Камзол

[thumb|right|200px|Камзол. [Қазақстан Республикасының Ұлттық мұрағаты|ҚР ҰМ қорынан. Камзол бетіне гүл, жапырақ бедерленген көк түсті паршадан тігіліп, сұр сәтенмен астарланған. Пішімі кең етек, қынамабел. Сол жақ өңірінің ішкі жағында жапсырма қалтасы бар. Жағасы  мен  өңіріне  және  жеңінің  аузына  айналдыра қызыл сары оқа бастырған. Жалпы ұзындығы 81 см, қолтық ойындысы (айнала) 58 см, екі иіннің аралығының ені 36 см, етегінің шалғайы 171 см.]]
**Камзол,** *қамзол* – жағасы мен жеңі ойма, белі қынамалы, етегі тізеден төмен болып келетін, қыз-келіншектерге арналған сырт киім. 

## Атау түрлері
Қазақстанның Оңтүстік және Шығыс өңірлерінде жеңі шынтаққа келетін шолақ жең немесе тірсек жең бешпентті де камзол деп атаған. Пішілу және тігілу ерекшеліктеріне қарай камзолдар жібек камзол, мақпал камзол, қазақы камзол, қынай бел камзол, тірсек камзол деп түрліше аталады. Жергілікті ерекшеліктерге байланысты халық тілінде камзолды қамзол, кәжекей, көкірекше, кеудеше, күрме, күрдек, қаркеспе деген атаулар қалыптасқан. Сонымен қатар, кей өңірлерде балалар мен ер адамдар киетін бешпент, кәжекей де камзол деген. Камзол латын тілінде – camisiale, арабша – kamis, ал французша – camisole деп аталады. Татарлар мен башқұрттарда камзол күнделікті киім ретінде қолданылып, камзул, бишмәт деп аталса, қырғыздар кемзел, бешмант, келтече деп атаған. Кейбiр түркі тiлдерiн зерттеушiлер «камзол» мағынасындағы кәзекей сөзiнің башқұрт, татар тiлдерiнен енгендігін айтады. 

## Камзол пішу
thumb|right|200px|Камзол пішу үлгілері. Захарова-Ходжаевада Казахская национальная одежда кітабынан.
Ұзақ жылдар бойы жинақталған зерттеулер мен деректерге сүйенсек, олардың пішілуі Қазақстанның барлық аймағында бірдей, яғни кебенекше ойып пішіледі.
Бешпенттің жағасы тік жағалы болып келсе, камзол көбінесе ойма жағалы болған. Камзолдың жеңі көбінесе ойылып пішіледі, кейде қондырма жеңді болады. Камзолдың алдыңғы бойы қаусырылмайтын, яғни алды айқаспайтын етіп пішіледі. Алдына қапсырма, түйме тағылады.

## Камзолдың тігілуі
thumb|right|200px|Барқыт камзол. ҚР ҰМ қорынан. <small>Көгілдір қалың барқытпен тысталып, қара көк түсті сәтенмен астарланған. Ойма жең, етегінің екі жағына үшкіл шабылғандықтан трапеция тәрізді. Екі иінінен бастап өңірі мен етегін айналдыра оқа бастырылған. Сол жақ өңірінің ішкі жағына төс қалта салынған. Екі жерінен екі торсылдақ түйме және ілгешек қадалған (жалпы ұзындығы 74 см, қолтық ойындысы (айнала) 44 см, екі иіннің аралығының ені 32 см, етегінің шалғайы 163 см, өңірінің ені (етегінде) 46 см).</small>
thumb|right|200px|Орта жастағы әйелдерге арналған камзол. ҚР ҰМ қорынан. <small>Камзол көгілдір барқыттан тігіліп, шыт матамен астарланған. Жағасы оймалы, екі бүйірінен шабуланған. Ойма жағасы мен өңіріне, етегіне оқа бастырып, белі мен етегіне шашақ тігілген.</small>
Камзол жалпы түркі халықтарына тән киім болғандықтан, оның тігілуі ХІХ ғасырдың ортасына дейін қазақ, қырғыз, татар, башқұрт елдерінде өте ұқсас болды. Камзолды барқыт, пүліш, жібек, гүлді мақпалдан, атластан, шұға, мауыты т.б. маталардан безендiрiп тіккен. Жүн тартылып, аң терісінен астарланып тігілетін түрлері де болады. Көбінесе, оның тысы мен астары арасына «бидайы» аталатын шүберек салынады. Камзолдың ұзындығы әйелдердің жас ерекшелігіне қарай әртүрлі болып келеді. Орта және егде жастағы әйелдер бір түсті шымқай, қызыл, көк, жасыл, қара түстiң бірін таңдап, киген.
Жас қыздарға арналған камзолға көбінесе ашық түсті мата таңдап, жағасына, етегіне зер, кестелі немесе жапсырма өрнектер жүргізіп қысқа, шолақтау етіп киген. Қыздар камзолының белі міндетті түрде қыналып тігіледі. Белдің қыналып тігілуі жастардың дене бітімін аша түседі, тал шыбықтай немесе құмырсқа бел теңеулері қыз камзолының осындай пішіміне қарай айтылған. Сән қуған жастар камзолмен бірге тақия, етіктің де түсін бірыңғай етіп киюге тырысқан.

## Камзолдың әшекейленуі
thumb|right|200px|Камзолдың қапсырмасы. ҚР ҰМ қорынан.
Камзолды әшекейлеудегі жергілікті ерекшелік туралы И.В. Захарова, Р.Д. Ходжаева оңтүстікте камзолдың жағасы, өңірі мен белдегі тігісіне моншақтап тізілген күміс теңгелер тағатынын, ал Жетісуда теңгені бір-екі қатар етіп тақса, басқа өңірлерде камзол жиегі мен белін шашақты таспамен сәндейтіндігін, Көкшетау өңірінде оның өн бойына көлдеңінен қатарластыра 2-3 дана күміс теңге тағу кең таралғандығын атап өтеді. Батыс Қазақстан өңірінде камзолдың жағасы, өңірі, етегіне шымқай ақ түсті моншақтармен ою-өрнектер салынады. Сонымен қатар, камзолдың алдыңғы екі өңіріне кесте тігіліп, күміс қапсырмалар таққан.
Камзол – әйелдердің күні бойы үй шаруасымен айналысуына, жұмыс істеуіне, бойын жылы ұстауына өте қолайлы киім. Камзолдың алдыңғы өңірі бір-бірімен айқаспай беттесіп тұрады, оған ілгекті-ілмекті  қапсырма қадалады, кей жерде ақ тана тақса, кейде әшекейлі күміс, не болмаса қарапайым металл түймелер тағылады.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Захарова И.В., Ходжаева Р.Д. Казахская национальная одежда: XIX – начала XX вв. Алматы: Наука, 1964; 
* Арғынбаев Х. Қазақ халқының қолөнері. Алматы: Өнер, 1987; 
* Нүркеұлы Х. Ұлттық мирас. Өлгий, 1991; 
* Жәнібеков Ө. Қазақ киімі. Алматы: Өнер, 1996; 
* Қазақтың дәстүрлі киім-кешегі. Ғылыми каталог (қазақ, орыс, ағылшын тілдерінде). Ғылыми редактор және жоба жетекшісі Нұрсан Әлімбай. Алматы: Өнер, 2009; 
* ҚР МОМ – материалдарынан; 
* ОМЭЭ – материалдарынан.

Санат:Қазақ мәдениеті
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Қолөнер
Санат:Ұлттық киімдер