open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қоғыр

right|thumb|180px|Қоғыр
**Қоғыр** (Aquilegia) — сарғалдақ тұқымдасына жататын көпжылдық шөп өсімдіктерінің бір туысы. Қоғырдың Еуропадағы, Азиядағы және Америкадағы, қоңырүйек жерлерде өсетін 50 шақты түрі бар. бұрынғы КСРО-да олардың 14 түрі өседі. Олардың ішіндегі көбірек кездесетін түрлері: **[[алақоғыр]]** (Aquilegia glandulosa) — түпкі шыққан жері Алтай, осы кезде көптеген жерлерде декорациялық өсімдік ретінде егіледі; ірі қызыл гүлі болады. **[[Кавказ қоғыры]]** (Aquilegia olympica), **[[Калифорния қоғыры]]** (Aquilegia chrysantha), **[[Қарақоғыр]]** (Aquilegia vulgaris), **[[Сібір қоғыры]]** (Aquilegia sibirica), **[[Қызыл қоғыр]]**.

## Дереккөздер</span>


Санат:Сарғалдақтар тұқымдасы
Қыша

**Қыша** (Sinapis) — орамжапырақ тұқымдасына жататын даражарнақты шөптесін өсімдіктердің бір туысы. Қыша тұқымынан 35-47%-ке дейін май шығатын өсімдік. Кейбіреулерінің тұқымынан медицинада қолданылатын дәрі жасалады. Қышаның бірнеше түрі бар, олар:

**Ақ қыша** (Sinapis alba) — бұрынғы КСРО-ның Орта және Оңтүстік алқаптарының егінжайларында арамшөп ретінде өсетін бір жылдық өсімдік, маусым
-шілде айларында гүлдейді; көк күйінде малға азық жасау үшін және тұқымынан май, ұн алу үшін егіледі.

**Улы қыша** (Sinapis arvensis немесе Brassica sinapistrum] — мұның сабағының ұзындығы 10-100 см, май айында гүлдеп, маусымда тұқымы піседі; егінжайдың, бау-бақшаның арасында өсетін арамшөп. Бұрынғы КСРО-ның барлық жерінде өседі; улы қышаның тұқымы мен жапырағының құрамында қыша майы, синигрин дейтін глюкозид бар; мирозиназа дейтін фермент синигринді бөлшектеп глюкоза, калий бисульфаты және аллилдік қыша майы деген заттарға айырады, бұлардың ең соңғысы теріге тисе күйдіріп жіберетін улы зат. Улы қышаны гүлдеместен бұрын қой, сиыр және шошқа жейді, ал гүлдегеннен соң және онан кейін жеген мал уланады; улы қышаның тұқымында 30%-ке дейін майы болады, мұны тамаққа, сабын жасауға пайдаланады;

**Көгілдір қыша** (Brassica juncea) — балауыз жұғынының салдарынан сабағы көгілдір болып өсетін шөптесін өсімдік, тұқымы қара көк, қуаңшылық пен аязға төзімді; вегетациялық дәуірі 75—140 күн. Көгілдір қыша көбінесе Төменгі Поволжьеде, ішінара Ставрополь өлкесінде, Орта Поволжьеде, Қазақстанда егіледі. Бұрынғы КСРО-да егілетін майлы өсімдіктердің ішінде жер көлемі жағынан бұл үшінші орын алады. Тұқымының құрамында 35-47% майы бар, мұны тамаққа және техникада қолданады, мұнымен қатар онда синигрин дейтін глюкозид және мирозиназа дейтін фермент бар. Көгілдір қышаның медицинада мәні үлкен.

## Тағы қараңыз
* Қыша қағаз

## Дереккөздер</span>


Санат:Орамжапырақтар
Санат:Мәдени өсімдіктер
Қалампыр майы

**Қалампыр майы** — қалампыр ағашынан алынатын эфир майы. Қалампыр майының иісі қалампырдың иісіне ұқсайды, кермек, дәмді, сары түсті тұнық зат. Қалампыр майы парфюмерия өнеркәсібінде және тіс емдеу үшін қолданылады.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Эфир майлары
Санат:Өсімдік майлары
Ажгон

**Ажгон** (Carura ajowan) — шатыршалыктар тұқымдастарына жататын біржылдық шөптесін өсімдік. Дәнінен эфирлі май алу үшін бұл өсімдік басқа елдерде бұрыннан, ал Оңтүстік Қазақстанда 1934 жылдан бері өсіріліп келеді. Бұл ачигон немесе Үндістан тмині деп те аталады.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
* Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Шатыршагүлділер
Аксирис

**Аксирис** (Axyris) — алабұталар тұқымдасына жататын біржылдық шөп өсімдіктерінің бір туысы.

## Дереккөздер

Санат:Алабұталар
Ландшафттану

right|thumb|240 px
right|thumb|240 px
**Ландшафттану** – физикалық географияның табиғи аймақтық кешендерін (геожүйелерді) зерттейтін ғылым саласы. Бұл терминнің соңғы кезде региондық физикалық географияның синонимі ретінде колданылуы басым болып барады. Ландшафттанудың негізгі мақсаты — табиғи және мәдени ландшафтты сипаттау, олардың құралымын, өзара байланысын, даму заңдылығын зерттеу болып табылады. Географиялық ландшафт туралы бұл ғылымның басты міндеті – ландшафт түрлерінің жаралуын, құрылымы мен динамикасын, даму заңдылықтарын, орналасуын және адамның шаруашылық әрекеттерінен оның өзгеруін зерттеу. Сонымен бірге ландшафттану төменгі сатыдағы геожүйелер (жеке қоныс, фация, т.б.) және жоғары сатылық геожүйелер (табиғи өлке, провинция, т.б.) мәселелерімен де айналысады. Табиғаттың осындай жеке жақтарын зерттей келе ландшафттану географиялық қабықтың аймақтық белдеуінің жалпы заңдылықтарын анықтайды, яғни физикалық географияның аудандау негізін қалайды. Ландшафттану деректері нысанның ландшафтылық картасын жасаудан басталатын экспедиция және стационарлық жұмыстар нәтижесінде жиналады; зерттеудің географиялық, картографиялық, тарихи, т.б. зерттеу әдістерімен қатар математикалық статистика және логика әдістері де қолданылады. Ландшафттанудың негізін салушылар – Л.С.Берг, Г.Н.Высоцкий, Г.Ф.Морозов, т.б.
## Дереккөздер
Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, профессор С. К. Кенесбаева и кандидата филологических наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Издательство «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

 

Санат:География
Лапиллдер

**Лапиллдер** — кратерден вулкан атқылаған кезде лақтырылып шығарылатын, бұрын қатып қалған вулкандық жыныстардың пішінсіз сынықтары. Диаметрінің үлкендігі бірнеше сантиметрге жетеді.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Геология
Латерит

**Латерит** (*лат. later — кірпіш*)  — саз, тас құрамды шөгінділер; ылғал тропиктік және субтропиктік аймақтарға ғана тән қызыл темірлі немесе темірлі-алюминийлі тығыз зат. Латерит құрамы әр түрлі алюмосиликаттық тау жыныстарының бетінде жатады. Тасты Латериттер кеуек, бұршақ, микроконкрециялар түрінде, ал сазды Латериттер үгілмелі болып келеді, ауада тез қатаяды. Үгілуден, шайылудан, тау жыныстарының сілтілі және сілтілі-жер металдарынан (*K, Na, Ca, Mg*), кремнийден  арылуы және темір, алюминий, титан, марганец оксидтері мөлшерінің көбеюі нәтижесінде (*15 — 20%-дан 80 — 90%-ға дейін*) қалыптасады. Ұзаққа созылған геологиялық уақыт ішінде климаты ылғалды жерлерде және түрлі көне жер бедерінің қалдықтарында, алюмосиликаттарға бай тау жыныстары таралған аймақтарда кездеседі. Оның қалыңдығы бірнеше метрден 50 метрге дейін жетеді. Тау жыныстарының құрамына қарай Латерит бокситті, никельді, темірлі, марганецті болып келеді.
## Дереккөздер
 
К. Табылдиев

Санат:Геология
Тобыл (айрық)

**Елді мекен:**

* Тобыл – Қостанай облысы Бейімбет Майлин ауданындағы қалалық үлгідегі кент.
* Тобыл – Қостанай облысы Қостанай ауданындағы қала.

**Басқа мағыналар:**

* Тобыл – Ертіс алабындағы өзен.
* Тобыл – Қазақстан Премьер Лигасында, ойнайтын, Қазақстан футбол клубы.
Сатылы рельеф

**Сатылы рельеф** — таулы аймақтарға тән рельеф формалары. Сатылы рельеф пайда болуьшың үш түрі бар: 1) әр түрлі жыныстарда эрозияның әр түрлі дөрежеде болуы нәтижесінде; 2) опырықтардың сатылы орналасуы нәтижесінде; 3) беті жазық алаптың күмбезді көтерілу жағдайында әр түрлі биіктікке жүйелі орналасуының нәтижесінде. 

Санат:Геология
Бояулы шытыршық

**Бояулы шытыршық** () —  орамжапырақ тұқымдасының шытыршық туысына жататын өсімдік. 

Мұның садақ тәрізденген жапырағынан индиго дейтін бояу шығады; онымен шұға боялады.

## Дереккөздер


Санат:Орамжапырақтар
Ұларлар

**Ұлар** () — қырғауыл тұқымдасына жататын құстардың бір туысы. 

Ұлардың денесінің жалпы құрылысы кекілікке ұксайды, бірақ одан ірі, дене тұрқы 60 см. Ұлар көбінесе Кавказдың, Қазақстанның тауларында болады. Мұның бірнеше түрлері бар, еті дәмді, ел сол үшін аулайды.

Салмағы 3 кг-дай, түсі тас өңдес, тауыққа ұқсаса, жергілікті құс. Биік тау шыңдарын мекендейді. Көбіне 5-10-нан топтасып жүреді де тек көктемде ғана жұптасады. Олар өте сақ келеді. Тау бөктерінде жайылып жатқанда, біреуі биік құзға шығып, жан-жағын бағдарлап тұрады екен.

Егер қауіпті сезсе айрықша үн шығарып, хабар беретін көрінеді. Қыстың аязды күндерінде тас қуыстарынан пана тауып, топтасып бірін-бірі жылытады. Қар қалың жауған жылдары, көбіне таутекенің соңынан еріп отырады. Себебі таутекелер тебіндеп жайылып, қырат беткейлеріндегі қарды тазартып, қанаттылардың азығын тез табуына көмектеседі екен.

## Дереккөздер
Беті қышық

**Беті қышық** () – байсаттар тұқымдасының шәңкіш туысына жататын бұтаның бір туысы. 

Беті қышықтың жапырағының астыңғы бетінде ақшыл түгі бар, жемісі піскен кезде ақшыл түгі қарайып кетеді. Жабайы күйінде бұрынғы КСРО-ның бірнеше аудандарында өседі.

## Дереккөздер

Санат:Байсаттар
Бұршақ

**Бұршақ** () — бұршақ тұқымдасына жататын біржылдық және көпжылдық шөптесін өсімдіктердің бір туысы.

## Өсімдік туралы
thumb|left|Тұқымы бар бұршақ жемісі (бұршақ)
thumb|left|КСРО пошталық маркасы. 1964. КСРО ауыл шаруашылығы дақылдары. Рамон бұршақ 77
thumb|left
Отаны — Оңтүстік-Батыс Азия деп саналады. Бұршақ — ерте заманнан өсіріліп келе жатқан дақыл, оның тұқымы тас дәуіріндегі  үңгірлерден табылған. Бұршақтың түрлері өте көп. Бір гектар жерден 15-30 центнерге дейін өнім алынады.
Гүлі ірі, тұқымы шар тәрізді. Бұршақтың орташа түсімі гектарынан 10-12 центнер, озат колхозшылар мен тәжрибе егістіктері 35—40 центнерден өнім алады. Жапырағының ұшындағы тармақталған мұртшалары арқылы бірнәрсеге жармасып өседі. 

Бұршақтың 7 түрі:
* Pisum abyssinicum A.Braun
* Pisum ensifolium Lapeyr. E.H.L.Krause 
* Pisum fulvum Sibth. & Sm. 
* Pisum heterophyllum (L.) E.H.L.Krause 
* Pisum hirsutum (L.) E.H.L.Krause 
* Pisum pumilio (Meikle) Greuter 
* Pisum sativum (L.) — Ас бұршақ немесе екпе бұршақ: біржылдық өсімдік, көбінесе астық үшін өсірілетін өте құнды өсімдік; 

Бұршақтың құрамындағы ақуыз басқа дақылдарға қарағанда көп. Оның ақуызы еттің ақуызымен бірдей, бірақ еттің ақуызымен салыстырғанда жеңіл, тез сіңімді, пайдалы аминқышқылдарынан тұрады. Бұршақ құрамында аскорбин қышқылы көп — 59 мг %, қант, крахмал, өзектер, С, РР, В тобы дәрумендері, каротин, минералдар мен микроэлементтер бар. Бұршақтың нәрлілігі қартоптан 1,5-2 есе артық.

## Қолданылуы
Бұршақ жүрек-тамыр ауруы бар адамдардың жейтін тамағының қатарында болуы керек. Жасыл бұршақ адам ағзасына радиоактивті металдардың сіңуіне қарсы тұрады. Бұршақ қатерлі ісік ауруларының, инфарктың, қан қысымы артуының туындау ықтималдығын төмендетеді.

Бұршақты жасыл кезінде жинайды. Одан көже, ботқа жасайды. Түрлі ет тағамдарына қосымша ретінде пайдаланады. Салаттарға қосады.  Тап осы бұршақ туралы Гиппократ айтқан: «Біздің жеген тамағымыз бізге пайдалы дәрі, ал дәрі – тамағымыз болу керек».

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Бұршақ жайында

Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Бұршақтәрізді сиыржоңышқа

**Бұршақтәрізді сиыр жоңышқа** (Vica pisiformis) — сабағының ұзындығы 2 м-дей көпжылдық өсімдік. Дәнді дақылдардың арасында арамшөп түрінде өседі. Сабағы мен жапырағының түрпілігіне бола мұны мал онша жемейді.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Ем кекіре

**Ем кекіре** — күрделігүлділер және қарамықтар тұқымдастарына жататын бірнеше гүлді өсімдіктер түрінің жалпы аты. Мұның қарамықтар туысына жататын негізгі түрлері:

**Тынықмұхит кекіресі** (Polygonum pacificum) — шөптесін өсімдік; бұл көбінесе Қиыр Шығыста өседі;

**Кермек кекіре** (Picris) — бұл көбінесе екіжылдық немесе көпжылдық болып өсетін шөптесін өсімдіктердің бір туысы. Мұның бұрынғы КСРО-да 10 шақты түрі бар, кейбіреулері — арамшөп.

**Қосмекенді кекіре** (Polygonum amphibium) — бұрынғы КСРО-ның көпшілік жеріндегі жылып ағатын және ағынсыз суларында өседі, бұл өсімдіктің тамыр сабағында — 20%, сабағы мен жапырағында — 5—10% тері илейтін заты болады, Орта Азиядағы және Қазақстандағы ел мұның тамыр сабағын қайнатып оны тамыр дәрінің орнына ішеді, жемісі асыранды құстарға жем болуға жарайды;

**Қызыл кекіре** (Polygonum corpeum) бұл көбінесе Кавказда өседі; қолдануы — ем кекіренікі тәрізді болады;

**Раушан кекіре** (Acroptilon picris) — көпжылдық шөптесін өсімдік; мұның бұтақталған; кіндік тамырының ұзындығы 5—6 м-ге жетеді; бұрынғы КСРО-ның Еуропалық бөлігінің оңтүстігінде, Батыс Сібірде және Орта Азияда өседі; шөлге, тұзға төзімді келеді, қаулап өсетін өте қауіпті арамшөп; түйе, кой, жылқы жесе улайды;

**Шаян мойнақ** (Polygonum bistorta) — мұның сырты қара, іші қызғылт, жыланша иірілген тамыр сабағы болады; бұрынғы КСРО-ның барлық жеріндегі шабындықтарда, төбелерде, беткейлерде, орман арасындағы ашық жерлерде өседі, Кавказда, Қиыр Шығыста ғана өспейді; шаян мойнақтың тамыр сабағын жаншып немесе қайнатып іш өткенде ішеді, тіс ауырса ауыз шайқайды;

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Күрделігүлділер
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Сүтті саңырауқұлақ

**Сүтті саңырауқұлақ** (Lactarius rufus) — тақтақұлақтар тұқымдасына жататын қалпақты саңыраукұлақ. Қалпағы қызыл күрең, воронка тәрізді, ашқылтым, ақ сүті болады. Жеуге жарамайды. Қарағайлы орманның ішінде жаздың басында өсіп шығады.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Саңырауқұлақтар
Киікоты

**Киікоты** (*Hypecoum*) — 
# ақшагүл – апиындар (қара: Маковые) тұқымдасына жататын өсімдіктердің бір туысы. Киікотының бұрынғы КСРО-да 8 түрі кездеседі. Бұлар — көбінесе шөлейтте өсетін майда өсімдік. Киікотының негізгі түрлері: **салалы киікоты** (H. pendulum) — біржылдық өсімдік; сабағының ұзындығы— 10—15 см, жапырақтары тырбық өседі; салалы киікотының құрамында наркоздық зат болады, сондықтан да мұны мал жемейді; **[[шашыратқы]] киікоты** (Н. parviflorum) — мұның сабағының ұзындығы 10—20 см, жапырақтары тырбық болады. Шашыратқы киікоты Алтай мен Орта Азияның сарытопырақты және тастақ беткейлерінде, сарытопырақ қайыршақты шөлейт далаларында өседі, малдың барлық түлігі жейді.
# көкемарал (*Ziziphora*) – ерінді гүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Гүлдері ұсақ, қызғылт не айқын қызғылт; қалқанша, шашақ тәрізді гүл шоғын құрады. Еуропада (*әсіресе Жерорта т-і маңында*) және Батыс Азияда тараған 20-дан астам түрі бар. Қазақстанда 6 түрі өседі. Олардың ішіндегі жиі кездесетіні – иісті Киікоты (*Z. Clіnopodіoіdes*), аласа тау етегінде, құрғақ шабындықтарда, орман алқабында жарық жерлерде өседі. Тобыл, Есіл, Ертіс маңында, Ақмола, Ақтөбе облысында, Балқаш-Алакөл аймағында, Алтай, Тарбағатай, Жетісу, Іле, Күнгей Алатауларында, Каспий төңірегінде кездеседі. Киікотының құрамында эфир майы, илік заттар мен аскорбин қышқылы болады. Кептірілген гүлі мен жапырағының қайнатылған суы ішек атониясына, қақырық жібітуге, ваннаға қолданылады. Киікоты медицинада адамды арнайы терлететін шай құрамына қосылады. Киікотының жапырағы дәм татымдық зат ретінде арақ-шарап өнеркәсібінде пайдаланылады және тағамға қосылады. Киікоты – балды өсімдік, оны мал жемейді.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Киікоты

Санат:Еріндігүлділер
Санат:Көкнәрлер
Тауқалақай

**Тауқалақай** () – ерінгүлділер тұқымдасына жататын көпжылдық шөп өсімдігі. 

Тауқалақайдың зәрлі бездері болмайды. Сабағы онша бұтақтанбайды, гүлі — ақ түсті, апрельден бастап күздің аяғына дейін гүлдеп тұрады. Тауқалақай тоғайлы, таулы жерлерде өседі. Мұның күлтелерін ел арасында емге жұмсайды. Тауқалақайдың құрамында тері илейтін зат, қант, ламиин алкалоиды, эфир майлары, сапониндер бар. Тауқалақайды қазақша кейде бойқалақай, кейде аққалақай деп те атайды.

## Дереккөздер

Санат:Еріндігүлділер
Ұяшөп

**Ұяшөп** , ұялы шөп () – сүйсіндер тұқымдасына жататын көпжылдық өсімдіктердің бір туысы. Ұялы шөп сапрофиттық жолмен күн көреді. Мұның жерге төселіп жатқан тамыр сабағының бетіне етженді тамырлары ұйысып, құстың ұясы тәрізденіп өседі, сондықтан мұның аты соған қарай қойылған. Ұялы шөптің 9 түрі бар, бұрынғы КСРО-да солардың 4 түрі өседі, олар көбінесе Еуропа мен Азия жерінде өседі.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Сүйсіндер
Сұр сандуғаш

**Сұр сандуғаш** () — торғайтәрізділердің ішіндегі нағыз сайрағыштарға жататын ұсақ құстардың бір түрі. Денесінің ұзындығы 15 см.
Сұр сандуғаш- Қазақстанда ең кең таралған, сандық мөлшері әдеттегідей сандуғаштың бірі. Олар мүлде ормансыз шөл аумақтарынан басқа Қазақстан аумағының үлкен бөлігінде  орып тепкен. Сондай ақ олар тіпті ормандардың жоғарғы шегіне дейін тауға көтеріледі. Сұр сандуғаш ұшып өткенде барлық жерлерден кездеседі. Бұл   - ерекше өрнегі жоқ, орташа денелі  орташа реңді нағыз сандуғаш. Оның жалғыз  ерекше белгісі  - «Тор –ғайға тән қанаты». Бұл – қанатын қомданғанда да жақсы байқалатын дененің арқа бөлігіндегі біркелкі қоңыр сұр реңті қауырсындарды тот түсті жалпақ көмкермесі және үлкен жабын қауырсындары. Сондай – ақ ақ түсті тамағы да назар аударады, соған рай ағылшындар сұр сандуғашты «ақтамақ сандуғаш» деп те атаған.
Сұр сандуғаш бұталарда да, шөптерде де едәуір көрнекі жүреді. Әсіресе сайраған кезде жиі әуелеп ұшады. Әдемі сандуғаш үшін үйреншікті мәнерде болады, алайда онша түрлендірілмейді. Қазақстанның оңтүстігіне мамырдың басында ұшып келеді. Сөйтіп үяларын бұталарға да , сондай – ақ кейде биік шөпке де орналастырады, алайда сырт көзге көрінбейтіндей етіп , үнемі жақсы жасырады. Мамырдың ортасынан –ақ ұяда төрт –бес жұмыртқа байқалады. Ал маусымның басында балапандар пайда болады. Олар осы айдың екінші жартысында ұядан ұшады. Екінші рет балапан өргізбейді. Шілдеде жас құстардың көшуі басталып та кетеді, оның соңы ұшып кетуге жалғасады. Қазақстанның қыркүйектің ортасында ьолық ұшып кетеді, одан шығысқа қарай да жиі –жиі кездестіруге болады. Қалың өскен жапырақты бұталар мен ірі шөптері бар тау беткейлерінде көбірек мекен етеді. Дауысы және әуені боз сандуғаштар мен басқа сандуғаштардан аумайды. Тұқымтоптық өмір сүру дағдысында да айырмашылық жоқ. Қазақстанға сәуірдің соңында ұшып келіп, тамызда ұшып кетеді.

## Дереккөздер
мектеп энциклопедиясы "Құстар", Қазақстан жануарлары сериясы, Автор А. Ф. Ковшарь, В.А. Ковшарь


Санат:Сандуғаштар
Таран

**Таран**, немесе айланшөп () – тарандар тұқымдасының бір туысы. 

Таран көбінесе біржылдық шөптесін өсімдік болып та, кейде шала бұта түрінде де кездеседі. Таранның 200-ге тарта түрі бар, мұның 130-дай түрі бұрынғы КСРО-да өседі. Мұның көбірек кездесетін түрлері: таутаран (Р. аlpinum, или Р. coriarium) — мұнымен теріні илеуге және бояуға болады; бояулы айланшөп (Р. tinctorium) — көк түсті бояу беретін шөптесін өсімдік; бұталы айланшөп (Р. dumetorum) — көбінесе жидекті бұталардың арасында, судың жағалауында және құмда өседі; зығырлық айланшөп (Р. linicola) — мұның тұқымын зығырдың тұқымынан ажыратуға болмайды, сондықтан бұл зығырдың арасында ғана арамшөп болып өседі; үшкірұшты айланшөп (Р. cuspidatum) — гектарынан 200 тоннаға дейін көк шөп беретін өскелең өсімдік. Малға азық болады. Тарбақ айланшөп (Р. divaricatum) — сыпыртқы тәрізденген ірі гұлшоғы бар, бал иісті шөптесін өсімдік; сахалин айланшөбі (Р. sachalinense) — жапырағы өте әдемі декорациялық өсімдік.

## Дереккөздер

Санат:Таран тұқымдасы
Гинандроморфизм

**Гинандроморфизм** — жәндік денесінің әр жерінде теңбілденген аталық және аналық жыныс белгілері бар бөлімдердің болуы. Мұны гермафродитизмнің бір түрі деп атауға болады. Гинандроморфизм төменгі сатыдағы шаянтәрізділерде (су бүргесінде, дафнияда), насекомдарда (бал арасында, құмырсқада, көбелекте және тағы басқаларда) болады.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Зоология
Шамшат

**Шамшат** () — қос жарнақты өсімдіктер; таксономиялық жіктелім бойынша — қатар. Дүние жүзінде қоңыржай, тропиктік және субтропиктік аймақтарда (тек Оңтүстік Африканың тропиктік аймағында кездеспейді) өседі. 

Бұл қатарға қайың тұқымдасы және шамшат тұқымдасы, 7 — 9 туыс, 600-дей (кейбір деректер бойынша 1000-нан аса) түрлер жатады. Қазба қалдықтары бор кезеңінен белгілі. Шамшаттар — бір үйлі (сирек екі үйлі) ағаштар. Биіктігі 50 м-ден, діңінің жуандығы 2 м-ден асады. Дің қабығы тегіс, сұр түсті, көпшілігі — жапырақ тастайтын ағаш. Гүлі дара жынысты. Аталық гүлінде 6 — 12 аталық, аналық гүлінде 1 аналығы болады, олар жеке-жеке орналасады. Гүлшоғыры бір немесе бірнеше гүлден құралады. Жапырағы бүр жарғанда гүлдейді. Желмен тозаңданады. Жемісі (жаңғағы) шошқажаңғақ тәрізді болады. Шамшаттарды елді мекендерді көгалдандыру үшін, орман шамшатында ағаштарды қорғау үшін отырғызады; сүрегі мықты, сондықтан ағаш бұйымдарын жасауда қолданылады. Жемісінде улы алкалоид — фагин болады, ол жемісін қуырғанда жойылып кетеді, сондықтан жемісінен тағамдық және техникалық май алынады; күнжарасы шошқаға беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Шамшаттар
Майқаңбақ

**Майқаңбақ** (Corispermum) —  мареліктер тұқымдасына жататын біржылдық шөп өсімдіктерінің бір туысы. Майқаңбақтың 50—60 түрі бар, олардың 34 түрі бұрынғы КСРО жерінде өседі. Бүларды түйе, кой, ешкі жақсы жейді. Майқаңбақтың біздегі көбінесе өсетін жері — Сібір, Орта Азия, Қиыр Шығыс, бұрынғы КСРО-нің еуропалық бөлігі.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Қызылқұйрық тұқымдасы
Сұлушаш

**Сұлушаш** (() – бақажапырақ тұқымдасы, сұлушаштар кіші тұқымдасына жататын өсімдіктердің бір туысы. 

Судың ішінде өседі. Гүлсеріктері болмайды, судын бетінде ұрықтанады. Сұлушаштың 26 түрі бар, олардың 7 түрі бұрынғы КСРО жеріндегі суларда өседі, жиі кездесетіндері: көк сұлушаш (Сallitriche verna), өзгергіш сұлушаш (Сallitriche polymorpha), күз сұлушаш (Сallitriche autumnalis).

## Дереккөздер

Санат:Бақажапырақтар
Субүлдірген

**Субүлдірген** (Empetrum nigrum) — мәңгі жасыл болып өсетін бұта. Тундрада, Еуропаның, Азияның, Солтүстік Американың тауларында және орманды аймақтың солтүстік жағындағы шымтезекті шалшық жерлерде өседі. Субүлдіргеннің жемісі аса дәмді болмаса да, жергілікті халық тамаққа пайдаланады.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Көкбұталар
Айланшөп

**Айланшөп**, немесе **Самалдық шөп** () – тарандар тұқымдасына жататын біржылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның көптеген аймақтарында (Каспий маңы ойпаты, Балқаш-Алакөл ойысы, Түркістан, Жоңғар, Іле Алатауы, Қаратау өңірлері), өзен бойында, арық, тоған жағалауларында өседі. Оны сиырдан басқа малдың бәрі жейді. 

Биіктігі 20-80 см, сабағы тік болады. Қаңдауыр пішіндес жапырағы сабаққа кезек орналасады. Сабағы тік өседі әрі қысқа, ұштары сүйір, шеттері бүтін,жоғарғы жағында қара қоңыр дақтары бар, бұтақтары көп, жапырақтары кезектесіп орналасқан. 

Гүлдері ақ немесе қызғылт түсті, 5 гүл жапырақшадан тұрады, жапырақтарының қуысына масақша  тәрізденіп шоғырланған. Жемісі жұмыртқа сықылды қара түсті жылтыр жаңғақша. Самалдық шөп өзендердің,арықтардың жағаларында, ылғалды жерлерде, арамшөп ретінде егістік жерлерде өсе береді. Дәрі жасау үшін оның жер бетіндегі бөлігінің жоғарғы жағын гүлдеген кезінде жинап алады. 

Құрамында К витамині, флавоноидтар, гликозидтер, эфир майлары, қоймалжың, илік заттар, С витамині бар. Өсімдіктің қан тоқтататын, несеп айдайтын, іш жүргізетін қасиеттері бар. Дене сыртындағы жаралардың жазылуын тездету үшін майдәрі жасап та пайдаланады. Етеккір көп келгенде, геморрой түіндерінен, жатырдан қан кеткенде оны тоқтату үшін қолданады. Бас ауырғанда кісінің желке тұсына өсімдіктің жас шөбін басуға болады. Әйелдердің ақ етіккірінің келуін, бүйректің ауруларын емдеу үшін де пайдаланады.

Дәріні дайындау және қолдану тәсілі: Самалдық шөптің ұнтақталған шөбінің 1 ас қасығын 1 стакан қайнап тұрған суға салады да, 15 минут тұндырады. Дәріні сүзіп алып екіге  бөледі де, бір күнде тамқтан кейін екі рет ішіп тауысады. Емдеу  мерзімі 3 апта. 2 литр суға өсімдіктің кептіріліп ұнтақталған 2 уысын салып 15 минут қайнатады да,1 стакан ыстық сүт және 1 ас қасық крахмал қосып,бұлау жасап пайдаланады. Ваннаға жату ұзақтығы 15 минут. Күн сайын немесе күнара қабылдап,1-2 айға дейін емделеді.

## Дереккөздер


Санат:Таран тұқымдасы
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Герефорд сиыры

thumb|300px
**Герефорд сиыры** — етті сиырдың бір тұқымы. Жергілікті малды ұзақ сұрыптау арқылы 18 ғ-дың аяғында Англияда Херефордшир графтығында шығарылған. Герефорд сиырының бұрынғы КСРО-да өсірілетін аудандары: Қазақстан, Челябі, Сталинград, Ростов облыстары. Биіктігі 125 см, тұрқы 153 см, кеуде орамы 197 см. Бұқасы 900 – 1000 кг, сиыры 550 – 600 кг тартады. Қазақстанға 1930 жылдан бастап әкелінгенГерефорд сиырын қазақы және қалмақ сиырымен будандастыру нәтижесінде қазақтың ақбас сиыры шығарылды. Герефорд сиыры Шортанды астық шаруашылық ғылыми-зерттеу институтының тәжірибе шаруашылығында, «Шалабай», «Аңқаты» асыл тұқымды мал зауытынтында (Батыс Қазақстан облысы) өсіріледі.

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев


Санат:Сиыр тұқымдары
Сасыр

**Сасыр** () – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көпжылдық монокарпты және поликарпты шөптесін өсімдіктер. 

Қазақстанның далалық, шөлді және таулы аймақтарында өсетін 48 түрі кездеседі, оның 20-сы — эндемиктер. Бұлардың биіктігі 30 — 90 см, кейде 2 м-дей болады. Сабағы жуан, жапырағы қауырсын тәрізді, шеті тілімденген. Гүлі ұсақ, сары, ақшыл сары түсті, қос жынысты, шатырша гүлшоғырына топталған. Мамыр — маусым айларында гүлдеп, шілде — тамызда жеміс салады. Тұқымы — дәнек. Көпшілік түрлерінің, мыс., сасық сасыр (F. foetіda), шайыр сасырдың (F. schaіr немесе F. Varіa) құрамында шайыр көп. Эфир, камедь (жеміс ағаштары зақымданғанда қабығынан бөлінетін, тез қатып қалатын қоймалжың шырыш) түзетін өсімдіктер, сондықтан оларды дәрі жасау үшін қолданады, жемшөпке қосып, малға береді. Сүмбіл сасырдың (F. moschata) тұқымының құрамында жұпар иіс шығаратын эфир майы болады, оны парфюмериялық өнімдер жасауда пайдаланады. Кейбір түрінің тамыры крахмалға бай, оны тағамға қосады. Қаратауда Боралдай сасыры (Ferula karatavica) деген түрі кездеседі. Сасырдың ірі жапырақтары құнарлы мал азығы болып саналады. 7 түрі: ақжолақ сасыр, тегіс сасыр (F. glaberrіma), Іле сасыры (F. іlіensіs), ксероморфты сасыр (F. xeromorpha), орамалы сасыр (F. іnvolucrata), Сөгеті сасыры (F. sugatensіs) және Тауқұм сасыры (F. taucumіca) Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Тағы қараңыз
*Асафетида
*Итқұсық

## Дереккөздер

Санат:Шатыршагүлділер
Бұйра жартастар

**Бұйра жартастар** — мұздық қозғалғанда, мұз өңдеп кеткеп қатты жыныстардан тұратын жартастар; олардың мұз сырғып келген жағындағы беті көлбеу, тегістеліп қашалған да, қарама-қарсы жағы тік не кедір-бұдыр болады.

Бұйра жартастар - жылжыған мұздықтар тегістеп, майдаланып қалған жартастардың — "қоймаңдай тастардың" жиынтығы.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.


Санат:География және геодезия
Санат:Геология
Лёсс

**Лёсс** — шаң тозаңдарынан, саздан, құмнан тұратын, құрамында кальций карбонаты едәуір, кеуекті, ұлпа, қабатсыз, борпылдақ жыныс. Минералогиялық құрамында кварц басым болады. Лёсстің қалыңдығы әр түрлі, мәселен, Қытайда оның қалыңдығы 200 м-ге жетеді. Оның пайда болуы жөнінде эолдық, аллювийлік, топырақтық сияқты тағы басқа теориялар бар.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Топырақтану
Санат:Геология
Бағыттық эрозия

**Бағыттық эрозия** — тұрақты арналарда ағып жататын сулардың сол арнаны құрайтын тау жыныстарының бөлшектерін жуып және ілестіріп алып кету процесі. Тұрақты су ағындарында (өзендерде, жылғаларда) бағыттық эрозияның салдарынан арна тереңдейді және кеңейеді; уақытша су ағындары арнаны жуып-шайып, шұңқырлар мен жыраларды қазып кетеді. Бағыттық эрозия бүйірлік, тереңдік, шегінбе болып бөлінеді.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Эрозия
Литоральдық шөгінділер

**Литоральдық шөгінділер** — ауық-ауық қайту кезінде құрғап қалатын, мұхиттар мен теңіздердің жағалық өңірінің шөгіндісі. Әр түрлі дәрежеде жұмырланған жұмыр тастардан, малта тастардан, қиыршық тастардан, құмдардан, теңіз жәндіктерінің мүйіз қабықтары кездесетін саздардан тұрады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Геология
Жылы сулар

**Жылы сулар** (арасандар, немесе бұлақтар) — су температурасы сол жердің жылдық орта температурасынан жоғары болатын бұлақтар. Мұндай анықтама бойынша мәңгі тоңдар белдеуіндегі температурасы +1° бұлақтар да жылы сулар қатарына жатады. Бальнеологтардың анықтамасы бойынша жылы сулар деп жоғарыдағы анықтамаға сәйкес келетін, бірақ температурасы +20°-тан төмен болмайтын бұлақтарды атайды; температурасы +37°-қа дейінгі бұлақтарды жылы, ал одан жоғары температурадағы бұлақтарды ыстық бұлақтар деп атайды.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Қаздар

**Қаздар** () — Қазтәрізділер отрядына жататын құстардың тұқымдас тармағының бірі. 

Қаздардың мойын омыртқасының саны 21-ден аспайды. Жыныстық диморфизм қаздарда болмайды. Олар әсіресе тундралы аймақта көп болады. Қаздар көбінесе құрғаққа ұялап, құрғақта оттайды, су оларға сусындау, түлеу және кейде демалу үшін ғана керек болады. Олар суда жақсы жүзе алады, бірақ сүңги алмайды. Қаздардың барлық түрлері 6—12 жұмыртқа салады да, балапандарын 25—28 күн басып шығарады, олар бір тәуліктен соң енесіне ере бастайды. Қаздардың еті өте құнды, мамығы да пайдалы.

## Қаздардың түрлері
Олардың барлық түрлері 40-тан асады, ал біздегі түрлері — 11. Бұлардың ішіндегі көп кездесетіні: — **сұр қаз**. Сонымен қатар бір жерде болып, бір жерде болмайтын түрлері: құртұмсық қаз, сұрала қаз, қазанқақтар (казаркалар).  Қаздардың жиі кездесетін түрлері:

**[[Сұрала қаз]]** (Anser fabalis) — Америкада кездеседі; бұған сұрала қаз, шолақтұмсық қаздар жатады.

**[[Аустралия қазы]]** (Cereopsinae) — денесінің ұзындығы 90 см, қанаты — 55 см ірі құс, Аустралияда (Тасманияда, Аустралияның оңтүстігінде, Викторияда) тіршілік етеді; балапанын 30 күн басып шығарады. Аустралия қазы тек шөппен қоректенеді.

**[[Тепкішекті қаздар]]** (Ріесtopterinae) — көбінесе Африка мен Мадагаскарда кездеседі, бұлардың түрлері —16. Басқа жерге көндікпейді, қолға үйренгенімен көбейе алмайды.

**[[Ақ қаз]]** (Chen hyperboreus) — денесінің ұзындығы 86 см, қанаттары — 160 см. Ересектерінің түсі — ақ, жас түрінікі— шұбар болады; кездесетін жерлері — Американың солтүстік-батысы мен шығысы; бұрынғы КСРО-да — Чаун түбегінен бастап Беринг бұғазына дейінгі жерлер. Ақ қаз көктемде өсімдік тамырымен, жазда шөппен, ал күзде тундрадағы өсетін түрліше жидектермен коректенеді; сонымен қатар тұщы сулар мен теңіздегі түрліше майда жәндіктерді жейді. Қолға тез үйренеді.

**[[Нил қазы]]** (Chenalopex aegypticus) — көбінесе Африканың, кейде Еуропаның оңтүстігінде мекендейді;

**[[Тауық қаз]]** (Cereopsis novaehollandiae) — денесінің ұзындығы 90 см, қанаты — 55 см, еті дәмді;

**[[Сұрала қаз]]** (Anser anser) — бұл қазіргі кездегі асыранды қаздардың ататегі. Мұның арқа жағы сұр-қоңырқай, ал бауыры сарғыш-сұр түсте болады. Денесінің ұзындығы 98 см, екі қанатының ұзындығы—170 см. Сұрала қаз құрлықта қоректеніп, сонда тіршілік етеді деуге болады. Олар өсімдіктердің бүршіктерімен, жапырақтарымен, тұқымдарымен қоректенеді. Сұрала қаздың жастары 5—6, ал егделері 14-ке дейін жұмыртқа тауып, балапанын 28 күн басып шығарады. Жастарының еті өте дәмді, мамығы асыранды қаздікінен де құнды болады.

## Дереккөздер

Санат:Қазтәрізділер
Қанатсыздар

**Қанатсыздар** (Apterygiformes) — үлкендігі тауықтай, салмағы 2—3 кг келетін қанатсыз құстардың бір отряды. Негізгі белгілері: мойны мен аяғы қысқалау, тұмсығы ұзын. Тыныс тесігі тұмсығының дәл ұшында, құйрықсыз. Жаңа Зеландияда тіршілік етеді. Көбінесе насекомдармен және құрттармен, кейде өсімдіктермен де коректенеді. жұмыртқасының салмағы 450 г, ұзындығы — 12—14 см.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Қанатсыздар
Ваниль

**Ваниль** () – сүйсіндер тұқымдасына жататын өсімдік. Ванильдің хош иісті жемісі парфюмерия мен кондитер өнеркәсіптерінде пайдаланылады. Ванильдің шыққан жері Мексика, ваниль қолмен тозаңдатылады. Жемісі піспей-ақ жинала береді. Оның құрамында: ванилин—1,2—2,7 %, қант—7,7 %, эфир майы—0,62 %, жәй май мен балауызы — 8,2 %, азотты зат—3,7 %, азотсыз зат—28,8 %.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер


Санат:Сүйсіндер
Вапити

thumb
**Вапити** — бұл ақмаралдың бір түрі. Солтүстік Америкада болады, бұл бұрынғы КСРО-ның Саян, Алтай және Тянь-Шань тауларындағы марал тәрізді. Биіктігі шоқтығына дейін 150 см, мүйіздері өте үлкен. 6—7 салалы, олардың салмағы 16 килограммға дейін болады. Мұны еті үшін аулайды.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
* Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Бұғылар
Гризондар

**Гризондар** () – сусарлар тұқымдасының бір туысы. 

Екі түрі бар: үлкен гризон (*G. vittata*) және кіші гризон (*G. cuja*). Бұл Оңтүстік Америкада болады. Денесінің ұзындығы — 45 см, құйрығы — 20 см. Ұсақ аңдармен, құстармен қоректенеді. Қолға тез үйренеді, сондықтан жергілікті ел мұны кейде мысық орнына ұстайды. Гризон терісі үшін ауланады.

## Дереккөздер


Санат:Сусарлар тұқымдасы
Тазқара

**Тазқара** () — жыртқыш құс, қаршыға тұқымдасына жатады. 

## Сипаттамасы
Тазқара - қанаттары 250-295 см болатын қаршыға тұқымдас құстардың ірі өкілі. Ұрғашылары еркектерінен сәл үлкенірек және салмағы ауыр, ұзындығы 104-112 см, салмағы 7,5-12,5 кг, ал еркектері ұзындығы 102-107 см салмағы 7, 0—11,5 кг. Басының төбесі және бүйірлері ақшыл немесе ашық қоңыр түсті мамық өскен. Көз айналасындағы қауырсындары қара-қоңыр түсті және дененің алдыңғы жағына және тамаққа дейін жалғасады. Тамағы жіп тәрізді сұр-қоңыр қауырсындар өскен. Бет терісі мен жалаңаш тері аймақтары көкшіл. Денесі мен қанаттарының үстіңгі бөліктері қара қоңыр, құйрық асты жамылғысы бозғылт сұр. Құйрығы қара. Қанатының қауырсындары және қанат астындағы жамылғылар қара түсті, сыртқы жиектері қоңыр немесе күлгін-қола түсті. Аяқтары ақшыл-сұр. Тұмсығы қара-сұр түсті және сүйір, төмен иілген. Тазқараның мойынының бүйірлері мен артқы жағы қауырсынсыз, мұндағы тері бозғылт қызғылт реңге ие. Жаңа туылған балапандары алдымен сарғыш мамықпен жұмыртқадан шығады, содан кейін ол сұр мамыққа ауысады. Бір жарым айдан кейін алғашқы қауырсындар пайда болады.

## Дереккөздер

Санат:Сұңқартәрізділер
Құмайлар

**Құмайлар** — сұңқартәрізділерге жататын құстардың тобы. Бұған құстардың 20 түрі қосылады. Анатомиялық құрылысы жағынан алғанда Құмайлар екі топқа бөлінеді: нағыз құмайлар, американ құмайлары.

## Дереккөздер

Санат:Сұңқартәрізділер
Америкалық құмайлар

**Американ құмайлары** () – сұңқартәрізділер отряд тармағына жатады. Бұған кондор, король құмай, күрке қумай (Cathartes aura); көкжал құмайлар (Sarcorhamphus) және тауық құмай жатады. Бойында дегелек және бірқазанның кейбір қасиеті сақталған қарапайым құс. Қанат құлашы 3 м дейін, жалпақ. Соның нәтижесінде қорегін іздеп ауада сағаттар бойы қалқып ұша алады. Басы мен мойын терісі жартылай ашық болғандықтан өлексенің іш құрылысын жегенде былғанбайды. Артқы тұяғы басқаларынан жоғары орналасқан және ұсақ, американдық құмай жерде тез жүріп қимылдауға мүмкіндік береді бірақ өзінің қоректік қорын аяғымен қысып алып кете алмайды. Тырнақтары сәл иілген мұқыл. Өңеш бұлшық еттерінің жетілмеу салдарынын американ құмай дыбыс шығара алмайды. Қазіргі уақытта 3 тұқымдасқа қарасты 5 туыс 7 түрі белгілі; ең белгілісі айдарлы құмай. Қорегі балық және жануарлар өлексесі. Таралуы Канаданың оңтүстігінен Отты жерге дейін. Балапандары көздері көретін болып туады бірақ баяу дамиды. Калифорниялық құмайдың (*Gymnogyps californianus*) жойылу қауіпі бар (1983 жылы 26 құс есептелген) ХТҚО Қызыл кітабында.

## Дереккөздер
* Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев


Санат:Сұңқартәрізділер
Жалды қасқыр

**Жалды қасқыр**, **көкжал қасқыр** () – иттер тұқымдасына жататын сүтқоректі жыртқыш хайуан. 

Денесінің ұзындығы 125—130 см, құйрығы — 40 см. Жүні тықыр, жалының қылы 10—13 см-дей. Жалды қасқыр көбінесе Бразилияның, Парагвайдың және Аргентинаның жеріндегі саздарда өсетін шіліктердің ішінде тіршілік етеді. Ұсақ андармен, жемістермен, өсімдіктің жасылымен қоректенеді, кейде қойға да шабады.

## Дереккөздер

Санат:Иттер тұқымдасы
Санат:Оңтүстік Америка сүтқоректілері
Санат:1815 жылы зерттелген жануарлар
Сұр аю

**Сұр аю**, гризли () – аюлар тұқымдасына жататын қоңыр аюдың бір түр тармағы, өте зор, сүтқоректі жыртқыш хайуан. 

Денесінің ұзындығы 2,5—2,75 м, тірілей салмагы 500 кг-ға дейін барады. Солтүстік Американың тауларындағы ну ормандарда болады. Өсімдіктердің жемісімен, тамырымен, шөбімен, насекомдармен, олардың личинкаларымен, ұсақ аңдармен, құстармен қоректенеді. Қыста ұйықтайды. Ел мұны еті мен терісі үшін аулайды.

## Дереккөздер


Санат:Аюлар
Аккумуляциялық жазық

**Аккумуляциялық жазық** - біршама ұзаққа созылған тегістелген бет. Аккумуляциялық жамылғысының қалыңдығы әр түрлі, бірақ гидрографиялық торап оның табанына немесе алқаптардың ойпандарына орналасқан. Аккумуляциялық жазық базис деңгейінде (аккумуляция базисі деңгейінде) аккумуляциялық тегістелу нәтижесінде жаралады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Санат:Мұнай және газ геологиясы
Аллогендік өзен

**Аллогендік өзен** — басы қашықтағы таулардан басталып, басқа елдерді басып өтетін мол сулы өзендер.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Өзендер
Жер альбедосы

**Жер альбедосы** (*Альбедо земли*) — Жердің елемдік кеңістікке беретін (*атмосферамен бірге*) Күн радиациясының *атмосфера*ның шекарасына келіп түскен Күн радиадиясына қатынасы. Жердің Күн радиациясын беруі — жер жөне бүлттар бетінен шағылысуы, сонымен бірге тік радиацияның атмосферамен бірге өлемдік кеңістікке шашырауы аркылы болады. Жер альбедосы мөлшері *35-45%* (*немесе 0,35—0,45*).
## Дереккөздер


## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Ареал

**Ареал** — ( – алаң, кеңістік) – өсімдіктер мен жануарлар түрінің, туысының, тұқымдасының құрлықта не судағы таралған аймағы; берілген таксон таралып және оның дамуынын толық циклі өтетеін жердің немесе теңіздің беті (түр, топ, қатар және т.б.). Ареал онда ағзалар соның бойымен немесе бірқалыпты орналасса ол тұтас болады, егер ағзалардың таралуы екі немесе бірнеше бір-бірінен оқшауланған аймақтармен шектелсе онда бөлінген болады. Ареалдар космополитті олар жер шарының көптеген аумағын алып жатыр. Өсімдіктердің эндемикалық түрлері осыларға қарама кайшы келетін жіңішке ареалдар бөледі; жер бетінде қандай да бір табиғи құбылыстың (жануарлар, өсімдіктер, пайдалы қазбалар түрлері және тағы да басқалары) таралған атырабы; физикалық және қоғамдық географияда қолданылатын ұғым. Мысалы, биогеографияда Ареал — тірі организм топтарының (түрдің, туыстың және тағы да басқалары), экономикалық географияда — әр ауыл шаруашылығы да немесе өнеркәсіп саласының таралған атырабы және тағы да басқалары.

Ол кез келген тіршілік иелерінің морфологиялық және экологиялық сипаттамаларының бірі болып табылады. Ареалдың мынадай түрлері бар: бастапқы Ареал – бір түрдің ең алғаш ерекше қалыптасқан аймағы. Бұл түрдің дәуірлеп, жаңа аймақтарда таралуы арқасында ол кеңейеді, ал азайып, жойылуы нәтижесінде тарылады; тұтас Ареал – бір түрдің тіршілік етуіне қолайлы мекендерге таралуы; үзілмелі (дезъюнктивті) Ареал – өсімдіктердің тұқым алмасуы, ал жануарлардың қоныс аударуы арқылы бір-біріне қатынаса алмайтындай, шалғай орналасқан аймағы (мыс., көгілдір сауысқан Пиреней түбегінде де, Қиыр Шығыста да тіршілік етеді); реликті Ареал – ертеде кең таралған түрлердің кейін әр түрлі себептермен тіршілік ету аймағы тарылып, шағын аумақтарда сақталып қалуы (Шығыс Қытайда ғана кездесетін жалғыз түр – гинко ағашының сақталуы); космополитті Ареал– кейбір өсімдіктер мен жануарлардың жер шарына жаппай таралуы (мыс., үй шыбыны, су егеуқұйрығы, т.б.); эндемикті Ареал – өсімдіктер мен жануарлардың шектеулі аймақтарды ғана мекендеуі [мыс., Жетісу аяқты балығы Жетісу (Жоңғар) Алатауының 1800 – 2500 м биіктіктегі бұлақтарында ғана кездеседі]. Қазіргі кезде көптеген тіршілік иелерінің Ареалдары адамның әр түрлі әрекеттерінің (тың жерлерді егістікке айналдыру, ормандарды кесу, шөлді жерлерді суландыру, батпақтарды құрғату, т.б.) нәтижесінде өзгеріске ұшырауда. Нақтылы Ареалдың сипаттамасы картаға түсіру арқылы анықталады. Ареал карталары ғылыми, денсаулық сақтау, шаруашылық мақсатта кеңінен қолданылады.

## Ареалдық тәсіл
Қандай да болмасын құбылыстьың үздіксіз, тұтас (мысалы, мұзбасудың) немесе шашыранды (мысалы, жануарлардың жеке түрлерінің, мысалы, тиін, солтүстік бұғысы және тағы да басқалары) таралу атырабын шекаралық сызық, бояу немесе түрлі сызықтар арқылы көрсететін картографиялық тәсіл.

## Ареалдық-минимум
Өсімдіктер қауымдастықтарындағы жиі кездесетін түрлерді тіркеуге арналған кішкене аумақ.

## Тағы қараңыз
* Аридтік жер бедері
*Аридтік климат
*Аридтік литогенез

## Дереккөздер

Санат:Биология
Санат:Биогеография
Арктика климаты

**Арктика климаты** — Солтүстік жарты шардағы поляр аймағының климаты. Мұнда қысқы поляр түндерінде температура —40°, ал кей түндері —50°қа жетеді. Арктиканың еуропалық бөлігінде боранды қатты жел соғады. Жаз айларының ең жылы күндерінде әдетте температура 0°, ал —2°, —3°тан, не одан жоғарылауы өте сирек. Материкке жақын жатқан аралдарда жаз айларында кей күндері —10°, —15° болады.

## Дереккөздер


Санат:Климат
Архипелаг

**Архипелаг** () — бір-біріне жақын орналасқан аралдар тобы. Бір архипелагқа кіретін аралдардың шығу тегі мен геологиялық құрлысы бірдей болып келеді. Осыған қарай оларды материктік, маржандық, жанартаудық деп үш түрлі атайды.

[нобай|[Мергуй архипелагы]]

## Дереккөздер


Санат:Топаралдар
Денудация базисі

**Денудация базисі** — беткейдің жатық бөлігі, немесе оның етегіндегі су жиналған жер. Беткейден үгілуден не су күшімен келген жыныстар осы жатық беткейге, яғни денудация базисіне жиналады.

Еңіс баурайлар мен беткейлер жазықтығы қимасында еңістік мөлшерінің күрт өзгеретін деңгейі. Әдетте бұл деңгей мұжылу өнімдерінің өз ауырлық күші әсерімен жылжу процесі тоқталатын шартты сызыққа, яғни еңістену бұрышы біршама тік бағыттармен сипатталатын баурайлардың жайпақ бұрышты жазық беткейлермен алмасу деңгейіне сәйкес келеді. Денудация базисінен төмен орналасқан көлбеу алаптарға тән тау жынысы кесектері мен түйірлері ауырлық күші әсерімен төмен қарай сырғанау қабілетін жоғалтады.

## Дереккөздер


Санат:Денудация
Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Санат:Мұнай және газ геологиясы
Эрозия базисі

**Эрозия базисі** – су ағыны құйылатын айдын деңгейі. Дүниежүз. мұхит деңгейі тұрақты (немесе басты) Эрозия базист болып саналады. Жергілікті (немесе уақытша) Эрозия базистне ағынды көлдер, басты өзенге саланың құйған жері, т.б. жатады. Эрозия базист биіктігінің өзгеруі (теңіз деңгейінің ауытқуы, жер қыртысының ғасырлық қозғалысы) аңғарлардың тереңдеуіне немесе шөгінділерге толып, таяздануына байланысты болады.
## Дереккөздер


Санат:Эрозия
Гесперорнис

**Гесперорнис** (Hesperornis) — бұл ертеде болған, қазір құрып біткен ірі (биіктігі 1 метрдей) құстың бірі. Американ палеонтологы Отниел Чарлз Марш 19 ғасыр соңында тапқан. Бассүйегінің түрліше белгілеріне қарағанда гесперорнис динозавр мен нағыз құстардың аралық түрі болған.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Палеонтология
Қазақстан ҰҒА ботаникалық бақтары

400px|right
**Ботаникалық бақ** — ғылыми-зерттеу, мәдени-ағарту, іс-тәжірибелік оқыту мақсаттарымен өсімдік өсіріп, оны зерттейтін, ботаникалық білімді насихаттайтын мекеме. Негізгі ғылыми бағыттары: жергілікті және сырттан әкелінген өсімдіктерді өсіру, жерсіндіру, олардың биологиясын, экологиясы мен физиологиясын, өсіп-өнуін, селекциясын зерттеу; ботаникалық ілімді дамыту, оның жетістіктерін жалпы халыққа тарату; республикамызда азайып бара жатқан, жойылу қаупі төнген өсімдіктерді қолдан өсіріп көбейту, биология, экология ерекшеліктерін зерттеу, оларды сақтап қалудың, табиғи таралған орталықтарына қайтарудың жолдарын қарастыру; қала, ауыл, елді мекендерді көгалдандыру; бақ өсіру; гүлзар салу бағыттарында ғылыми-ағарту жұмыстарын жүргізу; өсімдіктердің жаңа түрлерін іздестіру, олардың пайдалы қасиеттерін анықтап, адам қажетіне жарату; өсімдіктер әлемін қорғау, көркейту. Ботаникалық бақтың негізгі бөлігін — шет жерлерден әкеліп отырғызылған өсімдіктер құрайды. Олар биология ерекшеліктеріне қарай ашық далада, оранжереяда, жылыжайда өсіріледі. Ботаникалық бақта өсімдіктер жиынтығын (коллекциясын) қалыптастыру кезінде негізінен географиялық және жүйелік принциптер басшылыққа алынады. Ботаникалық бақ құрамында дендрарийлер, тау өсімдіктерінің жиынтығы (альпинарий), сирек кездесетін өсімдіктер, пайдалы өсімдіктер (дәрілік, тағамдық, тех., сәндік, т.б.) жиынтықтары болады. Ботаникалық бақта аяқталған зерттеу нәтижелері ғыл. басылымдарда қорытылды. Қазір Қазақстанда әр түрлі табиғи-климаттық жағдайда орналасқан 7 Ботаникалық бақ — **[[Алматы ботаникалық бағы|Бас ботаникалық бақ]]** (Алматы), Астана ботаникалық бағы, Жезқазған ботаникалық бағы, Іле ботаникалық бағы (Бақанас), Маңғыстау тәжірибелік ботаникалық бағы (Ақтау), Алтай ботаника бағы (Риддер), Қарағанды ботаника бағы бар. Бұлардың алғашқы төртеуі Ботаника және фитоинтродукция институтының құрамына кіреді де, бір орталыққа бағынған Ботаникалық бақ жүйесін құрайды. Қалған екеуі Ғылым комитетінің қарамағында. Республиканың Ботаникалық бақтары дүние жүзіндегі 50-ден астам елмен әріптестік байланыс жасайды, халықаралық конгрестерге, симпозиум, конференцияларға қатысады.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* http://www.bostandyk.almaty.kz/page.php?page_id=781&lang=2&news_id=1038
* http://visitkazakhstan.kz/kk/guide/places/view/341/ 

Санат:Ботаникалық бақтар