open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Құрылыс экономикасы

**Құрылыс экономикасы** — құрылыс дамуының экономикалық заңдылықтарын, оның тиімділігін зерделейтін ғылым. Құрылыс экономикасы құрылыстың шаруашылықтағы орнын, оның басқа салалармен өзара байланысын, даму деңгейі мен қарқынын, құрылыстың экономикалық және ұйымдық құрылымы мен құрылыс-құрастыру ұйымдарын басқару жүйесін, құрылысты жоспарлау тәртібі мен тәсілдерін, құрылыс өндірісін ұйымдастырудың неғұрлым тиімді түрлерін экономикалық жағынан негіздеп, талдау жұмыстарымен, құрылыс маркетингісімен шұғылданады. Сонымен қатар құрылыстағы материалдық-техникалық жабдықтау ісінің ұйымдастырылуын, құрылыстың негізгі және айналым қорларының құрылымын, құрылыста еңбек өнімділігін арттыру, өзіндік құнды кеміту, пайдалылықты өсіру факторлары мен резервтерін, еңбекке ақы төлеу, материалдық көтермелеу мен ынталандыру, баға белгілеу жүйелерін жетілдіру жолдарын, құрылысты қаржыландыру жүйесін, құрылыс-құрастыру ұйымдарының қаржы қызметін зерттейді. Құрылыс экономикасында құрылыстарға сапалық талдау жасаумен бірге сандық талдау, ұйымдық-техникалық шешімдердің тиімді нұсқасын таңдау және экономикалық нормативтердің ғылыми негізделген жүйесін жасау үшін әртүрлі көрсеткіштердің арасындағы сандық байланыстарды анықтау маңызды рөл атқарады. Осыған орай, Құрылыс экономикасында зерттеудің экономикалық-математикалық тәсілдері және электронды-есептеуіш техникасы кеңінен қолданылады. Құрылыс экономикасы басқа экономикалық ғылымдармен, сондай-ақ құрылыстың өндірістік-техникалық жағын зерттейтін ғылымдармен тығыз байланыста дамиды.

## Дереккөздер
Кеден жеңілдіктері

***Кеден жеңілдіктері***– кеден төлемдерінен босату. Мұндай босатуға белгіленген орыннан басқа жерде немесе кеден органдарының жұмыс уақытынан тыс мерзімде сақталғаны, ресімделгені үшін төленетін төлемдер жатпайды. Қазақстанда кеден жеңілдіктері атап айтқанда мыналарға: 1) шет мемлекеттердің ресми пайдалануға арналған тауарларды елге әкелетін немесе елден әкететін *дипломатиялық* және *консулдық* өкілдеріне; аталмыш өкілдіктердің басшылары мен дипломатиялық қызметкерлеріне, олардың бірге тұратын отбасы мүшелеріне, шет елдердің дипломатиялық және консулдық шабармандарына, парламент және үкімет делегацияларына және өздерінің жеке басының пайдалануына арналған тауарларды елге әкелуші және елден әкетуші шетелдіктердің кейбір санаттарына беріледі. Бұл адамдардың жеке басылық жолжүктері кеден заңнамасында көзделген жағдайлардан басқа реттерде кеден тексеруінен босатылады; 2) дипломатиялық және консулдық өкілдіктердің бастапқы кезде үй жабдығына қажетті тауарлар әкелетін әкімгерлік-техникалық қызметкерлеріне және олардың бірге тұратын отбасы мүшелеріне (бұл қызметкерлер елде тұрақты тұрмайтын болса) беріледі. Шет мемлекеттермен арнаулы келісім негізінде оларға дипломатиялық қызметкерлер мен адамдардың осындай санаттарына берілетін кеден жеңілдіктері қолданылуы мүмкін.

## Дереккөздер:
Сабақты етістік

***Сабақты етістік*** — табыс септігіндегі сөзді керек ететін етістік түрі. Табыс септікті тура толықтауышты меңгеру немесе меңгере алмау қасиетіне қарай етістіктер салт және сабақты болып бөлінеді. Салт және сабақтылық категориясы етістіктің грамматикалық семантикасымен байланысты қалыптасқан құбылыс. Оның субъекті мен объектінің грамматикaлық (синтаксистік) қатынасын өзгертіп отыратын ішкі семантикалық мазмұны болады. Мысалы, құданы шақыр, ақиқатын біл, қымызды сапыр. Салт және сабақты етістіктер жіктелімі ежелден қалыптасқан құбылыс. М.Қашқари “Диуани лұғат ат-түрк” сөздігінде бір етістіктің бірде салт, бірде сабақты тұлғада жұмсалуына көптеген деректер келтірген. Мысалы, Ол меңе үстерді — Ол мені жеңуге тырысты. Ол қылмыш ышын үстерді — Ол істеген ісінен тануға тырысты. Мұндай тілдік деректер 11 ғасырда сабақты және салт етістік категорияларының көрініс тапқанын көрсетсе, екінші жағынан, қазіргі тілімізде де бір етістіктің бірде салт, бірде сабақты мәнде қолданылуы кең етек алғанын танытады. Сабақты етістіктер жасауда өзгелік етіс жұрнағы ерекше қызмет атқарады. Қазақ тіліндегі салт етістіктер өзгелік етіс жұрнағы арқылы сабақты етістікке айналады. Мысалы, жеткіз, көндір, қуант, т.б.

## Дереккөздер:


Санат:Қазақ тілі
Санат:Лингвистика
Санат:Етістік
Қалимолла Бейсеуов

**Қалимолла Бейсеуов** (1944 жылы туған, Жамбыл облысы Жамбыл ауданы Гродеков ауылы) – техника ғылым докторы (1996), профессор (1992).

Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.

Жамбыл технология институтын бітірген (1965). 1965–1978 жылы осы институтта оқытушы, аға оқытушы, доцент, 1978–1992 ж. кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1992 жылдан осы кафедрада проф. 90-нан аса ғыл. еңбектің, оның ішінде 2 монографиясы жарық көрген. 13 авторлық куәліктің иегері.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Тілеу Айтұлы

**Тілеу Айтұлы** (1630, қазіргі Ақтөбе облысы – 1684, Сайрам қаласы) — би әрі батыр қолбасшы. Әлімұлы тайпасының Шекті руынан шыққан.

Күлтөбеде Тәукені хан сайлауға, Сұпы Әжіні пір сайлауға қатысқан. Тілеудің Есіркеміс Тілеуұлы, Алдаберді Тілеуұлы, Жолдыаяқ Тілеуұлы, Жақсымбет Тілеуұлы, Мөңке би есімді балалары болған. 1681–1684 жылдары жоңғарлармен болған Сайрам соғысына 17 мың қол жинап, қасына баласы Жолдыаяқ Тілеуұлы, інісі Қалдыбай Қангелдіұлы батырларды ертіп барып, соғысқан. 1684 жылы Сайрам қаласынан қорғаудағы шешуші ұрыста өзі де, баласы Жолдыаяқ та опат болды. Екеуінің сүйегі Қожа Ахмет Иасауи кесенесіне жерленген. Есімдері кесенедегі ескерткіш-тақтада жазулы. Түркістан қаласында Тілеу, Жолдыаяқ батырлар атындағы көше бар. Кіші жүздегі рулы ел Тілеу есімімен аталады. “Тілеу Қабақ” әні Айттан туған ағайынды Тілеу мен Қабаққа арналған. Тілеудің тікелей ұрпақтары: Қаражігіт молда Бектауұлы, Мырзағұл би Шыманұлы, Достан Тәңірбергенұлы, Сарышолақ шайыр, Сары Батақұлы, Таразы ақын, жазушы Тахауи Ахтанов, саясаткер Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин.

## Дереккөздер

Санат:1630 жылы туғандар
Санат:1684 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:Қазақ батырлары
Құрым

**Құрым** — иленген жұмсақ тері. Құрым дайындау үшін сиырдың немесе жылқының терісін суға салып тұздап, кептіргеннен кейін* 5 — 7* күн ыстайды. Теріні ыстау үшін тереңдігі 1 аршын, диаметрі 3 — 4 аршын шұңқыр қазылады. Шұңқырдың жарты аршындай жерінен көлденең таяқ қойылып, оған пішілген терілер ілінеді. Шұңқыр беті терімен жабылып, пештен құбыр арқылы *7 — 10* күн қатарынан түтін жіберіліп ыстаған соң, маймен сылап жұмсартады. Теріні бояу үшін оны тағы да суға салып жұмсартады.

Тері суда жібігеннен кейін киізбен бастырып, жайып тастайды. Кепкен соң қолмен илеп, маймен әбден сылайды. Оны ашыған айранға салып жібіткен соң бояу салынған ыдыста 3 — 4 күн ұстайды. Құрымнан торсықтың түрлерін, сәнді етіктер, мәсі, бүркіттің томағасын  дайындаған.

## Дереккөздер
Сабан

**Сабан** — дәнді және ірі бұршақты дақылдарды бастырғаннан кейін қалатын құрғақ сабағы. Сабанның химиялық құрамы өсімдіктің түріне, климатқа, топыраққа және жинау тәсіліне, сақталу ұзақтығына, т.б. факторларға байланысты. Барлық өсімдіктердің сабанының құрамында клетчатка (38 — 45%) және де басқа қорытылуы қиын күрделі көмірсулар көп, ал суда еритін көмірсулар жоқтың қасы. 100 кг арпа сабанында 33 азықтық бірлік және 1,3 кг қорытылатын протеин, сәйкесінше сұлы сабанында 31 және 1,7; жаздық бидайдікінде 22 және 1,0; бұршақты дақылдардың сабанында 20 — 38 және 2,2 — 2,8; тарынікінде 40 және 2,3; жүгерінікінде 38 және 1,4 болады. Қорытылуының қиындығына байланысты сабанның барлық түрлерінің жұғымдылығы төмен. Сондықтан оларды балласт азық ретінде құрамында сөлі мол азықтарға қосып береді. Сабанды көбіне малдың астына төсеніш ретінде, топыраққа қосып илеп кірпіш, сылақ қоспасын жасауда, кейде отын ретінде пайдаланады.

## Дереккөздер:
Кеден мағлұмдамасы

***Кеден мағлұмдамасы***, *кеден декларациясы *– мағлұмдаушының кеден шекарасы арқылы өткізілетін тауарлар мен көлік құралдары туралы, олардың кеден режимдері туралы дәл мәліметтерді, кеден мақсаттары үшін қажетті басқа да мәліметтерді белгіленген нысанда мәлімдеуі. Қазақстанда кеден мағлұмдамасы кеден органына тауар берілген күннен бастап *15* күннен аспайтын мерзімде беріледі. Жеке тұлғалар сатуға арналмаған тауарларды, қолжүктер мен бірге алып жүретін жолжүктерді Қазақстанның кеден шекарасынан алып өтуі кезінде тауармен қоса беріледі. Кеден мағлұмдамасын беру кезінде кеден органына қажетті құжаттар бірге ұсынылуға тиіс. Кеден органы кеден мағлұмдамасында және ұсынылған құжаттарда мазмұндалған ақпаратты тексеру мақсатымен қосымша мәлімдемелер сұратуға құқылы. Берілген кеден мағлұмдамасын кеден органы қабылдап алады. Оның қабылданғаны ресімделген сәттен бастап ол заңи мәні бар фактілерді куәландыратын құжатқа айналады. Кеден органының рұқсатымен кеден мағлұмдамасын тексеру басталғанға дейін, не тауарлар мен көлік құралдарын тексеру басталғанға дейін, не кеден органы көрсетілген мәліметтердің рас еместігін анықтағанға дейін бұл мәліметтердің өзгертілуі немесе толықтырылуы мүмкін, ал берілген мағлұмдама алынуы мүмкін. Сыртқы саудада:кеден мағлұмдамасы сыртқы сауда мәмілесіне қатысушының мемлекттік шекара арқылы алып өтетін тауар туралы құқықтық ережелерге сәйкес кеден органдары бекіткен нысанда толтырылған ресми мәлімдемесі. Әкелінетін (әкетілетін) тауарларды мәлімдеу тәртібі сыртқы экономикалық қызметті мемлекетті реттеудің ұлттық ерекшеліктерін ескере отырып‚ баждар мен салықтарды жинау үшін жағдайды қамтамасыз ете отырып белгіленеді. Кеден мағлұмдамасын сыртқы экономикалық операцияларға қатысушылар тұрақты тұратын жерінен‚ заңи мәртебесіне‚ кеден жеңілдіктерін пайдалануына қарамастан шекарадан өткізілетін тауардың әрбір топтамасына толтырады. Онда операциялардың түрі *([[экспорт‚ импорт]])‚ тауардың аты‚ сауда жасаушы ел‚ тауар апарылатын жер, [[валюта]]‚ тауардың жалпы нақты құны*‚ т.б. көрсетіледі. Ол экспорт пен импортқа салынатын салықтың‚ сыртқы сауда мәмілелері туралы өзара шартқа сәйкес шет елге ақшалай қаражаттың дұрыс аударылуын тексерудің негізгі құжаты болып табылады.

## Дереккөздер:
Раушангүл Сәйітқызы Илахунова

**Раушангүл Сәйітқызы Илахунова** (15.11.1922, Алматы облысы, Жаркент ауданы – 25.5.2000, Алматы) – актриса, әнші. Қазақстанның халық әртісі (1966; 1955 жылдан Қазақстанның еңбек сіңірген артисі).

Жастайынан ән-биге бейім болып өскен ол 1936 жылы Ұйғыр колхоз-совхоз театрына (Жаркент қаласы) қабылданып, осында 1941 жылға дейін қызмет етті. 1941 жылдан өмірінің соңына дейін Республикалық ұйғыр музыка драма театрының (қазіргі Мемлекеттік Құдыс Қожамьяров атындағы ұйғыр музыкалық комедия театры)ның актрисасы болды. Алғаш Д.Асимов пен А.Садыровтың “Анархан” спектаклінде басты рөлді орындады. Одан кейін ойнаған рөлдері қатарында Сәнәм (И.Саттаров пен В.И. Дьяковтың “Ғарип пен Сәнәмінде”), Зухра (С.Абдулланың “Тахир мен Зухрасында”), Гүлшәйім (А.Ашировтың “Мұқамшыларында”), Баян, Қамқа (Ғабит Мүсіреповтың “Қозы Көрпеш – Баян сұлуы” мен “Қыз Жібегінде”), Жәмила (Х.Хамзаның “Бай мен кедейінде”), Парман бибі (С.Ахмадтың “Келіндер көтерілісінде”), Сәния (С.Хуршидтің “Ләйлі мен Мәжнүнінде”), Ана (Ш.Хұсайыновтың “Анамның ақ көйлегінде”; 1977 жылы КСРО халықтары театр өнері мен драматургиясы  фестивалінің 2-дәрежелі дипломымен марапатталды), Анна Ильинична (И.Ф. Поповтың “Жанұясында”), Эвриклей (А.Вальехоның “Ашулы Одиссейінде”), Мирандолина (К.Гольдонидің “Қонақ үйдің қожасында”), т.б. бар. Илахунова – сахналық ойынының дәлдігімен, нәзік пластикасымен, шығарм. диапазоны кеңдігімен ерекшеленді. Концерттерге де жиі қатысатын Илахунова репертуарынан ұйғыр, қазақ, орыс, өзбек, қырғыз, т.б. халық композиторларының музыкалық шығармалары мен әндері мол орын алды. Әнші ретінде ол тек біздің елде ғана емес, сонымен қатар шет елдерде: Қытайда, Ресейде, Пәкстанда, Түркияда, Молдовада, Татарстанда, Өзбекстанда, Қырғызстанда да жақсы танылды. Еңбек Қызыл ту, “Құрмет Белгісі” ордендерімен, медальдермен марапатталған.

## Сілтемелер


Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Санат:Ұйғырлар
Жақан Жамбылұлы Молдабеков

**Жақан Жамбылұлы Молдабеков** (1943 жылы 6 қараша, Оңтүстік Қазақстан облысы Бәйдібек ауданы Қостұра ауылында туған) – философия ғылымдарының докторы (1992), профессор (1994).

Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.

ҚР Әлеуметтік ғылымы (1995), Орта Азия және Қазақстандағы Халық медицинасы (2006) академияларының академигі. Мәскеу мемлекеттік университетін (1970) және аспирантурасын (1973) бітірген. ҚазМУ-да (қазіргі Қазақ ұлттық университеті) аға оқытушы, доцент (1973–85), Алматы зоотехника-малдәрігерлік институтында (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) кафедра меңгерушісі, аға ғылыми қызметкер (1985–95), ҚазМУ-да декан (1995–97) қызметтерін атқарды. 1997 жылдан осы университеттің мәдени антропология кафедрасының профессор  тақырыбында докторантуралық диссертация қорғады. 500-ге жуық ғылыми жарияланымның, 15 монография мен оқу-құралдарының авторы.
## Дереккөздер

## Сілтемелер
Мәдени антропология кафедрасы 

Санат:Қазақстан ғалымдары
Луганск (айрық)

**Луга́нск** — топоним:

### 
*Луганск — Павлодар облысы Павлодар ауданындағы ауыл, округ орталығы.

### 
*Луганск — Украинаның шығысында қаласы, Луганск облысының әкімшілік орталығы, Луганск Халық Республикасының астанасы.
Құман Нұрмағанұлы Тастанбеков

**Құман Нұрмағанұлы Тастанбеков** (10 наурызда 1945 жылы, Қазақ КСР Алматы облысы Сарқант ауданы, Екіаша ауылы - 17 желтоқсанда 2017 жылы Қазақстан Алматы) — кино және театр актері. Қазақстанның халық әртісі (1993). Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1976). Парасат және Құрмет ордендерінің иегері.

## Өмірбаяны
Орта жүз Найман тайпасының Садыр руынан шыққан.

* 1969 жылы Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының актерлік факультетін (педагогы – профессор Х.Бөкеева) бітірген.
* Қазақ академиялық драма театрының құрамына қабылданды. 
** Оның алғаш ойнаған рөлі – “Қыз Жібек” фильміндегі Төлеген (1970). Бұдан кейін 
** “Қыс – мазасыз маусым”
** “Ағам менің”
** “Ерекше күн”
** “Аққулар ұшып келеді”
** “Махаббат жаңғырығы”
** “Ағама арналған қалыңдық”
** “Қараша қаздар қайтқанда”
** “Провинциялық хикая”
** “Алаң шеті”
** “Өрнек”, т.б. фильмдеріне түсті.
* Ол театр сахнасында 
** Қасым, Құлбек (Ш.Айтматов “Ана - Жер-Ана” мен “Ақ кемесі”)
** Әлібек, Нарша, Абыз (М.Әуезов, “Айман - Шолпан”, “Қарагөз” бен “Еңлік-Кебек”)
** Тәңірберген (Ә.Нұрпейісов, “Қан мен тер”)
** Жан (О.Бөкеев, “Құлыным менің”, Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы, 1976)
** Айдар (Әуезов пен Л.С. Соболев, “Абай”)
** Маздақ (М.Шаханов, “Сенім патшалығы”)
** Орест (Л.Дюрко, “Электра, сүйіктім менің”)
** Флоридор (Ф.Эрве, “Түлкі бикеш”)
** Фархад (Назым Хикмет, “Фархад – Шырын”), т.б. секілді әр алуан рөлдерді орындап, қызғылықты мінез-кейіптер жасады.

## Марапаттары
* 1976 жылы Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты
* 1982 жылы Қазақ КСРнің еңбек сіңірген артисі
* 1993 жылы Қазақстан Республикасының халық артисі
* 2001 жылы "ҚР Тәуелсіздігіне 10 жыл" медалі
* 2008 жылы "Құрмет ордені"
* 2015 жылы "ҚР коститутциясына - 20 жыл" мерекелік медалі
* 2016 жылы ҚР президентінің жарлығы бойынша "Парасат ордені" мен марапатталды.
* 2016 жылы "Қазақстан тәуелсіздігіне 25 жыл" медалі.

## Дереккөздер

Санат:10 наурызда туғандар
Санат:17 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері
Санат:Қазақстан театр актерлері
Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері
Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары
Санат:Қазақстан театр және кино қайраткерлері
Санат:Қазақфильм тұлғалары
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген əртістері
Аманқұл Бекенов

**Аманқұл Бекенов** (16.11.1939 ж.т., Қостанай облысы Жангелдин ауданы) – биология ғылым докторы (1991), профессор (1993). ҚазПИ-ді (қазіргі ҚазҰПУ) бітірген (1961). 1961 жылдан Зоол. ин-тында кіші, аға ғыл. қызметкер, лаборатория меңгерушісі қызметтерін атқарды, ал 1995 жылдан осы ин-ттың директоры. Негізгі ғыл. еңбектері Қазақстандағы омыртқалы жануарларды (қосмекенділер, бауырымен жорғалаушылар, құстар, сүтқоректілер) қорғау мәселелеріне арналған. Бекенов Қазақстанның шөл және шөлейтті аудандарын мекендейтін сүтқоректілердің биол., экол. ерекшеліктерін зерттеп, жойылып бара жатқан омыртқалы жануарларды қорғап қалудың теор. негіздерін ұсынды. Осы сала бойынша республика ғыл. мекемелерінде және жоғары оқу орындарында атқарылып жатқан ғыл.-зерттеулерді үйлестіруге басшылық жасады. Ол Қазақстанда ақбөкенді қорғау және оның санын қалпына келтіру мәселесін зерттеді. Қазақ КСР-інің Мемл. сыйл. лауреаты (1982). 
## Сілтемелер
* http://www.nashaagasha.org/tag/amankul-bekenov/
* http://www.eastview.com/russian/books/product.asp?sku=894971B&f_locale=_CYR&Almaty/Kazakhstan/Kazakh/Russian/

## Дереккөздер</span>
Тілеуқабыл құмы

**Тілеуқабыл құмы** – Зайсан қазаншұңқырының солтүстік-батысында құмды алқап. 

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Самар ауданы жерінде орналасқан. 

## Жер бедері
Бұқтырма бөгенінің сол жағалауын бойлай 19 км-ге созылып жатыр, ені 10 км шамасында. Ауданы 135 км2. Құм төбелердің беткейі түйетайлы келген, салыстырмалы биіктігі 3-7 м. Бетеге, жусан, т.б. өседі. Тұщы грунт сулы қабаты 3 м тереңдікте жатыр. Жыл бойы жайылымға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Шығыс Қазақстан облысы құмдары
Сабантой

thumb|right|200px|
**Сабантой** — түркі халықтарында (татар, башқұрт, ішінара қазақтарда) тойланатын мейрам. Егін жинау науқанынан кейін күзде өткізіледі. Сабантой мейрамы 20 ғасырдың 90-жылдарынан бастап Татарстан Республикасында мемлекеттік деңгейде аталып өтіледі. Мұнда ұлттық спорт түрлері: күрес, ат жарысы, жаяу жарыс өткізіледі. Ұлттық киімдерін киіп шыққан жастар ана тілінде ән айтып, би билейді. Ұлттық тағамдар әзірленіп, ұмытылып бара жатқан ұлттық дәстүрлерді еске түсіріп, театрлық қойылымдар көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Мейрамдар
Санат:Ресей мейрамдары
Судет таулары

thumb
**СУДЕТ ТАУЛАРЫ** (Sudety, Sudeten) – Батыс Еуропаның Польша, Чехия, Германия аумндағы жүйе. Батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 300 км-ге созыла орналасқан жеке жоталардан тұрады. Судет тауларының ең биік бөлігі – Крконоше тауы (1602 м). Негізінен гранит, гнейс, тақтатас, құмтастан тұрады. Судет тауларынан Эльба, Одра, Морава, т.б. өзендер басталады. Климаты қоңыржай, қаңтардың орташа темп-расы 3 – 5С, шілдеде 8 – 12С. Жылдық жауын-шашын мөлш. 800 – 1400 мм. Тау етегінде емен, шамшат, беткейінде шырша, самырсын ормандары, басында бұта, шалғын өседі.
### Пайдаланған сілтемелер
Амантау тауы

**Амантау** – Шошқакөл көлінің солтүстігінде 10-15 км жерде орналасқан тау.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы, Нұра ауданында. Амантау тауы бірнеше (Жартас, Сақар, Найза) таулардан тұрады. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 30 км-ге созылған, енді жері 7-8 км.

## Жер бедері
Беткейлері тауаралық өзен аңғарларымен тілімденген. Солтүстік беткейінен Ақтасты өзені, оңтүстік беткейінен Соналы өзені және оның көптеген салалары бастау алады.

## Геологиялық құрылымы
Тас көмір жыныстарынан және девон гранитоидтарынан түзілген.

## Өсімдігі
Қызғылт қоңыр топырағында шілік аралас дала өсімдіктері өседі.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы таулары
Кеден тәртіптемесі

**Кеден режимі**, *кеден тәртіптемесі* – кеден шекарасы арқылы өткізілетін тауар мен көлік құралдарының мәртебесін айқындайтын ережелердің жиынтығы. Кеден режиміне сәйкес тауарлар мен көлік құралдары кеден шекарасы арқылы өткізіледі, осы тауарлар мен көлік құралдарын пайдалану және билеу жүзеге асырылады. Тауарды алып өтуші адам кез келген уақытта, кез келген кеден режимін таңдауға, не оны сипатына, мөлшеріне, апарылатын еліне немесе тауардың шығарылған еліне қарамастан оны басқа тауарға өзгертуге құқылы. Қазақстанда кедендік реттеу мақсатында кеден режимінің мына түрлері белгіленген:*еркін айналыс үшін шығару‚ кері [[импорт]]‚ [[транзит]]‚ кеден қоймасы‚ [[баж]]сыз сауда дүкені‚ кеден аумағында өңдеу‚ кеден бақылауымен өңдеу‚ уақытша әкелім немесе әкетілім‚ еркін кеден аймағы‚ еркін қойма‚ кеден аумағынан тыс жерде өңдеу‚ [[экспорт]]‚ кері экспорт‚ жою‚ мемлекеттің пайдасына тауардан бас тарту*. Кеден режимінің әрбір түрінің баждар мен салықтар төлеу‚ кеден қоймаларында сақтау шарттары мен мерзімдеріне қатысты өз ерекшеліктері болады.

Қазақстан Республикасының кеден заңдарын қолдану мақсатында кедендік режимдердін мынадай түрлері белгіленеді:
# тауарларды еркін айналыс үшін шығару;
# тауарлардың кері импорты;
# кеден қоймасы;
# бажсыз сауда дүкені;
# тауарларды кедендік аумақта қайта өндеу;
# тауарларды еркін айналыс үшін қайта өндеу;
# тауарларды кедендік аумақтан тыс жерлерде қайта өндеу;
# тауарлар мен көлік кұралдарын уақытша әкелу;
# тауарлар мен көлік құралдарын уақытша әкету;
# тауарлар экспорты;
# тауарлардың кері экспорты;
# тауарлар транзиті;
# тауарларды жою;
# мемлекет пайдасына тауардан бас тарту;
# еркін кеден аймағы;
# еркін қойма;
# арнайы кедендік режим.

## Дереккөздер


Санат:Кеден ісі
Иллювий

**Иллювий** (латынша: *іlluvіes* – шайылу, шайылма батпақ) – топырақтың беткі қабатынан (қара шірінді және элювийлік горизонт) жаңбыр және еріген қар суларымен шайылып, сілтісізденіп, одан төмен жатқан горизонтқа (иллювийлік) жиналған органикалық және минералдық заттар.

Иллювийлік горизонт деп, әдетте, топырақ бетінен бірнеше ондаған см тереңдікте жататын топырақ горизонтын айтады. Оған жоғарыда орналасқан горизонттардан шайылып келген гумус, карбонат, гипс, т.б. жиналады. 

## Дереккөздер


Санат:Топырақтану
Кеден ресімдемелері

Кеден ресімдемелері– елдің кеден шекарасы арқылы тауарлар мен көлік құралдарын алып өтетін адамның орындауы қажет рәсімдер.Кеден ресімдемелеріне *ветеринарлық, [[фитосанитар]]лық, экологиялық*бақылаудан және мемлекттік бақылаудың басқа да түрлерінен өту, тауарлар мен көлік құралдарын мағлұмдау және оларды көрсету, кейбір жүк операцияларын жүзеге асыру, кеден мақсаттары үшін қажетті құжаттар мен мәліметтерді ұсыну, кеден бақылауы мен кеден ресімдеуіне байланысты басқа ресімдемелерді орындау жатады.

## Дереккөздер:
Көксай (Алматы облысы)

**Көксай** — Алматы облысы Қарасай ауданы, Іргелі ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қаскелең қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 13 км-дей жерде, Ақсай өзені жағалауындағы бетеге, көде, т.б. астық тұқымдас шөптер өскен қоңыр, ақшыл қоңыр топырақты тау етегінің құрғақ даласында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1998 жылға дейін “Путь Ильича” ауылы деп аталып келген. Іргесі 1935 жылы Егіншілік ғылыми-зерттеу институтының тәжірибе шаруашылығы ретінде қаланды. Оның негізінде Көксайда өндірістік кооператив, серіктестіктер, акционерлік қоғамдар мен шаруа қожалықтары құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Ауылда орта, орталау мектептер, кітапхана, мәдениет үйі, клуб, сауда орт., тұрмыстық қызмет көрсететін комбинаты, стадион, аурухана, емхана, отбасылық-дәрігерлік амбулатория, т.б. бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. 

## Дереккөздер

Санат:Қарасай ауданы елді мекендері
Бағдарламалық басқару

thumb|Бағдармалық басқару
**Бағдарламалық басқару** — объектінің жұмыс режимін алдын ала берілген бағдарлама бойынша басқару. Технологиялық құрал-жабдықтар мен процестерді Бағдармалық басқару машиналардың, механизмдердің, көліктік құралдардың қозғалысын және технологиялық процестердің физикалық, химиялық параметрлерінің (температура, қысым, т.б.) өзгеруін қамтиды.
## Дереккөздер


Санат:Бағдарламалау
Хабидолла Тастанов

**Хабидолла Тастанов** (12 шілде 1926, Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы – 5 маусым, 1980, Алматы) – музыкатанушы, педагог, домбырашы, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері (1972).

## Өмірбаяны
* 1950 ж. Алматы мемлекеттік консерваториясының (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) домбыра класын бітірген. Қ.Жантілеуовтің шәкірті. 
* 1950 жылдан осы консерваторияның халық аспаптары кафедрасында ұстаздық (1980 жылдан профессор) етті. 
* 1959 – 61 ж. КСРО Мәдениет министрлігінің жолдамасымен Ұланбатыр қаласында (Моңғолия) моңғол өнері онкүндігін ұйымдастыру және өткізу жұмысына басшылық етті. Баян-Өлгий музыкалық-драма театры жанында қазақтың тұңғыш халық аспаптар оркестрін ұйымдастырды. Осы еңбектері үшін 1960 ж. Моңғолияның “Алтын жұлдыз” орденімен марапатталды.

## Оқулық кітаптары
* Домбыра оркестрін қалай ұйымдастыру керек, А., 1956; 
* Пьесалар. Домбыра үшін, А., 1957;
* Алғашқы домбыра үйрену мектебі, А., 1966;
* Домбыраға арналған этюдтер мен пьесалар, А., 1966; Қуанамын. Партитура, А., 1977.
## Аспаптық және вокалдық шығармалары
* “Алатау аясында”
* “Тыңға аттану”
* “Қазақ биі”
* “Толғану”
* “Қуанамын”
* “Романс”, т.б.
## Марапаттары
* Моңғолияның “Алтын жұлдыз” ордені (1960 ж.)

## Дереккөздер

Санат:12 шілдеде туғандар
Санат:1926 жылы туғандар
Санат:Мұғалжар ауданында туғандар
Санат:5 маусымда қайтыс болғандар
Санат:1980 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан музыкатанушылары
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Домбырашылар
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері
Санат:Алтын жұлдыз орденінің (Моңғолия) иегерлері
Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының профессорлары
Кеден саясаты

***Кеден саясаты*** – мемлекет кеден бақылауы құралдарын неғұрлым тиімді пайдалану, кеден шекарасы ішіндегі тауар айырбасын реттеу үшін, ұлттық экономиканың дамуын ынталандыру үшін жүзеге асыратын шаралар кешені. Қазақстанда мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатының құрамдас бөлігі болып табылатын бірыңғай кеден саясаты жүргізіледі.

## Дереккөздер:
Махмұт Ақбиев

**Махмұт Ақбиев** (25 қыркүйек 1930, Атасу кенті, Жаңаарқа ауданы, Қарағанды облысы — 3 ақпан 2022, Алматы, Қазақстан) – инженер-металлург, техника ғылымының докторы, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнертапқышы (1977). 
* Мәскеу болат және қорытпа институтын бітірген (1952). 
* Қазақ металлургия зауытында мастер, мартен цехы бастығының орынбасары, партком хатшысы (1958), кейін Қарағанды металлургия комбинатында партком хатшысы, Теміртау қалалық комитетінің 2-хатшысы, 1964 жылы конвертер цехының бастығы, бас болат балқытушы, техника және өндіріс бөлімдерінің бастығы, бас инженері және комбинат директоры (1980–87) қызметтерін атқарған. Ақбиев Қазақстан Магниткасын техника қайта құру мен өндірісті жаңартуға үлес қосты. 
* Қазақ КСР-і (1980) және КСРО (1984) Мемлекеттік сыйлықтарының лауреаты. 
* Қазан революциясы орденімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 11-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:КОКП мүшелері
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері
Қарабай Сатқанбаев

**Қарабай Сатқанбаев** (1949 жылы туған, Жамбыл ауданы) – актер, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген артисі (1994).

## Өмірбаяны
* Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының актерлік бөлімін бітірген.
* 1972 жылдан Жамбыл облыстық қазақ драма театрында еңбек етіп келеді.

## Рольдері
50-ден аса рөлдерде ойнады. 
* М.Шолоховтың «Тынық Дон» (екі бөлімді) спектакліндегі басты рөл Григорийді
* Шекспирдің «Отеллосында» Отелло
* Мұхтар Әуезовтің «Еңлік – Кебегінде» Еспенбет
* Хамит Ерғалиевтің «Құрманғазысында» Құрманғазы
* Шыңғыс Айтматов пен Қалтай Мұхамеджановтың «Көктөбедегі кездесуінде» Мәмбет, тағы басқа образдарды сомдады. 
Сатқанбаев театр сахнасына киелі өнерге тән кірпияздықты, тазалықты өзімен бірге ала келген актер. Оның аяқ басысында келісті көркемдік, дауыс ырғағында сұлу нақыш бар. Ол образдарға өз бояуын, өз көзқарасын қоса біледі. Театр сахнасындағы шеберліктің дамуына дәуірге сай жаңалық қосуға лайықты үлесі бар актер. Оның трагедиялық жанрлардағы кейіпкерлердің ішкі қайшылықтарын терең ашып көрсетудегі еңбегі әріптестеріне үлгі.

## Жетістіктері

* Республикалық «Жігер» жастар фестивалінің жеңімпазы.  

* 1994 жылы «Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген артисі» атағына ие болды.

## Дереккөздер


Санат:1949 жылы туғандар
Санат:Жамбыл ауданында (Жамбыл облысы) туғандар
Санат:Қазақстан театр актерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Темір жазуы

нобай|Әмір Темір тасы Эрмитаж мұражайында
**Темір жазуы** – Әмір Темірдің (1336 – 1405) Алтын Орда ханы Тоқтамысқа қарсы жорығы кезінде 1391 жылы жазылған ескерткіш. 

Құлпытасты, Ұлытау бойындағы Қарсақпай кенінің жанынан, 1935 жылы қазақтың ұлы ғалым-геологы Қаныш Сәтбаев тауып зерттеген. Мәтін екі түрлі жазу үлгісінде (үстіңгі жолы араб, астыңғы сегіз жолы ұйғыр жазуымен) жазылған. Бұл ескерткішті "Алтын шоқы жазуы" деп те атайды. Қарсақпай жазуы 1936 жылы Ленинградтағы (қазіргі Санкт-Петербург) Эрмитаж мұражайына апарылып, әлікүнге дейңн сонда сақталуда. Жазуды 1940 жылы Николас Поппе зерттеп, басып шығарса, кейін Нәпіл Базылхан, Хасан Ерен, Ольга Борисовна Фролова, А.П.Григорьев, Н.Н. Телицын, А.Н. Пономарев пен Зеки Велиди Тоған тағы зерттеген.

## Көлемі
Жазудың өлшемі 80х40 сантиметр. Оюдың тереңдігі 1,5-2 миллиметр шамасында. Жазбалары араб және шағатай тілдерінде, сызықтарының арасы 18 сантиметр.

## Сипаттамасы
Жазбада Алтын Орда билеушісі болған Тоқтамысқа қарсы 1391 жылғы жорық туралы, оған қарсы шыққан түркі-моңғол жаулаушысы Темір 300 000 әскерімен шыққаны және Бетпақдала арқылы өткен жолы көрсетілген. XV ғасырдың бірінші ширегінде жазылған «Зафарнамада» (Жеңіс кітабы) оның авторы Шараф ад-Дин Али Йезди сол жорықтың бір тарихи оқиғасын келтіреді: Сол даланы шолу үшін Темір таудың басына көтерілді, бүкіл жазық жасыл болды. Ол сол күні сонда қалды да, бұйрық беріп сарбаздарға тастарды әкелтіп, биік белгі қойылды. Шебер тас кесушілер үстінен сол күннің күні мен жазуын қалдырған, сүйтіп тарихта өз заманының естелігін қалдырды.

## Толық мәтін
### Араб жазуы
Араб транслитерациясы: (Халықаралық Түркі академиясы бойынша)
Бисмилләһиррахманиррахим
Мәликул муликл құддусул хәккул муминул муһаминул заббарул
кадирул хакимул мумитул хайиу

Аудармасы:
Қайырымды, рахымды Аллаһтың атымен бастаймын
Баршылық Иесі, Ақиқаттың негізі, Қырағы Қорғаушы, Құдіретті және Қаһарлы
Өмір мен өлімнің дана берушісі

### Шағат жазуы
Шағатай транслитерациясы:
Tariq yettı yuz yıl toqsan üçintä qoy yaznıŋ ara ay
Turannıŋ sultānı Timurbäg üç yuz miŋ çärig bilä
Islām üçün Toqtamışqan bulğar qanıqa yurıdı
Bu yergä yetip bälgü bolzun tep bu obanı qopardı
Täŋri nısbat bergäy inşalla
Täŋri ul kişikä rahmat qılğay bizni duā bıla yād qılğay

Аудармасы:
Жаз жеті жүз тоқсан үшінде, қой жылы көктемнің орта айы
Тұранның сұлтаны Темір-бек үш жүз мың жасақпен
Ислам үшін Тоқтамысхан Бұлғар ханына аттанды
Бұл жерге жетіп, белгі болсын деп бұл обаны тұрғызды
Тәңірі нәсібесін бергей иншалла!
Тәңір ел халқына рақымын берсін! (олар) бізді дұғамен еске алсын!

## Дереккөздер

Санат:Әмір Темір
Санат:1391 жылы пайда болғандар
Санат:Ұлытау ауданы сәулеті
Санат:Қарағанды облысы ескерткіштері
Бағдарламалық жабдықтама

thumb|Бағдарламалық жабдықтама
**Бағдарламалық жабдықтама**, математикалық жабдықтама — ЭЕМ-нің автоматты түрде жұмыс істеуін қамтамасыз ететін бағдарламалар мен нұсқаулар жиынтығы. Ол базалық Бағдарламалық жабдықтама және қолданбалы Бағдарламалық жабдықтама болып ажыратылады. Базалық Бағдарламалық жабдықтама — жүйелі Бағдарламалық жабдықтама деп, ал оның құрамына енетін бағдарламалар жүйелі бағдарламалар деп те аталады. Әдетте, базалық Бағдарламалық жабдықтамаға операциялық жүйе, бағдарламалау жүйесі және деректер базасын басқару жүйесі жатады. Дербес ЭЕМ мен терминалдың дамуына байланысты базалық Бағдарламалық жабдықтаманың құрамына интерфейс те енеді. Қолданбалы Бағдарламалық жабдықтама көп түрлілігімен ерекшеленеді. Ол базалық Бағдарламалық жабдықтама сияқты ЭЕМ-нің құрамына енбейді, әр  пайдаланушының қажетіне қарай сатылып алынады. Мұндай Бағдарламалық жабдықтама стандартты бағдарламалардың кітапханасы, сондай-ақ, нақты қолдануға арналған жеке бағдарламалар түрінде жасалынады.

## Дереккөздер


Санат:Бағдарлама жасақтамалары
Сатқынбай Әлмесұлы

**Сатқынбай Әлмесұлы** (*[[1857]], [[Қордай ауданы]], Сұлутөр баурайы – [[1933]], сонда*) – күйші, халық композиторы.

Дулат тайпасының Жаныс руынан.

Сатқынбай атақты күйші, әрі шешен Бердібек Мықтыбекұлымен аталас жақын туыс болып келеді. Сондықтан ол әуелі Бердібектің тәрбиесін көріп, сол кездегі әйгілі халық композиторы Байсерке Қылышұлының назарына ілігеді. Шәкірті ретінде Байсеркенің қасына ілеседі, жиын-тойларда бірге жүреді. Бірте-бірте Байсерке мен Бердібектің күйлерін шебер орындаушы, саусағынан бал тамған домбырашыға айналды. Оның орындауында Байсеркенің *«Ұран күй», «Жекпе-жек», «Қоңыр», «Ат ойнатқан», «Сұлутөр», «Атеке», Бердібектің «Жасы мерген», «Кездесу», «Жігіт»* тағы басқа күйлері жаңаша бояу-үнге ие болып, ел ішіне кең тарайды. Байсерке мен Бердібек күйлерін бізге жеткізген дарынды домбырашы-күйшінің бірі – осы Сатқынбай болып табылады. Ахмет Жұбанов Сатқынбайды Байсеркенің талантты шәкірттерінің бірі ретінде атайды. Шебер орындаушылығымен атағы шыққан Сатқынбай өз жанынан *«Аққу», «Көк серке», «Қарлығаш», «Боз жорға», «Бет ашар»* тәрізді күйлер шығарған. Бұл күйлердің музыкалық сазынан табиғат пен жан-жануарлардың, құстардың үндеріндегі бір-бірімен үйлесімді үндестік, байланыстылық анық аңғарылады. Сатқынбай күйлеріндегі өзіндік ерекшеліктердің бірі – әр күйдің шығу тарихына байланысты мазмұндық оқиғалар музыкалық иірімдермен шебер өрнектеліп, шынайы суреттелуінде.

## Дереккөздер


Санат:1857 жылы туғандар
Санат:1933 жылы қайтыс болғандар
Санат:Күйшілер
Санат:Қазақстан сазгерлері
Кеден тарифі

***Кеден тарифі*** – елдің кеден аумағы арқылы өткізілетін тауарларға қолданылатын кеден баждары мөлшерлемесінің жинағы, яки тауарлардың топтары бойынша елге әкелінетін және елден әкетілетін тауарлардан алынатын баждардың тізбесі. Онда тауарлардың атаулары, салық салу бірлігі және баж мөлшерлемесі мазмұндалады. Баждан басқа кеден алымдары да мазмұндалады. Кеден тарифітері елдің үкіметі заңнамалық тәртіппен белгілейтін дербес кеден тарифі, халықаралық келісімдерге сәйкес мемлекеттер белгілейтін конвенциялық (келісімшарттық)кеден тарифі түрлеріне бөлінеді. Кейбір елдер (Канада, Үндістан) кеден тарифінің екі түрін де бірге қолданады, яки бір елдерге дербес тарифті, екінші бір елдерге конвенциялық тарифті қолданады. Қазақстанда кеден тарифінің құралу және қолданылу тәртібі, сондай-ақ, ел шекарасынан алып өткізілетін тауарларға баж салу ережелері *“Кеден тарифі туралы”* Заңда белгіленген, бұл заңның күші елдің бірыңғай кеден аумағында қолданылады. Кеден тарифі елдің сыртқы экономикалық қызметінің тауар номенклатурасына сәйкес жүйелендірілген тауарларға қолданылады. Кеден тарифі баж мөлшерлемесін, мөлшерлеме түрлерін, оларды белгілеу тәртібін; маусымдық және ерекше баждардың сипаты мен қолданылу тәртібін; тауардың кедендік құнын есептеу әдістері мен қолданылу тәртібін; тауардың шыққан жерін анықтау қағидаттарын; тариф жеңілдіктері мен артықшылықтарын айқындайды. Ішкі рынокты мемлекттік реттеу құралы болып табылатын кеден тарифінің негізгі мақсаттары: экспорттың құрылымын оңтайландыру; елдің экспорты мен импортының көлемін, резиденттерінің валюталық кірістері мен шығыстарын ұтымды арасалмақта ұстау; елдің өндірісі мен тұтынымы құрылымында үдерісті өзгерістерге жету үшін жағдайлар жасау; ұлттық экономиканы әлемдік рынок жағдаятының қолайсыз ықпалынан қорғау; елді әлемдік экономикаға тиімді түрде интеграциялау үшін қажетті жағдайларды қамтамасыз ету.

## Дереккөздер:
Суджа жазба ескерткіштері

**СУДЖА ЖАЗБА ЕСКЕРТКІШТЕРІ** – Солтүстік Моңғолияның Суджа – Диуан аймағынан табылған ежелгі түркі руникалық жазбалары. Суджа жазба ескерткіштерін алғаш Г.Рамстед тауып, аударған. Кейін ескерткіштің жекелеген бөліктерін аударуға С.Е. Малов, А.Н. Бернштам, Ю.А. Зуев, С.Г. Кляшторный, т.б. ат салысты. Ескерткіштердегі жазуды Құтлұғ Баға тарханның бұрынғы бұйрықшысы, ұйғыр қағандығын жаулап алуға қатысушылардың бірі – Бұйла Құтлұғ Ярган жазған. Суджа жазба ескерткіштеріндегі жазбалар Яглакар ханның “қырғыз оғлының” қолынан қаза тапқанын, қырғыз ақсүйегі Құтлұғ Баға Ярганның шаруашылығы мен қоғамдық дәрежесін, оның он ауылы бар екенін және “малына сан жетпейтіндігін” баяндайды. Бірақ сол ауылдар оның иелігінде болды ма, әлде ол Құтлұғ Баға тарханның атынан бұйырып отырды ма, бұл жағы анық айтылмайды. Мұнда жазба авторы өз ұстазына адал берілгендігінің белгісі ретінде жүз ер азаматпен қоныс бөлгендігін айтқан. Зерттеушілердің пікірінше, 9 ғ-дың орта шенінде Қырғыз қағандығының ақсүйектері өндіргіш күштерге де үстемдік ете бастаған. Суджа жазба ескерткіштері Орталық Азия жеріндегі ежелгі түркі тайпаларына тән ірі жазба ескерткіштердің бірі саналады.
### Пайдаланған сілтемелер
Әбен Сатыбалдиев

***Сатыбалдиев Әбен*** (31.12. 1914, Әулие Ата қаласы – 16.7.1974, Алматы қаласы) – жазушы, ғалым, аудармашы. Филология ғылымдарының кандидаты (1964). Қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетін бітірген (1955). 1939 – 45 жылдары «Оңтүстік Қазақстан» (Шымкент) облыстық газетінің әдеби қызметкері, бөлім меңгерушісі, 1945 – 60 жылы «Социалистік Қазақстан» газетінің меншікті тілшісі, бөлім меңгерушісі, «Ара» («Шмель») журналының жауапты хатшысы, «Жұлдыз» журналы бас редакторының орынбасары, 1960 – 62 жылдары «Қазақ әдебиеті» газетінің бас редакторы, 1962 – 68 жылдары Қазақ КСР Ғылым Академиясының Тіл білімі институтында аға ғылыми қызметкер болды. Сатыбалдиев 1968 – 74 жылдары Қазақ Совет энциклопедиясы Бас редакторының 1-ші орынбасары қызметін атқарып, энциклопедия негізін қалауға белсене қатысты. КСРО Жазушылар одағының Бүкілодақтық аударма секциясының мүшесі, ҚСЭ Бас редакциясы жанындағы терминологиялық комиссиясының төрағасы болды. Ғылыми еңбектерін жинақтап «Рухани қазына» (1965) атты кітап шығарды. Сатыбалдиевтың жазушылық жолы 1939 жылы басталды. Оның әңгімелері мен очерктер жинағы («Ақмарал», 1960) моральдық-этикалық мәселелерге арналған. Сатыбалдиев орыс, өзбек әдебиетінің бірқатар таңдаулы үлгілерін қазақ тіліне аударып, бұл салада өнімді де жемісті еңбек етті, аударманың ұлттық ерекшеліктерін, шығармашылық сипатын зерттеп, ғылыми-теориялық сырын ашуға елеулі үлес қосты. И.А. Гончаровтың «Жар» романын, Б.Полевойдың «Нағыз адам туралы аңыз», Ф.В. Гладковтың «Балалық шақ» повестерін, А.Қаһардың «Қыштақ», Ш.Рашидовтың «Дауылдан да күшті» романдарын, тағы басқа шығармаларды түпнұсқадан қазақ тіліне аударды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Санат:Тұлғалар
Мақаш Бекбергенов

**Мақаш Бекбергенов** (1928, Қызылорда облысы Қызылорда қаласы – 1995) – әдебиет зерттеушi, филология ғылым докторы (1982). Қызылорда мұғалiмдер институтын (1940), ҚазПИ-дi (1942, қазіргі ҚазҰПУ) бiтiрген. 1944 жылы Қызылорда педагогика институтында (Қызылорда мемл. университетiнде) оқытушы, 1944–1947 жылы КСРО ҒА-ның Қазақ бөлiмшесінде аспирант, 1947 жылы Шымкент мұғалiмдер институтында, 1949 жылы Ташкент театр институтында, 1953 жылы қазақ тiлi мен әдебиетi бөлiмiнiң ашылуына байланысты Ташкент педагогика институтында оқытушы болған. «Революциялық шындық және оның қазақ прозасындағы көрінісі» деген тақырыпта докт. дисс. қорғаған. Бекбергеновтiң «Сөз зергерi» (1967), «Азаттық үшiн алысқандар» (1976) атты кiтаптары бар. Қазiргi қазақ әдебиетi мәселелерiн, С.Мұқанов, Ғ.М.Мүсiрепов, З.Ж.Шашкин, т.б. жазушылар шығармаларын зерттеген.Филология ғылымының докторы (1984), профессор (1986). Кезінде Әуезовтің аспиранты болған. «Сөз зергері» (1967), «Азаттық үшін алысқандар» (1976), «Әдебиеттегі революционерлер бейнесі» (1978), «Дүбірлі дәуір шежіресі» (1987) атты монографияларында Әуезовтің көркем туындылар жөнінде айтқан ой-пікірлеріне жүгініс жасап, дәйектеме келтірген, туған халқының рухани мұрасына қосқан  үлесін атап көрсеткен. Ал «Мұхтар ағамыз» атты мақаласы («Шарқ юлдузи», 1967, №12) Әуезовтің 70 жылдық мерейтойына арналған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Саудакент

thumb|right|200px|Саудакентке кіре беріс
**Саудакент** (1993 жылға дейін – *Байқадам*) — Жамбыл облысы Сарысу ауданындағы ауыл, Байқадам ауылдық округінің орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жаңатас қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 25 км жерде, Шабақты өзенінің жағалауындағы сұр жусан, баялыш, көкпек басым өскен сұр, сортаңды сұр және шалғынды сұр топырақты қуаң шөлді белдемде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1993 жылға дейін "Байқадам" ауылы және 1997 жылға дейін Сарысу ауданының орталығы болып келді. 1957-97 жылдар аралығында көкөніс-сүт бағытындағы «Байқадам» кеңшарының орталығы болған. Оның негізінде Саудакентте 1997 жылдан «Байқадам» ӨК, «Саудакент» АҚ және оннан астам ЖШС-тер мен 50-ге жуық шаруа қожалықтары ұйымдастырылды.  Ежелгі деректерде ол Сулугхан, кейінірек Сулхан деген атпен аталған. Саудакент Қаратаудың солтүстік бөктері арқылы өтетін керуен жолы бойындағы ірі сауда мен қолөнердің орталығына айналған. 

## Кәсіпорындары
Ауылда тұрмыс қажетін өтеу комбинаты, кондитер, макарон цехтары, наубайхана, тағы басқа жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
4 орта мектеп, кәсіптік-техникалық мектеп, 2 кітапхана, мұражай, мәдениет үйі, мешіт, ауылдық аурухана, отбасылық дәрігерлік амбулатория, тағы басқа мекемелер бар. Саудакентте ортағасырлық тарихи-сәулеткерлік ескерткіштердің орны сақталған. 

## Дереккөздер

Санат:Сарысу ауданы елді мекендері
Кеден шекарасы

***Кеден шекарасы*** – бірыңғай кеден заңнамасы қолданылатын және сыртқы сауданың бірыңғай статистикалық есебі жүргізілетін аумақ шекарасы. Кеден шекарасы арқылы тауарды алып өту кезінде кеден мағлұмдамасын толтыру және кеден баждарын‚ салықтар мен алымдар төлеу талап етіледі.Кеден шекарасы, әдетте, мемлекттік шекарамен үйлес келеді. Жеке тұлға рұқсат белгілері соғылған шетелдік паспорты болғанда шекарадан өтеді. Жеке тұлғаның мағлұмдаманы ресімдемей ақшалай қаражат пен тауарды алып өтуі лимиттеледі және оны үкімет белгілейді.

## Дереккөздер:
Шағын аймақтағы соғыс

**Шағын аймақтағы соғыс** — әдетте, бір мемлекеттің өмірлік маңызды мүдделеріне әсер ететін және оның аумағының шегінен шықпайтын әскери жанжал. 

## Сілтемелер
*Соғыс
*Әскер
*Шабуыл
## Дереккөздер


Санат:Соғыс
Жұмағали Тілеулин

**Тілеулин Жұмағали** (1890, бұрынғы Ақмола облысы Көкшетау уезі Айыртау болысы, Жаманшұбар ауылы – 17.2.1938, Алматы) – Алаш қозғалысы қайраткерлерінің бірі, дәрігер. 
*1913 жылы Омбы әскери-медицина училищесін бітірген.
*1913 – 17 жылдары Петропавл уезіндегі ауруханада фельдшер.
*1917 жылы Омбы қаласында “Алаш” партиясының (Ақмола облысы бойынша) бөлімшесін құрушылардың бірі болды. Осы жылы Орынбор қаласында өткен 2-жалпықазақ съезінде Алашорда Ұлттық үкіметіне мүше болып, Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына депутат болып сайланды.
*1918 жылы 12 ақпанда қамауға алынды, төрт айдан кейін босап шығып, Петропавл қаласындағы уездік земство басқармасында.
*1919 – 21 жылы Көкшетау уезіндегі денсаулық сақтау бөлімінде жұмыс істеді.
*1922 жылы Петропавлдағы қазақ мектептерінде мұғалімдер дайындайтын үш жылдық курсты басқарып.
*1923 – 27 жылы директоры болды. Тілеулинге А. Байтұрсыновтың тапсыруымен мектеп оқулықтарын жазу жүктелді. Оның “Гигиена” (Орынбор, 1924), “Жұқпалы аурулар” (Мәскеу, 1926), “Қотыр” және “Жұқпалы науқастар, оларға қарсы қолданылатын шаралар” (екеуі де Мәскеуден, 1926), “Денсаулық” (Орынбор, 1926) атты кітаптары жарық көрді. Сондай-ақ бірқатар медициналық кітаптарды аударды: “Көз ауруы – трахома”, “Мерез” (екеуі де Мәскеуден, 1924), “Қолдағы хайуандардан адамға жұғатын аурулар” (Мәскеу, 1927).
*1927 – 30 жылы  Ақмола губерния және Петропавл аумақтық денсаулық сақтау округінде меңгеруші болып қызмет істеді.
*1930 жылы 5 маусымда “1918 – 20 жылы Кеңес өкіметіне қарсы қарулы күрес және өкіметке қарсы ұлтшыл үгіт-насихат жүргізді, шетелдік орт-тармен байланыста болды” деген айыппен тұтқынға алынып, екі жыл тергеуде отырғаннан кейін 1932 жылы 30 сәуірде бес жыл мерзімге Воронеж облысына жер аударылды.
*1932 жылы Қырғызстандағы Фрунзе (қазіргі Бішкек) қаласында ауруханаға дәрігер болып жұмысқа орналасты. 1938 жылы Қырғызстанның Новотроицк ауылында аурухана меңгерушісі болып қызмет атқарып жүргенде қайта тұтқындалып, ОГПУ “үштігінің” шешімімен ату жазасына кесілді.
*1958 жылы Түркістан әскери округі әскери трибуналының шешімімен ақталды.
## Сілтемелер
Рахымбек Мәлікұлы Сабатаев

**Рахымбек Мәлікұлы Сабатаев** (1904, бұрынғы Ақмола облысы Көкшетау уезінің Елтай ауылы — 19.12.1982, Шығыс Қазақстан облысының Серебрянск қаласы) — қазақтың тұңғыш энергетик-инженері, елді электрлендіру саласындағы көрнекті қайраткер, КСРО энергетика және электрлендіру ісінің үздігі (1964). Орынбор қаласындағы жұмысшы факультетін (1927) және Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) политехникалық институтын бітірген (1934). Ленинград түбіндегі Кашир, Үлбі, Алматы, Өскемен, Бұқтырма СЭС-терін салуда жетекші инженерлік қызметтер атқарды. Ертіс — Қарағанды каналының бас энергетигі, бас инженері болды. Кашир СЭС-ін салу барысында ағылшын мамандарымен тіл табысып жұмыс атқарғаны үшін “ағылшын тыңшысы” деп танылып, қазақ даласындағы ашаршылыққа мемлекет басшылары кінәлі деген пікір білдіргені үшін қуғын-сүргінге ұшырап, негізсіз айыпталды. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің мақтау қағазымен (1948), Еңбек Қызыл Ту орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған.
 

## Дереккөздер:


Санат:Тұлғалар
Көксау

**Көксау** (Emphysema pulmonorum) – көбінесе, жылқыда кездесетін өкпе ауруының бір түрі. Альвеола өте кеңейіп, аралық тіндерге ауа жиналуынан өкпенің көлемі үлкейеді. Көксау жедел түрінде де байқалады, созылмалы түрі де кездеседі. Көксау малды үнемі ауыр жұмысқа пайдаланудан, ыстық тымырсық қорада ұзақ ұстаудан, суық тиюден, құнарсыз шіріген азықтан болады.

Аурудың белгісі: мал тез болдырады, ентігеді, танауынан сілекей ағады. Көксау ұзаққа созылса, ауру малдың тыныс алуы 2 – 3 есе жиілейді. Ауру асқынса, мал жөтелгенде булығып, қатты ауырсынады. Көксауға шалдыққан малды жұмыстан босатып, ауасы таза, жарық, жылы, құрғақ қорада ұстайды. Жұмсақ пішен, сұлы, аздап көк шөп, сәбіз, шалқам береді. Көкірегін жылытады, электрмен емдейді. Тері астына 0,03 – 0,05 г-дай атропин не эфедрин жібереді, қанына хлорлы кальций құяды. Өкпе қуысына тазартылған (стерильді) ауа жіберу жақсы нәтиже береді.
## Дереккөздер


Санат:Ветеринария
Болат Оспанұлы Сауранбаев

**Болат Оспанұлы Сауранбаев** (8.12.1955, Сарысу ауданы, Саудакент) – қоғам қайраткері, Тараз қаласының әкімі (02.1999-04.2005). Техника ғылымдарының кандидаты.

## Өмірбаяны
* Қазақ ұлттық техникалық университетін бітірген (1978).
* 1978 – 80 жылдары Алматы үй құрылысы комбинатында шебер, инженер.
* 1980 – 87 жылдары Алматы қаласы Алатау ауданы комсомол комитетінде нұсқаушы, бөлім меңгерушісі, 2-ші хатшы
* 1987 – 93 жылдары Алатау ауданы атқару комитеті төрағасының орынбасары, аудан әкімі
* 1993 – 99 жылдары «Рамбутя» ЖШС-тің техникалық директоры
* 1999 жылдың ақпанынан Тараз қаласының әкімі.

## Дереккөздер

Санат:8 желтоқсанда туғандар
Санат:1955 жылы туғандар
Санат:Саудакентте туғандар
Санат:Техника ғылымдарының кандидаттары
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері
Санат:Тараз әкімдері
Санат:Алатау ауданының әкімдері
Рамфоринхтер

**Рамфоринхтер** (*Rhamphorhynchus*) — ұшқыш кесірткелердің бір отряды. Р. триас, юра кезеңдерінде Солт. Америка, Батыс Еуропа, бұрынғы КСРО жерінде және Оңт. Қазақстанда тіршілік еткен. 10-нан астам тұқымдас, туыстары бар. Денесін қыл тәріздес жүн жапқан, ұзындығы 50 см-дей. Бас сауыты созылыңқы (ұзындығы 3,5 — 20 см), көз шарасы дөңгелек, үлкен, самай шұңқырлары кішкентай болған. Өте жақсы дамыған, алға қарай бағытталған ірі тістері алдыңғы жағында орналасқан. Омыртқаларының саны мойнында — 7 — 8, арқасында — 12 — 16, сегізкөзде — 3— 5, құйрығының сіңірлері қатайып сүйекке (40 шақты) айналған. Төс сүйегі үлкен, төрт бұрышты, жақсы жетілген қыры болады, алға қарай сүйірленіп шығып тұрады. Іолының бірінші саусақтарынан басталып, бүкіл денесін бойлай тартылған жарғақ қанаттары жуан, ұзын (жайғанда ұзындығы 2 — 2,5 м) болады да, ұшына қарай сүйірленіп бітеді. Қалған саусақтары кішкене, жиылмайды. Артқы аяқтары басқа тұқымдастың өкілдеріне қарағанда қысқа, 5 саусақты және олардың аралары жарғақтармен біріккен. Бұл Р-дің ауада ұшқан кезде және суда жүзгенде денесін дұрыс бағыттауға мүмкіндік берген. Шыбын-шіркей, балықтармен қоректенген. Р-дің 10-нан астам қаңқа сүйектері Қаратаудан (Оңтүстік Қазақстан) табылған.

 

 
 
=Дереккөздер=

*

## Толықтыру

Санат:Кесірткелер
Александр Васильевич Афанасьев

**Александр Васильевич Афанасьев** (7.7.1905, Батыс Қазақстан облысы Орал қаласы – 4.4.1965, Алматы қаласы) – зоолог, биология ғылыми доктор (1950), профессор (1960). Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) мемлекеттік университеті (1930) мен КСРО ғылым академиясының аспирантурасын (1935) бітірген. 1936 жылдан Қазақстанда тұрып, Қазақстан ғылым академиясының Төралқасында ғалым-хатшы, бөлім меңгерушісі, Зоология институтында аға ғылыми қызметкер, сектор меңгерушісі (1936–65) қызметтерін атқарған. Афанасьевтің 45-тен астам ғылыми еңбегі Балқаш, Іле және Жоңғар Алатауы, Орталық Қазақстан және Солтүстік Қазақстан, Зайсан, Ертіс бойы мен Оңт. Алтай, т.б. жерлерде таралған сүтқоректілердің таралуы, экологиясы, зоогеографиясы мәселелеріне арналған. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен марапатталған.

## Шығармалары
*Звери Казахстана, А.-А., 1953 (соавт.);
*Зоогеография Казахстана, А.-А., 1960.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
*OZON.ru - Александр Васильевич Афанасьев. Краткая биография автора ...

Санат:Қазақстан зоологтары
Санат:1905 жылы туғандар
Санат:1965 жылы қайтыс болғандар