open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қолданбалы деңгей

**Қолданбалы деңгей** () — OSI моделінің 7-деңгейі. Пайдаланушы мен желілік қолданбалардың әрекеттестігіне байланысты мәселелермен айналысады. Қолданбалы деңгей есептеу желісінің түйіндеріне (немесе қолданбаларына) басқа түйіндермен немесе (қолданбалармен) байланысуға мүмкіндік беретін кейбір қызметтерді ұсынады. Бұл деңгейде есептеу желісі арқылы тасымалданатын мәліметтер анықталады және олар бөлшектерге бөлінеді. Қолданбалы деңгей үлгісінің көзге түсетін бөлігі болып табылады. Онда ешқандай нақты жүмыс істелмейді, тек есептеу желісіне қатынас құрмақшы талап төменгі (алтыншы) деңгейге жіберілетін сұратуға өзгертіледі.

## Хаттамалар

* 9P
* BitTorrent
* BOOTP
* DNS
* FTP
* HTTP
* NFS
* POP, POP3
* IMAP
* RTP
* SMTP
* SNMP
* SPDY
* Telnet
* SSH
* X.400
* X.500
* RDP

## Дереккөздер

Санат:Қолданбалы деңгейдегі протоколдар
Скремблер

**Скремблер** (Scrambler) - берілетін ақпараттың мазмұнына тәуелсіз түрде модульденген сигналдардың спектрлік тығыздығының тұрақтылығын жасақтай отырып, биттердің кездейсоқ алынған тізбегін беретін кодтау құрылғысы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Теріс негіз

**Теріс негіз**(Отрицательное основание; negative base) — санау жүйесінің негізі ретінде пайдаланылатын бүтін теріс сан. Оң және теріс сандарды компьютер жадында біркелкі ұсынуға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Компьютерлік техника
Өкпедегі талшықты тесікті туберкулез

**Өкпедегі талшықты тесікті туберкулез** — өкпе туберкулезінің клиникалық түрі,  өкпедегі талшықты тканьнің өзгеруімен бірге тесік пайда болады және сірі қабық қалыңдайды.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Көліктік бекет

**Көліктік бекет** (*Транспортная станция; transport station*) — есептеу желілерінде — өзара өрекеттесетін параллель процестердің жиынтығы ретінде үйымдастырылған ақпараттық процессор бағдарламасы.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*транспортная станция
*Transfer station - Wikipedia, the free encyclopedia

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Скроллинг

**Скроллинг, қарап шығу** (Прокрутка, просмотр; scrolling) - 1) экран терезесіндегі бейненің тік немесе көлденең орын ауыстыруы; 2) экран терезесіне толық симай орналасқан мәтін немесе сурет бойымен олардың көрінбей түрған бөліктеріне қарай (оңға, солға, жоғары, темен) жылжу. Терезедегі бейнені тік немесе көлденең сырғыту белдеулері немесе бағыттауыш пернелер (,, 1) арқылы экран бетінде ығыстыруға болады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мәліметтер басқарушысы

**Мәліметтер басқарушысы** (Администратор данных; data administrator) — мекемеде (көсіпорында) пайдаланылатын мәліметтер жайлы толық мағлұматы бар және оларды сақтауға, жаңарту мен пайдалануды ұйымдастыруға жауапты адам.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Скэн-код

**Скэн-код** (Scan code) — пернені басқан кезде жуйелі блокқа жіберілетін оның ретгік нөмірі; бір байттық сан. Оның соңғы жеті разряды пернетақтаның әрбір пернесіне тағайындалған ұқсастырғыш нөмірді көрсетеді.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Иммунды химия

**Иммунды химия** — иммунологияның бөлімі. Иммунитеттің химиялық негіздерін, құрылысын, қасиеттерін және антидене мен антигеннің өзара қарым-қатынастарын зерттейді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Оттегі маскасы

250 px|thumb

**Оттегі маскасы** — ауыз бен мұрынды жауып тұратын және оттегі көзіне жалғасатын, багқа орнатылған адамның тыныс жолдарына 		  оттегімен байытылған қоспа беруге арналған маска.
Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Milnet

**MILNET** — Халықаралық Интернет жүйесімен байланысқан *[[АҚШ]]* Қорғаныс министрлігінің компьютерлік желісі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Байламға арналған шегініс

**Байламға арналған шегініс** (Отступ для связки; binding offset) — мәтінді шығару кезінде беттерді бекітуге немесе байластыруға қаддырылатын өріс. Кейбір мәтіндік процессорлар қалыпты өрістен басқа байлауға шегініс қарастырады. Сонымен бірге шегіністің оң немесе сол жақта түратыны көрсетілуі тиіс.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Слот

**Слот** (Slot) — 1) F атрибуттарының атауын, V атрибуттарының мәнін және баска да Q слоттарга сілтемені анықтауға арналған Фреймнің құрамдас бөлігі. Слоттың пішімі: ; ; ..., ; . . ; 2) компьютердің жүйелілік тақшасындагы кеңейтудің алып-қосу ойығы; мөрлі тақша орналастырьшатын орын. Бұл қуыс-орын графикалық адаптерді, тізбекті және параллель интерфейстер, дыбыс карталары және тағы солар сияқты кеңейту тақшаларын орнату және оларды шинамен байланыстыру үшін керек.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Снобол

**Снобол** (Snobol) — мәтіндік ақпаратты өңдеуге арналған программалау тілі. Мәтіндер әріптердің, цифрлардың және баска да символдардың еркін алынған тізбегінен тұратын жолдар ретінде қарастырылады. Алғашқы нұсқасы 1962 ж. Bell Telephone лабораториясында Р. Грисуолдтың басшылығымен әзірленді, одан кейін Снобол-4 нұсқасы дүниеге келді.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мәліметтер блогы

**Мәліметтер блогы** (Блок данных; data block) — негізгі жад пен сыртқы жад арасында немесе желілер торабы арасында біртұтас берілетін мәліметтер агрегациясы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Қиып өткен аңғар

**Қиып өткен аңғар** - жоғары және төмен орналасқан бөліктерімен салыстырғанда тарылған бөлікше. Оның пайда болу жолдары: 1) регрессиялық эрозия нәтижесінде, өзен суайрық қырқаға тіреліп оны қиып өткенде; 2) аңғар жолындағы бір кырат баяу көтерілген жағдайда (антецеденттік аңғар); 3) өзен суы үсті босаң таужыныстар жабынымен көмілген қатгы массивке жеткенде; 4) жер асты өзенінің жабыны опырылып түскенде (карст алқаптарында). Синонимі: жарып өткен аңғар.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Терістейтін кіріс

**Терістейтін кіріс** (Инвертирующий вход) — ауыспалы күйлі схеманың сигнал берген кездегі калып-күйінің өзгеруіне өкелетін (кері қалып-күйіне ауыстыратын) кірмесі.
## Дереккөздер</span>


Санат:Терминология
Байланыс жүйесі

**Байланыс жүйесі**  (Система связи; communications system) —
жиынтық импульстерін, үндік сигналдарды және пернетақта белгілерін
аныктап, сондай-ақ жүйе шегіндегі
және жүйеден тыс қажетті аралық
қосылыстарды қамтамасыз ететін,
бағдарламамен басқарылатын процессорлы комплекс. Байланыс жүйесі
сандық компьютерді бағдарламамен
қамтамасыз ететін еске сақтаушы
құрылғыны және нақты қосылыстарды орындауға арналған арнайы
аппараттық құрал-жабдықтары бар
сөрелі плата ұстағышты қосады. Байланыс жүйесі көсіпорындағы тұтынушыларға деректер терминалдары мен
телефон аппараттарын жалпы пайдалану және деректерді тарату үшін
байланыс қызметін ұсынады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Сокет

**Сокет** (Socket) - 1) микросхема орнатылатын ұя (орын); 2) есептеу желісінде — желі арқылы мәліметтер жеткізудің ақырғы орны. Байланыстың шеткі нүктесін жасақтайды: екі сокет толық жолды көрсетеді. Желідегі есептеу машиналары арасындағы кірмелік және шығыстық мәліметтер үшін кос бағытталған арна ретінде жұмыс істейді. Мысалы, Беркли сокеттері, әр түрлі операциялық жүйелерде қолданылады; Windows сокеттері көбінесе Winsock деп аталады. Бұл қолданбалы программалаудың интерфейсі. Winsock тек Windiws 95, Windows NT сияқты Windows тектес операциялық жүйелерде қолданылады; TCP  кез келген байланыс арнасын бірмәнді аныктайтын сан. IP-адрес және 16 разрядтық логикалык нөмірден (порттың нөмірі деп аталатын) тұрады; TCP хаттамасын бірнеше қолданбалы программамен бір компьютерде бір мезгілде пайдалану үшін ол адрестер мен порттар жиынтығы түрінде ұсынылуы тиіс. Өйткені порттар идентификаторы TCP хаттамасының әрбір программасымен тәуелсіз таңдалғандықтан, олар бірегей болады. Порт идентификаторы мен IP—адресінің жиынтығы да бірегей болады. Бұл жиынтық сокет деп аталады. Жіберуші мен қабылдаушының арасындағы жалғастыру толығымен оның ұштарындағы сокеттермен анықталады. Бұл жалғастыруды мәліметтерді жеткізудің екі бағытында да пайдалануға болады, яғни ол жеткізудің дуплекстік режімін қолдайды.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мәліметтер блогын ауыстыру

**Мәліметтер блогын ауыстыру** (Перемещение блоков данных; staging) — магниттік таспаны пайдалануға негізделген мәліметтерді жылжыту тәсілі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Норакрил — 100

«Норакрил — 100». Акрил смоласы (нұм) негізінде жасалған ұнтақ пен сұйықтықтан тұратын пломба даярлайтын материал. Ұнтақ құрамының: 80%-не дейін толықтырма ретінде кварц қосылады, бензол және бояғыш заттар кіреді. Толықтырма пломбаяың беріктігін арттырып, ылғал тартуын азайтады. Ұнтақ пен сұйықтық араласқан соң катализатор арқасында полимерлену жүреді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Мәліметтер буфері

**Мәліметтер буфері** (Буфер данных; data buffer) — мәліметтерді принтерге, дискілік жинақтауышқа және басқа да құрылғыларға жеткізу кезінде оларды уақытша сақтауға арналған жад бөлігі.

## Дереккөздер


Буферлеу (информатика)

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Терістелген файл

**Терістелген файл** (Инвертированный файл; inverted file) — жазбалары түйінді емес өріс бойынша реттелген файл.
## Дереккөздер</span>


Санат:Ақпараттану
Жүйке ауруы

**Невралгия ( — «нерв, жүйке» +  - «ауруы») — жүйке ауруы**. Аздаған анатомиялық өзгерістерден болатын шеткі нерв сабақтарыпың кеселі. Функционалдық қажу салдарынан пайда болады. Нервтендірілген (иннервация) мүшелер мен тканьдер қақсағаньш қоймай, қайталай, азап шектіріп тұрады. Сонымен қатар жүйкелендірілген жерлер қызарып, бозарып, тершең тартып немесе тері құрғап көрінеді. Бет терісінін сезімталдығы арта түседі. Түн ішінде дерт қозбайды, науқастар тыныш ұйықтайды. Клиникада желке, тіл және үшкіл жүйкелердің невралгиясы жеке-жеке сипатталады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Санат:Жүйке жүйесі аурулары
Бөлгіш қабырға

**Бөлгіш қабырға** (*Раздельная стенка*) — жекелеген су торабының элементі, бөгет суын басқа имараттан бөліп тұратын және ағынды судың діңгек түбін шаймалауынан сақтайтын қабырға. Бір имарат пен екінші имаратты жалғастырушы құрылымдық жартылай тіреуіш кызметін атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Бөгет
Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Байланысқан ресурстары бар жергілікті желі

**Байланысқан ресурстары бар жергілікті желі** (Локальная сеть с присоединенными ресурсами; ARCnet (Attached Resourse Computing network) — 1970 жылдары Datapoint фирмасы жасаған, тізбекті мәліметтер жеткізетін желі түрі. Өте қарапайым және сенімді. Мәліметгерді жеткізу жылдамдығы 2,5 Мбит/сек. болған, бірақ қазіргі кезде жұмыс істейтін жылдамдығы 20 Мбит/сек. төңірегіндегі стандарты бар.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Бөлу құдығы

**Бөлу құдығы** (*Распределительный колодей*) — жабық суармалау жүйесінің құдығы.

**Бөлу құдығы** жер асты су құбырларының жабдықтарымен, құрғыларымен жөне аспаптарымен тікелей жалғасқан. Мұндай құдық суды бөліп-таратумен қатар, су желілеріндегі су шығынын да реттеуге арналған.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Мәліметтер бірлігі

**Мәліметтер бірлігі** (Единица данных; data unit) — жүйеде қабылданған мәліметтер құрылымының дербес бөлігі. Программалау тілдерінде — мәліметтер бірлігіне өріс, агрегат, жазба, файл, ал операциялық жүйелерде блок, мәліметтер жинағы жатады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Архив, құжаттама және кітап ісі комитеті

**Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Архив, құжаттама және кітап ісі комитеті** — мемлекеттік рәміздер, архив ісі және басқаруды құжаттамалық қамтамасыз ету, электрондық құжат айналымы және электрондық архивтер, ономастика, геральдика, кітап және кітапхана ісі салаларында басшылықты жүзеге асыратын Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің ведомствосы.

## Тарихы
ҚР Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің Мұрағаттар мен құжаттаманы басқару жөніндегі комитеті ҚР Үкіметінің 1999 ж. 29 сәуірдегі қаулысымен құрылды. ҚР Президентінің﻿ 2003 ж. 13 қыркүйектегі Жарлығымен министрлік оны ҚР Мәдениет министрлігі мен ҚР Ақпарат министрлігіне бөлу жолымен ҚР Мәдениет министрлігінің Мұрағатты басқару және құжаттама жөніндегі комитет болып қайта ұйымдастырылды. ҚР Президентінің 2004 ж. 29 қыркүйектегі Жарлығына сәйкес
ҚР Үкіметінің 2004 ж. 29 қазандағы қаулысымен комитет ҚР Мәдениет, ақпарат және спорт министрлігінің Ақпарат және мұрағат комитеті болып қайта ұйымдастырылды. 2006 жылы ол ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігіне, 2010 жылы ҚР Байланыс және ақпарат министрлігіне, 2012 жылы ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігіне берілді. 2014 жылы комитет таратылып, ҚР Байланыс және ақпарат агенттігіне қосылды. 2021 жылы ҚР Мәдениет және спорт министрлігінің құрамында Архив істері және құжаттаманы басқару комитеті қайта құрылды. 2023 жылы наурызда Архив, құжаттама және кітап ісі комитеті болып өзгертіліп, қыркүйекте ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің қарамағына берілді.

## Міндеттері
# Мемлекеттік рәміздер, архив ісі және құжаттамалық қамтамасыз ету, электрондық құжат айналымы және электрондық архивтер, ономастика, геральдика, кітап және кітапхана ісі салаларында басшылықты жүзеге асыру

## Құрылымы
Комитеттің 5 басқармаcы бар (2023 жылға):
# Мемлекеттік саясат және нормативтік-құқықтық реттеу басқармасы
# Мониторинг және мемлекеттік бақылау басқармасы
# Ұлттық архив қорын пайдалану және мемлекеттік қызметтер басқармасы
# Геральдикалық жұмыс басқармасы
# Кітап ісі басқармасы
# Ономастика басқармасы

## Қарамағындағы мекемелер
* «Астана қаласындағы Қазақстан Республикасының Ұлттық академиялық кітапханасы» РММ
* «Геральдикалық зерттеулер орталығы» РММ
* «Зағип және нашар көретін азаматтарға арналған республикалық кітапхана» РММ
* «Қазақстан Республикасының Ұлттық архиві» РММ
* «Қазақстан Республикасының Ұлттық кітапханасы» РММ
* «Қазақстан Республикасы Ұлттық мемлекеттік кітап палатасы» РММ
* «Қолжазбалар және сирек кітаптар ұлттық орталығы» РММ
* «Орталық мемлекеттік архив» РММ
* «Орталық мемлекеттік ғылыми-техникалық құжаттама архиві» РММ
* «Орталық мемлекеттік кино-фото құжаттар мен дыбыс жазбалары архиві» РММ

## Дереккөздер

А
Байланыстың ерекше бөлінген арналары

**Байланыстың ерекше бөлінген арналары** (Выделенные каналы связи; dedicated line) — байланыс желілеріне бекітіліп берілген немесе соларға арнайы жасалған байланыс арналары. Ауыстырып қосылатын арналардан айырмашылығы: мұнда екі немесе төрт өткізгішті болады. Басқаша айтқанда, ауыстырып қосылмайтын байланыс арналары деп аталады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мәліметтер бүркемесі

right|thumb
**Мәліметтер бүркемесі** () — тек қана мәліметтерді бүркемелеуге арналған бүркеме.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мәліметтер жазбасы

**Мәліметтер жазбасы** (Запись данных; data record) — 1) мәліметтер базасы құрылымының бірлігі; 2) мәліметтерді компьютердің негізгі жадынан сыртқы жадына жазудан тұратын машиналық операция.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Бакет

**Бакет** (Bucket) — шағын компыотерлер жүйесінде — файлдың бірнеше блоктарын салыстырмалы немесе индекстік ұйыммен біріктіру. Бұл біріктіру операциялык жүйеде енгізу-шығарудың логикалық сатысы болып саналатын мәліметтерді басқару жүйесі мен қолданбалы программа арасында алмасу бірлігі ретінде қабылданады. Бакеттің мөлшері, яғни оның блоктарын құраушылардың саны, файлды құру кезеңінде анықталады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Бақылау және болжам

**Бақылау және болжам** (диагностика) блогы (Блок контроля и диагностики; control and diagnostics block) — аппараттық тәсілмен жеке құрылғылардың жұмыс істеу мүмкіндігін тексеретін және жұмыс бабында болуы мүмкін ақаулықтар мен қателіктерді болжайтын құрылғы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мәліметтер жеткізу желісі

**Мәліметтер жеткізу желісі** (қашықтан қатынас құру) (Линия передачи данных (удаленного доступа); communication link) — есептеу желісі тораптарының арасында мәліметтерді жеткізуге арналған байланыс желісі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мәліметтер жинағы

**Мәліметтер жинағы** (Набор данных; data set) — физикалық жазбалардың ұқсастырылған жиынтығы. Жүйеде тағайындалған мәліметтерді өңдеу тәсілдерінің біреуімен ұйымдастырылады: файл, файл бөлігі, бірнеше файлдар түрінде ұсынылады. Тізбектік, индекстік-тізбектік және кітапханалық мәліметтер жинағы болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Бақылау журналы

**Бақылау журналы** (Контрольный журнал; audit trail) — 1) ақпарат элементтеріне жасалған барлық операцияларды тіркеу. Мысалы, мәліметтер жазбасын жүйеде пайда болған сәтінен бастап, кеткенге дейін тіркеп отыру. Журнал бүкіл тізбекті тексеру және қалпына келтіру үшін жеткілікті мәліметтерді қамтуы тиіс; 2) желіде болып жатқан оқиғалар туралы мағлұматтар орналасатын файл.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мәліметтер жинағын басқару блогы

**Мәліметтер жинағын басқару блогы** (Блок управления набором данных; data set control block) — компьютерлердің бірыңғай жүйесінде — тікелей қатынас құру құрылғысында орналастырылған мәліметтер жинағының ентаңба жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мәліметтер жинағын кеңейту

**Мәліметтер жинағын кеңейту** (Расширение набора данных; data set extension) — уақытты бөлуі бар жүйелерде — терминалмен жұмыс істейтін пайдаланушының мәліметтер жинағынан әрқайсысы туралы ақпараты бар басқарушы блок.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жанғыш қазбалардың моруы

**Жанғыш қазбалардың моруы** — жанғыш қазбалардың идиогипергенез белдемінде, еркін оттек пен басқада атмосфералық агенттердің тікелей әсерінен түрлену процесі. Жалпы жағдайда жанғыш қазбалардың моруында олардың құрамында оттек көбейіп, керісінше көміртек пен сутек азаяды, сонымен қатар физикалық және химиялық қасиеттері өзгереді. Жанғыш қазбалардың моруының соңғы сатысында олар көмір қышқылына дейін толық минералданып, суда еритін өнімдерге айналады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Мәліметтер жинағын ұйымдастыру

**Мәліметтер жинағын ұйымдастыру** (Организация набора данных; data set organization) — мәліметтер жинағының құрылымы мен оның жазбаларын дискіде орналастыру тәртібі. Мәліметтер жинағының төрт түрлі — тізбекті, индексті-тізбекті, тікелей, кітапханалық типі бар.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мәліметтер кабелі

**Мәліметтер кабелі** (Кабель данных; data cable) — мәліметтер берілетін қатты дискілердегі жинақтауыштарға арналған жалпақ кабель. Әрбір жинақтауыштың өзінің мәліметтер кабелі болады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мәліметтер жинағының (файлдың) ентаңбасы

**Мәліметтер жинағының (файлдың) ентаңбасы** (Метка набора данных (файла); data set label) — файлдың мазмұнына орналастырылатын және мәліметтер жинағының атауы мен оның негізгі сипаттамалары (ұйымдастыру типі, жазбаның ұзындығы, жазба типі, блок үзындығы, орналасу басының адресі, әзірлену мерзімі, паролі және т.б. бар жазба.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жанғыш масса

**Жанғыш масса** - жанғыш қазбаларды талдау практикасында эксперименттік деректерді есептеу үшін органикалық массаның (*органикалық заттың*) эквиваленті ретінде қабылданған түсінік. Жанғыш масса сусыз, күлсіз затқа сәйкес келеді, ол "**r**" индексімен белгіленеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Мәліметтер кеңарнасы

**Мәліметтер кеңарнасы** (Магистраль данных; dataway) — мәлімет алмасуды жүзеге асыратын ақпараттық арна немесе ақпараттық шина.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мәліметтер когеренттігі

**Мәліметтер когеренттігі** (Когерентность данных) — мәліметтер когеренттігі әр түрлі жадта орналасқан және әр түрлі процессорлармен өңделетін мәліметтер элементінің бір мезгілде бірнеше көшірмесі болуына қарамастан, кез келген уақытта түйіннің барлық жадында мәліметтердің әрбір элементінің тек бір ғана мәні болатындығын білдіреді. Мәліметтер когеренттігі аппаратгық және программалық құралдар арқылы жүзеге асырылады. Мысалы симметриялық көппроцессорлық жүйелерде (SMP-жүйелерінде) көбінесе аппараттық, ал жаппай қатарластықты жүйелерде (МРР-жүйелерінде) программалық тәсіл қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мәліметтер көзі

**Мәліметтер көзі** (Источник данных; data source) — 1) мәліметтерді оқу құрылғысы; әдетте, мәліметтер жинауға арналған аналогтық немесе цифрлық құрылғы; 2) коммуникациялық жүйелерде — мәліметтерді жөнелтетін терминалдық құрылғы; 3) Windows жүйесінде — "жылжытып алып барып, қалдырып кету" операциясында көшірме алуға арналған мәліметтер көзі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мәліметтер көзінің адресі

**Мәліметтер көзінің адресі** (Адрес источника данных) — мәліметтер жіберілетін жад аймағының немесе құрылғының адресі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Терістеуіш

[thumb| [Аналогового инвертора нобайы, ол ғой аналоговым ауқымды буынмен при болып табылады]]
**Терістреуіш** (Инвертор; invertor) - логикалык терістеуді жүзеге асыратын құрылғы.
## Дереккөздер</span>


Санат:Терминология
Мәліметтер құрылымы

**Мәліметтер құрылымы** (; ) — 1) мәліметтерді ұйымдастыру схемасы; мысалы жиым немесе жазба құрылымын сатылы түрде өрнектеу тәсілі; 2) қабылданған тәсілдердің бірі бойынша біріктірілген және реттелген мәліметтер элементтерінің жиыны; мәліметтердің арасындағы физикалық немесе логикалық қатынас.

## Дереккөздер


Санат:Мәліметтер құрылымы
Санат:Компьютерлік техника
Жансыздандыру

**Жансыздандыру, ауыртпау** ( — *сезімсіз*). Стоматологияда кең қолданылатын әдіс, операция жасайтын органның немесе тканьнің ауыру сезімін уақытша жою. Пульпит, периодонтит т.б. ауруларды емдегенде, болмаса шіріген тісті жұларда керекті нервтерге жансыздандыратын ерітінділер (новокаин, тримекаин, лидекаин т.б.) жіберіледі.

## Классификация
Анестезия сезімтал жүйке импульсін қабылдау немесе беру әртүрлі деңгейде бұзылған кезде пайда болады:
* сезімтал рецепторлардың зақымдануы;
* сенсорлық нервтердің зақымдануы;
* мидың зақымдануы, жүйке импульстарын қабылдауды бұзу;
* мидың сезімтал рецепторлардан алған ақпаратты дұрыс түсіндіруге кедергі келтіретін психикалық аурулар, мысалы, истерия.
* Бұзылған сезімталдық түріне байланысты анестезия:
* толық анестезия (сезімталдықтың барлық түрлерін блоктау)
* ішінара анестезия (сезімталдықтың белгілі бір түрінің блогы)
* ауырсыну сезімі жоқ - анальгезия
* температуралық сезімталдықтың болмауы - термиялық анестезия
* тактильді сезімталдықтың болмауы
* дененің кеңістікте орналасуын сезінбеу
* дәмнің болмауы - агеузия
* иістің болмауы - аносмия

Егер көру, есту қабілетінің бұзылуы немесе дененің кеңістікте орналасуын анықтау сәйкес рецепторлардың зақымдануынан туындаса, онда оларды зерттеумен офтальмология және отоларингология сияқты ғылымдар айналысады. Егер анестезия рецепторлардың басқа түрлерінің зақымдалуына немесе жүйке жасушалары арасындағы байланыстардың бұзылуына байланысты болса, неврология оны зерттейді. Психиатрия психикалық бұзылулардан туындаған анестезияны зерттейді.

Алгология созылмалы ауырсыну мәселелерімен айналысады, ал анестезиология медицинада арнайы анестезия деп аталады.

Анестезиологияда анестетиктердің көмегімен анестезия хирургиялық операциялар және басқа да ауыр медициналық процедуралар кезінде жүзеге асырылады. Жасанды анестезия 1847 жылдан бері қолданылып келеді: биыл Джеймс Симпсон хлороформды ашты.

## Дереккөздер

Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Мәліметтер моделі

right|thumb
**Мәліметтер моделі** (Модель данных; data model) — мәліметтер базасында — тұтастық шектеулер жиынтығы; мәліметтер құрылымын тудыратын ережелердің, олармен жүргізілетін операциялардың, сондай-ақ рұқсат етілетін байланыстар мен мәліметтердің мәнін, олардың өзгерістерінің тізбегін анықтайды; мәліметтер мен олардың арасындағы қатынастарды математикалық және программалық тәсілдермен ұсыну; ақпараттық құрылымдар мен олармен жүргізілетін операцияларды формалдық баяндау.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тарылу

**Тарылу** немесе **Облитерация** ( – *бітеу*) — Тістердің каналдарының бітелуі. Каналдары бітелген, тарылған тістерді емдеу қиын.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Моноклиндік астасу

**Моноклиндік астасу** - қатпарланған тау жынысы қабаттарының еңістену бағыты мен бүрышы бір-біріне сойкес келіп астасу пішіні; изоклиндік астасудан ерекшелігі мұнда бір қабат бірнеше рет қайталанбайды.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігінің Мемлекеттік материалдық резервтер комитеті

**Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігінің Мемлекеттік материалдық резервтер комитеті** — мемлекеттік материалдық резерв саласындағы басшылықты жүзеге асыратын Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігінің ведомствосы.

## Хронология
* Қазақ КСР Материалдық-техникалық қамтамасыз ету комитеті (1992 жылға дейін)
* ҚР Материалдық ресурстар министрлігі (1992)
* ҚР Министрлер Кабинетi жанындағы Мемлекеттiк материалдық резервтер жөнiндегi комитеті (1992-1995)
* ҚР Мемлекеттiк материалдық резервтер жөнiндегi комитетi (1995-1997)
* ҚР Қаржы министрлігінің Мемлекеттік материалдық резервтер жөніндегі комитеті (1997-1998)
* ҚР Энергетика, индустрия және сауда министрлігінің Мемлекеттік материалдық резервтер жөніндегі комитеті (1998-2000)
* ҚР Мемлекеттiк материалдық резервтер жөнiндегi агенттiгі (2000-2004)
* ҚР Төтенше жағдайлар министрлiгiнiң Мемлекеттік материалдық резервтер комитетi (2004-2014)
* ҚР Ұлттық экономика министрлiгiнiң Мемлекеттік материалдық резервтер комитетi (2014-2016)
* ҚР Қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлiгiнiң Мемлекеттік материалдық резервтер комитетi (2016-2019)
* ҚР Цифрлық даму, қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлiгiнiң Мемлекеттік материалдық резервтер комитетi (2019)
* ҚР Ұлттық экономика министрлiгiнiң Мемлекеттік материалдық резервтер комитетi (2019-2020)
* ҚР Төтенше жағдайлар министрлiгiнiң Мемлекеттік материалдық резервтер комитетi (2020 жылдан бастап)

## Міндеттері
# Мемлекеттік материалдық резерв саласындағы мемлекеттік саясатты іске асыру
# Мемлекеттік материалдық резервтің материалдық құндылықтарының саны мен сапасының сақталуын бақылау
# Өз құзыреті шегінде мемлекеттік материалдық резерв туралы Қазақстан Республикасы заңнамасының сақталуын бақылауды қамтамасыз ету

## Құрылымы
Комитеттің 6 басқармасы бар (2023 жылға):
# Заң басқармасы
# Кадр саясаты және құжатайналым басқармасы
# Экономика және қаржы басқармасы
# Мемлекеттік материалдық резервті қалыптастыру және шығару басқармасы
# Жұмылдыру резервін есепке алу және бақылау басқармасы
# Мемлекеттік резервті есепке алу және бақылау басқармасы

## Қарамағындағы мекемелер
* «Резерв» ШЖҚ РМК

## Дереккөздер

М
Терістік

**Терістік** (Терістреу) (Инверсия (отрицание); inversion) — берілген мәнді қарама-қарсы шамаға алмастыру. Математикалық логикада бір орынды бульдік операция, оның нәтижесі бастапқы берілген шамасына қарама-қарсы мөн болып келеді.

Қазақ халқы және басқа да көшпелі мұсылман халықтары терістік деп солтүстікті атайды. Түрік халықтары мұсылман дініне өтпей тұрып, шығысқа бағытталып көк Тәңіріне сыйынған кезде терістік немесе теріскей деп батыс бағытты айтатын болған.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мәліметтер моделін түрлендіру

**Мәліметтер моделін түрлендіру** (Преобразование модели данных; data model conversion) — мәліметтерді анықтау тәсілдерінің өрнегі және олармен мәліметтердің бір моделіне басқа модель тәсілдері арқылы әрекет жасау.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жанышталу белдемі

**Жанышталу белдемі** - геологиалық даму тарихы бір-біріне үқсамайтын екі блоктың өзара жапсарласу өңіріндегі терең жарылым аймағынан көрініс беретін, динамометаморфизм және жапсарлы метаморфизм жағдайында өзгерістерге ұшыраған, сол сияқты күрделі түрде қатпарланған және жік-жапсарланған таужыныстардан тұратын, біршама ұзақ қашықтықтарға сағаланатын (ондаған, тіпті жүздеген км) белдемдер. Мұндай белдемдер планетаның терең қойнауларында қалыптасқан магмалардың, басқа да жоғары температуралы эманациялардың жоғары көтерілуіне өте қолайлы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Мәліметтер модельдерінің иерархиясы

**Мәліметтер модельдерінің иерархиясы** (Иерархия моделей данных; data model hierarchy) — біртекті емес мәліметтер базасындағы астасу жүйесінің көпдеңгейлі архитектурасындағы әртүрлі деңгейлі мәліметтер модельдерінің иерархиялық байланысы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жапсарлас алап

**Жапсарлас алап** — сопақ немесе сызықша созылған кратонішілік алап, сынықты материал тасымалданатын платформа көтерілімдерінің шеткейлеріне орналасады. Ж.а. құмтастармен, кейде аркоздармен, құмайтты тақтатастармен және карбонат шөгінділермен толады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Моноклиндік сингония

**Моноклиндік сингония** - төменгі санат сингониясы. Моноклиндік кристалдарда дара бағыттар бірнешеу болады. Симметрия элементтерінен р немесе ь2рс болады. Оларда екінші кристаллографиялық координаталық ось і2-мен немесе р-га нормальмен сай келеді, қалған екі ось кристалдалдың қабырғаларына параллель және екінші оське перпендикуляр жазықтықта болады. Бірінші мен үшінші координаталық осьтердің арабүрышы қиғаш болады. Моноклиндік сингонияның қарапайым пішіндері — моноэдрлер, диэдрлер, пинакоидтер, ромбылық призмалар.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Монотропты заттар

**Монотропты заттар** - бір түрден екінші түрге айналу процесі бір бағытта ғана өтетін (қарсы бағыттағы процесс мүмкін емес) полиморфты заттар.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Мәліметтер объектісі

**Мәліметтер объектісі** (Объект данных; data entity) — нақты заттар, процестер, құбылыстар туралы ақпараты бар және мәліметтер базасында сақталатын мәліметгер элементі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мәліметтер оқиғасын басқару блогы

**Мәліметтер оқиғасын басқару блогы** (Блок управления собы-тием данных; data event control block) — компьютерлердің бірыңғай жүйесінің операциялық жүйесінде — READ и WRITE макрокомандаларында олардың макрокеңеюінің бөлігі ретінде резервке қойылатын ұзындығы 16 — 32 байт кесте. Оны енгізу-шығару операцияларын басқарудың параметрлерін басқарушы программаға жеткізуге және операцияның (табысты немесе апатты) аяқталғаны туралы ақпарат алуға пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Булану өлшегіштері

**Булану өлшегіштері** - су бетінен булануды өлшеу үшін қолданылатын аспаптардың толық жинағы. Мұндай толық жинаққа буландырғыш *ГГИ-3000*, жер бетіндік көлемдік бюретка, өлшегіш түтік кіреді.

## Тағы қараңыз
* Булану;
* Булануды есептеу;
* Будың мұздануы;
* Будың суға айналуы;
* Буланғыштық.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Соқпалы баспа құрылғысы

**Соқпалы баспа құрылғысы** (Ударное печатающее устройство, stpiking printing devices) — таңбаларды қағазға басып шығару механикалық соққы арқылы жүзеге асатын кез келген құрылғы. Бұл категорияға баспалық машинкалар да жатады, алайда, жалпы айтқанда, мұнда тек пернетақтаның көмегімен жұмыс істейтін құрылғылар жөнінде ғана сөз болып отырған жоқ. Символ гравирленген бедербелгіні қағазбен беттескен көшірме.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тест

**Тест** (Test) — компьютердің жөне оның программалық жабдығының дұрыс жұмыс жасайтындығын тексеруге арналған бақылау тапсырмасы; сыналатын программа немесе құрылғының дұрыстығын тексеруге арналған әрекеттер процедурасы.

**Тест** (сынақ) — психологияда адамның жеке басындағы психологиялық ерекшеліктері мен қабілетін, ақыл-ой деңгейін беліілі нормалар тұрғысынан іздестіретін әдіс. Сынақ әдісі арқылы адамның меңгерген білім деңгейі мен ықылас ынтасы да зерттеліп, оның нәтижелері салыстырмалы түрде қорытындыланады.
Қазіргі күнде тест әдісі кеңінен қолданылады. "Тест" — ағылшын сөзі, мағынасы "сынақ" дегенді білдіреді. Тест — адам психологиясы мен қылықтарының сапалық және сандық қасиеттерін, алдын ала берілген стандартты нормалармен салыстыра отырып бағалайтын психологиялық зерттеулердегі әдіс.

## Дереккөздер


Санат:Жантану
Санат:Медицина
Мәліметтер өрісі

**Мәліметтер өрісі** (Поле данных; data field) — мәліметтер базасында — база жазбасы бөлігі (бір бағанаға сәйкес жазба бөлігі); оның құрылымының дәл анықталған және аты көрсетілген бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
MOD операциясы

**MOD операциясы** (*Операция MOD*) — бөлу нәтижесінің қалдығын алу. Егер mez, n>0, онда [m-(m div n)*n), егер m> 0 m MOD n = H L m-(m div n)*n), егер m

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Слэнг

**Слэнг** () — XVIII ғасырда «қорлау» мағынасында пайда болып, 1850 жылға дейін жаргонның емес, аргоның синонимі есебінде қолданылып келген. Бұл терминнің шығу тегінің екі нұсқасы бар, оның біреуі ағылышынның «sling» - лақтыру сөзінен шыққан десе, екіншісі ағылшынның «slanguge» - ұрының тілі деп айтады. А.Т. Липатов сленгті «кедей сығандардың жасырын тілінен» шыққан деп айтады. Кеңес үкіметі тұсында жаргонды сленгтің орнына қолданып келді, себебі ол барлық әлеуметтік топтарға (жастар жаргоны, геймерлардың жаргоны, ұрылардың жаргоны) қатысты болды. Осыдан кейін екеуін ажыратуда қиындықтар туа бастады. Ал кейін  «сленг» деп көбіне жастардың тілін айтатын болды.  Сленгтер жаргон немесе диалект сөздерге қарағанда тез өзгеріп отырады, бұны ғалым М.А. Грачев  былай түсіндіреді: «Жас ұрпақтың сөзінде әр кез жаңашылдық көп болады, ал аға буынның сөзінде ескіріп бара жатқан сөздер көп болады».  Бүгінгі күні ғаламтор, әлеуметтік желілердің  (Whatsapp, Instagram, Tik-tok) әсерінен сленгтер өте көп және тез таралуда. Олар көбіне ағылшын тілінен алынған. Мысалы: изи, ноу проблем, сторис, викенд және т.б.

Сленгте эмоционалды бояу басым. Сленг тек халықтың түрлі топ өкілдерінің, әсіресе жастардың сөйлеу тілінде ғана қолданылмайды, сонымен қатар ол мерзімді басылым беттерінде, телехабарлар мен жарнамаларда да пайдаланылып жүр. Көптеген сленг сөздері салыстырмалы түрде ұзақ өмір сүрмейді және егер олар тілде тұрақталса, сленг қатарынан шығып, ауызекі сөйлеу тіліне енеді. Сленгтердің шығу тарихы компьютерлік технологиямен байланысты деген пікір бар. Яғни, жаңа нәрселерді ойлап табу барысында жаңа терминдер пайда болады. Сленгтің жаргон, аргодан негізгі айырмашығы қолданушы топтың жас ерекшелігі мен кәсіби біліктілігінен көрініс табады.

Р.И. Розина жаргон мен сленгтің айырмашылығы деп мыналарды көрсетеді:

1. Жаргон көбіне белгілі бір ортадағы жабық әлеуметтік топқа арналған және оның көпшілікке қарсы деп көрсетеді, яғни ол түрмедегі жаргон немесе ұрылардың жаргоны деп көрсеткен. Жаргон бастапқыдан жалпы халыққа арналмаған.

2. Сленг пен жаргонды алып қарастырғанда, сленг бейтарап жақты ұстанады. Жаргонға қарағанда оның жағымсыз жағы жоқ, яғни оның қылмыстық топқа қатысты емес.

3. Сленг ағылшындардың тілдік қолданысында ғасырдан да ұзақ қолданылып келеді 

Сленг термині көбіне тар мағынасында, жаргонның синонимі ретінде қолданылып келеді. Оның жаргоннан басты ерекшелігі қазіргі заманда оның сөйлеу мәдениетінде көркемдегіш құрал ретінде пайдалануы, оны көбіне жастар сөйлеу кезінде қолданғандықтан «жастар жаргоны» деген атауға ие болған. Сленгтер сөздік қорымызды күннен күнге толықтырып келе жатыр. Жастардың  әлеуметтік желіні белсенді  қолданғандықтың әсерінен тілімізде көптеген жаңа сөздер пайда болуда, олардың көп бөлігі калька тәсілімен аударылған ағылшын сөздері.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Сленг сөздерді жиі қолданасыз ба?
* «Жынды» сөйлеп, жаргоннан жалықпадық па? 

Санат:Лингвистика
Гидрогеодеформациялық әсер

**Гидрогеодеформациялық әсер** — жер асты гидросферасындағы бүкіл Жер шары бойынша таралып, өте тез (тәуліктер, айлар) өтетін қайталама (пульсациялы) өзгерістер. Мұндай өзгерістер бүкіл литосфераның жиырылып-жазылуынан болады. Гидрогеодеформациялық әсер құбылысын 1982 ж. Г.С. Вартанян мен Г.В.Куликов ашқан.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:География
Санат:Химия
Соқпасыз баспа құрылғысы

**Соқпасыз баспа құрылғысы** (Безударное печатающее устройство; nonimpact printer) — баспа таңбасын механикалық емес тәсілдермен қалыптастыруға негізделген құрылғы, мысалы, лазерлік, магниттік, графикалық және т.б. тәсілдер.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Бальнеотерапия

thumb|right|200px|
**Бальнеология** ( - монша, шомылу және  — білім) — минерал судың пайда болуы, физикалық-химиялық қасиеттері, оны дайындау және емдеу, аурудан сақтану мақсатында пайдалану әдістері туралы ғылым; курортология саласы. Бальнеотерапия (сумен емдеу), бальнеография (курорттарды сипаттау), бальнеотехника (шипалы сумен емдеу техникасы) пәндерінен тұрады. 

Қазақстанның минерал суы жөніндегі алғашқы мағлұматтар Әмір Темір жорықтары туралы жазбаларда келтірілген (1390). Барлықарасан шипалы суын кезінде монғолдар пайдаланған (Г.Путимцев, 1811), Рахманов бұлағын (Шығыс Қазақстан облысы) тұңғыш рет Ф.Геблер (1934), Қапаларасан суын А.Влангали (1849), Бурабай көлін И.Завалишин (1867), Жосалы шипалы суын Н.Воронихин мен Л.Бертенсон (1884), Барлықарасан суын В.С.Дьяконов (1866), А.В.Пржигатский (1892), В.Н.Степанов (1894) сипаттаған. Қазақстанда бальнеологиялық зерттеулер әсіресе өткен ғасырдың 20-шы жылдарынан бері жандана түсті. Бүл жұмысты республикалық денсаулық сақтау мекемелері (1930—1931) мен Орталық курортология ғылыми-зерттеу институтының экспедициялары (1932—1938) бастады. Бурабай, Жанақорған, Алма-арасан курорттарының, Каменское плато, Шымған санаторийлерінің емдік факторлары зерттелді, республика курорттары, жер астынан шыққан ыстық су туралы анықтамалар жазылды. Қазақ (қазіргі Алматы мемлекеттік) медицина институтында А.Н.Сызғановтың жетекшілігімен Аяққалқан, Арасанқапал, Жаңақорған санаторийлерінің емдік факторлары зерттеліп, оларды пайдалану әдістері табылды. Қарағанды медицина институтында Шалқия, Жосалы су көздері сипатталды. 50-жылдардан бері республикада минерал суды зерттеу жұмысымен Қазақ кардиологиялық ғылыми-зерттеу институтының курортология бөлімі айналысады. "Сарыағаш", "Алмаарасан", "Арасанқапал" "Турксіб" курорт-санаторийлерінде қолданылатын емдік факторлардың тиімділігі, жүрек-қантамыр, нерв, тыныс, асқорыту жүйелері, буын, аяқ, қол, тамақ-көмей, жыныс органдары, зат алмасу ауруларына, сондай-ак бруцеллезге шалдыққан адамдарға тигізетін осері анықталды. Бірқатар курорт-санаторийлер ("Сарыағаш", "Алматы", "Мерке", "Көктем", "Барлық-Арасан", "Ақжайық") салу қажет екендігі медициналық түрғыдан дәлелденді. Республикада 500-ден аса минерал су көзі есепке алынған.

## Дереккөздер


Санат:Бальнеология
Санат:Физиотерапия
Булануды есептеу

**Булануды есептеу** (*Расчет испарения*) — жер бетінің ылғалдық булануы жөнінде нақты деректер болмаған кезде булану мөлшерін есептеулер арқылы анықтау тәсілі.

## Тағы қараңыз
* Булану өлшегіштері;
* Булану;
* Будың мұздануы;
* Будың суға айналуы;
* Буланғыштық.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Соңғы шартты қайталау

**Соңғы шартты қайталау** (Итерация с постусловием) — циклді басқару циклдің негізі орындалғаннан кейін орындалатын бір кірісі және бір шығысы бар цикл.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Соңғы шартты фикстік операция

**Соңғы шартты фикстік операция** (Постфиксная операция; postfix operation) — таңбасы операндтан кейін жазылатын операция.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жапсар-анатексистік граниттүзілу

**Жапсар-анатексистік гранит түзілу** — гнейстер, аркоздық құм-тастар, граувактар және баска экзожапсарлық жыныстардың негізді және ультра-негізді құрамды интрузиялардың қыздыру әсерінен *900-1100°С*, rH2O-400-500 атм 1—4 км тереңдікке сай келетін төмен литостатикалық қысымда калийдің жоғары жылжымалылығында балқуынан гранитоидтердің пайда болу процесі. 
Жапсар-анатексистік граниттүзілудің жалпы ерекшеліктері: 
* нашар кристалданғандығы,
* жоғары температуралы минералдар ассоциациясы 
* кварц-альбитті қүрамы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Соңғы шартты цикл операторы

**Соңғы шартты цикл операторы** (Оператор цикла с постусловием) — 1) repeat s; s; ... s until В қаңқасы бойынша орындалатын туынды оператор, мұндағы repeat (қайталау) және until (дейін) — қолғабыстық сөздер, ал s — кез келген оператор, В — логикалық өрнек; 2) while В do s қаңқасы бойынша орындалатын туынды оператор, мұндағы >сЛ//е(әзірше), Do (орындау) — қолғабыстық сөздер, ал s - оператор, В — логикалық өрнек.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мәліметтер семантикасы

**Мәліметтер семантикасы** (Семантика данных; data semantic) — мәліметтердің мағыналық мазмұны (ал мәліметтер синтаксисі тек ұсынылу формасын ғана қарастырады).

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тестшер синтезі

**Тестшер синтезі** (Синтез тестов; test synthesis) — диагностикалық жөне бақылайтын тестілерді жобалау.
## Дереккөздер</span>


Санат:Терминология
Гидрогеодинамика

**Гидрогеодинамика** — жер қыртысын құрайтын таужыныстардағы жер асты суларының табиғи және техногендік факторлардың әсерімен қозғалуын сандық жағынан зерттейтін гидрогеология ғылымының бір саласы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:География
Санат:Химия
Мәліметтер режімі

**Мәліметтер режімі** (Режим данных; data mode) — ұзындығы айнымалы кеңейтілген пішімі бар жазбалар өрісіне қатынас құру жасақталатын мәліметтерді алып жөнелту режімі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Обтуратор

**Обтуратор ( - жабамын)** — таңдай ақауын (жарығын) жабатын каучук, металл, пластмассадан жасалған протез бөлігі. Обтуратор арқасында тыныс түзеліп, сору, жұту, шайнау және дұрыс сөйлесу қалпына келеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Сопрограмма

**Сопрограмма** (With the program) — алдыңғы шақыруда оны пайдалану қай жерден үзілсе, келесі шақырғанда атқаруды сол нүктеден бастайтын программа.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Сопроцессор

**Сопроцессор** (Coprocessor) - 1) негізгі процессордың қызметтік мүмкіндігін толықтыратын микропроцессорлық элемент немесе мамандандырылған арнайы процессор. Олардың ішіндегі кең таралғандарына математикалық есептеулерді жылдам әрі дәл орындай алатын сопроцессорлар (math coprocessor) жатады. сопроцессорлардың өз программасы болмайды, ол негізгі процессор командалары жүйесі мен регистрлерін кеңітіп, сонымен бірігіп жұмыс атқарады; 2) арнайы өңдеу операцияларын (мысалы, математикалық есептеулер немесе бейнедисплейге кескін бейнелеу) орындайтын микропроцессор жұмысына қолдау жасайтын микросхема. Бұл жылжымалы нүктелі арифметикалық операцияларды орындауға арналған арифметикалық процессор. Орталық процессордан айырмашылығы — жүйені басқармайды, тек арифметикалық есептеу мен нәтижелер құрастыруды орындауға орталық процессордан команда күтеді. Көбейту және дәрежелеу сияқты арифметикалық операциялардың орындалу уақытын 80% және одан да жоғары қысқартуға мүмкіндік береді, ал қосу мен азайту операцияларының орындалу жылдамдығы өзгеріссіз қалады. Бейнесызбалық кескіндер өңдеу де тездетіледі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Оттегі жастығы

250 px|thumb

**Оттегі жастығы** — ауруға оттеегі өткізіп тұруға арналған құрылғы, кран  резеңке тканьді бөліп тұрған резервуар болады.
Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Мәліметтер сипаттамасы

**Мәліметтер сипаттамасы** (Описание данных; data declaration) — 1) мәліметтерге арналған айнымалылар атауының сипаттамасы. Көптеген программалау тілдері айнымалыға жадтан орын қалдыру үшін әрбір айнымалының атауы алдын ала сипатталуын талап етеді; 2) мәліметтерге тағайындалған атау және одан да басқа атрибуттар.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Сүйек түзуі

thumb**Оссификация () — сүйек түзуі** — шеміршек және дәнекер тканьдерінің, клеткааралық заттардың минералдық тұздармен (әсіресе кальций тұзы) қанығуы. Бұл сүйек тканьдері түзілгенде болатын физиологиялық процесс.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Будың мұздануы

**Будың мұздануы** (*Сублимация*):
* 1) су буының (*сұйық су фазасын аттап өтіп*) тікелей мұзға айналуы; 
* 2) қыздыруда заттектердің қатты денеден тікелей газ тәріздес күйге айналуы (*сұйық күйді аттап етуі*).

## Тағы қараңыз
* Булану өлшегіштері;
* Булануды есептеу;
* Булану;
* Будың суға айналуы;
* Буланғыштық.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Мәліметтер соңы

**Мәліметтер соңы** (Конец данных; end of data) - мәліметтер ағынында олардың соңы ретінде қабылданатын таңбалар жинағы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жапсаршорлар

**Жапсаршорлар** 
:1) қарбонатты тау жынысы қабаттары бетінде шағын-шағын көмпиме төмпешіктер жүйесі түрінде, ал осы қабаттардың тік қимасында бір-бірімен дәнекерлене бірегейленген шорлар жүйесі түрінде байқалатын астасу пішіні; 
:2) аймақтық және жалпы геологияда: "*эфилитті белдемдер*" деп аталатын құрылымдық-формациялық белдемдердің геологиялық дамуы барысында осы белдемдер созылымына бойлас бағытта сағаланған өте қозғалмалы жарылымдар жүйесі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Нақты уақыт жүйесі

**Нақты уақыт жүйесі** (*Система реального времени; realtime system*) — уақыттың нақты өлшемінде ақпаратты өндеуге арналған есептеуіш жүйе.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мәліметтер тасушы

**Мәліметтер тасушы** (Носитель данных; data medium) — әр түрлі ақпаратты белгілі бір пішінде сақтауға арналған құрылғы, жүйе немесе физикалық орта.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Оттектік терапия

250 px|thumb

**Оттектік терапия** —өкпе ауруында, асқынған оттек жетіспеушілігігінде (қатты және созылмалы), өкпедегі  созылмалы ауруында емдеу мақсатымен қолдану.
Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Остеобластар

thumb|250px|right
**Остеобласты ( +  )** — сүйек түзетін жасушалар. Тіс-жақ патологиясы кезінде остеобластар бүлінген ұлпаның қалпына келуіне тікелей қатысады. Олар сүйектің минералданбаған жасушааралық затын (матриксін) (остеоидты) синтездеп, бөліп шығарады, оның ізбестелуіне қатысады, кальций мен фосфордың сүйек тініне және одан тыс ағынын реттейді. Остеобластардың белсенді және белсенді емес түрлері бар.

Белсенді остеобласттар – басқа жасушалық элементтермен – ізашар жасушалармен, көрші остеобласттармен және остеоциттермен жұқа өсінділері арқылы байланысқан куб немесе призма тәрізді  жасушалар. Сүйек матрицасының бетімен жанасатын үлкен ядрошықтары бар дөңгелектелген ядро ​​полюстан алшақтаған. Цитоплазмаға айқын базофилия тән; ультрақұрылымдық деңгейде оның айқын полярлығы бар. Оның құрамында күшті дамыған синтетикалық аппарат (соның ішінде бірнеше түйіршіктері ЭПТ цистерналары, жиі созылған, үлкен Гольджи кешені), көптеген митохондриялар және везикулалар бар. Оның бетінде көптеген микробүрлері бар. Бұл жасушалар әдетте сүйек бетінің 2-8% құрайды.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Монтмориллонит бірлестігі

**Монтмориллонит бірлестігі** - шөгінді таужыныстар қүрамында кездесетін *аутигендік* немесе *терригендік* сазды минералдар тобы; әр түрлі өндіріс салаларында қолданылады (адсорбенттер, қышқүйма шикізаты, бұрғылау ерітінділері, қағаз немесе бояу өнеркәсібі және т.б.).

## Дереккөздер


Санат:Геология
Нақты уақыт мониторы

**Нақты уақыт мониторы** (*Монитор реального времени; realtime monitor*) — нақты уақыт жүйесінің жұмысын ұйымдастыруға арналған басқарушы программа. Монитордың негізгі міндеті: тапсырмаларды параллель орындау, тапсырмаларды синхрондау, басымдылықты іске асыру.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мәліметтер тасымалдау ортасы

**Мәліметтер тасымалдау ортасы** (Среда передачи данных) — бекеттер (станциялар) арасында мәлімет жеткізуге арналған желілер мен қатынас ұйымдастыру бөлшектерінің (яғни бекеттің құрамына кірмейтін желілік жабдықтардың) жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Нақты уақыт режімі

**Нақты уақыт режімі** (*Режим реального времени; real time processing*) — есептеу желісінің осы желіге қатынасы бойынша сыртқы процеспен әрекеттестігін жасақтайтын мәліметтерді өңдеу режімі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника