open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қия, ұя

**Қия, ұя**. «Қызын қияға, ұлын ұяға қондыру» фразеологизміне «Қазіргі түсіндірме сөздікте»— бала шағасы өсіп, ер жетті, отау тікті деген анықтама берілген. «Менің сегіз балам бар, ұлым ұяға, қызым қияға қонды» (С. Талжанов, Адам тур.).
Осы фразадағы «ұя», «қия» сөздері алғаш қандай мағынада қолданылғанын білу өте лазым.
Қазіргі тілімізде «ұя» да, «қия» да жеке тұрып жиі қолданылатын сөздер қатарына жатады. Алайда, мына тұрақты тіркесте сол сөздердің түпкі мағынасының лебі еседі. Біздің шамалауымызша, екеуі де түркі тілдеріне меншікті, төл сөздер. Уақыт өтіп, қоғам дамуымен байланысты сөздер де мағына жағынан талай тарихты басынан өткізгенге ұқсайды.
Хакас тілінің дерегі бойынша: хыя — шет жақ, басқа жақ . Ертеде түркі тілдерінде, оның ішінде қазақ тілінде жиі қолданылған осы сөз мағынасы, қазір мына сияқты тұрақты сөз тіркесінде сақталған дей аламыз. Мұның езі ой шеңберіне де сиымды. Өйткені ерте кезде қыз баланың ез төркінінен жырақ, алыс жақтан (тұрмысқа шығып) қоныс тебуі заңды құбылыс
«Ұя» сөзінің қазіргі біз білетін «құс паналайтын орын», «аң жатағы болған апаннан» басқа (өте ертеде) ерекше мағынасы болғандығын көне түркі жазба ескерткіштерінен табу қиын емес. Енисей бойынан табылған жазуда: «уйа — туыс, ағайын (ДТС, 607). Ақылға салсақ, бұл да сенерлік мағына — ұл бала, көп/ жағдайда, үйленіп, отау тіккенде де өз туыс, ағайындарының ара- сында қала бергендігі, ерте кезден мәлім.
Фразадағы көне сөздерді бізге түсінікті жаңа тұлғамен ауыстырсақ та, мағынасы өзгермейтіндігіне көз жетеді. Демек, «ұлын ұяға, қызын қияға қондыру»— «ұлын туыс, ағайын ортасына, қызын шетке қондырды» дегенмен бірдей.
Сөз болып отырған тұрақты тіркеске мағынасы жағынан кейде жақын, кейде қарама-қарсы (антоним) — «ұлын ұрымға, қызын қырымға» сияқты фраза да бар. Ол туралы сәл кейін әңгіме болмақ.
 
## Дереккөздер
Қадим оқуы

**Қадим оқуы** (aрaб. — ескі, көне) діни білім беру. 

Қазан төңкерісіне дейінгі оқу орындарының ескі, жаңа деп белінуі 19 ғасырдың екінші жартысында басталған реформашылдар қозғалысынан басталды. Оның бастаушысы Қырым татарларының перзенті Ысмағұлбек Гаспрауи болды. Ол ескі оқуға елеулі жаңалықтар ендіру уақыт талабы екенін түсінді. Жәдиттік реформаның ең бірінші қадамы араб әліпбиіне түркі ерекшеліктеріне сай өзгешіліктер кіргізуі еді. Қадим оқуында араб әліпбиі мен тілі басты орын алады. Негізгі бағдарламасы діни ережелер, яғни иманшарт, әптиек, мүхтасарды оқыту болады. Хадистер, *"Қисас-ул-Әнбия"*, "Диуани Хикмет" т. б. діни кітаптар пайдаланылды. Қадим оқуының түпкі мақсаты Құранды толық меңгерту, діни молдалар, ғұламалар дайындау болып келді.

Қадим оқуы орындары бастауыш және орта (кейбірі жоғары) білім беретін мектеп, медресеге бөлінді. Араб елдерінде Каһирадағы Әл-Азһар (қазірде университет), Иранда Мадоришаһ (Асфаһан), жақын аймақтағы Ұлықбек, Тіллә Қари (Самарқан), Семейде Ахмет Риза, Троицкіде Зейнолла Ишан медреселері кеңінен мәлім болған діни мамандар дайындауда елеулі қызмет етті. Көне замандарда бұл оқу орындарында тек дін ғана емес сондай-ақ жартылыс тану ғылымдары оның ішінде география, математика, астрономия тәрізді пәндер де оқытылған. Мұндай оқу орындарын бітіріп дүниеге аты мәлім болған Әл-Фараби, Әл-Хорезми, Әл-Бируни, Махмуд Қашқари, Әбу Әли ибн-Сина сияқты данышпан ғалымдар әрқайсысы ғылымның әр алуан сапаларын биік деңгейге көтерді. Жүсіп Баласағұни, Қожа Ахмет Иасауи, Ахмет Жүгінеки, Сүлеймен Бақырғани, Әлішер Науаи және басқа ақындар түркі тілін әлемге танытты. Көптеген тарихшылар түркі халықтарына ортақ құнды тарихи еңбектер жазды. Қадим оқуы мұсылмандық Шығыс әдебиетінің қазақ арасына таралуына үлкен әсер етті. Орта ғасырдан XX ғасырға дейін әр алуан саладан жазылған түркі халықтарына мол мұра осы қадим әліпбиімен хатқа түсті.

## Дереккөздер


Санат:Діни тәртіп пен тәжірибелер
Санат:Білім алу деңгейлері
Қайсар Шегебайұлы Қадырқұлов

**Қайсар Шегебайұлы Қадырқұлов** (14. 9.1957 жылы туған, Қызылорда облысында, Арал қаласында) — тіл білімі маманы, филологиялық ғылым кандидаты (1995), доцент. Әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-дың филология факультетін бітірген (1983). 1974-1975 жылы Арал ауданы "Ерікті спорт" қоғамында әдіскер. 1977-1978 жылы ҚазМҰУ-дың дайындық бөлімінде оқиды. 19831987 жылы Алматы облысында, Балқаш ауданында, Қарағаш орта мектебінде мұғалім. 1987-1989 жылы Алматы облысында, Балқаш ауданында мәдениет бөлімінің меңгерушісі. 1989 жылдан ҚазМҰУ-дың қазақ тілі кафедрасында аға оқытушы. *"Қазіргі қазақ тіліндегі жаңа сөздер мен жаңа сөз қолданыстар"* тақырыбында кандидат диссиртациясын қорғаған. Ғылым еңбегінің негізгі бағыты қазіргі қазақ тіліндегі жаңа сөз қолданыстар мәселесі. 40-тан аса мақ. авторы.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Санат:Арал ауданында туғандар
Кемел орамы (Астана)

**Кемел орамы**
Бұрынғы атауы №20 қысқа көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ).
Кемел орамы Обаған көшесінен басталып, Зеренді көшесінде аяқталады.
Ұзындығы - 220,7 м.

*«Кемел адам»* ( *инсан-и камил* - толық адам) - ақыл-ойы
толысқан кісі. Діни ілімде кемел адам - кісілікке жат қылықтардан
әбден арылып, тазарған, ішкі жан-дүниесі ағарып, рухани қасиеті
артқан, мүлтіксіздіктің қалыбы мен негізіне мейлінше жақындаған асыл
адам.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Қиық

**Қиық**, **қыздан туғанның қиығы жоқ**. Осы мақалдағы «қиық» сөзінің төркіні жөнінде бұрынғы бір еңбекте әңгіме болған («Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігі» 1966). Онда сөз төркіні түркі тілдері екендігін дәлелдеу үшін, хакас тілінен «хыйых» сөзі келтіріліп мағынасының — өкпе, наз екендігі көрсетілген. Сондай- ақ «Құтты біліктегі» қисық, қыңыр, кетік мағынасын беретін — қыйыг тұлғасы да айтылған. Мұның бәрін теріс дей алмаймыз. Бірақ сөздің шыққан төркіні түркі тілдері ме, әлде жүйесі басқа тілден ауысқан ба, бұл жағы күнгірт қалған. Әрі, автор көрсеткендей, «қиық» сөзін наз, өкпе немесе қисық, қыңырмен ауыстырсақ орынды болар ма екен. Қыздан туғанды былай қояйық (әрі жиен ғой) жалпы туыс адамдар арасында да екпе, наз, қыңыр, қисықтық болмай тұрмайды. Осы себептерден де «қиық» сөзінің теркіні әрі мағынасы ерекшелеу болса керек. Кейбір тілдік деректер бұл жорамалды қуаттайды да. Араб тілінде: һиқд — кек, ыза, өшпенділік . Осы тұлғада — дұшпандық, жаулық мағынасында да кереміз және онда араб сөзі деген белгі соғылған . Көрсетілген тұлға қазақ тіліне ауысқанда, тіліміздегі заңдылыққа байланысты, соңғы «д» дыбысынан айырылып, «қиқ» қалпына дейін жеткен. Жоғарыда кәрсетілген «Құтты біліктегі» «кыйыг» сөзі де араб тілінен еніп, мағынасына сәл өзгеріс кірген болса керек (XI ғасыр жазуы болғандықтан, солай болуы мүмкін де).
Енді мақалдағы «қиық» сөзінің орнына оның қазақша аударылған мағыналарын қойып қарасақ, «Қыздан туғанның дұшпандығы (өшпенділігі, жаулығы) жоқ» қалпында көрінеді де ойға қонымды, оралымды сияқты.
 
## Дереккөздер
Өнеркәсіптік меншік

***Өнеркәсіптік меншік*** - өнертабыстарға, пайдалы модельдерге, өнеркәсіптік үлгілерге арналған патенттер, тауар белгілері, көрсетілетін қызмет белгілері, фирмалық атаулар және тауар шыққан жер немесе оның атауы жөніндегі нұсқаулар, ноу-хау. 
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Асығат Темірбаев

**Асығат Темірбаев** (1929 жылы туған), журналист.
Бұкар жырау ауданы түлегі.

ҚазМУ-ді бітірген (1951).

Шығыс Қазақстан облысы «Коммунизм нұры» газетінің әдеби қызметкері, бөлім меңгерушісі, 1961 жылдан зейнеткерлікке шыққанша Қарағанды
облысы «Советтік Қарағанды» (қазіргі«Орталық Қазақстан») газетінің тілшісі, жауапты хатшының орынбасары, бөлім меңгерушісі болды. ҚазКСР
Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен, бірнеше
медальдармен марапатталған. «Қуатты толқын»
естелік кітабының авторы (2006).

## Дереккөздер


Санат:Қарағанды облысы
Телегей-теңіз

**Телегей-теңіз.** Қос сөздің осы күнгі тіліміздегі мағынасы — ұшы-қиыры жоқ, көз жеткісіз немесе орасан
көп, есепсіз. «Біреуге бір ауыз сөз айтпайтын тұйық адамның мұншалықты телегей-теңіз біліміне қайран қалды» (Е. Домбаев, Ғашықтық.). Қос сөздің бірінші сыңарының төркіні жөнінде бұдан бұрын да әңгіме қозғаған автор болған. «Телегей» сөзінің алғашқы мағынасы жер кеңістігімен байланысты екендігін анықтай түсетін тілдік деректерді тағы да ұсына кетуді орынды санадық. Якут тілінде «делегей» сөзінің бір мағынасы «кең, байтақ» дегендерге нұсқайды. Осы тұлға, мағынасымен қоса якут тілінен кейбір маньчжур-тунгус тілдеріне өткен. Әр кезде «кеңдік, келем» сөздерінің жермен, соның өлшемін аңғартумен байланысты қолданылатынын да ескерген дұрыс. Бұл ретте тағы бір тіл дерегі келіп килігеді. моңғол тілінде «жер» мағынасын «дэлхий» сөзі де бере алады. Бұған бой ұрсақ, «телегей» сөзінің алғашқы түбірі «дэл» болғандығы күмән тудырмайды. Еске сала кететін тағы бір мәлімет — якуттарда «дэлэгэй» сөзінің мағынасы біздің қазіргі тіліміздегі «телегейдің» ұғындыратын «жеткілікті, сөздің мағынасы да — біздегі сияқты ауыспалы мағына. Сөйтіп, қос сөздің бірінші сыңары, «телегей»—байтақ, кең жер ұғымымен тең деп қараймыз. «Теңіз»— қос сөздің екінші сыңары. Қолда бар азын-аулақ деректерге сүйеніп, бұның да төркініне жорамал жасай кетейік. Хакас тілінде «теньіс» сөзі біздегі «мұхит» мағынасында қолданылады. Оның өзі екі түбірден құралғандығынан хабар аламыз. Біріншісі: тинь — тегіс мағынасын берсе, екіншісі: іс — сол тілде «су» мағынасын беретін «ус»-тың дыбыстық өзгеріске түскен түрі. Хакас тілінің дерегі бойынша, «теңіз» дегеніміздің ертедегі мағынасы — «тегіс су» болмақ.
Деректерді ықшамдап, түйіндей сөйлесек, «телегей-теңіз» қос сөзіміз —«жер-теңіз», қарапайымырақ айтсақ, «жер-су» дегеннің баламасы. Аспан кеңістігіндегі планеталарды қоспай, өзіміз өмір сүріп отырған планетамызда ұшы-қиыры жоқ, көз жетпес нәрсе не десек, жер мен су деп қана жауап беруге болады. Әр нәрсенің молдығын жер мен су мөлшерімен салыстырудан келіп,
олардың ертедегі атауы «телегей-теңіз» молдықты ұғындыратын атау болып қалыптасқан.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Мауыздай

**Мауыздай.** қазіргі қазақ тілінде «мауыздай» сөзі ірі, зор мағыналарында қолданылғанмен, жағымсыз реңкті аңғартады.

Дыбыстық құрамы жағынан бұған сәйкес сөзді парсы тілінен кездестіреміз: моұз — банан (ыстық жақта өсетін үлкен жапырақты биік өсімдік).  Осымен сәйкестіруге өсімдік ағашының ірілігі ұқсас болғанмен, адам жеміс ретінде кәдеге асыратын нәрсенің, жағымсыз нәрсенің теңеуіне ілігуі күмән тудырады.

Сондықтан «мауыздай» сөзінің түбірін түркі тілдерінің өзінен іздестірген жөн көрінеді. Тува тілінде «моос» тұлғалы сөз — ертегілерде кездесетін керемет қорқынышты мақұлық мағынасын ұғындырады.  Дәл осы сөз якут тілінің жергілікті ерекшеліктерінің бірінде «монус» қалпында үшырап, «мешкей, обыр» мағыналарын береді . моңғол тілінде «жалмауыз» мағынасын «мангас», қалмақтарда «мус» сөздері түсіндіреді.

Біздің байқауымызша, сөздің алғашқы дыбыстық құрамы «монус», одан әрі тува тіліндегі «моос» туындап, түркі тіддерінен қалмақтар қабылдап, «мус» қалпына дейін өзгертсе керек.

«Моос»— қазақ тілінің өзіне тән дыбыс заңдылықтарына байланысты «моуз», одан әрі «мауыз» болып өзгеріске түскен (қырғызша — тоо, қазақтарда — тау екенін ескерсек те жеткілікті). Осы өзгерген түбірге теңеу тудыратын -дай жұрнағы қосылып, «мауыздай» сөзі пайда болған.

Тілімізде ұшырайтын «маубас» сөзінің де негізі осы «мауыз»-бен байланысты болуы мүмкін. Ертеректе «мауыз бас» тіркесі қолданылып, кейін тіліміздегі бірқатар сөздерде дыбыс түсуі нәтижесінен пайда болған біріккен сөздер сияқты (бүгін — бұл + күн, биыл — бұл + жыл) «з» дыбысының түсіп қалуынан «мауы бас», одан әрі «маубас» түрінде қалыптасқан деуге болады.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Л.Толстой қысқа көшесі (Астана)

thumb|150px
**Л. Толстой қысқа көшесі** Күлтөбе орамынан басталып, Ә. Сембинов
көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 488,8 м.

Лев Николаевич Толстой (1828-1910) - орыстың ұлы жазушысы.
«Соғыс және бейбітшілік», «Айна Каренина», «Арылу» сияқты
классикалық романдардың авторы.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Қиян

**Қиян**, **ит арқасы қиян**. Мағынасы — тым алыс, шалғай жер. «Аудандық оқу бөлімі ит арқасы қиян Шұбар- ағашқа жолдама берді» (О. Бөкеев, Қамшыгер.).
Қазақ тілінде «тым алыс», «шалғай» сияқты мағыналарды кейде «қиян» тұлғалы сөз де түсіндіре алатыны жұрт білмейтін сыр емес. Олай болса, мынау сияқты күрделі тұрақты тіркестің тууына қандай себеп болды екен деген ой келеді. Фразадағы «қиянның» мағынасы біз білетіндей болса, оған «ит арқасын» қосақтаудың қандай ділгерлігі бар.
Осы жағдайды ой елегінен өткізе келіп, «қиянның» басқа да мағынасы болуы ғажап емес деген пікірді тіл дерегімен бекіте түсіп, жорамал жасауға болады.
Ең алдымен «ит арқасын» анықтауға кіріссек, мұндай тіркес тілімізде жоқ емес. Қөші-қон кезінде уақытша екі керегені біріне-бірін иек арттырып жасаған баспана-қостың түрін де «итарқа» деп атайтыны ертеден белгілі. «Қиян» тұлғасының алдындағы «итарқасы» да осымен тамырлас болса керек. Әрине, қостың атауы ұқсатудан, теңеу арқылы пайда болған деуден басқа жол жоқ. Олай болса, «қиянның» өзге бір мағынасын іздестіру ойы теріс те болмайды.
Кейбір тіл деректерінде оның мына тәрізді мағыналарын ұшыратамыз. Якут тілінде: хайа — тау ; монғолша: хянган — тау қырқасы; маньчжур тобындағы тілдерде: һиңан — тау жотасы 
Алыстан қарағанда тау қырқасы не жотасы ит арқаланып тұратынын еске алсақ, «ит арқасы қиан» тіркесіміз —«ит арқасындай тау жотасы» болып түсіндірілмек. Оның «алыс» пен «шалғайға» синоним болуын — жақын көрінген таудың өзі жүре келе алыстай түсуінен тумады ма екен деген ой келеді. Әрі таулы жермен жүру жазыққа қарағанда қиын-қыстауының мол болатындығы да ескерілген болса керек.
 
## Дереккөздер
Кербұлақ орамы (Астана)

**Кербұлақ орамы**
Бұрынғы атауы Широкий қысқа көшесі. Кербұлақ орамы Шардара
көшесінен басталады. Ұзындығы - 303,1 м.

Кербұлақ - бұлақ аты. Негізінен суы тартылып бара жатқан,
арналары ойдым-ойдым бұлақтарды айтады. Елімізде осы аттас
бұлақтар бар.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Керуен орамы (Астана)

**Керуен орамы**
Бұрынғы атауы №І8 қысқа көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ).
Керуен орамы Балқантау көшесінен басталып, Таскескен көшесінде аяқталады.
Жаңаөзен орамымен қиылысады. Ұзындығы - 199,9 м.

Керуен - көліктерге жүк артып, ұзақ жолға сапар шеккен
жолаушылар тізбегі. Қазақ халқы басқа да көшпелі халықтар сияқты
жолсыз, сусыз, иен далада жүк тасуға, көбінесе, түйе керуенін
пайдаланған. Ел мен елді байланыстырыл, мәдениетін дамытуда
керуендердің маңызы зор болған.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Ләйлі-Мәжнүн орамы (Астана)

thumb|200px
**Ләйлі-Мәжнүн орамы**. Бұрынғы атауы №169 қысқа көше. «Комсомольский» тұрғын алабы. Ләйлі-Мәжнұн орамы ақын Сара көшесінен басталып, Тұмар ханым көшесінде
аяқталады. Ұзындығы - 334,5 м.

«Ләйлі - Мәжнүн» - шығыс халықтарында кең тараған ғашықтық
дастан. Онда 7-8 ғ. аралығында өмір сүрген араб ақыны Каис ибн
Муадтың махаббаты жырланады.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Өнеркәсіптік үлгі

***Өнеркәсіптік үлгі*** - құқықтық қорғау нысаны, техникалық эстетика талаптарына лайық, өнеркәсіптік әдіспен жүзеге асыруға жарамды және жақсы нәтиже беретін, белгіленген тэртіп бойынша тіркелген бұйымның көркемдік конструкторлық шешілімі. Авторлық куәлікпен немесе патентпен қорғалады. Өнеркәсіптік үлгілерді жасауға, қорғауға және пайдалануға байланысты ұйымдық, мүліктік және еңбекке қатысты проблемалар патент заңдарымен реттеліп отырады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Киев қысқа көшесі (Астана)

**Киев қысқа көшесі**
Киев қысқа көшесі Г. Чичерин қысқа көшесінен басталып, Мырзашөл қысқа
көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 160,9 м.

Киев - Украина Республикасының астанасы. Днепр өзенінің
жағасында орналасқан Киев облысының орталығы. Киев қаласының
құрметіне қойылған.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Қодырең

**Қодырең**. Сөз мағынасын «бұрынғы егін орнына жабайыланып шыққан бидай» деп түсіндірме сөздікте біршама дұрыс көрсетілген. «Біршама» деп отырғанымыз, ол тек бидай ғана емес, тары да, сұлы да, ариа да т. б. дәнді егіс бола береді. «Қырманның түбін суырдық, қодырең бидай жұлдық...» (Н. Әбдікәрімова, Сенім.).
Бұл сөздің айтылуында да бірізділік жоқ. Орфографиялық сөздікте «қодыраң», Қазақстанның кей жерлерінде «қодірен» болып дыбыстала береді. Бұлай болу — оның парсы тілінен ауысқандығынан. Парсы тіліндегі «ходру(й)» бізге ауысқанда әркім өзінше қабылдаған. Ондағы мағынасы — жабайы өскен, жабайы. Сөз төркінін шындап іздей келгенде, парсы тілінің өзінде оның екі сөзден құралғандығын аңғару қиын емес. Біріншісі, «ход»— біздің тіліміздегі «өз», «өзі» есімдігі орнына қолданылады. Ал екінші сөз «ру» немесе «руй» сөздерінің парсы тіліндегі алғашқы тұлғасы «руйа» болып келеді де, мағынасы — есіп жетілу, өсу. Парсы тілінде осы көрсетілген екі сөз қосыла келгенде, тұлғасы жағынан қысқара түсіп (ходру) мағынасына да сәл өзгеріс енген (жабайы өсетін). Дұрысына сайғанда, біздегі «қодырең» сөзінің шын мағынасы «өзі өсіп жетілетін» дегенді ұғындырады.
 
## Дереккөздер
Ленинград қысқа көшесі (Астана)

**Төрткүл қысқа көшесі**. Төрткүл қысқа көшесі Г. Чичерин қысқа көшесінен басталып, Мырзашөл
орамында аяқталады. Ұзындығы - 160,1 м.

Ленинград - Ленинград қаласының (қазіргі Санкт-Петербург)
атауына байланысты қойылған.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Кезену

**Кезену**. Қазіргі түсінігіміздегі бұл тұлғалы етістік
мағынасы қолындағы қаруын біреуге не бір нәрсеге қарай оңтайлау, оқтау; көздеу. *«Салт атты адамдар сойылдарын оңтайлап, найзаларын кезеп құйғытып келеді»* (3. Ақышев, Ақбал.).
Сөздің қазақ тіліндегі қазіргі мағынасы аз да -болса
өзгеріске түскендігін басқа түркі тілдерінің деректері
арқылы айқындау қиын емес. Дәлірек айтсақ, біздегі
мағына белгілі бір ойға алған мақсатты орындау үстінде қолданылатын іс-әрекет негізінде пайда болған. Қазақтарға тіл жағынан бір табан жақын хакас, қырғыз
тілдерінде мынаны көреміз. Хакас тілінде кизен — қорқыту, қауып төндіру (Хак.-рус. сл., 1953, 73); қырғызша
кезен — қауып төндіру, сескендіру (К. Юд. КРС, 1965,
366). Бұл тілдердегі «кизен», «кезен» сөздерінен іс-әрекеттің тура мақсаты көрініп тұр да, ал біздегі осы тұлғалас етістіктен сол мақсатты орындау жолында қолданылатын айла, әдіс байқалады.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Қожырау

**Қожырау**. Берекесі кету, ыдырау, тарау сияқты түсініктер береді. «Іргесі бұзылмаған берекелі ауылдың бірлігі қожырады» (Ж. Еділбаев, Түркістан.).
Бұл келтірген мағыналар кейінгі — туынды деп қарауға болады. Алғашқы мағынасы —«қартаю, шөгу» екендігіне якут тілінің, қала берді моңғол тілінің деректері куә. Осы мағынадағы сөз якуттарда — «ходьурай» , моңғолдарда—«хөгшрөк» тұлғаларында қолданылады. Бұл жерде якуттардағы «дь», моңғолдардағы «ш» дыбысына тілімізде «ж» дыбысының сәйкес келетінін ескерсек болды.
 
## Дереккөздер
Көкорай орамы (Астана)

**Көкорай орамы**
Бұрынғы атауы №29 қысқа көше. Оңтустік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ).
Көкорай орамы Талғар көшесінен басталып, Обаған көшесінде аяқталады.
Ұзындығы - 312,1 м.

Көкорай деп жайқалған көк шөпті, шалғынды, жазиралы жерді
айтады.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Өтемақылық келісімдер

***Өтемақылық келісімдер*** - сыртқы сауда келісімдерінің бір түрі, ол бойынша тауарды сатып алушы оның құнын басқа тауарларды беру арқылы өтейді. Өтемақылық келісім жасалғанда екі жақ бір-біріне өзара беретін тауарлардың тізімдерін олардың саны мен бағасын көрсете отырып алмасады: бұл тізімдер келісімге қоса тіркеледі және оның ажырамас бөлігі болып табылады. 
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк ісі
М.Дубинин қысқа көшесі (Астана)

**М. Дубинин қысқа көшесі**. М. Дубинин қысқа көшесі А. Жұбанов көшесінен басталып, А. Янушкевич
көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 241,3 м.

Михаил Михаилович Дубинин (1900-1993) - Ресей Ғылым
Академиясының академигі. Социалистік Еңбек Ері.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Гүлнара Рапыққызы Темірбаева

**Гүлнара Рапыққызы Темірбаева** (1958 жылы туған) - өнеркәсіп кәсіпорындарын басқару, ірі шаруашылық құрылымдарда адам капиталын дамыту мәселелері саласының маманы, экономика ғылымдарының докторы (2005). 

Қарағанды политехникалық институтын бігірген (1980).

1980-1983 жылдарында «Қазсантехмонтаж» трестінде еңбек және еңбекақы жөніндегі инженері.

1983-2000 жылдарында экономика және өндірісті басқару кафсының ассистенті, аға оқытушысы, экономика
және менеджмент кафедрасысының меңгерушісі.

2001-2004 жылдарында Экономика және құқық институтының директоры.

2005 жыддан Ө.А.Байқоңыров атындағы Жезқазған университеті әлеуметтік мәселелер және жоғары
оқу орнына дейінгі білім беру жөніндегі проректоры. 50-ден астам ғылыми енбектің, 1 монографияның авторы.

## ''Шығармалар''

* Формирование инвестиционной привлекательности корпораций(2001);
* Особенности управления интегрированными корпоративными структурами(2001);
* Интегрированные корпоративные структуры: социально-экономическая направленность императивы развития Караганды(2004).

Санат:1958 жылы туғандар
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Экономика ғылымдарының докторлары
Санат:Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті түлектері
Санат:Экономика және құқық институты директорлары
Санат:Жезқазған университеті оқытушылары
Көкпар орамы (Астана)

**Көкпар орамы**
Бұрынғы атауы №26 қысқа көше. Оңтұстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ).
Көкпар орамы Талғар көшесінен басталып, Обаған көшесінде аяқталады.
Ұзындығы - 312,1 м.

Көкпар - баұыздаған ту серке не ешкіні, екі жікке бөлініп, ат үстінде
тартысатын ұлттық ойын. Көкпар жігіттердің күш-жігерін, төзімділігін,
батылдығы мен ептілігін, ат үстінде мығым отыруын қалыптастырады.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Көктомар орамы (Астана)

**Көктомар орамы**
Бұрынғы атауы Арматурный қысқа көшесі. Көктомар орамы Н.Гоголь
көшесінен басталып, Құрманғазы көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 561,3 м.

Көктомар - Сасықкөл көлінің батысында, Целиноград ауданында
орналасқан тоған.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Кейуана

**Кейуана.** Қазақ тілінің 10 томдық түсіндірме сөздігінде кейуана жасы үлғайған, ақниет әйел; кәрі, қарт
мағыналарында көрінеді. «Үстін-үстін күрсініп алған кейуананық әлсіз үні қалтырап шықты» (Ж. Еділбаев. Тергеуші.).
«Кейуана» тұлғасын көрсетілген мағынада басқа түркі сондай-ақ араб, парсы тілдерінен кездестіре алмадық.
Алайда, осыған негіз, төркін боларлық сөзді моңғол тобындағы тілдерден ұшыратамыз. Моңғол тілінің өзінде хэзээний — көптен бергі, ежелгі (Мон.-Қаз. сөз., 1954, 310), Қалмақ тілінде кезәнә — әлдеқашан, бұрыннан
(Рус.-кал. сл., 1964, 127) деген мағыналарға нұсқайды. 6 131
Егер осы деректерге табан тіресек, «кейуана» сөзінің
төркініне, тарихына жорамал айту қиынға соқпайды. Бізде бұл сөз көбіне адаммен байланысты қолданылатындығы жоғарыда келтірілген мысалдан белгілі. Көп
жасаған адам өзінен кейінгі жастарға ежелден, әлдеқашаннан келе жатқан сияқты болып көрінуі заңды жағдай. Моңғол тілдеріндегі, әсіресе, қалмақ тіліндегі «кезәнә» сөзі қазақтарға ауысып, кейін келе төл сөзіндей
қалыптасқан деу шындықтан алыс кетпейтін тәрізді.
Сондай-ақ, оның дыбыстық өзгеріске ұшырауы да тіл
заңдылығына қайшы келмейді. Өйткені, басқа тілден
ауысқан сөз былай тұрсын, түркі тілдерінің өзінде де
т ~ з ~ й дыбыстарының езара сәйкестеніп қолданыла
беретіні белгілі нәрсе (якутша — атах, хакасша — азах,
қазақша — аяқ). Дәл осы жолмен «кезәнә» сөзі қазақ
тіліне ауысқаннан кейін «кейәнә» қалпына түскен де,
одан әрі «кейуәнә», «кейуана» күйінде айтылу дағдыға
айналған деуге болады. Көрсетілген сөз үнемі жасы ұлғайған адамға айтылатындықтан оған «қарт», «ана»,
«ата»- сияқты сездердің қосарлануын артық көрген деп
білеміз. Сөйтіп, «кейуана» дегенде, «ежелден, әлдеқашаннан келе жатқан», «көпті керген адамды» ұғынатынымыз дағдыға айналған.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Өтемақылық мәліме

***Өтемақылық мәліме*** - контрагенттердің өзара бір-біріне тауар беруі немесе өздерінің мүдделерінің кез келген басқа формада қанағаттандыруы. Өтемақылық мәміленің негізі болып табылатын шартта екі жақты бір келісімшарттың шеңберінде төлемді ішінара үстеме тауар беру арқылы өтеу көзделуі мүмкін. Өтемақылық мәміленің әдеттегі тауар айырбастау келісімінен (бартер) өзгешелігі де осында. 
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
М.Ломоносов қысқа көшесі (Астана)

thumb|200px
**М. Ломоносов қысқа көшесі** А. Иманов көшесінен басталып, П. Морозов
қысқа көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 199,3 м.

Михаил Васильевич Ломоносов (1711-1765) - жаратылыстану
ғылымының, орыс әдеби тілінің негізін салушы, суретші, тарихшы,
энциклопедиялық білімді ақын.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Қоқан-лоқы көрсету

**Қоқан-лоқы  көрсету**. Қазіргі мағынасы — қорқыту, үркіту, қоқаңдау. «... қызға біраз қоқан-лоқы көрсетті: (Б. Нұржекеев, Күй.).

Дыбыстық құрамы жағынан «қоқан-лоқы» қос сөзіне жақын тұлғалар сирек болса да кездеседі. Оның бірі — «қоқаңдау» дегендегі «қоқаң», екіншісі — жылқы шоқтығында пайда болатын жара атауы — «лоқы» (кей жерде «лоққа»), Бірақ соңғы сөз диалектизм деп саналып жүр.
Дыбыс; үйлестігіне қарап, «қоқан-лоқы» қос сөзін солармен жанастыру өте қисынсыз болар еді.
Н. Оңдасынов «Парсыша-қазақша түсіндірме сөздігінде» (1974) «лоқы» сөзін парсының «күш, сес» мағыналарын беретін «доқ» тұлғасымен байланыстырады. Түркі тілдеріндегі дыбыс сәйкестіктерін еске алсақ, мұны теріс деу де қиын. Алайда автор өзінің бұған күмәнданатынын сездіріп, «лоқы» сөзінің шекесіне белгі қойған.
Басқа түркі тілдерін былай қойғанда, моңғол тобына кіретін тілдерден де «қоқан-лоқы» қос сөзіне негіз, төркін боларлық тұлғаны ,әзірше, кездестіре қоймадық.
Дегенмен, түркі, моңғол тобындағы тілдермен тектес делініп жүрген тунгус-маньчжур тобындағы тілдерден аталып отырған қос сөзге, тұлғасы әрі мағынасы жағынан, төркін боларлық сөздер табылып қалады. Мысалы, маньчжур тілінде коокан — пышақ (садақ оғын кесетін). Сондай-ақ, маньчжур және осы топтағы басқа да тілдерде луху, лукии, локы — садақтың оғы, жебе мағыналарында айтылады.
«Қоқан-лоқы»-ның мағынасын қорқыту, үркіту, күш көрсету деп түсінсек, сол қорқыту мен үркітудің ерте кездегі құралы не болған? Әрине, садақ оғы мен пышақтың ұшы. Қорқыту үшін оларды жұмсамай-ақ, көрсетсе де жетіп жатқан. Осыдан «қоқан-лоқы көрсету» тұрақты тіркесі туған деп түюге болады. Қазіргіше айтсақ «оқ, пышақ көрсету».

## Дереккөздер
Көктөбе қысқа көшесі (Астана)

**Көктөбе қысқа көшесі**
Бұрынғы атауы №4 қысқа көше. *«Көктал»* тұрғын алабы. Көктөбе қысқа
көшесі Жаңақоныс көшесінен басталады. Ұзындығы - 433,1 м.

Көктөбе - төбе аты. Көк сөзі *«заңғар биік»* немесе *«аспан»*
мағынасына сай келеді. Кейде Көктөбе деп төбенің түсіне де қарап
айта берген. *«Көк майсалы төбе»* деген мағынаны білдіреді. Осы аттас
елімізде бірнеше елді мекендер бар.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Мұхаммед Дулати көшесі (Астана)

**Мұхаммед  Дулати көшесі (Астана)** - **Мұхаммед Дулати көшесі** М.Ғабдуллин көшесінен басталып, Ә. Сембинов көшесінде аяқталады. *[[Қарамерген көшесі (Астана)|Қарамерген]]*, *Ш. Иманбаева*, *Сабыр Рақымов*, *Ш.[[Шоқан Уәлиханов көшесі (Астана)|Уәлиханов]]*, Тараз, Асанқайғы көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 1063,5 м.Мұхаммед Хайдар Дулати (1499-1561) - белгілі тарихшы, әдебиетші. «Тарих-и-рашидидің», «Жаһаннаме» дастанының авторы. Жетісудағы Дулат тайпалары әмірлерінің үрпағы. Толық аты-жөні - Дулат Мүхаммед Хүсайынүлы Мырза Мұхаммед Хайдар. Мұндағы «*Мұхаммед Хайдар*» - өз аты, «*Мұхаммед Хұсайын*» - әкесінің аты, «мырза» - текті әулеттің түқымы екенін білдіретін атау, «дулат» - шыққан тайпасының атындағы 1999 жылы М.Х.Дулатидің 500 жылдық тойы халықаралық дәрежеде Ташкент қаласында аталып өтті. Тараз мемлекеттік университетіне Мұхаммед Хайдар Дулати есімі берілді.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Раушангүл Амирдинқызы Авакова

**Раушангүл Амирдинқызы Авакова** (24. 4. 1963 жылы туған, Алматы қаласы ) — тілші, филолог  ғылым  кандидаты (1991), доцент (1995). Әл-Фараби атындағы  Қазақ мемлекеттік  ұлттық университетін бітірген (1986). 1986-1988 ж. Ш. Уәлиханов атындағы 
Көкшетау педагогикалық  институтының филолог  факультеті, қазақ тілі кафедрасының оқытушысы. 1988-1991 ж. ҚазМҰУ-да жалпы тіл білімі кафедрасында аспирант. 1991 жылдан осы оқу орнының жаппы тіл білімі кафедрасында аға оқытушы, доцент Профессор A. С. Аманжоловтың жетекшілігімен "Ұйғыр тіліндегі етістікті фразеологизмдердің семантикалық-морфологиялық ерекшеліктері" деген тақырыпта кандидаттық  диссертация қорғады. Қазақ және ұйғыр тілдерінің фразеологиялық материалдары бойынша салыстырмалы-тарихи фразеол. мәселесі, Түркі тілдеріндегі фразеол. тіркестердің мотивациясы мен ішкі формасы, семантикасы және т. б. мәселелері сапасында еңбек етіп жүр.
## Шығармалары:
*Сөз тіркесінен образдылыкқа дейін. ХалыКар. ғылыми-одістемелік конферепция материалдары. Шым., 1997; Тіл білімі сөздігі. А., 1998 (күраст. бірі).
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Майбалық орамы (Астана)

thumb|200px
**Майбалық орамы**. Бұрынғы атауы Зеленый қысқа көшесі. Майбалық орамы Көксай көшесінен
басталады. Ұзындығы - 352,3 м.

Майбалық - теңізде тіршілік ететін балықтың бір түрі. Осы аттас
көл мен елді мекен атауы бар.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Қоқтық

**Қоқтық**. Қазіргі түсінігімізде — сыпырынды зат, ескі- құсқы үйінді, қоқсық. «Кең қорасының іші былыққан қоқтық әрі бұрқыраған шаң» (С. Мұқанов, Аққан жұлдыз.). Сөз түбірі «хог» моңғол тілінде біздегі «сыпырынды» мағынасында қолданылады. Бұған қарап сөз төркіні моңғол тілі деуге тіпті де болмайды. Өйткені ерте кездердегі түркі тілдес тайпаларда «қоқтық» сөзінің «қоқ» түбірі қолданылып, мағынасы тек қана «шаң, тозаң» дегенді үғындырған. Кейін келе біздің тілімізде -тық жұрнағын қосып алып, мағынасын сәл өзгерткен.
 
## Дереккөздер
Көкшетау орамы (Астана)

**Көкшетау орамы** - Ақбидай көшесінен басталып, А.Матросов көшесінде
аяқталады. Ұзындығы - 211,4 метр.

Көкшетау - Сарыарқаның солтүстігінде, Көкшетау қыратының
солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан орманды, келді тау. Ең биік жері -
Көкше шоқысы (947 м). Сондай-ақ Көкшетау қаласы бар.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Манкент орамы (Астана)

**Манкент орамы**. Бұрынғы атауы №Зб-4 қысқа көше. «Қараөткел» шағын ауданы. Манкент
орамы Жылыой көшесінен басталады. Ұзындығы - 266,7 м.

Манкент - Түркістан облысы Сайрам ауданындағы ауыл,
теміржол стансасы. Аудан орталығы - Ақсу ауылынан шығысқа қарай
бір шақырым жерде, Ақсу өзенінің оң жағалауында орналасқан.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Күлтегін орамы (Астана)

**Күлтегін орамы**
Бұрынғы атауы Сенной қысқа көшесі. Күлтегін орамы И.Панфилов
көшесінен басталып, Ш.Жиенқ ұлова көшесінде аяқталады. М.Лермонтов,
Сырдария, Ә.Әлімжанов көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 947 м.

Күлтегін (684-731) - Қапаған және Білге қаған дәуіріндегі түркі
мемлекетінің көрнекті әскери қолбасшысы, Құтлүғ қағанның кенже
баласы. Күлтегін түркі мемлекетін нығайту мақсатымен бірнеше рет
жорыққа шығып, өзін қабілетті қолбасшы ретінде танытты.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Мұқағали Мақатаев көшесі (Астана)

**Мұқағали Мақатаев кешені (Астана)** - Мұқағали Мақатаев көшесі Наркескен көшесінен басталып, Космонавтар
көшесінде аяқталады. Балауса көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 1749 метр.
Мұқағали Мақатаев (1931-1976) - қазақтың аса көрнекті ақыны.
«*Ақ қайың әні*», «*Ару-ана*», «*Мавр*», «*Аққулар ұйықтағанда*»,
«*Қарындастар, қош болыңдар*», «*Шекарада*», «*Өмірдастан*», «*Арман*»,
«*Шолпан*», «*Досыма хат*», «*Алтай - Атырау*», «*Қашқын*», «*Райымбек' Райымбек*», «Моцарт. Жан азабы» атты поэма, толғаулары мен 650-
ден астам лирикалық өлеңдерінде адам өмірін терең толғаған. 1985
жылдан бастап Қазақстан Жазушылар одағы үздік шығарма
авторларына Мұқағали Мақатаев атындағы сыйлық тағайындады. 2000
жылы ақынға Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығы
берілді.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Маралды орамы (Астана)

thumb|200px
**Маралды орамы**. Бұрынғы атауы Совхозный қысқа көшесі. Маралды орамы Мәскеу
көшесінен басталып, Дальний қысқа көшесінде аяқталады. Керегетас
көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 333,7 м.

«Маралды» деп марал өскен, маралы көп жерді айтады. Осы аттас
көл мен елді мекен бар.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Күлтөбе орамы (Астана)

**Күлтөбе орамы**
Бұрынғы атауы Районный қысқа көшесі. Күлтөбе орамы Абай даңғылынан
басталып, Л.Толстой көшесінде аяқталады. Ж.Омаров, С.Сейфуллин
көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 619,1 м.

Күлтөбе - ортағасырлық бекініс орны. Қазақстанда Күлтөбе атты
төбелер көп кездеседі Кейбірінде археологиялық қазба жұмыстары
жүргізілген.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Қолаңса

**Қолаңса**. Қолтық терлегенде шығатын жағымсыз сасық иіс. «... кірден, қолақсадан арылып, тері көздері ашылады» (Б. Елқондиев, Жүзу.).
«Қолаңса» сөзінің қазақ тіліндегі мағынасы бертінде пайда болған деуге дерек жоқ емес. Кейбір түркі тілінің өзінде, әсіресе, якуттарда «келөһүн» немесе «холоңсо» сөздері біздің тіліміздегі «тер» мағынасында қолданылады. Якуттарға бұл сөз моңғол не тунгус-маньчжур тобындағы тілдерден ауысуы ықтимал. Маньчжур тілінде: қолоңсу — тер, терлеген мағынасына нұсқайды. моңғолдарда «хөлс», қалмақ тілінде «көлсн» дыбыстық құрамдағы сөздер де «тер» деген ұғымға ие.
Көрсетілген деректерді салыстыра келгенде, сөздің алғашқы түбірі моңғол, қалмақ тілдеріндегі «хөлс», «көлен» тұлғалары, ал тұңғыш мағынасы «тер» деп ұғынып, якут, маньчжур тілдерінде тұлғасын жұрнақ арқылы өзгерткенмен мағынасын сақтаған да, ал қазақ тілінде мағынасы басқарақ болып қалыптасқан.
 
## Дереккөздер
Телі-тентек

**Телі-тентек.** Есер, есуас, содыр-сотқар адам кейде осы қос сөзбен де сипатталады. «Қарсылық күнде қылған *телі-тентек* Жаза тартып ешбірі сұралмай жүр (Абай, Тол. жин.). Екі сөздің де ерте заманда берген мағынасы біздің тілімізде көп өзгере қоймаған. Тек қос сөздің алғашқы сыңары қазір жеке тұрып өз мағынасында қолданылмайды. Ал кейбір түркі тілдерінде «телі» тұлғалас сөз жеке тұрып та тиісті мағынасын береді. Башқұрт тілінде «тиле», қырғыздарда «тели», телеуітше «телі», ноғайларда «дели», хакастарда қолданылысында «теліг» сөздері біздің түсінігіміздегі «ақымақ, есі ауысқан, жынды, топас» тәрізді жағымсыз мағыналарда жұмсалады. Демек, бұл тілдерде ертедегі түркі тілдерінде қолданылған «телу» (мағынасы — жарымес) сөзінің дербестігі сақталған. «Тентек» сөзі алтай тілінің туба-кижи диалектісінде
«тенек», моңғолдарда «тэнэг», бурятша «тэнэг», қалмақ тілінде «тенг» тұлғаларында көрініп, мағынасы біздің тіліміздегідей. Бұл деректерден «тентек» сөзі әуелден түркі, моңғол тобындағы тілдерге ортақтығы байқалады. Сонымен «телі-тентек» қос сөзі «ақымақ-ақымақ» дегенге нұсқайды.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Машат орамы (Астана)

**Машат орамы**. Бұрынғы атауы №Зб-11 қысқа көше. «Қараөткел» шағын ауданы. Машат
орамы Имантау көшесінен басталып, Атырау көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 266 м.

Машат - Түркістан облысы, Түлкібас ауданындағы ауыл,
округ орталығы. Аудан орталығы Т.Рысқұлов ауылынан батысқа қарай
60 шақырым жерде орналасқан.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Күршім орамы (Астана)

**Күршім орамы**
Күршім орамы *«Көктал»* тұрғын алабында орналасқан. Ұзындығы - 717,9 м.

Күршім - Ертіс алабындағы өзен. Ұзындығы - 230 шақырым.
Сарымсақты және Күршім жоталарынан бастадың Бұқтырма бөгеніне
құяды. Шығыс Қазақстан облысында Күршім атты аудан бар.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Қолғабыс

**Қолғабыс**. Тілімізде себін тигізу, жәрдемдесу мағыналары орнына жиі қолданылады.
Сөздің екі түбірдің бірігуінен пайда болғанын қырғыз тілінен байқау қиын емес. Қол кабыш — жәрдемдесу, көмектесу, қолдау дегенді түсіндіреді. Бұл тілде тұрақты сөз тіркесі қалпында көрініп тұр. Былайша қарағанда, мұның төркінін іздестірудің де қажеті жоқ сияқты. Мәселе біріккен сөздің екінші түбірі «ғабыста» болып тұр. Бірінші түбір «қол» (адам мүшесі) екендігі белгілі. Екінші түбірдің жеке қолданылуын хакас тілінен табамыз: хабас — көмек көрсету, жәрдемдесу дегенді үғындырады. Демек, «қол» және «хабас» сөзінің бірігуінен келіп, тіліміздегі «қолғабыс» (қол хабас>қол хабыс> қолғабыс) сөзі пайда болған да, мағынасы «қол жәрдемі» дегенді ұғындыратын болып қалыптасқан.
Бір қызығы — тұлғасы мен мағынасы осыған сәйкес сөзді араб және парсы тілдерінен де кездестіреміз.
Парсыларда да, арабтарда да «ғаус» тұлғасы «жәрдемдесу», «көмек көрсету» мағыналарын түсіндіреді. Парсыларға араб тілінен ауысқан болса керек.
Осыларды айта келіп, біздегі «қолғабыс» сөзіндегі екінші түбір (қабыс) түркі тілдеріне төл сөз бе, әлде арабтардан ауысты ма деген сұраққа жауап беру қиын екендігін ескертеміз. Кім біледі, екі топтағы тілдерге ертеден ортақ сөз болып келуі де мүмкін.
 
## Дереккөздер
Аллажар Теміржанов

**Аллажар Теміржанов** (1910-1962),ақын.

*Семей малдәрігерлік-зоотехникалық техникумын факультет бітірген  (1930).

*1937-1942 жылдарында «Советтік Қарағанды»газетінің бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары.

*1942-1944 және 1959 жылында Қазақстан Жазушылар одағының Қарағанды облыс аралық бөлімшесінің консультанты.

*1944-1958 жылдарында «Социалистік Қазақстан» газетінің меншікті тілшісі.
 
*Тұңғыш өлеңдер жинағы 1935 жылында «Екі сый»деген атпен шықты.

*1939 жылында «Жаз» жинағы, 40 жылдары «Дарын»поэмасы жарық көрді. Драматургия саласыңда жемісті еңбек етті. Оның пьесалары С.Сейфуллин
атындағы Қарағанды облысы драма театрының репертуарына енді («Семіздікті қой көтереді»,«Кемекелсе,қайық судан шығады»,«Шөлмек мың күн сынбайды»).

## Дереккөздер


Санат:Қарағанды облысы
Қалқаман-Мамыр орамы (Астана)

**Қалқаман-Мамыр орамы** — Астанадағы көше, бұрынғы атауы №175 қысқа көшесі. «Комсомольский» тұрғын алабы. Қалқаман-Мамыр орамы Баян сұлу көшесімен қиылысады. Ұзындығы — 314,4 м.

«Қалқаман – Мамыр» — 1722 жылы болған оқиғаға байланысты шығарылған дастан. Авторы — Шәкәрім Құдайбердіұлы. Қалқаман мен Мамыр бір-біріне ғашық болып қосылғанымен, олардың бір рудан шыққандығына байланысты *«дәстүрді бүзғаны үшін»* екі жас өлім жазасына кесіледі. ҚР Ұлттық Ғылым академиясының орталық кітапханасы мен Әдебиет және өнер институтының қолжазба қорында 9 нұсқасы сақтаулы.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Мәртөбе орамы (Астана)

**Мәртөбе орамы**. Бұрынғы атауы №Зб-17 қысқа көше. «Қараөткел» шағын ауданы. Мәртөбе орамы Жылыой көшесінен басталып, Аягөз көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 146,3 м.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Қомағай

**Қомағай**. Тамақсау, ашқарақ, қанағатсыз мағыналарын беретін сөз. «Әлгі қомағай екен, тамақты көп жеді, одан кейін шайды да жетерліктей ішті» (Н. Әбуталиев, Сахара.).
Қолдағы деректерге қарағанда, «қомағай» сөзінің төркіні моңғол тілінен деп ойлаймыз. моңғолдарда да «хомхой» тұлғалы сөз біздегі мағынамен бірдей. Оларда бұдан басқа —«ховдог» сөзі де беретін ұғымы жағынан «қомағай» сөзінен онша ерекшеленбейді. Әрине, моңғолдардағы «хомхой» немесе біздегі «қомағай» сөздерінің алғашқы тұлғасы әрі мағынасы да басқаша болғаны күмән тудырмайды. Іздестіре келгенде, моңғолша «хомс» сөзінің «аз, кішкентай» дегенді, ал «хомс үзэх» тіркесі «азсыну, аз көріну» мағыналарында қолданылатынын көреміз. Адамға бар заттың аз көрінуі — қанағатсыздық тудырудың белгісі. моңғол тілінің өзінде «хомс үзэх» сөз тіркесін ықшамдап, бір сөзбен беру қажеттігінен «хомс» сөзіне өздеріне тән -хой жұрнағын қосып, «хом- хой» тұлғасын тудырған (хомс + хой>хомсхой>хомхой). Қазақ тілінде онйң «қомағай» тұлғасында көрінуі де тіл заңдылығьша қайшы келмейді.
 
## Дереккөздер
Еркебай Мергенбаев

**Еркебай Мергенбаев** (20.1.1946 жыл, Қарақалпақстан, Төрткүл ауданы, Амаоба ауылы) — тіл білімі маманы, филология ғылымдарының кандидаты (1982), доцент.

* Қарақалпақ мемлекеттік университетін (1968) бітірген.
* ҚазҰУ-дың филология факультетін бітірген (1975).
* 1975—1978 ж. Беруни ауданы Э. Тельман орта мектебінде қазақ және неміс тілінің мұғалімі.
* 1978-1990 ж. Нүкіс мемлекеттік университетінде аға оқытушы, доцент.
* 1990-1992 ж. филология факультетінің деканы.
* 1994 жылдан Ажинияз атындағы Нүкіс мемлекеттік университетінің қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі.

## Шығармалары:
* ҚазКСР ғылым академиясының корреспондент-мүшесі М. Балақаевтың жетекшілігімен "Меңгеру арқылы жасалған есім сөз тіркестерінің семантика-структуралық типтері" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады.
* 30-дан астам мақала авторы.
* Семантико-структурные типы именных словосочетаний, образованных способом управления (тюркские языки). АКД., А., 1982; 
* Контрольно-тренировочные упражнения пo казахскому языку. Нукус, 1983; 
* Методические рекомендации пo написанию дипломных работ. Нукус, 1984(авт. бірі); 
* Қазақ тіліндегі сөзөзгерім жүйесі. А., 1991; 
* Вопросы синтаксиса словосочетаний в тюркских языках. Нукус, 1993 (авт. бірі); 
* Туркий тиллердеги созозгериу системасы. Нукус, 1994; 
* Түркі тілдеріндегі сөзөзгерім жүйесі (қазақ, қарақалпақ және өзбек әдеби тілдері негізінде). АДД-, А., 1995.

## Дереккөздер


Санат:20 қаңтарда туғандар
Санат:Қазақ тілін зерттеушілер
Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары
Санат:Қарақалпақ мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Нүкіс мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Нүкіс мемлекеттік университеті декандары
Санат:Түркітанушылар
Санат:Қарақалпақстан филологтары
Кеселбайламды қоспалар

**Кеселбайламды қоспалар** - Минералдық шикізатпен тығыз байланыстағы, алайда сол шикізатты пайдалану барысында кәдеге аспайтын құрамбөліктер; шикізат құрамында молынан ұшырасуы, сөйтіп оны тасымалдау және өндірісте пайдалану шараларының құнын құрт қымбаттатуы ықтимал (мысалы, қазба көмір құрамындағы құл және күкірт мөлшері). 

## Дереккөздер


Таужыныстар

Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Қамқалы орамы (Астана)

**Қамқалы орамы**
Бұрынғы атауы №І34 қысқа көше. Қамқалы орамы Сарыарқа ауданындағы
орам. Ұзындығы - 201,3 м.

Қамқалыдағы *«қамқа»* сөзі түркілерге иран тілінен ауысқан.
Қамқалы атауы *«құндызды»* сөзіне пара-пар. Зер талшықтары
қосылып, тоқылған жібек матаны айтады.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Мерей орамы (Астана)

**Мерей орамы**. Бұрынғы атауы №17 қысқа көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ).
Мерей орамы Балқантау көшесінен басталып, Таскескен көшесінде аяқталады.
Ұзындығы - 200,1 м.

Мерей - абырой, атақ, мәртебе деген мағынаны білдіреді. Үлкен
кісілер бата бергенде «Мерейлі бол» деп бата береді.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Қоныш

**Қоныш**. Етік, пима сияқты аяқ киімдердің балтырды жауып тұратын бөлігі. «...аяғындағы байпағының қонышын барқытпен көмкерген жаңа қара етік» (М. Әуезов, Қараш.).
«Қоныш» сөзі қазіргі кездегідей аяқ киім бөлігін білдіретін мағынаға иеленбегендігі кейбір туыс тілдер дерегінен белгілі. Тунгус-маньчжур тілдерінің бірінде «кенчэн» тұлғасы біздің тіліміздегі «жіліншік, сирақ» мағыналарында қолданылады. «Көнчэн» сөзі кейбір түркі тілдерінде, оның ішінде қазақ тілінде аяққа киетін киім белігін білдірерлік мағынаға кешіп, тұлғасы «қоныш» болып қалыптасқан. моңғол тобына жататын тілдердің бірі — қалмақтарда тунгус-маньчжур тілдерінің осы сөзі «һосн» тұлғасына дейін өзгеріске түсіп, «етік» мағынасында айтылатынын да еске сала кетеміз. Мұндай жағдайлар тілдерде жиі кездесіп отыратын құбылыс.
 
## Дереккөздер
Қарой орамы (Астана)

**Қарой орамы**
Бұрынғы атауы Электровозный қысқа көшесі. Қараой орамы Қашаған
көшесінен басталып, Сұмбе орамында аяқталады. Ұзындығы - 174,4 м.

Қарой - Алматы облысы Балқаш ауданындағы елді мекен. Қарой
ауылы арқылы Нарын өзені өтеді.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Минский қысқа көшесі (Астана)

**Минский қысқа көшесі** А.Жұбанов көшесінен басталып, А.Янушкевич
көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 396,1 м.

Минский Николай Максимович (1855-1937) - орыс жазушысы.
Трактаттарындағы діни-философиялық тұжырымдамалары - «При
свете совести», «Религия будущего». Сонымен қатар өлеңдер, драмалар,
аудармалар жазған.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Тесірею

**Тесірею** - сөз тіркесі.

Көз алмай тесіле, қадала қарау мағынасы осы сөзбен де айтылады. «Мені көзімен атып жіберетіндей тесірейеді» (А. Жақсыбаев, «Менің дос».). Сөз төркінін моңғол тілдері деп жорамалдауға жол бердік. Моңғолдарда «тэсрэх», қалмақ тілінде «тасрх» дыбыстық құрамындағы сөздер қазақ тіліндегі «атылу, жарылу, шытынау» іспеттес мағыналарда қолданылады. Кейде тілімізде «көзімен ату» тіркесі жақтырмай, тесіле қарау орнына жүреді. Осы тіркесті (көзімен ату), «тесірейе қарады» десек те айтқалы отырған ойдың мәніне нұқсан келмейді. Осы себептен де «тесірею»—біздің тілімізде «көзімен ату» тіркесімен мәндес.

## Дереккөздер


Санат:Мінез-құлық
Мәстек

**Мәстек.** қазақ тілінде үнемі бойы тапал, кішкене жылқыға айтылады. «Әнеугүні ауылыңызға келіп еді ғой. Астында құла қасқа мәстегі бар» (С. Шарипов, Бекболат.).

Сөздің шыққан тегі — қалмақ тілі. Оларда маштг — төмен, аласа, тапал мағыналарында қолданылады . Қалмақ тілінде «маштг» сөзі тек жылқыға ғана емес, кез келген аласа, тапал заттар мен жан иелеріне бірдей айтыла береді.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Мирный қысқа көшесі (Астана)

**Мирный қысқа көшесі** А. Иманов көшесі мен М. Дубинин қысқа көшесінің
ортасында орналасқан. Ұзындығы - 204,7 м.

Мирный - «бейбіт, тыныштық» деген мағынаны білдіреді. Осы аттас
елді мекендер де кездеседі.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Егемберді Ағыманов

**Егемберді Ағыманов** (20. 9. 1932 жылы туған, Түркістан облысы , Қызылқұм ауданы ) — тіл білімі маманы, филолог  ғылым  кандидаты (1964), доцент (1970). ҚазМҰУ-ды бітірген (1954). Қазір Түркістандағы Қ. А. Йассауи атындағы  халықар. қазақ-түрік университетінің М. Әуезов атындағы  Шымкент белімшесінде синтаксистен, тіл тарихынан дәріс оқиды. Профессор М. Бапақаевтың жетекшілігімен "Кене Түркі жазу ескерткіштеріндегі сын есімді есім сөз тіркестері" деген тақырыпта кандидаттық  диссертация қорғады. Ғалымымның көне Түркі жазу ескерткіштерінің синтаксисіне байланысты 20ға жуық ғылым  мақапалары мен монографиясы жарық көрді.
## Шығармалары:
*Именно-атрибутивное словосочетание в языке памятников древнет тюркской писшенности. АКД., А., 1964; Қазақ  тілінің тарихи синтаксисі. А„ 1986.
## Дереккөздер