open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Синекдоха

Бұл метонимияға жақын, өйткені **синекдоха** да екі ұғымның іргелестігі арқылы жасалады. Мұның метонимиядан айырмасы мынада: метонимияда сандық айырмашылық болмайды; ал синекдохада сандық айырмашылық болады. Егер сан жағынан айырма болмаса, синекдоха болмайды.
Синекдохада бір ұғымды екінші ұғымға ауыстырғанда: бірі — *үлкен*, екіншісі — *кіші*; бірі — *жалпы*, екіншісі — *жалқы*; бірі — *бүтін*, екіншісі — *бөлшек* болуы қажет. Әрине, үлкені — кішінің орнына қолданылғанда, мағынасы тараяды да, кішісі — үлкенінің, орнына қолданылса, мағынасы зораяды, кеңиді. Мысалы, *Жүз бас қой, Жиырма тұяқ мал, Көп қол жұмысты өндіріп жібереді* т. б. Осы сөйлемдердегі *бас, тұяқ, қол* деген сөздер бір бүтін дененің бір-бір ғана бөлшегі болып тұрған жоқ, сол кішкене бөлшекті білдіретін сөздің мағынасы зорайып, белгілі бір бүтін дененің орнына ауысып қолданылып тұр. Шынында, жәндіктердің, оның ішінде осы тіркесте *қойдың басы* деген бір мүшенің атын білдірмей, бүтін қойдың өзін түгел қамтып, *бір бүтін мал* деген, яғни *қой* деген ұғымды білдіріп тұр. Ал, *тұяқ* деген сөз бүтіндей бір *мал* деген мәнде; *қол* деген сөз жұмысшының бір мүшесі емес, *жұмысшы адам* мағынасында айтылып тұр. Сөйтіп, осылар сияқты бөлшектің мағынасын білдіретін сөздер бүтін орнына жұмсалса, синекдоха болады.
Ал *колхоз бес машина алды* дегендегі *машина — автомобиль* деудің орнына дара мағынада жұмсалып тұр. *Қазіргі күнде колхоздың бәрі моторлы* (техника); Магазиннен кездеме алды (сиса, жібек, торғын т. б.) дегендегілер — синекдоха мағынасының жалпыдан жалқыға қарай ауысқан түрлері.
Нағыз синекдоха әдетте келеке, қалжың ретінде жұмсалады. Мысалы, *Ең шебері — анау мұрт, Осының бәрі — мына сақалдың ақылы* деген тәрізді сөйлемдер де қолданылады. Әрине, мұндағы *сақал, мұрт* дегендер адам орнына жұмсалып тұр.

Жалпыхалықтық сөйлеу тілінде мұндай құбылыстар ұшан теңіз. Мәселен, "мал-жаның аман ба?", "үй-ішің қалай?" деген тіркестер малға немесе үй ішіне қатысты ғана емес, отбасындағы жандардың амандығы түгелдей сұралу мақстатында қолданылады. Сондай-ақ елдің бәрі жиылды – "тайлы-тұяғы қалмай келді", қанша балаң бар?, - "қарғаң нешеу?", "мал басы түгел", "бағар көбейсін" секілді сөздер қолданыстарында меңзеу көрініс тапқан. Көркем шығармада меңзеудің алуан түрі кездеседі. "Абайлардай ақын қазақта туа бермейді ғой" деп айту меңзеуге мысал бола алатынын А.Байтұрсынов көрсетеді. Меңзеудің тағы бір түрі "Ақылды қара қылды қырыққа бөлмек" (Абай ) немесе "Толғауы тоқсан қызыл тіл" деген секілді көптік ұғымды "қырық", "тоқсан" ретінде нақтылы сандармен көрсетуімен ерекшеленеді.

Меңзеу – парақтың төменгі жағында орналасқан және мәтін мен меңзеу белгісі – сан нөмірі, не астерискі арқылы байланысын түсіндіретін немесе анықтама сипатты мәтінінен тұратын (библиографиялық сілтеме, ескерту, тоғыспа меңзеуі) басылым аппаратының элементі.

## Дереккөздер
***Қазіргі қазақ тілі,** Қазақ ССР Ғылым Академиясы, Алматы, 1954

Санат:Лингвистика
Прогрессивтік ассимиляция

Бір сөз көлемінде немесе бірнеше сөз аралығында алғашқы дыбыстың кейінгі дыбысқа артикуляцпя жағынан өзіне ұқсата ықпал етуін **прогрессивтік ассимиляция** дейміз. Кей авторлар жуан түбірге қосымшаның жуан түрде, жіңішке түбірге қосымшаның жіңішке түрде жалғануын да прогрессивтік ассимиляцияға жатқызады. Буынның (сөздің) жуан-жіңішкелі келуі дауыстыларға байланысты. Мәселен: *су + лар + ымыз + ға, жер + лер + іміз + ге* деген сөздердің алғашқысы жуан, кейінгісі жіңішке естілуі тиісінше жуан, жіңішке дауыстыларға байланысып тұр; осындағы алғашқы дауыстылар кейінгілерді игеріп тұрғандығы даусыз. Бұл тәрізді құбылысты үндестік заңы (сингармонизм) категориясына жатқыза тексеру мақұл.

Сипгармонизм категориясы дауысты мен дауыстының қарым-қатысын тексереді де, ассимиляция категориясы дауыссыз бен дауыссыздың (кейде дауысты мен дауыссыздың) қарым-қатысын тексереді.

Прогрессивтік ассимиляция: бір сөз көлемінде де (негізгі сез бен қосымша аралығында), екі сөз көлемінде де, біріккен сөз, қоссөз (бірігіп немесе сызықша арқылы жазылатын сөздер) көлемінде де, не болмаса бірнеше сөз көлемінде де, негізгі сөз бен кәмекші сөз аралығында да ұшырай береді.

## Тағы қараңыз

*Ассимиляция

## Дереккөздер
***Қазіргі қазақ тілі,** Қазақ ССР Ғылым Академиясы, Алматы, 1954

Санат:Лингвистика
Регрессивтік ассимиляция

Бір сөз көлемінде немесе бірнеше сөз аралығында кейінгі дыбыстың алғашқы дыбысқа артикуляция жағынан өзіне ұқсата ықпал етуін регрессивтік ассимиляция дейміз.
Регрессивтік ассимиляция прогрессивтік ассимиляция тәрізді бір сөз көлемінде де, екі сөз көлемінде де ұшырай береді.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
***Қазіргі қазақ тілі,** Қазақ ССР Ғылым Академиясы, Алматы, 1954

Санат:Лингвистика
Қарапайым сөздер

**Қарапайым сөздер** — сөйлеуде қолданылатын, жазба әдебиетте қолданылмайтын, әдеби тіл нормасына сай келмейтін жай дөрекі сөздерді қарапайым лексика дейміз. Мысалы: *сумұрын, тыраш* (жомарт), *көпей* (кенже), *кемшіл* (кем), т. б.

Қарапайым сөздер мен әдеби сөздердің (лексиканың) арасына нақты шек қою қиын. Бұлар бірімен бірі тығыз байланысып, бірінің мәнін бірі толтырып отырады. Қарапайым сөздер (лексика) әдеби сөздердің (лексиканың) сарқылмас көзі болғандықтан, әдеби тіл өз қорын қарапайым сөздер арқылы байытып отырады.

Қарапайым сөздер деген ұғым сөйлеу тілі дегенді де қамтиды. Қазақ тілінде қарапайым сөздер сөйлеу тілінен әлі ажырап кеткен жоқ. Бұл екеуі (қарапайым сөздер, сөйлеу тілі) жазу мәдениеті ерте қалыптасқан орыс тілі сияқты тілдерде жіктелген, дегенмен соның өзінде де аралары онша алшақ емес.

Мұндай сөздердің кейбіреулері әдеби тілде де кездеседі. (сонымен бірге, қарапайым сөздер әдепсіз сөздермен де шектесіп жатады. Сондай-ақ, қарапайым сөздерді кейде жергілікті сөздерден ажырату да қиын болады. Алайда бұл лексикалық топ та іріктеліп, шекарасы көріне бастайды.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
***Қазіргі қазақ тілі,** Қазақ ССР Ғылым Академиясы, Алматы, 1954

Санат:Лингвистика
Омоним

**Омонимдер** (– біркелкі, onyma – есім) — шығуы жағынан да, мағына жағынан да басқа-басқа, айтылуы және жазылуы бірдей сөздер.

Омоним сөздерді көп мағыналы сөздерден ажырату қажет. Өйткені бұлардың үйлестігінен гөрі айырмашылыктары көбірек. Қазақ тілінде *ат* деген түрде біріне-бірі байланысы жоқ, екі-үш түрлі сөз бар.
#Ат – жұмыс көлігі;
#Ат – есім, атау;
#Ат – етістік (бұйрық рай).

Бұлар — жеке-жеке үш сөз. Бұл сөздердің арасында өзара мағыналық ешбір байланыс жоқ, тек айтылулары ғана бірдей. Осы сөздердің әрқайсысы өз алдына көп мағыналы сөз. Мысалы, ат: біріншіден, жалпы *[[көлік]];* екіншіден, жылқының *үйірге түспейтін еркегі;* т. б. мағыналары бар. Мұнда тек дыбыстық үндестік қана емес, мағыналық байланыс бар. Ал, алғашқы келтірілген ат деген үш сөзде дыбыстық бірлестік қана бар мағыналық байланыс жоқ.

*Қас* деген төрт сөз бар:
#*қас* – адамның қабағындағы қас;
#*қас* – дұшпан, жау;
#*қас* – бірдеменің жаны, маңы (үйдің қасы);
#*қас* – ердің қасы

Бұлар да – бір-бірімен байланыссыз жеке-жеке cөздер.

Кейде сөздердің ауызша айтылуында бірнеше сөздердің айтылу, естілу ұқсастығы болады. Мысалы: *осы [[жер]]* деген сөздерді айтқанымызда, *ош шер* болып айтылады, сол сияқты, *тұзшы* мен *тұщы* және *асшы* мен *ащы* сияқты сөздер де кездейсоқ деп саналады.

Омонимдердің семантикалық айырмашылықтары контексттен көрінеді.
## Жасалу жолдары
Омонимдердің бірнеше жасалу жолы бар: 
*1) көп мағыналы сөздердің семантикалық жақтан дамуы негізінде; Мысалы, жал а) жануарлардың желкесіндегі қыл; ә) ұзыннан созылып жатқан белес, қырқа;
*2) сөздердің дыбыстық өзгерістерге ұшырауы арқылы; Мысалы, ер сөзінің бастапқы дыбысталуы егер болса, тілдің дамуы барысында ерге айналған. 
*3) сөзге омонимдес қосымшалар (-ма, -ме, -ба, -бе, -па, -пе) мен -ыс, -іс, -с; -ық, -ік, -к жұрнақтары) жалғануы арқылы туынды Омоним пайда болған. Мысалы, баспа а) газет, журнал, кітап басып шығаратын мекеме; ә) тамақ ауруы; қорық а) мал жайылатын жер; ә) үрейлену, зәресі ұшу; 
*4) басқа тілден енген сөздердің төл сөздермен бірдей дыбысталуы негізінде жасалады. Мысалы, Қыдыр (хызыр) – араб сөзі, қазақ тіліндегі ел қыдыру мағынасындағы етістікпен сәйкес. Омонимдер мағынасы мен жасалу жолдарына қарай лексикалық, лексика-грамматикалық және аралас болып үшке бөлінеді.

## Сілтемелер
* Антоним
* Синоним
* Көп мағыналы сөз

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Санат:Лингвистика
Әзербайжан тілі

frameless|right
**Әзербайжан тілі** (өз атауы — *Azərbaycan dili*; кейде **әзери тілі**, **әзербайжан түрікшесі** деп те аталады) — оңтүстік-шығыс Азияда, яғни ең алдымен Әзербайжан мемлекетінде және Иранның солтүстік-шығысында тараған түркі тілдеріне, соның ішінде оғыз тармағына жататын тіл. Түрік тіліне өте жақын тіл.

Әзербайжан тілі ортағасырлық оғыз түркі тайпаларының батысқа қарай көшуінің нәтижесінде пайда болып, араб және парсы тілдерінің зор ықпалына ұшыраған.

Ол біртіндеп сол аймақтың байырғы тілдерін ығыстырып шығарып, Сафауид династиясы орнағанға дейін сонда үстем тілге айналды. 

Тілдің тарихи дамуын екі кезеңге бөлуге болады: ерте (XI–XVIII ғасырлар) және жаңа (XVIII ғасырдан қазірге дейін). Ерте кезеңдегі әзербайжан тілінде парсы-араб тілдерінен енген сөздер, сөз тіркестері және синтактикалық құрылымдар көбірек болған. Сонымен бірге ерте кезеңнің тілінде оғыз ықпалының басым болуымен қатар қыпшақ элементтерінің ықпалын да байқауға болады. XVIII ғасырдан бастап әзербайжан тілі баспасөз және ғылым тіліне айнала бастады, сол себепті ол бір стандартқа келтіріліп, тілдегі көптеген парсы және осман элементтері қолданыстан шыға бастады.

## Әліпби

## Дереккөздер

*
Санат:Әзербайжан тілдері
Санат:Түркі тілдері
Санат:Ресей тілдері
Санат:Түркия тілдері
Санат:Дағыстан тілдері
Қашқай тілі

**Қашқай тілі** — Иранның Фарс аймағында тұратын қашқай халқы сөйлейтін түркі тілі. Қашқай халқының саны бір жарым миллион болып есептеледі. Қашқай тілі Әзербайжан тіліне өте жақын, кейбір мамандар оны сол тілдің диалекті деп есептейді.

Иранның Әзірбайжан аймағындағы Әзербайжан тіліндегідей, қашқай тілі Әрәпы әліпбиін қолданады. 
## Дереккөздер


Санат:Түркі тілдері
Астат

солға|нобай|147x147 нүкте|Астат '' At''
**Астат** (лат. *Astatium*;  – *«тұрақсыз»*; **At**) — химиялық элементтердің периодтық жүйесінің 6-шы периодының VІІ тобына жататын радиоактивті элемент, реттік саны 85, атомдық массасы 210. Оның ең ұзақ өмір сүретін изотопы 210At-тың жартылай ыдырау уақыты — 8,3 сағат. Астат химиялық қасиеттері жағынан иодқа өте жақын.

Астат алғаш рет 1940 жылы бөлініп шығарылған.

## Шығу тарихы
1898 жылы Дмитрий Менделеев болжаған («эка-йод» ретінде). «Сіз, мысалы, атомдық салмағы йодтан үлкен галоген Х табылған кезде, ол әлі де KX, KXO3 және т.б. түзетінін, оның HX сутегі қосылысы газ тәрізді, өте нәзік қышқыл болатынын, атомдық салмағы ... 215» болады.

1931-1943 жылдары табиғатта 85 элементті анықтауға көптеген әрекеттер жасалды. Ол йодтың серігі, Францияның α-ыдырауының өнімі немесе полонийдің β-ыдырауының өнімі болуы мүмкін, сондықтан оны йодтан, теңіз суынан, радий және радон изотоптарының ыдырау өнімдерінен, монациттен, уран шайыры кенінен, темірден табуға тырысты. және платина минералдары. 

1931 жылы Ф.Аллисон және әріптестері (Алабама политехникалық институты) монацит құмында бұл элементтің ашылғаны туралы хабарлады және оған Алабамиум (Ab) атауын ұсынды, бірақ бұл нәтиже расталмады. 1943 жылға дейін табиғатта элементтің ашылғаны туралы жарияланымдар пайда болды және ол дәйекті түрде Дор, Декин, Гельветия (Гельветияның құрметіне - Швейцарияның ежелгі атауы), англогелветий, лептин (грек тілінен «әлсіз, діріл») деп аталды. Бұл жаңалықтардың барлығы да қате болып шықты.

Астатинді алғаш рет 1940 жылы Д.Корсон, К.Р.Макензи және Э.Сегре (Калифорния университеті, Беркли) жасанды түрде алды. 211At изотопын синтездеу үшін олар висмутты альфа бөлшектерімен сәулелендірді. 1943-1946 жылдары астатин изотоптары табиғи радиоактивті қатардан табылды (төменде қараңыз). Элементтің атауы ежелгі грек тілінен шыққан. ἄστατος - «тұрақсыз». Орыс терминологиясында элемент 1962 жылға дейін «астатин» деп аталды.

## Физикалық қасиеті
Зерттеу үшін қол жетімді заттың аз мөлшеріне байланысты бұл элементтің физикалық қасиеттері нашар зерттелген және, әдетте, қол жетімді элементтермен ұқсас салынған.

Астат-көк-қара түсті қатты зат, сыртқы түрі иодқа ұқсас. Оған металл емес (галогендер) және металл (полоний, қорғасын және басқалары) қасиеттерінің үйлесімі тән. Иод сияқты, астат органикалық еріткіштерде жақсы ериді және олар оңай экстрагацияланады. Ұшу бойынша иодадан сәл кем, бірақ оңай секіруі мүмкін.

Балқу температурасы-503 K (230&nbsp;°C), қайнау (айдау) 575 K (302&nbsp;°C) (басқа көздер бойынша 244 °с, 309 °С сәйкесінше).
Астат тек жасанды түрде алынады. Астаттың изотоптары негізінен металл висмут немесе торий α-бөлшектерімен сәулеленумен, астатты тұндыру, экстракция, хроматография немесе дистилляциямен бөліп алады.

Қазіргі заманғы үдеткіштерде элементтің бірнеше ондаған нанограммасын алуға ("жұмыс істеуге") болады, алайда мұндай үлгілермен оның үлкен радиоактивтілігіне байланысты жұмыс істеу мүмкін емес еді — 2000 Ки / мг, және элементтің молярлық концентрациясы кезінде зерттелетін ерітінділер мен судың қарқынды радиолизі қайнатылады.

Санат:Химиялық элементтер
Санат:Радиоактивті элементтер
Санат:Астат
Салар тілі

**Салар тілі** — Қытайдың Цинхай және Ганьсу провинцияларында шоғырланған салар халқының тілі. ҚХР-дағы Цинхай провинциясының Сюнхуа-Салар автономиялы уезінде түратын түркі ұлысының тілі.  Біраз салар Құлжада да тұрады. Саларлардың саны 90 мыңнан астам, солардың 70 мыңы саларша, қалғандары қытайша сөйлейді.  Ұзақ уақыт Қытай, Тибет, моңғол тілдес халықтардың қоршауында болғандықтан, сол тілдерден салар тіліне көп сөз ауысқан.

Саларлар қазір тұрып жатқан жерлеріне 14 ғасырда қазіргі Өзбекстан жерінен көшіп келген (салар аңызы бойынша). Салар тілі оғыз тілдеріне жақынырақ, бірақ қазір басқа тілдердің (тибет, қытай, т.б.) ықпалына ұшыраған. 

Бүгінде Қытайдағы салар тілі тек сөйлеу тілі ретінде, оның ішінде отбасында қолданылады, жазуы мен әдеби тілі қалыптасу үстінде.
## Салар әліпбиі

## Дереккөздер


Санат:Түркі тілдері
Печенег тілі

**Печенег тілі** — орта ғасырларда шығыс Еуропаны мекендеген печенегтердің тілі. Қазір өлі тілдер қатарына жатқызылады.

Бұл тілдің түркі тілдерінің ішіндегі оғыз тармағына жатуы әбден мүмкін, бірақ бұл тілде жазылған құжаттардың тапшылығы және оның «ұрпақ тіл» қалдырмай жоғалып кетуі оның нақты классификациясын қиындатады. 

## Тағы қараңыз

* Печенегтер
* Қырымшақ тілі
* Хорасан түркі тілі
* Гагауз тілі
* Түрік тілі
* Бұлғар тілі

Санат:Түркі тілі
Шәкен Айманов (айрық)

**[[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]]** — әйгілі қазақ актері, режиссер.
* Шәкен Айманов көшесі — Астанадағы көше.
* «Шәкен Айманов» — Шәкен Айманов туралы кітап.
Татар тілі

**Татар тілі** (*татар теле*, *татарча* / *tatar tele*, *tatarça*)  — татар халқының ұлттық тілі. Татарстан Республикасының мемлекеттік тілі және Ресей Федерациясында таралуы және сөйлейтіндер саны бойынша екінші тіл болып табылады. Татар тілі түркі тілдерінің қыпшақ тобындағы қыпшақ-бұлғар тармағына жатады.

## Таралуы
Татар тілі Ресей, Орталық Азия, Украина, Польша, Қытай, Финляндия және Түркия сияқты елдерде тараған.

## Мысалдар

* әйе – иә
* юк – жоқ
* исәнме(сез)/саумы(сыз) – сәлеметсіз бе (есенбісіз/есенсізбе, саумысыз)
* сәлам – сәлем
* сау бул(ыгыз)/хуш(ыгыз) – сау болыңыз
* мин – мен
* син – сен
* ул – ол
* без – біз
* сез – сіз
* алар – олар
* милләт – ұлт
* инглиз(чә) – ағылшын(ша)
* сикер - секір
* ил - ел
* Искәндәр - Ескендір
* Исәнгилде - Есенгелді

## Сөздіктер
* Татар-орыс-ағылшын сөздігі 
* Татар-орыс сөздігі 

Санат:Түркі тілдері
Санат:Қыпшақ тілдері
Санат:Қыпшақ-бұлғар тілдері
Санат:Ресей тілдері
Санат:Татарстан
Саха тілі

**Саха (якут) тілі** — басым көпшілігі Саха республикасын, аздаған тобы Краснодар, Хабаровск өлкелерінде, сол сияқты Амур, Иркутск, Магадан, Чита облыстарын мекендейтін (жалпы саны 382 255), өздерін саха деп атайтын якут халқының ұлттық, әдеби, мемлекеттік тілі. Бұл тілдің дыбыстық құрамы өзге түркі тілдерінен өзгешелеу. 1818-1820 жылы миссионерлер якут тіліне жазу енгізді. Алайда якуттар 1929-1939 жылы латын әліпбиін, ол 1939 жылдан орыс әліпбиін қолданып келеді. Әдеби тілінің қалыптасуына Якутияның орт. аудандары тұрғындарының ауызекі тілі негіз болды.

## Əліпби

**Саха тілі** (Саха тыла) — сахалардың тілі түркі тілдері тобына жатады.

Саха тілінде сөйлейтіндер саны 2002 жылғы санақ бойынша 456288 адам. Негізіде Ресей Федерациясының Саха Республикасында тұрады.

Саха тілі Саха Республикасында орыс тілімен қатар мемлекеттік тіл болып табылады. Жазуы кириллицаға негізделген.

## Сандар

## Жіктеу есімдіктері

## Лексика

## Дереккөздер


Санат:Түркі тілдері
Санат:Ресей тілдері
Ноғай тілі

**Ноғай тілі** (ноғайша *ногай тили*) — Ресей Федерациясының Дағыстан, Қарашай-Шеркес Республикалары және Ставрополь өлкесінде тұратын ноғайлардың тілі. Түркі тілдерінің Қыпшақ тобына жатады.
Ноғай тілдерінде сөлейтіндер саны 2002 жылғы санақ бойынша 90000 адам.
Үш диалектісі бар: *ноғай* (Ставрополь өлкесі), *ақноғай* (Қарашай-Шеркес Республикасы), *қараноғай* (Дағыстан республикасы). Жазуы кириллицаға негізделген. Ноғай тіліне жақын тілдер қазақ тілі мен қарақалпақ тілі. ТМД елдерінде, атап айтқанда, Қазақстанда, Украинада (Қырым Автаномиялық Республикасы) бірнеше мың ноғай өмір сүреді. Ноғайлар ТМД мен РФ-дан өзге шетелдерге, мысалы Румынияда (Добруджа, 30 мың адамға жуық), Болгарияда (5 мыңға жуық), сондай-ақ Түркияда (2 млн-ға жуық) өмір сүреді. Сондай-ақ ноғайлар Польша, Литва және Еуропаның бірқатар елдерінде де аз емес. Түркия мен Румынияда XVII-XIX ғасырларда қоныс аударған ноғайлардың ұрпақтары өмір сүруде, олар, негізінен, қоршаған түркі тектес тұрғындардың, яғни түріктер мен румын татарларының этникалық ұқсастығын қабылдағанымен, өздерінің ноғайлық шығу тегін де ұмытпаған. Ноғайлардың ұрпақтары қазақ, қарақалпақ, өзбек, қырғыз, татар, әсіресе башқұрттар мен қырым татарлары арасына сіңіп кеткен.
2010 жылғы санақ бойынша, Ресейдегі ноғай тілінде сөйлейтіндердің саны 88,3 мың адамды құрайды. 2014 жылы Түркияда бірінші Ноғайша роман шығарылған және ол латын әліпбиінде жазылған еді (*Akşa Nenem*).

Ноғай тілінің 3 диалектісі бар: ақ ноғай, ноғай және қара ноғай. Фонетикалық және грамматикалық ерекшеліктері қазақ және қарақалпақ тілдеріне өте жақын. Жазуы 1924-1928 жж. дейін араб, латын хатында болған. 1938 ж. бастап орыс графикасына көшірілген.

## Әліпби
Ноғай әліпбиі 1928 жылына барған дек араб әліпбиі, соң латын әліпбиі, 1938 жылындан кейін кириллица болады. Бұл әліпби версиясы 1950 жылындан кейін табылады.

## Добрұжада ноғай тілі

Добрұжада (Болгария және Румыния) ноғайлар өздеріңе "Ноғай татары" және тіліне "Татарша, Ноғай татарша" деп атайды. Добрұжада Румыния Түрік-Мұсылман Татарларының Демократиялық Одағының ресми латын әліпбиі бар, оны Румыния татарлары (Ноғайлар және Қырым татарлары санаудың ішінде) пайдаланады. "Алфабе" атында кітабының ішінде көрсетілген әліпби: 

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* The Nogay Tatar of Romania

Санат:Түркі тілдері
Санат:Қыпшақ-ноғай тілдері
Санат:Қыпшақ тілдері
Қырғыз тілі

нобай|Қырғыз тілінің таралуы
нобай|Қырғыз дәстүрлі киімін киген қырғыз тіл иесі, Бішкек маңындағы жайлау
**Қырғыз тілі** (*кыргыз тили*, قىرعىز تئلى) — Қырғыз Республикасының мемлекеттік тілі, түркі тілдерінің қыпшақ тобына жатады. Қырғыз тілінде 7 млн. адам сөйлейді. Олардың басым көпшілігі Қырғыз Республикасында тұрады. КСРО-да 1928 жылға дейін және Қытайда бүгінге дейін араб жазуын қолданады. Қазіргі жазуы кириллицаға негізделген.

Қырғыз тілі көпшілігі Қырғызстан, қалғаны Өзбекстанда, Тәжікстанда т. б. аймақтарда түратын қырғыз халқының ұлттық әдеби, мемлекеттік тілі. ҚХР-да 160 мың, Ауғанстанда 20 мың қырғыз бар. Қырғыздардың бүкіл әлемдік жиынтық саны — 2 900 мыңдай. Қырғыз тілі езінің даму барысында 3 дәуірді **көне қырғыз** (VІІІ-ІХ ғ.), **орта қырғыз** (Х-ХV ғ.) және **жаңа қырғыз** (ХV ғасырдан кейін) дәуірлерін басынан еткізді. Ол 3 диалектіге солтүстік, оңтүстікшығыс, оңтүстік-батыс диалектілеріне бөлінеді. Әдеби тілі солтүстік диалектісі негізінде қалыптасқан. Қазақ тілінен басты айырмашылықтары с - ның ш, ш - ның ч болғанында. Үш - үч, бас - баш, тас - таш.

## Әліпбиі

Қырғызстан қырғыздары кириллицаға негізделген қырғыз әліпбиін қолданады. Қырғыздың кириллицасында орыс тілінің барлық әріпі мен қосымша ң, ө мен ү әріптері бар. Шыңжаң ауданындағы Қытай қырғыздары араб жазуын қолданады.

1928–1940 жылдары КСРО-дағы көптеген тілдері, соның ішінде қырғыз тілі үшін латын әліпбиі қолданылды.

## Сілтемелер
* Қырғыз тілі транслитератор

Санат:Түркі тілдері
Санат:Қыпшақ тілдері
Санат:Қыпшақ-ноғай тілдері
Егемендік

**Егемендік** - ( - жоғарғы билік) - мемлекеттің сыртқы саясатта толық тәуелсіз болуы және елдің ішкі саясатында мемлекеттік биліктің бәрінен жоғары тұруы. "Егемендік" ұғымын алғаш рет XVI ғасырда француз ғалымы Жан Боден қолданды. Бұл ұғым қоғам дамуының әр кезеңінде әр түрлі мәнге ие болды. Қазіргі кезде мемлекеттік биліктің үстемдігі мен тәуелсіздігі егемендіктің саяси құқықтық мәнін білдіреді және ішкі-сыртқы саясатта көрініс табады. Бұл үстемдік мемлекеттік органдарда қоғамдық тәртіп орнатуға және құқық тәртіптерін сақтауға қабілеттілігінен, лауазым иелері мен лауазымы жоқ адамдардың тең құқықтарын қамтамасыз етіп, бірдей міндеттер жүктеуінен көрінеді. Сыртқы саясатта әр мемлекет өзге мемлекеттің егемендігін ескермей тұра алмайды. Сондықтан егемендік пен тәуелсіздікті өзара құрметтеу принциптері халықаралық қатынастар мен халықаралық құқықтағы негізгі мәселе болып табылады. Оның басты шарты - тәуелсіз мемлекеттердің әлеуметтік-саяси жағдайының ерекшеліктеріне, халық саны мен аумағының көлеміне және т.б. жағдайларына қарамастан, бір-бірімен тең дәрежеде қарым-қатынастар жасасып, араласуы. Бұл принциптер БҰҰ жарғысында және бірқатар халықаралық келісімдерде бекітілген. Халықаралық қатынастарда мемлекеттер бір-бірімен ықпалдасу кезінде өздерінің іс-әрекеттерін егемендікті құрметтеу қағидаттарының белгілі бір ережелеріне бағындырады. Мұндай ережелер келісім жасалған сәттен бастап әлгі мемлекеттер үшін міндеттілік сипат алып, халықаралық құқық нормаларына айналады. Сонымен қатар егемендік сол мемлекетті құрап отырған ұлттың саяси билігін қорғауы тиіс. **[[1990]] жылы [[25 қазан]]да** Қазақстан өзінің егемендігін жариялады. "**[[Қазақ КСР]]-нің мемлекеттік егемендігі туралы декларациясы**" Қазақстанның тәуелсіздігін бекітуге жасалған алғашқы қадам болды. Онда елдің саяси-құқықтық тәуелсіздігінің бағдарламасы жасалды. Осы бағдарлама негізіңде **[[1991]] жылы [[16 желтоқсан]]да** "**Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы**" Конституциялық заң қабылданды.

## Тағы қараңыз
* Мемлекеттік егемендік
* Халықтық егемендік
* Ұлттық егемендік

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Егемендік
Санат:Мемлекет
Қарашай-малқар тілі

**Қарашай-малқар тілі** (*къарачай-малкъар тил*) — қарашайлар мен малқарлар сөйлейтін, түркі тілдері жанұясына жататын қыпшақ тілдерінің бірі. Оның екі диалектісі бар, айырмашылығы — қарашайлар  және , ал малқарлар  және  деген екі дыбысты қолданады. 

Түркі тілдерінің қыпшақ тобына жатады. Негізінен Ресей Федерациясының Қарашай-Шеркес және Қабарда-Балқар республикаларында таралған. Осы екі республиканың мемлекеттік тілі болып табылады. Ресейде 303 мың адам сөйлейді (2002). Қазіргі жазуы кириллицаға негізделген.

## Әліпбиі
Қазір қолданылстағы қарашай-балқар әліпбиі;

## Мысалдар

## Сандар
* 0. ноль
* 1. бир
* 2. эки
* 3. юч
* 4. тёрт
* 5. беш
* 6. алты
* 7. джети
* 8. сегиз
* 9. тогъуз
* 10.он

## Сілтемелер

## Сыртқы сілтемелер
* http://salpagarov.narod.ru Қарашай-балқар тілі мен халқы туралы мәліметтер (орыс және қарашай-балқар тілдерінде)
* http://kcr.narod.ru/dictionary/kkrs.htm қарашай-балқар тілінің сөз тізімі (орысша)

Санат:Түркі тілдері
Санат:Қыпшақ тілдері
Санат:Батыс қыпшақ тілдері
Санат:Ресей тілдері
Құмық тілі

**Құмық тілі** (өз атауы — *къумукъ тил / qumuq til* */  قموق تيل*) -  түркі тілдері жанұясының қыпшақ тобына жататын тіл. Құмық тілі негізінен Дағыстанда таралған. Құмық тілінде сөйлейтіндер саны 400-500 мың адам.

Құмық тілі Дағыстанның алты "әдеби тілдерінің" бірі. Орыс басқыншылығына дейін жалпы солтүстік Кавказда халық-аралық сөйлесу (франк тілі) тілі болған. Жазуы кириллицаға негізделген. Құмық тілі түркі тілдері қыпшақ бұтағының батыс (құман) тобына жатады. Ол қарашай, балқар, ноғай, қарайым, қырым татарлары тілдеріне жақын. Құмық жазба ескерткіштері 16 ғасырдан белгілі. 17 ғасырдан бастап Солтүстік Кавказдағы орыс әкімшілігімен қатынаста ресми тіл қызметін атқарған. Құмықтар ертеден араб жазуын пайдаланып келді. 1928 ж. латын, 1938 ж. кирилл әліпбиіне көшірілген. Онда 38 және гъ (ғ), къ (қ), нъ (ң), оъ (ө), уь (ү), ж(дж) тәрізді 6 қосымша әріп бар. Грамматикасында оғыз тілдерінің, Кавказ халықтары тілдерінің әсері байқалады. Сөздік құрамында орыс тілінен енген сөздер мол кездеседі. Құмық тілі қайтағ, тер, бұйнақ, хасавюрт деп аталатын диалектілерге бөлінеді.

Санат:Дағыстан тілдері
Санат:Түркі тілдері
Санат:Батыс қыпшақ тілдері
Хақас тілі

**Хақас тілі** (хақасша *хакас тілі*) — хақастардың тілі. Негізінен Ресей Федерациясының Хакасиянда таралған. Хақас тілінде сөйлейтіндер саны 29 мың (2021 ж. Санақ) адам. Түркі тілдерінің шығыс бұтағының хақас-алтай тобына жатады. Диалектілері: сағай, качин, қызыл. Әдеби тілдің негізі сағай және качин диалектілері болды. Жазуы кириллицаға негізделген.

Санат:Түркі тілдері
Ғағауыз тілі

**Ғағауыз тілі** — ғағауыз халқының тілі. Түркі тілдерінің оғыз тобына жатады. Негізінен Молдованың Ғағауыз Ери автономиясында таралған. Ғағауыз тілінде сөйлейтіндер 150 мың адам. Жақын тілі түрік тілі. Ғағауыз тілі түрік, түркімен және әзірбайжан тілдеріне барынша жақын. 2012 жылы ЮНЕСКО ғағауыз тілін жоғалып бара жатқан тілдер қатарына косты. Ғағауыз тілі Молдавияда (Ғағаузия),Украинаның Одесса облысында, содай-ақ Қазақстан мен Өзбекстан кейбір аумақтарында таралған. Ғағауыз тілінде сөйлеушілердің саны-160 мыңнан астам адамды құрайды.Мысалы, Молдавияда 2004 жылы өткен санақ бойынша ғағауыздар ресбуплика халқының 4,4% пайызын құрап, 147 мың адам болған. Оның ішінде Ғағаузияда 127,8 мың адам тұрған. Молдавия ғағауыздарының 92,3%-өз ана тілі ретінле ғағауыз тілін, ал 5,8%- орыс тілін көрсеткен.

## Дереккөздер

Санат:Түркі тілдері
Палеонтология

thumb|left
**Палеонтология** (палео…, грек. **ontos** – *тірі организм* және **logos** – *ілім*) – жойылып кеткен өсімдіктер мен жануарлар және олардың тарихи даму заңдылықтарын зерттейтін ғылым. Геологиямен тығыз байланысты. Палеомагниттілік палеоботаника және палеозоология болып бөлінеді. Қазақстанда Палеомагниттілік саласы бойынша жүйелі зерттеулер Қ.И. Сәтбаев және В.С. Бажановтың жетекшілігімен Қазақстан Ғылым Академиясының Зоология институтында палеобиология лабораториясы ашылғаннан кейін, 1946 ж. басталды. Қазақстанның палеонтолог ғалымдары Ақеспе (Арал теңізінің солтүстігінде), Шынтұзсай, Қараторғай, Шалқартеңіз, Күшік (Торғай ойпатында), Мыңескісүйек, Қызылқия, Шах-шах, Жәйрем, Асқазансор (Орталық Қазақстанда), “Қаздар қонысы”, Қарабастау свитасы, Зайсан ойпатынан 50-ден астам палеонтологиялық қазба орындарын тауып, зерттеулік жұмыстарын жүргізді. Соның нәтижесінде 750-ден астам өсімдіктер мен 600-ден астам жануарлардың қалдықтары табылып, оларға ғылыми сипаттама берілді. Бұрын белгісіз 150-дей жануардың және 200-ден астам өсімдіктің жаңа түрлері анықталды. Қазба өсімдіктер мен жануарлар коллекциялары Қазақстан Ғылым Академияның Геологиялық мұражайында және Қазақстан Ғылым Академисының Зоология институты жанындағы Табиғат мұражайында сақтаулы.

Организмдердің қазба қалдықтарын және олардың тіршілік іздерін зерттеу арқылы өткен геологиялық *кезеңдер* мен *дәуірлерге* тән өсімдіктер мен жәндіктер яки хайуандар әлемінің даму тарихын зерттейтін, ағзалардың филогендік қатынастарын қалпына келтіретін және олардың тіршілік ортасына сәйкес даму пішіні ерекшеліктерін саралайтын биология ғылымының саласы. Сөз болған ағза қалдықтарын жан-жақты зерттеу негізінде олардың тегі немесе биологиялық түрі анықталатын болады, ал мұның өзі сол қалдықтарды өз болмысына кіріктірген таужыныстардың *геологиялық көнелігін* анықтауға, сөйтіп *стратиграфиялық бөлім* иіелерді даралауға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Палеонтология
Босния және Герцеговина қалаларының тізімі

**[[Босния және Герцеговина]] қалаларының тізімі**:

## 10 ең үлкен қала
# Сараево — 602,500
# Баня-Лука — 196,500
# Зеница — 139,800
# Тузла — 123,500
# Мостар — 94,100
# Бихач — 64,600
# Какань 46,500
# Брчко — 38,000
# Биельина — 36,700
# Бугойно — 35,700

## Барлық қалалар
* Баня-Лука (Banja Luka) (Сербска Республикасының астанасы)
* Бихач (Bihać) (Босния және Герцеговина Федерациясы)
* Биелина (Bijeljina) (Сербска Республикасы)
* Босанска Градишка
* Босанска Купра (Босния және Герцеговина Федерациясы)
* Брчко (Brčko)
* Бугойно (Босния және Герцеговина Федерациясы)
* Цазин (Босния және Герцеговина Федерациясы)
* Дервента (Сербска Республикасы)
* Добой (Сербска Республикасы)
* Дони Вакуф (Donji Vakuf) (Босния және Герцеговина Федерациясы)
* Фоча
* Горажде GoraŽde (Босния және Герцеговина Федерациясы)
* Горни Вакуф(Gornji Vakuf) (Босния және Герцеговина Федерациясы)
* Грачаница (Босния және Герцеговина Федерациясы)
* Градачац (Босния және Герцеговина Федерациясы)
* Илиджа (Босния және Герцеговина Федерациясы)
* Яйце (Босния және Герцеговина Федерациясы)
* Ябланица (Босния және Герцеговина Федерациясы)
* Какань (Босния және Герцеговина Федерациясы)
* Калесия (Босния және Герцеговина Федерациясы)
* Коньиц (Босния және Герцеговина Федерациясы)
* Ливно (Босния және Герцеговина Федерациясы)
* Любушки (Босния және Герцеговина Федерациясы)
* Лукавац (Босния және Герцеговина Федерациясы)
* Модрича (Сербска Республикасы) 
* Мостар (Босния және Герцеговина Федерациясы)
* Невесинье (Сербска Республикасы)
* Неум (Босния және Герцеговина Федерациясы)
* Нови Травник (Босния және Герцеговина Федерациясы)
* Приедор (Сербска Республикасы)
* Сански Мост (Босния және Герцеговина Федерациясы)
* **[[Сараево]]** (астана)
* Сребреник (Босния және Герцеговина Федерациясы)
* Сребреница (Сербска Республикасы)
* Теслич (Сербска Республикасы)
* Тешань (Босния және Герцеговина Федерациясы)
* Травник (Босния және Герцеговина Федерациясы)
* Требинье (Сербска Республикасы)
* Турбе (Босния және Герцеговина Федерациясы)
* Тузла (Босния және Герцеговина Федерациясы)
* Велика Кладуша (Босния және Герцеговина Федерациясы)
* Високо (Босния және Герцеговина Федерациясы)
* Занадовичи (Босния және Герцеговина Федерациясы)
* Зеница (Босния және Герцеговина Федерациясы)
* Зворник (Сербска Республикасы)
* Живинице (Босния және Герцеговина Федерациясы)
* Жепче (Босния және Герцеговина Федерациясы)

Санат:Елдер бойынша қала тізімдері
Санат:Босния және Герцеговина
Болгария қалаларының тізімі

Қала тұрғындарының саны көрсетілген. Облыстық қалалардың аттары қалың әріппен берілген.

## Тұрғындар саны бойынша қалалар

### 10 ең үлкен қала
# **[[София]]** — 1 196 389
# **[[Пловдив]]** — 340 638
# **[[Варна]]** — 314 539
# **[[Бургас]]** — 210 316
# **[[Русе]]** — 162 128
# **[[Стара-Загора]]** — 143 989
# **[[Плевен]]** — 122 149
# **[[Добрич]]** — 100 379
# **[[Сливен]]** — 100 695
# **[[Шумен]]** — 89 054

### Тұрғын саны 50 мыңнан астам қалалар
* Асеновград — 55 819
* **[[Благоевград]]** — 76 829
* **[[Велико-Тырново]]** (болг.: Велико Търново) — 71 755
* **[[Видин]]** — 59 728
* **[[Враца]]** — 70 806
* **[[Габрово]]** — 67 833
* Казанлык (болг.: Казанлък) — 81 727
* **[[Кырджали]]** (болг.: Кърджали) — 50 811
* **[[Кюстендил]]** — 52 346
* **[[Монтана (Болгария)|Монтана]]** — 50 200
* **[[Пазарджик]]** — 80 797
* **[[Перник]]** — 86 341
* **[[Хасково]]** — 82 886
* **[[Ямбол]]** — 85 517

### Тұрғын саны 25-50 мың қалалар
* Айтос — 23 290
* Ботевград — 22 191
* Велинград — 25 996
* Горна-Оряховица — 36 661
* Гоце Делчев — 21 170
* Димитровград — 45 591
* Дупница — 40 756
* Карлово — 26 543
* **[[Ловеч]]** — 43 391
* Лом — 27 480
* Нова-Загора — 26 015
* Петрич — 31 821
* Пештера (болг.: Пещера) — 21 010
* **[[Разград]]** — 39 029
* Самоков — 28 541
* Сандански — 29 215
* Свиштов (болг.: Свищов) — 35 547
* Севлиево — 26 675
* **[[Силистра]]** — 42 937
* **[[Смолян]]** — 32 951
* Троян — 24 628
* **[[Тырговиште (Болгария)|Тырговиште]]** (болг.: Търговище) — 43 263
* Харманли — 20 715

### Тұрғын саны 20 мыңнан төмен қалалар
* Алфатар
* Антоново
* Априлци
* Ардино
* Ахтопол

## Басқа белгілі қалалар

### Курортты қалалар
* Ахтопол — 1421, теңіз
* Балчик — 13 107, теңіз
* Банкя — 10 425, бальнеологиялық
* Банско — 8538, тау
* Бяла — 2197, теңіз
* Выршец — 6749, бальнеологиялық
* Каварна — 12 043, теңіз
* Китен — 1067, теңіз
* Несебыр — 11 044, теңіз
* Обзор — 2053, теңіз
* Поморие — 14 331, теңіз
* Приморско — 3241, теңіз
* Свети-Влас — 2773, теңіз
* Созопол — 5024, теңіз
* Хисаря — 8227, бальнеологиялық
* Царево — 6170, теңіз
* Шабла — 3863, теңіз

### Тарихи қалалар
* Батак — 3 859
* Белоградчик — 6 038
* Велики-Преслав — 9 780
* Копривштица (болг.: Копривщица) — 2 604
* Мелник — 269
* Плиска — 1 129
* Трявна — 10 977
* Шипка — 1 481

Санат:Елдер бойынша қала тізімдері
Санат:Болгария
Әзербайжан қалаларының тізімі

**[[Әзербайжан]] қалалары**:

* **[[Баку]]** — астана қаласы
* Ағдам
* Ағдаш
* Ағжабеди
* Ақстафа
* Астара
* Ақсу
* Бабек 
* Барда
* Бейлаган
* Балакен
* Биласувар
* Габала
* Горанбой
* Гейчай
* Гөйгөл
* Гобустан
* Гәнжә
* Дашкәсән
* Джәлилабад
* Джәбрайыл
* Джүлфа (Нахичеван Автономиялық Республикасы)
* Иевлах
* Зақатала
* Зәнгилан
* Зәрдаб
* Имишли
* Исмайыллы
* Қазақ
* Кази-Магомед
* Кахи
* Кедабек
* Кельбаджар
* Куба
* Кубатлы
* Кусары
* Кюрдамир
* Лачин
* Ленкорань
* Масаллы
* Мингечаур
* Нафталан
* Нахичевань (Нахичеван Автономиялық Республикасы)
* Нефтечала
* Огуз
* Ордубад (Нахичеван Автономиялық Республикасы)
* Саатлы
* Сабирабад
* Сальяны
* Сиазань
* Сумгаит
* Тауз
* Тертер
* Уджары
* Физули
* Ханкенді
* Хачмас
* Хырдалан
* Ходжавенд
* Ходжалы
* Худат
* Хызы
* Шабран
* Шамкир
* Шарур (Нахичеван Автономиялық Республикасы)
* Шахбуз (Нахичеван Автономиялық Республикасы)
* Шеки
* Шемаха
* Ширван
* Шуша

## Қала типті поселкелер
* Артём
* Аврора
* Алят
* Аджикенд
* Алиабад
* Алтыагач
* Аран
* Ашагы-Агджакенд
* Баскал
* Бегимли
* Борадигях
* Бузовна
* Варгун
* Гильгильчай
* Гаджи-Зейналабдин
* Гасанабад
* Гафтони
* Гейдарабад (Нахичеван Автономиялық Республикасы)
* Герматюк
* Далляр
* Заям
* Казанбулак
* Караери
* Кивраг (Нахичеван Автономиялық Республикасы)
* Кижоба
* Кировск
* Килязи
* Гобустан
* Конагкенд
* Красная Слобода
* Кюр
* Лагич
* Ляки
* Матраса
* Мухтадир
* Набиагалы
* Парагачай (Нахичеван Автономиялық Республикасы)
* Порт-Ильич
* Сабир
* Самур
* Сахиль
* Чеильдаг
* Чинарлы
* Чирагдере
* Шоллар
* Шураабад
* Юхары-Агджакенд
* Ярдымлы

## Дереккөздер

Санат:Елдер бойынша қала тізімдері
*
Армения қалаларының тізімі

Армения республикасында 10 марз (облыс), 48 қала, 953 село бар.

## Қалалар
500px|thumb|Армения қалалары

* **[[Ереван]]** (Երևան) — астана қаласы

* Абовян (Աբովյան)
* Агарак (Ագարակ)
* Алаверди (Ալավերդի)
* Апаран (Ապարան)
* Арарат (Արարատ)
* Армавир (Արմավիր)
* Арташат (Արտաշատ)
* Артик (Արթիկ)
* Ахтала (Ախթալա)
* Аштарак (Աշտարակ)
* Берд (Բերդ)
* Бюракан (Բյուրական)
* Бюрегаван (Բյուրեղավան)
* Вагаршапат (бұрынғы **Эчмиадзин**) (Վաղարշապատ)
* Вайк (Վայք)
* Ванадзор (Վանաձոր)
* Варденис (Վարդենիս)
* Веди (Վեդի)
* Гавар (Գավառ)
* Горис (Գորիս)
* Гюмри (Գյումրի) (Ленинакан деген атпен де белгілі)
* Дастакерт (Դաստակերտ)
* Джермук (Ջերմուկ)
* Дилижан (Դիլիջան)
* Егвард (Եղվարդ)
* Ехегнадзор (Եղեգնաձոր)
* Иджеван (Իջևան)
* Каджаран (Քաջարան)
* Капан (Կապան)
* Маралик (Մարալիկ)
* Мартуни (Մարտունի)
* Масис (Մասիս)
* Мегри (Մեղրի)
* Мецамор (Մեծամոր)
* Ноемберян (Նոյեմբերյան)
* Нор Ачин (Նոր Հաճն)
* Раздан (Հրազդան)
* Севан (Սևան)
* Сисиан (Սիսիան)
* Спитак (Սպիտակ)
* Степанаван (Ստեփանավան)
* Талин (Թալին)
* Ташир (Տաշիր)
* Туманян (Թումանյան)
* Цахкадзор (Ծաղկաձոր)
* Чамбарак (Ճամբարակ)
* Чаренцаван (Չարենցավան)
* Шамлуг (Շամլուղ)

## Ірі және белгілі [[село]]лар
* Айнтап (Այնթա)
* Айрум (Այրում)
* Анипемза (Անիպեմզա)
* Арагац (Արագած)
* Арени (Արենի)
* Аргел (Արգել)
* Арзни (Արզնի)
* Ахпат (Հաղպատ)
* Ахурян (Ախուրյան)
* Бжни (Բջնի)
* Гагарин (Գագարին)
* Гарни (Գառնի)
* Гегард (Գեղարդ)
* Джрвеж (Ջրվեժ)
* Дзорагет (Ձորագետ)
* Золакар (Զոլաքար)
* Лчашен (Լճաշեն)
* Неркин Геташен (Ներքին Գետաշեն)
* Норадуз (Նորադուզ)
* Нор-Харберд (Նոր Խարբերդ)

* Одзун (Օձուն)
* Пемзашен (Պեմզաշեն)
* Сарухан (Սարուխան)
* Санаин (Սանահին)
* Севкар (Սևքար)
* Хндзореск (Խնձորեսկ)

Санат:Елдер бойынша қала тізімдері
Санат:Армения

Санат:Елдер бойынша қала тізімдері‎
Бельгия қалаларының тізімі

* Антверпен
* Брюгге
* Брюссель
* Гент
* Динан
* Лир
* Льеж
* Лёвен
* Мехелен
* Намюр
* Остенде
* Шарлеруа
* Юи

Санат:Елдер бойынша қала тізімдері
Санат:Бельгия
Санат:Еуропа елдері
Санат:Елдер бойынша қала тізімдері‎
Грекия қалаларының тізімі

**[[Грекия]] қалаларының тізімі**:

* Айос-Николаос
* Агринион
* Александруполис
* Амфиса
* Аргостолион
* Арта
* Астипалея
* Афины
* Верия
* Волос
* Гревена
* Драма
* Закинтос
* Игуменица
* Ираклион
* Кавала
* Каламата (қала)
* Кардица
* Карпенисион
* Карловаси
* Карпатос
* Кастория
* Катерини
* Керкира
* Килкис
* Китира
* Козани
* Комотини
* Коринф
* Кос
* Ксанти
* Ламия
* Лариса
* Лефкас
* Ливадия
* Марафон
* Месолонгион
* Миконос
* Милос
* Мирина
* Митилини
* Наксос
* Нафплион
* Паллини
* Парос
* Патры
* Пиргос
* Пирей
* Полийирос
* Портохели
* Превеза
* Ретимнон
* Родос
* Салоники
* Самос
* Серре (қала)
* Сития
* Скиатос
* Скирос
* Спарта
* Спеце
* Тира
* Трикала
* Триполи
* Уранополис
* Фарсала
* Филиатра
* Флорина
* Халкида
* Ханья
* Хиос
* Эдесса
* Элефсис
* Эрмуполис
* Янина
* Янница

Санат:Елдер бойынша қала тізімдері
Санат:Грекия
Санат:Елдер бойынша қала тізімдері‎
Мажарстан қалаларының тізімі

**[[Венгрия]] қалаларының тізімі**:

2008 жылғы мәліметтер бойынша Венгрияда барлығы 3152 елді мекен бар (298 қала мен 2854 деревня) .

## Ең үлкен қалалар қалалар

right|thumb|250px|Будапешт
right|thumb|250px|Дебрецен
right|thumb|250px|Мишкольц
right|thumb|250px|Сегед
right|thumb|250px|Печ
right|thumb|250px|Дьёр
right|thumb|250px|Ньиредьхаза
right|thumb|250px|Кечкемет
right|thumb|250px|Секешфехервар

2008 жылғы мәліметтер бойынша тұрғын саны 50 000-нан асатын қалалар тізімі:

## [[Венгрия]] қалаларының әліпбилік тізімі

* Абашар
* Аданд
* Айка
* Аткар
* Байя
* Балатонакали
* Балатонакарати
* Балатоналига
* Балатоналмади
* Балатонендред
* Балатонкенессе
* Балатонфельвар
* Балатонфенкайяр
* Балатонфюзфе
* Балатонфюред
* Балатоншемес
* Балф
* Бекешчаба
* Бичке
* Болванес
* Будапешт
* Вац
* Веспрем
* Гёдёллё
* Дебрецен
* Дунауйварош
* Дьёндьёш
* Дьюла
* Дьёр
* Залаэгерсег
* Зирц
* Казинцбарцика
* Калоча
* Капошвар
* Капувар
* Кереки
* Кестхей
* Кечкемет
* Кишкереш
* Кишкунфеледихаза
* Мако
* Мезекевешд
* Мишкольц
* Мошонмадьяровар
* Надьканижа
* Ньирбатор
* Ньиредьхаза
* Озд
* Орошхаза
* Пакш
* Папа
* Печ
* Сарваш
* Сегед
* Сегхалом
* Секешфехервар
* Сексард
* Сентендре
* Сентеш
* Сольнок
* Сомбатхей
* Тапольца
* Татабанья
* Токай
* Хайдубёсёрмень
* Хайдусобосло
* Ходмезевашархей
* Цеглед
* Чонград
* Шальготарьян
* Шарвар
* Шарошпатак
* Шаторльяуйхен
* Шиофок
* Шопрон
* Эгер
* Эрд
* Эстергом

Санат:Елдер бойынша қала тізімдері
Санат:Мажарстан
Санат:Елдер бойынша қала тізімдері‎
Испания қалаларының тізімі

**[[Испания]] қалалары**:

## Тұрғын саны 200 000 астам қалалар ([[2005]])

Санат:Елдер бойынша қала тізімдері
Санат:Испания
Санат:Елдер бойынша қала тізімдері‎
Италия қалаларының тізімі

Тұрғын саны жүз мыңнан астам **[[Италия]] қалаларының тізімі**.

Санат:Елдер бойынша қала тізімдері
Санат:Италия
Кипр қалаларының тізімі

**[[Кипр]] қалалары**

* Никосия(Никозия)  
* Фамагуста  
* Кирения   
* Лимасол  
* Ларнака  
* Пафос  

Санат:Елдер бойынша қала тізімдері
Санат:Кипр қалалары
Санат:Елдер бойынша қала тізімдері‎
Латвия қалаларының тізімі

thumb|500px

Латвияда қала дәрежесі () 81 елді мекенге берілген.

Солардың 10-ында *республикалық қала* (тізімде қалың әріппен бөліп көрсетілген) және 71-інде *округтық қала* деген дәреже бар.

## Латвия қалаларының тізімі

Санат:Елдер бойынша қала тізімдері
Литва қалаларының тізімі

**[[Литва]] қалалары**
thumb|320px|Литва қалалары
Литвада елді мекендер үш түрге бөлінеді: қалалар, қалашықтар () және деревнялар ().
2007 жылы Литвада 103 елді мекен қала дәрежесіне ие болған.

## Әліпби бойынша тізімі

## Тұрғындар саны бойынша

### 200 мыңнан астам
* Вильнюс (; 541,6 мың)
* Каунас (; 373,7 мың)

### 50 — 200 мың
* Алитус ()
* Клайпеда (; 191,6 мың)
* Паневежис (; 116,8 мың)
* Шяуляй (; 132,7 мың)

### 30 — 50 мың
* Йонава ()
* Кедайняй ()
* Мажейкяй ()
* Мариямполе ()
* Утена ()

### 20 — 30 мың
* Висагинас (; 29,5 мың)
* Кретинга ()
* Плунге ()
* Радвилишкис ()
* Таураге ()
* Укмярге ()
* Шилуте ()

### 10 — 20 мың
* Аникщяй ()
* Биржай ()
* Варена ()
* Вилкавишкис ()
* Гаргждай ()
* Григишкес ()
* Друскининкай ()
* Йонишкис ()
* Кайшядорис ()
* Кельме ()
* Куршенай ()
* Лентварис ()
* Науйойи-Акмяне (Naujoji Akmenė}})
* Паланга ()
* Пренай ()
* Расейняй ()
* Рокишкис (; 16,7 мың, 2001)
* Электренай ()
* Юрбаркас ()

### 2 мыңға жетпейтін
* Даугай (; 1,5 мың)
* Варняй (; 1,4 мың)
* Прекуле (; 1,5 мың)
* Вабальнинкас (; 1,3 мың)
* Панделис (; 1 мың)

## Негізі қаланған немесе алғаш рет құжаттарда аталған уақыты бойынша
* XIV Швенчионис
* 1236 Шяуляй
* 1252 Клайпеда
* 1253 Паланга
* 1253 Ретавас
* 1253 Кретинга
* 1254 Расейняй
* 1261 Утена
* 1311 Шальчининкай
* 1321 Тракай
* 1322 Вильнюс
* 1361 Каунас
* 1372 Кедайняй
* 1384 Эйшишкес
* 1387 Молетай
* 1398 Тельшяй
* 1413 Варена
* 1499 Рокишкис
* 1502 Пренай
* 1507 Таураге
* 1539 Радвилишкис
* 1667 Мариямполе
* 1744 Казлу Руда
* 1861 Швенчионеляй
* 1960 Электренай
* 1975 Висагинас (Снечкус поселкесі; 1994 жылдан бері қала)

Санат:Елдер бойынша қала тізімдері
Санат:Литва
Лихтенштейн қалаларының тізімі

Лихтенштейн қалаларының тізімі
# Balzers — Бальцерс
# Bendern — Бендерн
# Eschen (Liechtenstein) — Эшен (Лихтенштейн)
# Gamprin — Гамприн
# Mauren (Liechtenstein) — Маурен
# Nendeln — Нендельн
# Planken — Планкен
# Ruggell — Руггелль
# Schaan — Шан (Лихтенштейн)
# Schellenberg — Шелленберг (Лихтенштейн)
# Triesen — Тризен
# Triesenberg — Тризенберг
# Vaduz — Вадуц

Санат:Елдер бойынша қала тізімдері
Санат:Лихтенштейн
Санат:Елдер бойынша қала тізімдері‎
Дания қалаларының тізімі

**[[Дания]] қалалары** (Фарер аралдарын және Гренландияны санамағанда):

## Тұрғын саны 20 мыңнан астам қалалар (2006 ж.)

# Копенгаген (1&nbsp;084&nbsp;885)
# Орхус (228&nbsp;674)
# Оденсе (152&nbsp;060)
# Ольборг (121&nbsp;540)
# Эсбьерг (71&nbsp;886)
# Раннерс (55&nbsp;909)
# Коллинг (55&nbsp;045)
# Хорсенс (50&nbsp;983)
# Вайле (49&nbsp;928)
# Роскилле (45&nbsp;807)
# Хернинг (44&nbsp;437)
# Силькеборг (41&nbsp;300)
# Нествед (41&nbsp;158)
# Греве Странн (41&nbsp;093)
# Хёрсхольм (37&nbsp;100)
# Фредерисия (37&nbsp;074)
# Хельсингёр (35&nbsp;075)
# Кёге (34&nbsp;476)
# Виборг (34&nbsp;114)
# Хольстебро (31&nbsp;955)
# Слагельсе (31&nbsp;778)
# Тоструп (31&nbsp;068)
# Хиллерёд (28&nbsp;941)
# Сённерборг (27&nbsp;391)
# Свенборг (27&nbsp;199)
# Хольбек (25&nbsp;622)
# Хьёрринг (24&nbsp;813)
# Фредериксхавн (23&nbsp;636)
# Хадерслев (21&nbsp;140)
# Скиве (20&nbsp;572)

## Басқа қалалар мен елді мекендер

* Аллинге-Санвиг
* Анс
* Ассенс
* Аугустенборг
* Бедер
* Биллунн
* Биркерёд
* Богенсе
* Бранне
* Брённерслев
* Бьерринбро
* Варде
* Верлёсе
* Вирум
* Войенс
* Ворбассе
* Вордингборг
* Гиллелайе
* Грено
* Гриннстед
* Гростен
* Гудьем
* Драгёр
* Икаст
* Исхое
* Йеллинг
* Йюллинге
* Калунборг
* Каструп
* Кертеминне
* Конгенс Люнгбю
* Корсёр
* Кристиансфельд
* Кьеллеруп
* Лёгстёр
* Лёгумклостер
* Лёккен
* Лемвиг
* Лиллерёд
* Люструп
* Мариагер
* Марибо
* Марсталь
* Мёлльруп
* Миддельфарт
* Наксков
* Нексё
* Нёрресуннбю
* Нибе
* Ниво
* Норборг
* Норбю
* Нюборг
* Нюкёбинг (Зеландия аралы)
* Нюкёбинг (Морс аралы)
* Нюкёбинг Фальстер (о. Фальстер аралы)
* Обенро
* Оддер
* Олеструп
* Орс
* Оструп
* Падборг
* Престё
* Ранум
* Рёдбю
* Рённе
* Рёрвиг
* Рибе
* Ринге
* Рингкёбинг
* Рингстед
* Рудкёбинг
* Саксёбинг
* Сванске
* Себю
* Скаген
* Сканнерборг
* Скелскёр
* Скьерн
* Смёрумнерде
* Смидструп Странн
* Сольрёд
* Сорё
* Стенлёсе
* Сторе Хеддинге
* Стриб
* Струэр
* Стуббекёбинг
* Тённер
* Тистед
* Торбек
* Транбьерг
* Трерёд
* Тюборён
* Факсе
* Фарум
* Фоборг
* Фреденсборг
* Фредериксберг
* Фредериксверк
* Фредерикссунн
* Фьерритслев
* Хадстен
* Хадсунн
* Хаслев
* Хвальсё
* Хвидовре
* Хеденстед
* Хёе-Тоструп
* Хельсинге
* Хиннеруп
* Хиртсхальс
* Хобро
* Эбельтофт
* Эрёскёбинг
* Эспергерде

Санат:Елдер бойынша қала тізімдері
Санат:Дания
Ирландия қалаларының тізімі

**[[Ирландия]] қалалары**
* Бес ірі қаласы (): Дублин, Корк, Лимерик, Голуэй, Уотерфорд
* Бес қалашығы (): Клонмел, Дрохеда, Килкенни, Слайго, Уэксфорд
* Басқа қалашықтар ().

## Графтықтар бойынша қалалар тізімі

### [[Карлоу (графтық)|Карлоу]]
* Карлоу Carlow
* Муинебиг Muinebeag (Muine Bheag)

### [[Каван (графтық)|Каван]]
* Каван Cavan
* Белтурбет Belturbet
* Кутехилл Cootehill

### [[Клэр (графтық)|Клэр]]
* Эннис Ennis
* Килки Kilkee
* Килраш Kilrush
* Шеннон Shannon

### [[Корк (графтық)|Корк]]
* **[[Корк]]** Cork
* Бандон Bandon
* Бантри Bantry
* Клонакилти Clonakilty
* Ков Cobh
* Фермой Fermoy
* Кинсейл Kinsale
* Макрум Macroom
* Маллоу Mallow
* Мидлтаун (Корк)
* Пассаж-Уэст Passage West
* Скибберин Skibbereen
* Йол Youghal

### [[Донегол (графтық)|Донегол]]
* Лиффорд Lifford
* Баллишаннон Ballyshannon
* Банкрана Buncrana
* Бандоран Bundoran
* Литтеркенни Letterkenny

### [[Дублин (графтық)|Дублин]]
* **[[Дублин]]** Dublin
* Дан-Лэре Dun Laoghaire
* Болбригган Balbriggan

### [[Голуэй (графтық)|Голуэй]]
* **[[Голуэй]]** Galway
* Баллинасло Ballinasloe
* Лохрей Loughrea
* Тьюам Tuam

### [[Керри (графтық)|Керри]]
* Трали Tralee
* Килларни Killarney
* Листоуэл Listowel

### [[Килдэр (графтық)|Килдэр]]
* Нейс Naas
* Эйти Athy
* Дроичид-Нуа Droichead Nua (Newbridge)
* Лейслип Leixlip

### [[Килкенни (графтық)|Килкенни]]
* Килкенни Kilkenny

### [[Лейиш (графтық)|Лишь]]
* Порт-Лише Portlaoighise (Maryborough)
* Маунтмеллик Mountmellick

### [[Литрим (графтық)|Литрим]]
* Каррик-он-Шаннон Carrick-on-Shannon

### [[Лимерик (графтық)|Лимерик]]
* **[[Лимерик]]** Limerick

### [[Лонгфорд (графтық)|Лонгфорд]]
* Лонгфорд Longford
* Гранард Granard

### [[Лаут (графтық)|Лаут]]
* Дандолк Dundalk
* Дрохеда Drogheda
* Арди Ardee

### [[Мейо (графтық)|Мейо]]
* Каслбар Castlebar
* Баллина Ballina
* Уэстпорт Westport

### [[Мит (графтық)|Мит]]
* Ан-Уав Navan (An Uaimh)
* Киллс Ceannanus Mór (Kells)
* Трим Trim

### [[Монахан (графтық)|Монахан]]
* Монахан (қала) Monaghan
* Балибей Ballybay
* Каррикмакросс Carrickmacross
* Каслблейни Castleblayney
* Клонс Clones

### [[Оффали (графтық)|Оффали]]
* Талламор Tullamore
* Бирр Birr
* Эденберри Edenderry

### [[Роскоммон (графтық)|Роскоммон]]
* Роскоммон Roscommon
* Бойле Boyle

### [[Слайго (графтық)|Слайго]]
* Слайго Sligo

### [[Типперэри (графтық)|Типперэри]]
* Клонмел Clonmel
* Нина Nenagh
* Темплеморе Templemore
* Терлес Thurles
* Каррик-он-Сур Carrick-on-Suir
* Кашел Cashel
* Типперэри Tipperary

### [[Уотерфорд (графтық)|Уотерфорд]]
* **[[Уотерфорд]]** Waterford
* Дангарван Dungarvan
* Лисмор Lismore
* Треймор Tramore

### [[Батыс Мит (графтық)|Уэстмит]]
* Маллингар
* Атлон

### [[Уэксфорд (графтық)|Уэксфорд]]
* Уэксфорд
* Эннискорти
* Гори
* Нью-Росс

### [[Уиклоу (графтық)|Уиклоу]]
* Уиклоу
* Арклоу
* Брей
* Грейстонс

Санат:Елдер бойынша қала тізімдері
Санат:Ирландия
Исландия қалаларының тізімі

Исландия қалаларының тізімі

## Тұрғын саны 100 мыңнан астам

* Рейкьявик Reykjavík

## Тұрғын саны 10 мыңнан 100 мыңға дейін

* Акюрейри Akureyri
* Гардабейр Garðabær
* Хабнарфьордюр Hafnarfjörður
* Кефлавик Keflavík
* Коупавогюр Kópavogur

## Басқалары

* Акранес Akranes

Санат:Елдер бойынша қала тізімдері
Санат:Исландия
Македония қалаларының тізімі

**[[Солтүстік Македония]]ның қалалары**

* Берово
* Битола
* Богданци
* Валандово
* Велес
* Виница
* Гевгелия
* Гостивар
* Дебар
* Делчево
* Демир-Капия
* Демир-Хисар
* Кавадарци
* Кичево
* Кочани
* Кратово
* Крива-Паланка
* Крушево
* Куманово
* Македонски-Брод
* Македонска-Каменица
* Неготино
* Охрид
* Пехчево
* Прилеп
* Пробиштип
* Радовиш
* Ресен
* **[[Скопье]] — астана қаласы**
* Струга
* Струмица
* Свети-Николе
* Тетово
* Штип

Санат:Елдер бойынша қала тізімдері
Санат:Македония
Санат:Елдер бойынша қала тізімдері‎