open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қанат Аманиязов

**Аманиязов Қанат** (1938, Маңғыстау ауданы, Оңды ауылы – 2002, сонда) – журналист, ҚазМУ-ды бітірген (1971). Қазақстан Журналистер одағының мүшесі, ҚР-ның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері. 1971 – 72 ж. Маңғыстау ауданы, ішкі істер бөлімінде жауапты қызметкер, 1977 – 90 ж. «Коммунистік жол» газетінің Бейнеу ауданындағы меншікті тілшісі, автоклуб меңгерушісі, 1990 – 94 ж. Маңғыстау ауданы Оңды ауылында кеңес төрағасы бастығы болды.

## Дереккөздер
Зейнолла Өтежанұлы Алшымбаев

**Зейнолла Өтежанұлы Алшымбаев** (1948 жылы туған, Маңғыстау ауданы Жармыш ауылы) — инженер-экономист. Өндірісті жоспарлау маманы, партия қызметкері.

## Өмірбаяны
Алматы халық шаруашылық институтын (1970), Алматы политехникалық институтын (қазіргі ҚазҰТУ) (1982) бітірген.

1970 – 1973 жылдары «Өзенмұнайгаз» (ЦНИПР) кәсіпорнында инженер-экономист, күрделі құрылыс бөлімінің жобалау-смета тобының жетекшісі болды.

1973 – 1980 жылдары Жаңаөзен қалалық комсомол комитетінің екінші, бірінші хатшысы, Маңғыстау облысы комсомол комитетінің екінші хатшысы болды.

1980 – 1987 жылдары Маңғыстау барлау-бұрғылау басқармасы партия хатшысы, Жаңаөзен қаласы партия комитетінің 2-хатшысы, Мұнайлы ауданы партия комитетінің 1-хатшысы, Маңғыстау облысы партия комитетінің өнеркәсіп, құрылыс және көлік мәселелері жөніндегі хатшысы болды.

1987 - 1990 жылдары КОКП Орталық Комитетінің жауапты ұйымдастырушысы және Россия Федерациясының Омбы, Чита облыстарының кураторы болды.

1991 – 1992 жылдары Маңғыстау облыстық партия комитетінің екінші хатшысы және  әкімінің орынбасары болды.

1992 – 1993 жылдары АҚШ-тың Бостон қаласындағы Массачусетс университетінде оқыған.

1993 – 2003 жылдары Техас штатының Хьюстон қаласындағы «Бритиш-Датч Петролеум Интернэшнл» компаниясында шетелдік инвесторлар бойынша директоры болды.

2000 жылдан бастап «Бритиш-Датч Петролеум Интернэшнл» компаниясында шетелдік инвесторлар бойынша вице-президенті, Жаңаөзен қаласында құрылған «Теңге» біріккен кәсіпорны директорлар кеңесінің мүшесі.

Зейнолла А.Ө. бірнеше рет Жаңаөзен қалалық, Маңғыстау облыстық, Мұңайлы аудандық кеңестерінің депутаты болып сайланды. КОКП XXVIII съезінің делегаты.

## Марапаттары
«Құрмет», «Құрмет белгісі» ордендерімен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамоталарымен марапатталған.

## Жеке өмірі
ҚР Парламентінің мәжіліс депутаты (2004).

Дінге сенеді. Негізгі хоббиі - классикалық музыка тыңдау, тарихи әдебиет оқу.

Үйленген. Жұбайы - Тоқышева Сара Сәрсенқызы (1948 жылы туған), дәрігер. Ұлы - Дәуірбек (1974 жылы туған);  қызы -Жұпархан (1977 жылы туған).

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Сағалық немесе кіреберіс баспалдағы

**Сагалық немесе кіреберіс баспалдағы (вестибулярная лестница)** — иірімді ұлу өзегінің ішкі құлақ сағасымен жалғасатын жоғарғы өзегі.

**Сағалық баспалдақ** сүйектік ұлу мен жарғақтық ұлу қабырғалары аралығында орналасып, ортаңғы құлақтан сопақ тесік жарғағы арқылы бөлінген. Сағалық баспалдақ қуысы перилимфаға толған. Ол эндолимфаға толған жарғақтық ұлу өзегінен сағалық (Реиснер) жарғағы арқылы бөлінеді ұлу төбесіндегі тесік арқылы сағалық баспалдақ қуысы дабылдық баспалдақ қуысымен жалғасады.
## Дереккөздер

ф

Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Лагуна

right|thumb| alt=A.|270 px|Венеция лагунасы

**Лагуна**  — 1) мұхиттың (теңіздің) бармен, құм қайырмен бөлініп тұрған және онымен біршама жіңішке бұғазбен немесе бірнеше бұғазбен косылған таяз сулы бөлігі. Теңізбен байланысы нашар немесе одан бөлек болғандықтан, Лагунаның теңізбен салыстырғанда тұздылығы басқаша (не тұзды, не тұщы) және өзіне тән лагуналық шөгінділері, сондай-ақ өзіндік фаунасы мен флорасы болады; 2) інжу кедертастары мен жағаның арасындағы немесе атолл ішіндегі теңіздің телімі.

## Лагуналық жаға

**Лагуналық жаға** - әр қырлы болып келетін барлық жаға сызықтары (қойнаудың, шығанақтың, т.б.) ашық теңізден құмды бармен, құм қайырмен немесе інжу кедертасымен қоршалған және жаға бойымен созылған лагуна тізбектерін құрайтын ингрессиялық жаға.  Лагуналық жаға кейде мыңдаған км-ге дейін созылуы мүмкін (мыс., Мексика шығанағының жағалары, Каспий теңізінің шығыс жағалары мен Қара теңіздің Дунай өзенінен солтүстікке қарайғы жағалары, Сахалин мен Камчатка түбектерінде тараған жағалар).

## Лагуналық шөкпелер
**Лагуналық шөкпелер** - таяз сулы тұйық немесе жартылай тұйық алаптардың лагуналарының кабатты және маусымдық шөкпелері. Оларға жақсы түзілген қабаттылық тән. Тұщылау лагуналарда шөгінділер құмды-сазды шөкпелерден (кейде шөкпе (сапрофель) мен шымтезегі бар), ал тұздылау лагуналар — карбонаттар мен галогенді түзілімдерден (әр түрлі тұздар, гипс, ангидрит) тұрады.

## Дереккөздер

Санат:Лагуналар
Санат:Мұхиттық және жағалаулық жер бедері формалары
Аманқызылит

**Аманқызылит** – Ақтаудың солтүстігіндегі ойпаң. 1953 ж. дейін Чапаев атындағы ұжымшардың орталығы болған. Суы мол, тұзды, тайыз бірнеше құдықтар бар. Негізгі су көзі – Сырымның Қоңырдаңы деп аталатын қазба тоғанға түсетін қар, жаңбыр суы. Ойпаң ішіндегі төрткіл үстінде күмбез, сағана тамдар бар. Солтүстік-батысындағы топырағы қызғылт жал аты – Қызылит. Солт. жағынан Кеңсай деп аталатын сай бастау алып, аяғы Ауыздыбас ойына тіреледі. Аманқызылит Үстірттен Бозащыға баратын ежелгі керуен жолының бойындағы бекет болып саналады.

## Дереккөздер
Айналмалы қозғалыс

**Айналмалы қозғалыс** (Движение вращательное) — центрлері бір түзудің бойында жататын, барлық нүктелері шеңберлер сызатын дененің қозғалысы.

**Айналмалы қозғалыс** - денемен қатты байланысқан екі (ось маңайында айналдырған кезде) немесе бір (нүкте маңайында айналған кезде) нүктесі қозғалмайтын болып қалатын қатты дененің қозғалысы.
**Аксоид** - кеңістікте қозғалмайтын нүктенің маңайында айналатын дененің мезеттік айналу осімен сипатталатын бет.

## Жылжымайтын аксоид
Жылжымайтын кеңістікте лездік өстердің геометриялық орны. 
## Жылжымалы, аксоид
Қозғалыстағы денедегі лездік өстердің геометриялық орны.
## Дереккөздер


Санат:Механикалық қозғалыс
Жүзбай Аманов

**Аманов Жүзбай** (1888, Адай у. – 1962, Форт-Шевченко қаласы) – домбырашы, Маңғыстаудағы күйшілік мектебінің негізін салушы. Аманов  Есірдің күйлерін («Ақжарма», «Күнтай», «Күйбасы», т.б.) шебер орындаушы әрі насихаттаушы.

## Дереккөздер
Түзеткіш баған

**Түзеткіш баған** () — тізбектеп қосылған түзеткіш шалаөткізгіш диодтардың жиынтығы. Түзеткіш баған радиоэлектрондық, электротехникалық аспаптар мен құрылғыларда төменгі жиілікті (50-кГцке дейін) айнымалы токтың жоғары вольтты (10 кВ-тан үлкен) түзеткіштері ретінде жұмыс істеуге арналған. Түзеткіш баған  (өдетте, 10 және одан да көп диодтардан тұрады) екі электрлік шықпасы бар пластмасса корпус ішіне салынады. Германийлік және кремнийлік Түзеткіш бағанның түзетілген тоғының орташа мәні — 75—500 мА; кері кернеуі — 2—15 кВ; кернеудің тіке түсуі - 2,5-11 В; салмағы 25-90 г.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Түзеткіш

Түзеткіш () айнымалы электр тогын тұрақты тоққа түрлендіретін құрал. Әдетте, токты түзету — ток тек қана бір бағытта өтетін вентильмен іске асырылады. Қолданылатын вентиль типіне байланысты вакуумдық, газразрядты, шалаөткізгіш және электртүйіспелі **түзеткіш** деп ажыратылады. Түзету сызбасына байланысты бір және екі жарты **периодты, көпірлік және нөлдік** шықпасы бар, бір фазалы және көп фазалы түзеткіш деп жіктеледі. Электрондық техникада екі жарты периодты бір фазалы көпірлік түзеткіш сызбалары қолданылады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Айналмалы үстелді баспақ

**Айналмалы үстелді баспақ** () — тұғырдың тіреуіне бұрандама көмегімен бекітілген, бүйірлік құйылманың көмегімен осьтің айналасында айналатын үстелі бар баспақ.

## Дереккөздер

Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Айналмалы центр

**Айналмалы центр** (Центр вращающийся) — домалау мойынтіректерінде орталық тетігі (конус) айналып тұратын центр.
 
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Лайда

**Лайда** — теңіздің көтерілуі кезінде су астында қалатын, ал теңіз қайтқанда құрғап түратын Ресейдің солтүстігіндегі қайраңды ойпаң жаға, теңіз жағалауларындағы ылғалды жазықтардың өңірі. Ені бірнеше км-ге дейін болады. Көбінесе шалғынды және батпақты галофиттік өсімдіктер өседі. Кең мағынасында лайда — көптеген ұсақ көлдері бар тундра мен орманды тундраның жайпақ батпақты телімдері.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Түзеткіш блок

**Түзеткіш блок** () — белгілі бір электр сызбасы бойынша (мысалы, жиілікті еселегіш, бір фазалы көпірлік сызба және т.б.) құрастырылған түзеткіш шалаөткізгіш диодтардан тұратын құрылғы. Түзеткіш блок әр түрлі радиоэлектрондық, электротехникалық аспаптар мен құрылғыларда теменгі жиілікті айнымалы токты (соның ішінде өнеркөсіптік жиіліктегі) түзетуге арналған. Түзеткіш блок бірнеше электрлік шығыстары бар берік пластмасса корпустарда жасалады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Көлкентөбе

**Көлкентөбе** – көне қалашық орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археология ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Сайрам ауданы, Шіркін ауылынан 300 м батыста орналасқан. 

## Қалашық сипаты
1979 жылдары Шымкент педагогикалық институты экспедициясының археология тобы (жетекшісі А.Н. Подушкин) зерттеген.
Айнала өлшемдері 140х100х120х120х100 м, солтүстік жағы көлге қараған, басқа жақтарының периметрі бойынша ені 15-12 м терең ор қоршап жатқан бесбұрыш іспетті. Ескерткіштің жоғарғы жиегі бойынша биіктігі 2 м-ге дейін жететін дуал түріндегі қамал қабырғасының қалдықтары байқалады; орталығында тереңдігі 1,5-2 м-ге дейін жететін ойыс бар. Қала орнының шығыс бөлігінде, ордың сыртында да осындай дуалдар бар. Қамал қабырғасының бұрыштарында биіктігі шамамен 1-1,3 м, диаметрі 4-5 м төбешік тәрізді дәндер (мұнаралардың қалдықтары) кездеседі. Қаланың орталық кіре берісі оның оңтүстік жағына орналасқан. Ішкі алаңы ішінара жыртылып тасталған, оны жыралар мен қазіргі құрылыстар бұзған.
Табылған керамикалық материал – темір және бертінгі орта ғасыр заманындағы қыш астаудың, тостаған, кесе, қыш құмыра сынықтары; көпшілігінің әшекейінде сапасы жақсы көгілдір жалатқаның әр түрлі реңкті, көркем суреттері басым. Салынған өрнегі "жүзім сабағынан", күн таңбаларынан, жан-жаққа таралған жапырақтардан, айқыш сызықтардан тұрады. Бүйіріне ою салынған хумдардың сынықтары кездескен. Қарахан заманындағы жалатпа ыдыстың ұсақ бөліктері табылған. Алынған материалдар қалашықты халық 10-17 ғасырларда мекендегенін, олар егін егіп, мал өсірумен айналысқандығын анықтайды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Түзеткіш шалаөткізгіш диод

**Түзеткіш шалаөткізгіш диод** ( ) — айнымалы токты бір таңбалы бұлкілдеген токқа түрлендіруге арналған шалаөткізгіш диод. Түзеткіш шалаөткізгіш диодтың жұмыс істеу әрекеті электронды-кемтіктік өткелдің (р-n өткелінің) немесе металл-шалаөткізгіш түйіспесі өткізгіштігінің сыртқа берілген кернеудің шамасы мен таңбасына тәуелділігін пайдалануға негізделген. Түзеткіш шалаөткізгіш диод тура кернеу бергеңде **ШО** еткелдің потенциалдық тосқауылы темендеп, диод арқылы ететін үлкен тура ток жүреді. Егер диодты кері бағыттағы кернеуге қоссақ, онда потенциалдық тосқауыл есіп, диод арқылы ететін ток нелге жақындайды. Сөйтіп, түзеткіш шалаөткізгіш диод қосылған электр тізбегі арқылы ток тек қана бір бағытта жүреді. Түзеткіш шалаөткізгіш диодты, көбіне шалаөткізгіш кристалдан жасайды (**Ge, Si, Se** жене т.б.). Түзеткіш шалаөткізгіш диод өнеркәсіптік радиоэлектрондық аспаптар мен жүйелерді қоректендіретін ток түзеткіштерінде, тұрмыстық электрондық аппараттарда, зарядтайтын құрылғыларда, электр сигналдарын түрлендіргіштерде және т.б. кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Түзеткіш түйіспе

**Түзеткіш түйіспе** () — кернеудің полярлығы езгергенде (сәйкес түйіспе арқылы) электр кедергісі өзгеретін екі дене арасындағы түйіспе. Осындай түйіспе айнымалы электр тогын түзетуге қабілетті. Түзеткіш түйіспе қасиеттері түйіспе облысындағы потенциал таралуының симметриялы болмауынан туындайды.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Түйіспе

**Түйіспе** () — электрөткізгіштігі жоғары электр тізбегінің құрама беліктерінің түйісу (қосылу) беті немесе осындай қосылысты қамтамасыз ететін тетік.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Түйіспелік потенциалдар айырымы

**Түйіспелік потенциалдар айырымы** () — термодинамикалық тепе-теңдік жағдайында электрондарының әр түрлі шығу жұмысы бар екі жанасқан өткізгіштер арасындағы электр потенциалдарының айырымы. Кейбір жағдайда Түйіспелік потенциалдар айырымының пайда болуы (түйісетін өткізгіштердің Ферми деңгейлерінің белгілі бір қатынасында) түйісу аймағында өткізгіштіктің айтарлықтай төмендеуіне, ал екінші жағдайда оның артуына әкеледі. Откізгіштіктің төмендеуі сырттан берілген кернеу әсерімен қосылса, бұл түйіспенің өткізу қабілетінің ассимметриясына, яғни түзету құбылысына өкеледі. Осы құбылыс негізінде көптеген шалаөткізгіш өткелдер (**электронды-кемтіктік өткелдер, металл-шалаөткізгіш түйіспелер, гетероөткелдер**) жұмыс істейді. Ал өткізгіштіктің өсу құбылысы ШО аспаптарда омдық түйіспелер жасау үшін пайдаланылады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Түрлі-түсті теледидар

**Түрлі-түсті теледидар** () — объектілердің түрлі-түсті бейнелерін беруді және қабылдауды жүзеге асыратын теледидарлық жүйе. Түрлі-түсті бейнені теледидар жүйесі арқылы беру үшін теледидарлық беру камерасында бейне үш электрондық-сөулелік құрал көмегімен үш түсті (**қызыл, жасыл, көк**) бейнеге өзгертіледі. Ол бейнелердің өрқайсысы ақ-қара түсті бейне берілетіндей жолмен телеқабылдағышқа жеткізіледі. Ондағы кинескоптың мозаикалық экранында үш түсті монохроматтық (қызыл, жасыл, көк) бейне жасалынады. Олардың қосылуы нөтижесінде түрлі-түсті бейне жаңғыртылады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Анатолий Иванович Каширский

**Анатолий Иванович Каширский** (1933 ж. т., Атырау қаласы) – еңбек ардагері, инженер. Атырау мұнай техникумын, Бүкілодақтық политехникалық инcтитутын бітірген (1961). Атырау магистральды мұнай құбыры Оңтүстік басқармасында инженер, басқарманың бастығы қызметтерін атқарды. Маңғыстауда жұмыс істеген жылдарында 20-дан астам жаңалықтар, ұсыныстар енгізіп, көлік мұнай құбыры саласында зор еңбек сіңірген. Бозащының қою мұнай айдауды кешенді зерттегені және оны құбырмен тасу технологиясын енгізгені үшін Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйл-ның лауреаты атанды.

## Дереккөздер
Түрлі түсті теледидардың әлемдік жүйелері

**Түрлі түсті теледидардың әлемдік жүйелері** () — түрлі түсті теледидардың әлемдік үш жүйесі (стандарты) бар: 
*1) **NTSC(**НТСИ) — ағылшынша *"Теледидар жөніндегі ұлттық комитет"* деген сөйлемдегі сөздердің бас әріптерінен тұрады. АҚШ-та, Канадада, Жапонияда және басқа бірқатар елдерде қолданылады. 
*2) **SECAM** (СЕКАМ) — ағылшынша *"Түстерді жадқа сақтап кезекпен жеткізу"* деген сөйлемдегі сөздердің бас әріптерінен тұрады. ТМД елдерінде, Шығыс Еуропа елдерінде, Францияда, Солтүстік Африка елдерінде қолданылады. Қазір бұл жүйенің **SECAM ІІІ-В** деген жетілдірілген түрі бар. 
*3) **PAL** (ПАЛ) — ағылшын тіліндегі *"Айнымалы фазалық сызық"* деген сөйлемдегі сөздердің бас өріптерінен тұрады. Англияда, Германияда және Еуропаның басым көпшілік елдерінде қолданылады. Бір жүйедегі бағдарлама екінші жүйеге жадқа сақтаушы электрондық-сөулелік құралдар (графекон) арқылы көшіріледі.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Күнгей Каспий облысы

**Күнгей Каспий** немесе **Каспий сырты облысы** – аймақтық-әкімшілік бөлініс.
thumb|right|200px|Әкімшілік бірліктің картасы

## Тарихы
Облыс Ресей империясының құрамында 31 желтоқсанда 1890 жылы құрылған. 

## Географиясы
[thumb|255px|left|Красноводск қаласының қасында орналасқан таулар (Ашық хат, [1917)]]

Жер аумағы 535,2 мың км². 

Солтүстігінде Орал облысымен, шығысында Хиуа және Бұхар хандықтарымен, оңтүстігінде Ауғанстанмен және Иранмен, батысында Каспий теңізімен шектеседі. Толық сипаттамасы 1896 ж. шығарылған Бас штаб подполковнигі Кияшко еңбегінде берілген. 

Облыс жер аумағы жөнінен Ресей империясы губерниялары мен облыстары арасында 10, далалық және ортаазиялық иелігі арасында 1-орынды алады.

## Халқы
[thumb|255px|left|Қарақол ауылы ([1913)]]

Облыс тұрғындары негізінен түрікмендер, көпшілігі адай руына жататын қазақтар, ирандық әзербайжандар, орыстар, армяндар, өзбектер, тәжіктер, т.б. болды. 1912 ж. статистикалық есеп бойынша барлық тұрғын саны 482,0 мың.

## Әкімшілік бөлінісі
Облыс Маңғыстау, Красноводск (Түрікменбашы), Ашхабад, Тежен, Мары уездері сияқты 5 әкімшілік бөлікке бөлінген. Облыс орт. – Ашғабад қаласы.

Маңғыстау уезі (кейіннен Адай уезі) және 1890 – 1920 жылдар аралығында Каспий сырты облысына қарады.

## Елтаңба сипаттамасы
[thumb|155px|left|Облыс елтаңбасы ресми суреттемемен ([1890)]]

Гербтің шетінде алтын жалатылған жалтыр қалқан бетінде тырнағы жоқ, көзі от шашқан, тілі сала құлаш, алдыңғы оң бақайынан адырнасы үзілген, алтын садақ ұстап тұрған барыстың күміс бедері. Қалқан үстінде патша тәжі, Александр лентасымен ораулы алтындаған емен жапырақтарымен көмкерулі.

## Дереккөздер

Санат:Ресей империясы облыстары
Кәді-құлат

**Кәді-құлат** – қосарлана айтылатын қырат атауы. Маңғыстау ауданындағы Шайыр ауылынан солтүстікке қарай орналасқан. 19 ғ-да өмір сүрген, медет руынан шыққан белгілі ақын (жырау) Кәді-құлаттың есімі берілген. Қырат үстінде мемлекеттік қорғаудағы зират Кәді-құлат деп аталады. Зираттың шығысындағы кебірлі төрткілге Кәді-құлат атауы берілген.

## Дереккөздер
Кәсіптік лицей №1

**Кәсіптік лицей №1** – арнаулы орта оқу орны. КСРО Химия өнеркәсібі министрлігі жұмысшыларды жабдықтау басқармасы және облыстағы пластмасса зауытына жоғары білікті жұмысшы мамандықтарын дайындау мақсатында 14.4.1986 ж. №6 КТУ құрылды. 90-жылдары пластмасса зауытының тоқырауына байланысты өз жұмысын тоқтатты. Кейіннен облыстық бюджет қаржысы есебінен қайта ашылып, қазіргі атымен аталады. Лицей негізінен «Бақылау-өлшеу приборлары мен автоматика жөндеушісі» (КИПиА), «Тамақтану мекемелері маманы», «Әмбебап-тігінші», «Компьютер құрылғыларын жөндеу технигі», «Электр жабдықтарын жөндеуші слесарь-электрик» мамандықтары бойынша мамандар дайындайды. Аталған мамандықтар бойынша теориялық және өндірістік оқуларды өткізуге лайықталған пән кабинеттері, оқу-өндірістік шеберханалар мен зертханалар жұмыс жасайды. Орта білім беретін оқу орнын қайта ашылған уақыттан бері Б.Қ. Ғұбашев басқарып келеді.

## Дереккөздер
Түстерді араластырудың негізгі үш заңы

**Түстерді араластырудың негізгі үш заңы** — 
*1-заң: кез келген түс үшін оны араластыру арқылы ақ түс алуға болатын басқа екінші түс болады. Бұл екі түс өзара толықтыру түстері делінеді; 
*2-заң: спектральдық шкала бойынша толықтыру түстерінен басқа, бір-біріне жақын жатқан екі түс қосылғанда, өңі осы қосылатын түстер арасында болатын жаңа түс алынады; 
*3-заң: өзара бірдей екі түс қосылғанда олардың физикалық құрамының  әр түрлі болуына қарамастан сол түстің өздеріңдей түс алынады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Кәсіптік мектеп №3

**Кәсіптік мектеп №3** – арнаулы орта оқу орны. Жаңаөзен қаласында ашылған. Іргесі 1967 ж. Ералиев (қазіргі Қарақия ауданы) ауданында №162 КТУ болып қаланған училище сол жылы Жаңаөзенге көшірілді. Тұңғыш директоры – Н.Әжіғалиев. Ал қазіргі директоры – Т.Нұғыманов.

## Дереккөздер


Санат:Мектептер
Тығыздау

**Тығыздау** () — ақпарат жолағын кеңейту мақсатында әр арнаның бірнеше ақпараттық сигналдарын бір байланыс жолында біріктіру.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Тыйым салынған аймақ

**Тыйым салынған аймақ** — идеалды кристалда электрон тұруға болмайтын энергия деңгейлерінің аумағы. Шалаөткізгіштер мен диэлектриктерде, әдетте, валенттік аймақтың жоғары деңгейі (төбесі) мен өткізгіштік аймақтың төменгі деңгейі (түбі) арасындағы энергия аумағын айтады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Жәрдем Кейкин

**Жәрдем Кейкин** (1925 ж. т., Атырау облысы — 25.08.2012) – қайраткер, экономикалық ғылымының кандидаты (1971), Алматы зооветеринарлық инcтитутын (қазіргі ҚазҰАУ) бітірген (1964). 1941 – 43 ж. Мақат ауданы «Социалистік Ембі» газетінің жауапты хатшысы, 1943 – 47 ж. Қазақ КСР-і Мемлекеттік қауіпсіздік комитеттінің офицері, 1948 – 56 ж. Жылыой ауданы комсомол комитеттінің 1-хатшысы, Қазақстан Комсомол ОК-нің нұсқаушысы, Қазақстан Коммунистік партиясы Жылыой ауданы комитеттінде бөлім меңгерушісі, 1957 – 59 ж. Қазақстан Коммунистік партиясы Жылыой мен Теңіз ауданы комитеттерінің хатшысы, 1959 – 66 ж. «Сүйіндік» асылтұқымды қой кеңшарының директоры болып істеген. 1966 – 73 ж. Атырау облысы атқару комитетті төрағасының орынбасары, 1973 – 80 ж. Қазақстан Коммунистік партиясы Маңғышлақ облысы комитеттінің хатшысы, 1980 – 85 ж. ВАСХНИЛ-дің Шығыс бөлімшесінің вице-президенті қызметтерін атқарған. 1986 жылдан зейнеткер. 4 орденмен, бірнеше медальдармен марапатталған. 
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Тыну

**Тыну** атмосфераның электрлік параметрлерінің өзгеруінен, сондай-ақ интерференция құбылысына сәйкес қабылдау нүктесіне радиотолқынның әр түрлі жолмен және әр түрлі фазада келуіне байланысты сол нүктеде сигнал қуатының әлсіреуі немесе жойылуы. Бұл құбылыс радиотехникада фединг деп те аталады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Ылғал өткізбеушілік

**Ылғал өткізбеушілік** - тау жынысының өзі арқылы ылғал өткізбеушілік қасиеті.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Ылғалды белдем

**Ылғалды белдем (мұхиттағы)** — жауын-шашын мөлшері мұхит бетінен буланатын мөлшерден артық болатын климаттық белдем.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Ылғалсыздану

**Ылғалсыздану** – минералдар мен тау жыныстарының өз құрамындағы су молекулаларынан арылу процесі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Тізбектегі сымдардың орындарын ауыстыру

**Тізбектегі сымдардың орындарын ауыстыру** () — әуе байланыс тізбектерінің арасындағы өзара әсерді азайту үшін тізбек сымдарының орындарын белгілі бір қашықтықта ауыстыру. Тізбектегі сымдардың орындары ауыстырылмаған байланыс жолдарының бөліктеріндегі әсерден пайда болатын токтар қосылып, қорытынды ток белгіленген мөлшерден артық болып кетуі мүмкін. Қатар салынған екі тізбектің біреуінің сымдарының орындарын ауыстырса, онда соған дейінгі және одан кейінгі екі көрші бегеуіл токтардың таңбалары қарама-қарсы таңбаға ауысып, бірінбірі азайтады. Егер осы көрші бөлік ұзындықтары бірдей болса, онда бегеуіл әсер токтары бірін-бірі толық жоюы мүмкін. Бегеуіл токтар таңбаларының өзгеретін байланыс жолының ұзындығын сымдардың орын ауыстыру бөлігі немесе орын ауыстыру қадамы деп атайды. Сөйтіп, байланыс жолының барлық ұзындығын жұп санды бірдей бөліктерге бөліп, сол жерлерде қатар салынған екі тізбектің біреуінің сымдарының орындарын ауыстырып отырса, көршілес бөліктердегі бөгеуіл токтар біріне-бірі қарсы бағытталып, олар бірін-бірі жояды. Егер қатар жатқан екі тізбектің екеуінің де сымдарын бір жерде ауыстырса, онда ол ауыстыру
орнында токтар 360°-қа айналып, сымдардың орын ауыстыру әсері жойылып, токтар бірін-бірі жоймай, қайта қосылып көбейеді. Сөйтіп, тізбектердің сымдары орындарын ауыстырмағандай болады. Сондықтан бір тізбектегі сымдардың орындарын ауыстырса, ол жердегі екінші тізбек сымдарының орындарын ауыстырмау керек.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Депопуляция

**Депопуляция** - белгілі бір аумақта халықтың азаюы немесе мүлде жойылуы. Туудың азайып, өлім-жітімнің көбеюі. Депопуляция адам санын өзгертеді, сондықтан, бұл саяси және экономикалық мәселелер тудырады. Депопуляция — адам санының немесе жануарлар дүниесінің азаюы. Өсімдіктер депопоуляциясы олардың сиреуімен түсіндіріледі. 
Адамдардың азаю белгілері қазірдің өзінде көптеген дамыған капиталистік елдерде байқалады. Мысалы, әлемдегі 6,2 млрд халық 2005 жылға қарай 8,2 млрд-қа өскен, ал Бельгия халқы 10 млн-нан, шамамен, 8 млн-ға кемімек. Мұндай үрдіс көршілес Ресейде де байқалады.

## Тағы қараңыз
* Популяция
* Демография

## Дереккөздер


Санат:Демография
Тік антенналар

**Тік антенналар** — радиотолқынды тарату (қабылдау) сипаттамасы анықталмаған антенналар. Жылжымалы объектілер арасында дециметрлік және метрлік толқындарда байланыс орнату үшін қолданылады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Ылғал сыйымдылық

**Ылғал сыйымдылық** – тау жыныстарының суды өз бойына сіңіріп, оны ұстап тұру қасиеті. Белгілі бір уақыт ішінде суда тұрған үлгіні (образец) алып, одан артық су ағып кеткеннен кейін жыныста қалған судың мөлшерін жыныстың көлеміне немесе массасына қатысы арқылы процентпен анықтайды. Жыныстар ылғал сыйымдылығына қарай бөлінеді: ылғал сыйымлығы төмен — кұм, мергел, бор және т. б.; ылғал сыйымсыз — малтатас, қиыршық тасты жыныстар. .
## Дереккөздер


Санат: Физика
Санат: Терминология
Санат: Металлургия
Санат: Тау-кен ісі
Санат: Химия
Ажы Келдібаев

**Ажы Келдібаев** (1932 ж. т., Маңғыстау ауданы Шетпе ауылы) – фармацевтикалық Денсаулық сақтау ісінің үздігі. 1956 – 58 ж. әскер қатарында болды. Ташкент фармация инcтитутын бітірген (1964). 1964 – 2003 ж. Жаңаөзен қалалық дәріханада қызметкер болып жұмыс жасады. Бірнеше медальдармен марапатталған. Келдібаев Маңғыстау облысында бірінші болып фармацевт атанған.

## Дереккөздер


Санат:1932 жылы туғандар
Санат:Қазақстан фармацевтері
Тікелей күшейтетін радиоқабылдағыш

**Тікелей күшейтетін радиоқабылдағыш** () — қабылданған радиосигналдың жиілігі өзгерместен детекторға берілетін радиоқабылдағыш. Детекторлеу арқылы бөлініп алынған төменгі жиіліктегі сигнал күшейтіліп, қатты сөйлегішке беріледі. Мұндай қабылдағыштың барлық толқындар диапазонындағы қабылдау сапасы бірдей бола бермейді.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Шынайы (молекулалық) ерітінді

**Шынайы (молекулалық) ерітінді** — белгілі бір затты өз болмысына біркелкі араластыруымен сипатталатын ерітінді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Құралбек Қошкелдіұлы Келжанов

**Құралбек Қошкелдіұлы Келжанов** (1953 ж. т., Түрікменстан, Мары қаласы) – партия, кеңес қызметкері. ҚазПТИ-ді (қазіргі ҚазҰТУ) басқарудың автоматтандырылған жүйесі мамандығы бойынша (1976) және жоғары партия мектебін (1990) бітірген. Еңбек жолын «КазНИПИнефть» ғылыми-зерттеу инcтитутында инженер болып бастаған. 1977 – 94 ж. Маңғыстау облысы комсомол комитеттінде нұсқаушы, бөлім бастығы, хатшы, 2-хатшы, облысы партия комитеттінде сектор меңгерушісі, Жаңаөзен қалалық партия комитеттінде 2-хатшы, бұрынғы Гурьев обкомында бөлім меңгерушісінің орынбасары, халық депутаттары облысы кеңесі төрағасы, облыс әкімшілігі басшысының орынбасары қызметтерін атқарған. Қазір «Арман» Қазақ-Америка бірлескен кәсіпорнының Бас директоры.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Шынылық құрылым

**Шынылық құрылым** - аморфтық шыныдан тұратын эффузиялық таужыныстың немесе оның арқауының құрылымы. Синонимі: гиалиндік, витрофирлік құрылым.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Тіректі ауыстырып-қосқыш

**Тіректі ауыстырып-қосқыш**. Телефон аппараттарында коммутациялық құрылғыға тіректі түйіспелі ауыстырып-косқыш жатады. Тіректі ауыстырып-қосқыш сөйлесу РП жәйе шақыру ВП құралдарының қосылуын басқарады. Ол микротелефонның тірегінде тұрған кезде, желіге шақыру құралдары ВП қосылады, ал микротелефонның тірегінен алынған кезде — сөйлесу құралдары РП қосылады. Яғни телефон аппаратындағы тіректі ауыстырып-қосқыш кнопкалы-өзекті немесе аша тәрізді қүрылғылардың көмегімен ауыстырылып қосылатын түйіспелі серіппелерден тұрады. Жедел-технологиялық байланыстың арнайы аппараттарындағы микротелефонның сабына түйіспелі серіппелер тобы мен басылатын клавиша (тангента) жалғау үшін орнатылып құрастырылады. Бұл түйіспелі топтар сөзді тарату және қабылдау уақытында сөйлесу құрылғыларын ауыстырып-қосу үшін қолданылады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Шынысыздану

**Шынысыздану** - жанартаулық шынының қатты күйінде минералдардың жасырын кристаллы агрегатына айналуы. Шынысыздану температура мен қысым артқанда тезірек жүреді. Сондықтан динамотермалық метаморфизмге ұшыраған көне лаваларда шыны кездеспейді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Шірікті ұйық

**Шірікті ұйық** - сапропель шөгінділері (ұйықтары) терминінің көне синонимі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Тіректік жиілік генераторы

**Тіректік жиілік генераторы** () — жұмыс жиілігінің торын құру үшін қолданылатын тіректік тербелістердің пішінін беретін генератор. Практикада эталонды жиілік генераторының үш түрі қолданылады: **цезалық, рубидалық және кварцтық.**

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Іздеудің гидрохимиялық көрсеткіштері

** Іздеудің гидрохимиялық көрсеткіштері** — табиғи сулардың минералданғандығын көрсететін құрамбөліктер мен көрсеткіштер. Олар пайдалы қазба шоғырының бар екендігін көрсетеді. Ӏздеу белгісі ретінде судың өзіндік гидрохимиялық типі де пайдаланылады. Судың химиялық кұрамын салыстыру, жан-жақты талдау жүргізу, кен орындар калыптасуындағы физикалық-географиялық, геологиялық және гидрогеологиялық жағдайлар зерттелуі тиіс. Бұл әдіс  көбінесе мұнай мен газ, тұздар, полиметалдарды, шашыранды және радиоактивті элементтерді іздеуде пайданылады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Нұрберген Кемалиев

**Нұрберген Кемалиев** (1934 ж. т., Маңғыстау ауданы Ақтөбе ауылы) – педагог, халық ағарту ісінің озық қызметкері (1975). Қызылорда педагогикалық инcтитутын бітірген (1957). 1960 – 63 ж. Сенек мектебінің директоры, 1963 – 2005 ж. Қызылсай ауылындағы орта мектепте мұғалім болды. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалінің иегері.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Іздеудің түпшаймалау әдісі

**Іздеудің түпшаймалау әдісі** - пайдалы қазбаларды іздеудің түпшайманың минералдық құрамын зерттеуге негізделген әдісі. Осы әдіс арқылы борпылдақ түзілімдердегі шашырау ореолдары мен ағындары, бұлар бойынша пайдалы қазбалардың түп кендері анықталады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Түгел Кемалов

**Түгел Кемалов** (1943 ж. т., Түрікменстан, Ялатан қаласы) – еңбек ардагері. Еңбек жолын 1964 ж. суландыру мекемесінде жұмысшы, тас қалаушылықтан бастаған. 1968 – 70 ж. құрылыс басқармасында тас қалаушы, электрик, 1970 – 72 ж. Бейнеу дистансасында монтер, 1972 жылдан Өтес стансасында арнаулы техника машинисі болған. «Еңбектегі ерлігі үшін» (1986) медалімен, Облыстық және Мұнай министрлігінің Құрмет грамоталарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Уақыт бойынша бөлінетін екіжақты тарату

**Уақыт бойынша бөлінетін екіжақты тарату** (; TDD ) — бір кадрды әр түрлі уақыт аралығында қабылдау мен таратуды арнаны тығыздау арқылы бір тасымалдаушы бойынша сандық ақпаратты екіжақты тарату. Уақыт бойынша бөлінетін екіжақты тарату қызметі белгілі аймақта төмен жылдамдықта таралатын пика және микроұяларға арналған.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Ізнұсқа

**Ізнұсқа** ( — қалдық) — 1) көне дәуірлердің қалдығы түрінде сақталған организмдер; 2) метаморфизм немесе метасоматоз процестері барысында жаңадан қалыптасқан туынды минералдар аралығында арагідік байқалып қалатын, осы тау жынысының өзгергенге дейінгі болмысын құраған бастапқы минералдардың жұрнақтары.

## Дереккөздер


Санат:Минералдар
Полюс шұғыласы

**Полюс шұғыласы** – Жер шарының кебінесе биік ендіктеріндегі атмосфераның ауасы сирек жоғары қабаттарында байқалатын жарқыл. Бірнеше минуттан бірнеше сағатқа, кейде бірнеше тәулікке дейін созылады. Бүкіл аспан күмбезін қамтитын біркелкі жолақ, доға, вертикаль сәуле, біркелкі дақ және т.б. түрінде кездеседі. Түсі көбінесе жасыл, сарғыш, кейде қызыл немесе көгілдір болып құлпырып тұрады. Күннен таралатын электрленген бөлшектер (протондар мен электрондар) Жердің магнит өрісіне келіп кіргенде, ауаның атом мен молекулаларына үйкелуінің нәтижесінде пайда болады. Күн дақтары көбейгенде Полюс шұғыласы күшейіп, жиі қайталанатындығы байқалады. 60— 1000 км, көбінесе 95-120 км биіктікте көрінеді. Полюс шұғыласы полюстік аймақтарға тән, сирек жағдайда төмен ендіктерде (мысалы, Солтүстік және Орталық Қазақстан) байқалады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Полюс стансалар

**Полюс стансалар** – континенттер мен Солтүстік Мұзды мұхит аралдарында, сондай-ақ Антарктидада құрылған ғылыми-байқау пункттері. Полюс стансалар да жүйелі түрде аэрометеорологиялық, актинометриялық, геофизикалық, гидрологиялық, гляциалдық және кейбір қажетті жағдайларда биологиялық және медициналық байқаулар жүргізіледі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Уақыттық қорғаушы интервал

**Уақыттық қорғаушы интервал** () — **TDMA** технологиясының кадрларының арасында енгізілетін, символаралық бұрмалануларды жою мақсатында қолданылатын уақыттық интервал. Қорғаушы интервалдарды енгізу өткізу қабілетін 3-7%-ға түсіреді.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Уақыттық телефондық жалғау

**Уақыттық телефондық жалғау** (). Уақыттық Т (time — "уақыт" сөзінен шыққан) коммутаторлары тек арнайы уақыт интервалдарында болатын виртуалды жалғануды сақтап тұрады. Уақыттық жалғауды әр түрлі уақыт интервалдарындағы әр түрлі жады ұяшықтарына арналған жады жүйесі ретінде қарастыруға болады, осы себептен мұндай
жүйе интерваларалык ауыстыру жады **(TSI)** деп аталады. Уақыт интервалдарының бағдарламалық тағайындалу концепциясы бірдей кеңістіктік коммутация нүктелерін, әр түрлі уақыт интервалында, әр түрлі жалғануларда пайдалануға рұқсат етеді.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Полюстік тун

[thumb|250px|Полюстік тун, Нарьян-Мар, [Ресей]]
**Полюстік тун** – Жердің полюстік атыраптарында Күн 6°-тан жоғары көтерілмейтін мерзім. Жердің Солтүстік жарты шарында Полюстік тун 72°5 -тан солтүстікке қарайғы ендіктерде байқалады. Кейде Полюстік тун деп Күн тәулік бойында көкжиектен көтерілмейтін кезең ұғынылады. Мұндай Полюстік түндер Поляр шеңберінен (Полюстік тун 1 тәулікке созылады) полюске дейін байқалады. Полюсте Полюстік тун 178 тәулік 14 сағатқа созылуы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Ізнұсқа минералдар

**Ізнұсқа минералдар** – өздері құрамына енген шөгінді тау жыныстарынан әлдеқайда бұрын қалыптасқан минералдар; бұлардың қатарына экзогендік процеске төзімді минералдар жатады (кварц магнетит, циркон, анартастар, кейде дала шпаттары, слюдалар, магний мен темірдің кейбір силикаттары және т.б.).

## Дереккөздер


Санат:Минералдар
Уақыттық тығыздау

**Уақыттық тығыздау**. Уақыт бойынша тығыздалған жүйеде жеке арналардың сигналдары жалпы байланыс жүйесі арқылы ретімен беріледі. Бір арналық сигнал берілетін мезетте байланыс жолына қосылатын басқа арналардың сигналдары нөлге тең. Арналары уақыт бойынша белектенген жүйеде сигналдар импульстік түрде беріліп, импульстік модуляция пайдаланылады.
Егер арналармен берілетін сигналдар үзіліссіз болса, онда оларды алдымен үзілісті сигналдарға айналдырып, содан кейін үзіліс кезіндегі бос аралықты басқа арналардың импульстерін беруге пайдаланады.
Уақыт бойынша бөлектенген арналарда бір-бірімен байланысты үш түрлі сигнал бұзылулары болады. Олар: модуляциялық, детекторлық жене бір-біріне ауысу. Модуляциялық бұзылу сигналдың параметрлерін, сондай-ақ модуляциялау коэффициентін дұрыс таңдамаудан, арналық жене жалпы модуляциялағыштардың модуляциялау сипаттамаларының сызықты болмауынан, жүйедегі сигнал беріп тарататын аспаптардың жиіліктік сипаттамаларының бірдей болмауынан пайда болады. Детекторлық бұзылу қабылдау жолындағы аспаптардың, оның ішінде арнадағы модуляциядан шығарғыштардың сипаттамаларының кемшілігінен болады. Бірінен-біріне ауысуы нәтижесінде арналардың арасындағы ауысу процестері, импульстердің пайда болуы немесе жойылып кетуінен сигнал бұзылады. Уақыт бойынша белектенген импульстік-кодалық модуляциямен жасалған көп арналы жүйеде арналар топталып, бірінші топта 30 арна, екінші топта **120** арна, үшінші сатыда **480** арна, төртінші сатыда **1920** арна, бесінші сатыда **7680** арналық топ құрылады. Топтардың сатылары жоғарылаған сайын берілетін меліметтер жылдамдығы артып, байланыс жолдарының жиіліктік спектрінің кендігі есе береді.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Ілгектік

**Ілгектік (ілгек тәрізді) құрылым** — серпентиннің айқасып жатқан жолақтарынан құралған ілгектерден тұратын қүрылым. Ӏлгектердің аралары оливиннің, серпентиннің, рудалық минералдардың қалдықтарынан тұрады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Ультрақысқа толқынды антенналар

**Ультрақысқа толқынды антенналар** () — жербетілік, космостық радиобайланыстар, радиохабар тарату, теледидар, радиолокация, радиоастрономия сияқты салалардың бері ультрақысқа толқындарды пайдаланатын болғандықтан, әрбір саланың талабына сай антенналардың құрылымдық түрлері де сан алуан болып келеді. Бірақ толқын тарату түрлеріне қарай оларды дірілдеткіш жене беттік деп беледі.** Дірілдеткіш антенналар** қатарына **толқындық арна, торлы (Ж-тәрізді) дірілдеткіштер, рама тәрізді, турникеттік, панельдік** және т.б. антенналар жатады. Беттік антенналарға рупорлық жене рефлекторлық (айналық) беттен радиотолқынды шағылдыратын антенналар жатады. Мұндай антенналар толқынжолдар арқылы қоректенеді.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Портоландар

**Портоландар** — теңіз жағалаулары өте айқын бейнеленген компастық карталар, теңіз навигациялық карталары. Кеме жүзуге жол сілтеу үшін қолданылды.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Ілгергі ойысым

**Ілгергі ойысым** — ұзақ қашықтықтарға сағаланатын (әдетте 1000 км-ден астам), көлденең қимасы жалқы пішінді, платформа мен қатпарлы таулы құрылымның аралық белдемінде, яғни бұрынғы геосинклиндік атырап орнында пайда болатын, моласса қабаттарымен және әр түрлі магмалық тау жыныстарымен көмкерілген ойыс құрылым. Синонимі: шеткі ойысым.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Ұжымдық антенна

**Ұжымдық антенна** — бір үйдегі бірнеше пәтер тұрғындарының теледидар бағдарламаларын қабылдауын қамтамасыз ететін ортақ қабылдағыш. Бағдарламалар тарататын станцияның каналдар санына жене олардың толқын ұзындықтарына қарай қабылдағыштар саны бір немесе бірнеше болуы мүмкін. Көрші пәтерлердің теледидарлары ортақ қабылдағышқа арнайы тарату қорабы арқылы қосылады жене ол қорапта керші пәтерлердегі теледидарлардың бір-біріне ықпал етуіне жол бермейтін арнайы сүзгілер қойылады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Ұзын диод

**Ұзын диод** — база қалыңдығы w негізгі емес заряд тасымалдаушылардың диффузиялық жүгіру жолы **L**-дан айтарлықтай артық болатын шалаөткізгіш диод немесе магнитодиод. Ұзын диод та тікелей ток **w/L** қатынасына теуелді. Ұзын диодтың осы қасиетіне магнитодиодтардың әрекеті негізделген. Оларда магнит өрісінің әсері электрондар мен кемтіктердің қозғалыс траекториясьгаьщ қисаюына әкеледі, соның салдарынан **L** өзгереді.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Релаксациялық генератор

**Релаксациялық генератор**  — ауқымды спектрі бар, гармоникалық емес электр тербелістерінің бастауы. Релаксациялық генератордың негізгі элементі энергияның реактивтік (сыйымдылықтық немесе индуктивтік) қор жинаушысынан тұратын және вольт-амперлік сипаттамасы бар сызықты емес элемент (электрондық шам, транзистор, тиристор және т.б.) болып табылады. Релаксациялық генераторға импульстік генераторлар — мультивибратор, блокинг — генератор, фантастрон жатады. Релаксациялық генератор импульстік техникада, соның ішінде теледидарда, радиолокацияда, радио өлшеуіш аппаратурада қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Релаксациялық тербеліс

**Релаксациялық тербеліс**  — тербелмелі жүйедегі энергия шығынына (механикалық жүйедегі үйкеліске, электрлік жүйедегі активті кедергілерге қатысты) байланысты пішіні гармоникалық тербелістен өзгеше болатын автотербеліс. Мұндай тербеліс иондық шамнан тұратын
схемаларда, мультивибраторларда, блокинг-генераторларда алынады.
Электроникада, радиотехникада, өлшеу техникаларында қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Санат:Тербеліс
Ұзын толқынды антенналар

**Ұзын толқынды антенналар** — толқындардың ерекшелігіне және бағытталуына қарай мүндай таратушы антенналар қатарына (қ.: радиотолқындар) қума толқынды, Т — тәрізді, Г — тәрізді, қолшатыр тәрізді және басқа антенналар жатады. Олар жуандығы әр түрлі сымдардан жасалады және радиохабарлар тарату үшін қолданылады. Теориялық тұрғыдан қарағаңда басқа толқындарда қолданылатын антенналардың бәрін ұзын толқындар үшін қолдануға болады. Бірақ олардың өлшемдері өте үлкен болғандықтан, іс жүзінде олардың бәрі бірдей ұзын толқын үшін қолданыла бермейді.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Ұшқыш-сигнал арнасы

**Ұшқыш-сигнал арнасы** () — ұшқыш сигналдың кодалық тізбектелуі берілетін арна (IS—95 стандартында тізбектелу "тек нөлдік" түрде). Мұндай арна бастапқы синхронизацияны орнату үшін, радиоарнаның тарату коэффиңентін және келіп түсетін сигнал базасын бағалау, базалық станцияның ұяларын іздеу және хэндоверді қамтамасыз ету үшін қолданылады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Жаңабай Кемелханов Шаңдыбайұлы

**Жаңабай Кемелханов Шаңдыбайұлы** (1951 ж. т., Маңғыстау ауданы) – заңгер. Қазақ ұлттық университетін бітірген (1974). 1974 – 2003 ж. Маңғыстау облыстық прокуратура саласында тергеуші, аға тергеуші, Гурьев (қазіргі Атырау) қаласының прокуроры, Маңғыстау облысы прокурорының 1-орынбасары, облыстық МТК басқармасы бастығы, ҚР Ішкі істер министрлігінің бас тергеу басқармасының қызметкері, сот қаулыларының орындалуы бойынша комитет департаментінің бастығы болды. 2003 – 07 ж. Маңғыстау облысы әкімшілік бастығының орынбасары, бастығы қызметтерін атқарған. «Құрмет белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Рентгенолитография

**Рентгенолитография** (X = 0,2 — 5 нм) — литографияның ажырату мүмкіндігі жоғары әдістерінің бірі. Өлшемдері 0,1 мкм және одан кіші суреттерді алуға болады. Рентген сәулесінің көзі арнайы нысаналар (электронды-сәулелік көздер), лазермен, электр ұшқынымен қоздырылатын плазманың ионизация бөлшектері (плазмалық көздер) және синхротрондар болуы мүмкін. Ең көп тараған көзі — электронды-сәулелік көздер. Жарықтандыратын сәулеленудің толқын ұзындығы нысана материалына және рентгендік спектрдің қоздырылатын сериясына (электрондар энергиясына) тәуелді, мысалы: Л(Мо2) = 0,541 нм, Х(Си2) = 1,33 нм. Рентгенолитографияге түйіспелі емес жарықтандыру әдісі тән. Рентгеношаблон мен төсеніш арасында қолданылатын рентгеношаблонның сынғыштығы салдарынан 10-нан 100 мкм-ге дейін саңылау болады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Квадратуралық көтерілу

**Квадратуралық көтерілу***([[латын тілі|латынша]]: guadrare — терт бұрыш жасау)* — Айдың бірінші және соңғы ширегі кезіндегі (квадратура) судың көтерілуі. Екі апта сайын айдың толуы мен жаңа айдың тууы сәттерінің аралығындағы уақытта байқалады. Квадратураларда Ай мен Күн жерге тік бұрыш жасап тұрады, сондықтан ай ішінде Квадратуралық көтерілудің мөлшері өте аз болады. 
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Рентгенорезист

**Рентгенорезист** – жұмсақ рентген сәулелелеріне (толқын ұзындығы X = 0,2—5,0 нм) сезімтал резист; органикалық еріткіштегі рентгенге сезімтал полимерлік материал. Рентгенолитография процесіндегі Рентгенорезисттен жасалған қабаттың қалыңдығы әдетте 0,3—1,5 мкм болады. *Позитивті* және *негативті* *рентгенорезист* деп екіге бөлінеді. Негативті рентгенорезисттің сезімталдығы 5-50 мДж/см2, ал позитивті Р-дікі 50—1000 мДж/см2.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Ұя

**Ұя** — электрлік (өткізгіштер түйіспелерінің көмегімен) және механикалық (біріктіргіш кілт көмегімен) қосылысы бар кабельдік жүйені қосатын элемент.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Ұялы қосқыш

**Ұялы қосқыш** — кабельдік ағытпаларды тереңдетілген түйіспелер көмегімен электрлік және механикалық қосуға арналған кабельдік жүйе элементі.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Рентгеношаблон

**Рентгеношаблон** (*рентген* және *schablone* — үлгі) — үстіне перделейтін қабат салынған (берілген конфигурациядағы рентген сәулесіне мөлдір емес жабылғысы бар) жұмсақ рентген сәулесі өтіп кететін жұқа мембранадан және оны ұстап тұратын негізден тұрады. Рентгенорезист толқын ұзындығы X = 0,2—5,0 нм рентген сәулесімен жарықтандыру арқылы оған литография процесінде интегралдық сызба элементтері кескінін түсіруге арналған. Рентгеношаблон мембранасын қалындығы 1—12 мкм органикалық емес (Si, Si02, AljOj, Si3N4,SiC), сондай-ақ полимерлік (полимилид, полиэтилентерефлатат) материалдардан жасайды.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Айналтұтқа

**Айналтұтқа** (вороток) - кескіш құралдарды (ұңғылағыш, бұрандаойғыш, бұрандакескіш) айналдыруға арналған қол құралы. Айналтұтқа көбінесе ер түрлі өлшемді шаршы бастиектерді қысуға арналған еріндері бар әмбебап құрал ретінде жасалады.
 
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Үйірткілі кода

**Үйірткілі кода**. Үзіліссіз кодалар тізбегін түгел бермей, олардың жинақталып, өзгертіліп берілген кодасын үйірткілі кода деп атайды. Мұнда кодалаушы құрылғыға үзіліссіз кодалар тізбегі беріледі де, ол құрылғыдан шығатын кода келетін кодаға сәйкес түрлендіріліп беріледі. Үйірткілі кода ақпарат беру жылдамдығын арттырады және ақпарат берудің техникалық процесін оңайлатады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Квазитұрақты антициклон

**Квазитұрақты антициклон** - әдетте, биікте бос атмосферада орналасқан және жылы, аз қозғалатын, көп уақыт бойы (бірнеше күндей) белгілі бір географиялық орында тоқырап тұратын антициклон.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Үлдірлі катод

**Үлдірлі катод** — үлдірлі технология өдістерімен жасалған тотықтық катодтың бір түрі. Вакуумдық микроэлектроника аспаптарына және 1 А/см2-тан аспайтын токты пайдаланатын электронды-сөулелік аспаптарға арналған. Үлдірлі катод негізі диэлектрик төсеніш, оның бір жағында үлдірлік қыздырғыштар, ал екінші жағында эмиссиялық жамылғысы бар үлдірлік керндер орналасқан. Үлдірлі катодтың электрондар шығаратын (қыздырылатын) аймағы төсеніштің қалған бөлігінен бөлінеді де, онымен тұйықтағыш арқылы қосылады. Үлдірлі катод төсенішінің, қалыңдығы 0,5 мм және оны одан кіші алюмототықты керамикадан, лейкосапфирден жасайды; қыздырғыш ретінде балқу температурасы жоғары металл **(W, Re, Мо, Та**) үлдірі, ал керн ретінде Ni үлдірі пайдаланылады. Эмиссиялық жамылғының материалдары ретінде сілтіліжерлік элементтер — металдар карбонаттары (**Ba,Sr,Ca**) алынады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Ромбалық антенна

**Ромбалық антенна** — қысқа толқында қолданылатын бағытталғандық диаграммасы үшкір антенналар. Бомб қабырғаларының ұзындығын өзгерту арқылы түрлі ұзындықтағы толқындарды туралауға, бұрыштарын өзгерту арқылы бағытталғандық диаграммасын өзгертуге болады. Қосарланған ромб — ромбалық антеннаның жетілдірілген түрі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
РРЛ оқпаны

**РРЛ оқпаны**  - радиорелейлік байланыс желісінің учаскесінде аралық жиілікпен желіге қосылу (желіден бөліну) процесін жүзеге асыратын аса жоғары жиілікті қабылдағыштар мен таратқышар тізбегі. Соңғы және тораптық станцияларда оқпан құрамына модемдер кіреді. Берілетін сигнал түріне (модуляция түріне) қарай оқпандар телефондық, телеграфтық, цифрлық болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Үлдірлі плазмалық салу

**Үлдірлі плазмалық салу** () — бұйым бетіне газдық разрядты плазма компоненттері көмегімен (иондар, электрондар, еркін радикадцар және т.б.) үлдірлерді салу әдісі. Үлдірлі плазмалық салу плазмалық технологияның бір бөлігі ретінде электрондық технология бұйымдары **(ЭТБ)** өндірісінде кеңінен қолданылады. Үлдірлі плазмалық салу көмегімен, мысалы, **ИС** оқшаулағыш және өткізгіш қабаттарын, агрессивті орталарда, жоғары температурада немесе қарқынды жұмыс істейтін бұйымдардың қорғаушы қабаттарын, декоративтік қабаттарды қалыптастырады. Вакуумдағы Үлдірлі плазмалық салудың негізгі әдістері: ионды-плазмалық, ионды-сәулелік жене плазмохимиялық. Үлдірлерді ионды-плазмалық әдіс арқылы салғанда плазма иондары (энергиясы шамамен 8 • 10"17+ 1,6 • 10"13 Дж) өңделетін бұйым жанында орналасқан арнайы нысананы соққылап, оның бетіндегі затты тозаңдатады. Ол төсеніш үстіне үлдір түрінде тұнады. Мұны  катодтық, жоғары жиілікті, магнетронды тозандату түрлерін қолданып жасайды. Ионды-сәулелік әдісте плазмадан иоңдар ағыны бөлініп алынып, жоғары энергиялы шоқ түрінде, плазмадан тысқары аймақта орналасқан нысанага бағытталады; нысананың тозандатылатын заты, тұнатын бұйым да плазма аумағы сыртына қойылады.
Үлдірлерді плазмалық-химиялық салу кезінде бастапқы тұнатын заттың компоненттері плазма ішінде, жұмыстық газдың қозуы, диссоциациясы және ионизациясы нәтижесінде пайда болады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Айналу

**Айналу** (вращение) — дененің барлық нүктелерінің траекторияларыныц центрлері бір түзудің бойында жатқан шеңберлер және шеңберлер жазықтығы осы түзуге перпендикуляр болып келген қозғалыс.

**Айналу** - денемен қатаң байланысқан, бір (нүктенің төңірегінде айналу) немесе
екі (өс бойымен айнапу) нүкте қозғалыссыз болып қалатын, дене қозғалысы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Симметрия
Префектура

**Префектура** ( — бастық, басшы) — Жапония (жапонша аты — кен) мен Руандадағы негізгі әкімшілік-аумақтық бірлік. Префектура деп, сондай-ақ, Мароккодағы (Рабат пен Касабланка) қалалық әкімшілік бірліктер аталады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Үнтаспаның дыбыс жолы

**Үнтаспаның дыбыс жолы** () — дыбыс жазылатын үнтаспалардың бірнеше дыбыс жолы болады. Тұрмыстық магнитофондарда екі (бір-біріне қарсы бағытта) жолдық таспалар қолданылады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника