open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жаңатөбе алтын кен орны

**Жаңатөбе алтын кен орны** – Ақмола облысы жерінде орналасқан. 

Кен орны 1932 жылы ашылып, барлау жұмыстарымен қатар бұл кеннен алтын өндіріліп келді. Кенге алғашқы сипаттаманы 1937 жылы М.Әзірбаев берді. 

## Геологиялық құрылымы
Кен Қырыққұдық интрузия массивін бойлап антиклиналь қатпарға жиырылған ортаңғы ордовиктің альбитофирлері, порфириттері мен туфогендік-шөгінді жыныстарынан орын алған. Кентас денелері 20-дан астам күрделі пішінді кварц желілерінен, оларға қоса кейбір порфириттер мен порфирит туфтарынан тұрады. 

## Минералдары, құрамы
Кентас минералдарынан пирит, халькопирит, пирротин, сфалерит, марказит, магнетит, саф алтын, электрум және темірлі қосылыстар кездеседі. Кентас сапасы орташа. Жаңатөбе алтын кен орны кішірек кендер қатарына жатады.

## Дереккөздер
 

Санат:Ақмола облысы кен орындары
Санат:Қазақстан алтын кен орындары
Жаңғыбай

**Жаңғыбай** – Ақтөбе облысы Байғанин ауданы Жарқамыс ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 85 км жерде орналасқан тау. Маныссай құрғақ арнасының батыс аңғарында. 

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 153 м. Оңтүстіктен солтүстікке қарай 3 км-ге созылып жатыр. Енді жері 1,5 км. Беткейлері көлбеу келген. Мал жайылымына пайдаланылады.‎ 

## Геологиялық құрылымы
Төрттік кезеңнің төменгі жыныстарынан түзілген. 

## Дереккөздер

Санат:Байғанин ауданы таулары
Жаңғақтар тұқымдасы

**Жаңғақтар тұқымдасы** (Juglandaceae) – қос жарнақты, көп жылдық ағаш, бұта. Негізінен Солтүстік жарты шардың қоңыржай және субтропиктік аймақтарында, аздап Оңтүстік Американың тропиктік және қоңыржай белдеулерінде тараған 7 – 8 туысы, 60-тан астам түрі бар. Қазақстанда 1 туысы, 2 түрі кездеседі. Қазба қалдықтары жоғарғы бор кезеңінен белгілі. Жаңғақтар тұқымдасына жататын ағаштардың биіктігі 20 – 40 м, жапырақтарында көбінесе хош иіс шығаратын бездер орналасқан. Гүлдері ұсақ, желексіз, көбінесе жалпы дара жынысты сырға тәрізді гүлшоғырына топтасады. Жел арқылы тозаңданады. Жемісі – сүйекті жаңғақша. Жаңғақтар тұқымдасының жемісі тамаққа қолданылады. Сүрегінен бағалы жиһаз жасалынады.‎

## Дереккөздер

Санат:Жаңғақтар тұқымдасы
Жаңатас фосфорит кен орны

**Жаңатас фосфорит кен орны** — Жамбыл облысы, Сарысу ауданы, Жаңатас қаласының оңтүстік-батысында 20 км жерде орналасқан. Кен орны 1935 жылы ашылып, 1964 жылдан пайдаланылып келеді. 

## Геологиялық құрылымы
Жаңатас фосфорит кен орны төменгі кембрийдің Шолақтау шоғырынан орын алған. Осы шоғырдың фосфоритті горизонттары үлкен асимметриялық қатпардың солтүстік-шығыс қанатында. Үлкен аймақтық жарылыспен қиылған бұл құрылым құрамасы 30°-тан (солтүстік-батыста) 75°-қа (оңтүстік-шығыста) жететін, бағыты әр түрлі кішігірім жарылыстармен тілінген. 

## Жатыс сипаты
Кеннің құнарлы горизонты фосфорит шақпақтастарының қабатшалары бар фосфориттер мен фосфорит конгломераттарынан, фосфоритті және кремнийлі тақтатастардан, фосфаттанған доломиттерден тұрады. Мұнда екі фосфорит горизонттары бар, төменгінің орташа қалыңдығы 7,5 м, ал жоғарғысында 18 м. Бұл екі қабат бір-бірінен орташа қалыңдығы 18 м фосфорит-тақтатасты қабатпен бөлінген. Фосфориттің құрылымы кристалды, жасырын кристалды, түйірлі, оолитті болып келеді. Кен бойынша Р2О5-тің орташа мөлшері 15-17%-дан 35%-ға дейін жетеді. Жылына 84 млн. т. фосфорит беретін Оңтүстік-Шығыс және Орталық карьерлері 1975 жылы, ал Солтүстік-Батыс карьері 1980 жылдан кейін іске қосылды. Мұндағы фосфорит сары фосфор, термиялық фосфор қышқылы мен фосфорит ұнын алуға пайдаланылады.

Санат:Жамбыл облысы кен орындары
Санат:Қазақстан фосфорит кен орындары
Санат:Сарысу ауданы географиясы
Санат:1935 жылы пайда болғандар
Жаңғыз

**Жаңғыз**, (Жалғыз) – Балқаш көлінің алабында орналасқан өзен.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Ескелді және Кербұлақ аудандарының жерімен өтеді.

## Бастауы
Суықтөбе тауының батысынан бастау алыа, Көксу өзеніне оң жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 45 км, су жиналатын алабы 265 км2. Өзен аңғарлары биік тау шатқалдарымен тілімденген. Көктемгі қар және жауын-шашын суларымен толығады. Суы желтоқсанда қатып, наурыз айында ериді. Суы ауыз суға және мал суаруға пайдаланылады.‎

## Дереккөздер

Санат:Ескелді ауданы өзендері
Санат:Кербұлақ ауданы өзендері
Санат:Балқаш су алабы
Жаңғызағаш

**ЖАҢҒЫЗАҒАШ**– Жайық өз-нің оң жағалауында орналасқан қыстау. Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы Базартөбе а-нан оңт.-батысқа қарай 28 км жерде. Сарыой каналының бойында, теңіз деңгейінен 20 м биіктікте. Сортаң шөлейтті топырағында астық тұқымдас жусанды және бұталы өсімдіктер өседі. Мал жайылымына қолайлы.‎

Санат:Қыстаулар
Жаңғызқұдық

**ЖАҢҒЫЗҚҰДЫҚ**– Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданы Ақсай қ-нан солт.-батысқа қарай 20 км жердегі жайлау. Шыңғырлау өз-нің оң жағалауында орналасқан. 

Солт.-батысында өзендегі Дәулетқали аралы, батысында жайлауға арналған бұлақ көздері бар. Ж. жыл бойы мал жайылымына пайдаланылады.

Санат:Жайлаулар
Санат:Бөрлі ауданы географиясы
Жаңғырған жер бедері

**Жаңғырған жер бедері ** — тектоникалық қозғалыстардың, эрозиялық және денудациялықәрекеттердің нәтижесінде сапалық өзгерістерге ұшыраған жердің беткі пішіні. Жаңғырған жер бедері процесінің нәтижесінде аңғарлар тереңдеп, беткейлер биіктейді, суайырықтардың салыстырмалы биіктіктерінің артуы және жылдам өсуі кезінде жер бедері жаңғырады, яғни өзгереді. Мысалы, каледондық және герциндік орогенез қозғалысының әсерінен пайда болған Тянь-Шань таулы өлкесі палеозой эрасының 2-жартысы мен мезозой эрасында үгіліп, мүжіліп ескірді, кейіннен ол альпілік орогенез қозғалысының нәтижесінде қайта көтеріліп, биік таулы өлкеге айналды. 
## Сілтеме
Қазақ энциклопедиясы

Санат: География
Жаңғырық мұздығы

**Жаңғырық мұздығы** – Іле Алатауының орта тұсындағы оңтүстік беткейлік қазаншұңқырда қалыптасқан мұздық. Талғар шыңын Күнгей Алатауымен жалғастыратын Шілік-Кемін кезеңінің шығысында (4490 — 4520 м биіктікте) жатыр. Шілік (Жаңғырық тармағымен) және Шу өзендерінің салалары (Шоң-Кемін) осыдан басталады. Мұздық суы терең шатқалға құлап аққанда төңірегіне түрлі тембрлі жаңғырық шығады. Сондықтан мұздық “Жаңғырық мұздығы” деп аталған.

## Аумағы
Жалпы ауданы 17,7 км2 (ашық бөлігі 17,3 км2), ұзындығы 8,9 км, таза мұзының көлемі 2 км3. Абляциялық ауданы 5,9 км2. Фирн алаңы 3950 м-ден жоғары қарай орналасқан. Мұздық тілі 3510 м-ге дейін төмендейді. Жаңғырық мұздығы орташа есеппен жылына 9-10 м-ге қысқаруда. 

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы мұздықтары
Санат:Іле Алатауы
Жапақ

**ЖАПАҚ**(Nanophylon) – алабұталар тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер туысы. Қазақстанда шөл-шөлейтті жерлерде, аласа таулардың кесекті және тасты баурайларында өсетін 1 түрі – тасбұйырғын Ж. (N. erіnaceum) бар. Биікт. 5 – 15 см, бұта. Тамырлары шырматылып, шым түзеді. Қысқа және бірнеше рет бұтақтанған сабағы сүректі, көбінесе жуан болады. Кезектесіп орналасқан жапырақтары қысқа, етжең, біз тәрізді. Гүлі қос жынысты, олар бір-бірден жапырақ қолтығынан жетіледі. Тамыз – қыркүйек айларында гүлдеп, жемістенеді. Ж. – дәрілік өсімдік. Оның тұнбасын қышыма ауруын емдеуге қолданылады. Ж. – түйе, ешкі және қойдың қысқы азығы. Бұл өсімдік бұйырғынмен бірге өскен жерлерде нағыз шөлейттік ландшафт құрайды.‎
Жапал

**Жапал**, цинанхум () – кендірлер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Дүние жүзінде 5 түрі белгілі. Қазақстанда барлық облыстардың ылғалды жерлерінде, өзен бойларында, бұталар арасында, кейде арамшөп ретінде өсетін 1 түрі – сібір Ж-ы (С. sіbіrіcum) бар. Сабақтары тік, кейде өрмелеп өседі. Жапырақтары жүрек тәрізді, өркенге қарама-қарсы орналасады. Гүлдері бес мүшелі, қызыл, қызғылт түсті, шатырша гүлшоғырына топталған. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жемістенеді. Жемісі – жапырақша дара, ұршық тәрізді, сырты тегіс. Тұқымының айдаршасы болады. Дәрілік өсімдік тұнбасын өт ауырғанда, іш өткенде ішеді.‎

Санат:Кендірлер
Санат:Түйешырмауықтар
Құлақты жапалақ

**Құлақты жапалақ** () – түнде тіршілік етуге бейім жапалақ тәрізділер отрядына жататын Нағыз жапалақтар тұқымдасының Құлақты жапалақтар туысына жататын отырықшы құс.

Қызылорда облысының тоғайлы, ну шеңгелді, жиделі, сексеуілді аудандарында кездеседі.

Қанатының ұзындығы 276 – 309 мм (аталығында) және 282 – 320 мм (аналығында) болып келеді. Түсі сарғыш қоңыр, арқасында ақ жолақтармен алмасып отыратын сұр көлденең белдеулері бар. Қауырсыны үлпілдек, жұмсақ. Аяқ немесе балақ қауырсындары ұзын, құйрығының түсі қоңыр-қошқыл. Жапалақтың ерекше көзге түсетін белгісі ұзындығы 3 – 7 см болатын құлақ сияқты қауырсындары. Көзінің қарашығы сары немесе қызғылт сары, ал тұмсығы мен тырнақтары істік, өткір, иілген түстері қара болып келеді. Ұяларын қалың, биік сексеуіл мен жиде арасында салады. Онда 2 – 3 балапанын 4 аптада басып шығарады. Жапалақты үлпілдек қауырсындары үшін аулайды. Ол кемірушілер санын азайтып, табиғатқа пайда келтіреді.
## Дереккөздер

нобай|солға|

Санат:Жапалақтәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Санат:Африка құстары
Санат:1758 жылы зерттелген жануарлар
Жапырақ түсу

**ЖАПЫРАҚ ТҮСУ**– өсімдіктің эвол. дамуында әр түрлі қолайсыз жағдайға бейімделуі. Ж. т. күзде күн суытып, топырақ құрғаған кезде тамырдан өсімдікке келетін ылғалдың азаймауын және қыста қалың қар жауғанда өсімдік бұтағының сынып кетпеуінен сақтайды. Сондай-ақ жапырақтағы фотосинтез процесі бірте-бірте әлсірейді. Жапыраққа жасыл түс беретін хлорофилдің құрамындағы пигменттер өзгеретіндіктен, жапырақтың да түсі өзгереді. Мыс., шиенің, көк теректің, т.б. жапырақтары қызарады; жүзімнің, ақшатырдың жапырақтары ағарады, қайыңның, жөкенің, шетеннің жапырақтары сарғаяды. Ж. т. кезінде жапырақ пен сабақ арасындағы зат алмасу тоқтайды. Жапырақ сабағы түбіндегі клеткалар ыдырап, ажырау қабаты пайда болады. Бұл кезде жапырақ сабаққа әрең ілініп, өзінің салмағынан, жел, жауын әсерінен үзіліп түседі. Ыстық және тропиктік аймақтарда жапырақ құрғақшылық кезеңде де түседі, ал мәңгі жасыл өсімдіктерде қартайған жапырақтар бір-бірлеп түсіп отырады. Жапырақты газ, бу әсерімен, күн сәулесін не суды жеткіліксіз беріп қолдан да түсіруге болады. Мыс., машинамен жинау алдында мақтаны суармай, жапырағын түсіреді.‎
Жапырақ ширатқыш көбелектер

**Жапырақ ширатқыш көбелектер** () – қабыршақ қанаттылар отрядына жататын ұсақ көбелек. 

Далалы және орманды-далалы белдемдер мен Азияның жалпақ жапырақты тропиктік ормандарында, сондай-ақ шөлді аймақтарда кездесетін 5000-нан астам, ал Қазақстанда 1000-ға жуық түрі белгілі. Жапырақ ширатқыш көбелектердің жайылған қанатының ұзындығы 8 – 40 мм. Алдыңғы қанаты ашық түсті, ал артқы қанаты сұр түсті келеді. Жасыл, қоңыр не сары түсті жұлдызқұрттары (ұзындығы 10 – 20 мм) өздері түзетін пілләсімен (жібек жіптерімен) өсімдіктің жапырағын орап жатады, көбелектердің аты осыған байланысты қойылған. Бұлардың ішінде өсімдіктің ұлпасын тітіркендіріп, галла (беріш) түзетін де түрлері бар. Жапырақ ширатқыш көбелектердің негізінен жұлдызқұрты қыстап шығады. Бұлардың көпшілігі – уылдырық шаруашылығы мен орман шаруашылықтарының зиянкестері. Мысалы, жеміс жегілері, емен ширатқыш көбелегі, т.б. Күрес шаралары: ерте көктемде ағашты фосфорлы, органикалық, бактериялық препараттармен, әр түрлі инсектицидтермен бүрку керек.

## Дереккөздер


Санат:Қабыршақ қанаттылар
Санат:Көбелектер
Жапырақты

**Жапырақты** – Маңғыстау тауларының оңтүстік беткейіндегі тау. 

## Географиялық орны
Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы Шетпе ауылының солтүстік-шығысында, №13 темір жол  айырмасының батысында орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 363 м. Оңтүстіктен солтүстікке қарай 5 км-ге созылып жатыр, енді жері 2 км. Үсті төбелі қыратты. Шығыс бөлігі терең жыралармен, сайлармен тілімденген. Маңайында бірнеше құдықтар бар. 

## Геологиялық құрылымы
Пермь кезеңінің жоғарғы жыныстарынан түзілген. Беткейі делювийлі-пролювийлі шөгінділерден құралған.

## Өсімдігі
Бозғылт қоңыр топырағында күйреуік, сұр жусан, эфемерлі өсімдіктер өседі. Мал жайылымына қолайлы.‎

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау ауданы таулары
Жарағаш

**Жарағаш** – Ертіс алабындағы тұзды, тұйық көл. 

## Географиялық орны
Павлодар облысы Железин ауданындағы Майлы ауылының шығысында 11 км жерде орналасқан. 

## Гидрографикасы
Ауданы 11,4 км2, ұзындығы 4 км, ені 3,5 км. Дөңгелек келген көлдің жағалауы жайпақ, сортаң. Онда қамыс, құрақ өскен. Суы тұзды, ішуге жарамсыз. 

## Дереккөздер

Санат:Железин ауданы көлдері
Санат:Ертіс су алабы көлдері
Санат:Тұйық көлдер
Санат:Тұзды көлдер
Жаржалтыркөл

**Жаржалтыркөл** – Тобыл алабындағы тұйық көл.

## Географиялық орны
Қостанай облысы Фёдоров ауданы Андреевка ауылынан шығысқа қарай 1 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 187 м биіктікте жатыр.

## Гидрографикасы
Аумағы 6 км2, ұзындығы 2,8 км, енді жері 2,5 км, жағалау бойының ұзындығы 8,2 км. Қараша айында суы қатып, сәуірде ериді. Суы тұзды. Оңтүстік жағында Ұзынкөл көлі орналасқан. Мал шаруашылығына пайдаланылады.‎

Санат:Фёдоров ауданы көлдері
Санат:Тобыл су алабы
Жаркен

**Жаркен** сөзінің мағыналары:

**Елді мекен:**

* Жаркен – Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданындағы ауыл. 

**Көл:**

* Жаркен – Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданындағы тұйық көл.
Жаркөл

**Елді мекендер:**

* Жаркөл – Қостанай облысы Фёдоров ауданындағы ауыл.
* Жаркөл – Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданы, Дружба ауылдық округі құрамындағы ауыл.
* Жаркөл – Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданы, Шөптікөл ауылдық округі құрамындағы ауыл.

**Көлдер:**
* Жаркөл – Жарқайың ауданындағы көл;
* Жаркөл – Атбасар ауданындағы көл;
* Жаркөл – Науырзым ауданындағы көл;
* Жаркөл – Баянауыл ауданындағы көл;
* Жаркөл – Ырғыз ауданындағы көл;
* Жаркөл – Арқалық қалалық әкімдігі аумағындағы көл;

**Басқа мағыналар:**

*Жаркөл — қоныс орны.
*Жаркөл — Астана қаласындағы көше.
Жаркөл (көл, Ақтөбе облысы)

**Жаркөл** – Торғай алабында орналасқан тұзды көл. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы Нұра ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 30 км жерде. 

## Гидрографикасы
Аумағы 14,1 км2, ұзындығы 9,5 км, енді жері 2,8 км. Жағалау бойының ұзындығы 30 км. Байтақкөл көлінің батысында, теңіз деңгейінен 76 м биіктікте жатыр. Солтүстік-шығысында Бөкенкөл көлі орналасқан, батысынан Сарыөзек өзені ағып өтеді. Суы қарашаның аяғында қатып, наурызда ериді. Суының тұздылығы жоғары, сілтілігі орташа.

## Дереккөздер

Санат:Ырғыз ауданы көлдері
Санат:Торғай су алабы
Жаркөл (көл, Арқалық қалалық әкімдігі)

**Жаркөл** – Қостанай облысы Арқалық қалалық әкімдігі аумағындағы тұйық көл. 

## Географиялық орны
Арқалық қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 35 км жерде орналасқан. 

## Гидрографикасы
Аумағы 14,3 км2, ұзындығы 5 км, енді жері 2,1 км, тереңдігі 1-1,5 м, түбі тегіс. Жағасы тік жарлы (биіктігі 10-15 м-дей), оңтүстік-батыс жағасы жайпақ келген. Суы тұзды. Алабы – шабындық.

## Дереккөздер

Санат:Арқалық қалалық әкімдігі көлдері
Жаркөл (көл, Атбасар ауданы)

**Жаркөл** – Есіл алабындағы тұйық көл.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Атбасар ауданы Қосбармақ ауылының оңтүстік-батысында 3 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 327 м биіктікте.

## Гидрографикасы
Аумағы 12,6 км2, ұзындығы 4,8 км, енді жері 3,7 км, жағалау бойының ұзындығы 13,9 км. Солтүстігінде бірнеше ұсақ көлдер бар. Есіл өзенінен бөлініп шығатын Бадамша-Қарасу уақытша арнасымен толығып отырады. Қарашаның басында суы қатып, сәуірде ериді. Жағалауын қамыс, қоға шөптесін өсімдіктері басқан. Суы тұщы, мал шаруашылығына пайдаланылады.

## Дереккөздер
‎

Санат:Атбасар ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы
Жаркөл (көл, Павлодар облысы)

**Жаркөл** – Сулысор көлінің батысында орналасқан тұзды көл. 

## Географиялық орны
Павлодар облысы Баянауыл ауданы Бірлік ауылынан шығысқа қарай 7 км жерде. Теңіз деңгейінен 228 м биіктікте. 

## Гидрографикасы
Аумағы 6,3 км2, ұзындығы 3,5 км, енді жері 2,9 км, жағалау бойының ұзындығы 15,8 км. Суы қарашада қатып, сәуірдің 1-жартысында ери бастайды. Солтүстігінен Ащысу, оңтүстігінен бірнеше салалар келіп құяды. Оңтүстік-шығысында Шақшан (373 м) тауы, оңтүстік-батысында Тұзкөл көлі орналасқан. Суы кермек, аздап сілтілі. 

## Дереккөздер

Санат:Баянауыл ауданы  көлдері
Санат:Ертіс су алабы
Жарқайың

**Елді мекендер:**

* Жарқайың – Ақмола облысы Бурабай ауданындағы ауыл.
* Жарқайың – Қостанай облысы Меңдіқара ауданындағы ауыл.
* Жарқайың – Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы ауыл.

**Көл:**
* Жарқайың – Есіл-Тобыл аралығындағы көл.
Жарқынбай

**ЖАРҚЫНБАЙ**– Қарабауыр жонының солт-ндегі құдық. Маңғыстау облысы Қарақия ауданында. Қошата құдығының оңт.-шығысында 32 км жерде орналасқан. Тереңд. 34 м, су шығымы 320 л/сағ. Маңайы тегіс жазықты келген. Солт-нде Молабай, Түзелбай, Жангүрші, Қазбасқазған құдықтары бар. Шығысында Өзбекстанмен шектеседі. Құдық мал суаруға пайдаланылады.‎
Санат:Құдықтар
Жарқырауық жануарлар

thumb
**Жарқырауық жануарлар**— денесінен сәуле шығару қасиеті бар жануарлар. Бұлар *қарапайымдар, құрттар, шаянтәрізділер, жәндіктер, моллюскілер және балықтардың* арасында көп кездеседі. Жарық химиялық реакциялар барысында бөлініп шығатын энергияның жылу түрінде шашырап кетпей, жарық шығару қабілеті бар молекулаларды электрондық қоздыруға жұмсалуы нәтижесінде пайда болады. Қозған *молекула [[фотон]]дар* бөліп шығарады. Мысалы, жәндіктердің жарық шығаруы үшін люцифериндер деп аталатын ерекше заттардың, оларды тотықтыру үшін қажетті *люцифераза ферменті*, оттегі, АҮФҚ (*аденозин үш фосфор қышқылы*) және Mg2+ иондарының болуы шарт. АҮФҚ-ның (яғни АТФ-тың) гидролизденуі кезінде босаған энергия люциферин-люцифераза жүйесін қоздырады да, люциферин жарық шығара отырып тотығады. Жарық шығару механизмі люциферин-люцифераза жүйесіне негізделмеген жануарлар да белгілі. Мысалы, *[[Aequorea]]* медузаларының жарық шығаруы арнайы экварин белогының Ca2+ иондарымен әрекеттесуіне негізделген, бұл реакция оттексіз жүреді. Жануарлардың бүкіл денесі немесе арнайы сәуле шығару органдары сәуле шығаруы мүмкін, соған орай олардың құрылысы да, сәуле шығаруы механизмі де әр түрлі болады. Көп жағдайда жануарлардың сәуле шығаруы олардың денесінде тіршілік ететін немесе жамылғыларында орналасқан симбионттарға байланысты. Өзінің жарық шығару қасиетін жануарлар жемтігін көру немесе еліктіру үшін, жыртқыштардан қорғану үшін, аталықтары аналықтарының назарын аудару үшін пайдаланады. 
 
## Дереккөздер


Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Санат:География
Жарлы (Нұркен Әбдіров ауылдық округі)

**Жарлы** — Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы ауыл, Нұркен Әбдіров ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қарқаралы қаласының оңтүстік-батысында 30 км жерде, Жарлы өзенінің екі жағасында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Негізі 1929 жылы қаланды. 1951 жылға дейін Шекеме (ШКМ — школа крестьянской молодежи) ауылы деп аталып келді. 1951 жылы бұрынғы Ақшоқы, Нүркен атындағы, Қызылшілік, Жекежал, Кеңестас, Жаңатоған, Ұзынбұлақ ұжымшарларының бірігуінен Нүркен атындағы ірі ұжымшардың, ал 1963 жылы оның негізінде қайта құрылған Нүркен Әбдіров атындағы кеңшардың орталығына айналды. Ауылға өзен атына байланысты *Жарлы* атауы берілді. Жарлыда мал шаруашылығымен шұғылданатын Н.Әбдіров атындағы акционерлік қоғам жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп (1999 жылы 70 жылдығы тойланды), клуб, кітапхана, балабақша, сауда орындары бар. Жарлы - Кеңес Одағының батыры, ұшқыш Н.Әбдіровтің туып-өскен жері, ауылында оған бюст орнатылған.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы елді мекендері
Жарлы (өзен, Батыс Қазақстан облысы)

**Жарлы** – Қалдығайты алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданы жерімен ағады.

## Бастауы
Бастауын Қалпақты тауының оңтүстігіндегі жазықтан алып, Жігерлен ауылы тұсында Қалдығайты өзенініне құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 70 км, су жиналатын алабы 582 км2. Жылдық орташа су ағымы 0,75 м3/с. Аңғары кең, жағалауы жайпақ. Қар, жер асты суларымен толығады.‎

## Дереккөздер

Санат:Қаратөбе ауданы өзендері
Санат:Жайық су алабы өңірі өзендері
Жарлы (өзен, Ақтөбе облысы)

**Жарлы** – Ойыл алабында орналасқан өзен. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Байғанин ауданы жерінде. 

## Бастауы
Бастауын Жарлы темір жолы стансасының солтүстік-батысындағы бұлақтардан алып, Жарлы ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 10 км жерде Ащыойыл өзеніне сол жағынан құяды. Жалпы ұзындығы 42 км. 

## Гидрологиясы
Арнасы тар, табанын құм басқан. Жағалауында сексеуіл шоғырлары кездеседі. Маңында бірнеше қыстаулар (Қызыләскер, Сарымкөл, т.б.) орналасқан. Қуаңшылық жылдары қарасуларға бөлініп қалады. Мал шаруашылығына пайдаланылады.‎

## Дереккөздер

Санат:Ойыл су алабы
Санат:Байғанин ауданы өзендері
Жарлыкөл (көл, Целиноград ауданы)

**Жарлыкөл** – Нұра алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Ақмола облысы Целиноград ауданының оңтүстігінде, Жаңғызқұдық ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 7,5 км жерде.

## Гидрографикасы
Теңіз деңгейінен 354 м биіктікте орналасқан. Аумағы 12,4 км2, ұзындығы 7,8 км, енді жері 2,1 км, жағалау бойының ұзындығы 19,6 км. Су жиналатын алабы 186 км2. Солтүстік және оңтүстік жағалаулары жарқабақты, батысы мен шығысы жайпақ. Көл түбіне лай тұнған. Жағалауында қамыс, құрақ өседі. Қар және жер асты суларымен толығады. Суы тұщы және жұмсақ, мал суаруға пайдаланады. Көлге жыл құстары ұя салады.

Санат:Целиноград ауданы көлдері
Санат:Нұра су алабы
Жарқамыс (Ақтөбе облысы)

**Жарқамыс** — Ақтөбе облысының Байғанин ауданындағы ауыл, Жарқамыс ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қарауылкелді (Байғанин) ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 95 км-дей жерде, Жем өзенінің оң жағалауындағы боз жусан аралас әр түрлі шөптер өскен ақшыл сұр, сортаң қоңыр топырақты шөлейт белдемде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1929 адам (957 ер адам және 972 әйел адам) болса, 2009 жылы 1852 адамды (983 ер адам және 869 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1657 адамды (887 ер адам және 770 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі Табын ауданының құрылуына байланысты 1928 жылы аудан орталығы болып қалыптасты. 1963 жылы қой шаруашылығымен айналысатын “*Ақжар*” кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде Жарқамыста шаруа қожалықтары мен серіктестіктер жұмыс істеді.

## Инфрақұрылымы
Ауылда орта мектеп, дәрігерлік-амбулаторлық пункт, клуб, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Байғанин ауданы елді мекендері
Жарман

**Жарман** – Сыпсыңағаш қолатының шығысындағы көл.

## Географиялық орны
Қостанай облысының Науырзым ауданы жерінде, Наурызым қорығы аумағында орналасқан.

## Гидрографикасы
Ауданы 56,9 км2, ұзындығы 12,8 км, ені 7 км, тереңдігі 1-1,5 м. Су жиналатын алабы (Сарымойын көлімен қоса алғанда) 1860 км2. Көктемгі қар, жауын-шашын суымен толығады. Құрғақ жылдары көл кейде құрғап қалады. Су деңгейі жоғары болған жылдары солтүстігінде жатқан Сарымойын, Жаркөл көлімен жалғасып, ауданы 100 км2-лік айдынға айналады.

## Жағалау сипаты
Жағалауы қатты тілімденген. Көптеген шығанақтары, түбектері және аралдары бар. Түбі аздап адырлы, қалыңдығы 0,1-0,4 м, лайлы тұнбамен жабылған. Жағалауы ашық, жайпақ, саздақ құмнан түзілген. Солтүстік жағасында қамыс, құрақ өскен. Көлдің жағалауы мен жайылмаларында бетеге, боз, жусан, сораң, шалғынды өсімдіктер өседі. Суында мөңке, алабұға, т.б. балықтар тіршілік етеді. Аққу, бірқазан, қоқиқаз, қаз, үйректер мекендейді. Жағалауы шабындық және мал жайылымы ретінде пайдаланылады. 

## Дереккөздер

Санат:Науырзым ауданы көлдері
Жарсор (Павлодар облысы)

**Жарсор** – Павлодар облысы Ақсу қалалық әкімдігі аумағындағы тұйық көл. 

## Географиялық орны
Шідерті кентінің оңтүстік-шығысында 22 км жерде орналасқан. 

## Гидрографикасы
Аумағы 13 км2, ұзындығы 5 км, енді жері 3 км. Оңтүстік жағасы жайпақ, басқа жағы тік жарлы болып келеді. Суы тұзды. Жағалауы сортаң. 

## Дереккөздер

Санат:Ақсу көлдері
Санат:Ертіс су алабы
Жарсор (Ақкөл ауданы)

**Жарсор** – Итемген көлінің оңтүстік-шығысында орналасқан тұзды тұйық көл. 

## Географиялық орны
Ақмола облысы Ақкөл ауданы Ивановское ауылынан батысқа қарай 7 км жерде. Теңіз деңгейінен 236 м биіктікте жатыр. 

## Гидрографикасы
Аумағы 7,8 км2, ұзындығы 4,1 км, енді жері 2,7 км, жағалау бойының ұзындығы 14,6 км. Суы қарашада қатып, сәуірде ериді. Солтүстігінде ұсақ көлдер, оңтүстігінде Қыздың төбесі деп аталатын төбе орналасқан. Жағалауы тегіс келген. Суы аздап кермек татиды. Мал шаруашылығына жарамды.  

Санат:Ақкөл ауданы көлдері
Жарсор (Ерейментау ауданы)

**Жарсор** – Өлеңті өзенінің сол жағалауындағы тұзды тұйық көл. 

## Географиялық орны
Ақмола облысы Ерейментау ауданы Әжі ауылынан солтүстік-батысқа қарай 14 км, Қоянды (431 м) тауының оңтүстік-шығысынан 28 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 238 м биіктікте.

## Гидрографикасы
Аумағы 7,8 км2, ұзындығы 4 км, енді жері 2,5 км, жағалау бойының ұзындығы 14 км. Солтүстік-шығысы мен шығысында ұсақ тұзды көлдер орналасқан. Оңтүстік-батыс жағалауы төбелі болып келеді. Бастауын солтүстік-батысындағы бұлақтардан алатын Ұзынсу жылғасы келіп құяды. Суы қарашада қатып, сәуірде ериді. 
 
Санат:Ерейментау ауданы көлдері
Санат:Ертіс су алабы
Жарсор (Қостанай облысы)

**Жарсор** – Тоғызақ өзенінің оң аңғарында орналасқан тұйық көл. 

## Географиялық орны
Қостанай облысы Қарабалық ауданы Михайловка ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 20 км жерде. Теңіз деңгейінен 221 м биіктікте. 

## Гидрографикасы
Аумағы 4,6 км2, ұзындығы 2,9 км, енді жері 2,4 км, жағалау бойының ұзындығы 11,2 км. Батысы және солтүстік-батысы орманды алқапқа ұласады. Жағалауы тегіс, жазықты келген. Суы қарашада қатып, сәуірде ериді. Суы тұзды. 

Санат:Қарабалық ауданы көлдері
Жарсуат (көл)

**Жарсуат** – Қорғалжын көлінің оңтүстігінде жатқан тұйық көл.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Қорғалжын ауданы аумағында орналасқан.

## Гидрографикасы
Аумағы 13,3 км 2, ұзындығы 4,9 км, енді жері 2,1 км. Жарсуаттың солтүстік жағалауы тік жарлы (биіктігі 1,5 – 1,8 м), жайпақ, батпақты келген. Көктемде суы көтеріліп Қорғалжын көлімен жалғасып кетеді. Көл табаны тегіс. Суы кермек татиды, мал суаруға жарамды. Мөңке, шабақ, қарабалық, сазан, алабұға балықтары бар.

## Дереккөздер

Санат:Қорғалжын ауданы көлдері
Санат:Нұра су алабы
Жарлыкөл (көл, Бұланды ауданы)

**Жарлыкөл** – Қалқұтан өзенінің алабындағы тұйық көл. 

## Географиялық орны
Ақмола облысы Бұланды ауданының оңтүстік-шығысында, Никольское ауылының жанында, теңіз деңгейінен 374 м биіктікте орналасқан. 

## Гидрографикасы
Аумағы 5,2 км2, ұзындығы 2,9 км, енді жері 2,4 км, жағалау бойының ұзындығы 8,9 км. Су жиналатын алабы 48 км2. Шығыс және оңтүстік жағалаулары биік, жарқабақты, солтүстігі мен батысы көлбеу, батпақты. Түбіне тұнба шөккен. Жағалауында қамыс, құрақ өскен. Қар, жер асты суларымен толығады. Суы тұщы, жұмсақ, мал суаруға пайдаланылады.

Санат:Бұланды ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы
Жарсуат жер асты су көзі

**Жарсуат жер асты су көзі**, Жайық өзенінің сол жағасындағы аңғарда, Батыс Қазақстан облысы Орал қаласынан 130 км жерде орналасқан. Су деңгейінің қалыңдығы 1,9 – 11,4 м. Ұңғымадағы су шығымы 29 – 35 л/с. Су көзінің Жайық өзенінің беткі суларымен байланысы бар, ішуге жарамды. Су шығаратын 10 ұңғыма орнатылған.

## Дереккөздер


Санат:Батыс Қазақстан облысы географиясы
Санат:Жер асты сулары
Жартас

**Жартас** — үгілу процестеріне төзімді, қатты тау жыныстарынан құралған тау сілемінің жеке-дара тұрған биік тасы.. Көлемі мен ені әртүрлі, жалақ бетті тіп-тік биік тас. Қатты тау жыныстарынан тұрады. 

Жартастар әртүрлі тәсілдермен түзіледі. Кейбіреулері құм мен теңіз қабыршықты қабаттарының нығыздалуынан жасалған. Ал кейбіреулері жанартау көмейінен тау жыныстарының сырқа балқып шығуынан пайда болды. Олар суып, қатаяды. Жартастар қызғаннан, жаншылғаннан өзгереді.

## Дереккөздер

Санат:Географиялық терминдер
Жартас бөгені

‎‎
**Жартас бөгені** — Қарағанды облысы Абай ауданы жерінде. Сумен қамтамасыз ету және суғару мақсатында Шерубайнұра өзенінде 1935 жылы салынған су айдыны. 

## Гидрологиялық сипаты
Аумағы 5 км², ұзындығы 3 км, ені 2,5 км, тереңдігі 6 м. Жағалау жиегінің ұзындығы 11,7 км, бөген суының көлемі 10,5 млн. м³. Жоғарғы бөлігі таспен, төменгі бөлігі шөппен бекітілген. Бөген бойында 3 су ағызушы гидротехникалық нысандар салынған. Жартас бөгені Шерубайнұра бөгенінен жіберілген су есебінен толығады. 1981 жылдан Ертіс-Қарағанды каналынан жүргізілген су тартқыш жұмыс істейді. Суы қарашада қатып, сәуір айында ериді. Суы тұщы, сәл сілтілі, гидрокарбонатты-сульфатты класқа, натрийлі топқа жатады. Суында мөңке, табан, көксерке, алабұға, тасбас, шортан тіршілік етеді. Жылына 10 – 20 ц балық ауланады. Бөген жағасында «Жартас» санаторийі орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы гидрографиясы
Жартас құм кен орны

**Жартас құм кен орны** - Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданында орналасқан. 1982 жылы ашылған. Нұра өзенінің 2-жайылмалық террасасымен ұштасып жатыр. 

## Геологиялық құрылымы, сипаты
Жартас құм кені қимасының төменгі бөлігі аллювийлі құмды-қиыршықтасты шөгіндісінен, аллювийлі ұсақ түйірлі кварц құмынан түзілген. Жоғарғы өнімді қабаттың орташа қалыңдығы 3 м. Құрамы жағынан құм кварцты дала шпаты болып келеді, жұмырланған кварц түйірлерінің мөлшері 50-70%-ға, дала шпаттары түйірлері 30-50%-ға жетеді. Табиғи күйінде сылау-қалау ерітінділерін дайындауға болады. 

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Жартас минералды суы

**Жартас минералды суы**, Қарағанды облысы Абай ауданы жерінде орналасқан. 

Әктас пен алевролит жыныстарынан түзілген. Қарағанды синклиналінің оңтүстік шетіне ұштасып жатыр. Жартас минералды суы көбіне сульфатты-хлоридті натрийлі, минералдығы 3,8 г/л, тәуліктік қоры 30 м3 шамасында бағаланған. «Жартас» санаторийінің гидроминералдық базасы ретінде ұсынылған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан минералды сулары
Санат:Абай ауданы (Қарағанды облысы) географиясы
Жартас сәбізшөбі

**Жартас сәбізшөбі** () – шатыршагүлділер тұқымдасы, сәбізшөп туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда Жетісу Алатауында, Шолақ тауындағы Талдысай, Қызылауыз сайларында кездеседі. Биіктігі 30 см, кіндік тамырлы өсімдік. Сабағы жіңішке, орта тұсынан бұтақтана бастайды. Тамырдан шығатын және сабақтың төменгі жағындағы жапырақтардың сағағы ұзын, жіңішке, үш рет қауырсынды тілімденген, ал сабақ бойындағыларының сағақтары қысқа болады. Гүл желектері жасыл, ұшына қарай қызыл түсті келеді. 4 – 6 сәулелі шатырша гүлшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Мамыр айында гүлдеп, маусымда жемістенеді. Жемісінің пішіні сопақша, сырты бұдырлы. Жартас сәбізшөбі өте сирек кездесетін эндемик өсімдік болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Шатыршагүлділер
Жартас суландыру жүйесі

**ЖАРТАС СУЛАНДЫРУ ЖҮЙЕСІ**, Қарағанды облысы Абай ауданы жерінде. 1945 жылы пайдалануға берілген. 

Сол жағалық және оң жағалық жүйелерден тұрады. Су Жартас бөгенінен келеді. Шерубайнұра бөгені мен Ертіс-Қарағанды каналы арқылы толығады. Жартас суландыру жүйесі суғарылатын егістіктерде картоп, көкөніс, мал азығы дақылдарын өсіруге мүмкіндік береді. Магистральдық бас каналдың ұзындығы 10,7 км, оның 8,3 км-і темір-бетон плиталардан жасалған.

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Қарағанды облысы) географиясы
Санат:Қазақстан суару жүйелері
Санат:1945 жылы соғылған ғимараттар мен құрылыстар
Жарықкөл

**Жарықкөл** – Жем алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы жерінде орналасқан. Талдышоқы тауының солтүстігінде 2,5 км, Құйғанкөл көлінен оңтүстік-батысқа қарай 1 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 280 м биіктікте. 

## Гидрографикасы
Аумағы 3,8 км2, ұзындығы 2,8 км, енді жері 2,5 км, жағалау бойының ұзындығы 11 км. Суы қарашаның аяғында қатып, сәуірдің 1-жартысында ериді. 

## Жағалау сипаты
Жағалауы құмды келген. Оңтүстігінде Құмжарған құмы орналасқан. Маңында Сулыаша, Балауса, Тереңқұдық, т.б. қыстаулар бар. Жағасында қамыс, қоға, сораң өсімдіктер өседі. Мал жайылымына қолайлы, суы тұщы. 

Санат:Мұғалжар ауданы көлдері
Санат:Жем су алабы
Жартасшөп

**Жартасшөп** (() – қоңыраугүлдер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер туысы. Қазақстанда Қаратау және Батыс Тянь-Шаньның құрғақ құздары мен тау жарықшақтарында өсетін 1 түрі – Северцов жартасшөбі (S. Severzovіі) бар. Биіктігі 10 – 15 см. тамыры жуан, қатты, жоғары қарай тарамдалған, шар тәрізді бұдырлы. Сабақтары жіңішке, бұтақты, ирелеңдеп иіліп келген. Жапырақтарының мөлшері бірдей ұзынша қандауыр тәрізді, жиектері аздап тілімденген. Гүлдері ұсақ, көк түсті, жіңішке, қысқа гүл тұғырына орналасқан. Олар ұсақ гүлді сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамызда жемістенеді. Жемісі — домалақ, бұдырлы қорапша. Северцов жарташөбі – Қаратаудың эндемик өсімдігі болып саналады.

## Түрлері
* *[[Sergia regelii]]* (Trautv.) Fed. in V.L.Komarov – Тәжікстан
* *[[Sergia sewerzowii]]* (Regel) Fed. in V.L.Komarov  – Қазақстан

## Дереккөздер


Санат:қоңыраугүлділер
Жарық сүйгіш өсімдіктер

**Гелиофиттер** (жарық сүйгіш өсімдіктер) – өсуі үшін тура түскен күн сәулесін қажет ететін өсімдіктер. Мұндай өсімдіктерге бақажапырақ, тұңғиық, балқарағай, акация, қайың, бозкілем, т.б. жатады. Жарық сүйгіш өсімдіктермен көлеңкеде өсетін өсімдіктердің ішкі құрылысында айтарлықтай айырмашылықтар болады. Мысалы, Жарық сүйгіш өсімдіктердің эпидермис клеткаларының қабықшалары қалың және лептесіктері (устьицелері) көп болады. Жапырақ клеткаларында хлоропластар өте көп (50 – 300). Жарық сүйгіш өсімдіктердің жапырақтарының бетінде көптеген ақ түсті түктер, төмпешіктер болады, ол тура түскен күн сәулесін кері шағылыстырып, өсімдіктен судың көп булануына кедергі жасайды.
## Дереккөздер


Санат:Өсімдіктер
Жарым

**Жарым** – Нұра алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 37 км.

## Бастауы
Қарқаралы тауының солтүстік етегінен басталып, Сырымбет тауының солтүстік-шығысындағы Қатынкөл көліне құяды.

## Гидрологиясы
Өзен арнасы жоғарғы ағысында тік жарлы, төменгі ағысында кең. Жауын-шашын, жер асты суларымен толығады. Қар ерігенде өзен суы көтеріледі. Суы шаруашылыққа пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы өзендері
Санат:Нұра су алабы
Жарын

**Жарын**, париетерая (Parіetarіa) – қалақайлар тұқымдасына жататын бір және көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы.

Қазақстанда таулы аймақтардың тасты, тастақты, жартасты жерлерінде, көлеңкелі, ылғалды жерлерде, сай-сала жағалауларында өсетін 4 түрі (сырдария жарыны, ұсақгүлді жарын, серб жарыны, иудей жарыны) бар. Олардың биіктігі 5 – 50 см, сабақтары түзу кейде бұтақты. Жапырақтары қандауыр немесе жұмыртқа тәрізді. Гүлдері әр түрлі: дара немесе аралас жынысты гүлшоғырлары жапырақ қолтығынан шоқтанып шығады; қос жынысты гүлдерінің гүлсерігі төрт бөлікті, түбі біріккен. Аталығы 4, үрме тозаңды, аналық гүлінің гүлсерігі түтікті, жоғарғы жағы төрт тісті. Сәуірден тамыз айларына дейін гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – домалақ жаңғақша. Сырдария жарыны Қаратаудың эндемі болып саналады.

## Дереккөздер


Санат:Қалақайлар
Жарынқұдық

**ЖАРЫНҚҰДЫҚ** – Сам құмының батысы мен оңтүстігінде жатқан сор. Маңғыстау облысы Бейнеу ауданында. Ендік бағытта созылып жатқан сордың ұзындығы 110 км, енді жері шығысында (12 км). Батыс бөлігінің жағалауы ашық, жайпақ. Сам құмымен шектесетін бөлігінің жағалауы биіктеу келген. Сор жағалауында бұйырғын, баялыш, жусан, күйреуік, солтүстігі мен батысында бұталар өседі. Құмға жақын жерінде Төлеш, Тасқабақ, т.б. қыстаулар орналасқан. Оңтүстік-батысынан мұнай, газ құбырлары және т. ж. өтеді.
 
## Дереккөздер



Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Жасанды жолмен аэрациялау

**ЖАСАНДЫ ЖОЛМЕН АЭРАЦИЯЛАУ**– судың өзін-өзі тазалау қабілетін күшейтудің тиімді тәсілі. Судағы еріген оттектің тапшылық жағдайында өздігінен тазару процестері шұғыл тежеледі; жасанды түрде аэрациялау қажеттілігі туындайды. Бұл жұмыс арнайы қондырғылардың көмегімен жүзеге асырылады. Аэрациялаудың кез келген тәсіліне айтарлықтай дәрежеде қуат жұмсалады. Жасанды жолмен аэрациялаудың тиімділігі жұмсалған 1 кВт сағ қуаттағы 1 кг оттек мөлшерімен өлшенеді.
 
## Дереккөздер



Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Санат:Қазақстан табиғаты
Жасанды көлтабан

**Жасанды көлтабан**– көктемде еріген қар суын немесе тасыған өзен суын жинау үшін аумақтың ыңғайлы телімін үйілген топырақ жалымен шектеу жолымен жасалған алаң. Қазақстанның қуаңшылық жағдайында топырақты көктемде бір рет ылғалдандыру үшін пайдаланылады. Уақытша көлтабандар суайрығында және сайлардың жайпақ беткейлерінің жоғарғы биіктерінде, аласа, жыл сайын қайта салынатын топырақ жалдарын тұрғызу жолымен салынады. Су басқан қабатының тереңдігіне қарай жасанды көлтабан терең толтырылған (≥0,6 м) және тайыз (≤0,6 м) толтырылған деп бөлінеді. Көлтабандағы судың тұру ұзақтығы онда егілген дақылға байланысты болады.

## Дереккөздер



Санат:Су шаруашылығы
Санат:Көктем
Жасанды сел тасқыны

**Жасанды сел тасқыны** - арнайы зерттеулер мен тәжірибелік мақсаттарды жүзеге асыру үшін табиғи жағдайда сел тасқынын жасау. Жасанды сел тасқыны бөгеннен не су қабылдағыштан суды ағызу арқылы жасалады, мұнда оның (тасқынның) параметрлерін басқарудың мүмкіндігі сақталады.

## Дереккөздер


Санат:Қауіпсіздік
Жарықтар

thumb|right|150px|Жарықтар

**Жарықтар** - тұтас тау жыныстарының әр түрлі себептермен жарылуы әсерінен болшектенген бөліктерінің араларында пайда болған ыдырау сызықтары. Пайда болуы тұрғысынан тектоникалық Жарықтар және бейтектоникалық Жарықтар болып екі түрге бөлінеді. Тектоникалық Жарықтарға тектоникалық айырылымдар, кливаж; бейтектоникалық Жарықтарға үгілу Жарықтары, опырылма Жарықтары, жылжыма Жарықтар жатады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жасаңшөптер тұқымдасы

thumb|right|190px|Жасаңшөптер тұқымдасы
**Жасаңшөптер тұқымдасы**(Crassulaceae) – қос жарнақты бір немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Жасаңшөптер тұқымдасының жер шарының қоңыржай және ыстық аймақтарында, таулы жерлер мен құрғақ тасты беткейлерде кездесетін 35 туысы, 1500 түрі бар. Қазақстанда 6 туысы, 31 түрі кездеседі, ең көп тарағаны – киікоты, жертаған. Сабақтары тік, төселіп өседі. Өте қалың, шырынды жапырағының пішіні – дөңгелек, цилиндр, қалқанша тәрізді. Сыртын өңез жауып жатады. Көбінесе жапырақтары сабақтың түп жағын айнала дегелектене орналасады, мұның суды аз буландыру үшін маңызы зор. Жасаңшөптер тұқымдасының ерекшелігі – фотосинтез процесі түнде жүреді, өйткені жапырақтағы тыныс саңылауы (устьице) түнде ашылады. Гүлдері қос жынысты, кейде дара жынысты. Қос үйлі, сабақ ұшында жеке-жеке орналасады немесе шатырша, шоғырбас, қалқанша, масақ, т.б. гүлшоғырына топтасады. Тостағанша жапырақшалары 5, 9 кейде 30-дан асады, күлтесі – бесеу. Шыбындар арқылы тозаңданады. Жемісі – көп жапырақша, қауашақ тәрізді. Тұқымы өте көп, ұсақ, жеңіл болғандықтан жел, су, құмырсқалар арқылы таралады. Жасаңшөптер тұқымдасының ішінде дәрілік (алтын тамыр, қалыңқой, т.б.) және әсемдік (эхеверия, бозкілем, түбіртек, т.б.) үшін гүлзарларда, саябақтарда өсірілетін түрлері.
name="source1">«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9 
## Дереккөздер



Санат:Жасаңшөптер
Жарықтау

**Жарықтау** – Жарық және Көлденеңтемір өзендері аралығындағы тау. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданының солтүстік-батысында орналасқан. 

## Жер бедері
Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылған суайрық жотаның абсолюттік биіктігі 346 м, ұзындығы 30 км, ені 10 км-дей. Таудың әктасты конгломераттан түзілген жыныстарын сұр түсті саз балшық пен глауконитті құм жауып жатыр. Беткейі сай-жыралармен тілімденген. 

## Өсімдігі
Қара қоңыр топырақ жамылғысында бетеге, боз, селеу, жусан, т.б. шөптесін өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Мұғалжар ауданы таулары
Жас гвардия шыңы

**Жас Гвардия шыңы** – Іле Алатауындағы Кіші Алматы сілемінің оңтүстік бөлігіндегі шың. Үлкен Алматы және Талғар өзендері алабын бөліп тұрады. 

## Жер бедері
Биіктігі 4395 метр, пирамида тәрізді. Шыңның солтүстік-батыс беткейінде Тимофеев, шығыс беткейінде Жас Гвардия мұздықтары жатыр. Шың басына 1944 жылы В.Неаронский мен Б.Шнайдер шыққан.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан шыңдары
Санат:Іле Алатауы
Жасыбай тауы

**Жасыбай** – Баянауыл тауындағы тау.

## Географиялық орны
Павлодар облысы Баянауыл ауданы Торайғыр ауылының оңтүстік-батысында орналасқан тау. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 2,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 1,5 км. Ең биік жері 1000 м шамасында. Орталық тау шоғырынан жан-жаққа тараған сілемдері – Жанбақты, Торайғыр, Жақсыаула, Жаманаула біртіндеп аласара береді.

## Геологиялық құрылымы
Тау силур мен девон кезеңдерінің кристалды гранит, сияенит, порфирит, тақтатас жыныстарынан түзілген.

## Жер бедері
Тау басы тік жартасты келген.  Тау аралығындағы қазаншұңқырда суы мөлдір Жасыбай, Торайғыр көлдері жатыр. Әсем құзы, алуан бейнелі алып жартастары мен үңгірлері және бұлақтары табиғатқа ерекше көрік береді.

## Өсімдігі
Етегінен басына дейін бозтал, балқарағай, ақ қайың орманы өскен.

## Дереккөздер

Санат:Баянауыл ауданы таулары
Жасыл белдем

thumb|right|190px|Жартылай қатты қанаттылар
**ЖАСЫЛ БЕЛДЕМ**– 1) қала шекарасынан сыртқы аумақта орманды, орманды-саябақ отырғызылған қаланы қорғап, санитарлық-гигиеналық маңыз атқаратын қала халқының демалыс орны; 2) қала айналасында немесе басқа да ірі елді мекен төңіректерінде отырғызылған, сақталған кең аумақты ағашты, бұталы өсімдіктер жамылғысы, жануарлар дүниесі түгел жасыл белдемдер. Олар ортаны ластанудан сақтап, ауаны тазартып, оттекпен байытып, тұрғындардың демалуына жағдай туғызады.

## Дереккөздер


Санат:Қала құрылысы
Жасыл құрбақа

**Жасыл құрбақа** () – құрбақа тұқымдасына жататын құйрықсыз қосмекенді. 

Далалық аймақтарда, шөл, шөлейт жерлерде тіршілік етеді. Қазақстанда тіршілік ететін 3 түрінің ең көп тарағаны. Тұрқы 70 – 90, кейде 140 мм. Терісі бұдырлы, арқасы сарғыш сұр немесе жасыл сұр. Шықшыт бездері үлкен. Мамыр – маусымда суға уылдырық шашады. Онда 12 мыңға жуық ұрық бар. Кеміргіштер інінде, тас астында, шұңқырда қыстайды. Зиянкес жәндіктерді жеп пайда келтіреді.

## Дереккөздер


Санат:Құрбақалар
Жасылша

**Жасылша**, купырь () – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын бір және екі жылдық өсімдіктер туысы. Еуразияда кездесетін 20-ға жуық түрі белгілі. Қазақстанда Солтүстік, Батыс Тянь-Шань тауларының шыршалы ормандарында, тау беткейлерінде, өзен бойларында, таудың мәңгі мұз жататын шыңдарында өсетін 2 түрі (мұзшыл жасылша, ұқсас жасылша) бар. Бұлардың биіктігі 1 м-ден асады. Сабағы тік, қырлы, бұтақтанған. Жапырақтары екі, үш кейде бірнеше рет қауырсынды тілімденген, екі жағы да түкті болады. Гүлдері ақ түсті, күрделі шатырша гүлшоғырына топталған. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамызда жемістенеді. Жемісі ұзынша, екі бүйірінен қысыңқы. Кейбір түрін тағамға пайдаланады, балды өсімдіктер.

## Дереккөздер



Санат:Шатыршагүлділер
Жатаған ортотрихум

**Жатаған ортотрихум** (Orthotrіchum laevіgatum) – ортотрихалар тұқымдасына жататын мүк. Қазақстанда Іле Алатауының Кетпен жотасында кездеседі. Шымы бос, үстіңгі қабаты қоңыр жасыл, асты қара қоңыр топырақта өседі. Сабағының биіктігі 1 – 4 см, жапырақтарының ұзындығы 3 мм, ені 0,8 – 1 мм, ұзынша қандауыр тәрізді. Қорапшасының пішіні ұзынша, дөңес, жұқа, сырты тегіс болады. Жапырақты мүктің спорасы бар қауашағындағы тесіктің айналасындағы тісшелері (перистомдары) қарапайым; жұп тісшелері бар; кірпікшелері болмайды. Мүк қалпақшасының сыртын қалың папиллозды қылтандар жапқан. Спораларының мөлшері 15 – 20 мкм, қызыл қоңыр түсті. Бір үйлі өсімдік, споралары арқылы көбейеді. Маусым – тамыз айларында спорасы пісіп-жетіледі. Жатаған ортотрихум – өте сирек кездесетін мүк түрі, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер



Санат:Мүктәрізділер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Жатаған өсімдіктер

**Жатаған өсімдіктер**– сабақтары жерге төселе не жер бауырлап тырбиып өсетін өсімдіктер. Оның кейбір түрлерін төсемелі не желі сабақты (мысалы, асқабақ, қауын, қарбыз, қияр, бүлдірген) өсімдіктер деп те атайды. Жатаған өсімдіктердің сабақ буындарынан қосалқы тамырлар өсіп, кейін желі сабақ ескіріп үзіледі. Сөйтіп, бір өсімдіктен вегетативтік даму жолымен бірнеше жаңа өсімдік пайда болады. Тамыр сабақты жатаған өсімдіктердің қосалқы тамырының үстіңгі жағынан тік сабақ дамитындары да (жатаған қияқ) бар. Жатаған өсімдіктерге ақбас жоңышқа, жатаған, ешкімия, эспарцет, сабыншөп, ебелек, ажырық, т.б. өсімдік түрлері жатады. Жатаған өсімдіктердің табиғатта да, шаруашылықта да үлкен маңызы бар. Көп жылдық жатаған өсімдіктермен құмды, сай-салалар ернеуін, өзен-көл жиегін бекітеді, топырақты шымдандырады. Жатаған өсімдіктердің жайылымға көнбісті, мал азықтық түрлері (жатаған жоңышқа, жатаған бидайық, т.б.), тағамдық және витаминді түрлері бар.

## Дереккөздер



Санат:Өсімдіктер
Жатық жер

**Жатық жер** – Қоңыртөбе тауының солтүстік-батысындағы қоныс. Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданында.

Сарысу өзенінің аңғарында солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатыр. Оңтүстігінде Ақасық тауы, шығысында Ақкөл, Аққұдық құдықтары бар. Қоныстың орны тегіс тақырлы. Мал жайылымына пайдалануға жарамсыз.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы қоныстары
Санат:Жаңаарқа ауданы географиясы
Жауғашты (құдық)

**Жауғашты**– Қызылқұм құмының солтүстік-шығысындағы құдық. Оңтүстік Қазақстан облысы Отырар ауданында. Сырдария өзенінің аңғарында. Тереңдігі 15 м, су шығымы 1080 л/сағ. Тізбекті-ұяшықты төбешіктердің бойында орналасқан. Маңайында Өмірбек құдығы Қызылшалы құдығы, Қараша құдығы, Ақберді құдығы құдықтары орналасқан. Шығысы мен оңтүстігінде көптеген қыстаулар бар. Құдық мал суаруға пайдаланылады. 

## Дереккөздер
 

Санат:Қазақстан құдықтары
Жаураған

**ЖАУРАҒАН**– Қызылорда облысы Арал ауданы Арал теңізінің солтүстік-шығысындағы төбе. Баршақұм құмында. Абсолюттік биіктігі 103 м. Төбе солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 2,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км. Жер бедері қырқалы-төбешікті. Төрттік жүйесінің түзілімдерінен құралған. Құмның сұр, сортаңды топырағында жусан мен бұта аралас эфемерлі өсімдіктер, жер асты суы жер бетіне жақын жатқан етегінде жыңғыл, ши, құрақ өседі. Мал жайылымына пайдаланылады. Оңтүстігінде Манасбай, Жыланды қыстаулары орналасқан.

## Дереккөздер



Санат:Қызылорда облысы географиясы
Санат:Төбелер
Жаурауық

**Жаурауық**, шұбар шымшық () – торғайтәрізділер отряды, құнақтар тұқымдасына жататын құс. Еуропада, Солтүстік-Батыс Африкада және Батыс Азияда тараған. Қазақстанда орманды-далалы алқаптарда кездеседі. Дене тұрқы 15 см-дей, салмағы 18 – 26 г. Аталығының басы ақшыл сұр түсті, арқасы қоңыр, белі сары жасыл, құйрық жағы құлпырған күлгін түсті. Қара қанаттарында аппақ жолақтары болады. Үні қатты және сыңғырлаған, сайрағанда ерекше құбылған дыбыс шығарады. Жыл құсы. Наурыз – сәуірде ұшып келіп, тостағанға ұқсас, жақсылап жасырып бүркемелеген ұясын жалпақ жапырақты және қылқан жапырақты ағаштарға салады. 4 – 5 қоңыр дақты көгілдір жасыл жұмыртқаларын аналығы 14 күндей басып шығарады. Балапандарын екеулеп осынша уақыт ұясында асырайды. Зиянкестерді жеп пайда келтіреді. Қыркүйек – қазанда оңтүстік жаққа қыстау үшін ұшып кетеді. Кейде Оңтүстік Қазақстанда шамалы топ құрып қыстап та қалады.

## Дереккөздер


Санат:Торғайтәрізділер
Жауһар (гүл)

**Жауһар**, гарадиолюс () – астралылар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда барлық аймақтарда кездесетін 2 түрі (имек жауһар, қанатты жауһар) бар. Бұлардың биіктігі 5 – 30 (40) см, сабағы бұтақты, түкті кейде тықыр. Шеттері ойық, тісті қарапайым жапырақтары болады. Гүлдері сары түсті, тілшікті. Гүлсебеттері аз гүлді, сабақтың бұтақтанған жерінде орналасады. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, мамыр – маусымда жемістенеді. Тұқымдары цилиндр тәрізді, имек болады.

## Дереккөздер

Санат:Күрделігүлділер
Жауқазын

thumb
**Жауқазын**– лалагүлдер тұқымдасына жататын шөптесін өсімдіктің ерте көктемде пісетін ақ түйнекті баданасы; қ. Лалагүл тұқымдасы.

## Дереккөздер



Санат:Лалагүлдер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Сарықияқ

**Сарықияқ**, жауқияқ деп те аталады () – сукөріктер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанның көлдерінде, ағысы баяу су айдындарында кездесетін бір түрі – кәдімгі жауқияқ (S. aloіdes) бар. Биіктігі 50 – 100 см. Қысқа сабағы суға батып тұрады, тек гүлдеген кезде ғана, жапырағы мен гүлі су бетіне шығады. Жапырағы қалың, етжең, жиегі тікенекті, иректеліп келген, сабақты айнала орналасады. Ақ түсті гүлі – қос үйлі. Маусым – тамыз айларында гүлдейді. Жемісі – алты қырлы, жұмыртқа пішінді. Жауқияқты ірі қара мен шошқа сүйсініп жейді. Ауыл шаруашылығында тыңайтқыш ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Сукөріктер
Жауын-шашын инверсиясы

thumb|right|190px|Жауын-шашын инверсиясы
**Жауын-шашын инверсиясы**– бұлттардың ең дамыған деңгейіне сәйкес келетін, жауын-шашын ең көп жауатын таудағы белдеуден жоғары қарай атмосфералық жауын-шашын мөлшерінің азаюы.

## Дереккөздер


Санат:Жауын-шашын
Жауыркезең

**Жауыркезең** – Жетіжол жотасының орта сілеміндегі асу. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Қордай және Алматы облысы Жамбыл аудандарында орналасқан. 

## Жер бедері
Биіктігі 2500 м-дей. Жетіжол асуының маңындағы шатқалдар беткейінен Жаманты өзені бастау алады. Жылдың барлық мезгілінде салт атты адам өте алады.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы асулары
Санат:Жамбыл облысы асулары
Санат:Іле Алатауы