open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жарық сіңіру заңдары және олардың абсорбциялық спектроскопияда қолданылуы

### Жарық сіңіру заңдары және олардың абсорбциялық спектроскопияда қолданылуы
Талданатын заттың біртекті қабатына электромагниттік сәуле шығару ағыны тұскенде, ағынның бір бөлігі шағылып, бір бөлігі қабаттан отіп кетеді.
Егер алғашқы сәуленің интенсивтілігін І0, шағылғандікін І1, сіңірілгендікін Іа, қабат арқылы өткендікін Іt, деп белгілесек, онда осы шамалардың арасында мынадай тәуелділік орнайды:

:І0 = Іr+Іa+Іt

Нағыз ерітінділерді талдау кезінде жарык ағынының сіңірілуін салыстырмалы түрде өлшеп есепгегенде, шағылу салдарынан сәуле шығару шығыны өте аз болғандықтан, оны ескермеуге де болады. Сонда:

:І0 = Іа+Іt

Осы косылғышғардың ішінде сіңірілген ағын интенсивтігі (Іа) ғана аналитикалық мақсатқа қажет талданатын зат концентрациясына тәуелді. Түсетін жарық ағынының интенсивтігі мен ерітінді арқылы өткен жарық ағынының интенсивтігін тәжірибе жүзінде анықтауға болады. Түскен және өткен электромагниттік сәуле шығару ағынының интенсивтіктері арасындағы қатынасты алғаш П.Бугер (1729) анықтады, сонан соң И.Ламберт (1760) және А.Беер (1852) дәлелдеді.

#### Бугер-Ламберт заңы
Қалыңдықтары тегі бірдей заттардың қабаттары түскен электромагниттік сәуле шығару ағынының бірдей бөлігін сіңіреді. Бұл занды математикалық тұрғыда өрнектеу мынаған негізделген: Бугер мен Ламберттің жүргізген тәжірибесі бойынша, зат қабатынан өткен ағын интенсивтігінің түскен ағын интенсивтігіне қатынасы тұрақты шама болады.

Егер сәуле шығару ағыны өтетін кабаттың қалыңдығы (І) арифметикалық прогрессиямен өссе, онда қабат арқылы өткен сәуле шығару ағынының интенсивтігі геометриялық прогрессия бойынша кемиді.

:\frac{I_t}{I_0}={1}{10}

:\frac{1}{10}={10^-1}, яғни 10-εl = 10-1  εl = 1:  ε = 1/l

**Беер заңы** Сіңіру көрсеткіші к сіңіретін заттың концентрациясына пропорционал:

: k = εc

мұндағы ε - сіңірудің мольдік көрсеткіші; с - мольдік концентрация. Егер *с = 1* моль/л, l=1 см-мен алынса, онда* I<sub>ν</sub> = I<sub>0</sub>*10<sup>-εct</sup>* яғни сіңірудің мольдік көрсеткіші өтетін электромагниттік сәуле шығару ағыны интенсивтігінен он есе аз. Ендеше сіңірудің мольдік көрсеткіші оны сіңіретін бөлшектің табиғатына тәуелді де, қабаттың қалыңдығы мен концентрациясына тәуелсіз болады. Сондай-ақ ол электромагниттік сәуле шығару энергиясына, яғни толқын ұзындығына тәуелді. Енді осы тәуелділіктерді график арқылы өрнектесек, онда біз бір зат ерітіндісіңің әр түрлі концентрацияда және әр түрлі қалыңдықта, белгілі бір толқын ұзындығы бар (λmax), бір нүктеде биік максимумдары болатын қисықтар аламыз.
 
## Дереккөздер

 

Санат:Аналитикалық химия
Санат:Химия
Санат:Ғылым
Газ турбинасы

Газ турбиналы қондырғыны (ГТҚ) транспортта, электростанцияларда, газ және өндірістерде, мұнай өңдеуші зауыттарда, газ және мұнай құбырлы магистралдардың сығымдаушылары мен сұйық сорғыш жетектеріне арналған, металлургиялық зауыттарда, химиялы өндірістерінің кәсіпорындарында және т.б. қолданады.

Газ турбиналы қондырғылар жинақты, салмағы аз, піспекті қозғалтқыштардың, іштен жанатын бөлшектерінің қайтымды - ілгерілемелі қозғалысты, қасиеті болмайтын, пайдалану құны арзан, суды пайдаланбай-ақ жұмыс атқара алады.
 
ГТҚ артықшылығына - жанушы камерасында, жағу мүмкіндігі және газ түріндегі мен сұйық отынды қолдануға болатындағы. Отынның сапасына байланысты, ГТҚ-ның жұмыс істеудегі жағдайының сенімділігі және газдың, ең жоғарғы температурасын таңдап алуға болатындығы.

Арзан жағушы мазуттарды жағуда, егер турбинаға кірердегі, газ температурасы 650°С жоғары болмаған жағдайда, ешқандай қиындықсыз қолдануға болатындығы. ГТҚ-ның артықшылығына байланысты болатыны, бір газ турбиналы агрегаттарда, сол сияқты, бу турбиналы қондырғыларда, үлкен қуат алу мүмкіндігінің болуы. Сонымен қатар ГТҚ арқылы, бір білікті сүлбемен, өте қарапайым түрінде орындалуы, ерекше кемшілігіне жатады.
thumb|right|350px|'''1-сурет'''. С.М.Киров атындағы ГТҚ- 50 -800ХТЗ сүлбесі
Жұмыс істеу кезіндегі, қондырғының толық жүктемесіздігі, үнемділігін едәуір кемітеді. ГТҚ-ның ПӘК, жарым-жартылай жүктемеде, газ турбинасының, тұрақты айналу жиілігі жұмысындағы ГТҚ-ның ПӘК, өте тез төмендейді. ГТҚ-ға жүктемені кеміткен кезде, жану камерасына, сығымдаушыдан ауаның тұрақты келуі кезінде, отынның берілуі азаяды, бұл жағдайда, турбина алдында, газ температурасының тез кемуіне жеткізеді және қондырғының үнемділігін едәуір азайтады.

ГТҚ-ның жұмысына қоршаған ауаның температурасы мен қысымы, үлкен әсерін тигізеді. Температураның артуынан және атмосфера қысымының кемуі, газ турбиналы қондырғының қуатын кемітеді.

1 суретте, мысал үшін, ең бірінші жанған газ турбиналы кондырғының С.М.Кировтың ХТГЗ көрсетілген. Бұл ГТҚ-50-800 қос біліктінің, қуаты 50000 кВт, қос аралықты салқындатқышы және жылулықты регенерациялаушысы бар. Турбина алдындағы газ температурасы 800°С. Сорылатын ауаның сығымдаушыдағы төменгі қысымы 1, одан кейін, ауа, салқындатқышқа келіп түседі 2. Денені салқындатуға суды қолданады. Салқындатылған ауа, орташа қысыммен сығымдаушыда 4 сығылады, одан кейін қайтадан ауа салқындатқыш 5 бағытталады.

Жану сығымдаушыдан 8 кейін, жоғарғы қысымды жану камерасы 10, келіп кіреді де, онда оның, температурасы артады және будан соң, төменгі қысымды турбинада 11 кеңееді, ал одан кейін, генератор 7 пайдаланылады. Генератордан 7 кейін, жұмыс атқарған газ атмосфераға шығады.

Ауа салқындатқыштан 5 шыққан соң, ауа жоғарғы қысымды сығымдаушыға 7 келіп кіреді, одан регенераторға 7 бағытталады, мұнда оның температурасы артады және одан ары, жану камерасына 8 кіреді.

Электрлі тоқтың генераторы 3, төменгі қысымды турбинаның білігіне 11 орналасқан.
Атап өту қажет, ГТҚ-ның ауа даңғылында, ауа салқындатқыш қысымның жоғалуына әкеліп соғады. Осы қысымның жоғалуы, турбина алдындағы газ қысымына қатынасы, шамамен 2% кұрайды.

## Дереккөздер


Санат:Жылу техникасы
Санат:Ғылым
Спектрофотометр

220px|нобай|оңға|Спектрофотометр
**Спектрофотометр** (спектр, метр сөзінен ( — жарық және  - өлшеймін) — жарық толқынының ұзындығына байланысты екі монохроматты жарық ағымдарының интенсивтіліктерінің қатынасын өлшеуге арналған оптикалық аспап. Спектрофотометр gжарық көзінен, монохроматордан, жарық қабылдағыштан және тіркеу құрылғысынан тұрады. Әр түрлі денелердің 0,185 ... 200 мкм диапазонда нұр шашу, сіңіру және шағылыстыру қабілетін өлшеу үшін пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Аналитикалық химия
Санат:Спектроскопия
Санат:Өлшеу құралдары
Мақат Рымжанов

**Мақат Рымжанов** (1920-1997), өнер қайраткері , ҚазКСР-інің  еңбек сіңірген мәдениет қызметкері.Ұлы Отан соғысына (1941-45) қатысушы. Соғыстан кейінгі кезенде Түрксібтің, Халық комиссарлары кеңесінің, Қазақстан КП Орталық Комитетінің , Солт . Қазақстан насихат және үгіт бөлімінде еңбек етті. Батыс Қазақстан , Қарағанды обкомының хатшысы, облатком төрағасынын орынбасары болды. Көп жыл облыстық мөдениет басқармасына , С.Сейфуллин атындағы қазақ драма театрына жетекшілік жасады.  Рымжанов есімі Абыз халық театрына берілген .

## Дереккөздер


Санат:1920 жылы туғандар
Санат:1997 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тұлғалар
Риман беті

thumb|right|<math>f(z)=\sqrt{z}</math> функциясының Риман беті 
thumb|right|<math>f(z)=\log z,\!</math>
**Риман беті** - кешен айнымалды аналитикалық f(z) функцияның Риман беті - кешен aйнымалды функциялар теориясының негізгі ұғымдардың бірі. Өзінің Риман беті қарастырылатын аналитикалық функция бірпарақты болады. Аналитикалық	функцияның Риман беті әдетте өзін өзі қиатын беттер. Берілген аналитикалық функциясының Риман беті құрылымы өте күрделі. Әр функцияның тек езіне ғана тән Риман беті болады.

## Дереккөздер


Санат:Риман беттері
Санат:Алгебралық қисықтар
Мәдіш Рысқұлов

**Мәдіш Рысқұлов** (1882-1979), малшы, Соц. Еңбек Ері (1949). Ұжымдастыру жылдары Қарқаралы ауданындағы Совет ұжымшарында бақташы.1942 - 44 ж. Қарағанды шахталарында жұмысшы,1946-1955 ж . Совет ұжымшарында, одан кейін М.В.Фрунзе атынд. кеңшарда бақташы. 4-бес жылдықта (1946-1950) тайынша бағуда зор көрсеткіштерге (жайып семіртілген әр 228 бас ірі қара тәулігіне 1090 г салмақ қосты) жетті . Ленин орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1882 жылы туғандар
Санат:1979 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Мұздыбай Рысқұлов

**Мұздыбай Рысқұлов** (1912-1953), малшы, а.ш . өндірісін ұйымдастырушы , Соц. Еңбек Ері (1948) . Жастайынан байдың малын бақты.1930 жылдан Томар ұжымшарында (Қарқаралы ауданыңдағы «Прогресс » кеңшары) істеді. 1942-45 ж. Темірші ауылдық Кеңесіні ң хатшысы, 1945-1952 ж . Томар ұжымшарының төрағасы. 4-бесжылдық жылдары (1946-1950) бағымындағы 59 биеден 59 құлын алды. Ленин орденімен марапатталған .

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Рыскулов Муздыбай, Ел қаһармандары 

Санат:1912 жылы туғандар
Санат:1953 жылы қайтыс болғандар
Электродтар мен электролиттік ұяшықтар

Вольтамперметрияда электролиттік ұяшықтар қолданылады. Ондағы екі электродтың біреуі тәжірибе жағдайында күшті полярланса, екіншісі әлсіз полярланады. Бұл олардың бетіндегі фазаларының әр түрлі шамада түйісулерімен байланысты. Электродтың беткі ауданы үлкен болғанда, ток тығыздығы темендейді де, ол берілетін ток күшінің өзгерісі мен кернеуге шамалы ғана тәуелді болады. Мұндай электрод ретінде сынап қабаты жиі қолданылады. Полярланбайтын қаныққан каломелді электрод деп аталатынды электродты да қолдануға болады. Оны тікелей ұяшыққа орналастырып немесе электрлік кілт не көпір арқылы жалғастырып пайдаланады. Екінші беттік ауданы өте аз электрод аса күшті полярланады, ток күші болмашы ғана артқанда электродтың потенциалы мен ток тығыздығы күшті өсіп, кедергі жоғарылайды. Мұндай электродтың беткі ауданының қасиеті тәжірибе барысында өзгермеуі керек. Бұл талапқа тамшылайтын сынапты электрод сай келеді. Диаметрі 0,001-1.0 мм капиллярдан тұрақты жылдамдықпен (шамамен 2-6 секунд сайын) ауырлық күші немесе қысымнан сынап тамшысы берілген сынап қабатына жетеді. Мұндай тамшының беті жаңарып, ол әлсін-әлі қайталанып отыратындықтан, тамшының беткі ауданының қасиеті іс жүзінде өзгермейді. Полярографиялық әдістің дами түсуі тамшылайтын электродты жетілдіруді қажет етеді. Тамшының қайталануы мен электродтың поляризациялану уақытын қатал түрде бір мезгілде жүргізу үшін тез тамшылайтын электродтарды пайдаланады. Ол үшін берілген уақыт сәтінде тамшыны ықтиярсыз үзіп түсіретін қондырғы жасалған, мұнда электрондық таймермен басқарылатын кішігірім балға берілген уақыт сәтінде капиллярды периодты ұрып тұрады. Бұл платина сымы ішіндегі сынап тамшы өлшемінің кішіреюіне себепші болады. Сондай-ақ, вольтамперметрияда поляризациялануы электрод ретінде электродтық реакцияға қатынаспайтын платина, алтын, күміс сияқты асыл металдардан әзірленетін аса кіші электродтарды қолданады. Мұндай электродтың беттік ауданы бірнеше шаршы миллиметр ғана болғандықтан, олардың жоғарғы поляризацияланушы қамтамасыз етіледі. Электродтың беткі ауданына жинақталған электролиз өнімін не ерітіндіні жақсы араластыру, не электродты сілкілеу, айналдыру арқылы кетіреді. Тамшылайтын сынап электродын негізінен тек катод ретінде ғана пайдаланады, өйткені оң потенциал кезіндегі сынапта анодтық тотығу жүреді. Мұндайда қатты микро электродтың артықшылығы бар, өйткені оларды анод ретінде пайдалануға болады.
 
## Дереккөздер

 

Санат:Аналитикалық химия
Санат:Химия
Санат:Ғылым
Рекурсивті функция

**Рекурсивті функция**  - мәндері және аргументтері теріс емес бүтін сандар болатын y=f(x1,x2,...,xn) функциясы. Рекурсивті функция анықталу аймағына енетін аргументтердің x1,x2,...,xn мәндері бойынша у-ті есептеудің нақты ережелері де берілуі мүмкін. Осымен қатар, қандай да болмасын бір алгоритмнің көмегімен есептелетін функциямен теңестірілген жартылай рекурсив функция туралы ұғым да қалыптасқан.

## Дереккөздер


Санат:Функциялар
Санат:Математика
Санат:Алгоритмдер теориясы
Санат:Рекурсия
Владимир Иванович Рыжков

**Владимир Иванович Рыжков** (1950 ж. т.), журналист.

ҚазМУ-ді бітірген (1953). Көкшетау облыстық «Степной маяк» газетінде әдеби қызметкер , «Ленинская смена», «Комсомольская правда», «Правда» газеттерінің меншікті тілшісі, Қарағанды облыстық «Индустриальная Караганда» газеті бас редакторынын орынбасары қызметін атқарды . 1997 жылдан респ. «Казахстанская правда » газетінің Қарағанды облысы бойынша меншікті тілшісі. Қазақстан Журналистер одағы облыстық бөлімшесінің төрағасы (2001 жылдан). Қазақстан журналистер конгресі атқару комитетінің мүшесі.Журналистер одағы сыйлығының лауреаты. Очерктері ұжымдық жинақтарда жарияланған.

## Дереккөздер


Санат:1950 жылы туғандар
Санат:Қазақстан журналистері
Жарық сіңірудің негізгі заңы

**Жарық сіңірудің негізгі заңы**. Бугер-Ламберт және Беер заңдарын біріктіріп. жарық сіңірудің негізгі заңын алуға болады. Ерітінді сіңірген электромагниттік сәуле шығару мөлшері, оны өзіне сіңіретін бөлшек концентрациясы мен ерітінді қабатының қалыңдығына пропорционал,

:It = I0*10-εcl

It/I0— қатынасын Т арқылы белгілейді де, оны өткізушілік немесе мөлдірлік коэффициенті деп атайды, яғни

:T = It/I0 = 10-εcl

Өткізушілікке кері шаманы жарық сәулелерін сіңіру деп атайды, ал сіңірудің ондық логарифмін - *оптикалық тығызды*қ немесе *абсорбциялық тығыздық* дейді, яғни:

:A = lgIt/I0 = εcl

Бұл оптикалық тығыздық - талданатын заттың концентрациясы мен ерітінді қабатының қалыңдығына тура пропорционал болатын негізгі жарық сіңіру заңының логарифмдік өрнегі. Бугер-Ламберт-Беер заңының осындай түрдегі тұжырымдамасын сандық талдауға пайдалану өте ыңғайлы.
Оптикалық тығыздықтың концентрацияға тәуелділігін график түрінде көрсету мақсатында ордината өсіне оптикалық тығыздық, ал абцисса өсіне концентрация мәнін алсақ, қабат қалыңдығы бірдей болғанда, координат басынан басталатын түзу сызық шығады. Ал олардың көлбеу бұрышы мольдік сіңіру көрсеткішіне тәуелді. яғни әдістің сезімталдығын анықтайды. График зерттелетін ерітінділерге жарық сіңірудің негізгі заңын қолдануға мүмкіндік береді. Алайда оптикалық тығыздықтың концентрацияға түзу сызықты тәуелділігі әркез байқала бермейді. Мұндай ауытқулардың себептері түрліше, оларды тікелей өлшегенде ескерген жөн.

Жарық сіңірудің негізгі заңы өлшеудің спектрофотометрлік және колориметрлік әдістерін пайдалану арқылы абсорбциялық спектроскопияда кеңінен қолданылады. Бұл әдістердің көмегімен талданатын заттың концентрациясымен байланысты оптикалық тығыздығы немесе өткізгіштігі тікелей өлшенеді.

 
## Дереккөздер

 

Санат:Аналитикалық химия
Санат:Химия
Санат:Ғылым
Абсолют жинақтылық

**Абсолют жинақталатын қатар** - берілген қатар мүшелерінің абсолют шамаларынан құрылған \sum_{n=1}^\infin |a_n| қатары жинақталатын,	\sum_{n=1}^\infin a_n қатары. Егер қатардың абсолю қосындылары жинақлмай тек өзі ғана жинақталса — шартты жинақталатын қатар деп аталады.
Әрбір абсолют жинақталатын қатар жинақталады. Абсолют жинақталатын қатар мүшелерінің орналасу ретін еркін өзгертуге, топтауға болады. Бұл амалдар қатар қосындысын өзгертпейді. Абсолют жинақталатын қатар жиынында негізгі арифметикалық амалдарды - қосу,алу,көбейту - орындауға болады. Функционалды қатардың нүктедегі абсолют жинақтылығы осыған ұқсас анықталады. Нүктедегі жинақтылық арқылы жиындағы жинақтылық анықталады.

Дәл осылай, егер функцияға қатысты меншіксіз интеграл \int f(x)\,dx жинақталса, ол оның модулінің интегралы \int |f(x)|\,dx жинақталу-жинақталмауына байланысты *абсолютті*' немесе **шартты** жинақталатын деп аталады.

Жалпы нормаланған кеңістікте анықтамадағы модуль нормамен алмастырады.
## Дереккөздер


Санат:Қатарлар
Санат:Математикалық талдау
Санат:Интегралдар
Көпбілікті газ турбинасының қондырғысы

ГТҚ-ның көп білікті сүлбесінің ең қарапайымы болып, қос білікті епкін бөлінген, турбинаның төменгі қысымы деп, аталатын «блоктанбаған» қос білікті сүлбе. Бір білігіндегі, турбинаның негізгі мақсаты - ауаны сығу үшін қажетті қуатпен қамтамасыз ету. Мұны сығымдаушы турбина деп атайды. Сығымдаушы турбинасынан жұмыс атқарып шыққан газ, төменгі қысымды турбинаға 3 кіреді, оның айналдыру тоқ генераторын 5 жүргізуге арналған, қажетті дамыту қуаты. Себебі турбинаның екеуі де, бір бірімен бір. білікпен байланыспаған, онда, олар әр түрлі айналу жиілігінде, бір біріне бағынышсыз жұмыс атқарады. Сығымдаушы турбина, сығымдаушының берілген берілісін, қамтамасыз етуге арналған, қажетті айналу жиілігін дамытады. Еркін (қосалқы) турбина агрегатымен, айналдырылуына сәйкес, айналу жиілігін дамытады. Ауа, сығымдаушы 4-пен генераторға келіп кіреді, ал одан кейін, жану камерасына 2 түседі.

Жүктемені кеміту кезінде, отынды жану камерасына беруін азайтуынан, сығымдаушы турбинаның айналу жиілігі төмендейді, онымен бірге, камераға келіп кіретін ауа мөлшері де кемиді. Сондықтан, жарым-жартылай жүктеме кезінде, турбина алдындағы газдың, жоғарғы температурасы, салыстырмалы үлкен диапазонда сақталуы мүмкін. Өте жоғарғы температура, қондырғының үнемділігін қамтамасыздандырады. Осы жақсы жағы, тұрақты қондырғының ерекше мәнін білдіреді, мұнда, газды - турбина, электр турбинасын тұрақты жиілікте айналдырады.

Бірақта, электрлі генератормен үйлесуін, қаралып отырған сүлбеде қолдану шектелген, себебі, оның динамикалық сипаттамасының қолайсыздығымен ерекшеленеді. Оның білдірілуі сонда, жүктемені тез кеміту кезінде, айналу жиілігі және қозғалтқышты реттеу кезеңіндегі, температурасы да едәуір, төмендеуі мүмкін.

Атап өтетін жәйт, блокталмаған турбиналарды, транспортты қондырғыларда қолдану болашағы өте зор. Басы артық турбинаның қозғалыстағы дөңгелегінің, тікелей механикалық берілісіне байланысты, айналу жиілігіне байланыссыз, сондықтан, қажетті тартушы көрсеткіштеріналу үшін тұрақты қуатын арттыру керек. Бұған жету үшін, сығымдаушы турбина, сығымдаушының үлкен берілісін қамтамасыздандырады, ол кезде, тартушы турбина ретінде, аз жиілікті айналуын дамытады немесе жүріске жол берілуі тиіс. Осы жағдайдағы, қозғалуы кезінде, аз жиілікті айналуындағы айналдырушы моментті қамтамасыздандырады.

## Дереккөздер


Санат:Жылу техникасы
Санат:Ғылым
Сандау жүйесі

**Сандау жүйесі** (нөмірлеу) - сандарды атауға және белгілеуге қолданылатын әдіс. Жалпы қолданыста сандаудың ондық жүйесі. Сандау жүйесінің негізі 10 саны болуы міндетті емес, басқа сандар да болуы мүмкін: сандаудың сегіздік жүйесі, екілік жүйесі, он алтылық жүйесі қолданысқа енгізілген. Ондық бөлшектерді қолдана бастағаннан бері сандаудың ондық жүйесі сандарды жазудың универсал құралына айналды. 

## Дереккөздер


Санат:Математика
Арават Сабеев

**Арават Сабеев** (1969 ж.т) , еркін күрестен КСРО - ның еңбек сіңірген спорт шебері , бірнеше дүркін Еуропа чемпионы және Әлемкубогының иегері, Атлантадағы Олимпиадалық ойындардың қола жүлдегері (1996). Жаттықтырушысы- ҚР және К С Р О -ға енбегі сіңген жаттықтырушы С.Т.Сабеев.

## Дереккөздер


Санат:1969 жылы туғандар

Санат:Алфавит бойынша балуандар
Санат:1996 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері
Санат:КСРО еркін күресшілері
Санат:Германия еркін күресшілері
Сабырқожа бөгені

‎‎
**Сабырқожа бөген** — Сабырқожа өзені бойындағы су айдыны. Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы «Восход» кеншарының жерін суландыру мақсатында 1956 жылы салынған, Николаевка ауылынан шығысқа қарай 4 км жерде.

## Гидрологиялық сипаты
Деңгейі толған кездегі ауданы 56 га, суының көлемі 1,89 млн м³. Бөгеннің ұзындығы 1100 м-ден астам, ендірек бөлігі 900 м, ең терең жері 10,5 м. Бөгенде шортан, алабұға т.б. балықтар кездеседі. Суы ащы.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы гидрографиясы
Аралас туынды

**Аралас туынды**  - әр түрлі айнымалылар бойынша алынған жоғары ретті дербес туынды, мысалы: 
::{\partial^2 u\over \partial x\partial y}, {\partial^4 u\over \partial y^2\partial z^2}, {\partial^4 u\over \partial x^2\partial y\partial z}
- т.с.с.

## Дереккөздер


Санат:Дифференциалдық есептеу
Иодану жүйесі мен тәсілдері

**Иодану жүйесі мен тәсілдері.**Зерттелетін заттын газ күйіндегі иондарын туындатуға түзу және иондық шоқты қалыптастыруға, сонан соң оны масс-талдағышқа бағыттауға арналған. Олардың арасында көбірек таралғаны 1902 жылы П.Ленард бірінші іске қосқан әмбебап электрондық (ЭУ)
соққы. Қазіргі осы типтес ион көзі А.Нир ұсынған үлгінің негізінде
құралған.
Әдетте молекуланың иондануы үшін энергиясы 70-100 эВ электрондарды пайдаланады, олар органикалық қосылыс молекуласының диаметріне тең аралықты 10−16 секунд ішінде 108 см/с жылдамдықпен жүріп өтеді.Бұл уақыт зат молекуласынан электронның бөлінуіне және
2-8 эВ энергиясы бар оң зарядталған ион - радикалдың М+(n) молекулалық ионның түзілуіне жеткілікті. Болымсыз энергия қоры бар
иондар тым тұрақты келеді және қабылдағышқа жетіп жатады. Ал
ішкі энергия қоры мол иондар козғалыс жолында белгілі бір
құрылымы мен құрамы бар заттарға тән сипат алып, молекулалық
салмағы ең аз иондарға (ион жаңқасына) жіктелінеді. Молекуланы
иондауға қажет электрондар шоғының энергиясы кейбір зат үшін
4 (Ғr) -24,5 (He) эВ аралығындағы иондану потенциалы деп аталатын ең жоғарғы шамадан артық болуы керек. Бұл шама органикалық
қосылыстар үшін 7-11 эВ. Электрондардын моноэнергетикалық
шоғын пайдаланып және олардың энергиясының мәндерін төмендете отырып, заттын иондану потенциалын және спектрде тиісті
бөлінген иондардың сызығы пайда болатын электрондардың ең көп
энергиясын, иондардың пайда болу потенциалын анықтайды.
Электронмен соккылау арқылы иондау кезінде қоздырылу
энергиясы ионға бөлінбей-ак молекулалық иондардың тербелмелі
дәрежесі бойынша қайтадан бөлінуі жүреді. Қоздырылу энергиясын
тепе-теңдік жағдайда тепе-тең бөлінуі жөніндегі болжам кейбір
затттардын масс-спектрлерін жартылай тәжірибеге негізделген
есептеуге мүмкіндік береді. Алайда, бұл теория көп жағдайда
қосылыстар үшін, әсіресе, ұзын молекулалар үшін орындала
бермейді. Екі атомды молекула үшін тербелістің өзгеруі Франк-
Ковдон көзқарасы бойынша түсіндіріледі. Төменгі энергетикалық
(+, Аг+, N2, (СО+, НО+) зарядты талданатын зат молекуласына ауыстыру нәтижесінде жүреді. Реагентті
газы бар химиялық иондардың масс-спектрлері электрондық
соққылау спектрлеріне ұқсас. Бұл әдіс газ күйіндегі органикалық
қосылыстардың кышқылды-негіздік қасиетін бағалауға көмектеседі.
Теріс зарядталған иондардың түзілуін қамтамасыз ететін химиялық
иондау талданатын қосылыстың теріс зарядталған иондармен (NH2,
OH-. CH3O) өзара әрекеттесуі кезіңде болады. Ондағы теріс иондардың электронға жақындығы 1682, 816 және 778 кДж/мольге сәйкес және
олар төменгі энергиялы электрондармен (~6эВ) молекулаларды
қармағанда түзіледі. Бұл әдіс электрондық соққылау әдісінен едәуір
сезімтал, өйткені иондаушы камерадағы барлық иондар түгелдей
дерлік иондануға пайдаланылады.
 
## Дереккөздер

 

Санат:Аналитикалық химия
Санат:Химия
Санат:Ғылым
Таисия Тимофеевна Савченко

**Таисия Тимофеевна Савченко** (1939 ж . т.), әдебиет теориясы, орыс әдебиетінің тарихы және жанрлар поэтика сысаласының маманы, филология ғылымының докторы (2002), проф. (2005). Қазақ мемл.у н-тін бітірген (1962). 1962-68 ж . орта мектептің орыс тілі мен әдебиетінің мұғалімі , 1968-1984 ж .ҚарМУ аға оқытушысы, доценті, 1985 жылдан кафедра меңгерушісі .
## Еңбектері
50-ден астам ғыл. еңбектің, онын ішінде 3 монографияның авторы.
* Проблемы развития русской лирики XVIIXVIII веков. Субъектный строй (1993);
* Поэтика сатирической эпиграммы Пушкина (1993); 
* Между эпосом и лирикой. Субъект речи в «Подражаниях Корану» А. С. Пушкина (1996);
* Субъектный строй русской лирики (на материале поэзии XVII — первой трети XIX веков), 2000.

## Дереккөздер


Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Өзіндік вектор

**Өзіндік функция** - айталық, L сызықтық кеңістігінде сызықты A түрлендіруі (операторы) берілсін. Егер А түрлендіруі нөлге тең емес
\vec b векторын осы векторға пропорционал \lambda \vec b векторына түрлендірсе, демек = A \vec b = \lambda \vec b, мұндағы \lambda - нақты сан, онда \vec b векторы A түрлендіруінің өзіндік векторы деп аталады да \lambda саны өзіндік мәні делінеді. Бұл жағдайда өзіндік функция \vec b\lambdaөзіндік мәніне
тиісті деп те айтады.

## Дереккөздер


Санат:Функционалдық талдау
Санат:Матрица теориясы
Вольтамперометрия. Аналитикалық қолдану

Сапалық талдауды иондардың немесе молекулалардың жарты толқындық потенциалы бойынша жүргізеді, әйтсе де, бұл шаманың мәніне аялық (фон) электродиттің ықпалы. ерітіндінің рН, кешенделетін агенттер мен беттік актив заттардың қатынасуы, тағы басқалардың едәуір ықпал ететінін ескерген жөн. Сандық есептеу үшін Илькович теңдеуін онын барлық параметрлерінің сандық мәндерін анықтау қиындығына байланысты қолдануға болмайды. Сондықтан да іс жүзінде не түзудің теңдеуі (І=КС), не тура өлшемдеу әдісі, не стандарттық түзу немесе стандарттық қосымшалау әдістері пайдаланылады. Егер екі ионның жарты толқындық потенциалының айырымы 0,2 В-тан артық болса, онда полярограммада екі толқын байқалады, яғни екі ионды қатар анықтауға болады. Анықталатын деполяризатордың (талданатын ионның) концентрациясы 10−2 мен 10−6 моль/л аралығында, әдетте 10−3-10−4 М бола алады. Ал полярографияның басқа түрлері бұдан да төменгі концентрацияларда жұмыс жүргізуге мүмкіндік береді. Ортаны дұрыс таңдағанда (аялық электролитті, рН, т.б.). тамшылайтын сынапты электродтың көмегімен барлық металдарды, тіпті сілтілік металды да анықтауға болады. Ал тамшылайтын анодтық электрод көмегімен аниондарды талдап анықтауға болады, мысалы:

2Hg + 2Вг- -> Hg2Br2 + 2е;
Hg + 4CN- -> [Hg(CN)4]2-1 + 2е

Органикалық заттар тамшылайтын сынапты анодтық электродта тотықсызданып не тотыққан кезде, көбінесе бұл қатынас қайтымсыз және сатылай жүреді. Осыған қарамастан қазіргі кезде көшеген органикалық қосылыстарды анықтау әдістемесі жасалған: альдегидтердің, кетондардың, нитрилдердің, тиолдардың, хинондардың халкогенді және галогенді туындыларын. нитро-, азо-, т.б. қосылыстарды дәстүрлі полярографияны ғылыми-зерттеу және өндірістік лабораторияларда қолданады. Соңғы кездері полярография жаңа бағыт алып, оның сезімталдығы мен тандау мүмкінділігі артты. Мысалы, полярография жүйесінде осциллографты қолдану, катодты-анодты процестерді реттеуге мүмкіндік береді. Сондай-ақ, бұл әдістін бір түрінде айнымалы тоқтарды да қолданады. Мұндайда электродка бір қалыпты және түзу сызықты өсетін кернеу мен айнымалы кернеу беріліп, аз мөлшердегі заттарды талдағанда, полярограмманы ауытқытатын конденсаторлық токты азайтуға мүмкіндік болады.
 
## Дереккөздер

 

Санат:Аналитикалық химия
Санат:Химия
Санат:Ғылым
Рамазан Сағымбеков

thumb|200px|Рамазан Сағымбеков

**Рамазан Сағымбеков** - (1932-1996) журналист, тарих ғылымдарының кандидаты.

## Өмірбаяны
Қарқаралының түлегі. ҚазМУ-дің журналистика бөлімшесін бітірген. Республикалық «Социалистік Қазақстан» газетінің әдеби қызметкері, Шығыс Қазақстан облыстық газетінің тілшісі, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшысы, Қазақ радиосының бас редакторы, ҚазМУ-дің оқытушысы қызметтерін атқарды.

1974-1982 жылдары «Орталық Қазақстан» газетінің редакторы. Кейінгі жылдары Қарағанды педагогикалық институтында,ҚарМУ-да ұстаздық етті. «Қарқаралы» қоғамдық саяси журналының негізін калады. «Терең тамырлар», «Алматыдан сөйлеп тұрмыз», «Ақжар-Мәскеу», «Достық нұры» сияқты кітаптардың, көптеген тарихи - публицистиқалық мақалалардың авторы. Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты (1979). Оның есімімен Қарқаралы ауданындағы Аппаз орта мектебі аталады.

## Дереккөздер


Санат:1932 жылы туғандар
Санат:1996 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қарқаралы журналы тұлғалары
Инверсиялық полярография

**Инверсиялық полярография**. Бұл әдісті Баркер (1956) ұсынған. Бұл мөлшері өте аз талданатын затты тұрақты потенциалда электролизбен таза қалпында электродта жинақтап, оған түзу сызықты өзгертетін потенциал бере отырып, оны электрохимиялық әдіспен ерітуге негізделген. Алдын ала тазаланған затты жинақтап, катионды анықтау үшін стандартты электродта катодты полярлауды жүргізіп, сосын оны анодты поляризациямен, яғни анодтық жолмен ерігумен жалғастырады және керісінше. Инверсиялық полярография әдісінде басқалармен салыстырғанда сезімталдық 2-3 реттіліктен жоғары болады. Электрлік еріту кезінде алынған потенциал - ток қисықтарында тісті сүйіршелер байқалады, ондағы ойық тереңдігі зат мөлшеріне пропорционал, ал әлгі сүйіршелер биіктігі абсцисса өсінде затты талдауға мүмкіндік береді. Бұл әдісте әр түрлі тектегі электродтар қолданылады: тамшылы-амальгамды, стандартты сынап тамшысы, стандартты металдық және графиттік, амальгамдалғандар (жұқа кабаты).
 
## Дереккөздер

 

Санат:Аналитикалық химия
Санат:Химия
Санат:Ғылым
Сохоцкий теоремасы

**Сохоцкий теоремасы**  - Кешен айнымалды функциялар теориясындағы Сохоцкий теоремасы бойынша, егер z0 аналитикалық f(z) функциясының елеулі ерекше нүктесі болса, онда кез келген кешен α саны үшін, z0 нүктесіне жинақталатын }zn{, n=1,2,..., нүктелер тізбегін \lim_{z_n\rightarrow z_0}f(z_n)=\alpha теңдігі орындалатындай етіп табуға болады.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Амперметрлік титрлеу

**Амперметрлік титрлеу** - вольтамперметрия әдістерінін бір түрі. Мұнда титрлеудін соңғы нүктесін табу титрлеу барысындағы диффузиялық шекті ток шамасының өзгерісін анықтауға негізделген. Я. Гейровский 1927 жылы диффузиялық шекті ток (ДШТ) пен деполяризатор концентрациясының арасындағы тура пропорционал тәуелділікті тапты. Ол алғашында титранттың әрбір мөлшерін қосқаннан кейінгі полярограмманы реттілікпен алып, зерттейді. Майер (1936) ДШ токқа сәйкес болатын тұракты потенциалды тамшылатқыш электродқа бергенде, гальванометрдегі ауытқу деполяризатор концентрациясына тура пропорционал екендігін көрсетті. Соңғы кезде амперметрлік титрлеу аппаратурасы едәуір жеңілдетілді. Қазір амперметрлік титрлеуде полярограмманың қажеті жоқ, талдау қатты электродты пайдалану арқылы жүргізіледі.
 
## Дереккөздер

 

Санат:Аналитикалық химия
Санат:Химия
Санат:Ғылым
Еркін тербелістердің дифференциалдық теңдеуі

**Еркін тербелістердің дифференциалдық теңдеуі.** X + k^2x = 0, мұндағы k^2 = c/m, т. с - қатаңдық коэффициенті, m - массасы.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Газ турбиналы қондырғының (ГТҚ) тұйықталған циклы

Жоғарыда қарастырылған, ГТҚ-ның оқшауланған циклындағы, отынның жанушы өнімінің атмосфераға шығуы немесе ГТҚ-дан шығуы бойынша келешекте пайдалану. Осыған байланысты, жұмысшы дене, толассыз толығады, сондықтан сығымдағышта сығылу жұмысы атқарылу үшін, атмосферадан жаңа ауаның санды мөлшері толассыз қосылып отырады.

Тұйықталған циклда, жұмысшы денені, қайталап пайдаланады. ГТҚ-ның оңашаланған циклымен салыстырғанда, мұнда, қосымша бетті салқындатушы қажеттілігіне арналған, жұмысшы денені салқындату - ауаның сығымдаушыға қайта түсуінде. Жұмысшы дене ретінде, ауаны және басқа газдарды қолданады, тек қана жанушы өнімді қолданбайды.

1 суретте - сығымдаушыда сығылған ауа 2 ден 3...4 МПа қысымымен, регенератор 6 арқылы, ауалы қазандыққа 9 бағытталады да, мұнда, оның құбыршалы беті арқылы өтеді және тұрақты қысым кезіндегі, 690...700°С дейінгі, температурада қыздырылады.
thumb|right|250px|<center>'''Тұтықталған циклдағы қосбілікті ГТҚ-ның сүлбесі'''</center>
Турбиналардың жоғарғы қысым 1 және төменгі қысымда 7, ыстық ауамен жұмыс істейді. Жоғарғы қысымды турбинадан кеңейгеннен соң 1, ауа төменгі қысымды турбинаға 7 (ТҚТ) келіп түседі, ал одан кейін регенераторға 6 және ауа салқындатқышқа 3 өтеді, мұнда, жылуды салқындатқыш сумен алып кету жолымен жүреді, оның температурасының кемуі, қажетті температураға дейін кеміген соң, қайтадан сығымдаушыға оралады. Цикл, сонымен тұйықталады. Ауаның ең соңғы қысымы 0,8... 1 МПа, тұрақты қосымша сығымдаушымен 5 ұсталып тұрады, қондырғыдан ауаның кемуін (утечка) толтырып отырады. Циклды, ауаның салқындатуын желдеткіш 4 көмегімен іске асырады. ГТҚ-ның тұйықталған циклының, кейбір жақсы жағы бар: сығымдаушыға шаң-тозаң қонбайды және қалақшаларына ылғал тұрмайды, ауаға сүзгінің қажеті жоқ.

ГТҚ-сатысының дағдылы кезіндегісі үшін, қысымның ұлғаюын, ауаның жоғарғы бастапқы қысымының 4...5 МПа дейінгісіне қолданады және осыған сәйкес, циклдағы жоғарғы соңғы қысымда, бұлар турбина мен сығымдаушының өлшемдерін кішірейтуге мүмкіндік береді. Ауалы қазандықта 9, сыртқы жағуды 8 қолдануда, ГТҚ-да қатты немесе төменгі сортты сұйық отынды пайдалану мүмкіндігін береді. Бұл вариантта, турбинаға таза ауа немесе газ келіп түседі. Сондықтан, турбинаға кірер алдындағы, газдағы күлдердің қатты бөлшектерінен тазалау, қиын болмайды, мұндай жағдай ГТҚ-ның оңашаланған сүлбесінде орын алады.

Бұл қондырғының жақсы жағы - қондырғыны ең тиімді санды реттеуді қолдану мүмкідігі. Бұған, барлық цикл процессіне қатысатын, газ мөлшерін өзгерту арқылы, жетуге болады және онын қысымын, сүлбеге, қосымша сиымдылықты қосу жолымен де кемітуге болады. Оған, аз жүктеме кезіндегі газдың біраз бөлігін жібереді және одан, үлкен жүктеме кезіндегі, газ жетіспеушілікті қайтадан алып, жүйеге толықтыра қосады.

ГТҚ тұйықталған сүлбесін, газ салқындатқышты реакторлы атом электростанциясында қолдану, болашақта тиімді.

## Дереккөздер


Санат:Жылу техникасы
Санат:Ғылым
Амантай Сағындықов

**Амантай Сағындықов** (1935-1999), журналист . Қарқаралынын түлегі. ҚазМУ- д і бітірген.
Еңбек жолын республикалық «Лениншіл жас» газегінде бастады. 1961-63 ж . осы газеттің Қарағанды облысы бойынша меншікті тілшісі. Одан кейін «Орталық Қазақстан » газетінің тілшісі , Егіндібұлақ аудандық газетінің редакторы міндетін атқарды . 1968-1975 ж . республикалық «Социалистік Қазақстан » газетінің Қостанай , Қарағанды облыстары бойынша меншікті тілшісі . 1975 жылдан зейнеткерлікке шыққанша «Орталық Қазақстан » газетінің бөлім меңгерушісі болды. Көркем очерктері республикалық басылымдарда жарияланды . Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты (1979).

## Дереккөздер


Санат:1935 жылы туғандар
Санат:1999 жылы қайтыс болғандар
Магмалық жьныстардың минералдық құрамы

**Магмалық жьныстардың минералдық құрамы.** Тау жыныстарының минералдық құрамы, олардың химиялық құрамына сәйкес, магманың өзгешеліктерімен және оның кристалдану жағдайларымен анықталады. Сондықтан магмадағы басты элементтер — оттек пен кремний. Демек, магмалық жыныстардың өте маңызды бөлшектері силикаттар және кварц болады.

Магмалық тау жынысының құрамына кіретін минералдар екіге бөлінеді: 
#басты минералдар — бұлар тау жынысының қай топқа жататынын анықтаушылар
#екінші дәрежедегі минералдар — бұлар жыныстарда аз мөлшерде кездеседі немесе тіпті болмайды; олардың болу-болмауынан жыныстың жалпы түрі өзгермейді.

Бұдан басқа, жыныс құраушы минералдар түсті және түссіз минералдар болып та бөлінеді. 
*Түсті минералдар — темірлі магнийлі (фема) силикаттар—бұлар амфиболдар, оливин-пироксендер, биотиттер. 
*Түссіз минералдар құрамында кремний мен алюминий тотықтары басымырақ , сондықтан оларды «сал» минералдар деп те атайды. Бұлар көбінесе мөлдір келеді. Түсті минералдары көп жыныстар меланократтық , түссіз минералдары кептері лейкократтық бөлігі айрылады.

## Дереккөздер


Санат:Химия
Санат:Кристаллография
Pussycat Dolls

The **Pussycat Dolls** (PCD, Пуссикэт Доллс) — 1995 жылы хореограф Робин Антиннің бастамасымен Лос-Анджелесте құрылған, бурлеск стилінде билейтін америкалық тобы. Ақыр соңында Антин 2003 жылы дыбыс жазушы компания Interscope Records лейблімен келісім-шартқа отырып, топтан музыкалық франшиза жасап шығарады. Содан кейін топ Антин, interscope Records және әртүрлі серіктестердің арқасында әлемдік имидж бен коммерциялық брендке ие болады. Олар ТВ реалити-шоуларға, Лос-Анджелестегі көрсетілімдерге және тағы да басқа әртүрлі жарнамалық роликтерге түседі. АҚШ-та 3-ші орынға жайғасқан, 2005 жылы шыққын топтың алғашқы альбомы PCD - топқа үлкен жетістік алып келеді. Оның құрамында 3 сингл өте сәтті шыққан - Don't Cha, Buttons, Stickwitu. Соңғысы топқа Грэмми номинациясын жеңіп алып береді.  Құрамы: 
* Николь Шерзингер (Nicole Scherzinger),
* Эшли Робертс (Ashley Roberts),
* Кимберли Уайатт (Kimberly Wyatt),
* Мелоди Торнтон (Melody Thornton),
* Джессика Сатта (Jessica Sutta).

Альбомдары: "PCD", "Doll Domination". Алғашқы альбомы "PCD" 2005 жылы жарыққа шықты. Альбомдағы негізгі хиттар: Don't Cha, Beep, Buttons, I Don't Need a Man, Stick With U, Wait a Minute. Екінші альбомы "Doll Domination" 2008 жылы мынадай хиттармен танымал болды: When I Grow Up, Whatcha Think About That, Bottle Pop, Hush-Hush, Jai Ho (You're My Destiny), I Hate This Part.

## Дискография

* 2005: *PCD*
* 2008: *Doll Domination*
* Doll Domination: The Mini Collection

### Синглдар

### Қосымша синглдар

### DVD альбомдар
*2006 Pussycat Dolls: Live from London*

2009 *Robin Antin’s Pussycat Dolls Workout*

## Бейнеклиптер

## Шақырылған топ ретірде

Санат:АҚШ музыкалық топтары
Санат:2003 жылы құрылған музыкалық ұжымдар
Шекті ұзындық

**Шекті ұзындық**. Бұл ұзындықта сырық өз
салмағынан қирамайды, l - шекті = \frac{[\sigma]}{\gamma},
мұндағы [\sigma] -  мүмкін кернеу, 
\gamma - материалдың меншікті салмағы.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Сырықтың келтірілген еркін ұзындығы

**Сырықтың келтірілген еркін ұзындығы.**
\mu l = l_0,
мұндағы μ - келтірілген ұзындық коэффициенті,
l_0 - еркін ұзындық дегенді берілген сыры тәрізді
кризистік күші бар топсалы тиянақталған
сырықтың ұшы бекітілген сырықты ұштары
топсалы тиянақталған сырықтың жартысы деп
қарасақ, онда l_0 = 2l. Демек, μ = 2. Екі ұшы
бекітілген сырық үшін майысудың қос нүктесі
арасындағы жарты толқын ұзындығы сырық
ұзындығының жартысын құрайды, демек, бұл
жағдайда μ = о,5.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Мүмкін кернеу

**Қауіпсіз кернеу, мүмкін кернеу.** Қауіпті
кернеулердің қор коэффициентіне қатынасымен анықталады:
[\sigma] = \sigma_k / k; [\tau] = \frac{\tau_k}{k};
\tau_k созымды материал үшін \sigma_{\Delta} - 
ағу шегіне, ал морт сынғыш материал үшін 160 МПа, ал ағаш үшін
10 МПа тең. Үшінші және төртінші беріктік теориялары бойынша [\tau] = 0.5 + 0.6[\sigma].

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Жаншылу кезіндегі қауіпсіз кернеу

**Жаншылу кезіндегі қауіпсіз кернеу.**
[\sigma_j] = 2 +2.5[\sigma]], яғни жаншылу кезіндегі кернеу негізгі қауіпсіз
кернеуден екі-екі жарым есе үлкен болады,
өйткені бұл жағдайда беріктік жанасу
кернеулері бойынша есептеледі.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Кесу кезіндегі қауіпсіз кернеулер

**Кесу кезіндегі кауіпсіз кернеулер.** *Мүмкін
кернеулер* - тойтарма шегені кесуге есептегенде
\tau_k = 0.5 - 0.6[\sigma]
болады, ол тойтарма
қосылыстардың істелу тәсіліне тәуелді 
[\tau_k]
дұрыс алу үшін бірнеше тойтарма
қосылыстарды сынақтан өткізеді.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Тұнбаға түсу реакциясы

Тұндыру әдісі бойынша кондуктометрлік титрлеу қисығының түрі (бастапқы, қосымша) негізінен тұнбаға түсетін иондардың қозғалғыштығы мен олардың концентрациясына түзелді. Неғұрлым тұнбаның ЕК аз болса, соғұрлым э.н. маңайында титрлеу қисығы айқын болады. Мысалы, егер бинарлы тұнбада ЕК −5 ерітінді 0.1 моль/л болса, онда кондуктометрлік титрлеу нәтижесі қанағаттанарлық шығады. Еритін тұнбалар үшін э.н. қиынырақ анықталады, өйткені титрлеу қисығы өте баяу доғаланады. Бастапқы ерітінді концентрацияның кемуімен титрлеу қисығындағы сыну көмескілене түседі. Бастапқы ерітіндінің концентрациясы 10−3 М болған жағдайда, э.н.-і нақты табу үшін нашар еритін қосылыстың ЕК −9 болуы
керек.

Талданағын жүйеге органикалык еріткішті енгізу оның ерігіштігін кемітеді, сондықтан титрлеу қисығындағы сыну айқынырақ көрінеді.
Егер тұнбалық иондардың козғалғыштығы тұндырғыш иондардікінен артық болса, онда ерітіндінің э.н.-ге дейінгі электр өткізгіштігі азаяды және теңелгенде де, ол өзгермейді, ал егер тұнбалық иондардың козғалғыштығы тұндырғыш иондардікінен кем болса, онда э.н.-ге дейінгі электр өткізгіштік өседі. Барлық жағдайда да э.н.-ден кейін ерітіндідегі ион концентрациясының есебінен электр өткізгіштік өседі. Мысалы барий сульфатын тұнбаға түсіргенде:

Ba(NО3)2 + Na2SО4 -> BaSО4 + 2NaNО3

Эквивапенттік нуктеге дейін электр өткізгіштік біршама төмендейді, өйткені ерітіндіде αо(Ва2+)=63,6 орнына NaNО3(X(Na+))=50,1 түзіледі, эквивалентті мөлшердегі, яғни қозгалғыштығы аз болатын катион пайда болады. Ал э.н.-ден кейін ерітіндінің электр өткізгіштігін күрт жоғарылататын артық Na2SQ4 пайда болады. Ол титрантты қосқан сайын өсіп отырады.

Тұндыру әдісі бойынша кондуктометрлік титрлеу кәдімгі тұндыру әдісіндегідей қателіктермен сипатталады. Бұл қателіктер бірге қосарлана тұндыру және адсорбция, тепе-теңдіктің қалыптасуы тез орнамағандықтан, және т.б. себептер есебінен болады.
 
## Дереккөздер


Санат:Аналитикалық химия
Санат:Химия
Қауіпті ұзындық

**Қауіпті ұзындық**. Сырық өз салмағынан
қирайтын ұзындық. 
l_{cr} = \sigma_{\delta} / \gamma,
мұндағы  \sigma_{\delta} - материалдың беріктік шегі, \gamma - 
материалдың меншікті салмағы.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Салыстырмалы қатаңдық

**Салыстырмалы қатаңдық.**Сырықтың созылуы
(сығылуы) кезіндегі қатаңдығының ұзындық
бірлігіне сәйкес келетін үлесі: \eta = EA/l.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Иілу кезіндегі қатаңдық

**Иілу кезіндегі қатаңдық.**E\xi,
мұндағы \xi - өстік
инерция моменті, Е - бойлық серпімділік модуль.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Жалынды эмиссиялық спектроскопия

thumb|300px
**Жалынды эмиссиялық спектроскопия
(жалынды фотометрия).**
Жалынды эмиссиялық спектроскопия - сәуле шығару көзі ретінде факел жалыны пайдаланылатын эмиссиялық спектрлік талдаудың
бір түрі. Жалынды фотометрия әдісінің принципі қарапайым: қандай
болмасын жанғыш газбен жұмыс істеп тұрған жанарғы жалынына
арнаулы тозаңдатқыш арқылы аэрозоль түріндегі талданатын ерітіндіні енгізеді. Жалында туындаған анықталатын элементтің сәуле
шығаруы оптикалық жүйе арқылы өте отырып, санақ қондырғысы
бар ФЭК көмегімен тіркелінеді. Жалындағы қозу көзі ретінде пайдаланатын жоғарғы температура оңай қозатын болмашы ғана элемент
сызықтары бар жәй спектрді береді.
Жалын фотометрия әдісі талдаудың тездігі мен қарапайымдылығынан, аппаратураның аса күрделі болмауына және едәуір дәлдігінен байланысты сілтілік жер металдарын анықтау үшін кең қолдануда. 
Жалынды фотометрия қондырғысынын принциптік схемасы
1-суретте келтірілген.
Жалынды эмиссиялық спектроскопия әдісі үшін аса маңызды
параметрлердің бірі - жалын температурасы. Бұдан бірдей элементтің спектрін қоздыру үшін құрылғының жарамдылығы тэуелді бола-
ды. Кейбір жалындардың температурасы 2-суретте келтірілген.
Талдау үшін екі газды қоспа пайдалы, олар: ауа-ацетилен және азот-
ацетилен шала тотығы.
thumb|300px
Ауа-ацетиленді қоспа көптеген элементтерді анықтау үшін
кеңінен қолдануда және ол температураға тұрақты оксид түзілмеген
жағдайда, әрі жалындағы фотометрия, әрі атомды абсорбциялық
спектроскопия әдісінде де пайдалы.
 
## Дереккөздер


Санат:Аналитикалық химия
Санат:Химия
Санат:Ғылым
Кешенді қосылыс түзу реакциясы

Кешенді қосылыс түзетін әдіс  бойынша жүргізілетін кондуктометрлік титрлеу кезінде әр түрлі катиондар үшін тихрант ретінде қымыздық, шарап, лимон сияқты оксиқышқылдардың, әр түрлі комплексондардың және басқа да лигандалардың ерітінділерін пайдалануға болады. Бұлардың арасында ЭДТА реагенті жиі қолданылады.
Мәселен, темір иондарын ЭДТА ерітіндісімен титрлегенде келесі
реакция жүреді:
Fе3++ Н2Ү2+ -> ҒеҮ + 2Н+ 
Ғе2+ + Н2Ү2- ^ ҒеҮ2 + 2Н+

Реакция нәтижесінде сутек ионы бөлінеді, демек, ерігіндінін электр өткізгіштігі артады. э.н.-ден кейін ол төмендейді, өйткені
бөлінетін Н+ иондары ЭДТА анионымен қайта байланысады:
Н+ + Н2Ү2 -> Н3Ү-

Са2+ иондарын буферлі ерітіндіде, яғни сілті ерітіндісінде титрлегенде қисық өзгеше түр алады, яғни 11.12-теңдеудегі тепе-теңдік солға қарай ығысады. Са2+ ЭДТА-мен әрекеттескенде бөлінетін
Н+ ионы буферлі жүйедегі протонды-акценторлы кұрамдас бөлікпен өзара әрекеттесіп, электр өткізгіштікке едәуір ықпал тигізеді. э.н.-ге дейін иондары концентрациясының өсуінен ол шамалы ғана артады,
өйткені әдетте этилендиаминсірке қышқылынын (ЭДТСК) екі
натрийлі тұзын пайдаланады. Эквиваленттік нүктеден кейін ЭДТА
тұзының көптігінен электр өткізгіштік күрт өседі.
 
## Дереккөздер


Санат:Аналитикалық химия
Санат:Химия
Газ турбиналарының, іштен жанатын қозғалтқыштарымен (ІЖҚ) үйлесуі

Газды турбиналар, іштен жанатын қозғалтқыштармен үйлестіріп бірге қолданады. Өздеріне тән, үйлестірілген сүлбелер төмендегідей.
thumb|right|250px|<center>'''1-сурет.'''ІЖҚ газды турбиналы үрлеушісінің сүлбесі: 3 - қазандық - пайдаға асырушысы; 4 - ауа салқындатқыш; 5 - қосымша сығымдаушы</center>
Іштен жанатын қозғалтқыштың (ІЖҚ), пайдаланылған газдар энергиясын пайдалануда, газды турбина, қозғалтқышты үрлеуге және сығымдаушының айналдыруын жүргізеді (1 сурет). Қозғалтқыштың бірлік қуатын арттыруына, үрлеуші мүмкіндік туғызады және оның үнемділігін арттырады. Турбинада жұмыстың жасалынуы, пайдаланылмаған газ энергиясының есебінен өтеді де, ол ІЖҚ-тың цилиндірінде, олардың толық кеңею есебінен жүреді.

Басқа вариантында, ІЖҚ барлык қуаты, сығымдаушыны айналдырушысының үрлеуі үшін жұмсалады. Бірінен соң бірі, косылған ІЖҚ газды турбина, одан ұшып шыққан газдармен жұмыс атқарады. Сонымен, қондырғының барлық пайдалы қуаты турбинамен өнідіріледі.

Жоғарғы температуралы сатыларды, дизельдің орнына қолдануын, еркін піспекті газды генератор (ЕПГГ) деп атайды (2 сурет), ол өзіне қос тактылы цилиндірлі ІЖҚ 1, сұйық отын бүріккішімен 2 біріктірілген, екі қатарлы үрлеуші терезелер 8, 9 және екі қозғаушы әрекеттегі піспекті сығымдағыш 7. Турбина, 12 ІЖҚ цилиндрден шыққан газбен жұмыс істейді. Терезе 8 сығымдағыштың цилиндірімен жалғасуы арқылы, айдамалаушы клапанымен ауа қозғалтқыш цилиндіріне түседі, ал терезе 9 - пайдаланылған (выхлапной) құбырмен 10, газ турбинасына келеді. Газ генераторының екі қос сатылы піспегі бар, олар, бір біріне қарама-қарсы жылжиды. Сатының кіші диаметірлігі 6 қозғалтқыш піспегіне, ал үлкен диаметірлі 5 - сығымдағыштың піспегіне қызмет керсетеді. Көбінесе, турбиналарды ЕПГГ бірнешеуінен газбен қамтамасыздандырылады, бұл турбина алдындағы газ қысымының тұрақтылығын және қондырғының берілген қуатын қамтамасыздандырады. Турбина алдындағы жағушы камерадағы 11, отынды қосымша жағу кезінде, қондырғыда, қосымша қуат алады және ауаның меншікті жұмысы едәуір артады.
thumb|left|250px|<center>'''2-сурет'''.Отынды қосымша жағудың (СГТГГ - газды турбина) құрастырылған қондырғысы</center>
Еркін піспекті генераторды қолдануда, газдың массасы және қондырғының құны кемиді. Турбина алдында, газ температурасының төмен болуына байланысты, соңғысының бағасы азаяды.

Қондырғының артықшылығы, пайдаланудағы жоғарғы сенімділігі. Оның ПӘК 40% аралығында.

## Дереккөздер


Санат:Жылу техникасы
Санат:Ғылым
Идеалды газдардың қайтымды изохоралы процесі

V = const P және характеристикалық теңдеуден T = var pν = RT.
V = const кезінде P/T = const немесе P2/P1 = T2/T1.
Сонымен, изохорлы процесс кезіндегі газ қысымы, жылудинамикасының абсолютты температурасына тура пропорционалды
болады.
Координатадағы графикалық процесс pν 1-2 тік түзу
сызықпен бейнеленеді (dp>0). Қысымның ұлғайуымен, температура да ұлғаяды (dT>0).
Изохорлы процесс кезінде жұмыс атқарылмайды, себебі dV= 0
сондықтан, 
* l = \int_{V1}^{V2} pd\nu= 0
Сонымен, dq = du = cνdt, ал q — Cνm (Т2 - Т1) және
Q - mcνm(Т2 - Т1).

## Дереккөздер


Санат:Жылу техникасы
Санат:Ғылым
Заттардың физика-химиялық қасиетін және сипаттамасын кондуктометрия көмегімен анықтау

Сұйытылған ерітінділердің электр өткізгіштігін өлшеу Аррениус
ашқан электролиттік диссоциация теориясының дамуына негіз болды.

Берілген НА әлсіз қышқылы С0 концентрациясымен схема бойынша диссоциацияланатын болса:
НА —> Н+ + А-, оның диссоциация дәрежесі бойынша а шамасы ерітіндінің электр өткізгіштігі арқылы табылады:
α= [Н+]/С0 = Х/Хо, (11.14)

мұндағы X - эквиваленттік электр өткізгіштігінің тәжірибелік мәні, АА - шексіз сұйытылғандағы эквиваленттік электр өткізгіштік, оны иондар козғалғыштығының қосындысы ретінде кестеден табады.
Қышқыл диссоциациясының тұрақтысы арқылы диссоциация дәрежесін өрнектеуге болады:
КHA = [Н+] [ A-] / [ H A ] = α2Co/(1 - α) = α2С0 (α0 - α)α

Кестеде иондар қозғалғыштығы жайлы ешбір дерек болмаған жағдайда, Кил мен мэнін тәжірибе арқылы әр түрлі концентрациядағы ерітінділердің электр өткізгіштігі бойынша анықтайды.

Сондай-ақ кондуктометрия кейбір химиялық реакциялардың кинетикасын зерттеуге мүмкіндік береді. Бұл көбіне реакцияға қағысатын немесе реакция өнімі, жалпы қоспаның электр өткізгіштігінің өзгеруіне келтіретін иондар болған жағдайда іске асады.
 
## Дереккөздер


Санат:Аналитикалық химия
Санат:Химия