open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ральф Стайнман

**Ральф Марвин Стайнман** (, тегі, сондай-ақ қазақ тіліндегі қайнарларда беріледі **Стейнман**, **Штейнман**; 14 қаңтар 1943 — 30 қыркүйек 2011) — американдық иммунолог және цитолог, шығу тегі канадалық, 2011 жылғы Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты (Брюс Бетлер және Жюль Хоффманмен) «дендритті жасушалар ашқаны және жүре пайда болған иммунитетті зерттеудегі маңызы». тарихта қайтыс болған соң берілген үшінші лауреат.

## Марапаттар
* 1998 — Уильям Коли атындағы сыйлық
* 2003 — Гайрднер Халықаралық сыйлығы
* 2007 — Негізгі медициналық зерттеулері үшін Альберт Ласкер сыйлығы
* 2009 — Премия медицинского центра Олбани совместно с Чарльзом Динарелло и Брюсом Бетлером
* 2010 — Хейнекен сыйлығы
* 2011 — Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы совместно с Жюлем Хоффманом и Брюсом Бетлером (посмертно)

## Қайнаркөзі

Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Канада)
Санат:АҚШ иммунологтары
Санат:Ұйқы безінің қатерлі ісігінен қайтыс болғандар
Брюс Бетлер

**Брюс Бетлер** (ж.т. 29 желтоқсан 1957, Чикаго) — американдық дәрігер және ғалым-медик, оған 2011 жылғы физиология және медицина бойынша Нобель сыйлығының лауреаты (Ральф Штейнман және Жюль Хоффманмен) «туа біткен иммунитет жандандырылуын зерттегені үшін» берілді.

## Марапаттар
* 2004 Роберт Кох сыйлығы Жюл Хоффман және Шидзуо Акирамен бірге
* 2006 Уильям Кори атындағы сыйлық Шидзуо Акирамен бірге
* 2006 Шарль Леопольд Майер бас жүлдесі
* 2007 Бальцан сыйлығы Жюл Хоффманмен бірге
* 2009 Олбани медицина орталығының сыйлығы
* 2009 жыл сайынғы Уилл Роджерс институтының зерттеулер саласындағы сыйлығы
* 2011 Шао сыйлығы Жюль Хоффман және Руслан Меджитовпен бірге
* 2011 Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы Жюл Хоффман және Ральф Штейнманмен бірге

## Қайнаркөзі

Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)
Санат:АҚШ иммунологтары
Ойва Тойкка

**Ойва Тойкка** (; 29 мамыр 1931, Выборг, Финляндия) — фин суретшісі, түрлі-түсті шыны маманы,  Финляндиядағы өнер қайраткерлеріне берілетін ең жоғарғы мемлекеттік марапатқа ие («Pro Finlandia» медалі, 1980), стокгольмдік Konstfack өнер және дизайн мектебінің профессоры.

Суретші көптеген танымал дизайнерлік фирмалармен жұмыс істеді, соның ішінде «Arabia» (1956—1959) және «Iittala». Халықаралық тандымалдылықты суретшіге ондаған жылдар бойы коллекциялау заты болып табылатын шыны құстар және «Шықтар» () атты дизайнерлік ыдыстың топтамасы әкелді.

Санат:Финляндия суретшілері
Санат:Финляндия дизайнерлері
Жолбасшы (Түркістан облысы)

**Жолбасшы** — Түркістан облысы Келес ауданы, Біртілек ауылдық округі құрамындағы ауыл.
 
## Географиялық орны
Аудан орталығы – Абай ауылынан солтүстікке қарай 4 км-дей жерде. Қос Келестің, яғни, Құркелес пен Сулы Келестің ортасында орналасқан. Ағашы көп, ауасы таза, жазымен егістігі көгеріп тұратын ауылардың бірі. 
 
## Халқы

Суармалы егіншілікпен айналысады халқының 99 пайызы диханшылықпен шұғылданып Қазақстан мен Ресейді картоп, қызанақ, шалғам, пияз, орамжапырақ, т.б. көптеген көкөністер түрлерімен қамтамасыз етіп отыр.

## Дереккөздер

Санат:Келес ауданы елді мекендері
Тура тәуелділік

**Тура тәуелділік** - бір шама қанша есе артса басқа шама да сонша есе артатын болып өзара байланысу х пен у шамалары: y = kx\, қатынасымен байланысқан. Бұл тәуелділік кейде тура пропорционал тәуелділік деп те аталады.

## Дереккөздер

Санат:Бастауыш математика
Санат:Қатынастар
Чева теоремасы

200px

**Чева теоремасы** - үшбұрышты қиятын түзу кесінділернің ұзындықтары арасындағы қатынасты анықтайтын теорема. Үшбұрыштың АС, СВ, АВ қабырғаларының бойында сәйкес түрде B', A' және C' нүктелері жатсын дейік. АА, ВВ және СС түзу кесінділерінің бір нүктеде қиылысу немесе бұлардың параллел болуы үшін мына қатынастың орындалуы қажет және жеткілікті:
:: \frac{BA'}{A'C}\cdot \frac{CB'}{B'A}\cdot \frac{AC'}{C'B}=1

:: |BA'|\cdot |CB'|\cdot |AC'|=|CA'|\cdot |AB'|\cdot |BC'|

Осы түзулер - Чева түзулері немесе чевиана деп аталған. Бұл теореманы 1678 жылы итальян математигі Джованни Чева (1648-1734)дәлелдеген. Үшбұрышты биіктерінің, биссектрисаларының және медианаларының бір нүктеде қиылысуы осы Чева теоремасының салдарлары болып табылады.

Санат:Үшбұрыш геометриясы
Келін көңілі

**Келін көңілі** — қазақ ұлтының ертеден бері қалыптасқан салт. Әр отбасы әр адам екіқабат келіннің көңіл-күйі көтеріңкі болуы үшін қызмет етеді. Ол үшін ауыл-аймақ жастары мен келіндері „келін көңілі“ деген кеш ұйымдастырады. Мал сойылады, бауырсақ пісіріледі, қымыз сапырылады. Әнші, кұйші қыз-жігіттер жиналады. Әзіл-қалжың, ойын-күлкінің оты дуылдай түседі. Кешке жиналғандардың бәрі екіқабат әйелдің көңілін табу үшін өнері мен қызметін аянбай жұмсайды. Мұны көрген келін де жадырап, көңіліне үлкен сенім ұялайды, денсаулығы да жақсара түседі. Мұндай жағдай іштегі балаға да әсер етеді, тез жетіледі, денсаулығы да берік болады.

Т.Тілеубекұлы

Көңілі күпті жүретін екіқабат әйелдің қас-қабағына қарау, оның көңілін орта түсірмей, аялап ұстау - қазақ ұлтының қашаннан бергі қалыптасқан қасиетті қағидасы. „Келін көңілі“ тек келін ғана емес, оның жанындағыларға игі әсер етеді.Үлкен-кішілеріде жақсы ән, сөз тыңдап бір жасап қалады. Кешті ұйымдастырғандарға қарт әжелер, аналар, ене кәдесін, жол - жораларын ұсынып, ақ батасын береді. Аталған дәстүрлі салт халық мәдениеті мен өнерінің бір көрінісі.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Жюль Хоффман

**Жюль Альфонс Хоффман** (; 2 тамыз 1941, Эхтернах, Люксембург) — француз иммунологы және цитологы, физиология және медицина саласындағы Нобель сыйлығының 2011 жылғы лауреаты (Брюс Бетлер және Ральф Штейнманмен бірге) «туа біткен иммунитеттің жандандырғаны үшін».

## Өмірбаян
Жюль Хоффман  Люксембуртің Эхтернах қаласындағы 1941 жылы 2 тамызда дүниеге келген. 1969 жылы Страсбург университетітінде биологиядан docteur ғылыми дәрежесін алды. 1973—1974 жылдары Германияның Марбург университетінде постдокторлық жұмыспен айналысты. 1964 жылдан 1968 жылға дейін Хоффман француз Ұлттық ғылыми зерттеулер орталығында ғылыми жұмыспен айналысты. 1974 жылы Орталықтың ғылыми-зерттеу жұмысымен айналысты. 1978—2005 жылдары 9022 «Иммундық жауаптар және оларға жәндіктердің ағыны» бөлімі директоры болып қызмет етті. 1993 жылдан 2005 жылдары ол сондай-ақ Страсбургте молекулалық және клеткалық биология институтын басқарды.

Жюль Хоффман бірнеше академиялардың мүшесі, оның ішінде ол неміс Леопольдинаның, Француз ғылым академиясы, Еуропалық Академия, EMBO, Америка өнер және ғылым академиясы. Сонымен қоса, Хоффман 2006 жылдан Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшесі.

## Марапаттар
* 2003 — Уильям Кэри атындағы сыйлық
* 2004 — Роберт Кох сыйлығы
* 2007 — Бальцан сыйлығы Брюс Бетлермен бірге
* 2010 — Медицина бойынша Кейо сыйлығы
* 2010 — Розенстил сыйлығы (Руслан Меджитовпен бірге)
* 2011 — Шао сыйлығы (Брюс Бетлермен және Руслан Меджитовпен бірге)
* 2011 — Ғылыми зерттеулер ұлттық орталығының алтын медалі
* 2011 — Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы Брюс Бетлер және Ральф Штейнманмен бірге

## Қайнаркөзі

Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Франция иммунологтары
Санат:Француз ғылым академиясының мүшелері
Санат:РҒА шетелдік мүшелері
Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері
Санат:Люксембург ғалымдары
Санат:Леополдина мүшелері
Санат:2 тамызда туғандар
Роберт Джеффри Эдвардс

**Ро́берт Дже́ффри Э́двардс** (; 27 қыркүйек 1925 — 10 сәуір 2013) — британ ғалым-физиологы, 2010 жылғы Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы лауреаты, оған «жасанды ұрықтандыру технологияларды дамытқаны үшін» берілді.

## Өмірбаян
1925 жылы 27 қыркүйекте Манчестерде, Англияда дүниеге келген.

Мектепті бітіргеннен кейін ол британ әскері қатарына алынды. Ол Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысты. Демобилизации кейін ол Бангор университетінде (Бангор қаласы, Гвинед графтығы, Солтүстік Уэльс) оқыды, кейін — Эдинбург университетінде. 1955 жылы  тышқандардың эмбриондық дамуы саласында диссертациясы жұмысы үшін философия докторын алды.
1958 жылдан бастап, ол Лондондағы Ұлттық медициналық зерттеулер институтында жұмыс істеп, онда адамның ұрықтандыру проблемаларын зерттеуде бастамашы.
1963 жылы Кембриджге көшті. Онда, бірге Патрик Стептопмен әлемдегі ұрықтандыру алғашқы орталығын ашты.
2013 жылы 10 сәуірде Ұлыбританияда 87 жасында дүниеден өтті.

## Марапаттар
* 1989  — Халықаралық Король Фейсаль сыйлығы
* 2001 — Ласкер сыйлығы «бедеулікке қарсы күресте төңкеріс жасаған — экстракорпоральдық ұрықтандыру технологиясын дамытқаны үшін»
* 2007 — ол *«[[Daily Telegraph]]»* өмір сүріп жатқан ең үлкен 100 ғұлама нұсқасы тізімінде 26 орынға ие болды
* 2010 — Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы

## Қайнаркөзі

## Сілтемелер
* *A. Abbott.* Baby boom bags Nobel prize // *[[Nature]].* — Vol. 467, P. 641—642 (2010).
* *П. Петров.*  Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы — 2010 // «Элементы.ру», 11.10.2010

Санат:Ұлыбритания физиологтары
Санат:Эдинбург университетінің түлектері
Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері
Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:27 қыркүйекте туғандар
Санат:10 сәуірде қайтыс болғандар
Джек Шостак

**Джек Шо́стак** (, 1952 жыл 9 қараша, Лондон) — америкалық ғалым-цитогенетик, 2009 жылғы Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты, Кэрол Грейдермен және Элизабет Блэкбернмен бірге Алексей Оловниковтың 1971 жылы ұсынған теориясына сәйкес «теломерлер хромосомалары және теломеразалық ферменттің қорғау тетіктерін ашқаны үшін» берілді.

## Өмірбаян
Джек Шостак Канадада өсіп, Макгилл университетітін бітірген, онда бакалавр дәрежесін жасуша биологиясы саласында алған. Диссертацияны Корнелль университетінде қорғаған, осыдан кейін Гарвард университетінің медицина мектебінде өзінің  лабораториясын ашты.

## Ғылыми жұмыс
Шостак негізінен генетикамен жұмыс істейді. Ол әлемде бірінші болыпашытқы хромосомасының жасанды салу қабілетін алды. Ол «Адам геномы»  жобасына белсенді қатысты. Осыдан басқа, Шостак жұмыстары хромосомалардың рекомбинациясы механизмін түсінуге көмектеседі.

## Библиография
* Hanczyc MM, Fujikawa SM, Szostak JW. Experimental Models of Primitive Cellular Compartments: Encapsulation, Growth and Division. Science, 2003; 302:618-622.
* Chen IA, Roberts RW and Szostak JW. The Emergence of Competition Between Model Protocells. Science, 2004; 305:1474-1476.
* Mansy SS, Schrum JP, Krishnamurthy M, Tobé S, Treco D, and Szostak JW. Template-directed Synthesis of a Genetic Polymer in a Model Protocell. Nature, 2008; 454:122-5.
* Zhu TF and Szostak JW. A robust pathway for protocell growth and division under plausible prebiotic conditions. J. Am. Chem. Soc., 2009, 131: 5705-5713.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Гарвард университетінің веб-сайтында бет Джек Шостак 

Санат:АҚШ генетиктері
Санат:Корнелл университеті түлектері
Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Канада)
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері
Кэрол Грейдер

**Кэрол Грейдер** (, 15 сәуір 1961 жылы т., Сан-Диего) — америкалық ғалым, молекулалық биолог, 2009 жылғы Элизабет Блэкберн және Джек Шостакпен бірге Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты, Алексей Оловниковтың 1971 жылы ұсынған теориясына сәйкес «теломерлер хромосомалары және теломеразалық ферменттің қорғау тетіктерін ашқаны үшін» берілді.

## Қайнаркөзі

## Сілтемелер
* Нобель комитетінің веб-торабынан ақпарат 

Санат:АҚШ генетиктері
Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері
Санат:Халықаралық Гайрднер сыйлығының иегерлері
Пирамидалар эволюциясы

## Мастаба

Жоғары жағы тегіс етіп жасалынған қабірлер шенеуніктер, судьяларға және қарапайым отбасы мүшелеріне арнап салынған. Алғашқы кезде оларды саз балшықтан жасаса, кейіннен тастан жасайтын болған.
## Саккар үстіртіндегі сатылы [[Джосер пирамидасы]]
Алғашқы пирамида тастан жобамен б.э.д. 2630 жылы жасалынған, ол үш сатыдан:Үлкен мастаба, 4 және 6 сатыдан тұрған. Биіктігі 60 метр, іргетасының көлемі 140х118 метр.  
## [[Дашур]]дағы қабырғалалары ойлы-қырлы пирамидалар
Б.э.д. 2560 жыл шамасында пирамидаларды тегіс етіп жасау жөнінде бірінші қадамдар жасалды. Еңіс бұрыш өте құламалы болып шығып, онің төбе жағын кішірейтуге тура келді.
## [[Гизадағы пирамидалар]]
Мысырдағы ең белгілі пирамидалар - Хеопс пирамидасы, Менкаура пирамидасы, ханшайымдар пирамидасы және Хафра пирамидасы.
## [[Мероэ]]дағы пирамидалар
Б.э.д. 6-ғ-дан б.э.д. 2 ғ. дейн Мероэ қазіргі Судан Африка мемлекетінің астанасы болды. Шамамен б. э. д. 300ж б. э. д. 350 жылға дейн мемлекет басшылары қабырғалы тік пирамидаларға жерленді.
## Луврдағы (Париж) шын пирамида
Қытай тегінен шыққан америкалық сәулетші И. М. Пей пирамида құрлысын жаңғырта отырып, 1989 ж. биіктігі 22м шыны пирамида тұрғызды. Ол Париждегі (Франция) Лувр мұражайының кіретін жерін құрайды.
## [[Теотиуакан]]дағы [[Күн Шіркеу пирамидасы]]
Бұл өте ауқымды пирамида. Мехикодан 40 км қашықтықта орналасқан, Гизадаға Хеопс пирамидасына қарағанда үлкен тас блоктардан қаланған. Ол б. э. д. 150 ж. салынған, биіктігі 66 метр.
## Теночтитландағы [[Темпло Майор]]
Ацтектердің пирамида-ширкеуі қазіргі Мехико жерінде Тлалоку және Уицилопочтилерге арнап тұрғызылған. Бұл құдайлардың екі шіркеуінде мыңдаған құрбандықтар шалынған.


GD-EG-Saqqara004.JPG|Дашурдағы қабырғалалары ойлы-қырлы пирамидалар
Saqqara_BW_5.jpg|Саккар үстіртіндегі сатылы Джосер пирамидасы
Gizeh_Cheops_BW_1.jpg|Гизадағы пирамидалар
Sudan_Meroe_Pyramids_30sep2005_10.jpg|Мероэдағы пирамидалар
Louvre pyramid - blackout.jpg|Луврдағы (Париж) шын пирамида
Sun_Pyramid_05_2015_Teotihuacan_3304.JPG|Теотиуакандағы Күн Шіркеу пирамидасы
ChichenItza-Dic2004.jpg|Теночтитландағы Темпло Майор


## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Пирамида (сәулет)

Санат:Сәулет өнері
Санат:Пирамидалар
Үкіаяқ

**Үкіаяқ** — жоғары жағына асыл тас орнатып, төменгі жағын күміспен күптеп, баскиімге, бесікке тағатын әшекей. 

Ертеде үкі киелі құс саналып, оның аяғын, қауырсынын тұмар орнына тұтынған. Үкіаяқ сырғада, сәукеледе, шаштеңгеде құрамдас бөлшек ретінде қолданылады.
Баскиімге тағатын әшекейлердің ішінде күміс тұғырға орнатылған  үкіаяқ ерекше бағаланады. Қыран құстарды, оның ішінде үкі мен сұңқарды ерекше қастерлеген қазақ халқына тән бұл әшекей бір немесе екі бөліктен тұрады. Екі бөлікті үкіаяқтың құрама бөлігі күміске орнатылған тастан, селдір тоқылған гүл шоғырынан, үшбұрышты немесе ені жалпақтанған пластинадан тұрады. Бұйымға шынжыр арқалы тиындар, моншақтар, қоңырау түріндегі бейнелер, күміске қондырылған тастар және тағы басқалар ілінеді. Солтүстік Қазақстанда кеңінен таралған бұл әшекей баскиімнің бір немесе  екі жағына, сондай-ақ ұл және қыз балалардың кәзекейінде тағылған.

Тіл-көзден сақтау үшін үкінің тұяғын пайдалану қазақ арасында кеңінен таралған. Оларды баланың бесігіне де іліп қоятын болған. Үкі тырнағы тіл-көзден қорғаушы ретінде қырғыздарда, өзбектерде де қолданады. Сахалар бесікке жапалақтың басын, тырнағын, аяғы мен тұмсығын іледі. Құс тырнағы түріндегі элементтерді Хорезм йомуттары баланы тіл-көзден сақтайтын әшекей бөлігі ретінде қолданады.

Дегенмен үкіаяқтың қазақтардағы нұсқасы ерекше қызығушылық туғызады, өйткені мұнда күмістелген жұп тырнақ пен тармақталған бөліктерінен пластикалық мазмын көруге болады. Қазақтарда үкіге қатысты екіұдай пікір қалыптасқан. Бір жағынан ол жағымсыз күш өкілі ретінде қабылданады, сондықтан теріс құбылыстарға қарсы тұра алады деп ойлайды. Себебі, зұлымдық өзінен жасалған тұмардың иесіне еш зиянын тигізбейді. Екінші жағынана үкі киелі құс деп саналады. Қазақ ертеден қасиетті құстарды қастерлеген. Бірақ мұнымен қатар үкінің тырнағынан, қауырсынынан жасалған заттарға сұраныс көп болған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ мәдениеті
Санат:Қазақ ұлттық киімдері
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Ашина Юанькин шад

**Ашина Юанькин шад** - 679 жылдан 693 жылға дейін билік еткен Батыс Түрік қағанатының қағаны. Ол қуыршақ билеуші болды, тіпті өзінің аймағына да билігі жүрмеген.

## Биографиясы
Дулуларды басқаруға оны қытай билеушілері тағайындады. 685 жылы Чжэньго Дацзяньцзюня шенін иемденді, кейіннен Цзо-увэй Дацзянцзюнь шенін алды. 693 жылы оны Цзечжуншичжухан етті. Оны Чанъаньға шақырғаннан кейін Дай Цзуньчень оған мұрагердің сыбайласы деп айыптады. Юанькин тұтқындалды да, оны бөлшектеп тастады.
## Тағы қараңыз

Санат:Батыс Түркі қағанатының билеушілері
Қазақстан тарихы (энциклопедиялық анықтамалық)

*«Қазақстан тарихы»*' – энциклопедиялық анықтамалық. «Мәдени мұра» мемл. бағдарламасы бойынша шығарылған. Онда ежелгі дәуірден күні бүгінге дейінгі Қазақстан тарихына қатысты мақалалар жинақталған. Кітапта Қазақстан аумағындағы ірі тайпалар, тайпалық одақтар, мемлекеттер, олардың көрші елдермен саяси қарым-қатынасы, онда өткен үлкенді-кішілі саяси оқиғалар (ірілі-ұсақты соғыстар, азаттық жолындағы көтерілістер, саяси науқандар, т.б.) баяндалады. Мемлекет басшылары (қаған, хан, патша, президент, т.б.) мен тарихтан өз орнын алған ірі тұлғаларға да (билер, батырлар, зиялылар) үлкен мән берілген. Сонымен бірге Қазақстан тарихынан хабар беретін ежелгі қалалар мен археол. ескерткіштер, жазба ескерткіштер мен олардың авторлары, тарихқа байланысты терминдер мен тарихи дәуірлер қарастырылған. Кітап 2006 ж. «Аруна» баспасынан жарық көрді.
Дженоа

**«Дженоа»** () — итальяндық Генуя қаласының Лигурия әкімшілік аймағының  футбол клубы. «Дженоа» көптеген ұлттық атақтарға ие болған ертеден келе жатқан Италияның футбол клубы: 9 рет Италияның чемпионы (бірақ оның бәріне әуесқой дәуірде қол жеткізген: 1898, 1899, 1900, 1902, 1903, 1904, 1914/15, 1922-23, 1923-24), 4 рет вице-чемпионы атанған.

## Тарихы

## Жетістіктері

### А сериясы

* Италия чемпионы:  1898, 1899, 1900, 1902, 1903, 1904, 1914/15, 1922-23, 1923-24

### С сериясы

* Чемпион: 1970-71

### Италия кубогы

* Жеңімпаз (1): 1936/37
* Финалист (1): 1939-40

### Еуропалық жетістіктері
Митроп кубогы

* Финалист (1): 1989/90

;Алп кубогы
* Жеңімпаз (2): 1961-62, 1963-64

;Англо-итальяндық кубогы
* Жеңімпаз (2): 1994-95

## Сілтемелер

* https://web.archive.org/web/20120618173509/http://www.genoacfc.it/

Санат:Италия футбол клубтары
Санат:1893 жылы құрылған футбол клубтары
Люк Монтанье

**Люк Антуан Монтанье** () (18 тамыз 1932 ж.т., Шабри, Франция) — француз вирусологы, Құрметті легионы орденінің кавалері, физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы лауреаты 2008 жылы, ол бұны Харальд цур Хаузенмен және Франсуазой Барре-Синуссимен бөлісті. Барре-Синуссимен бірге 1983 жылы АИВ инфекциясын адамның АИВ ретровирусын ашты.

## Өмірбаяны
Люк Монтанье Шабри қаласында Тура маңында есепші отбасында дүниеге келген. Оның әкесі ғылымның энтузиасты болатын және демалыс күндері өз үйінің жертөлесінде тәжірибе жүргізді. Монтанье Шатьеро колледжін бітірді және 1953 жылы Пуатье университетітін бітірді, мұнда бакалавр баламасына есептелетін жаратылыстану ғылымдарының дәрежесін алды. Екі жылдан соң Париж университетінен магистр дәрежесін алды. Кейін ол  Сорбоннада ғылым факультетінде ассистент және физиология кафедрасында сабақ берді, сонда 1960 жылы диссертация қорғады. Сол жылдан бастап Монтанье Ұлттық ғылыми зерттеулер орталығында (*CNRS*) қызмет ете бастады, дегенмен де Ұлыбританияға ғылыми тәжірибеге кетуді жөн көріп, онда үш жарым жыл Карсхэлтонде жұмыс істеді.

Сандерспен (F. K. Sanders) Монтанье РНК вирусын зерттеді және олар тізбекті РНК репликациялануы нәтижесінде қос-тізбекті қалыптастыруы пайда болуы мүмкін екендігі анықталды. Бұл ДНК пайда болуынан және транскрипциясынан кейін қажетті қадам болып табылады, бұл вируске генетикалық материалына орналасады. Бұл сол уақытта вирусологияда маңызды жаңалық болды.

1963 жылдан бастап 1965 жылға дейін, Монтанье Глазгода (Шотландия) вирусология институтында Ян Макферсонмен жұмыс істеді, онда 1964 жылы агар, қызыл балдырларын дамытуға гель құратын экракты рак клеткаларының дамуына үшін тамаша субстрат болып табылатынын тапты. Бұл техникалық зерттеулер онкогенді және жасуша трансформацияларын зерттеуде классикаға айналды.
1965-1972 жылдары  Монтанье Орсэде Радий институтының (қазіргі Кюри институты) зертханасының директоры болды. 1972 жылы Пастер институтын құрды және вирустық онкология бойынша департаментінің директоры қызметін атқарды.

Монтаньенің негізгі ғылыми бағыты қатерлі ісіктің туына себепші болатын ретровирустер еді. 2014 жылы, Монтанье өзінің жаңа идеясымен шықты, оның дәлелінше биологиялық материалдың ең төменгі концентрациясында да сақталатын судың құрылымда өзгерістер тудыратын ДНҚ әлсіз электромагниттік сәуле шығаратыны анықталды. Әйткенмен, сыншылар Монтаньені соқыр қызығушылықпен айналысты деп айыптады.
## Қайнаркөзі

## Сілтемелер
* Өмірбаян
* The discovery of the AIDS virus in 1983.
* PROFILE: Luc Montagnier, Francoise Barre-Sinoussi — AIDS pioneers
* Нобелевскую премию по физиологии и медицине получили немец и двое французов: за открытие вирусов, вызывающих рак и ВИЧ
* Electromagnetic signals are produced by aqueous nanostructures derived from bacterial DNA sequences (Фонд Монтанье) 

Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Францияның Нобель сыйлығының лауреаттары
Санат:Франция вирусологтары
Санат:Француз ғылым академиясының мүшелері
Санат:Жапония сыйлықтарының лауреаттары
Санат:18 тамызда туғандар
Франсуаза Барре-Синусси

**Франсуаза Барре-Синусси** () (30 шілде 1947, Париж, Франция) — француздық вирусолог, физиология немесе медицина саласындағы 2008 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты, сыйлықты Харальд цур Хаузенмен және Люк Монтаньемен бөлісті. Ол Люк Монтанье басшылығымен 1983 жылы адамдардың иммун тапшылығы синдромын қоздыратынын, АИВ ретровирусының ашылуына қатысты.

## Сілтемелер
* Физиология немесе медицина неміс және екі француз: қатерлі ісік пен АҚТҚ вирустарын тудыратын ашқаны үшін алды
* PROFILE: Luc Montagnier, Francoise Barre-Sinoussi — AIDS pioneers
* Institut Pasteur — Unité de Régulation des Infections Rétrovirales
* Abstract of paper describing the discovery of HIV
* Press release from the Karolinska Institutet

Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Франция вирусологтары
Санат:Парижде туғандар
Санат:Әйел ғалымдар
Санат:30 шілдеде туғандар
Харальд цур Хаузен

**Харальд цур Хаузен** (; ж.т. 11 наурыз 1936, Гельзенкирхен, Германия) — неміс медик және ғалым, физиология немесе медицина саласындағы 2008 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты, ол бұны Люк Монтаньемен және Франсуаза Барре-Синуссимен бөлісті. Цур Хаузен жатыр мойны обыры дамуындағы папилломавирус рөлін ашты. Қазіргі уақытта — құрметті профессор.

## Өмірбаян
Харальд цур Хаузен Гельзенкирхенде, Германияда дүниеге келген, Фехтадағы гимназияға түсіп Бонн университетінде, Гамбургта және Дюсслельдорфта медицинаны зерттеді,  және 1960&nbsp;жылы медицина докторын алды, содан кейін фельдшер болып істеді. Алпысыншы жылдардың ортасында, ол Филадельфияға (АҚШ) көшіп келді, біріншіде ол атақты балалар ауруханасының (Children's Hospital of Philadelphia) вирусология лабораториясында жұмыс істеді, кейін Пенсильвания университетітінде сабақ берді. 1969 жылы Германияға қайтып келіп Вюрцбург университетінде профессор болды, кейінірек Эрланген — Нюрнберг университетітінде, Фрайбург университетітінде (Фрайбург-им-Брайсгау) жұмыс істеді. 1983 жылдан 2003 жылға дейін Гейдельбергте Германия ракты зерттеу орталығын (German Cancer Research Center) басқарды.

## Қайнаркөзі

## Сілтемелер
* Нобелевскую премию по физиологии и медицине получили немец и двое французов: за открытие вирусов, вызывающих рак и ВИЧ
* Нобель комитетінің веб-торабынан ақпарат 

Санат:Германия онкологтары
Санат:Германия вирусологтары
Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері
Санат:Халықаралық Гайрднер сыйлығының иегерлері
Санат:ГДР Ғылым академиясының мүшелері
Санат:Гамбург университеті түлектері
Санат:Гейдельберг Ғылым академиясының мүшелері
Санат:Венгр Ғылым академиясының мүшелері
Санат:Леополдина мүшелері
Санат:Ғылым және өнер саласындағы жетістіктері үшін Максимилиан Бавария ордені
Санат:11 наурызда туғандар
Кокос пальмасы

** Кокос пальмасы** ()&nbsp;– пальмалар тұқымдасының *Cocos* тармағының жалғыз биологиялық түрі, тропиктік мекенде өсетін ағаш. 

thumb|left|200px|
thumb|Кокос діңі
Дара жарнақты кокос пальмасының жемісінен кокос майы алынады. Жемісі - сүйекті жеміс, оның салмағы 1,5-2,5кг. Жеміс құрамында 30-35% май болады. Жемісінде бір ғана тұқым бар. Тұқым қалыптасқан кезде эндосперм мөлдір және сұйық болады да, май пайда болып, біртіндеп кенеулі кокос сүтіне айналады. Португалдарша "коко" - маймыл дегенді білдіреді. Бұл кокос сүйекшесіндегі ұрық өсетін үш тесіктің маймыл бет әлпетіне ұқсастығына байланысты аталған. Пісіп жетілмеген жасыл жемістің ішіндегі сұйықтықты - *кокос сүтін* адамдар ішеді, тағамға пайдаланады. Кокос пальмасын сәндік өсімдік ретінде өсіреді. Оның биіктігі 20-25 м, діңінің орамы 30-50 сантиметрге дейін жетеді. Қауырсын тәрізді жапырақтарының ұзындығы  3-6 м, жалпақтығы 1,0-1,5 м болады.

## Дереккөздер

Санат:Пальмалар
Назар Хангельдыевич Агаханов

**Агаханов Назар Хангельдыевич** (25 маусым, 1954, Ашхабад, Түрікмен КСРО) - физика-математика ғылымдарының кандидаты.

## Марапаттары
2010 жылы - Білім беру саласындағы Ресей Федерациясының лауреаты.

## Сыртқы сілтемелер
*Мен жақсы оқушыларды ашамын ... 
*Математика мұғалімі Агаханов Назар Хангельдыевич 

Санат:Ресей ғалымдары
Санат:25 маусымда туғандар
Өсімдіктерді жіктеу

**Өсімдіктерді жіктеу** немесе **Синтаксономия ** — шартты түрде туыстық белгілеріне сәйкес өсімдіктерді топтастырылып, жүйелеу әдістерді және синтаксономиялық иерархиясының субординациясын зеттейтін Геоботаника бөлімі.

Жер бетіндегі өсімдіктер алуан түрлі. Қазір жер бетінде 500 мыңдай, Қазақстанда 5600-дей өсімдік түрі бар. Оларды нақты білу үшін, біріне-бірі ұқсас өсімдіктерді топтарға бөліп қарастырады. Олар туыстық белгілеріне сәйкес топтастырылып, жүйеленген. Өсімдіктердің ұқсас түрлерін - туысқа, ұқсас туыстарды - тұқымдасқа, ұқсас тұқымдастарды - қатарға, ұқсас қатарларды - класқа, кластарды - бөлімге біріктіреді. 

Жүйелеу бойынша әрбір топқа жататын өсімдіктердің арғы тегі бар. Мысалы, бір бөлімге, бір класқа жататын өсімдіктер бір тектен дамыған. Түрлер, туыстар және басқа да топтар ұзақ жылдар бойы әртүрлі сыртқы ортаға бейімделудің, басқа өсімдіктермен бірігіп өсудің нәтижесінде бірте-бірте пайда болған.

Жүйенің ең кіші бірлігі - түр. Түр туралы ұғым олардың біріне-бірінің ұқсас болуына және өзара будандасып, өздеріне ұқсас ұрпақ бере алатындығына байланысты қалыптасқан.

Санат:Ботаника
Санат:Өсімдіктану
Қос масақшалы қылша

**Қос масақшалы қылша** () — Ашықтұқымдылар  тобының  Қылшалар тұқымдасының Қылша тегінің екі үйлі өсімдігі. 
thumb|left|200px|
## Ботаникалық сипаттамасы
Қос масақшалы қылшаның аталық бүрі бір өсімдікте, аналық бүрі екінші өсімдікте орналасады. Сырт көрінісі қырықбуынға ұқсайтын бұл қылшаның биіктігі 15-440 см болады.
Қос масақшалы қылша - жапырақтары ұсақ қабыршаққа өзгерген бұта, қабыршақтары тез түсіп қалатындықтан, фотосинтез бұтақтарында жүреді. Бұтақтарын өң қаптайды. Лептесіктері сабақ ұлпасына тереңірек батып орналасады. Бұтақтарында маңызды дәрілік өнімдер болғандықтан, медицинада емге қолданылады. Әсіресе орталық жүйкені қоздыруға, өкпе демікпесі мен аллергияны емдеуге пайдаланады.

## Маңызы
Басқа да ашық тұқымды өсімдіктер сияқты тамыры тереңге бойлайтындықтан, топырақты эрозиядан сақтайды.
## Галерея

Ephedra distachya (male plant in bloom).jpg
Ephedra distachya (male flowers) 2.jpg
Ephedra distachya (female flowers).jpg
Ephedra distachya (cones) 2011 3.jpg
Ephedra distachya (rhizome) 2011 1.jpg


## Сыртқы сілтемелер
*Gymnosperm Database: ''Ephedra distachya''

## Дереккөздер

Санат:Қылшалар
Жұлдыз (айрық)

**Жұлдыз:** 

* Жұлдыз — жарық шығаратын ғарыш денесі. 
* Жұлдыз — 1928 жылдан бері басылып келетін Республикалық қазақ журналы. 
* Жұлдыз&nbsp;— көпбұрышты геометриялық фигура.
* Жұлдыз&nbsp;— көп мемлекеттің әскери және полиция шендерінің иерархиясының ажырату элементі. Сонымен қатар иерархиясы бар мекемелерінің киімдерінде қолданылады. 
* Жұлдыз ()&nbsp;— Омыртқасыздар бөлімі тікентерілілер типіне жататын су жәндігі класы.
* Жұлдыз&nbsp;— аты шыққан, әйгілі адам.

**Елді мекендер:**

* Жұлдыз – Ақмола облысы Егіндікөл ауданындағы ауыл.
* Жұлдыз – Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы ауыл.
* Жұлдыз – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы ауыл.
* Жұлдыз – Түркістан облысы Бәйдібек ауданындағы ауыл.
* Жұлдыз – Түркістан облысы Мақтаарал ауданындағы ауыл.
* Жұлдыз – Түркістан облысы Сайрам ауданындағы ауыл.
* Жұлдыз – Түркістан облысы Ордабасы ауданындағы ауыл.
* Жұлдыз – Шығыс Қазақстан облысы Үлкен Нарын ауданындағы ауыл.
*
Нумерология

**Нумерология** ()— сандардың және физикалық нысандардың, процестердің және жалпы адамның өмірі мен санасының мистикалық  байланысы және олардың бір-біріне көрсететін әсері туралы эзотерикалық сенімдердің жүйесі. 

Қазақ халқының өмірінде түрлі мәнді ерекше сипат бере отырып жиі қолданылатын сандар тізбегі көп. «3, 7, 9, 0» сандар тізбегін өзіміздің салт-дәстүрімізден, ырым-тыйымдарымыздан, нақыл-сөздерімізден мақал-мәтелдерімізден анық көруге болады. 

Сандарды зерттеуге жаңа бағыт тұрғысынан келген ізденістерге тоқталатын болсақ олардың лингвокультурология, этнолингвистика, когнитивті лингвистика аспектісінде жүргізіліп келеді. Осындай зерттеулердің бірінде мынадай тұжырымдар жасалған:
* 1, 2, 3, 4, 7 сан атауларының символдық мәні ғаламдық модель туралы көне мифологиядан бастау алады;
* 7, 9, 40 сан атауларының символдық қасиеті магия өнерінің туумен бірге қалыптасқан;
* Сандар алғашында ерекше қолданылып, соның барысында, кейіннен сиқырлы сандар ретінде семантикалық жағынан дамыған;
* Сандық символдар жүйесінде қалыптасып, философиялық, логикалық, психологиялық т.б негіздермен сабақтасып, сандар арқылы көрнектеген этномәдени, рухани ескіліктердің күрделі де кешенді мазмұны – тілдік сананың түп негіздері;
* Сандар жүйесінде қалыптасқан қазақ ескіліктерінің пайда болуы ұлттық танымға сай о бастағы сандарға тағылған ерекше қасиет пен жұмбақ ұғымдарға байланысты;
* Қазақ тіліндегі бір, екі, үш, төрт, тоғыз, он екі, қырық сандары адамзаттық жалпы дүниетаным жүйесіне негізделген.

Санат:Сандар
Санат:Мистика
Санат:Эзотерика
Толыс хан Шибоби

**Толыс хан Шибоби** - 603 жылдан 631 жылға дейін билік еткен Шығыс Түркі қағанатындағы аймақтың ханы.
## Биографиясы
Ол Шібір қағанның ұлы, кейіннен суй ханшасы Хуайнаньға үйленген болатын. 603 жылы ол Толыс хан лауазымына тағайындалды, бұл аймақ қағанаттың ең шығысында болған еді. Оның қоластында қидандар мен мохэ тайпалары болды. Ал ордасы ретінде хан Ючжоуды таңдады. 624 жылы Шибоби суйлық Ли Шиминмен кездесіп онымен одақ құрды. Кейіннен Шибобидың қоластындағы тайпалармен арақатынасы біртіндеп бұзыла бастады. Бұған ханның заңсыз салықтары себеп болды. Сйеяньто, Хи және Си тайпалары Қытайға барып бой тасалады. 627 жылы хан көтерілісті басу үшін әскер жіберсе де, бұл әскер жеңіліс тапты. Ашуланған қаған Толыс ханды тұтқындап, дүре соқтырса да, кейіннен кешірім жасады. 628 жылы Шибоби қағанаттан жекеленіп Қытаймен шекаралас аймаққа қоныс аударды. Қағанның оны қайтармақ болған әрекеттері нәтиже бермеді. Қытайда Шибоби кнәз титулымен, әскери атақ, және 700 адам сыйлыққа алды. 630 жылы қағанатты қытайлар басып алғаннан кейін Ли Шиминь Шибобидің еңбегіне қарамастан, оны қаған етпейтіндігін мәлімдеді. Ол түріктер мен қытайлар арасында соғыс болмауын қалаған еді. Шибоби аймағына оралар Бинчжоуға жақын жолда қайтыс болды. Оның ұлы Хэлоху  Толыс хан сайланды.
## Дереккөздер

Санат:Шығыс Түркі қағанатының билеушілері
Ермек Балташұлы

**Ермек Балташұлы** (8 маусым 1958, Едірей аулы Мәди ауылдық округі, Қарқаралы ауданы, Қарағанды облысы) — журналист, жазушы, драматург. Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін бітірген (1990).  Қазақстан Республикасы Журналистер конгресі (2003) және Қазақстан журналистер одағы (2008) сыйлықтарының лауреаты. Қазақстан Республикасының Мәдениет қайраткері (2005).

## Өмірбаяны
* 1975 ж. – Қарағанды облысы, Егіндібұлақ ауылындағы №1 қазақ орта мектебін бітірген;
* 1975-76 жж. – Қарағанды облысы Егіндібұлақ аудандық «Ленин туы» газетінің тілшісі; 
* 1976-78 жж. – Кеңес әскері қатарында қызмет етті;
* 1978-82 жж. – Қарағанды облысы Талды аудандық «Шұғыла»-«Восход» газетінің тілшісі, бөлім меңгерушісі;
* 1982-83 жж. – Егіндібұлақ ауданы Айрық орта мектебінің қазақ тілі мен әдебиеті пәндерінің мұғалімі;
* 1983-88 жж. – Талды аудандық «Шұғыла»-«Восход» газетінің тілшісі, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшысы;
* 1988-91 жж. – Ульянов (қазіргі Бұқар жырау) аудандық «Знамя Ильича»-«Ильич туы» газеттері редакторының орынбасары, «Сарыарқа» газетінің редакторы;
* 1992-93 жж. – Қарағанды облыстық «Орталық Қазақстан» газеті жауапты хатшысының орынбасары, бөлім меңгерушісі;
* 1993-98 жж. – Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті қазақ әдебиеті кафедрасының оқытушысы, журналистика кафедрасының аға оқытушысы;
* 1998-2013 жж. – «Орталық Қазақстан» газетінің бөлім меңгерушісі, жауапты хатшысы, редактордың орынбасары;
* 2013 ж. бері – еркін шығармашылық жұмыста.

## Шығармашылығы
Е.Балташұлының баспасөз бетіне шыққан тұңғыш туындысы «Найзакөк» поэмасы 1973 ж. Егіндібұлақ аудандық «Ленин туы» газетінде жарияланды. Публицистикалық шығармалары «Тәуелсіздік жылнамасы» (2001), «Сарыарқа саңлақтары» (2002), «Ақпарат айдынында» (2006), т.б. ұжымдық жинақтарда басылды. Көркем очерктері мен әдеби-публицистикалық шығармалары «Мәди», «Көз» (екеуі де 2008 ж.) деген атаулармен жарық көрді. 
2008 ж. «Мәди» атты әдеби-көркем, танымдық-публицистикалық журналдың негізін қалады. 
Е.Балташұлының «Сұрасаң, Мәди еді менің атым» (С.Жұмағалимен бірге) деген тарихи драмасы 2005 ж. Сәкен Сейфуллин атындағы Қарағанды облыстық қазақ драма театрының сахнасында қойылды. Ол осы жылы түсірілген «Қайғысы тарқамаған адам» деректі-көркем телефильмнің әдеби кеңесшісі болды.
Е.Балташұлы «Қаз дауысты Қазыбек би» тұлғалық энциклопедиясын (2011) әзірлеген шығармашылық топтың құрамында болды, ақын Б.Ысқақовтың «Бұл – менің көз жасым ғой қан аралас» жинағын құрастырып (2014), алғысөз жазды. Ол «Арыс» көркемсуретті тарихи-танымдық кітабы авторларының бірі.

## Дереккөздер


Санат:8 маусымда туғандар
Санат:1958 жылы туғандар
Санат:Қарқаралы ауданында туғандар
Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері
Санат:Қазақ жазушылары
Санат:Қазақстан журналистері
Қабақты (көне қала)

**Қабақты** — Маңғыстаудағы Бозашыдағы көне қала. XVII ғасырдың басында Манқыстаудағы шәудір рулары осы Қабақтыны мекендеген. Астраханьмен, Сарайшықпен Қызу сауда жасаған осы қабақты қаласы кемінде сегіз, тоғыз ғасыр өмір сүргендігі байқалды. 

1936 жылға дейін Қабақты қаласының құлаған қабырғалары мен көшеге төсеген бір жағы өңделген ауыр кірпіштері көрініп жатты. XIX ғасырдың ғасырдың 80-шы жылдары Бозашы жағалауында Бұрыншық, Кирилл, Орлов, Долгий поселкалары тұрғызылғын кезде, кейінгі жылдар балықшыларды колхоздастыру кезінде оның қалған тастары алынды. Сонда да қаланың сұлбасы жойылған жоқ.

Қабақты-Еуропаға өкпетұс, сауда-саттық ісінде жан-жақты байланысы бар және балықшылық кәсібі дамыған қала. 1940 жылға дейін Қабақты қаласының маңында егілген ағаш тұқымынан жапанда адасқан қаздай бір ғана тал тұр. Ел аузында осы ағаш туралы аңыз бар.Қабақты ханы Қамыраның әрі сұлу, әрі ақылды жалғыз қызы бар балықшы жігітке ғашық болады. Олар осы ағаш түбінде кездесіп тұрыпты. Оны сезіп қплған әкесі қызды да, жігітті де осы ағашқа асып өлтіреді. Сол екі жас қазасына куәгер ағашты халық «Қамыраннан қалған қанды ағаш» деп атаған. Бірақ екі жастың махаббатына суарылған ағаш қурамай,жасара беріпті.

Қамыран қаласы орнында кірпіш өртеген ошақтар, үйіліп жатқан ыдыс-аяқ сынықтары, құмыралар көп. 1936 жылы Қабақты маңынан аузы мықтап бекітілген кішкене құмыра тауып, оның ішіндегі шым қара түсті күлді зергер Өтеш пен Табиықтар құйып, білезік, сырғалар жасады, яғни ұзақ замандар ылғалды жерде жатып, бұзылған күміс екенін анықтады.

Маната тауының сырт бетінде Мыңсуалмас бұлағынан км жерде төрт бұрыштап салған, кеңдігі 20 құлаш, жарты шеңбер бастионы бар, іші қызыл кірпіштен, сырты ақ кірпіштен қаланған қамалдың бөлмелері сақталған. Нақ осындай қамал Мыңсуалмаста да бар. Бірақ басқаларынан өзгешелігі-оның жанындағы бейіттер күйдірілген кірпіштен салынған. Қамалды кім тұрғызғанын білу қиын, XVIII ғасырда қазақтар келгенде, бұл қамал мен ондағы ескерткіштер осы күйінде екен.

Қазақтардың түсінгенінше бұларды тұрғызған ноғайлықтар.Сейсем-ата зиратының батыс бетінде 3 км жерде теңізден тау үстіне шығатын ұлы жолды бөгеп, Бесбұлақты байлап, мықты қамал орнатылған. Қорғанды төрт жерден бөліп, қамал салынған. Қамал ортасында шағын мешіт бар. Оның құрылысына күйдірілген кірпіш пайдаланылған. Қабырғаларына жалпақ тастарды тікесінен шаншып тұрғызған.

Тау басына күзет постылары үшін биік үй жасаған. Оның да сыртында тастан қаланған қорған. Қамалдың жалпы ұзындығы 11 км. 1558 жылы А.Дженкинсон теңіз арқылы Маңғыстаудың солтүстігіндегі бір шығанаққа түсіп Ұлы Хиуа керуен жолымен жөнеліп кеткен. А.Дженкинсон тоқтаған шығанақ осы болу керек.

Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Маңғыстау облысы
Йоханнес Фабрициус

thumb|200px|right|Тутульный лист работы Й. Фабрициустың ғылыми жұмысының басты беті

**Йоханнес Фабрициус** (, 8 қаңтар 1587, Рестерхаве, Шығыс Фрисландия — 19 наурыз 1616 ) — голландиялық және неміс астроном. Давид Фабрициустың  (1564–1617) ұлы.

Астрономияды алғашқы рет ( Галилео Галилей мен Кристоф Шейнерден тыс) Күндегі дақтарды, олардың Күн шеңберінде орын ауыстыруын және Күннің айналатынын ашқан (1610/1611). 1611 жылы «*De Maculis in Sole observatis, et apparente earum cum Sole conversione, Narratio etc.*» ғылыми еңбегінде өзінің өзінің ашылымдары туралы жазған.

Санат:Германия астрономдары
Санат:8 қаңтарда туғандар
Санат:19 наурызда қайтыс болғандар
Автология

**Автология** — сөздің тура мағынасында қолданылуы. Сөздің өзіндік тура мағынасы және туынды мағынасы болады. Әдетте поэзияда сөзді туынды, ауыспалы мағынада қолдану жиірек кездеседі. Алайда төтелеп, тура мағынасында айтылатын сөздер де аз болмайды. 

Мысалы, Абайдың: 
:*Жасымда ғылым бар ескермедім,*  
:*Пайдасын көре тұра тексермедім,* -
деген өлең тармақтарын еске алсақ, мұндай сөздер түгелдей өзінің бірінші, негізгі мағынасында алынған. 

Ал Абайдың жаңағы сөздерінің жалғасын алсақ: 
:*Ержеткен соң түспеді уысыма,*  
:*Қолымды мезгілінен кеш сермедім*,-
дегендегі «уысыма түспеді» деген сөз тіркесінде ауыспалы мағына бар. «Ғылымға қолым жетпеді, ғылым қолыма түспеді, қолымды кеш сермедім» дегендей ғып айту. 

Әрине, ауызша сөйлеу тілінде де айтыла береді, бірақ мұның өзі соншалықты үйреншікті, өте қарапайым айтылғандай көрінсе де, ғылымды қолмен ұстап, уысқа салып алатын нәрселермен салыстыру негізінде шыққан туынды мағына екені анық. Ал одан әрі келетін: *Өзім де басқа шауып, төске өрледім,*- деген өлең тармағын алсақ, мұндағы «басқа шабу, төске өрлеу» деген сөздер тікелей өз мағынасында емес, «алға ұмтылдым, сөз өнерінде тіл өнерінде талайдан озып шықтым» деген мағынада айтылған. 

Ал осы өлеңнің соңындағы: 
:*Еңбегіңді білерлік еш адам жоқ*, 
:*Түбінде тыныш жүргенді жек көрмедім*,-
деген сөздер тағы да негізгі, тура мағынасында айтылған. Әдетте поэзия тілі, өлең сөз ерекше бейнелі, көркем болады деп саналады. Ауыспалы мағынада қолданған сөздер эпитет, теңеу, метафора, әсірелеу, т.б. поэзияда жиі кездеседі, өлең тілінің бейнелілік сипатын арттыра түседі делінеді. Бұл айтылғандар, әрине, жалпы алғанда орынды. Дегенмен, поэзияда, әдебиетте сөздің бәрі де көркемдік сипат алады. Себебі, көркемдік ойда эстетикалық ұғым, сезімді білдіреді. Жоғарыдағы мүлде қарапайым түрде, өз қалпында, көріктеп, түрлендірмей-ақ қолданылған сөздер келісті, әсерлі болып тұрғаны осыны дәлелдейді. Тура мағынасында алынған сөздерге көркемдік сипат беретін көркем ойдың қуаттылығы, әр сөздің ақындық ойды, сезімді жеткізуде орнын тауып, терең мағыналы етіп қолданылуы, әр сөздің өлең ырғағына сәйкес әуезді айтылуы. Өлең тілі немесе көркем прозаның тілі тартымды болу үшін жазушы ауыспалы мағына беретін бейнелі сөздерді қалайда неғұрлым көп, мол қолдануға ұмтылады және сонысы оның артықшылығы деп санау дұрыс болмайды. Сөздің тура мағынада қолданылуы, тура мағынада алынуы да қажет болған мөлшерде келтірілсе, әр шығарманың мазмұнына, ондағы ой-сезім өзгешелігіне шығарманың жанрлық, стильдік, тағы сондай сипаттарына сәйкес келеді.

Санат:Филология
Автордың бейнесі

**Автордың бейнесі** — әдеби шығармадағы жазушының өз тұлғасының көріну қалпы. Автордың идеялық нысанасы, көзқарасы, ұғым-түсініктері, наным-сенімдері, көркемдік принциптері, суреткерлік шеберлігі бәрі-бәрі кең, толық мағынасында, әрине, шығарманың өн-бойынан, бүкіл құрылыс-бітімінен, идеялық-көркемдік сипатынан танылады. Бұл-оның шығармашылық тұлғасы, жазушылық, суреткерлік сипат-өзгешілігі, ал оның өнер иесі ғана емес, өз тағдыры, өз мінез-құлқы бар жеке адам ретіндегі бейнесін алсақ, ол жекелеген жанрда (мысалы, өмірбаяндық, мемуарлық) болмаса, айқын көрініс таппайды. 

Әр жанрдағы шығармаларда автордың бейнесі әр түрлі дәрежеде, әр қырынан аңғарылады. Эпикалық шығармаларда автор негізінен алғанда оқиғаны баяндаушы болады. Яғни, оның бейнесін оқырмандар оқиғаны айту мәнері, кейіпкерлерді мүсіндеу өзгешелігі, суреткерлік мұраты, белгілі бір этикалық мәселелерге көзқарасы, эстетикалық нысанасы арқылы ғана елестете алады. Алайда, оның бейнесі тікелей көрінбейді. Ал драмалық шығармада автор оқиғаның даму барысынан мүлде сырт тұрады. Поэзиялық шығармаларда, автор, негізінен, лирикалық тұлға ретінде танылады. Лирикада ақынның ішкі сыры, сезімі, толғанысы, яғни, жеке авторлық тәжірибесі басқа жанрларға қарағанда айқын, нық бедерленеді, өмір шындығын оқырман лирикалық тұлға поэзиясындағы автордың көзімен қарап, танып біледі. Бірақ ақынның қандай күйде болып, әр құбылысты қалай сезініп отырғанын да оқырман өзінше бағалайды. Лирикалық шығармада авторлық, субъективтік көзқарас, ой-сезім мен ол бейнелеп отырған объективті шындық жігі білінбей жалғасып жатады. Лирик ақын өзі туралы айта отырып, өмірлік жайларды толғайды. Қоғам, әлеумет жайын толғанып отырып, өз көңіл-күйін паш етеді. Дегенмен лирикалық кейіпкерді автордың нақ өзі деп ойлау-жансақ түсінік. Лирикалық кейіпкер автордың өлеңмен жазылған тікелей өз көшірмесі емес, жинақтала келіп, белгілі бір нақтылық сипатты иеленген көркем бейне болып шығады. 

Әрине, автордың үні қандай шығармада болса, сезіліп отырады. Шығармадағы шындық көркем логикаға сәйкес бейнеленеді десек, сол логиканың өзі автордың ұғым-түсінігіне сай келетіні және талассыз. Автордың ой-сезім дүниесінен екшелеп өтіп, талғамның таразысына тартылып барып, өмір шындығы нағыз көркем шындыққа айналады. 
Бірақ автордың шығармадағы оқиғаларға көзқарасы, кейіпкерлерге қатынасы, нені қалай, қай тұрғыдан келіп бағалайтыны өзінен-өзі ап-айқын болып көрініп тұрмайды. Бүкіл шығарманың мазмұнына терең бойлау арқылы, байыптап түсінуді қажет етеді.

## Дереккөздер

Санат:Әдебиеттану
Михаил Иванович Адамс

**Михаил Иванович Адамс** (30 маусым, 1780, Мәскеу - 1 шілде, 1832, Верея) — орыс ботаник, зоолог, Ғылым академиясының құрметті мүшесі (1814).

## Ғылыми еңбектері
*Relation abrégée d’un voyage á la mer Glaciale et découvertes des restes d’un mamout. — СПб., 1807—1808.
*Decades quinque novarum specierur plantarum Caucasi et Iberiae, quas in itinere comitis Mussin-Puschkin observavi et definitionibus atque descriptionibus illustravit. // Weber und Mohr. Beitr. zur *Naturkunde. — I, 1805. — pp.&nbsp;41–75.
*Descriptio novi plantarum generis. // Nova Acta Acad. sci. Petrop. — XIX, 1805. Hist. — pp.&nbsp;164–166.
*Descriptio novae speciei Azaleae. // Mem. Acad. Sci. Petersb. — II, 1807—1808. — pp.&nbsp;332–334.
*Descriptiones plantarum minus cognitarum Sibiriae, praesertim orientalis, qua in itinere ann. 1805 et l806 observavit. // Mem. Soc. Natur. Moscou. — V, 1817. — pp.&nbsp;89–116; Nouv. Mem. Soc. Natur. Moscou. — III (IX), 1834. — pp.&nbsp;231–252.

## Естелік
*Адамс атына арналып өсімдіктердің тегі аталынған (Adamsia);
*Адамс атына арналып өсімдіктердің аты атлған (Artemisia adamsii).

## Сыртқы сілтемелер
*Михаил Иванович Адамс Ресей ғылым академиясы сайтында

Санат:30 маусымда туғандар
Санат:Мәскеуде туғандар
Санат:1 шілдеде қайтыс болғандар
Санат:Ресей биологтары
Виктор Борисович Адамский

**Адамский Виктор Борисович** (30 сәуір, 1923, Мәскеу - 14 желтоқсан, 2005 жыл) - кеңес және орыс физигі, 50-ші жылдардың басында «Арзамас-16» атауымен белгілі Ресей эксперименталды физика ғылыми зерттеу интитутының (РФЯЦ-ВНИИЭФ) бас маманы. АН602 атты 100 мегатонналық атом бомбасын шығарушының бірі.  Ұлы отан соғысының ветераны, 1962 жылы Лениндік сыйлығының иегері.

## Библиография
* Адамский В. Б. Локальная инвариантность и теория компенсирующего поля // УФН. — 1961. — Т. 74. — С. 609—626.
* Харитон Ю. Б., Адамский В. Б., Смирнов Ю. Н. О создании советской водородной (термоядерной) бомбы // УФН. — 1996. — Т. 166. — С. 201–205.
* Адамский В. Б., Смирнов Ю. Н. Ещё раз о создании советской водородной бомбы // УФН. — 1997. — Т. 167. — С. 899–902

## Сыртқы сілтемелер
*Виктор Борисович Адамский

Санат:30 сәуірде туғандар
Санат:14 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:КСРО физиктері
Санат:Ресей физиктері
Санат:Лениндік сыйлықтың иегерлері
Николай Николаевич Аделунг

**Николай Николаевич Аделунг** (1857 — 1917) — неміс зоологы. 1897 жылы Ресей империясына көшіп келген, Санкт-Петербург зоологиялық мұражайының кіші зоологы болып жұмыс істеген. Брокгауз бен Ефрон энциклопедиялық сөздігі энциклопедиясының негіздеушілерінің бірі.

## Библиографиясы
*«Beiträge zur Kenntniss des Gehörorgans der Locustiden» («Zeitschr. wiss. Zoologie», 1892) және көптеген энтомологиялық жұмыстары;

Санат:Германия зоологтары
Үлкентұмсықты шүрілдек

**Үлкентұмсықты шүрілдек**()&nbsp;— Татрең тұқымдасының шағын құсы. 

Түркия мен Сириядан Оңтүстік Сібірдің таулы жүйелері мен Орта Азия мемлекеттеріндегі шөл және шөлейт жерлерін мекендейді. Шығыс Африканың, Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияның, Аустразияның теңіз жағалауларында қыстайды. 

Салмағы 90-100 г. Денесінің үсті сұр-сарғылт, төменгі жағы ақ түсті. Үлкен тұмсықты шүрілдектің жемсауынан көлденең жалпақ сары жолақ өтеді. Қылықтары: тез жүгіреді, жер бетіне жақын екпіндей ұшады. Жоны - сұрғылттау қызыл қошқыл, бауыры - шаңқандай ақ. Аталығының жемсауында жалпақ қызғылтсары жолақ болады, көзінің төңірегі үлкен қара теңбілмен қоршалған. Тұмсығының жуандығы атауынан көрініп тұр. Жерде тез жүгіреді және жер бауырлап, екпіндеп ұшады. Шығыс Закавказьеден Монғолияға дейінгі шөлде қоныстанады. Қазақстанда оңтүстік бөліктегі тығыз топырақты шөлде өмір сүреді. Ұясын көбінесе өсімдіктері жоқ мүлде сусыз үлескілердегі шұңқырға салады. Салындыдағы 3 теңбілді. жұмыртқаларды ата-енелері басады. Жас балапандар қанатына көтерілген соң үлкен үйірге жиналып, көбінесе өзіне ұқсас сарысағақ шүрілдекпен бірге суатқа қарай ұшады.

Қазақстанда наурызда пайда болады, ұшып кетуі бақыланбаған.

## Дереккөздер

Санат:Еуразия құстары
Санат:Татреңтәрізділер
Федор Павлович Аделунг

**Фридрих фон Аделунг** (25 ақпан, 1768, Штеттин - 18 қаңтар, 1843, Санкт-Петербург) - орыс және неміс тарихшысы, философ, библиограф.

## Библиография
*Siegmund Freiherr von Herberstein (St. Petersburg 1818)
*August Freiherr von Meyerberg und seine Reisen in Rußland (St. Petersburg 1827)
*Kritisch-literarische Übersicht der Reisenden in Rußland bis 1700

### Басқалары
*Bibliotheca sanscrita (2. Aufl., St. Petersburg 1837)
*Übersicht aller bekannten Sprachen und ihrer Dialekte (St. Petersburg 1820)

## Сыртқы сілтемелер
*Фёдор Павлович Аделунг

Санат:25 ақпанда туғандар
Санат:18 қаңтарда қайтыс болғандар
Санат:Ресей тарихшылары
Санат:Санкт-Петербургте қайтыс болғандар
Семён Моисеевич Айзенштейн

**Семён Моисеевич Айзенштейн** (25 қаңтар, 1884, Киев - 3 қыркүйек, 1962, Лондон) - Ресейдегі, Украинадағы, Польшадағы және Англиядағы радиотехника негіздеушісі. «Ресей сымсыз телефон мен телеграфтар қоғамы» () зауытын ашқан.

## Әдебиеттер тізімі
*Young A. J. Obituary // The Marconi Review. Furth quarter. 1962. P.243-249.
*Aisenstem S. IW. // The Wireless World.— мамыр 1914.— P. 71.
*Радиоассоциация // № 12.— 1922.— 242—243 бет

## Сыртқы сілтемелер
*Радио күні және радиофизика күні
*Семён Моисеевич Айзенштейн

Санат:25 қаңтарда туғандар
Санат:3 қыркүйекте қайтыс болғандар
Санат:Киевте туғандар
Санат:Лондонда қайтыс болғандар
Санат:Ресей өнертапқыштары
Анатолий Анатольевич Александров

**Анатолий Анатольевич Александров** (14 қараша, 1934, Ленинград, КСРО - 15 тамыз, 1994) — кеңестік және ресейлік әдебиеттанушы. Даниил Хармстың творчествосын зерттеші, алғашқы рет КСРО-да Даниил Хармстың еңбектерін шығарушысы.

## Сыртқы сілтемелер
*Анатолий Анатольевич Александров 

Санат:14 қарашада туғандар
Санат:15 сәуірде қайтыс болғандар
Санат:Санкт-Петербургте туғандар
Санат:КСРО әдебиеттанушылары