open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жүйелі талдау

## Қысқаша мәлімет
**Жүйелі Талдау** – 1) кең мағынада, “Жүйелі Талдау” термині кейде жүйелі әдіске балама ретінде қолданылады; 2)тар мағынада – саяси, әлеуметтік, әскери, экономикалық, ғылыми, техникалық, т.б. салалар бойынша күрделі мәселелер шешімін негіздеу және дайындау үшін қолданылатын методологиялық әдістер жиынтығы. Жүйелі Талдау әдістерін қолдану қажеттілігі шешім қабылдау кезіндегі белгісіздік жағдайында белгілі бір нұсқаны таңдауға тура келетіндігімен байланысты. Жүйелі Талдау әдістері мәселені шешудің балама жолдарын іздестіруге және сол жолдардың әрбір нұсқасы бойынша белгісіздік көлемін анықтауға, сондай-ақ, оларды тиімділік өлшемдері бойынша өзара салыстыруға бағытталады. Жүйелі Талдау әдістерін пайдаланудың ұдайы күшейіп, кеңейе түсуі аса маңызды проблемаларды шешудегі бағдарламалық тәсілдің кең тарала бастауымен тығыз байланысты. Жүйелі Талдауды іс жүзінде қолданудың алғашқы тәжірибелері 20 ғасырдың 20-жылдарынан басталғанымен, сол ғасырдың 50-жылдарынан бері барлық салаларда, оның ішінде мемлекеттік басқару ісімен, жаңа технологияларды игеру және дамытумен байланысты проблемаларды шешу кезінде пайдаланылатын болды. Жүйелі Талдаудың негізі жалпы жүйелер теориясы мен жүйелі әдіс болып табылады. Жүйелі Талдау әдістерін қолдану кезінде: шешім қабылдау процесі түпкі мақсатты нақты түсініп білу мен оны айқын қоюдан басталуы; барлық проблемалар бір бүтін, бірыңғай жүйе ретінде қарастырылып, жекелеген шешімдердің өзара байланысы мен соңғы салдары айқындалуы; мақсатқа жетуге мүмкіндік беретін өзге де балама жолдарды айқындап, оларға талдау жасалуы; жекелеген бөлімдердің мақсаты бүкіл бағдарлама мақсатына қайшы келмейтіндей болуы қажет.

## Сілтемелер
*технологиялар
*методологиялық әдістер
*жүйе
*мемлекеттік басқару

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
-логия

**..логия** () — ғылым, білім, ілім мағынасын беретін күрделі сөздердің соңғы бөлігі, мысалы, биология, зоология, геология, т.б.

## Дереккөздер

Санат:Топтар бойынша ғылымдар
Иван Владимирович Кирилюс

**Иван Владимирович Кирилюс** (30.4.1926 жылы туған, Украина, Запорожье облысы Нововасильевка ауданы Марьяновка селосы) – химия ғылымының докторы (1983), профессор (1987). 
;1951:Қырым педагогикалық институтын бітірген. 
;1951-1954:Қарағанды медицина училищесі мен 
;1954-1960:Қарағанды мемлекеттік педагогикалық институтында оқытушы, 
;1960-1983:Қазақстан ҒА-ның Химия-металлургия институтында аспирант, ғылыми жұмыстар жөнінде директордың орынбасары, лаборатория меңгерушісі қызметтерін атқарды. 
;1983 жылдан:Органикалық синтез және көмір химиясы институты директорының орынбасары, 
;1983-1985:бас ғылыми қызметкері болып жұмыс істеді. 
Кирилюстің ғылыми еңбектері негізінен органикалық қосылыстардың физика-химиялық қасиеттерін зерттеп, оларды электрокатализдік синтез арқылы алу технологиясын жасады. Кирилюс 200-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 8 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Ғылым
Шайр жылқысы

**Шайр жылқысы** () — ауыр жүк тартатын жылқы тұқымы. Денесі шағын, бірақ салмағы ауыр жылқылар ірілігі мен салмағына байланысты іріктеліп, оларды Фламанд (Бельгия) ауыр жүк тартатын жылқысымен будандастыру нәтижесінде Ұлыбританияда шығарылған. Бұл тұқымды жақсарту жөніндегі 1878 жылы Ұлыбританияда құрылған “Шайр өсіру қоғамы” көп жұмыстар жүргізді. Шайр жылқысының кеудесі кең, мойны қысқа әрі жуан, басы үлкен, жотасы жалпақ, сауыр еті жақсы жетілген. Құйрық-жалы және аяғының шашақ жүні жақсы өскен, түсі әр түрлі. Орташа өлшемдері (см): айғырының шоқтығына дейін биіктігі 165 — 175, кеуде орамы 210 — 250, жіліншік орамы 28 — 30. Салм. 1000 — 1100 кг, таңдаулысы 1700 кг. Шайр жылқысы 18 — 20 т және одан да көп жүк тартады. Ол 19 ғасырда АҚШ , Канада, Оңтүстік Америкада көп таралған. Ресейге аз әкелінген Шайр жылқысын жегуге қолданылатын жергілікті жылқыны жақсартуға, сондай-ақ ауыр жүк тартатын владимир жылқысын өсіру үшін пайдаланған. Қазақстанда өсірілмейді.

## Дереккөздер


Санат:Жылқы тұқымдары
Плексит

**Плексит** ( — өрім) — жүйке жүйесінің қабынуы. Аурудың пайда болуына алған жарақаттар, жұқпалы және омыртқа аурулары, т.б. себеп болады. Мойын және иық жүйке өрімі зақымданса, адамның мойны және қолы қатты сырқырап ауырады, қолдың бұлшық еттері әлсізденіп, бұлшық ет семе бастайды, яғни атрофияға ұшырайды, қолдың сезімталдығы төмендейді. Мұндай өзгерістер, әсіресе, білек пен саусақтарда айқын байқалады. Қолдың бұлшық етінің әлсізденуі нәтижесінде иықты қозғалту қиындай түседі. Бел-сегізкөз Плекситінде, адамның қабынған жерлері қатты ауырып, бұлшық ет семе бастайды. Науқастың саны мен балтырының сезгіштік қасиеті төмендейді. Соның нәтижесінде жамбас-сан буындары сырқырап ауырып, тізе буындары иіліп-бүгілмейді. Плекситті емдеу оның себептеріне байланысты. Плекситті емдеуді оның бастапқы белгілері пайда болысымен дәрігердің тағайындауы мен бақылауы бойынша неғұрлым ертерек бастаған жөн.  

## Әдебиеттер
* «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедиясы / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Текелі полиметалл кен орны

**Текелі полиметалл кен орны** – Жетісу облысы Ескелді ауданы Қарабұлақ кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 27 км жерде орналасқан кен орны. Кенді инженер-геолог М.Юдичев пен М.Қадылбеков басқарған геология отряды ашқан (1933). Кен орны туралы алғашқы ғылыми деректер А.И. Шренк, П.П.Семенов-Тянь-Шанский, И.В.Мушкетов, А.В. Обручев еңбектерінде кездессе, бастапқы зерттеу жұмыстарын Е.А. Немов, Т.Н. Шадлун, Б.А. Вейц, кейіннен Х.И. Мурсалимов, Г.Б.Паталаха, Ш. Байкенов, Е.А. Әлпиев, т.б. жүргізген. 1935-1937 жылдары барланып, қоры есептелінген. 1942 жылдан пайдаланылып келеді.

## Геологиялық құрылымы
Құрылымы жағынан Текелі-Көксу кентасты алаңында орналасып, Оңтүстік Жоңғар антиклинорийінің солтүстік қанатымен ұштасып жатыр. Кенді алаң көлемінде орталығы рифейдің Текелі свитасын құрайтын әктасты-тақтатасты шөгінді тау жыныстары кең тараған.

## Жатыс сипаты, минералдары
Кен денесі қалыңдығы кей жерінде ондаған м-ге жететін кентас иірімдері ендік бағытта созылып, солтүстікке қарай 60 – 80° бұрышпен еңістенген шоғыр. Кен шоғыры солтүстік, орта және оңтүстік кентасты денелерге бөлінеді. Кентастың басты минералдары: пирит, сфалерит, галенит. Негізгі металдары: мыс пен мырыш, қорғасын, олардан басқа күміс, алтын, висмут, кадмий, ванадий, скандий, т.б. платина тобындағы металдар кездеседі. Кентасты шахта әдісімен өндіріп, байыту фабрикасына жіберіліп отырды. Кеннің қоры 15865 мың т, оның ішінде қорғасын – 387,7 мың т, мырыш – 723,4 мың т, күміс – 320,8 мың т, кадмий – 1745 т, сүрме – 2856 т.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы кен орындары
Санат:Полиметалл кендері
Экологиялық пирамида ережесі

**Экологиялық пирамида ережесі** – экожүйедегі консументтер, продуценттер және редуценттер арасындағы олардың массасымен өрнектелген арақатынас заңдылықтары. Экологиялық пирамида ережесі көбіне бағана түріндегі сызбанұсқалар арқылы беріліп, табиғи бірлестіктердің белгілі бір өнімділігі арқылы ерекшелінеді. Ол массалық не энергиялық өлшем бірлігі арқылы өлшенеді. Экологиялық пирамида ережесі биомасса, энергия және сан пирамидасы болып үш топқа бөлінеді.

* Биомасса пирамидасы – қоректік тізбектің бірінші деңгейінен екінші деңгейіне берілетін органикикалық заттар массасы. Продуценттердің биомассасы едәуір көп мөлшерде болуымен ерекшеленеді. Бұдан кейінгі әрбір қоректік тізбекке өткен сайын биомасса мөлшері 10 есеге дейін азая береді. Организмдердің өнімділігі белгілі бір уақыт аралығында түзілген құрғақ органикалық заттардың биомассасы арқылы өлшенеді. *Энергия пирамидасы – қоректік тізбектегі бірінші деңгейден келесі әрбір деңгейге берілетін энергия мөлшерінің заңдылығы. Бұл энергия мөлшері де бір деңгейден екінші деңгейге өткенде 10 еседей азая береді.

*Сан пирамидасы – әрбір қоректік тізбек деңгейлеріндегі организмдер саны арақатынасының заңдылығы. Қоректік тізбектегі дарабастар саны келесі қоректік деңгейлерде азая түседі. Бірақ оның көбеюі де мүмкін. Мысалы, орманда өсімдікпен қоректенетін жәндіктердің дарабастарының саны көп болған жағдайда. Сан пирамидасының диаграммасы биомасса мен энергия пирамидаларының диаграммасынан басты ерекшелігі – оның төмен деңгейлеріне қарағанда, жоғары деңгейлері бірте-бірте ұлғая түседі.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Санат:Экология
Григорий Романович Кирпаль

**Григорий Романович Кирпаль** (1927–1989) – геология-минерал ғылыми кандидаты Харьков мемлекеттік университетін (1950) бітірген. 
*1950-1959 - Торғай (ГРЭ) Амангелді боксит кенінің аға геологы, 
*1959-1969 - Геология бөлімінің жетекші геологы, Солтүстік Қазақстан облысы Аят, Белинский кен орындарын ашуға ат салысқан геологтардың бірі. 
*1969 - КСРО Геология министрлігіндегі түсті металл басқармасының бас маманы (1969) қызметтерін атқарған. Кирпаль 14 ғылыми жарияланым мен 2 монографияның авторы. КСРО Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1984).

## Дереккөздер


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1927 жылы туғандар
Санат:1989 жылы қайтыс болғандар
Иван Никитович Бишовец

**Иван Никитович Бишовец** (1920 ж. т., Ядловка с. Чернигов облысы, Украина) – *«Даңқ» орденінің толық иегері*. 1940 ж. әскер қатарына шақырылып, Қиыр Шығыста әскери борышын өтеп жүргенде соғыс басталып, 1942 ж. мамыр айында Батыс майданда ұрысқа кірген. *Парашютист-десантшы* болып Суворов орденді Қызылтулы Смоленск ***199-атқыштар дивизиясында*** соғысты. Соғыстан кейін Тұрлан экспедициясында бұрғышы, бұрғылау мастері болып еңбек етті. ***«Октябрь Революциясы»*** орденімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Даңқ орденінің толық иегерлері
Санат:Шымкентте жерленгендер
Көбеш Айтбайұлы

**Көбеш Айтбайұлы** (туған жылы белгісіз – 1890, Моңғолия, Қобда өңірі) — қазақ батыры. Әйгілі Керей Жәнібек батырдың ұрпағы. Орта жүз керей ішінде жәнтекей руынан шыққан.  

Ол Қытайдағы Цинь үкіметі мен қазақ руларына шапқыншылық жасаған дүңгендерге қарсы бірнеше рет қол бастап, ел намысын қорғаған. Ру, тайпааралық қақтығыстарды бейбіт түрде шешкен. 1868 жылы алғашқылардың бірі болып інісі Елешпен бірге руластарын бастап Моңғолияға (Қобдаға) көшті. Осы жылдары қытайлар мен қазақтар арасындағы болған шайқаста Көбештің ұлы Қарымбек қаза болды. Тағы бір ұлы Асылбек пен немересі Жантайлақ Қытай үкіметі тарапынан өлім жазасына кесілген. Алтай, Қобда өңірлерінде Көбештің ерлік істері аңызға айналған. Жазушы С.Мағауия *“Көбеш батыр”* атты роман жазды. Ұрпақтары Қытайда, Моңғолияда және Қазақстанда өмір сүреді. 
## Дереккөздер



Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Моңғолия қазақтары
Санат:Қазақ батырлары
Санат:1890 жылы қайтыс болғандар
Әд-Димашқи

**Шамс әд-Дин Мұхаммед әд-Димашқи** әд-Димашқи (1256, Дамаск — 1327, Палестина, Сафад аймағы) — араб географы. Дамаскінің маңындағы Рабве деген жерде имам болған. Сопылық ағымның өкілі. “Нұхбат әд-дарх фи әджаиб әл-барр уә-л-бахр” (“Теңіз бен құрлық ғажайыптары таңдалатын кез”) атты 9 тараудан тұратын еңбегінің алғашқы тарауларында жердің беті, өзен-көлдер, көне дәуір ескерткіштері, Қиыр Шығыстан батысқа қарай орналасқан “Шығыс” мемлекеттері, мұсылман елдері туралы мәліметтер, ал 4, 5-тарауларда адамдардың мінез-құлқына сипаттама берілген. Онда Қазақстанның орта ғасырдағы оңтүстік-батыс өңірлері жөнінде тарихи-геогр. және этнол. мәліметтері құнды ғылыми дерек болып табылады. Бұл еңбекте сондай-ақ моңғолдардың батыс елдеріне жорықтары, Хорезмшах тарихы, түркі, қыпшақ тайпалары, олардың рулық, тайпалық құрамы айтылады. Дат ғалымы Мереннің француз тіліне аударған (1874) нұсқасы ғана сақталған. Шығарма 1866 және 1923 жылдары жеке кітап болып шықты. 

## Сілтемелер
*Дамаск
*География
*Мұсылман ердері
## Әдебиет
*Медников Н.А., Палестина от завоевания ее арабами до крестовых походов по арабским источникам, СПб., 1902.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қағаз машинасы

**Қағаз машинасы** – қағаз және қағаз массасынан қатырма қағаз (картондар) алуға арналған үздіксіз әрекетті, көп секциялы агрегат; мұнда мынадай технологиялық процестер орындалады: құю, қалыпқа келтіру, дегдіту, жаныштау, кептіру, салқындату, өңдеу және дайын қағазды рулонға орау. Қағаз машинасы жайпақ торлы, торлары горизонталь немесе тік орналасқан екі торлы, дөңгелек торлы, құрама, құрғақтай қалыптау, т.б. түрлерге ажыратылады. Қағаз машинасы торлы, престі, кептіру бөліктерінен, каландрдан және қысып-басып орау механизмдерінен тұрады. Қағаз жаймасы жайпақ торлы машинада бір бағытта үздіксіз қозғалатын тормен, ал дөңгелек торлы машинада айналмалы цилиндрге керілген тормен алынады. Белгілі бір тәртіппен ұнтақталған қағаз массасы сорғымен (насоспен) машина бассейніне жіберіледі. Мұнда оны тынымсыз су қосып араластырып, тазартқыш аппараттардан өткізеді, қажетсіз құрамдарынан арылтады. Бұдан кейін массаны қысымды жәшікке жіберіп, үздіксіз қозғалыстағы тор жылдамдығына сай шапшаңдықпен (800 – 1000 м/мин) арнаулы тесіктен ағызады. Торлы бөлікте қағаз жаймасы үздіксіз жасалып әрі суспензиядағы су сорғытылады. Одан әрі құрғату арнайы камераларда вакуум сорғыларымен жүргізіледі. Торлы бөліктен шыққан қағаз престі бөлікке келіп түседі. Мұнда ол нығыздау және құрғату процестерінен өтеді. Нығыздау механикалық қысу әдісімен қос білікті бірнеше (2 – 3) престе орындалады. Келесі құрғату сатысы ыстық бумен іштен қыздырылатын екінші қатарлы айналмалы кептіргіш цилиндр батареяларда жүргізіледі. Жайма кептіру бөлігінен өткен қағаз 5 – 7%-дық ылғалдылыққа дейін кептіріледі. Кептіру бөлігінің шетіне салқындатқыш цилиндрлер орнатылған, олар қағаз температурасын 92 – 95°С-тан 50 – 55°С-қа дейін төмендетеді. Бұдан кейін қағаз өңдеу бөлігіне келіп, тегістеу, жылтырату әрі тығыздығын арттыру үшін каландрленіп, рулонға оралады. Қазіргі қағаз машиналары шығаратын қағаз жаймасының ені 10 м-ге, қозғалыс жылдамдығы 800 – 1500 м/минутқа, ал тәуліктік еңбек өнімділігі 250 – 500 т-ға жетеді. Машинаның ұзындығы 100 – 115 м, ені 20 м, биіктігі 15 м, салмағы 3500 тонна, ал жетегіне қажетті қуат 30 МВт.

**Қағаз кескіш машина** — қағаз және полиграфия өнеркәсібінде қағаз кесу үшін қолданылатын машина. Рулон қағаздар шығаруда қағаз жаймасын (полотносын) ұзыннан кесуге айналмалы диск пышақты машина қолданылады. Табақ қағаздар үшін пайдаланылатын машина жайманы алдымен белгілі бір жалпақтықпен ұзына бойына кеседі де, содан кейін айналмалы барабанға орнатылған екінші пышақпен көлденең қиып отырады. Полиграфия өнеркәсібінде, негізінен, қағаз кескіш машинаның бір пышақты және үш пышақты екі түрі қолданылады. Мұнда өңделетін өнім қысқыш құрылғымен қысылып, гильотина тәрізді пышақпен кесіледі. Бір пышақты қағаз кескіш машинасы, негізінен, көлемді қағаздарды кішірейтіп бөлуге және оларды қажетті форматқа сай кесуге қолданылады. Ал үш пышақты машина, көбінесе журнал, брошюра, кітап блоктарын  үш жағынан кесуге арналған.

## Дереккөздер</span>


Санат:Баспа ісі
Қопа (көл)

**Қопа** – Ертіс алабындағы көл. Ақмола облысының орталығы – Көкшетау қаласының солтүстік-батыс іргесінде, теңіз деңгейінен 223,5 метр биіктікте орналасқан. Көлдің беткі ауданы - 13,1 км2. Көлдің тереңдігі - 3,1 метрге дейін. 

## Орналасуы және сипаттамасы
Көлдің жағалауы төмен, оңтүстік және шығыс жағалауларында құм-тасты таяз орналасқан, батысы мен солтүстігінде қамыс, қоға мен өлеңшөп өскен. Көлдің түбі лайлы, лай қабатының орташа қуаты 2 метр, кейбір жерлерде 6 метр мәнге жетеді. Тұнба тасқын және Шағалалы су қоймасынан су ағызу кезінде көлге жылына орта есеппен 20 мың м3 шөгінділер түседі. 

1955 жылы 39,2 млн м3 болған көлдің көлемі 1990 жылға қарай 26 млн м3-қа дейін азайды. Көлдегі судың ауытқу амплитудасы 0,5—1,5 м құрайды.

Көл суларының минералдануы — 1,9 — дан 2,6 мг/л — ге дейін, судың кермектігі — 13,8 - 19,8 кг/экв, тұздардың химиялық құрамы — натрий-калий хлориді.

Шағалалымен қатар көлдің негізгі саласы — Қылшақты өзені.

## Орналасуы және сипаттамасы
Судың таяз болуына байланысты көлдің су өсімдіктерімен толып кетуі байқалады. 1974 — 1993 жылдары көлді қоқыстардан тазарту жүргізілді, шығарылған топырақ көлемі 400 мың м3 құрады. Кейіннен көлдің жағаларын тазарту жүргізілді, көлді тазарту тоқтатылды және оған бөлінген қаражат босқа жұмсалды. 

## Қызықты деректер
19 ғасырдың аяғында құрғақшылық пен жер асты сулары деңгейінің табиғи төмендеуі кезінде, соның салдарынан көл деңгейінің күрт төмендеуі кезінде Шағалалы (Чаглинка) өзенінің арнасын көлге бағыттау туралы шешім қабылданды. Бұл келетін судың өлшенбейтін мөлшері мен үлкен аланның табиғи булану (буланудың орташа жылдамдығы бір шаршы метрден сағатына 200 мл) себебінен көлді уақытша таяздан құтқармады. Красный Яр ауылының маңында ескі өзен арнасының іздері әлі де сақталған. Соңғы күшті таяз 1960 жылдардың аяғында-1970 жылдардың басында, көлдің оңтүстік бөлігінде пайда болған таязда (қамыс қазір өсіп келеді) картоп отырғызылған кезде байқалды. 1977-78 жылдары көлдің солтүстік жағалауында құрылыс қоқыстардан бөгет құйылып, осы бөгеттің арқасында көл құтқарылды. Су деңгейі 60-80 см-ге көтеріліп, көлдің толық кебуіне жол бермеді. 1950 жылдардың аяғында тың игеру кезінде көлдің шаңнан тұнбасы басталғанға дейін көлдің тереңдігі 16 метрге жетіп, су ішуге жарамды болды.

## Дереккөздер

Санат:Көкшетау қалалық әкімдігі көлдері
Санат:Шағалалы су алабы
Қопа (Қопа ауылдық округі)

**Қопа** — Абай облысы Аягөз ауданындағы ауыл, Қопа ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан ортылығы – Аягөз қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 125 км жерде. 

     

## Тарихы
Іргесі 1930 жылы қаланды. 1997 жылдан кейін кеңшар негізінде “Бөде” шаруа қожалығы құрылды. 

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы елді мекендері
Жүйріков Кеңес Қажыгерейұлы

## Қысқаша мәлімет
Жүйріков Кеңес Қажыгерейұлы (22.3.1936 ж.т., Семей қаласы) – ғалым, экономика ғылымдарының докторы (1998), профессор (2000), Қазақстанның еңбек сіңірген экономисі (1981). Алматы халық ш. институтын (қазіргі Қазақ экономика университеті) бітірген (1968). Қазақстанның Қаржы министрлігі жүйесінде жауапты қызметкер (1963 –79), Мемлекеттік сақтандыру басқармасы бастығының орынбасары, бастығы, Мемлекеттік коммерциялық сақтандыру компаниясы басқармасының төрағасы (1979 – 96), “Сенім” сақтандыру компаниясының президенті (1996 – 98) болған. 1998 жылдан Алматы экономикалық институтының кафедра меңгерушісі. Ғылыми еңбектерінің негізгі тақырыбы – жекешелендіру процесіндегі сақтандырудың мәні мен түрлері. Ол сақтандыру саласында алғаш рет рынокты, бизнесті және сақтандыру шараларын біртұтас қарастыра отырып, нарықтық экономикаға көшу кезеңінде республикадағы сақтандыру процесіне экономикалық талдау жасады.

## Сілтемелер
*экономика
*профессор
*Қазақ экономикалық универстеті

## Дереккөздер
Аманжол Шамкенов

**Шамкенов Аманжол** (20 шілде 1927, Павлодар облысы Ертіс ауданы Қазақстанның 10 жылдығы атындағы ауылы — 29 тамыз 2004, Алматы) — ақын, драматург.

* ҚазМУ-ды бітірген (1950)
* 1950 — 54 жылы “Әдебиет және искусство” (қазіргі “Жұлдыз”) журналында бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы
* 1954 — 56 жылы ҚР Мәдениет министрлігінің репертуар жөніндегі бас редакторы
* 1956 — 61 жылы Қазақ радиокомитетінде бөлім меңгерушісі
* 1961 — 63 жылы “Жазушы” баспасында бөлім меңгерушісі
* 1963 — 70 жылы Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет, кейіннен “Жазушы” баспасында бас редактордың орынбасары, бас редакторы
* 1970 — 79 жылы Қазақстан Жазушылар одағында сын секциясының меңгерушісі, хаттау бюросының директоры болып істеді. 
## Шығырамашылығы
Шығармаларында өмір, уақыт, заман, бейбітшілік, бүгінгі замандас, адам тағдыры туралы толғайды.

* Тұңғыш өлеңдер жинағы “Студент сыры” 1951 жылы жарық көрді.
* “Жасыл жайлау” (1954)
* “Лирикалық өлеңдер” (1957)
* “Дала тынысы” (1960)
* “Тың дәптері” (1964)
* “Ертіс перзенті” (1966)
* “Шырша” (1972)
* “Жайлау кеші” (1976)
* “Қасиетті топырақ” (1984)
* “Таңдамалы” (1987), т.б. кітаптары
* “Тың сыры” (1960)
* “Толқын үстінде” (1963)
* “Шашақ” (1979) атты повестері мен әңгімелері
сондай-ақ драматургия саласында

* “Бір махаббаттың сыры” (1960)
* “Табамын сені” (1975)
* “Сен жалғыз емессің” (1984) пьесалар жинақтары баспадан шықты.
* “Кездесу” (1957)
* Өжет жан” (1958)
* “Шыңдағы гүл” (1962) жинақтары орыс тіліне аударылып басылды.

Ш. — көптеген ән текстерінің авторы.

С. Пушкин, М.Ю. Лермонтов, Г.Гейне] С. Есениннің шығармаларын, Н. Хикметтің “Әпенде”, М. Шатровтың “Большевиктер” пьесаларын, Г. Тушканның “Жора” романын қазақ тіліне аударған.

## Дереккөздер

Санат:20 шілдеде туғандар
Санат:1927 жылы туғандар
Санат:Ертіс ауданында туғандар
Санат:29 тамызда қайтыс болғандар
Санат:2004 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан драматургтері
Текемет

**Текемет** – сәндік-қолданбалы өнер туындысы, бетіне түрлі түсті ою-өрнек басылған киіз үй жиһазы. 

Текеметтің туу тарихы мен оны жасау технологиясы қазақтың ерте дәуірдегі (біздің заманымыздан бұрын. 6 – 5 ғасырлар) өмір-тұрмысынан тамыр тартады. Әсіресе, көшпенділер өмірінде Текеметтің алатын орны өзгеше болған: ол қазақтың дәстүрлі баспанасы – киіз үй ішіне жылылықпен қатар әсемдік те әкеліп әрі киіз үйдегі адамдарды астынан өтетін сыздан қорғап, аурудың алдын алу рөлін де атқарып отырған. Көшпенділер өмірінде жасалуы жағынан оңай болмағанымен, олардың өмір-тұрмысында қолдануға ыңғайлы Текемет бетіндегі түр-түс үйлесімі мен ою-өрнекті орналастырудағы тәсілдер халықтың ертедегі мәдениеті мен дүниетанымынан хабар береді. Осыған орай Текеметке ою-өрнек пен түр салудағы тепе-теңдікті қатаң сақтау қағидасы қазақ халқының ерте замандағы дүниетанымдық дуализмін де айқын аңғартады. Текеметтің күзем жүннен (қарасынан) басылған талдырма (кейде шиге тартылған жүннің) бетіне ақтай немесе қызылға, көкке боялған жүн тартылады. Бұдан кейінгі текеметтің басылу тәсілі жалпы киіз басумен бірдей. Текеметтің боямаған түрі де болады. Мұны қара, ақ жүн тартып басады. Оның көлемі әр түрлі. Бояуына қарай қызыл ала текемет, сары ала, қара ала текемет деп аталады.

## Дереккөздер

Санат:Тұрмыстық заттар
Санат:Қазақстан мәдениеті
Санат:Тұрмыстық бұйымдар
Экологиялық нормативтер

thumb| alt=A.|

**Экологиялық нормативтер** — адамның өзін қоршаған табиғи ортаға рұқсат етілген шекті әсер етуінің ғылыми негізделіп, заңнамалық тұрғыда белгіленген шамасы. Қоршаған орта сапасы нормативтерінің мазмұнына қойылатын жалпы талаптар халықтың экология тұрғыдан қауіпсіздігі; тірі табиғаттың да, адамның өзінің де зәузаттық қорын сақтау; тұрғын халықтың қалыпты тіршілік етуінің табиғи жағдайларын ұдайы жаңғыртып отыру және орнықты экономика дамыту. Нормалаудың мақсаты – қоғам дамуының экономика және экология мүдделерін ұштастыру. Экологиялық нормативтердің шекті ұйғарынды шамасы – қоғам дамуының қазіргі технология сатысында экономика және экология басымдықтардың арасындағы ымыра. Сондықтан Экологиялық нормативтер қоғамның шешетін міндеттеріне қарай өзгеруі мүмкін. Ол қауіптілік шегімен – қоршаған ортадағы қоспаның құрамында адам денсаулығына зиянды заттардың болуы деңгейімен айқындалады. Елдің үкіметі әлеуметтік-экономика жағдайларға қарай оны уақыт кезеңіне арнап белгілейді, олардың заң күші болады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы қоршаған орта жай-күйінің гигиеналық өлшемін әзірлеу арқылы оның сапасының стандарттарын нақтылауға мүмкіндік берді. Атап айтқанда, атмосферада болатын қос тотықты күкірттің нормативі жылына орта есеппен 0,06 мг/м3-дан және тәулігіне орта есеппен 0,10–0,15 мг/м3-дан аспауға тиіс. Көптеген елдерде жекелеген ластаушы заттардың шығарылуының белгілі бір технологиялар үшін белгіленген қоршаған ортаны ластаудың тұрақты және көшпелі көздерінің Экологиялық нормативтері кеңінен қолданылуда. Қолданыстағы және жаңадан іске қосылатын қуаттардың стандарттары жиі бөлінеді.

## Дереккөздер

Санат: Экология
Логос

**Логос** ( — *сөз, ой, сана, заң*) — антикалық және христандық философиядағы ұғым. Жаратылыстың бастапқы кездегі жалпы заңдылығы, дүниенің негізі дегенді білдіреді. 
* Гераклит Логосты тап осы мәнінде айтады: **барлығы да Логос бойынша өзгереді, ол — мәңгі, жалпы әрі қажетті нәрсе**. 
* Идеалистер (Г.Гегель, В.Виндельбанд, С.Трубецкой, т.б.) Гераклиттің Логосын жалпылық санамен парапар деп санаған. 
* Платон философиясында Логос — бұл жоғары онтология сатының төмен дәрежеде өмір сүруінің жолы: **ақыл — бұл бірлік Логосы, жан — ақылдың Логосы.** 
* Аристотель “Логос” терминін “анықтама” немесе “жалпы зерделілік” мағынасында пайдаланады. Жалпы, Платон мен Аристотель Логосты **болмыстың заңдылығы**, **логикалық принцип** деп түсінді. 
* Стоиктер “Логос” терминімен физика және рухани дүниені белгіледі. 
* Иудейлік-александр. мектептің өкілі Филон (1 ғасыр) Логос жөніндегі ілімінде оны Платон идеяларының жиынтығы тәрізді Құдай мен жаратылған дүниені ұштастыратын жасампаз күш деп дәріптеді. Оның пікірінше, жаралған әлемде Логос жан беретін күш, тағдыр ретінде өмір сүреді. 
* Жаңа кезеңде Гегель Логос деп өз философия абстракт идеяны атайды. 
* Ресейдегі діни-идеалистік философ өкілдері (В.Ф. Эрн, П.А. Флоренский, т.б.) Логостың құдіреттілігі идеясын қайта түлетуге тырысты. 
* Шығыс философиясындағы Логос ұғымы *дао* () ұғымымен, *ішінара [[дхарма]]* () ұғымымен ұқсас.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Философия
Плеохроизм

**Плеохроизм** (грек. pleon — көп санды, chroa — түс) — жарық толқындарының таралу бағытына және олардың поляризациялануына байланысты зат түсінің өзгеруі. Плеохроизм құбылысын алғаш рет француз физигі әрі астрономы Ж.Б. Био (1774 — 1862) және неміс физигі Т.И. Зеебек (1770 — 1831) бақылаған (1816). Плеохроизм — заттардағы оптикалық анизотропия құбылысының бір түрі. Плеохроизмнің дөңгелек және сызықтық дихроизм деп аталатын түрлері бар. Көбінесе кристалдарда байқалып, минералдан дайындалған шлифті поляризац. микроскоптың үстел¬шесінде айналдыру арқылы анықталады. Оптик. бір осьті минералдар (флюорит, турмалин, т.б.) екі түсті Плеохроизм, ал екі осьті минералдар (биотит, т.б.) үш түсті Плеохроизм тудырады. Мысалы, жарық толқыны биотиттің негізгі бір осі арқылы өткенде минерал ашық сары, ал қалған екі бағытта қоңыр және қоңыр қошқыл болады. Кейбір кристалдың (слюда, турмалин, т.б.) құрамында кірме түрінде кездесетін минералдар (циркон, түрлі радиоактивтік минералдар) өз контурлары жиегінде Плеохроизм құбылысын, яғни жарықтың анизатропиясын тудырады. Плеохроизм минералдарды, әсіресе зергерлік істе қолданылатын минералдарды анықтауда пайдаланылады.
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Исидор Шамилович Борчашвили

**Исидор Шамилович Борчашвили** *(1954 жылы туған)* – заң ғылымының докторы *(1996 жылы)*, профессор *(1998 жылы)*, ҚР Жаратылыстану ғылымының академиясының академигі *(2001 жылы)*. КСРО ІІМ Қарағанды жоғары мектебін бітірген *(1980 жылы)*. *1984–91 жылдары* ҚР ІІМ Қарағанды жоғары мектебінің оқытушысы, аға оқытушы, доценті болды. *1992 жылдан* кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. 100-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 13 монографияның авторы.

## Шығармалары

1. "Некоторые вопросы квалификации краж социалистической и личной собственности граждан", Учеб. пособие / Борчашвили И. Ш. ; М-во внутр. дел КСРО, Караганд. высш. шк. 70 с. 20 см Караганда Караганд. ВШ МВД КСРО 1989;

2. “Тунеядство - социальное зло“Н. С. Гагарин, И. Ш. Борчашвили ; О-во "Знание" КазССР 16 с. 20 см Алма-Ата О-во "Знание" КазССР 1989;

3. "Уголовно-правовая и криминологическая характеристика кражиз предприятий торговли и общественного питания и роль органов внутренних дел в их предупреждении" Учеб. пособие / И. Ш. Борчашвили ; Отв. ред. В. И. Холостов; М-во внутр. дел КСРО, Караганд. высш. шк. 103 с. 20 см Караганда Караганд. ВШ МВД КСРО 1987;

## Сілтемелер

1. «БОРЧАШВИЛИ Исидор Шамилович» 

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Парагвайлықтар

**Парагвайлықтар**  (өз атауы – **парагуайо**) – Парагвайдың негізгі халқы. Аргентинада, Бразилияда, т.б.елдерде тұрады. 
* Жалпы саны **3,8 млн.** адам (**2003**). 
* Парагвайлықтар – 17 – 18 ғасырларда үндіс гуаранилер мен осында қоныс аударған испандықтардың араласуынан қалыптасқан. 
* Испан тілінде сөйлейді, гуарани тілі де кең тараған. 
* Көпшілігі **христиан** дінінің **католик** тармағын ұстанады. 
* **Парагвайлықтар** басым бөлігі **мал шаруашылығымен** және **егіншілікпен**, **орман шаруашылығымен** айналысады. 
* Баспаналары шикі кірпіштен тұрғызылады, төбесі сабанмен жабылады. 
* Тағамдары жүгері, бұршақ, т.б. дәнді дақылдардан дайындалады. 
* Сүйікті сусындары – парагв, шай. Қолөнер (тігіншілік, құмыра жасау, т.б.) дамыған. 
* Үндіс фольклоры негізінде бай ауыз әдебиеті сақталған.

## Дереккөздер</span>


Санат:Халықтар
Шәміл

**Шәміл** (, ; 1797, Дағыстан, Гимры ауылы  — 1871, Сауд Арабиясы, Медине) — имам, Кавказ халықтарының Ресей отаршыларына қарсы ұлт-азаттық көтерілісінің көсемі. Авар отбасында дүниеге келген. Мұсылман діни мектебінде тәрбиеленіп, араб әдебиетін жақсы меңгерді. Жас кезінде діни ұстазы Қазы-Магомедпен бірге Ресей отаршыларына қарсы тау халықтарын ғазауат соғысын жүргізуге уағыздады. Кейіннен Ғамзатбек екеуі патша әскеріне қарсы күресуші таулықтарға басшылық етті. 1834 жылы Ғамзатбек жау қолынан қаза тапқаннан кейін, имам болып тағайындалып, 25 жыл бойы Солтүстік Кавказды мекендеген тау халықтарының (аварлар, чешендер, тағы басқа) азаттық күресін басқарды (қ. Кавказ соғысы). Абайдың баласы Туралдың естеліктерінде Абайдың қазақтан басқа, өзге ел адамдарымен танысуы туралы былай баяндалады: «Патша үкіметімен алысып, каторгіге айдалып, Сібірден қашқан кавказдықтардың бірнешеуі Абайды табады. Бұлардың ішіңде Ш-дің баласы, Таштемірдің баласы деген адамдардың да Абай қолына келіп, ат мініп, жолдарына кіре пұл алып кетіп жүргендері болған. Абай Таштемірдің баласын бір жаз бойы қонақ етіп, аттандырған деседі. Бұл естеліктер М. О. Әуезовтің мұражай қорында сақтаулы. Ол патша әскерлерімен соғыста ірі-ірі жеңістерге қол жеткізді. Дегенмен, күш тең болмады. Патша әскерінің тынымсыз қудалауы, ішкі әлеуметтік жағдайдың шиеленісуі, халықтың соғыс пен қайыршылық тұрмыстан шаршауы, азық-түлік дағдарысы, жергілікті билеушілердің сатқындық жолға түсуі азаттық қозғалысын әлсіретті. 1859 жылы Шамиль Гуниб ауылында қоршауда қалып, 26 тамызда тұтқынға алынды. Шамиль отбасымен Калугаға жер аударылды. Сөйтіп, Ресей империясы орасан зор әскери және экономикалық күш жұмсаудың арқасында Солтүстік Кавказ халықтарын бағындыруға қол жеткізді. 1870 жылы Шамильге Меккеге баруға рұқсат берілді. Шамильдің өмірі мен ерлік күресі тек тау халықтарына ғана емес, дүние жүзіне аңыз болып тарады. Ол жөнінде көптеген ғылыми-зерттеу еңбектер, әдеби шығармалар жазылған. Соның ішінде қазақ ақыны Абайдың ұлы Мағауия да “Шәміл” атты поэма жазды. 

## Сілтемелер
*Дағыстан
*Сауд Арабиясы
*Ресей
## Дереккөздер


Санат:Имам
Сергей Владимирович Киселев

thumb| alt=A.| ''Киселев С. В.''.**Сергей Владимирович Киселев** (17.7.1905, Ресей, Мәскеу облысы Мытищи қаласы – 8.11.1962, Мәскеу қаласы) – тарих ғылымының докторы, профессор (1939), 
*1953 - КСРО ғылым академиясының корреспондент мүшесі, Оңтүстік Сібір мен Моңғолия халықтарының ежелгі және ортағасырлық тарихына байланысты 120 ғылыми еңбектің авторы. 
*1930 жылы - КСРО ҒА Археология институтының аға ғылыми қызметкері, 
*1939 жылы - Мәскеу университетінің профессор болды. 
*1949–1962 жылдары - «Вестник древней истории» журналының бас редакторы қызметін атқарды. 
*1927 жылы - Алтайда, Хакасия мен Тувада, Орталық Қазақстанда археология зерттеу жұмысын жүргізді. 
Олардың нәтижесі Киселевтің «Оңтүстік Сібірдің ежелгі тарихы» (1949 жылы орыс тілінде басылған; КСРО Мемлекеттік сыйлығы, 1950) деген еңбегінде қорытылды. 
*1948–1949 жылдары -  ежелгі Қарақорым мен Хара-Балғас қалаларын зерттеген кеңес-моңғол экспедициясын басқарды. 
*1957–1961 жылдары - Байқал сыртындағы Кондуй сарайы мен Хирхир қаласын, т.б. зерттеп, 1965 жылы *«Ежелгі моңғол қалалары»* деген жинақ шығарды. КСРО Мемлекеттік сыйлығы лауреаты (1950). Ленин және *«Құрмет Белгісі»* ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1905 жылы туғандар
Санат:1962 жылы қайтыс болғандар
Текес (өзен)

**Текес өзені** – Іле алабындағы өзен.

## Бастауы
Теріскей Алатауының солтүстік-шығыс сілеміндегі Қопыл тау массивінен басталып, Қытай жеріндегі Қарабура ауылының тұсында Іле өзеніне құяды. Теріскей Алатауы баурайында екі аттас қайнар көзі – сол және оң Текес орналасқан. Өзенге Қазақстан аумағында 10 ағын құйылады. Олардың ең ірілері - Орта-Көкпақ, Үлкен-Көкпек және Баянкөл.

## Географиялық орны
Алматы облысының Райымбек ауданы мен Қытай жерінде. Текес ауылынан төмен жасанды су қоймасы, су торабы және ГЭС бар.

## Гидрологиясы
Жалпы ұзындығы 438 км, оның 218 км-і Қазақстан аумағы арқылы ағып өтеді. Су жиналатын алабы 28100 км2. Аңғары жоғары бөлігінде тар, терең шатқалмен ағады, төменгі ағысы жазықпен ағып, арнасы мемлекеттік шекараға дейін кеңейеді. Орташа су ағымы Текес тұсында 9,02 м2/с.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Алматы облысы туризмінің ресми сайты 
* Алматы облысы туризм басқармасының ресми сайты 

Санат:Райымбек ауданы өзендері
Санат:Қытай өзендері
Санат:Іле су алабы
Қопа (Хромтау ауданы)

**Қопа** — Ақтөбе облысы Хромтау ауданындағы ауыл, Қопа ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Хромтау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 52 км-дей жерде. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1226 адам (583 ер адам және 643 әйел адам) болса, 2009 жылы 814 адамды (398 ер адам және 416 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 723 адамды (368 ер адам және 355 әйел адам) құрады.

## Тарихы
1964 жылдан қой өсіретін кеңшар орталығы болды. Оның негізінде Қопада және Амангелді, Тамды ауылдарында ӨК және шаруа қожалықтары құрылған.

## Дереккөздер
 
 

Санат:Хромтау ауданы елді мекендері
Қопа (Алматы облысы)

**Қопа** — Алматы облысы  Жамбыл ауданы, Самсы ауылдық округі құрамындағы ауыл, темір жол бекеті.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ұзынағаш ауылынан солүстік-батысқа қарай 53 км-дей жерде.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі Түркістан-Сібір темір жолының салынуына байланысты қаланған. Қопада астық қабылдау пункті, т.б. мәдени-тұрмыстық мекемелер бар.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Юрий Павлович Киселев

**Юрий Павлович Киселев** (1930 жылы Жамбыл облысы қазіргі Тараз қаласында дүниеге келген) — тарих ғылымының докторы (1990), профессор. ҚазПИ-ді (1952, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. 
Жамбыл педагогикалық училищесінде оқытушы, Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технологиялық институтында доцент, оқу ісі жөніндегі проректор, Жамбыл педагогикалық институтында (қазіргі Тараз мемлекеттік университеті) доцент, профессор қызметтерін атқарған. 
Киселев 60-қа жуық ғылыми жарияланымның, оның ішінде 3 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Текес (Алматы облысы)

**Текес ауылы** — Алматы облысы Райымбек ауданындағы ауыл, Текес ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Нарынқол ауылынан солтүстік-батысқа қарай 14 км-дей жерде, Текес өзенінің оң жағасында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1975-1997 жылы “Октябрьдің 40 жылдығы” атындағы картоп өсіретін кеңшардың орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылы Текесте және округке қарасты Жаңатекес, Өрнек ауылыдарында ӨК және бірнеше шаруа қожалығы құрылды. Ауыл арқылы республикалық маңызы бар Алматы – Нарынқол автомобиль магистралі өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Райымбек ауданы елді мекендері
Қопасор (көл)

**Қопасор** – Шалқар алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Шалқар ауданы жерінде. Теңіз деңгейінен 166,0 м биіктікте орналасқан. 

## Гидрографикасы
Ауданы 12,15 км2, ұзындығы 9,5 км, ені 2,7 км, жағалауының ұзындығы 36,4 км. Көл жауын-шашын, жер асты суымен толығады. Жағалауы жазық. Суы тұщы, жазға қарай ащы. Кейбір жылдары құрғап қалады.

## Дереккөздер
 

Санат:Шалқар ауданы көлдері
Санат:Шалқар су алабы
Плита

**Плита** — платформа аумағындағы жер қыртысының ірі, бұрыс тектоникалық құрылымы. “Плита” терминін 1885 ж. австрия геологы Э.Зюсс (1831 — 1914) ұсынған. Плита іргетастан, аралық қабат және тыстан, екі ярустан: өте қатпарланған, аздап метаморфталған, әр түрлі интрузивтер кептелген құрылым түзетін төменгі қабат (щит), жазық жатқан, саяз теңіздік немесе құрлықтық шөгінділерден түзілген жоғары қабаттан тұрады (чехол). Жер қабығы литосфералық және мұхиттық Плиталар болып бөлінеді. Литосфера Плиталары құрлықпен жапсарлас құрлықтық қайраңдарды біріктіреді; екеуі бүтін Плиталар құрап, бірге жылжиды. Жердің қатты, бірақ осал орналасқан литосфера қабығы бірнеше Плитаға жіктеліп, ары-бері жылжып отырады. Жер сілкіну ошақтары осы қимыл шиеленіскен жапсарда орын алады. Плиталар қимылды, тұрақты болып бөлінеді. Қимылды Плиталарда тектоника құбылыстары айқын бүркеніш жабуының қалыңд. 8 — 10 км болады. Тұрақты Плиталарда тектоникалық қозғалыстар баяу байқалады. Тұран Плитасының едәуір бөлігі, Батыс Сібір Плитасының оңтүстік бөлігінің көпшілігі Қазақстан жерінде жатыр. 
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том
Орақ Жолмырзаұлы Әлиев

**Орақ Жолмырзаұлы Әлиев** (1.1.1946 жылы туған, Қызылорда облысы Қазалы ауданы 3-ауылы) – экономика ғылымның докторы (2004), профессор Қазалы ауыл шаруашылықтың техникумын (1965), ҚазМУ-дың (қазіргі ҚазҰУ) филосия-экономикалық факультетiн (1974) бiтiрген. 1974 жылы Қазақстан Ғылым Академиясының Экономикалық институтында экономист, 1975–1985 жылы ҚазМУ-дың саяси экономия кафедрасында ассистент, аға оқытушы, 1985–1999 жылы осы университет жанындағы Қоғамдық ғылымдар оқытушыларының бiлiктiлiгiн жетілдіру институтында доцент, кафедра меңгерушiсi болды. 1992 жылы «Тұран» жекеменшiк университетінде оқу iсi жөнiндегi проректор қызметiн атқарды.2005 жылдан Астана қаландағы «Тұран–Астана» университетiнiң ректоры. Ғылыми жұмыстарының негiзгi бағыты жер меншiгi мәселесi, жер рентасы теориясы, жалпы ғылым туралы тұжырымдамаларға арналған. Әлиев 150-ден астам еңбектiң, оның iшiнде екi ғылыми монографияның, бiрнеше оқу-әдiстемелiк құралдардың авторы.
## Сыртқы сілтемелер
* http://www.egemen.kz/indexold.php?act=readarticle&id=739
* http://menkazakpyn.ucoz.kz/news/n_rly_k_sh_turaly_ne_bilesiz/2010-05-10-69
* http://www.keu.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=111&Itemid=78

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1946 жылы туғандар
Қарлығаш Әңгелбайқызы Әлиханова

**Қарлығаш Әңгелбайқызы Әлиханова** (6.9.1946 ж.т., Қарағанды облысы) – медицина ғылымның докторы (1997), профессор (1998). 

Арғын тайпасы Қуандық руының Тоқа бөлімінен шыққан..

## Еңбек жолдары
Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1971), қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген.
1971-2004 жылдары Қарағанды мемлекеттік медицина институтында ассистент, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 

## Ғылыми еңбектері
"Остеоартроз горнорабочих угольных шахт" тақырыбында докторлық диссертация қорғады. Негізгі ғылыми бағыты: диагностика технологиясының іске асуы, емдеу, АМƏК деңгейінде ішкі ағза ауруларының профилактикасы жəне реабилитациясы. 424 ғылыми жарияланымның, 6 монографияның, 6 өнертабыстың авторы. 

## Марапаттары
* ҚР Денсаулық сақтау ісінің үздігі (2005); 
* ҚР Білім беру ісінің еңбек сіңірген қызметкері (2006);
* 2 медальмен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Санат:Қарағанды медицина университеті түлектері
Жеміс-жидек ауылы

**Жеміс-жидек** (2023 жылға дейін — *Плодовоягодное*) — Жамбыл облысы Меркі ауданы, Жамбыл ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Меркі ауылының оңтүстік-батыс іргесінде. Ауылда орта мектеп, кітапхана, фельдшерлік пункт бар.

## Халқы

## Тарихы
Ауылды колхоздастырған 1929 жылдан бұрын бұл жерді Обров деген орыс жеміс-жидек отырғызған екен. Кеңсірік-мұрын ауруына шалдыққан Обров мұрнын үнемі ақ шүберекпен көлденең таңып жүретіндіктен, әрі қазақ тілін еркін сөйлей білетіндіктен жергілікті қазақтар оны "Пұшық төре" деп атап кеткен екен. Оның екі жерде: өзі қоныстанған жерде және Талдыбұлақ деген жерде жеміс-жидек бақтары болыпты. Оларды ел "Обровтың шарбағы" деп атаған.

Жеміс-жидек ауылы 1937 жылы Меркі ауданының көкөніспен айналысатын питомнигі болып құрылған. 1957 жылы Меркі аудандық мемлекеттік питомник кеңшары болып қайта құрылды. 1957 жылдан бастап көшет отырғызумен айналысып, кейіннен бау-бақша, жеміс-жидек, көкөніс өсірумен бірге, будандастырылған әртүрлі жеміс-жидек көшеттерін отырғызып өсіруде.

Ауыл 1959 — 97 ж. жеміс-жидек өсіретін кеңшардың бөлімшесі болып келді. Оның негізінде Плодовоягодноеде 1997 жылдан шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Ауылда орта мектеп, клуб, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. 

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Жамбыл ауылдық округі Жеміс-жидек ауылындағы Мира көшесінің атын өзгерту туралы
* Меркі ауданында өз жалғасын тауып кездесулер өтуде 

Санат:Меркі ауданы елді мекендері
Қайыртай Хамитұлы Әлмағанбетов

**Қайыртай Хамитұлы Әлмағанбетов**(1950 жылы туған, Ақмола облысы Есіл ауданы Есіл қаласының) – медицина ғылымның докторы (1992), профессор (1996). Ақмола мемлекеттік институтын бітірген (1974, қазіргі Астана мемлекеттік университеті). 1974–1977 жылы Есіл ауданың емханасында хирург, кафедрааралық лабораториясының аға лаборанты (1978–1981), Қазақ ұлттық медициналық университетінде ассистент, аға оқытушы, доцент, проректор болып қызмет істеді (1981). Әлмағанбетов 60-тан астам ғылыми еңбектің авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1950 жылы туғандар
Көлем өлшемі

**Көлем өлшемі** – өндірістің жұмсалған ресурстарының‚ шығындарының‚ өндірілген және тұтынылған өнімнің‚ сұраным мен ұсынымның шамасын көрсететін сандық экономикалық көрсеткіш. Халық шаруашылығының өндірістік‚ сауда‚ статистика‚ кеден секторларында пайдаланылады. Айталық‚ мынадай көлем және сыйымдылық өлшемдері қолданылады:
#1 шараптық галлон = 3‚785 л
#1 құрғақ галлон = 4‚405 л
#1 мұнай баррелі = 158‚98 л
#1 квортер = 8 бушель = 64 галлон = 290‚93 л 
#1 галлон = 4 кварта = 8 пинта = 4‚546 л
#1 кварта = 2 пинта = 1‚137 л
#1 пинта = 0‚568 л
#1 регистрлік тонна = 100 ағылшын текше футы
#1 регистрлік тонна = 2‚83 м2
#1 текше ярд = 27 ағылшын текше футы
#1 текше ярд = 0‚764 м2
#1 ағылшын текше футы = 1‚728 текше дюйм
#1 ағылшын текше дюймі = 16‚387 см3
#1 ширек = 2‚099 гектолитр = 209‚9 л
#1 ширекше = 2‚624 декалитр = 26‚24 л
#1 гектолитр = 10 декалитр = 100 л
#1 декалитр = 10 л
#1 гарнец = 3‚28 л
#1 текше сажын = 9‚713 м3
#1 текше аршын = 0‚3597 см3
#1 текше сүйем = 87‚82 см3
#1 текше фут = 28‚32 дм3
#1 текше дюйм = 16‚39 см3
#1 текше сызық = 16‚39 мм3

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Көлем өлшемі
*Көлем өлшемі 
*Көлем өлшемі 

Санат:Экономикалық көрсеткіштер
Санат:Көлем өлшем бірліктері
Жүк айналымы

## Қысқаша мәлімет
**Жүк айналымы** – жүк тасымалдайтын көлік жұмысының негізгі экономикалық көрсеткіші. Оның көлемі тасымал қашықтығымен және белгілі бір уақытта тасылған жүктің салмағымен өлшеніп, тонна-километрмен есептеледі. Жүк айналымы көлік түрлеріне қарай ажыратылады: автомобиль көлігінің Жүк айналымы – жүк таситын автомобиль көлігі жұмысының көлемі, ол бір сапарда тасылған жүкті сапар қашықтығына көбейтіп, кейіннен барлық сапарлар бойынша тасылған жүктердің көлемін қосу жолымен айқындалады; әуе кемесінің Жүк айналымы – әуе кемесімен тасылған пошта мен жүктердің көлемі, ол орындалған ұшу сапарлары бойынша бір сапарда тарифтік қашықтыққа әкетілген пошта мен жүктердің көлемін қосу жолымен айқындалады; өзен көлігінің Жүк айналымы – жүк таситын өзен көлігі жұмысының көлемі, ол әрбір жөнелтілген жүктің салмағын жүк жөнелтілген және жүк жеткізілген порттар (айлақтар) арасындағы ең жақын кеме жолы қашықтығына көбейтіп, барлық жөнелтімдер бойынша алынған нәтижелерді қосу жолымен есептеледі; теміржол көлігінің Жүк айналымы – жүк тасымалданатын т. ж. көлігі жұмысының көлемі, ол нақты темір жол қатынасы бойынша тасылған жүктердің қосынды көрсеткішін сипаттайды, жөнелтілген жүктерді ең қысқа тасымал қашықтығына көбейтіп, есепті кезеңде барлық тасылған жүктердің қосындысын шығару жолымен айқындалады; теңіз көлігінің Жүк айналымы – жүк таситын теңіз көлігі жұмысының көлемі, ол жүк жөнелтілген және жүк жеткізілген порттар (айлақтар) арасындағы миль есебімен есептелетін ең қысқа теңіз жолы қашықтығына тонна есебімен әрбір сапарда жөнелтілген жүктің салмағын қосып шығару жолымен айқындалады; құбыр желісінің Жүк айналымы – құбыр желісі жұмысының көлемі, мұнайды, мұнай өнімдері мен газды құбырмен тасымалдау жұмысының көлемін сипаттайды, ол бас сорап стансасының коллекторынан зауыттың, құю бекетінің, мұнай қоймасының, газ бөлу жүйесінің, т.б. коллекторына дейінгі қашықтыққа тонна есебімен айдалған мұнай (мұнай өнімдері, газ) көлемінің қосындысы ретінде айқындалады. Қазақстанда 2000 жылы 1999 жылмен салыстырғанда көліктің барлық түрлері бойынша Ж. а. 29 пайызға көбейді. 
Темір жол көлігі алыс қашықтыққа жүк тасымалдау бойынша жетекші сала болып табылады. Жүк айналымының жалпы көлемінде оның үлесі 2000 жылы 50 пайыздан астам болды. Темір жол көлігімен тасылатын жүктің құрылымы соңғы 10 жылда едәуір өзгерді. Отын-энергетикалық жүктердің: тас көмірдің, мұнай мен мұнай өнімдерінің үлес салмағы артып келеді. Сыртқы сауда қатынастарының серпінді түрде дамуы Еуропа мен Азия арасындағы жүк тасқынының өсуіне мүмкіндік туғызып, көлік дәліздерін қалыптастыруға алғышарт жасады. Республикада 2000 жылы барлық көлік түрлерімен 682,5 миллион тонна жүк тасымалданды, соның ішінде темір жол көлігімен 171,8 миллион тонна, автомобиль көлігімен 371,4 миллион тонна, өзен көлігімен 0,45 миллион тонна, құбыр желісімен 138,8 миллион тонна, әуе көлігімен 0,02 миллион тонна жүк тасылды. Жүк айналымында құбыр желісінің үлесі 1991 жылы 2,2 пайыздан 2000 жылы 42 пайызға артты. 1997 жылдан газ транзиті іске қосылды.

## Сілтемелер
*Темір жол
*автомобиль
*Еуропа
*Азия

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Владимир Николаевич Плотников

**Плотников Владимир Николаевич** (1832, Орынбор қаласы — 1875) – Ресей этнограф-суретшісі.

Орынбор уездік училищесін бітірген. Орыс географиялық қоғамының Орынбор бөлімшесінің мүшесі. 1861 ж. Орал дистанциясындағы орыс әкімшілігі мен қазақтар арасындағы қарым-қатынасты ркттеу туралы дауда ол қазақтардың мүддесін қорғады. 1869 жылы - Елек уезінің бастығы, одан кейін Торғай уезінің судиясы болды.

Шығыстанушы В.В. Григорьевпен және Ыбырай Алтынсаринмен қарым-қатынаста болған әрі олардың ықпалымен жергілікті тұрғындардың тұрмысы мен салт-жоралары жайында ғылыми этнографиялық мақалалар жазып, көптеген суреттер салған. Әсіресе бейнелеу өнері арқылы қазақ халқының материалдық мәдениетін көрсететін тұңғыш деректемелердің бірі ретінде бұрынғы КСРО ғылым академиясының этнография мұражайында сақталған “Вл. Плотниковтың қазақтардың тұрмысы жайлы этнографиялық суреттері (1859 — 62)” атты альбомы аса құнды. 258 суреттен тұратын осы альбомда қазақтың киімдері мен әшекей заттары, үй мүліктері мен ер-тұрмандары және музыкалық аспаптары бейнеленген. Аталмыш альбом 1867 ж этнографиялық көрмеге қойылып, оған Мәскеу университеті жанындағы жаратылыстану қоғамының күміс медалі берілді.

## Дереккөздер


Санат:Ресей этнографтары
Санат:1832 жылы туғандар
Санат:1875 жылы қайтыс болғандар
Лозанна бітім шарты

**Лозанна бітім шарты** — 1923 жылы 24 шілдеде Лозанна конференциясында жасалған. Конференцияға Англия, Франция, Италия, Жапония, Грекия, Югославия, Румыния, Түркия қатысты. Лозанна бітім шарты бойынша Түркияның жаңа шекарасы белгіленіп, Осман империясының құлағаны заңдастырылды. Бұл шарт бойынша Түркия Осман сұлтандығы қарызының өзіне тиісті бөлігін мойындап, қаржылық бақылаудан құтылды. 

Бірақ Осман империясы тұсында қол астында болған Таяу Шығыстағы иеліктерінің бәрінен бас тартты. Лозанна бітім шарты нәтижесінде Антанта мемлекеттері 1920 ж. жасалған Севр бітім шартынан бас тартып, Түркияның тәуелсіздігін мойындады. Лозанна бітім шарты кейбір қолайсыздығына қарамастан, Түркияның халықаралық жағдайының нығаюына жағдай жасады.

Санат:Ұлыбританияның халықаралық келісімдері
Санат:Италияның халықаралық келісімдері
Санат:Түркияның халықаралық келісімдері
Санат:Жапонияның халықаралық келісімдері
Санат:Лозанна
Санат:Бітімгершілік келісімдер
Санат:1923 жыл
Плоттер

**Плоттер** (ағылш. plotter — график салушы) — суреттерді, сұлбаларды, сызбаларды, карталарды, т.б. графикалық ақпараттарды өте жоғары дәлдікпен қағазға, калькаға, т.б. автоматты түрде түсіретін құрылғы. ЭЕМ-нда, автоматты жобалау, автоматты өлшеу жүйелерінде, картографияда, т.б. графикалық ақпаратты шығарушы құрылғы ретінде қолданылады.
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том