open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Төлем мерзімін ұзарту

**Төлем мерзімін ұзарту** – тауарлар мен көрсетілетін қызметтердің ақысын төлеу тәсілі. Бұл тәсіл бойынша төлем бір жолғы тәртіппен және толық сомада емес, бөліп-бөліп төленеді. Төлеу мерзімі ұзартылған шартты рәсімдеу кезінде сатушы несиегердің рөлін, ал сатып алушы қарызгердің рөлін атқарады. Тауар қоймадан жөнелтілмейінше, төлем сомасы алғы төлем (аванс) ретінде есептеледі, жүк құжат пен салық шот-фактурасы жазылып, тауар босатылғаннан кейін оның құны өткізуге енгізіледі, алғы төлемдік қаражат осы сомаға азайтылады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Экскаватор ашық акционерлік қоғамы

**«Экскаватор»  акционерлік қоғамы**  – машина жасайтын және металл өңдейтін зауыт. Кентау қаласында орналасқан. Жылына 100 экскаватор шығаратын қуаты бар. Зауыт УРАЛ 4320-19-30 автомашинасының дөңгелегіне орнатылған ЭО-3552 У экскаваторын, КАМАЗ автомашинасының дөңгелегіне орнатылған ЭО-3552 экскаваторын, шынжыр табанды ЭО-2621, ЭО-2626, ЭО-2627 экскаваторларын, ПК 330200 жүк тиегіштерін және ДЗ 122 автогрейдерін жасайды.

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат:Ұйымдар
Төлем талабы

**Төлем талабы** — жеткізушінің жөнелтілген тауар, орындалған жұмыс немесе көрсетілген қызмет үшін төлемшінің шотынан өзіне тиесілі қаражат сомасын аударуға берген бұйрығын қуаттайтын есеп айырысу құжаты. Қала ішіндегі және басқа қалалардағы жеткізілім үшін есеп айырысудың акцептілік нысаны қолданылады. Кейде талаптың және төлем сомасының сипатын ажыратып көрсету үшін Төлем талабына шот-фактура тіркеледі. 

Жеткізушінің жұмысын оңайлату үшін Төлем талабын шот-фактурамен біріктіретін шот-төлем талабы қолданылады. Төлем қолма-қол ақшасыз есеп айырысу ережелеріне сәйкес төленеді. Кредиторлық берешекті өтеу, жоспарлы төлемдерді, күрделі құрылыс пен күрделі жөндеуге арналған қаражат жарналарын, бюджетке төлемдерді және тауарға жатпайтын операциялар бойынша басқа да аударым түрлерін төлеу үшін қолданылады
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.

Санат:Экономика
Санат:Финанс
Ерғали Серікбайұлы Мерзиданов

**Ерғали Серікбайұлы Мерзиданов** (9.4.1958 жылы туған, Мақтаарал ауданы Абай ауылы) – заңгер, 3-дәрежелі мемлекеттік әділет кеңесшісі. Қазақ

Мемлекеттік университетін бітірген (1982).

Еңбек жолын Алматы қаласы Калинин ауданы прокуратурасында стажер болып бастап, прокурордың көмекшісі, аға көмекшісі болды.

1986–91 жылдары Қазақ КСР прокуратурасы тергеу басқармасының прокуроры; 1991 жылы Қазақ КСР прокуратурасының аса қауіпті қылмысты тергеу басқармасы бастығының орынбасары;

1991–92 жылдары Қазақстан көлік прокуратурасының тергеу басқармасы бастығының орынбасары – тергеу мен анықтама заңдылығын қадағалау бөлімінің бастығы;

1992–94 жылдар Алматы қаласы прокурорының орынбасары;

1996–97 жылдары Солтүстік Қазақстан облысының прокуроры;

1997–2001 жылдары Алматы қаласының прокуроры;

2001–02 жылдары Қарағанды облысының прокуроры;

2002–03 жылы ҚР ішкі істер вице-министрі қызметтерін атқарды.

2004 жылдан Астана қаласының прокуроры.   

## Сілтемелер

 

Санат:1958 жылы туғандар
Санат:Мақтаарал ауданында туғандар
Санат:Қазақстан заңгерлері
Санат:Қазақстан прокурорлары
Балықшы сөзі

**Балықшы**, Балыкчы - қазіргі кезде 3 мағынасы бар. 
## Бірінші
Сөзбе-сөз “қала бастығы” деген мағынаны білдіреді. Ежелгі түріктің “балық”, яғни, “қала” деген сөзінен шыққан. Қала істері мен қала күзетін басқаратын адамның лауазымы. Бұл лауазым Түркістанды Шыңғыс хан әскерлері жаулап алғаннан кейін (13 ғасырда) тұңғыш рет белгіленген болса керек; 
## Екінші
Көсемі балықшы лауазымына  ие болған тайпаның аты болуы мүмкін. Хақназар (Ақназар) хан бастаған қазақ әскерлері 16 ғасырдың 30-жылдарының аяғында Ақсуға шабуыл жасағанда, қаланы күзетіп тұрған Тоқтамыс Йирук басқарған Балықшы тайпасының адамдары тым-тырақай қашқан, соның салдарынан қала қиратылып, моғолстандық сұлтан Абд әл-Латиф қаза тапқан; 
## Үшінші
Адай тайпасын құрайтын сегіз рудың бірі.  
## Дереккөздер


Санат: филология
Мәдіхат Сейітхожаұлы Төрежанов

**Төрежанов Мәдіхат Сейітхожаұлы** - (1921, Ақкөл ауданы Еңбек ауылы) – жазушы, КСРО Жазушылар одағының мүшесі (1986). Семей мұғалімдер институтын бітірген (1941). Омбы облысы Шарбақкөл ауданында, Ақмола мектебінде мұғалім (1939 - 1941). Омбы қаласындағы авиациа зауытында жұмыс жасады (1941 – 45). Ақмола облысы мұғалімдер кәсіподақ ұйымының төрағасы, Қорғалжын мектебінде оқу ісінің меңгерушісі, мұғалімдер білімін жетілдіру институтында кабинет меңгерушісі (1946 – 81) болды. Т-тың алғашқы өлеңдері 1938 ж. жарық көрді. 1981 жылдан зейнеткерлік демалыста. Орден, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Әлен Жеңісханұлы

**Әлен Жеңісханұлы** (1889, Шыңжаң Алтай аймағы, Жеменей ауданы — 1961, Үрімжі қаласы) — Қытайдағы Алтай қазақтарының *жүн уаңы(князі)*. Төре әулиетінен шыққан.

### Өмірбаян
Бала кезінде ауыл мектебінде оқыған. 1915 жылы Бейжің үкіметі оған жүн уаң лауазымын берді. 1933 жылы Шыңжаң өлкелік үкіметінің мүшесі болды. 1939 жылы Шыңжаң губернаторы Шың Шысай әмірімен Үрімжі түрмесіне қамауға алынды. 1944 жылы Үш аймақ төңкерісінің қысымымен Гоминдаң үкіметі оны түрмеден босатып, өлкелік комитет бастығының орынбасары, Алтай аймағы уәлиінің орынбасары етіп тағайындады. 1950 жылы Шыңжаң өлкелік халық үкіметі мәслихат кеңесінің кеңесшісі, 1955 жылы Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданының саяси-мәслихат кеңесінің мүшесі болды. Әлен Жеңісханұлы демократиялық бағытты ұстанды, қазақтардың егін, мал шаруашылығын дамыту мақсатында Қазақстаннан ауыл шаруашылық машиналарын, асыл тұқымды аталық малын жеткізді.

## Дереккөздер
Қазақ ұттық энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Әлқуат Қайнарбаев

**Әлқуат Қайнарбаев** (1898 жыл, Қазалы ауданы Кеңтүп ауылы – 7 тамыз 1979 жыл, Қармақшы ауданы Жосалы кенті) – ауыз әдебиетін жинаушы.

Кіші жүздің **[[Шөмекей]]** руы *Бозғыл (Бозғұл)* бұтағынан шыққан.
*[[Шежіре]]: Әлқуат-Қошалақ-Қайнарбай-Иса-Бердәлі-Естемір-Мұнай-Есенғұл-Құттығай-Қожас-Қаратамыр-Бозгул-Шомекей[*

## Биография
1917 жылға дейін бастауыш мектептен, кейін оқытушылар даярлайтын өлкелік мектептен орта дәрежелі білім алып шыққан (1918 – 1921). 15 – 16 жасында «Мәрді диқан» (Т.Ізтілеуов), «Ақтам Сақаба» (Қарасақал Ерімбет), т.б. жырларды жатқа айтқан. 1920 жылдан әдеби мұраларды жинаумен айналыса бастаған. Ол Қазақстан Республикасы ҰҒА Қолжазбалар қорына тапсырған ауыз әдебиеті үлгілерінің жалпы көлемі 100 мың жолға жуық.

Олар жанры жағынан жыр-дастан, терме, өлең, айтыс, мақал-мәтел болып жіктеледі.

Базар жырау, Кете Жүсіп, Шораяқтың Омары, Дүр Оңғар, Шернияз, Нұртуған, Қарасақал Ерімбет, Тұрмағамбет Ізтілеуов, т.б. көптеген ақындардың туындыларын жинаған. Сондай-ақ, ол жинаған айтыс үлгілері қатарында «Ермұрат пен Тұрмағамбет», «Қарасақал Ерімбет пен Көзденбайқызы Жекей», «Кете Жүсіп пен Жұбанияз Құлназар», т.б. атауға болады. Бұл шығармалар текстологиялық зерттеуден өтіп, әр жылдары «Үш ғасыр жырлайды», «Пернедегі термелер», «Қазақ әдебиетінің тарихы» (1-, 2-кітап), «Бес ғасыр жырлайды», «Айтыс» жинақтарында жарық көрген. Қайнарбаевтың Қорқыт туралы жинаған көптеген аңыз әңгімелері де ғылыми маңызды мәліметтер болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:1898 жылы туғандар
Санат:Қазалы ауданында туғандар
Санат:7 тамызда қайтыс болғандар
Санат:1979 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қармақшы ауданында қайтыс болғандар
Санат:Қазақ әдебиетін зерттеушілер
Александр Александрович Хамидов

**Александр Александрович Хамидов** (1942 жылы туған, Өзбекстан, Бешкент ауданы) – филология ғылымдарының докторы (199]), Қазақстан Республикасы Қолданбалы экология академиясының академигі. 

## Өмірбаяны
* Ленинград (1971, Санкт-Петербург) университетін бітірген. 

* Мурманск облысында темір жол жұмысшысы (1960–1961)

* Ленинград мемлекеттік университетінде аспирант

* Красноярск мемлекеттік университетінде ассистент (1965–1974) болған. 

* 1979 жылдан Қазақстан ғылым академиясының философия және құқық институтында кіші, аға, бас ғылыми қызметкер болды. 

## Ғылыми еңбектері
* 80-нен астам ғылыми жарияланым мен 1 монографияның авторы.'

## Дереккөздер

Санат:1942 жылы туғандар
Санат:Бешкент ауданында туғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Жанат Күреңбайұлы Байдаралин

**Жанат Күреңбайұлы Байдаралин** (13.9.1950 жылы туған, Алматы облысы, Жамбыл ауданы) — балетмейстер.

* Алматы хореография училищесін (1968), Мәскеу мемлекеттік театр институтын (1976) бітірген.
* 1968—1971 жылдары Алматының жас балеті ансамблінде
* 1976—1982 жылдары Қазақ опера және балет театрында қызмет істеді. Осында Д. Шостаковичтің 5-симфониясына “Ескі фотосурет”, Ф. Пуленкудің музыкасына  “Қайта өрлеу” бір актілі  балеттерін, М. Сағатовтың музыкасына “Әлия” балетін (А.А. Александров атындағы күміс жұлдыз жүлдесі, (1979) қойды. 
* Байдаралин Мәскеуде өткен 20-Олимпиялық ойындарда (1980), Талас қаласындағы (Қырғызстан) Манас эпосының мыңжылдығына арналған салтанатты жиында (1987), “Евразия—98” кинофестивалінің (Алматы) ашылуында, Қазақстанның жаңа астанасының тұсаукесер рәсімінде өзінің кәсіби шеберлігін таныта білді. Ол рок-балет жанрында әлемде бірінші болып “20 ғасыр” балетін қойып (1985), рок-опера-балет жанрында А. Серкебаевтың музыкасына “Бауырым Маугли” атты бірінші бейнефильм түсірді (1986). Бұл фильмде ол режиссер-балетмейстер болумен бірге, Шерхан биін биледі. 
* Байдаралин—1998 жылдары Қазақстанда өткен қазіргі заман билерінің 1-халықтар фестивалін ұйымдастырушылардың бірі.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан балетмейстерлері
Санат:1950 жылы туғандар
Санат:13 қыркүйекте туғандар
Санат:Жамбыл ауданында (Алматы облысы) туғандар
Төлем тапсырмасы

**Төлем тапсырмасы** –  төлемшінің өз шотынан алушының шотына қаражат аудару туралы банкіге берген бұйрығын қуаттайтын есеп айырысу құжаты. Тауар үшін басқа қалаларда және бір қалада қолма-қол ақшасыз есеп айырысу кезінде, кредиторлық берешекті өтеу, жоспарлы төлемдерді, күрделі құрылыс пен күрделі жөндеуге арналған қаражат жарналарын, бюджетке төлемдерді және тауарға жатпайтын операциялар бойынша басқа да аударым түрлерін төлеу үшін қолданылады. Төлем тапсырмасы арқылы есеп айырысу кезінде кәсіпорын өзіне қызмет көрсететін банк мекемесіне өзінің шотынан банктің нақ сол мекемесіндегі немесе бір қаладағы басқа мекемесіндегі не өзге қаладағы мекемесіндегі басқа кәсіпорынның шотына белгілі бір соманы аударуды тапсырады. Тапсырмалар арқылы мыналар жүзеге асырылады: тапсырмада тауар-көлік құжатының немесе тауардың жөнелтілгенін не қызметтердің көрсетілгенін қуаттайтын басқа құжаттың нөмірі мен күні көрсетіледі. Төлем тапсырмасы арқылы тауарға қатыссыз операциялар бойынша да есеп айырысуға болады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Молла Мәди Меркішұлы

**Молла Мәди**, *Молла Медеу, Молла Мәди, Камина Молла Маһди Меркіш Майлыкенти* (бұрынғы Түркістан өлкесі Сырдария облысы Майлыкент 19 ауылы (қазіргі Түлкібас ауданы Көктерек ауылы) – ақын. Молла Мәди жеті жасынан қой бағады, тоғыз жасынан бес жыл бойы түйе бағады. Әкесі Айқожа баласының зеректігін байқап, молдаға оқуға береді. Екі жылдық мектепте, Манкенттегі үш жылдық медреседе оқиды. Ташкенттегі «Көкілташ» медресесінде білім алады. 1887–88 жылдары Арыс пен Машат өзендерінің қиылысқан жеріндегі Шуылдақ ауылына арнайы келіп, бала оқытады. Ақын ретінде жұртқа кеңінен танылады. Ағартушы ақын әрі ұстаз ел билеушілерді, халықты білімге, оқу мен өнерге үндеп шығармалар жазған. *«Қазақ», «[[Айқап]]», «Бірлік туы»* басылымдарын насихаттайды. Орыс отаршылдығына қарсы көзқараста болады. ҚР ҰҒА ғылыми кітапханасының сирек қолжазбалар қорында 2080 жолдық өлеңдері, екінші кітабының қолжазбасы сақталған. Молла Мәдидің өмірі мен шығарм. хақында ғалым *М.Мырзахметұлы* және оның шәкірті, ізденуші ғалым *С.Өмірзақов* жан-жақты зерттеп, жазды. 

## Сілтемелер

 

Санат:Тұлғалар
ЮжПолиметаллӨндірістік корпорациясы акционерлік қоғамы

**«ЮжПолиметалл» Өндірістік корпорациясы» акционерлік қоғамы** – Шымкент қаласында орналасқан көпсалалы күрделі кәсіпорын. Жеке меншіктегі кәсіпорын құрамында 7 кәсіпорын зауыттар бар. Металлургиялық кешен тазартылған қорғасын, алтын-күміс құймасын, қорғасын қышқылын, металл висмутын, перренат аммониядағы рения, мыс штейнін, металл кадмиясын, мырыш қышқылын, металл мырыш шығарып, жабдыққа баратын металлға мырыш жалатады. Отын-энергетикалық кешен бүкіл «ЮжПолиметалл» Өндірістік корпорациясы» акционерлік қоғамы жүйесін, сондай-ақ басқа да қаланың өндірістік кәсіпорындарын электр энергиясымен, бумен, ал қаланың жартысын жылуға қажет ыстық сумен қамтамасыз етеді. Корпорация құрамындағы тағы бір зауыт аккумулятор батареясын жасайды. Шағын мұнай өңдеуіш құрылғы корпорация жүйесін жанар-жағармаймен қамсыздандырады. Кен-байыту кешені болса қорғасын, мырыш, барит қоспаларын, майда тас, құмтас қойыртпағын, кварц құмын және әк өндіреді. Бағыттық тасымал з-ты теміржолдарға, ҚР кен-байыту және көмір алу өндірістеріне керекті теміржол өнімдерін және кен-металлургиялық өндірісіне қажетті резина-техникалық бұйымдар өндіреді.

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат:Қазақстан металлургиялық компаниялары
Санат:Қазақстан тау-кен компаниялары
Санат:Алфавит бойынша компаниялар
Санат:1999 жылы құрылған компаниялар
Санат:Шымкент компаниялары
Санат:Южполиметалл
Қайруллаев Әділбек

**Қайруллаев Әділбек** (1938 жылы туған, Қармақшы ауданы Жаңақала ауылы) – шопан, еңбек ардагері, Социалисттік Еңбек Ері (1966). Бірнеше жыл қатарынан әр 100 саулықтан 150 – 160-тан қозы алған. 1966 жылы Қазақстан ЛКСМ XV-съезіне делегат болып сайланған. 1963 жылы Қазақстан КСР-і Жоғарғы кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Эдуард Георгиевич Траксель

**Траксель Эдуард Георгиевич** (1928 жылы туған, Ресей, Қырым облысы Симферополь ауданы Котельников с.) – еңбек ардагері, механизатор. Социалистік Еңбек Ері (1981). Еңбек жолын 1948 ж. Северный МТС-нда комбайн жүргізушісі болып бастаған.1958 жылдан бұрынғы Келлер ауданы Калинин атындағы кеңшарда еңбек етті. Орден, медальдармен марапатталған. Облыстан көшіп кеткен.

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Ташай Юльчиева

**Ташай Юльчиева** (1917, Шымкент қаласы – 1982, сонда) – Социал Еңбек Ері (7.3.1960). 1942 – 1945 ж. Шымкент тоқыма бірлестігінің мақта-мата фабрикасында жұмысшы, 1945 – 1968 ж. жіп иіруші болып жұмыс істеді.

## Дереккөздер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Санат:Тоқыма
Қайруллаев Қорғанбек

**Қайруллаев Қорғанбек** (25.10.1943 жылы туған, Сырдария ауданы, қазіргі М.Шоқай ауылы) – қызметкер.

ҚазМУ-ды (1972 ж.), Мәскеудегі қоғамдық ғылымдар академиясын бітірген. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2011 ж.).

1961 жылы ұжымшарда механизатор, Қызылорда локомотив депосында слесарь-дизельші, тепловоз машинисінің көмекшісі,

1972 – 75 жылдары Целиноград облысы Қорғалжын ауданы парткомында нұсқаушы, Қызылорда облаткомының заң кеңесшісі,

1975 – 87 жылдары Қызылорда облысы парткомында нұсқаушы, бөлім меңгерушісі,

1987 – 90 жылдары халықты әлеуметтік қорғау басқармасының бастығы қызметтерін атқарды.

1990 – 96 жылдары облыстық атқару комитеті төрағасының орынбасары, төрағасы, облыс әкімінің орынбасары болды.

1996 – 2005 жылдары облыстық төтенше жағдайлар департаментінің бастығы міндетін атқарды. 4 мәрте облыстық кеңестің депутаты болып сайланған. «Құрмет» орденімен (2023 ж.), бірнеше медальмен марапатталған. Қызылорда облысының құрметті азаматы (2019 ж.).

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Цитозин

**Цитозин**, 2-окси-4-аминопиримидин — пиримидинді азотты негізге жататын табиғи органикалық қосылыс. Барлық тірі клеткалардағы нуклеин қышқылдарының: дезоксирибонуклеин қышқылы және рибонуклеин қышқылының құрамында болады. Сондай-ақ, Цитозин кейбір коферменттердің (күрделі ферменттердің простетик. тобы, солардың құрамына кіретін қарапайым органик. ақуыз емес қосылыстар), биологиялық активті заттардың және антибиотиктердің құрамында да болады. Цитозин майлардың биосинтезінде энергия көзінің доноры бола алады.

## Химиялық қасиеттер

Цитозин,C4H5N3O нiң химиялық формуласы, негiзгi қасиеттердi көрсетедi, щелочьлермен және қышқылдармен азот қышқылымен сезiне пирамидин негiзiлене дезаминдейдi сезiнедi.
## Ciлтемелер :
"Қазақ Энциклопедиясы", 18 том

Санат:Пиримидиндер
Қарағайлысай асуы

**Қарағайлысай** – Меридианальный жотасының солтүстігіндегі асу. 

## Географиялық орны
Алматы облысы Райымбек ауданы Қаратоған ауылының оңтүстік-шығысында 6 км жерде орналасқан.

## Жер бедері
Ең биік жері 2700 м шамасында. Мамыр – қыркүйек айларында салт атты адам өтуге болады. Қарағайлысай асуының баурайынан Байынқол және Нарынқол өзендерінің салалары бастау алады. Жарқабақты өзен аңғарлары жоғары қарай біртіндеп тар аңғар, тік беткейлі шатқалдарға ұласады. 

## Өсімдігі
Солтүстік-шығысы мен оңтүстік-шығыс бөліктерінде қалың қарағай орманы өскен.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы асулары
Санат:Іле Алатауы
Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)

**Балықшы**  — Атырау облысының Атырау қалалық әкімшілігіне қарасты болған кент, 2013 жылы Атырау қаласына қосылды. Бұрынғы Балықшы кенттік әкімдігі Балықшы ауылдық округі болып қайта құрылды.

Атырау қаласынан оңтүстікке қарай 4 км жерде, Жайық өзенінің сол жағалауында, шөлді белдемде орналасқан. Іргесі 1937  жылы  балық-консервілеу комбинатын салуға байланысты қаланған. Тұрғыны 18,6 мың адам (1998). Балықшыда ірі консервілеу комбинаты, балық-уылдырық, кеме жөндеу зауыттары, тұрмыс қажетін өтеу мекемелері, 3 орта  мектеп, теңіз-балық колледжі, мәдениет үйі, 2 аурухана, бала бақшалары бар. Тұрғындары облыс орталығымен және елді мекендермен автомобиль жолы  арқылы қатынасады. Балықшыдан Ақтау мен Астрахан қалаларына кеме қатынайды.

Қазақстан Республикасының 2001 жылғы 22 қаңтардағы «Қазақстан Республикасындағы жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару туралы» заңының 6, 27, 37 баптарына сәйкес Атырау облысы бойынша 2013 жылы 11-сәуірде Балықшы кенті Атырау қаласына қосылды.

## Дереккөздер

Караван жаңалықтары - https://kaz.caravan.kz/zhangalyqtar/

Санат:Атырау
Санат:Атырау қалалық әкімдігінің таратылған елді мекендері
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Сабыржан Юсупалиев

**Сабыржан Юсупалиев** (5.12.1940, Өзбекстан Республикасы, Самарқанд облысы Нарпой ауданы Зирабұлақ аулы) – жазушы, Қазақстан Республикасы Парламентінің депутаты (1994).  Еңбек жолын 1958 ж. Сайрам ауданындағы Қарабұлақ аулында бастаған. 1962 ж. ауданы газетке әдеби қызметкер болып қабылданды. 1969 ж. – Ташкент мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітіріп, 1980 – 82 ж. Алматы Жоғары партия мектебінің тыңдаушысы болды. 1982 – 1991 ж. Сайрам ауданы партия комитетінің нұсқаушысы, Манкент ұжымшары партия комитетінің хатшысы, 1991 жылдан өмірінің соңына дейін облысы «Жамуби Қозохистон» (бұрынғы «Дүстлик байроғи») газетінде бас редактордың орынбасары қызметтерін атқарды. Юсупалиев көптеген повестер мен поэмалардың авторы. 

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат: Тұлғалар
Санат: Әдебиет
Махметов Қожахмет

**Махметов Қожахмет** (1900, Ерейментау ауданы Қарағай ауылы – 1970) – еңбек ардагері. 

Руы — Уақ. Социалистiк Еңбек Ері (1948). 1930 жылдан Свободный путь ұжымшарында жылқышы, жылқы фермасының меңгерушісі болған. Артель басқармасының мүшесі, ауылдық кеңестің депутаты болып сайланған. Екі рет Ленин орденімен марапатталған.
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Төлеп (Бейнеу ауданы)

**Төлеп** (1994-жылға дейін - *Каменный*) — Маңғыстау облысы Бейнеу ауданындағы ауыл, темір жол бекеті.

## Географиялық орналасуы
Аудан орталығы – Бейнеу ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 80 км жерде орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1965 жылы Бейнеу – Ақтау темір жолын салуға байланысты қаланды. Ауыл 1994 жылға дейін "Каменный" деп аталып келген.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Ауылда клуб, пошта, темір жол дистанциясының бөлімшесі, ұлутас өндіретін 2 кеніш, шағын бизнес нысандары, телехабар тарататын қондырғы, телефон стансасы бар.

## Транспорты
Ауыл арқылы Атырау – Маңғыстау темір жолы, Атырау – Бейнеу – Ақтау автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

 

Санат:Бейнеу ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Би (bi)

**Би...** (лат. bі... — екі, қос, bіs — екі рет) — біріккен сөздің сыңары, заттың не оның белгісінің екеу екенін білдіреді (мысалы, биплан, биметалл).

## Дереккөздер</span>
Тұңғыс-маньчжур тілдері

**Тұңғыс-Мәнжүр Тілдері** – ежелден Шығыс Сібір мен Қиыр Шығысты мекендеген халықтар тілі. 

Бұл тілдер тобына 
* Еуен: эвенкі тілі, эвен тілі, негидаль, орокен, кили 
* Удэгей: удэгей, ороч†, 
* Нанай: нанай, ульч, орок, 
* Шүршіттік: шүршіт, мәнжүр мен оның сибе диалектісі, қытай кьякала†, бала†?, алчука† тілдері жатады.

Тұңғыс-мәнжүр тілдерінің кейбірі орыс, бурят, саха тілдерінің әсеріне ұшыраған. Мәнжүрлер 16-ғасырдың аяқ кезінде моңғол жазуын қолданса, эвенкі, эвен, нанай, удэгейлердің жазуы 20 ғасырдың 20-жылдарының аяғына қарай латын әліпбиіне негізделген. 1936 жылы олар орыс әліпбиін қабылдаған.

## Дереккөздер

Санат:Тұңғыс-маньчжур тілдері
Арынғазы Қайсақанов

**Арынғазы Қайсақанов** (1912 жыл, Семей губерниясы, Көкен ауылы (бұрынғы Жаңасемей ауданы - 7.03.1976) – экономист, партия кеңес қызметкері. Уақ тайпасынан шыққан.

БК (б)П ОК жанындағы жоғары партия мектебін бітірген (1949). 
Еңбек жолдары: Семей облыстық мал шаруашылығы басқармасы қаржы-өндіріс бөлімінің бастығы (1935), Алматыда мемлекеттік жоспарлау комитетінде экономист (1935 – 37), есеп-санақ комитетінде экономист (1937 – 39), Жамбыл облыстық есеп-санақ мекемесінің бастығы (1939 – 41), Жамбыл облаткомы төрағасының орынбасары (1941 – 44), Жамбыл облыстық парткомы хатшысының орынбасары (1944 – 46), Жамбыл облаткомы төрағасының орынбасары (1946), Қарағанды облаткомы төрағасының орынбасары (1949 – 50), Қызылорда облаткомының төрағасы (1950 – 53), ҚКП ОК-нде жауапты ұйымдастырушы, Алматы облысы, Қаскелең аудандық парткомының 1-хатшысы (1953 – 57), Гурьев (Атырау) облаткомының төрағасы, Семей облаткомы төрағасының орынбасары (1957 – 73). 

Бүкілодақтық, республикалық партия съездеріне бірнеше мәрте делегат болып қатысты, Жоғарғы Кеңеске (3,5 шақырылмдарына) депутат болып сайланды. 

3 мәрте Ленин орденімен, «Құрмет белгісі» орденімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1912 жылы туғандар
Санат:Жаңа Семей ауданында туғандар
Санат:7 наурызда қайтыс болғандар
Санат:1976 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 5-шақырылымының депутаттары
Санат:КОКП ОК жанындағы Жоғарғы партия мектебі түлектері
Санат:Қызылорда облыстық атқару комитетінің төрағалары
Санат:Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Қазақстан КП Қаскелең аудандық комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Гурьев облыстық атқару комитетінің төрағалары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Қажырлы еңбегі үшін медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан экономистері
Василий Иванович Зюзин

thumb|right|600px
**Василий Иванович Зюзин** (15.6.1896, Ресей, Волгоград облысы Даниловка ауданы Орехов слободасы – 7.10.1975, Алматы қаласы) – медицина ғылымдаоының докторы (1944), профессор (1945), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1947), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген дәрігері (1943).

Ресейдің Дондағы Ростов қаласындағы Дон (қазіргі Ростов) университетінің медицина факультетін бітірген (1925). 1934 жылдан Қазақстанда тұрып, еңбек еткен. Қазақ туберкулез ғылыми-зерттеу институтының директоры (1933–41), Алматы мемлекеттік медицина институтының (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) директоры (1943–51), сонымен қатар туберкулез кафедрасының меңгерушісі (1951–64) болды. 1964 жылдан өмірінің соңына дейін Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында туберкулез кафедрасын басқарды.

Негізгі ғылыми еңбектері өкпе және лимфа түйіндері туберкулезі, оның эпидемиологиясы, клиникасы, одан сақтану және емдеу мәселелеріне арналған. Қазақстанда туберкулез диспансерлерін ұйымдастырды.

«Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:15 маусымда туғандар
Санат:1896 жылы туғандар
Санат:Даниловка ауданында туғандар
Санат:7 қазанда қайтыс болғандар
Санат:1975 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан медиктері
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университетінің профессорлары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Жан тәсілім

**Жан тәсілім** — адам ғұмырының соңғы сәтін білдіретін ұғым. Діни сенім бойынша, адамның өзі өлгенімен, жаны кеудесінен босап, әлемдік кеңістікке шығып кетеді. Кеудеден жанның шығуы оңай емес. Ол — өте күрделі психикалық процесс. Жан тәсілім етер сәтінде адам қатты қиналады. Халықтың дәстүрлі дүниетанымында о дүниеге ерекше қиналыссыз, жеңіл аттанған адамдарды қасиетті деп санаған.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Дін
Балықты (Түркістан облысы)

**Балықты**, *Балықшы* — Түркістан облысы Түлкібас ауданындағы ауыл, Балықты ауылдық округінің орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Тұрар Рысқұлов ауылынан батысқа қарай 26 км, Састөбе темір жол стансасынан 8 км жерде, Арыс өзенінің оң жағалауына таяу орналасқан. Боралдай жотасының оңтүстігіндегі қуаң агроклиматтық белдемде жатыр. Бұта аралас астық тұқымдас шөптер басым.

## Тарихы
Іргесі 1872 жылы қаланған. 1974-1993 жылдары “Заветы Ленина” ұжымшарының орталығы болған.

## Халқы

## Кәсіпорындары
Ағаш өңдейтін, ауыл шаруашылығы машиналарын жөндейтін шеберханалар, шарап жасау цехы,  тұрмыс қажетін өтеу комбинаты, т.б. өндірістік кооперативтер мен шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, мәдениет үйі, кітапхана, туберкулезді емдейтін балалар санаторийі, аурухана, балабақша, т.б. бар. Төңірегінде көне заманнан қалған ғимараттардың жұрнағы, тарихи ескерткіш болып саналатын Төрткүлтөбе бар.

## Дереккөздер

Санат:Түлкібас ауданы елді мекендері
Ұлбике Юсупова

**Ұлбике Юсупова** (20.10. 1924, Арыс қаласы) – екінші шақырылған Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің депутаты. 1941 – 1947 ж. Арыс бекетінде оператор, Арыс-ІІ бекетінде кезекші, 1941 т. ж. бекетінің бастығы қызметтерін атқарды. Кейіннен аудандық партия комитетінде бөлім меңгерушісі болып еңбек етті. 1948 – 1950 ж. Алматы қаласындағы Жоғары партия мектебінде оқып, оны бітірген соң Алматы қаласындағы партия ұйымдарында басшылық қызметтер атқарды. 

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат: Тұлғалар
Санат: Тарих
Санат:1924 жылы туғандар
Байдаркада және каноэде есу

thumb|Каноэ
thumb|Жарыс

**Байдаркада және каноэде есу** — есу спортының бір түрі. Ол топсаға бекітілмеген ескек арқылы орындалады. Байдаркада және каноэде есудің жарысу және слалом түрлері бар. Халықаралық каноэ федерациясына (1946 жылы құрылған) 54 ел мүше (1991). Олимпиялық ойындар бағдарламасына 1936 жылдан енгізілген. Дүние жүзі чемпионаты 1938 жылдан өткізіледі. Қазақстанда спорттың бұл түрі алғаш  Атырауда ұйымдастырылды (1955). КСРО халықтарының 2-спартакиадасында (1959) З. Светочева 1 кісілік байдарка жарысында чемпион атанды. В. Образцов (Алматы) Еуропа чемпионы (1967, Германия), Б. Оспанов (Алматы) пен С. Бандурин (Теміртау) 2 кісілік каноэмен жарысуда КСРО чемпионы (1982), А. Акунишников (Орал) дүние жүзі чемпионы (1986) атанды. Байдаркада және каноэде есу спорты негізінен Қарағанды, Атырау, Шығыс Қазақстан облыстарында дамыған.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Олимпиада ойындарындағы байдарка мен каноэде есу

Санат:Байдарка және каноэмен есу
Мәди Қайыңбаев

**Мәди Қайыңбаев** (20 қараша 1958 жыл, Қармақшы ауданы Жаңажол ауылы) – ақын.

## Биография
ҚазМУ-дың (ҚазҰУ) журналистика факультетін бітірген (1980). «Жазушы» баспасында, «Жалын», «Ақ желкен» журналдарында, ҚазТАГ-та қызмет істеген. Қазір ҚР Президентінің әкімшілігінде жауапты қызметте.

Тұңғыш жинағы «Қырық бірінші қақпадан» деген атпен жарық көрген. Оның «Каталаун қырғыны», «Үркердің Сұлусарысы» (1992), «Жарғақтағы жазбалар» (2001) жыр кітаптары бар. Қазақстан Жастар одағы сыйлығының иегері (1992).

## Дереккөздер


Санат:20 қарашада туғандар
Санат:1958 жылы туғандар
Санат:Қармақшы ауданында туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан Жастар одағы сыйлығының иегерлері
Геннадий Николаевич Матросов

**Матросов** Геннадий Николаевич (1948 жылы туған, Бурабай ауданы Дмитриевка ауылы) – экономист, саясаттанушы. Петропавл мемлекеттік педагогикалық институтын (1975), КОКП ОК жанындағы Қоғамдық ғылымдар академиясын (Мәскеу[, 1984) бітірген. Бурабай ауданы комсомол комитетінде, Көкшетау қалалық және облыстық комсомол, партия комитеттерінде қызметте (1968 – 82), 1982 жылдан КОКП ОК жанындағы Қоғамдық ғылымдар академиясында тыңдаушы (Мәскеу), 1984 жылдан Рузаев ауданы атқару комитетінің төрағасы, 1987 жылдан облыстық партия комитетінде бөлім меңгерушісі, 1988 жылдан Көкшетау облыстық атқару комитетінде бөлім бастығы, 1993 жылдан сыртқы экон. байланыстар 
к-ті төрағасының орынбасары, 1996 жылдан Көкшетау облыстық әкімдігі Сауда басқармасы бастығының орынбасары, 1997 жылдан Солтүстік Қазақстан облыстық Өнеркәсіп департаментінің бас маманы, 1998 жылдан шағын кәсіпкерлікке қолдау көрсету бөлімінің бастығы, Көкшетау қ. әкімі аппаратының жетекшісі, 1999 жылдан облыстық Жолаушылар тасымалы департаменті бастығының орынбасары, бастығы, 2004 жылдан облыстың Құжаттама және мұрағат басқармасының бастығы қызметтерін атқарған. Көкшетау облысында ауданы, қалалық, облыстық Халық депутаттары кеңесінің депутаты болып сайланған. «Құрмет Белгісі» орденімен, медальдармен, ҚР Президентінің алғыс хатымен (2001) марапатталған.
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:1948 жылы туғандар
Цитра

thumb|right|250px|Цитра
**Цитра** (нем. *Zіther*, грек. *kіthara* — кифара) — ішекті шертпелі музыка аспабы. 
*18 ғ-дың соңында Еуропада, соның ішінде Германия мен Австрияда кең тараған. 
*19 ғ-дың 2-жартысына қарай Ресейде де көрініс тапты. 
Ағаштан жасалған Цитраның жалпы тұрқы төртбұрышты кейде трапец. пошымда болып келіп, үстіңгі қақпағының бетінен 4 — 5 сым ішек тағылады. Музыкашы оң қолының бас бармағына киіп алған плектрмен осы сым ішектерді іліп-қағып ойнау арқылы дыбыс шығаратын болған, ал қалған саусақтарымен Цитраның мойынтағынан тыс тартылған 24 — 39 ішекті тартады. Қазіргі заманда Цитра көп елдерде кеңінен тарап, бұқаралық сипат алған. 
## Ciлтемелер :
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, XVIII том

Санат:Музыкатану
Санат:Музыкалық аспаптар
Қараған Төбесі

**Қараған** – Батыс Үстірт кемерінің солтүстік-шығыс бөлігіндегі төбе. Маңғыстау облысы Қарақия ауданы Төлеп ауылының солтүстік-батысында 80 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 203 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 6 км шамасында созылған, енді жері 2 км. Беткейі жайпақ, сай-жыралармен тілімденген. Етегіндегі тік жарлардың биіктігі 10 м. Беткі қабаты неогендік әктастан түзілген, түпкі қабаттары палеоген мен мезозойдың көлбеу қыртыс шөгінділерінен тұрады. Сортаңды сор топырақ жамылғысында бұйырғын, жусан, баялыш, көкбуын, т.б. өседі.

## Сілтемелер


Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Санат:Төбелер
Иван Алексеевич Трененков

**Трененков Иван Алексеевич** (1936 жылы туған, Ленинград) – еңбек ардагері, механизатор. Социалистік Еңбек Ері (1984). Ленинград темір жол училищесін бітірген. Ижевский кеңшарында трактор, комбайн жүргізушісі (1955 – 67), МТС-ның меңгерушісі, Аршалы құс өсіру мекемесінде бас инженер міндетін атқарған (1967 – 78). 1978 жылдан трактор бригадасының бригадирі. Қазақстан Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1984). Орден, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Биғали Әбдікерұлы Қайыпов

**Биғали Әбдікерұлы Қайыпов** (16.7.1951 жылы туған, Арал қаласы) – қоғам қайраткері, экономика ғылымдарының кандидаты.

Қызылорда педагогика институтының (қазіргі Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті) филология факультетін, Алматы халық шаруашылық институтының жоспарлау-экономика факультетін, Мәскеу қоғамдық ғылымдар академиясын бітірген.

Еңбек жолын 1968 – 69 жылдары ауылдық мектепте мұғалім болып бастады. Облыстық, республикалық комсомол комитеттерінде бөлім меңгерушісі, хатшы, Қазақстан Компартиясы ОК-нда нұсқаушы, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасы төрағасының көмекшісі болып істеді. 1985 – 95 жылдары Сырдария аудандық Кеңесі атқару комитетінің төрағасы, Арал аудандық партия комитеттінің 1-хатшысы, аудандық Кеңестің төрағасы, Арал ауданының әкімі қызметтерін атқарды. 1995 – 99 жылдары ҚР Парламенті сенатының депутаты, 1999 – 2001 жылдары ҚР Президенті әкімшілігінде мемлекеттік инспектор, 2001 жылдан Республиканың мұнай өндірісі саласында басшылық қызметте.

## Дереккөздер

Санат:16 шілдеде туғандар
Санат:1951 жылы туғандар
Санат:Аралда туғандар
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Экономика ғылымдарының кандидаттары
Санат:Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары
Санат:Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Жаңа экономикалық университеті түлектері
Санат:КОКП ОК жанындағы Қоғамдық ғылымдар академиясы түлектері
Санат:Сырдария аудандық (Қызылорда облысы) атқару комитетінің төрағалары
Санат:Қазақстан КП Арал аудандық комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Арал аудандық атқару комитетінің төрағалары
Санат:Арал ауданының әкімдері
Мариновка (Ақмола облысы)

**Мариновка** — Ақмола облысы Атбасар ауданындағы ауыл, Мариновка ауылдық округi орталығы.

## Географиялық орны
Ауданы орталығы — Атбасар қаласының шығысында 60 км жерде, Астана қаласынан солтүстік-батысқа қарай 200 км жерде орналасқан, Қалқұтан өзенінің оң жағасында.

## Тарихы
Іргесі 1854 —1855 жылдары Амантай шоқысындағы бекеттің орнына қаланған. 1954 жылдан астық кеңшарының, 1973 — 1988 жылдары Мариновка ауданының орталығы болып келді. Соның негізінде 1997 жылдан кейін “Мариновское”, “Амантай” ЖШС-тері, бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. Ауыл аумағында Астана — Қарталы т. ж. ст. (Ирченко), астық қабылдау және автокөлік кәсіпорындары, тігін фабрикасының бөлімшесі, ӨК орналасқан. Ауылда Мариновка көтерілісінің (1919) құрбандарына ескерткіш орнатылған.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
2 орта мектеп, музыкалық мектеп, балалар мен жасөспірімдерге арналған спорт мектебі, дәрігерлік амбулатория, аймақтық тубдиспансер, тарихи-өлкетану мұражайы, мәдениет үйі, 2 кітапхана, мұрағат, астық қабылдау пункті бар. Мариновкадан 2 км жерден Алматы – Астана автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Атбасар ауданы елді мекендері
Қараған ағашы

400x250px|thumb|Қараған ағашы
**Қараған** (Caragana) — бұршақ тұқымдасына жататын бұта (ағаш). Шығыс Еуропа мен Азияның далалық, шөлді және таулы аймақтарында (4000 м биіктікке дейін) кездесетін 80-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанда Ақмола, Шығыс Қазақстан, Алматы, Атырау облыстарының өзен алқаптарында, орман шетінде, шөлде, орманды далада, тоғайда, таудың тастақты беткейлерінде өсетін 18 түрі бар. Қараған – топырақ талғамайды, құрғақшылыққа, суыққа төзімді өсімдік. Жиі кездесетіні сары қараған (C. arborescens) мен бұта қарағанның (C. frutex) биіктігі 0,5 – 2 м. Жапырағы қос қауырсын тәрізді, оның сағағы тікенекті болып біткен. Гүлі бір-бірден не шоқтанып гүл сағағында, жапырақ қолтығында орналасқан. Гүл тостағаншасы түтік пішіндес, қапшыққа ұқсайды. Гүлшоғыры сары, кейін қоңыр түсті болады. Жемісі – көп тұқымды бұршақ. Жапырағы мен тұқымында 20,8 – 35,3% протеин, 4,3 – 8,2% май, 12,5 – 16,3% клетчатка бар. Топырақты құнарландырады. Қарағанның сүрегінен құрсау жасайды, жіңішке жас бұтақтарынан себет тоқылады. Мал азықтық, шірнелі, әсемдік өсімдіктер. Сары Қ. – дәрілік өсімдік, оның қайнатылған тұнбасын бас, бауыр ауырғанда, атеросклерозда, гиповитаминоз кезінде ішеді. Ал жапырағынан қайнатылған тұнбасының бактерияны жоятын қасиеті бар.

Қараған өскен жерден шөл ыңысады, өйткені қыста бұл бұталы қопа қар ұстайды. Көктемде топырақ жақсы ылғалданады, жел мен мал аяғы шашқан әр түрлі шөптің тұқымы өніп шығады, ал жазда шөп қарағанның тасасында, соның көлеңкесінде өсіп тұра береді. Жыл өткен сайын бұл жердің топырағы жақсара береді, бұған ешқандай құрғақшылық әсер етпейтін болады. Жиде сияқты бұл да тамырына түйнек байлайды, ондағы бактериялар ауадағы азотты бойына сіңіріп, топырақты құнарландырады. Қараған құрғақшылықтан, аяздан, топырақтың тұздануынан және газдан қорықпайды. Егер оны кесіп алса, тамырынан қайта өніп шығады. Мамыр айында хош иісті сары гүлдері ашылғанда қараған өте әдемі. Бұл кезде ол жақсы бал бергіш болып табылады.

## Дереккөздер

Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Ағаштар
Қабден Рахманқұлұлы Байдосов

**Қабден Рахманқұлұлы Байдосов** (12.10.1934, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданы – 17.4.1997, Алматы) — палуан, еркін күрестен тұңғыш қазақстандық спорт шебері (1955), Қазақстанның 6 дүркін чемпионы (1955—60), Қазақстанның еңбек сіңерген жаттықтырушысы (1964). 1959—1997 жылдары Қазақ спорт және туризм академиясында оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі болды. Ол Ә. Айқанов, А. Ғапсаттаров, А. Семкин, А. Бұғыбаев, Ж. Жарқынбаев, С. Мұқашев, Р. Нұрманов, т.б. еркін күрес шеберлерін тәрбиелеген. Еркін күрестен Байдосов атындағы халықаралық турнир өткізіледі (1999).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Адыл Егамбердіұлы Якубов

**Адыл Егамбердіұлы Якубов** (1926 жылы туған, Түркістан ауданы Қарнақ аулы) – жазушы, драматург, Өзбекстанның Халық жазушысы, Өзбекстан Мемлекеттік сыйлығы лауреаты, КСРО Жоғары Кеңесінің депутаты. 
Шанышқылы тайпасының Қатаған руынан шыққан.  
Орта Азия мемлекеттік университетін бітірген (1956). Өзбекстан жазушылар одағының кеңесшісі, «Литературная газетаның» Өзбекстандағы меншікті тілшісі (1959 – 1963, 1967 – 1970), «Өзбекфильм» киностудиясы мен Кинематография комитетінде Бас редактор, Ғафур Ғұлам атындағы баспада Бас редактордың орынбасары (1970 – 1982), «Өзбекстан әдебиеті мен саньати» газетінің Бас редакторы (1989 – 1996) қызметтерін атқарды. Қазіргі кезде Орталық Азия халықтары мәдениеті Ассамблеясының бірінші вице-президенті. Якубовтың алғашқы көлемді повесі «Құрдастар» 1951 ж. басылып шықты. «Шынайы махаббат», «Айтсам тілім күйеді, айтпасам ділім күйеді» пьесалары Хамза атындағы театрда қойылды. Одан соң «Екі махаббат», «Бір фельетон әлегі», «Мухаддас», «Қанат қатайғанда» повестері жарық көрді. «Ер басына күн туса», «Ұлықбек қазынасы», «Қайран дүние», «Диенат», «Ақ құстар», «Әділет тұрағы» романдарын жазды. «Достық», «Ел құрметі» ордендерімен марапатталған.

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат:1926 жылы туғандар
Цитрус

thumb|right|200px|Цитрус
thumb|right|200px|Цитрус
**Цитрус** (**) — рута тұқымдасына жататын мәңгі жасыл ағаштар, кейде бұта; шырынды жемістер беретін мәңгі жасыл өсімдіктердің үлкен тобы. 

60-тан астам түрі, түр тармағы бар. Апельсин, грейпфрут, мандарин, лимон көбірек тараған, ал басқалары цитрон, бигарадия, помпельмус, шеддок және т.б аз тараған. Цитрус дақылдарында витамин көп. Жемістерінен сусын, тосап, джем, компот, цукат жасалады, лимонад, ликерге қосылады. Жеміс қабығынан алынатын эфир майы әтірге, иіссулар қосылады.

Цитрустың көптеген түрі ылғалы мол тропиктік және субтропиктік аймақтарда өседі. Негізгі шыққан жері — Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азия. Жабайы түрінен сақталып қалған — нағыз лайм (C. aurantіfolіa), тек Гималайда өседі және танкан (С. tancan) тек Тайванның ормандарында кездеседі. 15-тен астам түрі мәдени өсіріледі. Соның ішінде көп өсірілетіндері — апельсин, лимон, мандарин, грейпфрут және бұл түрлер ертеден белгілі. Мыс., Қытайда апельсин б.з.д. 1 — 2 ғ-лардан белгілі. Цитрусдің биіктігі 4 — 12 кейде 20 м-дей болады. Барлық түрінің бұтақтары тікенді, жапырақтары қандауыр тәрізді, қалың. Гүлдері қосжынысты, жапырақ қолтығында дара не кішкене гүл шоғырына топталған, ақ түсті (тек лимон мен цитронда қызғылттау), хош иісті. Жәндіктермен тозаңданады, кейде өздігінен де тозаңдана алады. Жемісі — көп ұялы жидек. Тұқымы көп, әдетте 32, кейде одан көп болады. Цитрустің жемісінде витамин көп, бұлардың жемісінен сусын, варенье, джем, цукат жасалады, тәтті сусындарға (ликер, лимонад, т.б.) қосады. Жеміс қабығындағы, гүліндегі, жапырағындағы эфир майы парфюмерияда пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Руталар
Александр Степанович Месяцев

**Месяцев Александр Степанович**  (15.1.1912 – 30.2.1974) – Социалистік Еңбек Ері (1956). Ресейдің Ставрополь өлкесінде туып-өскен. Зооветтехникумды бітірген соң жолдамамен Қазақстанға келген. 1934 жылы қаракөл қойын өсіру үшін құрылған «Шымқорған» кеңшарында бас мал дәрігері болып істеп, елімізде тұңғыш рет қойға қан құю тәжірибесін жүргізеді. 1943 жылдан 30 жыл бойы кеңшар директоры болды. Ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты, ВАСХНИЛ-дің мүшесі.  

## Сілтемелер

 

Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Бибі

**Бибі** — ақсүйек әйелдерге деген ерекше құрметті білдіретін атау. Парсының “биби”  сөзінен қазақ тіліне ауысқан.

## Дереккөздер</span>


Санат:Атаулар
Мүбәрәк Ятаев

**Мүбәрәк Ятаев** (15.1.1922, Түлкібас ауданы Сарыбұлақ ауылы – 26.5.1968, Алматы) – алғашқы ғалымдардың бірі, физика-математикалық ғылым кандидаты (1952), доцент (1956). Шымкент ауыл шаруашылығы техникумын (1942), Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтын (1950) бітірген. 1942 – 1946 ж. әскер қатарында болып Польша және Чехословакия жерін азат етуге қатысқан. 1950 – 1968 ж. ҚазПИ-дің математикалық анализ кафедрасында қызмет істеді. Ятаевтың еңбегі негізінен қозғалыстың орнықтылық теориясына арналған. Ол 30 шақты ғылым еңбектің авторы. Симпозиумдар мен 4-халықараралық математикалық конгрестің жұмысына қатысты.

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Санат:1922 жылы туғандар
Санат:1968 жылы қайтыс болғандар

Санат:Физиктер
Санат:Математиктер
Санат:Педагогтар
Санат:Ардагерлер
Минералды үңгірі

*Минералды үңгірі*'' – Қаратау жотасының қалың карбонатты тау жыныстарында пайда болған. Әктас арасы ондаған метрге созылған, пішіні, аумағы әр түрлі бірнеше бөлмелерден тұрады. Үңгір толық зерттелмеген 

## Сілтемелер
 

Санат: Қазақстан тарихы
Санат:Түркістан облысы 
Санат: Қазақстан үңгірлері
Қызыр Ыбырайұлы Жұмабаев

**Жұмабаев Қызыр Ыбырайұлы** (1943 жылы туған, Ресей, Омбы облысы Мамен ауылы) – қоғам қайраткері. Арғын тайпасы Атығай руынан шыққан.
*Омбы ауыл шаруашылығы институтын бітірген. 
*Павлодар облысы Баянкөл, Көкшетау облысының Уәлиханов, Қызылту аудандарында бас мал дәрігері болып жұмыс жасаған. 
*Уәлиханов ауданы Гагарин атындағы кеңшарда (1974 – 79), 
*Рузаев ауданы Шарық кеңшарында (1979 – 83) директор, 
*Чистополь халық депутаттары кеңесінің төрағасы (1983 – 87), 
*Көкшетау облысы агроөндіріс комитеті төрағасының орынбасары, 
*Еңбекшілдер ауданы партия комитетінің 1-хатшысы (1987 – 91), 
*Еңбекшілдер ауданы әкімш-нің (1992 – 93), 
*Көкшетау облысы әкімшілігінің басшысы (1993 – 96) қызметтерін атқарған.
ҚР-ның депутаты. Халықтар достығы, «Құрмет белгісі» ордендері, медальдармен марапатталған.

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Көкшетау облысының әкімдері
Сартай Жұмағалиев

**Жұмағалиев Сартай** (1937 жылы туған, бұрынғы Көкшетау облысы Көкшетау ауданы Жаңауыл ауылы) – еңбек ардагері. 
*Социалистік еңбек ері (1982). 
*Көкшетау ауданы Жаңауыл ұжымшарында трактор жүргізуші (1953 – 72), 
*Бұлақ ұжымшарында механизатор болып ұзақ жылдар жұмыс жасаған.

Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен марапатталған.

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Марал ишан Құрманұлы

**Марал ишан Құрманұлы** (1769, Нұрымбет ауылы, қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы, Жамбыл ауданы, Ақбалық ауылының маңы – 1841, Қызылорда облысы Қармақшы ауданы) — имам, жерді отарлауға қарсы халық қозғалысын ұйымдастырушы. Батыс Сібірдің бас имамы болған. Бірақ патша тәртібінің күшеюіне байланысты 1807 жылы отарлаушыларға қарсы қарулы күрес ұйымдастырды. Марал Ишан Кенесары Қасымұлының туған нағашы ағасы. Ханның ұлт-азаттық көтерілісін қолдаған. Көтерілісте жеңіліске ұшырағаннан кейін Қызылорда облысы Қармақшы ауданында өмір сүрген. Марал Ишанның көріпкелдігі болған, кейбір оқиғаларды алдын-ала болжап, айтып отырған.

Ұлы: Қалқай Ишан

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ишандары
Тоқтамыс Қадошұлы Жұмағұлов

*'Жұмағұлов Тоқтамыс Қадошұлы* (1965 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданы Черновая ауылы) – мемлекет қызметкері, заң ғылым кандидаты. 
*(1977), Семей мемлекеттік педагогикалық институтының құрметті профессор (2007). 
*Өскемен педагогикалық институтын бітіріп (1990), 
*сонда машықтанушы, оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі болды. 
*2000 – 07 жылы ҚР мемлекеттік қызмет ісі агенттігі басқармасында (Шығыс Қазақстан облысы бойынша) Тәртіп кеңесінің төрағасы, 
*2007 жылдан сол агенттікте Ақмола облысы бойынша Тәртіп кеңесінің төрағасы.
Жұмағұлов – 20 ғылыми еңбектің (құқық реформасы және мемлекеттік қызмет мәселелеріне арналған) авторы. Медальдармен марапатталған.
## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Шығыс Қазақстан облысы тұлғалары
Мантен

**Мантен** – Ақмола облысы Ерейментау ауданының солтүстік-шығысындағы ағынсыз көл, Новодолинка ауылынан 6 км жерде, теңіз деңгейінен 358 м биіктікте орналасқан.

## Гидрографикасы
Ұзындығы мен ені 1,2 км, су жиналатын алабы 286 га. Түбі лайлы тұнба, суы тұзды, қар суымен толығады. Негізінен мөңке, алабұға ауланады.

Санат:Ерейментау ауданы көлдері
Мардан Келдібайұлы Байділдаев

**Мардан Келдібайұлы Байділдаев ** (12.4.1926, қазіргі Қызылорда облысы Жалағаш ауданы Еңбек ауылы — 5.3.1994, Алматы) — қазақ ауыз әдебиетін жинаушы, зерттеуші.  

* ҚазМУ-ді бітірген (1995). 
* Ұзақ жылдар бойы Әдебиет және өнер институтында ғылым қызметкер болды, халық әдебиеті үлгілерін жинаумен, зерттеумен айналысты. Т. Жүргенов, С. Есқараев сияқты қайраткерлердің өмірбаянын анықтауға күш-жігер жұмсады. Айтыс өнерінің қайта жандануына көмектесті. “Шаһнаманың” Тұрмағамбет Ізтілеуұлы аударған 40 мың жолдық қолжазбасын тауып, оқырман назарына ұсынды. “Рүстем дастан” (1961), “Үш ғасыр жырлайды” (1965), “Бес ғасыр жырлайды” (1985) жинақтарын шығаруға қатысты. “Қорқыт ата кітабын” Ә. Қоңыратбаевпен бірге аударды. “Ақындар творчествосы”, “Ақын-жыраулар” атты зерттеу кітаптары бар.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Гумер Хазинурович Миннибаев

**Миннибаев Гумер Хазинурович** (1923 жылы туған, Башқұрт АКСР-і, Урзайбаш дер.) – соғыс және еңбек ардагері. Кеңес Одағының Батыры (23.2.1945), Ұлты – башқұрт. Геология техникумында, аэроклубта оқыды. 1938 жылы Миннибаев отбасы Ащысай кентіне көшіп келді. 1941 жылы Миннибаев Қызыл Армия қатарына алынып, авиациялық училищесіне жіберілді. 1942 жылдың қыркүйегінен 974- Севастополь авиация полкінің құрамында ұрысқа қатысты. Ұшқыш Миннибаев Сталинград, Севастополь түбіндегі әуе шайқастарында және Балтық жағалауын азат ету кезінде асқан ерлік көрсетті. Соғыстан кейін Шымкент қаласында, Шымкент облысындағы Тұрлан геофизикалық экспедициясында бөлім бастығы болып қызметтер атқарды. 

## Сілтемелер

 

Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Тәңірберген Құдайбергенұлы Қалауов

**Қалауов Тәңірберген Құдайбергенұлы** (2.2.1936, Жаңақорған ауданы Талап ауылы – 17.3. 2004, Қызылорда қаласы) – сазгер. Қазақстан оқу ісінің үздігі. Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері (2000). Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясын бітірген (1957). 1957 – 58 жылдары Қызылорда облысы мәдениет үйінің көркемдік жетекшісі. 1958 – 64 жылдары Қызылорда педагогика институтында (қазіргі Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті) оқытушы, кафедра меңгерушісі болды. Институт жанынан алғаш  «Сыр гүлі» ән-би ансамблін ұйымдастырған. 1964 – 72, 1977 – 82 жылдары  Қызылорда қаласындағы өнер мектебін басқарған. 1972 – 77 жылдары Қызылорда облысы филармониясының директоры болды. 1982 – 87 жылдары Қызылорда музыкалық училищесін басқарып, 1987 жылы өнер мектебінің басшылығына қайтып келді. Қалауов «Қызылорда вальсі», «Күлімдеші, гүлім сен», «Қалқажан», «Шалқиды ән», «Той жыры», «Биші қыз», т.б көптеген әндер шығарған.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Мүлкаман Сүлейменұлы Қалауов

**Қалауов Мүлкаман Сүлейменұлы** (1938, Қазалы ауданы «Қазақстанның 30 жылдығы» атындағы ауыл – 4.3.2004, Алматы қаласы) – ақын, күйші, профессор Қазақстанның еңбегі сіңген мәдениет қызметкері. Құрманғазы атындғы Қазақ ұлттық консерваториясын бітірген (1964). 1964 – 67 жылдары Қызылорда педагогика институтында (Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті) кафедра меңгерушісі. 1967 жылы «Сыр сұлуы» халық ән-би ансамблін ұйымдастырып, оған жетекшілік етті. Ансамбль сол жылы Мәскеуде өткен Қазақстан өнері мен мәдениетінің 10 күндігіне қатысып, «алтын» медаль алған. Қалауов 1982 – 2004 жылдары Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында оқытушылық қызмет атқарған. Оның «Төгілген күй, шалқыған ән» деген ән-күй жинағы жарық көрген.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар