open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Электрокардиография

Электрокардиогра́фия — бұл жүрек жұмысы кезінде туындайтын электр өрістерін зерттеу және тіркеу әдісі. Электрокардиография кардиологияда қолданылатын электрофизиологиялық аспаптық диагностика әдісі болып табылады.

Электрокардиографияның нәтижесінде *электрокардиограмма* алынады. Электрокардиограмма (ЭКГ) — жүрек жұмысы нәтижесінде туындайтын және дененің бетінде жүргізілетін потенциалдар айырмасының графикалық көрінісі.

## Аспап
Электрокардиограф (грек. *kardia* - жүрек, *grapho* - жазамын) - адамның немесе жануарлардың жүрек қызметінде болатын электр құбылыстарын жазып алатын аспап.

## Қалыпты ЭКГ
thumb|right|200px|ЭКГ-дағы тізшелер.
ЭКГ-да негізінен 5 тізшені ажыратуға болады: P, Q, R, S, T. Кейде U толқынын да байқауға болады. P тізшесі жүрекшелер миокардының қозу үрдісін көрсетсе, QRS кешені — қарыншалар систоласын, ST сегменті және T тізшесі қарыншалар миокардының реполяризация үрдісін көрсетеді. U тізшесінің түзілу табиғаты жайлы зерттеушілердің көрқарастары ажырайды. Бірқатары осы тізшенің түзілуі папиллярлы бұлшық еттердің немесе Пуркинье талшықтарының реполяризациясымен сипатталады деп есептесе, басқалары – диастола кезінде миокард жасушаларына калий иондарының кіруіменен байланысты деп есептейді.

Реполяризация үрдісі (Repolarization) — жасуша мембранасынан әрекет потенциалы өткеннен кейінгі осы мембрананың тыныштығының бастапқы потенциалы қалпына келу фазасы.

## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Өлшемді функция

**Өлшемді функция** - Лебег мағынасында өлшемді Е жиынында анықталған және кез келген а саны үшін f(x)0 санынан кіші болатын [x1, x2] кесіндісінің ішжынында өзгертіп, осы функцияны үзіліссіз функцияға айналдыруға болады. Бұл қасиет өлшемді функция С - қасиеті деп аталады (Н.Н. Лузин, 1913).

## Дереккөздер


Санат:Математика
Электркимограф

(грек *kima * — толқын) — рентген аппаратурасымен қоса қолданғанда жүректің соғуын зерттеуге және ірі тамыр диаметрінің өзгеруін анықтауға мүмкіндік беретін фотоэлектрлік аспап. Оның деректерінің өздігінен жазып отыратын аспабы болады.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Өлшемдік кеңістік

**Өлшемдік кеңістік** (Х,А) - А сақинасы немесе σ-сақинасы (дербес жағдайда, алгебрасы немесе σ -алгебрасы) анықталған X жиыны.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Электрометр

**Электрометр** - Тұрақты және айнымалы токтың өте аз мөлшердегі кернеуін, күшін, сыйымдылығын және қуатын өлшеуге арналған аса сезгіш аспап.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Электронды Вольтметр

(ор. электронный вольтметр) – электр кернеуді өлшеуге арналған электрондық аспап. Э.в. электрондық жиынтықтан (түзеткіштен, күшейткіштен) және түрақты токты өлшсу механизмнен тұрады. Э.в. әсерлейтін және орта кернеуді өлшейтін түрі, сонымен Э.в. өлшенетін синусоналды кернеудің амплитудасына немесе қисығының ауытқу түрінің ең биік моні сәйкес келетін кернеудің амплитудалық мәнін өлшейтін түрі болады. Э.в. импульсті түрі де болады. Онымен аз уақыттағы (0,1 ... 300 мс) амплитуданы өлшеуге болады. Өлшеу шегін кеңейту кернеу бөліктерін қолдану арқылы жүргізіледі. Э.в. негізгі артықшылықтары: іс жүзінде өзі қуат пайдаланбайды және жиіліктерінің аумағы кең.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Изометриялық бейнелеу

**Изометриялық бейнелеу** - А метрикалық кеңістігін В метрикалық кеңістігіне нүктелері арасындағы қашықтықты сақтап бейнелетін f бейнелеуі. Демек, егер х,у\inА және f(x), f(y)\inB болса, онда pАx,y)=pВ(f(x),f(y)).

## Дереккөздер


Санат:Математика
Интегралдық қисық

**Интегралдық қисық** - дифференциалдық теңдеулердің немесе дифференциалдық теңдеулер жүйесінің шешімін бейнелейтін қисық.
Алғашқы функциялар тұрақтыға дейін анықталғандықтар әр тұрақтыға сәйкес график сызылып — интегралдық қисық деп аталады.
right|thumb|300px|<math>\scriptstyle{y'=x^2-x-1}</math> үшін интегралдық қисықтар.
## Дереккөздер


Санат:Дифференциалдық теңдеулер
Электрсыйымдылық

**Электрсыйымдылық** (*[[Орыс тілі|ор.]]* электрическая емкость) — өткізгіштің немесе өткізгіштер жүйесінің электрлік сипаттамасы. Оның өлшемінің бірлігі. (Ф. - фарада).
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Электртүйіспелі түрлендіргіш аспаптар

(ор. электронные преобразующие приборы) — тетіктерді активті түрде бақылауға арналған аспаптар. Э.т.а. бақылайтын шаманың өзгерісі жүйенің орындау элементтерін басқаратын тізбектердің электрліктүйіспелері тұйықтауға әкеледі. Түйіспе күмістен, алтыннан, платинадан және т.б. металлдардан жасалынады. Э.т.а өлшеу аумағы 0,1 ... 1 мм; еркін жүрісі 1,4 ... 3 мм; өлшеу күші 7 Н; бөлу бағасы 1 ... 2 мкм. Э.т.а. кемшіліктеріне түйіспелі жұптардың сенімділігінің аздығы, сезгіштіктің төмендігі, бұйыру сандарының, өлшем шектерінің, релелік шығу сигналының аздығы жатады.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Электронды сәулелі осциллограф

(ор. электронно-лучевой осиллограф) — осциллографтық түтіктің экранында электрлік процестерді: периодты үздіксіз және жиілігі 1 ГГц дейінгі және оданда көп импульсті, сонымен қатар ұзақтылығы 0,1 ... 1 не бірнеше минутқа дейін периодты  емес процестерді және кернеудің немесе тоқтың кенет көтерілуін жазуға (фотосуретке түсіруге) арналған аспап. Зерттелетін процесс о.э. экранында сызықтар немесе пішіндер (осциллограмма) түрінде екі шаманың функционалды байланысы күйінде көрсетіледі. Кеңінен таралған байланыс U = f (t), яғни электрлік кернеудің уақытқа байланысты өзгеруі. Уақыт бойымен созылған процестерді байқау үшін о.э. экранының горизонталь ауытқу пластинкаларына автономды генератордан созатын кернеу келтіріледі. Созу ұзақтығы төменгі жиілікте 100 мкс ... 10 с қалған жиілікте 0,3 мкс ... бірнеше мс. Өлшенетін сигнал вертикаль ауытқудың күшсйткішіне (кең жолақты видеокүшейткіш) жіберіледі. Оның өткізу жолағы 0 ... 1 мГц (төменгі жиілік) 5 ... 10 мГц және одан да жоғары (жоғары жиілік, импульсті, сторобоскопты және және т.б. күшейту коэффиценті 2000-ға дейін. О.э. бір сәулелі және көпсәулелі етіп шығарады.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Интегралдаушы көбейткіш

**Интегралдаушы көбейткіш** - P(x,y)dx + Q(x,y)dy = 0 дифферециалдық теңдеуінің сол жағын қандай да болмасын бір и(х,у) функциясының толық дифференциалына	айналдыратын μ(x,y) көбейткіші. Демек,	μ(x,y)P(x,y)dx+μ(x,y)Q(x,y)dy=du(x,y) теңдеуін	қанағаттандыратын u(х,у) функциясы 
табылады. Әлбетте, интегралдаушы көбейткіш р(х,у) функция ∂( μ,P)/ ∂y-∂(μ,Q)/∂x=0 дербес туындылы теңдеуін қанағаттандырады.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Эманометр (Өлшеу техникасы)

(лат. *emano* - тараламын және грек. *metre’o* - өлшеймін) радон изотопын анықтауға арналған аспап. Жер қыртысындағы ауа ішіндегі радон концентрациясын өлшеуге арналған, сонымен қатар ұнтақ сынаманың активтілігін өлшеуге арналған геофизикалық аспап.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Интегралды – дифферециалды теңдеу

**Интегралды – дифферециалды теңдеу** - белгіссіз функция интегралдың да, туындының да астында болатын теңдеу.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Эрг (өлшем бірлігі)

Эрг (грек. *e'rgon* — жұмыс) — жұмыстың, энергияның, жылу мөлшерінің СГС бірліктер жүйесіндегі бірлігі. Белгіленуі — эрг. 1 эрг = 10-7 Дж.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Өлшем бірліктері
Эрстед (Өлшеу техникасы)

(дат физигі Oersted 1777 ... 1851 құрметіне қойылған) – СГС бірліктер жүйесіндегі магниттік өріс кернеулігінің бірлігі. Белгілеуі - Э. 1Э = 103/4ті А/м = 79, 5775 А/м.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Интервал

**Интервал** (немесе аралық) - сандар өсіндегі интервал деп кез келген екі нүктесімен бірге олардың арасындағы барлық нүктелері де кіретін нүктелер жиыны. Мысалы a0|0 нүктесінің δ -маңайы делінеді.
## Интервал түрлері
:  \begin{align}
(a,b) = \mathopen{]}a,b\mathclose{[} &= \{x\in\R\,|\,a
## Дереккөздер


Санат:Математикалық талдау
Эталон (өлшеу техникасы)

**Эталон** (фр. *е'talon* - үлгі) — бірліктер эталоны — метрологияда бірлікті қайта жаңғырту үшін және сақтауға арналған өлшеу құралы (өлшеу құралдарының кешені). Эталон оның өлшемін тексеру схемасы бойынша төмен тұрған өлшеу құралдарына беру үшін қолданылады. Эталон алғашқы, қайтармалы, арнайы, мемлекеттік, эталон-куәгер, салыстырмалы, жұмыстық эталон және эталон-көшірме болып бөлінеді.
 
## Дереккөздер

Санат:Өлшеу техникасы
Этвеш

(венгер физигі *Eotvos* (1848-1919) құрметіне қойылған) - гравитациялық өріс градиентінің жүйеден тыс бірлігі 1 этвеш = 10 9 с 2.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Парагенезис әдістері

1.Ең алдымен минералогиялық-микроскоптық әдістен бір мысал келтірейік. Табиғи жағдайларда минералдар ассоциациясы бірнеше парагендік минералдар тобынан тұратынын білеміз. Кейбір жағдайларда бір минералдың өзі дүркін-дүркін пайда болуы, яғни бірнеше генерациялық болуы мүмкін. Бірінші генерацияда пайда болған минералдарды екінші генерация минералдарынан айырудың бірнеше белгілері бар. Солардың басты-бастысын қарастырайық.

*Бір минералдың ішіндегі жарығына екінші минерал кіріп толтыратын болса, жарылған минерал бірінші генерация минералы, ал оның жарығына кіргені екінші генерация минералы болады.

*Алғашқы генерация минералдары көбінесе толық формалы кристалл (*идиоморф*) түрінде, ал онан кейінгі генерация минералдары алғашқының араларын толтырған формада болады.

*Химиялық алмасу реакциясы жүргенде алғашқы генерация минералдарынан қалған қалдықтар екінші генерация минералдары арасынан табылады.

Минералдар арасындағы осы сияқты қатыстарды көбінесе микроскоп арқылы айырады. Микроскоптық әдіс дегеніміз осы.

2. Екінші әдіс—физикалық , химия теориялары мен геометриялық сызықтардың қасиеттеріне сүйенген әдіс. Оны *парагендік диаграммалар* әдісі деуге болады. Бұл әдіс минералогиялық фазалар ережесіне негізделген.

## Дереккөздер


Санат:Химия
Санат:Кристаллография
Түйістілік

**Түйістілік** - геометрияда «... жатыр» немесе «...арқылы өтеді» деген ұғымды білдіретін термин, мысалы, «нүкте түзуде жатыр» немесе «түзу нүкте арқылы өтеді» деген бір мағыналы сөйлемдерді «түзу мен нүкте түйісті» деп бір сөйлеммен айтуға болады. Түйістілік \in , немесе С таңбаларымен белгіленеді. Егер А нүктесі мен а түзуі түйісті болса A \in а деп жазылады.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Белгісіздерді шығару

**Белгісіздерді шығару** - бірнеше айнымалылары бар теңдеулер жүйесінен айнымалылар саны кем теңдеулер жүйесіне кешу.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Юнг модулі

**Юнг модулі** немесе **серпімділік модулі** - Материалдағы механикалық кернеудің зат тегіне және сыртқы шарттарға тәуелділігін сипаттайтын шама. Басқаша айтқанда заттың серпімді деформация кезіндегі созылу не сығылуға қарсылық білдіру қасиетін сипаттайтын шама. XIX ғасыр ағылшын физигі Томас Юнг құрметімен аталған. Механиканың динамикалық есептерінде Юнг модулі жалпы мағынасында пайдаланылады — орта мен процесс функционалы ретінде. Халықаралық бірліктер жүйесінде (СИ) ньютон метр квадратқа немесе паскальмен өлшенеді.

Юнг модулі келесідегідей есептеледі:

:   E = \frac{F/S}{x/l} = \frac{F l} {S x}, 

мұндағы:
* *E* — серпімділік модулі,
* *F* — күш,
* *S* — күш әсер ететін бет ауданы,
* *l* — деформацияланатын білік ұзындығы,
* *x* — серпімді деформация кезіндегі білік ұзындығы өзгерісі модулі (өлшем бірлігі ұзындық *l* сияқты).

Юнг модулі арқылы бойлық толқын таралу жылдамдығы жіңішке білікте былай есептеледі:
: c = \sqrt\frac{E}\rho,
мұндағы *<math>\rho </math>* — зат тығыздығы.
## Кейбір материалдар үшін Юнг модулі мәні

 
## Дереккөздер



Санат:Қатты денелер физикасы
Ақырсыз аздар қисабы

**Ақырсыз аздар қисабы** - дифференциалдық қисаптау мен интегралдық қисаптау енетін математиканың бөлімі. Бұл атау ақырсыз аздар қисабы негізгі ұғымдары - туынды мен интеграл - ақырсыз аз шамалар арқылы қалыптасуымен байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Кантор жиыны

**Кантор жиыны** - сандар өсінде, бір де бір кесінді еңбейтін қарапайым кемел жиын. Кантор жиыны [0;1] кесіндісінің үштік сандау жүйесінде 1 цифрінсіз жазылатын нүктелерінен тұрады. Кантор жиыны өлшемі нөлге тең. Кемел жиын ретінде, кантор жиыны континуум қуатты.

## Дереккөздер


Санат:Жиындар теориясы
Санат:Топологиялық кеңістіктер
Жанасу

**Жанасу** - екі қисыққа немесе қисық пен бетке қандай да болмасын бір нүктеде ортақ жанама түзудің бар болу қасиеті немесе екі бетке қандай да болмасын бір нүктеде ортақ жанама жазықтықтың бар болу қасиеті.
Екі геометриялық фигуралардың жанасатын ортақ нүктені ***жанасу нүктесі*** деп атайды.

## Байлынысты ұғымдар

* Екі \gamma_1 = \{ \mathbf{r}_1(s) | s\in \mathbb{R}_+ \} және \gamma_2 = \{ \mathbf{r}_2(s) | s\in \mathbb{R}_+ \} қисықтарына натуралдық параметризация берілсін. Егер S нүктесі екеуіне де тиесілі болса және олардың алғашқы m туындылары \mathbf{r}^{(m)}_{1,2}(s) сол S нүктесінде бірдей болса, онда қисықтардың S нүктесінде *<math>m</math> дәрежелі жанасу* нүктесі деп атайды. Басқаша айтқында \mathbf{r}_1(s) және \mathbf{r}_2(s) o(s<sup>m</sup>) болып табылады.
* math>\gamma қисығының p нүктесіндегі *[[жанама]]сы* \gamma-мен p нүктесінде бірінші дәрежелі жанасатын түзу.
* ''Қисықтық радиусы'' деп сол нүктеде екінші дәрежелі жанасу нүктесі бар шеңбер радиусын айтады.

## Дереккөздер


Санат:Дифференциалдық геометрия
Әбдірахман Игіліков

**Әбдірахман Игіліков** (1936 ж. т.), математик, физика-математик ғылымдарының кандидаты (1969). Жаңаарқаның түлегі. Қарағанды мемлекеттік университетін бітірген (1960). 1969 жылдан Қарағанды педагогика институтында, содан кейін Қарағанды кооперативтік институтында, ҚарМУ-де оқытушы, аға оқытушы, доцент, профессор, кафедра меңгерушісі, факультет деканы, проректоры. 60 шақты ғылыми және ғылыми-педагогикалық еңбектің авторы, 7 оқулық пен оқу құралы авторларының бірі.

## Дереккөздер


Санат:Қарағанды облысында туғандар
Санат:1936 жылы туғандар
Санат:Қазақстан математиктері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Амалака

**Амалака** - шикхарасы бар солтүстік үнділік храмның қабыстырылған, қырлы да жалпақ барабан формалы (су лилиясының ұрығын бейнелейтін) соңғы бөлігінің аты.

## Дереккөздер



Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Амарушатака

**Амарушатака** — VII ғасырдағы үнділік эротикалық поэзияның антологиясы.

## Дереккөздер



Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Сапалы әдістер

**Сапалы әдістер** - берілген есептің шешімдерін анықтамай олардың қасиеттері туралы дерек беретін әдістер. Мысалы, сапалы әдістерге мыналар жатуы мүмкін: 
*1) дифференциалды теңдеу шешімдерінің орнықтылығын, тербелісін және қандай типті ерекше нүктелердің кездесетінін анықтау; 
*2) f(x)=0 теңдеуі түбірлерінің орналасу заңдылығын, нақты немесе нақты сан болмайтындығын, қай жарты жазықтықта жататындығын анықтау.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Амитабха

**Амитабха**  - *«Шектен тыс жарқыраушы»*, махаянистік буддизмнің бодхисаттвасы

## Дереккөздер



Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Изенді (ауыл)

**Изенді** — Қарағанды облысы Нұра ауданындағы ауыл, Кенжарық ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Құланөтпес өзенінің он жақ жағалауында, Қарағанды қаласының батысынан – 220 км, аудан орталығы – Нұра кентінің оңтүстік-батысынан 89 км жерде ораласқан.

## Тарихы
Іргесі 1954 жылы қаланған. 1944 жылы округ аумағында «Нұра» кеңшары салынды. 1961 жылдан “Нұра” асыл тұқымды қой өсіретін кеңшардың орталығы болып келді. Оның негізінде 1997 жылдан бірнеше шаруа қожалықтары және “Изенді” акционерлік қоғамы ұйымдасқан. Жерінің жалпы ауданы 122,8 мың га. Шаруашылықтың мамандандырылған негізгі бағыттары - асыл тұқымды қой өсіру болды. 18 шаруа қожалығы құрылған (2006).

## Халқы

 
## Инфрақұрылымы
Елді мекендерде (Изенді, Кенжарық, Топаркөл ауылдары) мектеп, мәдениет үйі, фельдшерлік пункт, кітапхана басқа да мәдени орталықтар бар. Басқа елді мекендермен автомобиль жолдары арқылы байланысады.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы елді мекендері
Ангкор

[thumb|200 px|[Ангкор-Тхом бекінісіндегі Байон шіркеуі.]]
[thumb|200 px|left|[Ангкор-Ват]]
**Ангкор** (кхмер. អង្គរ , **Яшодхарапура** деген атпен де белгілі (кхмер. យសោធរបុរៈ; )) - (Сиемреап штаты, Камбоджа), Камбуджадеш империясының (IX — XIII ғасырлары) астанасы Яшодхарапураның осы заманғы аты. Кхмер билеушілері IX ғасырда мұнда өздерінің астанасын орнатты, қазір оның қалдықтары каналдар және бассейндермен қоршалған бірқатар сакральдық құрылыстар (храмтаулар) мен сарай үйлерін құрайды. Астананың ерекше әйгілі бөлегі — Ангкор Том (ХІІ ғасырда салынған). Мұның орталық сакральдық құрылысы Авалокитешвараның бет пішіні бейнелері салынған 54 тас мұнарасы бар Байон болып табылады. Қала қабырғаларындағы қақпалар да бет-пішін бейнелері салынған мұнаралармен безендірілген.

## Дереккөздер



Санат:Камбоджа тарихы
Санат:Әлемдік мұра
Санат:Көне қалалар
Антарала

**Антарала** - («ішкі үй»)—ортағасырлық индуистік храмдардағы ғибадатхана (гарбхагриха) мен құдайға құлшылық етушілерге арналған зал (мандапа) аралығындағы үй.

## Дереккөздер



Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Анурадхапура

**Анурадхапура** - Цейлондағы сингал патшалығының ертедегі орталығы. Бірқатар құрылыстары біздің дәуірімізге дейінгі III ғасырға жатады. Сакральдық және сарай құрылыстары бар қала белгілі жоспар бойынша салынып, қабырғалармен қоршалған; қала қабырғаларынан сырт жерлерде әйгілі монастырь және басқа діни құрылыстар болған. Қаланың батысы мен оңтүстігінен үлкен су қоймалары (вэва немесе покуна) жалғасады.

## Дереккөздер



Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Сапалық теория

**Сапалық теория** - дифференциал теңдеулердің сапалық теория дифференциал теңдеулер шешімдерінің қасиеттерін шешімдерін анықтамай зерттейтін сала. Сапалық теория бөлімдері: сызықтық мәселелер, сызықтық емес мәселелер және шешімдердің параметрлерден тәуелділігі.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Соломон Ефимович Иоффе

**Соломон Ефимович Иоффе** (1914 - 1989), журналист, ҚазКСР еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1972) МЖПМ-ді бітірген. Қарағанды облыстық *«[[Индустриальная Караганда]]»* газетінің әдеби қызметкері, ұзақ жылдар өнеркәсіп-көлік бөлімінің менгерушісі болды. Орталық Қазақстанның өндірістік шежіресін жасауға, жас журналистер тәрбиелеуге кеп еңбек сіңірді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан саясаткерлері
Санат:Тұлғалар
Иса Достайұлы

**Иса Достайұлы** (1886 - 1950), ағартушы, діни оқымысты, халық емшісі. Ұлытаудың түлегі.

Арғы атасы ауқатты адам болған. Руы — Қарабала Шағыр.

Әуелі ауыл молдасынан ескіше оқып, Уфа мен Қазан қаларынан діни білім алған (1902 - 1912). Қазан төңкерісіне дейін Уфадағы Ғалия медресесінде оқыған 50 қазақтың бірі. 1912 - 1928 жылы Жезқазған және Ұлытау бойындағы ауылдық мектептерде балаларды Ахмет Байтұрсынұлы әліппесі бойынша оқытқан. Оның көріпкелдік, алдағы оқиғаларды болжайтын қасиеттері де болған. Ал емшілік қасиеті ел арасында кеңінен жайылған. Жылан, қарақұрт, шаян шаққан адамды не малды емдеп жазған. Жүйке ауруына ұшыраған адамдарды емдеген.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан саясаткерлері
Санат:1886 жылы туғандар
Санат:1950 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Қазақ емшілері
Санат:Ұлытау ауданында туғандар
Тұяқ Көпейұлы Исабек

**Тұяқ Көпейұлы Исабек** (1950 ж. т.), пайдалы қазбаларды жер астынан қазып алу саласындағы маман, техника ғылыми докторы (1998), профессор (2000), ҚР ЖҒА академигі (2005). 

Арғын тайпасы Қуандық руының Тоқа бөлімінен шыққан..

Қарағанды политехникалық институтын бітірген (1972). 1977 - 2003 жылдары ҚарМТУ аға инженері, кіші ғылыми қызметкері, аға ғылыми қызметкері, аспирант, ассистент, доцент, профессор 2001 жылы тау-кен факультеті деканының орынбасары, қысқартылған мерзімде оқытатын факультет деканы, 2004 жылдан тау-кен факультетінің деканы. 140-тан астам ғылыми енбектің, монографияның авторы.

## Шығармалары
***Нетрадиционная технология разработки угольных пластов короткими лавами без предварительного проведения*** (1993); ***Перспективы создания высокопроизводительных лав на шахтах Караганды*** (1998); ***Мировой опыт совершенствования технологии разработки угольных пластов*** (1999).

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан саясаткерлері
Санат:Тұлғалар
Кеплер теңдеуі

thumb|right|Нағыз аномалия — эксцентрлік аномалия, орта аномалия және Кеплер теңдеуі (жоғарғы оң бұрышта) шешуі, эксцентриситет — 0,6.
**Кеплер теңдеуі** — келесі түрдегі теңдеу
: ~E-\varepsilon\sin E = M
мұндағы E — эксцентрлік аномалия, \varepsilon — орбита эксцентриситеті, ал M — орта аномалия. Бұл теңдеуді аспан механикасының мәселелерімен байланысты 1619 жылы И. Кеплер қарастырған болатын.

## Кеплер теңдеуінің түрлері
Кеплер теңдеуі классикалық өрнегінде эллипстік орбиталар бойынша қозғалыстарды сипаттайды, яғни 0&nbsp;≤&nbsp;ε&nbsp;&nbsp;1) *гиперболалық Кеплер теңдеуіне* бағынады, ол түрі бойынша классикалық теңдеуіне ұқсас. Түзу сызық бойымен қозғалыс (ε&nbsp;=&nbsp;1) *радиалды Кеплер теңдеуімен* сипатталады. Ал параболалық орбиталыларға (ε&nbsp;=&nbsp;1) *Баркер теңдеуін* қолданады. Егер ε&nbsp;

Санат:Аспан механикасы
Апсаралар

**Апсаралар** - аспандағы Индра құдайдың  сарайы маңындағы биші әйелдер.

## Дереккөздер



Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Функция тербелесі

**Функция тербелесі** – Е жиынындағы функцияның тербелесі деп осы функцияның Е жиынындағы мәндерінің жоғарғы шені мен төменгі шенінің айырымын айтады.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Компакт

**Компакт** - компакт метрикалық кеңістік. Дербес жағдайда, n өлшемді евклид кеңістігінің шенеулі тұйық жиыны.

## Дереккөздер


Санат:Топология
Асана-гхара

**Асана-гхара** - Цейлондағы өз ілімін насихаттаушы Будда мүсінінің төңірегіне айнала салынған құрылыс.

## Дереккөздер



Санат:Буддизм
Санат:Оңтүстік Азия
Асирвадамудра

**Асирвадамудра**  - цейлондық өнердегі Будда бейнелерінің қамқорлық жасап, тілек білдіру белгісі. Мұндай қалыпта жұдырығы түюлі, шынтақтан бүгілген сол қолы кеудесіне көтерулі, ал шынтақ тұсынан көлденеңдей алға созылған оң қолының алақаны жоғары көтеріліп, көрушісіне қарай сілтеніп тұрады.

## Дереккөздер



Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Ләйла Итбаева

**Ләйла Итбаева** (1902 - 1990), кітапханашы, ҚазКСР еңбек сің. кітапханашысы (1961). Еңбек жолын клуб меңгерушісі, кітапханашы болудан бастаған. 1951 жылдан Орталық Қазақстандағы ірі техникапық кітапхана — *«[[Қарағандыкөмір]]»* ӨБ орталық ғылыми-техникапық кітапханасын басқарады. Оның жетекшілігімен кітапхана Қарағанды көмір бассейні шахталарында ғылыми-техникалық прогрессті дамытуға үлкен көмек көрсетті.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан саясаткерлері
Санат:Тұлғалар
Ба и ме

**Ба и ме** - кхмер тілінде «әке» және «шеше» деген сөзді білдіреді. Олардың алғашқысы Бакхенг, Бапхуон, Байон деген және басқа сөздердегі храмтаулардың атында жер мағынасын, ал екіншісі Ангкордағы Мебон сияқты құрылыстардағы киелі су деген мағынаны білдірсе керек.

## Дереккөздер



Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Конформды бейнелеу

**Конформды бейнелеу** немесе **Конформдық түрлендіру**- ( - ұқсастық) - D аймағындағы сыптығыр сызықтардың қиылысу нүктесіндегі бұрышты сан шамасымен бағытын сақтап G аймағына бейнелеу. Сz жазықтығындағы D аймағын Cw жазықтығындағы G аймағына w=f(z) аналитикалық функция арқылы бейнелеу конформды болады. Мысалы, негізгі элементар функциялар арқылы бейнеулер- конформды. Жазықтықтағы аймақты конформды бейнелеу - де ақырсыз аз фигуралар өздеріне ұқсас ақырсыз аз фигураға бейнеленеді. Конформды бейнелеу терминінің шығу тегі осымен байланысты.
thumb|Конформдық бейнелеу үлгісі. Бұнда пендикулярлық сақталатыны көрініп тұр.
[thumb|300px|[Дисторсия (ортасы мен оң жақта) бейконформдық бейнелеу үлгісі ретінде.]]

Конформдық түрлендіру – беттің бір облысындағы фигураны екінші облысына бейнелегенде бірінші фигураның ішкі нүктесінде қиылысатын кез келген екі қисық сызықты сондай бұрышпен қиылысатын екінші фигураның қисық сызығына айналдыратын түрлендіру. Конформдық түрлендірудің мысалдары ретінде ұқсастықты, бұрышты жарты жазықтыққа бейнелеуді, сфераны жазықтыққа стереографиялық проекциялауды, т.б. қарастыруға болады. 
Жер шары бетінің картасын жазықтыққа салғанда стереографиялық проекция пайдаланылады. Жазықтықтың кез келген облысын оның екінші бір облысына Конформдық түрлендіру мәселесі орындала бермейді. Егер Конформдық түрлендіру жазықтықтың бір облысын екіншісіне бейнелегенде бұрыштарды есептеу бағытын сақтаса, онда ол **бірінші текті Конформдық түрлендіру** болады. Ал егер бұрышты есептеу бағыты кері өзгерсе, онда Конформдық түрлендіру **екінші текті** болады. Конформдық түрлендіру теориясының бастамасын Л.Эйлер (1777) қалаған. Бұл теорияға К.Гаусс (1822), Б.Риман (1851) елеулі үлес қосқан. Н.Е. Жуковский мен С.А. Чаплыгиннің зерттеулері Конформдық түрлендіру теориясының дамуына зор әсер етті.

## Дереккөздер


Санат:Функциялар
Санат:Кешендік талдау
Бантеай

**Бантеай** - кхмер тілінде «қорған» деген сөз; Бантеай — Срей —«әйелдер қорғаны».

## Дереккөздер



Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Барай

**Барай** - Ангкордағы және Кампучияның басқа жерлеріндегі жасанды көлдер.

## Дереккөздер



Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Күдікті нүкте

**Күдікті нүкте** - функцияның күдікті нүктесі деп осы функцияның градиенті нөлге тең болатын нүктені айтады.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Дөңгелектік түрлендіру

**Дөңгелектік түрлендіру** – жазықтықтың дөңгелектік түрлендіру деп әрбір шеңберді немесе түзуді шеңберге немесе түзуге бейнелейтін түрлендіруді айтады. Дөңгелектік түрлендіру екі түрлендірудің көбейтіндісі (суперпозициясы) болады: инверсия мен ұқсас түрлендірулер. Дөңгелектік түрлендіру конформды түрлендірудің мысалы ретінде қарастырылады.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Казкат

**«КАЗКАТ»**, мыс каңылтырын дайындайтын зауыт (Жезқазған қ.). Түркияның *«Энтес»* құрылыс компаниясы 1994 жылы салған. Негізгі технологиялық жабдықтармен АҚШ-тың *«Саутвайер»* фирмасы қамтамасыз еткен. 1994 жылы қазанның 28 жұлдызында тұңғыш өнім бере бастады. Өндірістік қуаты жылына 50 мың т мыс қаңылтыры. Қалыңдығы 8 мм. Мыс қаңылтыры кабель өнімдерін, әр түрлі жуандықтағы мыс сымдарын, эмальдаған мыс сымдарын дайындауға пайдаланылады. Зауыт өнімі әлемдік стандартқа сай келеді.

## Дереккөздер
Лагранж қатары

**Лагранж қатары** - z=a+λφ(z) теңдеуінің түбірінен тәуелді аналитикалық функцияның кішкене А параметірінің дәрежелері бойынша қатарға жіктелуі: 
::f(z) =f(a)+ \sum_{n=0}^\infin \frac{\lambda^n d^n-1}{n!da^n-1}{f'(a)\phi^n (a)}.
f(z)=z деп алып, z түбірінің лагранж қатары келеміз 
::z=a+\sum_{n=0}^\infin \frac{\lambda^n d^n-1}{n!da^n-1}[\phi(a)]^n

## Дереккөздер


Санат:Кешендік талдау
Лейбниц формуласы

**Лейбниц формуласы** – екі функция көбейтіндісінің n-ші туындысын анықтайтын формула: (**uv)<sup>(n)</sup>=u<sup>(n)</sup>v+C<sup>1</sup><sub>n</sub>u<sup>(n+1)</sup>v' + ..+C<sub>n</sub><sup>n-1</sup>v<sup>(n-1)</sup>+uv<sup>(n)</sup>**.

## Дереккөздер


Санат:Дифференциалдық есептеу
Санат:Математикалық талдау
Лейбниц-Ньютон теоремасы

**Лейбниц-Ньютон теоремасы** - функцияны өзінің туындысынан алынған интеграл арқылы өрнектейтін формула. Егер Φ(x) функциясының Φ'(x)=f(x) туындысы абсолют үзіліссіз болса, онда
:\int\limits_a^b f(x)dx = \Phi(b) - \Phi(a) = \Bigl.\Phi\Bigl|_a^b.

## Дереккөздер


Санат:Теоремалар
Санат:Математикалық талдау
Николай Павлович Калмыков

thumb|180px|right|Николай Павлович Калмыков**Николай Павлович Калмыков** (1920 ж. т.), металл балқытушы, *«Данк»* орденінің толық иегері. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1955 - 1971 жылдары Балқаш қаласының түсті металдар зауыты орталық жөндеу цехының аралаушысы, металл құю цехының шабровшысы, балқытушысы болды. Балқаш қаласының құрметті азаматы (1975), Қызыл Жұлдыз орденімен марапатталған.

Санат: Тұлғалар
Санат: Металлургия
Ерболат Бейсембекұлы Каргин

**Ерболат Бейсембекұлы Каргин** (1964 ж. т.) - Қаражал қаласының әкімі (2004 жылдан бастап), тау-кен инженері. 

* Қарағанды политехника институтын (қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) бітірген (1993). 
* Еңбек жолын 1984 жылы *«Дубовка»* шахтасында жер асты электр слесары болып бастады.
* 1997 жылдан Қарағанды қ. Совет ауданы әкімі аппаратының бас маманы
* ПИК-термен жұмыс жөніндегі бөлім меңгерушісі
*  Қарағанды қ. құрылыс, архитектура ТКШ пайдалану және реформалау ісі жөніндегі басқарманың бастығы.
* 2001 жылдан *«[[Жәйрем кен-байыту комбинаты]] »* АҚ әлеуметтік даму және жалпы мәселелер бойынша директоры.
* 2004 жылы Қаражал каласының әкімі болып тағайындалды.

Санат:1964 жылы туғандар
Санат:Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті түлектері
Санат:Қаражал әкімдері
Сызықтық интерполяция

**Сызықтық интерполяция**. Егер f(x) функциясының а және b нүктелеріндегі мәндері белгілі болса, онда бұл функцияны [a;b] кесіндісінде жуықтап түзуге ауыстыруға болады: f(x)~f(a)+(x-a)(f(b)-f(a))/(b-a). Бұл ауыстыру сызықты интегрполяциялу деп айтылады.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Липщиц шарты

**Липщиц шарты** - егер [a;b] кесіндісінің барлық х және х' нүктелерінде **|f(x)-f(x)'|<L(x-x')** теңсіздігін қанағаттандыратын L>0 саны табылса, онда [a;b] кесіндісінде f(x) липщиц шарты  қанағаттандырады деп айтылады.

## Дереккөздер


Санат:Метрикалық геометрия
Санат:Математикалық талдау
Төңіректік экстремум

**Төңіректік экстремум** - қарастырылып отырған нүктенің жеткілікті кішкене маңайындағы функция мәндерінің максимумы немесе минимумы.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Экстремум

**Экстремум** - максимум және минимум ұғымдарының жалпы атауы.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Экстремал нүкте

**Экстремал нүкте** - функцияның экстремумы бар болатын нүкте.

## Дереккөздер


Санат:Математикалық талдау
Андрей Яковлевич Карстен

**Андрей Яковлевич Карстен** (1923 ж. т.), проходкашы, Соц. Еңбек Ері (1966), КСРО-ның құрметті шахтері (1957), ҚазКСР-інің еңбек сің. құрылысшысы (1965). 

1942 - 1961 жылдары *«Қарағаңдышахтақұрылысы»* комбинатының Саран, Шерубай-Нұра көмірлі учаскелерінде проходкашы, 1962 - 1980 жылдары *«Қарағандышахтапроходкалау»* шахта салу басқармасының ұңғы проходкалаушылар бригадирі. Карстен баскарған проходқашылардың аралық бригадасы жоспарлы тапсырмаларды жүйелі түрде орындап отырды. 1964 жылы 13 сәуірде 30 жұмыс күні ішінде 131 кума м дайын ұңғы қазып, тік ұңғы проходкалау жөнінен респ. рекорд жасады. 1980 - 1981 жылдары ағаш қоймасының шебері, 1982 жылдан *«Қарағандышахтапроходкалау»* шахта салу басқармасының ағаш өндеу цехында қоймашы. 

8-сайл. ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты. 

Ленин ордені, Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1923 жылы туғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:КСРО құрметті шахтерлері
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 8-шақырылымының депутаттары
Марфа Филипповна Касаева

**Касаева Марфа Филипповна** (1917 - 1989), құрылысшы, сылақшы. Социалистік Еңбек Ері (1964), ҚазКСР-інің еңбек сіңірген құрылысшысы. 1939 - 1970 жылдары Балқаш қаласының *«Прибалхашстрой»* тресіндегі №2 құрылыс басқармасында сылақшы болып еңбек етті. Жоғары сапалы жұмыс нәтижесінде сан рет социалистік жарыс жеңімпазы болды. Ленин, *«[[Құрмет ордені|Құрмет Белгісі]]»* ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Экспоненттік функция

**Экспоненттік функция** - кешен сандар аймағында еz немесе аz (а≠0) функциясы, демек көрсеткіштік функция. 
\exp(x)=e^x, мұндағы e саны — натурал логарифдер негізі (e = 2.7182818284590452...)
Экспоненттік функция *ехрz* деп те белгілейді.

## Анықтама
Экспоненттік функция бірнеше эквивалентті түрде анықтала алады. Мысалы, Тейлор қатары арқылы:

e^x=\sum_{k=0}^\infty \frac{x^k}{k!}

немесе шек арқылы:

e^x=\lim_{n\rightarrow \infty} \left( 1+\frac{x}{n} \right)^n

Мұндағы *x* — кез келген комплекс сан.
## Дереккөздер


Санат:Көрсеткіштік функциялар
Эквивалент жиындар

**Эквивалент жиындар** - элементтері арасында өзара; бірмәнді сәйкестік бар болатын жиындар. Эквивалентті жиындарды тең қуатты жиындар деп та атайды.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Сандық интегралдау

**Сандық интегралдау** - анықталған интегралдарды жуықтап есептеуге және дифференциалдық теңдеулерді жуық шешуге арналған математиканың бөлімі. Интегралдарды жуықтап есептеу формулалары квадратуралық формулалар деп аталады. Дифференциалдық теңдеулерді жуық шешудің көптеген аналитикалық әдістері бар. Олардың ішінде біртіндеп жуықтау әдістері, Чаплыгин әдісі, Риц әдісі, Галеркин әдісі т.б.

## Дереккөздер


Санат:Есептеу математикасы
Санат:Интегралдық есептеу
Дербес туынды

**Дербес туынды** - көп айнымалды u=f(x1,x2,...,xn) функциясының дербес туындысы деп осы функцияны x1,x2,...,xn айнымалыларының біреуі, мысалы xi бойынша алынған туындыны айтады, бұл жағдайда басқа айнымалылар тұрақты деп есептеледі (белгіленуі ∂u/∂xi	немесе f'xi). Бұл туынды бірінші ретті дербес туынды деп аталады. Дербес туындының дербес туындысы екінші ретті дербес туынды делінеді т.с.с.
Нақты түрде f функциясының (a_1,a_2,\ldots, a_n) нүктесіндегі дербес туындысы (к-шы айнымалы бойынша) былай жазылады:
: \frac{\partial f}{\partial x_k}(a_1,\cdots , a_n)=\lim_{\Delta x\to 0} \frac{f(a_1,\ldots,a_k+\Delta x,\ldots,a_n)-f(a_1,\ldots,a_k,\ldots,a_n)}{\Delta x}.
[thumb| функциясының графигі. ''y'' тұрақты болғандағы  нүктесіндегі дербес туындысы ''xz'' жазықтығына параллель болатын [жанаманың көлбеулік бұрышына тең.]]

## Дереккөздер


Санат:Дифференциалдық операторлар
Санат:Дифференциалдық есептеу
Коши-Буняковский теңсіздігі

**Коши-Буняковский теңсіздігі** немесе **Коши — Буняковсий — Шварц теңсіздігі** — квадратымен интегралданатын f(x) және g(x) функциялары үшін орындалатын, В.Я. Буняковский дәлелдеген теңсіздік:
::[\int\limits_{a}^{b}f(x)g(x)\mathrm dx]^2 \leqslant \int\limits_{a}^{b}f^2(x)\mathrm dx]^2 \int\limits_{f}^{b}g^2(x)\mathrm dx]^2
Бұл теңсіздік алгебралық теңсіздігіне ұқсас:
::(a_1 b_1+a_2 b_2+...+a_n b_n)^2 \leqslant (a_1^2+a_2^2+...+a_n^2)(b_1^2+b_2^2+...+b_n^2). 
Мұны француз математигі О.Коши (1789 – 1857) дәлелдеген (1821). Егер ak және bk қатарлары жинақталатын қатарлар болса, онда ak және bk шексіз тізбектері үшін де Коши теңсіздігі дұрыс болып есептеледі. Коши теңсіздігінің интегралдық түрін орыс математигі В.Я. Буняковский (1804 – 1889) көрсеткен (1859), ал оны неміс математигі Л.Гельдер (1859 – 1937) жалпылап берді
Буняковский теңсіздігі кейде Шварц теңсіздігі деп те атайды (Г.А. Шварцтың аты бойынша).

## Дереккөздер


Санат:Теңсіздіктер
Санат:Операторлар теориясы
Санат:Ықтималдық теориясы
Санат:Функционалдық талдау
Санат:Сызықтық алгебра
Қалынды туралы негізгі теорема

**Қалынды туралы негізгі теорема** - айталық, бір байланысты G аймағында бірмәнді аналитикалық f(z) функциясының осы облыста оңаша ерекше нүктелерінен басқа ерекшеліктері болмасын, осы жағдайда, G аймағында жатқан және f(z)-тің ерекше нүктелері арқылы өтпейтін жай тұйық \partial G сызығы бойынша f(z)-тен алынған интеграл мына формула арқылы есептеледі:
::\int\limits_{\partial G}f(z)\,dz=2\pi i\sum_1^n\mathop{\mathrm{res}}_{z=a_k}f(z),
мұндағы а1, а2,..., an -  \partial G сызығының ішкі жағында жатқан f(z)-тің оңаша ерекше нүктелері. Егер \partial G сызығының ішкі жағында жатқан f(z)- тің нөлдер саны, олардың еселігін қоса есептегенде, N-гe, ал полюстер саны P-ға тең болса, онда
::\frac{1}{2\pi i}\int\limits_{\partial G}\frac{f'(z)}{f(z)}dz=N-P
теңдігі орындалады. Бұл теңдіктің сол жағындағы интеграл \partial G сызығына қатысты логарифмдік қалынды деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Гармоникалық қатар

**Гармоникалық қатар** - \sum_{k=1}^\infin\frac{1}{k} сандық қатары. Гармоникалық қатар әрбір мүшесі (екіншісінен бастап) өзімен көршілес екі мүшенің гармоникалық орта мәні болады. Гармоникалық қатар жинақсыз (Леонард Эйлер, 1673), және оның дербес қосындылары \ln n санындай өседі (Леонард Эйлер, 1740):
::\sum_{k=1}^\infin\frac{1}{k}=ln n+C+\varepsilon_n,
мұндағы \varepsilon_n \rightarrow 0 және С саны Эйлер тұрақтысы деп аталады. \sum_{n=1}^\infin\frac{1}{n^\alpha} — қатары жалпыланған гармоникалық қатар деп аталады, бұл қатар α>1 болғанда жинақталады және α≤1 болса жинақталмайды.

## Дереккөздер


Санат:Қатарлар
Гармоникалық орта мән

**Гармоникалық орта мән** a1,a2,...an - сандарының гармоникалық орта мән деп осы сандарға кері шамалардың арифметикалық орта мәніне кері шаманы айтады, демек \frac{n}{\frac{1}{a_1}+\frac{1}{a_2}+...+\frac{1}{a_n}} саны. Мысалы, \frac{1}{n} саны \frac{1}{n-1} және \frac{1}{n+1} сандарының гармоникалық орта мәні. Гармоникалық орта мән осы сандардың арифметикалық орта мәнінен артық болмайды.

## Дереккөздер


Санат:Орта шамалар
Гипержазықтық

**Гипержазықтық** - К өрісіндегі X векторлық кеңістігінің осы кеңістікке дейінгі толықтауышы бір өлшемді кеңістік болатын М ішкеңістігінің бейнесі (ығысқандағы), демек х0+M түріндегі П жиыны, х0\inX. х0=0 болғанда гипержазықтық кей жағдайда біртекті деп атайды. X кеңістігінің П жиыны тек кана П={x:f(x)=\alpha} (мұндағы α\inK f түйіндес X* кеңістігінің нөлдік емес элементі) болғанда гипержазықтық болады. f пен α M арқылы тұрақты β көбейтіндісіне дейінгі дәлдікпен анықталады, β≠0.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Дедикенд белгісі

**Дедикенд белгісі** - (қатардың жинақталатыны туралы)
Егер \sum_{n=1}^\infin (a_n - a_n-1) қатары абсолют жинақталса, аn→0 және \sum_{n=1}^\infin b_n қатарының дербес қосындылары \sum_{n=1}^\infin a_n b_n шенелген болса, онда қатары жианқты болады, мұндағы аnbn - кешен сандар.
## Өзіндік емес интегралдар үшін

## Дереккөздер


Санат:Жинақталу белгілері
Дедикенд теоремасы

**Дедикенд теоремасы** — сандар түзуінің үзіліссіздігі туралы. Нақты сандар жиынының кез келген А/В қимасы (Дедекинд қимасын қара) үшін, А класында ең үлкен, немесе В класында ең кіші болатын α саны бар болады. Бұл тұжырым сандар түзуінің үзіллісіздігі туралы Дедекинд принципі (немесе аксиомасы) деп аталады. α саны А жиынының жоғарғы шені және В жиынының төменгі шені болады.

## Дереккөздер

Санат:Теоремалар
Санат:Математикалық талдау
Лазарь Михайлович Катков

**Лазарь Михайлович Катков** (1927 жылы туған), партия, кеңес қызметкері. Қазақ политехникалық институтын бітірген. 1957 - 1972 жылдары Балқаш, Теміртау қалалық партия комитетінің 1-хатшысы, Жамбыл облыстық партия комитетінің 2-хатшысы, ҚазКСР түсті металлургия министрінің орынбасары, Моңғолия Халық Республикасының Эрденет кең-байыту фабрикасының құрылысындағы КСРО өкілі қызметін атқарады. 1982 жылдан зейнеткерлікке шыққанша ҚазКСР жергілікті өнеркәсіп министрінің орынбасары болды.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Шарнир

**Шарнир** (),топса. Механизмнің екі
бөлігінің қозғалмалы қосылысы. Топсалар бір бөліктің
екіншіге қарағанда бұрылуын қамтамасыз етеді.
Топсалар топсалы қозғалмалы тіректерде және
топсалы қозғалмалы тіректерде және т.б,
пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Қылта мойын

**Қылта мойын** (*тарылу*). Қима ауданының
(сужение) кішіреюі, күш қирату мәніне жеткенде үлгі
ұзындығының кішкентай бөлігі тым жіңішкеріп,
"қылта мойын" пайда болады. Сондықтан үлгіні
одан ары ұзартуда күшті біртіндеп азайту керек,
Шынында да, қылта мойынның ең кіші
қимасындағы кернеу үлгінің үзілу сәтіне дейін
өсе береді. Үлгінің үзілу сәтінде жіңішкерген
қылта мойын ауданы бастапқы ауданның 1/3
бөлігіндей болады.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Тегістегіш станок

**Тегістегіш станок**. Металдан немесе басқа заттан
жасалған бөлшектердің бетін тез айналып тұрған
абразив аспаптармен тегістеуге арналған станок.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Шлицтеу

**Шлицтеу** ( -ойық), ойық салу, ойықтау.
Жұмыр біліктерге және дөңгелек тетіктерге
қажетті ойықтар салу.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Әлібек Қажыбайұлы Кәтегенов

**Әлібек Қажыбайұлы Кәтегенов** (1941 жылы туған), композитор, Қазақстан композиторлар одағының мүшесі. Мемлекеттік Құрманғазы атындағы консерваторияны бітірген. Симфониялық оркестрде скрипкашы.

## Шығармалар
* Симфония (ми-минор), Симфония (соль-мажор), О. Сүлейменовтың сөзіне *'«Адамға табын, Жер енді»** ораториясы, **«Мақпал»*' фантазиясы.*

## Дереккөздер


Санат:1941 жылы туғандар
Санат:Қазақстан сазгерлері
Тербеліс жиілігі

thumb|Тербеліс жиілігі
***Тербеліс жиілігі*** Тербелістердің сандық сипаттамасы уақыт бірлігіндегі тербелістер саны, герцпен өлшенеді V =\frac{1}{T}; мұндағы T - тербеліс периоды.

## Дереккөздер


Санат:Тербеліс теориясы
Еркіндік дәрежесінің саны

***Еркіндік дәрежесінің саны*** Серпімді жүйелердің тербелістерін зерттеу кезінде уақыттың әрбір сәтінде жүйенің орнын табудағы тәуелсіз параметрлер саны.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Шпиндель

**Шпиндель** ( ). Көптеген
машиналардың айналатын бөлшегі. Мысалы,
металл жонатын станоктың, прокат станының
біліктері.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Жанышталған болат

**Жанышталған болат.** Ыстықтай немесе суықтай
жаныштайтын штамп, сондай-ақ пресс-қалып
жасалатын көміртекті және легирленген
аспаптық болат.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Тікелей іздеудің литогеохимиялық әдісі

**Тікелей іздеудің литогеохимиялық әдісі.** Көмірсутектердің жер қойнауларындағы жатындардан жер бетіне қарай жылыстауы салдарынан газ—тау жынысы—су шекараларында етек алған физикалық химиялық процестер нәтижесінде жер бетіне жақын орналасқан тау жынысытар құрамындағы өзгерістерді зерттеуге негізделген мұнай және газ кенорындарын іздеу әдісі. тау жынысытардыың сынамалары жер бетінен де, арнайы жасақталған геохимиялық ұңғымалардан да алынады. тау жынысытар кұрамында *Ғе, Со, Мп, V, Ті* т.б.. микроэлементтердің және әр түрлі арнаулы минералдық түзілімдердің (сульфидтер, карбонаттар) қалыпты мөлшерге қарағанда көбірек болуы, рН және тотығу-тотықсыздану потенциалы мөлшерлерінің де қалыпсыздықпен сипатталуы, олардың түстеріндегі, тығыздығындағы, серпінділігіндегі, диэлектрлік өткізгіштігіндегі, өзге де физикалық қасиеттеріндегі өзгерістер көмірсутектердің қойнаудағы жатындардан жер бетіне қарай жылыстағандығын көрсете алады. Алайда бүгінде қолданылып жүрген зерттеу әдістері көмірсутектер жатынынан көп алшақ кетпеген, яғни оған жақын орналасқан өңірлердегі тау жынысы өзгерістерін ғана тап баса алады. Сөз болып отырған кенорын іздеу әдісі өзге де тікелей іздеу әдістерімен кешенді түрде жүргізілгенде ғана айтарлықтай нәтиже бере алады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Бодхи-гхара

**Бодхи-гхара** - Будданың әулиеге айналуының белгісі саналатын Бодхи деревнясына айнала салынған буддалық діни құрылыс. Үндістандағы көптеген бедерлі бейнелерден белгілі. Сақталған осы тектес ескерткіш алғаш рет Нилакагамадан (Цейлон аралы) табылды.

 
## Дереккөздер

 

Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Барабар

**Барабар** ( ) *баламалы*. Белгілі бір
жағынан алғанда екінші жүйеге, мөлшерге
барабар немесе сәйкес келеді деп есептелетін зат
(немесе жүйе, мөлшер).

## Дереккөздер


Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Радиоактивті изотоптар әдісі

**Радиоактивті изотоптар әдісі**. Ұңғыма оқпанына радиоактивті заттарды енгізгеннен кейін ондағы ү-сәулелену карқынын өлшеуге негізделген радиоактивтік каротаж әдісі; таужыныстардың кеуектілік және жарықшақтық дәрежесін анықтауға, құбырсырттық және жерасты суларының айналымдарын қадағалауға да қолданылады. Синонимі - "таңбаланған шар әдісі".

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Қытайдың қалдықтар туралы теоремасы

**Қытайдың қалдықтар туралы теоремасы** атымен бірнеше ұқсас тұжырымдар белгілі. Бұл теорема арифметикалық түрде қытай математигі Сунь Цзыдың «Сунь Цзы Суань Цзин» трактатында шамамен б.з. үшінші ғасырда сипатталған.

: Егер a_1, a_2, \dots , a_n натурал сандары өзара жай болса, онда барлық i = 1, 2, \dots, n үшін 0 \leq r_i  болатындай  кез келген r_1, r_2, \dots, r_n үшін кез келген  i = 1, 2, \dots, n үшін \,a_i санына бөлгенде \,r_i қалдық беретіндей \,N саны табылады. Тіпті егер осындай екі \,N_1 мен \,N_2 сандары табылса, онда N_1 \equiv N_2 (\mathrm{mod}\, a_1\cdot \ldots\cdot a_n).

### Әдебиет
* С. Ленг, *Алгебра*, М.: Мир, 1968, 82—83.

Санат:Сандар теориясындағы теоремалар
Санат:Криптография
Брахма

**Брахма** - «жоғары принцип», өзіндік өзгешелігі жоқ дүниелік принцип пен татулық иесін персонификациялау. Құдірет кіші ретінде оған өте аз табынған және сирек бейнеленеді. Қазға мінгізіледі, өзіндік белгілері — тәж, райхан гүлінен жасалған шір, су құйылған ыдыс, лотос гүлі т. б. Жұбайы боп Сарасвати тәңіриясы есептеледі; кейініректегі өнерде ол Вишнумен байланысты және ғылым құдайы ретінде құлшылық етіледі.

 
## Дереккөздер


Санат:Индуизм
Майысқақтық

**Майысқақтық** ( -майысқақ,
созылмалы). Металдың немесе бұйымның
біршама күш түскенде бүлінбей, майысып барып
қалпына келу қасиеті (мысалы, резина).

## Дереккөздер


Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Бодхисаттва

[thumb|upright|<center>Бодхисаттва [Авалокитевара]]
[thumb|upright|[Аджанта|Ажантадағы Падмапани фрескасы. Үндістан, 5 ғ.]]
[thumb|upright|Бодхисаттваның саздан жасалған мүсіні. [Ауғанстан, 7 ғ.]]
**Бодхисаттва** — тхеравада буддизмінде тарихи Будданың әулиеге айналғандағыға дейінгі кезі және әуелдегі Будда бейнесі ретінде өмір сүрген адамдар мен аңдар білдіріледі.  Махаяна буддизмінде **бодхисаттвалар** басқа адамдардың құтқарылуына жол көрсету үшін нирванадан (дүниеден безіп, рақат құшағына берілу) бас тартады.

## Тағы қараңыз:
* Джатаки

## Дереккөздер

Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Тікелей іздеудің микробиологиялық әдісі

**Тікелей іздеудің микробиологиялық әдісі**. Таужыныстар қимасының беткейлік өңіріндегі, грунттардағы, топырақ ауасындағы және табиғи сулардағы көмірсутектерді тотықтыратын бактериялардың биоценозын зерттеуге негізделген мұнай және кен орындарын іздеу әдісі. Мұндай бактериялардың үймелемелері (колониялары) терең қойнауларда орналасқан жатындардан шашырай тараған көмірсутектердің жер бетіне шығу нүктелерінде дамып жетіледі. Жер қыртысы қимасында көмірсутектер жатынының бар екендігін көрсететін бірден-бір бактериялар — метанның газ түріндегі гомологтарын және төмен мөлекулалы n-алкандарды тотықтыратын, әсіресе пропанды, бутанды және жарым-жартылай пентанды тотықтыратын бактериялар. Микробиологиялық әдістің өзіне тән өзгешеліктері баршылық, олар — бұл әдістің жылыстаушы көмірсутектер ағымы болымсыз өңірлерде газдық-геохимиялық әдіспен салыстырғанда әлдеқайда сезімталдығы, бактериялық қалыпсыздықтардың әдетте өнімді ауданның нақ орта тұсынан көрініс беруі, далалық және зертханалық жұмыстар құндылығының біршама арзан болуы. Әдіс су көздерін алдын-ала тексеруден өткізген түсірімдер барысында, антиклинді емес типке жататын мұнай және газ жатындарын іздеуде әсіресе тиімді; өзге де геохимиялық әдістермен кешенді түрде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Тоғыстыру әдісі

**Тоғыстыру әдісі**. Сандық тұрғыдан мүлдем жеткіліксіз бұрғылау ұңғымалары көмегімен ғана аршылған жер қойнауларының терең деңгейлерінде орналасқан қойнауқаттың құрылымдық картасын жасақтау әдісі. Бұл әдіс зерттелмек қойнауқаттан жоғарырақ орналасқан және біршама жақсы зерттелген танымал қойнауқаттың беткі жазықтығының пішіні жайлы деректерді пайдалана отырып, төмендегі мәселелерді шешуге мүмкіндік туғызады: танымал қойнауқаттың кұрылымдық картасын дайындау; осы картаның бетінде терең және саяз ұңғымалардан алынған деректер көмегімен анықталған изохоралар картасын түсіру; аталған екі картадағы изосызықтардың тоғысу нүктелеріндегі терең орналасқан қойнауқат жазықтығының нақты белгілерін анықтау; зерттелген қойнауқаттың құрылымдық картасын жасақтау.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Брихатсамхита

**Брихатсамхита** — VI ғасырда Барахмихира астрология жөніңде жазған трактат. Астрономия, математика т. б. туралы тараулармен бірге мұнда сәулет туралы тараулар да, сол сияқты әртүрлі құдайлар бейнелерін дайындаудың және орналастырудың жолдары туралы егжей-тегжейлі түсініктер де бар.

## Дереккөздер

Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Геологиялық барлау жұмыстарының әдістемесі

**Геологиялық барлау жұмыстарының әдістемесі.** Нақтылы геологиялық жағдайларда орыналасқан мұнай және газ кенорындарын іздеу және барлау, белгілі бір аймақтың мұнай және газ кенорындарына деген мүмкіндіктерін бағалау мәселелерін шешу мақсатында өзінің нәтижелеріне қойылатын талаптарға сай жүргізілетін геологиялық барлау жұмыстарын іс-тәжрибеде жүзеге асырудың ұстанымдары мен әдістерінің жиынтығы. Геологиялық барлау жұмыстарының әдістемесі мұнай және газ геологиясының теориялық негіздері дамуының нәтижелерінен, өр түрлі геологиялық жағдайларда ұшырасатын мұнай және газ кенорындарын іздеу, барлау және игеру тәжрибелерін талдау және қорытындылау мәліметтерінен туындайтын үстанымдарға негізделеді. Аталған ұстанымдардың ең негізгілері: зерттеудің толықтығы (іздеу мен барлауды ұтымдылық тұрғысынан шектеу); қажетті қорытындыға бірте-бірте жақындай түсу (геологиялық барлау жұмыстарының сабақтастығы); нысандарды зерттеудің біркелкілігін қамтамасыз ету (шындыққа сәйкестіктің біркелкілігі); уақытты, еңбекті және материалдық құралдарды мүмкіншілігінше азырақ шығындау.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Будда Муччхилинга

**Будда Муччхилинга** - басын көтеріп, барынша ісініп, қампайып алған улы жылан — кобраның иретілген орамдарына мініп отырған Будданың иконографиялық бейнесі.
### Тағы қараныз:
*Будда

 
## Дереккөздер


Санат:Мәдениет