open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Түрлі-түсті таңбалы бейтараптау реакциясы

**Түрлі-түсті таңбалы бейтараптау реакциясы** — биологиялық бейтараптау реакциясының бір түрі. Вируспен зақымданған торшадағы зат алмасу процесінің тежелуіне, соның нәтижесінде торшалардан қоректі ортаға қышқыл алмасу заттарының өте аз шығуына негізделген. Вируспен зақымдалған торшалардың рН- көрсеткішін сактап қалдыра алатын антидене мөлшерін оның титрі деп есептейді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Атом қаруынан қорғану

**Атом қаруынан қорғану**
(*Противоатомная защита (ПАЗ)*) —
әскери техниканы және олардың ішіндегі
адамдарды соққы толқындарынан,
ядролық жарылыстың зиянды сәулелерінен, өтпелі радиациялардан, радиоактивтік заттармен зақымданудан қорғауға арналған арнайы жүйе. Әскери техниканы
артық қысым әсерінен және соққы
толқынының күшінен қорғау үшін ол
автоматты герметизацияланып, жылжымалы бөліктері, атыс ойықтары, байқау
аспаптары, люк төбелері және т.б. арнайы
тығыздалып жабдықталады. Әскери
техниканың оптикалық аспаптары мен
ішкі жабдықтарын зиянды сәуледен
қорғау үшін саптамалар немесе зиянды
сәуле әсерінен қара болатын, ал содан
кейін дұрыс жарық жағдайында өздерінің
молдірліктерін қалпына келтіретін
жарақтар қолданылады. Өтпелі радиация
ағынынан қорғану үшін нейтрондар мен
гамма-сәулелерді сіңіретін арнайы құрылғылар қолданылады. Радиоактивті зақымдардан қорғаныс сүзгілік-желдеткіш
жабдықтарды (қондырғыларды) қолдану
арқылы жүзеге асады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Арақашықтық

## Әскери істегі ара қашықтық
**Арақашықтық** ( — қашықтық) — сапта, жорықта немесе ұрыс алдындағы ретте әскери қызметшілердің, машиналардың, қарулардың, жіберу қондырғыларының, бөлімше немесе бөлімдердің (кемелердің) аралығындағы тереңдік бойынша қашықтық, сондай-ақ сапта немесе ұрыс ретіндегі ұшу кезіндегі ұшақтар (тікұшақтар) арасындағы аралық.

## Математикадағы ара қашықтық
**Ара қашықтық** , математикада — маңызды геометриялық ұғым. Екі нүктенің ара қашықтығы осы екі нүктені қосатын түзу кесіндінің, нүктеден түзуге ( не жазықтыққа) дейінгі Ара қашықтық берілген нүктеден берілген түзуге (не жазықтыққа) түсірілген перпендикуляр кесіндісінің ұзындығына, ал параллель екі түзудің (не жазықтықтың) Ара қашықтығы осы түзулерге (не жазықтықтарға) жүргізілген ортақ перпендикуляр кесіндісінің ұзындығына тең болады. Сондай-ақ кеңістікте қиылыспайтын екі түзудің Ара қашықтығы осы түзулердің әрқайсысы арқылы жүргізілген өзара параллель екі жазықтықтың Ара қашықтығына (осы түзулерге ортақ перпендикуляр кесіндісінің ұзындығына) тең.

## Дереккөздер


Санат:Кеңістік
Санат:Математика
Қуандық Нұрбаев

**Қуандық Нұрбаев** (1940 жылы туған, қазіргі Атырау облысы Жылыой ауданы Қосшағыл кенті) – ғалым-зоотехник, ауыл шаруашылығы ғылым кандидаты (1993). Орал техника училищесін (1960), Ресейдегі Кострома ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1967). 1967 – 93 жылдары Атырау, Маңғыстау облыстарында партия, ауыл шаруашылығы қызметтерінде істей жүріп, Қазақ қой шаруа технология ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын бітірген. Нұрбаевтың негізгі ғылыми жұмысы Қазақстанның Оңтүстік-Батыс жағдайында қазақтың қос өркешті түйе тұқымын бордақылап және жайып семірткендегі ет өнімділігін арттыруға арналған. Әр жастағы қазақы түйе етінің морфологиялық, химиялық құрамдары, т.б. қасиеттерін дүние жүзінде алғаш зерттеген ғалым. ҚР Қаржы министрінің Құрмет грамотасымен марапатталған (2001, 2003).
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ортометриялық биіктік

**Ортометриялық биіктік** - мәлім нүктеден геоид бетіне дейінгі қашықтыққа тең абсолют биіктік. Бұл қашықтықты анықтау үшін мәлім нүкте мен геоид беті арасындағы тік сызық бойындағы ауырлық күшінің үдеуін білу қажет. Биік деңгейлерде орналасқан нүктелер үшін оны анықтау көп қаржыны қажет ететін арнайы жұмыстарды жүргізбейінше мүмкін емес, сондықтан іс жүзінде ортометриялық биіктіктер орташа деңгейлік бетте орналасқан нүктелер үшін ғана анықталуы мүмкін. Мұндай нүктелер үшін ортометриялық биіктіктер қалыпты және жуық абсолют биіктіктерге тең.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бердібек Тұрарбеков

**Бердібек Тұрарбеков** (1940 жылы туған, Маңғыстау ауданы Тұщықұдық ауылы) – дәрігер.

## Өмірбаяны
* Алматы мемлекеттік медициналық институтын (қазіргі Қазақ Ұлттық Медицина Университеті) бітірген (1964).
* 1964 – 1966 жылдары ауылдық аурухананың бас дәрігері
* 1966 – 1972 жылдары Маңғыстау ауданы денсаулық сақтау бөлімінің меңгерушісі
* 1972 – 1988 жылдары Жаңаөзен ауданы аурухананың бас дәрігері
* 1984 – 1992 жылдары Маңғыстау облысы денсаулық сақтау бөлімінің меңгерушісі
* 1992 – 1999 жылдары Маңғыстау облысы ұлттық спорт комитетінің төрағасы
* 1999 жылдан «Маңғыстаумұнайгаз» АҚ денсаулық, физкультура және спорт басқарма бастығы.

## Қоғамдық қызметі
* Бүкіл дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының конференциясының (1978)
* Бүкілодақтық дәрігерлер съезінің делегаты (1988).

## Марапаттары
* «Құрмет белгісі» ордені
* ҚР Президентінің Құрмет грамотасы.

## Дереккөздер

Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті түлектері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Сiргелеу

**Сiргелеу** (Зашплинтование) -сомындардың өздігінен бүралып кетпеуін қамтамасыз ету үшін бүрандалы қосылыстарды Сiргелеу арқьшы тоқтату төсілі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Қадалған күш

**Қадалған күш** (*Сила сосредоточенная*) — дененің кез келген бір нүктесіне түсіп тұрған күш.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ұстау (Физика)

*Ұстату (Законтирование) — түйіскен, қосылыстырылған бөлшектердің өзара қозғалуын немесе бұралып кетуін болдырмау.
*Ұстау (Выдержка) — процестің параметрі тұрақты етіп ұсталатын уақыт.
**Ұстау уақыты (Время выдержки) — процестің параметрін тұрақты етіп ұстау.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Күн тәртібі

**Күн тәртібі** әскери бөлімде (кемеде) жеке құрамның күнделікті қызметін, оқуы мен тұрмысын регламенттеу мақсатында тәуліктік уақытты бөлу. Бәлім (құрама) командирі белгілейді. Кемеде Күн тәртібі құрама штабы тағайындайтын апталық ережеге сәйкес түзіледі. Арнаулы құжат түрінде қатталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ағынқұмар

**Ағынқұмар** (Реофил; грек. rheos — ағын, рһііео — сүйемін) — суы жылдам ағатын суқоймалар мен тасқынды тау өзендерінде тіршілік ететін организмдер. Мыс., құндақты, қансорғыш жәндіктер және т.б.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Баку ярусы

**Баку ярусы** - Шығыс Кавказ және Каспий теңізі өңірінде таралған аймақтық ярус. Лектостратотүрі (таңдаулы бейне, үлгі) Баку қаласының маңайында. Төменгі деңгейінде (төменгі Баку қабаттары) саздардан және құмайттастардан, ал жоғарғы деңгейінде жүмыртастардан, бақалтастардан, сирегірек кұмдардаи тұрады, қалыңдығы 500 м-ден астам. Көнелігі ерте төрттік дәуірге сәйкес келеді.

## Дереккөздер


Санат:Ярустар
Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Автоматты ығатын аэростат

**  Автоматты ығатын аэростат ** (АЫА) — ұшуды автоматты басқару құралдарымен (биіктікті барометрмен тұрақтылау, бағдарламалы-өмірлік құрамалар, радиобасқару құралдары) жабдықталған аэростат. Автоматты ығатын аэростаттың қабығының келемі 50-ден 900000м3 дейін және одан да көп, 20-25 км биіктікке көтеретін тиімді жүктің салмағы 3-4 тонна, 30-35 км-ге 800-1000 кг, ал 40-45 км биіктікке 150 кг-ға дейін болады. Барлау мақсатында, радиотехника құралдарының жұмысына бөгет жасау үшін, радиотрансляторларды биікке жоғары көтеруге, оқ-дәрі, үгіт материалдарын тасуға, нысана ретінде, әр түрлі зерттеу мақсатында және тағы да басқа жұмыстар үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бомбалаушы жойғыш авиация

thumb| alt=A.|250px|Теңіз бомбалаушы жойғыш авиациясы
**Бомбалаушы жойғыш авиация** — майдан авиациясының бір түрі және оның негізгі атыс күші. Ол қарсыластың ядролық кұралдарын және жердегі басқа да маңызды кіші көлемдегі, жылжымалы нысаналарын орташа және негізінен шамалы биіктіктен жоюға арналған. Сонымен қатар бомбалаушы жойғыш авиация қарсыластың ұшқыштары жок авиация (әуе) құралдарын шабуылдау міндеттерін де орындайды және карсыластың қару-жарағына әуеден барлау жүргізе алады. Бомбалаушы жойғыш авиацияға казіргі заманғы барлық авиациялық құралдарды қолдануға бейімделген жойғыш-бомбалаушылар жатады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бұрыс гермагглютинация реакциясының кері түрі

**Бұрыс гермагглютинация реакциясының кері түрі** — вирус ауруларының жедел диагноз кою әдісі. Антиденелермен әсерленген кызыл қан түйіршіктерінің антиген қатынасуымен бір-біріне желімденуіне негізделген Бұрыс гермагглютинация реакциясының зақымданған материалдағы вирустарды анықтау үшін қолданылады. Антиденелермен әсерленген эритроциттерді антиденелі эритроцитті диагностикумдар деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Күркіреуік сынап

**Күркіреуік сынап**  — жылудан немесе механикалық әсерден жарылатын және өз детонациясы арқылы басқа жарғыш заттардың жарылысын туғызатын бастамашы жарғыш зат.

Күркіреуік сынап капсюльтұтанғыштарда және капсюльдетонаторларда қолданылады. Ол азот кышқылы мен этил спиртімен өңдеу арқылы сынаптан жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Сынап
Үзіктер

**Үзіктер** - көбінесе жеке, кейде бұлт қабатына қосылып көшетін бұлт үзіктері. Бұлттардың халықаралық жіктемесі бойынша қосымша түрінің бірі. Халықаралық атауы: *panus (pann)*.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Ағыс нормасы

thumb**Ағыс нормасы** (Норма стока) –жер беті су ағындысының көп жылдық кезең ішіндегі мөлшерінің орташа  мәні. Жылдық А.н. — жылдық ағынды шамаларының арифметикалық орташа шамасы; көктемгі А.н. — көп жылдық көктемгі ағыңды көрсеткіштерінің нақ сол шамасы. А.н. айлық, маусымдық және т.б. болып есептеледі.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Арақашықтықтан басқару

**Арақашықтықтан басқару** — техникалық жүйелер мен объектілерді кашықтан басқару; баскару пункттерінен тыскары шоғырланған радиоорталықтар (радиостанциялар) көмегімен пилотсыз авиациялык ұшу аппараттарын, басқарылатын ракета, торпедаларды және т.б. басқару. Арақашықтықтан басқару үшін байланыстың радио, радиорелелік, құбырлық желілері қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қозғалыстың үйкеліс күші

**Қозғалыстың үйкеліс күші** (*Сила трения движения*) — үйкеліс беттеріне ортақ жанама жазықтықта жатқан, бағыты жағынан салыстырмалы қозғалысқа қарама- қарсы бағытталған үйкеліс реакциясының проекциясы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Физика
Енжар гемагглютинация реакциясы

**Енжар гемагглютинация реакциясы** — вирусқа қарсы антиденелерді іздеу және титрлеу әдісі. Вирус антигендерді әсерінен сезімталдығы күшейтілген қызыл қан түйіршіктерінің иммунды қан сарысуының қатынасуымен бір-біріне желімделуіне негізделген. Мұндай қан түйіршіктері эритроцитарлы антигендік диагностикум деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Ақжайық Сейітқожанұлы Тұрашев

**Тұрашев Ақжайық Сейітқожанұлы** (1960 жылы туған, Алматы облысы Панфилов ауданы Көктал ауылы) – ғалым, техника ғылымдарының кандидаты (2002), философия ғылым докторы (2006), профессор (2006). Алматы құрылыс техникумын (1980), Қарағанды политехникалық институтын (1991) бітірген. 1978 – 1980 жылдары Құрылыс тресінде жұмысшы, бригадир, прораб, өндіріс бастығы қызметтерінде жұмыс жасады. 1991 жылдан бастап АқтМУ-да оқытушы, аға оқытушы, доцент, профессор, оқу бөлімінің, оқу басқармасының бастығы қызметтерін атқарған. 2006 жылдан инженер-техникалық институтының директоры. 30-дан астам ғылыми жұмыстардың және 14-тен астам оқу-әдістемелік құралдарының авторы.

## Дереккөздер
Тұрғангүл Сансызбайқызы Нұрбатырова

**Тұрғангүл Сансызбайқызы Нұрбатырова** (1955 жылы туған, Маңғыстау ауданы Таушық ауылы) – аға оқытушы, педагогика ғылым кандидаты (2004). ҚазПИ-ді (ҚазҰПУ) бітірген (1976). 1976 – 94 жылдары Маңғыстау ауданы мектептерінде физика пәнінің мұғалімі болып жұмыс жасады. 1994 жылдан Атырау университеті Ақтау бөлімшесінде (қазіргі АқтМУ) Физика және информатика кафедрасында лаборант, оқытушы, аға оқытушы болып істейді. 27-ден астам ғылыми мақалалар мен әдістемелік құралдары жарық көрген.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Табақ металл

**Табақ металл** (Металл листовой) — 
# илемдеу арқылы алынған тілім, табақ, қаңылтыр, орамды металл түрлері. Табақ металдың кейбір түрлерінен (алюминий, қорғасын, мыс, т.б.) фольга илемделеді. Табақ металдың беймелл деп аталатын ерекше түрі екі түрлі металл дайындамаларды қабаттап илемдеу арқылы жасалып, кеңінен қолданылады; 
# қаңылтыр илемдейтін орнақта алынған ені және үзындығымен салыстырғанда қалындығы кішкентай өнім.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Автоматты радиопеленгатор

**Автоматты радиопеленгатор**  — антенналық жүйенің айналысын оператордың басқаруынсыз автоматты пеленгтеуді камтамасыз ететін радиопеленгатор. Іс-әрекет кағидаларына байланысты автоматтық радиопеленгатор фазометриялық, амплитуданы іздік жүйемен салыстыру бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Күштер мен құралдардың ара салмағы

**Күштер мен құралдардың ара салмағы**(*Соотношение сил и средств*) — — екі жақтың бірінің күштері мен құралдарының артықшылығын (үстемдігін) анықтауға мүмкіндік беретін, өз әскерлері мен қарсыластың әскерлерін сипаттайтын сандық және сапалык мәліметтердің жиынтығы. Күштер мен құралдардың ара салмағы жалпы әскерлік бәлімшелердің сандық қатынасынан немесе олардың жеке құрамалары мен негізгі қару-жарақ түрлерінің санынан көрінеді. Мысалы, полктің шабуыл аймағында Күштер мен құралдардың ара салмағы жаяу әскер бойынша: 3:1, танкі
4:1, артиллерия, 5:1 — біздің пайдамызда. Күштер мен құралдардың ара салмағы адам санын, қару-жарақ, әскери техниканы (саны мен сапасын) таддау мен салыстыру, ұйымдастыру, өз әскері мен карсьшастың әскерінің әскери дайындығы мен ұрысқа қабілеттігі аркылы анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Зениттік қаруға қарсы маневр

**Зениттік қаруға қарсы маневр** (* *)

карсыластың аумағынан ұшу кезінде оның зениттік каруларының атуынан жалтару үшін ұшақтардың қолданатын әдісі. Зениттік қаруға қарсы маневр  ұшу бағытын, биіктігі мен жылдамдығын өзгерту арқылы орындалады. Зениттік қаруга карсы маневрді бір ұшақ та, ұшақтар тобы да (*бөлімшелер*) қолдануы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Шарау Құдияров

**Шарау Құдияров** (*[[1936]] жылы туған, [[Маңғыстау ауданы]], [[Шайыр ауылы]]*) – еңбек ардагері, малшы. 
**«Қой шаруашылығының шебері»* (1964). 
*1954 – 1992 жылдары қой бағып,  ауылы  шаруашылығын көркейтуге елеулі үлес қосқан. 
**«Еңбектегі ерлігі үшін»* (1964) медалімен, Қазақ КСР   Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Құрмет грамотасымен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Зениттік құралдар тығыздығы

**Зениттік құралдар тығыздығы** (Плотность зенитных средств) — маңдайшептің 1 километріне келетін зениттік-ракеталық және зениттік артиллериялық құралдардың орташа саны.
thumb
Ол зениттік құралдарды шоғырландыру деңгейінің көрсеткіші, сонымен қатар ұрыс кимылдарының барлық алқаптарында және соққы (негізгі күштерді шоғырландыру) бағыттары бойынша әуе шабуылына қарсы қорғанысты жоспарлау кезінде есептеу корсеткіші болып келеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Зениттік құралдардың атыс жүйесі

**Зениттік құралдардың атыс жүйесі** (Система огня зенитных средств)
thumb
белгілі бір жалпы әскери бөлімдерді қорғау міндеттерін орындауда әуедегі қарсыласпен күресу үшін қолданылатын зенитті артиллерия мен зенитті пулеметтердің атыстық үйлесімі. Зениттік құралдармен ату қорғаушы әскерлердің жойғыш авиациясымен және Әуе шабуылына қарсы қорғаныстың басқа да құралдарымен өзара әрекеттестікті ескере отырып жүргізілуі керек. Зениттік құралдардың атыс жүйесін ұйымдастыру қорғалынатын бөлімшелерге келе берісте және олардың үстінде қарсыластың ұшақтарына қарсы жоғары атыс жиілігін қолдану арқылы іске асырылады. Қарсыластың әуедегі төмен (жер бауырлай) ұшып келе жатқан ұшақтары, тікұшақтары мен парашютшілеріне қарсы күресу үшін жалпы әскери бөлімшенің командирі барлық атыс қарулары мен зениттік пулеметтерден атуды ұйымдастырады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Осьтер жүйесі

**Осьтер жүйесі** – өлшеулерді алдын ала берілген дәлдікпен белгіленген әдістеме бойынша орындауға арналып құрастырылған маркшейдерлік-геодезиялық аспаптардың вертикаль немесе горизонталь механикалық осьтерінің жүйелері төрт түрге бөлінеді:
: 1) аспаптың конустық немесе цилиндрлік осі лимбі бекітілген тұғырық төлкесімен айналмалы қосылған;
: 2) әдетте, алидаданың конустық осі лимб төлкесімен айналмалы жалғасқан, ал бұрыш өлшеуіш аспаптардың қайталаулар түрлерінде лимб төлкесі туғырықтың төлкесімен қосылған;
: 3) әдетте, алидаданың цилиндрлік осі тұғырықтың төлкесімен айналмалы қосылған, ал соңғының сыртқы айналу бетімен лимб төлкесі жалғасқан; ол көбінесе лимбі бұрылатын аспаптарда қолданылады;
: 4) тұғырық төлкесінде айналатын алидада осімен лимб төлкесі айналмалы қосылған; бұрылатын лимбі бар қайталаулар типтес бұрыш өлшеуіш аспаптарда қолданылады.

Қазіргі бұрыш өлшеуіш аспаптардың горизонталь осьтері, әдетте, жабық болып жасалады, ал осьтер үшін төлкелер алидада бағанасында бекітіледі. Кейбір аспап түрлерінде төлкелердің біреуінде эксцентриктік құрылғы бар, оны бұрып, горизонталь осьтің көлбеулігін жөндеуге болады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Қозғаушы күш

**Қозғаушы күш** (*Сила движущая*) — механизмнің буындарына түсіп тұрған күштердің карапайым жұмысы оң таңбалы болатын күштер жинағы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Игерудің түптік нысаны

**Игерудің түптік нысаны** - Тереңдіктерде орналасқан, техниканың бүгінгі даму деңгейінде өндірістік ұңғыламалар көмегімен жаппай бұрғылау мүмкіндігі баршылық, мұнайының жоғарғы өнімділігімен және сапасымен сипатталатын, игеруге толығымен дайындалған ең төменгі өнімді беткей. *Синонимі — түптік игерілу нысаны.*

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Зениттік пулемет қондырғысы

**Зениттік пулемет қондырғысы** (Зенитная пулеметная установка)
автоматты қару.
thumb
Ол арнайы станокқа орнатылған және 2000 м-ге дейін биіктегі әуе нысаналарьш ату үшін жалпы көздеу механизмдері мен көздеу аспаптары бар бір немесе бірнеше (әдетте 2-4) зениттік пулеметтерден тұрады. 20 ғ-дың 20 жылдарының аяғында пайда болды. Зениттік пулемет қондырғысы армияның құрлықтағы әскерлерінің, танк, БТР, кіші кемелердің, зениттік бөлімшелердің қаруы болып табылады. Зениттік пулемет қондырғысы өздігінен жүретін, тіркелмелі (дөңгелекті лафеті бар) және жылжымалы негізді (кемелерде, танктерде, БТР-да) және стационарлық болуы мүмкін. Зениттік пулемет қондырғысының атыс қарқыны минутына 6000 атысқа дейін, ұрыстық (жауынгерлік) ату жылдамдығы әр ұңғыға минутына 150 атысқа дейін болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Зениттік ракеталық әскер (зрә)

**Зениттік ракеталық әскер (зрә)** (Зенитные ракетные войска (ЗРВ) — елдің әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскері құрамындағы зениттік басқарылатын ракеталар арқылы ұшақтарды және басқа да әуе нысаналарын жоюға арналған әскердің негізгі түрі.
thumb
Ұйымдастырылу жағынан зениттік ракеталык әскер түрлі қолданыстағы әскери ракеталар кешенімен, оның ішінде алыс ұшқышсыз тосып алушылармен жасақталған бөлімшелер мен бөлімдерден және құрамалардан тұрады. Зениттік ракеталық әскердің әскери мүмкіндіктері ұшудың шекті қашықтықтарында, үлкен және кіші биіктіктерде және жылдамдықтары дыбыстан ұшқыр қазіргі заманғы әуе-ғарыштық барлық шабуыл құралдарын дерлік жоя алады. Олардың қимылдарының нәтижелілігі жыл маусымы мен тәулік мезгіліне, метеорологиялық жағдайлар мен радиокедергілерге тәуелді емес. Зениттік ракеталық әскер нысананы әдетте бірінші ракетамен жоя алады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Зениттік ракеталық кешен

**Зениттік ракеталық кешен** (Зенитный-ракетный комплекс) — әуе нысаналарын ұстауға және зақымдауға арналған құрал-жабдықтар кешені. Зениттік ракеталық кешенге: 
* зениттік басқарылатын ракеталар
*  ракета ұшыруға арналған ұшыру қондырғылары
*  нысана аймағына шығуға дейінгі ракетаның ұшуын басқаруға арналған кондырғылар мен радиотехникалық құрылғылар
*  ракетаны жіберу мен сақтауды
*  беруді қамтамасыз ететін әр түрлі қосымша құрылғылар мен
тексеру жұмысына арналған құралжабдықтар жатады.

Зениттік ракеталық кешен жер үсті және кемелік болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Зениттік торуыл

**Зениттік торуыл** (Зенитная засада) — қарсылас авиациясының шабуыл жасау бағытында жасырын орналасқан және оның төмен ұшатын ұшақтарын (тікұшақтарын) тұтқиылдан атыспен жоятын зениттік қондырғы (взвод, батарея). Қалқаланған объектілерге (тау сайлары, аңғарлар) қарсылас жасырын ұшып жақындайтын ыңғайлы орындарда атыс позицияларын жабдықтайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Күту ауданы

**Күту ауданы**  — бөлімшелердің, мотоатқыштар мен танк бөлімдерінің шабуылға шығар алдында алып жатқан жергілікті жер аумағы.

Күту ауданынан шабуылға шығу нақты ұрыс жағдайына байланысты. Күту ауданы бөлімшелер мен бөлімдердің орталықтанған орналасуын, қарсыластың жер үсті, әуе және радиолокациялық бақылау күралдарынан бүркемеленуін, жаппай жою құралдарынан қорғануын, сондай-ақ әскерлердің жазылу шебінде дер кезінде болуын, бастапқы қалпына немесе шабуылға шығуын қамтамасыз ету керек. Күту ауданыда шабуылды дайындау мен ұйымдастыруға байланысты барлық шаралар жүргізіледі (қозғалыс бағдары белгіленеді, алдын ала барлау жасалады, жеке құрамның, қару-жарактың дайындығы тексеріледі, т.б.).

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Зениттік-артиллериялық аспаптар

**Зениттік-артиллериялық аспаптар** (Зенитно-артиллерийские приборы) — әуе нысанасына зениттік артиллериялық атыс жүргізу үшін қажет мөліметтерді анықтауға арналған құрылғы. Нысананы іздеуді, табуды, тануды және оны ілестіріп салуды қамтамасыз етеді, оньң координатын өлшейді, снарядтың нысанамен түйісу мідеттерін шешеді, ату үшін қажетті бастапқы мөліметтерді (азимут, жоғарылау, бұрышы, жарғышты қондыру) анықтайды. Зениттік-артиллериялық аспаптарға нысананы табудың, ілестіріп салудың және қару-жарақтық көздеуіштің радиолокаторлық жүйесі, дәлдеу аспаптары (дәлдеу бағаншалары), артиллериялық-зениттік атуды басқару аспабы немесе есептеу құрылғысы, зениттік автоматтық көздеуіштер, қашықтық өлшеуіштер т.б. жатады.

## Дереккөздер


Санат:Артиллерия
Шашыраңкы гемолиз реакциясы

**Шашыраңкы гемолиз реакциясы** — иммунодиффузия реакциясының бір түрі. эритроциттердің комплемент бар ортада тәнді антиденелермен еруі. Шашыраңкы гемолиз реакциясы гелді ортада жүреді: зерттейтін қан сарысуын гельдің ортасынан жасаған ұяға кұяды, гельге антигенмен байланысқан эритроцит және комплемент косады. Гемолиз аймағының көлемі мен оның қарқыны қан сарысуындағы антиденелердің мөлшеріне байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Арақашықтықтан жарғыш

**Арақашықтықтан жарғыш** — нысананың әсер етуінсіз белгілентен уақыттың бітуімен траекторияда жарылу. Олар пиротехникалық (дәрі арақашықтық құраммен), механикалық (сағат механизмімен), электрлі және аралас болады. Арақашықтықтан жарғыш жарықшакты, кассеталық, түтіндеткіш артиллериялық снарядтарда, сондай-ақ кейбір авиабомбаларда, ракеталардың ұрыстық бөлімдерінде және басқа оқдәрілерде қолданылады. Әуе және жер үсті нысаналарына атыс жүргізу кезінде арақашықтықтан жарғыш қолдану снарядтардың жарықшақтық әрекетін арттырады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Үйкеліс тереңдігі

**Үйкеліс тереңдігі** - суқоймада жел ағысының бағыты Кориолис күшінің әсерінен 180°-қа өзгеретін тереңдік. Бұл тереңдікте жел ағысының жылдамдығы жер беткі жылдамдықтың 4,32%-ын ғана құрайды. Үйкеліс тереңдігін теориялық тұрғыдан швед геофизигі В. Экман анықтады (1905 ж.), сондықтан кейде Экман терендігі деп те аталады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Зениттік ракеталық бөлімдер

**Зениттік ракеталық бөлімдер** (Зенитные ракетные части) — зениттік-ракеталық кешенмен жарақталған бөлімшелерден құралған бөлімдер.
thumb
Ұйымдастырылуы жағынан зениттік ракеталық бөлімдер мемлекеттің әуе шабуылына қарсы қорғанысының зениттік-ракеталық әскері құрамына, сондай-ақ қарулы күштердің басқа да түрлерінің әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерінің құрамына да (Құрлықтағы әскер, әскеритеңіз флоты) ене алады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Атом снаряды

**Атом снаряды** (Атомный снаряд)
—	алысқа ататын ірі калибрлі зеңбіректерден атылатын снаряд. Атом снарядының негізгі құрылысы зарядта тізбекті ядролық реакция туғызатын жарылғыш заттардан
тұрады. Атом снарядының күшін артиллерия снарядының ешқайсысымен теңестіруге болмайды. Атом снарядының жарылысы кезінде температура 35 миллион градусқа, ал қысым 30-40 миллиард атмосфераға жетеді. Өте күшті радиоактивті сәуле бөлініп, әуеде соққы толқыны пайда болады, қоршаған орта зиянды өткіш радиациямен жоне радиоактивтік элементтермен уланады. Ядролық қопарылыстар әуеде, жерде, жер астында, су түбінде жасалуы мүмкін. Әуедегі ядролық қопарылыс — ядролық қопарылыстардың ішіндегі ең қауіптісі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Автомобиль әскерлері

thumb|right|200px
**  Автомобиль әскерлері **  — ұйымдық тұрғыдан Қарулы Күштердің тыл, бірлестік, құрамалар құрамына кіретін, автомобильдік бөлімдер мен бөлімшелерден тұратын арнайы әскерлер. Материалдық құралдарды жеткізу, жеке құрамды тасымалдау, сондай-ақ жаралылар мен ауруларды, заттарды эвакуациялау үшін қолданылады.

Бұлар ұрыс жүргізіп жатқан бөлімдерге материалдық құрал-жабдықтар жеткізуге, жаралыларды алып кетуге, істен шыққан қару-жарақтар мен басқа жүктерді тасуға арналған әскери тылдың құрамында әскерлерді соғыста және  өмірде барлық қажеттіліктермен қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Құрманбай Тұрғанбаев

**Тұрғанбаев Құрманбай** (1918 жылы туған, Маңғыстау ауданы Тұщықұдық ауылы) – соғыс және еңбек ардагері. 1933 – 1939 жылдары Тұщықұдық ауылы кеңесінде мәдени-ағарту жұмыстарында, 1940 – 1946 жылдары Кеңес Армиясының қатарында болды. 1946 – 1957 жылдары Жаңа адым ұжымшарында басқарма төрағасы, 1960 – 1969 жылдары Амангелді атындағы ұжымшардың ферма меңгерушісі, 1969 – 1979 жылдары «Сам» кеңшарында түйе-жылқы фермасы меңгерушісі болған. «Құрмет белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Массалық күш

**Массалық күш** (*Сила массовая*) — дененің әрбір нүктесіне әсер ететін және осы нүктелердің массасына пропорционал ауырлық күші.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Таңбаларды шашыраңқы бейтараптау реакциясы

**Таңбаларды шашыраңқы бейтараптау реакциясы** — таңбалардың құралуын бейтараптау реакциясының бір түрі. Бұл жолы торша өсіндісіне антиденелерді вируспен бірге кұймайды, оларды агарда жасалған ұяларға вирус торшаларға енгеннен кейін кұяды. Антиденелер титрі зерттелуші антиденелер мен белгілі антиденелер тежеген ЦПӘ аймағына қарап анықтайды.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Меншікті кесу күші

**Меншікті кесу күші** (*Сила резания удельная*) — шеңберлік кесу күшінің кесу қимасына қатынасы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Күту бекінісі

**Күту бекінісі** — ұрыс техникасы мен бөлімшелердің жеке құрамдарының, ракета белімдері мен реактивтік артиллерияның атыс бекінісіне шығу алдындағы аз уақыт жасырынуға арналған жергілікті жер учаскесі. Танк бөлімшелері Күту бекінісінде шабуыл алдында жабдықталып, бүркеледі. Ол бөлімшелердің керекті бағытта тез қозғалуын қамтамасыз етуі керек.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Осьтік кесу күші

**Осьтік кесу күші** (*Сила резания осевая*) — беріс бағытында әсер етіп тұрған кесу күшінің проекциясы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ізтұрған Тұржанов

**Тұржанов Ізтұрған** (1920, Форт-Шевченко қаласы – 1993) – соғыс ардагері. Ленинград майданында ерлікпен шайқасқан. Соғыстан кейін жергілікті мекемелерде еңбек етті. Қызыл жұлдыз, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1920 жылы туғандар
Санат:1993 жылы қайтыс болғандар
Автомобиль дайындығы

**  Автомобиль дайындығы ** — барлық жеке құрамды автомобиль техникасын үнемі әскери әзірлікте ұстап тұруға және  оны дұрыс пайдалануға үйрету. Автомобиль қызметінің жеке құрамы үшін оқытудың негізгі пәні, оған машиналар құрылымы, оларды пайдалану, техникалық қызмет көрсету және  жөңдеу реті мен ережелерін, эвакуациялауды, жол қозғалысының ережелерін, жүргізуін, автомобиль тасымалдаудың ұйымдастырылуын, күзетілуін және автомобиль легінің қорғанысын оқып үйрену енеді. Әр үйренушілер категориясындағы автомобиль дайындығының көлемі мен мазмұны әскери дайындық бағдарламаларымен белгіленеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Арақашықтықты анықтау

**Арақашықтықты анықтау** — әр түрлі бөлімшелер командирлері мен сарбаздарының ұрыс алаңын бақылауда, нысананы керсетуде және жерді бағдарлауда, атуға қажетті құралдарды дайындауда, барлау кезіндегі әр түрлі міндеттерді орындауда және т.б. жургізетін өлшеу жүмыстары. Ұрыстағы ара қашықтықты анықтау көз мөлшері арқьшы жүргізіледі (белгілі бір кесіндісі, көріну дәрежесі, заттар мен нысананың ауқымы немесе оларды үйлестіру жолымен). Көмекші тәсілдерге жерді адыммен өлшеу, заттардың (нысананың) бұрыштык өлшемі, карта, жоспар бойынша немесе аэрофотосуреттер, қозғалыс уақыты, жарық пен дыбыс жылдамдықтарының қатынасы бойынша анықтау жатады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Оңайгүл Ізтұрғанқызы Тұржан

**Тұржан Оңайгүл Ізтұрғанқызы** (1955 жылы туған, Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданы, Үштаған) — Қазақстанның Еңбек сіңірген қайраткері, ақын, филология ғылымдарының кандидаты, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің профессоры. Маңғыстау облысының Құрметті Азаматы. Ш. Есенов атындағы Каспий  технологиялар және инжиниринг университетінің"Құрметті профессоры". 

## Өмірбаяны
Оңайгүл Ізтұрғанқызы Тұржан 1972 жылы орта мектепті бітіріп, 1973 жылы Алматы қаласындағы Қазақ Қыздар педагогикалық институтының филология факультетіне оқуға түсіп, оны 1977 жылы бітірген.
 
Еңбек жолын Алматыда Қазақ Мемлекеттік Телерадио Комитетінде режиссердың ассистенті қызметімен бастаған. 1982–1984 жылдар аралығында Қарағанды облыстық Телерадиосында редактор-комментатор, 1985–1990 жылдар аралығында Қарағанды облыстық «Орталық Қазақстан» газетінде тілші, бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарған.

1990–1995 жылдар аралығында Алматы қаласында республикалық «Жалын» журналында поэзия бөлімінің меңгерушісі, 1997–2000 жылдар аралығында Алматыдағы республикалық «Қазақстан» баспасында редактор-менеджер болып жұмыс істеді.

2000-2002 жылдар Қазақстан Республикасы Әділет министрілігінің Авторлық құқық департаментінің бас маманы. 

2002 жылдан бері Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ-да «Телерадио және PR» кафедрасының доценті.

## Еңбектері
О.Тұржан – «Шерқала» (1998),«Жыр-дала» (2001), «Теңіздер де шөлдейді» (2003), «Жыр кітабы» (2007), "Ағаштар үнсіз өседі" (2023) атты өлең жинақтарының, «Махамбет өлеңдерінің поэтикасы», «Серікбол Қондыбайдың арғықазақ мифологиясын зерттеуде қолданған методологиясы мен логикалық тұрғыдан жобалау ерекшеліктері» атты монографиялардың, "Қаламқас", "Күлтегін" драмалық шығармаларының авторы. "Паблик рилейшнз теориясы мен практикасы", "Имиджелогия теориясы мен практикасы" атты жоғары оқу орындары білім алушыларына арналған оқулықтардың авторы. Қазақстанның Еңбек сіңірген қайраткері, «Ерен еңбегі үшін» медалімен наградталған (2021). "Маңғыстау ауданының құрметті азаматы" (2015), "Маңғыстау облысының құрметті азаматы" (2025) , Ш.Есенов атындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университетінің (КТжИУ) "Құрметті профессоры", Төлеген Айбергенов атындағы республикалық әдеби сыйлықтың, "Махамбет" әдеби сыйлығының иегері.  "Қазақстанның құрметті жазушысы", "Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін" төсбелгілерімен марапатталған. Стефан Цвейгтің, Зигмунд Фрейдтің, Воле Шоинканың еңбектерін қазақшаға аударған.  

Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары
Санат:Еуразия ұлттық университеті оқытушылары
Тақтатаспалы тасымалдағыш

**Тақтатаспалы тасымалдағыш **(Транспортер пластинчато- ленточный) — резеңкематалы таспа түріндегі жүмыс органының сыртқы бетін енсіз тақташамен арқаулаған тасымалдағыш; суықтай жайылған жайма илекті тасымалдау үшін қолданьшады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Өзбойлар

**Өзбойлар** () - Орта Азияның шөлді атырабындағы ылғадды кезеңнен сақталып қалған ежелгі өзен аңғарларының немесе ағысының бағытын өзгерткен өзен арналарының қалдықтары. Түбіңде тұзды көлдер, сорлар кездесетін құрғақ арналар тізбегі. Нөсер жаңбырдан кейінгі уақытша ағыс пайда болатын немесе мүлде құрғақ арналар да өзбойлар деп аталады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Потенциалды емес күш

**Потенциалды емес күш** (*Сила непотенциальная*) — күштің түсу нүктесінің қозғалыс заңдылығына немесе траекториясына жұмсалған жұмысқа тәуелді күш.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Адам мекендейтін жер бөлігі

**Адам мекендейтін жер бөлігі** (Эйкумена; — орын тебемін, мекендеймін) — жер бетінің адамдар мекендеп пайдаланатын бөлігі. Адам толық мекендейтін жер бөлігі және адам жартылай мекендейтін жер бөлігі болып бөлінеді. Адам толық мекендейтін жер белігі — халық тығыз орналасқан, үнемі қарқынды пайдаланылатын құрлық бөлімі. Адам жартылай мекендейтін жер бөлігі — халық уақытша мекендейтін және уақытша пайдаланылатын аудандар. Планетамыздың шөлденуіне байланысты адам жартылай мекендейтін жер бөлігі едәуір қысқарды. 1990 жылғы мәліметтер бойынша, адам жартылай мекендейтін жер бөлігінің ауданы 135,8 млн км², орташа сыйымдылығы 5—7 млрд адам деп есептелгең.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Әскери дидактика

**Әскери дидактика** (Военная дидактика; грек. didaktikas — үйрететін, оқытуға жататын) — оқу жүйесіндегі әскери қызметшілер мен әскери ұжымдарды оқыту теориясы, олардың тәрбие, даму және психологиялық даярлығын, оқыту мақсатын, мазмұнын, принциптерін, әдістерін, ұйымдастыру нысандарын ашып негіздейтін әскери педагогиканың саласы. Қазіргі әскери дидактика әскери доктрина, әскери ғылым талаптары негізінде әлеуметтану, жалпы және әскери писхология, жоғары жүйке қызметінің физиологиясы, логика, кибернетика және есеп мәліметтерін колданады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тұрлығұл төбе

**Тұрлығұл** – Батыс Үстірт кемерінің шығысындағы төбе. 

## Географиялық орны
Маңғыстау ауданында, Өтес – Бейнеу бойында орналасқан. Ойпаңды жерде орналасқан төбенің оңтүстік-шығысында өзімен аттас сор жатыр. Солтүстік-шығысында тереңдігі 16 м, су шығымы 350 л/сек болатын құдық бар.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 152 м, салыстырмалы биіктігі 27 м. Төбе беткейі мен жазығында шөлге тән өсімдіктер өскен.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау ауданы таулары
Санат:Төбелер
Талшық (волокно)

**Талшық ** (Волокно) — металлы илемді деформаңиялағанда оның қүрылымдық түйіндерінің бір бағытга созьшуы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Гемагглютинацияны тежеу реакциясы (гатр)

**Гемагглютинацияны тежеу реакциясы** (ГАТР) — серологиялық бағалау. Арнайы вирусқа қарсы антиденелердің вирус гемагглютиндерінің қызметін тежеуіне негізделген. ГАТР-де кұрамында гемагглютинині бар вирустың бір белгілі мөлшерін қолдана отырып, зерттейтін қан сарысуындағы вирусқа қарсы иммуно-глобулиндер мөлшерін аныктауға болады. Антигемагглютиндер титрі эритроциттердің гемагглютинациясын тежей алатын ең үлкен сарысу ерітіндісімен көрсетіледі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Комплемент байлау реакциясы

**Комплемент байлау реакциясы** — серологиялық реакция. Бұл антиген—антидене комплексінің қой эритроциттері мен гемолизиннен тұратын индикаторлық-гемолитикалық жүйенің әрекеттесуіне негізделген. Вирус пен антидене әрекеттескен жағдайда эритроциттерді ерітуге керек комплемент байланып қалады. Сондықтан ерітудің болмауы вирустың бейтараптанғандығын көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Қысқұрылғы

thumb|200px|Қысқұрылғы және патрон ағаш жонатын станок
**Қысқұрылғы** (*Планшайба*) — өнделетін дайындаманы немесе құралды бекітуге және оларды айналдыруға арналған ернемек түріндегі айлабұйым қысқұрылғы металкескіш білдектердің айналдырығында орнатылады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Потенциалдық күш

thumb|right
**Потенциалдық күш** (*Сила потенциальная*) — потенциалды күш алаңында әсер ететін күштер. Потенциалды күштің атқарған жұмысы күш функциясының алғашқы және соңғы мәндерінің айырмашылығына тең, нүктенің қозғалу траекториясының түріне тәуелсіз.

## Жұмысының өзгерісі
Потенциалдық күш жұмысының өзгерісі – күш функциясының нүктенің бастапқы және соңғы орнына сәйкес шамасының айырмасына тең және күштің түсу нүктесінің траекториясына байланысты болмайды тең.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Механика
Мұжылу деңгейі

**Мұжылу деңгейі** - Еңіс баурайлар мен беткейлер жазықтығы қимасында еңістік мөлшерінің күрт өзгеретін деңгейі. Мұжылу деңгейінен төмен орналасқан көлбеу алаптарға тән тау жыныстары кесектері мен түйіршіктері салмақ күші әсерінен төмен қарай сырғанау қасиетін жоғалтады.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Қуан Мәмішұлы Тұрмағамбетов

**Тұрмағамбетов Қуан Мәмішұлы** (9 мамыр 1937, Түрікменстан, Түрікменбашы ауданы Қошоба ауылы - 19 наурыз 2022, Ақтау) – педагог, партия қызметкері. ҚазҰУ-ды (1967), Ташкент жоғары партия мектебін (1986) бітірген. 1955 – 1974 жылдары Красноводск қаласындағы №3 орта мектепте мұғалім, қалалық мәдениет бөлімінің меңгерушісі, мектеп директорының оқу ісі жөніндегі орынбасары, 1974 – 1985 жылдары Красноводск облысы партия комитетінің бөлім меңгерушісі, 1985 – 2000 жылдары Красноводск ауданы партия комитетінің 1-хатшысы, мектеп директоры болды. 2000 жылдан Ақтау қаласындағы №24 мектепте мұғалім. «Ерен еңбегі үшін», «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Автомобиль қызметі

**  Автомобиль қызметі ** (Автомобильная служба) — Қарулы Күштердің әскерлерді автомобиль техникасымен қамтамасыз етуге және автомобиль (автотрактор) техникасын үнемі әскери әзірлікте ұстап тұруға арналған техникалық қызметі. 1949-75 жылдары автотракторлық қызмет деп аталған.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Радиальды кесу күші

**Радиальды кесу күші** (*Сила резания радиальная*) — осьтік кесу күшіне перпендикуляр бағытта әсер етіп тұрған кесу күшінің проекциясы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Адам мекендейтін орта

**Адам мекендейтін орта** (Среда обитания человека) — организм өзара қарым-қатынаста болатын табиғи дене немесе құбылыстар; адам өміріндегі табиғи, табиғи-антропогендік (мәдени ландшафтар, адам қоныстанған орын) және әлеуметтік факторлар жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Күш пен құралдарды топтастыру

**Күш пен құралдарды топтастыру** — қарсыластан шешуші басымдылықты қамтамасыз ету үшін, оны талқандап, операцияның (ұрыстың) мақсатына жету үшін күш пен құралдарды (негізгі күшжігерді) басты, шешуші бағыттарға (ісқимыл аудандарында) шоғырландыру; соғыс өнері ұстанымдарының бірі.

Күш пен құралдарды топтастырутдың көрсеткіші шабуылда соққы беру бағыттарындағы және қорғаныста ең маңызды бағыттардағы күштер мен құралдардың тығыздығы болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Талшықты құрылым

**Талшықты құрылым** () — қысыммен ыстық өндеуден кейін деформация процесі кезінде түйірлермен бірге созылу деформациясы бағытында созылатын, көбінесе ерімейтін, металл емес қоспалары бар металдарда пайда болатын талшықтылық.
## Талшықты құрылыс
**Талшықты құрылыс** () — 
# металлы илемді деформациялағанда түйіршіктердің ұзаруынан пайда болатын құрылым; 
# табиғи түрлері — мақта, кендір, жүн, жібек, асбест. Химиялық түрлері — жасанды және синтетикалық талшықтар.

## Талшықты омырық
**Талшықты омырық** () — қирау процесінде түйіршіктердің илемді деформациясы себебінен талшықтың барымен сипатталатын омырық.

## Дереккөздер


Санат:Метал өңдеу
Серпімділік күші

thumb|right
**Серпімділік күші** — деформацияланған дененің ұзаруына пропорционал және деформация салдарынан дене түйіршіктерінің орын ауыстыруына қарама-қарсы бағытталған күш.

Басқаша айтқанда, дене деформацияға ұшыраған кезде денеде белгілі бір күш пайда болады, сол күш әсерінен ол өзінін пішінін және бастапқы күйіне қайта келуге тырысады. Бұл күш атомдар мен молекулалар арасындағы электромагниттік әсерлесудің нәтижесінде пайда болады. Дәл сол күшті-*серпімділік күші* деп атайды.

## Жұмысы
Серпімділік күшінің жұмысы – қатаңдық коэффицентімен деформацияның квадратының көбейтіндісінің жартысына тең.
:A = k \frac{\Delta x^2}{2}

## Дереккөздер

Санат:Күш
Лейкоциттер көшуін тежейтін реакция

**Лейкоциттер көшуін тежейтін реакция** — торшалық иммунитетті зерттейтін әдіс. Уақ түтіктерді лейкоциттерге толтырып, оларды өсінді ортасы бар Петри табақшасына салады. Бұл жағдайда лейкоциттер уақ түтіктерден ортаға шығады. Егер өсінді ортаға иммунды лимфоциттер мен сәйкес антиген қоспасын қосса, онда лейкоциттердің көшуі тежеледі, өйткені лимфоциттер антигенмен байланысып лейкоциттердің ауысуын тежейтін заттар шығарады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Гидроавиация

**Гидроавиация** - гидроұшақтармен қаруланған теңіз авиациясының бөлімдері мен бөлімшелері.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Макрофагтардың көшуін тежеу реакциясы

**Макрофагтардың көшуін тежеу реакциясы** — торшалық иммунитетті зерттейтін әдіс. Ұсақ түтіктерді макрофагтар жүзіндісімен толтырып, әсінді ортасы бар Петри табақшасына салады. Бұл жағдайда макрофагтар уақ түтіктерден ортаға шығады. Егер ортаға сәйкес антигені бар иммунды лимфоциттер қоспасын қосса, онда макрофагтардың ауысуы ерекше фактормен тежеледі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Гидроакустикалық барлау

**Гидроакустикалық барлау** — кеме, торпеда және басқа да осыларға сәйкес объектілермен шағылыстырылған немесе сәулеленген акустикалық ауытқуларды талдау, тіркеу және кабылдау жолында гидроакустикалык құралдар көмегімен қарсылас туралы мәліметтер табу; радиоэлектронды барлаудың құрамды бөлігі. Кемелердің алғашқы акустикалык өрісі (винттердін шуылы, қозғалтқыштар мен механизмдердің жұмысы), сондай-ақ белсенді гидроакустикалык құралдар сигналдары (гидроакустикалык байланыс, әр түрлі мақсатгағы гидролокатор станциялары), хабарланып жатқан акпарат мазмұнын тосып алуы ақпарат көздері болып табылады. Оларды қорыту нәтижесінде табылған құралдардың тактикалык параметрлері, олардың тапі, орналасу жері, объектінің әрекет сипаты туралы тұжырымдар жасалады. Қазіргі гидроакустикалық барлау құралдары дәлмедәл барлау мәліметтерін алуды камтамасыз етеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Энзимтаңбалы антиденелер әдісі

**Энзимтаңбалы антиденелер әдісі** — Иммуно-ферментті әдісті кара.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Автомобиль мүлігі

**Автомобиль мүлігі** — оған автомобиль техникасы, автомобильдердің, шынжыр табанды және дөңгелекті тракторлар мен тартқыштардың агрегаттары, механизмдері, қосалқы бөлшектері мен детальдары, құралдар мен құрал-саймандары, тренажер машиналары, жарма көріністі агрегат, нобайлар және т.б. жатады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Үдеу

**Үдеу** (Ускорение) — нүктенің жылдамдығының мәні мен бағытының өзгеруін сипаттайтын векторлық шама.\vec a = {d\vec v \over dt}

* Абсолют үдеу (Ускорение абсолютное) — күрделі қозғалыстағы материялық нүктенің абсолют жылдамдығының мәні мен бағытының өзгеруін сипаттайтын векторлық шама. Абсолют үдеу — орын ауыстыру, салыстырмалы және кориолис үдеулерінің геометриялық қосындысына тең.
* Кориолис үдеуі (Ускорение кориолиса) — нүктенің салыстырмалы жылдамдығының, тасымалдау қозғалысының және тасымалдау жылдамдығының салыстырмалы қозғалысының әсерлерінен өзгеруін сипаттайды. Нүктенің кориолис үдеуі — бұрыштық жылдамдық пен тасымалдау қозғалысының жылдамдығының екі еселенген векторлық көбейтіндісіне тең. 
* Салыстырмалы үдеу (Ускорение относительное) — салыстырмалы қозғалыстағы нүктенің салыстырмалы жылдамдығының өзгеруін сипаттайды. 
* Салмақ күшінің үдеуі(Ускорение силы тяжести) — денеге әсер еткен салмақ күшінен туындайтын үдеу.
* Тасымалдау үдеуі (Ускорение переносное) — тасымалдау қозғалысындағы нүктенің тасымалдау жылдамдығының өзгеруін сипаттайды.
* Нүкте үдеуі - нүкте жылдамдығының өзгеру тездігін сипаттайтын және жылдамдық өзгерісінің осы өзгеріс өткен уақыт аралығына қатынасына тең физикалық шама.
* Жанама үдеу - нүкте үдеуін қүрайтын жанама аркылы траекторияға бағытталған.
* Қалыпты үдеу- нүкте үдеуін құрайтын қалыпты аркылы траекторияға бағытталған.
* Еркін түсу үдеуі - ауырлық күш кимылымен материапды нүктемен пайда болған үдеу.
* Бұрыштық үдеу - аралык уакытқа бұрыштык жылдамдықтың өзгеру қатынасы өзгеріс болған уақыт аралығында.
## Формуласы
*  a = 
*  \mathbf {a}= {-\omega^2}  \mathbf {r}. 
*  \mathbf {s}= \mathbf {u} t+  \mathbf {a}t^2 =  
* \mathbf{F} = m\mathbf{a} \quad \to \quad \mathbf{a} = \mathbf{F}/m

## Тағы қараңыз
* Бұрыштық үдеу
* Үдемелі қозғалыс
* Нүкте үдеуі

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Физика
Санат:Механика
Меңдібай Нұрбергенов

**Меңдібай Нұрбергенов** (1941 жылы дүниеге келіп, 1989 жылы дүниеден өткен) – ауыл шаруашылығы қызметкері. 

## Өмірбаяны
Нұрбергенов Меңдібай 1941 жылы Маңғыстау ауданы, Шайыр ауылында дүниеге келген. 1965 жылы Алматы зооветеринар институтын (қазіргі ҚазҰАУ) бітірген. Бұл кісі 1989 жылы өзінің туылған өлкесінде дүниеден өтті.

## Еңбек жолы
Еңбек жолын 1959 жылы орта мектепті бітіргеннен кейін Правда ұжымшарында көмекші шопан болып бастаған. 1965 – 70 жылдары Правда ұжымшарында, «Куйбышев» кеңшарында бас мал дәрігері, 1970 – 73 жылдары Маңғыстау ауданы комсомол к-тінің 1-хатшысы және 1973 – 76 жылдары облыстық ветеринарлық бөлімнің бастығы болды. Сонымен қатар, 1976 – 80 жылдары Маңғыстау ауданы ветеринарлық бөлімінің бастығы, 1980 – 88 жылдары Октябрьдің 50 жылдығы атындағы кеңшарда партия комитетінің хатшысы, «Комсомол» кеңшарының директоры және бас мал дәрігері қызметтерін атқарған.

## Марапаттары
Меңдібай Нұрбергенов «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен, БЛКЖО-ның және Қазақстан ЛКЖО Орталық комитетінің, облыстық партия комитетінің Құрмет грамоталарымен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Түзілім деңгейі

**Түзілім деңгейі** - Тау жыныстарының немесе минералды заттар мен органикалық қалдықтар жиынтығының түзілу процесі тоқталып, мұжылу процесі басталатын шартты деңгей. Түзілім деңгейі жер үсті және су асты болып екі түрге бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Күшейту құралдары

**Күшейту құралдары**  — ұйымдык жағынан жалпы әскерлік бөлімдер мен бөлімшелердің құрамына енбейтін, бірақ аға командир белгілі бір уақытқа ұрыс міндеттерін неғұрлым табысты орындау үшін сандық әрі сапалық жағынан күшейту мақсатында бөлетін пулеметтер, зеңбіректер, танктер, сондай-ақ артиллериялық, танклік, инженерлік және басқа да бөлімшелер.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Гидроакустикалық бүркеніш

**Гидроакустикалық бүркеніш** — сүңгуір қайықтар мен су үсті кемелерінін жүйелері мен механизмдерінің діріл акустикалық сипаттама деңгейін төмендетуге арналған шаралар кешені. Ол дыбыс өткізбейтін және дыбыс тартатын құралдарды колдану, сүңгуір қайық жүрісінің аз шулы жылдамдығын пайдалану және оны секіру кабығының астына тасалау, қатты шулайтын қосалкы механизмдерді істен ағыту, сондай-ақ дыбысты елестететін құралдарды қолданумен жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қайталап егу

**Қайталап егу** — иммунитетке жаңадан дем беріп, оны ұзарту мақсатымен бұрын егілген адамдар мен малдарға вакцинаны қайтадан егу.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Адам мен табиғат қарым-қатынасы

**Адам мен табиғат қарым-қатынасы** — антропогендік факторлардың табиғатқа және табиғи факторлардың адамның денсаулығы мен шаруашылығына кешенді әсер-ықпалы. Тарихи процесте бастапқыда табиғаттың адамзатқа әсерінің бәсеңдеуі және оның ортаға әсерінің күшеюі байқалатын, бірақ кейін, әсіресе біздің заманымызда әсер-ықпал күштері теңескендей болып, табиғаттың кез келген өзгерісі адамдар мен олардың шаруашылығына шектеулі, аймақтық және ғаламдық ауқымда күшті ықпал жасайтын болады.

## Дереккөздер

Санат:Экология
Соққы күші

**Соққы күші** (*Сила удара*) - шексіз қысқа уақытта әсер еткен шексіз үлкен күштің салдарынан материялық нүктенің қозғалыс мөлшерін шектелген шамаға өзгертетін күш.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау