open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тұрсын Әбдуәлиев

**Тұрсын Әбдуәлиев**(1.9.1939 жылы туған, Алматы облысы, Көксу ауданы, Мұсабек ауылы - 04.03.2021 қайтыс болған,Жетісу облысы,Талдықорған) — белгілі қаламгер, Қазақстан Жазушылар одағы ның мүшесі (1996). Еңбек жолын Айнабұлақ темір жол  станциясында жұмысшы болып бастаған. 1972 жылы Свердлов мемлекеттік педагогикалық институтын, 1984 жылы Мәскеудегі Қоғамдық ғылыми академиясын бітірген. 1963 жылдан аудандық , облыстық газеттерде тілші.1968 жылдары Тұрсынды Львов қаласындағы әскери қызметке шақырды.1972-82 жылдары Талдықорған облыстық партия комитетінде нұсқаушы, облыстық теле­радио хабарлар тарату комитетінің төрағасы, 1985-96 жылдары облысы "Жерұйық" газетінің бас редакторы болды.1989 жылдары Алматыдағы Желтоқсан оқиғасынан кейін,Талдықорғанның кеңесін Жигулин Анатолий Сергеевич басқарған.Сол кездері Анатолий Сергеевич 18-мектепті орыстандырған,бірақта Тұрсын оған қарсы болған.Ақырында ол Коммунистік партияның екінші Орталық Комитеті [Владислав Ануфриев](https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BD%D1%83%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2,_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2_%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87#:~:text=%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%CC%81%D0%B2%20%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%CC%81%D1%87%20%D0%90%D0%BD%D1%83%CC%81%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2%20(%D1%80%D0%BE%D0%B4.,%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%20(1989%E2%80%941991).)ке хабарласу арқылы мақсатына жеттіп,Анатолий Жигулин қызметтен босатылды. 1997-99 жылдары республикалық "Егемен Қазақстан" газетінің тілшісі, 1999 жылдан І.Жансүгіров атындағы университеттің аға оқытушысы.
2002 жылға дейін Қазақ еңбек және әлеуметтік қатынастар академиясында саясаттану және философия пәндері бойынша аға оқытушы болып қызмет істеген.«Ауыл азаматы», «Алтын бағандар», «Өмір оты өшпейді» атты прозалық кітаптардың авторы. Аудармашы.Қазақ националисті.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ жазушылары
Семантикалану

**Семантикалану** ( ,  - танбалаушы) — тіл бірлігі (единица) мағынасының айқындалуы, тіл бірлігінің мазмұны жайында қажетті мәліметтер беретін процесс пен нәтиже. Мысалы, лексикалық Семантикалану — мәтіндегі тіл брліктерінің мағынасын ашу арқылы анықталады.

## Тағы қараныз:
* Сёма
* Семантика
* Семантикалық архайзм
* Семасиология
* Семилогия
* Семиотика
* Семитология
## Дереккөздер


Семантикалық желі

Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Семантика
Санат:Грамматика
Санат:Лексикология
Білім мекемелеріне парасипативті басқару

**Білім мекемелеріне парасипативті басқару** - (ағылшынша - participate - қатысу деген мағынада) - педагогикалық ұжымның басқару шешімдерінің іске асырылуына, қабылдануына және өндіру үрдісіне қатысуына негізделген. Білім мекемелеріне парасипативті басқару - муғалімдердің, ата- аналардың, окушылардың, демеушілердің және т.б. әр түрлі саладағы мектеп ішіндегі баскару жұмысына қызығушылықтарын арттырумен; жетекшілердің таңдалуымен; әріптестік басқару органының болуымен; сайлаудың кең түрі колданылуымен; азшылыктың еркіндігіне көңіл бөлу жағдайында азшылықтың көпшілікке бағынуымен; шешім қабылдаудағы ашыктылык және жариялылыкпен; барлық мүдделі жеке түлғалардың басқару құжаттары мен акпаратты және т.б. көл жеткізуімен сипатталады. 
## Дереккөздер


 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Қарызгер

**Қарызгер** () - Кредиттік қатынастағы субъектілердің біреуі, несие алушы. Қарызгер несиені тәртіпке сәйкес кредит
үшін пайызды төлей отырып қайтаруы қажет; оны пайдалану және т.б. бекітілген тәртібін катаң сақтау.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Идеологиялық қаскүнемдік

**Идеологиялық қаскүнемдік**
(; ) Мемлекеттегі саяси жағдайды тұраксыздандыру мақсатында, шындыққа жанаспайтын пайымдау, айғақ
геория түріндегі жалған, бағыттан
адастыратын саяси акларат, насихат.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Кеден бақылауы

**Кеден бақылауы** - елдің кеден ісі жөніндегі заңнамасының және халықаралық шарттардың сақталуын қамтамасыз ету мақсатында кеден органдары қабылдайтын шаралар жиынтығы, бұл шаралардың орындалуын бақылау кеден органдарына жүктелген.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Қоғамдық зерттеу

**Қоғамдық зерттеу** - нақты белгіленген тұрғылықты жердегі әлеуметтік кұрылысы мен әлеуметтік қатынастардың эмпирикалық зерделеуі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Алексей Дебольский

**Алексей Дебольский** - 1916 жылы  13 қаңтарда Украинаның Харьков қаласында туған. Мәскеу мемлекеттік педагогикалық институтының география факультетін бітірген. Улы Отан соғысына қатысқан. 1945—1954 жылдары Совет Армиясы баспасөз органдары мен Германиядағы кеңестік әскери әкімшілігінде қызмет істеген. Шығармашвілық еңбегінің бастауы — Берлиндегі «Тэглихе рундшау» газетінде (Германия тұрғындарына арналған кеңестік газет) неміс тілінде 1948 жылы жарияланған очерктер шоғыры. Бұл А.Гуммельс деген бүркеншік атпен жеке кітап боп шыққан (1949, Берлин). 50-жылдардың соңы мен 60-жылдардың басында А.Стражевский деген бүркеншік атпен орыс тілінде жазған, сондай-ақ неміс, ағылшын, француз тілдерінен кейбір шығармаларды орыс тіліне аударған. Осы кезеңде өзінің «Истина стоит жизни» (1960) романы мен «От Белого моря до Черного» атты жолсапар очерктер кітабын шығар ды. Л.Кернектің «В Индии» (1956) атты очерктер жинағын, М.Лафайттің «Принцесса Клевская» (1959), Г.Нахбардың «Дурная примета» (1963) романдарын орысшалаған.
## Шығармалары
«Туман» романы (1971) және «Такое долгое лето» (1975) әзіл-сықақ повесі жарық көрді. «Простые смертные» романы «Простор»( «Феникс» журналдарында жариялайды (1993-1994). 1966 -1977 жж. республикалық «Фройнд-шафт» газеті редакциясын басқарған.
## Жетістіктері
Қызыл Жұлдыз, ІІ дәрежелі Ұлы Отан соғысы ордендерімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:КСРО жазушылары
Үлкен шұбар бүйрек

**Үлкен шұбар бүйрек** (*Ren varius maior)* — Көлемі мен салмағы өскен бүйрек, кесіп қарағанда сарғылт-сұр қыртыс қабатында ұсақ қызыл дақтар көрінеді,милы қабаты қанға толы қызыл болып көрінеді, екі қабаттың арасы айқын көрініп тұрады; қатал гломерулонефриттің морфологиялық белгісі. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Тұтандыру бауы

**Тұтандыру бауы** () — бірнеше зарядты жаруға арналған, бризантты жарылғыш заттарға толы майысқақ түтік. 

Тұтандыру бауының өзегі тонмен, октогенмен, гексогенмен араласқан тетрилмен, күркіреуік сынаппен жабдықталады. 1 метрлік Тұтандыру бауында 10-13 г жарылғыш заттар болады. Тұтандыру бауы капсюль-детонатордан, электр-детонатордан немесе жарылғыш заттар зарядынан жарылады. Тұтандырғыш баудың детонацияны жеткізу жылдамдығы 9000 м/сек., оның көмегімен зарядтардың бір уақытта жарылуы қамтамасыз етіледі. Баудың ұшында капсюль-детонатор болуы керек, алайда зарадты тек 4-5 қатарға оралған тұтандырушы баудың көмегімен де жаруға болады. Тонмен жабдықталған, үстінен қызыл жіптер тартылған ылғал өткізбейтін мастика қабықшалы ДШ-Б, қызыл пластиктен жасалған  су өткізгіш қабықшалы ДШ-В, екі қызыл жібі бар ақ түсті қабықшалы ДШ-А баулары қолданылады. Су астында ДШ-Б өз қасиеттерін 10 сағатқа дейін, ДШ-В 24 сағатқа дейін сақтайды.

## Дереккөздер


Санат:Жарылғыш заттар
Қайта қаржыландыру мөлшерлемесі

**Қайта каржыландыру мөлшерлемесі** - орталық банкінің пайыздық мөлшерлемесі, бұл бойынша ол вексельдіерді есепке алады немесе коммерциялық банкілерге кәсіпорындарды, коммерциялық фирмалардағы  кәсіпкерлерді несиелендіру мүмкіндігін беру мақсатымен олар несиелер береді. Әдетте ол нарықтық мөлшерлемеден төмен  оларға үшін бағдар болады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Кешеуілдеп босану

**Кешеуілдеп босану** - деркезінде босануға тән майлану жоқтығымен, тері жабыны сызатталуымен, бас сүйегінің нығыздалуымен, енбегінің тарылуымен сипаттапатын, кешеуілдеп туған нәресте ахуалы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Өткізілген өнім

**Өткізілген өнім** - дайындалған, жөнелтілген және тұтынушы, өткізу немесе сауда жасаушы ұйым ақысын телеген өнім.

Кәсіпорыннан тысқа босатылған тауар өнімінің көлемін ақшалай нысанда көрсетеді; әдетте, зауыттық әдіспен, яғни өнімді зауыт ішіндегі айналымда есепке алмай есептеледі.

Өткізілген өнім кәсіпорындардың өндірістік-шаруашылық қызметінің нақты нәтижелерін бағалау үшін пайдаланылатын негізгі есептік көрсеткіштердің бірі болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Шығын сметасы

**Шығын сметасы** - кәсіпорынның белгілі бір күнтізбелік кезеңде өнім өндіру мен өткізуге жұмсалатын шығынының толық жиынтығы, ол шығынның экономикалық элементтері бойынша жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Биржалық тауар

**Биржалық тауар** - биржалық сауда объектісі; биржада сатылатын және сатып алынатын, онымен операциялар жасалатын кез келген тауар. Негізгі сыныптары: меншікті тауарлар (материалдық игіліктер), бағалы қағаздар, шетел валютасы, банк депозиттері мен туынды құралдар (пайыздық мөлшерлемелер, индекстер). Биржалық тауардың объектісі болуы мүмкін тауарлар сыныбына ауыл шаруашылығының шикізаттары мен дүмбілзаттары (дәнді дақылдар мен майлы дақылдар, мал мен ет, тоқыма талшықтары, тағамдық-дәмдік тауарлар), ағаш материалдары, түсті және асыл металдар, мұнай-газ кешенінің өнімдері жатады. 
## Тауар биржасының биржалық тауарларының сипаттамасы
Тауар биржасының объектісі-заттық (материалдық) тауар, немесе тауардың өзі. Биржалық тауарларды бейнелейтін белгілер:
•Өндіру мен тұтынудың көптігі;
•стандартталуы;
•Жақсы сақталуы;
•Тасымалдануы;
•Тауардың сапалық сипатының нақты тұтынушыға байланысты болмауы;
•Табиғи, мезімдік, саси және басқа факторлардың әсерінен бағаның өзгермелілігі.

## Дереккөздер


 

Санат:Бизнес
Санат:Биржалар
Тұтқындар мен қашқындардан жауап алу

**Тұтқындар мен қашқындардан жауап алу** () — қарсылас жөнінде барлау мәліметтерін алудың маңызды көзі. Бұл мәліметгер жан-жақты тексеріліп, өзге дерек көздерінен алынған мәліметтермен салыстырылады. Тұтқындар мен қашқындардан жауап алуды рота командирінен жоғары деңгейдегілер жүргізеді. Мұнда бөлімше міндеттерін орындауға қажетті мәліметтер алу көзделеді. Тергеу нәтижелері тез арада аға бастыққа хабарланады. Тергеуден соң тұткын (қашқын) бөлім не бөлімше штабына жеткізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Биржалық келісімшарт

**Биржалық келісімшарт** -биржада бағалы қағаздарды немесе тауарларды сатып алу және сату жөнінде жасасылған мәміле; кассалық немесе қолма-қол ақша мәмілесі түрлеріне бөлінеді. Кассалық мәміле жасасылғаннан кейін 2—3 күн ішінде орындалуға тиіс. Мерзімдік мәміле бір адамның екінші адамға белгілі бір мөлшердегі бағалы қағаздарды немесе тауарларды белгіленген бағам немесе баға бойынша сататын шарты, бұл орайда сатушы оларды 1 айдан 3 айға дейінгі мерзімде өткізуге міндеттенеді, ал сатып алушы сатушыға уағдаласылған ақшалай соманы төлеуге міндетті.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Қоғамдық пікір

**Қоғамдық пікір** - қайшылықты қоғамдық-саяси, мәдени, экономикалық жағдайлар төңірегінде қалыптасқан бұқаралық сананың өзекті күйі, адамдардың ірі топтарының осы жағдайларға қатынастарын бейнелейді; бір нәрсе немесе біреу жөнінде қоғамда көпшілік адамдарда сол бір сәтте қалыптасқан пікір.

## Қоғамдық пікір мен қоғамдық пікіртерім
Қоғамдық пікір мен қоғамдық пікіртерім – қоғам мүшелерінің ағымдық істер не саяси мәселелер бойынша позициясының көрсеткіші. Қоғамдық пікірді зерттеу мен қоршаған орта жайлы дұрыс ақпарат алу үшін пікіртерім әдісі қолданылады. Пікіртерім - алғашқы әлеуметтік ақпарат жинаудың бір әдісі. Сұраудың екі негізгі әдісі бар: ауызша - анкета (сауалнама), жазбаша - сұхбат алу. Қазіргі кезде пікіртерім әлеуметтануда кең таралған әдіс болып табылады, барлық қоғамдық салада әлеуметтік пікірді зерделеу үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтану
Кедендік қолдампаздық

**Кеден қолданпаздығы** (Кедендік қолдампаздық) - бажды жоғарылату немесе төмендету, қосымша импорт және экспорт салықтары мен алымдары.

## Дереккөздер


Санат:Кеден ісі
Түйдек зақым ошағы

**Түйдек зақым ошағы** () — жаппай зақымдаушы қарудың екі немесе одан да көп түрінің, сондай-ақ қарсыластың басқа да шабуыл құралдарының әрекет-әсері нәтижесі шегінде жерді және ондағы объектілерді зарарсыздандырумен байланысты құтқару және авариялық шұғыл қалпына келтіру жұмыстарын жүргізуді талап ететін күрделі жағдай пайда болған аумақ. Түйдек зақым ошағы адамдардың сан-қилы зақымдарға ұшырауымен, радиоактивті, химиялық, биологиялық, (бактериологиялық) зақымдану аймақтарының болуымен сипатталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Үлкен майлы бүйрек

**Үлкен майлы бүйрек** (*Ren adiposus maior* ) — Көлемі мен салмағы үлкейген бүйрек, кесіп қарағанда түсі қызғылт-сұр, май сияқты жылтыраған, қыртыс және ми кабаты арасындағы шекара анық көрінбейді; бүйрек амилоидозының белгісі. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Түгелдей жою радиусы

**Түгелдей жою радиусы** () — бір снарядты (бомбаны, минаны) жарған кезде ондағы нысаналардың кем дегенде 90 пайызы зақымданатын шеңбер радиусы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Магнитсіздену

thumb|right|Манитордағы магнитсізденуМагнитсіздену - ферромагнетиктің қалдық магниттігінің сыртқы магнит өрісін алғаннан кейінгі кемуі.
## Магнитсіздеуші фактор
Магнитсіздеуші фактор -үлгінің магнитсіздеуші магнит өрісінің кернеулігі мен оның магниттілігі арасындағы пропорционалдық коэффициент.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Қайырымдылық көмек

**Қайырымдылық көмек** - тұрмысы төмен адамдарға көрсетілетін материалдық көмек. Әлеуметтік жағынан қорғалмаған мұқтаж жеке тұлғаларға көрсетіледі. Шетелдік қайырымдылық ұйымдары заңи немесе жеке тұлғаларға ғылыми және басқа зерттеулер, тәжірибелік-құрастырымдық жұмыстарды орындау, оқыту, емдеу және басқа мақсаттар үшін қайтарусыз беретін, бірақ кейіннен пайдаланылуы туралы есеп беруі талап ететін мақсатты қаражатта осы терминмен аталады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Семантикалық архайзм

**Семантикалық архайзм**  — лексиканың актив қабатындағы сөздің бір мағынасының ескруі. Мысалы: *кіндік* сөзінің 1920—1930 жылдарындағы "*орталық*", *ұя* Сөзінің "*ұйым*" мағыналары кейін ескіріп қалды. *Қол* сөзінің "**әскер**" мәнінде қолданылуы тек ауыз әдебиетіне тән.

## Тағы қараныз:
* Сёма
* Семантикалану
* Семантика
* Семасиология
* Семилогия
* Семиотика
* Семитология

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Семантика
Санат:Грамматика
Санат:Лексикология
Тоңазу

thumb
**Тоңазу** - заттардың басқа бір тепе-теңдік фазалық күйге өту температурасынан төмен тоңазуы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Нұрлан Әбдуәлиұлы Әбдібеков

** Нұрлан Әбдуәлиұлы Әбдібеков** (2.7.1960 жылы туған, Райымбек ауданы, Сүмбе ауылы) — айтыскер ақын, журналист, халықаралық Жамбыл сыйлығы лауреаты (1996). 1978 жылы Ұзынағаш ауылындағы орта мектепті, 1984 жылы ҚазПИ-ді бітірген. 1984-86 жылдары Ұзынағаш ауылындағы орта мектепте, 1986-88 жылдары Жам­был ауданы "Екпінді еңбек" (қаз." Атамекен") газетінде тілші, 1989- 97 жылдары Жамбыл музейінде аға ғылыми қызметкер, Қазақстан теле-радио хабарларын тарату жөніндегі комитетте редактор болды. 1982 жылы студент-жастар айтысында, 1989 жылы Ү.Кәрібаевтың  10 жылдығына арналған, т.б. республикалық айтыста Бас жүлдені жеңіп алды. Сондай-ақ айтыс өнерін насихаттап, бірне­ше рет республикалық ақындар сайысын ұйымдастыруға қатысты. Әбдібековтің өлеңдері "Аудитория" (1983) жинағына енген анында"), Айса (А.Ашировтың "Өлмес боп туғандарында"), Әзізхан (С.Жамалдың "Қара раушанында"), Инсаф (Ш.Хұсайыновтың "Анамның ақ көйлегінде"), Көтібар (М.Әуезовтің "Айман-Шолпанында"), т.б. рөлдері актерлік шеберлігін шыңдады. Сонымен бірге режиссер ре­тінде Ә. В.Есьман мен К.Крикорлидің "Кім кімге ғашық" (1977, Т.Бахтыбаевпен бірге), А.Ашировтың "Мұқамшылар" (1981), ХАбдудлиннің "Чингемур батыр" (1985) спектакльдерін қойып, АЛеховтың "Ұсыныс" (1971), М.Байджиевтің "Күйеу мен қалыңдық" (1979), А.Вампиловтың "Провинциялық анекдоттар" (1987) атты пье- саларын ұйғыр тіліне аударды. 1970 жылы кинода Ахмет ("Атаманның ақырында"), Гунхализат ("Жылан жылында", 1981) рөлдерін ойнады.

## Дереккөздер
Құнсыздану

Ұлттық валютаның, бұрынырақ —алтынға, шетел валюталары немесе халықаралық есептік ақша бірліктеріне қатысы бойынша бағамынын төмендеуі түрінде көрінген құнсыздануы. Девальвация себептері — инфляция, бөлек елдер дамуының әркелкілігі, төлем баланстарының жетіспеушілігі.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Шоттарды оқшаулау

**Шоттарды оқшаулау** - шетел адамының банкідегі шоттарын үкімет шараларымен жауып тастау. Шоттарды оқшаулау әдістері тауарларға шектен тыс сұранымды шектеу мақсатымен инфляция кезеңінде пайдаланылуы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Азаматтардың әрекет қабілеттілігі

Азаматтың өз әрекеттерімен азаматтық құқықтарға ие болуға және
оны жүзеге асыруға, өзі үшін азаматтық міндеттер жасап, оларды орындауға қабілеттілігі (азаматтық әрекет
қабілеттілігі) кәмелетке толғанда, яғни
18 жасқа толғаннан кейін толық
көлемінде пайда болады.
Заңнамалық актілерде көзделген
реттер мен тәртіптерде болмаса,
ешкімнің де құқық қабілеттілігі мен
әрекет қабілеттілігінде, шектелуіне
жол берілмейді.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Ботроидты полип

**Ботроидты полип** (*Polypus bothroideus* — жүзім шоқты полип)-  Полип тәріздес қуықта, қынапта эктопиялы орналасқан, сырт пішіні жүзім шоғырына ұқсас аралас клеткалы / дөңгелек, ұршық тәріздес клеткалы/ —рабдомиосаркома. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Жер қабығына әсер

**Жер қабығына әсер** - жер қабығының тіршілігіне адамның бедер түзуші фактор болып араласуы. Жер бетінде бедердің техногендік нысандары: үйінділер, ойықтар, жалдар, карьерлер, котлавандар, үймелер, террикондар және т.б. ірі қалалар мен суқоймалар астында жер қабығының қайқаюы жағдайлары байқалуда, соңғылары таулы аудандарды табиғи сейсмикалылықтың артуына әкеліп соғуда. ірі су қоймалары котлавандарының сумен толтырылуынан болған мұндай жасанды жер сілкіністері Калифорнияда (АҚШ), Үндістан түбегінде байқалуда. Жер сілкінуінің мұндай түрі Тәжікстанда Вахш өзеніндегі Нүрек суқоймасының мысалында жақсы зерттелген. 1972 ж. ол жүз метрлік деңгейге жетіп толтырылған кезде жер сілкінулер саны бірнеше есе көбейіп, нақ сол 1972 жылы ең көп (133) мөлшерге жетті.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Өлшемді квантталу

**Өлшемді квантталу** - сипаттамалық өлшемдерінің бірі электрондардың дебройлық толқын ұзындығымен шамалас қатты үлгілердегі кинетикалық коэффициенттер қатарының осцилляциялық тәуелділігі.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Қатаң есеп-қисап бланкілері

**Қатаң есеп-қисап бланкілері** — оқшау есепке алынуға тиіс бланкілер мен құжаттар. Шаруашылық қызметтің тиісті фактілерін ресімдеу үшін ұйымның белгілі бір қызметкеріне есеп беру кепілдігімен беріледі. Қатаң есеп-қисап бланкілеріне жататын құжаттардың тізбесі, оларды сақтау және пайдалану тәртібін ұйым зандардың талаптарын ескере отырып белгілейді. Мұндай құжаттарға қиып кітапшалары, куәлік, диплом бланкілері, талондар, тауар-жөнелтпе құжаттар, т. б. жатады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Ағза тоңазуы

**Ағза тоңазуы** - дене жылуы қалыпты шамасының төмендеуімен ілесе жүретін, жылу теңгерімі естігінің бұзылуы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Әлімжеттік

Әскердегі жарғыдан тыс қатынастар (кәнігі сарбаздардың, жас сарбаздар мен жаңа шақырылған сарбаздарға, өрескел зәбірліктер көрсетуі).

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Есі дұрыстық

Қылмыстық құқықта дені cay адамның психикалық қалыпты жағдайы; өзі жасаған іс-әрекеттеріне есеп бере алуы және оларды басқаруға қабілетті болуымен көрінеді. Есі дұрыстық қылмыстық кінәлілік пен жауапкершіліктің қажетті шарттары болып саналады. Қажет болған жағдайда, соттық-психиатриялық жолмен анықталады.
## Дереккөздер


Санат:Қылмыстық құқық
Санат:Психология
Шұғыл бүркеніш

**Шұғыл бүркеніш** () — әскердің алда тұрған қимылы, операция мақсаты, аумағы, уақыты мен қарудың жаңа түрлерін қолдану сипатына қатысты қарсыласты жаңылыстыру мақсатында жүргізілетін әр түрлі шаралар жиынтығы. Шұғыл бүркеніш — оперативті түрде тұтқиылдан табысқа жетудің негізгі амалдарының бірі. Шұғыл бүркеніш жасау жолдарына қарсыласқа жалған ақпарат беру, бүркемелеудің әр түрлі техникалық құралдарын кеңінен қолдану, түнгі уақыт пен жергілікті жер жағдайы, әскери құпия мен әскерді жасырын басқаруды сақтау туралы шаралар өткізу жатады. Шұғыл бүркеніш жасауда мақсатқа жету жолдары: нақты жағдайға байланысты жоспар құру, белгіленген шараларды дер кезінде әрі дәл орындау, әскердің бүркемелеу шараларына және жерде, әуеде өткізілген шараларына үздіксіз бақылау жасау. Шұғыл бүркеніш шараларын өткізуге құрлықтағы әскер, әскери-әуе күштері, әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскері, әуе-десант әскері бөлімдері мен құрамалары қатысады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Луи Пьер Альтюссер

**Луи Пьер Альтюссер** (; қазанның 16 1918, Алжир — қазанның 23 1990, Ляверьер, департамент Ивелин) - француз әлеуметтік философ-марксисті және француз коммунистік партиясының теоретигі. 1968 жылы студенттік шағындағы сөзінен кейін және 70-жылдары структуралистік ойының жоғары беделді кезінде сөйлегені оның беделін арттыра түсті.

## Кітаптар
* «За Маркса», 1965
* «Читать Капитал», 1965 (в соавторстве с Этьен Балибар, Роже Этабле, Пьером Машре, Жак Рансьер)
* «Философия и стихийная философия ученых» (1967, опубликована в 1974)
* «Ленин и философия» (1969)
* «Идеология и идеологические аппараты государства» (1970)
* «Начала самокритики» (1974)
* «Позиции» (1976)
* «Работы о психоанализе» (1993)
* «О философии» (1994)

## Орыс тіліндегі
* *Альтюссер Л.* Просто ли быть марксистом в философии  // Философские науки. — 1990. — № 7 — C.82-94
* *Альтюссер Л.* Ленин и философия / Пер. с фр. Н. Кулиш. Послесл. В. Софронова — М.: Ad Marginem, 2005. — 176 с. ISBN 5-93321-092-7 http://socialistica.lenin.ru/txt/a/althusser_1.htm рецензия
* *Альтюссер Л.* Позиция Ленина по отношению к Гегелю. (Доклад, сделанный на Конгрессе по Гегелю в Париже, в сәуір 1969 г.) http://slovoidelo.narod.ru/neomarxism/althusser/leninethehel.htm
* *Альтюссер Л.* За Маркса  / Пер. с франц. А. В. Денежкина. — М.: Праксис, 2006. — 392 с — (Новая наука политики). ISBN 5-901574-59-1 Авторское предисловие Биографическая заметка  (перевод А. В. Денежкина)
* *Альтюссер Л.* Кремонини, художник абстрактного  // ХЖ. — 2010. — № 77-78
* *Альтюссер Л.* Портрет философа-материалиста  // ХЖ. — 2010. — № 77-78
* *Альтюссер Л.* Человек, эта ночь  // ХЖ. — 2010. — № 77-78
* *Альтюссер Л.* Идеология и идеологические аппараты государства (заметки для исследования) / Пер. с франц. С. Б. Рындина // НЗ. - 2011. - № 3(77)
* статья «Противоречие и сверхдетерминация. Заметки к исследованию. (Июнь-шілде 1962 ж.)»  (перевод Д. Жутаева)
* ''Альтюссер Л.'' Ответ Джону Льюису (Самокритика) 

## Сілтемелер
Орысша Уикипедиясындағы "Луи Пьер Альтюссер" мақаласы

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Санат:1911 жылы туғандар
Санат:2002 жылы қайтыс болғандар
Бонистика

**Бонистика** (франц. bonistique) - қағаз ақша белгілері мен боналарды тарихи құжаттар ретінде зерделейтін тарихи пән. Нумизматикамен тығыз байланысты.
## Дереккөздер


Санат:Коллекциялау
Азаматтардың іс жүргізуге әрекет қабілеттілігі

Өз құқықтарын сотта іске асыруға және іс жүргізуді өкілге тапсыруға
деген қабілеттілік.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Диктатура

**Диктатура** (; ;  — жазылып қойған) — бір адамның (диктатордың) немесе адамдар тобының билікке толық ие бола отырып, елді басқаруы. Ежелгі Римде - уәкілеттілік, билік немесе диктатордың билік жүргізу уақыты. Көп жағдайда диктаторлық биліктің ешқандай заңдық шектеулері жоқ және диктаторлар елді сайлау қорытындысы бойынша  емес, тағайындау бойынша басқарады. Диктарура күш қолдану арқылы бекітіледі және адамдардың сөз бостандығы мен еркін жүріп - тұруын шектеумен реттеледі. Мәселен, күннің белгілі бір уақытынан кейін азаматтардың үйінен шығуына тыйым салынатын коменданттық сағаттар белгіленеді.  Диктаторлар тек қана өз  мәлімдемелерін тартып, басуға рұқсат ете отырып, бұқаралық ақпарат құралдарын жіке бақылап отырады. 

Көшбасшымен бірге шектеулі адамдар тобы жүзеге асыратын шектеусіз саяси, экономикалық және идеологиялық билік. Диктаторлық басқаруды орнату, әрекет етуші биліктің экономикалық, әлеуметтік базасының тарылуы, басқарушы саяси құрылымдардың қоғамды тиімді басқаруға қабілетсіздігі, қоғамды тұрақсыздандыруға апарып соғып, тұрғын халықтың, сенімін жоғалтатын қоғамдық қайшылықтардың асқынуы нәтижесінде жүзеге асады. Диктатура биліктің бөлінуінің жоктығымен, азаматтық қоғамды тұншықтыруымен, кез келген түрдегі азаматтық бағынбаушылықты террор (лаңкестік) жолымен жоқ етуге және шексіз билікті пайдаланатын адамның, диктатордың қолына барлык билікті шоғырландырумен сипатталады.

## Пролетариат диктатурасы
Пролетариат диктатурасы - социалистік революциялық түрлену барысында саяси билік сипаттамасы туралы марксистік көзқарастар мәнін білдіретін ұғым.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Заңды тұлғаның әрекет қабілеттілігі

Заңды тұлғаның өз әрекеттерімен азаматтық құқықтарды иемденуге және азаматтық борыштар мен жауапкершілігін орындауға қабілеттілігі.
Заңды тұлғаның әрекет қабілеттілігі
заңды тұлғаны тіркеу уақытынан басталады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Кәмелетке толмағандардың әрекет қабілеттілігі (14 жасқа дейінгі)

**Азаматтық кодекске сәйкес** — 14
жасқа дейінгі кәмелетке толмағандар
үшін мәмілелерді, егер заң құжаттарында өзгеше көзделмесе, олардын
атынан ата-анасы, асырап алушылары
немесе қорғаншылары жасайды.
14 жасқа дейінгі кәмелетке толмағандар өздерінің жасына лайықты, жасай салып орындалатын тұрмыстық
ұсақ мәмілелерді өз бетінше жасауға
құқылы.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Шұғыл желі

**Шұғыл желі** - КСРО мен АҚШ арасындағы тікелей байланыс. Дағдарыс уакыты кезінде лидерлер немесе олардың өкілдері арасында жедел хабарласуға мүмкіншілік береді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Кәмелетке толмағандардың әрекет қабілеттілігі (14 жастан 18 жаска дейін)

**Азаматтық құқық бойынша** — 14
жастан 18 жасқа дейінгі кәмелетке
толмағандар мәмілелерді ата-анасының, асырап алушыларының немесе
қорғаншыларының келісімімен жасайды, өздерінің табысына, стипендиясына, өзгеде кірістеріне және өздері жасаған интеллектуалдық (зияткерлік)
меншік құқығы объектілеріне өз бетінше билік етуге, сондай-ақ тұрмыстық ұсақ мәмілелер жасасуға құқылы;
өздері жасаған мәмілелер бойынша
және өздерінің әрекеттерінен келтірілген зиян үшін жауап береді.
## Дереккөздер


СанатК:

Санат:Құқық
Санат:Заң
Таньтема

**Тантьема** (французша *tantiema* - үлес, бөлік) - өнеркәсіптік, сауда, банк кәсіпорындарының (акционерлік қоғамдардын, фирмалардың) таза пайдасынан олардың басқармаларының мүшелеріне, директорларына және басқа қызметшілеріне төленетін косымша сыйақы.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Семасиология

**Семасиология** ( - мағына,  - ілім) — заттар мен құбылыстарды, түсініктерді атап білдіретін сөздер мен сөз тіркестерінің лексикалық мағынасын зерттейтін ғылым саласы. **Семасиология** - лексикологияның аса манызды бөлімдерінін бірі. **Семасиология** ғылымындағы негізгі ұғым семантика.

## Тағы қараңыз:
* Сёма
* Семантикалану
* Семантикалық архайзм
* Семантика
* Семилогия
* Семиотика
* Семитология

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Семантика
Санат:Грамматика
Санат:Лексикология
Шығарып алынбайтын инженерлік мина

**Шығарып алынбайтын (алуға келмейтін) инженерлік мина** () — бастапқы жағдайынан өзгертуге немесе қондырылған жерінен ауыстыруға, алуға әрекет жасалған кезде жарылыс жасайтын арнаулы қондырғы. 

## Жасалуы
Шығарылып алынбайтын элементтері механикалық немесе электромеханикалық қондырғылар (созылған сымдар, үзілгіш шұбатылымдар, шарлы тұйықтағыштар, сезгіш элементтер, реле және т.б.) арқылы жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Саясаттағы оң жақ және сол жақ саяси партиялар

**Саясаттағы оң жақ және сол жақ** саяси партиялар, саяси өмірдің көшбасшылары мен басқа да белсенді қатысушыларының идеялық-саяси бағыттылығының сипаттамалары. Терминдер француз революциясы кезеңінде корольды жақтаушы және оның оң жағында отыратын бас штаттар депутаттары *«оң жақтылар»* аталып, олардың қарсыластары (*сол жақта отырған*) *«сол жақтылар»* аталып кеткен кезде пайда болды. Әдетте саясат субъектілерін оң жақтылар мен сол жақтыларға бөлу теңдікке, қоғамдық өзгерістерге, саяси әрекет әдістеріне қатынас бойынша жүзеге асырылды. Сол жақтылар әлеуметтік теңдік, радикалды қоғамдық өзгерістер, саяси күресте көбінесе күштеу әдістерінің жақтаушылары, қоғамның мұқтаж бөлігінің корғаушылары; оң жақтылар сәйкесінше, теңдік, шұғыл қоғамдық өзгерістердің карсыластары, артықшылығы бар топтар мен қоғамның иерархиялык ұйымдастырылуының жақтаушылары. Оң жақтылар мен сол жақтылардың нағыз сипаттамалары тарих барысында және коғамның түріне карай өзгеріп отырды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Брокер-Дилер

**Брокер-Дилер** / Делдал-Дилер - өз қызметінде брокердің (делдалдың) және дилердің (принципалдың) атқарымын ұштастырушы заңи түлға.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Жергілікті ауру

**Жергілікті ауру** (эндемическое заболевание) — шектеулі аумақта көп уақыт тұратын, сол жердің табиғи және әлеуметтік жағдайларына байланысты адамдарда байқалатын ауру түрі. Жергілікті ауру тұрақты жергілікті жұқпалы ауру көздерімен, яғни жергілікті табиғи ауру ошақтарымен (оба, т.б) немесе жұқпалы емес ауру көздерімен — эндемиялық зоб (ішетін суда, тамақта йодтың жетіспеуінен), флюороз (топырақта, суда фтордың артық болуы) , тіс кариесі (суда, тамақта фтордың жетіспеуінен), т.б. байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Тоқырау

**Тоқырау**()  - Экономикалық өрлеудің тоқтау сатысы, экономикадағы, өндірістегі саудадағы, т.б. іркіліс. Көбінесе дағдарыстың синонимі ретінде пайдаланылады. Тоқырау термині не сұранымның белгілі бір факторына (күрделі жұмсалым, экспорт, тұтыну), не жалпы экономикалық белсенділікке, демек, өндіріске де қолданылады. Екінші жағдайда тоқырау атап айтқанда, әдейі реттеу, Мысалы, экономика "тым қызып кетіп", соның салдарынан инфляциялық қиындықтар туындаған кезеңнен кейін оны саналы түрде тұрақтандыру сатысы болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Шығатын ақпарат

**Шығатын ақпарат** () — кіретін ақпараттардың мәліметтерін өндеу нәтижесінде есептеу машинасының беретін мағлұматтарының жиынтығы. Шығатын ақпараттар бейнелеу құрылғысында (экран, табло) мәтін, сызба, график, кесте түрінде берілуі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бона

**Бона** (латын. bonus — ізгі, жақсы) — түрлі елдердің қазынашылығы, муниципалдық органдары, жеке фирмалары шығаратын және олардың иелері сатып алу мен төлем құралдары ретінде пайдаланатын қысқа және орташа мерзімді борышқорлық міндеттемелер. Термин төлемдік сұраным күшінен айрылған (қолданудан шығып қалған) және коллекция затына айналған қағаз ақшаға да қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Паблик скулз

thumb
thumb
**Паблик скулз** (*Public schools*) - ақсүйектік дәстұрді сақтаушы жөне оқудың төлем ақысы жоғары (400 фунт стерлин дейін жетеді), дәулетті адамдардың өкілдері қол жеткізе алатын Англиядағы жеке меншік орта мектептерінің ерекше категориясы. «Паблик скулз» Оксфорд жөне Кембридж университеттерінің окушылар контингентінің қайнар көзі болып табылады. Бұл университеттерден кептеген мемлекет қайраткерелері, ірі өн-дірістік компаниялардың жетекшілері, колониялардың бас әкімгерлері түлеп шықты. Осыған байланысты аталған мектептерде оқушыларға басшылыққа қатысты тәрбиеге көп көңіл бөлінеді.

## Дереккөздер

 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Санат:Педагогика
Делдалақы

**Делдалақы** - клиенттерден брокер (делдал) алатын сыйақы. Брокердің қатысуымен жасасылған мәміле құнының пайызы есебімен есептеледі.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Валюталардың нақты айырбас бағамы

thumb|250px|right
**Валюталар дың нақты айырбас бағамы** - тараптар арасындағы тауарлар айырбасының үйлесімі, екі елде өндірілетін тауардың ұлттық валюталар бағамы қолданылған салыстырмалы бағасы.

Мынадай формуламен есептеледі: 
: S =  \frac{Pd}{Pf} \,
.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Аяқталған қылмыс

**Аяқталған қылмыс** - Адам жасаған әрекетте қылмыстық, кодексте көзделген қылмыс құрамының барлық белгілері болса, қылмыс аяқталған деп танылады.

## Дереккөздер


Санат:Қылмыс
Нысаналау

**Нысаналау** - мемлекеттің немесе белгілі бір кәсіпорынның шаруашылық саясатын іске асыру тәсілі. Ол белгілі бір нәтижелерге, алға қойылған мақсатқа қол жеткізу үшін әсер ету қажет болып отырған әлдебір экономикалық "нысананы" таңдаудан көрініс табады. Экономикалық үдеріс (мысалы, ақша жиынының айналымы) немесе шаруашылық көрсеткіш (өңдіріс көлемі, сапалық параметрлер) нысаналау объектісі болуы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Шаршау

**Шаршау** — қажу жағдайының дамуымен астасатын субъективтік сезінулер кешені. Босаңсу, болбырлық, дәрменсіздік сезімдерімен, физиологиялық қолайсыздық түйсігімен, психикалық процестердің өту барысында кінәраттардың ұғынуымен, жұмысқа деген ынтаның болмай қалуымен, қарекетті тоқтатуға деген түрткі себептің дендеуімен, жағымсыз эмоциялық реакциялармен сипатталады. Шаршау бірсарынды әрекетті ұзақ уақыт орындау кезінде де пайда болуы мүмкін. Алайда қажумен байланысты емес оғаш шаршау, сондай-ақ объективтік тұрғыдан қажыған адамның шаршамауы секілді жағдайларда болады.

## Дереккөздер


Санат:Жантану
Санат:Медицина
Брокерлік қызмет

**Брокерлік қызмет** / Делдалдық қызмет — клиенттің тапсыруымен және соның есебінен бағалы қағаздармен азаматтық-құқықтық мәмілер жасасу. Брокерлік қызметті жүзеге асырушы, бағалы қағаздар нарығына кәсіпқой қатысушыны брокер деп атайды. Ол сенім жүктелген өкіл ретінде — клиенттің атынан және соның қаражаты есебінен (тапсырма шарты бойынша) агент атқарымын орындайды немесе комиссионер ретінде — өз атынан және клиенттің қаражаты есебінен (комиссия шарты бойынша) орындайды.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Брокерлік несие

**Брокерлік несие** - 1) банкілер ұйымдастырылған нарықтардағы (биржалардағы) бағалы қағаздар жөніндегі брокерлерге өз клиенттерінің базистік активтер бойынша жайғасымын қаржыландыру мақсатымен беретін қысқа мерзімді несие; 2) брокерлер өз клиенттеріне олардың ұйымдастырылған нарықтарда (биржаларда) маржалық бағалы қағаздармен операциялар жүргізу жөніндегі міндеттемелерін өтеу үшін беретін қысқа мерзімді несие.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Шығын лимиті

**Шығын лимиті** () —

*1) Бірлестіктерге (құрамаларға, бөлімдерге, кемеге) белгілі бір кезенде (жыл, тоқсан, ай) жауынгерлік және саяси дайындығын қамтамасыз ету үшін немесе операцияға (ұрысқа) жұмсау үшін болмаса жекеленген шараларды (жаттығулар, маневрлер, қайта орналасу) өткізу үшін бөлінетін материалдық құралдардың шектелген мөлшері. Шығын лимиті қарулы күштердің бөлінген материалдық құралдарды тиімді, дұрыс пайдалануы мақсатында белгіленеді, дайындалған әдістемелердің негізінде бірлестіктің (бөлім, құрамалардың) жауынгерлік және сандық құрамы орындайтын міндеттердің сипаты мен көлемі, оларды орындау шарттары, материалдық ресурстар, тасымалдау мүмкіндіктері туралы және басқа да мәліметтер есепке алынып анықталады. Шығын лимиті әскерлерге (күштерге) лимитті белгілейтін басшылыктың директивалары (бүйрыктары) түрінде жеткізіледі. Басты бағытта әрекет етуші әскерлерге шығын лимиті баскаларға караганда көбірек белгіленеді.

*2) авиацияның, сауытты танктің, автотрактордың және баска техниканың операцияда (ұрыста) немесе күнделікті өмірде, белгілі бір кезендегі жауынгерлік және саяси дайындықты немесе жекеленген шархдарды өткізу үшін (жаттығулар, маневрлер, т.б.) пайдаланатын ресурстардың шектелген нормасы. Материалдық құралдардың шығын лимиті сияқты белгіленеді. Ресурстар шығынының лимиті көлік автомобильдерінін жүріс километрлері бойынша, қалған техникада циклы, сағаты немесе мотосағаты (километрі) бойынша анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Серпіліс

**Серпіліс** — 1) өнеркәсіптегі, саудадағы және шаруашылықтың басқа да салаларындағы қысқа мерзімді өрлеу (мыс., инвестиялардың серпілісі — күрделі жұмсалымның айнал-соқпалы өсуі; биржа серпілісі — акциялар, бағалы қағаздар бағамының көтерілуі); 2) қайсыбір шара, оқиға, қызмет, т. б. төңірегіндегі жанданыс.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Константин Деркаченко

**Константин Деркаченко** - 1903 жылы 23 қаңтарда Кронштадт қаласында туған. 1921 жылы Кронштадта еңбек мектебін бітірген. Он бес жасыңда еңбекке араласқан. Ұлы Отан соғысына қатысқан.
## Шығармашылығы
Алғашқы өлеңін 1922 жылы 30 тамызда «За дело» деген атпен Ленинградтағы «Красная газетада» жариялады. Шығармашылық қызметінде түрлі жанрда еңбек етті. Шығармалары Мәскеу, Ленинград, Алматы, Орынбор, Ақтөбе, Орал, Новгород қаларында шығатын газеттер мен журналдарда, майдан газеттерінде басылды. «Резең» атты жүмысшылардың әдеби журналын шығаруды ұйымдастырушылардың бірі әрі оның жанындағы әдеби топтың төрағасы болған. Кейін «Ленинградская кузница» әдеби бірлестігінің хатшылығына сайланған. Пролетар жазушыларының Ленинград Ассоциациясының мүшесі болған. 1964 жылдан Ақтөбе облысы бойынша Қазақстан Жазушылар одағы облысаралық бөлімшесінің хатшысы болып істеді. ІІІ дәрежелі Даңқ орденімен марапатталған.

Қазақ көркем әдебиет баспасынан өлеңдері мен поэмаларының екі жинағы шықты: «Жүрек сөйлейді» (1960), «Ал мынаны — сақта...» (1964).

*Говорит сердце. Стихи и поэма. ҚМ КӨБ. 1960; 
*А это - сохрани... Стихи и поэма. А., «Жазушы», 1964; 
*Венок из полыни. Стихи и поэма. А., «Жазушы», 1968; 
*От всей души. Стихи и поэма. А., «Жазушы», 1979.
## Дереккөздер


*

Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Кронштадт
Санат:1903 жылы туғандар
Тәрбиелеу ережелері

**Тәрбиелеу ережелері** -төрбиелеудің орқилы ұстанымдар талаптарын іске асыру бойынша колданбалы үсыныстар. 
## Дереккөздер


 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Шын мәніндегі зақымдану радиусы

**Шын мәніндегі зақымдану радиусы** () — бір снарядтың (бомбаның, минаның) жарылуы кезінде ондағы нысаналардың кем дегенде 50 пайызы зақымдалатын шеңбер радиусы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Раушанбек Бектібаев

**Раушанбек Бектібаев** (*1950-2002*) 27 қаңтарда Қызылорда облысының Жосалы стансасында дүниеге келген. 1973 жылы Қазақ химия-технология институтын бітірген. 1975-1992 жылдары КСРО Мелиорация және су шаруашылығы министрлігі саласында қызмет атқарды. Сол жылдары Арал теңізінің болашағы жайлы проблемалық мақалалары республикалық баспасөздерде жиі жарияланып тұрды. 1993 жылы Қазақстан Республикасы Президенті мен Министрлер Кабинетінің жалпы бөлімінде қызмет істеді. 1995 жылдан Қазақстан Республикасы Парламентінің Баспасөз қызметінде сек-тор меңгерушісі болып еңбек етті.
## Еңбегі
*«Нейтроит»* (1985), *«Ионосферадағы алаң»* (1988),* «Про-исшествие в день отдыха»* (1992),* «Қайта оралған Қорқыт ата»* (*[[1998]] жылы түрік тіліне аударылды*) атты бірнеше фантастикалық кітаптары шыққан.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қызылорда облысы
Санат:1950 жылы туғандар
Әбен Атамқұлұлы

**Эбен Атамқұлұлы** (1901, Райымбек ауданы, Ақсай ауылы — 1932, сонда) — ақын, ағартушы. Жасынан Жүсіпбек Шайхисламұлынан дәріс алып, Шығыс әдебиетінен сусындап өседі. Елде жаңа өкімет орнаған жылдары ағартушылық саласына белсене араласып, алғашқы мәдени шаралардың ұйытқысы болады. Белгілі қоғам қайраткерлері Ы.Көшкінов, Ә.Жүнісов, М.Серікбаевпен үзеңгілес жүріп, 1927 жылы М.Әуезов, О.Жандосов, І.Жансүгіров сынды ұлт зиялылармен кездесіп, таныса- ды. Жүсіпбек қожа бастырған қисса-дастандарды түгелге жуық жадында ұстап, жұрт алдында насихаттаушы болған. Өзінің көптеген туындылары 1932 жылы абақтыға қамалғанда НКВД қызметкерлері тарапынан тәркіленіп, із-түзсіз кеткен. Ақынның кезінде Жамбыл, Үмбетәлі сияқты ақындармен қағысулары мен абақтыда жазылған аздаған өлең, толғаулары баспасөз беттерінде жарияланды.

## Дереккөздер
Жерді зерттеу ақпараттық қызметі

**Жерді зерттеу ақпараттық қызметі** (**Earthscan**) 1975 жылы құрылған. Мақсаты — бұқаралық ақпарат құралдарына (баспасөзге, радио мен теледидарға) қоршаған ортаны қорғау және даму мәселелерін неғұрлым толық көрсетуіне жәрдемдесу, эколог-журналшылардың тілшілік желісін құру және дамыту. Негізгі қызметі — елді мекендер мәселелері, су ресурстарын сақтау, шөлденуге қарсы күрес, қоршаған ортаны қорғау, ең жаңа технологияларды жасау және енгізу, жабайы табиғаттың ресурстарын оңтайлы пайдалану, теңіздік ортаны сақтау және дамыту мәселелері жөнінде материалдар дайындау және жариялау; , брифингтер, экспедициялық сапарлар ұйымдастыру және өткізу; ақпараттық бюллетендер, теледидарлық фильмдер шығару.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Тарифтеу

**Тарифтендіру** (Тарифтеу) - салық салынатын объектілердің немесе төлемақының белгілі бір сыныптамасы негізінде тариф белгілеу, мысалы жалақыны тарифтеу.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Семилогия

**Семилогия** ( - танба  - білім) — танбалар және олардың қасиеттері туралы ғылым. "**Семилогия**"терминін ұсынған Ф. де Соссюр. Қазіргі кезде  **Семилогия** орнына семиотика термині кең қолданылады.

## Тағы қараныз:
* Сёма
* Семантикалану
* Семантикалық архайзм
* Семасиология
* Семантика
* Семиотика
* Семитология
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Семантика
Санат:Грамматика
Санат:Лексикология
Шынжыр табанды қозғағыш

**Шынжыр табанды қозғағыш** () — шынжыр табанның топырақпен тұтасуы негізінде машинаның бұрылысын, тура жүруін қамтамасыз ететін механизм. Шынжыр табанды қозғағыштың негізгі арналу мақсаты — шынжыр табанының үлкен ауданды тіректілігі мен жақсы үйкелуі арқасында машинаның жоғары өтімділігін қамтамасыз ету. Шынжыр табанды қозғағыш әдетте, негізгі дөңгелектерден, тірек дөңгелектерінен, шынжыртабанды механизмі бар бағыттаушы дөңгелектерден және демеуші дөңгелектерден тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Реверс

**Реверс** (латын. *reverse* — қайтарамын, кері айналдырамын) — бір тұлғаның екінші тұлғаға берген жазбаша міндеттемесі, онда қандайда болсын кепілдік беріледі, мысалы, кепілге берілген вексельді сатып алатыны жөніндегі міндеттеме.

Медаль немесе тиынның кері беті.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы

be-x-old:Рэвэрс
Түйіндес траекториялар

**Түйіндес траекториялар** () — шарықтау бұрышы әр түрлі, біркелкі көлбеу қашықтықтағы траекториялар. Бір қарумен екі рет атқанда (бастапқы жылдамдықтары бірдей), көлбеу қашықтығы бірдей аспалы және жатық екі траектория болады. Осылар Түйіндес траекториялар ұғымын құрайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Түйіспейтін мина

**Түйіспейтін мина** () — кеме корпусынан біраз қашықтықта жарылатын мина. Жарылыс кеменің магниттік, акустикалық, гидродинамикалық және басқа да физикалық өрістерінен әсер алатын арнайы (түйіспейтін) жарғыштар арқылы болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тілек Әбжалиев

**Тілек Әбжалиев** (7.12. 1952, Қызылорда облысы, Жалағаш ауданы, Аққұм ауылы — 1.1.2003, Талдықорған қаласы) — актер, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1982). 

1975 жылы Құрманғазы атындағы Қазақтың мемлекеттік консерваториясын бітірді. 1975 жылдан өмірінің соңына дейін Талдықорған (қаз. Б.Римова атындағы) облыстық  драма театрында еңбек етті. 

М.Әуезовтің " Абайында", "Таңғы жаңғырығында", Ғ.Мүсіреповтің "Қозы Көрпеш-Баян сұлуында", "Ұлпанында", Ш.Айтматовтың "Арманым-Әселімінде", Т.Ахтановтың "Күшік күйеуінде", Д.Исабековтың"Әпкесінде", І.Жансүгіровтің "Исатай-Махамбетінде", Т.Қалилахановтың "Алтын бесігінде", Т.Әліпбаевтъщ "Соңғы бетпе-бетінде", т.б. қойылымдарда ойнады.

## Дереккөздер


Санат:7 желтоқсанда туғандар
Санат:1952 жылы туғандар
Санат:Жалағаш ауданында туғандар
Санат:1 қаңтарда қайтыс болғандар
Санат:2003 жылы қайтыс болғандар
Санат:Талдықорғанда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан театр актерлері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген əртістері
Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері
Санат:Бикен Римова атындағы театр әртістері
Түйіспесіз жарғыштар

**Түйіспесіз жарғыштар** () — нысанадан белгілі бір қашықтықта және биіктікте ракетаның, торпеданың, миналардың және т.б. жарғыш заттарын жаруға арналған автоматтандырылған қондырғы (механизм). Түйіспесіз жарғыштардың жұмыс жасау принципі нысанадан шығатын (сәулеленетін) дыбыстық және басқа да тербелістердің энергиясын қабылдауға немесе нысанадан түскен, жарғыштардан сәулеленген электрмагнитті және басқа да тербелістерді қабылдауға негізделеді. Жару үшін қолданылатын энергияның түріне қарай Түйіспесіз жарғыштар радиолокациялық, акустикалық, жылу (инфрақызыл) магниттік және т.б. болып бөлінеді. Түйіспесіз жарғыштар нысананы жою мүмкіндігін (100%) арттыратын болғандыктан, зенитті ракеталарда, торпедаларда және басқа да оқ-дәрілерде кеңінен қолданылады. Басқару сигналдарын алу үшін қолданылатын электрмагнитті толкындардың алғашқы көзінің орналасқан жеріне байланысты Түйіспесіз жарғыштар активті (жарғыш нысананы сәулелендіріп, одан түскен сигналдарды қабылдайды), жартылай активті (нысанадан баска көздер арқылы сәулеленіп, жарғыш түскен сигналдарды қабылдайдьі), пассивті (жарғыш нысана шығарған сигналдарды қабылдайды) болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Түйіспелер мен қатпалдарды қамтамасыз ету

**Түйіспелер мен қатпалдарды қамтамасыз ету** () — бірлестіктердің, құрамалардың, бөлімдер мен бөлімшелердің қапталдарына және олардың түйіскен жерлеріне қарсыластың күтпеген жерден соққы беруін болдырмауға немесе оны тойтаруға бағытталған шаралар мен іс-қимылдар. Бұл мақсатта түйіспелерде көрші бірлестіктердің, кұрамалардын, бөлімдер мен бөлімшелердін үйлесімді қимылы ұйымдастырылады, үздіксіз барлау жүргізіледі, қапталдар мен түйіспелерге екінші эшелондармен және қормен маневр жасау қарастырылады, ракета әскерлерінің, авиацияның, артиллерия мен басқа да құралдардың соққысы жоспарланады, инженерлік бөгеттер орнатылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тарифтік тop

**Тарифтік тop** - еңбекке ақы төлеу мөлшерлемесінің, тарифтік коэффициенттердің жиынтығы. Осылардың негізінде орындалған жұмыстардың өлшемі үшін баға, қызметкерлер жалақысының деңгейі белгіленеді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Түйіспелі теңіз минасы

**Түйіспелі теңіз минасы** () — түйіспелі жарғышы бар мина. Кеменің су астындағы бөлігі жарғыштың өзіне немесе минаның корпусына және оның антенна құрылғыларына тигенде іске қосылады.

## Дереккөздер


Санат:Миналар
Түйіспесіз белсенді жарғыштар

**Түйіспесіз белсенді жарғыштар** () — сәулеленетін энергияның өзіндік көзі бар түйіспесіз жарғыштар. Нысанадан қайтарылған оның белгілерін жарғыштың сезімтал элементтері сезіп, ракетаның, торпеданың және т.б. жарғыш заттарын жарады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Нысандық периметрия

**Нысандық периметрия** - сыналатын адамның көзбен әсер қабылдау қабілеті туындауының көрсеткіші ретінде, оның қандай да бір дабыл беруін емес, ал көз қарашығының тарылуы немесе электрлі ретинограммасының альфа-ырғақтылық тежелуі пайдаланылатын периметрия.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Түйіспелі жарғыш

**Түйіспелі жарғыш** () — нысанамен түйісу кезінде жарылатын жарғыш. Олар екпінді механикалық, пьезоэлектрлі, конденсаторлы және т.б., сондай-ақ керілген, қысымды, жеңілдетілген және аралас болып бөлінеді. Жедел әрекетті немесе екі-үш қондырғысы бар түрлері болады. Нысанамен түйіскенде олардың оқ-дәрілері секундтың жүзден біріндей уақытта жарылады. Инженерлік миналар мен авиабомбалардың түйіспелі жарғыштарының бәсендету уақыты бірнеше сағат немесе бірнеше тәуліке созылуы мүмкін. Түйіспелі жарғыш артиллериялық снарядтар мен миналарда, торпедалар мен ракеталардың ұрыс бөлшектерінде, авиабомбаларында, инженерлік миналарда, бомбаларда қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Шынжыр табанды машиналардың жүріс бөлігі

**Шынжыр табанды машиналардың жүріс бөлігі** () — машинаның корпусты ұстап тұратын, оның козғалысын қамтамасыз ететін, қозғалыста соққыны әлсірететін, корпустың тербелісін басатын бөлшектер мен механизмдер жиынтығы. Шынжыр табанды машиналардың жүріс бөлігі өз міндетіне қарай шынжыр табанды қозғалғышты (машинаның әту қасиетін арттырады) және аспалы (жазық емес жермен қозғалғанда соққыны әлсіретеді) болады. Қазіргі танкілердің жүріс бөлігі қозғалткыш қуаты жеткілікті болса, әр түрлі жерлермен өткізгіштікті арттырады, жоғары жылдамдықпен жүруге және танктің тез бұрылуына мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Солшыл социалистер

**Солшыл социалистер** - реакцияға, монополияның үстемдігіне, соғыс қаупіне қарсы күреске талпынған социал - демократиялық козғалыстың бір бөлігі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Жерді қорғау жөніндегі трест

**Жерді қорғау жөніндегі трест** (**Earthtrust**) 1976 жылы құрылған. Қатысушылары — дүние жүзі елдерінің іскер топтары, үкіметтік және үкіметтік емес ұйымдары. Жабайы жануарларды және мекен ортаны қорғау мақсатын көздейді. Негізгі қызметі — құқық қорғау науқандары мен бастамаларын өткізу, оның ішінде, дрифтерлік ауларды пайдалануға тыйым салу; заңсыз кит аулау кәсіпшілігіне тыйым салу, құстардың, тасбақалардың, дельфиндердің, итбалықтардың құруға айналған түрлері мен олар мекендейтін ортаны қорғау; жолбарыстың және Азия континенті жануарларының басқа да түрлерінің популяцияларын қорғау жөнінде шаралар қолдану.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау