open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Руфина Афанасьевна Исакова

**Руфина Афанасьевна Исакова** (23.6.1924 жылы туған, Сарқант қаласы — 2016) - ғалым, техника ғылымдарының докторы (1971), профессор (1971), Қазақстан Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі (1979).

## Өмірбаяны
* 1947 ж. Қазақ тау-кен металлургия институтын (қаз. ҚазҰТУ) бітірген. 
* 1947 жылдан Қазақстан Ғылым Академиясының Металлургия және кен-байыту институтында лаборант, кіші, аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңтерушісі (1962).

## Негізгі ғылыми еңбектері
Негізгі ғылыми еңбектері вакуумдық металлургия саласына арналған. 
* 30 авторлық куәліктің иесі.

## Шығармалары
* Давление пара и диссоциация сулыридов металлов, ауылы-Алматы, 1968; 
* Основы вакуумной проселекции полиметаллического сырья, ауылы-Алматы, 1973 (соавт); 
* Термическая диссоциация сульфидов, Алматы, 1978 (соавт.); 
* Использование масс-спектрометрии и ЭВМ в термодинамических исследованиях сулыридов, Алматы, 1983.
* «Түсті металдар сульфидтері буының қысымы» (1963); 
* «Сульфидтік металдардың термикалық диссоциациясы» (1978); 
* «Полиметалдық шикізатты вакуумдық күйдіре сұрыптаудың негіздері» (1973); 
* «Селенді тазарту» (1975);
* «Будың қысымы және сульфидті металдардың диссоциациясы» (1968); 
* «Сульфидтерді термодинамикалық зерттеулер кезінде ЭЕМ мен масс-спектрометрияның қолданылуы» (1983); 
* «Берік алтынды-күшәла концентраттарын вакуумды қолдана отырып қайта өңдеу» (2002);
## Марапаттары
* "Құрмет белгісі" орденімен және бірнеше медальмен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:23 маусымда туғандар
Санат:1924 жылы туғандар
Санат:Сарқантта туғандар
Санат:2016 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан Ғылым Академиясының Металлургия және кен-байыту институтының профессорлары
Санат:Қазақстан Ғылым Академиясы корреспондент-мүшелері
Санат:Қазақ тау-кен металлургия институты түлектері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Радиоэлектронды күрес

**Радиоэлектронды күрес**  — мақсаттары мен міндеттері, орны мен мезгілі өзара байланысты болатын іс-шаралардың және жаудың радиоэлектронды құралдары мен жүйелерін анықтауға, оларды қарудың барлық түрлерін қолдана отырып жоюға немесе басып алуға (істен шығаруға) және радиоэлектронды құралдар арқылы жауды басуға, сондай-ақ өзінің радиоэлектронды жүйесі мен радиоэлектронды құралдарын қорғауға бағытталған әскери әрекеттердің жиынтығы, ұрыс әрекетінің бір түрі.

Радиоэлектронды күресті ұйымдастыру мен жүзеге асыру қарсыластың әскердің басқаруының шырқын бұзу, жаудың барлау ісін жүргізу және олардың әскери техника мен қару қолдану тиімділігін төмендету, сонымен қатар өз әскері мен қарулы күштерін басқарудың беріктігін қамтамасыз ету мақсатында қазіргі әскердің барлығында қарастырылады. Шетелдік көзқарастар бойынша, радиоэлектронды күрес күштерінің басым түсуі — оны олар, кейде "радиоэлектронды соғыс" немесе "эфирде үстемдікке ие болу" деп те атайды — ұрыста және операцияларды орындауда жеңіске жетудің шешуші факторы болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Граммема

**Граммема** () — грамматикалық деңгейдегі ең шағын бірлік (единица), грамматикалық категориялардың тектік түрлері. Граммема грамматикалық категория сияқты мағына мен оны білдіретін форманың бірлігінен тұрады. Мысалы, зат есімнің жекеше, көпше түрлері зат есім категориясының тегі бір түрлері болып табылады.

## Тағы қараныз:
* Графика 
* Графема 
* Грамматика
* Грамматология
* Дактилография
* Грамматикалық форма 
* Грамматикалық мағына
* Грамматикалық категория

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Иса Тергеусізұлы

**Иса Тергеусізұлы** (1882, Верный уезі, Кіші Алматы болысы, 8-ауылы - 1940, ҚХР, Үрімші қаласы) — Алаш қозғалысының қайраткері, ағартушы. 

1892-98 ж. Верный ерлер гимназиясында 3 класс оқыған. Верный уездік басқармасында тілмаш болған. 1916 ж. 14 шілдеде Верный қаласында Үлкен Алматы болысы қазақтарының мәжілісіне Ы.Жайнақов қатысып, көтеріліске шыққан хальгқтың босқа қырынмауын түсіндірген. 1917 ж. М.Тынышпаев, Ы.Жайнақов сияқты қайраткерлермен бірге Алаш партиясының Жетісудағы ұйымына мүше болып, ұлт мүлдесі үшін күресті. 30-жылдары Алаш қайраткерлері жаппай қуғынсүргінге ұшырап, жазықсыз қамауға алынып жатқан кезде Жайнақов екеуі бас сауғалап құлжа қаласына барған. Мұнда ағартушынық, адвокатгық жұмыс - тармен шұғылданды. 1933 ж. сәуір айында Шыңжанда болған төңкерістен кейін Іле аймағында құрылған қазақ-қырғыз ағарту ұйымының төрағалығына Мақсұт Сасанов, орынбасарлығына Жабықбай ақалақшы, хатшылығына Жайнақов сайланып, шаруашынық ісін Иса басқарды. Осы ұйымның жинаған қаржысына Іле аймағында мектептер салынып, мұғалімдер даярлайтын курстар ашылды. Оқу-ағарту ісі, мәдени шаралар қолға алынын, бірқатар игі істер атқарылды. Осы кезде Шыңжаң зиялылары жалған жаламен ұстальт, қуғындала бастады. Бұл зобалаңға Сасанов, Жайнақов және Иса да ұшырап, 1936 ж. қамауға алынды. Таңжарық ақынның дерегі бойынша, 1940 ж. Сасанов пен Иса Үрімшіде дарға асылған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Радиоэлектронды қорғаныш

**Радиоэлектронды қорғаныш** — радиоэлектронды құралдардың (РЭҚ) тұрақты жұмыс жасауын қамтамасыз ету шараларының және қарсыластың радиоэлектронды күрес енгізу және РЭҚ-тың бір-біріне әсері кезіндегі жүйелердің кешені; радиоэлектронды күрестің құрамдас бөлігі. Оның міндетіне қарсыластың электрондық қаруынан қорғану және өздігінен бағытталатын қаруын жою, өз РЭҚ-ын электрмагнитті сәйкестілікпен қамтамасыз ету кіреді. Бірқатар ұйымдастыру және техникалық іс-шараларды жүргізу барысында, сонымен қатар РЭҚ есебін білудің жоғары дәрежеде арнайы дайындығының негізінде жүзеге асады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Графема

**Графема** (  - кескіндеу, сызу) — тілдің жазу жүйесіндегі негізгі бірлігі, единицасы, дыбыстың жазудағы таңбасы, жазу жүйесінің ең кіші белгісі.

## Тағы қараныз:
* Графика 
* Граммема 
* Грамматика
* Грамматология
* Дактилография
* Грамматикалық форма 
* Грамматикалық мағына
* Грамматикалық категория

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Радиофизика

**Радиофизика** — электрмагнитті тербелістердің генерация, күшейту процестерін, қайта жасалуын, сонымен қатар сәулелену радиотолқындарын тарату мен оны қабылдау процестерін қарастыратын физика саласы.

Радиофизикаға квантты (квантты радиофизика) — генерация, индукциялы сәулеленудің негізіндегі радио және оптикалық диапазондардың электрмагнитті толқындарын қайта жасау мәселелері кіреді. Радиофизика радиотехника және электроника ғылымының негізі болып табылады. Радиофизиканың зерттеу әдістері радиометеорологияда, радиоастрономияда, геофизикада т.б. кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Радиоэлектронды кедергі жасау аймағы

**Радиоэлектронды кедергі жасау аймағы** (*басу аймағы*) — радиоэлектронды құралдар немесе қарсыластың радиоэлектрондық жүйесінің жұмыс жасауына кесел келтіретін кедергі жасау станция аумағындағы кеңістік немесе жергілікті аудан. Аймақтың ауданы мен формасы кұрылым мен басу жүйесінің (құралдық) сәулелену қуаттылығына, өзара қашықтығына, антенналы жүйенің күшею және басу шамасына байланысты болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Нүсіп Науғайұлы Исмаилов

**Исмаилов Нүсіп Науғайұлы** (1941 жылы туған, Ескелді ауданы, Өтенай ауылы) — ғалым, медицина ғылымдарының докторы 1968 ж. Семей мемлекеттік мед. интын бітірді. 1968-78 ж. Семей мемлекеттік мед. институтында аспирант, ассистент, 1978-88 ж. Қазақстан Денсаулық сақтау мин-гінің өлкелік патол. ҒЗИ-ы филиалының (Өскемен қ.) меңгерушісі.

1988 жылдан I.Жансүгіров атындағы Жетісу университетінің кафедра меңтерушісі. 80-нен аса ғылыми еңбегі жарияланған.

## Дереккөздер
Дактилография

**Дактилография** ( - саусак,  - жазамын) — кез келген жазық затқа саусақпен жазу. Дактилография саңырау әрі соқыр адамдармен қарым-қатынас жасаудың тиімді әдісі. Әрі саңырау, әрі соқыр сауатты адам ауызша сөйлесе алмаса, айтатын сөзін алақанға немесе кез келген жазық затқа саусағымен жазып ұқтырады.

## Тағы қараныз:

* Графика 
* Графема
* Граммема 
* Грамматика
* Грамматология
* Грамматикалық форма 
* Грамматикалық мағына
* Грамматикалық категория

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Шахимұрат Шаимұлы Исмаилов

**Исмаилов Шахимұрат Шаимұлы** (1956 жылы туған, Алматы қ.) - ғалым, медицина ғылымдарының докторы (1998), профессор (2002). 1979 ж. Алматы мемлекеттік медицина институтын, 1987 ж. Мәскеудегі туберкулез аурулары ҒЗИ-ның аспирантурасын бітірген. 1987-99 ж. ҚР туберкулез проблемаларының ұлтгық орталығында кіші, аға ғылыми қызметкер, бас дәрігер, директор, 1999-2002 ж. бөлім меңтерушісі қызметтерін атқарды. Ол республика туберкулезге қарсы күрес бағдарламасын жасаушылардың және оны іске асырушы жетекші мамандардың бірі. Әлемнің денсаулық сақтау ұйымының (ВОЗ) грантының иегері (2002). Париж, Монреаль, Хельсинкиде халықаралық конференцияларда баяндамалар жасады. Өкпе ауруларының диагностикасы мен емдеу тәсілдерін зерттеуге арналған 180-нан аса ғылыми еңбек жариялаған. 10 патенті бар.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан ұйғырлары
Ракета базасы

**Ракета базасы** - ракеталарды, ұшу кезінде оны басқару кұралдарын, ракеталарды ұшуға дайындаудың техникалық құралдарын, қоймаларды орналастыруға арналған жергілікті жердің арнайы жабдықталған бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ракета жарғышы

**Ракета жарғышы**  — жойғыш бөліктің жарылысы үшін тиімді сәтті анықтайтын және жойғыш зарядты қопаратын механизм түріндегі ракетанын ұрыстық бөлігінің элементі. Ракета жарғышы басқару жүйесіне тәуелсіз болуы немесе белгілі бір дәрежеде онымен байланысты болуы мүмкін. Ракета жарғышы ұрыстық бөлігі тосқауылға соқканда іске қосылатын түйіспелі жарғыштар және нысана немесе қоршаған ортанын белгілі бір сипатын сезінетін түйіспелі емес жарғыш деп бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Зымырандар
Ракета қозғалтқышының меншікті импульсі

**Ракета қозғалтқышының меншікті импульсі**  — қатты отынды ракета қозгалтқышының жану камерасында 1 секунд ішінде жанатын 1 кг отынға шакқандағы тарту күшінің шамасы. Бұл шама ракета қозғалтқышының сұйықтығына катысты, әдетте, ол меншікті тарту күші деп аталады. Меншікті импульс (тарту күші) ракета қозғалтқыштарында қолданылатын әр түрлі отындарды өзара салыстыру үшін қызмет етеді, әрі қозғалтқыш жұмысының тиімділігін арттыру көрсеткіші болып табылады.

Ракета қозғалтқышының меншікті импульсі отынның химиялық табиғатымен және қозғалтқыштың құрылымымен анықталады. Қазіргі ракеталық отындарда ол 200-260 кг/сек. Сұйық отынды ракета қозғалтқышының меншікті импульсі қатты отынды ракета қозғалтқышына қарағанда үлкен болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ракета отыны

**Ракета отыны** —	жану кезінде көп мөлшерде жылу мен газ бөле алатын химиялық заттардың жиынтығы. Бұл газ бен жылу ракета козғалтқыштарында реактивті күш тудыруға қажетті энергия көзі ретінде қолданылады. Ракета отыны екі құрамды немесе бір құрамды болады. Екі құрамды ракета отынында бір мезгілде жанармай да, қышқылдандырғыш та бірге болады. Ракета отыны қатты сұйық, аралас болуы мүмкін. Қатты ракета отыны бір құрамды болады, өздігінен жанбайды, не химиялық қосылыстардан тұрады, не жанармай мен бұл отын қатты отынды ракета қозғалтқыштарында қолданылады.

Қатты отын ретінде құрамында жануға кажетті оттегі бар дәрілер кең қолданылады. Дәрілі ракеталық козғалтқыштар дер кезінде жабдық,тала алады және ұзақ уақыт бойы ұрысқа қабілеттілігін сақтай алады. Қатты ракета отынын жетілдіру нәтижесінде қазір оны жеңіл металдар ұнтағының жандырғыш бөлігі ретінде қолданады. Сұйық ракета отыны сұйыққа негізделген ракета қозғалтқыштарында қолданылады және әдетте екі құрамнан: жанармай мен қышқылдандырғыштан тұрады. Аралас ракета отыны отынның сұйық және қатты бөлігінің бірлігінен тұрады. Кез келген ракета отынының ең маңызды көрсеткіштері 1 кг зат жанған кезде бөлінетін энергия санына яғни жылу шығаруға қабілеттілігі болып саналады.

## Дереккөздер


Санат:Зымырандар
Қауіпсіздікті қамтамасыз ету мәліметтері

**Қауіпсіздікті қамтамасыз ету мәліметтері** әскерлерді тиеу немесе түсіру пункттерінің орналасқан жерін, мамандануын, қуатын және (немесе) өткізу қабілетін, оларға азықтүлік, медициналық-санитариялык жағынан қызмет көрсету туралы деректерді ашатын мәліметтер;

## [[Қазақстан]]  Республикасы бойынша тұтас алғанда азаматтық қорғаныс күштерінің немесе құралдарының жайкүйін ашатын мәліметтер
*қару-жарақ пен әскери техника бұйымдарына, аса маңызды азаматтык өнімге арналған құжаттаманың, сондайақ катері жогары, халықтың тіршілік ету жүйелерін қамтамасыз ететін объектілерге және ұлттық игілік болып табылатын объектілерге арналған жобалык. құжаттаманың сақтандыру қорының жасалуы мен сақталуын сипаттайтын мәліметтер, түтас алганда Қазақстан Республикасы бойынша құжаттаманың сақтандыру қорын сактау объектілерін (базаларын) орналастыру туралы мәліметтер;
*елді қорғау мүдделерінде пайдаланылуы мүмкін кен қазу орындары, табиғи үңгірлер, метрополитендер немесе басқа да ғимараттар туралы мәліметтер, сондайақ 300 мың адамнан астам тұрғындары бар қалаларды сумен жабдықтаудың, темір жол тораптарының, стратегиялық және қорғаныстық маңызы бар объектілердің және (немесе) оларды сумен жабдықтайтын су кұбырларының бас гимараттарының орналасу схемаларын ашатын мәліметтер;
*қару-жарақты, әскери техниканы жасауга, өндіруге және (немесе) пайдалануға жағдай туғызатын, олардың күзетілетін параметрлерін ашатын физикалыкхимиялық құбылыстар (әрістер) туралы мәліметтер;
*атом-энергетикалық кешені объектілерін жобалау, салу, пайдалану немесе олардың қауіпсіздігін камтамасыз ету туралы мәліметтер.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ракета траекториясы

**Ракета траекториясы** — кеңістікте ұшу кезінде ракетаның ауырлық орталығының жүру жолы. Баллистикалық ракеталардың траекториясы екі бөлікке бөлінеді: белсенді —	тарту күші әсерінен ұшу (жұмыс жасаушы козғалтқышпен) және енжар — тарту күшінің әсерінсіз, қозғалтқыш өшірілген жағдайдағы. Тік ұшып шығатын, алыс қашықтықта әрекет ететін баллистикалық ракеталар үшін траекторияның белсенді бөлігі өз кезегінде тік (бастапқы) және көлбей ұшу (қозғалтқышты өшіру және ракетаны траекторияға шығару бөлігі) учаскелері болып бөлінуі мүмкін.

Баллистикалық ракетаның енжар бөлігі де екіге бөлінеді. Біріншісі (еркін ұшу бөлігі) атмосфераның сұйылтылған қабатында жатады. Онда іс жүзінде аэродинамикалық күш болмағандықтан, ракета белгілі бағытсыз, лақтырылған дене сияқты ұшады. Екіншісі (тұрақтану бөлігі) атмосфераның тығыз кабаттарында жатады. Мұнда аэродинамикалық күштер елеулі шамаға жететіндіктен, ракета тракты және жоғары қызумен ұшады. Қанатты ракеталар мен танкіге қарсы басқарылатын реактивті снарядтар ұшып шыққаннан бастап нысанаға дейін қозғалтқыш көмегімен ұшады, сондықтан оның траекториясының енжар бөлігі болмайды.

## Дереккөздер


Санат:Зымырандар
Қауіпті кезең

**Қауіпті кезең** — жағдайдың біртіндеп немесе күрт шиеленісу кезеңі, әдетте, әл соғыстың басталуының алды. Ол ықтимал қарсылас мемлекеттердің (мемлекеттер коалицияларының) арасындағы қарымқатынастың шектен тыс шиеленісуімен сипатталады. Екі жақ та Қауіпті кезеңді әскери дайындықтарын аяқтау, құрамын көбейту, қарулы күштердің жауынгерлік дайындықтарын жоғарылату, оларды жаю, экономиканы әскери жағдайға көшіру үшін пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Нұр Исраилов

**Нұр Исраилов** (1 қаңтар 1910, Еңбекшіқазақ ауданы, Бірлік ауылы — 1953) — ұйғыр әдебиетінің негізін салушылардың бірі, ақын, әрі прозаик. 

* 1920 ж. татар мектебінде

* 1926 ж. Ташкенттегі аз ұлттар үшін ашылған оқу орнында

* 1932-35 ж. Өзбекстан ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасында оқыды. 
## Шығармалары

* "Таң жырлары" атты тұңғыш өлендер жинағы 1931 ж. шықты. 

* 1932-37 ж. "Иірім"

* "Жаңажырлар"

* "Төменнен жоғарыға"

* "Жас лениншілдер"

* "Ризвангүл" атты өлең жинақтары

* "Абақтыдан"

* "Күндер"

* "Қызыл ту" повестері жарық көрді. 

* И. — алғашқы ұйғыр оқулықтарының авторы.
* Әдебиеттері: Ұйғыр совет әдебияти тарихиниң очерклири, ауылы, 1967.

## Дереккөздер


Санат:1 қаңтарда туғандар
Санат:1910 жылы туғандар
Санат:Еңбекшіқазақ ауданында туғандар
Санат:1953 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Ұйғыр ақындары
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Ұйғыр жазушылары
Санат:Қазақстан ұйғырлары
Ракета кемесі

**Ракета кемесі** — қанатты және зенитті басқарылатын ракеталардың ұшыру қондырғыларымен, сондай-ақ ракетаның өзімен қаруланып қарсыластардың ең үсті кемелері мен жағалау объектілерін жоюға арналған су үсті немесе сүңгуір ұрыс кемесі. Кемеде нысаналарды табу мен ракеталардың ұшуын басқаруға арналған радиотехникалық құралдар болады.

## Дереккөздер


Санат:Зымырандар
Санат:Әскери-теңіз флоты
Қауіпті радиоактивті зақым зонасы

thumb|Ядролық жарылыс**Қауіпті радиоактивті зақым зонасы** — сыртқы шекарасында радиация дозасы толық ыдырағанға дейін 1200 Р, ал жарылыстан бір сағаттан кейін радиация дөрежесі 240 Р/сағ., 10 сағаттан кейін — 15 Р/сағ. болатын аумақ. Қауіпті радиоактивті зақым зонасы бұлт ізі аумағының шамамен 8 — 10 пайызын кұрайды. Радиация дозасы уақыт өткен сайын бәсендейді. Адам бір тәулік ішінде толық ыдырағанга дейін радиация дозасының жартысын алады. Зақымданған аумақта аз уақыт болғанның өзінде адам ауыр зақымдануы мүмкін. Адамдар дер кезінде қорғаныс ғимараттарына паналау және жеке қорғаныс құралдарын пайдалануы қажет.thumb|Ядролық жарылыс

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Рaкeтaғa қарсы өздігінен бағытталу

**Рaкeтaғa қарсы өздігінен бағытталу**  — баллистикалық, ракетаның негізгі бөлігіне қарсы бағыттардың неғұрлым тиімді әдісі. Рaкeтaғa қарсы өздігінен бағытталудың ерекшелігі жақындау жылдамдығының жоғарылығы (10 км/сек. және одан да жоғары) және соның нәтижесі секілді бағыттау уақытының аздығы. Есептеулердің көрсетуі бойынша, нысанамен ара қашықтық 100 км-ден кем болмауы керек. Шетелдік мамандардың пікірінше, рaкeтaғa қарсы өздігінен бағытталу үшін өздігінен бағытталу құралы (головка) радиолокациялық немесе инфрақызыл іздеуші — бақылаушы құрал болуы керек.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қаша ұрыс салу

**Қаша ұрыс салу** (көне.) - жауды алдан тосып алатын адамдарды дайындап қою секілді тәсілдерді қажет етеді. Жау — тобын үш не төртке жарып алғанда іске аспайтын болған, яғни жауына ашуға мүмкіндік беру.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Рaкeтaғa қолданылатын сұйық жанармай

**Рaкeтaғa қолданылатын сұйық жанармай**  — ракета қозғалтқышының тұтану камерасында тотықтырғышпен тез әрекетке түсетін, жұмыс істейтін бөлігі болып табылатын белгілі бір мөлшерде жылу және газ бөлетін ракета отынының компоненті (бөлігі). Ол, әдетте, көмірсутек пен азот-сутек қатарына жататын тез тұтанатын және улы зат.

## Дереккөздер


Санат:Отын
Ракеталарды телебасқару жүйесі

**Ракеталарды телебасқару жүйесі** — басшылық пунктінен ракета мен нысананың салыстырмалы орнын анықтап, ракетаны нысанаға бағыттауды қамтамасыз ететін, соған сәйкес ракетаға пөрмен беретін жабдықтар жиынтығы. Ракеталарды телебасқару жүйесі радиолокациялық станциядан, есептегіш-шешуші, реттеуші және басқарушы қондырғыдан, радио немесе сымды байланыс желісінен тұрады.

Радиолокациялық станцияның нысананың қашықтығы, биіктігі, азимуты жөніндегі мәліметтерінің негізінде есептегіш-шешуші қондырғы оның координаталарын шығарады да, байланыс желісімен басшылық пунктінің басқару пультіне және ракетаның жеке батареяларына жібереді. Ол пәрмендік сигналдар арқылы ұшу траекториясына өзгерістер енгізеді. Бұл пәрмендер ракетаның басқару тұткасына әсер етіп, тиімді траекториядан ауытқуды болдырмайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жүк көлігін алмастыру пункті (ауданы)

**Жүк көлігін алмастыру пункті (ауданы)** — әскери техниканы және басқа да әскери жүктерді, адамдарды бір эшелоннан екінші эшелонға немесе бір көлік түрінен екінші көлік түріне ауыстыру, вагондарды ендігі басқа темір жолдарға көшіру үшін жабдықтармен және құрылғыларымен жабдықталған темір жол станциялары бар шекара маңындағы жергілікті жер өңірі. Ірі су бөгеттерінде уақытша жүк көлігін алмастыру аудандары құрылуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ракета траекториясын анықтаудың фазалық жүйесі

**Ракета траекториясын анықтаудың фазалық жүйесі**  — ракетаның ұшу траекториясын жердегі радиосигналдарды хабарлағыш пен ракетадағы жауап бергіш радиосигналдар фазасын салыстыру арқылы анықтайтын радиотехникалық құралдар кешені. Жауап беруші қосымша жер үсті станциясы мен негізгі станция сигналдарының фазасын салыстыру ракетаның орнын анықтауға мүмкіндік береді, өйткені фазалық жылжу ракетаның жүріп өткен жолына пропорционалды. Кейбір фаза жүйесінің құрамына 3 қабылдағышхабарлағыш станция кіреді. Олардың бірі негізгі, ал екеуі кезекпен көмекшілік қызметін атқарады: өз хабарлағышының сұрауына ракетадан жауап сигналдарын қабылдайды. Сөйтіп, әр станция өз бетінше қашықтықты өлшеп, сол үш сфероидтың қиылысуы арқылы ракетаның орны анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қашықтық өлшеуіш

thumb|Қашықтық өлшеуіш "ДЯ-6"Қашықтық өлшеуіш(Дальномер) — жергілікті жердегі қашықтықты тікелей өлшеулерсіз анықтауға арналған
аспап. Артиллериялық атыста, бомба
тастауда, топографиялық түсіруде,
навигацияда, инженерлік геодезияда,
астрономияда, суретке түсіру кездерінде
пайдаланылады. Өзгешеленуі: электромагниттік толқындар және физикалық
табиғи тербелістерді пайдаланушы
диапазонға байланысты — акустикалық,
жарық-қашықтық өлшеуіш (оның ішінде
лазерлі), радиоқашықтық өлшеуіштер
және оптикалык қашықты өлшеуіштер;
ықпал ету принципі бойынша физикалық
Қашықтық өлшеуіш (белсенді) және геометриялық (енжар)
түрлері болады.

Санат: Физика
Санат: Аспаптар
Ракеталардың жіктелуі

**Ракеталардың жіктелуі** — ракетаның төмендегі белгілеріне қарай топтастырылуы:

#Нысананың орналасқан жеріне ракетаны жіберуге арналған қондырғының орналасуына қарай мынадай кластарға "Жер — Жер", "Жер — Әуе", "Әуе Әуе", "Әуе Кеме", "Кеме — Әуе", "Кеме Жер", "Жер — Бейбіт кеңістік";  
#Формасы мен құрылымдық ерекшеліктеріне қарай 2 топқа — *[[баллистикалық ракета]]* және *[[қанатты ракета]]* (ұшақ-снарядтар); 
#Ұшқанда басқару ұстанымдарына қарай 2 топқа — *басқарылатын, басқарылмайтын;* 
#Оперативті-практикалық тапсырмаларды орындауына байланысты — *тактикалық, оперативті-тактикалық, стратегиялық;* 
#Әрекет жасау қашықтығына байланысты — *жақын*, *орта* және *алыстан* әрекет ететін ракета болып бөлінеді. Қарастырылған белгілеріне қарай ракеталарды топтау үнемі кеңейе бермек. Бұлардан басқа ракеталарды басқа да белгілеріне қарай (қозғалтқыш түріне,
басқару жүйесіне, аэродинамикалық жүйесіне т.б.) топтауға болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ракеталы сүңгуір қайық

**Ракеталы сүңгуір қайық** — қарсыластың стратегиялық маңызды әскери-өнеркәсіптік нысандарына зымыран соққыларын беруге арналған тиісті баллистикалық зымырандармен (SLBMs) ​​қаруланған ядролық сүңгуір қайық.
нобай|Әлемдегі ең алып Ракеталы сүңгуір қайық-Акула
нобай|Ракеталы сүңгуір қайықтың су астынан зымыранмен атқылауы
Стратегиялық ядролық күштерге арналған алғашқы сүңгуір қайықтарды 1950 жылдардың аяғында (содан кейін олардың жалпы санының басым көпшілігін құрайды) АҚШ пен КСРО-ның супер державалары құрады. XX ғасырда сүңгуір қайық зымыран тасығыштары «ескі» ядролық державалардың қалған бөлігімен қызметке кірді: Ұлыбритания (1960 ж.), Франция (1970 ж.), Қытай (1980 жж.) Және КСРО-ның стратегиялық ядролық күштерін мұра етті. Ресей. 2010 жылдары алғашқы Ракеталы сүңгуір қайықты ел болып  «жас» ядролық держава - Үндістан құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Әскери іс
Ракеталық артиллерия

**Ракеталық артиллерия**  — ұрыс ракеталарымен қаруланған артиллерия түрі. Ұрыс ракетасы ұрыс бөлімінің жарылғыш заттарынан және отынның жану өнімінің қозғалтқыш өңімінен шығатын реакция күшінің есебінен қозғалысты ракетаға беретін реактивті қозғалтқыштан тұрады. Ракеталық артиллерия заттарының құрамына: ұрыс заряды бар ракета, ұшыру мен жанар-жағармай құю құралдары, атысты басқару құралдары және тасымалдауға, ракетаны атысқа дайындау мен тексеруге арналған көмекші құрылғылар кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жүре соғыса отырып өту

**Жүре соғыса отырып өту**  — шабуыл барысында шабуылдаушы әскердің қарсы жағада қарсылас қорғанып жатқан су кедергісінен өтуінің негізгі тәсілі. Соғыса өтудің бұл тәсілінде бөлімшелер мен белімдер су кедергісіне шыға отырып, оның сипаты мен қарсыластың қорғаныс күші жөнінде мәліметтерді айқындап алып, әдетте, сол ұрыс ретімен, тоқтамай, су кедергісінен өтеді. Бұл жағдайда аман қалған көпірлер мен жергілікті өткел құралдарын алудың мацызы зор.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ракеталық жеделдеткіш

**Ракеталық жеделдеткіш** — ұшу аппаратына қысқа мерзім ішінде үлкен жылдамдық беру үшін қолданылатын ракетаның қосалкы козғалтқышы. Мұндай  қозғалтқыштар ракеталарда (*қанатты және баллистикалық*), ұшақтарда және басқа ұшу аппараттарына орнатылуы мүмкін.

Ракеталық жеделдеткіш қатты отынды ракета қозғалтқышы ретінде бірнеше секундта ракетаны ұшудың шерулік бөлігіне шығаруға қабілетті. Ұшақтар үшін **ракеталық жеделдеткіш** ұшу кезіндегі ұшақтың ұшу қашықтығын қысқарту үшін, сондай-ақ жылдамдатқыш ретінде ұшудың шерулік бөлігінде ракетаны тосып жою кезінде қысқа мерзімде жылдамдықты арттыру, қарсыластарды қуу немесе олардан бөліну үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Кауфман иконниковиясы

**Кауфман иконниковиясы** — кермектер тұқымдасына жататын бұташық. Іле Алатауъшда (Түрген, Сөгеті, Бөгеті, Торайғыр тауы) және Кетпентау бөктерінде өседі. Биіктігі 15-60 см. Қысқа діңі жапырақ сағақтарының қалдықтарымен қалың қапталған. Жапырақтары қандауыр пішіндес не жұмыртқа тэріздес болады, 4-12 см. Жертаған жапырақтары өте қалың, жасын немесе көкшіл сұр түсті, жиегі бүдыр. Гүлсидамы 2-15-тен, тік, берік өседі. Гүлдері бір жаққа қарай тығыз орналасқан сағақсыз 4-11 гүлден тұратын масақ. Тостағаншалары түкгі, Ұзындығы 8 мм, жүйкелері түкті. Күлтелері күлгін қызыл түсті, тостағаншасынан екі есе үлкен. Мамыр-маусымда гүлдеп, маусым-шілдеде жеміс салады. Тұқымынан көбейеді. Әсемдік өсімдік. Сирек кездеседі, жойылып бара жатқан эндемикалық Қазакстанның "Қызыл кітабына" енгізілген. 

## Дереккөздер


Санат:Жетісу
Жүре шабуылдау

**Жүре шабуылдау**  — қорғанатын қарсыластарға қарсы шабуыл жасаудың негізгі әдісі. Ол жасырын әрі қысқа мерзімде жүргізіледі. Жүре шабуылдау әдетте түкпірдегі әскерді тез арада шабуыл шебіне жылжыту арқылы жүргізіледі. Шабуыл шебіне өтуде мотоатқыштық және танк бөлімшелері (*[[бөлім]]дері*) ұрысқа реттеліп, тоқтаусыз шабуыл жасайды. Ядролық және авиация соққыларының, артиллерия мен өз құралдары атысының нәтижелерін, сондай-ак қарсылас қорғанысындағы аралық жерлерді пайдалана отырып, қарсыластардың негізгі, әсіресе, танкіге қарсы құралдары мен адам күшін жоя отырып, бөлімшелер қорғаныс түкпіріне қарай тоқтаусыз әрі тез шабуылдауды жалғастырады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ракеталық кешен

**Ракеталық кешен** — қарулар жүйесі. Оған ракеталардан басқа ұшыру қондырғыларынан, ракетаның ұшуын басқару жүйесі мен ракетаны ұшуға жіберетін көмекші жабдықтардан тұратын жер бетіндегі (авиациялық, кемелік) жабдықтар да енеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қашықтықты өлшеуіш радио

**Қашықтықты өлшеуіш радио**(Радиодальномер) — радиотолқындардың кәмегімен қашықтықты өлшеуге арналған арнайы радиотехникалық қондырғы. Қашықтықты өлшеуіш радио әсер ету принципі 2 нүктенің арасындағы радиосигналдардың уақытын әлшеуге арналған. Радиотолқындардың қашықтықты аса дәлдікпен аныктау қажет болатын радиолокация, теңіз және әуе радионавигацияда, геодезия, гидрогеогарфия және басқа салаларда қолданылады. 

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Кәдімгі жұпаргүл

**Кәдімгі жұпаргүл** () – ерінгүлділер тұқымдасы, жұпаргүл туысына жататын өсімдік. Биіктігі 70 см-дей. Сабақтары төрт қырлы қызын түстес, сыртын түк басқан, бұтақтары тармақтала тік өскен, жапырақтары бір-біріне қарама-қарсы орналасқан, сағақтары ұзын, шеттері бүтін жұмыртқа тәрізді сопақша келген. Жоғары жағынан қарағанда жапырақтары қою жасыл түсті, екі жағында да кішкене қара нүктелері бар. Гүлдері майда, сыпырғы тәрізді жиналған, кызыл, күлгін түсті. Шілде-тамыз айларында гүлдейді. Дала шалғындарында, орман шеттерінде, тастақ беткейлерде, тауда кездеседі, көбіне шайқурай, ақбас жусанмен бірге өседі. Сарқант, Алакөл, Қапал ауданында зерттелген өндірістік қоры 50 тауыдан асады. 

## Дереккөздер


Санат:Еріндігүлділер
Қашықтықтан басқару

thumb|Қашықтықтан басқару пульттары**Қашықтықтан басқару**(Дистанционное управление) — басқару пункттерінен белгілі бір қашықтықта орналасқан әр түрлі құрылғылар мен механизмдерді басқару. Бұл кезде пункттен басқарылатын механизмнің орындау органдарына әсер ету үшін электрлік немесе басқа да белгілер (командалар) жіберіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жылдам көтерілгіштік

**Жылдам көтерілгіштік**  — ұшу аппаратының биіктікке көтерілу жылдамдығы; ұрыс ұшағының маневрлілігін, тік жазықтықтағы мүмкіндігін анықтайтын маңызды тактикалық-ұшу сипаты. Жылдам көтерілгіштік ұшу аппараты қару-жарағының салмағына және оның аэродинамиқалық сипаттарына байланысты болады. Жойғыш ұшақтардың жылдам көтерілгіштігі өте жоғары болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ракеталық қарудың ұрыстық сапасы

**Ракеталық қарудың ұрыстық сапасы**— қазіргі заманғы ұрыста (соғыста) маңызды міндеттерді орындау құралы ретінде ракеталарды сипаттайтын мәліметтер жиынтығы.

Ракеталық қарудың негізгі ұрыстық сапалары: қимылдың үлкен қашықтығы, ұшудың жоғары жылдамдығы мен биіктігі, ракетаның ядролық ұрыстық зарядтарының жоғары қиратқыштық күші, нысананы (объектіні) зақымдаудың жоғарғы дәлдігі, әмбебаптығы, жаппай қолданылу мүмкіндігі, маневрлілігі және ұшу траекториясындағы осал жерінің аздығы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Кәдімгі тасжаңғақ

**Кәдімгі тасжаңғақ** — раушангүлділер тұқымдасына жататын реликт бұта немесе жапырақ тастайтын ағаш. Жетісу (Жоңғар) Алатауында, Көксу өзенінің шатқалында кездеседі. Биіктігі 3-5 м, бұтақтары жайылып орналасқан. Жапырақтары қысқа сағақты, кезектесіп орналасқан, түбінде гүлжапырақтары бар. Жапырақ тақтасы жұмыртқа пішінді, Ұзындығы 2-4 (6) см, жиегі араның жүзі тәрізді. Тостағаншасының түтігі цилиндр пішіндес, Ұзындығы 35 мм. Күлтелері алқызыл түсті, сопақшалау, Ұзындығы 6-10 мм. Сәуірде гүлдейді, мамыр-шілдеде піседі. Жемісі шар тәрізді, ашылмайтын құрғак жеміссерігі бар, қызын түсті; сүйегі де шар пішінді, Ұзындығы 10-15 мм. Әсемдік өсімдік. Сирек кездеседі. Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген.

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
*Тасжаңғақ
*Шегіршінжапырақ тасжаңғақ

Санат:Раушангүлділер
Ракеталық қозғалтқыштар

**Ракеталық қозғалтқыштар** — отынды жандыру үшін жанармай мен тотықтырғыш қолданатын ракета қозғалтқыштары. Отынның барлық компоненттері болғандықтан, Ракеталық қозғалтқыштар ерекшелігі олардың дамыту күші ұшу жылдамдығына байланысты болмай, қозғалтқыштан шыққан газ жылдамдығын күшейту нәтижесінде болады.

Ракеталық қозғалтқыштар сұйық отынды ракета қозғалтқыштары, қатты отынды ракеталық қозғалтқыштар  немесе дәрілік ракеталық қозғалтқыштар болып бөлінеді. Ракеталық қозғалтқыштар әр түрлі мақсаттағы, әр түрлі кластағы басқарылатын және басқарылмайтын ракеталарда қозғалтқыш қондырғысы ретінде кеңінен қолданылады.

Ұшақтарда бұл қозғалтқыштар ұшуды жеделдету үшін қолданылады. Кейбір ракеталық қозғалтқыштардың салмағы 100 т-ға дейін барады. Жұмыс ұзақтығы секунд, минуттармен өлшенеді.

## Дереккөздер


Санат:Зымырандық қозғалтқыштар
Ракеталық сұйықтықты қозғалтқыш

**Ракеталық сұйықтықты қозғалтқыш (РСҚ)** — ұшатын аппараттың өзінде тасымалданатын сұйық жанармай мен тотықтырғыш арасындағы тікелей реакция арқылы пайда болатын тарту күшімен жұмыс істейтін реактивті қозғалтқыш. Ракеталық сұйықтықты қозғалтқыш алдыңғы бөліктен, жану камерасынан, реактивті жабық қуыстан, салқындатқыш қабықтан және тұтандырғыш құрылғыдан тұрады.

Жанармай мен тотықтырғыш сығылған газбен жану камерасына итеріледі, ал жанған өнімдері жабық қуыс арқылы сыртқа шығарылады. Ракеталық сұйықтықты қозғалтқыштың жұмысы қоршаған ортаға тәуелді емес, сондықтан ол кез келген биіктікте және ауасыз кеңістікте қолданылуы мүмкін. Ракеталық сұйықтықты қозғалтқыштың жұмыс істеу ұзақтығы оқ-дәрілік реактивті қозғалтқышқа қарағанда артық. Қазіргі заманғы ракеталық сұйықтықты қозғалтқыш кейбір көп сатылы баллистикалық, ғарыштық және басқа ракеталарды, Жердің жасанды серігін ұшыру үшін, сондай-ақ ұшақ пен қанатты ракеталарда қосалқы қозғалтқыш ретінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Зымырандық қозғалтқыштар
Қиғаштай ату

thumb|Қиғаштай ату**Қиғаштай ату**-нысананың маңдайшебіне атыс қаруы мен зеңбіректерден  45° бұрыштан бағытталып жүргізілетін атыс түрі. Қазіргі кезде бүл атыс түрі  апталдан ату деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Кәлпе стансасы

**Кәлпе стансасы** - 1929 ж. салынган 5-класты темір жол стансасы. Ақтоғай-Көксу учаскесінде, Қаратал өзенінің жағасында. Теңіз деңтейінен 340 м. биіктікте ор-наласқан. Әкімшілік жағынан Қаратал ауданына, шаруашылық жағынан Алматы темір жолы бөліміне қарайды. Қазіргі уақытта станса бір орталықтан басқарылатын диспечерлік жүйеге көшірілген. 

## Дереккөздер
Ракеталық ұшақтар

**Ракеталық ұшақтар**  — әдетте сұйық жанармайлы ракета қозғалтқыштары, қуатты қондырғылары бар ұшақтар. Мұндай  қозғалтқыштар сыртқы ортаға және ұшу жағдайына байланыссыз тұрақты қуатты
болады. Соның арқасында ракеталық ұшақтар кез келген биіктікте, соның ішінде ауасыз кеңістікте ұша алады, ал жылдамдығы ұшу биіктігі өскен сайын арта түседі. Сонымен бірге ракеталық реактивті қозғалтқыштар жанар-жағармай мен қышқылдандырғышты көп жұмсайды, сондықтан ракеталық ұшақтардың ұшу ұзақтығы аз (минутпен өлшенеді) болады.

## Дереккөздер


Санат:Зымырандар
Санат:Ұшақтар
Кәдірбек Құныпияұлы

**Кәдірбек Құныпияұлы** (27.4.1962 жылы туған, Райымбек ауданы, Тасбұлак ауылы) — ақын, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі (2001). 1979 ж. Кеген қазақ мектебін, 1983 ж. ҚазПИ-ді бітірді. 1979-91 ж. Кеген ауданы "Коммунизм нұры" (қаз. "Хан тәңірі") газетінде бөлім меңтерушісі, Кеген ауданы мемлекеттік сақтандыру инспекциясы бастығының орынбасары, 1991-98 ж. "Алматы ақшамы", "Өркен", "Заман-Қазақстан", "Заң" газеттерінде, "Саясат" журналында бөлім меңтерушісі, редактордың орынбасары болды. 1998-2002 ж. облыс "Жетісу" газеті бас редакторының 1-орынбасары. 2002 жылдан "Арыс" баспасында редактор. Алғашқы топтама өлендері "Қарлығаш" жинағына (1987) енді. "Қарқара, қайда барасың?" (1999), "Сарыала қаз — сағыныш" (2001)жыр жинақтары жарық көрген. Қазақстан Жастар Одағы мен Журналистер одағының Б.Бұлқышев атындағы сыйл. лауреаты (1995). 

## Дереккөздер
Қиратқыштық қабілет

thumb|Бомба макеті
Қиратқыштық қабілет (Разрушающая споcобность) — ракеталық шахталар сияқты нығайтылған нысаналарды қиратуға жеткілікті тротилді эквивалент пен дәлдікке тәуелді қуатты жүйе.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жылжымайтын бөгеу атысы

**Жылжымайтын бөгеу атысы**  — шабуылдаушы (*қарсы шабуылдаушы)* қарсыластың қозғалыс жолын тұтас от шымылдығына ұқсатып артиллериядан атудың бір түрі. Қарсыласты шығынға ұшырату, оның ілгерілеуіне жол бермеу, ұрыс тәртібін бұзу және оны басқа құралдармен жоюға қолайлы жағдай жасау максатымен бір шепте жүргізіледі. 
## Қолданыла бастаған кезі
Жылжымайтын бөгеу атысы  Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде көп қолданылған және қазіргі танда да өз маңызын жоғалтқан жоқ. Қорғаныста жылжымайтын бөгеу атысы қапталдар мен түйісулерді қамтамасыз ету үшін, сондай-ақ қарсыластың алғы шебі мен қорғаныс түкпіріндегі жаяу әскері мен танктерінін шабуылын тойтару үшін, шабуылға шыққан өз әскерлерінің ашық қапталдарын қамтамасыз ету және басып алынған шептерді бекіту үшін қолданылады. Кеңес армиясында жылжымайтын бөгеу атысы жер үсті бақылау пункттерінен бақыланатын шептерде алдын ала алғы шептің алдына, қаптаддар мен қорғаныс түкпіріне дайындалады. Жылжымайтын бөгеу атысы жүргізуге қорғанып жатқан құраманың (*[[бөлім]]нің*) реактивті артиллериясынан басқа барлық артиллериясы тартылады. Мұнда, әрбір дивизионға (*[[батарея]]ға*) ені әр зеңбірекке немесе минаатарға *50 м-ден* келетіндей етіп есептелген учаскелер белгіленіп беріледі. Жылжымайтын бөгеу атысы  шебі өз әскерлерінен ең кемі *300-500 м* қашықтықта болуы керек. Бұл оларды снаряд жарылыстарынан қауіпсіздендіреді, сондай-ақ, қарсыластьщ Жылжымайтын бөгеу атысынан  өтіп кеткен танктері мен бронетранспортерларын (*ұрыс машиналарын*) танк жойғыш құралдармен тура дәлдеп атуға мүмкіндік береді. Жылжымайтын бөгеу атысының әрбір шебіне шартты атау беріледі. 
## Үйлесуі
Жылжымайтын бөгеу атысы қарсыластың жаяу әскері мен танктері белгіленген шепке жақындағанда ашылады және жаяу әскер танктерден бөлініп, шабылуын тоқтатқанша көшпелі атыспен жүргізіледі. Егер қарсыластың жаяу әскері жылжымайтын бөгеу атысы шебін айналып өтуге тырысса, атыс қарсылас шабуылының (*[[қарсы шабуыл]]ының*) жаңа бағытына қарай ауыстырылады. Жылжымайтын бөгеу атысы артиллериядан атудың басқа түрлерімен және мотожаяу әскерлер мен танктердің атысымен үйлестіре жүргізіледі. Егер жылжымайтын бөгеу атысы әсерінен қарсыластың жаяу әскері жатып қалса, оны шоғырланған атыспен атады; Жылжымайтын бөгеу атысыынан әтіп кеткен танктерді тура дәлдеп атып жояды. Қарсыластың қарсы шабуылын тойтару үшін теңіз десантын түсіргенде, жылжымайтын бөгеу атысы жүргізуге атыспен қолдау кемелері тартылады. Олар жылжымайтын бөгеу атысыын десант әскерлері командирінің (*жалпы әскери командирдің*) тапсырысында көрсетілген учаскеде (*[[шеп]]те*) жүргізеді. Қарсыластың теңіз десантын түсіруіне жол бермеу үшін жылжымайтын бөгеу атысы жүргізуге, десанттан қорғаныс жоспарына сәйкес жағалаудағы артиллерия бөлімдері де қатысады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Кеген жазбасы

**Кеген жазбасы** - Райымбек ауданындағы Қарқара өзені маңынан табылған балбал тас. Ежелгі ескерткіш орналасқан төңіректе Қазан революциясына дейін атақты "Қарқара жәрменкесі" өткізілген. Балбалдың биіктігі 190 см, ені 64 см, қалынд. 36 см. Үстіне шапан киген, оң қапталына қаңтарғы-қоржын, қанжардың қыны мен қорамсақ ілген (биіктігі 23 см, ені 5 см), малдас құрып отырған ер адам кеишнде сұр граниттен қашалған. Мүсіннің оң қолында — қыш құмыра, сол қолында қыныштың сабы бар. Арқасында үш талдап өрғен 9 бурым мықынынан төмен түсіп жатыр. Мүсіннің аяқ киімі дәстүрлі түркі әдіппен — биік өкшелі, үшкіл тұмсықты, "шоңқайма" етік түрінде қашалған. Балбалмүсіннің басы егістік алқапты тазарту кезінде жергілікті механизаторлар тракторға тіркеп, тартқанда жұлынып қалған. Оны кезінде жергілікті тұрғындар тауып, қасиетті нәрсе ретінде жерлеген. Қазірге кезде жұлынған бастың көмілген жерін білетін адамдар қалмаған. Сондықтан оның антропологиялық тұрпатын анықтау қиындық туғызғын. Балбал тастың тарихи және ғылыми құндынығы — 13 өріптен тұратын, "Қаған алты бөрік алаш ерті" (Қаған алты баулы ел басқарды) деген жазуы бар. Ғалымдар Ғ.Мұсабаев, АМахмүтов, Ғ.Айдаров ғылыми-акдараттық айналысқа "Кеген жазбасы" деген атпен енген ежелгі ескерткшггі ғүн дәуірінен бұрынғы кезеңте, б.з.б 4 ғасырға жатқызды, қ. Қарқара ескерткіштері 

## Дереккөздер


Санат:Жетісу
Ракетаны автономды басқару

**Ракетаны автономды басқару**  — ракетаның ұшуын басқару. Бұл кезде бүкіл қашықтықтағы ұшу траекториясы кемерлік аспаптар кешені арқылы анықталады. Яғни ракета алдын ала белгіленген бағдарлама (берілген траектория) бойынша ұшады және ешқандай барлау пунктімен немесе тосқыш ұшақпен, нысанамен байланыспайды. Ракетаны автономды басқару кезінде басқарудың автономдық жүйесі: навигация немесе радионавигациялық және басқа да автономды жүйелері қолданылуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қиратуды шектеу

**Қиратуды шектеу** — ядролық шабуыл кезіндегі қиратылысты азайту мүмкіндігі. Қиратуды шектеу стратегиясы енжар қорғаныстан (мысалы, ракеталық шахтаны нығайту), белсенді қорғаныстан (БҚР жүйесі) және қарсыластың шабуылдаушы күшін әлсіздендіруге бағытталған алдын ала шабуылдардан тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Кеген-Қарқара артезиан алабы

**Кеген-Қарқара артезиан алабы** — Алматы облысы Райымбек ауданында, Кеген, Шалкөдесу және Қарқара өзендерінің аңғарындағы арынды жер асты суы бар өңір. Солтүстік-шығысында Кетпен (Ұзынқара), Құлықтау, оңтүстігінде Күнгей және Теріскей Алатаулары жотасымен шектелген. Алап батыстан шығысқа қарай *120 – 135 км*-ге созылып жатыр, ені *8 – 10 км*-ден *25 – 28 км*-ге дейін. Мұндағы арынсыз грунт сулары өзен аңғарларындағы құм аралас малтатастармен байланысты. Олардың тереңдігі *0,6 – 10 м*, минералдылығы 0,5 г/л, құрамы гидрокарбонатты, натрий-кальцийлі. Сулы қабаттың қалыңдығы *2 – 20 м*. Арынды жер асты сулары төрттік кезеңінің шөгінділері мен жоғарғы миоценнің ірі кесекті құм-қиыршық аралас дөңбектас-малтатастарынан тұратын қабаттарда *24 – 30 м*-ден *236 м*-ге дейінгі тереңдікте қалыптасқан. Кеген елді мекенінің маңында бұрғыланған ұңғымалармен *36 – 95 м* тереңдікте жоғары арынды үш сулы горизонт ашылды. Олардағы судың деңгейі жер бетінен *15 – 30 м* биіктікке дейін көтерілді. Ұңғымалардан өз бетімен ағатын тұщы (минералд. *0,4 – 0,8 г/л*) жер асты суының шығымы *6 – 8 л/с*-тан *12 – 17 л/с*-қа дейін. Миоцен мен төменгі плиоценнің сазды шөгінділерінің арасындағы құмтастар мен конгломераттарда жиналатын жер асты сулары, көбінесе тұзды болып келеді. Артезиан алабының шет жағындағы Шөладыр тауының ортүстік бөлігінде жер бетіне минералдары *16,6 – 322,6 г/л* термальды (ыстық) сулар шығып жатыр. Жер асты суының құрамында HBO2, J, Br, F микроэлементтері бар. Бос күйінде H2S кездеседі..

## Дереккөздер


Санат:Артезиан алабы
Ракетаны басқару

**Ракетаны басқару** — тұрақтандырғыш немесе басқарушы қондырғы әсер ету арқылы ракетаның кеңістікте қозғалу траекториясын нысанаға бағыттау. Ракетаны басқару (бүкіл ұшу траекториясында немесе оның белгілі бір бөлігінде жүзеге асырылуы мүмкін. Ракетаны басқару (нысанаға тию дәлдігін, соған сәйкее, нысананың (қарсыластың объектісін) толық жойылуын қамтамасыз етеді. Ракетаны басқару (ракетаның мақсатына, нысананың сипаты мен атыс қашықтығына байланысты.

Ракетаны басқару әр түрлі басқару — жеке, телебасқару  немесе өздігінен бағытталу жүйелері арқылы жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ракетаны басқару жүйесі

**Ракетаны басқару жүйесі** — берілген траектория бойынша ракетаның ұшуын қамтамасыз ететін барлық құрылғылар мен құрал-жабдықтардың жиынтығы. Ракетаны басқару жүйесіне радиотехникалық құрал-жабдықтар, сонымен бірге радиолокациялық станциялар, есептеу-шешу құрылғылары, тұрақтандырушы, басқарушы, ақпараттық және де басқа құрылғылар кіреді.

Ракетаның өзі басқару жүйесінің элементтерінің бірі болып табылады, басқа элементтер ракетаны ұшыру орнында (жерде, кемеде, ұшақта), нысананың өзінде және т.б.болуы мүмкін. Арнайы техникалық құралдар арқылы ракетаны ұшыру шарттарын, нысанаға қатысты оның ұшу жағдайын анықтау және оның нысанаға дәл тиюін қамтамасыз ету міндетіне сай ракета траекториясына қажетті түзетулер енгізу кез келген ракетаны басқару жүйесі жұмысының негізгі мәні болып келеді.

Ракетаны басқару жүйесі автоматты түрде кажетті өлшемдер жасауға және ракетаны бағыттаудағы (ауытқу биіктігін) қателіктерді азайтуда басқару пөрмендерін жасауға мүмкіндік береді. Барлық ракетаны басқару жүйесі ракетаның тактикалық мақсатына, нысаналардың алыстығы мен сипатына байланысты әрекет ету принципі бойынша негізгі үш топка бөлінеді: телебасқару жүйесі, дербес басқару жүйесі және өздігінен бағыттау жүйесі. Аталғандардан басқа аралас ракетаны басқару жүйесі қолданылады. Баллистикалық және қанатты ракеталардың басқару жүйелерінің жұмыстарында негізді айырмашылыктар бар. Баллистикалық, ракеталардың ұшу қашықтығын басқару, әдетте, қозғалтқышты сөндіру арқылы жүзеге асырылады, ал қанатты ракетаның ұшу қашықтығы биіктік рөліне пормен берумен өзгертіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жылжымалы байланыс құралдары

**Жылжымалы байланыс құралдары**  — оперативтік құжаттар және басқа да қызметтік құжаттарды жеткізуге арналған көлік құралдары. Ұлы Отан соғысы кезінде бірлестіктер, құрамалар мен бөлімдер арасында жылжымалы құралдармен байланыс осьтік, шеңберлік маршруттармен және бағыттармен ұйымдастырылды. Басқару пункттері маңында сонымен қатар байланыс осі бойында пакеттерді жинау, сұрыптау және жіберу үшін ақпараттар жинау пункттері құрылды. Жинау пункттерінің құрамында хабарларды тіркеу экспедициясы, көлік құралдары, фельдъегерлер және қорғаушы күзет болады. Жинау пункттеріне жақын маңда байланыс ұшақтарын қабылдау үшін ұшып-қону аландары жабдықталды.
## Қазіргі уақытта
Жылжымалы байланыс құралдары ретінде поездар, автомобильдер, бронетранспортерлар, мотоциклдер, ұшақтар, тікұшақтар мен байланыс катерлері, ал кейбір жағдайларда ұрыс ұшақтары, танктер және кемелер қолданылады. Жылжымалы байланыс құралдары әдетте әскери жолдармен жүруге айрықша құқылы болғанмен, көлік құралдарында арнайы тану белгісі немесе рұқсат қағазы болуы керек. Қазақстан Республикасында жылжымалы байланыс құралдары мен әскери пошталық байланыс фельдъегерлік-пошталық байланыс қызметі болып біріктірілген.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қиыстырылып құралған көпір

thumb|Киевтегі көпір**Қиыстырылып құралған көпір**(**) — жалпақ суға салынатын, жүзбелі не қатты, берік тіреулер қолданылатын көпір.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ракетаны басқарудың тең сигналды әдісі

**Ракетаны басқарудың тең сигналды әдісі** — ракетаның ұшуын радио арқылы басқарудың бір әдісі. Бағыттау пунктіне орнатылған радиолокациялық станция тең сигналды аймақта нысананың автоматты түрде ілесуін қамтамасыз етеді. Арнайы кемерлік құралдар көмегімен ракета станциялық тең сигналды аймаққа ауысады да таңдалған нысанаға қарай бағытталады. Ракета ауытқыған жағдайда оның құралдарына пөрмендер жасалып, ол орындайтын механизмдерге жіберіледі. Нәтижесінде ракеталар тең сигналды аймаққа қайта еніп, станция тапсырған бағытқа ауысады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жылжымалы бақылау-сынау станциясы

**Жылжымалы бақылау-сынау станциясы** (*Контрольно-испытательная передвижная станция*) — борт құралдары мен қондырғыларын дербес түрде тексеруден өткізуге, сондай-ақ ұшу алдындағы басқарылатын зенитті ракета, ұшақтарды тағы басқа кешенді түрде тексеруден өткізуге арналған елестету және өлшеуіш құралдарының жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жылжымалы басқару пункті

**Жылжымалы басқару пункті** — құтқару жұмыстарын жүргізуді тікелей басқару үшін құрылған пункт. Оны тиісті АҚ бастығы немесе оның орынбасары басқарады. АҚ күштерін Жылжымалы	басқару пунктінен басқару үшін жоғары тұрған және бағыныстағы штабтармен, жасақтармен, барлау органдарымен байланыс жасалады. Жылжымалы басқару пункті  жұмысқа күні бұрын, бейбіт уақытга әзірленіп, аға бастықтың шешімімен дайындыққа келтіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қозғалмалы нысаналарды сұрыптау

**Қозғалмалы нысаналарды сұрыптау** — арнайы құралдың көмегімен қозғалыстағы нысаналардан (танк, ракета, ұшақ т.б.) бейнеленген немесе баяу жылжитын я қозғалмайтын заттардан бейнеленген сигналдар аясындағы радиолокациялық сигналдарды айқындау. Радиолокациялық станцияларда қозғалмалы нысаналарды сұрыптау құралдарын қолдану жер бетіндегі, судағы және ауадағы әр түрлі қозғалмалы нысаналарды табуға және бағыттауға мүмкіндік береді, сондай-ақ радиолокаторлардың кедергіге қарсы беріктігін айтарлықтай арттырады, белсенді емес кедергілердің (бұлт, су толқыны, т.б.) деңгейін тәмендетеді. 

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қозғалыстағы атыс

thumb|Қозғалыстағы атыс**Қозғалыстағы атыс** — шабуыл және қарсы шабуыл кезінде танкіден атудың негізгі тәсілі. Танк зеңбірегінен және пулеметтермен атуға дайындық, дәлдеу және ату әрекеттері танк қозғалып бара жатқанда жүзеге асады. 

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жылжымалы бөгеуші жасақ (ЖБЖ)

**Жылжымалы бөгеуші жасақ (ЖБЖ)**  — мина жарылғыш бөгеттер орнатуға арналған инженерлік әскерлер бөлімшелерінен (бөлімдерінен) құрлық әскерлерінде құрылған уакытша әскери құрылым. Олар әскерлердің ұрыстық ретінің элементі болып табылады. Жылжымалы бөгеуші жасақ  механикаландыру құралдарын қолдана отырып, қарсыластың шабуыл және қарсы шабуыл бағыттарындағы жергілікті жерді танкіге қарсы және жаяу әскерге қарсы миналармен миналайды, өз әскерлерінің жазылу шептеріне, бөлімдер мен құрамалардың ашық қапталдарына, олардың аралықтары мен түйіскен жерлеріне, сонымен қатар теңіз жағаларының учаскелеріне, суда, қарсыластың десант түсіруі анықталған бағыттарда және тағы басқа жерлерде бөгеттер орнатады. Жылжымалы бөгеуші жасақ өз міндеттерін орындауда жалпы әскери бөлімшелермен (бөлімдермен), танкіге қарсы күштермен бірлескен түрде, ал кейбір жағдайларда өз алдына қимылдайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Керминкет

**Керминкет**, Кумберкет — Жетісудағы үлкен сауда орталығының аты. 11 ғ-дағы авторы белгісіз "Худуд-өлалам" деген парсы тіліндегі шығармада К. Жүлдан (қазіргі Бішкек маңы) Ыстықкөл алқабына қарай баратын сауда жолын суреттеген жерде ұшырасады. К. Невакет (шамамен Орловка ауылы) пен Жіларық (Боом) шатқалына кіре беріс жерде болған. Керминкент "күтегін-лабан" деген атағы бар жетекші баскарған лабан (немесе албан) атгы Қарлуқ тайпасының каласы екен. 

## Дереккөздер


Санат:Жетісу