Киіз үй

thumb|Киіз үй

**Киіз үй** — Орталық және Орта Азия халықтарының негізгі баспанасы. Орталық және Орта Азия халықтарының көшпелі тұрғын үйі.

Ол — көшпенділердің тез жығып, шапшаң тігуге, яғни көшіп-қонуға ыңғайлы үйі.

Көшпенділердің киіз үйі — тарихымыздағы ең алғашқы сәулеттік құрылыс. Киіз үйдің іші қыста жылы, жазда салқын. Сондықтан, шопандар да, туристер де пайдаланады. Киіз үй жер сілкінісінде де ыңғайлы, өйткені ол оңайлықпен бұзылмайды. Қазақстан жер сілкінісінен зардап шеккен елдерге шатырдың орнына киіз үй апарып жүрді.

Киіз үй-көктем, жаз және күз мезгілдерінде қоныстан қонысқа көшіп жүру жағдайына қолайлы құрама үй.Оның қабырғасы торлап көктелген керегеден тұрғызылады.Кереге әдетте екі түрлі болады.

Оның бірі кең көзді кереге «желкөз» -деп аталады.Бұл артуға жеңіл, бірақ сәнсіз, сүйегі жеңіл болғандықтан желге төзімсіздеу болып келеді.

Екінші түрі тар көзді кереге  «торкөз»- деп аталады, ол артуға ауырлау болғанымен , желге өте төзімді.Кереге жиналмалы бөлек-бөлек қанаттардан жасалады.Ал керегеден жоғары сидам, жіңішке ағаштан жұмырлап жасалып, қарны иілген уықтардан қаусырыла күмбез шығарылады.Уықтардың басы дөңгелене жайылған керегенің аша басына айқастырыла байланып, ұшы (қаламы) шаңырақтың көзіне шаншылады.

Шаңырақ-үй күмбезінің төбесі әрі терезесі. Керегенің сыртынан әр алуан бояулы жүн оралып, өрнек түсіріліп тоқылған шымши немесе жалаңаш шиден тоқылған ши ұсталады.Кереге мен уықтар уықбау, кермебау, басқұр, құр және басқа да бау-шулармен бекітіледі.Үйдің ағаштан жасалғандарын «сүйегі» деп атайды.Үй ағашының сыртынан арнаулы үй киіздері-қабырғасына туырлық, үстіне үзік, төбесіне түндік жабылады.

Бұл үй киіздері бау-шулар арқылы ұштастырылады.Киіз үйдің есігінің биіктігі бір жарым метр,ені 0,8 метр келеді. Оған ағаштан оюлап жасалған «сықырлауық»деп аталатын жарма есік орнатылады. Сықырлауық сыртынан ораулы шиден тоқып, оюлы киіз қаптаған жаппа есік түсіріледі. Үйдің ортасында тамақ пісіретін ошағы болады.Үйдің оң жағында төсек, оның тұсына тұскиіз ұсталып, төсекті қоршап шымылдық тартылады.

Үйдің төріне жұқаяқ қойылып,оның үстіне абдыра, көрпе-жастық және т.б жүктер жиналады.Үйдің сол жағына кебеже, қазанаяқ, саба сияқты ыдыстар қойылып, шыптамен қоршалады. Талай ғасырлық көшпелі тұрмыс тәжірибесінен туған қазақтың киіз үйі – күннің аптабы мен түннің дым-сызынан, жауын-шашын мен аңызақтан, бораннан сақтануға ыңғайлы, әрі ауалы, әрі жарық болудың үстіне көші-қонға қолайлы, оны жарты сағат ішінде жығып-артуға да, жарты сағат ішінде көліктен түсіріп, тігіп алуға да болады.

## Тарихы
Киіз үй кейінгі қола дәуір б. з. б. XII—IX пайда болып, тарихшылардың кейбір ой-пікірлерінше андрондық тұрақ үйлеріне ұқсастығы жақынырақ болғанды. Алайда андрондық үйлері бөренелі тектес лашық үй болған. Сондықтан бұл нұсқаны шындыққа жатқызуға болмайды. Киіз үй жуық шамамен алғанында кейінгі дәуір б. з. б.  8-5  ғасырларда пайда болуы мүмкін. Киіз үй ғұн дәуірінен белгілі. Кейбір ежелгі көшпенділердің мобильді тұрақ үйінің көрсетілімдерін жартасқа салынған суретте сақталып қалған.

## Этимологиясы мен синонимі
Жалпытүрік тіліндегі «jurt» («юрта» - орыс тілінде ) деген сөзі «жұрт» деген мағынаны басымрақ білдіріп және де – «жайылым, жайлау» деген мағынаны да білдерді.  Қырғыз және қазақ  тілдерінде  «Ата-Жұрт» сөзі «атамекен» - синонимі «Отан»,  сөзбе-сөз айтқанында: «Әке үйі» дегенді білдіреді.
* Гэр (транслитерациясы: ger) – Моңғолша жай ғана «үй» мағынасын бідіреді.
* Тирмә (транслитерациясы: tirmä) – бұл Башқұрт тіліндегі «киіз үй» термині.
* Боз үй (транслитерациясы: boz üy) – Қырғыз терминінде  киіздің түсіне байланысты, «боз, сұр үй» дегенді білдіреді.
* Аk öý және gara öý – Түркімен тілінде сән салтанатына не әсемділігіне сай сөзбе-сөз «ақ үй» және « қара үй» дегенді білдіреді.
* "Kherga"/"Jirga" - деп атайды, Африкандықтар.
* Kheymah (خیمه) (урду тілінен (және парсы): خیمه) – Пакистан тұрғындары үшін, бұл «шатыр» не «киіз үй» деген мағынаны білдіреді.
* Чадра (چادر) – Парсы тілінде
* Хona-я siyoh , xayma (киіз үй, хонаи сиёҳ, хайма). –Тәжік тілінде 

## Киіз үй түрлері
Киіз үйлер қазақы және қалмқы деп екіге бөлінеді. Қазақы үйлер дөңгелек, толық күмбезді болды. Ал, қалмақы үйлер төбесі шошақтау келеді. 
* Орда – салтанатты, жоғарымәртебелі адамдар басын қосатын елдік мәселе шешетін немесе аса құрметті хан, би, сұлтандар отыратын үй. Мұның да бірнеше түрі бар.
* Алтын орда – 30 қанаттан (керегеден) тұратын хамәжіліс ордасы.
* Алтын үзік – 24 қанаттан тұратын аса лауазымды хан отбасы тұратын үй.
* Ақ шаңқан – 18 қанаттан тұратын үй.
* Ақ орда – 12 қанаттан тұратын үй.
* Ақ ала орда – 8 қанатты дәулетті бай үйі.
* Ақ үй – 6 қанатты дәулетті бай үйі.
* Боз үй, қоңыр үй – 4-5 қанатты ооташалар үйі.
* Қараша үй – кедей үйі.
* Отау – жас жұбайлар үйі.
* Жолым үй, абылайша, жаппа – уақытша ғана отыратын шағын немесе жартылай тігілетін үйлер.
* Күрек, қос – ауылдас ас сақтайтын, далада малшылар тұратын немесе кедейлер үйлері.
* Ақтағыр - 2 қанатты, 2 үзікпен жабылатын шағын киіз үй.
* Қара  құрым үй - киізінің тозығы жеткен, ескі үй.
* Ұрыңқай - уық тәрізді сидам ағаштардан басын түйістіріп тігілген киіз үй.

## Үй құрамы
### Киіз үй сүйегі
Киіз үй қаңқасын немесе киіз үй сүйегін атадан балаға мирас болып келе жатқан шеберлік кәсіпті меңгерген, өнер қонған шаңырақтар дайындайды. Ежелгі аты “қаңқа” сөзі болғанымен соңғы атау қазіргі ауызша да, әдеби тілде де көбірек пайдалануына байланысты біз де “киіз үй сүйегі” атауын пайдаландық.

Киіз үй сүйегі арнайы дайындалған ағаш сырықтар мен бұтақтардан дайындалады. Олар желге, жабылатын киіз салмағына, әсіресе кенеттен пайда болатын дала құйынына шыдамды етіп жасалынуы қажет.

Киіз үй формасының дөңгелек түрде алынуы, барлық бөлшектерінің бір-бірімен айналмалы, қозғалмалы (шарнирлі) етіп жалғастырылуы киіз үйді жел екпініне, жер сілкінісіне төзімді етеді жҽне киіз үйдің бұндай қасиеттері кездейсоқ құйын соғып, не қатты дауылға шыдамай құлаған жағдайда үйлерді аз ғана шығынмен қайта тұрғызуға мүмкіндік береді.

Өмірлік тәжірибе құлаған киіз үйдің ең көп зақымданатыны уық қаламдары екенін көрсетіп жүр. Бұндай жағдайға ұшыраған киіз үй сүйектері зақымданған уық қаламдарын сәл ұзартып, қайта қаламдаумен шектеледі де, үй қалпына келтіріледі.

* Тоғын– шаңырақтың дөңгелек шеңбері.
* Шаңырақ– үйдің бас бөлігі. 
* Күлдіреуіш– түнікті көтеріп тұратын, ағаштан иіп жасалған бөлшек.
* Кепілдік (кепіл ағаш) – күлдіреуіштерді біріктіріп ұстап тұратын ағаш.
* Қаламдық– уақыттың қаламы (басы) кіріп тұратын, шаңырақтағы төрт бұрышты тесік.
* Қаламы– уықтың шаңырақ қаламындағы сұғылатын ұшы.
* Уық– шаңырақ пен кереге ортасын қосатын иінді ағаш.
* Алақаны– уықтың кереге басына бекітілетін басы.
* Иіні– уықтың иілген (бүгілген) тұсы.
* Кереге– жиналған кереге (үй қабырғасы).
* Керегенің басы– керегенің жоғарғы жағы.
* Керегенің аяғы– керегенің жерге тірелген жағы.
* Көз– керегенің тор көздері (тор көз, жел көз)
* Азат көз– керегенің көктелмеген жерлері.
* Желі– керегені құрайтын ағаштар.
* Ерісі– ағаштардан кереге құрайтын ұзыны.
* Сағанақ, балашық – ағаштардың қысқасы.
* Қары– уақтың иініне дейінгі бойы.
* Ыру– уық пен керегеге салынған оюлы сызықтыр.
* Сықырлауық– киіз үйдің ағаштан жасалған жарма есігі.
* Маңдайша– екі босағаны жоғары жағынан ұстап тұратын берік ағаш.
* Босаға– маңдайша мен табалдырықты қосатын және кереге бекітілетін ағаш.
* Бақалақ – сықырлауықты жапқанда маңдайшада бекітіп, тұратын айналмамалы ағаш тиек.
* Жабық– туырлықтардың бір-біріне айқаса жабылатын тұсы.
* Күйеу қазық– шаңырақ көтеретін, киіз есікті көтеріп қоятын, бір жақ басы аша ұзын ағаш.

### Шаңырақ
*Басты мақаласы:[[Шаңырақ]]*
Киiз үйдегi кеңiстiк — қазақ дүниетанымының тоғысқан жерi. Осында адам дүниеге келедi, үйленедi және соңғы сапарға аттанады. Яғни адамның түздегi тiршiлiгiн қоспағандағы өмiрi осында өтедi.
right|thumb|Шанырақ

Киiз үй — ғаламның моделi. Бүкiл ғалам мен адам арасын байланыстырушы. Рухани мәдениет ретiнде қарастырсақ, киiз үй баспана ғана емес арғы әлеммен байланыстырып, қаскөй рухтардан қорғайтын киелi орын. Қазақ үйдiң киесi шаңырақтан бастау алады.

Шаңырақ — қасиеттi. Шаңырақ — күннiң символы. Шаңырақ көтерiлiп жатқанда ешкiм сөйлемейдi. Өйткенi ұлы iс атқарылып жатқанда үнсiздiк орнауы тиiс. «Жетi уық шаншылғанша жетесiз ғана сөйлейдi» деген сөз осының дәлелi. Шаңырақтың төрт күлдiреуiшi&nbsp;— төрт тарапты бiлдiредi. Уықтарды күннiң шашырандысы деп ұғыңыз.

Ертеректе шаңыраққа үрлеген қарын байлап қоятын болған. Оның мәнiсi, құт құйылады деп есептеген.

Шаңырақтың астында ошақ орналасады. Ошақ&nbsp;— адамның оты. Шаңырақтың үстiнде Алланың оты маздаса, төменде адамның оты лаулайды.

#### Этимологиясы
Қазақ тілінде “шаңбақ” деген сөз бар. Ол сөз тек қана бір-біріне тік бұрышпен бікітілген нәрселерге арналатын сөз. Қауғаның шаңбағы деп құдықтан су шығаратын тері ыдысты бекітетін, тура шаңыраққа ұқсатып жасаған құралды айтады. “Шаң” сөз түбірі болса (қосу таңбасы) “рақ” пен “бақ” жалғаулары олардың бірін шаңыраққа бірін шаңбаққа айналдырып тұрады. Бұл мәселе жөнінде тіл мамандарына ой толғап көруіне болатын секілді.

### Есiк пен төр
*Басты мақаласы: [[Есік (қазақ үй)]], [[төр]]*

Киiз үйдiң есiгi әдетте шығысқа қарай бағытталады. Бұл&nbsp;— күннiң сәулесi үйге бiрiншi түссiн дегендi бiлдiредi.

Есiкке қарама-қарсы бетте&nbsp;— төр. Төрдегi адам есiкке қарап отырады. Егер ол малдас құрып отырса, оның әкесi жоқ деп есептеңiз. Әкесi тiрi адам малдас құрмайды. Отырудың өзiнiң осындай таңбалық мәнi бар.

Төрдегi адам төрелiк айтады. Төрге ақ пен қара түстi сырмақ төселедi. Мәнiсi, төр&nbsp;— ақ пен қараның ара жiгiн ажырата алатын адамның орны. Төрде отырып, билiк айтқандар мемлекет билiгiне дейiн көтерiлген.

Мұны Орхон-Енисей жазбасындағы «төр» сөзiнiң мемлекет мағынасында қолданылғанынан байқауға болады.

Қазақта: **«Едiл үйдiң&nbsp;— есiгi, Жайық үйдiң&nbsp;— жапсары, Түркiстан&nbsp;— ұлы төрiмiз»** деген сөз бар.

Шыңғыс дәуiрiндегi Ақ орда, Көк орда, Алтын орда дегендердiң өзi&nbsp;— кеңейтiлген киiз үйдiң көшiрмесi iспеттi.

Сосын төрге қыз бала отырған. Өйткенi, қыз&nbsp;— қонақ. Бабалардан қалған бiр сөз&nbsp;— **«Қыз бала&nbsp;— төр иесi, ұл бала&nbsp;— үй иесi»**.

#### Керегең кең болсын, екi босағаң тең болсын!

*Басты мақаласы: [[Кереге]], [[Босаға (киіз үй)|Босаға]]*

Босаға — екеу. Оң жақ босаға және сол жақ босаға.

Сол жақ босағаға кебеже, саба, мес, күбi т.б. қойылады. Сол жақ босағаға келген дүниенi ғалымдар «құт» категориясымен белгiлейдi. Өйткенi жоғарыдағы аталған ыдыстарға айран, iркiт, қымыз, шұбат т.б. құйылады.

Демек сол жақ босаға — әйелдiң символы. Дәл осындай түсiнiк әлемнiң бiрқатар елдерiнде де бар. Ал қазақ шұңғыл ыдысты да әйелдiң символы ретiнде бағалайды. «Аяғын көрiп, асын iш, анасын көрiп, қызын ал» деген мақалдағы «аяқ» осындай мағынасы үшiн де мақалға енген.

Сол босағадан кiрген дүние сыртқа шықпайды, қапқа түседi. Қазақ мұны «қапқа түскен — қатындыкi» деп бiр-ақ қайырады.

Ал оң босаға — еркектiң символы. Оң жаққа ер-тұрман, ат әбзелдерi, бүркiт т.б. қойылады. Қатты жауын-шашында малдың жас төлiн де оң босағаға кiргiзетiн болған. Оң жақ — аралық меже. Босаға аттап келген келiндi оң жақта қарсы алады. Аяғына «биязы болсын» деп ақсарбастың терiсiн төсейдi. Босағаны пәк болып аттаған бойжеткен аралық межеден өтiп, жанұялық өмiрiн бастайды. Үйленген соң, төсек-орнымен сол жаққа өтедi.

Қайтыс болған адамды да қазақ ақ киiзге жатқызып, оң жақтан шығарады. Демек оң жақ бiр әлеуметтiк сатыдан екiншi әлеуметтiк сатыға немесе бiр әлеммен екiншi әлемге өткiзетiн көпiр iспеттес. Олай болса, «Керегең кең болсын, екi босағаң тең болсын!» деген тiлектiң кейiнгi жолдарында әке-шешең аман болсын деген астар жатыр.

#### Қазан-ошақ
Шаңырақты көтергенде бақанның екiншi ұшы тиген жерге, яғни үйдiң дәл ортасына ошақ орналасады.

Ошақ орналасқан соң, қазан асылады. Ал қазан асылған соң мiндеттi түрде оған бiрдеме құйылуы керек.

Қазанның бос тұруы жаман ырымға саналады. Құт деген түсiнiктi сарқа құйып алатын символдың басы осы&nbsp;— қазан. Оның бiзге жеткен керемет үлгiсi&nbsp;— Түркiстандағы Тайқазан. Қазақтың қазанды қатын-баламен бiрге атайтыны да осыдан келiп шығады. Қайда көшсе де қазанын тастамайтын ғұрып бүгiнгi күнге дейiн жалғасып келедi.

Қазанды татулықтың белгiсi ретiнде де мансұқтайтын аңыздар бар. Оның бiрi: «жауласқан мың батырдың найзасының ұшы ерiтiлiп, қазан құйылған екен» деп басталады. Олай болса қазанды береке-бiрлiктiң символы ретiнде де таниды.

#### Бақан, адалбақан
*Басты мақаласы: *'Бақан,** **адалбақан''

Бақан да еркектiң символы. Бақанды әйел адам ұстамайды. Бақан әлемдi тiреп тұрған нәрсе. Ал адалбақанның рөлi бұдан да жоғары. Төсек-орнымен сол жаққа шыққан ерлi-зайыптылар жастары өсе келе төрге бiр табан жақындаса, адалбақанға екi табан жақындайды.

Адалбақан&nbsp;— әлем ағашының символы. Әлем ағашы, әлем бәйтерегi дегенiңiз&nbsp;— Ертөстiк ертегiсiнде айтылатын, самұрық құс қонатын, арғы әлем мен бергi әлемдi жалғастырған ғажайып ағаш. Адалбақанға жақындаған адам&nbsp;— адалдыққа жақындаған адам. Дәл осы жастағылардың денсаулығы сыр берiп, жаны күйзелгенде «Төрiмнен көрiм жақын» деп қиналатыны да бар.

#### Табалдырықты баспа!
Ертедегi түсiнiк бойынша, әлем үш сатыдан тұрады. Аспан&nbsp;— рухтар мекенi. Ондағы адамдар белбеудi басынан байласа, жердегiлер белiнен, ал төмендегiлер аяғынан байлайды. Табалдырық сол төмендегi әлеммен байланысқа түсiретiн мәнге ие.

Мысалы, ертеректе шала-жансар туылып, өлiп қалған малдың төлiн табалдырықтың астына көметiн болған. Түсiктi де сөйткен. «Табалдырықты баспа!» дейтiн тыйымның шығу себебi, мiне, осымен байланысты.

Оталмаған мылтық пен қаппаған қақпанды домдау үшiн табалдырықтың астына қойып, бойын таза ұстайтын әйел адамға аттататын болған. Себеп, арғы әлем мен бергi әлемнiң арасындағы қаскөй рухтар мылтық пен қақпанды байлап тастады дейтiн түсiнiк.

### Үй киіздері
* Киіздер– киізден тұратын бөлшектер.
* Түндік– шаңырақ үстінен жабылатын төртбұрышты киіз.
* Туырлық– ордада кереге бойы, шағын үйде шаңыраққа дейтін жабатын киіз.
* Дөдеге (үзікті үй) – үй сыртында кереге басы тұсына киізден оюлап жасалған әшекейлі киіз.
* Кереге қап – сырлы кереге қажалмас үшін, әрі көгіне су тимес үшін қапталған киіз.

* Киіз есік - үйдің есігін сыртынан жабылып тұрады

* Үзік - уықтардың үстін ала жабылады

### Киіз үйдің баулары, басқұр мен арқандары (бау-шулары)

Киіз үйдің сүйегін бір-бірімен ұластыру мақсатында бау-құрлар қолданылады.

* Таңғыш – екі керегенің сағанағын (жігін) кіріктіріп таңатын өрнекті жіңішке құр. Таңғыш – үй тіккенде керегелерді бір-біріне қосып байлайтын терме бау.

* Бас арқан – керегенің басын сыртынан бастыра орап таңатын қыл – арқан.Бас арқан – үйдің барлық салмағын ұстап тұратын , кереге басын орай маңдайша бекітілетін берік арқан.

* Шалма – уықтарды ығып кетпеуі үшін шалмалап байлайтын құр.

* Желбау – өрнекті, төгілме шашақты құр, шаңыраққа үш жерден байланып, керегеге асылады, киіз үйге сәндік жиһаздық сипат береді.Оның негізгі міндеті – дауыл кезінде шаңырақты салмамен басып тұру.

* Желбеу – сәндік үшін шаңыраққа байланатын шашақты баулар. Желді күні үй шайқалмас үшін оған салмақ байланады.

* Басқұр – киіз үйдің ішін безендіру үшін, әр туырлықтың кереге басына үйкелмеу үшін уық пен керегенің түйіскен жерін сыртынан бастырып тағатын, өрнекті жалпақ құр. Басқұр – кереге басы туырлықты тесіп кертеу үшін үй айнала жүргізілетін (тартылатын) жалпақ оюлы құр. 

* Үзік бау – үзіктің екі жиегінен екі немесе үш жерден айқастыра тартып керегеге байлайтын жалпақ терме бау.Үзік – ордада кереге мен шаңыраққа дейін жабатын туырлық бөлігі.

* Бел-бау – туырлықтың керегеге тығыз жатуы және жел көтеріп кетпеуі үшін сыртынан бастырып буатын қыл арқан.

* Белдеу – жел тұрғанда туырлық көтеріліп кетпес үшін үй сыртынан екі жерден тартылатын арқан.

* Киіз үйдің шилері - кереге мен туырлық арасынан айналдыра тұтылатын шилер туырлықты кереге көгінің жылуынан қорғап, киіз үйдің сырт пішінін жұмырлай түседі. Қой жүнін бояп, әшекейлеп орау арқылы тоқылған шиді шым ши деп атайды. Ши кейде тамақ қоятын сол жақ босағаға да тұтылады.Ши – киіз үй бөлшегін, тұрмыс бұйымын жасайтын өсімдік.

* Есікбау – киіз есіктің бауы.

* Тастама – киіз есігін жоғарыдан шаңырақ арқылы маңдайшаға байлайтын бау.

* Жел арқан – дауылды күндері үйді бастыра тартатын арқан.

* Аяқбау – уыққа сәндік үшін байлайтын түрлі жіптер шоғы

* Балақбау – көшенде уықтарды босып байлайтын баулар.

* Түндік бау – түндікті белдеуге байлайтын бау.

* Уық бау – уықты керегеге байлайтын жіп.

* Арқан – баулары немесе бау-шулары – құр, арқан.

## Киіз үйндің негізгі бөлмелері

* Төр – мұнда жүк жаналады, қонақтар орналасады. Бұл үйдің жоғарғы әрі қымбатты орыны деп саналады. Жас келіндер бұл жерді баса бермейді.

* Сол жақ – (кіргенде оң жақ) үй иесінің отыратын және жататын орны. Босаға жақта азық-түлік,  ыдыс аяқтар тұрады. Оны шимен жауып қояды.

* Оң жақта - (кіргенде сол жақ) балалары орналасады. Босаға жаққа қарай ер-тұрмандар, киімдер ілінеді.

* От орны қасиетті орын саналады. Мұнда от жағылады, қазан асылады.

## Киіз үй киіздерін дайындау барысында орындалатын жұмыстар:

* Қой қырқу
* Жүн тазарту
* Жүн сабау
* Киіз басу
* Киіз пісіру
* Киіз пішу
* Киіз тігу
* Жүн түту
* Жіп иіру
* Жіп ызып бау жасау
* Киіз жиектеу
* Талдырмаш басу
* Текемет басу

## Киіз үйде отыру тәртібі
* Сүйеніп, тіреліп отыруға болмайды.
* Таянып отыруға болмайды.
* Жағын таянуға, маңдайды тіреуге де тыйым салынады.
* Қолын төбесіне қойып немесе желкесіне қойып отыруға болмайды.
* Тізені құшақтап немесе қолдарын айқастыра, тізені тартып отыруға болмайды.«Тізеңді құшақтама, керме».
* Жұртқа қарап керілуге болмайды.
* Киіз үйде жастардың жамбастап жатуына болмайды.
* Жатып ішуге болмайды.
* Аяғын созып отыруға болмайды — көсіліп жату.
* Киіз үйдің ішінде жүрелеп отыруға болмайды.
* Киіз үйге бірдеңені шайнап, жеп кіруге болмайды.
* Киіз үйге қолына қамшы ұстап кіру жөнсіз саналады.
* Қазақта ер адамның дұрыс отыруы «малдас құру» арқылы отырады.
* Күйеуі бар әйел, бәйбіше — ошаққа қарап, оң аяғын астына басып, сол аяғының тізесін бүгіп отырады.
* Салт атты адам киіз үйге артқы жағынан келуі керек.

## Киіз үй жиһаздары
* Абажа - ас, тағам салуға арналып жасалған сандықтың (кебеженің) үлкен түрі.
* Абдыра - киім-кешек, әр түрлі бұйымдар салатын үлкен сандық.
* Ағаш төсек - жату үшін пайдаланылатын үй жиһазы.
* Адалбақан - киім және т.б. үй мүліктерін ілуге арналған жиһаз.
* Асадал - тамақ пен ыдыс-аяқ сақтауға арналған үй жиһазы.
* Бөгіре - кішкене қол сандық (шай жабдықтары үшін).
* Жағылан - былғарыдан істелген сандық.
* Жозы - жерге отырып, тамақ ішуге арналған аласа үстел.
* Жүкаяқ - жүк астына қоятын төрт аяқты бұйым.
* Кебеже - ас, тағам салуға арналып, ағаштан жасалған үлкен сандық.
* Сандық - әр түрлі бұйым салуға арналып, ағаштан не металдан жасалатын үй жиһазы.

## Киiз үйге байланысты қарғыстар
* «Шаңырағың шарт сынып, шандырыңа қадалсын, күлдiреуiшiң күрт сынып к…iңе қадалсын». Мұны кезiнде Радлов жазып алған.
* «Көк шөбiң басылмасын, күлiң шашылмасын». Бiр қарағанда тәп-тәуiр сөз секiлдi көрiнгенiмен бұл қарғыстың салмағы зiл батпан. Бұл&nbsp;— үйiңнiң айналасын жайқалған шөп бассын, оны таптайтын үйiңде адам қалмасын, балаларың, үрiм-бұтағың жойылсын деген сөз. (Ертеректе балаларды «күлшашар» деп те атаған). Бұл қарғысты Моңғолия қазақтарынан Ақедiл Тойшанұлы жазып алған.

## Қазақ киіз үйі мен моңғол киіз үйінің парқы
* Ұяағаштарының жасалуы ұқсамайды.
* Сыртқы жамылшыларының пішіліп, жабылуы (үзік, туырлықтарының) ұқсамайды.
* Сыртқы пішіні ұқсамайды.
* Бау-шу, өрнектері, ішкі жиһаздалуы ұйқаспайды. Сондықтан сырттай көргенде-ақ киіз үйдің тігілу пішінінен қазақ киіз үйі мен моңғол үйін айқын парықтауға болады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
*   Киiз үйдiң киесi 
*  Темір үй киіз үй емес  

## Тағы қараңыз
* Киіз үйдің сфералық понорамасы 
* Киіз үй жиһаздары мен бұйымдары
* Қазақтың киіз үйі 
* Ғажайып туынды - Киіз Үй (KZ)
* Қазақ халқының салт-дәстүрлері. Киіз үй.
* Киіз үй. Қытай Қазақтары.
* Киіз үй құру дәстүрі (1 бөлім). Асыл арна
* Киіз үй құру дәстүрі (2 бөлім). Асыл арна
* II ғасырдан артық тарихы бар киіз үй
* Киіз үй өлшемдері. «Microsoft Excel »
* 3D өлшемдегі онлайн киіз үйі

Санат:Үй тұрмысы
Санат:Тұрмыс
Санат:Қазақстан мәдениеті
Санат:Киіз үй
Санат:Көшпенділер
Санат:Cәулет