open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сан-Марино

**Сан-Марино** (), ресми атауы — **Сан-Марино Мәртебелі Республикасы** () — Eуропада Италияда орналысқан ел.

Италия аумағымен қоршалған. Жер аумағы 61 км². Халқы 519,9 мың адам (2018). Тұрғындары: сан-маринолықтар (80%) мен италиялықтар (18%). Басым көпшілігі католик дінін ұстанады. Астанасы — Сан-Марино қ. Әкімш. жағынан 6 округке бөлінеді. Ресми тілі — италия тілі. Мемлекет билігі әрбір 6 айда капитан-регенттері тағайындалатын 2 депутатқа жүктеледі. Мемл. жоғ. атқарушы органы — бір палаталы Үлкен бас кеңес. Ақша бірлігі — италия лирі.
Сан-Марино Титано тауында орналасқан (ең биік нүктесі 749). Климаты субтропиктік жерортатеңіздік. Қаңтардағы орташа температурасы 0 — 12°С, шілдеде 20 — 28°С. Жылдық жауын-шашын мөлш. 800 — 900 мм. 
Сан-Мариноның негізі 301 ж. қаланды деп саналады. Аңыз бойынша Сан-Мариноны далмац. тас қалаушы Марино қалаған, кейіннен ол “қасиеттілер” қатарына жатқызылған (“сан” деген қосымша осыдан шыққан). 11 — 13 ғ-ларда Сан-Марино аумағы сатып алынған көрші жерлер есебінен кеңейтілді. 1600 ж. конституциясы қабылданды. 1631 ж. Рим папасы ресми түрде мемлекет ретінде мойындады. Біртұтас Италия мемлекеті құрылғаннан (1861) кейін, Сан-Марино онымен достық, көршілік қатынас туралы шарт (1872, 1897 және 1953 ж.) жасасты. Шарт бойынша Сан-Марино Италия протекторатын мойындады. Италияда фашистердің өкімет басына келуіне байланысты (1922) республикада фаш. элементтер жандана бастады. 2-дүниежүз. соғыс кезінде Сан-Марино бейтараптық жариялады. 1944 ж. 4 қыркүйекте Сан-Марино аумағын фаш. неміс әскерлерлері басып алды. 1944 ж. қыркүйектің аяғында оларды ағылшын-америка әскері қуып шықты. 1966 жылдың аяғында елдегі демокр. күштердің қысымымен қазіргі сайлау жүйесі қалыптасты.  
Сан-Марино экономикасының негізгі саласы туризм ұлттық табыстың 60%-ын береді. Мата тоқу, цемент, қағаз, былғары, металл өңдеу, химия, мебель, керамика кәсіпорындары бар. Экспортқа — вино, сувенир, машина бұйымдарын шығарып, сырттан өндіріс шикізатын, отын ресурстарын алады. Негізгі сауда серіктесі: Италия.

## Суреттер

	
		
		thumb|150px
		
		
		thumb|150px
		
		
		thumb|150px
		
	


## Дереккөздер

*
Башқұрт тілі

**Башқұрт тілі** ( ) — Башқұртстан Республикасының ресми тілі. Башқұрт халқының ұлттық тілі. Түркі тілдердің қыпшақ-бұлғар тобына жатады.  Башқұрт тілі – башқұрттардың ана тілі. Әлемде 1,2 млн башқұрт тілінде сөйлейтін халық бар.     

Оның ішінде 977484 башқұрт, 131950 татар, 20258 орыс, 6276 чуваш, 3211 марий, 1935 қазақ, 1630 удмурт, 1279 өзбек және 8367 басқа ұлт өкілдері бар.      

Башқұрт тілінде 1 379 000 адам сөйлейдi (2002). Башқұрт тілінің мәртебесі бірінші рет Орынбор қаласында 1917 жылы 8-20 желтоқсанда өткен III Бүкілбашқұрттық құрылтайда қаралды. Башқұрт тілі 1918 жылы қаңтарда Кіші Башкирияны автономды басқару туралы ереже және Кіші Башкирияның автономиялығы туралы ереженің жобаларында ресми тіл болып жарияланды.     

Осы құжаттарға сәйкес мемлекеттік билік пен басқару органдарында башқұрт башқұрт тілін қолдану қарастырылды. Кеңес үкіметінің құрылыуымен аймақта башқұрт тілінің мәртебесі туралы мәселе бірнеше рет қарастырылды және Бүкіл Башкирияның территориясына башқұрт тілін мемлееттік тіл ретінде енгізудің жалпы ережесін   жобасы жасалды. 1921 жылы 1-4 маусымдағы II Кеңестердің Бүкілбашқұрттық II cьезі  башқұрт тілін мемлекеттік тіл ретінде жариялап  және міндетті түрде оқыту енгізілді.     

Морфологиясындағы ерекшеліктері: еди көмекші етістігі ине түрінде жұмсалады:  барһа ине > нақ өткен шақ аффиксі -зы болымсыздық аффиксінен  кейін -ны формасында қолданылады: тапманым >

## Əліпби

## Жіктеу есімдіктері

## Тағы қараңыз
* Башқұртша Уикипедия

 

Санат:Алфавит бойынша тілдер мен диалекттер
Санат:Қыпшақ-бұлғар тілдері
Санат:Түркі тілдері
Санат:Қыпшақ тілдері
Санат:Ресей тілдері
Санат:Башқұртстан
Тығыз индекс

**Тығыз индекс** () - дерекқорға арналған файл. Бұл файл бірқатар қостан тұрады: кілт пен көрсеткіш. Әрбір кілт пен байланған көрсеткіш, сирек индекске қарағанда,  дерек файлындағы *жазбаға* көрсетеді. Индекстерді қолдану себебі: қазырғы дерекқорлар өте үлкен болғандықтан олар компьютердің бас зердесіне (main memory) сыймайды. Сондықтан, жалпы деректер бас зердеге блоктарға бөліп еңгізіледі. Бірақ үлкен дерекқордан жазбаны табу ұзаққа созылып кетуі мүмкін. Ал енді, индекс файлы немесе индекс блогы дерек файлынан әжептеур жеңіл болғандықтан бас зердеге сыйп кетеді. Бұл жазбаны іздеу уақытын азайтады. Тағы бір себеп, кілттер сортталған болғандықтан бинарлық іздеу қолдануға болады. Кластерлік, кілттері дубликатталған индекстерде тығыз индекс дерекқордағы кілті дәл келген *бірінші жазбаға* көрсетеді.  

## Дерекнама
Database Systems: The Complete Book. Hector Garcia-Molina, Jeffrey D. Ullman, Jennifer D. Widom

Санат:Ақпараттану
Үшінші қалыпты түр

**Үшінші қалыпты түр**  (; немесе **3NF**) дерекқор нормалауында қатынастың барлық кілт емес атрибуттары кандидат кілттерінен тәуелді болуын тексеруіне арналған қалыпты түр  (форма) . 
3NFтың екінші қалыпты түрінен айырмашылығы:  3NFтың барлық кілт емес атрибуттары кандидат кілттерінен тәуелді болуы шарт. Сондықтан Bill Kent айтуынша, 3NF тілеуі: " қатынас кілтпен ғана негізделеді, тек қана кілтпен".

## Формалдық анықтама

Айтайық:

* {R} қатынас схемасы болсын,
* F бір қатар R ды үстайтын функциялық тәуелділік/функциялық тәуелділіктер болсын 
* X - Rдың бір қатар жиыны болсын
* A  - Rдың атрибуттары болсын

Еғер, әрбір X \to A түріндегі функциялық тәуелділікке төмендегі жағдайлардың біреу сәйкес келсе R үшінші қалыпты түрде болады.  
* A \in X; деғеніміз, A тривиалды функциялық тәуелділік, 
* X  суперкілт болса, 
* A - R кілтіне кірсе.

кез келген жартылай тәуелділіктегі немесе тразитивті тәуелділіктегі  қатынас үшінші қалыпты түріне кірмейді.

## Мысал
Мына қатынасты көрелік:

Бұл жерде, өндірушінің мекен жайы қатынасқа кірмейді. Сондықтан өндірушінің мекен жайы бөлек кестеге өз аттрибуттарымен көшірілу керек.

...бастапқы кесте енді былай болу керек:

Кесте 3NFте болмаса әрбір өндірушінің атына біз артық мекен жай қосуына мәжбір болушедік (Әр өндірушінің атына бір мекен жай емес, әр бөлшектің нөміріне бір бір мекен жай беруге тура келушеді).

## Дерекнама
* Ramakrishnan, Raghu and Johannes Gehrke. "Schema Refinement and Normal Forms." Database Management Systems, Third Edition. ISBN 0-07-246563-8. McGraw Hill. тамыз 14, 2002.
* Gupta, Gopal. "Third Normal Form (3NF)."  Single Valued Normalization. 1996.

## Дерекнама
* Litt's Tips: Normalization
* Rules Of Data Normalization 
* Date, C. J. (1999), *[http://www.aw-bc.com/catalog/academic/product/0,1144,0321197844,00.html  An Introduction to Database Systems] * (8th ed.). Addison-Wesley Longman. ISBN 0-321-19784-4.
* Kent, W. (1983) *[http://www.bkent.net/Doc/simple5.htm A Simple Guide to Five Normal Forms in Relational Database Theory]*, Communications of the ACM, vol. 26, pp.&nbsp;120–125
* Date, C.J., & Darwen, H., & Pascal, F. *[http://www.dbdebunk.com Database Debunkings]*

## Сыртқы сілтемелер
* Database Normalization Basics  by Mike Chapple (About.com)
* An Introduction to Database Normalization  by Mike Hillyer.
* Normalization  by ITS, University of Texas.
* A tutorial on the first 3 normal forms by Fred Coulson
* Free PDF poster available by Marc Rettig
* Description of the database normalization basics by Microsoft
* Developing High Quality Data Models 
* Generic Data Modeling 
* The Gellish Language - A Universal Data Structure

Санат:Ақпараттану
Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев

**Ермұхамет Қабиденұлы Ертісбаев** (19 қазан 1956, Қарағанды) — Қазақстан саясаткері, дипломат, 2022 жылдан бастап ҚХП төрағасы. Бұдан бұрын ол Қазақстанның Беларусьтегі (2017–2019) және Грузиядағы (2013–2017) елшісі болған.

## Қысқаша өмірбаяны
1956 ж. қарашаның 19-ында туған. Арғын тайпасының Тарақты руынан шыққан.

Қарағанды мемлекеттік университетін бітірген. Саясаттану ғылымдарының докторы, профессор. Ағылшын тілін меңгерген.

Жұмыс тәжірибесін 1978 жылы Жезқазған педагогикалық институтының ассистенті болып бастаған. Кеңес Әскері қатарында әскери қызмет өтеген. Ломоносов атындағы ММУ-де машықтанушы-оқытушы болып қызмет атқарған, сонда аспирантураны бітіріп, диссертация қорғаған. Саясат тарихы кафедрасының меңгерушісі болған.
Бірнеше монографиялар мен жүздеген ғылыми және публицистикалық мақалалардың авторы.

1990—1994 жылдары Республика Жоғары Кеңесінің депутаты болды.

1994—1998 жылдары Қазақстанның Социалистік партиясы саяси атқару комитетінің хатшысы болып сайланды.

1994–1998 жылдары Қазақстан Республикасы Президентінің кеңесшісі

1998—2002 жылдары Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтының директоры.
 
2000 жылы Мемлекет басшысы Әкімшілігінің бөлім меңгерушісі болып жұмыс істеді.

2002 жылы Қазақстан Республикасы Президентінің кеңесшісі.

2006 жылы қаңтар айынан бастап ҚР Мәдениет, ақпарат және спорт министрі.

2006—2008 жылдары ҚР Мәдениет және ақпарат министрі.

2008 жылы мамыр айынан 2013 жылға дейін Қазақстан Президентінің кеңесшісі.

2013 жылдың 3-ші сәуірі мен 2017 жыл, қарашаның 24-і аралығында Ертісбаев Қазақстанның Грузиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі болған.

24 қараша 2017 — 12 тамыз 2019 жылдары аралығында Қазақстанның Беларусьтағы Төтенше және Өкілетті Елшісі.

2019 жылы өзінің дипломатиялық жұмысын аяқтады. 18 наурыз күні 2022 жылы Ертісбаевтың Қазақстан халық партиясы құрамына кіргені белгілі болды. 28 наурыз күні партия Ермұхамет Ертісбаевты партия төрағасы болып сайлады.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* ҚР президентінің саяси мәселелер жөніндегі кеңесшісі Ермұхамет Ертісбаев ҚазТАГ агенттігіне жағдайға қатысты түсініктеме берді

Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Парасат орденінің иегерлері
Санат:Қазақстан саясаттанушылары
Санат:Қазақстан мәдениет министрлері
Санат:Қарағандыда туғандар
Санат:Саяси ғылымдардың докторлары
Санат:2 дәрежелі Достық орденінің (Қазақстан) иегерлері
Санат:Құрмет орденінің (Қазақстан) иегерлері
Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Астанаға 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:3 дәрежелі Еңбегі үшін украиндық орденінің иегерлері
Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Қазақстан ақпарат министрлері
Санат:Қазақстан спорт министрлері
Санат:Қазақстанның Грузиядағы елшілері
Санат:Қазақстанның Беларустегі елшілері
Санат:Жезқазған университеті тұлғалары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 12-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтының директорлары
Наталья Артёмовна Коржова

**Наталья Артемовна Коржова** (тумысында — **Полийчук**; 8 сәуір 1958, Талдықорған облысы) — қазақстандық ірі мемлекеттік қайраткер және экономист. 2006—2007 жылдары аралығында Қаржы министрі. 1996—1999 жылдары аралығында Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі. Экономика ғылымдарының докторы.

## Өмірбаяны
1958 жылы 4 сәуірде Талдықорған облысы, Сарқантта дүниеге келді. 

1979 жылы Алматы халық шаруашылығы институтын “экономист” мамандығы бойынша тәмамдағаннан кейін 1996 жылға дейін Қаржы министрлігінің экономисі, аға экономисі, бөлім басшысы және басқарма басшысы болып еңбектенді. 

1996 жылғы қаңтар—қараша айларында Қаржы министрлігі Әлеуметтік сала басқармасының басшысы болды. 

Бүдан кейін Коржованың мансабыҮкіметте жалғасты: 

1996 жылғы қарашада Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі болып тағайындалды. 

1999 жылғы қазанда лауазымынан босатылып, Қаржы министрінің орынбасары болып тағайындалды. 

2002 жылғы қыркүйекте лауазымынан босатылып, Экономика және бюджеттік жоспарлау министрінің бірінші орынбасары болып тағайындалды. 

2006 жылғы қаңтарда лауазымынан босатылып, Қазақстан президентінің  № 15 бұйрығымен Қаржы министрі болып тағайындалды.1.5 жылдан кейін лауазымынан Қазақстан президентінің  № 439 бұйрығымен босатылды.

2008 жылы Қаржы министрлігін жауапты хатшысы болып тағайындалды. Бұл қызметте 5 жыл отырғанынан кейін зейнет жасына жетуіне байланысты лауазымынан босатылды.

Зейнетке шықаннан кейін 2017 жылдан бері Қаржы министрлігінің қарамағындағы Қаржы академиясының президенті.

3 айдан кейін Еуразиялық экономикалық одақтың Желілік қаржы институтының басшысы болды.

## Жеке өмірі
* Тұрмыста, жұбайы Андрей Иванович Коржов (1956—2015) — Қазақстан президентінің Іс Басқармасында қызмет еткен, 1999—2005 жылдары Қазақмыс Директорлар кеңесінің мүшесі болған.
** Ұлы — Максим (1980 туған) — кәсіпкер, 2015 жылдан бастап Еуразиялық даму банкі төрағасының орынбасары, 2011—2015 жылдары аралығында “Қазақстан ВТБ” ЕБ Директорлар кеңесінің мүшесі. Жұбайы (1986 туған)  Мария Владимировна Коржова.
*** Немерелері — София (2011 туған) және Анастасия (2012 туған).

## Марапаттары мен атақтары
* Астана медалі (1998);
* Құрмет ордені (2001);
* Астанаға 10 жыл медалі (2008);
* Парасат ордені (2009);
* 3 дәрежелі Барыс ордені (2016).

## Дереккөздер

Санат:Саясаттағы Қазақстан әйелдері
Санат:Қазақстан украиндері
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Экономика ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан вице-министрлері
Санат:Қазақстан еңбек министрлері
Санат:Қазақстан қаржы министрлері
Анатолий Григорьевич Дерновой

**Дерновой, Анатолий Григорьевич** — Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрi.

## Қысқаша өмірбаяны
1951 ж. тамыздың 21-інде Қарағанды қаласында туған.

1974 ж. Қарағанды медицина институтын бітірген. Медицина ғылымдарының кандидаты.
 
Еңбек жолын Талдықорған облысы Киров ауданының санитарлық-эпидемиологиялық станса­сының бөлім меңгерушісі болып бастады, кейін осы ауданның бас мемлекеттік санитарлық дәрігері болып жұмыс істеді.

1991—1994 жж. — Алматы облысының Бас мемлекеттік санитарлық дәрігері.

1994—1996 жж. — Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің орынбасары — бас мемлекеттік санитарлық дәрігері.

1996 ж. — Қазақстан Республикасы Президентінің Іс басқармасы Медициналық орталығының бастығы.

2006 ж. қыркүйектің 20-ыдан Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрi.

## Марапаттары
* «Ерекше еңбегі үшін» медалімен 1987 жылы,
* «Астана» медалімен 2000 жылы,
* «Қазақстан Республикасына сіңірген ерен еңбегі үшін» медалімен 2001 жылы,
* «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» мерейтолық медалімен 2005 жылы марапатталды,
* ҚР Ғылым, техника және білім саласындағы Мемлекеттік сыйлықтың 2005 жылғы лауреаты.

Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қазақстан саясаткерлері
Санат:1951 жылы туғандар
Ғалым Ізбасарұлы Оразбақов

**Ғалым Ізбасарұлы Оразбақов** (1 қыркүйек 1964 жыл, Алматы) — қазақстандық саясаткер және дипломат, 2012 жылдан 2014 жылға дейін Қазақстанның Ресейдегі Елшісі.

## Өмірбаяны
Оразбақов 1964 жылғы 1 қыркүйекте Ізбасар Оразбақұлы мен Райхан Төленқызының отбасында, Алматы қаласында дүниеге келген.

## Еңбек жолы және білімі
1986 жылы Қазақ политехникалық институтын машинажасау мамандығы бойынша тәмәмдап, инженер-механик біліктілін алған.

Еңбек жолын "Поршень" зауытында диспетчер ретінде бастап, бюро бастығы, зауыт комсомол хатшысы ретінде жұмыс істеген.

1988 жылы Алматы қаласы ЛКСМК Әуезов аудандық комитетіне екінші хатшы ретінде сайланады.

1990 жылы Эталон зауытында конструктор, сосын шебер ретінде қысқа мерзім жұмыс істейді.

1990 жылы Алматы қаласы ЛКСМК Әуезов аудандық комитетіне бірінші хатшы ретінде сайланады. Бұл қызметте 1991 жылға дейін қызмет етеді.

1992–1993 жылдар аралығында Әуезов ауданының әкімшілігінде бөлім бастығы ретінде қызмет атқарады.

1994–1995 жылдары Қазақстан Министрлер кабинетінің аппаратындағы Баға және монополияға қарсы саясат Мемлекеттік комитетінде бөлім бастығы және басқарма бастығы ретінде жұмыс істейді.

1995–1996 жылдары Көлік және коммуникация министрінің орынбасары.

1996–1997 жылдары Қазақстан президенті жанындағы Жоғары экономикалық кеңес хатшылығының меңгерушісі.

1997–1998 жылдары Көлік және коммуникация министрлігінің Экономикалық саясат, инвестиция және сыртқы байланыстар жөніндегі департаментінің директоры, Көлік және коммуникация министрлігінің Азаматтық авиация қызметі мен әуе кеңістігін пайдалану жөніндегі комитетінің төрағасы-вице-министр қызметтерін атқарған.

1998–1999 жылдары «Қазақойл» ҰМК әкімшілік және әлеуметтік мәселелер жөніндегі вице-президенті, директоры, атқарушы директоры.

2000–2001 жылдары Қазақстан премьер-министрі кеңсесінің өндірістік сала және инфрақұрылым бөлімі меңгерушісінің орынбасары.

2001–2002 жылдары Экономика және сауда вице-министрі.

2002–2003 жылдары Индустрия және сауда вице-министрі.

2003 жылғы шілдеден «Қазақстан инжиниринг» Ұлттық компаниясы ААҚ президенті.

2007 жылғы қаңтардан бастап Индустрия және сауда министрі.

2008 жылғы сәуірден Израильдегі төтенше және өкілетті елші.

2012 жылғы мамырда Ресейдегі Төтенше және Өкілетті Елші болып тағайындалды.

## Өз өмірі
Ғалым Оразбақовтың әкесі — Оразбақов Ізбасар Оразбақұлы (1941 туған) және анасы — Оразбақова Райхан Төлегенқызы (1942 туған).

Оразбақов үйленген, әйелі — Оразбақова Индира Маратқызы. Екі қызы, Зере (1990) мен Томирис (2005), және бір ұлы Темірлан (2005) бар.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан дипломаттары
Санат:Қазақстан саясаткерлері
Санат:Қазақстанның Ресейдегі елшілері
Санат:Қазақстанның Израильдегі елшілері‎
Санат:Қазақстан сауда министрлері
Санат:Қазақстан индустрия министрлері
Гүлжан Жанпейісқызы Қарақұсова

**Гүлжан Жанпейісқызы Қарақұсова** (9 қыркүйек 1950, Алматы) — қазақстандық мемлекеттік қайраткер, еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі (2001-2007), экономика ғылымдарының докторы және профессор.

## Қысқаша өмірбаяны
С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің саяси экономия факультетін бітірген (1972), экономист, саяси экономика оқытушысы. Экономика ғылымдарының кандидаты (1980), докторы (1990). Докторлық диссертациясының тақырыбы: «Социализм кезіндегі жарыс қатынастарын іске асырудың экономикалық механизмі». С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің саяси экономия кафедрасының профессоры (1992).

«Бұқараның жанды шығармашылығы» (1985), «Жарыс және қайта құру» (1988), «Салықтар: пайдалану мәні және іс жүзінде» (1994), «Бағалы қағаздар туралы не білу керек» (1996), «Көлеңкелі экономика: даму тенденциясы» (2001) кітаптарының авторы; «Қоғамдық тұтыну қорлары» (1983), «Шаруашылық механизмі жүйесіндегі бәсекелестіктің жаңа формалары» (1984), «Қазақстандағы экономикалық қылмыспен күресу мәселелері» (1996) кітаптарының тең авторы.

«Нұр Отан» ХДП (2007 жылдан).

1972 жылдан - С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің ассистенті, аға оқытушысы, доценті, профессоры. 1994 жылдан - ҚР Президентінің экономикалық реформа жөніндегі кеңесшісі, Экономикалық кеңесшілер кеңесінің жетекшісі.

1995 жылдан - ҚР Құнды қағаздар бойынша ұлттық комиссиясының төрайымы. 1997 жылдың қаңтар айынан - «Қаржы нарықтары институттары» ҚҚ президенті. 1997 жылдың мамыр айынан - ҚР Парламенті Сенатының депутаты, Экономика, қаржы және бюджет жөніндегі комитеттің төрайымы. 2001 жылдан - ҚР тұрғындарды әлеуметтік қорғау және еңбек министрі.

2007 жылдан бері - ҚР Парламенті Мәжілісі 4-шақырылымының «Нұр Отан» ХДП тізімі бойынша депутаты, Қаржы
және бюджет комитетінің төрайымы.

С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттiк университетiнде дәрiс берген, Қазақстан Республикасы Президентiнiң көмекшiсi, Қазақстан Республикасының Президентi жанындағы Экономикалық консультанттар кеңесiнiң жетекшiсi, Бағалы қағаздар жөнiндегi ұлттық комиссияның төрайымы, Қазақстан Республикасы Парламент Сенатының Экономика, қаржы және бюджет жөнiндегi комитетiнiң төрайымы болып тағайындалған.

2001 жылғы қарашадан бастап Қазақстан Республикасының Еңбек және халықты әлеуметтiк қорғау министрi.

2007 жылы «Нұр Отан» партиясы тізімі бойынша Қазақстан Республикасының Парламенті Мәжілісі 4-ші шақырым депутаты боп сайланған. қаржы және бюджет жөніндегі комитетінің төрайымы.

## Марапаттар
* «Парасат» (2005) орденімен;
* «Астана» (1998), 
* «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001),
* «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005) медалі.

## Отбасы
Ұлдары - Қарақұсов Фархад Сергеевич (1971), Романов Роман Сергеевич (1976 ); қызы - Қарақұсова Дана Сергеевна (1984 ).

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары
Санат:Қазақстан саясаткерлері
Санат:Саясаттағы Қазақстан әйелдері
Санат:Қазақстан еңбек министрлері
Нұрлан Әбділдаұлы Ысқақов

**Ысқақов, Нұрлан Әбділдаұлы** — Қоршаған ортаны қорғау министрі.

## Қысқаша өмірбаяны
1963 ж. туған.

Қазақ политехникалық институтын бітірген. Экономика ғылымдарының докторы.

Институтты бітіргеннен кейін ғылыми қызметпен айналысты, коммерциялық құрылымдарда басшы лауазымдарда жұмыс істеді. Алматы қаласының Калинин ауданы әкімінің орынбасары, Алматы қаласы бойынша Баға және монополияға қарсы саясат жөніндегі мемлекеттік комитеттің төрағасы, Мемлекет Басшысы Әкімшілігінің мемлекеттік инспекторы, Қоршаған ортаны қорғау вице-министрі болып тағайындалған.

Соңғы кезде — Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі Мемлекеттік бақылау және ұйымдастыру жұмысы бөлімінің меңгерушісі.

2006 ж. сәуір айынан бастап ҚР Қоршаған ортаны қорғау министрі.

Санат:Қазақстан саясаткерлері
Санат:1963 жылы туғандар
Санат:Қазақстан қоршаған ортаны қорғау министрлері
Виктор Вячеславович Храпунов

**Виктор Вячеславович Храпунов** (24 қазан 1948 жыл, Предгорное ауылы, Глубокое ауданы, Шығыс Қазақстан облысы) — белгілі қазақстандық саясаткер. Алматы қаласы мен Шығыс Қазақстан облысының бұрынғы әкімі.

## Қысқаша өмірбаяны
1948 жылы 24 қазанда Шығыс Қазақстан облысы, Глубокое ауданының Предгорное ауылында туған.

1970 ж. — Өскемен индустриалды техникумын (техник — жылу-технигі).

1977 ж. — Алматы энергетика институтын (инженер-электрик).

Алматы Жоғары партия мектебін саясаттанушы мамандықтары бойынша бітіріп шыққан. Экономика ғылымдарының докторы. Еңбек жолын Алматы жылу электр орталығының кезекші слесарь, жөндеу жөніндегі слесарі, шебер болудан бастаған.

Алматы жылу электр орталығы өндірістік-техникалық бөлімінің аға инженер-технологы, жабдықтарды жөндеу жөніндегі қазандық цехы бастығының орынбасары, құбырлар цехының бастығы;

1985—1986 жылдары Алматы қалалық жылу желілері кәсіпорнының бас инженері;

1986—1989 жылдары Алматы қаласы Ленин аудандық атқару комитетінің төрағасы;

1989—1991 жылдары Алматы қалалық партия комитетінің екінші хатшысы;

1991—1992 жылдары Алматы қалалық кеңесі төрағасының бірінші орынбасары — қалалық атқару комитетінің төрағасы;

1992—1995 жылдары Алматы қаласы әкімінің бірінші орынбасары;

1995—1997 жылдары ҚР Энергетика және көмір өнеркәсібі министрі, ҚР Энергетика және табиғи ресурстар министрі қызметтерін атқарған.

1997 жылдан 2004 ж. желтоқсанына дейін Алматы қаласының әкімі қызметін атқарды.

2004 ж. желтоқсанынан Шығыс Қазақстан облысының әкімі.

2007 ж. қаңтар айынан Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрі.

2007 ж. 1 қарашада Премьер-министр Кәрім Мәсімовтың жер ұйымдастыруда өткізілген кемшіліктерге байланысты ұсынысымен мемлекет басшысы жарлығымен Виктор Вячеславович Храпунов Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрі қызметінен босатылды.

## Отбасы
Үйленген (1998). Жұбайы — Ләйлә Қалибекқызы Храпунова (1958 жылы туған). 1990 жылы Қазақстандағы алғашқы жеке телекомпанияның бірі «ТАҢ» телерадиокомпаниясының негізін қалап, 1998 жылы Мұхтар Әблязовқа сатқан. 1994—1995 жылдары «Қазақстан теледидары мен радиосы» республикалық корпорациясының президенті болған.

Үш баласы бар. Ұлдары — Ильяс Храпунов (1984 жылы туған), Даниэль Храпунов (1996 жылы туған), қызы — Эльвира Бельмадани (1979 жылы туған). Ильяс Храпунов Мұхтар Әблязовтың қызы Мадина Әблязоваға үйленген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Алматы әкімдері
Санат:Қазақстан саясаткерлері
Санат:Шығыс Қазақстан облысының әкімдері
Санат:Қазақстан төтенше жағдайлар министрлері
Санат:Энергетиктер
Зағипа Яхияқызы Балиева

**Зағипа Яхияқызы Балиева** (3 қазан 1958, Кеген ауданы, Алматы облысы) — қазақстандық мемлекеттік қайраткер, экономист, Әділет министрі (2005—2009),Орталық сайлау комиссиясының төрағасы (1996—2005). Экономика ғылымдарының кандидаты.

## Қысқаша өмірбаяны
1958 жылы 3 қазанда Алматы облысы, Кеген ауданы, Жалағаш ауылында дүниеге келді.

1981&nbsp;ж. Қазақтың С.М.Киров атындағы мемлекеттік университетін бітірген. Мамандығы&nbsp;— заңгер-құқықтанушы.

Еңбек қызметін АПТУ-да лаборант болып бастаған

1981—82 жж.&nbsp;— Жамбыл аудандық, Жамбыл облыстық «Стройбанк» кеңсесінің заң кеңесшісі болып бастаған.

1982—86 жж.&nbsp;— Жамбыл (Тараз) қалалық атқару комитетінің заң кеңесшісі.

1986—92 жж.&nbsp;— Алматы қалалық аткомының тұрғын алаңды есепке алу және бөлу басқармасының инспекторы бөлім меңгерушісі.

1992—94 жж.&nbsp;— Алматы қалалық әкімі аппаратының заң бөлімінің бастығы, меңгерушісі болып істеген.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің 13-ші шақырылуының депутаты болып сайланған.

1995&nbsp;ж. наурызынан&nbsp;— Орталық сайлау комиссиясын хатшысы.

1996&nbsp;ж. қаңтарынан&nbsp;— Орталық сайлау комиссиясы төрайымы болып басқарды.

2005&nbsp;ж. сәуірден бері Қазақстан Республикасының Әділет министрі.
2009 жылдың сәуір айынан бері -  ҚР Парламенті Мәжілісі 4-ші шақырылымының депутаты, Заңнама және сот-құқықтық реформа комитетінің мүшесі.

2005-2009 ж.ж. – Қазақстан Республикасының Әділет министрі.

2009-2011 ж.ж. – IV сайланған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты, Заңнама және сот-құқықтық реформа комитетінің мүшесі.

2012 жылғы 20 қаңтардан бастап - V сайланған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты, Халықаралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік комитетінің мүшесі. «Нұр Отан» Халықтық Демократиялық партиясының мүшесі, партиялық тізім бойынша сайланған.

«Құрмет», «Парасат», «Күміс алқа», ордендерімен, «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл», «Қазақстан Республикасының Конституциясына 10 жыл», «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл» мерекелік медальдарымен марапатталған.

## Отбасылық жағдайы
Тұрмыста, алты бала және немере тәрбиелеп отыр. 

Жұбайы - Балиев Мұхтар Абзалұлы (1957 жылы туған). 
Ұлдары- Балиев Данияр Мұхтарұлы (1980жылы туған), Бали Ернар Мұхтарұлы (1984 жылы туған), Бали Әлияр Мұхтарұлы (1990 жылы туған), Бали Нұрсұлтан Мұхтарұлы (2006 жылы туған);  
қыздары - Бали Алдара-Бегім Мұхтарқызы (2004 жылы туған), Бали Дария-Бегім Мұхтарқызы (2007 жылы туған).

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қазақстан саясаткерлері
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің V шақырылымының депутаттары
Санат:Саясаттағы Қазақстан әйелдері
Санат:Қазақстан әділет министрлері
Санат:Нұр Отан партиясы саяси кеңесі мүшелері
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің 13-шақырылымының депутаттары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Берік Мәжитұлы Имашев

**Берік Мәжитұлы Имашев** (7 маусым 1960, Алматы) — қазақстандық ірі мемлекеттік қайраткер, әділет министрі (2012—2016), орталық сайлау комиссиясының төрағасы (2016—2022). Дариға Назарбаеваның құдасы.

## Қысқаша өмірбаяны
* 1982 ж. Михайло Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің заң факультетін бітірген.
* Университетті тәмамдағаннан кейін аудандық прокуроратураның тергеушісі
* Қазақ КСР Прокуроры жанындағы аса маңызды істер жөніндегі тергеуші
* аудан прокуроры
* Қазақстан Республикасы Бас Прокуратурасының басқарма бастығы
* Алматы қаласы прокурорының бірінші орынбасары қызметтерін атқарған.
* 1994—1997 жж. «Казкоммерцбанк» акционерлік банкінің басқарма төрағасының орынбасары
* Мемлекеттік мүлік басқармасы жөніндегі Қазақстан Республикасы Мемлекеттік комитеті төрағасының орынбасары
* салық полициясы басқармасының бастығы — Қазақстан Республикасы Мемлекеттік салық комитеті төрағасының орынбасары.
* 1997 ж. мамыр — 1998 ж. сәуір аралығында жеке заң фирмасының басшысы.
* 1998—1999 жж. Қазақстан Республикасы Президентінің көмекшісі
* Қазақстан Республикасының Шағын бизнесті қолдау жөніндегі агенттігінің төрағасы.
* 1999—2000 жж. Қазақстан Республикасының Табиғи монополияларды реттеу, бәсекелестікті қорғау және шағын бизнесті қолдау агенттігінің төрағасы.
* 2001—2003 жж. «Нефтеконсалтинг» ЖАҚ президенті.
* 2003—2005 жж. Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі Хатшысының орынбасары.
* 2005 ж. мамыр — қазан айлары аралығында «Шағын кәсіпкерлікті дамыту қоры» АҚ Басқармасы төрағасының қызметін атқарды.
* 2005 ж. қазан айынан 2007 ж. қаңтарына дейін Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігі Басшысының орынбасары болып қызмет атқарды.
* 12 қаңтар 2007 жылы - Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы.
* 2008 жылдың ақпанынан тамызына дейін - Қазақстан Республикасы Президентінің көмекшісі-Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы
* 20 наурыз 2012 жылдан - Қазақстан Республикасы Әділет министрі.

## Әскери атағы
Әскери атағы - полковник.

## Отбасы
* Үйленген. Жұбайы - Адайбекова Ләйлә Мұханбетқызы. 

* Қыздары - Аида (1984 жылы туған), Әдия (1999 жылы туған); 

* ұлы - Әлжан (1987 жылы туған).

## Марапаттары
* «Құрмет» ордені (2005)

* Ю. Семенов атындағы Халықаралық қордың «Детектив және саясат» сыйлығы (1990 ж.) 

*  екі медальмен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан заңгерлері
Санат:Заң ғылымдарының кандидаттары
Санат:Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Санат:Қазақстан әділет министрлері
Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесінің хатшылары
Ахметов

**Ахметов** — қазақша, башқұртша, ұйғырша және татарша әулет есімі.

Атақты тектің иелері:

* Ақылбек Қабиұлы Ахметов — физик-ғалым, физика ғылымының докторы (1997).
* Арыстан Ахметов — Ұлы Отан соғысының қаһарманы.
* Әбдікәрім Ахметов — ақын.
* Әбдірәшит Рахымұлы Ахметов — ғалым, тарих ғылым докторы (1970), профессор.
* Ахметов Әділ Құрманжанұлы — филология ғылыми доктор (1995), профессор (1997).
* Ахметов Бақыт Бешімбекұлы — Қазақстан ауыр атлеті.
* Ахметов Бақтығали — жергілікті басшы, Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері (1989).
* Ахметов Батырбек Мықансалықұлы — Қостанай облыстың әкімдігінің Жер қатынастары басқармасының бастығы.
* Даниал Кенжетайұлы Ахметов — Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрі, саяси қайраткер, экономика ғылымы доктор (2003).
* Ахметов Ержан — ақын, жыршы.
* Ахметов Жасұлан Рамазанұлы — 2008 жылдың қаңтарынан бері — Қостанай облысы Кедендік бақылау департаментінің бастығы.
* Ахметов Зайырбек — Өзбек КСР-нің Жоғарғы Кеңесінің депутаты.
* Зәки Ахметов — филология ғылымдарының докторы, профессор.
* Ахметов Иманали — техникағылымдарының докторы, профессор
* Ахметов Ілияс — журналист, зерттеуші.
* Ахметов Қайрат Жұмашұлы — Қостанай облысы Қарасу ауданының әкімі.
* Ахметов Қадыр Әбілжанұлы — тарих ғылымдарының докторы (2003), профессор (2006), Қазақ білім академиясының корреспондент мүшесі (2005).
* Ахметов Қадырғали Жәлелұлы — медицина ғылымдарының докторы.
* Ахметов Қанат Мұғынұлы — дирижер
* Ахметов Қасым Мағрұпбекұлы — кино-телережиссер.
* Ахметов Қуаныш — жазушы.
* Ахметов Қырым Кәмиғалиұлы — медицина ғылымдарының докторы, профессор.
* Ахметов Нұрлан Кәркенұлы — химик, педагогика ғылымдарының докторы, профессор.
* Ахметов Сабыржан Ахметұлы — Қостанай облысы Амангелді ауданының әкімі.
* Ахметов Сайранбек Мақсатұлы — техника ғылымдараның докторы (1998).
* Ахметов Сапар Қайратұлы — Астана қаласы "Алматы" ауданының әкімі.
* Ахметов Сатыбалды Ыбырайұлы — еңбек ардагері.
* Ахметов Сейсенбек — жазушы, аудармашы.
* Серік Нығметұлы Ахметов — Қазақстан Республикасының VIII Премьер-Министрі (2012), Қарағанды облысының әкімі (2009-2012).
* Ахметов Темірбек — домбырашы , күйші.
* Ахметов Темірболат — жазушы, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі (2001).
* Ахметов Шеген — әдебиет зерттеуші, жазушы.
* Ахметов Шермұхамбет — еңбек ардагері.
Мусин

**Мусин** сөйлемі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:

* Аслан Есболайұлы Мусин – Қазақстан Республикасының мемлекеттік және саяси қайраткері.
* Әлихан Шөжебайұлы Мусин – кенші ғалым, техникалық ғылымдар докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының корреспондент мүшесі, Қазақстанның еңбек сіңірген ғылыми қайраткері.

* Бағрам Мұсаұлы Мусин – ғалым-зоотехник. Ғылым кандидаты, Қаз КСР-інің еңбек сіңірген зоотехнигі.
* Баймолда Садыханұлы Мусин — журналист, Қазақстанның еңбек сіңірген мөдениет қызметкері.

* Балдырған Серғазыұлы Мусин - Теміртау қаласы әкімі.

* Дүйсенғазы Мағауияұлы Мусин - қоғам қайраткері. Қазақстан Республикасы Парламент Сенатының депутаты.
* Жағыпар Мұсаұлы Мусин - тіл білімі маманы, филология ғылымы кандидаты.

* Жанайдар Баймырзаұлы Мусин – жазушы, КСРО Жазушылар одағының мүшесі.

* Қапан Әубәкірұлы Мусин – композитор, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері.

* Қобланды Нұрғалиұлы Мусин -  География ғылымдарының кандидаты.

* Қорған Нұрханұлы Мусин Қазақ КСР селолық құрылыс министрі, 8-9-10 сайл. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесідепутаты.

* Құламерген Сыздықұлы Мусин – педагогика ғылымдарының докторы.

* Меңғали Шаймарданұлы Мусин - журналист, жазушы-өлкетанушы.

* Нұрхан Мусин – кеңес әскери қайраткері, азамат соғысына қатысушы.

* Олег Владимирович Мусин — қазақстандық және ресейлік футболшы, қорғаушы.

* Ринат Ильтайұлы Мусин - Мемлекеттік классикалық би ансамблінің балет әртісі.

* Чапай Ғабдығалиұлы Мусин – тарих ғылымдарының докторы, профессор.

* Шайхыслям Серікжанұлы Мусин – ауыл шаруашылығы жұмысын ұйымдастырушы, Социалистік Еңбек Ері, Қазақстанның еңбек сіңірген зоотехнигі, Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының иегері.

* Шахан Әлімханұлы Мусин – актер, Қазақстанның халық артисі.
Мұхаметжанов

**Мұхаметжанов** сөзі мынадай мағыналарды білдіруі мүмкін:
* Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов - — Қазақстан Республикасының мемлекеттік және саяси қайраткері, Маңғыстау облысының әкімі, Ішкі істер министрі, заң ғылымдарының докторы.
* Марат Нығметжанұлы Мұхаметжанов - биоорганикалық химия, табиғи қосылыстар химиясы саласындағы белгілі ғалым, химия ғылымдарының кандидаты.
* Орал Байғонысұлы Мұхамеджанов - — мемлекет және қоғам қайраткері.
Ысқақов

**Ысқақов** — қазақ фамилиясы.

## Белгілі тұлғалар
* Айып Рәшитұлы Ысқақов
* Ахмеди Ысқақұлы Ысқақов
* Бақыткерей Ысқақов
* Балташ Ысқақов
* Бисембай Мамайұлы Ысқақов
* Болат Ғазизұлы Ысқақов
* Бүркіт Ибрагимұлы Ысқақов
* Даниял Ысқақов
* Инем Ысқақов
* Көшербай Ысқақов
* Қалихан Ысқақов
* Қапай Ысқақов
* Нұрлан Әбділдаұлы Ысқақов
* Оңдасын Әбдірашұлы Ысқақов
* Пернебай Күгенбайұлы Ысқақов
* Сатан Нұрғожаұлы Ысқақов
* Спан Ысқақов
* Тұрлыбек Өтемісұлы Ысқақов
Қалақай

**Қалақай** ()&nbsp;— қалақайлар тұқымдасынан бір туысы.

Бір жылдық не көп жылдық, қос үйлі және сирек те болса бір үйлі шөптесін өсімдік. Сабағы мен жапырағы түкті. Жапырақтары қарама-қарсы орналасқан. Ұсақ гүлдері масақ тәрізді гүл шоғын құрайды.

Қоныржай және тропик аймақта 40-тан астам, Қазақстанда 3 түрі бар. Көлеңкелі, ылғалды жерлерде, орманда, бақта, жол бойында өседі. Қазақстандың барлық түрінің құрамында ақуыз көп болады. Жемшөптік маңызды түрі&nbsp;— қосүйлі қалақай (*Urtica dioica*) сондай-ақ Қазақстанның барлық жерінде кездеседі.Биіктігі 1 м-дей. Сабағы тік, жапырақтары өркенге қарамауылықарсы орналасады. Өсімдікті түгелдей күйдіргіш безді түктер жапқан. Безді түктер денеге тисе түктің ұшы морт сынып, түбіндегі (ішіндегі) сұйықтық дереу денеге жайылып күйдіреді. Халық аузындағы «қалақай шақты» деген осы. Бұл туысқа жататын өсімдіктер бір үйлі, кейде екі үйлі болады. Гүлшоғырлары сырғагүл, жай және күрделі масақ тәрізді, жартылай шатыр болып жапырақ қолтығынан немесе сабақтың ұшынан дамиды. Аталық гүлінде біркелкі 4 тостағанша жапырақша, 4 аталық (жай гүлсерікті) бар. Аналық гүлінде 4 тостағанша жапырақшаның екеуі сыртқы, екеуі ішкі шеңберде орналасқан. Көктемнің аяғынан бастап, жаз бойы гүлдейді. Жемісі – бір-бірімен біріккен қос жаңғақша. Қос үйлі қалақай – құнарлы мал азығы. Малға туралған және булаған түрінде беріледі. Тұқымын жылқы мен құс сүйсініп жейді. Қалақайдың барлық түрінің құрамында ақуыз, сондай-ақ К, С, В витаминдері, илік заттар және минералды тұздар, әр түрлі органикалық қышқылдар болғандықтан, ол тағам ретінде және медицинада пайдаланылады. Қалақай препаратын диабетпен ауырғанда, кептірілген жапырағынан жасалған қайнатындыны қақырық түсіру және асқазанды тазарту үшін ішеді. Жаңа жұлып алған жас жапырағын сүйелге жапсырады.

## Сілтемелер
*Дәрілік өсімдіктер

## Дереккөздер


Санат:Қалақайлар
Алтынбаев

**Алтынбаев** сөзі тегі бойынша мынадай мағыналар білдіруі мүмкін:

* Мұхтар Қапашұлы Алтынбаев- генерал-майор.
Орал Байғонысұлы Мұхамеджанов

**Орал Байғонысұлы Мұхамеджанов**(11 қараша 1948, Қостанай - 15 қазан 2013, Астана)&nbsp;— мемлекет және қоғам қайраткері.

## Қысқаша өмірбаяны
нобай|оңға
* 1971&nbsp;жылы - Новосібірдегі кооперативтік сауда институтын бухгалтер-экономист мамандығы бойынша тәмамдаған. Алматы жоғарғы партия мектебін бітірген, саясаттанушы.
* 13-і шақырылған Қазақстан Республикасының Жоғарғы Кеңес депутаты.
* Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің ұйымдастыру-бақылау және кадр саясаты басқармасының Мемлекеттік инспекторы болып жұмыс істеген.
* Төрағалыққа сайлау алдынан Парламент Мәжілісі төрағасының орынбасары болып тағайындалған.
* 2008 жылы қазанның 13 Қазақстан Республикасы Парламент Мәжілісі төрағасы болып қайта сайланды.

## Марапаттары
«Құрмет» орденімен, және төрт медалмен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қазақстан саясаткерлері
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің төрағалары
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары
Санат:Қазақстан Республикасының Ұлттық пантеонында жерленгендер
Санат:Парасат орденінің иегерлері
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Санат:Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалінің иегерлері
Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (Қазақстан) иегерлері
Санат:Достастық орденінің иегерлері
Санат:Достық орденінің (Ресей) иегерлері
Қуандық Тұрғанқұлұлы Тұрғанқұлов

**Тұрғанқұлов, Қуандық Тұрғанқұлұлы** — Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының төрағасы

## Қысқаша өмірбаяны
1949 ж. тамыздың 1-інде Алматы облысы Жамбыл ауданының Көкөзек ауылында туған.

В.И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтын бітірген, мамандығы — инженер-экономист.

1971—79 жж. — Баянкөл геологиялық-барлау партиясында инженер-нормалаушы, Орталық геологиялық-тақырыптық экспедицияның аға инженер-экономисі, бөлім бастығы, экспедиция бастығының орынбасары;
 
1979—86 жж. — Қапшағай қалалық парткомының нұсқаушысы, бөлім меңгерушісі;
 
1986—90 жж. — "Южказгеология" ПГО парткомының хатшысы;
 
1990—1993 жж. — Қазақстан Республикасы Президентінің Аппараты мен Министрлер Кабинетінде хаттар және азаматтарды қабылдау бөлімінің консультанты, аға референті, ұйымдастыру-инспекторлық және аймақтық даму бөлімінің бас инспекторы;
 
1993—1996 жж. — Қазақстан Республикасы Президенті Аппаратының, Әкімшілігінің кадр саясаты бөлімі меңгерушісінің орынбасары.
 
1996 ж. қаңтардан бастап Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы төрағасының орынбасары.

2007 ж. қаңтарынан Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы төрағасы.

## Отбасылық жағдайы
Үйленген, екі қызы бар.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан саясаткерлері
Санат:1949 жылы туғандар
Санат:Орталық сайлау комиссия мүшелері
Амангелді Смағұлұлы Шабдарбаев

**Амангелді Смағұлұлы Шабдарбаев** (1 тамыз 1950, Қаскелең ауданы, Алматы облысы, Қазақ КСР) — Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің төрағасы.

## Қысқаша өмірбаяны
1950 ж. тамыздың 1-і Алматы облысының Қаскелең ауданында дүниеге келген. Ысты руынан шыққан.

Қазақ дене шынықтыру институтын, Мәскеу қаласындағы КСРО МҚК Жоғары курстарын бітірген, оқытушы-жаттықтырушы, заңгер мамандықтарының иесі.

1974 ж. КСРО Қарулы Күштерінде қызмет еткен.

1976 ж. Қазақ КСР Мемлекеттік қауіпсіздік комитетіне қызметке ауысады. Қызметін жедел уәкіл және аға жедел уәкіл лауазымдарында атқарды.

1986 ж. мемлекеттік қауіпсіздік органдарынан қызметтен кетеді. «Қазмұнайжолқұрылысы» тресінде бастапқыда шебер, кейін бастықтың орынбасары болып жұмыс істейді.

1992 ж. Қазақстан Республикасы Президентінің дербес Күзет қызметін құрудың ұйытқысы болды.

1995 ж. қарашада ҚР Мемлекеттік Тергеу комитеті төрағасының орынбасары болып тағайындалады.

1997 ж. ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің «А» Қызметіне басшылық жасайды.

Орталық мемлекеттік органдарды жаңа астанаға көшіру кезеңінде А.С.Шабдарбаев Президенттің Күзет қызметі бастығының орынбасары болып қайта оралады.

2002 ж. қаңтардан — ҚР Президенті Күзет қызметінің бастығы.

2006 ж. наурыздың 2-інде Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен генерал-лейтенант А.С. Шабдарбаев ҚР ҰҚК төрағасы болып тағайындалды.

## Марапаттары
II дәрежелі «Даңқ» орденімен, сондай-ақ ТМД елдерінің көптеген үкіметтік және ведомстволық наградаларымен марапатталған.

## Үйлік жағдайы
Үйленген, төрт баласы бар.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан әскерилері
Санат:Қазақстан саясаткерлері
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қазақстан генерал-лейтенанттары
Санат:«Арыстан» арнайы жасағының сарбаздары
Санат:Қазақстан ҰҚК төрағалары
Мақсұт Сұлтанұлы Нәрікбаев

**Мақсұт Сұлтанұлы Нәрікбаев** — Қазақ гуманитарлық заң университетінің ректоры, Халықаралық жоғары мектеп академиясының академигі.

## Қысқаша өмірбаяны
1940 ж. наурыздың 30-ында Алматы облысы, Талдықорған ауданы, Еркін аулында дүниеге келді. Уақ тайпасынан шыққан.

1958—59 жж. Украин КСР Днепродзержинск қаласының № 8 техникалық училищесінде оқыды.

1968 ж. С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетіне түсіп, 1974 жылы аталған университетті заңгер мамандығы бойынша бітіріп шықты.

1992—93 жж. Қазақстан Республикасы Президентінің Аппараты мемлекеттік құқықтық бөлімінің сектор меңгерушісі және құқық қорғау органдары бөлімінің меңгерушісі қызметтерінде еңбек етті.

1995 ж. қазан айында мемлекет басшысының Жарлығымен ҚР Бас прокуроры, ал 1996 ж. маусым айында Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының шешімімен Жоғарғы сотының төрағасы болып тағайындалады.

2001 ж. *«[[Құқықтық Қазақстан үшін]]»* атты қоғамдық бірлестік құрды. 2004 ж. сәуір айында *«Қазақстан демократиялық партиясының»* құрылтайында оның төрағасы болып сайланды.

2002 ж. желтоқсан айында Мақсұт Сұлтанұлы азаматтық қоғамды одан әрі демократиялау және дамыту жөніндегі ұсыныстарды әзірлеу жөніндегі тұрақты мәжілістің мүшесі болып тағайындалды.

2003 ж. сәуірдің 12-індегі Қазақстан Республикасы Президентінің «Қазақстан Республикасы Жоғарғы сот құрамындағы өзгерістер туралы» Жарлығымен Жоғарғы сот кеңесінің төрағасы болып тағайындалды.

2004 ж. желтоқсан айынан бастап Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Демократия мәселелері жөніндегі ұлттық комиссияның мүшесі.
нобай|оңға

2008 ж. ақпанның 14-інде Жоғарғы сот кеңесінің төрағасы міндетінен босатылды.

Астанадан 17 шақырымдағы Ұлттық пантеонға жерленген.

## Дереккөздер


## Марапаттары
Отан алдындағы еңбектері үшін «Парасат» орденімен, 5 медальмен марапатталды.

Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Қазақстан саясаткерлері
Санат:2015 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан Республикасының Ұлттық пантеонында жерленгендер
Санат:Қазақстан Жоғарғы Сотының төрағалары
Санат:Қазақстан Бас Прокурорлары
Бергей Сәулебайұлы Рысқалиев

**Бергей Сәулебайұлы Рысқалиев** (21 қаңтар 1967, Атырау облысы, Мақат ауданы) — Қазақстанның мемлекет қайраткері, Атырау облысының (2006 - 15.08.2012) және Атырау қаласының бұрынғы әкімі. Техника ғылымдарының кандидаты (2008).

## Білімі
* Алматы сәулет-құрылыс институтын (1991) инженер-құрылысшы мамандығы бойынша; 
* Қазақ мемлекеттік заң университетін (2000) заңгер мамандығы бойынша бітірген. 
## Өмірбаяны
Байұлы тайпасының Шеркеш руынан шыққан.
* 1991 жылдан - «Батқазэнерго» АҚ ҚМБ құрылыс учаскесінің шебері, жұмыс өндірушісі.
* 1992 жылдан - «Одиссей» ЖШК (Ақтөбе) әкімшілік-шаруашылық бөлімі жөніндегі директордың орынбасары.
* 1995 жылдан - «Аспан» ЖШС құрылыс мәселелері жөніндегі директордың орынбасары (Ақтөбе).
* 1998 жылдан - «Шат» мұнай компаниясының директоры (Ақтөбе).
* 2001 жылдан - «Батыс-Мұнай» қазақ-қытай БК директоры, «CNPC-Ақтөбемұнайгаз» Директорлар кеңесінің мүшесі, Ақтөбе облыстық Тәртіп кеңесінің мүшесі.
* 2002 жылдан - «Қазсыртмаш» Атырау аймақтық филиалының директоры.
* 2003 жылдан - Атырау облыстық 3-ші шақырылған мәслихатының хатшысы.
* 2005 жылдан - Атырау облысы әкімінің орынбасары. 
* 2006 жылдан - Атырау қаласының әкімі.
* 2006 жылдан - 15.08.2012 жылы - Атырау облысының әкімі.
* 2013 жылы сыбайлас жемқорлыққа қатысы бар деген айыппен ұсталып, қамауға алынған.

## Қоғамдық қызметі
Атырау облыстық 3-ші шақырылған мәслихатының депутаты (2003-2005).
## Марапаттары
* Меценат Алтын орденімен (2008); 
* «Қазақстанның Конституциясына 10 жыл» (2005); 
* «Почетный гость России» (2007); 
* «Астананың 10 жылдығы» (2008); 
* «Қазақстан полициясына 15 жыл» (2007); 
* «Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері агенттігіне 10 жыл»; 
* «Парасат» (2008); 
* «Астрахан облысына сіңірген еңбегі үшін» (2008);
* «Бірінші ұлттық ауыл шаруашылығы санағы» (2008) медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Мақат ауданында туғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Техника ғылымдарының кандидаттары
Санат:Атырау облыстық мәслихатының хатшылары
Санат:Атырау әкімдері
Санат:Атырау облысының әкімдері
Санат:Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Астанаға 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Парасат орденінің иегерлері
Сәлімжан Жұмашұлы Нақпаев

**Сәлімжан Жұмашұлы Нақпаев** (3 наурыз, 1966 жыл, Атырау облысы, Қызылқоға ауданы, Миялы ауылы) — Атырау қаласы әкімі (2006-2009).

## Өмірбаяны
* 1991 жылы Алматы Халық шаруашылағы институтын оқып бітірген, мамандығы — экономист.
* 1983 ж. Атырау облысы Мақат ауданында линиялық жолаушылар басқарамасында компрессорлық технологиялар машинисті болып жұмыс бастаған. 
* Кеңес Армиясында қызметін өтегесін бұрынғы лауазымында төрт жылдан астам істеген.
* 1989—1992 жж. Мақат аудандық атқару комитетінің экономика комитетінің маманы, аға экономисті болып қызмет еткен.
* 1992—2000 жж. — "Мақсат" шағын өнеркәсібінің төрағасы.
* Атырау облысы Мақат ауданы әкімнің орынбасары — экономика комитетінің төрағасы. 
* 2000—2003 жж. Атырау облысы Мақат ауданының әкімі.
* 2003 ж. наурызынан — Атырау облысы әкімі аппаратының басшысы.
* 2005 ж. қаңтарынан — Атырау облысы Жылыой ауданы әкімі.
* 2006 ж. ақпан айынан — Атырау облысы әкімінің орынбасары.
* 2006 ж. қазаны - 2009 ж. желтоқсаны аралығында — Атырау қаласы әкімі.
* 2009 желтоқсаны - 2010 жылдың 17 маусымы - Атырау облысы әкімінің орынбасары.
* 2010 жылғы маусымы - 2012 жылдың наурызы аралыығында - «Аджип ККО» компаниясының жергілікті органдармен байланыс жөніндегі менеджері.
* 2012 жылдың наурызы - қыркүйегі аралығында жазықсыз қудаланып, Жоғарғы Сотпен ақталды. 
* 2013 жылғы 19 ақпаннан - Атырау облысы әкімінің орынбасары.

## Марапаттары
* «Құрмет» ордені
* «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001).

## Дереккөздер

Санат:1966 жылы туғандар
Санат:Мақат ауданының әкімдері
Санат:Жылыой ауданының әкімдері
Санат:Атырау әкімдері
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:3 наурызда туғандар
Санат:Қызылқоға ауданында туғандар