open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нұрлыбек Баймұратов

**Нұрлыбек Баймұратов** (*[[1887 жыл|1887]], қазіргі [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Бесқарағай ауданы]] — [[1969 жыл|1969]], сонда*) — ақын, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1939).

Найман тайпасының Бура руының Кенжалы бөлімінен шыққан.
Ауыл мектебінен ескіше сауат ашқан. Орыс көпестерінде жұмыс істей жүріп, орыс тілін үйренген. Шығармалары 1924 жылдан мерзімді баспасөзде жариялана бастады. Осы жылы *“Қала сұлуы”* дастанын жазған. Ел аузында сақталған ауыз әдебиеті үлгілерін насихаттаумен қатар ол халық ақындары И.&nbsp;Байзақов (1922), Н. Бекежанов (1939), М. Жапақов (1943), Т. Көбдіковтермен (1949) айтысты. Нұрлыбектің соғыс жылдарында жазған қаһармандық рухтағы өлеңдері, Төлеген Тоқтаровқа арнаған *“Ер Төлеген”* (1945), азамат соғысы тақырыбына бағытталған *“Қанды жорық”* (1962) дастандары халық арасына кең тараған. Ақын жырлары *“Пернедегі термелер”* (1965), *“Айтыс”* (1965) жинақтарында, сондай-ақ *“Өлеңдер”* (1957),* “Қазына”* (1982) атты жеке кітаптарында жарық көрді.

## Шығармалары
**Ер Төлеген. Дастан. А., ҚМ КӨБ, 1945; 
**Өлеңдері мен дастандары. А., ҚМ КӨБ, 1957; 
**Қанды жорық. Дастан. А., ҚМ КӨБ, 1962; 
**Қазына. Өлеңдер мен поэмалар. А., «Жазушы», 1982.

## Сілтемелер
*Айтыс
*Ақын

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1887 жылы туғандар
Санат:Шығыс Қазақстан облысы
Хазар мамонты

**Хазар Мамонты (Mammuthus chosarіcus)** — піл тұқымдасының жойылған түрі. Плейстоцен дәуірінде тіршілік еткен. Еуразияда бұл жануаралар рисс заманында (ғасырында) әлемдік мұз басудан кейін пайда болған. Хазар Мамонты-ның бас сүйегі биік, алдынан артқы жағына қарай қысыңқы. Маңдайы тар, ойыс келеді. Желке тұсы жазық, желке дөңесі білінбейді. Негізінен ағаш жапырақтарымен қоректенген. Пілдермен салыстырғанда, Хазар Мамонты-ның ұзын денесіне Қарағанда, аяқтары қысқа болған. Сүйек қаңқалары алғаш рет Хазар фаунасының тұнба қабаттарынан табылған, аты осыған байланысты қойылған. Көптеген палеозоолог-ғалымдардың пікірі бойынша Трогонтерий мамонты (Mammuthus trogontherіі) да осы Хазар Мамонты-на жатады. Хазар Мамонты-ның сүйектері Қызылорда, Маңғыстау аймақтарының жерінен табылған.

## Сілтемелер:
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Биология
Санат:Жануарлар
Ондық логарифм

right|thumb|380px|<center>Ондық логарифм графигі</center>
**Ондық логарифм** – негізі онға тең логарифм, яғни берілген сан шығуы үшін онның дәрежеленетін дәреже көрсеткіші. Мыс., lg100=2. N санының Ондық логарифмі lgN таңбасы арқылы жазылады.
Басқаша айтқанда b санының ондық логарифмы деп ~10^x=b теңдеуі шешімін айтады.
Белгіленуі ~\operatorname{log}, \operatorname{Log}, \operatorname{Log10}, дегенмен алғашқы екеуі натурал логарифмды білдіруі де мүмкін.
## Сілтемелер
* Натурал логарифм
* Логарифм
* Дәреже
## Дереккөздер


Санат:Логарифмдер
Тотемизм

thumb|200px
**Тотемизм**, *тотемшілдік* – ру-тайпаның белгілі бір жан-жануарлармен, өсімдіктермен тылсым туыстық байланысы бар деп білген ежелгі наным-сенімі. 

Бұл атау Солтүстік Америкада тұратын оджибве тайпасының “ототем – оның тегі” сөзінен шыққан. Зерттеушілер тотемшілдікті адамдардың тұрмыс-салтында ерекше орны бар жануарларды киелендіріп, қасиетті деп санауымен, тіптен табынуымен байланыстырады.

Тотемшілдіктің алғашқы кезеңдерінде бұл наным тотемдік хайуанды тамаққа пайдалануды да жоққа шығармады. Кейіннен Тотемшілдікке әлеуметтік, қандас туыстық қарым-қатынастармен байланысты түсініктер енді. Ру-тайпа мүшелері өздерінің арғы тегін белгілі бір хайуанмен байланыстырып, оны қолдап, жебеуші күш деп білді. Тотемшілдік аясында көптеген тыйымдар туындады, олар қазіргі ғылым тілінде табу деп аталады. Тотемшілдіктің ертедегі адамдардың қоғамдық өмірінде өзіндік маңызы болды. Ол адамдардың белгілі бір ортақ нанымға тоқайласып, ортақ тыйымдар мен ырымдарға жүгініп, ынтымақтасуына ықпал етті.

Тотемшілдіктің неғұрлым айқын белгілері бар наным-сенімдік түрлері америкалық үндіс тайпалары мен австралиялық аборигендерде сақталған. Қазақ халқының салт-дәстүріндегі табулар мен тыйымдар бұрынғы тотемшілдік нанымдарына меңзейді. Мысалі, Түрік қағандығы кезеңінде түркілердің арғы тегі көк бөрі деген сенім болды. Қасқырды тікелей өз атымен атамай “ит-құс” деп атауы осының мысалы. Сондай-ақ белгілі рухани адамдардың, батырлардың тұлғасы аңыз-әңгімеге арқау болып, оларды ерекше күш-қайрат пен қалыптан тыс қабілеттің иесі деп сенумен байланысты, оларға көмектесетін ғажайып киелі жануарлардың барлығына да сенген. Мәселен, Жәнібек батырдың жолбарысы, Абылай ханның, Райымбек батырдың бурасы, т.б. Бұл нанымдар ол жануарларды тікелей тотемдік мағынада қабылдамағанымен, айрықша рухани дәрежеге ие адамдарға ерекше қасиетті жануарлардың қапысыз қызмет жасап, қалыптан тыс рухани деңгейде түсінісетіндіктерінің ишарасы болған. Батырлар жырларындағы, ертегілердегі кейіпкерлердің астындағы атымен немесе басқа жануарлармен тілдесуі де, ерекше рухани кемелдікке жеткен адамның ұшқан құс, жүгірген аңның тілін біледі деген сеніммен үндеседі. Сондықтан тотемшілдікті аң-құсқа табыну деп үстірт қарамай адам мен табиғаттың ерекше үйлесімін бұзбай өмір сүрген адамдардың жаратылыс дүниесінің киелілігін сезіне білуімен түсіндіруге болады.

## Дереккөздер

Санат:Антропология
Санат:Жануарға табыну
Санат:Үндістер діні
Константин Эдуардович Циолковский

**Циолковский Константин Эдуардович** (5(17).9.1857, Ресей, Рязань губерниясы, Ижевское ауылы — 19.9.1935, Калуга қаласы) — осы заманғы ғарыштану мен ракеталық техниканың негізін қалаған ғалым. Жас кезінде ауыр науқастанып, есту қабілетінен мүлдем айрылған. 
* 1880 жылдан Боровскідегі уездік училищеде математика және физика пәндерінен сабақ берді. 
* 1885 жылдан басқармалы тұтас металл дирижабльді, металл қаңқалы (каркасты) ұшақ-монопланды жобалаумен әрі олардың теор. мәселелерімен айналысты. 
* 1897 жылы Ресейде тұңғыш рет аэродинамикалық құбырды жасап, қарапайым модельдерді сынаудан өткізді. Бірақ Циолковскийдің техникалық идеялары патшалық Ресейде жүзеге аспады. Қазан төңкерісінен кейін Циолковскийдің еңбектері кеңес өкіметі тарапынан жан-жақты қолдау тапты. Циолковскийдің негізгі ғылыми еңбектері реактивті қозғалысқа, ғарыштануды және ракета жасауды дамытудың ең тиімді жолдарын анықтауға, көп сатылы ракета түрін жасауға, ракеталық отын түрлеріне, сұйық отынды ракеталық қозғалтқыш мәселесіне, планетааралық қатынастың даму болашағына арналған.

* 1924 жылы Циолковскийге Н.Е. Жуковский атынд. Әуе флоты академиясының құрметті профессор атағы берілді. КСРО ҒА планетааралық қатынас саласындағы үздік еңбектері үшін берілетін К.Э. Циолковский атынд. Алтын медалін белгіледі. Айдың көрінбейтін жағындағы кратердің бірі Циолковский есімімен аталады.

## Дереккөздер

## Сілтемелер

### Жинақталған жұмыстар
* Константин Эдуардович Циолковскийдің қазақ тіліндегі шығармалар жинағы
*  Константин Эдуардович Циолковский. Наиболее полное собрание статей и книг.

### Еңбектері
* Циолковский К. Э. “Звездоплавателям”. 1930 г.
* Циолковский К. Э. “Исследование мировых пространств реактивными приборами. 1926 г.”
* Циолковский К. Э. “Реактивный аэроплан”. 1930 г.
* Циолковский К. Э. “Космические ракетные поезда”. 1929 г.
* Циолковский К. Э. “На Луне”. Фантастическая повесть
* Циолковский К. Э. “Космическая философия”
* Циолковский К. Э. “Воля Вселенной”
* Циолковский К. Э. “Монизм Вселенной”
* Циолковский К. Э. “Неизвестные разумные силы”
* Циолковский К. Э. “Есть ли бог?”
* Циолковский К. Э. “Есть ли духи?”

### Константин Циолковский туралы естеліктер
* Перельман Я. И. «Циолковский. Оның өмірі мен техникалық идеялары» (Қазақ тілі)
* Чижевский А. Л. Интервью с К. Э. Циолковским. “Теория космических эр” 
* Перельман Я. И. “Циолковский. Жизнь и технические идеи”
* Арлазоров М. С. “Циолковский. Жизнь замечательных людей. Серия биографий.”

### Басқа
* Государственный музей истории космонавтики имени К. Э. Циолковского
* Сайт Российской академии космонавтики имени К. Э. Циолковского
* Личный архив Константина Эдуардовича Циолковского на сайте Российской академии наук (РАН)
* Фонд трудов Константина Циолковского на сайте Архива Российской академии наук (Архива РАН)
* Библиография

Санат:1857 жылы туғандар
Санат:1935 жылы қайтыс болғандар
Санат:КСРО ғалымдары
Тотипотенттік

**Тотипотенттік** - (латынша totus – барлығы, тұтас және potentіa – күш) – өсімдік клеткаларының ядродағы генетикалық ақпарат негізінде онтогенетикалық даму бағдарламасын толық жүзеге асырып, тұтас организмге айналу және ұрық түзу қабілеттілігі.

Қазіргі кезде Тотипотенттік қасиеттің толық жүзеге асуы өсімдік клеткаларын іn vіtro (жарық, температура, т.б.) жағдайында өсіру арқылы іске асады. Сондай-ақ Тотипотенттікті қасиетті диплоидты сомалық (грек. soma – дене, 2n) және гаплоидты репродуктивті жыныс клеткалары (n) да жүзеге асырады. Диплоидты денелік клеткалардан алынған өркендер ұрық түзуге қабілетті болады. Алайда гаплоидты өсімдік-регенераттарынан ұрық алу үшін оларды (колхициндеу арқылы) диплоидтық деңгейге өткізу керек. Тотипотенттік қасиеттің толық жүзеге асуына донорлық өсімдіктің генотипі мен оның физиол. даму жағдайы және қоректік орта құрамы әсер етеді. Сонымен қатар өсімдік клеткасындағы эндогендік гормондар деңгейінің де маңызы зор. Жануарларда Тотипотенттік қасиет тек ішекқуыстылардың кейбір клеткаларына тән. Ал қалған жануарларда олардың клеткалары эмбриогенездің алғашқы сатысында тіндік қабілетке ие болады. 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.

Санат:Биология
Санат:Өсімдіктер
Акционерлік капитал

**Акционерлік капитал** — акционерлік қоғамның (АҚ) негізгі капиталы. Оған: жарғылық капитал (оның мөлшері қоғамның жарғысында жазылады); жазылу капиталы (акционерлік қоғам мүшелігіне жазылу жарияланып, сол арқылы жиналады); төленген капитал (акционерлік қоғамға жазылу кезінде түскен қаражаттан құралады) енеді. Әдетте акционерлік қоғам құрылтайшылары компания активінің құнынан асып түсетін көлемдегі сомаға акция шығарады. Артық түскен сома құрылтайшылар пайдасы деп аталып, компанияның қосымша пайдасын құрайды. Акционерлік капитал жыл сайын таза пайданың бір бөлігін капиталға айналдыру арқылы, жаңадан акциялар шығару және оны сату есебінен өсіп отырады. Қазақстанда акционерлік қоғамдар мемлекеттік кәсіпорындар негізінде құрылғандықтан сол кәсіпорын мүлкінің құны қоғамның Акционерлік капиталының құны болып есептелді. Осы сома жарғылық капитал болып есептеліп, сол сомаға акциялар шығарылды. 
## Дереккөздер:
Қазақ энциклопедиясы I том

Санат:Экономика
Кәмәли Мырзахметов

**Мурзахметов** Кәмәли Мурзахметұлы (23.02.1918, Көкшетау уезі, Базарбек ауылы– 05.02.2004) – қоғам қайраткері. 1938 – 45 жылы Кеңес армиясы қатарында әскери борышын өтеді. Солтүстік-батыс, 2-Белорусь, 1-, 2-Украин майдандарының құрамында Орша, Могилев, Витебск, Бердичев қалалары бағытындағы «Багратион», т.б. әскери операцияларға, Польша, Венгрия, Австрия жерлерін жаудан азат ету үшін жүргізілген шайқастарға қатысқан. Жеңісті Чехословак жерінде қарсы алды. Еңбекшілдер ауданы атқару комитетінің төрағасы (1946 – 49), Қазақстан КП ОК жанындағы Жоғары партия мектебінің тыңдаушысы (1949 – 51), Қызылту ауданы партия комитетінің 2-хатшысы (1951 – 53), Қызылту ауданы атқару комитетінің төрағасы (1953 – 61), Көкшетау облысы кәсіподақтар кеңесінің төрағасы (1961 – 73), Көкшетау облысы атқару комитетінде бөлім меңгерушісі (1973 – 78), мұрағат бөлімінің меңгерушісі (1978 – 85) қызметтерін атқарды. 2-дүниежүзілік соғыс кезінде «Қызыл жұлдыз», 1-дәрежелі «Отан соғысы» ордендерімен, «Ерлігі үшін», «Венаны алғаны үшін», «Германияны жеңгені үшін» медальдарымен марапатталса, бейбіт өмірде Еңбек Қызыл Ту, Ленин ордендерімен және көптеген Құрмет грамоталарымен марапатталған. Қазақстан КП 10-съезінің, КСРО кәсіподақтарының 14 – 15-съездерінің  делегаты.

## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Тұлғалар
Акционерлік қоғам

**Акционерлік қоғам** — капиталды орталықтандырудың және ірі кәсіпорындарды ұйымдастырудың негізгі формасы. Акционерлік қоғамдар капиталдың алғашқы қорлану кезеңінде пайда болған. Акционерлік қоғам ашық және жабық болып екі түрге бөлінеді. Егер акциялар тек құрылтайшылар арасында ғана бөлінетін болса, онда жабық акционерлік қоғам болып саналады. Ал ашық акционерлік қоғам акциялары еркін сатылады және сатып алынады. Акционерлік қоғам заңды тұлға болып есептеледі. Оның жарғысында қоғамның мақсаты, капитал мөлшері, іс басқару тәртібі айқындалады. 

Акционерлік қоғамда басқарудың ең жоғары органы акционерлердің жалпы жиналысы болып табылады. Ол әдетте жылына бір рет өтеді, ал күнделікті істерге атқарушы орган — басқарма басшылық етеді. Мұның сыртында бақылаушы орган — тексеру комиссиясы сайланады. Акционерлік қоғамның тапқан пайдасы салықтар төлеуге, өндірісті кеңейтуге, резервтерді толықтыруға, жарғылық капиталды өсіруге және дивидендтер төлеуге жұмсалады. Қазақстан Республикасында 1991 жылғы 21 маусымда “Шаруашылық серіктестіктер мен акционерлік қоғамдар туралы” Заң қабылданғаннан кейін Акционерлік қоғамдар құрыла бастады. 1998 жылы олардың саны 3 мыңнан асты.Акционерлік  қоғамға  қатысушылардың әрқайсысы өзі қосқан капиталдың сомасына сәйкес көлемдегі акцияларға ие болады және тиісті мөлшерде табыс — дивиденд немесе белгіленген пайыз алады.

**Акционерлік қоғам** - рұқсат ету жолымен құрылатын заңды кұқығы және өзіндік жарғысы бар бірлестік. Акцио-нерлер болуға жеке адам да, заңды тұлғалар да хақылы. Акционерлік қоғам құру үшін нотариус куәландырған серіктестік келісім шарты жасалады, оны қоғамның жарғысы деп атайды. Акционерлік қоғамды ұйымдастырушылар санына шек қойылмайды. ¥йымдастырушы тіпті бір адам болуы да мүмкін.
        
Қоғамның негізгі жарғылық қорының мөлшері сол елдің қолданылып жүрген заңымен белгіленеді. Мәселен, жарғылық қор Австралияда - 1 000 000 шиллинг, ФРГ-де -100000 марка, Швейцарияда - 50 000 швед маркасы, Ресейде: жабық акционерлік қоғамға - 10 000 сом, ал ашық қоғамға 100 000 сом мөлшерінде белгіленген.
Акционерлік қоғамның негізгі капиталы акцияларға бөлінеді, акцияның ақшалай сомасы негізгі капитал көлеміне сай келуі шарт.Ашық қоғамның акциялары еркін сату жолымен таратылады, оны кәсіпорындар да, жеке адамдар да сатып ала алады.Акционерлік қоғамда акционерлердің жалпы жиналысы өткізіліп тұрады. Онда тексеру және есеп (санақ) комиссиясы құрылады. Олардың мүшелері бір немесе бес жылға сайланады. Сонымен қатар директорлар кеңесі (бақылау кеңесі) ұйымдастырылып, оның төрағасы бір жыл мерзімге тағайындалады. Ал директорлар кеңесі атқарушы директорды және оның мүшелерін сайлайды

## Дереккөздер


Санат:Мекемелер
Санат:Акционерлік қоғамдар
Онега

**Онега** (ежелгі орыс тілінде – Онего) – Ресейдің солтүстік-батысында, Карелияда, Ленинград және Вологда облыстары жерінде орналасқан тұщы көл.
## Аумағы
Ауданы (аралдарсыз) 9690 км², тереңдігі 127 метр Қазаншұңқыры мұздық-тектоникиалық жолмен пайда болған.
## Географиясы
Төрттік мұз басудан көл айдыны көп өзгеріске ұшыраған. Солтүстік және солтүстік-батыс жағалауы жартасты, ірі шығанақты кірмелермен тілімденген. Оңтүстік бөлігі аласа, тілімденбеген. Онега көлінде аралдар көп (жалпы ауданы 250 км²). Көлге Шуя, Вытегра, Водла, Суна, т.б. өзендер құйып, Свирь өзені ағып шығады. Қараша-мамыр айларында қатады. Су ағынын Жоғарғы Свирь СЭС-і реттеп тұрады. Балыққа бай. Кеме жүзеді. Беломор-Балтық каналы арқылы Балтық, Ақ теңіздерінің алабымен, Волга-Балтық каналымен Волга өзенінің алабымен жалғасқан. Жағалауында Петрозаводск, Кандопога, Медвежьегорск, Повенец, т.б. қалалар бар.
## Дереккөздер


Санат:Ресей өзендері
Нәби би

**Нәби би**, Най би, Ними (туған жылы белгісіз – біздің заманымыздан бұрын 50 жылы өлген) – Үйсін мемлекетінің күнбиі (біздің заманымыздан бұрын 63 – 50, кей деректерде 60 – 53). Елжау бидің немересі, Жөнші бидің ғұн әйелінен туған. Жөнші би өлерінде Нәби би әлі жас болғандықтан билікті туысы Оңғай биге берген. Оңғай би өлген соң, үйсін ақсүйектері Нәби биді күнби сайлаған. Ол елінде қатаң саясат жүргізді. Біздің заманымыздан бұрын 50 жылы Янғуй бидің қолынан қаза тапты. Осы уақыттан бастап, Үйсін мемлекетінде ұлы және кіші күнбилікке бөлінген кейінгі әулеттердің билігі орнады.
## Сілтемелер
* Би  
* Ғұн  
* Үйсін
## Дереккөздер


Санат:Б. з. д. 50 жылы қайтыс болғандар
Санат:Үйсіндер
Санат:Билеушілер
Нұрмағамбет Сағынайұлы

**Нұрмағамбет Сағынайұлы** (1848, Ақмола облысы Ақсу кеніші – 26.12.1925, сонда, Қарабұлақ өңірі) – қазақ меценаты. Халық арасында “Паң Нұрмағамбет” атанған. Асыл тұқымды жылқы шаруашылығымен айналысқан ірі бай, саятшы, ұлттық этнографияны жаңғыртушы. 

Нұрмағамбет 1891 жылы Ресейдің болашақ патшасы Николай ІІ Омбы қаласына келгенде, оның құрметіне ұйымдастырылған көрмеге жақсы жабдықталған ақ киіз үй тігіп, 1000 жылқыны сыйға тартқан. 20 ғасырдың басында бұл киіз үй Нижний Новгородта өткен Бүкілресейлік көрмеге, Париж қаласындағы көрмелерге қойылған. Қазір Санкт-Петербургтегі Эрмитажда сақтаулы. 1898 жылы ол Дала өлкесінде жылқы өсіруді үлгілі дамытқаны үшін патшадан күміс, кейіннен алтын медаль мен алтын сағат алған. Нұрмағамбет 4 рет қажылыққа барған. 1908 жылы Меккеге қажылық сапарға барғанда Шам (Дамаск) шаһарынан қазақ елінен қажылыққа келушілер үшін арнайы үй сатып алған. Ол имандылықты насихаттап, ауылында ағаштан мешіт тұрғызған. Нұрмағамбеттің үш жүздің басын қосып, әкесі Сағынайдың жылында берген асы айрықша мол, салтанатты болуымен тарихта қалған. Осы аста Ақан серінің атақты Құлагері мерт болған. Нұрмағамбет Алаш көсемдері Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Дулатов басқарған ұлт ісіне қаржылай көмек көрсеткен. Ол жайлы Ш.Уәлихановтың еңбектерінде, С.Сейфуллиннің “Тар жол, тайғақ кешу” романында айтылады. 1995 ж. оның қабірінің басына күмбезді кесене тұрғызылды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ байлары
Заң актісі

**Заң актісі** - белгілі бір құқықтық салдар туғызатын, қоғамдағы қарым-қатынастарды реттеуге бағытталған жазбаша ресми құжат (заң, жарлық, қаулы, т.б.). Заң актісі Нормативтік актілерге (яғни құқық нормаларын мазмұндайтын, қоғамдағы қарым-қатынастардың белгілі бір аясын реттейтін заң актісіне) және арналған субъектілерінде ғана құқықтық салдар туғызатын нормаланбаған заң актісі-не бөлінеді.

## Дереккөздер
Мырзаханова

**Мырзаханова** Маржан Нұркенқызы (1968 жылы туған, Қарағанды облысы Қарқаралы қаласы) – медицина ғылымдарының кандидаты (1999), доцент (2006). Семей мемлекеттік медициналық институтын (1994), Алматыдағы Адам және жануарлар физиологиясы институтының аспирантурасын (1999) бітірген. Қарағандыдағы «Фемида» заң академиясының Көкшетау филиалында оқытушы, доцент (2000 – 04), Көкшетау мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі (2004 – 06) болып жұмыс істеген. 2006 жылдан Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінің доценті. 1 монографияның, 12 ғылыми-әдістемелік құралдың, 30 ғылыми мақаланың авторы.
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Тұлғалар
Амангелді Бәйкенұлы Жақыпбеков

**Жақыпбеков Амангелді Бәйкенұлы** (1939 – 2006) – қайраткер. Мәдениет қайраткері. Боровской орман техникумын (1960), Абай атындағы КазПИ-ді (қазіргі ҚазҰПУ-ды, 1968), Жоғары партия мектебін (1974) бітірген. 1963 жылдан комсомол жұмыстарында, Көкшетау облысы партия комитетінде бөлім меңгерушісі (1974 – 83), Көкшетау облысы мәдениет үйінің бастығы (1983 – 88), облысы партия комитетінің бөлім меңгерушісі, аппарат жетекшісі, Көкшетау облысы әкімшілік басшысының орынбасары, облысы тіл басқармасының бастығы, Алматы құқық және нарық академиясы бөлімшесінің (1988 – 2003), мемлекеттік тілді оқыту орталығының директоры (2003 – 06).  «Құрмет белгісі» ордені, медальдармен марапатталған.

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Ғылым
Асқар Байжігітұлы Можанов

thumb|right|200px|Асқар Байжігітұлы Можанов
**Асқар Байжігітұлы Можанов** (, Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы С.Өтепов ауылы) – кикбоксшы, еңбек сіңірген спорт шебері (1995). 

Алғашқы бапкері Виктор Николаевич Лелекин. 

КСРО чемпионы (Новокузнецк, 1991), Еуропа чемпионы (Грекия, Кавала, 1992; Финляндия, Хельсинки, 1994), кәсіпқойлар арасындағы әлем чемпионы (Франция, Гавр, 1992, Бішкек, 1997), әлем чемпионы (Дания, Одензе, 1993; Украина, Киев, 1995). 1992 – 95 ж. Азия құрлығының чемпионы атанды.

## Дереккөздер


Санат:13 маусымда туғандар
Санат:1973 жылы туғандар
Санат:Ұлан ауданында туғандар
Санат:Қазақстан кикбоксшылары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген спорт шеберлері
Санат:Кикбокстан КСРО чемпиондары
Санат:Кикбокстан Еуропа чемпиондары
Санат:Кикбокстан әлем чемпиондары
Санат:Кикбокстан Азия чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша кикбоксшылар
Абылай хан (жыр)

**'“Абылай хан”** — тарихи жыр. Жырға Абылай ханның балалық, жастық шағы мен ел билеген кезі арқау болған. Авторы белгісіз. Қытайдың Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданында тұратын қазақтар арасында кең тараған. Жыр Абылайдың балалық шағынан басталып, ер жету, қол бастау, ел билеу жолын көркем баяндап шығады. Абылай хан билеген тұстағы қазақ хандығының дәуірлеу тарихы шынайы айшықтармен нанымды суреттеліп, соңы Абылай хан өлімімен аяқталады. Бұл жырдың Абылай туралы мазмұн, сюжет жағынан ұқсас өзге нұсқалардан айырмашылығы — мұнда ханның ата-тегі жырдың кіріспе бөлімінде тәптіштеп айтылып, басты кейіпкер — Сабалақ (Әбілмансұр) Төле биден кетіп, Темірбай деген байға бала болып, оның батасын алған соң қалмаққа қарсы соғысқа аттанады. “Абылай хан” жырының шыңжаңдық бұл нұсқасы әдеби көркем тілмен жазылған, шытырман оқиғаларға толы, оқырманды тез баурап алады. Жырда сөз болатын оқиғалар мен адамдар нақтылы өмірде болған жайлар мен тарихи тұлғалар. Шығарма алғаш рет Шыңжаң тұрғыны Шерияздан Сұлтанбайұлынан жазып алынып, тұңғыш рет Қытайдың “Ұлттар” баспасынан жарық көрген 4-томдықта (1985), одан кейін “Абылай хан” атты кітапта (А., 1993), “Қазақ халық әдебиеті” көптомдығының 1-томында (1995) жарияланған.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Санат:Жырлар
Акцияны бақылау пакеті

**Акцияны бақылау пакеті** — акционерлік қоғамның қызметін бақылауға мүмкіндік беретін акцияның мөлшері* (теория жүзінде 50%-тен астам болуы қажет, іс жүзінде одан аз болуы да мүмкін).* 
* Қазақстанда алғашқы акционерлік қоғамдар негізінен 20.06.91 жылы қабылданған “Шаруашылық серіктестіктер және акционерлік қоғамдар” Заңына сәйкес бұрынғы мемлекеттік кәсіпорындарды акционерлік қоғамға айналдыру арқылы жасалды. Барлық акцияның 10%-і сол кәсіпорынның ұжым мүшелеріне тегін таратылды. Қалған акциялар мемлекеттің қолындағы акцияны бақылау пакетіне айналды. Акциялардың мемлекеттік пакеті 51 проценттен асқан компания мемлекеттік акционерлік компания болып табылады. Акциялардың мемлекеттік пакеті 51 %-ке жетпейтін компания, сондай-ақ акциялардың мемлекеттік пакеті жоқ, бірақ “Алтын акциясы” бар компания мемлекет қатысатын акционерлік компания деп саналады.
* Қазақстанда мемлекеттік кәсіпорындар акцияларының белгілі бір бөлігі инвестициялық жекешелендіру қорларына сатылу арқылы халыққа берілді. 1991 жылдан бастап жекешелендірілетін кәсіпорындардың мемлекет қарамағындағы акциялары құнды қағаздар нарығы арқылы сатылатын болады. Қазақша акция нарығы.

## Дереккөздер


Санат:Құнды қағаздар нарығы
Сейітжан Жақыпов

**Сейітжан Жақыпов** (1921 жыл, Жақсы ауданы, Қима ауылы – 2005 жыл, Астана қаласы) – қоғам қайраткері.

## Өмірбаяны
* Еңбек жолын 1940 жылы Есіл ауданы партия комитетінде техникалық хатшы болып бастаған. 
* Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Майданда 29-жаяу әскер дивизиясы құрамында соғысқа қатысты. Бөлімше командирі, полк комсомол ұйымының хатшысы болды. Ресей мен Беларусь қалаларын жаудан азат ету ұрыстарына қатысты. Сталинград майданында ауыр жарақат алды. Соғысты Кенигсберг қаласын азат етумен аяқтады. Майор дәрежесінде әскери міндетін 1946 жылға дейін атқарды. 
* Әскерден оралған соң Есіл ауданы комсомол комитетінің 1-хатшысына сайланды. 30 жылдан астам уақыт партия ұйымдарында: бөлім меңгерушісі, ауданы партия комитетінде хатшы
* Атбасар мен Қима аудандарында кеңшар директоры қызметтерін атқарды. 
* 1981 жылы зейнеткерлік демалысқа шықты. аудандық ардагерлер кеңесінің төрағалығына сайланды.

## Марапаттары
* Еңбек Қызыл Ту ордені 
* «Құрмет белгісі» ордендерімен, медальдармен марапатталған. 
* Жақсы ауданындағы көшеге есімі берілген.

## Дереккөздер

Санат:1921 жылы туғандар
Санат:Жақсы ауданында туғандар
Санат:2005 жылы қайтыс болғандар
Санат:Астанада қайтыс болғандар
Санат:Ұлы Отан соғысы жаяу әскерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:КСРО майорлары
Санат:Сталинград шайқасының қатысушылары
Мозазаврлар

**Мозазаврлар** () - жойылып кеткен алып теңіз кесірткелер тұқымдасы. Мезозой дәуірінің бор кезеңінде тіршілік еткен. Бірнеше түрлері анықталған. Оның ішінде ең ірі туысы – тилозавр (Tуlosaurus). Денесінің ұзындығы 12 метрге дейін жеткен. Жақ сүйектері мықты, бас қаңқасы ұзын (1 метрден астам). Жоғарғы жағында 14 ұшы үшкір, эмаль қабаттарымен қапталған ірі тістері, 130-ға жуық омыртқа (оның 13-ке жуығы мойын, 20 – 30 арқа және 80-нен астам құйрық омыртқа) болған. Аяқтарының саусақтары жарғақ тәріздес, жалпақ. Негізінен балықтармен, кейбір түрлері моллюскі, тікентерілілер, т.б. омыртқасыз жануарлар қоректенген. Бұлардың сүйектері Еуропа, Азия, Африка және Солтүстік Америка құрлықтарынан, ал Қазақстанда Қостанай облысының Приозерный карьерінен табылған.

## Дереккөздер


Санат:Кесірткелер
Санат:Мезозой фаунасы
Шығыс Қазақстан Белогор кен байыту комбинаты

**Шығыс Қазақстан Белогор кен байыту комбинаты** – түсті металлургия кәсіпорны; қ. “Қазақмыс”.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: География
Санат: Металлургия
Санат:Қазақмыс
Оникс

thumb|Оникс
**Оникс**(гректің όnyx – тырнақ) – агаттың түстері (ақ және қара) қабаттасып орналасқан түрі.
Агат,Оникс-минерал, ақықтың (халцедон) бір түрі. 
Химиялық формуласы  SіO2, қаттылығы 6,0—6,5. Түрлі түсті жұқа қабаттардың қатпарлануынан тұратын жасырын кристалды агрегаттары талшықты немесе радиал сәулелі түрде кездеседі. 
Агаттың түсі құрамындағы темір, марганец т.б. металдардың тотықтары мен органикалық қоспаларға байланысты болады. Қабатшаларындағы түстердің кезектесіп келуіне қарай:
*арабониксі(ақ және қара)
*карнеолоникс (қызыл және ақ)
*сардоникс (күрең және ақ) тағы басқа түрлерге бөлінеді.

Шығыс халықтары Агаттың ақаусыз, өте әдемі түрлерін әшекей тас ретінде ертеден қолданып келеді.

Эффузивті тау жыныстарында түзілуіне байланысты Қазақстанда Агаттың кен орындары көп (Орталық, Шығыс Қазақстан, Ақтөбе облысы).
## Сілтемелер
* Агат
## Дереккөздер
Субарктикалық белдеу

**Субарктикалық белдеу, субарктика** – Солтүстік жарты шардағы арктикалық және қоңыржай белдеулер (60 – 650с.е. және 67 – 730 с.е.) аралығындағы аймақ. 

Субарктикалық белдеу тундра және орманды тундра белдемдерін қамтиды. Климаты суық. Құрлықтар (Еуразия мен Солтүстік Американың солтүстігі) және аралдардағы қаңтар айының орташа температурасы –5 – 400С, шілдеде 5 – 120С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 300 – 500 мм. Атмосфералық жауын-шашын негізінен қар күйінде түседі; қар жамылғысы 7 – 8 ай жатады. Жер бедерінде көп жылдық тоң және онымен байланысты жер бедері тараған; күшті батпақтанған. Қыста мұхиттың едәуір бөлігі қатады. Мұхит суының температурасы жыл бойы төмен (0 – 50С); планктондар, балықтар, т.б. теңіз жануарлары көп кездеседі.

### Падаланған сілтеулер


Санат:Географиялық белдеулер
Он екі мұқам

**Он екі мұқам** (араб. “тұрақ”)– шығыс халықтарының музыка мәдениетіне тән көркемдік жүйе. Ол поэзиямен, әсіресе, көлемді дастандармен тығыз байланысты. Қазақ жыршылары да бұл сөзді мақам, яғни тұрақ (лад) мағынасында қолданған. Көп бөлімді Он екі мұқам баяндау тәсілінде өрбиді. Әл-Фараби, ибн Сина, Әбдірахман Жәми, т.б. еңбектерінде Он екі мұқам туралы мәліметтер кездеседі. Олардың атаулары: үшшақ, науа, бүсәлік, раст, хұсейни, хиджаз, рахауи, заңғұла, ирак, исфаған, зирафганд, бұзрук. Мұның басым көпшілігі минорлы ладтар. Арасында диатоникалық (үшшақ, науа), хроматикалық құрылымдар да (ирак, исфаған, бұзрук) кездеседі. Хроматизм көбіне 4, 6, 7 басқыштар арасында пайда болады. 12 мұқам өзбек, ұйғыр, түрікмен, әзірбайжан, армян, тәжік халықтарының мәдениетінде кездеседі.
## Сілтемелер
* Музыка мәдениеті
* Ұйғыр мәдениеті
* Өзбек мәдениеті
## Дереккөздер


Санат:Музыка
Сыдық Абыланов

**Сыдық Абыланов** (1845, Жамбыл облысы Байзақ ауданы Кеңес а. — 1938, Шымкент) — мемлекет қайраткері, журналист, драматург. 

## Өмірбаяны
* Еңбек жолын өз ауылында медресе ашып, бала оқытудан бастаған. 
* 1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтерілісіне қатысқан. 
* Т. Рысқұловұйымдастырған Қырғыз (қазақ) жастарының революциялық одағының белсенді мүшесі болды. 
* Қазан төңкерісін (1917) қолдап, Әулиеата уезінің алғашқы оқу халық комиссары болды. 
* 1923 — 24 жылдары Әулиеатада өзі ашқан алғашқы оқу коммунасын басқарды. 
* 1924 — 38 жылдары Ташкентте, Қарақалпақстанда, Ақтөбе мен Петропавловскіде, Қызылордада басшы партия және оқу-ағарту саласында басшы қызметтер атқарды. 
* 1933 — 38 жылдары республикалық радио комитеті төрағасының орынбасары болды. 
* Абыланов “халық жауы” деген жаламен ұсталып, Шымкентте атылды (1938). 
* КСРО Жоғарғы сотының әскери алқасының 1958 жылғы 29 маусымдағы шешімімен ақталған.

## Оқу комиссары ретіндегі қызметі
Абыланов жаңа мектептер ашып, жаппай сауат ашуды жолға қойды. 

## Журналистикада
“Еңбекші Қазақ” және басқа да газеттерге оқу-тәрбие, тарихи-этнографиялық мәселелері жөнінде мақалалар жазды. 
## Драматургияда
Қазақ театрының қалыптасуына да көп еңбек сіңірді. Оның: 
* “1916 жыл”
* “Екіталай” т.б. пьесалары бойынша қойылған спектаклдер (режиссер Ж. Шанин) Қызылордада ашылған қазақ драма театрының репертуарын жаңа жанрлармен байытты.

## Дереккөздер

Санат:1845 жылы туғандар
Санат:Байзақ ауданында туғандар
Санат:1938 жылы қайтыс болғандар
Санат:Шымкентте қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан драматургтері
Базылбек Түменұлы Берқалиев

**Базылбек Түменұлы Берқалиев** (1927 жылы, Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданы, Аққозы ауылында туған) – техника ғылымдарының докторы (1991 жылы), профессор (1992 жылы).

Қазақ тау-кен металлургия институтын бітірген (1951 жылы). '951–62 жылдары кен орындарында, өндіріс саласына, 1966–81 жылдары Қарағанды Политехникалық институтында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті), 1992–97 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясында қызметтер атқарған. Берқалиевтың 190-ға жуық ғылыми еңбегі бар.

## Дереккөздер


Санат:Қаратөбе ауданында туғандар
Санат:1927 жылы туғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Юсуф Акчурин

**Жүсіп Ақшора (Юсуф Акчурин)** (2 желтоқсан 1876 жылы, Сімбір, Ресей империясы — 11 наурыз 1935 жылы, Ыстанбұл, Түркия) — татар жазушысы, журналист, тарихшы. XX ғасырдың басындағы жалпыресейлік мұсылмандық қозғалысқа қатысқан көрнекті тұлға, Түркияның мемлекет қайраткері. Ауқатты татар фабрикантының отбасында дүниеге келген. Жастық шағын Түркияда өткізіп, сонда әскери училищеде оқыды. Осман империясындағы сол кездегі саяси тәртіпке қарсы “Жас түріктер” ұйымының қызметіне қатысқаны үшін 1896 жылы абақтыға жабылып, жер аударылған ол көп ұзамай қашып шығып, Францияға барды. Парижде “Саяси ғылымдар мектебін” бітірді. Ақшора 1904 жылы Ресейге оралып, Қазандағы татар мектептерінде ұстаздық етті, “Қазан мухбире” газетінде қызмет атқарды. Бірінші орыс революциясы жылдары бүкілресейлік мұсылман съездерін өткізуге тікелей қатысып, “Ресей мұсылмандар одағы” ұйымының ОК-не мүше болды. 1908 жылы Түркияға эмиграцияға кеткен Ақшора “Жас түріктер революциясына” белсене араласты. 1911 жылдан бастап “Тюрк юрду” аталатын журнал шығару ісін қолға алды. Журнал 1912 жылы құрылған “Түрік ошағы” атты ұйымның баспа органы қызметін атқарды. Түркияда республика орнағаннан кейін Ақшора мәжіліс депутаты болып сайланды. Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарында Ақшора халықаралық конференцияларға, Америка Құрама Штаттарының президенті Вильсонға Ресей мұсылмандары атынан мәлімдемелер берді. Онда соғыс аяқталысымен Ресей мұсылман халықтарының мемлекеттілігін қалпына келтіру мәселесін көтерді. Ақшора 1918 жылы Ресейге оралып, З. Уәлиди, Ә. Бөкейханов секілді қайраткерлермен бірге Ресей мұсылмандарының мүддесін Сімбірдегі Құрылтай жиналысы мүшелерінің к-іне, Сібір Уақытша Үкіметіне, Уфа директориясына білдіріп, оны қорғау жолында әрекеттер жасады. Ақшора Ататүріктің жақын серіктерінің бірі болды. Түркияда ол КСРО-дан кетуге мәжбүр болған З. Уәлиди, Г. Ысқақи, Ә. Топчибашев, М. Шоқай секілді қайраткерлермен тығыз қарым-қатынаста болды. Ақшора Анкара университетінің профессоры бола жүріп, 1931 жылы “Түрік тарихы қоғамын” құруға атсалысты. 1932 жылдан оның төрағасы болды. Ақшора “Еуропадағы идеологиялық ағымдар”, “Шығыс мәселесі”, “Саяси тарих сабақтары” т.б. бірқатар тарихи еңбектер қалдырды.

## Дереккөздер:
Қазақ энциклопедиясы I том
Балпанақ

thumb|150 px|Балпанақ
**Балпанақ** — күрделі гүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер, ғылыми жіктелімдегі атауы — ассүттіген.

## Дереккөздер



Санат:Күрделігүлділер
Санат:Өсімдіктану
Абыралы таулары (Сарыарқа)

**Абыралы таулары** – Сарыарқаның шығыс бөлігіндегі тау.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы мен Абай облысы Абай ауданы аумағында орналасқан.

## Жер бедері
Солтүстіктен оңтүстікке қарай қосарлана созылып жатыр. Батысындағы Жақсы (Үлкен) Абыралы тауларының ұзындығы 20 км, ені 10 км, биіктігі 1300 м. Шығысындағы Жаман (Кіші) Абыралы тауларының ұзындығы 20 км, ені 6 км, биіктігі 1111 м. Екі тауды Қарасу өзенінің аңғары бөлген.

## Геологиялық құрылымы
Абыралы таулары негізінен девон мен силур жыныстарынан тұрады.

## Климаты
Климаты тым континенттік. Қаңтар айындағы орташа температура -15°С, шілдеде 19°С. Жауын-шашынның жылдық мөлшері 350 мм. Суға тапшы.

## Өсімдігі
Беткейлерінің қиыршық тасты қоңыр топырағында қараған, тобылғы, сұлыбас, қызғылт селеу, қылқан боз, бетеге, жусан т.б. өсімдіктер өседі. Беткейлері мал жайылымы ретінде пайдаланылады.
 
## Дереккөздер

Санат:Сарыарқа
Санат:Абай ауданы (Абай облысы) таулары
Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Ақаба

**Ақаба** — суы ағып жатқан арық-атыз бен тоғанды байлағанда қалған сарқынды су. Ақаба суын арық арқылы ағызып, аумағы шағын егістіктерді суарады. Егер бұл суды дер кезінде пайдаланбаса, жерге сіңіп, буланып зая кетеді, немесе борсып шалшыққа айналады. Бұл атау Қазақстанның суармалы егіншілікпен айналысатын Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Алматы облыстарында жиі қолданылады.
## Дереккөздер:
Қазақ энциклопедиясы I том
Абай (Егіндікөл ауданы)

**Абай** — Ақмола облысы Егіндікөл ауданы Спиридоновка ауылдық округі құрамындағы ауыл. Бұрынғы Абай ауылдық округінің орталығы. Іргесі тың және тыңайған жерді игеруге байланысты 1954 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Егіндікөл ауылынан оңтүстікке қарай 37 км-дей, Теңіз көлінің солтүстік жағалауында орналасқан.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Мектепке дейінгі мекеме, орта мектеп, клуб, кітапхана, емдеу амбулаториясы халыққа қызмет көрсетеді. Абай ауылы арқылы облысқа маңызы бар Егіндікөл — Қорғалжын автомобиль жолы өтеді. Ең жақын темір жол  станциясы — Жалтыр (166 км).

## Дереккөздер

Санат:Егіндікөл ауданы елді мекендері
Үзеңгі

thumb|right|200px|Ағаш үзеңгі
**Үзеңгі** — ер-тұрман әбзелдерінің бірі. Ердің екі қапталына қайыс бау арқылы тағылады. Екі қабырғасының жоғарғы жағында таралғы өткізетін тесік болады, ал аяқ киімнің табаны тұратын жері тұтас сопақша болып келеді.

Археологиялық зерттеулерге қарағанда үзеңгі б.з.б. I-мыңжылдықтан бастап қолданылып келеді. Ол атқа оңай мініп-түсу үшін және ат үстінде мығым отыру үшін пайдаланылады. Жауынгер шауып келе жатқан аттың үстінде үзеңгіге аяғын тіреп тұрып найзасын сілтегенде, оның күші екі есе көбейген.

Қазір ғалымдар атты әскердің пайда болуын үзеңгіні ойлап табумен байланыстырады. Бұл қарапайым зат бүкіл көшпелі өркениеттің алға басуына өз ықпалын тигізген. Қазақ шеберлері үзеңгіні ағаштан, қоладан және темірден жасаған. Ағаш үзеңгілер (солтүстік аудандарда) қайыңнан иілген.

Темір **үзеңгі**лердің сыртын күміспен әшекейлеген. Кейде ою-өрнектер де түсірілген. Дәстүрлі қазақ қоғамында үзеңгінің түрлері (жалпақ табан, торлама, ашамай, т.б.) көп.

## Дереккөздер


Санат:Ер-тұрман
Мүңкір-Нәңкір

**Мүңкір-Нәңкір** мұсылман – діни ұғымда адам өлген соң қабірде сұрақ-жауап алатын екі періштенің аты. 

Исламдық түсінікте Аллаға шынайы сенім білдірген жаны таза, рухы биік мұсылмандарды саралап, дінсіздер мен күнәға батқандарды қабірде жазалайды. Бұл олардың жаһаннамда тартатын жазасының алды саналады. Мүңкір-Нәңкір Құран Кәрімде арнайы аталмағанымен, кей аяттар олардың есімдерімен байланыстырылады. Мыс., “Періштелер, олардың беттеріне, арқаларына ұрып, жандарын алғанда қалай болар еді?! (Мұхаммед сүре/27 аят). Сондай-ақ Әнфал сүресіндегі 50 – 52 аяттар да осымен мағыналас келеді.

## Жауап алу
Ислам эсхатологиясы бойынша адамның жаны өлгеннен кейін Барзахқа барады, онда адамның жаны Қиямет күніне дейін болады. Жаназадан кейін соңғы адам зираттан шыққан кезде Мүңкір және Нәңкір періштелер марқұмға келіп үш сұрақ қояды: «Раббың кім? Пайғамбарың кім? Сіздің дініңіз қандай? Әділ мүмін үшін оның Раббысы - Алла, пайғамбары - Мұхаммед және діні Ислам деген дұрыс жауаптар. Марқұм дұрыс жауап берсе, оның қиямет күнін күтумен өткізген уақыты рахат болады. Періштелердің сұрақтарына дұрыс жауап бере алмағандар Құран Кәрімде айтылғандай жазаланады. Кәпірлердің жазасы жұмадан басқа күн сайын, Аллаһ рұқсат бергенге дейін болады.

## Дереккөздер


Санат:Исламдағы періштелер
Санат:Ислам ақырзаманы
Циолковский формуласы

**Циолковский формуласы**, ракетаның ұшу траекториясының активті телімінің соңғы бөлігінде (*яғни қозғалтқыш жұмысының аяқталу кезеңінде*) ауырлық күші, аэродинамикалық күш және басқа да сыртқы күштер әсер етпеген кездегі ракетаның шекті (ең үлкен) жылдамдығын анықтайды. 
Циолковскийдiң формуласы жоқ болғанда барлық басқа күштер ракета қозғаушының тартуын әсермен ұшақты жетiлдiретiн жылдамдық бағыт бойынша өзгерiссiз анықтайды. Бұл жылдамдықтар мiнездемелiк деп аталады.
V = I \cdot \ln \left( \frac{M_{1}}{M_{2}} \right),
где:
: **<big><math>V</math></big>** —ұшақтың ұшағы (барлық отынның өндiрулерiнен кейiн) түпкi жылдамдық;
: **<big><math>I</math></big>** — (отынның массасының секундтық шығынына қозғаушының тартуын қатынас) ракета қозғаушының меншiктi импульсi;
: **<big><math>M_{1}</math></big>** — (отынның + аппаратының конструкциясының + пайдалы жүктемесi) ұшақтың бастапқы массасы.
: **<big><math>M_{2}</math></big>** — (конструкцияның + пайдалы жүктемесi) ұшақтың түпкi массасы;

Циолковскийдiң формуласы айнымалы массаның материалдық нүктесi үшiн дифференциалды теңдеудiң интегралдауы Мещера жолымен алына алады:
m \cdot \frac {d\vec{V}}{dt}- \vec{u} \cdot \frac {dm}{dt}=0 ,
:қай **<big>m</big>** —нүктенiң массасы;
: **<big><math>V</math></big>** —нүктенiң жылдамдығы;
: **<big><math>u</math></big>** — оның массасының бөлiгi бөлетiн нүктелер жылжитын салыстырмалы жылдамдық. Бұл шамалардың ракета қозғаушысы үшiн және меншiктi импульс оны құрайды**<big><math>I</math></big>**Бұл түтiктiң кесiгi және қоршаған ортада қысымдардың теңдiгiнде әдiлдердiң жылулық ракета қозғаушы үшiн. Дегенмен, Циолковскийдiң формуласы өз әдiлдiгi, бұл шарттың орындалуынан тәуелсiздi сақтайды.




Жоғалтуларды жалпы алғанда ең үлкен шамаға болып табылуға құрайтын кестелер көрiнгендей гравитациялық. Гравитациялық жоғалтулар артынан зымыран болған тiк бастай пайда болады, керiсiнше биiктiктi ожаулайды, және сонымен бiрге бұл отын жер тарту жеңiп шыға шығын шығарады. Бұл жоғалтуларды шама формула бойынша есептеледi:
 \Delta v_{g}\ = \int\limits_{0}^{t} g(t)\cdot cos(\gamma (t))\,dt,
где  g(t)  и  \gamma (t)
қозғаушы және вектормен (математика ) вектор жергiлiктi гравитацияның тартуын күштiң аралығында гравитацияның үдеуi еркiн түсу үдеуi жергiлiктi және бұрыш, сәйкесiнше ұшуды бағдарлама бойынша уақыттың болатын функцияларымен. 1, бұл жоғалтуларды ең үлкен бөлiк кестелер көрiнгендей бiрiншi баспалдақтың ұшуын бөлiмшеге дәл келедi.Бұл траектория бөлiмше бұл келесi баспалдақтардың бөлiмшеге қарағанда кiшiрек дәрежеде 1ден және жақын максимал мәнiне\,cos(\gamma (t))мән тiктен ауытқитын ұғындырылады.

Аэродинамикалық жоғалтулар әуе ортасының кедергiсiмен зымыранның қозғалысында шақырған формула бойынша ол есеп айырысады:
 \Delta v_{a}\ = \int\limits_{0}^{t} \frac {A(t)}{m(t)} \,dt,
қайда  A(t) 
- тiке қарсы аэродинамикалық кедергiнiң күшi,
 m(t) 
- зымыранның ағымдағы массасы. Сонымен бiрге ауаның кедергiсiнен негiзгi жоғалтулар V-шы Сатурн зымыранының 1-шi баспалдағының жұмыс шептерiне дәл келедi, бұл бөлiмше өйткенi төменгi, атмосфераның өте тығыз жiктерiнде өтедi.
## Ciлтемелер :
"Қазақ Энциклопедиясы", 18 том

Санат: Тұлғалар
Санат: Физика
Ноғай Шымшырұлы

**Ноғай Шымшырұлы** (16.3. 1902, қазіргі Баян-Өлгий аймағы, Шегіртай ауылында – 18.2.1974, Өлгий қаласында) – Моңғолия қазақтарынан шыққан саяси, қоғам қайраткері. Өз бетімен мұсылманша, моңғолша хат танып, жастайынан жергілікті билік орындарында жұмыс істеген. 1939 – 40 ж. Қобда аймақтық партия к-тінің нұсқаушысы болды. МХРП-ның Х съезінде (1940) ОК-нің мүшелігіне сайланды. Қаби Бәжіұлымен бірге Кіші Құрылтайда (Парламент) ұлттық Қазақ аймағын құру туралы бастама көтерді. Бұл бастама көпшіліктің қолдауына ие болып, Кіші Құрылтай басқармасы “Қазақ, урианхайлардың жеке аймағын құру туралы” қаулы қабылдады. Осы қаулыдан кейін 1940 ж. тамызда Баян-Өлгий аймағы құрылып, аймақтың алғашқы әкімі Бәжіұлы, аймақтық партия к-тінің 1-хатшысы болып Шымшырұлы тағайындалды. 1943 – 46 ж. ол маршал Х.Чойбалсанның тікелей тапсырмасымен Қытайдағы гоминьдан өкіметіне қарсы Моңғолия қазақтарынан ұйымдастырылған партизан жасағын басқарып, Шыңжаң өлкесін азат етуге және Шығыс Түркістан үкіметін құруға белсене араласты. 1943 ж. Чойбалсан басқарған Моңғолияның әскери делегациясы құрамында Шығыс Түркістан ұлт-азаттық қозғалысының жетекшісі, халық батыры Оспан Ісләмұлымен болған ресми келіссөздерге қатысты. Осы жылы Моңғолиядан Шыңжаңға асқан 70 қазақ жанұясын қайтарып әкеледі. 1946 – 57 ж. Кіші Құрылтай басқарма мүшелігіне, Ұлы Халық Хуралы депутаттығына үш мәрте (1951, 1954, 1957) сайланып, МХРП-ның ОК-нің мүшесі болды. МХР Министерство кеңесінің нұсқаушысы қызметін қоса атқарды. Шымшырұлы мұндай дәрежеге көтерілген Моңғолиядағы алғашқы қазақ. 1957 – 62 ж. Баян-Өлгий аймақтық ауыл шаруашылықтың басқармасында ұйымдастырушы қызметін атқарды. 1962 ж. дербес зейнеткерлікке шығып, өмірінің соңына дейін Моңғолия “Ардаргерлер қоғамының” аймақтық бөлімшесінің төрағасы болды. 1967 ж. Қазақстан КП ОК-нің 1-хатшысы Д.А. Қонаевтың шақыруымен Алматыда болып, жазушы С.Мұқановпен кездескен. Шымшырұлы ақындығымен де белгілі. Оның “Алтын бесік”, “Бұлдыр заман”, “Еңбек – бақыт”, “Жастарға”, тағы басқа өлеңдері жарық көрген. 95 жылдық мерейтойына орай (1997) Өлгий қаласының бір көшесіне, туған ауылындағы орта мектепке есімі беріліп, Өлгий қаласындағы Шымшырұлы атындағы көшеге ескерткіш мүсіні орнатылды. Шымшырұлы Моңғолияның “Соғыстағы ерен ерлігі үшін” (2 мәрте), Еңбек Қызыл Ту, Алтын жұлдыз ордендерімен, көптеген медальдармен марапатталған. 

## Сілтемелер
Қинаятұлы З., Моңғолиядағы қазақтар, А., 2001.

Санат:Моңғолия қазақтары
Жалғызқарағай

**Жалғызқарағай** (2007 ж. дейін — *Приозёрное*) — Ақмола облысы Ақкөл ауданындағы ауыл, Жалғызқарағай ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Ақкөл қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 40 км, Астана қаласынан солтүстік-батысқа қарай 147 км жерде, Итемген көлінің оңтүстік-шығысында орналасқан.

## Тарихы
2007 жылға дейін "Приозерное" деп аталып келген. Іргесі 1905 жылы қаланды.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Мектепке дейінгі мекеме, орта мектеп, дәрігерлік амбулатория, Екінші дүниежүзілік соғысының құрбандарына  орнатылған ескерткіш бар. Ең жақын темір жол стансасы – Ақкөл (40 км).

## Дереккөздер

Санат:Ақкөл ауданы елді мекендері
Нәбижан Мұқаметханұлы

**Нәбижан Мұқаметханұлы** (12 сәуір 1954, Мұқыр ауылы, Тоғызтарау ауданы, Іле Қазақ автономиялық облысы, ҚХР) – қытайтанушы ғалым, тарих ғылым докторы (2001), профессор (2009).

## Қытайдағы өмір кезеңі
1977 жылы Қытайдың Гуаньчжоу қаласындағы  мемлекеттік университетін бітірген. 1977—1980 жылдары Еңбек жолын Іле Қазақ автономиялық облысындағы үгіт-насихат бөлімінде бастады. 1980—1993 жыдары ІХР Шыңжаң қоғамдық ҒА Орталық Азия зерттеу институтының кіші, аға ғылыми қызметкері, директордың орынбасары болды. 

## Қазақстанда
1993—1997 жылдары Қазақстанға оралып, Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтында докторантурада оқыды. 1997 жылдан осы институттың жетекші ғылыми қызметкері, сондай-ақ Қазақ ұлттық университетінің оқытушысы. ХVIII – ХХ ғасырлардағы қазақ-қытай қарым-қатынастарын, Қытайдағы қазақтар тарихын, мәдениетін зерттеу ісінде ғылымға елеулі үлес қосты. 

2008 жыл доцент атағын, 2009 жыл профессор атағын алды.

## Шығармалары
*Тарихи зерттеулер, Ү., 1989;
*ХVIII – ХХ ғасырлардағы қазақ-қытай байланыстары, А., 1996;
*Чиң патшалығы кезіндегі қазақ халқы, Ү., 1998;
*Қытайдағы қазақтардың қоғамдық тарихы (1860 – 1920), А., 2000

## Тағы қараңыз
* Шыңжаң
* Қытай  
* Ш. Уәлиханов

## Дереккөздер

Санат:Қытай қазақтары
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Сунь Ятсен атындағы Чжуншань университеті түлектері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары
Авангардтық партия

**Авангардтық партия ** — барлық мүшелерінен белсенді жұмысты талап ететін, қатаң орталықтандырылған жүйе бойынша басқарылатын саяси ұйым. 

Мұндай партиялар жұмысшы қозғалысының дамуы барысында пайда болды. Авангардтық партияға кірушілерге жоғары талаптар қойылады, партияның жұмысы егжей-тегжейлі реттеледі, партиялық тәртіп қатаң сақталады. Мұндай партия билікке келсе, әкімшілік жүйенің бір бөлігіне тез айналып кетеді. Мысалы, бұрынғы социалистік елдерде жетекші рөл атқарған коммунистік партиялар әкімшіл-әміршіл тәртіптің бір бөлшегі болды. Авангардтық партиялар дамушы елдерде де кездеседі. Қазақстан Республикасында Авангардтық партия жоқ. Қазақстан Республикасы Конституциясында идеологиялық және саяси әр алуандылық мойындалатыны, қоғамдық және мемлекет институттардың бірігіп кетуіне, мемлекет органдарда саяси партиялардың ұйымдарын құруға жол берілмейтіндігі (5-бап, 1-тармақ) айтылған. Мыс., бұрынғы КОКП, қазіргі Үндістан Ұлттық конгресс партиясы.

## Дереккөздер


*Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Саяси партиялар
Сауқымбек Қауысұлы Шәуенов

**Сауқымбек Қауысұлы Шәуенов** (23.2.1949 ж. т., Бәйдібек ауданы Теректі аулы) – педагог-ғалым, ауыл шаруашылығы ғылым докторы (2001), профессор (2004). Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын, сол институтың аспирантурасын бітірген. 1985 – 2004 ж. Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтында, Қазақ ұлттық аграрлық университетінде ғылым қызметкер, ассистент, доцент, кафедра профессоры, оқу бөлімінің бастығы, мал шаруашылық технологиясы факультетінің деканы. 2004 жылдан С.Сейфуллин атындағы Қазақ мемлекеттік агротехникалық университетінің (Астана қаласы) технологиялық факультетінің деканы. Ғылым ізденістері негізінен ҚР-ның оңтүстік-шығыс аймақтарында өсірілетін қой тұқымдарының төлін көбейту технологиясына арналған. 80 ғылым және оқу-әдістемелік еңбектері жарияланған. Қазақстанның мал шаруашылық, аңшылық және балық шаруашылық мамандарын дайындауға және қой шаруашылықның дамуына үлес қосып жүрген ғалым.

## Шығармалар
Қой шаруашылығын интенсивтендіру (монография), Астана, 1991 (телавтор); 
Қой шаруашылығы (оқулық), Алматы, 1993 (телавтор); 
Фермерское дело (учебник), Алматы, 1999 (телавтор); 
Техническое лекарственное сырье животного происхождения (уч. пособие), Алматы (телавтор).

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары
Мыңшұқыр

**Мыңшұқыр** – Ерейментау тауларының шығыс сілеміндегі тау.  Бозайғыртау тауларының солтүстік жалғасы. Ақмола облысы Ерейментау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 20 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 556 м. Оңтүстіктен солтүстікке қарай 7-8 км-ге созылып жатыр, ені 1,5-2,5 км. Көптеген төбелері бар адырлы жер. Шығыс баурайлары тік, тастақ жерлері кездеседі, солтүстік беткейі жайпақтау болып келеді де Қарабұлақ өзенінің аңғарына айналады. 

## Геологиялық құрылымы
Ірі тастақ шөгінділер мен тасынды қиыршық аралас таужыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Таудың қара топырағында сұлыбас аралас өскен түрлі шөптерден тұратын өсімдік дүниесі дамыған.

## Дереккөздер

Санат:Ерейментау ауданы таулары
Авантюрин

thumb|right|200px|Авантюрин
**Авантюрин** — минерал, кварцтің ұсақ түйіршікті түрі. 

Авантюриннің құрамында біркелкі шашырап тараған слюда, геаматит, гетит минералдарының ұсақ түйірлері бар. Олар авантюринге құбылмалы қоңыр, сұр, жасыл, қызғылт түс береді. Кен орындары Оралда, Алтайда кездеседі. Авантюрин әшекей тас ретінде көркемдік бұйымдар жасауға пайдаланылады. Авантюриннің мыс қосып жалтыратылған қоңыр шыны тәрізді жасанды түрі де бар.

## Дереккөздер

Санат:Кварцтар
Санат:Кварц түрлері