open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ғарыштық көзілдірік

**Ғарыштық көзілдірік**

Ғарышта көзімізге ерекше қорғаныс қажет, себебі Жер планетасындағыдай ультракүлгін және инфрақызыл сәулелер ғарышта жұтылмайды. Алайда, Күннен қорғанатын көзілдіріктер ғарыш кемесінің ішінде ғана емес, ашық ғарышта да қолдануды қажет етпейді, себебі ғарыш кемесінің терезелері мен дулығаның бетті қорғайтын қалқаны да жіңішке алтын фильтрмен қапталған, фильтр тікелей түскен сәулелерді кері бағыттайды. Бұл жағдайларды ескере отыра кейбір ғарышкерлерге арнайы диоптриясы бар көзілдіріктер өте қажетті, себебі салмақсыздық жағдайында олардың көру қабілетің нашарлауы әбден мүмкін.

Диоптриясы бар көзілдірік өте жеңіл болуы шарт, әрі олар бастан түсіп кетпеуі керек, себебі оны скафандр ішінде түзеу мүмкін болмайды. Қалыпты жағдай бойынша ғарыштық көзілдіріктің жиектемесі 10 мг-ден аспауы, және бұрандалары мен топсалары мүлдем болмағаны жөн,  себебі олар босап кеткен жағдайда салмақсыздықтың арқасында  қалықтап жүретіндіктен  сол мезетте түрлі құрылғыларға немесе өкпеге түсіп кетуі мүмкін.

Диоптриялы көзілдіріктен басқа линзалары неодим мен дидимнен құралатын көзілдіріктер бар. Неодим және дидим оксидтері тек ғарышта ғана кездеседі. Бұндай линзалар күлгін немесе сұр түсті болып кездеседі. Олардың негізгі қасиеті сары жарықты жұтады, сол себепті бұл көзілдірікті көп жағдайларда шыны жасаушылар қолданады. Бұл көзілдірік ультракүлгін сәулені де жұтады, тіптен күннен қорғаныс көзілдірігіне ұқсас. Сонымен қатар қызыл, қызғылт, жасыл түстерді анығырақ етіп көрсетеді. Яғни, кейбір көлік жүргізушілеріне қолданысқа беріледі.

## Дереккөздер
 
* "ЕвроМедика", 2008

Санат:Биология
Санат:Медицина
Санат:Ғарыштық медицина мен биология
Көне түркілердің тулары

Көне түркілердің тулары
Түркілердің көсемі Ашина ерекше қабілетті билеуші, жаужүрек қолбасшы болған. Аңыз бойынша, оны қасқыр емізіп, асырап өсірген. Сондықтан Ашина өзінің шыққан тегін білдіру үшін сарай қақпасының алдына бөрінің басы бейнеленген ту ілген. Бізге жеткен қолжазбаларда: "...Ежелгі түркі билеушілері басқа елдің елшілерін осы бөрі басы бейнеленген туға тізе бүгіп, құрмет көрсеткеннен кейін ғана қабылдайтын болған..."- айтылған.
Көне түркілердің тікелей ұрпағы - қазақтарда мұндай тулар XIX ғасырға дейін сақталып келген. Жамбылдың ұстазы Сұінбай ақын:
-Бөрі басы - ұраным,
Бөрілі менің байрағым. 
Бөрілі байрақ көтерсе,
Қызып кетер қайдағым,- деп ата-бабаларының ерлік дәстүрін жырлаған.
Термобарокамера

**Термобарокамера**

Барокамера- (грек. baros —салмақ, ауырлық және латын camera —бөлме) — жасанды бараметрлік ауа температурасын өзгертетін герменттік кеңістік. Барокамераларлың негізгі екі түрі бар. Төмен қысымды (вакуумды, декомпрессионды) және  жоғарғы қысымды (компрессионды). Сонымен қатар, термобаракамералар да бар. Олардың көмегімен температураны, климатты газдық құрамды, өзгертуге болады.  Ауа құрамының, қысымның, температураның және басқа да параметрлердің барокамерада өзгеруі олардың адмға немесе жануарларға бере әсерін анықтауға мүмкіндік береді. Барокамерада арнайы жаттығу жұмыстары жүргізіледі. Дәрігерлер ұшқыштар мен ғарышкерлерге арнайы сынақтарды барокамерада дайындайды, авиациялық және ғарыштық аппаратуралар да барокамерада сынақтардан өтеді. Сонымен қатар барокамераның көмегімен кейбір аурулар емделеді. Жаттығу құрылғыларымен, операторлық стендтермен, центрифугалармен, жасанды салмақсыздық тудыратын кеңістікпен жабдықталған барокамерада адамның функцианалдық жағдайы және жұмысқа қабілеті байқалады.

Барокамераның ішінде 50 километр биіктікте болатын жағдай жасалған. Адамдар 2-3 мың километр қашықтыққа ұшып бастаған сәттен бері, бұл барокамералар қолданысқа ие. Қазіргі кезде бұл барокамералара жасанды космостық жағдайлар болады: стратосфераның беткі қабатының қысымы, және кез келген температура. Анығырақ айтсақ бұл термобарокамера. 
Қазіргі барокамераның көлемі 50м³, бұл бір адамның сыюына өте ыңғайлы. Қуатты насостың көмегімен ауа тартылып алынып, камера биіктікке көтеріліп жатқан секілді сезім болады. Сонымен бірге мұздатқыш немесе жылытқыш құрылғылар да іске қосылады. Ал бірнеше қабатты терезе арқылы дәрігер ғарышкердің жағдайын арнайы трубка арқылы біліп отырады. Уақыт біткеннен соң насосты сөндіріп, жай жылдамдықпен қалыпты ауа беріле бастайды.

## Дереккөздер
 
* "Техничеcкая документация Барокамеры STBV-IV", 1985

Санат:Биология
Санат:Медицина
Санат:Ғарыштық медицина мен биология
Шалғын иті

**Шалғын иті** - Солтүстік Американың шөптесінді аймақтарында тіршілік ететін кішігірім кеміргіш аң.

Шалғын иттері АҚШ-та, Канадада, Мексикада тіршілік етеді. Негізінен,  Мексиканың Сонора,Ноуво Леан және Сан Луи Потоси атты солутүстік штаттарында тараған. Тығыншықтай сезім бұл кеміргіштердің құйрығымен қосқандағы ұзындығы   -28-40см  .Салмағы 1-2 келіден аспайды. Шалғын иттері бір-бірімен өте тату. Үлкен "топ" немесе "қалалар" құрып, топтанып тіршілік етеді. Шалғын иттерінің мекені жүздеген гектар жерлерді алады. Негізінен, өсімдіктермен қоректенеді. Шөппен, дәнмен, жапырақпен, гүлмен, жемістерден және кейбір жәндіктермен қоректенеді. Күндіз белсенді, түнде өзінің қазған, ені 10-15 см, тереңдігі 300 м болатын індеріне жатады. Орта есеппен 3-4 жыл өмір сүреді. Шалғын иттерінің ең үлкен "қаласы" 40225 шаршы шақырым жерді алады. Техас штатындағы бір "қалада" 400 миллион шалғын иті болды. Шалғын иттерінің бір түрі - ақ құйрықты шалған иті Батыстағы тауларда тіршілік етеді. Олар үлкен "қалаға" бірікпейді.

## Дереккөздер

Санат:Кеміргіштер
Гуманоид роботтар

thumb|150px|КРИО

**Гуманоид роботтар** - дене бітімі адам денесіне негізделген роботтар. Олар "андроид роботтар" деп те аталады. Олар адамның физиологиялық және ақыл-ой ерекшеліктері жағынан әлдеқайда жетілдірілген. Жалпы, гуманоид роботтардың басы, екі қолы, екі аяғы мен кеудесі бар. Кейбір гуманоид роботтардың беті, көзі мен аузы да болады. 
*"Шеки" роботы 1966-1972 жылдар аралығында SRI International компаниясының "Жасанды ақыл- ой" зертханасында жасақталған болатын. Шеки өз әрекеттерін тұжырымдай алатын алғашқы робот болып табылады. Оның теледидар камерасы, қашықтық өлшеушісі және дыбыс беретін тестігі бар.
*КРИО- "Sony" компаниясы нарыққа шығарған, сатылымға түскен екі аяқты гуманоид ойын-сауық роботы. Ол дауыс және бет-әлпетті тануға қабілетті. Олар ұнамды немесе ұнамсыз адамдарды есінде сақтай біледі және сөйлейді. Сондай- ақ 23 см/секунд жылдамдықпен жүре де алады. КРИО Гиннестің рекордтар кітабына "жүгіре алатын және ең жүйрік алғашқы екі аяқты робот" ретінде енді.

## Дереккөздер


Санат:Роботтық техника
Портер

Портер(ағыл. Porter-жүкші)-Шарап дәмдес сыра түрі, өте өткір иісі бар,  үгітілген ашытқының өткір дәмі бар сыра.Бұл сыра бір мезетте екі дәмді береді: әрі дәмді, әрі ащы.
## Жасалу жолы
Үгітілген ашытқы мен күйдірілген қаңтпен араластырып осы қоспаны 60 күндей пісіреді.Сыраның күші 4,5-9,5%(кейбір түрлерінде 10-ға да жетеді).Негізінде таза ағылшын портерін34 күші шамамен 5% болады.
## Тарихы
Бұл сыраның түрің алғаш рет XVIII ғасырдың жартысында ағылшын сыра қайнатушысы Ральф Харворд ойлап тапқан.Поретер негізінен өте күшті , әрі құнарлы болғандықтан оны ауыр жұмыс істейтін жұмысшылар көп қолданған болатын.
## Портер түрлері
* Қоңыр портер
* Күшті портер
* Империялық немес Балтикалық портер
*Стаут

Санат:Сыра түрлері
IGAR машинасы

**IGAR мәшинесі**

Ғарыштық технологиялар қатерлі ісікті анықтауда көмектеседі. Сонымен қатар, үлкен робот-манипуляторлар ғарышкерлерге ғана емес, Жер тұрғындарына қатерлі ісікті емедуге көмектеседі. Бұл роборт- хирургты ойлап табушылар олардың машиналары  боипсияны тура анықтайды дейді.

Бұл жаңа машинаның атауы IGAR - қысқартылуы Image-Guided Autonomous Robot (Дербес Робот, суреттер ақылы жұмыс жасайды).  Бұл машина магнитті- резонансты сканердің көмегімен жұмыс атқарады. Оның аса қауіпті көкірек қатерлі ісігін анықтауда пайдасы зор. Қазіргі кезде, бұл тәсілмен маммограммада қауіпті көрінген ағзалар тексеріледі. Арнайы программаның арқасында рентгентолог IGAR аймағын анықтап, сол аймақта биопсия жоғарғы дәлдікпен анықталады.

Бұл машина ойлап табушылар, процедураның ауыртпалығын жеңілдете отырып, оның ақысы төмендеу болады деп жариялады.
IGAR-дың алғашқы 3 клиникалық зерттемелерін доктор Натали Дучансе, кеуденің рентгентологиясын Сант-Сакрементте өткіздіреді.
Бұл машинаның игіліктерін пайдалана отырып, зерттемелер ұзақ уақыт алмайды, әрі ол тиімді. Сонымен қатар, нағыз қатерлі ісікті өсіру үшін оны ғарышта өсіруіміз қажет. Себебі, қатерлі ісікке әсер ететін микрогравитация адамның онкологиялық аурулар кезеңіндегідей ісіктің көлемі мен құрылымына ие болады.

## Дереккөздер
 
* "Наука и техника", 2008

Санат:Биология
Санат:Медицина
Санат:Ғарыштық медицина мен биология
Аютайя

**Аютайя**  ()  - Тайландтағы ежелгі қала, қазіргі Аюттхая қаланың көне бөлігі. 1969 жыл ЮНЕСКО-ның тарихи объектілерінің тізіміне кірген.

Пасак өзенінің құйылысындағы аралда орналасқан. Қаланың іргесі 1350 ж. Аютайя мемлекетінің астанасы ретінде қаланды. 1767 жылғы бирмалықтардың шапқыншылығыкезінде қала қатты қираған. 19 ғасырда қайта қалпына келтірілді.  Аютияда 14-18 ғ-да салынған сарайлар мен ғибдатханалардың қалдықтары кездеседі. Ват Локайясудха ғибдатханасында 1424 ж. Әлемге аты шыққан ең көрелік ғимарат - Ванг Луанг Үлкен Сарайы. XIII ғасырда бұл жерде патша отбасы тұрған.жасалған Будданың статуясы сақталған.

## Қаланың назар аударарлық орындары мен ғибдатханалары
* Чан Касем сарайы
* Чао Сам Пхрая ұлттық мұражайы
* Киелі  Иосиф шіркеуі
* Ванг Луанг
* Ват-Чайваттханарам
* Ват Локая Сутхарам
* Ват Махатхат
* Ват На Пхра Мен
* Ват Пханан Чоенг
* Ват Пхра Рам
* Ват Пхрасисанпхет
* Ват Пхуттайсаван
* Ват-Ратчабурана
* Ват Суван Дарарам
* Ват Тхаммикарат
* Вихам Пхра Монгкхон Бопхит

## Дереккөздер


Санат:Тайланд
Аюттхая

**Аюттхая** (Аютия, Аюдхая, Аюттайя, Аюдхья, толық аты **Пхра Накхон Си Аюттхая**, ) — Таиландтағы қала, Аюттхая провинциясының әкімшілік орталығы. Бангкоктаң 100 км солтүстігінде орналасқан. Ежелгі Аютайя мемлекетінің астанасы болған. Халқы - 65 мың тұрғыннан астам.

Темір  және су жолдарының  торабы, күріш егетін  ауданның сауда орталығы. Күріш тазалау, шарап жасау, балық өңдеу, овощ консервцлеу кәсіпорындары бар. 

Аютхаяның  немесе Пхра Накхон Си Аюттхая  1350 жылы негізі салынған. 1700 ж. қалада 1,000,000-нан астам адам тұрған. 1767 ж. бирмалықтардың шапқыншылығына дейін Жер шарындағы ең ірі қалалардың бірі болған. 

Қаланың тарихи бөлімі - Аютайя 1969 ж. ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұраларының тізіміне кірген.

## Галерея

## Дереккөздер

Санат:Тайланд қалалары
Аюшы

**Аюши** (,толық аты **Алдаржавын Аюуш**; 1858—1939) — Ішкі Монғолиядағы Кобдо аймағының оңтүстік-батыс бөлігіндегі араттардың азаттық қозғалысының басқарушысы (1903—1917 ж.).

Хошун князы Минибазардың басыбайлы шаруасы болған. 1903 ж. Хошун араттары мен ұсақ тайджилерінің князьға қарсыереуіліне басшылық етті. 1911-18 жылға дейін хошун араттарының феодалдар мен отаршыларға қарсы күресін басқарды. Кейін 1921 ж. революцияға және халықтық-демократиялық Моңғолияны орнатуға белсене қатысты.

## Дереккөздер


Санат:Моңғолия
Ә (кирил)

thumb|left|110px

thumb|right|400px

**Ә** — қазіргі қазақ алфавитіндегі екінші әріп, ауыздың мол ашылып, тіл мен иектің төмен түсуінен пайда болатын  жіңішке ашық дауысты,езу дыбысының таңбасы. Ә - А мен Е нің арасындағы бір дыбыс. Көп әліпбилерде Ә әрпі Е нің қасында қойылған. Бұрыңғы Қазақ әліпбилерінде де Ә Е - ден кейін тұрған. Көбінесе сөздің бірінші буынында қолданылады, екінші буында "А" фонемасымен ауысып, акустика жағынан көмескіленеді. Сондықтан қазақ тілінің жазу жүйесі бойынша екінші буында Ә дудамал естілгенде А жазылады (мысалы, кітап, Сәбира). Ә негізінен араб, парсы тілдерінен енген сөздердің бірінші буынында айтылады. Соған орай, қазақ тілінде, кейбір түркі тілдерінде Ә дыбысының қалыптасуы  шығыс тілдерінен келген сөздердің артикуляциялвқ ыңғайласуына байланысты деген пікір бар. Алайда әкел (алып кел), әпер (алып бер) тәрізді сөздердің  құрамындағы Ә - ассимиляцияның нәтижесі. Ә қосымшалар құрамында қолданылмайды.

## Басқа тілдердің әліпбилерінде қолдануы:
### Кириллица

## Дереккөздер


Санат:Кириллица
Қазіргі әскери рәсімдер

Қарулы Күштер қатарында қалыптасқан ілтипат білдіру, қастерлеу рәсімдері қалыптасқан. Қазақстан Респуликасының Қарулы Күштерінде шетел мемлекеттерінің жоғары лауазымды басшыларын қарсы алу, шығарып салу салтанатында ҚР Презинденті әскери бөлімшелеріге келген кезде, елін қорғау жолында қаза тапқан жауынгерлердің ескерткіштері мен зираттарына гүлдесте қою сәтінде, жауынгерлік туды алып шыққанда, әскери қызметкерлерді, сондай-ақ мемлекетке ерекше сіңген азаматтарды жерлеу кезінде әскери рәсімдер жасалады.
      Әскери қызметшілер бір-бірімен жолыққан кезінде құрмет көрсетіп, сәлемдеуге тиіс. Әскери құрмет көрсету тәртібі жарғыда, нұқаухатта және айрықша нұсқауларда белгіленген.
       Қазақ халқында "Ер қаруы-бес қару" деген мақал сөз бар. Ол жай қару емес,соғыс құралы, тек әскери адамның соғыста қолданатын жеке жауынгерлік қару. Дәстүр бойынша, батырлардың ер қаруының бесеу болып қалыптасуы әр түрінің айқаста бірін-бірі ауыстыра алмайтын тек өзіндік маңызын, жұмсалуы орнына байланысты .Бұл-ату, кесу, түйреу, шабу және соғу тәсілдері. Осыған сәйкес жауынгерлік құралдарға атуға, түйреуге, кесуге, шабуға, соғуға арналған қарулар жатқызылған.
        Көшпелі халықтарда ер қаруы қолданылатын түрлі әскери салт-дәстүрлер қалыптасқан. Ер құралын  аса қадірлеп, кие тұтқан батырлар өз қаруларына жеке ғасырларда семсер немесе қылыш әміршілердің таққа отыру рәсімінде патшалық дәреже белгісі болған заттардың құрамына кірген. Қазақ хандарын ақ киізге көтергенде олардың белдеріне алтын қылыш байлаған.
Мамыт (Шығыс Орал) қоңыр көмір кені орны

**Мамыт (Шығыс Орал) қоңыр көмір кені орны** — Орал сырты үстіртінің шығысындағы Мамыт өзенінің алабында, Ақтөбе облысы, Қарғалы ауданы, Бадамша кентінің шығысында 25 км жерде орналасқан. Кен орны 1994 жылдан игерілуде. Қоңыр көмір қоры 0,6 млрд.т. Жылына орта есеппен 433,6 мың т  тауарлы көмір өндіріледі. Тұрмыстық отын ретінде пайдаланылады.

## Геологиясы мен сипаты
Геологиялық барлау жұмысы 1951-1960 жылдары жүргізілген.
* Көмір қабаты орта юра дәуірінің саз және алевролит қабатындағы көмірленген ағаш қалдықтары бар ұсақ түйіршікті құмда шоғырланған. 
* Шөгіндінің қалыңдығы 400 м-ге жуық, ортаңғы бөлігінде қимасының қалыңдығы 150-165 м.
* Көмірдің 30 қатының 23-і өнімді саналады. Олардың қалыңдығы 0,7-10 м. Өнімді қаттың тереңдігі оңтүстігінде 5-7 м, кен орнының оңтүстік-шығысында 180-220 м. 
* Негізгі өнімді әрі қуатты қабаты 3-9 м тереңдікте жатыр.

## Құрамы және физикалық қасиеті
* Көмірдің күлділігі 22-28%, кейде 30-40%-ға жетеді.
* Ылғалдылығы 30-40%.
* Ұшықтық заттардың үлесі 35%.
* Меншікті салмағы 1,66, кеуектілігі 50%.
* Жанғыш массасында сутектің мөлшері 4,4%, күкірт 2%, шайыр 3,4%, битум 2,8%.
* Құрғақ отынның жылу бергіштігі 5055 ккал/кг, жанғыш массасынікі 5825 ккал/кг. 

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы кен орындары
Санат:Қазақстан көмір кен орындары
А (кирил)

thumb|left|110px|

thumb|right|400px|

**А, а** — кириллицаға негізделген  әліпбидің  бірінші әрпі.

Иектің төмен  түсіп, тілдің кейін жылжуы кезінде ауыз қуысының кең ашылуынан пайда болатын жуан дауысты дыбыс А әріпімен белгіленеді. Түркі тілдерінде А дыбысының екі түрі бар: 
* қалыпты дыбысталған А
* созылыңқы дыбысталатын А.

Қазақ тілінде  алғашқысы қалыптасқан. Созылыңқы дыбысталатын А-ның сөз мағынасын  ажырататын (фонематикалық) мәні бар. 5-8 ғ-да түркі  халықтары қолданған алфавитте (Орхон-Енисей жазуы) А төрт түлі таңбаланған. Бұлар көрші дауыссыздың ыңғайына қарай бірде А, бірде Е болып оқылған. Бір мәтін ішінде  екі түрлі таңба жарыса қолданылмаған. 9-14 ғ-да қолданылған алфавитте ("Көне ұйғыр жазуы") А сөздің басында бір түрлі, ортасында екінші түрлі, соңында үшінші түрлі жазылған. Түркі халықтары пайдаланған араб жазуында А екі түрлі жазылады.  Дүниеде белгілі көп алфавиттің арғы негізі болған ескі семит (финикия) жазуында бұл әріп "алеф" (дене) деп аталған. Өйткені ол өгіздің басын бейнелейтін иероглиф арқылы таңбаланған. Осыдан ескі грек алфавитіндегі α (альфа) және көптеген халықтар  әліппесіндегі А қалыптасқан. 

А символ ретінде де қолданылады. Латын алфавитіндегі А тек дыбыс таңбасы ғана емес, "бірінші", "бастама" деген ұғымды да береді. Грек тілінен ауысқан кейбір сөздерде А болымсыздық  мағынаны аңғартады (мысалы, "аморф" - формасыз, "авитаминоз" - витаминсіздік).

## Компьютерлік кодтау

## Дереккөздер


Санат:Кириллица
Қараөзен гипс кен орны

**Қараөзен гипс кен орны** - Атырау қаласының жанында орналасқан кен орны. Кен күмбезінің аумағы 25 км2-ге жуық. Кен орны пайдаланылуда.

## Геологиясы және құрамы
* Гипстің қалыңдығы 70 м-ге жетеді.
* Алғашқы белгіленген қоры 6,312 млн.т, орташа қалыңдығы 2,4 м. Барланған гипс тасының қоры 30 млн.т.
* Гипстің түсі сұрғылт, кристалдығы әр түрлі, көбінесе сазды, карбонатты болып келеді.
* Жыныстардағы гипстің мөлшері 81,6%-дан 90,5%-ға жейін жетеді.

## Химиялық құрамы
* SO3 - 21,7-26-53; 
* К2O2 - 0,4-1,61; 
* CaO - 24,08-31,68; 
* MgO іздері; 
* H2O - 12,94-19,6. 

## Тағы қараңыз
* Кен орны
* Қазақстанның кен ресурстары  

## Дереккөздер

Санат:Атырау облысы кен орындары
Б

thumb|left|110px|

thumb|right|400px|

**Б**, **б** — кириллицаға негізделген алфавиттерінің  әріпі.

Еріннің бір-біріне әуелі нық тиіп, артынша ашылуынан пайда болатын қазақ тіліндегі ұян дауыссыз дыбысты белгілейтін графикалық таңба. Б сөздердің тек қана басы мен ортасында кездесіді. Кейбір лексемалардың соңына "б" жазылғанымен, ол "п" болып естіледі: мысалы, жазылуы - араб, айтылуы - арап. Екі дауыстының ортасында келген "б" дыбысы (жылдам сөйлеген кезде) ызың дауыссызға айналады.

## Кодтар кестесі

HTML жүйесінде бас әріп «Б»-ны  **&amp;#1041** деп немесе **&amp;#x411**, ал кіші  «б» әріпін -  **&amp;#1073** деп немесе  **&amp;#x431** деп белгілейді.

## Дереккөздер


Санат:Кириллица
Қаратайқыз мұнай кен орны

**Қаратайқыз мұнай кен орны** — Атырау облысы, Мақат ауданы, Доссор темір жол стансасының шығысынды 85 км жерде, Каспий маңы ойпатының шығысында орналасқан. Кен орны 1948-1960 жылдары барланып ашылған.

## Геологиясы мен сипаты
Кен қосқанатты тұз күмбезді құрылымнан тұрады.
* Неокомда 6, юрада 1 мұнайлы қабат барланған. Неоком қабаттары  құрылым шоқтығында 260 м, юранікі 359 м тереңдікте.
* Иірімдердің биіктігі 11, кеуектілігі 20 м.
* Мұнайлы қабаттар терригендік таужыныстардан түзілген, коллекторлары кеуекті.
* Қабаттардың мұнайға қаныққан қалыңдығы 16 м (неоком) және 5 м (юра)

## Құрамы
* Коллекторлардың ашық кеуектілігі 25-30%.
* Мұнайға қанығу коэффициенті 0,9.
* Мұнайдың тығыздығы 894-899 кг/м3.
* Күкірті аз - 0,32%.
* Парафині аз - 0,64%.
* Шайырлылығы жоғары - 28%.

Санат:Атырау облысы кен орындары 
Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
В (кирил)

thumb|left|110px|

thumb|right|400px|
**В, в** — кириллицаға негізделген әліпби әрпі.

Төменгі ерін мен жоғарғы тістің жуысуынан жасалатын дыбысты белгілейтін таңба. В - жасалу тәсіліне қарай ызың, дауыс қатысына қарай ұяң дыбыс. Қазақ тілінің байырғы дыбыс жүйесінде В әріпіне сай фонема жоқ. Сөз соңында "ф" дыбысталады: мысалы, Үсеініф (айтылуы) - Үсенов (жазылуы). 

## Кодтар кестесі

HTML жүйесінде бас әріп «В»-ны  &amp;#1042 немес &amp;#x412;, ал "в" кіші әріпті — &amp;#1074; немесе &amp;#x432;. деп белгілейді.

## Дереккөздер

Санат:Кириллица
Лақтыбай мұнай кен орны

**Лақтыбай мұнай кен орны** — Каспий маңы ойпатының шығысы, Ақтөбе облысы, Байғанин ауданында орналасқан. Кен орны 1988 жыл жылы ашылған, барлану үстінде.

## Геологиясы мен сипаты
* Лақтыбай көтерілімі КТ-II тас көмір қатқабатының карбонатты кемерінің жиегі мен беткейі аумағында орналасқан. Көтерілім оңтүстік жағынан терригендік ортаңғы визе шөгінділерінің қатқабатында байқалатын ендік бағыттағы жарылымдармен шектелген және өлшемдері 3,5х2,2 км, амплитудасы 300 м болатын 3900 м-лік изогипспен шектелген дөңді (төбені) құрайды. 
* Іздестіру ұңғымаларының деректері бойынша кеннің геологиялық құрылымын қалыптастыруға палеоген, бор, триас, жоғарғы пермь, кунгур жыныстары қатысқан. Қиманың тұзасты бөлігі үш литологиялық-стратиграфиялық шөгінділерден құралған. Терригендік қимада 7 өнімді қабат бөлінген.
* Негізгі блок шегіндегі  мұнайлы қабаттың қалыңдығы 0,8-9,4 м, коллекторлардың ашық кеуектілігі 13,1-17,2%, мұнайға қаныққандығы 42,5-62,4%.
* Тәулігіне 1,6-27 м2 мұнай шығады.

## Құрамы
* Мұнайдың тығыздығы 820-849 кг/м2.
* Күкірті аз. 
* Парафин мөлшері 1,32-4,9%. 

## Дереккөздер
 

Санат:Ақтөбе облысы кен орындары 
Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Айтуар (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Айтуар** — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы, Архангель ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Пресновка ауылынан оңтүстікке қарай 38 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 299 адам (161 ер адам және 138 әйел адам) болса, 2009 жылы 213 адамды (105 ер адам және 108 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) елді мекендері
Афалина

**Афалина** немесе **Атлант дельфині**, **Тұмсықты Атлант** () — сүтқоректілер классының киттәрізділер отрядына жататын дельфин. Атлант мұхитында тіршілік етеді.

Афалина 3,7 метрге дейін өседі, 635 келіге дейін салмақ қоса алады. Төбесіндегі бір танау тесігі болады. Төрт – бесеуден бірігіп, үйір болып жүреді. Белгі беру үшін күрделі дыбыстарды пайдаланады, яғни эхолокация аппараты жақсы дамыған. Афалинаның дене пішіні – сүйір, басы – жұмыр, түмсығы алға қарай шығыңқы, арқасында орақ тәрізді биік қанаты болады. Жүзу қанаты жалпақ, сәл қисықтау біткен. Терісі серпімді келеді. Афалина қорегін, негізінен, судың беткі қабатынан аулайды. Күніне 8- 15 келі балық жейді. Орта есеппен 25-тен 50 жылға дейін өмір сүреді.

Атлант дельфинінің терісі сырғақ келеді. Арқа тұсының терісі - сұр түсті, ішкі жағы - ақшыл, кейде алқызыл түсті болады. Оның тістері - өткір әрі үшкір. Бұл дельфинді әлемнің тропиктік және қоңыржай белдеулердегі сулардан кездестіруге болады. Көпшілігі теңіз жағалауына жақын жүреді. Сондай-ақ олар шығанақтарды да мекендейді. Атлант дельфинінің ұрпағы анасының жанында 3 жылға дейін жүреді. Балық, шаянтәрізділер, кальмар, сегізаяқтармен қоректенеді. Ең сүйікті қорегі - кальмар мен балықтар. Жалғыз танау тесігі төбесінде орналасқан, дельфиндер оқтын-оқтын су бетіне көтеріліп, осы тесік арқылы ауамен тыныс алады. Шамамен 2 минуттай тыныс алса, соның өзі біраз уақыт су астында жүруіне жеткілікті. Бұл дельфинді Солтүстік Каролина, Оңтүстік Флорида және Батыс Мексика шығанағындағы ішкі сулар мен жағалаулардан жиі кездестіруге болады. Тұмсықты Атлант дельфині үйір болып тіршілік етеді. Саны 100-ден асқан үйірін "үлкен шоғыр" деп те атайды. Бұл дельфиндер 300 м тереңдікке сүңги алады және су бтінде 6 м биіктікке дейін шоршиды.

## Дереккөздер

Санат:Дельфиндер
Жыланқұйрықтар

Офиура -  омырқасыздар бөлімі тікентерілілер типіне жататын су жәндігі. Офиура теңіз немесе мұхит табанындағы губкалардың және өзге де отырықшы жәндіктердің денесінде немесе өздігінше тіршілік етеді. 1500 түрі кездеседі. Қызыл, қоңыр, сары, жасыл сары және қара түстері бар. Офиураға жақын туыс болып келетін  «кәрзеңке жұлдыз» деген жәндік бар. Сырттай қарағанда теңіз жұлдыздаына ұқсайды.  Денесі диск тәріді домалақ, одан шығатын без иілгіш ұзын қолдары бар. Қолдары бірнеше буыннан, қозғалысқа келтіріп тұратын бірнеше ішкі омыптқалардан құралған. Офиураның бес бұрышты ауызы құрсағының ортасында. Оны айландыра бес жақ сүйек орналасқан. Жақ сүйектің артында еңеші бар. 

## Дереккөздер
1100 қызықты деректер

Калыбай Салтанат (талқ) 16:16, 2014 ж. сәуірдің 18 (ALMT)

Санат:Тікентерілілер‎
Үлкен сирен

**Үлкен сирен** () – жыланбалық тәрізді қосмекенді. Оның саламандралар тұқымдасына жататын-жатпайтындығы әлі анықталмаған.  Үлкен сирен – суда тіршілік ететін саламандра.  Оның дене тұрқы цилндр тәрізді. Желбезігі өте үлкен, қызыл қоңыр түсі.  Арты аяғы болмайды. Алдынғы ескекке айналған аяқтарда төрт саусағы бар. Сирендердің ең ірісі 48 – 97 см-ге дейін жетеді. Қатты мұрттары арқылы қандай жерде жүргендерін сезіп отырады. Танауы жоғары орналасқан. Басы – үлкен, бірақ  миынық көлемі барлық сүтқоректілермен салыстырғада кіші болады. Қара түстісі  де, қоңыр түстісі де болады; астыңғы жағы сұр немесе сары түсті. Жас сирендердің бауырында ашық түсті жолақтары болады. Ол жасы ұлғайған кезде кетіп қалады. Екі жағында сұр немесе жасылдағы бар. 

## Дереккөздер
1100 қызықты деректер

Санат:Құйрықты қосмекенділер
Шар балықтар

**Шар балықтар** -  сүйекті балықтар класының инеқұрсақты балықтар отряды жатады. Инеқұрсақты балықтар морфологиясы жағынан арқа жотасы үлкен жайра тұқымдас балықтарға ұқсас.  Бұл балықтар морфологиясы жағынан арқа жотасы үлкен жайра тұқымдас балықтарға ұқсас. Бұл балықтардың «тетраодонтида» тынша ғылыми атауы астыңғы және үстіңгі төрт үлкен тісіне байланысты қойылған. Шар балық бұл тістерімен шайтантәрізділер  мен ұлулардың қабыршағн талқандайды, негізгі жемтігі - қызыл құрттарды жейді. Көптеген түрлерінің денесінде улы таксиндер жиналады. Шар балықтардың денесі мен ішікі ағзалары адам үшін өте улы. Әйтсе де, олардың еті Жапония мен Корея да таңсық тағам болып есептеледі. Инеқұрсақты балықтар Африка, Оңтүстік-Шығыс Азияның тұздылау және тұщы суларында көп тараған.

Шар балықта қабыршақ болмайды, денесін тікенек жапқан. Басы- үлкен әрі жуан.

## Дереккөздер
1100 қызықты деректер

Санат:Балықтар
Жарық құйрықты жыланбалық

Жарық құйрықты жыланбалық  сүйекті балықтардың жыланбалық тәрізділер тұқымдасына жатады. Атлант мұхитының солтүстік бөлігінде тіршілік етеді. Жарық құйрықты жыланбалықтың кейбір түрінің  денесінің ұзыгдығы – 60 см, кейбір түрлерінікі 2 метр болады. Денесі – ұзын, әрі жіңішке. Сыртынан қарағанда, жыланбалыққа ұқсайды. Ауызы өте үлкен, бірқазан тұмсығының астындағы қапшықтарына ұқсас созылмалы үлкен жұтқыншағы және сансыз көп қисық тістері бар. Титімдей көздері жарық детекторының қызметін атқарады. Қабыршағы – өте ұсақ, терісі қалың, шырышты. Ұзын құйрығы денесінің төрттен үш бөлігін алады. Құйрығының жіңішке ұшында жарық шашып тұратын мүшесі болады. Оның сәуле шығаруы жыланбалықтың денесінде тіршілік ететін симбионттаға байланысты. Жас жыланбалықтар  800 метр тереңдікте жүреді. Ал ересек жарық құйрықты жыланбалықтар көбінесе 2000 метр тереңдікте тіршілік етеді. Жыланбалық аузын үнемі ашып жүреді, ол аудың қызметін атқарады. Жемтіктер оған өздері келіп түсіп жатады.

## Дереккөздер
1100 қызықты деректер

Санат:Жыланбалықтәрізділер
Г

thumb|left|110px|

thumb|right|400px|

**Г, г** — кириллицаға негізделген әліпби әрпі.

Тіл ортасының қатты таңдайға тиіп, кері қайтуы әрі дауыс шамалдығының қатысуы арқылы жасалатын ұяң дауыссыз дыбысты таңбалайтын әріп. 

Қазақ тілінде Г дыбысы тек қана жіңішке дауыстылармен (ә, е, ү, ө, і) тіркесіп айтылады (тегеш, өгіз). Г дыбысы сөздің басында сирек қолданылады (гүл, гауһар). Сөз басындағы К, алдында басқа сөз болса Г-ға айналады. Мен келдім-(айтылуы: мен гелдім). Қазақтың байырғы сөздерінің аяғында келмейді, бірақ кейбір термин сөздердің соңында кездесіп, сөйлегенде "к" болып естіледі: жазылуы - педагог, айтылуы - педагок.

## Кодтар кестесі

HTML жүйесінде бас әріп «Г»-ны   &#1043  немесе  &#x413, ал кіші  «г» әріпін -   &#1075  немесе  &#x433  деп белгілейді.

## Дереккөздер


Санат:Кириллица
Эндрю тұмсықты киті

**Тұмсықты Эндрю киті** басқа киттерден өзгешелеу. Бір қарағанда, олар тұмсықбет киттерге де суасты киттеріне де ұқсауы мүмкін. Әйтсе де, олардан айырмашылығы жер мен көктей. Ұзындығы- шамамен 4,5 м. Олар кішкентай болғанымен серпімді. Аузы үлкен, әйтсе де, әлсіз. Арқасында үшбұрышты қанаты бар. Бұл киттің аналықтары аталықтарына ұқсамайды. Аталық киттердің түсі қара немесе қара көк болып келеді. Тұмсықты Эндрю китінің тұмсығының астында саңылауы бар. Одан екі тісі әрдайым көрініп тұрады. Бір қызығы, мұндай өзгешелік Тұмсықты Эндрю китінің аталығында ғана болады. Тұмсықты Эндрю китін Солтүстік Үнді мұхиты мен Батыс Австралиядан, Виктория мен Тамсаниядан, Солтүстік, Оңтүстік Стюард, Кэмпел аралдары мен Жаңа Зеландиядан кездестіруге болады. Тұмсықты Эндрю киті жаз- күз маусымдарында көбейеді. Жаңа туған киттің ұзындығы 2,2 метрге дейін жетеді. Тұмсықты Эндрю киті мұхиттың 10- 20° С болатын тереңдігінде жүзеді. Олар -54° С- қа дейінгі суық суда тіршілік етуге бейімделген.

## Дереккөздер


Санат:Тісті киттер
Электронды сағат

thumb|250px|right|Электронды сағат|
**Электронды сағаттың** қолға тағатын (кернеуі 1,5 В өте шағын гальваникалық элементтен қоректенетін), столға қоятын (220 В кернеулі айнымалы ток желісінен не 1,5 В кернеулі «А—316», «Крона» элементтері арқылы жұмыс істейтін) және автомобильге қоятын (кернеуі 12 В аккумулятордан қоректенетін) түрлері шығарылады. Гальваникалық бір элемент сағаттың кемінде 12 ай жұмыс істеуін қамтамасыз етеді. Айнымалы ток желісінен жұмыс істейтін сағаттарда токтың қосымша көзі де (гальваникалық элемент) пайдаланылады; кернеу беру әлдеқалай үзіліп қалса, сағат автономды қоректену көзіне автоматты түрде қосылады. 

Қазіргі таңда электронды сағаттарды жақсартып, смарт-сағаттар ойлап табылған. Олардың функциялары біршама жақсарып, камера, жүрген жолды, жүрек соғысын есептейтін құралдар енгізілген. 
## Дереккөздер


Санат:Сағаттар
Электронды-механикалық сағат

thumb|Механикалық үстел сағаты.
**Электронды—механикалық сағат**. Электронды—механикалық сағаттың сыртқы пішіні механикалық сағаттарға ұқсас болады. Олар негізінен қабырғаға іленетін немесе столға қоятын, ал кейде қол сағаты түрінде шығарылады да, «373», «Крона» және 1,5 В өте шағын батареялардан қорек алады. Уақыт өлшеу (механикалық сағатқа ұқсас) цифербладтағы тілдің қозғалысы (сағаттық, минуттық және секундтық) бойынша жүргізіледі. Мұндай сағаттарды электронды блоктын басқа электрлік синхроны немесе электр двигателі бар. 
## Дереккөздер

Санат:Тұрмыстық техника
Африка фонар акуласы

**Африка фонар акуласы,** яғни **Далатид**- кішкентай тікенекті акулалар отрядына жатады.
*Бұл акуланың құйрығы, қанаты, сондай- ақ тұмсығы- ұзын. Ал құрсағы құйрық жағына қарай орналасқан. Желбезегі- тыныс алу саңылауына қарағанда қысқа, көздері онша үлкен емес. Жоғары жағында 3 жұп өткір тісі орналасқан. Алдыңғы жүзбеқанаты- үлкенірек, екінші жүзбеқанаты құйрық жағында орналасқан.
*Африка фонар акуласы аналығының ұзындығы- 24 см, ал аталығы 23 см ғана болады. Денесінің жоғарғы жағы- қоңыр сұр түсті, ал құрсақ жағы- қара. Денесі жылтылдап тұрады. Оның екінші жүзбеқанаты- алдыңғы жүзбеқанатына қарағанда үлкендеу.
*Бұл кішкене акулалар Шығыс Атлант, Гвинея, Нигерия, Ангола суларында кездеседі. Олар жұмыртқа салу арқылы көбейеді. Тұмсықтары жіңішке, доғалдау. Бұл акулалар 300-2000 метр аралығындағы тереңдікте тіршілік етеді. Африка фонар акуласын көбінесе Атлант мұхитының шығысынан жиі кездестіруге болады.

## Дереккөздер

Санат:Акулалар
Лимон акуласы

Лимон акуласының **"лимон акуласы"**деп аталу себебі терісінің сары,қоңыржай сары түсті болуынан.Лимон акуласы өзінің үлкен тұмсығымен,домалақ мұрнымен және абайжадай аузымен танымал.
### Биологиялық сипаттамасы
Лимон акуласы таяз тропиктік суларда тіршілік етеді. Балықтармен, лақамен ,тікенді балықпен,құстармен,сонымен қатар шаяндармен қоректенеді. Лимон акуласы көбінесе өзен сағасында,шығанақтар мен айлақтарда жүзіп жүреді.
*Оның денесінің үстіңгі бөлігі-қошқыл сары,кейде қоңыржай сары болса ,астыңғы бөлігі,яғни қарын тұсы ақшыл сары немесе сары түсті болып келеді.Бұлардың жүзбеқанаттары қысқалау.Бірақ оның екі жағындағы бес-бестен он желебезегі бар. Лимон акуласының ұзындығы 12-15 жылда 2 метрге жетеді.Олар өз қонысын дәл осы кезде ауыстырады.Таяз судан терең суға қарай көшеді. Дегенмен олар өте терең суларды ұнатпайды. Олар тропикті суларда тіршілік етеді.Аналығы жыл сайын 20 шақты акуланы өмірге әкеледі.Жаңа туған лимон акуласының ұзындығы 60-70см болады.
## Таралуы
*Тынық мұхиты
*Оңтүстік Америка
*Батыс Африка
*Мексика шығанағынан да кездестіруге болады.
## Тағы қараңыз
*Акула
## Дереккөздер


Санат:Акулалар
Юй

**Ұлы Юй** – Қытайдың аызға айнплған ежелгі патшарының бірі. Өзінің дарыны мен күш-қабілетін ол император Яоның билігі кезінде көрсетті. Оның есімі Қытайдың шет аймағын басып қалған су тасқыны кезінде суды кері қайтара алуымен әйгіленді. 
Осыдан кейін оған Қытай жерін тоғыз провинцияға бөлу жұмысы тапсырылды. Б.з.д. 2278 жылы Юй бұл тапсырманы сәтті орындап шықты. 
Аңызға сенсек, император Яоның тұсында Қытай елінде су тасқыны жиі орын алған. Соның салдарынан егіс алқаптары су астына қалып, үйлер қирап, халық үнемі көшіп-қонумен болған. Яо бұл істі Юйдің әкесі – Гуньге тапсырады. Гунь тоғыз жыл бойы су тасқынымен алысады, бірақ тасқын одан әрі күшейіп, дес бермей кетеді. Яодан кейінгі император – Шунь Гуньді дарға асып, су тасқынымен күресуді оның ұлы Юйге тапсырады. Юй каналдар салғызып, өзен арналарын тазартып, судың теңізге қарай ағуын қамтамасыз етті. Осылайша, Юйдің 13 жыл бойғы еңбегінің арқасында су тасқыны басылып, су теңізге ағатын болды. Халық қайтадан егіншілікпен айналыса бастады 
Юй таққа б.з.д. 2205 жылы отырып, Ся әулетінің негізін қалады. Сөйтіп Қытай б.з.д. 1766 жылға дейін басқарады. 

## Дереккөздер
Айғырұшқан

**Айғырұшқан** – Қазақстан аумағында орналасқан ежелгі қорым, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археология ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Арыс қалалық әкімдігіне қарасты Қожайтоғай ауылынан 25,5 км оңтүстік-шығыста, Айғырұшқан тауының үстінде. 

2004 жылы Отырар мемлекеттік археологиялық қорық-музейінің және Шымкент қалалық археологиялық және этнологиялық экспедициясы зерттеген. Айғырұшқан тауы солтүстік-шығыстан, оңтүстік-батысқа қарай созылып жатыр. Тау үлкен екі бөліктен тұрады. 

## Бөліктері

Бірінші бөлігі үлкен, үсті жайпақ, солтүстік-батыс жағы тегіс, оңтүстік-шығыс жағы тік жарлы болып келген. Екінші бөлігі биік шоқы, бас жағы оңтүстік-шығысқа қарай иіліп келген. Айғырұшқан тауында таспен үйілген үлкенді-кішілі 8 және бірнеше ұсақ обалар бар. 

### Бірінші оба
Бірінші оба екі тау жотасының арасында, аумағы 15,80х14,20 м, ортасының тастары алынып сай болған. Аумағы 6 м, тереңдігі 50 см. Оба биіктігі 1,30 см. Қалған жеті оба тау жотасының үстінде жатыр. 

### Екінші оба
Екінші оба жота жиегінен 50 м, оңтүстік жиектен 5 м қашықтықта орналасқан. Аумағы 5,8х5 м, биіктігі 20 см, екіншісі оба мен төртінші оба арақашықтығы 98 м, төртінші оба оңтүстік жота жиегінен 7 м жерде, аумағы 12 м, биіктігі 70 см.

### Ең аумақты оба
Обалардың ішіндегі ең аумақтысы 5 оба жота жиегінен 31 м жерде орналасқан. Аумағы 18х18 м, биіктігі 1,70 см болып табылады. 6-шы оба 5 обамен жалғасып жатыр. Аумағы 9,50х9 м, биіктігі 70 см. Осы 5, 6 обалардың оңтүстік жағында он шақты ұсақ обалар бар. Олардың біразының орындары аласа шұңқыр болып қалған. 6 обадан 33 м қашықтықта 7 оба бар, аумағы 12х12 м, 8х7,50 м, биіктігі 50 см болып келген. Қорым темір дәуіріне жатқызылады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан обалары
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Амазон дельфині

**Амазон өзенінің дельфині** басқа дельфиндерге қарағанда еріншек. Олар 30 жылға жуық өмір сүреді. Бұл дельфин шөбі мол таяз суларда олжасын оңай ұстайды. Сондай-ақ олар таза суда тіршілік етеді. Денесінің үстіңгі жағы - қоңырқай. Құйрық жүзбеқанаты әлсіз болғандықтан, суда тез жүзе алмайды.

Аталықтарының ұзындығы 1,5 метрден 3 метрге дейін барады. Ал аналықтары 2 метрге жуық болады. Салмағы шамамен 161 кг дейін жетеді. Амазон дельфині жайын, пиранья және шаянтәрізділермен қоректенеді. Ол Амазон, Венесуэла, Ориноко өзендерінде, сонымен қатар Колумбия, Эквадор, Солтүстік Перу, Бразилия және Боливияда тіршілік етеді. Амазон өзенінің бойын мекендейтін халықтар арсында осы бір дельфин жайлы аңыз-әңгімелер өте көп. Амазон өзенінің дельфині мамыр-шілде айларында, cу деңгейі көтерілгенде көбейеді. Олар жақсы көреді, сондай-ақ есту қабілеттері де жақсы дамыған. Одар өздерінен ерекше ультрадыбыс шығарып, оның кері қайтқан жаңғырығын қабылдау арқылы өз жемтігін табады.
## Дереккөздер

[нобай|солға|[Дуйсбург зообағындағы Амазондық дельфиндер]]

Санат:Дельфиндер
Санат:Оңтүстік Америка сүтқоректілері
Шиваджи Раджа Бхонсле

Шиваджи Раджа Бхонсле немесе Чхатрапати Шиваджи – 1674 жылы батыс Үндістанда Маратха империясының негізін қалаған үнді ұлтының ұлы батырлардың бірі. 
Ол Үндістанның әсіресе қазіргі Махараштра штатында ұлы батыр саналады. Шиваджидің билікке келуі Деккан жағалауындағы Махараштра штатынан басталды. 
1645 жылы 17 жастағы Шиваджи Торна қамалындағы Биджапур патшалығына сағыс ашып, патшалықты жаулап алады. Бұл оның алғашқы әскери жорығы болатын. 
1647 жылы ол Кондана және Раджаг қамалдарын басып алып, Пуна аймағында толығымен өз билігін жүргізді. 
1654 жылы Шиваджи Батыс Гхат пен Конкан жағалауын бойлап жатқан қамалдарды жаулап алады.
Шиваджи ресми түрде 1674 жылы 6 маусымда Райгад қаиалында таққа отырып, оған Кшатрий Кулавантас лауазымы берілді. 

## Дереккөздер
1100 қызықты деректер.
Калыбай Салтанат (талқ) 21:39, 2014 ж. сәуірдің 18 (ALMT)
Сәндік маталар

**Сәндік маталар**.  Үйдің ішін сәндеуге және жиһаздауға (есік-терезе жабындылары, перделер, дастарқандар, мебель тысы т.б. ) пайдаланылады. Олар химиялық талшықтардан, мата, жүн, зығыр, жібек және басқа да жіптерден немесе аралас талшықтардан тоқылады. Сәндік маталар үйдің ішкі жасауының маңызды құрамдас элементі болғандықтан, интерьердың сипаты, сәндігі мен әсерлілігі соларға байланысты. Маталарды дұрыс тандап арқылы үйдің ішкі көлемі мен пропорциясының көрінісін біршама өзгертуге болады. 
## Дереккөздер
Стереофонды телефон

thumb|right|Стереоқұлақілдіріктер|
**Стереофонды телефон** ( с т е р е о қ ұ л а қ і л д і р і к т е р ) — стереофонды, монофонды музыкалық программаны электрофон, магнитофон, радиоқабылдағыш, телевизор сияқты тұрмыстық дыбыс жаңғырту аппаратураларынан тыңдауға арналған электрлі акустикалық құрал. Екі телефоннан (оң және сол) құралады. 1 не 2 болат серіппе немесе сымның көмегі арқылы құлақты баса басқа кигізіледі. Бөгде дыбыс кедергі келтірмес үшін телефондар дыбыс изоляциялық қасиеті жақсы (мыс., кеуекті резеңке) материалмен тысталады. 
## Дереккөздер
Шаббудин Мұхаммед шах Жахан

Шаббудин Мұхаммед шах Жахан – 1628 – 7658 жылдары ұлы Моғол империясының билеушісі.
 Ол – Бабыр, Хумаюн, Акбар және Жаһангерден кейінгі бесінші билеуші.  Жас кезінде оны Акбар өте жақсы көрген екен.
 Шах Жахан билік еткен жылдар моғолдардың сәулет өнеріндегі «алтын ғасыры» болды. Шах Жахан көптеген аса танымал ескерткіштерді салдырған. Оның ішіндегі ең әйгілісі – Тәж-Махал. Ол Қызыл Форт және Делидегі Джемма мешіті сияқты ғимараттарды қантөгіс шайқаспен қорғап қалды. Ол өзіне өте ыстық ғимарат – ақ Тәж-Махалға ұқсатып, өзіне арнап қара Тәж-Махал салғысы келген.
 1617 жылы оның Деккандағы Лодиге қарсы соғыста көрсеткен ерлігі үшін әкесі оған шах Жахан Баһадүр деген құрметті атау берді. 
1646 жылдары шах Жахан мемлекеттің шекарасын солтүстік-батысқа қарай кеңейтті. 
Шах Жаханның күші қазіргі Тәжкістандағы Бадахшан және Балхқа дейін жетті.  

## Дереккөздер
1100 қызықты деректер.
Калыбай Салтанат (талқ) 21:53, 2014 ж. сәуірдің 18 (ALMT)
Періште акула

**Періште акуласын** "монах акуласы" деп те атайды.

Кейбіреулер оны "құмды албасты" дейді. Періште акулаларының орташа ұзындығы - шамамен 1,2 метр. Оның алып денесі суасты кемесін еске түсіреді. Сол себепті сүңгуірлер мен жүзушілер қауіптенеді. Періште акуланы көргендер тезірек жасырынып қалуға немесе қашып кетуге тырысады. Періште акула шаяндармен, жұмсақ денелі омыртқасыз жәндіктермен қоректенеді. Олар құм астында және теңіз түбіндегі құздарда тіршілік етеді. Періште акула- акуланың ерекше түрі. Оның денесі мығым болады. Ал жүзу қанаттары- үлкен, жалпақ. Жақ бұлшық еттері- созылмалы. Қорегін жағын ашып жүріп ұстап алады. Оның екі арқа жүзбеқанаты бар. Артқы қанаттары болмайды. Оңтүстік жартышардын жылы теңіздерінде тіршілік етеді. Періште акулалар жылдам жүзе алмайды. Ол түсін көк сұрдан күлгін сұрға дейін өзгерте алады. Қарын тұсы аппақ болады. Періште акула туған кезде шамамен 170- см- ге жуық болады. Періште акула 8000 метрге дейінгі тереңдікте өмір сүреді.

## Дереккөздер

Санат:Акулалар
Чулалонгкорна

Ұлы Чулалонгкорна Тайландтағы Чакри әулетінің бесінші патшасы болған. Ол Сиамның ұлы патшаларының бірі саналады. Оны сондай-ақ тайлықтар «сүйікті ұлы патша» деп атаған екен. 
Чулалонгкорна патша 1853 жылы 20 құркүйекте Бангкокта дүниеге келген. Монгкут патша мен Дибсиринди патшайымның ұлы. 
1868 жылы 1 қазанда әкесінің мұрагері ретінде таққа отырды, дегенмен бас министр Чао Прайя Си Сужнавунсэ төрт жыл регент кызметін атқарады. 
Чулалонгкорна 1910 жылы 23 қазанда қайтыс болды. Бұл күн ұлтық мереке ретінде тойланды. Чулалонгкорна үкіметке бөлмелік жүйе енгізу, әкімшіліктің жартылай феодалдық аймағын заманауи провинциялар мен аудандарға бөліп басқару жаңартулар енгізді. Таиландта алғашқы теміржол Чулалонгкорна патшалық құрған тұста – 1896 жылы ашылды. Теміржол Бангкоктан Аютхайға дейін жүргізілген болатын. 

## Дереккөздер
1100 қызықты деректер.
Калыбай Салтанат (талқ) 22:03, 2014 ж. сәуірдің 18 (ALMT)
Арну киті

**Арну киті** немесе **оңтүстік төрт тісті киті** — киттәрізділер отрядына жататын сүтқоректі. Олардың ұзындығы 9 метрге жуық. Ол тұмсықты Байрд китіне ұқсағанымен денесі одан анағұрлым кіші. Денесі қоңыр-сұр, ал басы мен екі бүйірі ақшыл түсті болып келеді. Денесінде аппақ дақтары бар. Басы кішкентай, ал тұмсығы жіңішке, тістері аузы жабық тұрғанның өзінде көрініп тұрады. Аналықтары аталықтарына қарағанда ұзынша болып келеді. Тұмсықты Арну киті топтасып тіршілік етеді. Олардың бір үйірінде 6-10 кит болады. Кейде тіпті одан да көп болуы мүмкін. Киттің осы түрін Тасман теңізінен, Оңтүстік Тынық мұхитында орналасқан Альбатрос Кордильера аралын және Жаңа Зеландиядан кездестіруге болады. Олар мұхит түбін тіршілік ететін балықтармен, жұмсақ денелі омыртқасыздармен қоректенеді. Тұмсықты Арну киті теңіз жағалауына жақын, таяз жерлерде тіршілік етеді. Бұл киттер жазда 34°С суық суда өмір сүрсе, қыста теңіз түбіне қарай кетеді. Ғалымдар олардың теңіздің 7000 метрлік тереңдігінде жүзіп жүргенін байқаған.
## Дереккөздер


Санат:Тісті киттер
Чандрагупта

Чандрагупта Маурия б.з.д. 340 жылы дүниеге келген. Ол Маурия империясының негізін қалады.

Чандрагупта кіші мемлекеттердің басын біріктіріп, үлкен империя құрды. Тарихта Үндістан елінің басые біріктірген алғашқы император ретінде белгілі. Патша тағына отыруы үшін Чандрагупта – Нанда әулеті мен Үндістада Александр Македонский қалдырған грек гарнизондарымен табанды түрде күресті. Нандалармен арада болған шайқаста бір миллион жауынгер, он мың піл, жүз мың атпен бес мың арабшы мерт болды. 

Билікке б.з.д. 317 жылы келген Чандрагупта өзінен бұрынғы билеушілердің әскерін пайдаланды. Нәтижесінде ол 400 мың жауынгер мен 4000 пілге ие болды. Осы күшпен ол бүкіл Солтүстік Үндсітанды алды. Империяны Бенгаль шығанағынан Араб теғізіне дейін созды. 

## Дереккөздер
1100 қызықты деректер.
Мартышкалар тұқымдасы

**Мартышкалар тұқымдасы** () — тар танаулы маймылдардың көбірек тараған тобы. Бұлардың ұрты жақсы жетілген ұрт қалтасы, ұзын құйрығы, жамбас сірісі болады. Оның 140-тан астам түрі  Африкада, Азияда, Еуропада тараған. Екі тұқымдас тармағына бөлінеді:
* Cercopithecinae - Мартышалар (тұқымдас тармағы)
* Colobinae.

Нағыз мартышкалар () негізінен ормандарда тіршілік етеді. Бұлар тропиктік ормандарда топтанып жүріп, өсімдікпен қоректенеді. 

Павиандар ()  — көбінесе үңгірлерді мекендейтін, жартасты тауда болатын организмдер. Әр түрлі заттармен қоректенеді. Кейбір түрлері сүтқоректілерге де шабуыл жасайды. Негізгі таралу аймағы — Африка.

Макакалар () Оңтүстік Азияның орманды жерлерінде өмір сүреді. Көбінесе павиандар секілді таудың тасты жерлерін мекендейді.

## Тағы қараңыз
* Тар танаулы маймылдар

## Дереккөздер


Санат:Приматтар
Өткір тұмсықты Атлант акуласы

**Өткір тұмсықты Атлант акуласы** () – хордалы шеміршекті балықтар тобына жатады. Бұл- өте кішкентай, қорғансыз акула. Түсі қоңыр, жасыл, сұрғылт, көгілдір сұрғылт, ал денесінің төменгі бөлігі ақ түсті болып келеді. Ауыз қуысы өте үлкен және аузының айналасы қатпарлы. Тұмсығы- өткір әрі ұзын. Арқасынан құйрық жүзбеқанатына дейін созылған қара бүйір сызығы бар. Өткір тұмсықты Атлант акуласының ұзындығы 1,2 метрге жуық. Бұл акула Атлант мұхитында, Флорида түбегі мен Ньюфаундленд аралы аралығында, сондай-ақ Мексика шығанағында тіршілік етеді. Өткір тұмсықты Атлант акуласы жаз айларында жағаға жақын 12 метр тереңдікті мекендейді, ал қыс мезгілінде 27 метр тереңдікте болады. Бұл акула- жыртқыш, Ол майда балықтармен, шеміршексіз жұмсақ жәндіктермен және асшаяндармен қоректенеді. Ұрпағын тірі күйінде туады. Ол маусым айында таяз теңіз жағалауына жүзіп барып, 4-7 акуланы өмірге әкеледі. Бүйір тұсында, арқасынан бастап, құйрық жүзбеқанатына дейін созылған қара сызығы бар, бұл- оның басқа акулалардан ерекшелігі.
## Дереккөздер


Санат:Акулалар
Фалес теоремасы

=Фалес теоремасы= 

Егер бұрыштың қабырғаларын қиятын параллель түзулер оның бір қабырғасында тең кесінділер қиса, онда олар екінші қабырғасында да тең кесінділер қияды. 
Бұрыштың қабырғаларымен қиылысатын параллель түзулер бұрыштың қабырғаларында пропорционал кесінділер қияды.

## Трапеция

Екі қабырғасы ғана параллель болатын дөңес төртбұрыш **трапеция** деп аталады. 

Трапецияның параллель қабырғалары табандары, ал параллель емес қабырғалар **бүйір қабырғалары** деп аталады. 

Бүйр қабырғалары тең трапеция **теңбүйірлі трапеция** деп аталады. Егер трапецияның бір бұрышы 90°қа тең болса, онда ол **тікбұрышты трапеция** болады. 

Трапецияның төбесінен табанына түсірілген перпендикуляр оның **биіктігі** деп аталады. 

Қарсы жатқан төбелерін қосатын кесінді трапецияның **диагоналі** деп аталады.

## Үшбұрыштың орта сызығы

Үшбұрыштың екі қабырғасының ортасын қосатын кесіндіні үшбұрыштың **орта сызығы** деп атайды. 

Үшбұрыштың екі қабырғасының ортасын қосатын орта сызық үшінші қабырғаға параллель және оның жартысына тең болады. 

Үшбұрыштың төбесін сол төбеге қарсы жатқан қабырғаның ортасымен қосатын кесінді **медиана** деп аталатыны белгілі. 

Үшбұрыштың үш медианасы бір нүктеде қиылысады және ол нүкте әрбір медиананы оның табанынан бастап есептегенде 1/3 бөлікке бөледі.

## Трапецияның орта сызығы

Трапецияның бүйір қабырғаларының ортасын қосатын кесіндіні **трапецияның орта сызығы** дейміз. 

Трапецияның орта сызығы табандарына параллель және табандарының қосындысының жартысына тең.

## Үшбұрыштың биіктіктері

Кез келген үшбұрыштың биіктіктері бір нүктеде қиылысады. 

Әрбір үшбұрышпен 4 нүкте байланысты:  

1) үш медиана бір нүктеде қиылысады, ол нүкте ұшбұрыштың ауырлық центрі болады; 

2) үш биссектриса бір нүктеде қиылысады, ол нүкте іштей сызылған шеңбердің центрі болады; 

3) үш биіктік бір нүктеде қиылысады, ол нүкте үшбұрыштың ортоцентрі деп аталады; 

4) үшбұрыштың қабырғаларына жүргізілген үш орта перпендикуляр бір нүктеде қиылысады, ол нүкте сырттай сызылған шеңбердің центрі болады. 

Бұл нүктелер **үшбұрыштың тамаша нүктелері** деп аталады.

## Ромб

Барлық қабырғалары тең параллелограмм **ромб** деп аталады. 

Ромбының диогональдары өзара перпендикуляр және олар **бұрыштардың биссектрисалары** болып табылады. 

Егер параллелограмның диогональдары перпендикуляр болса, онда ол **ромб** болады.

Санат:Геометрия теоремалары
Табиғи омлет

**Табиғи омлет**. Шикі жұмыртқаға сүт және тұз қосып, қасықпен әбден көпіршігенше арластырады да, қызып тұрған табадағы майға дайын қоспаны құйып, қатты жанған отта қуырады. Омлет қоюлана бастаған кезде оның екі жағынан пышақпен көтеріп, ортасына қарай иеді, табадағы омлетті табақшаға аударыпсалып, содан кейін үстіне сары май жағып, дастарқанға қояды. 
3 жұмыртқаға : 1 ас қасық сүт, 1 ас қасық сары май керек, тұз татымына қарай. 
## Дереккөздер

Санат:Тағамдар