open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бөлінбестер әдісі

**БӨЛІНБЕСТЕР ӘДІСІ**, бөлінбейтіндер әдісі - пішіндердің аудандарының немесе көлемдерінің қатынастарын анықтауға арналған тәсілдердің жиынтығының атауы. Бөлінбестер әдісінің негізіне өлшемдерінің катынасы анықталатын пішіндердің "бөлінбейтін" (бөлшектенбейтін) бөліктерін салыстыру жатқызылған. Бөлінбестер әдісі ежелгі грек ғылымынан бастау алған.  Біздің заманымыздан бұрынғы V — IV ғасырларда ғұмыр кешкен **Демокрит**  (б.з.б. 460 — 370) денелерді "бөлінбейтін" атомдардың жиынтығы деп қарастырған. **[[Архимед]]** (б.з.б. 287 — 212) пішіндердің аудандары мен көлемдерін рычагтар іліміне қабыстыра отырып, жазық пішіндер шексіз көп параллел кесінділерден, ал геометриялық денелер шексіз көп параллел жазық қималардан құралған деп қарастыру арқылы анықтаған. Архимед бөлінбестер арқылы анықталған нәтижелерді түгесу әдісі бойынша қайтадан тексеру кәжет деп есептеген.

Бөлінбестер әдісі идеясы XVI — XVII ғасырлар шегіндегі зерттеулерде қайта жаңғырған. Бұл әдісті қайта өркендетуге неміс ғалымы **[[Иоганн Кеплер]]** (1571 — 1630) мен итальян математигі *[[Бонавентура Кавальери|'Бонавентура Кавальери]]*' (1598 -  1647) көп үлес қосқан. *[[Кавальери приципі|'Б.Кавальери]]*' дамытқан бөлінбестер әдісін одан кейін итальян физигі әрі математигі **[[Эванджелиста Торричелли]]** (1608 – 1647), ағылшын математигі **[[Джон Валлис]]** (1616 - 1703), француз матемагигі *[[Блез Паскаль|'Блез Паскаль]]*' (1623 - 1662), т.б. ғалымдар зерттеген. Бөлінбестер әдісі интегралдық есептеудің жасалу жолындағы бір кезеңі болды.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Нақты бөлік

**Нақты бөлік** — z = a+bi комплекс санындағы ~a нақты саны; a = Rez болып белгіленген. Re - нақты санның латынша атауы — realis сөзінің бастапқы буыны.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Агробиология

**Агробиология** - өсімдік және мал шаруашылығы жөніндегі білім, биологиялық ғылымның бір саласы.
Агробиология ауыл шаруашылық дақылдарын егу және оларды күту әдістерін, халық шаруашылығына сай малдың, өсімдіктің жаңа түрлері шығаруда биологиялық негізгі заңдарын қолдану мәселелерін зерттейді.
XX  ғасырдың  40-50 жылдары Т.Д.Лысенко және оның көзқарасын қуаттаушылар «биология» деген жалпы ұғым орнына «Агробиология» терминін  қолдануға тырысты.
Соңғы жылдары ғылыми әдебиетте «Агробиология» термині орнына ауыл шаруашылық биологиясы деген түсінік қолдаылып келеді.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Ауыл шаруашылығы
Аграхан түбегі

**Аграхан түбегі** (немесе **Уч-Коса**) — Каспий теңізінің батыс жағалауындағы құмды түбек (Дағыстан). Махачқала қалалық әкімшілігіне қарайды. Ауданы - 212 м². Ұзындығы - 50 км-ге жуық, ені - 8 км-дей. Салыстрымалы биіктігі - 20 м-ге жетеді.

Батысында шығанақпен шектелген. Жері шөлейтті, шағыл келеді, сор көп кездеседі. Шағылдарда жыңғыл бұталар өседі. Туристтер мен балықшылардың көп баратын жері. Жергілікті халықтың мал шаруашылығы үшін пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ресей түбектері
Санат:Каспий теңізі түбектері
Санат:Дағыстан географиясы
Агора

thumb|Афиныдағы көне агораның қалдықтарына көрініс
**Агора** () - 
# Ежелгі Грекияда халық жиналысы.
# Жиналыс өткізілетін жер (қаланың орталықтары, базар). Бірте-бірте өз алдына мемлекет болған қалалардың саяси өмірінің орталығына айналды. Әсіресе Афиныдағы Агора өте әйгілі болды. Ол трапеция нобайлас келіп, айналасы қоғамдық ғимараттармен, жабық галереямен, ғибадатханамен қоршаған.
## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Ежелгі Грекия сәулеті
Бексұлтан Ағадаев

**Ағадаев Бексұлтан** (туған және өлген жылы белгісіз) - Аягөз дуанының аға сұлтаны (19 ғасырдың 40-шы жылдары).
Кейіннен қаракерей болысының сұлтаны болды. Патша шенеуніктерінің зорлық-зомбылығы, жемқорлығы жөнінде  Омбы шекаралық басқармасына шағым берген.
## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Сәмәд Аға Ағамалыоғлы

**Сәмәд Аға Ағамалы оғлы ** (нағыз аты **Сәмәд Аға Һәсән Аға оғлы Әлиев** (); 27.12.1867— 06.10.1930) — Кенес мемлекеттік және қоғам қайраткері.

Шаруа отбасында туған. 1920 жылдан партия мүшесі. Мамандығы жер өлшеуші.

Закавказьеде 1905-07 жылғы революцияға қатысқан.

1917 ж. қаңтар революциясынан кейін Гәнжадағы РСДЖП ұйымы советінің және оның Атқару комитетінің мүшесі. "Һуммәт" ұйымы басшылырының бірі. "Геленжек" ("Келешек") газетінің редакторы.

Әзірбайжанда мусавативтік тәртіп құлағаннан кейін (1920)  Әзірбайжан КСР-нің Жер халық комиссары..

1921 ж. - Әзірбайжан Советтерінің 1 съезіде ОАК төрағасының орынбасары.

1922-29 ж. оның төрағасы және Закавказье  Федерациясы құрылғаннан кейін ЗСФСР ОАК төрағасы.
Ағамалы-оғлы - Совет Шығыста мәдени революцияны жүзеге асырудың қажырлы күрескері.

1923 жылдан бастап шығыстағы совет республикаларының латын алфавитке көшіруге мұрындық болып, Жаңа әліп кіндік комитетінің төрағалығына сайланды. Латын әліппесін қабылдауға байланысты ол Қазақстанда да болған.

Ағамалы-оғлы Бакуда 1926 жылы өткен Бүкіл одақтық 1 туркологиялық съезінің ұйымдастырушы.

Ағамалы-оғлы Шығыстағы революция қозғалыс, мәдени революция,  әйел теңдігі, жаңа алфавит мәселері тіралы әзірбайжан және орыс тілдерінде ғылыми еңбектер жариялаған.

## Дереккөздер

* Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том

Санат:1867 жылы туғандар
Санат:1930 жылы қайтыс болғандар
Санат:Әзербайжан тұлғалары
Санат:Әзербайжан революционерлері
Санат:Әзербайжан коммунистері
Аға Масиһ Шируани

**Аға Масиһ Шируани** (1766 ж.ш., Шемаха - ө.ж. белгісіз) - 18 ғасырда өмір сүрген әзірбайжан ақыны.
Лирикалық өлеңдер (ғазал, мұхаммас), жырлар және поэмалар жазған. Өз шығармаларында табиғатты, махаббатты жырлаған, қиянат пен әділетсіздікке қарсы үн көтерген. Тарихи өледерінде  ақын өз заманындағы соғыс оқиғаларын суреттеген. 
Аға Масиһ Шируани - "Шаһнама" поэмасының авторы.  Шируан әкімі Фаталиханға арналған бұл поэма біздің заманымызға дейін жетті.
## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Әзербайжан ақындары
Санат:1766 жылы туғандар
Ағаш гидролизі

**Ағаш гидролизі**  -  ағаш құрамындағы суда ерімейтін полисахаридтерді суда еритін  монозаларға  айналдыру процесі.
Ағаш гидролизі нәтижесінде азық-түлікке жарамсыз өсімдік қалдығынан (ағаш сүрегі, жоңқа, сабан т.б.) азық-түлікке жарамды заттар және бірқатар  басқа өнімдер алынады. Өсімдік қалдығының ¾ бөлігі - целлюлоза мен гемицеллюлозалар  түріндегі полисахаридтер. Ағашты гидролиздегенде сұйық (моноза ) ертіндісі, қатты (гидролиз лигнины) және ұшқыш (сірке, құмырсқа қышқылдары, метил спирті) заттар түзіледі. 
Ағаш гидролизі - катализаторлар - концентрациялы және сұйықталған қышқылдар, қышқыл тұздар т.б. көмегімен жүретін күрделі процесс; бұл процесс бірнеше сатыда жүріп, ең соңында моноза түзіледі. Гидролиз жылдамдығы температураға және катализатор түріне, мөлшеріне байланысты. Монозалар еріндісінен  кристалдау арқылы ас глюкозасын және техникалық ксилоза; көп атомды спирттерді гидрлеу арқылы глицерин, этилегликоль,  органикалық қышқылдарды тотықтыру арқылы этил және бутил спирттерді, ацетон, ашытқы, антибиотиктер т.б. көптеген заттар алынады.
## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Санат:Химиялық процестер
Бөлінгіш

**БӨЛІНГІШ** - өзге бір санға бөлінетін сан. Мысалы, ~a:b = x өрнегіндегі ~a — саны бөлінгіш, ~b — саны бөлгіш, ~x — саны бөлінді.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Қалдықсыз бөлінгіштік белгісі

нобай|оңға|Қалдықсыз бөлінгіштік
**Бөлінгіштік белгісі** - A натурал санның ~d натурал санға қалдықсыз бөлінетін жағдайында орындалуы тиісті шарт. Егер A - B айырымы натурал ~d санына бөлінетін болса, онда A санының ~d-ға бөлінуі үшін B санының да ~d-ға бөлінуі кажет. Бөлінгіштік белгілері осы қасиетке негізделген.

Бөлінгіштік белгісі сандардың қандай жиынтығы қарастырылатынына тәуелді. Егер тек бүтін оң сандар қарастырылатын болса, онда санның біреуі екіншісіне бөлінеді немесе, басқаша айтқанда, егер де санның біреуін (бөлінгішті) екінші санға (бөлгішке) бөлгенде пайда болатын нәтиже — бөліндісі де бүтін сан болса, онда алғашқы сан екінші санның еселігі деп аталады. Егер санның өзінен және 1 санынан өзге бірде-бір бөлгіші болмаса, ол сан жай сан деп аталады. Мысалы, ~2, 3, 5, 7,..., 97,..., 199,... сандарының бөлгіштері тек ~1 саны және өздері ғана. Егер де санның ~1 санынан және өзінен басқадай да бөлгіштері бар болса, онда мұндай сан құрама сан деп аталады.

Кез келген бүтін санды жай сандардың көбейтіндісіне жіктеуге болады. Мысалы, 924 = 2 * 2 * 3 * 7 * 11, мұндағы ~2, 3, 7, 11 - сандары - жай сандар. Сандар жай көбейткіштерге бір ғана тәсілмен жіктеледі.

Берілген n саны p - жай санына тек мына жағдайда бөлінеді: егер n санының жай көбейткіштерге жіктелуінің арасында p саны да кездесетін болса ғана. ~n санының берілген р санына бөлінетіндігін немесе бөлінбейтіндігін оңай ажыратуға арналған бірқатар бөлінгіштік белгілері анықгалған. ~a және ~b сандарының барлық ортақ бөлгіштерінің арасында ең үлкені болса, ол ең үлкен ортақ бөлгіш деп аталады. Екі санның Ең үлкен ортақ бөлгіші ~1-ге тең болса, онда бұл сандар өзара жай сандар деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Бөлінді

**БӨЛІНДІ** — бөлу амалының нәтижесі: ~a : b = x, мұндағы ~x — бөлінді, ~a : b өрнегі де жалпылама бөлінді делінеді. ~a — бөлінгіш, ~b — бөлгіш. ~a : 1 = a, ~a:a= 1, ~0:a = 0.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Бұрыштық коэффициент

**Бұрыштық коэффициент** — түзу сызықтың жазықтықтағы ~y = kx + b теңдеуінің тікбұрышты координаттар жүйесінің абсцисса осіне көлбеулігін сипаттайтын ~k — саны. Бұл — берілген түзудің абсцисса осінің аралығындағы бұрыштың тангенсіне тең.

Екі y=k_1x+b_1 және y=k_2x+b_2 түзулері егер k_1k_2=-1 болса бір біріне перпендикуляр, ал k_1=k_2 болғанда параллель болады.

## Дереккөздер


Санат:Аналитикалық геометрия
Санат:Қатынастар
Бүйір бет

БҮЙІР БЕТ — геометриялық денелердің табан аудандары ескерілмеген шекаралық беті және осы беттің аудан шамасы. Мысалы, тік призманың бүйір беті 4 тіктөртбұрышты жақтарының аудандарының қосындысына тең. ~S_b = Pl формуласымен анықталады. Мұндағы ~P — призманың биіктігіне перпендикуляр қимасының периметрі, ~l — бүйір қабырғасының (немесе биіктігінің) ұзындығы.

* Дұрыс пирамиданың бүйір бетінің ауданы:  ~S_{b} = \frac{ P_{a} }{2} (мұндағы P — табанының  периметрі, a — апофемасы). 

* Дұрыс қиықпирамиданың бүйір беті: ~S_{b} = \frac{ P_{1} + P_{2} }{2} a (мұндағы ~P_{1} және ~P_{2} — табандарының периметрі, ~a — апофемасы). 

* Конустың бүйір беті: ~S_{b} = \pi Rl, (мұндағы ~R — табанының радиусы, ~h — конустың жасаушысының ұзындығы).   

* Қиық конустың бүйір беті: ~S_{b} =  \pi(R_{1} + R_{2})l (мұндағы ~R_{1} және R_{2} -қиық конустың табандарының радиустары, ~l — конустық жасаушысының ұзындығы).      

* Цилиндрдің бүйір беті: ~S_{b} =  \pi R h (мұндағы ~R — табанының радиусы, h — цилиндрдің биіктігі).                                                                                                   
 

* Шардың беті: ~S_{b} =  4\pi  R^{2} (мұндағы ~K — сфераның радиусы). Шардың беті — сфера, ол толық бетке жатады. 

## Дереккөздер


Санат:Математика
Ағаш шырмауық

**Ағаш шырмауық** () – аралия жататын мәңгі жасыл, көлеңке сүйгіш бұта не ағаш тәрізді шырмауық өсімдіктер туысы. 

## Биологиялық сипаттамасы
Ағаш шырмауық тік өсіп тұрған ағаштардың діңіне не жарға өрмелеп өсіп, 30 м-ге дейін көтеріледі.

Жапырағы қалың, жылтыр, 5-7 бұрышты, ұзын сағақты және кезек орналасады.

Ағаш шырмауығы күзде гүлдейді. Гүлі майда, шоғы шатыр тәрізді. 

Жемісі - жидек, көктемде піседі.
Ағаш шырмауық 8 жасында гүлдейді, 500 жыл жасайды.

## Таралуы
Ағаш шырмауықтың 16 түрі бар, олар Еуропада, Солтүстік Африкада, Азияда өседі.
* Hedera algeriensis
* Hedera azorica
* Hedera canariensis - Канар ағаш шырмауығы, Солтүстік Африка Канар аралдарында өседі, Португалияда, Ирландияда
* Hedera caucasigena
* Hedera colchica - Колхида Ағаш шырмауығы, Кавказда, Гималаи тауларында, Жапонияда өседі 
* Hedera cypria
* Hedera helix - Батыс Еуропа, Батыс Ресей, Крым, Кавказ
* Hedera hibernica
* Hedera iberica
* Hedera maderensis
* Hedera maroccana
* Hedera nepalensis

## Пайдалануы
Әсемдік өсімдік ретінде өсіріледі.

Медицинада қақырық түсіргіш, тыыс алуды жеңілдететін дәрі ретінде қолданады. Спазмолитик.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
 
Санат:Аралия тұқымдасы
Бүтін алгебралық сан

**БҮТІН АЛГЕБРАЛЫҚ САН** — коэффициенттері бүтін сандар болатын және үлкен коэффициенті 1-ге тең алгебралық тендеудің түбірі.

## Дереккөздер


Санат:Алгебра
Санат:Алгебралық сандар
Санат:Сандар теориясы
Бүтін сан

нобай|360px|
**Бүтін сан** — натурал сандардың айырымы түрінде өрнектеуге болатын сан. Натурал сан, теріс натурал сан, немесе нөл бүтін сан болып есептеледі. Барлық бүтін сандар жиыны 2 болып белгіленген (бұл немісше "zahl — сан" деген сөзінің алғашқы әрпі).

## Дереккөздер


Санат:Бүтін сандар
Санат:Алгебра
Талдыбұлақ (Жамбыл облысы)

**Талдыбұлақ** — Жамбыл облысы, Меркі ауданы, Жамбыл ауылдық округі құрамындағы ауыл.  

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Меркі ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 4 км-дей жерде. Ауылда орта мектеп, фельдшерлік пункт бар.

## Халқы

## Тарихы
Ауылдың осы жерге қоныстануына Қарға батыр (шын аты Ақшора) тікелей ұйытқы болған. Ақшора жас кезінде Тілеміс батырдың қойын бағады екен. Тілеміс батыр Ақшораның зеректігін, тиянақтылығын, батылдығын, жүректілігін байқап оны өзіне жақын тартады. Сөйтіп жүріп өз қызын Ақшораға беріп, күйеу бала етеді. Сенімге кірген Ақшора Іленің бойында жатқан Бесторсық елін әкеп қоныстандыру үшін Тілеміс батырдан жер сұраған. Ол Меркі мен Ақтікеннің ортасындағы жерді бөліп береді. Ағайындар күңкілдегеннен соң, қайта ойланған Тілеміс батыр: "Меркі мен Қарасайдың ортасы жетер, мына Ақтікен мен Молалы өз ағайындарыма қалсын" депті. Сонымен, Ақшора өзіне берілген жерге ағайындарын көшіріп әкеліп, қоныстандырыпты.

1929 жылы колхоздастыру кезінде әр жерде отырған ауыл, осы қазіргі орнына бірігіпті. Сол кезде Қарға батыр ауылын Қазақ КСР Министрлер кеңесінің төрағасы Ораз Исаевтың есімімен атаған. Ол істі болып кеткен сон, 1938 жылы ауылдың аты Жамбыл болып өзгереді.

## Ауыл маңы табиғаты
"Молалының" ішінде "Қарғаның талы", "Қарғаның шоқысы", "Бозтікен" шатқалында "Қарғаның кезеңі" деген жерлер бар. Ол жерлерді кейде "Сұлу шоқы" деп те атайды.

## Дереккөздер

Санат:Меркі ауданы елді мекендері
Бір (математика)

**БІР** — натурал сан қатарының ең алғашқы орындағы саны, сонымен қатар санаудың ондық жүйесіндегі цифрлардың бірі. ~1-дің негізгі қасиеттері мынадай: кез келген a саны үшін ~a \cdot 1 = a,\quad1 \cdot a = a;\quad a\vdots  1 = a;\quad 1\cdot1= 1^{2}= 1;\quad1^{0}=1;\quad 1!=1.

~1-дің осы қасиеттерін математикалық өзге жайттарға да қолдануға болады: кез келген а (~a \neq  0 болса) үшін ~a^{1} саны болады, ол

                                a\cdot a^{-1} = a\cdot \frac{1}{a} =1

~1 саны жай санға да, құрама санға да жатпайды, себебі жай сан болу үшін ~1-ге және өзіне бөлінуі тиіс. Олай болса кез келген жай санның екі бөлгіші болуы тиіс. Ал ~1 санының тек бір ғана бөлгіші бар: ол тек өзіне ғана бөлінеді.

Ежелгі грек математиктері сандар деп тек натурал сандарды ғана түсінген. Олар натурал сандардың әркайсысын бірлердің жиынтығы деп есептеген. Сөйтіп, ~1-ге ерекше орын берген, солай бола тұрсада ~1-ді сан қатарына қоспаған.

Тек ағылшын ғалымы (физик әрі математик) Исаак Ньютон (1643 -1727): "... біз сан деп тек бірлердің жиынын ғана емес, өзіміз шартты түрде бірлік деп кабылдаған бір шаманың екіншісіне дерексіз катынасын да ұғынамыз" деуінен соң ғана ~1 саны өзге сандар арасынан тиісті орнын алған.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Санат:Сан
Ағлаб әулеті

thumb|Ұлы Қайруан мешіті - Ағлаб әулеті заманында салынған
**Ағлаб әулеті** -Ифриқиядағы (қазіргі Тунис жері) арабтарды феодалдық әулеті (800-909). 
Әулетті құрушы - Һарун ар-Рашидтің жергілікті билеушісі- Ибраһим ибн әл-Ағлаб (800-812).Әкімшілік және мәдени орталығы - Қайруан қаласы болған.
Ағлаб әулетіЗиядат АллаІәмірді (817-838) тұсында Сицилия ме Оңтүстік Италияны жаулап алып, жерін кеңейтті.
Ағлаб әулетісунизмді жақтады.  Тайпалар бақталастығы, шаруалар көтерілістері Ағлаб әулеті әлсіретті. 
909 ж. шииттертуын ұстаған Фатима әулеті Ағлаб әулетін құлатты.
### Ағлаб әулеті
* Ибрахим ибн Аглаб әмір 800—812
* Абу-ль-Аббас АбдАллах ибн Ибрахим әмір 812—817
* Абу Мухаммад Зийадаталлах ибн Ибрахим р.788, әмір 817—838
* Абу Икал Аглаб ибн Ибрахим р.790, әмір 817—841
* Абу-ль-Аббас Мухаммад ибн Ибрахим әмір 841—856
* Абу Ибрахим Ахмад ибн Мухаммад р.835, әмір 856—863
* Зийадаталлах ибн Мухаммад әмір 863—864
* Абу-ль-Гараник Мухаммад ибн Ахмад әмір 864—875
* Абу Исхак Ибрахим ибн Ахмад р.852, әмір 875—902
* Абу-ль-Аббас АбдАллах ибн Мухаммад әмір 902—903
* Абу Мудар ЗийадатАллах ибн АбдАллах әмір 903—909
## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
 Санат:тарих
Санат:Ливия
Санат:Тунис
Санат:Араб әулеттері
Санат:800 жж.
Ағылшын-америка соғысы

300px|thumb|Ағылшын-американ соғысының көріністері

**Ағылшын-американ соғысы**  (1812–1815). Англия Солтүстік Америкадағы бұрынғы отар елдеріде өз позициясын қалпына келтіруге ұмтылды. Ал АҚШ Канаданы өзіне қосып алғысы келді. Соғыста американ армиясы бірсыпыра жеңіліске ұшырады, Канадаға басып кіре алмады.1814 жылы 24 тамызда ағылшындар АҚШ-тың астанасы Вашингтонды басып алып, қаланың көп жерін өртеп жіберді.  Алайда американ армиясы мен флоты ағылшындарға бірқатар соққы бере алды.1814 жылы 24 желтоқсанда Гентте қол қойылған бітім шартына сәйкес АҚШ соғыстан бұрынғы шекараларын сақтап қалды. 8 ақпан 1815 жылы Жаңа Орлеанға Генттегі бітім туралы хабар жетпегендіктен  шайқас болып, ағылшындар 2 мыңнаң астам адамнан айрылып қашумен құтылды. Бұл соғыстың соңғы шайқасы болды.
## Дереккөздер

 Санат:соғыс
Абель теоремасы

**Абель теоремасы**, алгебралық теңдеулер туралы — кез келген ~n-дәрежелі тендеудің беске тең немесе одан үлкен  ~n-дәрежелі тендеудің түбірлерін радикалдар арқылы коэффициенттерімен өрнектейтін формуланы анықтау мүмкін емес. Абель — Таубер теоремасы Абель теоремасына кері болып табылады.

Бұл теореманы 1824 жылы норвег математигі Нильс Абель (1802 -1829) дәлелдеген.
## Тұжырымдама

\textstyle f(x)= \sum_{n \geqslant 0} a_n x^n — жинақтылық радиусы R болатындай комплексті коэффициентті дәрежелік қатар болсын.

Егер \textstyle\sum_{n\geqslant 0} a_n R^n
жинақталатын қатар болса, онда:
\lim_{x\to R^-} f(x) =  \sum_{n \geqslant 0} a_nR^n.

## Дәлелдеу

Айнымалыны u=x/R ауыстыру арқылы R=1 деп есептесе болады. Сонымен қатар (a_0 таңдау арқылы) \textstyle\sum a_n=0 деуге болады. \textstyle\sum a_n қатарының жекеше қосындыларын S_n деп белгілейік. Берілген шарт бойынша \lim_{n\to\infty} S_n=0, ал \lim_{x\to 1^-} f(x) = 0  екендігін дәлелдеу керек.

x\in[0,1] қарастырайық. Онда (S_{-1}=0 деп алсақ):

\sum_{n=0}^{N}(S_n-S_{n-1})x^n = \sum_{n=0}^{N}S_n(x^n-x^{n+1}) + S_Nx^{N+1}. 

Осыдан шығатыны: \textstyle f(x)=(1-x)\sum_{n=0}^{\infty}S_nx^n .

Кез келген \varepsilon>0 үшін барлық n>N_0 үшін |S_n|\leq\varepsilon орындалатындай натурал сан  N_0 табылады, сондықтан:

 \vert f(x)\vert \leqslant (1-x)\left\vert\sum_{n=0}^{N_0}S_nx^n\right\vert + (1-x)\ \varepsilon\sum_{n=N_0+1}^{\infty}x^n=(1-x)\left\vert\sum_{n=0}^{N_0}S_nx^n\right\vert +\varepsilon x^{N_0+1}.

Оң жағы x 1-ге ұмтылғанда \varepsilon ұмтылады, соның ішінде x 1-ге ұмтылғанда ол 2\varepsilon-нан кіші.

## Дереккөздер


Санат:Математикалық талдау теоремалары
Санат:Қатарлар
Абсцисса

**Абсцисса** (латынша — "қырқылған" деген сөз) — нүктенің декарттық координаттарының ~x әрпімен белгіленетін біреуі, әдетте алғашқысы.
thumb|250px|Абсцисса — горизонталдық ''X’X'' осінде
*A* нүктесінің абсцисса шамасы *OB* кесіндісі (суретте) ұзындығына тең. Егер *B* оң жартыось*OX*-та жаста абсциссаның мәні оң болады. Егер *B* нүктесі теріс *X’O* жартыосіне тиесілі болса абсцисса теріс мәнге ие болады. Ал егер *A* нүктесі *Y’Y* осінде жатса абсцисса нөлге тең.
## Дереккөздер


Санат:Координаттар жүйесі
Жауғаш батыр ауылы

**Жауғаш батыр ауылы** — Жамбыл облысы Меркі ауданы, Кеңес ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Ауылдық округ орталығы - Кеңес ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 36 км-дей, аудан орталығы - Меркі ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 63 км-дей жерде. Ауылда бастауыш мектеп, фельдшерлік пункт бар.

## Халқы

## Тарихы
Бұрын бұл жер ит тұмсығы батпайтын қалың қамыс, қоғаның орны болған. Сол қалыңның ішінде жолбарыс, қасқырлар болған. Сондықтан бұл маңға ел қоныстануға қорыққан. Абылай ханның тұсында жер үшін, мал үшін жоңғарлармен жиі соғысып жүрген аумалы-төкпелі заманда Жауғаш батыр өзінің ағайындарын Іленің бойынан көшіріп, осында әкеліп қоныстандырған екен.

Кеңес өкіметі кезінде ауыл Папанин деген орыс ұшқышының атымен аталған. Кейін тәуелсіздік алғаннан кейін ауылға Абылай ханның қолбасшысы болған Жауғаш батырдың есімі берілді.

## Дереккөздер

Санат:Меркі ауданы елді мекендері
Ағылшын банкісі

250px|thumb|Ағылшын банкі
**Ағылшын банкі**  (, ресми аты ) — Ұлыбританияның Орталық банкінің міндетін атқарады, Қаржы саясатының комитетінің жұмысын басқарады.
1694-ші жылы Ұлыбританияның  жеке акционерлік банкі ретінде құрылған. Лодонның ірі банкирлерінің бір тобы үкіметке 1,2 млн фунт стерлинг несие беріп, оны есесіне Лондонда және оның 65  миль төңірегінде банк арқылы ақша операциясын жүргізуге құқық алды алды. Ағылшын банкінің алтынға емін-еркін алмастырылатын банкноттарды біртіндеп төлем айналымына еңгізіп, банк негізгі эмиссиялық институтқа айналды. Роберт Пиль актісі негізінде 1844-ші жылда бастап Ағылшын банкі Ұлыбританияның Орталық банкі болып  заңдастырылды. 
1939-шы жылы Ағылшын банкінен алтын қоры алынып, оны теңгерме валюта қорына өткізуге байланысты банкнотты металлмен қамтамасыз ету жойылды. 
1946-шы жылы Ағылшын банкі национализацияланды, жеке акционерлердің қолындағы акциялар мемлекеттік облигацияларға айырбасталды. Ағылшын банкісіі басшы қызметкерлерін үкімет тағайындады. Банктің Лондонда 8 бөлімшесі бар. 
### Банк мегерушілер
* 1913−1918 — Уолтер Канлифф
* 1918−1920 — Сэр Брайен Кокейн
* 1920−1944 — Монтегю Норман
* 1944−1949 — Лорд Томас Катто
* 1949−1961 — Кэмерон Кобболд 
* 1961−1966 — Роуленд Баринг
* 1966−1973 — Лесли О’Брайен
* 1973−1983 — Гордон Ричардсон
* 1983−1993 — Робин Лей-Пембертон
* 1993−2003 — Эдвард Джордж
* 2003-2013 — Мервин Кинг
* 2013-&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;— Марк Карни
## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Санат:Банктер
Санат:Алфавит бойынша банктер
Санат:1964 жылы құрылғандар
Санат:Ұлыбритания банкілері
Анықталу аймағы

Анықталу аймағы — жиынтығы берілген сәйкестікті, дербес жағдайда функцияны, бейнелеуді анықтайтын элементтер жұбының барлық алғашқы (бірінші орында жазылатын) элементтерінің жиыны. Әрбір сәйкестік ~(x; y) реттелген жұбыньӊ жиыны болады. Сонымен катар барлық x-тар жиынын құрса, барлықу ~y-тер жиынын кұрады; сонымен  ~f = \big\{(x;y) | x \in X, y  \in  Y\big\}

## Дереккөздер


Санат:Математика
Санат:Алгебра
Кеңес (Меркі ауданы)

**Кеңес** — Жамбыл облысы Меркі ауданы, Кеңес ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Меркі ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 25 км-дей жерде, Аспара өзенінің жағалауындағы бидайық, нарғия, сұлыбас, т.б. шөптесін өскен қоңыр, бозғылт қоңыр топырақты тау алдының құрғақ жазығында орналасқан.

## Халқы
 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, мәдениет үйі, медициналық пункт бар.

## Тарихы
Іргесі қызылша өсіретін Қазақстан атты ұжымшардың орталығы ретінде қаланды. 1929 жылы алғаш артель, 1930 жылы "Кеңес" колхозы болып құрылды. Колхоз қазіргі Аспара ауылының үстіңгі жағындағы **Қаратал**дың төңірегінде қоныстанған. Киіз үйлерде отырған, кейіннен қазіргі ауыл орнына келіп қоныстанған. 1997 жылдан Кеңесте және округке қарайтын Жауғаш, Қайыңдысай, Кентай ауылдарында «Племзавод» акционнерлік қоғамы құрылған.

## Ауыл маңы
Мықан өзенінің бойында **Шошқалы** деген жер бар. Қалың қорыстың ішінде жабайы шошқалар, қасқырлар болған. Колхоз ірілендірілген 1950 жылдары қалың қорыс трактор шалғысымен шауып тасталған. Содан кейін жабайы шошқалар мен қасқырлар жоғала бастаған. Шабылған қалың қорысты халық отын, малға азық қылды.

## Дереккөздер

Санат:Меркі ауданы елді мекендері
Кентай

**Кентай ауылы** — Жамбыл облысы Меркі ауданы, Ақермен ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Меркі ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 30 км-дей жерде.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Бастауыш мектеп, медициналық пункт бар. 

## Тарихы
Кеңес үкіметі тұсында бұл ауыл Меркі асыл тұқымды мал зауытының 2-ші бөлімшесі деп аталған.

## Дереккөздер

Санат:Меркі ауданы елді мекендері
Интернациональное (Жамбыл облысы)

**Интернациональное** — Жамбыл облысы Меркі ауданы, Рысқұлов ауылдық округі орталығы. 

## Халқы
 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Меркі ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 3 км-дей жерде. 

## Инфрақұрылымы
Негізгі мектеп, фельдшерлік пункт бар.

## Тарихы
Бұл ауылда кавказ халқының өкілдері көбірек шоғырланғандықтан "Интернационал" деп атаған. Кеңестік жүйе тарқатылғанға дейін Меркі қызылша кеңшарының 1-бөлімшесі, әрі кеңшар оралығы болып келді. Қазір кеңшар таратылған, шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Меркі ауданы елді мекендері
Параллельдік туралы аксиома

**Параллелдік туралы аксиома.** Жазықтықта жатқан түзу сызықтан тысқары орналасқан нүкте арқылы осы жазықтықта әлгі түзумен қиылыспайтын жалғыз ғана түзу сызық сызуға болады.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Санат:Алгебра
Санат:Математикалық талдау
Санат:Геометрия
Паш аксиомасы

**Паш аксиомасы.** Егер үшбұрыш жазықтығында жатқан түзу сызық үшбұрыштың бір кабырғасын қиып өтетін болса, осы түзу үшбұрыштың екінші қабырғасын да киып өтеді.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Санат:Алгебра
Санат:Математикалық талдау
Санат:Геометрия
Аксиома (математика)

**АКСИОМА** (грекше — қабылданған ереже) - математикалық теорияларды дедукциялық (бастапқы түсініктерден жаңа қорытындылар жасауға мүмкіндік беретін әдіс) әдістермен құру кезінде ешқандай дәлелдеусіз қабылданатын ақиқат бастапқы түсінік. Сонымен, аксиомалар математикалық ғьлыми теорияның негізгі түсініктерін тұжырымдайды. Теорияның негізіне қабылданған аксиомалар жүйесі осы теорияның аксиоматикасы деп аталады. Математикадағы аксиоматикалық әдістің негізін ежелгі грек геометрлері қалаған. XIX ғасырға дейінгі кезеңдегі аксиоматикалық әдістің озық үлгісі біздің заманымыздан бұрынғы III ғасырда жазылған ежелгі грек ғалымы Евклидтің (б.з.б. 330 -275) "Негіздер" ("Бастамалар") деген ғылыми еңбегі болды. Онда: "Нүкте дегеніміз ешқандай бөлігі жоқ нәрсе. Сызық дегеніміз — енсіз ұзындық, Сызықтың ұшы (соңы) - нүкте. Тікбұрыштардың барлығы тең" делінген аксиомалар тұжырымдалған.
Ежелгі грек философы әрі ғалымы Аристотель (б.з.б. 381 — 322) "Тұжырымдарын дәлелдейтін ғылымдардың бәрі де аксиомалар қолданады... Аксиомаларда жалпылаудың ең жоғарғы сатысы бар және олар тиянақты барлық қорытындылардың бастамасы да" деген.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Санат:Алгебра
Таңдау аксиомасы

**Таңдау аксиомасы**. Кез келген бос емес жиындар жиынтығынан бір-бір элементтен таңдап алып, осы элементтерден жиын құруға болатындығы туралы ұйғарым.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Санат:Алгебра
Санат:Математикалық талдау
Санат:Геометрия
Екпінді (Жамбыл облысы)

**Екпінді** — Жамбыл облысы Меркі ауданы, Сарымолдаев ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Меркі ауылының шығысында 2,5 км-дей жерде. 

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Бастауыш мектеп, фельдшерлік пункт бар.

## Тарихы
Бұл ауылдың адамдары колхоздастыруға дейін тау етегіне жақын жерде шашырай қоныстанған. 1929 жылы осы жерге жолдың екі шетіне келіп қоныстана бастаған. 1932 жылы артельдің жұмысы екпіндеп тұрғаннан соң "Екпінді" колхозы атандырды.

Осы ауылдың тең ортасымен бетондалған каналмен Меркі өзені өтеді. Бұл канал 1970 жылдары салынып, оның суы БЧК (Үлкен Шу каналы)-ға барып құяды. Егістікті суландырады. Екпінді мен Сарымолдаев ауылының ортасынан Ойтал өзені өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Меркі ауданы елді мекендері
Алгебралық амал

**Алгебралық амал** ( — қалпына келтіру) – математикалықлық жеті амалдың (қосу, азайту, көбейту, бөлу, дәрежелеу, түбір табу, логарифмдеу) бірі.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Санат:Алгебра
Санат:Математикалық талдау
Алгебралық екінші дәрежелі түбір

**АЛГЕБРАЛЫҚ ЕКІНШІ ДӘРЕЖЕЛІ ТҮБІР**, о ң   с а н н ы ң - оң санның ~2-дәрежелі түбірінің екі мәні бар: оның біреуі оң сан, ал екіншісі теріс сан болады. Алгебралық ~2—дәрежелі түбір  ~\pm   \sqrt{a} — шартты белгісімен өрнектелген. ~\sqrt{a} (мұндағы ~a — оң сан, яғни ~a > 0) белгісі тек оң санды ғана білдіреді. Оң санның ~2-дәрежелі түбірінің оң мәні осы түбірдің арифметикалық мәні деп аталған. Егер ~a — оң сан болса, яғни ~a > 0, онда  ~\sqrt{ a^{2} } =a. Егер ~a — теріс сан болса, яғни ~a , онда ~\sqrt{ a^{2} } = - a (~a— теріс сан) болады. Егер ~a = 0 болса, онда   ~\sqrt {a} =0 -ге тең. Барлық жағдайда  ~\sqrt {a^{2}} =|a|. Егер ~a  \geq  b болса, оңда  ~\sqrt{ { \big(a+b\big) }^{2} } =a-b; Егер ~a  болса, онда  ~\sqrt{ { \big(a-b\big) }^{2} } =a-b

## Дереккөздер


Санат:Математика
Санат:Алгебра
Аликвоталық бөлшек

**АЛИКВОТАЛЫҚ БӨЛШЕК** (латынша "аликуот" — "бірнеше" және "алиус" — "өзге", латынша "kуоtа" — "үлес") —  ~\frac{1}{n} түріндегі, яғни  алымы ~1-ге тең бөлшек, мұндағы ~n — натурал сан). Бірқатар математикалық және физикалық мәселелерді шешу үшін маңызы бар. Әрбір оң рационал сан бөлімі әр түрлі болатын аликвоталық бөлшектердің шектеулі қосындысы түрінде өрнектеле алады. Мысалы,  ~\frac{3}{11} = \frac{1}{6} + \frac{1}{11} + \frac{1}{66}  Аликвоталық бөлшек Ежелгі Мысырда (Египетте) кең қолдау тапқандықтан египеттік  бөлшек деп аталған.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Санат:Алгебра
Амал (математика)

**АМАЛ** — математикалық есептеудің негізгі тәсілі. Математиікада амалдың алгебралық амал және арифметикалық амал деген екі тәсілі бар. Арифметикалық төрт амал: қосу, азайту, көбейту және бөлу амалдары. Арифметикалық амалдар сандарға қолданылады. Алгебралық амалдарға: қосу, азайту, көбейту, бөлу, дәрежелеу, түбір табу және логарифмдеу жатады.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Санат:Алгебра
Антилогарифм

**АНТИЛОГАРИФМ** (грекше "анти" қарсы және логарифм), ~n с а н ы н ы ң — берілген ~a негіздегі логарифмі ~n санына тең болатын ~N саны:  ant log_{a}n = N = a  немесе ~log_{a}N = n. 

:Әдетте антилогарифм ондық логарифм үшін карастырылады.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Санат:Алгебра
Ағылшын-герман декларациясы

**Ағылшын-герман декларациясы**  — 30 қыркүйек 1938 ж. Англияның премьер-министі Н.Чемберлен мен Германияның фашисттік үкіметінің басшысы А.Гитлер қол қойған өз ара тиіспеу туралы декларация.

Ағылшын-герман декларациясы Англия, Франция, АҚШ үкіметтерінің фашисттік Германияны КСРО-ға қарсы соғысқа айдап салу саясатының бір бөлігі болды. Декларация Германияның позициясын күшейтіп, гитлершілдердің 2 дүниежүздік соғысты ашуына көмектесті.

## Түсініктемелер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:1938 жыл
Адам денесінің пропорциясы

thumb|Адамның дене құрылысы
**Адам денесінің пропорциясы** - антропология мен медицинада дене мүшелерін (бой, тұлға, нық, қол, аяқ т.б.) бір-бірімен салыстыру, олардың ара қатынасын, өзара сәйкестігін анықтау.
Адам денесінің пропорциясын аықтауда көп қолданылатын әдістің бірі иықтың кеңдігі мен қол-аяқтың ұзадығын дененің тұрқымен салыстыру. Осы әдіспен алынған көрсеткіштерге қарай жалпы адам денесіні құрылысы 3 түрге бөлінеді:
# брахиморфт - тұлғасы кең, қол-аяғы қысқа
# долихоморфт - тұлғасы қушық, қол-аяғы сидаң
# мезоморфт - жоғарғы екеуіні аралығындағы адамдар.

Жасына, жынысына қарай Адам денесінің пропорциясында өзгешеліетер болады. Еркектерге қарағанда  әйелдердің бөксе (жамбас) сүйектері қомақты, ал нықтары қушық келеді, қол-аяғының пропорциясында айырма болмайды. Ересектерге қарағада балаларды аяғы қысқа, тұлғасы ұзын, басы үлкен болады. Дене пропорциясыдағы өзгешеліктер нәсілдік ерекшеліктерге байланысты болады. Ұзын бойлы негр мен эфиопиялықтар долихоморфтарға, полинезиялықтар мезобрахиморфтарға жатады. Брахиморфтарға көбінесе Орал антропологиялық типіне жататын халықтар кіреді.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Адам
Санат:Адам денесі
Қазақдиқан

**Қазақдихан** — Жамбыл облысы Меркі ауданы, Ақтоған ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Меркі аулынан солтүстік-батысқа қарай 4 км-дей, ауылдық округ орталығы - Ақтоғаннан солтүстік-шығысқа қарай 2,5 км-дей қашықтықта орналасқан.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Бастауыш мектеп, фельдшерлік пункт бар. 

## Тарихы
Қазақдихан ауылы артель кезінде №1 ауыл деп аталған. Колхоздарды ірілендіру тұсында, яғни 1950 жылы Қазақдихан ауылы "Большевик" колхозына біріктіріліп, орталығы "Большевик" болды. Ауыл Бішкек - Луговой темір жолының солтүстік қапталында орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Меркі ауданы елді мекендері
Адам бойы

**Адам бойы**  - ағзаның морфологиялық белгілерінің бірі.

Ол атропология мен медицинада дененің басқа да өлшемдерімен бірге, адам тұлғасының сәйкестігін, дене дамуын, бітімін сипаттайтын негізгі көрсеткіш болып саналады. Сонымен қатар, шашы, көзі, өңі, бет бейнесі, бас құрылысы т.б. дене құрылыс ерекшіліктерімен қоса қарағанда, Адам бойы нәсілдік белгілердің бірі болады.

Адам бойы балаларды жасы мен жынысына қарай  бөлуде де маңызды роль атқарады. Жасына және жынысына байланысты, Адам бойының өсу сатылары әр түрлі болады. Мысалы, әйелдерде 19-20, ерлерде 25-26 жастарда бойдың өсуі тоқтайды. Бұдан соң жасы 50-ден асқаннан кейін еркектердің де, әйелдерді де  бойы әрбір он жылда 1-1,5 см шөгіп отырады.

## Адам бойының жасына қарай өсуі (орта есеппен)

Адам бойының өсуіне түрлі жағдайлар әсер етеді. Ересек адам бойының орташа мөлшері: ерлерде 165 см, әйелдерде 154 см. Адам бойы орташа мөлшерден кем не артық болуы көпшілік жағдайда әр түрлі аурулардың салдарыан болады. Адамның, әсіресе жас балалардың, дұрыс тамақтауы, ішер астың құрамы мен сапасы да бойдың өсуіне әсер етеді. Күнделікті тамақта витаминдер жетіспесе, немесе ағза ашықса, не бір ауруға шалдықса, бойдың өсуі  тоқталып қалады. Адам бойыны өсуі дене шынықтыруға, ой еңбегі мен дене еңбегі дұрыс ұштастыруға да  байланысты. Сондай-ақ, оған ішкі секреция бездері қызметінің де әсері болады.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Адам
Қайыңдысай (Жамбыл облысы)

**Қайыңдысай** (2018 жылға дейін — *№1 бөлімше*) — Жамбыл облысы Меркі ауданы, Аспара ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Меркі ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 35 км-дей жерде.

## Халқы

Бұл ауыл №1-бөлімше атанған.

## Дереккөздер

Санат:Меркі ауданы елді мекендері
Тоғысқан тағдырлар (телехикая)

**«Тоғысқан тағдырлар» («Перекрёсток») телехикаясы** — Қазақстандық-британдық өндірушіден шыққан «Тоғысқан тағдырлар» телехикаясын 1996 жылы түсіріп бастап, 2000 жылы түсіруін тоқтатты. Оның 465 саны көрсетілді. ТМД елдері медиафорумының нұсқауы бойынша ол 1998 жылдың үздік телехикаясы танылып, қазақстандық көрермендер арасында таптырмас рейтінгілерге ие болды әрі әлі күнге дейін ешбір қазақстандық телехикая танымалдығы мен көрсетілуінің ұзақтығы бойынша «Тоғысқан тағдырлардан» асып түсе алмады. 

«Тоғысқан тағдырлар» алғашқы қазақстандық «сабын операсы» болып саналады.
Телехикаяның саундтрегін «Овощи-фрукты» тобы орындайды. Әні мен сөзінің авторы Томас Томасов.

## Рөлдерді сомдаған
* Бикен Римова — *Гүлбибі апа*
* Қасым Жәкібаев — *Аплатон аға*
* Сағи Әшімов — *Тимур Сәбіров*
* Жанна Қуанышева — *Жанна Сәбірова, Тимур Сәбіровтың зайыбы*
* Ғазиза Әбдінабиева — *Роза, Омаровтардың көршісі*
* Венера Нигматулина — *Мадина Омарова\Зарема Ысмаилова*
* Тәңірберген Бердіоңғаров — *Арман Сәбіров*
* Ирина Әжмұхамедова — *Камила Омарова*
* Райхан Айтқожанова — *Кұралай*
* Бақытжан Әлпейісов — *Шерхан Омаров*
* Жан Байжанбаев — *Асқар*
* Алексей Шемес — *Глеб Платонов*
* Елена Гордеева — *Оля*
* Шынар Дүйсенбенова — *Дариға, Қайраттың қалыңдығы*
* Наталья Долматова — *Надя, Пашаның зайыбы*
* Гүлнар Дусматова — *Гауһар — өткен өмірінен қара дақ қалып, содан арылуға тырысқан адвокат әйел*
* Ирина Лещенко — * Маришка*
* Линда Нигматулина — *Дана, Маришканың құрбысы*
* Дмитрий Скирта — *Никита*
* Сергей Погосян — *тележүргізуші*

Санат:Қазақстан телесериалдары
Санат:1996 жылғы телесериалдар
Санат:Хабар телеарнасының телехикаялары
Петрос Адамян

**Петрос Иеронимович Адамян** () — армянның көрнекті трагик актеры.

Алғашқыда әуесқой театрлар спектакліне қатысады. Актердың өнер жолы 1866 жылы басталады. 1879 жылы Ресейге келіп, армян труппасында Тифлис, Баку және Мәскеу, Петербург, Одесса, Киев, Харьков қалаларында өткен театр гастролінде ойнаған.

Психологиялық нәзік талдау, ой тереңдігі мен каһармадыққа толы романтикалық бағыт - Адамянның актерлік творчествосына сай қасиет. 

### Орындаған ролдері
* Хлестаков - Н.В.Гоголь, "Ревизор"
* Гамлет -  Шекспир, "Гамлет", ролін армян тілінде тұңғыш орыдаған
* Отелло - Шеспир, "Отелло"
* Лир - Шекспир, "Король Лир"
* Франц Моор - Шиллер, "Қарақшылар"
* Арбенин - Лермонтов, "Маскарад"
* Микаэл - Судукян, "Тағы бір құрбандық"
* Масисян - Сундукян, "Хатабала" 

Репертуарындағы роль саны - 200-ден астам.

## Дереккөздер
Қарасу (Меркі ауданы)

**Қарасу** — Жамбыл облысы Меркі ауданы, Тәтті ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Округ орталығы - Тәтті ауылынан батысқа қарай 9 км, аудан орталығы - Меркіден солтүстікке қарай 35 км-дей жерде. Ауыл Луговой-Шу темір жолы және Қорағаты өзенінің бойында.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Ауылда бастауыш мектеп, фельдшерлік пункт бар.

## Ауылдан шыққан белгілі тұлғалар
Мемлекет және қоғам қайраткері, Социалистік Еңбек Ері, Жамбыл, Алматы, Шымкент облыстарын басқарған Асанбай Асқаров осы ауылдың түлегі.

## Дереккөздер

Санат:Меркі ауданы елді мекендері
Аралас сан

**АРАЛАС САН** — бүтін және бөлшек бөлігі бар сан, мысалы,  ~2  \frac{1}{5},  -6  \frac{7}{8}.  

Аралас санның бөлшек бөлігі дұрыс бөлшек болады. Аралас сандарды қосқанда бүтін сандар өзара және бөлшек бөліктері өзара жеке-жеке қосылап жазылады.

::::Мысалы, ~5\frac{2}{3} + 2  \frac{1}{5} = (5+2)\cdot (\frac{2}{3}+\frac{1}{5})=7\frac{2\cdot 5+1\cdot 3}{15}=7 \frac{13}{15} 

Аралас сандар азайтылғанда бүтін сандардан бүтін сандар, ал бөлшек бөлігінен бөлшек бөлігі өзара жеке-жеке шегеріледі.

::::Мысалы, ~5\frac{2}{3} -2  \frac{1}{5} = (5-2)\cdot (\frac{2}{3}-\frac{1}{5})=7\frac{2\cdot 5-1\cdot 3}{15}=3 \frac{7}{15} 

Көбейту және бөлу амалдары да бөлшектердің сәйкес амалдарына ұқсас жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


  
Санат:Математика
Санат:Алгебра
Адвентистер

**Адвентистер** - ( — *қайта оралу*) - протестант дінінің тармағы. Таралуы аймағы АҚШ. 
19 ғасырдың 30-шы жылдары ұсақ буржуазия топтарының арасында пайда болды.
Сектаны құрушы - баптист Уильям Миллер (1782-1849). Ол 1831 ж. жазында Христостың қайта оралу күнін жариялады - 21 наурыз 1841ж. Адвентистер іліміне сай Христос (Иса пайғамбар) қайтып оралады. Сонан соң жер бетінде "мың жыл тыныштық" орнайды. 
## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Санат:Діни ұйымдар
Санат:Христиандық
Аддис-Абеба

**Аддис-Абеба** (амхарша - "жаңа гүл") — Эфиопияның астанасы, ірі сауда-финанс, мәдени орталығы. 
## Географиясы
Ефиопия таулы қыратының орталық бөлігінде, теңіз деңгейінен 2400 м биіктікте. Аэропорт, тас жол торабы, темір жол арқылы Аден шығанағындағы  Жибути портымен байланысады. 

Халқы — 3 041 002 тұрғын (2012ж. мәліметі).
## Экономикасы
Аддис-абебада жеңіл (мата тоқу, тері илеу, аяқ киім тігу), тамақ (астық тарту, май шайқау, ет-сүт өімдері шығару), ағаш өндеу және құрылыс материалдарын өндіретін кәсіпорындар шоғырланған. Тоқыма, тері, металл, ағаш бұйымдары жасайтын майдагерлік кәсіпшілік дамыған.

Аддис-абеба арқылы шетке кофе, мал терісі, астық, балауыз шығарылады.

Университет, ұлттық кітапхана, тарихи-этнографиялық мұражай, ұлттық театр, ефиопистика интституты бар.

1958 жылдан бері БҰҰ-ның Африка істерімен шұғылданатын экономикалық комиссияның және 1963 жылдан Африка бірлігі ұйымының тұрақты резиденциясы.

## Қаланың әсем көріністері

Сурет:ET Addis asv2018-01 img07 Light Rail.jpg|
Сурет:Addis churchill.jpg|
Сурет:HagerFikirTheatre.jpg|
Сурет:Addis abeba taytu hotel.jpg|


## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

* http://www.addisababacity.gov.et/ 
* http://www.ethiopar.net/English/basinfo/infoadds.html 
* http://report.globalintegrity.org/ethiopia
* http://www.macalester.edu/courses/geog61/kshively/intro.html 
* http://jimmatimes.com/Directory/p_Categories.cfm?categoryID=316&submitted=1&category=122 
* http://www.citymayors.com/mayors/addis_mayor.html
* http://clpmag.org/content/contentpages/2008/blogs/sarah/Stuteville_Dawn.php 
* http://www.addismap.com/

Санат:Аддис-Абеба
Сәдуақас

**Сәдуақас** — қазақша есім. Мұхаммед пайғамбардың (с.а.у.) сахабаларының бірі Сағд ибн Әбу Уаққастың есімінен жасалған. Қысқартып айтылған түрлері — Сәду, Сәкен, Оқас.

Санат:Қазақ есімдері
Анықталмаған коэффициенттер әдісі

**Анықталмаған коэффициенттер әдісі** –  түрі алдын ала белгілі өрнектердің коэффициенттерін анықтау үшін қолданылатын әдіс. 

## Дереккөздер


Санат:Математика
Санат:Алгебра
Аделаида

thumb|Файл тақырыбы
**Аделаида** () — Аустралия одағының оңтүстігіндегі қала, ірілігінен 5-ші,  Оңтүстік Аустралия штатының орталығы.
Маунт-Лофти тауының етегінде орналасқан. Елдің басты теңіз порттарының бірі (жүк айналымы жөнінен 3-ші орында), әуе және темір жол  торабы.
Халқы - 1,1 миллион тұрғын (2004 ж, мәліметі бойынша). 
Машина жасау, тамақ және жеңіл өнеркәсібінің ірі орталығы. Қала маңында химиялық, электротехникалық, мұнай айыру зауыттары салынған. 
Уиверситет, Топырақтану және егін шаруашылық институттары, консерватория, сурет галереясы, мұражайлар  бар.
### Қала көріністері


Сурет:Adelaide Town Hall.jpg|
Сурет:GlenelgTramCityWest.jpg|
Сурет:University of Adelaide.jpg|
Сурет:Adelaide skyline, December 2022.jpg|


## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Аустралия қалалары
Арифметикалық функция

**АРИФМЕТИКАЛЫҚ ФУНКЦИЯ** — аргументтері мен мәндері натурал сандар болатын функция.

## Дереккөздер


  
Санат:Математика
Санат:Алгебра
Санат:Арифметика
Арифметикалық түбір

АРИФМЕТИКАЛЫҚ ТҮБІР, ~a \geq 0 теріс емес нақты санның ~n -дәрежелі түбірінің арифметикалық м ә н і — ~n-дәрежесі ~a-ға тең теріс емес сан болады, яғни ~x^{n} = a немесе  ~a=(\sqrt[n]{a})^{n} .Түбірдің мұндай мәні кез келген ~a > 0 және ~n > 1 үшін тек біреу ғана болады.

Егер теріс емес санның жұп дәрежелі түбірінің нақты сандар болатын екі мәні қарастырылатын болса, онда алгебралық түбірдің нақты сандар аймағындағы мәндері туралы сөз болады; егер де ~n-дәрежелі түбірдің барлық ~n мәні арастырылатын болса, онда түбірдің комплекс сандар аймағындағы мәндері туралы сөз болмақ.

## Дереккөздер


  
Санат:Математика
Санат:Алгебра
Сальвадор Дали

**Сальвадор Дали** (толық аты **Сальвадор Доменек Фелип Жасинт Дали и Доменек, маркиз де Пуболь**, , , 11 мамыр 1904 жыл, Фигерас&nbsp;- 23 қаңтар 1989 жыл, Фигерас)— испан суретшісі, графигі, мүсінші , режиссёр,жазушы. Сюрреализм жанрында салатын суретшілердің бірі. «» (Андалуз иті), «» (Алтын ғасыр), «» (Арбалған) т.б. фильмдермен жұмыс жасады. "Соғыс жүзі", "Өрттегі керік" т.б. еңбектері бар.

## Өмірдерек
**Сальвадор Дали** 1904 жылы 11 мамырда Фигерас қаласында дүниеге келді. Оның әкесі мемлекеттік нотариус қызметін атқарды. Ата – анасы балаларын қатты жақсы көрді және олардың сапалы білім алуына жағдай жасады.  Сальвадор Далидің шығармашылық қабілеті өте ерте басталды , яғни , ол өзінің қарындасы Анна – Марияның көңілін аулау мақсатында сурет салатын болған. Сальвадор Далидің өнері жергілікті Рамон Пихо атты суретші арқылы дамыды.  Оның балалық шағының көп уақыты Кадакес теңізінің жағасындағы үйшікте өтті . Осы жерде ол жергілікті жұмысшылар мен балықшылардан қоғам, өмір туралы көп сұрастырды.Сол себептен болар суретшінің салған суреттері мистикалық, фантастикалық , сюрреалистік жанрда орын алды. 
1922 жылы Сальвадор дали Мадрид қаласына аттанып, Сан – Фернандо атты өнер академиясында оқиды. Ал сол уақытта Академия директоры атақты суретші Франсиско Гойя болған еді. 
Төрт жыл өткеннен соң анасы өлгеннен кейін әкесі ағасының бұрынғы әйеліне үйленеді . Сальвадор Далиға бұл жағдай өте ауыр тиді . Сөйтіп ол болашақта оған бағыт – бағдар беретін адамдармен  таныса бастайды. 

Біраз уақыт өткен соң Сальвадор Дали өз отбасымен бірге Пикассо өнері насихатталып жатқан Париж қаласындағы дүниежүзілік өнер орталығына қарай аттанады. Уақыт өте келе Сальвадор Дали  Академиядан қуылады. Себебі, оқыту технологиясында ол мұғалімдерімен келісе алмай, қайтадан Кадакес теңізінің жағалауына оралып, өз стилімен сурет сала бастайды .

## Шығармашылығы
Парижге бармас бұрын Сальвадор Дали суреттері сюрреализмдік жанрда орын алады. Мысалы , 1925 жылы жазған «Терезе алдындағы қыз мүсіні» Бұл суретте Сальвадор Дали терезе алдынан өзен сағасына қарап тұрған қарындасы Анна – Марияны суреттеген .  Басқа суретшілер секілді салғалы жатқан суретін Дали көз алдына елестете білген.
1929 жыл Сальвадор Дали үшін ерекше сәтті болды қайталанбас, ерекше әрі құнды суреттер салып , көрме ұйымдастырды . Осы жылы ол ерешке суретші өзінен 10 жас үлкен Гала Элюармен кездесті. Сөйтіп Сальвадор Дали Галамен үйленуді жөн көрді .  Сальвадор Дали оны қатты жақсы көрді , тіпті , оған менеджер ретінде көмектесті.
68 жыл бұрын Уолт Дисней өзінің досы Сальвадор Далидан мультфильмге сурет салып беруін сұрайды . Сальвадор Дали 1989 жылы 23 қаңтарда дүние салады. .

## Еңбектері
нобай|солға|Нарцистің метаморфозы
нобай|ортаға

## Дереккөздер

Санат:11 мамырда туғандар
Санат:Фигераста туғандар
Санат:23 қаңтарда қайтыс болғандар
Санат:Фигераста қайтыс болғандар
Санат:Сюрреалистер
Санат:XX ғасыр суретшілері
Санат:Испания кескіндемешілері
Санат:Каталония суретшілері
Санат:XX ғасыр кескіндемешілері
Санат:Сальвадор Дали
Санат:Фигераста жерленгендер
Адидже

thumb|Веронадағы Адиджеден өтетін Понто-Пиетра көпірі
**Адидже**, **** - Солтүстік Италиядағы өзен.
Энталь Альпісінен басталып, Адрия теңізіне құйылады.  
Ұзындығы 410 км, алабының ауданы 14,7 мың км².
Венеция ойпаты арқылы өтеді. Изарко өзенінің сағасынан бастап кеме жүзеді (350 км).
Ірі СЭС-тер салынған.
Жағасында Больцано, Тренто, Верона қалалары бар.
## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Алфавит бойынша өзендер
Адриан

thumb|Публий Элий Траян Адриан
**Адриан**  ( **, Публий Элий Траян, 24.01.76, Италика, Испания - 10.07.138, Байи, Неаполь) - Атонин әулетінен шыққан рим императоры (117-138). Әкесі - рим сенаторы Публий Элий Афера.
Шығысты жаулап алу саясатынан бас тартып, негізінен империяның шекарасын нығайтумен шұғылданды. 
"Адриан тосқауылы" деп атанатын қорғаныс шептерін салғызды. Өкіметті күшейту мақсатымен бірқатар әкімшілік т.б. реформалар жүргізді.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
 
Санат:76 жылы туғандар
Санат:138 жылы қайтыс болғандар