open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Магнус Манске

**Генрих Магнус Манске** (; 24 мамыр 1974, Кёльн, Германия) — Кембридждегі Сенгер институтының аға ғылыми қызметкері және MediaWiki-дің алғашқы нұсқасын жасаушы.

## Өмірбаяны
Магнус Манске Кельн университетінде биохимияны оқыды және 2006 жылы PhD дәрежесін алды; оның дипломдық жұмысы GENTle ашық бастапқы молекулалық биология құралы болды.

Манске 2007 жылдан бері Сангер институтында жұмыс істейді, бірақ Википедия мен Викидата үшін құралдарды әзірлеуді жалғастыруда.

2012 жылы ол безгекке қарсы күрес туралы Nature журналында жарияланған мақаланың авторларының бірі болды.

Бұл мақаладан басқа ол басқа мақалалардың авторы немесе бірлескен авторы болды.

## MediaWiki
Студент кезінде ол Уикипедияның предшесі Нупедияға алғашқылардың бірі болып үлес қосып, белсенді түрде қатысқан. Бірақ оның шектеулеріне байланысты ол Perl уики-қозғалтқышының UseModWiki үшін PHP ауыстыруын әзірледі, оны II кезең деп атады, кейінірек Ли Дэниел Крокер жақсартып, МедиаУики деп аталды.

Магнус Манскенің нұсқасы аттар кеңістігі мен арнайы беттерді қосты (соның ішінде бақылау тізімі мен үлес қосушылардың үлестері)

## Марапаттары
2002 жылдың 25 қаңтарында ағылшынша Уикипедия II кезеңге көшкен кезде Магнус Манске күні болып жарияланды.

2001 жылы мамырда жазылған бірінші Полимеразды тізбекті реакция неміс Уикипедия мақаласының авторы ретінде жазылған.

2010 жылы Магнус Манске MediaWiki негізгі әзірлеушілерінің бірі ретінде танылып, STUG сыйлығымен марапатталды.

Ал 2014 жылы Уикипедияны дамытуға қосқан үлесі үшін UrEule номинациясы бойынша Wikipedia:WikiEule сыйлығын алды.

## Дереккөздер

Санат:Уикипедия тарихы
Санат:Кёльнде туғандар
Санат:Кёльн университетінің түлектері
Санат:Германия бағдарламашылары
Санат:Германия биохимиктері
Санат:Уикипедияшылар
Санат:Біріккен Патшалықтағы неміс экспатрианттары
Сенуфо (халық)

**Сенуфо**  (*сене*, *сиена*) — Батыс Африкадағы халықтар тобы. Олар батыста Бауле, шығысында Қара Вольта және солтүстігінде Бани өзендерінің бастаулары арасында - Кот-д’Ивуардың солтүстігінде (1,5 миллионнан астам адам), Малидің оңтүстік-шығысында (шамамен 2 миллион адам) және Буркина-Фасоның оңтүстік-батысында (шамамен 0,5 миллион адам) тұрады.
Сенуфоның субэтникалық тобы - миньянкалар.

## Тілі
Тілі - сенуфо тілі, гур тобының тілдеріне жатады.

## Діні
Дінге сенушілер: дәстүрлі нанымдарды ұстанады, кейбіреулері сүнниттік мұсылмандар.

## Кәсібі
Қолмен атқарылатын егіншілік дамыған (тары, құмай, жүгері, күріш, мақта, бұршақ, жержаңғақ, бұршақ, тәтті картоп, маниок, көкөніс, асқабақ), тыңайтқыштар, ауыспалы егіс қолданылады.
Күріш пен мақта тауарлық маңызға ие. Олар аздаған ірілі-ұсақты мал ұстайды. Жемістерді, тұқымдарды және түйнектерді жинау маңызды. Қолөнер дамыған. Ұсталар (фоно), мысшылар (лоро), тері өңдеушілер (диели) касталары бар. Лоро әйелдері қыш ыдыстар жасайды. Жүн мен мақтадан тоқу кең таралған.

## Өмір салты
Әлеуметтік құрылымда үлкен отбасылық қауымдастықтар, жас ерекшеліктеріне байланысты институттар, құпия қоғамдар сақталған.
Сенуфолар «қонақ неке» үлгісімен өмір сүруге дағдыланған. Оның ерекшелігі, мұнда жұбайымен бір шаңырақ астында тұрмайды. Әйелдер мен күйеулер арасындағы кездесулер тек кешке өтеді және бір қарағанда романтикалық көрінеді: ер адам әйеліне әртүрлі тәттілермен келеді, онымен біраз уақыт өткізеді, содан кейін ата-анасының үйіне барады. Себебі сенуфо қоғамы матрилокалды топқа жатады - мұндағы адамдар аналық топтарда тұруы керек.
Осыған ұқсас принцип қытайлық Мосуо тайпасының өкілдері арасында байқалады - бұл жерде әке немесе күйеу деген ұғымдар жоқ. Мұнда бірде-бір ер адам әйелімен бірге тұрмайды - оның үнемі уақыт өткізуге арналған жеке үйі бар. Бұл жерде жиі кездесетін құбылыс - ер адам әйелімен кешке және түнде отырып, келесі күні таңертең оны тыныш тастап кетеді.

Сенуфо елді мекендері жинақы орналасқан. Тұрғын үйлері дөңгелек, сабан немесе пальма жапырақтарынан жасалған биік конустық төбесі бар.

Ерлер киімі - жамылғы, кең көйлек, әйелдер киімі - тігілмеген белдемше.

Негізгі тағамдары – тары ботқасы, маниок, май және дәмдеуіштер қосылған көкөніс бұқтырмасы.

## Дереккөздер

 
Санат:Кот-д’Ивуар халықтары
Санат:Мали халықтары
Санат:Буркина-Фасо халықтары
Черчен адамы

**Черчен адамның мумиясы** — ақшыл терісі мен сұр шашы бар адамның мумиясы. Биіктігі шамамен 2 метр. Ол өз атын өзі табылған Черчен қаласының атауынан алды. Ғалымдардың айтуынша, бұл әлемдегі ең жақсы сақталған мумия.

Черчен адамы шамамен 3000 жыл бұрын өмір сүрген. Кезде жасы 50-дей қайтыс болған. Түрлі түсті халат пен шалбар киген. Беті татуировкалармен жабылған. Археологтар оны өз тайпасының көсемі деп болжайды, өйткені оның жанында 10 түрлі бас киім, ер-тоқым, аттың бас сүйегі және тұяқ жерленген. Осы олжалардың көмегімен біз адамдардың қазірдің өзінде атқа мініп, ұзақ жолды жүріп өткенін білдік.

Черченнің қасынан үш әйел табылды, олардың әрқайсысының ұзындығы шамамен 180 сантиметр, ер адаммен бірдей түсті киім киген. Олардың шаштары өрілген, бастары күрделі бас киімдермен безендірілген. Сондай-ақ қабірден кепенге оралған үш айлық баланың мумиясы табылды. Қойдың жастығына бала жатты, көз алдында көк тастар жатыр. Оның жанынан қойдың емшегі бар мал мүйізінен жасалған бөтелке табылды. Теріден баланы жерлеу алдында ысқылаған майдың іздері табылған.

## Тағы қараңыз
* Тарим мумиялары
* Юечжа
* Инпань адамы

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Ежелгі Қытайдың жұмбақ мумиялары

Санат:Шығыс Түркістан тарихы
Серика

нобай|350x350 нүкте|Птолемей картасында Серика шеткі солтүстік-шығыста орналасқан

**Серика**, сонымен қатар **Серес** (грек тілінен аударғанда Σῆρες — шын мәнінде «жібек елі», ежелгі қытай тілінен 絲 /sjəɡ/ — «жібек») — Чжоу, Цинь патшалығы дәуіріндегі Солтүстік Қытайдың бір бөлігінің ежелгі дереккөздеріндегі атау. «Сине, Хине» топониміне (мүмкін, санскрит тілінен алынған «қытай» (चीन) /ˈt͡ɕiː.n̪ɐ/) қарсы, Ұлы Жібек жолы арқылы құрлық арқылы жетуге болатын Тан әулеттері. Ежелгі үнді эпосы «Махабхарата»), олар теңіз арқылы бет алды. Осыған ұқсас топонимикалық айырмашылық орта ғасырларда катаи (солтүстік) мен манги, хина (оңтүстік) арасында сақталды. **Серікті** серілер мекендеген (), бұл атау да бүкіл аймақ үшін қолданылған. Хань әулеті Тарым ойпатын (қазіргі Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданы) жаулап алғаннан кейін Серікке жету жеңілдетілді. Парфия патшалығын Сасанидтер жаулап алғаннан кейін Серікке жету өте қиын болды.

**Сере** халқы туралы ең алғашқы ескертпе біздің дәуірімізге дейінгі 4 ғасырға жатадып, және грек тарихшысы Ктесий Книдостыққа жатады. Кейбір ғалымдар **серілерді** қытайлық этникалық топ емес, үндіеуропалық тілдерде сөйлейтін және юечжа, сақ және тохалар сияқты үнді халықтарымен сауда жасаған тайпалар деп болжайды.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* .
* .
* Dictionary of Greek and Roman Geography, Sir William Smith (Editor), Spottiswoode and Co; London, 1873
* Oxford Classical Dictionary, Simon Hornblower and Antony Spawforth (Editors), Oxford University Press, 2003
* 何芳川，万明，古代中西文化交流史话，商務印書館，1998

## Сілтемелер
* Середе «Катей және ондағы жол».
:* Птолемейдің «Географиясынан» қосымша материал 
:* Плинийдің табиғи тарихынан қосымша материал
:* Помпониус Меладан қосымша материалдар «De Situ Orbis»
* Середегі Плиний

Санат:Тохалар
Санат:Тарихи облыстар
Санат:Ежелгі Қытай
Бутан — Қазақстан қатынастары

**Бутан — Қазақстан қатынастары** — Бутан Корольдігі мен Қазақстан Республикасы арасында дипломатиялық қатынастар

## Дипломатия
Бутан Корольдігі мен Қазақстан Республикасы өз елдері мен халықтары арасындағы өзара тиімді қатынастарды нығайтуға және дамытуға ниет білдіріп, 2012 жылғы 20 қарашадан бастап күшіне енетін дипломатиялық қатынастар орнатты.

Дипломатиялық қатынастар орнату туралы Бірлескен коммюникеге мәртебелі Лхату Ванчук мырза, Біріккен Ұлттар Ұйымы жанындағы Бутанның елшісі және тұрақты өкілі және Мәртебелі Бірғаным Әйтімова ханым, Біріккен Ұлттар Ұйымы жанындағы Қазақстан Республикасының Елшісі және тұрақты өкілі, Қазақстан Республикасының Нью-Йоркке Тұрақты өкілдігі арасында қол қойылды.

Қазақстан - Бутан дипломатиялық қарым-қатынас орнатқан 47-ші ел.  

Қазақстанның Үндістандағы Елшілігі сондай-ақ Қазақстанның Бутан Королдігігіндегі өкілдігі болып табылады. 

## Виза
Қазақстан азаматтарына дипломатиялық, қызметтік, жалпыұлттық төлқұжаттарымен Бутан корольдігіне кіру үшін виза қажет. 

Бутан азаматтарына дипломатиялық, қызметтік, жалпыұлттық төлқұжаттарымен Қазақстан Рсепубликасына кіру үшін виза қажет. 

## Сипаттама

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары
Санат:Бутанның халықаралық қатынастары
Қазақстан — Сирия қатынастары

**Қазақстан — Сирия қатынастары** — Қазақстан Республикасы мен Сирия Араб Республикасы арасындағы қатынастар

## Дипломатия
Қазақстан Республикасы мен Сирия Араб Республикасы арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастар 1992 жылғы 28 наурызда орнатылды.

Қазақстан мен Сирия арасындағы өзара қатынастарға қазіргі уақытта еліміздің Иорданиядағы Елшілігі жетекшілік етеді. 2007 жылғы сәуір айынан бастап Дамаск қаласында Қазақстанның Консулдығы жұмыс істейді. Консул- А.Жабаш.

## Ынтымақтастық
2007 ж. қарашада Қазақстан Президенті Н.Назарбаевтың Дамаскіге жасаған алғашқы ресми сапары екі ел арасындағы түрлі салалардағы ынтымақтастықты жандандыруға елеулі серпін берді. 

Сапар қортындысы бойынша Қазақстан Сыртқы істер министрлігі мен САР Сыртқы істер министрлігі арасындағы саяси консультациялар жөніндегі Декларацияға, Қазақстан Үкіметі мен САР Үкіметі арасындағы Білім және ғылым саласындағы ынтымақтастық жөніндегі келісімге, Қазақстан Ауыл шаруашылығы министрлігі мен САР Ауыл шаруашылығы министрлігі арасындағы Өзара түсіністік, сондай-ақ Астана мен Дамаск арасындағы әріптестік қарым-қатынастар орнату меморандумдарына қол қойылды. Сапар шеңберінде Қазақстан-Сирия Іскерлік кеңесінің бірінші отырысы өткізілді.

Қазақстанға САР бұрынғы Сыртқы істер министрі Фаруқ Шарааның (1992 ж. наурыз), САР Экономика және сауда министрі А.Лютфидің (2005 ж. тамыз), Сирияның қазіргі Сыртқы істер министрі Уалид әл-Муаллимның (2007 ж. қыркүйек) сапарлары болды. 

Өткен жылдары Сирияда Қазақстан Парламенті Мәжілісінің Төрағасы Ж.Тұяқбай (2004 ж. маусым), Қазақстан Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрі М.Құл-Мұхаммед (2003 ж. мамыр), Қазақстан Республикасы  Мәдениет және ақпарат министрі Е.Ертісбаев (2006 ж. маусым), Қазақстан Республикасы Индустрия және сауда министрі Ғ.Оразбақов (2007 ж. шілде) болып қайтты.

## Мәдени байланыс
Екі елдің мәдени саласында Дамаскіде жерленген қазақ халқының көрнекті ұлдары – ғалым, ойшыл Әбу Наср Әл-Фараби мен Мысыр менСирияның ХІІІ ғасырдағы билеушісі Сұлтан Аз-Захир Бейбарыстың тарихи мұраларына қатысты тақырып ерекше орын алады.

2007 ж. қазанда Қазақстан Үкіметі мен САР Үкіметі арасында Дамаск қаласында Әл-Фарабидің тарихи-мәдени орталығының және кесенесінің құрылысын салу, Сұлтан Аз-Захир Бейбарыс кесенесін қалпына келтірудегі ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылды. Келісімге сәйкес, Қазақстан Үкіметі Әл-Фарабидің тарихи-мәдени орталығының және кесенесінің құрылысын салуға 29,6 млн. теңге және Сұлтан Аз-Захир Бейбарыс кесенесін қалпына келтіру құрылысына 54,2 млн. теңге қаражат бөлді.

## Сауда
Екі ел арасындағы тауар айналымы 2010 жылы 8,9 млн. АҚШ долл. құраса (негізінен экспорт), 2011 жылы 5,772 млн. АҚШ долларға жетті (экспорт – 3,19 млн. АҚШ долл., импорт – 2,58 млн. АҚШ долл.). 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары
Санат:Сирияның халықаралық қатынастары
Аргентина — Қазақстан қатынастары

**Аргентина — Қазақстан қатынастары** — Аргентина Республикасы мен Қазақстан Республикасы арасындағы дипломатиялық байланыстар.

## Дипломатилық қатынастар
Аргентинаның Қазақстанмен екіжақты қарым-қатынасы 1993 жылы 25 Маусымда "Аргентина Республикасы мен Қазақстан Республикасы арасында дипломатиялық қатынастар орнату туралы" хаттамасына қол қою арқылы басталды.

## Сауда
2016 жылы Аргентина экспорты 7,5 миллион АҚШ долларын құрады, ал біздің елден импорт 3 миллион АҚШ долларын құрады. 2016 жылы Аргентинаның сауда балансының профициті 4,6 миллион АҚШ долларын құрады.

Екіжақты сауда 2016 жылы шамамен 10 миллион АҚШ долларына жетті (дереккөз: argexim). Көтергіш машиналар мен құрылғылар, жылқы еті және жіксіз құбырлар — 2016 жылы Қазақстанға экспортталған негізгі аргентиналық тауарлар.

Бұқаралық сала 2016 жылы Қазақстаннан Аргентина импортының жалпы көлемінің 84% - % құрады

## Визалық режим
Қазақстан мен Аргентина арасында өзара 30 күндік визасыз режим орнатылған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары
Санат:Аргентинаның халықаралық қатынастары
Венесуэла — Қазақстан қатынастары

**Венесуэла — Қазақстан қатынастары** — Қазақстан Республикасы мен Венесуэла Боливариан Республикасы арасындағы қатынастар

## Дипломатия
1996 жылы 8 мамыр – Қазақстан мен Венесуэла арасындағы дипломатиялық қатынастың орнатылуы.

2012 жылы  –  Қазақстанда Венесуэла Дипломатиялық миссиясының ашылуы және 2018 жылы Елшілік мәртебесіне өзгертуі.

2018 жылы – Энрике Антонио Акунья Мендозаның Венесуэланың Қазақстандағы Елшісі болып табылады.

## Саяси диалог
Қазақстандық-венесуэлалық диалогты дамытуға 2017 жылғы 10 қыркүйекте Ислам Ынтымақтастық Ұйымының Ғылым және технологиялар жөніндегі тұңғыш саммиті шеңберінде өткізілген ҚР Президенті

Н. Назарбаевтың Венесуэла Президенті Н. Мадуромен кездесуі едәуір үлес қосты. Соңғы жылдардың ішінде Венесуэланың Сыртқы істер министрі

Д. Родригес пен Венесуэланың Мұнай мен тау кен өнеркәсібі министрі

А. Чавестың (2015 жылы 16 қаңтар), сондай-ақ Венесуэла Сыртқы істер министрінің орынбасары Ф. Пласенсияның Астана қаласына (2016 жылы 20 желтоқсан) сапарлары өтті.

## Сауда-экономикалық ынтымақтастық
Екіжақты тауарайналымы көлемі 2022 жылы 4,54 мың АҚШ долл. құрады (импорт есебінен - 4,54 мың АҚШ долл.).

## Мәдени-гуманитарлық саладағы ынтымақтастық
Диалогтың дамуына Астанада халықаралық мамандандырылған ЭКСПО-2017 Көрмесі және онда Венесуэла өзінің ұлттық павильоны арқылы ұсынылғаны өз үлесін қосты. ЭКСПО аясында Венесуэла Сыртқы істер министрінің орынбасарлары Р. Гордилс пен Ф. Пласенсия Астанада сапармен болды.

## Шарт-құқықтық база
Қазақстандық-венесуэлалық ынтымақтастықтың шарт-құқықтық негізі Саяси консультациялар бойынша меморандумды және Дипломатиялық, ресми және қызметтік паспорттардың иелері үшін визалық талаптарды жою туралы келісімді қамтиды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары
Санат:Венесуэланың халықаралық қатынастары
Алжир — Қазақстан қатынастары

**Алжир — Қазақстан қатынастары** — Қазақстан Республикасы мен Алжир Халық Демократиялық Республикасы арасындағы қатынастар

## Дипломатия
Қазақстан Республикасы мен Алжир Халық Демократиялық Республикасы арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастар 1996 жылы 15 наурызында орнатылды.

## Елшілік
* Қазақстанның Мысырдағы елшілігі Алжир Халық Демократиялық Республикасындағы елшілік қызметін қоса атқарады.
* Алжирдің Астана қаласында елшілігі бар.

## Ынтымақтастық
ҚР Мәдениет, ақпарат және спорт министрлігінің делегациясы 2004 жылдың 15-17 желтоқсанда Алжирде өткен Білім, ғылым және мәдениет мәселелері бойынша ислам Ұйымына (ИСЕСКО) мүше елдердің 4-ші Сессиясының жұмысына қатысты. Сапар барысында Қазақстаннан барған делегация Алжирдің Мәдениет министрі Х. Тоуми ханыммен және ИСЕСКО Бас хатшысы Ә.Әл-Туэджримен кездесулер өткізді. Тараптар ИСЕСКО басқарушы лауазымдарына Қазақстанның өкілін ұсыну бойынша және мәдениет, баспа және мұрағат істері, киноматография салаларындағы екіжақты қатынастарды жандандыруға қатысты мәселелерді талқылады.
ҚР Сыртқы істер министрінің орынбасары Н.Ермекбаев АХДР-ның Қазақстандағы Елшісі міндетін қоса атқарушы лауазымына қайта сайлануына орай Сенім грамотасының көшірмесін тапсыру үшін 2009 жылдың 27 қазанында Қазақстанға келген С.Шергимен кездесті.

Алжир Президентінің жеке өкілі, Мемлекеттік министр Ә.Бельхадем 2010 жылы 1-2 желтоқсанда Астана қаласында өткен ЕҚЫҰ Саммитіне қатысты.

## Сауда
Екі ел арасындағы тауар айналымы 2011 жылы 479 мың долл. құрады (тек қана экспорт).

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары
Санат:Алжирдің халықаралық қатынастары
Виша Самбхава

**Виша Самбхава** (хот.-сақ. аты: , , дәстүрлі түрде 尉遲僧烏波, мысалы. 尉迟僧乌波, пиньинь *Ючи Сенгвубо*, досым. *Ючи Сенубо*; Уэйд-Дайлс транскрипция жүйесі: **Yü-ch῾ih Sêng-wu-p῾o**; қытай атауы: **Ли Шэнтян**,  пиньинь *Lǐ Shengtiān*, досым. *Ли Шэнтян*; Уэйд-Дайлс транскрипция жүйесі: **Ли Шэнг-тёен**; 962, 966 немесе 967 ж. өлген) – 912-962, 966 немесе 967 жылдар аралығындағы Хотан патшасы. Тақтаның ұраны — Тунцин (, жарық. «жалпыға ортақ мереке»).

Ол Гуйи уезінің бірінші губернаторы Цао Ицзинь екінші қызына үйленді; олардың әкесі қайтыс болғаннан кейін Хотан патшасы болған Виша Шура деген ұл туды. Неке дипломатиясының тағы бір әрекетінде Цао Йижиннің немересі Цао Яньлу Самбхаваның үшінші қызына үйленді.

## Тағы қараңыз
* Юйчи Исэн
* Витарка-вихара

## Дереккөздер

Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Шығыс Түркістан тарихы
Музаки кінәздігі

нобай|Әулие шіркеуі Касториядағы Афанасия Музаки
**Музаки кінәздігі** немесе **Берат кінәздігі** (1335-1444) құрылды деспот Андреа II Музаки 1335 ж. Оның астанасы Берат қаласы болды.

## Тарих
1432 жылы Герг Арианити орталығы Берат қаласында орналасқан тәуелсіз Арианити княздігін құрды. Музаки княздігі басқа албан жерлерімен бірге 1444 жылы құрылған Леж лигасының құрамына кірді.

## Ханзадалар
* Андреа II Музаки (1335-1372)
* Теодор I Музаки (1372-1389)
* Теодор II Музаки (1389-1417)
* Теодор III Музаки (1417-1444)

## Тағы қараңыз
* Ахмет Курт-паша

## Дереккөздер
XCMG

**XCMG** (**Xuzhou Construction Machinery Group Co., Ltd.**) (XCMG тобы) () — 1989 жылы құрылған арнайы техника өндірісіне маманданған халықаралық қытайлық мемлекеттік компаниясы. Штаб-пәтері Қытайдың Цзянсу провинциясында орналасқан. Компания Қытайдың құрылыс машина жасау саласында бірінші және арнайы техника өндірушілерінің рейтингіне сәйкес әлемде 3-ші орында. 2020 жылы сату көлемі 15,1 миллиард долларды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қытай компаниялары
Сере-мунду

**Сере-мунду** (*бака*, *мамбу*, *ндого*, *нгака*)  — жалпы саны 570 мың адам болатын Орталық және Шығыс Африкадағы халық. Негізгі қоныстанған елдері: Конго Демократиялық Республикасы – 260 мың адам, Орталық Африка Республикасы – 110 мың адам, Судан – 100 мың адам.

## Тілі
Тілдері - сере, мунду тілдері, игер-кордофан отбасына жатады.

## Діні
Дінге сенушілердің діни наным-сенімдері: дәстүрлі сенімдер.

## Кәсібі
Негізгі дәстүрлі кәсібі -ауыспалы типтегі егіншілік (құмай, тары, жүгері, жержаңғақ, маниок, ямс, көкөністер және т.б.). Қолөнерден керамика, ағаш өңдеу, құазір өнеркәсіптік өндіріспен ығыстырылуда.

## Өмір салты
Елді мекендері жерге дерлік жететін конустық төбелері бар дөңгелек үйшіктерден тұрады.

Дәстүрлі киімдері – жамбасты жауып тұратын белдік еуропалық киіммен алмастырылуда.

Музыкалық фольклор дамыған.

## Дереккөздер

 
Санат:Конго Демократиялық Республикасы халықтары
Санат:Орталық Африка Республикасы халықтары
Санат:Судан халықтары
Вал Логсден Фитч

**Вал Логсдон Фитч** (; 10 наурыз 1923, Мерриман, Небраска — 5 ақпан 2015, Принстон, Нью-Джерси) — американдық физик, «бейтараптар К-мезондарының ыдырауындағы симметрияның негізгі принциптеріндегі бұзылуын ашқаны үшін» Джеймс Уотсон Кронинмен бірге физика бойынша 1980 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты.

Принстон университетінің құрметті профессоры, АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшесі. Ұлттық ғылым медалімен марапатталған (1993).

## Өмірбаяны
Макгилл университетін бітірген (бакалавриат, 1948). 1954 жылы Колумбия университетінде физика ғылымының кандидаты дәрежесін алды. Сол жылдан бастап Принстон университетінде сабақ береді, 1976—81 жылдары физика кафедрасының меңгерушісі, 1987 жылдан бастап еңбек сіңірген университетінің физика профессоры болды. 1970—73 жж.  мүшесі болды. «Ғалымдардың адамзатқа ескертуіне» (1992) қол қойды.

 негізін қалаушы мүшесі (1981). 1988—1989 жж Американдық физикалық қоғамының президенті, оның феллосы. Американдық ғылымды дамыту қауымдастығының мүшесі.

АҚШ Ұлттық ғылым академиясының (1966) және Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі.

; Марапаттары
* Эрнест Лоуренс сыйлығы (1968)
*   Франклин институты (1976)
* Физика бойынша Нобель сыйлығы (1980)
* АҚШ ұлттық ғылым медалі (1993)

## Дереккөздер

## Әдебиет
* Храмов Ю. А. Фитч Вал Логсдон (Fitch Val Logsdon) // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Бас. 2-ші, өңд. және тол. — М. : Наука, 1983. — Б. 278. — 400 б. — 200 000 дана. 

## Сілтемелер
* *В. Л. Фитч*. «Біріккен паритеттің сақталмауының ашылуы». Нобель дәрісі. // Физика ғылымдарының жетістіктері, 135-том, 2-шығарылым, қазан 1981.
* Fitch, Вэл Логсдон // «Ғылым және технология» электронды кітапханасының сайтындағы өмірбаяны
* Нобель комитетінің сайтынан ақпарат
* Принстон университетінің веб-сайтындағы Val Fitch парақшасы

Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым медалімен марапатталғандар
Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)
Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Колумбия университеті түлектері
Санат:АҚШ физиктері
Санат:Физиктер
Канун (Албания)

**Канун** () ― бастапқыда ауызша берілген албан құқықтық әдет-ғұрыптарының жиынтығы.

15 ғасырда Албанияда бар құқықтық әдет-ғұрыптарды жалпылау Лека Дукаджининің Кануны (Kanuni i Lekë Dukagjinit) құрылды. Келесі кештер бірте-бірте қалыптасты:
* Ескі Хауа (Kanun i vjetër );
* Мирдита түні (Kanuni i Mirditës);
* Пуки түні (Kanuni i Pukës);
* Черменики қарсаңы (Kanuni i Çermenikës);
* Папа Юлийдің қарсаңында (Kanuni i Papa Zhulit);
* Лаберия қарсаңында (Kanuni i Labërisë);
* Скандербег түні (Kanuni i Skënderbeut), сондай-ақ Арберияның кеші (Kanuni i Arbërisë) ретінде белгілі.

Канундар 20 ғасырға дейін албандар (мұсылман да, христиан да) көп тұратын аймақтарда кең таралған. Леки Дукаджинидің канунына ең үлкен ұқсастықты Скандербегтің кануны сақтап қалды.

## Этимология
«Канун» термині грекше *κανών* (ереже, қара). Албан тілі араб және түрік арқылы алған орыс «каноны».

«Канун» сөзінен басқа басқа сөздер де сол мағынада қолданылған: тюркизмдер (*usull*, *itifak*, *adet*, *sharte*), славянизмдер (*закон*) және жергілікті албан сөздері (*rrugë* немесе *udhë* ― жол; *doke* ― мораль).

## Тарих
Кейбір авторлар үйлер Иллирия тайпаларының әдет-ғұрыптарына қайтып оралады деп санайды, басқалары бұл жалпы үнді-еуропалық құбылыс деп болжайды. 15 ғасырда князь Лека Дукаджини қолданыстағы әдет-ғұрыптарды жалпылап, біріктірді. Стефан Гечови 1913 жылы Лека Дукаджини Канунды жазып алып, ішінара басып шығарғанға дейін канундар ауызша түрде болды. Ол тек 1933 жылы Гечови қайтыс болғаннан кейін толықтай жарық көрді. 1989 жылы екі тілдегі ағылшын-албан басылымы шықты.

## Мазмұны
Заңның негізгі қағидалары — ар-намыс (nderi), қонақжайлылық (mikpritja), дұрыс мінез-құлық (sjellja) және руға адалдық (fis).

Лёка Дукаджини қарсаңында 12 тараудан тұрды:
# Шіркеу
# Отбасы
# Неке
# Үй, мал және мүлік
# Жұмыс
# Мүлікті беру
# Сөз
# Ар-намыс
# Шығындар
# Қылмыс туралы заң
# Қарттар туралы Хауа
# Артықшылықтар мен ерекшеліктер.

## Дереккөздер

Санат:Албания мәдениеті
Санат:Албания құқығы
Қазақстан — Палау қатынастары

**Қазақстан — Палау қатынастары** — Қазақстан мен Палау арасындағы қатынастар Орталық Азияда орналасқан Қазақстан Республикасы мен Тынық мұхитының батысында орналасқан Палау Республикасы арасындағы дипломатиялық байланыстарға жатады. Бұл екі ел географиялық қашықтыққа қарамастан, өз аймақтарында және әлемдік аренада бейбітшілікті, дамуды және ынтымақтастықты нығайтуға міндеттеме алады.

## Дипломатия
Қазақстан мен Палау 2012 жылғы 19 қарашада осы екі ел арасындағы достық әріптестік пен ынтымақтастықтың басталуын белгілей отырып, дипломатиялық қатынастар орнатты. 

## Визалық режим
Қазақстан азаматтары Палауға визаны барған кезде тегін ала алады. Палау азаматтары Қазақстанға келу үшін виза қажет. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары
Санат:Палаудың халықаралық қатынастары
Қазақстан — Ямайка қатынастары

**Қазақстан — Ямайка қатынастары** — Қазақстан Республикасы мен Ямайка Республикасы арасындағы дипломатиялық қатынастар.

## Дипломатия
Елдер арасындағы дипломатиялық қатынастар 1995 жылы 27 шілдеде орнады. Қазақстанның Ямайкада, Ямайканың Қазақстанда елшіліктері жоқ.

## Визалық саясат
Ямайка азаматтарына Қазақстанға саяхаттау үшін виза қажет.

Қазақстан азаматтары Ямайка мемлекетіне барған кездегі визаны ала алады

## Саяси байланыстар
2017 жылғы 6-9 ақпанда Қазақстан Республикасының Ямайкадағы Канададағы Елшісі Константин Жигалов Кингстонға жұмыс сапарымен барып, Ямайка үкіметі ұйымдастырған жыл сайынғы Дипломатиялық апталыққа қатысты Дипломатиялық аптаның бір бөлігі ретінде Елші Жигалов Сыртқы істер және сыртқы сауда министрі Джонсон Смитпен, туризм министрі Эдмунд Бартлеттпен және Ямайканың инвестицияларды ынталандыру агенттігінің (JAMPRO) Президенті Дайан Эдвардспен екіжақты келіссөздер жүргізді. 

2019 жылы 27 маусымда Ямайканың Премьер-Министрі Эндрю Холнесс Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстан Республикасының Президенті болып сайлануына орай құттықтау хаттар мен жеделхаттар жіберді.  Өз құттықтауында Мемлекет басшысының саяси тәжірибесі бай екенін атап өтіп, Қазақстанның өсіп-өркендей беруіне тілектестік білдірді.

Ямайка Астанадағы ЭКСПО-2017 көрмесіне қатысты 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары
Санат:Ямайканың халықаралық қатынастары
Багам аралдары — Қазақстан қатынастары

**Багам аралдары — Қазақстан қатынастары** — Қазақстан Республикасы мен Багам аралдары достастығының арасындағы дипломатиялық байланыстар.

## Дипломатия
2014 жылғы 10 желтоқсанда Қазақстан мен Багам аралдары дипломатиялық қатынастар орнатты. Қазақстанның Багам аралдарында, Багам аралдарының Қазақстанда дипломатиялық өкілдіктері жоқ 

## Визалық саясат
Қазақстан азаматтарына Багам аралдарын кіру үшін электронды виза қажет.

Багам аралдары азаматтарына Қазақстанға кіру үшін виза қажет.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары
Санат:Багам аралдарының халықаралық қатынастары
Таза, жарқын жер

**«Таза, жарқын жер»** () — америкалық жазушы Эрнест Хемингуэй жазған әңгіме.

Туынды оның 1933 жылы шыққан «Жеңімпазға ешнәрсе тимейді» жинағында жарияланды.

Джеймс Джойс бұны бар замандағы ең мықты жазылған әңгімелер қатарына жатқызып, жоғары бағалаған.

## Дереккөздер

Санат:Эрнест Хемингуэйдың әңгімелері
Қазақстан — Гонконг қатынастары

**Қазақстан — Гонконг қатынастары** — Қазақстан Республикасы мен Қытайдың Гонконг арнайы әкімшілік ауданы арасындағы қарым-қатынас.

## Дипломатия
Қазақстанның Гонконгте Бас консульдығы бар. Гонконг Арнайы Әкімшілік Ауданындағы (ҚХР) Қазақстан Республикасының Бас консулдығы 2003 жылы 23 қазанда ашылды (Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың «Гонконг қаласында (ҚХР) Қазақстан Республикасының Бас консулдығын ашу туралы» 2003 жылғы 6 маусымдағы №1104 Жарлығы).

Бас консулдықтың консулдық округына аймағына Гонконг АӘА және Макао АӘА кіреді. 

## Визалық саясат
Қазақстан мен Гонконг арасында өзара 14 күндік визасыз режим орнатылған.

## Сауда байланыстары
Гонконг-әлемдегі ең ірі қаржы және логистикалық орталықтардың бірі. Елде 8978 аймақтық штаб-пәтер және шетелдік компаниялардың өкілдіктері бар, олардың көпшілігі бірінші кезекте материктік Қытаймен бизнес жүргізуге бағытталған. Гонконгта 182 қаржы және банк мекемелері және 42 шетелдік банк өкілдіктері тіркелген, бұл оның Азия-Тынық мұхиты аймағындағы ең маңызды банк және қаржы орталығы мәртебесін растайды. Гонконгтың валюта нарығы Азиядағы екінші және әлемдегі төртінші болып табылады, валюталық операциялардың орташа тәуліктік айналымы 632,1 миллиард долларды құрайды.

Гонконгтың қор нарығы Азияда 6-шы және нарықтық капитализациясы 4,1 трлн долларды құрайтын әлемде 9-шы орында. Гонконг қор биржасында 2601-ден астам компания бар.

2022 жылдың соңына қарай Гонконгтан 96,2 миллион доллар көлемінде тікелей шетелдік инвестициялар тартылды (2021 жылмен салыстырғанда 8,4% өсім, 88,8 миллион доллар).

2023 жылдың 1 тамызындағы жағдай бойынша Гонконг капиталымен жұмыс істейтін 119 Бірлескен кәсіпорын тіркелді -100.

Қазақстан мен Гонконг арасындағы тауар айналымы 2023 жылғы қаңтар-шілдеде 45,9 млн АҚШ долларын құрады, бұл өткен жылдың сәйкес кезеңімен (28,7 млн АҚШ доллары) салыстырғанда 59,7% - ға артық. Қазақстаннан Гонконгқа Экспорт 2023 жылғы қаңтар-iілдеде 31% - ға ұлғайып, 26,7 млн АҚШ долларын құрады. Қазақстан мен Гонконг арасындағы тауар айналымы 2022 жылы 51,8 млн АҚШ долларын құрады, бұл өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 91% - ға артық (27,1 млн АҚШ доллары). 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары
Санат:Гонконгтың халықаралық қатынастары
Қазақстан — Эквадор қатынастары

**Қазақстан — Эквадор қатынастары** — Қазақстан Республикасы мен Эквадор Республикасы арасындағы қарым-қатынастар.

## Дипломатия
Эквадор мен Қазақстан арасындағы дипломатиялық қатынастар 2012 жылғы 23 қаңтардан бастап орнады.  Қазақстанның Эквадорда, Эквадордың Қазақстанда дипломатиялық өкілдіктері жоқ.

## Визалық саясат
Қазақстан мен Эквадор арасында өзара 30 күндік визасыз режим орнатылған.

## Ынтымақтастық
Эквадордың сыртқы істер министрі өз елінің Қазақстанның БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінде 2017-2018 жылдарға арналған тұрақсыз орынға өтінімін қолдауы туралы айтты.

Эквадор Қазақстанның ЭКСПО-2017 халықаралық мамандандырылған көрмесін өткізуге өтінімін қолдады және оған қатысуға мүдделі.

Екі елде мыңжылдықтардан бастау алатын басқа байланыстар болуы мүмкін. Жақында Алматыда өткен The Spirit Of Tengri этникалық музыка фестивалі кезінде Yarik Ecuador үнділік тобы жергілікті тұрғындарға өте ұнаған жарқын және әсерлі композициялармен ерекше шу шығарды. Алғашқы адамдар Америкаға шамамен 10 000-12 000 жыл бұрын Алтай аймағынан келген деп болжайтын ғылыми теория бар, сондықтан жергілікті эквадорлықтар мен қазақтар көшпелі туыстар болуы мүмкін.

## Сауда
Эквадор Қазақстанның Латын Америкасындағы Бразилиядан (377,1 млн доллар), Мексикадан (121,4 млн доллар) және Аргентинадан (40,1 млн доллар) кейінгі төртінші ірі сауда серіктесі болып табылады. Қазақстан мен Эквадор арасындағы сауданың жалпы көлемі 2013 жылы 3 38,9 млн-ға жетті, бұл өткен жылмен салыстырғанда 30 пайызға артық.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары
Санат:Эквадордың халықаралық қатынастары
Қазақстан — Ливия қатынастары

**Қазақстан — Ливия қатынастары** — Қазақстан Республикасы мен Ливия Республикасы арасындағы қатынастар 

## Дипломатия
Қазақстан Республикасы мен Ливия арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастар 1992 жылғы 13 наурызда орнатылды.

Ливияның Елшілігі Алматы қаласында 1992 жылыашылды.Қазақстанның Ливиядағы Дипломатиялық миссиясы 2003 жылдан бастап жұмысістеді. Ливияда революциялық оқиғалар басталуына байланысты, еліміздіңөкілдігі 2011 жылғы қазан айында жабылды.

Қазіргі уақытта, аталған мемлекетте еліміздің мүддесін Мысырдағы ҚР Елшілігі білдіреді.

Ливияның Қазақстандағы Уақытша сенімді өкілі - Зияд Абдулазиз.

## Саяси-экономикалық байланыстар
2000 ж. 7-10 қарашада Ливия Сыртқы істер министрінің бірінші орынбасары Саад Мұстафа Мужбирдің Қазақстанға сапары екіжақты қарым-қатынастардың дамуына серпін берді. Сапар барысында Ливиялық дипломат ҚР Президенті Н.Назарбаевтың қабылдауында болды.

Өткен жылдар ішінде тараптар әртүрлі деңгейлердегі сапарлармен алмасты. ҚР Мәжіліс Төрағасының орынбасары М.Көпейдің басшылығымен Парламенттік делегацияның Ливияға сапары болды (2002 ж. қарашасында), екі ел арасындағы мұнайгаз өнеркәсібі саласындағы ынтымақтастықты қалыптастыру мен жандандыру мақсатында Ливияға «ҚазМұнайГаз» АҚ екі делегация (2004 ж. маусым және 2013 шілде), Ливия Сыртқы істер министрлігінің делегациясы Астанада ҚР Президенті Н.Назарбаевтың ұлықтау рәсіміне қатысты (2006 ж. қаңтар), Ливия Бүкілхалықтық сыртқы байланыстар және халықаралық ынтымақтастық комитетінің делигациясы (2008 ж. қазан) барып қайтты.

Астанада өткен Әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлерінің ІІ және ІІІ Съездердін жұмысынаТриполи қаласындаорналасқан Дүниежүзілік Ислам уағызы ассоциациясының делигациялар қатысты.

1992 ж. Қазақстанға Ливияның Қаржы министрінің сапары болды. Сапар барысында Қазақстан-Ливия бірлескен үкіметаралық комиссиясын құру жөніндегі келісімге қол қойылды.

2003 ж. қаңтарда Триполиде және 2007 ж. қарашада Астанада Қазақстан-Ливия бірлескен үкіметаралық комиссиясының екі отырысы өткізілді.

2012-2014 жылдар арасындақазақстандық «Қазмұнайгаз»АҚ-ның еншілес компаниясы «The Rompetrol Group» (2015 ж. наурыз айынан бастап «KazMunayGas International» аталады), Ливияда 2011 жылда азаматтық соғысына орай тоқтатып қойлғанжербұрғылау жұмысың қайта жалғастырылды .Жылдық өндіріс бос тұруына қарамастан,қазақстандық компаниясы 100-ден астам бұрынғы Ливиялық жұмыскерлерге әлеуметтік көмек және жалақы төлеу қамтамасыз еткен.

Екі ел арасындағы тауар айналымның көлемі 2014 жылы -1,8 млн. долл. және 2015 жылы – 0,4 млн. долл. құрады (негізінде ҚР экспорты). 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары
Санат:Ливияның халықаралық қатынастары
Қазақстан — Руанда қатынастары

**Қазақстан — Руанда қатынастары** — Қазақстан Республикасы мен Руанда Республикасы арасындағы дипломатиялық байланыстары.

## Дипломатия
2012 жылы 10 мамырда Қазақстан мен Руанда арасында дипломатиялық қатынастар орнады.

## Саяси қатынас

2023 жылғы 09 маусымда Қазақстан мен Руанда сауда-экономикалық және инвестициялық ынтымақтастық мүмкіндіктерін талқылады. 

## Визалық режим
Қазақстан азаматтарына Руандаға бару үшін электронды виза керек.

Руанда азаматтарына Қазақстанға кіру үшін виза қажет.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары
Санат:Руанданың халықаралық қатынастары
АҚШ ұлттық ғылым медалі

**Ұлттық ғылым медалі** () — биология, физика, математика, химия, инженерлік, әлеуметтік немесе мінез-құлық ғылымдары салаларына қосқан көрнекті үлестері үшін Америка үкіметінің сыйлығы.

## Негізгі ақпарат
Медальді Құрама Штаттардың Президенті 12 ғалым мен инженерден тұратын Ұлттық Ғылыми Медаль Комитетінің ұсынысы бойынша береді. Медаль 1959 жылы 25 тамызда АҚШ Конгресімен арнайы заңмен (Public Law 86-209) белгіленді және бастапқыда тек жаратылыстану ғылымдарына («физика, биология, математика немесе инженерлік ғылымдар») арналған. 1980 жылы бұл тізім 12 желтоқсандағы Заңға сәйкес әлеуметтік және мінез-құлық ғылымдарымен толықтырылды (Public Law 96-516). Табыстау рәсімі Ақ үйде өтеді.

## Белгілі лауреаттар
[оңға|нобай| [Джошуа Ледерберг (оң жақта) АҚШ президенті Джордж Буштан Ұлттық ғылым медалін алуда. 1989 жыл]]
[нобай| Роберт Солоу (сол жақта) және [Билл Клинтон. 1999 жыл]]
2009 жылдың қарашасына дейін 450-ден астам адам медаль алды, олардың арасында Нобель сыйлығының лауреаттары және басқа да танымал ғалымдар бар.

## Сондай-ақ, қараңыз
* Санат:АҚШ ұлттық ғылым медалінің иегерлері

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Ресми сайт

Санат:Ғылыми марапаттар
Санат:АҚШ медальдары
Колумбия — Қазақстан қатынастары

**Колумбия — Қазақстан қатынастары** — Қазақстан Республикасы мен Колумбия Республикасы арасындағы дипломатиялық байланыстар.

## Дипломатия
1992 жылы 21 шілдеде екі мемлекет дипломатиялық қатынастар орнату туралы ноталармен алмасты, бұл екіжақты ынтымақтастық тарихында жаңа бет ашты. Соңғы ширек ғасырда Қазақстан-Колумбия әріптестігі дамудың жақсы серпінін көрсетіп, жаңа мазмұнмен толықтырылуда.

## Саяси қатынастары
Қазақстан мен Колумбия бірқатар маңызды халықаралық мәселелер бойынша ортақ ұстанымдармен бөліседі, Біріккен Ұлттар Ұйымы мен басқа да көпжақты құрылымдар шеңберінде тығыз байланыста бола отырып, бейбітшілікке, қауіпсіздікке, тұрақтылық пен өркендеуге бірлесіп ұмтылады. Қазақстан Колумбия Үкіметі мен Колумбияның Революциялық қарулы күштері - Халық армиясы арасында қол жеткізілген бейбіт келісімді іске асыруды қолдайды, қимылдарын тоқтатуға және барлық колумбиялықтардың игілігі үшін берік бейбітшілік орнатуға жәрдемдесуге бағытталған күш-жігерді жоғары бағалайды. Колумбия Қазақстанның ядролық қаруды таратпау және қарусыздану саласындағы үлесін жоғары бағалайды.

Колумбия Қазақстанның БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 2017-2018 жылдарға арналған тұрақты емес мүшесі ретінде бейбітшілік пен қауіпсіздікке байланысты халықаралық мәселелерді шешуге қосқан үлесін жоғары бағалайды. Осы тұрғыда Колумбия Колумбия бейбітшілік келісімін жүзеге асыруды нығайтуға бағытталған БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің қарарларына қатысты алған қолдауы үшін ризашылығын білдіреді.

2012 жылдан бастап жүйелі түрде жүргізіліп келе жатқан саяси консультациялар тетігі арқылы диалогты белсенді түрде нығайтуға ниетті.

## Оқу-ағарту қатынастары
Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің қызметкерлері мен Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының студенттері үшін 2015 жылдан бастап испан тілінің алты айлық курстарын ұйымдастыру мәдениет саласындағы ынтымақтастықтың табысты үлгісі болып табылады. 2013 жылдан бастап Қазақстан азаматтары Колумбияға кіру үшін визалық талаптардан босатылды.

Қазақстан мен Колумбия халықаралық қауіпсіздік және есірткінің заңсыз айналымына қарсы күрес саласында ынтымақтасады. Тәжірибе алмасу туралы Келісім шеңберінде Қазақстанның құқық қорғау органдарының өкілдері 2013 және 2015 жылдары Боготаға барды, ал колумбиялық әріптестер 2014 жылы Астанаға барды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары
Санат:Колумбияның халықаралық қатынастары
Кай Манне Бёрье Сигбан

**Кай Манне Бёрье Сигбан** (; 20 сәуір 1918, Лунд, Швеция — 20 шілде 2007 жыл, Анхельхолм, Швеция) — швед физигі, 1981 жылғы физика бойынша Нобель сыйлығының иегері (сыйлықтың жартысы жоғары ажыратымдылықтағы электрондарды дамытуға қосқан үлесі үшін). Сыйлықтың екінші жартысын «лазерлік спектроскопияны дамытуға қосқан үлесі үшін» Николас Бломберген мен Артур Шавлов алды.)

## Өмірбаяны
Кай Сигбан болашақ Нобель сыйлығының лауреаты (1924) Карл Манн Сигбанның отбасында дүниеге келген. Ол Уппсаладағы орта мектепті бітірген. 1936—1942 жылдары Уппсала университетінде физика, математика және химия пәндерін оқыды. 1944 жылы Стокгольм университетінде кандидаттық диссертация қорғады. 1942—1951 жылдары Нобель атындағы физика институтында жұмыс істеді. 1951 жылы Стокгольмдегі Корольдік технологиялық институтында физика профессоры болды. 1954 жылы Уппсала университетінің кафедрасына ауысты, оны 1937 жылға дейін әкесі басқарды. Кай Сигбан Халықаралық таза және қолданбалы физика одағының (IUPAP) президенті болды.

Сигбан жоғары ажыратымдылықтағы электронды спектроскопияның көмегімен химиялық талдау әдістерін жасады.

23 мамырда 1944 жылы ол Анна Брита Рединге үйленді. Үш баланың әкесі — Пер (1945), Ганс (1947; қазіргі уақытта Уппсаладағы физика профессоры) және Нильс (1953).

Ол көптеген ғылыми қауымдастықтардың мүшесі болды. Швеция Корольдік ғылым академиясының, Папа ғылым академиясының (1985), АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшесі (1983) , Ресей ғылым академиясының (1994) мүшесі.

1992 жылы «Адамзатқа ескертуге» қол қойды.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* *К. Зигбан.* «Атомдардың, молекулалардың және конденсацияланған заттардың электрондық спектроскопиясы». Нобель дәрісі // Физика ғылымдарының жетістіктері, 138 том, 2 шығарылым, қазан 1982
* Храмов Ю. А. Зигбан Кай Манне Борже //  Физики : Биографический справочник / Ред. А.И. Ахиезер. — Бас. 2-ші, өңд. және тол. — М. : Наука, 1983. — М. 245. — 400 б. — 200 000 дана. 
* Нобель комитетінің сайтынан ақпарат

Санат:Жапон ғылым академиясының құрметті мүшелері
Санат:Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшелері
Санат:Папа ғылым академиясының мүшелері
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері
Санат:Швед корольдік ғылым академиясының мүшелері
Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:XX ғасыр физиктері
Санат:Физиктер
Санат:Швеция физиктері
Қазақстан — Камбоджа қатынастары

**Қазақстан — Камбоджа қатынастары** — Қазақстан Республикасы мен Камбоджа Корольдігі арасындағы дипломатиялық қатынастар.

## Дипломатия
Қазақстан Республикасы мен Камбоджа Корольдігі арасындағы дипломатиялық қатынастар 1994 жылғы 25 ақпанда тиісті Хаттамаға қол қою арқылы белгіленді.

2019 жылғы 21 желтоқсанда ҚР Вьетнамдағы Елшісі Е. Байжанов Камбоджа Корольдігіндегі ҚР елшісі болып тағайындалды.

## Саяси ынтымақтастық
Қазақстан-Камбоджа қатынастары саяси және басқа да салаларда қалыптасу сатысында тұр және айтарлықтай ашылмаған әлеуетке ие. Осы уақытқа дейін елдер жоғары деңгейдегі сапарлармен алмаспады, екі елдің заң шығарушы билігі мен сот органдарының желісі бойынша өзара іс-қимыл дамымады.

2011 ж. 31 наурыз – 4 сәуір аралығында Камбоджа Премьер-Министрінің арнайы өкілі Оуче Борита Қазақстанға сапармен келді. Сапар барысында О. Борит Премьер-Министрдің орынбасары – ҚР Индустрия және жаңа технологиялар министрі А.Исекешевпен, ҚР Сыртқы істер министрінің орынбасары Е. Қазыхановпен және ҚР Мұнай және газ вице-министрі Л. Кииновпен, сондай-ақ ҚР ИЖТМ инвестициялар комитетінің басшылығымен кездесті. Сондай-ақ, О.Борит президенттік сайлауға бақылаушы ретінде қатысты.

2015 жылғы 12 тамызда ҚР Президентінің Арнайы өкілі, ҚР Сыртқы істер министрінің орынбасары А.Мусинов Камбоджа Корольдігіне барып, Сыртқы істер және халықаралық ынтымақтастық министрлігінің Мемлекеттік хатшысы Оуче Боритпен кездесті. Кездесу барысында А. Мусинов ҚР Президенті Н. Назарбаевтың 2017-2018 жылдарға арналған БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты емес мүшесі лауазымына ҚР кандидатурасын қолдауға қатысты Камбоджа премьер-министрі Хун Сенге жолдауын табыс етті.

Парламентаралық ынтымақтастық

2019 жылғы 23 қыркүйекте Нұр-сұлтан қаласында Еуразия елдері Парламенттері спикерлерінің 4-ші кеңесі аясында ҚР Парламенті Мәжілісінің Төрағасы Н.Нығматулиннің Камбоджа Ұлттық Ассамблеясының Төрағасы Хенг Самринмен кездесуі өтті.

## Сауда-экономикалық ынтымақтастық
Екі ел арасындағы сауда-экономикалық саладағы ынтымақтастық деңгейі шамалы. ҚР Қаржы министрлігі Мемлекеттік кірістер комитетінің соңғы деректері бойынша Қазақстан Республикасы мен Камбоджа Корольдігі арасындағы сауда айналымы 2019 жылы 7,252 млн. АҚШ долл., оның ішінде қазақстандық экспорт – 2,3 мың АҚШ долл., импорт -7,250 млн. АҚШ.

2018 жылдың қорытындысы бойынша көлемі 7,2 млн. АҚШ, бұл 2017 жылмен салыстырғанда 33% - ға көп.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары
Санат:Камбоджаның халықаралық қатынастары
Кеннет Вильсон

**Кеннет Геддес Вильсон** (; 8 маусым 1936 жыл, Уолтам, Массачусетс — 15 маусым 2013 жыл, Сако, Мэн) — американдық физик, «фазалық ауысуларға байланысты критикалық құбылыстар туралы теориясы үшін» 1982 жылғы физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты.

АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшесі (1975), Америка физикалық қоғамының (1998).

## Өмірбаяны
Вильсон Гарвард университетінде оқу үшін Уильям Лоуэлл Путнам атындағы математикалық байқаудың қорытындысы бойынша шәкіртақы алды. Философия докторы (PhD) дәрежесін 1961 жылы Калифорния технологиялық институтында Мюррей Гелл-Маннның жетекшілігімен алды.

1963 жылы ол Корнелл университетінің физика факультетіне ассистент профессор болып жұмысқа келді, 1970 жылы толық профессор болды. 1974 жылы Корнелл университетінде физикадан Джеймс Уикс профессор дәрежесін алды. Ол Лео Кадановпен және Майкл Фишермен бірге физика бойынша 1980 жылы Вольф сыйлығымен марапатталды. 1982 жылы ол жақын маңдағы молекулалардың әсерін есепке алатын екінші ретті фазалық ауысулар теориясын жасағаны үшін физика бойынша Нобель сыйлығын жеңіп алды.

1985 жылы ол Ұлттық ғылым қорының (АҚШ) көмегімен құрылған бес суперкомпьютерлік орталықтардың бірі (Корнелл теориялық орталығы ретінде белгілі) ғылым және инженериядағы теория және модельдеу бойынша Корнелл орталығының директоры болып тағайындалды.

1988 жылдан бастап Вильсон Огайо мемлекеттік университетінің физика кафедрасының профессоры.

Оның шәкірттері  , Майкл Пескин және Пол Гинспарг болды.

## Ғылымға қосқан үлесі
Фазалық ауысуларға байланысты критикалық құбылыстардың теориясын жасады . Вильсонның тағы бір жетістігі оның «Кванттық өріс теориясы дегеніміз не?» деген сұраққа жауабы болды. Вильсон ренормализация тобының философиясы мен техникасын әзірледі.

## Марапаттары
* 1973 — математикалық физика бойынша Дэнни Хайнеман сыйлығы
* 1975 — Больцман медалі
* 1979 — Гуггенхайм стипендиясы
* 1980 — Физика бойынша Қасқыр сыйлығы
* 1980 — Гиббс лекциясы
* 1981 — Гарвард университетінің құрметті докторы
* 1981 — Калтех үздік түлектері сыйлығы
* 1982 — Франклин медалі
* 1982 — Физика бойынша Нобель сыйлығы
* 1984 —  
* 1993 —  

## Дереккөздер

## Әдебиет
* *К.Дж.Вильсон.* «Реормализация тобы және критикалық құбылыстар». Нобель дәрісі // Физика ғылымдарының жетістіктері, 141 том, 2 шығарылым, 1983 жылғы қазан
* Храмов Ю. А. Вильсон Кеннет Геддес // Физиктер : Өмірбаяндық анықтама / Ред. А.И. Ахиезер . — Бас. 2-ші, өңд. және тол. — М. : Наука, 1983. — Б. 317. — 400 б. — 200 000 дана. 
* 
* 

## Сілтемелер
* Нобель комитетінің сайтынан ақпарат)
* Огайо штатының университетінің сайтындағы Кеннет Вильсон беті (archive.org сайтынан сақталған)
* Кеннет Вильсонның мақалалары  ArXiv сайтындағы  Мұрағат көшірмесі

Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері
Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)
Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Гарвард университеті түлектері
Санат:XX ғасыр физиктері
Санат:Физиктер
Кэтрин Махер

**Кэтрин Робертс Махер** (; 1983 жылы 18 сәуірде туған) 2016 жылдың 23 маусымынан 2021 жылдың сәуіріне дейін Уикимедиа қорының атқарушы директоры болды. Қорға келмес бұрын ол Дүниежүзілік банкте, ЮНИСЕФте және AccessNow.org — адам құқықтарын және еркін және ашық интернетті қолдаудың халықаралық қауымдастығы.

## Білімі
Махер 2002-2003 жылдар аралығында Каирдегі Америка университетінің араб тілдері институтында және 2003-2005 жылдар аралығында Нью-Йорк университетінің өнер және ғылым колледжінде білім алып, бакалавр дәрежесін алды.

## Мансапы
2005 жылы Халықаралық қатынастар және Еуразия тобында тағылымдамадан өткеннен кейін Махер Лондондағы, Германиядағы және Канададағы HSBC-те халықаралық менеджерлерді дамыту бағдарламасы аясында жұмыс істей бастады.

2016 жылдың наурызынан маусымға дейін Кэтрин Махер Уикимедиа қорының атқарушы директоры қызметін атқарды, бұған дейін Дүниежүзілік банкте, ЮНИСЕФте және AccessNow.org сайтында жұмыс істеген, ол жерде әртүрлі ақпараттық-насихаттық науқандарға жауапты болды.

Махер Wikimedia Foundation-қа 2014 жылдың сәуірінде Коммуникациялар бөлімінің басшысы және уақытша бас директор ретінде қосылды, екі жылдан кейін 2016 жылдың наурызында Лайлы Третиков отставкаға кеткеннен кейін болды. Мардың тағайындалғанын Уикипедия негізін қалаушы Джимми Уэйлс 2016 жылдың 24 маусымында Wikimania 2016 конференциясында жариялады.

## Жеке өмір
Махер 2023 жылдың шілдесінде адвокат Ашутош Упретиге тұрмысқа шықты.

## Құрметы
2013 жылы The Diplomatic Courier оны 33 жасқа толмаған 99 жетекші сыртқы саясат мамандарының бірі деп атады.

## Дереккөздер

Санат:Вилтонда (Коннектикут) туғандар
Санат:Уикипедия тарихы
Санат:Уикимедиа
Санат:Уикимедиа атқарушы директорлары
Санат:Вилтон орта мектебінің түлектері
Санат:Нью-Йорк университетінің түлектері
Санат:Біріккен Ұлттар Ұйымының америкалық шенеуніктері
Санат:Американдық Уикимедиашылар