open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тіркестің жетектегі делегейі

**Тіркестің жетектегі делегейі** - тіркестің жетекші бөлшектерінің арасындағы кысылып
тұйық талған айналдырушы иінді күшті беріліс қорабының жетекші білігіне беретін делегей.

## Дереккөздер
Материалдық мәдениет

**Материалдық мәдениет** - біртұтас адамзаттың мәдениеттің бір бөлігі. Адамның заттық пішінге түскен руханилығы, табиғи объект пен оның материалы заттарға, қасиеттер мен сапаларға айналған және мұның бәрі адам арқылы ғана бола алатын, демек, мәдени мақсатқа сәйкес міндетті және өркениеттік рөлі бар шығармашылық қызметтің нәтижелері. Рухани мәдениетке қарағанда материалдық мәдениет табиғи объектілердің сапалары мен белгілеріне, адам материалдық заттарды, ішетін тамақ және өмір сүру үшін қажетті басқа да жабдықтарды жасағанда негізгі материал немесе шикізат ретінде пайдаланатын заттар түрлері, энергия және ақпаратқа тікелей тәуелді. Материалдық мәдениетке өндірістің әр түрлі құрал-жабдықтары - энергетикалық және шикізат ресурстары, еңбек құралдары, өндіріс технологиясы және адам өмір кешетін ортаның инфроқұрылымы, байланыс және көлік құралдары, тұрмыстық, ойын-сауықтық ғимараттар, пайдаланылатын әр түрлі құралдар жатады. Тұтастай алғанда адам қызметінің нәтижесі болып табылатын материалдық құндылыктардың жиынтығы.

## Дереккөздер

Санат:Мәдениет
Санат:Археология
Ризвангүл

**"Ризвангүл"** - Қ.Қожамияровтың симфониялық поэмасы (1950). Ұйғырдың тұңғыш симфониялық шығармасы (КСРО Мемлекеттік сыйлығы, 1951). Алғаш рет 1950 жылы Қазақ мемлекеттік симфониялық оркестрі орындады (дирижері Т.Мыңбаев). Поэма Қытай халық әскерінің гоминьданшылармен күресінің оқиғалары негізінде жазылған. Онда жауынгерлерді шабуылға бастап, үрыста мерт болған ұйғыр қызы - Ризвангүлдің патриоттық ерлігі баяндалады. Қаһармандық-драматургия жанрға жататын бүл шығарма - халық зары мен оның өз бостандығы үшін күресте жауды жеңуге деген сенімін паш етеді. 3 бөлімнен тұратын "Дутарымның шектері" атты халық әнінің әуезі алынған. "Ризвангүл" жоғары идеялық мазмұнымен, халық дәстүрі мен еуропалық дәстүрдің сабақтасуымен, әрі ұлттық бояуымен ерекшеленеді.

## Дереккөздер


Санат:Өнер
Баян сұлу

**Баян сұлу**- Павлодар облысының Баянауыл ауд. Мәдениет үйі жанындағы халық ән-би ансамблі. 1970 ж. құрылды. 1975 ж. халық ансамблі атағы берілді. Ансамбльдің көркемдік жетекшілері әр жылдары К.Шәймерденов (1970), Ж.Мұқаев (1980), Т.Әбдіқалымовтар (1981) болды. Ансамбль құрамында домбыра, би және вокалдық-аспаптык топтар жұмыс істеді. Оның репертуарынан қазақ халық әндері мен билері, қазіргі заман композиторларының шығармалары, сондай-ақ, "Баянауыл", "Туған елім - Қазақстан", "Мәңгі біргеміз", т.б. мерекелік бағдарламалар болды. Гастрольдік сапармен Семей, Қарағанды облыстарында, Алматыда (1986) өнер көрсетті 

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Суғра Әлемі

**Суғра Әлемі**-араб. - «кіші әлем». Кіші әлем - адам.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Инжектор (көлік)

**Инжектор** - газ бен буларды
қысуға, сонымен қатар сұйықтықты 
қоймаға айдауға арналған бүріккіш 
сорап.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Химиялық реакциялар және олардың белгілері мен жүру жағдайлары

thumb|right|Магнийдің ауада жануы
Химиялық құбылыстар химиялық реакциялар деп аталады. Химиялық реакциялар нәтижесінде жаңа заттар түзіледі, олардың қасиеттері реакцияға түскен заттардың қасиеттерінен өзгеше болады.
Сендер күнделікті өмірде химиялық реакцияларды жиі кездестіресіңдер, мысалы, отын мен май шамның жануын қарастырсак, реакция барысында жылу мен жарык бөлінетінін көреміз, ал реакция басталу үшін шырпымен от қоямыз. Темірден жасалған бұйымдардың (шелек, күрек, шылапшын) механикалык әсерден бүлінген жерлері қызыл-күрең ұнтақпен қапталып, біртіндеп тесіліп қалатыны белгілі. Ұзақ сақталған жұмыртқаны жарғанда жағымсыз иіс байқалады, яғни шіру де химиялық реакцияға жатады. Сол сиякты сүттің ашуы нәтижесінде сары су пайда болатынын да білесіңдер. Әшекейлік күміс бұйымдардың күңгірттенуі де химиялық реакцияға мысал болады.
thumb|left|Лампадағы вольфрам сымының жарық және жылу шығаруы

Химиялық реакциялардың жүру белгілері:

1.	Жарык пен жылудың бөлінуі, не сіңірілуі;
2.	Заттың түсінің өзгеруі;
3.	Тұнба түзілуі немесе оның еріп кетуі;
4.	Газдың сіңірілуі немесе оның бөлінуі;
5.	Иістің пайда болуы мен оның жойылуы.

Осы белгілердің барлығы реакция нәтижесінде жаңа заттардың түзілгендігіне дәлел болады.
Көпшілік химиялык реакциялар өздігінен жүрмейді, оларды жүргізу үшін арнайы жағдай жасау қажет.
thumb|right|Тұнба түзілуі

Реакцияның жүру жағдайлары:

1.     Қатты заттардың әрекеттесуін жүзеге асыру үшін оларды ұнтақтау керек, сонда олардың жанасу бетінің ауданы артады.
2.	Газ күйіндегі заттардың әрекеттесуін жүзеге асыру үшін сығып, көлемдерін азайтып, көлем бірлігіндегі бөлшектердің санын арттыру қажет.
3.	Ерітінділердің арасында жүретін реакцияларды іс жүзінде жүзеге асыру үшін ерітіндідегі еріген заттардың мөлшерін арттыру керек.
4.	Қайсыбір реакциялар тек қыздырғанда немесе жарықпен әсер еткенде ғана жүреді.
5.	Кейбір заттар реакцияның жүруін тездетеді, олар - өршіткілер (катализаторлар), ал тежесе - ингибитор деп аталады.

Химиялык реакциялар өндірісте әр түрлі халық шаруашылығына қажетті өнімдер алуға мүмкіндік береді: тыңайтқыштар, дәрі-дәрмектер, құрылыс материалдары, жанар және жағар майлар, бояғыш заттар, металдар, пластмассалар, талшықтар, каучуктер, т.б.
## Дереккөздер


Санат:Химия
Тіркестің қысқыш делегейі

**Тіркестің қысқыш делегейі** - қысқыш құрылғы (мысалы, серіппе) тура әсер ететін делегейі, ол арқылы тіркес кезінде қозғауыштың айналдырушы иінді күшінің бір бөлігін жетектегі делегейге беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Доңғалақтың делегейі

**Доңғалақтың делегейі** - тоғын мен күпшек арасындағы орналаскан доңғалақтың бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Шар іспетті тіркеуіш құрылғысы

**Шар іспетті тіркеуіш құрылғысы** - сүйреткіште орнатылған шap тәрізді және тіркемеде орнатылған бұл шарды қамтитын сухарді механизм түріндегі тарту-тіркес құрылғысы.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Бәкір Яхиянұлы Баяхунов

**Бәкір Яхиянұлы Баяхунов** (15 қыркүйек 1933, Алматы, Қазақ АКСР, РКФСР) — сазгер, Қазақстанның халық әртісі (1990).

Алматы консерваториясын (проф. Қ.Қожамияровтың класы бойынша) бітірген (қазіргі Қазақ ұлттық кон-серваториясы, 1960). 1960 - 1963 ж. Мәскеу консерваториясында муз. білімін шыңдады. 1963 ж. Алматы консерваториясында (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) (1991 жылдан проф.) дәріс береді. Қазақстан Композиторлар одағы төрағасының орынбасары. Баяхунов қазақ халық музыкасын өңдеуде ("Күй" симфониясы, 1965; "Қамбар батыр", 1972; "Ысқырма" 1973 ж) елеулі еңбек етті. Сонымен қатар бірнеше кинофильмдерге музыка жазған. Баяхунов қазақ домбыра музыкасының полифониясы туралы мақалалар, дүнген халық әндері туралы зерттеулер жазды.

## Дереккөздер


Санат:1933 жылы туғандар
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері
Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері
Санат:Мәскеу консерваториясы түлектері
Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының профессорлары
Судур

**Судур**-(«шығу», «тасып-төгілу») - әлемнен биік тұрған Құдайға тән абсолюттен жарық дүниенің жаралғанын білдіретін дінтану мен филос, терминдерінің бірі.

Исламға эманация жөніндегі неоплотондық ілімінен ауысқан Судур бірқатар елеулі ерекшеліктерге ие болды. Судур жөніндегі бастау
көзге әл-Фараби мен «Пәк-бауырлардың» доктриналары жақын келеді. Ол бойынша Судур өзіндік себептерден пайда болатын қажетті құбылыс. Құдайдың ісіне қатысты мәселенің осылай қойылуына қарамастан әл-Ғазали ибн Синаны және басқа философ себептің себебі
ретіндегі Құдайдың мәнін төмендетті депкінәлады. Әл-Ғазалидің тұжырымдауы бойынша, олар Құдайдың ғаламға «тең басуын» оның табиғатында әу бастан бар нәрсе ретінде түсіндірген. Ал әл-Ғазали болса жаратылыстың пайда болуының бірден бір себебін Құдайдың қалауынан іздеді. Жалпы алғанда әл-Ғазали С. туралы ілімге қарсы болған жоқ. Ол бар болғаны мәселенің себебіне қатысты философтардың көзқарастарына қарсы шықты. Оның өзі мәні жағынан төркіндес файд және таджалли терминдерін жиі пайдаланды, сондай-ақ
Тұтастың эманациясының неоплатондық иерархиясын мойындады. Мұсылман мистиктері Судур астарынан
файдтың астарындағы тәрізді ғаламдағы сансыз бейнелерден Құдай мәңгілік көрініс табады дегенді ұқты. Болмыстың сан алуандығы шексіз сан қатарларының бір бүтінге барып тірелетіні сияқты Құдайға тән абсолютке тәуелді болады. Судур себебін сопылық ойшылдар Құдайдың сүйіспеншілікке ұмтылуынан көрді. Әу бастан болашақ «сыртқы» болмыстың дэнін бойына сіңірген ол өзін сырттан карап тануға,
жетілуге үйренді.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Кабинаның аударылу бұрышы

**Кабинаның аударылу бұрышы** - жүк автомобильдің көліктік және толық көтерілген жағдайларындағы кабина едендер жазықтарының арасындағы бұрыш.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Балнұр Балғабекқызы Қыдырбек

**Қыдырбек, (Қыдырбекова) Балнұр Балғабекқызы**  (13.6.1955 жылы туған, Алматы) - композитор, филология ғылымдарының кандидаты. Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы, 1978), осының аспирантурасын бітірді (1980). 1978-1992 ж. Қазақстан Композиторлар одағы басқармасында кеңесші қызметін атқарды. Қыдырбек фортепьяноға арналған соната (1977), симфония поэма ("Күйші", 1979), опера-балет ("Айтылмаған ән", 1980), аспаптық пьесалар, ән, эстрада және киномузыка, т.б. салада (300-ден астам музыка шығармалар) еңбек етті.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан сазгерлері
Ихтисан

**Ихтисан**(араб. - бір нәрсені дұрыс деп қабылдау, оны жақсы көру). Ұғым ретіндегі мағынасы - мужтахидтің бір мәселеде соған ұқсас мәселелерге берілген үкімдерден өзгеше үкімді беруі. Мужтахидтің мұндай әрекетке баруы сол мәселеде арнайы дәлелдің барлығынан немесе екі түрлі қияс мүмкіндігі болған бір оқиғада себеп ұқсастығын басым көрген жасырын қиястың қолданылуынан туындайды. Бірінші жағдайдағы Ихтисан «жалпы үкімнен тыс жасалған истихсан» деп аталады. Жеке дәлел ретінде жеке нас (аят немесе хадис) алынатындай, ижма немесе әдет-ғұрыпта та алынуы мүмкін. Сондай-ақ мүжтахид жалпы ереженің қатаң орындалуы. Қиындық туындағанда немесе қоғам мүддесіне қарсы келгенде діннің жалпы қағидалары мен мақсаттары турасында арнайы және төтенше шешім ұсынуы мүмкін. Осылайша, Ихтисан қиястың немесе кейбір құқықтық ережелердің қатаң орындалуынан туындайтын жағымсыз және діннің жалпы қағидалары мен мақсаттарына қайшы келетін нәтижелердің алдын алу рөлін атқаратын болады. Қиястың төңірегінде анықтала немесе көрсетіле алатын иллат болғанда, Ихтисан «хикмет» негізінде құрылады. Иллат (негіз) қандай да бір жеке үкімнің алыну себебін құраса, хикмет барлық үкімдердің алыну мақсаттарын құрайды. Сол себептен, теориялық түрде иллат міндетті түрде хикметті қамтуы керек. Осылайша, хикмет құқығының жалпы мақсаттарына сай келуін қадағалайды.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Дінгектің жағымсыз бұрышы

**Дінгектің жағымсыз бұрышы** - автомобиль алға жүрісі кезіндегі діңгек өсінің үстінгі бөлігінің қисаюдан және діңгектің тік жанама қисаюдың арсындағы бұрыш.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Вулканизатор

**Вулканизатор** – резеңке бұйымдарды вулканизациялауға арналған аппарат: доңғалақты көлік құралының шиналар мен камераларын жөндеу кезінде пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Ифрит

**Ифрит**(көпше афарит; «мықты», «жеңімпаз») - зұлым, қу әрі мықты жындардың аты. Көпше мағынада жын-шайтандардың ортақ аты ретінде аталады. Құранда «Ифрит жыны» Сүлейменге Саба патшасы ханымының тағын әкеліп беруге келіседі. Фольклор мен халық әдебиетінде, мәселен, «1001 түн» ертегілерінде жиі кездесетін кейіпкер. Кейінгі орта ғасырдағы Мысырда Ифрит біреудің қолынан өлген адамдардың рухы деп есептеледі.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Ғафил

**Ғафил** (*ғафлат*) - қапы қалу, ұйқыда
болу деген мағыналарға келеді. Сопылықта адамның Аллаһтан хабарсыз болуы;
барлық әлемді, бүкіл жаратылғандарды
Аллаһтың жаратуынан хабарсыз, өткінші
дүниедегі өмірімен әлек болып жүретін,
әлемге ақыл-ой таразысымен тереңдей алмайтын, әлемдегі жаратылғандардың сыры,
кұпиясы, хикметі мен құбылыстарын байқамайтын кісіні ғапыл адам дейді. Ғапыл
болу деп нәпсінің, құлқынның құлшылығына түсіп, уақытты мәнсіз, мағынасыз
өткізуді, бір нәрсенің қадірі мен маңызына
жете алмауды, өз (басын) жайын бағалай
алмауды айтады. Көңілдің Хақтан қапы
қалуы, зікірден мақрұм болуы ғафлет деген
сөз.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Санат:Мәдениет
Ас-Сулами

**Ас-Сулами** Әбу Абд а р - Р а х м а н Мұ х а м м е д б. Х у с а и н (937 немесе 942 - 1021) - сопылық ілімнің хорасандық мектебінің ірі өкілі, көптеген классик, сопылық шығармалардың авторы.

Нишапурда сопылықпен ежелден дәстүрлі байланыстағы шаңырақта дүниеге келген
ас-Сулами хирканы өз әкесінен алды. Хадистер мен фикһті ас-Сулами ас-Сибги, әл-Асамм, ад-Даракутни және басқалардан үйренді.

Сопылық тәлімгерлерінің арасында ас- Саррадж, ан-Насрабази, ас-Сулуки, т.б.болды.

ас-Сулами Иракта, Сирияда, Хиджазда және Халифаттың оңтүстік обласында болды. Көп уақытын Бағдатта еткізді. Нишапурға
оралғаннан кейін өзінің үлкен үйі мен кітапханасын соттардың қарамағына берді. Бұл игілікті іс  ас-Сулами қайтыс болғаннан кейін де жалғасты.

Ол негізін қалаған сопылық тұрағы атын иеленді. ас-Сулами 100ден астам шығарма жазған. Соның 30-ға
жуығы сақталып, қазіргі кезге дейін жетті. ас-Суламидің тафсирі шииттік және сопылық
эзотеризмнің түбірінің ортақтығын және жақындығын дәлелдеп берді. ас-Сулами жаңадан туындай бастаған сопылық ғылымының дем берушісі және оны біліктілікпен байытушылардың бірі болды. Сопылықтың Ислам аясында өмір сүру құқығын қорғай отырып, ол мұны дәлелдеу үшін Құранға, Пайғамбардың (с.а.у.) суннасына, ертеректегі сунниттік бедел иелерінің
өмір салты мен айқын пікірлеріне жүгінді.

ас-Суламидің өмірбаянын зерттеушілер оның сунна саласына қатысты кең ауқымды білімпаздығын мойындай отырып, ол туралы «сопылар үшін сапасыз хадистер жасады» және «сенімсіз жеткізуші» деген пікірде болды. Ханбалшыл ибн әл-Джаузи ас-Суламиді қатты сынады. ас-С.улами көптеген шәкірттерді тәрбиеледі. Солардың арасынан оның ісін жалғастырушы әл-Құшайри мен тәлімгердің хадистерін тыңдаған хорасандық әйгілі тарихшы-ғалым әл-Байхакиді айрықша атауға болады.

«Бірқалыпты», іс-жүзіндегі сопылықтың идеологы ретінде ас-Сулами ас-Сарраджи мен әл-Құшайридің арасындағы байланыстырушы буын іспетті болды. Соңғысынан ас-Сулами дәстүрі әл-Ғазалиге ауысты. Ол «Табакаттың» авторын жоғары бағалады және тіпті оның сопылық Тафсирлерін
ақтал алды.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Қыз бөрі

**Қыз бөрі** — жаз күндерінде, ел орынға отыра, қыз-бозбала жиналып ойнайтын ойын. Қыздар "қой" болып бір алаңға топталып отырады. Оларды 2-3 жігіт күзетеді. Өзге жігіттер "бөрі" болып, "қойға" тиіп, қолына түскен қызды жетектей қашады. Күзетшінің міндеті — қызды "бөріден" айырып алу. Кей жерде бұл ойын "Сергек құлақ" деп те аталады.

## Дереккөздер


Санат:Ұлттық ойындар
Атом-молекулалық ілім

[thumb|right|[Ломоносов|М.В. Ломоносов (1711-1765)]]
**Атом-молекулалық ілім** — жаратылыстану және зат бөлшектері туралы теориялардың жинағы.

Атом-молекулалық ілімнің қалыптасып дамуына өз заманында М. В. Ломоносов, Дж. Дальтон, А. Лавуазье, Ж. Пруст, А. Авогадро, Й. Берцелиус, Д. И. Менделеев, А. М. Бутлеров секілді зор үлес қосқан.

## Тарихы

### Ежелгі атомистика
Материяның кішкене бөліктерден - атомдардан тұратыны туралы ойлар алғашқы рет ежелгі Грецияда пайда болды. Атомизмді ойлап тапқан ежелгі грек философы Левкипп және оның шәкірті Демокрит.

Демокрит ғылымға «*атом*» деген түсінікті енгізген, ол грекше «*бөлінбейтін*» деген мағынаны білдіреді.

### Дальтонның атомдық теориясы
Aтом мен молекула түсініктеріне нақты анықтама беріліп, атом-молекулалык ілімнің негізі 1860 жылы қаланған. Германияның Карлсруэ қаласында химиктердің халықаралық съезінде осы ілім қабылданды.
Заттың қасиетін сақтайтын ең кіші бөлшек «молекула» деп аталатыны сендерге белгілі. Ал молекулалар атомдардан тұрады. Молекулалар химиялық реакциялар кезінде бөлінеді, ал атомдар бөлінбейді.
left|300px

Темір ұнтақтары мен күкірт арасындағы реакцияны қарастырайық.
Ұнтақталған темір қара-сұр түсті магнитке тартылатын қатты зат, ал күкірт сары түсті ұнтақ. Енді осы ұнтақтарды араластырып алып магнитті жақындатсак, темір магнитке тартылады да күкірт қалып қояды, яғни қоспаның құраушылары өз қасиеттерін сақтайтынын көреміз. Енді дәл осындай қоспаны көрлен табақшаға салып кыздырсақ (белгілі бір салмақ қатынасын сақтап) қоспа түсін өзгертіп, қара түсті біртекті массаға айналады. Мұндағы темір магнитке тартылмайды, яғни қыздыру нәтижесінде темір мен күкірт өзара әрекеттесіп жаңа затка айналғанын кереміз.
Реакцияға қатысқан темір ұнтактары мен күкірт бірдей атомдардан құралған жай заттар болса, реакция нәтижесінде 
алынған темірдің күкіртпен қосылысы күрделі зат, ол әр түрлі атомдардан тұрады.
[thumb|right|[Дальтон|Д. Дальтон (1766-1844)]]

Жай зат бірдей атомдардан тұрады. Күрделі зат әр түрлі атомдардан қүралады.
Қоспа әр түрлі зат молекулаларынан, ал қосылыс бір зат молекулаларынан тұрады.
Молекула заттың қасиетін сактайтын ең кіші белшегі.
Aтом молекуланы құрайтын химиялық жолмен бөлінбейтін бөлшек.

Атом-молекулалық ілімнің негізгі қағидалары
1.	Заттар молекулалардан, ал молекулалар атомдардан тұрады.
2.	Атомдар жөне молекулалар үздіксіз козғалыста болады.
3.	Химиялык реакциялар кезінде молекулалар бүзылады, ал атомдар сакталады.
4.	Бір элемент атомдары өзара бірдей, бірак кез келген басқа элемент атомдарынан езгеше болады. Сол сиякты бір зат молекулалары өзара бірдей, ал басқа заттың молекуласынан өзгешелігі бар.
## Дереккөздер


Санат:Химия
Жұма (мереке)

**Жұма** - мұсылмандардың мереке күні.
Мұхаммед (с.а.у.) Пайғамбар: «Арайлан атқан күндердің ең қайырлысы
- Жұма күні. Адам Ата осы күні жаратылды», - дейді (Мүслим, «Жұма»). Жұма 
күнінің қадір-қасиетіне тоқталған Құран
Кәрімде «Жұма» деп аталатын арнайы
сүре бар. Хадистерде Жұма  күні жуынып,
тазарып, мешітке барып, хұтба тыңдап,
намаз оқыған кісінің сол күн мен өткен Жұма  арасындағы барлық күнәләрінің
кешірілетіні айтылады (Бұхари, «Жұма»),
Ал бұл күнді елемей, ешбір себепсіз
Жұма намазын үш апта бойы тәрк еткен
кісінің жүрегінде перде тұтылады (Әбу
Дауд, «Салат»).

Жұма  күні ежелде еврей және христиандар
үшін апталық ғибадат күні болғандығы, кейіннен еврейлер бұл күннің орнына сенбі
күнін, христиандар жексенбі күнін апталық
ғибадат күні ретінде өзгертіп қабылдағаны
және Ислам діні келгеннен кейін ұмыттырылған қасиетті бұл күннің мұсылмандарға
қайтадан оралуы жайлы Пайғамбарымыз
(с.а.у.) былай дейді: «Біз - бұрынғы кітап
берілгендерғе қарағанда, ең соңғысымыз.
Қияметте ең алға өтеміз. Олар Аллаһтың
өздеріне парыз еткен осы жұма намазы күні жайында қарама-қайшы пікірге
түсті. Аллаһ оны бізге көрсетті. Басқа
адамдар бұл туралы бізге бағынады. Жұма 
күнінің ертеңі - яһудейлердікі, одан кейінгі күн - христиандардікі» (Бухари,
Жума, 1.211). Пайғамбарымыздан (с.а.у.)
бұл күннің неліктен Жұма  аталуының себебін сұрағанда, былай деп жауап қатты:
«Күмәнсіз, әкеңіз Адамның жаратылысы
сол күні жиналды. Қиямет сол күні болады. Қайта тірілу мен адамдардың есеп
беруі үшін ұсталулары да - сол күні болады. Жұма  күнінің үш сағатының соңында
бір сәт бар. Сол сәтте дұға еткеннің дұ-
ғасы қабыл болады», (Ханбал, ІІІ, ЗП) - дейді.

Пайғамбарымыз (с.а.у.) басқа бір хадисте
«Мен дұғалардың қабыл болатын сағатының қай уақытта екенін білуші едім, бірақ
Қадір түні сияқты бұл да маған ұмыттырылды», - деп Жұма  күнінде дұғалардың қабыл болатын арнайы бір сәттің бар екенін
айтады. Міне, сондықтан мүмкіншілік болса Жұма  күнін толықтай Құран оқу, намаз оқу,
тәсбих, салауат айту сияқты ғибадатпен
өткізу керек.

Жұма  күні мұсылмандардың апталық айты,
мейрамы болғандықтан бейсенбі күні
ақшамнан бастап, заттық және рухани тазалыққа басқа күндерге қарағанда көбірек
көңіл бөлу керек. Затты тазалықтың ең
басында ғұсыл алу, тырнақ алу, таза киім
кию, хош иісті әтір себу келеді. Рухани
тазалық ретінде Жұма дан бұрын күнәларына
тәубе етіп, көбірек зікір, салауат айтып,
дұғаның қабыл болатын құпия сағатына
тура келуді үміт етіп, көбірек дұға етуге
тырысу керек.

Жұма  күні жолға шығуға болады. Бірақ түстен
кейін Жұма  намазын оқымай шығуы - мәкрүһ.
Жұма  күні тәкбір айту, жуыну, хош иіс жағу,
мисуак қолдану, жақсы киім кию - мұс-
тахап. Жұма  күні азан оқылған кезде себепті
жағдайы болмағандардың істерін тоқтатыл
мешітке дереу баруы - уәжіп. Жұма  күні мешітке ерте бару, екі рәкат намаз оқу, «Кәһф»
сүресін оқу немесе тыңдау - мәндүп.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Қыздарбек Төребайұлы

**Қыздарбек Төребайұлы** (1850, қазіргі Қарағанды, Шет ауданы Ақтас-Шалтас қыстауы - 1922, сонда) — домбырашы-күйші. Арғынның Қаракесек Кәрсөн руынан.  Жасында Итаяқ күйшіден тәлім алған Қыздарбек өз дәуірінде асқан домбырашылық-күйшілік өнер шеберлігімен аты шыққан. Ол Тәттімбеттің, т.б. композиторлардың күйлерін ("Сылқылдақ", "Сылқымқыз", "Терісқақпай", "Майда Қосбасар", "Жұбаныш", т.б.) тартумен бірге өзі де күй шығарған. Қыздарбектен кезінде тәлім-тәрбие алған шәкірт күйшілері қатарында Аққыз, Әбді, Кенжеқара, Мақаш, Сембек, т.б. бар.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Күйшілер
Санат:Шет ауданы тұлғалары
Суфрийа

**Суфрийа**-а с - С у ф р и й а - суфришілер, негізгі үш хариджшілер кауымының бірі.

XII ғасырдың 2-жартысында Басрада пайда болды.

Қауымның негізін Зийад б. әл-Асфар қалаған. Қауым да соның әкесінің есіміне сәйкес «суфритшілер» деген атауға ие болды. Йазид б. Муғауии (680- 8 3 ) халиф билік құрған кезде Басраға таяу жердегі С-да Әбу Біләл Мирдастың басшылығымен көтеріліске шықты. Мирдас өлтіріліп, оны жасаушылар қырғынға ұшырағаннан кейін 681 жылы  Басрада Салихб. Мусаррих Суфрийаның діни басшылығы мен көсемдікті қолына алды. Ол Омейялықтарды тақтай тайдырыл билік басындағылардан кек алуға тақырлы. 695 жылы Тигр өзеннің жоғарғы сағасында Суфрийа көтеріліске шьқты. Салих қайтыс болғаннан кейін (696) Шабиб б.Иазид қолбасшы болды. Суфрийа Орталық Иракқа тарап, әл-Мадаинді басып алып, сонда бекінді.

Алайда екі бірдей соғыста үлкен шығынға ұшырағаннан кейін азракиттермен бірігу үшін Шабиб Керманға қарай шегінуді жөн көрді. Өзеннен өту барысында Шабиб қаза тапты, содан кейін Суфрийа көтерілісі жеңіліс тапты.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Ихсан

**Ихсан**- сопылық дүниетанымда ең жоғары құлдық мақамы. Аллаһты көрмесең де көріп тұрғандай құлдық ету. Бұл мақамда адам Аллаһтың есімдері мен сипаттарын көз алдында елестетіп, терең ойға батып, оған бар ынтасын жинап қарау арқылы ішкі ашылуға, рухани шабытқа қауышады. Осы
мақамда құл Хақтың сипаттарымен сипатталғандай, басирет нұры арқылы Жаратушының мақамын көреді. Бұл көру - Аллаһты хақиқат жолымен емес, йақин (ішкі таным) арқылы көру. Ихсанға жетудің бірінші мәртебесі Ислам, екіншісі Иман, үшіншісі Ихсан Ислам - форма, Иман - мән, Ихсан - ақиқат болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Ихуан әс-Сафа

thumb|Тазалық ағаларының хаттары – 12 ғасырдағы араб қолжазбасы
**Ихуан әс-Сафа** — исмаилшыларға жақын тұрған жасырын ғылыми-пәлсапалық қоғам. Таяу Шығыста X ғасырда кұрылған. Солардың атынан 51 трактат жазылып, «Расаил ихуан әс-сафа уә хуллан әл-уафа» деп аталатын энциклопедияны құрайды. Ол «ар-Рисала әл-жамиға» еңбегінің ортақ жиынтығы. Энциклопедия авторлары мен оның жазылған уақыты белгісіз. Әбу Хайян әт-Таухидидің айтуынша, энциклопедиядағы ішкі мазмұнға қарағанда (ондағы әл-Мутанаббидікі деген бәйіттер мен ашариттер атына айтылған сындарға қарап, оның жазылу уақытты X ғасырдың ортасына келетіні, бірақ ол кейін қосылғаны анықталып отыр) «Ихуан әс-Сафа» энциклопедиясы әртүрлі діндердің сұрыпталып, тақлид кезеңінен өтер кездегі жоғары, эзотерикалық ілімге ұмтылушыларға арналған. Ихуан әс-Сафаның трактаттары бүгінгі ғылымның барлығын қамтиды және оның авторларында аристотельдік, неоплатондық ілімдердің, халдейлік астрология мен герменитикалық көзқарастардың орын алғанын көрсетеді. Өздерінің қоғамдастығын энциклопедияшылар болашақ «әділетті мемлекет» үлгісі ретінде қарастырады. Ол Аббас әулеті халифатындағы «әділетсіз мемлекет» үлгісі ретінде қарастырады.

## Дереккөздер

Санат:Дін
Санат:Ислам
Санат:Ислам ағымдары
Инспекция (көлік)

**Инспекция** - 1. орнатылған
ережелердің дұрыс орындалуын,
іс-әрекеттің дұрыстығын бақылауға
арналған жүйе; 2. бақылау органдары.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Ғұзаир

**Ғұзаир** - Яһуди ғұламаларының бірі.
Ғұзаир хикаясы Құранда құдіреттің хикметі
ретінде баяндалады. Баитл Мұқаддасты
Бухтинасар ойрандап тастағанда есегіне
мініп сол тұстан өтіп бара жатқан Ғұзаир қырылған халықты көріп қамығады. «Апырау осылардың қайта тірілетіні рас па
екен?» - деп дағдарады. Аллаһ Тағала сол
жерде оның жайын алып, жүз жылдан соң
қайта тірілтеді. Тірілген соң еліне барғанда,
қауымы оның Ғұзаир екеніне сенбейді. «Егер,
шын Ғұзаир болсаң Тауратты бізге жатқа айтып
бер», - деп талап етеді. Ғұзаир Тауратты түп-түгел айтып береді. Таурат ол кезде өртеніп
кетіп, жатқа білетін адам қалмаған екен.
Қауымы осыдан кейін ғана оның Ғұзаир екеніне
сенғен. Бірақ оны Құдайдың құдіреті деп
білмей, Исаны насаралардың «Аллаһтың
ұлы» дегені сияқты,Ғұзаирды да «Аллаһтың
ұлы» деп атаған. Ғұзаир есімі Құранда бір жерде аталады.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Санат:Мәдениет
Мемлекеттік автомобиль инспекциясы

**Мемлекеттік автомобиль инспекциясы**
(МАИ) - жолда жүру ережелердің
орындалуын тексеретін инспекция.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Ағытқыш

**Ағытқыш** - электр тізбектерін тұйықтау мен айыруға арналған жабдық.
## Аккумуляторды ағытқыш
Аккумуляторды ағытқыш- массаның ағытқышын қара.
## Есіктің ағытқышы
Есіктің ағытқышы- есікте орналастырылған және есікті ашу кезінде іске қосылатын автомобиль салонның жарығының ағытқышы.
## Қашықтатылғ ан ағытқыш
Қашықтатылған ағытқыш - қосымша жеткізетін орған арқылы іске қосылатын аккумулятордың ағытқышы.
## Оталдырудың ағытқышы
Оталдырудың ағытқышы - оталдырудың құлпын қара.
## Дыбыстық белгі берудің ағытқышы
Дыбыстық белгі берудің ағытқышы- әдетте автомобиль рөлінде орналастырылған дыбыстық белгі беру ағытқышы.
## Соңындағы ағытқыш
Соңындағы ағытқыш -белгілі бір жабдықтың қозғалатын бөлімінің жолдың соңына жеткен кезінде іске қосылатын ағытқыш.
## Массаның ағытқышы
Массаның ағытқышы - массадан ток көзін айыратын жабдық (электр тізбегінің екінші сымы ретіндегі шанақ пайдаланылады).
## Шыны тазалағышының ағытқышы
Шыны тазалағышының ағытқышы - көлік құралының щетқаларының мерзімдік үзілістермен қозғалысын қамтамасыз ететін жабдық.

## Тежелу белгісінің ағытқышы
Тежелу белгісінің ағытқышы - тежегіш жүйесінің тоқтау-белгі шамының қоректену тіз тұйықтайтын және айыратын ағытқыш.
## Бұрылыс белгілерінің ағытқышы
Бұрылыс белгілерінің ағытқышы- көлік құралының бұрылыс белгілерінің қоректену релесінің ағытқышы.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Инструкция, нұсқау

**Инструкция**, нұсқау - көбінесе, бұйымды қалай пайдалану керек, немесе қимылды, әрекетті қалай орындау керек екендігін түсіндіретін техникалық құжат түрі.

Санат: Тұлғалар
Орталықтан бақылау және басқару

**Орталықтан бақылау және басқару** - ақпаратты
таратудың және оны ендеудің қазіргі заман құралдарын колдануға негізделген көліктік, өндірістік және
басқа кәсіпорындарындағы оперативті бакылауды және басқаруды
бір орталыкка шоғырландыру.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Дінгектің көлденен қисаю бұрышы

**Дінгектің көлденен қисаю бұрышы** - көліктің көлденең жазықтығындағы шкореннің осі мен вертикалі арасындағы бұрыш.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Нажаф

**ан-Наджаф - Неджеф, Машхад-Әли, Мешхед-Әли** - Иракта Куфадан батысқа қарай 10 шақырым жерде Қосөзен аңғары мен шөлдің шекарасында орналасқан қала. 

Шииттер мұнда қажылыққа барып тұрады. Дәстүр бойынша Куфа маңында,кейінірек ан-Наджаф  пайда болған жерде имам Әли б. Әбу Талиб жерленген. Омейя әулеті билік құрған кездерде қабір жатқан жерді
құпия сақтауға тура келгендіктен (кейін Әлидің зираты ретінде ан-Наджаф деп атады) әр түрлі жерлерді атап жүр. Аңызға сүйенсек, бейіт халифа Харун әр-Рашидтің (786 - 809) нұсқауы бойынша салынған.Ибн Хаукалдың мәліметі бойынша Мосул Хамдандық Әбу-л-Хайджа билік еткен тұста бейіт үстіне үлкен күмбез тұрғызылған, X ғасырдың аяғында оның үстіне кесене салынған. XIV ғасырдың басына қарай қалада сопылық ханака салынды. 1326 ж. ан-Наджафта жиһанкез ибн Баттута болып, ол туралы барынша нақты дәл сипаттама жазып қалдырды. Қазіргі ан-Наджаф шиит теологиясының,діни білімнің, діни-саяси әдебиеттер шығарудың, сондай-ақ шииттердің Әлидің қазасын еске алып, аруағына құрмет көрсететін
күндері сапар шегетін ірі орт. ордасы. Көне ан-Наджаф орталығында имамның «алтын мешіті» орналасқан.Ирандағы шаһқа қарсы қозғалыстың және діни төңкерістің басшысы Аятолла Рухаллах әл-Мұсауи әл-Хумайни  (Рухолла Мусауи Хомейни) Ираннан жер аударылған,1964 ж. осында келіп, 1978 жылдың күзіне дейін тұрған.

## Дереккөздер

Санат:Қасиетті қалалар
Санат:Эн-Наджаф
Санат:VIII ғасырда құрылған қалалар
Қауіпсіз қашықтық

**Қауіпсіз қашықтық** - алдында келе жатқан көлік кұралының жылдам тежелу кезінде оны
басып кету жағдайы тумайтын көлік арасындагы кашықтық.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Жүргізушінің сайманы

**Жүргізушінің сайманы** -
жүргізушіге негізгі бекіту, реттеу
және майлау жұмыстарын орындауға 
мүмкіндік беретін, көлік
кұралына қоса салынатын саймандардың 
жиындығы.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Дінгектің пайдалы бұрышы

**Дінгектің пайдалы бұрышы** - көлік жүрісі кезіндегі оның үстіңгі бөлігі артқа қарай қисайғандағы шквореннің өсі мен вертикалі арасындағы шквореннің бойлық қисаю бұрышы.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Тежегіш механизмнің делегейі

**Тежегіш механизмнің делегейі** - доңғалактың күпшегінде ашық орнатылған тежелу механизмнің делегейі, оны екі жағынан доңғалақты тежейтін тежеуіш қалыптар қысады.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Өтетін биіктің бұрышы

**Өтетін биіктің бұрышы** - көліктің бір қалыпты қозғалысындағы өтетін ең жоғары биіктікке сәйкес жол бетінің және горизонталь жазықтық арасындағы бұрыш.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Антропометрлік көрсеткіш

**Антропометрлік көрсеткіш** - адам денесінің бөліктерінің өлшемдік, салмақтың сипаттамасына және олардың өзара орналасуына сәйкестелген бұрыштық, сызықтық немесе салмақтық өлшеммен елшенетін өлшем.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Ан-Наджжар

**Ан-Наджжар, әл- Хусайын б. Мұхаммед** (т.ж.б. Кум қ. - 845 ж.ш.ө.) белгілі дінбасы. Оның жолын ұстанушыларды наджжаршылар немесе құсайыншылар деп атаған. Ағаш оюды кәсіп еткен Ан-Наджжар асқан шешендігімен, оның ішінде басралық мутазилашылардың басшысы ан-Наззаммен (845 ж.ө.) болған айтыстарымен аты шыққан. Аш-Шаһристанидің айтуынша, Ан-Наджжар ілімін Рей мен оның айналасындағы мутазилашылардың көпшілігі ұстанған. Ибн ан-Надим Ан-Наджжардың діни көзқарастарын білдіретін 20-ға жуық шығарманың атын атайды. Мұсылман доксографтарының дәлелдері бойынша, Ан-Наджжар бір мәселелерде сунниттерден алшақтап,мутазилшілермен бірігіп кетсе, басқа бір жағдайларда керісінше бағыт ұстанған. Дүниедегінің бәрі Аллаһтың тілегімен өтіп жатады деп санағаны үшін оны жабарит деп те атаған. Ол дінді мурджиггер уағыздағандай бір Аллаһтың хақ екендігін сөз жүзінде мойындау деп қарады. Ан-Наджжар адамдардың әрекеті туралы «толғамдарды тежеу» жөніндегі ілімді қабылдады. Соның негізінде оны мурджииттік мектептердің бірінің ізбасары деп санаған. Наджжаршілердің өз арасында догматиканың жеке мәселелері бойынша пікір қайшылықтары болып тұрған. Соның салдарынан олар жекелеген топтарға бөлініп кетті.

## Дереккөздер
Қозғалыс аралығының ұзақтығы

**Қозғалыс аралығының
ұзақтағы** - көліктердің (мысалы, 
белгілі бағыттағы автобустардың) белгілі 
бір нүкте арқылы
жүріп өтетін уақытының мерзімі.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Ан-Наджийа

**Ан-Наджийа («кұтылушы»)** — Аллаһ салған тура жолмен жүріп, шынайы дінді уағыздаушы мұсылмандар қауымы. 

Мұхаммед Пайғамбарлық (с.а.у.) бұл қауымы 73 қауымға бөлшектеніп, оның 72-сі «өліп» тозаққа түсетіні, тек біреуі ғана «құтылып» жұмаққа баратыны туралы айтқандарына сүйенетін мұсылмандықтың доксографиялық дәстүрі. Мұхаммед (с.а.у.) айтқан түсіндірме бойынша «құтылушылар» — оның өзі мен соңына ерген серіктері нені ұстанса соны ұстанған «сунна мен жерасты адамдары». Мұсылман дінбасылары діншілдердің бұл тобын Құранды, сунна мен қауымның біртұтас пікірін ұстанған сунниттермен бірдей қойған.

## Дереккөздер
Ихуан әл-Муслимин

thumb|right|Ихуан әл-Муслиминнің қазіргі күнгі жетекшісі
**Әл-Ихуан Әл-Муслимин** («*Мұсылман бауырлар*») — мұсылман бауырлар ассоциациясы қоғамы діни-саяси ұйымының мүшелері. Оны Мысырда 1928 жылы шайқы Хасан әл-Банна құрған. Хасан әл-Банна (1906 - 49) Махмудияда (төменгі Мысыр) мұғалімдер әулетінде дүниеге келген. «Дар әл-улум»-ды тәмәмдаған, мамандығы — мектеп мұғалімі. 1918-1928 жылдары ол сопылық бауырластар ұйымының қызметіне белсене араласты. 20-жылдардың басында Мысыр антиимпериалистік қозғалыстарына қатысты. «*Мұсылман бауырлар ассоциациясы*» құрылғаннан бастап, өмірінің ақырына дейін оның «жоғары тәлімгері» болды. Хасан әл-Банның көзқарасының қалыптасуына Әбу Хамид әл-Ғазалидің, сондай-ақ Мұхаммед Абдоның, Джамалуддин әл-Афғанидің, Рашид Ридоның еңбектерінің ықпалы зор болды. Хасан әл-Банна Исламның сүннит бағытына сүйене отырып, әл-Афғани мен Ридоның панисламизм идеяларын одан әрі өрістетті, яғни Исламның ұлттық сипаты — «Ислам мемлекетінің» саясаты бағдарламасын жасады. Хасан әл-Банна өзінің көзқарастарын сәлем хат тұрғысында жазды. Мұсылман бауырлар идеологиясын қалыптастыруда Сәийд Қутб шығармаларының Мұхаммед әл-Ғазалидің (алдыңғы ғасырда өмір сүрген ғалым), Мұстафа әс-Сибаидың еңбектерінің мәні зор.

Мұсылман бауырлар идеологиясының негізінде панисламизм жатыр. «Ассоциация» Ислам тараған елдерде (Мысырдан бастап) «Ислам әділеттігіне» сүйенген Құранда және шариғатта тұжырымдалған Ислам парыздарын қатаң сақтайтын қоғам құруды өзінің басты мақсаты етіп ұстады. Хасан әл-Банна өлгеннен кейін олардың арасына іріткі түсіп, жеке-жеке топқа бөлініп, «Таяу және Орта Шығыс Мұсылман бауырлар қозғалысы» деп аталатын ұйымдар жұмыс істей бастады. Қазіргі кезде «Мұсылман бауырлар қозғалысы» үш бағытта жұмыс істейді: «салауаттылар» — бұлар Хасан әл-Банна мен Сәийд Қутбтың іліміне сүйенушілер; «*Ислам демократтары*» мен «*Ислам социализмі*» жазушылардың әртүрлі бағыттарын біріктіреді; көптеген оң қанатты экстремистік топтар. Исламды қорғау партиясы да осы топқа жатады. Олар мұсылман бауырлар ассоциациясына бөлінген болатын, қазір барлық араб елдерінде кұрылған және жасырын жұмыс істейді. Оның идеологиясы мен саясаты реакциялық мәнге ие және көптеген елдерде олардың қызметіне тыйым салынған. Олардың ұйымының кейбірінің қызметі Батыс Еуропада орналасқан орталықтар арқылы үйлестіріледі.

Ислам әдебиеттерінде әл-ихуанийа, яғни кең және тар деп алатын екі ұғым бар. Тар мағынасында өздерін «мұсылман бауырлар» деп атайтындарға байланысты нақты қозғалыс мүшелері кірелі. Ал, кең мағынасында Ислам елдерінде кең тараған, яғни «мұсылман интегризмі» деп аталатын топ жатады. Бұл бағыттың өкілдері Исламды алғашқы таза нұсқасына көшіруді насихаттайды. Құран мен Сүннеттің қоғам игілігі үшін бүгінгі ғылым мен техниканың жетістіктерінен қашпай саяси, экономикалық, әлеуметтік және заң жүйесінде пайдаланылуын жақтайды.

## Дереккөздер


Санат:Ислам
Санат:Ислам ағымдары
Санат:Ислами партиялар
Жолқашықтық

**Жолқашықтық** - белгілі бір уақыт аралығында немесе белгілі бір уақыт кезеңінде көлік құралының өткен арақашықтығы.
* *Жөндеу аралық жүрген жол қашықтығы* - жасап шығарылғаннан бастап күрделі жөндеулер аралығында көлік құралының жүрген жол қашықтығы.
* *Тәуліктік жол жүру қашықтығы* - жұмыс күні ішінде көлік құралының жол жүру кашықтығы.
* *Бос жол жүру қашықтығы* - жүксіз немесе жолаушысыз көлік құралының жол жүру кашықтығы.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Жантаю бұрышы

**Жантаю бұрышы** - автомобильдердің бойлық өсіне параллель доңғалақ симметриясының бойлық жазықтығы мен вертикаль жазықтығы менвертикаль жазықтығы арасындағы бұрыш.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Цилиндрлердің жантаю бұрышы

**[[Цилиндр]]лердің жантаю бұрышы** - шкі жанатын қозғауыштағы оң және сол жақ қатардағы цилиндр өстері аркылы өтетін жазықтықтар арасындағы бұрыш.

## Дереккөздер

 

Санат:Транспорт
Әл-Иджи

**әл-Иджи, Адудад - Дин Абд әр- Рахманб. Ахмад** (1281, Идж қаласы -
1355) - кейінгі қалам ілімінің өкілі.
Фикһта (мұсылмандық құқық) саласында
шафииттік мазһаб бағытын ұстаған. Кәлам ілімін әл-Байдауидің (1286 ж.ө.) ізін
қуушылардан үйренген. Әбу Сайд (1316 -
36) Ильханның сарайында тұрған, Әбу
Сайд оны қазы қызметіне тағайындаған.
Әл-Иджи 1355 ж. белгісіз себептермен түрмеге
қамалып, сол жылы қайтыс болды. Оның
шәкірті көрнекті мутакаллим Сағд әд-Дин
ат-Тафтазани болды. **Әл-Иджидің** жоғарыда
аталған еңбегі бір ғасыр бойы кәлам ілімі
бойынша негізгі оқу құралдарының бірі
ретінде пайдаланылып, оған бірнеше рет
тұсіндірмелер жазылды, бұл еңбекке әл-Джурджанидің де түсіндірме жазғанын
атап өту қажет.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Химиялық элементтер және олардың таңбалары

[thumb|right|[Р. Бойль (1627-1691)]]
Химияның негізгі түсініктерінің бірі — элемент. Элемент дегеніміз атомдардың жеке түрі. Бұл түсінікті химия ғылымына ағылшын ғалымы Р. Бойль енгізген. Қазіргі кезде химиялық элементтердің 108 түрі белгілі, олардың ішінде 89-ы табиғатта кездессе, қалған 19-ы жасанды жолмен алынған.
left|400px

Химиялык әдебиетте элементтерді өздеріне тән таңбалармен белгілеу қабылданған, Бұл дәстүрді швед ғалымы Й.Я. Берцелиус ұсынған. Элементтердің таңбалары олардың латынша атауларының бірінші және келесі әріптердің бірімен белгіленеді.
Мысалы, сутек - Hydrogenium (Н), оттек - Oxygenium (0), темір - Ferrum (Fе), мыс - Cuprum (Cu), сынап - Hydrargyrum (Hg), күкірт - Culfurum (S) т.б.
Элемент таңбасының алдында тұрған  сан *[[коэффициент]]* деп аталады, ол атомдар санын көрсетеді (5Fе, ЗН).
[thumb|right|[Й.Я. Берцелиус (1799-1848)]]

Жай заттардың молекулалары бірдей атомдардан тұрады, мысалы, Fе,Cu; ал газ тектес жай заттардың молекулалары бірнеше атомнан тұрады, олардың сандары индекспен көрсетіледі, мысалы, 09, Н2. Индекс элемент таңбасының оң жағына астына жазылады.Кейбір жай заттардың атаулары оларды құрайтын элементтің атауымен сәйкес келеді, мысалы, күкірт - S, азот - N2, оттегі - 02, темір - Fе, мыс - Cu, т.б.

Судың құрамында оттек элемент күйінде болса, ауаның құрамында жай зат күйінде болады, сондықтан ауадағы оттегімен тыныс алуға болады және ол жануды колдайды, ал судағы оттек Бұл мақсаттарға пайдаланылмайды.
Сутегі (Н2) жанады, ол жай зат; ал судың Н20 құрамындағы сутек (Н) жанбайды, ол элемент.
Атомдар мен молекулалар өте кішкентай бөлшектер, сондықтан оларды көзбен көріп, қолға алуға болмайды.

*Металдарға* ортақ кейбір қасиеттері: металдык жылтыры, электр және жылу өткізгіштігі, оңай соғылып тапталатындығы, т.б. Ал *бейметалдардың* ортақ қасиеттері болмайды.

## Дереккөздер


Санат:Химия
Каретканың салбырауы

**Каретканың салбырауы** - доңғалақтың центрлерін қосағын көлденең линиялар мен велосипедтің берілісін ауыстыру кареткасы торабының центрі арасындағы арақашықтық.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Дифманометр

**Дифманометр** - дифференциалдық манометр.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Һәди

**һәди** (Қажылықта және умрада шалынатын кұрбандар). Аллаһ Тағаланың ризалығы үшін немесе Қажылық ғибадатындағы бір кемшілікке байланысты немесе ихрамның тыйымдарының біреуін бұзу салдарынан жаза (кәффарат) ретінде Харам аумағында шалыну шартымен алынып келген немесе ақшасы жіберілген құрбанға һәди делінеді. Аллаһ Тағала Құран Кәрімде: «Егер (ауру-сырқау, жол қауіпсіздігі сияқты бөгеттерден) аманшылықта болсаңдар, Қажылыққа дейін умраны орындаған кісі жағдайына қарап құрбан шалсын», - деп һәди кұрбанын шалуды талап етеді.

Тәматтуғ немесе қыран Қажылығын орындағандардың умрамен бірге Қажылықты да орындағандары үшін шүкір ретінде құрбан шалулары - уәжіп.

Ифрад Қажылығы немесе тек қана умра ғибадатын орындағандарға кәффарат құрбанынан тыс құрбан шалулары уәжіп емес. Бірақ нәпіл құрбан шалуларына болады, һэди құрбандары екіге бөлінеді: уәжіп және нәпіл.

## Дереккөздер
Нақып

**Нақып**, накиб (көпше түрде нұқаба -«ақсақал», «басшы», «өкіл») - Исламның діни-саяси қозғалыстары мен діни сенімдік
(конфессионалдық) қауымдары тәжірибесінде кеңінен қолданылып жүрген термин. Аббасшылардың насихат жүйесі мен исмайлшылардың «шақыруында» саны Христостың 12 шәкіртінің және Мұхамед Пайғамбардың 12 «өкілінің» үлгісі бойынша белгіленген Нақып жетекші рөл атқарған; исмаилшылдықта Нақып имамның өкілі,
діни рухани иерархияның жоғары лауазымдарының бірі саналады. Нақып шарифтердің басшылығымен «Пайғамбарлар тұқымы»
ұрпақтарының Нақып институтын құру Мұхаммедтің (с.а.у.) жақын туыстарымын деп санайтын Аббасшылар мен Әлишілердің өзара қатынасы шиеленіскен жағдайда өтті. Халифа ас-Саффахтың (749 - 754) бұйрығы бойынша Пайғамбардың ресми генеологиялық шежіресі жасалды. Шежіре жасау Аббас әулетінің имамы Ибраһим б. Мұхаммедтің (748 ж.ө.) ұрпақтарының ішінен сайлануға тиіс өкілге тапсырынды. һашимшілердің арасынан тұңғыш рет Накып болып оның ұлы Мұхаммед (749- 801) сайранды. Нақыпқа ерекше мәртебесі бар Пайғамбар ұрпақтары мен олардың отбасы мүшелеріне сот жүргізу жүктелді. Нақыпты халифа тағайындал отырды. Хашимшілердің өзара жауласып жүрген екі тармағы Әли әулеті мен Аббас әулеті X ғ-дың басына дейін Аббас әулеті қойған ортақ Нақыпты юрисдикциясында болды. Әйтсе де, 917 ж.Әли әулеті ұрпақтарының басым түсуінің нәтижесінде және уәзір ибн әл-Фураттың қолдауымен Нақыпты талипшілердің (Әли әулеті оның туысқандары Әбу Тәліптің ұрпақтары) Әли әулеті ішінен тағайындау құқығын ие болды. Бағдадта Нақып лауазымына Әли әулетінің Хасан мен Хұсайын ұрпағы таласып, олар алма-кезек иеленіп отырды.Сопылық танымда Нақып жергілікті жерлердегі бауырластықтың басшы өкілетті өкілі.

## Дереккөздер


Санат:Филология
Галлон

[thumb|Дүние жүзінде [бензинге қолданылатын бірлік:

]]
**Галлон** — Англияның өлшем жүйесіндегі көлемнің бірлігі; Англияда 1 галлон = 4,546 литр, АҚШ-та сұйықтар үшін - 3,785 литр сусымалы заттар үшін- 4,405 литр.

## Дереккөздер

Санат:Көлем өлшем бірліктері
Балтабай Уажитұлы Мекежанов

**Балтабай Уажитұлы Мекежанов** (1963 жылы туған, Павлодар облысы) - белгілі дінтанушы
ғалым. 1990 ж. әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің Шығыстану факультеттінің араб
бөлімін бітірген (1990 ж.). Университетте оқып жүріп 1988-89 ж. Үрдін Хашимиттік Корольдігінің Айман университетінде тіл ұстарту практикасынан өтті. 1990 - 95 ж. әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дің Шығыстану факультетінің араб кафедрасында ұстаздық қызметте
болып, 1995 жылдан сол жерде ашылған
«әл-Фараби ғылыми-зерттеу орталығында»
жетекші маман ретінде бірнеше жыл ғылыми-зертттеу жұмыстарымен айналысты.
2005 жылдан ҚМБД-ның діни уағыз және оқу-ағарту бөлімше референт қызметіне
ауысты. 2006 жылдан ҚМДБ Бас мүфтидің жалпы мәселелер бойынша кеңесшісі. 2007 - 2010 ж. ҚМДБ-ның аппарат басшысы болып, ҚМДБ-ның қажылық істерін
басқарды. «Діни экстремизмнің дүниетанымдық негіздері» атты тақырыпта ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізіп келеді. Зерттеу
тақырыбы төңірегінде бірнеше мақалалар жазып, ғылыми-практикалық конференцияларға қатысты.
Ислам діні негіздерінен білімін жетілдіру мақсатында Нұр-Мүбарак Египет Ислам мәдениеті университетінде дәріс алып, білімін ұштауда. Сауд Арабиясында бірнеше рет
болып, қажылық парызын өтеген.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Намаздыгер намазы

**Намаздыгер намазының** парыздан бұрын оқылатын төрт рәкат сүннеті - мүәккад болмаған сүннет. Мұның әрбір екі рәкаты өз алдына жеке намаз секілді. Сондықтан бұл намазды бастарда адам намаздыгер намазының төрт рәкатына ниет етеді де, алғашқы екі рәкаттан кейін отырып, «әт- тахият» пен «салауатты» оқиды. Яғни, бұл жерде дұға оқылмайды. Міне, осыдан кейін «Аллаһу әкбар» деп, қайта үшінші рәкатқа бастайды. Бұл үшінші рәкатты бастарда намазды жаңадан бастағандай етіп, алдымен «субханака», «әуз'у мен бисмиллаһ», одан кейін «Фатиха» және қосымша сүре оқып, рүкүғ пен сәждеге барады. Бұдан кейін тәкбір айтып, төртінші рәкатты бастайды. Рүкүғ пен сәждеден кейін отырып, «әт-тахият», «салауат», дұға оқып, екі жаққа сәлем береді. Намаздыгер намазының төрт рәкат парызы дәл бесін намазының төрт рәкат парызы секілді оқылады. Айырмашылық - намаздыгер намазына ниет ету. Бұл намаз құпия оқылады.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Дифферент

**Дифферент** — жүзетін көлік құралының алға немесе артка еңкейуі; қайық жиегі мен тұмсығының арасындағы айырмашылық көлемімен бағаланады.

## Дереккөздер

Санат:Кеме теориясы
Санат:Теңіз терминдері
Гараж

**Гараж** ( , баспана, сарай, гараж) -  кейде автомобильдерді, мотоциклдерді және басқа көлік құралдарын жөндеуге арналған тұрақ . Бұл тұрғын үйдің бір бөлігі (кіріктірілген гараждар) немесе бөлек ғимарат болуы мүмкін.

## Сипаттамасы
нобай| Эрмитаж гаражы
Гараждар әртүрлі материалдардан салынады: ағаш, кірпіш, шлак блоктары, пеноблоктар, металл. Гаражда гараждың есігі болады. Гараждар, кез-келген басқа ғимараттар сияқты, типтік жобалар бойынша да, жеке жобалар бойынша да салынуы мүмкін.

Көптеген гараждар *гараж аймақтарын* құра алады, олар *гараж кооперативтерін* де құра алады. Атап айтқанда, Санкт-Петербургте мұндай аймақтарды ҰА - «ұжымдық автотұрақтар» деп атайды  .

## Гараждың әйгілі ғимараттары

* Новорязанская көшесіндегі гараж (Мәскеу)
* Госпланның гаражы
* Интуристтік гараж
* Бахметьевский гаражы
* Эрмитаж гаражы

## Галерея

Сурет:Auto garage Cherokee.jpg|Чероки гаражы, 1920 ж
Сурет:Oprit huis.JPG|Үйге бекітілген гараж
Сурет:Two-Car Garage.jpg|Екі көлікке арналған гараж, қақпасы ашық
Сурет:Nikiszowiec 126.JPG|Гараждар құлыптаулы
Сурет:Horseshoe Garage by Melnikov and Shukhov RAF2796.jpg|Мәскеудегі Новорязанская көшесіндегі гараж .
Сурет:Гараж постройки до 1980 в Алшихово.JPG|Ауыл гаражы (Чувашия)
Сурет:Garages - боксы для техники - panoramio.jpg|Әскери техниканың бөлшектелген қораптары
Сурет:NN Garages in Leninsky City district 01.jpg|Гараж кооперативінің автомобиль гараж қораптары


## Тағы қараңыз
 

* Shell (гараж)
* Ашық автотұрақ
* Көлік тұрағы

## Ескертулер
Химиялық формулалар. Заттың салыстырмалы молекулалық массасы

Элементтердің таңбалары əліппенің әріптері тәрізді. Әріптерден сөз құрауға болатыны секілді элементтердің таңбаларын қолданып кез келген молекуланың құрамын өрнектеуге болады. Химиялық формулалар заттың сапалық және сандық құрамын көрсетеді, сандық құрамы индекстер аркылы белгіленеді (бір саны жазылмайды). Жай заттар үшін элементтің таңбасы - формуласы да болады: Ғе, Cu, Ag, Ar.
Мысалы, Н20 (аш екі о) судың формуласы, су молекуласы сутек пен оттек элементтерінен (сапалык құрамы) және сутектің екі атомы мен оттектің бір атомынан (сандық құрамы) тұратынын көрсетеді.
Формуланың алдындағы коэффициенттер молекулалар санын көрсетеді. Мысалы, 5S02(бес эс о екі), Р20. (рэ екі о бес), т.б.

1.	Формулалар бойынша зат күрделі немесе жай зат екенін анықтай аламыз: 02 - жай зат; Н20 - күрделі зат.

2.	Молекула құрамына кіретін элемент атомдарының сандарының ара қатынасын анықтауға болады. NaOH - Бұл қосылыста атомдар сандарының қатынасы 1:1:1 болады, ал CuS04 молекуласында бұл қатынас - 1:1:4

3.	Заттың формуласы бойынша оның молекулалык массасын аныктауға болады.
left|250px
left|250px
left|250px

*Салыстырмалы молекулалық масса* деп зат молекуласы массасының атомдық масса бірлігінен неше есе ауыр екенін көрсететін шаманы айтады, ол МRдеп белгіленеді.

Бұл шама молекуланың абсолюттік массасы деп аталады. Зат молекуласы атомдардан тұратындықтан, оның салыстырмалы молекулалық массасын табу үшін зат құрамына  кіретін элементтердің салыстырмалы атомдық массаларын (АR) индекстеріне көбейтіп қосамыз.

Мысалы, CuS04 молекуласының салыстырмалы молекулалық массасы:
Mr(CuS04)=Ar(Cu)+Ar(S)+4Ar(0) 
Mr(CuS04)=64+32+4 • 16=160
Енді осы заттың бір молекуласының массасын табу үшін  формуланы пайдаланамыз.
mM(CuS04) = 160 • 1,66 • 10−27 = 2,66 • 10-25 кг.

## Дереккөздер


Санат:Химия
Гелиомобиль

**Гелиомобиль** - қозғалу үшін күн батареялары арқылы алынған күн энергиясын пайдаланатын көлік құралы.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Қызылорда облыстық филармониясы

**Қызылорда облыстық филармониясы**, Қызылорда мемлекеттік облыстық филармониясы - концерттік мекеме. 1973 ж. ұйымдастырылды. 

Филармонияның құрамында 4 концерттік бригада жұмыс істеді. Қызылорда Облыстық филармониясының ұжымы Қызылорда, Түркістан, Батыс Қазақстан, Ақтөбе, Жамбыл облыстарының және Қарақалпақстанның аудандарын аралап, өнер көрсетті.

## Дереккөздер


Санат:Қызылорда облысы мекемелері
Санат:Қызылорда облысы мәдениеті
Санат:1973 жылы құрылған ұйымдар
Санат:Қазақстан музыкалық ұжымдары