open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шық шөп

## Ботаникалық сипаттамасы
* Шық шөп – биіктігі 10 – 25 см ,ұсақ жәндіктермен қоректенетін, көп жылдық шөп тектес өсімдік. 
* Тамыры жіп секілді жіңішке. 
* Жапырақтарының сағақтары ұзын, пішіні домалақ, шеттері бүтін. Оның үстіңгі бетте қызыл түсті сөл бөліп шығаратын ірі бедерлері бар. Ұсақ жәндіктер жапырақтың бетіндегі сөлге қызығып қоған кезде сөл бедерлерінің шеті жиырылып жабылады да, жәндікті бойына сіңіріп «жеп» қояды. Жәндікті қорытып болған соң бедерлер қайтадан ашылып, жанадан сөл шығарады. Жалпы жапырақтың үстіңгі беті көзге қызыл болып көрінеді.
* Гүлдері – ақ түсті, майда, олар сабақтың ұшында шоғырланып тұрады. Гүл тәжісінің жапырақшалары бесеу. Өсімдік маусым – тамыз айларында гүлдейді.
## Табиғатта таралуы
Республикамыздың батпақты – сазды, құмды жерлерінде өседі.
*Дәрәлік шикізат* ретінде шық шөптің тамырынан басқа бөлігін  гүлдеп тұрған кезінде жинайды.
## Химиялық құрамы
Өсімдіктің жапырағы мен гүлінің құрамында дрозерон, плумбагин деген нафто – хинон тобына жататын заттар бар. Содай – ақ оның құрамында түрлі ферменттер, пигменттер, 1,5 пайыз шамасында танин, аздаған ғана мөлшерде алма, лимон, аскорбин қышқылдары болады.
## Қолданылуы.
Мал дәрігерлігі практикасында оның тұнбасымен өкпесі, өңеші қабынып, жөтелетін малды, төлді емдейді. Бұзау мен құлынға орташа берілу мөлшері – 0,5 – 1 грамм. Қозыларға тұнба 5 – 10 мл мөлшерінде күніне 3 – 4 рет ішкізіледі.
Өндірістік гимнастика

**Өндірістік гимнастика** - еңбекшілердің денсаулығын жақсарту, іскерлігін және жұмыс уақытында жүргізілетін дене шынықтыру шаралары. 

## Түрлері
Өндірістік гимнастиканің екі түрі бар. Кіріспе гимнастика жұмыс бастау алдында өткізіледі. Оның мақсаты - адам организмін қызмет атқаруға дайындау. Өндірістік гимнастиканың бұл түрі адамның атқаратын жұмысына қарай белгіленеді. Мұның нәтижесінде еңбекшінің көнңілі көтеріліп, нерв жүйесі, бұлшық еттері, тыныс алу, қан айналысы органдары шыныға түседі.Ұзақ отырып немесе бір қалыпта тік тұрып істегендіктен тыныс алу, қан айналысы органдары қызметі әдеттегіден ауытқиды, өне бойы біркелкі қозғалудан бұлшық еттер, нерв жүйесі шаршайды. 

## Дереккөздер

Санат:Өндіріс
Өндірістік емес сфера

**Өндірістік емес сфера** - адамдардың және тұтас алғанда қоғамның материалдық игіліктерді өндіруден басқа сан алуан қажеттерін қанағаттандыратын халық шарттарының салаларының жиынтығы. Бұл қажеттер материалдық игіліктерді шығаруға, жеке адамды жан-жақты дамытуға саяды. Мұнан басқа өндірістік емес сфера адам мен қоғамның бір тұтас қоғамдық организм ретінде әлеуметтік қажеттерін қанағаттандырады. 

## Өндірістік емес сфераға жататындар
Өндірістік емес сфераға халыққа тұрғын үй-коммуналдық және тұрмыстық қызмет көрсету, жолаушы транспорты, байланыс (ұйымдар мен халықтың өндірістік емес іс-қызметіне қызмет көрсетуге байланысты), денсаулық сақтау, шынықтыру және әлеуметтік қамсыздандыру, оқу-ағарту, мәдениет, өнер, ғылым, және ғылыми қызмет көрсету, басқару, қоғамдық ұйымдар жатады. 

## Дереккөздер

Санат:Өндіріс
Жабайы жоңышқа

## Ботаникалық сипаттамасы.
* Бұл өсімдікті халық арасында әртүрлі атайды. Айталық, республикамыздың оңтүстігінде көк бас жоңышқа, бал гүлі, аңыздық үш жапырақты жоңышқа, шығыс облыстарды гүлі ара, дәрілік жоңышқа деп атайды.
* Жабайы жоңышқа – биіктігі 50 см – ге дейін жететін, көп жылдық шөп тектес өсімдік. 
* Тамыры жуандау, өзекті, жан - жағына қосымша тамырлары тараған. 
* Сабағы жіңішке, тік өседі, бұтақшалары көп, үш жапырақты.
* Гүлдері топтасып, ірі гүл шоғырын құрайды, түсі – ақшыл - көк.
* Жемісі – бір дәнекті, кішкентай ғана жұмыртқа тәріздес бұршақ.
* Шілде – тамыз айларында гүлдейді.
## Табиғатта таралуы.
Бұл өсімдік жабайы түрде республикамыздың оңтүстік, шығыс, солтүстік облыстары ормандарының шетінде, бұталар арасында, сайлы – қыратты жерлерде, жол бойында, су жайылып, тартылған шалғындарда жиі өседі.
Дәрілік шикізат ретінде өсімдік толық гүлдеп болған кезде, гүл шоғыры ғана қайшымен ептеп қиылып алынады. Ол аса құрғатылмай кептіріліп, фанерь, кардон жәшіктерде салынып, құрғақ қараңғы бөлмелерде сақталады.
## Химиялық құрамы.
Жоңышқаның гүл шоғырының құрамында трифолин деп аталатын гликозид, эфирлік майлар, аскорбин қышқылы, каротин, В тобындағы дәреумендер, алколоидтар, смолалық заттар, изофлавноидтар, биохинон деген заттар бар.
## Қолданылуы.
Мал дәрігерлігі практикасында тыныс алу органдары ауыратын бұзаулардың, қозыладың қақырығын түсіру үшін қолданады. Тұнба 1:10 қатынаста жасалып, бұзауға 150 – 200 мл мөлшерінде 3 – 4  рет ішкізіледі. Ал, қозыға – 25 – 50 миллилитрден күніне 3 – 4 рет ішкізсе тыныс алу жеңілдеп, жалпы күйі жақсарады.
Сақау ауруына шалдыққан құлынға жоңышқаның 1:5 қатынаста дайындалған ертіндісін ішкізсе, жалпы күйі жақсарып, тез оңалады.
Өндірістік заказ

**Өндірістік заказ** - белгілі бір өнімді дайындау немесе нақты өндірістік жұмысты қажетті көлемде, белгіленген мерзімде және техникалық шартқа сай орындау жөніндегі оперативті-техникалық жарлық. Оперативті жоспарлау және өндірістің аналитикалық бухгалтерлік есеп жүйесінде жоспарлы-есеп өлшемінің бірлігі өндірістік заказ ұсақ сериялы және дара өндіріс кәсіпорындарында оперативті календарьлық жоспарлаудың негізі ретінде зор роль атқарады. Кәсіпорындайындаушы өзінің мамандануына сәйкес қажетті машиналарға, аппараттарға немесе бұйымдарға белгіленген жоспар заказ береді. 

## Дереккөздер

Санат:Өндіріс
Шоқпарбас плаун

## Ботаникалық сипаттамасы.
Шоқпарбас плаун – жылдық төрт мезгілінде де көгеріп тұратын, көп жылдық, споралы, бұталы өсімдік. Сабағы жер бетіне қисайып, жайылып өседі. Жер бетіндегі жайылып жатқан сабақтан бұтақшалар тік өседі де, биіктігі 1,5 метрге дейін жетеді. Жапырақтарының пішіні сопақша, жұмыртқа тәрізді. Олардың ұшында өткір, ақ түсті, ұзын шаш сияқты жіңішке зат, ал бұтақшаларының ұшында 3 – 4 споралы масақшасы болады.
Шілде айының екінші жартысында масақшалардан сары түсті ұнтақ – споралар төгіледі. Оларға су жұқпайды,жылтылдап сусып тұрады.
## Табиғатта таралуы.
Республикамыздың оңтүстік, шығыс облыстары тауларының тастақты беткейлерінде, аршалы ну тоғайлардың, жабайы бұталардың арасында өседі.
Дәрілік шикізат ретінде өсімдіктің жас бұтақшаларын және спораларын жаз, күз, көктем айларында жинап алады. Ол үшін плаунның жас бұтақшаларын өткір қайшымен кесіп алып, майдалап турайды да, көлеңке жерге кептіріп, қағаз қапшықтарға салып сақтайлһды. Кептірілген спораларды ірі көзді елеуіштермен елеп алады.
## Химиялық құрамы.
	
Өсімдік бұтақшалары мен спораларының құрамында  плаватин, ликопотин, плаватоксин деп аталатын алколоидтар, клетчатка, споронин, минералды заттар, қант және басқа да заттар болады. 
## Қолданылуы.
Халық емінде өсімдіктің ұнтақталған дәрілік заты вазелинмен, салидолмен араластырылып бұзаулардың тазқотырын, құлынның түрлі қышымаларын емдеген. Малдың буындарына жағып, ісігін қайтарған.
Әдетте плаунның 20 пайыздық майлы қоспасы дайындалып, дәрі ретінде пайдаланылады.
## Дереккөздер

Санат:Плаунтәрізділер
Шашақ жемісті гелиотроп

## Ботаникалық сипаттамасы.
Шашақ жемісті гелиотроп – биіктігі 15 – 20 см болатын бір жылдық шөп тектес, жартылай улы өсімдік. Өсімдік тек құмда ғана, басқа шөптермен араласып өседі.
*Қазақстанда олардың ең көп тараған жерлері:* Алматы, Талдықорған облыстарында Сары – есік – Атырау және Тау құмы, Жамбыл облысының Мойынқұм өңірі. Олар әсіресі ақ сексеуілді құмда жиі кездеседі. Зерттеушілер соңғы жылдары Алматы облысының  Тау құм деп аталатын жерінен бұл өсімдіктің қалың болып өсетін 2500 гектарлық қорын тапты.
## Химиялық құрамы.
Өсімдік құрамында гелиотрин триходесмин деп аталатын алколоидтар бар. Сонымен қатар шөбінің, тамырының құрамында флавноидтар, илік заттар және витаминдер болады. Медицинада әлгі аталып өткен алколоидтар тек қана осы өсімдіктен алынады. Сондықтан медицина үшін бұл өсімдіктің шикізат қор ретінде маңызы зор.
## Малға зиянды әсері.
Бұл өсімдіктің ірі қара, жылқы аса сүйсініп жемейді, ал түйе мен қой жей береді. Күні бүгінге дейін, бұл өсімдіктің малға дейін зиянды әсері, толық зерттелген жоқ. Бірақ оның құрамында алколоидтардың мал организміне біртіндеп сіңіп жиналатынын ғылым анықтады. Сондықтан да, оны мал жазда және күздің басында аса жемейді, ал қыс айларында жақсы жейді. Қысқасы өсімдік құрамында алколоидтар мал организміне көп түссе, бауырға және бүйрекке зиянды әсер етеді. Соған орай, осы өсімдік қалың өскен жайылымда малды көп жаюға болмайды. Мүмкіндігінше 3 – 4 күнде өріс жаңартып отыру қажет. Келешекте бұл өсімдіктің мал организміне деген әсері толық зерттелетін болады.
## Дереккөздер

235-236 бет
Шатырша толғақ шөп

## Ботаникалық сипаттамасы.
**[[Шатырша толғақшөп]]** – биіктігі 15 – 20 см, екі жылдық шөп тектес өсімдік. Сабағы төрт қырлы түзу, оның жоғары жағында бұтақшалары көптеу болады.
Өсімдік тамыры жіңішке, сопақша келген жапырақтары шоғырланып, топтасып орналасқан. Жапырақтары жұмыртқа тәріздес, шеттері бүтін болады.
Майда,қызғылт және ақ түсті гүлдері топтасып, шоғырланып орналасады.
Өсімдік шілде – тамыз айларында гүлдейді. Гүл жапырақтары да, гүл тостағаншасының қалақшалары да бес – бестен болады. Жемісінің жалпы пішіні ұзынша келген қауашақ тәріздес.
## Табиғатта таралуы.
Бұл өсімдік республикамыздың солтүстік облыстарында жиі кездеседі. Олар су жайылған шабындықтарда, көл – өзен жағаларында, сазды жерлерде өседі.
Дәрілік шикізат ретінде сабағын, жапырағы мен гүлін гүлдеген кезінде жинап алып, өте құрғатпай, көлеңке  жерде кептіреді де, фанерь жәшіктерде сақталады. Дұрыс жиналып, құрғақ жерде сақталған дәрілік шикізат екі жылға дейін шипалық қасиетін жоя қоймайды.
Химиялық құрамы.
Өсімдіктің дәрілік шикізатының құрамында бір процент шамасында генцианин деп аталатын  алколоид, эритаурап, эритроцентауран, генциопикрин деген глюкозидтер, сондай – ақ аздаған мөлшерде эфир майлары, аскорбин қышқылы, шайырлы заттар, балауыз және басқа да заттар бар.
## Қолданылуы.
Халық емінде бұл дәрілік шөп малдың асқазан – ішек жұмысы нашарлағанда, ішектер түйіліп ауырып, желденгенде , өт қалтасы және өт жолы қабынғанда қолданылған. Малшылар, тәжірибесі мол мал дәрігерлері мен фельдшерлер бұл өсімдікпен бүйрек ауруларын да емдеген.

Қазіргі мал дәрігерлігі практикасында шатырша толғақшөппен негізінен асқазан – ішек ауруларын емдейді.

Дәрілік шөп амара тинктурасы деп аталатын  ащы тұнба қоспасының құрамына кіреді. Оны жасау үшін андыз тамырының  30 грамы, шатырша толғақшөбінің 60 грамы, кермек жусанның  30 грамы, мандарин қабығының  15 грамы араластырылып, 50 проценттік 850 – 900 мл спиртте 6 – 7 күн бойы ашытылады. Бұл ащы тұнба малдың азыққа тәбетін ашу және асқазан – ішек сөлінің көп шығуы үшін қолданылады.

Оның малға беру мөлшері : жылқыға – 1 – 3 мл, ірі қараға 2 – 8, қой – ешкіге 0,3 – 0,2 мл.

Шатырша толғақшөп мал ішегіндегі жұмыр гельминттерді түсіру үшін қолданылады. Ол үшін  шайшөптің  - 50, түймешетеннің 50,шатырша толғақшөптің – 50 грамы араластырылып, қоспаның 50 – 60 грамы қайнап тұрған 1 литр суға салынып, 15 – 20 минут тұндырылады. Бұл тұнба гельминтозбен ауырған ірі қараға 100 – 150 мл, қойға 30 – 50 мл мөлшерінде тәулігіне 3 рет ішкізіледі.
Малдың өт ауруларын емдеу үшін шатырша шөптің 10 грамы, аңдыздың 10 грамы, шайшөптің 10 грамы жақсылап араластырылады да, бір жарым литр салқын суға салып, 10 – 12 сағат тұндырлады ( түнге қарай ). Одан кейін 1 – 2 минут қайнатылып, суытылады.
Бұл тұнба ірі қараға – 150 – 250, жылқыға – 120 – 230, қойға – 50 – 90 мл мөлшерінде тәулігіне үш рет ішкізіледі.
66-67-68 бет

## Дереккөздер

Санат:Көкгүлдер
Данься (геосаябақ)

**Чжанъе Данься ұлттық геосаябағы** ()&nbsp;— Ганьсу провинциясының солтүстік-батысында Чжанъе қаласына жақын орналасқан данься геосаябағы. Саябақ 510 км² тең аумақта орналасқан. 2011 жылдың қараша айында саябақ ұлттық геосаябақ статусын алды.

## Орналасқан жері
Саябақ Ганьсу провинциясының Чжанъе қалалық округымен басқарылатын Сунань мен Линьцзэ уезділерінде орналасқан Циляньшань тау жотасының солтүстік жағында орналасқан. Даньсяның басты елді мекендері боп Канлэ және Байинь поселкалары саналады
.

Саябақ территориясының орта жағы, Линьцзэ Данься көркем ауданы Чжанъе қаласынан орталық-батысқа қарай 30 км және Линьцзэ уездінен орталық-оңтүстікке қарай 20 км орналасқан. 
Бұл аумақ саябақтың ең танымал жері. Саябақтың басқа көркем ауданы - Бингоу (冰沟), Лиюань (梨园河) өзенінің солтүстік жағалауында орналасқан. Саябақтың бұл аумағы ресми түрде 2014 жылдың 3 тамызында ашылды . Бингоу 300 км² тең аумақты алып жатыр, оның биіктігі теңіз деңгейінен 1500 бастап 2500&nbsp;метрге дейін . Саябақтың үшінші көркем ауданы - Сунань Данься Линьцзэ уездінен оңтүстікке қарай Ганьцзюнда орналасқан.

## Ландшафты
Чжанъе Данься тау жыныстары ерекше түстерімен белгілі, олар тегіс, өткір және бірнеше жүз метр биіктікке жетеді. Олар 24 млн жыл бұрын құмдауық пен басқа пайдалы қазбалар шөгінділерімен қалыптасқан. Нәтижесінде қатпарлы бәлішке ұқсас Гималай бөлігін қалыптастырған тектоникалық қозғалысымен туындаған. Жел, жаңбыр мен уақыт ерекше түрлі жыралар, соның ішінде мұнараға ұқсас түрлі түсті, оюлы және өлшемді бағана мен жыраларды құрған.

## БАҚ және туризм
2005 жылы Чжанъе Данся 34 ірі бұқаралық ақпарат құралдарының журналисттер коллегиясымен Қытайдың ең әдемі жер бедері ретінде танылды. 2009 жылы National Geographic журналының қытайлық нұсқасымен Чжанъе Данся «Қытайда орналасқан ең әдемі алты ландшафттық құрылымдарының» бірі ретінде танылды. Данся саябағы Чжанъе қаласының маңында орналасқан ең ірі туристтердің қарауға тұрарлық жеріне айналды. Келушілерге бұл жартасты ыңғайлы барлау үшін саябақта ағаш төсеніштер мен кіре беріс жолдар салынды. 2014 жылы Бингоу ауданының инфрақұрылымын жетілдіру үшін мемлекеттік бюджеттен 100 млрд юань ақша бөлінді.

## Дереккөздер
* 
* 
* 
Санат:Ганьсу
Санат:Қытай ұлттық саябақтары
Іле құртқашашы

**Іле құртқашашы** () – құртқашаштар тұқымдасының құртқашаш туысына жататын өсімдік.

## Ботаникалық сипаттампасы.
* Іле құртқашашы – биіктігі 20 – 40 см, көп жылдық шөп тектес өсімдік. 
* Тамыры ақшыл түсті, жуан, көптеген қосымша тамыр – сабақшалары болады. Тамырдан тікелей өсіп шыққан жапырақтарының пішіні кәдімгі қылыш тәрізді.
* Сабақтағы жапырақтарының пішіні сопақтау, жүрек секілді.
* Өсімдік сәуір – мамыр айларында гүлдейді. 
* Оның гүлі – көкшіл түсті, ірі, көздің жауын алады.
## Табиғатта таралуы.
Қазақстан территориясында іле құртқашашы шөбінің жиырма түрі бар.
Өсетін аймақтарында байланысты оларды орыс құртқашашы, сібір құртқашашы, шығыс, батыс  құртқашашы, қылыш құртқашашы, ірі жапырақты құртқашаш және тағы басқалай да атайды.
Осы аталып өткен шөп түрлерінің шипалық қасиеттері бір – біріне шамалас. Іле құртқашашы Алматы, Талдықорған облысында Іле өзені жағалауындағы шабындықтарда, құмды жерлерде қалың болып өседі.
Кейбір жерлерде оны сәндік өсімдік ретінде мәдени де өсіреді.
Дәрілік шикізат ретінде өсімдік әбден гүлдеп болған кезде, яғни шілде – тамыз айларында,тамырын күрекпен қазып алып, топырақтан тазалайды. Кептіріп, майдалап турайды да, кардон, фанерь жәшіктерге салып, құрғақ орындарда сақтайды.
## Химиялық құрамы.
Оның тамырының құрамында геридин гликозиді, крахмал, қант, эфир майлары және басқа да заттар бар.
## Қолданылуы.
Тамыр тұнбасымен өкпесі, өңеші қабынған бұзау, құлын, қозыны емдейді.
Тұнба 1:10 қатынаста дайындалады. Берілу мөлшері – бұзау мен құлынға – 10 – 20 г, қозыға – 5 – 8 г. Тұнба оларға осы мөлшерде күніне 3 рет ішкізіледі.

## Дереккөздер

Санат:Құртқашаштар
Үшкір азинеума

## Ботаникалық сипаттамасы.
Үшкір азинеума – биіктігі 50 – 100 см шамасында болатын, көп жылдық шөп тектес, жартылай улы өсімдік. Сабағы тік өседі, ұзына бойында жапырақтар жиі орналасқан. Өсімдіктің өне бойын қыл тәріздес тікенектер басып тұрады. Жапырақтары сопақша – ланцет пішіндес, ұш жағы сүйірлеу келеді.

Гүл тостағаншалары масақтанып, топ – топ болып өседі. Гүлдері – майда, көк және көкшіл түсті, гүл жапырақшалары болмайды.

Жемісі кішкене жәшік тәрізденіп тұрады. Өсімдік маусым – тамыз айларында гүлдейді, ал жемісі тамыз – қыркүйек айларында піседі.
## Табиғатта таралуы.
Бұл өсімдік Жамбыл, Шымкент, Алматы облыстарының тастақты беткейлерінде, тау етектеріндегі құмды – тастақты жерлерде, ал Қаратау мен батыс Тянь – Шань тауларының кейбір жерлерінде қалың өседі.
## Химиялық құрамы.
Өсімдіктің химиялық құрамын 1957 – 1958 жылдары Қазақ мемлекеттік университетінің ғалымдары зерттеп, өсімдік шөбі мен тамырының құрамында 0,8 пайыз шамасында сапониндер бар екенін анықтады.

Жалпы республикамыздың малшылар қауымы бұл өсімдікті улы деп есептейді. Ол өсіп тұрғанда оны ешқандай мал жемейді. Ал пішенге араласып кеткен шөбінен күйіс қайыратын мал уланады.

Мал дәрігерлігі практикасында бұл өсімдікпен уланған мал азда болса да кездесіп жүр. Сондықтан, өсімдіктің қалың өсетін жерлерінен мал азығын дайындағанда жергілікті мал дәрігерлері шабылған пішен құрамына тым көп араласып кетпеуін қадағалап, сақтық шараларын жүргізулері керек.

**Ғылым жаңалығы.**
Соңғы жылдары медицинада осы өсімдіктің тамыр тұнбасы өкпе және сүйек туберкулезін емдеуге қолданылып жүр.

Дәрілік шикізат тамыз – қыркүйек айларында қазылып алынып, суық суға жуылады да, көлеңке жерде кептіріліп, майдаланады.

Кептірілген майда дәрілік зат кәдімгі қымызға салынып, 5 – 7 күн бойы ашытылады. Содан соң дәрілік зат сүзіліп алынып, тағы да кептіріледі, ал қымыз тұнбасы ауру адамға күніне 2 – 3 стаканнан ішкізіледі . Тамыр тұнбасымен алапес ауруын емдеуге болады. Ол үшін тұүнба арнайы жасалған схема бойынша ішкізіледі.

Келекшекте бұл өсімдіктің тамыр тұнбасының бұзаудың өкпе туберкулезін емдеуге қолданылуы мүмкін.
## Дереккөздер
Шағыр тікен

## Ботаникалақ сипаттамасы
Шағыр тікен – биіктігі 0,5 – 1,5 метрге дейі жететін, екі жылдық шөп тектес өсімдік. Ол ауыл шаруашылығына көп зиян келтіретін арам шөп болып саналады. 
Сабағы тік өседі, ұш жағында бұтақшалары көп болады. Өсімдіктің өн бойын қысқа түк басып тұрады. Содай – ақ адамның қолына кіретін ащы тікені болады.
Жапырақтары ірі, шеттері тікенекті, үлкен – үлкен ойықтары болады. 
Гүлдері – шар тәріздес, ашық қызыл түсті, сабақтың ұш жағында орналасады.
Жемісі – тұқымдық қауашақ. Өсімдік маусым тамыз айларында гүлдейді, ал жемісі тамызда піседі.
## Табиғатта таралуы
Республикамыздың оңтүстік облыстарының тастақты беткейлерінде, бос жатқан және егістік жерлерде, далалы аймақта, бау – бақша арасында өсе береді.
*Дәрілік шикізат* ретінде өсімдік гүлдеп тұрған кезде жапырағын және гүл корзиналарын жинап алады.
## Химиялық құрамы
Оның химиялық құрамы толық зерттеліп біткен жоқ. Кейбір зерттеулердің қорытындысы бойынша оның құрамында инсулин, флавноидтар, сапониндер және алколоидтар бар екені анықталды.
## Қолданылуы.
Мал дәрігерлігі практикасында зәр айдайтын, іш жүргізетін және іріңді жараларды емдейтін дәрі ретінде қолданылады.

Тұнба жасау үшін 40-50 грамын қайнап тұрған 600 мл суға салып, 25 – 30 минут тұндырады да, суытып, дәкемен сүзіледі.

Оны ірі малға – 30 – 80 мл, уақ малға – 10 – 20 мл мөлшерінде күніне 3 рет ішкізіледі. Қою тұнбасыме іріңді жараларды жуып емдейді.

## Дереккөздер
Екпе әшкөк

## Ботаникалық сипаттамасы.
* Бұл биіктігі 60 – 70 см, бір жылдық шөп тектес өсімдік. 
* Тамыры тік өзекті,сабағы түзу, бұтақшалары көп. 
* Сабағының қабығы өте жұқа болады. 
* Тамыр – жапырақтарының  сабақтары жіңішке, ұзын, үш тілімделген. 
* Сабақтың төменгі жағында орналасқан жапырақтарының сағақтары қысқа, ал оның ұш жағында орналасқан жапырақтары отырмалы.
* Гүлдері – майда, қызғылт  түсті, жемісі – домалақ, қоңыр түсті, өте майда екі тұқымшасы бар қауашақ.
* Өсімдік маусым – шілде айларында гүлдейді. 
* Жемісі тамыз – қыркүйек айларында піседі.
## Табиғатта  таралуы.
Республикамыздың Шымкент, Жамбыл облыстарында кездеседі.
Дәрілік шикізат ретінде негізінен өсімдіктің жемісі қолданылады. Оны тамыз – қыркүйек айларында жинап алады. Дәрілік шикізатты кептіру және сақтау жалпы ережеге сай жүргізіледі.
## Химиялық құрамы.
Өсімдік жемісінің құрамында эфир және қаныққан майлар бар. Эфир майының құрамында линолол және терпен деген заттар, ал қаныққан майлардың құрамына глицерин кіреді. Сонымен қатар, өсімдік жемісінің құрамында аздаған алколоид болады. Әшкөк майы сабын қайнату ісінде де пайдаланылады.
## Қолданылуы.
Мал дәрігерлігі практикасында әшкөктің жемісі малдың асқазан – шек жұмысын жақсартуға, өт жүргізуге және қақырық түсіруге қолданылады. Өсімдік жемісі малға мынандай мөлшерде беріледі : жылқыға – 10 – 25 г, ірі қараға - 25 -50 г, қой - ешкіге – 5 - 10 г, тауыққа – 0,2 – 0,5 г. Әдетте ұнтақталған жеміс малдың жемшөбіне қосып беріледі, егер ондай мүмкіндік болмаса тұнба түрінде ішкізіледі.
## Дереккөздер
Мүйізді шөңгебас

Бұл – бір жылдық шөп тектес улы өсімдік. Қазақстанның оңтүстік батыс және солтүстік аймақтарындағы шөлді, шөлейт жерлерде өседі.

Оның *құрамында* протоанемонин деген улы зат болды. Мүйізді шөңгебаспен оңтүстік облыстарда ақпан – наурыз , солтүстік және батыс облыстарда сәуір – мамыр айларында өсімдік гүлдеген кезінде қой, әсіресе қозылы саулықтар уланады.
Кептірілген шөп улылық қасиетін жоғалтады.

## Дереккөздер



https://halykemi.wordpress.com/about/

Санат:Сарғалдақтар тұқымдасы
Дубай (айрық)

**Дубай:**

* Дубай — Біріккен Араб Әмірліктерінің ірі қаласы, Дубай әмірлігіндегі әкімшілік орталық.
* Дубай — БАӘ-нің ірі әмірлігі.
* Дубай — Дубай қаласындағы автодром, аттас әмірлік аумағында орын тепкен.
* Dubai — яхта.
* Dubai Crude – мұнай сорты.
Өндірістік кәсіподақтар конгресі

**Өндірістік кәсіподақтар конгресі** (ӨКК) - АҚШ кәсіподақтарының өндірістік принцип негізінде құрылған ұйымы (1935-1955). 1935 жылы қарашада Американ еңбек федерациясын (АЕФ) кіретін кәсіподақ ұйымдарының бір бөлігінен құрылды. 1938 жылға дейін Өндірістік кәсіподақтар комитеті деп аталды. 5 миллион адамға тарта мүшесі болды (1951). ӨКК-н құру жолындағы күресте АҚШ компартиясы ықпалдығындағы солшыл кәсіподақтар елеулі роль атқарды. 1936 жылы комитетті жақтаушы кәсіподақтар АЕФ құрамынан шығарылды. 

## Дереккөздер

Санат:Өндіріс
Өндірістік кеңес

**Өндірістік кеңес** - еңбекшілерді іс жүзінде өндірісті басқаруға тартатын социалистік демократияның маңызды формаларының бірі. Өндірістік кеңес жұмысшылар мен қызметкерлердің шығармашылық инициативасын арттырып, кәсіпорындар мен мекемелердің және ұйымдардың маңызды өндірістік мәселелерін шешуде еңбектің тиімді және нәтижелі болуына көп әсер етеді. 

## Қамтылған аймағы
Өндірістік кеңес 300 және одан да көп жұмысшылары мен қызметкерлері бар кәсіпорындарда (комбинаттар, өндіріс бірлестіктері т.б.), транспорт, құрылыс-монтаж, проектілік, конструкторлық, ғылми-зеттеулік ұйымдарында ұйымдастырылды. 

## Дереккөздер

Санат:Өндіріс
Өндірістік қатынастардың өндіргіш күштер сипатына және дәрежесіне сай келу заңы

**Өндірістік қатынастардың өндіргіш күштер сипатына және дәрежесіне сай келу заңы** - барлық қоғамдық-экономикалық формацияларды әрекет ететін қоғам дамуының жалпылық экономикалық заңы. 

## Қызметі
Ол өндіргіш күштер мен өндірістік қатынастардың өзара әрекет етуін анықтап, өндіріс әдісінің осы екі жағы арасындағы тәуелділік пен ішкі себепті байланыстарды ашады. 

## Өндіргіш күштер
Өндіргіш күштер - өндірістің неғұрлым революцияшыл және тез өзгеретін бөлігі. Алдымен өндіргіш күштер дамып, өзгереді, ал осы өзгерістердің нәтижесінде өндірістік қатынастар да дамиды, әрі өзгереді. 

## Дереккөздер

Санат:Өндіріс
Өндірістік оқу

**Өндірістік оқу** — КСРО-да жалпы білім беретін орта мектептердің 9-11 сыныптарда жүрген практикалық және теориялық оқу жүйесі (1958-1966). Өндірістік оқу жүйесінің негізгі мақсаты орта мектептерді бітірушілерге өндіріс саласынан белгілі бір мамандық дайындығын беру. 

## Оқу мазмұны
Өндірістік оқудың мазмұны әрбір мектептердің жергілікті жағдайына байланысты болды. Мәселен, қала мектептері өндіріс жағдайына бейімдеп машина тану пәнін өтсе, ауылдық мектептерде ауыл шаруашылығына ыңғайлап, ауыл шаруашылық негізінен сабақ жүргізді. 

## Өндірістік оқудың материалдық базалары
Өндірістік оқудың материалдық базалары - өндірістердегі цехтар, колхоздар мен совхоздардың тәжірибе уческелері болды. 

## Дереккөздер

Санат:Өндіріс
Өндірістік практика

**Өндірістік практика** - студенттер мен оқушыларға таңдап алған мамандығы боцынша, практикалық білім мен дағдыларды үйрету мақсатын көздейтін, СССР-дің және басқа елдердің жоғары, арнаулы орта оқу орындарындағы мамандар даярлаудың басты құрамды бөлігі. 

## Практика мақсаты
Өндірістік практика студенттер мен оқушылардың алған теориялық білімдерін тәжірибеде сынауға  әрі нығайтуға, сонымен қатар оқу орындарының өндіріспен байланысын жақсартуға ықпал етеді. 

## Ашылуы
Өндірістік практика Россияда оқу орындарына алғаш рет 18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың бас кезінде енді. 

## Дереккөздер

Санат:Өндіріс
Өндірістік сфера

**Өндірістік сфера** - халық шаруашылығының салаларының жиынтығы, мұнда материалдық игіліктер өндіріліп, тұтынушыларға жеткізіледі. Өндірістік сфераға өнеркәсіп ауыл шаруашылығы, құрылыс, транспорт, байланыс, материалдық-технологиялармен жабдықтау, сауда, қоғамдық тамақтандыру кіреді. Өндірістік сферада еңбек ететіндер ғана қоғамдық өнімді, ұлттық табысты жасайды. Тек материалдық өндірісте қызмет істейтін өндірістік емес сфера қызметкерлерін үшін материалдық негіз жасайды. 

## Өндірістік емес сфераны ұлғайтудың басты шарты
Өндірістік емес сфераны ұлғайтудың басты шарты - материалдық өндіріс сферасында қоғамдық еңбектің өнімділігін арттыру. 

## Дереккөздер

Санат:Өндіріс
Өндірістік зақым

**Өндірістік зақым** - азаматтың өндірістік үдеріске байланысты еңбекке уақытша немесе тұрақты қабілетсіздікке ұшырауы.

## Мемлекет тарапынан көмек
Өндірістік зақым салдарынан жұмысшыға келтірілген залал үшін кәсіпорындар, мекемелер мен ұйымдарға материалдық жауаптылық жүктеледі. Мүгедектікке ұшырағандарға мемлекет тарапынан тағайындалатын зейнетақы зақымданушының еңбек өтілі көлеміне қарамастан белгіленеді. 

## Толықтырып төлеу
*Егер тағайындалған зейнетақы мүгедектікке дейінгі жалақыдан төмен болса, залал келтірген кәсіпорын жалақыға дейінгі соманы толықтырып төлеуге міндеттеледі.

Санат:Өндіріс
Өндірістік-техникалық насихат

**Өндірістік-техникалық насихат** - техникалық және экономикалық білімді, ғылым  мен техника жетістіктерін, озат өндірістік тәжірибені тарату шараларының жүйесі. 

## Өндірістік-техникалық насихат формалары
*Өндірістік-техникалық насихат формалары алуан: 
#Лекциялық және баяндамалар, консультациялар, техникалық конфренциялар мен кеңестер; 
#Кәсіпорындар мен ұйымдардың  қызметкерлерін ғылым мен техниканың озат жетістіктері жайлы әдеби информациямен қамтамасыз ету, жаңашылдармен кездесу, өндірістік тәжірибе алмасу кештері, шығармашылық іссапарлар, өндірістік саяхаттар, техникалық және ғылми-көпшілік кинофильмдер көрсету, техникалық радиохабар, көшпелі және тұрақты көрмелер ұйымдастыру, кітапша, парақша, плакаттар т.б. 

## Дереккөздер

Санат:Өндіріс
Шондонг

**Шондонг** () — Вьетнамда орналасқан үңгір, әлемдегі ең ірі үңгір. Үңгірде жылдам жерасты өзені ағады. Үңгір Карбон/Перм кезеңдерінде құрылған.

## Ашылу тарихы
Шондонг үңгірін 1991 жылы жергілікті тұрғын Хо Хан тапқан. Ол сол кезде үңгірге тік құлама кесірінен кіре алмады. Әлемге үңгір 2009 жылы бір топ британ ғалымдарының Пхо-Нха-Ке-Бангты барлауға келгенде белгілі болды . Британ ғалымдары ол жылы кальциттен жасалған биік қабырғаның кесірінен кіре алмай, тек 2010 жылы үңгірдің ішіне кіреді .

## Ішкі көрінісі
Лимбертстың айтуынша үңгір көршілес орналасқан Пхонг-Нха үңгірінен бес есе ірі. Шондонгтың ең ірі палатасының көлемі 5 км., биіктігі 200 м. және ені 150 м. тең. Үңгірдің ішкі жағында биіктігі 70 метрге тең әлемдегі ең биік сталагмит орналасқан .

## Туризм
2013 жылдың тамыз айында үңгірді зерттеуге бағасы 3 000 долларға тең алғашқы туристтік топ экскурсияға барды. Болашақта үңгірге баратын осындай экскурсиялар жобаланған.

## Дереккөздер

Санат:Үңгірлер
Санат:Вьетнам үңгірлері
Өндірістік-техникалық оқу

**Өндірістік-техникалық оқу** - өндірістік қызмет барысында қалаған мамандығы бойынша практикалық және теориялық оқу; кәсіби техникалық білім мен арнаулы орта білімнің құрамдас бөлігі; тікелей өндірісте дербес-бригадаслық оқу жолымен, сондай-ақ кәсіптер мен мамандықтар бойынша қысқа мерзімді курстарда жұмысышлар даярлау және олардың мамандығын көтеру. 

## Өндірістік-техникалық оқу жүргізілетін орындар
Өндірістік-техникалық оқу мастерлердің, инструкторлардың, маман жұмысшылардың басшылығымен оқу-өндірістік шеберханаларда, лабараторияларда, оқу-тәжірибе шаруашылықтарында, сондай-ақ тікелей жұмыс орындарда (кәсіпорындарда, транспорттарда, құрылыста, совхоздарда, колхоздарда т.б.) жүргізіледі. 

## Дереккөздер

Санат:Өндіріс
Өндірістің қалыпты істеуі

**Өндірістің қалыпты істеуі** - кәсіпорынның өнімді тапсырылған график пен белгіленген ассортимент бойынша бір қалыпты және толымсыз өндіруі; өндіріс процесінде көлемдік-календарьлық тепе-теңдіктің сақталуы. Кәсіпорынның барлық өндірістік буындарының жұмысын дұрыс жолға қою және үйлестіру, өнім дайындау мен өндірудің графигін жасау және оның орындалуын қатаң сақтау жолымен жүзеге асырылады.

## Социалистік кәсіпорындардағы өндірістің қалыпты істеуі
Социалистік кәсіпорындарда өндірістің қалыпты істеуі мемлекет жоспарды барлық сандық көрсеткіштер бойынша ойдағыдай орындап шығуды қамтамасыз етеді.

## Өндіріс ритмі
Өндірістің ритмі өндіріс процесіне тән ішкі пропорцияны, олардың жеке буындарының, кейбір процестері мен операцияларының арасындағы байланысты көрсетеді. 

## Дереккөздер

Санат:Өндіріс
Өндірістің маусымдылығы

**Өндірістің маусымдылығы** - өнімді жыл маусымына байланысты өндіру. 

## Өндірістің маусымдылығының өзгеруі
Өнеркәсіптің маусымдылығы климат жағдайына байланысты туса да, негізінен өндіріс тәсіліне тәуелді. Капиталистік елдерде өнеркәсіптің кейбір салаларының тұрақты түрде маусымсыз жұмыс істеуіне техникалық мүмкіндіктержасалғанмен, капитализм қайшылықтарының шиеленісуі оларды тиімді пайдалануды қиындатады. 

## СССР-дегі өндірістің маусымдылығы
СССР-де өнеркәсіптің маусымдылығын жою үшін көптеген шаралар жүргізілді. Мысалы, гидроэлектростанция құрылысында гидроресурстарды бір қалыпты пайдалануды қамтамасыз ету мақсатымен аса ірі бөгендер салынады. Металлургиялық өнеркәсіпте қыс айларында рудалардың тоңазуын тоқтату шарлары жүргізіледі. 

## Дереккөздер

Санат:Өнеркәсіп
Санат:Өндіріс
Өндірістің шоғырлануы

**Өндірістің шоғырлануы** - өндірістің іріленуі, өндіріс құрал-жабдығының, жұмыс күшінің және өнімнің ірі кәсіпорындарда жинақталуы, ірі кәсіпорындар санының өсуі. 

## Капитализмнің заңы
Өндіріс пен капиталдың шоғырлануы - капитализмнің заңы. Капиталист өз қолына көп капитал жинақтау арқылы кәсіпорынды кеңейтуге мүмкіндік алады. Өндірістің шоғырлануы капиталдың орталықтануын және шоғырлануын күшейтеді. 

## Түрлерінің айырмашылықтары
Өндіріс сферасында да, айналым сферасында да ірі кәсіпорындардың майда кәсіпорындарға қарағанда артықшылығы мол, сондықтан ірі кәсіпорын иелерінің пайда мөлшері де майда кәсіпкерлерден гөрі көп болады. және олардың бәсеке қабілеті де зор. 

## Дереккөздер

Санат:Өндіріс
Санат:Өнеркәсіп
Рорайма тауы

**Рорайма тауы** ( , басқаша атаулары *Tepuy Roraima* және *Cerro Roraima*;  ) - Пакарайма жырасының ең биік шыңы. Алғашқылардың бірі боп тауды ағылшын зерттеушісі Уолтер Рэли 1596 жылы суреттеген. Тау үш елдің шекара нүктесі болып табылады, олар:Венесуэла (таудың 85% территориясы), Гайана (10%) және Бразилия (5%).

Рорайма тауы Гвиана таулы үстіртінде, Канайма ұлттық саябағының аумағында орналасқан. Бұл тау кәрі таулардың бірі болып саналады. Оның жасы шамамен 2 млрд. жыл және ол прекембрий кезеңінде құрылған.
## Өсімдіктер мен жануарлар әлемі
thumb|200px|Рорайма өсімдіктері
Рораймада табылған көптеген өсімдіктер бірегей болып табылады. Таудың баурайында көбінесе жәндікжегіш өсімдіктер (Хелиамфора), қоңыраугүлдер (қоңыраугүл) және рапатеялар кездеседі. Бұл тауда күн сайын жаңбыр жауады. Таудың үсті жағының барлық аумағы негізінен құмдақ, кейбір жерлерде бұталар (боннетия) және балдырлар кездесу мүмкін. Жердегі көптеген нәрлі заттар нөсермен шайылып сарқыраманы құрайтын таудың шеті бойынша құлама су боп төгіледі.
thumb|200px|Гвиандық арлекин
Тауда қызыл кітапқа енген Гвиандық арлекин бақасы кездеседі.
Бұйра қасқыр шөбі

## Ботаникалық сипаттамасы.
Бұл өсімдік биіктігі 20 – 70 см, бір жылдық шөп тектес өсімдік.
Өсімдіктің түбінен шашырап, көп бұтақшалар жапырағымен қосылып топталып тұрады. Тамыр өзегі тік өседі. Жапырақтары сопақшалау, отырмалы.
## Табиғатта таралуы.
Гүлдері түтікше тәріздес, майда, сарғыш, шатыр тәрізденіп жеке – жеке топтасып  тұрады. Маусым – тамыз айларында  гүлдейді.
Өсімдік республикамыздың Шымкент, Жамбыл облыстарында ғана кездеседі. Олар шабындықтарда, мал қораларының маңында, жол бойында өседі.
Дәрілік шикізат ретінде оның бүршік атып, жаңадан гүлдеп келе жатқан сабағының жоғары жағы орақпен оралып немесе жүн қырқатын үлкен қайшымен қиып алынады.  Дәрілік шикізатты кептіру және сақтау жалпы ереже бойынша жүргізіледі.
## Химиялық құүрамы.
Бұл өсімдіктің хииялық құрамы әлі толық зерттелген жоқ. Дәрілік шикізаттының құрамында кницин деп аталатын ащы глюкозидтік зат, танин, шайыр және басқа да заттар бар.
## Қолданылуы.
Мал дәрігерлігі практикасында азыққа тәбетін ашатын ащы зат ретінде, сондай – ақ  асқазан – ішек жұмыстарын жақсарту үшін пайдаланылады. Дәрілік шикізат малға берілгенде оның құрамындағы кницин гдюкозиді ас қорыту мүшелеріне рефлекторлық түрде әсер **етіп, асқазан мен ішектің сөл бөлуін, жиырылып – созылуын қалыпқа келтіреді.
Мал беру мөлшері :** 
ірі қараға – 25 – 50 г, 
жылқыға – 10 – 25, 
қойға – 5 – 10 г. 
Өсімдік тұнбасы 1:10 қатынаста жасалады немесе 100 грамм дәрілік шикізат қайнап тұрған 1 литр суға салынып, 15 – 20 минут тұндырылады да, ірі қараға, жылқыға – 250 – 500 мл, қойға – 50 – 100 мл мөлшерінде күнін 3 рет ішкізіледі.
## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
https://halykemi.wordpress.com/about/

## Дереккөздер

Санат:Биология
Санат:Өсімдіктер
Қара алқа

**Қара алқа** () – алқалар тұқымдасына жатады.

## Ботаникалық сипаттамасы.
* Биіктігі 4 метрге дейін жететін бір жылдық, жартылай бұталы өсімдік. 
* Жапырақтарының сағақтары ұзын, сопақша үшбұрыштылау болып келген, ұштары сүйір. 
* Көкшіл және ақ түсті, ұсақ әдемі гүлдері шатыр тәрізді шоқталып өсіп, жерге қарай иіліп, салбырап тұрады.
* Гүл тостағаншаларының қалақшасы да, жапырақшасы да бес – бестен болады. 
* Жемісі – қызыл қоңыр түсті. Ішінде бірнеше тұқымы бар. 
* Өсімдік маусым – қыркүйек айларында гүлдейді.
## Табиғатта таралуы.
Қара алқа Қазақстанның барлық аймақтарында өседі. Әсіресе олар ылғалды ормандарда, жабайы өсетін бұталардың, баубақшалардың арасында, өзен мен көл жағалауларында жиі кездеседі.
Дәрілік шикізат ретінде оның жоғары бөлігі, жапырағы, гүлі күз кезінде жиналып алынып, көлеңкеде кептіріледі.
## Химиялық құрамы.
Қара алқаның дәрілік шикізатының құрамында салоецин, саланенин, танин, ащы заттар, С дәреумені, дулкамарин, кейбір органикалық қышқылдар, каротин және басқа да заттар болады.
## Қолданылуы.
Мал дәрігерлігі практикасында қара алқа шөбімен малдың түрлі тері ауруларын, есек жемді, демікпені емдейді. Қара алқаның көктемінде және күзде жинаған жас сабақтарынан тұнба жасайды. Ол үшін бір литр суға 50 грамм майдаланған қара алқа шөбі салынып, орталанғанша қайнатылады. Содан кейін сүзіп алып, тұнбасын тері қышымасына, есекжемге жағып емдейді. Арнайы ыдысқа - спринцовка - тұнбаны сорғызып алып, ептеп жууға да болады.
## Дереккөздер

http://kopilkaurokov.ru/biologiya/uroki/166277
http://bilimsite.kz/biologia/3247-alka-tukymdastary.html
http://ustaz.kz/sait-bolimderi/file/19001 
http://mapyourinfo.com/wiki/kk.wikipedia.org/Алқалар%20тұқымдасы/ 

https://halykemi.wordpress.com/about/

Санат:Алқалар
Дала қылшасы

**Дала қылшасы** – көп жылдық бұталы өсмдік. Ол шөл, шөлейт аймақтарда, құмда және тастақты беткейлерде өседі. Оның құрамында *эфедрин* деп аталатын алколоид бар.
Өсімдік гүлдеп, тұқымы пісе бастаған кезде улы болады. Оны жайшылықта қай мал түлігі болса да өз бетімен жемейді. Бірақ оны уақ мал, әсіресе қозы – лақтар әуес көріп, жеп қояды да,уланып қалады. Бұл жағдай *мал дәрігерлігі практикасында* кездеседі. Ал ірі малдың және сақа қойлардың онымен улануы өте сирек кездесетін құбылыс. Осы деректерді жаз айларында қозы – лақ бағатын шопандар естерінен шығармаулары керек.

## Дереккөздер

http://densaulyk7.delo.ws/emdik-өsimdikter/ 
http://45minutkz.blogspot.nl/2013/09/blog-post.html
http://studopedia.net/11_99674_paporotniko-vidnie--POLYPODIOPHYTA.html
http://u-s.kz/publ/8647-adyraspanny-sp-nu-tabiatta-taraluy.html 

Санат:Қылшалар
Дәрілік жөтел шай

## Ботаникалық сипаттамасы.
Дәрілік жөтел шай – биіктігі 80 – 90 см, көп жылдық шөп тектес өсімдік. Сабағы түзу, төрт қырлы, сыртын түк басқан. Ерте көктемде өсімдік тамырынан сағақтары ұзын жапырақтар шығады. Жапырақтарының жалпы пішіні жұмыртқа тәрізді, шеттері ара тісті, оның сыртында әлсіздеу түктері болады. Өсімдік маусым айынан бастап, қыркүйек айының екінші жартысына дейін гүлдейді. Гүлдеген кезде иісі күшейеді.
## Табиғатта таралуы.
Республикамыздың орманды жерлерінде, орманды – далалы шабындықтарда, төбелерде жиі өседі.
### Дәрілік шикізат
Дәрілік шикізат ретінде өсімдік гүлдеген кезде оның шөбі жинап алынады.
## Химиялық құрамы.
Дәрілік шикізатының құрамында бетоницин, холин, илік заттар, стахидрин және әр түрлі алколоидтар бар.
## Қолданылуы.
Мал дәрігерлігі практикасында бұл дәрілік өсімдікті өкпесі ауыратын малдың жөтелін басуға, қақырық түсіруге қолданылады. Сондай – ақ, ол қан қысымын төмендету, орталық жүйкені жақсарту үшін де қолданылады.
Малдың өкпесінен және танауынан аққан қанды тоқтату үшін де осы өсімдікті қолданған дұрыс.
Дәрілік тұнба 1:10 қатынаста жасалады, яғни 100 грамм ұнтақталған дәрілік шөпті бір литр суға салып, 15 – 20 минут бүлкілдетіп қайнатады. Содан кейін суытылып, тұндырылады. Бұзау мен құлынға – 150 – 200 мл, қозыға – 20 – 30 мл мөлшерінде күніне 2 – 3 рет ішіледі.

## Дереккөздер

http://bilimtime.kz/zharatylystanu/biologiya/988-shyarmashyly-zhoba.html 
http://bilimdiler.kz/bastaush/5116-darilik-osimdikter.html
Дәрілік кровохлебка

## Ботаникалық сипаттамасы.
* Көп жылдық, сабағының биіктігі бір метрге дейін жететін,шөп тектес өсімдік. 
* Оның тамыры жуан, жан – жағына көп тармақталған. 
* Сабағы тік өседі, қолмен ұстағанда оның 2 – 3 қырлы екені бірден білінеді. 
* Тамыр жапырақтары ұзын сағақты, 7 – 25 – ке дейін жапырақшасы бар.
* Гүлдері – майда, шымқай қызыл түсті. 
* Маусым – тамыз айларында гүлдейді. Жемісі тамыз – қыркүйек айларында піседі.
## Табиғатта таралуы.
Бұл өсімдік республикамыздың Орал, Гурьев облыстарында ғана кездеседі. Ол су жайылған шалғындарда, орман шетінде, өзендердің жағасында жиі өседі.
Дәрілік шикізат ретінде тамыры мен оның бұтақшалары пайдаланылады. Тамыр күзде – қыркүйек айында қазылып алынады. Содан кейін топырақтан тазалайды да, суық сумен жуып, әр бөлігін 15– 20 см етіп пышақпен кеседі.
Алғашқы кезде туралған тамыр кесінділері шатырда кептіріледі. Тамыр кесінделерін темір пеш үстінде кептіруге болмайды. Себебі ол қарайып кетеді. Егер дәрілік шикізат дер кезінде қазылса, дұрыс дайындалып, сақталса, онда ол бес жылға дейін шипалық қасиетін жоймайды.
## Химиялық құрамы.
Өсімдік тамыры мен тамыр – бұтақшаларының құрамында 25 пайызға дейін дубильдік заттар, 30 пайызға дейін крахмал, үш процентке жуық қымыздық қышқылдық кальций тұзы, бояғыш заттар, С және А витаминдері,фитонцидтер, өте аз мөлшерде эфир майлары, элагово қышқылдары бар. Тамырдың құрамында азықтық крахмал көп болғандықтан адам баласы осыдан 100 жылдар бұрын азық ретінде пайдаланған.
## Қолданылуы.
Халық еміде өсімдіктің тамырынан жасалған тұнбалар, басқа да дәрілік заттар асқазан мен ішекті емдеуге, жатыр мен бүйректен аққан қанды тоқтатуға қолданған. Сондай – ақ ауыз уылғанда оның кілегейлі қабығын шаюға да пайдаланған.
Қазіргі кездеі мал  дәрігерлігі практикасында бұл өсімдіктің тамыры және одан жасалған дәрілік препараттар асқазан – ішектегі жараны емдеуге, олардан аққан қанды тоқтатуға және іш өтуді тыюға қолданылады.
Дәрілік тұнба жасау үшін 50 грамм тамыр кесіндісі бір литр суға салынып, 10 – 15 минут қайнатылады. Тірелей салмағы 30 – 40 килограмм, бұзауға 100 -150 мл, қозыға 15 – 25 мл мөлшерінде күніне 3 рет ішкізіледі. Ал төлдің іші тоқтамаса дәрі тұнбасының беру мөлшері екі есе көбейтіледі.

Жалпы өсімдік тамырының тұнбасымен малдың ауыз қуысын, тамағын, жатырын, мал денесіндегі күйген жерді, кіші – гірім жараларды жууға болады. Күйікті емдегенде дәрілік тұнбаға аздап  фурациллин, ривонол ерітінділерін қосып жуса, емдеу жұмысы нәтижелі болады.
https://halykemi.wordpress.com/about/
http://bilimdiler.kz/bastaush/5116-darilik-osimdikter.html
http://bilimtime.kz/zharatylystanu/biologiya/988-shyarmashyly-zhoba.html 
## Дереккөздер
Патрик Твумаси

**Патрик Твумаси** (1994 жылдың 9 мамырында туған) - Испанияның "Алавес" футбол клубының және Гана Ұлттық құрамасының шабуылшысы.

## Карьерасы
Патрик Твумаси футболмен бес жасында қызыға бастады. Патрик аулада ойнап жүргенде оны скауттар байқап ганалық Ред Булл клубына шақырады. 2012 жылы Патрик Твумаси «Ред Булл Гана» академиясынан Юрмалада орналасқан «Спартакқа» өтеді. Ол алғашқы ойынан бастап жақсы ойнап, Гана жастар құрамасының жиынына шақырту алады. Жиын көпке созылып, Патрик Твумаси тамыздың басында ғана Латвияға қайта оралады.

2013-14 жылдары Патрик Твумаси «Амкар» мен «Астана» клубтарында жалдауда болады. 2015 жылы Патрик Твумаси «Спартак» клубынан «Астана» клубына өтеді.
## Карьера статистикасы

## Жетістіктері
### Командалық
; Гана U-20
* Үш Халық Кубогының иегері: 2012.
; Астана
* **[[Қазақстан Премьер Лигасы]] (1):** 2014, 2015, 2016, 2017
* **[[Футболдан Қазақстан Суперкубогы|Қазақстан Супер Кубогы]] (1):** 2015, 2018
### Жеке
* Латвия жоғарғы лигасының мамыр айының үздік ойыншысы: 2013.

## Дереккөздер

Санат:Гана футболшылары
Санат:Астана ФК ойыншылары
Санат:Алавес ФК ойыншыларыСанат:Амкар ФК ойыншылары
Санат:Гана Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Сары володушка

## Ботаникалық сипаттамасы.
Сары володушка – көп жылдық, тамыры жерде көлбей өсетін, шөп тектес өсімдік. 
* Сабағы түзіу, іші қуыс, сырты жылтыр, биіктігі 150 сантиметрге дейін жетеді. 
* Жапырақтарының жалпы пішіні жұмыртқа тәріздес, тықыр, сабақтың төменгі жағында орналасқан жапырақтарының сағақтары қысқа, ал жоғары жағындағылары отырмалы.
* Гүлдері – сары түсті, алтыншы жылтылдайды, майда, гүл сабақтары қысқа 10 – 15 – тен жиналып, гүл жоғырын жасайды.
* Өсімдік маусым – шілде айында гүлдейді, ал жемісі шілде – тамыз айларында піседі. 
* Жемістері сопақшалау болып келген, қоңыр түсті майда дәнектер.
## Табиғатта таралуы.
Бұл өсімдік өзен жағаларында, қайыңды ормандарда, бұталы жерлерде өседі.
Қазақстанның Алматы, Жамбыл, Талдықорған, Шығыс Қазақстан, Қарағанды облыстарының орманды жерлерінде жиі кездеседі.
Дәрілік шикізат ретінде өсімдіктің жер бетіндегі бөлігін немесе шөбін пайдаланылады. Оны өсімдік жаңадан гүлдейін деген кезінде жинап, көлеңкеде кептіреді де, ағаш жәшіктерге, ол болмаса қағаз қапшықтарға салып. Қараңғы орындарда сақтайды. Егер өсімдік дұрыс жиналып, дұрыс сақталса, екі жылға дейін шипалық қасиетін жоймайды.
## Химиялық құрамы.
Өсімдіктің жапырағында 400 мг/пайыз С витамині, 30 мг/ пайыз каротин болады. Сонымен қатар, оның құрамында аздаған мөлшерде сапониндер, алколоидтар, фитостериндер, флавоноид – рутин деген заттар бар.
## Қолданылуы.
Халық емшілері өсімдіктің тұнбасы мен қайнатпасын іш айдайтын, өт жүргізетін және малдың жалпы күйін жақсартатын дәрі ретінде қолдаған.

Жаңадан жиналған жапырағын таңса, жазылмайтын жаралардың өзі жазылады. Өсімдіктің 20 грамын бір литр қайнап тұрған суға салып 15 -20 минут тұндырады да, бұзауларға, құлындарға күніне 3 рет 200 – 250 мл мөлшерінде азықтандырардан 30 минут бұрын береді. Қозыларға 20 – 40  миллилитрден ішкізіледі.
https://halykemi.wordpress.com/about/
http://bilimtime.kz/zharatylystanu/biologiya/988-shyarmashyly-zhoba.html 
http://bilimdiler.kz/bastaush/5116-darilik-osimdikter.html
## Дереккөздер
Футболдан Қазақстан Кубогы 2008

**2008 жылғы Футболдан Қазақстан кубогы** - кубоктың он жетінші мәрте ойнатылуы.
## Бірінші кезең
Бірінші кезең ойындары 2008 жылдың 9 сәуірінде өтті.

## 1/8 финал
1/8 финал ойындары 2008 жылдың 23 сәуірінде өтті.

## 1/4 финал
1/4 финал ойындарының алғашқы кездесулері 2008 жылдың 7 мамырда, жауапты кездесулер 14 мамырда өтті.

## 1/2 финал
1/2 финал ойындарының алғашқы кездесулері 2008 жылдың 28 қазанда, жауапты кездесулер 12 қарашада өтті.

## Финал

## Дереккөздер

Санат:Футболдан Қазақстан Кубогы
Санат:2008 жылғы футбол
Эван Джогиа

**Эван Тюдор Джогиа** - канадалық актер. "Виктория жеңімпаз" сериалында Бэк Оливер және "Социопат" сериалында Денни Десай рөлдерінде ойнаған.

## Балалық шақ
Эван 1992 жылы 9 ақпанда Ванкуверде дүниеге келді. Әкесі Оңтүстік Азиядан. Анасының шығу тегі  ирланд, француз, валлий ұлттарының қосындысы. Отбасында Эваннан басқа 5 бала бар: ағасы Кетан, інілері Томас пен Зак, қарындастары Алиса және Мелисса.

## Мансап
Эван кино әлеміне  2007 жылы "Мен сияқты" фильміне түсу арқылы қадам басты. Бұл фильм "Үздік фильм" атағын алды. Сондай-ақ 2007 жылы "Ыблыс күнделігі" мен "Америка бөтендері" фильмдерінің бөлімдерінде түскен. 
Эван "Каприка", "Виктория жеңіпаз" сериалдарына түсу арқылы үлкен атаққа ие болды. 
Қазіргі таңда "Социопат" телесериалында басты рөлде ойнауда.

## Жеке өмірі
нобай|солға|Зоя Дойч және Эван
2012 жылдан бастап актер Зоя Дойчпен кездесуде.

## Фильмография
Қаражусан мен Бөртежусан

## Ботаникалық сипаттамасы.
Қазақстанда жусанның 20 – дай түрі өседі. Олардың ішінде азықтық және дәрілік қасиеттері жағынан қара жусан, бөрте жусан және құм жусаны – шағырдың маңызы зор.
Қара жусан мен бөрте жусан биктігі 30 – 45 см, көп жылдық шөп тектес  өсімдік. Оның сабақтары тік өседі, жоғары жағында бұтақшалары көп болады.
Жапырақтары күңгірт жасыл түсті, кезектесіп орналасқан, гүлдері майда, сары түсті. Өсімдік шілде– тамыз айларында гүлдейді.
## Табиғатта таралуы.
Қара жусан мен бөрте жусан қазақстанның оңтүстік, батыс, орталық облыстарының далалы аймақтарында жиі өседі. Кейбір аудандарда ондаған, жүздеген гектар жерді алып жатады. Қара жусан сор және сортаң жерлерде көп кездеседі.
Дәрілік шикізат ретінде жусан сабағының жоғары жағы орылып алынып, көлеңке жерде кептіріледі.
## Химиялық құрамы.
Қара жусан мен бөрте жусанның құрамында 7 – 8% нәруіз, 4 - 5% май, 26 - 28% клечатка бар. Сондай – ақ  жусан шөбінің құрамында абсинтин, анабсантин деп аталатын гликозидтер, флавноидтар, эфир майлары, аскорбин қышқылы, фитонцидтер, каротин және басқа да заттар бар.
## Қолданылуы.
Жусан қойға таптырмайтын азық болып саналады. Оны жаздың алғашқы айлары мен күз, қыс айларында қой, жылқы, ешкі өте сүйсініп жейді. Сөйтіп  тез семіреді.
Мал дәрігерлігі практикасында жусан шөбі малдың тәбетін ашу, асқазан – ішек жұмыстарын жақсарту үшін қолданылады. Сондай – ақ ол ішектегі гельминттік құрттарды да түсіре алады.
Дәрілік мақсатпен жусан шөбі жаңа гүлдеген кезде, ал азықтық мақсатмен күзде әбден жемісі піскен кезде орылады.
Жусан шөбінің тұнбасы 1:10  қатынаста жасалып бұзауға, құлынға – 150 – 200 мл, қозыға – 25 – 50 мл мөлшерінде күніне 3 рет ішкізіледі. Ал ірі қараға – 300 – 350 мл, саулыққа – 75 – 150 мл мөлшерінде ішкізіледі. Күнделікті малға берілетін жемге майдаланған жусан шөбін қосып, малдың ас қорытуы жақсарып, тез қоңданады.

## Дереккөздер
Корей тілінің Алтай тілдеріне жатуы

**Корей тілінің Алтай тілдеріне жатуы** 19ғ. басында әлем тілдерінің генеологиялық классификациясы жасалғаннан кейін, лингвистикалық және этнографиялық зерттеулер нәтижесі бойынша корей тілін Урал-Алтай тілдері семьясына (бір жағынан түркі, монғол және тунғус-маньчжур тілдерін, екінші жағынан корей, жапон тілдерін біріктіретін) жатқызады. Алтай тілдері өздерінің болжамды көне отаны – Алтайдың құрметіне аталған. Көптеген гипотезалар ішінен корей тілінің генетикалық туыстығы жағынан Алтай тілдеріне жатқызу кең етек жайған. Оның жақтаушылары фонетикалық сәйкестігіне, құрылымдық ұқсастығына және этимологиялық мәліметтеріне қарай корей тілін (кейде жапон тілімен бірге) тунгус-маньчжур тармағына, немесе б.з.б.3 мың жыл бұрын бәрінен бұрын бөлектенген жеке тармаққа жатқызады. Дегенмен корей тілінің Алтай тілдеріне жататыны әлі де болса белгісіз қалуда. Екі немесе бірнеше тілдердің генетикалық туыстығының фактісін анықтау үшін келесідей шарттар болу қажет:
1)Осы тілдерде көптеген тұрақты фонетикалық сәйкестіктердің жүйесі болу керек.
2)Аталмыш тұрақты фонетикалық сәйкестіктерді жүзеге асыратын сәйкес келетін көптеген негізгі лексикалар болу қажет.
3)Сәйкес келетін көптеген грамматикалық морфемалардың болуы шартты.
**Негізгі ерекшеліктер**
Алтай семьясы теориясына оларды біріктіретін құрылымдық ерекшеліктері негіз болды. Негізгі ерекшеліктеріне дауысты дыбыстардың гормониясы мен грамматикалық агглютинациясы жатады. Алайда бұл ерекшеліктер Алтай тілдер мен корей тілінің туыстық байланыстарын анықтаудың негізі бола алмайды. 
**Алтай тілдері мен корей тілінің ортақ ерекшеліктері:**
1)Дауыстылырдың гормониясы
2)Сөз басындағы консонанттардың шектеулігі 
3)Агглютинация 
4)Дауыстылар мен дауыссыздардың кезектесе келуінің жоқтығы
5)Қатыстық есімдіктер мен жалғаулықтардың жоқтығы
6)Косемшелердің бар болуы

1.Л.Р.Концевич. Корейтану. М,2000
2.Қазіргі корея. Ақпараииық әдебиет. Шығыстану институты АН СССР. М, 1971.б 29
3.А.Я.Шайкевич. Тіл біліміне кіріспе. М, 2005.б 324