open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Галлюцинация (жасанды интеллект)

**Галлюцинация** — жасанды интеллект жүйесінің сенімді түрде берілген, бірақ оны оқыту деректеріне негізделмеген және шындыққа сәйкес келмейтін жауабы; яғни шынайы ақпаратқа жатпайтын, ойдан құралған жауап.

Мысалы, бастапқы деректерде Tesla компаниясының табысы туралы ақпарат болмаса да, чат-бот кездейсоқ санды (мысалы, «13,6 млрд доллар») ойдан шығарып, оны өз «білім қорының» бөлігі ретінде қабылдауы мүмкін. Кейін ол бұл мәліметті қайта-қайта нақты дереккөзсіз қайталап, оны түзетуге ешқандай талпыныс танытпайды.

2022 жылы үлкен тілдік модельдердің жаппай енгізілуіне байланысты мұндай құбылыстарға ерекше назар аударыла бастады: пайдаланушылар мұндай боттар жиі «социопатиялық» көрінетінін және жауаптарының ішінде шынайы естілетін, бірақ ойдан шығарылған тұжырымдарды орынсыз енгізетінін атап өтті. 2023 жылы сарапшылар галлюцинацияны үлкен тілдік модельдер технологиясындағы маңызды мәселелердің бірі ретінде сипаттады. Осыған байланысты Илон Маск пен Стив Возняк жасанды интеллект жүйелерінің дамуын уақытша тоқтата тұруды ұсынған ашық хат жариялады, бұл бастаманы мыңнан астам кәсіпкер мен салалық маман қолдады.

Кейбір зерттеушілердің пікірінше, пайдаланушылар жасанды интеллекттің «галлюцинациясы» деп санайтын кейбір жауаптары шын мәнінде жауаптың дұрыстығын тексеру қабілетінің болмауымен түсіндірілуі мүмкін. Мысал ретінде нүктелік сурет келтіріледі: адамға ол кәдімгі иттің бейнесі сияқты көрінеді, алайда жүйе ондағы жүн өрнегінің адамдар байқай бермейтін, тек мысықтарға тән элементтерін анықтап, сол белгілерге жоғары басымдық береді. Бұл тұжырым кейін басқа зерттеушілер тарапынан даулы деп танылған.

## Дереккөздер

Санат:Тілдік модельдеу
Санат:Дезинформация
Санат:Генеративті жасанды интеллект
Ғарыштағы жарыс

Үстіңгі сол жақтан бастап сағат тілімен: Спутник-1 алғашқы жасанды Жер серігі; Ай бетінде серуендеген Аполлон 11 экипажының мүшесі Базз Олдрин; Мир станциясымен жанасқан Спейс Шаттл; Аполлон-Союз алғашқы бірлескен миссияның экипаждары
**Ғарыштағы жарыс** () — XX ғасырдың екінші жартысында орын алған ғарыштану саласындағы КСРО мен АҚШ арасындағы ірі бәсеке.

Ол 1957 жылдың 4 қазанында кеңестік *[[Спутник-1]]* атты алғашқы жасанды Жер серігін ғарышқа ұшыруынан басталды.

Спутниктің ғарышқа шығуына байланысты реплика мен өлеңдер қаптап, Сиэтлдегі Дүниежүзілік көрме үшін Спейс Нидл мұнарасы салынды. Стэнли Кубрик *[[2001: Ғарыш одиссеясы]]* фильмін түсірді. General Motors «Ғарыш дәуірінен шабыт алған алғашқы машина» деп Firebird III көлігін жасап шығарды. 1958 жылы осы концептуалдық көлікте компьютер, электрондық басқару құралдары бар-тұғын. Ғарыш тақырыбы кино, телевизия, музыка, сәулет өнері мен дизайн индустрияларында көрініс тапты.

## Негізгі белестер
* 1957 жыл, 4 қазан — *[[Спутник-1]]* Жер орбитасын айналған алғашқы жасанды нысан болды.
* 1957 жыл, 3 қараша — *[[Спутник-2]]* бортында Лайка есімді алғашқы ит Жер орбитасына шықты.
* 1958 жыл, 31 қаңтар — *[[Explorer 1]]* АҚШ-ң ғарышқа жеткен алғашқы жерсерігі болды.
* 1961 жыл, 12 сәуір — Юрий Гагарин *[[Восток (ғарыш кемесі)|Восток-1]]* бортында ғарышқа ұшып, Жер орбитасына жеткен алғашқы адам болды.
* 1961 жыл, 5 мамыр — америкалық ғарышкер Алан Шепард суборбиталдық сапар жасады.
* 1962 жыл, 20 ақпан — Джон Гленн *[[Friendship 7]]* кемесін басқарып, Жер орбитасын айналған алғашқы АҚШ азаматы атанды.
* 1963 жыл, 16 маусым — *[[Восток (ғарыш кемесі)|Восток-6]]* кемесімен ұшқан Валентина Терешкова ғарышқа жеткен алғашқы әйел атанды.
* 1965 жыл, 18 наурыз — Алексей Леонов алғашқы боп ғарышта ашық кеңістікке шықты.
* 1966 жыл, 3 ақпан — *[[Луна-9]]* аппараты Айға алғаш рет жұмсақ қонды.
* 1969 жыл, 20 шілде — *[[Аполлон 11]]* миссиясындағы Нил Армстронг пен Базз Олдрин адамзаттың Айға қадам басқан алғашқы өкілдері атанды. Бірінші рет басқа әлемнің есігін ашу адамзаттың ғылымдағы ұлы жетістігі әрі екі супердержава арасындағы эпостық бәсекелестіктің кульминациясы болатын.
* 1971 жыл, 19 сәуір — *[[Салют]]-1* атты алғашқы ғарыш станциясы ұшырылды.
* 1975 жыл, 15 шілде — *[[Аполлон-Союз]]* сынақтық жобасы АҚШ пен Кеңес Одағы арасындағы алғашқы халықаралық ғарыш серіктестігіне айналды.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Қырғи қабақ соғысы
* Қарулану жарысы

Санат:Ғарыштану
Санат:Қырғи қабақ соғысы
Санат:Америкалық-кеңестік қатынастар
Генеративті жасанды интеллект

**Генеративті жасанды интеллект** — пайдаланушы енгізген сұрауларға жауап ретінде мәтін, бейне, кескін немесе олардың біріктірілген медиаконтентін жасай алатын жасанды интеллект жүйелерінің түрі.

Генеративті жасанды интеллект генеративті модельдерді, соның ішінде үлкен тілдік модельдерді қолданады.

Генеративті жасанды интеллекттің танымал жүйелеріне GPT-3 және GPT-4 үлкен тілдік модельдері негізінде жасалған ChatGPT чат-боты, сондай-ақ Google әзірлеген, LaMDA моделіне сүйенетін Gemini чат-боты жатады. Басқа генеративті ЖИ үлгілеріне Stable Diffusion және DALL-E сияқты көркем бейне жасайтын жүйелер кіреді.

Генеративті жасанды интеллект бағдарламалық жасақтама әзірлеу, маркетинг және сән индустриясы сияқты түрлі салаларда қолданылады. 2020-жылдардың басында Microsoft, Google, Baidu секілді ірі технологиялық компаниялар, сондай-ақ көптеген шағын фирмалар генеративті ЖИ үлгілерін әзірлеуге кіріскеннен кейін, бұл бағытқа салынатын инвестициялар күрт өсті.

## Дереккөздер

Санат:Генеративті жасанды интеллект
Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2025

**[[Қазақстан Премьер Лигасы|Футболдан Қазақстан Чемпионаты]] 2025** — турнирдің 34-ші маусымы. 14 команда қатысты. «Қайрат» клубы чемпиондық атағын қорғады. «Астана» 2-орын алды, ал «Тобыл» үшінші орынға табан тіреді. «Тұран» клубы бірінші лигаға түсіп қалды.

## География

### Стадиондар

## Статистика

### Турнир кестесі

;Ескертпелер

### Мергендер
*  Назми Грипши — 16 гол.
*  Дастан Сәтбаев — 14 гол.
*  Марин Томасов — 12 гол.
*  Дәурен Жұмат — 12 гол.
*  Джеффри Чинеду — 11 гол.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* 

Санат:Футболдан Қазақстан чемпионаты
Санат:2025 жылғы футбол
ZAZ Forza

**ZAZ Forza** — Запорожье автомобиль зауыты (ZAZ) шығарған шағын көлемді B-класс санатындағы автокөлік. Модель 2011 жылы таныстырылып, қытайлық Chery Automobile компаниясының Chery A13 (Chery Bonus / Chery Very) платформасы негізінде құрастырылған.

## Тарихы
ZAZ Forza 2011 жылы Украинада ресми түрде таныстырылды. Бұл модель — қытайлық Chery A13 үлгісінің жергілікті нарыққа бейімделген нұсқасы. Өндіріс Запорожье қаласындағы ZAZ зауытында іске қосылды.  ZAZ пен Chery арасындағы серіктестік шеңберінде көліктің шанағы, интерьері және техникасы толықтай қытайлық нұсқамен бірдей болды, тек эмблема мен атауы ғана өзгертілді.

2014 жылға дейін шамамен 20 000 дана ZAZ Forza шығарылды. Сатылымның төмендеуіне және Украинадағы экономикалық жағдайға байланысты модель өндірістен алынды.

## Техникалық сипаттамалары

* Қозғалтқыш: 1,5 л ACTECO SQR477F, 80 кВт (109 а.к.)
* Беріліс қорабы: 5 сатылы механикалық
* Отын түрі: Бензин
* Жетек: алдыңғы
* Өлшемдері:

* Ұзындығы — 4269 мм 
* Ені — 1686 мм 
* Биіктігі — 1492 мм  
* Доңғалақ базасы — 2527 мм  

* Жүксалғыш көлемі: 450 л (седан)

## Қауіпсіздік
ZAZ Forza моделі Chery A13 секілді базалық қауіпсіздік жүйелерімен жабдықталған: ABS, EBD және екі қауіпсіздік жастығы бар.  2012 жылы украиндық БАҚ-та жүргізілген тәуелсіз соқтығысу сынақтары бойынша көлік орта деңгейдегі қорғаныс көрсеткішін көрсетті.

## Нарық және экспорт
ZAZ Forza негізінен ішкі украин нарығына бағытталғанымен, кейбір партиялары Беларусь, Молдова және Казахстан нарықтарында да сатылды.  Кей нарықтарда ол **Chery Bonus** немесе **Chery Very** атауларымен танылды.

## Сондай-ақ қараңыз

* Chery A13
* ZAZ Vida
* Запорожье автомобиль зауыты
* Chery Automobile

## Дереккөздер

* АвтоКонсалтинг: ZAZ Forza – українська версія Chery Bonus
* AutoCentre.ua: ZAZ Forza — український Bonus
* Официальный сайт Chery Ukraine: Chery A13 / Bonus
* ZAZ ресми сайты: Forza моделі туралы мәлімет
* AutoRia.com — ZAZ Forza жаңа көліктер каталогы
Санат:Хэтчбектер
Вашгирд

**Вашгирд** (; 2024 жылға дейін - *Файзобод*) — қалалық типтегі кент (2000 жылдан бастап), Тәжікстанның республикалық бағыныстағы Файзабад ауданының әкімшілік орталығы.

## Географиялық сипаттама
Елді мекен Тәжікстан астанасы Душанбеден шығысқа қарай 50 шақырым жерде орналасқан және онымен М41 тас жолы (Душанбе-Хорог) арқылы байланысады. Елді мекен Рашт аңғарында, Илак өзенінің (Әмудария бассейнінің бөлігі, Кафирниган өзенінің саласы) жоғарғы ағысында, Хиссар жотасының оңтүстік сілемдерінің етегінде орналасқан.

## Тарихы
Вашгирд — Тәжікстандағы ең көне қоныстардың бірі. Ол зороастризмнің қасиетті кітабы «Авестада» және Фирдоусидің ұлы поэмасы «Шахнамада» айтылады. Сол кезде Файзабад Виса, Висагирд немесе Вашгирд деп аталған. Ол Хутталан аудандарының бірінің астанасы болған, ал VII ғасырда араб иеліктерінің шекаралас қаласы болған. X-XII ғасырларда Вашгирд аймақтағы ең ірі қалалардың бірі және ғылыми орталық болған. Уақыт өте келе ол өз мәртебесін жоғалтып, провинциялық қоныс болды. Дегенмен, қазіргі қала ежелгі Вашгирдтің жанында орналасқан. XVII ғасырдан 1969 жылға дейін ол Дарагиян ауылы ретінде белгілі болды.

Археологтар шежірелерде аталған Вашгирдті Сары-Мазар ауылының маңындағы Калай-Сангин қонысынан тапты.
Қалашықты зерттеу бұл елді мекеннің ежелгі дәуірін растады. Ең көне мәдени қабаттар ежелгі дәуірге жатады. 80 гектар аумақты алып жатқан қоныста шахристан, цитадель, бекініс қабырғалары және орлар болған. Жақын маңдағы төбелер - 9-12 ғасырлардағы араб авторлары айтқан аңызға айналған «жеті жүз бекіністің» қалдықтары да қоныстың құрамына кіреді.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Мұнда «Ориенбанк» ААҚ филиалының ғимараты, «Тоджиктелеком» ААҚ, телефон станциясы, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық мемлекеттік унитарлық кәсіпорны, су шаруашылығы, 90 тұрмыстық қызмет көрсету пункті, 10 қоғамдық шайхана, орта білім беру мекемелері, мәдениет сарайы, орталық кітапхана, балалар кітапханасы, өнер мектебі, халық театры, орталық аурухана, емхана, 9 дәріхана орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Файзабад ауданы елді мекендері
Мэри Робинсон

**Мэри Тереза Уинфред Робинсон** — Ирландия президенті қызметін атқарған алғашқы әйел.

thumb|left|1994 жылы мінбер алдында
thumb|left|2011 жылы Сомалиде

Оның алдында ол 1969–1989 жылдары сенатор болып істеді.

Ал президенттіктен кейін Біріккен Ұлттар Ұйымына жұмысқа тұрды.

2010 жылы қайтадан Ирландияға оралып, климаттық белсенділікке бел буады.

2002 мен 2012 жылдар аралығында Мэри Робинсон Oxfam халықаралық ұйымының төрағасы болды. Сонымен қатар 2019 жылға дейін Дублин университетінің канцлері қызметін атқарды.

## Дереккөздер

Санат:Ирландия саясаткерлері
Санат:Ирландия президенттері
Санат:Саясаттағы Ирландия әйелдері
(211) Изольда

**(211) Изольда** — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид.

Оны 1879 жылы 10 желтоқсанда Иоганн Пализа Пула теңіз обсерваториясында ашты.

*[[Тристан мен Изольда]]* атты ортағасырлық дастанның кейіпкері атымен аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(212) Медея

**(212) Медея** — Негізгі белдеудегі ірі астероид.

Оны 1880 жылы 6 ақпанда Иоганн Пализа Пула теңіз обсерваториясында ашты.

Ежелгі грек мифологиясындағы Медеянің құрметіне орай аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(213) Лилея

**(213) Лилея** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1880 жылы 16 ақпанда Кристиан Генрих Фридрих Петерс Литчфилд обсерваториясында ашты.

Ежелгі грек мифологиясындағы наядалардың бірі атымен аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(217) Эвдора

**(217) Эвдора** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1880 жылы 30 тамызда Жером Эжен Коджа Марсель обсерваториясында ашты.

Ежелгі грек мифологиясындағы гиадалардың бірі атымен аталды.


Орбита астероида 217.png
Орбита астероида 217 (наклон).png


## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(218) Бианка

**(218) Бианка** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1880 жылы 4 қыркүйекте Иоганн Пализа Пула теңіз обсерваториясында ашты.

Аустриялық опера әншісі Бьянка Бьянкидің құрметіне орай аталды.


Орбита астероида 218.png
Орбита астероида 218 (наклон).png


## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
Адрасман

**Адыраспан** () — Тәжікстанның Соғды облысындағы қала типіндегі елді мекен, Гүлістан қаласы әкімшілігіне бағынады.
2022 жылдың 1 қаңтарындағы халық санағы бойынша қалалық типтегі кенттің халқы 9900 адамды құрады.

## Географиялық сипаттама
Адыраспан  — таулы аймақта, Курама жотасының оңтүстік-батыс беткейлерін алып жатыр. 

## Тарихы
Қоныс өз атауын жергілікті жерде өсетін өсімдіктен алған. Қоныстың тарихы 1941 жылы геологиялық топ уран кен орындарын зерттеу және іздеу үшін осында қоныстанған кезде басталды. 1940 жылдардың ортасында Халық комиссары Лаврентий Берия Адрасманды қамтитын аумақта уран кенін өндіру мен өңдеуді қамтамасыз ету шаралары туралы жарлыққа қол қойды. Ресми құжаттарға сүйене отырып, мұнда кен орнын игеру және зауыт салу басталды.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
1991 жылға дейін толық қуатында жұмыс істеген тау-кен және қайта өңдеу зауыты Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін жабылды. Ол 2006 жылы жұмысын қайта бастады, дегенмен мерзімді дағдарыстарға тап болып, жұмысын тоқтатуға мәжбүр етті. Қазір ол қаланың тірегі, жергілікті экономиканың негізі. Зауыт қорғасын кенін өндіруге, содан кейін қайта өңдеу зауытында өңдеуге, қорғасын мен күміс концентратын өндіруге маманданған. Қалада жұмыс істейтін төмен вольтты зауыт ішкі нарықты қамтамасыз ету үшін жарықтандыру жабдықтарын шығарады.

Ежелгі Канимансур кеніші ауылдың жанында орналасқан. Оның ең ірі кен орындары - «Үлкен карьер» және «Негізгі камералар». «Үлкен карьерде» оңтүстік жағында ежелгі кен орындарынан алынған шахталар мен өткелдер байқалады. 
Канимансур кеніші негізінен күміс, қорғасын және мырыш, сондай-ақ вольфрам, висмут, алтын және кобальт сияқты минералдар өндірді. Тағы бір ежелгі жұмыс істеп тұрған Жеркамар, негізінен, Канимансур кенішінің бір тармағы болды, онда ежелгі кеншілер күміс-қорғасын кенін тереңнен өндірді.

Адыраспанда 5 орта мектеп, музыка мектебі, медициналық-санитарлық пункт, 2 дәріхана, 2 кітапхана, 2 клуб, 8 коммуналдық пункт, балабақша, 12 жеке дүкен, 5 асхана және шайхана бар.

## Дереккөздер

Санат:Гүлістан қаласының әкімшілігіне қарасты елді мекендер
(221) Эос

**(221) Эос** — Негізгі белдеудегі ірі астероид.

Оны 1882 жылы 18 қаңтарда Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты.

Ежелгі грек мифологиясындағы рауан құдайының құрметіне орай аталды.


Орбита астероида 221.png
Орбита астероида 221 (наклон).png


## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(222) Люция

**(222) Люция** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1882 жылы 9 ақпанда Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты.

Аустриялық зерттеуші граф Иоганн Вильчектің қызы атымен аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(225) Генриетта

**(225) Генриетта** — Кибела тобының ірі астероиды.

Оны 1882 жылы 19 сәуірде Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты.

Франция астрономы Пьер Жюль Сезар Жансеннің әйелі есімімен аталды.


Орбита астероида 225.png
Орбита астероида 225 (наклон).png


## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(220) Стефания

**(220) Стефания** — Негізгі белдеудегі ірі астероид.

Оны 1881 жылы 19 мамырда Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты.

Ханшайым Стефания Бельгиялық құрметіне орай аталды.

thumb|center|400px|Күн жүйедегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(219) Туснельда

**(219) Туснельда** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1880 жылы 30 қыркүйекте Иоганн Пализа Пула теңіз обсерваториясында ашты.

Көне германдық жауынгер Армин Арминийдің әйелі есімімен аталды.


Орбита астероида 219.png
Орбита астероида 219 (наклон).png


## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(215) Энона

**(215) Энона** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1880 жылы 7 сәуірде Виктор Кнорре Берлин обсерваториясында ашты.

Ежелгі грек мифологиясындағы нимфалардың бірі атымен аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(226) Верингия

**(226) Верингия** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1882 жылы 19 шілдеде Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты.

Венадағы Веринг ауданының құрметіне орай аталды.


Орбита астероида 226.png
Орбита астероида 226 (наклон).png


## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(227) Философия

**(227) Философия** — Негізгі белдеудегі ірі астероид.

Оны 1882 жылы 12 тамызда Поль Анри Париж обсерваториясында ашты.

Философияның құрметіне орай аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(229) Аделинда

**(229) Аделинда** — Кибела тобындағы ірі астероид.

Оны 1882 жылы 22 тамызда Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты.

Аустриялық астроном Эдмунд Вейстің әйелінің есімімен аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
Айни

**Айни** () — қалалық үлгідегі елді мекен, Тәжікстанның Соғды облысы Айни ауданының әкімшілік орталығы.

## Географиялық сипаттама
Айни Зеравшан жотасының оңтүстік беткейі бойымен созылып жатыр. Ол аттас ауданның экономикалық және әкімшілік орталығы болып табылады. Оның аумағы Зеравшан өзенінің жағалауының бір бөлігін алып жатыр. Душанбе 140 шақырым жерде орналасқан.
Ауыл барлық жағынан көркем табиғатпен қоршалған, онда альпілік шалғындар, терең шатқалдар және көлдер қар басқан тау шыңдарымен қоршалған. 

## Тарихы
Қоныс бұрын Варзи Манор деп аталған, ол «биік мұнара» деп аударылады. Ол Бұхара әмірлігінің құрамына кіретін Фалгар бейінің орталығы болған. Оның бұрынғы топонимінің тарихы Айни шекарасында бүгінгі күнге дейін сақталған X ғасырға жататын ежелгі мұнарамен байланысты. 

Қоныс қазіргі атауын ғалым және жазушы Айни Садриддиннің құрметіне алған. 

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Ауылда сынап концентраты зауыты және жеміс-жидек өңдеу және консервілеу зауыты сияқты бірнеше өнеркәсіптік кәсіпорындар жұмыс істейді. Айниде шағын ауылшаруашылық кәсіпорындары пілләлерді кептіріп, мал шаруашылығы шикізатын кейіннен ет және сүт зауыттарына жеткізу үшін жинайды. Шағын бизнесте көтерме жеткізушілер, жол жөндеу компаниялары және банктер басым. Ауылда сондай-ақ өлкетану мұражайы бар.

## Дереккөздер

Санат:Айни ауданы елді мекендері
Балжуан

**Балжуан** (, ) — Тәжікстанның Хатлон облысы Балжуан ауданының әкімшілік орталығы, ауыл. Халық саны 1055 (2017).

## Географиялық сипаттама
Хатлон облысының солтүстік-шығысындағы ауыл. 2000 метр биіктікте орналасқан ол Қызылсу өзенінің екі қуатты саласының қосылатын жерінде орналасқан. Балжуан Тәжікстан астанасынан 190 шақырым қашықтықта орналасқан және аудан орталығы болып табылады.

## Тарихы
Балжуан 9 ғасырдан бері Иран Самани империясының шекарасындағы қоныс ретінде белгілі. 19 ғасырдың ортасынан бастап ол және оның айналасындағы аумақ Бұхара әмірлігінің құрамына кіріп, бөлек бектің астанасы қызметін атқарды. Мұнда гарнизон бар бекініс орналасқан, ал жергілікті халық негізінен мал шаруашылығымен, аз дәрежеде көкөніс өсірумен және бақша өсірумен айналысқан. Балжуанда базарлар да жиі болатын, онда әртүрлі елдерден келген тауарлар сатылатын, ал жергілікті қолөнершілер жібек пен мақта маталарымен, күміс бұйымдарымен, саз балшықпен, металлмен және ағаштан жасалған ыдыстарымен танымал болған.

Балжуан Азамат соғысы кезінде тарихтың бір бөлігіне айналды. 1922 жылы басмашы қозғалысының көсемі Энвер Паша ауыл маңындағы большевиктік күштермен шайқаста қаза тапты. Энвер Пашаның денесі қайта жерлеу үшін Түркияға апарылғаннан кейін де оның қабірі зиярат орны болып қала береді. 21 ғасырдың басында Тәжікстан үкіметі Балжуан мен оның айналасындағы ауданды халықаралық туризм аймағы деп жариялады.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Негізгі экономикалық салалары — мал шаруашылығы, астық өсіру, бақша өсіру және көкөніс өсіру. Жерлер Сурхоб өзенімен суарылады.

Ауылда мемлекеттік гимназия, орта мектеп, дәріхана, аурухана, 2 кітапхана, «Сурхоб» демалыс орталығы, «Парасту» балабақшасы, 2 асхана, коммуналдық қызметтер пункті және 2 жеке дүкен бар.

## Дереккөздер

Санат:Балжуан ауданы елді мекендері
Ванч

**Ванч** немесе **Рохарв** () — ауыл, Тәжікстанның Таулы Бадахшан автономиялы облысындағы Ванч ауданының әкімшілік орталығы. 2010 жылғы халық санағы бойынша Ванчта 2600 халық тұрады.

## Географиялық сипаттама
Ванч таулы ауданда орналасқан. Хорог қаласынан 170 шақырым, Душанбеден шамамен 528 шақырым жерде орналасқан. Халқының басым бөлігін тәжіктер мен Бадахшанның язгулами халқының өкілдері құрайды. 
Таулы аймақта орналасқан бұл қала, аймақтағы басқа елді мекендер сияқты, табиғи апаттарға жиі ұшырайды, олардың салдары тұрғын үйлер мен инфрақұрылымның қирауына әкеледі. Жер сілкіністері 2007 жылдан бері мұнда үнемі тіркеліп келеді.

## Тарихы
Бұрын бұл елді мекен Рохарв деп аталған. Ол барлық дерлік географиялық карталарда осы атаумен белгіленген. Оның шетінде Ванч өзені арқылы өтетін көпір бар, ол Гушхон асуына апарады. 

Бұрын Рохарв ауылынан өсіп шыққан қазіргі Ванч аумағында Гушхон асуына баратын жол бойында орналасқан ежелгі қорғаныс бекінісі Кала-и-Ванч орналасқан. Бұл жолды Язгулем аңғары арқылы Памирге баратын сауда керуендері пайдаланған. Аудан орталығындағы құрылыстың көп бөлігі бақтар мен егістіктердің арасында созылып жатқан жағалау жолағын алып жатыр. Ванчтың шетінде өзен бірнеше салаға бөлінеді. 

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Жергілікті климат мақта өсіру және көп мөлшерде өнім жинау үшін өте қолайлы, сондықтан айналадағы жерлер кең мақта плантацияларымен жабылған. Суаруды аудан арқылы ағып өтетін Ванч және Язгули өзендері қамтамасыз етеді. Мал шаруашылығы саласына кашемир ешкілерін өсіретін шаруашылықтар кіреді. Жүн аймақтың агроөнеркәсіптік кешендерінде өңделеді, ал бір бөлігі экспортталады.

Мектептерден басқа, қалада кәсіптік оқыту орталықтары мен қайта даярлау курстары бар. Аудан орталығында пошта бөлімшесі, әуежай, аурухана және басқа да әлеуметтік маңызды нысандар орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Ванч ауданы елді мекендері
Казарма (Түркістан)

**Казарма** — XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында салынған тарихи-мәдени ескерткіш. Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. 1994 жылғы «Қазақстанның тарихи-мәдени ескерткіштер шежіресінің» Оңтүстік Қазақстан облысы  бойынша жинағына №594.2 санды нөмірімен енгізіліп мемлекет қарауына алынған.

## Тарихы
Ғимарат бастапқыда Түркістандық атқыштар батальонының І-ротасының кіші шендегі офицерлеріне арналған казарма ретінде салынған. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін мұнда әскери атты әскер эскадронының жауынгерлері тұрған. Соғыс жылдары ғимаратта аймақтық әскери комиссариат (военкомат) және әскери-медициналық комиссия жұмыс істеген. Түркістан қаласы мен ауданы, сондай-ақ Жаңақорған, Созақ, Бөген, Шәуілдір аудандарынан әскерге шақырылғандар осы ғимаратта тіркеуден өткен. Соғыстан кейін, 1960-жылдары, ғимаратта «Эластик» тігін фабрикасының негізгі цехы орналасқан. 1990-жылдары фабрика көшіп кетті. 2000 жылы ғимаратта «Түркістан тарихы» музейі құрылды.

## Архитектурасы
Ғимарат бір қабатты, кірпіштен қаланған және темір шатырлы. Жобада тік төртбұрыш пішінінде салынған. Қасбеттері симметриялы, орталық және жанама бөліктері әлсіз ризалиттермен ерекшеленген. Қабырғалары тар терезе ойықтарымен және пилястрлармен бөлінген. Ішкі жоспары симметриялы, екі қатар бағаналармен бөлінген үш бөліктен тұратын кең зал түрінде жобаланған.

## Музейдің құрылуы
1995 жылы «Әзірет Сұлтан» музей-қорығы мен Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты бірігіп, Түркістан археологиялық экспедициясын құрды. Экспедицияның мақсаты – Түркістан және оның маңындағы ортағасырлық қалалар мен қорымдарды зерттеп, болашақ «Түркістан тарихы» музейіне материал жинақтау болды. 1997–1999 жылдары ғимарат толық қайта жөндеуден өтіп, сегіз экспозициялық және алты қызметтік бөлмеге бөлінді. 2000 жылы күзде «Түркістан тарихы музейі» келушілерге есігін ашты.

## Қалпына келтіру және реэкспозиция
2014–2015 жылдары ғимаратта қайта қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді. 2016 жылы музейде реэкспозициялық жаңғырту, жаңа безендіру және мазмұндық толықтырулар жасалып, көрме жаңа үлгіде қайта ашылды.

## Маңызы
Музей ғимараты XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы әскери-азаматтық сәулеттің ерекше үлгісі болып саналады. Қазіргі таңда ол Түркістан қаласының мәдени мұра нысандарының бірі және «Әзірет Сұлтан» музей-қорығы құрамындағы маңызды экспозициялық орталықтардың бірі.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* *Казарма, ХІХв.* // Свод памятников истории и культуры Казахстана. Южно-Казахстанская область. – Алматы, 1994. – С. 283. №594.2.  
* Тұяқбаев М. *Жаңғырған «Түркістан тарихы» музейі* // *Ясауи мұрасы* газеті, 2016. – 1–2 бб.  
* Тұяқбаев М. *«Түркістан тарихы» музейіңдегі Түркі дәуірінің ескерткіштері* // *Древнетюркская цивилизация: памятники письменности*. Материалы международной конференции. – Астана, 2001. – Алматы, 2011. – С. 514–521.  

Санат:Түркістан облысы сәулеті
Санат:Түркістан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан кесенелері
Варзоб (ауыл)

**Варзоб** (, 1959 жылға дейін — Оби Оджук) — Тәжікстанның, Варзоб ауданындағы ауылдық елді мекен және әкімшілік орталығы. Бүгінгі таңда Варзобта 2539 адам тұрады.

## Географиялық сипаттама
Ол Душанбе қаласынан 25 км қашықтықта орналасқан. Душанбе-Истаравшан-Хожант тас жолы Варзоб өзенінің аңғары бойымен өтеді. 
Ауыл Варзоб өзенінің аңғарында орналасқан. Курорттық аймақ өзен бойымен бірнеше шақырымға созылып, орталық Гиссар жотасының оңтүстік беткейлерімен қоршалған. Шатқалдың ішінде Варзобқа тағы бірнеше өзен құяды, олар бірдей көркем каньондарға таралады. Оджук шатқалы ерекше әдемі. Кондара шатқалында Тәжікстан Ғылым академиясының ботаникалық бағы орналасқан. Варзобтың айналасы шынар ағаштарының, алма ағаштарының, шие өріктерінің, итмұрынның және бұталардың қалың бұталарына, сарқырамаларға, әдемі жартастарға және тау өзендеріне бай.

## Көрнекі жерлері
Мұнда көптеген шағын қонақ үйлер, коттедждер, демалыс үйлері, дәстүрлі тәжік тағамдарын ұсынатын мейрамханалар және сауықтыру орталықтары салынған. Су спорты үшін арнайы жасалған жасанды көл де бар. Варзоб курорты жыл бойы ашық және әртүрлі іс-шараларды ұсынады: атпен серуендеу, сарқырамалар мен тау өзен бөгеттерінде жүзу және көршілес ауылдарға экскурсиялар. Қыста альпинизм танымал, ал Такоб шатқалының жанындағы Сафед-Дара үстірті Тәжікстанның ең үздік шаңғы курорттарының бірі болып саналады, тау спорты бойынша олимпиадалық резерв мектебі де орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Варзоб ауданы елді мекендері
(236) Гонория

**(236) Гонория** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1884 жылы 26 сәуірде Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты.

Рим императоры I Феодосийдің немере қызының құрметіне орай аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(238) Гипатия

**(238) Гипатия** — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид.

Оны 1884 жылы 1 шілдеде Виктор Кнорре Берлин обсерваториясында ашты.

Александриялық философ әрі математик Гипатияның құрметіне орай аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(239) Адрастея

**(239) Адрастея** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1884 жылы 18 тамызда Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты.

Ежелгі грек мифологиясындағы нимфалардың бірі есімімен аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
* Адрастея (серік) — Юпитердің серігі
Санат:Астероидтар
(240) Ванадида

**(240) Ванадида** — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид.

Оны 1884 жылы 27 тамызда Альфонс Борелли Марсель обсерваториясында ашты.

Скандинавия мифологиясындағы Фрейя құдай әйелдің қосалқы атымен аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(242) Кримхильда

**(242) Кримхильда** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1884 жылы 22 қыркүйекте Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты.

Немістердің Нибелунгтар туралы жыр атты дастандағы кейіпкердің атымен аталды.


Орбита астероида 242.png
Орбита астероида 242 (наклон).png


## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(230) Афаманта

**(230) Афаманта** — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид.

Оны 1882 жылы 3 қыркүйекте Лео Антон Карл де Балл Боткамп обсерваториясында ашты. Оның жалғыз ашқан астероиды.

Ежелгі Грекиядағы Беотия патшасы болған Афаманттың қызының атымен аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(233) Астеропа

**(233) Астеропа** — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид.

Оны 1883 жылы 11 мамырда Альфонс Борелли Марсель обсерваториясында ашты.

Ежелгі грек мифологиясындағы плеядалардың бірі есімімен аталды.

Спектрлік талдау астероидтың құрамында темірге бай троилит минералы бар екенін аңғартты.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(234) Барбара

**(234) Барбара** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1883 жылы 12 тамызда Кристиан Генрих Фридрих Петерс Литчфилд обсерваториясында ашты.

III ғасырда өмір сүрген әулие Барбараның құрметіне орай аталды.


Орбита астероида 234.png
Орбита астероида 234 (наклон).png


## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(231) Виндобона

**(231) Виндобона** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1882 жылы 10 қыркүйекте Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты.

Астероид аты Венаның латынша нұсқасы болып келеді.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(235) Каролина

**(235) Каролина** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1883 жылы 28 қарашада Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты.

Тынық мұхиттағы Каролайн аралының атымен аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
Спутник-2

***Спутник-2*** — кеңестік ғарыш аппараты, Жердің екінші жасанды серігі.

Ол *[[Спутник-1]]-ден* бір ай кейін ғарышқа ұшырылды. Хрущёв нұсқауымен бұл старт Қазан төңкерісінің 40-жылдығына арналды, бортында Лайка есімді алғашқы ғарышкер-жануар болды

Аппарат түбінің диаметрі 2 метр болды, ал биіктігі 4 метрге дейін барды.

## Филателияда

Stamp of USSR 2113.jpg|КСРО пошта маркасы
Posta Romana - 1959 - Laika 120 B.jpg|Румыния маркасы, 1959 ж.
Stamp of Albania - 1962 - Colnect 197184 - Space Dog Laika Canis lupus familiaris Sputnik 2.jpeg|Албания маркасы, 1962 ж.
The Soviet Union 1963 CPA 2855 stamp (Cosmonauts%27 Day. Sputniks and Earth).jpg|Спутниктерге және Ғарышкерлер күніне арналған марка

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Ғарышқа ұшқан жануарлар
## Сілтемелер
* Sputnik 2 Diary

Санат:Жер серіктері
Санат:КСРО өнертабыстары
Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2025

**[[Футболдан Қазақстан бірінші лигасы|Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы]] 2025** — турнирдің 34-маусымы. 14 команда қатысты.

## Қорытынды

### Турнир кестесі

## Статистика
### Мергендер

## Дереккөздер

## Сілтемелер

Санат:2025 жылғы футбол
Санат:Футболдан Қазақстан бірінші лигасы
Футболдан Қазақстан екінші лигасы 2025

**[[Футболдан Қазақстан екінші лигасы]] 2025** — турнирдің 24-ші жарысы.

## Турнир кестесі
### Солт-Шығыс

### Оңт-Батыс

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*https://kazfootball.kz/leagues/second-league

Санат:2025 жылғы футбол
Санат:Футболдан Қазақстан екінші лигасы
Вахш (Тәжікстан)

**Вахш** () — Тәжікстанның Хатлон облысындағы қала үлгісіндегі елді мекен, Вахш ауданының әкімшілік орталығы.

## Географиялық сипаттама
Вахш қалалық елді мекені аттас аңғарда орналасқан, барлық жағынан тау жоталарымен қоршалған. 25 шақырым жерде Термез, Яван және Кулябқа пойыздар жүретін көлік торабы болып табылатын Бохтар теміржол станциясы жұмыс істейді.

## Тарихы
Қоныс қазіргі әкімшілік мәртебесін 1937 жылы алып, қалалық үлгідегі қоныс болды. Жақын маңдағы қалалар - Сүлікті, Қалай-Зал және Душанбе. Бұрын Вахшстрой деп аталған, бірақ қазіргі топонимі 1960 жылдардың ортасында өзгертілген. Кеңес дәуірінде оның аумағында суару жүйесінің әкімшілігі құрылды, оның құрылысы 1930 жылдардың басында Вахш алқабында басталды.

Сол кезде бұл аймақ шөл дала болған, тек Вахш өзеніне жақын жерде қалың қияқтар мен тоғай ормандары ғана өсіп тұрған. Кейіннен ауылда басқарылатын суару каналдарының құрылысы  басталды. 1931 жылдың ортасына қарай, ауыр жұмыс жағдайларына қарамастан, құрылыс алаңында 10 000-нан астам адам жұмыс істеді. Мәскеу, Ленинград, Киев, Минск және Кеңес Одағының басқа да қалаларындағы жоғары оқу орындарынан жаңадан келген жас мамандар комсомол жолдамаларымен осында келді.

Тәжік КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1966 жылғы 7 қаңтардағы Жарлығымен «Вахшстрой», қалалық типтегі Вахш поселкесі болып өзгертілді.

## Дереккөздер

Санат:Вахш ауданы елді мекендері
Белгісіз жаңа мүрдехана

**Белгісіз жаңа мүрдехана** — XV–XVI ғасырларға жататын археологиялық нысан, Түркістан қаласының оңтүстік-батыс бөлігінде, Әзірет Сұлтан кесенесінен шамамен 52 метр жерде орналасқан жер асты мүрдехана. Ескерткіш теңіз деңгейінен 217 метр биіктікте орналасқан.

## Зерттелу тарихы
Құрылыс 1975 жылы жер тегістеу жұмыстары кезінде кездейсоқ табылған. Нысанды алғаш рет архитекторлар А.Н. Проскурин мен Б.Т. Тұяқбаева тіркеп, ойылып қалған оңтүстік-шығыс бұрышын қайта қалпына келтірген. 2000 жылы Түркістан археологиялық экспедициясы (жетекшісі – М. Тұяқбаев) нысанды толық аршып, өлшемдері мен сызбасын түсіріп, ғылыми сипаттама жасаған.

## Сипаттамасы
Құрылыстың өлшемдері: солтүстік–шығыс беті – 400 см, оңтүстік–шығыс – 430 см, оңтүстік–батыс – 435 см. Оңтүстік–шығыс бұрышы ауыр техника салмағынан қирағандықтан, ұзындығы 340 см ғана сақталған. Бұл бөлік кейін дөрекі түрде қайта қаланған. Қабырғалар жерден шамамен 68–70 см биіктікке дейін сақталған. Құрылыстың күмбез бөлігі кішірек етіп «Балхи әдісімен» көтерілген, яғни төртбұрышты іргетастан бірте-бірте иіліп, күмбезге айналған. Күмбездің төменгі іргесінің өлшемдері: солтүстік–шығыс беті – 370 см, оңтүстік–шығыс – 360 см, оңтүстік–батыс – 410 см, солтүстік–батыс – 350 см. Қабырға биіктігі – 192 см, ал жалпы биіктігі – шамамен 260 см.  Солтүстік–шығыс жағынан ені 70 см, биіктігі 140 см есік аркалы етіп қаланған. Кейіннен ол балшық пен кесекпен жабылып тасталған, бұл өзгеріс ертеректе орын алған деп болжанады.  

Мүрдехананың ішкі бөлігіне мәйіттер көмілмей, еден деңгейінен жоғары қабатқа жайғастырылған. Ішкі кеңістік 60–70 см тереңдікке дейін сүйектермен толтырылған, үсті жұқа топырақ қабатымен жабылған.  1975 жылғы тегістеу кезінде нысанның айналасынан көптеген адам сүйектері табылған, кейін арнайы бригада оларды жинап, қайта жерлеген. Зерттеушілер бұл мүрдехананың сондай сүйектер қайта жерленген орындардың бірі болуы мүмкін деп есептейді.

## Қазіргі күйі
Мүрдехана үстіне кесене тұрғызылмаған және ол бастапқы жоспарға да енбеген. Құрылыстың үсті топырақпен көміліп, жер бетіне төртқұлақ шағын сағана қаланған.  

Нысан бүгінде «Әзірет Сұлтан» Ұлттық тарихи-мәдени музей-қорығынің қорғау аймағында орналасқан және жергілікті маңызы бар археологиялық ескерткіштер қатарына енгізілген.

## Әдебиеттер
1. Туякбаев М. Новый подземный склеп ХҮІ-ХҮІІ вв. // Вопросы истории и археологии Западного Казахстана. Уральск, 2011. №1-2.

2. Белгісіз жаңа сағана, ХҮ-ХҮІ ғғ. // Түркістан өңіріндегі тарихи – мәдени ескерткіштер. Алматы, 2016. – 17 б. № 09. 

3. Тұяқбаев М. Ескі Түркістан понтеоны // М.Елеуовтың 70 жылдығына арналған конференция материалдары. А., 2016. 191-197 бб. 

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысы сәулеті
Санат:Түркістан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан кесенелері
Ворух

**Ворух** () — ауыл, Тәжікстанның Соғды облысындағы Исфара қаласының бөлігі болып есептеледі.

## Географиялық сипаттама
Қырғызстанның Лейлек ауданындағы тәжік анклавындағы елді мекен. Ауыл Исфара өзені аңғарындағы Памир-Алай тауларының арасында орналасқан және Тәжікстанмен бір ғана жол арқылы байланысады. Ворухтан аудан орталығына дейін 44,7 км, облыс орталығына дейін 154 км, ал Душанбе қаласына дейін 468 км асфальт жол бар.

## Тарихы
Тәжікстанның Исфара мен Баткен облысы (сол кезде РСФСР құрамындағы Қара-Қырғыз автономиялық облысы) арасындағы шекара алғаш рет 1924 жылы анықталды, ал сол кезде Ворух анклав болған жоқ, Ворухты Исфара облысының қалған бөлігімен байланыстыратын аумақ және жол болды. 1974 жылы Қырғызстан билігі бұл жерлерді Қырғызстан аумағы деп жариялап, оларға талап қоя бастады. 1974 жылы 31 желтоқсанда мылтықпен қаруланған қырғыздар тобы Ворух ауылының тұрғындарына шабуыл жасады. Осы қақтығыстан кейін жерлердің бір бөлігін Қырғызстанның Баткен ауданына беру туралы шешім қабылданды.

Қырғыз жерінде тәжік анклавының құрылуына толығымен тәжіктер тұратын осы ауылдық қауымдастықтың этникалық құрамы себеп болды. Нәтижесінде, Ворух 1980 жылдары басталып, КСРО ыдырағаннан кейін күшейген бірнеше рет этносаралық қақтығыстарға тап болды. Жастардың елдің басқа аймақтарына көшуіне қарамастан, Ворух халқы өсіп келеді, бұл жер тапшылығына әкеледі (тұрғын үй мен егіншілікке жарамды жерлер тек аңғарда кездеседі), бұл этникалық шиеленісті одан әрі ушықтырды.

Дегенмен, Ворух тек әлеуметтік төңкерістерімен ғана емес, сонымен қатар археологиялық және тарихи ескерткіштерімен де танымал. Оларға исламға дейінгі Гури Муғ қорымы және ислам әулиелері мен уағызшыларының қабірлері жатады.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Экономиканың негізгі салалары: картоп өсіру, мал шаруашылығы және бау-бақша өсіру.

Ворухта «Ворух» өндірістік кооперативі, 121 жеке шаруашылық және «Шарбат» жеміс өңдеу кәсіпорны бар. Сонымен қатар орта мектептер, лицей, техникалық бағыттағы орта мектеп, дәріханалар, медициналық пункт, денсаулық сақтау орталығы, аурухана, емхана, кітапхана, мәдениет сарайы, тұтынушыларға қызмет көрсету пункті, байланыс бөлімі бар.

## Дереккөздер

Санат:Исфара ауданы елді мекендері
АПСА Лондон

**«АПСА Лондон»** (;) — Англияның Лондон қаласында орналасқан Non-League футбол клубы, қазір Essex Alliance Football League дивизионында ойнайды. Өз алаңындағы ойындарын Flanders Playing Fields стадионында өткізеді.

## Тарихы
Клуб 1993 жылы құрылды. Бастапқыда олардың атауы **Ahle Sunnah** болды. Команда East Ham колледжінің достар тобымен құрылып, жасы 16-дан асқандықтан жастар футболында ойнауға құқығы жоқ болған жергілікті Young Muslims командасымен бірікті. АПСА Лондон тарихтағы алғашқы Азия Лигасының чемпионы атанды.

Клуб Азия ұйымдары өткізетін жарыстарда ойнады, кейін 2000 жылы Лондон Интермедиат Лигасына қосылуға шешім қабылдады. Алайда маусым басталмас бұрын клуб лигадан шығып, Эссекс Бизнес Хаусес Лигасының Жоғары Интермедиат дивизионына қосылды. Олар бұл дивизионда үш маусым ойнап, 2003–04 маусымынан бастап Эссекс Жоғары Лигасына өтті және 2016 жылға дейін сол лигада өнер көрсетті.

2014 жылы клубтың атауы **Ньюхэм футбол клубы** болып өзгертілді. 2015–16 маусымының соңында клуб кестеде соңғы орын алғаннан кейін Эссекс Жоғары Лигасынан шығып, Эссекс Олимпиялық Лигасына ауысты. Сонымен қатар клуб бұрынғы атауына қайта оралып, АПСА Лондон деп атала бастады.

## Жетістіктері
**Ең жоғары лигадағы нәтиже**: 2005–06 маусымында Эссекс Жоғары Лигасында 9-орын

## Дереккөздер

Санат:Англия футбол клубтары
Жаманасар-1 қалашығы

**Жаманасар-1 қалашығы** ( б.д. І мыңжылдық) – Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археологиялық ескерткіш. 

## Орналасқан жері
Қармақшы ауданы, Көмекбаев ауылынан солтүстікке қарай 22 км жерде орналасқан. 

## Зерттелуі
Қалашықты өткен ғасырдың 40-50 жылдары Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясымен (жетекшісі С.П. Толстов) зерттеген, 70-80 жылдары Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы (Л.М. Левина) қайта зерттеген, 2005 жылы ҚР ҰҒА АИ ШРАЭ (Ж. Құрманқұлов) географиялық координаттарын анықтап, суретке түсірген.

## Сипаты
Теңіз деңгейінен биіктігі – 94 м.
Қалашық екі қамалдан тұрады. Қамалдардың ара қашықтығы 330 м. Екі қамал да өте нашар сақталған, биіктіктері 1-2 м-ден аспайды. Бірінші қамалы дөңгелек пішінді, диаметрі 19 м, биіктігі 2 м.
Екінші қамал қалашықтың солтүстік бөлігінде орналасқан, тікбұрыш пішінді, аумағы 19,5х16,5 м, биіктігі 1 м, қабырғаларында қорғаныс дәліздері бар. Қамал ішінің кей жерлерінен тұрғын жайлардың нобайы анық аңғарылады. 

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Жаманасар-2 қалашығы

**Жаманасар-2 қалашығы** (б.з.д. I мыңжылдықтың соңғы ғасырларымен және б.з. I ғасыры) – Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археологиялық ескерткіш. 

## Орналасқан жері
Қармақшы ауданы, Көмекбаев ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 26,6 км жерде орналасқан. 

## Зерттелуі
Қалашықты өткен ғасырдың 40-50 жылдары Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясымен (жетекшісі С.П. Толстов) зерттеген, 70-80 жылдары Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы (Л.М. Левина) қайта зерттеген, 2005 жылы ҚР ҰҒА АИ ШРАЭ (Ж. Құрманқұлов) географиялық координаттарын анықтап, суретке түсірген.

## Сипаты
Теңіз деңгейінен биіктігі – 87 м.
Қалашық қорғаныс дәліздері бар алты бұрышты бекініс қабырғаларымен қоршалған. Оңтүстік қабырғаның ішінде биіктігі 3 м-ге жуық сопақтау келген құрылыстың қалдығы бар. Бекініс қабырғасының солтүстік-шығыс ішкі бөлігінде тұрғын жайлардың іздері бар. Қаланың батыс, оңтүстік және шығыс жақтарында өзен тармақтарының іздері байқалады.
Үстінен жиналып алынған қыш ыдыс материалдары қонысты б.з.д. I мыңжылдықтың соңғы ғасырларымен және б.з. I ғасырымен мерізімдеуге болады. 

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
(245) Вера

**(245) Вера** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1885 жылы 6 ақпанда Норман Погсон Мадрас обсерваториясында ашты. Атауын оның әйелі ұсынды.

thumb|440px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(246) Аспорина

**(246) Аспорина** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1885 жылы 6 наурызда Альфонс Борелли Марсель обсерваториясында ашты.

Анатолиядағы құдайлардың бірі атымен аталды.


Орбита астероида 246.png
Орбита астероида 246 (наклон).png


## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(244) Сита

**(244) Сита** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1884 жылы 14 қазанда Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты.

Рамаяна көнеүнділік дастанындағы бас кейіпкердің әйелі есімімен аталды.

thumb|440px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(247) Эвкрата

**(247) Эвкрата** — Негізгі белдеуде айналып жатқан ірі астероид.

Оны 1885 жылы 14 наурызда Карл Лютер Дюссельдорф обсерваториясында ашты.

Ежелгі грек мифологиясындағы нереидалардың бірі атымен аталды.


Орбита астероида 247.png
Орбита астероида 247 (наклон).png


## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
Хулбук

**Хулбук** (, 2018 жылдың ақпанына дейін — Восе) — Тәжікстанның Хатлон облысындағы қала үлгісіндегі елді мекен, Восе ауданының әкімшілік орталығы.
2022 жылғы жағдай бойынша халық саны 32 100 адамды құрады.

## Географиялық сипаттама
Ол Яхсу өзенінің орта ағысында орналасқан, онда өзен кең Куляб аңғарын құрайды. Ауыл Кулябтан 18 шақырым және Бохтардан 140 шақырым қашықтықта орналасқан. Жақын маңда Хулбукты облыс орталығымен және республикалық астанамен байланыстыратын теміржол желісі өтеді.

## Тарихы
1885 жылы Бұхара әмірлігінің билігіне қарсы шаруалар көтерілісі басталып, осы жерлерді қоса алғанда, шығыс Хатлонның барлығын қамтыды.
1957 жылы жаңадан құрылған Восе ауданының әкімшілік орталығына, ал 1964 жылы қалалық типтегі елді мекенге айналды. Ауыл 2018 жылға дейін Бұхара әмірлігінің билігіне қарсы халық көтерілісінің көсемі Восенің атымен аталған.

Қоныстың оңтүстік-батысында бүкіл Тәжікстанның ең көрнекті жері болып табылатын - Халбук бекінісі орналасқан. Дүниежүзілік мұра нысаны болып табылатын Халбук - 70 гектар аумақты алып жатқан цитадельі бар елді мекен. 9-13 ғасырларда ол сол кездегі аймақты басқарған Орталық Азия империяларының билеушілерінің астанасы болды.

## Экономикасы және әлеуметтік нысандары
Хулбук — мақта, астық және көкөністер өсірілетін ауылшаруашылық аймағының орталығы. Ауылдың өзінде шағын өңдеу зауыттары бар; Кеңес дәуірінде мұнда сыра қайнату зауыты, тас жол, механикаландырылған колонна және құрастыру-жөндеу зауыты құрылды. Әлеуметтік нысандарға автобекет, пошта бөлімшесі, 200 орындық аурухана, дәріхана, жалпы білім беретін мектеп, музыка мектебі, балабақша, мектеп, қоғамдық орталық, төрт клуб, кітапхана, универмаг, қонақ үй, мейрамхана және бірнеше шайхана кіреді.

## Дереккөздер

Санат:Восе ауданы елді мекендері
(248) Ламия

**(248) Ламия** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1885 жылы 5 маусымда Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты.

Ежелгі грек мифологиясындағы Посейдонның қызы атымен аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(249) Ильза

**(249) Ильза** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1885 жылы 16 тамызда Кристиан Генрих Фридрих Петерс Литчфилд обсерваториясында ашты.

Неміс фольклорындағы ханшайымның құрметіне орай аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(254) Августа

**(254) Августа** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1886 жылы 31 наурызда Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты.

Астроном Карл Людвиг Литровтың әйелі, жазушы Августа фон Литров есімімен аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
(252) Клементина

**(252) Клементина** — Негізгі белдеудегі астероид.

Оны 1885 жылы 11 қазанда Анри-Жозеф Перротэн Ницца обсерваториясында ашты.

Нақты кімнің есімімен аталғаны белгісіз.


Орбита астероида 252.png
Орбита астероида 252 (наклон).png


## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (201—300)
Санат:Астероидтар
Ганчи

**Ганчи** () — Тәжікстанның солтүстігіндегі ауыл. Соғды облысының орталық бөлігіндегі Деваштич ауданының әкімшілік орталығы.

## Халқы
2022 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша халық саны 13 700 адамды құрады. 2013 жылғы жағдай бойынша: тәжіктер - 8 711 адам (83,0%), өзбектер - 1 753 адам (17,0%), орыстар - 19 адам (1,8%), басқа ұлт өкілдері - 19 адам (1,8%).

## Географиялық сипаттама
Ол Түркістан жотасының солтүстік сілемдерімен қоршалған аңғарда орналасқан. Истаравшан қаласы батыста 20 шақырым, ал облыс орталығы солтүстікте 100 шақырым жерде орналасқан. Алқаптың орналасуы ауыл шаруашылығына оң әсер ететін ерекше климат қалыптастырды.

## Экономикасы және әлеуметтік нысандары
Тамақ өнеркәсібінің, жергілікті жеңіл өнеркәсіптің, ұн тарту және құрылыс материалдарының бірнеше кәсіпорындары жұмыс істейді. Ганчиде аймақтың дәстүрлі дақылдарынан басқа, жүзім де өсіріледі және шарап өндіріледі.

Елді мекенде қызмет көрсету, байланыс, білім беру, мәдениет және денсаулық сақтау мекемелері бар. 

## Дереккөздер

Санат:Деваштич ауданы елді мекендері