open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Арон Махуұлы Өтеуов

**Өтеуов Арон Махуұлы** (1924 ж. т.,  Ресей, Астрахан облысы, Володар ауданы, Долгино селосы) – соғыс ардагері, қызметкер. 1941 ж. Гурьев (қазіргі Атырау) облысы Бақсай ауданында мұғалім болды. 1942 – 45 ж. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1945 – 53 ж. мектеп директоры, оқу бөлімінің меңгерушісі. 1953 – 61 ж. Маңғыстау аудандық атқару комитеті төрағасының орынбасары, 1961 – 83 ж. Маңғыстау, Ембі, Теңіз аудандық комитетінің 1-хатшысы қызметтерін атқарды. 2-дәрежелі Отан соғысы, Еңбек Қызыл Ту, «Халықтар достығы», «Құрмет белгісі» ордендерінің, бірнеше медальдардың иегері.

## Дереккөздер


Санат:1924 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау облысы тұлғалары
Сәду Дауылбайұлы Оңғалбаев

**Сәду Дауылбайұлы Оңғалбаев** (темір жол б. – 1938, Ашғабад) – партия, кеңес қызметкері, саяси қуғын-сүргін құрбаны. 1920 ж. Маңғыстауда уездік комитеттің еңбек және әлеуметтік қамсыздандыру бөлімінде жұмыс істеген. 1921 – 22 ж. жергілікті жастармен жұмыс бөлімінің меңгерушісі, Түрікменстан, Қазақстан комсомолы ОК-терінің бюро мүшесі және үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі, 1925 – 30 ж. Керкі округтік партия комитетінің хатшысы, 1932 жылдан Түрікмен КСР-і Халық Комиссарлар Кеңесі төрағасының орынбасары, 1935 жылдың 16 қыркүйегінен Мәскеуде Одақтық үкімет жанындағы Түрікмен КСР-інің тұрақты өкілі болып қызметтер атқарды. 1937 ж. 1 наурызда тұтқынға алынып, «Түрікмен азаттығы» ұлтшылдық ұйымына қатысты, Адай көтерілісін ұйымдастырушылардың бірі болды» деген нақақ жаламен айыпталған. Әскери соттың үкімі бойынша атылды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар
Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:1938 жылы қайтыс болғандар
Туркестанские ведомости

**Түркестан уаялытты** — Түркістан генерал Губернаторлығының ресми органы, Орта Азиядағы түңғыш басылым. 1870—1917 ж. аралығында жарық көрген алғашқы қазақ газеті. Түркестан уаялытты газетін шығару жөнінде ең алғаш мәселені Түркістан статист, к-ті

## Газеттің пайда болу тарихы
* *1868ж. 7 қаңтарында* к-т жиналысында статистик С.А.Идаров көтерген. генерал Губернатор К.П.Кауфман Түркістан статист, к-нің шешімін қуаттап, Түркістан ген.Губернаторының ресми органын шығарудың қамына кірісіп, осы губернаторлыққа қарасты әскери-халықтық басқарманың №75 бұйрығымен
* *1869ж. 6 қарашасында* Т. В. газетінің негізі қаланды. Т. В. газеті Ташкенттің округ штабының шағын баспаханасында
* *1870ж. 10 мамырында* (ескі күнпарақ бойынша 28 сәуір) басылып шықты. Алғашқы 17 саны көлемі 1,5 форматтық парақпен жарық көрді. Келесі жылдан бастап газет жұмысы реттеле бастады, ор аптаның сейсенбі күні ретімен, 1871 ж. 48 саны, 1872 ж. 51 саны шығарылды. 1898 ж. №4 санынан бастап аптасына 2 рет жексенбі және бейсенбі күндері, 1903 ж. №97 санынан бастап аптасына 3 рет, 1904 ж. №90 санынан бастап аптасына 4 рет, 1907 ж. 3 шілдесінен бастап күнделікті шығарылды. Газетке жазылу Ташкентте редакция кеңсесінде, С.-Петербургте А.О.Базуков пен С.В.Звонаревтың кітап дүкенінде, Мәскеуде И.Г.Соловьевтың, Орынборда Шаниннің кітап дүкендерінде жүргізілді. 48 жыл бойы үздіксіз қызмет еткен газеттің соңғы 6406 саны 1917 ж. 15 желтоқсанында шығарылып, Кеңес үкіметі бүл органды буржуазиялық. орган деп танып, жауып тастады. Ресми емес бөлімінде Түркістан өлкесіндегі жергілікті халықтардың, оның
Түздыкдүме ішінде казак халкының тарихы, археологиясы, этнографиясы мен фольклорына катысты ғыл.- мақалалары жарияланды. Т. В. редакциясынан казак және өзбек тілдерінде "Туркестанская туземная газета" атты қосымшасы жарияланды. Қосымша "Түркістан уәлаятының газеті" болып 1883 ж. 30 қаңтарында бөлініп шықты. Газет редакторлары: 1870-92 ж. - Н.А.Маев, 1892-1900 ж. - А.П.Романович, 1900-01 ж. - М.Трулев, 1901- 07 ж. — Н.Г.Маллицкий, 1908 ж. Е.Михайловский, 1909—14 ж. — М.Левин, 1914-16 ж. - А.Скворцов, 1917 ж. №1 санынан — В.П.Наливкин, №87 санынан — А.П.Лисаковский, №162 санынан — В.С.Елпатаевский, №166 санынан — В.П.Наливкин, №209 санынан — И.И.Белков, №235 санынан - В.П.Подпалов, №247 санынан — Ф.Колесов. Газет беттерінде И.А.Северцов,
*A.	П.Федченко,	И.В.Мушкетов,
*B.	В.Бартольд,	Л.С.Берг сияқты атақты ғалымдар мақала жариялады. Н.Н.Пантусов, Н.М.Зенков, Н.П.Остроумов, О.А.Шапский, В.Л.Вяткин, А.А.Диваев сияқты өлкетанушылардың зерттеу нәтижелері жарияланып тұрды. А.Бөкейханов, С.Лапин сияқты казак интеллигенциясының өкілдері де маңызды мақалалар жариялап отырды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан газеттері
Санат:Орыс тілді газеттер
Разия Саталиева

**Разия Саталиева** (1934 жылы туған, Атырау облысы Исатай ауданы Зормата ауылы) – педагог. Н.Байғанин атындындығы Ақтөбе мұғалімдер институтын (1953), Гурьев педагогикалық институтын (1966) бітірген. 1953 – 2005 жылы Маңғыстау, Ералиев аудандарына қарасты орта мектептерде, Жаңаөзен, Ақтау қаласындағы орта мектептерде мұғалімдік қызмет атқарды. Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің озық қызметкері» (1965), КСРО «Оқу-ағарту ісінің үздігі» (1983) белгілерімен, «Аға мұғалім» (1977) белгісімен, «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1934 жылы туғандар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Металл әлуеті

**Металл әлуеті** — металл мен оны қоршаған сулы ортаның арасында пайда болатын әлуеттер айырмасы; металдың өзін қоршаған ортаға ион бергіштік қабілетіне тәуелді; металл неғұрлым белсенді болса, соғұрлым өзін қоршаған сулы ортаға ионын оңай береді, сондықтан оның әлуеті де күшті болады.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Морван

**Морван** - 1) әр жастағы екі денудациялық беттің (пенегшендер) қайсыбір бұрыш түзе бірін-бірі қиып өтуі. Мыс., АҚШ-тағы Пидмонит үстіртінің шығыс шекарасының бойындағы эрозиямен аршылған желілі қүлама сулардың көлбеу пенепленін Харрисберг пенепленінің қиып өтуі; 2) Орталық Франциядағы Морван горстық массивінің бедері.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Теңіз террасалары

**Теңіз террасалары** - теңіздің қазіргі деңгейінеи жоғары және темен орналасқан байырғы жағалаулық бедер. Әдетте, теңіз бетінен жоғары немесе су асты жағасының беткейінде орналасқан бірнеше саты түрінде түзілген. Теңіз террасалары кейде бірнеше жікқабатқа кетеріледі (мысалы, Кавказдың Қаратеңіздік жағасы), байырғы кездегі жаға зонасының орнын корсетіп тұрады. Абразиялық теңіз террасалары - бұрынғы абразиялық су асты беткейлері. Аккумуляциялық теңіз террасалары - бұрынғы жағажайлар, жаға белестерінің лектері. Теңіз террасалары құрлықтың көтерілуі немесе төмендеуі және теңіз деңгейінің эвстатикалық өзгерулері әсерінен қалыптасады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Қази Өтеуұлы

**Қази Өтеуұлы** (1870, Маңғыстау ауданы, Ақшымырау ауылы – 1928) – атақты атбегі.

## Өмірбаяны
Ат баптаудың сан тәсілдерін меңгеріп, жүйріктің қас қабағын тілсіз түсінген. Атақты шежіреші А.Меңдалыұлы: «Қазидың бәйге жирені 1929 жылға дейін бірінші бәйгені берген жоқ», – деп жазады. 

Өтеуұлының әкесі Өтеу Мыңкісіұлы (белгілі атбегі) жирен тайды қырық қой, бір жылқы беріп баласына алдырады. Жирен ат 1913 – 28 ж. алты алаштың асында бас бәйгені бермеген. Өтеуұлы қайтыс болғаннан кейін ас-суға қарамаған жирен ат та көп ұзамай өліп, басы Сисем атадағы Өтеуұлының төрт құлақты тамының үстіне қойылған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан атбегілері
Интерполятор

**Интерполятор** ( — қайта жасаймын) — функцияларды интерполяциялауға арналған аналогтік немесе сандық есептеуіш құрылгы. Интерполятор металкескіш білдектермен, газбен кесу аппараттарын бағдарламалық баскару жүйелерінде, үлгілегіш құрьшғьшарда қолданьшады.
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Құрбан Дауылбайұлы Оңғалбаев

**Құрбан Дауылбайұлы Оңғалбаев** (темір жол б. – 1938, Ашғабад) – кеңес, партия қызметкері, саяси қуғын-сүргін құрбаны. 1928 ж. Мәскеудегі шығыс еңбекшілерінің коммунистік университетін бітірген. 1928 – 30 ж. Ашғабад қаласындағы партия мектебінің меңгерушісі (ректоры), Түрікменстан Халық Комиссарлары оқу комитетінде коллегия мүшесі, Бас саяси басқарманың төрағасы. 1931 – 33 ж. Мәскеуде кадрлар дайындайтын институтта оқыды. Одан соң МТС-та, кейіннен саяси бөлімінің бастығы, аудандық партия комитетінің хатшысы, Ташховуз округтік партия комитетінің хатшысы қызметтерін атқарған. 1938 ж. ағасы С.Оңғалбаевпен бірге атылды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Стандартты электродты әлует

**Стандартты электродты әлует** — 298,15 К температурада, 1,013-105 Па қысымда электродтық әлуетті анықтаушы барлық атомдар, молекулалар және иондардың белсенділіктері бірге тең [[электролитпен жанасуда болатын электродтың электродтық әлуеті.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Интерферометр

**Интерферометр** — жарықтың интерференция сипаттамасы негізінде жұмыс істейтін оптикалық аспап.

Интерферометрлер шекті мөлшерлерді, мөлшерлерді және үлгілі тетіктерді аттестациялауға арналған аспаптар. Интерферометрлер жұмыс істеу принципі жарықтың интерференция құбылысына негізделген. Интерферометрлер ең жоғары дәлдікпен өлшейтін аспаптарға жатады. Жарықтың лазерлік көздерімен қосыла отырып, толқынның 10-13 мкм өзгерісін тіркеуге мүмкіндігі бар. Өндірістік Интерферометрлер окулярлы, экранды немесе цифрлық есептеу құрылғылар болады. Интерферометрлер вертикалды (мод 264) және горизонталды (мод 273) түрлері болады. Түйіспелі интерферометрлер бөлу құны әр түрлі 0,05 ... 0,2 мкм болып келеді. 

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер

* Интерферометрлер туралы portal.vkgu.kz сайтында

Санат:Өлшем құралдары
Санат:Физикалық оптика
Тасқара Қаратайұлы Өтешов

**Өтешов Тасқара Қаратайұлы** (1932 жылы туған, Ақтөбе облысы, Байғанин ауданы - 2016 жылы қараша айында қайтыс болды. Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданы, Шетпе селосы) – емші, Қазақстанның халық емшісі. (1997 ж.) Мыңкісі әулиенің ұрпағы. Он алты жасынан бойына сынық салу, құмалақ ашу қасиеті дарыған. Қатты қиналып, ауырған адамдарға қол ұшын беретін, алақаны шипалы емші. Ол сынықшы, емші ретінде халық арасына кеңінен танымал.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сатанғұл Тәжиеұлы

**Сатанғұл Тәжиеұлы** (1884, Маңғыстау түбегі, Александровск порты – 1960) – бағбан. 1911 – 60 жылы Маңғыстаудағы Т.Г. Шевченко бауының бағбаны, директоры, Шевченко мұражайының директоры (1932 – 49) болды. Сатанғұл бақтың аумағын ұлғайтып, онда Маңғыстаудың климатына өсе алатын өсімдік түрлерін: қытай жөкесі, қарағаш, жыңғыл, тұт, жиде, терек, қараған, т.б. сәндік гүлдер мен бұталар отырғызды. Сол бақта Шевченконың ескерткішін орнатуда үлкен еңбек сіңірді. Сатанғұл өзінің мақалаларын мерзімді баспасөз («Черноморская коммуна», «Радяньска Украина», «Мәдениет және тұрмыс», т.б.) бетінде жариялап отырды. «Үлгілі еңбегі үшін» (1946) медалімен, Қазақ КСР Жоғарғы. Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1957, 1958), Украина Жоғарғы. Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1959) марапатталған. Форт-Шевченко қаласының бір көшесі Сатанғұл есімімен аталады.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1884 жылы туғандар
Теңіз экожүйелері

**Теңіз экожүйелері** - континенттік қайраңдардың, терең сулы пелагиальдық қабаттардың және інжулік кедертастардың организмдерінен тұратын теңіздер мен мұхиттардың экожүйелері. Бұл экожүйелер өте бай биотаны құрайды. Теңіздерде аралдық экожүйелер де таралған.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бөлтек Оңғарбайұлы

**Бөлтек Оңғарбайұлы** (1898 – 1943) – күйші, зергер. 

Сарыарқаға, Маңғыстауға белгілі айтулы күйші. Сонымен қатар күміс бұйымдар соғатын зергер, темір ұстасы, ағаштан түйін түйетін шебер әрі етікші де болған. Ұсталықты – ақжігіт Дінімнен, зергерлікті – балықшы Нұржаудан, ал күйшілікті – ескелді Теңелден үйренген.
Орынсыз жаламен қамауға алынып, түрмеде қайтыс болды.

## Дереккөздер


Санат:1898 жылы туғандар
Санат:1943 жылы қайтыс болғандар
Санат:Күйшілер
Санат:Қазақстан зергерлері
Санат:КСРО-да қуғындалғандар
Санат:Абақтыда қайтыс болғандар
Теңіздік арктикалық ауа

**Теңіздік арктикалық ауа** - Арктика атырабында пайда болып, ашық теңіз үстімен едәуір ұзақ жерге орын ауыстырған, соның нәтижесінде біршама жылынған және ылғалданған ауа массасы. Еуропаға солтүстік-батыстан, Гренландия мен Норвегия теңіздері аркылы келеді.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Борис Валентинович Филиппов

**Борис Валентинович Филиппов** (1953 жылы туған, Украина, Донецк қаласы) – инженер.

* Донецк политехника техникумын (1972), Алматы сәулет-құрылыс институтын (1981), Қазақ құқық және халықаралық институтын бітірген (2001).
*  2001 – 79 ж. МАЭК-те жөндеуші-слесарь, 1979 – 85 ж. жылы сумен жабдықтау басқармасы бөлімінің бастығы, бас инженері болды.
*  1985 – 90 ж. Маңғышлақ облысы партия комитеті құрылыс бөлімінің нұсқаушысы, ММГҚ тресі партия комитетінің хатшысы, №4 құрылыс басқармасының бастығы
* 1990 – 93 ж. РҚ «Сфинкс» құрылыс-жобалау бірлестігінің бас инженері
* 1993 – 99 ж. «Қаражанбасмұнай компаниясы» біріккен кәсіпорнының жетекші маманы, сумен жабдықтау және дайындау цехының бастығы. 
* 1999 – 2003 ж. Ақтау қаласы әкімінің орынбасары
* 2003 – 05 ж. «Консорциум» жобалау басқармасының бас инженері қызметтерін атқарды.
* 2005 жылдан «Мұнайгазқұрылыс» ЖШС аймақтық жобасының бас инженері.

«Құрмет белгісі» орденімен марапатталған (1989).

## Дереккөздер

Санат:1953 жылы туғандар
Санат:Донецкде туғандар
Санат:Донецк политехника техникумы түлектері
Санат:Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясы түлектері
Санат:Қазақ құқық және халықаралық институты түлектері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Итеріп шығарғыш

**Итеріп шығарғыш** (Выталкиватель) — 
# Операция аяқталған соң өнімді өндеу аумағынан шығаратын құрылғының тетігі;
# Соғылманы қалыптан шығаруға қолданылатын бөлшек.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Диханбек Сатимов

**Диханбек Сатимов** (1926, Форт-Шевченко қаласы – 1993) – кеңес қызметкері. 

Алматы Жоғарғы партия мектебін бітірген (1958). 1941 – 74 жылы балықшы, хатшы, бухгалтер, Шевченко ауданы комсомол комитетінің 1-хатшысы, Шевченко ауданы партия комитетінде 2-хатшы, Маңғыстау ауданы кеңес атқару комитетінің төрағасы болды. 1974 жылдан бастап түрлі шаруашылық мекемелерінде басшылық қызметтер атқарды. 

«Құрмет белгісі» (1975) орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1926 жылы туғандар
Санат:Форт-Шевченкода туғандар
Санат:1993 жылы қайтыс болғандар
Санат:Маңғыстау аудандық атқару комитетінің төрағалары
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Қазақстан КП ОК жанындағы Жоғарғы партия мектебі түлектері
Тежеуіш атанақ

**Тежеуіш атанақ** (Барабан тормозной) — машиналардың тежеуіш механизмдеріндегі іші қуыс цилиндрлі (кейде конусты) бөлшегі. Оның ішінде фрикциялық жапсырмалы диск қондырылады. Сол диск атанаққа қысылып жанасқанда тежелу пайда болады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Әлімбай Оңдабаев

**Әлімбай Оңдабаев** (1911, Қаратөбе ауылы – 2003) – соғыс және еңбек ардагері. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Соғыстан кейін зейнеткерлікке шыққанша «Ақшымырау» кеңшарында шопан болған. 2-дәрежелі Отан соғысы (1985) орденімен (1985), «Германияны жеңгені үшін» (1946), «Г.К. Жуков» (1995) медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мореналық бедер

**Мореналық бедер** - мұздықтардың әрекеттерінен пайда болған бедердің аккумуляциялық пішіндерінің жиынтығы. Жазықтардағы мореналық бедерді: негізгі моренамен түзілген төбелі ойпаңдыбедер, негізгі моренамен түзілген жайпақ белесті немесе белесті мореналық жазық, төбелі соңғы мореналық қырқалар, друмлиндер бедері деп бөледі.

## Мореналық көлдер

**Мореналық көлдер** - мореналар таралған аудандар мен байырғы мұз басу жоне қазіргі мұздықтар таралған атыраптарда орналасқан көлдер. Мореналық көлдер мореналық шөгінділердің өзен арнасын бөгеуінен де пайда болады.

## Мореналық қырқалар

**Мореналық қырқалар** - мұздықтармен шөккен уатылған тау жыныстары өнімдерінің белес тәрізді үйінділері. Әдетте, мұздықтардың біткен тұсына жақын жерде қалыптасады және олардың ұзақ тұрақты жағдайы кезінде орнын анықтайды. Мореналық қырқалар мұздардың қысқа мерзімдік жылжуында да пайда болады. Жамылғы мұздықтардың 
Мореналық қырқалары ондаған, кейде жүздеген км-ге созылып жатады (мыс., Финляндиядағы Салпаусселькя қырқасы); тауларда олар кейде мұздықтық аңғарларды бөгеп жатады.

## Мореналық террасалар

**Мореналық террасалар** - таулық-аңғарлық мұздықтардың бүйірлік мореналарының байырғы бетке қарай шегінуі нәтижесінде террасалар түрінде пайда болған кертпештер. Мұздықтың әркелкі еруіне қарай бірінің үстінде бірі орналасқан террасалар лектері түзіледі (мыс., Батыс Памирдегі Ван аңғары). Терминді орыс ғалымы К.К. Марков енгізді.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Наймантөбе

**Наймантөбе** – ежелгі қоныс орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археология ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Түлкібас ауданы, Жаскешу ауылының шығыс шетінде, Арыс өзенінің сол жағалауында. 

## Кезеңі
VІІІ-Х ғасырлар.

## Сипаты
1940 жылы Жамбыл археологиялық пунктінің экспедициясы (жетекшісі Г.И. Пацевич) тапқан. 1966 жылы Шымкент педагогикалық институтының археологиялық отряды (жетекшісі Н.П. Подушкин) зерттеген.
Қоныс "алаңқайлы төбе" түріндегі ескерткіш болып табылады. Орталық төбенің табаны 100x90 м, биіктігі 9 м, оған оңтүстік-шығыс жақтан таға тәрізді келген алаңқайлы-төбешік жалғасады. Оның ауданы 30x50 м, биіктігі 5 м, төбенің солтүстік беткейінен аумағы 5x2 м тік қазба (шурф) түсірілген. Ол 2 м тереңдікке дейін жеткізілген. Қазба барысында үй қабырғаларының орны, қыш ыдыстар сынықтары, үй және түз аңдарының сүйектері аршылып алынған. Құмыралар (хум, құмыра, саптаяқ, қақпақ, т.б.) түрлері ас үйлік, ангобпен әшекейленген. Кейбіреулеріне тік, ирек сызықтар түсірілген. Табылған заттарға қарағанда, қонысты халық 8-10 ғасырларда мекен етіп, Арыс өзенінің төменгі ағысындағы елді мекенмен мәдени-экономикалық байланыстар орнатқан.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан қоныстары
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Александр Абрамович Рабинов

**Рабинов Александр Абрамович**  - (1936 ж. т., Әзірбайжан, Баку) – инженер-геолог, геолиялық-минералдық ғылыми кандидаты, Әзірбайжан өнеркәсіп институтын бітірген (1958).

1961 – 67 ж. «Маңғышлақмұнай» бірлестігі геологиялық бөлімінің аға геологы,

1967 – 73 ж. Маңғышлақ геология барлау-тақырыптық партиясының бастығы,

1973 – 96 ж. Қазақ мұнай жобалау ғылыми-зерттеу институтында лаборатория меңгерушісі, ғылыми жұмыс жөніндегі директордың орынбасары болды.

2000 жылдан «Оптимум» ЖШС-нің директоры.Оңтүстік Жетібай кен орнын тұңғыш ашушы. Бірнеше ғылыми еңбектер мен жобалардың авторы. «Кен орнын тұңғыш ашушы» (1988), «Қазақстан Республикасы жер қойнауының құрметті барлаушысы» (2003) төс белгілерімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Геология-минералогия ғылымдарының кандидаттары
Санат:Геологтар
Санат:Инженерлер
Санат:Бакуде туғандар
Санат:1936 жылы туғандар
Ұлтан Салтыбалдиев

**Ұлтан Салтыбалдиев**(1925, Маңғыстау ауданы Тұщыбек ауылы– 2003, Жыңғылды ауылы) – соғыс және еңбек ардагері. 1942 – 43 жылы бастауыш сынып мұғалімі, соғыстан кейін ауыл шаруашылық саласында еңбек еткен. Отан соғысы орденімен, «Ерлігі үшін», т.б. бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1925 жылы туғандар
Теңіздік климат, мұхиттық климат

**Теңіздік климат, мұхиттық климат** - атмосфераға мұхиттық кеңістіктің әсері басым жағдайда қалыптасатын климат. Мұхиттар мен ішкі үлкен теңіздердің, сондай-ақ теңіз өңірінде пайда болған ауа массаларының басым ықпалындағы материк бөліктерінің климаты. Теңіздік климат континенттік климаттан температура тербелісінің біршама аздығымен, ауасының айтарлықтай ылғалдылығымен, жазы салқын және қысы жұмсақ болуымен (қоңыржай ендіктерде), көп бұлттылығымен, қатты желімен ерекшеленеді. Теңіздік климат жағдайында ең жоғары және ең төменгі температуралардың басталу уақыты 1-2 ай кеш болады (континенттік климатты атыраптармен салыстырғанда), ал көктемі күзінен суықтау болады; қыста тұрақты қар жамылғысы түзілмейді.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Гомогенизациялау

**Гомогенизациялау** (Гомогенизация) — концентрациялық біртекті еместілікті жою және құрамды теңестіру процесі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Нұр Оңдағанұлы

**Нұр Оңдағанұлы** (1895, Адай уезі, Кендірлі жері – 1978) – аңшы. Жас кезінен аңшылық кәсіпті меңгеріп, сонымен қатар көрік ұстап, темір соғатын ұста да болған. Оқып білім алмаса да, мұсылмандық парыздарын ұстанып өткен пірадар, тақуауылы 1925 ж. інісі Бірімжан екеуі елге көп қайырымдылық жасаған кәсіпкер З.К. Дубскийді сотталып, жер аударылудан арашалап қалған. Оңдағанұлы Ұлы Отан соғысынан жараланып, 1943 ж. елге келгеннен кейін шикізат дайындау мекемесінің шартты аңшысы болып, Маңғыстаудың Үштаған ауылын мекен еткен. Оңдағанұлы Маңғыстаудың аң-құсы, дәрілік шөптері, ерекше табиғи құбылыстары жөнінде КСРО ғылым академиясының зоогеография қоғамына мол мағлұмат берді. Оның осы еңбегі Ә.Спанның «Аңшы Нұр» деген кітабында жақсы айтылған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Бета-сәулелер

**Бета-сәулелер**- радиоактивті изотоптардың бета-ыдырауында бөлініп шығатын электрондардан (немесе позитрондардан) тұратын сәулелер; Р-сәулелердегі бөлшектердің жылдамдығы жарық жылдамдығына жақын, газдарды иондандыруға, радиациялық-химиялық процестерді жүргізуге, люминесценция тудыруға, фотопластинкаларға әсер етуге шамасы келеді.  Бета-сәулелердің иондандыру қабілеті альфа-сәулелерге қарағанда әлдеқайда төмен. 
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Ғафур Зинуұлы Хаирлиев

**Хаирлиев Ғафур Зинуұлы** (1954 жылы туған, Ресей, Астрахан облысы Володар ауданы) – дәрігер-ғалым, медицина ғылымының кандидаты (1990). Астрахан медицина институтын (1977), Мәскеудің медицина академиясының аспирантурасын бітірген. 1977 жылдан Маңғыстау облысы ауруханасында уролог болып жұмыс жасап, организмде тас жиналу себебін өз бетімен зерттеген. 1990 жылдан Ақтау қаласында нефрология (бүйрек тасы) орталығын басқарды. Қазір облыстық денсаулық сақтау бөлімінің урологы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Морфоклиматтық зоналар

**Морфоклиматтық зоналар** - климаттық жағдайларға байланысты экзогендік бедер түзуші процестердің ерекшеліктері бойынша бөлінетін табиғи зоналар. Олардың шекараларына сәйкес келеді. Өйткені, морфоклиматтық процестер географиялык зоналылықтың заңына сәйкес болады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Андрей Пондюнович Пак

**Пак Андрей Пондюнович (Иванович)** (1926 ж. т., Ресей, Хабаров өлкесі, Бикин ауданы) – қаржы саласының маманы,  Қазақстанның еңбек сіңірген қаржы қызметкері (1981)

Семей қаржы техникумын (1949), ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1960). 1949 – 73 ж. аудандық қаржы бөлімінде инспектор, облыстық қаржы басқармасында басшы, 1973 – 88 ж. Маңғыстау облыстық қаржы бөлімінде меңгеруші, 1988 – 2004 ж. ҚР қаржы министрлігінің Маңғыстау облысы бойынша бас маман болды.

«Құрмет белгісі» орденімен  (1986), «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен  марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1926 жылы туғандар
Санат:Бикин ауданында туғандар
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қаржы қызметкерлері
Санат:Семей қаржы техникумы түлектері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Градуирлеу

**Градуирлеу** (Градуировка) - мөлшердің мәнін немесе өлшегіш аспаптың межелік бөлігін талап етілген дәлдігімен және қабылдаған өлшеу бірлігімен, эталондық өлшегіш жабдықтар көмегімен орнату метрологиялық операциясы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Бетаиндер

200px|right|thumb
**Бетаиндер**- Итриалкилмен ауыстырылған аминқышқылдарының ішкі тұздары; олардың молекуласында оң және теріс зарядты атом немесе топ болатындыктан биполюсті болады.

Санат:Химия
Саламат Хайдаров

**Саламат Хайдаров** (15 маусым 1919, Атырау облысы Құрманғазы ауданы
Нұржол ауылы) – журналист. 

* 1974 – 1984 ж. «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінің Маңғыстау облысындағы меншікті тілшісі, облысаралық «Аққұс» газетінде редактордың орынбасары болды. 
* Оның Маңғыстау өндірістік-аумақтық кешендерінің даму проблемалары, облыстың әлеум. қоғамдық өмірінің өткір мәселелерін көтерген мақалаларын және мұнайлы өлкенің еңбек озаттары жайындағы көркем очерктерін жұршылық жылы қабылдады. 
## Шығармалары
* «Өрлеу жолында» (1959)
* «Теңіз самалы»  (1973) кітаптарының авторы. 
## Марапаттары
* Жауынгерлік медальдармен
* Қазақ КСР Жоғарғы Кеңес Төралқасының грамотасымен
* КСРО Журналистер одағының Құрмет грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:15 маусымда туғандар
Санат:1919 жылы туғандар
Санат:Құрманғазы ауданында туғандар
Санат:Қазақстан журналистері
Мендекеш Салтыбалдиев

**Мендекеш Салтыбалдиев**  (1937, Атырау облысы Жылыой ауданы Амангелді ауылы – 1973, Алматы) – ақын, журналист. Маңғыстау туралы шығармалардың авторы. Есбол, Теңіз ауданы, Атырау облысы газеттерінде, облысы радио хабарын тарату комитетінде тілші, бөлім меңгерушісі (1954 – 69), Алматы қаласындағы «Қазақстан» баспасында редакция меңгерушісі, «Мәдениет және тұрмыс» (қазіргі «Парасат») журналының жауапты хатшысы (1969 – 73) болып істеген. Жергілікті және респ. баспасөз беттерінде очерктер мен публицист., әдеби мақалалар, фельетондар мен әңгімелер, өлеңдер мен толғаулар жариялады. «Ақмоншақ» (1966), «Шулайды толқын» (1968), «Күн шуағы» (1970) аталатын өлеңдер жинағы, «Жартастағы жазулар» (1970) дейтін очерктер жинағы, «Қоңыр қозы» повесі (1971); сондай-ақ аудармасы (А.И. Покрышкин, «Аспандағы шайқас», 1973), «Мөлдір аспан» атты очерктері мен публицист. мақалалары (1978), «Қызғыш құс» атты таңдамалы өлеңдер жинағы (1975, 1979, 1988, 2003), т.б. кітаптары жарық көрді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1937 жылы туғандар
Бентонит

**Бентонит** - негізінен, кеуектеле және қабаттаса орналасқан бөлшектерден және гидратталған алюминий силикатынан тұратын коллоидтық саз балшық; лак-бояу және басқа да материалдарға белгілі бір құрылым беретін толықтырғыш ретінде және отқа төзімді заттардың құрам бөлігі ретінде пайдаланылады.
**Бентониттер** - құрамында монтмориллонит (Аl,O3 . 4SiO . 4Н2O) болатын жоғары дисперсті балшықты жыныстар.
## Дереккөздер



Санат:Алюминий минералдары
Санат:Кальций минералдары
Санат:Магний минералдары
Санат:Натрий минералдары
Графикалық құжат

**Графикалық құжат** () — құрамында сызбалар, сұлбалар, карталар, тағы басқа. Қағаздары бар құрылымдық құжаттардың бөлігі.

Мазмұны графикалық түрде топографиялық картада, балауызда (таста), пластинада немесе мөлдір жұқа кағазда көрсетілетін жауынгерлік (ұрыс) немесе қызмет құжаты. Жұмыс және есеп беру карталарынан, сызбалардан, графиктер мен кестелерден басқа, әскери әкімдер мен жауынгерлік хабарламалар және әр түрлі анықтамалық материалдар да графикалық түрде көрсетіледі. Графикалық құжат жауынгерлік және қызмет құжаттарының калыптасқан ережелеріне сай дайындалады, бірақ өзіндік ерекшеліктері бар. Балауызда (таста) орындалған графикалық күжат беттерінің бұрыштарына карта координат торының квадраттары немесе картадан (үштен кем емес) көшірілген жергілікті заттар, сызық масштабы және өзі жасалғанда негіз болган картаға сүйемелденуі көрсетіледі. Координатгың торы жәк графикалық құжаттарда оңтүстік-солтүстік бағдарламасы корсетіледі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Әскери іс
Бензотұрақтылық

**Бензотұрақтылық** — полимерлік материалдардың бензиннің және баска да көмірсутекті жанармайлардың ұзақ әсер етуінен өзінің қасиетін өзгертпеу қабілеті.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Табиғат зоналары

thumb|right|400px|
**Табиғат зоналары** - Табиғат зоналарын ең негізгі сыртқы факторлар қалыптастырады. Олар көп жағдайда күн жылуының таралуына (яғни географиялық ендікке) тәуелді. Тағы бір фактор - аумақтың ылғалдылығының әртүрлілігі. Жылу мен ылғалдың  арақатынасы нәтижесінде әр түрлі табиғи зоналар пайда болады. Мәселен, аумаққа күн жылуы көп түссе, оның біраз ылғалдылығы жеткіліксіз (К=0,3) болса, онда шөлді аймақтар пайда болады. Әрбір зона өзіне тән климатымен, топырағымен, өсімдік және жануарлар дүниесімен ерекшеленеді. Кейде бір зонаның ішінде басқа зоналарға ұқсас жеке үлескілер де кездеседі.

Қазақстанның жазық бөлігінде солтүстіктен оңтүстікке қарай бірте-бірте орманды дала, дала, шөлейт және шөл зоналары ауысып отырады. Сонымен бірге бұл зоналарда топырақ және өсімдік жамылғысы батыстан шығысқа қарай да өзгереді. Оның себебі осы бағытта климаттың континенттігі артады.
Республиканың биік таулы аудандарында зоналар биіктікке байланысты (зоналар немесе биіктік белдеулері) ауысып отырады.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Экожүйелер
Теңіздік тропиктік ауа

**Теңіздік тропиктік ауа** - субтропик белдеуіндегі антициклонда қалыпасатын ауа массалары. Еуропаға Атлант мұхитындағы Азор антициклоны атырабынан және Жерорта теңізінен келеді. Солтүстік Америкаға Теңіздік тропиктік ауа, Тынық мұхиттық және Атлант мұхиттық болып келеді. Субтропиктік антициклондардың экваторлық шеттерімен ағатын пассаттар ауасы да Теңіздік тропиктік ауа болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Тынышбай Опиев

**Тынышбай Опиев** (1932 ж. т., қазіргі Атырау облысы Қызылқоға ауданы Қаттыкөл ауылы) – бұрғылаушы. 

* Доссордағы №19 қолөнер училищесін бітіріп, бұрғылаушы мамандығын алған.
* 1951 – 58 ж. Доссорда бұрғылаушының көмекшісі, бұрғылаушы болды.
* 1958 жылдан «Маңғыстаумұнайгазбарлау» тресінің жүйесіне ауыстырылып, терең барлау орындарында еңбек етеді.
* Ленин орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1932 жылы туғандар
Санат:Қызылқоға ауданында туғандар
Санат:Бұрғылаушылар
Санат:Доссор қолөнер училищесі түлектері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Сауран Кененұлы

**Сауран Кененұлы** (1850 – 1926) – ақын. Өзі жарлылықтың күйін кешкен Сауран теңіз жағасынан балық аулаумен күнелткен, ешкімге бас имеген, ойын ашық айтатын табанды жан болған. Аяқ-қолын матаған жарлылықтан алысқа ұзай алмаған ақынның өлеңдері де Маңғыстаудан тыс жерлерге онша көп тарай қоймаған. Сауранның өткір әзіл-сықақтары ел ішінде күні бүгінге дейін сақталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1850 жылы туғандар
Анарбек Нәлібаев

**Анарбек Нәлібаев** (1922, Қожатоғай ауылы — 1988, сонда) - шопан. ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты. Еңбектегі жетістіктері үшін Ленин (1968), "Еңбек Қызыл Ту" ордендерімен марапатталған.
## Дереккөздер
Бензотриазол

150px|right|thumb
**Бензотриазол (азимидобензол)**- бензолдың гетероциклді оттекті туындысы; фотографияда күңгірттенуге қарсы әсер етуші зат ретінде колданылады. Бұл көріністері және кейінгі органикалық химияда өнімделген кедергілік қауіпті молекулалардың бір тобына кіреді. Бензотриазолдар көптеген сыртқы қолданылу және орталық көмірдің әрекеттеріне қарсы қорғау құралдарының негізгі басқару жасауларында пайдаланылады. Олар кейінгі пластиктер мен полимерлерді, металдарды коррозиядан сақтау үшін пайдаланылады. Бензотриазолдар жеңіл тұрақты, жұмыс істеуі көптеген органика көмірдің әрекеттерінен қорғайды. Олар суда шапшаға түскендерін көптеген қорғалу масалаларында пайдаланылады. Бензотриазолдар қандайда пайдаланылса да, олардың токсичностьінен тәуекелге орналасу керек. Сондықтан оларды мас кезде, түсінікті емес ал, адамның жаралық жеріне келген кезде пайдаланудан тиімді етуді тиіссіздіктерге жеткізу үшін қолдану керек. 

**Бензотриазол формуласы** -  C6H5N3.

## Дереккөздер



Санат:Азолдар
Әзірбай Жүрсінбайұлы Ораз

**Әзірбай Жүрсінбайұлы Ораз** (1960 ж. т., Маңғыстау ауданы Қызан ауылы) – дәрігер-ғалым, медицина ғылымының кандидаты (1991). Ақтөбе медицина институтын (Батыс Қазақстан медицина академиясы) бітірген (1984), 1988 – 90 ж. Мәскеу|Мәскеуде Бүкілодақтық хирургия ғылыми ортадығындағы клиникалық ординатурада оқыған. 1985 – 88 ж. Шетпедегі орталық ауруханада дәрігер, 1990 – 92 ж. Ақтау қалалық орталық (кейін Маңғыстау облыстық) ауруханасында микрохирург, 1992 – 2003 ж. бас дәрігердің орынбасары, 2003 – 06 ж. бас дәрігер болды. 2006 жылдан бастап Маңғыстау облыстық денсаулық сақтау департаментінде бөлім бастығы. Әзірбай 30-дан аса ғылыми еңбектің авторы. Әзірбайдың ғылыми еңбектері микрохирургиялық андрология тақырыбына арналған. Еңбектері Ресей, Латвия, Польша, Түркияда өткен съездер, симпозиумдар мен ғылыми-тәжірибелік конференцияларда жарияланған. 2003 ж. Денсаулық сақтау саласы бойынша ҚР вице-премьерінің алғыс хатымен марапатталды.

 ==Дереккөздер==


Санат:Тұлғалар
Графитизаторланған электрод

**Графитизаторланған электрод** (Электрод графитизированный) — таза көміртекті материалды (мұнай және қақ көксін) сықпалап, соңынан 2600° температурада күйдіріп жасалған пештік электрод.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Жолдасбек Құрманқұлов

**Жолдасбек Құрманқұлов** (10.02.1948 жылы туған, Созақ аулы) - археолог, ғалым, тарих ғылымдарының кандидаты (1978). 1971 жылы ҚазМУ-ді бітірген. Еңбек жолын 1972 жылы Қазақстан FA Тарих, археоло-гия және этнография ин-тының археология бөлімінде кіші ғьш. қызметкер болып бастаған. 1998— 2004 жылы Э.Х.Марғулан атындағы Археология институты директорының орынбасары, 2004 жылдан бөлім меңгерушісі. 1982 жылдан Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясының жетекшісі. 2001 жылы Қазақ- итальян археологиялық экспедициясын, 2004 жылы Шірік-рабад археологиялық экспедициясын ұйымдастырған. Негізгі ғылыми бағыты — кола ғасыры (палеэкономика, көне металлургия, т.б.). Оңтүстік Қазақстанда қала жұртын, жартас суреттерін зерттеуге зор үлесін қосқан. 160-қа жуық ғылыми мақаласы, оның ішінде 4 монографиясы жарық көрген.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1948 жылы туғандар
Негізгі су құбырының қалдықтары

**Негізгі су құбырының қалдықтары** - "Овцевод" кеңшарынан солтүстік-батысқа қарай 15 км жерде. Су құбыры 10 ғасырдың басында салынған, 14 ғасырға дейін пайдаланылған. Бірнеше рет қайта жөнделген. Мұндай күрделі гидротехникалық су құбырын отырықшы-егіншілікпен айналысатын тайналар каналдан су алу үшін соққан. 1974 ж. Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедицияның ирригация отряды (жетекшісі В. Грошев) зерттеген. Су құбыры бір-біріне карама-қарсы орналасқан жер бөгеттерінен тұрады. Биіктігі 1,5 м, төм. қабатының ені 6 м, сақталған ұзындығы 25 м. Су құбырының көмегімен су негізгі көзден үйлестіруші каналға жіберілген.
## Дереккөздер


Санат:Тарих
Шайғындаушы бензин

**Шайғындаушы бензин**  — мұнайды тікелей айдау кезінде немесе бензинді катализдік риформинттеу кезінде алынатын тез қайнайтын фракциясы.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Мазан Халелов

**Халелов Мазан** (1923, Атырау облысы Исатай ауданы Орпа ауылы – 1965) – партия, кеңес қызметкері. 

Беріш руының тумасы, тармағы Құлкеш, Байгөл. Кіші жүз.

Алматы жоғары партия мектебін бітірген. 1940 – 42 ж. ауданы партия комитетінде кітапхана меңгерушісі, 1942 – 46 ж. әскер қатарында рота политругінің орынбасары, Харьков әскери-саяси училищесінің курсанты болды. 1946 – 51 ж. ауданы партия комитеті, үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі, облысы партия комитетінің нұсқаушысы, 1951 – 65 ж. Шевченко ауданы партия комитетінің хатшысы, облысы кәсіподақ комитетінің төрағасы болды. 

С.Мұқановты Мұрын жыраумен, т.б. шежіре қарттарымен кездестірген. Геолог Р.Тұрмағанбетұлының таудан табылған кітапханасын Қазақ КСР-і ҒА-ға жеткізді. Х. атында Атырау қаласында көше бар. 2 рет «Құрмет белгісі» (1948, 1958) орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сұлупан Панабекова

**Панабекова Сұлупан** - (1938 ж. т., Ақтөбе облысы Шалқар ауданы) – педагог, Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің озық қызметкері» (1977), КСРО «Оқу-ағарту саласының үздігі» (1982), аға мұғалім (1988). Орал педагогикалық институтын бітірген (1962). Еңбек жолын 1962 ж. С.Жанғабылов атындағы орта мектепте мұғалім болудан  бастаған Панабекова зейнеткерлікке шыққанша ұстаздық қызмет атқарған. «Еңбектегі ерлігі үшін» (1971) медалімен, бірнеше Құрмет грамоталарымен марапатталған. 

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сауысқан құмы

**Сауысқан құмы** – Бостанқұм құмының батысындағы құмды алқап.  

## Географиялық орны
Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы жерінде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі шет жағында 160 м, орта бөлігінде 230 м. Ұсақ құм төбешіктің ауданы 350 км2, тұщы грунт суы 1 – 4 м тереңдікте кездеседі. 

## Өсімдігі
Шөл өсімдіктері өседі. Жыл бойы мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы құмдары
Дәуренбек Құрманбеков

**Дәуренбек Құрманбеков** (1898, Отырар ауданы, Қанттоғай аулы - 14.11.1938, Шымкент қаласы) — саяси қуғын-сүргін құрбаны.

Отырардан түңғыш шыққан Қазақ OAK мүшесі. 1919—23 жылы Орынбор-Ташкент темір жолында, 1924—30 жылы Шілік болыстық кеңесі аткомында, 1930—37 жылы Түркістан астық қабылдау, шөп дайындау мекемелерінде әр түрлі жауапты қызметтер атқарған.

1937 жылы жаламен камауға алынып, ату жазасына кесілген. Құрманбековтің есімі Шәуілдір аулындағы №20 кәсіптік-мектепке, аудан орталығындағы 1 көшеге берілген.

## Дереккөздер


Санат:1898 жылы туғандар
Санат:Отырар ауданында туғандар
Санат:14 қарашада қайтыс болғандар
Санат:1938 жылы қайтыс болғандар
Санат:Шымкентте қайтыс болғандар
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:Қазақ ОАК мүшелері
Тұрақты толқындар, тоспа толқындар, теңселме толқындар

**Тұрақты толқындар, тоспа толқындар, теңселме толқындар** - ірі көлдерде немесе мұхиттан оқшауланған теңіздерде, шығанақтарда бүкіл су массасының бір орында теңселе қозғалуы. Су айдынының беті толқын көтерген сыртқы себептің әсері (желдің бағыты мен күшінің кенет өзгеруі, жер сілкіну, атмосфера қысымының күрт ауысуы және т.б.) тоқтағаннан кейін де сол пәрменімен қозғала береді. Көлдің немесе теңіздің беті бір немесе екі түйіннің тәңірегінде бірнеше минуттан ондаған сағатқа дейін шайқалып тұрады. Ерекшелігі - толқын қимасы айдынының бетімен бір орыннан екінші орынға ауыспайды. Женева көлінде, Жапон теңізінде байқалады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Маңдайлы Оразалиева

**Маңдайлы Оразалиева** (1937 ж. т., Маңғыстау ауданы Сартас ж.) – жұмысшы, Қазақ КСР Жоғары Кеңесі Төралқасының мүшесі (1956). 1955 жылдан Баутин балық комбинатының қалбырлау цехында жұмысшы болды. Гурьев (қазіргі Атырау) облысы кеңесінің депутаты (1957). Балық өнеркәсібіндегі табыстары үшін Қазақ КСР Жоғары Кеңесі Төралқасының грамотасымен марапатталған (1959).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Графитизациялау

**Графитизациялау** (Графитизация) 
* 1) графит түрінде көміртек бөлінетін процесс;
* 2) шойын немесе болат құрылымындағы карбидтердің толығынан не болмаса жартылай жоғалуы арқылы графит түзу процесі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Мырзағұл Панаев

**Панаев Мырзағұл**  -(1929 ж. т., Түпқараған ауданы, Бөрліген қонысы – 1998, Алматы) – домбырашы. Жас кезінен домбыра тартуға әуестенген. Домбырамен  күй тартуды ағасы Қалдаяқ Панаевтан үйренді. Күйшілер М.Өскенбаев пен Ш.Ыбырайымұлын өзіне ұстаз тұтып, көптеген күйлерді үйренеді. Зауытта жұмыс істеп жүрген кезінде мәдени вагондар мен қызыл отаулардағы көркемөнерпаздар үйірмесіне қатысады, басқалармен бірге темір жол бойындағы  еңбеккерлерге барып, концерт беріп, ойын-сауық кештерін ұйымдастыру ісіне ат салысады. 1954 ж. Алматы қаласындағы Қазақ мемлекеттік филармониясында, кейінірек Қазақконцертте жеке домбырашы болып жұмыс жасады. Ол концерттік бригадалар құрамымен Қазақстанның барлық дерлік өңірінде өнер көрсетті. Күйші-композиторлар Есірдің, Өскенбайдың, Мұраттың, Қоңырдың, сонымен қатар Құрманғазы, Дәулеткерей мен Динаның  күйлерін насихаттады.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Кәдірбай Сафиев

**Кәдірбай Сафиев**(1920, Түпқараған ауданы Ащымұрын қыстауы – 1996) – соғыс және еңбек ардагері, ауыл шаруашылығы саласының қызметкері. Атырау қаласындағы ауыл шаруашылық техникумын бітірген (1962). Еңбек жолын мұғалім болып бастап, 1942 – 44 жылы Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1959 – 85 жылы ұжымшар басқармасының төрағасы, кеңшар, партия комитетінің хатшысы, ферма меңгерушісі болды. КСРО ордендерімен және медальдарымен, Құрмет грамоталарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1920 жылы туғандар
Халелов Бари

**Халелов Бари** 1930 жылы туған, Гурьев (қазіргі Атырау) облысы Есбол ауданы Гребенщик ауылы – партия, кеңес қызметкері. 1952 – 80 ж. Баутинде мұғалім, Шевченко ауданы оқу бөлімінде меңгеруші, облысы партия комитетінде үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі, 1980 – 88 ж. облысы атқару комитетінің орынбасары, облысы әлеум. қамсыздандыру бөлімінде жауапты қызметкер болды. 2 рет «Құрмет белгісі» орденімен, «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен, Қазақ КСР-і Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Ізтұрған Оразбаев

**Ізтұрған Оразбаев** (1917 ж. т., Форт-Шевченко қаласы) – балықшы, Социалисттік Еңбек Ері. 

1933 – 35 ж. 3-Интернационал ұжымшарында балықшы болды. 

Гурьев (қазіргі Атырау) механиктер курсын бітіріп (1936) моторлы қайықтың механигі, ал 1941 – 59 ж. Маңғыстау моторлы балық аулау стансасының механигі, «Бекташ» сейнерінің капитаны болды.

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері

Санат:1917 жылы туғандар
Термиялық крекинг бензині

**Термиялық крекинг бензині** — мұнай өңдірісінің ауыр қалдықтарынан термиялық крекингтеу процесі кезінде алынатын бензин.
Өнеркәсіпте бағалы органикалық ерітінділерді сүзіп алу үшін, вакуумдық техникада сорбциялық сорғылар жасауда колданылады. Ауадан әр түрлі газдарды, су ерітінділерінен ион мен молекулаларды сіңіру қасиеті жоғары. Медицинада қанды тазарту үшін және асқазан-ішек жолынан зиянды заттарды сіңіріп алу үшін пайдаланылады.

Кенді флотациялап байытуда сулы ортадан органикалық заттарды өз бетіне тартып жинап, олардың судағы концентрацияларын азайтады. Соның нәтижесінде заттың беттегі және судағы концентрацияларының тепе-тендігі бұзылып, минерал бетінен иондар суға шыға бастайды, яғни минерал беті біршама тазаланады. 1 г термиялық крекинг бензинідің адсорбциялай алатын беті 300—1000 м2 болады. 10 г термиялық крекинг бензині 50 г хлорды сіңіре алады; 50 г хлор қалыпты жағдайда 50 л көлем алады.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Графитизациялаушы босаңдату

**Графитизациялаушы босаңдату** (Отжиг графитизирующий)
* 1) көміртекті графит түрінде бөлуге әкелетін шойынды немесе эвтектоидтан кейінгі болатты босаңдату; 
* 2) шойындардағы немесе эвтектоидтан кейінгі болаттардағы көміртекті графит түрінде бөлуге мүмкіндік беретін жасыту.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Патшақұдық

**Патшақұдық** – Маңғыстау облысы, Түпқараған ауданы, Форт-Шевченко қаласының солтүстік шетіндегі терең шыңырау. Қамал құрылысынан соң іле-шала шамамен 1840 ж. қамалдың ауыз су қажеттілігін өтеу үшін қазылған. Сұраныс иесі қамалдағы патша әскерлерінің болуы себепті *Патшақұдық* аталған. Суы мол, сәл тұздылау дәмі бар. Патшақұдықтан 70-жылдарға дейін су алынып келді. Кейін күтімсіздіктен көзі бітеліп, көміліп қалды. Қазір қаладағы тарихи көне жәдігерлердің бірі саналады.

## Атаудың сөзжасамдық сипаты
Атау аналитикалық тәсіл арқылы жасалған. Атау патша (зат есім) және құдық (зат есім) сөздерінің бірігуі арқылы жасалған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Форт-Шевченко
Санат:Түпқараған ауданы географиясы
Графиттелген болат

**Графиттелген болат** (Сталь графитизированная) — құрылымында графит бар, көміртек пен кремнийдің мөлшері көп болатын болат.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Муссондық депрессия

**Муссондық депрессия** - 1) біршама ұзақ уақыт бойы ауаның муссондық тасымалына қатысатын төменгі қысым атырабы (мыс., Үндістан үстінде). Жеке муссондық депрессиялар бірін-бірі ауыстырып отырады; 2) атмосфера әрекетінің климаттық орталығы ретінде жазғы мерзімдік депрессияның синонимі.

## Муссондық жаңбырлар

**Муссондық жаңбырлар** - өзіне тән циркуляциялық процестермен бай-ланысты жазғы муссон (мұхиттық) кезінде жауатын жаңбырлар. Муссондық жаңбырлар пайда болуы бойынша шептік, конвективтік және орографиялык болуы мүмкін. Тропиктерде муссондық жаңбырлар мол болады; Үндістанда барлық жауын-шашындарды муссондық жаңбырлар деуге болады.

## Муссондық климат

**Муссондық климат** - жер шарындағы атмосфераның муссондык циркуляциясы бар атыраптарының климаты. Муссондық климатқа күрғак қыс және ылғалды жаңбырлы жаз тән. Муссондық климатты тропиктік (экваторлык) муссондар климаты, субтропиктік муссондар климаты және коңыржай ендіктердің муссондар климаты деп бөледі. Субарктикалық белдеуде (Еуразияның солтүстігінде) муссондық үрдіс бар, жеддің бағыты қыста да, жазда да қарама-қарсы болады, бірақ атмосфераның циркуляциясы шын муссонның сипатын көрсетпейді.

## Муссондық ормандар

**Муссондық ормандар** - жылдың құрғақ мезгілінде жапырақтарын тастайтын муссондық климатты ормандар өңірі. Көбінесе тропиктерде, сондай-ақ субтропиктер мен коңыржай ендіктерде кездеседі. Түр құрамы аз, көбінесе ағаш өсімдіктері бір түрден ғана тұрады. Өрмелегіш өсімдіктер мен эпифиттер коптеп өседі. Муссондық ормандар Азияның оңтүстік-шығысында, Үндістан және Үндіқытай түбектері«- де таралған.

## Муссондық циркуляция

**Муссондық циркуляция** - муссондармен, яғни қыста белгілі бір басым бағыттағы желдің біршама тұрақты режімімен және жазда да осындай режімімен сипатталатын жер шарының белгілі бір атырабының үстінде болатын атмосфераның жалпы циркуляциясының бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Шөгу әлуеті

**Шөгу әлуеті**— дисперсті фазаның зарядталған бөлшектерін тұндырғанда сұйықтықтың қозғалмайтын бағанасында пайда болатын электрлік әлуеттерінің айырымы.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Хантөрткіл

**Хантөрткіл** – 
#  Маңғыстау ауданы Тұщықұдық ауылының оңтүстігіндегі шағын төрткіл. Ел аузында ерте заманда түбекті мекендеген көшпелі тайпалардың  бірінің жаз жайлауы болыпты деген дерегі сақталған
# Патша әскері тұрғызған Ембі бекінісінен 110 км, Жем өзенінен 52 км оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Ұзындығы 8, ені 5 км. Маңында сұғына кіретін төбелері бар. Суы тұщы құдықтары көп. Ел аузында ол ертедегі бір ханның ел жинап алқа кеңес өткізетін мекені, кеңеске тау басында түнде үлкен алау жағып шақырылады деген аңыз осы уақытқа дейін ел жадында сақталған.

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Сансызбай Оразғалиев

**Сансызбай Оразғалиев** (1935 ж. т., Атырау облысы Жылыой ауданы Тұрғызба ауылы) – журналист, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі. ҚазМУ-дың (қазіргі ҚазҰУ) журналистика факультетін (1958), Алматы жоғары партия мектебін бітірген (1964). 1958 – 62 ж. Атырау облысы «Коммунистік еңбек» газетінде әдеби қызметкер, 1964 – 68 ж. Жаңаөзен қаласында партия, кеңес жұмыстарында, 1968 – 70 ж. «Қазақстан» баспасының әлеуметтік, экономикалық басылымдар бөлімінде аға редактор, 1970 – 95 ж. Маңғыстау облыстық телестудиясының директоры, облыстық «Коммунистік жол» газеті редакторының орынбасары, облыстық телерадио комитеті төрағасының орынбасары, облыстық радио комитетінің бас редакторы болды. Сансызбай мұнайшылардың қаһармандық еңбегі жөнінде «Қара дария» очерктер жинағының, А.Қуанбаевпен бірігіп жазған «Ажал мен апат» (1995), «Қасірет пен қайғы» (1995) деректі повестерінің авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Алексей Феофилактович Писемский

**Писемский Алексей Феофилактович**  -(1821, қазіргі Ресей, Кострома облысы, Раменье селосы – 1881, Мәскеу қаласы) – орыс жазушысы. Орыс географиялық қоғамының Каспий теңізінің табиғатымен, теңіз жағалай орналасқан елдердің тұрмыс-тіршілігімен танысу үшін ұйымдастырылған арнайы экспедиция құрамында Петербург ғылым академиясының  бір топ ғалымдарымен бірге Писемский де болған. Экспедиция Астрахань қаласында ұйымдасып, Баку қаласында, содан кейін Маңғыстаудың Түпқараған түбегінде, қайтар жолда Құлалы, Тулен аралдарына тоқтаған. Писемский өз шығармасында Түпқараған түбегіне патша жарлығымен келіп орналасқан орыс мұжықтарының, жергілікті тұрғындардың ауыр тұрмыстарын, Маңғыстаудың қатал табиғаты мен сол кездегі саяси ахуалын қоса суреттеген. Түлен аралындағы жазда жағада, қыста мұз үстіне шығатын итбалық аулаудың қауіптілігін суреттеп, теңіз балықшыларының ауыр тұрмысын бейнеледі.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Иван Маркович Харин

**Харин Иван Маркович** (1922 жылы туған, Қостанай облысы Бейімбет Майлин ауданы) – соғыс ардагері,  рентгенолог. Қостанай медицина техникумын бітірген  (1940). 1941 – 47 ж. Ұлы Отан соғысы кезінде Сталинград, Беларусь жерлерін және Германияны азат етуге қатысқан. 1947 – 85 ж. Маңғыстау ауданы денсаулық сақтау бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарды. 3 рет Қызыл жұлдыз, 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, «Берлинді алғаны үшін» медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар