open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Белое (көл, Қызылжар ауданы)

**Белое** (*Большое Белое*) – Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданы Петропавл қаласынан 7 км солтүстік-шығысқа қарай  орналасқан көл.

## Гидрографикасы
Теңіз деңгейінен 128,9 м биіктікте. Аумағы 10,03 км2. Ұзындығы 4,5 км, енді жері 3,2 км. Есіл өзенінің алабында орналасқан.  Жаз айларында көл аумағы бірқалыпты деңгейін сақтайды. Қар және жауын-шашын суларымен толысады. Қарашада суы қатып, сәуір – мамырда мұзы ериді. Суы кермек, тұтқыр, аздап сілтілі келген.

## Өсімдігі
Көл жағалауында бұта аралас емен, қайыңнан тұратын орман, қара топырақты шалғындарда астық тұқымдас шөптесіндер өседі.

Санат:Қызылжар ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы көлдері
Белокаменное

**Белокаменное** — Үй өзенінің алабында орналасқан көл.

## Географиялық орны
Қостанай облысы Қарабалық ауданы Новотроицкое ауылынан 21 км оңтүстікте. Теңіз деңгейінен 217,2 м биіктікте.

## Гидрографикасы
Аумағы 5,08 км2. Ұзындығы 4,4 км, енді жері 2,1 км. Жер асты және қар суларымен толысады. Қарашада суы қатып, сәуір – мамырда мұзы ериді. Суы кермек, тұтқыр, аздап сілтілі келген.

## Жағалау сипаты
Солтүстігінде Сасықкөл, Қашықбай, Шұбаркөл, оңтүстік-шығысында Светлое көлдерімен шектеседі. Жағалауында қамыс, құрақ, боз, селеу, т.б. өседі.

Санат:Қарабалық ауданы көлдері
Санат:Тобыл су алабы
Белоусов полиметалл кен орны

**Белоусов полиметалл кені ** – Кенді Алтайдағы полиметалл өндірілетін ірі кен орны. Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданында, Өскемен қаласынан солтүстік-батысқа қарай 18 км жерде орналасқан. Ол ежелгі кен қазбаларының орнында ашылған. 1931 жылы жүргізілген геологиялық барлау жұмыстарының нәтижесінде 250-500 м тереңдікте жатқан бірнеше кен денелері ашылды.

## Геологиялық құрылымы
Кен өрісінің астында ордовик кезеңінің терең метаморфталған амфибол-пироксенді гнейстері және слюдалы-кварцты тақтатастары, ал үстінде жоғарғы девон кезеңінің кварц-дала шпатты порфирлері, туфтекті альбитофир-тақтатасты қабаттары, тас көмір кезеңінің шөгінді жыныстары  жатыр. Кен орны осы қабаттар аралығында орналасқан. 

## Минералдары, құрамы
Кентастарды құрайтын минералдар – халькопирит, сфалерит, галенит, пирит, барит, ал мысты-колчеданды кентастарды борнит, халькозин, пирит, сондай-ақ күміс минералдары; сирек кездесетін элементтерден селен, теллур, висмут, алтын, кадмий, т.б. бар. Тотығу белдемі 65 м тереңдікке жетеді. Белоусов полиметалл кені орнынан өндірілген кентас Ертіс кен-металлургия комбинатының шикізаты.

## Дереккөздер

Санат:Полиметалл кендері
Санат:Шығыс Қазақстан облысы кен орындары
Белсексеуіл

**Белсексеуіл ** – Балқаш көлінің оңтүстік-шығысында Көкенжоны мен Тауқұм аралығында орналасқан құмды алқап. 

## Географиялық орны
Алматы облысы Балқаш ауданы жерінде. 

## Жер бедері
Ұзындығы 40 км шамасында, ені 8-12 км. Орташа биіктігі 340 – 500 м. Жер бедері негізінен құм төбешіктерден тұрады. Көшпелі сусыма құмды жерлер жиі кездеседі. Төбешіктердің биіктігі 5-8 м, беткейі өсімдікпен бекіген құм төбелер 20 – 25 м-ге дейін көтеріледі. Олар ойыс, қазаншұңқырлармен бөлінген. Кейбіреуі сорға айналған. 

## Өсімдігі
Өсімдік жамылғысында жүзгін, теріскен, қоянсүйек, жусан басым өскен. Грунт суы жақын жерлерде шеңгел, жыңғыл өседі.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы құмдары
Белтау

**Белтау ** – Түркістан облысы Сарыағаш ауданындағы жота. Орташа биіктігі 400 – 500 м, ең биік жері 592 м. Ұзындығы 25 – 30 км.

## Жер бедері
Аласа қырқалы, төбелерінің беткейі жайпақ. Белтау жотасының батысында Бесқотан, солтүстігінде Қырыққұдық, т.б. құдықтар бар.

## Өсімдігі
Оңтүстік аймаққа тән ашық сұр топырағында қияқ, қоңырбас, т.б. шөлейт белдемінің эфемерлі өсімдіктері өседі. 

## Дереккөздер

Санат:Сарыағаш ауданы таулары
Белтерек

**Белтерек** — Абай облысы Жарма ауданындағы ауыл, Белтерек ауылдық округі орталығы.  

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қалбатау ауылынан батысқа қарай 63 км-дей жерде. 

## Дереккөздер

Санат:Жарма ауданы елді мекендері
Белқұрақ

**Белқұрақ**, *Шілікті* – Лепсі өзенінің оң тармағы.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Сарқан ауданы жерімен ағады.

## Бастауы
Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік беткейінен (Қарабөгет ауылы тұсында) Лепсіден бөлініп шығып, Арқарлы ауылынан төменде Сарықұмға сіңіп кетеді.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 80 км. Қараша айының ортасында суы қатып, наурыздың 2-жартысында мұзы ериді. Суы егін суғаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Сарқан ауданы өзендері
Санат:Алакөл су алабы
Белое (көл, Айыртау ауданы)

**Белое** – Есіл алабындағы ащы көл.

## Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы Әлжан ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 2 км жерде, теңіз деңгейінен 375,3 м биіктікте жатыр.

## Гидрографикасы
Аумағы 18,3 км 2, ұзындығы 5,6 км, енді жері 4,4 км, жағалауының ұзындығы 17,4 км. Жауын-шашын, қар суларымен толысады.

## Жағалау сипаты
Көл қазаншұңқырының пішіні сопақша, түбі күрделі келген, жағасы жайпақ. Су жиналатын алабының 25%-ы жыртылған, қалған бөлігінде бетеге, боз өскен. Заря ауылының тұсында (көлдің оңтүстік бөлігі) көктеректі-қайыңды тоғай шоғырлары кездеседі.

Санат:Есіл су алабы көлдері
Санат:Айыртау ауданы көлдері
Белтоған суғару жүйесі

**Белтоған суғару жүйесі** , Алматы облысы, Райымбек ауданындағы егістікке жарамды алқапты игеру мақсатында іске қосылған. Темір-бетон, т.б. жапқыштармен қапталған бас каналдың ұзындығы 14 км. Белтоған суғару жүйесінен ауданның 1,0 мың га-дан астам егістік суғарылады және суландырылады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан суару жүйелері
Бемит

thumb| alt=A.| '''''Бемит'''''.
**Бемит ** – гидрооксидтер тобының минералы. Химиялық формуласы AlOOH. Рентгенометрлік зерттеу әдісімен минералды алғаш ашқан неміс ғалымы И.Бемнің құрметіне осылай аталған. Ромбылық сингонияда кристалданады. Кристалдары – өте жұқа қабыршақ. Түссіз немесе сары реңді, ақ, қаттылығы 3,5 – 4, меншікті салмағы 3 г/см3 шамасында. Экзогендік жағдайда, бокситтер ішіндегі жарықтарда немесе пегматиттерде, сілтілі тау жыныстары арасындағы қуыстарда түзіледі. Алюминий шикізаты (Al2O3) алынатын маңызды минерал. 

## Дереккөздер


Санат:Алюминий минералдары
Берг мұздығы

**Берг мұздығы** – Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік беткейіндегі аңғарлық мұздық. Лепсі алабындағы Балақора өзенінің бастауында. 1947 жылы мұздыққа көрнекті географ-ғалым Л.С.Берг есімі берілді.

## Аумағы
Мұздықтың ұзындығы 8 км. ашық жатқан бөлігі 6,5 км. Жалпы ауданы 16,7 км2, орташа қалыңдығы 80 м, көлемі 1,83 км3, фирн алаңы 8,0 км2, мұз тілінің ашық жері 6,3 км2, моренамен жабылып жатқан жері 2,3 км2. Фирн сызығы 3570 м биіктіктен өтеді, ең биік жері 4093 м шамасында.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы мұздықтары
Санат:Жетісу Алатауы
Беннеттиттер

thumb|right|200px|
**Беннеттиттер ** () — мезозой дәуірінде тіршілік еткен ағаш тәрізді ашықтұқымды өсімдіктер. Қазбаларда қалдықтары табылған. 

Беннеттиттер қазіргі саговниктерге ұқсас, олардың биіктігі 2 м-дей, сабақтары бұтақсыз болған, ал қауырсын тәрізді тілімденген жапырақтары ағаштың басында орналасқан. Беннеттиттердің саговниктерден айырмашылығы – гүлдері жапырақ қолтығында орналасқан, көпшілігінде қос жынысты. Тұқымы қос жарнақты, эндоспермсіз (ұрықтың қоректенуіне қажетті ерекше тін). Осы белгілерді алғаш рет ашқан ағылшын ғалымы Дж.Беннеттің (1801 – 76) құрметіне бұл өсімдік тобын *Беннеттиттер* деп атаған. Бұлардың 20-дай туысы белгілі, негізінен, Беннеттиттер юра және бор кезеңінің бірінші жартысында көп болған. Олардың қазба қалдықтары Қазақстанда Елек өзенінде триас кезеңі, Қаратау мен Маңғыстауда юра кезеңі, Ақтөбе облысындағы  Шошқакөлден бор кезеңінің флорасы құрамынан табылған. Беннеттиттердің өсімдік эволюциясын анықтауда, триас, юра, бор кезеңдері шөгінділерінің түзілу мерзімін ажыратуда маңызы зор.

## Дереккөздер


Санат:Ашықтұқымдылар
Санат:Қазақстан флорасы
Берг шыңы

**Берг шыңы** – Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік-батыс беткейінде орналасқан. Географ, академик Л.С.Бергтің құрметіне аталған (1947). 

## Аумағы
Жалпы аумағы 14,4 км2, орташа қалыңдығы 80 м, көлемі1,5 км3, 4247 м абсолюттік биіктікте орналасқан. Мұздықтан Лепсі алабындағы Балақора өзені бастау алады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан шыңдары
Санат:Жетісу Алатауы
Берді

**Берді ** – Баршақұм құмының батысындағы құдық. Қызылорда облысы Арал ауданында. Тереңдігі 2 м, су шығымы 80 л/сағ. Солтүстік-шығыс және оңтүстік бөліктерін тізбекті төбешіктер қоршап жатыр. Батыс бөлігі тегіс жазықты келген. **Берді**  құдығының жанында Бөбешік және т.б. қыстаулар орналасқан. 

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Арал ауданы географиясы
Берденсор

**Берденсор** – Ақтөбе облысы Шалқар ауданының Бегімбет ауылының батысында 15 км жердегі көл. Теңіз деңгейінен 132 м биіктікте жатыр. 

## Гидрографикасы, сипаты
Аумағы 13,61 км2, ұзындығы 6,8 км, енді жері 3 км. Көлдің солтүстік-шығыс жағалауына түйісетін сортаң жерін көктемде су басады. Суы қарашаның аяғында қатып, сәуірдің 1-онкүндігінде ериді. Шағырай үстіртінен бастау алатын Жыландысай өзені батыс бөлігінен құяды. Жаз айларында өзен және көл суы тартылып қалады. Негізінен қар суымен толығады. Суы тұзды және кермек. 

## Дереккөздер

Санат:Шалқар ауданы көлдері
Березовка (кен өрісі)

**Березовка** – БЕЛОУСОВКА КЕН ӨРІСІ – Кенді Алтайдағы ірі полиметалл кен орындары шоғырланған өңір. Кен өрісі Өскемен қаласының солтүстік-батысында 25 км жерде, Ертістің сол жағалауымен 30 км-ге созылып жатыр, жалпы аумағы 100 км2. Мұнда полиметалл өндірілетін негізгі 4 кен орнында (Березовка, Белоусовка, Жаңа Березовка, Ертіс) 10-нан астам ірі дербес кен денелері ашылған. Кен орындары Ертіс жаншылу белдемінің тармақтарында орналасқан. Кен өрісі жаншылу белдемінің оңт.-батысында девон, тас көмір кезеңдерінің әктасты-хлоритті, филлит типті көмірлі-алевритті тақтатастарынан, порфироидтардан, ал белдемнің солт.-шығысында девонның эффузивті-шөгінді жыныстарынан құралған. Габбродиабаз, плагиогранит-порфир интрузивтері қалыңд. 15 – 20 м, ұзындығы 2 – 3 км болатын силдер және сығылмалар (дайкалар) түрінде қабаттарды қиып өтеді. Кентас денелері филлит типті хлоритті-серицитті тақтатастардың бойында қалыптасқан. Кен өңірінде жыныс қабаттары жиі қатпарланған және жарықтармен бөлінген. Березовка – Белоусовка кен өрісіндегі кен орындары полиметалды-колчеданды кентас формациясына жатады, оларда мысалы, мырыш және қорғасын мөлшері басым. Қосымша өнім ретінде алтын, күміс, кадмий, сүрме, висмут, күшәла, сынап, теллур, индий, т.б. алынады. 

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Беренгүл

**Беренгүл** , линдерния () – Linderniaceae немесе сабынкөктер тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда шөлді, далалы және таулы аймақтардағы батпақты жерлерде, егістіктерде өсетін 1 түрі – шұңқыр беренгүл (L. pyxіdarіa) бар. Биіктігі 2 – 18 (25) см. Сабағы төрт қырлы, түбінен бастап бұтақталған. Жапырақтары жұмыртқа тәрізді. Тостағанша жапырақтары бес бөлікті, күлтесі түтік тәрізді, көкшіл түсті. Аталығы төртеу. Гүлдері жапырақ қолтығынан жеке жетіледі. Мамыр – тамыз айларында гүлдеп, тамызда жемістенеді. Жемісі – қорапша. Тұқымы көп.  

## Дереккөздер


Санат:Сабынкөктер
Берилл

**Берилл ** – сақиналы силикаттар тобына жататын минерал. 

Химиялық формуласы Вe3Аl2(Sі6O18). **Берилл** гексагондық сингонияда кристалданып, бағана тәрізді және 6 қырлы призма бейнелі болып түзіледі. Бериллдің жасыл түстісі изумруд, көк және көгілдірі аквамарин, ал қызыл, қызғылты воробьевит, сарысы гелиодор деп аталады. Берилл шыныдай жылтыр, қаттылығы 7,5 – 8,0, морт сынғыш келеді, меншікті салмағы 2,65 – 2,75 г/см3. Берилл интрузивті жыныстарындағы пегматит және кварц желілерінде пневматолитті, метасоматитті жыныстарда, грейзендерде, аздап граниттерде, топаз, турмалин, флюорит, кейде хризоберилл, вольфрамит, т.б. минералдармен бірге кездеседі. Бояуы қанық берилл түрлерінен (изумруд, аквамарин) зергерлік бұйымдар жасалады. Берилл – жеңіл минерал, алюминий және магниймен қоспасы өте берік болғандықтан авиация өндірісінде, тұздары медицинада, т.б. салаларда қолданылады. Соңғы уақытта жасанды берилл алу тәсілі игерілді.

## Дереккөздер


Санат:Берилл
Бериллий кентастары

**Бериллий кентастары ** – құрамында бериллий металы болатын минералдар тобы. Бериллийдің 42 минералы белгілі, олардың басым бөлігі силикаттар класына жатады. Басты бериллий құрамды минералдардағы бериллий оксидінің (ВеО) мөлшері: берилде 14%, фенакитте 42 – 45%, бертрандитте 40 – 42%, гельбертрандитте 32 – 35%, хризобериллде 18 – 20%, гельвин мен даналитте 10 – 12%, эвклазда 16 – 17%, лейкофанда 10 – 12%. Бұл минералдардан механикалық іріктеу немесе уатып көбікке шығару (флотация) тәсілдерімен 10%-дық, 8 – 6%-дық және 5%-дық ВеО концентраты алынады. Бериллий минералдарда изоморфты қоспа түрінде де кездеседі (мысалы, везувианда 1 – 4% және бериллий-маргаритте 1 – 3%). **Бериллий кентастарының** көпшілігі магма әсерінен пайда болған жыныстарда – лейкократты граниттерде, сілтілігі жоғары гранитоидтарда түзіледі. Негізінен олар 7 кентастық формацияларға жіктеледі: 
#бериллийлі гранит-пегматиттер (ВеО-ның орташа мөлшері 0,05 – 0,4%); 
#фенакит-гентгельвинді дала шпатты метасоматиттер (0,3 – 0,55%); 
#гельвинді және хризобериллді грейзендер (0,1 – 0,3%); 
#берилл және бертрандит құрамды слюдалы грейзендер мен кварцты желілер (0,1 – 0,15%, кейде 1%); 
#берилл, хризоберилл және фенакит құрамды слюда-флюоритті грейзендер (0,1 – 0,15%); 
#фенакит, бертрандит және т.б. құрамды флюоритті метасоматиттер және дала шпаты-кальцийлі ұсақ желілер (0,2 – 1,5%); 
#гельбертрандитті флюориттелген риолит туфтары (0,4 – 0,7%). 
Әлемде пегматиттік формация кендеріндегі бериллий қоры 80%-ға жуық, бірақ олардан тек 30 – 35% ВеО өндіріледі, ал флюориттелген риолиттерден ВеО өндірілу мөлш. 65 – 70%-ға жетеді. Қазақстанда бериллий кен орындары Қарағанды облысында (Бакен, Ақшатау, Қараоба, Нұраталды, Қоңырат), Шығыс Қазақстан облысында (Ақтау, Жоғарғы Лабан, Желке, Талдысай, Қаражал) бар.

## Дереккөздер</span>


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Минералдар
Бертіс

**Бертіс** – Балқаш көлінің солтүстік жағасындағы түбек. 

## Географиялық орны
Балқаш қаласы мен Шашубай кентінің арасында орналасқан. 

## Сипаты мен геологиялық құрылымы
Аумағы 18,7 км2, ұзындығы 7,5 км, ені 2,5 км. Жер бедері – аккумуляттік жазық. 
Орта және жоғарғы тас көмір кезеңі жүйесінің гранитінен, құмтасынан, тақтатасынан, әктасынан түзілген. Олардың бетін төрттік кезеңнің элювийлі-делювийлі шөгінділері жауып жатыр. 

## Өсімдігі
Түбекте шөлге тән сортаңды сұр қоңыр топырақ қалыптасқан. Баялыш, сұр жусан, т.б. шөлейттің сортаң өсімдіктері өседі.

## Дереккөздер

Санат:Балқаш көлі түбектері
Санат:Қарағанды облысы географиясы
Беркшир шошқасы

нобай|330px|Беркшир шошқасы
**Беркшир шошқасы ** – тез жетілгіш шошқа тұқымы. 19 ғасырдың орта шенінде Оңтүстік Англияның Беркшир графтығындағы кеш жетілетін жергілікті ірі мегежіндерді тез жетілгіш cиамдық және ішінара неапольдік, қытай шошқаларының қабанымен будандастыру арқылы шығарылған. **Беркшир шошқасы** Орталық Қазақстан мен Оңтүстік Қазақстан шаруашылықтарында өсіріледі. Беркшир шошқасы өндірістік будандастыру үшін ең тиімді тұқым. Қазіргі беркшир шошқасының дене бітімі жақсы жетілген, басы жеңіл, мойны жуан, кеудесі кең, арқасы жалпақ. Түсі қара, қара қоңыр, бақайында және құйрық ұшында ақ жолақтары болады. Терісі жұқа, қалың қылшықты. Сүйегі жеңіл әрі берік. Ересек қабандарының орташа салмағы 220 – 250 кг (ауырлары 250 – 280 кг), ал мегежіндері 180 – 200 кг. Төлділігі – 8 – 9 торай, тәулігіне 600 – 700 г салмақ қосады. Ет шығымы 88%.

## Дереккөздер


Санат:Шошқа тұқымдары
Берлин отқа төзімді кентас орны

**Берлин отқа төзімді кентас орны** - Қазақстанның (Қостанай облысы) Ресеймен шекаралас жерінде орналасқан. Кен орны 1950 –1953 және 1975-1980 жылдары барланған. 

## Геологиялық құрылымы
Пайдалы қабаты горизонталь бағытта орналасқан миоценнің терригендік шоғырының құм-сазды түзілімдерінде орналасқан. 

## Сипаты
Ақ, ақшыл сұр түсті сазы майлы, жабысқақ келеді. Отқа төзімді саздар ұзындығы 18 км, ені 4-9 км болатын ірі шоғырларды құрайды. Орташа аршылым қуаттылығы 3,4-7,1 м. Кен орны өнімдерінен отқа төзімді шамотты бұйымдар, қышқылға төзімді тақтатастар мен кірпіштер дайындалады. 

## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысы кен орындары
Берікқара (тау, Қарағанды облысы)

**Берікқара** – Сарыарқаның шығысындағы Қызылтас тауы сілемдерінің бірі; күміс, қорғасын, мыс өндірілген ежелгі кеніш орны. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы ауданында, Нұра, Тоқырау өзендерінің бастауында орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 1093 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 8-10 км-ге созылып жатыр, ені 5 км. Беткейлері көлбеу, сайлармен тілімденген. Таудан көптеген бұлақтар бастау алады.

## Геологиялық құрылымы
Жоғары девон кезеңінің кремнийлі-карбонатты жыныстарынан (кварц, порфир) түзілген.  

## Өсімдігі
Беткейлеріндегі қызыл қоңыр және ашық қызыл қоңыр топырағында бетеге, жусан, сұлыбас, қараған, тобылғы, тасжарған, т.б. өседі. Тауаралық аңғарлар мен сайларда көктерек, тал, түрлі бұталар, астық тұқымдас және түрлі шөпті шалғын кездеседі. Арқар, елік мекендейді.

## Тағы қараңыз
* Берікқара кен орны

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Берікқара (тау, Абай облысы)

**Берікқара ** – Тарбағатай жотасының солтүстік-батыс сілеміндегі тау. 

## Географиялық орны
Абай облысы Аягөз ауданы жерінде. 

## Геологиялық құрылымы, жер бедері
Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 35-40 км-ге созылып жатыр, ені 10-25 км. Абсолюттік биіктігі 923 м. Батыс бөлігі силур жыныстарынан, шығыс бөлігі девон және ордовик кезеңі жыныстарынан түзілген. Беткейлері өзен аңғарларымен тілімделген. 

## Өсімдігі
Қызылқоңыр топырағында жусан, бетеге, селеу, қайың, тал өседі, аңғары шалғынды.

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы таулары
Берікқара терегі

**Берікқара терегі** , Берқара терегі () – талдар тұқымдасының терек туысына жататын ағаш. Қаратау жотасындағы Берікқара қорықшасының солтүстік беткейінде, 1000 — 1200 м биіктікте топтана өскен кішкене тоғайы белгілі. Теректің биіктігі 10 — 12 м, бұталары жайыла өскен. Жас бұтақшаларын ақ түсті түк басқан. Жапырақтары қалың, сағағының ұзындығы 6 см., ені 5 см. Жас жапырақтарының астыңғы жағы ақ киіз сияқты түкті, бет жағы тықыр. Берікқара терегі — қос үйлі өсімдік, тұқымынан және вегетативті (өсімді) жолмен көбейеді. Сәуірде гүлдейді, маусымда жемістенеді. Берікқара терегі — сирек кездесетін, жойылып бара жатқан эндемик түр болғандықтан Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. 1970 жылдан Берікқара ботаникалық қорықшасында қорғалады.

## Дереккөздер


Санат:Талдар тұқымдасы
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Берікқара қорықшасы

**Берікқара** – республикалық маңызы бар кешенді мемлекеттік табиғи қорықша. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысының Жуалы ауданында 1986 жылы құрылған. Аумағы 17,5 мың га. Қорықша Қаратаудың Билікөл маңындағы өсімдіктер мен жануарлардың реликт және эндемик түрлері көп кездесетін өңірде орналасқан. 

## Флорасы
Қорықшада сирек кездесетін Семенов үйеңкісі, Сиверс алмасы, согдиана шағаны, т.б. өседі. Мұнда әсіресе берікқара терегіне ерекше мән берілген. Өйткені қазір бұл терек тек Қазақстанда ғана сақталып қалған. Реликт түр болғандықтан берікқара терегіне Канада ботаниктері үлкен көңіл бөлуде. Олар 4 жыл сайын келіп, теректің өсу ерекшелігін зерттеп отырады. Өсімдіктің 51 түрі қорғауға алынып, Қазақстанның қызыл кітабына енгізілген. Қорықшада торғайдың сирек кездесетін, қауырсындары құлпырып тұратын түрі – жұмақ шыбыншы қорғалады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан қаумалдары
Санат:Жамбыл облысы географиясы
Бесбақан

**Бесбақан ** – Абай облысының Үржар ауданындағы өзен. Ұзындығы 84 км, су жиналатын алабы 964 км2.

## Бастауы
Тарбағатай жотасының батыс сілемі Қызбелтаудан басталып, Сасықкөлге 18 км жетпей тартылып қалады.

## Гидрологиясы
Текебұлақ ауылына дейін тау арасында тар шатқалмен ағады, жағасы тік. Орта және төменгі ағысында жағасы жайпақ. Қар, жауын-шашын суларымен толығады. Өзен алқабы қысқы мал жайылымы.

## Дереккөздер

Санат:Үржар ауданы өзендері
Бессаусақты ергежейлі қосаяқ

**Бессаусақты ергежейлі қосаяқ** () – кеміргіштер отрядының қосаяқтар тұқымдасына жататын кішкентай аң. 

Қазақстанда Солтүстік Балқаш өңірінде кездеседі. 

Көбінесе, ұсақ қиыршық тасты шөлдерді мекендейді. Дене тұрқы 5,7 — 6,5 см, салмағы 15 — 17 г. Артқы аяғы бес бармақты, құлағы түтік тәрізді, құйрығы денесінен 2 еседей ұзын. Табанында сүйелді-мүйізді қабат бар. Ін қазып тіршілік етеді. Қорегін түнде аулайды. Негізінен өсімдік жапырақтарымен, тұқымымен қоректенеді. Бір жасында жыныстық жағынан жетіледі. Мамыр — маусымда ұрғашысы 2 — 4 қосаяқ табады. Қыркүйектің аяғынан сәуірдің ортасына дейін қысқы ұйқыға кетеді. Сирек кездесетін түр болғандықтан Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген (1996).

## Дереккөздер

Санат:Қосаяқтар
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген сүтқоректілер
Санат:Мәртебесі айқындалмаған түрлер
Санат:Азия сүтқоректілері
Санат:1903 жылы зерттелген жануарлар
Бескемпір

**Бескемпір ** – Қарынжарық құмының батысындағы төбе. 

## Географиялық орны
Маңғыстау облысы Қарақия ауданында орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 221 м. Төбе тегіс, жазық тақырда орналасқан. Солтүстік-батысында Маңғыстау үстірті, солтүстігінде Құнабай тауы жатыр.

## Дереккөздер

Санат:Қарақия ауданы географиясы
Санат:Төбелер
Бесқотан

**Бесқотан ** – Белтау жотасының батысындағы құдық. Түркістан облысы Сарыағаш ауданында орналасқан. 

Тереңдігі 6 м, су шығымы 300 л/сағ. Сырдария өзені мен Ызақұдық құмының шығысында орналасқан. Құдықтың солтүстік бөлігі тік төбешікті келген. Құмында жусан, жүзгін, сексеуіл, т.б. өседі.

## Дереккөздер


Санат:Сарыағаш ауданы географиясы
Санат:Қазақстан құдықтары
Бесмұрын

**Бесмұрын** – Шығыс Қаратаудың оңтүстік-шығысындағы тау. 

## Географиялық орны
Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданында орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 292 м. Шығысы мен батысы сайлы-жыралы, жарқабақты. Оңтүстігінен Шетпе – Үштаған автомобиль жолы өтеді. 

## Өсімдігі
Беткейінде жусан, бұйырғын, тасбұйырғын, баялыш өседі.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау ауданы таулары
Бесмүйізді қаттыбас

**Бесмүйізді қаттыбас** () – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Субальпілік белдеудің қиыршық тасты беткейлерінде өседі. Биіктігі 30 см, тамыры жуан, ұршық тәрізді, сабағы нашар дамыған. Жерге төселіп өсетін сабағының айналасына жапырақтары дөңгелектене қоршай жертағандап орналасады. Жапырақ тақтасы қауырсын тәрізді тілімделіп салаланып келеді. Ұсақ ақ гүлдері жиналып жай шатырша гүлшоғырын құрап, олар топтанып күрделі гүлшоғырына бірігеді. Әр шатыршада 10 — 15-тен гүл болады. Гүлдері — дара жынысты. Шілде айында гүлдеп, тамызда жеміс береді. Жемісі призма тәрізді, ұзындығы 5 мм, көп қырлы, ұшы қалың, қысқа, біз тәрізді бүртікті, сәл сыртқа қарай иіліңкіреген 5 мүйізге ұқсас өсінділермен бітеді. Оны осы белгісіне байланысты Бесмүйізді қаттыбас деп атайды. Бесмүйізді қаттыбас өте сирек кездесетін өсімдік болғандықтан, қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Ақсу-Жабағылы қорығында өседі.

## Дереккөздер</span>


Санат:Шатыршагүлділер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Берішті клавулина

**Берішті клавулина ** (Clavulіna cartіlagіnea) — клавариялар тұқымдасына жататын саңырауқұлақ. Қостанай облысының Боровск орман шаруашылығы алқабынан табылған. Жемісінің биіктігі 4 — 5 см. Жоғарғы жағы кеңейген саусақ салалы цилиндр тәрізді, майда қыртыстары бар бұтақтардан, ал төменгі бөліміндегі аяқшасының ұзындығы 0,5 — 4 см, ені 2 — 4 см. Шумақталған жемісінің бір клеткасы екі ядролы, дикардионды жіпшелерден (мицелийден) тұрады. Қыртыстарының бетінде спора түзетін — базидийлер жетіледі. Ал спора түзбейтін клеткаларды парафизалар немесе гимений қабаты деп атайды. Өніп-өскен споралардан топырақ астында мицелий, одан топырақ бетінде жемістік денесі пайда болады. Олар қоректік зат іздеп, ұзарып, әсіресе, жаңбыр жауғанда қарқынды өседі. Ол алғашқы кезде қызғылт сұр, кейін сұр түсті. Саңырауқұлақ піскенде құрғақ, морт сынғыш келеді. Олар шіріп, топырақ түзуге қатысады. Жеуге жарамайды. Берішті клавулина өте сирек кездесетін саңырауқұлақ болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Дереккөздер</span>


Санат:Базидиомицеттер‎
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Берік сүттіген

**Берік сүттіген ** () – сүттіген туысына жататын бұта. Үстірттің солтүстік-батысында, Маңғыстау түбегіндегі Қауынды ойысы мен Сеңгір құмында өседі. Биіктігі 25 — 50 см. Сабағының төменгі бөлігі сүректенген. Бұтағын сындырғанда сүт бөлінеді. Жапырақтарының ұшы үшкір, бүтін жиекті, эллипс немесе ланцет тәрізді. Ұзындығы 3 — 15 мм, ені 2 — 6 мм. Гүлдері дара жынысты, бір не екі үйлі. Гүл шоғырының 2 орам жапырағы бірігіп, сырты жалаңаш, ішін қалың түк басқан қоңырау тәрізді дене түзеді. Осы денеге байланысты бұл өсімдік берік сүттіген деп аталады. Гүл шоғырының ұшында бір аналығы жетіледі. Оның түйіні — үш ұялы. Аталық гүлдері қоңырау тәрізді, орам жапырақтарының қойнауында топталып жетіледі. 

Берік сүттіген тұқымынан көбейеді. Мамыр — тамыз айларында гүлдеп, шілде — қазанда жемістенеді. Жемісі — үш жаңғақша. Тұқымдары жұмыртқа тәрізді, ұзындығы 2 — 3 мм, ашық сұр түсті. Берік сүттіген өте сирек кездесетін, реликт өсімдік болғандықтан, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Берік сүттіген — мал жемейтін улы өсімдік. Гүлінен аралар бал жинайды.

## Дереккөздер</span>


Санат:Сүттігендер
Санат:Қазақстан табиғаты
Бесоба

**Елді мекендер:**

* Бесоба – Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданындағы ауыл.
* Бесоба – Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданындағы ауыл.
* Бесоба – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**

* Бесоба – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы, Бесоба ауылының маңында орналасқан қола дәуірінен қалған обалар тобы.
* Бесоба – Ақтөбе облысы Мәртөк ауданы, Сарыжар ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 3,5 км жерде орналасқан б.з.б. 6 — 4 ғасырлардан сақталған ғұрыптық жерлеу орындары.
* Бесоба – 13—14 ғасырлардан қалған күмбездер кешенінің орны.
Бесоқты

**Бесоқты ** – Түйесу құмының шығысындағы құдық пен төрткіл атауы. 

## Сипаттамасы
Маңғыстау облысы Қарақия ауд-ндағы Сенек а-нан шығысқа қарай 20 км жерде орналасқан. 

## Тарихы
Көне аңызда өзін қуған бөріні мерген осы жерде 5 оғымен жайратқаны айтылады. Жер атауы осыған байланысты қойылған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Бестау (тау)

**Бестау ** – Қызылтас тауының оңтүстік-шығысындағы тау.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Шет ауданы жерінде. Абсолюттiк биіктігі 695 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-шығысқа қарай 9-10 км-ге созылып жатыр. Енді жері 3-3,5 км. 

## Жер бедері
Солтүстік-батыс бөлігі тіктеу келген оқшауланған тау массивінен тұрады. Пішіні доға тәріздес. 

## Өсімдігі
Тақыр типті сұр қоңыр топырағында сұр жусан, күйреуік, баялыш, эфемерлі шөптесіндері өседі.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы таулары
Бестерек

* Бестерек — Абай облысының Үржар ауданындағы ауыл.
* Бестерек — Шығыс Қазақстан облысының Ұлан ауданындағы ауыл.
Бестөбе алтын кен орны

**Бестөбе алтын кен орны** – Ақмола облысының Ерейментау ауданында орналасқан. Көне қазбалардың ізімен 1931 жылы ашылған. 1932 жылдан осы уақытқа дейін кен өндірілуде. 

## Геологиялық құрылымы
Бұл желілі кен орны (150-ден астам желілер) орта ордовик қабаттарының грабен-синклиналь құрып иілген жерінде жатыр. Интрузивтік жыныстар (габбро-диориттер, диориттер, кварцты-диориттер) шток тәрізді екі массив — батыс және шығыс массивтерін құрайды. Батыс массивтегі березиттелген магматогендік женттастан тұратын шток тарамдалып, жеке кен денесін құрады. 

## Жатыс сипаты
Кен денесінің жазықтықтағы қимасының өлшемі 100-150 м, ондағы алтын мөлшері 5,7 г/т. Желілердің морфологиясы күрделі келеді, кейде олар ұсақ тарамдалып кетеді. Бұлардың ішінде балансты кендердің негізгі қорлары кварцты-желілі типті кентастарда шоғырланған, олардың құрамындағы алтынның мөлшері өте жоғары (20-30 г/т), кейбір жерлерде бірнеше кг-ға жетеді. Бестөбе алтын кені орнынан 1932 жылдан осы уақытқа дейін барлығы 115 т алтын өндірілді. Кен орнын Қазақалтын акционерлік қоғамының Бестөбе кеніші игеруде.

## Дереккөздер

Санат:Ақмола облысы кен орындары
Санат:Қазақстан алтын кен орындары
Бестөбе барит-полиметалл кен орны

**Бестөбе барит-полиметалл кен орны ** - Қарағанды облысы, Жаңаарқа ауданындағы ірі барит-полиметалл кен орны. 1956 жылы ашылып, 1961-1965 жылдары барланған. 

## Геологиялық құрылымы
Кен орны ортаңғы палеозойлық Жайылма синклиналінің солтүстік-шығыс жағын құрайтын жоғарғы девон кезеңі шөгінділерінде орналасқан. Тақташа және линза тәрізді кен денелері жер бетіне жақын жатыр және 30-50 м тереңдікке дейін тотыққан. 

## Құрамы, минералдары

Кентастарда 2%-ке жуық қорғасын мен мырыш, 60%-ке жуық барит бар. Күміс, мыс, кадмий, индий, т.б. кездеседі. Негізгі минералдары: галенит, сфалерит, барит. Кенді ашық әдіспен өндіруге болады. Мұндағы қорғасын мен мырыш түсті металлургияның, ал барит әр түрлі өндірістің маңызды шикізаты. 

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Санат:Полиметалл кендері
Бестөбе жер асты су кен орны

**Бестөбе жер асты су кен орны** - Қостанай облысы, Қамысты ауданы жерінде орналасқан. 1966 жылы барланған. 

## Геологиялық құрылымы
Кен орны карсталған төменгі тас көмір жыныстары мен қуаттылығы 26 м миоценнің су тұтқыш құмдарынан түзілген. Жер асты суының деңгейі 1,5-7,5 м аралығында. Өнімді қабаттың жалпы қалыңдығы 100 м. Ұңғымалардың белгілі бір мерзімде беретін су мөлшері 13 л/с. Суы Қамысты ауылымен жақын орналасқан ауылдарды ауыз сумен қамтамасыз етуге пайдаланылады. 

## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысы кен орындары
Бесшоқы (тау, Қарағанды облысы)

**Бесшоқы** – Жақсы Тағылы және Қызылтас таулары аралығындағы тау. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Шет ауданы жерінде орналасқан.. 

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 1110 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 9 км-ге созылып жатыр. Енді жері 5 км. Солтүстік беткейінде түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатыр. Оңтүстігінен Қарабидайық өзені мен бұлақтар бастау алады. Батысынан Қарағанды – Балқаш автомобиль жолы өтеді. 

## Геологиялық құрылымы
Тас көмір граниті және гранодиориті қиып өтетін пермь, тас көмір, силур және девон кезеңдерінің эффузивті-тұнбалы шоғырларынан түзілген. 

## Өсімдігі
Аласа таудың қызыл қоңыр топырақ жамылғысында жусан, боз, бетеге, бұталар өседі. 

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы таулары
Бесшоқы (тау, Шығыс Қазақстан облысы)

**Бесшоқы** – Талды тауының батысындағы тау. 

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданында. Абсолюттiк биіктігі 1095 м. Тау батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 8 км-ге созылып жатыр. Енді жері 3 – 4 км. 

## Жер бедері
Солтүстік беткейі тік сай-жыралармен тілімденген, батыс және шығыс беткейлері еңістеу келген. Кейбір жерлердің түпкі жыныстары жалаңаштанған. Батыс бөлігінен Қызылсу өзені бастау алады. 

## Өсімдігі
Таудың қоңыр топырағында боз, селеу, бетеге, жонды-қырқалы баурайында бұталар өседі.

## Дереккөздер
 

Санат:Ұлан ауданы таулары
Бесшоқы (тау, Түркістан облысы)

**Бесшоқы** – Қызылқұмның шығыс бөлігіндегі тау.

## Географиялық орны
Түркістан облысы Отырар ауданы жерінде орналасқан. Абсолюттiк биіктігі 303 м. Тау солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 15 км-ге, енді жері 5 км-ге созылып жатыр.

## Жер бедері
Оңтүстік беткейі тік жыралармен тілімденген. Оқшауланған тау массивінен тұрады. Баурайында Жұмабек, Ақболаткелте құдықтары орналасқан. Таудың солтүстік-батыс беткейі тегіс, жайпақ келген.

## Өсімдігі
Сортаңды қоңыр топырағында эфемерлі сұр жусан, баялыш, күйреуік шөптесіндері өседі.

## Дереккөздер

Санат:Отырар ауданы таулары
Бесшоқы (тау, Маңғыстау облысы)

**Бесшоқы** – Шығыс Қаратауды ұзына бойлап жатқан шоқылар сілемі. Маңғыстау тауларының ең биік жері.

## Географиялық орны
Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы жерінде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 556 м. Топырағының беткі жағы сарғыш түсті кебір, астыңғы қабаты ақ. Беткейі тақыр, шоқы ұштары сүйір болып келген.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау ауданы таулары
Бесшоқы (қырат)

**Бесшоқы** – Каспий маңы ойпатындағы қырат.

## Географиялық орны
Атырау облысының Құрманғазы ауданында орналасқан. 

## Жер бедері
Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 20 км-ге созылған, ені 8-12 м.  Абсолюттік биіктігі 14 м. Қыраттың оңтүстік-шығыс беткейі кемерлі. Көлбеу солтүстік-батыс беткейі біртіндеп аласарып, Бесоба сорына ұласады. 

## Топырағы, өсімдігі
Топырағы құнарсыз, сортаңды сұр. Онда бұйырғын, сораң сияқты өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қыраттар
Санат:Құрманғазы ауданы таулары
Бесікті

**Елді мекен:**
* Бесікті – Атырау облысы Атырау қалалық әкімдігіне қарасты ауыл.

**Шоқы:**
* Бесікті – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданының батысындағы шоқы.
Бетеге

**Бетеге** () – астық тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер.

Далалық, шалғындық жерлерде, тау бөктерлерінде өседі. Олардың гүлшоғыры селдір, кейде тығыз сыпыртқы гүлді. Масақ гүлі үш немесе көп гүлді болады. Сабағында жапырағы сирек орналасқан, ұзынша, жылтыр болып келеді. Қазақстанда 20 түрі бар, жиі кездесетін түрлері кәдімгі **бетеге**, су бетегесі.

Кәдімгі бетеге (Festuca sulcata), биіктігі 30 — 60 см, сабағы тегіс, кейде бұдырлау болады. Жапырақтары жіңішке, жіпше тәрізді. Гүлшоғыры — қысыңқы не жайма шашақ. Масағы ұсақ, гүл қабыршағы қысқа, қылтанақты келеді. Мамыр — маусым айларында гүлдейді. Кәдімгі бетегенің 100 кг пішенінде 50-ден астам азық өлшемі, 5 кг сіңімді протеин болады. Оны жылқы, қой, ешкі сүйсініп жейді.

Су бетегесі (Festuca pratensіs) — биіктігі 30 — 100 см, сирек түпті өсімдік. Жабайы түрде Ертіс, Есіл, Тобыл, Жайық өзендерінің шалғынды алқаптарында өседі. Гүлдегенге дейін оның құрамында протеин (17%), белок (15%), май (23%), клетчатка (8%) көп болады. Су бетегесі — суыққа, қуаңшылыққа төзімді, құнарлы мал азықтық шөп.

## Дереккөздер


Санат:Астық тұқымдасы
Бетехтинит

**Бетехтинит** — сульфидтер класындағы минерал, академик А.Г. Бетехтиннің құрметіне осылай аталған. Химиялық формуласы (Cu, Ғе)11(Pb, Ag)S7. Ромбылық сингонияда кристалданып, ұзынша ине тәрізді кристалдар мен түйіршік масса құрайды. Қаттылығы 3,0, меншікті салмағы 6,13 — 6,14 г/см3, түсі қоңыр реңді қара, кейбіреулері күлгін реңді, болаттай сұр болып келеді. Бетехтинит мысты құмтастардың арасында және кентастық желілерде борнит, халькозин, саф күміс, кальцитпен бірге ұшырасады. Бетехтинит Қазақстанда ашылған сирек кездесетін жаңа минерал. Оны 1959 ж. қазақ ғалым-минералогы Т.А. Сәтбаева Жезқазған кен орнынан тұңғыш рет тауып, зерттеген. Кейінірек Майқайың алтын кен орнында табылды. 55 шахтадан табылған, салмағы 2 кг-ға жуық бетехтинит кристалы  Жезқазған кен-металлургия комбинатының геологиялық музейінде сақтаулы тұр. 

## Дереккөздер</span>


Санат:Химия
Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Минералдар
Бетқұдық

**Бетқұдық ** – Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданындағы құдық. Семейтау тауларының оңтүстік-батысында орналасқан. Тереңдігі 2 м, су шығымы 1500 л/сағ. Құдық мал шаруашылығына пайдаланылады. 

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Абай ауданы (Абай облысы) географиясы
Бетпақдала артезиан алабы

**Бетпақдала артезиан алабы** , Шу мен Сарысу өзендерінің арасындағы кең аймақты алып жатыр. Жамбыл облысы Сарысу мен Мойынқұм аудандары жерінде орналасқан. Жер асты суы девон мен тас көмір дәуірлерінің шөгінді жыныстарына жиналған. Сулы қабаттың қалыңдығы 20 – 60 м, арынды суы 20 м биіктікке дейін көтеріледі. Судың минералдығы 1 – 6 г/л. Ұңғымалардан шығатын су мөлшері сулы жыныстардың литол. құрамына байланысты. Құм мен конгломерат қабатынан өткен ұңғымалардан тәулігіне 50 – 150 м3, ал әктастан өткендерінен 750 м3 су шығады. Бұл жер асты суымен жайылымдарды суландыруға болады. 

## Дереккөздер


Санат:Артезиан алабы
Бетпақдала сылдыршөбі

**Бетпақдала сылдыршөбі ** (Sіlene betpakdalensіs) — қалампыр тұқымдасы сылдыршөп туысына жататын көп жылдық, шөлге төзімді шөптесін өсімдік. Шу — Іле таулары мен Бетпақдаланың тастақты жазықтарында кездеседі. Биіктігі 15 — 35 см. Сабағы түптеніп, көп болып шығады, түбі қатты, шоғырлана өседі. Жапырақтары ланцет тәрізді, ұзындығы 3 — 8 мм, ені 2 мм. Жас өркендері жапырақ қолтығынан дамиды. Гүлдері сабағының ұшында шашақ гүлшоғырын құрайды. Гүл желектері ақ, кейде қызғылт болады, тұқымы арқылы көбейеді. Маусым — шілде айларында гүлдеп, шілденің аяғында, тамызда жемістенеді. Жемісі — қауашақ, қорапшасының ұзындығы 6 — 8 мм. **Бетпақдала сылдыршөбі** — сирек кездесетін эндемик түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. 

## Дереккөздер</span>


Санат:Қалампырлар
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Бетпақдалит

**Бетпақдалит **  — молибдаттар тобының минералы, күрделі құрамды мышьяк-молибден қышқылының темір және кальций тұзы. Химиялық формуласы H4CaFe2 (Mo5As2O26)x12H2O. Моноклиндік сингонияда кристалданады, кристалдары қысқа призма тәрізді, ұсақ түйірлі кеуекті немесе тығыз агрегаттар түзейді. Түсі қанық сары, солғын жасыл кейде қоңыр реңді, тығыз агрегаттары күңгірт. Ұнтақ түрлері шыныдай жылтыр. Қаттылығы 3,0, меншіктік салмағы 2,98 г/см3. Алғаш рет 1954 ж. Бетпақдала өңіріндегі Қараоба вольфрамит кен орнынан табылған. Бетпақдалит кварц-вольфрам желілері мен кварц-слюда грейзендерінде ярозит, опал, гидрослюда, лимонит және гипспен бірге кездеседі. Бетпақдалиттен молибден мен мышьяк алуға болады. 

## Дереккөздер</span>


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Минералдар
Бидайбас

thumb| alt=A.| '''''Бидайбас'''''.
**Бидайбас ** (Crucіanella) – риандар тұқымдасына жататын бір немесе көп жылдық өсімдіктер туысы. Қазақстанда таудың тасты, тастақты беткейлерінде, құмдарда өсетін 3 түрі (бұдыр бидайбас, Бұқар бидайбасы, жіпжапырақты бидайбас) бар. Олардың сабақтары жіңішке, төрт қырлы. Жапырақтары ұзынша, тықыр. Гүлдері қос жынысты, дара немесе екеуден жетіледі. Масақ гүлшоғырына топталған. Аталығы 4 – 5, аналық мойны екі бөлікті. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, мамыр – маусымда жемістенеді. Жемісі – құрғақ, қос жаңғақша.
## Дереккөздер


Санат:Рияндар
Биесойған

**Биесойған ** – Солтүстік Қазақстан облысы Ғ.Мүсірепов ауданының батысындағы тұйық көл. Қостанай облысымен шекарада.

## Гидрографикасы
Аумағы 28,6 км2. Жағасы жайпақ. жер асты суымен толығады. Қар суымен көл деңгейі көктемде біраз көтеріледі. Қараша айының 1-онкүндігінде суы қатып, сәуірдің басында мұзы ериді. Суы тұщы, мал суаруға, шаруашылық қажетіне пайдаланылады.

Санат:Ғабит Мүсірепов ауданы көлдері
Биқұм

**Биқұм** – Алакөл алабының солтүстік-шығысында, Үржар мен Қатынсу өзендері аралығындағы төбешікті құм. Екі өзеннің арасында, солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 30 км-ге созылып жатыр.

## Географиялық орны
Абай облысы Үржар ауданы жерінде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 418 м. Орташа ені 10 – 12 км, кей жерлерінде 18 км-ге дейін кеңейеді. Жер бедерінде биіктігі 3 – 5 м болатын құм төбешіктері басым. Олар бір-бірімен жалғасып, құмды жалдар түзейді. Ойыстар мен қазаншұңқырларда сор және сортаң жерлер тараған. 

## Өсімдігі
Өсімдік жамылғысынан жүзгін, теріскен, қоянсүйек, жусан, қара жусан, еркек, т.б. бар. Өзен жағалауларында шеңгел, жыңғыл, құрақ, қамыс өседі.

## Дереккөздер

Санат:Абай облысы құмдары
Биогендік шөгінділер

**Биогендік шөгінділер ** – тірі организмдердің әсерінен пайда болатын, құрамында органик. заттар көп тау жыныстары. Олар органикалық қалдықтардан немесе организмдер әсерінен түзілген минералдардан тұрады. Көбінесе мұхиттарда пайда болады. Биогендік шөгінділер зоогендік (жануарлар қалдығынан), фитогендік (өсімдік қалдығынан) болып екіге бөлінеді. Заттық құрамына қарай Биогендік шөгінділер кальцийлі, кремнийлі шөгінділер, глобигеринді, маржанды, птеропадалы, кокколитті, радиолярилі тұнбалар, маржанды құмдар деп топтастырылады. Фитогендік шөгінділерге жататын қара шірінді, сапропелдік жыныстар негізінен өсімдік қалдықтарынан түзілген. Жоғарғы топтағы өсімдіктер қалдығынан тұратын қара шірінді жыныстардан шымтезек, қоңыр көмір, тас көмір және антрацит, ал сапропелдік шөгінділерден богхед және жанғыш тақтатас пайда болады.

## Дереккөздер


Санат:Тау жыныстары
Биогеоценоз

**Биогеоценоз** (био..., гео... және  — жалпы) — жер бетінің табиғат жағдайлары біртекті алқабын мекендендейтін өсімдіктер, жануарлар және ағзалар бірлестігі. Мысалы: батпақ, көл, орман, тоғай, т.б.

Биогеоценоз терминін 1940 ж. орыс ғалымы В.Н.Сукачев ұсынған. Ғылыми әдебиетте биогеоценозды *[[экологиялық жүйе]]* деп те атайды. Дара бастың зат алмасу және энергия қабылдау процестері **биогеоценоз** популяциялары арасындағы байланыстардың негізін құрайды. Қоректену әдісіне қарай барлық тірі организмдер автотрофты организмдер және гетеротрофты ағзалар болып бөлінеді. 

Биогеоценоздағы зат айналымы тіршіліктің пайда болу процесінде қалыптасып, тірі табиғат эволюциясының дамуы нәтижесінде күрделене түседі. Сондай-ақ, биогеоценозда зат айналымы болу үшін экожүйеде анорганикалық заттардан органикалық заттар түзетін және Күн сәулесінің энергиясын басқа түрге өзгертіп, сол органикалық заттарды пайдаланып, оларды қайтадан анорганикалық қосылыстарға айналдыратын организмдер болады. Биогеоценоздың негізін *[[продуценттер]], [[консументтер]], [[редуценттер]]* құрайды.

Биогеоценозды және онда өтіп жатқан процестерді сипаттайтын көрсеткіштер: 
*түрдің алуан түрлілігі (осы биогеоценозды құрайтын өсімдіктер мен жануарлардың түрлерінің саны);
*популяция тығыздығы (бір түрдің аудан немесе көлем бірлігіне келетін дара бастар саны);
*биомасса.

Биогеоценоз 2-ге бөлінеді. 
#**Табиғи биогеоценоз** (тоған, орман, т.б.) — табиғи сұрыпталу нәтижесінде қалыптасатын өздігінен реттелетін күрделі де тұрақты биологиялық жүйе.
#**Жасанды биогеоценоз** — түрлі агрономиялық әдістерді қолдану нәтижесінде алынған агроценоздар. Бұған қолдан жасалатын шалғындықтар, егістіктер мен жайылымдар, қолдан отырғызылатын ормандар жатады.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Санат:Геология
Биогеоценология

## Анықтама
**Биогеоценология ** (биогеоценоз және грек. logos — ілім) — тірі және өлі табиғаттың (биогеоценоздың) өзара қарым-қатынасы мен байланысын және бұлардың биосферадағы ғаламдық тыныс-тіршілігін зерттейтін ғылым.

Биогеоценологияның негізін салушы орыс ғалымы В.Н. Сукачев.

Биогеоценология әр түрлі биогеоценоздардың жағдайы мен құрылымын, бүтіндігі мен тұрақтылығын, заттар мен энергия алмасуын, биологиялық өнімін, кеңістікте орналасу заңдылықтарын зерттейді. Биогеоценологиялық зерттеу мәселесімен *[[ботаник]]тер, [[зоолог]]тар, [[физиолог]]тар, [[микробиолог]]тар, [[биохимик]]тер, [[эколог]]тар, [[топырақ]] және [[ауа райы]]н зерттеушілер*, т.б. шұғылданады. Ондай зерттеулер нәтижесінде адам іc-әрекетінің табиғи процестерге тигізетін әсері, биосфераны тиімді пайдалану жолдары анықталады. Мұның табиғат қорғау проблемаларын шешу, сондай-ақ, орман, су және ауыл шаруашылығы үшін маңызы зор.

## Қосымша
**Биогеоценология** - тірі және өлі табиғаттың - биогеоценоздар мен олардың планеталық жиынтықтарының — биогеосфераның өзара байланыстары мен өзара әрекеттестігі туралы ғылым.

## Дереккөздер</span>


Санат:География және геодезия
Санат:Ғылым
Биологиялық тазарту

**Биологиялық тазарту** , биотазарту – суда және топырақтa зиянды әрекет ететін бөгде заттарды тірі организмдердің жәрдемімен жою. 

## 


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Биология
Биостратиграфия

thumb| right
**Биостратиграфия** (био және лат. stratum — қабат, грек. graph — жазамын) — шөгінді түзілімдердің салыстырмалы жасын анықтау максатында осы түзілімдердегі ағзалардың қазба қалдыктарының бөлінуін зерттейтін  стратиграфия саласы; бірнеше мағынада колданылады: 1) негізі¬нен палеонтологиялык одіс арқылы зерт- телетін стратиграфия саласы; 2) ағзалардың тарихи даму заңдылықтарын зерттеу нотижесінде алынған моліметтер шөгінділердің (түнбалардың) геологиялық көнелілігін анықтау мақсатында қолданы- латын палеонтология бөлігі; 3) белгілі бір аймақ көлемінде түзілген, көнелілігі анықталған шөгінді (түнба) қабаттардың стратиграфиясы; 4) биостратиграфиялық немесе палеонтологиялык одіс терминде- рінің синонимі. Жердің шөгінді қабаттарының геологиялық жасын анықтау үшін олардағы жануарлар мен өсімдіктердің қазба қалдықтарының таралуын зерттейтін стратиграфияның бір саласы. Биостратиграфиялық зерттеуде әр түрлі шөгінділер салыстырылып, жер қабаттарының жасы туралы аймақтық шкала жасалады. Биобелдемдік деректер дайындауда геологиялық қысқа уақытта тіршілік еткен, бірақ кең тараған ағзалардың (мысалы, нуммулиттер, грапполиттер, динозаврлар) және микроорганизмдердің (мысалы, бактериялар, планктондар, фораминиттер, көкжасыл балдырлар, т.б.) қалдықтарын зерттеудің маңызы зор. Теңіздік және құрлықтық шөгінділерді бір-бірінен айыру үшін қазба өсімдіктердің тозаңдары мен споралары зерттеледі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Ғылым
Биосфералық қорықтар

**Биосфералық қорықтар ** – дүние жүзіндегі кейбір ауқымды аймақтардың табиғатын қорғау және оның байлықтарын сақтап қалу мақсатында табиғат қорғау шараларын жүзеге асырудың халықаралық деңгейдегі бағдарламасы. Оны биосфералық резерват деп те атайды. Биосфералық қорықтардың үлгі нұсқасы ЮНЕСКО-ның шешімімен *«[[Адам]] және [[биосфера]]»* атты ғылыми бағдарламаның шеңберінде 1973 ж. қабылданған.

Биосфералық қорықтардың мақсаты – бастапқы табиғи қалпы өзгермеген не аз өзгеріске ұшыраған аймақтардағы экожүйелерді, ондағы тірі организмдердің генетикалық қорының әр түрлілігін сақтап қалу; табиғатта үздіксіз болып жататын өзгерістерді үнемі әрі жан-жақты бақылау және оған талдау жасау. Биосфералық қорықтарда ғылыми-зерттеу жұмыстары экожүйелер бойынша аймақтық және бүкіләлемдік деңгейде арнайы әдістемелер бойынша жүргізіледі. Биосфералық қорықтардың алып жатқан аумағы бірнеше жекеленген аймақтарға бөлініп, онда әрбір аймақтың өзіне тән ғылыми-зерттеу жұмыстары белгіленеді. Биосфералық қорықтардың орталық аймағында (ядросында) табиғат қатаң қорғалады да, шаруашылық жұмыстары мүлде жүргізілмейді. Оған іргелес буферлік аймақта шаруашылық жұмыстарына шектеу қойылады, ал ең сыртқы аймақта шаруашылық жұмыстары табиғат қорғау шараларымен бірге жүргізіледі.

Қазіргі кезде дүние жүзінің 105 мемлекетінде 529 биосфералық қорықтар ұйымдастырылған (2007). Оның ең үлкені – көлемі 70 млн. га алқапты алып жатқан Даниядағы Солтүстік-Шығыс Гренландия биосфералық қорығы.  
Қазақстанда Қорғалжын қорығын Биосфералық қорықтарқа айналдыру жоспары қарастырылуда (1999).  

## Сілтемелер
1. "Биосфералық қорықтар" бейнефильмі (35 мин.)
## Дереккөздер</span>


Санат:Қорықтар
Биосфера эволюциясы

[thumb| alt=A.| ''[Бәшек*.]]
***'Биосфера эволюциясы** ''' — Жер бетіндегі тірі организмдердің пайда болуынан бастап, қазіргі биосфера қабығының толық қалыптасу аралығындағы ұзақ уақытты қамтитын биологиялық процесс.

Биосфера эволюциясы — тірі организмдердің тіршілік әрекетінің нәтижесі. Эволюциялық ілімі бойынша, Жер бетіндегі ең алғашқы тірі организмдер химиялық эволюцияның биологиялық эволюцияға ауысуынан пайда болған. Осы кезге дейін бұл процесс ұзақ уақытты қамтыған деген пікірлер айтылып келсе, соңғы жылдардағы микропалеонтологиялық, палеогеохимиялық, ғарыштық химия, изотоптық, т.б. зерттеулердің қорытындысы химиялық эволюцияның биологиялық эволюцияға қысқа геологиялық мерзім аралығында ауысқандығын дәлелдеп отыр. Жер планетасының геохронологиялық шежіресінде ең ежелгі заман — криптозойда (4550 — 570 млн. жыл бұрын) тіршілік еткен тірі организмдердің қазба қалдықтары сақталмаған. Ол кезде өте ұсақ алғашқы прокариотты организмдер (цианобактериялар, бактериялар, көкжасыл балдырлар) тіршілік еткен. Олардың қатты қаңқасы болмаған, денесіне сіңген суда еріген әр түрлі минералдық заттар ұсақ түйіршіктерге айналып, ежелгі тау жыныстарының арасында сақталғандығы соңғы кезде анықталды. Оны ғылымда строматолиттер деп атайды.

Қазіргі кезде олар Батыс Германия мен Батыс Австралияда, Оңтүстік Африкада, Украинада бұдан 3,4 — 3,8 млрд. жыл бұрын түзілген тау жыныстарынан табылған. Сол замандағы өте ұсақ организмдер теңіздерде тіршілік етіп, гетеротрофты жолмен қоректенген. Қазіргі ғылыми деректер бойынша, Жер бетіндегі ең алғашқы тірі организмдер бұдан 4 — 3,5 млрд. жыл бұрын пайда болған деп есептеледі. Олар кейін күрделі эволюциялық өзгерістерге ұшыраған. 2 — 1,5 млрд. жыл бұрын бір клеткалы эукариотты организмдер шыққан, олардан кейін (1,4 млрд. жыл бұрын) көп клеткалы организмдер пайда болып Жер бетіне кеңінен таралған. Ал 700 — 600 млн. жыл бұрын тіршілік еткен моллюскілердің қатты қаңқа қалдықтары толық сақталған.

Ғылыми деректер бойынша, биосфера эволюциясында мынадай негізгі кезеңдер болған: өздігінен қалпына келе алатын гетеротрофты организмдердің тіршілік кезеңі; әлсіз тотығу процестеріне негізделген алғашқы автотрофты организмдердің тіршілік кезеңі; толық тотығу процестері жүретін автотрофты организмдердің Жер бетінде кеңінен таралу кезеңі. Биосфера эволюциясының палеонтологиялық шежіресіне сүйене отырып: биосфера эволюциясы ешқашан кері жүрмейді; геологиялық замандарда биологиялық эволюцияның жылдамдығы арта түседі; жалпы эволюцияның қарқынды жүруінен жаңа түрлер пайда болады; жануарлардың эволюциялық дамуының нәтижесінде олардың жүйке жүйесі күрделене түседі деген тұжырымдар жасауға болады. 

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Уикилендіруі қажет мақалалар
Санат:Биология