open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ерсайын Қайырлыұлы Жапақов

**Ерсайын Қайырлыұлы Жапақов** (15.1.1961 ж.т., Ресей, Саратов облысы, Александров Гай ауданы, Александров Гай ст.) — журналист, суретші, әуесқой композитор.

* 1978 ж. Бөкей ордасы ауданының Байқұтты ауылындағы орта мектепті бітірген.
* 1987 ж. ҚазМУ-дің журналистика ф-тін бітірген.
* 1987-94 ж. аралығында республикалық газеттерде жұмыс істеді.

## Суреттері
* 1995 жылдан сурет салумен айналысады, оның сыршырайлы (живопись) картиналары Алматы қаласындағы *«Ойпішімнен - Мамыражайға»* (1998), *«Мамыражай-1»* (1999), *«Өнердің құлақкесті құлы(В.Ван Гог) немесе Жаңа үшінші мыңжылдықты қарсы алу»* (1999) атты дербес көрмелерін, сондай-ақ Лиссабон (Португалия) қаласындағы *«Шабыттың шалқар бастауы»* (1998) атты халықар. көрмеге қойылды. Дадаизм әдібімен бейнелеген көптеген туындылары отандық және шетелдік коллекционерлердің қорына алынған.
## Әндері
* Сонымен бірге Ерсайын өлең жазып, ән шығарады. Оның *«Наурыз», «Аңсарым», «Тұран елі»* атты хиттары республикалық жұртшылығына танымал *«[[Үркер (топ)|Үркер]]»* тобының репертуарынан тұрақты орын иеленді.

## Дереккөздер


Санат:15 қаңтарда туғандар
Санат:1961 жылы туғандар
Санат:Александров Гай ауданында туғандар
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан суретшілері
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Суағызғыш

**Суағызғыш** - гидротехникалық ғимараттағы тесіктер (құбырлар) түріндегі терең су қашыртқыш немесе су қоймасын босатуға, үстіңгі бьефте шөккен салындыларды жууға және астыңғы бьефке суды өткізуге (түсіруге) арналған ғимарат.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Құлақсыз алабажақ кесіртке

**Құлақсыз алабажақ  кесіртке** () - кесіртке тұқымдасы. Жалғыз өкілі калимантан кесірткесі (Lanthanotus borneensis). Денесі 40 см терісі мүйізді қабыршақтармен жабылған. Кесірткелерден айырмашылығы үстіңгі самай иіні жоқ бірақ таңдай және қанат сүйектерінде жетілген тістері бар. Сыртқы құлақ саңылауы жоқ (осыдан атауы). Құлақсыз алабажақ  кесіртке тіршілік ерекшелігі зерттелмеген. Калимантан а. С.-Б. кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Кесірткелер
Шырынсыққыш

thumb
thumb
**Шырынсыққыш** — түрлі конструкцияла
(конусты, винтті, рычагты, шнекті, ет турағыштарға кигізіл қоятын) қолмен және
электрмен жұмыс істейтін құрал. Цитрус
жемістеріне арналған ең қарапайым конусты шырынсыққыш әйнектен немесе
пластмассадан жасалады. Тазаланбаған лимон немесе апельсинді ортасынан (көлденеңінен) бөледі: жартысын конусқа салып, барлық шырын сығылып шыққанша екі жаққа
бірдей айналдыра береді. Шырын арнайы
қойылған ыдысқа жиналады.

Піскен помидорлар мен жидектерден шырын алу үшін пресс-пюрені пайдалануға болады. Винтті шырынсыққышты пайдаланғанда туралған затты немесе жидекті торлы (саңылаулы) ыдысқа салады да, винтті преспен сығады.

Электрмен жұмыс істейтін шырын сық қыштың негізгі техникалық сипаттамалары.

Рычагты шырынсыққыш шөміш формалы болады, ол тұтқа—преспен (қырлы диск) топса арқылы байланысады. Шөміштің ішіне саңылаулы цилиндр тәріздес ыдыс қойылады.Туралған көкөністі немесе жидекті ыдысқа салады, сосын оны пресс — қақпақпен жауып, тұтқаны басады..

Шиекті шырынсыққыш сыртқы түрі жағынан ет турағышқа ұқсас, винтті қысқышпен столға бекітеді. Жидектерден (қарақат, таңқурай, құлпынай, жұзім т. б.) шырын алуға арналып шығарылады. Жуылған жидектерді бункерге салады, шырын металл торкөзден астына қойылған ыдыс қа ағады, ал қалдығы бүйірдегі тесік арқылы ығыстырылып шығарыладьі. Осыған ұқсас шырынсыққыштарды ет турағышқа кигізуге ыңғайлан шығарады. Бұл спиральды өзек темірден, конус тәрізді торлан және ретке келт ір ет ін винті бар корпустан тұрады. Электрмен жұмыс істейтін шырынсыққыштардың көмегімен қатты жемістерден және көкөністерден шырын сығыл алуға болады, ал олардың кейбіреу!, мысалы «Журавушка» тәрізділері көкөністерді кесуге де жарайды. Электрлі шырынсыққыштар бірнеше үлгіде шығарылады

## Дереккөздер



Санат:Тұрмыс
Ромштекс

thumb|Ромштекс
**Ромштекс** қою тағам. Ол ірі қара етінен
әзірленеді.
Етті жуып, сіңірлерінен арылтады, қалыңдығы 1 ем
кесе-көлденең тіліп, жаншиды. Содан кейін тұз және
бұрыш сеуіп, көпіршітілген жұмыртқа жағылады да
кеңкей нанның ұнтақта аунатылады. Содан соң
майы қатты қызған табаға салын, әбден піспекте
(10—15 минут) қуырылады. Дастарқанға қоярда
үстіне ерітілген сары май құйылады.
Гарнирі — куырған картоп, піскен сәбіз, асбұршақ,
сары май құйылған жүгері, бұқтырылған капуста.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Халықаралық жасыл крест

**Халықаралық жасыл крест (ХЖК) (Green Cross International)** — 1993 жылы құрылған. Қатысушылары — дүние жүзінің 50 еліндегі ұлттық ұйымдар мен дайындық комитеттері, жеке адамдар. Антропогендік экологиялық қияпаттармен күресу жөніндегі шараларды жүзеге асыру, экологиялық білімдер мен технологиялар алмасуға жәрдемдесу, экологиялық заңдардың дамуын қолдау. Негізгі қызметі — қоршаған ортаны қорғаудың әр түрлі аспектілері жөніндегі жобаларды, соның ішінде уытты заттектерді жою, апаттар туралы хабарлау жүйесін жасау, экологиялық ағарту, халықаралық экологиялық кодексті талдап-белгілеу жөніндегі жобаларды жүзеге асыру.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Сүгір Мырзалыұлы

**Сүгір Мырзалыұлы**  - жырау. 1868 - 1873 ж. патша үкіметінің «Уақытша ереже» (1868) белгілеген алым-салықтан бас тартып, біраз жыл Хорезм жерін қоныс етеді. Кейін атақонысына оралады. Шыққан тегі Найман руының Сүгірші атасынан.

«Сүгірдің елін сағынып айтқаны», «Аса біркөштік бір күнде», «Болғанда ханың — қазық, биің — арқан» толғауларында атақонысынан ауған елдің ауыр халі, туған жерді аңсауы шынайы суреттелген. Сүгір шығармалары «Ақберен» (A., 1972) жинағында жарияланған.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Субекітуі

**Субекітуі** - топырақ кабатының түрі, өзінен суды мүлде өткізбейді. (сазбалшық, магмалық және қатып қалған жарылулардың және т.б. әсерінен).

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Тауқұдреттілер

thumb|right
**Тауқұдреттілер** () - қос қанатты жәндіктер тұқымдасына жататын тікжікті қысқа мұрттылар қатар тармағы. Ұзындығы 4-15 мм. Кең таралған 500 жуық түрі бар. Жыртқыштар, жауын құрттарымен және ұсақ жәндіктермен қоректенеді. Шыбындар әдетте ағаш бұтақтарымен жапырақтарында басымен төмен қарап жабысып тұрады кейбір түрлерінің ұрғашылары омыртқалылардық қанымен қоректенеді. Дернәсілдері дымкыл жерде орман төсенішінде кейбіреулері (Vermileo Vermiliqes) арыстан құмырсқалар тәрізді күмда су құйғышка ұқсас қақпан құрады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Ауа құбыры

**Ауа құбыры** - ауа алмастыру, ауамен жылыту, ауаны шартқа сәйкестендіру жүйелерінде қолданылатын ауаны ауыстыруға, сондай - ақ технологиялық мақсатпен ауаны тасымалдауға арналған құбыр (қорап).

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Оразғали Сүйінбеков

**Сүйінбеков Оразғали**  — күйші-композитор.
## Өмірбаяны
Сүйінбеков халық күйлері мен халық композициалары шығармаларын («Қайран Нарын», «Боз төбе», «Айдарлының Ақжелеңі») орындауымен қатар өзі де көптеген күйлер шығарды.

Оның «Октябрь нұры», «Теңдікті келін», «Тұлпар дүбірі», «Жеңіс күйі», «Көктем шабыты», «Өнер жолында»,
«Еңбек табысы», «Алтын тулы астанам», «Жігер», т.б. күйлері бар.

Сүйінбеков домбыраны Абыл, Боғда, Кәуен, Есбайкүйшілердің сарынымен тартқан.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ауа ауыстыру

**Ауа ауыстыру** - бөлменің ластанған ауасын таза ауамен жарым-жартылай не толық ауыстыру.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Ауа дайындау

**Ауа дайындау**- ауаға технологиялық және санитарлык- тазалық талаптарға сәйкес келетін сапа беріп өңдеу (шаңнан, зиянды газдардан, коспалардан тазарту, жылыту, суыту, ылғалдандыру, құрғату және т.с.с).

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Халықаралық қайта құру және даму банкі

**Халықаралық қайта құру және даму банкі** (ағылш. *International Bank for Reconstruction and Development*; (IBRD)) — 1944 жылы құрылған. Қатысушылары – 189 мемлекет. Мақсаттары – мүше мемлекеттерге басымдылықтарды белгілеуде, қоршаған ортаны қорғаудың ұйымдық құрылымын жасау және бағдарламаларын орындауда көмек көрсету; қоршаған ортаға жағымсыз әсерді болғызбау жөніндегі жобаларды қаржыландыру; кедейшілікті жоюда, экономиканың пәрменділігін арттыруда және қоршаған ортаны қорғауда көмек көрсету; Ғаламдық қоршаған орта қорына қатысу. 

Негізгі қызметі – саяси диалогты қалыптастыру, техникалық көмек көрсету, ғылыми зерттеулер жүргізу және қаражаттық көмекті үйлестіру.

## Дереккөздер


Санат:Халықаралық банктер
Санат:Біріккен Ұлттар Ұйымының мамандандырылған мекемелері
Ауалы әк

**Ауалы әк** — құрамында 6% көп емес балшығы бар кальций – магний карбонатты тау жыныстарын қалыпты күйдіру өнімі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Ауалы тұтқырғыш заттар

**Ауалы тұтқырғыш заттар** - ауада ғана емес сонымен қатар суда да ұзақ уақыт сақтап қатаюға қабілетті тұтқырғыш заттар

## Дереккөздер



.

Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Ауалық жапқыш

**Ауалық жапқыш** - түтін (жану өнімдері) қозғалысы бағытын 180°С - қа өзгертетін және өрт кезінде төмен орналасқан қабаттардан жоғары орналасқандарына түтін өтіп кетуіне кедергі жасайтын ауа арнаның тік бөлігі.

#### 



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Халықаралық қоршаған орта академиясы

**Халықаралық қоршаған орта академиясы**  — 1990 жылы құрылған. Мақсаты — қоршаған ортаны басқару мәселелері бойынша кәсіптік даярлау және консультация беру. Негізгі қызметі — Орталық және Шығыс Еуропа елдерінің, дамушы елдердің экономикасының қоғамдық және жекеше секторларынан басшылар үшін үдемелі даярлық курстарын, семинарлар мен оқу сабақтарын өткізу, қоршаған орта мен дамудың нақты проблемаларының шешімдерін іздеу машықтарын оқыту; оқытудың әр түрлі нысандарын пайдалану (семинарлар, пікірталастар, іскерлік ойындары).
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Мұқан Қонажанұлы

**Қонажанұлы Мұқан** (1862 - 1937) — жырау, ақын. 12 ата Байұлына жататын тана руының жиембет атасынан шыққан. Атақты Жиембет жыраудың ұрпағы. Қазан революциясына дейін қазіргі Жаңақала, Жалпақтал аудандары ізіндегі аумақты мекендеген орыс, қалмақ байларының жалшылығында болған. Кейінде жергілікті халықтың қалауына орай ел аралап, жыр толғап, ән айтумен Мұқан жырау атанған. Алпамыс, Ер Тарғын, Қобыланды, Шора, Қарасай-Қази, Орақ, Мамай, т.б. туралы батырлар жырын және Аралбай, Қашаған, Кердері Әубәкір, Махамбет өлендерін жатқа білген. Мұқанның ақындығы да болған. Ұлы Сағынғалиға қалдырған өсиеті мен нақыл шумақтары ел аузында сақталған («Мәдениет» газетінің 1993 жылғы 11 санында жарияланды). Мұқан бұрынғы И.Тайманұлы атындағы жылқы зауытына қарасты Қызылоба мекенінде жерленген.
## Дереккөздер
Салаттық көкөністер

нобай|
**Салаттық көкөністер** — жапырағы тағам ретінде пайдаланылатын бір жылдық және көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Негізінен бір жылдық салаттық дақылдардың түрлі сорттары кең тараған.

Өсіп-өнуі мен жапырақ формасының сипаты бойынша салат сүттіген немесе жапырақты кресс-салат деп екіге бөлінеді. Барлық салатқа тән ерекшелігі тез піседі және суыққа төзімді. Салат көгін парниктер мен жылыжайларда қыста да, ерте көктемде де, ал ашық топырақта жаздық басында өсіруге болады.

Салаттың құрамында каротин (А провитамині), 10—15 мг процент С дәрумені, В тобының витаминдері, сондай-ақ минералды заттар бар.
## Сүттіген немесе жапырақты салат
Салаттық көкөністердің қаудансыз жапырақты сорттарынан белгілісі — Московский парниковый, қауданды сорттарынан тез пісетін Каменная желтоголовый, ертерек пісетін сорттарынан — Майский, Берлинский желтый; кешірек пісетін сорттарынан — Крупнокочанный; кеш пісетін сорттарынан — Ледяная гора сорттары.

## Кресс-салат
Кресс-салат көктемде өсіріледі. Бір ерекшелігі өте тез өседі (15—20 күн). Сондықтан оны көктем салаты деп те атайды.

## Дереккөздер


Санат:Көкөністер
Ханғали Жұмашұлы Сүйіншәлиев

**Ханғали Жұмашұлы Сүйіншәлиев** (5 желтоқсан, 1918, Тайпақ, Ақжайық ауданы, Батыс Қазақстан облысы - 20 маусым 2006, Алматы) - ғалым, әдебиет зерттеушісі, филология ғылымдарының докторы (1969), профессор (1972), Қазақстанның еңбек сіңірген жоғарғы мектеп қызметкері (1984).

* Орал педагогика институтын бітірген (1943). 
* Ұлы Отан соғысына қатысқан.
* 1943-1953 жылы Орал педагогика институтында аға оқытушы, кафедра меңгерушісі.
* 1953 жылдан ҚазМУ-де оқытушы, доцент, профессор. Ғылыми-зерттеушілік еңбектері қазақ әдебиеті тарихы мен теориясы, Абай шығармашылығы мәселелеріне арналған. 
## Шығармашылығы
нобай|оңға|Қазақ әдебиетінің тарихы. Алматы, Санат баспасы, 1998.
* Қазақ әдебиетінің қалыптасу кезеңдері, А., 1960; 
* Ізденіс іздері, А., 1975; 
* Саңлақтар сарабы, А., 1978;
* Қазақ әдебиетінің тарихы. А., 1998.

## Марапаттары
* I дәрежелі Отан соғысы ордені
* Қызыл Жұлдыз ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:5 желтоқсанда туғандар
Санат:1918 жылы туғандар
Санат:Ақжайық ауданында туғандар
Санат:20 маусымда қайтыс болғандар
Санат:2006 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақ әдебиетін зерттеушілер
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Ұйымдастырылған тынығу

**Ұйымдастырылған тынығу** (Организованный отдых) — тыпығу ресурстарын пайдаланудың қатан мөлшерленгей, саналы түрде басқарылатын, жақсы жүйелендірілген процесі. Табиғи және мәдени объектілерді осы мақсатқа бейімдеп, демалушыларға жоғары дәрежеде қызмет көрсетуге, оның ішінде экскурсиялық-ағартушылық қызмет көрсетуге негізделеді.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Құбай Мұқанов

**Құбай Мұқанов** (1922 жылы туған, қазіргі Бөкей ордасы ауданы) — өндірісті ұйымдастырушы, Социалистік Еңбек Ері (22.10.1949). 1934 жылдан Куйбышев атындағы ауыл шаруашылығы артелінде қатардағы еңбеккер. 1942-44 ж. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Майданнан оралған соң ауылында жылқы фермасының меңгерушісі болды. 1968 жылдан бұр. Чапаев (Ақжайық) ауданы Куйбышев атындағы кендіарда аға малшы. 1948 ж. құлын алуда жоғары көрсеткіштерге жеткені үшін ең мәртебелі атақ иеленген.
## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Айналдыратын қиық

**Айналдыратын қиық** - далалық әдіс немесе топырақ зерттеу лабораториясы, қанаттың бұрылуында болатын (*әдеттегідей төрт қалақты*), сыналатын топырақ алдын ала жаншып тасталынған, бір уақытта бұрылу бұрыштарының өлшеуімен және айналдырушы кезең оларға лайық болатын, қиықты кезең соның ішінде лайық болып тұру қажет.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Минерал мақталы киіз

нобай|
**Минерал мақталы киіз** — иілгіш орамалы жылу оқшаулағыш жадығат, аз мөлшерде тығыздалған органикалық байланыс заттарымен жұту жолымен алынған минералды мақта.

## Дереккөздер

Санат:Құрылыс материалдары
Қазақстан республикасының қоршаған ортаны қорғау туралы заңдары

**Қазақстан республикасының қоршаған ортаны қорғау туралы заңдары** 
Қазақстан Республикасының Конституциясына негізделеді және "Қоршаған ортаны қорғау туралы", "Ерекше қорғалатын табиғи аймақтар туралы", "Экологиялық сараптама туралы", "Халықтың санитариялық- эпидемиологиялық салауаттылығы туралы", "Жануарлар дүниесін қорғау, өсімін молайту және пайдалану туралы" Қазақстан Республикасының заңдарынан, Қазақстан Республикасының Орман және Су кодекстерінен, Қазақстан Республикасы Президентінің "Жер туралы", "Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану" туралы заң күші бар Жарлықтарынан және қоршаған ортаны қорғау жөніндегі қатынастарды реттейтін басқа да заңдар мен нормативтік құқықтық ақтілерден тұрады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Сүлеймен хазірет Соқыранұлы

**Сүлеймен хазірет Соқыранұлы** (1800 — 1849) - діндар-ғұлама, Бөкей ордасынан шыққан зиялылардың бірі, Самарқандағы діни медресені тәмамдаған дамолла.

**Тегі** — ноғай-қазақ. Бай кітапханасы болған. Оны құрмет тұтып, Орданың бас имамы болуға шақырған. Бірақ
Сүлеймен  оған екеуінің достық қарым-қатынаста екендігін, қызмет бабында жүз шайысып қалулары мүмкіндігін желеу етіп, келісім бермейді.

Дін уағыздап, жергілікті медресе-мешіттерде дәріс оқуды қолай көреді. Жәңгір қайтыс болғанда Сүлеймен хазірет Құран оқып, жаназасын шығарған. Зираты Орда ауылының терістік бетінде, құлпытасы сақтаулы. Жергілікті халық оны қасиетті жер санап, басына тәу етіп, садақа береді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Вертикалды тұндырғыш

**Вертикалды тұндырғыш** - резервуар орталығында көлбеулігі бар, жазық немесе конусты түбі бар, сызбасында дөңгелек немесе шаршы резервуар.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Әділбек Нәсекенұлы Сүлейменов

**Сүлейменов Әділбек Нәсекенұлы** (1955 жылы туған, Казталов ауданы, Қаракөл ауылы) - композитор.

Қызылорда педагогика институтының музыкалық факультетін бітірген. 70-тен астам әні бар, олар «Ауыл кеші көңілді» атты ұжымдық жинаққа енген «Әкем-әнім», т.б. Бүкілодақтық 1, 2, 3-көркемөнерпаздар фестивалінің лауреаты. «Жігер» жастар фестивалінің дипломанты.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Халықаралық маңызы бар түрлер

**Халықаралық маңызы бар түрлер** — таралу аймағындағы мемлекет ретінде ел сақталуы үшін халықаралық жауапкершілікте болатын түрлер; бұл орайда, осы түрлердің сол елде құрып- бітуге айналған түрлерге жатқызылған - жатқызылмағандығы есепке алынбайды. Мұндай түрлерге Қызыл кітаптарға енгізілген түрлер және аймақта бар, кейін бүкіл дүниежүзілік ауқымда құрып кету қатері төнген деп танылуы мүмкін түрлер; бүкіл дүниежүзілік таралу аймағының не популяциясының едәуір бөлігі осы елге қатысты түрлер және тиісті халықаралық келісімдер негізінде халықаралық маңызы бар түрлер деп танылған кез келген басқадай түрлер қамтылады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Ұйытқыма

**Ұйытқыма** (шквал) - қысқа уақыт аралығында желдің күрт күшейіп, бағытының қым-қиғаш өзгеруі; көбіне күн күркірерде және нөсердің алдында байқалады. Жекелеген **ұйытқыма**лардың ұзақтығы бірнеше минутқа созылады. Мұндай кездерде желдің жылдамдығы секундына 20-30 метрден асуы мүмкін. Ұйытқымалар көбіне циклондардың суық лебі өтер кезде немесе ауаның жылы қабаттары мен суық қабаттары қауырт сапырылысқан кезде байқалады. Ұйытқымалар әр түрлі құрылыс имараттарын зақымдайды, ормандарда ағаштарды құлатып, су қоймаларында бей-берекет толқындар тұдырады.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Сейітқан Әбілқасымұлы

**Әбілқасымұлы Сейтқан** (18 қыркүйек 1926 жыл Қытай Халық Республикасы, Алтай аймағы, Жеменей ауданы, Топтерек ауылы) - жазушы.

* 1934 жылы мектеп табалдырығын аттаған талапты жас 1938 жылы, әкесі Үрімші түрмесіне қамалғаннан кейін, оқудан қол үзіп, еңбекке араласты. 
* 1944 — 1945 жылдары Шығыс Түркістандағы ұлт-азаттық көтеріліске қатысты. 
* 1947 жылы Шығыс Түркістан Жеменей аудандық жастар ұйымының хатшысы. 
* 1948—1954 жылдары Шыңжаң халық демократиялық одағының Қаба аудандық атқару комитетінің бастығы, Алтай атқару комитеті бастығының орынбасары болып істейді. 
* 1954—1957 жылдары Қытай коммунистік партиясы Алтай аймақтық комитетінің үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі. 
* 1958 — 1964 жылдары «Алтай» газетінің Бас редакторы болды.
* Мәдени төңкеріс кезінде қуғынға түседі. 1969 жылы абақтыдан қашып шығып, моңғолияға өтеді.
## Шығармалары
* Қаламгердің үш роман, төрт повесть, екі өлеңдер жинағы моңғол, қазақ тілдерінде кітап болып басылып шығады. 
* 1981 жылы «Жазушы» баспасынан «Қара боран» романы жарық көрді. 
* 1993 жылы атамекеніне оралған жазушының қаламынан «Оспан батыр», «Бір уыс қан» атты шығармалар туындады.

## Дереккөздер


Санат:18 қыркүйекте туғандар
Санат:1926 жылы туғандар
Санат:Қытайда туғандар
Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстар қатысушылары
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Моңғолия жазушылары
Сайлау Төленғалиұлы Мұқашев

**Сайлау Төленғалиұлы Мұқашев** (1950 жылы туған, бұрынғы Ақжайық ауданы) — палуан, еркін күрестен спорт шебері (1970). Қазақстанның бірнеше дүркін чемпионы, КСРО чемпионатының қола жүлдегері (1973). Бүкілодақтық жазғы ауыл ойындарының (1974, 1978) чемпионы.
## Дереккөздер


Санат:1950 жылы туғандар
Ұлғаймалы таралу аймағы

**Ұлғаймалы таралу аймағы** (Прогрессирующий ареал) — биологиялық, климаттық немесе антропогендік факторларға байланысты кеңейіп келе жатқан турдің таралу аймағы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Қайта пайдаланылған шикізат

**Қайта пайдалан ылған шикізат** (*Вторичное сырье*): 
# бұрын пайдаланылған заттектерден немесе минералдардан (өндіріс қалдықтары, металл сынығы, макулатура және т.б.) алынатын пайдалы құрауыштар; 
# бұрын пайдаланылған кен орындарын (мысалы, мұнай) екінші рет пайдалану барысында алынатын пайдалы қазбалардың жиынтығы; 
# халық шаруашылығында қайтадан пайдаланылуы мүмкін екінші реттік материалдық ресурстар.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Қосалқы үрдіс

**Қосалқы үрдіс** - өнім шығаруымен сипатталатын берілген кәсіпорынға (жабдықты жөндеу, бу ендірісі жзне т.б.) негізгі болып табылмайтын үрдіс.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Халықаралық тырналар қоры

right|300px
**Халықаралық тырналар қоры (International Crane Foundation)** — 1973 жылы құрылған. Қатысушылары — бүкіл дүние жүзіндегі достары мен энтузиастар мүшелік жарналар қосып қолдайтын үкіметтік емес қайырымдылық ұйым. Негізгі қызметі — тырналарды зерттеу және олармен байланысты проблемаларды анықтау жөніндегі ғылыми-зерттеушілік қызмет; мекен орталарын қорғау; қолда күтіп өсіру; құстарды табиғатқа қайтару; табиғат қорғау саласында білім беру мен оқыту.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Бақтыгерей Мұқсимов

**Бақтыгерей Мұқсимов** - шопан, Социалистік Еңбек Ері (1966). 1939 жылы Батыс Қазақстан облысы, Ақжайық ауданы, Базаршолан ауылында туған.

## Еңбек жолы
1959 жылдан Батыс Қазақстан облысы, Ақжайық ауданы, «Тайпақ» қаракөл қой өсіру кендірінде аға шопан болып, төл алуда жоғары керсеткіштерге жеткені үшін жоғары мәртебеге ие болды.

## Наградалары
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1966)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Сағынғали Мұқанов

**Сағынғали Мұқанов** (15.10.1928 жылы туған, Жаңақала ауданы, Қызылоба а. — 1998, Казталов ауданы) — журналист, айтыскер ақын, педагог, бұрынғы Жалпақтал ауданының құрметті азаматы (1993). Еңбек жолын 1941 ж. шопандықтан бастады. Ауыл шаруашылығының әр саласында, кәсіподақ, мәдениет, партия, кеңес, комсомол ұйымдарында жұмыс істеді. 1968 жыдцан зейнеткерлікке шыққанға дейін ауданы газет редакторының орынбасары болды. Жергілікті халық театрының құрылуына атсалысты. 1959 ж. ақындар айтысында «Облыс ақыны» атанды. «Еңбек туы» жинағына топтама өлендері енді. Бүкілодақтық байқаулар мен фестивальдардың 3 рет лауреаты атанып, медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер
Ісінген вермикулит

**Ісінген вермикулит** - вермикулиттің ұнтақталған минералынан күйдіру кезінде алынған сусымалы жылу оқшаулағыш материал.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Сүйретпе

**Сүйретпе** — қымыз, шұбат, айран, іркіт сияқты сүт тағамдарын құюға арналған, мал терісінен тігілетін ыдыс. Сүйретпе - сабадан кейін сусынға арналып көннен жасалатын ыдыс. Оның түбі бұрышсыз жұмыр келеді. Сыйлы қонаққа сүйретпеден қымыз беру ерсі саналады. Сондықтан оған тек сабаның қымызынан ғана береді. Сүйретпе ірі қарашық терісінен де, ешкінің терісінен де тігіле-ді. Оны тігетің терінің көк еті мен шел майын тазалап, түгін қырады. Содан кейін түтінге ұстап ыстайды. Ыс әбден сіңген соң су бүркіп жібітіп, белгілі бір пішінге келтіріп пішеді. Сүйретпенің пішіні негізінен саба және дөңгелек торсық тәрізді болып келеді. Оны шуда жіппен сыртынан жөрмеп тігеді. Тігілген сүйретпенің ішіне құм не құрғақ топырақ салып кереді. Ол әбден қалыпқа түсіп, кепкен-нен кейін ішін тазалап жуады да, қайта ыстайды. Одан соң ішін тағы бір рет тазалап жуып, іші-сыртын қойдың құйрық майымен не жылқының майымен майлайды. Ол әрі местің, әрі сабаның міндетін атқара алады.

## Дереккөздер

Санат:Үй тұрмысы
Санат:Тұрмыс
Ісінген перлит

**Ісінген перлит** - шыны тәрізді құрылымның тау жынысын күйдіру және ұнтақтау жолымен алынған, кеуекті дән тәріздес сусымалы жылуоқшаулағыш материал.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Қайтарымсыз су шығыны

**Қайтарымсыз су шығыны** (*Безвозвратные потери воды*) — су айналымы барысында геожүйеден (экожүйеден) суды қайтарымсыз алу (булану және 
басқа геожүйеге ауыстыру, жер асты ағындысы, инфильтрация және т.б.
әсіресе көл мен ішкі тендестігінің бұзылуына апарып соғады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Екінші шикізат

**Екінші шикізат** - материалдар мен бұйымдар, олар бастапқы толық қолданғаннан кейін өндірісте бастапқы шикізат ретінде кайтадан қолдану мұмкін.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Ақ дельфин

**Ақ дельфин** немесе **Қорытпа киті** () — нарвалдар тұқымдасының ақ дельфин түр тармағына жататын сүтқоректі. Туыстың жалғаз түрі. 

Дене ұзындығы 6 м, салмағы 2 т, басы дөңгеленген, кішірек. Дене түсі жасына байланысты өзгереді: жаңа туған дельфин (ұзындығы 1,5-1,6 м) ақшыл-сұр соңынан караяды содан кейін түсі сүрланады, ересектерінің түсі ақ. Арктика, Чукотка, Беринг және Охота теңіздерінде таралған, кейде оңтүстік аймақтарында кездеседі. Балық және шаянтәрізділермен қоректенеді. Жүйелі түрде орын ауыстырып тұрады жазда су жағалауымен ашық теңізде, қыста жусарда мекендейді. Балық соңында өзенге 100 шақырымға дейін жүзіп көтеріледі. Еріксіздікке төзімді. Шектелген кәсіпшілік нысаны.

Қорытпа нақты кит емес, ол - желкеншілер және марлиндермен туыстас балық түрі. Қорытпа киттерге кейде ақ аюлар да, шабуыл жасайды.  

Жаңа туған қорытпаның түсі қою сұр болады. Бірақ олар уақыт келе біртіндеп түсін өзгерте бастайды, соңында қалыпты ақ түске енеді. Жаңа туған белуганың ұзындығы 1,6 метрге жетеді. Қорытпаның дене пішімі сопақтау болады. Бірақ оның қарны тоқ болса, доп-домолақ болып келеді. Оның басы мен құйрығы өте үлкен болмайды. Қорытпалар - ақырын жүзетін сүтқоректілер. Олар бесаяқтылармен, шаянтәрізділермен және балықтармен қоректенеді. Бұл киттер Арктика мұхитында көп шоғырланған. Сондай- ақ оларды субарктикалық сулардан да кездестіруге болады. Зерттеушілердің мәліметіне сүйенсек, дүниежүзіндегі барлық қорытпалардың саны 80 000-ға жетеді екен. 

## Дереккөздер


Санат:Тісті киттер
Халықаралық экологиялық экономика қоғамы

right|300px
**Халықаралық экологиялық экономика қоғамы (International Society for Ecological Economics (ISEE))** — 1990 жылы құрылған. Қатысушылары — дүние жүзінің 49 елінен 500 мүше. Мақсаты — экологиялық экономиканы зерттеуге инновациялық көзқарасты қолдау. Негізгі қызметі — оқулық және білім беру бағдарламаларының жасалуын үйлестіру.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Ұлттық элита

**Ұлттық элита** - әр ұлттың құрамындағы қоғамдық өмірдің барлық салаларына неғүрлым белсенді ықпал ететін зиялылар топтары. Ұлттық элитаны ғылыми тұрғыдан мойындау қоғамның экономиканың дамуын, саяси өмірді, ғылымды, мәдениетті, қоғамдық процестерді басқару үшін ұлттық элитаның неғұрлым лайықты және дайындығы мол өкілдерін саралауын талап етеді. Алайда бұған ұлттық элитаның кейбір өкілдерінің басқалардан үстем болуға, белгілі бір артықшылықтарға жетуге, басқаның еңбегін пайдаланып баюға күш салуы қарама-қарсы келеді. Мұндай пиғылдар ұлттың бірлігін бұзады.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Халықтық ландшафтық экология

**Халықтық ландшафтық экология** — жабайы табиғатты қоныстану, оны тұрғындардың сан салалы қажетсінулерін қанағаттандыруға бейімдеу тұрғысындағы талай замандар бойғы тәжірибе процесінде қалыптасқан машықтар. Бұған жергілікті табиғи ресурстардың бүкіл жиынтығы мен тұтас алғанда ландшафтарды оңтайландырудың, калпына келтіру мен қорғаудың тәжірибесі де қамтылады. Қазіргі уақытта ерекше қорғалатын табиғат аумақтарын қалыптастыру жөнінде ұланғайыр жұмыстар жүргізілуіне орай бұл тәжірибенің маңызы зор.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Шалқар Әбішұлы

**Шалқар Әбішұлы** (05.05.1944 жыл Түркістан облысы, Бәйдібек ауданы, Қошқар-Ата ауылы) - ақын.

* 1963 жылы Шымкенттегі кооперативтік сауда техникумын
* 1964 жылы Алматыдағы ревизорлар дайындайтын бір жылдық мектепті
* 1972 жылы Халық шаруашылық институтын бітіріп, селолық, аудандық, қалалық, облыстық сауда мекемелерінің бастығы болып қызмет еткен. 
* Шымкент қаласындағы «Базар» жабық акционерлік қоғамының төрағасы
* 1999 — 2007 жылдары облыстық мәслихаттың депутаты болған. 
* Қазір 1992 жылы өзі ашқан Шымкент қаласындағы халықтық «Аштықпен емдеу орталығының» директоры.

## Шығармалары
* «Өмір сабақ өзгені ойландырсын»
* «Ана туралы жыр» (1995)
* «Жақсы болу — өзіңнен» (1999)
* «Ойланыл көрші өзің де!»
* «Мән бергін, жастар, сөзіме!» атты кітаптары жарық көрген. 
* 1995 жылы «Жыр додасы»
* 1996 жылы «Аңсаймын ауылымды»
* «Термелер» жинағы
* 2007 жылы «Рух пен тәннің саулығы»
* «Аштықты ұстау — денсаулықтың кепілі» кітаптары жарық көрді. 
## Ол жайында
* 2003 жылы ол жайында «Алпысқа келді бір ақын»
* 2004 жылы «Қос арман» атты кітаптар басылып шыққан.

## Жетістіктері
* 1997 жылы «Облыстық жазбагер ақындар мүшәйрасының» бас жүлдегері болды. 
* Мемлекетіміздің 10 жылдығына арналған медалімен марапатталған. 
* ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің «Мәдениет қайраткері» белгісімен марапатталған (2005)
* Бәйдібек ауданының Құрметті азаматы.

## Дереккөздер


Санат:5 мамырда туғандар
Санат:Бәйдібек ауданында туғандар
Санат:1944 жылы туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Айтыс ақындары
Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері
Санат:Бәйдібек ауданының Құрметті азаматтары
Полипропилен

**Полипропилен**(*n*CH2=CH(CH3) → [-CH2-CH(CH3)-]n)пропиленнің полимерлену өнімі, ақ түсті қатты зат. Полипропиленді радикалдық полимерлеу әдісімен алғанда, кіші молекулалы сұйық өнім түзіледі. Ал стереореттелген жоғары
молекулалы полимерін алу үшін триэтилалюминий (С2Н5) А1 және
тетрахлортитан ТіС14 катализаторлары колданылады. Полипропиленнің бүйір топтары негізгі тізбек осінің бойында оралма тәрізденіп,
әрбір екі элементарлы буыннан кейін кезектесіп орналасады.
Полипропилен жоғары температураның өзінде де қышқыл, негіз
және майлардың әсеріне төзімді. Кәдімгі температурада ешбір
еріткіште ерімейді, ал 80 С-тан жоғары температурада қыздырғанда,
ароматты көмірсутектер мен хлорлы парафиндерде ериді.
Полипропилен полиэтиленге өте ұқсас. Түсі ақ, қолға майдай
сезіледі, термопластикалы материал. Молекулалық массасы 300—700
мың аралығында, тығыздығы 920 кг/м. Полиэтиленнен айырмашылығы — берік, жоғары температурада (160 С—170 C) жұмсарады.
Полипропиленнен аса берік оқшаулағыштар, түтіктер, машина
тетіктері, химиялық құрылғылар жасайды. Берік болғандықтан,
қажалуға төзімді арқан, тор, техникалық мата алуда қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Диэлектриктер
Санат:Пластмассалар
Санат:Полимерлер
Халықтың ауылшаруашылық экологиясы

**Халықтың ауылшаруашылық экологиясы** - халықтың өсімдіктер мен жануарларды жерсіндіру, экологиялық таза өнім өндіру, зиянкестер мен ауруларға төзімді сорттар өсіріп шығару, тұрақты агроэкожүйелер жасау, олардың ұзақ уақыт өнім беруін қамтамасыз ету, ауылшаруашылық жануарларын өсіру, экологиялық таза өнім өндіру жөніндегі тәжірибесінің жиынтығы. Қазіргі уақытта саяжайда бау-бақша өсіретін қала тұрғындары, сондай-ақ, фермерлер мен шаруа қожалықтары]ың иелері халықтың ауылшаруашылық экологиясына айрықша ықылас білдіретін болды.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Қала салу экологиясы

**Қала салу экологиясы** (*Градо-строительная экология*) — қаланың өсуі мен орнығуы жүйесіне, сондай-ақ бұл процестерден болатын өзгерістердің салдары мен мүмкін болатын шегіне байланысты тұрғылықты ортаның қалыптасу процестерін зерттеу. Қала салу экологиясы ұғымында үй-жайдың ішкі ортасы қарастырылмайды (тынымбақ, бульвардан айырмашылығы), адамдардың демалуы үшін пайдаланылатын, қолдан өсірілген немесе мәденилендірілген екпе ағаштар.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Полихлорвинил

**Полпхлорвинил** газ күйіндегі хлорвинилдің полимерленуінен түзіледі.Полихлорвинилдің макромолекуласының тармақталуы аз
зерттелген, дегенмен де белгілі деректерге жүгінсек, полимердің
сызықты және аздаған тармақты макромолекулалардан тұратынын
білуге болады.Полихлорвинил (*поливинилхлорид* деп те атайды) — термопластикалы материал. 20С температурада қышқыл, сілті әсерлеріне төзімді,
диэлектрлік қасиеті жақсы, механикалық беріктігі жоғары, жанбайды.
Қыздырған кезде оңай ыдырап, хлорсутек бөледі.
Техникалық полихлорвинилдің молекулалық массасы 18000—
30000 аралығында, 130—150°С-қа дейін қыздырғанда хлорсутек бөле
айырыла бастайды. Іс жүзінде жанбайды.
Полихлорвинил кетондарда, хлорлы көмірсутектерде, күрделі
эфирлерде, әсіресе полюссіз және полюсті еріткіштер коспасында
(мысалы, ацетон мен күкіртті көміртектің қоспасында) жақсы ериді.
Бірақ суда, спиртте, каныққан көмірсутектерде ерімейді.
Поливинилхлорид негізінде екі пластмасса алынады: винипласт
және пластикат. Винипластан химиялық төзімді түтіктер, аккумулятор қорабын, т.б. заттар, ал пластикаттан линолеум, жасанды тері,
клеенка, су өткізбейтін бұйымдар, су астында қолданылатын кабельдер
және оқшаулағыштар жасайды.
## Дереккөздер


Санат:Химия
Кіріс бақылау

**Кіріс бақылау** - келіп түсетін материалдарды, бұйымдарды, құрылымдарды, топырақты және т.с, техникалық құжаттамаларды сапалы бақылау. Бақылау көбінесе тіркеу әдісімен (сертификаттар, косымшалар, паспорттар бойынша) жүзеге асырылады, ал қажет болғанда - өлшеу әдісімен.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Ұлттың рухани өмірі

**Ұлттың рухани өмірі** - ұлттық (этностық) қоғамдастықтың тіршілік қарекеті мен өзін-өзі көрсетуінің ерекше нысаны, оның өмір сүруінің экономикалық және жаратылыстық-тарихи негіздерін бейнелейді. Өз дамуының әрбір кезеңінде ұлт алдыңғы ұрпақтан жинақ- таған рухани материалға сүйеніп, зиялы қауымның және тұтастай бүкіл халықтың шығармашылық күш-жігері мен белсенділігінің арқасында рухани құндылықтарды мәлайтады. Ұлттың рухани өмірі оны білдіру нысандары — әдебиет, өнер және тағы басқа — неғүрлым әр алуан болса, соғүрлым бай, мазмұнды болады. Адамдардың қарым-қатынасы мен тұрмыс жағдайларының ең күрделі иірімдерін білдіру қабілеті ерен тіл орасан зор рөл атқарады. Діндарлықтың дәрежесін есепке алушылық жиі кездеседі, алайда өздігінен алғанда атеизмнің Ұлттың рухани өмірін кедейлендірмейтіні сияқты, діндарлық та оны өздігінен байыта қоймайды. Ұлттың рухани өмірі әлеуметтік езгі, қоғамдағы текетірестер, аяқ астынан жау іздеу салдарынан және мейлінше идеологияландырылған, әсіресе, ұлтшылдық, шовинизм ықпалынан сиықсыз болып шығатыны кездеседі. Ұлттық қатынастарды адамгершілік және демократия негізінде дамыту — қоғамның рухани салауаттылығының қажетті шарты. Киев Русі ыдырағаннан кейін бірнеше ұлысқа бөлінді. Капитализмнің дамуына орай ертетаптық ұлыстардың біразы ұлт болып дамыды, қалғандары басым этностардың әр түрлі деңгейде ассимиляциялауына ұшырады.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Балтабай Әділ

**Әділ Балтабай** (01.05.1949 жы Қарақалпақстан, Мойнақ ауданы, «Әли ауыл» поселкесі - 2009 жыл, Алматы) - ақын, журналист.

* 1973 жылы Хожелі педагогика училищесін бітіріп, көп жылдар мұғалім болып қызмет етті.
* Кейін Қазақ мемлекеттік университетін сырттай оқып бітірді. Мамандығы — филолог. 
* 1993 жылы ата жұртқа көшіп келіп, республикалық «Ұлан» газетінде әдебиет және өнер бөлімін басқарған. 
* «Мөлдір бұлақ» балалар журналында қызмет еткен.
## Шығармалары
* Балаларға арналған «Атамның жұлдызы» (1981)
* «Алданыш» (1984) 
* «Інімнің өкпесі» (1996)
* «Тырналар келе жатыр» (1994) (соңғы екеуі қарақалпақ тілінде) кітаптары жарық көрген. Бұдан басқа 
* «Күздің бірінші күні» (2003)
* «Әулиелер мен ғұламалар елі» (2004)
* «33 мысал» (2007)
* «Қызғылықты қылықтар» (2007) атты кітаптары шықты. 
## Жетістіктері
* Республикалық балалар мен жасөспірімдерге арналған жабық бәйгенің үш дүркін жүлдегері. 
* Қазақстан журналистер одағы С.Ерубаев атындағы сыйлығының лауреаты.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* ӘДІЛ БАЛТАБАЙ 

Санат:1 мамырда туғандар
Санат:1949 жылы туғандар
Санат:Қарақалпақстанда туғандар
Санат:2009 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қарақалпақстан ақындары
Хамефиттер

**Хамефиттер** ( — жерде, phyton — өсімдік) — өсімдіктердің тіршілік нысаны. Хамефиттерге қайта түлеу бүршіктері топырақ бетіне жақын орналасқан (25 см-ден төмен) ұсақ бұталар, бұташықтар (итбүлдірген, қаражидек, көкбұта), тырбық суккуленттер, шөптер (төселмелі) жатады. Қайта түлеу бүршіктері қолайсыз факторлардың әсерінен жапырақ, қар (қыста) және төсеніш арқылы қорғалады. Хамефиттер тундрада, биік таулы аймақтарда және қуаңшылық аудандарда жиі кездеседі.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Қалдықсыз өндіріс

**Қалдықсыз өндіріс** (*Безотходное производство*) — өндіріс барысында табиғатқа зиянды қалдықтар шығарылмайтын процесс. Шаруашылық іс-әрекет үшін (өнеркәсіптік және ауылшаруашылық индустриясын қоса) шартты ұғым. Шын мәнінде кез келген қалдықсыз өндірісте пайдаланылған энергия түрінде болса да (әйтпесе термодинамика принциптері бұзылатын еді) қалдықтар болады. Қалдықсыз өндіріс үшін қалдығы аз өндіріс термині дәлірек келеді.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Санат:Өндіріс
Бубертс

**Бубертс** (латын тағамы) - Ұнтақ жарма ботқасын сүтке пісіріп, аздап суытады. Жұмыртқаның сарысын құмшекер мен ванилинге араластырады да бадамды кесіп қуырады. Осының бәрін қосып ботқаның үстіне салады .Дайын ботқаны араластырып, суытып қояды. Дастарқанға қоярда мүк жидегі немесе қарақат киселімен қосып береді.

100 г ұнтақ жармаға: жарты литр сүт, екі жарым ас қасық құмшекер, 50 г бадам, 3—4 жұмыртқа, ванилин — татымына қарай.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Санат:Эстон асханасы
Ақ аю

**Ақ аю** () – аюлар тұқымдасына жататын сүтқоректі; кейде *Thalarctos* туысына жатқызады. 

Дене ұзындығы 2-2,5 м, кейде 3 м, биіктігі 1,5 м, салмағы 800 кг. Жүні ақ, кейде сұрғылт, қалын. Білезіктері және табаны жүнмен қапталған. Арктика фаунасы: Солтүстік мұзды мұхитының жағалауларында және суда жүзіп жүрген мұздарды паналайды. Жақсы жүзіп сүңгиді. Негізгі қорегі итбалықтар. Төменгі температураға бейімделген (тері асты майы жануар салмағының 40% жетеді). Ұлуғу әдетте наурызда-сәуірде өтеді жүкті ұрғашылары арктика аралдарындағы апандарда қыстайды (қысқы ұйқы). Қоңжықтары екі жылда бір рет желтоксан-сәуірде туады аналықтары коңжыктарымен апаннан шығып еркін өмір сүреді. Қоңжықтары аналарымен бірге бір жарым жыл болады. Ақ аю терісі мен етін пайдаланады. ТМД 1956 жылдан бастап аулауға тиым салынған. 1976 жылы ХТҚО және КСРО Қызыл кітабына енгізілді. Әр түрлі деректер бойынша ақ аю саны 10-20—ТМД-да 5-6 мың.
Табиғатта өмірінің көп бөлігін теңіз мұзында өткізетіндіктен, ақ аюлар дельфиндер, итбалықтар және киттер сияқты теңіз сүтқоректілеріне жатқызылады.

Ақ аюлар тамаша жүзгіштер, өйткені олар тоқтаусыз 90 киллометрге дейін жүзе алады. Олар жүзу үшін алдыңғы аяқтарын, бағытын басқару үшін артқы аяқтарын пайдаланады. Терідегі май бездері жүнін жақсы майлай алады, сондықтан олар суға төзімді және жүзу кезінде денесін құрғақ ұстайды.
thumb|left

## Қызықты мәліметтер
Бұл аюлар күніне 25 кг астам ет жей алады. 

## Дереккөздер


Санат:Аюлар
Санат:Теңіз сүтқоректілері
Бентозухалар

thumb|right
**Бентозухалар** () - құрып кеткен қосмекенділер туысы. Шығыс Еуропада астынғы триастан белгілі. Ұзындығы 2,5 м дейін, бас сүйегі сына тәрізді (ұзындығы 20-25 см) көздің алдыңғы жағы шығынқы, бүйір сызықшаларының өзекшелері жақсы жетілген Тұщы сулар түбіндегі енжар жыртқыштар. Олардың 5 түрі бар. Төменгі триас шөгінділерінің басты қазбалары.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Лавсан талшығы

**Полимерді алу** — этиленгликоль мен терефталь
қышқылының поликонденсациялану реакциясы арқылы жүзеге
асады.*Лавсан талшығы* — өте берік, жарық пен қызуға төзімді, тозбайтын
материал. Ол — жақсы диэлектрик, орташа қышқылдар мен сілтілер
(концентрациясы аз) әсеріне төзімді. Одан тоқыма бұйымдарын,
киімдер, қаптама маталар жасайды. Матасы жұмарланбайтын, берік,
тозуға төзімді болады. Сондай-ақ техникаға қажетті арқан, таспалар,
сүзгі маталар, т.б. заттарды да жасайды.
## Дереккөздер


Санат:Полимерлер
Санат:Термопластар
Санат:Синтетикалық талшықтар
Санат:Карбон қышқылдарының күрделі эфирлері
Үй жануары

thumb|250px|Үй жануары
**Үй жануары** (Домашнее животное) — ұғынып не ұғынбай іріктеудің барысында тұрық бітімі мен әрекеткылығы кұрт өзгергені соншалық, адамның кемегінсіз тіршілік өте алмайтын және көбіне жабайы тұкымдастары қалмаған жануарлар.
## Дереккөздер


Санат:Физика

zh-min-nan:Thióng-bu̍t
Қайын пяденицасы

**Қайын пяденицасы** () - пядениц тұқымдасы, көбелек. Еуразияда таралған ТМД, Еуропа бөліктерінде, Кавказ, Сібір және Қиыр Шығыста кездеседі. Қанат құлашы 45-52 мм. Жұлдыз құрттарының ұзындығы 60 мм денесі жалпақ түсі әртүрлі; 5-ші және 8-ші буындарында ақ сүйел жапырақты ағаштарда (қайын- терек- терек- шетен және т.б.) бұталарда (қара жидек-жусан сарғалдақ) тіршілік етеді. Мамыр шілдеде ұшады.

(MHNT) Biston betularia - Lustenice Czech Republic - Male dorsal.jpg|*Biston betularia* ♂
(MHNT) Biston betularia - Lustenice Czech Republic - Male ventral.jpg|*Biston betularia* ♂  △


## Дереккөздер


Санат:Қабыршақ қанаттылар
Үйлеспеушілік арқылы оқшаулану

**Үйлеспеушілік арқылы оқшаулану** — бір түрге жататын, табиғи жағдайда аралас тіршілік ететін организмдердің бірімен-бірі еркін шағылысуының қиындауы немесе шағылысу мүмкіндігінен айырылуы. Нәтижесінде түр ішіндегі жекелеген популяциялар оқшауланып, жаңа түрге айналады. Үйлеспеушілік арқылы оқшауланудың этологиялык (мінез-құлықтық айырмашылықтар), экологиялық (неғүрлым жағымды тіршілік ету орындарындағы айырмашылықтар), маусымдық немесе мезгілдік (кобею мерзімдерінің сәйкес келмеуі), морфологиялық ( ағзалардың көлемі, дене мүшелерінің пропорциясы мен құрылымы, жекелеген мүшелерінің құрылымындағы айырмашылықтар), генетикалық үйлеспеушілік (гендеріндегі айырмашылықтарға байланысты жыныстық клеткаларының үйлеспеуі) сияқты түрлері ажыратылады. Үйлеспеушіліктің аталған турлері біріне-бірі тәуелсіз пайда болып, оралуап қисындастыруда аралас кездесуі мүмкін. Экологиялық тұрғыдан қарастырғанда үйлеспеушілік арқылы оқшаулану экологиялық құыстарды қайта бөлісуге және қоршаған орта ресурстарын неғүрлым толытырақ игеруге апарып соғады.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Картоп бабкасы

thumb|right|Картоп бабкасы
**[[Картоп]] бабкасы ([[белорус]] тағамы)**. Әуелі шикі картопты үгін, сосын оған ұн, тұз, ас содасын, ұнтақ бұрыш, шпикпен бірге шамалы қуырылған пияз қосады да, жақсылап араластырады. Мұнан кейін оны май жаққан тайыз немесе шұңғыл ыдысқа салып пісіреді де, сары маймен қосып дастарқанға қояды. 1,2 кг картопқа: 1 ас қасық бидай ұйы, 3 бас пияз, 50 г шпик, 1 шымшым ас сода сы, 2 ас қасық сары май, тұз бен бұрыш —татымына қарай.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс

be-x-old:Бабка
Вак-балеш

**Вак-балеш** (татар бен башқұрт тағамы). Сүтке тұз, май, жұмыртқа қосып, ұннан қамыр илейді. Қамырлы жайып (қалыңдығын 0,5 ем етіп), арасына фарш салып, шетін біріктіріп бүреді. Ортасынан тесік қалдырып, ол тесікті дөңгелек қамырмен жауып қояды. Пісіру кезінде тесіктің үстіне екі рет аздаған ет сорпасын құяды.

Фарш дайындау. Күрішті шала пісіреді де, қой еті мен пиязды майдалан турайды. Мұнан кейін етті, күрішті, пиязды араластырып, үстіне тұз, бұрыш салады.600 г қой етіне: 1 стакан күріш, 2 бас пияз, екі жарым стакан бидай ұйы, жарты стакан сүт, 4 ас қасық сары май (тортасы айырылған), 1 жұмыртқа, ал тұз бен ұнтақ бұрыш — татымына қарай.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Үйрету жолы

**Үйрету жолы** (Учебная тропа) - келіп қараушылар белгілі бір ауданда кездесетін өсімдіктер мен жануарлар түрін, табиғат объектілерін және оларды қорғау жөніндегі жұмыстарды көріп, зерттеуі үшін жасалған маршрут.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Хеможұтылу

**Хеможұтылу** - қатты дененің бетімен заттектерді сіңіруі (адсорбция); бұл кезде адсорбцияланған молекула мен қатты дене арасында химиялық өзара әрекет пайда болады. Хеможұтылу газ қоспаларын тазартуда, электровакуумдық техникада және т.б. қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Лобио

**Лобио** - тағам. 

Көк бұршақты талшығынан аршып жуады да, пияз қосып турап, ыдысқа салады. Үстіне сары май немесе тортасынан айырған май, ұнтақ бұрыш, тұз қосып, бірнеше қасық сорпа құйып қайнатады да, бетіне көкөніс (кинза, базилик, петрушка) салады. Дайын бұршаққа шикі жұмыртқа қосып, духовкада пісіреді. 1 кг жаңа піскен бұршаққа немесе 2 банка консервіленген бұршаққа: 5—6 ас қасық сары май немесе тортасын айырған май, 4 жұмыртқа, 2 бас пияз, көкөніс, бұрыш, тұз — татымына қарай.

## Дереккөздер


Санат:Грузин асханасы
Санат:Армян асханасы
Санат:Көк бұршақ тағамдары
Үйінділерді игеру

**Үйінділерді игеру** - үйінділер жатқан аумақтарды шаруашылық айналымдарға тарту және олардың экологиялық бағалылығын қалпына келтіру мақсатындағы инженерлік-техникалық, биологиялық, агротехникалық және басқадай шаралар кешені (мысалы, террикондар беткейлерін террастау, одан әрі қалпына келтіріп, ағаш отырғызу).
## Дереккөздер


Санат:Экологиялық технологиялар
Үйінділерді қайта қалыптау

**Үйінділерді қайта қалыптау** — кейін игеру үшін қолайлы болатындай етіп, соның ішінде өздігінен тұтапып кетпейтіндей етіп үйінділердің бітімтұрқын өзгерту жөніндегі жұмыстар.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Қалдықтарды сақтау

thumb|left
thumb|right
thumb
**Қалдықтарды сақтау** (*Хранение отходов*) — қалдықтарды арнайы жерде (контейнерде не сақтау орнында) сақтау; өте улы, радиоактивті қалдықтар металл капсулаға, содан соң жер асты сулары бармайтын, түзілген улы газдардың кездейсоқ жарылысы болмайтын, пайдаланылған тұз кеніне не жер қыртысындағы басқа жасанды қуыстарға орналастырылған шыныдап жасалған текшеге салынады (қажет болған кезде ол жерден контейнелер алынуы мүмкін). Қалдықтарды сақтауды қалдықтары бар контейнерлерді кайта алуға болмайтын немесе алу өте қиын болатын комуден ажырата білу керек.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Демократиялық социализм

**Демократиялық социализм** - социал-демократиялық қозғалыстың идеялық-саяси доктринасы. Алғаш рет бұл термин 1888 ж. Д.Б. Шоумен қолданылған. 1945 ж. бастап демократиялық социализм социал-демократтардың ресми концепциясы болып табылады. Оның негізгі сипаттамалары Франкфурттық Социалистік интернационал декларациясында көрініс тапты (1951). Демократиялық социализм қоғамдық түрленудің ұзақ процесі ретінде де, болашақтың қоғамы ретінде де, қазіргі жағдайлардағы социал-демократтардың іс-әрекеті принципі ретінде де түсіндіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Морку апкяпасс

**Морку апкяпасс (литван тағамы)**. Сәбізді аршыл, шамалы суға жұмсарғанша пісіреді. Мұнан кейін оны езіп, електен өткізеді де, шикі жұмыртқаның сарығыш қосып, үстіне ұнтақ дәм қабық пен құмшекер салады. Сосын көпіршітілген жұмыртқа қосып, бәрін жақсылан араластырады. Содан кейін тоң май жағылған ыдысқа салып, үстіне май бүркеді, кептірілген ұнтақнан сеуіп, духовкаға қойып пісіреді. Дайын болған соң сүт қатқан тұздықпен қосып, дастарқанға қояды. 800 г сәбізге: 2—3 жұмыртқа, құмшекер мен дәм қабық қажетіне қарай.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Хемофобия

**Хемофобия** — адамның сапасы төмен тамақтан, ластанған ауадан, химияға қатысты тұрмыстық қолданымдағы заттардан химиялық улану қаупінен қорқушылығы негізінде қалыптасатын, дами келе ауруға барабар деңгейге жететін жағдайы.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Химикаттар

right|300px
**Химикаттар** — химиялық заттектер. Қазір мәлім 10 млн химикаттардың 100 мыңы өнеркәсіпте қолданылады. Химикатсыз қазіргі заманғы өркениетті елестетудің өзі мүмкін емес, олар: медикаменттер, сыр-бояулар, синтетикалық полимерлер, құймалар және т.б. Осының өзінде химикаттар адамның денсаулығана үнемі қатер төндіреді, өйткені, газ, шаң, суспензиялар, эмульсиялар, ерітінділер түрінде қоршаған ортаға түседі. Әсіресе орнықты және организмдер жинақтайтын немесе канцерогендер және мутагендер болып табылатын химикаттар қауіпті. 
Адам өміріне қауіпті химикаттар үшін шектеулі рауалы концентрация мен шекті рауалы шығарындының қатаң жүйесі қажет.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Демократиялық централизм

**Демократиялык централизм** - саяси іс-әрекетті реттеудің иерархиялық және демократиялық әдістерінің үйлесімділігін білдіретін мемлекеттік құрылысты басқарудың, ұйымдастырудың принципі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Демократиялық элитизм

**Демократиялық элитизм** - осыған сай қазіргі күрделі қоғамдарда демократиялық қатысу негізінен саяси лидерлерді таңдауға қатысумен шектелетін теория. Бұл тұрғыдан демократиялық элитизм - плюралистік элитизмнің бір термині.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану