open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хинди

**Хинди тілі** — Үндістанның мемлекеттік және негізгі әдеби тілінің бірі. Хинди тілі Үндіеуропа тілдері шоғырының үндіарий тармағына жатады. Хинди тілінде сөйлеушілердің саны 194 млн-дай адам (2002). Солтүстік пен орталық Үндістанның Уттар-Прадеш, Мадхья-Прадеш, Харьяна, Раджастан, Химачал-Прадеш, Бихар штаттары мен Дели одақтас аумағының халқы сөйлейді. Хинди тілі екі диалектілік топқа бөлінеді: 
# батыс диалектісіне кхари боли, бангару (немесе хариани), брадж, канауджи, бундели; 
# шығыс диалектісіне авадхи, багхели, чхаттисгархи говорлары жатады. 
Сөйлесу деңгейінде хинди және урду тілдерінің айырмашылығы жоқ.. Урду тілі араб және парсы тілдерінен кірген сөздердің бар болуымен, және араб алфавитін қолдануымен ерекшеленеді (хиндидің дәстүрлі жазуы - деванагари)



Әдеби тіліне кхари боли диалектісі негіз болған. Фонетикалық ерекшелігі жаңа үнді тілдерінің барлығына ортақ. Дауысты дыбыстар қысқа және созылыңқы, мұрын жолды дыбыстарға ажыратылады. Дауыссыз дыбыстар қатаң және ұяң, тіл арты, тіл ортасы, тісті, ерінді, фарингалды болып, кірме сөздердің айтылуы тіл алды және ерінді деп ажыратылады. Лексикасында санскритизмдер мен неологизмдер мол ұшырасады. Санскриттен тікелей ауысқан сөздер мен санскрит негізінде қалыптасқан жаңа атаулар көп. Хинди тілі морфологиялық құрылымы жағынан жалғамалы тіл болғанымен, флексия элементі де кездеседі. Сөйлемдегі сөздердің орын тәртібі пысықтауыш, бастауыш, толықтауыш, баяндауыш арқылы анықталады. Анықтауыш анықталатын сөздің алдында тұрады. Хинди тілінде деванагари жазуы пайдаланылады. 

## Сілтемелер


Санат:Үнді тілдері
Субеде

**Субеде** () – субеделер тұқымдасына жататын көп жылдық шөп тектес, монотипті батпақ өсімдігі.

## Сипаты
thumb|left|150px
* Биіктігі -15 – 35 см.
* Тамыры ұзын және жуан, ішінде ауа жүретін қуыстары бар. Тамырының сәл ғана көтерілген ұшына ұзын сағақты бірнеше ірі жапырақ өсіп шығады.
* Сабағы жапырақсыз, биіктігі 30 см-ге дейін жетеді. Оның ұшар басындағы гүлдері масақ тәрізденіп шоғырланып тұрады.
* Тамырдан өсіп шыққан жапырақтары теріс қаратып қойған жұмыртқа тәрізді, шеттері бүтін, үш-үштен қосақталған.
* Гүл тостағаншасы бес қалақшадан тұрады. Гүлі ақ, ақшыл-қызыл. Мамыр – шілде айларында гүлдейді.  
* Шілде – тамызда жеміс салады. Шар тәрізді жемісінің ішінде көптеген тұқымдары болады.
Қазақстанда Тобыл-Есіл атырабында, Мұғалжарда, Зайсан, Алтай, Жетісу (Жоңғар) Алатауының мүкті және ылғалды-батпақты жерлерінде өсетін 1 түрі – үшжапырақты субеде (М. trіfolіata) бар.
* Гүлдері – қызғылт реңді ақ түсті, олар тамырдан тікелей өсіп шығатын сабақшада шоғырланып, масақ құрайды. Маусым айының басында гүлдеп, көздің жауын алады.

thumb|right|200px

## Емдік қасиеті
Субеде жапырағының құрамында глюкозид-мениатин; сабағында – май, холин, шайыр, йодты заттар; тамырында – метионинглюкозиді, илік заттар болады. Халық медицинасында субедені туберкулезді, қызбаны, құрқұлақ, ішек ауруларын, безгекті емдеуге пайдаланады. Медицинада оны асқазан қышқылы азайғанда тәбет көтеретін және өт айдайтын дәрі ретінде қолданады.

## Қолданылуы.
Мал дәрігерлігі практикасында туберркулезге шалдыққан жас малды емдеуге, сондай – ақ азыққа деген тәбетін арттыруға, асқазан – ішек жұмысы мен тыныс алу органдарының қызметін жақсартуға қолданылады.

Сонымен қатар субеденің дәрілік шикізаты мал ішегіндегі түрлі гельминтті құрттарды түсіру үшін, сондай – ақ өт жүргізу үшін де қолданылады. Субеденің кептірілген жапырағы ірі қараға – 25 – 50 грамнан, жылқыға – 10 – 25 грамм, тауыққа – 0,2 – 1  грамнан беріледі. Дәрілік тұнба 1:10 қатынаста жасалып, малға күніне 2 -3 рет ішкізіледі.
Ірі қараның өкпе туберкулезін емдеу үшінсубеде жапырағының, қызыл таспа шөбінің, сирень жапырағының, қара андыз тамырының әр қайсысы 30 грамнан алынып, араластырылады да, қайнап тұрған 1,5 литр суға салынып, 15 – 20 минут тұндырылады. Дайын тұнба тірілей салмағы 80 -100 кг бұзауға – 150 – 200 миллилитрден күніне 3 – 4 рет ішкізіледі.

Емдеу мерзімі – 7 – 10 тәулік. Одан кейін 10 күн үзіліс жасап, қайтадан емдейді.

Мал дәрігерлігі практикасында субеденің тұнбасымен мал денесіндегі жараларды жуып, тез жазылуына әсер етеді.

Шілде – тамыз айларында 3 – 4 айлық қозылардың мониезиоз ауруын ( гельминтті ) субеденің жапырағымен емдеуге болады.

## Галерея



thumb|100px


thumb|100px


thumb|100px


thumb|100px


thumb|100px




## Тағы қараңыз
* Дәрілік өсімдіктер

## Дереккөздер


Санат:Субеделер
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Санат:Монотипті өсімдіктер
Ораз-Мұхаммед сұлтан

**Ораз-Мұхаммед сұлтан** (орыс. *Ураз-Магмет царевич*, тат. *Ураз-Мөхәммәт*, 1573 – 1610) — қазақ сұлтаны, Қасым хандығының билеушісі, Тәуекел ханның немере інісі, Ондан сұлтанның ұлы, Шығай ханның немересі.

## Өмірбаяны
thumb|Alt=A|Орыс патшасы Борис Годунов 1600 жылы Ораз Мұхаммедті Ока өзенінің бойындағы Қасым хандығының ханы етіп тағайындады.
Ораз Мұхаммед орыс жылнамаларында ***“қазақ ордасының ханзадасы”*** деп аталады. 1588 жылы Ораз Мұхаммед хан кеңесшісі (қарашысы) **Қыдырғали Жалайыримен** бірге Сібір хандығының астанасы Искерге (Қашлық) жергілікті билеуші **Сейдахметке (Сейтек, Сейдақ)** қонаққа барып, Сейтек ханмен бірге Ертіс бойында аңшылықта жүрген кезінде *Тобыл воеводасы Данила Чулков* жасағының қолына түсіп, Мәскеуге жөнелтілді. Федор Иванович патша оны жылы қабылдап, қызметке тартты. Ораз Мұхаммед патша сарайындағы салтанатты қабылдауларға, орыстардың шведтерге (1590), Қырым хандығына (1598) қарсы соғыстарына қатысты. 1594 жылдың соңында Тәуекел хан Мәскеуге аттандырған Құлмұхаммед елшілігі Ресеймен достық келісім жасау жөніндегі саяси ұсыныстармен қатар Ораз Мұхаммедті еліне қайтаруды өтінді. Тәуекел хан Ресеймен саяси келісімді бекіту мақсатымен Ораз Мұхаммедтің орнына өз балаларының біреуін аманатқа беруге міндеттенді. Бірақ бұл Тәуекелдің өліміне байланысты аяқсыз қалды. Орыс патшасы Борис Годунов 1600 жылы Ораз Мұхаммедті Ока өзенінің бойындағы Қасым (Касимово) хандығының ханы етіп тағайындады. 1605–1613 жылдары Ресейде болған бұлғақ жылдарында Ораз Мұхаммед Лжедмитрий ІІ жағына шығып, жалған патшаның сарайындағы атақты адамдардың бірі болды. Ораз Мұхаммедтің өзіне адал қызмет етпейтінін сезген Лжедмитрий ІІ оны Ока өзенінің жағасына аң аулауға ертіп барып, жалдамалыларына өлтіртті.

## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том; 
*Вельяминов-Зернов В.В., Исследования о касимовских царях и царевичах, ч.2, СПб., 1864; 
*Березин И.Н., Библиотека восточных историков, т.2, ч.1, Казань, 1854; Казахско-русские отношения в XVІ – XVІІІ вв., А.-А., 1961.
*Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.

Санат:Ресей қазақтары
Санат:Төрелер
Санат:Қасым хандары
Жолдастық

**Жолдастық** – *белгілі бір ортақ [[мүдде]], көзқарас және өзара сыйластық, [[Мінез-құлық|мінез]] үйлесімділігі, т.б. негізінде қалыптасатын адамдар арасындағы қарым-қатынас түрі.* Алайда тек ортақ мүдде мен көзқарастардан жолдастық тумайды. Мүдделестер көздеген мақсаттарына жету үшін уақытша ғана келісімге келген, бірақ іштей, кейде ашық түрде өзара дүрдараз не дұшпандық ниеттегі, не болмаса араларында ортақ мақсат пен мүддеден өзге қарым-қатынас жоқ адамдар ғана болуы мүмкін. Сондай-ақ, ортақ көзқарас болмаса, тек өзара сыйластық пен үйлесімділік те барлық уақытта бірдей жолдастыққа жеткізе бермейді. Толық мәнді жолдастық ортақ мүдде мен өзара үйлесім бірлігі жағдайында ғана жүзеге асады. Ұзақ уақытқа созылған және терең сыйластық негізінде қалыптасқан жолдастық достыққа ұласады. Жеке тұлғалардың өздері күнделікті араласатын ортасындағы қарым-қатынастарды кейбір жағдайларда жолдастық деп санау бар. Алайда жолдастықты әріптестік, жұмыстастық, қызметтестіктен ажырата білу қажет. Кеңес өкіметі тұсында мемлекеттік идеологияға сәйкес қоғамдағы таптық белгілерді жою мақсатында “жолдас” сөзі адамдар арасындағы қарым-қатынаста айтылатын қаратпа сөз немесе құрмет белгісі ретінде қолданысқа ие болды. Дәстүрлі қазақ қоғамында жолдастыққа үлкен маңыз беріліп, кейде достықпен қатар қойылған. Адамның адамшылығын жолдастыққа адалдығы мен жолдасынан тану – қазақ халқының ұлттық дүниетанымындағы негізгі ұстанымдардың бірі. Қазақ халқының “Жақсыны жолдасынан таниды”, “Жақсымен жолдас болсаң, ісің бітер, Жаманмен жолдас болсаң, басың кетер”, “Жолдасы жаманды жау алады”, т.б. мақал-мәтелдері жолдастықтың қадір-қасиетін білдіреді. Сондай-ақ, қазақ ұғымында  жолдастық бір күндік жолдастық, мың күндік жолдастық, жолаушы жолдастық тәрізді бірнеше түрлерге бөлініп сипатталынады. Алайда, мұның барлығында да жолдастыққа адалдық, жолдасқа құрмет көрсету әуелгі шарт. Бір күндік таныс пен бір күндік жолдасқа сәлем беру, мың күндік жолдастан айырылмау, жолаушы жолдасқа тарылмау – қазақ халқының ұлттық ділінің бағалы сипаты.

## Сілтеме
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Салт-дәстүрлер
Шонжар

**Шонжар** — дәстүрлі қазақ қоғамындағы билік пен үстемдік жүргізген беделді адамдардың жалпы атауы. Қазан төңкерісінен кейін 1920–1930 жылдары еңбекші халықтан басқа кез келген билік иелері немесе ауқатты адамдар (би, болыс, байлар) Шонжар аталып, тап жауы ретінде қуғындалды. Бұл терминмен кеңестік тарихнама үстем тап өкілдерін белгіледі. Қазіргі таңда Шонжар сөзі тілдік қолданыста кездеспейді.
## Дереккөздер

Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Билеушілер
Хинин ағашы

**Хинин ағашы**, цинхона () – рияндар тұқымдасына жататын өсімдік. 

Хинин ағашы Оңтүстік Америкада, Анд тауларының (3300 м биіктікке дейін) баурайында өседі, 40-қа жуық түрі бар. Биіктігі 10 — 15 м, қарама-қарсы орналасқан, етжең жапырақтарының жиегі тілімденбеген. Ағаштың діңінде және т.б. бөліктерінде медицинада пайдаланатын хинин, цинхонин, т.б. алкалоидтар болады. 17 ғасырдан бастап, өзінің отанында хинин ағашын емдік мақсатта пайдалану үшін көп кескен. 19 ғасырда оның тұқымын жасырын Ява аралы мен Үндістан түбегіне әкеліп, сол жерлерде хинин ағашының плантациясы өсіріле бастаған. Қазіргі кезде хинин алудың әлемдік негізгі үлесі Индонезияға тиеді. Леджер хинин ағашы (С. offіcіnalіs), қызыл діңді хинин ағашы (С. succіrubra), т.б. түрлерінің будандары қолдан өсіріледі. Соңғы кезде хинин ағашын медицинада көп пайдалануға орай, олардың мәдени өсу орт-тары азая түсті. 

## Дереккөздер

Санат:Рияндар
Он оқ тайпасы

**Он оқ тайпасы**, Он оқ будун (будун – халық, ел, тайпа) – Батыс Түрік қағанатының негізгі этникалық-саяси ұйытқысы болған тайпалардың ортақ атауы. Оған әрқайсысы бес тайпадан тұратын дулу (тулу, түрік) және нушиби одақтары енген.

## Бектер
Түрік қағандығында 7 ғасырға дейін-ақ таққа отыру мәселесі тек осы екі тайпа одақтарының қолдауымен жүзеге аса бастады. Батыс Түрік қағанатындағы билік үшін күрес ашиналықтардың саяси-құқықтық ықпалын кемітіп, оларды Он оқ тайпасына тәуелді етті. Бұл Он оқ тайпасынаның саяси беделін өсірді. Олар Ышбар Төліс шадты (634 – 39) Батыс Түрік қағанатында реформа жасауға көндірді. Реформа бойынша дулу мен нүшбе тайпасының әрқайсысынан бір-бірден он бек тағайындалды және ол бектер Ашина әулетінен емес, жергілікті ру-тайпа көсемдері арасынан шықты. Ол бектердің әрқайсысы Ашина әулетінің шадымен, яғни текті ханзада дәрежесімен теңестірілді. Әрбір тағайындалған бекке биліктің белгісі ретінде бір-бір жебеден берілгендіктен олар “Он оқ тайпасы” деген атауға ие болды.
## Орналасқан жері
Негізгі аумағы “ежелгі усун жерін” яғни Қаратаудың шығысынан Жоңғарияға дейінгі жерді қамтыды. Олардың шекаралары Шу өзенінде болды. Шу өзенінің шығысын алып жатқан қағандық иелігін дулулар, ал Шудың батыс аймағын нүшбелер мекендеді.
## Сілтемелер
* Батыс Түрік қағанаты
* Түрік қағанаты
* Шығыс Түрік қағанаты
## Дереккөздер


Санат:Тайпалар
Зәуірбектөбе

**Зәуірбектөбе** – ортағасырлық қоныс орны, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Байзақ ауданы Абай ауылының шетінде, Кеңес су қоймасының оң жағалауында орналасқан. 

## Сипаты
Зәуірбектөбені 1978 жылы Жамбыл облыстық тарихи-өлкетану мұражайының экспедициясы ашып, зерттеді.
Қазіргі орны үшбұрышты келген төбешік. Көлемі 110х120 м, биіктігі 2,5 м шамасында. Ол табандағы ені 10-15 м, биіктігі 2 м-дей, бұрыштарында мұнара қалдықтары байқалатын үйінді жалмен қоршалған. Қоныстан сыры жоқ табақша, құмыра, көзе және басқа да ыдыстардың сынықтары жинастырылған. Табылған заттарға қарағанда Зәуірбектөбе халық VII-IX ғасырларда мекен еткен. Олар егін егіп, мал шаруашылығымен айналысқан.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысы қоныстары
Жұмабай Байнатов

**Байнатов Жұмабай** (1946 ж. қазіргі Жамбыл облысы, Тұрар Рысқұлов ауданы, Каменка ауылында дүниеге келген) – техника ғылым докторы (1993), профессор (1994), ҚР Инженер академиясының академигі (1998).

## Өмірбаяны
Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтын (1970) және Киев қаласындағы электронды ғылыми-зертханалық институтының аспирантурасын (1976) бітірген. Қазақ политехникалық институтында ассистент (1976–1980), Алматы архитектура-құрылыс институтында аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, доцент, профессор (1980–2000) қызметтерін атқарған. 2000 жылдан Қазақ көлік және коммуникация академиясында профессор «Защитные сооружения горных автомобильных дорог от селевых потоков» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Байнатов 270-тен астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 9 монографияның авторы.

## Дереккөздер</span>


## Сыртқы сілтемелер

Санат:Тұлғалар
Санат:1946 жылы туғандар
Қаратау гуманитарлық техникалық колледжі

**Қаратау гуманитарлық техникалық колледжі** - Талас ауданының орталығы Қаратау қаласындағы орта кәсіптік білім беретін оқу орны. Ол 1964 жылы тау-кен-құрылыс техникумы болып ашылған. 

1997 жылдан құрылыс техникумы, ал 2003 жылдан гуманитарлық техникалық колледж. Мұнда экономистер, есепшілер және аудиторлар, құрылыс мамандары және де басқа мамандық иелері даярланады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысы колледждері
Санат:Қаратау оқу орындары
Санат:Талас ауданы мекемелері
Санат:1964 жылы құрылған оқу орындары
Минглебаев Мұхтар Жұмабекұлы

**Мұхтар Жұмабекұлы Минглебаев** (14 желтоқсан1954 жылы, Оңтүстік Қазақстан облысы Сайрам ауданы Қарабұлақ ауылында дүниеге келген) – физика-математика ғылымдарының докторы (2006), профессор (2008). ҚазМУ-ды (1976, қазіргі Қазақ ұлттық университеті), Қазақ КСР-і Ғылым Академиясының астрофизика институтының аспирантурасын (1980) бітірген. Қазақ КСР-і Ғылым Академиясында кіші аға, ғылыми қызметкер (1980–91), әр түрлі мемлекеттік және жекеменшік мекемелерде (1992–2003) қызмет істеді. 2003 жылдан Қазақ ұлттық техникалық университетінде және 2008 жылдан ҚазҰУ-да профессор қызметінде «Аналитическая динамика поступательно-вращательного движения гравитирующих тел с переменными массами и размерами» тақырыбында докторантуралық диссертация қорғады. 80-нен астам ғылыми жарияланымның, 1 монографияның авторы.
## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Қазақ ұлттық университеті
*Докторантуралық диссертация

Санат:Ғылым
Қаратау жыланбасы

**Қаратау жыланбасы** () – ерінгүлділер тұқымдасы, жыланбас туысына жататын көп жылдық шала бұта. 

## Ботаникалық сипаты
* Биіктігі 15 – 60 см.  
* Жіңішке тамырсабағының сырты безді, түкті сабақтар дамиды. 
* Жапырақтары қандауыр пішінді, ұзындығы 1,5 – 3 см, ені 0,4 – 1,2 см, сағақсыз болады. Жапырақ тақтасы тегіс жиекті, нүкте тәрізді безді дақтары бар, өркенге сағақсыз бекініп қарама-қарсы орналасады. Жапырақ бетін жылтыр сұйықтық жауып тұрады.  
* Гүл сағағы өте қысқа. Гүліндегі безді түкті тостағанша жапырақшаның ұзындығы 10 – 15 мм, сиякөк түсті. Күлтесінің сырты безді-түкті, қоңыр-қызғылт түсті, оның ұзындығы 18 – 25 мм. Астыңғы ерін құрайтын күлтелері үстіңгісіне қарағанда 1,5 – 2 есе ірі болады. Аталықтарының жіпшесі қысқа, әрі қалың түкті. Аналығының аузы қос тілімді. 
* Тұқымы арқылы көбейеді. Маусымда гүлдеп, шілдеде жемістері піседі.  
* Жемісі – құрғақ майда (ұсақ) жаңғақша. 

## Өсетін орны мен таралуы
Талас Алатауының аласа таулары (Машаттау) мен Қаратау жотасының (Мыңжылқы аймағы) тастақты беткейлерінде және жартастарында ғана кездесетін өсімдік.
Қаратау жыланбасы – сирек кездесетін өсімдік, Қаратаудың эндемигі. Жылдан жылға таралу аймағының азаюына байланысты, қорғауға алынып, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Еріндігүлділер
Санат:Қазақстан флорасы
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Контузия

**Контузия** (лат. contusіo – соғылу) – организмнің патологиялық жағдайы. Денеге қатты соққы тиген кезде (негізінен, жарылыс әсерінен болатын ауаның соққы толқыны) организм толықтай не жеке органдар Контузияға шалдығады. Контузия кезінде орталық жүйке жүйесі зақымдануына байланысты организмнің жалпы жағдайында өзгеріс байқалуы мүмкін. Контузияға терідегі, жұмсақ тіндердегі ұсақ жүйке талшықтары, сондай-ақ, есіту, көру, сөйлеу органдары жиі шалдығады. Контузия бірнеше минуттан бірнеше сағатқа, кейде бірер күнге дейін созылуы, тіпті адамның комаға ұшырауы мүмкін. Контузияға шалдыққан адам есін жинағанда басы айналып, қатты ауырады, жүрегі айнып, құсады. Контузия салдарынан адамның мінез-құлқында көп өзгерістер болуы мүмкін, әсіресе, бас миының  Контузиясында адамның жағдайы өте ауыр болады.  Миға қан құйылып, ісініп, адам ұзақ уақыт есінен танып, сандырақтайды; 12 жұп жүйке тамырларының зақымдануынан адамның беті қисаюы, қабағының төмен түсуі, жұта алмауы байқалады. Контузияға ұшыраған адамға жедел медициналық жәрдем көрсетілуі қажет. Контузияның түріне қарай емдік дене шынықтыру, арнайы емдеу шаралары қолданылады. Егер науқас Контузиядан кейін сөйлей алмай қалса, логопедтің бақылауында болады. 
## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы", 11 - том

Санат:Медицина
Хинондар

**Хинондар** — органикалық қосылыстар, циклді 1,4 және 1,2-дикетондар. Хинондар екі атомды фенолдарды, аминофенолдарды, анилиндерді, т.б. тотықтыру арқылы алынады. Олар өткір иісті, кристалды қосылыстар. 1,4-Хинондар алтын сары түске, ал 1,2-Хинондар қызыл түске боялған, тотықтырғыштық қасиеті бар. Кейбір хинондар туындылары әсіресе нафто- және антро-Хинондар (мысалы, ализарин) — табиғатта кеңінен таралып, бояғыш заттарды синтездеу кезінде алынады.
## Дереккөздер

Санат:Химия
Балу

thumb|Жобамен алғандағы маң
**Балу**, Бахлу — Ыстықкөл маңында болған ежелгі қаланың тарихи жазбаларда сақталған атауы. Араб географы әл-Мұқаддасидің (946/47 жылы туған — 1000 жылдар шамасында өлген) “Ахсан ат-та-қасим фи марифат әл-ақалим” атты шығармасында (985) тұңғыш рет аталады. Бұл жерлерді өз көзімен көрген автор Балуды “Тараз, Жікіл, Барсхан, т.б. Испиджаб аймағына кіретін шағын қалалардың бірі” дей отырып, “Балу Барсханнан гөрі аумақты, Жікілден солға қарай (яғни солтүстікте) жарты фарсах жерде. Қалада табиғи тастан қаланған бес қоршау, қамал, базар алаңында үлкен мешіт бар” деп сипаттайды. 10 ғасырда Балу өзінің маңызын біраз жоғалтқан болу керек, өйткені 11 ғасырдың ортасында өмір сүрген Махмұт Қашқари Балу “Аргудегі (Тараз өңіріндегі ел) шағын қаланың аты” деп қана көрсеткен. Бұдан кейінгі кезеңдерде араб, парсы жазушылары мен саяхатшылары бұл қаланы атамайды. Оның нақты дәл орны әлі белгісіз.

## Дереккөздер



Санат:Қырғызстан
Сублимация

thumb**Сублимация** ( – биікке көтеремін) – заттың кристалдық күйден газ тәрізді күйге ауысуы; жылудың жұтылуымен жүретін процесс. Сондай-ақ сублимация қатты және газ тәрізді фазалар қатар өмір сүретін температура мен қысымның барлық интервалында болатын буланудың бір түрі. Сублимация үшін қажетті энергия сублимация жылуы деп аталады. Сублимация жылуы мен қатты дене бетіндегі қаныққан бу қысымы мен температура арасындағы тәуелділік Клапейрон-Клаузиус теңдеуімен өрнектеледі. Металдық кристалдар сублимациясының нәтижесінде бір атомды булар пайда болады; иондық кристалдар буланып, газдық фазада полярлы молекулалар құрады; молекулалық кристалдар молекулалардан тұратын бу түзеді. Сублимацияның негізгі кинетикалық сипаттамасы – сублимация жылдамдығы. Сублимация жылдамдығы – уақыт бірлігі ішінде сублимацияланатын заттың массасы. Зат сублимациясының шекті жылдамдығының температура және газ тәрізді фаза қасиеттеріне тәуелділігі арқылы Жер маңындағы орбиталардан жерге түсетін ғарыштық аппараттарға жылуқорғанғыштығы үшін қолданылатын затты таңдауды анықтайды. Сублимация қатты заттарды тазалау үшін кеңінен қолданылады.
## Дереккөздер

Санат:Физика
Санат:Фазалық өтулер
Беттік активтік заттар

**Беттік активтік заттар** — сұйық пен газдың немесе екі сұйықтың бөліну бетінде адсорбталып, оның беттік керілісін төмендететін заттар. Беттік активтік заттардың молекуласы көбіне зарядты және зарядсыз бөліктен тұрады. Зарядсыз бөлігі көбіне органикалық (көмірсутекті) радикал болады. Беттік активтік заттардың органикалық радикал тізбегі ұзарған сайын беттік активтігі күшейіп, судағы ерігіштігі кемиді. Беттік активтік заттар үш топқа бөлінеді: 
*ионсыз (молекулалық) беттік активтік заттар — электр бейтарап, сулы ортада олар иондарға ыдырамайды; 
*аниондық беттік активтік заттар — молекулалары сулы ортада ионданады, катиондарының активтігі нашар; 
*катиондық беттік активтік заттар — аниондардың активтігі нашар, молекулалары ионданады.

Беттік активтік заттар тоқыма өнеркәсібінде (суландырғыш), ауыл шаруашылығында (зиянкестерге қарсы), жуушы заттар, көбіктендіргіш ретінде, эмульсия, көбік және суспензияларды тұрақтандырғыш ретінде, мұнай алуда, полимерлік материалдарды өндіруде, тамақ, медицина, парфюмерлік және т.б. өндірістерде қолданылады.

## Дереккөздер</span>


Санат:Физика
Байбақты Қармысұлы

**Байбақты Қармысұлы** (1823–1916) — қазақ батыры, әулие адам болған.  Жем өзенінің төменгі сағасы Айранкөл, Шатпакөл деген жерлерді жайлаған. Байбақты Бесқала, Қоңырат жаққа өткен кезінде Хиуа ханының жасағына алынып, қызылбастарға қарсы жорықтарға қатысқан. Бір ұрыста aдайдың Сүгір деген батырын жау қоршауынан алып шыққан. Осы ерлігі үшін Хиуа ханы оған бес қару мен ақалтеке тұқымды арғымақ сыйлаған. Байбақты 1853–1860 жылдары Маңғыстау, Үстірт, Жем, Елек бойы қазақтарының патшалық Ресейге қарсы көтерілісінде ерекше белсенділік көрсеткен. Өмірінің соңғы кезеңінде молдалық (сопылық) жолға түсіп, тақуалықпен өткізген. Доссордан солтүстікке қарай он шақырым жердегі Тасқұдықта жерленген. Байбақты қорымындағы зиратына адамдар түнеп, әулиеге тағзым етеді. Басына ескерткіш кесене салынған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ батырлары
Миракль

**Миракль** (франц. mіrakle, лат. mіrakulum – ғажайып) орта ғасырларда діни - ғибратты өлеңмен жазылған драма жанры. Сюжеті әулиелер көрсеткен “кереметтерге” байланысты құрылған. Алғаш 13 ғасырда Францияда пайда болған. 14 ғасырда Батыс Еуропаның барлық елдеріне тараған. Миракльде адам тағдырына аспан күштерінің араласуы нәтижесінде ізгілік жеңіске жетіп, кесірліктің жазалануы суреттеледі. Әлеуметтік зорлық - зомбылық пен мансапқорлықты әжуалап көрсетуде Миракль аңызға айналған кейбір сюжеттерді де жиі қолданады. Осы жанрдың алғашқы қойылымы – Жан Бодельдің “Әулие Николай туралы сауық” көрсетілімі (1200 жылы) болды. Қойылымның сюжеті 12 – 13 ғасылардағы крест жорығынан және күнделікті өмір көріністерінен алынған. 14 ғасырдағы феодалдық қайшылықтар Миракльде сыни көзқарасты күшейтті. Қайта өрлеу дәуірінде Испанияда (15 – 17 ғасылар) Миракльдің “Әулиелер туралы қойылымдарын” шіркеу идеологиясын насихаттау құралы ретінде пайдаланды. 19 – 20 ғасырларда ортағасырлық Миракльдің қайта өрлеуі символистік театр мен драматургияның діни тақырыптарға бой ұруына байланысты болды, ал декаденттік бағыттағы театрларда мистикалық дүниетаным мен антиреалистік бағытты көрсету мақсатында дамыды.
## Сілтемелер
* Франция  
* Еуропа  
* Испания
## Дереккөздер


Санат:Драма
Санат:Театр
Хионосфера

**Хионосфера** (грек. chіon – қар және сфера) — тропосфераның қатты күйдегі жауын-шашын (қар және мұз) жиналатын қабаты. Жер бетінің мұздықтар мен қар шоғырлары қалыптасатын бөлігі. Хиносфераның төменгі шегі қатты жауын-шашынның кірісі мен шығысы аралығында тепе-теңдік сақталатын қар шегі сызығы арқылы, жоғарғы шегі атмосфералық қатты жауын-шашын балансы нөлге тең биіктікпен өтеді. Хионосфера Арктика мен Антарктикада теңіз деңгейіне дейін төмендейді.
## Дереккөздер

Санат:Атмосфера
Қаратау кекіресі

**Қаратау кекіресі** () – бұршақ тұқымдасы, кекіре туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. 

## Ботаникалық сипаты
Биіктігі 8 – 15 см, тамыры жуандау келген, жер астындағы тамырлары шашақталған, жер үстіндегілерінің сабақтары қысқа, ұзындығы 0,5 – 1,5 см-дей. Қандауыр тәрізді жапырақтарының ұзындығы 5 – 12 см, сыртын ақ түк жапқан. Гүлсидамы ақ, қара түкті. Тостағанша жапырақтары түтікше, қоңырау тәрізді, ұзындығы 7 – 9 мм. Күлтесі қарақошқыл-күлгін түсті, оның шеті ойық, біртіндеп созылып тырнақшаға айналған. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – маусымда гүлдеп, маусым – шілде айларында жемісі піседі. Тұқымы бүрлі, бұршағы жарғақты, домалақ, жұмыртқа пішінді, ұзындығы 15 – 25 мм, ені 15 мм-дей, сыртында теңбілді дағы бар, ақшыл жұмсақ түк жапқан. 

## Өсетін аймағы, қорғалуы
Қаратау кекіресі тек Қаратауда ғана кездеседі. Сирек кездесетін эндемик өсімдік. Жылдан жылға таралу аймағының азаюына байланысты қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.  

## Дереккөздер

Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Санат:Қазақстан флорасы
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Алтынемел, Көшентоған

**Алтынемел**, *Көшентоған* - Алматы облысының Кербұлақ ауданы жеріндегі тарихи мекен. 

## Географиялық орны
Жетісу Алатауының оңтүстік-батыс сілемінде, Алтынемел және Матай тауларынан басталатын Байғазы және Дос өзендерінің бастауында орналасқан. Оңтүстік-батысында Жүзасу (1474 м), оңтүстік-шығысында Алтынемел асуымен шектеледі. Алтынемел мекені Ш.Ш.Уәлихановтың өмірімен тығыз байланысты. Ол өмірінің соңғы жылдарын (1855–1865) Алтынемелде өткізді, сонда жерленді. Ғалымның Алтынемелдегі зираты басына 1985 жылы ескерткіш-белгі орнатылып, тарихи-мемориалдық мұражай ашылды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан тарихы
Кюлюг-Сібір хан

[thumb| right |"[значение слова х"ХАН""]]
** КЮЛЮГ-СІБІР ХАН **, Мохэду, Баһадүр қаған– 630 – 631 ж. Батыс Түрік қағанатының үшінші ханы, Істеми ханның немересі, Қара Шор Түріктің ұлы. 7 ғ. басында КЮЛЮГ-СІБІР ХАН Батыс Түрік қағанатының Батыс Қазақстандағы ұлысын билеп тұрды. Оның «Батыр» деген лақап аты, кіші хан деген дәрежесі болған. 630 ж. КЮЛЮГ-СІБІР ХАН ресми билеуші Тон Жабғу ханды өлтіріп, билікке келеді де, тек Нушиби тайпаларының ғана емес, бүкіл түркі тайпаларының жаңа ханға қарсылығын туғызады. КЮЛЮГ-СІБІР ХАН сырттан одақтас табу мақсатымен қағанат құрамындағы Булгарияның бөлініп кеткендігін мойындайды. Нушиби тайпаларының көтерілісіне Тон жабғу ханның немере інісі Нишу Кана шад басшылық етеді. Сонымен бірге нушиби тайпаларына Тон жабғудың ұлы Шили Төлестегін қашып келеді. Бұдан кейін көтеріліс бүкіл халықтық сипат алады да, КЮЛЮГ-СІБІР ХАНның жақтастарының бәрі дерлік Тон жабғу ханның ұлына қолдау көрсетеді. 631 ж. ешкімнен қолдау көрмеген КЮЛЮГ-СІБІР ХАН Алтай таулары жағына қарай қашады. Бірақ көтерілісшілер оны қуып жетіп өлтіреді. Батыс Түрік қағанатының тағына Тон жабғудың ұлы Шили Төлестегін, Ирбис Болын жабғы хан деген титулмен отырғызылады.

## Дереккөздер



“Қазақ Энциклопедиясы”, 9-том
Субсидия

**Субсидия** (), демеу қаржы – мемлекеттік бюджет есебінен‚ ал беймемлекеттік фирмалар заңды тұлғаның‚ жеке тұлғаның таза табысынан өкімет органдарына‚ басқа мемлекеттерге беретін, көбінесе ақшалай нысандағы бір жолғы жәрдемақы.  

Оңай тілмен айтқанда субсидия - ол мемлекеттің халыққа көрсеткен қаржылай көмегі. Субсидияны көбінесе экономиканың бір секторын немесе қоғамның зардап шегіп жатқан топтарын қолдау үшін береді. 
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Қаратау кен өңдеу кешені

**Қаратау кен өңдеу кешені** - өндірістік кәсіпорын, «Қазфосфат» ЖШС-нің филиалы. 

Кәсіпорын 1998 жылы «Қаратау» акционерлік қоғамы негізінде құрылған. Өндірістік негізі – фосфорит кентасын өндіретін және өңдейтін тау-кен комбинаты. Жаңатас қаласында орналасқан. Комбинат 12,5 мың га жерді алып жатыр, құрамына фосфорит кентасының жалпы қоры 418 млн. тонна болатын 3 кеніш кіреді: «Жаңатас» (жылдық қуаты 10,8 млн. т кентас), «Көкжон» (4,7 млн. т), «Көксу» (2 млн. т) кеніштері. Негізгі өнімдері: майда ұнтақталған фосфорит ұны, кесек және ұсақ фосфорит. Комбинаттың жылына 6,5 млн. т тауарлық кентас (оның 4,5 млн. т-сы фосфорит ұнтағы) өңдей алатын қуаты бар. 2600 адам жұмыс істейді. Кәсіпорын өнімдерінің негізгі тұтынушылары Қазақстанда, Өзбекстанда, Түрікменстанда және Ресейде орналасқан. 2001 жылдан кәсіпорын құрылымына «Қаратау» кен-химия комбинаты қосылған. Жетекшісі –А.В.Рябова.

## Дереккөздер
“Тараз энциклопедиясы”

Санат:География
Жолдыаяқ Тілеуұлы

**Жолдыаяқ Тілеуұлы** (1665, Ақтөбе облысы – 1684, Сайрам қаласы) – батыр, Кіші жүздің белгілі биі Тілеу Айтұлының баласы. 

Сайрам шайқасында ерлігімен көзге түскен. Сол шайқаста қаза тапқан.  Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі жанына жерленген. Түркістан қаласында әкелі-балалы Тілеу мен Жолдыаяқ батырлар атында көше бар. Ұрпақтары Ақтөбе облысында тұрады.

Санат:Тұлғалар
Мұқаш Орынбаев

**Мұқаш Орынбайұлы Орынбаев** (13 қыркүйек 1900, Шыңғыстау, Бұғылы болысы, Семей уезі, Семей облысы, Ресей империясы – 26 ақпан 1938, Алматы, Қазақ КСР) – мемлекет және қоғам қайраткері.

## Өмірбаяны
1900 жылы 13 қыркүйекте Шыңғыстау ауылы, Бұғылы болысы, Семей уезі, Семей облысы (қазіргі Абай облысы, Абай ауданы) кедей малшы Шормықов Беркімбайдың отбасында дүниеге келген. Орта жүздің Арғын тайпасының Тобықты-Дүзбембет руынан шыққан.

Семейдегі бастауыш орыс мектебін (1914), Зайсан қаласындағы жоғары бастауыш учелищесін 1918, Семейдегі ерлер гимназиясын (1920), Мәскеудегі бүкілресейлік төтенше комитет курсын (1921) бітірген. 1920 – 23 ж. Семей губерниясы атқару комитетінде әр түрлі басшылық қызметтер атқарып, 1924 – 25 ж. Қазақ АКСР-і Ішкі істер халық комиссары болды. 1925 – 27 ж. Ақмола губерниясында атқару комитетінің төрағасы, 1927 – 29 ж. Қазақ АКСР-і жұмысшы-шаруа инспекциясы халық комиссарының орынбасары, 1930 – 33 ж. Қазақ АКСР-і Қаржы халық комиссары, 1933 – 36 ж. Оңтүстік. Қазақстан облысы атқару комитетінің, 1936 – 37 ж. Гурьев (қазіргі Атырау) округтік атқару комитетінің төрағасы болды. Қаржы комиссары болған кезінде ұжымдастыру науқаны салдарынан аштыққа ұшыраған қазақ халқының ауыр хәлін айтып, жоғары үкімет орындарына бірнеше рет хат жолдаған. 1937 ж. саяси қуғынға ұшырап, 1938 ж. атылды. 1957 ж. КСРО Жоғарғы соты әскери алқасының шешімімен ақталды.

## Дереккөздер
 Қазақ энциклопедиясы, 7том 9 болім

Санат:Семей уезінде туғандар
Санат:Кеңестердің Бүкілресейлік ХІ съезі делегаттары
Санат:Кеңестердің Бүкілодақтық II съезі делегаттары
Санат:Қазақстан Компартиясы съездерінің делегаттары
Санат:РК(б)П ХІІ съезі делегаттары
Санат:КСРО ОАК мүшелігіне кандидаттар
Санат:БОАК мүшелері
Санат:Шымкент облыстық атқару комитетінің төрағалары
Санат:Гурьев аймақтық атқару комитетінің төрағалары
Санат:БК(б)П Қазақстан өлкелік комитетінің мүшелері
Санат:Қазақ АКСР халық комиссарлары
Санат:Қазақ КСР-да атылғандар
Санат:1938 жылы бұйрықпен өлтірілгендер
Анатөлі Құлназаров

**Құлназаров** Анатөлі 18. 2.1946 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Лениногор қаласы (қазіргі Риддер қаласы)] – спортшы, Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушысы, педагог ғылым докторы (2000), Қазақстанның еңбек сіңірген мұғалімі (1986). Өскемен қаласындағы педагогикалық институтты бітірген (1969). 
* 1974 – 79 жылдары Өскемен қаласындағы балалар спорт мектебі директорының орынбасары, директоры; 1979 – 85 жылдары Алматы қаласындағы Қажымұқан атындағы Республикалық спорт мектеп-интернаты директорының орынбасары, директоры; 1985 – 87 жылдары Қазақ КСР Оқу министрлігінде бөлім, басқарма бастығы; 
* 1987 – 97 жылдары Қазақстан Республикасының Жастар ісі, туризм және спорт министрінің 1-орынбасары; 
* 1997 – 99 жылдары Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау, білім және спорт министрлігіндегі Спорт және дене тәрбиесі комитетінің төрағасы, 
* 1999 – 2000 жылдары Қазақстан Республикасының Премьер-министрінің кеңесшісі. 
* 2000 жылдан Дене тәрбиесі ұлттық ғылыми-тәжірибе орталығының директоры. “Білім жүйесінде футбол клубтарын дамытудың тұжырымдамасы” (1995), “Күш-қуаттық жеңіл атлетика” (2001), “Қазақстан Республикасындағы балалар мен оқушы жастардың дене тәрбиесі бағдарламасы” (2002), т.б. оқу-әдістемелік кітаптар жазған.

## Дереккөздер</span>


Санат:1946 жылы туғандар
Балуанияз батыр Мүсірепұлы

**Балуанияз** (1818, Маңғыстау түбегі — 1856, сонда) — Адай руынан шыққан батыр. 

1856 жылы жазда Хиуа әскерлерінің бірнеше адамы қаза табады. Балуанияз батыр серіктерімен бірге қанды шайқас өткен Қараған Босаға деген жерде жерленген. Балуанияздың ерлігі, оның сенімді серігі — Құла аты жөнінде Қалнияз ақын “Балуанияз батыр” дастанында жырлаған. 

1992 жылы батырдың бейітіне ескерткіш күмбез орнатылды (авторы К. Демесінұлы) шапқыншылығына Балуанияз қазақтың шағын жасағын (60 шақты адамы бар) бастап қарсы шығады. Осы соғыста Балуанияз, інісі Балтеке бар.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ батырлары
Еділ Лұқпанұлы Оразов

**Еділ Лұқпанұлы Оразов** (21.5.1956 жыл, Батыс Қазақстан облысы, Ақжайық ауданы, Тайпақ ауылы) – әскери қайраткер, генерал-майор (2005). 

Әуе қорғанысы күштерінің зенитті-ракеталық командалық училищесін (1978), Мәскеу әскери академиясын(1988) бітірген. 1978 – 85 жылдары бағыттау офицері, взвод, курсанттар батареясының командирі міндеттерін атқарды. '988 – 93 жылдары Энгельс жоғары зенитті-ракеталық командалық училищесінде оқытушы, 1993 – 98 жылдары Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданының әскери комиссары, облыстық әскери комиссардың орынбасары, 1998 – 2002 жылдары Маңғыстау облысының және Ақтау қаласының әскери комиссары болды. 2002 жылдың қыркүйек айынан ҚР Қарулы Күштері әскери академиясының (2003 жылдан Ұлттық қорғаныс университеті) бастығы. 

**“На страже независимости”**, **“Опыт боевого применения войск ПВО в локальных войнах”**, т.б. еңбектер жазған. S

## Дереккөздер


Санат:21 мамырда туғандар
Санат:1956 жылы туғандар
Санат:Ақжайық ауданында туғандар
Санат:Қазақстан генерал-майорлары
Санат:Әуе қорғанысы күштерінің зенитті-ракеталық командалық училищесі түлектері
Санат:Фрунзе атындағы Әскери академия түлектері
Санат:Энгельс жоғары зенитті-ракеталық командалық училищесі оқытушылары
Санат:Ұлттық қорғаныс университеті оқытушылары
Самалдық

right|200px**Самалдық** () — алабұталар тұқымдасына жататын бір, екі жылдық шөптесін өсімдік; көкөніс дақылы. Қазақстанның барлық аймақтарында өсетін 2 түрі: жабайы түркістан Самалдығы (S. turkestanіca) және бақша Самалдығы (S. oleraecea) бар. Олардың биіктігі 10 — 60 см, тағамға пайдаланылатын жапырақ дегелегі ерте көктеп, тұқым беретін сабағы кейін шығады. Жапырағы үш бұрышты не жұмыртқа тәрізді. Найза не үзілмелі тозаңданатын гүлдері сыпыртқы гүлшоғырын құрады. Самалдық — қос үйлі, дара жынысты өсімдік. Сәуір — мамыр айларында гүлдеп, жемісі піседі. Жемісі піскен кезде шумақ не домалақ шар тәрізді бөлініп кетеді. Самалдықтың жапырағында йод, кальций, темір тұздары, витаминдер (А, В, С, РР, т.б.), минерал тұздар мол. Топырағы құнарлы жерде жақсы өседі, суыққа төзімді және мол өнім береді. Самалдық тұқымынан өсіріледі. Қазақстанда “Виктория” сорты аудандастырылған.

## Суреттер

    
       
thumb|100px
       
       
thumb|100px
       
       
thumb|100px
       
       
thumb|100px
       
       
thumb|100px
       

    


## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Қызылқұйрық тұқымдасы
Мерекелік салют

**Салют** (,  — отшашу) — мерекелерде, салтанатты жиындарда құттықтау, құрмет көрсету, құрметпен қарсы алу кезінде жасалатын от шашу. Зеңбіректерден, ракеталардан, мылтықтардан дүркін-дүркін ату, т.б. арқылы беріледі. Бұл құттықтаудың тәсілдері мен әдістері, тәртібі арнаулы ережелерде көрсетіледі. Салют маңызды оқиғаларды, мерекелерді атап өткенде, шерулер өткізгенде, сонымен қатар әскери адамдарды жерлеу кезінде әскери құрмет көрсету үшін беріледі. 2-дүниежүз. соғыс жылдарындағы алғашқы артиллер. Салют 1943 ж. 5 тамызда Мәскеу қаласында жаудан Орел, Белгород қалаларын азат еткен Брянск, Батыс, Орт., Степной және Воронеж майдандарының әскерлерінің құрметіне берілді.


Сурет:Rheininflammen.jpg
Сурет:Krischbluetenfest-Hamburg.jpg
Сурет:Bratislava New Year Fireworks.jpg
Feu d'artifice - 300.jpg
Feu d'artifice - 302.jpg
Feu d'artifice - 306.jpg


## Дереккөздер

Санат:Мейрамдар
Санат:Ойын-сауық
Қаратау кен-химия комбинаты

**«Қаратау» кен-химия комбинаты** — өндірістік кәсіпорын, «Қазфосфат» ЖШС-нің филиалы. Қаратау қаласында орналасқан. 1946 жылы Шолақтау кен-байыту фабрисы болып құрылған кәсіпорын 2001 жылы «Қаратау» кен өңдеу кешені құрылымына енді. 

Өндірістік негізі – Фосфорит кентасын өндіретін және өңдейтін тау-кен комбинаты. Комбинат құрамына фосфорит кентасының жиынтық қоры 165 млн. т болатын «Ақсай» және «Молодежный» кеніштері, 4 майдалау-сұрыптау және 2 байыту фабрикалары кіреді. Негізгі өнімдері: майда ұнтақталған фосфорит шикізаты, кесек және ұсақ фосфорит. Комбинатта 600 адам жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Талас ауданы кәсіпорындары
Санат:Қазфосфат
Санат:1946 жылы құрылған компаниялар
Негізгі құрал-жабдық қызметінің нормативтік мерзімі

**Негізгі құрал-жабдық қызметінің нормативтік мерзімі** – жабдық, үймерет, ғимарат, автокөлік, т.б. жұмысқа жарамдылығын сақтайтын, ал субъект өтелімді белгіленген нормалар бойынша есептеп отыратын уақыт кезеңі. Әдетте, жылжитын мүліктің нормативтік мерзімі орта есеппен 5 жыл, бейматериалдық автивтердікі – 10 жыл, үймереттер мен ғимараттардікі – күрделілік санатына қарай белгіленеді. Тұрғын үймереттер қызметінің мерзімі: 1-топ – 150 жыл, 2-топ – 125 жыл, 3-топ – 100 жыл, 4-топ – 50 жыл, 5-топ – 30 жыл, 6-топ – 15 жыл; қоғамдық үймереттер қызметінің мерзімі: 1-топ – 175 жыл, 2-топ – 150 жыл, 3-топ – 125 жыл, 4-топ – 100 жыл, 5-топ – 80 жыл, 6-топ – 50 жыл.

## Тағы қараңыз
* Негізгі қорлар  

## Дереккөздер


Санат:Өндіріс
Шонжы минералды суы

**Шонжы минералды суы**, Алматы облысы Ұйғыр ауданы Шонжы ауылының шығысында 25 – 35 км жерде, Кетпен жотасы мен Іле өзеннің аралығында орналасқан. Оны 1970 ж. гидрогеологиялық барлау кезінде Қарадала минералды су көзі деген атпен 300 – 600 м тереңдіктен ұңғымалармен қазып алған. Суы өте арынды, жер бетінен 10 – 60 м, кей жерлерінде 100 м-ге дейін биіктікке шапшыған. Бұрғылау кезіндегі анықталған өнімділігі 16000 m³/тәулік, минералдылығы 0,6 – 1,0 г/л, суының жылылығы 25 – 48°С шамасында. Суының минералдық құрамы: гидрокарбонатты-сульфатты, гидрокарбонатты-хлорлы, гидрокарбонатты-хлорлы-сульфатты кальцийлі, кальцийлі-магнийлі немесе таза гидрокарбонатты натрийлі болып келеді. Шонжы минералды суының химиялық құрамы мен шипалық қасиеті жағынан Сарыағаш минералды суына өте ұқсас.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан минералды сулары
Қазақ жастарының революциялық одағы

** ҚАЗАҚ ЖАСТАРЫНЫҢ РЕВОЛЮЦИЯЛЫҚ ОДАҒЫ ** – 1917 жылы көктемде Меркіде Тұрар Рысқұловтың жетекшілігімен құрылған қазақ жастарының ұйымы. Одаққа 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыстың от-жалынынан өткен, саяси сауатты, рев-лық ниеттегі 30-ға тарта қазақ, қырғыз және орыс жастары бірікті. Одақ мүшелері қатарында Қ.Сарымолдаев,Ы.Әсімов, Т.Тоқбаев, С.Абланов, К.Қошмамбетов, М.Жылысбаев, К.Бармақов секілді т.б. жергілікті қазақ жастары болды. Ұйымның саяси басшысы қызметін Т.Рысқұлов атқарды. Ол Әулиеата у-ндегі белгілі большевиктер – Н.И. Чернышев, С.К. Хмелевский, С.А. Федоров – Завадскийлермен тығыз байланыс жасап, олардың көмегімен у-дегі қазақтар арасында рев-лық үгіт-насихат жұмыстарын жүргізді. ҚАЗАҚ ЖАСТАРЫНЫҢ РЕВОЛЮЦИЯЛЫҚ ОДАҒЫ ұйымының бағдарламасы мен жарғысы бар, күрес жолы анық саяси ұйым ретінде құрылған-ды. Бағдарлама мен жарғыдан одақ мүшелерінің Ақпан рев-ның сипаты мен мән-мағынасын, әлеуметтік қайшылығын айқын түсіне білгендігі аңғарылады. Орыс отаршылары мен жергілікті үстем тап өкілдерінің халыққа қарсы іс-әрекеттерін сынай келе және қарапайым еңбекші бұхараның мұң-мұқтажын, талап-тілегін қорғайтынын білдіре отырып, одақ мүшелері өздерінің іс-әрекеттерінің басты мақсаты ретінде: «Уақытша үкіметтің жергілікті комитеттері мен орыс кулактарының озбырлығына қарсы күресу» жолын таңдап алғандарын ашық мәлімдейді. Одақ бағдарламасында Ақпан рев-ның әлеуметтік теңсіздікті, ұлттық езгіні жоюға қабілетсіз екендігі, керісінше бұл күндері орыс отаршылдарымен ауыз жаласқан жергілікті үстем тап өкілдерінің өз халқын «бұрынғыдан да бетер езе түскені» айтылған. 1917 ж. елді жайлаған ашаршылықпен күресу үшін ҚАЗАҚ ЖАСТАРЫНЫҢ РЕВОЛЮЦИЯЛЫҚ ОДАҒЫ жанынан азық-түлік к-ті құрылды. Азық-түлік к-ті түрлі жиындар ұйымдастырып, ашаршылыққа ұшыраған жергілікті тұрғындар үшін қаржы, азық-түлік жинастырды. Одақ мүшелері 1917 жылғы қос төңкеріс кезінде өзіндік шыңдалу мектебінен өтіп, кеңес өкіметі жылдарында түрлі билік орындарында қызмет атқарып, ұлттық мүддені қорғауда белсенділік таныта білді.

## Дереккөздер



“Қазақ Энциклопедиясы”, 9-том
Фарида Анваровна Миндубаева

**Фарида Анваровна Миндубаева** (1951 жылы 12 қаңтарда дүниеге келген) – адам және жануарлар физиологиясы саласының маманы, медицина ғылымдарының докторы (2000), профессор (2004). Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1974, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. Осы инcтитутта ассистент, доцент (1975–99) болды.  1999 жылдан Қарағанды мемлекеттік медицина академиясында кафедра меңгерушісі болып қызмет атқарады. 90-нан астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
**Қазақстандық интернет энциклопедиясы**:
http://www.ru.encyclopedia.kz/wiki/%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0
*Докторантуралық диссертация

Санат:Тұлғалар
Санат:Ғылым
Ырғызит

**ЫРҒЫЗИТ** – Арал теңізінің солт. өңірінде, Жаманшы метеориттік кратерінен табылған импактиттер тобына жататын, кремнеземге бай, тектиттерге ұқсас жанартаутекті шыны құрамды тау жынысы. Түйіршік мөлш. 1 мм-ден төмен тау жыныстары микроырғызиттер деп аталады. Жаманшы құрылымын алғаш орыс ғалымдары В.А. Вахромеев пен А.А. Яншин ашқан (1939). Соңынан әр жылдары В.В. Пилья, П.В. Флоренский, т.б. зерттеген. Кратер метеориттердің палеозой деңгейіндегі тау жыныстарына соғылып, оларды балқыту нәтижесінде бұдан 10 мың жыл бұрын пайда болған. Ы. Муонг-Нонг сериясына ұқсас жаманшиттер тобына жатады. Ы. – лапилитке ұқсас қара түсті, ірілігі 7 см тамшы және ұсақ шар тәріздес денелер. Олардың құрамында лешательерит, коэсит, стишовит, магнетит, шпинелидтер, плагиоклаз, муллиттер кездеседі. Хим. құрамы қышқыл тау жыныстарына ұқсас. Айырмашылығы – Ы. магний оксидіне бай. Ы. – сирек кездесетін тау жынысы.

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:География
Қазақстан вул процессорз компаниясының филиалы

thumb| right
** ҚАЗАҚСТАН ВУЛ ПРОЦЕССОРЗ» КОМПАНИЯСЫНЫҢ ФИЛИАЛЫ **– өндірістік кәсіпорын. Қызметінің негізгі бағыты жүнді алғашқы өңдеу (дайындау, сұрыптау және жуу). Өндірістік қуаты сағатына 1,5 тоннаға дейін жүн өңдеуге мүмкіндік береді. Кәсіпорын үздіксіз жұмыс істеуі үшін жеке жылу қазандығымен, жоғары кернеулі электр желісімен жабдықталған. Дайын өнім Ресейге, Австрияға және Балтық мемлекеттеріне шығарылады.

## Дереккөздер



“Қазақ Энциклопедиясы”, 9-том
Құмыты

**Құмыты** () — қосқанаттылар отрядының ұзынмұрттылар отряд тармагынын тұқымдасы, қансорғыш жәндіктер. Жер шарында 4 мыңнан астам, ал Қазақстанда 71 түрі белгілі. Інде, үй қа-бырғасында, мал қорада мекендейді. 50—100 жұмыртқа салады, 45—60 күн-де жұмыртқадан ересек насеком шығады.

Денесі бас, көкірек, құрсақ бөлімдерінен тұрады. Дене тұрқы 1 — 4 мм, денесінің арқа жағы көтеріңкі, тұмсығы ұзын, қабыршақ жапқан қанаттарында дақтар болады. Құмытылардың омыртқалы жануарлар қанымен, жәндіктердің гемолимфасымен және өсімдік сөлімен қоректенетін түрлері де бар. Аталықтары мен аналықтары ауада ұшып жүріп шағылысады. Ұрықтанған аналықтары жұмыртқа салу үшін адамның және жануарлардың қанымен, ал аталықтары тек өсімдіктердің сөлімен қоректенеді. Аналықтары жетілген жұмыртқаларын суға, ылғалды топыраққа, құмға, т.б. жерлерге салады. Олардың жаз айларында даму мерзімі жеке түрлердің өзгешеліктеріне байланысты 30 — 60 күнге дейін созылады. Құмытылардың жұмыртқалары мен дернәсілдері қыста қыстап шығады, олардың даму мерзімі ұзарады. Сілекейі улы, шаққан жері ісіп, қышиды. Құмытылар үй жануарларындағы вирус қоздыратын ауруларды (жылқының африкалық обасы, қойлардың жұқпалы қызба ауруы — блутан, т.б.), маймылдар мен үй құстарындағы гемоспоридиоз ауруларын таратады. 

Құмыты шіркей қызба, лейшманиоз ауру-ларын таратады. Күрес шаралары: кемірушілердің індерін жою, ДДТ, гексохлоран шашу.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Қосқанаттылар
Қазақ моңғол халықтары достығының ескерткіші

**ҚАЗАҚ МОҢҒОЛ ХАЛЫҚТАРЫ ДОСТЫҒЫНЫҢ ЕСКЕРТКІШІ  ** – Қарасай батыр көшесі мен Сүлейменов көшесімен қиылысында, Жамбыл облыстық кәсіподақтар к-ті үйінің алдында орнатылған тарихи-сәулеткерлік нысан. Жамбыл қаласы мен Моңғолияның Қобдо қалалары туысқан қалалар атанған, 1982 ж. орнатылды. Мүсінші З.Тастеков, архитекторы С.Дембай. Ескерткіш сырты мыспен қапталған бетоннан жасалынған. Ескерткіштің композициясы жылтыр емес граниттен жасалып, дөңгелек тұғырға орнатылған қазақ пен моңғолдың қол алысып қатар тұрған фигуралы композициядан тұрады. Мүсіндердің биікт. 3,5 м. Қазіргі кезде сыртқы мыс қаптамасы алынып қалған.

## Дереккөздер



“Қазақ Энциклопедиясы”, 9-том

Санат:Тараз ескерткіштері
Орайот

**Орайот** () – астралылар тұқымдасына жататын бір жылдық өсімдік. 

Дүние жүзінде Жерорта теңізінен Оңтүстік-Батыс Азияға дейінгі алқапта өсетін **6 түрі** бар. Қазақстанда *Жоңғар (Жетісу), Шу – Іле Алатауларының, Батыс Тянь-Шаньның* қиыршық тасты тау беткейлерінде, қияларында өсетін **1 түрі** – ***ұзын желайдарлы  орайот*** (*X. longіpapposum*) бар. Оның *биіктігі 10 – 50 см*. Сабағы тік, жіңішке, сыртын түк басқан. Көп жапырақты, жапырақтары жарғақ тәрізді, шеттері оратылып жатады. Ашық күлгін түсті гүлдері себет гүлшоғырына топталып, сабағының ұшында жетіледі. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жеміс салады. Тұқымы сыртын ақ түк жапқан ұзынша, қиғаш болады. Орайоттың гүлдерінің бір ерекшелігі – кепкеннен кейін де өзінің пішінін, түсін сақтайды. Сондықтан оларды кептіріп, қысқы гүл шоғын (букет), әдемі гүл тізбегін (гирлянд) жасауға пайдаланады.

## Дереккөздер

Санат:Күрделігүлділер
Зу-и-Нун әл-Мысри

**Зу-и-Нун әл-Мысри**, Әбу-л-Файз Саубан бин ИбраҺим (796 – 859 ж.) – сопылық ілімнің негізін қалаушылардың бірі.

Ахмимде (Жоғарғы Мысыр) нубиялық отбасында дүниеге келген. Алдымен хадис ілімін оқыған. Сонымен бірге медицина (тыб) және алхимия ілімімен де әуестенген. Алғашқы ұстазы – каирлік Садун. Көп ұзамай Зу-и-Нун әл-Мысри өз заманының белгілі сопыларының біріне айналды. Айналасына көптеген шәкірт жиып, даналық пен тақуалық негіздерін уағыздайды. Зу-и-Нун әл-Мысридың бұл әрекетін кейбір діндарлар жансақ қабылдады. Шағым үдеп кеткен соң халифа әл-Мутауайкил Зу-и-Нун әл-Мысриды Бағдадқа шақырып сөйлесті. Халифа әл-Мутауайкил оның адалдығы мен тазалығына тәнті болып, сый-құрмет көрсетіп, шығарып салды. Біраз уақытын Бағдадта өткізген Зу-и-Нун әл-Мысри Дамаск, Антакия, Палестина және Меккеге саяхат жасап, ондағы сопылармен араласып, көптеген заҺид-сопы тәрбиелеп шығарды. Зу-и-Нун әл-Мысри дүниетанымының негізі – сунниттік түсінікте Алланы мадақтап, пайғамбарды дәріптеу. Алланы сүйгенді сүю, оның қарсы болғанына қарсы болу; тек жақсылық жасау; Алланы ұмыттыратын бар нәрседен бас тарту; Алла үшін айыпталудан қорықпау; мұсылмандарға жайдары, кәпірлерге қатал болу; пайғамбарға мойынұсыну деген анықтама береді. Ол әрбір құбылыстан Алла тағаланың бірлігі мен шеберлігін көруге болады, “жануардың дауысы, жапырақтың сыбдыры, судың сылдыры, құстың әсем үні, саялы көлеңке, самал жел – бәрі-бәрі Алланың бірлігін көрсетеді”, – деп есептеді. Зу-и-Нун әл-Мысри көптеген еңбектер жазды. Оның идеялары өзінен кейінгі сопыларға үлгі-өнеге болды. ЗаҺаби, Сухрауарди сияқты сопылар оны шығармаларына арқау етіп, ілімін дамытты. Қожа Ахмет Иасауи де өзінің “Диуани хикметінде”: “Пенделікті қойып, сопылық құрып, Зунин Мысри, Әзіздердің жанында болғым келер”, деп (62 хикмет) Зу-и-Нун әл-Мысри ісін өнеге ретінде жырлайды.

## Сілтемелер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Тұлғалар