Андий-цез халықтары

**Андий-цез халықтары** — Ресейдегі халықтар тобы, Батыс Дағыстандағы жергілікті халықтар. Жалпы саны 48 мыңға жуық адам (2010). Екі топ - Анд және Цез - өздерін аварлармен туыс ретінде санайды. 
*Анд тобына кіретіндер: андийлер (өз аты - кванал, куаннал), ботлихтар (буйхади), годобериндер (гибдиди), багулалдар (багулал), чамалалилер (чамалали), тиндалдар (идари, идери), каратиндер (кирди), ахвахтар (Ашвадос).
*Цез тобы: дидомдар (цеза), хваршиндер (хуани, хваршал), бежтиндер (бешитл, грузин атауы - капучино, авар - хванал), гунзебтер (хунзалылар), гинух халқы.

## Нәсілі
Олар үлкен европеоид нәсілінің балқан-кавказ тобына жатады.

## Сырт келбеті
Сыртқы түрінің ерекше белгілері:
*ұзын бойлы (> 170 см);
*дене бітімі қалыпты;
*шаштары түзу, қара (ашық қызыл-қоңыр және аққұбалар жиі кездеседі);
*көздері қоңыр және сұр;
*беті кең (14,6-14,8 см), маңдайы төмен;
*мұрыны ұзын, түзу және азырақ дөңес, ұшы төмен иілген.
*еріндері қалың.
*иегі төмен, үшкір, шығыңқы;
*бастың артқы жағы дөңес.

## Тілі
Солтүстік Кавказ отбасының Нах-Дағыстан тобындағы Анд және Цез топшаларының тілдері, көпшілігі диалектілерге бөлінеді. Авар және орыс тілдері де кең таралған.

## Діні
Андий-цез халықтары сунниттік исламды ұстанады. Исламға дейін олар 4-5 ғасырларда көршілес Грузия мен Кавказ Албаниясының аумағынан келген христиан діні енеді. Ислам діні 15-16 ғасырларда орнықты.

## Қоныстану аймағы
Қазіргі уақытта бұл халықтар Дағыстанның қазіргі әкімшілік аймақтарында өздерінің тарихи отанында өмір сүреді: андилер, ботлихтер және годобериндер - Ботлих ауданында, каратиндер мен ахвахтар - Ахвах ауданында, ахвахтардың бір бөлігі (Тлянуб, Цекоб және Ратлуб ауылдары) - Шамиль ауданында, чамалалдар, багулалдар, тиндалдар және хваршиндер - Цумадин ауданында, дидой, гунзиб және бежта - Цунтинс ауданында және Дағыстанның жазық бөлігінің Кизляр, Хасавюрт, Кизилюрт аудандарындағы және кейбір қалаларындағы (Махачкала, Кизляр, Кизилюрт, Хасавюрт) елді мекендерінде тұрады.

## Кәсібі
Цез халықтарының негізгі кәсібі мал шаруашылығы, ал Анд халықтары егіншілік пен мал шаруашылығы (ботлихтер арасында бау-бақша). Олардың бір бөлігі жазықтарға (Хасавюр, Кизилюрт және басқа аудандар) көшіп, онда шаруашылықтың жаңа салаларын, атап айтқанда жүзім шаруашылығын игерді. Дәстүрлі қолөнер -  биязы маталар тігу, жүннен тоқылған аяқ киімдер  жасау т.б.

## Тұрмыс салты
Аумақтық туыстас қауымдар (жамағат) ауылдық қауымдардың әскери-саяси одақтарына («еркін қоғамдар») біріккен. Қауымдастықтың ең жоғарғы заң шығарушы органы ерлер жиналысы болды (15 жастан бастап). Атқарушы және сот билігі ақсақалдар қолында болды.
Шағын отбасылар басым болды. 
Туыстық отбасы одақтары – тухумдардың маңызы зор болды. Жамағатта 2-3-тен 7-8-ге дейін тухум болды.
Тухум басшылары (көбінесе олар да қауым ақсақалдары) қауым мен одақ алдында өз тухумының мүддесін қорғады. Тухум өз мүшелеріне қолдау көрсетті, оларға ұсыныстар мен нұсқаулар берді.
Отбасында патриархалдық қатынастар басым болды.

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Андо-цез халықтары ертеде таулы аймақтарда қоныстарын құрып, таулы ландшафтты табиғи қорғаныс бекіністері ретінде пайдаланған. Ауылға кіре берісте түнде жабылатын сенімді қақпалар салынды. Әдетте, қақпадан елді мекеннің орталығына жерасты өткелі салынды. Бүгінгі күнге дейін кейбір ауылдарда қорғаныс нысаны болған қарауыл мұнараларының қалдықтары сақталған.
Мешіт көбіне ауылдың орталығында орналасқан. Ауылдарда бірнеше *годекандар* - ересек ер адамдардың жиналатын және демалатын орындары болған.

Дәстүрлі баспаналары  тастан жасалған тұрғын үйлер (мысалы, багулалар, тиндалдар, ботлихтер екі қабатты үйлер, қалғандары көбінесе ауласы бар бір қабатты үйлер). Жоғарғы қабаттардың қабырғалары көбінесе тақтайшалармен қапталып немесе сазбен сыланған.

### Дәстүрлі киімдері
Ұлттық киімдердің жалпы Дағыстандық үлгідегі халық киімінен айырмашылығы аз.
Андийлерде ерлердің дәстүрлі киімдері авар үлгісінде, көйлек пен шалбар бешмет, бурка жамылып, қалпақ киеді. Әйелдер киімі алуан түрлі, олар күнделікті өмірде етегі кең және жеңі тіке, туника тәрізді көйлек киген.

Цездерде қой терісінен тігілген бас киімдер, тондар, бурка, бешмет, черкес пальто, шалбар, артқы жағында, ұзын жеңді жағасы жоқ туника тәрізді жейде. 
Ер адам костюмінің міндетті атрибуты қанжар болды. Аяқ киімнің ең көп тараған түрі – жүннен тоқылған етік.
Әйелдер мата белдігі бар туника тәрізді көйлек киген, шалбар, тон киіп шарфтар мен орамалдар таққан. Қыздар мен әйелдердің бас киімі чухту қалпағы болды, арқадан белге дейін түсетін кішкентай сөмке асынды.

### Дәстүрлі тағамдары
Дәстүрлі тағамдары әртүрлі ингредиенттермен, бай дәммен және ерекше аспаздық дәстүрлерімен ерекшеленеді. Бұл тағамдар ет және көкөніс тағамдарының элементтерін біріктіреді, тағамдарды хош иісті және бай ететін жергілікті өнімдер мен дәмдеуіштерді пайдаланады.

Негізгі азық-түлік өнімдері ұн, жарма, сұлы жармасы, кептірілген ет, майлы құйрық, сүт, май, ірімшік, жаңа және кептірілген жемістер болды. Ұннан ашытылмаған және қышқыл нан, шелпек, хинкалидің бірнеше сорттары дайындалды. Ұн мен жармалардан ботқа дайындалды, ет көбіне қайнатып, хинкал қосып, кейде қуырып жеді. Сүзбе, ет, шөптерден чуду және курзе сияқты пирогтар дайындалды.

### Фольклоры
Халықтар өз мәдениетін (ертегілер, әндер) мұқият сақтаған.
Олар өздерінің тарихын, салт-дәстүрін, әдет-ғұрпын жеткізетін түрлі жанрдағы әндерді орындайды. Әндері әуезді, эмоционалды және бимен сүйемелденеді. 

Ауызша айтылып келе жатқан әңгімелер мен аңыздар, олардың ішінде ерлік хикаялары, махаббат хикаялары, мифтер мен салт-дәстүрлер бар.
Әндері, хикаялары, ырымдары олардың сенімін, салт-дәстүрін, әдет-ғұрпын көрсетеді. Бұл фольклорды сақтау және жеткізу олардың өзіндік болмысын сақтауға және адамзаттың мәдени мұрасын байытуға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер

Санат:Ресей халықтары
Санат:Дағыстан халықтары
Санат:Кавказ халықтары