open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тұрсын Елеусізұлы

**Тұрсын Елеусізұлы** - 1935 жылы 3 наурызда Алматы облысы, Панфилов ауданы, Алмалы ауылында дүниеге келген.

Жаркенттегі балалар үйі мен интернатта тәрбиеленген. 1957 жылы педагогикалық училищені тамамдал, еңбек жолын үстаздықтан бастаған.1966 жылы ҚазМУ-дің тарих факультетін бітірген соң, Талдықорған қаласындағы «Жетісу шүғыласы», облыстық «Октябрь туы» газеттерінде қызмет атқарған. Облыстық халық ағарту бөлімінде балалар үйлері мен мектеп-интернат секторын басқарады. 1971 — 1987 жылдары республикалық «Спорт» газетінде, «Қазақстан мектебі» журналында, Қазақ радиосында қызмет істейді.

## Жетістіктері
«Құрмет Белгісі» орденімен, көптеген медальдармен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің, Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым академиясының Құрмет Грамоталарымен марапатталған. «Баспа және полиграфия ісінің қайраткері». Қазақстан Республикасы Президентінің стипендиянты. «Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері».2000 жылғы «Жаңа ғасырға — жаңа ән» байқауының жүлдегері. Қазақ ССР Оқу министрлігінің Құрмет грамотасымен, дипломымен, ҚР Ұлттық Қауіпсіздік комитетінің «Отан сақшысы» басылымының төс белгісімен марапатталған.

## Шығармалары
«Жазушы» баспасынан «Жоғалған ойыншық» (1967), «Балбүлақ» (1975), «Жалын» баспасынан «Сыйлық» (1984) жыр жинақтары, сондай-ақ «Иван Шадрин (1973)», «Жұлдызды ұстаз» (1982) прозалық кітаптары жарық көрді. Республика ақындарының «Жазушы» баспасынан 1986 жылы шыққан «Соны соқпақтар» жыр жинағына ақынның топтама өлеңдері енгізілген.

1998 жылы ИНА «Айқос» баспасы орысша «Люди, Я расту!» деректі повесі мен қысқа әңгімелерін, «ҚазАқпарат» баспасы 2003 жылы «Әйел һәм жалғыздық» атты ғүмырнамалық кітабын, «Нұрлы әлем» баспасы 2003 жылы «Бір жұтым жыр» өлеңдер жинағын, «Тоғанай-Т» баспасы 2008 жылы «Диогенше кеспелеу» романын басып шығарған.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Алматы облысы тұлғалары
Санат:1935 жылы туғандар
Фурнитура

**Фурнитура** (француз тілінде *fourniture* — жабдықтау, жеткізіп беру) — өндірістің кейбір түрлерінде қолданылатын көмекші материалдар, мысалы, сағат фурнитурасы (сағаттың керек-жарақтары), етік фурнитурасы (шеге, жіп, бұлық және басқа керек-жарақтар).
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Әубәкір Солтанбекұлы

**Әубәкір Солтанбекұлы** (1871- 1930, ҚХР, Құлжа қаласы) - 1916 жылы Қарқарадағы ұлт-азаттық көтеріліс басшыларының бірі. Жетісу өңіріндегі Мерке болысының беделді адамдарының бірі болған Әубәкір Қарқарада Албан көтерілісі басталған алғашқы күннен-ақ өз белсенділігімен көзге түседі. Архив деректерінде бірінші болып көтерілістің үш басшысының қамауға алынғаны нақтылы айтылған. 1916 жылы 22 шілдесінде Ұзақ, Жәмеңке және Әубәкір үшеуін 10 солдат түнделетіп айдап, 23-і күні Қаракөл (Прежевальск) түрмесіне апарып қамайды. Әубәкір Қаракөл түрмесіндегі қырғыннан аман құтылып, Қытай жеріне өтеді. Бір жыл­дан соң елге қайта оралып, 1930 жылға дейін әр түрлі жұмыстарда болған. 1916 жылы көтерілістің және Қаракөл түрмесіндегі қырғынның көзі тірі куәгері ре­тінде 1927 жылы естелік жазған (ҚР ҒА қолжазбалар қорында сақтаулы). 1930 жылы "бай-құлақ"  ретінде қуғынға ұшырап, қайтадан Қытайға өтеді. Сол жылы жарасы асқынып, Құлжа қаласында дүние салған.

## Дереккөздер
Мұраланудағы міндетті үлеске құқық

#  Мұраға қалдырушының кәмелетке толмаған  емесе еңбекке жарамсыз балалары, сондай-ақ оның еңбекке жарамсыз жұбайы мен ата-анасы,өсиеттің мазмұнына қарамастан, заң бойынша мұрагрелік кезінде олардың әрқайсысына тиесілі болатын үлестің (міндетті үлес) кемінде жартысын мұраға алады.

#  Мұндай үлеске құқығы бар мұрагер өсиет бойынша және (немесе) заң бойынша мұрадан алатынның барлығы, оның ішінде әдеттегі үй жабдықтары мен үй-іші турмысында ұсталатын заттардан тұратын мүліктін құны және мұндай мұрагердің пайдасына белгіленген өсиеттік бас тартудын құны, міндетті үлеске есептеледі.
## Дереккөздер


Санат:Мұрагерлік құқық
Есеп айырысу талаптары

**Есеп айырысу талаптары** /**Есептесу талаптары** — келісімшарттың шарттық-құқықтық деректемелері. Олар тауардың қолма-қол ақшаға немесе несиеге сатылатын-сатылмайтынын анықтайды және басқа нышандармен бірге келісімшарттың қаржылық талаптарын құрайды.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Әлеуметтік серіктестік

**Әлеуметтік серіктестік** - халықтың ірі топтары мен қабаттары, атап айтқанда, кәсіпорындар, жалдамалы қызметкерлер және мемлекет арасындағы қоғамдық, әлеуметтік-еңбектік қатынастарды реттеудін конфронтациялық емес тәсілі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Айыптау үкімі

**Айыптау үкімі** (ағыл. *conviction*; нем. *Verurteilungf, Schuhlspruch m*; *verurteilendes Erkenntnis*) - Қылмыстық жауапкершілікке тартылған адамға айыптау шарасын тағайындайтын және айыптау тұжырымдамасы жазылған сот актісі.

**Айыптау үкімі** — баяндалатын және қарарлық екі бөлімнен тұрады. Баяндалатын бөлімде істін маңызы жазылады.

*Қарарлық бөлімде* — айыпталушының жеке басы жөнінде деректер келтіріліп, бабы немесе Қылмыстық кодекстің баптары көрсетіле отырып, тағылған айыптаудын тұжырымдамасы баяндалады.ref>Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Сауда шарттары

**Сауда шарттары** / **Сауда талаптары** — халықаралық саудадағы экспорттық жәнеимпорттық бағаның арасалмағы. Халықаралық сауда статистикасында экспорттың орташа бағасы индексінің импорттың орташа бағасы индексіне қатынасын көрсететін сауда шарттарының индексі есептеп шығарылады. Индекс жеке ел, аймақ немесе елдер тобы үшін есептелуі мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Тесімтаспа

right|thumb|Тесімтаспа

**Тесімтаспа** (Перфорационная лента; punched tape)- кодты комбинация арқылы тесу жолымен жазылған хабарлар, таспа түрінде (қарапайым қағаз) хабарды үндестіріп жеткізуші.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Енжар сайлау құқығы

**Енжар сайлау құқығы** - өкілетті органдарға сайлана алу құқығы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Фусти

**Фусти** (немісше *Fusti*, шегерім) - таразыдан кемітілетін шегерім, ол тауардағы қоспа үшін өтем ретінде беріледі.
## Дереккөздер


Санат:Өлшеу
Санат:Сауда
Чек кітапшасы

**Чек кітапшасы** - банк ағымдағы немесе есеп айырысу шотының иесіне беретін чектердің баспаханалық тәсілмен дайындалып, түптелген және нөмірленген бланкілері. Чектерді пайдалана отырып банк клиенті шоттан қажетгі соманы алуына, оны қолма-қол ақша түрінде алуына не месе үшінші тұлғалармен чек арқылы тікелей есеп айырысуына болады. Шотқа өкім жасау құралы болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Гемамнион

**Гемамнион** (*Haemamnion* -  қағанаққа қан құйылу) - гемамнион, қағанаққа қан құйылу. Кіндік бауы тамырлары жыртылғанда қағанақ суына қан құйылуы. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Сенімгерлік операциялар

**Сенімгерлік операциялар** — банкілер өз клиенттеріне — заңи және жеке тұлғаларға (*шар негізінде*) түрлі қызметтер көрсету түрінде жасайтын сенімгерлік операциялар. Сенімгерлік операциялар  жылжымайтын мүлік пен басқа да мүлікті инвестициялық қоржынның жасақталуын және оны баскару құндылықтарды сақтауға қабылдауды, әрекетке қабілетсіз меншігінің корғаншысы ретінде мүлікті басқаруды, өсиет бойына  ие мүлікті басқаруды, несиегердің банкротқа ұшыраған фирма жөніндегі талап-арыздарын реттеуді, тағы басқаларды қамтиды.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Еңбек жағдайы

**Еңбек жағдайы** - еңбек үдерісінде адамның денсаулығы мен жұмыс істеу қабілетіне әсер ететін өндірістік орта факторларының жиынтығы. Еңбек жағдайын құрайтын факторлардың мынадай негізгі топтары бар: санитарлық-гигиеналық факторлар — зиянды химиялық заттар, өндірістік шуыл, шаң-тозаң, діріл, электр-магниттік өpic пен электр өрісі, сәуле (ионданушы, лазерлік, ультракүлгін), өндірістік үй-жайдағы микроклимат, жарық, т. б.;психологиялық-физиологиялық факторлар — ауысымдағы тұрақты жүктеме, көтеретін жүктің бір жолғы шамасы, жұмыс қарқыны, зейінге түсетін күш, бір сарындылық, жүйке-сезімге түсетін күш, жайсыздық, ауысымдылық, т. б.; эстетикалық факторлaр — үй-жайдын, жабдықтың, арнаулы киім-кешек пен аяқкиімнің сәндік-көркемдік тұрғыдан безендірілуі, жарық-түс композициясының үйлесімі, т. б. Бұл орайда өндірістік фактордың рұқсат етілген шекті деңгейіне, қауіпті деңгейіне және зиянды деңгейіне ажыратылады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Тескі

**Тескі** - тесімкарталарға немесе тесімтаспаларға хабарларды тесу арқылы жазуға арналған құрал.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Фьючерс

**Фьючерс** () — уағдаласылған сұрыптағы тауарды белгілі бір мөлшерде келісілген бағамен көрсетілген кезең бойына жеткізу жөніндегі келісімшарт. Фьючерстік шарт бойынша міндеттемелер барлық жағдайда дерлік нақты тауарды жеткізу жолымен емес, төлеу немесе бағадағы айырманы алу жолымен орындалады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Санат:Құқық
Санат:Заң
Жылулық нейтрондар

**Жылулық нейтрондар** – кинетикалық энергиясы 510–3 эВ-тен 0,5 эВ-ке дейін болатын нейтрондар. Олар нейтрондарды баяулатқыш орта атомдарымен жылулық тепе-теңдікке дейін баяулату арқылы алынады.
	

	
## Сілтемелер

## Пайдаланылған әдебиет



Санат:Физика
Александр Елков

**Александр Елкөн**  - 1926 жылғы 1 сәуір де Ресейдің Новосибирск облысы, Сузунск ауданы, Плоцкое селосында туған. 1943 жылы Душанбе қаласында 9 сыныпты бітіріп, Ленинград комедия театрының суретші-декораторының көмекшісі және сахна жүмысшысы болып істеген. Улы Отан соғысына қатысқан.

Соғыстан кейін Джутов совхозында бастауыш мектептің мүғалімі, агрономтұқым маманы, Алматы қүрылыстарында тас қалаушы, сүт комбинатында аппаратшы, баспахана жүмысшысы, мұғалім, агроном, музыкант, лаборант болады.

Алғашқы өлеңі 1948 жылы әскери «Во славу Родины» газетінде жарияланған.

Бірнеше жауынгерлік медальдармен марапатталған.
## Шығармалары
*Солнечные будни. Стихи. А., ҚМКӘБ, 1959; 
*Рождение дома. Стихи. А., ҚМКӘБ, 1960; 
*На восходе. Стихи. ҚМКӘБ, 1962; 
*Голубая валторна. Стихи. А., «Жазушы», 1979; 
*По тропам памяти. Стихи. А., «Жазушы», 1966; 
*Поиск. Стихи.А., «Жазушы», 1970; 
*Мужество. Стихи. А., «Жазушы», 1972; 
*Капли марта. Стихи. А., «Жазушы», 1974; 
*Круги. Стихи. А., «Жазушы», 1977; 
*Восприятия чудо. Стихи. А., «Жазушы», 
*За третьим перевалам. Стихи. А., «Жазушы», 1982.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары

Санат:1926 жылы туғандар
Аңқау реализм

**Аңқау реализм** - әрбір адамға тән кездейсоқ материалистік дүниетаным, барлық заттар адам санасынан тәуелсіз өмір сүретіндігіне сену.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Діни сенім бостандығы құқығы

thumb
Қазақстан Республикасының басқа мемлекеттердін азаматтары және
азаматтығы жоқ адамдар жеке өзі, сондай-ақ басқалармен бірге кез келген
дінді еркін ұстануға немесе ешқайсысын ұстанбауға хұқылы, дінге деген,
құдайға құлшылық жасауға, діни жоралар мен рәсімдерге, дінді оқып-үйренуге қатысуға немесе қатыспауға
көзқарасты айқындау кезінде қандай
да бір күштеп мәжбүр етуге жол
берілмейді.
Заңда көзделген жағдайларды қоспағанда, ешкімнің де өз діни сенімдерін себеп етіп азаматтық міндеттерін атқарудан бас тартуға қақысы
жоқ.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Айрықша емес құқық

Осы Заңда белгіленген жағдайларды қоспағанда, автордың тиісті рұқсатымен басқа адамның құқық иесімен
бірге туындыны пайдалана алатын
құқығы.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Мүлікті оралымды басқару құқығы

Меншік иесінің қаражаты есебінен қаржыландырылатын мемлекеттік мекеменің, меншік иесінен мүлік алушы және өз қызметінің мақсатына,
меншік иесінің тапсырмаларына және
мүліктін мақсатына сәйкес заң құжаттарымен белгіленген шекте сол мүлікті
иелену, пайдалану және оған билік ету
құқығын жүзеге асырушы қазыналық
кәсіпорындардың заттық құқығы болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Өтемдік мәміле

**Өтемдік мәміле** - теңдей баға үшін тауарды өзара
қоюды қарастыратын сату-сатып алу
шарты. Онын бартерден айырмашылығы, әдетте оның аясында шарттар
кешені жасалып, атап айтқанда кәсіп-орын мен т.б. үшін құрал-жабдықтарды кредитке беретін бас келісімді білдіреді.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Гематин

**Гематин** (*Haematinum * - қан пигменті) -  Гемоглобин тотығуынан туатын өнім. Гематиннің түрлері: безгек гематині, тұз қышқылды гематин (гем), формалин себепті гематин. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Жер заңнамалары

**Жер заңнамалары** () - Қазақстан Республикасының Конституциясына негізделген және Жер Кодексі мен соларға сәйкес қабылданатын нормативтік құқықтық актілерден тұратын Қазақстан Республикасының заңнамалары:
* жер қойнауын, суды, атмосфералық ауаны, орман-тоғайды және өзге де өсімдіктерді, жануарлар дүниесін, экологиялық, ғылыми және мәдени жағынан ерекше құндылығы бар қоршаған орта объектілерін, ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды пайдалану мен қорғау жөніндегі қатынастарды; Қазақстан Республикасының арнаулы заңдарымен реттеледі;
* жер қатынастары субъектілерінің өздеріне тиесілі құқықтарды жүзеге асыруы, табиғи ресурс ретіндегі жерге және коршаған ортаның езге де объектілеріне, сондай-ақ басқа тұлғалардын құқықтары мен заңды мүдделеріне зиян келтірмеуді;
* жер учаскелерін иелену, пайдалану және оларға билік ету, сондай-ақ олармен мәміле жасасу бойынша мүліктік қатынастарды;
* шетелдіктер, азаматтығы жоқ адамдар, сондай-ақ шетелдік заңды тұлғалар жер құқығы қатынастарында Қазақстан Республикасының азаматтарымен және заңды тұлғаларымен тең құқықтарды пайдалануды және сондай міндеттер атқаруды;
* баска мемлекеттердің Қазақстан Республикасының аумағындағы жер пайдалану құқығы Қазақстан Республикасы бекіткен халықаралық шарттарға сәйкес туындауын айқындайды.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Таза бәсеке

**Таза бәсеке** - көптеген ұсақ сатып алушылар мен сатушылардың бәйгелестігі, олардың әрқайсысының жеткілікті дәрежеде толық нарықтық ақпараты болады сондықтан олардың бірде-біреуі нарықтағы сұранымды, тауардың нарыққа жеткізілімін немесе оның бағасын бақылай алмайды.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Жеке бастың құпиясын сақтау құқығы

Азаматтың жеке бас құпиясын, оның ішінде хат алысу, телефон арқылы сөйлесу, күнделіктер, естеліктер, жазбалар, ішкі жан сыры, бала асырап алу, туу құпиясын, дәрігерлік, адвокаттық құпияны, банктік салымдар құпиясын сақтауға құқығы.
Жеке бас құпиясы заң құжаттарында белгіленген реттерде ғана ашылуы мүмкін.
Күнделіктерді, жазбаларды, естеліктерді және басқа құжаттарды жариялауға - олардың авторының келісімімен, ал хаттарды олардың авторы мен алысушысының келісімімен ғана жариялауға жол беріледі. Олардың қайсыбірі қайтыс болған жағдайда аталған құжаттар қайтыс болған адамның артында қалған жұбайының және балаларының келісімімен жариялануы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Фьючерстік биржа

**Фьючерстік биржа** - тауар биржаларының саудасын ұйымдастырудың қазіргі нысаны. Фьючерстік биржада сауда тек қана фьючерстік келісімшарттар арқылы жүргізіледі.
## Дереккөздер


Санат:Биржалар
Компания

**Компания** — заңды тұлға статусына ие сауда, өндіріс, көлік, сақтандыру және т.б.кәсіпкерлердің бірлестіктері. Мұндай бірлестік қатысушыларының жалпылай белгіленуі (хаттағы қысқартылған К°) фирманың ресми басшысының атына қосылады.

## Дереккөздер

Санат:Құқық
Санат:Заң
Аю, биржа машығында

**"Аю"** (;  ) - Биржа машығында — төмендету жолын калайтын саудагерді белгілейтін термин («Бұқа» ұғымына қарама-қарсы). «Аю» рөлінде әрекетететін
саудагер, өзінің қолындағы акцияларды (немесе келісімшарттары) сату жолымен, биржадағы бағаны төмендетуге арандатып, белгілі бір уақыт аралығы өткен соң, оны барынша пайдалы төмен бағамен сатып алуға ұмтылады. Термин сонымен қатар баға
түседі деп күтетіндердің бәріне арналады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Гематоэмезис

**Гематоэмезис** (*Haemate mesis* - қанды құсық) - Эритроциттердің ыдырап, гемоглобиннің эритроцитті коршаған ортаға бөлінуі. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Банк жарғысы

**Банк жарғысы** - банкінің қызметін тәртіптейтін құжат. Коммерциялық банк жарғысында банкінің атауы мен орналасқан жері, ол орындайтын операциялардың тізбесі құқықтық жағдайының нұсқауы, жарғы қоры мен банк құратын басқа да қорлардың мөлшері, мүліктің құралу тәртібі, бақылау және басқару органдарының тәртібі мен олардың құзыреті, банкінің ұйымдастыру шарты мен қызметін тоқтату тәртібі баяндалады. Оған банк қызметінің ерекшеліктеріне байланысты қосымша ережелер енгізілуі мүмкін. Банк жарғыға енгізілген барлық өзгертулер туралы ұлтық (орталық) банкіге хабарлап отыруға міндетті.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Мазмұндама

**Мазмұндама** - халықаралық келіссөздер мен
келісімдер, елдің ішкі өміріндегі маңызды оқиғалар, әскери әрекеттер барысы және т.б. туралы ресми үкіметтік
хабарлама.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Дәлелдемелерді қамтамасыз ету

**Дәлелдемелерді қамтамасыз ету** (ағыл. *evidence security*; нем. *Beweissicherungf; BeweiserhebungJ*) - Заңдарға сәйкес өздері үшін қажетті дәлелдемелерді ұсыну соңынан мүмкін болмайды немесе қиындық келтіреді деп кауіптенуге негізі бар іске қатысушы адамдар соттан осы дәлелдемелерді қамтамасыз ету сұрай алады.

Дәлелдемелерді қамтамасыз ету куәлардан жауап алу, сараптама жүргізу, оқиға болған жерді қарап шығу және басқа әдістер арқылы жүргізіледі.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Таза монополия

**Таза монополия** - нақты тауар нарығындағы жағдай, мұнда небәрі бір ғана сатушы әрекет етеді.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Кәсіпорын жарғысы

**Кәсіпорын жарғысы** — кәсіпорынның міндеттерін, оның қызметінің ережелері мен шеңберін, оның шаруашылық органдарының жүйесіндегі жағдайын айқындайтын құжат. Меншік иесіне ол уәкілеттік берген орган бекітеді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Баспалық карточка

**Баспалық карточка**- баспахана немесе басқа тәсілмен (машинкаға басудан басқа) басылған каталог-карточкасы; каталогты орталықтандырудың ең тиімді түрі.

## Дереккөздер


Санат:Баспа ісі
Пластикалық карта

thumb|Пластикалық карталар
**Пластикалық карта** — басылық ақшасыз есеп айырысу нысандарының бірі, дамыған елдер қолма-қол ақша айналысынан бас тартып, акшасыз нысандарға, атап айтқанда пластикалық (кредиттік жеке дебеттік) карталарды пайдалануға көшуде. Пластикалық карталар қоғам және өзара каржы қатынастарының құрылымын елеулі түрде дамытты. Алайда пластикалық карталар төлем айналымының сенімділігін толық өзгежеде қамтамасыз етпейді. Жалғандық жасаудан келтірілетін ал жыл сайын көбейе түсуде, мұның өзі шығынның орнын толтыру үшін банкілерді арнаулы сақтық қорларын ұстауға мәжбүр етуде пластикалық карталардың басқа бір кемшіліктері  жеке тұлғалардың арасында есеп айырысудың күрделілігі, осы мақсат үшін қолданылатын банкоматтар  тым қымбат тұратын аппараттар.

1993 жылдың соңында Alembank бірінші болып Қазақстанда Visa карточкасымен қызмет көрсетті, ал 1994 жылдан бастап - Master Card карточкасы қолданыла бастады.  Карточкамен қызмет көрсету тәжірибесі кеңейген соң, Alembank 1994 жыдың қараша айында жеке Alem Card дебеттік карточкасын шығарды. Alem Card иелері болып корпоративтік карточка алатын заңды және жеке тұлғалар болуы мүмкін. 
Қазіргі уақытта барлық елдерде шығарылған карточкалардың саны 2 миллиардтан асты. Статистика бойынша дамыған елдерде әр тұрғынға 2-3 карточкадан келеді.  Қазақстанда да көбінің, зейнеткерлер, бизнесмендер, шахтерлер мен студенттердің, карточкалары бар. Карточкалардың саны күннен-күнге өсуде және олар біздің өміріміздің ажырамас бөлігіне айналуда.  

## Пластикалық карталардың түрлері
Пластикалық карталар шартты түрде:
* Идентификациялық карталар:
** Паспорттар
** Жүргізуші куәлігі, автокөліктің тех. паспорты
** Әлеуметтік карталар
** Жеке куәлік
* Дисконт картасы
* Банктік карталар
* Байланыс карталары
** SIM-карталар
** USIM-карталар
** R-UIM-карталар
** Таксофон карталар
** Цифрлық телевидение карталары және т.б.

## Дереккөздер


Санат:Төлем жүйелері
Санат:Ақпарат
Жарғылық капитал

**Жарғылық капитал** / **Жарғы капиталы** — құрылатын кәсіпорынның (фирманың, ұйымның) активтеріне құрылтайшылар салған салымдардың құны, яғни оның капиталының бастапқы сомасы. Ол кәсіпорынның жарғысында айқындалады, негізінен акцияларды сатудан түскен ақша есебінен құралады. Қатысушы осы салымдар шегінде фирманың міндеттемелері бойынша жауап береді. Жарғылық капитал фирма теңгерімінде оқшау есептеледі.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Суперэкслибрис

**Суперэкслибрис** - басылым иесі таңбалау үшін басылымның түптерінде немесе түптем беттерінің ішкі жағында оттисктелген белгі, таңба.

## Дереккөздер


Санат:Баспа ісі
Гематурия

thumb|right|200px
**Гематурия** (*Haematuria * - қанды зәр) - гематурия, қанды зәр. Несепте қанның немесе эритроциттердің болуы. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Коммерциялық сатып алу

**Коммерциялық сатып алу** - коммерциялык немесе өзге ұйымда басқару қызметтерін атқаратын
адамға заңсыз ақша, бағалы қағаздар
немесе басқа мүлік беру, сондай-ақ
оның өзінің қызмет бабын сатып алушы адамның мүддесінде пайдалануы
үшін оған мүліктік сипаттағы заңсыз
қызмет көрсету.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Гемипарез

**Гемипарез** (*Hemiparesis  * - сал болу) - гемипарез, сал болу. Дененің бір жақ бөлігі бұлшық еттерінің парезі, пирамида жолының бір жақты зақымданғанында байқалады. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Патрилинейлік

**Патрилинейлік** (лат: *pater «әке»+ linea «сызық»*) — әке, ер адам жағынан туыстық және мұрагерлік; тарихи тұрғыдан матрилинейлік кейін пайда болған және қазіргі кезге дейін сақталған; тек қана әкемен балалардың байланысының ұрпақтан ұрпаққа есепке алатын ағайындықтар есептiң ережесi.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Коммерциялық кредит

**Коммерциялық кредит** - өткізілген тауар үшін төлемді кейінге қалдыру үшін сатушылардың сатып алушыларға тауар пішімінде ұсынатын кредиті.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Талапты қамтамасыз ету

**Талапты қамтамасыз ету** (ағыл. *security of claim*, *securing of suit*) - Сот немесе төрелік соттың болашақ шешімін орындаудын нақтылығын қамтамасыз ететін шараларлы қабылдау.

*Талапты қамтамасыз ету* - талапкердің мүддесін қорғау кепілдігінін біреуі және соттық іс жүргізудің кез келген сатысына жіберіледі.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Қылмыс қаруы

[thumb|[Қару ]]
**Қылмыс қаруы**— қылмыстық құқықта және іс жүргізуде қылмыстық жолмен қудаланатын іс-әрекет жасаған кезде, атап айтқанда, құрбанға дене жарақатын немесе жеке адамға қарсы қылмыс үшін қылмыскер пайдаланған кез келген зат.

Қылмыс қаруы шаншып-кесетін, атыс қаруы, сонымен қатар құнделікті пайдалану заттары, мысалы, таяқтар, құралдар және т.б. бола алады. Егер белгілі бір қылмыстық жолмен кудаланатын іс-әрекет жасалған кезде (қарақшылық, ұрлық немесе денеге жарақат салу және т.б.), қылмыскердің өзімен бірге атыс қаруы немесе техникалық тағайындалуы жоқ қару болатын болса, онда осының өзі қылмысты қатаң санкцияланатын барынша ауыр қылмыс ретінде бағалатады. Қылмыс қаруы ізді (қанды, саусақтардың ізтаңбасын және жұмсақ ұлпалар бөлігін) анықтау мақсатымен өте мұкият зерттелуі қажет.
## Дереккөздер


Санат:Қылмыстық құқық
Фьючерстік нарық

**Фьючерстік нарық** - келешекте белгілі бір уақытта тауарлардың немесе шетел валютасының жеткізіліміне мәміле жасалатын нарық. Бұл нарықта тауарлардың өздері сатылмайды, тек болашақта жеткізу уәдесі ғана сатылады. Фьючерстік нарық ұйымдасқан тауар биржасының бір бөлігі болып табылады. Онда сатушының нақты тауарды келісімшартта тіркелген бағамен жеткізуі көзделеді, ал жеткізу мерзімінің ұзақтығын биржа белгілейді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Төлем тәртібі

**Төлем тәртібі** - кәсіпорындардың, бірлестіктердің, ұйымдардың, мекемелердің немесе жекелеген азаматтардың төлемдерді дәл белгіленген мерзімде және толық көлемде төлеу жөніндегі міндеттемесі. Жекелеген кәсіпорындардың, бірлестіктердің және шаруашылық ұйымдардың өндіру мен өткізу, қорлану жөніндегі жоспарлы тапсырмаларды орындамауы төлем тәртібінің бұзылуына апарып соқтырады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Таза табыс

**Таза табыс** — міндетті төлемдер (салық, несиесі үшін пайыз, т.б.) шегерілгеннен кейінгі табыс немесе елеген субъектілердің билігіндегі табыс, яғни жалпы табыс пен төленген салықтарды қосқанда өндіріске жұмсалған шығынның арасындағы айырма, яғни субъект есепті кезеңде алған қалдықтық нәтиже. Таза табыс бейрезидент-заңды тұлғаның тұрақты мекемесінің табыс салығы бойынша салық салу объектісі болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Қоныс аударушылар

**Қоныс аударушылар**
(;  - вселяющийся)
Басқа мемлекет аумағындағы өзінің уақытша немесе тұрақты тұрғылықты жерін өз еркімен тастап, Қазақстан Республикасына:

• отбасымен қосылу мақсатында;

• бұрынғы тұрғылықты жеріне оралу, оның ішінде бас бостандығынан айыру орындарынан босаған адамдардың қылмыс жасағанға дейін Қазақстан Республикасының аумағында тұрақты тұрған жеріне оралу мақсатында;

• өзінің тарихи отанына оралу мақсатында (оралмандар);

• Қазақстан Республикасының азаматы болып табылатын адаммен некеге отыруға байланысты келген адамдар.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Шағымдану

**Шағымдану** (ағыл. *appeal*; нем. *Anfeclitungf einer gericlitliclien Entscheidung;
Berufungf, Appellation f* ) - Елдің Конституциясы бойынша, әркімге оның құқығы мен бостандығын сотта қорғауға кепілдік беріледі.

Мемлекеттік билік органдары, жергілікті өзін-өзі басқару органдары қоғамдык бірлестіктер мен лауазымды адамдардын шешімі мен әрекетіне (немесе әрекетсіздігіне) **сотқа** шағым беруге болады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Нығыздағыш

thumb|Манжеталық нығыздағыш
thumb
**Нығыздағыш**- будың немесе газдың шығуын, сұйықтың ағып кетуін және саңылау арқылы тетіктің арасына шаң, тозаң өтіп кетуін шектейтін құрылғы.
## Нығыздағыштың түрлері
**Түйіспейтін нығыздағыш *- нығыздалатын тетіктер арасында түйісу жоқ нығыздағыш.
**Сақиналы нығыздағыш *-жылжитын және жылжымайтын сақина түлі түйісетін нығыздағыш, мысалы піспектің сақиналы нығыздағыш.
**Сырғыма нығыздағыш* -нығыздалатын тетіктер арасында түйісу бар нығыздағыш.
**Манжеталық нығыздағыш *- манжетаның көмегімен сырғыма нығыздағыш.
**Өстік нығыздағыш *- өстік бағыттағы түйісетін тетіктерге қысатын нығыздағыш.
**Тарамадалған нығыздағыш *- тарамдалған бағыттағы түйісетін тетіктерге қысатын нығыздағыш.
## Дереккөздер



Санат:Физика
Санат:Транспорт
Баспалық парақ

**Баспалық парақ** — стандарт пішінді қағаз парағының бір жағына және терілім парағының пішініне, ерекшеліктеріне қарай түрлі баспа бірліктерінен тұратын баспасөз шығармасының бірлік өлшемі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Коммерциялық құпия

**Коммерциялық құпия** - жариялау олардың мүдделеріне
зиянын тигізетін фирма, кәсіпорын
қызметі туралы мәлімет. Нарықта операция жасайтын фирмалар, өзінің өндірістік, қаржылық, сауда және басқа қызмет түрлерінің кейбір аспектілерін құпияландыруға құқығы бар.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Әулиеағаш (Жетісу облысы)

**Әулиеағаш** — Жетісу облысы Панфилов ауданындағы ауыл, Үлкенағаш ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орта­лығы – Жаркент қаласынан солтүстік-батысқа қарай 20 км-дей қашықтықта, Бурақожыр өзені жағалауында, сары топырақты құмдауыт жерде орналасқан.  

## Халқы

## Тарихы
1997 жылы ауылда бір­неше өндірістік кооператив және шаруа қожалығы құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, кітапхана, клуб, фельдшерлік-акушерлік пункт, тағы басқа мекемелер бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Панфилов ауданы елді мекендері
Ескен Елубаев

**Ескен Елубаев** —  жылы, Жамбыл облысы Қордай ауданындағы Отар —  жылы Қазақстан Алматы. 1958 жылы Отар стансасындағы №529 теміржол орта мектебін бітірген. ҚазМУ-дің филология факультетін 1966 жылы тамамдаған. 1966 жылдан бастап «Қазақстан пионері» (қазіргі «Ұлан») газетінде, «Жалын», «Өнер», «Балауса» баспаларында, «Балдырған» журналының бас редакторының орынбасары болып қызмет істеген.

## Өмірбаяны
Дулат тайпасының Жаныс руынан.
 жылы, Жамбыл облысы Қордай ауданындағы Отар стансасында туған.

## Шығармашылығы
Ең алғашқы өлеңі 1958 жылы республикалық «Ара» журналында жариялайды.Қырықтан астам кітаптары қазақ және орыс тілдерінде жарық көрген. «Балабек», «Асар» пьесалары республиканың көптеген театрларында қойылып келеді. «Саған күшік керек пе?» кино-фильмі автордың пьесасы бойынша түсірілген. Шығармалары қазақ және орыс мектептеріне арналған оқулықтарға енген.
*Көк жейде. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1967; 
*Көкпар. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1970; 
*Баламысың деген. Өлеңдер. А., «Жалын», 1981; 
*Өжет. Пьесалар, тақпақтар. А., «Өнер», 1984; 
*Кто сильнее? Стихи. А., «Жалын», 1984.

## Жетістіктері
Негізінде балаларға арнап жазады. Оның «Болатбек» пьесасы республикалық қуыршақ театрында қойылған. Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты (1994). Ұлттық «Астана-Бәйтерек» конкурсының екі дүркін бірінші жүлдегері (2007 — 2008), Халықаралық «Дарабоз» бәйгесінің екінші жүлдегері (2008). «Қазақстан Тәуелсіздігіне 10 жыл» медалімен марапатталған, Мемлекеттік грант иегері. Қазір зейнеткер.

## Дереккөздер

Санат:18 ақпанда туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Халықаралық Алаш әдеби сыйлығының иегерлері
Комитент

**Комитент** - белгілі бір уақыт кезеңінде импорт немесе экспорт, фрахт, жалдау, банк операциялары және т.б. жөніндегі бір немесе бірқатар келісім жасауға екінші адамға (комиссионерге) тапсырыс беретін адам. Комитенттің тапсырысын комиссионер өзінің атынан, бірақ комитенттің есебінен жүзеге асырады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Хабарды жол-жөнекей ұстау

**Хабарды жол-жөнекей ұстау**
(;)
Техникалық, оның ішінде компьютерлік байланыс арналары арқылы
берілетін хабарларды жолдан ұстау
және компьютерлік жүйелерден тергеліп отырған іске қатысты ақпаратты
алу тергеушінін прокурор санкция
берген қаулысының негізінде жүргізіледі.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Смағұл Абатұлы Елубай

**Смағұл Абатұлы Елубаев** (9 наурыз 1947 жыл, Шаржоу облысы, Түрікменстан) — қазақ жазушысы, кинодраматург.  Қазақстанның халық жазушысы (2023), Түркі дүниесі әдеби сыйлығының лауреаты, Т. Жүргенов атындағы Өнер академиясының профессоры, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері.

## Өмірбаяны
Кіші жүз, Жетіру тайпасының Табын руынан шыққан. Смағұл Елубаев 1947 жылы Түркменстанда өмірге келген. 1961 жылы Қазақстанға қоныс аударған. Алматыдағы 12 мектепте оқыған. 1971 жылы ҚазМУ-дың журналистика факультетін бітірген. 1974-1975 жылдары Мәскеудегі сценаристер дайындайтын жоғарғы курсын бітірген.

### Еңбек жолы
*1976-1992 жылдары "Қазақфильм" киностудиясында бас редактордың орынбасары;
*1992-1995 жылдары республикалық "Мәдениет және тұрмыс" (қазіргі "Парасат") журналының бас редакторы;
*1995-2004 жылдары Прагадағы "Азаттық радиосының" журналисті;
*2008-2010 жылдары "Қазақфильм" киностудиясының бас редакторы;
*2010 жылдан бастап Т.Жүргенов атындағы ұлттық өнер академиясының профессоры.

### Әдеби еңбектері
*"Ойсыл-Қара" (1972), Алматы;
*"Саттар соқпағы" (1974), Алматы;
*"На свете белом" (1982), Москва;
*"Жарық дүние" (1978), Алматы;
*"Ақ боз үй" (1990),роман, Алматы, бірнеше қайта басылды;
*"Одинокая юрта" роман бірнеше рет орысша басылды; 
*"Мінәжат"  (1992) роман, Алматы;
*"Жалған дүние" (2000) роман, Алматы;
*"Қиямет-қайым ғасыры"  (2015) ойтолғау, Алматы;
*"Ақ боз үй"  (2017) 2 томдық таңдамалы;
*"Lonely yurt"  (2016) ағылшын тілінде, Нью-Йорк.
*"Una yurta solitaria" (2018)  испан тілінде, Астана.
*"Arasat meidany" (2017) түрік тілінде, Анкара.

### Көркем фильмдер сценарийілері
*"Қызыл отау" (1982); 
*"Ай астындағы үй" (1983); 
*"Өтелмеген парыз" (1983): 
*"Сұрапыл Сұржекей" (1992), Ашхабадта өткен ТМД кинофестиалінің бас жүлдесі; 
*"Батыр Баян" (1992); 
*"Кек" (2004); 
*"Аңшы бала" (2012), Голливудта өткен IFFF кинофестивалінің бас жүлдесі; 
*"Алмас қылыш" (2016); 
*"Қазақ хандығы" телесериалы (2016); BRAGACINE халықаралық кинофестиваль 2022. Гран при
*"Оазис" (2016);
*"Бала ғашық" (2018);
*"Алтын тақ"  (2019);
*"Ақ боз үй" (2021). Халықаралық  Қорқыт Ата кинофестивалының жүлдегері. 2022 Түркие.

## Марапаттары
*2013 жылы  «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағы берілді. 
*2005 жылы президент жарлығымен  «Құрмет ордені» нің иегері атанды.
*Қазақ "Пен-клубы" сыйлыгы 
*2018 жылы президент жарлығымен «Парасат ордені» нің иегері атанды.
*2022 жылылы Түркі дүниесі әдеби сыйлығының лауреаты.
*2023 жылы Қазақстан халық жазушысы

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Түрікменстанда туғандар
Жіктеу кестесі

**Жіктеу кестесі** - жіктеу нұсқатаңбасын анықтау мақсатында: баспасөз шығармалары мен басқа да басылымдардың бір тәртіпте орналасуын, мазмұны қисындалағын, басылым түрінің бағыныштылығын оқырман міндетін білдіретін іс-тәжірибелік құрал; негізгі көмекші кестеден және алфавиттік-пәндік көрсеткіштен тұрады; карточкалық немесе машина оқу түрінде, сондай-ақ, кітап басылым түрінде бола алады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Төтенше ахуал

**Төтенше ахуал** - субъектінің әдеттегі қаржы-шаруашылық қызметінен өзгеше операциялар немесе оқиғалар. Мұндай оқиғалар (ұрлық, өрт, апат, т.б.) немесе операциялар тұрақты түрде, жиі қайталанбайды деген болжам жасалады. Төтенше жағдайлардан келтірілетін табыс немесе залал бөлек есептеледі және есеп саясатында немесе түсіндірме жазбада ашып көрсетіледі.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Арзандату

**Арзандату** - 1) активті теңгерімдік құнынан төмен бағалау, яғни тауарды бұрынғы құнынан төмен бағалау; 2) комиссиялық арзандату — комиссияға қабылданып, сатуға койылған, бірақ белгіленген мерзімде сатылмаған заттың комитент бастапкыда белгілеген бағасын темендету. Қайталап және үшінші қайтара арзандатылуы — заттың сатудан алынғанға дейін арзандатыла беруі. Бағалы қағаздың aрзандатылуы — сатушының (дилердің) немесе бағалы қағаз инвесторының оны бұрынғы бағамен сату мүмкін болмауы себепті бағаны арзандатуы.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Хаиринг

**Хаиринг** (ағылшын тілінде *hiring* — жалға беру) — негізгі құрал-жабдықты жалдаудың орта мерзімдік шарты, экспорттың - тауарға меншік құқығын жалгерге табыстамай несиелендіру нысандарының бірі. Қысқа мерзімге арналған жалгерлік - рентинг, қысқа мерзімге арналған жалгерлік - лизинг деп аталады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Комиссионер

**Комиссионер**(азаматтық құқықта) - сауда келісімдеріндегі делдал; белгілі ақыға комитенттің пайдасына және соның есебінен, бірақ өзінің атынан сауда тапсырыстарын орындайтын адам.

## Дереккөздер


Санат:Сауда
Санат:Мамандықтар
Ақша айналысының орнықтылығы

**Ақша айналысының орнықтылығы** - қолма-қол акша айналысының жай-күйі, ол тауар және ақша жиыны қозғалысының сай келуімен, ақшаның тауар айналысының қалыптасқан қатынастарынан туындайтын жылдамдықпен жұмыс істеуімен және ақша жиынының ақша айналысы заңының талаптарына сай келетін деңгейде айналыста болуымен сипатталады. Ақша айналысының орнықтылығы ақша өлшемінін толымдылығын, оның сатып алуға тұрақты жарамдылығын камтамасыз етуді көздейді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Төлем теңгерімі

**Төлем теңгерімі** - елдің халықаралық операцияларының валюталық түсімдер мен төлемдер нысанындағы теңгерімдік шоты; төлем түріндегі ақшалай қаражаттың елден елге қозғалуын сипаттайтын кесте, тізімдеме. Төлем теңгерімі елдің шетелде белгілі бір кезең бойына төлеген төлемдері мен осы кезең бойына елге түскен төлемдері сомасының ара салмағын сипаттайды. Сауда теңгерімі Төлем теңгеріміның бір бөлігі болып табылады. Шет елден түскен түсім шетелдегі шығын мен төлемнен асып түсетін төлем теңгерімі актив теңгерім деп аталады, ал қарама-қарсы жағдайда пассив теңгерім деп аталады. Төлем теңгерімі екі бөлімнен тұрады, олар: ағымдағы операциялар (сауда теңгерімі  тауарлар [[экспорты мен импортының ара салмағы; көрсетілетін қызметтер мен бейкоммерциялық төлемді қамтитын "көзге керінбейтін" операциялар теңгерімі); капиталдaр мен несиелер қозғалысының теңгерімі (мемлекеттік және жеке меншіктегі капиталдардың кірісі мен шығыны, халықаралық несиенің алынғаны мен берілгенін көрсетеді).

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Шығармашылық еңбек

**Шығармашылық еңбек** - өндірістік меншіктің нысаналарын құрастыруға бағытталған іс-өрекет. Шығармашылық еңбекті авторға көрсетілген техникалық көмектен ажырата білу керек. Мысалы, сызбалар мен үлгілерді дайындау, құжаттарды рәсімдеу, тәжірибелі тексеріс жүргізу.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Патристика

**Патристика** - I-VIII ғғ. Христиандық ілім, христиандық дін догматтарын сақтайтын «шіркеу әкелерінің» апологетикасы. Патристика кейiнгi антикалық және орта ғасырлық қоғамның эстетикасының құрылуына үлкен үлестi қосты.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Мерзімдік кедендік декларация

**Мерзімдік кедендік декларация**
(;  - промежуток времеии; круговращеиие)
Бір тұлға бір тауарларды кедендік
шекара арқылы тұрақты түрде өткізген кезде кеден органы күнтізбелік
отыз күн ішінде Қазақстан Республикасының кедендік шекарасы арқылы
өткізілетін барлық тауарға мерзімlік кедендік декларация беруге 0ұқылы.

Егер тауарлардың Сыртқы экономикалық қызметтің тауар номенклатурасы бойынша бірдей жіктеу коды
болса, олар бірдей тауарлар ретінде
қарастырылады.

Егер біртұлға күнтізбелік отыз күң
ішінде бір тауардың үш және одан да
артық жеткізілімін жүргізсе, ондай
тауарлар Қазақстан Республикасының кедендік шекарасы арқылы бір
тұлға тұрақты түрде өткізетін тауарлар ретінде қарастырылады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Төтенше бюджет

**Төтенше бюджет** - елде төтенше жағдайдың енгізілуіне байланысты қабылданатын, не жай бюджетке (ағымдағы кіріс пен шығыс бюджетіне) қосымша түрде, не оның орнына жасалатын бюджет, мемлекет кірісі мен шығысының тізбесі. Т.б. негізінен соғыстар кезеңінде немесе дүлей апаттар кезінде жасалады. Алайда кейбір елдерде ол арнаулы сипатта болды.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Дәнекерлік ұлпа

**Дәнекерлік ұлпа** (“tissus connectivus”) - жануарлар ағзасының барлық мүшелері құрамына кіретін, денеде ең көп тараған ұлпа. Дәнекерлік ұлпа мезенхимдан дамып, ағзаның ішкі ортасын құрайды. Құрылысы жағынан дәнекерлік ұлпа жасушалардан және жасуша аралық заттан тұрады. Оның кейбір түрлерінде жасушалар басым болады, ал басқа өкілдерінде керісінше жасуша аралық заттар көбірек болады. Дәнекерлік ұлпаның атқаратын қызметі жасушалар мен жасуша аралық заттың арақатынасына тікелей байланысты. Сұйық дәнекерлік ұлпаның қан мен лимфада коректік, және қорғаныш кызметтері басымырақ ал жасуша аралық заттары тығыз қатты ұлпаларда, (шеміршек, сүйек ұлпалары) тіректік және механикалық қызметтер жақсы жетілген.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Оңдасын Елубай

**Оңдасын Елубай** - 1950 жылы 22 мамырда Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан ауданының Саржыра ауылында туған. 1967 жылы Өскемен қаласындағы Жамбыл атындағы мектеп-интернатты бітірген соң, бір жыл облыстық «Коммунизм туы» (қазіргі «Дидар») газетінде корректор болып жүмыс істеген. 1973 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін, 1986 жылы Алматы Жоғары партия мектебін тамамдаған.

1973 жылы облыстық «Дидар» газетінде, облыстық радио және телекомитетінде редактор, тілші, бөлім меңгерушісі болған. 1990 жылдан бері «Егемен Қазақстан» газетінің Шығыс Қазақстан облысындағы меншікті тілшісі болып қызмет атқарады.
## Шығармашылығы
«Алтайым — алтын тамырым», «Аялайық Алтайды», «Жүрегімде жастықтың ізі қалды», «Шымыр келер Шығыстың 9л-қыздары», «Жанарымда — жасыл қүрлық», «Париж-Сидней — саңлақтар саңлауы», «Азиатский аккорд мирового футбола», «На земле древней Эллады», «Уроки Турина», «Турин тағлымы» сияқты бірнеше жинақтар мен кітаптардың авторы.
## Жетістіктері
Қазақстан журналистер одағы сыйлығының иегері және Қазақстан Республикасының Құрмет Грамотасымен, «Қазақстан спортына сіңірген еңбегі үшін» Қүрмет белгісімен марапатталған. Зайсан ауданының Құрметті азаматы.
## Дереккөздер


Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:1950 жылы туғандар
Репрезентативтік

**Репрезентативтік** - мөлшері пайызбен көрсетілген, халық бөлігінің таңдауына сәйкес, антропометрикалық көрсеткіштерден аз немесе берілген мөлшерге тең сандық мағыналары.
## Дереккөздер



Санат:Математикалық статистика
Бұлтартпау шарасы

*Қылмыстык іс жүргізуде* — айыпталушы анықтаудан, алдын ала тергеуден немесе соттан жасырынады, не істі
сотта объективті зерттеуге және талдауға бәгет жасайды немесе қылмыстық әрекетпен шұғылдануды жалғастырады деп ойлауға жеткілікті негіздер
болған кезде, айыпталушыға іс жүргізуде қолданылатын заңда көзделген
мәжбүрлеу шаралары.

Бұлтартпау шаралары мынадай болып табылады:

*1) ешкайда кетпеу және өзін дұрыс ұстау туралы қол қойдыру;
*2) жеке кепілдік беру;
*3) әскери кызметшіні әскери бөлім командованиесінің бакылауына беру;
*4) кәмелетке толмағанды карауға
беру;
*5) кепіл болу;
*6) үйде қамауда ұстау;
*7) қамау.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Есептік пайыз

**Есептік пайыз** - орталық (ұлтық) банкінің коммерциялық банкілерге несие беруінің ресми пайыздық мөлшерлемесі; вексельдерді (купондарды, облигацияларды, басқа да бағалы қағаздар мен борышқорлық міндеттемелерді) олар бойынша төлеу мерзімі басталмастан бұрын сатып алу жолымен ақшалай алғытөлем бергені үшін банкілер (өзге де несие мекемелері не мамандандырылған делдалдар) өндіріп алатын төлемақы.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Сомалық жасушалар

**Сомалық жасушалар** - жыныстык емес ұлпалы көпжасушалы ағзалар.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Құрылтайшы

**Құрылтайшы** - фирманың негізін қалаушылар, заңи немесе жеке тұлғалар. Құрылтайшы жарғы капиталында белгілі бір үлесті иеленеді, оның қызметіне бақылаушылық ықпал жасайды. Атқарушы билік қызметін қоса атқаруы мүмкін, осы фирмада тікелей жұмыс істемей, кәсіпқой менеджерлерді келісімшарт жағдайында жалдауы да мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Пайданы жоспарлау

**Пайданы жоспарлау** - кәсіпорынның (ұйымның) қаржы жоспарлауының құрамдас бөлігі. Ол болашақ (жоспарлы) кезеңдердегі пайда көлемін болжауды міндет етеді. Пайданы жоспарлау кәсіпорынның дамуы серпінінің болжамын алу мақсатымен оның кызметіне сапалық талдау жасауға: өнімнің бәсекеге жарамдылығын, шикізат, жиынтықтаушы бұйымдар мен дүмбілзат берушілердің қаржы жөнінен орнықтылығын бағалауға; тұтыну өнімінің, маркетинг стратегиясының орнықтылығын бағалауга; қоймадағы дайын өнімнің есепті жылдың 1 шілдесіндегі нақты қалдығын талдауға; өндіріс шығынында, өнімді өткізуде болатын болжалды өзгерістерді бағалауға, т.б. негізделеді. Осы талдаудың нәтижелері бойынша өндірістік бағдарлама әзірлейді, оның өлшемдік көрсеткіштерін айқындайды. Пайданы жоспарлау кезінде жобалар мен бизнес-жоспарлардың өміршеңдігінің маңызды көрсеткіші - жұмсалған шығынның өзін-өзі өтеуі залалсыздығы көрсеткішін табу.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Коменданттық сағат

**Коменданттық сағат** - төтенше жағдайлар уақыты жағдайында (тәртіпке сәйкес, түнгі уақыттарда) тиісті елді мекеннің, қаланың
көшелерінде арнайы берілген рұқсат
қағазсыз жүруге тыйым салынуы.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Есеп тіркелімдері

**Есеп тіркелімдері** - кәсіпорын, (фирма, ұйым, мекеме, т. б.) қаражатының бары-жоғы және ол мен жасалған операциялар туралы есеп деректерін тіркеуге және топтауға арналған құжаттар. Мақсатына қарай— хронологиялық, мазмұнына қарай — жинақтамалы, нысанына қарай — бір жақты, екі жақты, кестелік, шатырашты есеп тіркелімдері түрлеріне жіктеледі.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Хеджер

**Хеджер** - фьючерстік биржада хеджерлеу операциясын жүзеге асыратын кез-келген кәсіпорын (банк, фермер, кәсіпкер). 

Сатып алу арқылы хеджерлеуші тауарды немесе басқа да құндылықтарды болашақта сатып алу кепілдігімен хеджерлейді, ал сату арқылы хеджерлеуші нақты тауарды базарда сатуды көздейді немесе босалқы қор ретінде ұстайды, сөйтіп оны биржада сатып өзін бағаның болашақтағы ықтимал төмендеуінен сақтандырады.

## Дереккөздер


Санат:Биржалар
Санат:Туынды қаржы құралдары
Қоныс колониясы

**Қоныс колониясы** - еңбекпен түзеу мекемесінің түрі. Абайсыздықпен қылмыс жасаған адамдарға арналған қоныстану колониясы;
қасақана қылмыс жасаған адамдарға
арналған қоныстану колониясы;түзелу жолына нық мойын бұрған адамдарға арналған қоныстану колониясы болып бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Гематосаркома

**Гематосаркома** (*Haematosarcoma*: - қан + ет) - гематосаркома, қанның ошақты қатерлі ісігі. Қан түзуші клеткалардан туындайтын ісік. Ол белгілі біз мезгілде, алысқа тарамай өседі, соңғы сатыларда шашыранды дамуы мүмкін. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Тезистер

**Тезистер** 
* 1. дауласудағы кез келген тұжырымдар немесе біршама теорияға келетін мазмұндар; 
* 2. негіз болатын тұжырымдар, негіздер.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Құрылтайшылық пайда

**Құрылтайшылық пайда** — акционерлік қоғам құрылтайшылары акцияларды сатудан алынған сома мен оның құрылуы кезінде салынған нақты капитал арасындағы айырма түрінде алатын табыс. He акцияларды атаулы құнынан жоғары бағаға сату есебінен, не нақты қуаттаумен қамтамасыз етілмеген қосымша акциялар шығару есебінен құралады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Ахмет Елшібеков

**Ахмет Елшібеков** - 1901 жылы Қарағанды облысындағы Егіндібүлақ ауданында туған. Орыс-қазақ мектебінде екі жыл оқып, хат таниды. Семейдің баспаханасында әріп теруші болады. Губерниялық «Қазақ тілі» газетінде, «Қызыл Қазақстан» журналында, одан соң «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас Алаш») газетінде, «Пионер» журналында, «Жас қанат», «Еңбекші қазақ» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газеттерінде істейді. Орынбор рабфагінде оқиды, Бүкілодақтық журналистика институтын бітіреді. Одан кейінгі жылдары партиялық басылымдарда, майдан газетінде, Марксизмленинизм институтында, Көркем әдебиет баспасында жауапты-басшы қызметтерде болған.

Отызыншы жылдары бірқатар фельетондар, әңгімелері және «Өмір сатысы» очерктер жинағы, 1956 жылы «Қаңбақ шал» ертегісі кітап боп шықты.
## Шығармашылығы
Ол А.Барбюстің «Майлы күйе», Н.Гогольдің «Ив. Иванович пен Ив. Никифоровичтің араздасуы жайындағы повесть», М.Залканың «Тегеурінді тез», А.Немцовтың «Жер астындағы көлеңке» туындыларын, А.Чеховтың таңдамалы шығармаларының үш томын (аудармашылар үжымы), М.Шолоховтың «Тынық Дон» романының 2-кітабын (аудармашылар үжымы) қазақ тіліне тәржімалаған.
## Жетістіктері
Қызыл Жұлдыз орденімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қарағанды облысы
Санат:1901 жыл
Құрылтайшы акциялары

**Құрылтайшы акциялары** — акционерлік компаниялардың құрылтайшылары арасында белінетін және оларға кейбір артықшылықтар беретін акциялар. Құрылтайшы акциялары иелерінің үлесіне, әдетте, пайданың неғұрлым көп мөлшері тиеді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Гематоцеле

**Гематоцеле** (*Haematocele* -  қан ісіті, қан ұйығы) - гематоцеле, қан ісігі. Қанның шектелген қуыста гематома типтес жиналуы. Көбіне гематоцеле деп жас туған балалардың енінің қабықтары арасында жиналған гематоманы айтады. Ол негізінен туу жарақатының белгісі. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Құқық қайшылығы

**Құқық қайшылығы** - түрлі мемлекет заңдары арасындағы құқық қайшылығын шешетін нормалардын жиынтығы. Құқықтар қайшылығы халықаралық жеке құқық құрамына кіреді.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Хеджерлеу

**Хеджерлеу** () - сатушы мен сатып алушыны болашақта баға мен валюталар бағамының ықтимал өзгеруі қатерінен сақтандыру мақсатымен жасасылған хедж-мәміле. Ол өнеркәсіптік және сауда фирмаларының жай коммерциялық қызметіне немесе банкілердің, сақтандыру компанияларының, зейнетақы қорларының қаржы операцияларына толықтыру ретінде жүзеге асырылады және фьючерстік келісімшарттарды сатып алумен немесе сатумен аяқталады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Санат:Құқық
Санат:Заң
Тұтынушыларды алдау

**Тұтынушыларды алдау** (ағыл. *consumerfraud*; нем. *Verbraucherbetrug m*) -  Экономикалық қызмет саласындағы қылмыс, меншік нысанына қарамастан, тауарлар сататын немесе халыққа қызмет көрсететін дүкендерде немесе басқа кәсіпорындарда не сауда (қызмет көрсету) саласында кәсіпкерлер ретінде тіркелген азаматтардың кем өлшеуі, кем тартуы, кем санауы,
тауардың (қызмет көрсетудің) тұтынушылық қасиеттеріне немесе сапасына қатысты шатастыруы немесе тұтынушыларды өзгедей алдауы.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Рөлдік күшейткіші

thumb
**Рөлдік күшейткіші**- рөлмен басқару жетегіндегі күшейткіш.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Гемобластома

**Гемобластома** (*Haemoblactosis*: қан + ісік) - гемобластоздар, қан ісіктері. Қан жүйесі ісіктерінің - лейкоздар (караңыз) мен гематосаркомалардың (қараңыз) жалпы аты. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология