open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Эрен Дердийок

**Эрен Дердийок** (; 12 маусым 1988, , Швейцария) — швейцариялық футболшы, тегі түрік, жартылай  қорғаушы. 2008, 2016 жылдары Еуропа чемпионатына, 2010 жылы әлем чемпионатына қатысты.
## Карьерасы
"Олд Бойз" клубының түлегі.2004 жылдан негізгі құрамда ойнай бастады. 2006 жылы "Базельге" ауысты. 2008 жылы тұңғыш рет Швейцария чемпионы атанды.

2009 жылы "Байер 04" клубына ауысты. Үш маусымнан соң "Хоффенхайм" клубымен келісім шарт жасасты. 2013 жылы тамыз айының соңында қайтадан "Байерге" жалға берілді. 

2014 жылы карьерасының Түркиядағы кезеңін бастап, "Касымпашаға" ауысты. Екі маусымнан соң "Галатасарай" футболшысы атанды.

2019 жылы "Гөзтөпе" клубымен келісім шарт жасасты. 

2020 жылы ақпан айында Дердиок "Пахтакорға" ауысты.
## Жетістіктері

### Командалық

; «Базель»

* Швейцария чемпионы: 2007/08
* Швейцария вице-чемпионы: 2006/07
* Швейцария кубогы: 2006/07, 2007/08

; «Байер»

* Германия вице-чемпионы: 2010/11

### Жеке

* Швейцарияның үздік жас ойыншысы: 2007/08
## Дереккөздер

## Сілтемелер

* Профилі

Санат:Швейцария футболшылары
Санат:Швейцария Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Базель ФК ойыншылары
Санат:Байер 04 ФК ойыншылары
Санат:Хоффенхайм ФК ойыншылары
Санат:Касымпаша ФК ойыншылары
Санат:Галатасарай ФК ойыншылары
Санат:Пахтакор ФК ойыншылары
Санат:Анкарагүджү ФК ойыншылары
Ерсайын Әбдірахманов

**Ерсайын Әбдірахманов** (21 қаңтар 1946 — 31 шілде 2001) — Кеңестік және қазақстандық деректі және анимациялық филімдердің режиссері және филім директоры.

## Өмірбаяны
1946 жылы 21 қаңтарда дүниеге келген. 1964 жылы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің көркемдік-графикалық факультетіне оқуға түсіп, оны 1969 жылы бітірді. 1971 жылы «Қазақфильм» киностудиясына мультфильмдер шеберханасына жұмысқа орналасып, алдымен график суретші, содан кейін аниматор және суретші-сәндеуші болып жұмыс істеді, ақырында мультфильмдер шеберханасының бастығы болып жұмыс істеді. 1973 жылдан 1974 жылға дейін В. И. Ленин атындағы ҚазПТИ сәулет факультетінде сурет және кескіндеме пәнінің мұғалімі болып жұмыс істеді. 1975 жылдан бастап XX ғасырдың 90-жылдарының басына дейін «Қазақфильм» киностудиясында анимациялық режиссер болып жұмыс істеді, сонымен бірге деректі филімдер түсірді. Ол АСИФА мүшесі және Т. Жүргенов атындағы Қазақ ҰӨА кино факультетінің бірінші деканы болған.

2001 жылдың 31 шілдесінде опат болды.

## Жеке өмірі
Ерсайын Әбдірахманов Қатира Ұнтақовамен үйленді, 2 қыз және үш немересі бар.

Санат:Қазақстан режиссёрлері
Санат:КСРО режиссёрлері
Карл Шефер

**Карл Шефер** (; 17 мамыр 1909, Вена — 23 сәуір 1976, Вена) —  Аустриялық мәнерлеп сырғанаушы, Қысқы Олимпиада ойындарының екі мәрте чемпионы.

## Өмірбаяны
Карл Шефер Венада дүниеге келді. Ол 11 жаста болғанда жаттықтырушы Рудольф Куцер оның дарынын байқады. Шефер жан-жақты дамыған адам болды: ол скрипкада жақсы ойнады, брасспен жүзу бойынша Австрия чемпионы болды, тіпті 1928 жылғы жазғы Ойындарға қатысты. 

Спорттық мансабы аяқталғасын, 1936 жылы Карл АҚШ-қа көшіп, жаттықтырушы ретінде жұмыс жасайды. 1938 жылы Венада спорт тауарлары қоймасын ашады. 1940 жылы Карл мен Нерта Вотчер (мәнерлеп сырғанау жаттықтырушысы) «Ревю льда Карла Шефера» (Karl-Schäfer-Eisrevue) шоуының негізін қалады. 1943 жылы ол актер ретінде «Der weiße Traum» фильмінде түсті. Екінші Дүниежүзілік соғысынан кейін Энгельманн мұз айдынын қалпына келтіруге ат салысып, жас фигуристтерді жаттықтырды.

1956 мен 1962 жылдар арасында ол мәнерлеп сырғанау бойынша жаттықтырушы жұмысын жасау үшін Америка құрама Штаттарына барды. 1962 жылы ол Венаға оралып, өмірінің соңына дейін сол жерде тұрды. Кіші Эдуард Энгельманның қызына үйленген. 

1974 пен 2008 жылдар аралығында Венада жыл сайын Карл Шефер атындағы "Карл Шефер мемориалдары" () турнирі өткізілді. 

## Спорттық нәтижелері

## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша мәнерлеп сырғанаушылар
Санат:Аустрия мәнерлеп сырғанаушылары
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Санат:1932 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:1936 жылғы Қысқы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:Аустрия Олимпиада чемпиондары
Санат:Мәнерлеп сырғанаудан Олимпиада чемпиондары
Сержиньо Дест

**Сержиньо Джанни Дест** (; 3 қараша 2000 жыл, Алмере, Нидерланд) — америкалық және нидерландтық футболшы, "Милан" клубы мен АҚШ Ұлттық құрамасының қорғаушысы.

## Карьерасы
"Альмере Сити" және  "Аякс" клубтарының түлегі.

2018 жылы желтоқсанда "Аякс" клубымен екі жылдық келісім шарт жасасты.

2020 жылы 1 қазанда "Барселонаға" ауысты.

2022 жылы 1 қыркүйекте "Милан" футбол клубы сапында 1 жыл ойнауға  20 млн еуроға сатып алу мүмкіндігімен қоса жалға берілді.

## Жетістіктері

### Клубтық

 Аякс

* Нидерланд суперкубогы: 2019

 Барселона 

Испания кубогы: 2021/20

### Халықаралық

; АҚШ құрамасы

* Жастар арасындағы КОНКАКАФ чемпионы — 2018

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* Профилі

Санат:АҚШ футболшылары
Санат:АҚШ Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Нидерланд футболшылары
Санат:Аякс Амстердам ФК ойыншылары
Санат:Барселона ФК ойыншылары
Аллажар

**«Аллажар»** — 1986 жылғы Алматыдағы Желтоқсан оқиғасы туралы қазақ көркем филімі. Филімнің бюджеті 150 мың долларды құрады. Филім сегіз жыл бойы түсірілді: 1988 бастап 1996 жылға дейін. Филімді Қазақстан билігімен қудаланып, цензураға ұшырады.

## Сюжеті
Филім КСРО-дағы Азат есімді алғашқы жаппай патриоттық демонстрацияларға қатысушының түрмеде отырған, тергеушілер мен бақылаушылардың қорқытуынан өткендігі туралы баяндайды. Азаттың түптұлғасы - Қайрат Рысқұлбеков.

## Рөлдерде
* Ақан Сатаев — студент Азат, түптұлғасы — Қайрат Рысқұлбеков
* Жазира Қожабергенова
* Назира Бақаева
* Марина Кунарова
* Алексей Шемес
* Айдос Бекмиров
* Нұржұман Ықтымбаев
* Андрей Скоров

## Дереккөздер

Санат:1993 жылғы Қазақстан фильмдері
Санат:Қазақстан драма фильмдері
Сазды (бөген)

‎
**Сазды бөгені** — Ақтөбе облысы Ақтөбе қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 4 км жерде, Сазды өзенінің бойында орналасқан.

## Гидрологиялық сипаты
Аумағы 2,4 км2, су көлемі 6 млн./м3. Ұзындығы 2 км-дей, енді жері 1,6 км. Бөген суы Ақтөбе қаласының батысындағы орман шаруашылығын және қосалқы шаруашылық кәсіпорындарды сумен қамтамасыз етуге байланысты салынғын.

## Дереккөздер
 

Санат:Ақтөбе облысы гидрографиясы
Сазталғар бөгендері

‎
**Сазталғар бөгендері** — Алматы облысы Талғар, Еңбекшіқазақ, Іле аудандары жерінде, Талғар өзені бойында салынған. Шағын 7 бөгеннен тұрады. 

## Гидрологиялық сипаты
Бөгендердің жалпы су сыйымдылығы 17,6 млн. м3. Су жүйесі 1953–84 жылдары аралығында салынған. Суын аудандардың егістігін суғаруға, ауыз суға жəне кəсіпорындар мен мекемелердің қажеттілігіне пайдаланады.

## Дереккөздер
 

Санат:Алматы облысы гидрографиясы
Сасықбұлақ бөгені

‎
**Сасықбұлақ бөгені** — Түркістан облысы Бәйдібек ауданындағы су жүйесі. Бөген 1942 жылы Жаңақорған өзені бойында салынған. Кейіннен бірнеше рет қайта жөндеуден өткен. 

## Гидрологиялық сипаты
Бөгеннің жалпы су сыйымдылығы 5,5 млн. м³, пайдалысы 5,3 млн. м³. Теңіз деңгейінен 348 м биіктікте жатыр. Бөген суымен ауданның егістігі мен шабындығы суғарылады жəне суландырылады.

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысы гидрографиясы
Астроном

нобай|Телескопты ең бірінші болып қолданған Галилео Галилей
**Астроном** — әр түрлі аспан денелерін зерттейтін ғалымдар. Олардың қызығушылық аясына ғаламшарлар мен олардың серіктері, кометалар, жұлдыздар және басқа ғарыштық заттар кіреді. Бақылау, эксперимент, есептеулер көмегімен олар зерттелетін материалдың сыртқы түрін және толық өмірлік циклын, оның ғалам масштабындағы байланысын зерттейді. Астроном мамандығы өте сирек болып қалады, бірақ кеңістікті зерттеумен айналысатын ғылымның белсенді дамуы аясында оған деген қызығушылық тез артып келеді.

## Қоғамға пайдасы
Біріншіден, олар басқа планеталарда тіршілік бар-жоғын білуге тырысады, планетадан тыс нәсілдердің Жерге басып кіру сценарийлері қаншалықты шындыққа жанасады.

Екіншіден, әр түрлі есептеулердің көмегімен мамандар сыртқы факторлардың әсерінен Жердегі тіршіліктің өзгеруіне байланысты болжамдар жасайды.
Үшіншіден, олар бізге жақын планеталарды табуға тырысады, олар болашақта болуы мүмкін апаттар жағдайында өмір сүруге қолайлы. Сондай-ақ, астрономдардың зерттеулері Жер мен ғарыш арасында байланыс орнатуға, планетаның шығу тегін нақтылауға, оның ежелгі тарихы мен болашағы туралы зерттеуге мүмкіндік береді.

## Кәсіби қасиеттері
Бүгінгі күні бұл тапсырмаларды күрделі жабдықтар орындайды, ал ғалымдар алынған ақпаратты талдау үшін қалады. Бұл жұмыста бүгінгі күннің өзінде романтизмнің үлесі бар, бірақ, ең алдымен, сандар мен формулаларды талдап, кеңседе көп сағатты өткізуге дайындалу керек.

Астроном талап ететін қасиеттер:
* математикалық ойлау;
* зейінділік, дәлдік, педантри;
* үлкен көлемдегі ақпаратты өңдеу, талдау, есте сақтау және белсенді пайдалану мүмкіндігі;
* кеңістіктегі ойлау және әр түрлі гипотезалар ұсына білу;
* ғарышқа деген шынайы сүйіспеншілік, уақыттың негізгі бөлігін жұмысқа арнауға дайындық.

## Дереккөздер
Клеман Лангле

**Клеман Николя Лоран Лангле** (; 17 маусым 1995 жыл, Бове, Франция) — франциялық футболшы, "Барселона" клубы мен Франция құрамасының қорғаушысы. Қазіргі уақытта "Тоттенхэм Хотспур" клубында жалға ойнайды.

## Карьерасы
"Нанси" клубының түлегі. 2013-16 жылдары осы клуб сапында Франция чемпионатында 77 рет алаңға шықты. 2013/14 жылғы маусымда клуб 1 лигаға жолдама алды да, Лангле элитадағы тұңғыш ойынын 14 тамызда "Лионға" қарсы өткізді.

2017 жылы қаңтарда "Севильяға" ауысты. Трансфер құны 6 млн еуроны құрады. 29 қаңтарда "Эспаньолға" қарсы ойында Испания чемпионатындағы тұңғыш ойынын өткізді.

2018 жылы жазда "Барселонамен" келісімшартқа қол қойды, трансфер құны 35,9 млн еуроны құрады. 2 қыркүйекте "Уэска" клубына қарсы тұңғыш рет "Барселона" сапында алаңға шықты.

Францияның барлық жастағы құрамаларында ойнады. 

2019 жылдан бастап Франция Ұлттық құрамасына шақырыла бастады.

## Жетістіктері
### Командалық
; «Барселона»
* Испания чемпионы: 2018/19
* Испания суперкубогы: 2018
* Испания кубогы: 2020/21

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Профилі

Санат:Франция футболшылары
Санат:Франция Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Нанси ФК ойыншылары
Санат:Севилья ФК ойыншылары
Санат:Барселона ФК ойыншылары
Санат:Тоттенхэм Хотспур ФК ойыншылары
Сорбұлақ (көл)

**Сорбұлақ** – Күрті және Қаскелең өзендері суайрығындағы тұндырма көл. 

## Географиялық орны
Алматы облысы Іле ауданының батысында, теңіз деңгейінен 622 м биіктікте жатыр. 

## Гидрографикасы
Аумағы 55 км², ұзындығы 33 км, енді жері 10 км, жағалау бойының ұзындығы 66 км-ге жуық, ең терең жері 22 м, жылына 1 млн. м³-ге дейін су қабылдай алады. Шөккен тұнбаның қалыңдығы 1,5 м. Суының құрамында темір 1400 т, мыс 42,1 т, мырыш 26,2 т, қорғасын 28,9 т, кадмий 26,9 т. Бойлық бағытта созылып жатқан Сорбұлаққа оңтүстігінен Қаскелең өзенінің бір тармағы құяды. Жағалау бойында қамыс өскен. Көлді биіктігі 10–15 м болатын құм төбелер қоршап жатыр. Шығысында Қаратөбе шоқысы (764 м) орналасқан. Батысымен Ақсай – Күрті – Ақши автомобиль жолы өтеді. Тұндырма Сорбұлақ көлі Алматы қаласының өнеркəсіптік жəне коммуналдық шаруашылықтан қалған ақаба суларын жинайды.

## Дереккөздер
 

Санат:Іле ауданы көлдері
Федерико Вальверде

**Федерико Сантьяго Вальверде Дипетта** (; 22 шілде 1998 жыл, Монтевидео, Уругвай) — уругвайлық футболшы, Уругвай Ұлттық футбол құрамасы мен "Реал Мадрид" клубының жартылай қорғаушысы.  

2019 жылы Америка кубогына қатысты. 

## Мансабы

## Жетістіктері

### Командалық

; «Пеньяроль»

* Уругвай чемпионы: 2015/16

; «Реал Мадрид»

* Испания чемпионы: 2019/20, 2021/22, 2023/24
* Испания кубогы: 2022/23
* Испания суперкубогы: 2020, 2022, 2024
* УЕФА Чемпиондар Лигасы: 2021/22, 2023/24
* УЕФА Суперкубогы: 2022, 2024
* Клубтар әлем чемпионаты: 2018, 2022
* FIFA Intercontinental Cup: 2024

### Жеке

* Әлемнің "күміс добы" (20 жасқа дейін): 2017
* Испания суперкубогының үздік ойыншысы: 2019/20

## Дереккөздер

Санат:Уругвай футболшылары
Санат:Уругвай Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Пеньяроль ФК ойыншылары
Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары
Санат:Депортиво Ла-Корунья ФК ойыншылары
Mars Express

**Mars Express** — 2003 жылы Марсқа ұшырылған және бүгінгі күнге шейін істеп тұрған еуропалық ғарыш кемесі.

Бұл орбиталық аппарат Марс бетіне Beagle 2 автоматты станциясын жеткізді, бірақ ол байланысқа шықпай, миссиясын орындамай қалды.

*Mars Express*-тің өлшемдері 1,5×1,8×1,4 метр, жазылған күн батареяларымен — 12 метр.

Құрылғылары: жоғары ажыратымдылығы бар стереокамера, радар MARSIS (Mars Advanced Radar for Subsurface and Ionosphere Sounding), OMEGA және SPICAM спектрометрлері, ASPERA (Analyzer of Space Plasmas and Energetic Atoms) анықтағышы, т.б.

## Хронологиясы
2003 жылдың 2 маусымында *Mars Express* Байқоңырдан ұшырылды.

19 желтоқсанда, Марсқа жақындаған кезде, Beagle 2 негізгі аппараттан бөлініп қалды.

25 желтоқсанда *Mars Express* Марс орбитасына енді, ал Beagle 2 Марсқа қонды, бірақ байланысқа шықпай қалды.

2004 жылдың 23 қаңтарында OMEGA спектрометрі көмегімен Марстың оңтүстік полюсында мұз қабаттары табылды. Наурызда оның құрамы 85% қатқан көмірқышқыл газдан және 15% мұздалған судан тұратыны анықталды.

Сондай-ақ наурызда Марс атмосферасында сәл болса да метан бар болғаны анықталды. Шілдеде атмосферада аммиак іздері де табылды. Ғалымдардың пайымдауынша, бұл не бактериялық өмірдің салдары ретінде қарастыруға болады, не Марстың геологиялық белсенділігін білдіреді.

2006 жылдың 21 қыркүйегінде отыз жыл бұрын Viking 1 түсірген әйгілі Кидония аймағын аппарат жоғары ажыратымдылығы бар камерамен суретке түсірді.

нобай|200px|Фобоспен жақындау схемасы
Желтоқсанда *Mars Express* он жылдай орбитада істеген, бірақ байланысы үзілген Mars Global Surveyor аппаратын іздестіруге жұмылдырылған болатын, бірақ нәтижесіз.

2010 жылдың 5 наурызында *Mars Express* Фобос қасынан өтіп, оның гравитациялық көрсеткіштерін өлшеді.

2013 жылы аппарат Марстың топографиялық картасын түсіруді толықтай дерлік бітірді.

2018 жылдың шілдесінде MARSIS радары оңтүстік полюстегі мұздың астында, 1,5 шақырым тереңдікте көлдің бар екенін анықтады. Желтоқсанда диаметрі 80 шақырымға баратын Королев кратері мұзға толы екені анықталды.

2020 жылдың қыркүйегінде MARSIS радары тағы үш мұзасты көлін тапты.

## Галерея

Phobos_over_Mars'_limb_by_HRSC.jpg|Фобос суреті, 2007 ж.
Martian_south_pole_during_summer_by_HRSC.jpg|Марстың оңтүстік полюсы, 2015 ж.
Mars-SubglacialWater-SouthPoleRegion-20180725.jpg|Оңтүстік полюс, 25.07.2018
Rabe_Crater_perspective_ESA310887.jpg|Рейб кратері


## Дереккөздер

## Сілтемелер

* Миссия сайты
* Mars Express НАСА сайтында

Санат:Марсты зерттеу
Санат:Ғарыш техникасы
Ферлан Менди

**Ферлан Менди** (; 8 маусым 1995 жыл, Мёлан-ан-Ивелин, Франция) — франциялық футболшы, Франция Ұлттық футбол құрамасы мен "Реал Мадрид" клубының қорғаушысы. 

## Карьерасы

### Клубтық
Ферланның анасы сенегалдық. Балалық шағында "Пари Сен-Жермен", "Гавр" клубтарының мектебінен өтті. 2015 жылы "Гавр" сапында Франция чемпионатында ойнай бастады. 24 сәуірде 2 лигадағы тұңғыш ойынын "Сошоға" қарсы өткізді. 

2017 жылы 29 маусымда "Олимпик Лионға" ауысты, трансфер құны 5 млн еуроны құрады. 26 тамызда "Нант" клубына қарсы ойында жаңа командасы сапындағы тұңғыш ойынын өткізді. 23 қыркүйекте "Дижонмен" ойында екі нәтижелі пас берді. Бұл ойын 3:3 есебімен тең аяқталды. Бірақ ұзамай жиі тәртіп бұзды да, негізгі  құрамдағы орнынан айрылып қалды. Жалпы 2017/18 жылғы маусымда  28 кездесуде алаңға шығып, 8 нәтижелі пас берді. 

2018/19 жылғы маусымда негізгі құрамға берік орнықты да, Еуропаның бірнеше белді клубтары Мендиді қатарына қосып алғылары келетінін мәлімдеді. 

2019 жылы 12 маусымда "Реал Мадрид" футболшысы атанды.  

### Құрама
2018 жылы қараша айында Уругвайға қарсы матчта тұңғыш рет Франция сапында алаңға шықты.

## Жетістіктері

### Командалық

* Испания чемпионы: 2019/20, 2021/22, 2023/24
* Испания кубогы: 2022/23
* Испания суперкубогы: 2020, 2022, 2024
* УЕФА Чемпиондар Лигасы: 2021/22, 2023/24
* УЕФА суперкубогы: 2022, 2024

* УЕФА Ұлттар лигасы: 2020/21

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Профилі

Санат:Франция футболшылары
Санат:Франция Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Гавр ФК ойыншылары
Санат:Олимпик Лион ФК ойыншылары
Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары
Майкл Боксолл

**Майкл Джозеф Боксолл** (; 18 тамыз 1988 жыл, Окленд, Жаңа Зеландия) — жаңа зеландиялық футболшы, қорғаушы.

## Карьерасы
Карьерасында Жаңа Зеландия, Аустралия, Канада, АҚШ, ОАР чемпионаттарында доп тепті. 

2017 жылдан бері "Миннесота Юнайтед" клубында ойнайды.

### Қатысқан турнирлері

* 2008 жылғы жазғы Олимпиада ойындары
* ОФК Ұлттар кубогы 2012
* ОФК Ұлттар кубогы 2016
* Конфедерациялар кубогы 2017

## Жетістіктері

; «Суперспорт Юнайтед»

* ОАР кубогы: 2016

; Жаңа Зеландия

* ОФК Ұлттар кубогының жеңімпазы: 2016
* ОФК Ұлттары кубогының қола жүлдегері: 2012
## Дереккөздер

## Сілтемелер

Санат:Жаңа Зеландия футболшылары
Санат:Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Окленд Сити ФК ойыншылары
Санат:Ванкувер Уайткэпс ФК ойыншылары
Санат:Миннесота Юнайтед ФК ойыншылары
Санат:Футболдан Океания чемпиондары
Роке Санта Крус

**Роке Луис Санта Крус Кантеро** (; 16 тамыз 1981 жыл, Луке, Сентраль) — парагвайлық футболшы, "Олимпия" клубының шабуылшысы. 

## Карьерасы

### Клубтық
"Олимпия" клубының түлегі. 1998 жылы 27 шілдеде клуб сапындағы тұңғыш ойынын "Серро Портеньо" клубына қарсы өткізді. Ол күні жасы 17-ге толмаған еді. Екі жыл қатарынан Парагвай чемпионы атанып, 1999 жылы "Баварияға" ауысты. 

"Бавария" сапында біраз уақыт негізгі құрамға ілінген жоқ. Соған қарамастан клуб сапында бірнеше маңызды жүлделерге қол жеткізді. 

2007 жылы шілдеде "Блекберн Роверске" ауысты. Сол жылы 15 желтоқсанда "Мидлсброға" қарсы Англия чемпионаты матчында хет-трик жасады. 2009 жылы жазда "Манчестер Ситиге" ауысты. 2011 жылы қаңтарда бұрынғы клубы "Блэкбернге" жалға берілді. Жазда "Реал Бетиске" арендаға кетті. 

2012 жылы жазда манчестерлік клубқа қайта оралғанымен, негізгі құрамнан орын тимейтінін білген футболшы қайтадан Испанияға жол тартып, бұл жолы "Малагаға" арендаға берілді. 2013 жылы осы клубқа түпкілікті ауысты. 

2015, 2016 жылғы маусымдарды мексикалық клуб "Крус Асульда" өткізді.

2016 жылы туған клубы "Олимпияға" қайта оралды.

### Қатысқан турнирлері

* Футболдан Америка кубогы 1999
* Футболдан әлем чемпионаты 2002
* Футболдан әлем чемпионаты 2006
* Футболдан Америка кубогы 2007
* Футболдан әлем чемпионаты 2010
* Футболдан Америка кубогы 2011
* Футболдан Америка кубогы 2015

## Жетістіктері

### Командалық
«Олимпия» (Асунсьон)

* Парагвай чемпионы (2): 1998, 1999

«Бавария»

* Германия чемпионы (5): 1999/2000, 2000/01, 2002/03, 2004/05, 2005/06
* Германия кубогы (4): 1999/00, 2002/03, 2004/05, 2005/06
* Лига кубогы (2): 1999/00, 2003/04
* Чемпиондар лигасы: 2000/01
* Құрлықаралық кубок: 2001

### Халықаралық
Парагвай

* Америка кубогының финалисі: 2011

### Жеке

* Парагвайдағы жыл футболшысы (2): 1999, 2019
* Парагвай чемпионатының үздік мергені: Клаусура 2017 (11 гол)

## Дереккөздер

Санат:Парагвай футболшылары
Санат:Парагвай Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Олимпия Асунсьон ФК ойыншылары
Санат:Бавария ФК ойыншылары
Санат:Блэкберн Роверс ФК ойыншылары
Санат:Манчестер Сити ФК ойыншылары
Санат:Реал Бетис ФК ойыншылары
Санат:Малага ФК ойыншылары
Санат:Крус Асуль ФК ойыншылары
Альваро Одриосола

**Альваро Одриосола Арсальюс** (; 14 желтоқсан 1995, Сан-Себастьян, Испания) — испаниялық футболшы, Испания Ұлттық футбол құрамасы мен "Реал Мадрид" клубының қорғаушысы.

## Карьерасы

### Клубтық
"Реал Сосьедад" клубының түлегі. 2013 жылы фарм клубта ойнай бастады. 2017 жылы бас клубқа ауысты. 

2018 жылы шілдеде "Реал Мадрид" клубына ауысты, трансфер құны 30 млн еуроны құрады.

2020 жылы қаңтарда "Баварияға" жалға берілді. 3 қыркүйекте "Реалға" қайта оралды.

### Құрама
Ұлттық құрама сапындағы тұңғыш ойынын 2017 жылы 6 қазанда Албанияға қарсы өткізді. 2018 жылғы әлем чемпионатына барғанымен, алаңға шықпады.

## Жетістіктері

### Клубтық
«Реал Мадрид»

* Клубтар әлем чемпионаты: 2018
* Испания суперкуогы: 2019/20
* Испания чемпионы: 2019/20

«Бавария»

* Германия чемпионы: 2019/20
* Германия кубогы: 2019/20
* Чемпиондар лигасы: 2019/20

### Халықаралық
Испания құрамасы

* Жастар арасындағы Еуропа чемпионатының күміс жүлдегері: 2017
## Дереккөздер

## Сілтемелер

Санат:Испания футболшылары
Санат:Испания Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Реал Сосьедад ФК ойыншылары
Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары
Санат:Бавария ФК ойыншылары
Браим Диас

**Браим Абделькадер Диас** (; 3 тамыз 1999, , Испания) — марокколық және испаниялық футболшы, "Реал Мадрид" клубының шабуылшысы. 

## Карьерасы
"Малага" клубының түлегі. 2013 жылы 14 жасында "Манчестер Ситидің" мектебіне ауысты. 2017 жылдан негізгі құрамда ойнай бастады. 2018 жылы 20 қаңтарда тұңғыш рет Англия чемпионатында алаңға шықты.  

2019 жылы қаңтарда "Реал Мадрид" клубына ауысты. Трансфер құны 17 млн еуроны құрады. 9 қаңтарда Испания кубогында тұңғыш рет клуб сапында алаңға шықты. 

2020 жылы 4 қыркүйекте "Миланға" жалға берілді.

2023 жылдың 10 маусымында Реал Мадрид клубы Браим Диастың үш маусымдық Милан клубындағы арендасынан оралғанын және оның келісімшартын 2027 жылдың маусымына дейін ұзартқанын хабарлады.

## Жетістіктері

; «Манчестер Сити»

* Англия чемпионы: 2017/18
* Англия суперкубогы: 2018

; «Реал Мадрид»

* Испания чемпионы: 2019/20
* Испания суперкубогы: 2019/20

; Испания құрамасы

* Жастар арасындағы Еуропа чемпионатының күміс жүлдегері: 2018

## Дереккөздер

## Сілтемелер

Санат:Марокко футболшылары
Санат:Испания футболшылары
Санат:Манчестер Сити ФК ойыншылары
Санат:Реал Мадрид ФК ойыншылары
Санат:Милан ФК ойыншылары
Санат:Марокко Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Испания Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Mars Reconnaissance Orbiter

**Mars Reconnaissance Orbiter** — 2005 жылы Марсқа ұшырылған және бүгінгі күнге шейін істеп тұрған америкалық ғарыш кемесі.

Аппараттың негізгі миссиялары Марстың климатын мұқият зерттеу және картографиясын жетілдіру болды. Сонымен қатар ол Марс бетіндегі аппараттармен байланыс нығайтуға жұмсалды.

2007 жылы Phoenix аппаратының, 2012 жылы Curiosity роверінің, 2018 жылы InSight модулінің және 2021 жылы Perseverance роверінің қону аймақтарын таңдауында *Mars Reconnaissance Orbiter* басты үлес қосқан. 

## Құрылғылары
Аппараттың негізгі құрылғыларына үш камера, екі спектрометр және радар жатады. Сондай-ақ бортында болашақ миссияларда қолдануға арналған үш эксперименталды құрылғы бар.

нобай|солға|150px|HiRISE камерасы
### HiRISE камерасы
High Resolution Imaging Science Experiment камерасында диаметрі 0,5 м телескоп-рефлектор бар. Камераның ажыратымдылығы 1 микрорадианды құрайды, яғни 300 шақырым биіктіктен Марс бетінен 30 см-лік тас-бөлшектерді ажыратуға болады (1 пиксельге 0,3 м).

Бірінші суреті 2006 жылдың 24 наурызында жасалды.

### CTX камерасы
Context Camera құрылғысы Марстың үлкен аймақтарын түсіруге және оларды ұзақ мерзімді бақылауына арналған. Ажыратымдылығы 1 пиксельге 6 м құрайды.

### MARCI камерасы
Mars Color Imager камерасының ажыратымдылығы төмен, бірақ қамту бұрышы 180° құрайды. Ол көрінетін және ультракүлгін диапазонда Марстың жалпы картасын жасауға арнлаған.

### CRISM спектрометрі
нобай|150px|CRISM спектрометрі
Compact Reconnaissance Imaging Spectrometer for Mars — көрінетін және инфрақызыл диапазондағы спектрометр. Марстың минералогиялық картасын жасауға арналған. 300 шақырым биіктіктен алғандағы ажыратымдылығы 1 пиксельге 18 м құрайды.

### MCS спектрометрі
Mars Climate Sounder спектрометрі Марс атмосферасын зерттейді, ондағы температураны, қысымды, бу мен шаң концентрациясын өлшеп тұрады.

### SHARAD радары
Shallow Subsurface Radar радиолокаторы Марстың полюстарындағы мұз қабаттарының құрылысын және басқа да топырақ астындағы мұз қойнауларын анықтауға арналған.

## Галерея

Opportunity at Victoria Crater from Mars reconnaissance orbiter.jpg|Виктория кратері маңындағы Opportunity ровері, 3.10.2006
Victoria crater from HiRise.jpg|Виктория кратері
Iceincraterscomparison.jpg|Атауы көрсетілмеген кратердегі мұздың біртіндеп сейілуі
Descent_of_Phoenix_with_a_crater_in_the_background_taken_by_Mars_Reconnaissance_Orbiter.jpg|Phoenix аппаратының парашютпен түсу сәті, 25.05.2008
MRO_sees_Curiosity_landing.jpg|Curiosity роверінің қону сәті, 6.08.2012


## Сілтемелер

* НАСА 2006 жылғы есебі
* HiRISE суреттерінің каталогы

Санат:NASA
Санат:Марсты зерттеу
Санат:Ғарыш техникасы
Окджо

**Окджо** (; , *воцзюй*) — б. з. б. II ғасырдан б. з. V ғасырына дейін Корей түбегінің солтүстігінде пайда болған кәріс тайпалық мемлекет.

Тоңокчо (Шығыс Окчо) шамамен Солтүстік Кореядағы Хамгеондо аймағының аумағын, ал Пукокчо (Солтүстік Окчо) Тұман өзенінің аумағын алып жатты. Тоңокчоны көбіне Окчо деп, ал Пукокчо кейде Чигуру (置溝婁, 치구루) немесе Куру (구루) деп те атады, ал соңғысының атауы Когурёға да қатысты. Окчо оңтүстіктегі басқа кішігірім Тоңие мемлекетімен шектесіп, сондай тағдырды басынан өткерді.

## Тарихы
Өзінің алғашқы тарихында Окджо қытай қолбасшылары мен Когурё үстемдігі арасында ауытқып отырды. Біздің заманымыздан бұрын III ғасырдан 108 жылға дейін оны Кочосон басқарды. 107 жылы Суанту қолбасшылығының құрамына кірді. Суанту қолбасшылығы Когуреның кеңеюі нәтижесінде Ляодуң түбегіне шегінген кезде Шығыс Окджо Лелаң қолбасшылығының шығыс бөлігіне айналды. Көршілердің үнемі араласуының кесірінен Окджо ешқашан толықтай орталықтандырылған патшалыққа айнала алмады. Біздің заманымыздан бұрын 28 ж. Тоңмеоң Бу Виемды Солтүстік Окджоға шабуылға жіберді. Б. з. I немесе II ғасырларда Когурёның патшасы Теджо Окджоны Когурёның жергілікті өніммен қамтамасыз ететін құйылымға айналдырды. 244 жылы Вейдің Когурёге шапқыншылығы кезінде Когурё патшасы Доңчхон қысқа уақыт ішінде Солтүстік Окджоға шегінді, ал 285 жылы Буйо соты да солтүстік көшпенділердің қысымымен Окджоға уақытша қашып кетті.

V ғасырдың басында Окджоны Ұлы Квангетхо толығымен жаулап алды.

## Мәдениеті

Окджо мәдениеті туралы білім үзік. Тоңие және Окджо тілдеріндегідей тамақ, киім, сәулет және әдет-ғұрыптар Когурёнікіне ұқсас болды. Окджо тұрғындары ерлі-зайыптыларға дейін келін бала кәмелет жасына толғанша күйеу жігіттің отбасымен бірге тұратын некені ұйымдастырды және қайтыс болған отбасы мүшелерін бір табытқа жерледі.

## Дереккөздер

Санат:Кореяның ежелгі тарихы
Тасарал қорымы

**Тасарал қорымы ** — Ақтоғай ауданында орналасқан.

## Құрылысы
Тасарал қорымы сегіз тасты жер қорғанынан тұрады, қорғандар жағалауы ірі және ұсақ қиыршық тастардың қабығымен жабылған. Қорғандарда үлкен ақ тастардан жасалған сақиналық қоршау бар. Қоршаулар 5-тен 12 м-ге дейінгі қашықтықта салынған. Тасарал қорғанды қорымы ерте темір дәуіріне жатады. Оба үйіндісінің құрылысы, үстіңгі жазық платформаның болуы, төбенің бетіде қорымы тастан жасалған қабықтың болуы, орталық жерлендірудің болуын көрсетеді. 
Сурет:Тасарал.jpg


## Сипаттамасы
Археологиялық зерттеулер аралдың ескерткіштерінің осы санатына аймақтың тарихы мен мәдениеті туралы мол археологиялық материалдарды көрсетеді. Толық ақпарат беретін №5 тоналған қорғандар. Ересектерге тән емес бейіттердің өлшемі мен сүйектерінің шағын фрагменттерінің болуына қарағанда, 3-қабатта баланы жерлеген болуы мүмкін. Басқа үш қорғанда ересектер жерленген. Бейіттің түбінде және сәл жоғары, тонаудан кейін аман қалған заттар, соның ішінде жазық тастан жасалған құрбан шалынатын жер, екі сүйек жебесі, алтын бұйымдар, жартылай қымбат тастар табылды. Тасарал осы жерде өмір сүрген адамдардың элиталық тобынан қалған.

## Дереккөздер

Санат:Қорымдар
Букайо Сака

**Букайо Айоинка Сака** (; 5 қыркүйек 2001 жыл, ) — англиялық футболшы, "Арсенал" клубы мен Англия Ұлттық футбол құрамасының оң жақ вингері. 

## Мансап

### Клубтық
Сака Лондонда нигериялық ата-анасында дүниеге келген және сегіз жасынан бастап Арсеналдың жастар академиясында жаттығады.2018 жылдың қыркүйегінде 17 жасқа толғанда Сака лондондық клубпен алғашқы кәсіби келісімшартқа қол қойды.

2018 жылдың 29 қарашасында ол Аарон Рэмсиді алмастырып, УЕФА Еуропа Лигасының украиндық «Ворскла» клубына қарсы ойында «Арсенал» негізгі құрамындағы дебютін өткізді. 2018 жылдың 13 желтоқсанында Сака «Арсеналдың» негізгі құрамында Еуропа лигасының «Қарабаға» қарсы матчында бірінші рет шықты және «матчтың адамы» деп танылды.

2019 жылдың 1 қаңтарында ол Премьер-лигада «Фулхэмге» қарсы матчта 83-минутта Алекс Ивобидің орнына алаңға шықты. Осылайша, ол Премьер-лигада ойнаған 2001 жылы туған алғашқы ойыншы болды.

### Құрама
Ол Англияның 16 жасқа дейінгі, 17 жасқа дейінгі, 18 жасқа дейінгі, 19 жасқа дейінгі және 21 жасқа дейінгі құрамаларында ойнады.

2020 жылдың 8 қазанында Англия құрамасы сапында Уэльске қарсы жолдастық кездесуде дебют жасады. 2021 жылдың 2 маусымында ол Австрия құрамасына қарсы жолдастық кездесуде Англия құрамасының сапындағы алғашқы голын соқты.

2021 жылдың 1 маусымында ол Еуро-2020 үшін Англия құрамасының құрамына енді. 2021 жылдың 11 шілдесінде Италия құрамасына қарсы Еуропа чемпионатының финалдық ойыны пенальтилер сериясымен аяқталды. Сака ағылшындар үшін бесінші пенальти орындаушы болды, оның пенальтиді итальяндық қақпашы Джанлуиджи Доннарумма орындады, содан кейін Италия құрамасы Еуро 2020 жеңімпазы атанды. Осыдан кейін пенальтиді орындай алмаған Маркус Рэшфорд, Джейдон Санчо және Букайо Сака әлеуметтік желілерде нәсілшілдік қорлауларға ұшырады.

## Жетістіктері

; Арсенал

* Англия кубогы: 2019/20
* Англия суперкубогы: 2020

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Футболшының профилі

Санат:Англия футболшылары
Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Арсенал Лондон ФК ойыншылары
Федерико Кьеза

**Федерико Кьеза** (; 25 қазан 1997, , Италия) — италиялық футболшы,  Италия Ұлттық футбол құрамасы мен "Ювентус" клубының жартылай қорғаушысы. 

Атақты футболшы Энрико Кьезаның ұлы.
## Карьерасы

### Клубтық
"Фиорентина" клубының түлегі. 2016 жылы 20 тамызда "Ювентуске" қарсы ойында тұңғыш рет Кристиан Тельоның орнына алаңға шықты. 

2020 жылы 5 қазанда "Ювентуске" жалға берілді.

### Құрама
Италияның бірнеше жастағы құрамаларында доп тепті.

2018 жылдан бері Ұлттық құрамада ойнайды.
## Жетістіктері
*Италия суперкубогы: 2020/21
*Еуропа чемпионы: 2021
## Дереккөздер

Санат:Италия футболшылары
Санат:Италия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Фиорентина ФК ойыншылары
Санат:Ювентус ФК ойыншылары
Санат:Футболдан Еуропа чемпиондары
Энрико Кьеза

**Энрико Кьеза** (; 29 желтоқсан 1970 жыл, ) — италиялық футболшы, шабуылшы, футбол жаттықтырушысы. 

## Карьерасы

### Клубтық
1988 жылы "Сампдория" сапында кәсіпқой карьерасын бастады. Екі маусымнан соң "Терамо" клубына жалға берілді. Кейін де бірнеше ортанқол клубтарға жалға беріліп, 1996 жылы "Сампдориядан" түпкілікті кетті де, "Пармаға" ауысты. 

"Парма" сапындағы үш маусымда Италия чемпионатында 92 кездесуде алаңға шықты. 1999 жылы "Фиорентинаға" ауысты. 

2002 жылы "Лациоға" ауысты. 

2010 жылы 40 жасында "Фильине" клубында ойнап жүріп карьерасын аяқтады да, бапкерлікке крісті. 

### Ұлттық құрама
1996 жылы Еуропа чемпионатына, 1998 жылы әлем чемпионатына қатысты.

## Жеке өмірі
Ұлы Федерико да футболшы. Италия Ұлттық футбол құрамасында ойнайды.

## Жетістіктері

* УЕФА кубок иелері кубогы: 1989-90
* Италия кубогы: 1998-99, 2000-01
* УЕФА кубогы: 1998-99

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі

Санат:Италия футболшылары
Санат:Италия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Сампдория ФК ойыншылары
Санат:Модена ФК ойыншылары
Санат:Кремонезе ФК ойыншылары
Санат:Парма ФК ойыншылары
Санат:Фиорентина ФК ойыншылары
Санат:Лацио ФК ойыншылары
Санат:Сиена ФК ойыншылары
Санат:Италия футбол жаттықтырушылары
Африка Ұлттары Кубогы 2004

**Африка Ұлттары Кубогы 2004** — Африка Ұлттары кубогының 24-ші турнирі Тунисте өтіп, алаң иелері чемпион атанды.
## Топтық турнир

### А тобы

----

----

----

----

----

----

### В тобы

----

----

----

----

----

----

### С тобы

----

----

----

----

----

----

### D тобы

----

----

----

----

----

----

## Плей-офф
### Ширек финал

----

----

----

### Жартылай финал

----

### 3 орын үшін

## Финал

## Дереккөздер

Санат:2004 жылғы футбол
Санат:Африка Ұлттары Кубогы
Санат:Тунистегі футбол
Вабери Хаши

**Вабери Хаши** (, 16 сәуір 1981 жыл, Арта, Джибути) — джибутилік футболшы, қорғаушы. Джибути Ұлттық футбол құрамасы сапында сегіз кездесуде алаңға шықты. 

## Карьерасы
"СІД Картиле" клубы сапында 2008 жылы біраз уақыт доп тепті. Бір маусымнан соң "Картиль" клубына ауысты.

Ұлттық құрама сапында 2010 жылғы әлем чемпионатының іріктеуіне қатысты.

## Дереккөздер

Санат:Джибути футболшылары
Санат:Джибути Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Картиль ДжибСтар ФК ойыншылары
2001 Mars Odyssey

**2001 Mars Odyssey** — 2001 жылы Марсқа ұшырылған және бүгінгі күнге шейін істеп тұрған америкалық ғарыш кемесі.

Аппараттың өлшемдері 2,2 x 2,6 x 1,7 м. Негізгі миссиясы — Марс геологиясын зерттеп, минералдарды табу.

## Құрылғылары
* GRS гамма-сәулелі спектрометрі, құрамында HEND жоғары-энергиялы нейтрондар анықтағышы бар.
* Mars Radiation Environment Experiment (MARIE) Марстағы радиация деңгейін өлшеуіші.
* Thermal Emission Imaging System (THEMIS) камерасы көрінетін және инфрақызыл диапазонда түсіреді.

## Галерея

Animation of 2001 Mars Odyssey trajectory around Sun.gif|Жерден Марсқа қарай ұшу траекториясы
Animation of 2001 Mars Odyssey trajectory around Mars.gif|Марсты айналу траекториясы
Odyssey summary br.jpg|Жалпы мәлімет


## Сілтемелер

* Миссия жайында

Санат:NASA
Санат:Марсты зерттеу
Санат:Ғарыш техникасы
Ивонн Фаррелл

**Ивонн Фаррелл** (1951 жылы) — ирландиялық сәулетші және ғалым. 2008 жылы Миландағы Боккони университетінің ғимараты үшін World Building of the Year марапатын иеленген Grafton Architects ұйымының бірлескен құрылтайшысы. 2016 жылы Лима, Перудағы Universidad de Ingeniería y Tecnología ғимаратының жобасы бойынша бірінші халықаралық RIBA сыйлығын жеңіп алды және 2020 жылы Корольдік "Алтын медалімен" марапатталды. 2017 жылы Шелли Макнамарамен бірге 16-шы Венециялық сәулет биенналесінің кураторы болып тағайындалды. 2020 жылы Макнамарамен бірге Притцкер сәулет сыйлығына ие болды.

## Мансабы
Ивонн Фаррелл Дублин университетінің колледжінде сәулет өнерін оқып, 1974 жылы тәмамдаған. Ол 1977 жылы Шелли Макнамарамен бірге Дублинде Grafton Architects сәулетшілер ұйымының негізін қалады. Сонымен қатар Ивонн Фаррелл — 1990 жылдары Дублиндегі Темпл-Бар ауданын жаңғыртуға ат салысқан 91-ші сәулетшілер тобының  мүшесі, негізін қалаушы.

Графтон сәулетшілері 2002 жылы Венеция биенналесінде Ирландияның атынан шығып, 2008 жылы қайтадан көрмеге қатысуға ұсынылды. Олардың Миландағы Боккони университетінің жобасы 2008 жылы World Building of the Year сыйлығына әрі үлкен танымалдыққа ие болды. 2009 жылы Дублин орталығындағы Қаржы министрлігінің ғимараты Civic Trust Award азаматтық сенім сыйлығын, сонымен қатар, Ирландия Сәулет қауымдастығының арнайы сыйлығын алды.

Фаррелл 1976 жылдан бастап Дублин университетінің колледжінде сабақ берді және 2008 жылдан бастап Швейцарияның Мендризио қаласындағы Сәулет академиясында арнайы шақырылған профессор қызметін атқарды. Ол 2010 жылы Гарвард жоғары дизайн мектебінде Кензо Танге кафедрасын басқарды және қазіргі уақытта Лозаннадағы Федералды политехникалық мектебінде сабақ береді. Ивонн Фаррелл Осло, Стокгольм, Берлаге, Йель, Буффало, Сент-Луис, Канзас-Сити және Тампа сияқты Еуропалық және Американдық сәулет мектептерінде дәріс оқиды.

Фаррелл — Ирландия Корольдік сәулетшілер институтының мүшесі, Британдық сәулетшілер Корольдік институтының құрметті мүшесі және Ирландияның өнер ұйымы Aosdána-ның сайланған мүшесі. Ол Дублин университеті колледжінің адъюнкт-профессоры қызметін де атқарады. 2019 жылдың қараша айында Фаррелл және оның Grafton Architects ұйымындағы серіктесі Шелли Макнамара Nui Galway құрметті атағына ие болды, ал 2019 жылдың сәуірінде олар Дублиннің Тринити колледжінің құрметті докторлық дәрежесін алды. Ивонн Фаррелл және Макнамара 2020 жылы Притцкер сәулет сыйлығын жеңіп алып, осы марапатқа ие болған төртінші және бесінші әйел атанды.

## Сілтемелер
* Ивонн Фаррелл сәулет сызбалары
* Grafton Architects веб-сайты
## Дереккөздер

Санат:Сәулет және құрылыс
Санат:Сәулетшілер
Санат:Сәулет өнері
Санат:Әйелдер
Санат:Ирландияда туғандар
Санат:1951 жылы туғандар
Марс-2

***Марс-2*** — Марс бетіне жеткен алғашқы ғарыш кемесі.

Қонуы 1971 жылдың 27 қарашасында сәтсіз өтті. Массасы 355 кг. Бортында ПрОП-М (Прибор оценки проходимости — Марс) шағын жүргіш аппараты болды, массасы 4,5 кг.

Дегенмен, ғарыш кеменің орбиталық модулі 8 айдан астам Марс орбитасында өз жұмысын атқара берді. Оның массасы 3625 кг болды. Бір айналымды 18 сағатта жасаған. Барлығы 362 айналым жасалды.


Mars3_lander_vsm.jpg|Қону аппараты
Mars_propm_rover.jpg|ПрОП-М аппараты
1972_CPA_4113.jpg|*Марс-2* миссиясына арналған пошта маркасы


## Сілтемелер
* Марс-2  НАСА сайтында

Санат:Ғарыш станциялары
Санат:Марсты зерттеу
Жедішкөл

**Жедішкөл** () — Украинаның тарихи аймағы, Днепрдің шығыс жағалауында, Запорожьеден оңтүстікте орналасқан. Қазір бұл Херсонның солтүстігі және Запорожье облыстарының оңтүстік-батысы. 1728 жылдан бастап XVIII ғасырда осы жерде көшіп-қонып жүрген аттас ноғай ордасының атымен аталған. Жембойлық Жедішкөл Ордасы көшпенділерінің оңтүстігінде орналасқан. Әкімшілік жағынан Жедішкөл Қырым хандығының құрамына кірді. 1768-1774 жылдардағы орыс-түрік соғысының нәтижесі бойынша аумақ Ресей империясының құрамына кірді, ноғайлар 1771 жылы Қобанға қоныс аударды. 1783 жылы Қобандағы ноғай көтерілісін басу кезінде Жедішкөл ордасы жеңіліске ұшырап, жедішкөлдің қалғандары Түркияға ат басын бұрды.

## Дереккөздер

Санат:Қырым хандығы
Санат:Ноғайлар тарихы
Халидолла Дүйсеев

**Халидолла Дүйсеев** (1930 – 25.12.2009) – партия және кеңес қызметкері, КСРО кәсіби-техникалық білім беру ісінің үздігі. Домбырашы.

## Өмірбаян
Халидолла Дүйсеев 1930 жылы Бегайдар ауылында дүниеге келген. Руы Есентемір, бөлімі Көн Бессары, Кіші Жүз.

Қамысқаладағы М.Горький атындағы орта мектебін аяқтады.

1947 жылы Гурьев педучилищесінің бастауыш сыныптың мұғалімі деген диплом алып М.Горький орта мектебінде ұстаз болды. 

1957 - 1970. Кеңес Армиясы қатарынан босаған соң, Күкіртті бастауыш мектебінде мектеп директоры, Тұщықұдық ауылдық Кеңесі атқару комитетітнің хатшы.

1968 Гурьев пединститутының тарих факультетін бітірген 

1970 - 1974. Бақсай ауылдық Махамбет ауданын Кеңесі атқару комитетітнің төрағасы.

1977 - 1978. Ақжайық ауылдық Махамбет ауданын Кеңесі атқару комитетітнің төрағасы.

1975 - 1976. Сарайшық кәсіптік-техникалық училищесіне (бүгінде ол Махамбет аграрлық колледжі) директордың орынбасары.

1978 - 1991. Оқу шаруашылығының басшысы.

Белгілі өнер иесі ретінде Тұщықұдық ауылындағы ұлттық оркестр, Аққыстау халық театры сынды өнер ұжымдарының құрылуына зор үлесін қосқан ұйымдастырушылардың бірі.

## Қоғамдық қызметі
Бірнеше мәрте аудандық комсомол, кәсіподақ, партия конференцияларына делегат, жергілікті Кеңестің депутаты болып, партия ұйымы тексеру комиссиясының мүшесу болды.

## Отбасы
Әкесі – Дүйсе Теңелбайұлы (1892-1965), анасы – Збира Жалғасбайқызы Өтеғалиқызы (1898-1972). Дүниеге ұш бала әкелді: Шәмшия (1925), Халидолла (1930), Қанапия (1939).
Зайыбы - Жәнипа Сабырқызы (1932-2005), дүниеге он бір перзент әкелген. “Алтын алқа” алқасына ие болған, КСРО-ның “Батыр-Ана” атағын алған (1972). Отбасында алты қыз, бес ұл дүниеге келген: Какима, Фатима, Мәншүк, Венера, Ақмарал, Ақбөбек, Қуанышкерей, Пангерей, Құттыгерей, Орынғали, Думан

## Марапаттары
КСРО кәсіптік-техникалық саласының үздік қызметкері.

Бірнеше медальдармен, Құрмет грамоталарымен марапатталды.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Тұщыкұдык ауылы шежіресі/ Алматы, Сардар баспа үйі, 2014, 285 бет. ISBN 978-601-7174-37-8
* Сайпеден Сидағалиев “Айналайындарыма Аманат”/ Алматы, Сардар баспа үйі, 2016. ISBN 978-601-80579-2-6

Санат:Домбырашылар
Санат:КСРО педагогтары
Жембойлық

**Жембойлық** — Украинаның оңтүстігінде Днепрдің сағасы мен Қырым түбегінің арасындағы тарихи аймақ - қазір Херсон мен Запорож облыстарының аумағы. XVIII ғасырда осы аймаққа өз атын берген ноғай ордасының бірі мекендеді (орданың тағы бір атауы - *Перекоп ордасы*). XVII ғасырдың басында бұл ноғай ордасы қазіргі батыс Қазақстан даласында Ембі өзенінің жағасында көшіп-қонып жүрді (сондықтан ноғайлардың Жембойлық атауы: «Жем/Йем» - Ембі, "бой" - жағалау, "-лық" - жинақтық аффикс), бірақ басқа ноғайлар сияқты Хо Ұрлұқ қалмақ шапқыншылығынан Еділге (1628), ал 1715 жылы Қобанға қоныс аударуға мәжбүр болды. Кейіннен, едисандар сияқты, жембойлық ордасы 1728 жылы қазіргі оңтүстік Украинаның жеріне Қырым хандарының қорғауымен пана тапты. 1770 жылы Жембойлық Ресейге қосылғаннан кейін, 1771 жылы ноғайлар Солтүстік Кавказға (Моздоктың солтүстігі) көшіп, бұл аймақ Жаңаресей құрамына кірді.

## Қырыммен қатынасы
XVIII ғасыр бойы Жембойлық қырым ауданы болды. Аумақты серәскер - Қырым ұлығы басқарды. Орда жылына бір рет Құрбан айт мерекесін Бақшасарайда тойлауға депутат жіберіп отырды. Соғыстар кезінде жембойлықтар жорыққа 3 мыңға дейін атты әскер жіберіп отырды.

## Дереккөздер

Санат:Қырым хандығы
Санат:Ноғайлар тарихы
Айдаһар үңгірі

**Айдаһар үңгірі** — Ақмола облысындағы ерекше орын. Бұл жер туристер мен өңір тұрғындарының энергиялық күш алу үшін келетін қасиетті орны ретінде елге танымал.

## Географиялық орны
Үңгір Зеренді ауданы Үлгілі ауылында орналасқан. Үңгірдің ұзындығы — 270, ені — 70, биіктігі — 35 метр шамасында. Үңгірге кіре бергенде қарағай мен көк жапырақты қайыңдар бой көтерген. Осы жапырақтардың суық та арасымен таралған, үңгірдің қабырғалары дымқыл болғанымен, күн сәулесі үңгір ішіне ерекше жарық береді.

## Аңыздар
Жергілікті тұрғындар бұл үңгірді киелі орын деп санайды. Ол адамның жан дүниесін тазарту үшін өте пайдалы деседі. Үңгірге рухани күш алу үшін шығармашылық адамдары да жиі келеді.

Аңызға сәйкес, бұл үңгірде емші адам өмір сүріпті-міс, оның алдына барып емделу қиын болыпты, бірақ емделген адам кез-келген ауруынан сауығып кетеді екен. Емші қарт қайтыс болғаннан кейін, емшінің энергиясы осы үңгірде сақталып, ауруына шипа іздеген жандарға жәрдемін береді екен.

## Дереккөздер

## Қатысты сілтемелер
# Айдаһар үңгірі: Дерттен құлан таза айығып кетесің
# Ақмоладаға «Айдаһар үңгірі» — емшінің қасиеті мен энергиясы қалған жер  

Санат:Қазақстан үңгірлері
Санат:Ақмола облысы географиясы
Едисан Ордасы

thumb|right|300px|1790 жылы Венада Едисан Ордасының шекарасы жарияланған карта
**Едисан Ордасы** — Қобан даласынан шыққан және 1728 жылдан бастап Днепр (Днепрдің сағасы), Оңтүстік Буг мен Днестр арасындағы оңтүстік далаларды алып жатқан Кіші Ноғай Ордасының бір бөлігі, Қара теңіз жағалауынан солтүстікке қарай Кодыма өзеніне дейін.

Орданың орталығы айналасымен бірге Осман империясына тікелей бағынған Очаков болды. Едисан Ордасының қалған аумағы Қырым хандығына тәуелділді болды. Орданы қаймақам немесе серәскер басқарды.

Шаруашылықтың негізгі бағыттары - мал шаруашылығы, сауда және ішінара егін шаруашылығы. Едисан Ордасы Реч Посполитаға және оңтүстік орыс жерлеріне шабуылдауға қатысты.

1768-1774 жылдардағы орыс-түрік соғысы кезінде Орда 1770 жылы Ресей империясының протекторатын мойындап, 1771 жылы Қобанға қоныс аударды. Бірақ 1774 жылғы Күшік-Қайнаржа келісіміне сәйкес, ол аз уақыт ішінде тәуелсіздік алып, қайтадан Қырым хандығының қол астына өтеді. 1781 жылы Қобанда ноғайлардың Ресей империясының протекторатында болған Қырым өкіметіне қарсы көтерілісі болды. Екатерина II жарлығымен Орда 1783 жылы сәуірде таратылды, бірақ бағынғысы келмей, қайтадан бүлік шығарды. Оны басқаннан кейін едисандар 1790 жылы Молочная мен Берданың аралық бөлігіне қоныстанды, тағы бір бөлігі Бұжақ Ордасына қосылып, Оңтүстік Бессарабия далаларына қоныс аударды.

1853-1856 жылдардағы Қырым соғысынан кейін едисан ноғайларының барлығы дерлік Осман аумағына көшірілді.

## Тағы қараңыз
* Едисан

## Дереккөздер

Санат:Қырым хандығы
Санат:Ноғайлар тарихы
Сана би кесенесі

**Сана би кесенесі** — көпшілік зиярат ететін қасиетті орын болып табылады.

## Орналасуы
Қарағанды облысы, Ақтоғай ауданы, Сарытерек ауылынан солтүстікке қарай 11 шақырым жерде орналасқан.

## Сипаттамасы
Сана би Қожантайұлы ХVІІІ ғасырдахалық бірлігі мен ынтымағын сақтауға үлес қосқан белгілі би. Қараменде бимен бір уақытта өмір сүрген, кез келген қиын жағдайда жол табатын сенімді серігі болған. Ел арасында сақталған әңгімелер бойынша Қараменде мен Сана билер Дадан тобықты руына қоныс іздеп, Тоқырауын өзені мен Балқаш көлінің маңын таңдаған. Сана би Балқаш көлінің жанына келгенде: «Ойы-балық, қыры-киік, кедейдің жан сақтар жері екен» депті. Дадан тобықты руы Тоқырауын, Балқаш маңында кең таралған.

## Аңыз
Ел арасындағы аңыз бойынша Сана би қайтыс боларының алдында: «Менің сүйегімді ақ түйеге артыңдар. Түйе қай жерге шөксе, сол жерге жерлеңдер» деген. Түйе екі күн жүріп қазіргі Сарытерек ауылынан он шақырым жердегі төбеге шөгеді. Сол жерге жерленеді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Қарағанды облысы тарих және мәдениет ескерткіштері
Бұзаулық (Самара тармағы)

**Бұзаулық** (; ) — Ресейдегі өзен, Орынбор облысының батыс бөлігі арқылы ағады. Самара өзенінің сол саласы. Ұзындығы - 248 км, су алабының ауданы - 4460 км². Судың орташа жылдық ағыны - сағасында - 7,7 м³/с.

Бастауы Жалпы Сырттың солтүстік беткейінде. Ол жыртылған дала арқылы ағады. Орыс және украин ауылдары, қазақтар да тұрады. Самарамен түйіскен жерде Бұзаулық қаласы орналасқан. Бұзаулық өзенінің төменгі ағысында жоғарғы палеолит дәуірінен жататын І-Лабазий мен II-Лабазийдің тұрақтары бар.

Салалары: Грязнушка (сол), Қаранай (оң), Хомутовка (оң), Мөлөк (оң), Талянка (оң), Ташелка (сол), Ялға (оң), Безымянка (сол), Березовый (оң), Сухая Ветлянка (сол), Мокрая Ветлянка (сол), Грязнушка (сол), Грачевка (сол), Бобровка (сол), Паник (оң), Тарпан (оң).

Өзен бойындағы елді мекендер: Бұзаулық, Лабазы, Скворцовка, Петровка, Қорманай, Қандауыр, Күтіш, Михайловка, Краснояровка, Андреевка.

Гидронимнің шығу тегі туралы бірнеше нұсқа бар. Олардың біреуіне сәйкес, «Бұзау (өзен)» (башқұрт **бызау**, татар **босау** - «бұзау». -**лық** - аффикс) ретінде аудару керек.

Санат:Орынбор облысы өзендері
Алтыұл Ордасы

**Алтыұл Ордасы** **(Алтыұл ұлысы, Алты Ұлы)** — XVI ғасырдың ортасында Ноғай Ордасынан шыққан Жайық, Ембі және Сырдария өзендерінің аралығындағы ноғайлардың мемлекеттік қалыптасуы.

## Тарихы
Алтыұл Ордасы 1550 жылдары Ноғай биі Шейх Мамай қайтыс болғаннан кейін және оның бауырлары Ысмайыл мен Жүсіптің арасында би тағына өзара тартыс басталғаннан кейін Ноғай Ордасынан бөлінді.

Шейх Мамайдың алты ұлы - Қасым, Хан, Бай, Би, Бек және Ақ - ұлыстарымен бірге ноғайлардың негізгі бұқарасынан бөлініп, Ноғай Ордасының шеткі шығысында (Жайық, Ембі және Сырдария өзендері) көшіп-қонуды бастады. Олар әлсіз, бірақ салыстырмалы түрде тәуелсіз саяси бірлестік - Алты Ұл ұлысын құрды.

«Алтыұл» («*у Шти Сынов*», «*Шесть Сыновей*») тіркесінің алғашқы қолданылуын орыс тарихшысы В. В. Трепалов 1581 жылы 8 маусымда орыс патшасы Иван Грозныйға жазған хатында Шейх Мамайдың ұлы, ноғай мырзасы Бекте байқады.

1549 жылы мырза Хан бен Шейх Мамай қайтыс болғаннан кейін бес ағайынды, 1555 жылы Қасым қайтыс болғаннан кейін - төрт, 1580 жылы Ақ қайтыс болғаннан кейін - үшеу қалды. Алайда, Шейх Мамай руының мүшелері осы бидің барлық ұрпақтары үшін «Алты ағайынды» және «Алты ұл» атауларын қолдана берді. 1556 жылы Шейх Мамайдың ұрпақтары отыз адам болды.

Алтыұл мырзалары батыста Жайықтан бастап шығыста Сырдарияға дейінгі аралықты кезіп, қазақ көшпенділерімен шекаралас болды. 1570 - 1580 жылдары казактардың шабуылына байланысты Алтыұл ұлыстары Жайықтан шығысқа қарай шегініп, Ембі өзені Алтыұл иелігінің батыс шекарасына айналды. XVII ғасырдың бірінші жартысында алтыұлдар қалмақ тайшының бақылауына түсіп, олармен бірге көшіп-қонып жүре бастады. Алтыұлдың кейбір мырзалары ұлыстарымен бірге қазақ және Хиуа хандарының иелігіне көшті, ал басқалары үлкен және кіші ноғайлардың артынан Қара теңіз далаларына өтіп, Қырым хандарына тәуелді екенін мойындады.

XVII ғасырдың бірінші жартысында Алтыұл Ордасы өмір сүруін тоқтатты. Алтыұлдар өз тәуелсіздігін қорғай алмай, қалмақ тайшаларына тәуелді болып қалды. XVII ғасырдың ортасында қалмақтар Төменгі Еділ бойына кеткеннен кейін, алтыұлдардың бір бөлігі қазақтың құрамындағы Кіші жүзінің құрамына кіріп, сіңісіп кетті, екінші бөлігі үлкен және кіші ноғайлардың арттарынан Қара теңіз бен Солтүстік Кавказ далаларына көшті.

## Сілтеме
* Трепалов В. В. «АЛТЫҰЛДАР: НОҒАЙ ОРДАСЫНЫҢ ҚАЗАҚ ДАЛАЛАРЫНДА ҚАЛҒАНДАРЫ», Вестник Евразии, № 2 шығарылым, 2001 ж.

Санат:Ноғайлар тарихы
Санат:Қазақстан тарихы
Түй Қожа

**Түй Қожа** — оғлан, Маңғыстау билеушісі.
## Биографиясы
Ол қоңырат тайпасынан шыққан Құтан-Көншекке (Күй-Кішік) үйленген. Алтын Орда ханы Тоқтамыстың әкесі. Алтын Орданың шығыс бөлігі - Көк Орданың ханы Орыс ханның немере ағасы. Орыс ханның Алтын Ордадағы жоғарғы билікті басып алу үшін Сарайға қарсы жорығына қатысудан бас тартып, сол үшін қлім жазасына кесіледі.

## Әдебиет
* 

Санат:Алфавит бойынша тұлғалар
Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары