open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Испан әдебиеті

right|thumb|200px

**Испан әдебиеті**- Кастиль, баск, гаписий, каталан тілінде қалыптасқан. Ол негізінен халыктық жырлар, орта ғасырдағы «Андалузия әдебиеті» деп аталатын араб поэзиясы мен хикаяларының негізінде дамыды. Ф.де Рохастың (1446-1541) «Селестина», М.деСервантестің (1547-1616) «Дон Кихот» романдары әлем әдебиетіндегі ұлы туындыларға айнапды.

Әуезов «Дон Кихот» романын адамзаттың ақыл-ойының және көркем қиялының шыңы ретінде бағалады. Ғылыми-техникалық прогресс заманында көркем әдебиет тоқырауға ұшырайды, оның келешегі жоқ деген бүкілодақтық ғылыми пікір таласы кезінде Әуезов физик пен химиктердің біліктері көркеменердің жаңа дәуіріне апаратын жолдың жасырын кілтін тауып беретін көмекшілер емес екенін, адамның жан дүниесін жеке бейне арқылы жан-жақты терең бере алмайтынын, бүл міндетті ада қылатын тек көркем өнер, сондағы Данте, Шекспир, Сервантес, Гете, Толстойларғана дей келіп, бүл жөніндегі бірінші сөз - әдебиеттікі болмақ деп, Сервантестің шығармасын өте жоғары бағалады. Жазушы өзінің «Жалпы театр өнері мен қазақ театры» атты мақаласында Күнбатыс Еуропаның ірі мемлекеттерінен атақты драматургтер шыкты. Бүлардың драмалары сарайдың салтанатты театрының жолымен кеткен жоқ... Испанияда «ақындық негізі» деп аталған Лопе де Вега салт театрын түзеді деп, оның әлем театрын дамытудағы орнын ерекшелеп көрсетті. Сондай-ак Әуезов испан поэзиясының үлы түлғасы Федерико Гарсиа Лорканың ер рухты, ерлікті, бостандықты, махаббатты жырлаған елендері мен драматургиялык туындыларын ерекше ұнатты. Оның қасіретті тағдырын етене сезінді. Испан әдебиеті 20 ғасырда романтикапық реализм, сюрреализм, «ультраизм», реализм сияқты барлық ағымдардың ықпалында дамыды. Республика мен монархияның арасындағы жанталасты күрес олардың тақырыптарына да, көзкарастарына да тікелей әсер етті. Қарама-карсы бағыттағы шығармалар жазылды. Д.Алонсоның, Р.Сендердің, С.Арконданың, X.Адериустың, Р.Апьбертидің, Б.де Отероның, X.Гойтисолоның туындылары фашизмге қарсы күрес рухын бейнеледі. Әуезовтің «Роман турапы ойлар» (1951), «Ғасырдың бетін анықтап берген адам» (1949), «Жазушы толғанысы» (1952), «М.Әуезовтің сезі» (1959) атты мақалалары, «Абай жолы» роман-эпопеясының үзінділері 1958, 1981 жылы, ал «Қараш-Қараш оқиғасы» повесі 1977 жылы «Советская литература» журналында испан тіліңде жарияланды.
## Тағы қараңыз
*Испания
## Дереккөздер


Санат:Тілдер бойынша әдебиет
Санат:Испания әдебиеті
Псофометриялық өлшеу

**Псофометриялық өлшеу**  0,3—3,4 кГц сездік сигналдың жиілік жолағындағы
шуылды біркелкі емес өлшеу әдісі. Өлшеу коэффициенттері өлшеудің
псофометриялық қисығы 700 Гц-тен төмен және 2800 Гц-тен жоғары
жататын жиіліктерде күрт төмендейтін етіп таңдалады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Бірмодалы талшық

**Бірмодалы талшық** (одномодовое волокно) — өзекшесі өте
жіңішке — диаметрі 10 мкм немесе
одан да кіші оптикалық талшық.
Оны өте алые қашықтықтарға жоғары жылдамдықпен сигналдар тарату үшін қолданады. Өзекшенің диаметрі кіші, сондықтан жарық сөулесі
өзекше бетінен өте сирек шағылады,
нәтижесінде дисперсия аз болады.
Атынан көрініп тұргандай, нәзік талшық бір ғана моданы немесе тасымалдаушы жарық сигналын таратады:
Бірмодалы талшықтың өткізу қабілеті шамамен 5 Гбит/с құрайды.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Мұхтар Есіркепұлы Есжанов

**Мұхтар Есіркепұлы Есжанов** (27.12.1961 ж.т., Түркістан облысы, Отырар ауданы, Маяқұм ауылы) — ғалым, заң ғылымдарының кандидаты.

1987 ж. ҚазмУ-ді, 1994 ж. ҚР Президенті жанындағы Қазақ басқару және экономика болжау институтын бітірген.

1987— 89 ж. Маңғыстау облысы, Жаңаөзен қалалық сотының судьясы, 1989—92 ж. Гурьев облысы Әділет басқармасы бастығының, 1994—96 ж. ҚР Әділет министірлігінде сот жұмыстарын ұйымдастыру Бас басқармасы бастығының орынбасары, 1996-2002 ж. ҚР Жоғарғы сотының судьясы болған.  2002-2006 жылдары аралығда Қызылорда облыстық сотының төрағасы. 2006-2008 жылдары аралығында Ақтөбе облыстық сотының төрағасы.

Үйленген. 5 баласы - екі ұлы, үш қызы бар.

Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл, Қазақстан Конституциясына 10 жыл медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:27 желтоқсанда туғандар
Санат:1961 жылы туғандар
Санат:Отырар ауданында туғандар
Санат:Қазақстан заңгерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан судьялары
Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалінің иегерлері
Ескі Шілік

**Ескі Шілік ** — Түркістан облысы Отырар ауданы, Шілік ауылдық округіне қарасты ауыл.

## Географиялық орны
Округ орталығы – Шілік ауылынан батысқа қарай 9 км жерде, Шаян өзенінің жағалауында, қуаң далада орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ескі Шілік 1976-96 жылдары етті мал өсіретін ауданаралық арнайы мамандандырылған шаруашылық бірлестігі болған. Бөлімше негізінде ауданда бірнеше агроқұрылым жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Отырар ауданы елді мекендері
Псофометриялық сүзгі

**Псофометриялық сүзгі** - Арнайы өлшейтін сүзгі, ол жиіліктік сипаттамасы адам құлағының ерекшеліктерімен үйлестірілген шуыл өлшеуішінде орнатылады. Псофометриялық өлшенген шуыл сүзгінің шығысында бақылау деңгейіне қатысты есептелінеді. Есептеу (калибрлық қисықтың нөлі) шуылдың қуат
деңгейінен бастап жүргізіледі. Ол үшін 1000 Гц жиілікке бақылау шуылының 1 пВт бақылау қуаты сәйкес келуі керек.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Пьезоэлектрик

**Пьезоэлектрик** - механикалық кернеулер әсерінен поляризацияланатын (тура пьезоэлектрлік эффект), берілген сыртқы электр өрісі әсерінен деформацияланатын (кері пьезоэлектрлік эффект) кристаллы диэлектрик. Пьезоэлектрикке сегнет тұзы, барий титанаты, пьезокварц монокристалдары және әр түрлі қосылыстардағы электреттер жатады.
Электроникада пьезоэлектри электромеханикалык және электроакустикалық
түрлендіргіштерді, жолакты электрсүзгілерін, жиілікті тұрақтандырудың
резонаторларын жасау үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Инженерлік гляциология

**Инженерлік гляциология**  адамның іс-қимылында пайдалануға және нивалдық-гляциалдық процестердің зиянды әсерімен күресуге пайдалы ұстанымдарды, әдістерді және қаржыларды іздестірумен айналысатын гляциологияның саласы. Ол жалпы гляциология, кешенді техникалық ғылымдар мен адамдардың шаруашылық іс-кимылдарының арасындағы байланыстырғыш түйін болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Инсоляциялық көшкін

**Инсоляциялық көшкін**  - оңтүстік экспозициялық беткейлерде радиациялық жылымық кезінде қар ерігенде пайда болатын қар көшкіні.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Бейметалл материал

**Бейметалл материал** (Материал неметаллический) — металдарға тән қасиеттер керсетпейтін қарапайым денелер түзетін материалдар. Бейметалдарға, өдетте, сутек, азот, оттек, фосфор, күкірт сияқты 22 элемент жатқызылады. Қүрамында бүл элементтер болатын бейметалл материалдар: шыны, қүм, тас, қыш, цемент жөне т.б.
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Инсоляциялық үгілу

**Инсоляциялық үгілу** - тау жыныстарының температураның күрт өзгеруінен, әсіресе Күннің қызуының әсерінен жарықшақтанып бұзылуы.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Динатрондық эффект

**Динатрондық эффект**
(Dyna(mis) — сила и трон) — электрондық соққылау
әрекетінен электродтар бетінде
(анодтан, тордан, коллектордан)
болатын екінші ретті электрондық эмиссия салдарынан электровакуумдік аспаптар (мәселен, триодтардың
немесе тетродтардың) тогының өзгеруі. Динатрондық эффект электрондық шамдардың
күшейткіштік мүмкіндіктерін төмендетеді. Катодпен қосылған (пентодта) қосымша торды (қорғаушы
немесе антидинатрондық) енгізіп,
анод алдындағы кеңістікте потенциалды төмендету немесе тығыз
электрондық шоқты қалыптастыру
арқылы динатрондық эффектіні жояды.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Пьезоэлектрлік аспаптар

**Пьезоэлектрлік аспаптар** — пьезоэлектрлік эффект негізіңде акустикалық энергияны электр энергиясына немесе керісінше, сондай-ақ сигналдар алу мақсатымен түрлендіру
іске асырылатын арнайы кұрылғылар. Пьезоэлектрлік аспаптар мынадай негізгі топтарға бөлінеді: акустикалық толқындар
сәулелендіргіштері, қабылдағыш Пьезоэлектрлік аспаптар күшейткіш Пьезоэлектрлік аспаптар түрлендіргіштер, пьезоэлектрондық құрылғылар және т.б. Пьезоэлектрлік аспаптар сәулелендіргіштер мен электрондық қоздырғыш генератордан және акустикалық толқындарды шығаратын пьезо-
электрлік түрлендіргіштен тұрады. Газда, сұйықта немесе қатты дене
ішінде сәуле шығарғыш ретінде пайдаланылады.

Қабылдагыш Пьезоэлектрлік аспаптар пьезоқабылдағыштан және сигналды
күшейту мен түрлендірудің электрондық құрылғысынан тұрады.
Сейсмоқабылдағыштарда, УД дефектоскоптарда және басқаларда
пайдаланылады. Күшейткіштік Пьезоэлектрлік аспаптар электрондық және пьезоэлектрлік элементтері бар сигналды күшейту
және түрлендіру трактысынан тұрады. Радиоқабылдағыш құрылғыларда
преселекторлар және аралық жиілікті күшейткіштер ретінде қолданылады.
Пьезоэлектрлік аспаптар түрлендіргіштері электрондық
құрылғылар мен пьезоэлектрлік түрлендіргіштерден тұрады. Электр
сигналдарының генераторлары, екінші ретті қоректену көздері және т.б.
ретінде пайдаланылады. Пьезоэлектрондық құрылғылар электрондық
техниканың функционалды бұйымдары (кідірту желілері, сезгіштер,
пьезоэлектрлік генераторлар, жиілікті талғағыш микроблоктар және т.б.)
болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Дүйсенбай Алтынбеков

**Дүйсенбай Алтынбеков** (1889, қазіргі Арыс ауылы - 24.12. 1943) — жергілікті басшы, Отырар аудандық аткомының тұңғыш төрағасы (1935-39). 

1922 жылы Ташкент қаласындағы мұсылман кәсіптік техникумын бітірген. 1922—23 жылы сотта арыз тіркеуші, орындаушы, 1923—29 жылы Шымкент, Қазалы, Әулиеата уездік прокурорының көмекшісі, 1929—30 жылы Торғай ауданында прокурор, 1931—33 жылы Шәуілдір құрылысы басқармасының бастығы, 1933—35 жылы МТС директоры қызметін атқарған. 1930— 31 жылы ұзындығы 33 км-лік канал қазу ісін басқарды. 1935—39 жылы Отырар ауданының атком төрағасы болып қызмет етті. 

1939 жылы "халық жауы" деген жаламен тұтқынға алынған. 1956 жылы ақталды.

## Дереккөздер


Санат:1889 жылы туғандар
Санат:Арыста туғандар
Санат:24 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:1943 жылы қайтыс болғандар
Санат:Отырар аудандық атқару комитетінің төрағалары
Санат:Ташкент мұсылман кәсіптік техникумы түлектері
Санат:Қазақстан прокурорлары
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:КСРО-да ақталғандар
Санат:Қайтыс болғаннан соң ақталғандар
Интегралдық әдіс

**Интегралдық әдіс** - географияда және басқа ғылымдарда қолданылатын, экономикалық, әлеуметтік және экологиялық әдістерден тұратын жетекші әдіснамалык ұстаным.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Динод

**Динод** (*Dyn (amis)* — күш және
электрод) — екінші ретті электрондық эмиссия салдарынан өзіне түсетін электрондар ағынын күшейтуге
(көбейтуге) арналған кейбір электровакуумдық аспаптардың (мысалы,
екінші ретті электрондық көбейткіштің, фотоэлектрондық көбейткіштің) электроды.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Бірсымды тізбек

**Бірсымды тізбек** (Однопроводная цепь). Электр сигналын бір
орыннан екінші орынға жеткізіп
беруге арналған байланыс жолын бірсымды тізбек немесе бірсымды байланыс жолы деп атайды. Бір сымнан
тартылған тізбек жер қабатымен
серіктесіп, электромагнит өрісінің
бағыттаушы жүйесін құрайды. Бірсымды тізбекпен жұмыс істейтін
құрылғылардың бір түйіспесі осы
сымға қосылып, екінші түйіспесі
жермен жалғасады. Сонда электр
сигналын беруші және қабылдаушы
құрылғыларды жалғастыратын байланыс жөлында электромагниттік
энергия "сым — жер" жүйесімен
бағытталып жеткізіледі. Бір сымды
байланыс жолдарындағы қосымша
шығындар байланыстың басқа түрлеріне қараганда көбірек және бөгеуілге орнықтылығы аз болады. Сондықтан бір сымды байланыспен төменгі жиілікті телеграф аппараттары,
яғни байланыс құрьшғылары жұмыс
істейді. Хабар таратудың басқа түрлеріне Б.с.т-ті қолдану түрлі қиындықтар тудырады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Пьезоэлектрлік

**Пьезоэлектрлік** ( -кысу) — бірқатар табиғи кристалдардың (пьезокварц, пьезокерамика,корунд және т.б.) пішімін өзгерткенде (қысқанда, созғанда) 
электр зарядының пайда болу құбылысы. Үнтабаққа жазылған дыбыстарды қайта жаңғыртуда осы құбылыс пайдаланылады. Техникада пьезо-құбылыстардың екі түрі де (пьезокристалдардың электр өрісі әсерінен
деформацияға ұшырауы) қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Қатты денелер физикасы
Санат:Электрлік құбылыстар
Санат:Пьезоэлектроника
Бейнит

**Бейнит** (**бейнит**) — перлиттің жөне мартенситтің түзілуі басталатын температуралар аралығында аустенитгің ьдырауынан пайда болатын феррит және дисперсті карбидтерден тұратын тұрақсыз (метатүрақты) құрылым.

*Бейниттi болат (Сталь бейнитная) — қалыптандырудан кейін пайда болатын болаттың бейниттік қүрьшымы.
*Бейниттік аймақ  (Область бейнитная) — бейниттік түрлену өтетін температуралар аралығы.
*Бейниттiк айналым (Бейнитное превращение) — аустениттің бейнитке айналуы.
## Дереккөздер


[]ru:Бейнит]



[Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Дүйсеке Әбілов

**Әбілов Дүйсеке** (*[[1939 жыл]]ы туған, [[Маңғыстау ауданы]], [[Шетпе]] ауылы* ) – теміржолшы.

## Өмірбаяны
1958 – 1963 жылдары Ашхабад темір жолы Красноводск дистансасында жұмысшы, жол шебері болған.

1964 – 1999 жылдары Маңғыстау ауданы Шетпе темір жол станциясында жол шебері , Сай-Өтес станциясында учаске бастығы болды. 
## Марапаттары
*Еңбек Қызыл Ту (1986) ордені.
**«В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» *  (1970) медалі.
**«Құрметті теміржолшы»* атағы иегері (1989).

## Дереккөздер


Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Шетпеде туғандар
Санат:Қазақстан теміржолшылары
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Ғайып ерен

**Ғайып ерен** - мұсылмандар арасында сопылық ілім ықпалымен тараған түсінік бойынша, ерекше қасиеттерге қол жеткізген әулиелер. Қазақ фольклорының кейіпкерлері әдетте Құдаймен коса "Ғайып ерен, қырық шілтен", "Ғаусыл- ғиас", т.б. әулие-пірлерді рухани көмекке шақырады. Мыс., "Алпамыс батыр" эпосында әулиелердің кереметі *"Сол уақытта батырға, Атса, [[мылтық]] өтпеді, Шапса, [[қьшыш]] кеспеді — Ғайып ерен, қырық шілтен, Қолтықтан сүйеп, демеді"* деп жырланады. Бұл түсініктің түп-төркіні сопылык ілімде жатыр. Ол бойынша дүниеде әулиелер иерархиясы бар. Солар арқылы Алла тағала жер бетіне билік жүргізіп, адамзатты жетілдіруге ықпал етіп отырады. Олар рухани билікке көтеріліп, құпия заңдылықты игерген. Әулиелердің әр тобының өз қызметі, тапсырмасы болады. Ғайып еренге жататын әулиелер көбінесе өздерінің құпияларын көпшіліктен жасырын ұстайды. Ғайып ереннің негізгі сипаты және мақсаты — жанашырлық танығыш, адамдарға әрқашан көмекке келу, рухани жолға түскендерге жол сілтеп, бата беру, жолаушыға, қысылған адамға қол ұшын беру, т.б. Қыдыр (Хизр) да Ғайып еренге, оның ішіндегі қырық шілтенге (абдал) жатады. Қазақта *"қырықтың бірі - Қыдыр"* деген сөз бар. Қыдыр - қырық шілтенді басқаратын кейіпкер болуы да мүмкін. Бұқаралық санада бұл түсінік өнделіп, көркемдік қиялға ұласып жататынына қарамастан, ислам ойшылдары (мыс.: ибн Араби) Ғайып ерен идеясын жокқа шығармаған.
## Дереккөздер


Санат:Тарих
Пьезоэлектрлік резонатор

**Пьезоэлектрлік резонатор** —
тербелістерді қоздыру үшін пьезоэлектрлік эффект пайдаланылатын
резонатор. Пьезоэлектрлік резонатор негізін ұстағыштарға бекітілген және қорғаушы сауытқа салынған пьезоэлектрлік вибратор
құрайды. Кристалл элементтің электродтарына периодты кернеуді бергенде, оның ішінде механикалық серпінді тербелістер пайда болады.
Егер берілген кернеудің жиілігі пьезоэлектірлік вибратордың өзіндік
механикалық жиіліктерінің біреуіне сәйкес келсе немесе оған жақын
жатса, онда Пьезоэлектрлік резонатор арқылы өтетін токгың шұғыл өсуімен сипатталатын резонанс құбылысы пайда болады. Пьезоэлектрлік резонатордың көрсеткіштері: сапалылығы(102 — 107), жұмыстық жиіліктер жолағы (бірнеше жүздеген Гц тен 1 ГГцке дейін).

**Пьезоэлектрлік резонатор** тіректік жиіліктергенераторларында және жиілік бойынша басқарылатын генераторларда жиілік тағайындағыш элементтер ретінде қолданылады. Әр түрлі іріктегіш құрылғыларды (сүзгілер, жиіліктік дискриминаторлар және т.б.),сезімтал элементтерді Пьезоэлектрлік резонатор негізінде
жасайды.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Интенденсия

**Интенденсия** *([[исп]]: intendencia)* - Колумбияның департамент және комиссия деп бөлінуімен бірге оның нашар игерілген бөлігіңдегі әкімшілік-аумақтық бірлік.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Біржолақтық модуляция

**Біржолақтық модуляция**
(Однополосная модуляция) — амплитудалық модуляция кезінде жиілік
спектрінде тасымалдаушы жиіліктің
тербелісін және бірбүйірлік жиіліктер спектрінің тербелісін жою немесе әлсірету немесе тек бірбүйірлік
жиіліктер спектрінің тербелісін жою
немесе өлсірету процесі. Әдеттегі амплитудалық модуляциямен салыстырганда,
біржолақтық модуляцияда берілетін
жиіліктер спектрі екі есе азаяды және
радиотаратқыштың пайдалы қуатының
біразы бүйірлік жиілік алабына енгізілген ақпаратты беруге жұмсалады.
Соның арқасында қуат бойынша 8—
16 есе артатын балама ұтыс алынады.
Теледидар, кәсіби және әуесқойлық
радиобайланыстарында, сымдық
байланыстарда қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Бейтарап атмосфера

**Бейтарап атмосфера ** (Атмосфера нейтральная) — берілген бір жағдайда металмен (бүйыммен) өсерлесетін атмосфера.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Алтынбеков каналы

**Алтынбеков каналы**, *Шәуілдір каналы* – аудан аумағындағы канал. Құрылысы 1930 жылы 10 қарашада қазіргі Ильич бөлімшесінің тұсынан басталып, 1931 жылы 31 наурызда пайдалануға берілген. 1990 жылы осы каналды қазуға басшылық жасаған Д. Алтынбеков есімі берілді. 

## Гидрологиялық сипаты
Ұзындығы 33 км, терендігі – 5 м, ені – 9 м. Бас арықтың құрылысына 50 мың сом ақша бөлініп, жұмысшылардың енбекақысы күн сайын беріліп тұрды. Арық қазу жұмыстарына инженер Мереев, жер инженері Девяткин, Десятник, Павлов жетекшілік жасады. 1931 жылы сәуірде арық казу жұмысы қазіргі Мыңшұңқырдың тұсына жетті. Канал қазушылар Арыс өзенін "Қарабура" жасап бөгеді. 1931 жылы 4 қазанда егіншілікті тұрақты суландыру үшін Арыс өзенінен гидротехникалық темір-бетонды тоған іске қосылған.

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысы каналдары
Диод

**Дио́д** 
( — екі және -од шекті)
 — екі электродты, электр тогының бағытына байланысты әртүрлі өтімділігі бар электронды аспап.

## Жасау және даму тарихы

Диодтарды дамыту бiрден екі бағытта XIX ғасырдың үшiншi ширегiнде  басталды: 1873 жылы британдық ғалым Фредерик Гутри  термиондық (вакуум шамды тікелей қыздыру арқылы), ал 1874 жылы германдық ғалымды Карл Фердинанд Браун  (қатты денелi ) кристалды диодтарды жұмыс істеу принципн ашты. 1880 жылдың 13 ақпанында Томас Эдисонды қайтадан термионды диодтың жұмыс істеу принципін қайта ашты, және содан соң 1883 жылы патенттеген(№ 307031-шi АҚШ патентi). Дегенменде Эдисон жұмыстарын ары қарай дамытуға идея болмады. 1899 жылы германдық ғалым Карлы Браун Фердинанд кристаллды түзеткiштi патенттады.

1. Екі электродты электровакуумдық аспап немесе жартылай өткізгіштік диод, токты бір бағытта өткізетін құрал. Радиоаппаратураларда айнымалы токты түзету, модуляцияланған тербелістерді детекторлеу, жиіліктерді өзгерту, электр тізбектерін қайта қосу үшін қолданылады.

2. Екі электродты вакуумдық, газразрядты немесе шалаөткізгіш аспап; электр тогы
бағытына байланысты өткізгіштігі әр
түрлі болады: тура бағыттагы токтар
үшін өткізгіштігі жоғары және кері
бағыттағы токтар үшін — төмен.
Электр және радиоэлектрондық
аппараттарда айнымалы токты түзету, детекторлеу, электр тербелістерін түрлендіру, электр тізбектерін
ажыратып-қосу үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Ешкілі

**Ешкілі** — ортағасырлық қоныс орны. 2005 ж. "Көксарай барлау тобы" (жетек. Х.Айтқұл) зерттеген. Байырқұм кеңшары, №4-ші бөлімшесінің қасындағы Ешкілі көлінің солтүстік- батысында. Ескерткіш кейінгі замандардағы құрылыс мақсаттарына пайдаланылып, әбден қираған, бұлінген. Қазіргі орны дөңгелек төбе пішіндес. Осы ескерткіштен 150 м солтүстік-батиста сопақша келген екінші төбе орналасқан. Оның көлемі 33 мх14 м, биік. 2—2,30 м. Ескерткіштің екі жанынан 30- 50 м жерден топырақпен үйілген жал тартылған. Ескерткіштің үстіңгі қабатынан алынған керамикалар Отырар музейінде сақтаулы. Олар Ешкіліні халық 9—13 ғ-ларда мекендегенін айғақтайды.
## Дереккөздер


Санат:Археология
Жалпы географиялық конфигурация

**Жалпы географиялық конфигурация**:
*1) географиялық нысандар аумағының пішіні; географиялық орынның сипаттамаларының бірі; 
*2) географиялық нысандардың өзара кеңістіктік орналасуы немесе белгілі бір тұтас жүйені түзетін әр түрлі бөліктері мен элементтерінің кеңістіктегі арақатынасы (мысалы, қоныстану жүйесінің сипаттамаларының бірі ретіндегі қоныстанудың бейнесі).

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бекемдету

**Бекемдету** (Армирование; лат. armo — жарақтандырамын, қамтамасыз етемін) — материалды немесе қүрьшым бөліктерін басқа берігірек материал элементтерімен күшейту.
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Жалпы географиялық ықшамдылық

**Жалпы географиялық ықшамдылық**:
*1) *аумақ пішінінің сипаттамасы.* Ауданы бірдей екі аумақтың шеңберге жақын нысандағысы ықшам келеді, өйткені оның шеткі нүктелеріне жетудің жиынтық мүмкіндігі жеңілдеу болады; 
*2) *нысандардың әркелкі орналасуы көрсеткіштерінің бірі.* Ықшамдылық критерийі аудан ішіндегі байланыстарды есепке ала отырып аумақты әлеуметтік-экономикалық және әкімшілік аудандауда өте маңызды.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Диод-триод

**Диод-триод** - бір вакуумдық
қорап ішіне біріктіріп жасалынған
диод және триод. Дәл осылай диод-пентод та жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Біржолақтық сигналдар радиоқабылдағыштары

**Біржолақтық сигналдар радиоқабылдағыштары**
(Радиоприемники однополосных сигналов) — бірбүйірлік жиіліктердегі
амплитудалық модуляциялы тербелістер қабылдағышы. Мұндай тербелістерде тасымалдаушы тербеліс жоқ
болғандықтан, оларды бірден детекторлеуге болмайды. Сондықтан сөз
болып отырған қабылдағыштар құрамында жасанды тасымалдаушы тербеліс жасайтын арнайы генератор болады. Ол генератор радиотаратқыш тарататын пилот-сигналмен басқарылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Интерполяция

**Интерполяция** - математикалық статистикада, сандық әдістер және функционалдық талдау пәндерінде жиі қолданатын шаманың қайсыбір белгілі мәндері арқылы оның аралық мәндерін табу процесс деп аталады. Интерполяциялау сандық және графиктік болып ажыратылады.

Сандық интерполяциялау математикада, жер қойнауы геометриясында, математикалық статистикада, ал графиктік интерполяциялау геодезияда жер бедерін горизонтальдар арқылы бейнелеуде көп қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Есептеу математикасы
Санат:Регрессиялық талдау
Санат:Интерполяция
Интразоналық өсімдіктер

**Интразоналық өсімдіктер** *([[латын тілі|латынша]]: intra - ішінде және [[грек тілі|грекше]]: zone - белдеу, зона)* — интразоналық жағдайларда дамыған фитоценоздардың жиынтығы. қ. *Интразоналық*. 
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Пьезоэлектрлік түрлендіргіш

**Пьезоэлектрлік түрлендіргіш** — әрекеті пьезоэлектрлік эффектіге негізделген электр энергиясын механикалық энергияға (және керісінше) түрлендіргіш. Пьезоэлектрлік түрлендіргіш негізін топтарға біріккен, өзара электрлік және механикалық түрде байланысқан бірнеше пьезоэлементтер қүрайды. Пьезоэлектрлік түрлендіргіш жасау үшін пьезоэлектрлік материалдардың ішінен пьезокерамика ең көп қолданылады.

Оның қасиеттері Пьезоэлектрлік түрлендіргішке қажетті пішін жасауға, тербелістердің оптималды түрін таңдап, ол арқылы түрлендірудің жоғары тиімділігін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Пьезоэлектрлік түрлендіргіштер пьезоэффект бойынша механоэлектрлік (тура [пьезоэффект) және электромеханикалық (кері [пьезоэффект) қолданылуы бойынша — пьезоқабылдағыштар, сәулелендіргіштер,
генераторлар, қозғалтқыштар (жылжыту құрылғылары), трансформаторлар (кернеудің, токтың, күш жылдамдықтың, қысымның), өлшеуіш Пьезоэлектрлік түрлендіргішге өрекет етуші сигналдың түріне қарай — статикалық (квази-статистикалық), резонанстық және кең жолақтық болып бөлінеді. Пьезоэлектрлік түрлендіргіш гидроакустикада, УД техникада,
медицинада, лазерлік техникада және т.б. қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Пьезоэлектрлік эффект

**Пьезоэлектрлік эффект** — механикалық кернеулер әсерінен диэлектриктің поляризациялану құбылысы (тура Пьезоэлектрлік эффект) және электр өрісі әсерінен диэлектрикте механикалық деформаңияның пайда болуы (кері Пьезоэлектрлік эффект). Алғаш рет оны 1880 ж. француз физигі П.Кюри сегнет түзы кристалдарында зерттеген.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Бекітілген дислокация

**Бекітілген дислокация** - (Дислокация закрепленная) — қозғалтуға қабілетгілікті жойған дислокация.
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Интразоналылық

**Интразоналылық** - азоналылықтың жеке құбылысы - бір немесе бірнеше географиялық (табиғи) зона ауқымында заңды дақтар түзетін, бірак ауданы бойынша басым болмайтын қандай да бір ландшафтының немесе табиғи құбылыстың әр телімде таралуы *(мыс., [[тайга]] мен [[туңдра]]дағы [[сфагнум батпақтар]]ы, [[шөл]] мен даладағы сорлар)*.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Бірөткелді транзистор

**Бірөткелді транзистор**
(Однопереходный транзистор) — бір
электронды-кемтіктік (эмиттерлік)
өткелі, базалық облыста екі түзетпейтін түйіспесі және үш шығысы бар
шалаөткізгіш аспап. Оның ажыратып
косу және күшейткіштік қасиеттері
базаның кедергісіне, оған негізгі емес
заряд тасымалдаушылардың инжекциясы нәтижесіндегі модуляциясына
тәуелді. Б.ө.т-дың қарапайым эквивалент сызбасы екі тізбекгей қосылған резистордан және олардың ортақ
нүктесіне қосылган диодтан тұрады.
Б.о.т. тиристорларды іске қосу схемаларында, кідірту схемаларыңца, уақыт
релесінде және т.б. кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Жамылғылық мұз басу орталығы

**Жамылғылық мұз басу орталығы** — төрттік дәуірде мұздық қалыптасқан, кейін өз маңайындағы кеңістікке таралған, ылғалды ауа ағыстарының немесе циклондардың жолында орналасқан құрлық телімі (көбінесе таулы немесе үстіртті). Мысалы, Скандинавия таулары Еуропаның солтүстігіндегі жамылғылық мұз басу орталығы болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Диодтық жиын

**Диодтық жиын** — электрлік түрде жалғанбаған немесе аттас шықпаларымен
жалғанған, бір конструкцияға жиналған шалаөткізгіш диодтар жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Пьезоэлектроника

**Пьезоэлектроника** (Пьезо және электроника) — пьезоэлектрлік
эффект негізінде жұмыс істейтін аспаптар мен функционалдық құрылғыларды жасауды және іс жүзінде пайдалануды қамтитын электроника
бағытының аты. Қатты дене физикасы саласындағы, сызықты электр тізбектерін талдау мен синтездеу жетістіктері, машиналық жобалаудың
және планарлық технологияның дамуы арқасында көлемдік немесе
беттік акустикалық толқындардағы интегралдық пьезоэлектрлік сүзгілер,
ультрадыбысты кідірту тізбектері, амплитудалық, фазалық және жиіліктік детекторлар мен модуляторлар, пьезотрансформаторлар
және т.б. пьезоэлектрондық құрылғьшар жасалады. Пьезоэлектрондық
құрылғылардың қажетті функционалдық қасиеттерін, оларды пайдалануды және экономикалық тиімділігін қамтамасыз ететін басты элемент — пьезоэлектрлік вибратор (екі немесе көп ұштықты). Пьезоэлектроника құрылғыларында ультра-, гипердыбыстық
толқындар және 10 кГц-тен 1,5 ГГцке дейінгі жиіліктер диапазоңдағы эл-
магниттік тербелістер пайдаланылады.

Пьезоэлектрондық аспаптар радио-техника құрылғыларында, қашықты I
байланыс техникасында, автоматты басқару жүйелерінде, есептеу техникасында және т.б. радиоэлектрондық жүйелерде кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Диодты-транзисторлық логика

**Диодты-транзисторлық логика (ДТЛ)** () — типтік логикалық
элементтерден тұратын, сигналдардың сәйкес түрленуі диодтық жиын
немесе транзисторлар көмегімен іске
асырылатын сандық интегралдық
сызбалар класы. ДТЛ ЭЕМ мен әр
түрлі сандық программамен басқарылатын автоматты құрылғыларда
логикалық схемаларды құру үшін
пайдаланылады. Олардың салыстырмалы жылдамдығы (10-15 не) жоғары
және бөгеуілге орнықты; кемшілігі — ыдырау қуаты (1 логикалық элементке 30 мВт-қа дейін) аз.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Белгі, таңба

**Белгі, таңба** (Клеймо) — дайындамалардың, тетіктердің немесе бүйымдардың беттеріне сан, әріп, геометриялық фигуралар немесе олардың тіркесі түрінде түсірілетін шартты белгі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Диплекс

**Диплекс** (*diplex*).
# Түрлі жиіліктегі бірнеше қабылдағыш немесе таратқыштың бір антенна арқылы бір мезгілде атқаратын жұмысы. 
# Түрлі жиіліктегі бірнеше таратқыш немесе қабылдағыштың бір антенна арқылы кезектесіп жасайтын жұмысы. 
# Бір арна бойынша екі немесе одан да көп бір-біріне тәуелсіз сигналдарды тарату немесе қабылдау.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Бірінші ретті топ

**Бірінші ретті топ** (Первичная
группа; basic group). Жиілігі тығыздалган жүйелерде 12 арадаи тұратын
топ, ол, әдетте, 60-тан 108 кГц-ке
(basic group А) дейін және сирегірек
12-ден бОкГц - ке (basic group В) дейін
спектрді алады. Әрбір бірінші топ 4
ұшарналы топтардан тұрады, ал бес
бірінші ретті топтар 60- арналы
екінші ретті бір топқа бірігеді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Иольдия теңізі

**Иольдия теңізі** - қазіргі кезден щамамен 10 мың жыл бұрын Балтық мұзды көлінің төмен түсіп, оның қазаншұңқырын теңіз суы басқанға дейін болған теңіз алабы.
## Дереккөздер


Санат:Балтық теңізі
Пьезоэлемент

**Пьезоэлемент** - ток өткізгіш үлдір, пластина сияқты электродтары бар белгілі геометриялық пішіндегі (өзекше, пластина, диск, цилиндр және т.б.) пьезоэлектрлік заттан жасалған бөлшек. Пьезоэлемент электродтары
оның бетімен түйістіріліп жасалады немесе бетіне жақын орналастырылады. Пьезоэлемент — пьезоэлектрлік түрлендіргіш немесе басқа пьезоэлектрлік
құрылғылардың негізгі элементі.

*Пьезоэлемент* электродтарынан электр заряды алынады (тура пьезоэлектрлік құбылыста) немесе оларға кернеу беріледі (кері пьезоэлектрлік қүбылыста). Пьезоэлемент пьезокристалдан кесіп алынғанда немесе пьезокерамикадан жасалганда,
механикалық күштер мен электр өрісінің өзара бағыт-бағдары (ориентациясы) қалыпты механикалық тербелістердің белгілі түрі мен
жиілігін немесе оптималды электр сигналын алуды қамтамасыз етуі қажет.

p-/-n-диод — шалаөткізпш кристалдың жақсы өткізетін р-п аймақтары арасында, оның өзіндік өткізгіштігіне жақын (г-аймағы) төмен
өткізгіштігі жене жеткілікті ені барбазалық аймағының болуымен,
кәдімгі р-п құрылымынан ерекшеленетін р-і-п құрылымды шалаөткізгіш диод. Осы диодты кернеуге тікелей қосқанда кірме атомдары көп п және р аймақтарынан электрондар мен кемтікгердің қосақталган инжекциясы база кедергісінің модуляциясына әкеледі (яғни, тура ток өскенде кедергінің бірнеше Ом-ға және одан кіші мәнге дейін кішіреюіне).

Кері қосылыста берілген кернеу і аймағына түседі де, онда күшті электр өрісін тудырады. Заряд тасымалдаушылар осы өріспен база аймағынан "күштеп тартылып"
алынып, ажырап-қосылу режімінде р-n-құрылымы негізіндегі диодтарға
қарағанда р-і-п диодтың жоғары шапшаңдығын қамтамасыз етеді
(релаксация уақыты Ю-10 с-қа жетеді). Сонымен қатар p аймағының болуынан осы диодтардың ойып-тесілу кернеуінің мәні үлкен және зиянды
сыйымдылығының мәні кіші болады. р-і-п диоды жоғары вольтты токтарды
түзеткіш диодтар, ажыратып-қосқыш және шектегіш ӨЖЖ диодтар, толқынды-ұшпалы диодтар, фотодиодтар, ШӨ детекторлар және т.б. ретінде кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Диплексер

**Диплексер** (*diplexer*) - екі
сигналды бір желі бойынша бір
уақытта және бөгеуілсіз тарата алатын, жиілікті айыру құрылғысы.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Бірінші реттік электр сигналы

**Біріншіреттік электр сигналы** (Первичный электрический сигнал) — электр байланыс
құралдары арқылы беруге бейімделіп,
электр сигналына өзгертілетін ақпараттар, мысалы, телефон арқылы
электр сигналына өзгертілетін дыбыс,
ТД беру камерасы арқылы бейнесигналга өзгертілген бейне және т.б.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Радио үйі

**Радио үйі** — бір немесе бірнеше ғимаратқа орналасқан, радиохабарды
тарататын және дыбыс жазатын студиялар, аппараттар, қосалқы
техникалық бөлмелер, редакциялық және әкімшілік бөлмелер, сондай-ақ
бағдарлама жасауға және оны сыртқа беруге және сырттан хабарлар қабылдауға арналған техникалық жабдықтар кешені. Оның құрамына инженер-техниктерден тұратын ұжыммен бірге радиохабарларды жасайтын
шығармашылық топтар да кіріп, кәсіпорын ретіндегі ұжым болуы да
мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Бейбіт Жәлелұлы Исханов

**Бейбіт Жәлелұлы Исханов**(1962 жылы туған) - тілтанушы. Филология ғылымының кандидаты (1990).

«М. Әуезов Абай тілі туралы» атты зерттеуінде (1996) ұлы суреткердің қазақ тілі мәселелері жөнінде айткан пікірлеріне байланысты біраз мәселелерге тоқталып, жан-жақты талдау жасаған. Ұлы қаламгердің ой-түжырымдары әлі де маңызды, қүнды екеніне назар аударған.
Филология ғылымдарының кандидаты, доцент. 1985-1990 жылдары С.М. Киров (қазіргі Әл-Фараби) атындағы  ҚазМУ-дің филология факультетінде оқыған. 1990-1998 жылдары сол жерде қазақ тілі, қазақ филологиясы кафедраларында ассистент, аға оқытушы, 1998-2009 жылдары С.Ж. Асфендияров атындағы ҚазҰМУ-де қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі қызметін атқарған. 2009 жылдын бері Абай атындағы ҚазҰПУ «Әдебиеттану және тіл білімі» ҒЗИ-да ғалым хатшы қызметін атқарып жүр. Үш монография мен 150-ден аса оқу-әдістемелік, ғылыми, публицистикалық мақаланың авторы.

## Дереккөздер

Санат:1962 жылы туғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары
Санат:Қазақстан тілтанушылары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Дискретизатор

**Дискретизатор** () -
аналогті-сандық түрлендіргіштің
кіріс бөлігінде дискретті шамалардың
бастапқы аналогті сигналдарын
балама түрде тізбектеп, түрлендіретін
дискретизация құрылғысы. Дискретизация жиілігін дұрыс тандау мен
кванттау қадамының барысында кері түрлендіру кезінде бастапқы сигнал
өзгермей қайта қалпына келеді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Иондық ағынды

**Иондық ағынды** - химиялық қосылыстардың суда иондар мен еріген тұздардың негізті массасын құрайтындар түрінде (Са2+, Мg2+,	К+, НСО-3 ,
СОз2-, Сl ) су жинау алабынан белгілі бір
уақыт ішінде сумен ағып шығуы. Иондық ағындының мөлшері тоннамен өлшенеді (т/тәулік, т/ай, т/жыл). Мұхиттағы Иондық ағындының жиынтық мөлшері — 5,4 млрд т/жыл.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Әбілханқызы Күләш

**Күләш Әбілханқызы** (*[[1937]]  жылы туған, Форт-Шевченко қаласы*) – педагог. Алматы Қыздар педагогика институтын бітірген (1958). 1959 – 1961  жылдары кенттік кеңестің депутаты, 1961 – 1997  жылдары *Шахта, Куйбышев, Оңды, Шетпе* мектептерінде мұғалім. 
*Еңбек Қызыл Ту (1978) орденімен, *«В.И. Лениннің туғанына 100  жыл»* (1970) медалімен, Қазақ КСР-і *«Халық ағарту ісінің үздігі»* белгісімен марапатталған. Еңбек Қызыл Ту (1978) орденімен, «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен, Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің үздігі» белгісімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Аллитерация

**Аллитерация** (-дыбыстас) - дауыссыз дыбыстардың қайталануы арқылы әдеби тілді ажарлап, сөздің реңін келтіре түсетін көркемдік тәсіл. Мысалы Қ.Аманжоловтың "Иран шахқа мұңын шақпа, Низами, Біздіңжақта гүл кұшақта, Низами..."  деген өлең жолдарында аллитерация (шәрпіқайталанып) өлең өрімін құбылтып, оның окырманға әсерін күшейтіп тұр. **Аллитерация** - қазақ мақал-мәтелдерінде де ұтымды қолданылатын тәсілдерінің бірі. Мақалдар құрылысында дыбыс үндестігі, бір дыбыс немесе бір сөзді ("Бейнет, бейнет түбі - зейнет") бірнеше қайталау, сөз ұйқасымы айрықша рөл атқарады. Қазақ жұмбақтарында аллитерация тәсілі жиі кездеседі ("Әуеден күбі түсті, күбінің түбі түсті").

*Кеттің бе аялдамай асқақ жолға,
*Кеттің бе мені санап әлсіз қорға.
*Кеттіңбе [[Абай Құнанбайұлы|Абайды]] ертіп, ата жау боп,
*Кеттім де ал ендеше қалың сорта!
*Кеткен сен, жеткенің жен ажалыңа,
*Кеткенсен, қос енгізбен адалыма,
*Кеткенге кесер қылыш тоскауыл сен,*
*Кескен сен, сендім бүгін амалыңа!*
(20 томдық шығармалар жинағы, 10-том, 414-бет).Мұнда «к» өрпінен басталатын *«Кеттің бе»* деген сөзді қайталау арқылы ажалдың жақын екенін сездіреді

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Санат:Қазақ тілі
Бірінші ретті желі

**Бірінші ретті желі** (Первичная сеть). Ол байланыс тораптарынан, оларды қосып жалғайтын
байланыс жолдарынан, белгілі физикалық тізбектерден, сигнал жеткізіп
беруші арналар мен желілік арна
жолдарынан құралады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Радиоәуесқойлық байланыс

**Радиоәуесқойлық байланыс**  —қабылдаушы — беруші аппаратураларымен және антеннамен тәжірибе жұмыстарын жүргізу, радиоспорт бойынша жарыстар өткізу, жершарының түрлі аумақтарындағы баска әуесқойлармен байланыс орнату үшін пайдаланылатын кәсіби емес
радиобайланыс. Халықаралық радио-байланыс регламенті бойынша әуесқойлық байланыс үшін 3 МГц және 22 ГГц арасында бірнеше қысқа
толқындар (қ Т ) және ультрақысқа толқындар (Уқ Т ) диапазондары
бөлінген.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Автомат (машина)

thumb|Автомат Вокансона «Утка принимающая пищу» (1739).
**Автомат** (  ) — энергия, материалдар және ақпарат алу, беру сондай-ақ оларды пайдалану процестеріндегі барлық операцияларды берілген бағдарлама бойынша адамның тікелей қатысуынсыз орындайтын құрылғы (құрылғылар жиынтыгы). Автомат бағдарламасы оның құрылымында (сагаттар, сауда автоматы) болады немесе перфокарт, магнит таспалары (ЭЕМ, сандық-бағдарламалық құрылғылары бар білдектер), көшірмелеу немесе үлгілеу құрылғылары (АЕМ, бақылау жүйесі, интерполятор) арқылы енгізіледі.
 
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Белдеме (бунақ)

**Белдеме** (Буртик) — диаметрі біліктің қондыру орнының диаметрінен үлкен, цилиндр немесе кесілген конус тәрізді етіп жасалған шығыңқы жері.

**Белдеме**- цилиндр түріндегі бөлшектердің белін айнала орналаскан жергілікті бунақ.
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Механика
Радиобағдарламаларды таратудың бірінші реттік тракты

**Радиобағдарламаларды таратудың бірінші реттік тракты**  — радиоүйінің орталык аппарат бөлмесінің,
коммутациялық тарату аппараттар бөлмесінің (КТА) немесе қалааралық
телефон станциясының дыбыстық хабар тарату арнасының шығысы.
Бұл тракт аркылы радиобағдарлама бірінші реттік тұтынушыларға
беріледі. Ондай тұтынушыларға түрлі толқындардагы радиостанциялар,
радиорелейлік байланыс желілері, қалааралық телефон станциясы,
жергілікті сым арқылы хабар тарату торабының орталық станциясы және
басқа багдарлама алушылар кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Аспалы автомат

**Аспалы автомат** (Автомат подвесной) — пісіру барысында автомат жылжымайды, пісіру жылдамдығы бұйымның жылжуымен іске асырылады. Пісіру алдында автомат жоғары-төмен жылжыту және кеңістікте белгілі бұрышқа айналдыру арқылы пісіру процесіне қажетті жағдайға келтіріліп орнықтырылады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Біртұрақты автомат

**Біртұрақты автомат** (Автомат однопозиционный) — дайындамаға арналған бір тұрағы бар автомат.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Матрицалық индикатор

**Матрицалық индикатор** — ақпараттар экранда сәулеленетін элементтер жиынтығы түрінде берілетін және жеке бейнелеу элементі; барлық электродтарға қоздыратын импульстарды бір уақытта бергенде сәулелік сигналды жарықтандырып шығаратын ақпаратты бейнелеу аспабы; белгі синтездейтін индикатордың бір түрі. Матрицалық индикатордың жұмыс істеу принципіне қарай оларды электролюминесценттік, сұйық кристалды, газразрядты, сондай-ақ сәулеленетін инжекциялық диодтар негізіндегі индикаторлар деп бөледі. Жолдар мен бағаншалардан тұратын екі өлшемді матрицалы Матрицалық индикатор кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Радиобағдарламаларды таратудың екінші реттік тракты

**Радиобағдарламаларды таратудың екінші реттік тракты** — тарату аппараттар бөлмесінің (КТА) немесе қалааралық телефон станциясы желілерінің шығысынан бастап радиотаратқыш антеннасының шығысымен немесе сым арқылы радиохабарды тарату жүйесінің тыңдаушысының пәтеріндегі динамиктік шығысының аяқталуы.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Вагнер әдісі бойынша сигнал қабылдау әдісі

**Вагнер әді сі бойынша сигнал қабылдау әдісі** (Прием
сигнала по методу Вагнера). Вагнер
әдісі — біртіндеп қабылдау өдісімен
бірден қабылдау әдісінің ортасындагы әдіс. Вагнер әдісі тек қана бинарлық (екі жақтық) кодаға, кодалық арақашықтығы жұп болатын
комбинацияга арналған. Біртіндеп
қабылдау өдісінде мұндай коданың
1/2 d тіп — 1 қатесін түзетіп, яғни
кодалық арақашықтықтың жартысын табуға болады.

Вагнер әдісінің негізін былай түсіндіруге болады. Қабылдағышқа
келген сигналдар тізбегі бірінші шешуші схемада "0" немесе "1" символдарына айналдырылады. Одан кейін
қабылданған кодалық комбинацияның жұптығы тексеріледі. Егер комбинация жұп болса, онда қабылдаушыға беріледі. Егер Г, еселі кате
табылса, онда комбинацияның ұқсастығы ең аз деп саналатын (кейінгі
ықтималдығы аз) символы озгертіледі. Яғни, модуляциядан шығарудың дұрыс болуының шартты ықтималдығы ең аз деп саналатын символдар өзгертіледі. Вагнер өдісінде
жұптықты тексеру қатенің тұрған
орнын табу үшін емес, оның санын
табу үшін жүргізіледі. Қате символдардың орнын табу үшін кейінгі
(апостериорлық) ықтималдықтар
салыстырылады. Сонымен, Вагнер
әдісінде алдымен жұптыққа тексеру
арқылы қатенің бар екенін анықтап,
одан кейін кейінгі ықтималдығы ең
аз символдар өзгертіледі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Исландия депрессиясы, исландиялық минимум

**Исландия депрессиясы, исландиялық минимум** — орталығы Исландияға таяу орналасқан Атлант мұхитының солтүстік бөлігін альпі жатқан атмосфералық төмен қысымды атырап. Исландия депрессиясы – антициклондардың үстінде терең және тұрақты циклондары басым Солтүстік жарты шардың атмосферасы орекетінің ең маңызды орталықтарының бірі; кобінесе кыстыгүні пайда болады. Исландия депрессиясының оңтүстік шетімен тасьшалданатын Атлант мүхитының ылғалды ауасы батыстан шығысқа карай Батыс Еуропаның айтарлыктай бөлігінің үстііще салқын мұхит климатының қалыптасуыңа әсер етеді.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
МДМ құрылым

**МДМ құрылым** — Төсенішке (сапфир, ситалл, керамика, кварц) салынған металл, диэлектрик және металдын жұқа қабаттарының (калыңдығы 1 мкм-ден кіші) реттелген жиынтығы. Олардың негізінде конденсаторлар, АЖЖ ИС-ның микрожолақты жолдары, металл базасы бар транзисторлардың эмиттерлері жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Дискретті телефон сигналдары

**Дискретті телефон сигналдары**. Үздіксіз сигнал мәндеріне
сәйкес уақыт осі бойында орналасқан нүктелер тізбегі дискретті сигналдың қарапайым *U(t)* математикалық моделі болып табылады.
Дискретті сигналдар тікелей ақпарат
көзінен пайда болуы мүмкін (мысалы, басқару жүйелеріндегі дискретті есеп берулер). Дискретті хабарлар
міндетті түрде дискретті сигналдарға,
ал үздіксіз хабарлар үздіксіз сигналдарға түрленеді деп ойлауға болмайды. Көп жағдайда дискретті хабарларды беру үшін үздіксіз сигналдар
қолданылады. Дискретті сигналдарды
үздіксіз хабарларды тарату үшін
(дискреттеуден кейін) қолданады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Радиобөгеуілдер

**Радиобөгеуілдер** — антенна аркылы радиосигналдарды немесе табиғи радиотолқындарды қабылдап, оларды пайдалануға (зерделеуге) болатын түрге өзгертетін радио құрылғы. Радиоқабылдағыштар мынадай негізгі үш топқа бөлінеді:

#тұрмыстық қабылдағыштар, бұлар әдеттегі радиохабарды және теледидар бағдарламаларын тыңдаушылар мен көрермендерге жеткізетін құралдар. Сапалығына қарай 5 топқа бөлінеді. Сапа көрсеткіші ең жоғары топ сапалы болады; 
#Кәсіби қабылдағыштар —радиобайланыс жүйелерінде пайдаланылады; 
#Арнайы мақсатта — радиолокацияда, радионавигацияда, ғарыштық байланыста қолданылатын
қабылдағыштар. Бұлар схемасына қарай тікелей күшейткіштік және
супергетеродиндік қабылдағыштар болып бөлінеді.

*Негізгі элементтері:*қабылдағышты тиісті радиотаратқыш толқынын қабылдауга баптайтын
жиіліктік-селективтік электр тізбектері (тербелмелі контурлар, сүзгілер), жоғары жиілікті күшейткіштер,детектор, төменгі жиілікті күшейткіштер, ақпаратты жаңғырту құралы(қатты сөйлегіш, кинескоп, телеграф
аппараты және т.б.)

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Иін

**Иін** — өзеннің доғалданған бұрылысы және оның ішкі жағындағы жер (мыс., Еділдегі Самара иіні).
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Беріктікке сынау

**Беріктікке сынау** (Испытание на прочность) — сынақ арқылы қатты дененің қирамай немесе қалпына келмейтіндей өзгеріске үшырамай қабылдай алатын күш шегін анықтау.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Дискриминатор

**Дискриминатор** ( — боліп алу) — электр тербелістері параметрлерінің (фазасының,
жиілігінің, ұзақтылығының) өзгерісін сол тербелістің амплитудасының
өзгерісіне айналдыратын немесе
импульстер арасынан амплитудасы
белгіленген шамадан асатын импульстерді бөліп шығаратын электрондық құрылғы (каскад). Дискриминатордың жұмыс істеу әрекеті
өзгертетін параметрлерді немесе бөлініп алынатын импульстерді белгілі
бір стандартты тербелістің параметрлерімен немесе импульстерімен
салыстыруга негізделген салыстыру
нәтижесінде, салыстырылатын параметрлер мәндерінің айырымына пропорционал кернеу алынады. Дискриминаторлардың фазалық, жиіліктік, уақыттық және амплитудалық түрлері бар. Автоматты реттеу жүйелерінде, радиоқабылдағыштардың
жиіліктік және фазалық детектор-
ларында қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Италия әдебиеті

right|thumb|200px
**Италия әдебиеті** - 6-12 ғасырлардың арасында латын тілінде қалыптаскан.Итальян әдебиетінің дәуірлеу кезеңінің ұлы тұлғасы - Данте Алигьери (1265-1321) өзінің «Құдіретті комедия» атты атақты шығармасын жазды. Ф.Петрарканың (1304-74) сонеттері мен Джылы Боккачоның (1313-75) «Декамерон» атты шытырманға толы романы дүние жүзі әдебиетінің алтын қорынан орын алды.

Әуезов бұл үш ірі түлғаның туындыларымен жас кезінен таныс болды. Ол өзінің әлем әдебиеті туралы ой толғаған зерттеулері мен мақалаларында «Декамерон» мен «Мың бір түннің», «Құдіретті комедия» мен Ш.Руставелидің «Жолбарыс терісін жамылған батыр» дастанының, Петрарканың лирикалық кейіпкері Лаура мен «Ләйлі-Мәжнүннің» ғашықтык окиғасы арасындағы байланысты салыстыра талдады. «Мәңгі жасайтын ақын - Шота Руставели» атты мақаласында: «Рас,бұл дастанның дүниені сезіну сарынын алганда іштей көбірек үйлесетін, сол заманда Руставели жырына иә қолма-кол, иә бір тасымал аркылы әсер ете қойды деп айтарлық пәлендей поэманы таба алмаймыз. Ал ол дәуірдің Данте Алигьери жазған атақты «Құдай жолындағы комедиясын» алып, «Жортуылшыны» сонымен салыстырсақ, мұнда да Руставели поэмасы озып түсіп отыратын жерлер бар. Әсіресе сергек, сыншы ақылға кең өріс бергендігімен озғындап отырады. Бұнда акынның дүниетану шалымы мен акындык фантазиясы дін деген, ұлт деген тар курсауға тұсалмайды» деген батыл тұжырым жасайды. 16-19 ғасырдың аралығында Джылы Брунодан (1548-1600) басталып, К.Гольдони (1707-93) драматургиясымен аяқталатын «итальяндық театр» дәуірі» дүние жүзінің сахна өнерінің дамуына ерекше ықпап етті. Әуезов: «Жаңа заманғы салт театрының басы фарс,фастнахт-шпильде бар деп едік. Соларға туыс, жакын бір үлгі Италиядан шықты. Италияда да сарайдың салтанатты театры болған. Бірак ол каншапық көркейіп, гүлденіп тұрса да, жоғарғы ретпен, онан жем ала алмаған. Көпшілік жаңадан күлкі ойындар шығарады. Италияның комедиясын ойнаушылар артистік өнерін кәсіп қылған, кәдуелгі қалыптанған ойыншылар болатын. Бұлар қаладан далаға қыдырып жүріп ойнайды. Әңгімелер елдіңсалтынан, әдет-ғұрпынан, сол заманғы өмірінен (алынды), әңгіменің ішіндегі адамдары сол заманғы көп халыкка тегіс белгілі болған күлкілі адамдар болады» деп, Италия театрының ерекшеліктерін жан-жақты талдады (Шығармала-рының 50 томдық толық басылымы, 1998, 3-том, 26-27- беттер). Өнері алға дамып кеткен жүрттардың табыстарымен таныстырып, сондай мүмкіндіктің қазақ топырағында да бар екендігін саралап: «Италияның комедиясы артистік, ақын сияқты өнерлі болуын керек қылушы еді. Сол шартты Италиядай зейінді, туысы өткір, шешен елдің орындауына әбден жараған. Комедияның негізі, көбінен елдің өз аузында жүрген күлкі әңгімелерден туды. Қазақ өмірінен мұндай күлкі әнгімелердің мысалын іздесең, Алдар көсе, Жиренше шешен, иә болмаса, бергі замандағы Торсықбай, Айдарбек сияқты көп күлдіргі қулардың әңгімелері әбден үйлесуге болады» деген пікір білдірді (сонда, 28-бет).
## Тағы қараңыз
*Италия
## Дереккөздер


Санат:Тілдер бойынша әдебиет
Санат:Италия әдебиеті
Иірім (су иірімі), тартпа

**Иірім (су иірімі), тартпа** - екі ағыстың қосылған тұсында, ағыстың жаға мен түпті айналып өткен жерінде немесе арнаның күрт кеңейген жерінде суқоймалар мен өзендерде пайда болатын судың айналма қозғалысы. Теңіз иірімі көтерілу мен қайту толқындарының және қарсы ағыстардың соқтығысуларынан пайда болады.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия