Песталоцци Иоганн Генрих

**Песталоцци Иоганн Генрих** - атақты швейцариялық педагог-демократ, бірінші болып балаларды оқытуды өндірістік еңбекпен қосуды талпынған. Негізгі еңбектері: «Линград пен Гертруда», «Гертруда өзінің балаларын қалай оқытады», «Өз балаларын бақылау мен сөйлеуге үйрететін аналар кітабы», «Көрнекілік әліппесі» «Аққу әні» т.б. тәрбие мақсаты деп адамдардың кабілеттерін табиғат заңдарына сәйкес дамытуды санаған, элементарлық білім, яғни оқыту қарапайым элементтерден басталатын күрделі элементтерге көтерілетін теорияны әзірлеген Пестолоцци жазу, өлшеу, арифметика, жағрафияны бастапқы оқытудың әдістемесін әзірлеген.

## Өмірбаяны
Иоганн Песталоцци 1746 жылы 12 қаңтарда Швейцарияның Цюрих қаласында дүниеге келген. Ол қарапайым отбасында қарапайым табыспен өсті. Оның әкесі дәрігер болған, ал анасы үш баланы тәрбиелеп отырған, олардың арасында екінші Иоганн болған.

### Балалық және жастық шағы
Песталоццидің өмірбаянындағы алғашқы қайғылы оқиға 5 жасында, оның әкесі қайтыс болған кезде болды. Ол кезде отағасы небәрі 33 жаста болатын. Нәтижесінде балалардың тәрбиесі мен материалдық қолдауы ананың мойнына түсті.

Иоганн мектепке барды, онда балалар дәстүрлі пәндерден басқа Киелі кітапты және басқа да қасиетті мәтіндерді зерттеді. Ол барлық пәндерден өте жақсы орташа баға алды. Балаға емле әсіресе қиын болды.

Содан кейін Песталоцци латын мектебінде оқыды, содан кейін Каролинск колледжінің студенті болды. Мұнда студенттер рухани мансапқа дайындалып, қоғамдық жұмыстарда жұмыс істеуге тәрбиеленді. Бастапқыда ол өз өмірін теологиямен байланыстырғысы келді, бірақ көп ұзамай ол өзінің көзқарасын қайта қарады.

1765 жылы Иоганн Песталоцци оқудан шығып, жергілікті зиялы қауым арасында кең таралған буржуазиялық демократиялық қозғалысқа қосылды.

Қаржылық қиындықтарды бастан өткеріп, жігіт ауыл шаруашылығына баруды шешті, бірақ ол бұл қызметте ешқандай жетістікке жете алмады. Сол кезде ол алдымен шаруалардың балаларына назар аударды, өздеріне қалдырды.

## Педагогикалық іс-әрекет
Песталоцци байыпты ойланғаннан кейін, өз ақшасын пайдаланып, кедей отбасылардың балаларына арналған еңбек мектебі болған «Кедейлер институтын» ұйымдастырды. Нәтижесінде 50-ге жуық оқушылар тобы жиналды, оларды бастаушы мұғалім өз жүйесі бойынша тәрбиелей бастады.

Жазда Иоганн балаларды далада жұмыс істеуге, ал қыста болашақта мамандық алуға көмектесетін түрлі қолөнермен айналысуға үйретті. Сонымен бірге ол балаларға мектеп пәндерін оқытып, олармен адамдардың табиғаты мен өмірі туралы әңгімелесті.

1780 жылы Песталоцци мектепті жабуға мәжбүр болды, себебі ол өзін өзі ақтамады және ол несиені төлеу үшін балалар еңбегін пайдаланғысы келді. Қаржылық жағдайы қиын болғандықтан, ол жазушылық іспен айналысуға бел буды.

1780-1798 жылдар өмірбаяны кезінде. Иоганн Песталоцци өзінің жеке идеяларын насихаттайтын көптеген кітаптар шығарды, соның ішінде Эрмиттің бос уақыты және Лингард пен Гертруда, адамдарға арналған кітап. Ол адамдардың апаттық жағдайларын адамдардың білім деңгейін көтеру арқылы ғана жеңуге болатындығын алға тартты.

Кейін Швейцария билігі мұғалімнің еңбектеріне назар аударып, оған көше балаларын оқыту үшін тозығы жеткен ғибадатхананы берді. Песталоцци енді өзінің сүйікті ісімен айналыса алатынына қуанышты болса да, оған әлі де көптеген қиындықтармен кездесуге тура келді.

Ғимарат толыққанды білім беруге жарамсыз болды, ал олардың саны 80 адамға дейін артқан студенттер баспанаға өте қараусыз физикалық және психикалық жағдайда келді.

Иоганнға ең мойынсұнғыштардан алыс балаларды өз бетінше оқыту және оларға қамқорлық жасау керек болды.

Соған қарамастан, Песталоцци шыдамдылықтың, жанашырлықтың және жұмсақ табиғаттың арқасында тәрбиеленушілерін әкесі ретінде қызмет еткен бір үлкен отбасына жинай алды. Көп ұзамай үлкен балалар мұғалімге баға жетпес көмек көрсетіп, кішілеріне қамқорлық жасай бастады.

Кейінірек француз армиясына ауруханаға арналған бөлме қажет болды. Әскерилер ғибадатхананы босатуға бұйрық берді, соның салдарынан мектеп жабылды.

1800 жылы Песталоцци мұғалімдер даярлайтын мектеп-интернаты бар орта мектеп - Бургдорф институтын ашады. Ол оқытушылар құрамын жинайды, солармен бірге есептеу әдістемесі мен тілді оқыту әдістемесі бойынша тәжірибелік жұмыстарды сәтті жүргізеді.

Үш жылдан кейін институт Песталоцци халықаралық танымалдылыққа ие болған Ивердонға көшуі керек болды. Бір түнде ол өз саласында ең құрметті тәрбиешілердің біріне айналды. Оның тәрбиелеу жүйесінің сәтті жұмыс істегені соншалық, көптеген ауқатты отбасылар балаларын оның білім беру мекемесіне жібергісі келд

1818 жылы Иоганн өз шығармаларын басып шығарудан түскен қаражатқа кедейлерге мектеп ашуға қол жеткізді. Сол уақытқа дейін оның өмірбаяны, денсаулығы көп нәрсені қалайды.

## Песталоццидің негізгі тәрбиелік идеялары
Песталоццидің көзқарастарындағы негізгі әдіснамалық позиция - адамның моральдық, ақыл-ой және физикалық күштері өзін-өзі дамытуға және белсенділікке бейім деген тұжырым. Осылайша, баланы дұрыс бағытта дамытуға көмектесу үшін тәрбиелеу керек.

Песталоцци білім берудегі басты критерийді табиғатқа сәйкестік қағидасы деп атайды. Кез-келген балаға тән табиғи дарындылықты мүмкіндігінше қарапайымнан күрделіге дейін дамыту керек. Әрбір бала ерекше, сондықтан мұғалім оған сәйкес келуі керек, соның арқасында ол өзінің қабілеттерін толық аша алады.

Иоганн - «бастауыш білім беру» теориясының авторы, ол песталоцци жүйесі деп аталады. Табиғатқа сәйкестік принципіне сүйене отырып, ол кез-келген оқытуды бастау керек 3 негізгі критерийді анықтады: сан (бірлік), форма (түзу сызық), сөз (дыбыс).

Сонымен, әр адам үшін өлшеу, санау және сол тілде сөйлей білу маңызды. Бұл әдісті Песталоцци балаларды тәрбиелеудің барлық салаларында қолданады.

Тәрбие құралы - еңбек, ойын, жаттығу. Адам өзінің әріптестері мен ата-аналарын қоршаған әлемнің заңдылықтарын біліп, ойлау қабілеттерін дамыту үшін балаларды табиғаттың мәңгілік заңдары негізінде оқытуға шақырды.

Барлық оқыту бақылау мен зерттеуге негізделуі керек. Иоганн Песталоцци материалды жаттауға және қайта айтуға негізделген кітап негізінде бастауыш оқытуға теріс көзқараста болды. Ол баланы қоршаған әлемді өз бетінше бақылап, бейімділігін дамытуға шақырды, ал мұғалім бұл жағдайда тек делдал ретінде әрекет етті.

Песталоцци баланың қозғалуға деген табиғи ықыласына негізделген дене тәрбиесіне байыпты назар аударды. Ол үшін ол денені нығайтуға көмектесетін қарапайым жаттығу жүйесін жасады.

Еңбек білімі саласында Иоганн Песталоцци инновациялық позицияны алға тартты: егер бала еңбегі балаға өзінің тәрбиелік және адамгершілік міндеттерін қойса ғана тиімді әсер етеді. Ол баланы оның жасына сай келетін дағдыларды үйрету арқылы жұмыс істеуге үйрету керек деп мәлімдеді.

Сонымен бірге жұмыстың ешқайсысы тым ұзақ уақыт орындалмауы керек, әйтпесе бұл баланың дамуына зиян тигізуі мүмкін. «Әрбір келесі жұмыс алдыңғысынан туындаған шаршаудан демалу құралы ретінде қызмет етуі қажет».

Швейцариялықтарды түсінудегі діни-адамгершілік тәрбиені оқыту арқылы емес, балалардың бойындағы адамгершілік сезімдері мен бейімділіктерін дамыту арқылы қалыптастыру керек. Бастапқыда бала инстинктивті түрде анасына, содан кейін әкесіне, туыстарына, мұғалімдеріне, сыныптастарына және сайып келгенде бүкіл адамдарға деген сүйіспеншілікті сезінеді.

Песталоццидің айтуы бойынша мұғалімдерге әрбір жеке оқушыға жеке көзқарас іздеу керек болды, ол кезде ол сенсациялық деп саналды. Осылайша, жас ұрпақты табысты тәрбиелеу үшін жоғары білікті мұғалімдер қажет болды, олар да жақсы психолог болуы керек.

Иоганн Песталоцци өз еңбектерінде оқытуды ұйымдастыруға баса назар аударды. Ол баланы туылғаннан кейінгі алғашқы сағатта тәрбиелеу керек деп есептеді. Кейінірек экологиялық таза негізде құрылған отбасы мен мектептегі білім беру тығыз ынтымақтастықта жүзеге асырылуы керек.

Мұғалімдер өз тәрбиеленушілеріне шын жүректен сүйіспеншілік танытуы керек, өйткені осы жолда ғана олар өз оқушыларын жеңе алады. Сондықтан зорлық-зомбылықтың кез-келген түрінен аулақ болу керек. Ол сондай-ақ мұғалімдердің сүйіктілері болуына жол бермеді, өйткені сүйіктілер бар жерде махаббат сонда тоқтайды.

Песталоцци ұлдар мен қыздарды бірге оқытуды талап етті. Ұлдар, егер жалғыз тәрбиеленсе, олар тым дөрекі, ал қыздар тұйық және тым арманшыл болады.

Айтылғандардың бәрінен мынадай қорытынды жасауға болады: Песталоцци жүйесі бойынша балаларды тәрбиелеудің басты міндеті - бастапқыда баланың психикалық, физикалық және моральдық бейімдерін табиғи негізде дамыту, оған әлемнің барлық көріністерінде нақты және логикалық бейнесін беру.

## Жеке өмірі
Иоганн шамамен 23 жасында Анна Шултгес есімді қызға үйленді. Айта кету керек, оның әйелі ауқатты отбасынан шыққан, нәтижесінде жігіт оның мәртебесіне сәйкес келуі керек.

Песталоцци Цюрихтің жанынан шағын жылжымайтын мүлік сатып алды, онда ол ауылшаруашылығымен айналысуға және өз мүлкін көбейтуге ниетті. Осы салада ешқандай жетістікке қол жеткізе алмай, ол өзінің қаржылық жағдайын айтарлықтай нашарлатты.

Осыған қарамастан, дәл осыдан кейін Песталоцци шаруалар балаларына назар аудара отырып, педагогикамен байыпты айналысты. Егер ол ауылшаруашылығына қызығушылық танытса, оның өмірі қалай өзгерер еді, кім білсін.

## Соңғы жылдары
Өмірінің соңғы жылдары Иоганнға көп уайым мен қайғы әкелді. Ивердондағы көмекшілері жанжалдасып, 1825 жылы банкроттыққа байланысты институт жабылды. Песталоцци өзі құрған мекемеден кетіп, өзінің меншігіне оралуға мәжбүр болды.

Иоганн Генрих Песталоцци 1827 жылы 17 ақпанда 81 жасында қайтыс болды. Оның соңғы сөздері: «Мен жауларымды кешіремін. Енді олар маған мәңгілікке баратын тыныштықты тапсын ».

## Дереккөздер

Санат:Швейцария тұлғалары
Санат:Швейцария саясаткерлері