open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ділдәгүл Омарбекова

**Ділдәгүл Омарбекова** (5.5.1954, Бөген ауданы (қазіргі Ордабасы ауданы), Қызылжар ауылы) – ауыл шаруашылығының маманы. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1980).

Орта мектепті бітірген соң ауыл шаруашылығы саласында еңбек етті. Шымкент кеңшар-техникумын, Алматы жоғарғы партия мектебін бітірген. 1986 жылы Бөген ауданы партия комитетінің нұсқаушысы, 1987 жылы Октябрь кеңшарының партия комитетінің хатшысы, директордың орынбасары қызметтерін атқарды. Қазіргі уақытта «Қызылжар» шаруа қожалығының төрайымы.

КОКП-ның 26-съезіне делегат болып сайланған.

«Құрмет белгісі» орденінің иегері. 

## Сілтемелер


Санат:5 мамырда туғандар
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Санат:1954 жылы туғандар
Санат:Ордабасы ауданында туғандар
Санат:Шымкент кеңшар-техникумы түлектері
Санат:Қазақстан КП ОК жанындағы Жоғарғы партия мектебі түлектері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Жетпіс төртінші дербес теңіздік атқыштар бригадасы

**Жетпіс төртінші дербес теңіздік атқыштар бригадасы** — Ұлы Отан соғысында ерекше танымал болған қазақстандық әскери құрама. 1941 ж. желтоқсанда Арал қаласында құрылған. 1942 ж. 29 қаңтарда Старая Русса түбінде алғаш рет ұрысқа кірді. Жаудың ірі күшін тежей отырып, неміс фашистерінің 16-армиясын қоршауға ат салысты. Қысқы және көктемгі шайқастарда жаудың 3 мың офицері және солдатын жойды. 1942 ж. маусымда қатарларын толықтыру үшін резервке жіберіліп, 292-атқыштар дивизиясы болып қайта құрылды. 1942 ж. қыркүйектен бастап Сталинград майданына жіберіліп, Котлубань, Паньшино, Вертячий, т.б. елді мекендер үшін аса қиын қорғаныс және шабуыл ұрыстарын жүргізді. Сталинград шайқасы аяқталғаннан кейін дивизия таратылып, майдандағы басқа құрамаларға қосылды.
## Дереккөздер:
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Тарих
Ирмет Омаров

**Ирмет Омаров**  (1914 жылы туған, Шымкент қаласы) – соғыс және еңбек ардагері. Ташкенттегі педагогикалық институтты бітірген. Қазақ КСР-і Жоғарғы Кеңесінің депутаты. 1943–45 жылдары 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Еңбек жолын Ташкент қаласында мектеп мұғалімі болып бастаған. 1934–42 жылдары Сайрам ауданында мектепте мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі, Шымкент қаласындағы педагогикалық училищенің оқытушысы, Шымкент қалалық және облыстық партия комитеттерінің лекторы болды. Соғыс кезінде Брянск, Калинин, Балтық жағалауы майдандарында шайқасты. Соғыстан кейін облысы партия комитетінің лекторы, қалалық және облыстық партия комитеттерінің үгіт-насихат бөлімдерінің меңгерушісі болып жұмыс істеді. 1950–70 жылдары Сайрам, Түркістан, Мақтаарал ауданы партия комитеттерінің 1-хатшысы, облысы атқару комитетінің төрағасы қызметтерін атқарды. Екі орденмен, бір медальмен марапатталған. 

## Сілтемелер

 

Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Жетіарал

**Жетіарал** (1992 жылға дейін – *Комсомол*) — Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданындағы ауыл, Жетіарал ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақжар ауылынан оңтүстікке қарай 7 км-дей жерде, бұта аралас қына өскен таулы қара топырақты дала белдемінде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1959 жылы “Ластинский” қой өсіретін кеңшар орталығы ретінде қаланған. Оның негізінде 1997 жылдан 1 акционерлік қоғам, 8 серіктестік және бірнеше өндірістік кооператив жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Тарбағатай ауданы елді мекендері‎
Ішек таяқшасы

thumb
**Ішек таяқшасы** (Escherіchіa colі) – ішек тұқымдасына жататын таяқша пішінді бактерия. І. т-н 1885 ж. неміс педиатры Т.Эшерих адам организмінің қалыпты микрофлорасын зерттеу барысында адамның нәжісінен тапқан. Бұлар талшықтары бар, спора түзбейтін, екі шеті жұмыр, грам әдісімен бояғанда теріс боялатын (қызыл түске) бактерияларды бір туысқа біріктіріп, оны алғашқы ашқан ғалымның құрметіне Эшерихиа (Escherіcha) деп атады. І. т-лары хим. және физ. факторлардың әсеріне төзімді келеді. 55С-та қайнатқанда 1 сағ-тан кейін өледі, медицинада қолданылатын дезинфек. ерітінділерде тез жойылады. І. т-лары адамдардың, сүтқоректілердің тоқ ішегінде тұрақты тіршілік етіп, сыртқы ортаға нәжіс арқылы шығады. Ал құстардың, бауырымен жорғалаушылардың, балықтардың, жәндіктердің ішек жолында тұрақты кездеседі. Қазіргі кезде кейбір қасиеттерінің (дақылдық, биохим., антигендік) айырмашылығына қарай І. т-ның 200-ден астам нұсқалары ажыратылады. Олардың көпшілігі организмге зиян келтірмейді, қайта пайдалы рөл атқарады: а) әртүрлі тағамдық заттектерді ыдыратып, ас қорыту процесіне қатысады; ә) адам организмін витаминдермен (В1, В6, В12, С) қамтамасыз етеді; б) ауру қоздыратын (патогенді) микробтарғақарсы антагонистік рөл атқарады; г) иммундық жүйенің дұрыс қызмет атқаруына жағдай жасайды. Сонымен қатар І. т. арнайы (специфик.) жұқпалы ауру қоздырады, оны колиэнтерит деп атайды. Бұл аурумен көбінесе үш жасқа дейінгі сәбилер ауырады. Оларға қоздырғыш науқас балалардан, лас судан, тұрмыстық заттардан, ойыншықтардан, т.б. жұғады. Дерттің жасырын кезеңі 2 – 3 күнге созылады. Содан кейін аурудың белгілері көріне бастайды: сәби тамақ ішпейді, лоқсып, құсады, іші өтеді, дене қызуы көтеріледі. І. т. шартты-патогенді бактериялар ретінде іріңді-қабыну процестерін (сепсис, флегмона, бронхит, менингит, отит, цистит, т.б.) қоздыруға себепші болады. Эшерихиа туысына жататын бактериялар қоздыратын ауруларды жалпы эшерихиоздар (колиинфекциялар) деп атайды. І. т. тудырған аурулардың клиник. белгілері бойынша дәл диагноз қою өте қиын. Сондықтан арнайы лабораторияларда бактериол., серол. тәсілдерді қолданып аурудың диагнозын анықтайды. Емі: антибиотиктер (тетрациклин, левомицетин, т.б.), эубиотиктер (колибактерин, лаптобактерин, бифидумбактерин, бификол, т.б.), әртүрлі витаминдер және организмде су-тұз балансын қалпына келтіру үшін күрделі құрамды ерітінділер енгізіледі. Алдын алу үшін арнайы егу қолданылмайды. Жеке бастың гигиенасы дұрыс сақталуы және сан.-гигиен. шаралар бұлжытпай орындалуы керек.

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Бактериялар
Жаңа Жер

**Жаңа Жер** () (қазақ тілінен басқа тілдердің көпшілігінде аударылмай тұпнұсқасында қолданады) — Солтүстік Мұзды мұхиттағы Баренц теңізі мен Кара теңіз аралығындағы аралдар тобы. Ауданы шамамен 83 мың км2. Солтүстік (48,9 мың км2) және Оңтүстік (33,3 мың км2) деп аталатын екі үлкен және жалпы аумағы 1,0 мың км2-дей ондаған ұсақ аралдардан тұрады. Екі үлкен арал енсіз (2 — 3 км) Маточкин Шар бұғазымен және ұсақ аралдармен бөлінген. Жағалауы терең, олар фьорд тәрізді тар шығанақтармен жырымдалған. Жер бедері таулы, қыратты. Солтүстік аралды бойлай биіктігі 800 — 1000 м тау жотасы созыла орналасқан (ең биік жері 1547 м). Оңтүстік аралдың оңтүстік бөлігінде жер беті аласарып, төбесі жазыққа айналады. Жалпы аумағының 25%-ін қалыңдығы 400 м болатын құрлықтық мұз басқан. Одан теңізге көптеген мұзтаулар түседі. Климаты қатаң, арктикалық теңіздік. Қысы ұзақ, ең суық айдың (наурыздың) жылдық орташа темп-расы батыс жағалауында –14 — 17С, шығыс жағалауында –19 — 22С. Ең жылы айдың (тамыздың) орташа температурасы солтүстігінде 2,5С-тан оңт-нде 6,5С қа дейін, мұз қалқанының үстінде –1,3С. Жылдық жауын-шашын мөлшері теңіз жағалауында 300 мм-ден мұз қалқанында 600 — 700 мм-ге дейін. Аса күшті желдер (“Жаңа Жер борасы”) жиі соғады. Солтүстік арал түгелдей мұз белдеміне кіреді. Оңтүстік аралдың көп жерін арктикалық тундра қамтыған. Ақ түлкі, солтүстік бұғысы, ақ аю, алақоржын мекендейді. Жазда жартасты жағалары “Құс базарына” айналады. ұя салуға кайр, шағала, гага, т.б. құстар өте көп жиналады. Ақ түлкі, теңіз аңдарынан морж бен итбалық ауланады. Орыс гаваны, Желания мүйісі, Кіші Кармакул, т.б. полюстік ст. бар. Жаңа Жерде Ресейдің Плисецк ядролық сынақ полигоны орналасқан.

Санат:КСРО ядролық сынақ орталықтары
Санат:Ресей ядролық сынақ орталықтары
Санат:Жаңа Жер
Санат:Ресей аралдары
Октябрьское (Қостанай ауданы)

**Октябрьское** — Қостанай облысы Қостанай ауданындағы ауыл, Октябрь ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Тобыл қаласынан шығысқа қарай 15 км жерде, Арақарағай орманының батыс бөлігінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы ауыл тұрғындарының саны 1397 адамды (665 ер адам және 732 әйел адам) құраса, 2009 жылы 1628 адам (782 ер адам және 846 әйел адам) болды.

## Тарихы
Іргесі 1928 жылы шошқа өсіретін кеңшарды ұйымдастыруға байланысты қаланды. Оның негізінде 1996 жылдан Октябрьскоеде шаруа қожалықтары мен кооперативтер құрылды. 

## Дереккөздер

Санат:Қостанай ауданы елді мекендері
Мұхтар Саматұлы Саматов

**Саматов** Мұхтар (1894, Павлодар уезі, Баянауыл – 1938) – қайраткер, саяси қуғын-сүргін құрбаны. Омбының ауыл шаруашылық училищесін (1917), Омбы политехникалық институтының 1 курсын (1919) бітірген. 1914 – 16 жылдары “Бірлік” атты оқушы жастар одағын ұйымдастыруға қатысты. 1917 жылы Ақпан төңкерісінен кейін “Алаш” партиясының Ақмола облысы ұйымдастыру комитетінің мүшесі болып, жергілікті бөлімшелерді ұйымдастыруға қатысты. Азамат соғысы жылдарында дутовшыларға қарсы жасақ ұйымдастырды. 1920 – 21 жылдары Қарқаралы уездік атқару комитеті төрағасының орынбасары, 1921 – 24 жылдары Қазақ АКСР-і азық-түлік халық комиссары, 1924 – 25 жылдары Қазақ АКСР-і Халық шарушылық Орталық Кеңесінің төрағасы қызметтерін атқарды. 1925 – 37 жылдары өлкелік партия-кеңес мектебінің лекторы, өлкелік баспа басқарушысы, Семей губнериясның атқару комитетінің төрағасы, Қазақ АКСР-і Су шаруашылық басқармасының бастығы, Қазақ КСР-і Мемлекеттік жоспарлау комиссиясы төрағасының орынбасары, Халық шаруашылық есебі басқармасының бастығы болды. 1937 жылы ұсталып, ату жазасына кесілген. 

## Сілтемелер
* Алаш  
* Бірлік  
* Қазақ АКСР
## Дереккөздер


Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері
Оогенез

**Оогенез** (грек. ōуn – жұмыртқа және ...генез) – аналық жыныс клеткасының, яғни жұмыртқаның пісіп жетілуі.

Оогенездің ұзақтығы  3 кезеңнен тұрады: көбею, өсу және пісіп жетілу. Көбею кезеңінде митоз жолымен жыныс клеткаларының - оогонилердің саны өседі. Митоз тоқтағаннан кейін оогонилер өсу кезеңіне өтеді. Өсудің алғашқы фазасында ооцит көлемі аздап ұлөайып, генетикалық материалдың әрі қарай бөлінуіне дайындық процесі жүреді. Бұдан соң ооцит ұзақтығы бірнеше жылға созылатын жай өсу кезіңіне, одан соң вителлогенез (ооциттің көлемінің бірнеше есе ұлғайып, сары уыздың жинақталуы) кезеңіне өтеді. Пісіп жетілу кезеңі хромосома санының екі есе кемуіне әкелетін 2 тізбекті бөлінуден тұрады. Диплоидты 1-реттік ооциттен тек бір ғана гаплоидты жұмыртқа-клетка пісіп жетіледі. Бірінші бөліну нәтижесінде 2-реттік ооцит және алғашқы полярлы денешіктер түзіледі. Ал екінші бөлінуде хромосома саны гаплоидты, одан әрі дамуға қабілетті жұмыртқа-клетка және 2 полярлы денешік түзіледі. Жалпы оогенез процесі 2 түрге (диффуз. және локализденген) бөлінеді. Біріншісінде оогенез процесі организмнің кез келген жерінде жүре алады. Мысалы: губкаларда және кейбір жалпақ құрттарда байқалады. Ошақтанған түрінде оогенез процесі тек белгілі бір жерде, яғни аналық безде ғана жүреді.

## Оогенез кезеңдері
Оогенездің ұзақтығы 3 кезеңнен тұрады: көбею, өсу және пісіп жетілу. Көбею кезеңінде митоз жолымен жыныс жасушаларының  – оогонилердің саны өседі. Митоз тоқтағаннан кейін оогонилер өсу кезеңіне өтеді. Өсудің алғашқы фазасында ооцит көлемі аздап ұлғайып, генетикалық материалдың әрі қарай бөлінуіне дайындық процесі жүреді. Бұдан соң ооцит ұзақтығы бірнеше жылға созылатын жай өсу кезеңіне, одан соң вителлогенез (ооциттің көлемінің бірнеше есе ұлғайып, сары уыздың жинақталуы) кезеңіне өтеді. Пісіп жетілу кезеңі хромосома санының екі есе кемуіне әкелетін 2 тізбекті бөлінуден тұрады. Диплоидты 1-реттік ооциттен тек бір ғана гаплоидты жұмыртқа-жасуша пісіп жетіледі. Бірінші бөліну нәтижесінде 2-реттік ооцит және алғашқы полярлы денешіктер түзіледі. Ал екінші бөлінуде хромосома саны гаплоидты, одан әрі дамуға қабілетті жұмыртқа-жасуша және 2-полярлы денешік түзіледі.
## Түрлері
Жалпы Оогенез процесі 2 түрге (диффузиялық және локализденген) бөлінеді. Біріншісінде Оогенез процесі организмнің кез келген жерінде жүре береді. Мысылы, губкаларда және кейбір жалпақ құрттарда байқалады. Ошақтанған түрінде Оогенез процесі тек белгілі бір жерде, яғни аналық безде ғана жүреді.
## Сілтемелер
* Онтогенез
* Овогенез
* Хромосома
## Дереккөздер


	

Санат:Эмбриология
Санат:Жыныстық көбею
Немат Келімбетов

right|thumb
**Немат Келімбетов** (4.4. 1937, Өзбекстан, Ташкент облысы Жаңажол қаласы— 15.12.2010 , Алматы) – түрколог-ғалым, филология ғылымдарының докторы, профессор.

Шанышқылы руынан шыққан.

ҚР Гуманитарлық ғылымдар академиясының академигі. Сарыағаш ауданының Абай ауылындағы орта мектепті бітірген. Ташкент қаржы-экономика инcтитутын (1959), ҚазМУ-дың филология факултетін сырттай оқып бітірген (1966). 1959 – 1960 жылдары Келес және Сарыағаш аудандық газеттерінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, Қазақстан Ғылым академиясының Экономика институтында кіші ғылыми қызметкер, «*[[Социалистік Қазақстан]]*» (қазіргі «*[[Егемен Қазақстан]]*») газетінде әдеби қызметкер, Қазақ КСР Министрлер Кеңесі жанындағы әдебиет, өнер және архитектура салалары бойынша Мемлекеттік сыйлық жөніндегі комиссияның жауапты хатшысы болып жұмыс істеді. «*[[Қазақстан баспасы|Қазақстан]]*» баспасында редактор (1976 – 81), Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінің қазақ әдебиеті кафедрасында профессор (1981 – 1997), Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетінің қазақ тілі кафедрасында профессор (1997 – 2002) қызметтерін атқарған. 
Әскери атағы - отставкадағы лейтенант.

Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев.

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Қазақстан болашақта рухани-мәдени құндылықтарға бай, жоғары дамыған ел болады».

Хоббиі - кітаптар.

Сүйіп оқитын әдебиеті -тарихи, пәлсапалық және психологиялық әдебиет.

Жұбайы - Келімбетова Қуаныш Тазабекқызы. Ұлдары -Мұхит (1964 жылы туған ), Қайрат (1969 жылы туған ). Немерелері -Қанат (1988 жылы туған ), Шынар (1991 жылы туған ), Айсұлтан (1993 жылы туған ), Азат (1993 жылы туған ), Диана (2001 жылы туған ), Дәулет (2007 жылы туған ), Даниал (2011 жылы туған ).

2010 жылдың желтоқсан айында қайтыс болған.

## Іргелі зерртеу еңбектері жарық көрген жылдар:
*«*[[Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі]]*» (1986),  
*«*[[Ежелгі дәуір әдебиеті]]*» (1991), 
*«*[[Ежелгі түркі поэзиясы және қазақ әдебиетіндегі дәстүр жалғастығы]]*» (1998),
*«*[[Қазақ әдебиеті бастаулары]]*» (1998), 
*«*[[Көркемдік дәстүр жалғастығы]]*» (2000), 
*«*[[Ежелгі әдеби жәдігерліктер]]*» (2004).
Түркі халықтары әдебиетін, Шығыстың классикалық поэзиясын және қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірін қарастырған жүздеген ғылыми зерттеу мақалаларында қазақ әдебиетіндегі типологиялық, дәстүрлі үндестік көріністерін дәлелдеп шықты. Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі курсы бойынша жоғары оқу орындары студенттеріне арнап жазылған бірқатар оқулықтар мен оқу құралдарын жазды. ҚР Құрмет грамотасымен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Тоқмұрзин Тайжан Хамитұлы

**Тоқмұрзин Тайжан Хамитұлы** (15 Қазан 1930 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Ғ.Мүсірепов ауданы Қараағаш ауылы) – ауыл шаруашылығы ғылымының докторы (1985), профессор (1994), Қазақстан Республикасының Ғылым академиясының академигі (2002).

## Қысқаша өмірбаяны:

1953 жылы Алматы мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. 
1954–1959 жылдары Орман шаруашылығында директор. 
1959–1962 жылдары аспирант.
1962–2004 жылдары Алматы мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтында кафедра меңгерушісі, оқытушылық қызметтер атқарды.

## Еңбектері:
1984 жылы «Организация хозяйства в защитных лесах, специализация и концентрация лесохозяйственного производства (на примере КазССР)» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. Ғылыми еңбектерінің негізгі бағыты орман шаруашылығының теориялық мәселелері және математикалық модельдеріне арналған. 90-нан астам ғылыми еңбегі жарық көрді. Орман шаруашылығы терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігін шығарды.

## Дереккөздер:
Владимир Сергеевич Твердохлебов

**Владимир Сергеевич Твердохлебов** (18 мамыр 1937, Краснодар өлкесі, Ресей — 26 шілде 2022, Алматы, Қазақстан) — монументші-суретші, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері (1996). Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) қаласындағы В.И. Мухина атындағы жоғары көркем-өнеркәсіп училещесін бітірген (1967). Сол жылдан Алматыда тұрып, монументті-сән өнері саласында шығармашылық еңбекпен айналысты. Қазақ КСР-і Орталық музейінің (1967–1968) және М.Әуезовтің әдеби-мемориалдық мұражай үйінің (1972) жаңа экспозициясы жобасын жасауға қатысты. Қарқаралы қаласындағы мәдениет үйі маңдайшасындағы мозаика композиция (1974) мен Ғалымдар үйі (Алматы) жанындағы “Шығыс күнтізбесі” деп аталатын әсем хауыздың (1978–1980), Ыстықкөлдегі Қазақстанның “Автомобилист” демалыс үйі үшін жасалған қондырғылы мозаикалар топтамасының (1986–1989) және Алматы облысының Молодежный поселкесіндегі Мәдениет сарайы көрермендер залының гобелен-шымылдығының (1990–1991) авторы. Ол Қазақстандағы ірі құрылыс ғимараттарына витраж, мозаика мен гобелендер жасап әзірлеуге, әсіресе, сәулет пен монументті өнерді өзара көркем шендестіру негіздерінің қалыптасуы мен өркендеуіне елеулі үлес қосты. Бұрынғы Алматы мақта-мата комбинатының мәдениет сарайы (1978–1982, қазіргі Орыс мемлекеттік академиясының балалар мен жасөспірімдер театры) және бұрынғы Қазақ КСР-і Ғылым Академиясының Ғалымдар үйі (1982–1984) ғимараттарын тұтас көркемдеп безендіру ісінің бас суретшісі болған. Твердохлебов табиғат көрінісі тақырыбындағы қондырғылы кескіндеме (“Күзгі күн”, 1968; “Жетісу құм дөңдері”, 1995; “Ескі медресе ауласы. Хиуа қалысы”, 1997; “Тон көрінісі. Ыстықкөл”, 1999; “Жусан иісі”, 2000; “Ыстықкөлдегі ферма”, 2001), плакат пен акварель саласында да жемісті еңбек етті. Суретшінің туындылары кезінде республикалық, бүкілодақтық және халықаралық көрмелерге қойылып, көрермендер назарына ұсынылды. Твердохлебовтың бірқатар еңбектері Қазақстан, Ресей, АҚШ, Канада, Англия, Италия, Бельгия мен Голландияның жеке қорларында сақтаулы. 1970–1975 жылдары плакаттар топтамасы үшін Бүкілодақтық байқаудың 1, 2 және 3-дәрежелі дипломдарымен марапатталды.

## Дереккөздер

Санат:КСРО суретшілер одағы мүшелері
Санат:Қазақстан суретшілер одағы мүшелері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Петровка

**Елді мекендер:**

**Қазақстан:**

* Петровка – Ақмола облысы Астрахан ауданындағы ауыл.
* Петровка – Ақмола облысы Сандықтау ауданындағы ауыл.
* Петровка – Ақмола облысы Шортанды ауданындағы ауыл.
* Петровка – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы ауыл.
* Петровка – Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданындағы ауыл.
* Петровка – Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы ауыл.
* Петровка – Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданындағы ауыл.

**Башқұртстан:**

* Петровка – Башқұртстан Бакалин ауданындағы ауыл.
* Петровка – Башқұртстан Бижбуляк ауданындағы ауыл.
* Петровка – Башқұртстан Благовещен ауданындағы ауыл.
* Петровка – Башқұртстан Стерлитамак ауданындағы ауыл.
* Петровка – Башқұртстан Федор ауданындағы ауыл.
Жаңа Ирландия

**Жаңа Ирландия** — Тынық мұхиттың Бисмарк топаралындағы жанартаулық арал. Ауданы 8,6 мың км². Папуа — Жаңа Гвинея — Жаңа Гвинея мемлекетінің құрамында. Халқы төңірегіндегі аралдармен қоса есептегенде 87 мың адам (1999). Аралдың ең биік жері 2150 м. Басты қаласы — Кавиенг; қ. Папуа — Жаңа Гвинея.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Аралда орналасқан елдер
Санат:Тынық мұхит аралдары
Санат:Папуа — Жаңа Гвинея
Петров мәдениеті

**Петров мәдениеті** б.з.б. **17 — 16 ғасырларда** Солтүстік, Солтүстік-Батыс, Орталық Қазақстан өлкелерін, Оңтүстік Оралдың сырты мен Батыс Сібірдің оңтүстігіндегі орманды-далалы алқаптарды мекендеген **қола дәуірі** тайпаларының мәдениеті. Алғаш қазба жұмыстары жүргізіліп, көрнекті деректер табылған Солтүстік Қазақстан облысындағы Петровка ауылы маңындағы зират бойынша аталған. Бұл ескерткіштерді 1970 жылы **Г.Б. Зданович** зерттеді. Біршама жақсы зерттелген үлкен қоныстарының қатарына *Амангелді-1*, *Боголюбово*, *Новоникольское-1* (Солтүстік Қазақстан облысы), *Кеңөткел-5* (Ақмола облысы), *Семиозерное* (Қостанай облысы), *Екпін-1* (Қарағанды облысы) жатады. *Петровка, Бірлік-1, Бірлік-2 (Солтүстік Қазақстан облысы)* сияқты ірі зираттардан құнды деректер алынды. Қарағанды облысы аумағында соңғы кезеңде зерттелген *Нұртай*, *Сатан*, *Ащысу* зираттарынан мәдениеттің кейінгі сатысының ерекшеліктерін байқататын жаңа мәліметтер жинақталған.

----Зерттелген қоныстардағы пішіні тік бұрышты ағаш қабырғалы үйлердің орташа ауданы **25 — 100** м2. Құм аралас балшықпен сыланған еденде таспен жиектелген *1 — 2* ошақ орналасқан. Сыртынан айнала тереңд. *1,5 — 2,5* м, ені *2 — 2,5* м ормен қоршалуы қоныстардың басты ерекшеліктерінің бірі болып табылады. Қоныстарда қола бұйымдар көптеп кездеседі. Сондай-ақ үй еденінде қазылған шағын шұңқырларда балалар мәйітін жерлеп отыру да басқа мәдениеттерде сирек кездесетін дәстүрге жатады. Зираттар пішіні дөңгелек келген топырақ обалардан тұрады. Арбалы жауынгерлердің, бай, салтанатты әйелдердің қабірлері өзіне сай қару мен әшекей түрлерінің көптігімен көзге түссе, балалар мен жасөспірімдер мүлде қарапайым, үстінде үйіндісі жоқ шұңқырларға жерленген. Қоныстар мен зираттарды қазу барысында қыш ыдыс үлгілері көптеп табылған. Мәдениеттің негізгі дерегі саналатын **Петров мәдениеті** қышының басты сипатын бүйірі әдеттегідей біркелкі дөңес емес, тіктеп шығарылған көзелер береді. Бұл ыдыстарға аласа пішін, қысқа мойын, сондай-ақ түбінен аузының кең болуы сияқты белгілер тән. Негізінен ыдыстың жоғары жағында орналасқан өрнек түрлеріне штрихталған үшбұрыштар, толқынды сызықтар, иректер, тырнақпен шымшылған таңбалар мен басып түсірілген шұңқырлар жатады. **[[Түсіру техникасы]]ның негізгі түрі** — тегіс қалыппен басу, тарақ, т.б. сиректеу кездеседі. Аса маңызды дерек көзін құрайтын бұл ыдыстар мәдениеттің жергілікті энеолиттік дәстүрлерден бастау алатынын көрсетеді. Петров мәдениеті кезеңінен бастап Қазақстанның солтүстік өлкелерінде бақташылық пен егіншілік, металлургия салалары кеңінен дамыды. **Б.з.б. 15 ғасырдан** бастап Петров мәдениетінен біртіндеп жергілікті **алакөл мәдениеті** өсіп шықты.

## Дереккөздер</span>


Санат:Қазақстан археологиялық мәдениеті
Санат:Ресей археологиялық мәдениеті
Махфуза Манатқызы Бетембаева

**Бетембаева Махфуза Манатқызы** (19 ақпан 1928 жылы, Қостанай облысы, Жангелдин ауданы, Торғай ауылында тұған) – ауыл шаруашылық ғылымының докторы *(1976 жылы)*, профессор *(1978 жылы)*, Қазақ КСР-і Жоғары мектебінің еңбек сіңірген қызметкері *(1979 жылы)*. Мәскеу тоқыма институтын *(1950 жылы)* бітірген. *1950–53 жылдары* осы институтта аспирант, *1953–63 жылдары* Қазақстан Ғылым Академиясының Биология институтында, аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі болды. *1963 жылдан* қазіргі Қазақ Ұлттық Аграрлық университетінде аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, профессор қызметтерін атқарады. Бетембаева 97 ғылыми еңбектің авторы.

## Шығармалары
1. "Казахская мясо-шерстная порода овец", А., 1993.

## Дереккөздер</span>


Санат:1928 жылы туғандар
Аталық (көл)

**Аталық** — Ақмола облысы Біржан сал ауданындағы ағынсыз көл. Яблоновка ауылынан солтүстікке қарай 5 км жерде орналасқан.

## Гидрологиясы
20 ғасырдың 50-жылдарының ортасына таман көл суының деңгейі азайып, тартылып қалды. Көл табанына жиі-жиі су жиналып отырады.

## Өсімдігі
Табанында қамыс өскен. Көл аумағы Аталық қорықшасына кіреді. Көктемде үйрек, дегелек, тырна ұя салады.

Санат:Біржан сал ауданы көлдері
Жаңақазан

**Жаңақазан** — Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданындағы ауыл, Жаңақазан ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Жаңақала ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 57 км-дей жерде, Сарыөзен сағасындағы әр түрлі астық тұқымдасты шөп өскен, шалғынды сортаң топырақты қуаң дала белдемінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 2447 адам (1235 ер адам және 1212 әйел адам) болса, 2009 жылы 2280 адамды (1139 ер адам және 1141 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1809 адамды (945 ер адам және 864 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1963 жылы өзімен аттас қой шаруашылығын құруға байланысты қаланды. Оның негізінде 1997 жылдан бастап 40-қа жуық шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Орта және орталау мектеп, мәдениет үйі, дәрігерлік-амбулаторлық пункт бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Жаңақала ауданы елді мекендері
Атамекен (Ақмола облысы)

**Атамекен** (2005 жылға дейін – *Климовка*) — Ақмола облысы Бурабай ауданындағы ауыл, Атамекен ауылдық округі орталығы. Іргесі 1908 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Щучинск қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 25 км жерде.

## Халқы

Орта мектеп, дәрігерлік амбулатория, кітапхана, «Климов» ауыл шаруашылығы кәсіпорны, «Жасыл», «Айдос» ЖШС және 50 шаруа қожалығы бар. Жанынан Астана — Петропавл автомобиль жолы өтеді. Ең жақын темір жол стансасы — Жасыл (9 км).

## Дереккөздер

Санат:Бурабай ауданы елді мекендері
Байланыс арнасы

thumb| alt=A.| ''Байланыс арнасы''.

**Байланыс арнасы**, хабар жеткізу арнасы — таратқыштан (ақпарат көзінен) қабылдағышқа (ақпарат қабылдағышқа) кез келген хабарды жеткізуді қамтамасыз ететін техникалық құрылғылардың жиынтығы не физикалық орта.  Байланыс арнасы ақпараттың түріне қарай (телеграфтық, телефон|дық, теледидарлық, телемеханикалық, т.б.) не байланыс желісінің тармағына қарай (сыммен берілетін, радиорелелі, талшықты-оптикалық, Жер серігі арқылы жүзеге асырылатын, т.б.) ажыратылады.
## Байланыс арнасының сыйымдылығы
Байланыс арнасының сыйымдылығы (Емкость канала связи; communication channel capacity) — берілген арна бойынша белгілі бір уақыт бірлігі ішінде жеткізілетін ақпараттың ең жоғарғы мөлшерімен анықталатын байланыс желісінің сипаттамасы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Санат:Техника
Орынғали Әдібайұлы Әдібаев

**Орынғали Әдібайұлы Әдібаев**(1940 жылы туған, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданы Қарауыл аулы – 30.9.2006, Алматы қаласы) – медицина ғылымның докторы (1984), профессор (1987). Семей мемлекетік мединалық институтын (1963) бітірген. Жамбыл және Семей облыстарында дәрігер (1963–1968), Семей мемлекеттік медицина институтында аспирант, ассистент, доцент (1968–1979), Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау министрилігінің Кардиология ғылыми-зертеу институтында бөлім меңгерушісі (1979–1985), Қазақ КСР-інің Денсаулық сақтау министрилігінің терапевті (1985–1988), қазіргі Қазақ ұлттық медицина университетінде профессор, кафедра меңгерушісі (1986–2006) қызметтерін атқарды. 102-ден астам ғылым еңбек пен 2 монографияның авторы. Медицина ғылымдарының докторы(1984),профессор (1987).2006 жылы 30 қыркүйекте қайтыс болды.
## Шығармалар:
* Принципы медикаментозной терапии артериальной гипертонии, А., 1991; 
* Электрокардиография, А., 1997; 
* Диагностические критерии и принципы лечения внутренних болезней, А., 1998.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Соснов ауылдық округі (Павлодар облысы)

**Соснов ауылдық округі** – Павлодар облысы Шарбақты ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Заборовка, Красиловка, Сосновка ауылдары кіреді. Орталығы – Сосновка ауылы. 2004 жылы Соснов ауылдық округінің *Доменка* және Красилов ауылдық округінің *Богодуховка* ауылдары таратылды. 2017 жылы ''Сретенка'', ''Софиевка'' ауылдары таратылды. 2019 жылы округ құрамына таратылған Красилов ауылдық округінен Красиловка ауылы қосылды.

## Дереккөздер

Санат:Шарбақты ауданы ауылдық округтері
Атан Мәмбетұлы

**Атан батыр Мәмбетұлы** (шамамен 18 ғасыр, Ерейментау ауданы) — қазақ батыры. Орта жүздің Қанжығалы, Арғын руынан шыққан. Бөгенбай батырдың кеңесшісі болған. Жоңғарлармен болған шайқас кезінде көзге түсіп, батыр атанған. Ерейментау тауындағы шыңға есімі берілген.
## Дереккөздер

Санат:Қазақ батырлары
Байланыс желісі

thumb| alt=A.| ''Байланыс желісі''.
**Байланыс желісі** — байланыс объектілерін, цифрлы деректерді (мәліметтерді) өзара жалғастыратын құралдар жүйесі. Ол сымды Байланыс желісі, радиорелелі Байланыс желісі, оптикалық Байланыс желісі, акустикалық Байланыс желісі, т.б. болып ажыратылады. Сымды Байланыс желісі аспалы және кабельді Байланыс желісінен тұрады. Байланыс желісі ретінде жоғары кернеулі желі де пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Байланыс
Байланыс кабелі

thumb| alt=A.| ''Байланыс кабелі''.

thumb| alt=A.| ''Байланыс кабелі''.

**Байланыс кабелі** (Кабель связи) — әр түрлі жиіліктегі электрлік не оптикалық сигналдардың көмегімен ақпаратты (телеграмманы, телефон, телеграф, теледидар және радио хабарларын, түрлі деректерді, телемеханикалық сигналдарды, т.б.) жеткізуге арналған кабель. Ол құралымы бойынша: симметриялық, коаксиалды және талшықты-оптикалық Байланыс кабелі; жеткізілетін токтың жиілігіне қарай төменгі жиілікті және жоғары жиілікті Байланыс кабелі; қолданылу аясына қарай алысқашықтықтық Байланыс кабелі (қалааралық) және жергілікті Байланыс кабелі (қалалық, ауылдық, т.б.); кабель тарту тәсіліне сәйкес жер асты, су асты және аспалы (ауалық) Байланыс кабельдері, т.б. болып ажыратылады. Электрлік Байланыс кабелінің ток өткізгіш өзекшелері, әдетте, мыстан, оқшаулағышы қағаздан не полимерден, ал қабықшасы қорғасыннан не алюминийден жасалады. Талшықты-оптикалық Байланыс кабелі қорғағыш қабықша (фторпластан, поливинилхлоридтен, т.б. жасалған) ішіне орналасқан жарық өткізгіш талшықтардан құралады. Қазір көбіне талшықты-оптикалық Байланыс кабелі жиі қолданылады, себебі ол басқаларына қарағанда арзанға түседі, әрі онымен берілетін сигналдың сапасы төмендемейді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Татар ұлттық-мәдени орталығы

**ТАТАР ҰЛТТЫҚ-МӘДЕНИ ОРТАЛЫҒЫ**, 1991 ж. 27 қаңтарында құрылған. Орталық облысы Ассамблеясының басқаруымен «Наурыз», «Ұлттық мәдени орталықтар күні», «Тіл мейрамы» т.б. дәстүрлі мейрамдар өтіп тұрады. Қазақстанда тұратын халықтар тілін демокр. негізде шешілуді мақсат еткен. Қызылорда қ-нда өтетін ұлттық-мәдени спартакиадаларға жеңілатлетикалық эстафетадан, арқан тартудан, волейболдан, футболдан, стол теннисімен, армреслингтен, шахматтан, т.б. спорт түрлерінен  белсенді түрде қатысып отырады.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Мәдениет
Капитал шығыны

:**Капитал шығыны** – негізгі қорларды құруға және ұдайы қалпына келтіруге жұмсалатын шығындардың жиынтығы, яки ғимараттар, жабдықтар, өндірістік көлік, тағы басқа сияқты ұзақ мерзімді өндірістік активтерді жаңадан сатып алуға немесе қолданыстағыларын ұлғайтуға жұмсалатын шығын.

## Дереккөздер:


Санат:Экономика
Жүсіп Таубайұлы

**Жүсіп Таубайұлы** (1882–1916 жж., Қармақшы ауданы, Ақжар а.) – ақын. Шығыс медресесінде оқыған. Жасынан шығармашылықпен айналысқан. 1902 ж. «*Шаһнаманың*» «*Ескендірнамасын*» аударған. «*Әбу Әли ибн Сина*», «*Бес бәйіт*», «*[[Алдаркөсе|Алдар Көсе]]*», «*Мыстан кемпір*» атты дастан, хикаялармен қоса, 1905 ж. «*Алдар Көсенің шайтанды алдауы*», 1913 ж. «*Замана жайы*» дастандарын жазған. Таубайұлының «*Балалар, үгіт мынау қолданасың*», «*Естімекке қылмай опа дүние жәни*», «*Жөнейтке*», «*Сақыбы Сағадаттың біздің адал*», т.б. жыр-толғаулармен қатар 1913 ж. Шораяқтың Омарымен, Ержанұлы Ыбырашпен айтысқа түскен. Таубайұлының шығармаларын Сырдария экспедициясы кезінде (1920) алғаш жинап, зерттеген Ә. Диваев болды. Жиналған деректерді 1940–1970 жж. Н. Майқанов, Ү. Толыбеков, Ә. Қайнарбаев, М. Байділдаев академия қорына тапсырған. Бүгінде ақынның мұралары Орталық кітапхана мен Әдебиет және өнер институтының Қолжазбалар қорында сақтаулы. 
## Әдебиет

Санат:Тұлғалар
Ибадулла Айғалиұлы Таутенов

**Ибадулла Айғалиұлы Таутенов**  (01.01.1956 жыл, Сырдария ауданы Н.Ілиясов а.) – ғалым, ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (2005). 

* Қазақ ауыл шаруашылығы институтын (ҚазҰАУ) бітірген (1978). 
* 1978 – 1992 ж. «Қазақстанның 50 жылдығы» кеңшарында бас агроном
* кейіннен Қазақ күріш ғылыми-зерттеу институтында (қазіргі Арал өңірі агроэкология және ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты) аға ғылыми қызметкер болған. 
* 1992 – 2002 жж. Ы. Жақаев атынд. Қызылорда агроөнеркәсіп инженерлері институтында (Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті) аға оқытушы, 2002 жылдан кафедра меңгерушісі қызметінде. 
* Ғылыми еңбектері Сырдария өзенінің төменгі ағысының шалғынды, батпақты топырағында күріш егістігіне берілетін азот тыңайтқыштарының түрлері, оларды енгізу әдістерінің тиімділігі және күріштің минералдық қоректенуі мен өнімділігін арттыру мәселелеріне арналған. 
* 67-ден астам ғылыми еңбектің авторы, оның ішінде 1 монография, 4 ұсыныс, 15 оқу-әдістемелік құрал бар. 

## Дереккөздер

Санат:1 қаңтарда туғандар
Санат:1956 жылы туғандар
Санат:Сырдария ауданында (Қызылорда облысы) туғандар
Санат:Қазақстан агрономдары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары
Ішектыныстылар

thumb| alt=A.| ''Ішектыныстылар''.

**Ішектыныстылар** (Enteropneusta) – жартылай  хордалылар типіне жататын теңіз жануарларының класы. І. дүние жүзінде жылы теңіздерде, көбінесе теңіздің балшықты не құмдауытты түбінде, жағалаудағы судың көтеріліп-қайтатын жерлерінде тіршілік етеді. Олардың 4 тұқымдасы, 12 туысы, 100-ге жуық түрі анықталған. Бұлар екінші ауыздылар тобына жататын қарапайым жануарлар, бұрын оларды құрттарға жатқызып келген 1867 жылы А.О. Ковалевский І-дың хордалыларға жақын екенін алғаш рет дәлелдеген. Денесінің пішіні құрт тәрізді, ұзындығы 10 – 50 см, ұсақ түрлері Saccoglossus pugmaeus-тің ұзындығы 3 см болса, ең ірі түрі Balanoglossus gіgas-тың ұзындығы 1,8 – 2,5 м-ге жетеді. Көп қозғалмайды. Денесі үш бөлімнен: тұмсығы, жағасы және кеудеден тұрады. Көптеген сезімтал клеткалары бар бұлшықетті тұмсығы – ең сезімтал әрі ең белсенді бөлігі. Ол ағза мен ортаның өзара байланысында айрықша рөл атқарады. Сондай-ақ тұмсық негізгі жер қазатын мүшесі болып саналады, себебі І. тіршілігінің көбін қазылған үңгірлерде өткізеді. Тұмсығын жаға қоршап тұрады. Ол да бұлшықетті, өте қысқа денеден айрықша көрініп тұрады. Жағадан кейін, ішінде барлық мүшелері орналасқан кеуде жатады. Оның алдыңғы бөлімінде жіңішке желбезек тесіктері болады. Ауыз тесігі тұмсықтың негізінде, аналь тесігі кеуденің ұшында орналасқан. Ас қорыту жүйесінің негізгі екі ерекшелігі бар. Алдыңғы ішегі метамерлі орналасқан желбезек саңылаулары арқылы сыртқы ортамен байланысып, тыныс алу қызметін атқарады, жануардың аты осы ерекшелігіне байланысты қойылған. Екінші ерекшелігі – жұтқыншақтың арқа бөлімінен тұмсықтың ішіне қарай бағытталған стомохора деп аталатын ішектің тұйықталған өсіндісі өтеді. Зәр шығару жүйесі несеп өнімдерін сыртқы ортаға шығаратын екі жұп ерекше түтікшеден тұрады. Олар целомодукт деп аталады. Қан айналу жүйесі жақсы дамыған. Жағасында орналасқан арқа жүйке бағанасы қалың қабатты жүйке түтікшесін түзеді. Бұл І-ды хордалыларға жақындастырады. Арнайы сезім мүшелері жоқ, бірақ олардың сыртқы жабынының астында көптеген жарық сезгіш клеткалары орналасқан. Дара жыныстылар, жыныс деформизмі анық байқалмайды. Әрбір жыныс безі күлте түтікшемен сыртқа ашылады. Жыныс өнімдері суға шығарылып, сонда дамиды. Дамуы суда еркін жүзетін дернәсілі – торнария сатысы арқылы өтеді. Торнария тікентерілілердің дернәсіліне өте ұқсас. І-дың ішінде паразиттері аз, олар негізінен балықтардың қорегі болып саналады.

## Дереккөздер


Санат:Жартылай хордалылар‎
Капител

**Капител** ( – заттың ұшар басы) – тіреу бағанының немесе белдеудің арқалықпен жалғасатын жері; архитектурада үйлесімді түрде арнайы көрсетілген ұшар басы. Капительдің алғашқы түрлері ежелгі Шығыста, әсіресе, көне Мысырда, көбінесе, ағаш құрылыстарда, кейін тастан салынған сарайларда қолданылды (Шумер, Мысыр мемлекеттері, біздің заманымыздан бұрын 3 – 2 мыңжылдық). Әсіресе, Мысыр перғауындары өздері тұрғызған сұсты да ғаламат храмдарының колонналарының ұшар басын салтанатты капительмен көркемдеуді мақсат етті. Ол заманғы К-дер түрлі гүл, өсімдік жапырағы түрінде кездеседі (папирус, лотос). Кейінгі дәуірлерде (біздің заманымыздан бұрын8 – 4 ғасырлар) ежелгі Шығыс пен Мысыр сәулет өнері игі ықпал еткен Жерорта территориясы маңайындағы елдерде, соның ішінде Ежелгі Грекияда колонналы храмдар тұрғызу жаппай қолға алынды. Ежелгі дәуірде капительдің тоскандық, дорилік, ионилік және коринфтік деп аталатын классик. түрлері қалыптасты (қ. Архитектуралық ордерлер). Капительдің соңғы үш түрі Еуропа архитектурасында кең тарады. Ионилік және коринфтік капительдің үйлесімді тұтасқан түрі композициялық капительді құрайды. Қытай мен Жапонияда, Мексика мен Византияда, роман және готика стильдерінде, ежелгі орыс архитектурасында, Армения мен Грузияда, Орта Азия мемлекеттерінің сәулет өнерінде капительдің өзіндік түрлері пайда болды. Қайта өрлеу дәуірінен бастап ұлттық өрнектермен толықтырылған капительдің көне түрлері кеңінен пайдаланылды. Кейіннен әр елдің өзіндік ою-өрнегімен, өнер стилімен жасалған капительдер өркен жайып, ұлттық сәулет кешендерін көркейтті. Қазақтың орта ғасырдағы тамаша сәулет ескерткіші Айша-бибі кесенесі (12 ғасыр) өзіндік капительмен ерекшеленеді. Сондай-ақ, қазіргі заманда тұрғызылған Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының, Қазақ опера және балет театры ғимараттарының тіреуіш колонналары қазақи өнер стилімен безендірілген, капительмен өрнектелген.

## Дереккөздер

Санат:Сәулет өнері
Петроглиф

**Петроглиф** (лат. петро — тас және грек. глиф — жазу) — тақтатас, жартастарға салынған суреттер, бейнелер. Ежелгі П-тер соңғы палеолиттің ақырында пайда болды. Кейінгі голецендік тарихи-мәдени кезеңдерде (мезолит, неолит, қола дәуірі, темір дәуірі, т.б.) қоғамдағы өзгерістерге байланысты дамыды. Мұндай суреттер Швеция мен Норвегия (Богуслен, Таннум), Солтүстік Италия (Велкамоника), Португалия мен Испания жерлерінен, Солтүстік Африкадан, Араб жарты аралынан табылған. Жартас суреттері Үндістан мен Пәкістан, Қытай, Корея мен Жапонияда да бар. Америка құрлығында жартас өнерінің ескерткіштері Канада, АҚШ, Аргентина, Чили мен Бразилияда кездеседі. Олар Австралияда да көп. Мұның өзі П. жалпы адамзат мәдениетінде маңызды құбылыс болғандығын айғақтайды. Қазіргі ТМД елдерінің жерінен де П-тер көптеп табылған. Олар Кавказда, Орталық Азияда, Сібірде, Оралда, Қиыр Шығыста шоғырланған. Ескерткіштердегі суреттер сан алуан тәсілдермен шекіліп, бедерленген. Әр өңірдегі мұндай өнер туындылары тас ғасырынан кейінгі орта ғасырларға дейінгі адамдардың шаруашылығынан, тұрмыс-салты мен жол-жоралғыларынан, дүниетанымынан хабар береді. Басты сюжеттері адамдардың шаруашылық салаларын (аңшылық, балықшылық, т.б.), наным-сенімдерін сипаттайды. Суреттер қызыл охрамен және тастың бетін қашап, шекіп салу тәсілдерімен түсірілген. Соңғы тәсіл көп жерлерде кеңінен пайдаланылды. Көбіне хайуанаттар қырынан, адамдар алдынан салынды. Суреттерде пропорция сақталмаған; түз тағыларының кішкентай суреттерінің жанына одан бірнеше есе үлкен адам бейнесі салынған. Бұл өнердің мәні терең, бейнелері мазмұнды болып келеді. Оларда аңыз әңгімелер, мифтік сюжеттер, қоршаған ортамен байланысты шаруашылық-тұрмыстық қарекеттер бейнеленді. Қазақстанда 200-ден астам жартас суреттерінің шоғырланған орындары белгілі болып отыр. Солардың ішінде жан-жақты зерттеліп, ғылыми айналымға түскендері: *Ақбауыр, Арпаөзен, Баянжүрек, Ешкіөлмес, Қаратау, Қойбағар, Майдантал, Мойнақ, Таңбалы, Теректі-Әулие*, т.б.

## Тағы қараңыз
* Таңбалы археологиялық ландшафтының петроглифтері
* Ешкіөлмес петроглифтері

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VII том

Санат:Археология
Нұрберген Тастаев

**Тастаев Нұрберген** (15.12. 1957 жылы туған, Жаңақорған кенті) – термеші, ақын, сазгер. Жамбыл гидромелиорация құрылыс институтының Қызылорда бөлімшесін бітірген (1981). 1981 – 1883 ж. Жаңақорған ауданы «Госкомсельхозтехника» бірлестігінде аға инженер, 1983 – 1986 ж. 17-ші кәсіптік-техника училищесінің комсомол ұйымы хатшысы, өндіріс маманы, 1986 – 1990 ж. «Білім» аудан қоғамының жауапты хатшысы, ауданы партия комитетінде нұсқаушы, 1990 – 1991 жылы «Задария» кеңшары партия комитетінің хатшысы, 1991 – 1993 жылы кеңшар директорының орынбасары қызметтерін атқарған. 1994 – 1996 жылы Қаратөбе ауылдық округінің әкімі, 1996 – 2005 жылы аудан мәдениет бөлімінің меңгерушісі, 2005 жылдан Жаңақорған кенті әкімінің орынбасары қызметінде. Тастаев айтыскер ақын, термеші, әнші ретінде «Наурыз-89» (Алматы, 1989), Базар жыраудың 150 жылдығы (Ташкент), Т. Рысқұловтың 100 жылдығы (Шымкент), Абайдың 150 жылдығы (Ақтау) тойларына қатысып, өнер көрсеткен. Шешендік өнердің Бүкілодақтық ІІ-ші байқауының дипломанты. Сазгер Т-тың 50-ге жуық әні бар. Оның ішінде «Көңіл сыры», «Гүлім», «Жанымда бір жүрші», «Туған жер», «Ата жұртты сағындым», «Жаңақорған Жаңарығым», «Сен мені қадірлесең», «Досыма», «Қарғашым», т.б. әндері кең тараған.

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Байлар

[thumb| alt=A.| ''[Қытай Халық Республикасы*.]]

*'Байлар''' (өзд. атауы — байцзы, байни) — халық. Халық Республикасының Юньнан провинциясында тұрады. Жалпы саны — 1,3 млн. адам (1995). Моңғол нәсілінің оңтүстік-азиялық тармағына жатады. Тілі — тибет-бирма тіл шоғырына енеді. Қытай тілі де кең тараған. Будда дінін ұстанады. Аруаққа, қасиетті ағашқа (терекке) сиынады. Қытайда Байлардың бірнеше автономдік округі мен уезі бар. 20 ғасырға дейін 3 — 4 ұрпақты біріктіретін үлкен отбасылары бір шаңырақта тұрып келген. Қамыстан, каркастан тұрғызылып, сырты саз балшықпен сыланған, жайпақ шатырлы үйлерде тұрады. Байлардың негізгі кәсібі егін шаруашылығы Күріш, қант қамысы, зығыр, таро, қарақұмық, арпа, бидай егеді. Таулы жердің тұрғындары мал шаруашылығымен (шошқа, қой, ешкі, жылқы өсірумен) айналысады.

## Дереккөздер


Санат:Елдер
Байлар-Жандар

**Байлар-Жандар** — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре деректері бойынша, Орта жүздің Қоңырат тайпасының Көктіңұлының (Тәңірберген) үш баласы болған, олар (Абатқұл, Жабатқұл, Қара). Абатқұлдан Байыс, Боғыз, Тайыс, ал Боғыздан Байдербіс пен Жандербіс тарайды.

Байлардан - КөшікКөбек, 
Құланшы, 
Елбақ-Қойбақ.  

Жандардан - Сырымбет, Қарабала, Шора пальцы,  Жолдербіс, Мама-Сүйіндік, Қазаяқты, Байжігіт, Баймұрат.  

«Жандарлар» Евразия құрлығында, Түркі халықтарының құрамында көптеп кесдеседі. «Жандарлар» тіл үндестігіне байланысты, әр халықта әр қалай аталады. Мысалға: Жандар, Яндар, Чандар, Шандар, Түркия мемлекеті Анадолы да Жандароғұллары деген атпен белгілі. Жандароғұллары Түркия (Осман ) империясын құруда маңызды рөл атқарған тайпалардың бірі, (Исфандиярогуллары деп  те айтылады). Солтүстік Кавказ, Дағестан республикасында Құмық халқының құрамында 40-мыңдай Джандар тайпасының өкілдері Каякент,Кайтағ аудандарында тұрады. Қарақалпақ халқының құамындағы Жандарлар, Жанлар деген атпен белгілі. Ресей, Башқұрт халқының құрамында Байлар-Жандар тайпасының, Байлар руы жасайды. “Жандар” тайпасы қытай деректемелерінде Янтор, Янто деген атпен белгілі. Қытай деректерінен алынған мәліметтерге сүйенсек Қыпшақ мемлекетінің негізін қалаушы  қуатты екі Сир (Сыр)  мен Янтор(Жандар)  тайпалары болған.  Атақты Шынғысханның анда дос дала баты,гурхан Жамуха осы  жандар тайпасының өкілі болған.

## Тұлғалар
* Мұсабек батыр
* Күлен би
* Қанай би
* Сапақ Көктіңұлы
* Мырзагелді Кемел

## Дереккөздер

Санат:Қазақ рулары
Ішекті музыкалық аспаптар

thumb| alt=A.
**Ішекті музыкалық аспаптар**, хордофондар – ішектері арқылы үн шығаратын музыка аспаптары. Ішекті музыкалық аспаптары дыбысының жоғары-төмен болып өзгеруі ішегінің қысқа (мысалы, скрипка, қобыз), немесе белгілі бір диапазонға келтіріліп қойған ішегіне (мысалы, фортепиано) байланысты. Ішекті музыкалық аспаптартардың дені ағаштан әзірленеді де, дека деп аталатын негізгі үнді тербеліске түсіріп шығаратын бөлігі шырша, не болмаса самырсын ағашынан жасалады. Әдетте ішекті музыкалық аспаптардың кейбір бөлшектерін бекіту және механизмдік тетіктері үшін металл (ішектен басқа) қолданылады. Ішекті музыкалық аспаптар дыбыс-үн шығаруына қарай ысқылы (виола, виолончель, гиджак, қобыз, скрипка, т.б.), шертпелі (арфа, балалайка, гитара, гусли, домбыра, т.б.), соқпалы, соқпалы-тілді (цимбал, фортепиано, т.б.) және шертпелі-тілді болып жіктеледі; қ. Музыкалық аспаптар.

## Дереккөздер

Санат:Ішекті музыкалық аспаптар
Капитолий (төбе)

:**Капитолий** (*латынша Capіtolіum, Capіtolіnus mons*) — Италиядағы Тибр өзенне таяу жердегі, Ежелгі Рим орналасқан қос өркеш тәрізді төбе. Алғашқыда ол әулиеге табынатын діни орын болған, кейін қала шегіне енгізіліп, дуалмен қоршалды. Төбенің бір басы қамалға айналдырылды, екіншісінде этрустар үстемдігі дәуірінде Капитолий ғибадатханасы салынды. Орта ғасырлардың басында Капитолийдегі құрылыстар қираған. Микеланджеланың жобасы бойынша Капитолийді қалпына келтіру 16 – 17 ғасырларда жүзеге асырылды. 
## Дереккөздер


Санат:География
Капитолий (Вашингтон)

:**Капитолий**  (*Capіtol*) – Вашингтондағы АҚШ Конгресінің мәжілістері өтетін үйі; 
*Капитолий үйінің құрылысы 1793 жылы18 қыркүйекте басталды. 
*Ағылшын-американ соғысы (1812 – 14) кезінде өртке шалдықты (1814). 
Капитолийдің аласа күмбезді орталық бөлігі 1827 жылы, солтүстік және оңтүстік қанаттары 1859 жылыал осы күнгі биіктігі 300 футқа жететін темір күмбезі 1865 жылысалынып бітті. Сондай-ақ, АҚШ астанасындағы жергілікті заң шығару жиналыстарының сессиялары өтетін ғимараттарды “Капитолий” деп атайды.

## Дереккөздер:


Санат:Сәулет өнері
Іш кебу

thumb| alt=A.

**Іш кебу** (Tympanіa rumіnіs) – тез ашитын жемшөп жегеннен күйіс қайыратын малдың қарынына шамадан тыс газдың жиналуы. Жайылымдағы малдарда Іш кебу жиі ұшырасады. Ол жіті, созылмалы және қайталамалы түрде өтеді. Жіті түрі тез ашитын жем-шөпті тез және көп жеуден, шық түскен жоңышқа, беде егістігіне жайылудан, қайталамалы түрі кейбір улы өсімдіктер жеуден, жұқпалы аурулардан, өңеш кептелуінен, ал созылмалы түрі бүйрек аурулары мен әр түрлі ісік салдарынан болады. Іш кебуден мал кенет мазасызданып, оттамай бүйіріне қарай береді. Сол жақ бүйірі бұлтиып кебеді, ентігу пайда болады. Іш кебу газ жиналудан болғанда (жіті түрі) 2 – 15 сағат аралығында мал өледі. Созылмалы түрі бірнеше апта бойы жүреді. Емдеу жолдары: үлкен қарындағы газды басатын ихтиол, формалин, т.б. препараттар егеді, кекірткіш дәрі береді, әлсін-әлсін тілін тартады, бүйірін уқалайды, күнбағыс, т.б. өсімдік майын ішкізеді. Егер нәтиже шықпаса малдың бүйірін жүннен тазартып, иод ерітіндісін жағып, сол жерге трокар салу керек. Трокардың саңылауы арқылы іштегі газ біртіндеп сыртқа шығады. Аурудың алдын алу үшін мал азығының сапасын тексеріп, құрғақ жемнен көк балаусаға біртіндеп ауыстырып, малды жайылымға бірден шығармай, оты мол жайылымда малды ұзақ жаймау, ішетін суға аздаған мөлшерде (түсі өзгеретіндей) марганцовка ерітіндісін қосу, т.б. шараларды орындау қажет.

## Дереккөздер


Санат:Білім
Ішкі ақпарат

[thumb|125px| alt=A.| ''[Ақпарат*.]]
[[Сурет:WikipediaBinary.svg|thumb| alt=A.|125px| *Ақпарат*.]]


*'Ішкі ақпарат''' – корпорация туралы ақпарат. Ішкі ақпарат директорлар мен қызметшілердің қолында болады, бірақ көпшіліктің пайдалануы үшін жарияланбайды. Онда корпорацияның қаржылық жағдайы, ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-құрастырымдық жұмыстары, стратегиясы мен жоспарлары, т.б. туралы неғұрлым егжей-тегжейлі ақпарат беріледі. Бұл ақпарат көпшілікке жариялана қалған күнде акциялардың бағамына әсерін тигізуі немесе бәсекелестердің білуі корпорацияның нарықтағы жағдайына салқынын тигізуі ықтимал. Бірқатар елдердің ұлттық заңнамасы басшы қызметкерлер мен қызметшілердің өздері жұмыс істейтін корпорация туралы Ішкі ақпаратты жеке мүдделері үшін, соның ішінде бағалы қағаздар нарығында операциялар жасауда пайдалануға тыйым салады.

## Дереккөздер


Санат:Білім
Жексенбек Мәкейұлы Әділов

**Жексенбек Мәкейұлы Әділов**(25.11.1949 жылы туған, Алматы қаласы) – инженер-құрылысшы, экономика ғылымның докторы (1998). Қазақ политехнологикалық институтын (1972, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) және Мәскеу құрылыс-инженер институтының аспирантурасын (1977) бітірген. Алматы сәулет-құрылыс институтында (қазіргі Қазақ Бас сәулет-құрылыс академиясы) ассистент, аға оқытушы,доцент, кафедра меңгерушісі, декан (1980–2000), Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрилігінде департамент директоры (2001–2004), 2004 жылдан Семей мемлекеттік университетінің ректоры қызметтерін атқарады. «Управление устойчивым экономическим развитием производства (на примере производственной базы строительства)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Әділов 70-тен астам ғылыми-әдістемелік еңбектің, оның ішінде 7 монографияның авторы.
## Сыртқы сілтемелер
* http://history.kazntu.kz/kk/node/191
* http://www.kazntu.kz/rector/rec 
* http://kazgazeta.kz/?p=3384

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1949 жылы туғандар
Ішкі әскерлер

thumb| alt=A.| ''Ішкі әскерлер''.

**Ішкі әскерлер** – құқықтық тұрақтылықты сақтауға, арнайы мемлекеттік нысандарды қорғауға және басқа да қызметтік әскери міндеттерді орындауға арналған әскери бөлімдер. Өздерінің әскери міндеттерін орындауда Ішкі әскерлер әскери қызметтегі “Жалпыға бірдей міндеттілік және әскери қызмет туралы” заңды басшылыққа алады. Ішкі әскерлердің әскери қызметшілері Қазақстан Қарулы Күштерінің жауынгерлері мен офицерлеріне берілген барлық жеңілдіктер мен құқықтарды пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Мемлекет