open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әбдібек Тұрабаев

**Әбдібек Тұрабаев** (1.5.1934 ж.т., Маякум а.) — дәрігер ғалым, мед. ғылым кандидаты (1972), профессор 1952 ж. Жетісай орта мектебін, 1959 ж. Алматы мед. институтын бітірген. 1959—61 ж. Алматы мед. институтында, 1961— 68 ж. А.Сызғанов атындағы хирургия институтында, 1968—72 ж. Республика клиника, госпитальда, 1972—74 ж. Алматы қаласындағы №2 клиника, ауруханада, 1974-96 ж. Алматы қаласындағы орталық қалалық клиника, ауруханасында жауапты жұмыстар атқарған. 1996 жылдан орталық қалалық клиника. ауруханасында бас дәрігердің орынбасары. 50-ғе жуық ғыл. мақаласы жарияланған. "Дана хирург", "Сенім", "Күнім — айым, жылым — ойым" өлең кітаптарының авторы. ТҮРАБАЕВ Төре әділ (3.5.1953 ж..т, Талапты а.) — спортшы, ҚР халыққа білім беру ісінің үздігі (1982), Қазақстан Республика жаттықтырушысы (1990). Аудандық спорт мектебінде жөне бөлімінде өр түрлі жауапты қызметтер атқарған. Спорт мектебінде директор қызметінде болған жылдары 3 халықтар. дор. спорт шебері, 22 спорт шебері, 150 спорт шеберіне кандидат дайындауға атсалысты. ТҮРҒАНБАЙ (1794-1850) - датқа, Қоқан хандығына қарсы Шілік оқиғасы деген атпен белгілі көтерілістің ұйымдастырушысы. Сыр бойын мекендеген қазақтардың басын қосып, отырықшылыққа көшуге үндеген. Шілік елді мекеніне көп үйлі қазақтарды қоныстандырған. Қаратаудан бастау алатын Бөген ө-нен канал қаздырған. Ол кейін көтеріліс басшысы ретінде қуғынға түсіп, қаза болады.Оның өлімі туралы әлі толық анықталмаған үш дерек бар. Оның бірінде Т. датқаны Қоқан ханы Былқылдақ деген жерде ыстық суға күйдіріп өлтірді десе, екіншісінде Түркістан бегі Ырысбектің қолынан қаза табады дейді, ал үшінші деректе Хиуа ханы Сәруар
## Дереккөздер


көкірегіне қазық қағып өлтірді делінген.

Санат:Тұлғалар
Меридиандардың жазықтықтағы жақындауы

**Меридиандардың жазықтықтағы жақындауы** - эллипсоидтің бір нүктесі үшін, осы нүкте меридианының Гаусс проекциясында пайда болған бейнесіндегі V бұрыш болып есептеледі. Осьтік меридианның шығысында орналасқан нүктелер үшін n бұрыш оң, ал осьтік меридиан батыстағылар теріс болады. Меридиандардың жазықтықтағы 
жақындауы меридиандардың Гаустық жақындасуы деп те аталады, ол азимуттан Гаусс проекциясындағы жазықтықтан дирекциондық бұрышқа өту үшін пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Электр тербелістерінің генераторы

**Электр тербелістерінің генераторы** () — тұрақты ток электр энергиясын электроңдық аспаптар көмегімен өшпейтін электромагниттік тербелістер энергиясына түрлендіретін электрондық құрылғы. Пайдаланылатын аспаптар типіне байланысты электрондық шамдардағы, транзисторлардағы, магнетрондық аспаптардағы (**магнетрондар, карматрондар**), газразрядты аспаптардағы (**тиратрондық генераторлар**), сондай-ақ кванттық генераторлар (лазерлер, мазерлер) деп бөлінеді. Электр тербелістерінің пішіні бойынша: синусоидалы (гармоникалық) тербелістер генераторлары, импульстык генераторлар, арнайы пішінді тербелістер генераторлары деп жіктейді.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Супериконоскоп

**Супериконоскоп** - зарядтары шоғырланатын, бейне фотокатодтан диэлектриктік нысанаға ауыстырылатын электрондық-сәулелік беру құралы. Зарядтардың шоғырлануы және потенциалдық бедер екінші реттік электрондық эмиссия есебінен алынады. Жоғары сапалы бейне тек 1000 лк жарықтылық арқылы ғана алынатын болғандықтан, өткен ғасырдың 70-жылдарынан бастап суперортиконмен алмастырыла бастаған.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Жылулық ұлғаю коэффициенті

**Жылулық үлғаю коэффициенті**(Коэффициент теплового расширения) — қатгы дененің температурасы бір градусқа өзгергенде көлемінің (үзындығының) өзгеруін сипатгайтын мөлшер.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Теңдестіру есептеулері

**Теңдестіру есептеулері** - белгісіз теңдеулер жүйесін, теңдеулер жүйесін *n*>*r* кезінде *n* немесе (*n* + *k*) белгісіздерімен шешуге әкеледі. Мұнда тендеулер жүйесінің бір қатарлы шешуі болмайды, оны толып жатқан әдістермен шешуге болады және әрбір әдіс өзінің тендестірілген мәндерін *L* береді. Белгісіз тендеулер жүйесін шешуді айқындау үшін және сонымен қатар оңтайлы тендестірілген мәндерді табу үшін маркшейдерлік-геодезиялық практикада ең кіші квадраттар әдісі қолданылады. Ол есептің бір қатарлы шешуінен басқа өте бағалы қасиеті бар нормаль таралу функциясына тәуелді кездейсоқ шамалардың тендестірілген мәндері басқа әдістермен салыстырғаңда ең аз қателікпен шығады. Теңдестіру есебін шешудің әдістері қатаң және жеңілдетілген болып бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Атомдық топтама

**Атомдық топтама**  — молекулалық касиеттерінің белгілі бір кешенін тудыратын немесе оның қандай да бір химиялық қосылыстар тобына жататынын көрсететін молекуланың құрылымдық элементін білдіретін түсінік.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Суперортикон

thumb|500px|Суперортикон схемасы

**Суперортикон** — зарядтары шоғырланатын, бейне фотокатодтан екіжақты нысанаға ауыстырылатын және бейне элементтері баяу электрондармен коммутацияланатын электрондық-сәулелік беру құралы. Нысанадан алынған бейнесигнал екінші реттік электрондық көбейткіш көмегімен күшейтіледі. Фотокатодтың 0,1 — 1 лк жарықтануы шамасындағы сигнал/шуыл қатынасы
100-ге жетеді және одан да асады. Күндіз объектіні жарықтандыруды
талап етпейді. Студиялық және студиядан теледидарлық беру камераларында пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Химиялық атаулар

**Химиялық атаулар** — жеке химиялық қосылыстардың, олардың топтары мен кластары атауларының және сол атауларды құрастыру ережелерінің жиынтығы.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Меридиандық циркуляция

**Меридиандық циркуляция** - 1)	жер шарының немесе оның бөлігінің үстімен меридиан бойынша бағытталған ауа козғалысын құрайтын ауа ағыстары;
2)	меридиан бағытындағы ауа алмасуының атмосфералық үлгісі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Қарақия-Қаракөл қорықшасы

**Қаракөл қорықшасы** – республикалық мәні бар қорықша. 1986 жылы Маңғыстау облысында Қарақия ауданында ұйымдастырылған. Жерінің аумағы 137,5 мың га. Қорықшаны құрудағы мақсат – Қарақия ойпатында сирек кездесетін жануарлар түрлерін сақтау. 

## Жер бедері
Қорықша аумағына 9 бұлақ және 3 атпалы су көздері кіреді. Жер бедері кертпештеніп келген тік, жарқабақты. Олар желмен және аққан судың әсерінен жарылып, жеке төбелерге бөлініп кеткен. 

## Флорасы мен фаунасы
Өсімдік түріне аса бай емес. Қорықшада Қазақстан фаунасында өте сирек кездесетін, жойылып бара жатқан жануарлар түрлері: Үстірт арқары, қоқиқаз, безгелдек, қарабауыр бұлдырық, қарақұйрық, шағыл мысығы, ұзын инелі кірпі, үнді жайрасы мекендейді. Бұл жануарлардың барлығы қорғауға алынып, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан қаумалдары
Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Электр тербелістерінің (дабылдар) күшейткіштері

**Электр тербелістерінің (дабылдар) күшейткіштері** () — күшейтілуге тиісті электр дабылын езінің қоректік энергия көзі есебінен күшейтетін құрылғы. Күшейтілетін сигнал тұрпатына қарай гармоникалық тербелістер күшейткіші (микрофондық, магнитофондық және трансляциялық күшейткіштер, үнтабақ және кинодыбыстарын жаңғыртатын, өлшеу құралдарында қолданылатын күшейткіштер) және импульстік сигналдар күшейткіштері (байланыстың импульстік жүйелерінің, теледидарлық бейнесигналдардың, радиолокациялық дабылдардың есеп-санақ машиналарының күшейткіштері) болып екі топқа белінеді. 

Күшейтілетін сигналдардың жиілік жолағының кеңдігі және абсолют мәні бойынша мынадай топтарға бөлінеді: тұрақты ток (0 г-тен бастап төменгі жұмысшы жиілікке дейін) күшейткіші, айнымалы ток (төменгі жұмысшы жиіліктен жоғарғы жұмысшы жиілікке дейін) күшейткіші, жоғары жиіліктер (радиоқабылдағыштар қабылдайтын модуляцияланған жогары жиіліктер) күшейткіші, аралық жиіліктер (супергетеродиндік қабылдағыштардағы қайта өзгертілген және модуляцияланған тұрақты жиілік) күшейткіші, теменгі жиілік немесе дыбыс жиілігі (адамның есту мүшесі қабылдай алатын жиіліктер жолағындағы электр тербелістері) күшейткіші, кең жолақты (теменгі жұмысшы жиілігі кГц-тен темен жоғарғы жұмысшы жиілігі мГц-тен жогары) күшейткіш, таңдаушы немесе селективтік (сигналды ете тар жиілік жолағында ғана күшейтетін, ол жолақтан тыс аймақта күшейту қасиеті күрт темендейтін) күшейткіштер — мұндай күшейткіштер резонанстык немесе жолақтық күшейткіштер деп те аталады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Сармыс Омаров

**Сармыс Омаров** (1929 ж. т., Маңғыстау ауданы Тұщықұдық ауылы) – ауыл шаруашылығы саласының маманы. 1952 – 54 ж. Маңғыстау ауданындағы ұжымшарда жұмысшы, 1954 – 56 ж. ірі қара фермасының меңгерушісі, 1956 – 74 ж. кеңшар мен ұжымшарларда механизатор, 1974 – 95 ж. «Маңғыстау» кеңшарында трактор машина паркінің меңгерушісі, материалдар қоймасының меңгерушісі болды. «Ерен еңбегі үшін» (1948), «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970), «Еңбектегі ерлігі үшін» (1979) медальдарымен, алғыс хаттармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Мүслетдин Өтемағанбетов

**Өтемағанбетов Мүслетдин** (1917, Ақтөбе облысы Ойыл ауданы – 1966, Алматы) – ғалым, география ғылым кандидаты, доцент (1956). Душанбе педогогикалық институтын бітірген (1940). 1944 – 46 ж. Абай атындағы педогогикалық институтың (қазіргі ҚазҰПУ) оқытушысы, география факультетінің деканы, физика-география кафедрасының меңгерушісі қызметтерін атқарған. География ғылымының ландшафтану, әр өңірге орай ауа райы жүйесі, Қазақстан геоморфологиясы саласындағы көрнекті ғалым болды. Қазақстан географиялық қоғамын ұйымдастырушылардың бірі. 1959 ж. Киев қаласында өткен КСРО география қоғамының 3-съезіне Орта Азия республикалары мен Қазақстан атынан қатысқан. «Қазақстанның физикалық географиясы» оқулығының, «Қазақстанның климаты» (Л., 1959), «Физикалық география терминдерінің қысқаша орысша-қазақша сөздігі» (А., 1959), «Қазақстанның физикалық-географиялық аймақтары» (Таш., 1965), «Қазақстан» (М., 1969), т.б. еңбектердің авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Кемпірбай Бөгенбайұлы

**Кемпірбай Бөгенбайұлы** (1834-1895), ақын, әнші. Арғын тайпасы Қаракесек руы Таз Наманай бөлімінен шыққан.

Шөже, Тезекбай, Әсет, Жәмшібай сынды ақындармен айтысқан. Бұл айтыстар халық арасына кең тараған. Кемпірбайдің шығармалары «Таң» журналында (Семей, 1925, № 1), «Қазақтың ескі әдебиет нұсқалары» (А., 1931), айтыс жинақтарында (1939, 1948, 1965, 1988), «Бес ғасыр жырлайды» кітабында (1985, 1989) жарияланды. Әсет ақынның Кемпірбай ауырып жатқанда келіп, өлеңмен көңілін сұрағаны, оған Кемпірбайдын қайтарған жауабы - көркемдік жағынан қазақ айтысының інжу-маржаны. Әсет қоштасу өлеңіне таңдау жасағанда, осыған баса назар аударған («Әдебиет тарихы», А., 1991). «Өлерде өлеңмен, әнмен қоштасу - көбінесе ақындардың әдеті» - Кемпірбайдың өлерде айтқан сөзі сондайлық көңіліне тығылып жүрген сырды ашады» деп, ұлы жазушы ол сырдың қандай сыр екеніне тоқтапған. Кемпірбайды бес жасынан бастап ақындықтың иесі ― Дәуіт пайғамбар иектеп, ақындық өнерді дарытқан екен. Өлеңнің көкала үйрек секілді бөлек жаны, бөлек денесі бар. Сол сый енді ақынның кеудесінен ұшқалы жатыр. Арманы ― осы қадірлі сыйдың ұрпағына қонбай, мұның әулетінен біржола жоғалып кетуі. Жалғыз арман, мұң ― осы. Сөйтіп ұрпақ өнерсіз қалмақ. «Міне, коштаскан жерде жүректегі сыр мен кеңіңде кетіп бара жатқан арманды айтқан жері» деп, зерттеуші қоштасу өлеңіне ғылыми сипаттама берген.

## Дереккөздер


Санат:1834 жылы туғандар
Санат:1895 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Қазақстан әншілері
Санат:Айтыс ақындары
Санат:Қарқаралы ауданында қайтыс болғандар
Санат:Қарқаралы ауданында туғандар
Теңдестірілетін шамалар

**Теңдестірілетін шамалар** - теңдестіру есептеулерінде қатысатын шамалар мәндері. Бұларға әр түрлі шамалардың өлшенген өлшеулері де және есептелген (өлшенген емес) мәндері де жатады. Практикада өлшенген нәтижелердің көпшілігі бірге теңдестіруге дейін математикалық өңдеуге тартылады, яғни олар есептелген шамалар қатарында болады. Теңдестірілетін шамалар арасында біртекті және біртекті емес, тең дәлдікті және тең дәлдікті емес шамаларды белгілеген жөн. Тең дәлдікті емес шамалардың жеке жағдайына қателіктері нөлге тең шамалар жатады. Осындай шамаларды бұлжымайтын шамалар (түзетуге жатпайтын) деп атайды. Оларға көбіне есептерді шешуге арналған бастапқы мәліметтер жатады. Теңдестірілетін шамалардың тәуелсіздері мен тәуелділерін (корреляцияланған) айыру қажет.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Қаму Омарұлы

**Қаму Омарұлы** (1937 ж. т., Маңғыстау ауданы Тұщықұдық ауылы) – дәрігер-фельдшер. «Жоғары санатты фельдшер» (1992). 1957 – 93 ж. Оңды, Үштаған, Сам құмы аумағында фельдшерлік-акушерлік пункттерде фельдшер, Қызыләскер, Тұрыш, Сыңғырлау елді мекендерінде санитар фельдшер, емхана меңгерушісі болды. Омарұлының есімі Маңғыстау ауданы «Құрмет» кітабына жазылған. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Қарақорған

**Қарақорған** - Ақтау жотасының Жыңғылды аңғарына таяу жердегі бекініс орны. Айналасы тік жартасты төрткіл. Беті тегіс, солтүстік бетінде көтерілетін жол бар. Тау беткейлерінде жауын-шашын суы жиналатын тасқақ орны сақталған. Оның етегінде таспен шегенделген құдық бар. Суы мол құдықтан жоғарыда Қаласының оңтүстік-шығысынан қыр үстіне жол шығады.
## Дереккөздер


Санат:География
Электрлік айналтқыш

**Электрлік айналтқыш** () — тек бастиек және үнтабақ орналасқан дискінің бірқалыпты айналуын (**33, 1/3 айн./ мин, 45 айн./мин**) қамтамасыз ететін механизмнен тұратын құрылғы. Токқа қосып ойнатқанда, оның бас тиегі күшейткіші бар құрылғыларға (радиоқабылдағышқа, теледидарға немесе жеке күшейткіштерге) қосылады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Сұйық кристалды индикатор

**Сұйық кристалды индикатор** — Сұйық кристалды индикатордағы электрооптикалық құбылыс әрекеті негізінде
жұмыс істейтін, ақпаратты көрсетіп шығаратын аспап. Мозайкалық,
матрицалық және аналогтық сұйық кристалды индикатор деп ажыратылады. Мозайкалық сұйық кристалды индикатор. Біріктірілген екі шыны пластинадан тұрады. Олардың арасындағы саңылау (5-5-20 мкм) сұйық кристалмен толтырылған. Мозайкалық сұйық кристалды индикатор да
твист-эффект және жарықты динамикалық шашырату эффектісі пайдаланылады. Матрицалық сұйық кристалды индикаторда бірдей элементтер жиынтығы периодты электрондық құрылымның екі жүйесі (жолдар мен бағаншалар жүйесі) қиылысында орналасқан. Аналогтық
сұйық кристалды индикатор аналогтық (үздіксіз) түрде берілген ақпаратты бейнелеуге арналған.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Рационалды атаулар

**Рационалды атаулар** — органикалық қосылыстардың химиялық атаулары; бұл жүйе бойынша қоспа әрбір косылыстар класының қарапайым өкілдерін әрі қарай күрделендіргеннен шығады деп қарастырылады.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Стереохимиялық атаулар

**Стереохимиялық атаулар**— кеңістік изомерлердің молекулаларына арналған химиялық атаулар.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Сұйық кристалдар

нобай|
**Сұйық кристалдар** — қайсыбір температурада молекулалары белгілі бір тәртіппен орналасуы нәтижесінде қатты кристалдарға тән кейбір физикалық қасиеттердің анизатропиясы болатын сұйықтар. Тәртіптеу типіне қарай сұйық кристалдар нематикалық (нематиктер), смектикалық (смектиктер) және холестерикалық болып бөлінеді. Нематикалық сұйық кристалдар сыртқы әсер жоқ кезде тек бағытталған тәртіптілікпен және барлық көлем бойынша молекулалардың бірқалыпты ориентациясымен сипатталады. Смектикалық сұйық кристалдар бағытталған тәртіптілікпен қатар белгілі трансляциялық тәртіптілік түрімен сипатталады. Холестерикалық сұйық кристалдар да басты ориентация бағыты молекулалық өзара әрекет салдарынан спираль секілді оралған. Сыртқы электр өрісіндегі жұқа қабаты сұйық кристалдар қайта бағыт-бағдарлануынан оптикалық қасиеттерінің өзгеруін, яғни электрооптикалық құбылысты, электроникада бейнелену және  ақпаратты оптикалық түрде өңдеу құрылғыларында жиі пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Тұмар Бояу

нобай

**Тұмар бояу**(Limonium gmelinii) — томарбояу тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік түрі. Биіктігі 30—80 см. Түбірі жуан, қатты тінді. Жапырағы томар сабақтан өседі. Көптеген жасыл, ақшыл жасыл, ұзыншақ жұмыртқа тәрізді, үз. 15—40 см, ені 5—10 см жапырақ ұшы дөңгеленген. Гүлі ұсақ масақша, қызғылт, қоңыр не сары, тостағаншасы үз. 4—4,5 мм. Жемісі ұзынша жұмыртқа тәрізді қарақошқыл қоңыр. Шілде—қыркүйекте гүлдеп, тамыз—қыркүйекте дон салады. Оңтүстік Қазақстанның сүр топырақты, сортаң жерлеріндегі такырларда өседі. Тамырының құрамында таниды бар. Тамырынан алынған сары, қызғылт жасыл және қара бояулар былғары, тері бояуға және кілем тоқитын жіптерді бояуға пайдаланады.

## Сурет галереясы

Limonium gmelinii - cvast 2.jpg
Limonium gmelinii - cvast.jpg
Limonium gmelinii - habitus 2.jpg
Limonium gmelinii - habitus.jpg
Limonium gmelinii - slatinski cvet - listovi 2.jpg
Limonium gmelinii - slatinski cvet - listovi.jpg


## Дереккөздер


Санат:Қорғасыншөптер
Санат:Тұлғалар
Сұйық шалаөткізгіштер

**Сұйық шалаөткізгіштер** — шалаөткізгіштік қасиеттері бар сұйықтар. Реттелмеген жүйелерге жатады. Жалпы белгілері бойынша сұйық шалаөткізгіштер балқытпалар болып табылады, олардың электр өткізгіштігінің абсолют шамасы 102 кг1 см -ден үлкен не тең болғанда және температура жоғарылағанда өседі. Сұйық шалаөткізгіштер термоэлементтер, радиацияға төзімді жоғары температуралы термисторлар, жоғары температуралық ауыстырып-қосқыштар үшін тиімді материал ретінде қолданылуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Мұхтарәлі ЖШС

**“Мұхтарәлі” ЖШС**, 2002 ж. ААҚ негізінде тіркеуден өткен. Бастауын 1969 ж. құрылған Шәуілдір жолаушылар тасымалдау кәсіпорыннан алады. Алғашкы басшысы - А.Бердімұратов. Мекеме ауданы, облыс көлемінде 18 бағытта 32 кесте бойынша 62 автокөлік арқылы жолаушылар тасымалдайды. Мекемеде штат кестесі бойынша 27 жоғары және орта буынды қызметкерлер (ПАЗ-678, КАВЗ-685, және микроавтобустарда) келісім-шартпен жұмыс істейді. Қа¬зір орта есеппен 210 мыңжолаушы (80 000 жолаушы — облыс орталығына, 70 мың ауданмен көршілес аймақтарға, 50—60 мьщ жолаушы аудан аумағындағы елді мекендерге) Мұхтарәлі ЖШС-нің қызметін пайдаланады.
## Дереккөздер
Он бесінші бекет

**Он бесінші бекет** – Маңғыстау ауданындағы Жыңғылды ауылдық әкімшілігі аумағына қарасты ауыл, темір жол бекеті. Жыңғылды ауылынан оңтүстікке қарай 50 км жерде. Маңғыстау – Атырау темір жол бойына орналасқан. Тұрғыны 0,1 мың адам (2006). Аудан, облыс орталығымен автомобиль және темір жол арқылы байланысады. Ауыл тұрғындары негізінен темір жол бойында қызмет жасайды.

## Дереккөздер
Электроакустикалық қайта өзгерткіштер

**Электроакустикалық қайта өзгерткіштер** — электр энергиясын акустикалық энергияға (дыбыс энергиясына) және көрісінше өзгертетін құрылғылар. Мысалы, микрофон дыбыс энергиясын электр энергиясына өзгертсе, қатты сөйлегіш (динамик) көрісінше өзгертеді.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Женевалық атаулар

**Женевалық атаулар** — органикалық қосылыстардың химиялық атаулары; бұл жүйе бойынша қосылыстың атауының негізі болып сутек атомдары радикалдармен алмасқан көмірсутектің аты алынады.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Химия
Меридиандық эллипстің сығылуы

**Меридиандық эллипстің сығылуы** - айналу эллипсоидінің сығылуына тең шама α = (а—в) : а, мұндағы а және в — меридиандық эллипстің үлкен және кіші жартылай осьтері. Красовский эллипсоиді үшін а = 6378245 м, в  =6356863 м, α = 1:298,3. Красовский эллипсоидінің көлемі бойынша тең шардың радиусы R = 6371110 м; Красовский эллипсоидінің бетіне тең шар бетінің радиусы R = 6371116 м.

## Дереккөздер


Санат:Жер туралы ғылымдар
Электродаралық сыйымдылық

**Электродаралық сыйымдылық** () — электровакуумдық аспаптың электродтары арасындағы сыйымдылықты көрсететін параметр. Электродаралық сыйымдылық шамасы электродтардың **өлшемдерімен, пішінімен, арақашықтығымен,** сондай-ақ аспаптың жалпы конструкциясымен анықталады. Электродаралық сыйымдылық зиянды деп есептелінеді.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Жіктеу, топтау

**Жіктеу, топтау** — танудың алғашқы әдістерінің бірі; жақын түсініктердің, құбылыстардың, объектілердің қатынас иерархиясын құру.

## Сілтеме
* Классификация
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Сызықты интегралдық схема

**Сызықты интегралдық схема** (Линейная интегральная схема) — шығыс сигналы кіріс сигналдың сызықтық қызметі болып табылатын балама интегралдық схема. Сызықты интегралдық схемаға операциялық күшейткіштер, кең жолақты күшейткіштер, төменгі жиілік күшейткіштері жатады. Сызықты интегралдық схемаға қойылатын негізгі талап — берілген күшейту коэффициенті бар сигналдарды бұзбай (бүлдірмей) тарату. Сызықты интегралдық схеманы автоматика құрылғылары мен өлшеу техникасында, радиоқабылдағыш және радиотаратқыш құрылғыларында, ақпаратты жазу мен жаңғырту жүйелерінде қолданады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Момын Сеңгірбеков

**Момын Сеңгірбеков** (17.1. 1930, Түркістан облысы, Отырар ауданы, Ақынтоғай аулы - 16.4.1992, Түркістан облысы, Отырар ауданы, Көксарай ауылы) — шопан.

Көксарай ауылында аға шопан болған. Еңбекте жақсы нәтижелер көрсеткені үшін ҚазКСР-ның "Құрметгі Алтын кітабына" есімі енген. Екі мөрте Ленин орденімен (1958; 1966), КСРО ауыл шаруашылық жетістіктері көрмесінің үлкен күміс (1957), кіші күміс (1960), күміс (1968) медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:17 қаңтарда туғандар
Санат:1930 жылы туғандар
Санат:Отырар ауданында туғандар
Санат:16 сәуірде қайтыс болғандар
Санат:1992 жылы қайтыс болғандар
Санат:Отырар ауданында қайтыс болғандар
Санат:Қазақстанның Алтын кітабына жазылғандар
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Халық Шаруашылығы Жетістіктері Көрмесі күміс медалінің иегерлері
Қарақұдықмұнай

«**Қарақұдықмұнай**» – мұнай өндірісі кәсіпорны. Маңғыстау ауданында 1995 жылы құрылған. 1998 жылдан шағын кеніштен мұнай өндіре бастады. Қысқа мерзім ішінде кенішті көркейту жұмыстары жүргізілді. Кезекшілік қыстақ салынып, жұмыс істеуге әрі жақсы демалуға қажет барлық жағдай жасалды. Жолдар (оның ішінде кәсіпшілік ішіне де) төселді, терминалдар салынды. 21 ұңғыма жұмыс істеп, 256,8 мың т мұнай өндірілді (2001).

## Дереккөздер


Санат:Өндіріс
Сызбатехника

**Сызбатехника** - радиотехника, байланыс, автоматика, есептеу техникасы және т.б. электрондық құрылғылардың схемаларын, олардың берілген функцияны орындау мақсатында синтездеу мәселелерін қамтитын ғылыми-техникалық бағыт. Электрондық құрылғының құрылымын дайындап жасау элементтер жүйесін (электровакуумдық және ШӨ аспаптардың, ИС, резисторлар, конденсаторлар, коммутациялық элементтердің және т.б.) таңдауға, олардың арасындағы қажетті функционалдық байланыстарды анықтауға және олардың оптималды жұмыс істеуіне, сондай-ақ құрылғының
сенімділігін (берілген уақыт аралығында) қамтамасыз етуге негізделген.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Электродинамикалық қатты сөйлегіш

**Электродинамикалық қатты сөйлегіш** () — бойымен дыбыс жиілігіндегі ток өтетін катушка төңірегіндегі магнит өрісінің тұрақты магнит өрісі арасындағы әрекеттер әсерінен катушканың қозғалуына және оған бекітілген диффузордың дыбыс толқынын туғызуына негізделген құрылғы. Жогары сапалы дыбыс шығаруды қамтамасыз етеді. Тұрмыстық радиоқұрылғыларда қолданылады. Қуаты 0,025 ваттан 10 ватқа дейін жетеді.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Тұздықсүме

**Тұздықсүме** – Түркістан облысы Отырар ауданы Қожатоғай ауылдық округіндегі тұзды көл. Қожатоғай ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 13 км, Сырдарияның оң жағалаулық аңғарынан 9 км жерде орналасқан.

## Гидрографикасы
Аумағы 2,4 км2, ұзындығы 4,0 км, ені 800 м. Көл теңіз деңгейінен 260 м биіктікте.

## Жағалау сипаты
Жағалауы сәл жарқабақты, ашық келген. Көлтабаны тегіс, құмайтты. Жаздың ыстық айларында көл құрғап қалады.

## Дереккөздер

Санат:Отырар ауданы көлдері
Санат:Сырдария су алабы
Сапарғали Оңайбаев

**Сапарғали Оңайбаев** (1949 ж. т., Маңғыстау ауданы Шайыр ауылы) – сауда қызметкері. КСРО «Тұтыну қоғамының үздік қызметкері» (1988). Қарағанды кооператив институтын бітірген (1971). 1971 – 77 ж. Шетпе көтерме сауда базасында, шаруашылық есептегі бөлшек сауда кәсіпорнында бас есепшінің орынбасары, есепші, 1977 – 80 ж. Шетпе бейруда құрылыс материалдары зауытында, «Госкомсельхозтехника» өндірістік бірлестігінде жоспарлау бөлімінің бастығы. 1983 жылдан Маңғыстау ауданы тұтынушылар қоғамының басқарма төрағасы. Оңайбаев өлең жазумен, күй тартуымен көпшілікке танымал. Оның өлеңдерін белгілі ғалым Қ.Сыдиықов жоғары бағалаған. «Достық» атты күйі Маңғыстау облыстық халық шығармашылық ғылыми-әдістемелік орталығында қабылданып, өнер ұжымдарына ұсынылған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сым арқылы хабар тарату

**Сым арқылы хабар тарату** — сым желілері арқылы тұрғындарға дыбыстық хабар тарату бағдарламасын тұрақты жеткізу. 

Мұнда радиобюродан, қала-аралық телефон станциясынан алынған радиохабар бағдарламасы орталық күшейту станциясында күшейтіліп, желілер (фидерлер) арқылы бірнеше тіректік күшейту станцияларына беріледі. Әрбір тіректік күшейту станциясында күшейтілген бағдарлама бірнеше трансформаторлық станцияға беріледі. Әрбір подстанциядан бағдарлама желілік трансформаторлар арқылы абоненттік трансформаторларға, одан әрі қатты сөйлегіштерге беріледі. Абонентке бір мезгілде жеткізілетін бағдарламалар саны үшеу.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Атаулар

**Атаулар*** ()* — нысандар мен құбылыстарды ғылыми сипаттауда қолданылатын принциптер мен ережелердің жүйесі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Турбиналы араластырғыш

**Турбиналы араластырғыш**— турбиналар түрінде жасалған араластырғыш.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Самат Көшенұлы Өтениязов

**Самат Көшенұлы Өтениязов** (*[[1950 жыл]], [[Түрікменстан]], [[Ташховуз облысы]] Көне [[Үргеніш]] қаласы*) – тарихшы, тарих ғылым кандидаты, Мадрид университетінің профессоры. (2001). 

## Өмірбаяны
* И.И. Мечников атындағы Одесса мемлекеттік университетінің роман-герман филологиясы факультетінің испан тілі мен әдебиеті бөлімін бітірген (1979). 
* 1981 – жылдан Ш.Уәлиханов атындағы тарих, археология және этнография институтының аға ғылым қызметкері
* Кубаның Қазақстандағы елшілігінде қызметкер
* Қазақ академиялық университетінде шет тілдер факультетінің деканы
* Қазақстан әлем тілдері мен халықаралық қатынастар университетінің роман-герман филологиясы кафедрасының профессоры.
* Лондондағы (Англия) «CENTRAL ASІA NEWS FІLE» журналының Орта Азия мен Қазақстан бойынша корреспонденті, тағы басқа қызметтер атқарды. 

## Негізгі аудармалары:
Ол Қазақстандағы белгілі испан тілінің аудармашысы. Испания мен Латын Америкасы жазушыларының еңбектерін испан тілінен қазақ тіліне аударған.
* *Л.Д. Дэлано ([[Чили]])
* База (*роман*) (1984)
* Р.Гальегос ([[Венесуэла]])
* Доньа Барбара (*роман*) (1986)
* Кастилия мен Леон жұмбақтары (1997).  
== Шығармалары ==
Ө. Жалаңтөс, [[Есет Көтібарұлы|Есет Көтібаров]], [[Төле би]], Маңғыстау тарихына* қатысты көптеген зерттеулер жүргізіп, еңбектері ғылыми басылымдарда жарық көрген.
* *Шоқанмен қайта кездесу, А., 1990;
* *Шоқан өскен орта, А., 1995; 
* *Аттила, А., 2000; 
* *Ш.Уәлиханов, А., 2005;  
* ''Әбілқайыр хан, А., 2007

## Дереккөздер


Санат:1950 жылы туғандар
Санат:Үргеніште туғандар
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Мадрид университетінің профессорлары
Сымдық резистор

**Сымдық резистор** — резистивтік элементі (РЭ) оқшаулағыш материалдан жасалған қаңқаға оралган резистивтік сымнан жасалған резистор. РЭ-ті диаметрі 0,009—5 мм болатын манганиннен, константаннан, хромникелді, никель-молибденді және тағы басқа балқытпалардан жасалған арнайы резистивтік сымнан дайындайды. Тұрақты сымдық резистордың номиналды кедергілері 0,01-2 • 107 Ом; айнымалы
сымдық резистордың кедергілері — 0,47—5 • 105 Ом.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Меркатордың көлденең проекциясы

**Меркатордың көлденең проекциясы** - жер шарының тең бұрышты көлденең-цилиндрлік проекциясы. Шардың меридиандарының бірі осьтік меридиан деп қабылданып, жазықтың бетінде абсцисса осі болып белгіленеді де, бас масштаб сақталады; конформды проекция. Меркатордың көлденең проекциясында экватор мен орта осьтік меридианндік 90°-тағы меридиандар түзу сызықтармен бейнеленеді. Меркатордың көлденең проекциясында масштаб осьтік меридианнан алыстаған сайын үлкейе береді. Бұл проекция меридиан бойымен созылып жатқан аумақтардың карталары үшін қолданылады.

## Меркатордың проекциясы

**Меркатордың проекциясы** - эллипсоидтің немесе шардың түзу тең бұрышты цилиндрлік проекциясы. Меркатордың проекциясында меридиандар теңаралықтағы параллель түзулермен, ал параллельдер меридиандар сызықтарын перпендикуляр бір-біріне параллель сызықтармен бейнеленген ендіктер айырмашылықтары тұрақты болған жағдайда параллельдер сызықтарының арасындағы қашықтықтар экватордан полюстерге қарай алыстаған сайын ұлғая береді. Екі полюс те түзу сызықтармен бейнеленеді. Меркатордың проекциясындағы жеке масштабтар бағыттарға тәуелді болмай, тек нүктелер ендіктерінің функциясы болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Буырқанды араластыру

**Буырқанды араластыру** — құйынды ұяшықтардың орын ауысуы арқылы араластыру.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Мығыттөбе

**Мығыттөбе** - көне қорым. Шардара қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 4 км жерде. Обаларды 1950 ж. Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедиция отряды (жетекшісі Е.И.Агеева) зерттеген. Обалар қырық-елуден топ-топ болып бір-бірімен жалғаса үйілген. Үш обадан мүрдені өртеп қойғандығы анықталды. Өліктерді өртеп жерлеу салты мен обалар¬ды жасау әдісі олардың б.з. 7—9 ғасырларында өмір сүрген тайпалардың қорымы екендігін дәлелдейді.
## Дереккөздер


Санат:Тарих
Диффамация

**Диффамация** - [  - масқаралау, абыройын түсіру] - қандай да бір тұлғаның беделін түсіріп, жаманатты етіп, атына кір келтіретін мәліметтерді таратып, жариялау. Сайлау кампаниясы барысында немесе арнайы лауазымды мемлекеттік орындарға, өкілетті органдарға қандай да бір ұнамсыз, лайықсыз саяси қайраткерлерді сайламау үшін қолданылады.
## Тарихи негізі
Диффамация термині латын тіліне тиесілі. Одан ағылшын тіліндегі «жалауша» деген сөз «ауызша» деп аударылады.

Бүгінгі күнге дейін «жала жабу» романо-герман және англо-американдық заңдардың көптеген елдерінде қалады, бірақ қазір бұл термин жала жапсыруды немесе оның түрлілігін білдіреді.

«Деффамация» термині деффемацияға ұшыраған адам жалған мәліметті жоққа шығара алмайтын іс жүзіндегі іс-әрекеттер туралы насихаттайтын ақпараттың таралуы деп түсініледі. Мысалы, бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланған мәлімдемелер, жасалған құқық бұзушылықтың құжаттық дәлелі немесе нақты қоғамда белгілі бір уақытта қабылданған кедендік нормалар мен әдет-ғұрыптар. Әдетте, жала жабу саяси оппоненттерге, бизнес-құрылымдардағы бәсекелестерге және нақты және дәлелденген фактілерге сүйеніп, этникалық жеккөрушілікті тудырады. Мысалы, лауазымды адамның қылмысы туралы хабарлау оның азаматтығын әрдайым атап көрсетеді.

Ресей азаматтық заңында жала жабу феномені революцияға дейінгі кезеңдерден бері белгілі болды. Бірақ, бұл термин буржуазиялық болып табылады, бұл оны бұрынғы формасында кеңестік заңнамада орнықтыруға кедергі келтірді. Бүгін Азаматтық кодексте де жала жабу әрекеттерін реттейтін дұрыс мақалалар жоқ. Бұл процесс сөз бен ойлау еркіндігін анықтау процесіне байланысты.

## Тағы қараныз
* Инсинуация

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Қылмыс
Кері араластыру

**Кері араластыру** — идеалдық ығыстыру моделіне процестің реальды жүруінің ауытқуы себепші болатын құбылыс.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Сыртқы кабель

**Сыртқы кабель** (*outdoor cable*) — ҚҚЖ сыртқы магистралдардың жүйе бөліктерін құру үшін пайдаланылатын кабель.
Жерге және кабель арналарына төсеудің барлық талаптарына сай келетін етіп (әдетте, полиэтилен қабықпен) жасалған. Құрастырылу ерекшеліктеріне созу және қысу күштеріне жоғары механикалык беріктігі, кеміргіштерден қорғайтын арнайы қорғаныш элементтерінің болуы, сондай-ақ ылғалға төзімділігі, жұмыс температурасы ауқымының кеңейтілгендігі жатады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Ораз Оңғалбаев

**Ораз Оңғалбаев** (1860, қазіргі Маңғыстау ауданы Тиген ауылы – 1913, Құлбарақ қорымында жерленген) – болыс, өнерпаз. Маңғыстаудың белгілі шебері Қаражүсіптің немересі.

## Өмірбаяны
Жергілікті тұрғындардың арасында алғашқылардың бірі болып, Форт-Александровск (қазіргі Форт-Шевченко) қаласындағы орыс-қазақ мектебінде білім алған. Уездік кеңсенің тілмашы, уезд бастығының жәрдемшісі, Бозащының болысы болып қызмет атқарған. 

Оңғалбаев қазақ балаларының орысша оқып білім алуы үшін еңбектенген. Бұл істе алдымен өзі үлгі көрсетіп, туысы Қонарбайды және баласы Нұрсұлтанды орыс мектебіне оқуға берген. 

Ол сонымен қатар өзі ән шығарған өнерпаз; Оңғалбаевтың бір әні «Ораздың әні» деген атпен А.В. Затаевичтің «Қазақ халқының 1000 әні» жинағына енген. Бұдан басқа «Сұлу Қаншымның әні» деген әні белгілі. 

Қаражүсіптің немерелері Игібай мен Кенжебай 1917 ж. Оңғалбаев мазарының басына ескерткіш орнатқан.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ болыстары
Санат:Қазақстан әншілері
Сыртқа тебу әсері

**Сыртқа тебу әсері** () — есілген жұптардың өткізгіштерінің беттеріндегі жиіліктің артына қарай токтың ығысу құбылысы. Бұл өткізгіштің тиімді қимасының азаюына және активті кедергінің ұлғаюына әкеледі. Бұл құбылыстың зиянды әсерін барынша азайту үшін көлбеу және магистралдық кабельдерде есілген жұптардың өткізгіштері тұтас сым түрінде жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Құйрықтөбе қалашығының зираты

**Құйрықтөбе қалашығының зираты** - ерте ортағасырлық жерлеу орны. Құйрықтөбе қалашығынан оңтүстікке қарай 1 км жерде. Нақты шекарасы анықталмаған. 1974 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясының отряды (жетекші Б.Нұрмұханбетов) зерттеген. 1985 жылы осы экспедициялық отряды (жетекші К.Байпақов) далалық жұмыстарын қайта жалғастырған. Адамдар тік бұрышты келген қабірлерге жерленген. Қабірлер шикі кірпіштен тұрғызылған. Шұңқырларға жерлеу де орын төбе калашығы шахристанының онтүстік-батыс бөлігі мен оңтүстік рабадтың аумағында. 1986 жылы Тарихи және мәдени ескерткіштер жинағының экспедициясы (жетекші К. Байпақов) зерттеген. Жалпы ауданы 1000 м2 рабад аумағынан қабірлер мен шұңкырларға бір- біріне өте жақын қойылған молаларда қазба жұмыстары жүргізілген. Жоғары қабаттағы жерлеу орындарының біразы ашылып қалған. Мәйіттер басы солтүстікке  немесе солтүстік-батысқа қаратылған. Шахристанда (бұрынғы) өлікті жерлеу 13 ғ. соңынан бастап орын ала бастаған. Бұрынғы тұрғын үй орны мен қабырғалары көбінесе белгілі бір жанұя-Құйрықтөбе қалашығы жәдігерлері ретінде салтанат залына ерекше сөн беріп тұрған ағаш тақтайшаларды айтуға болады. Бұл жерден 9 ағаш тақтайшасы табылған. Оларға құдай суреттері, құдандалық ғұрыптар, т.б. күнделікті тұрмыстағы жосын- жоралғылар бедері салынған. Мұндай шығарма туынды Орталық Азиядағы ешбір ортағасырлық ескерткіштен кездескен емес. Құйрықтөбе көптеген ғалымдардың пікірінше, ортағасырлық Кедер қаласы деп баламаланады. Кедер қаласы 10— 11 ғасырлар шенінде Фараб округының астанасы болған. Ол туралы авторы белгісіз "Худуд ал-Әлем" шығармасында айтылады. Археологиялық зерттеулер Құйрықтөбені адамдар 1 — 15 ғасырларда мекен еткендігін айғақтап берді. Оның тұрғындары мал өсіріп, егін егумен шұғылданған.
## Дереккөздер
Серібаев Исахан

**Серібаев Исахан** (1927, Қожатоғай ауылы — 1982, сонда) — шопан. Еңбектегі жетістіктері үшін Ленин (1967), "Еңбек Қызыл Ту", "Құрмет белгіеі" ордендерімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1927 жылы туғандар
Санат:1982 жылы қайтыс болғандар
Зілбалға

thumb|Зілбалға

**Зілбалға** (Кувалда) — өзінін массасы мен соғу күшінің үлкендігімен ерекшеленетін балға. **Зілбалға** ұсталык цехтарда — соғу, түзету операцияларын орындау үшін жөне үй тұрмысында кеңінен қолданылатын аспап түрі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Меса, меза

**Меса, меза** - эрозиялық шайылудан сақталып қалған, бұрынғы кең атырапта үстірттің қалдығы болып табылатын жарлы беткейлі кішігірім төрткіл қыраттар. Термин Испания мен Латын Америкасының кейбір елдерінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Сыртқы толқынды байланыс жолы

**Сыртқы толқынды байланыс жолы**  — электромагнит энергиясы сымның сыртқы бетімен бойлап таратылатын байланыс жолы. Сыртқы толқынды байланыс жолы пластмассалы диэлектрикпен қапталған бір сымнан құрылады. Мұнда электромагниттің ерекше түрі (өте жоғары жиіліктегі) металл сымның сыртқы бетімен таралады. Байланыс жолының мұндай түрі әзірге тек теориялық және зертханалық тәжірибеде ғана қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Икембай Өтепбергенов

**Өтепбергенов Икембай** (1908 ж. т., Адай уезі, Қаратөбе ауылы) – кеңес қызметкері. 

## Өмірбаяны
1935 – 37 ж. Маңғыстау аудандық партия комитеті хатшысының орынбасары, Жылыой аудан партия комитеті хатшысының орынбасары, 1937 – 55 ж. Гурьев облыстық халыққа білім беру бөлімінде жауапты қызметкер, С.М.Киров, А.И.Микоян атындағы мектептердің директоры, Маңғыстау аудандық халыққа білім беру бөлімінің басшысы, 1955 – 66 ж. «Прикаспийская коммуна», «Колхоз жолы» газеттерінің меншікті тілшісі болды. 

## Марапаттары
«Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (КСРО) иегерлері
Сыртқы электромагниттік әсер

**Сыртқы электромагниттік әсер** - Қазіргі электр энергиясын тарататын электр тізбектерінде бейнесі мен бағыты әр түрлі электр және магнит өрістерін алады. Осы жоғары кернеу жолының маңайында орналасқан әуе байланыс жолы мен кабель байланыс жолы тізбектерінде ток пен кернеу пайда болады. Жоғары кернеу жолының маңайына орналасқан байланыс жолдарында электромагниттік әсерден басқа гальваникалық байланыстың болуынан ток пен кернеу пайда болады. Осы сыртқы әсер етуші энергия көздерінен байланыс жолдарының тізбектерінде
пайда болатын ток пен кернеу өздерінің мелшеріне қарай қауіпті немесе бөгеуіл туғызады. Сыртқы әсер етуші энергия көздеріне жататындар: электр энергиясын тарататын энергия жолдары; электрленген темір жолдар; атмосфералық (найзағай) әсерлер; радиостанциялар; электр қуатымен жұмыс істейтін әндірістік тұрмыстық қондырғылар, т.б. Кейбір жағдайларда сыртқы электромагниттік әсерден байланыс жолдарында пайда болатын токтар
мен кернеу шамаларының үлкен болатыны сонша, олар сол байланыс
жолымен және оларға қосылған құрал қондырғыларға, сонымен
қатар қызметкерлердің оміріне қауіп туғызуы мүмкін. Мұндай әсерлерді
"қауіпті әсер" дейді. Электр энергиясын тарататын жолдар мен найзағай қауіпті әсер туғызады. Сыртқы әсерден байланыс жолдарында пайда болатын ток пен кернеу шамалары қауіп туғызарлықтай үлкен болмаса, бірақ сигнал таратып жеткізуғе бөгеуіл жасаса, оны "бөгеуіл әсері" деп атайды. Байланыс кабел салынған жердегі гальваникалық әсер туғызатын қыдырма токтар кабельдердің металл қабығын тотықтырып, бұзылуына себеп болады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Асқар Өтепбергенов

**Өтепбергенов Асқар**  (1914, Маңғыстау ауданы Оңды ауылы – 1991) – еңбек ардагері, ауыл шаруашылығы саласының қызметкері. 

## Өмірбаяны
1935 – 1969 жылдар аралығы - «Екпінді» серіктестігінде есепші, Оңды ауылдық кеңесінің төрағасы, Жаңақорған ұжымшарында басқарма төрағасы, Ленин атындағы ұжымшарда сиыр фермасының меңгерушісі болды. 

## Марапаттары
*"Қызыл жұлдыз" ордені (1945).
*"Еңбек Қызыл Ту" ордені (1946).
*Ленин атындағы орден (1950).
*Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің грамотасы.

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Метагеография

**Метагеография** - география ғылымының теориялық зерттеу саласы. Метагеография географияның жалпы ғылымдар жүйесіндегі орнын, оның баска ғылымдармен байланысын және т.б. зерттейді.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Электромагнитті реле

**Электромагнитті реле** (). Тұрақты токтағы электромагнитті реле өзінің жалғанатын түйіспелерінің кеп болуы және құрылымының қарапайым болуынан, ең көп тараған коммутация элементі болып табылады. Электромагнитті релеге герконды реле жатады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Электромагнитті телефон

**Электромагнитті телефон** () — электр тербелістерін дыбыс тербелістеріне түрлендіретін құрал. Электромагнитті телефон магнит жүйесінің құрылымына қарай екі түрге бөлінеді: қарапайым және дифференциалды магнитті жүйе. Берілген жиілік диапазондағы электр тербелістерін дыбыс тербелістеріне түрлендіргіш ретінде, телефон құрамын сипаттайтын негізгі шама болып, оның сезімталдығы 5т табылады. Телефон сезімталдығының жиіліктік сипаттамасы оның құрылысына теуелді. Айқын резонансты сипаттамалары бар телефондар резонансты деп аталады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Мыңбай Ілес

**Мыңбай Ілес** (28.3.1935 жылы туған, Шәуілдір ауылы) — жорналшы. ҚазМУ-ді бітірген. 1957 жылы "Лeниншіл жас" газетінде, 1958 жылы "Оңтүстік Қазақстан" газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі. Оңтүстік Қазақстан өлкелік партия комитетінің идеология бөлімінде нұсқаушы (1962), "Оңтүстік Қазақстан" газетінің жауапты хатшысы (1965) қызметтерін атқарады. 1969—71 жылы Мәскеуде КОКП Орталық Комитеті жанын¬дағы Жоғары партия мектебінде оқыған. 1971 жылы "Онтүстік Қазақстан" газетінің бас редакторының орынбасары болып тағайындалады. 1973—80 жылы республикалық "Социалистік Қазақстан" газеті редакциясының жауапты хатшысы, 1991—96 жылы сол газетте бас редактордың орынбасары қызметтерін атқарды. И.Ефремов, С.Курилов, А.Алексин, В.Келер, т.б. жазушылар шығармаларын қазақ тіліне аударды. Сондай-ақ, бірнеше көркем фильмнің қазақша аудармасын жасаған. Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының иегері, Отырар ауданының "Құрметті азаматы".
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан журналистері
Молекулалық ассоциация

**Молекулалық ассоциация**— сұйық немесе газ фазасында молекулалардан ассоциаттардың түзілу процесі.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Электромагниттік қатты сөйлегіш

**Электромагниттік қатты сөйлегіш** — дыбыс жиілігіндегі ток арқылы туындайтын магнит өрісі әсерінен қозғалысқа түсетін болат пластинкаға (якорь) жалғанған диффузордың жаңғыртуына негізделген қатты сөйлегіш. Дыбыс жаңғырту сапасы электродинамикалық қатты сөйлегіш сапасынан төмен.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Иондық ассоциация

**Иондық ассоциация**- сұйық немесе газ фазасында иондардан ассоциаттардың түзілу процесі.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Сіңдіру

**Сіңдіру** — материалдардағы капиллярлар мен кеуектерді және әр түрлі құрылғылардың конструкциялық элементтеріндегі қуыстарды жоғары молекулалық шайырлар мен қосылыстар негізіндегі сұйық құрамалармен толтыру. Сіңдірілетін құрамалар ретінде майлы лактарды, сондай-ақ полиорганикалық, глифталдық, алкидті-фенолдық және басқа полимерлер негізіндегі лактарды, сіңдірілетін компаундтарды, парафин, керезин сияқты балауыз тәріздес және сұйық диэлектриктер пайдаланылады. Лактар мен компаундтарды РЭА-ның түйіндері мен блоктарына, трансформаторлар мен
дроссельдердің орамаларына сіңдіреді; сұйық диэлектриктерді конденсаторларға, кабельдерге сіңдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Сирадж Әд-Дин Баршын-Кенти

**Сирадж Әд-Дин Баршын-Кенти** (1270 жылы туған, Баршын-кент — өлім жылы белгісіз) — ғалым, хаттат. Сауатын Баршынкенттегі медреселердің бірінде ашып, оқуын Жент, Бухара мен Самарқандта жалғастырған. Араб, парсы тілдерін жақсы меңгерген. Ол Наджм ад-Дин Әбу Раджа Мухтар бин Махмуд бин Мухаммад аз-Заһиди ал-Газминидің (туған жылы белгісіз — 1260) "Қинайа әл-мунийа литахмим әл-гинайа" ("Молшылықты тамамдау үшін мақсатқа жету") атты шығармасын көшірген (1924). Сирадж Әд-Дин Баршын-Кентидің бұл көшірмесі қазір Ташкент Қолжазба институтының қорында сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сіндірілетін компаундтар

**Сіндірілетін компаундтар**  — полимерлер, термореактивті олигомерлер немесе мономерлер негізіндегі композициялық материалдар. Олар трансформаторлар, дросселдер орамаларына, радиоэлектрондық аппаратураның және электротехникалық құрылғылардың түйіндеріне электрлік оқшаулау, механикалық беріктік пен ылғалға төзімділік қасиеттерін жақсарту үшін сіңдіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Изометрия

**Изометрия** ( — бірдей (тең) + — өлшем) — бұрмалану көрсеткіштері өзара тең (бірдей) аксонометрия. Тікбұрышты Изометрияда аксонометриялық осьтер өзара 120°С-қа тең бұрыш жасап, координаталар жүйесінің бас нүктесі арқылы өтеді. Бұрмалану көрсеткішін бірге тең деп алады. Сондықтан кескінде бүйым 1,22 есе үлкейіп бейнеленеді.
***Изотермиялық босандату**(Отжиг изотермический) — босандату процесінде аустенитті пешпен бірге суытудан басқа сатылы суыту да кеңінен қолданылады. Сатылы суыту арқылы перлитке өту уақытына сәйкес изотермиялық ұстау жүзеге асады. Термиялық өндеудің бір түрі. Бұл **изотермиялық босаңдату** деп аталады. **Изотермиялық босаңцатуда**, негізінен, болатты жұмсарту мақсаты козделеді.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Мыңбай Қалмамбетұлы

**Мыңбай Қалмамбетұлы** (19 ғасырдың 2-жартысы мен 20 ғасырдың 1-жартысы, қазіргі Мыңшұңқыр ауылы маңы) — ақын. 16 жасында көзінен айырылып, зағип болып қалған. "Қоймадым соқырлыкқа ықыласты, тағдырдан қашып ешкім құтылмас-ты" деген адам тағдыры туралы философиялық ой түйген термесі сақталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Таксофон

**Таксофон** — көшелерде немесе коғамдық орындарда қалалық телефон желілеріне жалғанған арнайы кабиналарда орналасқан жалпы қызмет көрсетуғе арналған телефон аппараттары. Бұл аппараттар — *«таксофон»* деп аталады. қазіргі кезде таксофондар арқылы арнайы карточкалар көмегімен кез келген жермен байланыс жасауға болады, мысалы, қала ішінде, қала сыртында, қала арасында немесе шет елге қоңырау соғу. Жедел қызмет көрсету орындарына телефон аппараты арқылы тегін сөйлесуге болады.

## Галерея

1981 Moscow.jpg|Телефон кабинасындағы таксофон. Мәскеу, 1981 ж.
АЖТ-69.JPG|AJT-69 таксофоны
AMT-69 3d.jpg|AMT-69 таксофоны (үш өлшемді визуализация)
Taksophon.jpeg|2 тиындық таксофон АМТ-47
Pay phones, Leningradsky Avenue in Moscow 1.JPG|Мәскеудегі Ленинградский даңғылындағы таксофон, британдық ретінде стильдендірілген
Сломанный таксофон в Екатеринбурге март 2021 года.jpg|Екатеринбургтің шетінде тасталған, дискі бар таксофон
Средство связи с большой землей - panoramio.jpg|Коми Республикасының Бор ауылындағы таксофондық жүйе
Payphone in Nepogodikha.jpg|Нижний Новгород облысы, Непогодиха ауылы үшін таксофондық жүйе
Swiss payphones.jpg|Базельдегі телефон кабиналары, Швейцария. Сол жақта темекі шекпейтін кабина, оң жақта темекі шегетін кабина
Swiss payphone and email terminal.jpg|Электрондық хаттар мен SMS жіберуге арналған телефон аппараты және терминал, Швейцария
English-telephone-box.JPG|Лондондағы қызыл телефон қорабы
Payphone in Turkmenistan.jpg|Ашхабадтағы заманауи телефон кабинасы
JetonKZ.jpg|Қазақстанда қолданылған таксофон токені


## Дереккөздер

Санат:Электроника
Талшықты үрлеу

**Талшықты үрлеу** — ғимаратгар ішінде, жер-асты туннельдеріне төселген бос құбырлардан тұратын талшықты үрлеу жүйесі. Ескі оптикалық талшықты ауыстыру немесе жаңасын төсеу қажет болғанда ауа компрессоры құбыр арқылы жаңа талшылықты үрлеп кіргізеді. Бұл өте қымбатқа түсетін әдіс.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Метеорологиялық байқаулар

**Метеорологиялық байқаулар** — метеорологиялық элементтер мен олардың ауытқуларының сандық мәндерін өлшеу және атмосфера құбылыстарының (мыс., бұлт пішіндері және жауын-шашын) сапалық сипаттамасын бағалау.Метеорологиялық байқаулар әр түрлі мақсатта ұйымдастырылады. Олардың негізгілері - климатты және оның озгерулерін зерттеу, ауа райын болжау. Осы мақсатқа жалпы мемлекеттік метеорологиялық стансалардың торында  жүргізілетін  метеорологиялық байқаулар кызмет етеді.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Теңіз ауасы

**Теңіз ауасы** — 1) теңіз үстіндегі ауа немесе теңізден құрлыққа баратын ауа; 2) ауа массасының теңіздік тип тармағы; ауа массасының әр зоналық типінде теңіз және континент ауалары ажыратылады. Осыған орай теңіздің үстінде немесе теңіз үстімен өткенде қалыптасқан ауа массаларын қоңыржай ендіктің теңіз ауасы, теңіз тропиктік ауасы және т.б. деп атайды. Ауа массаларының әр түрлі географиялық типінде теңіз ауасы континенттік ауамен салыстырғанда айтарлықтай ылғалды, температурасының тәуліктік амплитудасы аздау болады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Электромагниттік өрістің негізгі теңдеулері

**Электромагниттік өрістің негізгі теңдеулері** (). Электромагниттік өрістің негізгі теңдеулері Максвеллдің электродинамикалық екі заңына негізделеді. Олардың біріншісі магниттік кернеулік (Н) пен ток күшінің (/) қатынасын көрсететін толық ток заңы: ф Hdl = I.
Максвеллдің бұл заңы бойынша магнит өрісі кернеулігінің кез келген тұйықталган контуры бойынша алынған интегралы осы контурмен шектелген бетген өтетін толық токқа тең болады.
Екіншісі электр өрісінің кернеулігімен (Е) магнит ағынының (Ф) қатынасын көрсететін электромагниттік иңдукция заңы:
Максвеллдің бұл заңы бойынша берілген контурмен шектелген беттен өтетін магнит ағынының өзгөрісінен пайда болатщн электр қозғаушы күші кері таңбамен алынған магнит ағынының өзгеру жылдамдығына тең болады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника