, сол кезден бастап өнері ояна бастайды. *Daebul* университетін жақсы нәтижиелермен бітіріп, ірі ойын-сауық агенттігіне тыңдалымға барады. Артық салмақтың кесірінен бірнеше рет тыңдалымнан өтпей қалады, содан соң арықтап, өз қалпына келеді. Бірақ, ол кезде ода булимия (тамақ немесе дауыс байламдарының бұзылуы) ауруы пайда болады. Арықтаса да оны бірнеше компания қабылдамай қалады. Бірақ, үзбей қатысып жүрген сабақтарының арқасында 2009 жылы ол «*Superstar K*» шоуына қатысып, бағдарламаның бірінші маусымын жеңіп, рекордтық мәмілені алды.
## Мансабы
Күн тәртібі фотосессия, и*нтервью* және теледидар бағдарламаларына, ән-хит шараларына, сингл және альбомдарға байланысты толуына байланысты, Со Ин Гук жұлдыздар әлемінде бірден танымал болды. Бірақ 2011 жылғы «Ин Гуктың пластикалық ота жасатты» деген жалған хабардан кейін дәрежесі түсе бастады.

2012 жылы Со Ин Гук әртіс атымен *«Махаббат жаңбыры»* атты фильмде ойнаған болатын. Жапонияда өз мансабын дамыту үшін, *Irving Entertainment* агенттігінің келісім шартына қол қойды. Сол жылы, Со Ин Гук *«1997 Жылға оралу»* бойынша ностальгиялық дорамада өзінің алғашқы жетекші рөлін алды. Жасөспірімдердің имиджі, үмітсіз баланың рөлін ойнады. Оның балалық шағы ең жақсы досы, ғашық, көрермендер мен сыншылардың екі тану тапқан. Кейін Со Ин Гук *«Өңшең ұлдар»* дорамасында ойнады. Фильм туралы пікір қалдыруда *«Мен әріптестерімді байқауға және олардың тәжірибиелерімен бөлісуге келдім. Осы отбасылық драма маған үлкен сабақ болды»* деді.
## Марапаттары
* 2012 жылдың 1-ші Star Award K-драма: Jeon Ji-Eun жұптастырылған сыйлығы ең үздік (1997 жылға оралу)
* 2012 1-ші жұлдызы марапат K-драма: Rising Star Award (1997 жылға оралу)
* 2012 Стиль Icon Awards: (Jeon Ji-Eun жұптастырылған) Top 10 стилі белгішелері (1997 жылға оралу)
* 2012 5-шы корей драма Марапаттары: Jeon Ji-Eun жұптастырылған сыйлығы ең үздік (1997 жылға оралу)
* 2012 5-шы корей драма Марапаттары: Үздік жаңа актер Award (1997 жылға оралу)
* 2013 2-ші сыйлығының K-поп графика Gaon: Жыл әні (қыркүйек) («Сіз үшін Барлық») (Jeon Джи-Eun отырып)
* 2013 49-шы Peksan өнер сыйлығы: Ең үздік жаңа теледидарлық актер 1997 жылы - ұсынылды
* Драма Марапаттары 2013 SBS: New Star - БОҒ Seo (Күн билеушісі)
* 2014 3- ші жүлде K-поп графика Gaon: Жыл әні (желтоқсан) («Сіз ұнады») (Зия бар)

Санат:23 қазанда туғандар
Санат:1987 жылы туғандар
Санат:Оңтүстік Корея әншілері
Анкарадағы лаңкестік акт (2015)

**Анкарадағы террорлық акт** — 2015 жылдың 10 қазан күні жергілікті уақыт боынша сағат 10:04 Түркияның астанасы Анкара қаласында болған террорлық акт. Түркия денсаулық сақтау Министірлігінің соңғы мәліметі бойынша террорлық акт нәтижесінде 97 адам мерт болып, 200-ден астам адам түрлі жарақаттар алды. Құрбандардың көбісі Түрік дәрігерлерінің қауымдастығы (*Türk Tabipleri Birliği, TTB*) және Халық демократиялық партиясы (*Halkların Demokratik Partisi, HDP*) екі сол жақ кәсіподақтарының шақыруы бойынша түрік әскерлері мен Күрдістан жұмыс партиясыннан (*Partiya Karkerên Kurdistan, PKK*) шыққан көтерісшілер арасындағы зорлықтың өсіп келе жатқанына жиналған бейбіт шерушілер.

## Жарылыстар
Алдын ала мәліметтер бойынша жарылғыш құрылғыларды өлімші-лаңкестер әрекетке келтірді. 

97 адамның өмірін қиған екі жарылыс, бірнеше секунд аралықпен, орталық теміржол вокзалының маңында түрік-күрд жанжалын тоқтату жөнінде үкіметпен келісілген түрде соғысқа қарсы кәсіподықтық митингке қатысушылар жиналған жерде орын алды. 

Бұл террорлық акт Түркия тарихындағы ең жойқынды теракт болып саналады.

## Дереккөздер

Санат:Террорлық акт
Санат:Түркия
Санат:Лаңкестік
Созақбай Исаұлы Әбдіқұлов

**Созақбай Исаұлы Әбдіқұлов** — 1954 жылдың 12 тамызы күні Түркістан облысы, Созақ ауданы, Созақ ауылында дүниеге келген. Шолаққорғандағы Ы. Алтынсарин атындағы мектепті тәмамдаған соң, Алматы қаласындағы Қазақ ауыл шаруашылығы институна түсіп, оны 1975 жылы **ғалым-агроном** мамандығы бойынша бітірген. Кейіннен Қ.Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетінде геология және пайдалы қазбалар кен орындарын барлау балавры бойынша білім алған.

## Еңбек жолы
Еңбек жолын 1975 жылы  қараша айынан Ленгір ауданының Победа колхозына аға агроном болып бастаған. 1976-1981 жылдары аралығында  Созақ ауданы, Жартытөбе совхозында аға агроном, 1981-1982 жылдары облыстық ауыл шаруашылық басқармасында аға агроном, бөлім бастығы болған.

Болат Әбжаппарұлы Жылқышиев: 
 - деп сипаттама берген.

Санат:12 тамызда туғандар
Санат:1954 жылы туғандар
Санат:Созақ ауданында туғандар
Санат:Созақ ауданының әкімдері
Геометриялық орта шама

thumb| right
**Геометриялық орта шама** — x_1 x_2, x_3, ..., x_n сандарының геометриялық ортасы — ~x_1, ~x_2, ..., x_n сандарының көбейтіндісінің ~n дәрежелі түбіріне тең ~g санын айтады.
: G(x_1, x_2, \ldots, x_n)=\sqrt[n]{x_1x_2\cdots x_n}=\left(\prod_{i=1}^n x_i\right)^{1/n}

## Есептелуі

\{a_1,a_2 , \ldots,a_n\} сан тізбегінің геометриялық орташа мәнін келесідей табады:
:\left(\prod_{i=1}^n a_i \right)^{1/n} = \sqrt[n]{a_1 a_2 \cdots a_n}.

Мысалға a және ~b екі санының геометриялық ортасы:
:g = \sqrt[2]{a b}.

Екі санның - геометриялық ортасы а және b арасандағы орта пропорциналдық деп аталады.
 
Геометриялық орта арифметикалық ортадан кіші болады.

## Тағы қараңыз
* Арифметикалық орта шама

Санат:Орта шамалар
Санат:Арифметика
Сұр шыбыншы

Сұр шыбыншы () — шыбыншылар тұқымдасының өкілі. 

Сұр шыбыншы орташа денелі 15-20 г құс  үйреншікті және көп таралған шыбыншылардың бірі. Бұл орғайдай ғана көріксіз реңді қоңырқай сұр кішкене құста түсі қара тұмсығынан бүкіл төсімен жөнін бойлай созылған қошқыл аламыш жолақтары бойынша тану оңай. Ұшып өтетін бунақденені күтіп, бұтақта еш ауытқымай қонақтауы соңынан әуелеп ұшуы және жемін аулап, бұрынғы орынға немесе көршілес орынға ұшып келуі өте ғажап. Дауысы көптеген шыбыншылар тәрізді мәнерсіздеу әуенді құлақ тұндыратын "ци-че" деген дыбыс.

## Таралуы
Еуропа мен Батыс Азияда таралған. Африка мен оңтүстік-батыс Азияда қыстайды. Қазақстандағы солтүстіктегі орманды үлескілерде қоныстанады, сондай-ақ батыс Тәңіртауда және Қазақстанның шығысында тау ормандарында орын тепкен. Сұр шыбыншылар қылқанды немесе жапырақты болғанына қарамастан жарығы мол, сирек ормандардың 

## Дереккөздер

Санат:Еуразия құстары
Ғаламдық су тапшылығы

thumb|right|200px|
**Ғаламдық су тапшылығы** — күрделі экологиялық мәселе. Қазіргі таңда ғаламдық жылынудың нәтижесінде жаңбырдың жаууы, оның құрамы, жаңбырдың жүйелі жаумауына жерасты суларының күрт азаюына, ал теңіз деңгейінің шамадан тыс көтерілуі жағалаулардың және теңіз жағалауларындағы аймақтарындағы судың ластануына алы келуде. Оған жаңбыр да әсер етеді. Ал жаңбырға атмосфера тікелей әсер етеді.
   
Атмосферадағы озонның мөлшері бар болғаны 0,004%-ды құрайды. Стратосферада (10-50 км биіктіктегі) қалыңдығы 2-4 мм-ді құрайтын қабат. Атмосферада электр зарядтарының, Күннің ультракүлгін радиацияларының әсерінен оттегінің молекуласынан (02) озон молекуласы (О3) түзіледі. Озон қабаты биосфераның жоғарғы шекарасы болып есептеледі. Одан жоғары орналасқан қабаттарда тіршілік нышаны білінбейді. Жер бетіндегі барлық организмдердің тіршілігіне қауіпті Күннің өте қысқа ультракүлгін сәулелерін сіңіріп отыруына (6500 есе) байланысты озон қабатын «қорғаныш қабаты» деп те атайды. Озон қабатының 50%-ға бұзылуы ультракүлгін радиацияларды 10 есеге көбейтеді. Озон қабатынан күннің ұзын толқынды ультракүлгін сәулелері (290-380 нм) өтіп кетеді. Біраз мөлшерде тіпті бұл сәулелер адам үшін пайдалы да: терімізді қарайтып күйдіреді, организмнің қорғаныштық қызметі артады. Тал түсте ультракүлгін сәулелердің концентрациясы көп болғандықтан, күнге күйіп қыздырыну процесін шаңқай түске дейін жүргізген жөн.
   
Озоносфераның бұзылуы орны толмас жағдайларға, тері ісік ауруының күрт көбеюіне, көз катарактасына, жүйке жүйесінің әлсіреуіне, мұхиттағы планктонның жоғалуына, өсімдіктер мен жануарлар әлемінің мутациясына алып келеді.
  
Экожүйедегі тепе-теңдіктің бұзылуына және белгілі бір территориядағы органикалық тіршіліктің барлық формаларының деградацияға ұшырауына алып келетін табиғи және антропогендік процестердің жиынтығы, яғни, адамның қатысуынсыз табиғи экожүйенің орнына қайта келмейтіндей өсімдіктер жамылғысын жоғалтуы шөлейттену деп аталады. Шөлейттену негізінен ылғалы тапшы аудандарда табиғи және көбіне антропогендік факторлардың әсерінен (орман ағаштарын Қырқу, жайылымдарды үздіксіз пайдалану, суғару жұмыстары кезінде су ресурстарын үнемсіз пайдалану және т.б. пайда болады. Шөлейттену әлемнің барлық табиғи аймақтарында жүруде.
   
Қазіргі таңда әлемнің әртүрлі елдеріндегі шөлейттенудің басты себебі — табиғи ресурстарды шаруашылықта пайдалану құрылымының сол ландшафтың табиғи мүмкіншілігіне сәйкес болмауы, халық санының өсуі, антропогенді қысымның артуы, кейбір елдердің әлеуметтік-экономикалық жағдайының төмендігі. БҰҰ-ның 1985 жылғы мәліметтері бойынша, сол кездің өзінде антропогенді шөлейттенудің көлемі 9 млн км²-ге жеткен және жыл сайын 7 млн гектар жер пайдаланудан шығып қалуда. Шөлейттену процесі жалпы жер көлемінің Азияда — 19%, Африкада — 23%, Австралияда — 45%, Оңтүстік Америкада — 10%-ын құрайды. Сахара шөлі оңтүстікке қарай жылына орташа 6 км жылдамдықпен жылжуда.
 
## Дереккөздер

Санат:Экология
H II өңірі

[thumb|right|200px|[Бүркіт тұмандығы жаңа жұлдыз пайда болатын қараңғы H II өңірі]]
**H II өңірі** — жарқырайтын газдар мен плазмалардан құралған тұмандықтар өңірі болып, кейбірінің диаметрі жүздеген жарық жылы болған, жаңа жұлдыз пайда болу өңірлері есептеледі. Бұл газдардан пайда болған жас және өте ыстық көк жұлдыздар айналасына күшті ультракүлгін сәуле шашып, тұмандық газдарын айнала қозғалады.

H II өңірі өзінің миллион жылдық тарихында миллиардтаған ірілі, ұсақты жұлдыз туғызады. Соңында ғаламатжұлдыз жарылысы мен үйіржұлдыздар арасындағы массасы ең үлкен жұлдыздан соққан  жұлдыз бораны әсерінде H II өңірінің газдары тарқап, соңында бейне Үркер секілді үйіржұлдыз қалады.

H II өңірі өте көп сутегі атомдарының еркін қозғалу, үйірілуі бойынша аталған болып, мұнда H I өңірі еркін сутегі атомдары аймағын, ал  H2 молекулярлық сутегі аймағын көрсетеді. 

Санат:Тұмандықтар
Шығанақ соғысы

**Шығанақ соғысы** немесе **Парсы шығанағындағы соғыс** () — 1990 жылдың 2 тамызымен 1991 жылдың 28 ақпаны аралығында болған соғыс. Бұл — АҚШ-қа сенім білдірген 35 ұлттың өкілінен құралған коалиция күштері мен Ирактың арасындағы Кувейтті азат ету мақсатында болған соғыс.

Ирак әскерінің 1990 жылғы 2 тамызда Кувейтке күшпен басып кіруі АҚШ-ты Сауд Арабиясының аймағында әскери күштерін орналастыруға мәжбүр етті. Ирак Президенті Саддам Хусейн Ирак әскерінің баса-көктеп кіру себебі — ол елдің мұнай өндіру мөлшері Ирактың мұнай өндіруінен 14 млн долларға артық болғандығынан деп жариялайды. Әуеден шабуыл жасау кезінде озық қару-жарақ қолданылғандықтан Ирак құрал-жабдықтарының үштен бірі істен шықты.

Біріккен Ұлттар Ұйымы Қауіпсіздік кеңесінің 1990 жылғы тамыздағы шешіміне сай Ирак әскеріне наразылық білдіріп, оларды қайтару керектігі ескерусіз қалғандықтан мұнай саудасына тыйым салу және бөгет жасауға жол берілді. Кейінірек, жерде жүргізілген 100 сағаттық соғыс барысында, Кувейтте және сол елге жақын жерде орналасқан 500 мың адамы бар қуатты Ирак әскеріне күйрете соққы берілді. Ақпан айының соңына қарай Ирак әскері жеңіліп, Кувейт қайтадан тәуелсіздікке ие болды.

Бұл соғыс кезінде АҚШ елінің шығыны - 61 млрд доллар болды. Соғыс синдромы - Шығанақ соғысы ардагерлердің түрлі психологиялық және тән азабынан зардап шегуі. Алғашқы Шығанақ соғысына қатысқан АҚШ-тың 700 мың ер және әйел адамнан тұратын әскери қызметкерлердің 30 пайызы Шығанақ соғысы аурулары жайындағы мәлімет бөліміне тіркелген.

Генерал Томми Франкстің басшылығымен 2003 жылы Иракқа басып кірген әскер Саддам Хусейнді тұтқынға алды, ал 2006 жылдың 30 желтоқсанында дарға асу жазасына кесілді.

## Дереккөздер

Санат:Соғыс
Санат:1990 жж.
Джованни Чева

**Джованни Чева** (; 7 желтоқсан 1647 — 15 маусым 1734) — итальян инженері әрі математигі. 1678 жылы үшбұрышты қиятын түзу кесінділерінің туралы Чева теоремасын дәлелдеген.


Giovanni Benedetto Ceva – Ragioni del signor Giovanni Ceva commissario dell', 1716 - BEIC 2053918.tif|*Ragioni [...] contra l'introduzione del Reno nel Pò*, 1716
Giovanni Benedetto Ceva – Replica di Giovanni Ceva, commissario dell'arciduc, 1717 - BEIC 13326368.tif|*Replica [...] in difesa delle sue dimostrazioni, e ragioni per la quali non debbasi introdurre Reno in Po*, 1717


## Дереккөздер

Санат:7 желтоқсанда туғандар
Санат:1647 жылы туғандар
Санат:15 маусымда қайтыс болғандар
Санат:1734 жылы қайтыс болғандар
Санат:Италия математиктері
Клод Шеннон

thumb|right|200px|
**Клод Элвуд Шеннон** (; 30 сәуір 1916 жыл, Петоцки, Мичиган, АҚШ&nbsp;— 24 ақпан 2001 жыл, Медфорд, Массачусетс, АҚШ)&nbsp;— америкалық математик, әрі инженері, ақпараттардың математикалық теориясын жасаушылардың бірі.

Негізгі ғылыми жұмыстары логикалық алгебраға, ақпарат теориясына, кибернетикаға арналған.

## Дереккөздер

Санат:30 сәуірде туғандар
Санат:1916 жылы туғандар
Санат:Мичиганда туғандар
Санат:24 ақпанда қайтыс болғандар
Санат:2001 жылы қайтыс болғандар
Санат:Массачусетсте қайтыс болғандар
Санат:АҚШ математиктері
Санат:АҚШ кибернетиктері
Санат:Ақпарат теориясы
Санат:АҚШ криптографтары
Санат:Компьютерлік техника пионерлері
Санат:Жасанды интеллект зерттеушілері
Санат:Жүйелер туралы ғылым салалары ғалымдары
Санат:Массачусетс технологиялық институты түлектері
Санат:Мичиган университеті түлектері
Санат:Массачусетс технологиялық институты оқытушылары
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері
Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері
Санат:XX ғасыр математиктері
Санат:Харви сыйлығының иегерлері
Санат:АҚШ ғылымы Ұлттық медалінің иегерлері
Санат:IEEE құрметі медалының иегерлері
Санат:Компьютерлік шахмат тұлғалары
Санат:АҚШ электротехниктері
Санат:Bell Labs қызметкерлері
Санат:Шеннон сыйлығының иегерлері
Санат:Гарольд Пендер сыйлығының иегерлері
Санат:Моррис Либманн сыйлығының иегерлері
Таксономия (биология)

thumb|right|300px|Өсімдіктер мен хайуанаттардың таксономиялық санаттары
**Таксономия** () — қазіргі заманда өмір сүріп жатқан және бұрын өмір сүрген, бірақ жойылып кеткен тірі ағзалардың жіктелу жүйесі.

Ғалымдар жердегі тірі ағзалардың шамамен 1,75 млн түрін анықтады. Бұл түрлерге бір жасушалы эукариотты ағзалардан бастап көк китке дейін кіреді. Таксономия тірі ағзаларды, олардың құрылымы немесе шығу тегі, және де басқа ерекшеліктеріне қарай топтарға бөлетін жіктеу ғылымы болып табылады.
## [[Тіршілік]]
## [[Домен (биология)|Домен]]
Тірі ағзалар өздерінің генетикалық ұқсастықтарына байланысты домендер деп аталатын үш топқа бөлінеді:
# Архебактериялар - өте ежелгі бактериялар
# Бактериялар - біршама жетілген прокариот текті микробтар
# Эукариоттар - эукариотты жасушасы бар барлық тірі ағзалар, оған жануарлар да, өсімдіктер де кіреді.

## [[Патшалық (биология)|Патшалық]]
* Бір жасушалылар 
* Қарапайымдылар
* Саңырауқұлақтар
* Жануарлар
* Өсімдіктер
## [[Тип (биология)|Тип]]
## [[Класс (биология)|Класс]]
## [[Жасақ (биология)|Жасақ]]

## [[Тұқымдас]]
## [[Туыс (биология)|Туыс]]
## [[Түр (биология)|Түр]]
## Дереккөздер

Санат:Биологиялық жүйелер
Практикалық ойлау

**Практикалық ойлау** — ойлау түрлерінің бірі, әдетте, ол теориялық ойлаудың қолданыстағы түрі. Практикалық ойлау мақсат қоюмен, жоспармен, жоба жасаумен байланысты көбінде уақыт тапшы болған жағдайда өрістейді, сол себептен ол теориялық ойлауға қарағанда анағұрлым күрделі болып келеді. Б.М.Теплов өзінің "Қолбасшының ақыл-парасты" (1944) атты еңбегінде Суворов пен Наполеонның соғыс кезіндегі осындай ойлау түріне шебер талдау жасаған. 

Санат:Ойлау
Шақылдақ дельфин

**Шақылдақ дельфин** () қара түсті, жүзбеқанаттары үшкір болып келеді. Шақылдақ дельфин **қара жолақты дельфиндер** ретінде танымал.

* Шақылдақ дельфиндер туысы-жалпақ тұмсық дельфиндерге қарағанда танымал емес,дегенмен олар суық жағалауларда көп кездеседі.
* Шақылдақ дельфиндердің баласының ұзындығы 1 метр, ал ересектері 2,1 метр болады.
* Құйрығы қара түсті және құйрық жағына дейін созылған бір ақ жолағы бар.
* Арқа қанаты үлкен және орақ тәрізді.
* Кеуде жүзбеқанаттары кішкентай және үшкір болады.
* Бұл дельфиндерді Оңтүстік Америка, Чили, Тынық мұхиты жағалауларында, Сан Джорж шығанағында, Атлант мұхиты жағалауларыда кездестіруге болады.
* Ересек дельфиндердің қанатының тұсында өсінділері болады.
* Шақылдақ дельфин тез ағатын суларда және қауіпсіз шығанақтарда тіршілік етеді.

## Дереккөздер

Санат:Дельфиндер
Баспа тақша

**Баспа тақша (БТ)** - бұл микросхемалар және басқа да электронды бөлшектер орналастырылған жұқа пластина. Компьютерлер бір немесе бірнеше БТ-дан тұрады, сонымен бірге оларды карталар немесе адаптерлер деп те атайды. Баспа тақшасына аналық тақша, кеңейту тақшасы, ішкі тақша, бақылау тақшасы, желілік адаптерлер және видеоадаптерлер жатады.
## Қолдануы
Вакуумда және салмақсыз күйде қолдануға арналған БТ-да электр тетіктерін бөлінетін жылуды қайтаратын мыс немесе алюминий ядролар болады. Иілмелі тақшалар толық немесе жартылай майысқыш болып жасалады. Камераларда және тыңдау аппараттарында қолданылатын БТ шектелген кеңістікте орналастыру үшін майыстыру болатындай иілмелі тақшалардан жасалады.

Санат:Компьютер
Аққыш заттар

**Аққыш заттар** немесе **Флюид** ( — «аққыш») —  кез келген әсерінен үнемі деформацияға ұшырайтын затты аққыш зат деп атайды. Оларға газдар да, сұйықтар да жатады. Барлық газдар аққыш заттар болып табылады, ал сұйықтардың барлығы аққыш болып есептелмейді. Жылдам қозғалатын бөлшектердің арқасында олар өздеріне тиесілі ыдыстың пішінің немесе кеңістікті алады.

Санат:Механика
Торино

**«Торино»** () — **Торино** немесе **Торо, Grande Torino,** Италияның Турин қаласындағы кәсіпқой футбол клубы.

## Тарихы
Клуб 1906 жылы құрылған. "Ювентус" клубының бірнеше ойыншысы өз алдына клуб құрды да, Альфред Дик президент боп тағайындалды.

Италияның жеті дүркін чемпионы. Клуб 1942-49 жылдар арасында ерекше жарқырады. Жеті чемпиондығының бесеуін сол аралықта жеңіп алды. 1949 жылы 4 мамырда Лиссабоннан ұшып келе жатып апатқа ұшырады да, ұшақта отырған клуб мүшелері түгел қаза тапты. Осы трагедиядан соң «*Grande Torino*» деп аталған алтын дәуірі мәреге жетті.

Осы дәуірден соң тек 1976 жылы ғана Италия чемпионатында топ жарды.

## Жетістіктері

* **Италия Чемпионаты**
** **Чемпион** **(7)**: 1927/1928, 1942/1943, 1945/1946, 1946/1947, 1947/1948, 1948/1949, 1975/1976
** **2-орын** **(10)**: 1898, 1899, 1900, 1906/1907, 1914/1915, 1928/1929, 1938/1939, 1941/1942, 1976/1977, 1984/1985
* **Италия кубогы**
** **Жеңімпаз** **(5)**: 1935/1936, 1942/1943, 1967/1968, 1970/1971, 1992/1993
** **Финалист** **(8)**: 1937/1938, 1962/1963, 1963/1964, 1969/1970, 1979/1980, 1980/1981, 1981/1982, 1987/1988
* **Италия Суперкубогы**
** **Финалист**: 1993/1994
* **УЕФА кубогы**
** **Финалист**: 1991/1992

## Атақты футболшылары

*  Фернандо Гидисели
*  Сильвио Пиола
*  Валентино Маццола
*  Денис Лоу
*  Жуниор
*  Дино Баджо
*  Энцо Шифо
*  Валтер Казагранде
*  Энцо Франческоли
*  Роберт Ярни

## Сілтемелер

* http://www.torinofc.it/


Санат:Италия футбол клубтары
Санат:Торино ФК
Ашина Мише шад

**Ашина Мише шад** — 657 жылдан 662 жылға дейін билік еткен Батыс Түрік қағанатының қағаны.

## Биографиясы
645 жылы ол Тай-цзунның Когурё еліне қарсы жорығына қатысты. Қолында іс жүзінде билік болмаған ол Тан елінің қолшақпары болды. Нушеби ханы Ашина Бучжень-шад Мишеның бауыры бола тұра, оған қызғанышпен қарап, нушебиліктерді оған қарсы айдап салды. Мише қолынан ешнәрсе келмейді деп шешіп, чуюэ мен чумиді ертіп Қытайға кетті. Қытайда оған әскери шен берілді. Тан Гао-цзунның Когурёмен соғысы кезінде, Мише майданда ерлік көрсетіп Бои атағын иемденді. Осылайша оның шені өсті. Ышбара Жағбу ханмен Қытай жағында соғысқан. Адалдығы үшін дулулардың ханы болып тағайындалды. Десе де ол онсызда түріктердің заңы бойынша ханның мұрагері еді. 657 жылы император Мишеге байрақ пен грамота жіберді. Құжатта оның қаған болып тағайындалғаны айтылды. Мишенің қиын жағдайдан елді алып шығар қабілеті мен абыройы болмады.
Мише Тоқарстанға шауып Шуанхэ өзенінде тәуелсіз Юкук Ирбис-Дулу ханның ұлы Дженчу ханды талқандады. Сиюде қашғарлық Сыгйедуманьның көтерілісі басталды.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз

Санат:Батыс Түркі қағанатының билеушілері
Томас Кристиан Зюдхоф

**Томас Кристиан Зюдхоф** ()&nbsp;— неміс-американ биохимигі және нейробиологы, синапстерге қатысты зерттеулерге маманданған. Стэнфорд университетінің Профессоры, медициналық мектептегі Зюдхоф лабораториясынының басшысы. 2013 жылы Джеймс Ротманмен және Рэнди Шекманмен бірге Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын алды.

## Марапаттар
* Кавли сыйлығы (2010)
* Негізгі медициналық зерттеулері үшін Альберт Ласкер сыйлығы (2013)
*  Медицина саласындағы Нобель сыйлығы (2013)

## Қайнаркөзі

## Сілтемелер
* Нобель сыйлығының алған Томас Зюдхофтан хабарлама 
* 

Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Германия)
Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)
Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Геттинген университеті оқытушылары
Санат:Стэнфорд университеті оқытушылары
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері
Санат:Кавли сыйлығының иегерлері
Санат:22 желтоқсанда туғандар
Рэнди Шекман

**Рэнди Уэйн Шекман** (; 30 желтоқсанда 1948 ж.т.) — америкалық цитолог, 2013 жылғы Джеймс Ротман және Томас Зюдхофпен Медицина бойынша Нобель сыйлығының лауреаты «жасушалардағы везикулярлы трафикті реттейтін маңызды тасымалдау жүйесінің тетігін ашқаны үшін» алды. Ғалымның басты еңбегі бірінші кезекте жасушадағы белоктарды кодтайтын негізгі гендерді ашуында.

## Қайнаркөзі

## Сілтемелер
* 

Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)
Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:30 желтоқсанда туғандар
Джеймс Ротман

**Джеймс Ротман** (; 3 қараша 1950, Хейверхилл, Массачусетс, АҚШ)&nbsp;— америкалық биохимик, 2013 жылы Рэнди Шекманмен және Томас Зюдхофпен бірген Медицина саласында Нобель сыйлығы «жасушадағы везикулярлық трафикті реттейтін, маңызды тасымалдау жүйесінің тетігін» ашқаны үшін лауреаты.
## Қайнаркөзі

## Сілтемелер
* 

Санат:Йель университеті түлектері
Санат:Йель университеті оқытушылары
Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)
Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Кавли сыйлығының иегерлері
Санат:3 қарашада туғандар
Синъя Яманака

— жапондық ғалым, Киото университеті Жетілдірілген медицина ғылымдарының институтының  (*Institute for Frontier Medical Sciences*) профессоры, Киото университетінің IPS-жасушаны зерттеу және қолдану орталығының директоры (*Center for iPS Cell Research and Application (CiRA)*), Жүрек-қан тамырлары аурулары Глэдстоун институтының жетекші зерттеуші (), Сан-Франциско. 2012 жылғы Физиология және медицина саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты.

## Қайнаркөзі

## Сілтемелер

* Яманака лабораториясы 
* Синъя Яманака в числе 100 финалистов среди самых влиятельных людей в мире 
* Яманака өмірбаяны

Санат:Жапония дәрігерлері
Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Жапония)
Санат:Халықаралық Гайрднер сыйлығының иегерлері
Санат:Жапония Ғылым академиясының мүшелері
Санат:4 қыркүйекте туғандар
Санат:1962 жылы туғандар
Көкшіл шымшық

**Көкшіл шымшық**  () — шағын денелі, жоны-жасылдау көкшіл, басы-көгілдір, басы мен жонын қоқшыл көк жолақ бөледі және жасылдау сарғыш реңді болып келеді.
## Таралуы
Еуропаның, Батыс Азияның және Солтүстік-Батыс Азияның субтропикалық, қоңыр және субарктикалық климатында кең таралған. 

Қазақстанда тек қана солтүстік-батыста - Жайық өзенінің аңғарларында өмір сүреді. Сол жердегі жайылмалы ормандар мен бұталарда қоныстанады.

## Биологиялық сипаттамасы
Қылығы нағыз шымшық типтес,тек қана дауысы көптеген шымшықтардан ерекше. Дауысы: «тии-тии-ти-ти-ти». Кейде сықырлап-шиқылдап аяқталады. Ұялары ағаш қуысында, немесе шіріген түбірдң жоғарғы жағында орналасады. Салындыдағы 9-11 теңбіл жұмыртқаларды аналығы 13-14 күн басады. Ұсақ құстар. Дене ұзындығы 8-12 см. Қауырсыны жұмсақ үлпілдек. Еуразия мен Солтүстік және солтүстік, батыс Америкада 7 түрі таралған. ТМД кеңістігіңде, шымшықтардың 2 түрінің бірі әсем шымшық кездеседі. Оның құйрығы ұзын, қауырсыны көкшіл және қызғылтым, көкшіл түсті. Тянь-Шань және Памир Алтайда аршаны мекендейді. Осы Жайық аңғарларында қыстайды.



Blue Tit aka.jpg
Blue tit pho.jpg
ParusCaeruleusBathing.jpg
Blue-Tit.jpg



## Дереккөздер

Санат:Еуразия құстары
Санат:Африка құстары
Санат:Торғайтәрізділер
Джон Гердон

Сэр **Джон Гердон** (; ж.т. 1933) — британдық биолог, 2012 жылғы Медицина саласында Нобель сыйлығының лауреаты жапондық ғалым Синъя Яманакамен бірге) «даму биологиясы саласындағы жұмыстары және индуцияланған бағаналы жасушаларды ашқаны үшін».

## Қайнаркөзі

Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)
Санат:Ұлыбритания биологтары
Санат:Кембридж университеті ғалымдары
Санат:Кембридж университеті оқытушылары
Санат:Кембридж университеті профессорлары
Санат:Копли медалінің иегерлері
Санат:2 қазанда туғандар