Протагонист

**Протагонист** ( - басты рөлді сомдаушы, басты актер) — бұл сюжетті алға жылжытып, басты шешімдер қабылдайтын және ең маңызды кедергілермен бетпе-бет келетін оқиғадағы негізгі кейіпкер. Егер әңгімеде қосымша сюжет болса немесе бірнеше оқиғадан құралған болса, әр қосымша сюжеттің өз бас кейіпкері болуы мүмкін.

Бас кейіпкер — бұл оқырман немесе көрермен ең тығыз байланыстыратын кейіпкер және оған антагонист қарсы тұрады. Антагонист тосқауылдар мен қиындықтар туындатып, бас кейіпкердің мінезін сынап, оның күшті және әлсіз тұстарын ашады, соның нәтижесінде кейіпкер дамиды. Ерекше асыл, ізгі немесе табысты бас кейіпкер көбінесе *[[қаһарман]]* деп аталады, дегенмен бұл ұғымдар синоним емес.

## Этимологиясы
*Protagonist* сөзі () негізгі немесе алғашқы рөлді ойнайтын актер мағынасын білдіреді. Бұл сөз (, 'бірінші') және ) актер, бәсекелес деген грек сөздерінен шыққан. Олар өз кезегінде () жарыс және () сыйлық үшін күресемін сөздерінен тараған.

## Ежелгі Грекия
Бас кейіпкерлердің алғашқы белгілі мысалдары Ежелгі Грекияда кездеседі. Алғашында драмалық қойылымдар тек хордың биі мен декламациясынан құралған. Кейінірек, *[[Поэтика (Аристотель)|Поэтика]]* еңбегінде Аристотель Феспид есімді ақынның хордан бөлініп шығып, диалог жүргізуді енгізгенін жазады. Бұл трагедияның пайда болуына әкеліп, шамамен б.з.д. 536 жылы орын алған оқиға. Одан кейін, Эсхил өз пьесаларында екінші актерді қосып, екі кейіпкер арасындағы диалог идеясын енгізді. Софокл кейінірек үш актер қатысатын пьесалар жазды.

Кейбір деректерде ерте грек драмасының кезеңінде бас кейіпкер автор, режиссер және актер рөлдерін қатар атқарғаны, бұл міндеттер тек кейінірек жеке адамдарға бөлінгені айтылады.

Сондай-ақ, автор бас кейіпкер, *[[дейтерагонист]]* және *[[тритагонист]]* сияқты терминдерді әдейі жасамаған деген тұжырым да бар, себебі ол актерлерге тек рөлдерін ғана белгілеген. Дегенмен, актерлер сахнада нақты рөлдік аймақтармен бөлінген: бас кейіпкер орта есіктен, дейтерагонист оң жақтан, тритагоніст сол жақтан шығатын болған.

Ежелгі Грекияда "бас кейіпкер" ұғымы "қаһарман" ұғымынан бөлінеді, себебі "қаһарман" әдетте жартылай құдайға айналған адамды білдіретін болған.

## Түрлері

### Қаһарман / Қаһарман әйел
Көркем әдебиетте қаһарман (ер адам) немесе қаһарман әйел (әйел адам) басты кейіпкер ретінде жетістіктері мен асыл қасиеттері үшін құрметке ие болады. Қаһармандар батылдығы, ерлігі, ізгілігі мен ар-намысы үшін мадақталады және көбінесе оқиғаның «жақсы жағы» ретінде бейнеленеді.

Мысал ретінде DC Comics-тің Супермен (қаһарман) және *[[Аштар ойыны]]* шығармасындағы Катнисс Эвердин (қаһарман әйел) кейіпкерлері жатады.

### Антиқаһарман
Антиқаһарман (кейде анти-қаһарман деп те жазылады) немесе антиқаһарман әйел — бұл дәстүрлі қаһармандық қасиеттерге (идеализм, батылдық, мораль) ие емес басты кейіпкер.

Мысал ретінде: *Қара бидайда ұстаушы* романындағы Холден Колфилд, *Аспен кеткендер* шығармасындағы Скарлетт О’Хара, *[[Ұлы Гэтсби]]* романындағы Джей Гэтсби және Жамандыққа бет бұру телехикаясындағы Уолтер Уайт.

### Қайғылы қаһарман
Қайғылы қаһарман — бұл трагедия жанрындағы басты кейіпкер.

Мысалдар: Софоклдің *[[Эдип патша]]* шығармасындағы Эдип және Шекспирдің *[[Гамлет]]* пьесасындағы Гамлет ханзада.

### Зұлым басты кейіпкер
Басты кейіпкер әрқашан дәстүрлі түрде жақсы бола бермейді. Қаһарман кейіпкерге қарама-қарсы, зұлым басты кейіпкер — бұл зұлым кейіпкер, ол қаншалықты жаман болса да, оқиғаның алға жылжуына себеп болады. Бұл сипаттарға қатігездік, арамдық және жауыздық кіруі мүмкін.

Мысалдар: Владимир Набоковтың *Лолита* романындағы Хумберт Хумберт және Уильям Шекспирдің *Ричард III* пьесасындағы басты кейіпкер.

### Қосалқы басты кейіпкер
Қосалқы басты кейіпкер пайда болған жағдайда, оқиға шеткері көрінетін кейіпкердің көзқарасымен баяндалады. Бұл кейіпкер оқиғаның негізгі желісіне тікелей қатыспауы мүмкін, бірақ оқиғаның баяндалуына себепкер болады. Қосалқы басты кейіпкер оқиғаны баяндаушы ретінде көрініп, негізгі әрекетті басқа кейіпкермен байланыстыруы мүмкін.

Мысал ретінде *[[Ұлы Гэтсби]]* романындағы Никті атауға болады.

## Қосымша мысалдар
Эврипидтің *Гипполит* пьесасы бір мезгілде екі басты кейіпкерге ие болуы мүмкін. Бірінші жартысында Федра басты кейіпкер болып көрінеді, бірақ ол пьесаның ортасында қайтыс болады. Кейінірек оның өгей ұлы, атауы аталған Гипполит, негізгі рөлге шығады.

Хенрик Ибсеннің *Шебер құрылысшы* пьесасында басты кейіпкер — сәулетші Халвард Солнес. Оның өліміне себепші болатын жас әйел — Хильда Вангель — антагонист болып табылады.

Шекспирдің *Ромео мен Джульетта* пьесасында Ромео — басты кейіпкер. Ол Джульеттамен қарым-қатынасты дамытуға ұмтылады, ал Тибальт антагонист ретінде оған кедергі келтіреді.

Шекспирдің *[[Гамлет]]* пьесасында Гамлет — басты кейіпкер, ол әкесінің өлімі үшін кек алуға тырысады. Оған қарсы тұратын кейіпкер — Клавдий. Дегенмен, кейбір жағдайда Гамлеттің басты жауы — өзі.

Кейде туындыда жалған басты кейіпкер болады — ол оқиғаның басында басты кейіпкер болып көрініп, кенеттен жоғалып кетеді. Альфред Хичкоктың *Психо* (1960) фильміндегі Мэрион — осындай мысал.

Кейбір романдар бірнеше баяндау желісін қамтып, әрқайсысының өз басты кейіпкері болады. Александр Солженицыннің *Бірінші шеңбер* шығармасында гулаг лагерінде өмір сүріп жатқан әртүрлі кейіпкерлер сипатталады. Лев Толстойдың *[[Соғыс және бейбітшілік]]* романында соғысқа қатысы бар он бес басты кейіпкер бар.

Көпшілік басты кейіпкерді қаһарманмен және батырлық қасиеттермен теңестіргенімен, бұл әрдайым дұрыс емес. Кейде басты кейіпкер зұлым болуы мүмкін. Мысалы: *[[Өкіл әке]]* (1972–1990) фильмдер топтамасындағы Майкл Корлеоне.

Кей жағдайда басты кейіпкер адам емес. Ричард Адамстың *Уотершип төбесі* романында антропоморфты қояндар тобы, бастаушысы Хейзел, мекендерін жою туралы аян көріп, жаңа үй іздеп қауіпті саяхатқа аттанады.

## Дереккөздер

Санат:Театр