open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Космостық радиосәулелену

**Космостық радиосәулелену** - космостық объектілердің радиотолқын диапазонындағы электромагниттік сәулеленуі.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Себептік жалғаулықтар

**Себептік жалғаулықтар**. Салалас құрмаластың бір сыңарында айтылған ойдың себебі басқа сынарында екенін білдіру үшін дәнекер болады. Оған себебі, өйткені жалғаулықтары жатады. Мысалы: Мен будан артыққа баспадым, өйткені берік болмай, ерік жоқ, (А. Бек).

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Салдарлық жалғаулықтар

**Салдарлық жалғаулықтар**. Салалас құрмалас сөйлемнің бір сыңарында айтылған ойдың нәтижесі, салдары екінші бір сыңарында екенін білдіру үшін дәнекер болады. Мысалы, : Қыс аяғы ұзаққа созылатын түрі бар, сондықтан жайылысты күтіп пайдалану керек (М. Әуезов).

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Шартты жалғаулықтар

**Шартты жалғаулықтар**. Сабақтас құрмалас сөйлемде бағыныңқы сөйлем басыңқы сөйлемдегі іс-әрекеттің болу не болмауының шартын білдірген жағдайда дәнекер болады. Бұған *егер*, *егер де* жалғаулықтары жатады. Мысалы: "Егер мен саған сенбесем, бұл әңгімені айтпас едім".

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Жалқы есім

**Жалқы есім** — жеке заттың, құбылыстың атауы болатын сөз, сөз тіркесі. Жалқы есімге адам аттары (антропонимдер), географиялық атаулар (топонимдер), діни атаулар (теонимдер), жануарлар атаулары (зоонимдер), аспан денелерінің атаулары (астронимдер), тарихи уақиғалармен байланысты мезгіл атаулары (хрононимдер), рухани нысандар атаулары (идеонимдер) т. б. жатады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Жалпы белгілер

**Жалпы белгілер** — бірнеше диалектіге немесе туыс говорларға ортақ сөздер мен сөз тұлғалары. Бұл термин туыс тілдерге де катысты.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Жалпы есім

**Жалпы есім** — бірыңғай заттар мен құбылыстардың жинақты атауларын білдіретін зат есімдер: адам, қала, өзен, көл, сағат, отын, су, сана.

## Дереккөздер

Санат:Лингвистика
Жалпылама жақты сөйлем

Жалпылама жақты сөйлем—баяндауышы 2-жақтық жіктік жалғауда айтылған сөйлемдердің бастауышы болмай, үш жаққа бірдей ортақ мағынада айтылатын сөйлем. Жалпылама жақты сөйлемдер мақал-мәтелді сөйлемдерде жиі кездеседі. Мысалы, : Жаманға ақыл айтсаң, алдайды дер (мақал).

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Жалпы славяндық сөздер

Жалпы славяндық сөздер— бір кезде қолданылған жалпы славян тілінен көне орыс тілі мен шығыс славян диалектілерінде сақталып қалған сөздер. Бұлар тілдің ен көне қабатына жатады, оларды осы күнгі славян тілдерінің бәрінен де байқауға болады. Мысалы: небо, облако, брод, живой, брат, сестра, сын, дочь, т. б.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Жалпы түркілік сөздер

**Жалпы түркілік сөздер** — түркі тектес тілдердің бәріне ортақ сөздер. Олардың түркі тілдеріндегі түр-тұлғасында дыбыстық ерекшеліктері бар. Жалпы түркілік  сөздер түркі тілдерінің негізгі сөздік қорына кіреді. Мысалы,: қаз. тіс, өзб. тиш, тат. теш, ұйғ. тиш, чти, туваша – дши, хакасша – тіс.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Жалпы тіл білімі

Жалпы тіл білімі — Тіл ғылымының жалпы тілдік теориясы. Тілдердің бәріне ортақ заңдылықтар мен белгілер типологиялық зерттеулердің және тілдің функционалдық кызметін салыстыру нәтижесінде анықталады. Жалпы тіл білімі жеке тіл білімдеріндегі деректерге сүйенеді, соларды салыстыру арқылы тіл атаулыға тән белгілер мен ортақ заңдылықтар, ұқсастықтар мен ерекшеліктер айқындалады, тілдер генеалогиялық, типологиялық жағынан топтастырылады. Жалпы тіл білімі тіл білімінің дербес саласы ретінде қалыптасуына 19 ғасырдың алғашқы ширегінен бастап тілдердің салыстырмалы тарихи және салыстырмалы әдістермен зерттелуі ұйытқы болды.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Жалпы тілдік құбылыстар

**Жалпы тілдік құбылыстар** (лат. Universalis жалпы, жалпыға бірдей)— барлық тілдерге немесе олардың көпшілігіне тән тілдік құбылыстар. Жалпы тілдік құбылыстар теориясының анықтайтыны: 
*1) барлық адамзат тілінің хайуанаттар тілінен ерекше жалпы қасиеттері; 
*2) әрбір тілдегі белгілі тәсілдер арқылы білдірілетін мазмұндық категориялардың жиынтығы. Мысалы: субъект пен предикат арасындағы қатынастар, тәуелсіздік, бағалау, анықтық-танықтық, көптік категориялары, тема, тема (қараңыз) жіктерінің болуы барлық тілдерге тән; 
*3) барлық тілдік деңгейлерге катысты тілдің өзіндік жалпы қасиеттері. Мысалы, : барлық тілдерде фонемалардың оннан кем не сексеннен артық болмайтыны, егер тілде дауыссыздар тіркесі "созылыңқы дауыссыз + мұрындық дыбыс" түрінде болса, онда "созылыңқы дауыссыз + шуыл дыбыс" түрінде де болатыны; егер сөз бір буынды болса, онда ол бір морфемадан тұратыны; тілде әуенді екпін болатыны; субъект, объект етістіктің алдында тұрса, онда тілде септік болатыны; егер субъект етістіктің соңында, объект субъектіден кейін тұрса, онда сын есім атау сөзден кейін орналасатыны; егер тілде предлог болмай, демеулік болса, онда ілік септігіндегі зат есім атау септігіндегі зат есімнің алдында тұра¬тыны т. б.
 Жалпы тілдік құбылыстар лексика-семантикалық салада кездеседі. Мысалы, , "ауыр салмақты" тіркесі — "киын" ұғымымен, "дәмі ащы"— "қасіретті, қайғылы", "дәмі тәтті" — "жағымды, ұнамды", "көлемі үлкен" — "манызды" ұғымдарымен мәндес болып келеді.
Жалпы тілдік құбылыстар антикалық грамматикалардан белгілі, орта ғасырларда (13 ғ.) "универсал грамматика" термині туған; Пор-Рояль универсал грамматикасында бұл ұғымның тілдік негізі салынған. 20 ғ. 60—70 жж. (негізінен КСРО мен АҚШ-та) Ж. т. к. казіргі тіл білімінің объектісіне айналды. Әр түрлі тілдерден жиналған Жалпы тілдік құбылыстарға байланысты материалдар молайды, оған тілдерді құрылымдық жүйе жағынан сипаттау (әсіресе фонологияда), Африка, Оңтүстік-шығыс Азия, Океания тілдерін зерттеу нәтижесінде құрылымдық типология шекарасының кеңеюі себеп болды. Жалпы тілдік құбылыстардың осы күнгі теориясы үшін ен маңыздысы оларды түсіндіріп талдау болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Оқу жылдамдығы

200px|thumb|rightОқу жылдамдығы дегеніміз – белгілі бір уақыт ішінде оқылған мәтіннің көлемі. Мәтін көлемі – бет, сөз, буын, таңба (әріп, дыбыс) түрінде анықталады. Негізінен өлшеу бірлігі ретінде 1 минутта оқылған сөз (таңба) алынады және ол мынаған сәйкес келеді:
1 минутта 300 сөз (шамамен 1900 таңба) – қалыпты оқу
1 минутта 300 сөзден артық  оқу – жылдамдатылған оқу
1 минутта 700-800 сөз (шамамен 4460-5100 таңба) оқу – жылдам оқудың шегі деп есептеледі.

Жоғарғы сынып оқушыларының оқу жылдамдығын тексеру бойынша зерттеулер көптеген елдерде жүргізіліп тұрады. Мысалы, 1997 жылы Дания, Швеция, Норвегия, Финляндияда жүргізілген зерттеудің нәтижесі оқушылардың орташа оқу жылдамдығы 1 минутта 155 сөзден (Дания) 198 сөзге дейін (Швеция) өзгеріп отырғанын көрсетті (Финляндия – 170 сөз, Норвегия – 175 сөз). Сонымен бірге оқу жылдамдығының минимальді шегі минутына 48 сөз (Дания), 33 сөз (Швеция), 67 сөз (Норвегия), 46 сөз (Финляндия) болса, максималды шегі 418 сөз (Дания), 403 сөз (Швеция), 405 сөз (Норвегия), 403 сөз (Финляндия) болған. Зерттеудің әдістемесін қысқаша былай баяндауға болады: танымал газеттерден алынған мәтінге 25 тапсырма кіргізілген. Тапсырмалардың мақсаты оқушылардың мәтінді түсінгендігін тексеру. Мәтінді оқуға төрт минут бөлінген.

Осындай зерттеу Ресейде де 2000 жылы халықаралық салыстырмалы зерттеулер (PISA) аясында өткізілді. Негізгі мақсаты 15 жасар оқушылардың мәтінді қандай жылдамдықпен оқитыны және түсінетіндігін тексеру болды. Осы зерттеудің нәтижесі Ресейде 15 жасар оқушылар орта есеппен минутына 179 сөз оқитынын көрсетті (зерттеуге Ресейдің 14 аймағынан 28 оқу орнынан 772 оқушы қатысты). Оқу жылдамдығының максималды шегі 240 сөз болса, минималді шегі – 41 сөз болды. Салыстыратын болсақ, бастауыш мектепті аяқтаған кезде оқушылардың оқу жылдамдығы 90 сөз (дауыстап оқығанда), 120 сөз (ішінен оқығанда) болуы тиіс.
## Дереккөздер


Зерттеуден алған нәтижелерді мамандар сабаққа дайындалу уақытын есептеуге пайдаланып, мынадай мысал келтіреді: 10 сыныптың Физика оқулығы (Г.Я.Мякишев и Б.Б.Буховцев) 16 баспа табақтан тұрады, 140 сабаққа бөлінген. 16 баспа табақ 640000 таңбаға сәйкес, өйткені 1 баспа табақ – 40000 таңбаға тең екені белгілі. Баспа табақты сабақ санына бөлсек 1 сабаққа 4571 таңба немесе 2285 сөз сәйкес келеді. Егер оқушының оқу жылдамдығы минутына 110-120 сөз десек 1 сабақты оқуға 15-20 минут қажет болады. Ал нормаға сәйкес үй жұмысын орындауға жарты сағат бөлінсе физика пәнінен мәтін оқуға 15 минут, есеп шығаруға 15 минут қажет десек, оқушының орташа оқу жылдамдығы минутына 150 сөз болуы қажет.

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Жалпы семантика

Жалпы семантика— американдық философия мен социологиядағы тілдің ойға, сол арқылы адамның мінез-құлқына тигізетін әсерін зерттейтін бағыт. Оның негізін 20 ғ. 30 жж. А. Кожибский салған. Жалпы семантика философия, психология, социология, лингвистика идеяларын формалды түрде біріктіріп, тіл мен коғам тарихын, тіл мен ойдың қарым-қатынасын идеалистік тұрғыда түсіндіреді, соматикалық, психологиялық ауытқулардың, әлеуметтік ауыртпалықтардың себебі тіл құрылымында жатыр деп қарайды. Казіргі тілдер қолданушыларға әр түрлі жолмен эсер етіп, көптеген қиындықтар туғызады, оны тек "жақсы" тіл жасау арқылы жоюға болады дейді. Жалпы семантиканың бұл идеясы Сепир — Уорф болжамына (к.) жақын.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Жалпылауыш сөздер

**Жалпылауыш сөздер** — бір тектес аттар мен құбылыстарды толық қамтып, жинақтай айту үшін жұмсалатын жалпылау мағыналы сөздер. Бұлар әдетте бірыңғай мүшелі сөйлемдерде қолданылады. Ж. с. кызметін жалпылау есімдіктері (бәрі, барлық, бүкіл, күллі, түгел), сілтеу есімдіктері (мыналар, осылар), жинақтау сан есімдері (үшеуі, бесеуі) және жалпылау мәні бар зат есімдер атқарады. Мысалы, : пайда, мақтан - бәрі тұл (Абай). Бес қарудан — қолында найзасы мен қалқаны, белінде алдаспаны, тақымында бір құлаштай қатқан қара шоқпары бар (қараңыз Жұмаділов).

## Дереккөздер

Санат:Лингвистика
Мұнайдың оптикалық тығыздығы

**Мұнайдың оптикалық тығыздығы**. Мұнайдың толқын ұзындығы, нақтылы жарықты сіңіріп алу қабілеті, оның көрсеткіші жарық сіңіру коэффициентімен бағаланатын мұнайдағы шайырлар мен шайыршақтардың мөлшеріне тәуелді.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Себеп бағыныңқылы сабақтас сөйлем

**Себеп бағыныңқылы сабақтас сөйлем**  — бағыныңқы компоненті басыңқы компоненттегі іс-әрекеттің болу-болмауының себебін білдіріп, басыңқы компоненті сол себептен туған нәтижені, салдарды білдіретін сабақтас сөйлем. 

**Себеп бағыныңқылы сабақтас сөйлемнің** жасалу жолдары: 
# **[[Есімше]] арқылы:** 
* а) Шығыс септігіндегі ***-ған*** тұлғалы есімше арқылы: *Үлес үстінде әлі ойын ашпаған [[Абай]] *'болғандықтан**, Тәкежан енді буның өзінен ішіндегі ниетін сұрады ([[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|М. Әуезов]])''; 
* ә) есімшелік тұлғаларға ***-соң*** [[шылау]]ының тіркесуі арқылы: ''Шұға шын ауруға **айналған соң**, Есімбек жұмсайын деді ([[Бейімбет Майлин|Б. Майлин]]).''
# **Көсемше арқылы:** ''Сол кезде бұтақ **сынып кетіп**, Асылып құзға Қайсар тұра қалды ([[Мұқанов Сәбит Мұқанұлы|С. Мұқанов]]). Араларына түсетін арашашы **болмай*', екеуі де әбден титықтап шаршады (М. Әуезов).*

## Тағы қараныз:
* Сабақтас құрмалас сөйлем
* Себеп-салдар салалас сөйлем
* Салалас құрмалас сөйлем
* Сөйлем

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Санат:Синтаксис
Шоғырды тәжірибелік игеру

**Шоғырды (кенді) тәжірибелік игеру**. Игеруді жобалауға қажетті бастама мәліметтерді жинақтау мақсатында жақа шоғырды барлау және алдын-ала өндіру ұңғымаларын іске қосу. Бастама мәліметтер қатарына жататындар — табиғи режим, шоғырлардың сипаты, ұңғымалар мен қойнауқаттардағы жұмыстардың жай-жапсары және оларды шектейтін мәселелер жайлы деректер. Синонимі — шоғырды (кенді) байқамдық игеру.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Қойнауқаттық сулардағы органикалық заттар

**Қойнауқаттық сулардағы органикалық заттар**. Жерасты суларын да ионды, молекулалы және коллоидты түрде еріген жағдайда ұшырасатын әр түрлі органикалық қосындылар.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Күйлер тығыздығы

**Күйлер тығыздығы** - энергиясы кейбір энергия аралығында жататын, статистикалық жүйенің күйлері санының осы аралықтың шамасына қатынасы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Галотекті тұнбалар

**Галотекті тұнбалар**. Қатты қаныққан сулы ерітінділер құрамындағы минералдардың нақтылы термодинамикалық жағдайларда тұнбаға түсуі нәтижесінде қалыптасатын шөгінділер; саяз сулы тұзды көлдер, шығанақтар, бөгендер өңірінде ыстық ақызақ климат жағдайында түзіледі. Көбінесе хлоридтер мен сульфаттардан тұрады, сирегірек ізбестастар мен бораттар да ұшырасады.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Терең сулы шөгінділер

**Терең сулы шөгінділер** (*тұнбалар*). Түзілу алабының (теңіздер мен мұхиттардың) терең сулы өңірлеріне тән шөгінділер (тұнбалар). Теңіз қайраңы өңірінен тереңірек (*200 м-ден терең*) өңірлерде қалыптасқан шөгінділердің (тұнбалардың) баршасын Т.ш.-ге жатқызуға болады.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Саяз сулы шөгінділер

**Саяз сулы шөгінділер** (*тұнбалар*). Теңіздің саяз өңірлерінде және тұщы сулы алаптар түбінде, шамамен 200 м-ге дейінгі тереңдіктерде түзілетін шөгінділер (тұнбалар).

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Мұнайлы нысанды тәжірибелі-өндірістік игеру

**Мұнайлы нысанды тәжірибелі-өндірістік игеру**. Нысанды игеруді жобалауға қажетті, мұнай өндіру процесінің өндірістік жағдайлардағы ерекшеліктері жайлы мәліметтерді алу мақсатында, нысанды тәжірибелік игеру шараларын ең бірінші болып игерілуі тиіс өкілетті үлескіні өндірістік игеру шараларымен орайластыра жүргізумен сипатталатын жұмыстар жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Теңіз қайраңы шөгінділері

**Теңіз қайраңы шөгінділері**. Материктердің (континенттердің) су астындағы бөлігінде негізінен *150- 200 м*, сиректеу *1500-2000 м* тереңдіктерде түзілетін құмайтты, сазды теңіз шөгінділері. Мұнда мұнай және газ, басқа да пайдалы қазбалар өндірілетін жерлер кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Ұңғыманы игеру

**Ұңғыманы игеру**. Кумулятивтік торпедалау, термохимиялық тұрғыдан әсер ету, әртүрлі қышқылдармен, азотпен, еріткіштермен, мұнай қышқылды көбіктермен, эмульсиялармен, мұнай еріткіштерімен, беткейлік белсенді заттармен өңдеу т.с.с. көмегімен ұңғыма оқпанына жапсарлас белдемнің сумен қанығуын және саздану дәрежесін азайту арқылы оқпанның табиғи өнімділігін сақтау, сөйтіп оған сұйық (газ) ағымдарының ағып келуін қамтамасыз ету шаралары.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Бұрғылау кезінде туындайтын қиындықтар

**Бұрғылау кезінде туындайтын қиындықтар**. Ұңғыма оқпанын әрі қарай тереңдетуді қиындататын жағдайлар. Бұлардың арасындағы ең жиі ұшырасатындары: ұңғыма оқпаны қабырғаларының тұтастығының бұзылуы, жуғыштау сұйығының сіңіп кетуі, оқпанда мұнай, су, немесе газ белгілерінің пайда болуы, ұңғыма оқпанында бұрғылау жабдығының тұтылып қалуы.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Ескіріп қалған іс

**Ескіріп қалған іс** — істің мерзімінің өтіп кетуі, белгілі бір заңдық салдарға әкеліп соғатын заңмен анықталған уақыт. Мысалы, қуыным (талаптық ескіргендік) құқығынан айырылу, сот, төрелік сот (орындаушылық ескіргендік) шешімін орындау, қылмыстық жауапкершілікке тарту және т.б. құқығының жоғалуы.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Газдық жағдайлардың басты заңдары

**Газдық жағдайлардың басты заңдары**. Газдың өзіндік жағдайын сипаттайтын, оның қысымының, температурасының және көлемінің өзара қатынасын анықтап беретін заңдар жиынтығы — Бойль-Мариотт, Гей-Люссак, Дальтон, Шарль, Клапейрон-Менделеев, Авагадро, тағы басқа заңдары.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Игерілмек қалдық қорлар

**Игерілмек қалдық қорлар**. Нақтылы мерзім тұрғысынан анықталған бастапқы игерілмек қорлар мен игеріліп алынған өнім арасындағы айырма. Синонимі — *өтпелі игерілмек қорлар*.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Дербестелме

**Дербестелме**. Тау жынысы дербесжондарын (жақпар тастарын, кесектерін т.с.с.) табиғи жолмен (*үгілуі нәтижесінде*) немесе жасанды түрде уатқан яки шаққан жағдайда пайда болатын бөлшектердін тек өздеріне ғана тән пішіні. Бұл бөлшектердің мөлшері бірнеше сантиметрден жүздеген метрге жетуі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ геологиясы
Ашық кеуектілік

**Ашық кеуектілік** — тау жынысытардағы бір-бірімен өзара байланысқан кеуектер көлемінің сол тау жынысытардың жалпы көлеміне қатынасы. Нашар дәнекерленген құмтастардың Ашық кеуектілік. көрсеткіші мен нақты кеуектілік көрсеткіші бір-біріне сәйкес келеді десе де болғандай. Бұл екі көрсеткіштің бір-бірінен айырмашылығы құмтастардың прогрессиялық эпигенез барысында немесе тау жынысытардың саздылығы өскен сайын бірте-бірте арта береді. Кеуек типті жинауышитардың ашық кеуектілігі әдетте 10-20% аралығында болып келеді,бірақ кеуектіліктің бұл көрсеткіштерден әлдеқайда төмен немесе әлдеқайда жоғары мәндері де некенсаяқ ұшырасады. Ал жарықшақты жинауыштардағы Ашық кеуектілік мөлшері 2-3% болған жағдайдың өзінде де бұл жинауыштар өндірістік игеруге толық жарамды кенорындар рөлін толығымен атқара алады. Ашық кеуектілік  көрсеткішін анықтау үшін тау жынысы үлгілерін зерттеудің зертханалық әдістері, қойнауқаттарды зерттеудің гидродинамикалық әдістері, сол сияқты өндірістік геофизика әдістері қолданылады.

## Дереккөздер

   
  

Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Түзілімдер

**Түзілімдер**. Бұл термин көне шөгінді түзілімдер (тау жыныстары) және бүгінгі шөгінділер (тұнбалар) деген мағынаның екеуінде де қолданылып жүр. Түзілімдер - атауымен тек қана шөгінді және жанартау текті — шөгінді жыныстарды атаған дұрыс, ал бүгінгі шөгіндену материалдарын шөгінді (тұнба) атауы дұрыс кескіндейді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Құпиялық белгісі

Оның таратқышында бар мәліметтердін құпиялық. деңгейі туралы куәландыратын мөр, бұрыштама; оны
ерекше тәртіппен пайдалануды анықтайтын құжат немесе басылымға жазылатын жазу (мысалы, «Қызметтік
пайдалану үшін» грифі және т.б.).
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Грюндерлік жанталас

Акционерлік қоғамдардың жылдам
өсуімен сипатталатын экономикалық
өмірдегі құбылыс. Грюндерлер (құрылтайшылар) акционерлік қоғамдарды құрылтайшылық пайдаларды алу
үшін құрып, жанталаса түрліше акционерлік қоғам акцияларының бақылау пакетін сатып алып, жалған кәсіпорындар құру есебінен орасан зор
пайда табады. Сонымен бір дерлікте,
ұсақ акционерлер кедейленіп қалады.
«Грюндерлік жанталас» өндірістің
көтерілуі кезінде орын алады. Әдетте
қаржылық көз бояушылықтармен
ілесе жүреді.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Қалдық су

**Қалдық су**. Құрамы мен тегі өте күрделі болып келетін, жинауыштық қуыс кеңістігінде сол жинауыш мұнаймен (газбен) тоғытылып болғаннан кейін де қалып қоятып шоғырдағы жерасты суы. Кеделі қалдық қорлар. Нақтылы мерзім тұрғысынан анықталған, бастапқы кәделі қорлар мен игеріп алынған өнім арасындағы айырма.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Түпкі түзілімдер

**Түпкі түзілімдер**. Мейілінше қалың шөгінді кешенді төсей отырып, шөгінденудің жаңа сатысының бастамасы болып табылатын түзілімдер.

Түпкі түзілімдер ауқымды түзілімдену алқабының құрылымдық болмысы көлемі өзгерістерге ұшырауына байланысты шөгіндену процесіндегі үзілістің нәтижесі болып табылатын өте ірі үйлесімсіздік жазықтығының бетін көрсетеді. Түпкі түзілімдер жақа түзілімдену алқабының қалыптасу процесін анықтайды,сондықтан олар екі бөліктен тұратын шөгінділер қимасымен сипатталады. Аталған қиманың төменгі бөлігі жақа қалыптасқан шөгінді алаптың күрт жекелену дәуірін белгілейді, бұл дәуір шөгінденудегі үзіліс кезінде қалыптасқан алап топографиясы мен сол алап ауқымындағы түзілімдену процестері арасында тепе-теңдіктің болмауымен сипатталады.

Түпкі түзілімдер қимасының төменгі бөліктері қалыңдығы шағын және мейілінше өзгермелі (*ондаған, сирегірек жүздеген метр*) болып келетін түйіршікті, көбінесе территекті қабатттардан тұрады. Түпкі түзілімдердің жоғарғы бөлігі түзілімдену алабының толығымен жекеленуімен, сөйтіп алап топографиясы мен ондағы шөгіндену арасында тепе-теңдік орнауымен сипаталады. Қиманың бұл бөлігі әдетте құрамы мен қалыңдылығы біршама тұрақты болып келетін ізбестасты және сазды-ізбестасты жыныстардан тұрады. Түпкі түзілімдер қимасының төменгі бөлігі көбінесе сақталмайды, бұл жағдайда үйлесімсіздік жазықтығын оның жоғарғы бөлігі, яғни негізінен ізбестасты жыныстар көмкеретін болады, бұл жағдай аталған үйлесімсіздікті одан әрі айшықтай түседі. Түпкі түзілімдердің мұнай және газ кіріктіруін қадағалауда негізінен литологиялық фактор жетекші роль атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Себептес салалас сөйлем

**Себептес салалас сөйлем**  — синтаксистік компоненттері бір-бірімен себептестік қатынаста тұратын салалас құрмалас сөйлем. **Себептес салалас сөйлем** ішіндегі себеп пен салдардың өзара тығыз қарым-қатынасы негізінде жасалады, сол себепті **Себептес салалас сөйлемнің** бір компонентінде іс-әрекеттің себебі, бір компонентінде салдары баяндалады.

**''Себептес салалас сөйлемдер** жасалу жолына қарай екі түрге бөлінеді:* 
# *'Жалғаулықты Себептес салалас сөйлемдер**, олар ''сондықтан, сол себепті, өйткені, себебі'' жалғаулықтары арқылы жасалады: Қарт оның не ойлап отырғанын сезген жок, **сол себепті** бұл екеуіне көз де салған жок ([[Ә. Әбішев]]). 
# **Жалғаулыксыз Себептес салалас сөйлем'''. Оның компоненттері мағыналық үйлесімділігі және интонация тұтастығы негізінде жалғаулықсыз байланысады: Еңбек қылмай тапқан мал дәулет емес, Қардың суы секілді тез суалар (Абай).

## Тағы қараныз:
* Сабақтас құрмалас сөйлем
* Себеп бағыныңқылы сабақтас сөйлем
* Салалас құрмалас сөйлем
* Сөйлем

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Санат:Синтаксис
Тоғандық түзілімдер

**Тоғандық түзілімдер**. Теңіз жағалауын жиектей созылған, ашық теңізден кұмды кедергілермен оқшауланған су қоймалары болып табылатын тоғандарда түзілген түзілімдер. Тоғандық түзілімдер негізінен пелитті материалдардан тұрады, бірақ олардың құрамы су қоймасына сырттан жеткізілген территекті материалдардың мөлшеріне және климат жағдайына тәуелді болып келеді. Әрі түйіршікті кластикалық материал әдетте тоғанға құятын өзен сағасында және тоған мен теңізді бір-бірінен оқшаулайтын құмды кедергілер өңірінде жинақталады. Аңызақ климат жағдайында кластикалық шөгінділермен қатар эвапориттер, алылғалды климат жағдайында ізбестасты түзілімдер қалыптасады. Тоғандық түзілімдер геологиялық қималарда біршама жиі ұшырасады, олар таскөмір және тұз кендерін кіріктіруі ықтимал.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Түсіндірмелі салалас сөйлем

**Түсіндірмелі салалас сөйлем**- синтаксистік компоненттерінін алғашқысында айтылған іс-әрекет, оқиға желісінің мәні кейінгі компонентте сараланып, түсіндіріліп, ашылып отыратын кұрмалас сөйлем. Түсіндірмелі салалас сөйлемнін басты ерекшелігі — оның компоненттерінін жалғаулықсыз байланысып отыратындығында. Түсіндірмелі салалас сөйлемнін бірінші компонентінің баяндауышы ретінде сол, соншама, соншалық, сондай сияқты есімдіктер мен үстеу сөздер қызмет етіп, екі жай сөйлемді құрмаластырып тұрады. 
**Мысалы*: Атыстың күіитілігі сонша, күн күркіреп, жер соғылғандай болып жатты (М. Ғабдуллин). Түсіндірмелі салалас сөйлем 1961 жылғы "Казіргі казактілі грамматикасы. Синтаксис" оқулығында ілікпіес салалас деп берілген (216-217-6.).

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Теңіз түзілімдері

**Теңіз түзілімдері**. Ауқымы әртүрлі су қоймаларда — ауданы жағынан теңіздерге шамалас континенттік көлдерден бастап мұхиттарға дейінгі алап түптерінде қалыптасатын түзілімдер.

**Түзілу тереңдігіне байланысты теңіз түзілімдері:**
* литоральдық (теңізжағалаулық);
* неритті (саяз теңіздік);
* қайраңдық;
* батиальдық (*гемипелагиальдық, терең-теңіздік*);
* абиссальдық (*ашық мұхит түзілімдері яки пелагиальдың шөгінділер*) түзілімдерге жіктеледі.

Абиссальдың шөгінділер қазба түрде сирек кездеседі. Теңіз түзілімдерінде сапропельді шашыранды органикалық заттар көптеп шоғырланады, сондықтан оларға мұнай қалыптастырушы қабаттар тән, тіпті шашыранды органикалық заттарды молынан кіріктіретін қабаттар да (*доманикиттер*) ұшырасады. Теңіз түзілімдерінде ұзақ қашықтықтарға сағаланатын сазды және сазды-ізбесті денелер кездеседі, олар аймақтың жабын рөлін атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Газдың салыстырмалы ылғалдығы

**Газдың салыстырмалы ылғалдығы**. Нақтылы жағдайдағы газ массасына кіріккен су булары мөлшерінің нақ сол жағдайдағы сол газ массасына кірігуі мүмкін су буларының ең көп мөлшеріне қатынасы.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Энергияның тығыздығы

**Энергияның тығыздығы** - ортаның немесе өрістің кейбір көлемінің ішіндегі энергияның осы көлемнің шамасына қатынасы.

:W = \frac{1}{2} \tau_{ij} \varepsilon_{ij}  = \frac{1}{2} c_{ijkl} \varepsilon_{ij} \varepsilon_{kl}

## Дереккөздер


Санат:Физика
Холист қағидасы

**Холист қағидасы** ( - бүтін, барлық) - тұтастықтың методологиялық қағидасы: тұтас оны құрастыратын беліктер қосындысынан көп. Бұл қағида пед. құбылыстарын түсіндірген кезде және олардың мәнін aшy кезінде кең пайдаланылады: тұтас пед. процесі, пед. қарым-қатынаста тұлғаны тұтас құрастыру және т.б.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Табиғи газдың салыстырмалы тығыздығы

**Табиғи газдың салыстырмалы тығыздығы**. Нақтылы температура мен қысым жағдайында белгілі бір көлемді иеленген газ массасы көлемі тура сондай қалыпты жағдайдағы құрғақ ауа массасынан қаншалықты ауыр немесе жеңіл екендігін көрсететін сандық мөлшер. Табиғи газдың салыстырмалы тығыздығы сол газдың молекулалық массасына тікелей тәуелді бола отырып 0,5-1,2 аралығында өзгереді.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Геологиялық деректеме

**Геологиялық деректеме**. Нақтылы геологиялық нысанды (ауданды, кенді, планшетті т.с.с.) зерттеу қорытындыларының жиынтығы. Бұл құжатта геологиялық түсірім, іздестіру және барлау жұмыстарының, бүкіл геофизикалық зерттеулер мен игерілу шараларының барша қорытындылары сараланады. Нысан бойынша жалпылама тұжырым жасақталып, болашақта шешілуге тиіс мәселелердің басы ашылады. Кендерді алдын ала және жан-жақты барлау жұмыстары толығымен аяқталған жағдайда, сол кенге тиесілі пайдалы қазбаның қоры есептеліп, оның экономикалық маңызы туралы тұжырым ашылып көрсетіледі.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Қорларды есептеу бойынша деректеме

**Қорларды есептеу бойынша деректеме**. Кен жайлы және қорларды есептеу нысандары жайлы бүкіл мәліметтер келтірілген ғылыми деректеме. Бұл деректеме онда келтірілген тұжырымдарды толығымен тексеру мүмкіндігін қамтамасыз ететіндей болып жасақталуы тиіс, оған кіретін құжаттар тізбегі төмендегідей: деректемелік жазбалардың өзі; қорларды есептеу кестелері; сызба материалдар; геологиялық барлау; геофизикалық, гидрогеологиялық, ғылыми зерттеу және қорларды есептеуге қажетті өзге де алғашқы мәліметтер; игеріліп жатқан кендер бойынша ұңғымаларды және жалпылама шоғырды игеру деректері.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Мұнайдың салыстырмалы тығыздығы

**Мұнайдың салыстырмалы тығыздығы**. 20 °С температурада анықталған мұнай тығыздығының 4 °С температурада анықталған көлемі сол мұнай массасы мен бірдей дистиллатты су тығыздығына қатынасы. ТМД елдерінде Мұнайдың салыстырмалы тығыздығы балама ретінде қаралады.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Хрестоматия

**Хрестоматия** - әдеби - көркем немесе ғылыми - кең тараған шығармалардан (немесе олардан үзіндісінен) тұратын, мектептің белгілі бір түрінің оқу пәндерінің мәселесіне пайдаланатын оқу кітабі. Бірінші рет Xрестоматия термині қазіргі дәуірдің IV ғасырында грек грамматигі Элладамен грек жазушыларының шығармаларының таңдамалы жерлерінен тұратын өзінің жинағында қолданылған. Кіші және орта жастағы оқушыларға aрналған хрестоматияларда мәтіндер (үзінділер) сұрақтармен және тапсырмалармен жазылады. Xрестоматия бір тарауына немесе үзінділеріне кішігірім кіріспе мақалалар жазылады. Кейбір пәндер бойынша (мысалы, жаңа тарих) Xрестоматия оқуға арналған кітап ретінде пайдаланылады.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Болжамдық бағалау

**Болжамдық бағалау**. Мұнай мен газ кендерін геологиялық-барлау жұмыстарының бағыты мен көлемін жоспарлауға қажетті геологиялық нысандардағы көмірсутектердің болжамдық ресурстарын сандық тұрғыдан бағалау. Болжамдық бағалау әр түрлі геологиялық (алап, кешен, тағы басқа) және әкімшілік (облыс, аудан, тағы басқа) нысандардың мұнаймен және газбен қанығуының геологиялық, геохимиялық, гидрогеологиялық тағы басқа белгілердің кешені негізінде болжаудың арнаулы әдістері көмегімен жүргізіледі. Болжамдық бағалау болжау деңгейімен, болжаудың басты нысандарының түрімен және мәселені шешу ретімен анықталатын көптеген болжау мүдделерінің жүйесі болып табылады. Нысандар мен болжам деңгейлері мұнайгаздың аудандастыру барысында дербестеледі. Болжаудың ең ірі нысаны ретінде әдетте шөгінді алап алынады, бірақ кейбір жағдайларда бұл рөльді мұнай-газ қалыптасуының тұйықталған аймағы немесе жекелеген кешендер де атқаруы мүмкін. Болжаудың белдемдік деңгейі жекелеген тектоникалық элементті немесе мұнай мен газ жинақталуының белдемдерін болжамдық бағалау шараларын қамтиды. Ал болжаудың жергілікті деңгейі барысында жекелеген антиклинальдық, стратиграфиялық, литологиялық тағы басқа тұтқыштардың өнімділігі бағаланатын болады. Болжаудың әрбір деңгейі қолда бар деректерге сүйене отырып бірнеше мүдделерді рет-ретімен шешіп беруге көмектеседі, олар: нақтылы аумақтың мұнай мен газға деген мүмкіндіктерін сапа тұрғысынан бағалау; нысандағы көмірсутектер ресурстарының жалпылама қорын бағалау; көмірсутектерді шикізат түрлері тұрғысынан саралау; сол шикізаттардың сапалық сипатын нақтылау (*пайдалы қоспалар мөлшері, физикалық-химикалық ерекшеліктері тағы басқа*). Болжамдың бағалауды жүргізудің түпкі мақсаты — қорын геологиялық-экономикалық тұрғыдан бағалау, сөйтіп кен ресурстарын игерудің ұтымды жолдарын анықтау.

## Болжамдық ресурстарды сандық тұрғыдан бағалау.

Мұнайға, газға, немесе мұнай мен газға деген
мүмкіндіктері бар болжам аумағындағы жекелеген есептеу бөлікшелеріне
*мұнайгазды кешендердегі* мұнайдың, газдың, конденсаттың және олардағы
ілеспе құрамбөліктердің болжамдық ресурстарының мөлшерін қорлардың
меншікті тығыздығы әдістері көмегімен анықтау.

## Мұнайдың, газдың, конденсаттың болжамдық ресурстарын бағалау.

Көмірсутектердің бағаланып
отырған аймағындағы шөгінді тыстың ауқымы немесе қимасы бойынша
таралуының сандық көрсеткіштерін сипаттайтын бір-бірімен байланысты
сапалық бағалау (көмірсутектердің туындауына және жинақталуына қолайлы
геологиялық факторлар кешенінің кеңістіктегі өзгерістерін анықтау және
зерттеу) және сандық бағалау әрекеттері көмегімен флюидтерді жеке-жеке
болжауға негізделген болжам ауқымындағы мұнайдың, газдың, конденсаттың
оларға ілеспе құрамбөліктердің болжамдық ресурстары мөлшерлерін
анықау.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Ошақтық сумен тоғыту

**Ошақтық сумен тоғыту**. Игеру нысанының нашар керізденетін үлескілеріне (участки) әсер етуді арттыру мақсатында жекелеген ұңғымаларды (*әдетте өндіріс ұңғымаларының өкілін*) тоғыту шараларын көздейтін сумен тоғыту тәсілі. Көбінесе сумен тоғыту тәсілінің басты түріне қосымша тәсіл ретінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Көркем әдебиет мектептің оқу жұмысында

**Көркем әдебиет мектептің оқу жұмысында** - оқу және тәрбиелеу барысында көркем шығармаларды қолдану.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Балалардың көркем өнерпаздықтары

**Балалардың көркем өнерпаздықтары** - өнердің әр түрлі түрімен сыныптан және мектептен тыс шуғылдану (музыка және ән салу, хореография, көркем сурет және театр)
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Парциальдық қысым

**Парциальдық қысым**. Газды қоспа қысымының сол қоспаға кіретін бір ғана түрбөлшегі тудыратын бөлігі. Оның мөлшері тек қана осы түрбөлшек бүкіл көлемді игерген жағдайда туындайтын қысым мөлшеріне тең болып шығады.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Мұнай және газ кендері қойнауларын қорғау

**Мұнай және газ кендері қойнауларын қорғау**. Кенді барлаудың және игерудің барлық сатыларында түрлі-түрлі ұйымдастырушылық және геологиялық-техникалық шараларды жүзеге асыру арқылы мұнайдың, газдың, конденсаттың, оларға ілеспе пайдалы қазбалардың, сол сияқты қойнаулық энергияның шығындарын болдырмау бағытында жүзеге асыратын шаралар кешені.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Жаңадан мақсат тудыру

**Жаңадан мақсат тудыру** - мінез-құлықты және іс-әрекетті анықтайтын объективтік және субъективтік мақсаттарды қалыптастыру.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Педагогикалық мақсаттылық

**Педагогикалық мақсаттылық** - педагогика қызметтің мәселелерін және мақсаттарын дұрыс қою процесі; мұғалімнің өз еңбегін жоспарлауда, пед. жағдайларға байланысты мәселенің өзгеруіне дайын болу; қоғамдық мақсатты тәрбиеленушімен бірге жеткен мақсатқа аудару қабілеті.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Беттік белсенділік

**Беттік белсенділік** - адсорбцияланатын заттың адсорбциялаушы заттың беттік керілуін кұшті төмендету кабілеті.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Мақсаттылық

**Мақсаттылық** - мінездің түрі, адам өз жүріс-тұрысын тұрақты өмірлік мақсатқа бағындырады, соған жетуде барлық өз күшін және қабілетін салады.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Оқу-тәрбие процесінің тұтастылығы

**Оқу-тәрбие процесінің тұтастылығы** – бұл бала өмірін өзгертетін және бағыттайтын мақсаттардың, мазмұндардың, жағдайлардың, қалыптардың, әдістердің жиынтығын ұйымдастыру. Ол баланың тұлғасына толық әсер етуде және онымен қатынас жасауда қалыптасады. Оқу – тәрбие жұмысының жалпы жүйесі функционалды, педагогикалық жүйенің арнайы ісін тәрбиенің ерекше мәселесін шешуге бағытталады. Мысалы, еңбеккерлікті, отаншылдық және интернационалдық сезімді, эстетикалық татымды, дене шынықтыру мәдениетін, ойының дамуын қалыптастыруда мақсатты шаралардың және әрекет түрлерінің жиынтығы.

Оқу-тәрбие процесінің тұтастылығының ұйытқысы болып тәрбиенің келесі бағыттары саналады: азаматтық, рухани - құндылық және адамгершілік серпіні. Бұлар тәрбие әрекетінің нақты түрлерін қатынастың бір ағымына біріктіреді және баланың тұлғасына әсер етеді.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Шекарадан өткізу

**Шекарадан өткізу.** Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы арқылы өтетін адамдарды өткізуді шекара әскерлері Қазақстан Республикасынан кетуге құқық беретін қолданылып жүрген құжаттар бойынша жүзеге асырады. Көлік құралдарын, жүкті және басқа мүлікті Қазақстан Республикасының Мемлекетпк шекарасы арқылы өткізу Қазақстан Республикасының зандары мен халықаралық шарттарға сәйкес жүргізіледі. Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарына сәйкес адамдарды, көлік құралдарын, жүкті және басқа мүлікті Қазақстан Республикасының Мемлекетпк шекарасы арқылы өткізудің жеңілдетілген тәртібі белгіленуі мүмкін.

## Шекарадан өткізу тәртібі
Шекара әскерлері мен кеден мекемелерінің бақылау-өткізу пункттерінің қызметіне жағдай жасау және оны қолдап отыру мүддесі үшін Мемлекеттік шекара арқылы өткізу пункттерінде Қазақстан Республикасының Үкіметі осы пункттерде адамдар мен көлік құралдарының болуын және жүріп-тұруын, сондай-ақ адамдарды, көлік құралдарын,жүкті және өзге мүлікті мемлекеттік шекара арқылы өткізуге байланысты басқа да қызметті регламенттейтін тәртіп белплейді. Қазақстан Республикасының үкіметі шекаралық және кедендік бақылау кызметіне жағдай жасау жөніндеп шараларды қамтамасыз етеді. Шекара әскерлері өткізу пункттерінде оларга бөгде адамдардың өтіп кетуіне жол бермеу және Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасынан заңсыз өтіп кетуіне тыйым салу мақсатында қосымша тәртіп ережелерін белплейді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тосын сөздер

**Тосын сөздер, окказионал сөздер** ( - кездейсок) —  — мағыналары көпшіліктін қолдануына сәйкеспейтін, әдетте контексте ғана кездесетін, тілде орнықпаған сөздер. 
*Мысалы: серіктіктімилаймын (ойлаймын мағынасында); қатарды  (нығайт мағынасында); Қарақшыға бет алып, Елдің беті жөңкеріс (жөңкерілу сөзінен).

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Білім мақсаты

**Білім мақсаты** - әлеуметтік сұраныспен берілетін және әр түрлі келістер арқылы жүзеге асырылатын білім мұраты.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Педагогикалық мақсат

**Педагогикалық мақсат** - педагогтың санасында оларға сәйкес педагогика процестің барлық басқа компоненттері іріктеліп салыстырылатын ойда жалпыланған бейнелер түрінде қалыптасатын педагог пен оқушының өзара әрекеттестігінің нәтижесі.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Сегментация

**Сегментация** ( - бөлік, бөлім) — сөйлемнің (сөйлеудің) өз ішінен әр түрлі функциялық тіл бірліктеріне жіктелуі. Мысалы, дыбыс денгейінде — фонема мен буынға, мағыналық денгейде — морфема, сөз, синтагма, фразаларға белінуі.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Санат:Фонетика
Педагогикалық зерттеудің мақсаты

**Педагогикалық зерттеудің мақсаты** - педагогика кұбылыстардағы себеп-салдарлық байланыстар мен заңдылықтарды айқындау және олардың негізінде теориялар мен әдістемелер жасау.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Шекарадан өткен кездегі бақылау

**Шекарадан өткен кездеп бақылау.** Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы арқылы өтетін адамдар, көлік құралдары, жүк және өзге де мүлік шекара және кеден бақылауынан өтуге тиіс. Санитариялық-карантиндік, мал дәрігерлік, фито-санитариялық және басқа бақылау түрлерінің тәртібін Қазақстан Республикасының Министрлер кабинеті белгілейді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әлеуметтік құндылықтар

**Әлеуметтік құндылықтар** - кең мағынасында - болмыстағы құбылыстар мен заттардың, қоғамның, әлеуметтік топтардың және жеке тұлгалардың қажеттілігіне сәйкес келу немесе сәйкес келмеу тұрғысындағы маңызыдылығы; тар мағынасындағы - адам мәдениетінің және қоғамдық сананың өнімі ретінде қалыптасқан ізгілікті және эстетикалық талаптар.
## Дереккөздер


Бағалылық

Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Жеке тұлғаның құндылық бағдары

**Жеке тұлғаның құндылық бағдары** - жеке тұлғаның әлеуметтік бағыттылығының эмоциялық-маңызды бағасы бар мазмұны.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Құндылықтық-бағдарлық бірлік

**Құндылықтық-бағдарлық бірлік** - мүшелерінің жалпы топ үшін ең маңызды іс-әрекет пен құндылықтарға қатысты ұстанымдары мен бағаларының бір-біріне сәйкес келу дәрежесін белгілейтін топ ұйымшылдығының негізгі көрсеткіштерінің бірі. Құндылықтық-бағдарлық бірлік көрсеткіші топ мүшелерінің маңызды бағалау объектілеріне байланысты ұстанымдарының сәйкес болуының жиілігі болып табылады. Құндылықтық-бағдарлық бірлік жоғары дәрежесі - топішілік қатынасуды қарқындатудың және бірлескен іс-әрекеттің тиімділігін арттырудың қайнар көзі.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Жеке тұлғаның құндылық бағдарлары

**Жеке тұлғаның құндылық бағдарлары** - жеке тұлға ажырата алатын, өмірдің мақсаты және оған жету үшін қажетті негізгі құралдар ретінде керекті және осыған байланысты индивидтің әлеуметтік мінез-құлқын реттейтін маңызды функциясы бар әлеуметтік құндылықтар.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Орталық мектептер

**Орталық мектептер** - 1795 жылы Францияда негізі сапынған орта мектептер, әрбір департаменте (300 мың халыққа) біреуден ашылды. Буржуазия балаларына арналған. Бұл мектептердің бағдарламалары ағартушылық идеялар рухында құрылды.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Цех мектептері

**Цех мектептері** - Еуропа қалаларында 13-14 ғасырларда пайда болған зайырлы мектептер. Кәсіптік цехтар ашып ұстаған. Бұл мектептерде оқуға, жазуға, есепке, геометрия және жаратылыстану негіздеріне үйреткен.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Жеке меншік оқу орындары

**Жеке меншік оқу орындары** - мемлекеттік емес, жеке адамдарға, қайырымдылық, ағартушылық, кооперативтік, діни және басқа ұйымдарға тиесілі оқу орындары.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Балалардық оқырмандық қызығушылықтары

**Балалардық оқырмандық қызығушылықтары** - әдебиеттің белгілі мазмұндағы және түрдегі шығармаларын артық көру.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Бағдарламаның қадамы

**Бағдарламаның қадамы** - зерделенетін білім, әрекет туралы ақпараттың өлшемі; ақпаратпен жұмыс істеу, оны игеру бойынша тапсырмалар-операциялар; бақылау тапсырмалары (қайтарма байланыс) және жаттығуларды қайталау немесе келесі қадамға кешу жөніндегі ескертпелер.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Станислав Теофилович Шацкий

**Шацкий Станислав Теофилович** (1878-1934) - кеңес педагогы. Педагогика іс-әрекетін 1905 жылы Мәскеудің жұмысшылар шеттерінің балалар мен жасөспірімдері арасында бастады, онда басқа педагогтармен бірге Ресейдегі алғашқы балалар клубтарын ашты. 1911 жылы Калуга губерниясында «Сергек өмір» атты жазғы еңбек колониясын ұйымдастырды, онда жыл сайын жазға балалар клубтарынын 60- 80 ең белсенді балалары баратын. Колонияның негізгі міндеті бала ұжымын ұйымдастыру, балалардың шығармашылық қабілеттерін дамыту, оларға қоғамдық өмір дағдыларын еңбек негізінде үйрету үшін жағдай жасау болды. 1919 жылы «Халық ағарту бойынша бірінші тәжірибелік станция» ұйымдастырды. Шацкий тәрбиені дене өсуінен, еңбектен, ойыннан, өнерден, ақыл-ой іс-әрекетінен, әлеуметтік өмірден тұратын балалар өмірін ұйымдастыру деп түсінді. Ұжым үшін қажеттілігі түсініле отырып орындалатын еңбекке ең жоғары тәрбиелік мән берді. Оқытуды еңбекпен біріктіру оқу процесінің саналылығын аттырады деп есептеді.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Педагогика
Бюллетень

*	Қоғамдық маңызы бар істер, орын алған оқиғалар туралы қысқаша ресми хабарлама.
*	Мерзімді ақпараттық басылымның түрі.
*	Кандидаттардың аты-жөндері жазылған дауыс беруге арналған парақ (сайлау бюллетені).
*	Еңбекке жарамсыздық парағы (аурухана парағы).
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Рәсім

**Рәсім** — символдық мән мағынадағы әлдеқандай оқиғаларды немесе күндерді мерекелеуге арналған әрекеттердің дәйектілігі. Оқу-тәрбие мекемелерінде Рәсім бала ұжымы өмірінің кейбір оқиғаларына салтанаттық және көріктік беру, дәстүрлерді(А.С. Макаренко оларға бала ұжымын қалыптастыруда үлкен мән берген) құру және бекіту үшін қажет.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Жексенбілік мектептер

**Жексенбілік мектептер** - оқу жексенбі күні жүргізілетін жалпы білім беретін, кәсіптік немесе діни мектептер. Ресейде XIX ғ.ортасынан бастап сауатсыз және сауаттылығы төмен жұмысшылар, шаруалар, кәсіпкерлер үшін ашылды. Қазіргі кезде діни Жексенбілік мектептер жандандырылуда, оларда балалар өз еркімен немесе ата-аналарының еркімен әлдеқандай діни ілімнің негіздерін игереді.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Бюро

#	Қоғам мүддесіне, тіпті өзіне де залал келтіре отырып, ведомстволық мүдделерді қамтамасыз етуге бағытталған және атқару билігі органдарының қызметін шамадан тыс күрделілендіре түсетін басқару.
#	Формальдылықты сақтау үшін ғана іске деген кеңсешілдік, сарсаңға салу, менсінбеушілік көзқарас.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Демократиялық мектеп

**Демократиялық мектеп** - әкімшілік басқару жақсы дамыған және тиімді әрекет ететін қоғамдық басқарумен оңтайлы үйлестірілген мектеп. Демократиялық мектеп оқушыларға ұжым ережелерін ұстанумен бірге жеке өзін-өзі жетілдіруге мүмкіндік береді.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Мектеп мәдени-білімдендіру кеңістік ретінде

**Мектеп мәдени-білімдендіру кеңістік ретінде** - педагогика және басқарушылық кадрлардың, сондай-ақ оқушылар мен олардың ата-аналарының шығармашыл тұлғалар ретіндегі тұлғалық және кәсіби өсуін жан-жақты қамтитын білім кеңістігі.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Шағынжинақты мектеп

**Шағынжинақты мектеп** - балалар саны жеткіліксіз болғандықтан әр түрлі жастағы балалардан тұратын, шағын толықтырылған (әрқайсысында 2-3 баладан) сыныптар құрылатын мектеп; бір мұғалім бірнеше сыныппен жас шамасы топтарына сәйкес келетін оқу бағдарламалары бойынша жұмыс істейді. Шағынжинақты мектеп бастауыш, негізгі (толық емес орта) және орта бола алады. Шағынжинақты мектеп, әдетте, ауылдарда ашылады.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Оқу мектебі

**Оқу мектебі** - педагогикада XVIII-ХІХғғ. қалыптасқан бағыт. Оқу процесінің барлық жеке жақтарын реттеуге, оқытудың вербалды әдістеріне, кітаптағы білімге қатыстыру арқылы интеллектті дамытуға ұмтылуда негізделеді, білімдерге, біліктерге, дағдыларға бағытталады. Авторитарлық педагогика принциптеріне негізделеді, жоғары деңгейде әдістемелік қамсыздандырылады.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Мектептану

**Мектептану** — мектеп ішінде басқарудың мазмұны мен әдістерін, мектеп басшыларының қызмет стилін, оқушылардың білім, дағды, икемділік, іскерліктерінің сапасын анықтайтын жүйені, сонымен қатар мектеп жұмыстарын ұйымдастырудың жалпы негіздері мен оны басқаруды зерттейтін педагогика тарауы.

## Дереккөздер

Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Мектеп жасы

**Мектеп жасы** — балалардың өмірі мен дамуының оқыту уақытымен шектелетін кезеңі. Ұзақтығы 10-11 жыл бұл кезең үш жас шамасы сатысына бөлінеді: кіші (бастауыш) мектеп жасы (7 жастан бастап 11 жасқа дейін), жасөспірімдік шақ (11-12 жастан бастап 14-15 жасқа дейін) және ерте бозбалалық шақ (15 жастан бастап 18 жасқа дейін), оның әрқайсысы балалардың анатомиялық-физиологиялық және психологиялық ерекшеліктерімен, олардың қоғам өміріне қатысу дәрежесімен, оқу-тәрбие жұмысының мазмұнымен және ұйымдастырылуымен сипатталады.

## Дереккөздер

Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Педагогикалық эвристика

**Педагогикалық эвристика** - өзіндік ізденіс арқылы оқытудың әдіснамасы; оқушы үшін жаңа әрекеттерді арнайы жасалған жаңа оқу жағдайларында олардың негізінде ойлаудың өнімділік-танымдық қасиеттерін мақсатты дамыту үшін құрудың түбегейлі заңдылықтарын зерделеу. Педагогикалық эвристика эвристикалық (ізденістік) іс- әрекетті оқу материалында байқап көреді, сонымен оқушыны нақты шығармашылыққа дайындайды. Білімнің пәндік мазмұнымен қатар метапәндік мазмұн енгізіледі.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Эгоцентризм

**Эгоцентризм** ( - мен, centrum - шеңбер орталығы) - тұлғаның өз мақсаттарында, ойларында, күйзелістерінде шоғырлануы, сыртқы ықпалдарды, басқа адамдардың күйін объективті қабылдау қабілетінің шектелуі. Эгоцентризм эгоизмнен ерекшеленуі - эгоист басқа адамдардың ұмтылыстары мен күйзелістерін анық түсінгенімен, оларды біле-тұра елемейді.

**Эгоцентризм** — айналадағы болып жатқандарды ескермей, адамның зейіні мен ойлауын тек өзіне ғана бағыттауы, арнауы. Эгоцентризм — өз мүдделерін ғана діттеген индивидтің тіпті ақпарат өз тәжірибесіне қарама-қарсы келіп тұрғанда да қайсыбір объектіге, пікірге не түсінікке қатысты өзінің бастапқы танымдық ұстанымын өзгерте алмаушылығы. Эгоцентризмнің түпкі негізі субъектінің басқадай, қарама-қарсы көзқарас болуы мүмкін екендігін түсінбеуі, басқа адамдардың психологиялық ұйымдастырылуы өзінікіне барабар деген имплициттік сенімділігі болып табылады. Эгоцентризмнен арылту децентрацияға деген қабілеттілікті біртіндеп дамыту арқылы жүзеге асырылады. Эгоцентризм балалық кезеңінде неғұрлым айқын көрініп, негізінен 12-14 жасқа қарай қалады. Эгоцентризмнің біршама күшеюі қартайғанда да байқалады. Нақты зерттеулерде эгоцентризмнің әр қилы түрлері сараланады: 
*1) қабылдау және ойлау процестерімен сипатталатын танымдық эгоцентризм; 
*2) өзінен басқалардың моральдық іс-қимылы мен қылықтарының негіздерін ұғына алмаушылықты көрсететін моральдық эгоцентризм; 
*3) субъектінің басқа адамдарға ақпарат беруі кезінде тезаурустардың, ұғымдардың мағыналық толымдығын және т.б. елемеушіліктен көрінетін коммуникативтік эгоцентризм. 
Бұл салалардың әрқайсысында эгоцентризмнен арылтуды бір-бірінен тәуелсіз тұрғыда жүзеге асыруға болады.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Инфосфералық эдукология

**Инфосфералық эдукология** - Жер-Ғарыш ақпараттық қоры ретінде көрінетін реттелген және Жердің ақпараттық аясында өз бетімен айналатын әлемдік және аймақтық (ерекшелік), жеке-эмпириялық (жекелік) білімдену процестері мен жүйелері туралы білім кешенін зерделейтін ғылыми сала. Терминді В.А. Извозчиков ұсынды.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология