open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ертіс (Павлодар облысы)

**Ертіс** — Павлодар облысы Ертіс ауданындағы ауыл, аудан және Ертіс ауылдық округі орталығы, өзен айлағы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы Павлодар қаласынан солтүстік-батысқа қарай 175 км жерде, Ертіс өзенінің сол жағасындағы далалық белдемде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 20 ғасырдың басында қаланған. 1961 жылы қозғалтқыш және комбайн жөндеу зауыттарын салуға байланысты жұмысшы кентіне айналды. 1973 жылдан қала статусы берілді. 1993 жылы Ертіс қайтадан ауылға айналды. Қозғалтқыш және комбайн жөндеу зауыттарынан басқа, құрылыс материалдары мен құралымдар (конструкциялар) комбинаттары, автобаза, жиһаз фабрикасы, тұрмыс қажетін өтеу комбинаты, май мен сыра зауыттары, астық қоймасы бар. 
Ертіс ауылы арқылы Павлодар — Омбы автомобиль жолы өтеді. Тұрғындары жылдың жылы мезгілінде Ертіс өзенінің жағалауындағы ауылдармен су көлігі арқылы да қатынасады.

## Инфрақұрылымы
4 орта мектеп, аграрлық-техникалық колледж, спорт мектебі, кітапхана, аурухана, тарихи-өлкетану музейі, клуб, кинотеатр бар.

## Ауыл көшелері
* 1-Май көшесі
* 1-Набережная көшесі
* 2-Набережная көшесі
* Ақжол (Тельман) көшесі
* Астана (Ленин) көшесі
* Б.Рамазанов (Горький) көшесі
* Береговая көшесі
* Би Байсерке Абыз (30 лет Целины) көшесі
* Бөгенбай (Карл Маркс) көшесі
* Бурягин көшесі
* Бірлік (Первомайская) көшесі
* Гагарин көшесі
* Демин көшесі
* Жазы батыр көшесі
* Жалаулы көшесі
* Желтоқсан (Герцен) көшесі
* Иван Кутурга көшесі
* Интернациональная көшесі
* Иса Байзақов көшесі
* Карел-Полк көшесі
* Кеңдала (Заготскот) көшесі
* Қажымұқан (Войков) көшесі
* Қазына (Базарная) көшесі
* Қайнар (Чехов) көшесі
* Қожаберген батыр (Гоголь) көшесі
* Құдайберген батыр (25 лет Октября) көшесі
* Луговая көшесі
* Мерей (Транспортная) көшесі
* Оразбай Қуанышев (Маяковский) көшесі
* Островский көшесі
* Пристань көшесі
* Пушкин көшесі
* Серікбай Мүткенов (Титов) көшесі
* Степная көшесі
* Строительная көшесі
* Түгел батыр (Луначарский) көшесі
* Фрунзе көшесі
* Чайковский көшесі
* Ысқақов (Коллонтай) көшесі

## Дереккөздер

Санат:Ертіс ауданы елді мекендері
Санат:XX ғасырда құрылған елді мекендер
Санат:Қазақстанның қала статусынан айырылған елді мекендері
Ерші

**Ерші** — ер-тұрман жасаушы ісмер , әдетте, бесаспап шебер болған. Ердің сүйегін ағаштан шауып жасап, оны көнмен, қайыспен, былғарымен қаптайды. Киізден, темірден, қоладан көмкерілетін басқа да тұрмандарын дайындайды. Ер-тұрманды күміс шабу, алтын жалату және түрлі асыл тастардан көз орнату, тағы басқа тәсілдермен әшекейлеп, безендіреді. Ол ұста, иші, өрімші әрі зергер болуы шарт. Ершілердің қолынан шыққан зерлі ер-тұрмандар өнер туындысы ретінде бағаланады.

## Дереккөздер
Еркін ерік

**Еркін ерік** () — адамның өз болмысын меңгеріп, ерік-жігері арқылы табиғи және әлеуметтік шектеулерді еңсеріп шыға алу қабілеті. Философияда бұл ұғымды адамның таңдау мүмкіндігін жүзеге асырудың құралы ретінде қарастырады.

Адам баласы тумысынан еркін, өз тағдырын өзі шешуге тиіс. Бірақ оның көздеген мақсаттарына жету жолында әр түрлі кедергілер кездеседі. Әрине, дұрыс таңдау, әрекеттік шешім қабылдау үшін білім қажет. Еркін ерік — істі біле отырып, шешім қабылдау қабілеті. Алайда, еркін Ерік көп жағдайда түйсіктік-тылсымдық деңгейде жүзеге асады. Ол дұрыс шешім қабылдау мен оны жүзеге асыру, бастаған істі соңына дейін жеткізу, тәжірибе, білім, мәдениет, т.б. алғышарттардан қуат алады.

Еркіг ерік - адамның дамып, жетілуі нәтижесінде қалыптасады. Көне рулық қоғамда Еркін ерік өрісі тар болды. Жеке адам үшін Еркін ерік белгілі бір қауымдастықтың мүшесі болып, жат бірлестіктерден азат болумен шектелді. “У ішсең — руыңмен” деген қанатты сөздің мәні осында. Тоталитарлық қоғамдарда да ерік бостандығының аясы тар, шектеулі болады. Себебі, бәрін де жеке тұлғадан тыс тұрған әлеуметтік күш, мемлекет, партия, көсем, т.т. шешіп отырады. Еркін ерік шын мәнісінде адам құқыларын қастерлейтін қоғамда ғана жүзеге асады. Тек азаттық бар жерде жеке тұлға өз еріктілігін көрсете алады. Философиялық әдебиетте еркін ерік сан түрлі пікірталастың нысанасы болды. 

“Адамның еркі сыртқы себептермен айқындала ма, әлде адам өз әрекетінде толық азат па” деген сұрақтың жауабы әр түрлі. Детерминизм теориясы бойынша, әрбір әрекеттің жеке себебі бар, ерік еркіндігі әрине шектеулі. Барлық әрекет сыртқы күштердің әсерімен алдын ала айқындалып қойылған делінген пікірді фатализм деп атайды. Тағдыр, жазмыш сияқты ұғымдар осыған сүйенген. Шексіз еркін ерікті дәріптейтін көзқарасты волюнтаризм деп атайды.

## Дереккөздер

Санат:Философия
Еріксіз сәуле шығару

**Еріксіз сәуле шығару** , индукцияланған сәуле шығару — кванттық жүйелердің сыртқы (мәжбүрлеуші) сәуле әсерінен электрмагниттік сәуле шығаруы. Еріксіз сәуле шығару кезінде шығарылған электрмагниттік толқынның жиілігі, фазасы, полярлануы және таралу бағыты сыртқы толқынның сәйкес сипаттамаларымен бірдей болады. Еріксіз сәуле шығарудың сыртқы әсерсіз өздігінен шығатын сәуледен принциптік айырмашылығы бар. Еріксіз сәуле шығарудың болатындығын, жылулық сәуле процестерін кванттық теория тұрғысынан теориялық жолмен талдай отырып, 1916 ж. А.Эйнштейн тұжырымдаған. Кейін ол тәжірибе жүзінде дәлелденді. Еріксіз сәуле шығару — жұтылу процесіне кері процесс: Эйнштейн коэффициенттері арқылы анықталатын Еріксіз сәуле шығару мен жұтылу процесінің ықтималдықтары бір-біріне тең әрі шығарылатын фотонның мәжбүрлеуші фотоннан ешбір айырмашылығы болмайды. Сондықтан Еріксіз сәуле шығару кейде теріс жұтылу деп те аталады. Қалыпты жағдайларда жұтылу Еріксіз сәуле шығарудан артық болады. Бірақ, егер затта қандай да бір екі энергия деңгейінің қоныстану инверсиясы болса, онда сол затқа жиілігі осы деңгейлердің арасындағы кванттық ауысудың жиілігімен бірдей сәулемен әсер еткенде, Еріксіз сәуле шығару жұтылудан артық болады әрі оның қарқындылығы өздігінен шығатын сәуле қарқындылығынан бірнеше есе артуы мүмкін. Бұл жағдай кванттық электроникада пайдаланылады. 
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы III том 12 тарау

Санат:физика
Еселі интеграл

**Еселі интеграл** — жазықтықтың, үш өлшемді немесе n өлшемді кеңістіктің белгілі бір облысында анықталған функцияның интегралы. Функцияның анықталу облысына қарай Еселі интеграл қос интеграл, үш еселі интеграл және n еселі интеграл болып бөлінеді. Мысалы, Oxy жазықтығының D облысында z=f(x,y) функциясы берілсін. D-ны әрқайсысының ауданы sі-ге тең n бөлікке (dі облысы) бөлеміз. Әрбір жеке бөліктің (dі) ішіндегі (uі, vі) нүктесін алып, олардың интегралдық қосындысын құрамыз: . Егер жеке алынған бөлік (dі) диаметрлерінің ең үлкенін шексіз кішірейткенде (uі, vі) нүктелерінің алыну тәсіліне тәуелсіз S қосындысының шегі болса, ол шек f(x, y) функциясының D облысы бойынша алынған қос интегралы деп аталып. Қос интеграл қайталама интегралға келтірілу арқылы есептелінеді. Еселі интегралдың қасиеттері анықталған интегралдың қасиеттеріне ұқсас. Үш еселі және n еселі интегралдар да осылай анықталады. Еселі интеграл механика мен физикада кеңінен қолданылады. 
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы III том 12 тарау

Санат:Математикалық талдау
Санат:Интегралдар
Есенбай Сасанұлы

**Есенбай Сасанұлы ** (1843 жыл, Ақмола облысы Қима ауданы Терісаққан бойы — 1925 жыл, Ақмола облысы Қима ауданы Терісаққан бойы) — ақын. 

Орта жүз құрамындағы арғын тайпасының қарауыл руынан шыққан. 

19 ғасырдың 2-жартысы мен 20 ғасырдың басында бүкіл Ақмола, Көкшетау, Торғай өңіріне есімі мәлім болған. Орынбай, Ақан серілермен бірге жүріп, өнер үйренген, тарбағатайлық Мыстанай ақынмен айтысқан. Суырып-салма ақындығымен қатар әншілік, күйшілік өнерімен де танылған. Ақынның, әсіресе, “Балазар” деген топтама жырларының көркемдік шоқтығы биік. Есенбайдың адам өмірінің кезеңдері, ел ынтымағы, қайырымдылық, баршылық пен жоқшылық, билік туралы өлең-жырлары Ақмола, Солтүстік Қазақстан облыстарындағы ұрпақтарының қолында сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:1843 жылы туғандар
Санат:Жақсы ауданында туғандар
Санат:1925 жылы қайтыс болғандар
Санат:Жақсы ауданында қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ақындары
Айтқали Ғұсманұлы Есенқұлов

**Айтқали Ғұсманұлы Есенқұлов** (24.12.1943 ж.т., Ресей, Орынбор облысы Красная Горка с.) — әскери қайраткер, генерал-майор. Череповец әскери уч-щесінің радиоэлектроника бөлімін, КазМУ-дің тарих ф-тін бітірген. Әскери қызметін КСРО Қарулы Күштерінің Солт. әскер тобында (Польша) қатардағы жауынгер болып бастаған. 1965 — 70 ж. Германиядағы кеңес әскерлері тобында взвод, рота командирі, 1970 — 82 ж. Орта Азия әскери округінде батальон командирінің орынбасары, округтік саяси басқарманың инспекторы, 1982 — 88 ж. Германиядағы кеңес әскерлері тобында саяси бөлім инспекторы, округтік партия комиссиясының хатшысы, 1989 — 92 ж. Белоруссия әскери округінде саяси бөлім бастығының орынбасары, округтік штаб бастығының орынбасары, 1992 ж. Беларусь Республикасы Қарулы Күштері Бас штаб бастығының орынбасары қызметтерінде болды. Осы жылы Қазақстан Республикасы Қорғаныс мин. қарамағына жұмысқа ауысып, 1992 — 93 ж. министрдің кеңесшісі, Сыртқы елдермен байланыс бөлімі басқармасының бастығы, 1993 — 97 ж. ҚР қорғаныс министрінің орынбасары, Әлеум.-құқық және тәрбие жұмыстары басқармасының бастығы болып қызмет атқарды.
	
## Дереккөздер

Санат:1943 жылы туғандар
Санат:Қазақстан әскерилері
Ермұхамед Құдабайұлы Есенов

**Ермұхамед Құдабайұлы Есенов ** (22 ақпан, 1945, Түркістан облысы Мақтаарал ауданы) — ғалым, техника ғылымдарының докторы (1994), професор (1996).

## Қысқаша өмірбаяны
* 1969 жылы - Қазақ химия-технология институтын бітірген.
* 1980 жылы - Мәскеу химия-технология институтының аспирантурасын бітірген.
* 1969 — 73 ж. “Қазмонтажавтоматика” тресінің Шымкент монтаждау басқармасында жұмыс істеді.
* 1973 — 96 ж. Қазақ химия-технология институтында ассистент, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, тәрбие жұмысы жөніндегі проректор, декан.
* 1996 — 98 ж. Халықаралық қазақ-түрік университетінің Шымкенттегі бөлімшесінің вице-президенті әрі уиверситет жанындағы Жаратылыстану және гуманитарлық ғылымдар институтының ректоры болды.
* 1998 жылдан Халықаралық қазақ-түрік университетінің оқу істері жөніндегі вице-президенті және Түркістан бөлімінің директоры.
* 2001 ж. «Мирас» университетінің ректоры.
* 2002 жылдан Халықаралық гуманитарлық-техникалық  университеттің ректоры.

## Ғылыми еңбектері
Негізгі ғылыми-зерттеулер жұмыстары химия-технология процестерді автоматтандыруға арналған. Кибернетика және ағын суларды тазарту процестерін химия-технология модельдеу, жүйелі анализ әдістерін қолдану негізінде ағын суларды тазартудың тиімді жүйелерін жобалау әдістемесін жасады. Ағын суларды тазарту процестерінің математика модельдерін және есептеу алгоритмдерін құру принциптерін негіздеді. 
Оның бірқатар ғылыми еңбектерін Қазақстан мен Ресейдің химиялық зауыттары пайдаланады. Ол *70-тен аса* ғылыми және әдістемелік еңбектер жариялаған.

## Шығармалары:

* Технологиялық процестер мен өндірістерді автоматты бақылау және басқару, А., 1995 (телавтор);
* Математическое моделирование, синтез и интенсификация систем очистки сточных вод, Туркестан, 2000.

## Жетістіктері
ҚР Білім министрлігінің құрмет грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:22 ақпанда туғандар
Санат:1945 жылы туғандар
Санат:Мақтаарал ауданында туғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Есентай Бердіұлы

**Есентай Бердіұлы ** (1894, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданы Көкбай ауылы — 1967, Шығыс Қазақстан облысы Аягөз қаласы) — педагог, халық ақыны. 

* Әуелі ауылда, 1905 — 1910 жылдары Көкбай медресесінде оқиды.

* 1911 — 1914 жылдары Семей қаласындағы орыс-қазақ мектебінде оқыған. 

* 1918 жылы Алаш қаласында (Жаңа Семей) облыстық жер басқармасы ашқан үш айлық мұғалімдер курсында оқыған.

* 1921 ж. қазақ педагогика. техникумының негізгі бөлімінде бір жыл оқыған. 

* 1918 жылы Қазанда “Жастарға тағылым” деген кітабы шыққан. 

* 1918 жылдан Дос болысында (қазіргі Абай ауданы) мұғалім болған. 

* 1924 — 1928 жылдары ағартушы-ұстаз Т.Жомартбаев негізін қалаған Маян мектебінде Семейден Парфенов Александр Харитонович деген мұғалімді апарып, екі тілде бала оқытқан. 

* 1928 жылдан Қарауыл селосындағы мектептің меңгерушісі болады. 

* 1937 ж. жалған саяси айыппен 10 жылға, 1949 жылы қайтадан тағы да 10 жылға сотталып, 1956 жылы елге оралған. Өмірінің соңғы жылдарын жазуға арнаған. 
## Шығармалары

* “Шәкірттерге”

* “Еңбекшіге”

* “Октябрь”

* “Активтерге айтылған жыр”

* “Мақтаныш”

* “Ауыл суреті”

* “Қазақстан табиғаты” т.б. өлеңдерін жазады. 

* “Қыз Жәкен” (1959)

* “Екі ойшыл” (1962)

* “Қанды асу” (1968) атты дастандары жеке кітап болып басылып шықты.

## Дереккөздер


Санат:1894 жылы туғандар
Санат:Абай ауданында (Абай облысы) туғандар
Санат:1967 жылы қайтыс болғандар
Санат:Аягөзде қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:КСРО-да қуғындалғандар
Ескі Қалқұтан

**Ескі Қалқұтан ** (Ескі Колутон) — Ақмола облысының Астрахан ауданындағы ауыл, Ескі Қалқұтан ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Астраханка ауылынан солтүстік-батысқа қарай 45 км жерде, Қалқұтан өзенінің оң жағасында орналасқан.

## Халқы

Ауылда май зауыты, аурухана, орта мектеп, кітапхана бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Ең жақын темір жол станциясы — Қалқұтан (4 км). 

## Тарихы
Іргесі 1876 жылы қаланған. 1896 жылы онда 2 кластық бастауыш мектеп ашылды. 1929 жылы “Зеленый луч” ұжымшары ұйымдастырылды (1938 жылдан “Заветы Ильича” ұжымшары). 1957 жылдан “Колутонский” ауылдық кеңесі мен кеңшар орталығы болып келді.

## Дереккөздер

Санат:Астрахан ауданы елді мекендері
Сүлеймен Есқараев

**Сүлеймен Есқараев** (1897, Қызылорда облысы Қармақшы ауданы — 25 ақпан 1938, Алматы) — мемлекет қайраткері. 

## Өмірбаяны
* 1910 — 18 ж. Ақмешітте (қазіргі Қызылорда) кірпіш зауытында, темір жолда жұмыс істеген. 

* Азамат соғысына қатысқан. 

* 1919 — 20 жылдары Ташкенттегі кеңес-партия мектебінде оқыды. 

* 1920 — 25 жылдары РК(б)П Сырдария облысы комитетінің нұсқаушысы, бөлім меңгерушісі, Ташкент облысы төтенше комиссиясы бастығының орынбасары

* Ақмешіт уездік-қалалық кеңесі атқару комитетінің төрағасы

* РК(б)П Түркістан ОК бақылау комиссиясы төрағасының орынбасары

* Сырдария облыстық кеңесі атқару комитетінің төрағасы

* РК(б)П Сырдария облысы комитетінің ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі

* 1925 — 28 жылдары Қазақ АКСР ішкі істер халық комиссары қызметтерін атқарған. 

* 1928 жылы ұлтшыл ретінде Қазақстаннан қуылып, Орынбордағы өлкелік милиция мектебінің бастығы болды (1928 — 29). 

* 1930 — 33 жылдары Мәскеуде Бүкілодақтық жоспарлау академиясында оқыған. 

* 1933 — 36 жылдары Қарағанды облысы кеңесі атқару комитетінің төрағасы

* 1936 — 37 жылдары Қазақ КСР Заң халкомы және республика прокуроры

* Қазақ КСР Халком Кеңесі төрағасының орынбасары болды. 

* 1937 жылы тамызда Қазақстандағы контрреволюциялық ұйым жетекшілерінің бірі деген жалған айыппен тұтқындалып, 1938 жылы Алматы қаласында атылған. 1957 жылы 5 қарашада ақталды. 
## Есте қалдыру

* Қызылорда қаласындағы бір көшеге Есқараев есімі берілген. 

* ҚР Үкіметінің 1997 жылғы 3 қарашадағы № 1485 қаулысымен ҚР Бас прокуратура жанындағы прокуратура органдары кадрларының біліктілігін арттыру, заңдылық және құқық тәртібін зерттеу Институтына Қазақ КСР-ның тұңғыш прокуроры Сүлеймен Есқараевтың есімі берілді.

## Дереккөздер

Санат:1897 жылы туғандар
Санат:Қармақшы ауданында туғандар
Санат:25 ақпанда қайтыс болғандар
Санат:1938 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қызылорда әкімдері
Санат:Қазақстан ішкі істер министрлері
Санат:Қарағанды облыстық атқару комитетінің төрағалары
Санат:Қазақстан әділет министрлері
Санат:Қазақстан прокурорлары
Санат:Қазақстан премьер-министрінің орынбасарлары
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар
Санат:КСРО-да ақталғандар
Санат:Қайтыс болған соң ақталғандар
Сара Сәтбайқызы Есова

**Сара Сәтбайқызы Есова** (1903, Қызылорда облысы Сырдария ауданы — 1984, Алматы) — қоғам қайраткері, Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1967). 1919 жылы Орынбордағы педагогикалық училищені бітіріп, Қызылорда, Ташкент қалаларында мұғалім болған. 1921 — 22 жылдары жауапты партия, комсомол қызметін атқарған. 1922 — 25 жылдары Жетісу губерниясы партия комитетінің органы “Тілші” газетінің редакторы, 1925 — 32 жылдары Қазақстан өлкелік партия комитетінің әйелдер бөлімінде нұсқаушы, “Әйел теңдігі” журналының редакторы, Халық ағарту комиссариаты жанындағы саяси ағарту басқармасы бастығының орынбасары, Халық ағарту қызметкерлерінің республикалық кәсіподақ комитетінің төрайымы болды. 1932 — 37 жылдары Алматыдағы марксизм-ленинизм институтының тарих бөлімінде оқыды. 1937 — 38 жылдары ҚазПИ-де ҚазПИ-де (қазіргі АлМУ) жалпы тарих кафедрасының меңгерушісі болды. 1939 — 73 жылдары Республикалық орталық мұражайда жұмыс істеп, соңғы 17 жылында оның директоры қызметін атқарды. Есова құрметті демалысқа шыққаннан кейін Ұлттық кітапхананың сирек басылымдар бөлімінде жұмыс істеп, кеңес дәуіріне дейін жарыққа шыққан қазақ кітаптары туралы шежірені құрастыруға қатысты.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, III том

Санат:Тұлғалар
Сүндетқали Есқалиев

**Сүндетқали Есқалиев** (1924, Шыңғырлау ауданы, Сулыкөл aуылы - 24.06.1944, Могилев облысы) — Кеңес одағының батыры (24.3.1945).  

* 1942 жылы шілде айында Қызыл армия қатарына алынған.  
* 1944 жылы 556 атқыштар полкінің рота құрамында болған Есқалиев Могилев облысы, Быховск ауданы,  Лидчица деревнясын неміс басқыншыларынан азат ету жолында А.Матросовтың ерлігін қайталады.  
* Ерекше ерлік көрсеткені үшін Есқалиевқа қаза болғаннан кейін Батыр атағы берілді. 
* 1966 жылы  Шыңғырлау ауданы Сулыкөл селосында Есқалиевтің мүсін ескерткіші қойылды.

## Дереккөздер


Санат:1924 жылы туғандар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:Шыңғырлау ауданында туғандар
Санат:24 маусымда қайтыс болғандар
Санат:1944 жылы қайтыс болғандар
Санат:Могилев облысында қайтыс болғандар
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Ерлігі үшін медалінің иегерлері (КСРО)
Санат:Ұлы Отан соғысы ұрыстарында қаза тапқандар
Есімдер

**Есімдер**, есім сөздер — адамның, заттың, құбылыстың, т.б. атауын, қимылын, түр-түсі мен санын, басқа да қасиетін білдіретін сөздер. Бұл сөздердің әрқайсысы өзіндік ерекшеліктерге ие болғанымен, бәріне ортақ белгілері мен тұлғалық категориялары (көптік, тәуелдік, септік жалғаулары) бар. Сондықтан оларды жинақтап, Есімдер тобы деп те атайды.

Есімдер тобына зат есім, сын есім, сан есім, есімдіктер жатады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Есімқан Иманбайұлы

**Есімқан Иманбайұлы ** (1906, Қытай, Алтай аймағы, Көктоғай ауданы — 1941, Үрімжі) — Қытай қазақтарының ұлт-азаттық көтерілісі басшыларының бірі. 

Керей тайпасының Абақ-Керей тармағының Молқы руынан шыққан.

1938 жылы Шыңжаң генерал-губернаторы Шэн Ши Сай шекарадағы қазақ, моңғол, қырғыздар арасында ұлт-азаттық көтерілістің етек алуынан қауіптеніп, “мылтық жинау” деген науқан ұйымдастырады. Осы сылтаумен ол Алтай, Тарбағатай, Іле, Үрімжі, Баркөл, Құмыл ауданындағы беделді азаматтарды, дінбасыларын, зиялыларды жаппай тұтқынға алады. Бұған наразылық ретінде 1940 жылы 1 ақпан күні Есімқан 20 шақты адаммен Сартерек ауданындағы Оқан зәңгінің үйіне түскен Көктоғай ауданының әкімі, мылтық жинау комиссиясының төрағасы Шүй Ыр Лиң мен оның адамдарын қапыда қолға түсіріп, жазалайды. Іле-шала 400 адаммен Көктоғай қалашығына шабуыл жасап, ондағы қарулы әскер күшіне төтеп бере алмай, Шіңгіл ауданына кейін шегінеді. Есімқан онда шақабай руының үкірдайы Ырысқанмен күш біріктіріп, Шіңгіл өзені бойындағы Қарағаш деген жерде Жәнібектің ақ туын алып, көтеріліске аттанады. Шэн Ши Сай әкімшілігі көтерілісшілерге қарсы Үрімжіден Яң Де Шаң дивизиясын, Құмылдан Юан Юанович Семенов батальонын жібереді. Есімқан жасағы Бәйтік, Қаптық тауына жеткенде Моңғолия қызыл әскерлерінің шабуылына ұшырайды. Есімқан отряды Алтай тауына шегініп, Шэн Ши Сай әкімшілігімен бейбіт шарт жасасуға мәжбүр болады. Бірақ әкімшілік тарапынан шарттағы талаптар орындалмай, Есімқан жасағы 1941 жылы қайтадан қарулы көтеріліске шығады. Көтерілісшілер жеңіліс тауып, Шэн Ши Сай жендеттері Есімқан бастаған 14 адамды Үрімжі абақтысында қинап өлтіреді.

## Дереккөздер

Санат:1906 жылы туғандарСанат:Көктоғай ауданында туғандар
Санат:1941 жылы қайтыс болғандар
Санат:Үрімжіде қайтыс болғандар
Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстардың көсемдері
Санат:Қытай қазақтары
Санат:Қытайда қудаланғандар
Санат:Абақтыда қайтыс болғандар
Ғарифолла Есім

**Ғарифолла Есімов** (15.04.1947, Павлодар облысы, Аққулы ауданы, Аққу) — ғалым, философия ғылымдарының докторы (1994), профессор (1995), Қазақстан ғылым академиясы-ның академигі, абайтанушы.
## Қысқаша өмірбаяны
* Уақ тайпасынан шыққан.

* 1970 - Семей педагогикалық институтының филология факультетін бітірген.
* 1973 жылы В.И.Ленин атындағы Мәскеудің Мемлекеттік университетінде зерттеуші-стажер болып білімін жетілдірген. 
* 1974 — 1977 жылдар аралығында С.М.Киров атындағы ҚазМУ-дің философия және экономика факультетінде аспирантурада оқып, 1987 жылы осы факультеттік, ғылыми кеңесінде «09.00.01 — диалектикалық және тарихи материализм» мамандығы бойынша кандидаттық диссертация қорғаған.
* 1977 — 91 - Семей педагогикалық институтының доценті, кафедра меңгерушісі, көркемсурет-графика факультетінің деканы;
* 1991 — 92 - Философия және құқық институтының аға ғылыми қызметкері;
* 1992 — 98 - Алматы мемлекеттік университетінде декан қызметтерін атқарған.
* 1998 жылдан осы университеттің философия және ғылым методологиясы кафедрасының меңгерушісі. 
* 2001 жылдан Әл-Фараби атындағы ҚазМУ-дің философия және саясаттану факультетінің деканы қызметтерін атқарған. Қазір Қазақстан Республикасы Парламент Сенатының депутаты.

## Діни көзқарасы
Діни көзқарасы - дәстүрлі мұсылмандық

## Саяси  қайраткер ретіндегі идеалы
Саяси  қайраткер ретіндегі идеалы - Асан Қайғы, Н.Ә. Назарбаев.

## Қазақстанның болашағы туралы болжамы
Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Қазақстанның болашағы - жарқын».

## Хоббиі
Хоббиі - оқу.

## Сүйіп оқитын әдебиеті
Сүйіп оқитын әдебиеті - философиялық проза.

Үйленген. Жұбайы - Есімова Рымкеш Сұлтанқызы, дәрігер. Ұлдары - Есімов  Қазыбек, Есімов Баян; қызы - Есімова Сәуле.

## Шығармашылығы
Есімов 20 ғасырдың 80-жылдары әдеби сынға белсене араласып, республикалық мерзімді басылымдарда 
* “Кейіпкер философиясы”
* “Еліктеу философиясы: күнгейі мен көлеңкесі”
* “Жаңаша ойлау және әдебиет”
* “Жаңаша ойлау — диалектикалық ойлау”
* “Ескіше, жаңаша және қазақша ойлау”, т.б. мақалалар жариялады. 
* Оның “Хакім Абай” кітабында ол герменевтикалық тәсілді қолдана отырып, Абай шығармаларын талдады, оқырман ұғымына ауыр өлең мәтіндеріне түсініктемелер жасады.

Сондай-ақ, Есімов саясат, мәдениет және әлеуметтік тұрмыс мәселелеріне арналған 300-ден аса публицистикалық, ғылыми-танымдық мақалалар жазды. Соңғы кездері қазақ әдебиетіндегі соны үрдіс — философиялық новелла, эссе жанрында еңбектеніп жүр. Философиялық проза жанрында жазылған
* “Таңсұлу”
* “Күнә”
* “Көсем-Көкжал”
* “Бөгде сезім”, т.б. туындылары бар.

Әл-Кинди, ибн Туфейл, ибн Рушд, ибн Араби, әл-Ғазали, Халел Жебран, Мұхаммед Икбал сынды шығыс ойшылдарының шығармаларын қазақ тіліне аударған.

* "Құрмет" орденінің кавалері.

## Дереккөздер


Санат:15 сәуірде туғандар
Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Аққулы ауданында туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Абайтанушылар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Философия ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Қазақ Ұлттық педагогикалық университетінің профессорлары
Санат:Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Есіркеп Жаманқараұлы

**Есіркеп Жаманқараұлы ** (1696–1764) — қазақ-жоңғар және қазақ-қоқан соғысына қатысқан батыр. Қазығұрт тауының өңірінде туып, сол жерде жау қолынан қаза тапқан. Ұлы жүз құрамындағы Сіргелі руының Байжігіт атасынан шыққан. Анасының есімі — Ақторғын. 

Ел аузында Есіркеп батырдың Төле биден бата алғандығы туралы аңыз сақталған. Есіркепті батырлыққа, бес қаруды жете меңгеруге, ат үстіндегі шайқасқа Тоғанас батыр баулыған. Сіргелі қолын бастаған Ер Тоғанас қаза тапқанда (1723), Есіркеп батыр сіргелілердің қолбасшысы болып сайланады. Бөгембай батырдың қол астында мыңбасы болған Есіркеп Түркістанды қорғауға (1724–1725), Ордабасы құрылтайына (1726), Бұланты шайқасы (1728), Аңырақай шайқасы және тағыда басқа үлкен шайқастарға қатысқаны туралы деректер сақталған. 

Оның есімімен бірге Елшібек, Қойгелді, Саңырақ, Қасқара, т.б. батырлардың аттары аталады. 

## Есте сақтау
Түркістан облысы Бәйдібек ауданы Ағыбет ауылында Есіркепке ескерткіш орнатылып (1999), орта мектепке аты берілген. 

Денесі Қожа Ахмет Ясауи кесенесі жанындағы Кіші ақсарайға жерленген. Құлпытасы сол жерде.

## Дереккөздер

Санат:1696 жылы туғандар
Санат:1764 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ-жоңғар соғысына қатысушылар
Санат:Қазақ-Қоқан хандығы соғысына қатысушылары
Санат:Қазақ батырлары
Санат:Қазақ хандығы қолбасшылары
Санат:Ордабасы құрылтайына қатысушылар
Санат:Бұланты-Білеуті шайқасына қатысушылар
Санат:Аңырақай шайқасына қатысушылар
Санат:Қожа Ахмет Ясауи кесенесінде жерленгендер
Етжапырақ бадан

**Етжапырақ бадан**, **шағыршай** () — тасжарған тұқымдасы бадан туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның биік таулы аймағының тасты беткейлерінде, альпілік белдеулерінде өседі. Алтайда кең тараған. Биіктігі 5 — 50 см. Тамырсабағы өте жуан, жерге төселіп өседі. Сабағы жапырақсыз. Қалың, ірі, жүрек пішінді жапырағы сабақ түбін айнала қоршай орналасады. Қызыл гүлдері қалқанша гүлшоғырына топтасады. Тұқымынан және тамырсабағынан көбейеді. Мамыр — шілде айларында гүлдеп, тамызда жемістенеді. Етжапырақ баданның тамырсабағында 18 — 25%-тей илік заттар болғандықтан, тері илеуге, ал өсімдік құрамындағы глюкозидтерді фотосурет шығаруға қолданады. Жапырағын қайнатып шай орнына ішеді, тұнбасынан қара, қоңыр бояу алынады. Көптеген пайдалы қасиеттеріне байланысты етжапырқ бадан Алтай тұрғындарына өте жақсы таныс. Оны жиі "Моңғол шайы" немесе "шағыр" деп те атайды. Әлбетте құрғақ жапырақтан дараланған шай өте әдемі, оған қоса қабынуға (суық тигенде) қарсы қасиеттері бар. жапырақтары мен тамырлары ревматизм, қояншық ауруына, суық тигенде, асқазан, ішек жолдарын, ауыз қуысын емдеуге және қатты уланған таптырмайтын дәрі. Баданның құрғақ ұнтағы жақсы залалсыздандырғыш және жараның барлық түріне ем.
## '''Ботаникалық сипаттамасы'''
Биіктігі 5-50 см болатын көпжылдық шөптесін өсімдік. Тамырсабағы жуан, жылжымалы етті, ұзындығы бірнеше метрге жетеді. Сабағы жуан, жапырақсыз немесе бір ғана отырмалы бекітілген жапырағы болады. сабақтағы төменгі жапырақтары сағақты, қалың, жылтыр, тақтасындағы орталық жүйкесі айқын білініп тұрады. Жапырақтарының ұзындығы 5 – 35 см, ені 3 – 30 см, дөңгелек пішінді. Гүлдері – дұрыс бес мүшелі, гүлшоғыры – сыпыртқы қал-қанша тәрізді, мамыр – маусым айларында гүлдейді, тамыз айында жеміс береді. Негізінен вегетативтік жолмен көбейеді. 
## '''Таралу аймағы'''
Етжапырақты бадан ареалы оңтүстік Сібір, Алтай тауларын, Кузнецк  Алатауын, Батыс және Шығыс Саянды, Тува Автономиялық Республикасы тау жүйелерін, Байкал маңы және Моңғолияның таулы ормандары аудандарын қамтиды. Орта Азияда (Өзбекстанда), Қазақстанда, Алтайда, Батыс Тянь – Шаньда кездеседі.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* М. Шалавеене. Бадан. Сорта, размножение, уход. «Садовник» №5, 2007 
* Бадан  / agbina.com
* Бадан / onego.ru

Санат:Тасжарғандар
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Мырзағазы Есполов

**Мырзағазы Есполов**(1896, Қостанай маңы — 1936) — Алаш қозғалысының қайраткері, журналист, публицист, педагог. 
## Өмірбаяны

“Айқап” журналына, “Қазақ газетіне” ауыл жағдайы, жер мәселесі, ұлт-азаттық қозғалысы туралы мақалалар жазып тұрған. Ресей патшасының 1916 жылғы 25 маусымдағы жарлығынан кейін Батыс майданы штабы жанынан құрылған түз халықтары өкілдері бөлімінің жұмысына белсене араласқан. Ақпан төңкерісінен кейін қазақ комитеттерін құруға, жалпықазақ съездерін шақыруға қатынасқан Алаш қозғалысының белсенді қайраткері. 

1917 жылы желтоқсанда құрылған Алашорда үкіметінің әскери бөлімінде қызмет атқарып, Алаш милициясын жасақтауға көп еңбек сіңірді. 1920 жылдан халық ағарту саласында еңбек етіп, Ташкенттегі Қазақ педагогикалық институтында оқытушылық қызмет атқарды. Сталиндік саяси қуғын-сүргіннің зардабын тартып, 1929 жылы тұтқынға алынды да, 1930 жылы сәуірде 10 жылға Соловецк лагеріне айдалды. 1936 жылы лагерьде жүріп қайтыс болған.

## Дереккөздер


Санат:1896 жылы туғандар
Санат:Қостанай облысында туғандар
Санат:1936 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алаш Орда қайраткерлері
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Еуродоллар

**Еуродоллар** ,еуропа доллары — америкалық доллармен тұлғаланған, иелері АҚШ-тан тысқары, негізінен, Еуропа банкілеріне орналастырған ақшалай қаражат. Доллармен тұлғаланған банк шоттары осындай шоттар ашылған банкілердің доллар ақшаны несие капиталдарының халықар. нарығындағы операциялар үшін пайдаланады, өйткені доллар халықаралық валюта ретінде танылған. 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, III том

Санат:Ақша
Еуропа әлеуметтік қоры

**Еуропа әлеуметтік қоры** , Еуропа әлеуметтік қоры (European Socіal Fund, ESF) — Еуропа қоғамдастығының жұмыспен қамту проблемаларын шешуге арналған қоры 1959 жылы құрылған. 1971 жылы реформа нәтижесінде оның қызметінің басым бағыттары неғұрлым айқын белгіленді. Еуропа әлеуметтік қоры кәсіптік білім беруді дамыту, жұмыспен қамтуды жақсарту бағдарламаларын қаржыландыру, құлдырауға тап болған салаларды дамыту, көшіп келушілердің, әйелдердің жұмысқа орналасуына көмектесу үшін демеуқаржы бөледі. Қор қызметінде жастарға, әсіресе, 25 жасқа дейінгі жастарды жұмысқа орналастыру жөніндегі бағдарламаларды қаржыландыруға зор көңіл бөлінеді. 
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Экономика
Еуропа қоғамдастығы

**Еуропа қоғамдастығы** , ЕҚ (European Communіtіes, EC) — Батыс Еуропа елдерінің біріккен тобы. 1967 жылы Еуропа экономикалық ынтымақтастығы, Еуропа көмір және болат бірлестігі, Атом энергиясы жөніндегі Еуропа қоғамдастығы басшылық органдарының қосылуы нәтижесінде құрылды. Еуропа қоғамдастығы елдері сыртқы сауда, ауыл шаруашылығы, ғылыми-техникалық үдеріс (прогресс), айналадағы ортаны қорғау саласында, валюта саласында, аймақтық саясатта бірігу шараларын жүзеге асырады. 
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Экономика
Еуропалық валюта жүйесі

**Еуропалық валюта жүйесі** , ЕВЖ (European Monetary System, EMS) — Еуропа қоғамдастығына (ЕҚ) мүше бірқатар елдердің (Бельгия, Ирландия, Испания, Италия, Люксембург, Нидерланд, Франция, Германия) валюталық қатынастарының ұйымдық-экономикалық бірлестігі 1979 жылы наурызда құрылған. Еуропалық валюта жүйесі бірігу үрдістерін ынталандыруға, ұлттық валюталар бағамының ауытқуын азайтуға және оларды өзара байланыстыруға, Еуропа қоғамдастығын меншікті валюта-құн құралдарына негізделген валюталық тұрақтылық аймағына бірте-бірте айналдыруға, Еуропа қоғамдастығы елдерінің халықаралық есеп айырысуында АҚШ долларының рөлін шектеуге, яғни келешекте Еуропа қоғамдастығы елдерінің біртұтас ішкі нарығының валюта-қаржы өрісін қалыптастыру үшін алғышарттар жасауға бағытталған. Есеп айырысу құралы ретінде арнаулы еуропалық ақша өлшемі — ЭКЮ (1996 жылдан — еуро) қолданылады. Еуро — толымды халықаралық ұжымдық валюта болып табылады.
## Дереккөздер
 

Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Еуропалық нәсіл

thumb|300px|Әлемнің жергілікті халықтарының басым тері түстері
thumb|Блондиндердің Еуропада таралу географиясы: <br /><span style="background:#4E3700">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> 1 % кем ашық түстілер, <br /><span style="background:#8A6400">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> 1 — 19 % ашық түстілер, <br /><span style="background:#BE8900">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> 20 — 49 % ашық түстілер, <br /><span style="background:#FFC437">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> 50 — 79 % ашық түстілер, <br /><span style="background:#FFFF00">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> 80 — 100 % ашық түстілер

**Еуропалық нәсіл** , еуразиялық нәсіл — жер бетінде кеңінен тараған көне нәсілдердің бірі. Еуропаға, Солтүстік Африкаға, Алдыңғы Азияға, Солтүстік Үндістанға, еуропалықтар отарға айналдырған аймақтар — Америка, Австралия, Оңтүстік Африкаға тараған. Олардың ең алғаш шыққан жері — Еуропа, қалыптасқан дәуірі — палеолиттің соңғы кезеңі. Еуропалық нәсілге жататын адамдардың шығу тегі ұқсас, әрі сыртқы түр-тұлғасы, яғни морфологиялық, физиологиялық, биохимиялық, т.б. тұқым қуалаушылық белгілері де бір-біріне жақын үлкен топты құрайды. Еуропалық нәсілдің бойы ұзын, терісі мен шаштары біркелкі, түсі ақшал-сарғыш, сақал-мұрты қалың, бас сүйегі ұзынша, бет пішіні сопақтау келген, мұрыны қырлы, әрі түзу және танау тесіктері бір-біріне жақын, қатарласа орналасқан енсіздеу, көзінің үстіңгі қабағындағы қатпарлары айқын байқалмайды, жақ сүйектері алға шығыңқы емес, еріндері жұқа, көздерінің түсі көбіне көкшіл келеді. Терісінің ақшыл түсті болуы күннің ультра күлгін сәулелерін терісіне сіңіру арқылы Д витаминінің түзілуіне мүмкіндік жасайды да, мешел ауруына шалдықпауына әсер етеді. Еуропалық нәсілге антропологиялық сипаттама шашының, көзінің, терісінің түс ерекшеліктеріне қарап беріледі. Осыған байланысты оны үш топқа бөледі: 1) оңтүстік тобы — бұған Еуразияның оңтүстік аймақтарында тұратын адамдар жатады. Олардың терісінің түсі қоңырқай, көздері мен шаштарының түсі қарақоңыр болып келеді; 2) Еуразияның солтүстік аймағында тұратындардың терісі мен шашының түстері ақшыл-ашық, көздері көкшіл түсті болады; 3) Еуразияның ортүстік аймағында тұратындары шашы, терісі ақшыл, кейбірінің терісінің, көзінің де түсі көкшіл түсті болады. Еуропалық нәсілді кейде Атлант-балтық тобы (Норвегия, Финляндия, Швеция, Ұлыбритания, Ирландия, Исландия, Нидерланд, Германия, Эстония, Латвия тұрғындары), ортаеуропалық топ (Батыс Еуропа, Ортүстік Еуропа, Украина, Беларусь тұрғындары), Балқан-Кавказ тобы (Югославия, Грекия, Болгария, Оңтүстік Австрия, Солтүстік Италия, т.б. тұрғындары), Үнді-Жерорта теңізі тобы (Испания, Италия, Франция, Жерорта теңізіндегі аралдар тұрғындары), Ақтеңіз-балтық теңізі тобы (Ресейдің еуропалық бөлігінің тұрғындары), Орал тобы (Коми-Пермь, Мари-Эл, Мордовия, Удмуртия халқы), Оңтүстік Сібір тобы (Еділ өзенінің бойындағы тұрғындар) деп бөледі. Орыс халқының көпшілігі Еуропалық нәсілдің ортаеуропалық түріне жатады. Еуропалық нәсілдің шет аймақтарда тұратын халықтары көптеген аралас типтер арқылы моңғол және зәңгі нәсілдерімен бірігіп кеткен. 
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Нәсілдер
Санат:Еуропа
Еуропалық төлем одағы

**Еуропалық төлем одағы** , ЕТО (European Pauments Unіon, EPU) — 1950 — 58 жылы Батыс Еуропаның 17 елі арасында төлемдерді қамтамасыз ету мақсатымен әрекет еткен төлем жүйесі. Қатысушы елдердің өзара талаптары мен міндеттемелерін есепке алу халықаралық төлемдерді теңестіру жолымен жүзеге асырылатын көп жақты клирингтік жүйе. Еуропалық төлем одағы АҚШ-тың бастамасымен және қолдауымен құрылды. Оның валютасы халықаралық есептік ақша өлшемі — *эпунит* болды. Еуропалық төлем одағы шеңберіндегі есеп айырысу палатасының рөлін *Халықаралық есеп айырысу банкісі* атқарды. 1958 жылдан бастап Еуропалық валюта келісімі шеңберіндегі төлем жүйесімен ауыстырылды. 
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Халықаралық ұйымдар
Еуропа экономикалық қоғамдастығы

**Еуропа экономикалық қоғамдастығы** , ЕЭҚ (Europеan Economіc Communіtіes, EEC) — Батыс Еуропа елдерінің аса ірі экономикалық одағы. 1957 жылы құрылған. Оған Батыс Еуропаның 12 мемлекеті: Германия, Франция, Италия, Бельгия, Дания, Нидерланд, Люксембург, Ұлыбритания, Ирландия, Грекия, Испания, Португалия кіреді. Еуропа экономикалық қоғамдастықта біртұтас кеден одағы құрылып, мүше елдер арасында капиталдардың, тауарлардың, көрсетілетін қызметтердің, жұмыс күшінің еркін орын ауыстыруына қойылатын шектеулерді жоятын ортақ нарық жұмыс істеді, сондай-ақ, бірыңғай валюта жүйесі құрылды. 1992 жылдан бастап ол *Еуропа қоғамдастығы* деп аталады. 
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Халықаралық ұйымдар
Еуропа энергетикалық хартиясы

**Еуропа энергетикалық хартиясы, ** (ЕЭХ) — халықаралық мәлімдеме; оған қатысушы елдердің өнеркәсіптік дамыған аймақтар үшін біртұтас энергетикалық кеңістік құруға, қолайлы экономикалық негізде жоғары энергетикалық тиімділікті қамтамасыз етуге ұмтылу және энергетикалық өндірістің қоршаған ортаға әсерін азайту бағытындағы іс-әрекеттерге қатысуға дайын екендігі туралы декларациясы. Хартия Шығыстың, әсіресе, бұрынғы КСРО-ның, орасан зор энергетикалық шикізат қорлары мен Батыстың өндірістік және инвестициялық мүмкіншіліктерін ұштастыруды көздейді. Еуропа энергетикалық хартиясы 1991 жылы 17-желтоқсанда Гаагада (Нидерланд) 52 ел өкілдерінің қол қоюымен дүниеге келді. Батысеуропалық мемлекеттерден басқа Хартияға Ортүстік және Шығыс Еуропа елдері, бұрынғы КСРО құрамындағы барлық республикалар, соның ішінде Қазақстан Республикасы, сондай-ақ, еуропалық емес елдер — Австралия, Канада, АҚШ және Жапония қол қойды. Хартияның қағидаларын (принциптерін) жүзеге асыру Еуропа энергетикалық хартиясына қатысты шарттың заңдық механизмімен және шартқа қосымша салалық хаттамалар (энергетикалық тиімділік бойынша, көмірсутектер, ядролық энергетика, электр энергетикасы және көмір бойынша) арқылы іске асырылады. Шартты жасау жұмыстары 1992 жылдан 1994 жылға дейін жалғасып, оған 1994 жылы 17 желтоқсанда Лиссабон (Португалия) қаласында 49 елдің, соның ішінде Қазақстанның, қол қоюымен аяқталды. Қазіргі кезде Қосымша шарт пен салалық хаттамалар жасалуда. Қол қойылған шарт мынадай мәселелерді қамтиды: энергетика саласындағы күрделі қаржы салымдарына мемлекеттер тарапынан қолдау көрсету; ұлттық Сондай-ақ, шартта өтпелі экономикалы елдер үшін (олардың қатарына Қазақстан да жатады) ұлттық заңдар жүйесін және ұлттық шаруашылықты нарық экономикасының нормалары мен тәртіптеріне бейімдеу мақсатындағы шаралар қарастырылған. Энергетикалық қауымдастық құруды мақсат тұтатын бұл шарт Қазақстан Республикасының мүдделеріне сай келеді. Бір жағынан, ол  Қазақстан Республикасының ТМД шеңберінде экономикалық интеграциялану бағытындағы саясатына сәйкес келеді әрі энергетикалық мәселелер бойынша мемлекетаралық қатынастарда қосымша тетік қызметін атқарады. Екінші жағынан, ол Батыс елдерімен өзара пайдалылық пен мүдделердің теңдестігі жағдайында, Батыстың бос капиталы мен алдыңғы қатарлы технологияларын пайдалануға, Қазақстанда энергетикалық саласында жаңа жұмыс орындарын ашуға қосымша мүмкіндіктер тудырады. Энергетикалық шикізат қорлары мол, бірақ әлемдік мұхитқа шығар жолы жоқ Қазақстан үшін шарттың келісуші мемлекеттер аумақтары арқылы энергетикалық шикізат қорларын тасымалдау мәселелеріне қатысты кепілдік беретін баптарының маңызы ерекше. Сонымен бірге шарт республикамыздың отын-энергетикалық кешеніне шетелдік инвестицияларды көптеп тартуға жол ашады. энергетикалық рыноктарға шығу еркіндігі; электр энергиясы мен энергия қорларын басқа елдер арқылы тасымалдау еркіндігі; дауларды шешу үшін халықаралық арбитражға жүгіну. 
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Халықаралық ұйымдар
Ефремов Филипп Сергеевич

**Ефремов Филипп Сергеевич ** (1750 — 1811) — орыс саяхатшысы. Орынбор губерниясының шекаралық аудандарында әскери қызметте болған. 1774 жылы Ресей мен Қазақ даласы шекарасындағы Теңіз қарауылында әскери қызметте жүріп, тұтқынға түседі, одан Бұхар ханы Даниярбекке құлдыққа сатылады. Тұтқында жүріп, Ефремов түркі, парсы тілдерін үйреніп, шығыс халықтарының әдет-ғұрпын, мәдениетін зерттейді. Бұхар ханының сеніміне ие болып, ол бұхар әскерінің құрамында соғыстарға қатысып, жауынгерлік ерлік көрсетеді. Хан оны жүзбасы, кейіннен емші етіп Хиуаға, Иранға жұмсайды. Көп ұзамай Ефремов  Бұхарадан қашып кетіп, Қашқария, Тибет, Үндістанды аралап, Англия арқылы 1784 жылы Ресейге қайта оралады. Ресейге келген соң, Ефремов  Шет елдер коллегиясында шығыс тілінен аудармашы болып істеді. Ефремовтің тұтқындағы және саяхат кезіндегі көрген-білген жазбалары 1786 жылы Санкт-Петербургте басылып шықты. Оның жазбаларында өзі болған мемлекеттердің тарихы жайындағы мәліметтер, Бұхардың, Хиуаның, Қызылқұмның табиғаты туралы қызғылықты деректер келтірілген.

Санат:1750 жылы туғандар
Санат:1811 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ресей саяхатшылары
Мәдениет Сейітжанұлы Ешекеев

**Мәдениет Сейітжанұлы Ешекеев** (16 наурыз 1936, Бородулиха ауылы, Бородулиха ауданы, Шығыс Қазақстан облысы, Қазақ АКСР, РКФСР, КСРО — 2 тамыз 1997, Семей) — әнші, Қазақстанның халық әртісі (1987; 1981 жылдан Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі).

## Өмірбаяны
Найман тайпасының Қаратай руынан.
* 1957 — 1964 жылдары Семей облысы концерттік-эстрадалық бюросында өнер көрсетті.
* 1965 — 1975 жылдары “*[[Қазақконцерт]]те*” өнер көрсетті

* 1975 жылдан өмірінің соңына дейін Семей облысы филармониясының әншісі болды.

Ешекеев —  дәстүрлі халық әндерін өз ерекшелігімен, аса шебер орындаушы, Ж.Елебековтің алғашқы шәкірттерінің бірі. Оның репертуарынан қазақ халық әндерімен бірге Біржан салдың, Ақан серінің, Абайдың, Жаяу Мұсаның, Балуан Шолақтың, т.б. халық композиторларының әндері кең орын алды. Әсіресе, Ешекеевтің өзіне ғана тән әншілік мәнерін айқын танытатын, оның ерекше нақыс-бояумен орындайтын әндері қатарына Кенен Әзірбаевтың “*Бозторғайы*”, Әсеттің “*Інжу-Маржаны*”, Балуан Шолақтың “*Ғалиясы*”, халық әндері “*Сұржекей*” мен “*Аққұм*” және М.Ержановтың “*Паровоз*”, Р.Елебаевтың “*Жас қазақ*” әндері жатады. Оның орындауындағы бірқатар әндер Қазақ радиосының алтын қорына жазылып алынды. Ешекеевтің орындаушылық дәстүрін мейлінше дәл сақтап, жалғастырушы шәкірттері — Т.Сембаев, Т.Рахимов, т.б.

## Дереккөздер


Санат:16 маусымда туғандар
Санат:1936 жылы туғандар
Санат:Бородулиха ауданында туғандар
Санат:2 тамызда қайтыс болғандар
Санат:1997 жылы қайтыс болғандар
Санат:Семейде қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан әншілері
Санат:Қазақстан халық әртістері
Ешнияз Сал Жөнелдікұлы

**Ешнияз Сал Жөнелдікұлы** (1834, Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы, Қуаңдария ауылы — 1902, сонда) — сал-сері, композитор. Сыр өңіріндегі салдық, күйшілік өнердің көрнекті өкілдерінің бірі. Әлімұлы тайпасының Кете руынан шыққан.

Құрманғазы Сыр өңіріне келген кезінде онымен кездескен. Ешнияз Сал Жөнелдікұлы елге басшы болып, билік айтқан, алғаш егін егуге ұйтқы болған адам. Ол атқарған осындай игілікті істерден қалған бір белгі — *“Ешнияз бұлағы”*. Ешнияз Сал Жөнелдікұлы Ырысты қызбен, Кенекеспен, Серәлі қожамен айтысқан. 

*“Әуия”, “Ой-ой”*, *“Айтжан-ай”*, *“Гөй-гөй”*, *“Жүрек сазы”*, *“Дүрдараз”*, *“Желдірмая”*, т.б. әндері бар. 

Белгілі музыка зерттеушісі А.Е. Затаевич құрастырған ***“Қазақ халқының 1000 әні”*** жинағына Ешнияз Сал Жөнелдікұлының 6 әні енген. 

## Дереккөздер

Санат:1834 жылы туғандар
Санат:Қармақшы ауданында туғандар
Санат:1902 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қармақшы ауданында қайтыс болғандар
Санат:Қазақ сал-серілері
Санат:Қазақстан сазгерлері
Жабағы жүн — қылшық жүнді қойдың

**Жабағы жүн** — қылшық жүнді қойдың, түйенің ұйысқан қысқы жүні. Көктемде қыстан арықтап шыққан мал оңалып, денеге жабысқан жабағы жүн көтеріле бастағанда қырқады. Қырыққанда жабағы жүн тұтас түседі. Жабағы жүнді әр түрлі бұйымдар жасауға пайдалану үшін оны түту, сабау сияқты алғашқы өңдеулерден өткізеді. 6 айға толған құлынды да қазақ *жабағы* деп атайды. Өйткені, оның түгі күзге қарай қалыңдайды. 
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Үй жануары,Тұрмыс
Жабай Қарабиұлы

** Жабай Қарабиұлы** (1697, Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы Қарағайлы кент жағалауы — 1770 жылдары, сонда) — батыр. Орта жүз құрамындағы керей тайпасының ашамайлы руынан шыққан. 

Жоңғар шапқыншылығына қарсы ұрыстарға қатысып, ерлігімен көзге түскен. Жабай Қарабиұлы батыр туралы Дәстем салдың *“Қаһармандар”* дастанында айтылады. Оның ерліктерін Бұқар жырау, Үмбетей, Жанкісі, Тәтіқара, Көтеш, Шал ақындар жырлаған. 

Жабай Қарабиұлы батырдың Тоқсан, Сексен, Мыңжасар есімді ұлдарынан тараған ұрпақтар бүгіндері Ресейге қарасты Түмен облысы мен Солтүстік Қазақстан аумағында тұрады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Ер Жабай батыр елеусіз қалды
* Социал Жұмабаев. Ұлылар туғАН

Санат:1697 жылы туғандар
Санат:Жамбыл ауданында (Солтүстік Қазақстан облысы) туғандар
Санат:1770 жж. қайтыс болғандар
Санат:Жамбыл ауданында (Солтүстік Қазақстан облысы) қайтыс болғандар
Санат:Қазақ батырлары
Санат:Қазақ-жоңғар соғысына қатысушылар
Жабайы жүзім

**Жабайы жүзім ** (Vіtіs vіnіfera) — жүзім тұқымдасына жататын, ағаштанып қатайып кеткен көп жылдық шырмауық. Қаратау жотасында (Боралдай тауы, Бозторғай қонысы, Бөген, Көкбұлақ, Қиыршықты өзендері алабында), Талас Алатауының сілемдерінде және Іле Алатауының батысында кездеседі. Биікт. 20 — 30 м. Тамыры тереңге жайылады. Жапырақтары дөңгеленіп келген, жиектері тілімденген, кезектесіп орналасады. Сабағының ұшындағы ширатылған мұртшаларымен басқа өсімдіктерге шырмалып өседі. өсақ гүлдері қос жынысты, қалың сыпыртқыгүл гүлшоғырына топталған. Ж. ж. тұқымынан және вегетативтік (өсімді) жолмен көбейеді. Мамыр — маусымда гүлдеп, тамыз — кыркүйек айларында жеміс береді. Жемісі — ұсақ, қанық қызыл, сарғыш-жасыл, жасыл түсті. Дәмі тәтті не қышқылтым болады. Ж. ж-нің шипалық және емдік маңызы зор. Оның құрамында А1, В1, В2, РР витаминдері бар. Ж. ж. — өте сирек кездесетін өсімдік болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. 

## Дереккөздер


Санат:Жүзімдер
Жабықбай Бұлғыншыұлы

**Жабықбай Бұлғыншыұлы** (1874–1958) — Қытайдағы қазақ диаспорасы арасынан шыққан қоғам қайраткері. 

Әкесі Қытайдағы қызай елінің биі болған. 

1930 жылы Жабықбай Бұлғыншыұлы аймақта бірінші болып *“[[Жырғалаң]]”* мектеп интернатын ашып, бала оқыттырады. Жабықбай Бұлғыншыұлының елге жасаған игі істері жөнінде ақын Көдек Байшығанұлы мен Әсет Найманбайұлының өлеңдерінде дәріптеледі. Жабықбай Бұлғыншыұлы Үш аймақ көтерілісі нәтижесінде Шығыс Түркістан өкіметі құрылған 1944 — 50 жылдары үкімет мүшесі, *“[[Одақ]]”* саяси партиясы бақылау комитетінің бастығы, кейін Өлкелік үкімет кеңесшісі және *[[ШҰАР]]* саяси мәслихат кеңесінің тұрақты мүшесі болады.

## Дереккөздер

Санат:1874 жылы туғандар
Санат:1958 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қытай қазақтары
Санат:Қытай қоғам қайраткерлері
Санат:Шығыс Түркістан үкіметі мүшелері
Жабысай

**Жабысай**, *Жауылды* – Ырғыз өзені мен Шалқар көлі аралығындағы тұйық алаптық өзен.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Шалқар ауданы жерінде. Ұзындығы 72 км, су жиналатын алабы 2380 км2.

## Бастауы
Қарашолақ тауының солтүстік етегінен басталып, Тентексор ойысына, ал суы мол жылдары Мелдекөлге құяды. Ұштасып жатқан шағын көлдер, сор ойпаңдар және өзектер арқылы Ырғыз жайылмасымен байланысқан.

## Гидрологиясы
Қар және жер асты суымен толығады. Арнасы енсіз, жағасы жайпақ. Салалары - Текелі, Талдысай. Жылдық орташа су ағыны 0,14 м3/с. Жаз ортасында тартылып, қарасуларға бөлінеді. Суын мал ішеді, жайылмасы — малға жайылым.
 
## Дереккөздер

Санат:Шалқар ауданы өзендері
Санат:Ырғыз су алабы
Жабысқақ балық

**Жабысқақ балық ** (Echeneіdae) — алабұға тәрізділер отрядына жататын теңіз балықтарының бір тұқымдасы. Жабысқақ балық тропиктік және субтропиктік теңіздерде тараған. 7 туысқа бірігетін 7 түрі белгілі. Тұрқы 30 — 90 см, денесі ұзынша, басының үстіндегі және арқасының алдыңғы жағын жауып жататын етті жиекті дискісі — жабысқағы ( түрі өзгерген бірінші арқа қанаты) болады. Жабысқағындағы өзгерген қанат талшықтары ет күшімен өзінің қалпын өзгерте алады. Басқа организмдерге жабысқанда, қанат талшықтарының ет аралығында жартылай вакуумды майда саңылаулар пайда болып, соның күшімен бекиді. Жабысқақ балық акулаға, балыққа, теңіз тасбақасына, китке, т. б. жабысып жүреді. Шабақтары өз бетінше тіршілік етіп,  тұрқы 4 — 8 см-ге жеткенде судағы қалқыған заттар мен балықтарға жабыса бастайды. Жабысқақ балықтар ұсақ балықтармен, жабысқан *“қожасынан”* қалған жем қалдықтарымен қоректенеді. Жабысқақ балықтардың кәсіптік маңызы жоқ. Тропиктегі кейбір ел тұрғындары жабысқақ балықтарды теңіз тасбақасын, ірі балықтарды, дюгоньдарды аулауға пайдаланады.  
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Алабұғатәрізділер