open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Эстония өнер академиясы

**Эстония өнер академиясы** (, **EKA**) — өнер, дизайн, сәулет, өнер тарихы салаларында білім беретін Эстониядағы жоғары оқу орны.

## Тарихы
Эстония өнер академиясының бастауы 1914 жылы Эстония көркемсурет қоғамы Таллин өндірістік өнер мектебін құрған кезден басталады. Эстонияның Тәуелсіздік соғысынан кейін, 1924 жылы Таллин өндірістік өнер училищесі Мемлекеттік өндірістік өнер мектебіне айналды.

1940 жылы Эстония КСРО құрамына кіргеннен кейін мектеп Яан Коорт мемлекеттік қолданбалы өнер мектебі болып аталды. 1944 жылы мектеп Эстон КСР Таллин мемлекеттік қолданбалы өнер институты болып өзгертілді.

1989 жылы институт Таллин өнер университеті болып аталды, бұл мектеп тарихындағы жаңа кезеңнің басталғанын білдіреді. 1995 жылы Таллин өнер университеті Эстония өнер академиясы деп аталды, бұл атау 1996 жылы сертификатталған.

1997-2000 жылдары жаңа және заманауи кітапханалар салынды. 2002 жылы Академияның оқу бағдарламалары Болон декларациясының қағидаттары негізінде Еуропалық Одақтағы жоғары білім берудің стандартты жүйесіне сәйкес жаңартылды. Жаңартылған бағдарлама бойынша оқитын алғашқы студенттер 2006 жылы оқуын аяқтады.

## Сипаттама
Өнер академиясы белсенді білім беру және ғылыми-зерттеу мекемесі және аймақтық мәдени кеңістікті қалыптастыратын және тұрақты өмір сүру ортасын құруға үлес қосатын бейнелеу мәдениетіндегі инновациялардың жетекші ұлттық орталығы. EKA QS World University Rankings рейтингі бойынша әлемдегі ең үздік 200 сәулет және дизайн университеттерінің қатарына кіреді.

Қазіргі уақытта Академияда 1200-ден астам студент бар, олардың көпшілігі халықаралық серіктес университеттердегі алмасу бағдарламаларына қатысады. EKA бүкіл әлем бойынша жүзден астам университеттермен ынтымақтасады және бірнеше халықаралық жоғары білім беру желілерінің бөлігі болып табылады.
Дәріс берушілер мен нұсқаушылар — халықаралық деңгейде танылған суретшілер, сәулетшілер, дизайнерлер, тарихшылар мен ғалымдар. Эстониядағы және шетелдегі университеттерден шақырылған оқытушылар тұрақты қонақтар болып табылады.

EKA ағылшын тілінде оқытылатын алты магистрлік бағдарламаны ұсынады: анимация, заманауи өнер, қолөнертану, графикалық дизайн, өзара әрекеттесу дизайны және урбанистика. Сонымен қатар, екі бірлескен магистрлік бағдарлама бар: Таллин университетімен бірлесіп ұсынылатын әдебиет, бейнелеу мәдениеті, кинотану магистрі бағдарламасы, Латвия өнер академиясы және Лапландия университетімен бірлесіп ұсынылатын сервистік дизайн стратегиялары мен инновациялар саласындағы магистрлік бағдарлама. Барлық магистратура бағдарламалары екі жылға есептелген.

Эстония өнер академиясы көрмелер, конференциялар мен шеберлік сабақтарын ұйымдастырып, елдің мәдени өміріне белсенді қатысады. Академияның студенттері мен оқытушылары халықаралық байқаулар мен фестивальдерге тұрақты түрде қатысып, жоғары дайындық деңгейін және шығармашылық әлеуетін көрсетуде.

## Дереккөздер

Санат:Эстония университеттері
Санат:Эстония академиялары
Санат:Эстония жоғарғы оқу орындары
Эстония Музыка және театр академиясы

**Эстония vузыка және театр академиясы** () — Эстонияның астанасы Таллин қаласында жоғары музыкалық-педагогикалық оқу орны және музыкатану, фольклортану, эстетика және музыкалық педагогика ғылыми орталығы.

## Тарихы
Таллин жоғары музыка мектебі 1919 жылы 28 қыркүйекте жеке оқу орны ретінде құрылды. Оның бастауында әр түрлі ресейлік жоғары музыкалық оқу орындарынан және туған жерге оралған Артур Капп, Артур Лемба және Ян Тамм эстон текті профессорлар тобы тұрды. 1923 жылы мектеп Таллин консерваториясы болып өзгертілді. Бірінші түлектер 1925 шығарылды.

1940 жылы Эстония Кеңес Одағына қосылғаннан кейін музыкалық білім беру кеңестік идеологиялық нұсқауларға сәйкес жүргізіле бастады. 1950 жылдардың ортасында консерваториядағы жағдай қалыпқа келе бастады. 1957 жылы драма бөлімі ашылып, 1970 жылдары 1950 жылы жабылған орган класы қайта жанданды. 

1989 жылы Таллин консерваториясының бұрынғы атауы қалпына келтірілді, ал 1993 жылы ол Эстония музыка академиясы болып өзгертілді.

## Сипаттама
Эстонияның музыка және театр академиясы (EAMT) бакалавр, магистр және аспирантура деңгейлерінде музыка мен драманың барлық негізгі бағыттары бойынша орта білімнен кейінгі білім беретін мемлекеттік университет болып табылады.

EAMT Еуропадағы ең функционалды музыкалық білім беру мекемелерінің бірі болып саналады, Таллиннің орталығында орналасқан, ауданы 13 500 м2 нысан. Ғимаратта 150 орындық камералық зал, 77 оқушыға арналған үлкен аудиториясы бар хор залы, барокко органы бар 40 орындық тыңдау залы, опера студиясы, электронды музыка зертханасы мен дыбыс жазу студиясы, компьютер бөлмесі бар кітапхана, асхана бар.

2019 жылы ғимаратқа жаңа қосымша ретінде ауданы 6000 м2 болатын концерт залдарының жаңа кешені ашылды.

EAMT бірқатар университеттермен халықаралық интенсивті курстарға ұйымдастырушы немесе серіктес ретінде қатысады және Еуропалық консерваториялар қауымдастығы, Музыка және музыка академиялары (AEC), Солтүстік музыка академиялары қауымдастығы (ANMA), Еуропа өнер институттары лигасы (ELIA), өнер менеджментінің Еуропалық білім беру желісі (ENCATC), Өнерді басқару қоғамы (AIMAC) және халықаралық джаз мектептері қауымдастығы (IASJ).

## Факультеттер мен бөлімшелер
*Жез және ағаш үрмелі аспаптар;
*Камералық музыка;
*Музыка теориясы және композициясы;
*Жүргізу;
*Джаз музыкасы;
*Музыкатану;
*Фортепиано;
*Ішекті музыкалық аспаптар;
*Ән айту;
*Музыкалық білім;
*Музыкалық орындаушылық оқытушыларын даярлау;
*Драмалық өнер.

## Дереккөздер

Санат:Эстония академиялары
Санат:Эстония жоғарғы оқу орындары
Таллинн техникалық университеті

**Таллинн техникалық университеті** () — Эстониядағы ең көне инженерлік-техникалық университет. Машина жасау, бизнес және мемлекеттік басқару саласындағы елдің жетекші оқу орны болып табылады.

## Тарихы
1918 жылы 17 қыркүйекте Эстония инженерлерінің қоғамы арнайы инженерлік курстар үшін Эстония инженерлік мектебін ашу туралы шешім қабылдады.

Бұл күн Таллин технологиялық университетінің құрылған күні болып саналады. 1919 жылы мектеп жеке инженерлік техникумға, ал 1920 жылы институтқа айналды. 1936 жылы 15 қыркүйекте университет университет мәртебесін алды.

Бүгінгі таңда бұл университет елдегі осындай профильдегі жалғыз оқу орны және Эстониядағы ең ірі университеттердің бірі болып табылады.

## Сипаттама
2018 жылы білім ордасы 100 жылдық мерейтойын атап өтті. Бүгінде мұнда тек Эстония азаматтары ғана емес, әлемнің 90 елінен бір жарым мыңға жуық студент білім алуда. Әлемдік үздік университеттер рейтингінде Таллинн технологиялық университеті (TUT) 601-650 орындарда.

TUT Еуропалық университеттер қауымдастығы (EUA), CESAER, CEEMAN, EFMD және BMDA сияқты халықаралық қауымдастықтармен белсенді түрде ынтымақтасады. Университет бакалавриат, магистратура және басқа да білім беру бағдарламаларын ұсынады.

Университет аумағында заманауи кітапхана бар. Университет мәдениетаралық алмасуды белсенді түрде дамытады: алмасу бағдарламалары бойынша келген шетелдік студенттер жергілікті студенттермен бірге тұрады және оқиды, бұл халықаралық байланыстар орнатуға және білім беру тәжірибесін байытуға көмектеседі. Университет кампусы студенттерге көптеген мәдени, әлеуметтік және кәсіби мүмкіндіктерге қол жеткізуге мүмкіндік береді.

## Университет факультеттері
*құрылыс;
*энергетика;
*әлеуметтік;
*ақпараттық технология;
*экономикалық;
*материалдардың химиясы мен технологиясы;
*математика және жаратылыстану ғылымдары;
*механикалық.

## Дереккөздер

Санат:Эстония университеттері
Санат:Эстония жоғарғы оқу орындары
Канада премьер-министрі

**Канада премьер-министрі** (, ) — Канада үкіметінің басшысы, әдет-ғұрып бойынша Канада Қауымдар палатасында ең көп орындықтарға ие саяси партияның басшысы. Премьер-министр өмір бойы құрметті атағын иеленеді. 

Қазіргі премьер-министр — Марк Карни, Канада Либералдық партиясының жетекшісі, ол 2025 жылдың 14 наурызында ант қабылдады және **Канада премьер-министрінің** міндетін ресми түрде бастады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Ресми сайты

Санат:Канада премьер-министрлері
Муллуту-Суурлахт

**Муллуту-Суурлахт** () — Эстониядағы төртінші ірі көл, Сааремаа аралында орналасқан, Курессааре қаласынан батысқа қарай екі километр жерде. Көлдің ауданы шамамен 1440 гектарды құрайды, ал тереңдігі 2,1 метрге дейін жетеді. Көлдің суы тұзды су болып табылады. Муллуту-Суурлахт екі бөліктен тұрады.
* **Суурлахт** — Муллуту-Суурлахт көлідің шығыс бөлігі.
* **Муллуту** — көлдің батыс бөлігі.
Тұрақты көктемгі су тасқындары кезінде (1,16 м дейін) көл жақын маңдағы Паадла, Вягара және Каалупеа су айдындарымен қосылып, екі жарым есе ұлғаяды. Көлге ұзындығы 3 км болатын Насва өзені құяды. Су тасқыны кезінде өзен теңізден көлге ағып, қалыпты жағдайда — керісінше. Осылайша, көл балыққа бай, әсіресе онда шортан, табан, алабұға, сазан, ақсерке, құзғын, қаяз, жершіл, құйрық, қаяз, балықшылар, алабұға, балықтың көптеген түрлері кездеседі.

Суурлахт шығыс бөлігінде Рахину деген кіші арал орналасқан (ауданы 3 га). Құм мен тас араласқан, кей жерлері балшықты, құмды немесе сазды болып келетін, төменгі жағалаулар бар. Көлдің екі бөлігі үлкен Хидре Нукк жарты аралымен бөлінген. Муллуту және Вягара шығанақтарының жағалаулары өте төмен және қамыс өсімдіктерімен жабылған. Муллуту шығанағының солтүстігінде тереңдігі 0,2—0,3 м жетеді. Оңтүстік бөлігінде, Насва өзенінің аузына жақын жерде, көлдің тереңдігі 1,7 м-ге дейін жетеді. Жағалаулары 0,4 м биіктікте, құм мен балшық қабатымен жабылған. Вягара шығанағының тереңдігі 1,1 м. Муллутуға Каармисе және Кярла өзендері, Суурлахтқа Унимяе өзені құяды.

## Дереккөздер

Санат:Сааремаа көлі
Санат:Рига шығанағы су алабы
Санат:Сааремаа (волость)
Ватикандық Пьета

thumb|right|300px|
**Ватикандық Пьета** — Микеланджело Буонарротидің 1499 жылы жасаған мүсіні. Онда әулие Мәриямнің өз ұлы Исаны кресттен алып тастағандағы кейпі бейнеленген.

Микеланджело бұл мүсінді 24 жасында бітіріп шыққан. Ол Ватикан қала-мемлекетінің негізгі ғимараты болып есептелінетін Әулие Петер базиликасында орналасқан.

Мүсін биіктігі — 1,74 метр, ені — 1,95 метр. Каррара қаласынан әкелінген мәрмәрден жасалған.

Бұл Микеланджелоның қолтаңбасы қойылған жалғыз туынды. Кескіндемеші әрі жазушы Джорджо Вазаридің дерегінше, мүсін капеллада орнатылғаннан кейін Микеланджело оны тамашалауға өзі жиі келіп тұратын. Бір күні әлдебіреулердің әңгімесін тыңдағанда, олардың мүсінді мақтап, «оны миландық Гоббо жасапты» деген өсекті естіп қояды. Сонда келесі түні ол оралып, мүсінге «Микеланджело Буонарроти флоренциялық жасаған» деген жазуды нақыштап қояды.

1637 жылы Рим папасы Урбан VIII мүсінге қатысты каноникалық коронация рәсімін өткізуді бұйырды. 31 тамыз күні итальян шебері Фантино Таглиетти жасаған тәж мүсіннің үстінен ресми түрде орнатылды. Ал 1713 жылы сол тәжді ұстағандай етіп, жанына екі ұшатын бала періштенің мүсіндері қосылды. Бірақ 1749 жылы тәж мен періштелерді қайтадан алып тастаған.

## Дереккөздер

Санат:Микеланджело мүсіндері
Санат:Мәрмәр мүсіндер
ОФК Чемпиондар Лигасы 2025

**ОФК Чемпиондар Лигасы 2025** () — турнирдің 24-ші маусымы. 
## 1 раунд

## Топтық турнир

### A тобы

### B тобы

## Жартылай финал

|}

## Финал


Санат:2025 жылғы футбол
Санат:ОФК Чемпиондар Лигасы
Майер Беван

**Майер Стефан Мейджор Беван** (; , Окленд, Жаңа Зеландия) — жаңа зеландиялық және канадалық футболшы, шабуылшы.

## Жетістіктері

### Командалық

; «Окленд Сити»

* Жаңа Зеландия чемпионы: 2019/20

## Сілтемелер

* https://www.transfermarkt.com/-/profil/spieler/419571

Санат:Жаңа Зеландия футболшылары
Санат:Жаңа Зеландия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Окленд Сити ФК ойыншылары
Санат:Ванкувер Уайткэпс ФК ойыншылары
Алақұш Тегін

**Алақұш Тегін Құри** немесе **Алақұш Дигит Құри** (, Alāqūsh Tīkīn Qūrī; , Āláwùsī Tījí Hūlǐ; қайтыс болған жылы — 1211) — оңғұттар тайпасының көсемі және Шыңғыс ханның одақтасы болған.

## Биографиясы
Ол түркі тектес несториан билеуші болған және алғаш рет тарихи деректерде 1203 жылы Найман ханы Таян хан онымен байланысқа шыққанда аталады. Екеуінің мәдениеті мен діні ұқсас еді. Наймандар Шыңғыс ханға қарсы одақ құруды көздеп жатқан кезде, Алақұш жасырын түрде Йоханнан есімді елшіні Темүжінге жіберіп, туып келе жатқан қауіп-қатерлер туралы хабарлаған. 1204 жылы Таян хан өлтірілді, ал Алақұш Тегін Шыңғыс ханмен одақ құрды, оған адалдық танытып, 1207 жылы Шыңғыс ханның қызы Алахай Бекиді ұлы Бұян Шыбанға некелеп алды.

Моңғолдардың Солтүстік Қытайға жорығы кезінде, Алақұш Шыңғыс ханға көмектесіп, Цзин әулетіне қызмет етіп жүрген кезінде күзеткен Ұлы Қытай қорғанының өткелін тапсырып берген. Алайда, кейінірек 1211 жылы Өңгүттер Шыңғыс ханға қарсы көтеріліс жасап, Алақұш пен оның ұлын өлтірді. Ақыры көтеріліс басылған соң, Шыңғыс хан арба дөңгелегінен биік барлық Оңғұт ерлерін өлтіруге бұйрық берді, бірақ Алақұштың жиені Шигү (қытайша Чжэнго) мен Алақай Бике оны райынан қайтарды. Сөйтіп, тек кісі өлтіруге себепші болғандар мен олардың отбасылары ғана жазаланды. Кейін Алақай Бике Шигүге күйеуге шықты.

1305 жылы Юань әулетінің Чэнцзун императоры Алақұшқа қайтыс болғаннан кейін Гаотан патшасы (高唐王) деген атақ берді.

## Жанұясы
Алақұштың ұрпақтары Бөржігін әулетімен некелесуді жалғастырып, бірнеше ұрпақ бойы империя ішінде ерекше мәртебеге ие болып отырды:

*Бұян Шыбан (қайтыс болды 1211) — Алақай Бехиге үйленген;
*Бояохэ — 1225 жылы левират бойынша Алақайға үйленді;
*Күн Бұқа (君不花), Чжунсян ханзадасы — Гүюктің қызы Елмиш хатунға үйленген; Сун мемлекетіне қарсы шапқыншылықта қайтыс болды;
*Нанцядай, Чжунле ханы — Боржығын әулетінен Елянчжен ханшайымға үйленген;
*Көліншек, Чжао Кансидің ханы — Бүрінің немересі, Ұйғыр ханшайымға үйленген;
*Антонг — (толық мәлімет жоқ);
*Ай Бұқа (愛不花) — Құбылай ханның қызы, Чжао мемлекетінің Ұлы ханшайымы Юэлеге үйленген;
*Жорж (Көргіс, 闊里吉思), Гаотан ханзадасы — Цидің Аға ханшайымы Құтадмішке (Жэньцзиннің қызы), кейін Темір ханның қызына (Чжао ханшайым) үйленген; 1298 ж. қайтыс болды;
*Жон (Шуань, 朮安) — Гаммаланың қызы Аратнабалаға үйленген (Гаммала — Жэньцзиннің ұлы, 1263–1302);
*Есен Қаймыш — бала кезінде қайтыс болған;
Жоханнан (Шухунан, 朮忽難), Гаотан ханзадасы:
Құрудай ханзаданың қызы Емиянганчжен ханшайымға үйленген (Құрудай — Шыңғыс ханның алтыншы ұлы Хүлгеннің немересі);
Дармабаланың немересі Найла Бұқаның қызы Ашитулу ханшайымға үйленген;
*Арыбадей — Вэй князьдігінің ханзадасы Ванцзенің қызы Нулун ханшайымға үйленген (Мөңкенің шөбересі);
*Бижахия ханшайым — Гаммалаға тұрмысқа шыққан (дерек қажет);
*Еліуан ханшайым — Маңғала ұлы Алтан Бұқаға тұрмысқа шыққан (дерек қажет);
*Құтлық ханшайым — Құрудай ұлы Ебүгенге тұрмысқа шыққан (дерек қажет);
*Йер Бұқа (拙里不花) — Юньнань өлкесінің губернаторы болған;
*Констанция (Құштанз, 火思丹) — Өгедей ханның шөбересі Булоучу ханзаданың ұлы Чжухужен ханзадасына тұрмысқа шыққан.

## Дереккөздер

Санат:Шыңғыс хан
Хардтвальд

thumb|Хардтвальд орманы
**Хардтвальд** () — Германияның оңтүстік-батысындағы Баден-Вюртемберг жерінде орналасқан орман. Ол Карлсруэ қаласының маңында, Рейн өзенінің оң жағалауында (шығысында), солтүстікте Шветцинген мен оңтүстікте Раштатт қалаларының аралығында орналасқан. Орманның шығысында Қара орман (Шварцвальд) жатыр. 18-ғасырда Карлсруэ қаласы дәл осы Хардтвальд орманында негізі қаланған.

Санат:Германия ормандары
Вильдпарк

**Вильдпарк** — Германияның Карлсруэ қаласында орналасқан, футбол матчтарына арналған стадион. Бұл стадион Карлсруэ футбол клубының үй алаңы болып табылады. 

## Тарихы
Стадион Карлсруэ сарайының солтүстік-шығысында орналасқан және аты айтып тұрғандай, Баден Ұлы Герцогтарының Хардтвальдтағы бұрынғы бұлан бағы (Wildpark) аумағына кіреді. Бұл жерде 1922 жылдан бері футбол алаңдары бар, ал стадионның өзі 1955 жылы салынған және содан бері бірнеше рет күрделі жөндеуден өткен.

2006 жылы стадионды қайта салу туралы шешім қабылданды. Алайда Карлсруэ қаласы мен Карлсруэ клубы қаржыландыруға қатысты дау-дамайға тап болып, ақыры бұл жобадан 2014 жылы бас тартты. Екі жылдан кейін қала билігі стадионды жаңарту туралы тағы шешім қабылдап, құрылысқа бұрынғы орынды пайдаланып, қаржыны негізінен қала өз мойнына алды. 2018 жылдың қарашасында ескі стадионның кей бөліктерін бұзу және жаңа 34 302 орындық аренаны салу жұмыстары басталды. Жаңа Вильдпарк стадионы 2023 жылдың шілдесінде ашылды, жоба құны шамамен 155 миллион еуро болды.

2021 жылы BBBank компаниясы бес жылға стадионның атауын пайдалану құқығына ие болғаны жарияланды.

2023 жылдың 19 шілдесінде Карлсруэ клубы жаңа стадионның ашылуын Ливерпульге қарсы маусым алдындағы жолдастық матчпен атап өтті. Кездесу ағылшын клубының 4:2 есебімен жеңісімен аяқталды.

## Дереккөздер

Санат:Германия стадиондары
Санат:Стадиондар
Михаил Иванович Брыжинский

**Михаил Иванович Брыжинский** (; 6 қазан 1951 жыл, Новые Турдаки, Мордва АКСР – 22 желтоқсан 2020 жыл) — мордва жазушысы, педагог, КСРО Жазушылар одағының мүшесі, Мордовия Республикасының халық жазушысы.

## Өмірбаяны
Брыжинский мұғалім әкесі Иван Сергеевич Брыжинский мен анасы Надежда Андреевна Фатькина отбасында дүниеге келген. 1968 жылы ол Новые Турдаки орта мектебінде, кейін Мордовия педагогикалық институтының филология факультетінде білім алған. Әскерде қызмет етіп кеткен ол 1977 жылы туған ауылындағы мектепте ана тілі және әдебиеті мұғалімі болды.

Орыс пен мордваның Моңғол-татар шапқыншылығына қарсы шайқасқанын баяндайтын Брыжинскийдің «Половт» («Дабыл») атты тұңғыш хикаяты 1983 жылы жарыққа шықты. 1986 жылы ол Разин көтерілісі мен Алёна Арзамасская өмірбаянына негізделген орыстілді «Ради братий своих» («Өз бауырлары үшін») хикаятын, 1988 жылы ауылдағы өмір жайлы «Поклонись борозде» («Қарыққа бас изе») романын жариялаған. 1991 жылы ол «Эрямодо надобия» («Өмірден дәрі») атты мордва тіліндегі әңгімелер жинағын шығарды, оған «Заку-ун» триптихы және 2004 жылы шыққан «Пингень гайть» («Замандар шылдыры») эссесі кірді. Эсседе Брыжинский мордва халықтарының ғылым тұрғысынан шығу тегі жайлы баяндайды. 2008 жылы ол «Кирдажт» («Құрдастар») этнографиялық хикаятын шығарды: бұл шығармада ол көркемдік формада мордва халқының тарихы және ұлдардың есею дәстүрі жайлы жазады, адамның мінезі мен дүниетанымының қалыптасуы және оның қоршаған ортамен байланысы жайлы сөз айтады.

Брыжинский, оған қоса, «Орыс-эрзя мектеп сөздігінің» (2015) және мордва әдебиеті туралы оқулық-хрестоматияның авторы ретінде белгілі. Хрестоматияны ол әйелі Надежда Никифоровнамен бірге басып шығарған болатын.

Брыжинский 1990 жылдан бері КСРО Жазушылар одағының мүшесі еді. Ол РКФСР жалпы білімінің құрметті қызметкері, Мордовия Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (2004), Мордовияның халық жазушысы (2014) атақтарына ие болған. 2020 жылғы 22 желтоқсанда Брыжинский қайтыс болды.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Михаил Иванович Брыжинский. Мордва әдебиетінің кітапханасы  (орысша)

Санат:Н. П. Огарёв атындағы Мордовия мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Алфавит бойынша жазушылар
Санат:КСРО жазушылары
Санат:Алфавит бойынша Ресей жазушылары
Санат:XX ғасырдағы Ресей жазушылары
Санат:XXI ғасырдағы Ресей жазушылары
Санат:Мордовия жазушылары
Санат:Алфавит бойынша педагогтар
Санат:КСРО педагогтары
Санат:Эрзя жазушылары
Санат:КСРО жазушылар одағы мүшелері
Новые Турдаки (Мордовия)

**Новые Турдаки** (, ) — ауыл, Кочкурово ауданындағы ауыл әкімшілігінің орталығы. 2001 жылғы санақ бойынша халық саны — 578 адам, көбіне эрзялар.

Ауыл Вьяс өзенінің бойында, аудан орталығынан 18 километр жерде, Воеводское темір жол стансасынан 7 километр жерде орналасқан. XVII ғасырдың соңынан XVIII ғасырдың басына қарай Новые Турдаки Старые Турдакиден бөлінген болатын. «Пенза губерниясы елді мекендерінің тізімі» (1869) бойынша Новые Турдаки — Саранск уезінің 126 ауласы бар қазыналық ауылы; 3 диірмені, 3 май піскіші болатын. 1894 жылы Новые Турдакиде 215 аула (1414 адам) және жұмыс істейтін мектеп бар еді.

Ауылда 1930 жылдары «» («Жаңа өмір») және «» («1 мамыр») колхоздары, 1950 жылы «» («Жеңіс») ірілендірілген шаруашылығы, 1989 жылы 9 ферма қожалығы (ең ірілері: «», «», «», «», «», «») құрылды. Қазіргі ауылда орта мектеп, аудандық кітапхананың филиалы, Мәдениет үйі, медициналық пункт, дүкен бар. Новые Турдаки ауыл әкімшілігіне Новая Тягловка ауылы (110 адам; жазушы Михаил Брыжинскийдің туған жері) кіреді.

Новые Турдаки — Фёкла Беззубова, Семён Батяев пен өзге де тарихи тұлғалардың туған ауылы.

2010 жылғы санақта халық саны 419 адам делінген.

## Әдебиет
* «Мордовия» энциклопедиясы, О. В. Дулкин

## Дереккөздер

Санат:Кочкурово ауданы елді мекендері
Эстония авиация академиясы

**Эстония авиация академиясы** () — Тарту қаласындағы ұшқыштар мен авиация мамандарын дайындайтын мемлекеттік жоғары оқу орны.

## Тарихы
1993 жылы Тарту авиациялық колледжі деп аталып, ол кейінірек бүгінгі таңда Эстония Авиация академиясы (EAVA) деп аталатын заманауи білім беру құрылымы. Әуе саласының білікті мамандарын дайындайтын орталық ретінде ойластырылған бұл мекеме ұзақ жылдар бойы өз миссиясын сәтті атқарып келеді.

Бастапқыда академия Қоршаған ортаны қорғау ғылымдары университетінің және Тарту әуежайының үй-жайлары мен нысандарын пайдаланды. 2011 жылы университетке әуежай жанынан жаңа ғимарат салынды.

## Сипаттама
Эстония Авиация Академиясы эстониялық және халықаралық авиациялық кәсіпорындар мен ұйымдар үшін мамандарды дайындайтын және дайындайтын мемлекеттік кәсіптік жоғары оқу орны болып табылады. Академия сонымен қатар Erasmus+  бағдарламасы аясында студенттермен алмасу мүмкіндіктерін ұсынады.

Қазіргі уақытта академия төрт факультетке бөлінген: әуе қозғалысын басқару, коммерциялық ұшқыштарды даярлау, әуе қозғалысын ұйымдастыру және авиациялық техника. Онда 60-қа жуық оқытушылар мен ғылыми қызметкерлер, 340-қа жуық студенттер бар.

Эстония Авиация академиясына тән ерекшеліктердің бірі оқу мен оқытуды авиакәсіпорындардың тәжірибелі мамандары мен келісім-шарт негізінде жұмыс істейтін басқа жоғары оқу орындарының оқытушылары жүргізеді. Бұл білім мен оқытудың тұрақты жоғары сапасын және оның Халықаралық азаматтық авиация ұйымы (ИКАО) мен Еуропалық авиациялық қауіпсіздік агенттігі (EASA) белгілеген талаптарға сәйкестігін сақтауға көмектеседі, бұл өз кезегінде Академия түлектеріне Эстония және Еуропаның еңбек нарығында жақсы мүмкіндіктер береді.

## Галерея

Eesti Lennuakadeemia 360-4.jpg
Eesti Lennuakadeemia 360-7.jpg
Eesti Lennuakadeemia 360-8.jpg
Eesti Lennuakadeemia 360-10.jpg
Eesti Lennuakadeemia 360-13.jpg


## Дереккөздер

Санат:Эстония жоғарғы оқу орындары
Санат:Эстония академиялары
УЕФА Еуропа лигасының финалы 2025

**[[УЕФА Еуропа Лигасы|УЕФА Еуропа лигасы]]ның финалы 2025** () — турнир тарихындағы 54-ші финал, Англияның қос клубы "Манчестер Юнайтед" пен "Тоттенхэм Хотспур" өзара кездесті. Матч 21 мамыр күні Бильбаода өтті.
## Қатысушылар

## Матч
### Детальдар

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*https://www.uefa.com/newsfiles/uefacup/2025/2044465_LU.pdf

Санат:2025 жылғы футбол
Санат:УЕФА Еуропа лигасы 2024/25
Санат:УЕФА Еуропа лигасының финалдары
Санат:Манчестер Юнайтед ФК ойындары
Санат:Тоттенхэм Хотспур ФК ойындары
УЕФА Конференция Лигасы финалы 2025

**[[УЕФА Конференция Лигасы]] финалы 2025** () — турнирдің төртінші финалы, Испанияның "Реал Бетис" клубы мен Англияның "Челси" команда күш сынасты. Матч 28 мамырда Вроцлав қаласында өтті.

«Челси» Конференция лигасын жеңіп алып, ерекше бір рекорд орнатты. Лондондық клуб Еурокубоктердің үшеуін де – Чемпиондар лигасын, Еуропа лигасын және Конференция лигасын жеңген алғашқы команда атанды.

## Қатысушылар

## Матч
### Детальдар

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Турнирдің ресми сайты

Санат:2025 жылғы футбол
Санат:УЕФА Конференция Лигасы 2024/25
Санат:УЕФА Конференция лигасының финалдары
Санат:Челси ФК ойындары
Санат:Реал Бетис ФК ойындары
Грич туннелі

**Грич туннелі** () — Загребтің орталығында Грич тарихи ауданында орналасқан жаяу жүргіншілер туннелі.

## Сипаттама
нобай|оңға|200px|Грич туннелі, Месница көшесіне кіреберіс     
Загребтегі Грич туннелі 1943 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Загребтің жергілікті халқын әуе шабуылынан құтқару үшін баспана ретінде салынған.

Грич туннелінің ұзындығы 350 метр (немесе 1150 фут) және ені 3,2 метр (немесе 10 фут) және орталық залы бар.Тоннельдің алты шығу жолы бар: батысы Месничка көшесіне, шығысы Радича көшесіндегі №19 үйдің ауласына және төрт тармағы бар. Туннельдің ауданы шамамен 2200 шаршы метрді құрайды.

Ұзақ уақыт бойы туннель қойма ретінде пайдаланылып, ұмытылып, қараусыз қалған.

## Тарихы
нобай|солға|200px|Туннелінің ішкі көрінісі     
1943 жылы Загребті бомбалаудан қорғану мақсатында, Хорватия Тәуелсіз Мемлекетінің премьер-министрі Никола Мандич Горни-Град төбесінің астында қоғамдық әуе шабуылына қарсы баспана салуға бұйрық берді. Құрылымды жобалау инженерлер Абрамовичке, Сеняковичке және Вайдаға тапсырылды. Бастапқыда туннельді 90 жұмыс күнінде салу жоспарланған. Туннель негізінен Загреб аймағынан алынған қиыршық тас және Босниядан алынған ағаш сияқты жергілікті материалдармен салынды. 

1947 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін тоннель жөнделді. Құрылымды ылғалдың түсуінен қорғау бойынша жұмыстар жүргізілді. 1949 жылы туннельді Malina азық-түлік компаниясы қойма ретінде пайдаланды.

1993 жылы Хорватияның Тәуелсіздік соғысы кезінде туннельде Германия мен Ұлыбританияның танымал диджейлері қатысқан Хорватиядағы The Undercity Rave атты алғашқы жаппай дискотека болды. Соғыс жүріп жатқанына қарамастан, туннельдік дискотека бүкіл Еуропадан мыңдаған қатысушыларды тартты. Би барлық қатысушыларды сыйдыра алмағандықтан, туннель сыртында жалғасты. Кейін туннельді жұртшылыққа ашу туралы шешім қабылданып, оны қалпына келтіру жұмыстары басталды. 2016 жылы Грич туннелінде Сезім мұражайы/ Museum of Senses ашылды, келушілерді Загреб тарихымен таныстырады және бірден Загребтің ең танымал көрікті жерлерінің біріне айналды.

## Дереккөздер

Санат:Хорватия туннелдері
Санат:Загреб ғимараттары мен құрылыстары
Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2025)

**Қазақстанның 75 ең дәулетті бизнесмені — 2025** — Forbes журналының қазақстандық нұсқасы жариялаған Қазақстанның ең бай 75 адамының тізімі. Активтердің нақты құны рейтингтік көрсеткіштерден өзгеше болуы мүмкін.

Forbes мәліметтері бойынша, рейтингке қатысушылардың жиынтық байлығы өткен жылмен салыстырғанда 10,9 млрд долларға артып, 57,5 млрд долларға дейін өсті.

Рейтингке қатысушылардың орташа жасы — 55 жас. Ең үлкені — Виктор Буллер 79 жаста, ең жасы — Тимур Турлов 37 жаста.

## 75 ең бай адам

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* 75 богатейших бизнесменов Казахстана — 2025

Санат:Әлемдегі ең бай адамдардың тізімі
Санат:Қазақстан миллиардерлері
Санат:Forbes рейтингтері
Айшекадын мешіті

**Айшекадын Мешіті** () — Едирнедегі (Түркия), Айше Кадын ауданындағы мешіт.

## Тарихы
Мешітте шебер туралы және ғимараттың өзі туралы жазбалар жоқ. Алайда бүгінде ғибадатханада латын әліпбиімен жазылған, Қор басқармасы дайындаған - мешітті 14 ғасырда Айше Кадын есімді қайырымды адам салған деген жазулар бар.

1468 жылы Айша Кадын қаражатына салынған құрылым бүгінгі күнге дейін негізінен сақталған. Айша Кадын көптеген дүкендер мен моншалар салуға қаражат бөлді. Мешіт маңында дәрет алатын шүмектер сол кездегі қайырымды Қажы Мусли деген кісінің қаражатының есебінен пайда болған. Олар ғимарат ашылғаннан кейін шамамен 80 жыл өткен соң (1647 жылы) орнатылды.

## Сипаттама
Айшекадын — Эдирненің ең танымал аудандарының бірі. Бұл жер Мехмет Челебидің қызы Айше Хатунның есімімен аталады. Бади әпендінің айтуынша, 1752 жылы шілдеде болған күшті жер сілкінісінен көптеген ғимараттар қатты зақымданған. Солардың бірі – Айшекадын мешіті. Атап айтқанда, күмбезі мен мұнарасы бөлшектеніп құлаған. Кейінгі жылдары мұнара тағы да найзағайдан зақымданған.

Айшекадын толығымен кесілген тастан салынған және өте жақсы шеберлікке ие. Шаршы жоспар бойынша салынған мешіттің бір ғана күмбезі бар. Харим (қасиетті орын) ағаш шатырмен жабылған. Харимге кіре беріс жағынан шатырдың бұл бөлігі алға қарай қисайғанын байқауға болады.
Харимді жауып тұрған күмбездегі ойылған тромпалар (конустың бөлігі түріндегі ойыс беті) назар аудартады. Сегіз қырлы барабан классикалық сәулет идеяларына қайшы келеді, мешіттің көркін бұзады деген пікір бар. Мешіттің ең маңызды реставрациясы 1752 жылдан кейін болды.

Мешіт салған шебер ғимараттың күмбезін табиғи шөптен жасалған түрлі әшекейлермен және жұмыртқаның ақ бояуымен безендірген. Ғимараттың ағаш бөліктері мен мінбері ұсақ өрімдерден жасалған. 450 жыл бұрын жасалған 2,5 метрлік ағаш сағат әлі де жұмыс істеп тұр. Құрылғаннан бері жөндеу көрмеген мешітті алғаш рет Измир аймақтық қорлар басқармасы қалпына келтірді.

## Дереккөздер

Санат:Түркия мешіттері
Санат:Едирне мешіттері
Футболдан Қазақстан кубогы 2025

**[[Футболдан Қазақстан Кубогы|Футболдан Қазақстан кубогы]] 2025** — турнирдің 33-ші маусымы.
## Бастапқы раунд
### 1/4 финал

|colspan="3" style="background-color:#D0D0D0" align=center|**15 наурыз 2025**

|-
|colspan="3" style="background-color:#D0D0D0" align=center|**16 наурыз 2025**

|}

### 1/2 финал

|colspan="3" style="background-color:#D0D0D0" align=center|**18 наурыз 2025**

|-
|colspan="3" style="background-color:#D0D0D0" align=center|**19 наурыз 2025**

|}

### Финал

|colspan="3" style="background-color:#D0D0D0" align=center|** 22 наурыз 2025**

|-
|colspan="3" style="background-color:#D0D0D0" align=center|** 23 наурыз 2025**

|}

## 1/8 финал

|colspan="3" style="background-color:#D0D0D0" align=center|**12 сәуір 2025**

|-
|colspan="3" style="background-color:#D0D0D0" align=center|**13 сәуір 2025**

|}

## 1/4 финал

|colspan="3" style="background-color:#D0D0D0" align=center|**14 мамыр 2025**

|}

## 1/2 финал

|}

## Финал

|}

Санат:Футболдан Қазақстан Кубогы
Санат:2025 жылғы футбол
Үлкен Енисей

**Үлкен Енисей** (орысша: *Большой Енисей*, тываша: *Бии-Хем*) — Ресейдегі Тыва Республикасы арқылы ағатын өзен. Ол Енисей өзенінің екі үлкен саласының бірі (екіншісі — Кіші Енисей).

## Географиясы

* Бастауы: Моңғолияның солтүстік-батысындағы Қарабалық көлінен басталады.
* Ағысы: Тыва Республикасының аумағы арқылы ағады.
* Құятын жері: Қызыл қаласының маңында Кіші Енисеймен қосылып, Енисей өзенін құрайды.
* Ұзындығы: 605 км
* Алабының ауданы: 56 800 км²

## Сипаттамасы
Үлкен Енисей таулы аймақтардан бастау алатындықтан, ағысы жылдам және тасты болып келеді.

Өзен алабында көптеген көлдер мен батпақтар бар.

Суының температурасы жазда жоғарылап, қыста қатты қатады.

## Өсімдіктер мен жануарлар
Өзеннің жоғарғы ағысында тайга ормандары басым. Мұнда қарағай, балқарағай және қайың ағаштары өседі.

Өзеннің төменгі ағысында дала және орманды дала өсімдіктері кездеседі.

Өзенде шортан, алабұға, торта және басқа да балық түрлері мекендейді.

Өзен алабында бұлғын, түлкі, қасқыр, аю және басқа да жануарлар кездеседі.
## Сілтемелер
*Үлкен Енисейдің бастауы 

Санат:Ресей өзендері
Санат:Моңғолия өзендері
Владимир Павлович Рябов

**Владимир Павлович Рябов** (; 1 сәуір 1900 жыл, Лобаски, Ичалки ауданы – 22 мамыр 1938 жыл, Саранск) — эрзя агрономы, аудармашы, редактор.

Мордовиядан шыққан тұңғыш ғалым-агроном ретінде тарихта ізін қалдырған Рябов, оған қоса, орыс жазушылар мен ақындарының шығармаларын және КСРО Конституциясын эрзя тіліне аударғанымен белгілі.

## Өмірбаяны
Владимир Рябов 1900 жылғы 1 сәуірде, Лобаски ауылында (қазіргі Ичалки ауданы, Мордовия), эрзя шаруалар отбасында дүниеге келген. 1927 жылы ол Мәскеудегі Покровский институтының жұмысшы факультетін аяқтады.

1932 жылы Рябов Тимирязев атындағы Мәскеу ауылшаруашылық академиясындағы оқуын бітірді. Мордовияға оралған ол Мордовия аграрлық педагогикалық институтында оқытатын болды. 1933 жылдан 1937 жылға дейін Рябов Мордовия кітап баспасының ауылшаруашылық әдебиеті бөлімінде редактор болған.

Рябов орыс тіліндегі шығармаларды эрзя тіліне аударумен белсенді айналысатын: аударған авторларының қатарында Александр Пушкин, Михаил Лермонтов пен Николай Некрасов болған. 1937 жылы Пушкиннің «Балықшы мен балық» атты ертегісінің () аудармасы негізінде эрзя-неміс сөздігі құрастырылып, 1978 жылы Гамбургте жарық көрген болатын.

Рябов туыстас фин-угор тілдерінен тұңғыш аударғандар қатарында да бар: оның «Калевала» карел-фин дастанын жарты аударғаны қазір де едәуір нақты аударылған деп бағаланады, ол жылдардағы эрзя тілінің нормалары енді ғана қалыптасқанына қарамастан да.

1937 жылы Мордва АКСР ОАК Рябовқа «жауапты тапсырма» тапсырды: 1936 жылғы желтоқсанда ғана қабылданған КСРО Конституциясын эрзя тіліне аудару Рябовқа тапсырылды.

1937 жылы Мордовия мемлекеттік баспасында жұмыс істеп, Саранскіде тұрып жүрген «партиясыз» Рябовты КСРО үкіметі қамауға алды. 1938 жылғы 23 мамырда КСРО Жоғарғы сотының әскери коллегиясы Рябовты «контрреволюциялық істері» үшін кінәлі деп таныды. Рябов ату жазасына кесілді де, 1938 жылғы мамырда, Саранск түрмесінде атылды. КОКП XX съезінен кейін 1957 жылғы 23 наурызда Рябов ақталды.

## Дереккөздер

## Қолданылған әдебиет

*  
* 

Санат:Н. П. Огарёв атындағы Мордовия мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:К. А. Тимирязев атындағы РМАУ-МАША түлектері
Санат:Алфавит бойынша тұлғалар
Санат:Алфавит бойынша агрономдар
Санат:КСРО агрономдары
Санат:Алфавит бойынша аудармашылар
Санат:КСРО аудармашылары
Санат:Эрзя тіліне аудармашылар
Санат:Орыс тілінен аудармашылар
Санат:КСРО редакторлары
Санат:Алфавит бойынша ғалымдар
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:РКФСР-да бұйрықпен атылғандар
Санат:Қайтыс болғаннан кейін КСРО-да ақталғандар
Турианчай қорығы

**Турианчай қорығы** — Әзербайжанда орналасқан мемлекеттік табиғи қорық. 1958 жылғы 6 мамырда құрылған. Бастапқыда аумағы 12 344 гектарды құраған, 2003 жылғы қаңтарда оның көлемі 22 488 гектарға дейін ұлғайтылды.

## Қорықты құру мақсаты
Қорықты құрудың негізгі мақсаты — арша-пісте сирек ормандарын және басқа да табиғи ресурстарды сақтау мен қалпына келтіру, сондай-ақ таулардың етегіндегі эрозия ошақтарын шектеу.

## Географиясы
Қорық Үлкен Кавказдың оңтүстігінде, Боздаг жотасының сілемдерінде, Алиджанчай мен Гёйчай өзендерінің аралығында орналасқан. Мұнда шөлейт және құрғақ сирек орманды алқаптар басым. Ормандар негізінен пісте, арша және емен ағаштарынан тұрады. Бұл өсімдіктердің топырақты қорғау, су ресурстарын сақтау және климатты реттеу тұрғысынан маңызы зор.

Қорықтың аумағы Ағдаш, Оғуз, Евлах және Габала аудандарын қамтиды.

## Флорасы мен фаунасы
Қорық аумағында аршаның үш түрі өседі: шолақ арша, қызыл арша және көпжемісті арша. Сонымен қатар мұнда грузин емені, анар және басқа да ағаш түрлері кездеседі.

Қорықта 24 сүтқоректі, 20 бауырымен жорғалаушы және 3 қосмекенді түрі тіршілік етеді.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* 

Санат:1958 жылы құрылған қорғалатын табиғи аумақтар
Санат:Әзербайжан қорықтары
Махмудчала

**Махмудчала** () — Әзербайжандағы батпақты көл, Мұған жазығының оңтүстігінде орналасқан. Көл Биләсувар және Жалил-Абад аудандарының аумағында жатыр.

Бұл аумақта әртүрлі жануарлар мен сулы-батпақты жерлерге тән құстар мекендейді. Олардың қатарында Әзербайжанның Қызыл кітабына енген султанка, каравайка және қалбағай да бар. Қоныс аударатын құстарды қорғау мақсатында мұнда «Махмудчала» аңшылық шаруашылығы құрылған.

## Тарихы
Махмудчала көлі 1896 жылы Аракс өзенінің тасып, осы өңірді су басуы нәтижесінде пайда болған. Сол кезеңде Махмудчаламен қатар шағын Агчала және Джавадчала көлдері де қалыптасқан. Кейін Аракс өзенінің деңгейі тұрақталғаннан кейін, Махмудчала Болгарчай өзені мен Муған арықтарының сулары арқылы толығып отырған.

Қазіргі кезде көл батпаққа айналған, ол екі бөліктен тұрады: Махмудчала және Агчала. 1965 жылы Болгарчай су қоймасы салынғаннан кейін, Махмудчала тек ирригациялық арналарының артық суларымен ғана қоректенеді.

## Этимологиясы
Көл атауы оның қалыптасқан жергілікті аумағының атауынан шыққан. Бұл атау екі құрамнан тұрады: «Mahmud» (осы жерде орналасқан Махмудабад елді мекенінің атауынан) және «çala» (тікелей мағынасы — «ойыс», «шұңқыр»).

## Дереккөздер

Санат:Әзербайжан батпақтары
Торағай

**Турағай** немесе **Торағай** () — Әзербайжанда орналасқан лайлы жанартау. Ол Апшерон ауданында, Сангачал теміржол станциясынан батысқа қарай орналасқан.

## Сипаттамасы
Жанартау Гобустан аумағында орналасқан. Оның 5–6 сөнген сопқы конусы бар. Сопқылық материал таралған аумақтың ауданы 686 гектарды құрайды.

## Тарихы
Турағай жанартауының күшті атқылауы 1947 жылы болған. 1813 жылдан бері барлығы 11 атқылау тіркелген, олардың соңғысы 2018 жылы орын алған.

## Дереккөздер

Санат:Әзербайжан лайлы жанартаулары
Санат:Биіктігі 1000 метрге дейінгі шыңдар
Гази Михал бек мешіті

**Гази Михал бек мешіті** () — Осман сұлтаны Мұрат II тұсында Едирнеде (Түркия) салынған мешіт.

## Тарихы
Гази Михал мешіті — Едирнедегі сақталған көне мешіттердің бірі. Оның маңдайшасында жазылған арабша мәліметке қарағанда, мешіт 1422 жылы Мұрат ІІ тұсында салынған. Жазбада Михал руынан Әзиз бейдің есімі де айтылады. Бұл отбасы тек Едирнеде ғана емес, Балқанның көптеген жерлерінде қайырымдылық шараларымен танымал болды.
1907 жылы Едирне қаласының көрікті жерлеріне талдау жасаған К.Гурлитт айтылу қателігінен мешіт атын қате жазып кеткен. Ұзақ уақыт бойы құрылысшының аты да, мешіт атауы да дұрыс жазылмағандықтан бұл құрылысқа қатысты шетелдік ақпарат көздерінде түсінбеушілік орын алған.

Өкінішке орай, мешіт 1752 жылғы жер сілкінісінен қатты зардап шекті. Осы табиғи апаттан кейін оның мұнара бөлігі қатты зақымдалды. Қираған мұнара барокко стилінде қалпына келтірілді. Өз тарихында көптеген апаттарға тап болған Гази Михал мешіті 1891 жылы ерекше күрделі жөндеуден өтті.

1953 жылы болған жер сілкінісінің салдарынан ғимарат қайтадан бүлініп, ішінара қирағанымен, бұл жолы жөндеу жұмыстарын ешкім қолға алған жоқ. Ұзақ уақыт қараусыз қалған мешітті қалпына келтіру жұмыстары 40 жылдан кейін жүргізілді.

## Сипаттама
Мешіт ойылған тастар мен кірпіштен салынған. Оның сыртқы қабырғаларында көзге көрінетін әшекейлер жоқ, бірақ ашық сұр түсті тастар мен қызыл кірпіштердің кезектесіп қабаттары жағымды сәндік әсер береді. Кіреберіс үстіндегі күмбездің ішкі жағында көк және сары бояумен боялған ою-өрнектің әлсіз іздері бар. Ағаш есіктер сүйір доғамен қапталған мәрмәр жақтауға орнатылған. Есіктердің үстінде араб қарпімен жазылған жазу бар.

Архитектуралық тұрғыдан алғанда ғимарат аксиали-эйван мешітінің иллюстрациясы болып табылады. Бұл үш қабырғалы, бір жағы аулаға ашылатын төртбұрышты бөлме. Эйван әдетте қасиетті ғимаратқа монументалды кіреберіс ретінде қызмет етеді.

Гази Михал мешітінің алдында бес аралықты кіреберіс бар. Оның орталық және одан жоғары аралығы үлкен сопақша күмбезбен жабылған, ал қалған аралықтарында жалпақ айқас күмбездері бар. Негізгі намазхана төртбұрышты түрде жасалған. Ол бекітілген үлкен жарты шеңберлі күмбезбен жабылған.

Бір кездері дәуріштердің жатын орны болған екі бүйірлік бөлме кішірек қырлы күмбезбен жабылған. Бастапқыда бұл бөлмелерге орталық залдан кіруге болатын болса, енді оларға тек сырттан кіруге болады. Мешіттің шығыс жағында орналасқан бір балконы бар жалғыз мұнарасы бар.

## Галерея

Edirne Feb 2020 12 26 45 682000.jpeg
Edirne Gazi Mihal Bridge.JPG
Edirne Ghazi Mihal Bey mosque in 2006 1098.jpg
Edirne Ghazi Mihal Bey mosque in 2017 156.jpg
Edirne Ghazi Mihal Bey mosque in 2017 3432.jpg
Gazi Mihal Bey Camii Haziresi.jpg


## Дереккөздер

Санат:Түркия мешіттері
Санат:Едирне мешіттері
Язы-дюзю

**Язы-дюзю** () — Әзербайжанның Губадлы ауданындағы жазық, ол Баргюшад және Акере өзендерінің аралығында орналасқан. Бұл өңірде мал шаруашылығы дамыған, сондай-ақ бидай, темекі және жүзім өсіріледі.

## Топонимикасы
Атау жер бедерінің пішінін сипаттайды және «жазы, кең жазық» деген мағына беретін көне түркі сөзі «язы» мен осыған мағыналас әзербайжанша «дюз» сөзінен құралған. «Язы» компоненті Әзербайжан аумағындағы топонимдерде кең таралған және ол Ағъазы, Қараязы, Агджаязы сияқты атауларда кездеседі.

## Географиясы
Язы-дюзю — Қарабах таулы қыратының оңтүстік шеті. Оның ұзындығы шамамен 30–35 км. Аумағы үшбұрыш пішінді. Жазық жоғарғы плиоцен дәуіріндегі жанартаулық-пролювиалды шөгінділерден құралған. Ландшафты ксерофитті таулы бұталар мен құрғақ далалардан тұрады, бұл жерде қоңыр таулы-ормандық топырақтар кең таралған.

### Климаты
Бұл өңірдің климаты қоңыржай жылы, қысы құрғақ болады.

## Дереккөздер

Санат:Жазықтар
Санат:Әзербайжан жазықтары
Гәнжә дәлізі

**Гәнжа дәлізі** (сондай-ақ **Гәнжа саңылауы**, **Гәнжа өткелі**; ) — Әзербайжан мен Грузияның арасындағы тар шекаралық кеңістік, ол арқылы Иран мен Ресейді айналып өтіп, Еуропа мен Азия арасындағы транзит жүзеге асады. Атауы Әзербайжанның екінші ірі қаласы — Гәнжәға жақын орналасуына байланысты қойылған. Өткелдің батыс бағыты арқылы Түркияға, Қара теңіз маңына және Еуропаға жол ашылса, шығыс бағытында Орталық Азияға, әрі қарай Қытайға өтетін бағыт жалғасады.

thumb|Аймақ картасындағы Әзербайжан (жасыл) және Грузия (қызғылт сары)

Гәнжа дәлізі арқылы автомобиль және теміржол қатынасы өтеді, сондай-ақ Батыс Еуропа мен Каспий маңы өңірін байланыстыратын оптикалық-талшықты кабель тартылған. Бұдан бөлек, өткел аумағы арқылы маңызды мұнай-газ құбырлары өтеді. Бұл инфрақұрылым теңізге тікелей шығатын жолы жоқ, бірақ көмірсутек ресурстарына бай Әзербайжанның әлемдік нарыққа шығуын қамтамасыз етеді. Аталған аймақ арқылы өтетін негізгі құбырлар қатарына Баку — Тбилиси — Жейхан, Баку — Супса және Оңтүстік газ дәлізі жатады.

Америкалық «The Diplomat» басылымының хабарлауынша, Украинадағы соғыс басталғаннан кейін Гәнжа өткелі арқылы өтетін маршрут, ол Ауғанстандағы соғыс кезінде АҚШ-тың Каспий теңізі арқылы Орталық Азияға жүк жеткізу үшін пайдаланылған, қазіргі кезде Батыс елдері тарапынан Қазақстан мұнайын Ресей аумағын айналып өтіп экспорттау үшін балама бағыт ретінде ұсынылуда.

## Дереккөздер

Санат:Геосаяси дәліздер
Санат:Әзербайжан шекарасы
Санат:Грузия шекарасы
Достлуг (мұнай-газ кен орны)

**Достлуг** (, ) — Әзербайжан мен Түрікменстан арасындағы теңіз шекарасында орналасқан, 1986 жылы ашылған шельфтік мұнай-газ конденсаты кен орны.

2021 жылғы 21 қаңтарда көмірсутек ресурстарын бірлесіп барлау, игеру және пайдалану жөніндегі өзара түсіністік туралы Меморандумға қол қойылғанға дейін, бұл кен орнын Әзербайжан «Кяпаз», ал Түрікменстан «Сердар» деп атаған. Ұзақ уақыт бойы кен орны Әзербайжан мен Түрікменстан арасындағы даудың нысаны болды. Әзербайжан мемлекеттік мұнай компаниясының (ГНКАР) пікірінше, Кяпаз кен орны Каспийдің әзербайжандық секторында орналасқан және Әзербайжанға тиесілі. Ал Ашғабат бұл кен орнын Түрікменстанға тиесілі деп мәлімдеген.

2021 жылғы 25 ақпанда кен орнын барлау, игеру және пайдалануға қатысты үкіметаралық келісімді әзірлеу мақсатында бірлескен жұмыс тобы құрылды.

## Қоры
Болжам бойынша, бұл кен орнында шамамен 60 миллион тонна мұнай және 100 миллиард текше метр табиғи газ бар. Кейбір өзге дереккөздер мұнай қоры 200 миллион тоннаға дейін жетуі мүмкін екенін айтады.

## Дереккөздер

Санат:Түрікменстан кен орындары
Санат:Әзербайжан кен орындары
Буньян уль-Марсус операциясы

**«Буньян уль-Марсус» операциясы** — Үндістан мен Пәкістан арасындағы шиеленістің ушығуы аясында 2025 жылғы 10 мамырда Пәкістан тарапы бастаған ауқымды әскери операция. Бұл операция Үндістан жүзеге асырған «Синдур» операциясынан кейін басталды.

## Барысы
2025 жылғы 10 мамырда Пәкістан қарулы күштері Үндістанның бірнеше әскери базасына, соның ішінде елдің солтүстігіндегі зымыран қоймаларына соққы жасады. Бұған дейін Үндістан Исламабад маңындағы әуе базаларды қоса алғанда, Пәкістанның үш әуе базасына зымыран соққысын жасаған, алайда Пәкістанның әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйесі бұл зымырандардың бірқатарын тосып қалғаны хабарланды.

## Дереккөздер

Санат:2025 жылғы қақтығыстар
Алсанджак теміржол вокзалы

**Алсанджак теміржол вокзалы** () — Измирдегі екі негізгі теміржол терминалының бірі және 1858 жылы салынған Кемерден кейінгі Түркиядағы екінші ескі теміржол вокзалы.

## Тарихы
нобай|оңға|200px|Измирдегі Алсанджак теміржол вокзалы, Түркия     
Измир көптеген ғасырлар бойы ауылшаруашылық өнімдерін экспорттау жолдары өткен маңызды сауда қаласы болды. Егістіктерден портқа жүк жеткізу үшін керуендер көп күнді қажет етті. 1856 жылы 22 қыркүйекте Осман империясы Айдыннан Измирге темір жол салу үшін ағылшын компаниясына концессия берді. Бұл күні Османлы теміржол компаниясы (ORC) құрылды.

1857 жылы губернатор Мұстафа Паша тұсында құрылған Измир-Айдын темір жолының басында орналасқан Алсанджак теміржол вокзалы 1858 жылы пайдалануға берілді. Теміржол желісі 1866 жылдан бері кеңінен қолданыста болды. 2006 жылдың мамыр айында станса жобаны жүзеге асыру үшін жабылып, жоба аяқталғаннан кейін 19 мамырда қайта жұмысын бастады.

1935 жылы 1 маусымда TCDD ORC сатып алғаннан кейін станция TCDD бақылауына өтті. Осы кезеңде станцияның атауы Алсанджак болып өзгертілді.

## Сипаттама
нобай|оңға|200px|Ішкі көрінісі  
Алсанджак теміржол вокзалының құрылысы барокко және рококо стильдері классикалық Осман стилімен бірге қолданылған кейінгі Осман сәулетінің ерекшеліктерін көрсетеді. Интерьерде жеткілікті биік төбелер бар, ал терезе саңылаулары витраждармен безендірілген. Терезелердегі витраждардың арқасында интерьерге түрлі-түсті жарық алуға мүмкіндік бар.
   
Тағы бір ерекшелігі, вокзалдың темір жолдар орналасқан бөлігі рамалық жүйемен бекітілген және өте биік. Бөшке тәрізді доғасы саңылаулардың шекарасын белгілеу үшін ішкі және сыртқы кеңістікті бөлу үшін пайдаланылды. Есік-терезе детальдары әсем безендірілген.

Алсанджак стансасының оңтүстік жағындағы ғимаратқа бекітілген мұнараның қасбетіндегі тауашада орналасқан сағат 1890 жылы ғимаратқа қосылды және сонымен бірге Измирдегі алғашқы сағат мұнарасы болып табылады.

Келушілердің назарын аударатын бөлігі — кіре берістен кейінгі билет кассасы және оның артынан орналасқан үлкен күту залы. Күту залында жартылай ашық кіреберіс бар және келушілерге бақылау мүмкіндігін ұсынады. Көптеген Осман детальдарын билеттер бөлімінде және кіре берістегі жабық күту аймағында көруге болады. Барлық дерлік секциялар биік төбелерге ие және бір-бірімен кең есіктер арқылы біріктірілген.Вокзалдың үнемі терезелермен жарықтандырылуы келушілерге жайлылық сезімін тудырады.

## Галерея

Alsancak train station izmir.jpg|Вокзалдың XX ғ. көрінісі
6th of September Express at Alsancak.JPG|Алсанджак стансасындағы пойыз
Alsancak Garı.jpg|Вокзал ғимаратының көрінісі
Alsancak Garı 2748 (4365848288).jpg|Станса алдындағы паровоз


## Дереккөздер

Санат:Түркия темір жол вокзалдары
Анкара теміржол вокзалы

**Анкара теміржол вокзалы**  (, аббревиатура **ATG**) — Түркияның Анкара қаласындағы негізгі теміржол вокзалы және қала шегіндегі ірі көлік торабы.

## Тарихы
нобай|оңға|200px|Жаңа Анкара теміржол вокзалы, 2017 ж     
Түркияның тәуелсіздік соғысы аяқталғаннан кейін Стамбул мен Анкара арасындағы жолаушылар теміржол қатынасы қайта жанданды. 1927 жылы 1 маусымда CFOA-ны түрік мемлекеттік теміржолдары (TCDD) сатып алды және Анкара станциясы TCDD бақылауына өтті.

Қазіргі ар-деко стильіндегі ғимаратты 1937 жылы түрік сәулетшісі Шекип Акалин салған. 1993 жылы Стамбул-Анкара желісі толығымен электрлендірілді.

2004 жылы Анкара-Стамбул жүрдек теміржол желісін салу бойынша жұмыстар басталды, бұл кезде Түркия теміржолдарын күрделі модернизациялау аясында Анкарада жаңа теміржол вокзалын салу және 2005 жылдың тамызында Түрік темір жолдары Түркияның Көлік және коммуникация министрлігімен серіктестікте жаңа жоғары жылдамдықты теміржол желісін салуды жоспарлады.

2013 жылдың 9 желтоқсанында Анкара темір жолының қала маңындағы ескі платформаларын бөлшектеу басталды, ал үш жылдан кейін, 2016 жылдың мамырында жұмыс аяқталды. Ғимарат пен теміржол вокзалы 2016 жылдың 29 қазанында ресми түрде ашылды.

## Сипаттама
нобай|оңға|200px|Темір жол платформасы     
Вокзал аумағы 194 460 м² (темір жолдарды қоса алғанда), құрылыс алаңы 175 000 м². Ғимарат 8 қабаттан тұрады және 50 000 адамға дейін сыяды. Бір уақытта 12 жүрдек пойыз түйісетін 3 платформадан және 6 теміржол желісі бар. Жалпы сыйымдылығы 1 910 көлік құралы бар автотұрақ, кафе, мейрамхана, жалға алынған 12 бизнес-кеңсе, 217 коммерциялық алаңдар, конференц-залдар жұмыс жасайды. Сонымен қатар намазхана, алғашқы медициналық көмек көрсету және қауіпсіздік бөлімдері, қонақ үй бар.

Мүгедектерге арналған екі лифт, пандустар, дәретханалар және теміржол вокзалын пайдаланатын мүгедек жолаушылар үшін жол жүру пункті бар, станция қарттар мен мүгедектерді арбамен қамтамасыз ете алады.

Вокзалда жиырма жеті билет кассасы болса, оның бірі мүгедектерге арналған. Вокзалдың жоғарғы қабатында орналасқан 134 бөлмесі бар 5 жұлдызды қонақ үй Анкарада демалатын жолаушыларға қызмет көрсетеді.

## Галерея

ATG Main Entrance.jpg
ATG Inside.jpg
Ankara station platforms 3.jpg
YHT train at Ankara railway station.jpg
Ankara asv2021-10 img18 Railway station.jpg


## Дереккөздер

Санат:Түркия темір жол вокзалдары