Веймар

**Веймар** () — Германия Федеративтік Республикасының Тюрингия жерінде орналасқан қала.  

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 65 176 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 84,26 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген ресми коды — *16 0 55 000*. Қаланың басшысы — Петер Кляйне.

Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 12 қалалық ауданға бөлінеді.
## Тарихы

### Ежелгі дәуірлер
Археологиялық олжалар Веймар маңындағы Ильм өзені аңғарында Тюринг дәуірінде (III-VI ғасырлар) адамдар мекендегенін растайды. Қазіргі қаланың орнында тығыз қоныстану желісі бұрыннан болған.

### Орта ғасырларда
Веймар туралы алғашқы ескертулер 899 жылға жатады. Қаланың атауы Вимарес пен Вимариден қазіргі түріне дейін өзгерген және «қасиетті батпақ» дегенді білдіретін ескі жоғары неміс сөздерінен шыққан болуы мүмкін. 949 жылдан бастап қала Тюрингияның ең ықпалды графтықтарының бірінің орталығы болды, ол 1062 жылы Орламюнде жерлерімен біріккен. 1346 жылы графтықтар соғысынан кейін графтық өмір сүруін тоқтатты, ал Веймар Веттин әулетінің бақылауына өтті.

Веймар бастапқыда графтың қамалы мен екі шіркеуінің — Әулие Петр мен Әулие Джеймс шіркеуінің айналасында дамыды. 1240 жылы Обервеймарда монастырь құрылды, ал 1254 жылға қарай қоныс цивитас (қала) мәртебесін және өзіндік мөрін алды.

Дегенмен, аймақтық тұрғыдан қала шетте қалды. Веттин әулетінің алдында Веймар графтарының ықпалы әлсірегенімен, қаланың өзі Виа Регия (Корольдік жол) сияқты маңызды сауда жолдарынан алыс орналасқандықтан басқа орталықтардан айырылды. XIII ғасырға қарай Әулие Джеймс шіркеуінің айналасындағы қоныс жай ғана қала маңына айналды.

1346 жылы Веттин билігінің құрамына кіргеннен кейін, Веймардың дамуы айтарлықтай жеделдеді. Жаңа билеушілер корве (сокаж) қызметін жойып, қала тұрғындарына артықшылықтар берді, бұл қаланың мәртебесін Вайсензе сияқты басқа Веттин орталықтарының мәртебесіне көтерді. XV ғасырда Веймар қалалық әкімдік пен қазіргі бас шіркеудің құрылысымен тез кеңейді. 1438 жылы қала көк бояу жасау үшін қолданылатын өсімдік - воадпен сауда жасауға артықшылықтар алған кезде ерекше маңызды кезең болды. XVI ғасырда қамал мен қала қабырғаларының құрылысы аяқталуымен Веймардың толыққанды қалалық орталыққа айналуы ақыры аяқталды. 

### Ерте заманауи кезең
1485 жылы Лейпциг келісімінен кейін Веймар Веттин әулетінің Эрнестин тармағына өтті. 1525 жылы Мартин Лютердің белсенді қолдауымен қалаға Реформация келді. Шешуші сәт 1547 жылы келді: Шмалкальд соғысында жеңіліске ұшырағаннан кейін, Эрнестиндер астанасы Виттенбергті қарсыластарынан айырылды. Нәтижесінде, 1552 жылы билеуші ​​Веймарды өзінің жаңа резиденциясы етті. Көптеген аумақтық қайта бөлулерге қарамастан, қала 1918 жылы монархия құлағанға дейін Сакс-Веймар әулетінің әртүрлі мемлекеттерінің астанасы болып қала берді.
нобай|XVI ғасырдағы Ренессанс патрицийлерінің үйлері орналасқан базар алаңы.
XVI ғасырда астана мәртебесі сарайға байлық әкеліп, алғашқы құрылыс бумын тудырды. Алайда, XVII ғасыр қаланың құлдырауына әкелді: сауда жағдайлары өзгерді, шексіз аумақтық бөліністер Сакс-Веймар герцогтарының қаржысына нұқсан келтірді. XVIII ғасырдың басында қала абсолютті герцогтық билікке келді, бұл бұрынғы муниципалдық артықшылықтарын жоғалтқанына қарамастан, қазіргі Веймардың келбетін анықтаған жаңа сәулеттік бумның басталуын белгіледі. 1757 жылы қала қабырғалары бұзылып, белсенді кеңейту басталды. Бұл кезеңнің негізгі ескерткіші XX ғасырдың басына дейін кезең-кезеңімен салынған герцогтық қамал болды. Веймар сонымен қатар осы кезеңде 1708 жылдан 1717 жылға дейін сарай органы қызметін атқарған Иоганн Себастьян Бахтың арқасында ерекше атаққа ие болды.
нобай|Кассеттурм - Гётеплац алаңындағы бұрынғы қала қабырғасының қалдықтары.

### Алтын немесе классикалық дәуір (1758–1832)
Анна Амалия мен оның ұлы Карл Августтың (1758-1832) билік құрған кезеңі Веймар үшін нағыз «алтын ғасыр» болды. Осы онжылдықтарда қала Еуропаның жетекші мәдени орталықтарының біріне айналды, Гете, Шиллер, Гердер, Виланд, Бертух және виртуоз Гуммель сияқты дәуірдің ең үздік зиялыларын өзіне тартты. Неміс зиялылары үшін Веймар нағыз қажылық орнына айналды. Гете мұнда тек шығармашылығымен ғана шектелмей, сонымен қатар қала өміріне белсенді қатысты, ұзақ уақыт бойы Ұлы Герцогтің құпия кеңесшісі қызметін атқарды, ал 1809 жылы қаланы өзінің әйгілі «Сайланбалы туыстық» романының алаңына айналдырды. Басқа көптеген мемлекеттерден айырмашылығы, Веймардың осы кезеңдегі саясаты либерализм мен төзімділікпен ерекшеленді, бұл 1816 жылы Германияның алғашқы конституцияларының бірін қабылдаумен аяқталды. Бүгінде Веймар осы дәуірдің естелігін мұқият сақтайды: Гете мен Шиллердің қабірлері мен мұрағаттары әлі күнге дейін осында орналасқан.

### Күміс ғасыры және Жаңа Веймар дәуірі (1832–1918)
Гетеден кейінгі кезең Веймардың «Күміс ғасыры» деп аталады: қаланың назары әдебиеттен музыкаға ауысты. 1842 жылы Франц Лист сарай дирижері болып, Веймарды Рихард Вагнер мен Камиль Сен-Санстың операларын қоса алғанда, ірі премьералар өтетін орынға айналдырды. 1872 жылы Германияның алғашқы оркестрлік мектебінің ашылуы үлкен жетістік болды. Рихард Штраус эстафетаны қолына алып, 1889 жылдан 1894 жылға дейін әйгілі Веймар Штаткапеллесімен (1491 жылы құрылған) бірге жұмыс істеп, «Гансель мен Гретель» операсын әлемге ұсынды. Осы кезеңде қаланың интеллектуалдық өміріндегі маңызды оқиға - өмірінің соңғы жылдарын Веймарда өткізген Фридрих Ницшенің тұруы болды.

XIX ғасырда Веймар өзінің бірегей мәдени мұрасын сақтауға баса назар аударды, бұл көптеген мұрағаттар мен мұражайлардың құрылуына әкелді. 1846 жылы Тюринг теміржолы салынғаннан кейін қала сол дәуірге тән құрылыс және халық санының өсуін бастан кешірді. Дегенмен, көптеген өнеркәсіп орталықтарынан айырмашылығы, ол кеңсе қызметкерлері, суретшілер және рантье қаласы ретіндегі өзіндік ерекшелігін сақтап қалды. Бұл өзіндік ерекшелік 1918-1919 жылдардағы Германия революциясымен бұзылды: Сакс-Веймар-Эйзенахтың соңғы Ұлы Герцогы Вильгельм Эрнст тақтан бас тартып, жер аударуға мәжбүр болды, бұл қала тарихындағы монархиялық дәуірдің аяқталуын белгіледі.

### Веймар Республикасы
1919-1933 жылдар аралығы тарихқа «Веймар Республикасы» ретінде енді, себебі дәл сол жерде жаңа мемлекеттің конституциясы қабылданды. Берлин көшелеріндегі шайқастарына (Спартак көтерілісіне) байланысты тым қауіпті деп саналды, сондықтан Ұлттық жиналыс бейбіт Веймар қаласына көшірілді. Фридрих Эберт Версаль келісімінің шарттарын келіссөздер жүргізу кезінде неміс классицизмімен байланыс одақтастардың ұстанымын жұмсартады деп үміттенді.
нобай|Веймар Конституциясы кітапша түрінде. Конституцияның 148-бабы барлық мектеп оқушыларына мектеп бітіргеннен кейін Конституцияның көшірмесін алуды міндеттеді.
Веймар газеті «Weimarer Zeitung» Веймарда жергілікті басылым ретінде жарық көрді. 1929 жылдан кейін оңшыл күштер басымдыққа ие болды, ал Веймар нацизмнің алғашқы орталықтарының біріне айналды.

### Нацистік Германия және Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңі
Нацистер үшін Веймардың қос символдық маңызы болды: олар «жоғары неміс мәдениетінің» аурасын иемденуге тырысты, сонымен бірге сол жерде пайда болған «жек көретін» Веймар Республикасының естелігін өшірді. Адольф Гитлер 1933 жылға дейін қалаға қырықтан астам рет барды, ал 1926 жылы НСДАП партиясы сол жерде өзінің партиялық митингісін өткізді.

1930 жылы Веймар нацистік саяси бекініске айналды: Вильгельм Фрик Тюрингияда ішкі істер және білім министрі, Германиядағы алғашқы НСДАП министрі болды, ал 1932 жылға қарай Фриц Заукель аймақтағы толық билікті өз қолына алды. 1933 жылға қарай террор жүйесі институционалданды: Германиядағы алғашқы концлагерьлердің кейбірі Веймар аймағында - Нохра мен Бад-Сульцада - коммунистер мен социал-демократтар негізінен қамауда болған жерде құрылды. 1938 жылы Кристаллнахттан кейін шарықтау шегіне жеткен еврей халқын қуғын-сүргін Веймар синагогасының қирауына және жергілікті еврейлердің жаппай эмиграциясына немесе тұтқындалуына әкелді.

1945 жылдың сәуірінде соғыс тікелей Веймарға келді: АҚШ әуе күштерінің бомбалауы тарихи орталыққа айтарлықтай зиян келтіріп, шамамен 1800 адамның өмірін қиды. 12 сәуірде қала АҚШ-тың 80-ші жаяу әскер дивизиясына берілді. Азат етілгеннен кейін Веймар тұрғындары үйлеріне жақын жерде жасалған қылмыстарды өз көздерімен көру үшін жақын маңдағы Бухенвальд концлагеріне баруға мәжбүр болды (бұл оқиға Билли Уайлдердің «Өлім диірмендері» фильмінде құжатталған).
нобай|1958 жылы ГДР ұлттық ескерткіші ретінде ашылған Бухенвальд мемориалы.
Көп ұзамай американдық әскерлер қаланы кеңес әкімшілігіне берді, себебі Веймар кеңестік оккупация аймағында орналасқан. Ауыр зақымдануға қарамастан, тарихи ғимараттардың көпшілігі соғыстан кейінгі жылдары қалпына келтірілді, бұл негізінен қаланың Германия тарихындағы ерекше мәдени маңызына байланысты болды.

### Соғыстан кейін
1945 жылдан 1950 жылға дейін Кеңес Одағы басып алынған Бухенвальд концлагерін жеңіліске ұшыраған нацистер мен басқа да немістерді тұтқындау үшін арнайы НКВД лагері ретінде пайдаланды. Лагерьдің ұраны «Әркім – бір жер» болып қала берді. 1950 жылы 6 қаңтарда Кеңес Одағы Бухенвальдты Шығыс Германияның Ішкі істер министрлігіне тапсырды.

1990 жылы Германия қайта біріккеннен кейін, Веймар кең көлемді қалпына келтірудің арқасында экономикалық қиындықтарды жеңді. Қала еуропалық ынтымақтастықтың символына айналды: 1991 жылы осында «Веймар үшбұрышының» (Германия, Франция және Польша) дипломатиялық форматы дүниеге келді.

Бұл халықаралық мойындау «Классикалық Веймар» (1998) және Баухаус (1996) нысандарының ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілуімен нығайтылды, ал 1999 жылы қала Еуропаның мәдениет астанасы деп аталды. Бүгінгі таңда Веймар көршілес Эрфурт пен Йенамен ыңғайлы көлік байланысы бар гүлденген туристік бағыт және өмір сүруге тартымды орын болып табылады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Ресми сайты 

Санат:Тюрингия елді мекендері