open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ежелгі замандағы ру мен қауым

## Ру мен қауым
Ежелгі адамдар саны 20 – 30 адамнан аспайтын топтарға (қауымдар) бірігіп жүрді. Кһпшілік жағдай оларға жыртқыштарға қарсы тұрып, ірі жануарларды қаумалап ұстауға, жабайы табиғат жағдайында өмір сүруге мүмкіндік береді. Алғашқы қауымдық мүшелер құрылысын туысқандық қатынастары біріктірді: әрбір қауым бірнеше рулардан тұрды. Ру – өз шығу тегін (әкеден балаға) не шешелік (шешеден балаға) тізбектен тарататын адамдар тобы. Рудың негізгі ерекшелігі өз руының өкілдерімен некеге тұруға тиым салынды. Ру мүшелері бір – біріне барлық жағдайда жәрдемдесіп, өз руласының өлімі мен жарақаты үшін, қанмен кек алуға даяр болатын. Ру мүшелері, сол секілді, діни культі арқылы бірігеді. Әдетте екі немесе бірнеше рулар бір – бірімен тығыз байланыста болады. Олар аң аулайтын жерлерді бөлісіп, бірлесе еңбек етіп, үйленеді: бір рудың адамдары өзге рудан қыз алып үйленетін. Сондай – ақ, ру мүшелерін өмір сүру аумағы да біріктіретін. 

Ертеректегі қауымда билік оның барлық тең құқылы мүшелеріне тиесілі болатын. Басты заң – бабалар дәстүрі болып, қауымдағы адамдар оның сақталуын бірге қадағалайтын. Шаруашылық және қоғамдық өмірдің маңызды мәселелері ұжымдық түрде шешілетін. Сонымен қатар, әрқашан топтарда үлкен беделге ие, басшы бір немесе бірнеше адам болады. Бірақ, аңшылық немесе әскери өнерінің, данышпандық немесе сәттілігінің арқасында абыройға ие болған басшылар жеке өздері біреулерге бұйырып немесе жазалай алмайтын. Бірте – бірте басқару билігі күрделене берді. Қауымдағы халық саны артып, оның мүшелері біртұтас ұжым құраудан қала бастады. Сол себепті, дәстүрлердің орындалуы мен бақылау міндеті ақсақалдар алқасына ауысты.
## Сіз білесіз бе?
*Ғалымдар алғашқы адамдарды қайырымды да мейірімді болғандығын болжайды. Иракта бір көзі соқыр, бір қолы жоқ болған адам мүрдесінің қалдығы табылды. Ол сол күйімен 40 жыл өмір сүріп, дүниеден өткен. Егер, оған тайпасындағылар көмектеспегенде, бір апта да өмір сүре алмайтын еді. 
*Үңгірдегі оттың сөнбеуін қадағалау - қауымның әрбір мүшесінің міндеті болған.
*Алғашқы қауымдық құрылыс бірнеше мыңдаған жыл бұрын 20 - 30 адамнан тұратын ұжымға бірікті.

## Галерея

image:Gib neanderthals.jpg|отбасы тіршілігі
|Ру мүшесінің қазасы мен оның жерленуі

## Дереккөздер
*Әлемдік тарих,"Балалар энциклопедиясы Росмэн",Мәскеу 2012,ISBN 978-5-353-06037-6, УДК 087.5, ББК 63,3(0)

Санат:тарих
Джон Стейнбек

нобай
**Джон Эрнст Стейнбек** (ағыл. John Ernst Steinbeck, Jr.; 27 ақпан 1902, Салинас, Калифорния, АҚШ — 20 желтоқсан 1968, Нью-Йорк, АҚШ) — американдық прозаик, бүкіл әлемге әйгілі романдар мен повестер авторы: «Ыза шоғы» (1939), «Жұмақтан шығысқа қарай» (1952), «Адамдар мен тышқандар жайлы» (1937), «Біздің қыстың үрейі» (1961) және т.б.; әдебиет бойынша Нобель сыйлығының лауреаты (1962).

1964 жылы президент Линдон Джонсон Стейнбекті Азаттық президенттік медалімен марапаттады. 

## Сілтемелер
http://adebiportal.kz/authors/steynbek-dzhon/ 
*http://adebiportal.kz/catalog/book/a-ar/ 
*http://adebiportal.kz/catalog/book/ala-k-l-a-pany/ 

Санат:1902 жылы туғандар
Санат:1968 жылы қайтыс болғандар
Санат:АҚШ жазушылары
Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)
Санат:Азаттық президенттік медалінің иегерлері
Санат:Пулитцер сыйлығының иегерлері
Сейсмозавр

thumb|Сейсмозавр
**Сейсмозавр**. Динозаврдың атауы «жер сілкіндіруші кесіртке» деген мағына береді. Сейсмозавр кейінгі Юра кезеңінің ең ірі шөпқоректілерінің бірі. ол Киммеридж және Титон дәуірлері арасында, шамамен 154 — 144 миллион жыл бұрын өмір сүрген. Көлемі нақты анықталмаған. Шамамен есептелген ұзындығы — 37 — 45 метр. Джиллет атты ғалымның есептеулерінде «динозаврдың ұзындығы — 39 — 52 метр» делінеді. Кейбір болжамдарда оның салмағы — 113 тонна, енді бірінде — 22— 27 тонна. Біз осы өлшемдердің соңғысын ғана қолданып жүрміз. 1979 жылы Нью Максикодан сейсмозаврдың аз ғана қаңқа бөліктері табылған. 
## Қызықты дерек
* Сейсмозавр шыбық тәріздес құйрығын қорғаныс үшін пайдаланған. 
* Сейсмозавр тырмадай тізілген тістерімен жақын маңдағы ағаштарың апырақтарын жұлып жеген.
## Мәліметтер
*Қорегі :   өсімдіктер
*Салмағы : 30 тонна
*Тұқымдас : Диплодоцид
*Отряд тармағы : Зауроподоморф 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Қорған Нұрханұлы Мусин

**Мусин Қорған Нұрханұлы** (1926 жылы туған) - 1970 жылдан Қазақ Совет Социалистік Республикасының селолық құрылыс министрі. 1959 жылдан КОКП мүшесі. Ташкенттің ауыл шаруашылығын суландыру және механикаландыру институтын бітірген (1953 жыл) соң инженерлік, су тех. қызметтер атқарады. 1966-70 жылдары ҚазКСР ауыл шаруашылығы министрінің орынбсары, 1-орынбасары. 1970 жылдан Қазақстан КП ОК-нің мүшесі. 8-9-10 сайл. Қазақ Совет Социалистік Республикасының Жоғарғы Совет депутаты болып тағайындалады.
## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы.
Ен Сен Нен

**Ен Сен Нен** (1909, Ресей, Қиыр Шығыс өлкесі–1979) - Кеңестік Корей театрын құрушылардың бірі. 

Сондай+ақ, корей кеңес әндерінің негізін қалаушы. 1932 жылдан өмірінің соңына дейін корей театрының режиссері болды. 

Алғашқы «Победа и любовь» пьесасы (1924) Қиыр Шығыс өлкелік конкурсында бірінші сыйлық алды. 14 пьеса жазған. «Чун Хян Ден» пьесасы корей театрының сахнасында 1944 жылдан бері қойылып келеді. 

Көптеген өлеңдер жазған. 1970 жылы ақындық шығармашылығы үшін «Ленин кичи» газетінің бірінші сыйлығын алды. 

1952 жылы «Қазақ КСР өнеріне еңбек сіңірген қайраткер» атағы берілген. «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған.

## Дереккөздер
Ен Сен Нен 

Санат:1909 жылы туғандар
Санат:Қиыр Шығыс өлкесінде туғандар
Санат:1979 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан корейлері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері
Санат:КСРО театр режиссерлері
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Корей ақындары
Джеймс Мэтью Барри

600 × 936px|нобай|оңға|Барри Джеймс Мэтью

**Джеймс Мэтью Барри**' (ағыл. James Matthew Barrie, 1860 жылдың 9 мамырында Кирримьюрда (Шотландия) дүниеге келген - 1937 жылдың 19 маусымы Лондонда дүниеден өткен) — шотланд  драматургы және романшы, танымал «Питер Пэн» балалар әдебиетінің авторы.

Ол тоқымашы отбасының тоғызыншы ұлы.

Дамфриса Академиясында, сосын Эдинбург университетінде білім алған. Универсиетті тәмамдаған соң «Ноттингем Джорнэл» газеті редакциясында жұмыс жасайды.
Әдебиет қызметін 1885 жылы бастаған. Жазушы 1889 жылы ауылдық өмір жайында сериялы «Идиллия Олд Лихта» повесті мен журналистер өмірі туралы «Адам жалғыз болғанда» романы жарияланған. Содан кейін Барри «Өлген артық» сәтсіз мелодрамасын,  (Better Dead,1888), «Кіші қызметкер» (The Little Minister, 1891) махаббат-психологиялық романын, «Сентименталды Томми» (Sentimental Tommy,1896) және оның жалғасы «Томми және Гризел» (Tommy and Grizel, 1900), «Маргарет Огилви» (Margaret Ogilvy, 1896) ана туралы кітабы жарияланған.1897 жылдан бастап Барри драматургиямен айналыса бастайды (сценалық өңдеу «Кіші қызметкер»). XIX ғасырдың басында Англияда «Кволити-стрит» (Quality Street, 1901) комедиясы - оның танымалдығын арттырады. Барридің («Мери Роуз», «Ғажайып Крихтон», «Кволити-стрит», «Әр әйел не біледі») пьесалары сол уақыттағы драматургтер арасында көзге түскен.1898 жылы Барри Сильвия және Артур Дэвиспен танысады. Бұл таныстық Барри мен Дэвистің отбасы ұзақ достығының бастауы болды.1894 жылы Барри өзінің пьесасында ойнаған жас актриса Мэри Энселлмен үйленеді. 1909 жылы некесін бұзады. Барри жұбайынан балалары болмайды.
Сильвия және Артур Дэвистің өлімінен кейін Барри оның балалары, яғни бес баласының бейресми қамқоршысы болды.
1904 жылы «Питер Пэн» пьесасы сахнада қойылды.mБарри көптеген құрметтерге лайық болды: 1913 жылы баронетаны алды, 1922 жылы «Құрмет үшін» ордені; 1919—1922 жылдары Сент-Эндрюсс университетінің ректоры, 1930—1937 жылдары Эдинбург университетінің канцлері; 1928 жылы «Әдебиетшілер қоғамы» президенті болды.Джеймс Мэтью Барри 1937 жылдың 19 маусымында тікелей мұрагерлерін қалдырмастан дүниеден өткен.

## Дереккөздер
http://adebiportal.kz/authors/barri-dzheyms-metyu/ 

## Тағы қараңыз
*http://adebiportal.kz/catalog/book/piter-penn-basynan-keshkender/ 
Санат:9 мамырда туғандар
Санат:1860 жылы туғандар
Санат:19 маусымда қайтыс болғандар
Санат:1937 жылы қайтыс болғандар
Санат:Лондонда қайтыс болғандар

Санат:Ертегішілер
Селлозавр

thumb|Селлозавр
thumb|left|Селлозавр
**Селлозавр** — прозауропод тұқымдасына жататын, шамамен 225 миллион жыл бұрын Триас кезеңіндегі Еуропада өмір сүрген динозавр. Протозавропод тұқымдасына жататын динозаврлар сияқты тырнақты саусақтарын қорғаныс мақсатында және қорегіне жету үшін пайдаланған. Селозаврдың қаңқалары Батыс Германияның Нордвуттенберг қаласындағы орта жер қабаттарынан табылған. Селлозаврды 1907 жылы Фредрих фон Хуене атты ғалым сипаттаған.
## Қызықты дерек
* Осы уақытқа дейін 20-ға жуық жартылай сақталған қаңқа табылды. 
* Селлозавр азық іздеп бір жерден екінші жерге баяу көшіп жүрген.
* Ең негізгі ерекшелігі — үлкен  денесі, бес саусағындағы тырнақтары.
## Мәліметтер
*Қорегі : өсімдіктер
*Салмағы : 909 келі
*Тұқымдас : Платеозаврид
*Отряд тармағы : Зауроподоморф 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Лаймен Фрэнк Баум

600 × 936px|нобай|оңға|Барри Джеймс Мэтью

**Лаймен Фрэнк Баум** (Lyman Frank Baum; 1856 жылдың 15 мамырында Читтенанго, АҚШ-та дүниеге келіп, 1919 жылдың 6 мамырында Голливуд, АҚШ-та өмірден озған) — американдық жазушы, «Oз елінің сиқыршысы» ертегісін жазған. Әлемге әйгілі балалар әдебиетінің классигі, оның он шақты кітаптары экрандалып, көптеген пародиялар мен еліктеулерге себеп болды.

## Дереккөздер
*http://adebiportal.kz/authors/baum-laymen-frenk-/ 

## Тағы қараңыз
*http://adebiportal.kz/catalog/book/oz-el-n-si-yrshysy/ 

Санат:1856 жылы туғандар
Санат:1919 жылы қайтыс болғандар

Санат:Тұлғалар
Имуномикробиологиялық зерттеулер

**Имуномикробиологиялық зерттеулер.** Иммунологиялық әдістермен көп тапсырмаларды шешу үшін қолданады:
*Иммундық жүйенің жасұшаларының және олардың өнімдерінің санды және функционалды мінездемелерін анықтап адамның және жануардың иммундық жүйесінің жағдайын анықтау.
*Адамның ұлпаларының құрамын және мінездемелерін анықтау: қанның топтарын, резус себепкер шарттарды, трансплантациялық антигендерді.
*Антиденелердің мөлшерлерін (титрлерін) (серологиялық диагностика) тауып және анықтап инфекциялық ауруларды және оларға резистенттікті табу, ағзада қоздырғыштардың антигендерін табу, осы антигендерге жасұшалы реакцияларды анықтау.
*Адамның және жануардың ағзасынан бөлініп шығарылған вирустердің және бактериялардың дақылдарын серологиялық теңестіру.
*Адамның ағзасында және қоршаған ортада антигенді қасиеттері бар (гормондар, ферменттер, улар, дәрілер, есіркілер және т.б.) заттарды табу.
*Иммунопатологиялық жағдайларды, аллергияларды, трансплантациялық және ісіктерге қарсы реакцияларды анықтау.

Иммунологиялық әдістердің негізінде серологиялық реакциялар және жасұшалы реакциялар жатыр. Серологиялық реакцияларды қойғанда антиденелері бар сарысулармен (serum) қолданады. Жасұшалы реакциялардың негізінде антигендердің (аллергендердің) Т-жасұшалармен қарым-қатынасуы жатыр. **Иммуномикробиологиялық зерттеулер** – өзгеше антиденелерді және антигендерді анықтауға арналған микробиологиялық экспресс-сараптаудың түрі.
Серологиялық реакцияларда антигеннің және антидененің қарым-қатынасу үдірісі екі фазада өтеді:
*1) өзгеше – антиденелердің белсенді орталықтарының (паратоптар) және антигендердің эпитоптарының комплементарлы қосылып қатынасу фазасы. Осы фаза бір неше секунд немесе бір неше минут созылады;
*2) өзгеше емес – көзге көрінетін иммунды кешендер жаратылатын фаза. Осы фаза бір неше минуттан бір неше сағатқа дейін созылады.

## Дереккөздер
Жанна-Мари Лепренс де Бомон

600 × 936px|нобай|оңға| Бомон де Жанна-Мари Лепренс
**Бомон де Жанна-Мари Лепренс ** (фр. Jeanne-Marie Leprince de Beaumont, Vaimboult тумасы; 1711 жылдың 26 сәуірінде туылып, Руан - 1780 жылдың 8 қыркүйегінде дүниеден өтеді, Шавано) — француз педагогы әрі жазушы, арғы әжесі - Проспера Мериме.Жері аз дворяндардан болады. Екі жыл сәтсіз некесінен кейін 1746 жылы Лондонға барып ауқатты ағылшындардың баласын тәрбиелеумен айналысады.  Ол Англияда тұрмысқа шығып, үлкен отбасының анасына айналады. Оның  Ағарту дәуіріндегі педагогикалық жүйесі – «кітап алдына бас ию мен рационализм, балаларға деген құрмет рухы» кеңінен тарайды. 1748 жылы «Ақиқат салтанаты» дидактикалық романы жарияланады. Сонымен қатар, мектеп оқулықтарын жазып, қыздар мектебіне сабақ береді. Оның кейбір қаламгерлігі жақсы танымал сюжеттермен беріліп, ертегілер болып саналады. «Сұлу мен құбыжық» ертегісі оның хрестоматиялық редакциясы, Габриэль-Сюзанной Барбо де Вильнёв салалас жазушы болып табылады. Оны әдетте Шаль перро ертегісіне қосымша ретінде басып шығарады.Англияға келгеннен 17 жылдан кейін Лепренс де Бомон континентке барып, соңғы жылдарын Савойада өткізеді.

## Сыртқы сітемелер
* http://adebiportal.kz/authors/bomon-de-zhanna-mari-leprens-/ 
* http://adebiportal.kz/catalog/book/aru-men-byzhy/ 

Санат:26 сәуірде туғандар
Санат:Руанда туғандар
Санат:1711 жылы туғандар
Санат:8 қыркүйекте қайтыс болғандар
Санат:1780 жылы қайтыс болғандар
Санат:Франция педагогтары
Санат:Ертегішілер
Санат:XVIII ғасырдағы Франция жазушылары
Санат:Франция балалар жазушылары
Шантунгозавр

thumb|Шантунгозавр
thumb|left|Шантунгозавр (көгілдір) 
thumb|left|Шантунгозавр 
**Шантунгозавр** гадрозавр тұқымдастарының ішіндегі денесі ең ұзыны болуы мүмкін. Ол тіпті кейбір зауроподтардан да ұзын болған. 1973 жылы сипатталып, атау берілген. Сүйектері Қытайдың Шаньдонг провинциясынан табылып, солтүстікамерикалық туысы — эдмонтозаврға ұқсайтыны анықталды. Басы — жалпақ, ұзын, тұмсығы мен жақ сүйектерінде тістердің орнына ұқсайтын кішкене ұяшықтар болған. Ұяшықтарының саны — 63, ал оның әрқайсысында алты тістен орналасқан.
## Қызықты дерек
* Алғашқы қаңқа сүйектері 1964 жылы қазылып алынды.
* Бұл динозавр шамамен 80 миллион жыл бұрын Азияда өмір сүрген.
* б.з.д үйректұқымдастардың ірісі болып саналады.
* Артқы аяқтары ауыр салмақты көтеруге бейім, сүйегі мықты.
* Аяғында үш саусағы бар
* Тырнақтары жуан және қысқа болған

## Мәліметтер
*Қорегі : өсімдіктер
*Салмағы : 16 тонна
*Тұқымдас : Гадрозаврид
*Отряд тармағы : Орнитопод 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Bank of America

**Bank of America** — бір АҚШ-тың ғана емес, бүкіл капит. дүнпенің ірі банк монополиясы. 1904 жылы италпялық Амадео Н. Джиани-ни Сан-Францискода Италпя Банкісі деген атпен құрды. 1930 жылы «Бэнк оф Америка оф Калифорния» банкісі қосылғаннан бері А. б. деп аталады. Банк капиталдарын шоғырландыру мен орталықтандыру, АҚШ-тың бас-қа да банк монополияларымен қиян-кескі бәсеке күресте өнеркәсіп пен а. ш-на терең енуі оның елдегі ең ірі банкіге айналуына себеп болды. Өзі-нің қызметі жағыпан ол жартылай коммерциялық, жартылай ипотекалық және жинақ банкі болып табылады, шетелдік заемдарды орналастыруга
белсене қатысады. 1969 жылдың басында банкінің Калифорнияда 948 бөлімшесі, шетелдерде 86 бөлімшесі мен 10 өкілдігі және Калифорния мен шет-елдерде 48 әскери болімшесі болды. Италияда 85 бөлімшесі бар ірі «банка д’ Америка эд’ Италия» банкін отау банкіге айналдырды және 39 елдің 50 кредиттік мекемесіне қатысты. А. б. АҚШ-тагы ең ірі «Уэстерн банкорпо-рейшен» банкілік холдинг-компанпя-сына (8,3 млрд. долл.) құпия бақылау жасайды. А. б. Кайзер (автомобиль, бо-лат құю, алюмин з-дтары), Гетти (мұ-най магнаты), «Дуглас эркрафт» (авиац. компаниясы), капит. дүниеде-гі ең ірі 240 мың га цитрусы бар а. ш. акционерлік қоғамы — «Калифорния Ленд» компанияларымен және Хәрст газет тресімен тығыз байланысты. 1969 жылдың басында А. б-нің ак-ционерлік капиталы 214 млн. долл., резерві 883 млн. долл. болды. Баланс сомасы 24,2 млрд. долл., аманат ақша-сының қалдыгы 1947 жылдың басын-дағы 5,4 млрд. долл-дан 1969 жылдың басында 21,5 млрд. долл-га өсті.

## Дереккөздер

Санат:АҚШ банктері
Санат:Нью-Йорк қор биржасында листинг акциясы бар компаниялар
Санат:Алфавит бойынша компаниялар
Санат:1998 жылы құрылған компаниялар
Санат:Жаһандық қаржылық конгломераттар
Санат:Трансұлттық банктер
Тіс щеткасы

250px|нобай|оңға|Тіс щеткалары
**Тіс щеткасы** — ауыз қуысын (тістерді) тамақ қалдықтарынан таза ұстауға арналған құрал. Тіс щеткаларының қатты, жұмсақтау және өте жұмсақ түрлері болады. Олар тз ластанады, сондықтан оны үш-төрт айда бір рет ауыстырып тұрған жөн.

## Тіс жібі
Тісті тазалайтын жіп флосс деп аталады. Бұл дөңгелектенген, ұзындығы 30-0 сантиметрге жететін жасанды талшықтар.

## Тарихы
Тісті тазалау үшін ең алғаш қолданылған нәрсе - ағаш бұтағы болған. Ол Араб елдерінде пайда болған. Олар тіс тазалауға сивак (мисуак) қолданды. Ол ағаштың бұтағын шайнағанда, көптеген талшықтарға бөлініп кетеді. Кейіннен тіс ұнтағы мен тіс пасталары пайдаланыла бастады. Ал тіс щеткасы 1468 жылы Қытайда ойлап табылды.

19 ғасырдың аяғында стоматологиялық гигиенаға арналған арнайы жіптер (флоралар) өндірісі басталды. Жіптер табиғи жібектен жасалған, құрылымы өте жақсы, бірақ бір кемшілігі болды - олар сынғыш және үнемі жыртылып тұратын.

## Дереккөздер

## Әдебеи
* Салауаттану. Ә.С. Әділханов, Қ,А, Жаңабердиева. "Алматыкітап" баспасы, 2005. 55 бет

Санат:Жеке гигиена заттары
Жолдасу

## Жолдасу

**Жолдасу** (жолын беру), (дәстүр). Үлкен мәжілістерде, бас қосуларда бұрынғы адамдар ата салт – дәстүрі жолымен өзіне лайық орын алады. Сый – сияпат жасағанда бас табаққа кіруде немесе бата беруде де ата – баба жолы негіз болады. Мұндайда тек жасын ғана емес, жүз, ру, туыстық, іліктік жағы да еске алынады. Мұны қазақ салты бойынша «жолдасу»  немесе «жолын алу»  - деп те атайды. Бұл ежелгі қазақ заңдарында негізделген.

## Дереккөздер

Кенжеахметұлы С. К – 30 Қазақ халқының салт – дәстүрлері. – Алматы: «Алматыкітап баспасы» ЖШС, 2010. – 312 бет, суретті.  ISBN 978 – 601 – 01 – 0374 – 0
Күләш Ноғатайқызы Шәмшидинова

**Күләш Ноғатайқызы Шәмшидинова** (4 наурыз 1958 жыл, Бесқайнар ауылы, Көксу ауданы, Алматы облысы) — Қазақстанның мемлекет қайраткері, химия мұғалімі, Қазақстанның еңбек сіңірген ұстазы (2022), ҚР 12-ші Білім және ғылым министрі (2019), «Назарбаев Зияткерлік мектептері» Дербес білім беру ұйымының Басқарма төрайымы (2008–2023) және негізін қалаушысы.

## Өмірбаяны
Шәмшидинова Күләш Ноғатайқызы Жетісу облысы Киров (қазіргі Көксу ауданы) ауданының Бесқайнар ауылында дүниеге келген. Орта білімін бітірген соң, жоғары білімді Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің химия факультетінде алған, 1979 жылы аяқтаған. Бірінші жұмыс орны 1979 жылы Алматы облысындағы, Көксу ауданындағы Амангелді атындағы орта мектепте химия пәнінің мұғалімі болған. 1981-1986 жылдар аралығында комсомолдық қызметте еңбек еткен.

Комсомолдық жұмыстардан кейін түрлі деңгейлерде партиялық жұмыс етті. Басында, 1986 жылдан бастап Талдықорған облыстық партия комитетінде нұсқаушы қызметін атқарған, ал 1991 жылы Талдықорған қалалық партия комитетінің хатшысы ретінде еңбек еткен.

1991 жылы партиялық жұмыстарды аяқтап білім саласында қызмет етті. 1992 жылға дейін Талдықорған облыстық мұғалімдердің білімін жетілдіру институтында директордың орынбасары болды.

1992 -1996 жылдары Талдықорған қаласындағы Б.Жолбарысұлы атындағы №18 мектеп директорының қызметін атқарды.

1996 жылдан бастап қалалық атқарушы органдарында жұмыс жасаған. Талдықорған қаласының әкімінің орынбасары 1996 - 2002 болып, 2002 жылдың ақпан айынан Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінде вице-министр лауазымына тағайындалған.

2005 - 2007 жылдары – «Бөбек» РМКК Ұлттық ғылыми практикалық білім және сауықтыру орталығының Бас директоры болған.

2007 жылы Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінде вице-министр лауазымына қайта тағайындалған.

2009 жылғы қазан - 2023 жылғы наурыз аралығында «Назарбаев Зияткерлік мектептері» ДББҰ Басқарма Төрайымы болды.

2025 жылы К.Шәмшидинованың «Үздік. Балаға қалай көмектескен жөн? Мектепте де, өмірде де» атты кітабы жарық көрді.

## Марапаттары
* Парасат ордені
* Құрмет ордені
* Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалі
* Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалі
* Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі
* Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 30 жыл медалі
* Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі
* Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*  «Назарбаев Зияткерлік мектептері» ДББҰ 

Санат:Қазақстан білім және ғылым министрлері
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қазақстан білім беру ісінің құрметті қызметкерлері
Санат:Ыбырай Алтынсарин төсбелгісімен марапатталғандар
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген ұстаздары
Эдгар Аллан По

**Эдгар Аллан По** (; 19 қаңтар 1809 жыл — 7 қазан 1849 жыл) — америкалық жазушы, ақын, әдеби сыншы және редактор, амеракандық романтизм өкілі болып табылады. Өзінің түнеріңкі әңгімелерімен танымал болған. Қазіргі заманғы детектив жанрының негізін қалаушы. **Эдгар По** шығармашылығы ғылыми фантастика жанрдың құрылуына негіз болды.

## Қызықты деректер
* Эдгар «Конхиологтың бірінші кітабы» (1839 жылы шыққан) атты реферат күйінде жазылған еңбегін тек ақша табу мақсатында жазады.
* Эдгар По «Бейл криптограммасы» атты мистификацияның авторы. Оның кітабындағы криптограммалар әлі күнге дейін шешімін таппаған.
* Эдгар Аллан Поның құрметіне Меркурийдегі кратер аталған. Роджер Желязны есімді америкалық фантаст-жазушы Поның биографиясын толық қамтитын «Қара тақ» атты роман жазған.
* Балтимордағы Эдгар Поның мұражайында бір ғана қызметкер жұмыс істейді. Қаржының тапшылығынан мұражайдың жабылып қалу қаупі бар.
* 1988 жылы Милен Фармер есімді француз әншісі өзінің «Ainsi soit je ...» атты альбомында шыққан «Allan» әні Эдгар Поға арналған.
* The Alan Parsons Project тобының 1976 жылы жарық көрген «Tales of Mystery and Imagination» альбомы По шығармашылығы мен өміріне арналған.
* Америка футболында өнер көрсететін «Baltimore Ravens» (Балтимор қарғалары) командасы Элгар Поның «Карға» өлеңінің құрметіне қойылған.
* Битлз тобының «I Am The Warlus» әнінде Поның есімі аталады. Сондай-ақ, По туралы Green Day тобының «St.Jimmy» әнінде де айтылады.
* Габриэль Витткоптың «Үлгілі Өлім» кітабының бірінші бөлімінде Эдгар Поның соңғы күндері туралы жазылған.
* Америкалық жазушы Рэй Брэдберидің «Марстағы жазбалар» еңбегінің «Сәуір 2005. Эшер ІІ» деп аталатын тарауында да Поның алғашқы әңгімелері туралы айтылып өтілген.
* Тим Бертонның «Винсент» анимациялық туындысында Эдгар Аллан Поның «Қарға» өлеңі бірнеше рет айтылады. Тим Бертонның ақынға деген қызығушылығын осыдан байқауға болады.
* «Қарға» фильмі автордың туындысын еш өзгеріссіз толықтай көрсете алған.
* Гарольд Шехтер есімді фантаст-жазушы өз романдарын Поның жазу мәнеріне келтіруге тырысқан. Эдгар Аллан По есімді детектив Гарольдтің романдарында негізгі кейіпкер болып табылады.
* Сьюзан Хаббарттың «Өзге» атты еңбегінде Поның «Аннабель Ли» өлеңінен үзінді келтірілген.
* Жапон жазушысы Эдогава Рампо өзінің әдеби лақап атын Эдгар Поның атына ыңғайлап алған.
* Америкалық жазушы Луи Байярдың «The Pale Blue Eye» романындағы басты кейіпкерлердің бірі По есімді жасөспірім болады. Луи аталған туындысы үшін Эдгар Аллан По атындағы әдеби сыйлыққа ие болған.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*http://adebiportal.kz/authors/po-edgar/
*http://adebiportal.kz/catalog/book/ay-men-araba-yr/ 
*http://adebiportal.kz/catalog/book/as-ar-taular-a-yzy/

Санат:АҚШ ақындары
Санат:АҚШ жазушылары
Санат:Прозаиктер
Құтты болсын айту

**Құтты болсын айту** - дәстүр. 

 

Бала туған, келін түсірген т.б. сол сияқты қуанышқа «қайырлы болсын» айту ата салтымыз. Ол сол адамдарға деген ыстық ықыластың қуанышқа ортақ екендігінің белгісі. «Қайырлы болсын» айтуға келмегендерге өкпелеуге болады. Өйткені, ол  тілегі, ықыласы жоқ деген бөтен ойды білдіреді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Халықаралық географиялық еңбек бөлінісі

**Халықаралық географиялық еңбек бөлінісі**

Жекелеген елдердің өнімнің белгілі бір түрін өндіруге және қызмет көрсетудің белгілі бір түріне мамандануын **халықаралық географиялық еңбек бөлінісі** деп атайды.

Кез келген мемлекеттің бір тауарды өндіруге мамандануына байланысты, ол өнімдер сапалығымен ерекшеленеді де, әлемдік нарықта оларға деген сұраныс өте жоғары болады. Мысалы: Жапонияның халықаралық маманданған саласы – автомобиль жасау. Канаданың халықаралық маманданған саласы – астық шаруашылығы,  т.с.с.

## Дереккөздер
Шотанов Э.М. География: талапкерге арналған оқулық – тест. Алматы ШЫҢ – КІТАП, 2008 – 189 бет. ISBN 9965 – 804 – 21 – 4
Стегоцерас

thumb|Стегоцерастың бассүйегі 
thumb|200px|left|Бассүйек
thumb|Стегоцерас 
**Стегоцерас** — басының сүйегі жұқа, дене көлемі шағын, шөппен қоректенетін динозавр. Ол өзі сияқты динозаврлармен бас түйістіріп сайысқа түскен болуы мүмкін. Стегоцерас екі аяқпен жүрген. Ми көлемі басқалармен салыстырғанда көп, көздері шарасынан шығып кетердей үлкен болған. Бассүйегінің қалыңдығы шамамен – 7- 10 см. Ғылымда стегоцерасты «күмбез басты динозавр» дейді. Себебі шекесін бойлай сүйекті төмпешіктер қатары орналасқан. Аналықтарының басындағы күмбезі аталықтарына қарағанда жұқалау болған.
## Қызықты дерек
* Динозаврдың өмір сүру кезеңі бұдан 76 – 65 миллион жыл бұрынғы бауырмен жорғалаушылар дәуірі — Мезозойдың соңы.
* Стегоцерастың жамбас сүйектері ғана құстарға ұқсайды.
## Мәліметтер
*Қорегі : өсімдіктер
*Салмағы : 77 келі
*Тұқымдас : Пахицефалазаврид
*Отряд тармағы : Церопод 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Полиорганосиландар

Полиорганосиландар төмен химиялық және термототықтырғыш тұрақтылығымен ерекшеленеді, себебі Si – Si байланысы сілтінің немесе тотықтырғыштардың әсерінен силанольды топтасу Si – OH түзіп ыдырайды. Сол себепті полиорганосиландардың тәжірибелік қолданысы біршама қиындау болып табылады. Негізгі органикалық макромолекулалық тізбегі бар полиорганосиландар, мысалы полиорганосилоксандарға қарағанда, оларға жоғарғы жылуға тұрақтылық қасиеті тән болмағандықтан, практикалық маңызы төмен болып келеді.

## Дереккөздер
Полиорганосилоксандар

1937 жылы кеңес академигі К.А. Андрианов алғаш рет кремнийорганикалық полимер – полиорганосилоксанды алды. Бұл полимерлердің негізгі механикалық және физико – химиялық ерекшелігі олардың макромолекуласының иілгіштігімен және олардың молекулааралық қатынастарымен байланысты. Силоксанды тізбектің жоғарғы иілгіштігі сызықты құрылыстан сатылы құрылысқа өту кезінде жоғалтылады.  Жоғары молярлы массалы емес сызықты және тармақталған полиорганосилоксандар – тұтқыр түссіз сұйықтар. Жоғарымолекулярлы сызықты полиорганосилоксандар – элостомерлер, ал тігілген және тармақталған – эластикалық және әлсіз шыны тәріздес заттар. Сызықты, тармақталған және сатылы полимерлер көптеген органикалық еріткіштерде ериді (спиртте нашар). Полиорганосилоксандар көптеген қышқылдар мен негіздердің әсеріне төзімді; силоксанды байланысты Si-O тек қана концентрленген негіздер мен күкірт қышқылы ғана бұза алады.

Полиорганосилоксандар жоғары энергиялық байланыспен Si-O негізделетін жоғары термотұрақтылығымен және тамаша диэлектрлік қасиеттерімен сипатталы. Тігілген полидиметилфенилсилоксан 20°С та диэлектрлік жоғалудың бұрыш тангенсі (1-2)×10-3 ке, диэлектрлік өткізгіштігі (800 гц та) 3-3,5, көлемді электрлі кедергісі 103 Том×м (1017ом×см) және электрлік беріктігі бұйымның қалыңдығы 50 мкм болғанда 70-100 кв/мм болады.

Полиорганосилоксандардың механикалық беріктігі жоғары полярлы полиамидтермен салыстырғанда едәрір төмен.
Полиорганосилоксан келесі әдістермен алынады:

Кремнийорганикалық қосылыстардың гидролитикалық поликонденсациясы – маңызды өндірістік синтез әдісі. Кремнийорганикалық полимерлер кремниймен байланысқан функционалдық топтардың (алкокси-, ацилокси-, аминотоптар, галогендер) оңай гидролизденуіне негізделген. Мысалы:

R2SiCl2+2H2O = R2Si (OH)2+2HCI

Пайда болған органосиланолдар тез арада циклдық қосылыстар түзетін поликонденсацияға түседі, сосын катиондық және аниондық механизммен полимерленеді. Мономердің функционалдануына байланысты сызықты, тармақталған,  сатылы немесе тігілген құрылымды полимерлер пайда болады.

nR2Si (OH)2 = [-SiR2-O-]n +H2O

Циклды органосилоксандардың иондық полимеризациясы; молярлы массасы ~ 600000 және одан жоғары каучуктарды синтездеуге қолданылады, сонымен қатар сатылы және тігілген құрылымды полимерлерге.
Кремнийорганикалық қосылыстардың гетерофункционалдық поликонденсациясы. Олардың құрамында әртүрлі функционалдық топтар бар, мысалы:

 nSiCl2+nR2Si(OCOCH3)2 = Cl[-Si-О-SiR2-О-] nCOCH3+CH3COCl.

Органосиланолдардың натрийлік тұздары органохлорсиландарға және металдардың галоген құрамды тұздарына әсер ететін айырбасты таралу реакциясы.
Бұл әдіс полиметаллоорганосилоксандарды синтездеуде өзінің қолданысын тапты.
Полиорганосилоксандар әртүрлі электроизоляциялық материалдар өндірісінде қолданылады.
Полиорганосилоксандардың механикалық беріктігі, жоғары полярлы полимер болып табылатын полиамидпен салыстырғанда төмен.

**Дереккөздер**

http://malimetter.kz/poliorganosiloksandar/
Стегозавр

thumb|Стегозавр
thumb|left|Стегозавр
thumb|left|Стегозавр
thumb|Стегозавр
**Стегозавр** — стегозаврид тұқымдасына жататын сауытты динозавр. Бұл динозаврдың атауы жабылған немесе шатырлы кесіртке деген мағынаға ие. Шөппен қоректенетін стегозаврид тұқымдасы кейінгі Юра кезеңінде, шамамен 156 - 140 миллион жыл юұрын өмір сүрген. Оның ұзындығы — 8 - 9 метр, салмағы — 308 келіге жуық. Миы өте кішкентай. Кейбір ғалымдардың пікірінше, динозаврдың екінші миы болған. Стегозавр ақылы төмен саналатын динозаврлар тобына жатады. Барлық стегозавридтер секілді топталып өмір сүрген делінеді.
## Қызықты дерек
* Палеонтолог отнил С. Марш 1977 жылы оған стегозавр деген атау берді.
* Стегозаврдың алғашқы сүйектерін 1876 жылы М. П. Фелч АҚШ-тың Колорадо штатынан тапқан.
* Оның арқасында қорғанысқа арналған 17 сүйек тақташалар мен қылқанды ауыр құйрығы болған.
## Мәліметтер
*Қорегі : өсімдіктер
*Салмағы : 308 келі
*Тұқымдас : Стегозаврид
*Отряд тармағы : Тиреофор 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Гектор дельфині

## Биологиялық сипаттама
Гектор дельфиніннің түсі ақ, сұр және қара аралас болып келеді.Бұл дельфиннің маңдайында қара сызықтары бар.Сүйірлеу келген тұмсығы да қап-қара. Ал  тамағы мен кеудесі – ақ түсті.
*Гектор дельфинінің аналығы – үлкендеу.Оның ұзындығы- 1,2-1,4 м, ал салмағы 45 келіні құрайды.
*Аталықтарының салмағы аналықтарына қарағанда 10 келіге жеңіл болады .Гектор дельфині көп уақытын ойынға арнайды.Теңіз беті тыныш болса олар жағалауға дейін жүзіп келеді.
Бұл дельфиндер де топтасып тіршілік етеді. Бірақ олардың тобында көп дельфин болмайды. Гектор дельфині – ең кішкентай мұхит дельфині.
## Мәліметтер
**Гектор дельфині.** Әлемдегі  ең кішкентай әрі сирек кезедсетін Гектор дельфиндері Жаңа зеландияның суында кездеседі.Гектор дельфинінің негізгі азығы – балық. Сондай-ақ ол таяз судың түбінен камбала, қызыл нәлім, макрель және шаян аулайды. Дельфиннің бүл түрі 1999 жылдан бері қорғауға алында.

## Дереккөздер


Санат:Дельфиндер
Спинозавр

thumb|left|Спинозавр
thumb|left|Спинозавр
thumb|Спинозавр 
thumb|upright|Спинозавр 
**Спинозавр** — алып, етпен қоректенетін динозавр. Ол шамамен 98 - 95 миллион жыл бұрын кейінгі Бор дәуірінде өмір сүрген динозавр. Ұзындығы — 12 — 15 метр, салмағы — 4 тоннадан жоғары. Ол — бізді белгілі басқа тероподтардың алдыңғы аяқтарынан ұзын. Жыртқыш өзінен әлсіз динозаврлармен және ірі балықтармен қоректенген. ол тіпті үлкен зауроподтарды да өлтіре алатын айбарлы күшке ие. спинозаврдың желкені дене температурасын реттеп тұруға көмектескендіктен күнен жылу жинап, көлеңкеге барып артық ыстығын шығарып отырған. 
## Қызықты дерек
* Спонозаврдың Африкадан табылған сүйектеріне қарап атау берген палеонтолог — Эрнст Сромер фон Райхенбнрг.
* Спинозавр — орта Бор дәуірінің кесірткежамбасты динозавры. 
* Спинозаврдың алғашқы қалдықтары 1912 жылы Мысырдың Бахария алқабынан табылған.
## Мәліметтер
*Қорегі :  ұсақ жануарлар 
*Салмағы : 4 тонна
*Тұқымдас : Спинозаврид
*Отряд тармағы : Теропод 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Нағашылап бару

**Нағашылап бару** (дәстүр). Халық ішінде «Балалығың ұстаса – нағашыңа бар, жігіттігің ұстаса – қайныңа бар» деген қағида бар. Әдеттегідей барыс – келіс емес, ата жолында мұның өз жөн – жосығы бар. «Жігіттің жақсы болмағы нағашыдан» дегендей, бұл жолы ерекше салтанатпен жиен жолдас – жораларын ертіп барады. Нағашылары оған құрмет көрсетеді. Мал сойып, төрге шығарып, сауық құрады. Жиен барынша еркелеп, еркін сөйлеп, арасында нағашыларының кемшіліктері болса, сынай отырып, әзілдеседі. Нағашылары жиендеріне жиенқұрығын («қырық серкеш») беріп, барынша риза етіп аттандырады. Нағашы елінде 4 – 5 күн қылдырып, аунап – қунаған жиен кетер алдында ризашылығын білдіріп аттанады. Бір ескере кететін жай: нағашы – жиен арасында бәсеке, көре алмаушылық, күндей сияқты жат әдеттер болмайды. Олар қатты әзілдескенімен, бірін – бірі көтеріп, сырттай мақтап, әрі олардың атымен мақтанып жүреді.

## Дереккөздер
Кенжеахметұлы С. К – 30 Қазақ халқының салт – дәстүрлері. – Алматы: «Алматыкітап баспасы» ЖШС, 2010. – 312 бет, суретті.  ISBN 978 – 601 – 01 – 0374 – 0

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Теңдеу

Теңдеу дегеніміз-шартты теңдік. Теңдеудің түбірін табу керек. Құрамында мәнін табу керек болатын әріпі бар теңдік. 
Теңдеуді шешу дегеніміз оның барлық түбірлерін табу немесе оның бірден- бір түбірі болмайтынына көз жеткізу.
Теңдеуді тура санды теңдікке айналдыратын әріптің мәні теңдеудің түбірі деп аталады.

Теңдеудің шешімі шексіз сан болуы мүмкін немесе шешімі мүлде болмауы мүмкін.

Теңдеуде әріптер болады. Теңдеулер әртүрлі болады.

Теңдеудің ортақ қасиеттері:

-Мәндес теңдеулер: шешімдері (түбірлері) бірдей теңдеулер. 

Қарапайым теңдеуге мысал:
*7x+5=26 -теңдеу
*x=3
*3- саны теңдеудің түбірі.
нобай

## Дереккөздер
 
* “Математика”

Санат:Математика
Ақтөбе политехникалық коледжі

**Ақтөбе политехникалық колледжі** — Ақтөбе қаласындағы оқу орны.

1965 жылы Шұбарқұдықта №6 кәсіптік-техникалық училище 1967 жылы **темір индустриалды педтехникум**, 1979 жылы Ақтөбеге көшіріліп, *Ақтөбе индустриалды-педагогикалық техникуміне* айналды. 1997 жылы қазіргі атымен аталды. 1999 жылы құрылыс техникумы қосылды. 1983 жылы төрт қабатты оқу ғимараты салынды. 1985 жылы *шеберхана*, 1986 жылы *спорт акт залы*, *асхана*, *цехтарда* 48 станок, кітапханада 69 мың том әдебиеті, компьютермен жабдықталған 4 бөлме, бірнеше цех, ауыл шаруашылығы машинасы бар. Колледжде газ бен мұнайды өңдеу; мұнай және газ кендерін пайдалану; ақпаратты жөндеу автоматты жүйелері және басқару; электрмен жабдықтау; экономика; бухгалтерлік есеп және бақылау; автокөлік жүк тасымалын ұйымдастыру және басқару; автокөліктерді жөңдеу және техникалық күту; азаматтық өнеркәсіп құрылыстарын жөндеу; ғимараттарын салу және пайдалану; жол құрылысын жабдықтау және жөндеу; есептеу техникасын автоматоматтандыру жүйесін бағдарламамен қамту мамандары даярланады. 

Оқу мерзімі 9 сынып базасында 4 жыл, күндізгі бөлімінде 2 жыл, 10 ай. Сырттан оқу бөлімінде 2 жыл, 10 ай оқиды. Барлығы 2000 студент, оның ішінде мемлекеттік тілде 800-і оқиды. Индустриалды-педтехникум түлектерінен В.Г. Друзьяк, П. Климчук, О. Ержанов сияқты белгілі мамандар шықты. Осы уақыт ішінде 4000 маман даярланды. Колледжде 100 оқытушы, оның 98-і жоғарғы білімді, 7 – «Қазақ КСР-нің ағарту ісінің үздік қызметкері». Азаматтық құрылыс пен кәсіпорындарын, электржабдықтарын монтаждау, жөндеу және пайдалану, көтерме-көліктің, құрылыстың, жолдық машиналар мен жабдықтарды жөңдеу және пайдалану істерін қамтиды.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе колледждері
Стигимолох

thumb|Стигимолохтың бассүйегі 
thumb|left|Стигимолох (фиолет.) 
thumb|left|upright|Стигимолохтың сүйектері 
**Стигимолох**  — б. з. 65 миллион жыл бұрын Бор кезеңінің соңында таман өмір сүрген, пахицефалозаврид тұқымдасына жататын динозавр. Жеңіл салмақты, ересек адамның көлеміндей ғана стигомолох екі аяқпен жүрген. Жұқа бассүйегіне қарап, оның өсімдіктермен қоректенгенін байқаймыз. Ондағы қылқандар мен төмпешіктер стигомолохтың келбетін ерекше етіп көрсеткен. Мүйіздерінің ұзындығы — 10см. Ауыз қуысының терең түкпірінде кішкене тістері, беткі жағында өткір күрек тістері болған.
## Қызықты дерек
* Стигомолохтың сүйектерін 1995 жылы Марк Триболд тапқан. 
* Бұл атау өлім өзенінен шыққан мүйізді шайтан дегенді білдіреді. 
* Ол қазіргі Солтүсік Интериордағы Хэл Крик және Ланс құрылымдарнан табылған.
## Мәліметтер
*Қорегі :  өсімдіктер
*Салмағы : 77 келі
*Тұқымдас : Пахицефалозаврид
*Отряд тармағы : Маргиноцефал 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Стиракозавр

thumb|Стиракозавр
thumb|left|250px|Стиракозавр
thumb|Стиракозавр 
**Стиракозавр** — шөппен қоректенетін жануар. Ол шамамен 77–70 миллион жыл бұрын кейінгі Бор кезеңінде өмір сүріп, бұдан 65 миллион жыл бұрынғы Бор дәуірінің үшінші жаппай жойылуына дейін дамыған соңғы динозаврлардың бірі. Ұзындығы — 5,5 метр, бойы — 2,7 метр,салмағы —3 тонна. Бассүйегінің артқы жағынан шығып тұратын алты қылқанды желбіршегі, мұрнының үстінде 60 см ұзындықтағы мүйізі және көздерінің үстінде 15 см екі мүйізі болды. Мүйіздері мен қылқандары жыртқыштардан қорғанысты қмтамасыз етіп, күйлеу кезеңінде қарсыластарымен айқасуға көмектескен. 
## Қызықты дерек
* Стиракозавр бұдан шамамен 77 — 70 миллион жыл бұрын өмір сүрген.
* Стиракозавр сағатына 32 шақырым жылдамдықпен жүгіре алған. 
## Мәліметтер
*Қорегі : өсімдіктер
*Салмағы : 27 тонна
*Тұқымдас : Цератопсид
*Отряд тармағы : Церопод 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Бауыржанаяқ

**Бауыржанаяқ** - қола дәуірінде жататын ежелгі мекен орны. Батыс Қазақстан облысы, Тасқала ауданы, Каменка аулы маңында орналасқан. Ол 29 шұңқырдан тұрады. Шұңқырдың диаметрі 5 - 16 метр , тереңдігі 0,2 - 0,4 метр. Мекенді 1986 жылы Батыс Қазақстан Гуманитариялық Университетінің археологиялық экспедициясы ашты. Үйінді топырақтың беткі жағынанан кремний және кварцит қиыршықтары, пышақ тәрізді пластинкалар, бекітпелер, керамикалық бұйымдардың ұсақ бөлшектері және т.б. табылды. Бұл ескі мекеннің беткі қабатын 1987 жылы Батыс Қазақстан облысының мұражайының археологиялық экспедициясы (жетекшісі Б. Райымқұлов) жан - жақты зерттеді, бірақ қазба жұмыстары жүргізілген жоқ.

## Дереккөздер
Преципитация реакциясы

thumb
**Преципитация реакциясы**  – ерекшелік антиденемен молекулярлы антигеннің кешені қалыптасып тұнбаға түсу реакциясы.
*Антиген-антидене кешенінің тұнбасы преципитат деп аталады. Ерітіндідегі антигенді иммундық сары судың үстіне араластырмай жіберу реакциясын сынауықтарда өткізеді. Антиген және антидене қарым-қатынасуымен осы екі ерітінділердің шек араларында преципитат жүзігі жаратылады **(жүзік преципитация реакциясы)**. 
*Антиген ретінде осы реакцияда мүшелердің немесе ұлпалардың сулы экстракттарын қайнатып және сүзіп қолданғанда осы реакцияны **термопреципитация реакциясы (Асколи реакциясы)** деп атайды.
*Преципитация реакциясынагардың жартылай сұйық гелінде немесе агарозада өткізетін түрлерін Оухтерлони иммунодиффузиясы, радиалды диффузия, иммуноэлектрофарез деп атайды.

## Оухтерлони иммунодиффузия реакциясы
*Оухтерлони иммунодиффузия реакциясыын қою үшін ерітілген агарлық гельді шыны үстіне жұқа қабатты құйып, қатырып, 2-3 мл ұялар ойып қояды. Сол ұяларға бөлек антигендер және иммундық сары суларды салады. Олар агарға тартылып (диффузия) кездескен жерде ақ сызықты преципитат жаратады.

## Радиалды иммунодиффузия реакциясы
*Радиалды иммунодиффузия реакциясын қойғанда иммундық сары суды агарлық гельге кіргізеді. Гель ұяларына антиген ерітінділерін салады, ол гельге тартылып (диффузия) ұялардың қасында жүзікті преципитация зоналарын жаратады. Преципитация жүзігінің диаметрі антигеннің көлеміне (санына) сәйкес. Қанда иммуноглобулиндерді зерттегенде осы реакциямен қолданады.

## Иммуноэлектрофорез
Иммуноэлектрофорез – электрофарез және иммунопреципитация әдістерінің қосылуы: антигендер қоспасы гельде электрофарез көмегімен бөлінеді, электрофарез зонасына қатар иммундық сары су кіргізеді, оның антиденелері гельге таратылып, «кездескен» жерде преципитация сызықтарын жаратады.

## Флокуляция реакциясы
*Флокуляция реакциясы (Рамон бойынша) – преципитацияның бір түрі – токсин-антитоксин және анатоксин-антитоксин реакциясында жапалақ түрінде  тұнба жарату.

## Преципитация реакциясы немесе тұнбаға түсіру реакциясы
Ветеринариялық тәжірибеде сібір жарасы қоздырғыштарына теріні зерттегенде қолданылатын реакция. Реакцияға келесі компоненттер кіреді: преципитиноген – теріден немесе мүшеден физиологиялық ерітіндінің көмегімен суйықтық алады; преципитациялық сары су – преципитиндері бар, биофабрикаларда дайындалатын суйықтық. Антигенді (экстрактты) преципитациялық сары судың үстіне араластырмай құйғанда екі ерітіндінің шек арасында мөлдір емес зат жаратылады. Осы заттың құрамында микробтық жасұшалардың ақұыздары, ерекшелік антидене-преципитинмен жаратылған. Осы реакцияны сынауықтарда өткізеді, антиген және антидене қарым-қатынасуымен жаратылған мөлдір емес зат сары су және антиген арасындағы көгілдір түсті жүзік ретінде болып көрінеді.Сібір жарасының преципитация реакциясының антигендері – сібір жарасының қоздырғышының ыдырау өнімдері. Зерттелген үлгіде ыдыраған өнімдер көп болса, реакция анық көрінеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Молекулалық биология
Мұрат Əбенұлы Айтқожин

**Мұрат Əбенұлы Айтқожин** – ірі қоғам қайраткері, Қазақстанда молекулярлық биология мен биотехнологияның негізін қалаушы, биология ғылымдарының докторы, профессор, академик. Ол 1939 жылы 29 мамырда Солтүстік Қазақстан облысының  Петропавл қаласында туып, небәрі 48 жасында (19.12.1987 ж.) Алматы қаласында дүниеден өтті. Ол клеткалық макромолекулалардың (нуклеин қышқылдары мен белоктың) синтезі саласында аса құнды зерттеулерін жүргізді. Ол жануарлар мен өсімдіктер клеткаларының суббөлшектерінен әрекеті күшті будан рибосомалар алуаға болатындығын дәлелдеді. Адматыдағы Ғылым академиясы жанынан ол 1983 жылы молекулалық биология және биохимия ғылыми зерттеу институтын ашты. Қазір ол Мұрат Әбенұлы Айтқожиннің есімімен аталады. 
Өмір жолына көз салсақ, Мұрат аға қазақтың әл-Фараби атындағы университетін 1962 жылы бітірген. Оқу сонынан ол 1965 жылы Қазақ-ғылыми қызметкер, 1967 жылы аға ғылымии қызметкері, 1978 жлдан 1983 жылға дейін директоры болып жұмыс істейді. 1983 жылдан бастап өзі ұйымдастырған Молекулалық биология және биохимия институтын басқарды. 1986 жылдан өмірінің соңғы күндеріне дейін Қазақ Ұлттық ғылым академиясының президенті қызметін атқарады. Ол 1977 жылдан биология ғылымының докторы, 1980 жылы профессор, 1978 жылы Қазақ Ұлттық академиясының академигі атағын алды. Лениндік сыйлықтың иегері. 1987 жылы Халықаралық бейбітшілік қорының Алтын Медалімен, және "Халықтар достығы" орденімен марапатталды. Ғалымның аты өшпейді. 

## Дереккөздер
Тұңғыштар/Құрастырған Ш.Күмісбаев.-Алматы:"Алматыкітап", 2007-қазақ тілінде.

## Дереккөздер
«Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет.
ISBN 9965-26-407-4

Санат:Тұлғалар
Басқан асуы

**Басқан**, *Қараүңгір* – Жетісу (Жоңғар) Алатауында орналасқан. Бұл асуды кейде Қараүңгір деп те атайды. 

## Жер бедері
Ол Қазақстан мен Қытай шекарасында теңіз деңгейінен 3801 м биіктікте жатыр. Асуда жыл бойы мұз бен қар жатады. Солтүстік беткейінен Басқан өзені, оңтүстік беткейінен (Қытай аумағында) Қараүңгір өзені бастау алады. Асудан мамыр-қараша айларында салт атпен өтуге болады. Асуды жергілікті халық ертеден-ақ пайдаланып келеді.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы асулары
Санат:Жетісу Алатауы
Санат:Қытай асулары
Есектартқан асуы

**Есектартқан асуы** – Алматы облысы Райымбек ауданындағы асу. Асу Кетпен (Ұзынқара) жотасының оңтүстік-батыс сілемі – Қаратауда.

## Жер бедері
Теңіз деңгейінен 2500 м биіктікте орналасқан. Жаз айларында асуда қар болмайды. Оның оңтүстік беткейі жалаңаш, терең жыралармен тілімделген. Солтүстік беткейінде қылқан жапырақты орман өскен. Жергілікті халық Есектартқан асуын ертеден-ақ пайдаланған. Асу Текес өзенінің аңғарының жоғары жағынан тауаралық Кеген аңғарына, одан əрі Іле аңғарына өтетін төте жол саналады.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы асулары
Санат:Тәңір тауы
Таларурус

thumb|Таларурус
thumb|left|Бассүйегі
thumb|left|сүйек 
**Таларурус** — ең танымал анкилозавр тұқымдасына жататын динозавр. 1950 жылы кеңес палонтологтары Моңғолиядан оның жартылай сақталған қаңқаларын тапқан. Қаңқа қалдықтары бүгінде Мәскеу палеонтология институтына тапсырылған. Таларурустың басының ұзындығы — 24 см, ені — 22 см, денесінің ұзындығы — 4—6 метр. Оның төс сүйегі эмфизаматозды . Аяқтары қысқа болғандықтан ұзын денесі төмен орналасқан, құйрығы сүйекті, шоқпар тәрізді, басы үшбұрышты, шамозаврдікіне ұқсаған. 
## Қызықт дерек
* Таларурус тез жүгіре алмаған, есесіне ол бір орнында тез айналып, жауларын құйрығымен соғып құлата алатын болған. 
* Басы ауыр сауыттан тұрғандықтан, үлкен жыртқыштардың өзі оған қауіп төндіре алмайтын.
## Мәліметтер
*Қорегі : өсімдіктер
*Салмағы : 2 тонна
*Тұқымдас : Анкилозаврид
*Отряд тармағы : Тиреофор 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Тіс аурулары

**Тіс аурулары** — ауыз қуысының ең жиі кездесетін патологиялары, олардың негізгілері кариес, пульпит, периодонтит және пародонтоз болып табылады. 

Тіс ауруларының басты түрлері:

* **Тіс тасы**: Тамақ қалдықтары, бактериялар мен сілекейдің қоспасынан тістің бетін қаптап қалатын қабат.
* **Кариес (тіс жегі)**: Тістің эмаль қабатының зақымдануы, стрептококк бактерияларының әсерінен қышқылдар пайда болып, тіс қатты тіндері бұзылады.
* **Пульпит**: Тіс ұлпасының (жүйкенің) қабынуы, кариестен кейін ойық тереңдегенде пайда болады.
* **Пародонтит (қанжел)**:  Тіс түбірлері жалаңаштанып, тіс тасы жиналып, қызылиек қабынып, тіс босап түседі.

## Себептері
Бактериялардың қышқыл ферменттері, тәтті тағамдардың артық тұтынылуы, дұрыс тамақтанбау (белок, кальций, витаминдер жетіспеушілігі) және тісті күтпеу кариес пен басқа аурулардың негізгі факторлары. Ауыз қуысы гигиенасының нашарлығы тіс тасы мен қабынуды күшейтеді. Кариес емделмесе, пульпитке, периодонтитке, тіпті остеомиелитке немесе абсцесске ұласуы мүмкін, бұл тіс түсуіне әкеледі. Жұқпалы аурулардың көзіне айналады, мысалы, бадамша безінің қабынуына себеп болады. Тістерді күнделікті тазалау, дұрыс тамақтану және стоматологқа тұрақты бару қажет.

## Дереккөздер


нобай|Тіс аурулары

Санат:Медицина
Санат:Ауру белгілері
Тархия

thumb|Тархия
thumb|left|Тархия 
**Тархия** — анкилозавр тобына жататын динозавр. Оның толқ сақталған бассүйегі мен аз ғана қаңқа сүйектері табылған. Солардың ішінде бассүйегіне ғылыми сараптама жасаып, сипаты ашылған. Тархияның басы мен мияның көлемі үлкен. Тіпті атауының өзі Моңғолшадан аударылғанда ми деген мағына береді. Бассүйегінің жоғарғы бөлігінде қылқан тектес үлкен тақташалары болған. Үлкен төмпешікті тақташалар бассүйегін толық қаптап тұратын. тұмсығы кең және дөңгеленіп келген.  Тістері өз тобындағы жануарларға  ұқсаған. Шөппен қоректенетін динозаврдың қабырғалары жұқа және анкилозаврдың сауыт тақташаларына ұқсайды. Тархиялар құрғақ климатты жерлерде өмір сүрген. Бұл динозаврмен бір уақытта және бір аумақта тиранозавр, түйеқұстектес галлимимус және гадрозавр-зауролофус өмір сүрген. Ғалымдар тархияның қандай өсімдіктермен қоректенгенін білмейді. Оның сүйектері табылған жерде ешқандай өсімдік қалдықтары болмаған. 

## Қызықты дерек
* Тархия табылған тау жыныстары — құм төбелерге толы құрғақ аймақ. 
* Ғалымдар тархия — шөл жануары деген тоқтамға келген.
* Азиядан табылған. 
## Мәліметтер
*Қорегі : өсімдіктер
*Салмағы : 2,6 тонна
*Тұқымдас : Анкилозаврид
*Отряд тармағы : Тиреофор 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Жалпақсу

**Жалпақсу** – Қазақстандағы ежелгі палеолит ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Түркістан облысы Қазығұрт ауданы, Адай бөлімшесінен оңтүстікке қарай 18 шақырым жерде орналасқан. 

## Сипаты
Қаржантау қыраттарынан солтүстік-батыс беткейінен ағып шығатын шағын тау суларының бірігуінен құралатын Жалпақсу өзенінен 1,5 шақырым жерде орналасқан. Осы жерден 1973 жылы мустьелік ескерткіштің орны анықталды. Ескерткіштен шағын дөңгелек нуклеус, бірнеше үшбұрышты, кремнилі профириттен жасалған тас сынықтары және басқа тас бұйымдар табылды. Бұл ескерткіштердің барлығында мустьелік өңдеу техникасының белгілері сақталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Түркістан облысы географиясы
Мүйізді акула

## Биологиялық сипаттама
**Мүйізді акула.**  Мүйізді акула теңіз орамжапырақтары орманының аз зерттелген өкілі және онша бағаланбайтын акула түрі болып саналады.Ол сонымен қатар “Бұзаубас” деген атаументанымал. Оның  ұзындығы – 121 см, салмағы – 10 кг. Түсі қоңыр. Денесін қара дақтар жапқан.
## Таралуы
Мүйізді акуланың мекен ету ортасы  - Калифорния шығанағының  орталық бөлігі 
*Мексика
*Эквадор  
*Перу.
## Қорегі
*Омыртқасыздар
*Теңіз кірпісі 
*Шаян  
*Балық
## Көбеюі
Бұл акулалар жұмыртқа салады, Олардың ұзындығы 12-14 см.Түсі теңіз жағалауларында да кездеседі.Жаңа туған акулалардың ұзындығы 15 – 17 см болады. Мүйізді акула басқа акулалар тамақтанып жатқан кезде оларды мүйізімен шұқып, мазалайды.Көбінесе күндіз демалып, түнде жорыққа шығады. Мүйізді акула уақытының көп бөлігін үңгір ішінде өткізеді.Ол жеке-дара өмір сүргенді ұнатады.Мүйізді акула олжасын электр толқындары арқылы сезіп, аулайды.

## Дереккөздер

Санат:Акулалар