open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Лидер

**Лидер** (*ағылшынша leader — жетекші*) — қоғамға, ұйымға немесе топқа ықпал етуге қабілетті тұлға. Халықтың немесе белгілі бір әлеуметтік топтың мақсат-мүддесін толық сезініп, қорғай білетін, бойына саяси қайраткерге лайықты қасиеттерді жия білген адам Лидер ретінде танылады. Лидер алға қойған мақсатқа жету үшін белгілі бір әлеуметтік ортада адамдардың күш-жігерін біріктіріп, іс-әрекетін қоғам мүддесіне сай жүргізеді. Лидерге алғырлық, ақылдылық, қажырлылық, ұйымдастырушылық, жұртқа жағымдылық, сондай-ақ өзіне жауапкершілік ала білу және іскерлік таныта білушілік, т.б. қасиеттер мен қабілеттер тән. Кез келген тарихи кезеңде, қоғамдық-саяси өмірде Лилер аса беделді тұлға ретінде танылады; *қара* Көсем, Көшбасшы.

**Лидер**— басшы, жетекші. Топта, ұжымда әдетте жетекшілік міндетін өзіне алатын бір адам болады. Әлеуметтік психологиада мұндай адамды "лидер" деп атайды. Лидер топты ұйымдастыруға және басшылық етуге сайланады не ұсынылады. Лидер әдетте топтың іс-әрекеті жайлы, оның құрамы мен мүмкіндіктері жайлы мейлінше хабардар болады. Ол топ мүшелерімен қатынаста өзін еркін, сенімді ұстайды. Психологиядағы зерттеулерде лидердің мынандай қатынаста қызмет аткаратындығы айқындалған: 
* ол топ алға қойған мақсатқа жетудің жолдары мен құралдарын жоспарлайды; 
* топ мүшелері арасында атқарылатын іске жауапты адамдарды белгілейді; 
* егер топтың алдына маңызды іскерлік мүдде қойылған болса және бұл топ өндірістік еңбек ұжымы болса, белгілі бір топтық шырай орнатады; 
* топ мүшелерінің әлеуметтік белсенділігін дамытады.

Психологтар зерттеулерінде мектеп ұжымдарындағы лидерлердің бірнеше типі болатынын көрсетті: Бірінші тип — лидер жағдайға байланысты өзін танытады. Мысалы, оқушы сыныпта музыка викторинасын ұйымдастырып өткізді делік. Ол көптеген музыкалық шығармаларды біледі, домбыра, гитарада, фортопианода, аккордеонда ойнайды. Бұл жерде ол өзінің дарыны мен шеберлігін көрсетті. Ол лидер мақсаттарды жүзеге асыратын даму деп ұғынылады.

## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтану
Лидит

**Лидит** — тығыз кремнийлік шөгінді тау жынысы. Құрамында аздаған саз қосындылары, өте майда шашыранды көміртекті заттар мен битум бар. SіO2 мөлшері 92 — 93%-ға дейін жетеді. Лидиттің түсі қара. Өндірісте Лидит қайрақ тас ретінде қолданылады. Қазақстанда Қаратау, Ұлытау, т.б. аймақтарда көп кездеседі.

## Дереккөздер</span>


Санат:Шөгінді тау жыныстары
Сүлгі

thumb|Сүлгі
**Сүлгі** – *беті-қолды, [[ыдыс-аяқ]]ты жуған соң сүртуге арналған, жұмсақ матадан жасалған [[орамал]]*. Ұзындығы жарты құлаштан бір кезге дейін, ені бір шынтақтай, яғни екі-үш қарыс болады. Сән үшін екі шетін кестелеп, оюлайды. Сүлгі көне түрік сөзі – сүрту, сүйкеу, сүйреу дегендегі “сү” түбірінен туындайды. 
## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Бәли

## Бәли
**Бәли**. Бәлиден – Есберді, Есқара. 
## Есқарадан
Жарбол, Жарылғап. 
## Жарболдан
Сүгір, Дүкен, Жетібай, Жанбай.
## Жарылғаптан
Өтеп, Есен.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ рулары
Дуглас Зияевич Серазетдинов

**Дуглас Зияевич Серазетдинов** (*19.2.[[1934 жыл]], [[Ақтөбе қаласы]] — [[1994 жыл]], [[Алматы]]*) — ғалым, химия ғылымдарының докторы (1983), профессор (1987). 

* КСРО өнертапқышы (1987). 
* ҚазҰУ-н бітірген (1956). 
* 1956 жылдан Қазақстан ғылым академиясының Химия ғылымдары институтында ғылыми қызмет атқарды. Ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты Қазақстан жерінің полигалитті және астраханитті шикізатын пайдалану жолдары, тұздарды гидротерм. қайта өңдеу, сополимерлену реакциялары негізінде полифосфатты тыңайтқыштарды синтездеу әдістерін зерттеуге арналған. 
* **Серазетдинов** шыны типтес және аморфты фосфаттарды түпкілікті зерттей отырып, олардағы ерігіштік процестерді, полимерлердің гидролиттік деструкциясын реттеу, коррозия мен үйкеліске төзімділік, тағы басқа көптеген қасиеттерін айқындады. Серазетдиновтің бұл зерттеулері Қазақстандағы Жамбыл фосфор, Жамбыл суперфосфат, Жаңа-Жамбыл химия, ДПО Химпром зауыттарында сынақтан өткізіліп, өндіріске енгізілді. 
* Серазетдинов 200-ден аса ғылыми еңбектің авторы, оның ішінде 30 авторлық куәлігі мен 4 монографиясы бар. 
* Медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:19 ақпанда туғандар
Санат:1934 жылы туғандар
Санат:Ақтөбеде туғандар
Санат:1994 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан химиктері
Санат:КСРО химиктері
Санат:Химия ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Сүйінші

**Сүйінші** – *қуанышты хабар әкелушіге берілетін [[сыйлық]]*. Дүниеге жас нәресте келуін, келін түскенді, алыстағы сағынған адамның келгендігін, жоғары атақ, үлкен сыйлық берілуін, т.б. қуанышты сәттерді алғаш хабарлаушы сүйінші сұрайды. Сүйіншіге бағалы зат немесе ақша береді.

Қуанышты хабар жеткізуші адам «сүйінші-сүйінші» деп келеді. Мұндайда қуанышты үй иесі «қалағаныңды ал» дейді. Немесе оған риза болатындай сыйлық ұсынады. Бұл қуанудың, ризалықтың белгісі. Сүйінші сұраудың да, оның сүйіншісін алудың да ешқандай сөкеттігі жоқ.

Халқымызда біреу екінші адамға жақсы хабар жеткізіп қуантса, сүйінші кәдесін алатын салт бар. Бұрынғы әдет‑ғұрып заңы бойынша жоғалған қымбат затты тауып, не оның қайда екенін көрсеткен, не ұрыны ұстаған адамдар иесінен сүйінші дәметкен, егер иесі бұны беруден қашқақтаса, биге жүгінуге хақылы болған.

Сүйінші көлемі хабаршының көрсеткен қызметіне және жоғалып табылған заттың бағасына байланысты анықталған. Мәселен, ұрланған малды тауып әкеліп берсе, одан әлгі малдың құнынан жиырмадан бірін, ал ұрыдан тартып алса, бестен бірін, ал ұрының өзін әкелсе, ұрланған малдың жарты құнындай сый алған. Егер хабаршы жоғалған малды көрмей, оның қайда екенің естуі бойынша жеткізсе, құлақ сүйінші алған. Ұры жоғалған малды өзі әкеліп берсе, әрине сүйінші дәметуге хақысы жоқ. Егер жоғалған малды табуға, не ұрының мойнына қойып беруге уәде етіп, сүйінші алған адам, уәдесін орындамаса, алған сүйіншісінің белгілі бір бөлігін қайтаруға тиіс.

Жалпы қазақ халқында сүйінші жақсылықтың нышаны. Беті балбұл жанып сүйінші сұрай келген адамға қалағаныңды ал, деп қолын еш қақпаған. Күні бүгінге дейін бұл дәстүр жалғасын тауып, сүйінші сұрау жақсылықтың, қуаныштың нышаны болып келеді.

Сүйінші берілмеген жағдайда, сұраушының бағалы зат алып қашуына болады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Серам

**Серам** () — Молукка аралдары тобына кіретін таулы арал. Индонезияға қарайды. Жерінің аумағы 17,1 мың км² (іргелес аралдарымен бірге 18,7 мың км²). Орталық бөлігі қатпарлы Бинайя массивінен (биіктігі 3019 м), батысы мен шығысы қырқалы үстірттен тұрады. Жағалауы жазық, жағалық маржанды рифтер тараған. Климаты экваторлық, муссондық. Жылдық жауын-шашын мөлшері жазықта 2000 мм, таулы бөлігінде 4000 мм-ге жетеді. Серамда ылғалды тропиктік орман өседі. Жазық жерінде күріш, темекі, қант құрағы, қалампыр, бұрыш, кофе, какао, каучук ағашы, кокос пальмасы өсіріледі. Балық аулау дамыған. Ірі қалалары: Амахай, Вахай. 

Санат:Индонезия аралдары
Санат:Малуку
Санат:Молукка аралдары
Серәлі Ералыұлы

**Серәлі Еруәліұлы** (1835, қазіргі Қостанай облысы Қарабалық ауданы — 1876, сонда) — айтыс ақыны. Суырыпсалма өнерімен елге танылып, өз заманының белді ақындары Орынбаймен, Ұлбикемен айтысқан. Серәлінің “Уа, дүние, мұнша қатты еттің мені”, “Біреуге жүз салмақты қиын білдім”, “Дос емес, дос сыртынан жамандаса”, “Дүние жарға ойнаған лақтайсың”, “Сұлушаш”, т.б. өлең, толғаулары заман ағымын, достық, адамгершілік, имандылық секілді қасиеттерді жырлауға арналған. Серәлінің Орынбаймен айтысының екі нұсқасы сақталған. Алғаш бұл айтыс 1914 ж. Қазан қаласында жарық көрген “Қазақтың айтысқан өлеңдері” жинағында, екінші нұсқасы 1931 ж. Сәкен Сейфуллин құрастырған “Қазақтың ескі әдебиет нұсқалары” атты жинақта жарияланды. “Айтыс” (1965, 1-т.), “Қазақ халық әдебиеті” (1988, 2-т.), “Бес ғасыр жырлайды” (1984, 2-т.) жинақтарында сөз қағысулары мен өлеңдері жарық көрген. Серәлінің ақындық талантын Сәбит Мұқанов, Мұхтар Мағауин, т.б. жоғары бағалады. Шығармалары ҚР ҰҒА ОҒҚ қорында сақтаулы.

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Сүйіндік (Адай)

## Сүйіндік
**Сүйіндік** (Жаман Адай). Сүйіндіктен – Құрманқұл.
## Құрманқұлдан
Мырза, Бөгілі.

## Мырзадан
Айтуған, Қоныс, Қалқаман. 
## Бөгілі
Бөгілі – өскен ауыл, одан – Құдайназар, Қараменде, Тоқа, Бұқар, Құл.

## Құдайназардан
Қарпық, Шақшақ, Ақсары, Әлі. Қарпықтан – Қожабек, Қашқын, Керім, Көбей.

## Қожабектен
Байқабыл, Жанқабыл, Жарқынбай, Маңдай, Жұлдыз. 
## Қарамендеден
Сейтін, Бошалы, Сералы, Кенжебай, Шектібай. 
## Бұқардан
Бердібек, Санбай, Сансоқ, Қыдырбек. Сегіз арыс адайдың үлкен бір тобын құрайтын осы Алты Қосай (немесе «Түрікмен Адай») болып есептеледі. 

## Дереккөздер


Санат:Қазақ рулары
Санат:Кіші жүз рулары
Сүйіртұмсық бақа

**Сүйіртұмсық бақа** () – бақа тұқымдасына жататын қосмекенді. 

* Қазақстанның солтүстік өңірлеріндегі орманды, орманды-дала аймақтарында, Батыс және Орталық Қазақстан облыстарында кездеседі. 
* Әдетте денесінің ұзындығы *5 – 7*, ең ірілері *8 см-дей*. 
* Түсі қоңыр, терісінің сыртында қара қоңыр дақтары болады, көбейер кезде аталықтарының тері жабындысы көгілдір түске боялады. Бауыры ақ немесе сарғылт. 
* Сүйір тұмсықты көзінен жонына дейін созылған қара дақ жіңішкеріп барып бітеді. Шұбар өрнекті алқымы ақшыл түсті. 
* Аналығы *1200 – 3500 жұмыртқа* салады, тек суда ұрықтанады. 
* Судағы және құрлықтағы жәндіктермен, моллюскалармен, өрмекшілермен қоректенеді. 
* Сүйіртұмсық бақаның шөмішбалықтарын (дернәсілдерін) жыртқыш қоңыздар, ал ересек бақаларды көлбақа, сарбас жылан, сұр жылан, кейбір құстар (*[[қалбағай]], [[әупілдек]]*), сүтқоректілер (*[[борсық]], [[түлкі]]*) жейді. 
* Қысты шұңқырларда, тышқандардың інінде, томар, қураған ағаштардың жапырақ үйінділерінің астында жатып өткізеді. Қысқы ұйқысы 6 – 7 айға созылады. 
* Омыртқасыздардың сан алуан түрімен қоректенетіндіктен, экологикалық және шаруашылық маңызы бар.

## Дереккөздер


Санат:Нағыз бақалар
Санат:Қауіптен тыс түрлер
Санат:Еуразия қосмекенділері
Сүйінқара Үргенішбайұлы

**Сүйінқара Үргенішбайұлы** (1756–1848) — Байұлы тайпасы Адай руының Жары бөлімінен шыққан атақты батыр, би.

Ресей империясының, Хиуа хандарының, түрікмен билеушілерінің үстемдігіне қарсы күрескен. 1831 жылы Орынбор әскери губернаторы граф П.П. Сухтеленге орыс тұтқындарын қайтарып, өзі басшылық жасайтын маңғыстаулықтардың атынан Ресеймен достықта болатыны жайлы сенімхат жазған. Граф Сухтелен өзінің ризашылығын хат арқылы білдіріп, батырға қылыш сыйлаған. Сүйінқара 1837 жылы Жайықтың шығыс бетіне өткен Исатай-Махамбетке қол жинауға көмектескен. Сүйінқараның інісі Кежінің, балалары Бүркіталы, Сатыбалды, Көтібардың ерлігі, қыздары Айсалқам мен Жансалқамның қайғылы тағдыры туралы ел аузында аңыздар көп сақталған. Батыр туралы А.Ф Рязанов пен В.Ф. Шахматовтың ғылылыми еңбектерінде, Ә.Кекілбай, Қ.Сыдиық, Е.Жаманбай, Қ.Шыртан, Ә.Спанның көпшілікке арналған мақалаларында сөз болады. Оған А.Өтембетұлы, Ы.Шөрек жыр арнаса, М.Әбдіқалық “Сүйінқара” атты роман жазған. Сондай-ақ Ә.Әлімжан “Махамбеттің жебесі” романында, Кекілбаев “Күй” повесінде Сүйінғараның бейнесін сомдаған.

## Дереккөздер

Санат:1756 жылы туғандар
Санат:1848 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ батырлары
Санат:Қазақ би-шешендері
Алты Келімберді

**Алты Келімберді** – сегіз арыс Адайдың көп өскен, ең бір іргелі атасы. Әйелі қарақалпақтың Қият аулынан шыққан ақын Еспенбеттің (кейде Есенжан деп те айтады) қызы. Келімберді аулынан білікті билер де, әулие пірлер де, ел қорғаған ерлер де, тәлім-тағылымды ғалымдар да, салтанатты байлар да көп шыққан. Келімбердіден алты бала болады, олар – Құнанорыс, Ақпан, Балықшы (Шыбынтай), Әлнияз (Бұзау), Мұңал, Тобыш.

## Құнанорыстан

## Дереккөздер


Санат:Кіші жүз
Санат:Шежіре
Санат:Қазақ рулары
Мигель де Сервантес

**Мигель де Сервантес Сааведра** (;  29 қыркүйек 1547 жыл, Алькала-де-Энарес — 23 сәуір 1616 жыл, Мадрид) - әлемге аты әйгілі испан жазушысы. 

## Өмірбаян
Вальядолида қаласында иезуиттер коллегиясында (1557 — 61), Мадридте оқыды. Испан әскері қатарында қызмет етіп, еуропа флотының түріктермен соғысында жараланған (1571, сол қолы семіп қалған). 1575 ж. Отанына қайтып келе жатып теңіз қарақшыларының қолына түсіп, Алжирге құлдыққа сатылған. Тұтқыннан 1580 ж. миссионерлер босатып алды. 1587 жылдан Севильяға ауысып, портта сауда ісімен айналысты, онда 3 рет (1592, 1597, 1602) түрмеге жабылды. 

## Шығармашылық
Әдебиетке жасы ұлғайған шағында келген Сервантес тұңғыш шығармаларын жастық шақ туралы өлеңдерден бастады. Пасторальдық романы “Галатея” (1585) екі бақташының сымбатты сұлу Галатеяға ғашықтық сезімін бейнеледі. Отызға жуық драмалық шығармасы Мадрид театрларында сахналанған. “Алжир каторгасы” пьесасы испан жігітіне арналған сүйіспеншілікті сөз етсе, “Алжир әдет-ғұрпы” алжирлік жұбайлардың тағдырын бейнеледі. “Нумансия” трагедиясына Рим әскері шабуылына қарсы төтеп берген ежелгі қала тұрғындарының ерлігі негіз болған. “Нақыл новеллалары” (1613) повесінде ерлік пен махаббат, уақыт, мінез мәселелері жайлы толғаныстар, адамгершілік, қайырымдылық, т.б. тақырыптар қамтылған еді. Оның “Парнасқа саяхат” поэмасы (1614), “Сегіз комедия мен интермедия” (1615), т.б. туындылары бар. Сервантес есімін дүние жүзіне танытқан шығармасы — “Дон Кихот” романы (1-бөлім 1602 — 05; 2-бөлім 1615). Ол романның 1-бөлімін түрмеде отырғанда жазған. Динамизм мен шиеленіскен оқиғаларға толы романда 700-ге жуық кейіпкер бейнеленген. Өрлеу дәуірінің үздік туындыларының бірі саналатын шығарма әлем әдебиетіне зор ықпал етті. Жазушы серілерді сықақтай отырып, Испаниядағы феод. құрылыстың ыдырауы мен қоғамдық қарым-қатынастардың қым-қуыт оқиғаларын бейнелеген. Романда адамгершілік қасиеттері мол, бірақ өмірден мүлде алшақ тұрған қиялшыл идеалист, сері Дон Кихотқа қарапайым да іскер, өмірге бейім атқосшы Санчо Панса бейнесі қарсы қойылған. Дон Кихот бейнесі кейін қиялшылдықты, шынайы өмірден алыстағандықты аңғартатын жалпылама мән алды. Исландия королінің ұлы Персилестің фриз королінің қызы Сигизмунда үшін күресі баяндалған “Персилес пен Сигизмунданың жиһанкездігі” (1616) романын Сервантес өмірінің соңында жазып кеткен. Ә.Баженов Сервантес шығармаларының 4 томдығын испан тілінен қазақ тіліне аударған (1979 — 83).

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Сервис

**Сервис** (ағылшынша servіce — қызмет) — тауарларды (бұйымдарды) өткізумен және пайдаланумен байланысты қызметтер кешенін қамтамасыз ететін маркетинг атқарымы. Сервистік қызмет көрсетудің сапасы өнімнің (тауардың) бәсекеге жарамдылығына ықпал етеді, сұранысты, фирманың беделін көтереді. Сатудың алдындағы және сатудан кейінгі (кепілдікті) сервис түрлеріне бөлінеді. 
*1) пайдаланушыға қызмет көрсетуге арналған құралдар жиынтығы;

*2) жоғары деңгейдегі объектіге осы деңгейлердің арасындағы интерфейс арқылы қатынас құруды жасақтайтын есептеу желісінің программалық құрылымы деңгейлерінің біріндегі қызметтердің жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Санат:Экономика
Сервитут

**Сервитут**  міндеткерлік (латынша servіtus — міндет, міндеттеме, міндеткерлік), — 1) бөтен біреудің мүлкін белгілі бір шекте заңмен немесе шартпен бекітілген пайдалану құқығы (мысалы біреуге тиесілі жер телімі арқылы жүріп өту немесе көлікпен өту құқығы) немесе біреудің меншік құқықтарын шектеу (мысалы көрші телімге көлеңке түсіруі мүмкін құрылыстарды салуға тыйым салу; әкімшілік сервитут жеке меншіктегі жер телімдерінде инфрақұрылымдық желілерді тартуға мемлекеттің құқығы болып табылады); 2) халықар. құқықта — бір мемлекеттің аумақтық егемендігін басқа мемлекеттің пайдасына шектеу (мыс., әскери күштерді өз аумағы арқылы өткізуге қатысты жолдарды пайдалану).
## Дереккөздер



Санат:Заттық құқық
Мамырсу

**Мамырсу** (2007 жылға дейін – *Сергиополь*) — Абай облысы Аягөз ауданындағы ауыл, Мамырсу ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Аягөз қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 1,8 км-дей жерде, Аягөз өзенінің оң жағасында орналасқан.

   

## Тарихы
Іргесі 1831 жылы қаланған. Революционер Сергиополь Ғаббасұлының патша үкіметіне қарсы ұйымдастырған ұйымының орталығы, 1930 жылдардың бас кезінде ұжымшар орталығы болды. 1957 жылы ұсақ ұжымшарлар негізінде құрылған сүт өндіру бағытындағы кеңшардың орталығына айналды. 1996 жылы кеңшар негізінде шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы елді мекендері
Санат:Жетісу казак әскерінің елді мекендері
Санат:Қазақстанның қала статусынан айырылған елді мекендері
Лиманов

**Лиманов Есенғали** (*25.8. 1930, *Солтүстік Қазақстан облысы* [[Шал ақын ауданы]] [[Балуан ауылы]] — 6.3.1992, [[Алматы]]*) — геолог-ғалым, техника ғылымдарының докторы (1975), профессор (1976), Қазақстан Республикасының ғылымға еңбек сіңірген қайраткері (1991). Мәскеу Геологиялық барлау институтын бітірген (1953). Лисаков, Адай темір кенінде және Алакөл титан кен орнында (1953 — 56), Қазақ КСР Геология минстрлігінде (1956 — 60), Қазақ минералды шикізат ғылыми-зерттеу институтында (1960 — 67), 1967 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақ политехникалық институтында қызмет атқарған. ғылыми жұмыстарының бағыты ұңғымаларды бағыттап бұрғылаудың теориясы мен практикасына және бұрғылаудың тиімді әдістерін жасап, өндіріске енгізуге арналған. Лимановтың ғылыми басшылығымен қойтасты-малтатасты түзілімдердің өнімділігін 12 — 15 есе арттыруға бағытталған пневмосоққылы бұрғылау жасалған. 200-ден аса ғылыми еңбектің, оның ішінде 19 монографияның, 38 авторлық куәліктің, 3 патенттің авторы. *“Қазан төңкерісі”*, *“Құрмет белгісі”* ордендерімен және медальдармен марапатталған.
## Шығармалары
Направленное бурение разведочных скважин, М., 1978 (соавтор); Направленное бурение — новый способ разведки месторождений полезных ископаемых, А.-А., 1984; Направленное бурение гидроударными машинами, А.-А., 1990.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Сүйіндік (Арғын)

**Сүйіндік** – Орта жүз *[[арғын]]* тайпасының рулар бірлестігі. Шежіре деректері бойынша Сүйіндік – арғынға кіретін бес мейрамның бірі. Сүйіндіктен қаржас, орманшы, құлболды (айдабол, күлік, ақбура, тұлпар, қаблан), жанболды және мәжік(малай, жәдігер) ұрпақтары тарайды. Бұл рулардың мәжіктен басқасы төңкеріске дейін 8 болыс ел болып, Павлодар уезінің Баянауыл өңірін мекендеген. Бұлар 18 ғасырдың 30-жылдарында Сүйіндіктен тарайтын төрт ру (қаржас, орманшы, құлболды және жанболды) төртуыл деген атпен бірігіп, Сыр бойынан Сарыарқаға қоныс аударған. Ал мәжік ұрпағы (Жанайдар батырдың елі) төңкеріске дейін Қостанай уезінн мекендеген. 
## Тұлғалар

# Қаржастар
# Жүсіпбек Аймауытов Құлболды
# Сақау Мәукеұлы Құлболды
# Қобылан Бөрібайұлы Құлболды
# Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы Күлік 
# Көтеш Райымбекұлы Күлік 
# Қадыр Баспақұлы Тайшықов Күлік 
# Әкімбек Мырза Әлдебекұлы Күлік 
# Садық Кәрімбаев Күлік 
# Суат Әуезбекұлы Әбусейітов Күлік 
# Қуат Әшірбекұлы Әбусейітов Күлік 
# Қайрат Қуатұлы Әбусейітов Күлік 
# Халел Арғынбайұлы Арғынбаев Күлік 
# Еділ Айдарханұлы Әбсаттаров Күлік 
# Қуандық Фазылұлы Жүсіпов Күлік 
# Мейрам Жанайдаров Мәжік 
# Жанайдар Орынбайұлы Мәжік 
# Берік Әбдіғалиұлы Мәжік
# Жанақ Жаңабатырұлы
# Қали Байжанов Ақбура 
# Уалиев Ғахип Орманшы
# Уәлиев Зайыр Ғахипұлы Орманшы
# Марат Мұратұлы Ахметжанов
* Айдабол:
# Жапар Құттыбайұлы 
# Едіге би Төлебайұлы
# Шоң би
# Жаяу Мұса Байжанұлы
# Сұлтанмахмұт Торайғыров
# Әлкей Хақанұлы Марғұлан
# Шапық Шөкіұлы Шөкин
# Олжас Омарұлы Сүлейменов
# Кәукен Кенжетайұлы Кенжетаев
# Арықтай Қайыпұлы Қайыпов
# Шәкен Кенжетайұлы Айманов
# Хамза Жұматов
# Олжабай Толыбайұлы
# Мұстафа Бүркітбайұлы
# Машанұлы Молда Мұқан
# Жұмат Досқараев
# Шаймардан Қожахметұлы Торайғыров
# Нұржан Сәлкенұлы Сұбханбердин
# Сәлкен Хасенұлы Сұбханбердин
# Қалкен Шәкенұлы Әділшінов
# Шөкин Әлихан Ризаұлы
# Темірхан Дуабекұлы Дуабеков

## Дереккөздер


Санат:Қазақ рулары
Санат:Орта жүз
Сүйіндік (ауыл)

**Сүйіндік** — Атырау облысы Құрманғазы ауданындағы ауыл, өзімен аттас ауылдық округтің орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Құрманғазы аулынан солтүстік-батысқа қарай 340 км жерде, Каспий маңы ойпатының солтүстік-батыс жағында орналасқан.

## Сипаттама
Іргесі 1957 жылы тың жерлерді игеру кезінде ұсақ ұжымшарларды біріктіру негізінде қаланған. 1957 – 1996 жылдары асыл тұқымды қой өсіретін өзімен аттас кеңшардың орталығы болған.

1996 жылы кеңшар негізінде Сүйіндікте және округтегі Батырбек, Егінқұдық, Жалғызапан, Үштаған ауылдарында “Сүйіндік” АҚ және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды.

## Халқы
thumb|солға|250px|Сүйіндік. Полиция бөлімі
1999 жылы тұрғындар саны 2470 адам (1244 ер адам және 1226 әйел адам) болса, 2009 жылы 2113 адамды (1054 ер адам және 1059 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1823 адамды (949 ер адам және 874 әйел адам) құрады.

## Әлеуметтік және мәдени нысандары
* Сүйіндік орта мектебі — 1922 жылы ашылды. 1934-1935 ж оқу жылында 7 жылдық, 1960-1961 ж оқу жылында орта мектепке айналды. Қазіргі мектеп ғимараты 1985 жылы пайдалануға берілді.
* Сүйіндік ауылдық ауруханасы — 1960 жылдың бас кезінде ашылып, 1965 ж. 35 орын, 1970 ж. 50 орынға өсті. 
* Сүйіндік ауылдық мәдениет үйі

## Діни ұйымдар
* **Бекмұханбет Халпе мешіті**

## Ауыл көшелері
thumb|солға|250px|'''Сүйіндік ауылы'''
* Абай көшесі
* Айтқали Таңатаров көшесі
* Ардагерлер көшесі
* Бекмұханбет Хазрет Қалпе көшесі
* Ғабдолла Омаров көшесі
* Жастар көшесі
* Жеңіс көшесі
* Құрманғазы көшесі
* Сисен Омаев көшесі
* Шәден Тұржанов көшесі

## Дереккөздер

Санат:Құрманғазы ауданы елді мекендері
Әукен Қиясұлы Машкеев

**Әукен Қыясұлы Машкеев** (19.10.1933 ж.т., Алматы облысы Кеген ауданы Көлбастау а.) — ғалым, медицина ғыл. докт. (1991), проф. (1993), Қазақстанның еңб. сің. қызметкері (1998). Алматы медицина ин-тын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина ун-ті) бітірген (1958).

Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан.

1964 жылдан Педиатрия және балалар хирургиясы ғыл. орталығында [директордың орынбасары, директор (1985 — 92), гастроэнтерология бөлімінің бас ғыл. қызметкері (2001 жылдан) болып жұмыс істеді. 1992 — 94 ж. ҚР Денсаулық сақтау министрінің ғыл. жұмыстары жөніндегі орынбасары, 1998 жылдан осы мин-тің Қазақстанда полимелитті жою жөніндегі сертификациялау к-тінің төрағасы. Негізгі ғыл. еңбектері сәбилер тағамы гигиенасы, емшек жасындағы балаларды тамақтандыруды оңтайландыру, балалардың тағам жетіспеушілік және ішек-асқазан ауруларын емдеу мәселелеріне арналған. М- тің басшылығымен балаларды құрамы ана сүтінің құрамына жақын ұйытылған сүт қоспаларымен қолдан тамақтандыру мәселелерінің концептуальді жолдарының тиімді клиник.-гигиен. негіздері жасалды. Сол арқылы балалар гипотрофиясы, мешел, анемия ауруларының алдын алуға болатындығын дәлелдеді. Сауып алынған емшек сүтінің құрамын сол қалпында сақтай отырып, оны өңдеудің ерекше тәсілін тапты (1991).

М-ке акад. Т.Шармановтың басшылығымен орындалған “Қазақстан Республикасында тағамтану ғылымының іргелі де қолданбалы аспектілерін дайындау” ғыл.-зерт. жұмыстар циклдері үшін Қазақстан Мемл. сыйл. берілді (2001). “Құрмет белгісі” орденімен медальдармен марапатталған.

Шығ.: Жас балаларды тамақтандыру, А., 1978; Балалар тағамындағы ұйытылған сүт қоспалары, А., 2001 (телавтор); Балалар микробиоценозының қалыпты және патологиялық жағдайындағы ерекшеліктері, А., 2002 (телавтор).Қ. Мәжібаев

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том
## Сілтемелер


  

Тұлғалар
Серебряково

**Серебряково** — Батыс Қазақстан облысы Орал қаласы, Круглоозёрный кентіне қарасты ауыл.

## Географиялық орны
Облыс орталығы - Орал қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 22 км-дей жерде, Жайық өзенінің оң жағалық аңғарында орналасқан. 

## Халқы
Тұрғыны 1339 адам (2009). 

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1367 адамды (688 ер адам және 679 әйел адам) құрады.

нобай|солға|200px|Серебряково   нобай|солға|200px|Серебряково ауылы  
## Тарихы
Іргесі 1961 жылы қаланған. Ауылда Орал қаласының шағын кәсіпорындарының базасы орналасқан. Серебряково арқылы Орал-Атырау автомобиль магистралі өтеді. 

## Ауыл көшелері
* Ақмешіт (Учительская) көшесі
* Болашақ (Красноармейская) көшесі
* Борисюк көшесі
* Жаңа өмір (Новостройка) көшесі
* Жаңарқа (Чапаев) көшесі
* Жеңіс (Победа) көшесі
* Кемер (Набережная) көшесі
* Көшім (Советская) көшесі
* Шырайлы (Пролетарская) көшесі
* Ынтымақ (Степная) көшесі

## Дереккөздер

Санат:Орал қалалық әкімдігі елді мекендері
Санат:Жайық казак әскерінің тарихи елді мекендері
Мая

**Мая,** Майя — Ресейдің Хабаров өлкесі мен Якутия Республикасындағы өзен, Алдан өз-нің саласы (Лена алабы). өз. *1053 км,* су жиналатын алабы* 171 мың км².* М. екі бастаудан басталып, негізінен Юдома-Мая қыратының шатқалдарымен ағады. Орташа су ағымы *1180 м3/с*. Мамырдан қыркүйекке дейін суы мол болады. Қазан айында қатып, мамырда мұзы ериді. Ірі саласы — **Юдома**. Сағасынан *500 км-ге* дейін кеме жүзеді.

 
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том
## Сілтемелер


  

Санат:Ресей өзендері
Серектас

**Серектас** — Алматы облысы Көксу ауданының шығыс жағындағы табиғат ескерткіші. 

Лабасы тауының солтүстігінде, Көксу өзеніне салынған аспалы көпірдің дәл тұсында. Серектас үшкір, үш шошақ тастан тұрады. Оны жұрт “Найзатас” деп те атайды. Тастың биіктігі 50 — 60 м. Осы тастың түбінен ертеде бұлақ аққан. Ел арасындағы деректерге қарағанда, қос ғашық — Мұңлық пен Зарлық елінен қашып шығып, күн ыстықта осы найзатастың түбіндегі бұлақтан су ішкен.

## Дереккөздер


Санат:Алматы облысы ескерткіштері
Санат:Табиғат ескерткіштері
Санат:Аңыздар
Санат:Көксу ауданы географиясы
Серенада

**Серенада** (французша serenade, италянша. serenata, sera — кеш) — 1) әйелдерге арналған махаббат әні. Провансалдық трубадурлардың *“серена”* (“кешкі ән”) деген сөзінен шыққан. Бұл жанр оңтүстік роман халықтары тұрмысында кең тараған. Серенаданың тұрақты поэзия формасы қалыптаспаған. Ол лютня, мандолина, гитараның сүйемелдеуімен орындалады. Бертін келе Серенада операға (В.А. Моцарттың “Дон Жуан” мен Дж.Россинидің *“Севиль шаштаразы”*, т.б.) енді, кейіннен камерция-вокалдық музыканың жанрына айналды. 2) Вокалдық серенада сипатын танытатын жеке кейде аспаптық ансамбльмен орындалатын пьеса; 3) Кассация, дивертисмент және ноктюрнге ұқсас циклдік ансамбльді аспаптық шығарма; 4) XVII — XVIII ғасырларда Батыс Еуропада сарай салтанаты құрметіне арналған музыкалық шығарма. Ол музыкалық аспаптың, көбіне оркестрдің сүйемелдеуімен орындалады.

## Дереккөздер

Санат:Музыка жанрлары
Сергеев су торабы

**Сергеев су торабы** — Солтүстік Қазақстан облысы Шал ақын ауданының орталығы — Сергеевка қаласының оңтүстік шетін ала орналасқан шаруашылық нысаны. 1969 ж. салынған. Су торабына темір-бетон құрылымдарымен жабылған Есіл арнасы, шағын СЭС кіреді. Сергеев су торабының ғимаратында Сергеевка қаласын сумен қамтамасыз ететін су сорғысы орналасқан.
## Дереккөздер



Санат:Солтүстік Қазақстан облысы
Евгения Васильевна Лизунова

**Евгения Васильевна Лизунова** (*31.8.[[1926]], [[Днепропетровск]] — 16.1.[[1993]], [[Алматы]]*) — ғалым, сыншы, әдебиеттанушы. Филология ғылымдарының докторы (1964), профессор (1966), Қазақстан Ұлттық Академиясының корреспондент-мүшесі (1975), ҚР ғылымының еңбек сіңірген қайраткері (1982). 

ҚазМУ-ды (1946), Қазақстан Ұлттық Академиясының аспирантурасын (1950) бітірген. 1950 жылдан ҚР ҰА Тіл және әдебиет институтында, М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында жұмыс істеді. 

Лизунова қазақ әдебиетінің тарихы, әдеби байланыс, Әуезов шығармалары жөнінде ғылыми-зерттеу еңбектер жазды. *“Мұхтар Әуезов”* (*1957, [[Ысқақ Тәкімұлы Дүйсенбаев|Ы.Дүйсенбаев]]пен бірге*), *“Қазіргі қазақ романы”* (1964), *“Мұхтар Әуезовтің шеберлігі”* (1968) атты монографиялары жарық көрді. Лизунова *“Қазақ совет әдебиеті тарихының очеркі”* (1957, 1958, 1960), *“Қазақ совет әдебиетінің тарихы”* (1967, 1971), *“Көп ұлтты совет әдебиетінің тарихы”* (М., 1970), *“Братство литератур”* (1986), т.б. ұжымдық еңбектерді жазуға қатысты. Ол Әуезов шығармаларының орыс тілінде 5 том болып басылуына белсене атсалысты. 

Оның бірқатар шығармалары қазақ, өзбек, тәжік, украин, қырғыз, түрікмен тілдерінде жарияланды.

## Дереккөздер


Санат:31 тамызда туғандар
Санат:1926 жылы туғандар
Санат:Днепропетровск облысында туғандар
Санат:16 қаңтарда қайтыс болғандар
Санат:1993 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан әдебиет сыншылары
Санат:Қазақстан әдебиеттанушылары
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Лимпопо

## Географиялық орны
**Лимпопо** (*Lіmpopo*) — Оңтүстік Африкадағы өзен. Ұзындығы. 1600 км, алабының ауданы 440 мың км².

## Бастауы
Витватерсранд жотасының солтүстік беткейінен басталады да (Велд үстіртінен) Оңтүстік Африка Республикасы, Мозамбик, Ботсвана және Зимбабве мемлекеттері арқылы ағып өтіп, Үнді мұхитына құяды.

## Гидрологиясы
Ірі салалары: Улифантс, Нотвани, Шаши, Шангане. Жазғы жаңбырлы маусымда су деңгейі төменгі ағысында 5 — 7 м-ге дейін көтеріледі. Жылдық орташа су ағымы 800 м3/с. Сағасынан 160 км-ге дейін кеме жүзеді.

## Дереккөздер</span>


Санат:ОАР өзендері
Санат:Мозамбик өзендері
Санат:Боствана өзендері
Санат:Зимбабве өзендері
Мұрат Бекмұхамедұлы Серкебаев

**Мұрат Бекмұхамедұлы Серкебаев ** (13 қыркүйек 1940, Алматы) – скрипкашы, дирижер, композитор, Қазақ КСР халық әртісі (1991). 

## Өмірбаяны
* 1959 ж. Алматы музыка училищесін бітірген.
* Алматы мемлекеттік өнер институтын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) (1968), оның аспирантурасын (1973; профессор В.С. Хесстің жетекшілігімен) бітірген. 
* Қазақ телевизиясы мен радиосының эстрада-симфония оркестрі (1959 — 65)
* кейін камера оркестр (1968 — 70) құрамында скрипкашы ретінде қызмет етті; 
* осында бас дирижер әрі көркемдік жетекші (1976 — 96), 
* 1998 жылдан Алматы қаласы әкімі Концерттік оркестрінің көркемдік жетекшісі әрі бас дирижері болып, Қазақстан композиторларының, орыс және шетел классикалық музыка туындыларын насихаттауда елеулі еңбек етті. 
* Алматы музыка училищесінде (1968 — 73) және бұрынғы Алматы мемлекеттік консерваториясында (1973 — 78) педагогикалық қызметпен де айналысады. 

## Шығармалары
* *“Айнамкөз”* поэмасы (1983)
* “Аққуым-әнім” (1984)
* *“Дала келбеті”* (1985)
* *“Элегия”* (1986)
* “Рапсодия” (1987)
* *“Туған жер туралы ән”* (1989) атты ән-романстар, оркестрге лайықталып өңделген көптеген музыкалық шығармалар жазған.

## Дереккөздер


Санат:13 қыркүйекте туғандар
Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан скрипкашылары
Санат:Қазақстан дирижерлері
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Қазақстан халық әртістері
Серне жеу

**Серне жеу** — жылқышылар арасындағы кәде-жоралғылардың бірі. Қыста соғым сойылған соң жылқышы сәнді киініп, айғыр ерттеп мініп, ауыл аралап, қыдыруға шығуын серне жеу деп атайды. Айғырды жылқышы жайшылықта, қыстан басқа жыл мезгілдерінде мінбеген. Хандар мен сұлтандардың ғана мініс көлігі болғандықтан, айғыр мініп ауылға келу үлкен мәртебе саналған. Айғыр мініп келген жылқышының құрметіне мол ет асылып, қазан көтерілген. Бұл салтанаттың түпкі мәні соғым малы жылқы мен оны бағып-қағатын жылқышыға деген құрметтен туындаған.
## Дереккөздер



Санат:Салт-дәстүрлер
Тобыш

## Тобыш
**Тобыш** – ұлыс. Тобыш ұлысынан: "Жайық", "Шегем", "Бегей", "Қараш" арыстары тарайды.
 Шегем арысынан: Жаубасар, Бабық, Сырлыбай (Жайылған), Ожау (Қызылшегем, Жетім-Қараш, Қоңыршегем) рулары тарайды. 
 Жайық арысынан: Әлмәмбет балалары - Табынай, Бәубек, Шоңай, Зорбай, Қожа тармақ рулары тарайды.
 Бегей арысынан: Қозыбақ, Қосақ, Малай рулары тарайды.
 Қараш арысынан: Еділ, Жетім-Қараш рулары тарайды.

Тобыш ұлысының жері Сағыз өзенінен Арал теңізінің шығысына дейін. Арал теңізінің солтүстігінде Әлімдермен көршілес, солтүстік батысында (Ойыл) Кенжелермен көршілес, батысында Жеменей, Жары, Ескелді руларымен көршілес. Байғанин ауданын қамтыған "Адай көтерілісі" салдарынан бұл ұлыс күрт азайып, кейбір рулар жойылып кетудің аз ақ алдында қалған. Байғанин жерінде болыс болған Бабық Мыңбай батыр басқарған. Сондай-ақ Шегем Көбен би, Таймас Ишан, Байтақ "Мақсым", Түрікпенбай палуан Байғаниннің қадірлі тұлғалары.

*Тобыштан - Ораз, Бегей, Көпес.

*Ораздан – Жайық, Шегем.
*Жайықтан – Әлмәмбет.
*Әлмәмбеттен – Табынай, Бәубек, Шоңай, Зорбай, Назарқожа. Бұлар ел арасында Бес Әлмәмбет деп аталады.
*Зорбайдан - Төлеке, Жаңай, Тоқабай, Өтеғұл, Құлбай.

*Ер Бегейден - Қадырқұл.
*Қадырқұлдан - Қозыбақ батыр, Қосақ бай, Малай батыр.
*Қозыбақтан - Дәуілдір, Қаржау, Қарақұл, Шаян. Шаяннан - Құрманалы, Құрман.
*Дәуілдірден - Сеңгір, Мыңғыр, Елемес. Елеместен - Өтеген, Тоғызбай, Сатыбалды, Дүзжасар.
*Сеңгірден - Жарылғап, Жақып, Оразалы, Шығыс. Шығыстан - Дос.
*Жарылғаптан - Сүгіралы, Шанай, Дәулет, Құдайберген. Құдайбергеннен - Төлеген, Тасмағанбет, Бөлтек, Мәлігелді.
*Сүгіралыдан - Өтеғұл, Сарғұл, Тақырбас, Жүнбас. Жүнбастан - Базар, Сағызбай
*Тақырбастан - Нысанбай, Бектілеу, Естілеу, Қали, Жұмағали.
*Қалидан - Мұхаммедділлә, Абыз, Рахмет, Тұрды, Аманжол.
*Абыздан - Қуантай, Амангелді, Нұрлан. 
Қуантайдан - Нұрәділ.
Амангелдіден - Сәтбек.
Нұрланнан - Нұраят, Орынбек.

*Қосақтан - Қосаяқ, Есен, (Көней, Шеру, Тасай, Төле, Үсен) - бұл 5-тоқал Бегей деп бөлінеді.
*Қосаяқтан - Әлен, Шөмен.
Тасайдан - Нұрбай, Қоңыр.
Үсеннен - Ақжігіт, Есіркеп.

*Малайдан - Өтей, Жапалақ, Бәйдеу.
Өтейден - Бәйті, Көбес.
Бәйдеуден - Сүйіндік - Өмір, Темір батырлар.

## Дереккөздер


Санат:Шежіре
Санат:Қазақ рулары
Санат:Кіші жүз рулары
Серпентин

**Серпентин** (*латынша serpens — жылан, түсі мен түрі жылан терісіне ұқсас болғандықтан осылай аталған*), серпентин тобы — силикаттар класының минералы. 
* Химиялық формуласы: Mg[Si4O10](OH)2.
* Морфологиясы мен кристалдық торының деформациялануына қарай cерпентин төртке бөлінеді: 
** ұсақ қабыршақты, жапырақшалы — *антигорит*
** жіңішке талшықты — *хризотил*
** ұсақ түйіршікті — *лазардит*
** аморфты — *серпофит* 
* Сингониясы моноклиндік, ромбылық.
* Түсі ашық жасылдан күңгірт жасылға дейін, кейде ақ, сарғылт; қатты. 2,5 — 3,5, тығыздығы 2,5 — 2,7 г/см3, жіктілігі жетілген. 
* Серпентин ультранегізді магмалық тау жыныстары құрамындағы оливин мен пироксеннің метаморфизмге және гидротермалдық ерітінділер әсеріне шалынуынан түзіледі. Қазақстанда Мұғалжар, Жетіқара, Семей кенді аймақтарда хром, темір, никель, платина, магнезит, тальк, асбест кендерімен бірге кездеседі. 
* Серпентин әшекей бұйымдар, отқа төзімді материалдар жасау ісінде қолданылады.

## Сипаттамасы
Серпентиндер тығыз массалар түрінде кездеседі, кристалдар түзбейді. Кейде олар жапырақты немесе талшықты құрылымға ие (хризотил-асбест). Біркелкі және ашық түсті, көбінесе мөлдір, серпентиннің тығыз түрі асыл серпентин (син: офит) деп аталады және сәндік тас ретінде қолданылады

## Дереккөздер


Санат:Геология
Серицит

**Серицит** (латынша serіcus — жібек тәрізді) — силикаттар класының слюдалар тобындағы минерал. Серицит ақ слюдалардың, әдетте мусковиттің KAl2[AlSі3O10]Һ(OH)2, кейде парагониттің NaAІ[AeSі3O10]Һ Һ(OH)2 ұсақ қабыршақты түр өзгерісі. Құрамындағы К мен Na азайып, SіO2, MgO, H2O мөлшері жоғарылағанда гидрослюдаларға, фенгитке, иллитке жуықтайды. Серицит әдетте жасырын түйірлі, өте ұсақ қабыршақ тәрізді, түссіз немесе болмашы жасыл түсті жібекке ұқсас масса түрінде кездеседі. Жаратылысы гидротермалды. Серицит Ертіс жаншылу белдемінің, Салаирдың, Оралдың шығыс беткейлерінің метаморфизмге шалынған жасыл тасты тау жыныстары құрамында елеулі мөлшерде шоғырланған.
## Дереккөздер



Санат:Биология
Серпентинит

**Серпентинит, жылантас **— серпентин тобындағы минералдардан тұратын метаморфтық тау жынысы. Серпентинит терминін петрографияға 1933 ж. В.Лодочников (1887 — 1943) енгізген. Түсі сарғыш жасылдан жасыл-қараға дейін; бітімі шомбал, тақтатасты, жыланға ұқсаған теңбіл. Құрылымы ұсақ түйірліден әр келкі түйірліге дейін болады. Серпентинит ультранегізді тау жыныстарына гидротермалды ерітінділердің тигізетін әсерінен құрамында магний карбонаты бар шөгінді тау жыныстардың, ультранегізді тау жыныстарының жапсарлық метаморфизмінен түзіледі. Қазақстанда Мұғалжар, Қостанай, Торғай, т.б. өңірлерде асбест, магнезит, тальк, хромит, мыс, никель, кобальт, платина кендерімен бірге кездеседі. Серпентиниттен тыңайтқыш, отқа төзімді бұйымдар, құрылыс материалдары, т.б. дайындалады. Шала мөлдір түрлері (офикальцит) әшекей тас ретінде қолданылады.
## Дереккөздер



Санат:Геология
Владимир Владимирович Маяковский

**Маяковский Владимир Владимирович** (**7/19.7.1893,** Грузия, Багдади с. — **14.4. 1930**, Мәскеу) — орыс ақыны. **1911 ж.** А.Крученых, Д.Бурлюк, В.Хлебниковтермен бірге орыс футуристерінің әдеби тобын құрып, өздерін **“кубуфутуристер”** деп атады. 
**1912 ж.** М. осы ақындармен бірге “Қоғамдық талғамға шапалақ” атты футуристер манифесін жариялады. Футуризмнің әдеби жиындарына қатысқаны үшін ол Мәскеудің кескін және көркемсурет уч-щесінен шығарылды (**1914**). **1913 ж.** ақынның “Владимир Маяковский” трагедия-сы Петербург театрында қойылды. Трагедияны Б.Пастернак жоғары бағалады. Оның “Соғыс жарияланды” (**1914**), “Ана және немістер зая қылған кеш” (**1914**) өлеңдерінде соғыстың мағынасыз қантөгіс екені суреттеледі. Оның шығарм-дағы жаңа белес “Шалбарлы бұлт” (**1915**), “Соғыс және бейбітшілік” (**1916**), “Адам” (**1917**), т.б. поэмалары. Қазан төңкерісінен кейінгі шығармаларында өмір болмысын, шындықты суреттей отырып, ақын шығарм-ның негізгі әдісі — төңкерісшіл романтизм үлгісінде “Біздің марш” (**1917**), “Солға марш” (**1918**) өлеңдерін, “Сүйемін” (**1922**), “Бұл туралы” (**1923**), “Владимир Ильич Ленин” (**1924**) поэмаларын жазды. Кезең талабына үн қосып, партия, кеңес өкіметі шешімдеріне сай үгіт-насихатқа берілгенімен, жаңа жағымсыз болмыс құбылысын да аяусыз әшкереледі (“Кеңес төлқұжаты туралы өлең”, (**1929**). Ақын қоғамдағы кемшіліктерді көре білді, кеңестік тоғышарлықты, бюрократизмді, билік пен басқаруды, тұтастай алғанда тоталитарлық жүйені сынап әшкереледі. “Қандала” (**1928**), “Монша” (**1929**) пьесалары М-дің сол жүйеге қарсылығының, ой қақтығысының көрінісі. М. шетелдерде (АҚШ, Германия, Испания, Мексика, Франция, Куба, т.б.) болып, “Париж” (**1924 — 25**), “Америка туралы жырлар” (**1925 — 26**) атты шығармалар жариялады. М-дің **20-жылдардың соңына таман** жазған шығармаларында трагедиялық сарын жиі көрініс тапты (“Қаржы инспекторымен поэзия туралы әңгіме”, **1926**). Ол “Александр Блок өлді” мақаласында ақын өліміне қайғырды. М-дің шығарм. ізденісі, поэтик. жаңашылдығы орыс әдебиетіне, сондай-ақ қазақ ақын-жазушыларына да көп ықпал етті (С.Сейфуллин, І.Жансүгіров, С.Мұқанов, Т.Жароков, т.б.). Қазақ тілінде “Бар дауыспен” (**1941**), “Таңдамалы өлеңдер” (**1950**), т.б. шығармалары жарық көрді. *С. Жұмағұлов*

 
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том
## Сілтемелер


Орыс поэзиясы
Жұмабике Серікбаева

**Жұмабике Серікбаева ** (8 наурыз 1917, қазіргі Ақмола облысы Қорғалжын ауданы — 24 шілде 1996, Шымкент) — актриса, әнші, Қазақ КСР-інің халық артисі (1974). 

## Өмірбаяны
* 1938 ж. Санкт-Петербург қаласындағы Мемлекеттік сахна өнері техникумының (кейіннен Мемлекеттік театр, музыка және кинематография институты) қазақ студиясын бітірген. Мұнда Л.С. Вивьен, И.В. Мейерхольд және В.В. Меркурьев сынды өнер шеберлерінен сабақ алды. 
* Сол жылдан Шымкент облысы драма театрында актриса болып қызмет етті.

## Рольдері
Оның алғашқы ойнаған рөлі — М.Әуезовтің* “Еңлік — Кебек”* трагедиясындағы Еңлік. Бұдан кейінгі ойнаған негізгі рөлдері: Қарагөз, Құртқа (Әуезов, *“Қарагөз”* бен *“Қара қыпшақ Қобыланды”*), Баян, Ақтоқты (Ғ.Мүсірепов, *“Қозы Көрпеш — Баян сұлу”* мен *“Ақан сері — Ақтоқты”*), Алма (М.Ақынжанов, *“Исатай мен Махамбет”*), Сәуле (Т.Ахтановтың осы аттас спектаклі), Ажар (С.Жүнісов, *“Ажар мен ажал”*), Таңқабике (М.Кәрім, *“Ай тұтылған түн”*), Полина (О. де Бальзак, *“Өгей шеше”*), Коринкина (А.Н. Островский, *“Жазықсыздан жапа шеккендер”*), т.б. С. сахналық кейіпкерінің ішкі сезім дүниесіне жоғары мән берумен ерекшеленді. Театрда қойылған музыкалық спектакльдерге де қатысып, Қыз Жібек, (Мүсірепов,* “Қыз Жібек”*), Шұға (Б.Майлин, *“Шұға”*), Ақжүніс (Е.Г. Брусиловский, *“Ер Тарғын”*) сияқты рөлдерді орындады.

## Дереккөздер


Санат:8 наурызда туғандар
Санат:1917 жылы туғандар
Санат:Қорғалжын ауданында туғандар
Санат:24 шілдеде қайтыс болғандар
Санат:1996 жылы қайтыс болғандар
Санат:Шымкентте қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан актрисалары
Санат:Қазақстан әншілері
Санат:Қазақстан театр актерлері
Санат:Қазақстан халық әртістері
Серікбай Қанайұлы

**Серікбай Қанайұлы** (3.10. 1870, қазіргі Алматы облысы Райымбек ауданы Жалаңаш ауылы — 16.8.1916ж. Кеген ауылы маңындағы ескі Темірлік жолы бойында Ақшоқының Жыланды деген жерінде патша солдаттары атып кетті.)  1912-1914 ж. Жаркент уезіне қарасты Шелек болысы болған. 

Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан.

Елді отырықшылыққа, егін шаруашылығымен айналысуға ұйытқы болды. Алғаш ағаш үй салғызды. — 1916 жылғы Қарқара көтерілісі жетекшілерінің бірі. Патша өкіметінің маусым жарлығына қарсы Ұзақ, Жәмеңке батырлармен бірге 1916 жылы шілде айында, кейін Ереуілтөбе аталған жерде, көтерілісшілердің 2000 адамнан тұратын алғашқы жасағын ұйымдастыруға тікелей араласты. Көтеріліс жеңіліске ұшырағанда, көптеген серіктерімен бірге патша жендеттерінің тұтқынына түсті. Қырғызсайға сотқа айдап бара жатқан солдаттар қолынан оққа ұшты. Ол туралы М.Әуезовтің “Қилы заман” повесінде, Бөлтірік ақынның “Ел жарыла көшкенде” толғауында айтылған.
**Балалары** Серікбаев Мырқасым Қарақолда Русское-Туземская школада 1913-1916 жылдары оқыған. Кеңес үкіметі орнаған кезде азамат соғысына қатынасады. Жаркент уезінің милиция бастығы, халық соты қызметтерінде болды. 
**Немересі** Серікбаев Дәулет Мырқасымұлы қоғам қайреткері. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Өскемен автомобил жол қатынастар институтының алғашқы ректоры, Республикалық арнайы орта және жоғарғы оқу минстрінің орынбасары қызметтерін атқарды.

## Дереккөздер


## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Қожаназар

## Қожаназар
**Қожаназар**. Өскен ауыл, өзі ел арасында абыройлы, ақылды адамдардың бірі болған. Қожаназардан – Сәркен, Шомақ, Таған, Тұңқатар, Шонты, Қошан, Есберді. Қожаназар Сырыммен құда болған. Шомаққа Сырымның қызын алып берген. Ел арасында Сырымға ас берген осы Қожаназар деп айтылады. 
*Сәркеннен – Бесімбай, Досбай, Меңдіқара. Шомақтан – Қосбай, Есбай, Жанбай (бұлардың үшеуі де Сырымның қызы Өкіннен туған), Қошетер, Қабыл. Тағанның үш әйелі болған. Бірінші әйелі Есек батырдың қызы. Одан – Көпжасар. Екінші әйелі қалмақ қызы Ақсұқсырдан – Қарабай, Мара, Қалыш, Досы, Барақ. Бұлар ел арасында Бес Қалмақ аталады. Үшінші әйелі-Зəуре шешемізден – Данабай. Тұңқатардан – Жапан, Бекқара, Шоңқара, Қылыш, Есен, Досан. Есеннен – Шабар ишан. 
*Шонтыдан – Қалдаман, Тәкен, Мұрат. Сондай-ақ Шонтының – Мәмбет, Сақау және Дошай атты балалары да болды деген сөз бар. 

## Дереккөздер


Санат:Шежіре
Санат:Қазақ рулары
Санат:Кіші жүз рулары
Ким Серікбайұлы Серікбаев

**Серікбаев Ким Серікбайұлы** (14.1.1934 жылы туған, Ақтөбе облысы,Хромтау ауданы, Көптоғай ауылы) — әскери қайраткер, полковник, әскери ғыл. канд. (1974), проф. (2000). 1952 — 56 жылдары қазіргі ҚазМУ-де, Уфа әскери училищесінде оқыды. Мәскеудегі әскери академияны бітірген (1970). 1956 — 66 жылдары Қиыр, Шығыс, Прикарпатье, Мәскеу, Орта Азия әскери округтерінде взвод, рота, батальон командирі, мотоатқыштар полкында штаб бастығы, полк командирі болды. 1970 — 73 жылдары Мәскеудегі әскери академияда Кубадан, Моңғолиядан келген офицерлерге жалпы тактикадан сабақ берді. 1973 — 75 жылдары  Алматы жоғары әскери командалық уч-щесінде кафедра бастығы, 1975 — 88 жылдары Алматы жоғары партия мектебінде кафедра бастығы, 1988 — 91 жылдары  Б.Момышұлы атынд. респ. әскери мектеп-интернаттың бастығы, 1992 — 93 жылдары  Мемлекеттік қорғаныс комитеті төрағасының кеңесшісі, ҚР Президенті аппараты мен Минстрлігі Кабинеті жанынан құрылған Қорғаныс бөлімінің жетекшісі, 1994 — 96 жылдары  Минстрлігі Кабинетіжанындағы мемлекеттік аттестация комитетінде арнаулы мәселелер жөніндегі бас сарапшы, 1996 — 99 жылдары  ҚР Парламентінің Мәжіліс аппаратында қорғаныс және қауіпсіздік мәселелер жөніндегі кеңесші қызметтерін атқарды. 2000 жылдан ҚР Қорғаныс мин-нің әскери-ғылыми орталығында бас ғылыми қызметкер. Жоғары оқу орындарында ғылыми және педагогикалық жұмыстармен айналысты. Әскери ғылым саласындағы негізгі ғылыми-зертттеу бағыты — мемлекеттің әскери қауіпсіздігі, әскери құрылыс, әскери өнер мәселелері, жалпы тактика және оперативтік өнер. 180 ғылыми еңбектің, “Сыновний долг” (1978), “Быть патриотом” (1978), “На кафедре тактики” (1994), “Бауыржан Момышулы в моей жизни” (1995), “Доброму делу — долгая жизнь” (2002), “Военная безопасность страны: проблемы, перспективы” (2002), “Надежный страж Родины” (2005), “Обретенной независимости — надежную защиту” (2005), “Батыр ағаның шапағаты” (2005) атты кітаптар жазған. 3-дәрежелі “КСРО Қарулы күштерінде Отанға қызмет еткені үшін” орденімен, көптеген медальдармен марапатталған.
	
 
## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Төлеке

**Төлеке**. Төлекеден – Қамысбай, Қаржау, Дорал, Күмісбай. 
*Қамысбайдан – Жамансары, Өтеулі, Нияз, Нұрлы, Жұма, Меңдібай, Әршөк, Қаражігіт, Теңізбай, Орақ, Сырлыбай. Өтеуліден – Есекен, Қалманбет, Кенжебек. Нияздан – Оспан, Сапақ, Жанназар. Нұрлыдан – Шектібай, Қамбар. Жұмадан – Үйсінбай. Меңдібайдан – Жүсіп, Садық, Жабайы. Теңізбайдан – Малдыбай, Әбілхайыр, Нәби. Орақтан – Қолат. Қолаттан – Атамұрат, Молдабай, Маңақ. Қаржаудан – Сералы, Қараман, Қарайдар, Досалы, Алтыналы, Ералы. Сералыдан – Қалмырза, Қарнақ, Бармақ, Қалдаман, Жайлаубай, Қисық. Қарайдардан – Амандық, Әменбек, Қошқарбай. Қараманнан – Қуандық, Елемес, Төлеміс, Қожақ, Науша. Досалыдан – Мұса. Алтыналыдан – Қоқанай, Сәтенай. Ералыдан – Айдабол, Тайман. Доралдан – Жылқыбай, Есенқара, Сары, Қыстау, Жәке. Жылқыбайдан – Темір, Жәментік, Исамберді, Берден. Есенқарадан – Бекқұл, Тілеп, Дүзбас, Қалдыбай, Қалпақ. Сарыдан – Сүйесін, Жандос, Елеуше. Қыстаудан – Қалдықылыш, Мұрын, Жәмке, Лесбай, Темір. Жәкеден – Жалғасбай, Дәрмен, Қойшыбай, Жақып, Қартбай. Күмісбайдан – Кененбай, Кеңесбай, Андау, Шындау, Еділбай, Өргешбай. Кененбайдан – Әзберген, Шағыр. Кеңесбайдан – Біләл, Ағишан, Тайлақ. Андау көп өспеген, одан – Жолдас, Еділбай. Еділбайдан – Әлмұрат, Әбіш, Тайжан. Өргешбайдан – Құлтума. Құлтумадан – Дабыс, Жандай, Тоқаш. Өтеғұлдан – Араб, Әбіт, Үмбетай, Өмірзақ, Уса. Әбіттен – Жылқыбай, Шақа, Жылтыр. Өмірзақтан – Тілеуберген, Бекберген. Тілеубергеннен – Есен, одан – Қаратұран. Құлбаласынан – Әбубәкір, Тағанияз, Аманияз, Ермек, Сақый. Әбубәкірден – Сәрсенқожа, Боранбай, Тұяқ. Аманияздан – Қызамбай, Айымбай (О). Тағанияздан – Бимұқанбет, Нұрмұқанбет, Нұрғазы, Нұрлыбек. Ермектен – Қайран, Шотан, Айтбай. Сақыйдан – Дүйсенбай, Еңсе. Шоңай. Шоңайдан – Бөгембай, Тоқсанбай, Боқай. Бөгембайдан – Қожан, Қайып, Сасық. Тоқсанбайдан – Монша, Даң, Қожагелді, Мырзат, Жарық. Боқайдан – Қарақойлы, Кенжебай, Көбдік. Шоңайдың Даң атты аулынан үш атақты Сам, Құлыш және Қожықтай есімді билер шыққан. Бәубек. Бәубектен – Бөрібай, Малтабар, Құлшығай, Тайсары, Жарас, Құдас.
 
## Дереккөздер


Санат:Шежіре
Санат:Қазақ рулары
Санат:Кіші жүз рулары
Машиналар мен механизмдер механикасы

**Машиналар мен механизмдер динамикасы** — машиналар мен механизмдер теориясының механизмдер, машиналар қозғалысын, оларға әсер ететін күштерді зерттейтін арнайы саласы. 

М. м. м. д. механизм буындарының қозғалыс заңдылығын тағайындау, буындар қозғалысын реттеу, үйкеліске жұмсалған күш шығынын есептеу, кинематик. жұптардың қарсы әсерін анықтау, машиналар мен механизмдерді теңгеру сияқты мәселелермен шұғылданады. Сыртқы күштердің берілген сипаттамалары бойынша әр түрлі буындардың қозғалыс заңдылығын анықтау қозғалтқыштан, беріліс механизмі мен жұмыстық машинадан, кейде басқару құрылғысынан тұратын мех. жүйенің не машина агрегатының қозғалысын сипаттайтын дифференциалды теңдеулерді шешуге тіреледі. Теңдеулер саны мех. жүйенің еркіндік дәрежесіне тәуелді өзгеріп отырады. Машина буындарының қозғалысын реттеу әрі басқару мәселелерімен реттеу теориясы айналысады. Үйкеліске кеткен шығындар машина мен механизмдер жұмысының тиімділігін кемітеді. Машинаның энергияны пайдалану дәрежесі мех. п. ә. коэфф. бойынша анықталады. Машиналар мен механизмдерді теңгеру мәселесі тиімді әрі қажетті қарсы салмақтарды іріктеу арқылы іске асырылады. Республикада М. мен м. д. жөніндегі зертеу жұмыстары **1960 ж.** Қаз өУ-де басталды. Осыған орай осы ун-тте машина механикасы (**1971**) және тоқыма-станок механикасы (**1981**) бойынша салалық ғыл.-зерт. лаб-лары, сондай-ақ робот техникасы бойынша оқу-зерттеу лаб. (**1982**) ұйымдастырылды. Жоғары класты жазық механизмдердегі күш әсерін аналит. және графоаналит. тәсілдермен есептеу теориясы құрылды (Ж.Байкөншеков, М.Қожамбердиев, т.б.) Осы теория негізінде құрамында төртінші немесе одан да жоғары класты Ассур тобы бар механизмдер, жүк көтергіш машиналар, манипуляторлар, т.б. жасалды. СТБ типті тоқыма станоктардың динамикасы мен тораптар беріктігін есептеудің теор. және тәжірибелік тәсілдері жасалды әрі оның жекелеген механизмдерінің құралымы жетілдірілді (Г.Уәлиев, А.А. Ермолов, т.б.). Толқынды және тік тісті эвольвентті тісті берілістердің динамикасына теор. зерттеулер жүргізілді (Қ.Қазыханов, М.Задин).
 

## Дереккөздер

 
Санат:Машина