open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бурхан Халдун

**Бурхан Халдун**, Хэнтэй — қазіргі Моңғолияның солтүстік-шығысында, Хэрлэн, Онон, Тула өзендері бойында орналасқан тау. Қазір “Хэнтэй” деп аталады. 

Ұлы Хэнтэй, кіші Хэнтэй деп екі сілемге бөлінеді. Теңіз деңгейінен 2800 м биіктіктегі ну орманды кіші Хэнтэй тауының ертеде Бурхан Халдун деп аталғаны туралы ғылыми пікірлер бар. 11 ғасырдың соңғы жартысында Бөрте Чино, Коа Марал әулеті Ергенеқоннан шығып, талай жерді аралап жүріп, осы Бурхан Халдун тауының қойнауына келіп қоныстанып қалған екен. “Алтан тобчида” Бурхан Халдун тауы алғашында моңғолдар үшін жат өлке болғаны айтылады. Бурхан Халдунның қойнауында, Онон өз-нің бойында Шыңғыс хан дүниеге келген. 1180 жылы меркіттер Есугей батыр әулетін шауып, Бөртені тұтқынға алады. Сонда Темірші Бурхан Халдунның ну орманын тасалап жан сақтап қалыпты. Теміршінің меркіт Тогтыбекке “Бурхан Халдунның баурайын алам дегенше, қолыңнан келсе менің басымды ал!” деген сөздері осы атамекен турасында болса керек.

## Дереккөздер

Санат:Моңғолияның киелі таулары
Санат:Моңғол мифологиясы
Санат:Әлемдік таулар
Санат:Моңғолиядағы әлемдік мұралар
Жағабұлақ

**Жағабұлақ** — Ақтөбе облысының Мұғалжар ауданындағы ауыл, Батпақкөл ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қандыағаш  қаласынан оңтүстікке қарай 110 км жерде, Жем өзенінің Талдысу саласы жағалауындағы жусан, қылқан селеу, еркекшөп өскен қоңыр топырақты шөлейтті белдемде орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1231 адам (610 ер адам және 621 әйел адам) болса, 2009 жылы 1253 адамды (603 ер адам және 650 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1284 адамды (673 ер адам және 611 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1963 жылы қой өсіру шаруашылығын ұйымдастыру кезінде қаланған. Оның негізінде 1997 жылдан өндірістік кооператив және бірнеше шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, амбулатория, клуб, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Мұғалжар ауданы елді мекендері
Бурнооктябрь көне қаласы

**Бурнооктябрь** – ортағасырлық қала орны, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Жуалы ауданы, Нұрлыкент ауылынан оңтүстікке қарай 0,6 км жерде орналасқан. 

## Зерттелуі, сипаты
Атауы шартты. Осы өңірде кішігірім үш қаланың орны сақталған. Оны 1940 жылы Жамбыл археологиялық  экспедициясы (жетекшісі Г.И. Пацевич), 1955 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Е.И. Агеева) зерттеген.
Бірінші қаланың орны – Теріс өзенінің оң жағасында. Бұл – әр түрлі деңгейлі төрт бөліктен тұратын, бұрыштары жұмыр, төртбұрыш тәріздес төбе. Оңтүстік алаң ең аласасы, биіктігі 2 м, аумағы 27х55 м. Екіншісі тиісінше 5,5 м, 50х25 м; үшіншісі – 15,5 м, 12х18 м. Осыған іргелес 4-алаңның аумағы 90х70 м, ол төбенің оңтүстік шетінен келіп қосылады. Үш жағынан қоршаған қорған қалдығының биіктігі 0,3-0,5 м. Мұнараларының сақталған бөліктерінің биіктігі 2 м. Б.з. VII-X ғасырларына жататын қаланың жалпы ауданы 16000 м2. 
Екінші қаланың орны (XI-XII ғасырларға жатады) алғашқысынан батысқа қарай 1 км жерде. Оның орнының солтүстік жағының ұзындығы 102 м, оңтүстігі 120 м, шығысы 115 м, батысы 110 м. Айналасы биіктігі 2-3,5 м қорғанмен қоршалған. Шахристан қаланың оңтүстік-шығыс шетінде орналасқан, ауданы 260х220 м. Қорғаныс қабырғалары мен бұрыштарындағы күзет мұнараларының орындары сақталған. Қалаға кірер қақпалары шығыс және батыс қапталдарында.
Үшінші қаланың орны – алғашқы екеуінің аралығында, төбе цитадель, шахристан және рабадтан тұрады. Шахристанының әр қабырғасы шамамен 50-60 м-дей, сегіз бұрышты. Цитаделі шахристанның ішкі жағында, солтүстік қабырғасына жақын орналасқан. Оның аумағы 27х32 м. Шахристанның бұрыштарындағы мұнаралардың орны сақталған. Рабад шахристанның солтүстік және солтүстік-шығыс шетінде. Ол қисық төртбұрыш тәріздес, аумағы 300х180 м, айнала қоршаған бекініс қабырғасы қалдығының биіктігі 2 м. Табылған заттай деректер қаланың XI-XII ғасырларда болғанын көрсетеді.

Теріс өзенінің оң жағасында "Баркуаб" атты орта ғасырлық Жібек жолының бойындағы қала жұрттары болған. Бұл жер Тараз, Жамбыл облысының энциклопедиясында шартты түрде "Бурнооктябрь І, ІІ, ІІІ қала жұрттары" деп берілген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Үпілмәлік майы

**ҮПІЛМӘЛІК МАЙЫ**, майсана — кеппейтін, қабыршақ түзбейтін және құрамында оксиқышқылдары бар өсімдік майларының бір түрі. Оны үпілмәлік (майсана) өсімдігінің дәнінен алады. Құрамында 3 — 9% олеин, 3 — 5% линол және 80%-дан астам кинематикалық тұтқырлығы (50С-та 11010–6 м2/сек) мен тығыздығын (15С-та 950 — 974 кг/м3) анықтайды. Спиртте және бензинде жақсы ериді. Түсі түссізден қою сарыға дейін өзгереді, майлылығы 40 — 55%, қату температурасы 10 — 18С. Үпілмәлік майының тұтқырлығы жоғары болғандықтан техникада сапасы жоғары майлағыш май ретінде кеңінен қолданылады. Бұдан басқа дәрі жасауда, жақпа май және бальзам ретінде әйелдерді босандыруда, күйген жер мен жараға жағу үшін, сабын өндіруде, олифа алуда, т.б. пайдаланылады.
## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Өсімдік майлары
Үшінші мемлекеттік дума

**Үшінші мемлекеттік дума**— Ресей империясында үшінші рет сайланған конституциялық-монархиялық бағыттағы заң шығарушы өкілетті орган. Үшінші мемлекеттік дума1907 жылдың 1 қарашасынан 1912 жылдың маусымына дейін жұмыс істеп, барлығы 5 сессия өткізді. 1907 ж. 3 маусымдағы патша жарлығына сәйкес Үшінші мемлекеттік думадағы ұлттық шет аймақтардың өкілдігі шұғыл қысқартылып, Орталық Азия, Якутия мен бірқатар басқа да ұлттық аймақтардың халықтары сайлаудан толықтай шеттетілді. Үшінші мемлекеттік думаның жұмысына бар-жоғы 442 депутат қана қатысты. Мұсылман тобын 10 депутат құрады (Еділ-Жайық, Кавказ және Қырымнан сайланған түркі, мұсылман халықтарының өкілдері). Олар Қ.Тевкелев төрағалық еткен Мұсылман фракциясына бірікті. Үшінші мемлекеттік думаның мәжілістерінде С.Мақсұдов қазақ халқының мүддесін қорғап, патша өкіметінің қоныс аудару саясатын айыптады. Сондай-ақ ол патша өкіметінің панисламизмді сылтау етіп, түркі мұсылман халықтарының зиялы қауым өкілдерін қуғын-сүргінге ұшыратып жатқанын сынға алды. Қазақтарға, бүкіл Түркістан халықтарына Мемлекеттік Думаға өкілдер сайлауға құқылы болуын талап етті. Б.Қаратаев, С.Лапин және Е.Оразаев бастаған бір топ қазақ зиялылары патша өкіметінің қоныс аудару саясатына тосқауыл қою мақсатында қазақтарды жерге орналастыру жөніндегі заң жобасын әзірлеп, оны Үшінші мемлекеттік думадағы Мұсылман фракциясы мен кадеттер фракциясы өкілдерінен құрылған топқа табыс етті. Алайда бұл жоба патша өкіметінің отаршылдық саясатын жақтайтын депутаттардың қарсылығына ұшырап, талқылануға тиіс мәселелердің қатарына енгізілмей қалды. Үшінші мемлекеттік дума Мұсылман фракциясы мүшелерінің қарсылығына қарамастан 1910 ж. 7 сәуірде “Түркістан өлкесін басқару жөніндегі ережеге” толықтыру енгізіліп, өлкедегі жергілікті халықтардың иелігінен өкіметке жер телімдерін кесіп алу құқығын бекітті. Үшінші мемлекеттік дума 1912 ж. 9 маусымда мерзімінің аяқталуына орай өз қызметін тоқтатты. Бұдан кейін Төртінші Мемлекеттік Думаға депутаттар сайлау науқаны жүргізілді.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Саясат
Санат: Тарих
Үшіншісіздік заңы

**Үшіншісіздік заңы** (кейде **Ортаңғысы жоқ заңы**, ) — логикалық ойлаудың дәстүрлі үш заңының бірі болып, әрбір тұжырым не рас, не жалған болатынын, ешқашан бірдей әрі рас, әрі жалған болмайтынын айтады. Ол қайшылықсыздық заңы және сәйкестілік заңымен қатар қолданылады; алайда, логиканың ешқандай жүйесі тек осы заңдарға құрылған емес, және бұл заңдардың ешқайсысы modus ponens немесе Де Морган заңдары сияқты қорытындылау ережелерін қамтамасыз етпейді. Бұл заң латын тілінде principium tertii exclusi деп аталады. Бұл заңның тағы бір латынша атауы - tertium non datur немесе “үшіншіге [мүмкіндік] берілмейді”. Классикалық логикада бұл заң тавтология болып табылады.

Қазіргі логикада бұл принцип әрбір тұжырымның ақиқат немесе жалған болатынын айтатын екімәнді семантикалық принципінен ерекшеленеді. Екі мәнділік принципі әрқашан үшіншіні жоққа шығару заңын меңзейді, ал керісінше әрқашан ақиқат бола бермейді. Қазір дәлелденбейтін, бірақ болашақта дәлелденетін тұжырымдарды пайдаланатын кең таралған қарсы мысал, екі мәнділік принципі орындалмаған кезде де үшіншіні жоққа шығару заңы қолданылуы мүмкін екенін көрсетуге арналған.

Алғаш тұжырымдаған Аристотель. Мысалы, “Күн — жұлдыз” (А дегеніміз — В) және “Күн — жұлдыз емес” (А дегеніміз — В емес) деген пікірлердің бірі сөзсіз ақиқат. Осындай пікірлерді ескере отырып, дәстүрлі формалды логика үшіншісіздік заңы — “А дегеніміз В немесе В емес” (басқа үшінші болмақ емес) деп тұжырымдайды. Үшіншісіздік заңы көбінесе дәлелдеу процесінде орындалады. Мысалы, қарсы уәж арқылы дәлелдеуде көбірек қолданылады.

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Логика
Санат:Философия
Ұшарлар

**Ұшарлар** () — кеміргіштердің бір тұқымдасы. 

Еуразияның қоңыржай және тропиктік орманды жерлері мен Солтүстік Американың тайга ормандарында тіршілік ететін 10—13 туысы, 33 түрі белгілі. Қазақстанда Ертіс өзеннің жағалауын, Оңтүстік және Қалба, Алтай тауларының ормандарын мекендейтін кәдімгі ұшар (*Pteromys volans*) бар. Оның денесінің ұзындығы 14—21 см, ал үлпілдек құйрығының ұзындығы 14 см-дей. Терісі ақшыл қоңыр түсті, бауыры ақ болады. Қыста түгі құлпырып, жібек сияқты жұмсақ, қою қоңыр түске боялады. Ұшардың екі бүйірі (алдыңғы және артқы аяқтарының аралығы) жарғақпен көмкерілген. Мұның көмегімен ағаштан ағашқа қалқып ұшып секіреді. Қорегін іздеуге түнде шығады. Қатты аяз болғанда ұясынан шықпайды. Жалпақ жапырақты ағаш бүрін, қабығын, жапырағын, ал қылқан жапырақтылардан қарағай, балқарағай бүршігін жейді, ағаш қуысын паналайды. Жылына бір рет көбейеді. Аналығы маусым—шілде айларында 2—4 ұрпақ табады. Қысқы ұйқыға кетпейді. 13 жылдай тіршілік етеді. Республикамызда саны аз болғандықтан, ұшардың терісі дайындалмайды.

Ұшарлардың арасындағы ең ірісі — тагуан (*Petaurіsta petaurіsta*). Оның денесінің ұзындығы 60 см, құйрығының ұзындығы 63 см, салмағы 1,4 кг. Арқа жоны қара сұр, бауыры сұрғылт түсті. Тагуандар Шығыс Үндістанның, Мьянма мен Шри-Ланканың таулы ормандарында тіршілік етеді. Тагуан — ұшарлардың арасындағы ең алысқа секіретіні. Ол 60 м қашықтыққа дейін қалқып секіре алады.

## Дереккөздер

Санат:Кеміргіштер
Жағалық қайраң

** Жағалық қайраң ** — теңіз немесе көл жағалауларының саяз бөлігі, өзен арнасындағы тосқындар жиынтығы. Ол жағадан теңізге қарай тереңдей береді. 
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:География
Шәдібек

**Шәдібек** — Ақ Орда ханы (1399–1407), Темір Құтлығтың інісі. Едігенің қолдауымен билікке келген. 1406 жылы Едіге мен Шәдібек Түменге жақын жерде Тоқтамысқа қарсы соғысып, сол шайқаста Тоқтамыс қаза тапты. Едіге Темір мемлекетіне жорық жасаған кезде Шәдібектен билікті Тоқтамыстың баласы Жалел әд-Дин тартып алды. Едіге Хорезмнен оралған соң хандық билік Шәлібекке қайта қайтарылып, Жалел әд-Дин Еділ Бұлғариясына қашты. Оған қарсы Едіге 1407 жылы жорық жасады. Бұл кезде Шәдіек Едігенің Еділ Бұлғариясына жорықта жүргенін пайдаланып, онан бөлініп шығуға әрекеттенді. Бірақ ол әрекеті іске аспай, Едіге оралғаннан кейін Дербентке қашуға мәжбүр болды. 1408 жылы Едіге Ақ Орда тағына Темір Құтлығтың ұлы Болатты отырғызды. 
## Дереккөздер

Санат:Ақ Орда хандары
Санат:XIV ғасыр
Үшінші тұлғалар

**Үшінші тұлғалар** (ағыл. *third persons*; нем. *dritte Personen (in Zivilprozell, Dritte pi*) - Азаматтық іс жүргізуде - басқа тұлғалардың талабы бойынша қозғалған азаматтық істе өз құқықтарын
және заңмен қорғалатын мүдделерін қорғаушы тұлғалар.

Үшінші тулғалар екі түрге бөлінеді, олар:

* дау тақырыбы жөнінде дербес талап мәлімдеушілер және мұндай талаптарды мәлімдемеушілер.

* даудың нысанасына дербес талаптарын мәлімдейтін үшінші тұлғалар бір немесе екі тарапқа талап қою арқылы бірінші сатыдағы сот шешім шығарғанға дейін процеске кірісе алады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Бөгде сөз

**Бөгде сөз** — сөйлегенде не жазғанда баяндап отырған мәселеге байланысты келтірілген басқа біреудің сөзі, пікірі. Бөгде сөзді қолданудың негізгі мақсаты — баяндап отырған мәселе жөнінде автордың өз пікірі, пайымдауларының дұрыстығын дәлелдеу, соны кеңейтіп көрсету. Бөгде сөзді қолдану тәсілі әр түрлі: көп жағдайда басқа біреудің сөзі, пікірі ешқандай өзгеріссіз, түпнұсқасы сақталып, төл сөз түрінде, кейде басқа біреудің пікірі ғана сақталып, түгелдей автордың өз сөзімен берілген төлеу сөз түрінде де қолданылады.

## Дереккөздер
Ұшатын кесірткелер

**Ұшатын кесірткелер**, птерозаврлар (*Pterosaurіd*) — архозаврлар класс тармағына жататын жойылып кеткен бауырымен жорғалаушылар отряды. Триастың аяғындағы қазба қалдықтары Еуропадан (Италия) табылған. Юра және бор кезеңдерінде Австралия мен Антарктидадан басқа барлық құрлықтарға таралған. Қазақстанда ұшатын кесірткелердің сүйектері Қаратау жотасынан, Ақтөбе облысынан табылған. Псевдозухийден (текодонттар отрядына жататын жойылып кеткен бауырымен жорғалаушы) шыққан. 2 отряд тармағы (рамфоринхтер және птеродактилдер), 35-ке жуық туысы, 110-дай түрі анықталған. Бұлардың денелері әр түрлі. Торғайдың үлкендігіндей кішкентай, қанаттарын жайғанда ауқымы 7 м-ге жететін алып түрлері де болған. Сүйектері жеңіл, сыртқы қабаты жұқа, берік, іші қуыс. Бас сүйектері мен сирақтарының қуыстары жұқа қабыршақтармен бекіген. Бас сүйектерінің қуыстары үлкен, онда үлкен көзі мен ұзын, сүйір жақ сүйектері орналасқан. Бірқатар орналасқан тістері үшкір, негізінен жемін ұстау қызметін атқарған. Кейбір түрлерінде тістері жойылған, олардың тұмсықтары мүйіз қабықпен қапталған. Бас миы ірі ми жарты шарларынан және көру бөліктерінен құралған, олар ұшу кезінде бағыт беріп отырады. Мишығы құстармен салыстырғанда кішірек болған. Мойындары ұзын, буынында жақсы қозғалатын 7—9 омыртқадан тұрады, арқа омыртқалары 12—16, сегізкөзде 4—10. Құйрықтары рамфорник сияқты түрлерінде ұзын, ал птеродактилилерде қысқа, омыртқа саны 10-нан 40-қа дейін. Алдыңғы аяқтары қанатқа айналған, олар кейбір *птеродактил* сияқты түрлерінде жалпақ, ал *рамфоринхтерде* жіңішке. Жарғақ қанаттары өте ұзарған 4-саусақтарына бекіген, 1—3 саусақтарының тырнақтарымен ұзындығы орташа, ал 5-саусақтары кішірейіп жойылған. Тығыз денесін қалың қылшық жапқан. Бұлар *жылы қанды жануарлар* деп саналады.

Артқы аяқтарының саусақтарының арасындағы жарғақтары суда жүзу және ұшқанда су бетінен көтерілу қызметін атқарған. Негізінен өзен, теңіз жағалауларында тіршілік етіп, балықпен және судағы омыртқасыз жәндіктермен қоректенген. Жұмыртқа салып көбейген. Ұшатын кесірткелер ішкі және сыртқы белгілерінің шығу тегінің бірлігіне емес, белгілі бір тіршілік жағдайына бейімделушілік қасиеттеріне байланысты бауырымен жорғалаушылардың құстарға және кейбір сүтқоректілерге (жарқанаттарға) ұқсас болуына мысал бола алады (қараңыз *Конвергенция*). Ұшатын кесірткелердің түр, туыстарының және кейбір тұқымдастарының тіршілік ету кезеңінің аса ұзақ болмауы — сол дәуірлерге тән шөгінді тау жыныстарының стратиграфиясын анықтауға мүмкіндік береді. 
## Дереккөздер


Санат:Бауырымен жорғалаушылар
Санат: Архозаврлар
Санат:Жойылып кеткен жануарлар
Үшір

**Үшір** — (онның бір бөлігін көрсететін сан) — онның бір мөлшеріндегідей көлемде алынған салық. Орта ғасырларда мұсылман елдерінде қолданылған. Жерден өндірілетін өнімге, саудадан түскен пайдаға салынған.

1) Жерден өндірілетін өнімге салынатын салық, халифаның мұсылман қауымына
сыйлаған жеңілдігі ретінде (шағын бау-бақшалардан алынбайды) күнделікті тіршілікте басқаша жанама алымсалық жиналып алынады. Техникамен өңделіп жыртылатын суармалы жерлерден өндірілген өнімнің 1/20 бөлігі, ал өнімсіз, қолдан суарылатын жерлерден
алынған өнімнің 1/10 бөлігі салық ретінде алынады. Егістік жерлері мол
жер иелері Үшірді жалдамалардан алатын салықтан айырмасы арқылы төледі.

2) Саудадан түсетін қаржылан да, сатылған заттардың 1/10 бөлігінің құны
алымға түседі. Әйтсе де, әртүрлі заттардың алым-салық мөлшері әртүрлі
болып келетіні белгілі.

3) Саудадан түсетін алым-салықтардың заңды түрде үстемеленетін жағдайлары болады (оны Үшірдің синонимі ретінде макс және мукус деп те атайды).

## Дереккөздер


Санат:Ислам мәдениеті
Санат:Салықтар
Халел Шәженов

**Шәженов, Халел** (25.3.1908, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданы — 25.7.1943, Харьков қаласының маңы) — актер, режиссер. 1932 — 1934 жылдары Қазақ мемлекеттік педогоиялық институтының (қазіргі ҚазҰПУ) тіл-әдебиет факультетінде оқыған. Алғашында ауыл мектебінде мұғалімдік қызметпен айналысты. 1938 жылы Ленинградтың (қазіргі Санкт-Петербург) мемлекеттік сахна өнері техникумының (кейіннен Мемлекеттік театр, музыка және кинематография институты) қазақ студиясын бітіріп, Шымкент облысы қазақ драма театрының құрамына қабылданды. Осы театрда әуелі актер, одан кейін режиссер болып қызмет етті. Театр сахнасында қойылған спектакльдерде Чапаев (Д.А. Фурмановтың осы аттас пьесасында), Президент (Ф.Шиллер, “Зұлымдық пен махаббат”), Березовский (М.Әуезов пен Ә.Тәжібаев, “Ақ қайың”), Бекежан (Ғ.Мүсірепов пен Е.Г. Брусиловский, “Қыз Жібек”), т.б. рөлдерді орындап, өзінің табиғи дарын-қабілетімен ерекше көзге түсті. Шәженов режиссерлікпен де шұғылданып, Әуезовтің “Еңлік — Кебек” (1939) пен “Айман — Шолпан” (1940), Мүсіреповтің “Қозы Көрпеш — Баян сұлу” (1939) мен “Ақан сері — Ақтоқты” (1942; өзі Ақан рөлін орындаған), Ә.Әбішевтің “Отан үшін” (1940; Серғазы рөлінде ойнады), М.Ақынжановтың “Исатай — Махамбет” (1941) пьесаларын қойды. Ол Шымкент облысы қазақ драма театрының қалыптасып, дамуы жолында елеулі еңбек етті. 1941 жылы соғыс басталысымен әскерге алынып, Украина жерінде қаза тапты. 
## Сілтемелер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том.

Санат:Тұлғалар
Санат:Тарих
Алиби

**Алиби** ( — басқа жерде), қылмыстық істе—сезікті немесе айыпталушы адамның қылмыс істелген сәтте басқа жерде болуы; бұл оның кінәсіздігінің дәлелі ретінде қабылданады. Тергеу барысында Алиби жан-жақты тексерілуге тиіс. Тексерілмеген, не теріске шығарылған алиби дәлелдемеге жатпайды.

Қылмыстық іс жүргізуде - айыпталушының қылмыстың жасалу сәтінде қылмыс орнында болуын жоққа шығаратын жағдай. Айыпталушының (күдіктінің) басқа орында болғанын жорамалдайды. Бұл туралы айыпталушының өзі мәлімдеме жасағанына немесе басқа көздерден мәлім болғанына қарамастан, бұл жай мұқият тексерілуге жатады.

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Шәйкөз

**Шәйкөз** — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре деректері бойынша Орта жүздегі уақ тайпасының құрамына енеді. Шәйкөзден Жолымбет (Жәнібек), Шойқара, Қатымқұл, Қосай аталары тарайды. 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың бас кезінде Петропавл у-нің Пресногорьков болысын, Аманқарағай, Баянауыл округтерін мекендеген. Жазда Үй, Тобыл өзендері алаптарын, қыста Жаңакөл, Тоқсан, Сақалы, Кішкенекөл, Ыстықкөл, Төрекөл, Жыланды, Көшербай, Жарқайың, Байқотан көлдері алқабын қоныстанған. Ұраны — Жаубасар, таңбасы — ергенек.

## Сілтемелер
*Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.

Санат: Шежіре
Санат:Қазақ рулары
Мишарлар

**Мишарлар **– татар халқының құрамындағы этникалық топ. Мишарлар Ресей Федерациясының құрамындағы Татарстан мен Башқортостан Республикаларында тұрады. Мишарлардың шыққан тегі белгісіз. Татар тілінің мишар диалектісінде сөйлейді. Мишарлардың шаруашылығында, материалдық және рухани мәдениетінде орыс халқының ықпалы мол. Мишарлар мәдениеті татар халқының мәдениетіне мейлінше ұқсас.

## Сілтемелер
* Татарстан  
* Башқортостан  
* Ресей Федерациясы

## Дереккөздер


Санат:Татарлар
Үрмежеміс

**Physochlaina ** (қазақ тілінде: *Үрмежеміс*) Кавказда, Орта Азияда, Сібірде және Қытайда туған көпжылдық шөптердің он түрінің кішкентай тұқымы.

*Physochlaina alaica Korotkova ex Kovalevsk 
*Physochlaina albiflora Grubov
*Physochlaina capitata A.M. Lu
*Physochlaina infundibularis Kuang
*Physochlaina macrocalyx Pascher
*Physochlaina macrophylla Bonati
*Physochlaina orientalis (M.Bieb.) G.Don
*Physochlaina physaloides (L.) G.Don
*Physochlaina praealta (Decne.) Miers
*Physochlaina semenowii Regel
Physochlaina тұқымы Hyoscyamus тұқымымен тығыз байланысты.

Қазақстанда ашық далалы жерлер мен төбелердің тастақты беткейлерінде, таулы аймақтарда, жартастардың жарығында, тау өзендерінің бойында өсетін 3 түрі:
* физалис тәрізді Үрмежеміс (Р. рhysaloіdes);
* Семенов Үрмежемісі (P. semenowіі) 
* тығыз-кластерлі Үрмежеміс (P. capitata) бар.
Бұлардың биіктігі 10 — 40 см, сабағы тік, ұшынан бұтақталған, ұшына жақындаған сайын бунақты қалың түкті. Өсімдіктің түп жағы түксіз. Жапырақтары ұзын сағақты, жүрек тәрізді (ұзындығы 1,5 — 8,5 см). Гүлдері күлгін түсті, қосжынысты, аталығы 5, аналығы — біреу. Саны бесеуден болатын күлте және тостағанша жапырақшалары бір-біріне кірігіп, қоңырау тәрізді келеді. Әсіресе өсімдік гүлдегенде, тостағаншаның көлемі үлкейіп, қампайып үрленген қалта сияқты болады, өсімдіктің аты тостағаншаның пішініне байланысты қойылған. Гүлдері шашақ гүлшоғырына топталған. Сәуір — мамыр айларында гүлдеп, мамыр — тамызда жеміс салады. Жемісі — шар тәрізді қауашақ, ол піскенде, торлы жүйкелері бар, жұқа жарғақ тәрізді тостағаншасы жемісінің сыртын түгел жауып тұрады, соның нәтижесінде жемісі түспейді. Үрмежеміс — улы өсімдік, оны мал жемейді.

## Химия
Өсімдіктер құрамында улы тропан алкалоидтар бар: атропин, апоатропин, 6-гидроксиатропин, гиоцамин, скополамин, апоскополамин, кускогигрин, физохлаин т.б.

## Суреттері
Image:Physochlaina orientalis mid shot.jpg|*Physochlaina orientalis*: Кавказдық Үрмежемис: Оксфорд ботаникалық бағында өсімдік өсіру, Англия.
Image:IMG 4566 Physochlaina orientalis Shoot.jpg|*Physochlaina orientalis*: Кавказдық Үрмежемис: жоғарыдан көрінетін гүлдер мен жапырақтар.
Image:Physochlaina orientalis flowers in profile.jpg|*Physochlaina orientalis* Кавказдық Үрмежемис: гүлдердің бүйір көрінісі.
Image:Ripe,fruiting calyces of Physochlaina orientalis (M.Bieb) G.Don.jpg|*Physochlaina orientalis Кавказдық Үрмежемис: піскен жемістер. Оксфорд ботаникалық бағы, Англия.
Image:View of interior of ripe fruiting calyx of Physochlaina orientalis showing pyxidial capsule, brightened.jpg|*Physochlaina orientalis* Кавказдық Үрмежемис: Тұқымдар көрсетілген бір піскен жемістің ішкі көрінісі.
Image:Bisected fruiting calyx and separate operculum of Physochlaina physaloides.jpg|*Physochlaina physaloides'': Физалис тәрізді Үрмежеміс: Физалиске ұқсас құрғақ жемістер (қақпағы капсуладан алынған). Ховд аймағында 1989 жылы жиналған.

Санат:Алқалар
Мия

**Мия** (Glycyrrhіza) – бұршақ тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанның шөл, шөлейтті, далалы аймақтарында өсетін 5 түрі бар. Қызылорда облысының барлық аймақтарында кездеседі. Биіктігі 10 – 80 см-дей, тамыры жуан. Сабағы тік өседі, жапырақтар қандауыр тәрізді, қарама-қарсы орналасады. Гүлдері көк, күлгін түсті, селдір шашақ гүлшоғырына топтасқан. Тұқымы арқылы немесе вегетативті жолмен көбейеді. Маусым – шілдеде гүлдеп, шілде – тамыз айларында жеміс салады. Жемісі – қабықты бұршақ. Бұл өсімдік жылына бірнеше жүздеген ұрық салады. Тұқымы топырақта 2 – 3 жылға дейін тіршілігін жоймайды. Қызылмия және миятамыр деген түрлерінің тамырында гликозид, сахароза, эфир майы, органик. қышқылдар, минерал тұздары бар. Сондықтан оларды медицинада, темекі және тамақ өнеркәсібінде қолданады. Жапырағы, сабағы мал азығы ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Фабрика

thumb|200px|Фабрика
**Фабрика** ( — шеберхана) — машиналар жүйесін қолдануға негізделген өнеркәсіп орны. Фабрика мен зауыттың арасында экон. тұрғыдан айырма жоқ. Дегенмен, фабрика негізінен жеңіл және тамақ өнеркәсібінің тауарларын дайындайтын кәсіпорын. 18 ғасырдың аяғы мен 19 ғасырдың бас кезінде Батыс Еуропада болған өнеркәсіп төңкерісі нәтижесінде бұрынғы мануфактуралардың орнына құрылды. Фабриканың мануфактуралардан айырмашылығы онда бірыңғай қол еңбегінің орнына машина кіргізіле бастады. Ресейдегі алғашқы фабрикалар 19 ғасырдың бас кезінде пайда болды. Қазақ жеріндегі фабрикалар 19 ғасырдың 2-жартысынан салына бастаған. Олар негізінен шикізат өңдеу (жүн, тері, т.с.с.) үшін пайдаланылды. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін Қазақстанда үлкен қалалардың барлығында дерлік ірі-ірі фабрикалар салынды. Олар соңғы үлгідегі құрал-саймандармен жабдықталып, халық тұтынатын тауарлар шығарды. Бірақ 1970 — 1980 ж. бүкіл кеңес экономикасының “тоқырауға” ұшырауы салдарынан олардың шығарған тауарлары шетелдік технологиялармен бәсекеге түсуге қабілетсіз болып шықты. Сөйтіп, 1990 — 2000 ж. Қазақстан экономикасы нарықтық қатынастарға көшкен кезде олардың көпшілігі жабылуға мәжбүр болды. Дегенмен, қазіргі кезде жергілікті фабрикалардың көпшілігі шеттен инвестиция тарту арқылы жаңа технологиялар әкеліп, өз жұмыстарын жандандыра бастады.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Өнеркәсіп
Санат:Терминология
Нұрғазы Шәкеев

**Шәкеев Нұрғазы** (10.7.1929 ж. т., Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы Кіндікті ауылы) — баспагер журналист, Қазақ КСР-інің еңб. сің. мәдениет қайраткері. 1957 жылдан Журналистер одағының және 1978 жылдан Жазушылар одағының мүшесі. ҚазПИ-ді (қазіргі ҚазҰПУ) бітірген (1951). Институтта оқи жүріп респ. “Социалистік Қазақстан” (“Егемен Қазақстан”) газетінің түзетушісі (1949) болып жұмыс істеді. 1951 — 1969 жылдары сол газетте редакцияның әдеби қызметкері, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшысы, Бас редактор, 1969 — 1972 жылдары “Мектеп” баспасында қызмет атқарып, 1972 — 1974 және 1979 — 1985 жылдары ҚР Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі Мемл. к-тінің, 1974 — 1979 “Ара — Шмель” журналының Бас редакторы, ал 1985 — 1987 жылдары “Қазақ Совет энциклопедиясының” жауапты хатшысы және Бас редакторының орынбасары болды. 1987 — 1991 жылы “Кітап жаршысы — Друг читателя” басылымдарының Бас редакторы. 1993 — 1996 жылдары “Алаш-мирас” журналының жауапты хатшысы қызметтерін атқарды. Ол баспагер қызметіне қоса шығарм-пен де айналысып, көптеген аудармалар жасады. Орыс жазушылары Н.В. Гоголь, И.С. Тургенев, Н.С. Лесков, үнді жазушысы Кришан Чандар, түрік, армян, венгр, тәжік, молдаван жазушыларының шығармаларын қазақ тіліне аударды. И.Калашниковтың “Сұм заман” атты романын тәржімалағаны үшін Халықаралық әдеби “Алаш” сыйлығын алған (2005).

## Дереккөздер

*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том.

Санат:Тұлғалар
Шәкен жұлдыздары

"**Шәкен жұлдыздары**" — халықаралық кинофестиваль. 

Алғаш 2003 жылы Алматы қаласында “Шәкен жұлдыздары” продюсерлік орталығының күшімен ұйымдастырылды. 2004 жылдан бастап Алматы қалалық мәдени шаралар бағдарламасына енгізіліп, әкімшіліктің бюджеттік қолдауымен өткізілді. "Шәкен жұлдыздары" кинофестивалінің басты мақсаты — кино өнері арқылы ұлттық рухани дамудың жан-жақтылығына негізделген жаңа әлеуметтік-қоғамдық қауымдастықтың қалыптасуына жағдай жасау. Осындай мақсат аясында жас қазақ кинематографияшылар мамандарының кәсіби-шығармашылық деңгейінің шыңдалуына, әрі олардың түсірген кинотуындыларын фестиваль кезінде көрермен-көпшілікке көрсету арқылы дүниежүзілік кино өнері жетістіктеріне қол жеткізуге талпындыру, ұлттық кино мектебінің шығармашылық дәстүрін сақтай отырып, одан әрі өркендету, қазақ кинорежиссерлері мен актерлерінің шығармашылық еңбегін жан-жақты насихаттау, ұлттық киношеберлері мен озық шет ел әріптестері арасындағы өзара кәсіби-шығарм. байланыстарды нығайту, кинобайқаулардың таңдаушыларымен және жетекші киносыншыларымен кездесулер ұйымдастыру, фестиваль кезінде семинарлар мен шеберлік-сыныптар өткізу, т.б. мәдени іс-шаралар өткізу көзделінеді. 2005 жылы "Шәкен жұлдыздары" кинофестивалі Халықар. жастар киносы және дебюттік фильмдер байқауы дәрежесіне көтерілді. 2003 — 2004 жылдары өткен “"Шәкен жұлдыздарының” алғашқы екі фестивалі кезінде жергілікті көрермендерді ұлттық кино өнерінің (1998 — 2004) 20-дан аса көркем және 50-ге тарта деректі туындыларымен таныстырып, ол “Қазақстан киносы ғасырлар тоғысында” деген девизбен жүргізілді. 2003 — 07 ж. аралығындағы “Шәкен Жұлдыздары” кинофестивалі кезінде ұлттық, сондай-ақ жақын (Әзірбайжан, Беларусь, Грузия, Өзбекстан, Қырғызстан, Ресей, Татарстан) және алыс (АҚШ, Египет, Израиль, Иран, Испания, Латвия, Германия, Литва, Қытай, Түркия, Үндістан, Франция, Чехия) шетелдік фильмдер көрсетілімі болды. Қазылар алқасының шешімімен бірқатар кинотуындылары ең үздік көркем (“Үш ағайынды”, режиссёр С.Апрымов, бас жүлде, 2003; “Қаладан келген қыз”, режиссёр Р.Әбдірашев, бас жүлде, 2004, Қазақстан; “Шекара”, режиссёр С.Захаваи, бас жүлде, 2005, Ресей; “Шекара”, режиссёр М.Алықұлов, бас жүлде, 2006, Қырғызстан) және деректі (“Бейтаныс Назарбаев: бес кездесу”, режиссёр С.Әзімов пен В.Рерих; “Таусылмайтын махаббат”, режиссёр С.Әзімов пен Ә.Ерназаров, 2003; “Патетикалық симфония”, режиссёр В.Тюлькин, 2004, Қазақстан; “Паром жүргізуші”,  режиссёр әрі операторы С.Ю. Литовец, Ресей, Татарстан; “Терезе”, режиссёр Г.Сыдықова мен Ф.Тұрсынов, Қырғызстан; “Қимыл... Келісім”, режиссёр Ч.Ф. Расулзаде, Ресей, 2005) фильмдер деп танылып, жоғары жүлделерді иеленді.

## Дереккөздер

Санат:Халықаралық байқаулар
Санат:Кино
Мияткерлік

**Мияткерлік**, демеушілік – қоғамдық ұйымның (мысалы, қайырымдылық, шығармашылық, экологиялық, тағы басқа ұйымның) қызметін, қайсыбір шаралардың өткізілуін, нысанның құрылысын салуды, тағы басқа өтеусіз (тегін) қаржыландыру. 

Белгілі бір шараларды ұйымдастыруға, жаңадан құрылатын кәсіпорынның жарғылық қорына өтеусіз (тегін) қаржы бөлуші мияткер (демеуші) деп аталады. Ол өзі көмек көрсететін шаралар не ұйым жөнінде ешқандай құқықтық жеңілдіктерге ие болмайды. Сондай-ақ кепілдік беруші, кепілгер болушы да мияткер деп аталады.

## Сілтемелер
* демеуші

## Дереккөздер


Санат:Адам қасиеттері
Фабриций қалтасы

**Фабриций қалтасы** () — құстардың тік ішегінің соңында болатын тұйық өскін. Фабриций қалтасы құс балапандарында жақсы дамыған. Оны алғаш рет италия ғалымы Дж.Фабриций (1533 — 1619) сипаттап жазғандықтан, соның атымен аталған. Көптеген құстардың балапандарында жыныстық жетілу кезеңіне дейін фабриций қалтасы айқын байқалады әрі жақсы дамиды, ал ересек құстарда ол бірте-бірте жойылады. Фабриций қалтасы құстарда, негізінен иммунды жүйенің орталығы мүшесі болып саналады. Сондықтан кейде оны клоакалық тимус деп те атайды. Оның қабырғасы қалың және онда лимфоцит, лейкоцит жасушалары, антиденелер түзіледі. Фабриций қалтасында көпіршік тәрізді лимфоидты фолликулалар болады. Фабриций қалтасы құстарда ішкі секреция бездерінің міндетін атқарады. Фабриций қалтасын алып тастаған құстарда иммундық қасиет төмендейді. Сонымен қатар фабриций қалтасы құстардың қораздарында аталық бездердің қалыпты дамуына да әсер етеді.

Фабриций қалтасы — қан иммунитетінің дамуына жауапты алғашқы лимфоидты ағза. Ол тек құстарда ғана болады.

## Дереккөздер

* Қазақ Энциклопедиясы, 9 том

Санат:Жануарлар анатомиясы
Санат:Иммунология
Мнемосұлба

thumb| alt=A.
**Мнемосұлба**, (мнемосхема, mnemonіc) – сигналдық таблоның, қалқаншалар мен басқару пульттері панельдерінің бет жағында сұлба түрінде орналасқан шартты белгілер жиынтығы. Мнемосұлба бақыланатын, басқарылатын қондырғының, стансаның, ғимараттың, мекеменің элементтерін бейнелейтін символдардан құрастырылады. Символ ретінде жалпы қабылданған белгілер, не басқарудың нақты нысандарын бейнелейтін пішінделген кескіндер пайдаланылады. Мнемосұлбалар ақпаратты бейнелейтін әр түрлі құралдар (дисплейлер, меңзерлік және цифрлық құралдар, проекциялық техника, т.б.) және олардың кешендері арқылы жүзеге асырылады. Мнемосұлбаның операторлық және диспетчерлік түрлері бар. Жұмыс принципі мен жасалу ерекшелігіне қарай Мнемосұлба мимик, жарық-сәулелік және аралас (жартылай жарық-сәулелік) түрлерге ажыратылады. Мимикалық мнемосұлба да шартты белгілер мен байланыстырғыш сызықтар түрлі түсті бояумен ерекшеленеді; жеке құрылғылар мен басқару нысандарына, екі түсті шам (қызыл мен жасыл) орнатылады. Қызыл түсті шамның жануы – сұлбаның, машинаның немесе аппараттың іске қосылғанын, ал жасыл түсті шам – қажетті құрылғылар жұмысының тоқталғанын білдіреді. Жарық-сәулелік мнемосұлбада бақыланатын нысанның күйі туралы деректер мнемосұлба  элементтерінің жарықтануы немесе түсінің өзгеруі, т.б. ерекшеліктері бойынша бейнеленеді. Оған люминесценттік, т.б. мнемосұлбалар жатады. Аралас (жартылай жарық-сәулелік) мнемосұлбада тек негізгі түйіндік элементтер ғана жарқырауық болып жасалады. Мнемосұлба лар энергетикалық нысандар және жүйелерді диспетчерлік басқару пункттерінде, өнеркәсіптің әр түрлі салаларында технологиялық процестерді басқару пункттерінде кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Белгілеу тілі
Миятамыр

**Миятамыр** (Glycyrrhіza uralensіs) – бұршақ тұқымдасы, мия туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда далалы жерлерде, сортаңды шалғындарда, тоғайлардың арасында кездеседі. Биіктігі 50 – 110 см-дей, сабағын шырынды түктер жапқан. Жапырағы қандауыр тәрізді (ұзындығы 10 – 25 см). Күлте жапырақтары көк түсті, ақ жолақты болады. Гүлі сарғыш, түтік тәрізді (ұзындығы  14 – 25 см). Маусым айында гүлдеп, шілде – тамызда жеміс салады. Тұқымы (саны 3 – 9) бүйрек тәрізді, қоңыр түсті болады. Миятамырдың тамырында глицерин, глюкоза, глюкозидтер, сахароза және минералды тұздар бар. Медицинада дәрі-дәрмек жасауда, тамақ өнеркәсібінде (мысалы, сыра ашытуда, тағы басқа) қолданылады.
 
## Сілтемелер
* бұршақ  
* глюкоза

## Дереккөздер


Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Фтор-органикалық қосылыстар

**Фтор-органикалық қосылыстар** — молекуласында бір немесе бірнеше F–C байланысы бар қосылыстар. Фтор-органикалық қосылыстар химиясы 20 ғасырдың 2-жартысынан бастап тез дамыды. Көмірсутектердің, спирттердің, альдегидтердің, кетондардың, т.б. көптеген Фтор-органикалық қосылыстардың фтор туындылары белгілі. Бұл қосылыстар басқа галоген-органикалық қосылыстарға қарағанда өте көп. Фтор-органикалық қосылыстарды алу үшін органикалық қосылыстардағы хлор немесе бром атомдарын фтор атомымен алмастыру әдісі қолданылады: 
C6H5–CCl3+3HF→C6H6–CF3+3HCl
3CCl4+2SbF3→3CCl2F2+2SbCl2
Электрохимиялық фторлау әдістерінде фторлайтын затты құрғақ фторлы сутекте ерітіп, электролиз арқылы перфторланған заттар алады. Фтор-органикалық қосылыстар техниканың көптеген салаларында кеңінен қолданылады. Ол фторопласттар, фторлы каучуктер, коррозияға төзімді жабын, т.б. алуда пайдаланылады. Медицинада Фтор-органикалық қосылыстардан жасанды жүректің қақпашалары мен тамыр дайындалады.

## Тағы қараңыз
*Фтор қосылыстары

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Химия
Санат:Химиялық қосылыстар
Моатәрізділер

**Моатәрізділер** (Dіnornіthіformes) – қырсыз төсті құстардың жойылып кеткен отряды. 

Олардың қаңқа сүйектері Жаңа Зеландияда плейстоцен дәуірінің жыныстарынан табылған. Дене тұрқы әр түрлі болған. Мысалы, күркетауықтай – аномалоптерикс немесе 3 метрге жететін – динорнис. Моатәрізділер – басы кіші, денесі біркелкі қауырсынмен қапталған, артқы аяқтары өте жақсы жетілген ұшпайтын құстар. Моатәрізділердің 6 туысының 13 – 27-дей түрі анықталған. Бұлардың жойылуына жергілікті тұрғындардың (маори) шектен тыс көп аулауы мен төтенше табиғи апаттар әсер еткен. Моатәрізділердің кейбір түрлері 17 ғасырдың басында Оңтүстік аралында (Жаңа Зеландия) тіршілік етсе, сол аралдан ғалымдар 19 ғасырдың ортасында олардың ұсақ түрін (Megalapteryx hectorі) кездестірген. Негізінен Маотәрізділер орманда тіршілік етіп, өсімдіктермен қоректенген. Қазіргі уақытта Маотәрізділердің бірнеше толық қаңқасы, сүйектері, қауырсындары және жұмыртқалары мұражайда сақталған.

## Дереккөздер


Санат:Жойылып кеткен жануарлар
Фуга

thumb|300px|И.С.Бахтың до минор экспозициясының фугасы
**Фуга** ( — дәлме-дәл жүгіріс, жылдам ағыс) —полифониялық музыкалық шығармалардың түрі. 

Фуга бір кейде екі, не одан да көп тақырыпқа негізделіп, белгілі тональдық-гармониялық жүйеде еркін дамиды. Фуга 17 ғасырда өзіне дейінгі полифониялық формалар (канцона, ричеркар, мотет) негізінде қалыптасты. 18 ғасырдың 1-жартысында И.С. Бах (“48 прелюдия мен фугасы”) пен Г.Ф. Гендельдің шығармаларында Фуга кеңінен қолданылды. Фуганың бір тақырыпқа (қарапайым) не екі, үш, кейде одан да көп тақырыпқа (күрделі) құрылған түрлері болады. Музыкада 3 — 4 дауысқа арналған Фугалар кеңінен тараған. Фуганың негізгі 1-бөлімі экспозиция деп аталады. Фуга тақырыбы қысқа әрі ұғымды әуенмен беріледі. Фуга — полифониялық музыканың ең жоғарғы түрі. 20 ғасырдағы музыкада композиторлар П.Хиндемит (Германия) пен Д.Д. Шостакович (Ресей); қазақ музыкасында Е.Рахмадиев (“Алпамыс” операсындағы 1-актінің 1-көрінісінде қолданылған фугетта) пен Б.Баяхунов (фортепьяноға арналған “Прелюдия мен фугасы”), т.б. композиторлар шығармаларында кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Музыкалық шығармалар
Қожақан Шәкенов

**Қожақан Шәкенов** (25.11. 1929, қазіргі Алматы облысы Панфилов ауданы Сарыбел ауылы — 27.4. 1971, Алматы) — ғалым-анатом, нейроморфолог, медицина ғылымдарының кандидаты (1960).

Алматы мемлекеттік медициналық институтын (1953) және оның аспирантурасын (1956) бітірген. 1956 — 1960 жылы сол институттың қалыпты анатомия кафедрасында ассистент, аға оқытушы, доцент болды. 1960 — 1971 жылдары стоматология факультетінің деканы қызметін атқарды.

Негізгі ғылыми еңбектері адам морфологиясы мен мектеп гигиенасына арналған. Шәкенов “Мектеп гигиенасы” (А., 1965) атты оқулық жазды. Бала организмінің анатомиялық-физиологиялық ерекшеліктері, мектептегі оқыту, күн тәртібін белгілеу, сондай-ақ зертханалар мен арнаулы кабинеттерді жабдықтаудың гигиеналық талаптарын мазмұндаған бұл кітап әлі күнге дейін ғылыми-әдістемелік құндылығын жоғалтқан жоқ. Сонымен қатар Шәкенов анатомия пәні бойынша латынша-қазақша-орысша сөздікке (акадик А.Рақышев) редактор болды.

1967 жылы стоматология факультетінің деканы ретінде қазақ студенттерін ана тілінде оқытатын топтар ұйымдастырғаны үшін оған “ұлтшыл” деген кінә тағылып, қудаланды. Бұл қадам — сол кездегі саяси жағдаймен салыстырғанда нағыз ерлік болып табылады.

Шәкенов “Қуық жүйке аппаратының вегетативтік және орталық жүйке жүйесінің өзара байланысын экспериментті-морфологиялық және салыстырмалы-анатомиялық зерттеу” деген тақырыпта докторлық қорғау қарсаңында қайғылы қазаға ұшырады. Өмірі ерте үзілген жас ғалымның еңбегін бағалап, қазіргі Қазақ Ұлттық медициналық университеті ректоратының 1993 жылы 8 желтоқсандағы шешімімен стоматология факультетінің үздік студентіне Шәкенов. атындағы арнаулы стипендия тағайындалған.

## Дереккөздер


Санат:25 қарашада туғандар
Санат:1929 жылы туғандар
Санат:Панфилов ауданында туғандар
Санат:27 сәуірде қайтыс болғандар
Санат:1971 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары
Қарғалы (Алматы облысы)

**Қарғалы** (2007 жылға дейін — *Фабричный*) — Алматы облысы Жамбыл ауданындағы ауыл, Қарғалы ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Ұзынағаш ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 11 км жерде, Ұзынқарғалы өзенінің бойында, Іле Алатауының баурайында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1909 жылы шұға фабрикасын салуға байланысты қаланған. Алғашында "Қарғалы", 1937 жылдан "Фабричный" деп аталды, 2007 жылы алғашқы атауы қайтарылды.

## Өндіріс орындары
Өндіріс орындарынан “Қарғалы” АҚ (шұға комбинат), асфальт зауытты, сувенирлер шығаратын цех, тұрмыстық комбинат бөлімшесі, бірнеше ӨК, шаруа қожалықтары, т.б. жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Кентте 5 орта мектеп, шет тілдерін оқытатын ортасы, балабақша, кинотеатр, клуб, мәдениет үйі, кітапхана, аурухана, емхана, фелдьшер-акушерлік пункт, дәріхана, т.б. бар. Фабричныйда 1886 жылы салынған облыстағы ескі мешіттің бірі сақталған. Жақын темір жолы стансасы - Жібек жолы (32 км).

## Транспорт
Алматыдан Қарғалыға дейін 236 автобуспен немесе Төле би - Бауыржан Момышұлы көшелерінің қиылысынан жеке таксимен жетуге болады.

## Галерея

Сурет:Уәлиханов көшесі.jpg|Уәлиханов көшесі, ауылдың негізгі сауда көшесі. Көшенің бойында көптеген сауда нүктелері мен Айсұлу базары орналасқан. 

Сурет:Әсет Бейсеуов көшесі.jpg|Әсет Бейсеуов көшесі, ауылдың алғашқы көшелерінің бірі.Бұл көшенің бойында ауылдың  ауруханасы,№1 орта мектебі мен Майбұлақ мешіті орналасқан.   

Сурет:Сәт көшесі.Қарғалы. Алматы облысы.jpg|Сәт көшесі. Бұл көшеде 1886 жылы салынған  мешіт, Қарғалы №3-ші орта мектебі, және алғашқы базарлардың бірі - әмбебап базары орналасқан.

Сурет:Kargaly comb.jpg|alt=Сәт көшесі.|ХХ ғасырдың басында салынған комбинат (жотадан түсірілген фотосурет, қазіргі уақытта жұмыс істемейді).

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) елді мекендері
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Фабула

**Фабула** ( — аңыз, әңгіме, ертегі, мысал) — көркем
шығармада суреттелген окиғаны
рет-ретімен жүйелеу. Фабула сюжетпен
көптеген өзіндік ерекшеліктерімен
өзгешеленеді: 
* Оқиғаны мазмұндау, баяндау тәсілімен, яғни оны өмірде болып жатқан рет-ретімен емес, авторлық шегіністер, орын ауыстырулар арқылы беру (Ш. Айтматов, "*Боранды бекет'"). 
* Айтушының болып жатқан окиғаға қатыстылығымен. Мұның бірнеше жолы бар: алғашқысында автордың оқиғаға қатыстылығы сезілмейді ([[Әуезов|М. Әуезов]], "*Қилы заман*"), енді бірде айтушы оқиғаның ортасында жүреді ([[Мүсірепов|Ғ. Мүсірепов]], "*Қазақ солдаты*"). 
* Шығарманың белгілі бір формада баяндалуы, мысалы, естелік ([[Мүстафин|Ғ. Мүстафин]], "*Көз көрген*"), күнделік (Ә. Сәрсенбаев, "*Офицер күнделігі*"), [[Фёдор Михайлович Достоевский|Ф.М. Достоевский]], "*Бейшара жандар''"), т.б. фабулалық тәсілдерді қолдану арқылы автор оқиғаның баяндауын бірде үдетіп, бірде бәсеңсітіп отырады, кейіпкер көңіл-күйінің қалтарыстарын ашып, образды жан-жақты ашады.

## Дереккөздер
Мобилизм

**Мобилизм ** (лат. mobіlіs – қозғалмалы) – тектоникалық гипотезалардың бірі. 

Мобилизм негізін салушылар жер қыртысының аса зор бөліктері (құрлықтар) геологиялық уақыт ішінде бір-бірінен және полюстерден горизонталь бағытта бірнеше мың км-ге орын ауыстырған деп жорамалдайды. Мұндай пікірді 1910 жылы алғаш америка геологы Тейлор Свифт ұсынды. Ол мұны Жер айналғандағы массаның полюстен экваторға ауысуынан деп түсіндірді. Мобилизмнің ғылыми сипаттағы гипотезасын 1912 жылы неміс геофизигі А.Вегенер (1880 – 1930) толықтырды. Ол төмен жұмсақ базальт қабаты бетінде гранит қабаты қалқып тұрады деп санады. Бұл гипотеза ғылымға құрлықтардың ығысу (орын ауыстыру) гипотезасы (теориясы) деген атпен белгілі. Осы гипотеза бойынша Жердің үстіңгі қабаты (литосфера) қатты, тығыз алты тақтаға бөлінеді. Олар Еуразия, Африка, Үнділік, Америкалық, Тынық мұхиттық, Антарктикалық плиталар. Әрқайсысының қалыңдығы 70 – 100 км. Вегенердің пайымдауынша Жердің айналуынан болатын тасу күші мен полюстен экваторға бағытталған центрден тебу күшінің әсеріне байланысты, гранитті қабаттың жиырылып қалыңдануынан, палеозойда Пангея құрлығы пайда болды. Аталған екі күш мезозой мен кайнозойда Пангеяны бірнеше бөліктерге бөлді. Алғашында Лавразия мен Гондвана құрлықтары орын алған. Соңынан бор кезеңінде одан әрі бөлшектеніп, қазіргі құрлықтар (Еуразия, Солтүстік Америка, Оңтүстік Америка, Африка, Австралия, Антарктикада) пайда болған. Солтүстік Америка Еуразиядан, Оңтүстік Америка Африкадан бөлініп батысқа қарай ығысты, ал олардың аралығында Атлант мұхиты, Азия мен Африкадан Антарктида мен Австралия бөлініп, аралығында Үнді мұхиты пайда болды. 

Вегенер және оның қолдаушылары континенттердің жылжып орын ауыстыруын дәлелдеуде мына деректерге сүйенеді: бұрын Пангеяны құраған құрлықтардың осы кездегі жағалық белдемдері кейпінің бір-біріне параллельдігі, Батыс Еуропа мен Солтүстік Американың, Батыс Африка мен Оңтүстік Америка шығысының геологиялық құрылымдарының ұқсастығы, батыс және шығыс жарты шарлардың мезозойға дейінгі жануарлары мен өсімдіктерінің ұқсастығы, палеоклиматтық белдемдігі немесе Үндістанды, Австралияны, Оңтүстік Африканы, Оңтүстік Американы палеозойдың бір мезгілінде қамтыған мұзбасулары, т.б. Қазіргі палеоклиматтық және палеомагндық деректер Гондвананың (Оңтүстік Америка, Африка, Үндістан, Антарктида, Австралия) әр түрлі бөліктері палеозойдың соңғы кезеңінде оңтүстік полюске жақындау болғанын, Солтүстік Америка Еуропамен қатар орналасқандығын анықтады. Мезозой мен кайнозойдағы құрлықтардың орын ауыстыруынан Тетис мұхиты жойылып, Үнді, Атлант мұхиттары пайда болды. Құрлықтардың орын ауыстыруы жер қыртысы астындағы жылу ағындарына байланысты деп саналады.

## Дереккөздер


Санат:Техтоника
Санат:Гипотезалар
Моғол мектебі

**Моғол мектебі ** – шығыс миниатюра мектебі. Үндістанды ұлы Моғолдар әулеті билеген кезеңде өркендеді. Оның ерекше гүлденіп дамуы Құмайын, Акбар сұлтандар кезеңіне (1530 – 1605) сәйкес келді. 

Моғол мектебі негізінен ежелгі Үнді кескіндемесі мен көне мұсылман бейнелеу өнерінен (мысалы, “Шаһнамаға” салынған миниатюралық 85 шығарма, 1427) бастау алады. Сонымен қоса парсы бейнелеу өнерінің және Орта Азия өнер мектебінің қолтаңбасы да сезіледі. Акбар тұсында, одан кейін де жергілікті суретшілермен қоса еуропалық суретшілер өзіндік қолтаңбаларын қалдырды. Осы кезеңде еуропалық суретшілерге еліктеушілік, олардың шығармаларын көшіру мен кейіпкерлерін қайталау белең алды. Моғол мектебінің алғашқы даму кезеңі оның негізін қалаушы суретшілер: тебриздік Мир Саид Әли мен шираздық Абд ас-Самадтың есімдерімен тығыз байланысты. Олардың басшылығымен жұмыс істеген 50 суретші “Әмір Хамза” поэмасына 1400 миниатюра жасады. Сол кезеңдегі шығармалардың ең көрнектісі “Бабырнама” (16 ғ.) болды. Жаһангер мен Жаһан шаһ кезінде моғол мектебі өркендеп, биікке көтерілді. Ол Иран мен Үндістанның басқа миниатюра мектептеріне қарағанда (мысалы, Раджпутан мектебі) нақты көріністерді шынайы және қияли таныммен астастыра бейнелеуімен ерекшеленеді. 16 ғасырдың аяғы мен 17 ғасырдың басында Моғол мектебінде портрет жанры дамып, кейіпкердің мінез-құлқы мен психологиясын ашуға әрекет жасалды. Атақты қолбасшылар мен әміршілердің, ақындардың тарихи тұлғалары сомдалды (мысалы, “Бабырнама”, “Хамза”, “Акбарнама”, “Шаһ Жаһаннама”, т.б.). 17 ғасырдың 2-ширегінде анималистік жанр (жан-жануарларды, құсты, түрлі өсімдіктерді бейнелеу) өркендеді. Ал 18 ғасырда шынайылықтың аулы алыстап, жасандылық белең алды. Моғол мектебі кейінгі даму кезеңінде Еуропа мен Шығыс елдерінің безендіру өнеріне ықпалын тигізді.

## Дереккөздер

Санат:Үндістан өнері
Санат:Моғол империясы
Мәлін

**Мәлін** () – сүтқоректілер класы жыртқыштар отрядының мысықтар тұқымдасына жататын аң. Дене тұрқы 47,5 — 74,0 см, салм. 1,9 — 6,3 кг, үй мысығына ұқсас. Арқа жүні қара, қоңыр шұбар теңбілі бар сұр түсті, бауыры ақшыл. Тері жамылғысының түсіне қарай, шұбар мысық немесе дала мысығы деп те атайды. Африка, Азия, Жерорта теңізі маңы, Кавказ тауы елдерінің көбінде таралған. Қазақстанның шөлді-шөлейтті аймақтарын мекендейді. Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Алматы облыстарында жиірек ұшырасады. Саны аз. Шөлді-шөлейтті аймақтағы қамыс-құрақ арасында, тораңғы, жиде, жыңғыл, шеңгел өскен өзендер мен көлдер жағасын мекен етеді. Қорегін көбіне ымыртта, түнде аулайды. Негізгі қорегі — кеміргіштер, қоян, қырғауыл, ондатр және ұсақ құстар. Жыныстық жағынан аталықтары 21 — 22, ұрғашылары 10 айда жетіледі. Қаңтар — наурыз айларында мауығып, сәуір — мамырда ұрпақ береді. Тамыз айында олар өз бетінше тіршілік ете бастайды. Мәлін үй мысықтарымен жиі шағылысып, ұрпақ бере береді. Ертеде терісі үшін көп ауланған.

## Дереккөздер


Санат:Мысықтәрізділер
Микседема

**Микседема** (грек. *myxa* – шырышты сұйық және *oіdema* – ісік) — қалқанша без қызметінің әлсіреуінен немесе мүлдем жойылуынан пайда болатын сырқат. Микседеманың туа бітетін (жиі) және жүре пайда болатын түрлері болады. Туа бітетін Микседема ұрықтың жатыр ішінде даму барысында әр түрлі инфекцияға (мысысалы, мерез ауруы) шалдығуынан немесе ұрықтың дұрыс дамымауы салдарынан қалқанша бездің дұрыс жетілмеуінен болады. Ал жүре пайда болатын Микседема қалқанша бездің жедел және созылмалы қабынуларынан, жарақатынан, немесе әр түрлі себептермен қалқанша безді хирургиялық жолмен алып тастағаннан кейін оның функционалдық жетіспеушілігінен дамиды. Микседеманың негізгі белгісі, ол тері астына шырышты сұйықтықтың жиналуынан туатын ісіну (аурудың аты осы белгіге негізделген). 

Ісік көбінесе тері астын, тіл, бет, мойын, кеуде тұсын қамтиды. Микседемамен ауырған адамның шашы түседі, қан қысымы төмендейді, жүрек соғуы (пульс) сирейді. Микседемаға шалдыққан ауру адамдар бірте-бірте ақыл - есінен айырылып, олардың жыныстық рефлекстері де төмен дәрежеде болады. Микседеманы емдеу үшін ауру адам қалқанша без шығаратын гормондарды (тиреоидин, дииодтирозин, т.б.) тұрақты түрде қолдануы керек. Бұл шара ауруды толық емдемегеннен, кейбір белгілерінің жойылуына әсер етеді де, ауру адамның жалпы жағдайын біршама жақсартады.
## Сілтемелер
* Ұрық  
* Қан қысымы  
* Жүрек
## Дереккөздер


Санат:Биология
Мәмбет Бұлғақұлы

**Мәмбет Бұлғақұлы** (1704 ж.ш.т. — 1769 ж.ш.ө.) — Әбілқайыр ханның 12 биінің бірі. Кіші жүздегі шөмекей руынан шыққан. 1738 жылы тамызда Әбілқайыр хан бастаған Орта жүз бен Кіші жүздің беделді би, батырларымен бірге шөмекей руының атынан Ресей патшалығына ант берген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар