open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ләйлі - Мәжнүн

**"Ләйлі - Мәжнүн"** - Шығыс халықтарында көне заманнан кең тараған ғашықтық дастан. Онда 7 — 8 ғ. аралығында өмір сүрген араб  ақыны Каис ибн Муадтың  махаббаты жырланады. “Ләйлі - Мәжнүн” дастанын кейін бір жүйеге түсіріп, алғаш біртұтас поэмаға айналдырған Әзірбайжан ақыны Гәнжәуи Низами. Кейін Дехлеви, Жәми, Науаи, Физули, т.б. ақындар жырлады. Парсы, түркі халықтары Мәжнүннің Ләйліге арнап шығарған өлеңдерімен таныс болған. Дастанның оқиға желісі: Араб елінде бір перзентке зар болған дәулеті асқан бай Алладан жатса-тұрса бала сұрайды. Тілегі қабыл болып, бір ұл көреді. Каис ер жеткенде Ләйліні көріп, ғашықтықтың торына шырмалады. Қыздың сұлулығына қайран қалған жігіт есінен танып, ақылынан адасады. Әкесі Ләйліні басқа адамға қосады. Мұны естіген ғашық жігіт жапан түзді кезіп кетеді. Сөйтіп, Каис “Мәжнүн” аталады. Елден жырақ кеткен Мәжнүннің көкірегі толған ащы шерді ұшқан құс пен жортқан аңнан басқа ешбір жан түсінбейді. Жапа шегіп, жаны күйзелген Мәжнүн Ләйлінің өлгенін естігенде есінен танады. Сүйгеніне қолы жетпей бұл өмірден ол да өтеді. Кейбір ғалымдар “Ләйлі - Мәжнүн” жырын сопылық поэзия үлгісінде жазылған, символдық мәні терең жыр деп таниды. “Мәжнүн” сөзі “есінен адасу” мағынасын беріп, Ләйліге деген махаббат Аллаға ғашықтықтың символы ретінде берілген дейді зерттеушілер. “Ләйлі - Мәжнүннің” қазақ арасында көп таралған нұсқасын 1902 ж. “Мәшһүр ғашық мағшұқ Ләйлі мен Мәжнүн хикаясы” деген тақырыппен Ш.Хұсайынов мұрагерлері Қазан қ-ндағы ун-т баспасынан басып шығарған. Нұсқа 45 беттік, негізінен қара сөзбен өлең аралас жазылған. Бұл кітап ҚР ӨҰА Орт. ғыл. кітапханасында сақтаулы. Қазақ арасына кең тарағаны Ш.Құдайбердіұлы жырлаған Физули нұсқасы. Ол “Шолпан” журналының 1922 ж. 2, 3-сандарында, 1923 ж. 4, 5, 6, 7, 8-сандарында басылған. С.Сейфуллин 1935 ж. осы нұсқаны жеке кітап етіп шығарған. Низами жазған “Хамса” (“Бес кітап”) жинағынан қазақ тіліне аударылған “Ләйлі — Мәжнүн” поэмасы 1947, 1962 ж. жеке кітап болып басылды.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы



махаббат дастандары

Санат:Араб поэзиясы
Санат:Араб мәдениеті
Санат:Парсы әдебиеті
Санат:Ортағасыр аңыздары
Санат:Махаббат дастандары
Қалашық спорты

ҚАЛАШЫҚ СПОРТЫ – ежелден келе жатқан орыстың ұлттық ойыны. Ол, әсіресе, Ресейдің ішкі аймақтарында, Сібірде, Украинада жақсы дамыған. Жеріне қарай аты да өзгеше, ережесі де әр түрлі болған. Тек 1923 жылдан бастап нақты ереже белгіленіп, ресми жарыстар өте бастады. Қалашықты екі кісі немесе екі команда болып ойнайды. Команда құрамында бес адам болуы тиіс. Қалашық ішіне ұзындығы 200 мм, диаметрі 45 – 50 мм фигуралар әр түрлі пішінде қойылады (“зеңбірек”, “жұлдыз”, “құдық”, т.б.). Олар арнаулы оқтау тәрізді ауыр таяқты лақтыру арқылы қалашықтан шығарылуы тиіс. Кім, немесе қай команда фигураларды қалашықтан бұрын шығарса, сол жеңген болып есептеледі. Қалашық спорты Алматы, Қарағанды, Шығ. Қазақстан, Қостанай, Павлодар облыстарында жақсы дамыған. Қалашық спортынан респ. жарыстар өтіп тұрады.
 

## Сілтемелер


Санат:География
Лепидолит

**Лепидолит ** (*грек. lіpіs — қабыршақ, lіthos — тас*)  — силикаттар класының слюдалар тобына жататын минерал. Химиялық құрамы шамамен:KLi2Al(Al,Si)3O10(F,OH)2. LіO2-ның мөлшері 1,23 — 5,9%-дай. Қоспа ретінде темір, марганец, цезий, қорғасын, натрий кездеседі. Моноклиндік жүйеде кристалданып, пластинка тәрізді бөлшектер немесе ұсақ қабыршақты түйіршіктер түзеді. Әдетте түсі ашық күлгін, қызғылт, кей кезде түссіз болып келеді. Қаттылығы 2,5 — 3,5, тығыздығы 2800 — 2900 кг/м3. Граниттік пегматиттер арасында қызғылт турмалин, сподумен, альбит, касситерит, т.б. минералдармен бірге кездеседі. Лепидолиттен литий және оның тұздары, кейде цезий өндіріледі. 

## Дереккөздер


Санат:Силикат минералдар
Санат:Литий минералдары
Санат:Калий минералдары
Санат:Алюминий минералдары
Магнит өрісінің кернеулігі (H)

## '''Магнит өрісінің кернеулігі (H)'''
Магнит өрісінің кернеулігі (H) — магнит өрісінің сандық сипаттамасы болып табылатын векторлық шама. Ол ортаның магнит қасиетіне тәуелді болмайды. Вакуумда Магнит өрісінің кернеулігі (H) мен  магниттік индукция (В) сәйкес келеді, яғни Н=В. Магнит өрісінің кернеулігі (H) мен магнит индукция (В) арасындағы байланыс былайша өрнектеледі: 
*Н=В–4J (бірліктердің СГС жүйесінде)
*Н=(В/0)–J (бірліктердің халықаралық жүйесінде), 
мұндағы 
*J — ортаның магниттелу векторы 
*0 — магнит тұрақты. 
Егер ортаның  магнит өтімділігін енгізсе, онда изотропты орта үшін бірліктердің халықараралық жүйесінде (СИ): 
*Н=В/0. 
СИ жүйесіндегі Магнит өрісінің кернеулігінің өлшем бірлігіне — А/м, СГС жүйесінде — эрстед (Э) алынады; 
**1А/м=410–3Э 1,25610–2 Э.**

## Пайдаланған әдебиет
*Қазақ энциклопедиясы
Жаңылжан Қасымқызы Жүнісова

**Жаңылжан Қасымқызы Жүнісова** (12.8.1951 ж.т., Солтүстік Қазақстан облысы Петропавл қаласы) – саясаттану ғылымдарының докторы (1996). ҚазМУ-ды (1974, қазіргі ҚазҰУ), Мәскеу мемлекеттік университетінің аспирантурасын (1981) бітірген. Петропавл педагогика инстиьтутында аға оқытушы, доцент (1974–76 және 1981–88), Алматы жоғары партия мектебінде, Қазақстан менеджмент, экономика және жоспарлау институтында доцент (1988–92) болды. 1992 жылдан ҚР ҰҒА Шығыстану ин-тында бөлім меңгерушісі қызметін атқарған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1951 жылы туғандар
Ләмахат

**Ләмахат** мин Нафахат әл-Құдыс, Ләмәһәт мин нәфәһатил-Кудс — діни шығарма. Мұхаммед Алим Сыддиқи Алауи бұл шығарманы Қожа Ахмет Иасауи түсінде аян бергеннен кейін жазып, Сұлтан Мұхаммед Баһадүр ханға арнаған. Парсы тілінде жазылған кітап екі бөлімнен тұрады: бірінші бөлімде жаһи зікірге (жария, дауыстап салатын зікір) шариат тарапынан рұқсат етілгендігін әңгімелейтін аяттар мен хадистер, екінші бөлімде Иасауиден бастап Иасауи тізбегіндегі (силсиласындағы) шейхтерге қатысты аңыздар берілген. Автор сопы Данышменди мен Имам Хұсамеддин Хусейн (Құсайын) Сығанақи шығармаларын пайдаланған. Шығарма алғаш рет Ташкентте басылды  (1909), екінші басылымы Мұхаммед Назир Панчаның алғы сөзімен Исламабадта шықты (1986). Алим Шейх деген атпен танымал болған Алауи хижра бойынша 972 ж. Ташкентте туылып, 1043 ж. Самарқандағы Алиабадта қайтыс болған, Иасауи ізбасарларының бірі, көп жылдар бойы білім беру ісімен айналысқан. Оның еңбегіне Қожа Фатулла бин Абдулбасит Азизади толықтырулар енгізіп, өз нұсқасын “Такмила и Ләмәһәт” атады. Кітап Алим Шейхтың өмірбаянымен, оған қатысты аңыздармен толыққан. Бұл еңбек Мәдина қ-ндағы Ариф Хикмет кітапханасында сақтаулы (902/107). М.Алауидің мұнан басқа “Рисала-и Манакиб” атты шығармасы бар.

## Дереккөздер
* Урунбаева-Епифановой, Собрание Восточных рукописей Академии Наук Узбекской ССР, Таш., 1964 
* Семенова А.А., Собрание Восточных рукописей Академии Наук Узбекской ССР, Таш., 1975 
* Акимушкин О.Ф., Персидские и Таджикские рукописи института народов Азии и СССР, М., 1994.



Санат:Әдебиет
Шерәлі Біләлов

**Шерәлі Біләлов** *(10 наурыз 1944 жылы, [[Түркістан облысы]], [[Қызылқұм ауданы]], Қаракөл ауылында туған)* – физика-математика ғылымының кандидаты *(1991 жылы)*, филология ғылымының докторы *(1998 жылы)*. Қазақ Мемлекеттік Университетінің *(1969 жылы, қазіргі Қазақ Ұлттық Университеті)* механика-математика факультетін және аспирантурасын *(1988 жылы)* бітірген. *1969–74 жылдары* Қазақ КСР-і Орталық статистика басқармасының есептеу орталықнда инженер, *1974–90 жылдары* КСРО Мемлекеттік банкі Қазақ КСР-і конторының есептеу орталықнда бөлім меңгерушісі. *1990 жылдан* Қазақстан Ғылым Академиясының Математика институтында аға ғылыми қызметкер. *«Ұлттық ғылым тілі негіздерін қалыптастыру»* деген тақырыпта докторы диссертация қорғады. 14 ғылыми еңбегі жарық көрді.

## Шығармалары

1. "Ұлттық ғылым тілін қалыптастырудың өзекті мәселелері (математика саласы негізінде)", Алматы, 1996;

2. “Ұлттық ғылым тілі негіздерін қалыптастыру“, Біләлов Ш. - Алматы : Б.ж., 1997.;

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ тілі
Магниттелушілік

## '''Магниттелушілік'''
Магниттелушілік — макроскопиялық дененің магниттік күйін сипаттайтын физикалық шама; біртекті магниттелген денедегі Магниттелушілік (J) дененің магнит моментінің (М) дене көлеміне (V) қатынасы ретінде анықталады: J=M/V. Біртекті магниттелмеген денедегі Магниттелушілік дененің әр бір нүктесі үшін анықталады (дәлірек айтқанда әрбір физкика аз көлем (dV) үшін): J=dM/dV, мұндағы dM — dV көлемінің магнит моменті. Бірліктердің халықаралық жүйесіндегі Магниттелушіліктің өлшем бірілігі —
* А/м
Бірліктердің СГС жүйесінде — 
*эрг/(Гссм3). 
Жалпы жағдайда Магниттелушіліктің бағыты магнит өрісінің кернеулігі бағытымен сәйкес келмейді. Бұл екеуінің бағыты изотропты денелерде ғана бірдей болады. Денелердің Магниттелушілікгі сыртқы магнит өрісіне, сол дененің магнит қасиеттеріне, оның пішініне, сыртқы өрістегі оның орналасуына, температураға тәуелді болады.

## Пайдаланған әдебиет
*Қазақ энциклопедиясы
Ләстік

**Ләстік** (ағылш. *lastіng* — берік) — атлас тоқылымды көйлектік және астарлық мақта-мата. Атластық тоқылымның нәтижесінде матаның өң жағы негізінен өріс жіптен құралады да, біркелкі тығыз жатады. Желі жіптердің арқауға қарағанда тығыз орналасуы өңінің теп-тегіс болуын қамтамасыз етеді. Матаға зер жүгіртіп және каландрлап жалтыратып шығарады. Ләстіктер құрылымы жағынан сәтенге ұқсас, бірақ одан ерекшелігі — ол берік, әрі үйкеліске төзімді. Жұқа және дубль Ләстік болып бөлінеді. Жұқа Ләстік көйлек тігуге, ал бір түске боялып, өрісіне ширатылған жіп пайдаланылған дубль Ләстік пальто және костюмге астар үшін қолданылады.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Қалша

**ҚАЛША** – қазақ халқының құрамындағы ру. 

Шежіре бойынша Ұлы жүздегі сарыүйсін тайпасына кіреді. Қалшадан Қайқы, Сопы ұрпақтары тарайды. 

Көптеген авторлар (М.Тынышбаев, С.Аманжолов, В.Востров, т.б.) сарыүйсіннің құрамы туралы айтқанда, оның екі ұлы Қалша мен Жақып есімімен шектеледі. 

Олардың қыстауы 19 ғ-да Күрті өз-нен басталып, Іленің оң жағалауына дейін созылып жатқан Тауқұм, Бұйратқұм, Ұялыкесік, Желек, Ақкесік, Жусан, Жолбарысты-Раңды, Ақтоғай, Қарашеңгел, Көкжиде, Шоқсуат өңіріне орналасқан. 

Ұраны – Байтоқ, таңбасы – астында айқышы бар төртбұрыш немесе абақ-ашамай .

## Дереккөздер


Санат:Қазақ рулары
Ләтипа Баймағамбетқызы

**Ләтипа Баймағамбетқызы** (1900, Жамбыл облысы Көктерек ауданы — 1930, сонда) — ақын. Шу өңірінің алты ақынын (Сауытбек, Жидебай, Қайрақбай, Әлібай, Көшкімбай, Бейсембек) жеңіп, аты халыққа танымал болған. Бұл айтыстар ел арасына кеңінен тараған. Әулиеата мен Жетісу өңіріне айтыс ақыны ретінде белгілі болған Ләтипа жиырма бір жасында Кенен Әзірбаевпен айтысқан. Бұл айтыс Кененнің жинақтарында (1967, 1974) жарияланды.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы



Санат:Тұлғалар
Лепсі шаруаларының көтерілісі

**Лепсі шаруаларының көтерілісі** (*1930 жылы 27 наурыз — 7 мамыр*) — Жетісудың Лепсі, Ақсу аймағы қазақтарының Кеңес өкіметінің ұжымдастыру саясатына қарсы бас көтеруі. Олардың қатары ресми деректерде 1000 адамға дейін жеткен. Көтерілісті Егеубек Жанбайұлы, Қалдыбай Қылиұлы және Ұали Сатырбайұлы басқарды. 27 наурыз күні көтерілісшілер Ақсу елді мекенін басып алып, мемлекеттік мекемелерді өртеді, телеграф бағаналарын қиратты. *ОГПУ органдары* көтерілісті басу үшін 25 адамдық жасақ аттандырды. Қару-жарағы жеткіліксіз көтерілісшілер өкімет әскерімен алғашқы қақтығыста ойсырай жеңіліп, Балқаш көлі маңындағы *Жаман Жамал, Күшікжан* секілді бұйрат құм шоғырларын, жыңғылды мекендерді тасалап жүрді. Көтерілісті біржола басу үшін Кеңес өкіметі қосымша әскер жіберді. Жеңілген көтерілісшілер Қытай жеріне өтуді көздеді. Көтерілісшілердің соңдарына түскен атты әскер оларды құм ішінде қырғынға ұшыратты. Қытай жеріне тек Егеубек Жанбайұлы бастаған аз ғана топ өтіп үлгерді. 
## Дереккөздер
Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы


Санат:Көтерілістер
Санат:Қазақстан тарихы
Санат:1930 жыл
Өнеркәсіпті мемлекет иелігінен алу

**Өнеркәсіпті мемлекет иелігінен алу**– *мемлекет меншігінен алып қайта бөлу, яғни мемлекет меншігіндегі объектілерді жеке меншіктің қолына беру*. Әлемдік тәжірибеде кен өнеркәсібі орындарын мемлекет меншігінен жеке меншікке берген немесе керісінше жеке меншіктен мемлекет иелігіне беру жағдайлары болған. Қазақстанның нарықтық экономикаға бет бұруына байланысты экономикалық реформа жағдайында өнеркәсіп орындарын мемлекет иелігінен алу кең ауқымда жүргізілді және ол жекешелендіру үдерісімен қатар іске асырылды. 1991 – 1992 жылдары ары ұсақ өнеркәсіп орындары мемлекет иелігінен алынды, ал 1993 – 1995 жылдары мемлекет иелігінен алу өнеркәсіптің орта және ірі кәсіпорындары бойынша жүргізіліп, 5 өнеркәсіп орны ақшаға, 1700 зауыт пен фабрика инвестиц. купондарға сатылды, 12 ірі кәсіпорын шетелдік инвесторларға беріліп, 32 ірі кәсіпорын шетелдіктерге сенімгерлікпен басқаруға табысталды. 1996 – 1997 жылдары мұнай-газ кешенінен 21, электр энергетикасынан 10, көмір өнеркәсібінен 4, кен-металлургия өнеркәсібінен 6, машина жасау өнеркәсібінен 3 кәсіпорын мемлекет иелігінен алынып, жекешелендірілді. Өнеркәсіп орындарын мемлекет меншігінен алу барысында алғашқы кезде кәсіпорындарды еңбек ұжымдары иеленсе, кейін (1996 жылдан) олар тек қана ақшаға сатылды.

 
## Дереккөздер


Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Санат:Экономика
Биғатша Дүйсенбайқызы Ермекова

**Биғатша Дүйсенбайқызы Ермекова** (5 желтоқсан 1940 жылы туған, Қызылорда облысы) – биология ғылымдарының докторы (1997).

Қызылорда педагогика институтын (1963, қазіргі Қызылорда мемлекеттік университеті) және Қазақстан ғылым академиясының Ботаника ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын (1969) бітірген соң Қазақстанның топырақ микобиотасын зерттеуге бағытталған көптеген экспедицияларына қатысып, [икромицетті гербарий қорын толықтыруға үлес қосты. «*Қазақстанның топырақ микромицеттері*» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.

## Дереккөздер


Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:Қазақстан биологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Мал тұқымы

**Мал тұқымы** — ауыл шаруашылық малдарының шығу тегі, дене тұрқы мен бітімі, пайдалы шаруашылық белгілері ұқсас және бұл қасиеттері тұрақты тұқым қуалайтын біртұтас топтары. Мал тұқымына шығу тегі бір болғанымен генотипі әр түрлі, ата-тегінің құнды қасиеттері ұрпағына берілетін асыл тұқымды малды іріктеп алады. Мал тұқымы өзіндік ерекшеліктері бар әр түрлі құрылымдық бөліктерден (аймақтық тип — бейім мал, яғни жергілікті жағдайға бейімделгендіктен өзіне ғана тән белгісі болатын бір тұқымға жататын мал тобы; зауыттық тип; аталық із және аналық ұя, т.б.) тұрады. Осы ерекшеліктер мал тұқымы құрылымының күрделі екендігін көрсетеді. Ал бұл күрделі құрылым мал тұқымын асылдандыруда бірден бір басшылыққа алынатын — заңдылық. Мал тұқымы қарапайым, зауыттық және ауыспалы топтар болып бөлінеді. Қарапайым немесе аборигендік мал — белгілі бір табиғи жағдайда ұзақ жылдар бойы өсірілген және сол жағдайға бейімделген **мал тұқымы**. Мысалы, қарабайыр, жабы жылқылары, еділбай қойы, т.б. Зауыттық мал — қарқынды тауарлық өндіріс пен жоғары деңгейдегі зоотехникалық талаптарға сай жағдайда алынған мал тұқымы. Бұл топқа ата тегінің құнды қасиеттері және әр түрлі табиғи жағдайға байланысты өзгергіштік ерекшеліктері басым мал тұқымдары жатады. Мысалы, голланд және симменталь сиыры, таза тұқымды мініс жылқысы, т.б. Қазіргі кездегі шығарылған мал тұқымының дені зауыттық жолмен алынған. Мал тұқымын жетілдірудің ең негізгі әдісі — таза тұқымды мал өсіру.

## Дереккөздер
Болат Жүнісбеков

**Болат Жүнісбеков**  (1946 жылы туған, Түркістан облысы Сайрам ауданы Сарыарық ауылы) – техника ғылымдарының докторы (1994), професор (1998).

## Өмірбаяны
* Алматы мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын (1969, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген.
* Осы оқу орнында ассистент, аспирант (1969–1974), доцент (1974–1988)
* Қазақ ұлттық аграрлық университетінде кафедра меңгерушісі (1988–1997), професор (1997–1998) қызметтерін атқарды. 
* 1998 жылдан кафедра меңгерушісі.

## Ғылыми еңбектері
Болат Жүнісбеков 40 ғылыми жарияланымның, 2 өнертабыстың авторы.

## Дереккөздер

Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Сайрам ауданында туғандар
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университетінің профессорлары
Санат:Қазақстан өнертапқыштары
Лептон

**Лептон** (*грек. leptos — жұқа, жеңіл*) — күшті өзара әсерге қатынаспайтын элементар бөлшектер тобы. Лептондарға электрон, мюон, нейтрино, 1975 ж. ашылған ауыр лептон (*массасы 1,8ГэВ*) және олардың антибөлшектері жатады. Барлық Лептондардың спині 1/2-ге тең, яғни олар фермиондар болып табылады. 1975 ж. американ физигі М.Перл басқарған топ қарама-қарсы электрон-позитрон шоқтарының соқтығысуы тәжірибелері кезінде анықтаған. Позитронның электронмен соқтығысуы кезінде τ–және оның антибөлшегі τ жұбы пайда болған.

Санат:Фермиондар
Санат:Лептондар
Санат:Қарапайым бөлшектер
Өнеркәсіп торабы

**Өнеркәсіп торабы** – *ортақ мүдделілік жағдайда бірыңғайлы көліктік-географиялық орнымен, өзара өндірістік-технологиялық байланыстармен бірлестірілген өнеркәсіптік кәсіпорындардың серіктесіп орналасқан аумағы*. Өнеркәсіп торабы бірнеше қалалар мен олардың маңында орналасқан кенттерді қамтиды, өте сирек жағдайда бір қаланың аумағымен де шектелуі мүмкін. Атқаратын қызметіне қарай өндіруші Өнеркәсіп торабы және өндеуші Өнеркәсіп торабы болып бөлінеді. Өндіруші Өнеркәсіп торабы: көмір, мұнай, қара металлургия, т.б. салаларға, ал өңдеуші Өнеркәсіп торабы: машина жасау, химия, тоқыма және басқа да тармақтарға бөлінеді. Өнеркәсіп торабының тиімділігі ондағы өндіріс орындарының жалпы еңбек және шикізат қорларын, энергетика, көлік, байланыс, инженерлік-коммуникациялық, т.б. қажетті қосалқы жүйелерді олардың кешенді бірлесіп пайдалануында.

 
## Дереккөздер


Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Санат:Экономика
Евгений Михайлович Якушев

**Евгений Михайлович Якушев** (16.6.1935 ж.т., Ресей, Волгоград облысы, Новоаннинский ауданы, Галушкино с.) – физика-математика ғылымдарының докторы (1981).

ҚазМУ-ды (1959, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Бүкілодақтық геофизикалық барлау институтының Қазақ бөлімшесінде аға техник (1960–63), Қазақстан ғылым академиясының Ядролық физика институтында инженер, кіші, аға ғылыми қызметкер (1963–87); 1987 жылдан институт директорының орынбасары әрі лаборатория меңгерушісі қызметтерін атқарған.

Оның негізгі ғылыми еңбектері физика электроника мен масспектрометрлік приборларды жасауға арналған. 14 өнертабыстың авторы. 

## Дереккөздер


Санат:16 маусымда туғандар
Санат:1935 жылы туғандар
Санат:Новоаннинский ауданында туғандар
Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Ядролық физика институты қызметкерлері
Санат:Қазақстан физиктері
Санат:Қазақстан өнертапқыштары
Санат:Бүкілодақтық геофизикалық барлау институты қызметкерлері
Өнеркәсіп орталықтары

**Өнеркәсіп орталықтары** – *өнеркәсіп салаларының шоғырланып орналасуымен ерекшелінетін қала немесе кент аумағы*. Өнеркәсіп орталықтары негізінен өндірістің ауқымдылығымен және құрамының күрделілігімен ерекшеленеді. Ол индустриялдық мазмұндағы қызметімен қоса, әрі көлік қатынасында маңызды рөл атқарады. Әдетте өндіруші өнеркәсіп орталықтары (шахталар, кеніштер, т.б.) өңдеуші өнеркәсіп орталықтарымен (машина жасау, химия, т.б.) салыстырғанда тар профильді болып келеді. Өйткені өндіруші өнеркәсіп орталықтары белгілі бір шикізат түрін немесе табиғат қорын пайдаға жаратумен ғана шектеледі, ал өңдеуші өнеркәсіп орталықтарының өндірістік профилі өзінің жан-жақтылығымен сипатталынады. Өнеркәсіп орталықтары өзі орналасқан аумаққа қатысты үйлесімді ұйымдастырушылық рөл атқара отырып, сол жердегі өндіргіш күштердің қарқынды дамуына да зор ықпал жасайды.

 
## Дереккөздер


Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Санат:Экономика
Айсұлтан Әбділлаұлы Қалыбаев

**Айсұлтан Әбділлаұлы Қалыбаев** (25 қаңтар 1947 жылы туған, Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы Ащысай кенті) — қазақ ғалым, физика-математика ғылымдарының докторы (1989), профессор (1990). ҚазҰУ-ді бітірген (1969). 1971–73 жылы КСРО ҒА Сібір бөлімшесінің Математика институтында стажер-зерттеуші, 1973 – 76 жылдары Қазақстан ғылым академиясының Математика және механика институтында аспирант, 1976 – 86 жылы Қазақстан ғылым академиясының Сейсмология институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, 1986–90 жылы Қазақстан ғылым академиясының Математика және механика институтында жетекші ғылыми қызметкер, бас ғылыми қызметкер. 1991–92 жылы Қазақстан ғылым академиясының Механика және машинатану институты директорының орынбасары, сонымен қатар “Жер қойнауы” ғылыми-инжинер орталықтың бас директоры. 1992–94 жылы ҚР Үкіметі жанындағы Ұлттық аэроғарыштық агенттігі бас директорының орынбасары, бас директоры (1994 – 98).

1999 жылдан бері Қазақстан – Ресей “Индустриалдық технология” ғылыми өндірістік бірлестігі директорлар кеңесінің төрағасы. Ғылыми-зертханалық жұмыстарының негізгі бағыты – аспан механикасы және ғарышқа ұшу динамикасы. Ол Жер полюсінің ғасырлық қозғалысын зерттеді (Қазақстан комсомол сыйл., 1977). Оның “Жер айналысының жалпы теориясы” атты еңбегі (М., 1984; Ж.С. Ержановпен бірге) Халықаралық астрономдар одақтың шешімімен (Лондон, 1987) барлық астрон. бақылаулар түріне (жерден, мұхиттардан және ғарыштан) редукциялық түзетулер енгізудің Халықар. стандарты болып қабылданды. Ғарыштық кеңістікті бейбіт мақсатта пайдалану бағытындағы зерттеу жұмыстары үшін С.П. Королев атынд. алтын медальмен (1996) марапатталды.

## Дереккөздер

Санат:КСРО математиктері
Санат:Қазақстан математиктері
Мұратбек Тұрабайұлы Жүгінісов

**Мұратбек Тұрабайұлы Жүгінісов** (1951 ж.т., Қызылорда облысы Сырдария ауданы Тереңөзек ауылы) – техника ғылымдарының докторы (1999), професор Қазақ химия-технология институтын бітірген (1975). 1975–78 ж. өндірісте жұмыс істеді. Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтының аспирантурасында, осы институтта аға оқытушы, аға, жетекші ғылыми қызметкер, доцент (1978–98). 1998 жылдан Тараз мемлекеттік университетінде професор 60-тан аса ғыл. жарияланымның авторы, 12 авторлық куәлік пен патенттің иегері.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1951 жылы туғандар
Мал тұқымын асылдандыру

**Мал тұқымын асылдандыру** — малдың тұқымдық сапасын жақсартуға, өнімділігін арттыруға бағытталған шаралардың біртұтас жүйесі. Ол малды зоотехникалық тұрғыдан бағалау, тиімді белгілеріне қарай таңдау, сұрыптау, жұптау, төлді дұрыс өсіру сияқты басты-басты жұмыстардан тұрады. Тұқым жақсарту ережелері биологиялық әсіресе генетика жетістіктеріне негізделеді. Асыл тұқымды мал зауыттары, асыл тұқымды мал шаруашылықтары, мал тұқымын асылдандыру станциялары мал тұқымын асылдандыру базалары болып саналады. Асыл тұқымды мал шаруашылықтарының басты міндеттеріне малдың өнімділік және тұқымдық қасиетін жақсарту, өздерін және басқа өндірістік шаруашылықтарды қамтамасыз ету үшін сапалы тұқымды мал өсіру жатады. Mал тұқымын асылдандыру жұмысын жетілдіруге бағытталған мемлекеттік шаралар тұқымдық мал көрмесін ұйымдастыру және мал тұқымдарын әр түрлі аймақтар мен облыстар бойынша аудандастыру болып табылады. Аудандастыру жоспарын жасағанда үш қағида басшылыққа алынады: 1) халық шаруашылығына қажеттілігі; 2) мал тұқымының биологиялық және өнімділік ерекшеліктері; 3) аймақтың табиғи-климаттық және экономикалық жағдайы. Өзге тұқымдарға араластырмай, таза күйінде өсірілген малдың бағалы қасиеттері сақталады. Mал тұқымын асылдандыру барысында аса бағалы асыл тұқымды мал алынып, белгілі бір тұқымдық топқа жатқызылады. Тұқымдық мал зауыттарында, станцияларында жаңа желілер, аналық ұялар, жаңа тұқымдар шығарылады. мал тұқымын асылдандыру жұмысында, мұнымен қатар, шағылыстыру гибридтеу әдістері кеңінен пайдаланылады.

## Дереккөздер
Айналымдық су

**Айналымдық су** (орыс тілінде оборотная вода) — технологиялық процесте пайдаланылған судың тазаланып, қайтадан пайдаланылуы.

## Дереккөздер
Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі

Санат:Терминология
Қалқаман Тұрсынұлы Жұмағұлов

Қалқаман Тұрсынұлы Жұмағұлов(1.1.1948 жылы туған, қазіргі Алматы облысы Ақсу ауданы Арасан ауылы) – тарих ғылымының докторы (1997), професор (1997). ҚазМУ-ды (1972, қазіргі ҚазҰУ) бітірді. ҚазМУ-да оқытушы, деканның орынбасары, декан (1972–92) болды. 1992 жылдан осы университетте кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. «Основные проблемы развития древнегерманского общества до Великого переселения народов» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. 50-ден аса ғылыми мақаласы, оның ішінде 2 монографиясы бар.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1948 жылы туғандар
Қалығұл Байұлы

**Қалығұл Байұлы** (1785, Қырғызстан, Ыстықкөл өңірі, Қараой а. - 1855, сонда) – қырғыз ақыны. Қ. Ресей отаршылдығы дәуіріндегі қазақ “зар заман” ақындарының өлең-жырларымен тақырыптық-мазмұндық жағынан да, көркемдік-стильдік жағынан да үндестік тапқан қырғыз әдебиетіндегі “заман ағымы” деп аталған әдеби ағымның негізін салған. Қ. бастаған Арыстанбек Бұйлашұлы, Молла Нияз, Молда Қылыш, Алдаш молда сынды ақындар шоғырын қырғыз әдебиетінде “заманчы ырчылар” деп аталады. “Заманчы ырчылар” шығармаларында ұлт мүддесі алға қойылып, отаршылдыққа қарсылық сарыны белең алды. Қ-дың шоқтығы биік шығармасы “Ақырзаман” толғауы. Ел ішіне отаршылдардың дендеп ене бастағанынан шошынған ойшыл ақын бұл толғау-өлеңінде айналадағы құбылыстарға көзқарасын көркем тілмен баяндады. Қоныстың отарлануын, діннің бұзылуын заманның азып-тозуы деп бағалады, өзі қолайсыз көрген жайларды ақырзаманға теңеді. Келешекті болжап, халыққа жайсыз тиетін жайттарды анық айтып, зар жырына айналдырды. Қазақ әдебиетіндегі “зар заман” ақындары сияқты Қ. шығарм. да біраз уақыт бойы кезең талабына байланысты зерттеушілер тарапынан теріс бағаланып келді. Қ. қырғыз елінің айтулы тұлғасы, ойшыл ақыны, қоғамдық ой-сананы биікке көтерген ұлт қайраткері ретінде құрметтеледі. Қ-дың “Ақырзаманнан” басқа бірнеше өлең-толғаулары, арнау өлеңдері, жыр-термелері сақталған.

Санат: Тұлғалар
Санат: Әдебиет
Жебір ауруы

**Жебір ауруы**—* мал ағзасында [[витамин]]дердің жетіспеуінен болатын ауру*. Аурудың негізгі себебі — *малды құнарсыз жемшөппен азықтандыру*. Көбінесе жас төл, буаз және сауын сиырлар ауырады. Жебір қыстың екінші жартысында және ерте көктемде байқалады. Жебірмен ауырған жас төл өспей қалады, жемшөпке тәбеті болмай, жата береді. Ересек малдың жыныстық қабілеті бұзылады, төлі әлсіз туады. Жетіспейтін витаминге байланысты аурудың өзіне тән белгілері болады. Мысалы, ретинол (А витамині) жетіспесе, мал нашар көреді, тыныс алу жолдары және көздің шырышты қабаты қабынады; тиамин (В витамині) жетіспесе жүйке жүйесінің қызметі бұзылады, т.б. Аурудың алдын алу және емдеу үшін жемшөпке витаминді препараттарды қосып, малды құнды жемшөппен азықтандыру керек. 
 
## Дереккөздер


Санат:Жануарлар аурулары
Лептондық заряд

**ЛЕПТОНДЫҚ ЗАРЯД**, *лептондық сан* (L) — лептондарды сипаттайтын айрықша кванттық сан. Лептондар саны мен олардың антибөлшектері санының айырмасы барлық процестер кезінде тұрақты болып қалатындығы тәжірибе жүзінде анықталған. Мысалы, электрондық қармау процесінде протонның (р) электронды (е–) жұтуы электрондық нейтриноның (nе) ұшып шығуымен қабаттаса жүреді: е–рnе, ал протонның (р) теріс мюонды жұтуы мюондық нейтриноның () ұшып шығуымен қатар жүреді: –рn; нейтронның электронмен бірге бета-ыдырау процесінде электрондық антинейтрино, т.б. пайда болады. Мұндай заңдылықтар лептондарда айрықша “заряд” — Лептондық зарядтың болуымен түсіндіріледі. Лептондар үшін L=+1-ге, ал антилептондар үшін L=–1-ге тең. Тәжірибе мәліметтері көрсеткендей үш Лептондық заряд — электрондық Le, мюондық L және ауыр лептондар (–) мен оның нейтриносының () L бар. Ал қалған барлық элементар бөлшектер үшін Летондық заряд нөлге тең деп есептеледі. Бөлшектер жүйесінің Лептондық заряды — жүйе құрамына енетін бөлшектердің Лептондық зарядтарының алгебралық қосындысына тең. 

## Пайдаланған әдебиет
Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы
 

Санат:Химия
Малтақан

**Малтақан** (1819, қазіргі Батыс Қазақстан облысыБөкей Ордасы ауданы Жетібай ауылы — 1892, сонда) — би, шешен. 

Байұлы тайпасы Шеркеш руынан шыққан. 17 жасында Исатай-Махамбет бастаған шаруалар көтерілісіне қатысқан. Малтақан шешендігімен, табанда жауап айтқыштығымен бүкіл Бөкей өңіріне әйгілі би болған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:1819 жылы туғандар
Санат:1892 жылы қайтыс болғандар
Айыртығын

**Айыртығын** (орыс тілінде вилка) - тұрмыстық электр құрал-жабдықтарын электр желісіне қосып-ажырататын тетік.

## Дереккөздер
Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі

Санат:Терминология
Магниттік ағын

## '''Магнит ағыны'''
Магниттік ағын, *магниттік индукция ағыны* — белгілі бір бет арқылы өтетін магниттік индукция векторының (В) ағыны (Ф). Егер dS шағын аудандағы В магнит индукция векторы тұрақты шама деп есептелсе, онда осы аудан арқылы өтетін Магниттік ағын (Ф) аудан мөлшері мен В векторының осы аудан нормалына түсірілген проекциясының (Вn) көбейтіндісіне тең: dФ=ВndS. Шектелген бет (S) арқылы өтетін Магниттік ағын (Ф) төмендегі интеграл бойынша анықталады:
Ф=
Тұйықталған бет үшін бұл интеграл нөлге тең, бұл жағдай магнит өрісінің соленоидтық сипатын, яғни табиғатта магнит зарядтардың — магнит өрісі көздерінің (магнит өрісін электр токтары туғызады) жоқ екендігін көрсетеді. Бірліктердің халықаралық жүйесіндегі (СИ) өлшем бірлігі — 
*вебер (Вб) 
Бірліктердің СГС жүйесінде — 
*максвелл (Мкс); 
**1 Вб=108 Мкс.**
Магнит ағынның формуласы 
 Ф=BS
B=индукция векторы
S= аудан

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы
Өнеркәсіп капиталы

**Өнеркәсіп капиталы** – *қосымша құн өндіру үшін алдын ала төленген капитал*. Оның құрылымы айналыс кезеңінен де, өндіріс кезеңінен де құралады. Ол материалдық және бейматериалдық өндірісі капиталдық негізде ұйымдастырылған кез келген салада: тек өнеркәсіпте ғана емес, сонымен бірге ауыл шаруашылығында да, құрылыста да, көлікте де, қызметтер көрсету саласында да жұмыс істейді. “*Өнеркәсіп капиталы*” ұғымын ғылдық айналымға К.Маркс енгізді (Капитал, 2-том). Өнеркәсіп капиталы қозғалысының формуласы: *А – Т…Ө…Т*–А**. Өнеркәсіп капиталы өзінің қозғалысын ақшадан (*А*) бастайды, өнеркәсіп капиталының ауыспалы айналымының бұл сатысында өндіріс үдерісін (*Т*) жүзеге асыруға қажетті жұмыс күші мен өндіріс құрал-жабдығы сатып алынады, сөйтіп, құн өндіру мұқтажына алдын ала төленетін капиталды ұлғайту үдерісі жүзеге асырылады. Екінші саты – өндіріс үдерісі (*Ө*). Мұнда жаңадан тұтыну құны жасалады және алдын ала төленген капиталдың құны көбейеді; бұл сатыда өнеркәсіп капиталы өндіргіш капитал нысанына айналады. Үшінші саты алдын ала төленген капиталдың көбейген құнынан құралатын өндірілген тауарды сату үдерісін – қосымша құнды (*Т**), яғни осы тауардың ақшаға айналуын (*А**) қамтиды. Бұл сатыда өнеркәсіп капиталы тауар капиталы нысанына айналады. Өндірілетін өнім заттық сипатта болмайтын, ал өндіріс үдерісі уақыт жағынан тұтыну үдерісімен сәйкес келетін бейматериалдық өндіріс саласында өнеркәсіп капиталы қозғалысы біраз басқаша түрде болады:* А–Т…Ө*–А**. 
Өнеркәсіп капиталы 15 – 16 ғасырларда капиталдың алдындағы нысандары болып табылатын тауар қатынастарының – сауда, несие қатынастарының дамуы, феодалдық қатынастардың ыдырауы нәтижесінде, капиталдың бастапқы қорлануы, жұмыс күшінің тауарға айналуы барысында пайда болды. Өнеркәсіп капиталы дамудың төрт кезеңінен өтті, олар: жай капитал кооперация, мануфактура, феодалдық өнеркәсіп, ғылымында зерттеулер мен өнеркәсіптік өндіріс ұйымдық және технология жағынан ұштастырылған ғылымдық-өндірістік кешендер. Өнеркәсіп капиталының пайда болуына орай өндіріс үдерісі алғаш рет капиталдың қозғалысқа түсу сәтіне айналады; мұның өзі оған қуатты даму серпінін береді: ол пайданы иемдену міндетін ғана емес, сонымен бірге оны жасау міндетін де атқарады. Ғылымның (ең алдымен қолданбалы ғылымның) дамуы, ғылымда өндіріс кезеңінің өнеркәсіп капиталы қозғалысының үдерісіне енгізілуі капиталдың айрықша міндетіне айналады. Өнеркәсіп капиталы қозғалысына күрделі, жаңа сапалы жұмыс күшінің ұдайы қалпына келтірілуі үдерісінің енгізілуі өнеркәсіп капиталы қозғалысындағы басқа бір жаңа құбылыс болып табылады.

 
## Дереккөздер


Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Санат:Экономика
Қалыңдық ойнау

**Қалындық ойнау** – тұрмыстық рәсім. Дәстүрлі қазақ салтында айттырылған қалыңдық пен оның болашақ күйеуі ұрын барып танысқанға дейін бірін-бірі көруге, кездесуге рұқсат етілмеген. Күйеу баланың қалыңдығымен ресми кездесуін – “ұрын келу”, осыған орай ұйымдастырылған той-думан – “ұрын той” деп аталады. Осы рәсімнен кейін күйеу жігіттің қалыңдығымен кездесіп тұруына ешкім кедергі келтірмейді. Болашақ күйеудің Қалындық ойнауға келуін қалыңдықтың туған-туыстары көрсе де көрмеген, білсе де білмеген рай танытады. Жастардың кездесулерін ұйымдастырған қыз жеңгелері күйеу жігіттен арнайы сыйлықтар алып, жастарды оңаша қалдырады. Бұл түні күйеу мен қалыңдықтың еркін сырласуына мүмкіндік жасалады, бірақ олар одан әрі жақындаса алмайды. Таң атар-атпастан, атасы мен енесі оянғанға дейін, күйеу өз үйіне кетуге тиіс. Қалындық ойнау кезінде жастар ақ некелі түнге дейін абыройын сақтап, адалдықтың ала жібін аттап өтпеген.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
Төстік

**ТӨСТІК** – қазақтың ұлттық тағамы. Сойылған қойдың төс еті құйқасымен сылынып алынып екіге бөлінеді де, істікке шаншылып, сексеуіл шоғына қақталып пісіріледі. Піскен төстік істіктен алынып, ұсақ етіп туралып, көкөніс қосылып, дастарқанға қойылады.

Қой сойылғанда кейде оның төсінің тұсындағы терісін сол күйінде қалдырады да, төстің майлы етін әлгі терісімен қоса сылып алады. Оны үйітіп, тұздайды. Бірнеше күн күн тигізбей кептіріп, тұзы сіңгеннен кейін отқа қақтап пісіргенде онсыз да дәмді болатын төс ет енді құйқалы, майлы , тұзды, өте дәмді тағам болып шығады. Малдың басқа майлы етіндей емес, төс майы мен етінің дәмі жүрекке тимейді. Соңғы жылдары мұның да ұмытылып бара жатқаны , әрине өкінішті. Мұндай тағамдарды қазақ  дастарқанына  әкелу қиын емес.

### Дереккөз
 •	

Санат:Қазақ асханасы

## Сілтеме


Қой сойылғанда кейде оның төсінің тұсындағы терісін сол күйінде қалдырады да, төстің майлы етін әлгі терісімен қоса сылып алады. Оны үйітіп, тұздайды. Бірнеше күн күн тигізбей кептіріп, тұзы сіңгеннен кейін отқа қақтап пісіргенде онсыз да дәмді болатын төс ет енді құйқалы, майлы , тұзды, өте дәмді тағам болып шығады. Малдың басқа майлы етіндей емес, төс майы мен етінің дәмі жүрекке тимейді. Соңғы жылдары мұның да ұмытылып бара жатқаны , әрине өкінішті. Мұндай тағамдарды қазақ  дастарқанына  әкелу қиын емес.Казактың дарқан дастарқаны "Алматы кітап баспасы", 2010

Санат:Азық-түлік
Төтенше билер съезі

**ТӨТЕНШЕ БИЛЕР СЪЕЗІ** – билер сотының бір сатысы. Ресей өкіметінің 1864 жылғы сот реформасынан кейін енгізілген үш сатылы сот дәстүрлі қазақ қоғамындағы билер институтының соңы және бүгінгі сот жүйесінің алғышарттарының бірі болды. Төтенше билер съезі шулы істермен қатар алғашқы сот инстанциясы өкілеттігінде де іс қарады.

## Сілтеме


Санат:Тарих
Шариф Ханафияұлы Ярмұхамедов

**Ярмұхамедов Шариф Ханафияұлы** (17.2.1927 ж.т., Қырғызстан, Пржевальск қ.) – техника ғылымының докторы (1983), профессор (1985). Фрунзе (қазіргі Бішкек) қаласындағы Қырғыз педагогика институтын бітірген (1951) соң Қырғыз қыздар педагогика институтында оқытушы (1951–61), кафедра меңгерушісі (1961–66), Донецк мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі (1973–78), профессор (1985), Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтында кафедра меңгерушісі (1985–96, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті ), профессор қызметтерін атқарды. Оның негізгі ғылыми еңбектері композициялық жұқа қабаттар мен материалдарды алудың ғылыми негізін жасауға арналған. 172 ғылыми жарияланымның авторы. 8 өнертабыстың иегері.

## Сілтемелер
*Қазақ ұлттық аграрлық университеті 
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Лептоспироз

thumb|right|200px|Электронды микроскоп арқылы көргілген Лептоспироз
**Лептоспироз ** (* — жіңішке және  — ирекше, бұрама;  —  ауру*) — адамдарда, сүтқоректілерде және құстарда кездесетін тез жұғатын жұқпалы ауру. 

Қоздырғышы — спираль пішінді лептоспира бактериялары. Негізінен, онымен бауыр, бүйрек және майда қан тамырлары зақымданады. Лептоспирозды 1888 ж. Ресей ғалымы Н.П. Васильев анықтаған. Қоздырғышын жапон зерттеушілері 1914 — 15 ж. А.Инадо және А.Ол қоздырғышты денесі сарғайып ауырған адамдардан тапқан. Қазіргі кезде бұл дертті ауру қоздырғышының түрлеріне, клиникалық белгілеріне, ауру ағымына байланысты үш түрге бөледі: 
# интерогеморрагиялық лептоспироз (*дене сарғаяды*) немесе Васильев-Вейль ауруы деп аталады; 
# каникол лептоспироз (*немесе Помон*) (*денеде қан құйылу байқалады*); 
# *“[[су қызбасы]]”* деп аталатын жеңіл өтетін (*дене сарғаймайды*) түрі. 

Қазақстанда лептоспироз *“[[су безгегі]]”* деп атайды, республиканың солтүстік және шығыс аймақтарында жиі байқалады. Лептоспироз тағамдық өнеркәсіп мекемелері қызметкерлерінің, шахтерлердің, қалалық қоқыс тазалаушылардың, ветеринарлар және ит питомнигі жұмысшыларының арасында жиірек кездеседі. Ауру таратушы, яғни инфекция көзі — дала және су тышқандары, егеуқұйрықтар; үй жануарларынан — ірі қара мал, шошқа (*әсіресе иттер*).

## Лептоспира бактериялары

Лептоспира бактериялары — тасымалдаушы жануарлардың бүйрегінің майда өзекшелерінде өсіп-өніп сақталады, сыртқы ортаға несебімен шығады. Лептоспира адамдарға лептоспира бактерияларымен ластанған су, топырақ, ас тағамдары, тұрмыстық және мал өнімдерін өңдейтін өндірістік қалдық заттармен ауыз қуысы, мұрын, көз шырышты қабығы және зақымданған тері арқылы жұғады. Лептоспира жұққаннан кейін  3 — 5 миннуттан соң қанға өтіп, бүйрек пен бауыр тіндеріне таралып, жылдам өсіп-өне бастайды. Аурудың жасырын (инкубациялық) кезеңі орта есеппен 7 — 13 күнді қамтиды. Сонан соң науқастың бірден *дене қызбасы басталады (39 — 40°С), өзі қалтырап, бұлшық еттері қатты ауырады; көзі қызарады; лоқсып құсып, ұйқысы қашады*. Ауру асқынғанда *сандырақтап*, *мұрнынан қан кетіп, ерін, мұрын айналасына ұшық шығады*. Бауыры ісінеді, денеге *бөртпе шығады, дененің сарғаюы* байқалады. Ауруды дер кезінде емдемесе, адамдардың өліп кетуі (*әсіресе, жасы келген*) де мүмкін. Ал сарғаймай, жеңіл түрімен науқастанғанда 6 — 12 аптадан кейін толық айығып кетеді. Ауру диагнозы лабараториялық әдістермен анықталады. 

Емі: антибиотиктер (пенициллин, тетрациклин, т.б.) беріледі. Гамма-глобулиндер егіледі. 

Алдын ала сақтану үшін медицина-санитар-ветеринарлық кешенді шараларды қолдану, тұрғындарды таза, сапалы ауыз сумен қамтамасыз ету, мал суаратын жерлерден ауыз су алмау, т.б. қажет.

## Дереккөздер


Санат:Жұқпалы аурулар
Санат:Жануарлар аурулары
Санат:Ұмытылған аурулар
Қылмыстық іс жүргізу

**Қылмыстық іс жүргізу**— анықтау, алдын ала тергеу, прокуратура, сот органдарының өзге де мемлекетік, қоғамдық, лауазымды адамдар мен азаматтардың қатысуы арқылы заңмен реттелген және құқықтық қатынастар түрінде белгіленген қызметі. Қылмыстық іс жүргізу қылмыстық іс қозғау, тергеу, сотта қарау және шешу, сондай-ақ үкімдерді ішінара орындау түрінде болады.
Қазақстанда Қылмыстық іс жүргізу ҚР Қылмыстық іс жүргізу кодексі бойынша мынадай қағидаттарға негізделеді: заңдылық, сот әділдігін тек соттың ғана жүзеге асыруы, жеке адамның абыройы мен қадір-қасиетін қорғау, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау, жеке өміріне, тұрғын үйге, меншікке қол сұқпау, судьялардың тәуелсіздігі, сезіктінің, айыпталушының қорғану құқығын қамтамасыз ету, жариялылық, қылмыстық сот ісінің мемл. тілде жүргізілуі, қажет болған жағдайда орыс тілі  мен басқа да тілде жүргізілуін қамтамасыз ету, іс жүргізу әрекеттері мен шешімдері жөнінде шағымдану бостандығы.
Қылмыстық істі қозғауда анықтау органы, тергеуші, прокурор заңды себеп болған жағдайда іс жүргізуге жеткілікті негіздің бар-жоғын анықтайды. Тек қылмыстық іс қозғалғаннан кейін ғана жауап алу, беттестіру, тінту, басқа да тергеу әрекеттерін жүргізуге болады. Алдын ала тергеу кезінде прокурордың қадағалауымен анықтау және алдын ала тергеу органдарының қылмыстың бар-жоғын, оларды жасаған адамдарды, зиянның сипаты мен мөлшерін, өзге де мән-жайларды анықтау үшін айғақтар жинау, тиянақтау, зерттеу қызметі жүзеге асырылады. Алдын ала тергеу заңда көзделген негіздемелер болған жағдайда істі қысқартумен немесе сотқа жіберумен аяқталады.
Егер соттың істі қарауына заңды кедергілер бар болса, онда судья істі қосымша тергеу жүргізу үшін қайтаруға, іс жүргізуді тоқтата тұруға, оны сот қарастылығы бойынша талқылауға жолдауға немесе қысқартуға құқылы. Сот талқылауында сот істі қарап, шешеді. Сот шығарған үкім не өзге де шешім жөнінде іс жүргізуге мүдделі адамдардың шағымдануы мүмкін немесе прокурордың жоғары тұрған сотқа наразылық білдіруі мүмкін. Үкім (өзге де сот шешімі) күшіне енгеннен кейін орындалады.
Қылмыстық іс жүргізу қызметін қылмыстық сот ісін жүргізу деп те атайды, мұның өзі соттың қылмыстық істер бойынша сот төрелігін жүзеге асыратын бірден-бір орган екенін көрсетеді. Қылмыстық іс жүргізудің міндеті қылмысты тез әрі толық ашу, айыптыны әшкерелеу, заңды дұрыс қолдану.
## Дереккөздер


Санат:Құқық қорғау органдары
Санат:Іс қағаздар
Қалыңдық

**Қалыңдық** –  1) тұрмысқа шығатын бойжеткен; 2) дәстүрлі қазақ қоғамында – айттырылған қыз. 

Ежелгі қалыптасқан дәстүр бойынша, қазақ жұртында отау тігу – құда түсіп, қалың мал беріп, үйлену арқылы жүргізілген. Жігіт үйленер алдында өзіне ұнайтын теңін іздестіреді (“қыз көру”, “жар таңдау”). Кейде оның ата-анасы атастыруы, ғұрыптық салтымен алдын ала қыздың әке-шешесімен келісуі де мүмкін. Екі жақ келісіп, құйрық-бауыр жесіп, баталасқаннан кейін қыз айттырылған немесе атастырылған болып саналады. Алдын ала қалың мал төленеді. Қ. атауы “қалың мал” сөзінен, яғни мал беріп әйел алуға байланысты шыққан. Келісілген мерзімде жастар міндетті түрде қосылатын болған. Қ-тың басқа адамға шығуына қатаң тыйым салынған.
## Галерея


File:Shinto married couple.jpg|Шинтодағы қалыңдық
File:Muslim wedding in India.jpg|Үндістандық мұсылман қылыңдығы
File:HinduBrideIndia.jpg|Ұлттық хинду дәстүрінде, Үндістан.
File:Wed-dress-001.jpg|19 ғасыр аяғыдағы қалыңдық
File:Scandinavia EthnicCostumes.jpg|Скандинавия қалыңдығы менmaid (bottom right)


Санат: Әйелдер
Санат:Отбасы
Серік Ахметұлы Қалымбаев

**Серік Ахметұлы Қалымбаев** (, Алматы қаласында) – көгалдағы хоккейден спортқа еңб. сің. шебер (1984). 1983 жылы Қазақ мемлекеттік дене тәрбиесі ин-тын (қазіргі Қазақ мемлекеттік спорт және туризм академиясы) және Абай атынд. Алматы мемл. ун-тін (1999) бітірген. Тоғыз жасынан бастап спорттық гимнастика және самбомен, 1975 жылдан көгалдағы хоккеймен айналысты. Алғашқы бапкері И.Рогачев. 

## Жетістіктері
Жасөспірімдер арасындағы КСРО-ның екі дүркін чемпионы (1977, 1978). Алматының “Динамо” командасы құрамында 1979, 1981 – 90 жылы 11 рет КСРО чемпионы болды. 1978 – 79 жылы КСРО-ның жасөспірімдер құрамасы, ал 1980 – 89 жылы ересектер құрамасы сапында өнер көрсетті. 1979 – 83 ж. Қазақстан құрамасы сапында КСРО Халықтары спартакиадасының жеңімпазы атанды. Бес рет КСРО кубогін иемденді. 1980 ж. КСРО чемпионатында күміс жүлде алды. Екі рет Еуропа чемпиондары Кубогін жеңіп алған “Динамо” хоккейшілері құрамында өнер көрсетті (Париж, Франция, 1982; Амстердам, Голландия, 1983). 

## Командалары
КСРО құрамасы сапында халықар. “Достық” турнирінің жеңімпазы (1984). 1993 – 94 ж. Италияның “Кальяри”, 1996 ж. “Кус” (Италия) командалары құрамында өнер көрсетті.

Санат: 1961 жылы туғандар
Санат:Алфавит бойынша көгалдағы хоккейшілер
Санат:КСРО көгалдағы хоккейшілері
Жезде

**Жезде** — *туыстық атауы ұзатылған қыздың күйеуі оның сіңлілері мен інілеріне Жезде болады*. Қазақ халқының тұрмысында Жезде мен балдыз, қайын інілер бірін-бірі қатты сыйлайды, бір-біріне қалтқысыз қамқорлық жасайды. Бұл — ежелден ұрпақтан ұрпаққа үзілмей беріліп, орнықты қалыптасқан дәстүр. Дәстүр бойынша, балдыздары Жезденің құлағынан тартып ойнайды. Балдыздың әйелі Жездеге келін болады, бірақ оның да *“жезде”* деп әзілдесуге хақы бар.

## Дереккөздер


Санат:Туыстық
Санат:Ерлер
Магниттік алғырлық

## '''Магниттік алғырлық'''
Магниттік алғырлық — заттың магниттелушілігі мен магнит өрісі арасындағы байланысты сипаттайтын физикалық шама. Статик өрістегі Магниттік алғырлық () заттың магниттелушілігінің (J) магниттеуші өріс кернеулігіне (Н) қатынасына тең: =J/H;  — өлшемсіз шама. Заттың 1 кг-ындағы (немесе 1 г-ындағы) Магниттік алғырлық меншікті Магниттік алғырлық деп (менш..=/, мұндағы  — заттың тығыздығы), ал оның бір молінің Магниттік алғырлықғы — мольдік (немесе атомдық) Магниттік алғырлық деп (=менш..М, мұндағы М — заттың молекулалық массасы) аталады. Статик өрістегі Магниттік алғырлық магнит өтімділігімен () мынадай қатыста болады: =1+4 (СГС бірлігінде), =1+ (СИ бірлігінде). Магниттік алғырлық оң да, теріс те бола алады. Диамагнетиктердің Магниттік алғырлықғы теріс, олар өріске қарсы магниттеледі; парамагнетиктер мен ферромагнетиктердің Магниттік алғырлықғы оң, олар өріс бағыты бойынша магниттеледі. Диамагнетиктер мен парамагнетиктердің Магниттік алғырлық болмашы (10–4—10–6), өріс кернеулігіне (Н) онша тәуелді емес, тек өте күшті өріс маңайында ғана (төменгі темп-рада) Н-ға аздап тәуелді болады. Ферромагнетиктерде Магниттік алғырлық үлкен мәндерге (бірнеше ондық бірліктерден көптеген мыңдық бірліктерге дейін) жетеді және ол Н-ға өте күшті және күрделі түрде тәуелді болады. Сондықтан да ферромагнетиктерге дифференциалдық Магниттік алғырлық шамасы енгізіледі **д=dJ/dH**, бұл магниттелу қисықтығының әр бір нүктесіндегі J(H) тәуелділігін сипаттайды (суретті қ.). **Н=0д** болғанда ферромагнетиктер үшін нольден өзгеше а мәніне ие болады, оны алғашқы Магниттік алғырлық деп атайды. Денелердің Магниттік алғырлықғы негізінен темп-раға тәуелді. Мысалы, температура жоғарылаған сайын парамагнетиктердің Магниттік алғырлықғы Кюри заңы (немесе Кюри — Вейсс заңы) бойынша кемиді, ал ферромагнитті денелердің Магниттік алғырлықғы артады да, Кюри нүктесінің маңында өзінің ең үлкен мәніне жетеді. Антиферромагнетиктердің Магниттік алғырлығы температура жоғарылағанда Неель нүктесіне дейін артады да, одан әрі Кюри — Вейсс заңы бойынша кемиді. Айнымалы магнит өрісінде Магниттік алғырлық— кешенді шама. Анизотропты денелердің (ферро- және ферримагнетиктердің) Магниттік алғырлықғы — тензор. Ферромагнетиктердің Магниттік алғырлық айнымалы магнит өрісінің жиілігіне тәуелді. Бұл тәуелділік магнит спектроскопияда зерттеледі.

## Пайдаланған әдебиет
*Қазақ энциклопедиясы
Өсімдіктің химиялық құрамы

## Өсімдіктің химиялық құрамы

**Өсімдіктің химиялық құрамы** – өсімдік тұлғасын құратын органикалық және минералдық заттар. Өсімдік клеткасының химиялық құрамында су – 70%, белоктар – 15%, көмірсулар – 3%, амин қышқылдары – 0,4%, нуклеотидтер – 0,4%, липидтер – 2%, бейорганикалық заттар (Mg, Ca, Mn, Na, K, Fe, Zn, Cu, Mo) – 1,5%, ДНК – 0,5%, РНК – 0,8% болады. Клетканың құрамындағы су бос (95%) және байланыс түрінде (5%) кездеседі. Өсімдіктің химиялық құрамы өсімдік өскен жер жағдайына, жасына, сортына, тәуліктік, вегетац. мерзіміне байланысты өзгеріп отырады. 
Әдетте пісіп жетілген тұқымда құрғақ зат мөлшері көбірек болады. Өсімдіктегі макроэлементтердің (құрғақ заттар – азот, фосфор, калий, кальций, магний, күкірт, темір) мөлшері 0,01 – 5,0%-дай, ал микроэлементтердің (бор, молибден, мыс, марганец, мырыш, кобальт, йод, фтор) мөлшері 0,001 – 0,00001%-дай болады. Өте аз мөлшерде ультрамикроэлементтер – рубидий, цезий, селен, кадмий, күміс, сынап, т.б., ал органикалық заттардан – көмірсу (қант, крахмал, клетчатка, глюкоза, фруктоза, сахароза, т.б.), белок, май болады. Өсімдіктің химиялық құрамындағы органик. заттар мөлшері өсімдік түріне қарай әр түрлі болады. Минералдық заттар тұз түрінде (NaCl, KCl, т.б.) кездеседі, олар клетканың осмостық қысымын және қышқылды-сілтілі тепе-теңдікті бір қалыпты деңгейде ұстап тұрады. Май және май тектес заттар өсімдік тұқымы өнген кезде негізгі энергет. зат ретінде пайдаланылады. Өсімдіктегі белок зат алмасу процесіне қатысып, осы процесті реттейді, ал ферменттер өсімдік тіршілігіндегі биол.-хим. реакциялардың жүруін тездетеді. Өсімдік құрамында түзілетін витаминдер мөлшері көп болмағанмен, олардың өсімдік тіршілігіне және жануарлар мен адам организміне маңызы зор. Өсімдіктің химиялық құрамын өзгертуде түрлі селекциялық, агротехниакалық, т.б. шаралар қолдана отырып, өсімдіктің майлылығы, қанттылығы, өнімділігі арттырылып, т.б. жаңа сорттар алынады.

## Пайдаланған әдебиетер
І. Өрісбаев
## Сілтемелер
*Өсімдіктер морфорлогиясы.
*Өсімдіктер Физиологиясы. 
*Өсімдіктер биотехнологиясы.
*Өсімдіктер биохимиясы.
*Өсімдіктер генетикасы.

Санат: Биология
Санат: Химия