open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ледебурит

**Ледебурит** (нем. *ledeburіt* — [металлург А. Ледебурдің (1837 — 1908) есімімен] — ақ шойын құрамындағы зат цементит пен аустениттің эвтетикалық қоспасы; 1145С темп-рада балқыту нәтижесінде түзіледі. Таза көміртекті темір қорытпаларындағы көміртектің мөлш. 2,03%-дан жоғары болғанда ғана қатты және морт сынғыш Ледебурит алынды. Құрамындағы аустенит 723ӘС-тан төменгі темп-рада ферритті цементитті қоспаға ыдырайды. Сол себебті шойындарда пластик. деформация болмайды. Болаттарда кездесетін аустенит пен карбидтерден құрылған Ледебурит тек легирлеуіш элементтер мен көміртек мөлшері көп болған жағдайда ғана (0,7 — 1,0% С) түзіледі. Мұндай болаттар Ледебуриттік топ құрайды. Бұл топтағы болатта негізінен аз ғана мөлшерлі Ледебурит болатындықтан оларды қысыммен ыстықтай өңдеуде жаратады.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы


Санат:Химия
Лек

**Лек** — Албанияның ақша өлшемі, 100 киндаркке тең.

**Лек** - жаттығу жасаушылардың бірінің соңынан бірі желкелерінен қарап тұрған сап. Лекте саптың ұзына бойы енінен үлкен немесе онымен тең болады (парадтарда). Лектер бір, екі, үш және т.с.с. болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Мамай Жұмағұлұлы

**Мамай Жұмағұлұлы** (1702 — 1799) — батыр. Орта жүз Тобықты руынан шыққан. 1780 жылы батыста жүрген аз санды тобықтыны Шыңғыстауға әкеліп орналастырды.

Мамай батыр Жұмағұлұлы 1702 жылы Сырдария өзенінің жағасында туған.

Мамай бала күннен өз тұстастарының арасынан ақылдылығы мен дене бітімі жағынан ерекше көзге түскен. Өзінің батырлық қасиеттерімен он үш жасынын бастап көріне бастаған. Жас жігіт жоңғарлармен шайқаста ерекше батылдық пен ержүректілік, ептілік танытып, жеке жеңістерімен әйгілі қазақ батыры Қанжығалы Бөгенбайдың ықыласына бөленеді. (1690-1775)

Абылай ханмен бірлесе отырып, Мамай тағыда бірнеше шайқастарға қатысады. 1731 жылы Мамай батырмен бірге қазақтың белгілі батырлары Қабанбай, Бөгенбай қатысқан Балқаш көлінің маңайында ірі шайқас болды. Қазақ әскеріне Абылай хан қолбасшылық жасады.Қазақ батырлары бірлесе отырып, жоңғарларды Батыс Қазақстаннан бастап, Ертістен асыра қуды. Қазіргі Абай ауданы Қызыл ту ауылының маңында Шаған өзенінің бойында ірі қақтығыс болып, «Шаған шайқасы» деген атпен тарихта қалды. Осы тарихи шайқастардың барлығында Мамай батыр Абылай ханның сенімді үзеңгілес серігі бола білді.

1799 жылы Мамай батыр 97 жасында Архатта қайтыс болды.

## Тағы
* Мамай батыр Бөртеұлы

## Дереккөздер


Санат:Қазақ батырлары
Трансазиялық магистраль

**ТРАНСАЗИЯЛЫҚ МАГИСТРАЛЬ**, Азияның Стамбұл – Анкара (Түркия) – Тебриз – Тегеран – Керман – Мешхед (Иран) – Герат – Кабул (Ауғанстан) – Пешавар – Равалпинди (Пәкстан) – Сринагар – Дели – Каликут (Калькутта, Үндістан) қалаларын байланыстыратын кең автомагистраль. Жалпы ұзындығы 9000 км, Түркияда 1820 км, Иранда 3000 км-ге жуық, Ауғанстанда 1160 км, Пәкстанда 580 км, Үндістанда 2380 км. Автомагистраль 1940 – 60 жылдар аралығында салынған.

## Сілтеме


Санат:Көлік және коммуникация
Трансазиялық темір жол магистралі

**Трансазиялық темір жол магистралі**, кең табанды магистраль. Ол Стамбұл – Анкара (Түркия) – Тебриз – Тегеран – Керман – Захедан (Иран) – Кветта – Лахор (Пәкстан) – Дели – Канпур – Каликут (Үндістан) – Дакка – Читтагонг (Бангладеш) қалаларын байланыстырады. Транзакциялық темір жол магистралі Азияның 5 мемлекетін жалғастырады. Жалпы ұзындығы 7,0 мың км, Түркияда 1848 км, Иранда 2465 км, Пәкстанда 600 км, Үндістанда 1940 км, Бангладеште 530 км. Магистраль Армения темір жол желісімен (Анкара – Сивас – Эрзурум – Гюмри, 1,3 мың км-ден астам), Тебриз – Джульфа (138 км) тармағымен байланысқан. Түркияда (Эдирне) трансеур. “Батыс – Шығыс” магистралімен түйіседі.

## Сілтеме


Санат:Темір жол
Қуан Лекеров

**Қуан Лекеров** (1896, Қарағанды облысы Егіндібұлақ ауданы — 23.5.1955, Алматы) — әнші (драм-тенор). ҚазКСР-інің еңбек сіңірген артісі (1939).

Арғын тайпасы Қаракесек руы Нұрбике Шаншар бұтағынан шыққан.

Алғашқы ұстаздары шешесі Бәдігүл мен әнші Қ.Байжанов. Жастайынан “әнші бала” атанған Лекеров майталман әншілерден (Ұ.Айтбаев, Иса Байзақов, М.Уәлиқызы) тағылым алған. 
1930 ж. Алматыға шақыртылып, Қазақ радиосында әнші болды. 
Қазақ мемлекеттік академия драма театрының сахнасында Жапал (Мұхтар Әуезов, “Еңлік-Кебек”), Ақан (Ғабит Мүсірепов, “Ақан Сері - Ақтоқты”), т.б. бейнелерді сомдады. 
1940 жылдан Қазақ мемлекеттік филармониясында әнші болды. 2-дүниежүз. соғыс жылдары арнаулы концерттік топтың құрамында майдан жауынгерлеріне арналған концерттерге қатысты. Оның репертуарында қазақтың халық әндері, Жаяу Мұсаның, Ақан серінің, Біржанның, Жарылғапбердінің, сондай-ақ қазақ композиторларының әндері болды.

Үнтаспаға жазылған әндері Қазақ радиосының алтын қорында сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:1896 жылы туғандар
Санат:Қарқаралы ауданында туғандар
Санат:23 наурызда қайтыс болғандар
Санат:1955 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:КСРО әншілері
Санат:Қазақстан әншілері
Санат:КСРО актерлері
Санат:Қазақстан актерлері
Санат:XX ғасыр актерлері
Санат:Тенорлар
Санат:Қазақстан тенорлары
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген əртістері
Санат:Қазақ радиосы тұлғалары
Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары
Санат:Қазақ мемлекеттік филармониясы тұлғалары
Әзімбай Лекеров

**Әзімбай Лекеров** (1901, Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданы Қызылшілік а. — 26.2. 1938, Алматы) — қоғам қайраткері, экономист-ғалым, проф. (1932). 

Философиялық,саяси әдебиеттерді қазақ тіліне аудару жұмыстарына басшылық жасады. Зайсан өңірінде Кеңес өкіметін орнатуға қатысқан. 1920 — 21 ж. Семей губ. аткомының нұсқаушысы, 1921 — 22 ж. Қарқаралы, Павлодар уездік аткомдарының төрағасы, 1923 — 25 ж. Бөкей, 1925 — 26 ж. Ақтөбе губ. аткомдарының төрағасы, “Кедей” газетінің редакторы, 1926 — 27 ж. респ. халық ш. орт. кеңесінің төрағасы, ҚазОАҚ пен БОАК мүшесі болды. 1927 — 32 ж. Мәскеудегі Шығыс еңбекшілері коммунистік ун-ті жанындағы курсында, Қызыл профессура ин-тінің экономика ф-тінде оқыды. 1932 — 34 ж. Қазақ АКСР Жоспарлау комиссиясы төрағасының орынбасары, КазПИ-дің саяси экономия және кеңестік шаруашылық теориясы кафедрасының меңгерушісі, 1934 — 37 ж. Қазақстан марксизм-ленинизм ғыл.-зерт. ин-ты директоры қызметтерін атқарған. Л. филос., саяси әдебиеттерді қазақ тіліне аудару жұмыстарына басшылық жасады. 

Кеңес өкіметіне қарсы күресті деген желеумен саяси қуғын-сүргінге ұшырады. 1957 ж. 7 желтоқсанда КСРО Жоғ. соты әскери алқасының шешімімен ақталды. 

1938 жылы Алматы қаласында қайтыс болды.

## Дереккөздер


Санат:1901 жылы туғандар
Санат:Жарма ауданында туғандар
Санат:26 ақпанда қайтыс болғандар
Санат:1938 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан революционерлері
Санат:Қарқаралы уездік атқару комитетінің төрағалары
Санат:Павлодар уездік атқару комитетінің төрағалары
Санат:Ақтөбе губерниялық атқару комитетінің төрағалары
Санат:Қазақстан редакторлары
Санат:Қазақ ОАК мүшелері
Санат:Бүкілодақтық ОАК мүшелері
Санат:Шығыс еңбекшілері коммунистік университеті түлектері
Санат:Қызыл профессура институты түлектері
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті оқытушылары
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетінің профессорлары
Санат:Марксистер
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:КСРО-да ақталғандар
Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері
Трансакция

**Трансакция** (*– біткен іс, шарт*)
# өзара кеңшіліктер белетін экономикалық немесе саяси келісім;
# қайсыбір мақсаттар үшін ақшалай қаражаттың немесе бағалы қағаздардың шоттары бойынша аударым жасаудан тұратын қаржы операциясы.

Трансакция ұғымы ақша мен бағалы қағаз есебін көздейтін қызметгің алуан түрлерінде: банк, тіркеу, депозитарлық, клирингілік, делдалдық қызметтерде қолданылады. Трансакция бэк-кеңселерде құжаттар (*төлем тапсырмалары, бағалы қағаздарды сатып алу-сату шарттары, соттың шешімдері*) негізінде ресімделеді. Трансакция нәтижесінде клиенттің шоттарындағы ақша немесе бағалы қағаз көбейеді не азаяды.

## Дереккөздер


Санат:Сауда
Санат:Қаржы
Санат:Психологиялық түсінік
Мамай ордасы

**Мамай ордасы** — Алтын Орда қолбасшысы Мамай билеген ұлыс. 14 ғасырдың 2-жартысынан бастап Алтын Орданың батыс жағындағы Еділ бойында, Астрахань, Сарайшық пен Қырымда жергілікті билеушілер күшейіп, Қара теңіз өңірінде Мамай ордасы қалыптасты. Қыдыр хан өлтірілгеннен кейін Алтын Орданың батыс бөлігінің іс жүзіндегі билеушісі Мамай болды. Ол Алтын Орданы біріктіру мақсатында әскери жорықтар жасаған Ақ Орда ханы Орысқа (Өріс) соққы беріп, билігін сақтап қалды. 1380 жылы Күлік (Куликова) шайқасында Мамайдың Мәскеу князі Дмитрий Донскойдан жеңілгенін пайдаланып, Ақ Орда ханы Тоқтамыс Мамай ордасын басып алды.

## Дереккөздер
Лекок

**Лекок** Альберт Фон (1860, Берлин — 1930) — неміс ориенталисі, түркітанушы. Л. Берлиндегі Шығыс тілдері семинариясында және этнография мұражайының Африка мен Океания секциясында шығыстану ғылымы бойынша білім алды. Ол Орт. Азияның көне мәдениет мұраларын зерттеу үшін 1902 — 03, 1904 — 07, 1908 — 12, 1913 — 14 ж. Шығ. Түркістанды зерттеуге бағытталған неміс экспедициясына қатысты. Осы сапарларында көне ескерткіштер мен мәдени мұралары жөнінде “Өнер бойынша сурет атласы және Орта Азия өнерінің тарихы” (Берлин, 1925), “Хотан түркі манихейкасы” (1 — 3, Берлин, 1912 — 22), т.б. еңбектер жазды. Л-тің “Шығыс Түркістандағы Эллада іздерімен” (Лейпциг, 1926), “Шығыс Түркістан елі мен халқы туралы” (Лейпциг, 1928) атты еңбектерінде жергілікті халық тілдері және шығыс пен батыс мәдениетінің өзара байланысы жайлы мәселелер сөз болады.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Трансамазона шоссесі

**ТРАНСАМАЗОНА ШОССЕСІ**, оңтүстік Американың ең ұзын көлік магистралі. Бразилия жерімен өтеді. Жалпы ұзындығы 4400 км. Жуан-Песоа қаласынан (Бразилияның солтүстік-шығыс бөлігінде) басталып, Амазона алабының тропикті ормандарын кесіп өтіп, Боливия және Перу мемлекеттерінің шекарасына таяу жерге жетеді. Шоссе Амазона ойпатын игеру мақсатында 1970 – 1974 жылы салынды. Жолдың екі жағында ені 20 км-лік өңір игеріліп, әр 100 км сайын елді мекендер салынған. Елдің батысындағы Амазона аймағын теңіз порттарымен байланыстырады.

## Сілтеме


Санат:Көлік және коммуникация
Қайта жерсіндіру

ҚАЙТА ЖЕРСІНДІРУ, реакклиматизация: 1) бұрын бір жерде тіршілік еткен, кейін жойылып кеткен организмдерді сол жерге жасанды түрде қайта өсіру (қ. Жерсіндіру); 2) бұрын табиғи ортасы болған, кейін бірақ сол жердің жаңа тіршілік ортасы болуына орай, организмдердің сол орта жағдайына бейімделуі; қ. Бейімделу.

## Дереккөздер


Санат:Қоғамдық ғылымдар
Трансантарктида таулары

thumb|right|200px
thumb|right|200px
**Трансантарктида таулары** (Transantarctіc mountaіns) – Антарктидадағы тау жоталарының жүйесі. 

Уэдделл теңізінің шығыс жағалауынан Росс теңізінің батыс жағалауына дейін 4 мың км-ге созылып жатыр; ені 200 – 600 км. Батыс және Шығыс Антарктида аралығындағы шекараны құрайды. Трансантрактида тауларына: 
* Пенсакола, 
* Тил, 
* Хорлик таулары, 
* Куин-Мод, Куин-Элизабет, 
* Куин-Александра жоталары, т.б. кіреді. 
Биіктігі 2000 – 3000 м, ең биік жері – 4528 м (Куин-Мод жотасындағы Керкпатрик тауы). Негізі кристалды тау жыныстарынан, ортаңғы ярус (жікқабат) – шөгінді және магмалық тау жыныстарынан, жоғарғы қабаты – құмтастар мен сазды тақтатастардан тұрады. Жер қойнауында тас көмір қоры бар. Трансантрактида тауларының жағалық бөлігін (Виктория жері) Дж. Росс (1800 – 1862) басқарған ағылшын экспедициясы 1841 жылы ашқан.

## Дереккөздер

Санат:Антарктида тау жүйелері
Маман Қалқабайұлы

**Маман Қалқабайұлы** (1810, Алматы облысы Ақсу ауданы — 1901, сонда) — қазақтан шыққан алғашқы кәсіпкерлердің бірі, би.

Найман тайпасы Матай руынан шыққан. Маман 1867 — 68 ж. қажылық сапармен Меккеге барды, жолшыбай Ресей, Түркия және араб елдерінің тұрмыс-тіршілігін өз көзімен көрді. Қажылық сапардан оралған соң Қапал уезд болыстары арасындағы дау-дамайға төрелік айтып, төбе би болумен қатар елді мал бағудың өндірістік тәсілдеріне көшуге, негізгі өнімдерді айырбас сауда айналымына салуға үндеді; отырықшы тұрмыс салтының артықшылықтарын түсіндіруге талпынды. Маман байдың 4 ұлы заман ағымын, уақыт талабын ерте аңғарып, қарауындағы елді отырықшылыққа үйреткен. Әке өсиетімен олар “Қарағаш” деген жерге сәулетті қалашық тұрғызып, өз қаражаттарына мешіт, мектеп салдырды. Әрқайсысы Мекке — Мәдинаға қажылыққа барып, Жетісу өлкесінде білімнің, имандылық шарттарының, ұлттық кәсіпкерлік дағдыларының қалыптасып, дамуына үлес қосты (қ. “Мамания” мектебі). Маманның ұлы Есенқұл 1964 жылы қазақ романдарына конкурс жариялап, жеңіп шыққан романға сыйақы белгіледі. Бұл әрекетті “Айқап” журналы мен “Қазақ” газеті әйгілі Альфред Нобель сыйлығына теңеді.

## Дереккөздер
Трал

right|150px
**ТРАЛ** (ағылш. trawl) – 
#балық аулау Тралы – пішіні конус тәрізді, әр түрлі тереңдіктен балық аулауға арналған тордан тоқылған сүзгі құралы. Тралдар теңіз кемелеріне ваер деп аталатын болат арқандардың көмегімен тіркеледі. Балық аулау процесі тралдық зонд арқылы бақыланады. Барлық мемлекеттерде дерлік балықтың басым бөлігі Тралмен ауланады; 
#гидрографиялық Трал – су астындағы белгілі бір тереңдіктегі кедергілерді анықтап, қауіпсіз жүзуді қамтамасыз етуге арналған құрылғы; 
#әскери істегі Трал – миналарды анықтау мен жоюға арналған құрылғы. Тактикалық мақсатына қарай іздеуші Тралдар, залалсыздандыратын Тралдар және жоюшы Тралдар болып бөлінеді. Алып жүретін көлігіне байланысты Тралдар кемелік, авиациялық және танкілік болып ажыратылады.
450px

## Сілтеме
Трансгрессия

**Трансгрессия** (лат. *transgressіo* – өту, жылжу), генетикада – ағзадағы қандай да болмасын белгі қасиетін арттыратын немесе кемітетін полимерлі гендердің әсері. 

Әрбір ата-аналық дарабастарда бір немесе бірнеше доминантты гендер болған жағдайда олардың ұрпағында екі немесе одан да көп доминантты гендер үйлесіп келуі мүмкін. Нәтижесінде сол ұрпақта белгінің көрінуі күшейе түседі, мұны ``оң трангрессия`` деп, ал керісінше ұрпағында рецессивті гендер үйлесім тапса, онда белгінің күші кемиді, мұны ``теріс трангрессия`` деп атайды. Трангрессияға байланысты өсімдіктерде шығу тегіндегі кейбір белгі-қасиеттер олардың келешек ұрпақтарында айқынырақ көрінеді. Трангрессияны жаңа сорттар алу үшін, әсіресе, өздігінен тозаңданатын өсімдіктер селекциясында кеңінен қолданады.Трансгрессия - теңіздің тасу процесінің жеке түрі; көбінесе теңіз жағалауларына шендес өңірлердің ойысуы не теңіз түбінің көтерілуі, өте сирек теңіз суы деңгейінің көтерілуі салдарынан болады.
Геологиялық тарихтың барлық дөуірлерінде (төменгі және ортаңғы кембрий, жоғарғы девон, төменгі карбон, жоғарғы бор) болған. Оқшауланған Т. қазіргі геологиялық дәуірде де байқалады (мыс.,Нидерландыда).

## Дереккөздер


Санат:Генетика
Лексикография

**Лексикография** (грек. *lexіkos* — сөзге қатысты, *grapho* — жазамын) — сөздік түзудің теориясы мен тәжірибесін зерттейтін тіл білімінің саласы. Сөздіктердің ғыл. әдістемесін жасайды. Сөздіктің теор. мәселелері теоретик. Лексикологияда қарастырылады; ол Лексикология теориясы мен Лексикология тарихына бөлінеді. Лексикология теориясы сөздіктер типологиясын, оның макроқұрылымын (лексиканы сұрыптау мен сөздерді, сөздік-мақалаларды орналастыру принципін, омонимдерді, сөздік қосымшасындағы қосалқы материалдарды, дәйектемелерді, т.б.) және микроқұрылымын (сөздіктегі мақала құрылымын: мағыналарға жіктеу мен анықтама, дәйектеме түрлерін, шартты белгілер жүйесін, фразеологияны, т.б.) зерттейді. Лексикология тарихы сөздіктер мен лексикограф. тұжырымдамалар тарихы және Лексикология мәселелерін шешу тарихы болып бөлінеді. Тәжірибелік Лексикографияға тілді қалыпқа түсіру мен оны үйрету, тіларалық қатынас, лексикол., сөзжасам, стилистика, тіл тарихы бойынша деректер жинау мен өңдеу жатады. Л-ның негізгі түрлері — жалпы аударма терминол. үйренімдік Лексикология және есептеу Лексикологиясы. Инженерлік лингвистикаға жататын есептеу Лексикологиясы қолданбалы тіл білімінде 20 ғ-дың 2-жартысында пайда болып, компьютерлік технологияда қолданыла бастады. Сөздіктер инж.-филол. туындыға айналды. Қазіргі Лексикология теориясы лексиканы белгілі бір жүйеде түсіндіреді, сөздердің лексика-семант. құрылымын көрсетіп, олардың мағынасын диалект. тұрғыда қарастырады. Лексикология лексикол-ға, стилистикаға, грамматика, фонетика және тіл тарихына сүйенеді. Сөздіктердің бірнеше түрлері бар: “Орысша-қазақша сөздік” (1954), “Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі” (1959 — 74), “Орфографиялық сөздік” (1963), “Абай тілі сөздігі” (1968), “Диалектологиялық сөздік” (1969), “Этимологиялық сөздік” (1996), терминол. сөздіктер (“Тау-кен ісі терминдерінің қысқаша орысша-қазақша сөздігі”, 1959; “Орысша-қазақша терминология сөздігі. Экономика, философия”, 1962), т.б.;

## Дереккөздер
* Кеңесбаев С.К., Из опыта составления двухтомного толкового словаря казахского языка, А.-А., 1960 
* Аханов К., Тіл білімінің негіздері, А., 1973 
* Гак В.Г., Лексикография, // Лингвистический энциклопедический словарь, М., 1990 
* Малбақов М., Бір тілді түсіндірме сөздіктің құрылымдық негіздері, А., 2002.


Санат:Лексикография
Маман

**Маман**  — ұйымның инженерлік-техникалық, экономикалық және басқа да жұмыстарымен айналысатын қызметкері. Маман, әдетте, жоғары немесе арнаулы орта білімді болады. Атап айтқанда, агроном, бухгалтер, геолог, инженер, математик, механик, техник, физиолог, суретші, экономист, энергетик, мұғалім, дәрігер, т.б. Мамандардың негізгі міндеті – өздеріндегі арнаулы кәсіби даярлық негізінде жекелеген өндірістік, әлеуметтік немесе басқарушылық мәселелер бойынша шешімдердің нұсқаларын, ұсыныстар әзірлеу, қорытынды жасау және орындау. Қайсыбір істі егжей-тегжейлі білетін қызметкерді де, белгілі бір мамандықтың өкілін де маман деп атайды.

## Дереккөздер
Трансгрестік

**ТРАНСГРЕСТІК**, трансгрессия (лат.* transgressіo* – өту, жылжу) – тектоникалық қозғалыстар әсерінен жер қыртысының төмендеуі немесе Дүниежүзілік мұхит деңгейінің көтерілуі нәтижесінде теңіздің құрлықты басу процесі. Трансгестік – регрессияға қарама-қарсы процесс. Трансгестік кезінде теңіз суының кішігірім шегінулері мен толысулары кезектесіп отырады, бірақ соңғылары тым басым болады. Трансгестік шөгінділерінің қимасы төменнен жоғары қарай таяз сулық фациялардың терең сулық фацияларға алмасуымен сипатталады. Каспий теңізінде  төменгі антропогендік баку, жоғарғы антропогендік хазар, жоғарғы антропогендік хвалын Трансгестіктері болған. Хвалын Трансгестікі кезінде солтүстік ендіктің 51градусына жетіп, Каспий маңы ойпатын түгел жапты.

## Сілтеме


Санат:Геология
Лемма

**Лемма** (грек. *lemma* — ұйғару, жорамалдау) — әр түрлі тұжырымдарды дәлелдеу барысында қолданылатын көмекші сөйлем. Лемма терминін ежелгі грек геометрлері енгізген; әсіресе, Архимед еңбектерінде жиі кездеседі.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы


Санат:Леммалар
Трансгрестік астасу

**ТРАНСГРЕСТІК АСТАСУ**, трансгрессиялық жатыс – теңіздің құрлықты басуы кезіндегі қалыптасқан шөгінді тау жыныстарының қабаттасып жатуы. Трансгрестік астасуда жоғарғы жас тау жыныстарының қабаттары бұрын жиналған базальдтық горизонттарға қарағанда молырақ тарайды. Базальдтық горизонттар өздерінен көне тау жыныстары бетінде стратигрлік үзіліс арқылы орналасады. Мұндай үзіліс осы аймақта біраз уақыт құрлық болғанын, кейін оның теңіз астына кеткенін көрсетеді. Стратигрлік шалыстық кейде бұрыш шалыстығымен ұштасады. Трансгрестік астасуды анықтау палеогеографиялық зерттеулерде және жер қыртысын тербеуші қозғалыстар тарихын түсінуде ерекше орын алады.

## Сілтеме


Санат:Геология
Мамандандырылған бригада

**Мамандандырылған бригада** – біліктілігі бірдей немесе түрлі деңгейдегі бір немесе біртекті кәсіптің (мамандықтың) қызметкерлерін біріктіретін өндірістік топ. Жөндеу‚ жүк тиеу-түсіру жұмыстарында және қолмен орындалатын немесе еңбек ішінара механикаландырылған басқа да жұмыстарда неғұрлым кеңінен таралған.

## Дереккөздер
Трансдукция (генетика)

**Трансдукция** (лат. *transductіo* – орын алмастыру) – генетикалық материалдың бір бактериядан (донор) екіншісіне (реципиент) бактериофагтардың көмегімен тасымалдануы. Бұл клетканың тұқым қуалаушылық қасиеттерінің өзгеруіне себеп болады. Трансдукцияны 1952 жылы америкалық ғалымдар Дж. Ледерберг және Н.Циндер ``Salmonellа typhіmurіum`` бактериясының кейбір штаммдарында белгілердің тұқым қуалауындағы өзгерістердің себебін талдауда ашқан. Трансдукция көптеген бактериялар, салмонеллалар, бацилл және актиномицеттерден табылған. Донор клеткасынан реципиент клеткасына бактериофаг типіне байланысты бактерия хромосомасының тек белгілі бөліктері ғана тасымалданса, оны арнайы Трансдукция, ал егер реципиент клеткасына бактерия хромосомасының кез келген бөліктері тасымалданатын болса, оны жалпы немесе арнайы емес Трансдукция деп атайды. Реципиент клеткасына тасымалданатын ДНҚ молекуласының бөлігі бірнеше гендерден тұрады, ұзындығы фагтың ақуыз қабатының мөлшерімен анықталады (мысалы, лямбда) және ол бактерия геномының 1 – 2%-ынан аспайды. Мұндай Трансдукция бактерия хромосомын құрайтын ДНҚ молекуласындағы гендер арасындағы қашықтыққа тәуелді болады. Трансдукция бактерия хромосомаларының генетикалық картасын құру кезеңінде қолданылады. Жалпы Трансдукция тұрақты болған жағдайда хромосомалық бөлік қос кроссинговер арқылы реципиент клеткасының хромосомына еніп, соның нәтижесінде төзімді рекомбинаттар пайда болады. Жалпы Трансдукция абортивті (тұрақсыз) болған жағдайда донор клеткасындағы хромосомалық бөлік реципиенттің хромосомасына енбейді және репликация процесіне ұшырамайды. Сондықтан да клеткалардың бөліну барысында бұл хромосомалық бөлік ұрпақтардың тек бір ғана линиясында сақталады. Шектеулі Трансдукция кезінде донор клеткаларының хромосомалық бөлігі реципиент клеткасының хромосомасына фаг геномымен енеді және осылайша профаг күйіне өтеді.

Трансдукция — ген кұрамын бір бактериядан (донор) екінші бактерияға (реципиент) бактериофаттардың көмегімек көшіру. Фагтың туріне байланысты бактерия геномының белгілі бір жері ғана (тәнді Трансдукция), не кез келген жері (тәнсіз Трансдукция) көшіріледі. Тәнді Трансдукция гендік карта жасауға қолданылады.
## Сілтеме


Санат:Вирусология
Санат:Молекулалық биология
Санат:Бактериофагтар
Санат:Бактериология
Лемурлар

**Лемурлар** () — төменгі сатыдағы (жартылай) маймылдар отряды тармағының бір тұқымдасы.

Денесінің ұзындығы 12 — 46 см, құйрығының ұзындығы 13 — 51 см. Артқы аяқтары алдыңғы аяқтарынан ұзын. Артқы аяғының екінші саусағындағы тырнағының ұшы үшкірлеу, сол арқылы түгін тарайды. Бірінші саусағы (басбармағы) басқа саусақтарына қарама-қарсы орналасқан. Көпшілік түрлерінің түгі қалың әрі жұмсақ. Түктерінің түсі қара, қоңыр, қызғыштау, сұр. Құйрық түгінің түсі, негізінен, бозғылт, кейде қара-қоңыр түктері аралас келеді. Тұмсығы ұзынша созылыңқы. Көпшілік түрлерінің көздері үлкен әрі бір-біріне жақын орналасқан. Алақаны мен табандарында түгі жоқ. 

Лемурлар жеке, кей түрі шағын, кей түрі үлкен топ құрып, көпшілігі ағаш басында, кейбіреулері жерде тіршілік етеді. Жартастарда тіршілік ететін түрлері де бар. Кей түрлері жылдың құрғақшылық маусымында ұйқыға кетеді. Лемурдың аналығында 1 — 2 жұп сүт бездері болады, 18 айда жыныстық жағынан жетіледі, жүктілік мерзімі 2 — 5 ай, көбіне бір (кейде екі) ұрпақ әкеледі. Ұрпағы 6 айда өз бетінше тіршілік ете алады. Лемурдың көпшілігі түнде белсенді тіршілік етеді, күндіз ағаштың қуыстарына тығылып жатады. Өте сақ жануар. Көбіне құрма пальмасының, бананның, т.б. өсімдіктердің жапырақтарымен, гүлдерімен, жемістерімен қоректенеді. өсақ жәндіктермен, жануарлармен де қоректенетін түрлері бар. 

Лемур Мадагаскар, Комор аралдарында, Африканың орталық аймағында теңіз жағалауына жақын жерлерде таралған. Лемурдың саны жылдан жылға азайып келеді. Қазіргі кезде олардың 4 туысының 16 түрі тіршілік етеді, олардың бәрі Халықар. табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” енгізілген. Қолда жақсы өседі, зоологиялық бақтарда көбейе береді. Лемурдың қортық лемурлар тобы өз алдына жеке тұқымдасқа жатады, оның 8 түрі бар.

## Дереккөздер


Санат:Лемурлар
Санат:Мадагаскар эндемиктері
Санат:Сүтқоректілер
Летовочное

**Летовочное** — Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданындағы ауыл, Летовочный ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Тайынша қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 50 км-дей жерде, Көкшетау қыратының солтүстік етегінде. 

## Тарихы
Іргесі 1913 жылы қаланып, 1930 жылдан 1997 жылға дейін ұжымшар орталығы болды. 1997 жылдан ұжымшар негізінде Летовочноеде ЖШС, шаруа қожалықтары құрылды.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1178 адам (638 ер адам және 540 әйел адам) болса, 2009 жылы 722 адамды (354 ер адам және 368 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

 
Санат:Тайынша ауданы елді мекендері
Транскрипция

**ТРАНСКРИПЦИЯ** (лат. *transcrіptіo* – қайта көшіріп жазу) – белгілі бір тілдегі дыбыстарды дәл бейнелеп көрсету үшін пайдаланылатын шартты белгі. Жазуда бір фонема түрлі әріптермен таңбалануы мүмкін, ал транскрипцияда ол бір таңбамен белгіленеді. Транскрипцияның негізгі қызметі сөздің дыбыстық немесе фонемалық құрамын дәлме-дәл көрсету, онда сөздің дыбыстық жағына ғана назар аударылады. Бір әріп ыңғайына қарай түрлі фонемаларды белгілесе, транскрипциялық таңба бір ғана мағынаға ие болады. Транскрипция екіге бөлінеді: 
*фонемат. (фонол.);
Фонемат. Транскрипция сөздердің дыбысталуындағы өзгерістерді ескермей, тек фонемаларды жазады, дыбыстар сөздің айтылуына жуықтап беріледі. Мысалы, ору [орұу], қи [қый], шикі [шійкі]. 
*фонет. 	
Фонет. Транскрипцияда сөздердің айтылуындағы дыбысталу ерекшеліктері дәлме-дәл көрсетіледі: қазан қап [Қазаңғап], ортан бел [ортамбел], сейсенбі [сейсембі]. Әрбір жеке тілдің фонемалық жүйесін айқындауда фонемат. Транскрипция жұмсалса, ал фонетикалық Транскрипция барлық тілдердегі дыбыстық ерекшеліктерді түгел көрсету үшін қолданылады. Оқу барысында көбіне фонемат. Транскрипцияға жүгінуге тура келеді, яғни сөздер мен сөз тіркестерін, тұтас мәтінді айтылуына біршама жуықтатып жазу қажеттігі туындайды. Жеке дыбыстар мен әріптердің айтылуы мен жазылуындағы айырмашылықтар, көрші дыбыстардың бір-біріне әсері ескеріліп отырады. Қазіргі қазақ тілінде қолданыста жүрген и, у, ю әріптерінің әрқайсысы екі-үш тіпті онан да көп дыбыстарды құрайды: у – ұу-ұшу [ұшұу], үу- жүру [жүрүу]; и – ый- сиқыр [сыйқыр]; ю – йұу-құю [құйұу], т.б.

## Сілтеме


Санат:Лингвистика
Лемниската

**Лемниската**(лат. lemnіscatus — ленталармен безендірілген), Бернулли лемнискатасы — сегіз цифры іспеттес жазық қисық (қ. сурет). Оны тұңғыш рет 1694 ж. Я.Бернулли (1654 — 1705) қарастырған. Лемниската — берілген екі нүктеден — ұ1(-а, 0) және ұ2(а, 0) фокустарынан — ара қашықтығының көбейтіндісі тұрақты және а2-қа тең нүктелердің геом. орны. Лемнискатаның теңдеуі тік бұрышты координаттар жүйесінде (х2+у2)22a2(х2у2)=0, ал полярлық координаттар жүйесінде 2=2а2сos2 түрінде өрнектеледі. Лемнискатамен шектелген аудан 2а2-қа тең, r1 және r2 радиус-векторлар арасындағы доғасының ұз.: , ал бүкіл Лемнискатаның ұз.: , мұндағы Г(z) — гамма-функция. Лемниската — 4-ретті алгебр. қисық сызық.

## Пайдаланған әдебиет
Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Летаргия

**Летаргия**, летаргиялық күй, летаргиялық ұйқы (* :  lethе — естен шығару және argіa — әрекетсіздік*) — адам организмінің әлсіреуімен сипатталатын патологиялық күй. Оның клиникалық белгісі  мидың, көбінесе, оның бағаналы бөлімінің органикалық зақымдануымен түсіндіріледі. Летаргияға қазіргі кезде *истериялық ауытқу* ретінде қарайды. Олар әр түрлі дау-жанжалдың әсерінен болуы ықтимал. Летаргия бірнеше сағаттан бірнеше аптаға, айға, жылға созылуы мүмкін.
## Летаргиялық ұйқы
Летаргиялық ұйқы - патологиялық тұрғыда, бірнеше сағаттан, бірнеше күнге дейін созылатын ұйкыға ұқсас жағдай; барлық өмір нышандарының (қозғалмаушылық, зат алмасудың төмендеуі, сыртқы қоздырғыштарға сыр білдірмеуі немесе әлсіреуі) нашарлауымен сипатталады. Өмір нышаны тек өте мұқият зерттеу кезінде анықталуы мүмкін.
Летаргияның өзіне тән ерекшелігі — науқас адамның терең ұйқыға кетуі. Сырттай қарағанда, науқас жай ұйықтап жатқан адам сияқты көрінеді. Бірақ зер салып қарағанда, Летаргиялық ұйқыда жатқан адамның сіңір рефлексі сақталғанын, тері мен шырышты қабықтардың ауырсынуды сезінбеуін, қабағының білінер-білінбес дірілін байқауға болады. Истериялық летаргиялық кезінде бұлшық ет тонусы төмендемейді, көз қарашығының жарыққа реакциясы сақталады, науқас көзін ашқысы келмей енжарлық танытады. Табиғи ұйқыдан және органикалық себептерге байланысты болатын ұйқышылдықтан айырмашылығы Летаргиялық кезінде артериялық қан қысымы төмендемейді, тамыр соғуының нашарлауы байқалмайды, алақандары мен табандары үнемі терлеп тұрады. Летаргияны физиологиялық ұйқының ұстамасы деп қарамау керек. Летаргиялық ұйқы кезінде ұйқы тереңдігі тіпті де өзгермейді. Сіңір рефлексі динамикасын зерттеу барысында, науқастардың Летаргиялық ұйқының белгілі бір кезінде ғана шынымен ұйықтайтындығы анықталған. Бұл күйден олар біртіндеп немесе бірден шыға алады. Летаргия арнайы емді талап етпейді, тек науқастарға бақылау мен күтім қажет.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Құқық
Санат:Заң
Ле Шателье-Браун принципі

**Ле Шателье-Браун принципі**, *Ле Шателье — Браун принципі*, тепе-теңдіктің ығысу принципі — жүйені термодинамикалық тепе-теңдік күйден ауытқытатын сыртқы әсердің салдарынан сол жүйедегі тепе-теңдік осы әсерді әлсірететін (*немесе оған қарсы әсер ететін*) реакция бағытына қарай ығысатындығын тұжырымдайтын принцип. 

Жүйедегі тепе-теңдіктің ығысуына реагенттер мен өнімдердің концентрацияларының, қысымның (*газдар үшін*) және температураның өзгеруі әсер етеді. Мысалы, аммиакты синтездеу реакциясы: N2+3H22NH3, HӘ=–46кДж/моль. 

Тепе-теңдік күйге келген жүйеде тура және кері реакциялардың жылдамдықтары бірдей болады. Жүйедегі азот немесе сутектің концентрациясын арттырғанда Ле Шателье принципі бойынша тепе-теңдік олардың концентрациясын кемітетін, яғни аммиак түзілетін бағытқа қарай ығысады. Керісінше, жүйедегі аммиак концентрациясын арттырғанда тепе-теңдік аммиактың концентрациясын азайтатын, яғни сутек пен азот түзілетін реакция бағытына қарай ығысады. Тура реакция жылу бөле жүретін болғандықтан жүйенің температурасын жоғарылатқанда тепе-теңдік Ле Шателье принципі бойынша сол әсерді бәсеңдететін, яғни жылу сіңіре жүретін реакция бағытына, яғни сутек пен азоттың түзілу реакциясы бағытына қарай ығысады. Керісінше жүйенің температурасын төмендеткенде тепе-теңдік жылу бөле жүретін реакция бағытына қарай ығысады. 

Қысымның тепе-теңдікке әсерін болжау үшін реакция теңдеуінің сол және оң жақтарындағы молекулалар сандарын салыстыру керек. Қысымды ұлғайтқанда Ле Шателье принципі бойынша тепе-теңдік молекулалар саны азаятын, яғни аммиак түзілу реакциясы бағытына қарай ығысады. Керісінше қысымды кеміткенде тепе-теңдік молекулалар саны көбейетін жаққа ығысады. Егер қайтымды реакция теңдеуінің оң және сол жақтарындағы молекулалар саны бірдей болса, онда қысымның өзгеруі тепе-теңдіктің ығысуына әсер етпейді. Ле Шателье принциін 1885 ж. А. Ле Шателье (*1850 — 1936*) тұжырымдап, ал теорилық тұрғыдан 1887 ж. К.Ф. Браун (*1850 — 1918*) негіздеген. 

## Дереккөздер

Санат:Физикалық химия
Трансплантация

**Трансплантация** (ортағасырлық лат. *transplantatіo* – ауыстырып салу) – адам мен жануарларда органдар мен тіндерді ауыстырып салу. Өсімдіктерде – өсімдіктер бөліктерін аналық өсімдіктердің басқа жеріне немесе басқа өсімдіктерге ауыстырып салу. Бақша өсіру мен эксперименттік зерттеулерде қолданылады.

## Тарихы
Трансплантация әдісі көне заманнан белгілі. Тері қабатының орнын ауыстырып салу әрекеті алғаш рет Б.з.д. 1500 жылы жасалған. Клиникалық тәжірибеде бұлшық еттті, сіңірді, қан тамырларын, жүйке талшықтарын, сүйек кемігін, т.б. ауыстырып салу жиі қолданылады. Трансплантацияның ерекше бір түрі – қан құю. Ең жиі алмастырылатын орган – бүйрек болып саналады. 
* 1902 жылы австриялық хирург Е.Ульманн алғаш рет бүйректі Трансплантациялау операциясын жасады. 
* Бұрынғы КСРО-да мұндай операцияны бірінші болып белгілі орыс хирургі Б.Петровский жасады (1965). Ол донор бүйректі шешесінен алып қызына салды, операция сәтті аяқталды. *Адамнан адамға жүрек алмастырудың алғашқы операциясын 1967 жылы оңтүстік африкалық хирург К.Барнард жасады. Пациент 18 күн өмір сүрді. 
* Клиникада өкпені ауыстырудың алғашқы операциясын 1963 жылы америкалық кардио-хирург Дж.Харди (бір топ дәрігерлермен бірге) іске асырды. 
* Қазақстанда органды Трансплантация операциясын тұңғыш рет М.Әлиев жасады. 

Қазіргі кезде трансплантация экспериментті биология мен медицинада ауто- (өз тіндерін Трансплантациялау), гомо- (сондай түрдің донорынан Трансплантациялау) және гетеротрансплантация (басқа түрдің донорынан Трансплантациялау, мысалы итке қояннан) кеңінен қолданылады. мысалы экспериментті онкологияда (жануарларға тәжірибе жасауда) қатерлі ісік штаммдарын Трансплантациялау. Трансплантацияға қажетті орган не тінді трансплантат деп атайды. Мұны ауру адамның ең жақын туысынан немесе қайтыс болған адамнан (мәйіттен) жан-жақты медициналық тексеруден өткізген соң алады. Трансплантатқа қойылатын басты шарттар: мәйіт жас адамдікі болғаны жөн; қан қысымы қайтыс болғанша қалыпты деңгейде болуы; қатерлі ісік немесе жұқпалы аурумен ауырмағандығы; ауруханада қайтыс болуы (немесе адам қайтыс болар алдында бірнеше сағат ауруханада болғаны) қажет.

## Дереккөздер

Санат:Трансплантология
Виктор Аркадьевич Соломин

**Виктор Аркадьевич Соломин** (1950 жылы туған, Алматы қаласы) – химия ғылымдарының докторы (1995), профессор (1997).

* ҚазМУ-ды (1972, қазіргі ҚазҰУ) бітірген.
* Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институтында аға лаборант, инжинер, кіші, аға, жетекші ғылыми қызметкер (1972–1996); 1996 жылдан институт директорының орынбасары қызметін атқарды.

130-дан астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер


Санат:1950 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Химия ғылымдарының докторлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институты қызметкерлері
Санат:Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институтының профессорлары
Санат:Қазақстан химиктері
Транспортер

**Транспортер** – әскерлерді, әскери техниканы, материалдық қажеттіліктерді тасуға арналған шынжыр табанды немесе доңғалақты машина. Егер сауытты қалқаны болса, онда ол бронды транспортер деп аталады. Суда жүзетіндері де болады. Қолданылуына байланысты (оның ішінде қар мен батпақта жүретіні де) әр түрлі мақсатта пайдаланалыды. Транспортер арнайы көпірге арналған, паромға арналған, десанттық, кез келген жерде жүретін, т.б. болып бөлінеді.

## Дереккөздер

Санат:Әскери техника
Трансуран элементтері

**ТРАНСУРАН ЭЛЕМЕНТТЕРІ** – элементтердің периодтық жүйесінде ураннан кейін орналасқан, ат. м. 93-тен көп химиялық элементтер. Жалпы саны 17 Трансуран элементтері белгілі. Радиоактивті ыдырауының жоғарғы жылдамдығына байланысты Трансуран элементтері жер қыртысында елеулі мөлшерде сақталмаған. Жердің жасы шамамен 5х109 жыл болса, Трансуран элементтерінің неғұрлым ұзақ өмір сүретін изотоптарының жартылай ыдырау периоды 107 жылдан аз. Жер өмір сүрген уақыт ішінде нуклеосинтезпроцесінде пайда болған. Трансуран элементтері толықтай ыдырады немесе олардың мөлшері күрт азайды (1012 есеге дейін). Табиғи минералдардан неғұрлым ұзақ өмір сүретін 244Рu изотопының (Т1/2~8Һ106 жыл) өте мардымсыз мөлшері табылды, оның Жер қалыптасқан уақыттан бері сақталып қалуы мүмкін. Табиғи минералдардан 237Np(Т1/22,14Һ106 жыл) және 239Pu(Т1/2~2,4Һ104 жыл) изотоптарының іздері табылды. Олар U ядроларының қатысуымен ядролық реакциялар нәтижесінде құрылады. 
Алғашқы Трансуран элементтерін 20 ғасырдың 40-жылдары Берклиде (АҚШ) Э.Макмиллан (1907 – 1991) мен Г.Сиборг жетекшілік еткен ғалымдар тобы жасанды жолмен алды (Нобель сыйлығы, 1951 ж.). Трансуран элементтерінің бәрі де радиоактивті элементтер; оларды ядролық энергия өндіруде пайдаланудың маңызы өте зор.

## Сілтеме


Санат:Химия
ЛСС

**ЛСС** (*нем. hss  lsch — бос, борпылдақ*) — борпылдақ тау жынысы. Ашық сары түсті, біртекті кеуекті, әдетте қабатсыз, кварцтық, дала шпатының, сазды минералдардың және кейбір силикаттардың өте майда шаң-тозаңды бөлшектерінен тұрады. Құрамында 6% және одан да жоғары кальций бар. ЛСС-тің қалыңдығы әр түрлі, мысалы, Қытай жерінде оның қалыңдығы 200 м-ге жетеді. ЛСС-тің негізгі қасиеттері: кеуектігі жоғары дәрежеде (*40 — 55%*), қабаттарында құм, қиыршықтас, малтатас линзаларының жоқтығы. ЛCC тәрізді жыныстар Азияда (*[[Қытай]]дағы [[Ләсс үстірті]]), [[Еуропа]]да, [[Солтстік Америка]]да, [[Аргентина]]ның (*Оңтүстік Америка'') қоңыржай белдемдерінде, Орталық Азияда, Кавказда, Карпат сыртында ұшырасады. Қазақстанда Іле,  Талас Алатауларында, сонымен қатар Қаратау және Шу-Іле таулары беткейлерінде, Сарыарқа мен Торғай далаларында кездеседі. ЛCC-тің пайда болуы жөнінде эолдық, аллювийлік, топырақтық, т.б. ғылыми теориялар жасалған.
## Дереккөздер
Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы


Санат:Жер
Қайталама қазу

**ҚАЙТАЛАМА ҚАЗУ**, қайталап кен қазу – кен орындарын игеру кезінде жер қойнауында кентіректер түрінде қалдырылған баланстық қорларды қазып алу. Жер қойнауының байлығын кешенді игеру, қалдықсыз әрі ысырапсыз пайдалану мәселелері және экономиканың металға, оның ішінде түсті, сирек металдарға деген мұқтаждығының артуы, сондай-ақ, кендердің тереңнен қазылуы себепті оның шығынының артуы Қайталама қазу әдісін қолдануға мәжбүр етеді. 20 ғ-дың бірінші жартысында, Қазақстанда кен қазу өндірісі жаңа дамып келе жатқан шақта, жер қойнауынан толық алынбаған пайдалы қазбаларды сарқып алу Қайталама қазудың негізгі бағыттарының бірі болды. 1960 ж. Қазақстан ғылым академиясының Тау-кен ісі институтында пайдалы қазбаларды Қайталама қазу лабороториясы ұйымдастырылды. Институт ғалымдарының ұсыныстары Жезқазған кен-металлургия комбинатында тәжірибелік-өндірістік сынақтан өтті. Бұл комбинатта Қайталама қазу үшін бетоннан және бетон блоктарынан жасалған діңгектер пайдаланылды. Мұндай кен орнын игеру кезінде минералды шикізаттың шығыны азаяды. 50 м-лік тереңдікке дейін жатқан кендерді ашық әдіспен, ал бұдан тереңдегілерін құлату немесе кен алынған қуысты бітеу тәсілімен өндіріледі. Мысалы, Мырғалымсай кеніші үшін тірек діңгектерді ішінара қазып алу әдісі қолданылды, бұл мақсат үшін қашықтан басқарылып, өздігінен жүретін құралдар пайдаланылды, көрші камералар толтырылып, бітелген соң таспалы діңгектер қопарылыс гидроәдісімен қазылды. Кен орнын игеру барысында шоғырлардың жиектеріндегі қалыңдығы жұқа, уатылмаған кен де Қайталама қазу нысаны саналады. Олар шағын өлшемді құрал-жабдықтармен өндірілуі мүмкін. Кеніштерде кен орнын игеру барысында тиісті технологиялар мен арнайы құрал-жабдықтардың болмау себебінен қазып алуы тиімсіз шоғырлар мен олардың бөліктері ғана қалдырылады. Мұндай нысандар техника мен технологияның дамуына байланысты болашақ Қайталама қазудың шикізаттық базасы бола алады. Қазу барысында қалдырылған кендерді Қайталама қазу Ащысай, Зырян, Жезқазған, Лениногор, т.б. кеніштерде кеңінен қолданылды.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Трансференттік баға

**ТРАНСФЕРЕНТТІК БАҒА** – кәсіпорынның көтерме сауда бағасының бір түрі. Бір фирманың немесе кәсіпорынның бөлімшелері арасында коммерциялық операциялар жасау кезінде қолданылады. Трансференттік баға халықаралық бірлестіктер, фирмалар, компаниялар, ұлтаралық корпорациялар, холдингілер (соның ішінде олардың түрлі елдерде орналасқан бөлімшелері) арасында тауарлар көрсетілетін қызметтер жеткізілімі үшін есеп айырысу кезінде барған сайын кеңінен таралып келеді. Трансференттік бағаны бас компания бөлімшелерге, еншілес компанияларға жеткізілетін не олардан алынатын тораптарға, бөлшектерге, жинақталатын бұйымдарға, күрделі дайын техникалық бұйымдарға тағайындайды. Бұл баға әдетте жария етілмейді. Сонымен қатар Трансференттік баға басқарушылық төлемдер мен қаржы операциялары үшін де, мысалы фирма ішіндегі қарыз бойынша пайызды айқындау кезінде пайдаланылады, сондай-ақ пайдамен айла-шарғы жасау және оны салық заңнамасы неғұрлым жұмсақ елге аудару үшін де жиі қолданады.

## Сілтеме
Қайталама сүзек

нобай
**Қайталама сүзек** (typhus recurrens) – жедел басталатын жұқпалы ауру. Ауру қоздырғышы – ирек пішінді спирохета бактериялары. Алғаш рет Қайталама сүзек қоздырғышын 1868 ж. неміс ғалымы О. Обермейер науқас адамның қанынан тапқан. Аурудың бит арқылы жұғатынын орыс ғалымдары Г.Н.Минх 1874 ж. және И. И. Мечников 1881 ж. өздеріне жұқтыру тәжірибесін жасау арқылы дәлелдеген. Бұл індет кенелердің кейбір түрлері арқылы жұғатыны анықталған (Д.Ливингстон, 1857; Ф.Росс, 1904; Дж. Десттон, 1905). Қайталама сүзектің бит арқылы жұғатын түрін эпидемиялық не еуропалық, ал кене арқылы тарайтынын – эндемиялық не ортаазиялық, парсылық Қайталама сүзек деп атайды. Ауру адамды шаққанда спирохеталар биттің организміне еніп, онда өсіп-өнеді де, 6 күннен 40 күнге дейін мұндай биттер ауру жұқтыру қаупін сақтайды. Осындай биттер сау адамды шаққанда спирохеталар адамның қан тамырлары арқылы ретикулды-эндотелиальды органдар жүйесінде өсіп-өніп, қанға көптеп түседі де ауру қоздырады. Кенелер жануарлардың өзіне спирохеталар жұқтырады да, адамдарды шаққанда эндемиялық Қайталама сүзек қоздыруға себепкер болады. Қоздырғыш жұққаннан ауру белгісі басталғанға дейінгі жасырын кезеңі 3 – 14 күн, көпшілік жағдайда 7 – 8 күндей болады. Қайталама сүзектің екі түрінде де ауру белгілері бірдей. Ауру жедел басталады, науқас қалтырайды, дене қызуы 40 – 41С-қа дейін көтеріледі. Науқастың басы ауырады, белі, бұлшық еттері, әсіресе балтыры сырқырайды, әлсізденеді, құсады, мұрны қанайды, сол жақ бүйірі шаншып, бауыры мен тамағы ісінеді, көзінің ағы және денесі сарғыштанады. Мұндай жағдай 6 – 8 күнге созылады, бұдан кейін дене қызуы қалыпты температураға дейін күрт төмендейді, 6 – 7 күннен кейін дене қызуы тағы да бірден көтеріліп ауру қайталанады. Осылайша 3 – 4 рет, кейде одан да көбірек қайталануы мүмкін. Қайталама сүзектің халық арасында таралуына әлеуметтік жағдайлар әсер етеді. Аурудың клиникалық белгілеріне, эпидемиологиялық мәліметтерге қарап және науқастың қанын тексеру арқылы диагноз қойылады.
Аурудан алдын ала сақтану үшін тазалық сақтау, кене шағудан сақтану, ауырған адамды дер кезінде диагнозын анықтап, ауруханаға жатқызу, т.б. керек.

## Дереккөздер

Санат:Бактериялдық аурулар
Санат:Тропиктік аурулар
Санат:Зооноздар
Трансферт-агент

**ТРАНСФЕРТ-АГЕНТ** – бағалы қағаздар нарығына кәсіпқой қатысушы; тіркеушімен шарт бойынша бағалы қағаздарды иеленуші тұлғалардан немесе олардың уәкілетті өкілдерінен тіркелімге өзгерістер енгізу үшін қажетті ақпарат пен құжаттарды қабылдап, тіркеушіге табыстау міндетін, сондай-ақ тіркеушіден алынған ақпарат пен құжаттарды қабылдап, бағалы қағаздардың иеленуші тұлғаларына немесе олардың уәкілетті өкілдеріне табыстау міндетін орындаушы заңи тұлға. Трансферт-агент тіркелген тұлғалардың дербес шоттарын ашпайды және тіркелімде өзге операцияларды жүзеге асырмайды.

## Сілтеме
Лесс үстірті

**ЛЁСС ҮСТІРТІ**, *Ләсс жазығы* (*қыай Хуантутугаоюань*), Қытайдағы Хуанхэ өзенінің орта алабында орналасқан. Батысы   Tайханшань, Цинлин жоталарымен, шығысы Наньшань тауларының сілемдерімен қоршалып жатыр. *Аумағы* 430 мың км². *Биіктігі* 1200 — 1500 м (*кейбір жоталары 2500 м-ге дейін*) жонды-төбелі жазық. Беткі қабатын *қалыңдығы* 100 — 250 м қалың лсс топырағы жауып жатыр. ЛСС үстірті. толықтай эрозияға ұшыраған, әр 1 км²-і ұзындығы 5 — 6 км жыралармен (тереңдігі 100 — 150 м) тілімделген. Терең шатқалдармен ағатын өзендер көп тасындылар мен ысырындыларды алып шығады. Лсс топырағының құнарлы болуына байланысты барлық жері егістікке пайдаланылады. Мақта, тары, гаолян, бидай өсіріледі. Табиғи өсімдігі игеруге ыңғайсыз жерлерінде ғана сақталған. Тас көмір кенінің мол қоры бар. Үстіртте халық тығыз қоныстанған. Ірі қалалары — Сиань, Таюань.
## Дереккөздер</span>


Санат:География
Санат:Үстірттер
Қайталау

**Қайталау**, қайталама ұйқас – сөз әсерін, айтар ойды күшейте түсу үшін бір сөзді немесе сөз тіркесін бірнеше мәрте қайталап қолдану тәсілі. Қайталаудың бірнеше түрі бар.
* Жай қайталау – бір сөзге ерекше екпін түсіріп, бірнеше рет қайталау. *“Мұнар да мұнар мұнар күн, Бұлттан шыққан шұбар күн. Буыршын мұзға тайған күн, Бура атанға шөккен күн. Бұлықсып жүрген ерлерден Бұрынғы дәурен өткен күн...”* (Махамбет); 
* Еспе қайталау – алдыңғы тіркестің аяғы, келесі тіркестің басында қайталанып отырады: *“Сарқырайды мұз бұлақтар. Мұз бұлақтар у да шу”* (С.Сейфуллин); 
* Анафора – өлеңнің әр жолы немесе әрбір ой ағымы бір сөзден басталып отырады: *“Ұйқыдан соң – Жапырақпын, Жаңбыр шайып жаңарған. Ұйқыдан соң – Құспын, Ұзақ ұшып, көліне кеп дем алған”* (С.Мәуленов); 
* Эпифора – өлеңнің әр жолының немесе ой ағымының соңындағы бір сөз бірнеше рет қайталанады: *“Үйімде тыныш қана жатар едім. Қойшыға мен мінгізіп қояр едім, Семіртіп мен соғымды сояр едім.”* (І.Жансүгіров).

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақстан әдебиеті
Федор Иванович Тютчев

**Федор Иванович Тютчев** (5 желтоқсан 1803, Орел губерниясы,Брянск уезі, Овстуг селосы – 27 шілде 1873, Петербургтегі Новодевичий монастырында жерленген) – орыс ақыны, лирик, дипломат, публицист. 

## Өмірбаяны
1803 жылы 5 желтоқсанда Орел губерниясының ақсүйектер отбасында дүниеге келді. 1816 жылы жаңа жылға арнаған өлеңін (“На новый 1816 год”) ақын А.Ф. Мерзляков әдеби ұйымның талқысына салып, Тютчевті осы ұйымның мүшесі етіп қабылдады. Мәскеу унститутінің тіл бөлімінде М.П. Погодин, С.П. Шевырев, В.Ф. Одоевский, А.И. Муравьевпен бірге оқыған (1819 – 21). Сыртқы істер алқасында қызмет атқарып, Мюнхен мен Баварияда (1822 – 37), Туринде (1837 – 39) дипломатиялық жұмыста болды. Шетелдерде жазған өлеңдері мен аудармалары Мәскеу журналдарында жиі жарияланып тұрды. 1836 жылы досы И.С. Гагарин Тютчевтің Германияда жүргенде жазған өлеңдерін А.С. Пушкин “Современник” журналында туындыларды жоғары бағалап жариялаған. 1844 ж. Ресейге оралып, 1848 жылы министрдің бас бақылаушысы, 1858 жылы шетел цензура коммитетінің меңгерушісі лауазымын атқарды. Біраз уақыт өлең жазудан қол үзіп, публицистикалық мақалаларын (“Россия їәм революция” 1849; “Папалық және рим мәселесі” 1850, т.б.) жариялады. 1850 жылы Н.А. Некрасов Тютчев шығарма туралы талдау мақала жазып, оны Пушкин мен М.Ю. Лермонтов деңгейіндегі қаламгер деп таныды. Тютчевтің алғашқы өлеңдер жинағы И.С. Тургеневтің көмегімен 1854 жылы жарық көрген. Ақын ұстаздарының бірі ретінде аудармашы, ақын С.Е. Раичті атауға болады. Тютчев шығармалары романтизммен тығыз байланысты, оны символистер ұстазы санайтын зерттеушілер де кездеседі. Табиғат тақырыбына арналған өлеңдерінде символик. күн, түн, теңіз, найзағай, жыл мезгілдерінің бейнеленуі философиялық сипат алған. Ол туындыларында неміс романтигі Шеллингтің идеяларына еліктей отырып, табиғаттың тылсым сырларын тануға ұмтылды, махаббат күйінің драмалық тағдырын терең лиризммен жырлады. Тютчевтің “өлеңдер” атты жинағы 1970 жылы қазақ тілінде баспадан шыққан.

## Дереккөздер

Санат:Орыс ақындары
Санат:Ресей ақындары
Санат:XIX ғасыр ақындары
Санат:Ресей әдебиет сыншылары
Жүндес мамонт

**Жүндес мамонт** () — пілдер тұқымдасының мамонттар туысына жататын жойылған түрі. 

Антропоген кезеңінің плейстоцен дәуірінің 2-жартысында Еуропа, Солтүстік Азия, Солтүстік Америкада тіршілік еткен. Туыстық жағынан азия піліне жақын. Қазіргі пілдерге қарағанда денесі ірі (аталықтарының биіктігі 3,5 м, салм. 5 — 6 т шамасында болған), әсіресе, алдыңғы жауырын тұстары өте үлкен, әрі биік, сирағы мен құйрығы қысқа, жүндері ұзын, ішкі жағына қарай иілген, үстіңгі жақ сүйегіндегі екі күрек тістері (ірілерінде ұзындығы 4 — 4,5 м-ге, диаметрі 18 — 19 см-ге, салмағы 100 кг-ға жеткен) болған. Жақ сүйектеріндегі тістері бір-бірден, үлкен, жалпақ, эмаль қабаттарынан тұрған. Мамонт қаңқасы мамандардың есептеуінше 123 ірі-ірі сүйектерден құралады. Негізінен ашық аймақтарда, тундрада тіршілік етіп, шөптесін өсімдіктермен, бұталармен (күніне 300 — 400 кг-дай) қоректенген. Көбіне 12 — 15 М. бірігіп тіршілік еткен. Сібір аймақтарының көп жылғы мұзды тоң қабаттарында осы кезге дейін бұзылмай сақталған денелері (жұмсақ тіндерімен, терісімен және жүнімен қоса) табылған. Қазақстанда Мамонттың сүйектері солт. аймақтарда жиі кездеседі. Сондай-ақ олар Қаратаудан, Тараз қаласының маңынан, Арал теңізі маңынан, Жетісудан, Батыс Қазақстан облысы аумағынан көп ұшырасқан. Мамонттар плейстоценнің соңында құрып кеткен. Оның негізгі себептері ауа райындағы өзгерістер мен адамдардың аңшылық әрекеті.
thumb|left

## Дереккөздер


Санат:Пілдер
Ли Хам Дек

**ЛИ Хам Дек** (*3.3.1914, [[Ресей]], [[Приморье өлкесі]], [[Находка]] қаласы — 23.12.2001, [[Алматы]]*) — әнші, Қазақ КСР-інің халық артисі (1962). 

1934 жылдан  Қазақстандағы Корей музыкалы комедия театрының актерлік труппасында қызмет етті. 

*Катерина* (А.Н. Островский, *“Найзағай”*), *Дездомона* (У.Шекспирр, *“Отелло”*), *Панова* (К.А. Тренев, *“Любовь Яровая”*), т.б. басты рөлдерді орындады. Корей ұлттық драмаларында *Сен Чен (Цой Ен, “Сен Чен”*), *Хын Будың зайыбы (Тхай Дян Чен, “Хын Бумен Норбу”*), т.б. рөлдерді ойнап, аналар бейнесін сомдады. *Ал Баян* (Ғ.Мүсірепов, .*“Қозы Көрпеш — Баян сұлу”*), *Еңлік* (М.Әуезов, *“Еңлік — Кебек”*) рөлдерінде актрисаның табиғи дарыны сан қырынан ашылды. Ли *“Құрмет белгісі”* орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар