open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Крафт рут

**  Крафт рут ** (нақты фамилиясы - Бусениус) (1920 жылы туған) — жазушы. 1970 ж. Қазақстанда болып, «Алатау баурайындағы достар» очеркін («Нойе дойче литератур», 1970, № 8) жазды. Онда автор Абай жөнінде бірқатар мәліметтер келтіріп, неміс ақыны И. В. Гетенің «Бақташының түнгі әні» өлеңін аударғанын (М. Ю. Лермонтов арқылы), сондай-ақ оған өзі ән де шығарғанын айтады. Абай шығарған «Қараңғы түнде тау қалғып» атты бұл ән-өлеңнің әуені халықтарды бір-біріне жақындастырып, достық қарым-қатынас жасауға үлкен қызмет атқаратынын атап көрсеткен.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Гидравликалық машиналар

**Гидравликалық машиналар**  — механикалық энергияны қабылдау және қайтару немесе түрлендіру үшін қолданылатын машиналар. Гидравликалық машиналар сорғылар, гидравликалық қозғалтқыштар, гидравликалық берілістер, гидравликалық қозғауыштар болып сараланады.

Техникада іс – әрекеті сұйықтардың тепе – теңдігі мен қозғалыс заңдарына негізделген машиналардың алуан түрі пайдаланылады. Автомобильдер, жүк машиналары мен автобустардағы гидравликалық тежегіштер; тракторлардағы ауыр жүкті көтеруге арналған гидравликалық көтергіштер; гидравликалық түрде көтерілетін орындықтар және тағы да басқа қарапайым түрдегі тетіктер гидравликалық машиналар болып табылады. Өйткені, бұлардың барлығында да сұйықтардың қысым күші пайдаланылады. Қарапайым гидравликалық машинаға көлденең қимасының ауданы әр түрлі болып келген екі жылжымалы поршеньдер орналастырылады. Бір – бірімен жалғастырылған цилиндрлерге сұйық (май) толтырылады.

## Дереккөздер


.

Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Жүзбелі экскаватор

**Жүзбелі экскаватор**  — арнаулы металдан алмалы - салмалы түрінде жасалған және жиналмайтын понтоннан тұрады. Жүзбелі экскаваторды су қабылдағыш құрылыста суды реттеу үшін және магистральды канал құрылысын жүргізгенде, оларды тұнбадан тазалағанда пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Аболиционистер

**Аболиционистер** - қандай да бір заңды немесе әлеуметтік нормаларды жоюды, өзгертуді жақтаушылар. Әдетте АҚШ және Еуропа елдері отарларындағы құлдықты жоюды жақтаушылардың атауы.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Табиғи суды талдау

**Табиғи суды талдау** - табиғи сулардың химиялық және  газдық құрамын және  олардың физикалық, биологиялық және  техникалық қасиеттерін анықтау. Талдау нәтижесінде : 
*сутек ионының концентрациясы (рН), г/дм3 (мг/дм3) немесе г/кг (мг/кг)-мен көрсетілетін судың минералдылығы
*құрғақ қалдығы немесе минералдық заттардың қосындысы; г/дм3 (мг/дм3) немесе г/кг (мг/кг), мг-экв/дм3 
*%-эквиваленттілікпен алынатын K, Na, NH 4  , Mg, Ca, NO3, NO2, Cl, SO4, HCO3  және CO2,, Si иондары анықталды.
Табиғи суды талдаудың толық немесе арнайы түрлері бойынша немесе арнайы түрлері бойынша бұл ардан басқа да ерекше микроэлементтердің мәндері: Вr,J ,Sr, B,Li, Ғе, Аl, Аs, Ва, РЬ, Ni, Со, Zn, Мn, F, Р, Rb, Сs және  бірсыпыра сирек кездесетін (W, Мо, Аg,Аu ж. б.), сондай-ақ радиоактивті элементтердің мөлшері анықталады. Судағы Са мен Мg-дің шамалары бойынша судың жемірлігі есептеледі. Суда еріген газдардың: O2, С02, Н2 S, N2,Ar,H2,Rn,CH4   ауыр көмірсутектердің және  гелийдің мөлшері көлемдік пайызбен немесе мг/дм3-мен көрсетіледі. Физикалық касиеттерінің ішінен: судың меншікті салмағы немесе тығыздығы (Боме градусы), температурасы, мөлдірлігі (лайлығы), түсі, дәмі, иісі аныкталады. Судың биологиялық қасиеттері бактериологиялық талдау бойынша беріледі. Судың техникалык қасиеттерінің ішінен оның құрамындағы иондардың коагуляцияланушылығы (қоюланғыштығы), судың түссізденушілігі, сүзілімділігі, коррозиялығы және  жұмсарғыштығы анықталады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Геннадий Павлович Иванов

**Геннадий Павлович Иванов** (1940 жылы туған) - суретші. Сәндік-қолөнері саласыңда жұмыс істейді. 

Ол 1971 ж. «Абай» атты панно жасады (Мысалы, ағашоймыш, шекіме, жалтырату, жеке жинақтарда, Алматы). Ашық түсті металға жалпақ бедермен шекілген ақынның бет пішіні әрленген тақтайға жапсырылған. Мұңда сән өнеріне тән суреттік шарттылық пен портреттің түп бейнеге ұқсау қажеттілігі біршама сақталған.

## Дереккөздер


Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Қазақстан суретшілері
Кәріздеу мүмкіндігі

**Кәріздеу мүмкіндігі**  — кәріз жүйесінің топырақтағы артық суды арылту (құрғату) мүмкіндігі Кәріздеу мүмкіндігі жоғары болған сайын топырақ тез құрғатылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Кілттік параметр

**Кілттік параметр** (*Ключевой параметр; keyword parameter*) — мәні кілттік сөздің көмегімен берілетін параметр. Кілттік параметрлердің командадағы колдану реті — еркін.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*Ключевой параметр в позиции X со значением "Y" не является строкой ...
*Keyword parameters

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жазық тор

**Жазық тор** — кристаллографияда,бірдей паралеллограмдардың төбелерінде орналасып, бір жазықтықта жатқан элементар бөлшектердің жиынтығы. Кристалдардың  шынайы жақтары жазық торға сай келеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Табиғат
Ибрай Ибақұлы

**Ибрай Ибақұлы** (туған- өлген жылы белгісіз) - Тобықты елінің адамы. Абайдың үстінен арыз жазған кісі. Ибрайдың әйелі Толғанайды баласы Әлмүхамбетпен бірге, дүние-мүлкі, малымен қоса Ибрай Күнтуұлы алып кетеді. Әйелі мен баласын, мал-мүлкін қайтарып беруді сұрап, Ибрай ел билеріне арыз жазады. Билер алқасы Ибрайдың  өтінішін қанағаттандыру туралы үкім шығарады. Бірақ үкім орындалмай, кешеуілдей берген соң Ибрай. Омбыдағы дала генерал-губернаторына арыз жібереді. Арызда «болыс Жақып Алыбайұлы, болыстың кандидаты Мүсірәлі Алыбайұлының, әсіресе барлық іске бұлік ұйымдастырушы Шыңғыс болысының қазағы Ибраһим (Абай) Құнанбаевтың үгіттеуімен әйелімді бермей, қайтармай отыр...»- деп, бірнеше кісінің есімін атап көрсетеді. Ал Абай Толғанайдың Ибрай Ибақұлына қайтуға ниет білдірмей отырғандықтан, оның талабының жөнсіз екенін қуаттаған.	
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Табиғи сулар геохимиясы

**Табиғи сулар геохимиясы** -табиғи сулардың Жердің химиялық элементтер (атомдар) миграциясына қатынасуын зерттейді. Табиғи сулар әртүрлі физикалық күйде және  геосфераларда өзіндік бірлігімен және  материалдық байланысымен қарастырылады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Леонид Данилович Кривощеков

right|thumb
**Леонид Данилович Кривощеков ** (1922-2003)- 22 желтоқсанда Ресейдің Алтай өлкесінің Шипунов ауданындағы Коробейниково селосында туған. М.Горький атындағы әдебиет институтын бітірген. «Огонек» журналының республика бойынша тілшісі, Қазақстан Жазушылар одағының хатшысы болған. Бірнеше өлеңдер жинағы, әңгімелер жинағы, романдары шыққан. Х.Ерғалиевтің, Қ.Жармағамбетовтің, М.Дүзеновтың шығармаларын орыс тілше аударған.

Ұлы Отан соғысына қатысқан. Қызыл Жұлдыз (үш рет), «Құрмет Белгісі» ордендерімен марапатталған.

## Шығармалары
*Өлең жинақтары. -«С открытом сердцем». 1953; 
*У старых тополей. 1955; 
*Поздняя встреча. 1958; 
*Возвращение птиц. 1960; 
*Разлуки и встречи. 1963; 
*Синий апрель. 1969; 
*Взаимность. 1973; 
*Әңгіме жинақтары. - «Не ходи никуда без сердца своего». 1964; 
*Часы разведчика. 1965; 
*Огненное кольцо. Роман. А., «Жазушы», 1968; 
*Война уходит на запад. Роман. А., «Жазушы», 1971; 
*Сотворение мира. Стихи. А., «Жазушы», 1980; 
*Признание в любви. Избранное. А., «Жазушы», 1984.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары

Санат:1922 жылы туғандар
Игорь Всеволодович Крестовский

**Игорь Всеволодович Крестовский ** (1893-1976) - мүсінші. РКФСР-дің еңбек сіңірген өнер қайраткері, профессор «Абай портретін» (1960, гипс, Павлодар облысы көркем өнер музейі қоры), «Абай» (1960, мрамор, Шымкент облысы, Абай колхозындағы ескерткіш), «Абайдың мүсін ескерткішін» (1968, бетон, ақынның туған жерінде) жасады. «Абай портреті» ақынның өз тұлғасынан едәуір қомақты етіп сомдалған. Осы еңбегі автордың Абай туралы басқа жұмыстарына негіз болған.
## Дереккөздер


Санат:1893 жылы туғандар
Санат:1976 жылы қайтыс болғандар
Санат:Абай Құнанбайұлы
Турбореактивті қозғалтқыш

**Турбореактивтік қозғалтқыш** () — компрессоры іске газ турбинасының көмегімен қосылатын әуе-реактивтік қозғалтқыш. Ол компрессормен бір белдікке бекітілген трубинадан, кіретін қондырғы мен реактивтік соплодан тұрады. Ауа ағына диффузор арқылы компрессорға этіп, бірнеше peт қысылады да, жану камерасына түседі, онда сұйық жанармай шашылады. Трубина арқылы өткен ыстық газ қуысқа түсіп, одан кейін атмосфераға шығады. Турбореактивтік қозғалтқыш ұшақ-снарядтарда, бомбалаушыларда, жойғыш-тосып алушы ұшақтарда, көлік және жолаушы ұшақтарында, тік ұшатын ұшақтар мен ұшу нысаналарында қолданылады. Турбореактивтік қозғалтқышы ұшу аппаратының ұшу жылдамдығы 2000 км/сағ-қа дейін жетеді.
## Сілтеме


Санат:Зымырандық қозғалтқыштар
Илеу

**Илеу** — 1) суда (басқа сұйықтықтарда) бір нәрсені үгіп, езіп, араластырып, біркелкі тұтқыр массаға айналдыру. Мысалы, ұннан қамыр илеу. Осындай иленген массаның бір үлесін илем деп атайды. Қамыр илеу процесі өндіріс орындарында арнаулы астауларда механикаландырылған машиналар арқылы жүргізіледі. Машиналардың илеу органдары илеу астауларындағы қоспаларды біркелкі тұтқыр массаға айналғанша араластырады. Үздіксіз және үлесті қамыр илеу машиналары бар. Мұндай органдар асханалық комбайндарда да қолданылады; 2) теріні арнаулы ерітіндіде жібітіп өндеу. 
Иленген теріден тон, әр түрлі сырт киім және т.б. тігіледі.

## Тағы қараңыз
*Сырт киім

## Дереккөздер</span>


Санат:Тағам өнеркәсібі
Сағынбай Ибрагимов

**Ибрагимов Сағынбай** (1955 жылы туған) - қарақалпақ ақыны, жазушы, аудармашы. Ол Абайдың ЗЗ-45-ші сөздерін аударып, 1990 ж. «Қарақалпақстан» бас- пасынан жарық көрген Абай шығармаларының толық жинағында жариялаған.
## Дереккөздер


Санат:Қарақалпақстанда туғандар
Йодтанған су

**Йодтанған су** – құрамындағы йодтың мөлшері ауруларды емдеуге жарамды шамада болатын табиғи су. Ӏшкізіп емдегенде ондағы йод 5 мг/дм3-ден кем болмауы керек.
## Йодты су
Йодтың мөлшері өнеркәсіптік жолмен өндіріп алуға жарамдысу (әдетте 15мг/дм3-ден кем емес).
## Дереккөздер


Санат:Геология
Табиғи сулардағы элементтердің жылыстау (миграция) коэффициенті

**Табиғи сулардағы элементтердің жылыстау (миграция) коэффициенті** — табиғи сулардағы элементтердің орташа мөлшерінің, олар ішінде қалыптасатын таужыныстардың кларкіне қатынасы. 
А=B*10−4:C , мұндағы А – жылыстау коэффициенті; В – табиғи сулардағы әр  элементтің орташа мөлшері, мг/дм3; С – элементтің литосферадағы кларкі (*таралуының тұрақты шамасы*).

## Дереккөздер


Санат:Су шаруашылығы терминдері
Жүзбеорганизм

[right|thumb| alt=A.|220 px|["Жүзбеорганизм"]]

**Жүзбеорганизм** (грек nektos – жүзуші) - судың қалың қабатында ағысқа қарсы белсенді жүзетін организмдер жиынтығы. Өзендер мен көлдерде жүзбеорганизмдер негізінен балықтар. Теңіз экожүйелерінде жүзбеорганизмдер құрамына балықтарға қоса сүтқоректілер (киттер, дельфиндер), ұлулар (кальмарлар), құстар (пингвиндер), қосмекенділер (тасбақалар) кіреді. Кәсіпшілік маңызы бар теңіз жануарларының көпшілігі жүзбеорганизмдерге жатады.

Нектондарға балықтар, кальмарлар, киттәрізділер, теңіз жыландары, сондай-ақ құрлықта көбейгенімен суда қоректенетін жануарлар (ескекаяқтылар, теңіз тасбақалары, пингвиндер, тағы басқа) жатады. Бұлардың денелері сүйір болады және қимыл-қозғалыс органдары жақсы жетілген. Мұхиттық Нектондар – эволюцияның даму барысында кейіннен пайда болған жануарлар. Мысалы, балықтар палеогенде, ал басаяқты моллюскалар мен сүтқоректілер неогенде қалыптаса бастады.

## Дереккөздер


Санат:Мұхиттану
Санат:Ағзалар
Калий-натрийлі дала шпаттары

**Калий-натрийлі дала шпаттары** — минералдар, 1) екі К[АlSI3O8] —Na|АlSі3,O8| фазадан тұратын ортоклаз-қатысты барша деректердің белгілі бір жүйеге келтірілген толық жинағы.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Гүлзия Мұсақызы Қамбарбаева

**Гүлзия Мұсақызы Қамбарбаева** (1939 ж. т.) - әдебиет зерттеуші, Филология ғылымдарының кандидаты, доцент.

Қамбарбаева «Абай лирикасы» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғаған (1974). Диссертациясы мен мақалаларында Абай өлеңдерінің нәзік қырларын, көркемдік ерекшеліктерін, композициялық құрылымын, стильдік сипатын ашып көрсетті. Ғалым ақынның орыс тілінде жарық көрген «Өлеңдер мен поэмалар» жинағына (М. -Л , 1966) алғысөз жазды.

## Дереккөздер


Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Қазақстан әдебиеттанушылары
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары
Абсентеизм

**Абсентеизм** - (лат. *absens*, *absentis*) - қатыспаушы - сайлаушылардың сайлау кезінде саналы түрде дауыс беруге қатыспауы. 

Билік етіп отырған басқару түріне, саяси тәртіпке енжар наразылығы, өзінің құқықтары мен міндеттерін жүзеге асыруда селқостық танытуы. Кең мағынада адамдардың саяси өмірге "менің ісім емес", "менің даусымнан ештеңе өзгермейді" деп немқұрайлықпен қарауы. Үйреншікті санада абсентеизм "саясаттан шаршау" түрінде көрініс табады. Бұқаралық абсентеизм қоғамды басқарудың демократиялық тетіктерін күйретіп, халықты айлалы әрекеттердің нысанына айналдыруы, "жоғарыға" тәуелді, самарқау тұлғаларды қалыптастыруы әбден мүмкін.
Абсентеизм дамыған немесе дамушы демократиялық, тотаритарлық және т.б. кез келген қоғамда болуы мүмкін. Ол сая¬си институттардың тиімділігіне күмәнмен қарау, саяси мәдениеттің төмендігі және т.б. себепті болуы мүмкін.ҚР Конституциясына сәйкес, азаматтардың саяси құқықтарын еркін пайдалануларына шек қойылмайды, сонымен қатар олар саяси өмірге араласпауға, одан бас тартуға ерікті.

## Дереккөздер


Санат:Сайлау
Санат:Конституциялық құқық
Инвентаризация

**Инвентаризация ** - материалдық қондылықтардың (негізгі және айналым қорларының) бар екенін және жай-күйін белгілі бір мерзімде тексеріп, түгендеу.
## Тағы қараңыз
*Инвентарь
## Дереккөздер</span>


Санат:Инвентарь
Файлды бұғаттау

**Файлды бұғаттау** (Заблокирование файла; locking file) — файлға жазылған мәліметті өзгертуге мүмкіндік бермейтін әрекет. Бұл файлдағы мәліметтерді өшіруге немесе басқа атты файлмен ауыстыруға жол бермейді. Бұғаттау нәтижесінде директорияға бұғатты алып тастаған кезде жойылуы мүмкін кодтық байт жазылады. Бұл бұғатты дискіні жазудан қорғаумен шатастыруға болмайды. Соңғы жағдайда бүкіл дискідегі мәлімет өзгерістен сақталады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Латериттті профиль (қима)

**Латериттті профиль (қима)** —ылғал тропиктер мен субтропиктерде таужыныстардың латериттік моруы нәтижесінде жасалады. Түпнұсқа таужыныстардың әр түрлі ыдырауына байланысты тік бағыттағы белдемділігімен сипатталады. Мынадай геохимиялық белдемдер (жоғарыдан төмен қарай) бөлінеді: 1) ыдырай бастаған біршама тың түпнұсқа таужыныстар; 2) бастапқы таужыныстардың негізінен механикалық қирап, тасшақпаға айналған белдемі; 3) ыдырай бастаған таужыныстар белдемі, бастапқы силикаттар гидрослюдаларға, монтмориллонитке, бейделлитке айналады; 4) теңбіл немесе баю белдемі —ала-құла түсті саз тәрізді, бастапқы бітімімен құрылымын толық жоғалтқан тау-жыныстар; 5) жоса (әдетте, ультранегізді таужыныстарда) немесе гематит-гиббситті(бокситті) белдем. Төрттік кезеңге дейінгі түзілімдерде (эрозия салдарынан) Л.п-нің төменгі белдемдері ғана сақталады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Гидравликалық радиус

**Гидравликалық радиус**  — каналдың гидравликалық тиімді қимыл қимасының сипатталуы; ең жоғарғы гидравликалық радиус мәнімен анықталады. Осы қимыл қима ауданының (ω) сумен шыланған периметріне қатынасын R = ω/х гидравликалық радиус деп атайды. Іс жүзінде мелиорациялық имараттар мен ағын сулардың барлық гидравликалық есептеулерінде пайдаланылады, оның ішінде арнаның өткізгіштік мүмкіндігін Шези формуласымен анықтау барысында қолданады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Табиғи сулардың Вернадский жасаған жіктемесі

**Табиғи сулардың Вернадский  жасаған жіктемесі** - жердегі (оның үстіндегі және  астындағы) суларды геохимиялық жүйелеудің дүниежүзілік практикадағы бірден-бір тәжірибесі. Табиғи сулардың химиялык кұрамы мен орналасқан жерінің физикалық-географиялық, геологиялық жағдайларын есепке алу негізінде жасалған бұл  жіктеменің ерекшелігі — мұнда су құрамындағы әрбір элемент атомдарының массалық %- ымен алынады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Парасерпенититтер

**Парасерпенититтер** – орта және қышқыл интрузиялар гидротермаларының доломиттер мен доломиттенген әктастарға әсер етуінен қалыптасқан жапсар-метасоматоздық серпентинді таужыныстар. Апоультранегіздік серпениттерден (ортосерпентиниттерден) темірінің аздығымен және хромшпинелидтерінің жоқтығымен ерекшеленеді. Парасерпенититтермен хризотил-асбестің және жоғары сапалы темірсіз тальктің кендері байланысты.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Кәрізді ағындының модулі

250 px|thumb

**Кәрізді ағындының модулі**— белгілі бір уақытта белгілі бір жер көлемінен жер құрғату желілері (тармақтар) арқылы кәріз суын басқа жаққа бұрып әкету. Оның  өлшемі: бір секунд ішінде литр судың бір гектардан ағып өтуі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Николай Иванович Крутильников

thumb|right|Н.И, Крутильников. "Пейзаж". 1930 жылы
**Николай Иванович Крутильников ** (4.11.1896, Ресей, Киров облысы Калинин село - 13.4.1961, Алматы) -кескіндемеші, Қазақстанның халық суретшісі (1954). Қазан сурет училищесін бітірген (1916). 1921 жылдан Қазақстанда тұрады. 1921 -24 жылдары Семей театрының суретшісі, көркемсурет студиясының ұйымдастырушысы әрі жетекшісі болды. 1928 -29 жылдары республикада тұңғыш ұйымдастырылған көшпелі сурет көрмесіне белсене араласты. 1938 - 56 жылдары Алматы сурет училищесінде ұстаздық етті. Негізгі еңбектері: Қарағанды мен Балқаш кен орындарындағы еңбек адамдарының топтама суреттері (акварель, 1934 - 47), Д.Макаев (1951), Ж.Жабаев (1957) портреттері, "Балқаштың әйгілі мыс қорытушылары" (1935), "Балқаш стахановшылары" (1953), "Марқакөл пейзажы"( 1953).

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Санат:1896 жылы туғандар
Санат:1961 жылы қайтыс болғандар
Жазықтық бойынша шаю

**Жазықтық бойынша шаю** - жаңбырдың немесе еріген судың беткейлер немесе суайрықтар жазықтығы бойынша шаюының әрекеттілігі. Су жазықтық (қабаттық) ағын түрінде ұсақ атыздармен —деллилермен, кейде жылғалар түрінде ағады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Табиғат
Инвентарь

**Инвентарь** (Мүкемел, Түгендік) — шаруашылықта пайдаланатын және өндірістік мақсаттарға арналған әр алуан заттардың жиынтығы, есебі, тізімі.

1. еңбек құралдары 
мен машиналарды қоса саналатын 
мүлік; 2. осы мүлікті санап
жазу.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
## Тағы қараңыз
*Инвентаризация
Паттумдар

**Паттумдар** — құмдарды, құмайттарды және саздарды біріктіретін, алайда бұл  үшеуінің бірде-біреуінің мөлшері жалпы тау жынысы мөлшерінің жартысын да құрамайтын, өңделіп-іріктелмеген тау жынысытар.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Бөген параметрлері

**Бөген параметрлері** — бөгеннің негізгі өлшемдерін орнықтыру параметрлері және
оны пайдалану режімінің негізгі қағидаларын анықтаушы параметрлер. Бөгеннің жұмыс істеуі, пайдалану қағидалары оның су пайдаланушы шаруашылық салаларыңың талаптарына сәйкес жұмыс істеуіне байланысты қарастырылады. Бірінші категориялы Б.п. ретінде су тасуы мен тасқындарды реттеуден басқа — бөгеннің негізгі өлшемдерін анықтаушы мынадай
параметрлерді атап көрсетуге болады: а) қалыпты тежеу деңгейі (ҚТД); о) тайыздану деңгейі (ТД) немесе пайдаланылмайтын көлем деңгейі (ПКД); б) пайдалы сыйымдылық (V); В) пайдаланылмайтын көлем (Vп*k); г) толық сыйымдылық.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Абай аулына саяхат

**«Абай аулына саяхат»** - «Мектеп» (қазіргі «Рауан») баспасынан 1976 ж. жарық көрген очерктер жинағы. Авторы - К. Оразалин. Кітап «*Алатау аясында*», «*Тоғыз жолдың торабы*», «*Шежірелі Шыңғыс*» деген тараулардан тұрады. Онда Абай аулының өткені мен бүгінгісі, тіршілік-тынысы, әсем табиғаты көркем суреттеледі. Абай мен Мұхтар есімдеріне байланысты жерлер тарихы баяндалады, екі алыптың туындыларында суреттелетін кейіпкерлер жайында нақты деректер келтіріледі. Жинақ орта мектеп оқушыларына, мұғалімдерге, көпшілік оқырмандарға арналған. Көлемі 5,2 б. т., 25 мың дана болып басылған.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Табиғи сулардың микроэлементтері

**Табиғи сулардың микроэлементтері**— аз мөлшерде кездесетін және  сулардың химиялык түріне (типіне) себепші болмайтын, бірак су құрамының ерекшелігіне көп әсер ететін микроэлементтер. Табиғи сулардың микроэлементтері тұтастай алғанда судағы барлық еріген заттардың жалпы мөлшерінің 0,01%-дан кемін, ал макроқұрамбөліктер — 99,99%-ын құрайды. Табиғи сулардың микроэлементтеріне: В, Ғ, Р, V, Сг, Мn, Со,Ni, Сu,Zn, Аs, Sе, Вr, Мо, Аg, Сd, Sb, Те, J,Ba,W, Au және  т.б. жатады. Микроэлементтердің тіршілік процестеріндегі рөлі өте зор , олардың көпшілігі биологиялык жағынан белсенді болып келеді. Осындай микроэлементтердің табиғи сулардағы жетіспеушілігі немесе молдығы адамдар мен малдардың эндемия деп аталатын жергілікті ауруларын қоздырады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Шаймардан Қалиұлы

**Шаймардан Қалиұлы** (1910 ж.т.)- агроном. Абайдың жиені. Мағауияның қызы Уәсиладан туған. 

1967 ж. Москвадағы К. А. Тимирязев атындағы ауыл шаруашылық академиясын бітірген. 1945-1982 ж. Қазақ ауыл шаруашылық институтында проректор болып істеген. Алматыда тұрады.

## Дереккөздер


Санат:1910 жылы туғандар
Санат:Абай Құнанбайұлы жобасының мақалалары
Жүйек басын жабдықтау

**Жүйек басын жабдықтау**  — жүйекке су беру үшін пайдаланылатын құрал-жабдықтар: суарушы қалқандар, сифондар, суарушы құбыршалар. Оларға сифон кұбыршасы, металдан жасалған құбыршалар, қамыстан жинақтап буылған салдар жатады. Жүйек басы жаксы жабдықталған кезде, оған су беретін арықтың  жақтаулары мен табаны шайылып бузылмайды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Зымырайды уақыт

**«Зымырайды уақыт»** - Абай шығармаларының 1988 ж. Тбилисидегі «Накадули» баспасынан жарық көрген бір томдық жинағы. Бұл - ақын шығармаларының грузин тіліндегі тұңғыш кітабы. Құрастырып, кіріспе мақала жазған-ақын Ш. 3. Мчедпишвили. Жинаққа Абайдың 29 өлеңі мен «Ескеңдір», «Масғұт» дастандары енген.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Педиплендену

**Педиплендену** - бедердің біршама тегістелуі; негізінен аңғар жүйелерінің төменгі бөліктерінен басталады. Таулар мен жазықтарды тілімдеген аңғарлардың беткейлері бір-біріне параллель шегініп барып бірігуінен педименттерге ұласады. Қатарлас аңғарлар бірігуінен тұтас тау алды жазықтығы — педиплен қалыптасады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Лахар

[thumb|[Сент-Хеленс (жанартау)|Қасиетті Елена жанартауындағы лахар 1982 жылы түзілген]]
**Лахар** — жанартау беткейлерінде сынықты жанартаулық материалдың кратерлік көл суларымен, жауын-шашын не еріген қар суларымен араласуынан түзілетін лай ағыны көптеген түрлері бөлінеді. Мысалы: спессартит, керсантит, минетға, вогезит, т.б. Зерттеулерге қарағанда Л-дің түзілімі тереңдік жарылымдар мен мантия затының балқуымен байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Геологиялық процестер
Кәрізді жуып-шаю машиналары

**Кәрізді жуып-шаю машиналары** —құбырдағы тұнба қалдықтарды жуып- шайып, тазалайтын машиналар; тіркемелі, аспалы және құрамалы болып бөлінеді. Негізгі пайдаланылатын түрлері: Д-910, Д-910А.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Гидравликалық таран

**Гидравликалық таран** — іс-өрекеті құбырдағы гидравликалық дүмпу құбылысын тиімді пайдалануға негізделген су көтергіш. Суды ашық су көзінен, осы су кезіндегі құлаған судың қимыл күшінің есебінен көтереді. Судың құлау биіктігі 20—10 м болғанда, көтеру биіктігі 20—80 м-ге жетеді, алайда осы кезде құлаған судың өтімі көтерілген (айдалған) судың мөлшерінен айтарлықтай (10 есе және одан да көп) көп болады. Гидравликалық таран пайдаланылмайтын су мөлшері жеткілікті ауылдық жерлердегі елді мекендерді және жергілікті көсіпорындарды сумен қамтуда кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Файлды жабу

**Файлды жабу** (Закрытие файла; file closing) — программаның файлмен жұмысты аяқтау операциясы. Бұл әрекетті орындау кезінде барлық өзгерістер дискіге жазылады да, файлға бөлінген буфер босайды, яғни файл жабылады. Windows ортасында — өнделіп жатқан файлды жабу терезенің оң жақ жоғарғы бұрышындағы X батырмасын басу немесе Файл — Жабу командасын орындау арқылы орындалады. Alt+F4 батырмаларын басса да болады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Зигфрид Клейнмихель

**Зигфрид Клейнмихель** (1944 ж. т.)-әдебиетші, түркітанушы, сыншы.

Қазақстан мен Орта Азияда бірнеше рет болған. Ол қазіргі қазақ әдебиеті мәселелеріне арнап Германия баспасөзінде бірқатар мақала жазды.

Зерттеуші Абайдың ұлттық сана-сезімін оятудағы қызметін, Батыс Еуропа мен орыс мәдениетіне деген құштарлығын атап көрсетеді.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Жайылма (жайылмалық терраса)

**Жайылма (жайылмалық терраса)** — аңғар табанынын, тасыған су басып қалатын бөлігі. Биік (бірнеше жылда бір рет су басатын) және төмен (жыл сайын су басатын) түрлерге бөлінеді. Жайылма биіктігі судың көтерілуіне байланысты.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Табиғат
Апат

**Апат** - *( - өзгеріс, төңкеріс)* 
# кенеттен туындаған ауыртпалық, арты қайғыға соқтыратын жағдайлар: қирау, бүліну, жойылу, біреудің немесе бір нәрсенің қаза болуы; аса ірі әскери жеңіліс;
# жеке және қоғамдық өмірде күрт өзгеріске әкелетін күйзеліс; 
# жүйенің қирауына немесе оның жұмыс тәртібінің елеулі бұзылуына әкелетін күрт құрылымдық-функционалдық өзгерістер.

Табиғи-техногендік апаттардың жиілігі мен оны талдау негізінде келесідей түрлерін анықтауға болады: 
* әлемді қамтитын,
* жаһандық,
* ұлттық,
* аймақтық,
* шағын (жергілікті),
* нысаналы апаттар.

Табиғи-техногендік апаттардың жіктелуі талдау әдістері мен жүйелерін, сондай-ақ алдын алу және болжау бағыттарын анықтауға жол береді.

## Апат(теңіз құқығында)
Теңіз құқығында қолданылатын «апат» заң терминінің әдеттегі мәнінен айырмашылығы жүкке немесе жалдау кіресіне (фрахт) — әдейі немесе байқаусызда келтірілген залалды білдіреді.
## Апат сертификаты
Сақтандырылған мүлікке келтірілген залалдың себептері мен мөлшерін, сипатын қуаттайтын құжат. Апат сертификатын негізге ала отырып, сақтандырушы төлем төлеу немесе сақтанушының кінә қоюын қабылдамау туралы шешім қабылдайды.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Зүбайыр Тұрағұлұлы

**Зүбайыр Тұрағұлұлы** (1907-1933) - Абайдың немересі, әйелі Қанағат (Кәкен) Жуантаяқ Тобықты Азубайдың қызы. Одан Кенесары (1928-1933). 3ұбайыр балалық, жастық шағын Абайды көзі көрген ет жақын адамдардың арасында өткізген. 1928 ж. бай-феодалдың тұқымы, алаш ордашының баласы деген айып тағылып, әулетімен бірге жер аударылған. Ол 4-5жылдай қырғыз елінде, Мерке(Жамбыл облысы) маңында, Шымкентте, Ташкентте тұрған. 1933 ж. күзде Бішкекте қайтыс болған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Педогенез геохимиясы

**Педогенез геохимиясы** - топырақ түзілуіне себептесетін геохимиялық құбылыстар жиынтығын зерттейді. Топырақ бейорганикалық (әр түрлі сазды минералдар) және органикалық зат пен газдардың әрекеттесуінен түзіледі. Педогенез процесі әр түрлі климаттық белдеулерде әрқилы жүріп, әр түрлі топырақ типтері қалыптасады. Қазіргіге ұқсас  өзіндік педогенез процестері мезозойда да дамыған.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Виктор Александрович Крылов

**Виктор Александрович Крылов** (1838-1906) - орыс драматургі. 

Оның «Ағысқа қарсы», «Уақыт талабына сай», «Жанұя», «Надя Миронова», «Уланған өмір» т. б. драмалық шығармалары, «Тентектік», «Еркетай», «Бұзақы», «Жазғы қиял» т. б. комедиялары кезінде сахнадан тұспеген. Крылов өлеңде жазған. Ол Г. Э. Лессингтің өлеңмен жазылған «Данышпан Натан» туындысын аударған. Абай драматургтің А. Рубинштейннің музыкасына жазған «Жаралы жүрек» деген романсын аударған («Мен көрдім ұзын қайың құлағанын... »). Бұл шығарманың түпнұсқасын тауып, Абай өлеңімен салыстырып, оның аударма екенін анықтаған - абайтанушы-ғалым 3. Ахметов. Қазақ ақынының сол кезде орыс қауымына драматург ретінде мәлім Крыловтың беймәлім романсын тауып алып аударуы Абайдың ақындық аясының қаншалықты кең болғандығын танытса керек.

## Дереккөздер


Санат:1838 жылы туғандар
Санат:1906 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ресей драматургтері
Лампрофирлік құрылым

**Лампрофирлік құрылым** - лампрофирлерге тән толық кристаллы порфирлік құрылым, онда фенокристер фемалық минералдардан тұрады да, арқауында сиалдық  минералдар болады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Абай аулының ақиықтары

**«Абай аулының ақиықтары»** -«*Қайнар*» баспасынан 1984 ж. жарық көрген кітап. Авторы - Х.Матаев. Кітапта қазақтың ұлы ақыны туып-өскен, Абай есімімен аталатын ауданның шаруашылық, экономикалық, мәдени өсу жолдары нақты деректермен көркем баяндалған. Абайдың 100, 125 жылдық мерейтойларына тоқталып, ақынның бүгінгі мұрасын насихаттаудағы істері жан-жақты жазылған. Көлемі - 8,3 б. т., 3500 дана болып басылған.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Кәрізді лайланудан қорғау

**Кәрізді лайланудан қорғау**  — арнаулы инженерлік және агромелиорациялық жұмыстар арқылы кәрізді лайланудан сақтау шараларының жинағы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Жүйектегіш

[right|thumb| alt=A.|200 px|["Жүйектегіш "]]

Жүйектегіш  —жүйек қазғыш құрал. Оны тракторға тіркелген арнайы топырақ аударғыш түрендері бар культиватормен қазып, суағар арықша ізін дайындайды. Трактор бір өткенде ара қашықтығы 0,4—1,4 метр шамасында болатын 6 жүйек казады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Владимир Родионович Коломиец

**Владимир Родионович Коломиец** (2.11.1935 ж. т., Украина, Переяслав-Хмельницкий ауданы) – украин халық ақыны. 

«Ай», «Ащы шарап», «Партитура», «Переяслав», «Шерапасы» т. б. кітаптарымен Украин оқырманына жақсы таныс. **Коломиец** 1974 ж. «Дніпро» баспасынан жарық көрген ‘’«Абай Құнанбаев»’’ жинағына енген ақынның *«[[Сегізаяқ (өлең)|Сегізаяқ]]»* өлеңі мен *«[[Ескендір (поэма)|Ескендір]]»* поэмасын украин тіліне аударған.

## Дереккөздер


Санат:2 қарашада туғандар
Санат:1935 жылы туғандар
Санат:Переяслав-Хмельницкий ауданында туғандар
Санат:КСРО ақындары
Санат:Украина ақындары
Санат:XX ғасыр ақындары
Санат:Тараса Шевченко атындағы Украина Ұлттық сыйлығының иегерлері
Санат:Украин ақындары
Санат:Балалар ақындары
Санат:Бас редакторлар
Санат:Украина редакторлары
Санат:Украина аудармашылары
Санат:Киев университеті түлектері
Санат:Украина ұлттық жазушылар одағы мүшелері
Алексей Иванович Зотников

**Зотников Алексей Иванович** (1886-1973) - суретші-безендіруші, педагог. Кескіндеме саласында жұмыс істеді. 1934 ж. «Абайдың портреті» үшін (1934, кенеп, майлыбояу, 75 x 64, Қазақстан Республикасының мемлекеттік өнер музейі) кескіндеме саласы бойынша республикада 2-сыйлық алды. Портретте Абай ашық ұлттық нақышта өрнектелген кілем алдында кеуде тұсына дейін бейнеленген. Ақын жүзінің жымиған қалпы және тұлғасының кенеп ортасынан ауытқи салынуы кескінге ширақтық серпінін берген.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қадырбек Әбдіқадырұлы Қаметов

**Қадырбек Әбдіқадырұлы Қаметов** (1952 ж. т.) - суретші. Графика және кескіңдеме саласында жұмыс істейді. Ол «Абай шығармаларының желісі бойынша» атты З беттік топтамасындағы (1986, қағаз, литография. Қазақстан Республикасының мемлекеттік өнер музейі)«Барымта», «Алтыбақан», «Көш» суреттерінде халықтың шынайы тұрмысын көрсеткен. Олар композициялық қуатымен, көлемнің түр-түстік өлшемі, кейіпкерлердің нанымды қарым-қатынасы, кеңістікті дұрыс пайдалана білу тәсілдерімен ерекшелеңеді. Оның Абайдың өлеңдер жинағына (1986-87, «Жалын» баспасы) жасаған иллюстрациясына «Кеш» (мұқаба қабы), «Абайдың портреті» (фронтисписі), 2 жапсарлас беттегі «Алтыбақан», «Барымта» иллюстрациясы, 4 беттік, 10 жартылай беттік суреттері енген. Топтамаға «Шомылып жатқан қыздар» деген шартты атаулы иллюстрация енбей қалған. Абай портреті топтамада жетекші орын алады. Онда ақын пішіні тұлғалы: жарқыраған кең маңдайы, қас пен мұрнының қатулы тұрпаты, кең жанары, жымқырылған ерні - турашыл, күрескер жанның тұлғасын танытады.	

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қалқам-ай, мен үндемей жүремін көп...

**Қалқам-ай, мен үндемей жүремін көп...** - 1898ж. Абай тәржімелеген туыңды. Әрқайсысы 4 тармақты 4 шумақтан тұрады, Көлемі 16 жол. Бұл өлең М. Ю. Лермонтовтан аударылған шығармалардың қатарына қосылып жүрді, бірақ түпнұсқасы көрсөтілмей келді. Дұрысында бұл өлең Лермонтовтан аударма емес, басқа бір ақынның шығармасынан аударылған. Өлеңнің академик  3. Ахметов тапқан түпнұсқасы мынау:

*И ты думаешь, будто я хладен и нем? *
*Малютка, под этим молчанием *
*Таится ужасная буря, зачем Вырываться наружу ей тяжким рыданием?*
*Что я гордо смотрю на презренных людей,*
*Ты за то ли упрекаешь?*
*Но те люди торгуют рукою твоей,*
*Твоим сердцем хотят торговать. Ты их знаешь...*
*Дай мне руку твою! Посмотри мне в глаза! Я без слез горько плакать умею;*
*Тебе легче - ты можешь в слезах выливать Муки сердца, а я! *
*Я родился Мужчиной, я должен безмолвно страдать: *
*Своих собственных слез я б невольно стыдился.*
*Но поверь, если б ты вдруг меня поняла *
*И вгляделась в бесслезные очи: *
*Ты б от ужаса плакать забыла, и я *
*За тебя стал плакать все дни и все ночи.*

Бұл текст Лермонтовтың жаңадан табылган шығармасы деп саналып, 19 ғасырдың 90 жылдары ақын шығармаларының жинақтарында басылып жүрді, бірақ кейін оның шығармасы емес екендігі анықталды. «*Қалқам-ай, мен үндемей жүремін көп*» өлеңі Абайдың аударуында айрықша сыршылдық сипат алып, ұлы ақынның өз сезімдері, толғаныстарынан нәр алып, өте әсерлі лирикалық шығарма болып шыққан. Абай өлеңінде жүрегіндегі қайғы-наланы сыртқа шығармай, іштей тебіренетін байсалды, ұстамды адамның бейнесі әсіресе айқын көрінеді. Орысша тексте лирикалық кейіпкер жүрегін толқытқан жалынның себебін ғашығына «*олар сені саудаға салып жүр, сенің жүрегіңді сатпақшы*» деп түсіндіреді («*Те люди торгуют рукою твоей, твоим сердцем хотят торговать*»), Ал Абай:

*Жүрегімді кескілеп сатып жүрген, *
*Арсыздарды досым деп неге аяймын? »* - 

дейді. Мінеки, мұнда өлеңнің мағыналық жүгі, негізгі салмағы лирикалық тұлғаның, яғни ақынның өз басына ауысқанын байқаймыз. Бұл Абайдың «*Жүрегім менің қырық жамау қиянатшыл дүниеден*» деп толғанатынын еске түсіреді. Орысша «*сердцем хотят торговать*» дегенге қарағанда Абайдың өлеңінде «*Жүрегімді кескілеп сатып жүрген*» болуы да мүмкін (сатып деген сөз салып деп оқылған десек). Бірақ бұл сөз қалай оқылса да, өлеңнің мағынасына одан келетін өзгеріс аз ғана. Өлең 11 буынды қара өлең ұйқасы өрнегімен кестеленген. Алғашқы рет 1909ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «*Қазақ ақыны ИбраҺим Құнанбайұғылының өлеңі*» атты жинақта жарияланған. Өлең басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. 1945 жылғы басылымда 2-шумақтың 1-жолы «*Антұған ел көзіне тек қараймын*» деп басылған. Кейінгі жинақтарда бұл 1909 жылғы басылым және Мүрсейіт қолжазбалары негізінде «*Антұрған ел көзіне тік қараймын*» болып басылып келеді. Абайдың бұл аударма өлеңіне композитор К. Күмісбеков романс жазды.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Зонтаг

**«Зонтаг»** (Зоппіад) - Германияда 1946 жылдан шыға бастаған мәдени-саяси апталық газет. 

Онда 1982 ж. қазақстандық неміс жазушысы Г. К. Бельгердің «Гете» атты мақаласы жарияланған. Мақала Абайдың туған жері -Семей облысы Қарауыл қыстауындағы И. В. Гетенің «Бақташының түнгі әні» («Қараңғы түнде тау қалғып...») өлеңіне ескерткіш ашылуына арналған. Автор Абай аударған неміс ақынының өлеңі халық арасына кең тарағанын зор сүйіспеншілікпен жазады.	

## Дереккөздер


Санат:Германия газеттері
Санат:Неміс тілді газеттер
Пелиттену

**Пелиттену** — дала шпаттарының алғашқы өзгеріс сатысы; өзгерістерінің бұл  сатысында дала шпаттары күңгірттене бастайды, яғни олардың жекедара бөлшектері пелит заттарымен (мысалы, коолонитпен) алмаса бастайды; осылайша өзгерген, яғни күңгірттенген [[дала шпаттарының |дала шпаттарын]] әдетте пелиттенген дала шпаттары деп атайды.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Гидравликалық тасымал

**Гидравликалық тасымал**  — су ағынымен (құбыр немесе каналмен) қатты заттарды тасымалдау. Ол кен өндіру, топырақтан құрылыс объектілерін салу, өзен-көлді шөгіндіден тазарту, қант және спирт заводтарында қант қызылшасын, картоп, астық тасымалдау, қазанды күлден және қождан тазарту сияқты жүмыстарда пайдаланылады. Гидравликалық тасымал қысымсыз және кысымды болып белінеді. Қысымсыз гидравликалық тасымалда материал еңіс орнатылған, іші сұйыққа жартылай толтырылған құбыр, канал немесе науа  арқылы ағызылады. Бұлардағы кысым қалыпты атмосфералық қысымнан артпайды. Қысымды гидравликалық тасымал құбырларында сорғы арқылы қалыпты жағдайдағыдан артық қысым жасалады. Бұл әдіспен жүкті едәуір алысқа (мыс., АҚШ-та көмір 173 км- ге, кен (руда) 115 км қашықтыққа) тасымалдауға болады. Гидравликалық тасымалдың жұмыс өнімділігі мол, құрылысы қарапайым, пайдалану шығыны аз. Бірақ оған көп мөлшерде су және электр энергиясы шығындалады. Бұл тәсілмен кез келген материалды тасымалдай беруге болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Пелиттік құрылым

**Пелиттік құрылым** - құрамының 95%-ынан астамы 0,01 мм-ден кіші түйіршіктерден тұратын  сазды және пирокластық таужыныстардың құрылымы. Пелиттік құрылым ірі пелиттік (мегапелиттік) және ұсақ пелиттік (лептопелитгік) болып екіге бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Адам деп есеп қылма Ағыбайды...

**«Адам деп есеп қылма Ағыбайды...»** Абайдың кейін табылған өлеңі. Көлемі 4 тармақтан тұратын бір шумақ. Тобықтының Көкше атасынан шыққан Ағыбай деген кісі Мұқыр болысындағы 9 бидің бірі болып тұрған кезінде әділдікке берген антынан танып, құдайын ұмытып, қулық-сұмдық жолына түседі. Қара қылды қақ жарып, тура билік құрудың орнына, құлқынның құлына айналып, пара бергендердің сөзін сөйлейтін нағыз су жақпастың өзі болып шығады. Ел сенімін ақтамаған арамза биді Абай өлтіре шенеп, «Адам деп есеп қылма Ағыбайды» деп кесімді үкімін айтып, қатардан шығарып тастайды. Өлең 11 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған. Алғаш рет ақын шығармаларының 1961 жылғы 2 томдық жинағына енгізілді. Басылымдарында ешқандай текстологиялық  өзгеріс кездеспейді.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Апологетика

**Апологетика** - *[грек, аро- logetikos - қорғаушы]* - теология саласы. Апологетиканың мақсаты - ақыл-парасатқа жүгінген дәлелдердің көмегімен дін ілімін қорғау және ақтау. Апологетика католиктік және православиелік дінге жатады, ал протестантизм ақыл-парасаттан сенімнің басым екендігін басшылыққа алып, Апологетиканы теріске шығарады. Апологетика құрамына мыналар кіреді: құдайдың бар екендігінің дәлелдемелері, жанның мәңгілігі, құдайдың сыр беруінің белгілері туралы ілім, дінге және оның жекелеген наным-сенімдеріне қарсы бағытталған наразылықтарға, сондай-ақ басқа дін жораларына талдау. Апологетиканың ішкі кемшілігі мынада: ақыл-парасатқа жүгіне отырып, ол сонымен қатар негізгі діни наным-сенімдерге ақыл өресі жетпейтіндігін айтады.

## Дереккөздер

## Сілтеме
*Апологетика_1 Иван Андреев
*Апологетика_2 иером.Серафим(Роуз)
*Душа после смерти иером.Серафим(Роуз)

Санат:Саясат
Кәрізді шаю

**Кәрізді шаю**  - кәріз тармақтарындағы құбырларда кептеліп қалған су тұнбасын күшті қысыммен ығыстыру немесе әртүрлі ерітінділермен және т.б. шаю, жуып-тазалау тәсілдері.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Апология

**Апология**
- *( - қорғау)* - біреуді немесе бір нәрсені қорғау; шамадан тыс, біржақты мадақтау, асыра сілтеп, алдын ала пішілген пікір бойынша бар ынтасымен қорғау.
## Дереккөздер


Санат:Риторика
Пелоалевриттік құрылым

**Пелоалевриттік құрылым**  - сынықтық кұрылымның түрі; онда тау жынысы негізінен 0,01—0,1 мм түйірлерден және аздап пелит түйіршіктерінен (

Санат:Геология
Туристік имидж

**Туристік имидж** – халықаралық туризмнің нарықтық қатынас жағдайындағы бет-бейнесі. Туристік бизнестің дамуына тікелей ықпал етеді. Туристік имиджге туристерді қабылдайтын аймақтардың тарихи, табиғи, әлеуметтік-экономикалық факторлары әсерін тигізеді.

## Сілтеме


Санат:Туризм
Кіру адресі

**Кіру адресі** (*Адрес входа*) — программалық бірлікті орындау үшін баскару тізгіні берілетін адрес.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Туристік-рекреациялық ресурстар

**Туристік-рекреациялық ресурстар** – туристердің рухани, рекреациялық қажеттілігін қанағаттандыратын, күш-жігерін қалпына келтіріп, сергітетін табиғи (теңіз, көл, өзен жағалауы) және антропогендік (тарихи-архитектуралық көрікті жерлер) нысандар. Туристік-рекреациялық ресурстар қатарына: курортты немесе емдік демалыс (минералды су, тау баурайы, орман іші, теңіз жағалауы), сауықтыру (ландшафты климат жағдайлары, қолайлы жыл мезгілдері, суға түсу маусымы), спорттық-альпинистік (тау тізбегі, қия жарлар, шатқалдар немесе шөлді-шөлейтті, халық сирек орналасқан жерлерге) және экскурссия-туристік (тарихи, мәдени, археологиялық ескерткіштер, табиғаттың көрікті орындары, этнографиялық нысандар, мұражайлар, бірегей таңқаларлық техникалық құрылыстар) нысандар жатады.

## Сілтеме
Периклин

**Периклин** — антиклиндік қатпар қабаттарының тұйықталатын, яки осы қатпар топсасының төмен бағытталатын тұсы; Периклин өңіріндегі қабаттардың еңістену дәрежесі олардың қатпар қанатындағы мөлшерінен әлдеқайда жайпақ болып келеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Кайнәтипті таужыныс

**Кайнәтипті тау жынысы** - өзгеру процестеріне онша қамтылмаған, сырт көрінісі мен сақталу дәрежесі тұрғысынан мейлінше жас көрінетін магмалық (көбінесе эффузиялық) тау жынысы; палотипті тау жынысы түсінігіне антоним ретін қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Адамның ғылымы

**Адамның ғылымы.** Абай отыз сегізінші сөзінде ғылымды классификациялау принципіне өз қатынасын айқын аңғартады. Абай Алланың ғылымынан (теология) басқаның бәрін де Адамның ғылымына жатқызады. Ал адамның ғылымының пайда болу жолын: «Біз жанымыздан ғылым шығара алмаймыз, жаралып, жасалып қойған нәрселерді сезбекпіз, көзбен көріп, ақылмен біліп...»-деп, қай ғылым саласы болсын, ол табиғат бойындағы объективті заңды құбылыстарды танып білуден тұрады деп білген. Адамның ғылымын Абай заһири ғылым деп, оған барлық жаратылыс пен технология ғылым салаларын және қоғамдық ғылымдар тобын яғни адамтану саласын да жатқызады.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Зиат Шәкерімұлы

**Зиат Шәкәрімұлы** (1903-1937)-ақын, жазушы. Абайдың немере інісі Шәкәрімнің баласы. 1931 ж. ел ішіндегі саяси жағдайға байланысты Қытайға көшіп кеткен. Қайғы-қасірет басына тұсіп, туған елден жырақта жүріп 3иат мұң-зарға, ой-толғанысқа толы өлеңдерін қағаз бетіне тұсірген. 1932 ж. Шәуешек қаласында жүргенде 3иат әкесінің қайғылы қазасын есітіп, ұзақ толғау өлеңін жазады.

*...Артында өлген жанның ізі калды,* 
*Жатталып ел аузында сөзі қалды.* 
*Егер де ой толқыса жатпайтүғын,* 
*Мұңлы зар - Қорқыт Қожағапөздің сазы бар-ды.* 

3иат 1934 жылдан Шыңжаң өлкесі Алтай аймағының оқу-ағарту бөлімінде, 1935 ж. Үрімші қаласындағы қазақ-қырғыз ағарту ұйымының ойын- сауық бөлімінің меңгерушісі, «Шыңжаң» газеті қазақ редакциясының әдебиет бөлімі меңгерушісі қызметтерін атқарған. Осы кезде Алтай аймағында тұңғыш рет «Аюбай үкірдай» деген атпен пьеса жазып, сахнаға қойғызған. Қазақ әдебиеті классиктерінің де бірқатар драмалық шығармаларының(«Қаракөз», «Шұға», «Қалқаман-Мамыр», «Жалбыр») сахнаға шығуына себепкер болады. Шыңжаң халқының Мамыр төңкерісіне арнаған Әнүранын Жәкеұлы Мұқашпен бірлесе отырып қазақ тіліне аударып, жастар арасына кеңінен таратады. Атақты Таңжарық ақынмен тізе қоса қайраткерлік танытып, сырлас дос болатыны да сол тұс. 1937 ж. Шыңжаң халқының басына зобалаң орнап, Шыңсысай диктатурасы нәтижесінде жаппай ұсталған зиялылардың қатарында Зиат та тұтқындалып, кейбір ел аузындағы деректерге сүйенсек, 3иат кеңес өкіметінің қарауына беріліп, Сібірге айдалып, ит жеккенде ауыр азаппен өлген. Ол Абай, өз әкесі Шәкәрім шығармаларын жатқа біліп, оларды Қытайдағы қазақтар арасына таратуға көп еңбек сіңіреді.

## Дереккөздер


Санат:Қытай қазақтары
Файлды жою

**Файлды жою** (Удаление файла; file delete) — 1) файлды каталогтан кетіру процедурасы. Оны жою операциялық жүйенің стандартты құралдары арқылы орындалады. Мысалы, дербес ӀВМ-үйлесімді компьютерлерде файлды жою Norten commander (NC) қоршамында шоқ пернелер көмегімен орындау қолайлы. Файлды жою үшін NC-тің активті тақтасына жолына қажетті файл аты жазылған түрлі- түсті маркерді орнатып  пернесін басса болғаны. Файлдар тобын жою үшін жойылатын файлдарды белгілеп,  пернесін басу қажет. Бүдан кейін экранда "The following file will be DeleteD" ("Келесі файл жойылатын болады") деген ескертуі бар терезе мен Delete (жою), Аll(барлығы), Skip (секіру), Cancel (болдырмау) бөлімдері бар меню пайда болады. Delete пунктін таңдағанда, келесі файл жойылады. All пунктін тандаса, барлық файлдар жойылады. Skip пунктін тандаса, келесі файлдан секіреді, ал Cancel пунктін тандаса немесе  пернесін басса, келесі жойылулар тоқтатылады. MS-DOS операциялық жүйесінде Файлды жою дегеніміз — мәліметтерді тасуыштан оны физикалық өшіру дегенді білдірмейді. Файлды жою сәтінде дискінің түбір каталогіндегі ақпарат та жойылады. Сондықтан, егер сіз қандай да бір файлды кездейсоқ жойып алсаңыз және оны бірден байқап қалсаңыз, ол файлды қайтадан қалпына келтіруге болады; Windows, OS/2, MacOS графикалық ортада — файлды Қоржын деп аталатын арнайы дестеге апаруға және қажет жағдайда оны бұрынғы немесе жаңа орында қайта қалпына келтіруге болады. Кейбір жүйелерде Қоржын — Сауыт деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Бөгенді босату және толтыру

[thumb|250px|[Бөгем]]
**Бөгенді босату және толтыру** — гидрографтың қайтуы кезінде реттелген шығынға тең тұсқа келгенде басталған су тасуының сабадан (төменгі деңгейден) кейінгі көтеріле бастап, реттелген шығынға тең тұсқа жеткенде аяқталатын шаралар кешені. Бөгенді босату мен толтыру ұзақтығы, сонымен бірге сәйкес фазалардың ұзақтығы реттеу масштабына тәуелді. Реттеу дәрежесі қаншалықты жоғары болса, фазалар да соншама ұзаққа созылады. Көпжылдық және маусымдық
терең реттеуде бөгеннің маусымдық сыйымдылығын есептеу жылында Тм босату бүкіл саба кезеңін қамтиды, ал жылдың 
баска бөлігінде Тп маусымдық сыйымдылық толтырылады. Бұл жағдайда жыл —жалпы ұзындығы жылға тең фазаларға
бөлінеді (Тм + Тп = Тг). Терең емес маусымдық реттеу кезінде тайыздану кезеңінің ұзындығы қысқарады, сонымен бірге
бөген өлшемдерінің кіші болуына байланысты толтырылу кезеңі де қысқарады. Бөгеннің маусымдық және көпжылдық реттеу кезіндегі жұмыс шартына сәйкес бірінші жағдайда бөгенді толтыру және босату оралымы бір жылмен, ал екіншіде — біраз жылдар ауқымында тұйықталғанда, жоғарғы іркіліске қарсы (қарсы соғу) сызықтың орны диспетчерлік кестелерде әр түрлі болады. Маусымдық реттеу кезінде бұл сызық бүкіл пайдалы сыйымдылық ауқымында, ал көпжылдык реттеу
кезінде — тек қана маусымдык ауқымда орналасады, себебі сыйымдылықтың осы бөлігі ғана ор жылғы су тасу алдында босатылуға арналған. Төменгі іркіліске қарсы сызық маусымдық реттеу кезінде бөгеннің бүкіл сыйымдылығы ауқымында, ал көпжылдық реттеу кезінде негізінен көпжылдық кұрама ауқымында орналасады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Кәріздік ұңғыма

250 px|thumb

**Кәріздік ұңғыма**  — жер асты суларын жинап, жоғары көтеріп пайдалану және жер асты суының деңгейін бірқалыпты ұстауға арналған ұңғыма құрылысы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Индиго

**Индиго ** — 
thumb|right|250px|Индиго
# Бұршақ тұқымдас тропиктік өсімдік; 
# Oсы өсімдіктен ежелден бері алынып келген бағалы көк бояу. өнеркәсіптік әдіспен алу XIX ғасырдың аяғына таман игерілді, джинса маталарын бояу үшін қолданылады.

## Дереккөздер</span>


Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Гидравликалық тиімді қима

**Гидравликалық тиімді қима** — барлық жағдайлары бірдейлігіне сәйкес ең жоғарғы су өтімінің жүруі немесе канал табанының бірдей еңістікті, бірдей су өтімі, бірдей кедір-бұдырлықта болуына карай қалыптасатын төменгі қимыл қима ауданы. Сонымен катар каналдың көрсеткіштері бірдей болған жағдайында, каналдьң су өтімі ең жоғарғы кезінде, Шези формуласы С коэффициентінің мәніде өте жоғарылайды. Бірақ С мәні артқан сайын R (гидравликалық радиусы) мәні де артады. Сондықтан каналдың барлық көрсеткіштері бірдей болса, оның гидравликалық радиусының жоғары болуынан Гидравликалық тиімді қима тиімді деп есептеледі. Бірак R мәні х (канал қимасының сумен шыяану периметрі) мәніне байланысты, себебі R = ω/x: х — мәні қаншалықты аз болса, R мәні соғұрлым көп болады, онда ең тиімді канал қимасында ең аз сумен шыланған периметр бар болып есептеледі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Кәріздің су қабылдау мүмкіндігі

**Кәріздің су қабылдау мүмкіндігі**  — кәріздің жер құрғату әрекетінің белгілі бір жағдайдағы бейнесі, құрғатылатын жердің топырағынан суды қабылдау қасиеті, көрсеткіші.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Қанай Қарақатұлы

**Қанай Қарақатұлы** (1790 - ө. ж. б.) - Абайдың «Қыс» өлеңінде есімі аталады. 1840 ж. Чоға (Жаға) уақ болысын басқарған. Қ. Уақ елі Россияға бағынған кезде, елін тыныш ұстап, Омбы әскери губернаторының алдында ант беріп, қол қойып, мөрін басқан. Оған Омбы облысының бастығы генерал-лейтенант Сант-Лоранның ұсынуымен старшина атағы берілген. Ақын: «Қатал қыста малыңды қасқырға алдырмай аман сақта, ит жегенше Қандыбай, Қанай жесін» - деп, ел шонжарларын тағы да бір қағытып кетеді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар