open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сәлбен

right|thumb
**Сәлбен** , *шалфей* () – ерінгүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер, жартылай бұталар тегі. Маңғыстаудың таулы шатқалдарында өседі. Олардың биіктігі 20 – 100 см. Гүлдерінің түсі жабайы өсетін түрлерінде қою сиякөк, ал гүлзарлардағы түрлерінде ашық қызыл. Мамырдан қыркүйекке дейін гүлдеп, жеміс салады. Жемісі – жаңғақша. Сәлбен – хош иісті, дәрілік өсімдік. Одан алынатын эфир майы медицинада, парфюмерияда және тамақ өнеркәсібінде қолданылады.

## Өсімдік туралы
Сәлбен  - тауқалақай туысына жатады. Тұқымдасында 700-ге жуық түрі бар. Жер шарының барлық тропикалық жылы аймақтарында таралған. Біржылдық, көпжылдық және жартылай бұталы түрлері бар. Тропикалық аймақтарда ол көпжылдық өсімдік болғанымен, біздің климаттық жағдайда тек біржылдық гүлдер. Биіктігі 20-50 см аралығында. Молынан гүлдейтін кезі шілде айынан бастап алғашқы суық түскенге дейінгі аралық. Түріне қарай гүлінің түсі ақ, күлгін, күрең, қызыл, қызғылтым болады.

## Қолданылуы
Қызыл түсті түрі ою-өрнек, кескіндер, гүлмен көмкерілген сөздер жазуға, гүлзардың жиектеріне, гүлді кілем жасауға көп қолданылады. Қала көгалдандыруда да қызыл түсі үлкен қолданыста. Гүлзарларға және түбектерге де егеді. Жеке аулаларға бойы 25-30 см-лік түрлерін өсірген дұрыс. Биік түрлерін жиі және молынан отырғызбаса, гүлі сирек болып көрінеді. Түсіне, биіктігіне қарай жеке-жеке топтастырып отырғызған дұрыс. Сәлбеннің 5-6 түсті түрінен ғана жеке гүлзар жасауға болады. Түбектерге аласа түрлерін отырғызады. Әр көшеттің арақашықтығы 18-20 см-ден кем болмауы керек.

## Күтімі
Ашық күнде және алакөлеңкеде де өсе береді. Алакөлеңкеде егілген гүлінің түсі қанық, гүлдеуі ұзағырақ болады. Топырағы жеңіл, орташа құнарлы, ылғалды болғанын қалайды. Жаз айында түбін бірнеше дүркін қопсытып, гүлдейтін гүлдерге арналған тыңайтқыштармен қоректендіріп тұрған абзал. Ұзақ әрі мол гүлдеуі үшін, гүлшоғыры тұқымданып кетпей тұрып, гүл күлтелері қоңырқай тарта бастағанда, жұлып тұрған дұрыс. Тұқымын тамыз айында жинайды.

## Көбейтілуі
Біржылдық  гүлдерді жыл сайын тұқымнан көбейтіп  өсіріп отырады. Мамыр айында гүлдету үшін, ақпан айының соңы, наурыз айының басында жылыжайда немесе үйде 20-22ºС жылылықта  тұқым арқылы көбейтеді. Тұқым 7-10 күнде өніп, өскін шығарады. Өскінге бір-екі жапырақ шыққанда, көшеттеп, әрқайсысын жеке отырғызады. Сәуірдің аяғында немесе мамыр айының басында, көктемнің ызғарлы суығы өткеннен кейін көшеттерді далаға егеді. Өскін өніп шыққан уақытынан бастап 60 күннен кейін гүлдей бастайды. Сонымен қатар қалемшелеп те көбейтуге болады. 
Бақшаға сәуірдің аяғы, мамырдың басында тұқымынан егетін болсаңыз, жаздың ортасында гүлдейді.

## Сәлбен туралы тақпақ
Сәлбен - гүлдің атауы,

Одан гүлшоқ жасады.

Қызыл гүлі құлпырар

Түссе күннің шапағы.

Қызыл гүлдер ырғалды,

Ұмытпа гүл сыйлауды.

Көрікті етіп тұрады ол

Гүлкілем мен гүлзарды.

## Сілтемелер
*  Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт 

## Дереккөздер
Қ 74  Құлжабаева Г.Ә.;«Өсімдіктер әлемі» оқу-әдістемелік кешені, Біржылдық гүлдер: Дидактикалық материал. - Алматы, 2011. -  16 б; ISBN 978-601-7237-49-3




Санат:Еріндігүлділер
Санат:Қазақстан табиғаты
Майлықожа ақын үйінің есігі

**Майлықожа ақын үйінің есігі** — тарихи жәдігер. Ағаштан үш көзді етіп құрастырылған. Бетіне "күнтабақ", "өркеш", "сырға", "шеңбер" тәрізді жануарлық (зооморфтық), ғарыштық (космогендік) ою-өрнек түрлері терең қашалып, оймышталған. Есіктің ор ашпасының өлшемі 143x44,5 см. Оның маңдайша, босаға, табалдырық тәрізді бөлшектері, екі ашпасының табақшалары сақталмаған. Есіктің фотосуреті академик Ә.Марғұланның "Қазақ халқы колданбалы өнері" (1986) атты еңбегінің 1-томында "Киіз үй есігі. Шымкент облысы, Шәуілдір ауданы" деген анықтамамен берілген. Жәдігерді Майлыкожаньщ немересі Ӏ.Исабеков Отырар музейінің негізін қалаған А.Әлімұлына тапсырған.
## Дереккөздер
Орақ Байдалыұлы

**Орақ Байдалыұлы** (1822, қазіргі Маңғыстау ауданы – 1910, Түрікменстан) – батыр, ақын, Маңғыстаудағы Досан Тәжіұлы бастаған ұлт-азаттық көтерілісі басшыларының бірі. 

Орақ Абыл, Махамбеттің ақындық рухында тәрбиеленіп өскен; патша өкіметінің отарлаушылық саясатына қарсы шыққаны үшін түрмеге түсіп, одан қашып шығады. Ел ішінде жүре алмай, түрікмен елін паналайды. Көне Үргеніш қаласының маңындағы Шикәбір қорымында жерленген. Орақ өмірінің көбін қуғын-сүргінде өткізген, ақынның сөз мұралары кейінгі ұрпаққа жетпей қалды. Оның тек «Орақтың қызбен айтысы» және «Орақтың әні» деген шығармасы белгілі.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Азот сутек жанармайы

**Азот сутек жанармайы** — азоттың сутекпен қоспасынан тұратын жанармай. Құрамына аминдер, гидразиндер, симметриялы емес диметилгидразин, аммиак және т.б. кіреді. Ракета техникасында кең қолданылады (әдетте өздігінен жанатын ракета жанармайын жасайды). Мейлінше улы, сондықтан қолданғанда қауіпсіздік ережелерін қатаң сақтаған дұрыс.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Шағырлы-Шөлқұм

**Шағырлы-Шөлқұм** – құмды алқап. Солтүстік Үстірттегі Қарашоқы, Жартышеке қыраттарының және Шөмішті сорының арасын алып жатыр. Ақтөбе облысы Байғанин ауданы мен Маңғыстау облысы Бейнеу ауданы жерінде орналасқан. Қазір Шағырлы атауына Шөмішті атауы қосарлана айтылады. Құмды алқаптың ұзындығы 52, ені 2 – 10 км-дей. Негізінен шағыр өседі. Су көздері жоққа тән. Шағырлы-Шөлқұм атауы соңғы кезде газды кеніш ретінде танылды.
## Дереккөздер


Санат:География
Мамай Салпықұлы

**Салпықов Мамай** (1894, Маңғыстау ауданы, Тұщықұдық ауылы – 1931) — Адай көтерілісінің басшыларының бірі. Маңғыстаудағы Адай көтерілісі Ф.И. Голощекиннің «Кіші Қазан» орнатпақ саясатына қарсы басталды. Осындай қиын кезеңде жер-жерде өкіметке қарсы астыртын ұйымдар жұмыс жасап, жасақтар құрылды. Сондай жасақтардың бірін Тұщықұдық, Ақшымырау бағытында беріш руынан шыққан Салпықов басқарды. Салпықов соңына жасақ ертіп, халықтан тартып алынған малдарды иелеріне қайтару жолында да еңбек етті. «Шәудір» жерінде күші әлденеше есе басым қызылдармен шайқасып, жеңіліске ұшырайды. Өз жасағы мен көшін Үстірттің тасалау жерлерімен шегіндіре отырып, «Бесшымырау» құдығына жақындау жердегі «Мықтыбайдың қызыл үйігі» жеріне келгенде, қызылдардың қоршауына түсіп, өзі де мерт болады. Салпықов туралы Т. Орақовтың «Қасіретті көш» кітабы жарық көрді.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы тұлғалары
Сопы Мухаммед Данышпан Зернуки

**Сопы Мухаммед Данышпан Зернуки** - діни ғұлама. Қожа Ахмет Ясауидің екі шәкіртінің бірі. 70 жыл Қыдырмен (ғ.с.) бірге сұхбаттас болады және бір муриді (шәкірті) Сунсук Қожа (ғ.с.) Қ.А.Ясауи қасында 12 жыл Аллаға құлшылық етеді. Аңыздарға қарағанда, ол 112 жыл өмір сүреді, үш мың шәкірт төр-биелейді. Аңыз бойынша, бұлтқа мініп Қағбаға барған. Зернукта (Оқсызда) туған Сопы Мухаммед Данышпан Зернуки Отырарда қайтыс болады. Мазары Отырардағы Сопы-ханада. Бұл Сопыхананың жер-суы 300 кызыл алтынға сатып алынған. Сопы Данышпанға ел билеушілерінің бірі адал қызметі үшін "9 атаңнан бергі адал мүлкің болар" деп басы Өгіз тауынан, аяғы Қарашыққа дейінгі жерді береді. Отырар қ-ның шахристанында Сопы қақпасы (к. Сопы Дарбазасы) деп аталатын батысқа қараған қақпа орны бар. Ал Отырардан 3 км оңт.-батыста "төрткүл" түрінде салынған мазар орны Сопы Данышпан деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Теңіз деңгейі

**Абсолюттік биіктік** (Абсолютная высота) — жергілікті жердің метрмен есептегендегі теңіз деңгейінен биіктігі (бұрынғы КСРО-да Балтық теңізінің деңгейінен жоғары нүкте есепке алынды). Топографиялық карталарда нүктенің абсолюттік биіктігі "жазу" деп аталады. Екі нүктенің абсолюттік биіктіктерінің айырымы (жергілікті жердің бір нүктесінің екіншісіне қарағаңда биік болуы) салыстырмалы биіктік деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Иманмади Шағырбаев

**Шағырбаев Иманмади** (1948 жылы туған, Маңғыстау ауданы Таушық ауылы) – геолог, Жер қойнауын барлаушы (2007). Ашғабад ауыл шаруашлық институтын (1968) және Қазақ политехникалық институтын (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген (1970). 1980 – 92 ж. Өзен бұрғылау жұмыстары, 1992 – 95 ж. Маңғыстау барлау жұмыстары басқармаларында жұмыс істеген. 1995 – 2004 ж. «Маңғыстаумұнайгаз» АҚ-ның бас геологы, геология бөлімінің бастығы. Өзен, Қарамандыбас, Түрікменой, Батыс Теңге, Аққар, Ащыағар, Емір, т.б. алаңдарды барлауға қатысқан. Қазір Бозащыдағы Қытай мен Ресей біріккен компаниясында инженер-геолог, менеджердің орынбасары. КСРО «Мұнай өнеркәсібінің үздігі» (1985) белгісімен мараптталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1948 жылы туғандар
Торлану, бұлттану

**Торлану, бұлттану** - жауын-шашын жауар алдында белгілі бір уақытта аспанның бұлттануы.
## Дереккөздер


Бұлттылық

Санат:География және геодезия
Мұхаммед Байтұрұлы Шадқам

**Шадқам Мұхаммед Байтұрұлы** (1948 жылы туған, Иран, Гонбет-Каус) – заң қызметкері. Тегеран университетінің заң және саяси ғылымдары факультетін (1974) бітірген. 1979 жылдан ағартушылық қызметпен айналысады. Әр түрлі басылымдар арқылы, әсіресе «Отан» қоғамының газеті мен кітаптары арқылы қазақ әдебиетімен танысты. 1970 ж. шыққан 10 томдық «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігін», Абайдың өлеңдері мен қарасөздерін парсы тіліне аударды. «Қазақ тарихына қысқаша шолу» кітабы «Мақтұмқұлы» баспасынан, Қожа Ахмет Иасауидің парсы тіліндегі «Диуани хикмет» аудармасы «Элһода» баспасынан жарық көрген. Шадқам көптеген ғылыми, қоғамдық-саяси және құқық туралы мақалалар жазумен қатар, қазақтың қысқа әңгімелерін аударып аймақтық, республикалық газеттерде жариялаған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1948 жылы туғандар
Мизанбай Сәрсенбаев

**Мизанбай Сәрсенбаев**(1943 жылы туған, Маңғыстау ауданы Шебір ауылы ) – педагог. Гурьев педагогикалық институтын (қазіргі Атырау) бітірген (1960). 1960 – 64 жылы Маңғыстау ауданы Калинин мектебінде мұғалім, 1964 – 2001 жылы 1-Май мектебінде үздіксіз оқу ісінің меңгерушісі қызметін атқарған. Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің озық қызметкері» (1986), «Аға мұғалім» (1988) атақтарының иегері.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1943 жылы туғандар
Хамидолла Мәзенов

**Хамидолла Мәзенов** (1927 жылы туған, Атырау облысы Мақат ауданы Доссор кенті) – еңбек ардагері, электрик. 
*Гурьев (қазіргі Атырау) политехникалық техникумын бітірген (1948). 
*1948 – 1962 жылдары Қаратон мұнай кен орнында электр жөндеуші, мастер, цех бастығы, бас электрик, 
*1962 – 1966 жылдары «*Гурьевэнерго*» бірлестігінде бөлім меңгерушісі, 
*1968 – 1970 жылдары Маңғыстау электржүйелері басқармасының (МПЭС), 
*1970 – 1981 жылдары Маңғыстау облыстық мемлекеттік энергия жүйелерін бақылау басқармасының директоры болды. КСРО және Қазақстан энергетика министрінің Құрмет грамоталарымен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Хамидолла Сүйінішқалиұлы Елмұхамбетов

**Хамидолла Сүйінішқалиұлы Елмұхамбетов** (1908, бұрынғы Гурьев обылысы Теңіз ауданы – 1942, Дондағы Калач қаласы, Илларионовск елді мекенінің маңы) – партия қызметкері, саяси жетекші. Ауыл мектебінде сауат ашып, кейіннен әр түрлі курстарда оқып білімін көтерді. 1934 – 37 жылы Теңіз ауданындағы Комсомол жолы ұжымшарының төрағасы, Теңіз ауданы партия комитетінің хатшысы, 1937 – 39 жылы Форт-Шевченко ауданы партия комитетінің 2-хатшысы, жаңадан құрылған Маңғыстау ауданы партия комитетінің 1-хатшысы қызметтерін атқарды. 1942 жылы Ұлы Отан соғысына аттанып, Сталинград майданында 62-армияның 131-атқыштар дивизиясы құрамындағы 743-атқыштар полкінде ротаның саяси жетекшісі болды. Ұрыста ерлікпен қаза тапты. Есімі Сталинград шайқасы батырларының тізімінде жазулы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Көшер Қиынов

**Көшер Қиынов** (*[[1927]] жылы туған, [[Маңғыстау ауданы]],[[Ауыздыбас ауылы]]* ) – зоотехник, экономист. Алматы зоотехнология-малдәрігерлік (1968), Алматы ауылы шаруашылық(1982) институттарын (*қазіргі ҚазҰАУ*) бітірген. Ұжымшарда есепші, партия, шаруашылық жұмыстарын атқарған. *«Ерен еңбегі үшін»* медалімен марапатталған (1946). 
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Тұту

**Тұту (сіңіріп алу)** - Тау жынысының мұнаймен немесе судың мұнаймен беттесу жазықтыңтарының мұнайдың беттік-белсенді заттарымен (нафтенді қышқылдармен, шайыр-тастаңтармен т.е.с.) өздігінен баю нәтижесінде сол жазыңтықтардың химиялық құрамында байңалатын езгерістер. Бұл өзгерістер тау жынысының гидрофобтануына әкеліп соңтыруы ықтимал.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Меңдеш Халелұлы Салықов

**Салықов Меңдеш Халелұлы** (1947 жылы туған, Атырау облысы, Жылыой ауданы, Қараарна ауылы) – кен инженері. 1970 – 94 ж. Мәскеудің Губкин атындағы мұнай, химия және газ өнеркәсібі институтын, Алматы политехникалық институтын (қазіргі ҚазҰТУ), АҚШ-тың Массачусетс университетін бітірген. 1963 – 79 ж. электр монтері, Прорва газ өндірісі басқармасында оператор, инженер, «Өзенмұнай» басқармасында ғылыми қызметкер, аға инженер, техникалық бөлім бастығы. 1979 – 95 ж. партком хатшысы, Ақтау қалалық атқару комитетінің төрағасы, облыстық әкім орынбасары болды. 1995 – 97 ж. «Маңғыстаумұнайгаз» АҚ-ның төрағасы. «Еңбектегі ерлігі үшін», т.б. медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1947 жылы туғандар
Шадықұлов Тәжіназар

**Шадықұлов Тәжіназар** (1936 жылы туған, Түрікменстан, Байрамалы ауданы) – журналист, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі. Чарджоу педагогика институтын бітіріп, 15 жыл бойы ұстаздық етті. Оңтүстік Қазақстан облысы Мақтаарал ауданы «Мақтаарал» газетінде, 1973 жылдан «Маңғыстау» газетінде істеді. Социалистік Еңбек Ері Тайшық Қазбеков туралы деректі повесі «Өмір мұраты» атты топтама кітапта жарық көрген (1983). «Соңғы шешім» атты повесть пен әңгімелер жинағының авторы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Топырақ гидрологиясы

**Топырақ гидрологиясы** - топырақтың сулық қасиетін, топырақ ьшғалының араласу түрлері мен заңдылықтарын, топырақтардың су режімін зерттейтін топырақтану ғылымының саласы.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Айман Қабдолқызы Сәрсенбаева

**Айман Қабдолқызы  Сәрсенбаева** (1932, Атырау облысы Қызылқоға ауданы Тайсойған жері – 2005) – педагог, Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің озық қызметкері». Ақтөбе қаласындағы Н.Байғанин атындындығы екі жылдық қыздар институтын бітірген (1951). 1951 – 66 жылы Таушық жеті жылдық мектебінде мұғалім, интернат меңгерушісі, 1966 – 89 жылы Шетпедегі ғ2 орта мектепте мектеп директорының тәрбие, оқу ісі жөніндегі орынбасары. Қазақ КСР Жоғарғы. Кеңесі Төралқасының Құрмет грамотасы және белгісімен, «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1932 жылы туғандар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Арнайы тазарту орны

**Арнайы тазарту орны (АТО)** — әскери техниканы, қару-жарақты, көлікті және т.б. материалдық құралдарды газсыздандыру, дезактивациялау мен дезинфекциялау, сонымен қатар ядролык, зақым ошақтары мен радиоактивті, химиялық, биологиялык зақымдану алқаптарынан кәшірілген, иесіз калған әскери мүліктерді арнайы өндеу жүргізілетін аудандардың бір элементі.

Олар ұрыс қимылдарына дайындалу және жүргізу барысында штаттык радиациялық және химиялық қорғаныс взводтары мен роталарының немесе арнайы бөлінген ұрыс бөлімшелерінің күшімен зақымданған ауданнан тыс жерлерде алдын ала, ал басқа жағдайларда өңдеуді қажет ететін әскерлердің орналасқан аудандарында жайғасады.

Жою әшақтарынан (зақымдану алқаптарынан) шығарылған, иесіз калған әскери мүліктерді арнайы өңдеу үшін Арнайы тазарту орны көшіру бағыты мен қираған машиналарды жинау пунктеріне жақын орналастырылады.

Арнайы тазарту орнында бақылау-үлестіру посты, сонымен катар қару-жарақ пен техниканы арнайы өңдеу, кайта тазарту, теріні қорғаудың жеке кұралдарын өңдеу, санитариялық өндеу алақдары, тазартудың толықтығын бақылау постылары жабдықталып, байланыспен қамтамасыз етіледі. Күштері мен құралдарын қолдана отырып Арнайы тазарту орнын орналастырушы бөлімшенің командирі арнайы еңдеуден өтетін бөлімшенің командирі орналаскан басқару пунктінде жайғасады.

Арнайы тазарту орнының аландары, сонымен қатар олардың өзара бағыттары *"таза"* және "*лас*" болып бөлінеді. Жеке құрам, техника мен қару- жарақ өндеуге дейін "*лас*" бөлігінде, ал өңдеуден өткен соң "*таза*" бөлігінде орналасады. Арнайы тазарту орнының инженерлік жабдықтау құрамына:

*су көздеріне апаратын жолдарды, 
*ақпалы арыктарды, 
*сорғы құдықтарын, 
*тазарту аудандары арасындағы қәзғалыс жолдарын, 
*жеке құрам үшін атыс ұялары мен орлар дайындау, 
*бүркемелеуші экрандарды, 
*су алатын скважиналарды жабдықтау кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Мақаш Елубаев

**Мақаш Елубаев** (1924, Маңғыстау ауданы, Маңғыстау облысы, Қазақ КСР – 1987,  Маңғыстау облысы, Қазақ КСР) — соғыс ардагері, педагог.

## Өмірбаяны
1942 – 1945 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысқан. 

Бұрынғы Гурьев педагогикалық училищесін бітірген (1950). 

1947 – 1986 жылдары Тельман, Ералиев орта мектептерінде мұғалім болған. 

## Марапаттары
1-дәрежелі Отан соғысы (1985) орденімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1924 жылы туғандар
Санат:1987 жылы қайтыс болғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:Педагогтар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Төлекеш Шайкөзов

**Шайкөзов Төлекеш** (1938 жылы туған, Маңғыстау ауданы 1-Май ауылы) – фототілші, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі. ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1965). 1957 – 61 ж. Қаратон мұнай кәсіпшілігінде оператор, 1963 – 65 ж. Маңғыстау ауданы «Жаңа өмір» газетінде әдеби қызметкер, фототілші, 1965 – 70 ж. Ленин атындағы мектепте мұғалім, 1970 – 2002 ж. Маңғыстау ауданы «Жаңа өмір» газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі болды. «Қасіретті көш» (2001) кітабының авторы. Фотосуреттері облыстық, республикалық басылымдарда жарияланған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Манат ақынның алқалы сырғасы

**Манат ақынның алқалы сырғасы** - тарихи жәдігер. Бұл әшекей тас көзді, қоңыраулы, күмбезді, тұмаршалы салпыншақтары бір-біріне ақшыл кызыл моншақ тізбелер арқылы шығыршықталып, үзбеленіп жалғастыру әдісімен жасалынған. Аталмыш зергерлік бұйым 19 ғ. зергерлерінің көркемдік үйлесімі, композициялық құрылымы жағынан эстет, сезім талғамына карай жасалған үздік қолөнер туындысы болып табылады. Кезінде оны Манат қыз тағып жүрген.
## Дереккөздер


Санат:зергерлік
Қорабай Мәзенов

**Қорабай Мәзенов** (1939 жылы туған, Маңғыстау ауданы) – еңбек ардагері, шопан. 1955 – 1994 жылы Ленин ұжымшарында мал бағып, мал басын көбейтуге ерекше үлес қосқан. «*Құрмет белгісі*» орденімен (1982), Қазақ КСР-і Құрмет грамоталарымен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Өтеген Оралбаев

***Өтеген Оралбаев*** (1952 жылы туған, қазіргі Бейнеу ауданы Қарақұм ауылы) – ақын, журналист. ҚазМУ-дың (қазіргі ҚазҰУ) журналистика факультетін (1974) бітірген. Маңғыстау облыстық телерадио комитетінде редактор, «Коммунистік жол» газетінің меншікті тілшісі (1974 – 76), «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас алаш») газетінің меншікті тілшісі, бөлім меңгерушісі, алқа мүшесі (1976 – 90), «Дала дидары» (қазіргі «Ауыл») газетінің жауапты хатшысы (1990 – 92) және редактордың орынбасары (1993 – 94), «Егемен Қазақстан» газеті редакциясында ауыл бөлімінің меңгерушісі (1992 – 93), ҚР Жоғары Кеңесінің Мәдениет, баспасөз, бұқаралық ақпарат құралдары және саяси партиялар мен қозғалыстар жөніндегі комитеттің хатшысы (1994 –95) болды. 1995 жылдан Президент аппаратында қызмет істейді. Ол *«Тұңғыш» (1978), «Мәңгілік қозғалыс» (1980), «Жұлдызды шақ» (1982), «Дүние дидары» (1985), «Ақ пен қара» (1988)* атты өлеңдер жинақтарының, *«Жолға шықтым жүрегім»* деген деректі очерктер мен новеллалар кітабының (1993), жұртшылыққа кең тараған *«Жас жұбайлар жыры», «Жылыой қыздары», «Басыңды көтер, бауырым», «Шевченко шаттығы», «Ауылым», «Тербелген, тебіренген Теңізім»* сияқты көптеген ән мәтіндерінің және журналистика жанрларының әр саласындағы 2000-ға жуық мақаланың авторы. Өтеген өлеңдері мен мақалаларында заман, өмір, атамекен, табиғат-ана туралы өзекті мәселелерді қозғайды. Өлеңдері орыс, түрікмен, өзбек, қырғыз, ұйғыр, латыш, бурят, тыва, ноғай, Әзірбайжан, беларусь тілдеріне аударылған. Өтеген 40-тан астам елдердің бірқатар ақындары жырын қазақшаға аударуға ат салысқан. 1987 ж. Мәскеу қаласында өткен Бүкіл дүние жүзі халықтары шығармашылық байқауының делегаты. 11-Бүкілодақтық поэзия фестивалінің лауреаты.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сам (сор)

**Сам** – Солтүстік Үстірт кемері мен Сам құмы аралығында жатқан сор. 

## Географиялық орны
Маңғыстау облысы Бейнеу және Ақтөбе облысы Байғанин аудандары аумағында орналасқан. 

Аңыз дерегінде былай делінеді: «Бұл құм өңірін ұзақ жылдар Сам Малкелдіұлы атты әрі әруақты, әрі би адам жайлаған. «Хан төрелігі бұзылса да, Сам төрелігі бұзылмас» деген мақал сол кезден қалған. Сол Сам Маңғыстау, Үстірттің топографиялық картасын жасау үшін арнайы жүрген орыс экспедициясына жолбасшы болып, жер-суды білгірлігімен көп көмек көрсеткен. Оларды Арал теңізін жағалатып, Қоңыратқа дейін алып барған. Осы жерге келгенде экспедиция бастығына: «Мен келісім бойынша көрсетілген жерге дейін аман-сау әкелдім, енді рұқсат болса елге қайтсам», – дейді. Экспедиция бастығы: «Еңбегіңе ризамын. Өңірдің қажетті жер-суы картаға тҥсірілді. Бізден не өтінішің бар, айт, орындайын» – дейді. Сонда Сам: «Сиырдың бөтекесіндей бұлтиып-бұлтиып жатқан, қазір өзім жайлап отырған алақандай құм өңірді Сам құмы деп атасаңыз, ал бергі жағындағы құмға Матай деп жассаңыз, өтінішім сол», – дейді. Содан бері бұл өңір картаға ресми түрде түсіріліп, Сам құмы, Матай құмы деп аталады. Матай да сол құмды жайлап отырған Бәйімбет тайпасының беделді адамы болатын.

## Атаудың сөзжасамдық мағынасы
Е.Қойшыбаев көнетүркі тілінде шам/сам – «лай», «батпақ» деген мағына береді деп қарайды. Осы мәліметке сүйенсек, бір кездері ол өңірде мол су көзі болып, құмы батпақты болған шығар» деген де ойға келеміз.

## Жер бедері
Теңіз деңгейінен 37 м биіктікте жатыр. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 35 км-ге созылған,
енді жері 10 км шамасында. Жер бедері тегіс, тақыр келген. Бетін қабыршақтанған тұз қабаты жапқан, өсімдік жамылғысы сирек. Айнала жағалауы дөңді, құмдауытты. Абай қыстауы мен Тұрайымбет құдығы бар.

## Дереккөздер

Санат:Сорлар
Санат:Бейнеу ауданы географиясы
Сумарар

**Сумарар** – Сырдарияның сол жағалаулык аңғарындағы көл.

## Географиялық орны
Түркістан облысы Отырар ауданы Маяқұм ауылдық округі аумағында, Маяқұм ауылынан солтүстік-батысқа қарай 15 км жерде жайласқан. Көлді шағын көлдер (Балықсай, Шырынкөл, т.б.) мен қоныстар (Байдала, Аралтоғай, Балықсай, Ақдала, т.б.) қоршап жатыр.

## Гидрографикасы
Аумағы 6,8 км2, ұзындығы 7 км, енді жері 1,1 км.

## Жағалау сипаты
Көлдің пішіні өте күрделі. Оңтүстігінде ұзындығы 1,5 км-дей, ені 100-150 м-дей арал бар. Көлдің осы жағалауында абсолюттік биіктігі 197 м болатын өзімен аттас төбе орналасқан. Жағалауыңда камыс, құрақ өскен. Көл табаны тегіс, кұмдауытты лайлы келген. Көлден балық ауланады. Оңтүстік және батысынан канал тартылған.

## Дереккөздер

Санат:Отырар ауданы көлдері
Санат:Сырдария су алабы
Ләззат Кетебайұлы Қиынов

**Ләззат Кетебайұлы Қиынов** (7 желтоқсан 1949, Таушық, Маңғыстау ауданы, Гурьев облысы) – қазақстандық саясаткер, мұнайшы-оператор, ғылым кандидаты. Маңғыстау облысының бұрынғы әкімі, «ҚазМұнайГаздың» бұрынғы басшысы. Қаз КСР 12-ші шақырылымының депутаты (1990), Қазақстан Парламентінің Сенаты депутаты (2013-2017).

## Өмірбаяны
Байұлы тайпасының Адай руының Жеменей бөлімінен шыққан.

1949 жылы 7 желтоқсанда Гурьев облысы Маңғыстау ауданының Таушық кентінде туған. Қазақ. Әкесі - Қиынов Кетебай, марқұм. Анасы - Жалғасбаева Ханзия, зейнеткер.
В.И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтын (1971) бітірген, тау-кен инженері. Техника ғылымдарының докторы (1994). Докторлық диссертациясының тақырыбы: «Батыс Қазақстан кен орындары жағдайында мунай өндірудің энергия сақтаушы технологиясы».
*ҚазПТИ-ді (*қазіргі ҚазҰТУ*) бітірген. 
*Жетібай мұнай-газ өндіру басқармасында мұнайшы-оператор, аға инженер, лаборатория жетекшісі
*1979 жылы жаңадан құрылып жатқан «Маңғыстаумұнайөнеркәсіпхимия» өндірістік басқармасында бас инженер, кейін *«Союзтермнефть»* өндірістік басқармасының
*1982 – 1987 жылдары «Қаражанбастермнефть» мұнай-газ өндіру басқармасының бастығы
*1987 – 1992 жылдары «Комсомолнефть» мұнай-газ өндіру басқармасының бастығы
*1992 - 1993 жылдары *«Маңғышлақнефть»* өндірістік бірлестігінің бас директоры
*1993- 1995 жылдары Маңғыстау облысының әкімі
*1995- 1997 жылдары ҚР Мұнай және газ өнеркәсібі министрінің орынбасары
*1997 – 1999 жылдары Каспий құбыр консорциумы бас директорының орынбасары
*1999 – 2002 жылдары Маңғыстау облысының әкімі
*2002 – 2003 жылдары *«Қазмұнайгаз»* ұлттық компаниясының президенті болды. 
*2003 – 2010 жылдары ҚР Энергетика мен минералдық ресурстар министрлігінде вице-министр.
*2010 – 2011 жылдары ҚР Мұнай және Газ министрлігінде вице-министр.
*2011 – 2013 жылдары *«Қазмұнайгаз»* АҚ басқарма төрағасы
*2013 – 2017 жылдары Қазақстан Парламентінің Сенатының депутаты
**«Парасат»* орденінің иегері.

## Марапаттары
* ''Парасат'' ордені
* ''Отан'' ордені
* *[[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалі|ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл]]* медалі
* *ҚР парламентіне 10 жыл* медалі
* *ҚР мұнайына 100 жыл* медалі
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Маңғыстау облысы
Санат:Маңғыстау облысының әкімдері
Санат:1949 жылы туғандар
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Өсербай Сәрсенбайұлы

**Өсербай Сәрсенбайұлы**(1834, Маңғыстау ауданы Шайыр ауылы – 1932) – болыс. 1873, 1881 жылы Хиуа, Ахал-Теке жорықтарына қатысып, елден ат, түйе жинап берді. Сол үшін Ресей үкіметінің күміс, алтын медальдарымен марапатталған. Қырық жылдай болыс болған. 1900 жылы Маңғыстауды зерттеген Г.Насибьянец экспед-на қол ұшын берген. Туысы – Қашаған Күржіманұлы қайтыс болғанда ақынды қолынан жерлеп, басына ескерткіш тұрғызады. Сәрсенбайұлының ел алдындағы беделімен санасқан кеңес өкіметі оны қудаламаған. Бейіті Қырықкез қауымында.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1834 жылы туғандар
Шайхы

**Шайхы** (1881, Маңғыстау ауданы, Жыңғылды ауылы – 1959) — Байұлы тайпасы Адай руының Шоңай-Монша бөлімінен шыққан діни қайраткер, ахун. Бұхара медресесінде 15 жыл білім алған. Есімі Маңғыстау, Қарақалпақстан, Түрікменстан, Өзбекстан қазақтарына танымал білімді адам болды. Елде мектеп ашып, бала оқытып, халықты сауаттандырумен шұғылданған. Мазары Хожелі қаласындағы Мәздімхан әулие қорымында. Басына қыштан күмбез тұрғызылған.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Алуадин Орахов

**Алуадин Орахов** (1925 ж. т., Атырау облысы) – есепші, соғыс ардагері. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Соғыстан оралған соң Маңғыстау облысы Бейнеу ауданында ұзақ жыл есепші болып қызмет атқарған. «Даңқ», Отан соғысы ордендерімен, «Германияны жеңгені үшін», т.б. медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Топокарт

**Топокарт** — негізінен, аэрофотосуреттерді өндеуге арналған стереофотограмметриялық әмбебап аспап; жердегі суреттерді өңдеуге де пайдаланылуы мүмкін. Аспапта екі жүп ленкермен жүзеге асырылатын механикалық қиылыстыру принңипі пайдаланылған. Байқау жуйесінің ұлғайтуы 6°, суреттер пішіні 23x23 см-ге дейін. Координаталық кареталар бағытын өзгертудің нәтижесінде проекциялау жазықтығын өзгертуге болады. Сызба үстелінің мөлшері — 900x1200 мм. Топокартқа ортофотопланды жасау үшін ортофотты қосуға болады
## Дереккөздер


Санат:Топография
Азық-түлік пункті

** Азық-түлік пункті **  — әскери бөлімдер мен  бөлімшелердің (командалардың) жеке құрамын және жеке әскери қызметшілерді ыстық тамақпен, азық-түлікпен, сумен қамтамасыз етуге арналған тұрақты штаттық немесе уақытша мекеме (бөлімше). Азық-түлік пунктінің құрамына қажетті қамтамасыз етуші жеке құрам, азық-түлік қорлары, тамақты және т.б. дайындайтын және тасымалдайтын жабдықтар мен мүліктер кіреді. 

Далалық жағдайларда азық-түлік пункті  батальондарда, дивизиондар мен бригадаларда (полктарда) олардың штаттық тылдық бөлімшелерімен санитариялық жағынан колайлы аймақтарда, жүруте ыңғайлы жолдары бар, жергілікті жердің жақсы қорғанышты және бүркемелі қасиеттері бар жерлерде жасалады. Қажет болған жағдайда олар инженерлік тұрғыда жабдықталады. Азық-түлік пункттері әскери-автомобильдік жолдарда жол-коменданттық бөлімдердің (бөлімшелердің) күштерімен және құралдарымен жасалады. 

Темір жол станцияларында, порттарда, кемежайларда, әскери азық-түлік пункттері арнайы салынған үйлерде (құрылыстарда) немесе жабдықталған вагондарда (кемелерде) орналастырылып, оларды әскери қатынас жолдары органдары ұйымдастырады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Дайындама бөлімі

**Дайындама бөлімі** (Отделение заготовительное) — илемделген қаңылтырдан, пішіннен немесе баспақталған пішіннен алғашқы дайындаманы кесуге арналған бөлім.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Мәмбетнияз Төлепұлы

**Мәмбетнияз Төлепұлы** (шамамен 1801, Маңғыстау ойы – 1876) – би, сардар. 

## Өмірбаяны
Ер Төлеп Әнетұлының 13 ұлының бірі, ел тізгінін ұстаған би, сардар. Байұлы тайпасы Адай руынан шыққан.

Мәмбетнияз 1868 жылғы патша өкіметінің «*Жаңа низам*» басқару жүйесіне, үй басына салық салуына қарсы «*Ғафурдың ауасы*» аталған Адай көтерілісінің бел ортасында болған тұлға. Бұл кезде ол төменгі және жоғарғы екі дистансаға бөлінген сегіз арыс Адайдың ішкі билігін, халық қалауымен сайланып кеңеспен шешіп отырған алты сардардың бірі және бас сардары болды.

## Тұлға мінездемесі

Есен Ермембет бидің Хиуа ханымен жауаптасуында 

«Елімнің сахи мырзасы деп Төлепұлы Мәмбетниязды атаймын»,

– деген бағасы, оның ұрпаққа тәлімдік үлгісі мол тұлға екендігінің кепілі. Мәмбетнияздан жеткен сөз нұсқалары арасында шоқтығы биігі – ел тұтастығын сақтауға қызмет еткен *«Үш ананың дауын*» шешуі (Мәмбетнияздың *«Сақал сипар бітімі*»). Ақын Мұрат Өскінбайұлы: 

«Ар жағым алаш, бер жағым Үш ананың баласы», 

– деп жырлаған Алшын рулар бірлестігінің (байұлы, әлімұлы, жетіру) үш бөлімі арасындағы 19-ғасырдың орта тұсындағы жанжал Ығылман Шөрекұлының «*Исатай – Махамбет*» жырының негізгі желілерінің бірі. Салмағына белі шыдас беретін жылқы табылмаған, ірі денелі Мәмбетнияз халық қалауымен бітімгерлікке шақырылып, жиынға сылаң құйрық сары атанмен барып, дау түйінін екі ауыз сөзбен түйіндеп бата жасаған.

## Дереккөздер


Санат:1801 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау облысында туғандар
Санат:1876 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:Қазақстан әскерилері
Орта төрткіл

**Орта төрткіл** – Өліқолтық шығанағының оңтүстік-шығысынан 13 км жерде орналасқан төрткіл. Оның беткейі түйетайлы келген. Сырт пішіні тау тұмсығына ұқсайды. Оңттүстікке қараған жағы жайлауыт. Үстірт үстінен қарағанда онша байқалмайды. Солтүстік жағы биік, кей жері жартасты. Төрткіл басында қазақтың бірнеше ескі моласы бар.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Төралы Самалықов

**Самалықов Төралы** (1898, Маңғыстау ауданы, Бозащы ауылы, – 1972) – педагог, Қазақ КСР-і халық ағарту ісінің озаты, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мұғалімі. 1922 – 57 ж. Кетік, Маңғыстау ауданы Қызыләскер мектебінде мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі, директоры болды. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мұғалімідері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:1898 жылы туғандар
Санат:1972 жылы қайтыс болғандар
Қойшекен Сәрсенов

**Қойшекен Сәрсенов**(1929, Атырау облысы Аққыстау ауылы Айбас-Бабан қонысы – 1993) – педагог, Қазақ КСР-і «Халық ағарту қызметінің үздігі». Орал педагогикалық институтын бітірген (1951). 1951 – 67 жылы Шахта орта мектебінде мұғалім, ауданы білім, мәдениет, баспасөз салаларында жауапты қызметтер атқарған. 1967 – 86 жылы Шетпе кентіндегі ғ2 орта мектепте оқу ісінің меңгерушісі, мектеп директоры, 1986 – 89 жылы Б.Жұмалиев атындындығы орта мектепте мұғалім болды. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл», «Еңбектегі ерлігі үшін» медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1929 жылы туғандар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Ғалия Шақкузова

**Шақкузова Ғалия** (1952 жылы туған, Атырау қаласы) – инженер-экономист, экономика ғылымының кандидаты Халықаралық педагогика білім академиясының корр. мүшесі. Ашғабад ауыл шаруашылsқ институтын (1968), Қазақ политехникалық институтын (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген (1973). 1973 – 86 ж. Қазақ КСР-і геология министірлігінің «Қазмұнайгазбарлау» басқармасында, «Өзенэнергиямұнай» басқармасында инженер, 1986 – 89 ж. Жаңаөзен мұнай техникумында оқытушы, 1989 – 92 ж. Атырау облысы статист. және талдау басқармасында бөлім бастығы болды. 1992 – 95 ж. Атырау мұнай-газ институтының экономика кафедрасының аға оқытушысы, доцент, 1992 – 2000 ж. «Қазақстан Каспийшельф» мемлекеттік компаниясында жетекші экономист қызметтерін атқарды. 1997 жылдан «Болашақ» академиясы колледжінің директоры. 40-тан астам әдістемелік оқулықтары, ғылыми еңбектері бар.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мұнайлы жыныстың сіңіргіштігі

**Мұнайлы жыныстың сіңіргіштігі** Мұнайлы жыныстың өзінің тарамдық бөлектену жазықтығы бетімен өзге заттарды немесе олардың түрбөлшектерін сіңіріп алу кабілеті.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Топографиялық шартты белгілер

[thumb|300px|[Топокарт]]
**Топографиялық шартты белгілер** — жер беті бедерін топографиялық карталар мен пландарға түсіруде қолданылатын жергілікті заттардың шартты (сызықтық, әріптік, контурлық, цифрлык) белгілері.

**Топографиялық белгілер** (Топографические знаки) — жергілікті заттардың топографиялық, карталардағы шартты (графикалық, әріптік, сандық) белгілері. Жергілікті заттардың шартты белгілері карталарда стандарт (үлгі) бойынша болады. Олар масштабтық, масштабтан тыс және түсіндірмелі болып негізгі 3 топка бөлінеді. Масштабты шартты белгілермен өз өлшемі бойынша карта масштабында керсетілетін заттар (орман, көл, т.б.) бейнеленеді. Масштабтан тыс шартты белгілер карта масштабында өлшемі шағын болғандықтан (шахталар, радиомачта) көрінбей қалатын жергілікті заттарды беннелеуге колданылады. Түсіндірмелі шартты белгілер масштабты, масштабтан тыс шартты белгілермен бірге, жергілікті заттарға қосымша сипаттаыа беру үшін колданылады (орман түрін керсететін белгі, әзеннің ағу бағытын корсететін белгі). Жергілікті заттардың шартты белгілерінің қасына объектінің аты көрсетіліп, түсініктеме берілуі мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Санат:Әскери іс
Авангард

**  Авангард ** (— алдында, garde — күзет) сөзінің бірнеше мағынасы бар:
* Әскери істе Авангард — негізгі әскери күшті қорғау мақсатында жорықта алдыңғы шепте жүретін әскери бөлімше. Авангард белгілі бір қашықтықта жүріп, негізгі күшті жаудың тұтқиылдан жасаған шабуылынан сақтауды, қарсыластың маңызды объектілерін, қорғаныс шебін басып алуды, негізгі күштің майданға кіріп, қанат жаюын қамтамасыз етіп, әскерлердің ұрысқа кіруіне қолайлы жағдай жасайды, кездесетін тосқауылдарды жояды. Авангардтың құрамы, оның негізгі күштерден алда жүру қашықтығы жағдайға және алдына қойылған міндетке байланысты. Ұрыста авангардты барлық атыс құралдары: оқпанды және реактивті артиллерия, минаатар, авиация т.б. қару түрлері қолдайды.
* Авангард (Стиль) - мәдениетте, сәулет саласында

* Саяси авангард

## Мекемелер аттары ретінде
* Авангард ФК
* Авангард спорт клубы
* Авангард спорт кешені
## Әкімшілік-аумақтық елді мекендер
* Авангард ауылдық округі
* Авангард (Иглин ауданы)

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Айрық беттер
Сүйекті Аққурай

200px|thumb|right**Сүйекті Аққурай** (Psoralea drupacea) — бұршақ тұқымдасына жататын шөптесін өсімдік түрі. Биіктігі 100—120 см, кейде 200 см болады. Тамыры тереңге кетеді. Сабағы тік бұтақтанған, түкті жапырақтары жай, бүтін жиекті, үшкүлақты келеді. Гүлдері ұсақ, ақ, қызғылт түсті жапырақ қолтығына орналасқан. Дөңгеленген жаңғақ тәрізді 5—6 мм бүршағы бар. Тұқымы ұсақ. Мамыр—шілдеде гүлдеп, тамыз—қыркүйекте дән береді. Оңтүстік Қазақстанда 3—4 мың га қоры бар. Түркістан ауданындағы тау бөктерлерінде, құмды жерлерінде қаулап өседі. Сүйекті Аққурай құрамында эфир майы болғандықтан медицинада дәрілік өсімдік ретінде қолданылады. Жапырағынан желім, тамырынан илік заттар, сабағынан арқан есетін жіп алынады.

## Дереккөздер

Санат:Ботаника
Қияқты (Маңғыстау облысы)

**Қияқты** — Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы, Тұщықұдық ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орналасуы
Аудан орталығы Шетпе ауылынан солтүстікке қарай 100 км, округ орталығы Тұщықұдық ауылынан батысқа қарай 25 км жерде, Қызылқұм құмының батысында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы және инфрақұрылымы
Ауыл 1973–1995 жылдары аралығында қаракөл қойын өсіретін «Тұщықұдық» кеңшары бөлімшесінің орталығы болып келген. Оның негізінде шаруа қожалықтары құрылды. Тұрғындары ауыз суды «Қияқты – Қаламқас» ауыз су құбырынан алады. «Қаламқасмұнай» өндірістік бірлестігіне қарасты «Қияқ» су тұщыту стансасы бар.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау ауданы елді мекендері
Итемген Орынбаев

**Итемген Орынбаев** (1938 ж. т., Маңғыстау ауданы Жыңғылды ауылы) – заңгер. ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1967). 1967 – 70 ж. Гурьев (қазіргі Атырау) қалалық, Маңғыстау аудандық прокуратураларында тергеуші, 1970 – 87 ж. Маңғыстау, Бейнеу аудандық соттарының төрағасы, 1987 – 94 ж. Жаңаөзен қалалық сотының төрағасы, судьясы, 1994 – 2005 ж. Маңғыстау аудандық сотының төрағасы, судьясы қызметтерін атқарған. Бірнеше мерекелік медальдармен, грамоталармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қуанышбай Талымжанұлы Мәмбетов

**Қуанышбай Талымжанұлы Мәмбетов** (1933 жылы туған, Қызылорда облысы Арал ауданы Құланды ауылы) — заң қызметкері, Қазақ КСР-інің еңбегі сіңген заңгері. 
* Алматы мемлекеттік заң институтын бітірген (1953). 
* 1953 – 1973 жылдары Батыс Қазақстан, Ақтөбе облыстарында сот жүйесінде әр түрлі қызметте болды. 
* 1973 – 1988 жылдары облысы соттың төрағасы, 
* 1988 – 1989 жылдары облыстың тарауына байланысты Атырау облысы соты төрағасының орынбасары, Жезқазған облысы сотының төрағасы қызметтерін атқарды. 
* 1990 жылы облысы соттың төрағасы болып қайта сайланды. 
* «*Құрмет белгісі*» орденімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Мұз желілері, желілік мұздар

**Мұз желілері, желілік мұздар** — жарықшақты сулы қаттағы немесе жарықшақтарда жиналған су мұз болып қатқан кезде түзілген тау жыныстарының жарықшақтарыңдағы мұз түзілімдері. Тігінен ұзындығы 15 м болғанда, қалындығы 8 м-ге дейін жетеді. Әдетте, тау жыныстарының көп жылдық тонды атыраптарында кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Мырзабай Сәтебайұлы

**Мырзабай Сәтебайұлы** (1937 жылы туған, Маңғыстау ауданы Сарытас шығанағы) – еңбек ардагері. 1954 – 63 жылы Сарытастағы ауа райын бақылайтын мекемесінде бас есепші, 1963 – 65 жылы «Казсельхозтехника» мекемесінде аға маман, 1965 – 97 жылы Таушық ауылдық кеңесінің хатшысы, «Жаңажол» кеңшарының автоклуб меңгерушісі болды. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970), «Ерен еңбегі» медальдарымен, Құрмет грамоталарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1937 жылы туғандар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Мұз жиналу алабы

**Мұз жиналу алабы** - нұсқасы мұз айрықпен анықталатын мұздық жамылғысының бөлігі. Бұдан мұз жеке шықпа мұздыққа немесе мұздықтың белгілі бір шебінің бөлікшесіне қарай жылжиды. Мұздықтарды мұз жиналу алабы на бөлу мүздық массасының балансын есептеуді жеңілдетеді.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Тағаниязов Жаржан

**Тағаниязов Жаржан** (1932 жылы туған, Маңғыстау ауданы Қарашағыр қонысы) – ауыл шаруашылығы саласының маманы. 1951 – 1954 жылы аудандық газетте есепші, 1957 – 1993 жылы Форт-Шевченко қаласындағы автобазада жүргізуші, механик, диспетчер, кәсіподақ комитетінің төрағасы қызметтерін атқарған. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен марапатталған (1970). 

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Тілеген би Мәмбетұлы

**Тілеген Мәмбетұлы** (1863, Адай оязы – 1926) — шешен, би. Өз заманында болыс болып ел билеген, шешен болып шаршы топта сөз сөйлеген Маңғыстау билерінің бірі. Ел аузында «*Медет қара Тілеген*» атымен қалған. Тілегеннің «*Жастарға өсиеті*», «*Содыр ісіне берген сабағы»*, «*Мәтжан биден сабақ алуы*», «*Екі бойдақтың дауы»*, *«Тілегеннің тоқтамыс Оразға айтқаны*» т.б. шешендік сөздері күні бүгінге дейін ел жадында сақталған.

## Шежіре
Адай Батыр – Келімберді – Мұңал Батыр – Бәйімбет – Сабытай Батыр – Медет – Құл – Байбол – Арғынбай – Қадірше – Бегешалы – Аланияз – Мәмбет – Тілеген

## Дереккөздер


Санат:Қазақ би-шешендері
Сандықтас (ескерткіш тақтатас)

**Сандықтас** – қабір үстіне қойылатын қарапайым ескерткіш тақтатас-белгі; Маңғыстау өңірінде кең таралған қабірүсті ескерткіштерінің бірі. Сандықтастар 14 – 15 және 20 ғ-дың басында құлпытас және қойтаспен бірге қабір басына құрастырылып орнатылатын болған. Сандықтас түрлері ертедегі және көркем-сәулеттік пошымдарға бөлінеді. Ертедегі пошымы қарапайым параллепипед пішінінде өңделген немесе шала өңделген жазық тақтатастардан құралады. Көркем-сәулеттік түрлерінің жоғарғы жағы доғалданып, күмбезделіп жасалады да, оның қабырғаларына ою-өрнектер мен әр түрлі суреттер салынады.

## Дереккөздер
Аванпост

**Аванпост** () — алдыңғы пост, алдыңғы шеп, әскердің қарсылас жаққа қойылған алдыңғы күзет посты, сонымен қатар посттың орналасқан орны. Ол 18-19 ғасырларда орыс және басқа да шетел әскерлерінде қолданылған. Соңғысында және армия ұстаған барлық мемлекеттерде осы күнге дейін сақталған.

## Дереккөздер


Санат:Әскери құралымдар
Мұз картасы

**Мұз картасы** - ұшақ, жердің жасанды серіктері немесе теңіз кемелерінен мұз барлау арқылы алынған мұз ақпаратының шартты белгілері бойынша түсірілген теңіздер тобының, теңіздің немесе оның бір бөлігінің бланкгік картасы.Мұз картасы мұздың бөлінуі, оның бірігуі, құрамы, үйінділігі және басқа сипаттамалары туралы деректерді камтиды. Мұз картасын жедел және шолулық деп бөледі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Қалым Қиянов

**Қалым Қиянов**(*[[1938]], [[Маңғыстау ауданы]],[[Тұщықұдық ауылы]]– [[1990]]*) – еңбек ардагері, шопан. 
*1954 – 1990 жылдары Ортаеспе ұжымшары, *«Тұщықұдық»* кеңшарында көмекші шопан, бас шопан болып еңбек еткен. 
*Мал шаруашылығын өркендетуге қосқан еңбегі үшін Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1963)
**«В.И. Лениннің туғанына 100 жыл»* мерекелік медалімен (1970) марапатталған. 
*Социалистік жарыстың жеңімпазы (1975, 1980).
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Алексей Иванович Осадчий

**Алексей Иванович Осадчий** (1928 ж. т., Бальменск ауданы Дранишников с.) – мұнайшы-геолог, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мұнайшысы.

## Өмірбаяны
Грозный мұнай институтының геология-барлау факультетін бітірген (1952). 

*1952 – 1965 ж. «Қосшағылмұнай» тресі мен Құлсары кәсіпшілігінің ұңғымаларды күрделі жөндеу кеңсесінде, Байшонас мұнай кәсіпшілік басқармасында геолог, бас геолог.

*1965 – 1970 ж. Өзен мұнай-газ өндіру басқармасында геолог, бас геолог.

*1970 – 1987 ж. Маңғыстау өндірістік бірлестігінде бөлім бастығы. 

*1987 – 1991 ж. бірлестікте жауапты жұмыстар атқарды. 

## Марапаттары
«Мұнай өндіру өнеркәсібінің үздік қызметкері» белгісімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1928 жылы туғандар
Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Маңғыстау облысы тұлғалары
Қияңды

**Қияңды** – Маңсуалмас қыраты мен Бағытай-Беніке ойысындағы құрғақ арна. Бейнеу ауданында орналасқан. 
*Ұзындығы 80 км. 
*Маңсуалмастың орта тұсындағы бұталы тоғайдан басталып қырат бойымен жүріп, Батысындағы Бағытай-Беніке ойысына барып бітеді. 
*Арна бойымен көктемдегі қар, жауын-шашын кезінде 10 – 15 күндей ғана су ағады. 
*Шығыс жағалауы жарқабақты (*12 м-ге дейін*), батысы сайлы-жыралы келген. 
*Бұта аралас *[[жусан]], [[жантақ]], [[жүзгін]],* тағы басқа өсімдіктер өседі. 
*Қияңды арнасы жыл бойғы мал жайылымы саналады.
## Дереккөздер
Әбдікерім Сапаров

**Сапаров Әбдікерім** (1918, Маңғыстау ауданы, Мырзайыр-Басқұдық жері – 1999) – соғыс және еңбек ардагері, жұмысшы. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1946 ж. бастап Ақырап, Екпінді ұжымшарларында, Куйбышев атындағы, «Комсомол» кеңшарларында жұмыс жасаған. Қызыл жұлдыз, 1-дәрежелі Отан соғысы (1985) ордендерімен, «Ерлігі үшін» (1946), «Еңбек үздігі» (1973) медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Шақпақты (жол)

**Шақпақты(жол)** – Шопан ата мешітінің шығысындағы жол. Ол тауды бойлай қуалап, бір жерінде ойға түсіп, қайта қырқаға шығып, Үстіртке көтеріледі. Жол бойында шақпақтас (кремний) көптігіне байланысты, солай аталған. Үстіртке жақындаған жерде жол апатынан қайтыс болған жүргізушілерге қойылған белгі, қырқаға көтерілген жерде беткейге тақау ежелгі аң аулайтын аран орны бар. Жол Үстіртке көтеріле бере, шығыс тұстан Жосалының жолына қосылады. Шақпақты қазір Шопан ата үстімен Бекет ата басына баратындарға белгі бағыты саналады.
## Дереккөздер


Санат:География
Сәттіғұл Жанғабылұлы

**Сәттіғұл Жанғабылұлы** (1876, Маңғыстау ауданы Бозащы ауылы – 1966, Тұщықұдық ауылы) – ақын, Қазақстанның халық ақыны (1961).

## Өмірбаяны
1898 жылғы жұттан кейін Сәттіғұлдың үй-іші Хорезм аймағына барып, егіншілікпен айналысады. Көп ұзамай Маңғыстауға оралады. 15 – 16 жасынан айтысқа түсіп, ақын атанған. Абыл мен Нұрым, Қалнияз бен Қашаған ақындардың дәстүрін жалғастырды. 1898 және 1910 жылы жұт сұрапылы мен 1916 жылғы патша жарлығы кезіндегі бұқара халін толғайды. Патшалық езгіге қарсы халық күресін бейнелейтін «Досан батыр» дастанын шығарып, ел арасына таратады. 

Сәттіғұл жырлары баспасөз бетінде 1920 жылдан жарияланып келеді. 

Жазушылар одағы мұшелігіне (1937) қабылданған Сәттіғұл Алматы қаласында өткен көркемөнерпаздар байқауына (1937), Мәскеу қаласындағы Бүкілодақтық ауыл шаруашылық көрмесінің ашылу салтанатына (1939), Қазақстан жазушылары мен халық ақындарының 2-съезіне (1939), республикалық ақындар слетіне (1941), республика, облысы айтыстарға (1943), Абайға арналған мәжіліске (1954) қатысады.

## Шығармашылығы
Сәттіғұлдың өлеңдері 
* «Ленин» (Қ-о., 1928), 
* «Ақын жырлары» (А., 1958), 
* «Пернедегі термелер» (А., 1965), 
* «Айтыс» (3 том, А., 1966), 
* «Ленин деп халық жырлайды» (А., 1969), т.б. жыр жинақтарына енген. 
* Оның «Тоқсан толғау» (1966), 
* «Ой толғауы» (1986), 
* «Аманат» (1996) атты өлеңдер жинағы жарық көрді.

Ақынның Сүгір жыраумен, Құмармен, Сұраубаймен айтыстары, Тобаниязға арнаған толғау-жырлары бар. Сәттіғұл:
* «Менің Отаным», 
* «Бүгінгі Қазақстаным», 
* «Жетібай жыры», т.б. толғауларында өмірдің өзі тудырған өзекті мәселелерді халық көңіліне жол табар жанды сөзбен тебірене толғаған, әдеби мұралардан Абыл, Ақтан, Елбай, т.б. ақындар жырын бүгінгі ұрпаққа табыс еткен ақын. Қазақ КСР Жоғарғы. Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1966) марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау ауданында қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан халық ақындары
Жәмек Мүсілімұлы Оспанов

**Жәмек Мүсілімұлы Оспанов** (1928, Атырау қаласы – 1996) – журналист, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мәдениет қызметкері. 1946 ж. ҚазМУ-дың (қазіргі ҚазҰУ) журналистика факультетінде оқи жүріп, «Социалистік Қазақстан» газетінде корректор болып жұмыс жасаған. Университетті бітіргеннен кейін де ол осы редакцияда әдеби хатшы, әдеби қызметкер болған. 1977 жылдан Маңғыстау облыстық «Коммунистік жол» газетінің редакторы, облыстық теледидар және радио комитетінде бас редактор қызметтерін атқарған. Оның очерктері бірнеше жинақтарда, қазақ, орыс тілдерінде жарияланған. Н.Пановтың «Шахмат үйренушілерге көмек» деген кітабын аударды. Бірнеше рет республикалық Журналистер одағы съезіне делегат болып сайланды. ХШЖК-нің қола медалінің иегері.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мұз күмбезі

**Мұз күмбезі** - бұрқақты ұңғыманың төңірегінде сыртқа атылған жер асты суларының қабатталып қатуынан төбе түрінде қалыптасқан, биіктігі 6 м-ге дейін жететін мұз массасы. Көп жылдық тоңдытау жыныстарының атырабындағы өзендердің аңғарларында кездеседі. Кейде мұз күмбезін өзен, көл немесе теңіз мұздарының бөртпе төбешіктері деп те атайды.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Мәмекқазған

**Мәмекқазған**– Хиуа жолының Оңтүстік Үстірттен шығар жердегі орналасқан құдық. Тереңдігі 8 – 10 м. Суы тұзды. Құдықты қаздырған Шегем ауылының белгілі адамы Мәмек Түркебайұлы. Мәмекқазған емшілігімен, сынықшылығымен аты шыққан. Зираты Қаражар қорымында. Құдық қазірге дейін қолданыста.
## Дереккөздер


Санат:Құдықтар