open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қопа (Іле алабындағы өзен)

**Қопа** – Іле алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Қордай ауданы және Алматы облысы Жамбыл ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 163 км, су жинайтын алабы 6940 км².

## Бастауы
Жетіжол, Кіндіктас тауларының солтүстік беткейіндегі Бел аулының төңірегінен басталып, Жиренайғыр темір жол стансасының солтүстігінде 7 км жерде Ұзынқарғалы өзенімен бірге  Күрті өзенін құрайды.

## Гидрологиясы
Арнасы кең, жағасы тік жарлы. Жер асты суларымен, жауын-шашынмен толығады. Жылдық орташа су ағымы сағасында 1,01 м³/с. Жағалауы – шабындық, мал жайылымы. Егістік, бау-бақша суару үшін пайдаланылады. Қопадан бірнеше шағын канал тартылған.

Салалары: Жанжігіт, Кірөзек, Тебет, Жартас, Мұса, Ақсеңгір, Жиренайғыр.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) өзендері
Санат:Іле су алабы
Санат:Қордай ауданы өзендері
Автокөлік шығаратын елдер тізімі

thumb|350px|2005
thumb|350px|2000
Бұл **Автокөлік шығаратын елдер тізімі** Халықаралық Автомобиль өндірушілер ұйымы негізінде 2011 жылдың сәуір айында жасалған. Келтірілген сандар жолаушылар көлігін, жеңіл коммерциялық көліктер, минибаздарды, жүк көліктерін, автобустарды және оқытушы көліктерді қамтиды.

## Сілтемелер мен түсініктемелер

Санат:Көлік өндірісі
Санат:Ел тізімдері
Жабағылы суғару жүйесі

**Жабағылы суғару жүйесі** – Түркістан облысы Түлкібас ауданында орналасқан. Жабағылы өзені Ақсуат тауынан бастау алады. Ол осы аумақтағы су көздерін және жер ресурстарын толық пайдалану мақсатында салынған. Cуландыру жүйесінің жалпы ұзындығы 36 км, су жиналатын алабы 0,221 км², орташа көп жылдық су ағымы 0,07 км3, орташа көп жылдық су шығымы 2,22 м³/с. Аумағы 2 – 3 мың га-дан астам жердегі бақша дақылдары мен шабындықтар суғарылады. Су өзен арнасынан ылдиға қарай өздігінен ағады. 

## Дереккөздер


Санат:Түркістан облысы географиясы
Санат:Қазақстан суару жүйелері
Жабай

**Жабай** – Есіл алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Зеренді, Сандықтау, Атбасар аудандары жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 196 км, су жиналатын алабы 8800 км2.

## Бастауы
Бастауын Зеренді тауынан алып, Тимашевка ауылының (Атбасар ауданы) тұсында Есіл өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Төменгі арнасы кең, ағысы баяу, жайылмасы 400 м-ге дейін жетеді, суы тұщы (тұздылығы 0,8 — 1,0 г/л). Салалары - Жыланды, Айдабол, Сарымсақты. Көп жылдық орташа ағыны 0,89 м3/с. Жауын-шашын және жер асты суымен толығады. Қазан айының аяғында қатып, сәуірдің екінші жартысында мұзы ериді. Өзенде көкбас, шортан, табан балық, шабақ бар. Суы шаруашылықтарда кеңінен пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Атбасар ауданы өзендері
Санат:Зеренді ауданы өзендері
Санат:Сандықтау ауданы өзендері
Санат:Есіл су алабы
Жабайұшқан

**Жабайұшқан**– Маңғыстау облысы Қарақия ауданында орналасқан қоныс. 

Солтүстік-батысында Сеңгірқұм құмы бар. Батыстан шығысқа қарай 25 – 30 км-ге созылған. Енді жері 7 км. Қоныстың солтүстік және оңтүстік бөліктері 40 – 50 м-лік жыралармен тілімденген.  Солтүстік-шығысында теңіз деңгейінен төмен жатқан батпақты сор, оңтүстік  бөлігіндегі жыралы беткейлерінде құрғақ арна кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы қоныстары
Санат:Қарақия ауданы географиясы
Қоңыртемірші

**Қоңыртемірші** – Сарыарқадағы тау, Қарқаралы тауының оңтүстік-шығысында 80 км жерде.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Қарағайлы кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 70 км жерде орналасқан. Ең биік жері - Қарасораң шоқысы (1369 м). Оңтүстіктен солтүстік-шығыс бағытта 45 км-ге созылып жатыр, ені 10 – 15 км.

## Геологиялық құрылымы
Тас көмір дәуірінің жыныстарынан түзілген.

## Жер бедері
Аралары өзен арналарымен тілімденген тізбекті, жоталы және күмбезді таулардан тұрады. Батыс беткейі тіктеу, жартасты келген, бұл бөлігі Ақтайлақ, Қазанғап өзендерінің аңғарымен, шығыс беткейі жазда тартылып қалатын Шақабай, Қаражан, т.б. өзен, бұлақ аңғарларымен тілімденген. Қоңыртемірші Түндік, Қусақ, Ақтайлақ өзендерінің суайрығы.

## Өсімдігі
Шалғындық қызғылт қоңыр топырағында селеу, сұлыбас, бетеге, көде өседі, қайыңды-көктеректі орман, астық тұқымдас шөптесіндер кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Жабайы ара

** Жабайы ара ** — шаншартұмсық жарғақ қанаттылар тұқымдасына жататын жәндіктер тобы. Олардың 22 мыңнан аса түрлері белгілі. Жабайы араға жалтырауық жабайы ара, тескіш жабайы ара, қатпарқанатты жабайы ара, тағы басқа жатады. Жабайы араның көбі жеке, тек қатпарқанатты жабайы ара мен тескіш жабайы араның кейбір түрлері қауымдасып тіршілік  етеді. Ересек жабайы ара гүл шырынымен қоректенеді. Кейбір қауымдасып тіршілік ететін жабайы ара, мысалға, гүлдің жабайы арасы гүл шырынымен және тозаңымен өз дернәсілдерін қоректендіреді. Жабайы араның  көбісінің дернәсілдері ұяшықта аналық аралар жинаған қорекпен (жәндіктер, өрмекшілер) қоректеніп, дамиды. Жабайы араның көпшілігі пайдалы: зиянды жәндіктерді жояды және өсімдіктерді тозаңдандырады. Тек кейбір түрлері бал араларына шабуыл жасап, ауыл шаруашылығына зиян келтіреді.
## Дереккөздер


Санат:Аралар
Жабайы жануарларды таңбалау

** Жабайы жануарларды таңбалау, ** *[[сақина салу]], білезік салу* — жануарларға әр түрлі зоологиялық және экологиялық зерттеулер жүргізу үшін қолданылатын әдіс. 

Бұл әдістің артықшылығы — жануарларды аулап немесе атып алмай-ақ, табиғи жағдайда оларға бақылау жүргізуге болады. Осы әдістің көмегімен жануарлардың қоныс аударуын, мекендейтін жерлерін, санын, өніп-өсуін, маусымдық және тәуліктік биологиялық ерекшеліктерін, жас ерекшеліктерін анықтауға болады. Табиғи ортада ауру тарататын жәндіктердің таралуын, олардың даму процестерін, бір-бірімен байланыстарын зерттеуде де бұл әдісті қолданудың маңызы зор. Жабайы жануарларды таңбалау үшін металдан жасалған әр түрлі сақиналар қолданылса, бұлан, арқар, қарақұйрық, аю сияқты ірі хайуанаттарға түрлі түсті қарғылар кигізіледі. Кейде жануарлардың денесіне әр түрлі бояулар жағып та бақылау жүргізіледі. Соңғы жылдары жануарлардың тіршілігін зерттеу үшін радиотелеметрия әдісі де кең қолданылады. Ол үшін аңдар мен құстардың денелеріне радиоқабылдағыш бекітіп, сол арқылы олардың тіршілігінен ғыл. мәліметтер алынады.  Қазақстанда құстардың аяғына сақина салу арқылы зерттеу 1926 жылы басталды. 2000 жылға дейін 3 млн-нан астам құстарға білезік салып, мамандар олардың биологиялық ерекшеліктерін зерттеді. Сол арқылы құстардың қай жерге ұялап, қыстап шығатыны және көктем мен күзде олардың ұшу жолдары жайлы мәлімет алынды. Сондай-ақ, Қазақстанды мекендейтін қанаттылардың біразы Орта Азияда, Үндістанда, Африкада қыстап шығатындығы белгілі болды. Жабайы жануарларды таңбалау арқылы аңдар мен құстардың бұрын белгісіз болып келген құпия сырларын ашуға, көптеген ғылыми мәліметтер алуға болады.
## Дереккөздер


Санат:Зоология
Санат:Таңбалар
Жабайы шомыр

** Жабайы шомыр** () – орамжапырақ тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. 

Биіктігі 10 — 70 см, жапырақтары жалпақ, кезектесіп орналасқан. Гүлі сары немесе ақ, жемісі — бұршаққын. Жаз бойы және күзде гүлдейді. Жаздық егістікте, тыңайтуға қалдырылған жерлерде көбірек өсетін арамшөп. Жабайы шомыр өспеу үшін астық тұқымын тазалайды, егіс алмастырылады, күздік қарабидай егіледі. Жабайы шомыр тұқымы пісіп жетіле бастаған кезде улы болады. Жас жабайы шомырды мал жақсы жейді, оны сүрлемге қосуға болады. Негізінен шикілей пайдаланылады, пәлегі малға беріледі. Жабайы шомырдың құрамында 1,58% қант, 1,92% болок, С витамині 20-25 мг%, минералды тұздар, ферменттер бар.

## Дереккөздер

Санат:Орамжапырақтар
Санат:Еуразия флорасы
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Санат:Шырыштылар
Санат:Жасыл тыңайтқыштар
Санат:Species Plantarum кітабында алғаш рет жазылғандар
Санат:Қарақшылық өсімдіктері
Жабы

** Жабы**, *жабы жылқысы* – байырғы қазақы жылқысының бір түрі. 

## Сипаты
Қазақстанның оңтүстік-батыс және оңтүстік-шығысында өсіріледі. Денесі ірі, басы дөрекілеу, мойны қысқа, омыраулы, кеудесі кең, жоны жалпақ сауырлы, құйрық-жалы қалың әрі ұзын, денесі тығыз, етті болады. Салт мінуге де, жегуге де ыңғайлы. Әдетте торы және жирен түсті, сұр көк болады, қара түстісі сирек кездеседі. Алыс жолға төзімді.

* Айғырының шоқтығына дейінгі биіктігі - 144,8 см, тұрқы - 152 см, кеуде орамы - 179,1 см, жіліншік орамы - 19 см, орташа салмағы - 600 кг.
* Биесінің шоқтығына дейінгі биіктігі - 143 см, тұрқы - 149 см, кеуде орамы - 178 см, жіліншік орамы - 187 см; ораташа салмағы - 550 кг.
Жабы Қазақстанның көптеген шаруашылықтарында ет үшін өсіріледі. Жайылымда жүргеннің өзінде әр биеден тәулігіне 11 — 15 л сүт саууға болады. Жайылымда семірген жабыдан 230 — 250 кг таза ет түседі.

## Дереккөздер

Санат:Жылқы тұқымдары
Санат:Мал шаруашылығы
Жабыртау

**Жабыртау** – Кетпен (Ұзынқара) жотасында, Қаратау мен Текес жазығының аралығында орналасқан тау.

## Географиялық орны
Алматы облысы Райымбек ауданы жерінде. Абсолюттік биіктігі 2292 м, дөңгелене келген таудың ұзындығы мен ені 3 – 5 км.

## Жер бедері мен геологиялық құрылымы
Беткейлері көлбеу, сай-жыралармен тілімденген. Төрттік кезеңнің аллювийлі-пролювийлі шөгінділері жапқан палеозойдың жыныстарынан түзілген.

## Өсімдігі
Таудың қоңыр және қызғылт қоңыр топырағында бұта аралас бетегелі шөптесіндер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Райымбек ауданы таулары
Жабысқақ (өсімдік)

**Жабысқақ** () – айлауыктар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

Қазақстанның барлық аймақтарында кездесетін 1 түрі – жатаған жабысқақ (Asperugo procumbens) бар. Биіктігі 10 – 50 (100) см, сабағы етті, жабысқақ тікенді. Жапырақтары ұзынша-эллипс немесе қалақты қандауыр тәрізді, кезектесіп орналасқан. Гүлдері жапырақ қолтығынан шығады. Тостағанша жапырақшалары 5 бөлікке бөлінген, күлтесі күлгін немесе көкшіл түсті. Сәуір – маусым айларында гүлдеп, мамыр – шілдеде жемістенеді. Жемісі – домалақ жаңғақша. Жабысқақ күздік астық дақылдары мен жоңышқа егілген алқаптардың арамшөбі болып саналады. Халық медицинасында өсімдік тұнбасын демікпе мен тұншығуға қарсы ішеді.

## Дереккөздер


Санат:Айлауықтар
Жаға (қыстау)

**Жаға** – Атырау облысы Қызылқоға ауданында орналасқан қыстау. Ойыл өзенінің сол жағалауында, Миялы ауылынан солтүстік-батысқа қарай 2 км жерде. Оңтүстік-батысында Тайсойған құмымен шектесіп жатыр. Қыстаудан оңтүстік-батыс бағытта Жарыпшыққан өзені ағып өтеді. Маңайында Қолқақұдық, Балабейіт, Құрманғазы, Еспекөл, Ақши, т.б. қыстаулар орналасқан. Жаға Ойыл өзенінің жақын орналасуына байланысты қолайлы жайылым.

## Дереккөздер


Санат:Қыстаулар
Санат:Атырау облысы қыстаулары
Санат:Қызылқоға ауданы географиясы
Жағалбайлы (тау)

** Жағалбайлы **– Тарбағатай жотасының солтүстігінде, Бұғаз және Базар өзендерінің аралығындағы тау. 

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы Қызылкесік ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 7 км жерде орналасқан. Ұзындығы 20 – 25 км, ені 10 км. Биіктігі 900 – 1000 м аралығында. 

## Жер бедері
Беткейлері жайпақ, оңтүстік-шығыс бөлігі биік жартасты, тас жыныстары шығып жатады. 

## Өсімдігі
Қоңыр топырағында тобылғы, бетеге, қара сұлы, басқа да шөптесін өсімдіктер өседі. Жағалбайлының бөктеріндегі Сарыбұлақ, Ақтүбек қыстаулары мал жайылымына пайдаланылады.
 
## Дереккөздер

Санат:Тарбағатай ауданы таулары
Жағал шақшақ

**Жағал шақшақ** () – торғайтәрізділер отряды шыбыншылар тұқымдасына жататын құс. 

Қазақстанның солтүстік мен батыс аудандарының орманды далаларында, көбіне сазды шалғындықтар мен орман-тоғайларда мекендейді. Дене тұрқы 15 см, қанатының ұзындығы 8 см-дей, салмағы 15 – 20 г. Мекиені мен қоразының түсі бір-біріне ұқсас, арқалары теңбілді, қоңырқай сұр түсті, бауыры – ақшыл. Басқа сайрауық құстардан негізгі ерекшелігі – ересектерінде де, балапандарында да ақшыл түсті жалпақ қасының болуы. Даусы ашық, үні әуенді, оның көптеген сайрауық құстардың үндерін қайталай алатын қабілеті бар. Жағал шақшақ – жыл құсы. Қазақстанға сәуірдің аяғында ұшып келеді. Қалың шөп арасына шұңқыр жасап, ұясын жерге салады. Ұясын тайыз табақша тәрізді етіп, өсімдіктердің құрғақ сабақтары мен жапырақтарынан өріп жасайды. Оның түбіне майда өсімдік сабақтарын, кейде жүн мен қыл да төсейді. Ұясына 5 – 6 жұмыртқа (көк, жасыл түсті) салады. Оны мекиені 12 – 14 күн шайқайды. Балапандары ұядан 5 – 6 күнде ұшады. Ұсақ жәндіктермен және олардың жұлдызқұрттары, дернәсілдері, өрмекшілер, моллюскілер, жауын құртымен, т.б. қоректенеді. Қыркүйекте жылы жаққа ұшып кетеді. Жағал шақшақ зиянкес жәндіктерді жеп, орман шаруашылығына пайда келтіреді.

## Дереккөздер


Санат:Шақшақтар
Санат:1758 жылы зерттелген жануарлар
Санат:Еуразия құстары
Санат:Африка құстары
Жағастай дембеті

**Жағастай дембеті ** () – айлауықтар тұқымдасы, дембет туысына жататын көп жылдық көлеңке сүйгіш өсімдік. 

Қазақстанда Кетпен (Ұзынқара) тауындағы Қалжат сайында өседі. Биіктігі 15 см-дей. Тамыр жапырақтарының сағақтары ұзын, жүрекше тәрізді. Сабағында ұсақ жапырақтары кезектесіп орналасады. Көгілдір гүлдері шар тәрізді шоғырланған. Тұқымынан көбейеді. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жеміс береді. Жемісі жаңғақша, сырты тегіс болады. 

Жағастай дембеті – өте сирек кездесетін *реликт* өсімдік. Оның өсу ареалының жылдан-жылға таралуына байланысты қорғауға алынып, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Айлауықтар
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Жабық жотасы

**Жабық ** – Жетісу Алатауы тауының шығысында орналасқан жота,  Алакөл өңірінің жазғы жайлауы. Теңіз деңгейінен 2500-2600 м биіктікте жатыр. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 3130 м. Жазғы жайлауға Тік, Қарағайлы және Көл асулары арқылы шығуға болады. Тау шатқалында Жасылкөл көлі орналасқан. Суы мөлдір, таза. Жабық жотасындағы Майтөбе, Жаманкүнгей, Бұжыр, Шатыр қыраттары мен Ойжайлаудың шөптері шүйгін әрі малға өте жұғымды. Қайнар мен тұмалары көп, суы мол. Айнакөл, Оразбай сайы, Қараой бастауларынан қосылған бұлақтар Үпі шатқалымен төмен ағып, Ырғайты өзеніне қосылады.

## Ауа-райы
Күні бұлыңғыр, жауын-шашынды, аспанды бұлт торлап, ашық күні сирек болғандықтан оны «Жабық жота» деп атаған. Түні салқын, дүркін-дүркін қарлы бұршақ жауып тұрады. Биік жоталарының солтүстік шатқалдарында жазда да қар жатады.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу Алатауы
Санат:Жайлаулар
Санат:Алакөл ауданы таулары
Жаздыбай

**Жаздыбай** – Жақсы Қарғалы өзенінің оң саласы. Елек өзенінің алабында.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Қарғалы ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 35 км.

## Бастауы
Жездібай (Березовка) ауылының шығысындағы Шаншар қыстауы маңындағы бұлақтардан бастау алып, Петропавловка ауылының  тұсында Жақсы Қарғалы өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Жоғарғы ағысының жағалауы тік жарлы, орта және төменгі бөлігі жайпақ. Қар және жер асты суларымен толығады. Мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Қарғалы ауданы өзендері
Жаздық дақылдар

** Жаздық дақылдар **– көктемде егілетін және сол жылы өнім беретін ауыл шаруашылық дақылдары. Жаздық дақылдардың көпшілігі бір жылдық өсімдіктер. 

Жаздық дақылдарға дәнді дақылдардан – жаздық бидай, жаздық арпа, сұлы; жармалық дақылдардан – тары, күріш, жүгері, қарақұмық; бұршақ тұқымдастардан – бұршақ, қытайбұршақ, қойбұршақ, жасымық, үрмебұршақ; майлы дақылдардан – күнбағыс, зығыр; техникалық дақылдардан – күнжіт, мақта, кенепшөп; көкөністерден – картоп, қияр; екі жылдық дақылдардан – қант қызылшасы, темекі, қызанақ, капуста; жемшөптерден – жоңышқа, түйежоңышқа, сиыржоңышқа, т.б. жатады. 

Елімізде жаздық дәнді дақылдардың егістік аумағы барлық егістіктің 94 – 95%-ын құрайды. Әр топқа, тіпті, бір топқа жататын әр түрлі өсімдіктердің өніп-өсу ерекшеліктері бар. Олардың өнімділігі, сапасы да әр түрлі. Бұл көрсеткіштер өсу орталығына, жердің құнарлылығына, ауа райына қарай өзгеріп отырады. Жаздық бидайдың өзі дәнінің сапасына қарай жұмсақ және қатты бидай болып бөлінеді. Жұмсақ бидайдың өнімділігі жоғары, сапасы төмен, ұны макарон жасауға келмейді. Әйтсе де жұмсақ бидай астық шаруашылығының негізгі дақылы ретінде елімізде жаздық бидай егісінің 90%-тен астам жеріне егіледі. Бидай дәні 1 — 2 С-та өсе бастайды, бірақ дәнді топырақ темп-расы 10 — 12С-қа жеткен мезгілде себу керек. Күннің жылынуы әр жерде әрқалай, әр мерзімде өзгеріп тұрады. Республикамыздың батысында сәуір айында күн жылып, температура қажетті мөлшерге жете бастайды. Ал күннің тез жылуына байланысты жер тез құрғай бастайды, сондықтан ылғалды тиімді пайдаланып, жаздық дақылдарды мерзімінде сепкен жөн. Еліміздің солтүстігінде көктем кеш шығып, құрғақшылық ертерек басталады, жаз ортасы жаңбырлы, егістіктің өсіп-жетілуіне қолайлы келеді. Сондықтан бұл жерде жаздық дақылдарды кешірек (мамыр айының 10 — 15-терінде) егеді. Ал бидай сорттарының ерте-кеш пісетініне қарай егу мерзімі реттеліп отырады. Кеш пісетіндерін ертерек, ерте пісетіндерін кешірек себеді. Бұл жағдай дәнді дақылдарды егу кезіндегі ұйымдастыру жұмыстарын, әр мерзімде егілген егістің пісу мерзімін реттеуге, әр мерзімде піскен дақылдарды шығынсыз жинап алуға мүмкіндік береді. Өнім әр мерзімде жиналған кезде егістік даланы ретімен келесі егіске дайындайды. Өнім шығымдылығы егілетін дәннің егу мөлшеріне, егу тереңдігіне байланысты болады. Бұл өлшемдер әр дақылда әр түрлі. Оған қоса топырақтың құнарлылығына, ылғалдылығына, температурасына байланысты өзгеріп тұрады. Мысалы, Батыс Қазақстан облысында әр га-ға 1,5 — 2,8 млн., солтүстікте 2 — 3 млн., шығыста 2,5 — 4 млн. дән себіледі. Ылғалды жерге дән таяз, құрғақ жерге тереңірек егіледі. Егу тереңдігі 4 — 5 см-ден 6 — 7 см-ге дейін өзгеріп отырады. Жаз бойы егістік даланы арамшөптен, зиянкестерден қорғау жұмыстары жүргізіледі. Дәнді дақылдардың, оның ішінде бидайдың егістік жер көлемі ылғалы аз, ыстық, құрғақ далалы жерде орналасқан. Осыған байланысты ауыспалы егіс жүйесінің құрамында сүрі жер міндетті түрде болуы тиіс. Бидайды осы сүрі жерге, одан соң 2-3 - дақыл ретінде егеді. Арпа, сұлы сияқты дәнді дақылдардың көптеген биологиялық ерекшеліктері бидайға ұқсайды. 

## Пайдаланылған әдебиеттер
  

Санат:Егін шаруашылығы
Жайрақты

**Жайрақты** – Маңғыстау тауының орта бөлігіндегі тау массиві. 

## Географиялық орны
Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 351 м. 

## Геологиялық құрылымы,  жер бедері
Пермь мен триастың қатпарланған құмтас, тақтатас, әктас және конгломерат жыныстарынан түзілген. Беткейі тік немесе жарқабақты келеді. Аласа таулы қырқаларды юра мен бордың құмды-сазды жыныстары жапқан ойысты жерлер қоршап жатыр. Солтүстігінен Солтүстік Ақтау жотасы, оңтүстігінен Батыс Қаратау жотасы өтеді. Таудың оңтүстігі және батысы қатты тілімденген. 

## Өсімдігі
Беткейлерінің етегінде тасбұйырғын, жусан, т.б. шөл өсімдіктері өседі.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау ауданы таулары
Жайсаң мыс кен орны

**Жайсаң мыс кен орны** — Жамбыл облысы Шу ауданында, Шу қаласынан солтүстік-батысқа қарай 55 км жерде орналасқан. 

## Геологиялық құрылымы
Жайсаң мыс кені энеолит дәуірінен белгілі, ежелгі сақтар кен өндіріп, мыс қорытқан. 1906-1915 жылдары ағылшын концессионерлері кен өндірген. Жүйелі геологиялық барлау жұмыстары 1950 жылдан жүргізілуде. Кенді алаң ордовиктің интрузивтік жыныстарынан құралған, оның ішінде солтүстік және шығыс бөліктері *Қордай кешенінің* кварцты сиенит-диориттерінен, ал қалған аудандары *[[Шатыркөл мыс кен орны|Шатыркөл]] кешенінің* биотитті граниттерінен тұрады. 

## Жатыс сипаты, құрамы
Кен алаңы жарылымдар жүйесімен блоктарға бөлінген. Жарылым белдемдерінде кен денелеріне жапсарлас микродиорит пен диабазпорфирит сығылмалары бар. Тарамдала созылған желілер мен линза пішіндес кен денелерінің ұзындығы 550-1700 м, қалыңдығы 0,9-13 м-ге дейін. Кен денелері кварц-магнетит, гематит-магнетит, кальцит-магнетит-халькопирит және пирит пен молибдениттен тұрады. Тотығу белдемдерінің қалыңдығы 10 – 200 м, тереңдігі 30 – 40 м, кейде 100 м-ге дейін жетеді. Тотыққан кен құрамында мыс, куприт, тенорит, псиломелан, малахит, хризоколла бар. Пайдалы кешендері: мыс, молибден, темір, күміс, селен, германий, рений, теллур, алтын. Жайсаң мыс кен орны қоры жағынан шағын кендер тобына жатады.

Санат:Жамбыл облысы кен орындары
Санат:Шу ауданы географиясы
Санат:Қазақстанның мыс кен орындары
Жайтөбе

**Жайтөбе** – Тарбағатай жотасының оңтүстік баурайында орналасқан төбе. 

## Географиялық орны
Абай облысы Үржар ауданы жерінде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 791 м. Солтүстік -батыстан оңтүстік -шығысқа қарай 5 км-ге созылып жатыр, енді жері 3 км. Оңтүстік және солтүстік  беткейлері тік жарқабақты, ал шығыс және батыс беткейлері көлбеу келген. Оңтүстігінен Қатынсу өзенінің салалары бастау алады. 

## Геологиялық құрылымы
Ортаңғы және жоғарғы төрттік кезеңнің шөгінділерінен түзілген. 

## Өсімдігі
Сұр қоңыр топырақ жамылғысында еркек шөп, жусан, астық тұқымдас өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Үржар ауданы таулары
Санат:Төбелер
Жайық-Каспий қоңыр көмір алабы

**Жайық-Каспий қоңыр көмір алабы ** - Атырау, Батыс Қазақстан және Ақтөбе облыстарында орналасқан. Жалпы аумағы 150 мың км2. Көмірлі түзілімдер туралы алғашқы деректер 19 ғасырдың аяғында белгілі болған. 1941-1945 жылдары алаптың жекелеген кен көздері игеріліп, жергілікті отын базасы болды. Негізгі іздеу-барлау жұмыстары 1941-1952 жылдары жүргізілген. 

## Геологиялық құрылымы
Алаптың көмірлілігі сазтас, құмайттас және құмтастан тұратын триас (Құрашасай шоғыры) және орта юра (Елек шоғыры) түзілімдерімен байланысты. Кендердегі көмір қабаттарының саны 3-10, кейде 23-24-ке (Жайсаң, Жолдыбай) жетеді. Өнімді қабаттардың саны 1-3-тен аспайды, қалыңдығы 0,1-4,3 м, ең қалың жері 9,5 м (Доссор кен орны). Алаптың оңтүстік бөлігіндегі кендер юра тұз күмбездерінде орналасқан. Көмір қабаттары күмбездің орталық бөлігінде қалың және бір-біріне жақын орналасқан, ал қанаттарында күрт жұқарып, сыналанып кетеді. 

## Алап сипаты
Жайық-Каспий қоңыр көмір алабындағы көмірдің сапасы орташа, күлділігі жоғары (солтүстігіндегі кендердің күлділігі 21-46%, оңтүстігінде – 8-36%), ылғалдығы 12-20%, жылу бөлгіштігі 5-7 мың ккал/кг. Көмірі – күкіртті. Б2 маркалы көмірі өз бетінше жануға бейім, жеңіл брикеттеледі, брикеттері суға төзімді. Жайық-Каспий қоңыр көмір алабында 100-ден аса көмір кендері мен кен түзілімдері бар, оның ішінде жете барланғандары: Құрашасай, Жайсаң, Оңтүстік Мортық, Алға, Ақтөбе, Шұбарқұдық, Жақсымай, Кендісай, Мамыт, т.б. Алап көмірінің жалпы қоры 1474 млн. т, оның ішінде барланғаны 142 млн. т.

## Көмір құрамы
Көмір күлінің құрамында титан, ванадий, т.б. элементтер бар. Көмір сапасының төмендігі мен кен-геологиялық жағдайының күрделілігіне қарамастан алапта ашық тәсілмен игеруге жарамды кендер жеткілікті. Олардан жылына 5 млн. т-ға дейін көмір өндіріп, батыс аймақты жергілікті отынмен қамтамасыз етуге болады.

## Дереккөздер

Санат:Атырау облысы кен орындары
Санат:Батыс Қазақстан облысы кен орындары
Санат:Ақтөбе облысы кен орындары
Жайық-Каспий теңіз каналы

**Жайық-Каспий теңіз каналы** - Жайықтың атыраулық бөлігіндегі су жолы. Атырау облысы жерінде. 

Жалпы ұзындығы 56 км, оның 20 км-дейі Каспий теңізінің солтүстік таяз бөлігімен өтеді. Орташа тереңдігі 4,4 м, ені 90 м. Атырау қаласына теңіз кемесінің еркін қатынауына мүмкіндік береді. Жағасында Тасқала, Жаңаталап, Атырау, Дамба елді мекендері орналасқан.

## Дереккөздер


Санат:Атырау облысы каналдары
Санат:Қазақстан каналдары
Санат:Жайық су алабы өңірі
Санат:Каспий теңізі
Санат:Каналдар
Жайықтау

**Жайықтау** – Желдіадыр жотасынан оңтүстікке қарай 35 – 40 км жерде орналасқан оқшауланған тау массиві. 

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Ұлытау ауданында. Абсолюттік биіктігі 657 м. Сарыкеңгір өзені аңғарында.

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Шығыс беткейі көлбеу, солтүстік және батыс беткейлері тік жарлы келеді. Девонның граниттері мен тас көмірдің тақтатастарынан, төменгі бөлігі делювий, пролювий шөгінділерінен түзілген. 

## Өсімдігі
Топырағы карбонатты бозғылт қоңыр және қиыршықтасты. Беткейлерінде жусан, селеу, бетеге, етек жағында қараған аралас бұталы өсімдіктер өседі. Мал жайылымына қолайлы.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы таулары
Жайық-Шалқар суғару жүйесі

**Жайық-Шалқар суару жүйесі**– Жайық өзенінің сол бетінде, Ақжайық ауылынан оңтүстік бағытқа қарай 2 км жерде орналасқан суғару жүйесі.

Суы Жайық өзенінің сол жағынан екі сорғы станциясы арқылы алынады. 1977 жылы пайдалануға берілді. Ұзындығы — *45 км*, арнасынан секундына *5,0 м<sup>3</sup>* су өтеді. Канал *4,0 мың га* егістік суару, *41,5 мың га* жайылым суландыру және Шалқар көлінің деңгейін көтеру мақсатында салынды. Канал бойында мал суару орындары (*суат*) ұйымдастырылған.

## Дереккөздер

Санат:Батыс Қазақстан облысы географиясы
Санат:Қазақстан суару жүйелері
Жайынды

**Жайынды** – Жем алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы жерінде. Ұзындығы 94 км, су жиналатын алабы 1670 км2.

## Бастауы
Шошқакөл бұйратының солтүстік-батысынан басталып, Жемнің саласы – Атжақсы өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Көктемде қар ерігенде суы тасиды. Қарашаның басында суы қатып, наурыздың аяғында ериді. Жайылмасы шабындық ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Мұғалжар ауданы өзендері
Санат:Жем су алабы
Жақанкөл

**Жақанкөл** – Есіл алабында орналасқан тұйық көл.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Аршалы ауданы Сарыоба темір жол станциясынан оңтүстік-батысқа қарай 5 км жерде. Үлкен Сарыоба көлінің солтүстігінде, теңіз деңгейінен 382 м биіктікте.

## Аумағы
Аумағы 1,2 км2, ұзындығы 1,5 км, енді жері 1,2 км, жағалау бойының ұзындығы 4 км.

## Жер бедері
Жағалауы тегіс, суы қарашада қатып, сәуірде ери бастайды. Суы тұщы. Айдынын қамыс пен қоға шоғырлары жапқан. Мал суаруға пайдаланылады.

Санат:Есіл су алабы
Санат:Аршалы ауданы көлдері
Жақсы Айыртау

**Жақсы Айыртау** – Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерінде орналасқан тау. Абсолюттік биіктігі 551 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 3,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 1,5 км. 

## Жер бедері
Оңтүстік-шығыс беткейі тік жарқабақты келген. Оқшауланған 2 тау массивінен тұрады. Таудың етегінен Талдысай (өзен, Сарысу алабы) ағып өтеді.

## Геологиялық құрылымы
Палеозой дәуірінің девон кезеңінің интрузивті жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Сортаңдау бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бетеге, сұлыбас, астық тұқымдас шөптесіндермен бірге бұталы өсімдіктер өседі.  Баурайы жазғы жайылым және қыстау ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы таулары
Жақсы Алакөл

**Жақсы Алакөл** – Тобыл алабындағы көл.

## Географиялық орны
Қостанай облысы Денисов және Бейімбет Майлин аудандары жерінде, Тобыл және Әйет өзендері аңғарларының аралығында, теңіз деңгейінен 217 м биіктікте орналасқан.

## Гидрографикасы
Аумағы 25 км2, ұзындығы 7,1 км, ені 4,3 км, жағасының ұзындығы 21 км. Жауын-шашын және жер асты суларымен толысады, шағын Ащысу өзеніне құяды. Жағасы жайпақ, батпақты. Қараша – сәуір айлары аралығында суы қатады. Суы тұзды. Көктемде мал суарылады. Алабы - қалың құрақ, қамыс өскен шабындық.

## Дереккөздер

Санат:Тобыл су алабы
Санат:Денисов ауданы көлдері
Санат:Бейімбет Майлин ауданы көлдері
Жақсы Арғанаты

** Жақсы Арғанаты ** – Тарбағатай жотасының солтүстік бөлігіндегі тау. 

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы жерінде, Жалаңаш және Тымырсық өзендері аралығында орналасқан. Батыстан шығысқа қарай 15-18 км-ге созылған, ені 12 км, абсолюттік биіктігі 1608 м. 

## Геологиялық құрылымы, жер бедері
Тақтатас, әктас, гнейс жыныстарынан түзілген. Солтүстік беткейі көлбеу, аңғарлармен тілімденген, оңтүстігі құлама.

## Өсмдігі
Беткейлері мен шатқалдарында қайың, көктерек, таудың қара топырағында бетеге, селеу өседі.

## Дереккөздер

Санат:Тарбағатай ауданы таулары
Жақсы Абралы

**Жақсы Абралы** – Үлкен Сарымбет тауларының шығысында 20 км-ге созылып жатыр.

## Географиялық орны
Абай облысы Жаңасемей ауданы аумағындағы тау. Шығыс етегінде Қайнар ауылы орналасқан. Қарасу өзенінің сол жағасы арқылы өтеді.

## Геологиялық құрылымы, жер бедері
Силур мен девон жыныстарынан түзілген. Беткейлері құламалы, көптеген сай-жыралармен, құзды жартастармен тілімденген.

## Өсімдігі
Таудың қызғылт қоңыр топырағында австрия жусаны, салқын жусан, бетеге өседі. Аңғарлар мен сайларында түрлі шөпті бидайықты шалғындар кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Жаңасемей ауданы таулары
Жақсыбөрілі

**Жақсыбөрілі**, *Қарабас* – Жайық алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданында. Ұзындығы 47 км, су жиналатын алабы 2212 км².

## Бастауы
Бастауын Шалқар көлінен алып, Жайық өзенінің сол жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Арнасы көлбеу, тегіс келген. Өзен көл суымен және жер асты, жауын-шашын суларымен толығады. Жылдық орташа су ағымы 0,10 – 0,20 м³/с. Жайылмасы шабындық, суы егістік суғаруға, мал шаруашылығына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Теректі ауданы өзендері
Санат:Жайық су алабы өңірі
Жақсыбұталы

**Жақсыбұталы** – Солтүстік Арал маңында, Үлкен Борсық құмының шығысындағы қыратты тау жұрнағы. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Шалқар ауданы жерінде. Абсолюттік биіктігі 345 м, ұзындығы 25 км, ені 7 – 10 км. 

## Жер бедері
Оңтүстік  мен оңтүстік-шығысы тіктеу, сай-жыралармен тілімденген. Жақсыбұталының етегінен Сабыржылға өзені бастау алады, жазда тартылып қалады.

## Геологиялық құрылымы
Эоцен саздарынан түзілген.  

## Өсімдігі
Бозғылт қоңыр топырағында жусан аралас астық тұқымдас сораң шөптесін басым өскен.

## Дереккөздер
 

Санат:Шалқар ауданы таулары
Жақсы Жаркөл

**Жақсы Жаркөл** – Тоғызақ алабындағы көл.

## Географиялық орны
Қостанай облысы Фёдоров ауданы жерінде орналасқан. Тоғызақ аңғарының оң жағында, теңіз деңгейінен 174 м жоғары орналасқан.

## Гидрографикасы, жағалау сипаты
Аумағы 13,5 км2, ұзындығы 4,5 км, енді жері 4 км, жағалау бойының ұзындығы 14 км. Негізінен жауын-шашын суымен толысады. Жағасы жайпақ, батпақты. Қараша – сәуір айлары аралығында суы қатады. Суы тұщы. Жайылым суландырылады, мал шаруашылығына пайдаланылады. Алабы – шалғынды шабындық.

## Дереккөздер

Санат:Фёдоров ауданы көлдері
Жақсы Жармола

**Жақсы Жармола** – Арал алабында, Алтыбай құдығының батысында 14 км жердегі көл. 

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Қазалы ауданы жерінде орналасқан. Теңіз деңгейінен 53 м биіктікте. 

## Гидрографикасы, сипаты
Аумағы 4,6 км2, ұзындығы 6 км, енді жері 0,8 км. Қар суымен, жауын-шашын, ішінара жер асты суларымен толысады. Суы желтоқсанның аяғында қатып, наурыз айында ериді. Суы ащы, сілтілігі жоғары, шаруашылыққа пайдаланылмайды. Жағалауындағы сортаңды жерде қамыс, қоға өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қазалы ауданы көлдері
Жақсы ауданы

** Жақсы ауданы **– Ақмола облысының солтүстік-батысындағы әкімшілік бөлініс. 1955 жылы тың және тыңайған жерлерді игеруге байланысты құрылған, әкімшілік шекара ретінде 1957 жылы құрылды. Аудан орталығы – Жақсы ауылы.

## Географиялық орны
Аудан солтүстігінде СҚО-ның Ғабит Мүсірепов ауданымен, шығысында Сандықтау, Атбасар, батысында Есіл, Жарқайың аудандарымен шектеседі.

## Тарихы
1955 жылы 22 қазанда Есіл ауданының ықшамдалуынан Қима ауданы болып құрылды. Орталығы Қима ауылы болып, құрамына Есіл, Жақсы, Жирен, Запорожье, Киров, Қима, Новоярослав, Талсай, Шұрымсай ауылдық кеңестері енді. 1957 жылы аудан орталығы Жақсы ауылына көшірілді. 1963 жылдың 2 қаңтарында ауданға қазіргі атауы берілді. 1970-1988 және 1990-1997 жылдары Жақсы ауданы Торғай облысының құрамына кірді. Сонымен бірге 1970-1997 жылдары ауданның оңтүстік бөлігінде Қима ауданы болды.

## Жер бедері
Жақсы ауданы дала белдемінде орналасқан. Ауданның солтүстік жартысын абсолюттік биіктігі 300 — 400 м ұсақ шоқылы — жонды таулар мен Көкшетау қыратының оңтүстік-батыс бөлігі алып жатыр. Оңтүстік жағын жонды-белесті келген, абсолюттік биіктігі 250 — 300 м болатын Атбасар жазығының батыс бөлігі қамтыған.

## Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі
Климаты континенттік, қысы суық, қары аз (20 см), жазы ыстық, құрғақ. Қаңтардағы орташа температура –17 — 18°С, шілдеде 19 — 20°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 300 — 350 мм. Аудан жері арқылы Есіл, Терісаққан, Аққайрақты, Жаман Қайрақты, Құмай өзендері ағып өтеді. Ең үлкен көлі — Қалмақкөл. Солтүстігінде карбонатты қара, оңтүстігінде карбонатты қызыл қоңыр топырақ, өзен жайылмаларында шалғындық топырақ тараған. 1954—56 жылдары аудан жерінің көпшілік бөлігі жыртылды. Жыртылмай қалған жерлерінде жусан аралас селеулі, бетегелі-селеулі далалық өсімдіктер, Есіл аңғарында бұта аралас шалғын өседі. Қасқыр, түлкі, қарсақ, қоян, суыр, қарабауыр, күзен, сарышұнақ, қосаяқ, дала белдеміне тән құстар (бозторғай, қаратамақ, т.б.) мекендейді.

## Халқы

Тұрғындар саны: 19 088 адам (2019). 
* Ұлттық құрамы: қазақтар (47,32%), орыстар (23,73%), украиндар (13,76%), немістер (4,35%), беларустар (2,45%), татарлар (2,16%), мордвалар (1,75%), башқұрттар (0,71%), ингуштар (0,70%), молдовандар (0,73%), әзербайжандар (0,51%), удмурттар (0,50%), армяндар (0,05%), марилер (0,02%), басқалары (1,26%).

## Әкімшілік бөлінісі
25 елді мекен 2 ауылдық әкімдік пен 12 ауылдық округке біріктірілген:

## Ірі елді мекендері

## Дереккөздер

Санат:Жақсы ауданы
Қоңыраулы найза

thumb|right|300px|Қоңыраулы найза ұстаған көне түркі жауынгерлері. Түркілердің тастағы суретінен. VI-VIII ғғ.
**Қоңыраулы найза** – басына қоңырау тағылған найза.

## Мәні
Көшпелі халықтардың жауынгерлері найза, сүңгi басына әртүрлi әскери және дәреже белгiлерi ретiнде ту, байрақ, жалау, қоңырау таққан. Ту – қолбасылық, байрақ – әскербасылық дәреже белгiсi, ал түстi жалау – әскер бөлiктерiнiң айыру белгiсi болды. Ертеде қоңырау да бір арнайы әскери белгі болғанын топшылауға болады, бірақ кейін бұл дәстүр қолданыстан шығып кеткендіктен найза, сүңгілерге тағылған қоңыраудың атқаратын функциясын қазір тап басып айту қиын.
Найзаға әскери белгі ретінде қоңырау тағу көне түркі заманынан белгілі. Осындай қоңыраулы сүңгі ұстаған жауынгер бейнесі көне түркілердің тастағы суреттерінде кездеседі. Кейін бұл дәстүр қазақтарда да ХVIII ғасырға дейін сақталды. Қазақтардың батырлық жырларында, жыраулар туындыларында найза жебесінің түбіне қоңырау тағылған «қоңыраулы найза» айтылады ("Қоңыраулы найза қолға алып, қоңыр салқын төске алып, қол төңкерер ме екенбіз?". /Ақтамберді жырау Сары ұлы; "Отыз беске келгенде, Қоңыраулы найза қолға алдың" /Ер Тарғын.).
Қоңыраулы найза батыршылдықтың, жаугершіліктің белгісі болды. Көшпелілер өркениетінде кәсіби әскерилер ретіндегі батырлар институтының жойылуына байланысты қоңыраулы найза ұстау дәстүрі ХIХ ғасырда қолданыстан шығып қалған.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Алдаспан. XV–XVIII ғасырлардағы қазақ ақын–жырауларының шығармалар жинағы. Алматы: Жазушы, 1970; 
* Кайдаров А.Г. Доспехи и вооружение воина-батыра в казахском эпосе и их этно-лингвистическое объяснение. Известия АН Каз ССР. Серия общественная. 1976. № 6. 24-35 бб.; 
* Ақсауыт. Екi томдық. Алматы: Жазушы, 1977; 
* Шойбеков Р.Н. Қазақ зергерлiк өнерiнiң сөздiгi. Алматы: Ғылым, 1991; 
* Ахметжанов Қ.С. Жараған темір кигендер (батырлардың қару-жарағы, әскери өнері, салт-дәстүрлері). Алматы: Дәуір, 1996; Қазақтың дәстүрлі қару-жарағының этнографиясы. Ғылыми редактор және алғы сөздің авторы Нұрсан Әлімбай. Алматы: Алматыкітап, 2006; 
* ҚР МОМ – материалдарынан; 
* ОМЭЭ – материалдарынан.

Санат:Қарулар
Санат:Найзалар
Жақсы Иманақ

**Жақсы Иманақ** – Нұра-Сарысу каналы мен Сарысу өзенінің аралығындағы тау.

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданы Жаңаарқа кентінің солтүстік-шығысында 25 км жердегі оқшауланған тау массиві. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 718 м. Батыстан шығысқа қарай 4 км-ге, солтүстіктен оңтүстікке қарай 2 км-ге созылып жатыр.

## Геологиялық құрылымы
Орта және жоғарғы тас көмір гранитоидтарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Қиыршықтасты сұр, бозғылт қоңыр топырақтарында тобылғы, қараған, жусан, селеу, т.б. өсімдіктер өседі. Жақсы Иманақ тауының баурайы мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы таулары
Жақсы Қазығұрт

**Жақсы Қазығұрт** – Амантау және Қараадыр таулары аралығында орналасқан оқшау тау.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Нұра ауданында. Абсолюттік биіктігі 629 м. Қазығұрт және Мұқышқарасу өзендерінің суайрығы. Ұзындығы 7 км, енді жері 4 км. Етегінде өзімен аттас қыстау орналасқан.

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Тас көмір және девон гранитоидтарынан түзілген.

## Өсімдігі
Қызғылт қоңыр, боз топырағында тал мен шілік аралас дала өсімдіктері өседі.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы таулары
Жақсы Қайрақты

**Жақсы Қайрақты** – Есіл алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Жақсы ауданында орналасқан. Ұзындығы 25 км.

## Бастауы
Бастауын Подгорное ауылының солтүстік-шығысындағы Подгорное (423 м) тауының етегіндегі бұлақтардан алады. Запорожье ауылының тұсында Есіл өзеніне оң жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Арнасы тік жарлы, жағалауы бастауынан сағасына дейін жыралы келген. Оң жайылмасында бірнеше ірілі-ұсақты салалары бар. Ірілері: Аққайрақты, Талсай. Суы егін және түрлі шаруашылықтарға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Жақсы ауданы өзендері
Санат:Есіл су алабы
Жақсы Қаражал

**Жақсы Қаражал** – Жаман Қаражал тауының солтүстік сілеміндегі тау. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Шет ауданының шығыс шетінде, Қарқаралы ауданымен шектесетін Дария ауылының шығысынан 105 км жерде орналасқан. Солтүстік (Қоңыртөбе мен оның салалары) және оңтүстік (Керегетас) бағыттарда ағатын өзендердің суайрығы болып саналады. Батыстан шығысқа қарай 10 – 11 км-ге созылып жатыр, ені 1,5 – 2 км. Абсолюттік биіктігі ортаңғы бөлігінде 1088 м, шығысында 995 м.

## Геологиялық құрылымы, жер бедері
Девон мен тас көмір жыныстарынан түзілген. Беткейлері құламалы, кей жерлерде түпкі жыныстарының шығуы байқалады. Етегінен көптеген бұлақтар бастау алады.

## Өсімдігі
Таудың нашар дамыған бозғылт қоңыр топырағында бетеге, жусан, сұлыбас, тобылғы, қараағаш, т.б. өсімдіктер өседі. Етегінен көптеген бұлақтар бастау алады.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы таулары
Жақсы Қарсақбас

**Жақсы Қарсақбас** – Тосынқұм құмының батысында 15 км жердегі тау. 

## Географиялық орны
Қостанай облысы Жангелді ауданында. Торғай өзенінің аңғарында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 156 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 3 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км.

## Жер бедері
Шығыс беткейі тіктеу келген. Жаңа түзілімдік шөгінділерден пайда болған. Түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатады. Жақсы Қарсақбас тауының жанында Басқарасу, Алакөл, т.б. көптеген қыстаулар бар. 

## Өсімдігі
Сортаңды қоңыр топырақ жамылғысында жусан, баялыш, күйреуік, астық тұқымдас өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Жангелді ауданы таулары
Жақсықарт

**Жақсықарт** – Нұра өзенінің оң жағалауындағы шоқы.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Нұра ауданы Ақмешіт ауылынан солтүстікке қарай 11 – 12 км жерде. Ең биік жері 637 м.

## Геологиялық құрылымы, жер бедері
Ең биік жері 637 м. Ұзындығы мен ені 4 – 5 км. Девон гранитоидтарынан түзілген. Беткейі өзектермен және өзен аңғарларымен қатты тілімденген. Оңтүстігінде көп жерлерде жартастары жер бетіне шығады. Солтүстігінде Бұйрабас шоқысымен шектеседі.

## Өсімдігі
Қызғылт қоңыр топырағында көптеген дала өсімдіктері өседі.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы таулары
Жақсы Қоянды

**Жақсы Қоянды** – Ерейментау тауларының батысында орналасқан тау. 

## Географиялық орны
Ақмола облысы Целиноград ауданы жерінде, Сілеті өзенінің оң жағалауында, Софиевка ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 2,5 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 452 м. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 15 км-ге созылып жатыр, ені 5 км. Солтүстік-шығысындағы 375 м-лік төбемен Красная Круча сайы арқылы бөлінеді. 

## Геологиялық құрылымы
Жоғарғы кембрий және кембрийге дейінгі кезеңде түзілген тау жыныстарынан тұрады. 

## Өсімдігі
Қою күлгін және сортаң топырақтарында жусанды, дәнді өсімдіктер өседі. Мал шаруашылығына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Целиноград ауданы таулары
Жақсықылыш тұз кен орны

**Жақсықылыш тұз кен орны** — ас тұзы мен натрий сульфаты өндірілетін тұзды көлдер тобы. "Аралтұз" комбинаты бұл кеннен 1940 жылдан бері ас тұзын өндіріп келеді.

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Арал ауданы жерінде. 

## Жатыс сипаты
Қыс пен көктемнің басында көлде беткі, ал басқа уақыттарда түпкі тұздық ерітінді болады. Түпкі шөгінділерде галиттің жаңа тұнбасы (2,5-14 см), саз бен құм аралас гранатқа (23-48 см), таза гранатқа (9-110 см), тығыз гранатқа (28-83 см), астраханит (93-140 см), эпсомит (8,5-14 см), ал бұлардан төмен ми батпақ бар. Өндірістік категориялардағы ас тұзының қоры 38928 мың т, ал сульфат тұздары 8071 мың т.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысы кен орындары
Жақсымай мұнай кен орны

**Жақсымай мұнай кен орны** — Ақтөбе облысы Темір ауданы Темір қаласынан солтүстік-батысқа қарай 65 км жерде орналасқан. Барлау жұмыстары 1926-1937 жылдары жүргізіліп, кен орны 1933 жылы ашылған. 

## Жатыс сипаты
Кен үш қанатты тұз күмбезінің құрылымымен ұштастырылған. Мұнай шоғырының тереңдігі 330 – 380 метр. 

## Қанығу сипаты
Мұнай қанықтылығының коэффициенті 0,73 – 0,79, кеуектігі 24,9 – 33,4%. Жалпы қалыңдығы 35 – 45 метр, мұнай қанықтығы 7,5 – 8,5 метр. Алғашқы қабат қысымы пермь-триас қатпарында 5,5 МПа, төменгі юрадан 3,5 МПа. 

## Тығыздығы, құрамы
Мұнайының тығыздығы 849 – 904 кг/м2 және құрамында: 0,29 – 0,4% күкірт, 0,7 – 0,84% парафин, 12 – 20% шайыр мен асфальтен. Төменгі юрада гидрокарбонатты-натрийлі, су тығыздылығы 1036 кг/м2. Кен көзі ұзақ уақыт пайдаланылғаннан кейін 1975 жылы тоқтатылған. Пайдаланылғаннан бері 430 мың т мұнай өндіріліпті.

Санат:Ақтөбе облысы кен орындары
Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Жақсы Сарысу

**Жақсы Сарысу** – Сарысу алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Шет және Ұлытау облысы Жаңаарқа аудандары жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 113 км, су жиналатын алабы 3510 км².

## Бастауы
Сарыарқаның ортаңғы бөлігіндегі Бұғылы, Жақсы Тағылы тауларынан басталады да Сарысу өзеніне оң жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Қар және жер асты суларымен толығады. Жоғарғы жағында арнасы тар келеді. Саға төңірегінде кеңейіп, жайылмасы қалыптасады. Ірі салалары – Ақсу (40 км), Нарбақ (28 км). Жылдық орташа  су ағымы 0,33 – 0,67 м³/с. Қараша – сәуір айларында мұзы қатады. Ағынын реттеу және шабындықты көлдетіп суғару үшін Нарбақ саласы құйған жерінен шағын бөген салынған. Мал суарылады. Алабы – жайылым.

## Дереккөздер

Санат:Жаңаарқа ауданы өзендері
Санат:Шет ауданы өзендері
Санат:Сарысу су алабы
Жақсы Сарытау

**Жақсы Сарытау** – Қызылтау тауларының солтүстік-батыс сілемі. Еспе өзенінің сол аңғарында орналасқан. 

## Географиялық орны
Павлодар облысы Баянауыл ауданы Баянауыл тауларының оңтүстігінде 60 км жерде. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 10 км-ге созылып жатыр. Абсолюттік биіктігі 757 м, ені 4 км. 

## Жер бедері мен геологиясы
Оңтүстік-шығысы биік жарқабақты. Девон, ортаңғы және жоғарғы тас көмір гранитоидтарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Күңгірт сұр топырағында австрия жусаны, салқын жусан, бетеге, сұлыбас өседі. Мал жайылымына пайдаланылады.
 
## Дереккөздер
 

Санат:Баянауыл ауданы таулары
Жақсы Тағылы

**Жақсы Тағылы ** – Сарыарқаның оңтүстік бөлігіндегі тау.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Шет ауданы жерінде. Жақсы Сарысу, Қайрақты және Жаман Сарысу өзендері аралығында бойлық бағытта созылып жатыр.  

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 1076 м. Ұзындығы оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 35–40 км, ені 15–20 км. Аласа қырқалардан, күмбез және саңырауқұлақ тәрізді көптеген шоқылар мен төбелерден тұрады. Оңтүстік беткейі тіктеу, солтүстікке қарай көлбеуленіп жазықты белестерге ұласып кетеді. Беткейлері сай-жыралармен тілімденген. 

## Геологиялық құрылымы
Девон мен тас көмірдің альбитофир, порфирит жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Қызғылт қоңыр қиыршықтасты топырағында қараған, тобылғы аралас бетегелі-бозды дала өсімдіктері өседі. Қысқы мал жайылымы ретінде пайдаланылады.
 
## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы таулары
Жақсытұз

**Жақсытұз** – Сілеті алабындағы тұйық көл.

## Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысының Уәлиханов және Ақмола облысының Ерейментау аудандары жерінде. Сілеті көлінің оңтүстігінде, теңіз деңгейінен 69,5 м биіктікте жатыр. 

## Гидрографикасы
Аумағы 15,9 км2, ұзындығы 5,1 км, енді жері 3,8 км. Жауын-шашын және жер асты суларымен толысады. Жағасы жайпақ, батыс жағы жарлауытты, кемерлі келген. Қараша – сәуір аралығында мұзы қатады. Суы тұзды, көктемде мал суаруға жарамды. Алабы – жайылым.

## Дереккөздер

Санат:Уәлиханов ауданы көлдері
Санат:Ерейментау ауданы көлдері
Санат:Сілеті су алабы
Жақсытүкті

**Жақсытүкті **– Көкшетау қыратының оңтүстігіндегі эрозиялық-денудациялық тау. 

## Географиялық орны
Ақмола облысы Сандықтау ауданы жерінде орналасқан. Бірнеше шоқылардан тұратын таудың абсолюттік биіктігі 593 м. Доғалданып, бойлық бағытта созылған. Ұзындығы 35 – 37 км, ені 10 – 12 км. 

## Жер бедері мен геологиясы
Беткейлері көлбеу, Сарқырама өзені басталатын оңтүстік батысы тіктеу, жартасты. Жоғарғы девонның интрузивті гранит жыныстарынан түзілген. Оның бетін аллювийлі-делювийлі шөгінділер жапқан.

## Өсімдігі
Күлгін түстес шымды топырағында әр түрлі шөптесіндер, баурайында қарағайлы-қайыңды орман өседі.

## Дереккөздер

 
Санат:Сандықтау ауданы таулары
Жақынжол

**Жақынжол** – Бетпақдаланың шығысында, Желтау тауларының солтүстік-батысындағы оқшау төбе. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы жерінде орналасқан. 

## Жер бедері
Солтүстіктен оңтүстікке қарай 6 км-ге созылып жатыр, енді жері 2 км. Абсолюттік биіктігі 522 м. Оңтүстік-батысында Қотанақ (537 м) төбесімен шектеседі. 

## Геологиялық құрылымы
Палеозойдың эффузивті шөгінді жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Қиыршықтасты сұр қоңыр топырағында боз жусан, бұйырғын, баялыш, күйреуік басым өседі. Жазғы мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Мойынқұм ауданы таулары
Санат:Төбелер
Жақып (тау)

**Жақып** – Тарбағатай жотасының батысындағы тау.

## Географиялық орны
Абай облысы Үржар ауданында орналасқан тау. Ай (өзен)нің аңғарында. Абсолюттік биіктігі 700 м. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай ұзындығы 3 км-ге созылып жатыр.

## Геологиялық құрылымы, жер бедері
Орта тас көмір және пермь гранитоидтарынан түзілген. Жарқабақты беткейлері қиыршықтастардан тұрады.

## Өсімдігі
Сұрғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, еркек шөп және астық тұқымдас өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Үржар ауданы таулары
Жалайыр тауы

**Жалайыр** – Шерубайнұра өзенінің оң жағасындағы қырат.   

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Абай ауданы Қарабас кентінің оңтүстік-батысында 3 км жерде орналасқан. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 6–7 км-ге созылып жатыр, енді жері 1–1,5 км. Абсолюттік биіктігі 672 м.

## Геологиялық құрылымы, жер бедері
Элювийлі жамылғысы бар тас көмір жыныстарынан түзілген. Беткейлері сайлармен, түп жыныстардың шығымдарымен тілімденген, батыс беткейлері құламалы жартасты келеді. 

## Өсімдігі
Қызғылт қоңыр топырағында әр түрлі өсімдіктер өседі. Етегінен көптеген бұлақтар бастау алады.  

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Қарағанды облысы) таулары
Жалайыр барит кен орны

**Жалайыр барит кен орны** - Қарағанды облысы Абай ауданында орналасқан. 1938 жылы ашылған. 

## Геологиялық құрылымы
Ортаңғы және жоғарғы девонның қызыл түсті конгломераттарынан, құмтастарынан, төменгі тас көмірдің әк және тақтатасты жыныс қабатынан құралған Қарағанды синклинорийінің оңтүстік қанатымен ұштасқан.

## Жатыс сипаты
Барит иірімдері солтүстік-шығыс бағытта 14 км-ге созылған Жалайыр жарылымының көлемді аймағына кіреді. Жарылым бойымен ұсақталған жыныстар аймағында пішіндері тізбектеле орналасқан желі іспеттес келген барит кентастарының құламалы 7 иірімі анықталған. Олардың ұзындығы 100 – 1500 м, қалыңдығы. 1 – 50 м. №1 және №3 ірі иірімдердің ұзындығы 400 – 1500 м, орташа қалыңдығы. 60 және 30 м. 

Минералдары, қолданысы
Кентастың мономинералды, кварц-баритті, бариттенген әктасты женттасты, бариттенген құмтасты, тақтатасты түрлері табылған. Барит концентратын мұнай мен газ көздерін бұрғылағанда ауырлату үшін, резина және қағаз өндірісінде бояулар мен лактардың толтырмалары үшін пайдалануға болады.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Жалайыр құрылыс тас кен орны

**Жалайыр құрылыс тас кені** - Қарағанды облысы Абай ауданында орналасқан. 1954-1956, 1962 жылдары барланды. 

## Геологиялық құрылымы, сипаты
Туфтық лавалардан және липариттерден құралған девонның өнімді қабатының ұзындығы 1200, 620 м, қуаттылығы мен физикалық-механикалақ қасиеті кен қабатын құрайды. Солтүстік-шығысқа қарай 58 – 65° еңіс келеді. Беткі жыныс қабатының қалыңдығы 1,3 м. Негізінен шақпатас ретінде жол құрылысы үшін, 300 және одан жоғары маркалы бетон дайындау ісіне пайдаланылады. 

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары