open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жаңа медиа

## Жаңа медиа

Жаңа медиа XX ғасырдың соңында фильм, сурет, музыка, ауызекі және жазбаша сөз тәрізді дәстүрлі медианы қамтитын компьютер мен коммуникациялық технологиялардың, компьютермен лайықталған құрылғылар мен Интернеттің интерактивті қызметтерін танытатын медиа ғылымда пайда болған термин. Бұл ұғымның ауқымы өте кең. Мысалы, жаңа медиа медиа контентке жатататын барлық мәліметтерге кез келген уақытта, әртүрлі компьютерлі құрылғылардың көмегімен қол жеткізіп, пікірлесуге, жаңа мәлімет енгізуге және бірнеше адамның бірігіп, ақпарат түзуіне мүмкіндік беруді де сипаттайды. Жаңа медианың келесі бір қыры медиа контентті жариялау, тарату, тұтыну және әзірлеудегі еркіндіктің берілуімен құнды. Жаңа медианың дәстүрлі медиадан айырмашылығы контенттің сандық форматта бит өлшемдеріне дейін ұсақталуында жатыр. Сонымен қатар жаңа медиада контент онлайн режимде де қарқынды түрде әзірленуімен ерекшеленеді.

Сондықтан да жоғары сапалы сандық тәсілмен плазмалы теледидардан бағдарламаның көрсетілу әлі де дәстүрлі медиа болып саналады да, ал қарапайым рок әншілердің интернеттегі сайттарынан тыңдармандардың әндерді жүктеп алып, пікірталқы ұйымдастыра алатын болса "жаңа медиаға" жатады.

Wikipedia - онлайн энциклопедиясы жаңа медиа құбылысын түсіндірер жақсы мысал. Оған тіркелген қолданушылар бірігіп, бірнеше редакторлар мен демеушілердің қатысуымен интерактивті қауымдастық құрылып, сілтемелер арқылы жалғаннан мәтіндер, суреттер мен видеолар жариялайды.

"Жаңа медиа" деп суреттелетін көптеген технологиялар әдетте манипуляциялайтын, желіде жұмыс істейтін, сығымдалған, интерактивті сандық форматта болады. Оның кейбір үлгілеріне Интернет, сайттар, мультимедиалы компьютер, компьютер ойындары, CD-ROM-дар және DVD-лар жатады. Теледидар бағдарламасы, көркем фильм, журнал, кітап немесе қағазда жарияланған мәліметтің сандық форматта графикасы, интернет сілтемелері бар интерактивті қызметтері болмайынша жаңа медиаға жатпайды.

Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары
Жезді (кент)

**Жезді** — Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы кент.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Ұлытау ауылынан оңтүстікке қарай 67 км (Жезқазған қаласынан солтүстік-батысқа қарай 35 км) жерде, жусан аралас астық тұқымдас шөптер өскен бозғылт сұр топырақты шөлейт белдемде орналасқан.

## Тарихы
Іргесі Ұлы Отан соғысы жылдары Жезді марганец кен орнын жедел игеру қажеттілігіне байланысты қаланды (1942). 1944 жылы кентке айналды. 1963-1997 жылдары Жезқазған облысы Жезді ауданының орталығы болды.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 4680 адам (2306 ер адам және 2374 әйел адам) болса, 2009 жылы 2624 адамды (1336 ер адам және 1288 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 2114 адамды (1069 ер адам және 1045 әйел адам) құрады.

## Инфрақұрылымы
Жездіде марганец кенін өндіру және байытумен шұғылданатын марганец кеніш басқармасы, тұрмыстық қызмет көрсететін комбинаториялық, орта  мектеп, кеншілердің мәдениет үйі, кітапхана, аурухана, емхана, санитарлық-эпидемиологиялық станса, тағы басқа бар. Жезді — Жезқазған темір жол тармағы арқылы Жезқазған — Сейфуллин — Қарағанды темір жолына қосылған. Кент арқылы Жезқазған — Ұлытау — Арқалық автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Аудитор

**Аудитор** ( — тыңдаушы, тексеруші) — аудиторлық қызметпен айналысушы маман. Онымен жоғары экономикалық және заң білімі бар, мамандығы бойынша кемінде бес жыл жұмыс істеген және тиісті аттестациядан өткен адам айналыса алады. Аудитордың аудиторлық қызметпен кәсіпкер немесе аудиторлық ұйымның (фирманың) қызметкері ретінде жеке айналысуына құқығы бар. Аудитордың негізгі міндеті - тексеру жағынан компанияның  қаржы жағдайы туралы қорытынды жасау, ол занда белгіленген тәртіппен аталған компанияның  қызметі жөніндегі жылдық есебінде ресми балансымен және пайда мен зиянның есептерімен бірге жарияланады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Мәделі Жүсіпқожаұлы

**Мәделі Жүсіпқожаұлы** (1816-1888 ж.) - Қазақтың байтақ даласында көрнекті ақын әрі батыр атанған азаматтың бірі . Мәделінің кіндік қаны тамған жері қазіргі Түркістан облысының Қызылқұм ауданының қожатоғай кеңшары (бұрынғы Ақбұлақ болысы, Бадам жері). Зерек, болашақ ақын жігіт жастайынан діни медреселерді оқып, жан-жақты болып өседі. Қолына түскен кітаптарды көп оқып, мұсылманша оқыған білімі арқасында Құранды да оқып жатқа білетін болған. Кезінде кеңінен тараған шығыс әдебиеті, оның ішінде араб әдебиеті үлгілерінен, ертегі, дастан, қиссаларды көңіл қоя оқиды. Мәделінің өз заманында діни білімімен молдалық құрған кездері де болған.

Қожа руынан шыққан.

## Шығармашылығы
Шығыстың классикалық әдебиеті мен фольклорын көп оқып, он бес жасынан лирикалық-дидактикалық толғау өлеңдер шығара бастайды.  Әзіл-қалжың өлеңдерін айта жүріп, суырыпсалма ақындық өнерге де төселеді. Мәделі  әдеби мұрасы — толғаулар, айтыстар, арнау өлеңдер. Мысалы, “Батырбек пен Байзаққа”, “Әбділда қожаға”, “Айналайын, Әзірет”, “Аман бол, Қосжарсуат туған жерім!”, “Датқа-еке, мен осында туып едім”, “Қанайға”, “Шәріпке”, “Кетпейді бастан бұлт күн жайланып”, тағыда басқа арнаулары мен толғауларында әлеуметтик ортаның қайшылықтары, атамекенін қорғап, Хиуа хандары озбырлығынан құтқарған ерлердің тарихи тұлғалары жырланады. ұұмырнамалық өлеңдерінде адамның ана құрсағында пайда болуынан бастап жүз жасқа дейінгі фәнилік кезеңдегі тағдырына дидакт.-филос. шолу жасалады. Ақынның айтыстарында (“өлбике мен Мәделі”, “Айым қызбен жұмбақ айтысы”, тағыда басқа) айтыскер ретіндегі шеберлігі аңғарылады. Ол атақты Майлықожа ақынмен де өнер жарыстырған (“Бес ғасыр жырлайды”, 1-т., 1989). Мәделі  шығармалары баспасөз беттерінде (“Түркістан уәлаяты”, 1875, 1878; “Жас Қайрат”, 1924; “Оңтүстік Қазақстан”, 1973), хрестомататиялық-антологиялық жинақтарда (“Ертедегі қазақ әдебиеті хрестоматиясы”, 1967; “Бес ғасыр жырлайды”, 2-том, 1984, 1989, 1991), жоғары оқу орындарына арналған хрестоматиялық оқу құралдарында жарияланған. Ақынның шығармашылығы туралы әдебиеттанушы ғалымдар Х.Сүйіншәлиев, Ә.Оспанұлы, тағыда басқа зерттеген.

**Мәделіқожа Жүсіпқожа** (1816 жылы туған, Арыс өңірі – 1888) – айтыскер, ақын.

Ескіше хат таныған. Өзі тұстас талай ақындармен айтысқа түскен. Ол атақты Майлықожа ақынмен де өнер жарыстырған. Оның «Қанай датқаға», «Майлы ақынға», т.б. толғаулары бар. «Мәделінің елімен қоштасқаны», «Бір жан жоқ болыстыққа талас емес», «Еш нәрсе бұл дүниеге болмас тұтқа», «Бәйтерек Байзақ едің мақтап жүрген», «Іліп алма», т.б. жырларында замана шындығын көрсеткен. «Арыстанбайға» атты арнау өлеңі «Жас қайрат» журналында (1924 жылы ғ5) жарияланған. Көптеген өлең-жырлары, толғаулары, айтыстары қолжазба күйінде Орталық ғылыми кітапхана қорында сақтаулы.

## Сілтемелер


## Дереккөздер

Санат:Қазақ ақындары
Пионер

**Пионер** () — 
#Ғылымда, техникада, өнерде жаңа жол салушы, бастамашы адам;
#Кеңес өкіметі кезіндегі оқушылардың В.И. Ленин атындағы Бүкілодақтық Пионер ұйымының және бірқатар шетелдердегі демократиялық балалар ұйымдарының мүшесі. Алғаш рет 1922 жылы Мәскеуде құрылған коммунистік балалар топтарының мүшелері Пионер деп аталды. Пионер ұйымының талаптары мен жұмыс бағдарламасы “Пионерлердің салтанатты уәдесінде”, “Пионерлер заңдарында”, “Кеңес Одағы Коммунистік партиясының ісі үшін дайын болыңдар!” девизінде және “Әрқашан да дайынбыз!” деген жауаптарында белгіленді. Олардың символдары қызыл ту, қызыл жалауша, қызыл галстук, омырау белгі; атрибуттары горн, барабан, бір үлгідегі киім; салттары салют, сапқа тұру, линейка, ту алып шығу, жалауды көтеру, дәстүрі Пионер алаулары, т.б. түрлі мерекелер болды. Оқуда, еңбекте, спортта, қоғамдық жұмыста айрықша көзге түскен Пионерлер Бүкілодақтық Пионер ұйымының Құрмет кітабына жазылды. Сонымен қатар үкімет тарапынан марапатталып, наградалар, тіпті КСРО-ның ең жоғарғы атақтары да беріліп отырды. Кеңес Одағының Батыры атағына 4 Пионер, Социалистік Еңбек Ері атағына 2 Пионер ие болған. 1974 жылы Пионер ұйымдарында 25 млн., Қазақстанда 1975 жылы 1 млн. 718 мың 643 Пионер болды.
# Пионер ауылы
# Пионер газ кен орны

## Дереккөздер</span>
Тәуелсіздік сарайы (Астана)

**Тәуелсіздік сарайы** — мемлекеттік ресми іс-шараларды, форумдарды, мәжілістерді, кездесулерді, съездерді өткізу орны болып табылады. Ғимараттың сыйымдылығы, техникалық жабдықталуы, жайлылығы іс-шараларды жоғары халықаралық деңгейде өткізуге және көрсетуге мүмкіндік береді. Ресми іс-шаралармен қатар концерттерді, көрмелерді, мерекелік жиындарды өткізуге барлық мүмкіндік бар.

## Ішкі құрылымы
Ішкі құрылымы қатаң шешімдер мен жайлылық эстетикасының үйлесімділігі болып табылады. Тәуелсіздік Сарайының құрылымы:
* Конгресс зал;
* Рәсімдеу залы;
* Пресс-орталық;
* Қол өнер және этнография, археология және антропология галереясы
* Қазіргі заман галереясы;
* Астана тарихы мұражайы;
* 4D кинотеатры ;
* 360 град. кинотеатры
* Электронды кітапхана;
* Макет залы;

### Функционал қызмет түрлері
Тәуелсіздік Сарайы 3 қабаттан тұрады. Бірінші қабат - ұлттық және қазіргі заман стильдерінің біртума үйлесімділігі. Осында 3082 адамға жасалған Конгресс-зал, 268 орны бар Рәсімдеу залы, 220 орны бар Пресс-орталық, сыйымдылығы 678 адамға арналған және сахна мен дыбыс аппаратурасымен жабдықталған кең мейрамхана орналасқан.

Екінші қабатта қол өнер және этнография, археология және антропология галереясы орналасқан.

Композициялық үйлестірілген археология залы Алтын адам, Сармат батыры, Берел аттары, құпия жазулары бар тастар сияқты сирек кездесетін ежелгі экспонаттарымен толққан. Адам киімі, аттардың әшекейлері, аң стилінде жасалған скиф-сақ әлемінің бұйымдары да осында орын тепкен.
	
Этнография мен қол өнері әйел әшекей-бұйымдары, қазақ даласының түрлі аймақтарының ұлттық киімдері, батырлардың қару-жарақтары, ән аспаптары, қолдан тігілген кілемдер, аңға шығу композициясы, әсерлі қыз ұзату көрінісі ретінде ұсынылған. 18-19 ғғ. экспонаттарымен қатар қазіргі заман шеберлерінің жұмыстары да орын тапты.

Көшпенді цивилизациясының ұлы жетістігі - бұл қазақ киіз үйі, қазіргі заман шеберімен жасалған көрермендер назарына ұсынылады.

Антропология залы неолит дәуірінен бастап бүгінгі күнге дейінгі бұрынғы қалпына келтірілген адам бейнесінің көрінісі келтірілген.

Қазіргі заман мұражайында абстракция, пейзаж, ландшафт, портрет, яғни түрлі көзқарастар мен стильдерде орындалған Қазақстан Республикасының Мулашев, Ақанаев, Смағұлова, Бегалин сияқты танымал суретшілердің жұмыстары бар.

Үшінші қабатта Астана қаласы тарихының мұражайы орналасқан. Мұражайдың экспозициялық кеңістігі Астана қаласының барлық қалыптасу кезеңін қамтиды: құжаттар, астанаға сыйланған сыйлықтар, жетістіктер.

49 орындық 4D кинотеатры келушілер назарына астана тарихы туралы фильмді ұсынады.

«Астана 2030» макет залы астананың 2030 жылға дейінгі даму көріністерін көрсетеді.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Ресми сайты 
* Тәуелсізік сарайы

Санат:Астана ғимараттары мен құрылыстары
MLS

нобай
**Major League Soccer** немесе **MLS** *(ағылшын тілінен аударғанда: Басты футбол лигасы)* — АҚШ-тың және Канаданың ең күшті футбол дивизионы. Біріншілікке 16 команда қатысады: 15 американдық команда, біреуі — канадалық.

Қазіргі чемпион *(плей-офф жеңімпазы)* — *«[[Колорадо Рэпидз]]»*.

## Біріншілік форматы
150px|right|thumb|MLS Supporter's Shield
Ұдайы біріншілік наурыздың аяғында басталып, қазанда аяқталады. Лиганың барлық командалары Шығыс және Батыс конференцияларына бөлінген, әр конференцияда сегіз командадан бар. Әр клуб ұдайы біріншілікте 30 ойыннан өткізеді. Жеңіс үшін команда үш ұпай алады, тең нәтиже үшін — бір, жеңіліс үшін команда ұпай алмайды. Ұдайы біріншіліктің жеңімпазы MLS Supporters' Shieldпен марапатталады.

Футбол маусымы қарашада жалғасады, нәтижесінде MLS Кубогы өтеді, сонда нағыз чемпион анықталады.

## Тарихы
Футбол лигасы 1993 жылдың 17 желтоқсанында құрылған. Бірінші чемпионат 1996 жылы өткізілген.

## Командалар

## Командалардың жетістіктері
16 команданың ішінде сегізі регулярлық маусымның жеңімпазы болып аталған, тағы 8 команда Плей-оффта жеңген, 6 команда (Ди Си Юнайтед, Сан-Хосе Эрткуейкс, Лос-Анджелес Гэлакси, Чикаго Файр, Канзас-Сити Уизардс және Коламбус Крю) екеуінде де жеңімпаз болған:

## Сайт
* Ресми сайт

Санат:1993 жылдан ұдайы өткізіліп жүрген спорттық жарыстар
Санат:Канададағы футбол
Санат:АҚШ-тағы футбол
Санат:MLS
Game Boy

**Game Boy**(Жапон тілі. ゲームボーイ Гэ:му Бо:й) — Nintendo компаниясы шығаратын портативтік ойын приставкасы. Бірінші Game Boy 1989 жылы әлемге әйгілі қалталы ойын" Nintendo Game and Watch" жалғасы ретінде шыққан; Бұл ойын жүйесі ең алғашқы танымал ойын болды соған қарап көптеген компаниялар осы ойынның табысын қайталағысы келді бірақ ол ешкімнің қолынан келмеді. Қандай да бір себептен Game Boy ойындарының сатылымы төмендесе Nintendo Game Boy ойынның жаңартылған түрлерін шығара отырып сатылымды қайта көтеріп отыратын. 1996 жылының караша айында Game Boy Pocket жарық көрді, ол өзінің алдынғы моделінен экранның үлкендігімен және мықты ААА батареяларымен өзгешелігі болған. Кейін түсті экранмен қамтамасыз етілген Game Boy Color шықты, одан кейін Game Boy Advance сатуға шыққан.

**Шығарылған модельдері:**

* Game Boy (1989)
** Game Boy Pocket (1996)
** Game Boy Light
* Game Boy Color (1998)
* Game Boy Advance (2001)
** Game Boy Advance SP (2003)
** Game Boy Micro (2005)

**Ойындары:**
*Pokémon Red / Green / Blue Version
*Tetris

*Pokémon Gold / Silver Version
*Super Mario Land
*Pokémon Yellow: Special Pikachu Edition
*Super Mario Land 2: 6 Golden Coins
*Pokémon Crystal Version
*Dr. Mario
*Pokémon Pinball
*Wario Land: Super Mario Land 3
*Kirby's Dream Land
*Super Mario Bros. Deluxe
*Donkey Kong Land
*The Legend of Zelda: Link's Awakening
*Pokémon Trading Card Game
*F-1 Race
*Donkey Kong
*Kirby's Dream Land 2
*Donkey Kong Land 2
*Dragon Quest Monsters

Санат:Ойын платформалары
Бәйтерек

**Елді мекендер:**
* Бәйтерек – Ақмола облысы Зеренді ауданындағы ауыл
* Бәйтерек – Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы ауыл.
* Бәйтерек – Жамбыл облысы Жамбыл ауданындағы ауыл.
* Бәйтерек – Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы ауыл.
* Бәйтерек – Жамбыл облысы Қордай ауданындағы ауыл.
* Бәйтерек – Жетісу облысы Ақсу ауданындағы ауыл
* Бәйтерек – Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданындағы ауыл.
* Бәйтерек – Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы ауыл.
* Бәйтерек – Түркістан облысы Жетісай ауданындағы ауыл.
* Бәйтерек – Түркістан облысы Келес ауданындағы ауыл.
* Бәйтерек – Түркістан облысы Сайрам ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**

* Бәйтерек – қазақстандық басқарушы холдинг.
* Бәйтерек – Астана қаласындағы сәулет құрылыс кешені.
* Бәйтерек – талдар тұқымдасының қара терек түріне жататын кіші түр.
* Бәйтерек – ежелгі таным бойынша тылсым қасиетке ие алып ағаш.
* Бәйтерек (фильм)
* Бәйтерек көшесі (Алматы)
Microsoft Windows

**Microsoft Windows** - IBM стандартына сай компьютерлерде графикалық интерфейсті қолдануды кеңінен жүзеге асырған, қазіргі заман талабына сай жасалған операциялық орта. Оның дамытылған нұсқалары түрінде Windows NT, Windows 2000 сияқты операциялық жүйелер кеңінен қолданылуда.
[нобай|солға|Бірінші логотип ([Windows 1.0)]]
[нобай|солға|Қазіргі логотип ([Windows 11)]]

## Windows операциялық жүйесінің тарихи логотиптері
Windows логотиптері алғашқы шыққан операциялық жүйе - Windows 1.0ге дейін барады.
----------------------------------------------------------

117px  -  Windows 11 логотипі (2021)

117px  -  Windows 10 логотипі (2015)

117px  -  Windows 8 логотипі (2012)

57px  -  Windows 7 логотипі (түпнұсқа емес) (2009)

57px  -  Windows Vista логотипі (түпнұсқа емес) (2007)

70px  -  Windows XP логотипі (2001)

97px  -  Windows Neptune логотипі (1999)

117px  -  Windows ME логотипі (2000)

117px - Windows 2000 - логотипі

117px  -  Windows 98 логотипі (1998)

70px  -  Windows NT 4.0 логотипі (1996)

117px  -  Windows 95 логотипі (1995)

40px  -  Windows 3.1 логотипі (1991)

30px - Windows 3.0 логотипі (1990)

111px - Windows 1.01, Windows 2.02 логотипі (1985-1990)
## Тағы қараңыз
*Windows 7
*Windows 8
*Windows 10
*Windows сөзнамасы
*Windows стандартты програмалары
*Windows 98
*Windows 2000
*Windows XP
*Windows Vista
*Windows Update
*Қолданбалы бағдарлама (Windows ортасындағы)

Санат:Операциялық жүйелер
Санат:Microsoft Windows
Шхер

[thumb| [Наантали қаласының маңындағы Шхерлер]]
**Шхер** (швед. skär, норв. skjær – шағын арал, су асты жартастары) – теңіз және көл жағалауларына жақын шоғырланған жартасты, шағын аралдар тобы. Олардың кейбірі су астында, теңіз деңгейінен төмен жатыр. Мұндай аралдар ежелгі мұздануға ұшыраған аудандарда – Скандинавия түбегі, Финляндия, Ұлыбритания (Шотландия), Гренландия, Исландия аралдары, Канада, Ресейдің Выборг шығанағы, Онега және Ладога көлдері жағалауларында кездеседі. Шхерлік жағалаулар кристалдық жыныстардың мұздықтар әсерінен өңделуге ұшырауынан пайда болған. 

thumb|Шхер

Санат:География
Жеңіс Кәкенұлы Нұрлыбаев

**Нұрлыбаев Жеңіс Кәкенұлы** ( 09.05.1965, Қарабұлақ ауылы, Алматы облысы) — қазақ суретшісі, кескіндемеші, график, мәдениетті қолдау Жылы эмблемасының авторы (2000 ж.), публицист, ҚР мәдениет қайраткері, Президент стипендиясының иегері (2010 ж.)



Нұрлыбаев Жеңіс Кәкенұлы




 


Туған күні 
9 мамыр 1965 жыл,
Қарабұлақ ауылы (Алматы облысы)


Білімі 
ҚазПИ (1982—1989)


Жанр 
живопись, графика, компьютерлік графика, карикатура



Стиль 
реализм


Жетістіктер 
ҚР мәдени қайраткері, Президент стипендиясының иегері (2010 ж.)


Сайт 
http://www.kakenuly.kz 


## Өмірбаяны
1965 жылы, 9 мамыр күні Қарабұлақ ауылында (Алматы облысы) дүниеге келген. Жеңіс балалық шағынан бастап суретші болуды армандады. Оның мектептегі сүйікті пәні сурет және сызу сабағы болды. 1982 жылы Жалаңаш орта мектебін үздік бітірді.

1982 - 1989 жылдар арасында ҚазПИ-дің көркем сурет факультетінде оқыды (қазіргі Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті).

1983 - 1985 жылдар бойы КСРО қарулы күштер қатарында әскери қызмет атқарды.

В 1989 жылы "Ақ Желкен" журналында суретші-иллюстратор ретінде жұмыс істеді.

В 1990—1991 — "Зерде" журналының көркемдеуші редакторы.

В 1991—1993 — "Мәдениет" журналының суретшісі.

В 1994—2008 — "Тура Би" журналының көркемдеуші редакторы.

## Шығармашылығы
Суретші Жеңіс Кәкенұлы көрермен алдында кескіндемеші, график, кітап иллюстраторы, арт-критик, карикатурист, эмблема және медаль авторы ретінде белгілі

**Жеке көрмелері:**
* "Көңілімнің сарасы". Президент мәдени орталығы, 23 сәуір, 2003 ж.

* "Дидар ғайып". Мемлекеттік Әбілхан Қастеев атындағы өнер мұражайы. 10 желтоқсан, 2005 ж
.
* Жеке көрме. Астана қаласының Қазіргі заман өнері мұражайы. 22 желтоқсан, 2006 ж.

* Жеке көрме. ҚР Жоғарғы соты. 6 қараша 2007 ж.

* Жеке көрме. №53 мектеп-лицей. 16 қараша 2007 ж.

* "Көлеңке ұзарғанда". "Құланшы" гаереясы, 15 сәуір 2009 ж.
* "Квинтэссенция". ҚР Ұлттық академиялық кітапханасы. 1 қазан 2010 ж. *

**Заманауи көрмелері:**
* "The smell of wormwood. Fine art works exhibition of Kazakhstan painters devoted th the Independency day of the Republic of Kazakhstan". Нью-Йорк қаласы. желтоқсан, 2008 ж.

* "Zeitgenössische Kunst aus Kasachstan". ART CENTER BERLIN. 18 қараша, 2009 ж.

* "Халықаралық түркі мәдениеті мен өнерін бірлесе дамыту ұйымының (TURKSOY) XII тәжірбиелік лабораториясына орай халықаралық суретшілер көрмесі". Амасия қаласы. 3 маусым, 2009 ж.

* "Жусан иісі". "Құланшы" галереясы. 3 наурыз, 2010 ж.

* "Тандем". "Ою" галереясы. 2 қараша, 2010 ж.

**Публицистика:**
* Пабло Пикассо

* Жұмақын Кайрамбаев

* Ақтоты Көлкенқызы Смағұлова

* Нағымбек Нұрмағамбетов

* Исатай Исабаев

* Айбек Бегалин

* Шахан Маханбетов

* Ләйлә Махат

* Амандос Ақанаев

* Ғалым Смағұл

* Өскенбай Шұранов

## Галерея


|Студенттік кез

Сурет:Kakenuly Requiem.jpg|«Жақсы адам еді»


## Сілтемелер


## Тораптар
* Жеңіс Кәкенұлының youtube.com сайтындағы бейнеканалы

Санат:1965 жылы туғандар
Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:Қазақстан суретшілері
Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері
Есіл (қала)

thumb|right|150px
**Есіл** — Ақмола облысы Есіл ауданындағы қала, темір жол бекеті, аудан және Есіл қалалық әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
[thumb|left|100px|[Есіл өзені]]
Облыс орталығы — Көкшетау қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 335 км жерде, Есілге құятын Қызылсу өзенінің сағасында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі Ақмола — Қараталды (Ресей) темір жолын салуға байланысты 1939 жылы қаланды. 1955 жылы Есіл ауданының құрылуына орай бұрынғы Есіл кенті аудан орталығына, 1963 жылы қалаға айналды.

## Кәсіпорындары
Есілде темір-бетон бұйымдары мен құралымдар зауыты, құрылыс, көлік мекемелері, мұнай базасы, сыра зауыты, элеватор, тұрмыстық қызмет көрсету комбинаты, баспахана жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Балалар бақшасы, 2 мектеп, техникалық лицей, музыка мектебі, Арқалық медициналық училищесінің бөлімшесі, мәдениет үйі, клуб, кинотеатр, кітапхана, стадион, аурухана, емхана, дәріхана, санитарлық-эпидемиологиялық станция, қонақ үйі бар. Тұрғындары  Көкшетау, Астана, Қостанай, Арқалық қалаларымен темір жол және автомобиль жолдары арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Ақмола облысы қалалары
Санат:Есіл ауданы (Ақмола облысы) елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Леңгір

**Леңгір** — Түркістан облысы Төле би ауданындағы қала (1945 жылдан), аудан орталығы (1956 жылдан), темір жол станциясы

## Географиялық орны
Облыс орталығы – Түркістан қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 196 км, Шымкент қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 30 км-дей жерде, Бадам өзенінің оң жағалауында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 19 ғасырдың 70-жылдарында қаланған. Ол кезде көмір шахталарына ие болған Ленгер-сай ауылы болатын. Қала атауының қайдан пайда болғаны туралы бірнеше нұсқа бар. Оңтүстік Қазақстан облысы әкімдігі Тілдерді дамыту басқармасының қолдауымен шығарылған «Тәңірлік топонимдер (Оңтүстік ономастикасы)» атты кітабында Ленгер атауын Леңғар, Лаңғар сөздері негізінде алып қарастырады. Бұл сөздерге тәңірлік орфография деген сипат берілген. Бірақ ескі тұрғындар елді мекен шахталардың негізін қалаушы Лангир атты адамның атымен аталған деп мәлімдейді. Ол неміс немесе ағылшын болған. XIX ғасырда дәл осы мемлекеттердің геологтары сол жерде алғашқы барлау жұмыстарын жүргізген. Топонимист А. Әбдірахмановтың 1935 жылы жарық көрген «Топонимика және этимология» атты еңбегінде «Бұл Тәжікстан мен Өзбекстанда кең тараған атау. Зерттеуші Н.З.Розенфельдтің пікірі бойынша «якорь» мағынасындағы парсының «лянгар» сөзінен туындайды» дейді. Ал Розенфельд оны «аялдама, тоқтайтын жер» деп те түсіндіреді. Белгілі ғалым Э. М. Мурзаев Ленгерді «қонақ үйі» деген парсы сөзі деп қарайды. Топонимист Ленгер аты көбіне ескі керуен жолдары болып өтетін жерлерде кездесетінін айтады. ХІХ ғасырда жиһанкез Свен Гедин деген еуропалық үш жылдан аса Шығыс Түркістан, Тибет, Памир, Тянь-Шань (яғни Алатау) аймақтарын аралап, тамаша еңбек қалдырған. Сонда ол Ленгердің – Іліңгір, зәкір мағынасын беретінін тұжырымдайды.

## Кәсіпорындары
Ленгерде «Ақмаржан» АҚ, «Балмұздақ»фабрикасы, Қазақстан — Иран бірлескен машина жасау зауыты, ауыл шаруашылығына қажетті қосалқы бөлшектер, құрал-саймандар шығарады: көмір өндіретін шахта, кірпіш-қыш зауытыты, астық қабылдау пункті,« Үміт» АҚ, «Шұғыла» АҚ, «Әсел» ӨК, күнбағыс және мақсары майын өндіретін бірнеше цехтар, сыра зауыты, т. б. кәсіпорындар бар. Оңтүстік алаңында Төле биге ескерткіш орнатылған.

## Тағы қараңыз
* Ленгер көмір кен орны

## Дереккөздер

Санат:Төле би ауданы елді мекендері
Санат:Түркістан облысы қалалары
Степняк

**Степняк** — Ақмола облысындағы қала (1937), Біржан сал ауданының (1955) және Степняк қалалық әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Көкшетау қаласының оңтүстік-шығысына қарай 130 км жерде, Көкшетау қыратындағы Саға өзенінің бастауы мен Қотыркөл көлі аралығында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1890 жылы қаланған.

## Кәсіпорындары
Алтын өндіретін кәсіпорын, автомобиль жөндеу зауыты, агроөндірістік бөлімше, тұрмыстық қызмет көрсету комбинаты, құрылыс мекемелері жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Жалпы білім беретін 3 мектеп, 2 клуб, кинотеатр, аурухана, емхана, дәріхана, санэпидстанса жұмыс істейді. Степняк аумағында Біржан сал жерленген. Ең жақын темір жол стансасы – Макинск  (35 км).

## Дереккөздер

Санат:Біржан сал ауданы елді мекендері
Санат:Ақмола облысы қалалары
Joomla

**Joomla!** (*Джу́мла* деп айтылады) — PHP және Javascript негізінде құрылған мәліметтер басқаруға арналған жүйе (CMS). Мәліметтер қоры MYSQL негізінде жүргізіледі. GNU GPL лицензиясы бойынша ашық кодпен таратылатын жүйе болып табылады.

## Сілтемелер
* 
* 

Санат:Интернет
Хамза Жармұхамедұлы Абдуллин

**Хамза Абдуллин** (10 ақпан 1919 - 2001) — ақын, аудармашы. Грузин ақыны Шота Руставелидің «Жолбарыс тонды жиһанкез» поэмасын қазақ тіліне аударуымен танымал. Арғын тайпасы Қарауыл руынан шыққан.

1932-1936 жж. Омбы қаласындағы ауыл шаруашылығы жұмысшылар факультетінде оқиды. Бітірген соң Қызылжарда (Петропавлда) облыстық Халық ағарту бөлімінде қызмет істейді. 1937-1940 жж. Алматыдағы Коммунистік Журналистер институтында оқып, оны тамамдағаннан кейін, «Социалистік Қазақстан» газетінде, Солтүстік Қазақстан облыстық газетінде, «Жаңа фильм» журналында бөлім меңгерушісі қызметін атқарады. 1941 жылы әскерге алынып, Ұлы Отан соғысына қатысады. Соғыстың алғашқы жылдарында тұтқынға түсіп, концлагерьдің тауқыметін басынан өткереді. Кейін Мұстафа Шоқай ұйымдастырған Түркістан легионының қатарында болады.

Абдуллиннің алғашқы өлеңдері, очерктері, әңгімелері мен фельетондары 1936 жылдан бастап баспасөз бетінде жарық көре бастаған. 1940 жылы Бүкілқазақстандық әдеби конкурсқа қатысып, «Шойын жолда» атты дастаны бірінші бәйгеге ие болды.

Абдуллин шығармашылығының негізгі саласы – көркем аударма. Солардың елеулісі – Грузияның ұлы ақыны Шота Руставелидің «Жолбарыс тонды жиһанкез» дастаны.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ жазушылары
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Хизмет Абдумуталипұлы Абдуллин

**Хизмет Абдумуталипұлы Абдуллин** (10 қазан 1925, Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы, Баяндай – 5 наурыз 1986, Алматы) — жазушы.

Найман тайпасының Төртуыл руынан шыққан.

Өз ауылында, одан кейін «Ташкенсаз» орта мектебінде оқиды. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Ол сол жылдары өзінің алғашқы өлең және әңгімелерін жазды. 1951 – 1955 жж. Алматыда шығып тұратын «Жаңа өмір» журналы редакциясында әдеби қызметкер, бөлім бастығы және жауапты хатшы қызметтерін атқарды. Қазақ педагогика институтында сырттай оқып, үш курсын бітірді.

1943 жылы әскер қатарына алынып, Моңғолия және Манчжурия жерінде жапон басқыншыларына қарсы соғысқа қатысқан. Осы кезде алғашқы өлең-әңгімелерін жаза бастайды. 1958–1962 жылдары Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет баспасында редактор, 1962–1965 жылдары «Коммунизм туги» газетінде бөлім меңгерушісі, 1955–1958, 1965–1980 жылдары Қазақстан жазушылар одағында ұйғыр әдебиеті секциясының меңгерушісі болған.

Хизмет Абдумуталипұлы бірқатар жылдар Қазақстан Жазушылары одағының жанындағы ұйғыр әдебиеті секциясын басқарды. Жазушының бірнеше повесть, романдары қазақ және орыс тілдерінде аударылып басылды. Өзі де көркем аудармамен шұғылданды.

Шетелдегі ұйғырлардың өміріне арналған “Турфан аясында” романы, көптеген повестер мен әңгімелер жинақтары (“Ауылдастар”, “Тағдыр”, “Отты шеңбер”, “Жылдарға жауап”, “Гүлстан” т.б.) өлеңдер мен поэмалар жинақтары (“Анаят”, “Давутжан” т.б.) бар. А.С. Пушкин, М.Ю. Лермонтов, Л.Н. Толстой, Р. Тагор, М.В. Исаковский шығармаларын ұйғыр тіліне тәржімалаған. А-ның “Тас түйін” аталатын повестер мен әңгімелер жинағы қазақ тілінде жарық көрді.

«Жапонияны жеңгені үшін», «Еңбектегі ерлігі үшін» медальдарымен, «Құрмет Белгісі» және Халықтар Достығы ордендерімен марапатталды.

## Шығармалары
* Гүлстан. Повесть. А., ҚМКӘБ, 1952;
* Һекаялар. Өлеңдер. А., ҚМКӘБ, 1953;
* Анайәт. Тарихи поэма. А., ҚМКӘБ, 1956;
* Давутжан. Поэма мен өлеңдер. А., ҚМКӘБ, 1959;
* Муһәббәт вә һәсрет. Әңгімелер. А., ҚМКӘБ, 1960;
* Турпаң тәвәсидә. Роман. А., «Жазушы», 1968;
* Тағдыр. Роман. А., «Жазушы», 1970;
* Бархандар. Әңгімелер. А., «Жазушы», 1972;
* Екі томдық Таңдамалы шығармалары. А., «Жазушы», 1983 – 1984.

## Дереккөздер

Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Ұйғыр жазушылары
Санат:Еңбектегі ерлігі үшін медалінің иегерлері
Балтабай Әбдірахманұлы Адамбаев

thumb|right|200px|
**Балтабай Әбдірахманұлы Адамбаев** (24.9.1919, Жамбыл облысы Сарысу ауданы Саудакент — 12.10.1990, Алматы) — филология ғылымдарының кандидаты (1962), әдебиет зерттеушісі, фольклоршы. 

Арғын тайпасының Тарақты руынан шыққан.

Ұлы Отан соғысына қатысқан. Абай атындағы педагогика училищесін (Жамбыл, 1947), Қазақ Мемлекеттік ун-тін (1951) бітірген. Қазақстан Ғылым Академиясының әдебиет және өнер институтында кіші, аға ғылыми қызметкері болды (1957 — 1986).

Қазақ халқының ауыз әдебиетін, оның ішінде халық даналығы — шешендік сөздер мен мақал-мәтелдерді зерттеумен шұғылданды. Шешендік сөздердің тарихы, табиғаты, көркемдік ерекшеліктері туралы “Шешендік” (1969), “Халық даналығы” (1976), “Қазақтың шешендік өнері” (1984), аталатын моногр. зерттеу еңбектері шықты. “Қазақ ертегілері” (1962), “Шешендік сөздер” (1967), “Ел аузынан” (1985) жинақтарын құрастыруға қатысқан. 1-дәрежелі “Отан соғысы” орденімен марапатталған.

Жамбыл облысының Сарысу ауданындағы мектеп-интернатта оқып, тәрбиеленеді. Ұлы Отан соғысы жылдары Ташкентте Фрунзе атындағы әскери академияның тактика және атыс жоғары курсын лейтенант атағымен бітірген ол Калинин майданында Төртінші гвардиялық атқыштар бригадасының құрамында ротаны басқарып, ұрыстарға қатысады. 1945 – 1947 жж. Жамбыл облыстық тұтынушылар қоғамында қызмет істейді. Жамбылдың Абай атындағы педагогика училищесін, 1951 жылы Қазақ мемлекеттік университетін тамамдаған. Біраз жыл Жамбыл қаласындағы №38 қазақ орта мектебінде ұстаздық еткен.

## Шығармалары:

*Сырларым. Өлеңдер. А., ҚМКӘБ, 1959;
*Ақбөбек. Поэма мен өлеңдер. А., ҚМКӘБ, 1962;
*Шешендік сөздер. Монография. А., «Жазушы», 1967;
*Шешендік сөздер (Сырым сөздері негізінде). Монография. А., «Жазушы», 1969;
*Мәди. Тарихи повесть. А., «Қазақстан», 1969;
*Аманат. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1972;
*Халық даналығы. Мақал-мәтелдер. А., «Мектеп», 1976;
*Жауынгер жолы. Повесть және әңгімелер. А., «Жазушы», 1978;
*Тұлпардың ізімен. Өлеңдер мен поэма. А., «Жазушы», 1983;
*Қазақтың шешендік сөздері. Зерттеу. А., «Ғылым», 1984;
*Казахское народное ораторское искусство. А., «Ана тілі», 1994, 1997.

## Дереккөздер


Санат:24 қыркүйекте туғандар
Санат:1919 жылы туғандар
Санат:Сарысу ауданында туғандар
Санат:12 қазанда қайтыс болғандар
Санат:1990 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан әдебиеттанушылары
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Садықбек Адамбеков

**Садықбек Адамбеков** (15 қараша 1922 жыл, Түркістан облысы Арыс ауданы Қараспан ауылы) — ақын, драматург, сықақшы.

Қоңырат тайпасының Құлшығаш руынан шыққан.

* Қызылорда педагогикалық институтын (қазіргі Қорқыт ата атындағы мемллекеттік университетін бітірген. 
* 1945 — 68 “Оңтүстік Қазақстан”, “Қазақ әдебиеті” газеттерінде және “Жұлдыз”, “Ара-Шмель” журналдарында қызмет атқарған.

## Шығармалары
Адамбековтің қазақ сатирасында өзіндік орны бар. 
* “Қожанасыр қақпасы” (1959)
* “Көсенің көзі” (1961)
* “Аюбайдың ажалы” (1981) жинақтары
* қазақ әдебиетіндегі тұңғыш сатиралық роман саналған “Атылған қыз туралы аңыз” (1969, 1977, 1988) шығармасы жарық көрді. 
* Садықбек Адамбековтің жекелеген шығармалары шетел тілдеріне аударылды.

## Дереккөздер


Санат:15 қарашада туғандар
Санат:1922 жылы туғандар
Санат:Арыста туғандар
Санат:2002 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан драматургтері
Санат:Қазақстан сықақшылары
Тұрап Айдаров

**Тұрап Айдаров** (20 қараша 1933, Сарыағаш ауданы Мұратбаев ауылы – 7 наурыз 1994, Ташкент қаласы) – ақын, ғалым, филология ғылымдарының докторы (1982), профессор (1985). 

## Өмірбаяны
Шанышқылы тайпасының Қатаған руынан шыққан.  
* Қазақ мемлекеттік университетін бітірген (1956). 
* 1956 – 57 ж. орта мектепте оқу ісінің меңгерушісі
* 1957 – 85 ж. Ташкенттің Низами атындағы мемлекеттік педагогикалық институтының аға оқытушысы, доценті, 1985 – 94 ж. қазақ филологиясы кафедрасының меңгерушісі қызметтерін атқарды.

## Ғылыми жұмыстары
* 1981 ж. «Өзбекстан қазақтары лексикасының ареалдық сипаты» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 
* Негізгі еңбектері қазақ тілінің диалектологиясы мен лингвистикасы географиясына арналған. Бұл салада Өзбекстанды мекендейтін қазақтардың тілі жөнінде бірнеше монографикалық еңбектер мен зерттеулер жариялады. 
* «Қазақ тілінің лексикалық ерекшеліктері» (1975)
* «Лингвистикалық география» (1977)
* «Проблемы диалектной лексикологии и лингвистической географии» (1991) атты ғыл. еңбектері
* «Жайнай бер, жұлдызым» (1974)
* «Қоңыр жел» (1977)
* «Ашық аспан» (1980)
* «Шие» (1981)
* «Көңіл салтанаты» (1989) деген жыр жинақтары жарық көрген.

## Дереккөздер


Санат:20 қарашада туғандар
Санат:1933 жылы туғандар
Санат:Сарыағаш ауданында туғандар
Санат:7 наурызда қайтыс болғандар
Санат:1994 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ташкентте қайтыс болғандар
Санат:Өзбекстан қазақтары
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Өзбекстан ақындары
Санат:Өзбекстан филологтары
Санат:Өзбекстан ғалымдары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақ тілін зерттеушілер
Әбдірахман Көшерұлы Айсарин

**Әбдірахман Көшерұлы Айсарин (1898 – 1938)** (Бұрынғы Ақмола губерниясы, Петропавл уезі, Аққусақ болысы, Шоға ауылы, қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы, Жамбыл ауданы - 1938) - Жазушы, публицист. 

## Өмірбаяны

* 1916 – 1918 жж. Троицк қаласындағы «Уазифа» медресесінде оқып, ол жабылып қалған соң, ауыл мұғалімдерінің курсын бітірген (1919). 
* 1919 – 1921 жж. Орынборда шығып тұрған «Ұшқын» және «Еңбек туы» газеттерінде әдеби қызметкер
* 1921 – 1922 жж. Ә. Жанкелдиннің басқаруымен Орынбордан Семейге дейін Қазақстанның солтүстік облыстарын түгел аралаған «Қызыл керуеннің» хатшысы
* 1922 – 1923 жж. Семей губерниялық комсомол комитетінде қызметкер
* 1923 – 1926 жж. Петропавл уезінде халық соты
* 1926 – 1932 жж. *«Бостандық туы», «Кеңес ауылы», «Еңбекші қазақ»* газеттерінде журналист
* 1923 – 1937 жж. Қазақстан Жазушылар одағының Петропавл бөлімшесінің бастығы. 
* 1938 жылы жазықсыз жаза құрбаны болған, кейін ақталды.

## Шығармашылығы

1919 жылдан шығармашылықпен айналыса бастайды. Қазақ ауылының тыныс-тіршілігін, адамның бас бостандығын, сүйіспеншілік пен парасатталықты бейнелеген 
* *«Болсаң, Болаттай бол»
* «Мәжен»
* «Той тарқар»
* «Бәсекелестер жиыны»
* «Жол айырығы»
* «Айжанның азабы» (1924)
* «Мырзалар» (1927)
* «Жүрек жұмбағы» (1928), т.б. әңгімелері
* «Көн құрысса, қалпына барады»
* «Алма өз түбінен аулаққа түспейді»* (1927 — 28) атты повестері жарық көрді.

## Сыртқы сілтеме
•	АЗАТТЫҚ БОЛҒАН АРМАНЫ, ерлер еді елдің ардағы

## Дереккөздер


Санат:1898 жылы туғандар
Санат:Жамбыл ауданында (Солтүстік Қазақстан облысы) туғандар
Санат:1938 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Қарақұйрық

** Қарақұйрық** () – сүтқоректілер класының қуысмүйізділер тұқымдасына жататын аң. 

## Таралу аймағы
Қазақстанда Үстірт пен Маңғыстауда, Арал өңірінде, Қызылқұм, Мойынқұм, Бетпақдаланың оңтүстігінде, Оңтүстік Балқаш өңірінде (Тауқұм, Сарыесікатырау) кездеседі. Соңғы жылдары Қара Ертіс өзенінің жағалауындағы құмдарда көрініп жүр.

## Сипаты
Тұлғасы сымбатты, дене тұрқы 101 – 126, шоқтығының биіктігі 67 – 79 см. Текесінің салмағы 22,0 – 41,0 ешкісінікі – 20 – 34 кг. Текелерінің мүйізі түп жағы бедерлі, ұшы бір-біріне қарай аздап иілген, қара-қоңыр түсті. Ұзындығы 33 – 43 см болады, ешкілері – тоқал. Құйрығы кішкентай, қара-қоңыр түсті. Тұяқтары кішкентай, қара түсті, сопақша әрі үшкір келеді. Тері жамылғысы құм тектес, сарғыш-сұр. Көз алды, шат, тұяқ аралық иіс бездері, көру және есту мүшелері жақсы жетілген, осылар арқылы бір-бірімен тез табысады. 

## Тіршілігі мен қорегі
Тастақты, құмды, сазды топырақты шөлді аймақтарда мекендеуге бейімделген. Қоныстарын жыл маусымдарына қарай, қыста сексеуіл, жыңғыл өскен бұйрат-бұйрат құмдарға, жазда шөлді жерлерге қарай қоныс ауыстырып отырады. Тау етектерінде, теңіз деңгейінен 2500 – 3000 м биіктікте де кездеседі (мыс., «Алтынемел» ұлттық табиғи саябағында). Күйіс қайырып, демалу және ауа райының қолайсыз жағдайларынан қорғану үшін тұяқпен тарпып қазуға оңай жұмсақ топырақты жерлерден шағын (60х30 см) жатақтар жасайды. Қорегі – 70-тен аса шөптесін өсімдіктер мен бұталар. Ылғалы мол жас шөптермен қоректеніп, қар мен жаңбырдан жиналған қақтардан су ішіп, шөлін қандырса, қыста қар жалайды. Қазанның аяғынан желтоқсанның ортасына дейін күйлейді. 

## Өсіп-өнуі
5 – 5,5 ай буаз болып, сәуірдің аяғынан маусымның аяғына дейін (жаппай төлдеу мамырдың екінші жартысында) лақтайды. Көбіне 1 – 2 лақ (егіз басым), кейде 3 – 4 лақ (өте сирек) табады. Жаңа туған лақтың салмағы 2 – 3 кг, дене тұрқы 48 – 58 см. 5 – 10 күнде шөп шалып, 3 айдан аса енесін емеді. Жас төлдер тез өседі: алғашқы 10 күнде 4,5 кг, бір айда – 9,0 кг, 6 айда – 15,0, бір жаста салм. 20 кг-нан асады. Шыбыштары 7 – 8 айда, серкештері 1,5 жаста жыныстық жағынан жетіледі. 

## Жаулары, қорғалуы
Қарқұйрықтың жаулары – қасқыр, түлкі, қарақал және бұралқы иттер, құстардан: бүркіт, қарақұс. Аусыл және туляремия ауруларымен ауырады. Дәмді еті мен терісі үшін көп ауланған. Терісінен сырт киім, жазғы аяқ киім, мәсі тігіледі, саба және қауға жасаған. Қазір саны аз, Қазақстанда бар-жоғы 13 – 15 мыңдай. Оның 5 – 7 мыңы «Алтынемел» ұлттық табиғи саябағында, қалғаны Үстірт қорығы мен Ақтау – Бозащы қорықшасында қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген (1996).

## Дереккөздер

Санат:Қуысмүйізділер
Санат:Қазақстан фаунасы
Үнді жайрасы

**Үнді жайрасы** () - сирек, таралу аймағы тарылып, саны азайып жатқан кеміргіш. Оңтүстік Маңғыстауда, Тянь-Шаньда, Сырдария Қаратауы мен Шу-Іле тауларында таралған. Тау бөктерлерінің тілімделген учаскелері мен аласа тауларды, сол сияқты биіктігі теңіз деңгейінен 2000 м - ге жететін тауларда мекендейді. Қазақстанда саны аз; санының азаюынының негізгі себептері - қалың қар, топырақ бетінің терең қатуы, адам баласының шектен тыс шаруашылық қызметі. Алматы хайуанаттар паркінде 1982 және 1983 жылдары өсіп-өнді. Таралуы мен сан мөлшерін анықтау қажет

## Дереккөздер


Санат:Кеміргіштер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген сүтқоректілер
Үстірт арқары

**Үстірт арқары** () - қуысмүйізділер тұқымдасына жататын муфлон. Денесі ірі, құлжаларының тұрқы 160, саулығында — 140 см, салмағы соған сәйкес 70 және 40 кг-ға дейін жетеді. Құлжаларының мүйізі имектеліп келген және жалы болады. Саулығының да кішкене мүйізі бар. Үстірт арқары негізінен Солтүстік-Батыс Түрікменстанда кездеседі. Қазақстанда Маңғыстау облысынның жерінде, Үстірттің батыс бөлігіндегі және Қапланқыр құлама жарларында, Шағала сор ойдымында таралған. Үстірт арқары үйір-үйірімен (бір үйірінде 70 дарабастай болады) тіршілік етеді. Жыныстық жағынан саулықтары 2,5, құлжалары 4,5 жаста жетіледі. Қазан — желтоқсан айларында күйге түсіп, наурыз — мамырда саулықтары жалғыз қозы табады. Негізгі қорегі — күйреуік, сораң, жусан және дәнді дақылды шөптер. Қорегін іздеуге көбінесе күндіз шығады. Бір ерекшелігі — Үстірт арқары суды ащы бұлақтардан ішеді, себебі өздерінің организміне қажетті түрлі минералды заттарды осы бұлақ суларынан алады. Арқарлардың негізгі жауы — қасқырлар. Кезінде өте көп ауланған, саны жылдан жылға азайып барады. 1989 — 90 ж. Алматы зоол. паркінде көбейген. 20 ғ-дың 70-жылдары 10 мыңдай болған. Қазір бұлардың 5,5 — 6 мыңдайы ғана қалған. Үстірт қорығында, Қарақия-Қарақол, Ақтау-Бозащы қорықшасында қорғалады. Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том


Санат:Қуысмүйізділер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген сүтқоректілер
Тарғақ

нобай|
Тарғақ — орташа пішінді дала балықшысы (салмағы 230г).

Осы әдемі,сымбатты құстың негізгі ұялары қазақ далаларында орналасқан,Қыста жылы жаққа ұшып кетеді (қыркүйектен наурызға дейін).Жерде,шұңқырда орналасқан ұясында,сәуірде 4 шұбар жұмыртқаларын салады.Аталығы мен аналығы кезектесіп басып,3 аптадан кейін мамықты балапандары шығады да,ұяларын бірден тастап кете береді.

Балапандары ересектері сияқты жәндіктермен,яғни шегіртке ,қоңыз және ауылшаруашылық зиянкестерімен қоректенеді,сөйтіп пайдасын тигізеді.Балапандары 1 айдан кейін ұшады.Қуаң Қазақстан далалары мен шөлдерінде болатын бұл құстың саны соңғы онжылдықта азайып барады.Сондықтан тарғақ Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген және дүниежүзіндегі қорғансыз құстардың бірі болып есептеледі.

Санат: Татреңтәрізділер
Қарабай (құс)

**Қарабай** () - ескекаяқтыларға жататын құс. Саны күрт кеміп бара жатқан түр, таралуы ойдым-ойдым. Үстіміздегі ғасырдың ортасында Арал мен Торғай су алаптарында, Балқаш маңында ұялайтын. Кәзіргі кезде тек Солтүстік Каспий маңын мекендейді. Мұндағы сирақты құстардың аралас тобында қарабайдың 173 қана ұясы бар. Қамысты жерлерде тіршілік етеді. Санының азаюына әсер ететін негізгі факторлар - су деңгейінің көтеріліп кетүі, қамысты шауып алу, өрттің жиілігі, аңшылық, ұялы мекенін адамдардың мазалауы.

## Дереккөздер


Санат:Ескекаяқты құстар
Бидайық

**Бидайық** сөзінің бірнеше мағынасы бар:

**Өсімдіктер:**

* Бидайық – сұңқарлар тұқымдасына жататын жыртқыш құс.
* Бидайық – астық тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік.
* Су бидайық – дәнді дақылдар тұқымдасына жататын көпжылдык шөп өсімдіктерінің бір туысы.
* Шөл бидайық – астық тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік.

**Көше:**

* Бидайық – Астана қаласының көшелерінің бірі.

**Елді мекендер:**

* Бидайық – Абай облысы Аягөз ауданындағы ауыл.
* Бидайық – Қостанай облысы Жангелді ауданындағы ауыл.
* Бидайық – Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданындағы ауыл.
* Бидайық – Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданы, Бидайық ауылдық округі құрамындағы ауыл.
* ''Бидайық'' – Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданы, Орынбай ауылдық округі құрамындағы таратылған ауыл.
Лашын

**Лашын** () – сұңқар тұқымдасына жататын жыртқыш құс. Қазақстанда Іле алабының төменгі ағысында, Ертіс – Есіл өзендері алабында, Алакөл, Қызылтұз, Зайсан көлдері маңындағы адырларда, Алтай, Алатау, Тарбағатай тауларының бөктерлерінде кездеседі. Қанаты ұзын, үшкір, үстіңгі беті сұр, астыңғы жағы ақшылдау келген, көлденең қара жолақты. Көзінің астында ұзынша қос қара «мұртшасы» (қауырсыны) болады. Денесінің ұзындығы 40 – 50 см, қанаттары жайылғанда 90 – 110 см. Шәулісі ұябасарынан кішірек. Шәулісінің салмағы 500 – 800 г, ал ұябасарыныкі – 540 – 1090 г. Аяқтары қысқа, тырнақтары майысқан, өткір.
Сағатына 300 км-ге дейін жылдамдықпен ұшады. Лашын жартас, құздағы қолайлы қуысқа, қияда өскен ағаш басына ұя салады. Кейде өзге құстардың ұясын да иемденеді. Ұясына 2 – 4 (көбінесе 3) жұмыртқа (секпілді, қызғыш) салады. Оны ұябасары 28 – 32 күндей басады. Балапандар бір жарым айда ұядан ұшады. Негізгі қорегін (торғай, қарға, кептер, шіл, кекілік, үйрек, т.б.) ұшып жүріп аулайды. Лашын Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген (1996).

Лашын жыртқыш құстардың ең жылдамы болғандықтанда саятшылыққа көп пайдаланады. Лашын – жалпы жануарлар әлеміндегі  ең жылдам құс. Сарапшылар лашының ұшу жылдамдығы 300 км/сағ., ал шүйілу жылдамдығы 400 км/сағаттан жоғары жылдамдыққа жетуге мүмкінділігін, немесе 90 м/с тен жоғары жылдамдықпен ұшу қабілеттілігін айтады. Әдетте саят құрған лашын құсы биік жартастар басында отырып немесе аспанда қалқи ұшып жемтігін  тапқаннан кейін ол шүйіле сүңгу арқылы жоғарғы жылдамдықпен келіп жемтігін теуіп түсіреді. 

## Дереккөздер


Санат:Сұңқарлар
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген құстар
Санат:Жыртқыш құстар
Санат:Қазақстан құстары
Алтай ұлары

**Алтай ұлары** () - таралу аймағы шағын сирек кездесетін түр. 

Қазақстанда Оңтүстік Алтайдың таулы аймағында (оған Марқакөл қорығы да кіреді) мекендейді. Саны белгісіз, бірақ, осындай шағын аумақта бірнеше ондап кездесуі мүмкін. Өте сирек бұл құсты қорғауды онан сайын күшейтіп, шопандар мен аңшылар арасында үгіт-насихатты кең таратып, оның заңсыз аулануын тежеу керек. Питомниктерде қолдан өсіруді жолға қойып, табиғи санын көбейту орынды болар еді.

## Сипаттамасы
Алтай ұлары сырт пішіні басқа ұларлара ұқсас, мысалы, қарақұрсақты ұларға, бірақ бұл аққұрсақты ұлар, бірақ бұл аққұрсақты ұлар. Қазақстанда Оңтүстік Алтай биік тауларында, көбінесе шөгінділермен кезектескен тік жартастарда кездеседі. Дауысы- сазды ысқырық, қарақұрсақты ұлар дауысын еске түсіреді. Бұл ұларлардың мінезі бір-біріне ұқсас. Әдетте жартастан ұшады. Тегіс жерде екпіндей ұшады. Басқа тауықтар сияқты, шаңға шомылғанды ұнатады. Өсімдіктің дәнімен, көк шөппен , гүл қауызымен және тамырымен қоректенеді. Сәуірдің ортасынан  тамықдың аяғына дейін көбейеді. Ұядағы тіршілігі зерттелмеген. Қазақстанда бұл құстың бірде-бір ұясы табылмаған. Таралу аймағы тар, аз кездесетін құс болғандықтан, Қазқстан Қызыл кітабына енгізілген.
## Дереккөздер

## Дереккөздер


Санат:Ұларлар
Ақбас тырна

**Ақбас тырна** () – тырнатәрізділер отрядына жататын құс.

Батыс Қазақстан, Ақтөбе, Қостанай, Ақмола, Павлодар, Қарағанды, Шығыс Қазақстан, Алматы, Жамбыл, Қызылорда облыстарындағы далалы және шөл-шөлейтті аймақтарды мекендейді. Басқа тырналар тұқымдасына қарағанда Ақбас тырнаның денесі кіші болып келеді. Шекесінде айдар тәрізді ұзын ақ қауырсындары бар. Қанатының ұзындығы *42 – 54 см*, салм. *2 – 3 к*г-дай. Басы, мойнының асты мен омырауы қара, ал басқа қауырсындарының түсі көкшіл сұр болады. Құс ойнағы кезінде өздеріне тән қимыл-қозғалыстар жасап, «тырналар биін» билейді. Жұптасып, жерді аздап шұңқырлап, оған құрғақ шөп төсеп, ұя салады. Мекиені мен қоразы 1 – 2 жұмыртқаны 28 – 30 күндей кезектесіп басады. Ақбас тырна – жыл құсы. Қыркүйек – қазанда жылы жаққа ұшып кетеді. Солт.-шығыс Африка, Палестина, Ирак, Үндістан, Пәкістан, Бирма жерлерінде қыстайды. Өсімдік дәнімен, бүршігімен және ұсақ жәндіктермен қоректенеді. Тың және тыңайған жерлерді игеру жылдары ұялау мекені тарылып, саны күрт төмендеді. Бірақ 1970 – 1980 жылы саны қайтадан көбейе бастады. Ақбас тырна қорғауға алынып, Қазақстанның *«Қызыл кітабына»* енгізілген.

## Суреттер


File:Anthropoides virgo at Twycross Zoo-8.jpg|Chick with parent
File:Anthropoides virgo -Mongolia -flying-8.jpg|Flying in Mongolia
File:Anthropoides virgo -Cape May Zoo, New Jersey, USA -head-8a (2).jpg|Upper body
File:Anthropoides virgo -Hamerton Zoo, Cambridgeshire, England -head-8a.jpg|Top of head
Grus virgo MHNT.ZOO.2010.11.65.1.jpg |Museum specimen 


## Дереккөздер


Санат:Тырналар
Құмай (құс)

**Құмай** () - қаршыға тұқымдасына жататын жыртқыш құс.

## Биологиялық сипаты
thumb|left|200px|
* Дене тұрқы 70 см-дей, қанаттарын жазғандағы ұзындығы 2,5 м-дей болады.
* Көзі өткір, биікте қалқып жүріп жердегі қорегін анық көре алады.
* Арқа тұсының қауырсындары қоңыр қошқыл күл түсті, ал құрсақ жағындағы қауырсындары - ақ сұр, ақшыл сарғыш.
* Тұмсығы қоңыр сары түсті, төмен қарай иіліп тұрады.
 
## Таралуы
Тибет, Гималай, Памир- Алтай жене Тянь-Шаньды мекендейді. Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы биік тау жоталарында, тау орманынан жоғары тіршілік етеді..

## Мекендейтін жерлері
Биік тауларда орманды белдеуден жоғарыда мекендейді. Қазақстандағы бірден-бір белгілі құмайдың шоғыры, 1989 жылы Іле Алатауында табылған, теңіз деңгейінен 3000 м биіктіктегі биіктігі 500 м тік жартастың қуысында орналасқан . Екінші шоғыр (колония), Шарын өзенінің орта сағасында, Жалаңаш аңғарында (теңіз деңгейінен 1650-1700 м биіктікте) орналасқан. 

## Көбеюуі және биологиялық ерекшеліктері
Құмай - отырықшы құс. Ұяларын ақпан-наурыз айларында ағаш басына, биік жартастарға салады. Онда 1-2 жұмыртқа болады. 50 күндей шайқайды, балапандары ұясын шілденің басында тастауы мүмкін . 

Нағыз өлексежегіш, жабайы және үй тұяқты жануарларының өлекселері және суырмен қоректенеді. Жемтігін өте биіктен, үлкен территорияны бақылап, табады. Қорегі жетіспеген жағдайда біршама көп санды ақбас құмайлармен, тазқаралармен және сақалтайлармен бәсекеге түседі. Бірақ бұл құстардың өлекселерде бірге болуын ескерсек, олардың қарым-қатынастары санына аса көп әсер етпей бірге өмір сүретіндігін көрсетеді.

## Саны
Саны аз. Қазақстанда 1989 жылы Шелек өзенінің жоғары сағасында 5 ұядан тұратын шоғыр табылған , ал 2003 жылдан бері Шарын өзенінің аңғарындағы екінші микрошоғырға (1-4 ұя) бақылау жүргізілуде . Әдетте 1-2 құс кездеседі; құмайлардың Қазақстанда көп болып жиылуы белгісіз.

Санының азаю себептері анықталмаған, шамамен оған улы жемдерден өлуі және оның қорегі - жабайы тұяқтылардың азаюы себеп болуы мүмкін. 

Құмай - сирек кездесетін, тіршілігі аз зерттелген құс болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:СұңқартәрізділерСанат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген құстар