open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тотығу-тотықсыздану реакциясы

**Тотығу-тотықсыздану реакциясы** — тотығу дәрежесінің өзгеруімен жүретін реакция.

Мұндай реакцияға әрдайым тотықтырғыш зат пен тотықсыздандырғыш зат қатысады. Басқа заттар берілген реакция жүретін орта ретінде әрекет етуі мүмкін. Кондуктометрлік титрлеу практикасында сирек қолданылады. Бұл жағдайда кондуктометрлік
титрлеу әдісінің мүмкіндігі шектеулі, өйткені тотығу-тотықсыздану реакциясы қышқылдык және негіздік ортада жүреді, сондықтан
электр өткізгіштігінің шамасын анықтауға кедергі жасайды. Тотығу-тотықсыздану реакциялардын оте тез жүруі де әдістің кемшілігіне
жатады. Реакция жылдамдыгын арттыруға мүмкіндік беретін температураның кетерілуі кондуктометрлік ұяшықтың температурасын
тұрақтандыруды талап етеді. Әрине, бұл оңай шешілмейтін мәселе.

Осының барлығы эквиваленттік нүктені анықтауды қиындатады.
Мысалы, арсенит ионын иод ерітіндісімен кондуктометрлік титрлеуді қарастыруға болады:

AsO33- +I2 + Н2O -> AsO43- + 2Н+ +21-

Ерітіндіге КНСО3 қосқанда бұл тепе-теңдік Н+ иондарын НСО,
иондарымен байланыстырудан оңға ыгысады, өйткені сутек ионы
бір валенгті гидрокарбонат анионымен әрекеттесіп, жоғарғы қозғалғыштығы бар (78,84) иодид ионының концентрациясы артады. Бұл
электр өткізгіштігінің жоғарылауына келтіреді. Егер арсенитті иодтың спирттегі ерітіндісімен титрлесе, онда электр өткізгіштік э.н.-ге дейін-ақ (су ерітіндісінен гөрі бірден) өседі, ал э.н.-ден кейін өзгермейді. Бұл жағдайда иілу бұрышы сүйірлеу болады.
 
## Дереккөздер

Санат:Аналитикалық химия
Санат:Химия
Электр өткізгіштікті анықтайтын құрылғылар

Кондуктометрлік өлшеуді айнымалы ток көзіне қосылған
Ч.Уитстон көпірінің көмегімен жүргізуге болады. Тұрақты токты
пайдалану жарамсыздау, өйткені ерітіндіде электролиз жүреді.
Көпірді қоректендіру үшін жиілігі 1000 гц, ЗГ-1, ЗГ-10 дыбыс
генераторынан өндірілген ток пайдаланылады. Эталондық кедергі
ретінде Р-517 М, Р-58 және т.б. тектегі кедергі дүкенін пайдаланады.

Ондағы нөл - аспап қызметін телефон, гальванометр немесе осциллограф, ИНО-ЗМ тектегі осциллографиялық индикатор. электрондық индикатор Ф-510 және т.б. атқарады.
Қазіргі кезде өнеркәсіптерде ток өткізгіштігін анықтауға арналған кондуктрометрлерді, аспаптарды көптеп шығаруда. Олардың
кейбіреулерінің меншікті элеор өткізгіштік бірлікте есептелген сандық санағы бар (мысалы "Импульс" KЛ-1 - 2 кондуктометрі).

Кондуктометрияда ұяшық пайдаланылады. Олардың құрылғысы әр түрлі. Тура кондуктометрияда онда электродтар мықтап бекітілген
ұяшықтар қолданылады. Кейде, кез келген ыдыста титрлеуді жүргізуге мүмкіндік беретін (яғни ішінде электрод жұбы бар)
бағырылатын электродтарды да пайдаланады.

Тәжірибеде өлшенген ерітінді кедергісінің шамасы электродтың өлшемі мен ара кашықтығына тэуелді болғанда емес, ол өзара орналасу түріне, ерітінді көлеміне, концентрациясына, ыдыс пішініне және т.б. ескеріле бермейтін себептерге де тэуелді. Ерітіндінің
нақты электр өткізгіштігі к өлшенген γ':γ=Ө шамасына тура
пропорционал. Бұлардың арасындағы тура пропорционалдық
тұрақтысын үлкен де кең температура мен концентрациянын кең аймағында белгілі мәні бар стандартты ерітінділердің электр
өткізгіші бойынша табады.
 
## Дереккөздер


Санат:Аналитикалық химия
Санат:Химия
Идеалды газдардың қайтымды изобарлы процесі

Изобарлы процесс кезінде, қысым тұрақты болады: Р = const,
басқа көрсеткіштері өзгереді, яғни V = var және Т = var.
Характеристикалық теңдеуден pv=RT кезіндегі P=const
табамыз:
V/T= const немесе V2/V1 = Т2/Т1. 
Сонымен, изобарлы процесс кезінде жылудинамикалық газ
көлеміне тура пропорционалды болып өзгереді. Қайтымды процессті жүргізу үшін, изохорлыдағыдай, әр түрлі температурадағы көп
жылулық көзін қажет етеді. Мұндай процесстің графигі суретте,
көлденеңі 1-2 және 1-2 P=const кезіндегісі бейнеленген. 1-2 изобар-
лы кеңею {dv>0) жылулықты (dq>0) жеткізуіне сәйкес, оның температурысының ұлғаюымен байланысты.

1-2 изобарлы сығылу (dvl = \int_{V1}^{V2} pd\nu = p(V_2 - V_1) = R(T_2 - T_1)
ал оның массасы m:
*L = mp(V_2 - V_1) = p(V_2 - V_1) = mR(T_2 - T_1).
Меншікті ішкі энергияның өзгеруі u_2 - u_1 = C_{\nu m}(T_2 - T_1).
Ал ішкі энергия u_2 - u_1 = mC_{\nu m}(T_2 - T_1)
Процесстегі жылудың меншікті саны:
*dq = C_{pm}dT;
*q = C_{pm}(T_2 - T_1);
*Q = mC_{pm}(T_2 - T_1);
Жылудинамикасының бірінші заңының талдау формуласымен табамыз:
*dq = CνdT + pdν = CνdT +RdT = (Cν + R)dT.
Себебі, pν = RT және dp = 0 кезінде pdν = RdT.
Майердің теңдеуінен келіп шығады:
Cν + R немесе Cp - Cν = R.
Барлық газдар үшін Мср - MCν = MR = 8315 қатынастың
өзгешелігі мынада:
*K = Cp/Cν.
Қос атомды газдар үшін К= 1,4. Атомның артуына қарай, оның
К мәні бірге жақындайды.

## Дереккөздер


Санат:Жылу техникасы
Санат:Ғылым
Идеалды газдардың қайтымды изотермиялық процессі

Егер, берілген температурада, жеткілікті үлкен сыйымдылықтағы жылулық көзі бар деп ұйғарсақ, қайтымды изотермиялық процесстің өзгеру күйін жүзеге асыруға болады. Сонымен, тұрақты
температура кезінде, барлық процесс ішінде жылулықтың денеге
толассыз жеткізілуі қамтамасыз етіледі.

Мұнда T=const, P=var және V=var. Осы процесстің теңдеуінде
Т = const кезінде мына түрінде жазылады:
* P/V = const немесе P2/P1= V1/V2. 
Яғни, изотермиялық процесстің қысымы, меншікті көлеміне
кері пропорционалды болады. Процесстің графигі PV=const
болғанда, координат жүйесінде PV, тең бүйірлі гиперболамен
бейнеленеді.

*1-2 изотермиялық кеңею (dν>0). Т = const кезінде газдың кеңеюінде жылуды (dq>0) жеткізуді қажет етеді.
*1-2 изотермиялық сығылу (dννdT = 0;
немесе
*dq = dt және q= l,
*Q = ml = L;
Изотермиялық процесстегі, меншікті жқмысты былай анықтайды:
*l = \int_{V1}^{V2} pd\nu = p\nu \int_{V1}^{V2}d\nu / \nu
өйткені PV + const. Бұдан интегралданғаннан кейін
*l = p\nu ln(V_2/V_1)= RT ln(V_2/V_1)
және меншікті жылу санын анықтаимыз:
*q = RT ln(V2/V1)

## Дереккөздер


Санат:Жылу техникасы
Санат:Ғылым
Хронокондуктометрлік титрлеу

**Хронокондуктометрлік титрлеу** - кондуктометрлік титрлеу барысында талданатын ерітіндіге титрант белгілі бір тұрақты жылдамдықпен немесе бірдей мөлшердегі шамалы үлеспен белгілі бір уақыт аралығында беріледі. Өзі жазатын аспаптын диаграммалық таспасында электр өткізгіштік пен
уақыт координатына сәйкес келетін кондуктометрлік титрлеу
қисығының үзіліссіз сызық немесе үзікті көп нүкте түріндегі ізі
түседі.

Мұнда талданатын қосылыс концентрациясы аспап көрсеткішіне пропорционал болуы керек. Титрлеудің соңғы нүктесіне дейін титрлеу уақыты косылған титрант көлеміне пропорционал болатындықтан, талданатын құрамдас бөліктің концентрациясын эквивапент нүктесіне дейінгі титрант концентрациясы мен уақыты
бойынша анықтайды. Қазіргі кезде құрылымы мен қолданылуы сан алуан автотитрлеу қондырғылары шығарылуда.
 
## Дереккөздер


Санат:Аналитикалық химия
Санат:Химия
Магмалық жыныстардың жарықтары мен бөлшектері

**Магмалық жыныстардың жарықтары мен бөлшектері.** Магманың сууынан оның көлемі едәуір кішірейеді. Сонын нәтижесінде магмалық жыныстарда тәртіппен орналасқан көптеген жарықтар пайда болып, олар бөлшектерге бөлінеді. Жарықтардың белгілі бір заңдылықпен таралуы бөлшектердің әр түрлі формаларын шығарады. Мысалы, граниттер көбінесе параллелопипед бөлшектерге бөлінеді. Ал табиғи өзгеріс жеке параллелопипедтердің қырлары мен бұрыштарын бұзады. Сондықтан граниттердің үстіңгі беттері жұмыр қойтас кесектеріне айналады. Сонымен, граниттердің үстінде қаланған жастық немесе матрац тәрізді,қабатты немесе плита тәрізді жік болады. Төгілме жыныстарда (базальттарда) және андезиттерде жиі байқалатын жарықтардың бір-біріне орналасу жөніндегі бұрыштары 600-қа жақын, яғни бөлшектері алты қырлы призма осі оның салқындау беттеріне тік келеді.  Негізді магмалардың тез салқындауы арқасында жұмыр доп немесе шар, пияз қабығы тәрізді бөлшектер пайда болады. Төгілме қышқыл жыныстарда көбінесе тәртіпсіз арылған жарықтар өте жиі байқалады. Кейде ондай жыныстарда анық белгіленген, бір бағытты жарықтар кездеседі, ал жыныстар соның бойымен тақтадай плитаға бөлінеді. Жарық бағыттарын зерттеу жер қабығының кейбір орындарында геологиялық дамуды белгілеу үшін қажет, өйткені магманың кристалдану мезгілінде шығатын қысымдар оның бағытын анықтауға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Химия
Санат:Кристаллография
Ультрақышқыл жыныстар

**Ультрақышқыл жыныстар.** Кремний тотығы 75%-тен жоғары болса, жыныстар *ультрақышқыл тобына* кіреді. Олар — көбінесе аляскиттер мен аляскит-граниттер.Аляскиттер толық кристалды, ашық сұр массивті, тереңде пайда болатын орта түйіршікті, кейде уақ түйіршікті жыныстар болып табылады.
Аляскиттердің басты-басты құрамды бөлшектері — калийлі дала шпаты мен кварц; кварц мөлшері кейде 40%-тен асады. Ал плагиоклаз бен түсті минералдар онда жоқ. Аляскиттер керамика жасау үшін және қышқылға төзімді шикізат ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Химия
Санат:Кристаллография
Жоғарғы жиіліктік титрлеу (ЖЖТ) және онын теориялық негіздері

ЖЖТ - кондуктометрлік талдаудың түйісусіз варианты. Сыртқы электр жиілігін жоғарылатқанда ерітіндінің электр өткізгіштігі
артады (Дебай - Фалькенгаген эффектісі). Айнымалы ток өрісіндегі
иондардың тербелу амплитудасы азайып, иондардың тербелу
периоды иондық атмосфераның релаксациясымен өлшемдес болғандықтан, сұйылтылған ерітіндіде релаксациялық эффектінің
тежегіштігі артады. Жоғарғы жиілікгегі өрісте молекулалар деформацияланады (деформациялық поляризациялау белгілі бір бағыт алады), нәтижесінде электр өткізгіштікті, диэлектрлік қасиеті бар ерітіндінің магниттік өтімділігін өзгертетін қысқа мерзімдік ток пайда болады.

Жиілігі 1-ден 100-ге дейінгі мГц-ке болатын токты жоғарғы
жиіліктегі ток деп атайды. Кез келген молекуланың электрондары
электрлік өріс әсерінен оң зарядталған электродка, ал ядро теріс зарядталған электродқа қарай ығысады. Полюсті молекулалар болса, диполь молекулаларын өріс бойымен бағыттауга ұмтыла келіп.

деформациялық және ориентациялық майысу және бағдарлық поляризациялануға ұшырайды. Молекулалардың поляризациялануы ерітіндінің диэлектрлік жоне магниттік өтімділігін біраз өзгертеді. Бұл титрлеу кезіндегі молекуланың қасиетін зерттеуге мүмкіндік береді.
Сыйымдылық пен индуктивтен тұратын тізбектің толық электр өткізгіштігі активті λ (нағыз) және реактивті (жалған) λ құраушылардан тұрады.

λ = λакт + j λреакт

Реактивті құрастырушы сыйымдылық пен индукцияға тәуелді:
*λс (реакті = V • С
*λL (реакт) = L / V 
мұндағы v - жиілік, С - сыйымдылық, L - индуктивтік. j = √(-1)

Бұдан титрлеу кезінде өткізгішгік пен сыйымдылықтын немесе
өткізгіштік пен индуктивтіктін өзгерісін бақылауға болатыны
шығады.
 
## Дереккөздер


Санат:Аналитикалық химия
Санат:Химия
Плазмамен индуктивті байланысқан эмиссиялық спектрлік талдау

thumb|300px
**Плазмамен индуктивті байланысқан
эмиссиялық спектрлік талдау**.
Қазіргі кезде спектрлік талдау ісінде жалын мен доғалы разрядтың ең жақсы жақтарын біріктірген сәуле шығару көзінің жаңа түрі
енуде. Жанарғының құрылысы 1-суретте келтірілген, оны плазматрон деп те атайды.
Плазматроннын өзі біріне-бірі сәйкес кигізілген үш түтіктен
тұрады. Мүнда да аргон электродсыз тұрақты туындаған жоғарғы
жиіліктегі разряд қоздырушы міндетін атқарады. Сыртқы және
ортадағы түтік арасындағы саңылауға салқындататын газ ағыны
(аргон немесе молекулалық газ), ортадағы түтікке аралық ағын
беріледі. Осындай ағымды жасау үшін тек аргон газы ғана қолданылады. Орталық түтік аркылы талданатын сынаманы аэрозолмен
бірге плазмаға жеткізетін ағын беріледі. Жанарғынын ашық ұшы
жоғарғы жиіліктегі генератормен жалғасқан индукциялық катушкамен қоршалған, өйткені индикатордағы кернеу жұмысшы газдын
ойып жіберетін кернеуінен біршама кем болады. Разрядты қоздыру
үшін әуелі газды иондау қажет. Газды иондау үшін жоғары вольттық
ұшқынды қолданады. Газ ток өткізгіштік касиетке ие болғаннан
кейін энергиясы магниттік өріспен берілетін разряд пайда болады.
Орам-соленоид арқылы өтетін жоғарғы жиілікті ток магнит өрісін,
сондай-ақ орамның ішіне бағытталған айнымалы өрісті тудырады.
Құйынды электр тогы төменнен келетін газдың жаңа үлесін
джоульдік жылу есебінен қыздырып, иондайды және мүндагы
температура он мың градуска дейін көтеріледі.
Индукциялық плазмасы бар атомдық-эмиссиялық талдау бір
мезгілде көптеген элементтерді (70-ке дейін) анықтауға мүмкіндік
береді. Анықтаудың төменгі шегі (10−7 - 10−4 г/л), қайталанушылығы
жоғары (Sr = 0,001 - 0,003). Әрі концентрация диапозоны кең (10−6 -
10−8 г/л).
 
## Дереккөздер


Санат:Аналитикалық химия
Санат:Химия
Санат:Ғылым
Аспаптар және ЖЖТ-ді орындау

Жоғары жиілікті титрлеуге арналған қондырғылар көбінесе
төменгі жиіліктік кондуктометрлік қондырғыдан өзгеше болады.

Бірінші типтегі үяшықты конденсаторлы немесе сыйымдылықты деп атайды, өйткені электродтар ұяшық сыртына орналасып, конденсатор түзеді (С-ұяшықтар).

Екінші типті ұяшықтардағы электродтар индукциялық катушканы елестетеді, сондықтан оны индукциялық деп атайды. Бұл ұяшықтарда да электродтар талдапатын ерітіндімен түйіспейді, әдістің бұл да бір артықшылығы. Мұндай ұяшықтарды пайдаланғанда электродтардың поляризациялануы, олардың талданатын қосылыстарымен химиялық әрекеттесуі болмайды. Ондағы электродтар өлшенілетін тізбекпен индуктивті немесе сыйымдылық арқылы жалғасқан.
Сондықтан да олар кез келген металдардан әзірленуі мүмкін.

Сыйымдылық ұяшықтары электр өткізгіштігі төмен, индуктивтігі жоғары ерітінділерді талдау үшін пайдаланылады.
Лабораториялық тәжірибелерде жоғары жилікті сыйымдылықты ұяшығы бар ТВ-6Л титраторлары және "Пунгор"
жүйесіндегі ОК-301 маркалы асциллотитраторлар жиі қолданылуда.

Төменгі жиілікті титрлеуге қарағанда жоғары жиілікті титрлеудің едәуір жоғары сезімталдығы ЖЖТ-де осындай эффектінің
өзгеруімен байланысты, бұл иондардың қозғалғыштығына ғана
емес, ерітіндідегі диэлектрлік түрлену шамасына да тәуелді. Әдісте түтікше сияқты С-және L-ұяшықтарды қолданғанда, ЖЖТ титрлеу
процесінде ерітінді көлемінің өзгерісі ұяшық константасын өзгертпейді, өйткені ұяшықтағы жиіліктік өрісінің таралуы сырттағы
электродтардың беткі кабатымен ғана шектеледі.

Жоғары жиілікті титрлеуді жемісті жүргізу, өлшейтін аспап пен
ұяшықтың түріне, өлшеу әдісі мен әлшенетін өлшем сияқтыларға
тәуелді титрлеу қисықтарының сипаттамасын нақты білгенде ғана мүмкін болады. Қосымша бақыланатын күшейткіш
жалғанған тізбекті пайдаланып, электр өткізгіштікті өлшеу басқаша болады.

Күшейткіштің екі шыға берісіндегі кернеу тен ұсталатындықтан, айнымалы кернеу тікелей Ешык ұштарында пайда болады да,
осыдан ұяшықта туындайтын ток тандап алынған кедергі Rt арқылы
күшейткіш ұшындағы токпен теңестіріледі. Шыға берістегі кернеуді
Е0 келесі теңдеумен өрнектейді:
Егер Rf мәні айтарлықтай үлкен шамада болса, ондай жағдайда теңдеудегі бірлікті ескермеуге болады, әрі шыға берістегі айнымалы
кернеу ерітіндінің электр өткізгіштігіне тура пропорционал. Бұл
аспап кедергі көпірін қолданғанда да, теңестіруді қажет етпейді,
алайда ол үздіксіз санап есептеуге мүмкіндік береді.
 
## Дереккөздер


Санат:Аналитикалық химия
Санат:Химия
Вольтамперометрия

Полярографиялық әдісті 1922 жылы Я. Гейровский ашқан, мұны
кейде вольт-амперметрлік әдіс  деп атайды. Бұл әдіс  токпотенциалын өлшеуге, әрі олардың арасындағы тәуелділік қисықтарын шешуге, талдауға негізделген. Алынған деректерге суйеніп,
талданатын қосылыс сапалық, әрі сандық тұрғыдан сипатталады.
Бұл тарауда полярографиялық әдістің сандық талдауы қарастырылады. Ол анықталатын заттын концентрациясына тәуелді өзгеріп
отыратын шекті диффузиялық токты анықтауға негізделген.

Полярографиядағы басты шарттың бірі - электродтардағы ток
тығыздықтарының үлкен айырмашылықта болуы. Бұл электро-химиялық реакция жүретін электродтағы жұмысшы беттің аз, әрі оған сәйкес ток тығыздыгының жоғары болуынан. Ал, екінші қосымша электродтың беткі ауданы үлкен болуы керек, ондай
электродқа электролизер түбіндегі сынап, каломельді электрод және т.б. жатады.

Әдетте, сынап электродынын тамшысын жұмысшы электрод ретінде қолданады. Сұйық сынаптың қатты металдан көп артықшылығы бар. Электролиз кезінде қайта қалпына келген металдар сынап
тамшысымен әрекеттесе келіп, амальгама түзеді. Сондықтан тамшы беті ылғи да "таза", әрі қатаң түрде қайталанып отырады. Сонымен
қатар сынап мөлшері ерітіндімен, онын құрамындағы талдалылатын қосылыспен салыстырғанда тым аз болатындықтан өлшеу кезінде оның концентрациясы өзгеріссіз қалады. Сынап электродының кернеуі шамадан тыс жоғары болғандықтан, сутегі бөлінбейді, ал бұл жай мырыш, марганец сияқты активті металдарды анықтауға мүмкіндік береді.

Электролиттік ұяшықтағы электродқа түсірген кернеу катод пен анодтагы поляризациялануды тудырып, токтың электролит
арқылы өтуіне жүмсалады:
Е = Еа - Ек + I R. (12.1)

мұндағы Ея мен Ек - анод пен катодтың потенциалдары, R - электролиттік ұяшықтың кедергісі, I - одан өткен ток күші. Егер ерітіндіде
бейтарапты злектролит болса, онда кедергі шамасы өте кіші болып, оның ток күшіне кебейтіндісін ескермеуге болады.

Ал қосымша электродтың беткі ауданының үлкен екенін ескерсе, оның поляризациялануы шамалы ғана болады да, Е=ЕК теңеледі, яғни сыртқы кернеудің өзгерісі толығымен дерлік жұмысшы электродтын потенциалын өзгертуге кетеді. Осылайша кернеуді
біртіндеп арттыра отырып, вольтамперлік қисығын (полярографиялық қисық немесе толқын) алуға болады.
 
## Дереккөздер


Санат:Аналитикалық химия
Санат:Химия
Санат:Ғылым
Қалдық ток

Анықталатын зат тотықсыздана бастайтын потенциал кезінде
ток шамалы, әрі потенциалдың өсуімен баяу әседі. Бүкіл электролиз
уақыты ішінде байқалатын мұндай токты і0 не I0 қалдық ток деп
атайды. Ол сыйымдылық (4) іс тогы мен Фарадейлік (іF) токтың
қосындысы: і0 = іс + іғ-

Сыйымдылық тогы ұяшыққа түсірілген кернеуді арттырғанда
қос электр қабатындағы зарядтың артуы салдарынан туындайды.
Бұл ток полярографиялық әдістің сезімталдылығын төмендетеді,
яғни ол зиянды. Оның ықпалын азайту үшін және сол арқылы
әдістің сезімталдылығын арттыру үшін, жалпы жуйедегі тізбекті
күрделендіре түсетін, полярографияның жалпы принциптік схемасын күрделендірегін әр түрлі әдістер пайдаланылады.
Қалдық токтың кұрамды бөлігі - фарадейлік ток. Ол ерітіндідегі болмашы қоспалардың электродтарда тотықсыздану процесінен
пайда болып, өте аз мәнге ие болады. Мұндай токтың пайда болуы электродтағы тотығу не тотықсыздану құбылыстарымен байланысты, эсіресе оған ерітіндіде еріген оттегінің ықпалы баршылық. Демек, оны болдырмау үшін алдын ала тиісті шаралар қолдану қажет.

Әдетте, ток қалдығының шамасы 10−7 А. Төменгі концентрациядағы ерітінділерді (10−5 М) талдағанда ток қалдығы диффузиялық
токпен шамалас келеді және ол полярографиялық талдау әдісінің шекті сезімталдылығын шектейді.
 
## Дереккөздер


Санат:Аналитикалық химия
Санат:Химия
Шекті ток

Ыдырау потенциалына жеткен кезде (мысалы, мырыш үшін ол -0,9 В шамасында) сынап тамшысы бар электродтағы иондар зарядсызданады да, амальгама түзеді. Катод потенциалының әрі қарай өсуімен ұяшык арқылы өтетін ток шамасы артады да, содан
кейін ол ерітіндідегі деполяризатор концентрациясы тура пропорционал болатын шекті шамаға жетеді. Деполяризатор иондары
электр өрісі мен өздігінен болатын диффузия әсерінен жұмысшы
электродқа қарай жылжиды, сондықтан да мұндай токты миграциялық** і<sub>м</sub>** және диффузиялық** i<sub>d</sub>** екі токтың қосындыеы ретінде қарастырады.
 
## Дереккөздер


Санат:Аналитикалық химия
Санат:Химия
Миграциялық ток

Миграциялық токтың зиянды ықпалын болдырмау мақсатында талданылатын электролитке бейтарап электролитті қосады және ондағы катиондардың тотықсыздану потенциалы талданылатын заттың потенциалынан гөрі едәуір теріс болуы керек. Мұндайда
фондағы, яғни бейтарап электролиттегі катиондар катодтың беткі ауданында тотықсызданбай-ақ, электр өрісін қалқалай, қос электрлік
қабат түзеді. Сондықтан да, зерттелінетін иондар электр өрісі
әсерінен катодқа қарай ауыспайды. Олардың орын ауыстыруы тек
диффузиямен ғана байланысты болады.

Фонның болуымен катиондардың тотықсыздану (немесе аниондардың тотығу) кезіндегі шекті ток (іш) фон жоқ кездегідей - кіші, ал аниондардың тотықсыздану кезіндегі (немесе катиондардың тотығу кезінде) - үлкен. Бұл бірінші жағдайдағы қосумен (іш = ім + id),
екінші жағдайдағы азайтумен іш=(і(1-ім), яғни электродтағы әрекеттесетін иондардың электр өрісімен не тартыла, не тебіле әрекеттесуіне орайлас түсіндіріледі. Ал, оттек, асқын су, органикалық
қосылыстар сияқты бейтарап заттар тотықсызданғанда, шекті ток шамасы өзгермейді.
 
## Дереккөздер


Санат:Аналитикалық химия
Санат:Химия
Жарты толқын потенциалы

Деполяризатордың тотықсыздану (немесе тотығу) процесі
басталған кезіне сэйкес келетін токтың бірдей үлкейгендігі потенциалы зерттелінетін заттың табиғатын сипаттай алмайды, ейткені ол
деполяризатор концентрациясына тәуелді. Сондықтан да деполяризаторды сипаттау үшін токтың кенет өзгеру учаскесіндегі майысу
нүктесіне сәйкес жарты потенциалды толқынды (φ1/2) яғни полярофафиялық толқынның ортасы пайдаланылады. Жарты толқын потенциалы деполяризатор концентрациясына тәуелді болмайды.
Фонды анықтау үшін деполяризатордың табиғатын сипаттайды.

Егер ерітіндіде сәйкес келетін жарты толкын потенциалдары бар
бірнеше деполяризатор болса, онда күрделі полярограмма (полярографиялық кисық) алынады және оны полярографиялық спектр деп
атайды. Мұндай спектрлердегі деполяризатор қоспасын алдын ала бөліп алмай-ақ, оларды сандық және сапалық талдау үшін пайдаланады.
 
## Дереккөздер


Санат:Аналитикалық химия
Санат:Химия
Илькович теңдеуі

Белгілі бір мәндегі потенциалға жеткен бірлік уақыт ішінде
электрохимиялық реакцияға түсетін бөлшектер саны ерітіндіден
электродқа диффузиялық бөлшектер санына теңеледі. Ток шамасы
өзгеріссіз қалатын күйде поляризациялық концентрация күйі
тұрақталынады.

Талданатын заттың электрод маңайына диффузия арқылы
келген барлық иондары толық зарядсызданған кезде токтың осындай шамасын диффузиялық немесе шекті ток деп атайды. Мұндай
ток ерітіндідегі талданатын ион концентрациясына пропорционал
болады.

Бұл тәуелділік Илькович тецдеуімен өрнектелінеді:
Ідиф= 6.05D1/1 • nm2/3 • т1/6 • Св (12.2)
мұндағы Ідиф - диффузиялық ток (мА, 10~(' A) D - иондардың
диффузиялық коэффициенті (см~ с"'), п - электрохимиялық реакцияға қатынасқан электрондар саны, m - тамшылаған сынап массасы
в/с (мг), х - тамшылау периоды (С) , Св - анықталатын ион концентрациясы (моль/л).

Әйтсе де, Илькович теңдеуін іс жүзінде заттың абсолюттік мөлшерін анықтау кезінде осы теңдеудің кейбір параметрінің дәл мәні болмағандықтан, есептеу қиындық келгіреді. Сондықтан сандық анықтауға градуирлеу графигі, стандарт және қосымша қосу
әдістері пайдаланылады.

Полярографиялық толқын биіктігі (Һ) шекті токты сипаттайды, бұл деполяризатор концентрациясына тура пропорционал, мұныц өзі талданатын заттың концентрациясын анықтауға мүмкіндік береді. Жоғарыда айтылғандай, ерітіндіде бірнеше ион қоспасы
болса, онда Е-нін өзгеру регінде орналасқан бірінен кейін бірі
келетін толқындар қатары алынады.
 
## Дереккөздер


Санат:Аналитикалық химия
Санат:Химия
Сілтілі жыныстар

**Сілтілі жыныстар.** Сілтілі металдары мол жыныстар сілтілі болып аталады. Олардың тереңдік түрлері — сілтілі граниттер, сілтілі сиениттер және басқалар. Олардың барлығында көбінесе калийлі және натрийлі дала шпаттары, нефелин, канкрииит, содалит, лейцит сияқты минералдар болады. Сілтілі жыныстардың құрамдарына кіретін түсті минералдар да көбінесе натрийлі келеді. Бұл жыныстар кең таралмаған және олардың ірі ендірістік маңызы аз.

*Нефелинді сиениттер* — ашық бояулы, толық кристалды, түйіршікті жыныстар. Минералдарының құрамына қарай тереңдік жыныстары— нефелинді сиениттер тұрақсыз келеді. Нефелинді сиениттердің негізгі жатыс формалары штоктар, желілер және кейде лакколиттер болады. Нефелинді сиениттердің өндірістік маңызы өте зор, себебі апатитті кендер солармен генетикалық жолмен байланысқан. Бірқатар нефелинді сиениттер цирконның және әр түрлі цирконды, титанды силіжаттардың құрамдарымен байланысқан.

*Фонолиттер* — нефелинді сиениттердің эффузивтік түрі. Фонолит негізінде нефелиннен, санидиннен және түсті компоненттен тұрады. Негізгі жатыс формалары тасқын, жамылғы, күмбез тәрізді, кейде желілі болады. Фонолиттердің бөлшектері жұқа плиталар түрінде кездеседі, сондықтан оларды төбе жабатын тақтатас ретінде пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Химия
Санат:Кристаллография
Қайыркен Сағындықов

**Қайыркен Сағындықов** (1928-1994), журналист-публицист. 1948 ж. Алматыдағы ҚазМУ -дің журналистика бөліміне оқуға түседі . Оқи жүріп,республикалық жастар газегі «Лениншіл жаста»әдеби қызметкер болып істейді. Журналистика саласындағыоның еңбек жолы «Социалистік Қазақстан » («Егемен Қазақстан » ) газетінде редактордың бірінші орынбасары, Қазақстан КП ОК-нің нұсқаушысы , КазТАГ- тын редакторы, «Қазақстан » баспасында бас редактор, КК ОК жанындағы Партия тарихы институтының марксизм-ленинизм классиктері шығармаларын қазақ тіліне аудару секторының меңгерушісі т.б жауапты қызметтер атқарады. «Құрмет Белгісі » орденімен марапатталған

## Дереккөздер


.

Санат:1928 жылы туғандар
Санат:1994 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тұлғалар
Физико-химиялық анализдеу тәсілдері

Іздестіріп отырған компоненті анықтау үшін қолданатын негізгі әдістер.
Физико-химиялық анализде концентрацияны табу үшін аналитикалық сигналды тура өлшеу тәсілі және титрлеу тэсілі қолданылады.

Тура өлшеу тэсілінде аналитикалық сигналдың анықталатын кұраушылардан (ионнан, молекуладан, заттардан т.б.) тәуелділігі тура пропорционалды болу керек.
І=кс, мұнда I - аналитикалық сигналдың концентрациясы; С - анықталатын заттың концентрациясы;
k - константа, қолданып отырған тәсіл және анализдің нақты
шарттары үшін тұрақты өлшем.

Анықталатын заттың концентрациясын табу үшін төмендегідей әдістер қолданылады.
*а) Градуирлеу гуафик әдісі.
Бұл әдісте стандартты ерітінділер (5-7 ерітінді) үшін аналитикалық сигналдың шамасын өлшейді. Алынған нәтижелер бойынша
**I=f(c)** координатасында градуирлеу графигін тұрғызады. Содан соң
сол жағдайларда анализденетін ерітіндінің аналитикалық сигналын
өлшейді және суретте көрсетілгендей градирлеу графигі бойынша
оның концентрациясын табады.

*б) Мольдік қасиет әдісі.
Бұл әдіс  бойынша бірнеше ерітінді (3 ерітінді жеткілікті) үшін
аналитикалық сигналдың шамасын өлшеп, константаның орта мәнін
табады.
Содан соң сол жағдайларда анализденетін заттың аналитикалық
сигнал шамасын өлшеп, константаның орта мэнін қолдана огырып,
заттың концентрациясын табады: **С(Х) = І(х) к**

*в) Қосымша әдісі.
Бұл әдіс  бойынша анализденетін ерітіндінің аналитикалық
сигналын есептейді. Содан соң, сондай ерітіндіге стандартты ерітіндінің (қосымша) белгілі көлемі қосылады да, қайтадан аналитикалық
сигналын өлшейді. Анализденетін заттың концентрациясын төмендегі теңдеулер арқылы есептейді:
*І(х) =кС(х): І(х+ст) = к[С(х)+С(ст)]
*І(х)/C(x) = I (х+ст) / C(x) + C(ст)  → С(х) = С(ст) . I (x) / I (x + ст) - I (x);

Анықталатын компоненттің массалық үлесін табу үшін анализ
кезінде анализденетін ерітіндінің сұйылуын есептеу қажет:

**m(x)=C(x)- M(x)- У(өлш)**,
мұндағы V (өлш) - аналитикалық сигнал өлшенген өлшеуіш қолба
көлемі.

m(жалпы) = m(N) . V(жалпы) / V (алик)

мұндағы V (жалпы) - анализденетін ерітіндісі (жалпы) бар колбаның
көлемі. V (жалпы) - анализденетін ерітіндінің аликватты көлемі.

ω(жалпы) = m(жалпы) + 100% / m(аликвота )

Градуирлеу графигі бойынша C1(x) үшін ω1(х)-ті мольдік касиет
әдісі бойынша табылған, с2 (х) үшін СO2(х)-ті әдісі бойынша табылған, с3(х) үшін ω3(х)-ті табу керек. Соңғы нәтиже ретінде үшеуіне ортақ мәнді аламыз.
Титрлеу әдіс терінде кезектен қосылған титранттың өлшемі бойынша аналитикалық сигналды өлшейді, I=f(x) координаттарына графикалық тәуелділікті құрады, қисықтын сызығы бойынша эквивалент нүктесіндегі келемін анықтайды да, титриметрияның
формулалары арқылы анализденегін ерітіндінің концентрациясын
есептейді.
 
## Дереккөздер


Санат:Аналитикалық химия
Санат:Химия
Идеалды газдардың политропты процесстері

*Политропты процесс дегеніміз, жылуды қалай болса солай
жеткізу немесе алып кету (dq<sub>а</sub>≠0) процессін айтады*, ол үшін
көрсеткіштерінің өзара байланыстылығының теңдеу түрі:
*Pνn" = const,
мұндағы n - политроптың 
көрсеткіші. Дәл осы, қайтымды политропты өзгерту күйінің көрсеткіші n, процесстің барлық нүктелері
үшін белгілі, тұрақты шамада болады.

n= 1 pν = const кезінде, яғни изотермиялық процесстің теңдеуі
болады, n = k, Pνk = const - адиабатты (изоэнтропиялық) процесс кезінде болуы. Әр түрлі политропты көрсеткіштер үшін, политроп жағдайы суретте көрсетілген.

Политроптар үшін, жұмысқа арналған формулалар мен
көрсеткіштер, аралық байланысы қалтқысыз болуы да, изоэнтропиялық процесспен ұқсас. Тек қана, изоэнтропты көрсеткішті k,
политропты көрсеткішпен n алмастыру ғана қалды.
Сонымен, жұмыстың көлемнен өзгеруі, мынаны құрайды:
*l_{1-2} = \frac{1}{n-1}(P_1V_1 - P_2V_2) = \frac{1}{n-1}R(T_1 - T_2)
және
*T_2/T_1 = (P_2/P_1)^{(n-1)/n} =  (V_1/V_2)^{n-1}
Изохорлы және изобарлы процесстерді, жеке күй ретінде
қарастырылуы мүмкін:
*изохорлы процесс үшін n = ∞ және  p1/∞ν = ν = const, 
*изобарлы процесс үшін pν°=р = const. 
Политропты процесстегі, газдың меншікті санды жылулығы,
мына жолмен алынуы мүмкін:
*q = u_2 - u_1 + 1,
Жоғарыдағы теңдеулерді есепке алғандағысы:
*q = C_x(T_2 - T_1) = [C_{\nu}-R/(n-1)](T_2 - T_1)
немесе Cp - Cν = R кезінде
*q = C_x(T_2 - T_1) = C_{\nu}\frac{n-k}{n-1}(T_2 - T_1)
Бұдан, идеалды газға арналған, қайтымды политропты
процесстің меншікті жылу сыйымдылығын табамыз:
*C_x = C_{\nu}\frac{n-k}{n-1} = const
Себебі, Cν= const, const және n = const.
Сонымен, қайтымды политропты процесс, тұрақты меншікті жылу сыйымдылығының процессі.

## Дереккөздер


Санат:Жылу техникасы
Санат:Ғылым
Потенциометрия әдісі

Әдіс индикаторлы электрод пен салыстыру электродының арасындағы ЭҚК-ті өлшеуге негізделген:
**ΛЕ = Е<sub>1</sub> -Е<sub>2</sub>**

Температураға, электродты реакцияға қатысқан электрон санына, тотыққан және тотықсызданған формалардың концентрацияларының қатынасына тәуелді реалды потенциал Нернст теңдеуімен есептеледі:

E = Е° + 2,3RT/nF . lg . C(oX) / C (Red)

мұндағы Е° - стандартты электродты потенциал;
R - универсал газ тұрақтысы (8,314 Дж/град);
Т - абсолютті температура (0°С = 273К );
n - электрон саны;
Ғ - Фарадей саны (96500 Кл/моль).

Нернст теңдеуімен табылған потенциал мәнін потенциалы
"0"-ден кіші сутектік электродпен салыстырады. Бірақ, құрылымының күрделілігінен сутектік электрод практикада қолданылмайды.
Сондықтан, салыстыру электродтары ретінде жеткілікті температура
интервалында потенциал мәнін тұракты сақтайтын хлоркүмісті
(+0,22 В) және каломельды (+0,24В) электродтарды қолданылады.

Салыстыру электродының потенциалына қатысты индикаторлық
электрод потенциалын есептеу үшін мына қатынасты колданады:
Е — Есал+(± Енақ)
 
## Дереккөздер


Санат:Аналитикалық химия
Санат:Химия
Рефрактометрлік анализдеу әдісі

Бұл әдіс жарық сәулесінің бір ортадан екінші ортаға өткен кездегі сыну көрсеткішін өлшеуге негізделген. Теориялық эксперимент
түрде мына тәуелділік қойылған:
f(n) = r • р,
мұндағы n - анализденетін заттың сыну көрсеткіші; p=m/V коицентрацияға тәуелді ерітіндінің тығыздыгы; r - меншікті рефракция.
Меншікті рефракция заттың табиғатына тәуелді, мына қатынаспен табылады:
r= n2-1 / n2+2 • 1/p

R=r • M,
мұндағы R - мольдік рефракция.

Мольдік рефракация заттың кұрылысын анықтаған кездегі
маңызды аналитикалық параметр болып келеді. Мольдік рефракция
аддитивтілік ережесіне бағынады, яғни қоспаның мольдік рефракциясы құраушылардың мольдік рефракцияларының қосындысына
тең, ал зат үшін - атомдардың, функционалды топтардың немесе
байланыстардың мольдік рефракцияларының қосындысына тең.
Атомның, топтардың рефракциялары немесе байланыс рефракциясы
анықтамалық әдебиетте келтіріледі.
 
## Дереккөздер


Санат:Аналитикалық химия
Санат:Химия
Әбілқас Сағындықов

**Әбілқас Сағындықов** (1915 ж.т.), тау-кен ісі саласындағы ғалым, техикалық ғылымдардың докторы (1968), проф. (1958), ҚазКСРҒА-ның академигі (1970), Соц.Еңбек Ері (1971), ҚазКСР Мемл. сыйлығының лауреаты (1974; 1986). Днепропетровск тау-кен институтын бітірген(1939). 1939-1955 ж . «Қарағандыкөмір» комбинатының тау-кен кәсіпорындарында басшы қызметте, көмір ғылыми зерттеу институтының директоры болды. 1955-1987 ж. Қарағаңды тау-кен институтының (қазіргі ун-т) ректоры. 1955-1988 ж. каф. меңгерушісі, 1988-1991 ж. ректор кенесшісі. 1991 ж. Жер қойнауын кешенді игеру проблемалары институтын құрып, 2001 ж. дейін басқарды, 2001 жылдан құрметті директоры, сонымен қатар ҚарМТУ-да профессор-кеңесші қызметін атқаруда. 350-ден астам ғылыми еңбектің (оның 20-сы монография) авторы. Ғыл. еңбектері көмір қабаттарын қолайлы жүйелермен өндіруге, шахта алаңдарын аршу және дайындау схемаларын жетілдіруге тау-кен техникасын кемелдендіруге, жер асты құрылыстарының беріктігін зерттеуге арналған. ҚазКСРҒА-ның Орт.Қазақстан бөлімшесінін бюро мүшесі. 7-сайл. КСРО Жоғ.Кеңесінің депутаты. Қазақстан Компартиясының 9,12,15-съездерінін делегаты. 2 мәрте Ленин орденімен, Октябрь революциясы, Еңбек Қызыл Ту, Халықтар достығы ордендерімен марапатталған.
## Еңбектері
*Расчеты технологических процессов добычи угля в (соавт.) (1961); 
*Проблемы разработки угольных пластов Карагандинского бассейна (1976);
*Оптимизация технологических схем угольных шахт (1974); 
*Проблемы освоения и разработки угольных месторождений Казахстана ( 2 0 0 3 ) ; 
*Геотехнологическиеметоды добычи метана (2001).

## Дереккөздер


Санат:1915 жылы туғандар
Санат:Қазақ ғалымдары
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Профессорлар
Қазбек Әбілқасұлы Сағындықов

**Қазбек Әбілқасұлы Сағындықов** (1947 ж.т.) ,ақпаратты өндеу, білім беру саласын маркетингтік зерттеу және ірі жүйелерді басқару мәселелері саласының маманы, экономика ғылымының докторы (2004) . Томск политехникалық институт бітірген (1971).1971-75 ж . Томск педогогикалық институты жанындағы электроңдык интроскопия ҒЗИ инженері, Целинофад инженерлік - құрылыс институты стажер-зерттеушісі , 1982-1991 ж . ҚазКСРҒА Тау -кен ісі институтының аға ғылыми қызметкері , Қарағанды политехника институты Петропавл филиалының доценті. 1991 ж . «Элекор »ғылыми - өндірістік фирма директорынын орынбасары , 1991-96 ж . Қарағанды экспериментальді коммерциялық мектептін директоры, Қарағанды бизнес - колледжінің директоры, 1996 ж ы л д а н Қарағанды Бизнес , басқару және құқық университетінің ректоры . 50 ғылыми еңбектің , 2 монографияның авторы.
## еңбектері
*Обработка геологоразведочной информации оценки параметров угольных месторождений сложного строения (1981); 
*Средства моделирования сложных объектов и процессов управления (1989);
*Маркетинг сферы образовательных услуг (1998).

## Дереккөздер


Санат:1947 жылы туғандар

Санат:Тұлғалар
Айналым бойынша несиелеу

**Айналым бойынша несиелеу** — фирманың айналым қаражаттарын қысқа мерзімді банктік несиелеу.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Ақша
Санат:Экономикалық теория
Флуоресценция спектрлері

thumb|300px
**Флуоресценция спектрлері**.
Әрбір молекуланын өзіне тән қоздыру және флуоресценция
спектрлері болады. Молекулалардың қоздыру (абсорбция)
спектрлері әсірекүлгін абсорбциялық спектрге ұқсас. Флуоресценция - сіңірілген жарықты кері шығаратын (реэмиссиялық) кұбылыс,
сондықтан, эдетте, флуоресценция спектрлері сәйкес қоздыру
спектріне ұқсас әрі ұзын да, үлкен толқынды аймаққа қарай ығысқан
сияқты болып келеді.
Бұл 1-және 2-суретте көрсетілген антраценнің әсірекүлгінді
сіңіру спектрімен бірдей. Екі спектрде де 320, 340, 357 және 377 нм
төрт биік жолақша бар.
thumb|300px
Флуоресценттік спектрді aлy үшін спектрофлуориметрлерді
қолданады. Олар спектрофотометрге ұқсас болғанымен, спектрофлуориметрлерде орналасқан призма мен тор флуоресценциялану
және қоздыру сәуле шығаруға сәйкес толқын ұзындығын бөлуге
мүмкіндік береді. Спектрофлуориметрлерді затты сандық анықтау
үшін қолданады. Олардың арасындағы ең қарапайымы флуометр
және онда қоздырушы (бірінші) сәуле мен флуоресцентті (екінші)
сәуле шығаруды бөлу үшін жарық тұтқыштарын пайдаланады.
Күрделі спектрофлуориметрден гөрі қарапайым флуориметрдің
екі түрлі тәсілмен анықтау жұмысын жүргізуге едэуір мүмкіндігі
бар: егер А заты ӘК-сәуле шығаруды В заты сіңірмейтін аймақта
сіңіретін болса, онда коздырушы сәуле шығаруды өткізетін
призманы, яғни бірінші жарық тұтқышты тек фотоэлементпен өлше-
нетін, флуоресцентті сәуле шығаруды ғана беретін А молекуласы
қозатындай жағдай жасайтын етіп таңдайды; егер А мен В заттары
бірдей спектрлік аймақта жарықты сініргенімен, флуоресцентті
сәуле шығару толқын ұзындығы бойынша айырмашылықтары
болса, онда фотоэлементке түсетін флуоресцентті сәуле шығарудың
толқын ұзындығын анықтайтын екінші ретті жарық-тұткышты
пайдаланып және призманың қалпын таңдай отырып, тек А молекуласының ғана флуоресценциясын тіркейтіндей етіп флуориметрді
реттейді. Бұл әдістерді қолдану жағдайы органикалық қосылыстарды талдау мысалында қарастырылады.
 
#### 


Санат:Аналитикалық химия
Санат:Химия
Санат:Ғылым
Айырбастау бағамы

thumb|250px|right

**Айырбастау бағамы**  — шетел валютасына бейімделген сол елдің ақша бірлігінің бағасы, яғни бір мемлекеттің ақша бірлігі құнының екінші бір мемлекеттің ақша бірлігінің құны.
Айырбастау бағамының түрлері: 
* өзгермелі  — валютаны еркін сатып алу-сату нарығы жағдайындағы, нарықтық ауытқулардың нәтижесінде белгіленеді;
* номиналдық — екі валютаның құндарының қатынасы ретінде есептелетін бағам; 
* тіркелген  — айырбас бағамы мемлекет тарапынан қатаң түрде белгіленген айырбастау қатынасы; 
* нақты — валюталардың тауарлы қатынасын керсететін айырбастау бағамы, яғни әртүрлі валютада бейнеленген бір ғана тауардың бағасының қатынасы.

## Дереккөздер


Валюта бағамы

Санат:Экономика
Санат:Ақша
Активті депозиттік операциялар

**Активті депозиттік операциялар** — банктің уақытша бос ақша қаражаттарын басқа корреспондент-банктердегі шоттарда орналастыруымен байланысты операциялар. Олар банктің өтімді ретінде, яғни жалпы активтердің өте аз бөлігін алады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Ақша
Санат:Экономикалық теория
Экспортқа рента салығы

Экспортталатын шикі мұнай мен газ конденсатына салынатын рента салығын шартты түрде салықтық сипаты бар табиғат ресурстары үшін төленетін төлемдердің қатарына жатқызуға болады.
Салық заңнамасында көрсетілген келісімшарттың шеңберінде өндірілген шикі мұнай,газ конденсаты көлемін экспорттайтын жер койнауын пайдаланушыларды коспағанда, шикі мұнайды, газ конденсатын, көмірді экспортқа өткізетін жеке және заңи тұлғалар экспортқа рента салығын төлеушілер болып табылады.
Рента салығын салу объекті экспортка өткізілетін шикі мұнайдың, газ конденсатының,көмірдің көлемі болып табылады.
Экспортка накты өткізілетін шикі мұнай,газ конденсаты бойынша шикі мұнайдың, газ конденсатының көлемі және салық заңнамасында белгіленген тәртіппен есептелген әлемдік баға негізінде есептелген экпортталатын шикі мұнайдың, газ конденсатының құны экспортқа рента салығын есептеу үшін салық базасы болып табылады.
Экспортқа іс жүзінде өткізілетін көмірдің көлемін негізге ала отырып есептелген экспортталатын көмірдің құны көмір бойынша экспортқа рента салығын есептеу үшін салық базасы болып табылады.
Экспортқа салынатын рента салығын төлеудің ақшалай нысаны Қазақстан Республикасы Үкіметінің шикі мұнай, газ конденсаты жөніндегі шешімі бойын- ша уәкілетті мемлекеттік орган мен салық төлеуші арасында жасасқан косымша келісіммен белгіленген тәртіппен натуралдық нысанға ауыстырылуы мүмкін.
Рента салығының мөлшерлемелері бұл өнімнің әлемдік бағасына карай 0%дан (бір баррель үшін 20 АҚШ долларынан төмен баға кезінде) 32%-ға дейін (бір баррель үшін 200 және одан жоғары баға кезінде) белгіленеді - барлығы 19 сараланған мөлшерлемелер.
Күнтізбелік тоқсан экспортқа рента салығын төлеу бойынша салық кезеңі болып табылады. Салық төлеуші бюджетке салықтың есептелген сомасын салық кезеңінен кейінгі екінші айдын 25-інен кешіктірмей төлейді.
Экспортқа рента салығы бойынша мағлұмдама төлеушінің орналасқан жері бойынша салық органына салық кезеңінен келесі екінші айдың 15-інен кешіктірілмей табыс етіледі.

## Дереккөздер



Санат:Салықтар
Акцепті несие

**Акцепті несие** — аудармалы вексельді (траттаны) акцептеу нысанында банктерден берілетін несие.

## Дереккөздер


Санат:Несие
Акцепті-рамбурсты несие

**Акцепті-рамбурсты несие** — акцепт негізінде акцептеуші — банктің қаражатын орын толтыруға негізделген сыртқы сауданы несиелеу нысаны.

## Дереккөздер


Санат:Несие
Акцептеуші

**Акцептеуші**  — төлем құжаттарын (вексель, чек, төлем талап-тапсырмасын) төлеуге келісім беретін заңды немесе жеке тұлға.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Ақша
Санат:Экономикалық теория
Акционерлік банктің акциясы

**Акционерлік банктің акциясы** — банктің жарғылық капиталына үлес қосқандығын куәландыратын және дивиденд алуға және банкті басқару ісіне араласуға құқық беретін бағалы қағаз.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Ақша
Санат:Экономикалық теория
Ақша ағымы

**Ақша ағымы**  — қаржылық жыл ішінде банктің табатын және төлейтін ақшалай қаражатар сомаларының арасындағы айырма.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Ақша
Санат:Экономикалық теория
Төменгі сығушы қозғалтқышындағы, қоспа құрылуы

Дизельдіге қарағанда, қозғалтқыштың ықтиярсыз тұтандырумен, жанғыш қоспаны дайындауы, жұмысшы цилиндірінің сыртындағы арнаулы аспап, оны, бензинді қозғалтқышта *[[карбюратор]]* деп, ал газдағысын - *араластырғыш* деп атайды.
thumb|right|250px|'''1-сурет'''. Элементарлы карбюратордың сүлбесі
Қарапайым карбюратордың сүлбесі, 1 суретте берілген. Карбюратор құрамы - араластырушы камера 1, диффузормен 2, ауалы патрубкамен 3, жапқышымен 4, қалтқылы камера 9, қалтқысымен 8 және клапан 7, тозаңдатқыш 11, жиклермен 10 және дроссельді жапқышпен 12 жабдықталған. Қалтқылы камерадағы, отынның тұрақты деңгейінің, ұсталуын қамтамасыз етеді. Қалтқылы камерадағы отын деңгейінің төмендеуі кезінде, жапқыш 7 ашылады да, құбыр 5 ашылып, бұрынғы деңгейі, қайта қалпына келеді. Тесіктің 6 атқарар қызметі, қалтқылы камерадағы атмосфералық қысымды, ұстап тұруға арналған. Отын, қалтқылыдан, араластырғыш камераға-тозаңдатқыш 11 арқылы келіп түседі. Оның, каналында жиклер 10 орнатылған - жезді тығын деп, есептелінетін тесікпен. Жиклердің атқарар қызметі - келіп түскен отынды, дозалау мөлшеріне арналған, сорушы ауа мөлшерін, ауалы жапқыш 4 реттейді. Кіргізу тактысына байланысты, қозғалтқыш цилиндіріндегі поршен әрекеті және ашық кіргізуші жапқышта ауа, ауалы патрубкадан диффузорға 2 келіп кіреді. Диффузордың тарылған қимасы арқылы, ауаның өтуі кезінде, ауаның жылдамдығы артады, ал, қысымы төмендейді. Қалқымалы камера мен диффузордағы қысым айырмасы салдарынан, тозаңдатқыштың, шығар тесігінен отынның ағуы өтеді. Осының нәтижесінде, отын тозаңданады, буланады және ауамен араласады. Пайда болған жанушы қоспа, қозғалтқыштың цилиндіріне келіп түседі. Келіп түсетін, жанушы қоспа мөлшерін дроссельді жапқышпен 12 реттейді.

Қозғалтқыш жұмысының, әр түрлі режимі кезіндегі, қажетті қоспа құрамын алу үшін, ауа мен отын мөлшерінің өзгеру қатынасын, қамтамасыз ету қажет. Нормалы қатынасы деп, есептелінеді, мысалы 15 кг ауаның 1 кг бензинге қатынасы. Осындай қатынастағы, ауаның артық коэффициенті а= 1. Қоспаның а> 1 кезіндегісін «кедей» деп, ал а

Санат:Жылу техникасы
Санат:Ғылым
Ақша бірлігі

**Ақша бірлігі**  — барлық тауарлардың бағаларын бейнелеуге қызмет ететін, заңды түрде бекітілген ақша белгісі.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Ақша
Санат:Экономикалық теория
Ақша базасы

**Ақша базасы** — орталық банктің бақылауында болатын елдегі ақша ұсынысының бір бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Ақша
Санат:Экономикалық теория
Ақша жетімсіздігі

**Ақша жетімсіздігі** — колма-қол ақшалардың жеткіліксіздігін бейнелейтін ақша-несие дағдарысына тән құбылыстардың бірі.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Ақша
Санат:Экономикалық теория
Ақша мультипликаторы

**Ақша мультипликаторы**  — ақша-несие жүйесіндегі салымдарды ұлғайту немесе қысқарту нәтижесінде қанша мөлшерде ақша ұсынысының көбеюін немесе азаюын көрсететін сандық коэффициент, мультипликатордың шамасы ақша-несие жүйесінде
пайдалынатын резервтеу нормасына кері пропорционал болып келеді.
Ақша мультипликаторын сондай-ақ *банктік* деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Ақша
Санат:Экономикалық теория
Ақша тетігі

**Ақша тетігі**  — ақша жиынындағы өзгерістер арқылы экономикаға ықпал ету тәсілі.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Ақша
Санат:Экономикалық теория
Нарманбет Садықов

**Нарманбет Садықов** (1925-1983), партия-кеңес қызметкері . С.М.Киров атыңд.Қазақ мемл. университетін бітірген. Ұлы Отан соғысына (1941-1945) катысқан . Еңбек жолын Талдықорған обл. Қаратал ауданында комсомол қызметкері болудан бастаған.1954-1979 ж. аралығында Қарағанды облыстық партия комитетінің нұсқаушысы , насихат және үгіт бөлімінің сектор меңгерушісі , Нұра аудандық партия комитетінің 2 -хатшысы, 1961-1978 ж . Ақтоғай , Егіндібұлақ аудаңдық партия комитеттерінің 1-хатшысы болған. Екі Еңбек Кызыл Ту,« Құрмет Белгісі » ордендерімен марапаггалған.

## Дереккөздер


Санат:1925 жылы туғандар
Санат:1983 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тұлғалар
Серік Барлықұлы Садықов

**Серік Барлықұлы Садықов** (1957 ж.т.), инженер - металлург . Қазақ КСР - інің еңбек сіңірген металлургі (1988). Техника ғыл . кандидаты (1994).Қазақ политех. институтын инженер-металлург мамандығы бойынша (1979), Мәскеудін Плеханов атындағы халық шаруашылығы институтын сыртқы экономикалық  байланыс менеджері мамандығы бойынша бітірген (1991) . 1979-1997 ж. Жезказған тау - кен комбинаты металлургия цехының балқытушысы , цехтың ауысым мастері , конвертор-анод бөлімшесінің бастығы, Балқаш кен-металлургия комбинаты мыс балқыту цехы бастығының орынбасары , бастығы, осы бірлестіктін бас инженерінің ғылым және жаңа технология жөніндегі орынбасары , аффинаж цехынын бастығы . 1997 жылдан бері асыл металдар зауытынын директоры.

## Дереккөздер


Санат:1957 жылы туғандар

Санат:Тұлғалар
Кәрібай Садырбаев

**Кәрібай Садырбаев** (1938 ж . т . ) , хирург, травматолог - ортопед , мед. ғыл. докторы (1985), проф . (1987). Жанаарканын түлегі. Арғын тайпасы Қуандық руының Тоқа бөлімінен шыққан..

Карағанды мед . ин - тын (1961) бігірген. 1961-63 ж. Жанаарка ауд . аурухана сынын дәрігер-хирургы, хирургия бөлімінін менгерушісі , 1963-65 ж. Карағанды калалык № 3 ауруханасының хирург-травматологы . 1965-1985 ж . Карағанды мед. ин-тынын ассистенті, 1985 жылдан проф. міндетін атеару-шы . 35 ғыл . еңбектің және өнертабысынын авторы.
Негізгіғыл . еңбектері травматол . және ортопедия мәселелеріне арналған. Ол ұршығы тайып туған нәрестенің ұршығын орнына салу әдісін ұсынды.

*Ошибки и осложнения после реконструктивно-восстановительной операции открытого вправления врожденного вывиха бедраIII—IV степени и пути их предупреждения (1982); 
*Применение дистракционно — функционального аппарата в комплексе лечения врожденного вывиха бедра. (1982).

## Дереккөздер


Санат:1938 жылы туғандар

Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Оператор спектрі

**Оператордың спектрі** — сызықтық операторды сипаттайтын сандар жиыны.  Сызықтық алгебра, функционалдық талдау және кванттық механикада пайдалнылады.
## Шекті өлшемді жағдай
Е сызықтық шекті өлшемді кеңістікте А опертаоры берілсін. Сонда оператор спектры (әдетте \sigma(A) деп белгіленеді) А операторының барлық өзіндік мәндер жиыны болып табылады.
Бірақта, Оператордың спектрі оператордың өзіндік мәндерімен шектелмейді. Қандай да болмасын бір кесіндінің барлық нүктелері спектр болатын операторлар бар.

## Дереккөздер


Санат:Кванттық механика
Санат:Функционалдық талдау
Санат:Матрицалар
Санат:Спектрлар
Елеулі ерекше нүкте

**Елеулі ерекше нүкте** - аналитикалык функциясының елеулі ерекше нүкте деп ақырлы немесе ақырсыз \lim_{z_n\rightarrow z_0}f(z) шегі болмайтын z0 нүктесін айтады. z0 нүктесі f(z) функциясы үшін eлеулі ерекше нүкте болуы үшін, z0 нүктесінің түйреулі маңайындағы Лоран қатарының бас бөлімінде ақырсыз көп мүшелерінің бар болуы қажетті және жеткілікті. Елеулі ерекше нүкте маңайындағы аналитикалық функцияның өзгеру заңдылығын орыс математигі Ю.В. Сохоцкий (1862) зерітеген болатын.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Темеш Садуақасов

**Темеш Садуақасов** (1926 ж. т), кен инженері,қоғам қайраткері . Ұлытаудың түлегі . Қазақ кен-металлургия институтын тау -кен инженері мамаңдығы бойынша (1949) бітірген. 1949-1985 ж.Қ.И.Сәтбаев атынд. Жезқазған кен-металлургия комбинатында тау - кен мастері , шахтаның бас инженері ,Шахта басқармасының бастығы, Жезқазған қалалық партия комитетінің хатшысы, Оңтүстік Қазақстан өлкелік партия комитетінің бөлім бастығы ,Қазақстан КПОК - нің ауыр өнеркәсіп бөлімі бастығының орынбасары, бөлім бастығы,Павлодар обл. атқару комитетінің төрағасы, Қазақ КСР Түсті металлургия министрінің орынбасары.6 -8 -шақырылған Қаз К С Р Жоғ . Кеңесінің депутаты . Қазақстан КП 12-14-съездерінде Орталық Комитетке мүше болып сайланды. 3 мәрте Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1926 жылы туғандар

Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары