open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Панама

**Панама**, **Панама Республикасы** ( ) — Орталық Америкадағы Панама мойнағында орналасқан мемлекет. Жерінің аумағы **77,1 мың км².** Халқы **3,4 млн.** (Қазіргі уақытта 4,3 млн адам тұрады) (2010). Халқы негізінен **метистер** (60%), байырғы тұрғындары – **үндістер**. Олардан басқа көрші елдерден қоныс аударғандар, қытайлықтар тұрады. 
thumb|left|alt=A|Панама жері
* Астанасы – **Панама** қаласы.
* Ресми тілі – **испан тілі.**
* Халқының көпшілігі **христиан-католиктер**.
* Мемлекет және үкімет басшысы **президент**.
* Жоғарғы заң шығарушы органы – **бір палаталы ассамблея**.
* Әкімшілік жағынан **9 провинция** мен арнайы аумаққа бөлінеді.
* Ақша бірлігі – бальбоа
Панама аумағы Орталық Американың ең жіңішке бөлігін алып жатыр. Жағалауы аласа, абразиялы және абразиялы-аккумулятті, солтүстік-батысы лагуналы. Тынық мұхит жағалауы тілімделген, шығанақты (Панама, Монтихо), аралды (Інжу, Койба, т.б.) келеді. Бүкіл аумағын бойлай тау жоталары созылып жатыр. Тау аралық ойыстар мен жағалық бөлігін ойпатты өңірлер алған. Жер сілкіністері жиі болып тұрады.

## Климаты
Климаты субэкваторлық, ыстық және ылғалды. Орташа айлық температурасы 25 – 28°С. Жауын-шашынның жылдық мөлш. 3500 мм. 
* Өзен торы жиі. Ірі өзені – Чагрес.
thumb|Панама жері

## Тарихы
Испания отарына айналғанға дейін Панама жерін 60-тан астам үндіс тайпалары мекендеген. Батысында чибча тілдер тобына жататын үндістер, шығысында кариб тайпалары, оңтүстік-шығысында чоко тайпалары өмір сүрді. Бұлардың бәрі алғашқы қауымдық құрылыс сатысында болды. Панама жерін 1501 ж. испан конкистадоры Родриго де Бастидас ашты. Осы кезден бастап Панама Испанияның отарына айналды. 1542 – 65 ж. Панама Гватемала генерал-капитандығының, содан соң 1718 жылға дейін Перу вице-корольдігінің құрамына кірді. 17 ғасырдан бастап испандар банан плантациялары мен кеніштерінде жұмыс істеу үшін Африкадан негр-құлдарды әкелді. 1821 ж. қарашада Панама тәуелсіздігін жариялап, Жаңа Гранада құрамында Ұлы Колумбия федерациялық респуб	ликасының құрамына енді. 1830 ж. Ұлы Колумбия құлап, Панама департамент құқында Жаңа Гранада республикасы (1886 жылдан Колумбия) құрамында қалды. 1903 ж. 3 қарашада Панама Колумбиядан бөлініп шығып, өзін тәуелсіз республика деп жариялады. 2-дүниежүз. соғыс кезінде АҚШ әскери базасын Панамаға орналастырды. Жаппай халық көтерілістері мен бейбіт шерулерден кейін 1968 ж. мемлекеттік төңкеріс болып, әскери диктатура орнады. 1989 ж. желтоқсандағы АҚШ қарулы интервенциясы нәтижесінде әскери жүйе құлады. 1990 ж. ақпан айында АҚШ әскери күшінің Панамадан шығарылуы жаңа мемлекеттік құрылыстың қалыптасуымен аяқталды. 1994 ж. 8 мамырдағы сайлауда Рев.-демокр. партияның өкілдері жеңіске жетті.

## Сауда
**Панама** – агр. ел. Егістік жерлерінің көп бөлігін банан плантациялары алып жатыр. Банан, цитрустар, қант, кофе өсіріледі. Балық ш. дамыған. Ел экономикасында Панама каналының рөлі өте зор. Каналдан түсетін кіріс ұлттық өнімнің 30%-ын құрайды. Экспортқа банан, қант, кофе, темекі жапырағы, креветкалар шығарып, сырттан түрлі тұтыну бұйымдарын алады. 
* Негізгі сауда серіктестері: АҚШ, Жапония, Эквадор, Коста-Рика, Венесуэла.

## Дереккөздер

*
Шалдай орманы

**Шалдай орманы** — «Ертіс орманы» Мемлекеттік табиғи резерватындағы (Шалдай кенті төңрегі, Павлодар облысы) орналасқан сирек кездесетін қылқан жапырақты орман алқабы.

«Шалдайдың қарағайлары тек Австралия ормандарында ғана өседі» деген де ғалымдардың пікірі бар.

## Шалдай орманын қорғау
Қазіргі кезде бұл алқап өрт және заңсыз кесу салдарынан жойылып барады. Бүгінгі таңда Шалдайдағы өртенген алқаптардың көлемі 60 мың гектарды құрайды. Ал өртеніп кеткен Шалдайдағы алқаптарды қайта қалпына келтіру үшін 30 жылдай уақыт қажет.

Шалдай орманын қорғау үшін «Халықаралық қайта құру және даму банкінен» қарыз алуды қолға алуда (2007 жыл). Ормандарды сақтау жобасының құны 63,5 млн доллар. Бұл соманың 30 млн доллары аталмыш банктен алашақ ретінде алынбақ. 5 млн долларын Ғаламдық экологиялық қор бермек. Тек 28 млн доллары ғана республикалық бюджеттен қарастырылып отыр.

ҚР АШМ орман және аңшылық шаруашылығы комитеті орман және ерекше қорғалатын табиғи аумақтар басқармасы бастығының орынбасары Мақсат Елемесовтің сөзіне қарағанда, жоғарыда аталған жоба алты жылға ғана лайықталған. Сол секілді жан-жақтан құйылатын қомақты қаражат тек қана 2000 гектар орман алқабын қайта қалпына келтіруге жетеді екен.

Қазіргі күні ағаш өсіретін питомниктер де жұмыс атқаруда.

Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Ормандар
Алты жасар Алпамыс

**«Алпамыс мектепке барады»** — 1977 жылы Ригада өткен Бүкілодақтық кинофестивальде «Бала психологиясын жақсы ашқаны үшін» атты ең таңдаулы балалар фильміне берілетін бас жүлдені жеңіп алады.

## Фильмнің шығуы
thumb|right|200px|Мұнар ата
Фильм студияға 1975 жылы Роза Хұснутдинованың сценарийі бойынша «Алпамыс идёт в школу» деген атпен келеді.

Бүгінде белгілі режиссер Серік Жармұхамедовтің Мәскеудегі Жоғары курстың екінші курсын тәмамдап, «Қазақфильмге» тәжірибеден өтуге келген шағы. Фильмнің режиссері Абдолла Қарсақбаев студияның ұзын дәлізінен Серік-студентті көре қалып, қолға алып жатқан фильмі бойынша бірлесіп жұмыс істеуге қолқа салады. Мұнда түсіру жұмысының бастапқы кезеңіндегі актер іздеу, киносынақ жасау, киім дайындау секілді әзірлік шаруалары қызу жүріп жатады.

## Алпамыс
Алпамыстың рөлін ойнаған Ермек Төлепбаев ол кезде алтыға толмаған еді. Ермек сәл бұрынырақ Тұраш Ыбыраевтың «Белый автомобиль» деген қысқа метражды фильміне түскен екен.

Бұдан кейін де Ермек В. Пұсырмановтың «Серебряный рог Алатау», С.Райбаевтың «Әнші аралдың құпиясы», С.Жармұхамедовтың «Өтелмеген парыз» А.Григорьевтің «Время жить» сияқты фильмдерге түсті.

## Қалихан
Қалиханның рөлі Алпамысқа кереғар мінезді болуы тиіс. Алпамыс арманшыл болса, Қалихан іс-әрекетке бейім. Ол бір жағы сотқар, бір жағы алғыр. Жай жүрмей, жүрген жерін өртеп жүретін, бірақ қанша бұзық болса да, сол сотқарлығынан ар жағында ертеңгі күні «адам» болып кететіні көрініп тұратын бала қажет еді.

Қалиханның рөлін Ұлан Сарбасов ойнады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* «АЛТЫ ЖАСАР АЛПАМЫСТЫҢ» КЕЙІПКЕРЛЕРІ

Санат:Қазақфильм фильмдері
Санат:Қазақстан фильмдері
Ермек Төлепбаев

thumb|right|200px|Алты жасар Алпамыс роліндегі Ермек Төлепбаев

**Ермек Төлепбаев** (1970 жылы туған) — «Алты жасар Алпамыс» көркем фильмінде Алпамыстың рөлін ойнаған.

## Өмірбаяны
* Алпамыстың рөлін ойнаған Ермек Төлепбаев ол кезде алтыға толмаған еді. 
* Ермек сәл бұрынырақ Тұраш Ыбыраевтың «Белый автомобиль» деген қысқа метражды фильміне түскен екен.
* Халық шаруашылығы институтын, кейін Қазақ Мемлекеттік заң академиясын бітірген.
*Бірталай жыл Д.Қонаев атындағы гуманитарлық институтта оқытушы.
* Экономика академиясында оқытушы болып жұмыс істеген.
* Ккейін бизнеске ауысқан.

## Түскен кинолары
* «Алпамыс мектепке барады» ("Алты жасар Алпамыс")
* «Серебряный рог Алатау» (В.Пұсырманов)
* «Әнші аралдың құпиясы» (С.Райбаев)
* «Өтелмеген парыз» (С.Жармұхамедов)
* «Время жить» (А.Григорьев)

## Дереккөздер

Санат:1970 жылы туғандар
Кластер (экономика)

**[[Кластер|<nowiki/>]][[Кластер (экономика)|Кластер]] (эко**

**номика)** — бір үлгідегі нысандардың шоғырлануы, бәсеке қабілетін арттыру мақсатында кәсіпорындардың өз еріктерімен бірігуін білдіреді, олар ғылыми мекемелермен, қаржы орталықтарымен, және жергілікті басқару органдарымен бірлесе жұмыс істеген топ.

Аумақтық дәрежедегі еңбектің бөлінісі — аумақты басқарудың объективті негізі ретінде ондағы шаруашылықтардың мамандануы мен маманданушы аумақтар арасында экономикалық байланыстардың даму дәрежесін білдіреді, яғни бұл үрдіс белгілі бір салаға маманданған ауданды қалыптастырудың басты элементі.

Қазіргі уақытта кластерлік концепция индустриалды кластермен (Competitive advantages of the nations, 1990 және аймақтық кластерлермен (Competition, 1998) тығыз байланысты. Кәсіпорындардың бәсекелестігі және өндіріс салаларымен кластерлік одақ арасында тығыз байланыс бар.

Санат:Экономика
Жергілікті билікті ұйымдастыру

**Жергілікті билікті ұйымдастыру** — теориялық негізін Алексис де Токвил, Лоренц Штейн, Рудольф Гнест еңбектерінен табуға болады.

А.Токвил «ұлттың қауымдық институттарынсыз еркін үкімет қалыптасуы мүмкін, ал ондай жағдайда еркіндіктің шынайы рухы болмайды» деп атап көрсетсе, француз политилогі Ги Сорман «орталықтансыздандыру мен жергілікті өзін-өзі басқаруды дамыту — ұлттың күшті жағы. Мемлекет күші мықты болған жағдайда, қоғам керісінше әлсіз» болады деген ой айтады.

Осындай идеялар жергілікті басқару туралы ұсыныстардың қалыптасуына арқау болғаны рас. Уақыт өте келе қауым еркіндігінің идеясы жергілікті басқаруды дамытудың қоғамдық теориясына айнала бастады және бұл теорияның негізгі белгілері төмендегідей болды (оның негізін салушы ресейлік ғалымдар Н.М.Коркунов, П.П.Гронский, Н.И.Лазаревский, М.Д.Загряцков және т.б):
* жергілікті басқару органдарының іс-әрекеттері мемлекеттік емес және олардың шаруашылық сипаты басым;
* жүргізілетін мәселелердің нақты тізімінің жоқтығы;
* қоғамдық мүдденің мемлекеттікпен сәйкес келмеуі және т.б.

Бірақ бұл аталған негізгі белгілердің сипаты қазіргі кезде толықтай өзгерген.

19 ғ. ортасында-ақ, мемлекетке орталық пен жергілікті билік арасында заңды түрде қарым-қатынас орнап, жергілікті билік заң шеңберінде дербес белгілі бір аумақта өмір сүріп жатқан халықтың мәселелерін шешуде белсенділік таныта бастады.

Одан кейін жергілікті биліктің қайта қалыптасуы Кеңес дәуірінің соңғы жылдары біліне бастады. 1990-1991 жж. «Кеңестік социалистік республикалар одағы жергілікті өзін-өзі басқару және жергілікті шаруашылықтың жалпы басталуы туралы» Заңы елімізде жергілікті басқарудың қалыптасуына негіз болды деп айтуға болады.

Ал, 1991 жылдың ақпанында «Жергілікті өзін-өзі басқару және Қазақстан Республикасының жергілікті кеңестерінің халық депутаттары туралы» Заңы қабылданғанымен, ол заң бұрынғы кеңестік дәуірдің ағымымен жұмыс істеді. Іс жүзінде жергілікті шаруашылықты басқару органдарының қызметі екі бағытқа негізделеді, олар: биліктік және экономикалық. Олардың экономикалық негізін кәсіпорындар мен мекемелер арасындағы шаруашылық байланыстар мен қоғамдық сұраныстарды жүзеге асырушы субъектілер құрайды. Бұл субъектілердің рөлдері әртүрлі.

Кәсіпорындар өз пайдасын немесе тауарын я қызметін қоғамдық сұранысты қанағаттандыруға бағыттаса, кейбіреулері нормативті (заңды негізде) және қоғамдық (өз еріктерімен) негізде халықтың мүддесін қорғауға қатысады, ал, жергілікті басқару органдарының міндеті аталған екеуінің іс-әрекетін халық мүддесі үшін реттеу болып табылады. Осындай жіктеудің құндылығы сол — жергілікті мәселелердің шешімін табуында субъектілердің рөлі мен орнын анықтау, жергілікті шаруашылықты басқару үрдісінде оның атқаратын іс-әрекеттерінің мақсаттарын белгілеу, ерекшеліктерін есепке алу болып табылады.

Жергілікті шаруашылықты басқаруда теорияда кеңінен белгілі, маңыздылығы өте зор үлгілер мынадай болып келеді:
* коммуналды
* коммуналды — рентті
* муниципалды — рентті.

Санат:Экономика
Санат:Қазақстан экономикасы
Орталықсыздандыру

**Орталықсыздандыру** (;  ;
)

#  басқару функцияларын орталықтан жергілікті билік органдарына беру, жоғары тұрған органдарындың есебінен төменгі билік органдарының өкілеттіліктерін кеңейту.
# орталықтандыруға қарама-қарсы басқару жүйесі, яғни жергілікті әкімшілік органдар мен қоғамдық өзін-өзі басқару мекемелерінің билік өкілдіктерін кеңейту.

Орталықсыздандыру түсінігінің әртүрлі анықтамасымен бірге  оның  түрлі формалары бар.

Қазақстан Республикасын Стратегиялық жоспарлау Агенттігінің мемлекеттік функцияларды орталықсыздандыру Концепциясының жобасында осы мемлекеттік функцияларды орталықсыздандырудың екі формасын бөліп көрсетеді: **бөлшектеу** және  **деволюция**.

## Жоғарғы білім жүйесінің орталықсыздандырылуы
Жоғарғы білім жүйесінің орталықсыздандырылуы - ЖОО-ның өзіндік оқыту бағдарламасын құрудағы, қаржыландырудың көздерін іздеудегі, т.б. еркіндігін кеңейту.

## Бөлшектеу

Билікті бөлшектеу деп иерархиялық басқару жүйесінің күшін сақтай отырып, мемлекеттік биліктің басқару функцияларын осы жүйесі бойынша төменгі билік органдарына берумен байланысты үрдісті айтады.

Оны «әкімшілік орталықсыздандыру» деп те атайды.

Билікті бөлшектеу басқарудың әкімшілік астарына да қатысты және оның орталық және орталық емес басқару органдары арасында функцияларды иерархиялық бөлуді қайта қалыптастыру сияқты мақсаттары бар. Орталықсыздандыру саяси жағынан (саяси орталықсыздандыру) келсе, ол шешім қабылдау құқығын жергілікті басқару органдарына беруді білдіреді. Оның құқықтық жүзеге асуы жергілікті басқаруды білдіреді.

## Деволюция

**Деволюция** (міндеттерді табыстау) жергілікті басқару органдарына шешім қабылдауға және дербес қаржылық, басқарушылық іс-әрекет жүргізуге құқық беру.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Санат:Заң
Архетип

**Архетип** (грек, агсһе — бастау, tupos — бейне) — алғашқы үлгі, түпнұсқа. Архетип жалпы адамзаттық рәмізділіктің негізіне, шығармашылық жасампаз қиялдың нәр алатын бастауына жатады. Архетип өнерде ерекше рөл атқарады. Мәдени архетиптер — бұл ілкі мәдени түпнұсқалар, адам және оның табиғат пен қоғамдағы орны жөніндегі түсінік-рәміздер, тарихтың терең қойнауларынан үзілмей «өсіп» шығып, қазіргі мәдениеттің нормалық-құндылық кеңістігінде өз маңызы мен мағынасын жоғалтпаған және бүгінгі адамдардың әрекеттеріне жалпы жоба беретін баптық-құндылық бағдарлар. Архетип туралы ілімдер К. Юнгтің «аналитикалық психологиясында»,  Выготскийдің «мәдени-тарихи теориясында», Дж. Кулидің «Рәміздік интеракционизмінде» және мәдениетті құндылық-рәміздік жүйе мен адамдар тіршілігінің рухани интенциясы деген түсініктерде жан-жақты дамытылды. К. Юнгтің аналитикалық психологиясында архетип көмескі сананың тылсымдық құрылымдарында «ұжымдық бейсаналық» түпнұсқалар ретінде сақталды. Мәдени тұлғаның рухани-шығармашылық қазынасын қауымдық тылсымдағы архетиптер құрастырады. Оларға адамның рухани өмірін априорлы (тәжірибеге дейін) қалыптастыратын және оның іс-әрекетін, мінез-құлық жүйесін жалпылама анықтайтын құндылықтар қисыны жатады. Осының негізінде адамда «мендік» сезім, этноста ортақ уақыттық-кеңістік өрісі пайда болады. Әрбір халық өз мәдениетін еркін дамытуға мүмкіндік алған кезде архетиптеріне жиі оралады. Мысалы, Қазақстанда соңғы жылдары мәдениет пен өнердің әр саласындағы «ұлттық негіздерді жаңғырту» идеясы осымен тұстас.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Мәдениет
Санат:Саясат
Санат:Психология
Санат:Мәдениеттану
Каталаун шайқасы

**Каталаун шайқасы** — Каталаун даласында (;  — Шалон-ан-Шампан) 451 ж. маусымның 20-на таман ғұндардың Еділ қағаны өткізген ірі ұрыс. Каталаун даласындағы ұрыс Ганнибалдың тұсындағы (216 бзб ж.) Канн, Наполеонның тұсындағы Ватерлоомен (1815 ж.) қатар тұра алатын Еуропа және әлемдiк тарихтағы атақты шайқастардың қатарына жатады.

451 ж. басында Еділ жорығын бастады. Ғұндармен бiрге кейбiр бағынышты герман тайпалары да болды. Рейннен өткен әскер Трирге бағыт алып, екi топпен Галлияның солтүстiк-шығысына бет бұрды.

Шешушi шайқас алаңы қазіргі Шампандағы (Франция) Каталаун даласы болды. Вестгот королi Теодорих сол қанатты, Аэций оң қанатты басқарып, ортадан одақтастар орын алды. Қарама-қарсы тұстағы әскердiң негiзiн құраған орталық позицияны ғұндар мен Еділ иелендi, ол вассалдарын сатың екі қанатына орналастырды.

Иордан жазып кеткендей, «ешкiм мұндай керемет оқиғаларды басынан өткермеген, бұл оқиғаларды жан-жақты жеткiзу үшiн кереметтiң тiкелей куәгерi болу қажет».

Вестготтардың патшасы Теодорих атпа найза тигеннен кейiн құлап, оның денесi тау болып жатқан өлiктердiң арасында жоғалып, тек келесi күнi ғана табылды. Ұрыс түнге дейiн созылды. Қараңғылық түсiсiмен рим-вестгот әскерлерi Еділ қағанның лагерiн атқылаудан ғұн садағының оғынан қорқып, тұрақтарына қайтып келдi.

Сол уақыттың жылнамашыларының көрсеткенiндей ғұндар ерекше жауынгер болды, алыстан найза лақтырып соғысса, жекпе-жекте өздерiн қанжардың жүзiнен қорғай отырып, жауларын арқаннан жасалған тұзаққа түсiретiн. Әскерде садақшыларға ерекше орын берiлдi, садақты пайдалануда ғұндар жоғарғы жетiстiкке жеттi. Ерекше ассиметриялық түрдегi садақ, майысқақ ағаштан жасалып, мүйiз пластинкалары, сiңiр, сүйек жапсырылып қуатына жететiн де, алыстан жауын жайрататын.

Вестготтар өз патшасының өлiмi үшiн кек қайтарғылары келдi. Дегенмен Теодорихтiң баласы Торисмунд «ғұндар қайтар жолында оның корольдiгiн iздейдi-ау» деген үреймен қайтуды шештi. Ал Еділ готтардың кеткенiн байқап, мұны жау тарапынан жасалып отырған қулыққа балап, лагерьде бiршама ұзақ болды.

Дегенмен, бiрiккен Еуропа әскерiмен соғыста ол маневр, яғни айла жасауды жөн көрдi. Тюрингия арқылы Еділ әскерiмен Паннонияға қайтып келдi. Проспер Тиро жазғандай, Каталаун даласындағы шайқаста «бiрде-бiр жақ жеңiске жеткен жоқ. Өлiм саны шексiз болды».

Галлиядағы жағдайды Еділ жорығының ерекше кең аумағымен түсiндiруге болады және шексiз үлкен территориядағы тайпалар мен бiрлестiктердi бiр жерден басқару аса күрделi болды. Шындығында 451 жылғы «халықтар шайқасынан» кейiн ғұндардың күшi әлi де қуатты едi. Әрине, бұл Еділ қағанға тән жеңiс болмаса да, бiрақ жеңiлiске де мүлдем жатпайды.

Санат:Тарих
Графика

**Графика **— (, тырнау, жазу, салу дегеннен) 
# Жазуда қолданылатын таңбалардың (әріп және тыныс белгілерінің) жиынтығы.
# Жазу таңбалары жүйесі мен тілдің фонетикалық жүйесінің ара қатынасын, байланысын білдіреді.
# Тырнайтын, жазатын, грифель құралының көмегімен салынатын өнер түрі.

Графика өнері каллиграфиямен, жазбамен тығыз байланысты деп табылады. 19 ғ. дейін графика мен сурет түсініктері қатаң ажыратылып қаралды. Графика деп тек баспа техникасымен салынатындарды атаса, суретке — қолмен салынатын жұмыстарды: нобайды, нұсқа, т.б. жатқызады.

**Графика** – бейнелеу өнерінің бір жанры. Кескіндеме жанрында түс пен бояу негізгі рөл атқарса, графикада ( – жазамын) сызықтар, штрихтар, ашық және қара (қоңыр) дақтардың арақатынасы шешуші рөл атқарады, сондай-ақ заттардың ең негізгі белгілері таңдап алынады. Графикаға гравюраның барлық түрлері (литография, линогравюра, ксилография), плакаттық, сатиралық сурет түрлері жатады. Бейне қарындашпен, көмірмен, бормен, қаламұшпен тікелей қағазға түсіріледі немесе арнайы өңделген тақталарға (гравюра) немесе тасқа (литография) бедерленіп, қағазға содан басылады, кейде баспалық-механикалық әдіс арқылы көбейтіледі. Бейнелеу құралдарының қарапайымдылығымен әрі көп таралыммен басып шығаруға ыңғайлылығымен графика бұқаралық байланыс, ақпарат саласында (плакаттар, пошта маркалары, экслибристер, газет-журналдар), кітаптарды, әдеби шығармаларды безендіру үшін, әр түрлі тақырыпқа карикатура, шарж, жалпы нобай, композициялық эскиздер салу үшін, т.б. заттарды көркемдеуде кеңінен қолданылады. Графикада кескіндеме жанрындағыдай акварель, гуашь, пастель пайдаланылады. Графиканың көп ғасырлық тарихы бар. Батыс Еуропаның Леонардо да Винчи, Микеланджело, Рембрандт, орыс халқының Орест Кипренский, Карл Брюллов, Василий Перов, Илья Репин сынды суретшілері өздерінің графикалық туындылары арқылы әлемдік бейнелеу өнері қорын байытты. Қазақстандағы графикалық суреттердің ежелгі (палеолит дәуірі) үлгілеріне Балқаш, Түркістан, Маңғыстау, т.б. жерлерде жартастарға салынған суреттер жатады. Қазіргі заманғы қазақ бейнелеу өнеріндегі графика 1930 – 50 жылдары аралығында қалыптасты.
## Инженерлік графика
Инженерлік графика - инженер тәжірибесі графикалық жұмыстарын орындау үшін қажетті ғылыми пәндердің кешені.
## Машиналық графика
Машиналық графика - есептеу техникасының құралдарымен мәтіндердің, суреттердін, сызбалардың бейнелерін енгізіп, өңдеу. Сонымен қатар компьютерлік графика ұғымын қарастырады.
**Компьютерлік графика** – әр түрлі кескіндерді (суреттерді, сызбаларды, мультипликацияларды) компьютердің көмегімен алуды қарастыратын информатиканың маңызды саласы.

## Тағы қараныз:
* Скульптура

## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Лингвистика
Санат:Транспорт
Сандық кескін

**Сандық кескін (цифрлық кескін, цифрлық графика)** — екі өлшемді кескіннің шектеулі сандық бірліктер — пикселдер — көптігі ретінде бейімделуі.

Сандық кескін пикселдер жолдары мен қатарларының белгілі санынан тұрады. Пиксел — кескіннің ең кішкене элементі бола отырып, белгілі нүктедегі берілген түс ашықтығын көрсететін сандық мөлшерді сақтайды.

Әдетте, пикселдер компьютер желісінде растр кескіні немесе растр картасы, яғни кішкене дағдылы сандардың екі өлшемді матрицасы ретінде сақталады.

Санат:ақпараттану
Телеу

**Телеу** —  Кіші жүздің Жетіру бірлестігіне кіреді.

## Шығу тегі
*Телеу* атауын ғалымдар Алтайдағы *телес* тайпасынан шығарады.

Санат:Кіші жүз рулары
Жағалбайлы

* Жағалбайлы – Ақмола облысы Ақкөл ауданындағы көл.
* Жағалбайлы – Кіші жүздің Жетіру бірлестігіне кіретін ру.
* Жағалбайлы – Тарбағатай жотасының солтүстігіндегі тау.
Кердері

**Кердері** – қазақ халқының құрамындағы ру. 

Кердері руының бастапқы тарихын ғалымдар б.з.б. 2 ғасырда ғұндардың жойқын шабуылына ұшыраған юечжи елінен тарқатады. Көне Қытай жазбалары бойынша, бұрын шығыс Еренқабырға төңірегін қоныстанған юечжилердің (оны Қытайда тұратын қазақ оқымыстылары “иүзлер” деп аударады) көп бөлігі сол үркіншіліктен Әмудария алқабына дейін ауады. Олар Қытай дерекнамасында ұлы (юечжилер) иүзлер (қ. Ақ ғұндар), ал көшіп кете алмай ата қонысында қалғандар *кіші юечжилер* (иүзлер) деп аталған. Әму жаққа жеткен юечжилерді Еуропа тарихшылары *кидарит-ғұндар* деген атпен таныды. Сол кидариттерден кердері руының атауы туындаған. Ғылыми деректер 10 ғасырда Арал теңізінің Кердері теңізі аталғанын, Әмударияның екі бетінде сол аттас бір-екі қала болғанын да алға тартады. Кердерінің бір бөлігі қарақалпақтардың мүйтек тайпасы құрамына, екінші бөлігі Кіші жүздегі жетіру тайпасының құрамына енген. “Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама” кезінде кердерілер Аралдан Қобданың жоғарғы жағына, Електің сол жағына, Орал қаласы маңына үдере көшуге мәжбүр болған. 
Кердеріден: Көтермен, Жабағы, Смайыл, Бердімбет, Жанбас, Шағыр, т.б. аталар тарайды. Ұраны – Қожахмет, таңбасы – (Q) тостаған.

Кердері – кіші жүздің Жетіру тайпасына құрамына кіретін ру. Кердерінің шығу тегі тарихи әдебиетте Хорезмнің солтүстігінде Кердері деген өз мемлекеті болған ғұн-кидариттардың тағдырымен байланысты қаралады. Кердері мемлекет кезінде күшті болған. Соның атымен 10-ғасырда Арал теңізі Кердері теңізі деп те аталған. Осы мемлекеттерің ескерткіштерінің бірі- Жанкент қаласы. Оның қалдықтары қазіргі Қазалы стансасының төңірегінде. Қазақтар мен қарақалпақтардың халық болып құрылу барысында Кердерілердің бір бөлігі қарақалпақтардың Мүйтен тайпасының құрамына, ал екінші бөлігі Кіші жүз қазақтарының құрамына енген. «Ақтабан шұбырынды - алқакөл сұлама» кезінде Кердерілер Арал бойынан Қобданың жоғарғы жағына, Електің сол жағы мен Орал қаласы маңына үдере көшуге мәжбүр болған. 
КЕРДЕРІ: Көтермен, Құлтай, Жабағы, Смайыл, Бердімбет, Жанбас т.б. аталарға бөлінеді. Кердерінің ұраны-Қожақмет.

## Танымал тұлғалары
# Мұхамед-Хафиз Мырзағалиев
# Әбубәкір Боранқұлұлы
# Абд әл-Ғафур әл-Кердери
# Құмар Әбуғалиев
# Әбдірахман Әйтиев

## Дереккөздер

Санат:Кіші жүз рулары
Қызылқұрт

**Қызылқұрт** (қызыл +  *гұрг* — қасқыр) — Кіші жүздің Байұлы бірлестігіне кіреді.

## Шығу тегі

Біз бұл руды Кіші жүз құрамында алғаш рет А. Левшиннен кездестіреміз.М.Тынышбаев келтірген шежіре бойынша, біз қызылқұрт руында емірей, олжашы, ерші деген үш тармақ болғанын көреміз. Бламбергтің материалдары мен ел арасынан біз жинаған мәліметтерге қарағанда, онда үшеу емес, қайта төрт тармақ кездеседі. Жоғарыда аталғандарынан басқа тағы да төртінші тармақ сүбе (саба) бар, мұны біз ең дұрысы деп санаймыз. Қызылқұрт руының таңба белгісі (Мейер бойынша), (Тынышбаев және архив материалдары бойынша), ұраны «Жиенбай». Таңбалардың әр түрлі болуы бұл рудың шыққан тегінің аралас екенін дәлелдейді. Ал оған қандай компоненттер кірген? Бұл жөнінде ең алдымен тым болмағанда қызылқұрттың тармақ ретінде Кіші жүздің тама руында бар екені және дәл сондай тармақтың ысты тайпасының (Ұлы жүз) ойық руында бар екені бойынша пікір айтуға болады. Бұл ретте олардың соңғылармен тіпті таңбасы да ұқсас (көсеу).

Бұл екі жайт Қызылқұрт руы ысты тайпасынан шыққан және оның бір кезде бөлініп кеткен бөлігі Тама руына тармақ ретінде қосылған деп кейбір анықтық үлесімен жорамалдауға мүмкіндік береді. Әрине, бұл ру қалыптасуының басқа нұсқалары да болуы мүмкін, өйткені оның шыққан тегі туралы біздің қолымызда анық мәліметтер жоқ, бірақ қандай жағдайда да Қызылқұрт, Тама және Ысты арасында туыстық барын теріске шығаруға болмайды. Қырғыздардың саруу тайпасында, жетіру бөлімшесінде қызылқұрт руы ұшырасады. Этнонимдердің сәйкес келуі кездейсоқтық па, әлде олардың туыстығын дәлелдей ме қазір мұны айту қиын. Бұл болашақтағы зерттеулердің мәселесі. Қызылқұрт руының басқа таңбалары ең алдымен басқа рулардан, атап айтқанда, таңбасы болып табылатын байбақты руынан, таңбасы болып табылатын масқар руынан және т. б. шыққандар да бар.

Бұл күрделі атаудың екінші  құрт бөлігі ертедегі тайпа аты. Бұған дейін ол "башқұрт" (басқұрт) және қазақ халқының Кіші жүз құрамындағы Қызылқұрт руының аттарында сақталған деп келді. Ал, Қарағанды облысындағы Егіндібұлақ ауданының орталығында тұратын Қорабаев Бекен қариядан жазып алған шежіреге қарағанда Қызылқұрт руы Орта жүздің Арғын тайпасында да бар көрінеді. Ол - Арғынның ішіне кіретін Бертістен тарайтын жеті ұрпақтың бірі. Құрт ертедегі түркі тілінде "қасқыр" деген мағынаны берген. Түрікмен тілінде қазір де (гуурт) қолданылады. Сөйтіп, башқұрт (басқұрт) - бас қасқыр, бас тайпа, ал, Қызылқұрт - қызыл қасқыр дегенді білдіретін тотемдік атаулар болып табылады.

## Тұлғалар

* Ескендір Өтегенұлы Хасанғалиев 
* Құрманғазы Сағырбайұлы 
* Біржан Ескендірұлы Хасанғалиев

## Дереккөздер

Санат:Кіші жүз рулары
Таз руы

**Таз** — Алшын тайпасынан тарайтын қазақ руы.

Шежіре деректері бойынша Таздың - Абдал, Жастабан және Шарға сынды ұлдары болған; келесі бір шежіреде Таздан - Ес, Естен - Абай, Қабай тараған; одан әрі өз реттерімен Абайдан - Жастабан мен Шарға, Қабайдан - Абдал, Жастабаннан - Байсары, Сүйірбас және Тілес, Шарғадан - Ақсерке, Жақсыбай, Жолым, Асан, Сырлыбай, Күнбас, Жиен және Жантай, Абдалдан - Шоқтығұл мен Құлай, олардан - Өтес, Жапақ, Мәмбетқұл, Көшей, Келдібай және Кішкене (Тұрымбет) ұрпақтары өрбіген. Жазба деректерде Таз алғаш рет М.Тевкелев еңбектерінде тілеумен бірге айтылады. Бұл рулар башқұрт халқының құрамында да болған. А.Ю. Якубовский зерттеуінде абдал тайпа ретінде 4 – 5 ғасырлардан белгілі екені және ол тайпа-рулары түрікменге де, қазаққа да қосылған деген тұжырым жасайды. Түрікмен абдалдары 18 – 19 ғасырларда Маңғыстауды мекендеген. Таздарға сол кездерде де араласуы мүмкін. Абдал өзбектің лоқайында, қырғыздың сарыбағыш тайпаларының құрамында да кездеседі. Таздың Ұлы жүзде жалайыр тайпасының сырманақ руында, ысты тайпасының ойық руында, албан тайпасының бозым тармағында, Орта жүз ашамайлы керей руында ата есімі ретінде кездеседі. Таздың жауынгерлік ұраны – бақай, таңбасы - қамшы.

## Шығу тегі
Моңғолдың құпия шежіресі бойынша Енисей өзенінің бір саласының атауы Таз, осы өңірдегі орман халқының бір атасы - Тас, Таз. Гоби шөлін мекендеген моңғол руларының бірі - Таз. Бүгінде Кіші Жүз мекені өңірлеріне түгел тараған. Бүкіл қазаққа танымал Төремұрат, Өтен, Нарынбай батырлар, Дәден би, Қашқынбай мен Бала Ораз ақындар осы Таздың қасиетті ұрпақтары. Ұлы Жүздің Албан және Ысты тайпаларының құрамында да Таз рулары бар.
## Тұлғалар

# Равиль Тәжіғараұлы Шырдабаев

## Дереккөздер

Санат:Қазақ рулары
Санат:Кіші жүз рулары
Тана

**Тана** — Алшын тайпасының бір руы. Таналардың атауы Тана (Дон) өзені атауынан шыққан.

## Шығу тегі

Тана Кіші Жүздің Байұлысына кіріп, жетіге бөлінеді: Бес сары, Жиенбет, Ақымбет,  Қалқаман, Қарақұнан, Асан, Шолан, Жолымбет, Қараман
## Тұлғалар

# Жиембет жырау
# Иса Қашқынбаев
# Арыстан Жұмалиұлы жиембет 
# Жетпіс Құттыбайұлы
# Қубала 

Санат:Кіші жүз рулары
Шеркеш

Кіші жүздің Байұлы бірлестігіне кіреді. Алшын тайпасынан тарайтын ру.

## Шығу тегі
*Алтай кижи* ұлты арасында *теркеш* (бұрынғы *[[Түркеш қағандығы|түркеш]]*) деген тайпа атауымен байланысы.

Шежіреге сәйкес, Шеркеш руы Алшын тайпасының Байұлы рулық бірлестігінен тарайды және Алтын Орда әмірі Алау батырдың ұрпағы болып табылады. Шеркештен құлақасқа, қойыс, шумақ, жауқашты, қылыш-кестен, қосым тарайды. Бұлардың ішіндегі Қосымы Шеркештің асырап алған киімді баласы болса керек. Алайда, Шеркештің ықыласы ауып, еншілес еткендіктен исі шеркештер Қосым ұрпағын аға тұтып, төрге отырғызады. Ел аузында "Қосым шеркеш емес, кәтеней қосым емес" деп айтылатын. Қазақ шежірелерінде Шеркешпен Алшынның Есентемір, Ысық тайпалары еншілес деп есептелінеді. Соған қарағанда, бұл ру бірлестіктерінің туыстығы ежелден сақталып келе жатыр. Яғни, аталмыш рулардың бәрі Алтын Орда әмірі Алаудан тарап, Алшын тайпасын құрайды. Таңбасына (бақанға ұқсас) қарап кейбір ғалымдар (Востров) бұлардың түп-төркіні найман болуы мүмкін деген мардымсыз болжам айтқан. Басқа бір зерттеушілер ысықтар Ыстықкөл маңайын мекендеген, атауын сол көлден, сонымен қатар “абыз“ сөзінен алады дейді. Қалай болғанда да, бұл бірлестіктер Түрік қағандығы, кейіннен Қыпшақ хандығы сынды мемлекеттер құрамына енген. Бірқатар ғалымдар Шеркешті черкестермен де байланыстырады. Олар бір-бірінен оғыз-қыпшақ заманында бөлініп кетуі де мүмкін. Серкеш (Шеркеш) руы өзбек-лоқайлар арасында кездеседі. Шеркештер туралы алғашқы мәліметтер А.Тевкелев, Ларионов рапортында, А.Левшин еңбегінде, кейінгі зерттеулерде ұшырасады. Оңтүстіктегі Шеркештер қоңырат, Ұлы жүздің бірқатар руларымен көршілес тұрған. Шеркештің басым бөлігі Жайық пен Еділ аралығын, Мыңтеке, Нарын құмдарын мекендеген. Атақты Шеркештер: Шағырай батыр Жәдікұлы, Байбақты батыр, Қалиев Алдияр, Асанәлі Әшімұлы, Салық Зиманов, Қуаныш Алдиев, Аман Сарбалин, Сенебаев Аманбек, Пернебай Дүйсенбин.

## Тұлғалар

# Шағырай батыр Жәдікұлы
# Тимур Бекмамбетов
# Сәлима Базарғалиқызы Әліпова - Социалистік Еңбек Ері (1971)
# Асанәлі Әшімұлы Әшімов
# Сағи Асанәліұлы Әшімов
# Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова
# Уәлитхан Танашев
# Мақаш әкім
# Тайыр Жароков
# Тұрлан батыр Қойыс
# Еркебай Ишанұлы қосым
# Мереке Мұташұлы Ғұмаров
# Зұлқарнай Ғұмаров
# Сәлима Базарғалиқызы Әліпова Сақау
# Аманжан Сәулебайұлы Рысқали
# Бергей Сәулебайұлы Рысқалиев
# Махамбет Жолдасқалиұлы Досмұхамбетов
# Әбу Сәрсенбаев
# Мұқаш Атшыбаев
# Беркінғали Атшыбаев
# Темірлан Анарбекұлы Анарбеков
# Еркін Олегұлы Тапалов
# Малтақан

## Дереккөздер

Санат:Кіші жүз рулары
Жаппас

**Жаппас**&nbsp;— **[[Алшын]]** тайпасынан тарайтын 18 рудың бірі. **[[Алшын]]** тайпасының Байұлы рулар бірлестігінен тарайды.

## Шығу тегі
Жаппас руы Кіші жүздегі ірі рудың бірі болып табылады. Өкінішке қарай, тарихи деректемелерде бұл ру туралы ерте кездегі деректер жоқ. Кіші жүз құрамындағы Жаппас руы туралы алғашқы рет айтқан да сол А. Тевкелев. Орынбор шекара комиссиясының шенеунігі Ларионовтың 1829 жылға қатысты рапортында және А. Левшинде бұл ру туралы айтып өтеді.

Ең кейінгі жазбаша деректерде Кіші жүз бен Бөкей ордасының құрамдас бөлігі ретінде бұл ру Небольсинде, Ханыковта, Бламбергте, Кеппенде және басқаларында үнемі кездесіп отырады. Ол туралы архив материалдарында да мағлұматтар бар. XIX ғасырдың екінші жартысы - XX ғасырдың басындағы деректемелерге қарағанда, рудың құрамына тоғыз бөлімше кірген, олар: шалтақ, сумұрын, бесбалуан, баймұрат, өңкіт,қаракөз, қарақия, өтеп. Кеппен жеті, ал Небольсин алты бөлімшені ғана келтіреді.

«Қырғыздардың жер пайдалануы жөніндегі материалдар...» мен біздің ел арасынан жинаған мәліметтерімізде ру бөлімшелерінің түрлі саны келтіріледі. Бұл арада мәселе мынада: Жаппас руы, дұрысырақ айтқанда, оның бөлімшелері орасан зор аумаққа бытырап кеткен. Бұдан әрі көретініміздей, олар Торғай облысының әр түрлі уездерінде, Бөкей ордасының, Сырдария және Орал облыстарының аумағында мекендеді.
В. В. Радлов та Жетісудағы Жаппас руы туралы Үлкен орданың батыс қанатына енді-міс деп хабарлайды. Бұл жағдайда В. В. Радлов Қапал уезі жалайырларының арасында мекендейтін, бірақ, әрине, Ұлы жүз құрамына ешбір кірмеген осы ру шаруашылықтарының саны болмашы екенін айтып отыр. Сондықтан зерттеушілер мен саяхатшылардың белгілі бір жерді мекендеген ру бөлімшелерін көрсеткені түсінікті, ал ру құрамының толық көрінісін осы материалдардың бәрін салыстыра отырып қана жаңғыртуға болады.

Біздің 1960 жылы ел арасынан жинаған мәліметтеріміз рудың мейлінше дәл құрамын береді, айта кетелік, оны М. Тынышбаевтың деректерімен бірдей деуге болады. Алшақтық мынада ғана: бізде тағы да күшік (қошық) бөлімшесі бар да, ол М. Тынышбаевта жоқ. Жаппас руының таңба белгісі: ұрандары «Баймұрат» және «Бақтыбай» (Бламберг).

## Тұлғалар
* Иманғали Тасмағамбетов — Астана қаласының әкімі.
* Әлжан Жармұхамедов - Олимпиада чемпионы
* Жарасбаевтар
* Көтібар Итаяқов
* Серікбай Ақаев - белгілі Алаш қайраткері, заңгер.
* Махфузбек Ақаев - Қазақ КСР Энергетика және электрификация министрінің орынбасары.
* Абдулла Ақаев - қазақтан шыққан тұңғыш полковниктердің бірі.
* Әлмұхамед Көтібарұлы - Алаш қайраткері, заңгер, 1-Жалпықазақ құрылтайында тең төрағалық еткен.
* Аббас Жарасбайұлы
* Өткелбай Исаұлы
* Байсақал би
* Асанғали Сапаров
* Сәбира Майқанова
* Әзірбайжан Мәдиұлы Мәмбетов 

* Шалдыбаев Лайық Тоқайұлы (1939-2019) — ғалым-агроном, ақын, тілші, айтыскер
* Өтетілеу би
*
Интернет провайдері

**Интернет провайдері** — () Интернетке қатынасу мүмкіндігін беретін ұйым.

Провайдер интернет (Internet Service Provider (ISP) — Internet-те қызмет көрсету провайдері. Желімен байланысқысы келетін компьютерлерді олардың талабы бойынша Internet-ке тікелей қосуды, олардың серверлермен қатынас құруын жүзеге асыратын заңды тұлға.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Санат:Интернет
Қытай жазуы

**Қытай жазуы** () — тарихи деректер бойынша, қытай жазуының алғашқы таңбалары б.з.б. 14 ғ. Шаң патшалығы заманында пайда болған.

Қытай жазуы - әлемдегі тарихы аса ұзақ жазулардың бірі. Ол қытай қоғамының дамуынан бастап, қытай тілінің өркендеуінде көрнекті рөл атқарып келгені тарихтан белгілі.  Қытай халқы өзінің ұзақ тарихы барысында рухани құндылықтардың аса мол түрлерін өмірге әкелгені ақиқат. Олар осы бай құндылықтарды өз жазуларының көмегімен бүгінге жеткізіп отыр. Демек қытай жазуы бүгінде қытай халқының ғана емес әлем халықтарының да баға жетпес қазынасына айналып отыр. Қытай жазуын бұрын соңды тек қытайлар ғана емес, маңайындағы туыстар мен көршілер Корея, Вьетнам, Жапония секілді елдер де қолданылған. Бұл тұрғыдан келгенде қытай жазуы ел мен елдің арасындағы мәдени алмастыруды тереңдетті. Қытай жазуы иероглифтік жазудың бүгінгі күндегі ең дамығаны болып есептелінеді. Бір иероглиф белгілі мағынаны білдіріп, бір фонетикалық заңдылықтар бойынша бір фонема болып есептеледі. Сондай ақ қытай иероглифтері жеке дыбысты немесе фонеманы білдіре алмайтындықтан тілдегі бүкіл сөздік қорға жеке-жеке таңба жасап шығуға тура келгені мәлім. Осылайша қытай тілі сөздерінің мағынасы бейнелейтін таңбалар неше мыңдаған түрден асып жығылады. Мысалы, қазіргі кей бір сөздіктерде 50 мыңнан астам иероглиф қамтылып отырғаны айтпасақ та түсінікті. 

Қытай көп ұлтты мемлекет hanzu ұлтынан басқа 55 аз санды ұлттар бар. Әр бір ұлттың яғни көпшілігінің өз тілдері бар. Тұрғындардың басым көпшілігі қытай тілін қолданғандықтан қытай тілі мемлекеттегі, әр бір ұлттың арасындағы қарым-қатынас тіліне айналды. 

Қытай жазуы  - адамдардың заттар мен құбылыстарға ұқсата еліктеуі нәтижесінде, дүниелік құбылыстарды сызбамен бейнелеп, түсіну мақсатына жетті. Олар алғашқы жазуды сүйектерге ойып жазды, сондықтан зерттеушілер осы әдепкі жазуларды сауыт-сүйек жазуы деп атады. Қытайдың негізгі ресми тілі – қытай тілі. Қатай тілі Қытай – Тибет тобына жатады. Қытай тілінің басты ерекшеліктері: 1. Қытай тілінде 4 үн бар, мағына үн (тон) арқылы анықталады; 2. әр бір иероглиф бір буын болып есептеледі. 3. жалаң буынды сөздер жиі кездеседі, күрделі сөздер көп түбірден құралады, бірақ морфологиялық түрлену болмайды. 4. Сөздердің орын тәртібі мен шылаулар қолданысы негізіне грамматикалық мағына айқындалады. Қытай тілінің диалектілері мұнан 2500 жыл бұрын байқалса, қазір ұсақ диалектілер көп болғанымен, негізінен, үлкен жеті топқа бөлінеді. Олар, Солтүстік, У, Шияң, Гань, Кыжия, Юэ және Минь. Қытайдың әдеби тілі Солтүстік диалектика негізінде қалыптасқан. Қытай тілінде Қазақстан тарихы туралы деректемелер көптеп кездеседі (9).   

[thumb|300px|Тек қытай жазуын пайдаланатын аумақтар, жасылмен; басқа жазуымен бірге, қою жасылмен; тарихи ең көп таралған, сұйық жасылмен. ([Екінші Дүниежүзлік соғыс кезіндегі Жапонияның басқыншылығына ұшыраған жерлер көрсетілмеген)]]
Қазіргі қолданылып отырған қытай жазуы көптеген өзгерістер арқылы барынша қарапайымдасып, барынша ұғынықты болды.

## Тағы қараңыз
* Иероглиф

Санат:Қытай жазуы
Санат:Қытай тілі
Еренсілтеме

нобай|Еренсілтеме мысалы
**Еренсілтеме** () — файлға, файлдағы орынға немесе Интернеттегі HTML-бетке өтуге мүмкіндік беретін, түске боялған әрі асты сызылған мәтін немесе сурет.

Соған тышқан көмегімен курсорды әкеп басқанда, экранда жаңа бет ашылады.

Санат:Ақпараттану
Қытай Республикасы

**Тайвань** (ресми түрде **Қытай Республикасы** деп аталады, ; бір аттас аралдың атауымен жиі қолданылатын атауы **Тайвань**, көп бөлігі республиканың бақылауындағы аймақтар) — Шығыс Азияда орналасқан жартылай мойындалған мемлекет. Тайвань халқының саны 2020 жылы 23,600,903 адам болды. Көлемі 35,980 шаршы км болғандықтан, халқының тығыздығы 652.11 шаршы км адамға тең. Қазіргі кезде халқының саны 23 млн. адам. Тайваньдықтар бірнеше этникалық топтарға бөлінеді, олардың ішінде ең ірісі хандзулар. Тайвань ең тығыз елдердің бірі. Батыс өңірі тығыздау болып келеді, жергілікті халқы ханзулықтармен тауларға ығыстырылған. 3 миллионер-қаласы бар: Тайбэй, Гаосюн, Тайчжун.

Тайвань Жапония мен Филиппиндер аралдарының арасында, Тынық мұхиттың батысында орналасқан. Тайвань мемлекетіне Тайвань аралы, Пэнху архипелагы (Пескадор аралдары), Киньмэнь (Кемой), Мацу және т. б. аралдар кіреді. Тайваньның ресми атауы 1912 жылдың 1 қаңтарында «Қытай Республикасы» деп қабылданған. БҰҰ-ның Қауіпсіздік Кеңесінің құрамында болған (1971 жылы БҰҰ Қытай Республикасының орнын Қытай Халық Республикасына берді). Қазіргі уақытта бұл атаумен Конституция ескіргендіктен, басқа атау қабылдау керек деген әңгіме қозғалып жатыр.

Тайвань халқының 90 пайызға жуығы өзін Тайвандық деп есептейді.

## Ескертпелер

## Дереккөздер

*
Хазар сөздігі

**«Хазар сөздігі: сөздік романы»** — серб жазушы, көркемөнерші, пәлсапа докторы Милорад Павич () жазған тұңғыш романы. Басылымға 1984 ж. шықты.

Бұл кітап 8 ғ. аяғында, 9 ғ. басында болған тарихи оқиғалар негізінде жазылған: Хазар қағандығындағы дүниедегі үш түрлі діннің (яһудилік, мәсіхшілік, ислам) өкілдері бетпе-бет айтысын бейнелейді. Сол кезде қазар ақсүйектері мен баршаның көбі яхудилікке айналған.

Аңыздық айтылымда болған әйгілі хазар таласы негізінде хатқа қалдыру арқылы жазылған деп саналады.

Аңыздық айтылымда ол кітап екі түрлі, алтын жане күміс басылымда, кімде-кім ол кітапты ашса қарғысқа қалады делінген. Осылайша дүниедегі үш түрлі дін, дүниеде қазірге дейін жұмбақ болып келе жатқан талай сырлы құбылыстар жайлы сыр шертетін осы кітаптар жүз жылға дейін адам баласы оқуға болмайды деп шектеліп тасталған. Қазір дүниеде шын-өтірігі аралас бірнеше парағы ғана сақтаулы.

Енді осы кейінгі «Қазар сөздігіне» оралсақ, бұл кітапты Милорад Павич сол көне кітаптың жүлгесіне негізделіп жазған. Бұл кітап әлем әдебиетінде сөздік роман жазудың алғашқы үлгісін жаратты, онымен қоймай кітап Қара теңіз бен Арал теңізі аралығында жасаған сырлы ұлыс қазарлар жайлы сыр шертеды. Тұтас кітап өз алдына бір енциклопедия дерліктей.

## Қызық деректер
Романның екі нұсқасы бар: ерлердің және әйелдердің, айырмашылығы тек бір сөйлемде.

## Сыртқы сілтемелер
* Хазарский словарь 

Санат:Сербия әдебиеті
Фолкленд аралдары

**Фолкленд аралдары** (   немесе **Мальвина аралдары** (&nbsp;) — Оңтүстік Америка құрлығының қиыр оңтүстікнің шығыс жағалауында, Атлант мұхитында орналасқан топарал. Ұлыбританияның иелігінде. Жер аумағы 12,2 мың км². Екі ірі аралдан — Батыс Фолкленд (Гран-Мальвина), Шығыс Фолкленд (Соледад) және 200-ге жуық шағын аралдардан тұрады. 

Негізгі екі арал төбелі жазықты келеді, ең биік жері — 705 м (Асборн тауы), жағалаулары қатты тілімделген, қолайлы теңіз қойнаулары көп. Климаты қоңыржай мұхиттық салқын, үнемі еспе жел соғады. Орташа темературасы қаңтарда (жаз) 15°С, ал шілдеде (қыс) 2°С, жылдық жауын-шашын мөлш. 700 мм. Қатал климат жағдайындағы өсімдік жамылғысы, негізінен шөптесінді және аласа бұталы. Жануарлардан теңіз сүтқоректілері мен құстың көптеген түрлері кездеседі. Пингвиндер, дельфиндер, кит, теңіз бахтағы, т.б. балық түрлері мол. Халқы 2,9 мың адам, негізінен ағылшын, шотланд, француздардан құралады. Фолкленд аралдары 1592-ші жылы ағылшын теңізшісі Дж. Дейвис ашқан. 1764-ші жылы оны Франция отарлады, кейіннен Испанияға берілді. 19-шы ғасырдың 20-шы жылдары Аргентина бақылауына өтті. 1833-ші жылы аралдарды Ұлыбритания жаулап алып, ағылшын әскери базасын орналастырды. 1982-ші жылы Фолкленд аралдары үшін Аргентина мен Ұлыбритания арасында әскери қақтығыс болды. Бұл соғыс Ұлыбританияның аралдарға толық иелік орнатуымен аяқталды. Фолкленд аралдары экономикасының негізі — мал шаруалығының өнімдері (қой еті, жүні, терісі), балық және теңіз аңдары кәсіпшілігі. Әкімшілік орталығы — Порт-Стэнли қаласы

## Дереккөздер

Санат:Фолкленд аралдары
Санат:Атлант мұхиты аралдары
Санат:Ұлыбританияның теңіздің арғы жағындағы аймақтары
Санат:Ағылшын тілді елдер мен аумақтар
Сандық камера

[thumb|250px|[CompactFlash картасы бар Canon PowerShot A95 сандық камерасы]]
**Сандық камера** — әртүрлі сахналарды пикселдерден тұратын матрицамен сандық кескін түсіретін құрылғы.

## Дереккөздер

Санат:Сандық фотография
Санат:Типтері бойынша фотоаппараттар
Кук аралдары

**Кук аралдары** (,, ) — Тынық мұхиттың Полинезия аралдарындағы топарал. Жаңа Зеландияның иелігіндегі территория. 

## Географиясы
15 арал екіге (Солтүстік және Төменгі) топтасады. Жалпы ауданы 240 км². Халқы 16,5 мың (1998). Раротонга (67 км²) және Мангаиа аралдары (52 км²) көбірек қоныстанған. Төменгі топтың аралдары, негізінен, жанартау әрекеттерінен (Раротонга, биіктігі 643 м) пайда болған. Солтүстік аралдар – маржандық атолл. Климаты тропиктік пассаттық. Әкімшілік орталық – Аварау қаласы. Кук аралдарын 1773 – 74 ж. ағылшын теңіз саяхатшы Джеймс Кук ашқан.

## Саясаты
Кук аралдары Жаңа Зеландия мен еркін ассоциация келісімін жасаған жерлер. Бұл оларға ішкі өзін-өзі басқаруды қамтамасыз етеді, бірақ Жаңа Зеландия олардың қорғаныс мен сыртқы саясат мәселелері бойынша жауапкершілігін алады.

Кук аралдарының негізгі экономикасы туризм мен балықшылық. Олар сонымен қатар қосымша әуе қозғалысы мен қаржылық қызметтерді дамытуға тырысады.

## Климаты
Кук аралдары тропикалық климатқа ие. Олар жылы мен ылғалды, жыл бойы температура жоғары болады.

Жыл бойы орташа температура 20-27 градус Цельсий аралығында болады. Ең ыстық уақыт желтоқсан мен ақпан айларында, ең салқын уақыт маусым мен тамыз айларында болады.

Жауын-шашын жыл бойы мол болады. Ең көп жауын-шашын желтоқсан мен наурыз айларында болады. Тропикалық циклондар маусымы желтоқсан мен апрель айларында болады.

Кук аралдары күн көп шығатын жерлер. Жыл бойы орташа күн сағаттары 10 сағаттан асады.

## Аралдары

## Дереккөздер

*
Санат:Тынық мұхит аралдары
Санат:Атоллдар
Санат:Ағылшын тілді елдер мен аумақтар
Санат:Қауымдастырылған елдер
Қытай әнұраны

**Еріктілер маршы** — Қытай Халық Республикасының ұлттық әнұраны. 1966—1978 жж. ұлттық әнұран есебінде боп «Шығыс алқызылдады» деген ән орындалды.

## Ағымдағы нұсқасы (1935—1966, 1982—)

## Өзгертілген нұсқасы (1978—1982, ешқашан Конституцияға енгізілмеген)

## Түсініктемелер


## Тыңдаңыз

## Сыртқы сілтемелер
* China's National Anthem 
* The March of the Volunteers, instrumental and then chorus.
* March of the Volunteers, sung in *Sons and Daughters in a Time of Storm.*
* Video with singing chorus
* Info

Санат:Ұлттық әнұрандар
Санат:Қытай мемлекеттік рәміздері
Ресей әнұраны

**Ресей әнұраны** — Ресей Федерациясының ұлттық әнұраны.

## Ресей Федерациясының әнұраны

## Тыңдаңыз

## Сыртқы сілтемелер

* Музей русских гимнов  — более 40 аудио- и видеозаписей гимна России в различных исполнениях, более 400 записей всего.
* Автор национального Гимна  или Какой Гимн нужен России на сайте К.Ковалева - автора книги "Бортнянский" в серии ЖЗЛ
* Государственные символы России
* Государственные символы России — Текст Государственного гимна Российской Федерации (слова С. Михалкова)
* Государственный гимн Российской Федерации в исполнении симфонического оркестра (один куплет)
* Государственный гимн Российской Федерации в исполнении симфонического оркестра (три куплета)
* Государственный гимн Российской Федерации в исполнении симфонического оркестра и хора (три куплета)
* Музыка гимна (без слов)
* 6.4.7 Парадокс 80% или парадокс Российского гимна и 6.4.8 Более 30 «что именно плохо» или почему проблему нельзя не решать.:
* Решение КС РФ по иску об отмене Гимна РФ

Санат:Ұлттық әнұрандар
Санат:Ресей мемлекеттік рәміздері
Өзбекстан әнұраны

**Өзбекстан Республикасының мемлекеттік әнұраны** () — Өзбекстанның ұлттық әнұраны.

Әуені — Кеңес дәуіріндегі Өзбек КСР әнұранының өзгертілмеген әуені. Сөзі — 1991 жылы, тәуелсіздік жарияланғанда, қабылданған. Өзбекстан — кеңестік әнұран әуенін әлі қолданатын 3 посткеңестік елдердің бірі (Беларусь мен Тәжікстанмен қатар).

## Сөзі

## Сыртқы сілтемелер
* Himnuszok — Әнұрандың даусты нұсқасы;
* АҚШ-тағы Өзбекстан елшілігі  — Өзбекстанның мемлекеттік рәміздері.

Санат:Ұлттық әнұрандар
Санат:Өзбекстан мемлекеттік рәміздері
Қырғызстан әнұраны

**Қырғызстан әнұраны** — ( — *Қырғыз Республикасының мемлекеттік әнұраны*) — Қырғыз Республикасының ұлттық әнұраны.

Қырғыз Республикасының Жоғарғы Кеңесі 1992 ж. желтоқсанның 18-інде қабылдаған.

:Сөзі: Ж. Садыков, Ш. Кулуев.
:Әні: Н. Давлесов, К. Молдобасанов

## Сыртқы сілтемелер
* Midi file
* Himnuszok - A vocal recording of the anthem hosted on Szbszig's Himnuszok website. This MP3 file was originally featured on the old President's website . That website was used by Askar Akayev, but was replaced  when Akayev was deposed and Kurmanbek Bakiyev became President.
* Instrumental version in RealAudio

Санат:Ұлттық әнұрандар
Санат:Қырғызстан мемлекеттік рәміздері
Түрікмен кілемі

**Түрікмен кілемі** - қалын кілем түрі. 

Алғаш 1869 жылы түркімен шеберлерінің жәдігері Санкт-Петербургтегі көрмеге қойылып, бәйге алған.

Содан бері Еуропа жұртшылығы түркімен кілем тоқығыштарынан хабардар болады. 1937 жылғы Париждегі үлкен көрмеде түркіменнің қалы кілемі алтын медаль алады. Қазір қай жерде этнографиялық көрме болса, түркімен қыз-келіншектерінің шебер қолынан шыққан туындылары сонда қойылып, бәйге алып жатады.

Тәуелсіздік алғаннан кейін бұрынғы «Туркменковер» фирмасының орнына «Түркіменхалы» атты мемлекеттік бірлестік құрылған. Қазір оның өнімдері дүние жүзінің көптеген елдеріне шығарылады. Соның арасында АҚШ, Италия, Ұлыбритания, Германия, Швейцария, Ресей, Түркия, т.б. елдер бар.

1993 жылдың 20 наурызында Түрікменстанда түркімен кілемінің музейі ашылған. Онда ХІІІ ғасырдан бергі уақыттағы түркімен кілемінің тамаша үлгілері жинақталған. 1996 жылы Ашғабадта осы кілем тоқу өнеріне арналған халықаралық ғылыми-тәжірибелік симпозиум өткізіліпті. Түркімен кілеміне ТДС 52-97 халықаралық стандарты берілген. 2002 жылы Женевада өткен «Ғасырлық сапа кезеңі» атты көрмеде түркімен кілемі алтын жүлде алған.

Кеңес заманында тоқылған ең үлкен кілем «Түркімен рухы» деп аталады. Ол 1942 жылы тоқылған, аумағы 193,5 шаршы метр. Тәуелсіздік жылдарында өкімет тарапынан күшті қолдау көрген түркімен кілемшілері өз өнерлерін жаңа сапалық деңгейге көтерген.

1996 жылы «Түркіменбашы» атты аумағы 266 шаршы метрлік кілем тоқыса, ел тәуелсіздігінің 10 жылдығына арнап 2001 жылы то¬қылған кілем Гиннестің рекордтар кітабына енгізілген. «Ұлы Түркіменбашы Сапармұрадтың алтын ғасыры» деп аталған бұл кілемнің аумағы 301 шар¬шы метр, биіктігі 14 метр, салмағы 1 тонна 200 кг.

1992 жылдан бастап Мақтымқұлы айының соңғы жексенбісі «Түркімен кілемінің күні» деп мерекеленіп келеді.

Санат:Түрікменстан
Түрікменстан мейрамдары

**Түрікменстан мейрамдары** — Түркіменстанда ұлттық есептелетін 23 мереке бар.

Соның ішінде:
* Ақпанның 19 — Мемлекеттік ту және Түркіменбашының туған күні;
* Мамырдың 18 — Қайта өрлеу және бірлік;
* Маусымның 21 — Тұңғыш президент сайлауы;
* Қазанның 6 — Қасірет шеккендерді еске алу;
* Желтоқсанның 12 — Бейтараптық күні мерекелері деп аталады.

Жыл сайын Құрбан айтына 3 күн демалыс беріледі.

Ал Түркімен тұлпары, кілемі, Мақтымқұлы позиясы, т.б. мерекелік күндер демалыс болмаса да кеңінен аталып өтеді.

Санат:Түрікменстан мейрамдары