Сібір шебі

**Сібір шебі** — Батыс Сібірдің оңтүстігінде Ресейдің күшейтілген шептерінің бөлігі, XVIII-XIX ғасырларда көшпенділердің шабуылынан оңтүстік шекараларды қорғау үшін тұрғызылды. 

Сібір шебі әр жылдары салынған:
* **Тобыл-Есіл** (1752—1755 жж.);
* **Ертіс** (1745—1752 жж.);
* **Колыван-Кузнецк** (1747—1768 жж.) күшейтілген шептер.

## Тарихы
thumb|right|300px|Батыс Сібірдегі Сібір Шебілік казак әскері мен Тобыл және Томбы атты әскер бөлек полктары мен Тобыл бөлек жаяу батальоны жерлерінің картасы.
Сібірдің оңтүстік-батысындағы бекіністерден, алдыңғы бекіністерден және қорғандардан қорғаныс шебінің дамыған жүйесін құру, сондай-ақ XVII-XVIII ғасырлары кең Сібір аймағында әскери-өнеркәсіптік, әскери-әкімшілік, сауда-қожалық орталықтар жүйесін құру Сібір қалаларының пайда болуындағы ең маңызды тарихи сәт болды, олардың пайда болуы мен дамуы бір жағынан Сібірдің күшті өзендері Обь, Ертіс, Енисей және олардың салаларымен байланысты. Бастапқыда қорғаныс бекіністері Томбы бекінісінен (Томбы разрядының әкімшілік орталығы) радиалды түрде салынды — бірінші кезекте шығыста (Кетс (1596), Семилужный (1609), Кузнецкий (1618), Мелеский (1621), Ачинский (1641)), содан кейін оңтүстік бағытта (Уртамский (1684), Умревинский (1703), Чаусский (1713), Бердский (1716), Каинский (1722), Семей және басқалары) Ұлы Дала бойында Оралдан салынып жатқан бекіністер қатарына қосылды. Сібірдің қатал табиғи-климаттық жағдайында навигация кезеңі өте қысқа болды, бұл өсіп келе жатқан қалалардың өсіп келе жатқан сауда қажеттіліктері үшін жеткіліксіз болды және уақыт өте келе, XVIII ғасырдың ортасында осы бекіністердің қорғауымен жегін көлік Сібір жолы Оралдан тыс жерлерде пайда болды.

1716 жылы И.Д. Бухгольц бастаған экспедиция І Петрдің бұйрығымен Ертіс өзенінің бойында бекіністі қалалар мен бекіністер салу арқылы Сібір шебінің негізін қалады.

XVIII ғасырдың ортасына қарай Сібір бекіністерінің шебі Оралдан Алтайға дейінгі кең аумақты қамтыды, бірақ бекіністер мен қорғандардың белсенді түрде салынғанымен, оның қорғаныс жүйесі әлсіз болды.

1752 жылы Сенат жаңа бекіністер желісін салу туралы қаулы шығарды, алты қырлы бекіністер салу жоспарланды, құрылған шеп Жаңа деп аталды. Ертіс пен Есіл шептерінің барлық бекіністері, алдыңғы бекіністері қалпына келтірілді. 1764 жылы Омбы бекінісі Сібір шекара шептерінің басты бекінісіне айналды.

1764 жылы Сібір қалалары және сызық бойына қоныстандырылған барлық казактар «Сібір казактарының шебі» атауын алды. 1808 жылы Есіл, Ертіс, Колыван және Кузнецк шептерін қорғаған казактар Сібір Шебілік казак әскеріне біріктірілді.

XVIII ғасырдың аяғында көшпенділердің шабуылынан қорғайтын сенімді қалқанға айналған Оңтүстік Сібір қорғаныс шебі жүйесінің құрылысы аяқталғаннан кейін қорғаныс міндеттерін жоғалтқан бекіністердің көпшілігі жойылды. Бекіністердің ағаш құрылымдары ескіріп, біртіндеп жоғалуда.

## Шекара шептерінің типтік бекіністері
* Бекіністер негізгі, қатты қаруланған тірек бекеттері болды. Бекіністе форштадт немесе казак ауылы болды, қала бекінісіне іргелес елді мекен ретінде жоспарланған, ретраншемент және реданмен нығайтылған. Бастиондардың профилі қоршаудан немесе дуалдан және сыртынан іргелес орналасқан, алдында шұңқырдан тұратын үйінделер болды. Шұңқырдың контрэскарпының арғы жағында, одан біраз қашықтықта бірнеше керме ағаштар қатары, ал олардың алдында тағы бір қысқа бағаналар қатары тұрды.
* Қорғандар () екі қабатты төрт бұрышты пішінді, оның бұрышы шамамен 20 сажынға тең болатын. Бұрыштарда бастион түріндегі кертпелер болды. Бекіністің қоршауы мылтық атуға бейімделген қоршаулардан тұрды. Сыртта, кеуде биіктігіне шұңқыр салынған үйінді болды. Контрэскарпының артында керме ағаштар мен қысқа бағаналар қатарлары тұрды.
* Алдыңғы бекіністер () қоршау тәсіліне байланысты қорғандарға ұқсас болды, бірақ олардың көлемімен ерекшеленді. Ірі алдыңғы бекіністер шаршы түрінде әр бұрышы 30 және одан да көп сажынға тең болатындай орналасты. Шағын алдыңғы бекіністер қорғандарға қарағанда кішірек болды.
* Станциялар әр бұрышы 10 сажыннан және шығыңқы жерлерден тұратын қорған болды. Бұлардың ішінен қарама-қарсы екеуі бастионға ұқсап, әрқайсысы бір қарумен қаруланған. Қалған екі шығыңқы жер шаршы және ашық қорғанысты казармадан тұрды. Қоршаудың ішінде, оны бірнеше керме ағаштар мен қысқа бағаналар қоршады.

## Ертіс бекініс шебі

thumb|right|300px|Сібір казактары шептік бекіністер салу кезінде. 1716 жыл. ''Каразин Н. Н.''

## Тобыл-Есіл бекініс шебі

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Қорғаныс шептер