open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пакт

**Пакт** - ( - келісім) - 1) келісуші жақтар өздерін толғандырған мәселелер бойынша ақылдасып немесе сол аймақта нақтылы шаралар қолдануды кеңесуге міндеттенетін халықаралық келісімшарт; халықаралық келісім, үлкен саяси мәні бар келісімге ие болу;
2) аса ықпалды саяси күштердің арасында саяси әрекеттердің негізгі ережелері жөніндегі ресми (ашық, жазба түрде бекітілген) немесе бейресми (құпия, жазбаша бекітілмеген) келісім. Пактінің "жігіттік" (джентельмендік) сипаты келісуші жақтар арасындағы түсініспеушіліктерді, қайшылықтарды, қақтығыстарды жоймағанымен де, біржақты шаралар қолданып, шешім қабылдаулардан сақтандырады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Санат:Саясат
Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Біріккен Ұлттар Ұйымының халықты орналастыру қоры

**Біріккен Ұлттар Ұйымының Халықты Орналастыру Қоры** - отбасын жоспарлау және ана мен баланың денсаулығын сақтау саласында қызмет атқаратын халықаралық қор. "Туды реттеу жөніндегі мәліметтерге қол жеткізу аясын кеңейту" жобасы шеңберінде 1992 жылы құрылған. 1995 жылы бөлімшесі Қазақстанда ресми түрде ашылды. 1993-1996 жылы елімізге ана мен баланың денсаулығын қорғауға, отбасын жоспарлауға арналған және оқыту құрал-жабдықтары жеткізілді. Қазіргі таңда ЮНПФ мен үкіметтік емес Патфайндер халықаралық ұйымы бірлесіп, үш негізгі жоба жүргізуде: түрлі деңгейдегі ауруханаларды құрал-жабдықтармен қамтамасыз ету; Қазақстанда ұрпақ денсаулығы саласындағы қызметті дамыту мен отбасын жоспарлау мүмкіндігін кеңейту. Бүл жоба бойынша, ана мен бала денсаулығын жақсарту, жасанды түсікті азайту, мамандарды жетілдіру, т.б. іс-шаралар атқарылуда; 3) Қазақстанда ұрпақ денсаулығы мен отбасын жоспарлау салаларында білім беру, ақпараттық және ағарту істерін жүргізу.
## Дереккөздер


Санат:Миграция
Санат:Қорлар
Санат:Біріккен Ұлттар Ұйымы
Татым баданасы

**Татым баданасы (вкусовая луковица)** (bublbus gus- tatorius, лат. bulbus — бадана, gustatorius — дәм, татым) — тілдің дәм сезімі емізікшелерінде болатын пішіні сопақ келген қүрылым. 
Татым баданасы тесікшелер арқылы ауыз қуысымен қатысады. Татым баданасын ұзынша келген ашық және күңгірт түсті эпителиоциттер құрайды. Бұлар екінші сезімтал жасушаларға жатады.** Татым баданасы** негізінен тілдің кілегейлі қабығында орналасады. Аздаған татым баданасы қатты таңдайда, бадам ша бездерде, жұтқыншақта, бөбешікте кездесуі мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Жүйелі анатомия

**Жүйелі анатомия** — организм мүшелерінің пішінін, құрылысын, денедегі орналасу орындарын, олардың қызметтеріне байланысты жүйелерге (сүйектер, бұлшықеттер, тері жабыны, асқорыту, тыныс алу, зәр бөлу, көбею, эндокринді бездер, тамырлар, жүйке жүйелері мен сезім мүшелері) біріктіріп зергтейтін морфология саласы.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Саяси фанатизм

**Саяси фанатизм** *[лат. fanum - құрбандық]* - субъектінің қызметінен және қатынастарынан көрініс табатын, баламаны мойындамай және сенімді нақты көзқарастарды қолдауы. Фанатик өзінің дүниетанымының негізін құрайтын өзіне өте қымбат идеялар еркінде болады. Олар оның өміріне мән береді. Фанатизм құрбандыққа дайындықпен байланысты. Фанатизм топтық және бұқаралық психологиялық құбылыс. Фанатиктерге жоғары эмоциялық, өздерінің көзқарастарын білдіретін кез келген ақпаратты сыни қарамау тән. Фанатизм өз көзқарастарына сенімділіктен басқа көзқарастарды, басқаша ойлауды қабылдамайды.

Фанатизм діни, идеологиялық, саяси және патриоттық болып бөлінеді. Діни фанатизм құдай үшін құрбандық қасиеттілігіне негізделген. Идеологиялық фанатизм өзін өзі құрбандыққа шалуға негізделеді. Саяси фанатизм өзінің саяси жүйесінің, тәртібінің ерекшелігін талап етеді.
## Дереккөздер


Санат:Психология
Мұқан Өмірәліұлы Бектенов

**Бектенов  Мұқан** (*М у х а м е д*) *Өмірәліүлы*(1908, Павлодар облысы -1950, Қарағанды қ.) - актер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1944). 1934 - 36 ж. Семей муз. драма театрында, 1936 жылдан өмірінің соңына дейін Қарағанды облысы драма театрында актер болып қызмет етіп, өр алуан рольдерде ойнады. Олар: Есен, Қазан (М.Әуезовтің "Еңлік - Кебегі" мен "Қара қышлақ Қобыландысында", Қодар, Балта (Ғ.Мүсіреповтің "Қозы Көрпеш - Баян сұлуы" мен "Ақан сері - Ақтоқтысында"), генералПан-филов (Әуезов пен Ә.Әбішевтің "Намыс гвардиясында"), Жомарт (Ә.Тәжібаевтың "Жомарттың кіле-мінде"), Флориндо (К.Гольдонидің "Екі мырзаға бір қызметкерінде") және музыка спектакльдерде Бекежан (Е.Г. Брусиловсқий мен Мүсіреповтің Қыз Жібегінде"), Тарғын (Брусиловсқий мен С.Камаловтың "Ер Тарғынында"), Жалбыр (Брусиловский мен Б.Майлиннің осы аттас музыка драмасында), Арыстан (И.В. Коңық пен Әуезовтің "Айман - Шолпанында"), т.б. болды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Нағыз тері

**Нағыз тері** — дерма (дерма); (dermis, грек, derma - тері) - терінің ең қалың негізгі қабаты. Нағыз тері — емізікше және торлы қабаттардан тұрады. Емізікше қабатты талшықты борпылдақ дәнекер ұлпасы, ал торлы қабатты талшықты тығыз қалыптаспаған дәнекер ұлпасы құрайды. Нағыз тері қабатында түк түбірі және тері бездері болады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Лейкопоэз

нобай|Қан түзілудің сатылары
**Лейкопоэз** (leucocytopoesis, грек, leucocytos — ақ жасуша, poesis —түзілу) — қантұзу мүшелеріндегі лейкоциттердің даму процесі. Сақа адам мен ересек жануарлар организмдерінде лейкопоэз — орталық қантұзу
мүшесі — сүйектің қызыл кемігі майында басталып,
лейкоциттердің көбею, жетілу, мамандану процестері
басқа қантұзу мүшелерінде (айырша без, көкбауыр,
лимфа түйіндері, лимфо-эпителиальды құрылымдар)
аяқталады. Гранулоциттердің түзілу процесін гранулоцитопоэз деп атайды. Сүйек кемігі майындағы копмүмкіндікті (полипотентті) діңгекті жасушалардан көпмүмкіндікті жартьшай діңгекті жасушалар, олардан бірмүмкідікті бастама ізашар жасушалар — бласттар жетіледі. Миелоидты ұлпадан дамитын миелобласттардың (миелопоэз) мамандануы үш бағытта (эозинофил,
базофил, нейтрофил) жүреді. Миелобласттардан промиелоциттер, олардан кезегімен миелоциттер, метамиелоциттер, жас, таяқша ядролы және сегментті ядролы
гранулоциттер (эозинофилдер, базофилдер, нейтрофилдер) түзіледі. Гранулоциттердің жетілу барысында лейкоциттердің мөлшері кішірейіп, дөңгелек ядролары сегментті ядроларға айналады. Цитоплазмасында дәншелер жинақталып маманданады. Моноциттердің түзілу
процесін — моноцитопоэз, ал лимфоциттердің — лимфоцитопоэз деп атайды. Моноцитопоэз процесі кезінде
көпмүмкіндікті діңгекті жасушалардан кезегімен көпмүмкіндікті жартылай діңгекті жасушалар, олардан бірмүмкіндікті бастама ізашар клеткалар — монобласттар,
промоноциттер, моноциттер түзіледі. Лимфоцитопоэзде — көпмүмкіндікті діңгекті жасушалардан кезегімен
көпмүмкіндікті жартьшай діңгекті жасушалар, бірмүмкіндікті бастама жасушалар — лимфобласттар, пролимфоцитер, лимфоциттер дамып жетіледі де, одан соң,
олар тимус (айырша без), көкбауыр, лимфа түйіндерінде
маманданып, Т- және В- лимфоциттеріне айналады.
В- лимфоциттерден плазмоциттер жетіледі.
## Дереккөздер


Санат:Қан
Санат:Лейкоциттер
Аксо-аксондық жанасым

**Аксо-аксондық жанасым** (synapsis axo-axonica;  — жанасым, байланыс, жалғану;  — білік, ось) — жұлын мен ми сұр заты және жүйке ганглиондары нейроциттерінің (жүйке клеткалары) аксондары ұштарының басқа нейроциттер аксондары ұштарымен жанасып жалғасуы. Жанасымдар арқылы жүйке толқындарын (импульс) тудыратын белсенді химиялық заттар — медиаторлар бір нейроциттен екінші нейроцитке өтеді. Жанасымдардың басқадай түрлерімен салыстырғанда аксо-аксондық жанасым екінші нейроцитте жүйке импульсін қоздырмайды, керісінше, басқа нейроциттерден келген жүйке толқындарын тежеуге қатысады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Саяси философия

**Саяси философия** - саяси теорияның әдіснамалық, жалпы дүниетанымдық және құндылық негіздерін, яғни, саясат әлемін зерттейді. Саяси философия саясаттың рухани өлшемі мәселелерімен айналысады. Саяси философия пәнін үш түрлі топқа бөлуімізге болады: саяси құндылықтар, шынайы саясатты мораль, ірі қоғамдық топтар мүддесі тұрғысынан бағалау; саясаттың терең негіздері, саяси-философиялық білімдер тиімді ізденістерге негізделеді; саясатты танудың құралдары мен тәсілдерін талдау саяси түсініктер мәнін анықтайды.
## Дереккөздер


Санат:Саяси философия
Санат:Әлеуметтік философия
Санат:Саяси теориялар
Жұту

**Жұту (сұйықты жұту) (пиноцитоз)** ( *pinos* — ішу, жұту, сіміру; *kytos* - жасуша) - жасушаның өзіне керекті заттарды: молекулалы ерітінділер (липопротеид, иммунды кешен, гормондар және т.б.) және сұйық ерітінді (коллоид түріндегі ерітінділер, суспензия) түрінде сіміру процесі. Ерітіндідегі cұйық заттардың плазмолемма арқылы жасуша цитоплазмасына өтуі екі түрлі жолмен жүреді: *макропиноцитоз (ірі көпіршіктер)* және *микропиноцитоз (ұсақ көпіршіктер)*.

Жүту кезінде жасуша цитоплазмаға қарай иіле еніп, жұтылатын затпен бірге көпіршіктерге айналады да, жарғақшалармен қапталған мөлшері әртүрлі көпіршіктер плазмолеммадан біртіндеп ажырап, цитоплазманың ішіне қарай ығыса жылжиды. Оларды жасуша ішіндегі эндоцитозды көпіршіктер деп атайды. Микропиноцитоз кезінде жасуша плазмолеммасы жасуша цитоплазмасына қарай майыса еніп, цитоплазма ішіндегі тым ұсақ көпіршікшелерге айналады. Эндоцитозды көпіршікшелер бір-бірімен қосылып, ірі көпіршіктерді түзуі мүмкін. Көпіршіктер қуысындағы сұйық ерітінділер лизосомалардың ас қорыту ферменттерінің әсерінен ыдырап қорытылады да, жасуша ішіндегі ас қорыту процесі іс жүзіне асады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Глюконеогенез

**Глюконеогенез** — адам мен жануарлар организмдерінде, негізінен бауыр гепатоциттерінде глюкозаның протеиндерден, майдан және басқа заттардан түзілу процесі.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Тоқ ішек

thumb
**Тоқ ішек (ободочая кишка)** (intestinum crassum, лат. intestinum — ішек, crassum — тоқ) — асқорыту жүйесінің соңғы бөлімінің ортаңғы бөлігі. **Тоқ ішектің** қабырғасы ішкі — кілегейлі, ортаңғы — етті және сыртқы —сірлі қабықтардан тұрады. Оның кілегейлі қабығында ішек бүрлері болмайды. Ол бірқабатты призма тәрізді эпителиймен астарланған. Жылқы және шошқа тоқ ішегі қабырғасында ұзынынан орналасқан етті таспалар және олардың аралықтарында қалташалар болады. Тоқ ішекте қорытылған қоректік заттар толығымен сіңіріліп, қорытылмаған азық қалдықтары нәжіс түрінде сыртқа шығарылады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Абайдың жүз жылдық мерекесі алдында (мақала)

**«Абайдың жүз жылдық мерекесі алдында»**, Мұхтар әуезовтың мақаласы. 

«*Қызыл армия*» газетінде 1945 жылы 27 шілдеде жарияланған. Онда Абайдың 100 жылдық мерейтойына әзірлік шаралары туралы баяндалған. Осы мақсатта істеліп жатқан жұмыстарға тоқталып өтеді: 
* Абай шығармаларының академиялық толық жинағы Алматыда тыңнан басылып шыққалы жатқандығы туралы хабардар етіп
* Оған ақынның бұрын басылмаған бірнеше жаңа өлеңдері де кіретіндігін
*  Осындай үлкен жинақтың орыс тілінде де шығатындығын
* Мұның өзі Абайды орыс халқына және орыс тілі арқылы басқа халықтарға таныстыруда мәні зор болатындығын
* Жинақты аудару жұмысын *«қазақ әдебиетінің ескі досы»* жазушы Леонид Соболев басқаратындығын хабарлайды.

Екінші бір мерекелік кітап ретінде Абайдың өмірі мен еңбектері жөніндегі* «ғылымдық тексермелер жинағын»* атап, оның
жазылуына қазақ пен орыс оқымысты, сыншы, жазушыларының көбі қатынасқандығы баяндалған. Сонымен бірге үкімет тарапынан істелетін үлкен шаралардың ең зоры - Алматыда Абай ескерткішін орнату, өнер саласында да Абай тойына лайықты тартулар жасалмақ, 1944 жылы желтоқсанда Алматы мемлекеттік опера және балет театрында «*Абай*» атты жаңа опера қойылды, астанада «Абай» атты үлкен «кино-сурет» (кинофильм) шығып, бүкіл одақ бойынша көрсетілді деп, ерекше мақтаныш сезіммен жазады. С. Мұқановтың Абайдың өмірі мен еңбектері туралы ғылыми зерттеу жазып жатқандығын, өзінің* «Абай»* атты романының бірінші кітабы орыс тілінде Мәскеуде шыққанын хабардар етеді.

## Дереккөздер


Санат:Абай Құнанбайұлы
Татым емізікшесі

**Татым емізікшесі (вкусовые сосочки)** (papilla gus- tartorius, лат. papilla — емізікше, gustartorius — татым, дәм) — тілдің кілегейлі қабығындағы жіп тәрізді, конусша, жапырақша, саңырауқұлақша, науаша емізікшелер.

Олар сыртынан көпқабатты жалпақ эпителиймен қыртысындағы тері сезімі талдағышының орталықтарына, ал үшкіл ми жүйкесі ганглийінен жүйке толқындары тікелей талдағыш ми орталыктарына жеткізіледі.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Аксоқабықша

**Аксоқабықша** (*axolemma*;  — білік;  — қабықша) — нейроцит аксоны цитоплазмасының (аксоплазмасының) сыртқы плазмалық жарғағы. Аксоқабықша құрылысы жағынан биологиялық жарғақтарға жатады, яғни ол қалындығы 6-10 нм протеинді-билипидті қабықша.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Абайдың идеялық-мәдени мұрасы (мақала)

**«Абайдың идеялық-мәдени мұрасы»** ( « Идейно - культурное наследство Абая»), Мұхтар Әуезовтің мақаласы. «Казахстанская правда» газетінің 1939 жылғы 23 маусымдағы санында жарияланған. Шығарма «*Идейно-культурное искания Абая*» деген атпен сол жылы «*Литература и искусство Казахстана*» журналының 7-санында, кейін осы тақырыппен Әуезовтің «*Мысли разных лет*» кітабында (1961) жарияланды. Газеттік нұсқасы «*Абайдың идеялық-мәдени мұрасы*» деп аталғанымен, журналдағы «*Абайдың идеялық-мәдени ізденістері*» атты мақала мазмұнымен бірдей, тек сөйлемдерде кейбір сөздер басқа сөздермен ауыстырылып келтірілгені болмаса, екі мақала түгел дерлік бір мәтін негізінде жарияланған.
## Дереккөздер


Санат:Абай Құнанбайұлы
Толғау омыртқа

**Толғау омыртқа** (грек, axon — білік, ось) — екінші мойын омыртқа немесе эпистрофей — деп аталады.  **Білік омыртқалы** (таяқша, құтыша), биполярлы, горизонтальды, амакринді, ганглионды мультиполярлы нейтроциттер құрайды.

Торлы қабық пен көз алмасының ортаңғы тамырлы қабығы аралығында пигментті эпителий қабаты орналасады. **Торлы қабықтың** гистологиялық құрылысында таяқша және құтыша (колба тәрізді), сыртқы шекаралык жарғақты, сыртқы ядролы, сыртқы торлы, ішкі ядролы, ішкі торлы, ганглионды, жүйке талшықтары жөне ішкі шекаралық жарғақты қабаттар ажыратылады. Торлы қабықта жарықты таяқша жасушалар, ал құтыша фоторецепторлы жасушалар — заттардың түрі-түсін қабылдап ажыратады. Жүйке талшықтары¬ның қабаты — ми жүйкелерінің екінші жүбы — көру жүйкесін түзеді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Дәркембай

**Дәркембай** — Мұхтар Әуезовтің кейіпкері. Мұхтар Әуезов оны жиынтық бейнеде алған. 

Дәркембай - кедей. Малы жоқтың халы жоқ, соры көп, бағы байланған заманда Дәркем- байдың малдылардан, күштілерден көргені - зорлық, қорлық; өмірден алған сыбағасы - жоқшылық, тапшылық.

Дәркембайдың көп мінез, іс-әрекеттері сол өңірдегі кейбір адамдардың бойынан кездеседі. «Абай» романының жазылуы жайынан» деп аталатын мақаласында: «Бірен-саран болмаса, романдағы кейіпкерлердің барлығы түгел дерлік өмірде болған адамдар. Әрине солардың бәрі бірдей белгілі тарихи рөл атқарып жатқан жоқ, бірақ Абай айнапасында өмір сүріп, тіршілік еткендер» дейді. Осындағы бірен-саранның бірі - осы Дәркембай тарихи рөл атқармағанмен, бұл кейіпкер негізгі қаһармандары дәрежесіне көтере суреттелген. Эпопеяда алғаш Тоқпамбет жанжалы тұсында көзге түседі. «Тайғақта» тарауында Қодардың құнын сұрауға Дәрменді әкеледі. «Еңісте» тарауында Семейде каталашкада жатқан Абайды босатып алуға келеді. «Қақтығыста» Дәркембайдің ұлы Рақым суреттеледі. «Қапада» тарауында Дәркембайдін дүниеден өткені баяндалады. 

Жалпы Дәркембай Абай жолын мықтап ұстанған, оған сенген. Қодармен туысатын Дәрменге ақылшы, қамқор адам ретінде бейнеленген.

## Дереккөздер


Санат:Мұхтар Әуезов шығармалары
Санат:Ойдан шығарылған кейіпкерлер
Санат:Абай Құнанбайұлы
Аксон

thumb|Аксон**Аксон** ( — білік, ось) — цитоплазмасында протеин түзуші органеллалары болмайтын нейроциттің жіп тәрізді ұзын өсіндісі; нейрит жүйке импульстарын бір жасушаның денесінен және дендриттерден келесі нейрон мен ағзаларға өткізетін нейронның ұзарған(1 м дейін) цитоплазмалық өсіндісі.

Аксонның диаметрі бүкіл ұзынша бойында тұрақты және қалындағы нейрон денесінің көлеміне және оның атқаратын әрекетіне байланысты. Аксонның алдыңғы сегменті аксон төмпешігі өте сезімтал және осы жерде жүйке импульстары пайда болады. Аксонның нейрондармен бұлшық еттермен және безді жасушалармен қосылған жерлерінде синапстар пайда болады. Аксондардың буда болып қосылуының арқасында жүйке талшықтарын қалыптастырады.

Аксон жүйке толқынын нейроцит денесінен, яғни перикарионынан (нейроциттің ядро орналасқан бөлігі) басқа нейроциттерге немесе орындаушы мүшелер жасушаларына өткізеді. Аксонды "нейрит" деп те атайды.

## Дереккөздер


Санат:Нейробиология

Санат:Цитология
Санат:Жүйке жүйесі
Санат:Гистология
Аксо-дендриттік жанасым

**Аксо-дендриттік жанасым** (*synapsis axo-dendritica*;  — жанасым;  — білік, ось;  — ағаш) — нейроцит аксонының (*жүйке толқынын клетка денесі — [[перикарион]]ынан әрі қарай өткізетін өсінді*) басқа нейроциттер дендриттерімен (жүйке толқынын қабылдайтын нейроцит өсіндісі) жанасып жалғасуы. Аксо-дендриттік жанасым арқылы жүйке толқындары (*импульстері*) биологиялық белсенді заттардың (*медиаторлардың*) көмегімен бір нейроциттен басқа екінші нейроциттерге беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Ұлттық мәселе

**Ұлттық мәселе** - кең мағынасында ұлттың және басқа да этноәлеуметтік қауымдастықтардың пайда болуы, әрекет етуі, дамуы жөніндегі мәселе; тар мағынасында - езгідегі халықтарды азат ету, олардың өзін-өзі басқаруындағы егемендігі, халықтар теңдігін жаулап алу, оларды артта қалушылығынан арылту, еркін әрі жан-жақты дамуына жағдай туғызу, олардың арасында шынайы демократизм мен гуманизм, қазіргі өркениет талаптарына сай келетін қарым-қатынас орнату мәселелері.

**Ұлттық мәселе** - ұлттар арасындағы қақтығыстар туралы, оларды бейбіт өмір сүру жағдайында шешу әдістері мен формалары туралы мәселе.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Торлы құрылым

**Торлы құрылым (ретикулярная формация)** (formatio reticularis, лат. formatio — құрылым, reticulum — тор) — сопақша ми сұрзаты ядроларының арасында орналасқан, жүйке жасушалары мен жүйке талшықтарының торланған өрімдерінен құралған мидың үйлестіргіш аппараты. 

Торлы құрылым ми діңгегі құрылымдарын (*сопақша ми, ортаңғы ми, аралық ми*) байланыстырып, күрделі рефлекторлық доғаның іс жүзіне асуын қамтамасыз етеді. Ол ортаңғы жөне ромбы төрізді ми орталықтарын біріктіріп, үйлестіру қызметін де атқарады. Торлы құрылым сопақша мидағы тыныс алу және жүрек-тамырлар жүйесінің орталықтарын түзеді.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Неврология

**Неврология** (,  — жүйке, λόγος — сөз) немесе **Жүйкетану** — жүйке жүйесі туралы морфологиялық ілім. Адам мен жануарлар организмдерінің жүйке жүйесі дене мүшелері мен мүшелер жүйелерінің қызметтік біртұтастығын және олардың белгілі бір ортаға бейімделуін реттеп басқарып отырады. Жүйке жүйесі мүшелерінің негізін жүйке ұлпасы құрайды. Жүйке ұлпасының рефлекторлық қызметін нейроциттер (жүйке жасушалары) іс жүзіне асырады. Жүйке жүйесі денедегі орналасу орындарына байланысты орталық жүйке жүйесі және шеткі жүйке жүйесі бөлімдеріне бөлінеді. Орталық жүйке жүйесіне ми және жұлын жатады. Шеткі жүйке жүйесін: жүйке түбіршіктері, жүйкелер, жүйке түйіндері, жүйке тораптары, жүйке талшықтары және жүйке ұштары құрайды. Қызметіне қарай жүйке жүйесі: сомалық жүйке жүйесі (тері жабыны, тірек-қимыл аппараты мүшелерінің қызметтерін реттейді), парасимпатикалық жүйке жүйесі (ішкі мүшелердің қызметтерін реттейді) және симпатикалық жүйке жүйесі (тамырлар жүйесі мүшелерінің қызметтерін реттейді) бөлімдеріне бөлінеді. Соңғы екі бөлімді біріктіріп, вегетативтік жүйке жүйесі деп атайды.
## Дереккөздер


Санат:Неврология
Санат:Адам анатомиясы
Антон Антонович Дельвиг

right|thumb|200px
**Антон Антонович Дельвиг** (17.08.1798 жыл, Мәскеу - 26.01.1831 жыл, Санкт-Петербург)- орыс ақыны. 

Дельвигтің өліңдерін Абай жақсы білген. Оның «Сұрғылт тұман дым бүркіп, барқыт бешпент сулайды» атты өлеңін еркін аударған және оған ән жазған. Абай өлеңдерінің 1957 жылғы Әуезов жетекшілік еткен басылымында ғана бұл өлеңнің Дельвигтікі екені айтылған. Онда бұл шығарма «Не осенний мелкий дождичек» деп басталатын орыс халық өлеңінен (сөзі А. Дельвигтікі, музыкасы М. И. Глинканікі) жалпы мағынасы сақталып өте еркін аударылғанын, бүтіндей алғанда, өлең аударма көлемінде қалмай, тың, жаңа шығармаға айналғанына түсініктеме береді (Абай Құнанбаев. Шығармаларының екі томдық толық жинағы, 1957, 232-бет).

## Дереккөздер


Санат:17 тамызда туғандар
Санат:1798 жылы туғандар
Санат:Мәскеуде туғандар
Санат:26 қаңтарда қайтыс болғандар
Санат:1831 жылы қайтыс болғандар
Санат:Санкт-Петербургте қайтыс болғандар
Санат:Орыс ақындары
Санат:XIX ғасыр ақындары
Қайыржан Нұрғожаұлы Бекқожин

**Қайыржан Нұрғожаұлы Бекқожин** (25 желтоқсан 1910 жыл – 3 қазан 1979 жыл) — ғалым, мұғалім, қазақ журналистикасы теориясын қалыптастырушылардың бірі, тарих ғылымдарының докторы (1965), профессор (1976).

## Білімі
ҚазМУ журналистика бөлімін тәмамдады (1942).
## Еңбек жолы
* 1929 ж.бастап ЛКСМ Павлодар аудком желісі бойынша түрлі әкімшілікшаруашылық қызметте болды, нұсқаушы, ауылкеңесінің төрағасы болды.  
* 1934 жылдан- Семей облХББ инспекторы
* 1935-39 Семей облыстық «Екпінді» газетінде бөлім меңгерушісі. 
* 1942 - Қостанай облыстық "Большевиктік жол" газетінің редакторы етіп тағайындалды. 
* 1945 жылдан КазМуда аға оқытушы, журналистика бөлімінің деканы болып кызмет етті. 
* 1948 -79 журналистика тарихы кафедрасының меңгерушісі. 
* Негізгі ғылыми бағыты баспа, журналистика теориясы мен практикасы тарихы. Оның қол астында 12 кандидатық диссертация қорғалды. 
* «Еңбек ардагері» медалімен, КазКСР Жоғарғы Кеңесінің құрмет грамотасымен марапатталған. 
## Шығармалары
* Қазақ баспасының даму жолдары (1860-1930). - А., 1969;
* Қазақ баспа арихының очеркері (1860-1958). - А., 1981 және т.б..
## Биография
Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін бітірген (1942). Журналистік қызметін 1929 ж. Павлодар округтік *“Кеңес туы”*, аудандық *“Колхоз”* газеттеріне хат-хабар жазудан бастап, 30-жылдары саяси-шаруашылық науқандарға, Қазақстан ауыл тілшілерінің қозғалысына белсене қатысты.

* 1935—1939 ж. - Семей облысы “Екпінді” газетінде қызмет істеді.
* 1942—1945 ж. - Қостанай облысы “Большевиктік жол” газетінің редакторы,
* 1945—1979 ж. - ҚазМУ-дің журналистика факултетінің аға оқытушысы, деканы, кафедра меңгерушісі болды.

Бекхожин журналист кадрларды даярлау және Қазақстан баспасөзі тарихын зерттеу ісіне елеулі үлес қосты. Ол 60-тан астам ғылыми мақала мен "Қазақ баспасөзінің даму жолдары (1860 — 1930 жылдар)”] атты монографиялық кітаптың авторы. Бекхожиннің бұл монографиясы қазақ баспасөзінің 70 жылдық тұтас тарихына арналған тұңғыш көлемді де, құнды еңбек болды. Мұнда ғалым қазақ баспасөзінің пайда болу, қалыптасу және даму тарихын нақты дәлел-дәйектермен ғылыми негізде баяндаумен бірге, қазақтың қазан революциясына дейін жарық көріп тұрған газет-журналдарының (“Түркістан уәләятының газеті”, “Дала уәләятының газеті”, “Қазақстан” газеті, “Айқап” журналы, т.б.) қызметі мен ұстанған бағытына кеңес кезеңінің өзінде объективті баға бере білген. Осыған байланысты Бекхожинге Кеңес өкіметі тарапынан *“байшыл-ұлтшыл керітартпа бағыттағы басылымдарды дәріптеді”* деген айып тағылып, қысым көрсетілді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Профессорлар
Санат:Павлодар облысында туғандар
Шовинизм

**Шовинизм** ( - Наполеон Бонапарттың басқыншылық саясатына табынушы солдат Николя Шовеннің атына байланысты шыққан сөз) — шектен шыққан, жауыққан ұлтшылдық идеологиясы және саясаты; шовинизм фашизм идеялары мен саясатында ашық көрініс тапты; шовинист өз ұлтын, тобын, табын басқалардан артық көріп, асыра бағалайтын адам.
## Тағы қараңыз
* Ұлтшылдық
*Фашизм

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Жұмыртқалық фолликулдар

**Жұмыртқалық фолликулдар** ( *folliculus* — қапшық тәрізді қуысты құрылым, *ovarium* - жұмыртқалық) - жұмырт-қалықтың шеткі жағында, ақ қабықтың астындағы қыртысты затта орналасқан, әртүрлі даму сатысындағы жұмыртқа жасушасына байланысты құрылымдар. Жұмыртқалық фолликулдар даму сатысына байланысты: алғашқы (примордиальді), біріншілік, екіншілік және үшіншілік фолликулдар болып ажыратылады. Жұмыртқалықтың фолликулалы аймағының шеткі жағында әртүрлі жануарларда түрліше топтасып орналасқан, майда келген, пішіні жалпақ фолликулалы жасушалардың бір қабатымен қапталған, жетілудің бастапқы сатыларындағы жас жұмыртқа жасушаларын (овоциггерді) алғашқы *фолликулдар* деп атайды.

Кейінгі жетілу сатыларында алғашқы фолликулдардың фолликулалы жасушалары өсіп, белсенді бөлініп жалпақ фолликулалы жасушалар текше тәрізді жасушаларға, одан кейін цилиндр тәрізді жасушаларға айналады. Одан кейінгі жетілу сатыларында фолликул жасушалары бөлініп көбейіп, көпқабатты фолликул қабығына айналады. Одан соң, жұмыртқалық фолликулдардың көлемі үлкейіп, жұмыртқа жасушасы плазмолеммасының сыртында мөлдір аймақ (мөлдір қабық) пайда болады. Сыртынан текше (куб) тәрізді фолликул жасушалардың 1-2 қабатымен қапталған жас жұмыртқа жасушалары бірін¬шілік фолликул деп аталады. Көпқабатты фолликул жа- сушаларынан құралған қабықпен қапталған жұмыртқа жасушалары екіншілік фолликулдар түзіледі. Фолликул жасушалары аралығында пайда болған қуыстарда фолликул сұйығы жиналады. Сұйықтың құрамына фолликул жасушалары аналық жыныс гормоны — эстрогенді бөліп шығарады. Майда қуыстар бір-бірімен қосылып, үлкен қуысқа, ал фолликул мөлшері жағынан үлкейіп, көпіршікті фолликулға айналады. Жұмыртқа жасуша жұмыртқа төмпешігі түршде көпіршікті фолликулдың бір жағына ығыса орналасады. Көпіршікті фолликул сыртынан дәнекер ұлпалық қабықпен (фолликул текасымен) қапталады. Көпіршікті фолликулды үшіншілік *фолликул* деп те атайды. Көпіршікті фолликул пісіп жетіледі де жарылып, ішіндегі жұмыртқа жасушасы фолликул cұйығымен бірге ағып шығып, жатыр түтігі құйғышына өтеді. Бұл процесті ***овуляция*** дейді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Төрт төмпешік

нобай|
**Төрт төмпешік (четверохолмие)** (corpora quadrigemia, лат. corpus —дене, quadrigemia — төрт төмпешік) — ортаңғы ми төбесін құрайтын ми бөлігі. Төрт төмпешік алдынғы және артқы екі жұп сұрзаттық төмпешіктерден тұрады. Алдыңғы жұп төмпешікте көру, ал артқы жұп төмпешікте есту рефлекстерінің қыртысастылық орталықтары орналасады.
## Дереккөздер


Санат:Жүйке жүйесі
Жұмыртқа жолы

**Жатыр түтікшесі** (tuba uterinae, salpinx tuba, Fallori;) — жұп түтікшелі  мүше, ұзындығы 10-12 см, аналық жасушаның аналық безден шығып түтікше арқылы жатырға дейінгі жол айтады.  Жатыр түтікшесі келесі бөліктен тұрады: жатырлық бөлім ( pars uterina), мойны (isthus tubae uterina), ампула (ampula tubae uterina), түтікше шашағы.  түтікше құысы өте кішентай, интерстициалды бөлімі диаметрі 1 мм, түтікше шашағына қарай 6-8 мм шейін кеңейеді. Жатыр түтікшесі үш қабаттан:  ішкі-шырышты қабықтан, ортаңғы-бұлшықет қабықтан (өзі екі түрлі бұлшықеттен құралған: тік және айналмалы) және сыртқы-сірлі қабықтан тұрады. Жатыр түтікшесінің ампулярлы бөлімінде  жыныс жасушаларының ұрықтану процесі жүреді, ұрықтың пайда болуы және оның бөлшектену процестері 5-7 күн ішінде жүреді. 

## Дереккөздер

Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Ауғани Мухаммед ибн Сафдар Жалал ад-дин

**Ауғани Мухаммед ибн Сафдар Жалал ад-дин** (1839-1897), аса ірі діни-саяси қайраткер, мұсылман дүниесіндегі жәдидтік бағыттың негізін қалаушы. Шетел отаршылдарына бүкіл ислам әлемінің бірігіп қарсы күресу жолын ұсынды. *«Усу-сул жадид» - «Жаңа жол»* деп аталған бул рухани қозғалыс 19 ғасырдың 2-жартысынан бастап букіл мұсылман әлемін қамтыды. Соның нәтижесінде Таяу Шығыспен қоса Орта Азия мен Қазақстан халқының да ұлттық-діни санасы оянып, оқу-ағарту ісін қатты қолға алды. Татардан шыққан Маржани, Насыри, қырымдық Гаспаринский сияқты ғұламалар түркі ұлттарының бірлігін нысана етіп ұсынды. Әр халық өз тілінде *«Әліпби»* оқып, білім апуға ұмтылды. Абай Жалал ад-диннің жәдидтік бағытын ғылымға, ұлттық дамуға бастайтын тура жол деп түсініп, сол идеяны «Қарасөздері» мен өлеңдерінде үзбей насихаттады. Абайдың ағартушылық-демократиялық көзқарасы «Усу-сул жадидпен» тікелей байланысты болды. Ә. Бөкейханов, А. Байтүрсынов, Ш. Қудайбердиев, М. Дулатов, М. Тынышбаев, X. және Ж. Досмұхамедовтер сияқты «Алаш» қозғалысының көсемдері мен олардың жолын қуған М. Жумабаев, Ж. Аймауытов. М. Әуезов те сол бағытты ұстанды. Қазақтың жазу үлгісі, қазақ тілінің оқулығы пайда болды, ұлттық мәдениет пен әдебиет дербес дамыды. М. Әуезов өзінің *«Қайсысын қолданамыз?»* (1917), *«Ғылым»* (1918), *«Жапония»* (1918), *«Ғылым тілі»* (1918), *«Мәдениет һәм улг»* (1918), *«Оқу ісі»* (1918) атты алғашқы мақалаларында оқу-ағарту жүйесіне жәдидтік бағытты ұстану қажеттігі мәселесін көтерді. Әйткені бұл кезде Ташкент, Самарқан, Бұхара, Шымкент, Ақмешіт қалаларында қадымдық бағытты қолдаушылардың ұйымы құрылып, әскери қарулы қақтығыс та орын алып, ушығып тұрды. Жәдидшілерді таспен атып  өлтіріп, өртеп жіберуге дейін барды. Мысалы, өзбек ақыны Хамза мен *Әмен Мәшһүр Жүсіпұлы* қадымшылардың қолынан қаза тапты. Әуезов мұның барльғын біліп, сол күреске өзі де белсене араласты. Әуезов өзінің Абай туралы зерттеу еңбектері мен дәрістерінде Жалал ад-диннің есімін үнемі атап, оны ақынның жақсы білгені туралы дәлелді пікірлермен тиянақтай тұжырымдайды. Бірақ та кеңестік идеологияның қысымының кесірінен «*Абай - діншіл ақын», «М. Әуезов - түрікшіл»* деген жала жабылған кезеңде жәдидтік қозғалыс туралы ойындағысын тура айта алмайды: 
:*«Египет жазушысы Мухаммед Ғабдуки, Жалаладдин Афганский таратқан панисламизм ағымының идеясы бірте-бірте өршіп, бұл ағым Ресейдегі мұсылмандар арасына да жайылды. Алланың құлы болу, айға табыну, халфелерге бағыну сияқты жалған саясат ұстаған бұл ағымды қазақ елінің қажы-молдалары, делдал-бектері де жақтады. Соның бірі - әйгілі пантүрікшіл Исмайыл Гаспринскийдің басшылығымен [[Бақшасарай]]да шығатын *«Тәржіман»* газеті Абай заманының өзінде-ақ қазақ даласына көп тарады. Абай бұл ағымның ауанына түскен жоқ . . . орыс халқының ұлы әдениетінен үлгі алды»*
деп жанамалап жазды. Эр мақаласында жәдидтік ағымның эр саласынан мағлұмат беріп, М. Әуезов өзінің А. туралы ойын толық жеткізуге ұмтылған.

## Дереккөздер
Негізгі жасушалар

**Негізгі жасушалар** (главные клетки) — организм мүшелерінің құрамында кездесетін және белгілі бір қызметтер атқаратын торшалар. Қарынның кардиальды және фундальды (қарын түбі) бездер құрамындағы негізгі жасушалар қарын сөлі құрамына профермент пепсиноген мен фермент химозин, сүт протеинін ыдырататын фермент ренин бөліп шығарады. Қалқаншамаңы безіндегі ашық түсті негізгі жасушалар паратирин гормонын бөледі. Гипофиздің алдыңғы бөлігіндегі солғын түске боялған (хромофобты) негізгі жасушалар — жетілмеген жас камбиальды жасушалар. Олардан гипофиздің алдыңғы бөлігіндегі гормондар түзетін базофилді, оксифилді клеткалары дамып жетіледі. Эпифиздің ашық түсті негізгі жасушалары (пинеалоциттер) серотонин, мелатонин және протеинді гормон пинеальды антигона- дотропин бөліп шығарады.
## Дереккөздер


Санат:Жасушалар
Санат:Адам асқазаны жасушалары
Вильфредо Парето

**Парето Вильфредо** (1848-1923) - итальяндық әлеуметтанушы-позитивист, экономист, элита теориясын жасауға ерекше үлес қосқан функционализмнің негізін қалаушылардың бірі. Өзінің әдістемелік көзқарастары жағынан В.Парето әлеуметтанудың конттық позитивистік бағытын ұстанды. В.Парето үшін қоғам - динамикалық тепе-теңдік жағдайында тұрған жүйе. Ол элитадан, "ең жақсылардан", басқарушылардан және элитаға жатпайтын бағыныңқылардан тұрады. Туринде политехникалық мектепті бітірген соң 1869 жылы "қатты денелердегі тепе-тендіктің іргелі принциптері" деген тақырыпта диссертация қорғайды. В.Парето бойынша барлық қоғамға осылайша жіктеу тән, ал циркуляция, элиталардың алмасуы бүкіл тарихи дамудың қозғаушы күші болып табылады. В.Паретоның негізгі саясаттанулық еңбектері: "Социалистік жүйелер" (1901), "Саясиэкономика оқулығы" (1907), "Демократияның түрленуі" (1921) және т.б.

## Дереккөздер


Санат:1848 жылы туғандар
Санат:Әлеуметтанушылар
Санат:1923 жылы қайтыс болғандар
Голокринді бездер

**Голокринді бездер** (голокринные железы); (glandulae holocrinae, лат. glandula — без, holos — толық, crinos — бөлемін) — бөліндіні бөлу кезінде безді жасушалары — гландулоциттері секретке толғаннан кейін, толығымен бұзылып секретке айналуымен ерекшеленетін бездер. Голокринді бездерге майлы бөліндісімен тері эпидермисі мен тері түктерін майлап тұратын терідегі май бездері жатады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Саяси шеру

**Саяси шеру** - саяси қатысудың бір түрі, ол заңды және заңсыз болуы мүмкін. Заңды саяси шеру билік органдарының рұқсат етуімен алдын ала уақыты, өтетін жері белгілену арқылы жүзеге асырылады, ал заңсыз саяси шеру рұқсат етілмеген, күтпеген жерден, халықтың стихиялық жиналуы, ұйымдасуы арқылы да болуы мүмкін. Қазақстан Республикасында 1995 ж. 17 наурызда бейбіт жиналыстар, митингілер, шерулер, пикеттер және демонстрациялар ұйымдастыру мен өткізу тәртібі туралы заң қабылданған. Заңға сәйкес жиналыстар, митингілер, шерулер және демонстраңиялармен қатар қоғамдық орындарда аштық жариялау, киіз үйлер, шатырлар, өзге де құрылыстар түрғызу және пикет қою қарсылық білдіру нысандар ретінде мойындалуы үлкен жетістік дейміз. Ал 1995 ж. Конституция азаматтардың бейбіт жиналыстар, митингілер мен демонстрациялар, шерулер өткізу құқын тосқауылдарға түру құқығымен толықтырып, әрі олардың қарусыз өткізілуін ескерткен. Қ.Р. саяси шеру, демонстрациялар, митингілерді өткізу мақсатында жергілікті атқарушы органнан рұқсат алу процедурасы бекітілген. Ұйымдастырушылар туралы толық мәлімет (тегі, аты, әкесінің аты, олардың тұратын жері және жұмыс істейтін (оқитын) жері) талап етіледі.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Әлиасқар Меңдиярұлы Әлібеков

**Әлиасқар Меңдиярұлы Әлібеков** (1893 жыл, Орал облысы – 1937) — кеңестік мемлекет және қоғам қайраткері. 

Жымпитыда әуелі қазақ мектебінде, кейін, Қарасуда оқиды. 1910 жылы Орал реалды әскери учелищесінен білім алады. Ақпан төңкерісінен кейін Саратов түбіндегі ауылшаруашылық институтын бітірген. 

Алаш қозғалысы кезінде Жайық өңірінде белсенді жұмыстар істеген, Алашорда кеңестеріне қатысып, ел көзіне көрінеді. 1918 жылғы ақпанда Қаратөбеде өткен үшінші Орал облысы қазақтарының сиезіне қатысады. Кейін қызыл үкімет жағына шығып, кеңес үкіметінде жауапты қызметтер атқарған. 1920 жылы РК(б)П комитетінің бюро мүшесі болған. Осы кезде ол өзінің халқына аз да болса пайдалы істер істей білді. Алаш ордасы қызметкерлерін кеңес жұмысына тартуға байланысты көп жұмыстар жүргізеді. Ол жұмыстарының белгілі нәтижесі де болады. 1920 жылы 4 шілдеде Қазревком ішкі істер бөлімінің комиссары болады. Осы жылғы 28 шілдеде ішкі істер комиссариатының меңгерушісі болып тағайындалады. 8 қыркүйектен бастап ішкі басқару бөлімінің меңгерушісі болып жұмыс істеді.
Бірінші бүкілқазақ кеңестер құрылтай сиезінде қазақ өлкелік орталық атқару комитетінің мүшесі болып сайланады. 1925–1928 жылдары Жетісу губерниялық атқару комитетінің төрағасы болды. Осы қызметтен Ф.И. Голощёкин тарапынан қудаланып, Өзбекстанға кетеді. 

Ленинградтың гидромелиорация институтын 1932 жылы бітірген. 1928 жылдан 1937 жылға дейін Орталық Азия инженерлік-техникалық ирригация институтына, Ташкент қалалық Мелиорация және ауыл шаруашылығын механизациялау институтына басшылық жасайды.

1937 жылы халық жауы деген айыппен, саяси қуғын-сүргін құрбаны болды.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Алаш қозғалысы
* МҰРАҒАТТА ӨТКЕН Ә.ӘЛІБЕКОВТЫ ЕСКЕ АЛУ!
* «Алқа» ұйымы - Астана қаласы Тілдерді дамыту басқармасы «Руханият» орталығы 

Санат:7 маусымда туғандар
Санат:1893 жылы туғандар
Санат:Батыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:2 маусымда қайтыс болғандар
Санат:1937 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алаш Орда қайраткерлері
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Геронтократия

thumb|Қариялар
**Геронтократия** - [грек,geron - *қария*,kratos- *билік*] - тура мағынасында "**қариялар билігі**", билік қарттардың қолында болатын басқару принципі. **Геронтократия** ұғымы XX ғасырдың басында этнографияда енгізілді және алғашқы қауымдық қүрылым кезіндегі, кейіннен таптық қоғамдардағы билік қүрылымын талдау мақсатында қолданылды.Сталин, Тито, Мао Цзэдун, М.Бегин, Ким Ир Сен, В.Брандт, Р.Рейган, Л.Брежнев және басқа да тұлғаларды саяси психологиялық зерттеулер саясатта жастың дәтке қуат болуы да, керісінше, қалыптасқан дәстүрлі және авторитарлы көшбасшылыққа кедергісін келтіруі де мүмкіндігін көрсетті. Әдетте, мүндай жүйелерде саяси көшбасшылар билікке кеш келіп, уақытгары әлдеқашан әтіп кетсе де билік басында қала береді. Тәжірибе көрсеткеніндей, қалыптасқан билік принциптеріне сүйеніп, дағдарысты жағдайларда олар дүрыс шешім қабылдап, әзгермелі жағдайларға жауап қайтара алады. Алайда, қартамыс тартқан көшбасшылардың саясаты шығармашылықтан, креативті шабыттан ада. Оның күшіжайсаңдығы мен ескілікке қүштарлығында. Демократиялық үрдістердің ықпалымен, тіпті, ең дәстүрлі деген басқару қүрылымдары да (мысалы, Ватикан мемлекетін басқаратын рим католик шіркеуінің кардиналдар коллегиясы) өз мүшелеріне жастық шектеу қояды. **Геронтократия** үғымының қарт адамдарға тән психикалық ерекшеліктердің әдетке беріліп, сіресіп қалған, артта қалған, ескі көзқарастағы, ойы түралап қалған, әрекетсіздік синонимі ретінде қолданылатыны тегін емес.

## Тағы қараңыз
* Геронт
* Герусия 
* Эпоха застоя 
* Геронтофобия
* Геронтология

## Дереккөздер


Санат:Саяси тәртіптер
Санат:Басқару
Төс қыры

**Төс қыры (киль)**(лат. carina — төс қыры) — қүстар төс сүйегінің төменгі қыры. **Төс қыры** — жерде жүгі- ретін (страус) және қалықтап үшатын қүстарда (бүркіт, қаршыға, бөктергі, қырғи, ителгі, сүңқар т.б.) болмайды.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Жұмсақ ұлпа

**Жұмсақ ұлпа** ( — жұмсақ) — тіс қуысында орналасқан тістің жұмсақ бөлігі. Жұмсақ ұлпа қан тамырлары мен жүйкелерге бай, жіңішке талшықты борпылдақ дәнекер ұлпасынан тұрады. Ол *шеткі, аралық* және *орталық қабаттардан* құралған. Шеткі қабатты пішіні алмұрт тәрізді дентин түзуші жасушалар — одонтобласттар (дентинобласттар) құрайды. Дентинобласттардың өсінділері дентин мен кіреукені (эмальды) минералдық тұздармен қамтамасыз етуге қатысады. Сонымен қатар, шеткі қабатта толық жетілмеген жас коллаген талшықтары кездеседі. Аралық қабат жас коллаген талшықтары мен ұсақ жасушалардан тұрады. Орталық (негізгі) қабат адвентициальды жасушалардан, макрофагтардан, фибробласттардан және коллаген талшықтарынан құралған. Эластин талшықтары болмайды. Жұмсақ ұлпаның негізгі қызметі — тісті қоректендіру және ондағы зат алмасу процесін іс жүзіне асыру.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Освальд Шпенглер

[thumb|[О́свальд Шпе́нглер ]]
**Шпенглер Освальд** (1880-1936) (spengier) - неміс философы, тарих философиясы мен мәдениет философиясының негізін қалаушылардың бірі.

Шпенглердің циклдік тұжырымдамасы "Еуропаның іңірі" атты кітабында тұжырымдалды (1920). Циклдік тұжырымға: 
# тарихтың үздіксіздігі ретінде қоғамдық прогресті жоққа шығару;
# мәдениет пен өркениеттің қарсы тұруы;
өркениеттік прогресті қалыпқа сай түсінуден бас тарту және Батыстың кері кетіп, азғындағанын мойындау. Шпенглер бойынша, мәдениет деп ағзаға ұқсас (онда да сол өмірлік кезеңдерді өткереді: балалық, жастық, ақыл тоқтату, қарттық) тарихи-мәдени тұтастық түсініледі. Мәдениеттердің әрқайсысының әр нәрседен - тілден, өнерден, мемлекеттен, ғылымнан және т.б. көрініс табатын өз жаны болады.
Шпенглер 8 дамыған, гүлденудің шегіне жеткен мәдениетті анықтады: антикалық (аполлондық), арабтық (сиқырлы), египеттік, вавилондық, үнді, қытай, мексикалық және еуропалық (фаусттық). Мәдениеттен өркениетке өту ежелгі дәуірде б.д.д. IV ғ. болды, ал оның құлдырап, жойылуы Рим дәуіріне сәйкес келеді. Еуропа өркениет сатысына XIX ғ. өтті, Шпенглердің пікірінше, оның құлдырауы 2000 ж. шамасына сай келеді. Шпенглердің идеялары қазіргі жаһандану процестерін зерттеуде ерекше өзекті болып отыр.

## Дереккөздер


Санат:1880 жылы туғандар
Санат:1936 жылы туғандар
Санат:Германия философтары
Саяси шешендік

**Саяси шешендік** - *[грек. Rhetorike]* - саяси элита немесе саяси институттар субъектілерінің саяси қарым-қатынас үрдісінде өздерінің тыңдаушыларын нақты идеологиялық қағидалардың қажеттілігі мен ақиқаттылығына сендіру өнері. Саясаткердің ерекше сөйлеу мәдениетінің сипаты. Риторика мәдениет элементі ретінде антика дәуірінде пайда болған, ол саяси қатынаста сендіру мақсатында қолданылған. Көне Грекияда танымал шешендер танымал саясаткерлер болған. Шешендік саясаттың міндетті бөлігі болып есептелген. Саяси шешендік теріс, жағымсыз мағынада саясат объектілерін шындыққа сай емес жағдайларға сендіруге тырысу. Жағымсыз мағынасындағы саяси шешендік пен саяси популизм ұқсас.

Саяси шешендік идеологиялық шешендікпен тығыз байланысты, яғни қандай да бір идеялық-саяси көзқарастар жүйесіне сай келетін сөйлеу штамптары, қалыптасқып қалған сөз тіркестері. Бұл жерде жалпы сөйлеу емес, нақты фразеологияны игеру.

Саяси шешендік саясаткерлердің бұқара халыққа және бәсекелестерге ықпал ету құралы ретіндегі ғылым және өнер, оған арнайы кәсіби дайындық қажет. Оның өзіндік лексикалық, семантикалық, коммуникативтік, психологиялық және мәдени сипаттағы заңдары бар.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Олекса Десняк

**Десняк Олекса** - (шын аты-жөні: Алексөй Игнатьевич Руденко; 1909-1942), украин жазушысы. Шығармаларында азамат соғысы, колхоз өмірі, кеңес өкіметінің орнауы суреттелген. «Батальондар Деснадан етті» (1937), «Тимофей Черняктіһ полкі» (1940) романдары, «Удай-езөн» повөсі (1938) т. б. жарық көрді. Әуезов «Социализм дөуіріндөгі Орта Азия мен Қазақстан халықтары әдебиеттерінің дамуы туралы» мақаласында (Е. Лизуновамен бірге) Украин жазушысы О.Десняк «Торғай қыраны» повесінде Азамат соғысындағы қазақ батыры Амангелдінің образын суреттеген, ұлттық салт-дәстүр мен әдет-ғұрыпты дұрыс көрсеткен деп жазды.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1909 жылы туғандар
Жұмсақ таңдай немесе таңдай шымылдығы

**Жұмсақ таңдай немесе таңдай шымылдығы** — ауыз қуысын мұрын қуысынан бөліп тұратын қатты таңдайдың артқы жалғасы. Оның негізін таңдай сүйегінен басталатын таңдай бұлшықеті құрайды. Жұмсақ тандайдың артқы доғасы (бос үшы) ауыз қуысынан жұтқыншаққа шығатын тесік — есінді шектейді. Жұмсақ таңдайдың ауыз қуысы жағындағы беті көпқабатты жалпақ эпителиймен, ал аңқа (мұрын қуысы жағы) беті бірқабатты көпқатарлы кірпікшелі эпителиймен астарланған.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Белгісіз Әуезов

**Белгісіз Әуезов** («Неизвестный Ауезов») — Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің бұрын белгісіз болып келген, көбі қолжазбалар негізінде дайындалған мақалалар мен «Хан Кене», «Дала дастаны (Степные были или Песни степей)» пьесалары, «Абай» киносценарийінің бұрын жарияланбаған бір нұсқасы кірген жинақ (Алматы: Жібек жолы, 2005, 350 бет).

Жинақты баспаға дайындаған М. О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты «Әуезов үйі» ғылыми-мәдени орталығы. Жинақты құрастырғандар Р. Әбдіғұлов (жауапты редактор), Д.Қонаев.

Жинақ таралымы-2 мың дана.

## Дереккөздер

Санат:Мұхтар Әуезов шығармалары
Санат:Жібек жолы баспасының кітаптары
Санат:2005 жылы шыққан кітаптар
Саяси шешім

**Саяси шешім** - саясат саласында нақты нәтижеге қол жеткізу мақсатында саяси іс-қимылдарды жүзеге асыруға бағытталған қаулы. Саяси іс-әрекет субъектісімен қабылданады. Саяси шешім ғылыми негізделуі, уақыт талабына сай болуы керек.

Саяси шешім үрдіс ретінде бірнеше кезеңдерді басынан кешіреді: дайындық, дайындау, қабылданған шешімді таңдау және жүзеге асыру, қол жеткізген нәтижелерге талдау жасау.

Дайындық кезеңінде саяси шешімді қабылдауға қажет уақыт, ресурс анықталады. Саяси шешімді дайындау кезеңінде мәселені талдауға көп көңіл бөлінеді. Мәселенің өзектілігі, шығу себептері, оның салдары, т.б.

Саяси шешімді таңдау кезеңі ақпаратты өңдеуге, оны таңдауды негіздеуге пайдаланылады. Жүзеге асыру кезеңі саяси шешімді жүзеге асыру іс-қимылдарынан, оны түсіндіру мен кедергілерден арылудан тұрады. Қол жеткізген нәтижелерді талдау, бағалау соңғы кезең болып табылады. Саяси шешімді қабылдаудағы бұл сатылық оның тиімділігін арттырады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Трофобласт

**Трофобласт (трофобласт)**(trophoblastus, грек, trophe — тамақ, қоректік зат, blastos — өскін, бастама) — сүтқоректілердің көпклеткалы көпіршік тәрізді ұрығының (бластоциста, стерробластула) сыртқы қоректендіруші қабығы. Ол бірқабат клеткалардан тұрады, бүрлі ұрық қабығы — хорионың симпластотрофобласт қабатын түзуге қатысады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Эгалитаризм

**Эгалитаризм** - [ франц. egali- tarisme, egalite - теңдік] - әлеуметтік тендік принципінің бір түрі; үкімет қызметінде әлеуметтік теңдік пен әлеуметтік саясат басымдық болып табылатын баршаға ортақ берекелі мемлекет теориясының негізгі қағидасы.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Жұлын түйіндері

**Жұлын түйіндері** ( *ganglion* — түйін, *spinalis* — жұлын) — жұлынның жоғарғы (адамда — артқы) түбіршігі бойында орналасқан, сезімтал нейроциттерден құралған түйіндер (ганглиондар). Сезімтал нейроциттердің дендриттері терідегі сезімтал жүйке ұштарынан басталып, сезімтал жүйке талшықтарын құрайды. Ал олардың аксондары жоғарғы (адамда — артқы) түбіршік арқылы жұлынға енеді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Негіздік боялу

**Негіздік боялу** (базофилия); (basophilia, грек, basis - негіз, рһіііа — сүйіспеншілік) - адам мен жануарлар дене мүшелерінен дайындалған препараттардағы жасуша құрамындағы базофильді гистологиялық құрылымдарды (ДНҚ, РНҚ, мукополисахаридтер, негіздік белоктар және т.б.) анықтауға пайдаланылатын, рһ-көрсеткіші 7-ден жоғары бояулармен боялу. Негіздік бояуларға гематоксилин, сафронин, кармин, пиронин, тионин және тағы басқалар жатады. Бұлардың (ядролық бояулардың) құрамына сілтілік топтар кіреді. Гистологиялық препараттарды дайындауда кеңінен қолданылатын әмбебап бояу - гематоксилин, жасуша құрамындағы базофильді құрылымдарды (ядро құрамын) көк түске бояйды.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Ән-Нәуәуи

**Муһи әд-Дин Әбу Зәкария ибн Шараф ибн Мурра ибн Һасан ибн Һусеин ибн Муһаммад ибн Джум’а ибн Һизам ән-Нәуәуи** (; 1233, Нәуә — 1278, сол жерде)

**Ән-Нәуәуи** муһәррам айында һижраның 631 жылы, Сирияның Нәуә аулында дүниеге келген. Әкесі оның бойында жастайынан ілімге құштарлық және маһаббат оятқан, 649-ыншы жылы Дамаскқа апарып діни ғылымдарды үйреткізе бастайды.

655-ыншы жылдан бастап Ашрафия медресесінде мұғалім болады.

Имам ән-Нәуәуи екі рет қажылыққа барады.

Өмірінің соңында Қудс пен әл-Һалилге (Хеврон) барып келеді.

Ол һижраның 676 жылының раджаб айында өз туған аулында ауырып қайтыс болады. Бейіті де сол жерде

Имам ән-Нәуәуи өзінің білімімен, аскетизмімен және бүкіл уақытын жанжақты білім алу мен Аллаһқа құлшылық жасаумен өткізгенімен танымал.

Ән-Нәуәуи шафиилік мәзһабқа бағынған.

## Ән-Нәуәуи шығармалары

# Рийәд-әс-Солиһин (Салиһалылар Бағы) ()
# Ырбәунә Нәуәуи (Таңдаулы қырық хадистер) ()
# Шәрһ Сәһиһ Муслим (Муслим ибн әл-Хәджәдждің сәһиһ һадистеріне талқылау) ()
# Шәрһ Сунан Әби Дәуід (Әбу Дәуідтің сәһиһ һадистеріне талқылау) ()
# Әл-Әзәкәр ()
# Мәнхәж әт-Толибин ()
# Әл-Мақасид ()

## Ырбәунә Нәуәуи

Имам ән-Нәуәуидің «Ырбәунә Нәуәуи» кітабында діннің ең маңызды бөліктерін қамтитын қырық һадис жазылған. Әр һадис Исламның ең үлкен негіздерінің бірі болып табылады, сол һадистерді әлімдер Исламның тіректері деп атаған. Бұдан басқа, аутор осы һадистердің тек сәһиһ (тура) болғанына, және олардың көпшілігі «Сәһиһ әл-Бухари» мен «Сәһиһ Муслим»де болуын қадағалаған. Ән-Нәуәуиден кейін де дейін де қырық һадис талдаған көп ішінде Нәуәуидің «Ырбәунә Нәуәуи» атты еңбегі күллі мұсылман әлемінде ең танымал әрі ең кең тарағаны.

һадис 1 Амал(іс) тек ниетке қарай өлшенеді (әл-Бухари мен Муслим).
һадис 2 Ислам, сенім мен тазажүректілік (Муслим, Әт-Тирмизи, Әбу Дәуід, ән-Нәсә’и).
һадис 3 Ислам тіректері және оның негізі (әл-Бухари, Муслим, әт-Тирмизи, ән-Нәсә’и, және имам Аһмад).
һадис 4 Стадии творения человека и завершение этого творения(Аль-Бухари, Муслим).
һадис 5 Дінге сай емес нәрсе мен жаңалық қатудың жағымсыздығы жөнінде (Әл-Бухари, Муслим, Әбу Дәуід пен Ибн Маджа).

Санат:1233 жылы туғандар
Санат:Нәуәде туғандар
Санат:22 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:1278 жылы қайтыс болғандар
Санат:Нәуәде қайтыс болғандар
Санат:Ислам дінтанушылары
Санат:Шафииттер
Санат:Хадис жинақтарының авторлары