open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мозаикалы жұтқыншақты акула

**Мозаикалы жұтқыншақты акула** () – сирек кездесетін теңіз жыртқышы. 

## Биологиялық сипаттамасы
Бұл акуланың бауыр жүзбе қанаттары болмайды, алайда олардың екі үлкен қылтанды арқа жүзбеқанаты бар. Екінші арқа жүзбе қанаты сәл биік. Бұл акуланың көздері- үлкен, кеуде жүзбеқанаттарының шеттері бос жатады, ал құйрық жүзбе қанаттары тік тұрады. Ең қысқа акулалардың бірі болып саналады. Оның ұзындығы 89 см- ге дейін жетеді. Су астында 260 метрденн 730 метрге дейін тереңдікте тіршілік етеді.Жылтылдаған жасыл көздері мен шығыңқы демтесігінен  басқа бұл акуланың кішкентай және өткір тістері болады. Астыңғы жақ сүйегінің тістері үстіңгі жақ сүйек тістерінен қарағанда үлкенірек. Кеуде жүзбе қанаттары біршама ұзын. Ересектерінің көзге түсер ерекше белгісі жоқ. Сарғыш сұр, коңыр сұр немесе қызғылт сұр болып келеді.
*Мозаикалы жұтқыншақты акула  хек балығын, жарқылдайтын хамса балығын, кальмарлар мен ұсақ теңіз акулаларын аулайды.

## Көбеюі
Олар ұрпағын тірідей туады. Ұзындығы 35 см- ге жуық 1-6 акуланы дүниеге алып келеді. Аталықтарының ұзындығы- 70 -130 см. Аналықтарының ұзындығы 90- 145 см болған кезде жыныстық жағынан жетіледі.  Бұл акулалар 7-8 жылда жыныстық жағынан жетіледі.  Алайда, жас акулалардың  барлық жүзбеқанаттарында ашық түсті жолақтары болады. Арқа және құйрық жүзбеқанаттарының шеттері қошқыл түсті болуы мүмкін. Мозаикалы жұтқыншақты акула  хек балығын, жарқылдайтын хамса балығын, кальмарлар мен ұсақ теңіз акулаларын аулайды.
## Таралуы
Хонсю, Жапония. Гавай аралдары аймағында және Тынық мұхитында тіршілік етеді. 

## Дереккөздер


Санат:Акулалар
Кішкене жолақты кит

**Кішкене жолақты кит** () – мұртты киттердің  ең кіші түріне жатады.

## Биологиялық сипаттамасы
Оны мұхиттардан кездестіруге болады. Ол жағаға жақын жерлерде де, терең суларда да тіршілік етеді. Кішекене жолақты киттің дене пішіні сүйір және арқасында кішкене жүзбеқанаты бар. Кішкене жолақты кит крильдермен майда балық тәрізділерді сүзіп алып қоректенеді. Оның терісі- сұр түсті, денесінің астыңғы бөлігі- ақшыл түсті, кейбіреунің арқа жүзбе қанатының ұшында ақ жолақтары болады. Кішкене ергежейлі кит Солтүстік жартышарда тіршілік ететін кішкентай жолақты китке ұқсайды. Кішкене жолақты кит басқа киттерден жүзбе қанаттарындағы ақ жолақтарымен ерекшелінеді. Кішкене жолақты кит Солтүстік теңізден басқа барлық мұхиттардың жоғарғы бөлігінде тіршілік етеді. 
## Мәліметтер
*Олардың өмір сүру ұзақтығы- шамамен 20 жыл. 7-8 жылда жыныстық жағынан жетіледі. 
*Жаңа туған киттің ұзындығы- шамамен 2,6 метр. Ол анасымен 2 жыл шамасында бірге тіршілік етеді. Ол- өткір тұмсықты, шағын денелі кит. 
*Оның жүзбеқанаты арқасынан  2-3 есе төмен орналасқан Өте тез қозғалады және сағатына 20 шақырым жылдамдықпен жүзе алады.

## Дереккөздер


Санат:Мұртты киттер
Қауынбас кит

**Қауынбас киттің** дене көлемі ергежейлі жыртқыш киттің денесімен бірдей. Бұл киттер қара немесе қара қошқыл сұр түсті болып келеді. Ол - кішкене тұмсықты, жұмыр басты кит. Ересек аталық китің ұзындығы - 2,7 метр, ал аналық киттің ұзындығы 2,6 метрге дейін жетеді. Салмағы 225 келіге жуық болады. Қауынбас киттің үстіңгі жағында 20-25 жұп, ал астыңғы жағында шамамен 20-24 жұп өткір тісі бар. Оның арқасының орта тұсында ерекше жүзбе қанаты болады. Қауынбас киттің арқа жүзбеқанаты төмен орналасқан. Буаздық мерзімі- 12 ай. Жаңа туған кит ұрпағының ұзындығы- 91 см. 
## Таралуы
Қауынбас киттер, негізінен тропиктік  Атлант, Тынық мұхиты мен Үнді мұхитында тіршілік етеді. Олар фрезилермен Теңбіл дельфиндерімен топталып теңізде саяхаттайды. Қауынбас киттер тропикалық аймақта, жылы температуралы суда тіршілік етеді. 
## Қорегі
Оның жемтігі- майда балықтар, ірі асшаяндар және кәдімгі шаяндар. Негізінен, асшаян балықтармен қоректенеді.
## Мәліметтер
*Қауынбас- өте ашушаң кит. Ол дельфиндерге жиі шабуыл жасайды. 
*Олар өте жоғары жылдамдықта, кемелермен жарыса жүзеді. 

## Дереккөздер


Санат:Дельфиндер
Иравади дельфині

thumb|left|Иравадди дельфинінң скелеті
**Иравадди дельфині** - жоғалып кетудің алдында тұрған дельфиндердің бірі. Алайда бұл дельфиндердің қанша қалғаны белгісіз. Иравадди дельфиндері жылы, терең емес жағалау суын ұнатады. Бұл дельфиндер кейде жағалауға 1,3 шақырым жақын жерде жүзіп  жүреді. Иравадди дельфині дене бітімі жағынан қорытпаға ұқсайды. Алайда бұл дельфиннің түсі оған қарағанда күңгірттеу. Басқа өзен дельфиндеріндей ,Иравадди дельфинінің мойыны өте иілгіш.Соның арқасында ол таяз жерден азық тауып жей алады.Бұл дельфиндерің тістері жіңішке,өткір және ілгек тәрізді болады.Ұзындығы – 1см.Олар жоғары және төменгі жақтарында орналасқан. Жаңа туған баласының ұзындығы – 1 м, ал салмағы 10 кг құрайды.Ересек Иравадди дельфинінің 	 ұзындығы – 2,3 м, ал салмағы 130 кг асады. Иравадди дельфиндері басқа дельфиндерден қысқа тұмсығымен, дөңес  маңдайымен ерекшеленеді.

## Дереккөздер


Санат:Дельфиндер
Қабылан акуласы

## Биологиялық сипаттамасы
**Қабылан акуласы** – керемет жүзгіш акуланың бірі. Оның терісі күңгірт дақтармен көмкерілген. Денесі қола түстес. Оның тұмсығы шағын, ал денесінде қара теңбіл дақтары бар. Қабылан акуласының бүйірінде 5 желбезек саңылауы болады. Бұл акулаларды күндізде көруге болады. Бірақ олар көбінесе құмды, лас шығанақтарда кездеседі. Оларды Сан- Франциско шығанағы мен басқа да үлкен сағалардан кездестіруге болады. Қабылан акуласының ең ірілерінің ұзындығы 2 метрге дейін жетеді. Қабылан акуласы 2,5 метрге дейін өседі. Қабылан акуласын **«мысық акуласы»** деп те атайды. Көбінесе 6 метрлік тереңдіктегі суда кездеседі, дегенмен  оны 91,4  метр тереңдіктен көргендер бар. 
## Қорегі
Бұл акула құрттармен , ұлулармен, теңіз шаяндарымен, сегізаяқпен және майда балықтармен қоректенеді. Бұл акула баяу жүзеді. Әйтседе түнде белсенді болып келеді. Қорегін аулау үшін кішкентай өткір тістерін пайдаланады.
## Көбеюі
Олардың аналықтары 33 акулаға дейін акуланы өмірге алып келеді. Буаздық мерзімі -10-12 ай. Олар сәуір- мамыр айларында ұрықтанады. Акуланың жұмыртқасы үлкен күлгін түстес болып келеді. Қабылан акуласы бір уақытта бірнеше жұмыртқа туады. 

## Дереккөздер


Санат:Акулалар
Коми-Пермяк ұлт округі

**Коми-пермяк ұлт округы** – РКФСР-дің Пермь облысы құрамында. 1925 жылы 26 ақпанда құрылған. Жері 32,9 мың км. 1972 жылғы санақ мәліметтері бойынша, халқы 200 мың. Округ 6 әкімшілік ауданға бөлінеді. 1 қала, 3  поселкесі бар. Орталығы – Кудымкар қаласы.

## '''Табиғаты'''

Коми-пермяк ұлт округы Орал тауының етегін ала, Кама өзенінің алабына орналасқан. Жері төбелі жазық. Солтүстік бөлігін Солтүстік Жон (ең биік жері – 270 м), батысын Жоғарғы Кама қыраты (биіктігі 280 м) алып жатыр. Климаты континенттік; қаңтардың орташа температурасы – 15,7 градус (Кудымкар), - 16,7 градус (Гайны). Жауын-шашынның жылдық мөлшері 500–550 мм. Ірі өзені – Кама (округ жеріндегі ұзындығы 120 км). Жері күлгін және шымтезек аралас батпақ топырақты. Территориясының 80 % орман (ағаш қоры 300 млн м), 5 % батпақ. Қоян, тиін, ор қоян, түлкі, қама, бұғы т.б. жануарлар, құр, шіл, саңырау құр т.б. құстар кездеседі.

## '''Халқы'''

Халқының көбі коми-пермяктар (58 %). Орташа тығыздығы 1 шаршы км жерге 6,1 адамнан (оңтүстігінде 20 адамнан). Қала халқы 20%.

## '''Тарихы'''

Коми-пермяктар Кама өзені атрабына біздің заманымыздың 1-мың жылдығы аяғында қоныстана бастады. 15 ғасырда олар князь басқарған бір орталыққа бірікті. Негізгі кәсіптері – егін салу, аң және балық аулау, мал өсіру. 14 ғасырда жергілікті халық арасында христиан дінінің ықпалы артты, соның нәтижесінде 15 ғасырдың 2-жартысында коми-пермяктар жері Москва мемлекетіне қосылды. Көп жылдар бойы бұл өңір тұз өндіруші страгонавтардың қарамағында болды. 1920 жылдың 4 наурызында ежелгі коми-пермдер жерінде Совет өкіметі толық орнады.

## '''Шаруашылығы'''

Коми-пермяк ұлт округы экономикасының басты салалары – ауыл  шаруашылығы және орман өндірісі. Ауыл  шаруашылығы жері 0,4 млн.-ға, оның 60 пайызы жыртылған. Егістігі 200 мың га. Басты дақылдары: бидай, сұлы, картоп, жидектер. Мал шауруашылығында мүйізді ірі қара, шошқа, қой, жылқу өсіру ерекше басымдыққа ие. Орман шаруашылығы негізінен Коми-пермяк ұлт округының солтүстігінде орналасқан. Мұнда округтағы барлық ағаш ресурсының 50%-на жуығы  шоғырланған. Осында ағаш дайындайтын механикаландырылған ірі кәсіпорындар жұмыс жасайды. Дайындалған ағаш Кама өзені арқылы Пермь облысына және еліміздің Еуропалық бөлігінің өңтүстік аудандарына жеткізіледі. Елді мекендерінде шағын металл өңдеу және машина жөндеу зауыттары, тамақ, киім тігу кәсіпорындары бар. Ірі өнеркәсіп орталығы – Кудымкар қаласы. Автомобиль және өзен транспорты дамыған; окгругтегі басты көлік жолдарына  Менделеево-Кудымкар жатады. Кеме Кама өзені бойымен жүзеді.

## '''Білім саласы'''

1971-1972 оқу жылдары  округте 292 мектеп, 4 арнаулы орта оқу орны, болды. Мектептерде 48,4 мың оқушы, ал арнаулы орта оқу орындарында 3,6 мың студент білім алды. Округта 1973 жылы 1 қаңтарды 128 кітапхана, 280 клуб, 332 кино қондырғы, Пионерлер сарайы, жас натуралистер үйірмесі, драма театры, өлкетану музейі жұмыс істеді. 1926 жылдан округтық «По ленинскому пути» газеті шығады.

## '''Дереккөздер'''

М.Қ.Қаратаев,  Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том.
Финвал

**Финвал** «майшабақ кит» немесе «жолақ бауыр» деп аталатын, мұртты кит түріне жататын, теңіз сүтқоректісі. Жотасы сұр немесе қара. Қанаттарының астыңғы жағы мен бауыры ақ түсті болып келеді Олар 85-90 жылға жуық өмір сүреді. Финвал киттеріне кейде косаткалар да шабуыл жасайды. Бұл киттер балық пен шаяндарды көп жейді жазда суық суларға қоныс аударады. Ал қыс мезгіліне қарай көбею үшін жылы сулы аймақтарға оралады. Басы – тегіс, арқасында омыртқа сүйегі бар. Құйрығы үлкен әрі жалпақ.

Олар сағатына 42 шақырым жылдамдықпен жүзеді және қалыпты жағдайда су астында 30 минутқа дейін болады.  Мұртты киттер секілді Финвал киті де бүкіл қыс бойы қоректенбей шыға алады. Олар денесінде жиналған майдан қуат алады. Бұл киттер жыныстық жағынан 6-10 жасында жетіледі. Финвал киті көлемі жағынан көк киттен кейінгі екінші кит және ең үлкен сүтқоректі болып табылады.

## Таралуы
Финвал киттерін әлемнің бардық мұхиттарынан кездестіруге болады. Алайда тропиктік және мұзды полярлық теңіздерде сирек кездеседі. Финвал киттері топтары 6-7 топтан тұрады, бірақ миграция кезінде олардың саны 300-ге дейін жетеді.

thumb|center|600px|Қаңқасы
## Дереккөздер


Санат:Мұртты киттер
Джузеппе Доменико Скарлатти

**Джузеппе Доменико Скарлатти** (итал. Giuseppe Domenico Scarlatti; 1685 жылдың 26 қазанында Неапольде туылып — 1757 жылдың 23 шілдесінде Мадридте қайтыс болған) — италияндық композитор және клавесинист; өмірінің көп уақытын Испания және Португалияда өткізді. Ол барокко кезеңінде өмір сүрсе де, оның шығармашылық стилі классицизм кезеңінің музыкасына айтарлықтай әсер етті.

=Өмірбаяны=

Доменико Скарлатти Неапольде 1685 жылы дүниеге келді. Сол жылы барокконың екі бірдей шебері туған — Иоганн Себастьян Бах және Георг Фридрих Гендель. Доменико он баланың ішінде алтыншысы, музыкант Пьетро Филиппо Скарлаттидің кіші бауыры болды. Домениконың алғашқы оқытушысы оның әкесі, сол кездегі танымал композитор — Алессандро Скарлатти болуы әбден мүмкін. Келесі композиторлар да Домениконың музыкалық шеберлігіне әсер етуі мүмкін: Гаэтано Греко, Франческо Гаспарини және Бернардо Пасквини.
Ол 1701 жылы Неапольдің вице-королінің композиторы және органисті атанды. 1704 жылы ол Неапольде орындау үшін Карло Франческо Полларолоның Irene операсын қайта жасап шығарады. Осыдан кейін әкесі оны Венецияға жібереді. Оның келесі 4 жылы туралы ақпарат жоқ. 1709 жылы ол Римге оралып, айдаудағы польшалық королева Мария Казимирге қызмет етеді. Ол жерде ол Томас Розенгрейв сынды ағылшын органистін кездестіреді. Томас Доменик Скарлаттидің Лондондағы сонатқа таң қаларлықпен қабылдануының себебі болады. Керемет клавесинист, ол Римдегі Оттобони кардиналының сарайындағы сайысқа қатысты. Осыдан соң осы музыкалық аспапда Гендельден артық ойнаушы деген атаққа ие болады. Өмірінің соңын Скарлатти Гендельдің шеберлігіне сүйсінумен өткізді. 
=Әуен=
Скарлаттидің шығармаларының жартысы ғана  ол тірі болған кездері жарияланды. 1738 жылы Скарлатти өзінің 30 ең танымал Essercizi («Жаттығулар») шығармаларын басып шығарды деп саналады. Еуропаның барлығында таң қалушылықпен қабылданып, Чарльз Барни есімді 18 ғасырдың әйгілі музыкалық сыншысымен мойындалды.  
Скарлатти тірі болған кезде шықпаған көптеген сонаталары соңғы екі жарым ғасырда сирек басылатын болды. Соған қарамастан оның әуендері әйгілі музыканттар Фредерик Шопен, Бела Барток, Генрих Шенкер және Владимир Горови оның шығармашылығына сүйсініп қарады. Скарлаттидің сонатасы фортепианолық орыс мектебінің дамуына әсер етті.
=Қызықты фактілер=
•	Доменико Скарлатти, Антонио Вивальди және Георг Фридрих Генделмен бірге, Алехо Карпентьердің «Барокко концерті» атты повесінің қатынасушы кісілері болып табылады.

•	Доменико Скарлатти Жозе Сарамагоның «Воспоминание о монастыре» романында эпизодтық персонаж ретінде бар.

•	Меркурийдегі кратер Скарлаттидің құрметіне аталды.

•	Суретші Веласко салған Скарлаттидің портреті композитордың жалғыз суреті саналады.

=Дереккөздер=

•	Kirkpatrick R. Domenico Scarlatti. Princeton University Press. 1953.

•	Скарлатти Д. Шестьдесят сонат для фортепиано. Под ред. А. Б. Гольденвейзера. М., 1934—1935.

•	Скарлатти Д. Сонаты для фортепиано / Под ред. А. А. Николаева и И. А. Окраинец. М., 1973—1974.
Скумбрия акуласы

**Скумбрия акуласы ** макрель, сардинамен қоректенетіне байланысты «скумбрия акуласы" деп аталған. Скумбрия акуласын кейбіреулер ақ акулаға ұқсатады. Бірақ скумбрия акуласының тістері сойдақ, ал  ақ акуланың тісі үшбұрышты болып келеді. Скумбрия акуласын басқа акулалардан екі тікен жүзбеқанаты арқылы айыруға болады. 
*Скумбрия акуласы 3- 3,5 метрге дейін өседі. Құйрығына жақын орналасқан арқа және бауыр қанаттары өте кішкентай, бірақ құйрық қанаттары үлкенірек. 
*Олар макрель, сельд, сардин секілді теңіз түбіне өте жақын жүзетін балықтармен қоректенеді. 
*Скумбрия акуласы теңіз жағалауларында сондай- ақ терең мұхит суында да кездеседі. 
*Скумбрия акуласы шамамен 5 жылда жыныстық жағынан жетіледі. Жаңа туған скумбрия акуласының ұзындығы 60- 75 см – ге жуық. Аналығы 1- 5 ұрпақты өмірге алып келеді. Скумбрия акуласы тіпіт өз ұрығын да жеп қояды.

## Дереккөздер


Санат:Акулалар
Евфимий Федорович Карский

**Карский Евфимий Федорович** – белорус совет тіл маманы, әдебиет зерттеуші, фольклорист. Ол 1861 жылы Гроднен облысында 1 қаңтарда дүниеге келген.

## '''Лауазымдары'''

* 1916 жылдан Петербург ҒА-ның академигі 
*  
* 1894 жылдан Варшава университетінің профессоры 
*  
* 1917 жылдан Петербург университетінің профессоры.

1885 жылы Нижинск тарих-филология институтын бітірген.

## '''Еңбектері'''

Карскийдің негізгі еңбектері белорус тілі, әдебиеті мен фольклоры және көне славян тілі мен палеография мәселелеріне арналған. «Белорустар»  деген еңбегінде халық тілінің дамып жетілу заңдылықтарын ғылыми тұрғыда дәлелдеді. Карский 1905 – 1917 жылы «Русский филологический вестник», 1920 жылдан «Известия отделения русского языка и словестности Академии наук» журналдарының редакторы болды. Ол 1931 жылы 29 сәуірде дүниеден озды.

## '''Дереккөздер'''

М.Қ.Қаратаев,  Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том.
Кеңістік механизм

**Кеңістік механизм** – кинематикалық буындарының қозғалысы ортақ жазықтыққа параллель болмайтын механизмдердің ( жазық механизмнен басқа )жалпы аты. Кеңістік механизмнің техникада жиі пайдаланылатын түрі – сфералық механизмдер (мысалы, конус тәрізді тісті доңғалақты механизм, универсал топсалы механизм т.б. ). Сонымен қатар өзара қиылысқан осьтерді айналдыруға арналған тісті механизмдер (тісті винттік (червякты) беріліс, винттік доңғалақты механизм, гипоидты беріліс т.б.) және жұдырықшалы механизмдер де Кеңестік механизмге жатады. Кейбір приборлар мен механикалық құрылғыларда рычагты Кеңестік механизмдер пайдаланылады.

## Дереккөздер

М.Қ.Қаратаев,  Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том.
Нутрия өсіру

Дербес шаруашылықта өсіруге тиімді де, қызықты жануар - нутрия, қазақта - «саз қамшаты» деп атайды. Ол кеміргіштер отрядына жатады, су мен қамысты мекендейтін жануар. Өсімдікпен қоректеніп, азықтандыру және күруді талғамайды. Терісі андатр терісіне ұқсас, өте құнды, түрлі түсті, бағалы терімен қатар диеталық қасиеттері жоғары қоян етіне тең, дәмді ет өндіреді.

Нутрияның тірідей салмағы 5-7 кг, денесінің ұзындығы 45-60 см.,6-7 жыл тіршілік етеді. Суда да, құрғақта да тіршілік етуге беймделген, алдынғы аяқтары қысқа, бес саусағы бар. Артқы аяғының төрт саусақтарының арасы терімен қосылған, бесінші саусағы бос, жиырма тісі бар. Жүні 90-93% түбіттен тұрады, түсі – қоңыр, ақ-қара, т.б. Мұз қатпайтын суда тіршілік етеді. Қысқы қаңтар, ақпан айларында терісінің сапасы жақсы.

Біздің суық аймақта торға төсеніш салып, жылы қора ішінде орналастырады. Тәулігіне  нутрия 20 кг-ға дейін өсімдікті судан алып, жейді. Нутрияға тамыртүйнек жемістер, пішен, асхана қалдықтары, жем, ағаштың жапырақтары, бұтақ, олрдың қабығы беріледі, олар картоп, капуста қалдығын да жейді.

Нутрия ай сайын төлдейді, 6-7 айлықта (4 кг салмақта) ұрықтандырылуға жарайды. Күшіктерін екі айдан соң анасынан айырады. Дұрыс күтсе, 3-4 жыл бойы төлдейді. Нутриялар буаздығы 132 тәулікке созылады, емшектері 4-5 жұп, екі жақ бүйіріне, арқасына орналасқан. Төл саны 1-ден 17-ге дейін, салмағы 80-380 г, орташа 5 (200 г).

Нутрияны 6-7 айлығында союға болады. Сыпырылған терісінің көлденеңі 14-15 см, ұзындығы 75-100 см, қалыңдығы 3 см. Қалың тақтайға жүнін ішіне келтіре, тарта кигізіп, іш жағынан майын пышақпен қырады. Еті  - диеталық өнім, салмағы 1,6 – 2,0 кг (6-7 айлық), сойыс шығымы 52%, Тұздап, сүрлеуге де болады. Етін сатушылардың мал дәрігерлік куәліктері болуға тиіс және ұшаларында мал дәрігерлік «нутрия» деген мөрі басылады.

## Дереккөздер
 
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
* "Медициналық биология және генетика"/Бас редактор С.А.Әбилаева, Е.О.Қуандықова- Алматы-Шымкент, 2004

Санат:Биология
Алессандро Скарлатти

**Алессандро Скарлатти** (итал. Pietro Alessandro Gaspare Scarlatti, 1660 жылдың 2 мамырында туылып  — 1725 жылдың 24 қазанында қайтыс болған) - барокко кезеңінің италияндық композиторы. 60-тан астам опералардың авторы, Неаполитандық опера мектебінің негізін қалаушы болып саналады. Франческо Скарлатти атты композитордың ағасы; Доменико Скарлатти және Пьетро Филиппо Скарлатти композиторларының әкесі. Эмануил Асторгтың оқытушысы.
## Өмірбаяны

Алессандро Скарлатти Палермода, Сицилияда дүниеге келді. Римдегі Джакомо Кариссимидің оқушысы болды деп саналады, сол себепті оның шығармашылығына солтүстік Италияның композиторлары әсер етті деген ой туындайды (оның ертедегі жазған шығармаларында Алессандро Страделла мен Джованни Легренцидің әсер еткені байқалады). Римде оның Gli Equivoci nell’amore (1679) операсының қойылымы Швеция королевасы Кристинаның қолдауына әкеледі, сол себепті ол капельмейстер болады. 1684 жылдың қазанында ол өзінің әпкесінің (сол кездегі опера әншісі, неополитандық әйгілі аристократтың көңілдесі) арқасында Неаполь вице-королінің капельмейстері атанады. Неаполде ол көп өзінің тірілігімен және экспрессивтілігімен ерекшеленетін опералар жазады, маңызды іс-шараларға арналған музыкалар жазады.

1702 жылы Скарлатти Неапольден кетіп, испан үстемдігінің орнына австриялық билік орнағанша дейін оралмайды. Алдымен Флоренцияда өмір сүрді, онда ол Козимо III Медичидің ауруларға үй жағдайында медициналық қызмет көрсету патронажы астында болды. ол өзінің сарай маңындағы театрына арнап бірнеше опера жазады. Сонымен қатар ол Оттобони кардиналына арнап опералар жазады, ол оны өзінің капельмейстері тағайындап, 1703 жылы Римдегі Санта Мария Маджоре шіркеуінде ұқсас қызметке орналастырады.
## Әуен
Скарлаттидің музыкалық формасы XVII ғасырдағы италияндық барокконы орындау мен байланыстырушы звеноның маңызды бөлігі болып табылады.

Скарлаттидің ертедегі опералары  («Кінәсіз қате» 1679; «Махаббаттағы адалдылық» 1680, оның ішіне әйгілі серия Già il sole dal Gange кіреді; «Помпей» 1683, оның құрылымында белгілі O cessate di piagarmi и Toglietemi la vita ancor ариялары бар және  1685 жылға дейін жазылған еңбектер) бар. 1686 жылы ол «итальян увертюрасы» (опера «Зұлымдықтан - адамгершілік») формасын біржола бекітеді. Бұл кезеңдегі оның ең жақсы опералары: «Розаура» (1690, Gesellschaft für Musikforschung басылып шыққан), және Rugiadose, odorose и Ben ti sta, traditor ариялары пайда болатын  «Пирр мен Деметрий» (1694) еңбегін атап өтуге болады.

«Митридат Евпатор» атты Алессандро Скарлаттидің шебері саналатын операсы 1707 жылы Венецияда басылып шықты. Ол өз дамуында алдыңғы қатарға шығып кеткен музыкадан құралады. Кейінгі неополитандық опералары («Тұрақсыз және зұлым махаббат», 1709; «Адал ханшайым», 1712; «Тигран», 1715) – бұл шығармалар Скарлаттидің соңғы шығармаларының ішінде ең жарқын, эмоционалды, эффекттілі, қызықты болып келеді. «Теодор Август» (1697) операсында ол алғаш рет оркестрлік ритурнельді пайдаланды.

Римде шығарылған оның соңғы опералары қатты ақындылық сезімді, кең және ұлы әуенді, драматизмді терең түсіну сияқты сезімдері адам бойына ұялатады.

## Дереккөздер


Санат:Сазгерлер
Кан Ю-Вэй

**Кан Ю-Вэй** ()– қытайдың көрнекті ғалымы, 19 ғасырдың аяқ шеніндегі реформа жүргізу жолындағы қозғалыстың жетекшісі. Ол 1859 жылы 19 наурызда Гуандан провинциясы Наньхай уезінде дүниеге келген. 1887 жылы «Да тун шу» атты кітабын («Ұлы бірлік туралы кітап») жазды. Онда ол өзінің утопиялық әлеуметтік теориясын баяндап, қазіргі Қытайдың феодалдық қоғамын және Батыс елдерінің буржуазиялық құрылысын сынады. Кан Ю-вэй императорға меморандум жолдап, онда реформалар жүргізу жоспарын ұсынды, елді өнеркәсіп, сауда және мәдени жағынан дамыту жолдарын нұсқады. 1895 жылы Пянсюэхой реформалар клубын, ал 1898 жылы сәуірде Байогохой реформалар партиясын құрды. Шетелдегі Баохуанхой конституциялы-монархиялық ұйымының басшысы бола жүріп, елдегі Сунь Ят-сен басқарған қозғалысқа қарсы шықты. Кан Ю-Вэй 1927 жылы 31 наурызда Циньдаода дүниеден озды.

## Дереккөздер

Санат:Философтар
Санат:Қытай философтары
Санат:Қытай саясаткерлері
Нартбай Датқа Байкүшікұлы

**Нартбай Датқа Байкүшікұлы** 1793 жылы Алматы облысы, Көксу ауданы, Сарыбастау бөктерінде дүниеге келген батыр. Нартбай батыр Қытай мен Орта Азия елдері арасында қатынайтын сауда керуенінің басшысы болған. Ел ішіндегі абырой - даңқының арқасында оның басқарған керуені қарақшылардың шабуылына ұшырамай, діттеген жеріне аман баратын болған. Жасы ұлғайғанда өзінің туған ауылы - Көкбастауға келіп, елді егіншілік, диқаншылық кәсіпке жұмылдырған. Нартбай батыр тұрған жерге оның есімі берілген. Бірақ кейін ол жер "Сарыбастау" деп аталдын. Аудан орталығынан 20 км қашықтықта Нартбай батырдың ескерткіші орнатылған. Оның есімімен аталатын бастау да бар.

## Дереккөздер

Қ 18 **Қазақстан тарихы.** Энциклопедиялық анықтамалық (толықтырылған 2 - басылым). - Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2010. - 786 б. ISBN 9965 - 26 - 175 - X
Ұзынтұмсықты шығыс дельфині

thumb|270px
**Ұзынтұмсықты  шығыс  дельфині ** Тынық мұхитының Шығысында, Мексика жағалауында және Орталық Америкада өмір сүреді. 
## Биологиялық сипаттамасы
*Ұзынтұмсықты Шығыс дельфинінің ұзындығы- 1,8 метр, ал салмағы 61 кг дейін жетеді. Оның ұзын және жіңішке тұмсығы бар. Ол негізінен, балық және кальмармен қоректенеді. Басқа ұзынтұмсықты дельфиндерге қарағанда, бұл дельфиндер терең суда, яғни жүздеген шақырым қашықтықта жүзгенді ұнатады. 
*Ұзынтұмсықты  Шығыс дельфині тобында 1000- ға жуық дельфин болады. Олар көбіне сары қанатты тунец балықтарының үстінен жүзеді.  Бұл қылығын адамдар өз пайдасына жаратады: балық аулайтын кемелер Ұзынтұмсықты Шығыс дельфиндерін өз бақылауында ұстайды. Ұзынтұмсықты дельфиндер теңіз бетінде секіріп, бір орнында шыр айналдырып ойнайды. Олардың бұл қылығына тамсанбау мүмкін емес. Ұзынтұмсықты Шығыс дельфиндер бір жерге қоныстанса, сол жерде көп уақыт тұрақтап қалады. Дельфиннің бұл түріе тропиктік жерлерде, Калифорнияның солтүстігі мен Перудың оңтүстігінен кездестіруге болады. Олар басқа дельфиндермен жай көңіл көтеру үшін бірігеді. Көптеген дельфиндер тунец балығын аулап жатқанда торға түсіп қалады. Бір кездері осындай жайлардын кесірінен олардың біразы қырылып қалған.

## Дереккөздер


Санат:Дельфиндер
Жалған жыртқыш кит

**Жалған жыртқыш кит** Американың Гавай аралдарының Батыс жағалауын, Атлант мұхитының орталық аймақтарын мекендейді. Олар әлемнің қоңыржай жылы суларында тіршілік етеді.

## Биологиялық сипаттамасы
Бұл киттердің терісінің түсі- күңгірт, тамағы мен бауыры ақ түсті болып келеді. Денесі үлкен киттерге қарағанда жіңішке болады. Арқа қанатынң ұзындығы – 30 см. Оның басы кішкентай конус пішінді, тұмсығы болмайды. Арқа қанаты- биік, жүбеқанаттары – дөңес. Бұл киттер 6 метрге дейін өседі. Салмағы- 1,5 тонна. Тіршілік ету ұзақтығы -60 жыл.

Жалған жыртқыш кит өте тез жүзеді. Олар суды шашырата секіріп, белсенділік көрсетеді. Аталықтарының ұзындығы- 5,3 метр, ал аналықтары 4,5 метр шамасында болады. Аталықтары-58, ал аналықтары 62 жылға жуық өмір сүреді. Жаңа туған ұрпағының ұзындығы 2 метрге жуық алыстын қарағанда өз туысы – жыртқыш китке қатты ұқсайды. Дегенмен олардың дене тұрқы жіңішке  және көбінесе қара түсті болып келеді. Олар сетінек, сары қанатты тунец, асшаяндармен, сондай-ақ кит тәрізділермен де қоректенеді.

## Дереккөздер


Санат:Тісті киттер
Науша Қаржауұлы

**Науша Қаржауұлы**  - XIX ғасырдың бірінші жартысында өмір сүрген батыр. Ол інісі Наурызәлімен бірге руластарын басқарып, 1827 жылы көктемде Бөкей ордасын шарпыған толқуға қатысады. Олар Қаратоғай батыр Мәметұлы бастаған алаша руының көтерілісшілеріне қосылып, Жәңгір ханға Астрахан және Орал казак орыстарының озбырлықтарынан қорғап, таласты жер мәселесін шешуді - Қараөзеннің шығыс жағалауы мен Сарыөзеннің бойын қазақтарға қайтаруды, алым - салықтар мөлшерін азайтуды, т.б. талап етеді. Науша батыр және Қаратоғай басқарған толқу 1829 жылы көктемінде Ішкі Ордадағы алаша, байбақты, тана, беріш және т.б. руларды қамтыған. Ел аузында Науша батыр Ақбұлақ шайқасына да қатысып, Исатай батырдың мүрдесін жау қолына түсірмей, өзі жасырып жерлеген  деген де әңгіме бар.

## Дереккөздер

Қ 18 **Қазақстан тарихы**. Энциклопедиялық анықтамалық (толықтырылған 2 - басылым). - Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2010. - 786 б. ISBN 9965 - 26 - 175 - X
Күңгірт акула

**Күңгірт акуланың** денесі ұзынша болып келеді. Олар мысықтәріздес акулалар мен скаттарды жейді.  Алдыңғы арқа қанаты екінші арқа қанатына қарағанда ұзын. Олар бір қарағанда айдар сияқты көрінеді. 
## Таралуы
*Атлант, Тынық және Үнді мұхиттарынан кездестіруге болады. Олар сонымен қатар Оңтүстік Бразилия, Мексика шығанағы және Кариб теңізін мекендейді. 
## Биологиялық сипаттамасы
Аналықтарының ұзындығы 3 метрге ал аталықтары 2,9 метрге жеткенде жыныстық жағынан жетіледі. Аналығының буаздық мерзімі 16 айға созылады. Жаңа туған ұрпақтарының ұзындығы 91 см шамасында. Күңгірт акуланың жотасының түсі сұр немесе қоңыр, ал бауыры мен екі бүйірі аппақ болып келеді,. Кейде күңгірт акуланы кейде «жағалау акуласы» деп те атайды. Жоғарғы жақ сүйегінің тістері жуан үшбұрышты болса, төменгі жақ сүйегінің тістері сәл қисық біткен. Адамдар күңгірт акуланы жиі аулайды. Оның қанаттарынан сорпа дайындайды. Ал еті мен бауыр майын емдік мақсатта қолданады. Терісі де бағалы. Бұл акулалар қоныстарын жиі ауыстырады. Жаз мезгілінде 3800 шақырым қашықтықтағы суық аймаққа көшсе, қыста экватор аймағына қоныс аударады.

## Дереккөздер


Санат:Акулалар
Иван Иванович Неплюев

**Иван Иванович Неплюев** (1693 - 1773) - Орынбор генералы - губернаторы. 

1744 жылы қазақ халқын ата қоныстарынан ығыстыру жөнінде қосымша жобаның авторы. Бұл жобада қазақтарды Орал мен Сібір жағынан қоршауға алу жоспарланған еді. Әсіресе, Жайық қалашығы, Орынбор, Орск, Жаңа Ойыл шебі, Сібір шебіндегі әскерлерді қазақтарға қарай бағыттау болды.

1742 жылы 19 қазанда  И.И. Неплюев қазақтарды Жайық өзені маңында көшіп-қонуға тыйым салу туралы жарлық шығарады. Онда мынадай ескертулер жазылған: «Жарлықта көрсетілгендей барлық қырғыз-қайсақ хандарына, сұлтандарға, старшындар мен барлық халықтарға жар саламын, бұдан былай осы жарлық алғаннан кейін қамал маңында және Жайық өзенінің арғы бетіне көшіп-қонуға тыйым салынады. Егер ол бұзылатын болса, онда қатаң жаза қолданылады».

## Неплюев кадет корпусы
Неплюев кадет корпусы – әскери мамандар даярлаған оқу орны. 1825 ж. 2 қаңтарда Орынборда ашылған. 1844 ж. Орынбор Неплюев кадет корпусы болып қайта құрылды. Оқу орны Азия халықтарын отарлауға қажетті мамандар даярлау мақсатын көздеді. Алғашында арнайы жабық оқу орны болып, қазақ балалары қабылданбады. Кейін кадет корпусындағы екі эскадронның (Еуропалық және Азиялық) біріне, Азиялық эскадрондағы 30 орынға қазақ ақсүйектері мен старшындарының балаларын қабылдауға рұқсат берілді. Бірақ кейін патша үкіметі мұндай оқу орнында қазақ балаларын оқытуды қауіпті деп есептеп, 1868 жыл 4 тамызда қазақ балаларына бөлінген 30 стипендияны жойды. Енді қазақтар ерікті түрде өз қаражатымен оқитын болды. Бұдан кейін корпуста қазақ балаларының саны күрт азайып, бірен-саран ірі байлардың балалары ғана бітіріп шықтын. Орынбор губерниясының бірінші губернаторы Иван Иванович Неплюевтің құрметіне аталған.

## Дереккөздер

Санат:1693 жылы туғандар
Санат:1773 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ресей генералдары
Картограмма

**Картограмма** (карта және ... грамма) белгілі бір экономик.,әлеуметтік құбылыстың қарқындылығы, Капсюльға түсірілген территориялық бөліктің жеке аудандары (бірліктері) бойынша көрсетілген карта. Мысалы, Капсюль жеке елдер, облыстар не аудандар бойынша халықтың орта тығыздығын сипаттауға қолданылады. Кескіндер көрнекті болу үшін әр территориялық бөлік көрсетілетін құбылыстың қарқындылығына сай етіліп боялады немесе штрихталады, көрсеткіштің мөлшері артқан сайын бояу, штрих қоюлана түседі. Картограмма халық және статистиканың деректерін көрнекті етіп беру үшін жиі қолданылады. Картограмманың кемшілігі – ол жеке территориялық аймақтың ішіндегі құбылыс қарқындылығының айырмашылығын көрсете алмайды, бірақ аймақ мөлшері кішірейген сайын бұл кемшілік азая береді.

## Дереккөздер

М.Қ.Қаратаев,  Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том.
Приск Панийский

**Приск Панийский**  - шыққан тегі бойынша гре, V ғасырдың бірінші ширегінде Франкиядағы Паний қаласында туған, 472 жылы қайтыс болған. Паннониядағы Аттила сарайына барған византиялықтардың елшілігінің қатарында болған. Саяхаттан өн бойында және византиялықтардың ғұн әміршісінің ордасында болған күндері туралы мұқият жазба түсіріп отырған, бұл жазбалар оның бізге жеткен атақты шығармасы болады. Приск Панийский өзінің Аттила ордасына барған саяхатын, онымен кездесуін, ғұндардың тұрмысын, әдет - ғұрпын жан - жақты суреттейді, тұтқындағылардың әңгімелерін жеткізеді. Еңбегі : "*Historia Byzantina fragmenta*" деп аталады.

## Дереккөздер

Қ 18 **Қазақстан тарихы**. Энциклопедиялық анықтамалық (толықтырылған 2 - басылым). - Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2010. - 786 б. ISBN 9965 - 26 - 175 - X
Капсюль

**Капсюль** ( французша capsule, латынша capsula-қорапша) – арнайы құраммен (күркіреуік сынаппен) жабдықталған металдан немесе пластмассадан жасалған түтікше. Капсюльді 1818 жылы ағылшын И. Эгг ашты. Капсюль тұтандырғыш және детонатор болып екіге ажыратылады. Капсюль – тұтандырғыш ату құралдарының оғы мен артилл. оқ-дәрі жарғыштарында, қол гранаттары мен миниларда детонация тудыру үшін пайдаланылады. Капсюль соққы, жалын т.б. әсерлерден оталуы мүмкүн, сондықтан жұмыс істегенде сақтық шараларын ұмытпаған жөн. Капсюль аңшы оқ-дәрісінде де пайдаланылады.

## Дереккөздер
 
М.Қ.Қаратаев,  Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том.

Санат:Оқ-дәрілер
Күңгірт дельфин

## Биологиялық сипаттамасы
Күңгірт дельфиннің денесі шағын.  Дене тұрқы- шағын. Қып- қысқа тұмсығы сүйірлеу болып келеді. Бұл дельфиндердің ең ірісі Перу Республикасы маңындағы мұхит суларында кездеседі. Күңгірт дельфиндердің ұзындығы 1- 1,5 метр аралығында.Ол балықтармен, анчоустармен және асшаяндармен қоректенеді. Ең ірі күңгірт дельфиннің ұзындығы 2 метрге жуық.  Жотасынан тұмсығына дейінгі аралық ақшыл сұр түсті болса, бауыры мен көкірегі- ақ түсті. Тұмсығы жоқ, басы тыныс алқымынан тұмсық ұшына дейін жалғасып кеткен. Адамдардан үрікпейді. Топтасып өмір сүреді. Олардың бір үйірінде 100- ге тарта дельфин болады. Жаңа туған дельфиннің салмағы 5 келі, ал ұзындығы 60-70 см аралығында болады.
***Күңгірт дельфиндер**- ақтұмсықты дельфиндер, ақ бауырлы Атлант дельфиндері, ақ бауырлы Тынық мұхиты дельфиндері, Крест тәрізді дельфиндер және Пил дельфиндері сияқты дельфиндердің түріне жатады. Аналықтары 2-3 жылда бір рет балалайды.  
*Күңгірт дельфиндерді алғаш рет 1828 жылы ағылшын ғалымы Джон Грэй сипаттаған. Оларда «қарақоңыр» немесе «күңгірт» деген мағынаны білдіртетін «Дельфинус оскурос» деген латын атауы берілген. 

## Дереккөздер


Санат:Дельфиндер
Классикалық күрес

**Классикалық күрес** — спорттық күрестердің бір түрі. Балуандар күресі ерте заманнан белгілі. Ертедегі олимпиада ойындарының да бағдарламасына енген. Күрестің алғашқы ережесі 1896 жылы шыққан. КСРО-да спорттың бұл түрі француз күресі, грек-рим күресі деп аталынып келді. 1948 жылдан бастап классикалық күрес деп аталынды. КСРО 1947 жылы классикалық күрес халықаралық федерациясына енді. КСРО-да классикалық күрестен алғашқы чемпионат 1924 жылы ұйымдастырылды. Күрестің бұл түріне түрегеліп тұрып лақтыру, жығу, үйіру, жығылып жатып лақтыру, аудару әдістері енеді. Мұнда белден төмен ұстауға, аяқпен айла-тәсіл қолдануға рұқсат етілмейді. Белдесу уақыты 9 минут. Әр 3 минуттан кейін бір минуттік үзіліс беріледі . Классикалық күрестегі жекпе-жектің мақсаты қарсыластың екі жауырынын бір мезгілде кілемге тигізу. Белдескенде екі балуан арасында 4 айып ұпайы сарапқа түседі. Жеңіске -0 (жеңіліске-4), тең түссе-2 (екеуіне де), ұпай санымен жеңгенде 1 (жеңілгенде-3,5) ұпай беріледі. Жарыс барысында аз айып ұпай алған балуан жеңген болады. Ал 6 айып ұпай алған балуан жарыстан шығарылады. Алматыда күрестен спорт мектебі  1936 жылы ашылған. Классикалық күрес балуандарының жарысы жыл сайын өткізіліп тұрады.

## Дереккөздер

М.Қ.Қаратаев.  Қазақ совет энцеклопедиясы. 4 том.

Санат:Күрес
Тундра түлкісі

**Тундра түлкісі** (Alopex lagopus) кездеседі. Олардың көпшілігі қыста қардың түсіндей ақ түсті болады. Кейде бұдан басқа түстісі де кездеседі.

Оны көгілдір түлкі деп атайды. Өйткені олардың түсі жыл бойы сұр-көгілдір түсті болады. Бұлар бізде Командор аралында ғана кездеседі. Олар негізінен леммингалармен қоректенеді. Қыста қорегі азайса, оңтүстікке қарай ауысады. Олар інде он сегізге жуық күшік туады. Қоректік азық қорының өзгеруіне және әр түрлі ауруларға ұшырап, жыл сайын сан жағынан өзгеріп тұрады. Осы туысқа жататын түлкілердің кәсіптік маңызы зор.

## Дереккөздер
 
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Биология
Санат:Зоология
Силы би

**Силы би** — үйсін елінің ұлы күнбиі (б.з.б. 33 - 16 ). Бұл кезеңде үйсін елі екі иеліктен тұрды. Силы би билік еткен жылдары үйсін елінің кіші күнбиі Өжет қайтыс болып, оның орнына баласы Бөрі би отырады. 

Нәтижесінде үйсін елінің билеуші топтары арасында үкімет билігіне таласқан күрес үдей түседі. Әсіресе, кіші күнбилікке талас болып, ақсүйектер арасында қырқыс басталады. Б.з.б. 20 жылы ұлы күнби Силы би бытыраңқылық жағдайға түскен үйсін елін қайта біріктірді. Силы би өзінен бұрынғы Оңқай биден кейінгі ел басқаруда жақсы көзге түскен билеуші.

## Дереккөздер

Қ 18 Қазақстан тарихы. Энциклопедиялық анықтамалық (толықтырылған 2 - басылым). - Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2010. - 786 б. ISBN 9965 - 26 - 175 - X
Сусіңген

**Сусіңген** - Қазақстандағы ежелгі палеолит ескерткіші. Оңтүстік Қазақстанда Сусіңген өзенінің оң жағалауындағы, Өгем өзенінің сол жақ саласында орналасқан. Ірі қойтастар мен малта тастар сынықтарынан жасалған сұр түсті үш деректі шапқы мен бір қою - сұр түсті кремнилі сланецтен жасалған ұсақ тас сынықтары табылды. Шапқының екі жағы өңделген. Сараптаулар бұлардың бір мәдени қабаттың, бір уақыттың заттары екенің көрсетті. Тасты техникалық өңдеудің көне іздері, формасы т.б. белгілері оны көне ашель кезеңіне жатқызуға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер

Қ 18 **Қазақстан тарихы**. Энциклопедиялық анықтамалық (толықтырылған 2 - басылым). - Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2010. - 786 б. ISBN 9965 - 26 - 175 - X
Жеңіс семсері

**Жеңіс семсері** — 2012 жылы "Қазақфильм" шығарған балалар фильмі.
Слоган : «Жас жүрек, батыр ерлігі»
## Сюжет
Жасқаншақ бала Айтуар ойнап жүріп ерекше семсер тауып алады. Семсердің иесі Арыстан батыр тіріліп семсерін іздеп келеді. О дүниеден батырмен бірге жоңғар шаманы  семсерді іздеп келеді. Семсердің құдіреті шайқаста көмектесетін еді.

Санат:Қазақстан фильмдері
Санат:Қазақфильм фильмдері
Санат:2012 жылғы Қазақстан фильмдері
Сұлтанбет сұлтан

thumb|right|200px|
**Сұлтанбет сұлтан** (**Сұлтанмұхамед**, **Сұлтанмәмет**) (1710 жылы, Түркістан төңірегі - 1790, қазіргі Павлодар облысы) - би, мемлекет қайраткері, қазақ сұлтаны, дипломат, Абылай ханның немере ағасы.

18 ғасырдың 1-жартысында Орта жүз ханы Әбілмамбет ханның жарлығымен қыпшақ ұлысының басшысы болды. Абылай ханды Жоңғар шапқыншылығынан құтқаруға, сонымен қатар Жоңғарларға қарсы әскери күрестерге белсенді қатысты. Бос қалған Іле өзені үшін Қытай - Қазақ арасындағы аумақтық келіспеушілік шешуде ол өзін мәмілегер ретінде танытты. Абылай ханның өлімінен кейін Сұлтанбет сұлтанға хан тағы ұсынылды, бірақ ол Уәлиге жол берген.'

Мәмілегерлік қабілеті мол Сұлтанбет кейде хандардың атынан Ресей ұлықтарына дала халқының мұң-мұқтажын айту үшін жиі барған. Абылай ханның жұмсауымен екі рет (1762 және 1767 жылы) Қытайға елші болып барып, шекара мәселесін реттеген. Ертістің оң жағалауын орыс отаршыларынан сақтап қалуда зор еңбек етті. Ертіс бойын билеген Сұлтанбеттің беделі жоғары болғанын Ш.Уәлихановтың «Орыс үкіметі шынайы ханның өзі тұрғанда да Орта жүз билеушілерінің ішінен Абылаймен, оның бауыры Сұлтанбетпен көбірек қарым-қатынас жасады» деп жазғанынан көруге болады. Ресей үкіметі оған арнап Ертіс өңіріндегі Төретұмсық деген жерде еуропалық үлгідегі сәулетті үй-жай салып берген. Оның 1762 жылы Ресей патшайымы Екатерина Патшамен және басқа да ықпалды орыс қайраткерлерімен жазысқан хаттары сақталған. Екатерина II өзінің таққа отыру рәсіміне орай шақырған санаулы қазақ билеушілерінің ішінде Сұлтанбет те болған. Абылай хан қайтыс болғаннан кейін мұрагерлікке ұсыныс жасалғанда, жасының ұлғайғанын ескеріп, орнын Абылайдың үлкен ұлы Уәлиге берген. Сұлтанбеттің он үш ұлы (кейбір деректерде он сегіз) болған. Олардың көбі (*Орыс, Иман, Жәңгір, Үкібай, Тортан, Шаншар*) кезінде Ертіс бойын мекендеген іргелі руларды билеп, сұлтан атанған. Осылардың ішіндегі танымалы, бәсентиін руының билеушісі - Орыс сұлтан. Ол Абылай хан мен Сұлтанбеттің тапсырмасы бойынша бірнеше рет Ресей және Қытаймен дипломат, келіссөздер жүргізген.

## Дереккөздер

Санат:1710 жылы туғандар
Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:Қазақ хандығы қайраткерлері
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Санат:Қазақ сұлтандары
Санат:Төрелер
Гумус (қарашірік) шіруі

**Гумус (қарашірік) шіруі** заттары топырақтың типіне қарай әр түрлі мөлшерде кездеседі.

Шымдыкүлгін топырақтың гектарында шамамен 70—90 тоннадай, ал қара топырақта ол 90-нан 300 тоннаға дейін барады. Егер гумуста орта есеппен 5%-тей азот бар десек, шымдыкүлгін топырақта — 15 тоннаға дейін жетеді.
Топырақ гумусының құрамы түрліше. Олардың құрамындағы әр түрлі зяттар микроорганизмдердің әсерінен түрліше жылдамдықпен ыдырайтыны тәжірибеде анықталған. Гумус өте баяу ыдырай-ды. Түрлі зерттеулер, қалыпты климат жағдайында бір жылда топырак гумусының жалпы қорының 1-ден 3%-,ке дейінгі мөлшері-ыің ыдырайтынын көрсетті.
Агрономиялық ғылымның негізін қалаушы В. В. Докучаев тапырақтың гумусқа баюы ондағы өсімдіктерге байланысты екенін көрсеткен. Гумус топырақта өзгеріске ұшырап, нәтижесінде одан бірнеше қышқылдар (ульмин, гумин, крен қышқылдары) түзіледі. Бүлардың әр қайсысының түзілуі микроорганизмдердің белгілі бір тобының тіршілік әрекетіне байланысты. Топырақ қүрамын жасау-да бүл ‘қышқылдардың зор маңызы бар.
Гумус көбінесе шөп басқан жерлерде, микробтардың тіршілік әрекетінің нәтижесінде пайда болады. Зерттеулерге қарағанда, бүл процеске көбінесе бактериялар катысады.
Топырақка ауа көп енгенде гумус жақсы ыдырайды. Бүл процес-ке негізінен актиномицеттер қатысады.
Топырақтың органикалық бөлігі өте күрделі қосылыстардан тұрады. Олардың көпшілігі гумин заттарына жатады. Ал гумин қышқылдарынан басқа онда езіндік қасиеттері бар түрлі қосылыс-тар да кездеседі. Бүған ферменттер, витаминдер, ауксиндер және кейбір амин қышқылдары жатады. Осылардың барлығын қосып, топыраіқтың биотикальщ заттары деп атайды.
Биотикалық заттар микроорганизмдердің тіршілік әрекетінен түзіледІ. Сонымен катар кейбір өсімдіктердің тамырлары да топы-раққа осындай заттарды бөліп шығарады. Биотикалық заттардың едәуірі жануарлардың өлекселерінен де бөлінеді.

## Дереккөздер
 
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Биология
Бағдарлау спорты

thumb|Бағдарлау спортының халықаралық эмблемасы
**Бағдарлау спорты** - спорттың бір түрі. Қатысушылар құбылнама мен спорттық картаның көмегімен картада белгіленген барлық бағдарлау пункттерінен өту керек. Жарыстың нәтижесін команданың дистанцияны өткен уақыты мен ұпайлары шығарады. Жарыс көбіне тау шатқалы мен орманды жерлерде өткізіледі.

Спортшыларға жарыс жолы белгіленген карта жарыс алдында таратылып беріледі. Қашықтық жер жағдайына, орманның қою, сиректігіне, жарысқа қатысушылардың жас ерекшелігіне байланысты берледі. Негізінде, ересектер мен жас өспірімдер 6-12 км, әйелдер (16 жастан жоғарылар) 4-6 км қашықтықтарға жарысады. Аса тәжірибелі спортшылар 12 км артық қашықтық белгілеуге болады. Қатысушылар бірінен соң бірі бір минуттан кейін жолға шығады. Мәре мен жол бойындағы бағдарлау пункттері жалаумен белгіленеді. 

1960 жылдан Бағдарлау спорты жеке спорт түрі болып туризмнен бөлініп шықты. Бағдарлау спортынан еліміз бойынша ресми жарыстар өткізіліп тұрады. Қазақстанда тұнғыш рет 1963 ж. жарыс өкізілді. Республикамызда Бағдарлау спортын тұңғыш ұйымдастырғандар - А. Жақсылықов, Ю. Накатков және басқалар .

## Жабдықтау
thumb|Спортшының кеудесіне бекітілген картасы бар Планшет

* Компас (арнайы);
* Карта ;
* Түсініктеме — бағдарлау пункттері  туралы арнайы символдар қолданып салынған сипаттама;
* Белгілеу чиптері (SFR, SportIdent, Emit);
* Шиповкалар;
* Қол шамы;
* Планшет ;
* Шаңғы (керек болса);
* Велосипед (керек болса);
* Спорт киімі.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Орта тасшүйгін

**Орта патриния** (Валерианалар тұқымдасы) — дала зонасында, Қазақстанның шығыс бөлігі тауларында, Астанадан оңтүстікке қарай және Семей обысында көп таралған. Қаулы аралас шөпті далаларда, жартастарда, қорымда, өзен қиыршық тастарында өсіп, кейде шілік құрады. Тамыры өзекті, көпбасты. Бірнеше сабақты (биіктігі 50 см-ге дейін). 2-5 жұптан қарама-қарсы орналасқан жапырақтар қауырсын тәрізді бөліктерге бөлінген. Гүлдері ашық сары, тостағаншасы онша байқалмайды, қоңыраулы, 5 бөлімді гүл тәжімен және 4 аталық, қалқан тәрізді гүлшоғырына жиналады. Мамыр-шілде айларында гүлдейді, шілде-қыркүйекте жеміс береді. Жемістері сопақтау, жарғақты, гүлжапырақтары жайылып қанат тәрізді өскен. Желдің көмегімен тұқым таралуы жеңіл.
## Дереккөздер

Санат:Ұшқаттар
Санат:Қазақстан флорасы
Қызыл жүзгін

**Қызыл жүзгін** , қызыл жүзген () – тарандар тұқымдасының жүзгін туысына жататын Қазақстандағы 20 түрдің арасындағы ең көп тарағаны. Үйінді құмдар, құмды шөлдерде, Солтүстік Каспийден Балхаш-Алакөл ойпаттарында, Қызылқұм шөлдерінде өседі. Бұл бұта (биіктігі 1-2 метр) қызғылт немесе қошқыл қабығымен ерекше. Бір жылдық бұтақтары қалың, жасыл, ұсақ мүшелерге бөлінген. Жапырақтары ұсақ, жұқа пленка секілді. Гүлдері қос жынысты, ұсақ, екі қатарға орналасқан, гүлсерігі кең, 5 бөлікке бөлінген. Сәуір-мамырда гүлдейді, маусым-шілдеде жемісі піседі. Жемістерінің диаметрі 1,5-2 см, шар тәрізді қабырғалы, жарғақ қанатты жаңғақтар. Піспеген жемісі қышқылдау болғандықтан лимон қышқылының негізгі көзі. Ал піскен жемістің 7%-ы бояғыш заттар. Сондықтан тері өңдеуде пайаланылады. 

## Дереккөздер

Санат:Таран тұқымдасы
Санат:Қазақстан флорасы
Май тектес көмірсутектерінің ашуы

## Май тектес көмірсутектерінің ашуы
Май қатарындағы көмірсутектерінің ішінде метанды тотықтыратын бактерияны псевдомонас хербикола деп атайды.
Бұл спора үзбейтін бактерия, егер атмосферада метан мен оттегі болса, олар минералды ортада жақсы өсіп дами алады.
СН4+2О2=СО2+2Н2О+212 ккал Метан нергия.

Мұнда алғашқы өнім ретінде этан пайда болып, ол этиленге айналады. Этилен бұдан әрі этил спирті, сірке, кымыздық қышкылдары арқылы көмір қышқылына айналады. Метан көмегімен бұл бактериялар өз денесіне қажетті заттарды жинайды. Дәл осы сияқты баска көмірсутектері де (пропан, бутан, гексан т. б.) тоты-ғады. Бұл бактериялардың мұнай жәке жанғыш газдарды алдын ала жер қыртыстарынан бақылап табу үшін зор маңызы бар. Соны-мен қатар май қатарындағы басқа да көмірсутектері бактериялар көмегімен тотығады. Мұнда да аралық өнім ретінде спирт, кетон заттары пайда болуы мүмкін. Соның нәтижесінде көмір қышқыл газының көмегімен май қышқылдары түзіледі. Жалпы кәмірсутектерінің тотығуы өте тез жүреді. Мәселен, 2 шаршы дециметр көлемде 30 күн ішінде 800 мг-лай парафин ыдырайды. Көмірсутектері косылыстарының барлығы ыдыраған кезде көмір қышқыл газы мен су пайда болады. Оны мынадай схемамен кероетуге болады: қанық-қан көмірсутектері —*қанықпаған көмірсутектері—► спирттер —*кетоқосылыстар —^ май қышқылы—*көмір қышқыл газы және су.
Бұл процес аэробты бактериялар мен зең саңырауқұлақтарының әсерінен жүреді. Егер ортада азот пен күкірт қышқылының түздары болса, реакция өте тез жүреді.
Парафин катарындағы және қаныкяаған көмірсутектері, май қышқылдары, майлар да осындай өзгеріске түсуі мүмкін. Бұл процестер көміртегі қосылыстарының таібиғаттағы айналымында зор роль атқарады.

## Дереккөздер
 
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Химия
Санитариялық микробиология

**Санитариялық микробиология** — су, ауа және топырақтағы мик-роорганизмдердің таралуын, ауру қоздырғыштық қасиеттерін және олардың көмегімен аурудьщ таралу жолдарын зерттеп, ақыр аяғында/табйғаттағы адам пайдаланатын объектілерді зиянды микроорганизмдерден тазартудың әдісі мен жолдарын белгілейді.

## Дереккөздер
 
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
* "Медициналық биология және генетика"/Бас редактор С.А.Әбилаева, Е.О.Қуандықова- Алматы-Шымкент, 2004

Санат:Биология
Санат:Медицина
Санат:Медициналық биология
Медициналық микробиология

**Медициналық микробиология** — адамда ауру қоздыратын микроорганизмдерді, олардың организммен қарым-қатынасын зерттейді, жұқпалы ауруларды емдеу мен олардан алдын ала сақтандырудың лабораториялық диагностикасы және арнаулы әдістерін жасауды қарастырады.

## Дереккөздер
 
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
* "Медициналық биология және генетика"/Бас редактор С.А.Әбилаева, Е.О.Қуандықова- Алматы-Шымкент, 2004

Санат:Биология
Санат:Медицина
Санат:Медициналық биология
Қабан (ауыл)

**Қабан** — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы, Первомай ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Пресновка ауылынан солтүстік-батысқа қарай 41 км-дей жерде, Питное көлінің солтүстігінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 255 адам (132 ер адам және 123 әйел адам) болса, 2009 жылы 132 адамды (64 ер адам және 68 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) елді мекендері
Санат:Сібір казак әскерінің елді мекендері