Беларусь президенті

**Беларусь Республикасының Президенті** (, ; қысқартқанда **Беларусь президенті**) — Беларусьтің мемлекет және үкімет басшысы. Лауазым 1994 жылы Беларусь Конституциясын Жоғарғы Кеңес қабылдағаннан кейін құрылды. Лауазым мемлекет басшысы ретінде Жоғарғы Кеңес төрағасының қызметін ауыстырды. Президенттің міндеттеріне сыртқы және ішкі саясатты жүргізу, азаматтар мен тұрғындардың құқықтары мен жалпы әл-ауқатын қорғау, Конституцияны сақтау кіреді.

Александр Лукашенко — 1994 жылдан бері биліктегі Беларусь президенті қызметінде болған жалғыз адам. Президент салтанатты кеңсесі астана Минсктегі  болса, президент резиденциясы астанаға жақын Заславльде орналасқан.

Лукашенко авторитарлық үкіметке басшылық етеді және оны жиі «Еуропаның соңғы диктаторы» деп те атайды. Халықаралық бақылаушылар Беларусьтегі сайлауларды еркін және әділ деп санамайды; режимнің қарсыластары қуғын-сүргінге ұшырайды, бұқаралық ақпарат құралдары еркін емес.

## Тарихи алғышарттары
Беларусь алғаш рет тәуелсіздігін 1918 жылдың басында Беларусь Демократиялық Республикасы ретінде жариялады. Оның мемлекет басшысы уақытша жоғары басқару органы — Беларусь Демократиялық Республикасының Радасының (Кеңесінің) президенті болды. 1919 жылы кеңестік Қызыл Армия Беларусь Демократиялық Республикасының Радасын ел сыртына, қуғынға жіберді, бұл Рада әлі де бар; оның билігі болмаса да, ол әлі де бар және оның қазіргі президент — Ивонка Сурвилла. Кеңес өкіметі тұсында Белорус КСР-інің іс жүзіндегі басшысы Кеңестік Беларусьтегі жалғыз заңды партия — Белоруссия Коммунистік партиясының бірінші хатшысы болды.

1991 жылы Беларусь Кеңес Одағынан бөлініп, көп ұзамай орнына Беларусь Республикасы құрылды. Тәуелсіздік алған күннен бастап 1994 жылы Конституция қабылданғанға дейін елдің мемлекет басшысы Жоғарғы Кеңестің төрағасы болса, үкімет басшысы премьер-министр болды. Президент аппараты құрылған кезде премьер-министрдің рөлі президентке көмек көрсетуге дейін қысқартылды және 1996 жылы Жоғарғы Кеңестің және оның төрағасының лауазымы таратылды.

Президенттік сайлаудың бірінші жинағында Беларусь премьер-министрі болған Вячеслав Кебич Александр Лукашенкоға қарсы жеңілді де, нәтижесінде тұңғыш президент Лукашенко болды.

## Конституциялық құқығы
Беларусь Конституциясының 79-бабы Беларусь Республикасының Президентіне мемлекет басшысы мәртебесін береді. Президент оған қоса Беларусь азаматтығына немесе резиденттігіне үміткерлердің Конституциясы мен құқықтары мен бостандықтарының қамқоршысы болып саналады. Президент сыртқы немесе ішкі істерді жүргізу кезінде Беларусь мемлекетінің бірігуінің тұлғасы болып табылады және басқа ұлттармен немесе халықаралық ұйымдармен қарым-қатынаста негізгі өкіл болып табылады. Президентке елдің қауіпсіздігі, өркендеуі мен тұрақтылығы да сеніп тапсырылған және ұлттық үкімет органдары арасында делдал қызметін атқарады.

Қызметте болған кезде президенттің саяси партияға ресми мүшелігіне тыйым салынады.

## Тағайындалу барысы
### Сайлауға түсу талаптары
Сайлауға түсу үшін кандидат отыз бес жастан асқан Беларусь азаматы болуы керек. Сондай-ақ кандидаттың соңғы он жыл республика аумағында тұрғаны және заңды түрде дауыс беруге қабілетті болғаны жөн. Бұл ережелер Конституцияның 80-бабында бекітілген.

### Ұсыну және сайлау барысы
Президент сайлауы әр бес жыл сайын жалпыхалықтық дауыс беру арқылы өтеді. Президенттікке кандидат ретінде тіркелу үшін ықтимал кандидатта ең алдымен құрамында 100 адамнан кем емес азаматтардың бастамашыл тобы болуы қажет. Бастамашыл топтың сайлауға 85 күннен кешіктірмей Орталық сайлау комиссиясында тіркелгені жөн. Сәтті тіркелген жағдайда, ұсынылған кандидатқа сайлау құқығы бар адамдардан кемінде 100,000 жарамды қол жинау міндеті жүктеледі. Орталық сайлау комиссиясы кандидаттың бұл межеге жеткенін анықтаса, ол президенттік сайлауға қатысуға ресми куәлік алады.

Дауыс беру кезінде жасырын дауыс беру бюллетеньдері тікелей дауыс беруге құқығы бар адамдардан алынады. Тіркелген сайлаушылардың 50%-дан астамы дауыс берген жағдайда ғана сайлау жарамды болып табылады. Дауыс берудің бірінші айналымында кандидат елуден көп пайыз дауыс жинаса, олар сайланған Президент болып жарияланады. Егер бірінші айналымда ешкім бұл көрсеткішке қол жеткізе алмаса, онда ең көп дауыс жинаған екі кандидат арасында екінші айналым өтеді. Екінші айналымда ең көп дауыс жинаған адам сайланған президент болып жарияланады.

Лауазым бос болған жағдайда, президенттің орнына сайлау бос орын пайда болғаннан кейін отыз бен жетпіс күн аралығында өтуі керек. Кез келген жағдайда сайлауды тағайындайтын мемлекеттік орган — Өкілдер палатасы.

## Өкілеттіктері және міндеттері
84 және 85-баптарда президентке жүктелетін ресми саяси, әлеуметтік және ұлттық қорғаныс міндеттері көрсетілген.

Президенттің өкілеттіктерінің бір бөлігі референдумдарды тағайындау, Өкілдер палатасына, Республика Кеңесіне және жергілікті өкілді органдарға кезекті және кезектен тыс сайлауды тағайындау құқығы болып табылады. Конституция бойынша, олар Парламенттің екі палатасын да тарата алады. Беларусь премьер-министрін тағайындау және Беларусь үкіметінің құрылымын шешу олардың міндеті болып табылады. Президент заң жобаларына қол қояды және вето қоюға және Өкілдер палатасына қарсылық білдіре отырып, оны толық немесе ішінара қайтаруға құқылы. Олар сондай-ақ Премьер-Министрдің орынбасарларын, министрлер мен Үкіметтің басқа мүшелерін тағайындайды және қызметтен босата алады, Үкімет немесе оның кез келген мүшесі отставка жариялаған жағдайда шешім қабылдайтын да — президент.

Президент Жоғарғы Соттың төрағасын тағайындайды, бұл төраға мен басқа судьяларды қызметінен босата да алады. Президент Парламентке жыл сайынғы жолдауларын жеткізуге тиіс, Парламент пен оның органдарының отырыстарына қатысуға құқылы. Ереуіл болған жағдайда президент заңда көрсетілген жағдайларда ереуілді үш айдан аспайтын мерзімге кейінге қалдыруға немесе тоқтата тұруға құқылы. Халықаралық істерде келіссөздер жүргізу және халықаралық шарттарға қол қою, Республиканың дипломатиялық өкілдерін тағайындау және кері шақырып алу президенттің міндеті болып табылады.

Президент тек үкімет басшысы ғана емес, Беларусьтің әлеуметтік көшбасшысы да болып келеді. Президент жылына бірнеше рет азаматтарға жолдаулар жасап жатады және ұлттық мерекелерді белгілеу туралы жарлықтар шығара алады. Президент Беларусь азаматтығын берудің негізгі органы болып табылады және құрметті тұлғаларға мемлекеттік наградалар тапсыра алады. Президент сондай-ақ баспана іздеушілердің мәртебесін анықтау және сотталған азаматтарға кешірім беру мүмкіндігіне ие.

Беларусь Қарулы Күштерінің Жоғарғы Бас Қолбасшысы ретінде президент Беларусь аумағын ішкі және сыртқы күштерден қорғауға міндетті. Президент келесі жағдайларда төтенше жағдай енгізе алады: табиғи апаттар, апат немесе зорлық-зомбылық немесе зорлық-зомбылық қаупімен байланысты толқулар. Декларация бүкіл елге немесе оның бөліктеріне қатысты болса да, Республика Кеңесін президент хабардар етуі керек және ол хабарланған күннен бастап үш күн ішінде олардың мақұлдауына ұмтылуы керек. Беларуське қарсы ықтимал әскери әрекет жағдайында президент соғыс жағдайын жариялаған жағдайда да дәл осындай ережелер қолданылады. Президент Беларусь Қауіпсіздік Кеңесін құруы және оны басқаруы керек, сондай-ақ Қауіпсіздік Кеңесінің Мемлекеттік хатшысын және Қарулы Күштердің қолбасшылығын тағайындай да, қызметтен босата да алады.

## Анты
Кез келген адамның ресми түрде қызметке кіріспес бұрын, сайлау нәтижелері аяқталғаннан кейін екі ай ішінде ант бергені жөн. Ант мәтіні мынадай:

Ұлықтау рәсіміне Ұлттық жиналыстың қос палатасының депутаттары, үкімет министрлері, шенеуніктер мен Конституциялық, Жоғарғы және Экономикалық Соттың судьялары қатысуы керек. Антты оқығаннан кейін бұрынғы президентке тиесілі барлық өкілеттіктер сайланған президентке беріледі. Ант мәтінін Конституцияның 83-бабында табуға болады.

## Қызметінің аяқталуы
нобай|оңға|Президент резиденциясы
Конституцияның 87-ден 89-ға дейінгі баптары президенттік сайлау циклдері арасында биліктің қалай ауысатыны қарастырылады. Президенттің 87-бапқа сәйкес кез келген уақытта қызметінен кетуге мүмкіндігі бар. Отставкасын жариялау туралы хат Өкілдер палатасына жіберіледі және олар оны қабылдайды. Президенттің 88-бапқа сәйкес физикалық немесе психикалық денсаулығы бұзылған жағдайда қызметінен босатылуға құқығы бар. Осының орын алуы үшін Өкілдер палатасы мен Республика Кеңесінде президентті қызметінен босату туралы қаулыға депутаттың кемінде үштен екісі қолдау керек.

Арнайы комиссия құрылады және кез келген қозғалыс басталғанға дейін денсаулық жағдайы туралы шешім қабылдауы керек. Егер президент мемлекетке опасыздық сияқты ауыр қылмыс жасаса, палатаның үштен бір бөлігі президентке ресми түрде айып тағуы керек. Айыптауларды тексеруді Республика Кеңесі жүргізеді. Президентті қызметінен босату үшін соттау үкімін қолдап дауыс беру үшін үштен екі көпшілік дауыс қажет. Қылмыстық іс одан әрі қарау үшін Жоғарғы Сотқа жіберіледі. Кез келген нұсқаның әрекеттері шешім қабылданғаннан кейін бір ай өткен соң жасалуы керек немесе әрекет Конституция бойынша жарамсыз деп танылады.

## Айрықша құқықтары
Конституцияның 79-бабына сәйкес, сол құжаттың 88-бабында көрсетілген мемлекетке опасыздық/ауыр қылмыстар туралы баптарды қоспағанда, президент қамауға алына алмайды. Сондай-ақ 79-бапқа сәйкес президенттің ар-намысы мен абыройы ұлттық заңмен қорғалатын болады. Беларусь Республикасының Баспасөз туралы заңының 5-бабына сәйкес президентке жала жабу деп саналатын жаңалықтарда басылған немесе телевизияда жарияланған ақпарат заңсыз болып табылады.

Президент сарайы (, ) — Маркс, Энгельс, Киров және Комсомол көшелерімен қоршалған Минскідегі Октябрь алаңында орналасқан сталинистік стильдегі ғимарат. Америкалық Ақ үйдей, ресми резиденцияға жақын көшелер көлік қозғалысы үшін жабылған және полиция күштері патрульдеуде. 1994 жылдан бері қолданылған, ол жерде бұрын Белоруссия Коммунистік партиясының Орталық Комитеті жұмыс істейтін. Президент Минскідегі  да пайдаланады.

## Рәміздері
нобай|оңға|Беларусь президенттік штандарты
Ресми түрде президентке тиесілі жалғыз рәміз — Беларусь президенттік штандарты (). 1997 жылғы 27 наурыздан бастап қолданылып келе жатқан штандарт «Беларусь Республикасы Президентінің штандарты туралы» Жарлықпен қабылданды.

Стандарттың дизайны — алтын түстегі Беларусь елтаңбасы қосылған мемлекеттік тудың дәл көшірмесі. Штандарттың төртбұрыштығы 5:6 қатынасы бар мемлекеттік тудың арақатынасынан ерекшеленеді. Штандарт ілінгенде алтын жиекпен шектеседі. Штандарттың бірнеше көшірмелері бар; Түпнұсқасы президент кеңсесінде сақталып жатса, басқа көшірмелері өзге ғимараттарда, резиденцияларда және көліктерде президенттің бар болғанын білдіру үшін пайдаланылады.

## Президенттердің тізімі
*Тәуелсіздікке дейін және 1991–1994 жылдары Беларусьті басқарған мемлекет көшбасшыларын көремін десеңіз, [[Беларусь басшыларының тізімі]] мақаласын көріңіз*

## Тағы қараңыз
* Беларусь басшыларының тізімі

## Қосымша ақпарат

## Дереккөздер

Санат:Беларусь президенттері