open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Машиналық конфигурация байты

**Машиналық конфигурация байты** (байт машинной конфигурации; computer configuration byte) — компьютерлердің бірыңгай жүйесінде — ауыстырып-қосқыштар жинагы. Ол супердидардың жұмыс істеуі кезінде тағайындалады және операциялық жүйеде кейбір міңдетті емес құралдардың: жад қорғаушысының, таймердің және т.б. бар-жоғын анықтайды.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мультипроцессорлық өндеу

**Мультипроцессорлық өндеу** (*Мультипроцессорная обработка; multiprocessing*) — операциялық жүйенің екі немесе одан көп ағынды әр түрлі процессорларда бір мезгілде орындауы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Гроссуляр

**Гроссуляр**ref> Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Геология — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2003.ӀSВN 5-7667-8188-1 ӀSВN 9965-16-512-2(*латынша  grossularium - қарлыған*) — силикаттар класының гранаттар тобына жататын минерал. 
*Химиялық формуласы: Са3А12[SiO4]3. 
*Сингониясы — текшелік, кристалдары ромбододекаэдр, агрегаттары түйірлі. 
*Түсі — сары, ашық жасыл
*жылтырлығы — шыныдай
*қаттылығы — 6,5-7
*жіктілігі жоқ
*меншікті салмағы — 3,53. 
Метасоматоздық жолмен пайда болады, скарндардың басты минералы.

## Дереккөздер







Санат:Силикат минералдар
Санат:Алюминий минералдары
Санат:Кальций минералдары
Бөгеннің пайдалы көлемі

**Бөгеннің пайдалы көлемі** (*Полезный объем водохранилища*) — ағындыны реттеуге тікелей қатысты сыйымдылық.  Бөгеннің пайдалы көлемі (*V*) қалыпты тежеу деңгейі мен пайдаланылмайтын көлем деңгейі арасындағы бөгеннің призмасында орналасқан.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Диагенез геохимиясы

**Диагенез геохимиясы** - қалыптасатын шөгінді таужыныстарда болатын химиялық элементтер миграциясының (сейілу мен шашырау) процестері.Бүл процестер бастапқы және соңғы диагенез сатылары үшін әр түрлі болады.Бастапқы диагенез сатысында геохимиялық процестер негізінен гипергендік типті сақтайды: оттектік тотығу, еру және қайта кристалдану басым болады. Соңғы диагенезде бос оттектің ыдыраған органикалық затқа толық жүмсалуынан, тотықсыздану жағдайы басым болады, Еh мәні минус 500 mv мөлшеріне дейін төмендейді. Бүл процестер нотижесінде фосфаттар, темірлі рудалар жоне т.б. жаралады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Мультипроцестеу

**Мультипроцестеу** (*Мультипроцессирование; multiprocessing*) — 1) бір программалық қоспаны орындауда процессор ресурс ретінде қатысатын көп процессорлық жүйені басқару; 2) бір- бірімен жалғастырылған бірнеше дербес процессорлар арасында тапсырмаларды үлестіру.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Машиналық қате

**Машиналық қате** (Машинная ошибка; machine error) — дұрыс жазбау, анық жоспарламау, жаңылысу салдарынан программада пайда болатын қате.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Конфигурация файлы

**Конфигурация (''жүйелік пішін үйлесімі'') файлы** (*Файл конфигурации (системной конфигурации); configuration file*) — операциялық жүйені жүктеу кезінде автоматты түрде орындалатын оның файлы, ол операциялық жүйенің стандартты параметрлерін өзгертуге және стандартты емес Құрылғылардың драйверлерінің атауын беруге арналған.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
* Файлы конфигурации Windows. Config.sys Autoexec.bat Win.ini Sistem ...

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Арналық шашылымдар

**Арналық шашылымдар** - тікелей арна су ағыстарында орналасқан аллювийлік шашылымдар. Аңғарлық шашылымдардан айырмашылығы, олар ұдайы қайта шайылып, кейде ағыс бойынша төмен қарай жылжиды, құрамында ұсақ, жақсы жұмырланған пайдалы құрамбөлік болады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Алюмототық

**Алюмототық** - алюминийдің тотығы. Үш модификациясы белгілі: альфа — түрі, тригондық — корунд; (3 — түрі, гексагондың, тұрақсыз, жасанды минерал, 1600°с-тан жоғары қыздырғанда корундқа айналады; бетта — түрі, текшелік, тұрақсыз, алюминий гидроксидін сусыздандырғанда пайда болады, 500—900°с қыздырғанда корундқа айналады.

## Дереккөздер


Санат:Алюминий қорытпалары
ИГМ

**ИГМ** — қан сарысуында және кейбір лимфоциттер мембранасының бетінде кездеседі. Алғаш рет онтогенез кезінде пайда болады. ИГМ жартылай ыдырау уақыты 5 күн, мысалы өте үлкен (900 000) тұну көрсеткіші 195 және құрамында 9-дан 13% дейін углеводтар бар. ИГМ-нің қан сарысуындағы қоюлығы 50—250 мг/100 мл жетеді. ИГМ молекуласының құрылымы өрмекші тәріздес пентамер түрінде болады, мұнда бес бөлшектің әрқайсысының пішіні Ү әрпі сияқты Ц-тізбектің антигендік касиеттеріне және комплементті байланыстыру қабілетіне байланысты ИГМ-ді екі топқа бөледі. ИГМ агглютининдерге, опсониндерге және лизиндерге тән қасиеттерге ие. ИГМ-ге резус-фактор, ревматоид факторлары және қызыл қан түйіршіктеріне, бактерияларға, вирустарға қарсы антиденелер жатады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Арнаулы болжамдық карта

**Арнаулы болжамдық карта** - перспективалы аудандар мен кен орындарда жеке металл (минерал) немесе оның тектес топтарына жүргізілетін геологиялық іздеу жүмыстарының бағытын көрсететін болжамдық карта. Жеке металдар болжамдық картасының синонимі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Карталар
Бөгеннің су ысырабы

**Бөгеннің су ысырабы** (*Потери воды из водохранилища*) — пайдалану көлеміне жатпайтын, бөген айдынынан булану мен сүзілуге шығындалатын су ысырабы.

Бөгеннің су ысырабы су шаруашылық есептеулерде ескерілуі тиіс және бөген құрылғысына (ауданына, көлеміне) байланысты болады. Кейбір жағдайларда судың мұзға айналудағы ысырабы да ескеріледі. Төменгі бъефке сүзілген су тек жоғарғы бъефтен су пайдаланушыларға ғана шығын әкеледі, ал бұған керісінше, төменгі бъефтен су пайдаланушылар ешбір су ысырабына ұшырамайды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Жанартаулық-тектоникалық көтерілімдер

**Жанартаулық-тектоникалық көтерілімдер** - тектоникалық даму бағыты дөңестеле көтерілуімен ғана сипатталатын жер үсті немесе су асты жанартауларының жүйесі немесе жекелеген жанартау блоктары.

## Дереккөздер


Санат:Вулканология
Транссудация

**Транссудация** — дененің қуыстары мен тканьдік саңылауларға жіңішке қан тамырлары мен кіші күре тамырлардан қанның сұйық бөлігінің бөлінуі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Антиателектатикальқ фактор

**Антиателектатикальқ фактор** (син: өкпелік сурфактант беттік)— өкпе альвеолының кілегейлі қабатын бет жағынан жетілуді ретке келтіретін табиғаты фосфолипидтік, өкпенің активті заты, ппевмоциттерде (альвеолдық кенерелер клеткаларымен) түзіліп жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Қос процессорлық режім

**Қос процессорлық режім** (*Двухпроцессорный режим; dual-processor mode*) — екі процессорлы есептеу желісінің жүмыс режімі. Екі процессор да өздерінің жедел жадтарымен және еңгізу-шығару қүрылғыларының жинағымен өзара әрекеттеседі, яғни өзара тәуелді болып саналады.

## Ішкі сілтемелер
*Режім

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Кавернография

**Кавернография** — оған пункция жолымен контрасты заттар енгізгеннен кейін кавернаны рентгенологиялық жолмен зерттеу.
Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Аморфты керiш

**Аморфты керiш** - кристалдық құрылымы жоқ заттан тұратын керіш, мысалы, опалды, коллофанды, галлуазитті.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Электрұйықтатқыш

**Электрұйықтатқыш**. Орталық нерв жүйесін тұракты тоқтын ырғақты импульсімен әсер ету арқылы ұйкымеп ауруларды емдеу. Невроз, қан қысымының құбылмалылыгын қалпына келтірумен қатар, стомалгия, глоссалгия кеселдерін емдеуде белгілі бір нәтиже береді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Бөгеннің тұнбалануы

**Бөгеннің тұнбалануы** (*Заиление водохранилища*) — жер беті суларының топырақ қыртысын шаюы әсерінен су қоймасының лайлануы артып, оның жұмыс істеу мерзімінің қысқаруы. Бөгеннің тұнбалауына (*лайлануы*) қарсы қолданылатын шаралар су қоймасының гидрологиялық режімін зерттеу нәтижелері бойынша белгіленеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Амфиболдану

**Амфиболдану** — пироксендер тобына жататын минералдардың, өзге де бір топ түсті минералдардың ор түрлі өзгерістер нәтижесінде амфиболдарга айналу процесі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Конфигурациялау

**Конфигурациялау** (*Конфигурирование; configuration*) — дербес компьютердің жабдықтарын нақты бір құрамға баптау; аппараттық жабдықтарды, жеке құрылғыларды немесе қолданбалы программаны дербес компьютердің нақты құрамына бейімдеп, оның дүрыс жұмыс істеуін қамтамасыз ету процесі. Ол өрбір жолыңда конфигурация командасы бар CONFIG.SYS мәтіндік файлы арқылы орындалады. Компьютер іске қосылысымен, операциялық жүйе осы файлды негізгі дискінің (С:) түпкі каталогынан тауып алып, соның командаларын орындау барысында нақты құрылғылар құрамы анықталады.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*Конфигурирование

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мультитерминалдық режім

**Мультитерминалдық режім** (*Мультитерминальный режим; multiterminal mode*) — енгізу-шығарудың бірнеше біртипті құрылғыларымен мәліметтерді параллель алмасу.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Диагенездік минералдар

**Диагенездік минералдар** - таужыныста кристалданудан кейін физикалық-химиялық жағдайдың өзгеруіне
байланысты пайда болған минералдар.Мүндай минералдардың бір полиморфтық модификациясы екіншіге (тридимит
кварцқа) айналады, қатты ерітінділер ыдырайды (калишпат микрөпертитке)физикалық қасиеттері өзгереді (санидин ортоклазға айналады).
## Дереккөздер


Санат:Геология
Мультитерм

**Мультитерм** (*Multiterm*) - екі немесе одан артық термдерді жалғастыру арқылы құрылған терм.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Машиналық модельдеу

right|thumb
**Машиналық модельдеу** (Машинное моделирование; computer-aided engineering) — жобаланатын объектінің компьютерде іске асуына байланысты автоматтандырылған жобалау жүйесінің құрауышы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Геохимиялық типтер

**Геохимиялық типтер** — геохимиялық процестер эволюциясы барысында оқшауланып, нақтылы геохимиялық ассоциацияны ғана біріктіретін
элементтердің тектік топтары; 1)* магмалық*; 2) *гипергендіқ*; 3) *метаморфтық* типтер болып үш түрге бөлінеді

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геохимия
Санат:Химия
Амфиколдар

**Амфиколдар** — силикаттар класына жататын таспа құрылымды тау жынысы құрушы түсті минералдар тобы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Машиналық операция

**Машиналық операция** (машинная операция; computer operation) — компьютерде автоматты түрде орындалатын және машиналық программаның бір командасымен анықталатын элементарлық әрекеттер тізбегі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Люголь ерітіндісі

thumb|250px|
**Люголь ерітіндісі()**. Йод пен йодты калийдің судағы ерітіндісі. 

\mathrm{2 \ I_2 + \ I^- \longrightarrow \ I_3^- + I_2 \longrightarrow \ I_5^-}
Стоматологияда тіс ауруын (периодонтит) емдеуде жиі қолданады. Қолдану әдісі — электрофорез. Шиллер — Писарева сынама құрамына кіреді.

## Дереккөздер

Санат:Иод қосылыстары
Кавернотомия

**Кавернотомия**—(син: спелеотомия) — хирургиялық операңиямен кавернаны ашу.
Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Арнаулы металлогения

**Арнаулы металлогения** - жеке бір металдың немесе өзара генетикалық байланысты металдардың шағын тобының кеңістіктегі орналасуы мен пайда болуы мерзімінің заңдылықтарын қарастыратын бөлімі. Мысалы, Au,Pb,Zn,Fe және т.б металлогениясы.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Амфиболиттену

**Амфиболиттену** - магмалық және шөгінді жыныстардың аймақтық метаморфизм процесінде амфиболитгерге айналуы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Машиналық өңдеу

**Машиналық өңдеу** (Машинная обработка; machine processing) — компьютердің немесе мәліметтерді өңдеудің басқа құрылғылары арқылы мәліметтермен операциялар орындау. Машиналық өңдеу автоматтандырылған және автоматтық, жергілікті және қашықтық және т.б. болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Әлсіреу

**Әлсіреу** (Ослабление; attenuation) - электроникада бұл термин, әдетте, сигнал кабельден өткенде оның амплитудасының өзгерісіне қатысты қолданады. Егер әлсіреу өте жоғары болса, онда сигналды пайдаланудан бұрын ол күшейтілуі тиіс. Сигналдарды өте ұзын желілер бойынша тарату кезінде әлсіреу айтарлықтай маңызды рөл атқарады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Қатты ерітінді

**Қатты ерітінді** - бір-бірімен химиялық  косылыстар түзбейтін екі немесе одан көп құрам бөліктерден тұратын біртекті қатты заттар жиынтығы, құрамбөліктердің химиялық құрылыс ерекшеліктері ұқсас болуы  шарт емес, алайда бұлай болуы да мүмкін. Мыс, изоморфтық коспалар қатты ерітінділердің жекелеген өкілдері болып табылады, бұларда еріткіш пен еріген құрам бөліктер бір-біріне ұқсас химиялық құрамдармен және пішіндермен сипатталады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Мультитізім

**Мультитізім** (*Мультисписок; multilist*) — тіркестірілген жазбалар мен тізімге алынған файлдарды біріктіруге негізделген ақпараттық жиымды ұйымдастыру тәсілі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
ИГО

**ИГО** — адам және жануарлар қан сарысуындағы барлық ИГ-діц негізгі бөлігі (900— 1 800 мг/100 мл). ИГО иммунитеттің маңызды эффекторына жатады. Мысалы 160 000, жартылай ыдырау уақыты 18—23 күн, тұну көрсеткіші 75 және кұрамында 2,9% углеводтар болады. Адамның ИГ-нің жануарлар ИГ-нен айырмашылығы болады. Олар планцентадан 1800 мг/100 мл)(мысалы өтіп, жаңа туған нәрестені алғашқы апталарда жұқпалы аурулардан сақтайды. Н-тізбектің соңғы С-бөлігі құрылысының азғантай өзгешеліктерінің, негізінде ИГО бірнеше топқа бөлінеді. Адамның, шошқаның, тышқанның қан сарысуынан осы белоктың төрт түрі (ИГО1—ИГ04); сиыр қан сарысуынан — үш; қой, ешкі, қоян, теңіз шошқасы және ақ егеуқұйрық қан сарысуларында екі түрі табылған. Теңіз шошқалалары сарысуының грипп, ауыздың шырышты қабығының күлдіреп қабынуы, полиовирус және сондай парагрипп вирустарына қарсы вирусбейтараптағыштығы негізінен ИГОг тобымен байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Электрофорез

**Электрофорез** (). Гальваникалық ток күшімен иондалған дәріні емдейтін тіндерге жеткізу. Қызыл иек электрофорезі мен тіс электрофорезі физиотерапиялық әдістердің ішіндегі шипалысы болып есептеледі.

## Дереккөздер


Санат:Физиотерапия
Әмбебап дыбыстағыш

**Әмбебап дыбыстағыш** (Универсальный проигрыватель; universal player) — мультимедиалық компьютерлерде мультимедиа файлдарын жаңғыртуға арналған Windows қосымшасы. Әмбебап дыбыстағышты аудиодискілерді жаңғыртуға пайдалануға болады. Лазерлік дыбыстағыш сияқты көптеген міндеттер атқармағанымен, барынша әмбебаптығы нетижесінде дыбыстык жазбаларды жаңғыртумен қатар, алуан түрлі көптеген пішімде ұсынылған бейнежазбаларды да жаңғыртады. Электрондық мәтіндік Құжаттарда мультимедиалық объектілер кездескен жағдайда олар осы Windows-98 стандартты құралымен жаңғыртылады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Өкпе (бөлігінің) аплазиясы

**Өкпе (бөлігінің) аплазиясы** — негізгі (ұзын) кеңірдек тарамының, ал кейде және тиісті күре тамырының көмескі аяқталгандыгынан өкпенің (бөлігінің) туғаннан жоқтығы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Кагаловский бекіткіш қысқышы

**Кагаловский бекіткіш қысқышы** — плевраның өкпе плеврэктомиясы және декортикаңиясын жасауға арналған қысқаш, көптеген пирамидалық тісшілері бар Т тәріздес еріндері болады, мүның өзі плевраны едәуір көлемде бекітуге мүмкіндік береді.
Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Өкпе трансплантациясы

**Өкпе трансплантациясы** — Өкпе трансплантациясы (син.: өкпені ауыстырып отыргызу әдісі, өкпені жапсыру)—өкпе (бөлігі) ауруы процесінің жоқ болуын немесе бұзылуын уақытша қалпына келтіру.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Геоэволюция

**Геоэволюция** - әр түрлі ретті(геологиялық "циклдерге" сәйкес келетін)геологиялық уақыт аралықтары; олардың
әрқайсысының ішінде эволюция процесcі табиғи тұтас бірлік ретінде қарастырылады. Әр түрлі Геоэволюция ауқымындағы даму бір бағыттылығымен сипатталады. Минерал жаралу процесіне қатысты шартты түрде 8 Геоэволюция ауқымы белгіленген; олардың біріншісінің (Жер дамуы тарихындағы жалпы эволюцияға сәйкес келеді) ұзақтығы млрд жыл болса, ең соңғысы — мыңдаған жыл және одан да аз уақытты қамтиды.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геохимия
Санат:Химия
Әмбебап компилятор

**Әмбебап компилятор** (Универсальный компилятор; universal compiler) — негізін кіріс тілінің синтаксисі мен семантикасының формальны жазбасы құрайтын компилятор. Мұндай компилятордың құрамды бөліктеріне ядро, синтаксистік және семантикалық жүктегіштер жатады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Эндодент

**Эндодент**. Тіс каналдарын толтыратын, пломбалайтын материал. Құрамында эпоксид смоласы, су жұқтырмайтын қасиеті бар қатырғыштар және толтырғыштар (рентген суретінде көрінгіш — барий сульфаты) болады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Диагенетикалық кен орындары

**Диагенетикалық кен орындары** - өндірістік кендері диагенез сатысында қалыптасқан шөгінді кен орындары. Шөгінділердің диагенезденуі кезінде
шөгінделіп, жинақталған металдар грунттық ерітінділерден алынады. Диагенетикалық кен орындар негізінен шөгінді металдардың азды-көпті седиментациялық шоғырлануынан және су түбінде металл мөлшерінің көптігінен пайда болады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Иммунды құрамалы аурулар

**Иммунды құрамалы аурулар** — организмде иммунды құрамалардың (антиген-антидене) жиналып қалуымен байланысты аурулар. Жұқпалы аурулардың жіті және ошақты түрлерінде сүзгіш негізді мембраналары бар мүшелерде (мысалы бүйрек гломерулаларында, буын қуыстарында, хороид өрімінде) антиген-антидене құрамасы жиналады. Антигендер үздіксіз түзіліп тұратын созылмалы жұқпалы ауруларда мұндай комплекстер көп уақыт жиналуы мүмкін (мысалы гломерулонефрит, васкулит). Мұндай жиналымдары көбінесе вирус ауруларынан кейін кездесетін болғандықтан оларды вирус туғызады деген ой айтылып жүр. Иммунды аурулар мысалы ретінде В гепатит ауруы кезінде қабаттасып бірге жүретін гломерулонефрит пен васкулит ауруларын айтуға болады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Амфибол-асбест

**Амфибол-асбест** - жіңішке берік талшықтарға ажырайтын, амфиболдар тобына жататын минералдардың жинақтама аты. Амфибол-асбесттер хризотил-асбестерге қарағанда қышқыл мен теңіз суына өте төзімді келеді. Өнеркәсіпте олардың басқа қасиеттері — абсорбциялық активтілігі, иірілу қасиеті пайдаланылады. Амфибол-асбесттың беріктігі 900— 1000°с-ка дейін, яғни құрамындағы конституциялық су кеткенше сақталады. Амфибол-асбест *ромбылыққа* (анто- филлит-а., амозит-а.) және *моноклиндікке* (крокидолит-а., родусит-а., режикит-а., куммингтәнит-а., тремолит-а., актино- лит-а.) бөлінеді. Осындай қасиеттеріне байланысты а-а. Отқа төзімді маталар, бояулар мен материалдар, сүзгіштер, тежеуші таспалар, асборезиналық бүйымдар өнеркәсібінде қолданылады. Кендері Оралда, Қазақстанда, Канадада, Кипрде белгілі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Әмбебап есептеуіш машина

**Әмбебап есептеуіш машина** (Универсальная вычислительная машина; main fraim) — дестелік режімде де жұмыс істей алатын және терминал арқылы бірнеше пайдаланушының бір мезгілде қатынас құруына мүмкіндік беретін көп мақсатты үлкен компьютер.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мультиплекстеу

нобай|
**Мультиплекстеу** — бірнеше мәліметтер көзінің мәліметтерді жеткізудің ортақ құралын пайдалануға мүмкіндік беретін процесс. Осының нетижесінде мәліметтер көзінің әрқайсысы мәліметтерді жеткізудің жеке меншік арнасына ие болады; бір физикалық арна бойынша бірнеше құрылғылар бағынышты арналар үшін мәліметтерді жеткізу; бір физикалық арнада бір мезгілде берілетін бірнеше хабарламаны үйлестіру процесі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Машиналық программа

**Машиналық программа** (машинная программа; computer (machine) program) — машиналық тілдегі программа; машиналық командалар тізбегі.

## Дереккөздер


Компьютерлік бағдарлама

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Оттегінің калориялық эквиваленті

**Оттегінің калориялық  эквиваленті** — организмнің 1 л оттегін қабылдауға жұмсаған жылулық мөлшерін көрсетеді. Мыс: белок тотыққанда оның О.К.Э —4,60 ккал, май —4,69 ккал, көміртегі —5,05 ккал тең болады.
Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Апневмония

**Апневмония** — даму аномалиясы, өкпенің жетімсіздігі және жоғары тыныс жолдарының дамымауы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Оттегінің қан арқылы тасымалдануы

**Оттегінің қан арқылы тасымалдануы**— бұл негізінеп қанның қызыл тұйіршігінің құрамындағы гемоглобин (Нв) мен оксигемоглобин (Нн02) күйінде тасымалданады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Конфигурациялық файл

**Конфигурациялық файл** (*Конфигурационный файл для DOS систем; config.sys. DOS*) — операциялық жүйе жүктелген мезетте "config.sys" файлын оқып, онда жазылған барлық I командаларды орындайтын файл. Бір мезгілде ашылатын файлдардың санын мүмкіндігінше көбейту, жедел жадты басқару CDROM драйверлерін жүктеу және т.б. командаларды орындайды.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*Config.sys. Windows DOS Команды Buffers Files Stacks LastDrive ...

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жанартаулы-плутонды ассоциациялар

**Жанартаулы-плутонды ассоциациялар** — жанартаулар әрекетін қамтамасыз ететін балқымалар есебінен қалыптасқан тектес таужыныстар бірлестігі. Бұл бірлестіктің бір бөлігі жанартау әрекеті нәтижесінде жер бетінде қалыптасатын болса (эффузиялық таужыныстар немесе жанартаулық таужыныстар), екінші бөлігі жанартау балқымаларының жер қойнауларында кристалдануы нәтижесінде түзіледі (интрузиялық немесе плутондық таужыныстар). Таужыныстардың бұл ассоциациясы нақтылы тектоникалық құрылымның нақтылы даму сатысына тәуелді. Ассоциацияны құрайтын таужыныстар өздерінің петрохимиялық, петрoграфиялық және металлогендік ерекшеліктері тұрғысынан мейлінше ұқсас болады.

## Дереккөздер


Санат:Вулканология
Эндодонтия

**Эндодонтия** (). Ұлпа мен периодонт ауруларына қатысты терапевтік стоматология тарауы. Тіс каналдарында қолмен жасалатын емдік өдістерді жетілдіру, түбір каналдарды толық зарарсыздандыру жолдарын қарастыру, каналды тазалайтын және пломбалайтын арнайы саймандарды ойлап табу, канал толтыратын жаңа зиянсыз әрі сапалы материалдарды іздестіруді қарастырады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Машиналық сөз

**Машиналық сөз** (Машинное слово; Machine word; computer word) — 1) компьютер жадында сақталатын және өңдеген кезде машина құрьшғылары оны біртүтас сөз (команда) ретінде қабылдайтын әріптер, цифрлар және осы сияқты басқа символдардың реттелген жиынтығы. Машиналық сөздегі негізгі символдардың саны оның ұзындығы деп аталады. Әдетте, машиналық сөздегі байттардың саны бүтін санға тең болады; 2) біртұтас бүтін ретінде компьютердің апараттық бөлігімен қарастырылатын биттер немесе таңбалар тізбегі; мөтіннің мағыналық бөлігінде есептеуіш машинамен өңдеу біртүтас бүтін ретінде қарастырылатын биттер тізбешесі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Көмір қышқыл газының қан арқылы тасымалдануы

**Көмір қышқыл газының қан арқылы тасымалдануы** Ол қанның қызыл түйіршігінің құрамындағы гемоглобинге қосылып, карбогемоглобин күйінде тасымалданады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Әмбебап макротіл

**Әмбебап макротіл** (Универсальный макроязык; universal macro language) — макрогенератордың қандай да бір нақтылы базалық тіліне төуелсіз макротіл.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Артезиан сулары химиялық құрамының белдемділігі

**Артезиан сулары химиялық құрамы белдемділігі** — артезиан алабының жер асты суларының химиялық құрамының жекелей алынған сулы кешендердің таралу аудандары бойынша (қоректену аймағынан алаптың орталығына қарай) және алаптың тік қимасы бойынша өзгеруі. Гидрохимиялық белдемдер жер асты суларының минералдылығы, иондық-тұздық және газдық құрамы бойынша бөлінеді. Артезиан алаптарында әдетте төрт гидрохимиялық белдем ажыратылады: 
* минералдылығы 1 дм3-ге дейінгі тұщы, көбінесе гидрокарбонатты кальцийлі сулар белдемі (А); 
* минералдылығы 1-ден 35 г/дм3-ге дейінгі тұзды, көбінесе сульфатты жоне хлоридті-натрийлі сулар белдемі (Б); 
* минералдылығы 35 г/дм3-ден артық, көбінесе хлоридті-натрийлі, кальций-натрийлі, кальций-магнийлі тұздықтар белдемі (В)
* құрамы мен минералдылығы әртүрлі жер асты сулары белдемі (Д).
Белдемдер өз тарапынан кіші белдемдерге бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Артезиан алабы
Германтипті қатпарлық

**Германтипті қатпарлық** - көлбеу бұрышты, бұрыс пішінді және үлкен радиусты қарапайым қатпар жиынтықтары. Мұндай қатпарлық өңірінде әдетте тік бағытта жыртылған құрылымдар көптеп ұшырасады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геохимия
Санат:Химия
Әмбебап компьютер

**Әмбебап компьютер** (Универсальный компьютер; general purpose computer) — әр түрлі мәселлерді шешуге арналған компьютер. Әмбебап компьютерлер көп қолданылады. Оларды программалық оқу, редакциялау, дисплейге графиктерді шығару, жай оқу процесінде аппаратураны басқару және көптеген т.б. мәселлерді шешуге пайдалануға болады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Амфибол-талшықтас

**Амфибол-талшықтас** (грекше *Аmрһіһоііа* — екіұштылық) — амфиболдар тобына жататын талшықты минералдар топшасы. Бұл минералдардың өзіне тән ерекшелігі олардың бір-бірінен оңай дараланатын, қышқылға төзімді және өте берік кендір пішіндес талшықтар жиынтығынан тұратындығы; жеке талшықтардың тоқу ісіне қолайлылығы, талшықтас шоғырларының тұтқыштық қасиеті өте жоғары болуы оларды өнеркәсіпте, техникада және тұрмыста жиі қолдануға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Түс көру кезіндегі тыныстың тоқталуы

**Тус көру кезіндегі тыныстың тоқталуы** —(син: түнгі тыныстың тоқталуы) — Түс (физиология) кезіндегі тыныс алудың оқтын-оқтын уақытша тоқтауын, газ алмасудың бұзылуын сппаттайды.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Бөгет имараттары

**Бөгет имараттары** - өзен арнасындағы судың деңгейін көтеру мақсатында арнаға көлденең салынған гидротехникалық имараттар кешеніне су электр станциясы, су қашыртқы және т.б. имараттар кіреді.

## Тағы қараңыз
* Бөгет;
* Бөгет өзегі;
* Бөгет түрлері;
* Бөгет тісі;
* Бөгетсіз бас тоған;
* Бөгет қырының ені;
* Бөгетті бас тоған;
* Бөгеттік су электр станциясы;

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Машиналық код

**Машиналық код** (Машинный код; computer (machine) code) — 1) жоғары деңгейлі программалау тілін аудару арқылы алынған машиналық тілдегі программа; компилятордың немесе ассемблердің көмегімен алынган, микропроцессор қабылдайтын және орындайтын

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Әмбебап программа

**Әмбебап программа** (Универсальная программа; generalized routine) — қызметтік мүмкіндігі белгілі бір салада әр түрлі типті тапсырмаларды өндеу үшін оны пайдалануға рұқсат ететін программа.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Герциндік қатпарлық

**Герциндік қатпарлық** - негізінен ортаңғы және соңғы палеозой эрасында болып өткен қатпарлық; девон кезеңінің аяқ шенінде басталып, карбон кезеңінде шарықтау шегіне жеткен, соңғы фазасы палеозой эрасының аяғы — мезозой эрасының бастапқы кезеңіне сәйкес келген деп есептелінеді. Қазақстан аумағының бірсыпыра бөлігіне Герциндік қатпарлық тән.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Палеозой
Капнография

**Капнография** — тыныс алатын ауада көмірқышқыл газ мөлшерінің өзгеруін тіркеу.
Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Концепциялық модель

**Концепциялық модель** (*Концептуальная модель; conceptual model*) — ғылым саласын талдау нәтижесінде анықталған ақпараттық объектілердің, олардың атрибуттары мен объектілердің арасындағы өзара байланыстардың жиынтығын қамтитын модель;

*негізгі үғымдар мен тілден төуелсіз және кейбір пөн саласының мағыналық құрылымы болып саналатын үғымдар топтамасын құрастыру ережелерінің жүйесі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мультиплекстік арна

**Мультиплекстік арна** (*Мультиплексный канал*) — бір уақытта бірнеше шалғай құрылғының жұмыс істеуін жасақтайтын мәліметтер жеткізу арнасы. Мультиплекстік арнаға аз жылдамдықты сыртқы құрылғылар қосылады (көбінесе енгізу-шығару құрылғылары). Кейде бұл арна алдын ала таңдалған жоғары жылдамдықты бір сыртқы қүрылғымен ақпарат алмасу үшін қолданылуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Машиналық сұрыптау

**Машиналық сұрыптау** (машинная сортировка; machine sorting) — мәліметтерді компьютердің көмегімен реттеу.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Бағдарлау (информатика)

**Бағдарлау** (Ориентация; orientation)
*1)	шағын баспа жүйесінің программасында бетті орналастыру; басылымның түпжиегі жолақтың ұзына бойына, тіпті ені бойына да орналасатындай формада болуы мүмкін. Құжатты басу кезінде, әдетте, бетті бағдарлаудың екі тәсілінің бірі пайдаланылады: кітаптық (тік, портреттік
*2)	portrait және альбомдық (көлденең, өсем көріністік — landscape). Кітаптық бағдарлауда мәтіннің жатық жолы беттің қысқа жағымен сәйкес келеді. Парақты 90°-қа бұрсаңыз, альбомдық бағдарлауды аласыз, бұл жерде мәтін парақтың ұзына бойына орналасады.

Санат:Ақпараттану
Көшірме-үлгі алатын материалдар

**Көшірме-үлгі алатын материалдар**. Қатты немесе жұмсақ протез орындарынан дәлме-дәл көшірме-үлгі алуға «стомальгин-70», «Новальгин», «Сиэласт», «Дентол—С» т. б. икемді, созылмалы заттар жатады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Диагенетикалық кендену белдемділігі

**Диагенетикалық кендену белдемділігі** - диагенез сатысында пайда болған шөгінді кенденудің әр түрлі минералдық типтерінің белдемді орналасуы. Әдетте, Fe, Mn, Cu жоне т.б. металдар шөгінді кен орындарына тон. Мұнда қабаттың созылымы мен құлау бағытында Cu сульфидтерінінің Fe сульфидтерімен алмасуы, ал регресивті бағытта дамыған шөгінділерде керісінше пирит, халькопирит, борнит халькозин белдемділігі байқалады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Жүрек соғуын жазу

**Жүрек соғуын жазу** — ол кардиограф көмегіменмен жазылады.
Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі

## Дереккөздер


Санат:Жүрек аурулары
Санат:Пульмонология
Машиналық тасуыштармен алмасу

**Машиналық тасуыштармен алмасу** (Обмен машинными носителями) — бір есептеу орталықтарының, мекемелердің, кәсіпорындардың басқаларга мәліметтер мен программалар жазылған ақпарат тасуыштарды (магниттік таспаларды, магниттік дискілерді, иілгіш магниттік дискілерді) беруі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Артезиандық бет

**Артезиандық бет** — арынды артезиан суларының бұрғыланған ұңғымалар бойымен көтерілу деңгейін көрсететін жорамалдағы бет. 

Ол картада изопъездермен бейнеленеді. Артезиандық бет жер бетінен (не суқойма бетінен) жоғары да, төмен де орналасуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Артезиан алабы
Гетерогендік мигматит

**Гетерогендік мигматит** - біркелкілікке жетпеген мигматиттер түрі. Гетерогендік мигматит үлкен алаңда ғана петрографиялық
бір түзілім екені байқалады. Оған агматит жатады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:География
Санат:Химия
Бөгет өзегі

**Бөгет өзегі** (*Ядро плотины*) - жер бөгет денесінің ішінде сүзілу шығынын азайту, бөгет грунтын ыдыратпау және төменгі беткейдің орнықтылығын күшейту үшін жасалатын құрылым. Жер бөгетінің сүзілуіне қарсы имарат арқылы сүзіліп ағып өтетін су шығынын кеміту, төменгі жақтаудың тұрақтылығын арттыру және грунттың мұз болып қатып жарылмауы үшін депрессиялық қисық сызықты тереңдету, бөгет денесіндегі грунттардың ыдырауын болдырмау үшін еңістігін кеміту арқылы сүзілу ағынын азайту амалдары қолданылады. Бөгет денесіндегі сүзілуге қарсы колданылатын құрылғыны су өткізгіш өзек арқылы жасайды.

## Тағы қараңыз
* Бөгет;
* Бөгет имараттары;
* Бөгет түрлері;
* Бөгет тісі;
* Бөгетсіз бас тоған;
* Бөгет қырының ені;
* Бөгетті бас тоған;
* Бөгеттік су электр станциясы;

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Кеңірдекпен тыныстау

**Кеңірдекпен тыныстау** . Мысалы: кейбір жәндіктер өкпе орнына күрделі түзілген кеңірдекпен тыныстайды. Кейде түрлі аурулардың салдарынан тыныс мұрынмен емес кеңірдекті тесу арқылы жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Бағдарланған граф

**Бағдарланған граф** (Ориентированный граф; directed graph) - әр түрлі төбелер жұбын жалғастыратын қабырғалармен бірге түйіндердің (немесе төбелердің) құр ақырғы жиыны. Егер е қабырғасы Vl және V2 төбелерін жалғастырса, онда Vl мен И,-ні инцидент деп атайды және бұл төбелер көршілес болып саналады, е — реттелмеген жұп (К, и V2). Әдетте, граф көрнекті формада ұсынылады, сонымен бірге төбелері нүктелермен немесе кейде ұқсастыру мақсатымен ен-таңбаланған басқа мүсіндермен, ал қабырғалары сәйкес нүктелерді жалғастыратын сызықтармен кескінделеді. Егер әрбір қабырғаға бағыт көрсетілсе, онда мұндай граф бағдарланған граф деп аталады. Бұл жағдайда қабырға әр түрлі төбелердің реттелген жұбының жиынын ұйымдастырады және оларды көбінесе доға деп атайды. Бағдарланған граф көрнекті түрде ұсынылған кезде әрбір доға жебелікпен жабдықталады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Анатексистiк граниттүзiлу

**Анатексистiк граниттүзiлу** - таужыныстардың балқуынан гранитоидтердің қалыптасу процесі. Мұнда таужыныстардың жалпы құрамы сақталады, тек диффузиялық жолмен химиялық элементтер ішінде қайта таралады. Анатексистік гранитоидтердің құрамы бастапқы жыныстардың құрамына және балқу процесінің максимал температурасына байланысты. Таужыныстың бастапқы құрамына байланысты анатексистiк граниттүзiлуде температураның өсуімен граниттік балқыма гранодиориттікке ауысады. Анатексистiк граниттүзiлуде анатексистік граниттер, гранодиориттер, плагиограниттер, кварцты диориттер қалыптасады. Анатексистiк граниттүзiлу жапсар-анатексистік және ультраметаморфогендік болады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Машиналық тәуелсіздік

**Машиналық тәуелсіздік** (Машинная независимость; computer-independent program) — компьютердің бір типі үшін әзірленген программаны басқа типті компьютерде өзгеріссіз орындауға мүмкіндік беретіндей программалық құралдарды жасау принципі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Медиальды

**Медиальный ()** — тіс, жақ сүйектің, т. б. денелердің ортаңғы сызыққа жақын орналасу күйі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Тыныс алу аритмиясы

[right|thumb| alt=A.|200 px|["Аритмия"]]

**Тыныс алу аритмиясы** — тыныс алған кезде жүректің жиырылуының ұлғаюымен, дем шығарғанда оның кішіреюімен сипатталатын және баланың сәби кезіндегі кезеген нервтің тонусының өзгеруі себепші болатын синустық аритмияның түр өзгешілігі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Машиналық тіл

**Машиналық тіл** (машинный язык; machine language; computer language) — 1) есеп шығаруды бейнелейтін және мазмұны мен ережелері нақты компьютердің аппараттық құралдары арқылы жүзеге асырылатын формальды тіл. Машиналық тілге аударылған программа әрбір операцияны орындауға жарайтын белгілі бір командалардан тұрады. Кейде компьютердің командалар жүйесін де машиналық тіл деп атайды; 2) компьютерде белгілі бір әрекеттер мен операцияларды екілік сан түрінде кодтау, жазу ережелерінің жинағы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Гетероморфизм

**Гетероморфизм** - химиялық құрамы бірдей (ұқсас) таужыныстардың түрліше жағдайда қалыптасу нәтижесінде минералдық құрамының әр түрлі болуы. Мыс., базальт пен габбро немесе амфиболит пен эклогит — гетероморфтық таужыныстар.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:География
Санат:Химия
Этакрил

**Этакрил**. Толық және жартылай протездердің түбін (негізін) дайындайды, сонымен қатар ортодонтиялық мақсаттар үшін пайдаланылады. Ұнтақ құрамына полимети-метакрилат, сұйықтық құрамына акрилді мономер кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Қызару

thumb|150px
**Қызару** (). Шырышты қабықтың қабынудан қызарып таңбаланып өзгеруі. Көлемі 1,5 см үлкен болса эритема, одан кіші болса ротеола деп аталады. Қызаруға күйік, қытылша, скарлатина т. б. аурулар кезіндегі ауыз қуысында байқалатын қызыл дақтар, қызарған таңбалар жатады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Балықжойғы

**Балықжойғы** - әдетте, шағын тұйық су қоймасындағышаруашылыққа қажетсіз балықтарды жою үшін қолданылатын зат.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Мультиплекстік жеткізу

**Мультиплекстік жеткізу**(*Мультиплексная передача; multiplex transmission*) — екі немесе одан көп хабарларды бір арна бойынша алма-кезек немесе бір мезгілде жеткізу.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Кеңірдектің қабынуы

**Кеңірдектің қабынуы** немесе **трахеит**  (*tracheіtіs*; грек. *tracheіa* – кеңірдек және* іtіs* – қабыну) — кеңірдектің шырышты қабығының қабынуы.
thumb
Трахеиттің дамуына жұқпалы аурулар (тұмау, жедел респираторлы аурулар, қызылша, көкжөтел, т.б.), организмнің салқындауы (ауаның құрғақ және салқын болуы), ауада шаң-тозаңның, улы газдардың жиналып қалуы, сондай-ақ жүрек және өкпе аурулары, ал балаларда рахит, экссудативтік-катаралдық диатез әсер етеді. Трахеит көбінесе көктем мен күзде байқалады. Трахеиттің жедел және созылмалы түрлері болады. Жедел түрінде дем алғанда, күлгенде, жылағанда, науқас адамды қатты жөтел қысады (түнде, әсіресе, таңертеңгілікте). Жөтелге байланысты жұтқыншақ пен көкірек (әсіресе арқа тұсынан) ауырып, тыныс алу қиындайды, даусы қарлығып, көмекейдің қабынуы байқалады. Аурудың 3 – 4-күндері әуелі құрғақ, кейін шырышты-іріңді қақырық түсе бастайды. Науқастың жалпы жағдайында көп өзгеріс болмағанымен, кейде басының ауруы, әлсіздік білініп, дене қызуының көтерілуі мүмкін. Жедел Трахеиттің қауіптілігі – қабыну процесінің кеңірдек тарамдарына (бронхқа), кейін өкпеге өтіп кету ықтималдылығы. Созылмалы Трахеит тыныс алу органдарында қанның ұйып қалуы әсерінен туындайтын аурулардың салдарынан болады. Созылмалы Трахеитте кеңірдектің шырышты қабатында атроф. (жұқару) немесе гипертрофтық (қалыңдау) өзгерістер дамиды. Дерттің негізгі белгісі – ұстамалы жөтелдің болуы. Науқас оқтын-оқтын көкірегінің ішкі жағын тырналағандай қиналып жөтеледі. Алдыңғы түрімен салыстырғанда, қақырық аз түседі. Емі: мойынды жылы ұстап, компресс қою; ингаляция жасау; қақырық тастау қиын болған жағдайда, оны жұмсартатын дәрілер беріледі; антибиотиктер сирек қолданылады. Созылмалы түріне климотерапия пайдалы.

## Дереккөздер


Санат:Тыныс мүшелері аурулары
Машиналық уақыт

**Машиналық уақыт** (Машинное время; computer time) — компьютерде жұмыс істеуге бөлінетін, компьютерде белгілі бір тапсырмалар жиынын орындауға жұмсалатын уақыт.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Иммунды депрессанттар

**Иммунды депрессанттар** — иммундық жауапты емес жолмен тежейтін химиялық қосылыстар мен физикалық факторлар. Клиникада әртүрлі иммунопатологиялық жағдайларды емдеу үшін, сондай-ақ бөтен трансплантантарға қатысты иммундық төзімділік құру үшін қолданылады. Иммунодепрессант ретінде алкилдеуші заттар (циклофосфан), пуринды және пириминді негізді антиметаболиттер (6-меркаптопурин, имуран), фолиев қышқылының антогонистері (метотрексат), әртүрлі кортикостероидтар (гидрокортизон, кортизон, преднизалон), антибиотиктер (С және Д актнномициндері), антилимфоцитарлық қан сарысуы, рентген сәулесі және т. б. қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Гетеротермалық су

**Гетеротермалық су** - температурасы тұрақсыз, әр уақытта әр түрлі шамада өзгеріп отыратын су.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:География
Санат:Химия
Мультиплекстік (байттық) режім

**Мультиплекстік (байттық) режім** (*Мультиплексный (байтовый) режим; multiplex (byte) mode*) — алмасуды басқару құралдарын уақыт бойынша бөлуге негізделген саны өте көп абоненттердің арнаны бір мезгілде пайдалану тәсілі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Машиналық уақытты жоспарлау

**Машиналық уақытты жоспарлау** (Планирование машинного времени) — пайдаланушыларга тиімді қызмет ету мүддесінде есептеуіш техниканы барынша жүктеуді ескере отырып компьютер жұмысының кестесін жасау.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жанартаутекті белдеу

**Жанартаутекті белдеу** - әр текті, көнелігі тұрғысынан да бір-бірінен өзгеше құрылымдық элементтердің өзара жапсарласу өңірлерінен көрініс беретін, негізінен жанартаутекті таужыныстардан тұратын, ұзақ қашықтықтарға (жүздеген, тіпті мындаған километр) түзу бағытта немесе аз-маз иіле сағаланған белдемдер жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Вулканология
Балыққа тосқауыл

**Балыққа тосқауыл** — өзеннен су алғыш имаратында балықтың жарақатсыз, зақымдалынбай, шығынға ұшырамай өтуі үшін орнатылатын балық қорғағыш имарат.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Кардиограф

**Кардиограф** — жүрек жүмысын жазуға арналағн құрал Кардиограф ұшы жұқа резеңкемен қапталған зат жабыстырылған капсулаға ұқсас адамның немесе мал жүрегінің соғысы сезілетін жеріне бекітіледі және оны арнаулы резеңке түтікке — Марел капсуласына жалғайды. Сонда екі капсула тәрізді ыдыс ауасы резеңке орналасқандықтан, жүректің соғуынан қозғалып, жасалған қаламұш арқылы қағазға жазады.
Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Иммунды тапшылық

**Иммунды тапшылық** — иммундық жауаптың арнайы құрамдарының жоғалуы. Иммунды тапшылық белгілері Т-және В-торшаларының қызметінің бұзылуынан туады. Осының салдарынан организмнің антидене түзу қабілеті бұзылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Кеңірдектегі шығыңқы жер

**Кеңірдектегі шығыңқы жер**— оң жақ және сол жақ негізгі кеңірдек тарамдарының бастапқы бөлінетін және екіге айырылатын жердегі саңылауға кіріп тұратын кеңірдек қабырғасындагы томпақ жер.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Мультиплекстік шина

**Мультиплекстік шина** (*Мультиплексная шина; multiplexed bus*) — адрестерді де, мәліметтерді де жеткізуге бір желі пайдаланылатын шина.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Қос өрісті транзистор

**Қос өрісті транзистор** (*Биполярный транзистор; bipolar transistor*) — үш электроды: эмиттері, базасы және коллекторы бар жартылай өткізгіштік құрал. Бұл аспап екі типті тозаңдатылған жартылай өткізгіштен қалыптастырылған "сэндвич" типті құрылымнан, яғни екі р-п-өтуі бар р-п-типті кремнийден тұрады. Ортаңғы қабат р-типті жартылай өткізгіш болғаңда п-р-п-транзистор қалыптасады, ал ортаңғы қабат ретінде п-типті жартылай өткізгіш пайдаланылғаңда р-п-р-транзистор қалыптасады. Осы ортаңғы орталық қабат транзистордың базасын жасайды. Қос өрісті транзистордың бұлай аталуы зарядты тасуыштың екеуі де: электрон да, кемтік те электр тоғының пайда болуына өз үлесін қосады.

## Ішкі сілтемелер
*Транзистор

## Сыртқы сілтемелер
*Bipolar junction transistor 
*Биполярный транзистор 

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тіс ұяшығы

**Тіс ұяшығы**. Жақ сүйектегі тіс орны. Құрамындағы дәнекер тканьдер арқасында тіреуіш функциясын атқарады және шайнаганда тіске түсетін қысымды бәсеңдетеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Карнификация

**Карнификация** — өкпе тканінің патологиясы, бүл жағдайда ол ет түріндегі консистенке ие болады және пневмонияның соңында дамиды.
Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Иммундық диагноз

**Иммундық диагноз** (Балау) — иммунологиялық әдістерді ауруларды немесе қандағы және торшадағы иммунитеттің қорғаныс қызметінің бұзылғандығын анықтау үшін қолдану.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Машиналық ұқсаттыру

right|thumb
**Машиналық ұқсаттыру** (Машинная имитация; computer simulation) — тәжірибелер, зерттеулер, сынақтар жүргізу мақсатында процестер мен кұбылыстарды компьютерде модельдеу.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Өкпедегі (ішекқұрт) аскаридоз

[right|thumb| alt=A.|180 px|["Аскаридоз"]]

**Өкпедегі (ішекқұрт) аскаридоз** — ішекқұрт личинкалары өкпеге жиналып қоздырады және зақымдайды.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Әріптік-цифрлық мәліметтерді салыстыру

Әріптік-цифрлық мәлімет- терді салыстыру (Сравнение буквенно-цифровых данных; comparison of the alphanumeric data) — солдан оңға карай байт бойынша орындалатын екі әріптік- цифрлық өрістің ішіндегісін салыстыру (бірінші байт біріншімен, екінші байт екіншімен және т.б.). Бұл процесс салыстыру операциясымен берілген I қатынастың жалғандығы анықталғанша I ("=" жағдайы үшін салыстыру — бірінші сәйкессіздікке дейін) немесе жолдардағы- операндтардағы салыстыру біткенше жалғасады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Трахеобронхит

**Трахеобронхит**— кеңірдек пен кеңірдек тарамыныц ішкі кілегей қабықтарының қабынуы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Грунт сулары химиялық құрамының белсенділігі

**Грунт сулары химиялық құрамының белдемділігі** - табиғаттағы климаттық және ландшафтық белдемділікке байланысты жер асты суларының химиялық құрамының ендік және бойлық бағыттарда белгілі бір заңдылық пен өзгеруі. Биік таулы аймақтарда мүны- мен қатар жер бедерінің биіктігі мен климаттың өзгеруіне сәйкес тік бағыттағы осыңдай белдемділік болады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Бөгет түрлері

**Бөгет түрлері** - өзен арнасындағы су деңгейін көтеру, су ағынын арттыру, бөген жасау және т.б. жұмыстары үшін ағынды суды кесе-көлденең қоршай салынған гидротехникалық имарат түрлері.

Ағынды суды бөгеуге арналған бітеу ,өгет және өзен арнасына жиналған артық суды (*су қашыртқыны*) реттеуге арналған бөгет болып бөлінеді.

Жасалынған материальна қарай:

* грунтты (топырақты) бөгет;
* тасты бөгет;
* бетонды бөгет;
* темірбетонды бөгет.

Ығысу күшіне қарсылық білдіруіне карай:

* гравитациялық бөгет;
* аркалық бөгет;
* [контрфорстық бөгет.

Биіктігіне қарай:

* [төмен арынды бөгет (*10 м-ге дейін*);
* орташа арынды бөгет (*10 м-ден 50 м-ге дейін*); 
* жоғары арынды бөгет (*50 м-ден биік*).

Дүние жүзіндегі ең биік Бөгет — Вахш өзеніндегі (Тожікстан) Рагун бөгеті (335 м).

## Тағы қараңыз
* Бөгет;
* Бөгет өзегі;
* Бөгет имараттары;
* Бөгет тісі;
* Бөгетсіз бас тоған;
* Бөгет қырының ені;
* Бөгетті бас тоған;
* Бөгеттік су электр станциясы;

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Грунт суларының алабы

**Грунт суларының алабы**- гидродинамикалық шекара, немесе белгілі бір стратиграфиялық-литологиялық шөгінділер кешендерінің таралу ауданы бойынша бөлінген грунт сулары ағындарының жүйесі (мысалы, құмды өңірлердің грунт сулары алабы).

## Дереккөздер


Санат:Геология
Мультипрограммалау

**Мультипрограммалау** (*Мультипрограммирование; multiprogramming)* — бір компьютерде әр түрлі мәселелердің немесе бір есептің әр түрлі тармақтарының екі немесе одан көп программаларын бір уақытта орындау. Есептеу жүйесінің қорын бір мезгілде бірнеше процесс (программа) пайдаланатын мәліметтер өңдеу режімі.

## Мультипрограммалаудың негізгі ерекшеліктері

* **Бірнеше бағдарламаның бір уақытта орындалуы**: Мультипрограммалау кезінде бірнеше бағдарлама жедел жадта сақталып, процессор оларды кезекпен орындайды.
* **Процессордың тиімді пайдаланылуы**: Бір бағдарлама кіріс/шығыс операцияларын орындап жатқанда, процессор басқа бағдарламаны орындауға көшеді.
* **Жүйенің өнімділігін арттыру**: Бұл әдіс жүйенің жалпы өнімділігін арттырып, ресурстарды тиімді пайдалануға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Иммунды доминанттық топ

**Иммунды доминанттық топ** — антигеннің детерминант тобының бөлігі. Антиденелердің белсенді орталықтарымен байланысуға көп үлес қосады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Машиналық ұсыну

**Машиналық ұсыну** (Машинное представление; hardware representation) — мәліметтерді ұсыну үшін компьютердің берілген типіне қабылданған кодтау түрі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Әріптік-цифрлық пернетақта

200px|thumb|rightӘріптік-цифрлық пернетақта (Буквенно-цифровая клавиатура; alphanumeric keyboard) — символдық акпаратгарды, яғни әріп, сан және басқа таңбаларды енгізуге арналған сыртқы құрылғының (дисплейдің, басу машинкасының, перфокарта дайындайтын құрылғының) пернетақтасының бөлігі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника