open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дәрілік түймедақ

**Дәрілік түймедақ** () – астралылар тұқымдасына жататын бір жылдық шөп тектес өсімдік.

## Ботаникалық сипаттамасы
Дәрілік  түймедақ – биіктігі 35-40см –ге жететін бір жылдық шөптесін өсімдік, тамыры нәзік,білеу. Бірен-саран бұтақталған сабақтары бар, күрделі екі-үш қауырсынды тілімделген жапырақтары сабақтарында кезектесіп орналасқан.Тілімделген жапырақшалары жіңішке жіп тәрізді,төменгі жапырақтары сабақтарын жартылай қоршап жатады. Гүлдері өте көп, себет немесе кәрзенке гүл шоғырын түзеді.Гүлдері тұтас немесе біршама  үгітілген  жартылай шар тәрізді гүлсебеттерден тұрады, гүл сағақтары 3см-ге дейін болады, кәрзенкелері шеткі тілше және ортанғы сары түтікше гүлдерден тұрады. Гүл тұғыры қуыс, жартылай шар тәрізді немесе конус тәрізді. Себеттердің тілше гүлдері ақ түсті, түтікше гүлдерінікі сары, иісі күшті жұпар иісті, дәмі татымды, ащылау.

## Химиялық құрамы
Дәрілік түймендақтың гүлдерінің құрамында  0,2- 0,8% дейін көк түсті эфир майы бар, эфир майының ең  басты компоненттері матрицин мен матрикарин,осы қосылыстардан хамазулен (7% жуық) түзіледі, бұлардан басқа эфир майының құрамына сесквитерпендер фарнезен, бисаболен, кадинен және монотерпен мирцин кіреді. Сонымен қатар эфир майында флаваноидтар, кумариндер, ұштерпен спирттер, салицил қышқылы, аскорбин қышқылы, каротин және т.б. заттар кіреді.

## Қолдануы
Дәрі үшін өсімдіктің гүлдерін сабағынан үзіп, жинап алады. 
* Түймедақтың гүлінен жасалған дәрілердің жел шығаратын, қабынуға қарсы әсер ететін, тер шығаратын, ауырған жерлерді тыныштандыратын, денедегі бұлшық еттердің тырысуына қарсы әсер етеін қасиеттері бар.
* Сонымен қатар қан тоқтататын, микробты жоятын, өт айдайтын, етеккірдің келуін реттейтін дәрі ретінде де қолданады.
* Халық медицинасында өсімдік гүлдерінің тұнбасынан жасалған дәрілерді асқазанның, тоқ ішектің қабынуын, бауырдың, бүйректің, қуықтың ауруларын емдеу үшін пайдаланады.
* Дене сыртындағы іріңді жараларды, ванна жасау арқылы подаграны, ревматизм ауруына байланысты буындардың сырқырағанын емдейді.
* Тамақ бездері мен тіс түбіріндегі еттер қабынғанда ауызды және тамақты шаяды.
* Түймедақты шаштың қайызғағын кетіру үшін де пайдаланады.

**Препараттар:** Дәрілік түймедағы гүлінен дайындалған тұндырма  ішуге, шайқауға, ванна қабылдауға, клизма жасауға тұнба күйінде ұсынылады. Асқазан мен жұмсартатын шөптер жиынтығына да қосады. Дәрілік түймедағының экстракты мен  эфир майы  «Ромазулан» препаратының құрамына кіреді. Сұйық  экстракты  мынжапырақ   және қырмызыгүл экстрактарымен бірге  «Ротокан»  препаратының құрамына кіреді.

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Дәрілік өсімдіктер

Санат:Күрделігүлділер
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Боралдай шахтасы

**Боралдай шахтасы** — Жамбыл облысы, Жуалы ауданындағы тас көмір кен орны. 1927 жылы ашылған. Қуаты Қарағанды, Екібастұз көмір кеніштерінен кем түспейді.

Санат:Жамбыл облысы кен орындары
Егістік күнзе

**Егістік күнзе** () – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық шөп тектес өсімдік.

## Сипаты
* Биіктігі 30-70 см-ге жуық.
* Сабағы жұмыр, түзу әрі жоғарғы жағында жайыла өседі. Төменгі жағындағы жұмыртқа тәрізді  сүйір жапырақтарының сағақтары ұзын, екі-үш бөлімді, сабақтың жоғарғы жағындағы жапырақтары отырмалы, құстың қауырсыны секілді бірнеше жіңішке, ұзын бөлімдерге бөлінген.
* Гүлдері майда, ақ немесе ашық қызыл түсті, гүл жапырақшалары бесеу, қолшатыр тәрізденіп шоғырланып тұрады.
* Шілде айынан тамыз айына дейін гүлдейді, жемісі тамыз-қыркүйек айларында піседі. Жемісі піспей тұрғанда өсімдіктен қандаланың иісіне ұқсас жағымсыз иіс шығады. Жемісі піскеннен кейін хош иіс аңқиды.
* Егістік кориандр мәдени өсімдік ретінде егіледі. Кей жерлерде жабайыланып кеткендері де кездеседі.

## Емдік қасиеті
* Дәрілік мақсат үшін жемісін жинап алады.
* Құрамы: эфир майлары, оның ішінде линелол, терпендер және майлар, белоктар, алкалоидтар.
* Өсімдіктің жемісінен жасалған дәрілердің өт айдайтын, қақырық түсіретін, микробтарды жоятын, денедегі ауырған жерлерді тыныштандыратын, тамаққа тәбетті арттыратын және геморрой ауруы үшін шипалық қасиеттері бар.

## Тағы қараңыз
* Дәрілік өсімдіктер

## Дереккөздер


Санат:Шатыршагүлділер
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Егістік қарақұмық

**Егістік қарақұмық** () – тарандар тұқымдасы, қарақұмық туысына жататын бір жылдық  шөп тектес өсімдік.

## Ботаникалық сипаты
thumb|left|180px|
* Биіктігі 70 см-ге дейін жетеді.
* Тік өсетін қызғылт түсті сабағының жоғарғы жағында көп бунақтары бар.
* Жапырақтары бүтін, кезектесіп орналасқан, үш бұрышты, жүрек тәрізді. Жоғарғыларының сағақтары ұзын.
* Жапырақтары қою жасыл түсті, етті, екі жағында да майда сүйелдері бар.
* Гүлдері шашақ сықылды ақ, қызыл, ашық қызыл түстерге боялып шоғырланып тұрады.
* Жемісі - үш бұрышты қоңыр жаңғақша.
* Шілде-тамыз айларында гүлдейді.
* Көбінесе қолдан егіледі, кейде арамшөп ретінде егіс арасында да көптеп кездесе береді.

## Емдік қасиеті
* Құрамында рутин, хлороген, простокатехин, кофе қышқылдары бар.
* Рутин қан тамырларының қабырғаларын бекітіп, үзіліп не болмаса жарылып кетуден сақтайды. Бұл дәрі дәріханаларда сатылады және миға , жүрекке, көзге, теріге қан құйылудан алдын-ала сақтану үшін ауруларға беріледі.
* Гипертония ауруы кеінде басқа да дәрілермен қосып қан қысымын төмендету үшін жұмсалады.
* Ревматизм, қызамық, бөртпе сүзек, қызылша ауруларын емдеу үшін де өте бағалы дәрі болып есептеледі.
* Қарақұмықтың жас жапырақтарын іріңдеген жараларға таңады.
* Ұнтақ түрі нәресте денесінің базданған немесе жабысқан жерлеріне себу үшін де қолданылады.
* Қарақұмықтың гүлі мен жас жапырақтарына ақшайыр шөбін араластырып қоспа жасап, атеросклероз ауруы бар адамдардың қан қысымы қатар көтерілгенде пайдаланады.

## Сақтық шарасы
Қарақұмықтың жас жапырақтары мен гүлдерінен дәрі жасап ішу кейбір жағдайларда қауіпті де, себебі олар улы болып есептелінеді. Сондықтан бұл өсімдіктен жасалған дәрілерді тек дәрігердің бақылауымен ғана пайдалану қажет.

## Тағы қараңыз
* Дәрілік өсімдіктер
* Қарақұмық жармасы

## Дереккөздер


Санат:Таран тұқымдасы
Санат:Дәрілік өсімдіктер 
Санат:Қазақстан флорасы
Құлантау

**Құлантау** - Үлкен Қаратаудың Шақпақ белі арқылы Алатаудың Жабағылы сілемімен жалғасып жатқан Боралдай тауының солтүстік бөлігі. Құлантаудың бөктерінен жанға жайлы сулы көптеген бұлақтармен қатар Құлан өзені бастау алады. Құлантаудың батыс бөктерінен Әулиесайдан Ұзынбұлақ аталатын бұлақ ағып шығады.

**Әулиесай **- үйсін дүниеге келген жер болғандықтан киелі, әулиелі саналады деген болжам айтылады. Үйсіннің тарихына байланысты:

"Ұзынбұлақ - Үйсін қонысы,

Малға майдан Қаратаудың сонысы", - деген өлең сөздері бұған айғақ болса керек.

Жуалы ауданының орталығы Бауыржан Момышұлы ауылында "Құлантау" аталатын кинотеатр бар.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан таулары
Санат:Жамбыл облысы географиясы
Абыл Өтембетұлы

**Абыл Өтембетұлы** - (1777, Маңқыстау - 1864, сонда, Қаратөбе) - қазақ ақыны, импровизатор.

Әкесі Өтембет кедей шаруа болған.  Абыл Өтембетұлы Атырау, Қарақалпақ,Түркіменстан елдерін аралап, өнерпаздармен кездескен. Өлеңдері ауызша тараған. Алғаш баспа бетін көрген өлеңі - "Арғымақ атта сын болмас" (1924). Шығармаларының негізгі арқауы - адамгершілік, ел қамын көксеу ("Сексеннің біз де келдік жетеуіне",  "Отырған қарсы алдымда Қанымайым", "Қар   жауар күн-түн оның қабағынан").  Ол Хиуа ханы Аллақұл басқыншылығына қарсы ызасын бейнелеп, ел қорғаған ерлерді тебірене жыр еткен ("Сүйінқараны жоқтау", "Құлбарақ батырға"). Бірсыпыра толғаулары хан, сүлтандарды әшкерелеуге арналған.  "Арғымақ атта сын болмас", "Естірту", т.б. терме, толғаулары көркем, ақыл, нақыл, насихатқа құрылған. 

Абыл Өтембетұлы - айтыстың да шебері. ("Балдай қызбен айтысы", "Сушы қызбен сөз жарыстыру", "Нұрымды сынауы", "Шерниязбен кездесуі"), ерлік дастадарын да ("Қырымың қырық батыры" т.б.) дамыта жырлап таратқан.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Қазақ ақындары
Санат:Айтыс ақындары
Аваз Отароглы

**Аваз Отароглы ** , *Avaz Polvonniyoz (O‘tar) o‘g‘li*  (1884,Хиуа-15.08.1919,сонда) - өзбек ақыны.
Тәуіп отбасында туған, медреседе оқыған.18 жасыда-ақ Хорезмнің жұрт таныған халық ақыны атағына ие болады. Ол өлеңнің алуан түрі қолданған (рубаи,  ғазал, мұхаммас т.б.).  Демократ әрі ағартушы Аваз өз өлеңдерінде сатылғыш сот пен алдамшы молдаларды, парақор төрелерді өткір сынға алады, үстем тап өкілдерінен  жәбір-жапа шеккен халықтың қайғылы тағдырын толғана жыр етеді ("Халық", "Төрелерге" т.б.).  Надандыққа, зараңғылыққа қарсы шығып ("Мектеп" т.б. өледерінде), "Бостадық" деген өлеңінде революцияны жырлайды.  Аваз өлеңдері Хиуа өкіметі басшыларының зығырданын қайнатады. 1912 жыл  Мұхаммед-Рахим хан Авазға дүре соқтырады. Оны жынданды деп жариялап, қол-аяғын байлатып тастайды.  Ақырында Аваз қайыршылықта қайтыс болады.
## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Өзбек ақындары
Варлаам Александрович Аванесов

**Аванесов Варлаам Александрович** (1884-16.03.1930) - совет мемлекет қайраткері.

Батыс Арменияда Карск облысында кедей шаруа отбасында туған . 
1903 жылдан  РСДЖП мүшесі, меньшевик; 
1914 жылдан большевик. Солтүстік Кавказда 1905-07 жылдардағы революцияға белсене қатысты. 
1907-13 ж. Швецарияда тұрды. Цюрих университетінің медициналық факультетін бітірді. Давоста РСДЖП біріккен тобының секретары болды. 
1917 жылғы Ақпан революциясынан кейін Моссовет Президиумының мүшесі. Петроградта Октябрь қарулы көтерілісін дайындауға және өткізуге белсене қатысты. Петроград соғыс ревкомының мұшесі, баспасөз және хабар бөлімін басқарды. Советтердің Бүкілресейлік ІІ-ші съезіне БОАК мүшелігіне сайланды. 
1917-19 ж. БОАК Президиумының мүшесі әрі секретары, 
1918 жылдан Ұлт істері халкомының Армения жөніндегі комиссары, 
1920-24 ж. Бүкілресейлік Төтенше  комиссияның коллегия мүшесі, Жұмысшы-шаруа инспекциясы және Сыртқы сауда халкомдарының орынбасары қызметін атқарды. 1922-27 ж. КСРО ОАК мүшесі, 
1925 ж. Халық ш. Жоғары Советі Президиумының мүшесі болды.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Армения тұлғалары
Рубен Иванович Аванесов

**Рубен Иванович Аванесов** (14.02.1902,Шуша, Елизаветпол губерниясы - 01.05.1982,Мәскеу) — кеңес ғалымы, орыс тіл білімпазы, КСРО ҒА корреспондент-мүшесі (1958),бірнеше шетелдік ҒА мүшесі,  Мәскеу университетіің профессоры (1937).
Негізгі еңбектері орыс тілінің тарихын, фонетикасы мен орфографиясын, фонология теориясын, сипаттамалы және тарихи диалектология мәселелерін зерттеуге арналған. "Орыс диалектологисының очерктері" (1 бөл.,1949) кітабында орыс говорларындағы фонемалардың жүйесі сипатталады.  Аванесов Рубен Иванович орыс халық говорларының атласын (1-2 бөл., 1957)  және 11-14 ғасырлардағы көне орыс тілі сөздігін (1966) жасау жұмысын басқарды.
Халықаралық фонетика ғылымы қоғамының вице-президенті. А. – Мәскеу фонологиялық мектебінің негізінсалушылардың бірі. Ғалымның фонологиялық концепциясыфонологиялықмектебінің ғылыми бірі болды. Негізгі еңбектері: «Қазіргі орыс әдеби тілініңфонетикасы», «Лингвистикалықгеографияның«Жалпы славян лингвистикалық атласы», «Орыс тілінің әдебиайтылымы», «Мәскеу фонологиялық мектебі туралы» және т.б. 

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Тілтанушылар
Күйік асуы

**Күйік асуы** – асу, Жамбыл облысының Жуалы ауданы шығысында Жамбыл ауданымен шектесер тұсында Кіші Қаратау қатпарлы белдемімен шектеседі.

## Жер бедері
Жалпы ұзындығы 200 шақырым, ені 35-40 шақырымды құрайды. Кіші Қаратау белдемі арқылы Алматы-Ташкент-Бішкек автокөлік жолы осы Күйік асуы арқылы өтеді. Күйік асуында табиғат тез өзгереді. Асудың атауы туралы түрлі аңыздар баршылық.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысы асулары
Авар тілі

thumb|Авар тілінің таралуы
**Авар тілі** — көбісі Дағыстанда, аздап солтүстік Әзірбайжанда, шығыс Грузияда тұратын авар халықының тілі. Кавказ тілдерінің дағыстан тобына жатады.
Оңтүстік және солтүстік 2 наречиені құрайтын ацухс, карак, гид, андаль, закаталь, хузах, салатав т.б. диалектілері бар.  Әдеби тілі солтүстік наречие негізінде қалыптасқан. Авар тілі - дауыссыздар жүйесі күрделі, көп септікті, эргатив конструкциялы тіл. Араб жазуына алғашқы талпыныс 15 ғасырдан басталса да, оны кеңірек қолдану 19 ғ-дың екінші жартысы мен 20-шы ғ-дың басында болды. 1927 ж.  арабшадан  латыншаға, 1938 ж. орыс графикасы негізіндегі жазуға көшті.

### Авар алфавиты

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Ресей тілдері
Санат:Дағыстан тілдері
Аваруа

thumb|220px|thumb|Кук аралдары, Раротонга аралы
thumb|Аваруаның орталық көшелері
**Аваруа** () — Тынық мұхиттағы Полинезияның шығыс бөлігінде, әкімшілік жағынан Жаңа Зеландияға қарайтын Кук аралдары мемлекетінің астанасы, Раротонга аралының солтүстігінде орналасқан қала.

Халықы (2005 ж.) - 10 мыңнан астам.

Университет, кітапхана бар. Қаланың сыртында аэропорт бар.

Порт. Шетке інжу, цитрус, банан шығарады.

Аваруа 18 аймаққа (батыстан шығысқа қарай) бөлінеді: 
#Покоину
#Никао (Кук аралдарының парламеті орналасқан)
#Пуапуауту
#Ареану
#Каикавека
#Атупа
#Аватиу (сауда порты)
#Руатонга
#Тутакимоа
#Тауае (орталық аймақ, мұхитқа шығыс жоқ)
#Такуваине (Аваруаның әкімшілік орталығы)
#Нгатипа
#Ваикаи
#Тапае-И-Ута
#Пуе
#Пунамайа
#Киикии
#Тупапа

Санат:Кук аралдары елді мекендері
Санат:Океания астаналары
Авача шоқысы

thumb|Авача шоқысы
**Авача шоқысы** - Камчатканың оңтүстік-шығысында Петропаловск-Камчатскийіге  таяу әрекетті вулкан.
Биіктігі - 2741 м, диаметрі - 400м.
Вулкандық андезит, базальт, туф, шлак, күл мен лавалардан тұрады.
Вулканның атқылауы мәліметтер бойынша  1737, 1772, 1779, 1789, 1827, 1837, 1855, 1878, 1771, 1894, 1895, 1901, 1909, 1926, 1927, 1938, 1945, 1991 жылдары тіркелген.

Сурет:Avachinsky Volcano.jpg|Авача шоқысы
Сурет:Avacha1.jpg|Авача шоқысының кратері

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Камчатск өлкесі географиясы
Санат:Белсенді жанартаулар
Қостұра

**Қостұра**, *Үлкентұра* – Түркістан облысы Бәйдібек ауданындағы сеңгір. Қостұраның "Тұра" аталуы бұл аймақты жүз жылдай жайлаған ойраттардың сөзі, мағынасы "қамал" дегенді білдіреді. Оған дейін Тұраның қазақы атауы "Сеңгір" болған деген мәлімет бар.

## Тектоникасы
Ертедегі тектоникалық жарылыстардың әсерінен Жуалының оңтүстік-батысында ағатын Қошқарата, Боралдай өзендерінің жарып өткен жоталарының көтерілуі үдей түскен. Шаян жеріндегі "Үлкен тұра" мен "Алакүшік" биіктері тұсындағы жер қабаты 600-700 метрлік деңгейге дейін жеткен. Осы "Қос тұраны" кейде ел жекелеп "Үлкен тұра" және "Алакүшік" деп те атайды.

## Дереккөздер

Санат:Бәйдібек ауданы таулары
Аввакум Петрович

мини|300px|thumb|Аввакумың отқа өртелуі,  П.Е.Мясоедов,1897
**Аввакум**  Петрович (25.11.1620-14(24).04.1682) — протопоп, шіркеу жікшілерін басқарушы, православие дінінің ескі дәстүрлерін жақтаушы, ірі қайраткерлердің бірі, жазушы.Діни қызметі үшін жер аударылды, түрмеге жабылды және ақыры өлім жазасына кесілді. 

Патриарх Никонның шіркеу реформаларына қарсы шыққаны үшін 1653 ж. Сібірге айдалды.  

1663 ж. Мәскеуге шақырылды. Бірақ өз көзқарасынан таймады, шіркеу жаңалықтарына қарсы күресті күшейтті.  

1666 ж. шіркеу сотына тартылып, свящеик атағынан айрылды.  

1682 ж. патша үкімі бойыша отқа өртелді. 

Аввакум 43 діни және әдеби шығарма жазды. Оның ең ірілері 
* "Кеңесу кітабы"
* "Түсінік беру кітабы", 
* "Өмір сүру".
## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:1620 жылы туғандар
Санат:1682 жылы қайтыс болғандар
Санат:Орыс жазушылары
Авгий

**Авгий ат қоралары** - 
# ежелгі грек мифологиясындағы Элида патшасы Авгийдің ғажап үлкен, мейлінше лас ат қоралары. Алфей, Пеней өзендерінен су жіберіп, Геракл оларды бір күнде тазартып беріпті-міс (бұл оның 12 ерлігінің алтыншысы).
# Белгілі бір істегі шектен шыққан былық пен салақтықты «Авгий ат қораларыдай» дейтін мәтел бар.

## Дереккөздер


Санат:Аргонавтар
Санат:Ежелгі грек мифтері батырлары
Авентин

**Авентин** -  () - Ежелгі Римдегі 7 төбенің бірі, Тибр өзенінің сол жағасыда, Палестинаның оңтүстік-батысында. 

Плебейлердің саяси орталығы.
Аңыз бойынша, плебейлер б.з.б. 449 ж.патрицийларға қарсы соғысқан кезде осы төбеге барып паналаған.
### Көзге көрінерлік орындары
;Көне ғимараттар

* Циркус Максимус
* Цестия Пирамидасы 

;Ғибадатханалар
* Сан-Джорджио-ин-Велабро
* Сан-Джованни-Деколлато
* Сан-Саба
* Санта-Мария делла Консолационе
* Санта-Мария-ин-Космедин
* Санта-Сабина
* Сант-Алессио
* Сан-Теодоро
* Санта-Приска
* Сант-Ансельмо-аль-Авентино

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Ежелгі Рим
Санат:Италия географиясы
ФЗО

**ФЗО** (**) — фабрика-зауыт оқуы мектебі, КСРО-дағы кәсіптік-техникалық оқытудың төменгі (негізгі) түрі. ФЗО мектептері ФЗУ мектептері негізінде құрылған. 1940-1963 жылдар аралығында жұмыс істеді.

ФЗО мектептері КСРО мемлекеттік еңбек ресурстары жүйесінде өндірістік кәсіпорындар мен құрылыстар базасында әрекет етті. Құрылыс, көмір, тау-кен, металлургия, мұнай және басқа да өндіріс салалары үшін жалпы кәсіптік жұмысшылар дайындады. Оқу мерзімі 6 ай.

Мектепке кез келген жалпы білім дайындығымен (1955 жылдан бастап бастауыш және одан жоғары біліммен) ауыл және қаланың 16-18 жастағы жастары қабылданды. Жер асты, тау-кен цехтары, құрылыстағы жұмыстар үшін мамандар дайындауға тек 18 жастан бастап қабылданды. Шәкірттер толық мемлекет тарапынан қамтамасыз етілді. 1940-1953 жылдары ФЗО-ға оқуға бару үшін мобилиизациялық жолмен арнайы шақыру бойынша жіберілді.

1949 жылы ФЗО мектептері жанынан көмір және тау-кен өндірісі үшін 6 және 10 айлық оқу мерзімімен тау-кен өндірісі мектебі болып қайта құрылды. 1955 жылы ФЗО мектептері жанынан құрылыс үшін 10 айлық оқу мерзімімен құрылыс мектептері, ал 1957 жыылдан бастап 2 жылдық құрылыс училищесі болып қайта құрылды.

1959-1963 жылдар аралығында барлық ФЗО мектептері, тау-кен өндірісі және құрылыс мектептері, КСРО мемлекеттік еңбек резервтері жүйесінің барлық кәсіптік-техникалық оқу орындары - әр түрлі оқу мерзімдерімен кәсіптік-техникалық училище болып қайта құрылды.

ФЗО мектептері өмір сүрген уағында 6 млн жұмысшы дайындап шығарды.

## Дереккөздер


Санат:Оқу орындары
Ордабасы

**Ордабасы** - жер аты. Қошқарата өңірінде "Үлкен Ордаған", "Кіші Ордаған" деген жерлер бар. Анығына келгенде, олар "Үлкен Орда қонған", "Кіші Орда қонған" болып шығады.

"Орда қонған" деген жер Жамбыл облысы мен Түркістан облысының шектесер жерінде Арқарлы атты тауға жақын, Қошқарата мен Боралдай өзендерінің жоғарғы сағасында орналасқан. "Үлкен Орда қонған" мен "Кіші Орда қонған"ның да ара қашықтығы не бәрі 3-4 шақырым ғана.

Жасақтарды аңғарларға жасыру және барлық уақытта бір-бірімен байланыста болу үшін сол кездегі соғыс тактикасына байланысты осылай орналасқан. Бірінші орда - Ордабасында, екінші орда - Қошқарата жерінде, үшіншісі - Ақыртөбе стансасының жанында. Әр орда тұсында қазақ жасақтары топтастырылған. Жуалы ауданының Қошқарата өңіріндегі Орда қонған, Боралдай, Жолбарысқамал, Үлкен тұра, Кіші тұра, Садыр қамал, Тарақты қамал, т.б. көптеген жер-су атаулары 17-18 ғасырларда туған еліміздің жоңғар қалмақтарынан азат ету кезіндегі қойылған атаулар болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:Жамбыл облысы географиясы
Көкшытырша

**Көкшытырша** () - екі жылдық, орамжапырақ тұқымдасы шытырша туысына жататын шөп тектес өсімдік.

## Сипаты
thumb|left|180px|
* Биіктігі 60 *см*-ге жуық.
* Тамыры қысқа.
* Сабағын қысқа түк басқан, түзу өседі, бұтақтары көп.
* Жапырақтары сопақша келген, отырмалы, шеттері бүтін, төменгілерінің сағақтары бар.
* Гүлдері ақ түсті, майда, гүл тәжі 4 гүл жапырақшасынан тұрады.
* Жемісі сопақша, сыртын түк басқан жалпақ.
* Тұқымдары жалпақ, қоңыр түсті.
* Жаз бойы гүлдеп тұрады.
* Өсетін жерлері: жолдардың шеттері, шабындықтар, егістік жерлер.

## Емдік қасиеті
Дәрілік мақсат үшін өсімдіктің жер үстіндегі бөлігін гүлдеген кезінде жинап алады.
* Бұл өсімдіктен жасалған дәрілерді әйелдердің ақ етеккірі келгенде қолданып, сондай-ақ асқазан және бас ауруларын емдеу, кейде дене сыртындағы жараларды жуу үшін де пайдаланады. 
* Босанған әйелдерден қан кеткенде немесе ықылық ату көпке дейін тоқтамай қойғанда да бұл өсімдіктің шипалық қисиеті мол.
* Жас сәбилердің іші ауырғанда да пайдаланса, өте жақсы нәтиже береді..

## Тағы қараңыз
* Дәрілік өсімдіктер

## Дереккөздер

Санат:Орамжапырақтар
Санат:Дәрілік өсімдіктер 
Санат:Қазақстан флорасы
Көктемдік жанаргүл

**Көктемдік жанаргүл** () - көп жылдық, сарғалдақтар тұқымдасы жанаргүл туысына жататын шөп тектес өсімдік.

**Көктем жанаргүлі** — сарғалдақтар тұқымдасына жататын бір немесе көпжылдық шөптесін өсімдік. Биіктігі 20 см-ге дейін. Сабағын қоңыр қабыршақтар жауып тұрады, қабыршақтарына жаңару бүрлері орналасады. Жапырақтары сағақсыз, ашық сары түсті үлкен гүлкүлтелі гүлдері жалғыз, қоңыр тамыр сабағы бар. Тұқымынан және тамырсабағы арқылы вегетативті жолмен көбейеді. Мамыр айында гүлдеп, шілдеде, жеміс береді. Жемісі күрделі, көптеген біртұқымды жаңғақшалардан тұрады. Көктем жанаргүлі - сирек кездесетін еуроазиялық далалық түр. Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.

## Сипаты
thumb|left|180px|
* Биіктігі 50 *см*-ге жетеді.
* Тамыр сабығы жуандау келген қоңырқай қара.
* Жапырақтары жіңішке әрі қалың, төменгілері кезектесіп орналасқан. Сабақтарының бұтақтары көп, сырты тегіс, түп жағындағы жапырақтары қабыршық секілді қоңыр болып келеді.
* Гүл жапырақтарының саны 14-20, гүл шеңбері ірі,5 *см*-ге дейін жетеді. Гүл тостағаншасының жапырақтары бесеу. Гүлі сары, сәуір айында гүлдейді.
* Орманды аймақтардың шетінде, далалы жерлерде өседі.

## Химиялық құрамы
Көктемгі угүлжапырақ шөбінде адонитоксин гликозиды, цимарин және сапониндер болады.

## Қолданылуы
Дәрі мақсатында оның шөптері пайдаланылады. Оны жүрек қызметін реттейтін, сондай-ақ жалпы седативті және несеп жүргізетін дәрі ретінде қолданады. Угүлжапырақ препараты жүрек соғуын күшейтіп, ұсақ артерияларды жіңішкерту арқылы қан қысымын арттырады.Халық медицинасында мұны ұстамалы нерв ауруын, шемен, қызба, іш өту сияқты ауруларды емдеуде тыныштандыратын дәрі ретінде қолданған. Оны ұнтақ күйінде - іш жүргізетін, шеменді, асқазан ауруларын, қарын ауырсынуларын қалыпқа келтіретін дәрі ретінде ішеді. Угүлжапырақ препаратын В. Дерикер рецептісі бойынша, алкоголизмге қарсы да қолданады.

## Емдік қасиеті
Қазақстанда көктемдік жанаргүлдің басқа да 7 түрі кездеседі. Бірақ олардың көбінде жүрек глюкозидтері аз болады. Тек түркістандық жанаргүлдің емдік қасиеті ғана көктемдік жанаргүлмен бірдей.
* Дәрілік мақсат үшін көктемдік жанаргүлдің жердің үстіндегі жапырақты бөлігін сәуір айында гүлдегеннен бастап, шілде айының басында тұқымы шашылғанға дейін жинайды. Өсімдікті пышақпен кесіп, орақпен орып алады. Тамырымен жұлуға болмайды. Өйткені одан өсімдіктің бір жола жойылып кетуі мүмкін. Орылып алған шөпті жел қағатын жерде көлеңкеде дереу кептіріп алу керек. Дайындалған шикізат құрғақ бөлмеде қағазға оралып, ағаш жәшікте сақатлаған жөн.
* Өсімдік құрамында цимарин, адонитоксин деген жүрек глюкозидтері бар.
* Көктемдік жанаргүл жүрек неврозына қарсы және орталық жүйке жүйесін тыныштандыратын, несеп жүргізетін дәрі орнына қолданылады.
* Бұл бронх демікпесі ауруын емдейтін дәрінің құрамына кіреді.
* Шикізаты дәріханаларда тұнба жасау үшін, ал зауыттарда галенді препараттар мен глюкозидтер алу үшін қолданылады.

## Тағы қараңыз
* Дәрілік өсімдіктер

## Дереккөздер


Санат:Сарғалдақтар тұқымдасы
Санат:Дәрілік өсімдіктер 
Санат:Қазақстан флорасы
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Шақпақ ата асуы

**Шақпақ ата асуы** - шағын жота. Шығыстан шыққан Ұлы Жібек жолының керуені осы Шақпақ асу арқылы асып Тамтатджға (Түлкібасы) бет алған. Ғалым Е.Фенко 1964 жылы Түрксіб темір жол желісінің бойымен 1300 шақырымдық Арыс бекеті - Алматы - Семей аралығында 1933-1955 жылдары жүргізген жоғары дәлдікті геодезиялық өлшеулер нәтижесінде жердің ең жылдам көтерілуі осы Үлкен Қаратау жотасының Құлантау арқылы өтетін Шақпақ асуында екенін анықтады. Оның орташа мәні жылына 10-12,5 мм болатынын есептеп шығарған. Шақпақ асуының ауа-райы үнемі өзгеріп отырады. Көктем мен күз айларында шығыстан батысқа қарай бірнеше тәулік бойы секундына 35-40 м жылдамдықпен жел соғып тұрады. Мұны осы аймақтағы жұрт "Шақпақтың желі" деп атайды. Бұл кезде жыл құстары төмендеп ұшатындығын байқаған орнитолог ғалымдар құстарға сақина салу орталығын осы асуға құрды. 
## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысы географиясы
Михаил Иосифович Авербах

**Михаил Иосифович Авербах**  (29.05.1872-29.07.1944) - совет офтальмологі, КСРО ғылым академиясының академигі(1939), 1912 жылдан Мәскеудің 2-ші медициалық институтының профессоры, ғылымға еңбек сіңген қайраткер, Сталин сыйлығының бірінші дәрежесінің Лауреаты(1943).
Физиологиялық оптиканы зерттеу, көзге операция жасаудың және әдістерін іздестіру жолында көп еңбек еткен. Мәскеудегі көз дәрігерлері қоғамының ұйымдастырушысының бірі. 
КСРО Медициналық ғылым академиясының М.И.Авербах атындағы сыйлық бар, ол офтальмология саласындағы озат ғылыми еңбек үшін жыл сайын беріледі.
## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Офтальмология
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Шақпақ қалашығы

**Шақпақ қалашығы** - екі бөлек төмпешіктен тұратын Жамбыл облысы Жуалы ауданы аумағандағы көне қала орны. Құрылысы тік төртбұрышты, шығысында биіктігі 8 метр, батысында 4 метр дуалмен қоршалған, біріншісінің ауданы 54х70 м, екіншісі 36х48 м төбешік солтүстік жағынан жалғасып жатыр. Бұл қалашықтың орнын жергілікті жұрт "Қалмақтөбе" деп атайды. Төбешіктің үстінде бейіт орны бар. Бұл жерде бір кездері жойқын соғыс болған, қалмақтар өліктерін осы жерге жерлеген. Оған айғақ болатын кейбір соғыс жарақтары осы кезге дейін жер қазу жұмыстары кезінде табылып жатады.

Қалашықтың орнында төменіректе 1948-1992 жылдар аралығында кірпіш зауыты жұмыс істеген. Эксковаторлар топырақ тиеген кезде көптеген керамикалық ыдыстар мен күміс, мыстан жасалған тұрмыстық заттардың шыққандығына сол кірпіш зауытының жұмысшылары талай куә болған.

Бұл жерден Жібек жолы өткен, құмыра жасайтын керуен сарай болған.

1972 жылы Шақпақ қалашығының жанындағы жырадан су жүргізілуге арналған кермамикалық құбыр тауып алынған.
## Дереккөздер

Санат:Қазақстан көне қалалары
Шайтанкелмес

**Шайтанкелмес** немесе **[[көкшіл көкшегүл]]** () - көп жылдық, көкшегүлдер тұқымдасы көкшегүл туысына жататын шөп тектес өсімдік.

## Сипаты
thumb|left|180px|
* Тамыр сабағы қысқа, одан көптеген жіңішке тамырлар тарайды.
* Жапырақтары кезектесіп, жарыса орналасқан, қауырсын тәрізді, сопақша, ұштары сүйір келеді. Төменгі жағындағы жапырақтарының сағақтары ұзын, жоғарғы жағындағы жапырақтары отырмалы.
* Гүлдері көкшіл түсті, майда, жағымды иісі бар. Гүл тостағаншасының қалақшалары да, гүл жапырақшалары да бес-бестен болады.
* Жемісі - сопақша келген көп тұқымды қауашақ.
* Маусым-шілде айларында гүлдейді. Жемісі тамыз-қыркүйек айларында піседі.
* Өсетін ареалы: ормандардың шеттерін, шабындықтар, жолдардың жиегі, өзендердің жағалары, орман ішіндегі алаңқайлар.

## Емдік қасиеті
Шайтанкелмес - халық медицинасында көп тараған дәрілік өсімдіктердің бірі. Дәрілік мақсат үшін өсімдіктің тамыр сабағын және тамырын тамыз-қыркүйек  айларында қазып, жинап алады.
* Құрамында сапониндер, шайыр, органикалық қышқылдар, эфир майлары бар.
* Бұл өсімдікті жүйке жүйесін тыныштандыратын, қақырық түсіретін дәрі есебінде пайдаланады. 
* Сонымен қатар қояншық ауруына қарсы және ұйқы қашқанда қолданылатын шипалық қасиеттері бар.
* Шайтанкелместі асқазанға және ұлтабарға жара түскенде  емдеу үшін де пайдаланады. 

## Тағы қараңыз
* Дәрілік өсімдіктер

## Дереккөздер

Санат:Көкшегүлдер
Санат:Дәрілік өсімдіктер 
Санат:Қазақстан флорасы
Ақтоған ауылдық округі (Жамбыл облысы)

**Ақтоған ауылдық округі** – Жамбыл облысы Меркі ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақтоған, Қазақдиқан ауылдары кіреді. Орталығы – Ақтоған ауылы.

 

Ақтоған ауылдық округі Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1962 жылғы 24 желтоқсандағы Жарлығымен "Большевик" ауылдық кеңесі болып өзгертілді. Большевик және Жамбыл ауылдық округтері 1997-2001 жылдар аралығында біріктіріліп, Жамбыл ауылдық округі деп аталды. 2001 жылы Ақтоған ауылдық округі тарихи атауына қайта ие болып, өзінше отау тікті.

Округ аумағында 59214 га жер бар, оның ішінде ауыл шаруашылығына жарамды 7461 га. Аймақта Тілеміс атындағы орта мектеп, №3 бастауыш мектеп, мәдениет үйі, Ақтоған және Қазақдихан ауылдарында отбасылық және фельдшерлік дәрігерлік пункт, кітапхана, байланыс бөлімшесі, екі дүкен, екі тамақтандыру орны жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Меркі ауданы ауылдық округтері
Ақтоған ауылдық округі (Қызылорда облысы)

**Ақтоған ауылдық округі ** – Қызылорда облысы Шиелі ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Досбол би ауылы кіреді. Орталығы – Досбол би ауылы. 

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1101 адамды (584 ер адам және 517 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Шиелі ауданы ауылдық округтері
Ақтоған

**Елді мекендер:** 

* Ақтоған – Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы ауыл.
* Ақтоған – Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы ауыл.
* Ақтоған – Жамбыл облысы Меркі ауданындағы ауыл.
* Ақтоған – Жетісу облысы Ақсу ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**

* Ақтоған – Іле алабындағы өзен.
Су инелігі

## Су инелігі
Су бетінде кішкентай ғана бір насеком құдды мұз айдынында сырғанап жүреді. Мұның өзіндік сыры бар. Өйткені ол аяғына түкшелерден тұратын майланған "кебіс киіп"  алғандай. Құрсағы да түкті болып келіп, балауыз тәріздес затпен майланған. Сондықтан да бұл насекомға су жұға қоймайды д, ол су бетінде еркін сырғанайды. Әр серпілген сайын ширек метр жерге кетеді де, қайта серпіліп, тағы да сырғанайды... Жолында шөп-шалам немесе бұталар кездесе қалса, одан қарғып өтіп, қайтадан сырғанайды. Солай бейне бір су бетін өлшеп жүргендей күні бойы ары-бері серпіле сырғумен болады.
## Сипаттама
Барлық насекомдар тәрізді су инелігінің де алты аяғы бар. Бірақ ол төрт аяғымен, яғни ортаңғы және артқы аяқтарының көмегімен  қозғалады. Алдыңғы екі аяғы өзге аяқтарына қарағанда әлдеқайда қысқа болып келеді.Оның атқаратын қызметі де бөлек:су бетінде маса немесе шыбын түсе қалса, су инелігі сол заматта-ақ пайда бола қалады да,олжасын тырнағы өткір осы алдыңғы аяқтарымен шап беріп, оған  өзінің үщкір тұмсығын қадай қояды.Бұл насекомның бүкіл тіршілігі су бетінде өтеді. Су өсімдіктерінің жапырақтарына жұмыртқа салады.Ол жұмыртқалардан кәдәмгі үлкен су инеліктеріне ұқсас тинемдей личинкалар шығады.Бұлардың сыртқы пішіндері ғана емес, тіршілік қалпы да бір-біріне ұқсас келеді

## Алынған дерек көздері
"Ол кім?Бұл не?" кітабынан
Сыпатай батыр ауылы

**Сыпатай батыр ауылы** — Жамбыл облысы Меркі ауданы, Ақарал ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Меркі ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 9 км-дей жерде. 

## Халқы

Ауыл тұрғындарының негізгі күн көрісі егін және мал шаруашылығы. Ауылда негізгі мектеп, фельдшерлік пункт бар.
Ауылдың іргесіндегі Бішкек-Ташкент тас жолының бойында Сыпатай батырдың күмбезі тұр. 

## Дереккөздер

Санат:Меркі ауданы елді мекендері
Андас батыр ауылдық округі

**Андас батыр ауылдық округі** — Жамбыл облысы Меркі ауданындағы әкімшілік бірлік. 2006 жылға дейін *Ново-Воскресеновка ауылдық округі* деп аталды. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Андас батыр, Арал қыстақ, Қызылқыстақ ауылдары, Гранитогорск кенті және Шалдуар темір жол бекеті кіреді.  

 

## Инфрақұрылымы
Аймақта екі орта, бір негізгі, бір бастауыш мектеп, бір мектеп-интернат, бір жанұялық, үш фельдшерлік-медициналық пункт, үш байланыс бөлімшесі, алты дүкен, екі тамақтандыру орны жұмыс істейді.

## Тарихы
Округ аймағында "Победа" колхозы болған. Кейін агробірлестік болды. 1950 жылға дейін бұл өңірде 4 елді мекен болып, әрқайсысы өзінше колхоз болған. 2005 жылға дейін Ново-Воскресеновка ауылдық округі деп аталды. 2006 жылдан Андас батыр аты берілді.

## Дереккөздер

Санат:Меркі ауданы ауылдық округтері
Аверроизм

thumb|200px|Аверроэсқа ескерткіш Кордовта
**Аверроизм**  - орта ғасыр философиясындағы бағыт, негізін қалаған - 12 ғасырдағы араб ойшылы *Ибн Рушд (Аверроэс)*.

Аверроизм Ибн Рушд аристотелизмінің материалистік тенденциясын - дүниені мәңгі екенін (демек, құдай жаратпағанын), жанның өлетінін дәлелдейтін, ақиқаттың екі жақтылығы жайындағы теорияны, білімді діни сенімнен, философияны теологиядан бөліп, тіпті оларды қарама-қарсы қоятын идея ойлап шығарды. Сөйтіп, Энгельстің айтуы бойынша, Аверроизм теологияға қарсы "ұшқыр, еркін ойдың" нышанын білдірді, ол нышан арабтардан роман халықтарына ауысып, 18 ғ. материализмнің тууына көп әсер етті.
Ибн Рушдтың шығармаларын латын тіліне аудару арқылы Аверроизм Батыс Еуропаға таралды. Онда Аверроизмнің басты өкілі Сигер Брабантский болды. Фома Аквинский өзінің "Аверроизмге қарсы сананың біртұтастығы жайында" деген шығармасында С.Брабанскийді сынға алады. Католиктік шіркеудің қудалауына қарамастан, Аверроизм философиясының Еуропа елдеріне ықпалы әлсіремеді. Италияда Аверроизм ықпалы 16 ғасырға дейін сақталды. Аверроизм әсіресе дәрігерлер арасында көп таралып, қайта өркендеу дәуіріне дейін өмір сүрді.

## Дереккөздер

Санат:Ортағасырлар
Санат:Философия
Авиациялық астрономия

**Авиациялық астрономия** -  астрономиялық навигацияны тікұшақтың ұшуына пайдалану тәсілдерін қарастыратын *практикалық астрономияның* саласы.
Оның негізгі міндеті - авиасекстант жәрдемімен аспан шырағының биіктігін өлшеу арқылы ұшып бара жатқан тікұшақтың орнын анықтау. Аспан шырағының орнын, биіктігін дүркін-дүркін өлшеу карта бетінде астрономиялық сызық жүргізуге мүмкіндік береді. Тікұшақтың орны сол сызықтың бойындағы нүктелердің бірінде болады. Мысалы, жер центрі мен кез келген аспан шырағын қосатын түзу сызық жердің бетін бір нүктеде қиып өтеді. Ол нүкте әлгі шырақтың географиялық орнында тұрған бақылаушы үшін оның зениттегі биіктігі 90° болады, ал бақылаушы қанша жүрсе, аспан шырағы да зенитте сонша қашықтайды. Осылайша, аспан шырағының географиялық орнына байланысты жер бетінде сызылған шеңбер бақылаушының позициялық сызығы болады. Оның радиусы аспан шырағының зениттен қашықтығына тең. Аспан шырағының географиялық орны "Астрономиялық ежегодниктен", ал шеңбердің радиусы аспан шырағының биіктігінен  өлшеу арқылы табылады. Екі аспан шырағының биіктігі өлшеніп, олар бойынша картаға  екі позициялық сызық түсірілсе, оның қиылысқан нүктесі тікұшақтың орнын 5-10 км дәлдікпен көрсетеді.  Авиациялық астрономия тәсілдерінің дәлдігі тікұшақтың ұшу биіктігі мен қашықтығына байланысты. Бұл тәсілдер КСРО-да 1937 ж. Мәскеуден Америкаға ұшып барғанда, Отан соғысы кезінде және Арктиканы зерттеу сапарларында кең қолданылған.

## Дереккөздер


Санат:Авиация
Санат:Астрономия
Авиация медицинасы

**Авиация медицинасы** - медицина ғылымының бір саласы.Негізгі міндеті - авиация қызметкерлерінің жұмыс ерекшеліктерін зерттеу және ұшу қауіпсіздігін қамтамасыз ету. Атап көрсеткенде: ұшқыштар, штурмандар т.б. авиациялық қызметкерлерін медициналық байқаудан өткізіп, олардың бұл қызметке  жарамдылығын анықтау, ұшу кезіндегі әр қилы жағдайларға төзімділігін арттыру; иженерлермен бірлесе отырып, экипаж мүшелері мен жолаушыларға қолайлы жағдай жасау, ұшқан тікұшақ   кенеттен қонуға мәжбүр болған жағдайда ондағы адамдарды аман сақтауға қажетті жабдықтармен қамтамасыз ету; ұшып келе жатып теңіз айдынында, тау ішінде, шөл далада апатқа ұшыраған тікұшақ экипажы мен жолаушылар үшін медициалық шаралар мен жолаушылар үшін медициналық шаралар кешенін жасау; зымырандарда, ғарыш кемелерінде ұшқан кезде адамның тіршілік қажетін қамтамасыз етіп, өте жоғары қысымнан қорғайтын киімдердің тиімділігін зерттеу т.б.Тікұшақтардың ұшуы кезіндегі қысым өзгерісі, ұшу бағыты мен жылдамдығының кенеттен құбылуы және орталықтан тепкіш күштің өзгеруі - қан мен лимфаға, орталық жүйке жүйесіне әсерін тигізеді. Осыған орай, Авиация медицинасында ұшқыштардың еңбек ету, тынығу, ұйықтау және тамақтану жағдайларын жақсарту мәселесіне ерекше көңіл бөлінеді.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Авиация
Санат:Авиация медицинасы
Меркі тауы

**Меркі тауы** — Жамбыл облысы Меркі ауданы аумағында орналасқан тау. 

## Тарихы
Меркі тауларының табиғатын, ауа райының қолайлылығын білген бабаларымыз Меркі тауындағы жайлаулар - Аралтөбе, Қарақыстақ, Қасқасу, Сандық, Шайсандық, Күнгейсандық, тағы басқа тау алқаптарын Сақ, Ғұн, Үйсін замандарынан бері атамекен етіп қана қоймай, бүкіл қазақ даласында тұрған зиялы ата-бабаларымыздың қайтыс болғаннан кейін жерлейтін сахнасына айналдырған. Ашық аспан астында табиғаты пейіш сарайындай шаң жоқ, көгал, қайнар бұлақтар қоршаған сахнаға (пантеон) Түркістан заманынан мыңдаған жылдар бұрын сақ, ғұн, қазақ даласында қайтыс болған күнбилерін, хандарын, болыстарын, ардақты аналарын Меркіге әкеп жерлеп отырған. Бастарына тастан қорған тұрғызып, тас бейне, тас кітаптар қойып отырған. Археологиялық зерттеулер жасап, тіркеуге алынған 127 осындай бейіттер белгілі. 

## Ғибадатханалары
Меркі ауданына қарасты Алатаудың Сандық жайлауында 2004 жылы Ә.Марғұлан атындағы археологтиялық институттың ғылыми қызметкерлері экспедициялық жұмыстар жүргізіп, бұрыннан осы өңірге белгілі көне түркі ғибадатханасын көріп, тағы да сол тектес үш ғибадатхананың орнын тапты. Көне түркілер Аралтөбе, Белсаз, Сандық, Сұлусай, Шөлсай, Сулысай, Сүйіндік, Шайсандық, Тоғансай, Қарасай секілді тау қыраттарын әдеп-ғұрыптары мен салт-дәстүрлерін өткізетін орын ретінде пайдаланып келгендігін анықтады.

## Дереккөздер

 
Санат:Меркі ауданы таулары
Нұрлан Баянғалиұлы Әлімжанов

**Нұрлан Баянғалиұлы Әлімжанов** (1984 жылы 29 сәуірде Көкшетау облысы Бурабай ауданында туған) — актер, әнші, композитор. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2013). Қазақстан жастар одағы сыйлығының лауреаты (2011). ҚР Мемлекеттік степендиясының иегері.

## Толығырақ
* Нұрлан Баянғалиұлы 1984 жылы 29 сәуірде ШҚО Бородулиха ауданында дүниеге келген.
* Әкесі - Баянғали Әлімжанов Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері.
* Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясын бітірген.
* Оқуды бітіргенен кейін Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік Академиялық балалар мен жасөспірімдер театрының актерлік құрамына алынды. 
* Отандық көптеген кинофильмдер мен телесериалдарға түскен. Көптеген телебағдарламалардың жүргізушісі.

## Фильмография

## Әндері
* Өткінші жауын
* Ақ құсым
* Сағынам сені
* Балапаным
* Көзіне қарай бердім
* Досыма
* Кеңістік
* Сағымдым ата-әжемді
* Балапаным
* Құлыншақ
* Махаббат әні
* Сен менің бір құпиям ашылмаған
* Өкпелеме жаным
* Қазақстан
* Өткенді алма есіме
* Айхай өмір
* Қоштасу
* Айтшы
*  Өмір шіркін ай
* Жеңгелер
* Қарашы маған

## Марапаттары
* "Серпер" Қазақстан жастар одағы сыйлығының лауреаты.
* 2013 жылы 13 желтоқсанда ҚР тұңғыш президенті - Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың қолынан "Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері" құрметті атағымен марапатталды. (Астана 2013).
* 2013 жылы Нұр Отан партиясының арнайы "Жас тұлпар" жастар сыйлығының иегері.
* Кино саласындағы жетістіктері үшін Қазақстан тұңғыш президенті қоры сыйлығының иегері атанды.
* ҚР Президентінің жеке алғыс хатымен марапатталған.

Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері
Санат:Қазақстан театр актерлері
Санат:Қазақстан тележүргізушілері
Санат:Қазақстан Жастар одағы сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан тұңғыш президенті қоры сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан сазгерлері
Фюрер

**Фюрер** (  — «*көсем*», «*жетекші*») — нацисттік Германиядағы 1934—1945 жылдарда ел басының және Ұлттық-социалистік неміс жұмысшы партиясының (1921—1945) көшбасшысының ресми титулы. Бұл титулды ресми түрде тек Адольф Гитлер ұстаған.

## Тарихы
«Фюрер» лауазымын 1934 жылы тамыз айының 9 жұлдызында Веймар Республикасының рейхпрезиденті Гинденбургтің өлімінен кейін Гитлер иеленген. Заң бойынша, жаңадан қабылданған фюрер және рейхсканцлер лауазымы президент және канцлер лауазымдарын біріктірді. Бұл лауазым Гитлерді Германияның жеке-дара басшысы етті. . «Фюрерлік қағида» () ұрандар «Бір халық, бір мемлекет, бір көсем» () деп есептелген, нацисттік партиядан насихатқа ие болған.

## Қазіргі таңдағы қолданылысы
Қазіргі кезде бұл сөз (ирониялы түрде) кез—келген охлократия көсеміне сәйкес қолданылады. 

Сөз көптеген сөздердің құрамдық бөлігі болып табылады. Мысалы: Lokführer (машинист), Spielführer (топ капитаны), Führerschein (көлік жүргізу төлқұжаты) және т.б.

## Тағы қараңыз
*Көсемшілдік
*Дуче
*Охлократия

## Дереккөздер

Санат:Титулдар
Санат:Нацистік үгіт-насихат
Авентин блогы

**Авентин блогы**    ()   -  Италиядағы антифашисттік оппозиция партиялары мен саяси топтарының жетекшісі Джакомо Маттеоттиді өлтіргенен кейін құрылды. Авентин блогына Халықтық (католиктік), Республикалық, Социалисттік партияның өкілдері мен партияда жоқтар кірді. Оппозиция депутаттары парламенттен шығып, "Оппозициялық фракциялар комитетін" ұйымдастырды. Бұл "Авентин блогы" деп аталды.
Ол конституциялық тәртіпті қалпына келтіруді, Муссолиниді өкімет басынан тайдыруды талап етті. Компартия алғашқыда осы блокқа қосылды. Оны фашизмге қарсы белсенді күреске шақырды. Бірақ бұл талап қабылданбады. Сонан    соң компартия Авентин блогынан шықты да, фашизмді әшкерелеу үшін парламентке қайта оралды. Авентин блогының енжар саясаты мен әлсіздігін пайдаланып, Муссолини елдегі буржуазиялық демократияның барлық қалдықтарын жойды да, 1926 ж. Авентин блогына тыйым салды.
## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Италиян фашизмі
Авиньонда папаларды тұтқынға алынуы

thumb|Авиньодағы папа резиденциясы
**Авиньонда папаларды тұтқынға алынуы** - (1309-77) - Рим папаларының француз корольдарына саяси тәуелді болып, Авиньонда еріксіз отыруы.  Мұны **"Вавилон тұтқыны"** деп те атайды.
1294 жылы Франция королы Филипп IV Англияға соғыс жариялайды. Шығымдарды жабу үшін король салықты үлкейтеді. Соның арасында дін иелерінен де салық ала бастайды. Бұл мәселеде Рим папасы Бонифаций VІІІ-мен келіспейді.   Бұрын салықтан алынған пайда папаның қорына түсетін.
Король папаның қауым істеріне араласу правосын да мойындамады, ал  папа барлық ақсүйек мемлекет басшыларын өз билігіне бағындырғысы келді. Филипп IV итальян феодалдарының көмегімен папа Бонифаций VІІІ-ні тұтқынға алып,  оның орнына өзінің жақтасы, бордостық архиепискон Клемент V-ні (фрацуз) 1305 жылы папалыққа сайлатты. 1309 ж. ол папаның резиденциясын Авиньонға көшіріп әкелді. 1377 жылы Францияның 100 жылдық соғыстағы қиыншылықтарын пайдаланып, папа Григорий ХІ папа резидециясы Римге қайта көшірді. Папа билігі екіге (Римде және Авиньонда), 1409 жылда үшке бөлінді.
Авиньон заманында тақта отырған Рим папалары:
* Климент V:  1305—1314
* Иоанн XXII : 1316—1334
* Бенедикт XII : 1334—1342
* Климент VI : 1342—1352
* Иннокентий VI : 1352—1362
* Урбан V : 1362—1370
* Григорий XI : 1370—1377
## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Рим папалары
Авис әулеті

thumb|100px|Авис әулетіің таңбасы
[thumb|Батальядағы [монастырь - Авис әулетінің қабыры]]
**Авис әулеті** (Aviz, Avis) - Португалия корольдарының әулеті (1385-1580).
Әулетті құрушы - діни-рыцарьлық Авис орденінің ұлы магистрі Жуан І. Авис әулеті билеген кезде сословиелік монархия қалыптасып, корольдың шексіз билігі күшейді. 1580 ж. король Энрике І өлгеннен кейін, Авис әулеті биліктен айрылды.
* Жуан I (1385—1433) — Авис орденінің ұлы магистрі
* Дуарте I (1433—1438)
* Афонсу V (1438—1481)
* Жуан II (1481—1495)
* Мануэл I (1495—1521)
* Жуан III (1521—1557)
* Себастьян I (1557—1578)
* Энрике I (1578—1580)
* Антоний I (1580—1582) — тақ мұрагері.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Португалия тарихы
Авителлиноз

**Авителлиноз**   ()  - күйіс қайыратын үй малы мен жабайы жануарларда болатын іш  құрт ауруы. 
Мұның қоздырғышы -  *Avitellina*- авителли құрты, ені 2,2 мм ұзындығы 3,5 м-ге дейін болады. Бұлар ащы ішекті зақымдайды. Авителлиноз Орта Азия, Қазақстан, Заваказье, Молдавия, Оңтүстік Украинада тараған. Қозы бұл ауруға жаздың орта шенінде шалдығады, өлім-жітім әсіресе қарашада көбейеді, тоқтылар көбінесе наурыз-сәуір айларыда өледі. Ауырған малдың басы кекшиіп, аяғының сіңірі тартылады, дірілдейді, тісін қайрап селсоқ жатады, кілегей қабықтары ағарады, кейде тышқақтайды. Ауру малға кальций арсенатының ертіндісі беріледі.
## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Жануарлар аурулары
Санат:Ветеринария
Аврора (крейсер)

thumb|360px|"Аврора" крейсері

"Аврора" - Ресейдегі Қазан төңкерісіне белсене қатысқан Балтық  флотының крейсері.

* 1903 ж.  пайдалануға берілді
* суға сыйымдылығы 6731 т
* жылдамдығы  20 узел
* қаруы 8-152 мм, 24-75 мм, 8-37 мм зеңбіректер
* экипажы 578 адам

1904-05 жылдардағы  орыс-жапон соғысы кезінде Цусима арпалысына қатысты.

1916 ж. Петроградтағы француз-орыс заутына күрделі жөндеуге қойылды.

1917 ж. 28 каңтарда  (18 наурыз) "Аврора" крейсерінің матростары завод жұмысшыларымен көтеріліске  шықты, кемелік комитет сайлады. Қазан күндері революция қарсаңында Уақытша үкімет "Аврора" крейсерін Петроградтан шығарып әкетуге тырысты, бірақ кемелік комитет 22 қазанда (4 қараша) үкіметтің жарлығын орындамау жөніде  шешім қабылдады.  Бұл кезде "Аврора" крейсерінің большевик партия ұйымында 42 адам болды. 

25 қазанға (7 қараша) қараған түнгі 3 сағат 30 минутте Петроград соғыс ревкомының  бұйрығы бойынша "Аврора" крейсері Николаев көпіріне  (қазір лейтенант Шмидт атында)  келіп, Васильев аралығында Қызыл гвардия отрядтарына  қала орталығына өтуіге көмектесті.  Сол күні 21 сағ. 45 мин. "Аврора" крейсері Петропавл қамалынан зеңбіректен от атып, Қысқы сарайға шабуыл жасауға сигнал берді. 

1927 ж. 2 қарашада "Аврора" крейсері Қызыл Ту  орденімен марапатталды.

1941-45 ж. Ұлы Отан соғысы кезінде крейсер Ораниенбаумда (қазір Ломоносов қаласы) сақталды. Крейсер экипажы Ленинград қорғанысына қатысты.

1948 ж. 17 қарашада "Аврора" крейсері Ұлы Октябрь социалисттік революция ескерткіші ретінде Неваның Петроград жағалауына қойылды.
1957 ж.  "Аврора" крейсерінде  Орталық соғыс-теңіз музейінің бөлімшесі ашылды.

1968 ж. 22 қаңтарда "Аврора" крейсері Октябрь Революциясы орденімен марапатталды.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Ресей қарулы күштері
Санат:Әскери кемелер
Санат:1903 жыл
Былшық би

нобай|оңға|Былшық би
**Былшық би** (1860–1933) — Ақтөбе облысы, Әйтеке би ауданы, Аралтөбе ауылы, Ақсу елді - мекенінде дүниеге келген. Ол тек Ақтөбе облысының ғана емес, күллі Кіші жүздің кенже биі. Қазақ тұрмысында жиі кездесетін бес дауды: жер, жесір, құн, мал және ар дауын шешкенде, қара қылды қақ жарғандай тура төрелік жасап, әділдігімен халықтың аузына іліккен айтулы билердің бірі. Бидің ата - тегі төмендегіше  тарайды: Әлім - Төртқара - Құламан. Одан бері таратса Құламанның Андағұлы. Атасы Әбдібай дәулетті кісі болған. Қазір Бақсайыс бойында киелі деп аталатын орындардың бірі осы кісінің есімімен тығыз байланысты. Шалқарлық Мырзағұл мен Жағалбайлы Дербісәлі арасында болған бір жесір дауында 12 жасар Былшық би екі жаққа бірдей ұнайтын әділ төрелік айтып, көп көзіне түседі. Сол арада елдің игі жақсылары бата жасап, оған би атағын береді. Бидің азан шақырып қойған шын аты - Құтаяқ. Былшық аталып кетуі көзінің жасаурай беруінен екен. Ол " халық жауы" ретінде 1928 жылы сотталып, 1933 жылы Ақтөбенің №5 түрмесінде аштан өледі. Былшық бидің 9 ұлы болған . Олардан таралған ұрпақтар қазір Әйтеке би, Алға, Ырғыз аудандары мен Ақтөбе қаласында тұрады. Былшық бидің түрмеден елге жолдаған соңғы хаты - өлеңмен жазылған. Бұл толғау қоштасуы - "Ата толғауы" деп аталады. Соңғы жылдары әртүрлі мерзімдік басылымдарында жарияланды. Комсомол селосындағы бас көшелердің бірі Былшық бидің есімімен  аталады.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ би-шешендері