open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дигрессия

**Дигрессия** — биоталық қауымдастықтың ішкі және сыртқы себептерден нашарлауы. Дигрессияның экзодинамикалық (мыс., көп уақыт сумен бастырылуы немесе екінші сорлану, т.б. процестер), ангроподинамикалық (соның ішінде: шабындық, жайылымдьгқ) және эндодинамикалық (мысалы, топырақ бетіне биогендік жаңа түрлер пайда болу) түрлері байқалады. Дигрессия бұзылудың ең соңғы фазасы — катаценозға жетіп, содан соң түпкілікті жойылады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Гамадрил

**Гамадрил**, **плащеностық павиан** () - павиандар тұқымдас маймылдар.
 
## Сипаттама
Денесінің ұзындығы 80см-дей, құйрығының ұзындығы 60 см-дей, салмағы 20-30 кг; ұрғашылар екі еседей кішкентай. Еркектері ақшыл сұр, (25 см дейін) иығына дейін сұр шаштары бар және мантия немесе «плащ» жоғары жақ денесін құрайды, бетінде, үлкен «*жақ сақалы*», (бакенбарды), құйрығы, шашақталған. Ұрғашыларының түсі күңгірт, қоңыр. Зэйтүн түрлі, шаштық әшекейдей айырылған. Құйымшақ үстері қызыл, үлкен, әсіресе еркектерінде. Ұрғашыларының құйымшақтарында «*жыныстық тері*» учаскелері бар. Олар жыныстық цикл кезінде қызарады және бөртіп ісінеді.
thumb|left

## Көбеюі
Маймылдың балалары көктемде және күзде туады, еріксіз жыл бойында біріңғай көбейіп отырады.

## Қоныстануы
Эфиопия тау бөктерлерінде, Солтүстік-шығыс Суданда, Солтүстік Сомалы, Оңтүстік, батыс Аравияда қонысталады; жазда биік тауларға көтеріледі, күзде төмен түседі; екпежерлер мен бақтарға шабуыл жасайды. Сансыз үйірлері жақсы құрылымымен және иерархиясымен көрсетілген. Қатынасу әдісі, (ым, дене қимылы, кейіп, дыбыстар) күрделенген. Зертханалық жануарлар.

## Дереккөздер


Санат:Приматтар
Ахат Аяпов

**Аяпов Ахат** (1909, Казталов ауданы, Беспішен ауылы) — бақташы, Социалистік Еңбек Ері (1966). 1931 жылдан ұжымшарда еңбек етті. 1944-45 ж. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Соғыстан кейін Энгельс атындағы ұжымшарда, «Тереңкел» кеңшарында аға бақташы, ферма меңгерушісі болды. Ол 1963-65 ж. табындағы мал басын аман сақтап, төл алуда жоғары көрсеткіштерғе жеткені үшін сол кездегі ең мәртебелі атаққа ие болды.

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Ақсай гербі

**Ақсай гербі** - Ақсай қаласының рәміздік белгісі. 

Ол Қазақстан туы түстес аспанкөк қалқанға орналасқан. Қалқанда алтын түстес ою — Ақсай қаласының географиялық орнын, кілт Қарашығанақ газ конденсаты кен орнын тауып, оны игерудегі ерен еңбектің рөлін, айқасқан қолдар — ынтымақтастықты, от жалыны — кеншілердің жігер-күшін бейнелейді. Таңбаның төменгі жағындағы бидай масақтары Ақсайдың ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру және оларды өндеу жөнінен аудан көлеміндегі негізгі орталық екендігін аңғартады.

## Дереккөздер

Санат:Ақсай (Бөрлі ауданы)
Ферромагнон

**Ферромагнон** - ферромагнетиктегі спиндік толқын.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Ферроэлектриктер

**Ферроэлектриктер** - ағылшын тіліндегі әдебиеттерде кездесетін сегнетоэлектриктердің аталуы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Әлеуметтік трансферттер

**Әлеуметтік трансферттер** (ағыл. *social transfers*; нем. *Sozialtransfere pi*; лат. *socialis* - қоғамдығы) - Мемлекеттік немесе жергілікті бюджеттен, мемлекеттік бюджеттен тыс әлеуметтік қорлардан, сондай-ақ қоғамдық ұйымдар қаражатынан тұрғындарға берілетін (ақшалай немесе табиғи пішімде) төлемдер.

Әлеуметтік трансферттерге кәрілік, мүгедектік, асыраушысынан айырылу жағдайы бойынша барлық түрдегі зейнетақылар, ұзак жыл еңбек еткені, әлеуметтік зейнетақы және жәрдемақы және т.б. кіреді.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Өсімдіктерді сақтау

**Өсімдіктерді сақтау**() — фитоценоз тұтастығын сақтау жөніндегі шаралар жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Исабай Есқараұлы

**Исабай Есқараұлы**  - 1919 жылы 8 қарашада Алматы облысы, Қарасай ауданы, Шамалған-Көлащы ауылында дүниеге келген. Балалар үйінде тәрбиеленген. 1938 жылы Түргендегі мүғалімдер даярлайтын училищені бітіріп, мектепте ұстаздық етеді. 1939 жылы Қызыл Армия қатарына шақырылып, 1939— 1940 жылы фин соғысына, одан Ұлы Отан соғысына қатысады. 1946 жылы елге оралып, Жамбыл аудандық оқу бөлімінде инспектор, кешкі мектеп директоры болып қызмет атқарады. 1952 жылы ҚазПИ-ді сырттай оқып бітірген.

1952 жылы Жамбыл аудандық газетінде Панфилов туралы поэмасы шықты. «Ақыл айнасы» пьесасы қуыршақ театрында қойылған.
	

ІІІ дәрежелі Құрмет, Ұлы Отан соғысы ордендерімен, көптеген медаль, Құрмет Грамоталарымен, ҚР Президентінің Алғыс хаттарымен марапатталған.
## Шығармашылығы
«Мен командирмін», «Ақ жамылған періште», «Әділбек Майкотов», «Тазша бала», «Тікенек», «Ақыл айласы», «Шот аяқ», «Атаманның ақыры» сияқты пьесалардың авторы.
*Тосқауыл. Повесть. А., «Жалын», 1977; 
*Ар мен ажал. Повесть. А., «Жалын», 1993;  
*Барлаушыға түн серік. Роман. А., «Жазушы», 1986; 
*Барлау түн жарымында басталады. Роман. А., «Ана тілі», 1998; 
*Барлау бағыты - Гамбург. Роман. А., «Шартарап», 1998; 
*Қанды із. Детектив роман. А., «Шартарап», 2000; 
*Ұстаз. «Үш қиян», 2008; 
*Қанды белес. «Ан Арыс», 2008; 
*Черкас өрт жалынып да. «Жас қазақ», 2004; 
*Өмір дерек. «Жазушы», 2008; 
*Пулеметші Төлен мен Коля. Повесть. 2009;
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Алматы облысы тұлғалары
Санат:1919 жылы туғандар
Әлеуметтік жағдайлар

Тұрғындардың өмір сүру үлгісі мен
сапасын, деңгейін сипаттайтын
көрсеткіштер жиынтығы; тұрғындардың нақты табысы, материалдық
игіліктер мен қызметтерді тұтыну
деңгейі, тұрғындардың материалдық
игіліктер мен қызметтермен қамтамасыз етілуі. Әлеуметтік жағдай сондай-ақ еңбек жағдайымен, біліктілікпен
және жұмыскердің кәсіпқойлығымен,
турғындардың жалпы білім алу және
мәдени деңгейімен және т.б. сипатталады. Әлеуметтік жағдайды мемлекеттік реттеудің негізгі бағыттарына:
тұрғындардың табысын реттеу, білім
беруді, денсаулық сақтауды, кедейлікпен күресуді дамыту бағдарламарын жасау мен жүзеге асыру, тұрғындарды әлеуметтік қорғауда мемлекеттік және мемлекеттік емес пішімдер мен құрылымдарды үйлестіру жатады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Әбдуғалиев Сағат Мұхтарұлы

**Әбдуғалиев Сағат Мұхтарұлы** (1948, Ақжайық ауданы, Тайпақ ауылы - 1984, Ақжайық ауданы, Алғабас ауылы) — ақын. Алғашқы өлеңдері аудандық «Ленин жолы» газетінде (1963) жарияланды. Кейін облыстық «Орал өңірі», республикалық «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газеттерінде, «Жалын» альманағында басылды. Оның «Құлыншақ көктем» (1980), «Көзайым келешек» (1992) атты жыр жинақтары жарық көрді.

## Дереккөздер
Дизель қозғалтқыш

нобай
**Дизель қозғалтқыш** — іштен жанатын, автомобильдің бензиндік қозғалтқышымен салыстырғанда басқаша сызбамен жұмыс істейтін қозғалтқыш. Дизель қозғалтқышта дизельдік жанармай сығылудан барып тұтанады. Дизельдік қозғалтқыштардың жетістіктері: жанармай аз жұмсалады (жанармай бағасы қымбатырақ болады), көміртек оксиді, көмірсутектер және азот оксиді ауаға аз шығарылады. Алайда, тұтас алғанда, адам үшін улы ластағыштардың мөлшері дизель қозғалтқыштардың лықсыма газдарында карбюраторлық  қозғалтқыштардан 100 есе көп болады. Дизель қозғалтқыштардың лықсыма газдарындағы зиянды заттардың 0,1 мг-ның организмге түсуі өлім қаупін төндіреді. Дизель қозғалтқыштардың лықсыма газдары қатты жөтелтеді, өкпені ірітеді, обырға шалдығудың ықтималдығын көбейтеді.

## Дереккөздер

Санат:Қозғалтқыштар
Физика-химиялық механика

**Физика-химиялық механика** - дисперсиялық жүйелердің механикалық қасиеттерінің, олардың түзілісімен анықталатын, жеке фазалары бөлігінің шекарасындағы физика-химиялық процестерден тәуелділігін зерттейтін механика бөлімі.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Жалған сымқұрттар

**Жалған сымқұрттар** - қара денелі және тозаңжегіш қоңыздар тұкымдасы. Дене ұзындығы 50 мм дейін. Денесі сары немесе күңгір-коңыр, цилиндр тәрізді немесе құрсағының бауыр жағы тегіс, денесінің арқа жағы қатты хитиндалған да, бауыр жағынын хитины жұқалау. Сырт пішіні сымқұрттарға ұқсас. Топырақта, шіріген ағаш қалдықтарында, саңыраукұлақтарда және тағамда дамиды. Көптеген түрлері өсімдіктердің тамырын, тамыр жемістерін, (дәнді дақылдар. қант қызылшасы т.б.), жерге себшген тұқымды, жас шығып келе жатқан егінді, сонымен қатар қоймадағы азық-түлікті бүлдіріп, құртады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Жалғанаяқтылар

**Жалғанаяқтылар** () — жыландар тұқымдасы. Кейде бұларды **Айдаһарлар** деп атайды. Ең ірі жыландар. 

## Биологиялық сипаттамасы
Құмды шөлдерді, далалы жерлерді мекендейді. Түнде тіршілік етеді. Күндіз кемірушілердің ініне, не-месеқұмға еніп жасырынып жатады. Ұсақ рептилилермен, саршұнақтармен, қосаяқтармен қоректенеді.

Ұзындығы 10 м дейін, (ең ірі анаконда 11 м 43 см болған). Жамбас, сан сүйектері мен артқы аяқтарының тырнақ жұрнақтары сақталған. Тістері жоғарғы жақ тіс, қанат тәрізді, таңдай, кей-біреулерінде жақ аралық сүйектеріне орналасқан. Барар жерде және ағаштарды мекендейді. Сүтқоректілермен қоректенеді. Оларды орап, қысып тұншықтырып өлтіреді. Адамға сирек шабуыл жасайды. Тірі табатын жыландар, 3 тен 64 дейін тұқым береді. КСРО Қызыл кітабында 7 түр 4 түрше бар, ТМД-ның Қызыл кітабына 1 түр енгізілген.
Әсіресе ашық жерлерде тіршілік ететіндері, түнде активті әрекет етеді. Қалың орманда тіршілік ететіндері күндіз де қорегін аулай береді. Жануарларды өте баяу, сақтықпен жасырынып келіп, жақын жерден атылып барып ұстайды. Ұстаған жануарының денесіне бірнеше оралып, қысып, тұншықтырып өлтіреді. 

## Таралуы
Дүние жүзінің барлық континенттерінің тропикалық және субтропикалық табиғи аймақтарында, айдаһарлардың 2 тұқымдас тармақтарының 8 туысы, 43 түрі таралған. ТМД-да Орта Азияның Қазақстанның және Кавказдың және таулы аймақтарында айдахар жыландардың 4 түрі кездеседі.

Қазақстанда айдаһардың 2 түрі бар.
# *[[Құм айдаһаршасы]] ()* - Қазақстанның оңтүстік-батыс өңіріндегі құрғақ далалы, шөлейтті жерлерде таралған. Бұларды жергілікті халық құм жылан деп атайды.
# *[[Шығыс айдаһаршасы]] ()* - Арал маңынан Зайсан қазаншұңқырына дейінгі аралықтағы құрғақ далалы, шөлейтті, шөлді өңірде кездеседі. Олардың ұзындығы 80 – 90 см, түсі қоңыр, бауыры қара қоңыр не қара дақты болады. Жылына бір рет 10-20 ұрпақ береді. Кейбірі жұмыртқа салып, кейбірі тірі туып көбейеді. Айдаһар – улы жылан емес. Ол ұсақ кемірушілермен, жәндіктермен қоректенеді. Айдаһар кейде «аждаһа» деп аталып, халықтың қиял-ғажайып ертегілері мен аңыздарында аузынан жалын атқан көп басты, қанатты, үлкен «жыртқыш жылан» түрінде суреттеледі. 

## Дереккөздер


Санат:Жалғанаяқтылар
Өсімдіктерді химиялық қорғау әдісі

**Өсімдіктерді химиялық қорғау әдісі** () — зиянкестермен және арамшөптермен күресу үшін пестицидтердің барлық түрлерін қолдану.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Мұқадес Есламғалиұлы

**Мұқадес Есламғалиұлы** - 1946 жылы 18 ақпанда Батыс Қазақстан облысы, Сырым ауданы, «Ақырап» ұжымшарында дүниеге келген.

*1967 жылы Орал педагогикалық институты қазақ тілі және әдебиеті факультетін бітірген. 
*1976 жылы Орал облыстық радио-телевидение комитетінде аға редактор, 
*1979 жылдан бастап республикалық «Жалын» баспасында аға редактор, 
*1983 — 1984 жылдары «Қазақ әдебиеті» газетінде тілші, 
*1984 — 1990 жылдары республикалық телеарнада «Тамаша» ойын-сауық хабарының Бас редакторы, 
*1990 — 1993 жылдары «Денсаулық» журналында Бас редактордың орынбасары, 
*1993 — 1995 жылдары «Жазушы баспасында жетекші редактор, 
*1998 жылдан Қазақстан Жазушылар одағында әдеби кеңесші болып жұмыс істеді.
## Шығармашылығы
Тұңғыш әңгімесі «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас Алаш») газетінде 1966 жылы жариялайды. «Аққу сазы» (1977), «Екінші тыныс» (1982), «Қайырлы таң» (1984), «Екі басқа дүние» (1986), «Пробный камень» (1990, орыс тілінде) атты повестері мен әңгімелері, «Толқын мен ағын» романы (1992), «Өз жүрегіңе үңіл» (1996) атты роман, повесть және әңгімелер кітабы, «Тұман ішіндегі көш» (2000) романы, пьесасы мен әңгімелер жинағы; 2003 жылы «Әйтеке би» атты тарихи-философиялық дилогиясы, тарихи зерттеулері топтастырылған «Сан қилы сауал» (1995), «Әйтеке би» (ғұмырнама, 1998); «Ғұмырнамалар мен ғибратнамалар» (2000) атты кітаптары жарық көрді.

«Төле би», «Партизан Қасым Қайсенов», «Ақ бата», «Тамаша», «Жаһанша Досмұхамедов» атты жинақтарды құрастыр ды. В.Распутин, В.Шукшин, т.б. шетел жазушыларының әңгімелерін қазақ тіліне тәржімалаған.

«Жазықсыз тамған жас» атты пьесасы Ғ. Мүсірепов атындағы Жастар мен балалар театрында және облыстық театрларда қойылды.

2001 жылы «Тұман ішіндегі көш» романы үшін қаламгерге Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығы берілді.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Батыс Қазақстан облысы
Санат:1946 жылы туғандар
Гамаздық кенелер

**Гамаздық кенелер** *(Gamasoidea)*-  когорта - *(20 тұқымдас)* тоғышар типті кенелер отряды.

## Сипаттама
Ұзындығы 0,2-2 мм дейін 3-4 мың түрі бар - ТМД-да - 700-ге дейін түрі бар.

## Көбеюі
Көп гамаздық кенелер жұмыртқалап басады, ал кейбіреулері, тірі туушылар. Қысқа мерзімде дамиды, 1 маусымда оншақты ұрпақ болады.

## Қоректенуі
Еркін өмір сүрушілер және тоғышар типтілер. Гамаздық кенелердің көбі, жыртқыштар - олар топырақты жер қыртысында, сол сияқты орман төсеніштерінде, көлдерде мекендейді, ұсақ омыртқасыздармен қоректенеді. Көп гамаздық кенелер, жер үстіндегі омыртқалылардың эктотоғышарлары - қанмен қоректенеді - мысалы тышқан кенесі, кейбіреулері, эндотоғышарлар, инфекциялы аурулардың қоздырғыштарының тасымалдаушысы. Кейбір жыртқыш гамаздық кенелерді жылы жайда өсімдіктермен қоректенетін кенелерден қорғау үшін қолданады.
## Дереккөздер



Санат:Кенелер
Динэкология

**Динэкология** — эволюциялық- динамикалық экология, экологияның динамикасы дарақтар мен олардың топтарының мекендеу орталарымен эволюңиялық қатынастарын және динамикасын зерттейтін бөлігі.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Мерзімінен бұрын шартты түрде босату

Қылмыстық заңдарға сәйкес — сот
түзеу жұмыстарын, әскери қызмет
бойынша шектеу, бас бостандығын
шектеу, тәртіптік әскери бөлімде ұстау
немесе бас бостандығынан айыру жазасын өтеп жүрген адам өзінің түзелуі
үшін сот тағайындаған жазаны толық
өтеуді қажет етпейді деп таныса, ол
мерзімінен бұрын - шартты түрде босатылуы мүмкін. Бұл орайда адам қосымша жаза түрін өтеуден толық немесе ішінара босатылуы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Аралық coт

**Аралық coт** (ағыл. *arbitration court*; *court of arbitration*; нем. *Scliiedsgericht it, Arbitrage f*) - Жоғары сыныпты заңгер-кәсіпкерлер құратын сенім соты.

Мемлекеттен және кәсіпкерлік құрылымнан толық тәуелсіз орган. Екі немесе бірнеше шаруашылық субъектілері арасында дау туындағанда, аралық сотқа жүгіну пайда болады.

Егер шарт тараптарының біреуі аралық сот шешімін орындамайтын болса, екінші тарап мұндай әрекетке қарсы төрелік сотқа шағымдануына болады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Жалған етікші қоңыз

**Жалған етікші қоңыз** - Әртұрлі қоректік заттар қоңыздар отряды тармағының тұқымдастары. Дене ұзындығы 1,7 ден 40 м дейін. Бізтұмсық қоңыздарға ұқсас, бірақ олардан айырмашылығы мұрттары бунақталмаған және бас түтікшегі жайпақ, қысқа. Әлемде, әсіресе тропикалық аймақтарда 2200 тұрі кездеседі. ТМД-да 20- дай тұрі белгілі. Ересек қоңыздар шљппен ағаш бағаналарында, ал дернђсілдері шіріген ағаштарда дамиды, мысалға дене ұзындығы 7-10 мм ақшыл жалған етікші қоңызы. Кейбіреулері ағаш бүрлері мен жемістерде тіршілік етеді. Олардың арасында жыртқыштарда кездеседі. Brachytarsus туысы қоңыздары сымыр және қалқандылар жұмыртқаларымен қоректенеді.

## Дереккөздер


Санат:Қатты қанаттылар
Физикалық кинетика

**Физикалық кинетика** - жылулық тепе-теңдік күйден шығарылған жүйелерде пайда болатын макроскопиялық процестердің теориясы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Серік Сәбитұлы Әбдірахманов

**Серік Сәбитұлы Әбдірахманов** (2 наурыз 1966 жыл, Қаратөбе ауданы, Батыс Қазақстан облысы) — қазақ әнші, Ғарифолла Құрманғалиев шәкірті. 

Алматыдағы эстрада-цирк өнері студиясында оқыған (1987-89). Әбдірахманов – 1993 ж. Ақтау қаласында өткен Ғарифолла Құрманғалиев атындағы халықаралық әншілер байқауының, 1995 ж. Шымкент қаласында өткен Әміре Қашаубаев атындағы 4-республикалық әншілер байқауының лауреаты. 1995-96 ж. Алматы эстрада-цирк колледжінде Ғарифолла Құрманғалиевтің класында дәріс берді. 1998 ж. Ақтау қаласында өткен аймақтық әншілер байқауының бас жүлдегері, 2001 ж. Мұхит Мереліұлының 160 жылдық мерейтойына орай еткен республикалық әншілер байқауының лауреаты атанды.

## Дереккөздер
Мегаколон

**Мегаколон** (*Меgасоlоn* - кеңіген тоқ ішек, ұлгайған тоқ ішек) - Іштен туа болған немесе жүре пайда болған (ісік әсерінен, іштегі жабысқақ процестердің әсерінен) тоқ ішектің кеңуі. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Ультрасүзгі

нобай|Ультракүлгін емес сүзгі қою жасыл түспен белгіленген.Оған ашық жасыл элементтер қосылған кезде ультрафильтр пайда болады.
**Ультрасүзгі** — саңылауларының диаметрі 10-270 нанометрден аспайтын, жарғақшалы бактериалдық сүзгі.

## Дереккөздер

Санат:Реттік теориясы
Акцентология

**Акцентология** - екпіннің (табиғатын, тұрлері мен кызметін) мэселелерін зерттейтін тіл білімінің бөлігі, фонетикада тілдің екпін жүйесін, табиғатын, түрлерін және атқаратын қызметін зерттейтінсаласы. Түркі тілдері оның ішінде қазақ тілінде акцентология өткен ғасырдың екінші жартысынан зерттеле бастады. Ол түркітанудың көп зерттелген саласының бірі.

Акцентология екпіннің түрлерімен қатар фонологиялық (сөз құрастырушылық, сөз мағынасын түрлендірушілік, сөз жігін ажыратушылық) қызметін, акустикалық (лепті, лебізді, созылыңқы, сапалық екпін) табиғатын да тексереді. Тарихи-салыстырмалы А. екпіннің тіл жүйесіндегі алатын орны мен қызметін анықтайды.  

## Тағы қараныз:
* Акценттеу
* Акцент
* Акцентуация

## Дереккөздер

Санат:Лингвистика
Мацерация

**Мацерация** (*Масеrаtіо* - жібу - болбырау) —  Сұйықтықтың ұзақ әсерінен тканнің болбырауы. Мысалы, іштен өлі туған ұрықтың терісінің қағанақ сұйығы әсерінен болбырауы. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Акценттеу

**Акценттеу** - екпін кою, сондай-ақ сөздегі екпін белгісі және сөзді ерекше екпінмен айту.

## Тағы қараныз:
* Акцент
* Акцентология
* Акцентуация

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Физикалық оптика

**Физикалық оптика** - оптиканың жарық және жарықтық құбылыстардың табиғатын зерттейтін бөлімі.
## Дереккөздер


Санат:Физикалық оптика
Төлеш Әбдірахманов

**Төлеш Әбдірахманов** (1878, Жәнібек ауданы, Ақоба ауылы - 1966) — шопан, Социалистік Еңбек Ері (23.7.1948). 

1929 жылдан Сталин атындағы ұжымшарда, кейін Жәнібек кеңшарында шопан, аға шопан болып еңбек етті. 

Еділбай тұқымды қой саулықтарынан төл алудағы жоғары жетістігі үшін оған сол кездегі ең мәртебелі атақ берілді.

## Дереккөздер


Санат:1878 жылы туғандар
Санат:Жәнібек ауданында туғандар
Санат:1966 жылы қайтыс болғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Қажырлы еңбегі үшін медалінің иегерлері
Санат:Шопандар
Ақсай кәсіптік-техникалық лицейі

**Ақсай кәсіптік-техникалық лицейі** - Бөрлі ауданындағы бастауыш кәсіптік білім беретін оқу орны.

1958 жылы 26 желтоқсанда Буденовка селосында ауыл шаруашылығын механикаландыру мектебі ретінде ашылған. 1981 жылы ол Ақсай қаласына көшіріліп, Березовка, Бөрлі, Тұңғыш Успеновка, Ақсу, Пугачев селоларында филиалдарын ашты. Кейін оқу орнының атауы да, статусы да өзгерді. 1998 жылдан «№15 кәсіптік техникалық лицей» деп аталады.

Құрылғаннан бергі 43 жылдың ішінде лицей 14 мыңнан аса жұмысшы мамандар даярлаған. Қазір мұнда жеке автосервис ұйымдастырушысы, газбен, электрмен дәнекерлеуші, ауыл шаруашылығы өндірісі мастері, аспаз-бухгалтер, тігінші-бухгалтер, сондай-ақ дизельді генератор операторы, мейманханашы, бұрғылаушының көмекшісі, орта жене шағын бизнес иесі мамандықтары бойынша оқытады. Оқушыларға жоғары білімді, өндірістік тәжірибесі мол инженер-педагогтар сабақ береді, лицейдің материалдық оқыту базасы осы заман талабына сай жабдықталған.

Оқу орны түлектері арасынан Н.А.Бурмаков Соц. Еңбек Ері (1961) атанған. Лицей түлектері С.Шарупов, АМаняхан бокстан, Б.Кужербаев күрестен «спорт шебері» болды.

## Дереккөздер

Санат:Бөрлі ауданы мекемелері
Санат:Батыс Қазақстан облысы оқу орындары
Санат:1958 жылы пайда болғандар
Төтенше салықтар

**Төтенше салықтар** - Әлдебір төтенше жағдайға тап болған (соғыс, табиғи апат және т.т.) кезде енгізілетін, жеке және заңды тұлғалардың мемлекеттік бюджетке төлейтін міндетті төлемдері.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Хамза Әбдірахманов

**Хамза Әбдірахманов** (1896, бұрынғы Жалпақтал ауданы — 1980) — шаруашылық басшысы, Социалистік Еңбек Ері (1948). 1930—1939 ж. Ақоба ауылдық тұтыну коғамының төрағасы. 1942—1945 ж. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1945—1951 ж. Жалпақтал ауданындағы] «Жұлдыз» ұжымшарының төрағасы болды. Басқаруындағы шаруашылық 1947 ж. ерекше табысқа жеткені үшін оған сол кездегі ең мәртебелі атақ берілді. 

## Дереккөздер


Санат:1896 жылы туғандар
Санат:1980 жылы қайтыс болғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Ақсай нан өнімдері комбинаты

**«Ақсай» нан-тоқаш комбинаты** ЖШС – Қазақстандағы ең ірі заманауи пісіру кәсіпорындарының бірі. «Ақсай НТК» ЖШС күн сайын 150 тоннадан астам өнім өндіреді, 1000-нан астам адамды жұмыс орындарымен қамтамасыз етеді.

Комбинатта жаңа технологиялар бөлімі жұмыс істейді, оның күшімен өндіріске барлық мүдделі тараптардың, атап айтқанда тұтынушылардың талаптарына жауап беретін жаңа нан-тоқаш өнімдері үнемі енгізіледі. Компания ішінде ISO 9001 халықаралық стандарттары мен НАССР қағидаттары негізінде әзірленген біріктірілген менеджмент жүйесі жұмыс істейді. Қазіргі заманғы жабдықтармен жабдықталған технологиялық зертхана шикізаттың, жартылай фабрикаттардың және дайын өнімнің сапасы мен қауіпсіздігін қатаң бақылауды жүзеге асырады. Өндірістік, тұрмыстық және әкімшілік үй-жайларды жаңартуға, санитарлық-гигиеналық нормаларды сақтауға көп көңіл бөлінеді. Комбинаттың барлық дайын өнімі белгіленген тәртіпте жүйелі түрде сәйкестікті растау рәсімінен өтеді. «Ақсай НТК» ЖШС бірнеше рет түрлі конкурстарда жүлделі орындарға ие болды. Көп жылдық тарихы үшін комбинат көптеген наградалар мен медальдар жинады, алматылықтардың құрметі мен сеніміне ие болды: бүгінгі күні «Ақсай нан» маркалы өнімді тұрғындар сатып алуда «Ақсай НТК» ЖШС бірнеше рет түрлі конкурстарда жүлделі орындарға ие болды. Бүгінде Көкшетау қаласының тұрғындары «Ақсай нан» маркалы өнімді сатып алуда.

## Дереккөздер

Санат:Алматы кәсіпорындары
Қарипулла Шынышұлы Әбдішев

**Әбдішев Қарипулла Шынышұлы** - тракторшы, Социалистік Еңбек Ері (1976). 1939 15 қыркүйекте Батыс Қазақстан облысы, Казталов ауданы, Жалпақтал ауылында туған.

## Еңбек жолы
* Орта мектепті бітірген соң 1954- 1955 жылдары қолөнер училищесінде оқыды. 
* Ресейдің Саратов облысы, Ровен ауданындағы «Луговской» кеңшарында, Батыс Қазақстан облысының Бәйтерек ауданындағы «Путь к коммунизму» ұжымшарында еңбек еткен. 
* 1972-1986 жылдары тракторшылар бригадасының бригадирі болады. Оның бригадасы тракторлық жұмыстарды уақытында және межелеген жоспарды артығымен орындап, колхоздың астықтан мол өнім алуын қамтамасыз етеді.

## Наградалары
* 2 мәрте Ленин ордені  (1971, 1976) 
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1976)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Халықты әлеуметтік қорғау қоры

**Халықты әлеуметтік қорғау қоры** - әлеуметтік сақтандыру қаражатын мемлекеттік басқаруды жүзеге асыратын дербес қаржы-несие ұйымы. Оның ақшалай қаражаты мемлекеттік бюджеттің құрамына кірмейді, өндіріп алынуға тиіс емес, банк мекемелерінде сақталады. Қор өзінің қызметін қолданыстағы заңдарға сәйкес ұйымдастырады және зейнетақы қоры мен әлеумеггік сақтандыру қорын қамтиды. Негізгі міндетгері: зейнетақы мен жәрдемақыға, басқада әлеуметтік төлемдерге жұмсалатын шығынды қаржыландыру, зейнетақымен қамсыздандыруға, жәрдемақы төлеуге арналған сақтандыру жарналарын жинап, шоғырландыру. Қор қаражаты: кәсіпкерлік қызметпен айналысушы адамдардың сақтандыру жарналары, азаматтардың жалақыдан аударылатын міндетті сақтандыру жарналары, әскери қызметшілерге зейнетақы төлеуге, балаларға жәрдемақы төлеуге арналып республикалық бюджеттен бөлінетін қаржы, заңды және жеке тұлғалардың ерікті жарналары, жұмыска жалдаушылардың зейнетақы төлеуге арналған төлемдері, сондай- ақ кері талап бойынша түсетін түсімдер. Халықты әлеуметтік қорғау қорының қаражаты жасына, мүгедектігіне, асыраушысынан айырылуына байланысты берілетін зейнетақы, әлеуметтік зейнетақы төлеуге, баланы күтуге берілетін жәрдемақы, әр балаға арналған ай сайынғы жәрдемакы төлеуге, тұрмыс деңгейі индексінің өзгеруіне және жалақынын өсуіне байланысты зейнетақыны көбейтуге, қарттар мен еңбекке жарамсыз азаматтарға материалдық көмек көрсетуге, кері талап- ты ресімдеуге жұмсалатын шығынды өтеуге, қорды басқару органдарын ұстауға, олардың күнделікті қызметін қамтамасыз етуге жұмсалады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Физикалық жүйе

**Физикалық жүйе** - физикалық қасиеттері жағынан қарастырылатын қандай да бір үлгімен бөлектенген объектілердің (денелердің, бөлшектердің, өрістердің және т.б.) жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Құмар Әбуғалиев

**Әбуғалиев Құмар** (1898, Қаратөбе ауданы, Ақкөл ауылы - өлген жылы белгісіз) - ақын, әнші-композитор, термеші, саяси қуғын-сүргін құрбаны.

Жетіру тайпасы Кердері руынан шыққан.

Әбуғалиев жақсы домбырашы және жыршы да болған. Азамат соғысы кезінде жігіттерден топ құрып, атаман Толстовтың бандыларымен күресу, олардан қорғану ісін ұйымдастырған. Кейін ауылдық кеңестің төрағасы, ауыл шаруашылығы орталығында төраға, қойма меңгерушісі боп жұмыс істеген. Дайындау мекемесінде агент болып жүргенде «халық жауы» ретінде тұтқындалған. «Кеңес үкіметіне қарсы насихат жұмыстарын жүргізген, Кеңес Одағын құлату мақсатында құрылған обком хатшысы I.Құрамысовтың зиянкестік тобының құрамында болған» деген кінәмен 1940 ж. 26 наурызда сотталып, 10 жылға үкім кесілген. Одан соңғы тағдыры белгісіз. Оның халық арасына кең тараған бір туындысы «Құмар термесі» деп аталып жүр.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ ақындары
Акцентуация

**Акцентуация** - 
# Екпіннің көмегі арқылы сөздегі немесе фразадағы бір элементтің ерекшеленуі;
# Сол немесе туыстас тілдер тобындағы баска тілдердегі екпін жұйесі; 
# Жазба мәтіндерінде екпіннің таңбалануы

## Тағы қараныз:
* Акценттеу
* Акцентология
* Акцент

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Өсімдікті шырпу

**Өсімдікті шырпу**() — тез өнім алу үшін өсімдіктің өніп-өсетін жас өркендерін шырпу. Ол механикалық жолмен немесе химиялык заттектерді колдану аркылы іске асырылады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Ақсай сүт зауыты

**Ақсаи сүт зауыты** - 1992 жылы іске қосылған. Әр ауысымда (сменасына) 30 тонна сүт шығарады. Зауыттың жобасы мен құрылысын жүзеге асырған Чехословакияның «Инженеринг» фирмасы.
## Пайдаланған әдебиттер


Санат:Қазақстан зауыттары
Санат:Ақсай
Жалған қалқандылар

**Жалған қалқандылар** - Coccidae тұқымдасыныц қалқандыларының бірнеше туыстары. Ұрғашылары қанатсыз, денесі жарты шар тәрізді, арқасы дөңес, тығыз немесе арқасы қатты желімделген балаусамен қапталған. Барлық континенттерде кездеседі. ТМД-да 40 тұрі бар, көпшілігі оңтүстік аймақтардан тасымалданған. Ағаш, шіліктерде мекендейді. Кейбіреулері, олардың арасында алма және жұмсақ Жалған қалқандар, жеміс, сәндік және орман ағаштарының және оранжерея өсімдіктері зиянкестері.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Қызмет көрсетулер

Тұрғындар мен қоғамның белгілі
бір қажеттілігін қанағаттандыруға бағытталған кәсіпорынның (ұйымның)
немесе жекелеген адамның, өндірістік
емес қызметінің нәтижесі. Заттық
пішімге ие болмайтын қызметтер, енбектің өзіне тән өнімі іспетті, тірі
енбектің пайдалы тиімділігі түрінде
көрінеді. Мысалы, дәрігердің, мұғалімнің, актердің, шаштараздың және
т.т. қызметтері осыларға жатады. Сатып алу-сату объектісі, тұтыну заты
және т.т. бола алатын олардың еңбегі,
белгілі бірөнімді заттық пішімге жатпайтын түрде өндіре алады.
Қызмет көрсету саласындағы
ілгерілеушілік, сондай-ақ, қызмет саласындағы еңбек бөлінісі, білім беру,
денсаулық сақтау, мәдениет, көлік,
пошта, телекоммуникация, банктер,
сақтандыру қоғамдары және т.б. саласындағы қызмет түрлері маңызды
әр түрлілікке алып келді.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң

zh-min-nan:Ho̍k-bū
Талдаудың физикалық тәсілдері

**Талдаудың физикалық тәсілдері** - анықталатын қоспалардың химиялық жекелігін шарттайтын физикалық сипаттамаларды өлшеуге арналған сандық және сапалық талдаудың тәсілдері.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Ақсу (Бөрлі ауданы)

**Ақсу** — Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданындағы ауыл, Ақсу ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Ақсай қаласынан оңтүстікке қарай 30 километр жерде, Жайықтың сол саласы - Шыңғырлау өзенінің жағалауындағы қамыс, құрақ аралас бетеге, сұлыбас, т.б. өр түрлі астық тұқымдасты шөптесін өскен шалғынды-қоңыр, қызылқоңыр топырақты, құрғақ далалық белдемде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 854 адам (442 ер адам және 412 әйел адам) болса, 2009 жылы 504 адамды (245 ер адам және 259 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 477 адамды (235 ер адам және 242 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі тың жерлерді игеру жылдары (1954) осы маңда «Ақсу» астық өсіру кеңшары ретінде қаланды. Оның негізінде 1997 жылдан Ақсуда жене Жаңақоныс ауылында 10 шаруа қожалығы құрылған.

## Инфрақұрылымы
Орта, бастауыш мектептер, мөдениет үйі, кітапхана бар. Халыкқа дәрігерлік амбулатория мен фельдшерлік-акушерлік пункт қызмет көрсетеді.
 
## Дереккөздер

Санат:Бөрлі ауданы елді мекендері
Уперизациялау

**Уперизациялау** - су буын енгізу және одан соң тез салқындату арқылы сұйық тамақ өнімдері түрлерін зиянсыздандыру әдici.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Макроклимат

**Макроклимат** ( - үлкен) — жердің біртұтас, ірі аймақтарының (құрлықтар, мүхиттар) немесе олардың едәуір бөлігінің (табиғи белдемдердің, атыраптардың) климаты. 

Макроклимат үлкен, ірі және жер бедері — жер беті бедерінің басты нысандары: тау жоталары, жазық таулар, жазықтықтар, ойпаттар.

## Дереккөздер


Санат:Климат
Әбуханов Ғабдірахим

**Әбуханов Ғабдірахим** (25.2.1912, Жәнібек ауданы, Ұзынкөл а. - 28.4.1995, Орал) - ғалым, филология ғылымдарының кандидаты (1955), Қазақстан жоғары мектебіне еңбек сіңірген қызметкер, бес рет қайта басылған «Қазақ тілі» оқулығының авторы. 1939 ж. Орал педагогика институтын үздік бітіріп, осы оқу орнының оқытушысы болған. 1944 ж. Жымпиты орта мектебінде директор, 1944-46 ж. Орал қаласындағы Мұғалімдердің білімін жетілдіру институтты директорының орынбасары. 1952-55 ж. ҚазМУ-дің аспирантурасында оқыған. 1955-58 ж. Ақтөбедегі Н. Байғанин атындағы педагогика институттың ректоры, 1958-75 ж. Орал педагогика институтында кафедра меңгерушісі, проректор болған. Бірнеше орденмен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Физикалық заң

thumb|200px|
**Физикалық заң** - бір физикалық шаманың екіншісінен сандық немесе сапалық объективті тәуелділігі тәжірибеде табылған немесе теория жолымен тағайындалған тәжірибелік берілгендерді жалпылау.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Арасанбай Естен

**Арасанбай Естен** - 1953 жылы 18 желтоқсанда Құлжа қаласында дүниеге келген. 
*1956 жылы атамекені — Қазақстанға оралады. 
*1970 жылы Арасан орта мектебін бітіргеннен кейін үжымшарда құрылысшы, аудандық газетте корректордың көмекшісі болып жұмыс істейді. 
*1980 жылы ҚазМУ-дің журналистика факультетін бітірген. Қапал аудандық «Қапал еңбеккері» газетінде аудармашы, әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, «Жазушы» баспасында редактор, аға редактор қызметтерін атқарған. 
*2002 жылдан ЖШС «Баянжүрек» баспасының директоры.
## Шығармашылығы
Алғашқы повесі «Шырғалаң» 1982 жылы «Таң нұры» атты ұжымдық жинақта («Жалын») жарық көрген. Республикалық «Жалын» баспасы өткізген жабық бәйгелердің үш мәрте (1977, 1986, 1995), «Астана — Бәйтерек», Халықаралық «Дарабоз» конкурстарының бірнеше дүркін жүлдегері. «Наурыз тойы», «Үйленутойы», «Жігіттің үш жұрты» жинақтарын қүрастырған.
*Ауыл таңы. Повесть және әңгімелер. А., «Жалын», 1985; 
*Баянжурек баурайында. Повестер мен әңгімелер. А., «Жазушы», 1987; 
*Тасжарған ерте көктейді. Повестер мен әңгімелер. А., «Жалын», 1991; 
*Айжаңғырық. Повестер мен әңгімелер. А., «Жазушы», 1996; 
*Әліппемен қоштасу. Өлең, жұмбақ, жаңылтпаштар. А., «Рауан», 1997; 
*Мектептегі мейрамдар. Сценарийлер. А., РБК, 2000; 
*«Жансауға». Повестер мен әңгімелер. А., «Жазушы», 2002; 
*Жеті сан киелі. Өлеңдер. «Олжас», 2003; 
*Періштелер патшалығы. Әңгімелер мен повестер. «Баянжұрек», 2009.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Құлжа
Санат:1953 жылы туғандар
Мезотелиома

**Мезотелиома** (*Меsоtһеlіоmа* -  мезотелий ісігі) — Мезотелий клеткаларынан дамитын ісік. Сірі қабықтар үстінде өседі. Мезотелиоманың жайылмалы және түйінді түрлерін ажыратады. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Зәрліқан

**Зәрліқан** - бүйрек кызметі жетіспеушілік жағдайында, азот шлактарының (қождарынын) қан арқылы таралуы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Ғұсман Нығметұлы Әзірбаев

**Әзірбаев Ғұсман Нығметұлы** (1904, Бөкей ордасы, 3-бол., Далбын а. - 1943, Ресей, Ростов облысы, Останкино селосы) — Азамат және Ұлы Отан соғыстарына қатысушы. Малшы отбасында дүниеге келген. 1918 ж. 2 кластық орыс-қазақ училищесін бітіргеннен кейін, қазақтың тұңғыш үлгілі атты әскер под- кіне өз еркімен алынып, арнаулы мектебінде оқыды. Ол 1919- 20 ж. Чапаев басқарған 25-дивизия құрамында Орал мен Орынбор губернияларын азат ету кезінде ерлік көрсеткен. Ұлы Отан соғысына қатысып, 1943 ж. ерлікпен қаза тапты. Қызыл Ту (1920), Қызыл Жұлдыз (1943), т.б. ордендермен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Заңи фактілерді анықтау

Азаматтық іс жүргізуде - ерекше
өндіріс ісіндегі категориялардың бірі.
Заңнамада сотпен тағайындалуы
мүмкін заңды фактілердің мысалдық
тізімдері келтірілген. Олардың қатарына туыстық қатынастарды анықтау,
адамның асырауда болуы, туылуды
тіркеу, асырап алу, неке, ажырасу,
өлім, бақытсыз жағдай, мұраны
қабылдау және т.б. фактілер жатады.
Егер заңмен оны тағайындаудың басқа
тәртібі көзделмесе, сот заңдық маңызға ие басқа фактілерді тағайындауға
құқықты.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Еңбекақы қоры

**Еңбекақы қоры** - қаржыландырылу көзіне қарамастан еңбекке ақы төлеу үшін кәсіпорын (фирма, ұйым, мекеме) есептеген барлық сома, ынталандырушы және өтемдік төлемдер, соның ішінде бағаның өсуіне және заңдарла көзделген нормалар шегінде табысты индекстеуге байланысты өтемдік төлемдер, сондай-ақ жұмысшыларға жұмыс істелмеген уақыт үшін есептелген ақшалай қаражат; яғни кәсіпорынның барлық жұмыскерлерге белгілі бір кезеңде еңбекақы және әлеуметтік сипаттағы төлемақы телеуге жұмсаған жинтық шығыны. Нарықтық қатынастар жағдайында еңбекақы қорын кәсіпорынның өзі нарықтың жағдаятын жұмыс күшінің құнымен байланысты ахуалды, инфляция деңгейін,басқа да факторларды ескере отырып, дербес белділейді. еңбекақы қорын есептеу кезінде кәсіпорындар әдетте жұмыскерлердің жалпы санын, орындалатын жұмыстардың көлемін, тарифтік жүйені және қолданылатын еңбекақы жүйелерін басшылыққа ала отырып, тікелей әдісті қолданады.
## Дереккөздер


Санат:Еңбек
Санат:Қорлар
Меланоз

**Меланоз** (*МеIаn* -  қара қоңыр - патологиялық күй) -  Мүшелер мен тканьдерде меланин пигментінің түйінді немесе жайылма жиналуы. Ішек меланозы, өңеш меланозы, патологиялық меланоз, іштен туа болған меланоз, пигментті дақтар, пигментті невустар. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Мұхамет Ақтанов

**Мұхамет Ақтанов** (1850, Орал облысы, Орданың орта бөлігі, Затон форпостының маңы – өлген жылы белгісіз) қазақтың алғашқы арнаулы білімді мал дәрігері. 1869 жылы Орынбор облыстық басқармасының жанындағы қазақ мектебінің дайындық класына түседі. 1870–1877 жылдары Орынбор ерлер гимназиясында 6 класс оқиды. 1877–1882 жылдары Қазан ветеринария институтында оқып, «мал дәрігері» мамандығы бойынша 160/570 нөмірлі диплом алған. Ақтанов — Ресей жоғары оқу орнында оқып, ресми түрде мал дәрігері мамандығын алған тұңғыш қазақ. 1883 жылы 23 қарашадан Ырғыз және Торғай уездерінің мал дәрігерлік бөлімін басқарды, 1884 жылы 4 желтоқсаннан Торғай уезінің мал дәрігері. «Коллеж секретарь» атағын алған (12 наурыз, 1890). Ол 1893 жылдың шілде айынан бастап Архангельск губерниясындағы селолық жерлерде мал дәрігері болып қызмет істеген. Бұдан кейінгі өмірі туралы дерек жоқ.
## Әдебиеттер
Ветеринария Казахстана, А., 1970 жыл.
## Дереккөздер

Санат:1850 жылы туғандар
Экономикалық қажeттіліктер

**Экономикалық қажeттіліктер** — төлем төлеуге қабілетті сұраныс нарығында белгілі бір тауарлар мен көрсетілетін қызметтерді алу тілегі. Экономикалық қажeттіліктерді канағаттандыру қажеттігі экономикалық қызметтің барлық түрінің бірінші себебі болып табылады. Экономикалық қажeттіліктер *жеке бастың экономикалық қажeттіліктері* және *өндірістік экономикалық қажeттіліктер* болып бөлінеді; олардың қанағаттандырылуы тиісінше жеке бастың тұтынуы және өндірістік тұтыну нысанында көрініс табады. Жеке бастың экономикалық қажeттіліктері тұтынудың үтымды нормаларын әзірлеу кезінде ескеріледі. Өндірістік экономикалық қажeттіліктер материалдық-техникалық қамтамасыз етуге, қаржы ресурстарына, жұмыс күшіне сұраныста керініс табады. Халық шаруашылығы ауқымындағы өндірістік экономикалық қажeттіліктер салааралық теңгерім әдісімен анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Талап етуден қайту

Міндеттеме негізінде несие берушіге тиесілі құқықтың (талап етудің)
ол мәміле (талап етуді беру) бойынша
басқа адамға берілуі немесе ол құқық
заң құжатының негізінде басқа адамға
ауыстырылуы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Масажегіш балық

**Масажегіш балық** *()* - пецилие тұқымдас балықтар.

## Сипаттама
Еркектерінің ұзындығы 4 см-ге дейін - ұрғашының 7,5 см-ге дейін. Денесінің бояуы біртүрлі - сұр-зэйтүнді. Еркектердін алдыңғы сәулелі құйрықасты жүзбеқанаты біріккен орган - (жыныс бездері).

## Таралуы
Солтүстік Американың оңтүстік бөлімінде ағынсыз суда мекендейді.

## Көбеюі
Тірі туушы. 1-2 айында жыныстық жетіледі. Жаз айларында ұрғашылары 5 мөлшерге дейін әркайсысы 15-100 шабақтан туады.

## Қоректенуі
Маса балаң құрттар және құрт-құмырсқаның көбелектерімен - қалқыма су ағзалары - уылдырықтар және балық шабақтарымен қоректенеді.

## Масажегіш балық пен адам
Көптеген Еуразия елдерінде - Аргентинада - Гавай аралдарынада - ТМД-ның Кавказында - Орта Азияда және Оңтүстік Украинада жасанды бейімдендірілген - сондықтан да оларды безгек масасымен күресу үшін қолданады. Оның көп мөлшерде болуы балық шаруашылығына зиян келтіреді -көптеген балық түрлерінің уылдырықтарын жеп қояды. Аквариумда жылдам азғындалады көбеюін тоқтатады.

## Дереккөздер


Санат:Тұқытістітәрізділер
Аллографа

**Аллографа** - нақты манифестациялық графеманың бір түрі (графикалық нұсқа). Ағылынша ***с*** мен ***qu*** жазба фонемада [***к***]-ны бейнелейтін графеманың аллографы; орыс ***а*** мен ***я*** жазу фонемасында [***а***]-ны бейнелейтін графеманың аллографы.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Кездейсоқ пиғыл

**Кездейсоқ пиғыл** - Тиісті жағдайлар кезінде мүмкін болатын, кейбір жағдайлар кезіндегі
пиғыл.

**Қылмыстық құқықта** - кінәнің түрі
ретіндегі жанама пиғыл, пиғылдың
(тікелейлікпен бірге) әртүрлілігі.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Өсімдіктің күюі

thumb
thumb

**Өсімдіктің күюі** -пестицидтердің (өсімдіктің химиялык күюі), жоғары температураның (өсімдіктердің ыстықтан күюі), аяздың (үсіктен) әсерінен немесе жылу мен суықтың күрт алмасуынан өсімдіктердің жапырақтарының, сабақ және т.б. бөліктерінің қурауы.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Еңбек заңнамасы

**Еңбек заңнамасы** (ағыл. *labour law (s) (legislation)*;* law of industrial relations*; нем. *Arbeitsgesetzgebung f ; arbeitsreclitliclie Bestimmungen f pi*) - Қазақстан Республикасының ен-
бек заңнамасы Қазақстан Республикасының Конституциясына негізделеді және осы Кодекстен, Қазақстан Республикасының заңдары мен Қазақстан Республикасының өзге де нормативтік
құқықтық актілерінен тұрады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Экономикалық реттегіштер

**Экономикалық реттегіштер** - қоғамдық өндіріске қатысушыларға мүдделер тетігі арқылы жанама әсер ететін экономикалық тұтқалар — баға, салық, банк пайызы, ықпал шаралар, т. б.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Мелена

**Мелена** (Қанды дәрет, , ** - қоңыр - қара, Гиппократ: қою қара түсті нәжіс) — нәжістің жабысқақ қара масса түрінде бөлінуі; әдетте асқазан - ішек жолынан қан кетудің белгісі. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Эвикция

**Азаматтық құқықта** — сатып алушыдан оның сатып алған мүлкін сатудан бұрын туындаған негіздемелер бойынша соттасып алу (мысалы, үшінші бір тұлға меншік құқығы сатушыға емес, өзіне тиесілі екендігін алға тартады); яғни, затты заңды негізде алу.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Физикалық маятник

**Физикалық маятник** - қозғалмайтын горизонталь осьтің маңайында ауырлық күшінің әсерінен тербеліс жасайтын абсолюттік қатты дене.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Эвтаназия

**Эвтаназия** - (грек тілінен εὖ - жақсы, θάνᾰτος - өлім ) Әлдебір әрекетпен немесе құралдармен, соның ішінде оның өмірін жасанды ұстап тұрған аспаптың жұмысын тоқтату жолымен, төзгісіз аурумен ауыратын науқастың өлімін тоқтату тәжірибесі.

"Эвтаназия" термині қазір әртүрлі мағыналарда қолданылады: ауыр азапты бастан кешіріп жатқан адамдардың өлімін тездету; артық, қажеті жоқ адамдардың өмірлерін тоқтату (Мысалы, Т-4 бағдарламасы); өмір мен өлім арасындағы адамдарға көсетілетін қамқорлық, көмек (мысалы, хоспис); адамға өлу мүмкіндігін беру.

Сонымен қатар, "эвтаназия" деп кейде зертханалық және кезбе жануарларды қоса алғанда жануарларды ұйықтату саналады. 

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Қорланым қоры

**Қорланым қоры** - өндірістік және бейөндірістік негізгі қорларды молайту үшін, сондай-ақ босалқы сақтандыру қорлары мен сақтық қорларын жасау үшін пайдаланылатын ұлттық табыс бөлігі. Оның негізгі бөлігі материалдық өндіріс саласының негізгі қорлары мен айналым қаражатын үлғайтуға және сапалық жағынан жетілдіруге жұмсалады, өндірістік қорлану қорын құрайды, жұмыс істеп тұрған кәсіпорындарды қайта құруға және жаңаларын салуға, өндірістік аппаратты жаңғыртуға және жаңартуға пайдаланылады; екінші бөлігі — бейөндірістік мақсаттағы қорды құрайды, ол негізгі бейөндірістік қорларды үлғайту, саудадағы айналым қаражатын, тұтыну игіліктерін молайту арқылы халықтың тұрмыс деңгейіне тікелей ықпал жасайды.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Әзекен Кәрімұлы Бірімжанов

**Әзекен Кәрімұлы Бірімжанов** (1921 жылы туған) — маман-экономист, Ұлы Отан соғысының ардагері.

## Өмірбаяны
ҚазМУ-дің экономика факультетін бітірген.

1946-1974 жж. - ұжымшар, кеңшар шаруашылықтарында, МТС-та істеген. Жаңақала, Фурманов және Казталов ауданында экономист жұмыстар саласында басшылық қызмет атқарған.

1974-1996 жж. - Орал ауыл шаруашылық институтының экономика факультетінде оқытушы болды.

## Ғылыми еңбектері
Шаруашылық есебі, коллективтік мердігерлік және aуыл шаруашылық кәсіпорындарында еңбекақы төлеуді жетілдіру мәселелеріне арналған ғылым еңбектердің авторы.

## Марапаттары
1, 2 дәрежелі Ұлы Отан соғысы ордендерімен, бірнеше медальмен марапатталған.

## Дереккөздер
Жароков атындағы мектеп

**Жароков атындағы мектеп** — жалпы білім беретін мектеп. 1935 ж. Жәнібек ауылында ашылған. 1966 ж. мектепке Тайыр Жароков есімі берілді. Құрылған күннен бастап мектепті орта есеппен 3 мыңнан аса оқушы бітіріп шықты. Түлектер арасында қазір республикаға белгілі ғалымдар — техника ғылымдарының докторы, профессор Пангерей Шолақов, ғалым-механик, техника ғылымдарының докторы, профессор Шмидт Айталиев, химия ғылымдарының докторы Ажар Ілиясова,
Қазақстанға еңбек сіңірген оқытушы Тамара Ахметова және т.б. бар.

## Пайдаланған әдебит

Санат:Қазақстан оқу орындары
Уретралгия

**Уретралгия** - несеп шығару өзегінің ауыруы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Учаскелік инспектор

Учаскелік инспектор аудандық, қалалық, қаладағы аудан аудандық,ішкі істер бөліміндегі негізгі өкіл.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Экономикалық реформалар

**Экономикалық реформалар** — шаруашылықты жүргізу, экономикалық басқару жүйесіндегі, экономикалық саясатты іске асырудың жолдары мен әдістеріндегі терең жаңғыртулар. 

Экономикалық реформалар экономикалық дағдарыс пайда болғанда, ел басқа елдерден артта қалып қойғанда, экономика тиімсіз жұмыс істегенде, т.с.с. жүргізіледі. Бұрынғы КСРО аумағында 90-шы жылдары жүргізілген экономикалық реформалар нарықтық экономикаға көшуге бағытталған.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Аллолекса

**Аллолекса** - сөйлеу актісінде (ауызша не жазбаша) сөз лексеманың бір түрі, мүшесі, глоссасы немесе нұсқасы.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Ақтөбе операциясы

**Ақтөбе операциясы** - азамат соғысы жылдары Батыс Қазақстан аймағында жүргізілген әскери операция. 1919ж. 14 тамызда большевиктер құрған Түркістан майданының әскерлері (М.В.Фрунзе басқарды) адмирал Колчак армиясының Оңтүстік тобына (генерал Белов) қарсы шабуылға шықты. Ақ гвардияшылардың негізгі күшін Орск ауданында қоршап талқандау екі бағытта — темір жол бойымен Ақтөбе арқылы және Жайық өзенінің бойымен Орынбор арқылы Орскіге беттеген Верхнеуральск екпінді әскери топтарының күшімен жүргізілді. Бұл 2 топтың ортасында 20-атқыштар дивизиясының 2-бригадасы шабуылға шықты. Верхнеуральск тобы Орскінің солтүстігінде ақтардың күші басым тобымен кескілескен ұрыс жүргізді. Орынбор тобы 29 шілдеце Орскіні, 2 қыркүйекте Ақтөбені ақтардан азат етті. Жеңілген ақтардың калдықтары Ташкент темір жолымен Арал стансасына жетіп, одан теңіз арқылы Красноводскідегі ағылшын интервенттерімен қосылуға тырысты. Бірақ өкшелей қуған 1-армия бөлімшелері мен Арал станциясынан қарсы шабуылға шыққан кеңестік Түркістан әскери тобы оларды түгелдей дерлік қолға түсірді. Ақтардың Орал тобы Колчактың Сібір бөлімдерінен байланысын үзді. 13 қыркүйекте 1-армия және кеңестік Түркістан армиясының бөлімшелері Мүғалжар бекетінде кездесті. Ақтөбе операциясы Колчак армиясын және олармен байланыс жасаған Орал ақ казактарын талқандауда маңызды рөл атқарды.
## Пайдаланған әдебиттер
Қабыршақты (ауыл)

**Қабыршақты** (2018 жылға дейін - *Первомай*)  — Батыс Қазақстан облысы, Ақжайық ауданындағы ауыл, Қабыршақты ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Чапаев ауылынан батысқа қарай 40 км-дей жерде, Көшім жайылмасының сұлыбас, бетеге, еркекшөп өскен жазық, қуаң далалық белдемде орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1325 адам (659 ер адам және 666 әйел адам) болса, 2009 жылы 1078 адамды (561 ер адам және 517 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 918 адамды (479 ер адам және 439 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1931 жылы ≪Первомай≫ кеңшарының құрылуына байланысты қаланды. 1997 жылдан кеңшар негізінде Бірінші мамырда және Үшқұдық ауылында 11 шаруа қожалығы мен серіктестік жұмыс істейді. 

## Инфрақұрылымы
Орта, бастауыш мектептер, дәрігерлік амбулаторлық және фельдшер-акушерлік пункттер бар. Тұрғындары елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Ауыл көшелері
* Азаттық (1 ферма) көшесі
* М.Әуезов көшесі
* Бейбітшілік көшесі
* Жақсылықов көшесі
* К.Саттаров көшесі
* Келешек (Чапаев) көшесі
* Қазақстан-2050 (Гагарин) көшесі
* М.Мәметова көшесі
* Сейфуллин көшесі
* Т.Бокин көшесі
* Ш.Сақташев көшесі
* Ынтымақ (Киров) көшесі

## Дереккөздер

 

Санат:Ақжайық ауданы елді мекендері
Аллолог

**Аллолог**  - 
# Cөз нұсқасы;
# Эллипсистік сөз тіркесіндегі сөздің нөлдік нұсқасы (орысша *До скорого свидания!* орнына *До скорого!*).

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Жалақы қоры

**Жалақы қоры** - белгілі бір уақыт кезеңінде қызметкерлердің еңбегіне ақы төлеу үшін қастырылатын ақшалай қаражаттың жалпы сомасы. Негізгі және қосымша жалақыдан тұрады. Сондай-ақ кәсіпорынның штана жататындығына қарай штаттық (тізімдік) құрам қорына және штаттан тыс (бейтізімдік) құраы қорына бөлінеді. Ақы төленетін жұмыстардың сипатына қарай өнеркәсіптік-өндірістік қызметкерлер қорына (жұмысшылардың, қызметшілердің, мамандардың жалақысы) және кәсіпорынның бейөнеркәсіптік шаруашылықтарында істейтін қызметкерлердің қорына (тұрмыстық-коммуналдық щаруашылық, мәдени-тұрмыстық мекемелер қызметкерлерінің жалақысы), камтылатын кезеңіне қарай сағаттық кезеңге арналған корға (еңбекақы төлеудің қолданыстағы жүйесі бойынша нақты жұмыс істелген уақыт үшін жүмысшыларға адам-сағат есебімен теленеді), айлық, тоқсандық, жылдық кезеңдерге арналған қорларға ажыратылады.
## Дереккөздер


Санат:Еңбек
Санат:Қаржы
Санат:Қорлар
Гаметангий

**Гаметангий** *([[грек тілі|грекше]]: gamete - аналық, angeion - түтік)* — кейбір өсімдіктерде кездесетін жыныс мүшесі.

Бір немесе көпжасушалы аталық және аналық жыныс жасуша гаметаларынан тұрады.

Аналық гаметангий әдетте архегоний, ал аталық гаметангий антеридий деп аталады.

## Дереккөздер

Санат:Өсімдіктердің көбеюі
Экономикалық ықпалшаралар

**Экономикалық ықпалшаралар (экономикалық санкциялар)**  қаржы-шаруашылық қызметінде бұрмалаушылыққа жол берген, сол арқылы өзінің серіктестеріне және мемлекетке зиян келтірген кәсіпорындарға (ұйымдарға) қолданылатын күштеп ықпал жасау шаралары.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы