open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Олимпиада ойындарындағы фристайл

right|150px|border|Фристайл
**[[Фристайл]] жарыстары [[Олимпиада ойындары]]нда** 1992 жылдан бастап өткізіледі.

Алғаш рет Ойындардың бағдарламасына 1988 жылы көрсетілімді дәрежеде енді.

Соңғы рет фристайлдан 15 медаль комплектісі сарапқа салынды.

## Сайыстар
### Ерлер

### Әйелдер

### Аралас

## Қазақстан фристайлшыларының қатысуы
Қазақстан атынан Олимпиада ойындарына 1994 жылы — 1 атлет, 1998 жылы — 2 атлет, 2002 жылы — 1 атлет, 2006 жылы — 3 атлет, 2010 жылы — 5 атлет, 2014 жылы — 8 атлет, 2018 жылы — 9 атлет қатысқан.

Жарыстарда жалпы алғанда 1 қола медаль қоржынға түсті:

Санат:Қысқы Олимпиада ойындарындағы спорт түрлері
Санат:Фристайл
Баға айырмасы келісімшарты

**Баға айырмасы келісімшарты** (, **CFD**) — екі тарап (сатып алушы және сатушы) арасында жасалатын туынды қаржы құралы болып табылатын қаржылық келісім. Келісімшарт бойынша тараптар белгілі бір активтің келісімшарт ашылған сәттегі бағасы мен жабылған сәттегі бағасы арасындағы айырманы есеп айырысады. Егер актив бағасы өссе, сатушы айырманы сатып алушыға төлейді (сатып алушы пайда алады); ал баға төмендесе, сатып алушы сатушыға төлейді. CFD бойынша инвестор базалық активтің тікелей иесі болмайды.

CFD келісімшарттары әдетте биржадан тыс нарықта (, OTC) жасалады және стандартталмаған болып келеді. Сауда барысында қаржылық левередж (қарыз қаражатын пайдалану) қолданылады, бұл ықтимал пайданы да, тәуекелді де арттырады.

CFD Австралия, Жаңа Зеландия, Сингапур, Оңтүстік Африка Республикасы және Еуропа одағы елдерінің көпшілігінде қолжетімді. АҚШ-та мұндай құралдарға қатаң шектеулер қойылған.

Еуропада бөлшек инвесторларды қорғау мақсатында левередж деңгейіне шектеулер енгізілген (көбіне 30:1 дейін), сондай-ақ теріс қалдықтан қорғау () талабы қолданылады.

Еуропалық бағалы қағаздар және нарықтар жөніндегі органның (ESMA) деректеріне сәйкес, бөлшек инвестор шоттарының 74%-дан 89%-ға дейінгі бөлігі CFD саудасында шығынға ұшырайды.

## Тарихы
CFD 1970-жылдары Ұлыбританияда алтын нарығында левередж қолдану тәсілі ретінде дамыды. Қазіргі заманғы CFD саудасы 1990-жылдардың басынан бастап кең таралды. Бұл құрал бастапқыда маржалық сауда нысанындағы акция свопы ретінде пайдаланылды және оның дамуы UBS Warburg компаниясымен байланыстырылады.

Алғашында CFD-лерді хедж-қорлар мен институционалдық инвесторлар Лондон қор биржасында тіркелген акцияларға жанама түрде инвестициялау және тәуекелді хеджирлеу үшін пайдаланды.

1990-жылдардың соңында CFD бөлшек инвесторларға ұсыныла бастады. Онлайн-сауда платформаларының дамуы олардың кең таралуына ықпал етті.

2016 жылы Еуропалық бағалы қағаздар және нарықтар жөніндегі орган (ESMA) бөлшек инвесторларға арналған алыпсатарлық өнімдер, соның ішінде CFD бойынша ескерту жариялады. Осыдан кейін бірқатар елдерде левереджге шектеулер енгізілді.

Кейбір юрисдикцияларда CFD-ге толық тыйым салынған немесе олар қатаң реттеледі.

## Дереккөздер

Санат:Құнды қағаздар нарығы
Аштарак

**Аштарак** () — Армениядағы қала, Арагацотн облысының әкімшілік орталығы.
Аштарак халқының саны 2026 жылы 18 700 адамды құрады. Аштарак - Армениядағы 59 қаланың бірі және халқының саны бойынша Арменияда 28-ші орында.

## Географиялық сипаттамасы
Аштарак - Ереваннан 20 км қашықтықта, Касах өзенінің екі жағалауында, кең, жазық жерде орналасқан қала.

Аштарак ыстық, құрғақ климаттық аймақта орналасқан. Орташа жылдық температура 10,4°C, ал жауын-шашын жылына шамамен 352 мм. Ең құрғақ ай - тамыз (18 мм жауын-шашын), ал мамырда ең көп жауын-шашын болады (62 мм). Ең жылы ай - шілде (орташа температура 23°C), ал ең суық ай - қаңтар (-3,8°C).

## Тарихы
Қала армян тілінен аударғанда «мұнара» деген мағынаны білдіреді.
Қала туралы алғашқы деректер 9 ғасырға жатады. Сол кезде қазіргі қаланың орнында шағын қоныс болған. Арменияның бұл ежелгі қаласы, бүгінгі күнге дейін сақталған тарихи сәулет ескерткіштері, дәстүрлері мен өмір салтымен туристер үшін үлкен қызығушылық тудырады. 
Оның аумағы қазір Касах өзенінің оң жағалауын толығымен ғана емес, сонымен қатар сол жағалауының бір бөлігін де алып жатыр. Жақында салынған жаңа көпір екі жағалауды байланыстырады. Бұрын қала тұрғындары 13 ғасырда тұрғызылып, 17 ғасырда қайта жаңартылған ежелгі көпірді пайдаланған.

1804-1813 және 1826-1828 жылдардағы орыс-парсы соғыстары кезінде Аштарак тұрғындары орыс әскерлерін қолдады. 1930 жылдан 1995 жылға дейін Аштарак Аштарак ауданының орталығы болды. 1963 жылы Аштарак қала мәртебесін алды.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Аштарак — Арагацотн облысындағы ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі. Қаланың өнеркәсіптік секторы тамақ өнімдерін өңдеуге, сүт өнімдеріне және сусындарға негізделген, негізінен отандық шикізат пен жүзімді өңдейді.

Аштаракта Армениядағы балмұздақ пен сүт өнімдерінің жетекші өндірушісі Ashtarak-Kat компаниясы (1995 жылы құрылған) орналасқан. Қалада сонымен қатар 2007 жылы құрылған Gourmet Dourme шоколад фабрикасы, 2007 жылы құрылған пластикалық контейнер өндірушісі P&D Group Armenia, сондай-ақ Milen Art фабрикасы және Kharam құрылыс материалдары кооперативі орналасқан.

## Көрнекі орындары
*1941-1945 жылдардағы Отан соғысының батыр батырларын еске алу үшін орнатылған ескерткіш;
*Армян жазушысы, ағартушысы және ғалымы Перч Прошянның үй-мұражайы;
*V ғасырда өзеннің жартасты жағасында көтеріліп, қирауға жақын қалған қара туфадан салынған Циранавор шіркеуі;
*VII ғасырға жататын, шатырында ежелгі плиткалар сақталған Кармравор шіркеуі;
*XIX ғасырда салынған күн сағаты бар Маринэ шіркеуі.

## Дереккөздер

Санат:Армения қалалары
Санат:Арагацотн облысы қалалары
Салтанат Нұрәділқызы Әмірғалиева

**Салтанат Нұрәділқызы Әмірғалиева** – физика-математика ғылымының докторы (2006), профессор.   

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1959 жылы 22 сәуірде Алматы облысы, Райымбек ауданы, Текес ауылында туған. 1981 жылы Қазақ ұлттық университетін, 1987 жылы Киев қаласындағы Кибернетика институтының аспирантурасын бітірген. 2012 жылдан Сүлейман Демирел атындағы университеттің 1-проректоры болып еңбек етеді.  

## Ғылыми еңбектері
"Обобщенная выпуклость в дифференциальных играх и их приложения" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми бағыты: дифференциялық ойындар, басқару теориясы жəне оның қолданылуы. 60-тан астам ғылыми еңбектің, 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Gemini (тіл моделі)

**Gemini** — бұл Google DeepMind компаниясы әзірлеген мультимодальды үлкен тілдік модельдер (LLM) отбасы. Ол LaMDA және PaLM 2 модельдерінің мұрагері болып табылады және Google-дың ең қуатты әрі жан-жақты жасанды интеллект моделі ретінде таныстырылды.

## Негізгі даму тарихы
**Жариялануы:** Модель алғаш рет 2023 жылдың 6 желтоқсанында таныстырылды. Ресми түрде 2024 жылдың 8 ақпанында іске қосылды.

**Әзірлеушілер:** Google AI және Google DeepMind бөлімшелерінің бірлескен жұмысының нәтижесі. Сондай-ақ, Google негізін қалаушылардың бірі Сергей Брин оны әзірлеуге тікелей қатысты.

## Техникалық ерекшеліктері
**Мультимодальдылық:** Gemini-дің басты ерекшелігі — ол бастан-аяқ мультимодальды болып жасалған. Бұл дегеніміз, ол **мәтінді, кескіндерді, аудионы, видеоны және компьютерлік кодты** бір уақытта өңдей және түсіне алады.

**Модель нұсқалары:**
* **Ultra:** Өте күрделі тапсырмаларға арналған ең қуатты модель.
* **Pro:** Тапсырмалардың кең ауқымына арналған модель.
* **Flash:** Жылдамдық пен тиімділікке оңтайландырылған.
* **Nano:** Смартфондар сияқты құрылғылардың өзінде жұмыс істеуге арналған ықшам нұсқа.
* **Контекст терезесі:** Gemini 1.5 Pro нұсқасы 1 миллионға дейін токенді (шамамен 700 000 сөз немесе 11 сағаттық аудио) өңдеу мүмкіндігіне ие болды.

## Маңызды жетістіктері мен жаңартулары
**Бәсекелестік:** Gemini Ultra моделі көптеген салалық тесттерде (benchmarks) GPT-4-тен асып түсті. Ал 2025 жылдың қарашасында шыққан **Gemini 3 Pro** моделі 20 тесттің 19-ында OpenAI-дың GPT-5 Pro моделінен озып кеткені хабарланды.

**Nano Banana:** Бұл кескіндерді жасауға және өңдеуге арналған модельдің (Gemini 2.5 Flash Image) лақап аты. Ол фотореалистік 3D фигураларды жасау мүмкіндігімен әлеуметтік желілерде кеңінен танымал болды.

**Apple-мен серіктестік:** 2026 жылдың қаңтарында Apple компаниясы өзінің **Siri** дауыстық көмекшісінің келесі буыны үшін Gemini моделін негіз ретінде қолданатынын ресми түрде жариялады.

## Қолданылуы
Gemini қазіргі уақытта Google Search, Ads, Chrome, Google Workspace және Android Studio сияқты көптеген өнімдерге интеграцияланған. Сондай-ақ, ол робототехника саласында физикалық әлеммен әрекеттесу үшін де қолданыла бастады.

## Сілтемелер
* Gemini 3 Flash: жылдамдыққа арналған шекаралық интеллект
* Gemini 3.1 Pro: Ең күрделі тапсырмаларыңыз үшін ақылды модель
* Google өзінің жасанды интеллект өнімдерімен технологияның соңғы жаңалықтарын дамытады
* Google компаниясының айтуынша, жаңа Gemini жасанды интеллект моделі көптеген сынақтарда ChatGPT-тен асып түседі

Санат:Жасанды интеллект
Санат:Google
Санат:2023 жылы жасалған бағдарламалық жасақтама
Адамзаттың соңғы емтиханы

**«Адамзаттың соңғы емтиханы»** (ағылш. *Humanity's Last Exam*, HLE) — бұл үлкен тілдік модельдердің (LLM) мүмкіндіктерін бағалау үшін қолданылатын, 2500 күрделі академиялық сұрақтан тұратын бенчмарк.

## Жобаның мақсаты мен құрылымы
**Сұрақтар мазмұны:** Тест математика, гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдары бойынша 2500 нақты және тексерілетін сұрақтарды қамтиды.

**Сарапшылар қатысуы:** Бұл сұрақтарды жинауға 50 елдегі 500-ден астам мекеменің 1000-ға жуық маманы қатысқан.

**Әзірлеушілер:** Тестті CAIS және Scale AI компаниялары жасанды интеллект агенттерінің сарапшылық деңгейге қаншалықты жақындағанын бағалау үшін дайындаған.

## Сұрақтардың күрделілігі
Бұл тесттегі тапсырмалар қарапайым емес, олар терең білімді қажет етеді. Мысалы:
* Тарихи және мәдени контексті білуді талап ететін *римдік құлпытастағы жазуды аудару*.
* Колибридің белгілі бір түрінің қаңқасын бекітетін *сіңірлер саны туралы* сұраққа жауап беру. Осындай күрделілігіне қарамастан, әр сұрақтың бір ғана нақты әрі дұрыс жауабы бар.

## Модельдердің нәтижелері
2025 жылдың басында көптеген модельдер бұл сынақтан өтуде өте төмен (3-4%) нәтиже көрсеткен болатын. Алайда, 2025 жылдың соңына қарай (17 желтоқсандағы мәлімет бойынша) кейбір модельдер айтарлықтай ілгерілеушілік көрсетті:

Бұл көрсеткіштер қазіргі ең озық жасанды интеллект жүйелерінің өзі адамзаттың жоғары деңгейлі академиялық білімімен салыстырғанда әлі де қиындықтарға тап болатынын көрсетеді.

## Сілтемелер
* https://scale.com/leaderboard/humanitys_last_exam
* https://scale.com/leaderboard

Санат:Үлкен тілдік модельдер
Санат:Информатика
Санат:Жасанды интеллект
Шолпан Рахымбекқызы Әділханова

**Шолпан Рахымбекқызы Әділханова** (2 наурыз 1965, Семей қаласы) — ауыл шаруашылығы ғылымының докторы (2010).

## Білімі мен еңбек жолдары
Семей зоотехникалық-малдəрігерлік институтын (1987 (қазіргі Семей мемлекеттік университеті), Қазақ ұлттық аграрлық университетінің аспирантурасын (2000) бітірген. 1987-88 жылдары Павлодар облысы Ермак (қазіргі Ақсу) ауданында зоотехник, 1988-97 жылдары Семей зоотехникалық-малдəрігерлік институтында ассистент болып істеді. 2001-05 жылдары Қазақ ұлттық аграрлық университетінде ассистент, 2005 жылдан доцент.  

## Ғылыми еңбектері
"Селекционно-генетические аспекты совершенствования сарыаркинской и дегересской курдючных породовец" тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми бағыты: ауыл шаруашылығы малдарын өсіру, олардың селекциясы, генетикасы жəне көбеюі. 70 ғылыми-əдістемелік еңбектің, оның ішінде 1 патент, 2 ұсыныс, 4 оқу құралының авторы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары
Есқуат Арыстанұлы Арыстанов

**Есқуат Арыстанұлы Арыстанов** (16 ақпан 1940 – 2016) — биология ғылымдарының кандидаты, академиялық профессор, паразитолог-ғалым. 1991–2012 жылдары Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінің «Биология» кафедрасында қызмет атқарған.

## Өмірбаяны
Есқуат Арыстанұлы 1940 жылы 16 ақпанда Түркімен Республикасының Ташауыз облысы, Көнеүргеніш ауданында дүниеге келген.

1957 жылы Қарақалпақ АССР-ның Шоманай ауданындағы орта мектепті тәмамдады. 1957–1962 жылдары Нүкіс қаласындағы Қарақалпақ мемлекеттік педагогикалық институтында білім алып, география-биология мамандығы бойынша диплом алды.

## Ғылыми қызметі
Еңбек жолын Өзбек ССР Ғылым академиясының Қарақалпақ филиалының паразитология зертханасында бастады. Зертханада 29 жыл қызмет атқарып, лаборанттан зертхана меңгерушісіне дейінгі сатылардан өтті.

1964–1967 жылдары А.А. Жданов атындағы Ленинград мемлекеттік университетінде аспирантурада оқыды.

1969 жылы «Амудария дельтасы және Арал теңізінің оңтүстігіндегі моллюскалар – трематодтардың аралық иелері» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады (мамандықтары: зоология және паразитология).

Ғалым Орта Азия республикаларындағы кәсіптік маңызы бар су айдындарын және Арал теңізін зерттеуге арналған ұзақ мерзімді ғылыми экспедицияларға қатысқан. Зерттеулері моллюскалар мен балық паразитологиясы, су экожүйелерінің паразиттік фаунасы мәселелеріне арналды.

Ғылыми еңбектері Мәскеу, Ленинград, Ташкент, Алматы және басқа қалаларда өткен ғылыми конференциялар мен симпозиумдарда баяндалған. Кеңес Одағы кезеңінде гельминтологтар ғылыми қоғамының мүшесі болған.

## Педагогикалық қызметі
1991 жылдан бастап Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік педагогикалық институтының (кейін университет) «Биология» кафедрасында доцент қызметіне қабылданды.

1996–1999 жылдары кафедра меңгерушісі болды. Зоология, адам анатомиясы, паразитология, орнитология және экология пәндерінен дәріс оқыды, зертханалық сабақтар жүргізді.

Жалпы еңбек өтілі – 47 жыл, оның ішінде педагогикалық қызметі – 18 жыл.

## Марапаттары
1983 жылы академик К. И. Скрябиннің 100 жылдығына арналған мерейтойлық медальмен марапатталған.

1988 жылы «Еңбек ардагері» медалін алған.

Университетте қызмет еткен жылдары алғыс хаттармен және құрмет грамоталарымен марапатталған.

## Негізгі еңбектері
Арыстановтың ғылыми және оқу-әдістемелік бағыттағы 100-ге жуық еңбегі жарық көрген. Олардың ішінде:

* *Влияние экологических факторов на зараженность моллюсков партенитами трематод в водоемах дельты Амударьи* // Паразитология. – 1970.
* *Вопросы паразитологии Аральского моря*. – Ташкент, 1976.
* *Паразиты рыб и водных беспозвоночных низовьев Амударьи*. – Ташкент, 1980.
* *Фауна партенит и личинок трематод моллюсков дельты Амударьи и юга Аральского моря*. – Ташкент, 1986.
* *Омыртқасыздар зоологиясы терминдерінің орысша-қазақша сөздігі*. – Көкшетау, 1998.
* *Ихтиопаразитология*. – Көкшетау, 2011.

## Дереккөздер

# https://www.shokan.edu.kz/kk/

Санат:Ғалымдар
Санат:Биология
Биржадағы сауда күні

**Биржадағы сауда күні** () немесе **қалыпты сауда уақыты** (, RTH) — бұл қор биржасы ашық болатын уақыт аралығы, электрондық немесе ұзартылған сауда сағаттарынан (ETH) айырмашылығы бар. Мысалы, New York Stock Exchange 2020 жылы таңғы 9:30–дан 16:00-ге дейін Шығыс уақыты (АҚШ) бойынша жұмыс істейді. Сауда күндері әдетте дүйсенбіден жұмаға дейін болады. Сауда күні аяқталғаннан кейін барлық сауда тоқтап, келесі сауда күні басталғанша уақыт «тоқтатылады». Кейбір жағдайларда сауда күні қысқартылуы немесе мүлде болмай қалуы мүмкін, мысалы мереке күндері немесе мемлекеттің басшысы үшін мемлекеттік қазалы күндерде.

## NYSE және NASDAQ
NYSE және NASDAQ жылына орта есеппен 251 сауда күні бар. Негізгі жабылу күндері: Жаңа жыл, Тәуелсіздік күні, Рождество сияқты негізгі мерекелерде биржа жабық болады. Кейбір күндері сауда рұқсат етілген, мысалы Алғыс айту күні.  

«Джунтинт» (Juneteenth) 17 маусым 2021 жылы АҚШ-та ұлттық мереке ретінде жарияланды, ал қор биржасы үшін бұл мереке нарықтық мереке ретінде алғаш рет 20 маусым 2022 жылы орындалды.

## Сауда күнінің уақыт аймақтары
Әр биржаның ашылу сағаттары нақты уақыт аймағына байланысты. Адамдар электрондық сауда платформалары арқылы қашықтан сауда жасай алады. Мысалы, NASDAQ таңғы 9:30–дан 16:00-ге дейін ашық, бірақ басқа уақыт белдеулерінде сауда уақыты өзгеше болады. Мысалы, Ванкуверде сауда күні таңғы 6:30–13:00 аралығында өтеді. Солтүстік Америка стандартты уақытында болған кезде Мәскеуде сауда 17:30–24:00, ал Шанхайда 22:30–5:00 өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Қаржы
Санат:Банк ісі
Олимпиада ойындарындағы бобслей

right|150px|border|Бобслей
**[[Бобслей]] жарыстары** 1924 жылдан бері барлық **Қысқы [[Олимпиада ойындары]]нда** өткізілді, тек 1960 жылы ғана бағдарламаға енбей қалған.

Әйелдер арасындағы жарыстар бағдарламаға 2002 жылдан бастап қосылды.

Соңғы рет бобслейден 4 медаль комплектісі сарапқа салынды.

## Сайыстар

## Медальдар санағы

* 1998 жылы ерлер арасындағы сайыстарда дуэттерде екі алтын медаль берілді, күміс болған жоқ; квартеттерде қола медаль екеу болды.
* 2018 жылы ерлер арасындағы сайыстарда дуэттерде екі алтын медаль берілді, күміс болған жоқ; квартеттерде күміс медаль екеу болып, қола ешкімге берілмеді.

Санат:Қысқы Олимпиада ойындарындағы спорт түрлері
Санат:Бобслей
Берд

**Берд** () — Арменияның Тавуш облысындағы қала. Берд қаласының халқы 2026 жылы 8 561 адамды құрады. Берд - Армениядағы 59 қаланың бірі және халқының саны бойынша Арменияда 42-ші орында.

## Географиялық сипаттамасы
Тавуш өзенінің сол жағалауында, Ереваннан 211 км жерде орналасқан. Қала маңында Тавуш бекінісінің қирандылары бар.

## Тарихы
Берд армян тілінде «бекініс» дегенді білдіреді. Бұл атау жақын маңда орналасқан Тавуш бекінісінің құрметіне берілген.
Қала 9 ғасырдың аяғынан бері белгілі. Тарихы бойында оның бірнеше атауы болған: Волорут, Бердгюх, Бердагюх және Таузкала. Қоныс қазіргі атауын 1930 жылы алған.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Бердте тамақ өнеркәсібі дамып келеді. Тұрғындар сонымен қатар мал шаруашылығымен, ара шаруашылығымен, бау-бақша шаруашылығымен, жүзім шаруашылығымен және темекі мен картоп өсірумен айналысады.

Қалада мектепке дейінгі мекеме, 4 қоғамдық өнер және спорт мектебі, Алис университетінің филиалы, мемлекеттік колледж, тарих мұражайы, кітапханалар бар.

## Көрнекі орындары
* **Берд бекінісі** — Қалаға қарсы төбеде орналасқан Берд бекінісі 9 ғасырда салынған ежелгі әскери бекініс. Бекіністен айналасы аңғар мен тау жоталарының таңғажайып көріністерімен танымал.
* **Хор Вирап монастырі** — Бердтен 35 км қашықтықта орналасқан, Армениядағы ең әйгілі және қасиетті монастырьлардың бірі. Оның IV ғасырға жататын бай тарихы бар және әлемнің түкпір-түкпірінен келген қонақтар үшін танымал қажылық орны.
* **Кари көлі** — теңіз деңгейінен 3190 метр биіктікте орналасқан биік таулы көл. Әдемі тау жоталарымен қоршалған көл жаяу серуендеуге, кемпингке шығуға және табиғи көріністерді тамашалауға танымал орын.

## Галерея

Mashtots avenue in Berd city-3.jpg|Маштоц даңғылы
Vanianberd.png|Тавуш бекінісі
Բերդ քաղաքի Սուրբ Հովհաննես եկեղեցին.jpg|Сурб Ованес шіркеуі
School in Berd city.jpg|Мектеп


## Дереккөздер

Санат:Армения қалалары
Санат:Тавуш облысы қалалары
Инна Амандыққызы Базанова

**Инна Амандыковна Базанова** — техникалық ғылымдарының докторы (2010), профессор (2011).

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1975 жылы 15 қыркүйекте Ақтөбе қаласында туған.
Қазақ көлік жəне коммуникациялар академиясын (ҚазККА), қазіргі (ALT Университеті) бітірген (1998). ҚазККА Ақтөбе бөлімшесінде ассистент, аға оқытушы (2000-05), ҚазККА-да доцент (2005-11) қызметтерін атқарды. 2011 жылдан профессор.
Негізгі ғылыми бағыты – қауіпті табиғи құбылыстардан (сел, көшкін, дауыл, сырғыма, жер сілкінісі) қорғану құрылымдарын зерттеу.  

## Ғылыми еңбектері
"Жолды қара топырақ көшкінінен қорғаудың теориясы жəне практикасы" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. 2 патенттің иегері.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Раиса Әлиқызы Байжолова

**Раиса Әлиқызы Байжолова** — экономика ғылымының докторы (2010).

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1955 жылы 25 қаңтарда Қызылорда қаласында туған.
Қарағанды мемлекеттік университетін (1977), қазіргі Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті бітірген. Жезқазған педагогикалық институтында оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі (1978-1996), Жезқазған университетінде аға оқытушы (1996-99), Еуразия университетінде аға оқытушы, кафедра меңгерушісі (1999-2005) қызметтерін атқарды. 2005 жылдан осы университетте доцент.

## Ғылыми еңбектері
Ғылыми зерттеулерінің негізгі бағыты – жаһандану мен ұлттық еңбек нарығының өзара байланысы жəне жаһанданудың ұлттық еңбек нарығына тигізетін əсері.
"Жаһандану жағдайында ұлттық еңбек нарығын мемлекеттік реттеу" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.  70-тен астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 6 монографияның авторы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Экономика ғылымдарының докторлары
Бюрегаван

**Бюрегаван** () — Армениядағы Котайк облысындағы қала. 
Бюрегаван халқының саны 2026 жылы 8 152 адамды құрады. Бюрегхаван - Армениядағы 59 қаланың бірі және халқының саны бойынша Арменияда 43-ші орында.

## Географиялық сипаттамасы
Ол Арарат аңғарының құнарлы алқаптарының арасында, елдің ең тығыз қоныстанған аудандарының бірінде орналасқан. Қала орналасқан Раздан өзені Нор Ачин қаласы және Нор Гехи ауылымен шекараласады.
Климаты салқын жазымен және сәл суық қысымен сипатталады.

## Тарихы
Ауыл ретінде 1945 жылы құрылған.
Елді мекен Арзни Банаван (жұмысшылар қонысы дегенді білдіреді) деп аталатын Абовян ауданында жақын маңдағы бөтелке мен шыны компаниясының жұмысшыларын орналастыру үшін құрылған. Қонысты Кеңес үкіметі 1970 жылдары құрған. 1945 жылдан 1974 жылға дейін «Арзни» деп аталды. 
1974 жылы аудан қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесін алып, қаланың әйгілі хрусталь зауытының құрметіне Бюрегаван деп өзгертілді.

1994 жылы Бюрегаванға қала мәртебесі берілді. Қала заманауи ғимараттармен салынған. Тұрғын үй аудандары мен өнеркәсіптік аймақтар бөлінген. Қаланың өзі солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатыр.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
1991 жылы Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін қаланың өнеркәсіптік қуатының көп бөлігі күрт төмендеді. Кеңес дәуіріндегі көптеген фирмалар жекешелендірілді, соның ішінде қазір Glass World Company деп аталатын шыны ыдыстар зауыты, Almakar деп аталатын мәрмәр және гранит зауыты және Sunenergoshin деп аталатын темірбетон зауыты, Арзне минералды суын өңдеу зауыты Ереванға көшірілді. 
Қалада 1996 жылы құрылған Byuregh Alco шарап, коньяк және арақ зауыты, сондай-ақ көптеген құрылыс материалдары зауыттары орналасқан.

Қалада 1958 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан мектеп-интернат бар. 1966 жылы бастауыш мектеп, ал 1979 жылы орта мектеп ашылды. 1974 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан орта білім беретін колледж бар.

## Галерея

Byureghavan 2016 (2).jpg|Қысқы қала 2016 ж.
Byureghavan, view from the town.jpg|Зоравар Андраник көшесі
Samvel Vartanyan statue Byureghavan.jpg|Самвела Вартанян мүсіні
Byureghavan City Stadium, September 2017.jpg|Стадион


## Дереккөздер

Санат:Армения қалалары
Санат:Котайк облысы қалалары
Нанхед (футбол клубы)

**«Нанхед»** (;) — Англияның Нанхед қаласында орналасқан кәсіби футбол клубы болды. Клуб Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Англияның оңтүстігіндегі лигаларда айтарлықтай танымал болды, алайда 1940–41 маусымының соңында барлық ойын қызметін тоқтатып, 1949 жылы ресми түрде таратылды. 

## Тарихы
1888 жылы Wingfield House атауымен құрылған клуб 1903 жылы Southern Suburban League Бірінші дивизионында жеңіске жетті. 1904 жылы Honour Oak клубымен бірігудің нәтижесінде клуб атауы Нанхед болып өзгертілді.

1920–1930 жылдар клуб тарихындағы ең табысты кезең саналады. Команда 1923 жылы London Senior Cup турнирін ұтып алды және 1928–29 мен 1929–30 маусымдарында қатарынан екі рет Isthmian League чемпионы атанды.

1926–27 маусымында Нанхед Англия кубогының екінші кезеңіне дейін жетіп, Пул Таун командасынан 2–1 есебімен жеңілді. Бұл маусым Нанхед үшін тағы бір ерекше жетістікпен есте қалды, олар Англия кубогының негізгі кезеңіндегі ойында лигадан тыс команда ретінде ең ірі жеңіс рекордын орнатып, бірінші айналымда Кингстониан клубын 9–0 есебімен ұтты. Ал 1931–32 маусымында Нанхед Англия кубогының бірінші айналымында Бат Сити командасынан 9–0 есебімен жеңілді.

1930 жылдардың ортасында клуб сапында Денис Комптон өнер көрсетті. Кейін ол Арсенал клубы мен Англия құрамасында ойнады.

Екінші дүниежүзілік соғыс, жер иелерінің Brown’s Ground стадионына қатысты жалдау шартын тоқтатуы және өзге де қаржылық қиындықтар клубтың тарауына алып келді. Күнделікті жұмыс пен барлық ойын қызметі 1940–41 маусымының соңында тоқтатылды, ал клуб 1949 жылға дейін тек қағаз жүзінде ғана өмір сүріп, сол жылы Футбол қауымдастығынан ресми түрде шығып, толықтай жабылды.

2019 жылы, клуб жабылғаннан кейін 80 жыл өткен соң, Нанхед ауданындағы бір топ тұрғын қайырымдылық мақсатында Nunhead Football Club атауымен қаражат жинауды бастады. Сондай-ақ, Нанхед клубының Isthmian League турниріндегі қатарынан екі чемпиондық жеңісінің 90 жылдығына орай, клуб тарихының визуалды архиві интернетте жарияланды.

## Жетістіктері
***Isthmian League**
**Чемпион: 1928–29, 1929–30
**Күміс жүлдегер: 1913–14, 1919–20, 1922–23, 1936–37
***London Senior Cup**
**Жеңімпаз: 1923
***Surrey Senior Cup**
**Жеңімпаз: 1908
**Финалист: 1930

## Дереккөздер

Санат:Англия футбол клубтары
Ұсыныстар жүйесі

**Ұсыныстар жүйесі** (немесе ұсыныс технологиялары) — пайдаланушы профилі туралы белгілі бір ақпаратты қолдана отырып, оған қандай нысандардың (фильмдер, музыка, кітаптар, жаңалықтар, веб-сайттар) қызықты болатынын болжайтын бағдарламалар немесе веб-сервистер. Бұл технологиялар пайдаланушының қалауына, мінез-құлқына және мүдделеріне талдау жасау арқылы дербестендірілген ұсыныстар қалыптастыруға қабілетті.

Ұсыныстар жүйесін құрудың екі негізгі стратегиясы бар: *мазмұнға негізделген сүзу* және *коллаборативті сүзу.*
* **Мазмұнға негізделген сүзу:** Бұл әдісте пайдаланушылар мен нысандардың профильдері жасалады. Пайдаланушы профиліне демографиялық ақпарат немесе сауалнама жауаптары кіруі мүмкін, ал нысан профиліне оның атрибуттары (жанры, актерлері, орындаушылары және т.б.) жатады. Мысалы, *Music Genome Project* жобасында музыкалық талдаушы әрбір композицияны жүздеген түрлі сипаттама бойынша бағалап, пайдаланушының музыкалық талғамын анықтау үшін қолданады.
* **Коллаборативті сүзу:** Мұнда пайдаланушылардың өткендегі мінез-құлқы туралы ақпарат (сатып алулар немесе бағалаулар) қолданылады. Бұл әдіс нысанның түріне қарамастан жұмыс істей береді және профильде ескеру қиын жанама сипаттамаларды есепке ала алады.

## Деректерді жинау әдістері
Ұсыныстар жүйесі деректерді жинау үшін айқын (explicit) және жанама (implicit) әдістердің жиынтығын пайдаланады.

**Айқын деректерді жинау мысалдары:**
* Пайдаланушыдан нысанды шкала бойынша бағалауды сұрау;
* Нысандар тобын «ең жақсыдан ең нашарға» қарай реттеуді (ранжирлеу) сұрау;
* Пайдаланушыға екі нысан ұсынып, қайсысы жақсы екенін таңдату;
* Пайдаланушыға сүйікті нысандар тізімін жасауды ұсыну.

**Жанама деректерді жинау мысалдары:**
* Пайдаланушының интернет-дүкендерде немесе деректер базаларында қараған заттарын бақылау;
* Пайдаланушының онлайн мінез-құлқын жазып отыру;
* Пайдаланушы компьютерінің мазмұнын қадағалау.

## Ерекшеліктері мен мәселелері
Ұсыныстар жүйесінің негізгі мәселелерінің бірі — **«суық старт»**. Бұл жүйеге жаңадан қосылған пайдаланушылар немесе нысандар туралы деректердің жоқтығынан туындайды.

Жүйелер әртүрлі адамдардың бір типті деректерін салыстырып, нақты адамға арналған ұсыныстарды есептейді, бұл үшін жиі **қызығушылықтар графы** (interest graph) қолданылады. Ұсыныстар жүйесі іздеу алгоритмдеріне ыңғайлы балама болып табылады, өйткені олар дәстүрлі іздеу жүйелерімен табыла бермейтін нысандарды анықтауға мүмкіндік береді.

## Әр мемлекеттердегі құқықтық реттелуі
* 2023 жылдың 1 қазанынан бастап Ресейде интернет-ресурстардың иелеріне пайдаланушыларды ұсыныс технологияларының жұмысы туралы хабардар ету міндеттелді. Бұл шара пайдаланушыларды платформалар тарапынан болуы мүмкін қиянаттардан қорғауға бағытталған.

## Сілтемелер
* https://cdn.aaai.org/AAAI/2002/AAAI02-029.pdf University of Texas, АҚШ : AAAI-02 конференциясының материалдары / Остин, Техас, АҚШ, 2002. — 2002. — 187—192 б.

Санат:Іздеу жүйелері
Санат:Желілік қауымдастықтар
Санат:Ұжымдық интеллект
Шин-Лайн

**«Шин-Лайн» ЖШС** — 1995 жылы құрылған Қазақстандағы және Орталық Азиядағы балмұздақ өндіруші компания. Компания Қазақстаннан тысқары нарықтарға балмұздақ жеткізу көлемі бойынша отандық өндірушілер қатарында. Өнімдері 10-нан астам экспорттық нарыққа жеткізіледі. Компания өнімдерінің желісіне сүт өнімдері мен мұздатылған жартылай фабрикаттар да кіреді.

Компания бірнеше сауда белгісін шығарады, олардың қатарында «Bahroma», «Мишка на полюсе», «Бомба», «Снеговик», «Белочка», «Пломбир Мишка», «Караван», «Смак», «Бәйтерек», «Melona», «Velvetto», «Chill», «Sweet Day» бар.

## Тарихы
Компания 1995 жылы Бішкек қаласында Андрей Шиннің бастамасымен балмұздақ өндіретін шағын цех ретінде құрылған.

1999–2005 жылдары сүт өнімдері, сары май және мұздатылған жартылай фабрикаттар өндірісі жолға қойылды.

2004 жылы Алматы қаласында зауыт пайдалануға берілді, кейіннен кәсіпорынға жаңғырту жұмыстары жүргізілді.

2000-жылдардың соңынан бастап компания халықаралық серіктестермен ынтымақтастықты дамыта бастады. 2006 жылдан бастап Оңтүстік Кореяның Binggrae компаниясымен әріптестік орнатылды. 2011 жылдан компания Nestlé балмұздағының Орталық Азиядағы дистрибьюторы болды. 2014 жылдан Bonduelle компаниясымен мұздатылған көкөністер бағыты бойынша ынтымақтастық басталды.

2015 жылы жедел дайындалатын кеспе өндірісі іске қосылды. 2016 жылы Universal Pictures компаниясымен бірлескен жоба аясында «Миньондар» кейіпкерлері өнім қаптамасында пайдаланылды.

2017 жылы сағатына 36 мыңға дейін балмұздақ порциясын өндіруге арналған жаңа өндірістік желі пайдалануға берілді.

## Экспорт
Компания балмұздақты Ресей, Беларусь, Қырғызстан, Өзбекстан, Түрікменстан, Моңғолия, Тәжікстан, Әзербайжан, Грузия және Қытайға экспорттайды.

2025 жылғы сәуірде компания Сауд Арабиясына балмұздақтың алғашқы жеткізілімдерін бастаған. Сондай-ақ компания Оңтүстік Корея мен Вьетнам нарықтарына өнім жеткізу мәселесі бойынша келіссөздер жүргізген. Дубай, Кувейт және Мысыр нарықтарына шығу мүмкіндігі туралы да хабарланған.

## Дереккөздер

Санат:1995 жылы құрылған компаниялар
Санат:Тамақ өнімдерін өндіруші компаниялар
Санат:Балмұздақ өндіруші компаниялар
Санат:Сүт өнімдерін өндіруші компаниялар
Санат:Жартылай фабрикаттар өндіруші компаниялар
Әлия Саққызы Балапанова

**Әлия Саққызы Балапанова** — саясаттану ғылымының докторы (2008), профессор (2011).

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1968 жылы 27 наурызда Алматы қаласында туған.
ҚазМУ-ды (1991, қазіргі Қазақ ұлттық университеті) бітірген. ҚазҰТУ-да ассистент, аға оқытушы, доцент (1991-2008) қызметтерін атқарды.

## Ғылыми еңбегі
Негізгі ғылыми бағыты – геосаясат, қазіргі саяси процесстер, жаңа шекаралар қауіпсіздігі факторы, саяси ғылымдарды зерттеу əдістері, əлемдік экономикалық саясат.
"Əлемдік даму жағдайындағы ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі Қазақстан Республикасының шекара саясаты" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Саясаттану ғылымының докторлары
Бақыткүл Ұзаққызы Байқожаева

**Бақыткүл Ұзаққызы Байқожаева** — техникалық ғылымдарының докторы (2003), профессор (2006).

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1963 жылы 29 мамырда Қызылорда облысында туған.
Самарқан (Өзбекстан) мемлекеттік кооперативтік институтын (1984), Мәскеу кооперативтік институтының аспирантурасын бітірген (1990). Мəскеу мемлекеттік университетінде қызметкер (1990-1991), Жамбыл жеңіл жəне тамақ өнеркəсібі институтында (1991-2001, қазіргі Тараз мемлекеттік университеті), Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетінде (2001-04), Жетісу мемлекеттік университетінде профессор, (2004-06) оқытушы, Экономика жəне құқық академиясының проректоры, кафедра меңгерушісі (2006-11), Қазақ технология жəне бизнес университетінің оқытушысы (2011-12) болды. 2012 жылдан Еуразия ұлттық университетінің профессоры. 

## Ғылыми еңбектері
Ғылыми бағыты – қауіпсіз ауылшаруашылығы жəне тамақ өнімдерін сертификаттау, стандарттау жəне сапасын арттыру. "Астық жəне астық бұршақты қолдану арқылы жалпы жəне емдік-профилактикалық қауіпсіз тамақ өнімдерін алудың теориялық жəне эксперименталдық негіздемелері" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. 130-дан астам ғылыми жарияланымның, 11 оқу құралының, 3 монографияның, 7 патенттің, 2 авторлық куəліктің авторы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Қымбат Қабидолдақызы Байсарина

**Қымбат Қабидолдақызы Байсарина** — тарих ғылымының докторы (2007).

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1957 жылы 15 сәуірде Шығыс Қазақстан облысы, Тарбағатай ауданы, би Боранбай ауылында туған.
ҚазМУ-ды (1979, қазіргі Қазақ ұлттық университеті) бітірген. Семей зоотехникалық-малдəрігерлік институтында (1979-1993), Семей мемлекеттік педагогикалық институтында (1993-96), Семей мемлекеттік университетінде (1996-2007) ғылыми педагогикалық қызметпен айналысты. 2007 жылдан Семей мемлекеттік педагогикалық институтында профессор. 

## Ғылыми еңбектері
Негізгі ғылыми бағыты – Қазақстанның əлеуметтік-экономикалық дамуы.
"Қазақстанда ауылшаруашылығының дамуы: тарихы жəне сабақтары (1946-1965 жж.)" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 70-тен астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монография мен 2 оқу-әдістемелік құралдың авторы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Тарих ғылымдарының докторлары
Жаннат Төлеуқызы Балмағамбетова

**Жаннат Төлеуқызы Балмағамбетова** — филология ғылымының докторы (2011).

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1965 жылы 6 шілдеде Қарағанды облысы, Богучар (қазіргі Шұңқыркөл) ауылында туған.
Қарағанды мемлекеттік университетін бітірген (1987, қазіргі Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті). Қарағанды қаласындағы орта мектепте мұғалім (1987-1992), Қарағанды политехникалық институтында оқытушы (1993-94) болды. 1998 жылдан – Қарағанды мемлекеттік университетінде аға оқытушы, доцент, деканның орынбасары, кафедра меңгерушісі.

## Ғылыми еңбектері
Негізгі ғылыми бағыты – салыстырмалы жəне типологиялық тіл білімі, аударма жүргізу, когнитивтік лингвистика, конитивтік транслятология, лингвоконцептология, мектептердегі жəне жоғары оқу орындарындағы орыс тілі, басқа тілді аудиториядағы орыс тілі.
"Көркем аударманың интегративтік-концептологиялық аспектісі" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. 70-тен астам жарияланымның ғылыми авторы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Шолпан Аузарқызы Барамова

**Шолпан Аузарқызы Барамова** — биология ғылымының докторы (2004), профессор.

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1959 жылы 1 желтоқсанда Солтүстік Қазақстан облысы, Ақжар ауданы, Саға ауылында туған.
Алматы зоотехникалық-малдəрігерлік институтын (1982, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті) бітірген. Көкшетау облысы Менжинский (Кеңащы) кеңшарында малдəрігері (1982-1983) болды. 1983 жылдан – Қазақ ветеринария ғылыми-зерттеу институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, зертхана меңгерушісі. 

## Ғылыми еңбегі
Ғылыми жұмыстары бруцеллезбен ауратын малдарды анықтау үшін диагностикалық препараттар алудың əдістерін зерттеуге арналған.
"Ақбөкен ағзасының иммунологиялық көрсеткіштері, бруцеллез барысындағы диагностикасы жəне патологиясы" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. 170-тен астам ғылыми жарияланымның, 25 патенттің авторы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Биология ғылымдарының докторлары
Шыжың өзен (екінші)

**Шыжың (Шежін) өзен** – Еділ мен Жайық аралығындағы өзендер. 

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Тасқала ауданы жерімен ағады. 

## Гидрологиясы
Шыжың өзенінің ұзындығы 82 км, су жиналатын алабы 1360 км2. Көкше тауынан басталып, Бірқазан көліне 6 км-дей жетпей тартылып қалады. Жағасы жазық, аңғары құмайт. Жауын-шашын және жер асты суымен толығады. Әрқайсысының ұзындығы 10 км-ден аспайтын 5 саласы бар. Желтоқсанның басында қатып, тамыздың бас кезінде мұзы түседі. Өзен суын елді мекендер пайдаланады.

## Дереккөздер

Санат:Тасқала ауданы өзендері
Атырау облысындағы жоғалған отбасы

**Атырау облысындағы жоғалған отбасы** —  Атырау облысының Қызылқоға ауданына қарасты Жангелдин ауылында 2025 жылдың күзінде із-түзсіз жоғалған отбасы қазақстандық қылмыстық іске байланысты белгілі оқиға. Отбасының ерлі-зайыпты мүшелері 2026 жылдың 6 қаңтарында үй маңындағы қорадан өлі күйінде табылды, ал екі ересек баласы әлі іздестірілуде.

## Оқиғаның хронологиясы
Отбасы мүшелері 2025 жылдың қазан-қаңтар айларында байланыстан шықты: алғашқыда ұлы Наурыз жоғалды, кейін ата- анасы және қызы Мейрамгүл. Туыстары 25 желтоқсанда полицияға арыз түсірді, өйткені олар бір айдан астам хабар алмаған. Екінші қызы Ақбаян күйеуімен 5 қарашада шығып, Индер ауданындағы АЗС-та камераға түскен, бірақ одан соң ізі суық.

## Отбасы туралы мәліметтер

* Ата-ана: зейнеткер ерлі-зайыпты, момын әрі еңбекқор отбасы ретінде сипатталған, ешкіммен қақтығысы жоқ.

* Балалар: 33 жастағы ұл және 35 жастағы қыз Мақсот; кенже қыз бөлек тұрған, бес баласы бар.

* Жайғасу: Жангелдин ауылы, Қызылқоға ауданы; үйде ұзақ кету белгілері жоқ.

## Тергеу барысы
Полиция ерлі-зайыптылардың өліміне қатысты қылмыстық іс қозғады, күдіктілердің балалары мемлекет қамқорлығына алынды. 2026 жылдың ақпанына қарай ұл мен қыздың ізі табылмаған, тергеу жалғасуда. Оқиға жергілікті БАҚ-та кеңінен талқыланды, бірақ ресми қорытынды шықпаған.

## Күдіктілердің Қазақстанға жеткізілуі
2026 жылдың наурыз айының басында Индонезиядан экстрадицияланған Сұлтан Сәрсемәлиев пен Ақбаян Мұқанғалиева Қазақстанға әкелінді. 2026 жылдың 24 ақпанында Сұлтан Сәрсемәлиев Индонезияның Ломбок аралы, Сенару ауылынан ұсталды. ІІМ орынбасары Санжар Әділов 4 наурызда екі күдіктінің экстрадициясы осы айда жүргізілетінін мәлімдеді, бағыттар пысықталған. 9 наурыз таңертең ерлі-зайыпты Атырауға жеткізілді, Ақбаян арнайы орталыққа жатқызылды.

## Тергеу мәртебесі
Атырау облысында арнайы тергеу тобы жұмыс істеп жатыр. Іс ҚР ҚК 99-бабы (қасақана өлтіру) бойынша қаралады, басқа күдіктілердің қатысы тексеріледі.

## Дереккөздер
Шарбан Дәкішқызы Баязитова

**Шарбан Дәкішқызы Баязитова** — экономика ғылымының докторы (2008), профессор (1998).

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1962 жылы 20 наурызда Қызылорда облысы, Сырдария ауданы, Абай ауылында туған.

Қызылорда педагогикалық институтын бітірген (1983, қазіргі Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті). Қармақшы ауданындағы №27, №113 қазақ орта мектептерінде, №14 кəсіптік техникалық училищесінде мұғалім (1983–93), Қызылорда қаласындағы "Сейхун" институтында (қазіргі "Қазақ-Қытай" академиясы") оқытушы, кафедра меңгерушісі, ректор (1993—2008) қызметтерін атқарды. 2008 жылдан "Қазақ-Қытай академиясында" кафедра меңгерушісі. 

## Ғылыми еңбектері
Негізгі ғылыми бағыты – Қазақстанның аграрлық секторының дамуы.

"Қазақстанның аграрлық саласындағы кəсіпкерлік қызметін дамыту" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. 70-тен астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Экономика ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Бірөлшемді жылуөткізгіштік теңдеуі

**Бірөлшемді жылуөткізгіштік теңдеуі** — ұзын әрі жіңішке денеде температураның уақыт бойынша таралуын сипаттайтын дифференциалдық теңдеу. Бұл теңдеу жылудың ыстық аймақтан суық аймаққа таралу заңын математикалық түрде көрсетеді.

## Математикалық түрі

Температураны  деп белгілейміз. Онда теңдеу:


\frac{\partial u}{\partial t} = \alpha \frac{\partial^2 u}{\partial x^2}


мұндағы:
*  — координата,
*  — уақыт,
* \alpha — жылулық диффузия коэффициенті.

Жылулық коэффициент:

\alpha = \frac{k}{\rho c}


мұндағы  — жылуөткізгіштік коэффициенті, 
\rho — тығыздық,  
 — меншікті жылусыйымдылық.

## Физикалық мағынасы

Температура айырмашылығы уақыт өте азаяды. Жылу әрқашан жоғары температура аймағынан төмен температура аймағына өтеді.

## Қарапайым мысал

Ұзындығы  стержень үшін бастапқы шарт:


u(x,0) = 100\sin\left(\frac{\pi x}{L}\right)


Егер шекаралық шарттар:

u(0,t)=0, \quad u(L,t)=0


онда шешімі:


u(x,t) = 100\sin\left(\frac{\pi x}{L}\right)
e^{-\alpha\left(\frac{\pi}{L}\right)^2 t}


Бұл формула уақыт өткен сайын температураның экспоненциалды түрде азаятынын көрсетеді.

## Қолданылуы

Бірөлшемді жылу теңдеуі:

* Металл сымдар мен стерженьдердегі температура таралуын есептеуде  
* Құрылыс материалдарының жылу оқшаулауын талдауда  
* Геофизикада жер қабатындағы жылу таралуын зерттеуде  
* Диффузиялық процестерді модельдеуде  
* Электроникада микросхемалардың қызуын есептеуде  

## Сандық әдіс

Ақырлы айырымдар схемасының бір түрі:


u_i^{n+1} = u_i^n + r (u_{i+1}^n - 2u_i^n + u_{i-1}^n)


мұндағы


r = \alpha \frac{\Delta t}{(\Delta x)^2}


## Тағы қараңыз
* Жылуөткізгіштік
* Диффузия
* Фурье қатары
* Дифференциалдық теңдеу

## Дереккөздер

Санат:Дифференциалдық теңдеулер
Санат:Математикалық физика
Санат:Жылуөткізгіштік
Айнаш Серғазықызы Бейсенова

**Айнаш Серғазықызы Бейсенова** — техникалық ғылымының докторы (2009), профессор.

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1972 жылы 24 шілдеде Алматы қаласында туған.

Қазақ политехникалық институтын (1993,  қазіргі Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті) бітірген. Осы институтта стажер-зерттеуші, оқытушы (1994—1998), Қазақстан-Ресей халықаралық университетінде (2007 жылдан "Алатау" Қазақстан университеті) оқу бөлімінің бастығы, проректор қызметтерін атқарады. 

## Ғылыми еңбегі
"Теоретические основы расчета перспективных мостовых кранов" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 50-ден астам ғылыми еңбектің авторы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Гүлжан Бейсеқызы Бейсеева

**Гүлжан Бейсеқызы Бейсеева** — ауыл шаруашылығы ғылымының докторы (2010).

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1954 жылы Алматы облысы, Райымбек ауданы, Шалкөде ауылында туған.

Қазақ Қыздар педагогикалық институтын (1975, қазіргі Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті) бітірген. Қазақстан ҒА Топырақтану институтында ғылыми қызметкер, жетекші ғылыми қызметкер (1978–2009) болды. 2009  жылдан Қазақ топырақтану және агрохимия ғылыми-зерттеу институтының бөлім меңгерушісі. 

## Ғылыми еңбектері
Негізгі ғылыми бағыты – бүлінген жерлерді зерттеу, оларды рекультивациялау, биологиялық рекультивациялау жəне табиғи жолмен қалпына келу жағдайында техногендік бүлінген ландшафтарда бастапқы топырақ түзілу үрдісін зерттеу.

"Шығыс Қазақстандағы техногендік бүлінген жерлердің топырақ-өсімдік-су жүйесіндегі ауыр металдардың биогеохимиялық миграциясы мен аккумуляциясы" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.

180-нен астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары
Олимпиада ойындарындағы конькимен жүгіру

right|150px|border|Шаңғы жарысы
**[[Конькимен жүгіру]]** 1924 жылдан бері барлық **Қысқы [[Олимпиада ойындары]]нда** өткізілді.

Әйелдер арасындағы жарыстар бағдарламаға 1960 жылдан бастап қосылды.

Соңғы рет конькимен жүгіруден 14 медаль комплектісі сарапқа салынды.

## Сайыстар
### Ерлер

1928 жылы 10000 метрге жүгіру сайысы мұздың еруіне байланысты аяқталмай қалған, медальдар берілмеді. 

### Әйелдер
1932 жылы 500, 1000 және 1500 метрге жүгіру сайыстары көрсетілімді дәрежеде өткізілген-ді. 

## Медальдар санағы

## Қазақстан конькишілерінің қатысуы
Қазақстан атынан Олимпиада ойындарына 1994 жылы — 8 атлет, 1998 жылы — 7 атлет, 2002 жылы — 8 атлет, 2006 жылы — 4 атлет, 2010 жылы — 5 атлет, 2014 жылы — 6 атлет, 2018 жылы — 6 атлет, 2022 жылы — 5 атлет, 2026 жылы — 8 атлет қатысқан.

Жарыстарда 1 қола медаль қоржынға түсті:

Санат:Қысқы Олимпиада ойындарындағы спорт түрлері
Санат:Конькимен жүгіру
Сәуле Ертайқызы Бекжанова

**Сәуле Ертайқызы Бекжанова** — техникалық ғылымының докторы (2002), профессор (2005).

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1962 жылы 18 шілдеде Петропавл қаласында туған.

Алматы темір жол көлігі инженерлері институтын бітірген (1985, қазіргі ALT Университеті). Осы институтта ассистент, доцент, кафедра меңгерушісі (1985–1998), Қазақ көлік жəне коммуникациялар академиясында аға ғылыми қызметкер, доцент, кафедра меңгерушісі, кəсіподақ төрайымы, профессор, декан (1998–2011) қызметтерін атқарды. 2011 жылдан осы академияның проректоры. 

## Ғылыми еңбектері
Негізгі ғылыми бағыты – темір жол көлігі, жүк тасымалдарын ұйымдастыру жəне тасымалдау технологиясы, логистика.
"Жылжымалы құрамның жəне жолдың өзара əрекетін есепке ала отырып, мұнай жəне мұнай өнімдерін темір жол көлігімен тасымалдау теориясы жəне тəжірибесі" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.
9 өнертабыс, 7 оқулықтар мен оқу-əдістемелік құралдардың авторы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Эльмира Қуанышқызы Бекмұрзаева

**Эльмира Қуанышқызы Бекмұрзаева** — медицина ғылымының докторы (2006), профессор (2010).

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1970 жылы 13 маусымда Шымкент қаласында туған.

Алматы мемлекеттік медицина институтын (1993, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті), Шымкент мемлекеттік медицина институтының аспирантурасын (1996) бітірген. Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік медицина академиясында оқытушы, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 2009 жылдан Оңтүстік Қазақстан медицина академиясында оқытушы, кафедра меңгерушісі.  

## Ғылыми еңбектері
"Қазіргі таңдағы мұнай өңдеу өндірісі жұмысшыларының асқорыту мүшелері ауруларының түзілуінің клиникалық-гигиеналық ерекшеліктері" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. 60-тан астам ғылыми жарияланымның, 2 патенттің авторы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Гүлназ Еженханқызы Берікханова

**Гүлназ Еженханқызы Берікханова** – физика-математика ғылымының докторы (2010), доцент (2000).

## Өмірбаяны, еңбек жолы
1958 жылы 25 желтоқсанда Шығыс Қазақстан облысы (қазіргі Абай облысы), Аягөз ауданы, Знаменка ауылында туған.
Семей педагогикалық институтын (1975, қазіргі Шәкәрім университеті), ҚазКСР ҒА Математика жəне механика институтының аспирантурасын бітірген.
Аягөз ауданы, Мыңбұлақ орта мектебінде мұғалім, Семей мемлекетті педагогикалық институтында оқытушы, кафедра меңгерушісі (1975-1995), Семей мемлекеттік университетінде аға оқытушы, деканның орынбасары, декан, доцент қызметтерін атқарды (1996-2004). 2004 жылдан Семей мемлекеттік педагогикалық институтының деканы. 

## Ғылыми еңбектері
Негізгі ғылыми бағыты – математикалық модельдеу жəне дифференциялық теңдеулер.
"Дифференциальные уравнения колебаний пластины с учетом точечных связей и их конечномерные возмущения" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.
100-ден астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары
Дастакерт

**Дастакерт** () — Армениядағы Сюник облысының солтүстік-батысындағы қала. 2026 жылғы жағдай бойынша Дастакерт халқының саны 303 адамды құрады. Дастакерт Армениядағы 59 қаланың бірі және халқының саны бойынша 59-шы орында.

## Географиялық сипаттамасы
Зангезур жотасының шығыс беткейлерінде, Айри тауының етегінде және Дастакерт өзенінде орналасқан. Капанға дейінгі қашықтық 127 км, ал Ереванға дейінгі қашықтық 236 км.

## Тарихы
Бұл ауыл 2017 жылға дейін Армениядағы ең кішкене ауылдық елді мекенге айналған. Қаланы алғаш рет белгілі армян тарихшысы Степан Орбелян өзінің «Сюник провинциясының тарихы» кітабында айтқан. Оның айтуынша, ауыл Татев монастырының діни қызметкерлері үшін жазғы демалыс орны ретінде құрылған. Атауы ежелгі армян сөзінен шыққан, «жазғы демалыс орны» дегенді білдіреді.

XII және XV ғасырларда Сюник, оның айналасындағы аудандар және ауылдар селжүктердің, моңғолдардың, Аққоюнлу мен Қарақоюнлудың шапқыншылығынан зардап шекті. 1813 жылы орыс-парсы соғысының нәтижесінде Ресей империясының құрамына кірді. 1868 жылы ол Зангезур уезінің құрамына кірді, ал Армения Республикасы құрылғаннан кейін ауыл Зангезур ауданының құрамына кірді.
Кеңес дәуірінде (1945 жылы) мұнда мыс және молибден кеніштері құрылды. 1951 жылы Зангезур мыс-молибден зауытының филиалы құрылып, Дастакерт қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесін алды. 1995 жылы қала мәртебесі берілді.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Ауыл тұрғындарының көпшілігі ауыл шаруашылығымен айналысады, негізінен пошта бөлімшесінде, қалалық әкімшілікте және мектепте. Соңғы жылдары Дастакерттегі ескі кеңестік мыс және молибден зауытының орнында кен фабрикасымен бірге Зангезур мыс және молибден комбинатының филиалы ашылды.


Dastakert town3.jpg|Дастакерт панорамасы


## Дереккөздер

Санат:Армения қалалары
Санат:Сюник облысы қалалары