open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бекримжан Абакович Глаудинов

**Бекримжан Абакович Глаудинов** (13 қараша 1942 жылы туған, Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы, Малыбай ауылы - 2 ақпан 2025 жыл) – архитектура ғылымдарының докторы (1999), профессор (1991). 

## Өмірбаяны
* Ташкент политехникалық институтын (1965) бітірген.
* Мәскеу архитектура институтының аспирантурасын (1970) бітірген.
* 1965–1966 жылдары Қазақ қала құрылысын жобалау басқармасында архитектор
* 1966–1981 жылдары Қазақ политехникалық институтында (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) оқытушы, аға оқытушы, декан
* 1981–1988 жылдары қазіргі Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясында кафедра меңгерушісі, 1998 жылдан осы оқу орнында факультет деканы қызметтерін атқарады.

## Еңбектері
* 100-ден аса ғылыми еңбегі жарияланған.

## Сыртқы сілтемелер
* Қазақстанның Даңқ залы. Глаудинов Бекримжан

Санат:13 қарашада туғандар
Санат:Еңбекшіқазақ ауданында туғандар
Санат:Архитектура ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан сәулетшілері
Санат:Ташкент мемлекеттік техникалық университеті түлектері
Санат:Мәскеу архитектура институты түлектері
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті оқытушылары
Санат:Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясы оқытушылары
Санат:Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясының профессорлары
Санат:Қазақстан ұйғырлары
Сталлагмиттер

thumb|180px |right|
Сталлагмиттер (грек. stalagma – тамшы) – жер асты карст қуыстары мен үңгір табанынан жоғары қарай көтеріле өсетін баған тәрізді әр түрлі пішінді тасқадалар. Жоғарыдан тамшылаған судың құрамындағы кальций көмірқышқылының тұнба шөгіндіге айналуынан түзіледі. Олар көбінесе әк құрамды. Судың құрамында басқа да ерітінділер болуына байланысты әктен басқа гипс пен тұз сталлагмиттер жаралымдары да қалыптасады. Мұндай тасқадалардың сояу пішіндері мен өлшемдері әр түрлі болады. Сталлагмиттертер Қаратаудың карст үңгірлерінде көп кездеседі.

=Пайдаланған сілтеме=
Күреңбел ауылдық округі

**Күреңбел ауылдық округі** – Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Күреңбел, Қаратас ауылдары кіреді. Орталығы – Күреңбел ауылы.

Округтің жер көлемі 27055 га. Оның ішінде ауыл шаруашылығына жарамды жерлері 21300 га, егіс 7224 га, жайылымдығы 14114 га, алқабы 22 га.
2 орта, бастауыш мектеп, әкімшілік орталығы Күреңбел ауылында мәдениет үйі, кітапхана, ауылдық жанұялық амбулатория, пошта байланыс бөлімі бар.

## Дереккөздер

Санат:Жуалы ауданы ауылдық округтері
Әнуар Исмаилов

**Әнуар Исмаилов** (1938 жылы туған, Сарыағаш ауданы) – әскери қызметкер, тарих ғылымының докторы (1989), профессор(ы) (1991). Рига қаласындағы Қызыл Тулы Жоғары артиллериялық инжинерлік училищені (1962), Мәскеу қаласындағы Әскери-саяси академияның адъюнктурасын бітірген (1976). 1962 – 91 жылдары Байқоңыр космодромында, Семейдегі ракета әскерлерінде қызмет істеді, Ташкент Жоғары танк командалық училищесінде қоғамдық ғылымдар кафедрасының бастығы болды. 1991 – 97 жылдары Қазақ химия-технологиялық институтында профессор, кафедра меңгерушісі, проректор. 1997 жылдан ҚР шекара әскерлері әскери институтының профессоры. ҚР Президенті жанындағы Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтының жетекші ғылыми қызметкері, Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі. «Қызыл Жұлдыз», «Құрмет белгісі» ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Сілтемелер
Қайыңды ауылдық округі (Жамбыл облысы)

**Қайыңды ауылдық округі** — Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Алғабас, Қайыңды, Мамай-Қайыңды ауылдары кіреді. Орталығы — Қайыңды ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Тұрар Рысқұлов ауданы ауылдық округтері
Қақпатас ауылдық округі

**Қақпатас ауылдық округі** – Жамбыл облысы Қордай ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Беріктас, Қақпатас ауылдары кіреді. Орталығы – Қақпатас ауылы. 

 

## Дереккөздер

Санат:Қордай ауданы ауылдық округтері
Тектоникалық қозғалыстар

right|thumb| alt=A.|270 px|Тектоникалық қозғалыстар

**Тектоникалық қозғалыстар** — жер қойнауындағы әр түрлі процестердің әсерінен болатын механикалық қозғалыстар жиынтығы. Бұл қозғалыстардың басты себебіне жер қойнауынан бөлінетін жылу ағымдары мен ғаламшар болмысына тән гравитациялық энергия, Күн мен Ай энергиясы, галактикалық энергия, т.б. әсерлерді жатқызуға болады. Бұлар ауырлық күшінің әсері мен литосфераның астеносфераға қатысты гравитациялық тепе-теңдікке ұмтылуымен байланысты болады. 

-----

Тектоникалық қозғалыстар бағыт-бағдарына қарай жер қыртысы мен бүтін литосферадағы геологиялық құрылымдардың пайда болу, даму және тұрақтану процестерінде шешуші рөл атқаратын тік және көлбеу бағытталған болып екі түрге бөлінеді. Сол себепті Тектоникалық қозғалыстардың жіктелуі осы қозғалыстардың геологиялық құрылымдарды өзгертудегі рөлі тұрғысынан жасалады. Тектоникалық қозғалыстар мынадай негізгі түрлерге жіктеледі: 

* орогендік тектоникалық қозғалыстар – таулы белдеулер мен тау жүйелерінің пайда болуын қамтамасыз ететін қозғалыстар жиынтығы. Мұның ерекшелігі өзі қамтыған аймақтағы тау жыныстарының қатқабаттарын жаппай деформацияға (қатпарлануға) ұшыратуында; 

* эпейорогендік тектоникалық қозғалыстар – жай және ұзақ уақыт бойында көрініс бере отырып, ірі аймақтардың көтерілуін немесе ойысуын қамтамасыз ететін қозғалыстар. Мұндай қозғалыстардың көрініс беру масштабы мен ауқымы, жылдамдығы мен амплитудасы әр түрлі және тік бағытталған болып келеді; 

* изостатикалық тектоникалық қозғалыстар – литосфераның астеносфера бетінде изостатикалық тепе-теңдікте болуын қамтамасыз ететін қозғалысалы Мұндай қозғалыстар кезінде литосфера массасының шөгінді тау жыныстарының түзілуі, тау жыныстарының қатпарлануы, т.б. әсерінен ұлғайған аймақтары төмен қарай сұғынып, ал керісінше массасының азайған жерлері жоғары көтеріледі; 

* құрлықтар дрейфі – тұтас құрлықтардың немесе олардың ірі бөліктерінің көлбеу бағытта мыңдаған км жылжуымен сипатталатын тектоникалық қозғалыстартар. Мұны астеносфера аймағындағы жылу ағымдары тудырады; 

* мұхит түбінің спредингі – мұхит түбі литосферасының үнемі көлбеу бағытта жылжып, оны базальт жабынымен жаппай көмкеретін Тектоникалық қозғалыстар; 

* субдукция – көлбеу бағытта жылжыған жұқа мұхиттық литосфераның оған қарсы бағытта жылжыған немесе тыныштықта тұрған қалың құр-лықтық литосфераның астына 60 еңістік бойымен сұғынып кететін Тектоникалық қозғалыстар; 

* коллизия – бір-біріне қарсы жылжыған екі құрлықтың соқтығысуы нәтижесінде тау жүйелері мен таулы белдемдердің қалыптасуын қамтамасыз ететін тектоникалық қозғалыстар.  

## Пайдаланған әдебиет


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Сталагнаттар

thumb| |right|
Сталагнаттар, сталактон – үңгірлерде жоғарыдан төмен салбыраған сталактиттер (тассүңгілер) мен оларға қарсы табанынан жоғары қарай өскен сталагмиттер (тасқадалардың) қосылып, бірігуінен пайда болған тасбағандар. Сталагнаттардың құрамы тамшылаған судағы ерітінділердің құрамына байланысты: әкті, гипсті немесе басқа тұзды. Тасбағандардың өлшемдері тамшылаған судың булану жылдамд. мен минерал түзілудің қарқындылығына байланысты. 
=Пайдаланған сілтеме=
Мүсілімбай Дайырбеков

**Мүсілімбай Дайырбеков** (28.9.1938 ж. т., Төле би ауданы Көксаяқ ауылы) – жоғарғы категориялы стоматолог-дәрігер. Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері (1974). Қазақстанның құрметті стоматологі. К.Циалковский атындағы космонавтика академиясының кеңесшісі.

Дулат тайпасының Жаныс руынан.
Алматы медицина училищесін (1960),  Алматы мемлекеттік медициналық институтын бітірген (1967). 1960 жылдан Алматы облысы Панфилов және Балқаш ауданы ауруханаларында тіс дәрігері болып еңбек еткен. 1967 – 1999 ж. ғ1 қалалық стоматологиялық емханада дәрігер, орталық клиникалық аурухананың бас дәрігерінің орынбасары, ғ2 қалалық стоматологиялық емхананың бас дәрігері. 2000 жылдан *«Шипа-Дент»* стоматологиялық емханасының директоры. С.Королев атындағы медальмен (1974), ***«Денсаулық сақтау ісінің озаты»*** белгісімен (1979), ***«Құрмет» орденімен*** (2001) марапатталған. Қазақстан бокс федерациясының вице-президенті. М.Х. Дулати атындағы қордың президенті. Германияда, Кореяда, Мексикада, Малайзияда және басқа елдерде өткен дүние жүзі стоматологтарының конгрестеріне қатысқан..

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан дәрігерлері
Дәуренбек Өмірбекұлы Құсайынов

**Құсайынов Дәуренбек Өмірбекұлы** (24.1.1958 ж.т., Солтүстік Қазақстан облысы, Есіл ауданы, Қараағаш а.) – философия ғылымдарының докторы (2008).

ҚазМУ-ды (1986, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. ҚазМУ-да оқытушы, аға оқытушы (1986–96), ҚазҰПУ-да доцент, декан (1997–2004), осы ун-т жанындағы лицей-колледжі директорының орынбасары, «Қазіргі заман: пікірлер әлемі» филос. альманахы бас редакторының орынбасары (2004) қызметтерін атқарды.

Негізгі ғыл. еңбектері қазақ философиясының тарихы, философия антропология, мәдениет философиясына арналған. «Қазақ демократиялық интеллигенциясы дүниетанымының мәдени философиялық мәні мен маңызы» деген тақырыпта доктор диссертация қорғады. 50-ден астам ғыл. жарияланымның, оның ішінде «Ж.Аймауытовтың мұрасындағы адам және қоғам мәселелері» атты монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:24 қаңтарда туғандар
Санат:1958 жылы туғандар
Санат:Есіл ауданында (Солтүстік Қазақстан облысы) туғандар
Санат:Қазақстан философтары
Санат:Философия ғылымдарының докторлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті оқытушылары
Санат:Қазақ ұлттық педагогика университеті декандары
Келмембет Келдібайұлы

***Келмембет  Келдібайұлы*** (шамамен 1648 – 1673) – батыр. Алшынның **[[Шөмекей]]** руының Бозғұл аймағынан шыққан. Ел ішінде тараған аңыздар мен әңгімелерде Келмембет пен Әлдеберлі батыр екеуінің есімі қатар айтылады. Ауызша шежірелердің бірінде Келмембет  батыр Әлдеберлінің әкесі делінсе, енді бірінде керісінше, Келмембет  Әлдеберлінің баласы деп, тағы бір аңыз-әңгімелерде екеуі тіпті бір адам деп көрсетіледі.Келмембет  батыр бірде жасақ арасынан Сарғасқа атпен суырылып шығып, алдырмай тұрған жау қамалын бұзады. Содан *“Сарғасқа атты сарбаз”* атанып кеткен. Молдахмет Дабылұлы (1893–1946) Келмембетке арнап *“Сарғасқа атты Келмембет”* атты дастан жазды. Жазушы Құланбай Көпішев 1958 ж. Алматыдан *“Сарқасқа атты сарбаз батыр”*, 1998 ж. Мәскеуден *“Воин на саврасом коне”* деген атпен жыр жинақтары шықты. *“Жұлдыз”* журналында, *“Түркістан”* газетінде Келмембет  батыр туралы ел аузындағы аңыз-әңгімелер жарияланды. 1999 ж. Қызылорда қаласының орталығында Келмембет батырға арнап ескерткіш орнатылып, ол туралы жеке жинақ жарық көрді (1998). Келмембет  батыр әулетінен Бәйтік, Тоғанас, Сарман батырлар, Жәрімбет, Қалдан билер, Т.Жүргенов, Қ.Қабылов сынды қоғам қайраткерлері тараған. М.Тынышбаевтың 1925 ж. Ташкентте шыққан *“Материалы к истории киргиз-казахского народа”* деген еңбегінде шөмекей тайпасының аталығы Келмембет ұранын “Сарғасқа” деп көрсеткен.

*[[Шежіре]]: Келмембет (Сарықасқа/Сарғасқа)-Келдібай-Бозғұл-Шөмекей*

## Дереккөздер:
Қамқалы ауылдық округі

**Қамқалы ауылдық округі** – Жамбыл облысы Сарысу ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жайлаукөл, Қамқалы, Шығанақ ауылдары кіреді. Орталығы – Шығанақ ауылы.

 

## Дереккөздер

Санат:Сарысу ауданы ауылдық округтері
Қарабөгет ауылдық округі (Жамбыл облысы)

**Қарабөгет ауылдық округі** – Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қарабөгет, Құмөзек, Сарыөзек ауылдары кіреді. Орталығы – Қарабөгет ауылы. Округ құрамында болған ''Байтал'', *Арал* ауылдары 2019 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Мойынқұм ауданы ауылдық округтері
Сталактика үңгірі

**Сталактика үңгірі**  – Түркістан облысы Түлкібас ауданындағы Т. Рысқұлов ауылынан шығысқа қарай 5 км жердегі карсты үңгір. 

## Сипаты
Таскөмір кезеңінің әктасты жыныстарынан түзілген. Үңгір аузы көлбей біткен, ұзындығы 200 м шамасында. Үңгірдің нақты ұзындығы 25 м, биіктігі 10 м-ге жетеді. Үңгірде әр түрлі түстегі табиғи сүңгілер қалыптасқан. Сүңгілердің көпшілігі қираған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан үңгірлері
Санат:Түркістан облысы географиясы
Бахтияр Рашидович Исмаилов

**Бахтияр Рашидович Исмаилов** (13.1.1953 жылы туған, Сайрам ауданы) – ғалым, техникалық ғылымының докторы (2002), профессор(ы) (2003). Қолданбалы математика және механика мамандығы бойынша Ташкент мемлекеттік университетін бітірген (1975). 1977 жылдан Қазақ химия-технологиялық институтында қолданбалы математика кафедрасында оқытушы, аға оқытушы, доцент, 1988 – 2003 жылы М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті математикалық әдістер және модельдеу кафедрасының доценті, 2003 жылдан Қазақ-Араб университетінің ректоры. Зерттеулері көбіне масса алмасу аппараттары мен химия техникалық машиналарында сұйықтық пен газдың өзара әсерін математикалық модельдеуге арналған.

## Сілтемелер
Келтебас

**Келтебас** () – қияқөлеңдер тұқымдасына жататын бір және көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда батпақты жерлерде, көл-көлшік және өзен жағалауларында, сондай-ақ ылғалды жайылымдар мен сай-салаларда өсетін 19 түрі (қазір кейбір зерттеушілер 9 түрі бар деп есептейді) белгілі. Ең көп тараған түрі – *[[келтешаш]]* не *батпақ Келтебасы* (H. eupalustrіs). Оның биіктгі 5 – 120 см, сабақтары жіңішке, тек суда өсетін түрлерінің ғана сабағы жуан болады. Масақшасының ұзындығы 5 – 20 мм, гүлсерігінің қылтанағы сопақша, үшкір, қошқыл қоңыр түсті ортасында жасыл сызығы болады. Аналық мойны конус тәрізді (оның ұзындығы енінен үлкен болады), аталығы – үшеу. Маусым – шілде айларында гүлдейді. Жемісі – үш қырлы дәнек. Келтебастың пішенін төрт түлік мал сүйсініп жейді.

## Дереккөздер


Санат:Қияқөлеңдер
Түймешетен

**Түймешетен** () – астралылар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер.

## Ботаникалық сипаты
thumb|left|180px|
* Биіктігі 30 – 150 см. 
* Сабағы тік, көп болады. 
* Жапырақтары қауырсын тәрізді тілімделген, кезектесіп орналасады. 
* Сары түсті ұсақ гүлдері бір-бірден орналасып, себет гүлшоғырын құрайды, олар сабақтың ұшында жетіледі. Шілде – қыркүйек айларында гүлдеп, жеміс салады. 
* Жемісі – дәнек.

## Өсетін жері мен таралу аймағы
Қазақстанның барлық өңірінде тараған 15 түрі бар. Орманды, далалы, кейде сортаң топырақты жерлерде, тастақты төбешік баурайларында өседі. Жиі кездесетіні – кәдімгі түймешетен (*Tanacetum vulgare*). 

## Құрамы
Түймешетен гүлінің құрамында танацет, галлус, т.б. органикалық қышқылдар, илік және бояғыш заттар, шайыр, эфир майы мен май болады. Улы өсімдік.

## Емдік қасиеті, қолданысы
Медицинада ішек құртын түсіретін, бауыр және өт жолдарын емдейтін дәрі ретінде қолданылады. Халық медицинасында ревматизмді, құяңды, бас ауруларын, гастритті, қызбаны, шеменді, қарын жарасын, жүрек қызметінің бұзылуын емдеуге пайдаланылады. Сондай-ақ іріңді жаралар мен жарақаттарды емдеуде терінің сыртына жағады. 

## Дереккөздер
 

Санат:Күрделігүлділер
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Санат:Қазақстан флорасы
Қаракемер ауылдық округі (Қордай ауданы)

**Қаракемер ауылдық округі** – Жамбыл облысы Қордай ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Керу, Қаракемер ауылдары кіреді. Орталығы – Қаракемер ауылы.

 
## Дереккөздер

Санат:Қордай ауданы ауылдық округтері
Нұрлан Кәркенұлы Ахметов

**Нұрлан Кәркенұлы Ахметов** (*6.9.1952 ж.т., [[Алматы қаласы]]*) – химик, педагогика ғылымдарының докторы (1996), профессор (1997).
*ҚазМУ-дың химия факультетін (1974, қазіргі ҚазҰУ) және Мәскеу мемлекеттік университетінің аспирантурасын (1979) бітірген. 
*ҚазМУ-да аға инженер, ассистент, аға оқытушы (1980–1983)
*Қазақ КСР-і Жоғары білім министрлігінің оқу-әдістемелік басқармасында инспектор (1983–1988)
*ҚазПИ-де декан *([[1988]] жылдан, қазіргі [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|ҚазҰПУ]])*
*ҚР ЖАҚ-да жауапты (2000) қызметтер атқарды. 
*ҚазҰПУ-дың химимя-биология факультетінің деканы (2008). 
*Ғылыми жұмысының бағыты – педагогика саласының теориясы мен тәжірибесі мәселесі. Нұрлан 100-ден аса ғылыми еңбектің, оның ішінде 9 монография мен кітаптардың авторы

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мұстафа Исмайылов

**Мұстафа Исмайылов** (1928 жылы туған, Сарыағаш ауданы Ақтөбе ауылы) – еңбек ардагері. Еңбек жолын 1944 жылы Сайрамдағы мал дәрігерлік училищесін бітірген соң осы ауданда мал дәрігері болып бастаған. 1953 – 83 жылдары Ғ.Мұратбаев атындағы ұжымшарда мақташылар бригадирі болып жұмыс істеді. Мақта шаруашылығындағы жетістіктері үшін «Құрмет белгісі» (1971), «Октябрь революциясы» (1975) ордендерімен марапатталған. 1975 жылы КСРО Халық шаруашылығы жетістіктері көрмесінің алтын медалін жеңіп алған. Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының иегері (1976).

## Сілтемелер
Ақ шеңгел

**Ақ шеңгел** (Halіmodendron) – бұршақ тұқымдасына жататын бұта түріндегі өсімдік. 

Қазақстанда Алматы, Қызылорда облыстарында қалың шілік болып өседі. Дүниежүзінде Еуропа, Азия, Моңғолия, Иран және ТМД-ның кейбір елдерінің тоғайлы сортаң, құмды беткейлерінде таралған. Биікт. 2 – 3 м, тікенінің ұзындығы 2 – 6 см. Жапырақтарының ұзындығы 3 – 4 см жұп қауырсынды, гүлі қызғылт, күлгін түсті. Жемісі сарғылт қоңыр, ұзындығы 1 – 3 см, ені 0,7 – 1,2 см бұршақ, тұқымы қызыл қоңыр, жылтыр түсті. Тұқымынан, қалемшеден және тамыр арқылы көбейеді. Ақ шеңгелді елді мекендерді, шөл және шөлейт жерлерді көгалдандыру үшін, арық бойына егеді. Мал жемейді, тамырынан алынатын сары бояуды жүн бояуға пайдаланылады. Гүлінен ара бал жинайды.

## Дереккөздер

Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Санат:Шөл өсімдіктері
Санат:Орталық Азия флорасы
Санат:Сәндік бұталар
Тектоникалық циклдер

**Тектоникалық циклдер**, геотектоникалық циклдер – тектоносфераның дамуындағы геологиялық құбылыстар жиынтығы. “Тектоникалық циклдер” термині геотектоникалық циклдер, қатпарлық циклдер, қатпарлық дәуірлер немесе жай ғана қатпарлық түсініктерінің синонимі болып саналады. Тектоникалық циклдер туралы тұжырымдар жоғарғы протерозой-фанерозой үшін жақсы дамыған. Олар байқал, каледон, герцин, мезозой, альпі қатпарлықтарына бөлінеді. Тектоникалық циклдер термині өте үлкен аймақтардың тектоникалық және металлогендік карталарын жасау кезінде кеңінен пайдаланылады.

## Сілтемелер

 	

Санат:Геология
Қарақыстақ ауылдық округі

**Қарақыстақ ауылдық округі** – Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жалпақсаз, Каменка, Қазақ, Тасшолақ ауылдары кіреді. Орталығы – Каменка ауылы.

 

## Дереккөздер

Санат:Тұрар Рысқұлов ауданы ауылдық округтері
Сталактиттер

thumb| |right|
**Сталактиттер** (грек. *stalaktos* – тамшылап ағушы) – минералданған сулардың тамшылауынан үңгірлердің, кеніштердің төбесінде және жоғарғы қабырғаларында түзілетін минералдық тассүңгі тізілімдер. Сталактиттер әдетте әк құрамды болып, төмен қарай сүңгі, түтік, айдар, шашақ түрінде карст үңгірлерінде салбырап тұрады. Олар үңгір төбесіндегі жарықшақтар мен тесіктерден ағып келетін су тамшыларының буланып, құрамындағы кальций көмірқышқылының тұнба шөгіндіге айналуынан пайда болады. Сталактиттер кейде гипс пен тұз құрамды ерітінділер булануынан да түзіледі. Сталактиттердің өлшемдері мен түстері әртүрлі.

= Пайдаланған сілтеме =
Қылаң зайсан

## Қылаң зайсан
**Қылаң зайсан**(1860 — 1920) — Абақ Керей руының биі. Моңғолияға қазақ көшін бастап барған. Шыңжаңдағы  Алтай аймағында дүниеге келген. Қытай билігіне қарсы болып, 400 отбасын бастап, Батыс Моңғолияға қоныс аударды. 1912 ж. Моңғол билеушісі Боғдаханға қазақтар атынан хат жазып, қол астына алуын және жайылым жер беруін өтінді. Сол жылы қазақтар моңғол билігіне өтті. Қылаң зайсанға Моңғолиядағы қазақтардың басшысы ретінде мөр, сый-сияпат және “Мәртебелі Зайсан” лауазымы берілген. 1919 ж. болған қақтығысты сылтау еткен Қытай өкіметі 1920 ж. Қылаң зайсанды қолға түсіріп, өлтірді. өрпақтары қазір Моңғолияда тұрады.

## Дереккөздер
[Қазақстан энциклопедиясы]

Санат:Тарих
Қараой ауылдық округі (Жамбыл облысы)

**Қараой ауылдық округі** – Жамбыл облысы, Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Құрамы
Құрамына Кемел, Сұлутөр ауылдары кіреді. Орталығы – Сұлутөр ауылы.
Жер көлемі - 738 га. 2011 жылы округ құрамында болған *Жиделі* ауылы Тараз қаласының қарамағына беріліп, кейін таратылды.

Ауылдық округте Әйтиев атындағы орта мектеп, дәрігерлік амбулатория, екі мед.пункт бар.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) ауылдық округтері
Ақ шымшық

**Ақ шымшық** () – торғайтәрізділер отрядына жататын отырықшы құс. 

Ақ шымшық Ресей, Моңғолия, Орта Азияда және Қазақстанның Қызылорда облысынында кездеседі. Басы ақ, арқасы сұр, қанаттарының ұштары ақшыл. Қанаттары қоңырқай сұр. Алқымы мен жемсауы және төсі ашық сұр, бауыры ақ. Аналығының бауыры сарғыш жасыл. Қанаттарының ұзындығы 62,8 – 72 мм (аталығы), 61 – 68 мм (аналығы), салм. 12 – 14 г. А. ш. Тоғай, қамысты жерлерді, бұта тектес өсімдіктерді, бау-бақшаларды мекендейді. Ұясын ағаш қуыстарына салады. Ауа райының қолайсыз кезінде орын ауыстырады. Ақ шымшық орман, тоғай, бау-бақшаны бунақденелілерден тазартады.

## Дереккөздер


Санат:Торғайтәрізділер
Санат:Қауіптен тыс түрлер
Санат:Шымшықтар тұқымдасы
Санат:Еуразия құстары
Санат:1770 жылы зерттелген жануарлар
Мұхтар Қазыбек

**Мұхтар Қазыбек** (24.1.1951 ж. т., Түлкібас ауданы) – зерттеуші-ғалым, баспагер. Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының иегері (1990, 1991), КСРО баспа ісінің үздігі (1990). 
## Өмірбаяны
Абай атындағы Қазақ педагогика институтын бітірген (1973).
Еңбек жолын мектепте мұғалім болып бастаған. 
1976 – 2000 жылдары «Қазақстан» баспасында редактор, редакция меңгерушісі, Республикалық «Санат» баспасының бас редакторы, әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің «Қазақ университеті» баспасының директоры болды. 
2001 жылдан М.Х. Дулат атындағы қоғамдық қордың директоры. 
## Еңбектері
Б.Момышұлының архивінен алынған «Қанмен жазылған кітабын» (1991) аударып, баспадан шығарды. 
Қазақ тарихының атасы М.Х. Дулаттың 1999 жылы 500 жылдық мерейтойының ЮНЕСКО шеңберінде аталып өтілуіне байланысты, той шараларын Үндістан елінде өткізу үшін Қазақстан делегациясын ұйымдастырып, Тараз жерінің топырағын Кашмирде жерленген Дулат қабіріне апарып салып, бабамыздың қабірінен алынған бір уыс топырақты Тараз жеріне алып келу рәсіміне қатысты. 
Ұлы ғалымның классикалық «Тарих-и Рашиди» атты әдеби-мемуарлық шығармасын қазақ тіліне аударды (2003). 
Т.Рысқұлов туралы Ғ.Маймақовпен бірге «Құпия кеңестер» атты ғылыми-зерттеу еңбегін жазды. 
Алматыдағы ғ137,115 қазақ мектептерін, ғ129 балабақшасын ашуға ат салысты. 

## Сілтемелер


Санат:Тұлғалар
Қарасаз ауылдық округі (Жамбыл облысы)

**Қарасаз ауылдық округі ** – Жамбыл облысы, Жуалы ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақбастау, Жұрымбай, Көктас, Қарасаз, Қарасу ауылдары кіреді. Орталығы – Қарасаз ауылы.

Округтің жер көлемі 28066, жалпы жер көлемі 28000 га. Оның ішінде ауыл шаруашылық жері 25,5 мың га, тәлімдік жер 12400 га, жайылымдығы 134 мың га, суармалы жер өте аз. 

Ауылдық округте 2 орта, бастауыш мектеп, балабақша, мәдениет үйі, кітапхана, жанұялық дәрігерлік амбулатория, 3 фельдшерлік пункт жұмыс істейді. Ауыл іргесімен жағалай ну тоғай өскен Теріс өзені ағады, жері көкмайсалы, жазықты келеді.

## Ауыл маңы табиғаты
**Бақатай өңірі** - ауылдық округтің солтүстік-шығысындағы алқап. Қаңлы руының бір тармағы "Бақа" деп аталса, "Бақатай" сөзі - "Бақа ата" сөзінің ауыз екі тілде өзгерген түрі.

**Сарықойнау алқабы** - сол маңдағы қыратты, үстіртті жер.

**Сарықайқаң** - алыстан сарғайып көрінетін сарыбел.

**Құрама даласы **- Бақатай, Сарықайқаң алқаптарынан шығысқа қарай созылған алқап. Қаратаудың күнгей беті. Ілгеріде қазақтар ата-ата, ру-ру болып қоныстанса, бұл жерге әр рудың адамдары келіп орныққан екен. Құрама атануы себебі сол.

**Майқы сазы **- Құрама ауылынан оңтүстікке қарай 1,5 шақырым жерде орналасқан саз. Бұл жерде ілгеріде Майқы есімді елдің құрметіне бөленген кісі тұрған. Елдің діни сауатын ашқан. Мекке-Мәдинеге қажылыққа барып қайтқан. Ол кісі қайтыс болғаннан соң ұрпақтары ұлан асыр ас беріп, ат шаптырған. Содан бұл жер "Майқы сазы" болып аталып қалған.

## Дереккөздер

Санат:Жуалы ауданы ауылдық округтері
Садық Смайылов

**Садық Имайылов** (15.11. 1911, Арыс қаласы – 7.2.1974, Сарыағаш қаласы) – соғыс және еңбек ардагері.

Дулат тайпасының Жаныс руынан.

Кеңес Одағының Батыры (1.11. 1943). 1933 – 35 жылдары Қызыл Армия қатарында болды. 1941 жылы майданға аттанып, 1943 жылы Мелитополь қаласы үшін болған ұрыста асқан ерлік пен батырлық көрсетті. Соғыстан кейін туған жерінде еңбек етті. Ленин, Еңбек Қызыл Ту, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдармен марапатталған. Сарыағаш қаласындағы бір көшеге есімі берілген.

## Сілтемелер


Санат:Кеңес Одағының батырлары
Қарасай ауылдық округі (Жамбыл облысы)

**Қарасай ауылдық округі** – Жамбыл облысы Қордай ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Еңбек, Қарасай батыр ауылдары кіреді. Орталығы – Қарасай батыр ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Қордай ауданы ауылдық округтері
Тектониттер

**Тектониттер** — тектоникалық күштер әсерінен құрамындағы минералдары бір-біріне үйкеліп, уатылған, жентектелген немесе қайтадан кристалданған тау жыныстарының жалпы атауы. Оларға милониттерді (грекше mіles – диірмен),филлониттер мен катаклазиттерді жатқызуға болады. Милониттер – өте ұсақталған, жік-жапсары анық байқалатын тау жыныстары. Катаклазиттер (тектоникалық брекчиялар) ірі болады. Филлониттер – миллониттену процесі нәтижесінде қалыптасқан тау жыныстары. Тектониттердің ең басты түрі – серпентиниттің сынықтарынан құралған тектоникалық меланж (серпентинитті меланж) болып саналады. Тектониттердің сынықтары үшкір кейде өткір пішінді, үйкелістен жылтыраған болып келеді. Милониттердің метаморфизмі кезінде оларда дала шпатының өзгерген кристалы – бластомилониттер пайда болады.

## Сілтемелер

 	

Санат:Геология
Қаппас Құсайынов

**Қаппас Құсайынов** (1949 ж.т.) – техника ғылымдарының докторы (1999), профессоры (2001).

* ҚазМУ-ды (1974, қазіргі ҚазҰУ) және аспирантурасын (1977) бітірген.
* ҚазМУ-да кіші ғылыми қызметкер (1974–77).
* Қарағанды мемлекеттік университетінде оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, профессоры (1978–2002) қызметтерін атқарды.
* 2003 жылдан Қарағанды мемлекеттік университеті жанындағы Физика институтының директоры.

180-нен астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті қызметкерлері
Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің профессорлары
Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті жанындағы Физика институтының директорлары
Санат:Қазақстан инженерлері
Келтеминар мәдениеті

**Келтеминар мәдениеті**– неолит дәуірінен Орталық Азияда сақталған ескерткіштердің ғылымдағы жиынтық атауы. Негізгі ескерткіштері Аралдың оңтүстігінде, Әмударияның ескі сағасы Ақшадария маңында орналасқан. Оларды 1939 жылдан бастап Хорезм археологиялық экспедициясы (жетекшісі С.П. Толстов) зерттеп, б.з.б. 4 – 3 мыңжылдықтармен мерзімдеді. Мәдени-типологиялық белгілері бойынша Келтеминар мәдениеті ауқымына жататын ескерткіштер Арал т-нің төрт тарапына жапсарлас өлкелерге тараған. Солтүстікте олар Қазақстанның батыс өлкелеріне (Келтеминар мәдениетінің Бат. Қазақстандық нұсқасы деп те атайды), Оңтүстік Оралға дейін жетеді. Әмудария сағасы, Арал мен Каспий аралығындағы ескерткіштердің шешуші маңызы бар. Бастапқыда жеке-жеке ашылып, сипатталған Келтеминар (Ақшадария сағасы), Лявлякан (Қшкі Қызылқұм), төменгі Зеравшан ескерткіштерін А.В. Виноградов Келтеминар мәдениеті этномәдени қауымдастығы деп біріктіреді және оның болған уақытын б.з.б. 6 – 3-мыңжылдықтарға жатқызды. Жанбас-4, Кават-7, Дарбазақыр-1, Лявлякан-26, Үшащы-131, Толстов атындағы тұрақтардан, Түмек-Кичиджик зиратынан құнды деректер алынды. Жер үстінде ағаш сырықтар мен бөренелерден қамыс, ағаш қабығын қолдана отырып тұрғызылған сопақ пішіндес үйлердің орташа ауданы 80 м²-ден 120 – 150 м²-ге жетеді, кейбірі 300 м²-ден асады. Мұндай үлкен үйлерде 50 – 65 адам тұрып, бір қоныста орта есеппен 150 – 200 адам мекендеген. Жер бетіндегі баспаналардан басқа кішірек жеркепелер де бар. Заттық мәдениеттегі ерекшеліктерге, ең алдымен, шақпақтас микролиттері үлгісіндегі құралдардың кең тарауы жатады. Пышақ тәріздес пластиналардан дайындалған жебе ұштары, түрлі қырғыштар, т.б. құралдар табылды. Түбі дөңес немесе үшкіл келген қыш ыдыстарға сызықты және қалыппен түсірілген оюлар тән. Өлген адамдарды кішірек шұңқыр қабірлерге арқасынан жатқызып, бастарын солт.-шығысқа қарата, ұлу қабыршақтарымен және сүйектермен жақсы безендірілген киімдерімен жерлеген. Қыш құмыра қабірде өте сирек, көбінесе, оның сынықтарын салған. Қабір ішіне көп мөлшерде охра ұнтағын себу үрдісі жиі кездеседі. Келтеминар мәдениетін жасаған адамдар матриархатқа негізделген кішірек рулық қауымдармен қоныс-қонысқа бөліне тіршілік еткен. Күнкөріс кәсібі аңшылық, балықшылық және терімшілік болған. Ескерткіштердің сипатында оңт. өлкелерге тән белгілер көзге түседі. Мұндай белгілер оның шығу тегін ғана емес, негізгі байланыстары да осы өлкелермен екі арада қалыптасқанын меңзейді. Осыны ескере отырып, ғалымдар Келтеминар мәдениеті Оңтүстік Түрікменстан мен Шығыс Иранның ерте егіншілік мәдениеттерімен тамырлас деп есептейді.

## Дереккөздер:



Санат:Түрікменстан археологиялық мәдениеті
Санат:Өзбекстан археологиялық мәдениеті
Қарпық Құсайынов

**Құсайынов Қарпық** (12 қыркүйек 1928 жылы туған, Қарағанды облысы, Бұқар жырау ауданы, Ақжар ауылы) — а. ш. ғылым докторы (1986). Алматы зоотехнологиялық-малдәрігерлік институтын (1954, қазіргі Қазақ ұлттық аграр университеті) және аспирантурасын (1957) бітірген. Осы университетте ассистент, доцент (1957–1973), Мал азығын өндіру және жайылым ғылым-зертеуш институтында лаборатория меңгерушісі (1973–1977), Қазақ мал ш. технологиясы ғылым-зертеуш институтында бөлім меңгерушісі, директордың ғылым жұмыстар жөніндегі орынбасары (1978–1986) қызметтерін атқарды. Негізгі ғылым еңбектері сүт өндіру кешендерінде сүтті сиырларды протеин-амин қышқылдарымен қамтамасыз ету мәселелеріне арналған.
## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Ринит

thumb|right|200px|Аллергиялық емес ринит механизмі
**Ринит**, мұрын бітелу — мұрын қуысының шырышты қабатының қабынуы. Ауруды мұрын қуысына түскен микробтар мен вирустар тудырады. 

Қоздырғыштардың дамуына организмнің мұздауы, ауаның құрамында шаң-тозаң мен зиянды газдар мөлшерінің артуы, гүл тозаңдары (қ. Поллиноз) әсер етеді. Көп жағдайда Ринит жұқпалы аурулардың (тұмау, дифтерия) әсерінен де болады. Риниттің жедел және созылмалы түрлері бар. Кейде вазомоторлы (вегетативті жүйке жүйесінің қабынуы) және аллергиялық (организмнің аса сезімталдығы) түрлері де кездеседі. Аурудың бастапқы кезінде мұрынның шырышты қабаты ісінеді, науқастың тамағы қызарып, құрғайды. Бірнеше күннен кейін мұрыннан сұйық іріңді бөлінді ағады. Бұл кезде дене температурасы аса көтерілмейді, бірақ науқастың басы ауырып, тыныс алуы қиындайды, көздің шырышты қабатының қабынып, көзі жасаурайды. Әсіресе мұрын бітелуі нәрестелерде  ауыр өтеді, себебі, олардың мұрын қуысы тар болады да, мұрын  жолдарының шамалы ісінуі нәрестелердің тыныс алуына, емшек емуіне кедергі жасайды. Кейде қабыну мұрын-жұтқыншақтың шырышты қабатына, есту түтікшесіне, көмейге, кеңірдекке, тіпті өкпеге де таралуы мүмкін. Ауруды дер кезінде емдемесе, асқынып, созылмалы түріне ауысады.

## Емі
Емі: аурудың бастапқы кезінде денені жылы ұстап, бал немесе таңқурай қосылған шай ішу, мұрын ішіндегі қан тамырларын тарылтатын ерітінділер (санорин, галозалин, т.б.) қолдану. Ринитті болдырмау үшін денені шынықтырып, спортпен шұғылданған жөн; үйде және жұмыс орнында жеке бастың гигиенасын сақтау қажет; егер жұмыс орны шаң-тозаң, улы газбен байланысты болса, респираторлық немесе қорғаныш дәкесін қолдану керек.
## Дереккөздер

Санат:Мұрын аурулары
Асылхан Әшімұлы Шомантаев

**Шомантаев Асылхан Әшімұлы** (1.7.1953 жылы туған, Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы Жаңақорған кенті) – ауыл шаруашылығы ғылымының докторы (2002), профессор (2004). Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтын (1980, қазіргі Тараз мемлекеттік университеті) бітірген. Осы оқу орнының Қызылорда бөлімшесінде оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, декан, аға ғылыми қызметкер (1980–2002) болды. 2003 жылдан Қызылорда мемлекеттік университетінде декан. Ғылыми еңбектері ауыл шаруашылығында пайдаланылатын судың сапасын зерттеуге арналған.

## Дереккөздер:
Рио-Гранде (өзен, Мексика шығанағы)

thumb|right|200px|Рио-Гранде Мексикадан жоғарыда - панорама
**Рио-Гранде** (Rіo Grande), **Рио-Браво-дель-Норте** — Солтүстік Американың оңтүстік-батысындағы, АҚШ пен Мексика жеріндегі өзен. Ұзындығы 2880 километр, су жиналатын алабының аумағы 570 мың км². 

Сеңгір (Жартасты) таулар жүйесіндегі Сан-Хуан тауынан басталып, қуаң үстірт, ішінара енсіз каньондар арқылы ағып, Мексика шығанағына құяды. Өзен Эль-Пасо қ-нан сағасына дейін АҚШ пен Мексика аралығындағы мемлекеттік шекара бойымен өтеді. 

Су деңгейі қыркүйек — қараша айларында көтеріліп, қуаң жылдары өзеннің кейбір телімдері құрғап қалады. Орташа су ағымы 570 м3/с. АҚШ пен Мексика мемлекеттері арасындағы келісім-шарт бойынша Рио-Гранде суын (энергия өндіру, жер суару) пайдалану үшін ірі бөгендер салынған. 

Өзен жағалауында Эль-Пасо, Ларедо, Альбукерке (АҚШ), Сьюдад-Хуарес, Нуэво-Ларедо (Мексика) қалалары орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Мексика өзендері
Санат:Мексика шығанағына құятын өзендер
Санат:Колорадо өзендері
Санат:Нью-Мексико өзендері
Санат:Техас өзендері
Санат:Шекаралық өзендер
Санат:АҚШ-тың оңтүстік-батысы
Қылау

**Қылау** (сальмонеллез). Бұзау, құлын, торай және балапан денесінің қызуын көтеріп, асқазан мен ішекті қабындыраты0н жұқпалы ауру. Ауру асқынған кезде төлдің өкпесін қабындырады.
thumb|left|Клостридиум перфрингенс
## Қозының анаэробтық дизентериясы
Қозының анаэробтық дизентериясы немесе қозының қан тышқақ ауруы. Жаңа туған және 10 күннен аспаған қозылар мен лақтарда жедел өтетін жұқпалы ауру. Ауру пайда болған отарда қозының 40 – 50%-ы шығынға ұшырайды.
*Қоздырғышы – В типті клостридиум перфрингенс, ауасыз жерде тіршілік етеді, спора түзбейді. Екі ұшы жұмырлау келген жуан таяқша пішінді. Сыртқы ортаға өте төзімді. ылғалды топырақта 220 күн, құрғақ топырақта 30 – 40 күн, мал қиында 5 күн бойы тіршілігін жоймайды. Жас қозыға ауру қоздырғышы енесін Оң сүтінен немесе ластанған судан жұғады. Ауруға шалдыққан қозылар сыртқы ортаға құмалағымен, зәрімен микробты көптеп шығарып, қораны және ауаны, төсеніштерді ластайды. Осыдан саулықтардың желіні және үрпісі микробтармен ластанып, қозы емген кезде ауру жұқтырады. Қндеттің жасырын кезеңі бірнеше сағатқа ғана созылады. Ауру қоздырғышы қозының ішегіне түсіп, өсіп-өну барысында у шығарады да, қанға тарап, уландырады. Ауру басталар кезде қозының нәжісі сұйылып, қоңырқай тартады. Ауру қозы енесін ембейді, дене қызуы көтеріліп, қызуы көтеріліп, бір-екі күннен кейін қан аралас іші өтеді, төлдер жаппай өле бастайды. Ауру қозыны сойғанда ішегі түгелдей қабынған, іші қан аралас сұйық нәжіске толы болады, ішектің әр жерінде қызарып түскен жара көрінеді. Шажырқай бездері, бауыры үлкейеді. Жүректі пышақпен тілгенде оның ішкі қабатының әр жерінен ұйыған қан көрінеді. Сонымен бірге жүрек еттерінің жұмсарғаны да жақсы білінеді. 
*Емі: Карантин қойылып, ауру қозылар оқшауландырылады да, гипериммунды қан сарысуы және фармазан-200 егіледі. Ауру қозылар тұрған орын күйдіргіш натрийдің 10%, хлорлы әктің 5%, бір хлорлы йодтың 1% ерітіндісімен күнделікті зарарсыздандырылады. Аурудың алдын алу үшін қой төлдейтін қоралар жаз айларында малдың қиынан тазартылып, екі қайтара зарарсыздандырылады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Қаратау ауылдық округі (Жамбыл облысы)

**Қаратау ауылдық округі** – Жамбыл облысы Талас ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Есей би, Қараой ауылдары кіреді. Орталығы – Есей би ауылы.

## Халқы
 

## Дереккөздер

Санат:Талас ауданы ауылдық округтері
Қазақ халқын қорғаушылар одағы

**“Қазақ халқын қорғаушылар одағы”** – 1941 ж. қыркүйекте Жалпақтал ауылында құрылған жастардың астыртын саяси ұйымы. Оның ұйымдастырушысы әрі жетекшісі Орал мұғалімдер институтының 1-курс студенті Ғұбайдолла Әнесұлы Көшеков. Жастар ұйымы Қазақстанды Кеңес Одағынан бөлек шығарып, саяси тәуелсіз, экономикалық жағынан дербес ұлттық-социалдық мемлекет етіп құруды мақсат еткен. 1941 ж. қыркүйек, қараша айларында одақтың ұйымдастыру жиналыстары өтіп, мақсат-міндеттері айқындалды. Келешекте атқарылатын іс-шаралар ауқымы белгіленіп, жасырын баспаханада үнпарақтар, ұйым мүшелерінің билеттерін басып шығарды. Сонымен қатар КСРО мен Қазақ КСР-і үкіметі басшыларына ұйым атынан мәлімдеусіз (аноним) хаттар жолданды. 1941 ж. желтоқсан айында жастар ұйымының 14 мүшесі тұтқынға алынып, қатаң түрде жазаланды. Жергілікті НКВД органдарының айрықша кеңесінің (“үштіктің”) шешімімен Сейітқали Бәжекенов]], Сатқали Молдағалиев, Ғұмар Тұрымов – 10 жылға, Иғали Мұхамбетқалиев, Мұхамбетжан Нұралин, Сайдолла Шорабаев – 8 жылға, Өтеген Аманов, Мәннап Ахметов, Мәззап Әлиев, Қамал Мақұлбаев, Иманғали Насыров, Сүндетқали Қаражанов, Қайырғали Сапаралин – 5 жылға сотталған. Ал ұйым жетекшісі Көшеков ату жазасына кесілген. Ахметов пен Әлиев Ақтөбенің еңбекпен түзеу лагерінде, Сапаралин тергеу кезінде қаза тапты. Ұйым мүшелері 1993 ж. ҚР Бас прокуратурасының қаулысымен толық ақталды. 

## Сілтемелер
*http://old.kaztrk.kz/regions/oral/achievements/ 
*http://www.bsh.kz/print/news/1308586876.html 
*http://www.ertisdidary.kz/publ/3_alash_idejasyny_trbielik_mni/1-1-0-39
*http://www.egemen.kz/1404.html

## Дереккөздер


Санат:Білім
Келімберді

**Келімберді** – қазақ халқының құрамындағы ру, Кіші жүз құрамындағы Байұлы тайпасына енетін Адай руының бір тармағы. Шежіре деректеріне қарағанда, Келімбердіден Ырысқұл-Құнанорыс (Жанбай, Жантуған), Ақпан (Қаракүшік, Қармыс, Сармыс), Шыбынтай (Өртілес, Қоршы-Жүйрік), Тобыш (Ораз, Бегей, Көпес) және Мұңал (Алақұнан, Әли, Бәйімбет, Шоғы-Қырықмылтық, Жаулы) ұрпақтары тарайды. Келімберді ұрпақтары төңкеріске дейін Маңғыстауды, Гурьев уезі мен Бөкей ордасын қоныстанған. Маңғыстау мен Үстіртті, Каспий теңізінің солтүстік жағалауын қыстап, Ембі, Ойыл, Қобда өзендерінің бойын, Мұғалжар тауының бөктерлерін жайлаған.

## Дереккөздер:



Санат:Қазақ рулары
Санат:Кіші жүз рулары
Қаратөбе ауылдық округі (Жамбыл облысы)

**Қаратөбе ауылдық округі** – Жамбыл облысы Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Бәйтерек, Бектөбе, Қызылшарық ауылдары кіреді. Орталығы – Бектөбе ауылы.

Жер көлемі - 11328 га. Ауылдық округте Аманкелді атындағы орта мектеп, Алтынсарин атындағы бастауыш мектеп, ауылдық клуб, кітапхана, дәрігерлік амбулатория, медициналық пункт бар. 

## Ауыл маңы табиғаты
**[[Аса (өзен)|Аса]] өзені** - ағып өтеді. Өзеннің жағасы қалың тоғай және ашық тастақты аймақтардан тұрады.
**Бескемпір каналы** - бүкіл ауылды суландырады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) ауылдық округтері
Келтесор

**Келтесор** – Тобыл алабындағы ағынсыз тұзды көл.

## Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданы Екатериновка ауылының шығысында 10 км жерде орналасқан.

## Гидрографикасы
Аумағы 12,2 км2, ұзындығы 10,5 км, енді жері 2 км шамасында. Жағалау бойының ұзындығы 19,2 км. Жағалауы жайпақ. Қар суымен толысып, көктемде ғана деңгейі көтеріледі. Суы кермек татиды, шаруашылыққа пайдаланбайды. Көл түбі лайлы.

## Дереккөздер

Санат:Тобыл су алабы көлдері
Санат:Мағжан Жұмабаев ауданы көлдері
Риолит

**Риолит**(*грекше rhyax — [[ағын]], [[лава]] және lіthos — тас*), липарит — кремнеземге бай (*68 – 71% SіO<sub>2</sub>*) кайнозой типті эффузиялық тау жынысы. 
* Тығыз, сирек кеуекті түйірлері кварцтан, сілтілі дала шпаттарынан, плагиоклаздан, кейде биотит пен пироксеннен тұрады. Кристалданған Риолиттің түсі қызғылт, ақ, сұр немесе сарғыш ақ, порфирленген Р-тің түсі қызыл, сары, қоңырқай болады. 
* Риолиттер Na2O + K2O мөлшеріне қарай аз сілтілі (8%) болып бөлінеді. 
* Тығыздығы 2,14 — 2,59 г/см3, үгілуге қарсылығы 130 — 180 МПа. Риолит дүниежүзінің жанартаулы аймақтарында кездеседі, магмалық тау жыныстарының құрамдас бөлігі болып есептеледі. 
* Оны қиыршық тастар өндіруде, құрылыста қаптама тастар ретінде қолданады.
* Синонимі: *липарит*.

## Дереккөздер


Санат:Тау жыныстары
Полат Қазымбетұлы

**Полат Қазымбетұлы**(1947 ж. т., Мақтаарал ауданы) – ғалым, медицина ғылымдарының докторы, профессор. 
## Өмірбаяны
С.Ж. Аспандияров атындағы мемлекеттік медицина университетінің емдеу факультетін бітірген (1969). Аталған оқу орнының аспирантурасын аяқтады. 
1972 – 1985 жылдары институт жанындағы орталық ғылыми-зерттеу зертханасында ғылыми қызметкер болды. 
1986 – 1988 жылдары Мәскеудегі Ресей онкология және радиология ғылыми орталығында докторантурадан өтті. 
1990 – 2001 жылдары Аспандияров атындағы мемлекеттік медицина университетінде аға оқытушы, биология және радиология кафедрасының меңгерушісі, емдеу ф-тінің деканы болды. 
2001 жылдан бері Ақмола мемлекеттік медицина академиясының ректоры әрі ҚР Медицина жоғарғы оқу орындары оқу-әдістемелік бірлестігінің төрағасы. 
## Еңбектері
Жүзден аса ғыл. еңбегі бар, 1 ғылым докторын, 4 ғылым кандидатын дайындаған.

## Сілтемелер


Санат:Тұлғалар
Ләйла Қабиденқызы Құсайынова

**Құсайынова Ләйла Қабиденқызы** (3.5.1948 ж.т., Қарағанды қ.) – физика-математика ғылымының докторы (2000). Новосибирск мемлекетік университетін (1973) және Қазақстан ҒА Матем. институтының аспирантурасын (1976) бітірген. Осы институтта кіші ғыл. қызметкер, Қарағанды мемлекеттік университетінде аға оқытушы, доцент, Қолданбалы математика институтында аға ғылыми қызметкер, кафедра меңгерушісі (1976–2005), Қарағанды мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі (2005–06) қызметтерін атқарды. 1999 ж. «Теоремы вложения и интерполяции весовых пространств Соболева» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 40-тан астам ғыл. жарияланымның авторы.
## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Жолымбек Қайназаров

**Жолымбек Қайназаров** – егінші, егіншілер тобының жетекшісі, Социалистік Еңбек Ері(1948).

Дулат тайпасының Жаныс руынан.
## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1928 жылы еңбек жолын Оңтүстік Қазақстан облысы, Төле би ауданы Қазақстан ауылында ұжымдастыру кезеңінен бастаған. 
* 1941 жылы тұқымдық бидай өндіретін звено жетекшісі болды. Жоғары сапалы тұқымдық бидай өндірді. 
* 1949 жылы ауданның экономикалық дамуына қосқан үлесі және жоғары сапалы тұқымдық бидай өндіргені үшін Ленин орденімен марапатталды

## Наградалары
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* .Социалистік Еңбек Ері(1948)

## Дереккөздер

 
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Жүрекадыр

**Жүрекадыр** — Абай облысы Абай ауданындағы ауыл, Құндызды ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қарауыл ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 67 км жерде, Көксала өзенінің сол жағалауындағы бұта аралас бетеге, селеу, қылқан боз, көде өскен құрғақ дала белдемінде орналасқан.

 

## Тарихы
1963 жылға дейін Құндызды ауылдық кеңесі мен ұжымшардың және қой кеңшарының орталығы болып келген. Оның негізінде 1997 жылдан 1 өндірістік кооператив пен 53 шаруа қожалықтары ұйымдастырылған. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана, дәрігерлік-амбулаторлық пункт бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Абай облысы) елді мекендері
Құсанова Шағила Әкімбайқызы

**Құсанова Шағила Әкімбайқызы** (14.4.1923 ж.т.,Шығыс Қазақстан облысы Ұлан аудан Бозанбай а.) – тарих ғылым докторы (1978). 2-дүниежүз. соғысқа қатысқан. ҚазМУ-ды (1949, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. ҚазМУ-да оқытушы, кафедра меңгерушісі (1952) қызметтерін атқарды. Негізгі ғыл. еңбектері социализмді құру және нығайту жолындағы Коммунистік партияның басшылық рөлі, социализм дамуының қазіргі кезеңіндегі партиялық ішкі жұмыстарды жетілдіру мәселелеріне арналған. 1-дәрежелі Отан соғысы, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Тектұрмас гранит кен орны

**Тектұрмас гранит кен орны** – Қарағанды облысы Тоқырау өзенінің жағасында, Балқаш қаласынан солтүстікке қарай 5 км жерде орналасқан кен. Кен орны 1990 жылы (геологтар В.И. Зубарь, В.М. Митченко, В.Н. Гончаров, Г.П. Осадчий) ашылып, 1993-1994 жылдары барланған. 

## Геологиялық құрылымы
Кен денесін карбон дәуірінде жаралып, шөгінді түзілімдер арасымен ұштасқан тектұрмас гранит сілемі құрайды. Пішіні эвгедралдық-қиыр, ұзындығы 800 м, ені 68 – 250 м, қалыңдығы 77 м. 

## Құрамы
Химиялық құрамы кәдімгі гранит тәрізді: SіO2 – 69,52%, TіO2 – 0,41%, Al2O3 – 14,76%, Fe2O3 – 1,39%, FeO – 0,95%, CaO – 1,86%, MgO – 0,49%, MnO – 0,05%, Na2O – 4,01%, K2O – 4,42%, P2O5 – 0,15%, SO3 – 0,06%. Қысымға төзімділік шамасы құрғақ күйінде 94,3 – 178,1 МПа, ал су сіңірілгенде 88,3 – 165,6 МПа. Суды сіңіруі 0,15 – 1,05, ылғалдылығы 0,09 – 0,94%, желіну шамасы 0,08 –0,21 г/см2, аязға төзімділігі 50 цикл, қышқылға төзімділігі 0,76%, орташа тығыздығы 2,67 г/см3, кеуектілігі 2,21%, көлемдік салмағы 2,61 г/см3. Қаптаушы құрылыс материалы ретінде қолданылады. Негізгі өлшенген қоры: С1 категориясы бойынша – 135,4 мың м3, ал С2 категориясында 265,5 мың м3 (1997). Кен орнынан жылына 7400 м3 гранит блоктары өндіріледі.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Қорағаты ауылдық округі (Тұрар Рысқұлов ауданы)

**Қорағаты ауылдық округі** – Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Аққайнар, Қорағаты, Мамыртөбе, Тайқұдық ауылдары және Қорағаты темір жол бекеті кіреді. Орталығы – Қорағаты ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Тұрар Рысқұлов ауданы ауылдық округтері
Қорағаты ауылдық округі (Шу ауданы)

**Қорағаты ауылдық округі** – Жамбыл облысы Шу ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Еңбек, Жиенбет, Мойынқұм ауылдары кіреді. Орталығы – Мойынқұм ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Шу ауданы ауылдық округтері
Сыдық Алдабергенов

**Сыдық Алдабергенов** (10.11.1922, Сырдария ауданы Ортақшыл а. – 2005, Алматы) – жазушы.

## Өмірбаяны

* Көп жылдар Сырдария және Жаңақорған ауданы газеттерінде редакторлық қызмет атқарған.
* Кейін облыстық «Ленин жолы» газетінде жауапты хатшы, бөлім меңгерушісі, «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінде тілші қызметтерін атқарған. 

## Шығармалары

* Алғашқы «Дос қарызы» атты әңгімесі 1942 ж. жарық көрген. 
* Әңгімелер. А., ҚМКӘБ, 1954;
* Алға. Повесть және әңгімелер. А., ҚМКӘБ, 1960; 
* Ар алдында. Повесть А., ҚМ КӨБ, 1963; 
* Қанат үш қанда қатаяды. Повесть. А., «Жазушы», 1965;
* Өмірге жолдама, А., «Жазушы», , 1966;
* Асу, Роман. А., «Жазушы», 1969;  
* Жаңару. Роман. А., «Жазушы», 1975; 
* Мезгілсіз күз, Роман. А., «Жалын», 1978; 
* Жаңа жағалау,  Роман. А., «Жазушы», 1983.

## Дереккөздер


Санат:10 қарашада туғандар
Санат:1922 жылы туғандар
Санат:Сырдария ауданында (Қызылорда облысы) туғандар
Санат:2005 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Рифт

**Рифт** ( — жарықшақ, жарылым), *рифтік белдем* — белгілі бағытта жүздеген, мыңдаған км-ге созылған, аса тереңде жаралатын жер қыртысының ірі тектоникалық құрылымы. 

Ірі Рифттер рифтік белдемдер деп аталады. Ені 15 — 70 км-ден (Өлі теңіз Рифті) 200 — 400 км-ге (Қызыл теңіз Рифті) дейін жетеді. Рифт аумағында негіз және сілті құрамды тау жыныстары мол, қышқыл тау жыныстары аз кездеседі. Рифттердің осьтік грабендерінде гравитац. максимум байқалады. Рифттер жер қыртысының ерте кезде босаңсыған белдемдерінің аумағындағы ішкі құрлықтық Рифттер (мыс., Шығыс Африка, Байкал Рифттері), құрлықтық типті жер қыртысы жоқ белдемдердегі құрлықаралық Рифттер (мыс., Қызыл теңіз, Аден шығанағы Рифттері, қ. сурет) және жер қыртысының мұхиттық типі тараған ортаңғы мұхит жоталары аумағындағы ішкі мұхиттық рифттер болып бөлінеді.

## Қалыптасу себебі

Қалыптасу себебі жер қойнауындағы күштермен байланысты, сырт пішіні орларға яки жарықтарға ұқсайтын, ұзыннан-ұзақ созыла сағаланатын (*ұзындығы жүздеген, тіпті мыңнан астам шақырым*) кұрылым.

## Дереккөздер


Санат:Жер құрылысы
Санат:Тектоника
Қасық ауылдық округі

**Қасық ауылдық округі** – Жамбыл облысы Қордай ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Әлжан ана ауылы кіреді.

## Дереккөздер

Санат:Қордай ауданы ауылдық округтері