open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әмзе Қалмырзаев

**Әмзе Қалмырзаұлы** - 1953 жылы 1 қаңтарда Түркістан облысының Сарыағаш ауданында туған. Шымкент педагогика институтының филология факультетін бітірген. Сарыағаш аудандық «Қызыл ту» (1983—1986), облыстық «Оңтүстік Қазақстан» газеттері (1986 — 1988) редакцияларында әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, Қазақстан Жазушылар одағы Оңтүстік Қазақстан облысаралық бөлімшесінде (1988—1989) әдеби кеңесші болды және жас ақын-жазушылардың республикалық «Игілік» қауымдастығының президенті (1989-1990), 1989 жылы тәуелсіз «Ақтолғай» газетінің, 1991 жылы қазақ, өзбек, тәжік, қырғыз, түрікмен тілдеріндегі «Наурыз» газетінің редакторы, «Қасиет» баспасының төрағасы (1991) қызметтерін атқарды. Қазір «Қасиет» баспасында Бас редактор және директор қызметінде. 1983 жылы республикалық «Жігер» фестивалі лауреаттығын («Көкпар» өлеңі үшін), «Гүлдесте» поэмасы 1985 жылы Қазақстан Жазушылар одағының жабық бәйгесін, 1987 жылы Қазақстан Ленин комсомолы және Республикалық кітап саудасы істері жөніндегі комитеті мен «Жалын» баспасы бірігіп жариялаған жабық бәйгесін жеңіп алған. 1998 жылы Мәскеудегі Бүкілодақтық жас ақын-жазушылар кеңесіне Қазақстаннан делегат болып қатысқан.

«Құбылыс», «Кереметнама», «Он екі таным», «Туысқан», «Теберік дүние», «Аспан мен Даланың төрт үмытылған тарихы» атты кітаптары, ІІІ томдық шығармалар жинағы жарық көрген. Туындылары республикалық мерзімдік баспасөзде 1980 жылдан жарияланып келеді. «Даналық сүрлеуі», «Жақсы сөз», «Денсаулық-нама», «Пайғамбарлар ұлағаты», «Жаны жайсаң Жандарбек» сияқты оннан аса танымдық, публицистикалық кітаптар мен кітапшалар шығарған.

## Шығармалары
*Қарлығаш. Өлеңдер. «Жалын», 1983; 
*Арынды жасыңнан сақта. Әңгімелер. А.,»Жалын», 1984; 
*Бастау. Триптих, поэмалар. А., «Жалын», 1988; 
*Наурыз жырлары. Ән-өлеңдер, ұжымдық жинақ. А., «Жазушы», 1990; 
*Мен сені көргелі. Әңгімелері. А., «Рауан», 1991; 
*Арман қуып адассам, кешір мені... Өлеңдер, поэмалар, А., «Рауан», 1991; 
*Адуын ағыстар. Өлеңдер, поэмалар. ИІ., «Қасиет», 1992; 
*Ойдың күші. Әдеби толғаныстар. Иі., «Қасиет», 1993; 
*Ауыс адам жасырған құпия. Философиялық әңгімелер. ИІ., «Қасиет», 1994. Тайна чокнутого. Рассказы. ИІ., «Қасиет». 1995; 
*Эхо Казыгурта. Коллективный сборник. ИІ., «Қасиет», 1995; 
*«Көз аясындағы дүние», Будапешт қаласынан, «Түркістан» әңгімелер жинағы. ИІ., «Қасиет»; Аспан мен Даланың төрт ұмытылған тарихы. М., 2001;
*Шыңғыс ханның шындығы - қазаққа жасырылған құпия. 2003; 
*Ұлы жосық. 2003; Алтын төркін. 2004; Ой гладиаторы. 2004; 
*Түркі теберігі - Түркістан. 2008; Сопылық сарыны. 2009.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Сарыағаш ауданында туғандар
Санат:1953 жылы туғандар
Мәжбірлеуіш күш

**Мәжбірлеуіш күш** - жүйенің мәжбүр тербелісін тудыратын мерзімді өзгеретін күш.
## Дереккөздер


## Дереккөздер


Санат:
Санат:Механика
Супергравитация

**Супергравитация** - негізінде бізге белгілі өзара эсерлесулердің барлык түрлерін гравитациялык, әлсіз, элекгромагнитгік және күшті эсерлесулерді біріктіруге мүмкіндік беретін суперсимметрияның көмегімен жалпы салыстырмалылық теорияны жалпылау.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Сарыбай би ауылы

**Сарыбай би ауылы** (2007 жылға дейін — *Қарасу*) — Алматы облысы Жамбыл ауданындағы ауыл, Қарасу ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Ұзынағаш ауылынан батысқа қарай 8 км жерде, Қарасу өзенінің жағалауында, Майтөбе тауының солтүстік баурайында, боз, бетеге, сұлыбас, т.б. астық тұқымдас шөптесш өскен қоңыр, қызғылт қоңыр топырақты тауалдының құрғақ жазығында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1956-97 жылдары сүт өндіретін "Ұзынағаш" кеңшарының бөлімшесі болды. Оның негізінде 1997 жылдан Қарасуда және округке қарасты Еңбекшіарал, Қайназар, Қарасай және Қызылсоқ ауылдарында "Қарасу" ЖШС-і және 189 шаруа қожалығы құрылды.

## Инфрақұрылымы
Ауылдарда 2 орта, 1 бастауыш мектеп, 2 кітапхана, 2 фельдшер-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) елді мекендері
Магнитті азимут

**Магнитті азимут (Магнитный азимут)** — берілген нүктенің меридиан жазықтығы бағытының және сағат тілімен 0-ден 360 градусқа дейінгі магнитті меридианның солтүстік бағытынан есептелген мәліметтері бойынша құралатын бұрыш.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тәуелсіз тәжірибе дәрігерлерінің ассоциациясы

**Тәуелсіз тәжірибе дәрігерлерінін ассоциациясы (кауымдастығы)** - сақтандырылғандарға бекітілген жылдық қаражат көлемінде медициналық көмек көрсету үшін өзін-өзі сақтандыратын, тұйықталған фирмалық сақтандыру жүйесін құратын, сақтандыру компаниясымен немесе кәсіпкерлермен ұжымдық келісім шартына отырған дәрігерлер бірлестігі. Ассоциация ішінде дәрігерлер кез-келген науқастарға қызмет ете алады және көрсеткен кызметіне карай тиесілі ақы ала алады Ассоциация, сақтандырушылар мен қызмет беретіндер арасында делдалдык та қызмет атқаратындықтан дәрігерлер жалақысын өзі өтейді. Тәуелсіз тәжірибе жүргізетін дәрігерлер Ассоциациясы АҚШ-тың батысында кең тараған. 1990 жылы олардың саны 632-ге жеткен.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Бейсебай Қаратаев

**Қаратаев Бейсебай** (1865, Жамбыл ауданы, Күрті болысы — 1936) — ақын, əнші. Бұрынғы Қастек ауданының Күрті болысындағы 16 ауылдың старшыны болған. Осы өңірдегі 1916 ж. ұлтазаттық көтерілісін ұйымдастырушылардың бірі. Кейін "қазақ халқына бостандық алып келген" Кеңес өкіметін құруға белсене қатысып, әкімшілік қызмет атқарған. Екеуара айтыста Тұмар қыздың оны "Сен бе едің Бейсебайым медаль таққан, Советтің жалаңаяқ отын жаққан" деп кеткен. О.Жандосов туысы болғандықтан Қаратаев 1937 ж. "халык жауы" атанын, атылып кеткен. Оның артында әні және "құсалық" атты дастаны қалған. 

## Дереккөздер
Шошақтөбе

**Шошақтөбе** - ежелгі қоныс орны. Отрабад ауданынан оңтүстік-батысқа карай 8 км жерде, Арыс өзенінің көне арнасында, Сырдария өзенінің оң жағалауында. Алғаш рет 1966 ж. Хорезм археология этнограф экспедиция (жетек. С.П.Толстов) зерттеген. 1970 ж. Отырар археология экспедиция (жетек. К.Ақышев) зерттеу жұмыстарын қайтадан жалғастырған. "Аланкайлытөбе" түріндегі қонысқа жатады. Қазіргі орны диаметр 80 м төбе. Оған оңтүстік жағынан ені 15—20 м гөбешікалаңқай жапсарласа орналасқан. Зерттеу барысында жинастырған кышыщыстар сынықтары Қостебенің (оңтүстік) жоғары мәдени қабаттарынан табылған материалдарға ұқсас.
## Дереккөздер
Мәжбүр тербелістер

**Мәжбүр тербелістер** - айнымалы сыртқы іс-әрекеттің әсерінен қандай да бір жүйеде пайда болатын тербеліс.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Супермагнетизм

thumb
**Супермагнетизм** -кұрамында бір-бірімен өзара элсіз эсерлесетін өте ұсак ферромагнитті және ферромагнитті бөлшектер жинақталған біртекті емес кұймалардың магнитті тэртібі.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Императив

**Императив** - талап, бұйрық, заң; Канттың практикалық ақылды сынауымен байланысты. Императив жеке тұлғаның ұстанған ережелеріне қарсы жалпыға бірдей ережелер. Императив не болжамды, не категориялық болуы мүмкін.
Біріншісі көкейдегі мақсатқа (мысалы, пайдаға ұмтылу) байланысты, екіншісі үзілді-кесілді бұйырады. Адам табиғи мақұлық ретінде ақыл негізінде бекітілген заңдарға бағынады. Кант этикасының негізгі заңы бойынша, адамға тек мақсатқа жетудің құралы деп қарау күнә болып саналады.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Ұшу алыстығы

**Ұшу алыстығы** () — ұшу аппараты ұшудың басталуы мен соңына дейін өте алатын қашықтық; ұшу-тактикалық сипаттамалардың бірі.

Авиациялық ұшу аппаратының ұшу қашықтығы оның конструкциялық ерекшеліктері мен аэродинамикалық сапасына, отынның массасы мен жұмсалу үлесіне, салыстырмалы ұшу режіміне, метеорологиялық жағдайға және басқа факторларға байланысты. Ұшу қашықтығын ұлғайту үшін қосымша бактар қолданылып, әуеде жанармай құю жүргізіледі. Баллистикалық ракеталардың ұшу қашықтығы негізінен екпіндік жылдамдығымен анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Сақтандыру дәрігерлері ассоциациясы

**Сақтандыру дәрігерлері ассоциациясы (қауымдастығы)** - сақтандырылғандарға медициналық қызмет көрсететін және ассоциацияның сенім көрсетілген қызметкерлері ретінде белгілі бір саясат жүргізетін, сақтандыру компаниясымен келісім шарт жасасқан дәрігерлер бірлестігі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Магнитті жарғыш

**Магнитті жарғыш (Магнитный взрыватель)** — кемеге, танкіге және т.б. қарсы қолданылатын, магнит өрісінің әсерімен жұмыс жасайтын аспаптар мен қондырғылар жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Кюри-вейс заңы

**Кюри-вейс заңы** - П.Вейс тағайындаған (1907) (С - зат тұрақтысы, Т- Кюри немесе Невель нүктесі) түріндегі к магниттік алғырлықтың Т температураға тәуелділігі. Кюри немесе Невель нүктелерінен төменде сәйкесінше ферро немесе антиферромагнетик бола алатын парамагнетиктер үшін Т»Т болғанда орындалады.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Ұстаздың беделі

**Ұстаздың беделі** - окушыларға әсерін анықтайын, шешімдер қабылдауға, баға және ақыл беруге құқың беретін ерекше кәсіптік позиция. Нағыз ұстаздың беделі жас ерекшелігі мен қызметіне негізделмей, оның жоғары тұлғалық және кәсіптік қасиеттеріне негізделеді: «тәрбиеленушілермен ынтымақтастық демократиялық стилі, эмпатия, ашық әңгіме жүргізу, ұстаздың позитивтік конценциясы оның үнемі дамуға ұмтылысы, жан - жақтылығы, әділеттілігі мен кеңпейілділігі, эрудициясы, кұзырлығы жалпы мәдениеттілігіне негізделген.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Фразалық екпін

**Фразалық екпін** - фразаның аяқталғанын білдіретін және оның коммуникативтік типін айқындайтың интонациялық просодикалық бірлік. Кейде осы мағынада «интонациялық орталық» термині қолданылады. Тілдердің көпшілігінде фразаның соңғы екпінді буыны аймағында орналасады; әр типті интонациялық құралдардың (әуезділік, қарқындық, созылыңңылық тағы басқа) байланыстарымен өрнектеледі. Фразалық екпін аймағы жай (бейтарап) сөйлегенде аса ерекшеленбейді, сондықтан оны кейде бейтарап немесе автоматтандырылған екпін деп атайды («Бүгін ауа райы жақсы», «Күн шыгыс арайланды»), Фразалық екпінді бастапқыда логикалық екпін деп аталган, бірақ фразалық екпін. Туралы мұндай түсінік бейтарап және әдейі басыңкы әсермен айтылған ой тіркестерді бір бірінен ажырату мүмкіндігін бере алмайды. Мысалы: «Менің сырт киімімді әперіп жіберіңізші» және «Менің сырт киімімді әперіп жіберіңізші» (бас киімімді емес). Қазіргі тілтануда «логикалық екпін» термині, әдетте, фразадагы ерекше көтеріңкі дыбысталған сөзге катысты ұғым.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Қаратал (Ескелді ауданы)

**Қаратал** — Жетісу облысы Ескелді ауданындағы ауыл, Қаратал ауылдық  округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қарабұлақ ауылынан шығысқа қарай 17 км-дей жерде, Шежі өзенінің жағасында, Мыңшұңқыр тауының батысындағы бетеге, боз, селеу, айрауық, т.б. шалғынды шөп өскен қызғылт қоңыр, қара топырақты тауалды жазығында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1936 жылы бау-бақшамен айналысатын Коминтерн ұжымшары ретінде қаланған. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Ескелді ауданы елді мекендері
Суперсимметрия

**Суперсимметрия** - кванттары бозондар болатын өріс пен кванттары фермиондар болатын өрісті байланыстыратын симметрия.
## Дереккөздер


Санат:Теориялық физика
Магнитті меридиан

**Магнитті меридиан (Магнитный меридиан)** — магнитті меңзермен көрсетілетін, белгіленген нүктеден өтетін бағыт. Магнитті меридиан шынайы (географиялық) меридианмен сәйкес келмейді және одан магнитті меңзердің ауытку мөлшері жағынан ерекшеленеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Эдуард Мацкевич

**Эдуард Мацкевич** - 1939 жылы 9 қыркүйекте Алматы қаласында туған. Қазақ Мемлекеттік Университет филология факультетінің журналистика бөлімін бітірген. Шығыс Қазақстан облыстық газеті редакциясында бірнеше жыл қызмет істеді. 1965 жылы «Ленинская смена» газетіне ауысып, мұнда әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі қызметін атқарды. 1967 — 1969 жж. «Простор» журналында істеді. 1969 жылдан бері «Известия» газетінің Қазақстан бойынша меншікті тілшісі болған. Бірнеше повестер, әңгімелер мен очерктер кітаптарының авторы.
## Еңбектері
Шығармалары:

* Лесное яблоко. А., «Казахстан», 1965;
* Хроника мужество и нежности. А., «Казахстан», 1968;
* Синий соболь. А., «Жазушы», 1969;
* Время первой тропы. Повести, рассказы. А., «Жазушы», 1972;
* Зеленое ожерелье. Повести, рассказы. «Жалын», 1976;
* Пещера Черной Торопыги. Повөсти, рассказы. М., «Детская литература», 1977;
* Рядом с гобой. Повести, рассказы, очерки. А., «Жалын», 1980.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Алматыда туғандар
Сәду Машақов

**Сәду Машақов** (1906-1995) - 27 қарашада Семей облысының Жаңасемей ауданындағы Воскресеновка селосында туған. 

1952 жылы Семей педагогикалық институтының филология факультетін бітірген. Облыстық «Семей таңы» газетінде (1928 — 1960) бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары, Алматы қазақ телеграф агенттігінің аударма бөлімінде аға редактор, 1931 —1932 жж. Қазақстан Жазушылар одағының Семей облысындағы өкілі, Ұлы Отан соғысы жылдарында армияда үгітші-лектор, Калинин майданында шыққан «Алға, жауға қарсы» газетінің редакторы, 1944—1945 жж. Совет Армиясы Жоғары саяси басқармасының аға нүсқаушысы болып қызмет атқарған.
## Еңбектері
Алғашқы жыр жинағы «Колхоз жыры» деген атпен 1932 жылы жарық көрген. Одан кейін «Балға жыры» (1933), «Жартас» (1934), «Отан үшін» (1938), «Кезеңдер» (1959), «Жылдар мен жолдар» (1962), «Сапарда» (1972), т.б. кітаптары, 1986 жылы «Ақ көңіл» деген атпен таңдамалы өлеңдері мен поэмалар жинағы шыққан. А.Пушкиннің, М.Лермонтовтың, Тютчевтің, Д.Бедныйдың, тағы басқа орыс классиктерінің, татар ақыны Х.Тақташтың, башқұрт ақыны М.Кәрімнің өлеңдерін тәржімалаған. Сондайақ, чех жазушысы Ян Дрданың «Үнсіз баррикада» деген әңгімелер жинағын аударды.

«Қызыл Жұлдыз» орденімен, бірнеше медальмен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:1906 жылы туғандар
Авторлық мектеп

**Авторлық мектеп** -  педагогтардың (немесе бір педагогтың) өздері жасаған білім берудің педагогикалық тұжырымдамасына негіздеп құрған мектебі, училищесі, сыныбы.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Баланопостит

**Баланопостит** (*Balanoposthitis* -  *posthion* -  үрпі + іtіs - үрпі жабыңғысының қабынуы, баланопостит) - Еркектің жыныс мүшесінің терісі мен үрпісінің қабынуы. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Санат:Жыныстық мүшелер
Индивидуализм

**Индивидуализм** - жеке адамның, (отбасының) өмірін тұтас қоғамның өмірінен маңыздырақ деп білетін ойдың бағыты. Этикалық-саяси индивидуализм қоғамды және мемлекетті жеке адамдарды мақсатқа жеткізетін көмекші құрал деп біледі.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Магнитті перфокарта

**Магнитті перфокарта (Магнитная перфокарта)** — тез әсер ететін, есте сақтағыш қондырғы. Ол үздіксіз магниттердің жүйесі белгілі бір тәртіппен орналасқан пластмассалық карта. Әрекет ету принципі жағынан өдеттегі перфокартаға ұқсас: қосарланған кодпен жазғанда белгілі бір позицияда болуы "1" саны аркылы, ал егер ол жоқ. болса "0" арқылы белгіленеді. Магнитті перфокарта электронды есептеу машиналарына есептеу бағдарламаларымен мәліметтерін енгізу процесін автоматтандыруға арналады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Баллонды (вакуольды) дистрофия

**Баллонды (вакуольды) дистрофия** - құмыра тәрізді (баллонды дистрофия) - баллонды (вакуольды) дистрофия. Клеткалардың сұйықтыққа толық толуы тән гидропиялық дистрофияның ең жоғарғы дәрежесі. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Жүкел Қамайұлы

right|thumb
**Жүкел Қамайұлы** (Жукел Хамай) - 1958 жылы 20 мамырда Моңғолияның Қобда аймағының Бұлғын сұмынында дүниеге келген. 1987 жылы Моңғолия Жазушылар одағының жанындағы Жоғары әдебиет кафедрасының поэзия бөлімін, 1995 жылы Дания-Моңғолия халықаралық журналистика курсын аяқтаған.1979-1984 жылдары Моңғолия Жастар одағының мәдениет-оқу орталығында, 1987— 1990 жылдары Моңғолия орталық радиосының редакциясында арнайы тілші, редактор, «Рух» ұнпарағының Бас редакторы, 1990—1991 жылдары «Әлем» газетінде бөлім меңгерушісі, бас редактордың орынбасары, қазақ тіліндегі «Шарапат» газетінің Бас редакторы, 1995 — 2000 жылдары «Қазақ Елі», «Ана тілі» апталықтары мен «Қазақстан тарихы», «Ислам әлемі» журналдарында бөлім меңгерушісі, 2004 жылдан «Алатау» апталығында бөлім меңгерушісі болып қызмет еткен.

Баспасөз бетінде алғаш рет 1979 жылы көрінген. 80-жылдардан бастап Моңғол тілінде жазатын ақын, аудармашы ретінде танылады. Шығармаларын Моңғол, қазақ тілдерінде жазады. Жекелеген туындылары орыс тіліне аударылған. Көптеген қазақ ақын-жазушыларының шығармаларын Моңғол тіліне аударған. Моңғолияның еркін Жазушылар одағының мүшесі.

Абай Құнанбайұлының толық шығармаларын Моңғол тіліне көркем аударғаны үшін Түрік тілдес халықтар ІІ поэзия фестивалінің лауреаты болған.

«Шуақты сезім» (1986), «Жылу, сәуле» (1987), «Топырақ-тозаң» (1989), «Ақтық сөз» (1992) ұжымдық жинақтарына өлеңдері енген. Құран сүрелерін, Абайдың қара сөздері мен өлеңдерін, Сейітхан Әбілқасымұлының «Қара боран» романын, М.Егеуханның «Ару арманы» жинағын, Махамбет Өтемісүлының жырларын, Мұхтар Мағауиннің «Шыңғыс ханның шарапаты» шығармасын, Жамбыл Жабаев, Ақыт Үлімжіұлы, Мағжан Жұмабаев, Мүқағали Мақатаев, Төлеген Айбергенов, Жұмекен Нәжімеденов, Олжас Сүлейменовтің шығармаларын Моңғол тіліне аударған. Х.Пэрлэнің «Көшпенділер тарихын көне таңбалар арқылы зерттеу», А.Амардың «Моңғолдың қысқа тарихы», Лүбсанданзанның «Ежелгі хандар негізін салған төрелік жосығы» («Алтан товч» тарихи кітабының аудармасы мен түсініктемелерін) туындыларын, У.Уйтмен, А.Мачадо, О.Дашбалбар, Ж.Болд-Эрдэнэ, Мэнд-ООЕО, А.Чакраворти, И.Хистің шығармаларын қазақ тіліне аударған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1958 жылы туғандар
Санат:Моңғолия қазақтары
Жауынгерлік міндет

**Жауынгерлік міндет** — командирдің белгілі бір тапсырмасын белгіленген мерзім ішінде орындау үшін әскери құрама, бөлім, бөлімше алдына қойылған міндет. Жауынгерлік міндет мазмұны іс-қимылдың түріне, карсыластың қандай кару колданатынына және оның күші мен құрамына, әрекет қимылдарының сипатына, өз күшінің құрамына, қару-жарақтарына, құраманың (бөлімнің, бөлімшенің) жауынгерлік қабілетіне, жер жағдайына, ауа райына, т.б. байланысты. Жауынгерлік міндет ауызша немесе жазбаша жауынгерлік бұйрык, жеке нұсқау, карта-бұйрық түрінде орындаушыға түсіндіріледі. Жауынгерлік міндет жауынгерлік іс-қимылдың сипаты мен тәсілін анықтаудың, өзара байланысты қимыл жасау ісін ұйымдастырудың және ұрыста әскерлерді басқара білудің негізі. Жауынгерлік міндеттің орындалуы — әскерлердің қимыл-әрекетінің сәтті аяқталуының шарты.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бөлшек-рационал өрнек

**Бөлшек-рационал өрнек** - екі рационал өрнектердің қатынасы.
Алгебралық рационал бөлшек деп A/B түріндегі өрнекті айтады. 
Бүтін және бөлшекті өрнектерді рационал бөлшек деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Механика
Марат Мәжит

**Марат Кәрімұлы  Мәжитов** - 1942 жылы 27 мамырда бұрынғы Гурьев, бүгінгі Атырау облысы, Мақат (қазіргі Қызылқоға) ауданы, Чапаев атындағы ұжымшарда дүниеге келген.Орта мектепті бітіргеннен кейін Комсомолдық жолдамамен мал шаруашылығына барып, көмекші шопан сосын жылқы баққан.Жүргізуші мамандығын игеріп, машина айдаған. 3(үш) жыл Ресей аумағында әскери міндетін атқарған.Содан кейін  Қазақ Мемлекеттік Университеті журналистика факультетінің күндізгі бөліміне түсіп, оны ойдағыдай бітіріп, Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті Үгіт және Насихат бөлімінің арнайы жолдамасымен  "Мәдениет және Тұрмыс" журналына жұмысқа орналасқан. Ұзақ жылдар қазіргі  «Парасат» («Мәдениет және тұрмыс») журналында аға тілші, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, бас редактордың орынбасары болып қызмет жасады. Содан кейін он алты-он жеті жылдай  «Ақиқат» («Қазақстан коммунисі»),  журналында жауапты хатшы,  бас редактордың орынбасары болып қызмет істеді. Одан соң "Жұлдыз" журналында бас редактордың орынбасары қызметінде болды. 2008-2010 жылдары Астана қаласында  шығатын «Ел» республикалық газетінде кеңесшілік  қызмет атқарды. 
Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесі, Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының екі мәрте лауреаты. Республикалық Табиғат қорғау қоғамы жарияланған конкурстың екі дүркін жеңімпазы. Атырау облысы Қызылқоға ауданының «Құрметті азаматы», «Құрмет» орденімен, Тəуелсіздіктің 20 жылдық медалімен, Қазақстан Республикасы Конституциясының 20 жылдық медалімен марапатталған. 

## Еңбектері
«Қып-қызыл жалын» (1979), «Құлынды жон» (1983), «Соңғы айналым» (2002), «Аманғали» (2010) повесть, әңгімелер мен «Қүмдағы із» (1995), «Құныскерей» (2002, 2012), «Тобанияз» (2004, 2009) романдарының авторы. 2004 жылы  «Тәуелсіздік рухымен» және «Әке аманаты» (2013) публицистика-эссе кітабы жарық көрді. Әр жылдары топтама жинақтарға бірнеше  шығармалары кірген. 2016 жылы 5 томдық шығармалар жинағы жарық көрген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан журналистер одағы сыйлығының иегерлері
Бактериурия

**Бактериурия** (*Ваsteriuria* — бактериа +грек. *uron* —  бактериялы зәр, (несеп), бактериурия) — Жаңа отырған несепте бактерияның болуы, бүйрек пен несеп жолдарының қабынуында, іш сүзегінде, сирегірек бруцеллезде, лептоспирозда және т.б. ауруларда кездеседі. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Ұшу жылдамдығы

**Ұшу жылдамдығы** (Скорость полета) — ұшақтардың ұрыстық қасиеттерін сипаттайтын негізгі фактор. Ұшу жылдамдығының жоғарылығы ұшақтың  нысана үстіне тұтқиылдан жетуіне мүмкіндік береді, қарсыластың аумағында болуы уақытын қысқартады, өзін әуе шабуылына қарсы қорғаныс  құралдарымен жою ықтималдығын азайтады. Ұшу жылдамдығының артықшылықтары экипаждың әуе шайқасында және басқа міндеттерді орындауда инициативамен басым түсуіне мүмкіндік береді. белгілі бір ұшактың Ұшу жылдамдығы оның қозғалтқышының (қозғалтқыштарының) күшіне, аэродинамикалық сипаттарына және ұшу салмағына байланысты болады. Әдетте,  жоғары жылдамдықты қарсыластың әуедегі ұшақтарын және басқа да әуе шабуылы құралдарын жоюға арналған жойғыш ұшақ, әсіресе тосып алушы-жойғыштар игере алады. Ұшу жылдамдығының бірқатар мәнін ажырата білу керек, олардың негізгілері: ұшудың ең жоғарғы жылдамдығы қозғалтқыштарының толық куатпен жұмыс істеуі арқылы қол жеткізілетін (тарту күшіндегі), көлбей ұшу жылдамдығы; ұшудың төменгі жылдамдығы — қозғалтқышының ең төменгі тарту күші арқылы ұшаққа көлбей  ұшу мүмкіндігін беретін жылдамдық; ең алыс қашықтықтыққа көлбей  ұшу жылдамдығы әуе жолының әрбір километріне жанармай аз шығындалатын жылдамдық; ең ұзақ ұшу жылдамдығы — уақыт бірлігіне шакқанда жанармай ең аз жұмсалатын жылдамдық. Ұшу жылдамдығының ең жоғарғы және ең төменгі шамалары арасындағы айырмашылық жылдамдық диапазоны деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қаратал обалары

**Қаратал обалары** - тарихи ескерткіштер тобы. Үштөбе темір жолы. станциясына барар жолдың бойында, Қаратал өзенінен өтетін көпірдің қасында орналасқан. 1956 ж. Жетісу археол. экспедициясы (Е.А.Агеева) 44 обаны аршып, зерттеу жұмысын жүргізді. Обалардың биіктігі 0,50 м-ден 1 мге дейін. Зерттеу барысында аршылған обалардан басын солтүстікбатысқа немесе оңтүстік-шығысқа беріп, шалқасынан жатқызып жерлеген адамдардың сүйегі, көзелер, темір пышақтар, қола сақина, темір сауыт пластинкалары табылды. Ғалымдардың болжауынша, обалар — б.з. 1 ғ-да, және 4-5 ғ-ларда Жетісуда өмір сүрген тайпалардың зираттары. 

## Дереккөздер
Аэротенк

**Аэротенк** - іркінді суларды биологиялық тазалау үшін қолданылатын ғимарат. Бұл - белсенді лай салынған, ішіндегі затты ауаландыру үшін жабдықталған ағындағы қондырғы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Сфералық толқын

thumb
**Сфералық толқын** - сфералық беттерімен шектелген оптикалық линза.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Биқұмар Қамалашұлы

right|thumb
**Биқұмар Қамалашұлы**(1953-2007) Моңғолияның Баянөлгей аймағында дүниеге келген.

1982 жылы Қазақстанға келген. Тарих ғылымының кандидаты.

Прозалық шығармалары республикалық газет-журналдарда жиі жарияланып тұрады.

«Бесбоғда» ұжымдық жинағына әңгімелері енген. «Моңғолия қазақтарының аңшылық дәстүрі» (1992 жыл), «Ғасырлар таңбасы не айтады?» (авторлармен бірлесіп) сияқты кітаптары жарық көрген.

## Дереккөздер


Санат:2007 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Моңғолия
Санат:1953 жылы туғандар
Индивидуалды этика

**Индивидуалды этика**- қоғамдық этикадан бөлек, тек индивидке қатысы бар этика бөлігі. Индивидуалды этика топты, қоғамдастықты өзінің индивидуалдығы мен адамгершілігін сыртқы әлеуметтік тәуелділіктерге қарамастан бекітуге үйренген адам табиғаты қатынасына қайшы, деп қарастырылады.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Санат:Этика
Магнитті полюстер

**Магнитті полюстер (Магнитные полюсы)** — барлық магнитті меридиандары қиысып, магнитті меңзер тігінен тұратын жер бетіндегі нүкте. Магнитті полюстер географиялық полюстерге жақын орналасады. Магнитті полюстерді қосатын түзу сызық жердің магниттік осі деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қаратал суландыру жүйесі

**Қаратал суландыру жүйесі** — Қаратал ауданында 1923— 1930 ж. салынған. 1940 ж. іске қосылды. Бастауын Қаратал өзенінен алады. 13882 га жерді суару үшін пайдаланылады. Жүйе бойында 102 гидротехникалық құрылыс салынған.

## Дереккөздер


Санат:Жетісу
Санат:Қазақстан суару жүйелері
Иррационал өрнек

**Иррационал өрнек** - құрамында иррационалдық бар алгебралық өрнек.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Қаратоған (Райымбек ауданы)

**Қаратоған** — Алматы облысы Райымбек ауданы, Жамбыл ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Нарынқол ауылынан батысқа қарай 12 км-дей, округ орталығы - Жамбыл ауылынан батысқа қарай 3 км-дей жерде, Байынқол өзенінің сол жағалауында, әр түрлі көк майса шалғын өскен қоңыржай ылғалды агроклиматтық белдемде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1953-1997 жылдары қой өсіретін 19-партсъезд атындағы ұжымшардың бөлімшесі болды. Оның негізінде Қаратоғанда 1997 жылдан шаруа қожалықтары құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана, мешіт, фельдшер-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы аркылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Райымбек ауданы елді мекендері
Алие Мәмедов

**Алие Мәмедов** (1920-1994) - Түрік Күрдістанының Бан облысында туған. 1926 жылы Арменияға келеді. Еревандағы Мравьян атындағы курд педагогика техникумын бітіреді.
## Еңбек жолы
Мұғалім болып жұмыс істейді, әскерге шақырылып, партизан отрядында болып соғысқа қатысады. Соғыстан соң Әзірбайжан Мемлекеттік педагогикалық институтын бітіреді, ұзақ жылдар «Рйа Таза» газетінде қызмет істейді.
## Еңбектері
1959 жылы «Хатэ Ханым» деген атпен тұңғыш кітабы жарық көрді. 1971 жылдан КСРО және Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. Оның қаламынан «Таудағы соғыс» романы, «Гунде Мерхаса» («Ерлер ауылы») атты прозалық және «Де» («Ана»), «Гулистан», «Хафата мын» (« Менің арманым »), « Почтение » атты поэзиялық туындылары жарық көрген. Көптеген шығармалары орыс, Әзірбайжан, армян тілдеріне аударылған.
Әзірбайжанның ұлы ақындары Самед Вургун, Расул Рза, Ашук Аласкердің жырларын курд тіліне аударған.
1990 жылдан бастап ол Алматыда өмір кешті. Осы уақытта ол ұлы [Абайдың, [Олжас Сүлейменовтің кейбір жырларын курд тіліне аударды.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1920 жылы туғандар
Батық Мәжитұлы

**Батық Мәжитұлы** (1951 жылы 12 ақпанда Қытай Халық Республикасының Құлжа қаласында туған) - ақын.

## Өмірбаяны
* 1977 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін тамамдаған.
* Нарынқол, Шелек аудандық газеттерінде тілші
* «Ақиқат» журналында бөлім меңгерушісі
* «Егемен Қазақстан» газетінде меншікті тілші.
* Қазір «Мұқағали» журналында Бас редактор болып қызмет істейді.

## Шығармалары
* 1983 жылы «Жазушы» баспасы шығарған «Рауан» атты ұжымдық жинаққа «Тау мінезі» деген атпен топтама өлеңдері енген.
* 1998 жылы «Қазақстан» баспасынан «Мына заман, қай заман» атты жыр кітабы жарық көрген.
## Марапаттары
* 1995 жылы Қазақстан Жазушылар одағы Алматы бөлімшесі, облыстық мәдениет басқармасы тағайындаған «Тұлпар» сыйлығының иегері, «Мың бала» конкурсының бас жүлдегері.
* Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің «Мәдениет қайраткері» белгісімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:12 ақпанда туғандар
Санат:1942 жылы туғандар
Санат:Құлжада туғандар
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері
Авторлық мектептер

**Авторлық мектептер** - автор немесе авторлық ұжым жасаған жетекші психологиялық-педагогикалық концепцияға негізделген экспериментальды оқу-тәрбие мекемелер. Оқу процесін өзіндік ерекшелікпен құруға, білім беру мекемесінің жаңа құрылымын құруга, педагогикалық еңбек ақыны ерекше төлеуге, бірінші кезекте материалды-техникалық жабдықтауға құқық беретін авторлық мектептер статусы. Статусын арнаулы қоғамдық - мемлекеттік экспертиза өткізгеннен кейін білім беру басқармасының сәйкес органы береді.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Ерұлан Бағаев

**Ерұлан Бағаев** (3.07.1954, Алматы - 2002) - жарналист, ақын.

## Өмірбаяны
* 1971 — 1973 жылдары. Мәскеу химия және технология институтында оқыған.
* 1976 жылы ҚазМУ-дің журналистика факультет бітірген.
* Еңбек жолын Алматы облысы Кеген ауданының *«Коммунизм нұры»* газетінде бастаған.
* *«[[Жазушы баспасы|Жазушы]]»* баспасында редактор
* Алматы қаласы Совет аудандық комсомол Комитетінің бірінші хатшысы, Совет аудандық партия комитетінде нұсқаушы
* *«[[Қазақстан баспасы|Қазақстан]]»* баспасында редактор
* *«[[Рауан баспасы|Рауан]]»* баспасында Бас редактор болып жұмыс жасады.

## Шығармалары
* «Алғашқы дәптер»
* «Таң»
* «Жиырма бес», тағы басқа жыр жинақтарының авторы.
* Л.Любимов, Ю.Кузнецовтардың шығармаларын қазақ тілше аударған.

## Дереккөздер

Санат:3 шілдеде туғандар
Санат:1954 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:2002 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мәскеу химия және технология институты түлектері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Жазушы баспасы редакторлары
Санат:Қазақстан баспасы редакторлары
Санат:Рауан баспасы бас редакторлары
Санат:Қазақстан ақындары
Сцинтиллятор

thumb
**Сцинтиллятор**- иондаушы сэулеленудің әсерінен сцинтилляция пайда болатын люминофор.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Ұшу кезінде ракетаны тұрақтандыру

**Ұшу кезінде ракетаны тұрақтандыру** (Стабилизация ракеты в полете) — ракетаның траекториядағы тұрақтылығын қамтамасыз ету. Ракетаны тұрақтандыруға қанатының, гироскоптың (гиросқоптық құралдардын) және ракетаның ұзына бойлық осінің төңірегінде айналмалы қозғалысы негізінде қол жеткізіледі. Тұрақтандыру жүйесінің бөлшегі ретінде ракетаның бұрыштық қозғалысын сезгіш гироскоп кеңінен қолданылады. Ракета өзінің ұзына бойлық осінің төңірегінде айналмалы қозғалысы негізінде тұрақтандырылады, сондай-ақ арнайы құрастырылған қоп сопполық шығырдың көмегімен  атқарылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қаратоған суару жүйесі

**Қаратоған суару жүйесі**, Ақсу ауданында 1958 ж. іске қосылған. Суды бас тоған арқылы Басқан өзенінен алады. Ол 1316 га жерді суарады. Арнасы мен арықтарының жалпы Ұзындығы 19 км, бойында 1 гидротехникалық қондырғы бар.

## Дереккөздер


Санат:Жетісу
Санат:Қазақстан суару жүйелері
Бенс-Джонс белогі

**Бенс-Джонс белогі** (*Н.Веnsе-Jоnes* 1813-1873 ағылшын дәрігері ) —  Иммуноглобулиндердің жеңіл тізбелерінен тұратын белок, миелома ауруында кездеседі. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Түбір асты өрнегі

**Түбір асты өрнегі** - радикал астындағы өрнек.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Жауынгерлік хабарлама

**Жауынгерлік хабарлама** — жауынгерлік міндеттердің орындалуы туралы есеп беру-ақпараттык құжат. Әдетте жауынгерлік хабарламада ұрыс кимылдарының нәтижесі баяндалады: белгіленген уақытқа өз әскерінің іс-әрекет жағдайы, халі, сипаты; сонымен бірге көршілер кимылының жағдайы мен сипаты; карсыластың құрамы, жағдайы және қимылы; әрі карай ұрыс жүргізуге шешім қабылдау, ал қажет болса, жауынгерлік міндетті орындауға жәрдем сұрау. Жауынгерлік хабарлама жедел немесе жедел емес болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қайыбек Сарыбаев

right|200px13 наурызда Түркістан облысы, Түркістан ауданы, Күш-Ата ауылында дүниеге келген. 1963 жылы ҚазМУ-дің журналистика факультетін бітірген. «Кентау правдасы» газетінде, облыстық «Коммунистік еңбек» газетінде, «Қызыл-құм» газетінде әр түрлі жауапты жұмыстар атқарған. «Тұңғыш кітап», «Отырар оттары», «Отан туралы сөз», «Мен келе жатырмын» секілді он шақты жыр кітабы жарық көрген. «Еңбектегі ерлігі үшін», Лениннің 100 жылдығына арналған мерекелік медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Психикалық бейімделушілік

**Психикалық бейімделушілік** - қоршаған ортаның жаңа талаптарына сәйкес тұлғаның динамикалық стереотипінің өзгеруінен көрінетін психикалық құбылыс.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Бактериемия

**Бактериемия** () [грек. bacterion + háima (háimatos) – қан], адам және жануарлар ағзасының қанында бактериялардың (вирустар – виремия) пайда болу жағдайын айтады. Б. кезінде аурудың клиникалық көрінісі басталады. Жорамал бойынша, б. кезінде қанда бактериялардың көбейуі, қанның бактерицидтік қабілетінің сақталуына байланысты, жүрмейді. Бактерия жасушаларның талқандалуынан эндотоксиндер бөлуіне байланысты ағзада интоксикация туындайды. 

Инфекциялық аурудың өткір кезеңінен кейін қан бактерицидтік қасиеттерін жоғалтады, онда бактриялардың белсенді көбейуі басталады (сепсис) және инфекцияның қосалқы ошақтары түзеледі. Алғашқы инфекцияның енген жеріне байланысты жарақаттық, күйгеннен кейін, өкпелік сепсис ж.т.б. ажыратады.

## Тағы қараңыз
* Фунгемия
* Сепсис
* Виремия

Санат:Бактериялдық аурулар
Тұрлыбек Мәмесейіт

**Тұрлыбек Мәмесейіт** - 1949 жылы 17 ақпанда Хантәңірі қойнауындагы (Алматы облысы, Нарынқол ауданы) Текес өңірінде дүниеге келген. 1975 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін бітірген. «Жетісу»газетінде, 1977—1995 жж. «Жазушы» баспасында редактор, аға редактор, редакция меңгерушісі болып істеді. 1996—1998 жж. «Өнер» баспасында бас редактор, 1998—1999 жж. «Рауан» баспасында жетекші редактор болып қызмет атқарды. 1999 — 2001 жж. «Атамұра» корпорациясында редактор, 2001 — 2008 жж. Астанадағы «Елорда» баспасында Бас редактор болып қызмет істеген. 2008 жылдан Астана-Полиграфия АҚ Баспа басқармасының Бас редакторы.

Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан.
## Еңбектері
«Тоғысқан толқын», «Зерделілік айнасы», «Дидар» атты әдеби сын, «Беторамал», «Түсіме тау кіре ді», «Бесік пен несіп», «Плач охотника», «Әулие-шоқы», «Тектіні кегі», «Тау», «Қарқара көтерілісі», «Жасын түскен маусым» атты әңгімелер, хикаяттар мен повестер жинағының, «Таңжарық» романының авторы. Кейбір шығармалары қырғыз, түрікмен, орыс, қытай тілдеріне аударылды. «Тауда өскен ұл» повесі баспа комитеті мен «Жалын» баспасының жабық бәйгесінде сыйлыққа ие болған. «Егіз елдің әуені», «Шерхан Мүртаза» атты зерттеу еңбектерінің авторы. Филология ғылымдарының кандидаты.
Соңғы жылдары М.Әуезов атындағыАкадемиялық драма театрында «Бәкей қыз» атты драмасы сахналанды.
1996 жылы Жамбылдың 150 жылдығына орай Жамбыл атындағы Халықаралық сыйлыққа ие болса, 2000 жылы «Әулиешоқы» атты повестер жинағы үшін Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты атанды. «Астананың 10 жылдығы» медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Халықаралық Алаш әдеби сыйлығының иегерлері
Санат:1949 жылы туғандар
Міндетті түрде сақтандырудың негізгі базалық бағдарламасы

**Міндетті түрде сақтандырудың негізгі базалық бағдарламасы** - сақтандыру ахуалы туындаған жағдайда, барлық міндетті түрде медициналық сақтандыру жүйесімен қамтылған азаматтарға, ұстанылған тәртіп бойынша көрсетілетін кепілдемелі медициналық қызметтер тізбесі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Магнитті теңіз минасы

**Магнитті теңіз минасы (Магнитная морская мина)** — кеменің магнит өрісінің абсолют шамасы белгілі бір мөлшерге жеткенде іске қосылатын жарғышы бар түйіспейтін мина. Магниттік өріс кабылдағышы ретінде магнитті меңзер мен басқа да магниттартқыш элементтер қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Миналар
Ұшу қашықтығы

**Ұшу қашықтығы** (Взлетная дистанция) — 1) авиациялық ұшу аппаратының көлденең ұшқанында (жүгіріп ұшқанында) жер (су) бетінде жүгірудің басталуы мен ұшырудың қауіпсіз жылдамдығына жететіндей биіктікке (стандарттық кедергінің биіктігіне) көтерілуіне дейінгі қашықтық. Ұшу қашықтығы жүгіру ұзындығы мен әуелік бөлігінің ұзындығынан тұрады. 2) Тік ұшқанда — ұшу аппаратының әуеде қолданылатын ең аз (эволюттік) ұшу жылдамдығына жеткенге дейінгі қашықтық, тек әуелік бөлігінің ұзындығынан тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қаратұрық

**Елді мекен:**

* Қаратұрық – Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы ауыл. 

**Өзен:**

* Қаратұрық – Іле алабындағы өзен.
Магниттік ауытқу

**Магниттік ауытқу (Магнитное склонение)** — магниттік меңзердің ауыткуы, жер бетіндегі берілген нүктедегі географиялық (дәл) және магниттік меридиандар арасындағы көлденең бүрыш. Магниттік ауытқу құбылысы Жердің магниттік және географиялық полюстерінің сәйкес келмеуімен түсіндіріледі. Магниттік ауытқу егер магниттік меңзердің солтүстік ұшы шығысқа қарай ауытқыса — шығыстық (жағымды), егер меңзердің ұшы батысқа ауыткыса батыстық (жағымсыз) болып бөлінеді. М.а-ды білу жергілікті жерде картаның, компастың көмегімен бағдар жасағанда дәл меридианды анықтау үшін, дирекциялық бүрыштан, дөл азимуттан магниттік азимутка өту үшін, компастық бағыттан дәл бағытқа және керісінше өту үшін қажет. Магниттік ауытқу деректері топографиялық, теніз навигациялық, арнайы карталарда географиялық сызба және арнайы анықтамалық мәтін ретінде магниттік ауытқу көлемін көрсету аркылы беріледі. Магниттік ауытқу аудандарында әдетте магниттік ауытқу тербелісінің амплитудасы келтіріледі. Магниттік ауытқу мөлшерінің тәуліктік, жылдық, ғасырлық өзгерістері болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қарауыл Байкүшіқұлы

**Қарауыл Байкүшіқұлы** (1715 ж.ш., Іле ауданы —1807 ж.ш., сонда) — би. Тегі Дулат руының Ботбай тармағынан шыққан. Жаугершілік замаңда ел билігіне араласып, әділдігімен аты шыққан. Оның туып-өскен жерінде қазіргі Іле ауданындағы Қаскелең өзенінің оңтүстік беткейінде "Қарауыл" ауыл болған. Ол 1934 ж. шыққан "Алматы округының схемалық картасында" көрсетілген. Қазір "Қарой" деп аталатын сол ауыл маңындағы қыратта зираты бар. Ұрпақтары негізінен Алматы облысында тұрады.

## Дереккөздер
Бактериясыздандыру

200px|thumb|Әртүрлi антибиотиктерге бактерияларының сезгiштiгiне тест. Шыны аяқтың бетiне әртүрлi антибиотик тамақ берiлген дисктер қойған бактериялар өсетiн айналшақтап жүр. Диск мөлдiр аймақ айнала - бактериялардың өсуi антибиотиктiң әсерiмен басқан.
**Бактериясыздандыру** - физикалық, химиялық және биологиялық табиғи агенттердің бактерияларды жою қасиеті.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Мезоатом

**Мезоатом** - атомдық қабықша электрондарының біреуі теріс зарядталған мюонмен немесе мезонмен алмасқан атом.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Әлеуметтік адаптация

**Әлеуметтік адаптация** - индивидтің әлеуметтік ортаның шарттарына бейімделуі. Әлеуметтік адаптация типтері: ортаға белсенді ықпал ету, әлеуметтік топтың құнды бағдарлары мен мақсатын енжар, көніп қабыл алу. Әлеуметтік адаптация индивидтің әр түрлі әлеуметтік рольдерді қабыл алуымен, өзін және өзінің әлеуметтік байланыстарын барабар бейнелуімен байланысты. Әлеуметтік адаптацияның бұзылуы болып әлеуметтік жат мінез-құлық, маргиналдық, алкоголизм мен нашақорлық табылады.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Сцинтилляциялық есептегіш

thumb
**Сцинтилляциялық есептегіш** - эсері бөлшек сцинтилляторға түскен кезде пайда болатын жарық жаркылын электрондық тіркеуге негізделген зарядталған бөлшектер детекторы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Ұшу эшелоны

**Ұшу эшелоны** (Летный эшелон) — әуе бойынша жаңа аэродромдарға орналастырылатын авиациялық бөлім мен құрамалардың күштері мен құралдары. Ұшу эшелоны жаңа аэродромға алдын ала жауынгерлік міндетті орындап болғаннан кейін қонуы, сондай-ақ жауынгерлік міндетті орындамай-ақ қонуы мүмкін. Соңғы жағдайда ұшу эшелонынын құрамында жер үсті эшелоны келгенге дейін жаңа аэродромда басқаруды ұйымдастыруға және жауынгерлік ұшуларды қамтамасыз етуге қажетті мөлшерде штаб офицерлері мен техникалық құрам болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қараш жотасы

**Қараш** – Іле Алатауындағы жота. Негізі тау сілемдерінен оқшаулана орналасқан. 

## Географиялық орны
Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы жерінде, батыстан шығысқа қарай 32 км-ге созылған, енді тұсы 12 км. Ең биік жері 3008 м. Батысы Түрген өзені мен шығысы Бақай тауымен шектелген. 

## Геологиялық құрылымы және сипаты
Жота плиоцен дәуірінде және төрттік кезеңнің басында тау түзілу процестері нәтижесінде пайда болған. Гранит, гранодиорит, әктас, тақтатастан түзілген. Солтүстік беткейі тіктеу, жарқабақты, шатқалдармен тілімделген, оңтүстік беткейі жайпақтау. Жотаның бұл бөлігінен Шіліктің саласы — Асы өзені ағады. Солтүстік беткейінен Түрген, Белшабдар, Киікбай, Шолақ, т.б. өзендер бастау алады. Қараштың батысына таяу жерде Жамбас (2732 м) және шығысында Құмбел асулары бар. М.Әуезовтің Қараш-Қараш повесінде осы Қараш жотасының табиғаты Бақтығұлдың психологиялық жай-күйімен астастыра суреттеледі.

## Өсімдігі
Солтүстік бөлігінің тау баурайында шалғын шөп, қараған, терек, қайың, алма, өрік, алмұрт ағаштары, тауалды жазығында бұта аралас әр түрлі астық тұқымдас шөптесіндер өскен. Қараштың бұл өңірі егістікке молынан пайдаланылады.

## Дереккөздер
  

Санат:Еңбекшіқазақ ауданы таулары
Санат:Іле Алатауы
Әуе шабуылы қаупі тоқталды

**"Әуе шабуылы қаупі тоқталды"** () — шабуыл қатері өткені туралы халыққа хабарлау сигналы. "Әуе шабуылы қаупі тоқталды" сигналы радиотрансляциялык жүйе бойынша немесе баска да хабарлау құралдарымен беріледі. Сонымен бірге қалыптасқан нақты жағдайды негізге ала отырып, халықтың және АҚ жасақтарының одан арғы іс-әрекеті жайында хабарланады. "Әуе шабуылы қаупі тоқталды"  сигналы бойынша барлық адамдар паналау ғимараттары мен тасалану орындарынан шығып өз істеріне кіріседі. Халық шаруашылығы объектілерінде "Әуе шабуылы қаупі тоқталды" сигналы қайталанады, жүмысшылар мен кызметшілер әкімшілік нұсқауларына сәйкес әрекет жасайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Мазалаушы әрекеттер

**Мазалаушы әрекеттер (Беспокоящие действия)** — қарсылас әскерлерін титықтатуға, олардың моральдық рухын төмендетуге, шабуылға жоспарлы дайындығын, қайта топтау жүргізуін, инженерлік жұмыстар ұйымдастыруын және басқаларды бұзуға бағытталған ұрыс қимылдары. Қорғаныста арнайы бөлінген күштермен және құралдармен жүзеге асырылады. Оларға дүркін-дүркін атыс шабуылдары және артиллерияның жүйелі атысы, қарсыласты тұтқиылдан атыс қаруларымен атқылау, ұшақтардың шағын топтарының соққы беруі, барлау-диверсиялық топтары мен мергендердің әрекеттері кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Өзгеше матрица

**Өзгеше матрица** - анықтаушы нолге тең квадрат матрица.
## Дереккөздер


Санат:Матрица теориясы
Әуе шабуылы құралдарын табу

**Әуе шабуылы құралдарын табу** () — қарсыластардың аэродромдардағы (ұшу аландарындағы) және әуедегі авиация, ұшқышсыз құралдарының саны мен орнын анықтау. Жерде әуе шабуылы құралдарын табу негізінен әуе барлауы арқылы, ал әуеде жердегі радиолокациялық табу құралдарыньщ көмегімен жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қараш батыр

Қараш батыр(1715-1813 ж.ш.) - жоңғар басқыншылығына қарсы күрескен батыр. ұлы жүз Шапырашты руының Есқожа тармағынан. Қараштың өкесі Жарылғап — Қарасай батырдың немересі. Қараштың батырлығымен қоса қазақ-қырғыз арасына тату көршілік қарым-қатынас орнатып, ел бірлігін сақтаудағы әділеттілігімен де аты шыққан. Кейін бір жарым ғасыр өткен соң Қараш ұрпақтары оның бейітінің басына ескерткіш орнатгы. Ол Жамбыл ауданы Ақтерек ауылынан оңтүстікке қарай 4 км жерде. 

## Дереккөздер


Санат:Қазақ батырлары
Габарит

**Габарит** - заттардың, құрылғылар мен қондырғылардың шектік сыртқы сүлбелері (сызықтары).
## Дереккөздер


Санат:Механика
Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Гейзер-Мюллер есептегіш

thumb
thumb
**Гейзер-Мюллер есептегіш** - бөлшек детектор аркылы өткен кезде пайда болатын электр тогы импульсінің шамасы бөлшектер энергиясына тәуелді емес, зарядталған бөлшектердің газ разрядты детекторы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Қарашоқы (Жетісу облысы)

**Қарашоқы** — Жетісу облысы Кербұлақ ауданындағы ауыл, Қарашоқы ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Сарыөзек ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 27 км-дей жерде, Қарашоқы тауының баурайында жусан, изен, бұйырғын, баялыш басым өскен шөлейтті белдемде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1954-1997 жылдары "Қарашоқы" қой кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде Қарашоқыда 1997 жылдан "Қарашоқы" өңдірістік кооперативі, 28 шаруа қожалығы құрылды.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, кітапхана, мәдениет үйі, дәрігерлік амбулатория, т.б. мекемелер бар.

## Дереккөздер

Санат:Кербұлақ ауданы елді мекендері
Әуе шабуылына қарсы бүркеніш

**Әуе шабуылына қарсы бүркеніш** () — бүркеніш әрекетінін құрамдас бөлігі. Ол қарсыластардың әуеден жасайтын барлауынан барлык техниканың, авиацияның, флот күші мен басқа да объектілердің шын мәніндегі орналасқан жерін жасыруға байланысты жүргізілетін шаралар жиынтығынан тұрады. Әуе шабуылына қарсы бүркеніш  әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерінің құрамдас бөлігі болып саналады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ұшу-қону жолағы

нобай|
**Ұшу-қону жолағы** (ҰҚЖ) (Взлетно-посадочная полоса) — аэродромның ұшақтардың ұшуына және қонуына арнайы жабдықталған бөлігі. Жолақтың беті тегістелген жер немесе қолдан жасалған жабынды (бетон, асфальтпен, темірмен және басқамен) болуы мүмкін. Ұшу-қону жолағы жабындысының беріктігі мен қалыңдығы қызмет көрсететін ұшақтардың түріне байланысты. Ұшу-қону жолағы күндізгі және түнгі бағдарлармен, белгілік және шектеу оттарымен жабдықталады, аэродромдық апатты тоқтату қондырғылары болуы мүмкін. Көп тараған ұшу-қону жолағының ұзындығы 1200-3500 метр және ені 30­-50 метрдей болып келеді.

## Дереккөздер

Санат:Көлік инфрақұрылымы
Санат:Авиация
Этномәдениеттік бейімделу

**Этномәдениеттік бейімделу** ( - бейімделу)- халықтың жаңа мәдениет, "жат" ұлттық салт-дәстүрлеріне және құндылықтарына, тәртіптеріне, өмір сұру салтына психологиялық және әлеуметтік үйрену, дағдылануы барысында осылардың этникааралық өзара қарым-қатынасқа қатысушылардың талап - нормалары мен үміттері сәйкестендіріледі.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Майдан авиациясы

**Майдан авиациясы (Фронтовая авиация)** — әскери-әуе күштерінің бір бөлігі. Қарсыластың оперативтік тылына авиациялық соқкы беру, флотқа әуеден көмектесу, әскер мен әр түрлі объектілерді қарсылас авиациясы шабуылынан қорғау үшін және т.б. арнайы мақсаттарда пайдаланылады. Бомбалаушы, жойғыш-бомбалаушы, жойғыш барлаушы, көліктік және арнайы авиация түрлерінен тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бенефициарий

**Бенефициарий, пайдагер** - пайда иегері. Сақтандыру оқиғасы болған жағдайда шеккен зиян орнына тиісті өтемақы алған, ал денсаулығын сақтандырған жағдайда кажетті медициналық қызмет көрсетілген тұлға.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Монокристалл

нобай|Монокристалл
**Монокристалл** — барлық көлемде бірыңғай кристалдық торы болатын кристалл. **Монокристалдардың анизотроптылығы** кристалдық торда ұзындықтары бірдей, бірақ түрліше бағытталған кесінділерде бөлшектердің түрліше санының орналасуымен, яғни кристалдық торда бөлшектердің түрліше бағыттарда орналасу тығыздығының бірдей болмайтындығымен түсіндіріледі, осының арқасында кристалдың осы бағыттардағы қасиеттері де түрліше болады. 
## Дереккөздер

Санат:Кристалдар
Санат:Физика
Қарашоқы обалары

**Қарашоқы** — Кербұлақ ауданы, Қарашоқы ауылының жанындағы обалар тобы. 1939 ж. Жетісу археологиялық экспедициясы (А.Н.Бернштам) бірнеше қорғандарды аршып, зерттеу жұмысын жүргізген. Аршылған жерден қолдан жасалған жұмыр және ромб формалы садақ оғының үштары табынды. Бұл заттар б.з.б. 54 ғ-ларға жатады.

## Дереккөздер


Санат:Жетісу
Мономолекулалық қабат

**Мономолекулалық қабат** - заттың фаза бөлігінің шекарасындағы бір молекула қалыңдығындай қабаты.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Ұшудың аумалы жылдамдығы

**Ұшудың аумалы жылдамдығы** (Критическая скорость полета) — қанат сыртындағы ауаның жергілікті  жылдамдығы мен дыбыстың жергілікті  тарау жылдамдығы арасындағы теңдікті білдіретін ұшақтың  жылдамдығы, дәлірек айтқанда, оның үстіңгі жағындағы ағылның айналу жылдамдығының дыбыс жылдамдығына жетуін білдіретін ұшақтың  неғұрлым төмен жылдамдығы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс