Байга (халық)

**Байга (халық)** (мундари тілінде - «сиқыршы, емші») - Үндістандағы халық, олар негізінен Мадхья-Прадеш штатында тұрады. Түрлі мәліметтер бойынша олардың саны 20-475 мың адамға дейін жетеді. (2005).

## Тілі
Дравид отбасының байгани тілінде сөйлейді. Гонди, чаттисгархи, авадхи диалектілері де қолданылады.
Байга тілінде дәстүрлі үнді жазуы қолданылады, бұл әдетте дравид диалектілеріне тән. Алайда оның хинди тілімен туыстық байланысы жоқ. Бұл топтағы тілдердің шығу тегі туралы көптеген болжамдар бар. Олардың тасымалдаушылары Үндістанның қазіргі негізгі тұрғындарынан бұрын болды және оның мәдениетінің көптеген негіздерін қалады деген болжам бар. Сондай-ақ дравид және урал тілдері туыстас деп болжанады.

## Діні
Дәстүрлі нанымдарды ұстанады. Байгалар көп құдайларға табынады. Табиғаттан тыс екі санатқа бөлінеді: қайырымды болып саналатын құдайлар (Deo) және дұшпандық деп саналатын рухтар (Bhut ).
Байганың ең маңызды мүшелерінің қатарына мыналар жатады: Бхагаван (қайырымды және зиянсыз жаратушы құдай), Бара Део/Будха Део (бір кездері бевар тәжірибесіне қойылған шектеулерге байланысты үй құдайы мәртебесіне ығысқан Пантеонның басты құдайы), Тхакур Део (лорд және ауыл басшысы), Дхарти Мата (жер-ана); Бхимсен (жаңбыр) беруші және Гансам Део (жабайы жануарлардың шабуылдарынан қорғаушы).

## Таралу аймағы
нобай|оңға|200px|Байга әйелдері
Үндістанның орталық бөлігінде, ең алдымен Мадхья-Прадеш штатында, сонымен қатар аз мөлшерде жақын маңдағы Уттар-Прадеш, Чхаттисгарх және Джаркханд штаттарында кездеседі. Байганың ең көп саны Мандла ауданындағы Байга-чук пен Мадхья-Прадеш штатының Балагат ауданында кездеседі.

## Кәсібі
Байгалар егін шаруашылығының көмегімен өздеріне азық-түлік алады. Егіншілік жұмысы қолмен орындалады. Негізгі дәнді дақыл тары, түрлі көкөністер де өсіріледі. Сондай-ақ олар аңшылық, балық аулау және терушілікпен айналысады. Аңшылықтың негізгі құралы - садақ пен жебе.

Апталық базар байгалықтардың өміріндегі маңызды оқиға. Базарға сату үшін жемістер, көкөністер, дәнді дақылдар және басқа да маусымдық орман өнімдері, мысалы, чаар, амла, сал тұқымдары, тамырлар, кептірілген махуа гүлдері, бал және балық әкелінеді. Сонымен қатар, байгалар өз шаруашылықтарында өсіретін тауық сияқты ешкі мен құс етін де сатады. Оларды сатудан түскен ақша тұз, дәмдеуіштер, киім-кешек және басқа да қажеттіліктерді сатып алуға жұмсалады. Кейбір Байга еркектері апта сайынғы базарларда сатылатын бамбук төсеніштері мен себеттер де жасайды.

Дәстүрлі шаруашылық аңшылық пен терушілікке негізделген. Олар жеуге жарамды жемістерді, тамырларды, жапырақтарды, саңырауқұлақтарды, жабайы құстардың жұмыртқаларын жинайды және сан алуан жануарларды, соның ішінде мангустар мен егеуқұйрықтарды аулайды. Байгалар орман алқаптарын кесіп, өртеп жібереді, содан кейін астықты күлге тастайды. Маусымдық жауын-шашыннан кейін егілген дақылдар өніп шығады.

## Өмір салты
Бұл халықтың бүгінгі күнге дейін сақталған өте қызықты өмір салты бар. Негізінен ормандарда өмір сүреді, олар егіншілікпен айналысып, олар ағаштарды кесіп, одан әрі отырғызу үшін жерді босатады. Алайда олар ешқашан топырақты жыртпайды. Мұның түсіндірмесі жер үнділердің анасы деген сеніммен байланысты, топырақтың жаны бар екеніне халық шын жүректен сенеді. Сондықтан олар мезгіл-мезгіл жер учаскелерін ауыстырады. Осыған байланысты олар бірнеше жыл сайын басқа тұрғылықты жеріне көшуге мәжбүр.
нобай|оңға|200px|Балахат ауданындағы Байга отбасы
Байгалардың басқа халықтармен байланысы нашар. Кастаға кірмейтіндер олар үшін жақсы қарым-қатынасқа лайық емес. Өзге халықтарға мұндай немқұрайлылықтың қайдан келгені әлі белгісіз, бірақ қазір байгаларға қатысы жоқ адамдармен қарым-қатынас жасау бұл оларда нақты қылмыс болып есептеледі.

Халық татуировкаға құмарлығымен танымал, әсіресе әйелдер. Бұл хоббидің күштілігі сонша, қыздар бір-бірімен жарысуға дайын. Татуировканы дененің кез келген бөлігіне қолданады, оларды өз өнерін ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіп отыратын мамандар орындайды.

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Байга ауылдарды үлкен алаң түрінде немесе кең көшенің бүйірлерінде (ені шамамен 10 метр) салынған үйлерден тұрады. Ауылдар егіншілікке қолайлы аумақтарда орналасқан. Ауылдардың орналасуы әртүрлі (джунгли, биік төбелер мен аңғарлар), бірақ мүмкіндігінше тік төбенің үстінде орналасқанды (жаяу жүргіншілер жолы шектеулі) жөн көреді.
Ауыл шекарасы (меро) үлкен жермен (ені шамамен 30 метр) белгіленген және мезгіл-мезгіл орналастырылған тас үйінділерімен шектелген. Шекара жабайы жануарлар мен аурудан қорғауға арналған сиқырлы қабырғамен нығайтылған. Бұл шекарада ауыл қорымы (маркхат) бар. Ауылдың төртінші жағы бамбук немесе кактус қоршауымен қорғалған. Ауылдағы жеке тұрғын үйлер бір-бірімен тар жолдармен байланыстырылған.

Ауылға жақын жерде бари (темекі, жүгері және тәтті картоп өсіруге бөлінген жер) бар. Шошқа қоралары (гуда) ауыл алаңындағы әрбір үйге іргелес. Мал сарайлары (сарлар) құрылысы жағынан адам үйлеріне ұқсас. Ауылға жақын жерде бари (темекі, жүгері және тәтті картоп өсіруге бөлінген жер) бар. Шошқа қоралары (гуда) ауыл алаңындағы әрбір үйге іргелес. Мал сарайлары (сарлар) құрылысы жағынан адам үйлеріне ұқсас және олардан әрең ажыратылады. Жүгеріні кептіруге және сақтауға арналған платформалар (маха) орталықта немесе ауыл алаңының жағында орналасқан. Байга ауылдарында астық қоймалары, корпоративтік үйлер, шіркеулер мен қасиетті орындар жоқ. Саяхатшылар мен ауқаттыларға арналған шағын кешен (чатти) ауыл алаңының сыртында орналасқан.

Көбінесе бұл аймақтарда бір отбасы және оның туыстары басым. Басқа отбасылардың мүшелері үйлерін негізгі мекендеу ортасынан біршама қашықтықта шағын топтарда салады. Әдеттегі Байга үйінің пішіні төртбұрышты. Оның шағын верандасы және бір кіреберісі бар. Ішкі бөлме астық қоймалары немесе бамбук қабырғасы арқылы екі бөлікке бөлінген. Ішкі бөлмеде тамақ пісіруге арналған ошақ, оның артында құдайларға арналған орын (деостан) бар. Ішкі үй-жайларға бөгде адамдардың кіруіне тыйым салынады. Үйдің верандасында күріш қауызы, құмыра, ұнтақтағыш тас бар.

### Дәстүрлі киімдері
Байганың дәстүрлі киімдері өте қарапайым. Ерлер денені шүберекпен жабады. Дәстүрлі әйелдер киімі *лугра* - белге, кеудеге оралған және иыққа ілінген қызғылт матадан жасалған ұзын бөлік. Ол қысқа белдемшемен бірге киіледі. 5 жастан бастап бетіне және дененің басқа бөліктеріне татуировка жасайды.

Дегенмен соңғы уақытта шалбар және жейде де кең таралған. Байга ер адамдар дәстүр бойынша шаштарын ұзын етіп, сәнді түйіп байлайтын, уақыт өте келе бұл әдеті жойылды. Соңғы кездері байга қыз-келіншектері арасында сари киімдері кең тараған. Байга қыздары мен әйелдері түрлі-түсті моншақтар мен тиындардан жасалған алқалар мен әшекейлер, күміс білезіктер таққан.

### Дәстүрлі тағамдары
Байга халқының негізгі тағамы Кодо тарысы. Байга тағамдары негізінен кодо тары мен кутки сияқты ірі дәндерден және өте аз ұннан тұрады. Байганың тағы бір негізгі тағамы - педж, оны ұнтақталған көкнардан немесе күрішті қайнатқаннан кейін қалған судан жасауға болады. Олар бұл диетаны орман өнімдерімен, соның ішінде көптеген жемістер мен көкөністермен толықтырады. Олар негізінен балық пен ұсақ сүтқоректілерді аулайды.

### Фольклоры
Ән мен би тек танымал ойын-сауық қана емес, сонымен қатар байга халқының өмірінде салттық және мәдени маңызға ие. Фестивальдар, мадайалар (жәрмеңкелер), рәсімдер мен ырымдар, үйлену тойлары, тіпті туу мен өлім рәсімдері — мұның бәрі ән мен бисіз өтеді. Байганың бірнеше би формаларының ішіндегі ең танымалы-*карма*. Байгалар Орталық Үндістандағы ең танымал би формаларының бірі болып табылатын Карма биінің өнертапқыштары болып саналады. Басқа би түрлері: Сайла, Рина, Суа және Тапади.

## Дереккөздер

 

Санат:Үндістан этникалық топтары