open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Азалы кітап – книга скорби

«**Азалы кітап – книга скорби**» – 20 ғасырдағы жаппай жазалау жылдары саяси айыппен атылғандар тізімі жарияланған кітаптардың жалпы атауы. Қазақстанның «Әділет» тарихи-ағарту қоғамы Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік к-тінің мәліметтері негізінде Алматыда жүйелеп шығарып келеді. 1996 жылы бірінші жинақ шықты. Онда Жамбыл облысында туып-өскен репрессия құрбандары Д.Әділов, Қ.Сарымолдаев, Ахмедия Сарымолдаев (1901 – 15.11.1937), т.б. жайында деректер бар. 1998 жылы басылымның екінші кітабы жарық көрді. Оның тұтас бір бөлімі Жамбыл облысына арналған. «Атылғандар тізімі. 1930 – 1950 жылы саяси репрессиялар құрбандары. «Жамбыл облысы» деп аталатын бұл бөлімде 950 боздақтың аты-жөні тіркелген. Ішінде белгілі алаш қайраткері Әбубәкір Алдияров та бар. Мирзоян (Тараз) қаласында т.ж. ауруханасының бас дәрігері болып істеп жүргенінде ұсталып, 1938 жылы 27 қаңтарда ату жазасына кесілген. 1930 жылы 15 наурызда Жуалы ауданы тұтынушылар одағының күзетшісі Степан Сероус атуға кесіліпті, Талас ауданының жеке шаруалары Қарақожа Ханқожаев, Махамбет Керімбаев, Әбди, Жарықбас, Нәдірбай Сатыбалдиевтер мен Әлімжан Базаров 1930 жылы 8 сәуірде атылған. Сол жылғы 25 мамырда Сарысу, Мойынқұм аудандарынан 25 адамға атылсын деген үкім шығарылған. Ішінде әйгілі әнші, композитор Сапалай Исатаев (1891 – 25.5. 1930) бар. Онымен бір күнде Сарысу ауданынан Әділбек, Карл Әбезов, Қиянбек Әділбеков, Сағынай Байқадамов, Шуан Жанбеков, Байдулла Жанділбаев, Алтынбек Жақсынбаев, Сүлеймен Жақыпов, Манап Исабеков, Құсайын Тұржанов, Бұлқындық Есжанов, Жантөре Иманов, Мұстафа Қарғашев, Аманжол Күйеков, Дәуітәлі Құшбанов, Елебай, Өксікбай Наурызбаевтар, Қуаныш Несіпбаев, Сарбас Танеев, Жалабас Тұржанов, Алтынқожа Өтеповтер, ал Мойынқұм ауданынан Құрман Шараев, Болысбек Балқыбеков, Омар Дулатов атылды. 1930 жылы 30 желтоқсанда Меркі ауданында тұратын байырғы мұғалім, алаш қайраткері, Д.Фурмановтың «Бүліншілігінде» дұшпан ретінде суреттелген Қарабай Әділбеков ату жазасына кесілді. Жазаның жоғары түрі онымен бірге Сарысу ауданының әкелі-балалы шаруалары Жаңабеков Бекмолда мен Бекмолдаев Шалтайға берілген. Саяси қуғынға ұшыратылғандардың негізгі бөлігі 1937 және 1938 жылдары ату жазасына кесілген. Кітапта келтірілген толық емес деректерге қарағанда Жамбыл облысында 1937 жылы 300-ге жуық адам, 1938 жылы 530 адам атылған. Ату жазасына кесілгендердің ішінде БК(б)П Мирзоян аупарткомының хатшысы С.Баймаханов, мәдениет және насихат бөлімінің меңгерушісі Н.Ақшабаев, ауданы халық ағарту бөлімінің меңгерушісі С.Айтқожин, Красногор ауданы халық ағарту бөлімінің басшысы Ж.Нұрымбетов, Шу балалар үйінің директоры Х.Күдербеков, мұғалімдер С.Бейсенов, Д.Жантүгелов, Красногор ауданы атқару к-тінің төрағасы Д.Кеженов, Сарысу ауаткомының төрағасы Қ.Тәжібаев, осы ауданының прокуроры М.Елеусінов, Талас ауданы прокуроры Т.Мұсаев, Сарысу ауданы денсаулық сақтау бөлімінің меңгерушісі К.Исабеков, молдалар С.Сыдықов, И.Молдияров, Қ.Тұрсынқожаев, т.б. азаматтар болды.

## Дереккөздер:
Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
Аллаярбек Айдосов

**Аллаярбек Айдосов** (5 мамыр 1937 ж. Түлкібас ауданы Жаныс-Қапал ауылы (қазіргі Шарафкент))– техника ғылым доктары (2003). Ташкенттегі Орта Азия мемлекеттік университетін (1959), Өзбекстан Ғылым академиясы Механика институтының аспирантурасын (1962) бітірген. 1966 – 88 ж. қазіргі Қазақ ұлттық медицина университетінде, әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетінде, Қазақ ұлттық техникалық университетінде педагогтік қызметтер атқарды. 1989 – 99 ж. Қазақ КСР Табиғатты қорғау комитеті жанынан ашылған «Қазэкология» ғылым-өндірістік және ақпараттық орталығында бөлім меңгерушісі болып, Қарашығанақ мұнай-газ конденсат кен орнының экологиялық жағдайын, жалпы батыс өңірінің экологиялық жағдайын зерттеумен шұғылданды. 

2000 жылдан Қазақ Бас сәулет-құрылыс академиясының қоршаған ортаны қорғау кафедрасының меңгерушісі. Ауа райын математикалық модель арқылы болжау туралы және ауа райының түріне байланысты зиянды заттардың таралуы жайында 10 монография, 200-ден астам ғылыми және әдістемелік мақала жазған. 
монографиялары:
1. Теоретические основы прогнозирования природных процессов и экологической обстановки окружающей среды. Книга 3. Теоретические основы прогнозирования атмосферных процессов, экологической обстановки окружающей среды и построение геоэкологической карты на примере КНГКМ. - А., Қазақ университеті, 2000. (монография).–219 с. (в соавторстве).
2. Модельная оценка экологической обстановки окружающей среды при аварийных ситуациях.- Алматы, 2010 (монография). – 414 с. (в соавторстве).
3. Модели экологической обстановки окружающей среды при реальных атмосферных процессах. - Алматы, 2010 (монография). –  368 с. (в соавторстве).

## Сілтемелер
Самса

thumb|200px|Самса
**Самса** (, ) — ет қосылып, ұннан пісірілетін тағам. Тандырға піскен самса, қаусырма Самса, өкпе-бауыр қосып пісірген Самса сияқты түрлері бар. Тандыр Самсаны әзірлеу үшін ұннан тығыз етіп қамыр илейді. Оған тиісінше майдалап туралған қой еті, сарымсақ, қара бұрыш, тұз, құйрық май қосады. Осыларды дөңгелек күлше қылып қамырға орап, бір бетіне суық су бүркеді де тандырдың ыстық бүйіріне жапсырады. Піскен Самсаны тандырдан алысымен бетіне май жағады.

## Самса тарихы
Бұрын самсаның ішіне алдын ала құырылған ет салып даярлайтын. Қазір ұсақ туралған етке күріш, картоп та қосып пісіреді. Самса пісіру үшін ашымаған немесе ашыған қамырды бетіне ұн себілгентабадан алып, үстін астына қаратып, төңкеріп жабады. Бәтірді де қарыма сияқты ыстықтай сары май қосып жегенде, өте жұғымды.

Аты парсы тіліне  *sanbosag* жоғары шығады. Әр түрлі тілдердегі атаулардың нұсқалары: ирандық **سمبوسه** немесе  *sanbusé*, ағылшын *samosa* () немесе **samoosa**, , , ,  *sambūsak* немесе *sambusaj*, , ассамдық *sing-ra*, ,  *sambusak*, , , , , , , ,  ;,  ,  , самса, , , , , ,  , мальгаштық , португалдық *chamuça*.

## Галерея

Samarkandian tandyr-samsa.jpg|Самаркандтық самса
Samsa in Karakol.jpg|Ыссықкөл самса пісіру парағында пешке қойылады.
Ош самсасы.jpg|Тастада дайындалған Ош самса
Ош самсасы2.jpg|Ош самса пеште пісірілген қабат-қабат қамырдан жасалынған
'Parmuda'-uzbek samsa-02.jpg|Пармуда - өзбек самсасы
Uyghur samsa.jpg|*Самсас* ұйғыр стилінде


## Дереккөздер

Санат:Шығыс асханасы
Санат:Ет тағамдары
Санат:Қазақ асханасы
Санат:Ұйғыр асханасы
Санат:Өзбек асханасы
Санат:Тәжік асханасы
Санат:Үнді асханасы
Санат:Араб асханасы
Санат:Азия асханасы
Мелиорациялық инженерлік геология

**Мелиорациялық инженерлік геология** — тау жыныстарының қасиетін жақсартудың теориясы мен әдістерін жасаумен айналысатын ғылым саласы. Әр түрлі құрылыс жұмыстары мен кен орындарын игеру табиғи тау жыныстарының қасиетін жасанды жолмен өзгертуді талап етеді. Бұл инженерлік-геологиялық процестер мен құбылыстардың зиянды әрекетіне жол бермеу және инженерлік-құрылыс жұмыстарын тиімді жүргізу үшін қажет. Алдымен тау жыныстары арнайы зерттеліп, олардың физикалық-механикалық және сүзілу қасиеттерін жақсартатын тығыздау мен бекемдеу әдістері анықталады. Одан кейін әр түрлі литологиялық гидродинамиктік және гидрохимялық жағдайларда жасанды грунт қалыптасуының механикасы мен кинетикасы зерттеледі. Мелиорацияланған тау жыныстарының физикалық-механикалық қасиеттерінің сандық сипаттамасын алу мен олардың кеңістік пен уақыт ағымындағы өзгергіштігін бағалау үшін бекемдеу сапасын бақылау әдістері жасалады. Келесі атқарылар жұмыстар тау жыныстары мен топыраққа жасанды әсер ету табиғи жағдайда бекемдеу және жасанды грунт материалын жасау болып екі топқа бөлінеді. Тау жыныстарын жасанды жолмен өзгерту үшін әр түрлі әдістер қолданылады:  жасанды құрғату, нығыздау және колматация (тау жынысының қуыстары мен кеуектерін сазбен және сұйық материалмен толтыру); әр түрлі ерітінділер (сұйық шыны, битум, эмульсия, шайыр) айдау; химялық жолмен бекіту; температура, электр өрістерін пайдалану; механикалық жолмен (соққылау немесе дірілдету) нығыздау, тағы басқа.

## Дереккөздер</span>


Санат:География
Бәкен Жаңабаев

**Бәкен Жаңабаев** (1939 жылы туған, Сайрам ауданы) – ғалым, химиялық ғылымының докторы, – профессор(ы), ҚР Жаратылыстану ғылымдары академиясының толық мүшесі. Дулат тайпасы Сиқым руынан шыққан.

Қазақ химиялық-технол. институтын бітірген. 1961 жылы аға лаборант, инженер, ҚР ҰҒА табиғи тұздар және мұнай химиясы институтының кіші ғыл. қызметкері, 1964 жылы  Қазақ химия-технол. институтында ассистент, 1971 жылы аға оқытушы, 1972  жылы  кафедра меңгерушісі, 1976  жылы  зертхана меңгерушісі, 1980 жылы ғылыми жұмыстар жөніндегі проректор, 1989 жылы кафедра меңгерушісі болды. 1991 жылы Қ.А. Иасауи атынд. Халықар. қазақ-түрік ун-тінде ғыл. жұмыс жөніндегі проректор, 1993 ж. вице-президент, 1997 жылы  Шымкент қ-ндағы химия-технол. ин-тында ректор кеңесшісі, химия кафедрасының меңгерушісі болып істеді. 135 еңбегі жарияланған, оның біреуі монография, бесеуі оқу құралы. «КСРО Жоғары мектебінің үздігі» белгісімен, Қазақ КСР және КСРО Жоғары оқу орны мин-нің дипломымен марапатталған.

## Сілтемелер


Санат:Қазақстан химиктері
Айғыз өзені

**Айғыз** – Абай облысы Аягөз ауданындағы өзен. Ұзындығы 81 км, су жинау алабының ауданы 865 км2. Көпжылдық орташа су шығыны 0,3 м3/сек. 

## Бастауы
Шыңғыстауындағы Ақшатау жотасының оңтүстігінде баурайынан басталып, Аягөз өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Өзен тік беткейлі, тар терең шатқалмен ағып, жазыққа шыққан соң ағысы баяуланады. Бұл тұста аңғарының ені 100-150 метрге кеңейеді. Айғыздың суы атмосфералық жауын-шашын және жер асты суларымен толысады. Көктемде тасиды, суы егін және мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы өзендері
Тохалар

thumb|right|200px|«Тохалар»
**Тохалар**, тоқарлар (грекше және араб жазбаларында – тохар, үндіше – тукхара, қытайда – ту-ху-ло, тибет жазбаларында – тхогар) – 1) б.з.д. 2 ғ. – б.з. 1-мыңжылдықтағы Орта Азиядағы Бактрияның тұрғын халқы.

Бұлардың есімімен б.з. 1-мыңжылдықта Бактрия Тохарстан аталған (13 ғ-ға дейін). Тохалар кейбір Шығыс Иран тайпаларымен бірге б.з.б. 140 – 129 ж. Грек-Бактрия патшалығын құлатып, бес аймаққа (тайпаға немесе иеліктерге) бөлініп тұрды. Б.з.б. 1 ғ-дың соңында Тохалар сол аймақтың бірінің көсемі Кушанның басшылығымен Кушан патшалығын құрды. Сол кезден бастап Тохалар иран тобы тілінде (Шығыс ирандық) сөйлеп, грек әліпбиін пайдаланған.

Тохалар тілі б.з. 1-мыңжылдықтың соңына дейін сақталған. Кейбір ғалымдардың зерттеулерінде Тохалар Орта Азия тәжіктерінің түп атасы. Олар Орталық Азияның солтүстік-шығысынан Бактрияға қоныс аударған. Бірақ көптеген ғалымдар Тохалар мен юсчжаларды бір тайпа санап, оларды ғұндар Шығыс Түркістаннан Орта Азияға (б.з.д. 165 – 140 ж. ш.) ығыстырған деген пікірде. Кейде ғалымдар юечжаларды тохалардың арғы тегі санап, олар Орта Азияға келген соң иран тілін үйренді деген тұжырым жасайды. Тохалар – юсчжалар массагеттердің тармағы болуы да мүмкін.

2) «Тохар» тілінде сөйлеген халықтың тұспал атауы. Бұл халықтың өмір сүруі жайлы дерек Шығыс Түркістаннан 19 ғасырдың соңы – 20 ғасырдың басында табылған 6–7 ғасырларда жазылған будда жазбасындағы деректен анықталып отыр. Тохалар әуелде (б.з.д. 3–2 ғ.) Шығыс Еуропада Қара Тохалар жағалауында өмір сүрген болу керек. Б.з. 1-мыңжылдықта Орталық Азияға қоныстанған. Алайда бұл қоныс аударудың дәл мерзімі анықталған жоқ.

## Дереккөздер

Санат:Халықтар
Санат:Тохалар
Санат:Қытай тарихы
Көшербай Дәулетбаев

**ДӘУЛЕТБАЕВ Көшербай** (10.3.1948 жылы Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы, Тұрмағанбет ауылы) – мал шаруашылығының маманы, мал дәрігерлік кеден қызметінің генерал-лейтененті. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері (1998). Қазақ Ұлттық Аграрлық университетінің Кұрметті профессоры (2014), Әлеуметтік ғылымдар академиясының Құрметті академигі. Қазалы ауыл шаруашылық техникумын (1969), Алматы зоотехникалық – малдәрігерлік институтын (ҚазҰАУ) бітірген (1975). 1975 – 1982 ж. Алматы қаласының аудандық атқару комитетінде инспектор, 1982 – 1985 ж. Алматы қалалық ветеренария станциясының бастығы - Алматы қаласының ветеринарлық-санитарлық Бас дәрігері, 1985 – 1991 ж. Алматы қалалық атқару комитетінде ветеринария бөлімінің меңгерушісі, 1991-1992 жылдары Қазақ ССР Қаржы министрлігінің Қызметтік ғимараттарды эксплуатациялау және шаруашылық қызмет көрсету басқармасының бастығы болды. 1992 – 1999 ж. ҚР Шекарадағы және көліктегі мемлекеттік ветеринарды бақылау бас басқармасының бастығы, 1999 – 2000 ж. ҚР ауыл шаруашылық министрлігінің ветеринарды бақылау комитетінің төрағасының орынбасары болып істеді. 2000 - 2010 жылдары Қазақстан Республикасының Президент Аппараты мен Министрлері кабинетінің «ПЭО» «ХОЗУ» ЖАҚ-ның баспахана директоры, сауда базасының бастығы, кеңесші қізметін атқарып зейнеткерлікке шықты.

Шығ.: "Государственный ветеринарный надзор на границе и транспорте Республики Казахстан", Алматы, 1997. "Ұрпағың ұялтпасын", Алматы, 2004.

## Литература
*
Ізғұтты Мұхамеджанұлы

**Ізғұтты Мұхамеджанұлы** (1830, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Тарбағатай ауданы, Қарғыба өзеннің бойы – 1887, Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданы, Ақшоқы қыстағы) – батыр, ел билеушісі. 

Абайдың әкесі Құнанбайдың асырап алған інісі. Шын аты – Бақтыбай. Найман ішінде Қаракерейдің мұрын руының Тоқабай тармағынан. Құнанбайдың туған қарындасы Тайбала осы Тоқабай ішіндегі Нұран деген байдың баласы Мұхамеджанға (Сақау) ұзатылған. Бірнеше жылдан кейін апасын іздеп барған Құнанбайға Тайбаладан туған он жасар шамасындағы жиені Бақтыбайды аманат ретінде береді. Бақтыбай Шыңғыстауға барған жылы жазда Абай туып, соған байланысты Құнанбай Бақтыбайдың есімін Ізғұтты деп өзгертеді, арнайы той жасап, өзіне әрі бала, әрі өкіл іні етеді. Ізғұтты жастайынан батыр тұлғалы, ақылды, жұрт қамқоры болып өседі, ел билігіне араласып, үлкен беделге ие болады. 1875 жылы Құнанбай Меккеге қажылық парызын өтеу үшін Ізғұттыны бірге ертіп барған. Осы сапарда Ізғұтты Құнанбайдың ең сенімді серігі ретінде танылып, “Кіші қажы” атағын алып қайтты. Құнанбай Меккеде бірнеше ай бөгеліп, Тәкие (қонақ үй) салдырған кезде көп көмек көрсетеді. Денесі Ақшоқыдағы Құнанбай зиратына жерленген. М.Әуезовтің “Абай жолы” роман-эпопеясында І. негізгі кейіпкерлердің бірі ретінде суреттеледі.    

## Дереккөздер

Санат:1830 жылы туғандар
Санат:Тарбағатай ауданында туғандар
Санат:1887 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ батырлары
Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:Абай Құнанбайұлы жобасының мақалалары
Айғыз (ауыл)

**Айғыз** — Абай облысының Аягөз ауданындағы ауыл, Айғыз ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Аягөз қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 74 км-дей жерде, Аягөздің саласы Айғыз өзенінің маңында, Аягөз-Баршатас көлік жолының қиылысқан тұсында, шөлейт зонада орналасқан. 

## Тарихы
Іргесі 1928 жылы қаланды. 1961 жылдан Калинин атындағы қой кеңшарының орталығы болған. Кейін оның негізінде шаруа (фермер) қожалықтары құрылды. Айғызда машина-трактор жөндеу шеберханасы, аурухана, орта мектеп бар.

## Дереккөздер
 

Санат:Аягөз ауданы елді мекендері
Наркоз

**Наркоз** (*грек. narkosіs – мелшию, ұйып қалу*) – орталық жүйке жүйесіне арнайы дәрілер жіберу арқылы организмде жасанды түрде шақырылған терең ұйқы. Наркоздан кейін адам есінен толық не жартылай айырылып, ауыру сезімін жоғалтып, тіндер жансызданады. Негізінен күрделі хирургиялық операциялар кезінде ауру сезімін болдырмау мақсатында наркоз беріледі.  Наркозды организмге жіберудің: ингаляциялық(*дәріні тыныс жолдарына жіберу*), ингаляциялық емес (*дәріні қан тамырына, бұлшық етке, тері астына егу*) және күрделі (*аралас*) түрлері бар. Наркоз берер алдында науқастың ауыз қуысы, асқазаны, ішегі толық тазаланады, жүйке жүйесін тыныштандыратын дәрі беріледі, мұны премедикация кезеңі деп атайды. Наркоз арнайы наркоз аппараттарымен беріледі. Анестезиологтар жіберілетін дәрінің мөлшерін аппарат (электрэнцефалограф) арқылы бақылап, тамырдың соғуын, қан қысымын өлшеп отырады. Өйткені  науқастың организмі жіберілген дәріге реакция беріп, анафилакстік шок (естен тану) болуы не наркоз беретін түтік тыныс жолдарын жарақаттап, ауаның өтпей қалуы мүмкін.

## Сілтемелер
* Медицина 
* Анастезия  
* Хирург
## Дереккөздер


Санат:Фармакотерапия
Самсар

**Самсар** — асқабақ тұқымдасына жататын бір жылдық көкөніс. Жапырағы жалпақ, қалың, үш не бес бұрышты. Кіндік тамырлы. Гүлі бір үйлі, дара жынысты, сары. Жәндіктермен тозаңданады. Жемісі — тәрелке тәрізді, шеттері тісті келеді, сырты тегіс, қырлы, түсі ақ, сары немесе жасыл (кейде сыртында жасыл жолақ немесе дақтары бар) болады. Тұқымы ірі (5 — 10 данасы — 1 г), көлемі жалпақ, асқабақ тұқымына ұқсас. Самсар жылу және ылғал сүйгіш өсімдік. Тұқымдары 13 — 14ӘС-та өне бастайды, 1ӘС-та үсікке шалдығады. Жеміс салуы күзгі үсікке дейін жалғасады. Самсар тез пісетін өсімдік, диам. 10 — 15 см болатын 5 — 7 тәуліктік түйнегін қуырып, пісіріп, бұқтырып, т.б. түрде тамаққа пайдаланады. Қияр сияқты тұздайды, консервілейді. Нәзік, қытырлауық жемісі дәмі жағынан саңырауқұлаққа ұқсас, кәдімен салыстырғанда еті тығыздау. Жемістерін жеміс сағағымен бірге жинайды. Тым өсіп кеткен жемістері мал азығына пайдаланылады. Жемісінің құрамында 6 — 6,5% құрғақ зат, 2,5 — 2,9% қант, 20 — 30 мг% С витамині болады. 1 га-нан 250 ц-ге дейін өнім алуға болады. 

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Тағамдар
Дмитрий Андреевич Зыков

**Дмитрий Андреевич Зыков** (7.11.1892, Ресей, Тула облысы Скуратов стансасы – 30.1.1975, Алматы қаласы) – ауылшаруашылығы ғылымдарының докторы (1940), профессор (1935), Қазақстан ғылым академиясының академигі (1951), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1951).

Воронеж ауылшаруашылығы институтын бітірген (1921). Қазақстан Егін шаруашылығы халкоматының бас агрономы (1929–30), Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтында кафедра меңгерушісі (1930–41; 1946–51; 1968–75), институт директоры (1941–46), Қазақстан ҒА Төралқасы жанындағы өндіргіш күштерді зерттеу кеңесінің төрағасы (1955–68) қызметтерін атқарған. 

Зыков мал азығын өндіру, егіншілік пен өсімдік өсіру мәселелерін зерттеп, ғылыми тұрғыдан қорытты, зерттеу нәтижелерін республиканың ауылшаруашылығы өндірісіне енгізді. Ауыспалы дақылдардың ғылыми негіздемелерін жасап, ауылшаруашылық өсімдіктерінің жаңа сорттарын алды. 

Ленин, 2 рет Еңбек Қызыл Ту, 1-дәрежелі Отан соғысы, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:7 қарашада туғандар
Санат:1892 жылы туғандар
Санат:Скуратов стансасында туғандар
Санат:30 қаңтарда қайтыс болғандар
Санат:1975 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Тула облысында туғандар
Санат:Ресей телеграфшылары
Санат:КСРО агрономдары
Санат:Қазақстан агрономдары
Санат:КСРО өсімдіктанушылары
Санат:Қазақстан өсімдіктанушылары
Санат:Қазақ КСР ғылым академиясы академиктері
Санат:Қазақ КСР ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясы академиктері
Санат:КОКП мүшелері
Санат:Воронеж мемлекеттік аграрлық университеті түлектері
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университетінің профессорлары
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Мелодрама

**Мелодрама** ( — өлең және драма) — драма жанрының бір түрі. Шиеленіскен тартысқа құрылатын, моральдық тенденциялармен ерекшеленетін пьесалар. Мелодраманың пайда болуы 18 ғасырдағы француз ағартушы демократиялық  ағыммен тығыз байланысты. Алғашқы мелодраммалар 18 ғасырдың аяғында Француз буржуазиялық төңкерісі жылдары пайда болды (“Монастырь құрбандары”, Монвель, 1791; “Робер, қарАқшылар атаманы”, Амартельер, 1792, тағы басқа). Олар әлеуметтік әділетсіздікке, тиранияға, діни фанатизмге қарсы жазылған пьесалар еді. Мелодрама авторлары сюжетті негізінен “үрей мен құпия” жайындағы немесе “готикалық” романдардан алды. 18 ғасырдың аяғы мен 19 ғасырдың басында Францияда мелодрамманың көрнекті өкілдері — Г.Пиксерекур, Л.Ш. Кенье, Кювелье де Три, Ұлыбританияда М.Г. Льюис, Т.Холкрофт, тағы басқа болды. Мелодрама классицизм ережелерін бұзып, романтиктік драманы қалыптастыра бастады. Мелодрама авторлары трагедия мен комедияны үйлестіріп, драматургия тақырыбын кеңейтті. 19 ғасырдың 20-жылдары мелодраммада көңілсіз оқиғалар басым келіп, соңы трагедиямен аяқтала бастады. Мелодраманың романтиктік драмаға жақындауы әсіресе В.Дюканждың (“Отыз жыл немесе Ойыншының өмірі”, 1827; “Ламмермурлық қалыңдық”, 1828, тағы басқа) шығармаларында айқын көріне бастады. 19 ғасырдың 20 — 40-жылдары ағылшын мелодраммасында өмірлік, шынайы сарындар пайда болды. Мелодрама актерлік өнердің қалыптасып, дамуына ықпалын тигізді.Классицизмге тән рационалистік догмалары жоқ мелодрама актер шығарманың диапазонын кеңейтті. 19 ғасырдағы романтиктік және реалистік бағыт-бағдардағы театрлар жасаған сахналық реформаларға түрткі болды. Қазіргі кезеңде мелодрама ұғымы кино өнеріндегі жанрдың атауы  ретінде де қолданылады. Қазақ киносында мелодрамалық сарындағы телесериалдар (“Тоғысқан тағдырлар”, “Шегіртке”) түсіріліп, көрермендер назарына ұсынылды.

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет жанрлары
Санат:Кино жанрлары
Санат:Драматургия
Санат:Өнер жанрлары
Санат:Мелодрама
Цистит

**Цистит** (лат. *cyctіtіs*; грек. *kystіs* — қуық және *іtіs* — қабыну) — қуықтың өте жиі кездесетін қабынуы. Ол қуықтың қабырғасында (көбіне кілегейлі қабықшасында) өтетін инфекциялық-қабыну процессі - жиі кездесетін урологиялық полиэтиологиялық ауру. Циститпен балалар да, ер адамдар да, әсіресе әйелдер жиі ауырады.

Әдетте ауру микроорганизмдерден туындайды (бактериялық цистит), бірақ ол патогенді микрофлораның қатысуынсыз дами алады (аллергиялық, уытты).

Негізінен цистит қуыққа микроорганизмдердің енуіне байланысты пайда болады.  80-95% жағдайда бұл зәр шығару мүшелерінің жанында орналасқан тік ішекте тұратын ішек таяқшасы.  Көбінесе гигиеналық ережелерді елемеу мен дұрыс жууға байланысты бактериялар уретраға енеді.  Қабынуды басқа микробтар да тудырады - стафилококктар мен энтерококктар, жыныс мүшелерінің инфекцияларының қоздырғыштары - хламидиоз, трихомонас, [(Candida саңырауқұлақтары]], герпес вирусы.

## Аурудың қоздырушылары
Аурудың қоздырушылары: ішек таяқшасы, протей, стафилококк, т.б. инфекциялар. Бұлар қуыққа гематогендік жолмен организмдегі қабыну ошағынан немесе сырттан уретра (үрпі түтігі) арқылы жыныс мүшелерінен енеді. Аурудың дамуына қуыққа салқын тигізу, іш қату және ысталған, сүрленген тағамдарды көп жеу, т.б. әсер етеді. циститтің екі түрі ажыратылады: жедел және созылмалы.

## Белгілері
Белгілері: Циститтің жедел түрінде адам кіші дәретке жиі барады, зәр сындырғанда қуықтың тұсы, сегізкөз сыздап ауырады. Зәрге қан араласқаннан лайланып, қоюланады. Науқастың дене температурасы көтерілмейді. Несепті талдаудан өткізгенде, оның құрамынан лейкоцит,эротрицит және белоктың, тіпті бактериялардың бар екені анықталады. Циститтің созылмалы түрі қуық ісігі, простатит, уретрит, т.б. аурулардың салдарынан дамиды. Кейде дерттің өршуіне туберкулез, трихомоноз ауруларының да көп әсері бар.

## Eмделу
Емі: режим және диета сақтау (рацион)нан консерві, ащы соустар, әр түрлі дәмдік қоспалар, ішімдік түрлерін шығару), жеміс-жидекті көп пайдалану, денені жылы ұстау, қуық тұсына жылу басу, бұлау қабылдау керек. Кейде дәрігер сұйықты көп ішуді (жылы сүт қосылған шәй, минералды су) ұсынады. Егер ауру асқынып кетсе, бұған себеп болған ауруды анықтап, соған байланысты арнайы ем қолданылады.
Аурудың жедел түрінде дәрігердің тағайындаған емін уақытымен, дұрыс қабылдап, дерттің созылмалы түріне ауысып кетпеуіне күш салу керек. Науқас осының бәрін орындаса, аурудан жазылып кетеді.

Санат:Аурулар
Іздеу

thumb**Іздеу**, әскери істе –

*1) бөлімшенің (топтың) тұтқындар алу, құжаттар мен қару-жарақ үлгілерін басып алу мақсатында белгіленген нысанға жасырын түрде және кенеттен шабуыл жасауымен жүргізілетін әскери барлау тәсілі. Іздеу нысаны ретінде жеке сарбаз немесе алғы шептегі, не қарсыластың ұрыс ретіндегі жақын тереңдіктегі шағын топ болуы мүмкін. Іздеу үшін взводқа дейінгі барлау не мотоатқыштар бөлімшелері немесе құрамына саперлар, химия мамандары, байланысшылар кіретін арнайы дайындалған топ тағайындалады. Әдетте олардың құрамына шабуылдаушы және тұтқын алушы топ, олардың іс-қимылын қамтамасыз етуші топ енгізіледі. Іздеу жүргізуші бөлімшелерді сүйемелдеу үшін артиллерия, мина жарғыштар және басқа да атыс құралдары тартылады. Іздеу әдетте түнгі уақытта немесе көрінім шектеулі жағдайда (қатты жаңбыр, жел болғанда, тұманда) жүргізіледі; 
*2) Әскери-әуе күштерінде (ӘӘК) қарсыластың әуедегі ұшақтарын немесе маңызды жер үсті нысандарын анықтау мен жоюдағы жеке ұшақтың немесе ұшақтар тобының өзіндік іс-қимылы. Мұндай іс-қимылдар үшін ұшаққа (ұшақтар тобына) іздеу аймағы немесе алқабы белгіленеді; 
*3) Әскери-теңіз флотында (ӘТФ) арнайы бөлінген авиация, су үсті кемелері және су асты қайықтары күштерімен нысандарды анықтау, топтастыру, тану, басып алу, жою мақсатында теңіздің (мұхиттың) белгілі бір ауданын тексеру; 
*4) ӘТФ және ӘӘК-де қарсылас қиратқан, зақымдаған немесе апатқа ұшыраған кемелер мен ұшақтарға көмек көрсету және экипажды құтқару мақсатында іздеу жүргізіледі; 
*5) Әуе шабуылына қарсы қорғаныста әуе нысаналарын анықтау мен тану, олардың қимылдарының координаттары мен өлшемдерін, сондай-ақ іздеу-нысаналау жүйелері көмегімен радиоэлектронды құрылғыларды анықтау әрекеттері. Іздеу айнала төңірек бойынша немесе тек берілген секторда жүргізілуі мүмкін; 
*6) Радиотехника әскерлерде радиотехника бөлімдердің (бөлімшелердің) арнайы қабылдағыштар мен басқа да аппараттардың көмегімен қарсыластың радиоқұралдарын анықтау және белгілеу қабілеттілігі; 
*7) Ғарышта түсірілетін ғарыштық аппараттарды анықтау, экипаждарға және оларды көшіруге көмек көрсету; 
*8) Шекара әскерлерінде іздеу шекара әскерлері бөлімдері мен бөлімшелерінің іс-қимыл түрі.

## Дереккөздер


## Пайдаланылған cілтемелер
К. Серікбаев

Санат:Әскери іс
Айғыз Көшімбайқызы

**Айғыз Көшімбайқызы** (1876 жылы, Шығыс Қазақстан облысы Аякөз аудандағы Сарыбұйрат ауылы — 1918 жылы, бұрынғы Сергиополь (қазіргі Мамырсу)) — Азамат соғысының қаһарманы. Серигиопольдегі (Аякөз) қазақ эскадронын қарусыздандыруға және қорғаныс күндері окопқа тамақ жеткізуге көмектесіп, жаралыларды емдейтін пункт ұйымдастырған. 1918 жылы 11 наурызда Уақытша үкіметтің жергілікті органын (приставты) құлатуға қатысты. С.Ғаббасовпен бірге үгіт-насихат жұмыстарын жүргізді. Колчак әскері қаланы уақытша басып алған кезде жау қолынан қаза тапты.
## Ол туралы
Ол туралы «Голос Семиречья» газетінің 1919 ж. 8 тамызда жарық көрген санында былай делінген: «Сергиопольдегі қорғаныс күндері қазақ әйелі Айғыз окопқа шай, тамақ тасып, жараланғандарға көмек көрсеткен. Ол митингілерде сөйлеп, опасыздарды әшкереледі. Алашордашылар мен байлар оны жауға ұстап берген Айғыздыды казарма маңында жендеттер көп уақыт жәбірлейді. Оның мұрнын, құлағын, емшегін кесіп алып, көзін шұқып шығарған, қол- аяғын шауып тастаған». 

Айғыз қаһармандығы мен өмірі туралы алғаш қағазға түсіріп, көпке паш еткен – Қалмұқан Исабаев, Әуелі хабар жазылды, одан кейін мақала, одан кейін очерк, артынан роман жазады.  «Айқыз» романы 1967  жылы «Жазушы» баспасынан, 1989 «Жалын» баспасынан жарық көреді. 

Аягөз қаласында көше, мектеп, Айғыз Көшкінбаеваның есімімен аталады. 2017 жылы ескерткіш орнатылған. 

## Дереккөздер
Абдолла Дәулетұлы

**ДӘУЛЕТҰЛЫ Абдолла** (1.5. 1931 жылы туған, Шиелі ауданы, Бәйгеқұм кенті) – ұстаз, партия қызметкері. Қызылорда педогикалық институтының тарих факультетін бітірген (1952). 1952–1955 ж. Ташкентте Абай атындағы  28-қазақ орта мектебінде мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі, 1955–56 ж. Шиеліде орта мектепте мұғалім, Шиелі ауданы халық ағарту бөлімінде инспектор қызметін атқарған. 1957–1963 ж. Шиелі аупарткомында насихатшы, бөлім меңгерушісінің орынбасары, меңгерушісі, 1963–1965 ж. облысы партия комитетінің насихат және үгіт бөлімінің нұсқаушысы, 1965–1966 жылы облыс саяси-ағарту үйі меңгерушісінің орынбасары, 1967–1978 ж. обкомның насихат және үгіт бөлімі меңгерушісінің орынбасары, меңгерушісі, 1979–1982 ж. партиялық ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі. 1982–91 ж. облыс халықтық бақылау комитетінің төрағасы. «Өмір өрнектері» (2000), «Ыбырай тағылымдары» (2002), «Мәуелі әулет» (2003) атты естелік кітаптарын жазған. А.Тәжутовтың «Куманы, половцы, кипчаки, казахи», М. Аджидің «Кипчаки. История Великой степи и древних тюрков» атты тарихи кітаптарын аударған. «Құрмет белгісі» орденімен, медальдармен Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған.
Прокофий Васильевич Какурин

**Прокофий Васильевич Какурин** (1911, Жамбыл облысы Георгиевка ауданы Георгиевка а. – 1957,Леңгір ауданы) – Социалистік Еңбек Ері (28.3.1948). 1937 – 1939 жылдары ''«Вольная степь» ұжымшар'' басқармасының төрағасы, 1939 – 1957 жылдары Леңгір МТС-ның директоры қызметтерін атқарды.

## Сілтемелер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Канон

:**Канон**  (*грекше  kanon – ереже, қағида*), 
*1) *өнерде* –  өнердің тарихи кезеңінде, әдеби бағыттарда пайдаланған, өнер түрлерінің негізгі құрамдық заңдылықтарын орнықтыратын дәстүрлі қағидалар мен ережелер заӊы. Канон өнерде, әдебиетте, логикада, эстетикада және дінде кеӊінен таралған ұғым. Канондық қасиеттер, ежелгі дәуірдіӊ және орта ғасырлардыӊ өнерінде кездеседі. Канон Ежелгі Египетте адам денесінің канон пропорциялары деп негізделіп, ежелгі грекиялық мүсінші Поликлеттің (б.з.б. 5 ғ.) “Канон” атты трактатында теориялық, ал “Дорифор” мүсінінде (кейін “Канон” деп аталып кеткен) тәжірибелі түрде көрсетілген. Поликлеттің шығарған адам денесінің идеалды пропорциялар жүйесі Ежелгі дәуір өнерінің және кейбір өзгерістермен Қайта өрлеу дәуірі мен Классицизм дәуірі суретшілерінің нормасына айналды. Шығыс және еуропа ортағасырлық бейнелеу өнерінде полиграфия және архитектурада  канон орын алды. Эстетикада канон– барлық көркем шығармалар мен ережелердің жиынтығы. Эстетика тарихында канон, негізінен алғанда, сан жағынан бейнеленетін адам келбеті бөлшектерінің өзара қатысы ретінде түсіндірілді;

*2)* дінде* – қасаң қағидалық сипаттағы інжілдік ережелер жиынтығы. Ежелгі еврей тілінде жазылып, б.з.б. 2 ғасырдың басында қалыптаса бастаған Таурат кмен оның грек тіліндегі аудармаларының арасында  түсіндірілуі жағынан елеулі айырмашылықтар кездеседі. Інжіл канондарын 367 жылы Афанасий Александриский нақтылағанымен, ол төңіректегі талас-тартыстар 9 ғасырдың соңына дейін жалғасып келді. Сонымен қатар ол православиялық, протестанттық және католиктік канондар болып жіктеледі.Христиан дінінің негізгі үш тармаққа бөлінуі және олардың ішінде өз алдына иерархиялық қатынастардың пайда болуы осы канондық ережелердің өзара қайшы келуіне байланысты туындаған

## Дереккөздер
Қарабура асуы

**Қарабура** – Талас Алатауы жотасындағы асу.

## Географиялық орны
Қырғызстан жерінде орналасқан. 

## Жер бедері
Биіктігі 3415 м. Жотаның солтүстігіндегі Талас өзенінің саласы Қарабура бастауынан, оңтүстік беткейіндегі Шатқал өзенінің саласы Қарақаспақ бастауына соқпақ жол асады. Туристердің Батыс Тәңір тауындағы маршруттарының көбі осы асу арқылы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Қырғызстан асулары
Санат:Талас Алатауы
Самсы (ауыл)

**Самсы** — Алматы облысы Жамбыл ауданындағы ауыл, Самсы ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Ұзынағаш ауылынан солтүстік-батысқа қарай 23 км жерде, Самсы өзені жағалауында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1930-1997 жылдары қой өсіретін “Қастек” кеңшарының бөлімшесі болды. Самсыда және округке қарасты Қопа, Тарғап ауылдарында ЖШС жұмыс істейді. Ауыл 1916 жылы Жетісу өлкесіндегі ұлт-азаттық қозғалыстың орталығы болған. Қозғалыс Самсы көтерілісі (Ботбай көтерілісі) деген атпен белгілі. Самсының маңында Сәмен батырға ескерткіш орнатылған.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) елді мекендері
Серғали Өмірзақұлы Айдапкелов

**Серғали Өмірзақұлы Айдапкелов** (16.1. 1956 жылы туған, Жамбыл облысы, Жуалы ауданы Амансай ауылы) – қоғам қайраткері. Жамбыл педагогика институтын (1977), Алматы халық ш. институтын (1986) бітірген.

Қаңлы руынан шыққан.
*1977 – 78 жылы Жуалы ауданында мектеп мұғалімі 
*1978 – 81 жылы Жуалы ауданы комсомол к-тінде нұсқаушы, бірінші хатшы
*1981 – 87 жылы Жамбыл облысы комсомол к-тінің хатшысы
*1987 – 88 жылы Мойынқұм ауданы партия к-тінің хатшысы
*1988 – 91 жылы Мойынқұм ауданы агроөнеркәсіп бірлестігінің жетекші маманы
*1991 – 92 жылы облысы агроөнеркәсіп кешенінің бөлім бастығы
*1992 – 93 жылы облыс әкімшіліктің сыртқы экономика байланыс бөлімінің бастығы, агроөнеркәсіп салаларын дамыту бөлімінің кеңесшісі
*1993 – 94 жылы «Тараз» сыртқы экономика ассоциациясы бас директорының орынбасары
*1994 – 97 жылы «Арнабол» ЖШС директоры
*1997 – 99 жылы облысы халықты әлеуметтік қорғау басқармасының бастығы қызметтерін атқарды
*1999 -2004 жылы Сарысу ауданының әкімі
*2004 жылдан кейін Жуалы ауданының әкімі, Жамбыл облысы әкімі аппаратының басшысы, Жамбыл облыстық дін істері жөніндегі басқарманың басшысы.
## Дереккөздер


Санат:1956 жылы туғандар
Санат:Жамбыл облысында туғандар
Санат:Жамбыл облысы тұлғалары
Сәтбай Жаңабаев

**Сәтбай Жаңабаев** (1944 жылы туған, Қазығұрт ауданы Жаңабазар ауылы) – белгілі шопан. 1959 – 63 жылы шаруашылықта шопан болды. 1963 – 66 жылдары Польша жерінде әскери борышын өтеді. 1966 жылдан туған ауылында шопан болып еңбек етуде. 1966 – 71 жылдары әр 100 саулықтан 130 – 140-тан төл алса, 1986 ж. 186-ға дейін төл алды. 1979 жылы аудан, 1987 жылы облыс Кеңестің депутаты болып сайланды. Бірінші және екінші дәрежелі «Еңбек даңқы» ордендерімен (1976 – 82) марапатталған. Қазақ КСР мемлекеттік сыйлық лауреаты.

## Сілтемелер
Оң қанат

**Оң қанат** – әскер шебінің оң жақ бөлігі. Көшпелілер қоғамында әскери-әкімшілік мақсатта рулар екіге бөлініп, Оң қанат және сол қанат деп аталған. Оғыздарда Оң қанатты *бұзоқтар* құраса, түркі-моңғолдарда* барұңғар* деп аталған. Бұлайша бөлу Орталық Азия халықтарында көпке дейін сақталды. Бұл күнде әскери атау ретінде қолданылады.
## Сілтемелер
* Оғыздар
* Монғолдар
* Әскери атаулары
## Дереккөздер


	

Санат:Қазақстан тарихы
Нарқайсарлар тұқымдасы

**Нарқайсарлар тұқымдасы** () – еріндігүлділер қатарына жататын ағаш, жартылай бұта, кейде шөптесін өсімдіктер. Дүние жүзінде 100-ден аса туысы, 3 мыңнан аса түрі белгілі. Қазақстанның оңтүстігі мен батысындағы орманды және далалы аймақтарда ылғалды жерлерде өсетін 1 туысы (нарқайсар), 2 түрі бар. Жиі кездесетіні – дәрілік нарқайсар (*V. offіcіnalіs*). Оның биікт. 30 – 70 см. Сабағы тік, жапырақтары қарама-қарсы шоқтана орналасқан. Аталығы 4 (*5*), аналығы бір кейде екі жеміс жапырақшасынан тұрады. Ұсақ көгілдір, ақшыл көк түсті гүлдері ұзынша, жіңішке масақ гүлшоғырына топталып өседі. Мамыр –маусым айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі – жаңғақша. Құрамында улы вербеналин, сондай-ақ аденозин және алкалоидтар, дәнінде глюкозид бар. Халық медицинасында безгек, бас ауруларын емдеуге пайдаланады. Қияр тұздағанда тамырын ерекше дәм беру үшін қолданады.

## Дереккөздер


Санат:Вербеналықтар
Цистра

thumb|right|150px|Цистра
**Цистра** (франц. *cіstre*) — ескілікті шертпелі ішекті музыка аспабы. Сыртқы пішіні осы заманғы мандолина аспабына ұқсас. Цистраға қос-қостан 5 — 12 ішек пен пернелер тағылады. Әсіресе, арзанқолды Цистралар ойнауға жеңіл болғандықтан, әуесқой музыкашыларға аса қолайлы болды. Цистра аспабы 15 — 19 ғасырларда Батыс Еуропаның Германия, Италия және т.б. елдерінде, әсіресе, 18 ғ-дың аяғы мен 19 ғ-дың басында, қалалықтар арасында кеңінен тарады. Кейін, гитараның өмірге келуіне байланысты қолданыстан шығып қалды. Цистраның үлкен бас, тенорлық, кіші түрлері болған. Қазіргі заманда Цистра аспабы Испанияда ғана сақталған. 
## Ciлтемелер :
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, XVIII том

Санат:Хордофондар
Ізді оқ

thumb
**Ізді оқ** (**) — атысты реттеуге және нысананы көрсетуге арналған оқ (снаряд). Ізді оқта (снарядта) — жүрекшесінің артында, ізді құраммен толтырылған стақан орналасады. Ол атыс кезінде тұтанып, жанып, ұшу барысында жарық із (*жол*) қалдырады. Ізді оқ (снаряд) құрғақ, шөпті, сабанды, бұталарды өртеуі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Оқ-дәрілер
Төбе

**Төбе** – археологияда ежелгі қоныстар мен ортағасырлық қалалардың, елді мекендердің орындарында қалыптасқан жасанды биіктік. Басқаша айтқанда адам тіршілігінің әсерінен қалыптасқан мәдени қабаттар үйіндісі. Ондай төбелер үйлердің жарамсыз бөлігін бұзып, орнын тегістеп, үстіне жаңа үй тұрғызудың бірнеше дүркін қайталануы барысында қалыптасқан. Сыртқы пішіні мен өзіндік ерекшеліктеріне қарай жергілікті жұрт төбелерге әр түрлі ат беруі мүмкін.

Қазіргі елді мекендерге жақын маңнан жиі кездесетін Ақтөбе, Қаратөбе, Алтынтөбе, Күлтөбе, Төрткүлтөбе, Жуантөбе деп келетін көптеген төбелер бір кездегі мекендердің орындары. Олардың биіктігі ол жерді адам баласы қанша уақыт мекен еткеніне қарай 1 м-ден 20 м-ге дейін болып келеді. Мысалы, Отырартөбенің биіктігі 18 м-ден астам. Осындай төбелердің көпшілігі жазба деректерден аттары таныс қалалардың қираған орындары екендігі анықталған. Мысалы, Иасы қаласының орны – Күлтөбе, Қарашық қаласының орны – Төрткүлтөбе, ежелгі Сауранның орны – Қаратөбе екендігі анықталған. Ел ішінде жерлеу ескерткіштерін де төбе деп атау жиі кездеседі. Мысалы, Жетітөбе, Мыңтөбе, Бестөбе, т.б. Мұндай Төбелер сақ, үйсін, түркі дәуірлерінің қорымдары болады. Бұл Төбелер археол. ескерткіш ретінде сақталып, әлі қазба жұмыстары жүргізілмеген төбелерді тегістеуге, оның үстінен жол жасауға мемлекет тарапынан тыйым салынған.

## Дереккөздер


Санат:Төбелер
Әмірсейіт Әлиев

**Әмірсейіт Әлиев** (1930 жылы туған, Бәйдібек ауданында) – журналист.Ысты руынан шыққан.

ҚазМУ-ды бітірген (1951).  «Оңтүстік Қазақстан» газетінде тілші, кейіннен бөлім меңгерушісі болып бастады. 1955 жылдан облыстық партия комитетінде баспасөз жөніндегі нұсқаушы, КОКП ОК жанындағы жоғарғы партия мектебін бітіріп, Оңтүстік Қазақстан өлкелік партия комитеті лекторлар тобының жетекшісі, идеология бөлімі меңгерушісінің орынбасары болды. 1964 жылдан өлкелік радио хабарларын тарату басқармасының бастығы. 1970 жылдан «Оңтүстік Қазақстан» газетінің редакторы болып тағайындалып, 1992 жылға дейін 22 жыл үздіксіз қызмет атқарып, зейнетке шыққан.

## Сілтеме


Санат:Қазақстан журналдары
Санат:Тарих
Манкент (ауыл)

**Манкент** — Түркістан облысы Сайрам ауданындағы ауыл, темір жол бекеті, Манкент ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақсукент ауылынан шығысқа қарай 1 км жерде, Ақсу өзенінің оң жағалауында.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 20 ғасырдың 30-жылдары Түркістан-Сібір темір жолын салуға байланысты қаланды. 1958–96 жылы сүт өндіретін «Манкент» ұжымшарының орталығы болған. Оның негізінде Маркентте «Манкент ауылмаш» АҚ, 4 ЖШС және 3 ӨК, бірнеше жүз шаруа қожалықтары құрылды. Манкентте 8–12 ғасырларда Шахар, Төрткүлтөбе, Үшқорған деген тарихи жерлер болған.

## Дереккөздер

Санат:Сайрам ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Шыршалы орман

thumb|200px|Шыршалы орман
**Шыршалы орман**, шыршалы тоғай – шырша өсетін мәңгі жасыл қылқан жапырақты орман алқабы. Шыршалы орманда биіктігі 40 – 45 м, диаметрі 1,5 – 2 м-дей болатын шыршалар кездеседі. Шыршалы орман ылғалы мол, қоңыр салқын белдеуде өседі. Терістік белдеулерде орман түзуші негізгі ағаш – шырша. Жер шарында шыршаның 40-қа жуық, ал ТМД елдерінде 8 түрі белгілі. Шыршалы ормандар Жоңғар мен Іле Алатауларында, Талас шатқалында, Ферғана жоталарында және Тянь-Шань тауларының (Тянь-Шань шыршасы) биіктігі орташа белдеулерінде тұтас тараған. Қазақстанның таулы беткейлерінде шыршалы орман көбінесе аз көлемде және жеке күйінде өссе, біраз жерлерде көктерек, қайың, өрік, Тянь-Шань талымен, тағы басқа аралас кездеседі. 

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Санат:Ормандар
Айдарлы бозторғай

**Айдарлы бозторғай** () – бозторғай тұқымдасына жататын, салмағы 45 – 55 грамм құс. Басқа торғайлардан айырмашылығының бірі – төбесінде айдары болады. Оның арқасы сұрғылт сары, бауыры ақшыл, жемсауы тарғыл. Ол далалық және шөл аймақтарды мекендейді. Қазақстанда Маңғыстау, Арал теңізінің солтүстік, Сырдария мен Шу бойы, Жетісу, т.б. жерлерде кездеседі. Біздің республикамызда ол – тұрғылықты құс. Бірақ жазда солт. аудандарды мекендейтіндері қысқа қарай оңт-ке ауады. Айдарлы бозторғай ел қоныстарын, жол бойын және жайылымдар мен құдықтар маңын мекендеп, өсімдігі сирек жерлерге ұялайды, 5 – 6 жұмыртқа салады.

## Дереккөздер


Санат:Бозторғайлар
Самыр

**Самыр** () — торғайтәрізділер отрядына жататын құс. Дене тұрқы 15 — 18 см, аяғы қысқа. Жұмсақ, тығыз қауырсындары қоңыр-сұр түсті, басында айдары болады. Әуеде жылдам ұшады, жерде жақсы жүреді. Самырлар негізінен жыл құсы, кей жылдары қыстап та қалады. Қылқан жапырақты және аралас ормандарда тіршілік етеді. Ұясын ағаш басына салады, онда 3 — 5 жұмыртқа болады. Жұмыртқаларын 14 күндей басады. Қорегі — жидек, ұсақ жемістер, сондай-ақ, жәндіктерді (масалар, көбелектер, жылғалықтар) ұшып жүріп, қағып алып жейді.

## Дереккөздер


Санат:Самырлар
Манкент санаторий

**Манкент** – шипалы сумен емдейтін климатологиялық санаторий. Сайрам ауданында Манкент темір жол станциясынан 6 км жерде. Теңіз деңгейінен 606 м биіктікте орналасқан. Санаторий құрылысы 1923 жылы басталып, 1926 жылы пайдалануға (1 ғимарат, 20 палата, 2 зал) берілген. Қазіргі таңда санаторийдің 10 тұрғын ғимараты мен 10 жазғы уақытта пайдаланылатын кешені бар. Санаторий жыл бойы қызмет көрсетеді, бір мерзімде 500 адам қабылдай алады. Мұндағы сульфатты хлорлы натрий аралас жылы су (39,5С) ас қорыту, жүйке жүйесі, сүйек-бұлшық ет жүйесі және гинекологиялық ауруларды емдеу үшін пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Түркістан облысы
Канонерка

**Канонерка**, *Қанөнер* — Абай  облысының Бесқарағай ауданындағы ауыл, Канонер ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Бесқарағай ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 37 км жерде, Ертіс өзенінің оң жағалауындағы дала белдемінде орналасқан. 

    

## Тарихы
Іргесі 20 ғасырдың бас кезінде қаланды. 1930 жылдың бас кезінде ауыл шаруашылығын ұжымдастыруға сәйкес өзімен аттас ұжымшар мен ауылдық кеңестің орталығы  болды. 1961 жылы тың жерлерді игеруге байланысты құрылған “Канонерка” шошқа кеңшарының орталығына айналды. 1997 жылы кеңшар таратылғаннан кейін оның негізінде “Канонерка” акционерлік қоғамы, 3 шаруа қожалығы құрылды. Ауылда орман шаруашылығының орталығы орналасқан.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, мәдениет үйі, аурухана бар. Канонерка арқылы Семей – Павлодар – Алматы автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер
 

Санат:Бесқарағай ауданы елді мекендері
Шорабек Айдаров

**Шорабек Айдаров** (1955 жылы туған, Талас ауданы Ойық ауылы) – айтыс ақыны. Ақындығымен жастайынан көзге түсіп, кейін айтыс өнерінде өзіндік ерекшелігімен танылды. Қазіргі уақытта өзінен кейінгі жастарды айтыс өнерінің қыр-сырына баулып, қазақ халқының дәстүрлі айтыс түрлерін дамытуға үлес қосып келеді. Ілияс Жансүгіровтің 100 жылдық, Мұқағали Мақатаевтың 60 жылдық мерейтойына арналған респ. айтыстардың жеңімпазы.

Ысты руынан шыққан.

## Дереккөздер:
Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы

Санат:Айтыс ақындары
Әбілда Аймақ

**Әбілда Аймақ** (13 сәуір 1954 жылы - 14 маусым 2015 жылы  Ордабасы ауданы Қ.Мұңайтбасов атындағы ауыл) – ақын..Қазақстан Жазушылар одағының басқарма мүшесі, Ордабасы ауданының құрметті азаматы.

Дулат тайпасының Жаныс руынан.
Қ.Иасауи атындағы Шымкент педагогикалық институтының филологиялық факультеттін тәмамдаған (1990). 1972 – 81 жылдары аудандық мәдениет бөлімінде автоклуб меңгерушісі, 1981 – 90 жылдары Шымкенттегі «Шымкентқұрылыс» тресіне қарасты мекемеде тас қалаушы, 1990 – 93 жылдары Қазақстан Жазушылар одағы облыс бөлімшесінде түрлі қызметтер атқарған. 1993 жылдан осы бөлімшенің директоры. Жырлары 1972 жылдан баспасөзде жарияланып келеді. 1984 жылы жас ақындардың «Қарлығаш» атты дәстүрлі жыр жинағына бір топ өлеңдері енді. 2015 жылы 14 маусымда аяқ астынан дүниеден озды.

## шығармалары
 
«Мерейлі мекен», «Мүшәйра – 92», "Қарлығашқа", "Түркістан", "Сарыағашым-сырлы өлкем", ұжымдық жинақтарына өлеңдері енген. Ақынның «Ләйлә», «Домалақ ана кесенесі», «Жүрегімде махаббат», «Алтын бесік», «Түркістан», «Жақсығұл мерген», «Билік биігінде», «Ақ жол» атты кітаптары жарық көрген. 1993 жылы Алматыда өткен ақындар мүшәйрасы жабық конкурсының бас жүлдегері. Халықаралық Физули атындағы сыйлықтың, Қ.Қазиев атындағы сыйлықтың иегері. 
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Цитадель

thumb|right|150px|Будапешт цитаделі
thumb|right|200px|Бәбіш молда - 1 ескерткіштер кешеніндегі бекініс - қала цитаделінің жобасы
**Цитадель** ( — шағын қала) — 
# қорғанның бекініс құрылыстармен қоршалған орталық бөлігі. Ортағасырлық қалалардың ішінен тұрғызылатын бекініс құрылысы. Әдетте қамал қабырғаның ішінде орналасқан билеуші сарайы, әкімілік және діни ғимараттар осы цитадельдің ортаңғы өзегін құрайды. 
# Ауыспалы мағынасында — тірек, кіндік, негізгі табан тірер орын.
# Байырғы қалалардың ішінен тұрғызылатын бекініс құрылысы.

## Дереккөздер

Санат:Инженерлік қоршаулар
Санат:Бекініс құрылыстары
Төбеқұдық қорымы

**Төбеқұдық қорымы** – дәстүрлі діни ескерткіштер тобы (XVIII-XX ғ-лар), Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археологиялық ескерткіш. 

## Орналасқан жері
Маңғыстау облысы, Түпқараған ауданы Таушық ауылынан солтүстік-батысқа қарай 20 км жерде орналасқан. 

## Сипаты
Бұрыс көпбұрышты пішінді, ауданы 04 га, оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай созылып жатыр. Төбеқұдық қорымында 162 ескерткіш, оның ішінде батыс және оңтүстік шетте орналасқан 7 шағын қойтас бар. Жасалу көркемдігі айрықша бұл ескерткіштердің басқалардан өзгешелігі – қабірлер көлденең қойылған қойтастардан қаланып, ал оған жалғастырыла құлпытастар тұрғызылмаған. Құмдық әктасты біртұтас блоктардан қашалған қойтастар, басқа қорымдардағы осындай шағын қойтастармен салыстырғанда, көлемі жағынан едәуір үлкен. Жалпақ төсектастарға немесе тікелей жерге орнатылған қойтастар іргетас түрінде жасалған төменгі бөлік пен жоғарғы бөлік (ұшар басы) болып екіге бөлінеді. Іргетастардың 2,3 сатылы аласа тұғырлары, сәнделген қырлары, ширатылған жіп тәрізді белдеулері мен қуыс жиектері бар.
Қойтастардың бәрі дерлік төмен қарай тарыла түскен, көлденең қимасында жартылай шеңберлі ұшар басы болады. Араб әрпімен жазылған жазулар, әдетте қойтастардың батыс жақ кесігіне орналастырылған.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Маңғыстау облысы
Нұрмахан Камалов

**Нұрмахан Камалов** (1927 ж. т., Түркістан ауд. Қызыл Ту кенті) – Социалистік Еңбек Ері (30.3.1971). 1939 – 1948 жылдары Қызыл ту ұжымшарында жұмыс істеді. 1948 жылдан Кентау полиметалл комбинатында бұрғылаушы, бригадир. Қазақ КСР Жоғары Кеңесіне депутат болып сайланған. Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Сілтемелер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Нарманбет Орманбетұлы

**Нарманбет Орманбетұлы** (*1859, қазіргі Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы Нарманбет атындағы ауыл Саға жері – 1918*) – ақын. ,

Арғын тайпасы Тобықты руынан шыққан.
## Өмірбаяны
Алдымен діни мектепте, кейін Қарқаралыдағы екі сыныпты орыс-қазақ мектебінде оқыған. Араб, парсы, орыс тілдерін жетік біліп, әдебиетімен таныс болған. 12 – 13 жасынан өлең шығара бастаған. Жастайынан ел басқару ісіне араласқан. 1917 – 18 ж. Қарқаралы қаласында уездік сот қызметінде болды. Нарманбет Орманбетұлы өлеңдерінің негізгі тақырыбы – оқу-білім, адамгершілік, ел тәуелсіздігі. Ол өмір құбылыстарын саралай келе, шындықты көркем бейнелеуге, оны философиялық ой-тұжырымдармен түйіндеуге ұмтылған (“Қасірет деген бір тау бар”, “Балалық күй”, “Шал қайғысы”). Нарманбет Орманбетұлы отаршылдыққа қарсы “Оян, қазақ!” деп ұран тастап, 1905 жылғы дума сайлауында “Талап етер күн туды, кел ұйқыдан тұрайық” (“Сахараға қарасақ”) деп сөз бастаған. Ол орыс отаршылдығын, ел басындағы қасіретті, азаттыққа қол жеткізуді жырлаған (“Аждаһаның аузында”, “Ұран”, т.б.). Патшаның тақтан құлауын қуана қарсы алып, “Тілекті берген күн” 
 атты өлеңін шығарса, оның “Айшаға”, “Жамалға”, “Дауысың қалай асыл”  атты өлеңдері махаббат, жастық тақырыбына арналған.
Нарманбет 1918 жылы Қарқаралыда совдептің уездік судьясы болып қызмет істеп жүргенде ауырып қайтыс болған. Абай дәстүріндегі Нарманбет сол кездің өзінде белгілі ақын, әрі шешен болған. Абай үлгісінде көптеген өлеңдер, нақыл өлеңдер, нақыл сөздер жазып шығарған. Ақын шығармаларының таңдаулы үлгілері 1939 жылы жеке жинақ болып және 1939-1944 жылдардағы хрестоматияларда жарияланған.

## Шығармалары
Шығармалары: "Нарманбеттің өлеңдері"], А., 1939; Нарманбет Орманбетұлы. Шығармалары, Қарағанды, 1998.

Халыққа тарихи таңдау заманы туғанда, дұрыс жол сілтеуге тырысты

## Сілтемелер
* Отаршылдық 
* Өлең  
* Патриот  
* Әдебиет

## Дереккөздер


Санат:Тарихи тұлғалар