open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Маонань

**Маонань** (*айнань*) — Қытайдың оңтүстік-батысында, Гуанси-Чжуан автономиялық ауданының солтүстігінде орналасқан халық. Саны: 72,4 мың адам (1998 ж.).

## Этногенезі
Маонан халқының этногенезі ежелгі боюэ, ляо және ляо тайпаларымен байланысты. Аңыз бойынша, маонандықтардың ата-бабалары Юань және Мин әулеттері кезінде Шаньдун, Хунан және Фуцзяннан Гуансиге қоныс аударған. Ежелгі Қытай жазба ескерткіштерінде XI ғ. Маонан халқының аты бұрыннан пайда болған, ол аймақ атауынан кейін қолданысқа енген. Кейіннен бұл ұлт атауының әртүрлі жазылуы табылды. Маонандар өздерін «анан» деп атады, бұл «жергілікті адам» дегенді білдіреді. Этникалық жағынан Оңтүстік Қытайдың тай тілді халқымен туыс. 9-ғасырда маонань тәуелсіз этникалық топты құрды.

## Тілі
Тілі - маонань тілі, қытай-тибет тілдерінің отбасына жатады. Сонымен қатар қытай тілін де қолданады.

## Діні
Дінге сенушілер: буддистер, даосистер, католиктер.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі – егіншілік, суармалы (күріш) және егістік (жүгері, арпа, тәтті картоп, бұршақ, мақта, рами), мал шаруашылығы (буйвол, шошқа), құс шаруашылығы (тауық, үйрек), аңшылық және терушілік. Тұрмыстық қолөнер – иіру, мата тоқу және бояу (әйелдер), бамбуктан тоқу, ағаш, тас, металды өңдеу (ерлер).

## Өмір салты
Отбасылары шағын, неке неолокалдық, бірінші бала туылғанға дейін әйелі көбінесе ата-анасының отбасында тұрған. Егер ұрпақ болмаған жағдайда, күйеуі екінші әйел алуы мүмкін. 

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Маонань ауылы әдетте таулардың етегінде орналасқан. Оларда әдетте 10-нан 100-ге дейін аула бар.
Тұрғын үйлері тас, төбесі тақтайша немесе шифермен жабылған. Екі қабатты үйлер бар, жоғарғы қабаты тұрғын үй, төменгі қабаты мал қорасы қызметін атқарады.

### Дәстүрлі киімдері
Ерлер мен әйелдер киімі – күртеше, қара немесе қою көк түсті үй маталарынан тігілген шалбар. Әйелдер шаштарын сәндеп өреді, орамал тағып, құлақ пен мойынға күміс әшекей бұйымдарын, білезіктерді тағады.

### Дәстүрлі тағамдары
Негізгі тағамдары – күріш, көкөністер, ет, балық және дәмдеуіштер, өсімдік майы.

## Дереккөздер

Санат:Қытай этникалық топтары
Мекенчил

**Патриоттық** немесе **Патриоттар** (), ресми атауы — **«Патриоттық» саяси партиясы** () — Қырғызстанның популистік және оңшыл саяси партиясы. Партияны Қырғызстанның қазіргі президенті Садыр Жапаров басқарады.

## Тарихы
Партияны 2010 жылы Садыр Жапаров пен Қамчыбек Ташиев құрды. Партияның Ата-Жұрт партиясымен жақсы қатынасы болды.

Жапаров 2013 жылдың қазан айында түрмеге жабылғанға дейін «Мекенчил» партиясының де-факто жетекшісі қызметін атқарды. 2017 жылы екінші рет тұтқындалып, адам ұрлау айыпымен бірнеше жылға тұтқындалуына қарамастан, Жапаров партия жетекшілерінің бірі болып қала берді. 2020 жылдың қазан айында партия Ташиев жетекшілігімен 2020 жылғы парламенттік сайлауға қатысты.

2020 жылғы Қырғызстандағы сайлау нәтижелерінің жойылуына әкелген наразылық акцияларынан кейін Жапаров түрмеден босатылды. 2020 жылы 10 өкітәбір күні Жапаров премьер-министр болып сайланды. Сауранбай Жиенбековтың отставкасынан кейін Жапаров президент қызметінің орындаушысы болды. Жапаровтың билігі басталған салысымен партияның мүшелері жаңа лауазым алып (соның ішінде 16-шы өкітәбір күні Ұлттық Қауіпсіздік Мемлекеттік комитетінің басшысы болған Ташиев) және Мекенчилдің қырғыз саясатындағы жалпы рөлі үлкейді.

2021 жылы 23 ақпан күні Мекенчил партиясының 2021 жылғы парламенттік және жергілікті сайлауларда қатыспағаны жарияланды.

## Сайлау нәтижелері

### Президент сайлаулары

### Парламент сайлаулары

## Дереккөздер

Санат:Қырғызстан саяси партиялары
Arduino

нобай|Робот — Arduino-ны жиі қолдану тәсіліArduino - электроника, автоматика, процестерді және робототехниканы автоматтандыру саласындағы қарапайым жүйелерді, модельдерді және тәжірибелерді құруға және прототиптеуге арналған аппараттық-бағдарламалық құралдардың сауда белгісі.

Arduino - сандық құрылғыларды құруға арналған бір тақталы микроконтроллерлер мен микроконтроллер жинақтарын жобалайтын және өндіретін ашық бастапқы коды бар аппараттық және бағдарламалық қамтамасыз ету компаниясы, жоба және пайдаланушылар қауымдастығы.

*Arduino* атауы жобаның кейбір негізін қалаушылар кездескен Италияның Иврея қаласындағы бардан шыққан. Arduino атауы жобаның кейбір негізін қалаушылар кездескен Италияның Иврея қаласындағы бар Ивреялық Ардуиннің атымен аталған. Ол 1002–1014 жылдары Ивреяда наурызының марграбы және Италия королі болған. 

**Бағдарламалық бөлігі** бағдарламаларды жазуға, оларды құрастыруға және аппаратураны бағдарламалауға арналған тегін бағдарламалық қабықшадан (IDE) тұрады. 

**Аппараттық бөлігі** -бұл ресми өндіруші де, үшінші тарап өндірушілері де сататын монтаждалған баспа тақталарының жиынтығы, сандық құрылғыларды құруға арналған бір тақталы микроконтроллерлер мен микроконтроллер жинақтарын жобалайтын және өндіретін ашық бастапқы коды бар аппараттық және бағдарламалық қамтамасыз ету компаниясы, жоба және пайдаланушылар қауымдастығы. Жүйенің толық ашық архитектурасы Arduino өнімдерінің желісін еркін көшіруге немесе толықтыруға мүмкіндік береді.

Автономды нысандарды құруға, сондай-ақ сымсыз және сымды интерфейстер арқылы бағдарлама жасақтамаларын қосуға да қолданылады. Электроника мен бағдарламалауды жасақтауда білімі аз қолданушыларға сай келеді.  
## Бағдарламалық бөлігі
Бағдарламалануы тұтасымен Arduino IDE тегін бағдарлама қабықшасында жүргізіледі (GPLv2) шартымен таралады). Бұл қабықшада мәтін өңдеу редакторы, жобалар менеджері, препроцессор, компилятор мен бағдарламаларды микроконтроллерге жүктеуге арналған құрал-жабдықтар бар. Қабықша Processing жобасының негізінде Java-да жазылған, Windows, Mac OS X және Linux ОЖ-лерімен жұмыс жасайды. Arduino кітапханасының комплектісі қолданылады (LGPL лицензиясы бойынша).

## Аппараттық бөлігі

### Ресми шығарған тақталары
Arduino-ның түпнұсқа жабдығын итальяндық Smart Projects компаниясы шығарған.  Arduino маркасымен  кейбір тақталарды АҚШ тың SparkFun Electronics және Adafruit Industries компаниялары жасаған. 2016 жылғы жағдай бойынша Arduino аппараттық құралдарының 17 нұсқасы шығарылды.


Сурет:Arduino Diecimila 6.jpg|Arduino Diecimila
Сурет:Arduino316.jpg|Arduino RS232
Сурет:Arduino Duemilanove 2009b.jpg|Arduino Duemilanove
Сурет:Arduino UNO unpacked.jpg|Arduino Uno R2
Сурет:Arduino Uno - R3.jpg|Arduino Uno SMD R3
Сурет:Arduino Leonardo.jpg|Arduino Leonardo
Сурет:Arduino Pro Micro.jpg|Arduino pro micro (AtMega32U4)


## Дереккөздер

Санат:Микроконтроллерлер
Санат:Итальяндық өнертабыстар
Біртұтас Қырғызстан

**Біртұтас Қырғызстан** () — Қырғызстандағы консервативті саяси партия. Партия 2021 жылғы парламенттік сайлауда 3 пайыздық межеден өтіп, парламентте өкілдік етеді.

Партия негізінен Қырғызстанның оңтүстігінде (әсіресе Баткен облысында) танымал және президенттік республика жүйесін қолдайды. Партия басшылығында — 2011 және 2017 президенттік сайлауларға қатысқан саясаткер Адахан Мадумаров.

## Тарихы
Партияны 2010 жылы саясаткер Адахан Мадумаров құрды. Бастапқыда бұл саяси партия Ресейдегі қырғыз еңбек мигранттарын қолдау мақсатында құрылған болатын. «Біртұтас Қырғызстан» 2020 жылғы парламенттік сайлауда алғашқы орындарын жеңіп алды, бірақ оны партияның өзі мойындамады, наразылықтардан кейін дауыс беру нәтижелері жарамсыз деп танылды.

## Дереккөздер

Санат:Қырғызстан саясаты
Санат:Қырғызстан саяси партиялары
Маринд-Аним

**Маринд-Аним** (*тугери*, *кая-кая*) — Индонезияда тұратын папуас халқы. Қоныстанудың негізгі ауданы - Ириан-Джая провинциясы, Арафур теңізінің жағалауы.
Жалпы саны 15 мың адам.

## Тілі
Тілі - маринд тілі. 4 диалектісі бар.

## Діні
Дінге сенушілердің діни байланысы: католиктер. Ата-бабалар культі, тотемизм, магия кең тараған.

## Кәсібі
нобай|оңға|200px|Маринд-Аним дәстүрлі костюмі 
Негізгі кәсібі: тропикалық ауыл шаруашылығы (кокос пальмасы, банан, қант қамысы, аз дәрежеде ямс, таро), саго жинау, копра жинау, шошқа мен ит өсіру, балық аулау, аңшылық (жабайы қабан, қолтырауын, кенгуру, казуарлар) . Дәстүрлі қаруларға найза, тас ұшы бар шоқпар, ағаш қылыш, жабайы шошқаларды ұстауға арналған ротан тұзақ, бамбук пышақ жатады. Қолөнері – тоқу, ағаш ою, тапа жасау.
    
## Тұрмыс салты
Ауылды жасы үлкен, тәжірибелі ер адамдар басқарады. Жасырын ерлер одақтары (майо, сосом, имо, рапа) болды. 20-ғасырдың ортасына дейін бас аулау қолданылды.

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Жағалау аймағындағы елді мекендердің орналасуы түзу сызықты болса, ішкі бөлігінде шоғырланып орналасқан. Елді мекендер бірнеше ұзын тұрғын үйлерден (сава), ерлер үйінен (отив), жүкті және ауру әйелдерге арналған жұпыны үйден, ауылдан алысырақ жерде орналасқан жігіттерге арналған үйлерден (готад) тұрады. Үйлері жер үсті, қаңқалы-бағаналы, төртбұрышты болып келеді. Қабырғалары жарылған бамбук немесе тамырлы саго пальма жапырақтарымен қапталған, шатырлары кокос пальмасы жапырақтарымен жабылған.

### Дәстүрлі киімдері
Ерлердің дәстүрлі киімі - фаллокрипт (кокос жаңғағының қабығынан), әйелдер - алжапқыш пен аяқтың арасына өткізіліп, белдікке бекітілген қара түсті тапаның бір бөлігі. Олар кокос талшықтарынан жасалған жалған өрімдер мен зергерлік бұйымдарды тағады.

## Сілтеме
* 

## Дереккөздер

Санат:Индонезия этникалық топтары
Маронене

**Маронене** (*моронене*, *кабаенас*) — Индонезия халықтарының бірі (Кабаена аралы, Сулавеси аралының оңтүстік-шығысында).
Жалпы саны 41 мың адам.

## Тілі
Тілі- маронене тілі.

## Діні
Дінге сенушілердің діни байланысы: сүнниттік мұсылмандар.

## Кәсібі
Негізгі дәстүрлі кәсіптері - қолмен атқарылатын егіншілік (құрғақ күріш, саго пальмалары), аң аулау (бұғы мен буйвол), Джунглиде терушілік (даммар шайыры мен балауыз). Кілемшелер мен себеттерді тоқу дамыған (олардың бір бөлігі сатылымға шығады).

## Өмір салты
Отбасы неолокалдық. Күйеу жігіт қалыңдыққа 1 жылдан 3 жылға дейін жұмыс істейді.

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Елді мекендері шашыраңқы орналасқан. Тұрғын үйлері төртбұрышты, қадаларға орналасқан  ағаштан, бамбуктан және нипа пальмасының жапырақтарынан жасалған, төбесі шатырлы.

### Дәстүрлі киімдері
Дәстүрлі ерлер киімі – жамбасты жауып тұратын мата кесіндісі мен саронг, әйелдердікі – өсімдік талшығынан немесе пальма жапырақтары мен қайыңнан тігілген қысқа белдемше.

### Дәстүрлі тағамдары
Тағамдары – көкөністер.

## Дереккөздер

Санат:Индонезия этникалық топтары
Өзбекстан Халық Демократиялық партиясы

**Өзбекстан Халық Демократиялық партия** (), қысқартылған атауы – **ӨХДП** () — Өзбекстанның солшыл саяси партиясы, Өзбекстан Коммунистік партиясының ізбасары.

Партияның идеологиясы солшыл, эгалитаристік және социал-демократиялық болып сипатталады және оның негізгі қолдаушылары – әлеуметтік қамсыздандыруға сүйенетін адамдар, зейнеткерлер және мүгедектер; соған қарамастан оның про-үкіметтік болғаны жайлы айыптар көп және партия сол үшін жиі сынға алынады.

## Сайлау нәтижелері
### Президенттік сайлаулар

## Дереккөздер

Санат:Өзбекстан саяси партиялары
Санат:Өзбекстан саясаты
Маранао

**Маранао** (*ланао*, *данао*) — Филиппиндегі моро халықтарының бірі. Олар Минданао аралында оңтүстік Ланао және Солтүстік Ланао провинцияларында тұрады.
Жалпы саны 1,2 миллион адам. (2009).

## Тілі
Тілі - маранао тілі. Тагал, бисай, ағылшын және араб тілдері де кеңінен таралған.

## Діні
Сенушілер - сүнниттік мұсылмандар. Маранаоны исламдандыру XVII ғасырда басталды.

## Кәсібі
Негізгі кәсіптері – балық аулау, егіншілік (күріш, жүгері, маниок, абака, кофе) және мал шаруашылығы (буйвол). Қолөнерден - торлар, балық аулау құралдары, желкенді қайықтар жасау, тоқу (абакадан), ағаштан ою, металлдарға бедер соғу (дәрет алуға арналған құмыралар, лотоктар т.б.) дамыған.
нобай|оңға|200px|қолөнершілер

## Өмір салты
Маранао жабық қауымдастықтарда тұрады, оларды көсемдер - дато, имамдар, қажылар басқарады. Отбасы шағын, көп әйелділік кең таралған. Әйелдің отбасылық мәселелерде дауыс беруге құқығы бар, бетін жаппайды. Мұсылмандардың христиандармен аралас некелері кең таралған.

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Дәстүрлі елді мекендері жинақы. Тұрғын үйлері қадаларға орналасқан, бір немесе екі бөлмелі, төбесі сабанмен немесе пальма жапырақтарымен жабылып, қайық тұмсығы түрінде ойылған ою-өрнекпен (панулонг) өрнектеліп сырланған.

### Дәстүрлі киімдері
Дәстүрлі ерлер киімі – шаровар, қысқа күртеше, ақ түсті орамал, байланған белдік, оған бетель қорапшалары ілінеді. Әйелдер киімі – саронг, кеудеше, шаровар немесе тізеге дейін тар шалбар, қол мен аяққа білезік, алқа, моншақтар, сырғалар тағады. Ерлер де, әйелдер де ұзын шаш қояды, тістердің кесу және қаралау дәстүрі бар.

### Дәстүрлі тағамдары
Дәстүрлі тағамдары – күріш, көкөністер, жемістер, балық және ащы дәмдеуіштер, ет тағамдары тек мереке күндері тұтынылады. Бетелді шайнау жиі кездеседі.

## Сілтеме
* 

## Дереккөздер

Санат:Филиппин этникалық топтары
Қырғыз төңкерісі (2020)

**2020 жылғы Қырғыз наразылық шаралары** (кейде **2020 жылғы Қырғыз төңкерісі** немесе **Үшінші Қырғыз төңкерісі**) — 2020 жылдың 5 қазанында дауыстарды бұрмалады деген айыппен әділетсіз деп қабылдаған алдыңғы күнгі парламенттік сайлауға жауап ретінде басталған Қырғызстандағы төңкеріс. Наразылық нәтижесінде сайлау нәтижесі 6 қазан күні жойылды. 2020 жылдың 12 қазанында президент Жиенбеков ел астанасы Бішкекте төтенше жағдай жариялады, оны келесі күні парламент бекітті. Жиенбеков 2020 жылдың 15 қазанында отставкаға кетті.

## Дереккөздер

Санат:Қырғызстандағы наразылықтар
Санат:2020 жылғы наразылықтар
Санат:2020 жылдағы Қырғызстан
Өткір Тоқтамұратұлы Сұлтанов

**Өткір Тоқтамұратұлы Сұлтанов** () — өзбек саясаткері, 1995 жылдан 2003 жылға дейін Өзбекстан премьер-министрі.

## Өмірбаяны
Өткір Сұлтанов Өзбек КСР астанасы Ташкент қаласында 1939 жылы, 14 шілде күні дүниеге келді. Томск политехникалық университетінде білім алып, 1963 жылдан бастап В.П. Чкалов атындағы Томск металл кесу зауытында электрик болып жұмыс істеді. 1964-1985 жылдары Ташкент авиациялық өндірістік бірлестігінде жұмыс істеді. 1978-1979 жылдары Францияда іссапарда болды.

1985 жылдан бастап «Шығыс» қоғамдық ұйымының бас директоры.

1991 жылы Өзбекстан Республикасы Сыртқы сауда және сыртқы байланыстар жөніндегі мемлекеттік комитетінің төрағасы болып тағайындалды. 1991 жылы КСРО ыдырауымен байланысты саяси партиясын КОКП-ден ӨХДП-на ауыстырды. 1992 жылдың ақпанынан бастап Өзбекстан Республикасының Сыртқы экономикалық байланыстар министрі. Кейінірек сол жылы ол сыртқы экономикалық байланыстар министрінің лауазымын сақтай отырып, премьер-министрдің орынбасары болды.

1995 жылдың 21 желтоқсанынан 2003 жылдың 10 желтоқсанына дейін — Өзбекстан Республикасының Премьер-Министрі.

2006 жылдың 9 қарашасынан бастап «В.П. Чкалов атындағы Ташкент авиациялық өндірістік бірлестігі» (қысқартылғанда «ТАПОич») Мемлекеттік АҚ-ның директоры.

Сонымен бірге 1998 жылдың мамырынан бастап ТМД Үкімет басшылары кеңесінің төрағасы болды.

2006 жылдың қарашасынан 2010 жылдың қыркүйегіне дейін Премьер-Министрдің кеңесшісі болып тағайындалды. 2011 жылдың 1 қаңтарында «ТАПОич» мемлекеттік АҚ директорының қызметін аяқтады.

2011 жылдың қаңтарынан бастап зейнеткер. Өмірінің соңғы жылдарында бүйрек ауыруынан сырқаттады. 2015 жылдың 29 қарашасында Ташкент қаласында дүниеден озды.

## Жеке өмірі
Үйленген болатын, қыз баласы және немерелері болды. Туған өзбек тілінен басқа орыс тілін, ағылшын тілін және француз тілін меңгерген.

## Марапаттары

* «Меһнат шуһрати» ордені
* Өзбекстан Еңбек сіңірген инженері
* Томск политехникалық университетінің құрметті профессоры
* бірнеше медаль

## Дереккөздер

Санат:Өзбекстан саясаткерлері
Санат:Өзбекстан премьер-министрлері
Жұмыртау

**Жұмыртау** () — Өзбекстан, Қарақалпақстанның Әмудария ауданындағы кент. Кент Жұмыртау тауларының етегінде Әмудария өзенінің жағасында орналасқан. Елді мекенге Зарапшы станциясынан (Дашоғыз-Найманкөл желісінде) теміржол тартылды.

1968 жылдан бастап кент мәртебесіне ие.

Тас өндіру жүргізіледі.

## Тұрғындары

## Дереккөздер

Санат:Қарақалпақстан кенттері
Адахан Кимсанбайұлы Мадумаров

**Адахан Кимсанбайұлы Мадумаров** (; 9 наурыз 1965, Ленинское (қазіргі Куршаб) ауылы, Ош облысында туған) — қырғыз саясаткері және мемлекеттік қайраткері, 2010 жылдан бастап Біртұтас Қырғызстан оппозициялық партиясының басшысы. 2011, 2017 және 2022 жылғы президенттік сайлауларға қатысты.

## Өмірбаяны
Адахан Мадумаров 1965 жылы 9 наурыз күні Ленинское ауылы, Өзген ауданы, Ош облысы, Қырғыз КСР-нда (қазіргі Куршаб ауылы, Қырғызстан) дүниеге келді.

Еңбек жолын 1982 жылы туған Өзген ауданындағы «Қайнар» совхозында бастаған.

1983–1985 жылдар аралығында КСРО Қарулы Күштері қатарында Германияда қызмет етті. Қызмет мерзімі біткен соң совхозға жұмысшы болып оралды.

1987-1992 жылдары РКФСР-де жоғары білім алып, Тверь мемлекеттік университетін бітірді. Екінші жоғары білімін 1999 жылы Қырғыз ұлттық университетінде алған.

1992 жылы Қырғызстанның баспасөз және ақпарат министрінің көмекшісі, «Түрк аалами» газетінің бас редакторы болды.

1992–1994 жылдары Қырғызстан мемлекеттік ұлттық телерадиокомпаниясының балалар мен жасөспірімдер телебағдарламалары редакциясында редактор, бас редактордың орынбасары, бас редактор қызметтерін атқарған. 1994–1995 жылдар аралығында сол телерадиокомпанияда телебағдарламалар бас дирекциясының саяси бақылаушысы қызметін атқарды.

### Саяси мансабы
1995, 2000 және 2005 жылдары Жогорку Кеңештің бірінші, екінші және үшінші шақырылымдарының депутаты болып сайланды.

2005 жылдың сәуірінде Қырғызстан үкіметінде вице-премьер қызметін атқарды. 2006–2007 жылдары Қырғызстан Мемлекеттік хатшысы.

2008 жылғы қаңтардан 29 мамырға дейін IV шақырылымдағы Жоғарғы Кеңестің спикері болды.

2008 жылдың 5 қазанынан бастап. 2009 жылғы 26 қазанда Қырғызстан Қауіпсіздік Кеңесінің хатшысы.

2010 жылдан «Біртұтас Қырғызстан» саяси партиясының төрағасы.

2013 жылғы 30 тамыздан бастап 2015 жылға дейін Түркі Мемлекеттерінің Ұйымы Бас хатшысының орынбасары.

2021 жылы Қырғызстан парламенттік сайлауында ол партиялық тізімдегі кандидаттар арасында ең басым дауысқа ие болды.

## Жеке өмірі
Үйленген, үш баласы бар.

## Марапаттары

* «Алтын қалам» Құрмет белгісі және дипломы (2006);
* «Достық ағашы» алтын медалі (ТМД Парламентаралық Ассамблеясының «ТМД ақпараттық кеңістігін қалыптастыруға қосқан ерекше үлесі үшін» марапаты);
* «Ерен еңбегі үшін» медалі (Ресей, 2007).

## Дереккөздер

Санат:Қырғызстан саясаткерлері
Қырыққыз (кент)

**Қырыққыз** () — Өзбекстан, Қарақалпақстан Республикасының Қоңырат ауданындағы кент. 2010 жылға дейін **Ақшолақ** () деп аталды. Халық саны 2000 жылы 1000 адам, ал 2016 жылы 1200 адам болды.

## Дереккөздер

Санат:Қарақалпақстан кенттері
Қылышбай

**Қылышбай** () — Өзбекстан, Қарақалпақстан Республикасы, Әмудария ауданындағы кент.

2009 жылдан бастап кент мәртебесін иеленеді.

## Дереккөздер

Санат:Қарақалпақстан кенттері
Меланау

**Меланау** (*алико*, *лико мелану*) — Шығыс Малайзиядағы Даяк тобының халқы (Саравак штатында, Реджанг өзенінен Брунеймен шекараға дейін) және Брунейдің көршілес аудандары.
Жалпы саны 100 мың адам. Малайзия – 95 мың, Бруней – 5 мың адам.

## Тілі
Тілі - меланау тілі.

## Діні
Дінге сенушілердің діни байланысы: сүнниттік мұсылмандар, бір бөлігі дәстүрлі нанымдарды ұстанады.

## Этногенезі
XVI-XIX ғасырларда меланау мекендеген аумақ Бруней сұлтандарына тиесілі болды. XIX ғасырдың аяғында – 1963 ж. британдық отаршылдық иеліктер құрамында болды. Малайлардың ғасырлар бойы мәдени ықпалы, Меланаудың исламдануы этникалық бірегейлікті жоғалтуға, малайлардың меланауды ассимиляциялауына әкелді.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсіптері қолмен атқарылатын егіншілік (құрғақ күріш, түйнек, бұршақ, жеміс ағаштары), саго өндіру, жағалауда балық аулау. Қазіргі заманғы меланаулардың көпшілігі коммерциялық саго өндірісінде және резеңке плантацияларында жұмыс істейді.

## Өмір салты
5 эндогамикалық әлеуметтік топқа бөлу (бангса) болған. Қазіргі меланауларда шағын отбасы басым. Жерлеу рәсімі сақталған - қайық тәрізді табыттарға жерлеу, жерлеу гимндері мен әтештер төбелесімен сүйемелдеу.
нобай|оңға|200px|Тұрғын үйлері
### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Дәстүрлі Меланау қоғамы туыстық немесе некеге байланысты бірнеше жүз адам тұратын екі немесе үш ұзын үйден тұратын тәуелсіз ауылдардан тұрды.
Елді мекендері түзеу бағытта орналасқан. Дәстүрлі ұзын үйлері малай үлгісіндегі қадаға орналасқан бір отбасылық үйге ауыстырылуда.

### Дәстүрлі киімдері
Дәстүрлі киімдерді малай үлгісіндегі киімдер ығыстыруда.

### Дәстүрлі тағамдары
Негізгі тағамдары – қайнатылған күріш, саго ботқасы, қайнатылған саго крахмалы. Ет (тауық еті, мұсылман еместер үшін – шошқа еті) – мереке күндері пайдаланылады.

## Сілтеме
* 

## Дереккөздер

Санат:Малайзия халықтары
Алтынкөл (Қарақалпақстан)

**Алтынкөл** (, ) — Өзбекстан Республикасы, Қарақалпақстанның Қоңырат ауданындағы кент. Кент Қоңырат теміржол стансасынан 5 км жерде (Найманкөл-Бейнеу желісінде) орналасқан. 2016 жылы кент халқы 28 300 адам болды.

Қоңырат кенті 1950 жылдары пайда болды. 1962 жылы Қоңырат қаласы қала мәртебесін алды. 1969 жылы жақын жердегі Теміржол кенті Қоңырат қаласы болып, ал бұрынғы Қоңырат қаласы Алтынкөл кенті болып өзгертілді.

## Тұрғындары

## Дереккөздер

Санат:Қарақалпақстан кенттері
Ментавайлар

**Ментавайлар** (*сакалагая*, *чачалалегат*) — Индонезиядағы халық, Суматраның батысындағы Ментавай архипелагының байырғы халқы. Жалпы саны – 40 мың адам.

## Тілі
Олар аустронезиялық отбасының батыс аустронезия тобының ментавей тілінде (диалектілерімен) сөйлейді.
Олар малай-яван тілдерінің тобын құрайтын ментавай тілінде (Нганга Матаве) сөйлейді. Жазуы латын әліпбиінде негізделген жазу.

## Діні
Ментавайлар дәстүрлі сенімді сақтап қалған. Олар соғыс құдайларына, ата-баба рухтарына және басқа да көптеген рухтарға сенеді. Халық өкілдері зұлым рухтардан қорғану үшін үйлеріне жануарлардың бас сүйектерін іліп, шатырдың астына қояды. Мұнда бақсыларды да кездестіруге болады.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсіптері - қолмен атқарылатын ауыл шаруашылығы (ямс, тәтті картоп, банан, қант қамысы), балық аулау (садақ пен жебе қолдану), жағалауда терушілік дамыған (моллюскалар, шаян тәрізділер), аңшылық (бұғы, маймылдар), шошқа, ит, тауық өсіру. Бұрын теңізде үлкен тасбақалар ауланған.

## Өмір салты
Ментавайлар ауылдық қауымдастықтарда тұрады, олардың әрқайсысында 30-дан 80-ге дейін адам бар. Халқы жартылай көшпелі өмір салтын ұстанады. Әр қауымдастықта рухтармен қарым-қатынас жасауға жауапты емші бар. Денелеріне табиғатты бейнелейтін татуировка жасайды, тістерін акуланыкі сияқты өткір етіп егейді. Неке патрилокальды.
нобай|оңға|200px|Дәстүрлі ментавай қауымдық үйі - Ума     
### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Елді мекендері (лаггай) теңіз жағалауынан шалғайда, өзендердің жағасында орналасқан, шоғырланып орналасқан, бір немесе бірнеше үлкен үйлерден (30-40 жұптық отбасы үшін) және шағын үйлерден (бір отбасы үшін), сондай-ақ қосалқы құрылыстардан тұрады. Елді мекеннің орталығында коммуналдық үй (жігіттердің, қонақтардың түнейтін орны, сондай-ақ құрбандық малының бас сүйектерінің қоймасы) бар. Тұрғын үйлері бамбук қадаларында орналасқан, қаңқалы бағаналы, пальма жапырақтарымен жабылған. Орталық арқалықтар оюлармен безендірілген. Үлкен үйлердің ұзындығы 55-65 м, ені 10-15 м жетеді.

### Дәстүрлі киімдері
Дәстүрлі ерлер киімі – тападан жасалған мата кесіндісі, әйелдер киімі, жамбасты жауып тұратын белдемше, банан жапырағынан жасалған жамылғы, әйелдер шаштары мен құлақтарына гибискус жапырақтары мен гүлдерінен зергерлік бұйымдарды тағады, маржаннан, ротаннан, мыс сымнан алқа, білезік киеді.

### Дәстүрлі тағамдары
Негізгі тағамдары - қайнатылған және пісірілген таро түйнектері, ямс, тәтті картоп, маниок, қант қамысы, жемістер, ет - мереке күндері пайдаланылады.

## Сілтеме
* 

## Дереккөздер

Санат:Индонезия этникалық топтары
Батырқайыр Қасқабасов

**Батырқайыр Қасқабасов** (1939 жылы — 2013 жылы, Қостанай) — Қазақ КСР Қостанай облысы Семиозерный ауданы КПСС XXIII съезі атындағы «Сұлукөл» қой өсіру кеңшарының аға шопаны. Социалистік Еңбек Ері (1981).

## Өмірбаяны
Ұлы Отан соғысынан кейін Семиозерный ауданының КПСС XXIII съезі атындағы Сұлукөл қой өсіретін кеңшарында шопанның жәрдемшісі, шопан болып еңбектенді. Солтүстік қазақ меринос тұқымының сұлукөл түрлі қойларын өсірумен айналысқан. Ол 70-жылдары жыл сайын отарынан әр жүз ұрғашы қойдан 150-ден кем емес қозы алатын. Кейін аға шопан болып тағайындалды.

Батырқайыр Қасқабасовтың бригадасы жыл сайын қозы өсіру мен жүн қырқу жоспарын артығымен орындап отырды. 1980 жылы бригада әр жүз ұрғашы қойдан орта есеппен 133-тен қозы алып, әр қойдан орта есеппен 6,2 кг жүн қырқылды. Сол жылы мал басының түгелдігі 100 % құрады. Бар болғаны бірнеше жылда оныншы бесжылдықта (1976-1980) бригада 4907 қозы өсіріп, 254,3 центнер жүн қырқып алды. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1981 жылғы 19 ақпандағы Жарлығымен 1980 жылы мемлекетке миллиард пұт астық сату жөніндегі жоспарлар мен социалистік міндеттемелерді орындауда және оныншы бесжылдықты асыра орындауда қол жеткізген тамаша табыстары мен нан және басқа да ауылшаруашылық өнімдерін өндіру мен сатып алу жоспарын орындағаны үшін «Ленин орденімен» және «Орақ пен балға» алтын медалімен марапаттала отырып, Еңбек Ері атағын алды.

Мәскеуде өткен Бүкілодақтық ХШЖК көрмесіне бірнеше рет қатысып, екі күміс және екі қола медаль алды.

Қостанай маңындағы елді мекендердің бірінде қайтыс болды.

## Марапаттары
* Ленин ордені — екі мәрте
* Еңбек Қызыл Туы ордені
* Құрмет Белгісі ордені
* Қазан төңкерісі ордені

## Дереккөздер

Санат:Шопандар
DART

***DART*** (*Double Asteroid Redirection Test*) — астероидтардың қозғалысын зерттеуге арналған ғарыш кемесі.

(65803) Дидимос астероидын айналып ұшатын кішігірім Диморфос астероидына жоспарлы түрде соқтығысу нәтижесінде олардың траекторияларын өзгертуге бағытталған миссия болып келеді.

Яғни ғарыш техникасын Жерге жақын ұшқан аспан денелеріне қарсы пайдалану қаншалықты тиімді болатынын анықтауға көмектесетін тәжірибе ретінде қарастыруға болады.

Аппарат ғарышқа 2021 жылдың қарашасында ұшырылды.

Диморфос астероидымен соқтығысу 2022 жылдың 26 қыркүйегінде орын алды.

## Құрылысы
Аппараттың биіктігі 2,6 м, ұзындығы 1,9 м, ені 1,8 м.

Екі жағынан күн батареялары бекітілген. Жазылған жағдайда әрқайсысының ұзындығы 8,5 м құрайды.

Бортында ғылыми құрылғылары жоқ. Навигациялық құрылғыларды санамағанда, негізгі жабдығы DRACO камерасы болды.

Сондай-ақ *DART* аппаратына *LICIACube* (*Light Italian CubeSat for Imaging of Asteroids*) қосалқы шағын серігі бекітілген болатын. Ол соғылардан 15 күн бұрын бөлініп шығып, екі камерасымен соғылу сәтін түсірді.

DRACO intergration to DART.jpg|DRACO камерасы
LICIACube CubeSat a companion satellite of Dart Spacecraft.jpg|LICIACube


## Нәтижелері
*DART* Диморфоспен 2022 жылдың 26 қыркүйегінде гринвичтік уақыт бойынша сағат 23:14-те соқтығысты.

Соқтығысу сәтін миссияның камераларынан басқа Хаббл, Уэбб, Люси телескоптары түсірді.

11 қазанда НАСА миссияның сәтті болғанын растады. Соқтығысқаннан кейін Диморфостың Дидимосты айналу периоды 32 минутқа қысқарғаны белгілі болды. Бұл ғарыштағы аспан денесінің қозғалысына адамзаттың әсер еткен алғашқы жағдайы болған екен.

Both dart 0401929889 03770 01 iof imagedisplay-final.png|Екі астероид 920 шақырым қашықтықтан
HRIV Impact.gif|Диморфосқа соқтығысу сәті


## Галерея

Infographic of DART and Didymos Sizes.jpg|
Infographic showing the effect of DART's impact on the orbit of Didymos B.jpg|
Dart impact replay.webm|


## Дереккөздер

## Сілтемелер
* DART НАСА сайтында

Санат:NASA
Санат:SpaceX
Санат:Ғарыштық зерттеулер
Wake Me Up When September Ends

**«Wake Me Up When September Ends»** () — америкалық Green Day тобының әні.

Бұл ән топтың жетінші альбомындағы төртінші сингл болып келеді.

Топтың лид-вокалисі Билли Джо Армстронг әнді қайтыс болған әкесінің құрметіне жазған.

Әнге бейнеклипті Сэмюел Бейер түсірген. Онда үнемі бірге болуға уәделескен жастардың соғысқа шақырылуымен байланысты ажырасып қалғаны бейнеленген.

## Чарттар

### Апталық чарттар

### Жылдық чарттары

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* 

Санат:Green Day әндері
Мизо

**Мизо** (өз атауы; *лушеи*) - Үндістанның солтүстік-шығысындағы, сондай-ақ Мьянма мен Бангладештің төңірегіндегі халықтар.
Үндістандағы халық саны шамамен 674,8 мың адам (2001, санақ), Мьянмада 20 мың, Бангладеш 10 мың адам (2010).

## Тілі
Олар қытай-тибет отбасының орталық тобының лушей тілінде сөйлейді. Диалектілері: лушей, дулиен, нген. Жазуы латын әліпбиіне негізделген.

## Діні
Мизолардың көпшілігі христиан дінін ұстанады (негізінен пресвитериандық, сонымен қатар баптизм, католицизм).
нобай|оңға|200px|Мизо мектеп оқушылары, 2015 ж     
## Кәсібі
Дәстүрлі кәсіптері қолмен атқарылатын жұмыс (қазіргі мизолар соқаға ауысуда) егіншілік (күріш, жүгері, мақта, шай, қант қамысы), мал шаруашылығы (оның ішінде митхан бұқалары) және тоқымашылық дамыған.

## Өмір салты
Рулары патрилинейлік, артықшылық иелік орнын Сайло руы алды. Үлкен ықпалға ие болған ауыл қауымдарының барлық басшылары осы отбасынан шыққан. Бұл көсемдер ірі мизо жер иеленушілерінің қабатын құрады. Неке патрилокальды. Отбасы шағын, басты мұрагері кенже ұл. 

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Мизо ауылдары дәстүр бойынша төбелердің немесе сілемдердің шыңдарында орналасқан, бекіністердің іздері байқалады, кейде көше бойымен екі қатарлы, қасбеттері көшеге қарай орналасқан. Әрбір ауыл бірнеше түрлі рулардың өкілдерінен құралса да, мұрагерлік жолмен басқаратын дербес саяси бірлік болды. Үйлері - бамбуктан, қадаға орналасқан және жерден жасалған, бір бөлмелі (бөлме тоқылған бамбуктан немесе матадан жасалған перделермен бөлінген).

### Дәстүрлі киімдері
нобай|оңға|200px|Дәстүрлі мизо киіміндегі черо биі. 
Дәстүрлі әйелдер киімі – тігілмеген белдемше және кеудені жауып, тобыққа дейін түсетін ақ кофта немесе мата, ал ерлер киімі – көйлек, дхоти, сәлде.
    
### Дәстүрлі тағамдары
Дәстүрлі тағамдары – жарма, ет, кептірілген балық, сусындар – кофе, шай, күріш сырасы.

### Фольклоры
Этногенетикалық аңыздар мен аңыздар, жануарлар туралы ертегілер, т.б. сақталған.
Негізгі билер: черав (ырғақ бамбук таяқшаларымен соғылады), кхуаллам (кхуанчави қауымының фестивалінде орындалады), гонг үнімен орамалмен билеу және т.б.

## Сілтеме
* 

## Дереккөздер

Санат:Үндістан этникалық топтары
Санат:Мьянма халықтары
Санат:Бангладеш халықтары
Кісенбай Асабайұлы

**Кісенбай Асабайұлы** (1935 жылы, Амангелді ауылы) — Қазақ КСР Гурьев облысы Ембі ауданы «Коммунизм таңы» кеңшарының аға шопаны. Социалистік Еңбек Ері (1976).

1935 жылы Амангелді ауылында (қазіргі уақытта Атырау қаласы аумағына кіреді) шаруа отбасында дүниеге келген. 1955 жылдан Ембі ауданы «Коммунизм таңы» ұжымшарында (кейіннен – «Қосшағыл» кеңшары) шопан болды. 1963 жылы аға шопан болып тағайындалды. 1967 жылы Бүкілодақтық ХШЖК көрмесіне қатысты. 1968 жылы КОКП қатарына қабылданды.

Кісенбай Асабаевтың бригадасы 1975 жылы әр жүз ұрғашы қойдан орта есеппен 170-тен қозы алып, әр қойдан орта есеппен 3,5 кг жүн қырқып алды. 1976 жылы әр жүз ұрғашы қойдан орта есеппен 165-тен қозы алынып, әр қойдан орта есеппен 3,2 килограмм жүн қырқылды. Бүкілодақтық социалистік жарыста қол жеткізген тамаша табыстары, астық және басқа да ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру мен мемлекетке сатуды ұлғайту жөніндегі жоспарлар мен социалистік міндеттемелерді орындауда көрсеткен еңбек ерлігі үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1976 жылғы 24 желтоқсандағы Жарлығымен Ленин орденімен және «Орақ пен Балға» алтын медалімен марапаттала отырып, Социалистік Еңбек Ері атағы берілді.

1991 жылы зейнеткерлікке шықты.

## Әдебиет
* Музалевский М. В. Герои Социалистического Труда. Биобиблиографический словарь. — М.: РИЦ «Кавалер», 2008. — Т. 2. — 200 с.
* Ә.Т.Өмірзақов, АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ САЛАСЫНЫҢ МАЙТАЛМАНДАРЫ, Х. Досмухамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің Хабаршысы/ Вестник Атырауского государственного университета им. Х. Досмухамедова, б. 49-50

## Дереккөздер

Санат:Шопандар
Қарасарт

**Қарасарт** () — Жаңасібір облысы Қарасу ауданындағы ауыл. Михайловск ауылдық кеңесінің құрамына кіреді.

## Географиясы
Ауылдың жер аумағы — 12 га.

## Тұрғыны

## Ішкі құрылымы
2007 жылғы мәліметтер бойынша ауылда 1 денсаулық сақтау мекемесі, 2 білім беру мекемесі бар.

## Дереккөздер

Санат:Жаңасібір облысы ауылдары
Жаслық

**Жаслық** (, ) — Өзбекстан Республикасы, Қарақалпақстанның Қоңырат ауданындағы кент. Кентте аттас теміржол бекеті (Найманкөл-Бейнеу желісінде) және бұрынғы Түлей жергілікті әуе желілерінің әуежайы бар.

1975 жылдан бастап кент мәртебесіне ие.

## Ішкі құрылымы
Кенттен солтүстік-шығысқа қарай 9 шақырым жерде бұрынғы әскери әуеайлақ орналасқан. Кент маңында 1980 жылдары химиялық қару мен одан қорғану құралдарын сынақтан өткізуге арналған «Сегізінші химиялық қорғаныс станциясы» әскери полигоны құрылды. Полигонның негізгі аумағы Бейнеу-Нүкіс тас жолының шығысында, тас жол мен Арал теңізінің арасында орналасқан көлемі шамамен 30х40 км бесбұрыш болды. Полигонды Нүкіс қаласында орналасқан әскери бөлімдердің: сынақ-химиялық полк (44105 ә/б) және химиялық қарудан қорғану құралдарын әзірлеу орталығы (26382 ә/б) әскери қызметшілері басқарды. Сынақ алаңын авиациялық қамтамасыз ету үшін Нүкіс әуеайлағында орналасқан 101-ші жеке сынақ авиация эскадрильясы (Ан-26 ұшағы, Ми-8 тікұшақтары) пайдаланылды. Полигон мен әуеайлақ құрылысын әскери құрылысшылар жүргізді. 11708 және 01528 ә/б Жаслық кентінде орналастырылды. 43177 ә/б (Нүкіс) бағынышты.

«Жаслық» әуеайлағы, полигон және әскери құрылысшылардың екі бөлігі 1991 жылдың соңы – 1992 жылдың басында жабылды. Әскери қызметкерлер Ресейге шығарылды.

1999 жылы бұрынғы әскери қалашық пен әуеайлақ орнында діни-экстремистік топтардың қызметіне қатысы бар адамдар арасынан тұтқындар үшін қатаң режимдегі «Жаслық» колониясы (ҰЯ 64/71) құрылды. 2019 жылдың тамыз айында Өзбекстан президенті колонияның жабылатынын мәлімдеді.

## Тұрғындары

## Көрікті жерлері
Ортағасырлық сәулет өнерінің ескерткіші Білеулі керуен сарайы Үстіртте Жаслық теміржол бекетінен солтүстік-батысқа қарай 67 км жерде орналасқан.


Сурет:Белеули.jpg|Білеулінің қазіргі көрінісі
Сурет:T08-Arhitektura-stran-Sredizemnomoria-Afriki-i-Azii-VI-XIX-1969-0208.png|Білеулінің жоспары
Сурет:Millenium-p-041.jpg|Белеулі XX ғасыры

## Дереккөздер

Санат:Қарақалпақстан кенттері
Қарақалпақстан (кент)

**Каракалпакия** (, ) — Өзбекстан Республикасы, Қарақалпақстанның Қоңырат ауданындағы кент. Кентте аттас теміржол бекеті (Найманкөл-Бейнеу желісінде) бар.

1971 жылдан бастап кент мәртебесіне ие.

## Дереккөздер

Санат:Қарақалпақстан кенттері
Қаражартас қорымы

**Қаражартас қорымы** — соңғы қола дәуіріндегі Беғазы-Дәндібай мәдениетінің алыптас ескерткіштерінің бірі. Бұл қорым Талды өзенінің оң жағалауында, Жаңажұрт ауылынан 2 км батысқа қарай, Талды ауылынан шығысқа қарай 12 км жерде, Қарағанды облысы, Шет ауданы, Талды ауылдық округі аумағында орналасқан.

Ескерткіш бойынша зерттеу жұмыстарды 2016-2017 жылдары Е.А.Бөкетов атындағы ҚарМУ қарамағындағы «Сарыарқа археологиялық институты» ғылыми-зерттеу институтынан тарих ғылымдарының кандидаты, археолог Игорь Алексеевич Кукушкин жүргізді. Қаражартас қорымында соңғы қола және ерте темір дәуірінің 41 құрылымы бар. 2016-2017 жж ескерткіште Беғазы-Дәндібай қоғамының рулық ақсүйектері жерленген көлемі 14х14,5 м болатын пирамида тәріздес сатылы кесене зерттелді. Мола құрылымында таспен қаланған 5-6 қабырға бар. Қазба жұмыстары элиталық жоспардағы жерлеу кешенінен басқа әлеуметтік жағдайы төмен тағы 12 құрылысты қамтыды.

Белфаст қаласындағы (Солтүстік Ирландия) Патшалық университетінің CHRONO зертханасында жүргізілген радиокөміртектік талдауға сәйкес, қорым б.з.б XV—XIV ғасырларда жұмыс істегені анықталды. Зерттелген кесене Орталық Қазақстандағы соңғы қола дәуірінің ең ірі және құрылымдық жағынан күрделі құрылымы болып табылады.

Қаражартас қорымынан батысқа қарай 4 км жерде Табылды қорымында 2018 жылы екі дөңгелекті күйме арбадаға ұқсатылған көсем жегілген екі жылқы жерленген қорған табылды. Жылқылар бір-біріне арқаларын салып, бүйірлеріне жатты.

Қарағанды облысының әкімі Қошанов туристерге ішкі құрылым мен жағдай жасауды тапсырды. Келешекте бұл аймақты аспан астындағы саябақ етпек жоспарды іске асыруда.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы
Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Қарағанды облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Минахас

**Минахас** — Индонезияның Сулавеси аралының солтүстік-шығысында тұратын халық. Жалпы саны 540 мың адам. (2010).

## Тілі
Филиппиндік аустронезия тіл аймағының минахас тілінде сөйлейді, малай тілінің манадо-малай нұсқасы да кең таралған. Жазуы латын әліпбиіне негізделген.

## Діні
Діні – христиандық (халықтың 90%-дан астамы), ислам, анимистік нанымдардың қалдықтары сақталуда.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі – егіншілік (жүгері, көкөніс, жеміс-жидек, күріш, кокос пальмасы, дәмдеуіштер); балық және мал шаруашылығы (шошқа, т.б.) дамыған.

## Өмір салты
Минахас қауымдастықтары тайпалық бөлінудің қалдықтарын сақтаған, оларды ақсақалдар басқарады және көп балалы отбасылардан тұрады. Неке патрилокалды, үйлену тойлары шерулерімен сипатталады.
    
### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Ауылдары жол бойына созылған, барлығында дерлік шіркеу, аурухана, мектеп бар. Дәстүрлі қадалы тұрғын үйлері шалғай аудандарда ғана сақталған, қазіргі үйлері шағын отбасына арналған галереясы бар заманауи үйлер.
нобай|оңға|200px|Мэнгкет биі. 
### Дәстүрлі киімдері
Дәстүрлі киімдері – саронг, кайн.

### Дәстүрлі тағамдары
Негізгі тағамдары - дәмдеуіштері бар күріш, шошқа еті (христиандар арасында), жемістер.

## Дереккөздер

Санат:Индонезия этникалық топтары
Моғолдар

**Моғолдар** (*мо­гол*, *мо­гул*, *мон­гул*) — Ауғанстанның солтүстік-батысындағы халық (Герат вилаяты). Жалпы саны 20 мың адам.
Моғолдар – 13 ғасырдағы Ауғанстанды жаулап алған моңғолдардың жергілікті халықпен араласып, оның тілі мен мәдениетін негізінен қабылдаған ұрпақтары.

## Этнонимі
В.В.Бартольдтың айтуынша, «моғол» термині Орта Азиядағы моңғолдардың кең тараған атауы болған. Мұсылман қолжазбаларында моңғолдар моғол немесе могул деп көрсетілген.
Қазіргі уақытта моңғолдар Ауғанстандағы шағын этносты, сондай-ақ XVI ғасырда Үндістанға басып кірген мұсылман жаулап алушылардың ұрпақтарын білдіреді. Батысқа қоныс аударған моңғолдардың әлі күнге дейін өз тілін сақтап қалғандары өздерін моғол деп те атайды (бұл тайпа Ауғанстанда тұрады).

## Тілі
Моғол тілі — моңғол тілінің архаикалық диалектісі. Сондай-ақ, халықтың бір бөлігі дари, пушту, фарси, хинди, урду және араб тілдерін әртүрлі дәрежеде сөйлейді.

## Діні
Діні бойынша моғолдар - сүнниттік мұсылмандар.

## Кәсібі
Таулы аймақтағы моғолдар көшпелі өмір салтын ұстанады. Жазық жерлерде тұратын моғолдар көрші тәжіктердің жер өңдеу және суару әдістерін қабылдаған. Шаруашылықта, материалдық және рухани мәдениетте (әсіресе фольклорда) моңғолдың архаикалық ерекшелігін байқауға болады.

## Дереккөздер

Санат:Ауғанстан халықтары
Мнонг

**Мнонг** — Вьетнамның оңтүстігінде және Камбоджаның шығысында тұратын халық. Кхмер таулы тобына кіреді. Вьетнамдағы халық саны 92 451 адам (1999 ж.), Камбоджада 22 мың адам тұрады.

## Тілі
Олар банари кіші тобына жататын мнонг тілінде сөйлейді, сонымен қатар ма тілі де кең таралған.

## Діні
Дінге сенушілердің діни наным-сенімдері: дәстүрлі сенімдер.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсіптер қолмен атқарылатын егіншілік (күріш, тары, жүгері, тәтті картоп, көкөністер), аңшылық және балық аулау. Қолөнерден – ұсталық, тоқымашылық, ағаш өңдеу, қайықтар жасаумен айналысады. Олардың қолға үйретілген пілдері бар.

## Өмір салты
Ауылдық қауымдарды ақсақалдар басқарады. Неке патрилокальды немесе матрилокалды. Қыздардың туыствығы ана жағынан, ұлдар әке жағынан есептеледі.
нобай|оңға|200px|Дәстүрлі үйлері     
### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Үйлері қадаларда орналасқан, кейбіреулері жер үйлерде тұралы. Ұзын қадасыз үйлерде (100 м-ге дейін) туысқан шағын отбасылар тұрады.

### Дәстүрлі киімдері
Дәстүрлі ерлер киімі – жамбасты жауып тұратын таңғыш мата, әйелдердікі – белдемше. Тістерді кесу жиі кездеседі.

### Дәстүрлі тағамдары
Мнонгтар пісірілген күрішті жейді. Жас бамбук түтігінде пісірілген күріш («лам» күріші) танымал тағам болды. Егістікте жұмыс істегенде олар кептірілген асқабаққа салынған қышқыл ботқа жейді. Көптеген адамдар самогон ішуді, темекі шегуді немесе шайнайтын темекіні пайдалануды ұнатады.

## Сілтеме
* 

## Дереккөздер

Санат:Вьетнам халықтары
Санат:Камбоджа халықтары
Гауһар ана кесенесі

**ГауҺар ана кесенесі** – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Кесене Түркістан қаласынан оңтүстікке қарай 4 км жерде, Түркістан-Шәуілдір автокөлік жолынан солға қарай 400-500 м қашықтықта орналасқан. Теңіз деңгейінен биіктігі 174 м.

## Тарихи деректер
ГауҺар ана кесенесі – Қожа Ахмет Ясауи кесенесі маңайындағы қасиетті орындардың бірі. Кеңінен тараған аңыздарға қарағанда, кесене мен бейіт тұрған жер осында жерленген Қожа Ахмет Ясауидің қызының есімімен тығыз байланысты.
ГауҺар ананың қашан қайтыс болғаны жөнінде мәлімет жоқ. Дегенмен Ахмет Ясауидің 1101-1103 жылдары туылғанын, жиырма жасында үйленгенін есептей отырып, Гаухар ана шамамен 1122-1124 жылдары туылған деген болжам жасалған. 

1989 жылдан «Әзірет Сұлтан» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық мұражайы қарамағына енгізіліп, қорғауға алынып, 2011 жылдың мамыр айында қазба жұмыстарын жүргізіп бірқатар мәліметтер жинақталды. 

Көп жылдар мұражайдың бас қор сақтаушысы, кейіннен директор қызметін атқарған ақсақал О.Дастановтың айтуынша және халық аңыздарына сүйенсек Гауhар ана емшілік қасиеті ерекше жан болған. Басында күйген кірпіштен қаланған, архитектуралық жобасы қазіргі Рабия Сұлтан Бегім кесенесіне ұқсас, бірақ көлемі кішігірім кесенесі болған. ХХғ. 40-шы жылдары кесене құлаған. 

## Кесене сипаты
Кесене ғимараты 2015 жылы күйдірілген кірпіштен көтеріліп, жоспары және сыртқы келбеті бойынша орта ғасыр стилінде салынған. Оның биіктігі – 9 м, жоспары бойынша 6х6 м порталды төртбұрышты кесене. Кесене ішіне түрлі жапқыштармен жабылған сағана-құлпытас орнатылған. Дегенмен, жергілікті ақсақалдардың мәліметтері бойынша бұл жерде бейіттің үстінде алғашында дәл Рабиға Сұлтан Бегім кесенесі келбетінде, бірақ одан кішілеу болып келген ежелгі көкшіл күмбезді кесене болған екен. 

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Түркістан облысы сәулеті
Әуесқой бокстан әлем чемпионаты 1997

**1997 жылғы AIBA [[Әуесқой бокстан әлем чемпионаты]]** Будапешт қаласында, Мажарстан, қазанның 18-26, аралығында 1997 жылы өтті.

## Медальдық есеп



## Сыртқы сілтемелер
*Results on Amateur Boxing


Санат:Бокстан әлем чемпионаттары
Санат:1997 жылғы бокс
Монгорлар

**Монгорлар ** (*ту*, *мэнгулэ*, *мэнгуэр*, *кунь*, *чахань* *мэнгу*, *тужэнь*, *хор*) —  Моңғол тілдес халықтардың бірі. Олар Қытайдың ресми түрде мойындалған 56 ұлтының бірі. Негізінен Цинхай және Ганьсу провинцияларында тұрады. Саны – 241 198 адам (2000, халық санағы).

## Этногенезі
Монгорлардың этногенезінде батыс моңғол, түркі, тибет, қытай компоненттерін байқауға болады. Ортағасырлық еуропалық көпестердің саяхаттары туралы аңыз бен жазба деректерге сүйенсек, монгорлар Ұлы Жібек жолы бойымен өткен гректердің ұрпақтары болып табылады. Бұл біздің дәуіріміздің 1200-ші жылдары еуропалық-гректердің қытайлықтармен араласып кеткенін көрсететін заманауи генетикалық зерттеулермен расталады.

## Тілі
Тілі монгор тілі. Монгор тілінде екі диалекті бар: тибет тілінің әсері бар хучжу және қытай тілінің әсері бар Минхэ.
Қытай, саляр және тибет тілдері де кең таралған.

## Діні
Дінге сенушілердің діни байланысы: буддистер.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі – суармалы егіншілік (арпа, бидай) және бау-бақша (қытайлардан алынған), қосалқы шаруашылық – мал шаруашылығы (жылқы, қой, ірі қара, есек, ешкі, жылқы киелі жануар саналып, тек атқа міну үшін ғана пайдаланылған). Қолөнерден (тері илеу, киіз басу, т.б.), аңшылық (негізінен май алу мақсатында суыр аулау), балық аулау.

## Өмір салты
Монгорлар өз аумағына иелік ететін, рулық шежірелерді сақтаушы және рулық ата-бабалар культінің діни қызметкері басқаратын 16 рулық руға бөлінді. Отбасы үлкен және патриархалды. Қонақжайлық, мүліктегі мұрагерлік тәртібі, ағасы апасының балаларына толық заңды билікке ие болу т.б. әдет-ғұрыптары бар.
Тұрмысқа шықпаған әйелдер жыныстық еркіндікке ие. 
нобай|оңға|200px|Дәстүрлі киімдері
### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Елді мекендері шашыраңқы орналасқан. Тегіс төбесі бар балшық қаңқалы тұрғын үйлері 3 бөлмелі (қонақ бөлме, жатын бөлме, құлшылық бөлмесі), қоршалған ауланың ішінде – мал қорасы бар.

### Дәстүрлі киімдері
Ерлер мен әйелдер жарқын кестеленген жейделерді жақсы көреді.
Ерлер киімі - етікке киілетін немесе белдігі (үсті қара, төменгі жағы ақ) кестеленген шалбар және матадан тігілген аяқ киім, халат, тибет стилінде белбеу, қарттар халатының үстінде қара жеңсіз күртеше киеді. Бас киім – жиегі киізден жасалған қалпақ.
Әйелдер костюмі шалбардан, алдыңғы және артындағы ойықтары бар қысқа белдемшеден, алжапқыштан, халаттан (төменгісі мақтадан, үстіңгі жағы жүннен тігілген), бірнеше орамға байланған, ұштары кестеленген кең белдікпен және жеңсіз күрте. Мұндай жеңсіз кеудешелер ресми киім стилінің белгісі ретінде қызмет етеді.

### Дәстүрлі тағамдары
Негізгі тағамдары – маринадталған көкөніс қосылған арпа немесе бидайдан жасалған ботқа, олар сүтпен шай ішеді. Мереке күндері қуырылған шошқа мен қой етін пісіреді, арпадан арақ жасайды.

## Сілтеме
* 

## Дереккөздер

Санат:Қытай этникалық топтары
Итбас

* Итбас – Қоңыртемірші тауларының оңтүстік-шығыс бөлігіндегі оқшауланған тау массиві.
* Итбас – Төретай таулары мен Балқаш көлінің аралығындағы оқшауланған тау.
Мулао

**Мулао** (өз атауы — *буцзян*) — Қытай Халық Республикасының Гуанси-Чжуан автономиялық ауданында тұратын халық.
Жалпы саны 207 мың адам.(2000 ж.)

## Этногенезі
Мулао ұлты-ежелгі Қытай ұлттарының бірі. III ғасырдан бастап олар әртүрлі тарихи кітаптарда айтыла бастады. Тарихи құжаттар мен аңыздар бойынша, юань немесе Мин әулеті дәуірінен мулао Қазіргі Гуанси-Чжуан автономиялық ауданында орналасқан Лочэн ауданында өмір сүрген. Мулаотиялықтар өздерін "лин", "цзинь", ал чжуандар мулаотянды "буцзинь", "молао" деп атады. Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін ұлттың өз қалауы негізінде ол ресми түрде «мулао» деп атады.

## Тілі
Олар тай-кадай отбасының кам-суй (Дун-Шуй) тобының мулам тілінде (мулао) сөйлейді, чжуан және қытай тілдері де жиі кездеседі.

## Діні
Дінге сенушілердің діни наным-сенімдері: дәстүрлі сенімдер.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі: егіншілік (күріш, көкөніс, жүгері, тәтті картоп, жержаңғақ, рами). Қолөнері – иіру, тоқу, маталарды бояу, қыш, металл өңдеу т.б.дамыған.

## Өмір салты
Отбасы шағын, моногамды, жасты үйлену тойынан кейін бірінші бала туылғанға дейін ата-анасының үйіне қайтару дәстүрі болған. Қоғамдық өзара көмек дәстүрлері, патронимдік бірлестіктер сақталған.

Ата-бабалар культі мен анимистік нанымдар дамыған, діни синкретизм тән. Мереке күндері ғибадатханаларда құрбандық шалынатын. Ауызша ауыз әдебиеті мол, мерекелік шара әуенмен, әнмен, бимен бірге жүреді.

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Тұрғын үйлері саман, іргетаста орналасқан, бір қабатты, төбесі жабынқышпен жабылған. Шығыс бөлігінде буйвол, құс, шошқа ұстайды, орталық бөлмеде ата-баба құрбандық орны бар қонақ бөлме, батыс бөлмелері тұрғын үй болып табылады.

### Дәстүрлі киімдері
Ерлер мен әйелдердің киімі бір үлгіде: күрте немесе көкірекше, шалбар киеді. Әйелдер - алжапқыш, күміс әшекейлер, қарт адамдар қара орамал тағып жүреді.

### Дәстүрлі тағамдары
Негізгі тағамдары - көкөністер пен ет қосылған күріш, оның ішінде ит еті, олар қышқыл және бұрышты тағамдарды жақсы көреді. Күріштен әлсіз алкогольді сусын дайындалады.

## Дереккөздер

Санат:Қытай этникалық топтары
Муна (халық)

**Муна (халық)** (*то муна*) — Индонезияда тұратын жалпы саны 20 мың адам болатын ұлт тобы. Сулавесидің оңтүстік-шығысындағы Муна аралына қоныстанған.
1910 жылы Голландия жаулап алғанға дейін Муна Бутунг сұлтанатының құрамында болды. Жоғарғы билеушіні Мунның кеңесі сайлап, Бутунг сұлтандығының атынан өкілдік етті.

## Тілі
Муна тілі - батыс аустронезиялық отбасы тобының бутунг тобына жатады.

## Діні
Сенушілердің діни байланысы: сүнниттік мұсылмандар.

## Кәсібі
Негізгі дәстүрлі кәсібі – егіншілік (жүгері, тәтті картоп, қант қамысы, көкөністер, темекі және кофе, сатуға арналған сейба талшығы).

## Өмір салты
Некеде тұрған әйелге күйеуінің кастасына өту мүмкіндігі беріледі (гипергамия), ер адамға төменгі қабаттағы қызға үйленуге рұқсат етілген, бірақ әйел өзінен төмен адамға тұрмысқа шыға алмайды. Туысқандық некеге тыйым салынған. Жұмыс істеу немесе қалыңдық үшін төлем жасау, қыз алып қашу әдетке айналған. Ажырасуға рұқсат етіледі. Ұлдары мен қыздары ата-анасының мүлкін бірдей мұраға алады.

Елді мекендері шашыраңқы орналасқан, төбесі биік, шөп жабындылары бар қадаларда орналасқан ағаш үйлерден тұрады.

## Дереккөздер

Санат:Индонезия этникалық топтары