open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Халықаралық аукцион

**Халықаралық аукцион** — тауарлар мен қаржы активтерін (бағалы қағаздарды, шет ел валютасын, алтынды) жекелеген топтамамен көпшілік алдындағы сауда-саттықта күні бұрын белгіленген уақытта және тағайындалған жерде түрлі елдер дилерлерінің қатысуымен сату тәсілі. 

Шет ел валютасын сату жөніндегі Халықаралық аукцион — валюталық биржаларға тән. Ал валюталық нарық дамымаған елдердегі Халықаралық аукцион мемлекеттік банктер ие. Алтын сататын Халықаралық аукцион негізінен өткен ғасырдың 70-жылдарының 2-жартысында, Халықаралық валюта қорына (ХВҚ) қатысушы елдердің арасында алтынды ақша айналысынан алып тастау жөніндегі келісімге қол жеткізілгеннен кейін тәжірибеге енді. Мысалы., 1979 ж. Батыста сатылған алтынның жалпы көлемінің 1/3-і осы тәсілмен сатылды. Осы кезеңде ХВҚ алтынның Халықаралық аукционын өткізді (1976 ж. маусымнан 1980 ж. мамырға дейін 777,6 т алтын сатты), сондай-ақ АҚШ, Үндістан, Португалия үкіметтері де Халықаралық аукционда алтын өткізді. Соңғы жылдары алтын сататын Халықаралық аукцион іс жүзінде қолданудан қалып, әлемдік алтын нарығындағы тұрақты саудаға орын берді. 

Орман концессиясын, импорттық-экспорттық операцияларға үлестемелерді сатып алу құқығына сауда-саттық Х. а. нысанында өткізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Халықаралық сауда
Шағансай

**Шағансай** – Талас алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Түркістан облысы Созақ ауданы жерімен ағады.Ұзындығы 53 км, су жиналатын алабы 601 км2.

## Бастауы
Қаратаудың солтүстік беткейіндегі бұлақтардан басталып, Мойынқұм құмының оңтүстігіне жетпей тартылып қалады.

## Гидрологиясы
Жоғары бөлігі тау аралығында тар шатқалмен ағады, төменде кеңейеді. Негізінен қар суымен толығады. Көктемде тасып, жазда иірімдерге бөлініп қалады. Орташа су ағымы жазыққа шыққан тұсында 0,16 м3/с, лайлылығы 200 — 400 г/м3. Суы мал суаруға пайдаланылады, алабы — жайылым.

## Дереккөздер

Санат:Созақ ауданы өзендері
Санат:Талас су алабы
Халқаралық Алтын стандарты

**Халқаралық Алтын Стандарты** — 
#) 19 ғ. мен 20 ғ-дың бас кезінде қолданыста болған халықаралық валюта жүйесі. Бұл жүйеге сәйкес негізгі төлем құралы — ақша айналысының жалпыға ортақ баламы мен негізі ретінде алтын пайдаланылды, яғни алтын құн өлшемі мен толымды айналыс құралы ретінде қолданылды. Ал ұлттық ақша өлшемінің құны ақша құрамындағы алтынның белгілі бір мөлшерінен көрініс тапты. Негізгі ерекшеліктері — алтын мәнеттің еркін шекімесі мен айналысы‚ алтынға шаққандағы (құйма‚ мәнет түріндегі) банкнот мөлшері. Мемлекет аралық валюталық қатынастарда алтын — ақша айналысының жүйесі ретінде алғаш рет Ұлыбританияда қалыптасты (1816 ж.)‚ Жапония мен Ресейде 1897 ж. белгіленді. Банкноттарды алтынға айырбастау және оны шет елге әкету 1-дүниежүз. соғыс кезінде АҚШ-тан басқа елдерде тоқтатылды. Халқаралық Алтын Стандарты-ның классик. нысаны — алтын-мәнет стандарты. Мұнда алтын мәнеттер айналыста жүрді, ал еркін несие ақшасы осы мәнеттерге еркін айырбасталып, инфляциядан құтқарды, өйткені алтын ақшаның артығы айналыстан қазынаға кетті. Көптеген елдерде алтын-мәнет стандарты 1-дүниежүз. соғыс басталғаннан кейін (АҚШ-та 1934 ж. қаңтарда) күшін жойды. 20-жылдардағы ақша реформасы нәтижесінде аз көлемде алтын-құйма стандарты және алтын-девиз стандарты түрлерінде қалпына келтірілді. Әлемдік экономиканың дағдарысы (1929 — 1933) салдарынан Халқаралық Алтын Стандарты күшін жойды. Халқаралық Алтын Стандарты валюта жүйесінің тұрпаты ретінде 19 ғ-да өнеркәсіптік төңкерістен кейін өзінен-өзі қалыптасты және Париж конференциясындағы келісімде (*[[1867]]*) алтын-мәнет стандарты ретінде заң жүзінде бекітілді.  Генуэза валюта жүйесі (1922) мен Бреттон-Вуд валюта жүйесі (1944) халықар. алтын-девиз стандартына негізделді. Бұл стандарт Ямайка валюта жүйесі (1976 — 1978) шеңберінде СДР (ағыл. SDR — specіal drawіng rіghts — арнаулы өзара қарыз құқықтары) стандартымен ауыстырылды. Халқаралық Алтын Стандарты 1971 жылға дейін сақталды. Кейіннен өскелең шаруашылық байланыстардың ауқымы мен реттелетін нарықтық экономиканың шарттарына сай келмегендіктен қолданыстан қалды. 
#) Елдің ақша және валюта қатынастарын ұйымдастыру нысаны, ол алтынды ақшалай тауар ретінде пайдалануға негізделген.

## Сілтемелер:
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Халықаралық сауда
Санат:Металлургия
Бақыт Қалсапарқызы Шадаева

**Бақыт Қалсапарқызы Шадаева** (1970 жылы 12 қаңтарда Түркістан облысы Мақтаарал ауданында туған) — эстрада әншісі. Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген қайраткері (2005). Қазақстан жастар одағы сыйлығының иегері (1997). Мақтаарал ауданының құрметті азаматы

## Жалпы мәліметтер
Алматы эстрада студиясын бітірген (1989). Өнердегі жолы 1988 жылы басталды. «Жас жігер» байқауына қатысқан жас әнші лауреат атанды. Студияны бітірген соң мемлекеттік «Гүлдер» ансамбліне жолдама алды. Осы жылдары ол бірнеше халықараралық, республика конкурстарға қатысып көзге түсті. «Юрмала-89», «Жас қанат» (1994) конкурстарында дипломмен марапатталды. Мальта Республикасында өткен «Мальта әуендері» ән байқауында лауреат болып, таңдаулы шетел әншісі атанды. Ол Қазақстан және шетел композиторларының әндерін, сондай-ақ халық әндерін де орындайды. Шадаева шырқаған «Аңса жаным», «Жауын», «Алматым – сұлу астанам», «Достарым», «Өмір – арман» әндері кеңінен танымал. Әнші Қытай, Германия, Франция, Италия, Ресей, Түркия және басқа елдерде өнер көрсетті. 1994 ж. «Сазген» этнографиялық ансамблімен бірге таяу және алыс шетелдер жұртшылығы алдында ән шырқады.

## Марапаттары
* 1997 жылы Қазақстан Жастар одағы сыйлығының лауреаты
* 2001 жылы «Азия дауысы» конкурсының жеңімпазы
* 2005 жылы Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткеріқұрметті атағы берілді.
* Түркістан облысы Мақтаарал ауданының құрметті азаматы. 

Санат:Қазақстан Жастар одағы сыйлығының иегерлері
Санат:Республикалық эстрада цирк колледжі түлектері
Халықаралық ақпарат алмасу

**Халықаралық Ақпарат Алмасу** — ақпарат өнімдерін (пайдаланушылардың қажеттеріне орай дайындалған және пайдаланушылардың қажеттерін қанағаттандыруға арналған немесе сол  үшін қолданылатын  құжаттық ақпаратты) елдің шекарасы арқылы беру және алу, сондай-ақ ақпараттық қызмет көрсету (субъектілердің, меншіктенушілердің, иеленушілердің ақпаратты пайдаланушыларды ақпарат өнімдерімен қамтамасыз ету жөнінде іс-қимылдар жасауы). Халықаралық Ақпарат Алмасу-ға қатысатын заңды тұлғалар мен жеке кәсіпкерлердің қызметін лицензиялау тәртібі Үкіметтің тиісті заңнамалық актісімен айқындалады.

## Сілтемелер:
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Халықаралық қатынастар
Санат:Ақпараттану
Ақмола басылымы

**“Ақмола”** — Ақмола облысына арналған энциклопедиялық басылым. “Қазақ энциклопедиясының” Бас редакциясы әзірлеген. 1995 ж. “Атамұра” баспасынан орыс тілінде жарық көрді. 

Республика Президенті Н. Назарбаевтың алғы сөзімен ашылды. Көлемі — 43,6 б. т., таралымы — 100 мың дана. Басылым түрлі-түсті суреттермен, деректі құжаттармен безендірілген. 

Кітап шартты түрде үш бөлімнен құрастырылған. Оның алғашқы бөлімі облыс табиғаты мен табиғи ресурстары, халқы, экон-сы, архит-сы, білім беру ісі, ғылым және ғылыми мекемелері, денсаулық сақтау ісі, физкультура және спорт, әдебиеті мен өнері, шетелдермен экономик. және мәдени байланыстары туралы жан-жақты мағлұматтар береді. Екінші бөлімге Ақмола қаласы мен облыс құрамына енетін барлық аудандар бойынша өнеркәсіп пен ауыл шаруашылық мекемелері, селолар мен поселкелер, жоғары және арнаулы білім беретін оқу орындары туралы материалдар топтастырылған. Ал соңғы бөлім алфавиттік есімнамаға арналған. Мұнда Абылай ханнан бастап Ақмола топырағында бұрын-соңды өмір сүріп, қызмет атқарған көрнекті мемлекеттік қайраткерлері, батыр-билер, ақын-жазушылар, әнші-композиторлар, ғалымдар мен өнер адамдары, 2-дүниежүзі соғыс қаһармандары мен еңбек ерлерінің өмірімен таныстырады. 

## Дереккөздер

Санат:Энциклопедиялар
Санат:1995 жылы шыққан кітаптар
Санат:Атамұра баспасының кітаптары
Санат:Ақмола облысы
Ақсүйек (өзен)

**Ақсүйек** – Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы өзен. Ұзындығы 70 км, алабының ауданы 621 км2 

## Бастауы
Шу- Іле суайрығындағы Айтау жотасынан басталып, Қошқарбай сорына жетпей жерге сіңеді. 

## Гидрологиясы
Ерте көктемде (наурыз айында) тасиды. Жазда қарасуларға бөлініп қалады. Суы көрмек, тек мал суаруға жарамды.

## Дереккөздер
 

Санат:Мойынқұм ауданы өзендері
Халықаралық аймақтық даму банкілері

**Халықаралық аймақтық даму банкілер** — халықаралық аймақтық инвестициялық несие қаржы институттары. 
* Оларға: 
** Америкааралық даму банкі — *Inter-Amerіcan Development Bank* (1959), орналасқан жері — Вашингтон (Америка); 
** Африка даму банкі — *Afrіcan Development Bank* (1963), орналасқан жері — Абиджан (Кот-д’Ивуар); 
** Азия даму банкі — *Asіan Development Bank* (1965), орналасқан жері — Манила (Филиффин) жатады. 
* Халықаралық аймақтық даму банкілері 1950 — 1960 жылдары пайда болды. 
** Оған отарлық жүйенің күйреуі және дамушы елдердің саяси тәуелсіздікті жеңіп алуы, олардың әлемдік дамудағы рөлінің артуы; 
** Дүниежүзілік банк көп жағдайда ескере бермейтін аймақтық мәселелерді шешу қажеттігі; 
** Дамушы елдердің аймақтық ынтымақтастығы мен экономикалық бірігуі себеп болды. 
Бұған қоса шетелдік жеке инвестициялардың негізгі ағынының дамыған елдерге құйылуы мемлекеттік және халықаралық инвестицияларды тарту қажеттігін туғызады және дамыған елдердің *“аймақшылдық”* саясаты да (*өздерінің ықпал ету аймағындағы дамушы елдердің бірлесуіне жәрдемдесуге тырысушылық*) өз әсерін тигізді. 
* Халықаралық аймақтық даму банкілерінің арасындағы айырмашылық үш құрлық — Латын Америкасы, Азия және Африка елдерінің экономикалық, мәдени даму деңгейіне, олардың тарихи дамуының ерекшеліктеріне байланысты. Сонымен бірге банкілердің ортақ белгілері де бар және ол дамушы елдердің басты мақсаты — аймақтың даму жобаларын несиелендіру. Халықаралық Аймақтық Даму Банкілер не мүше елдердің шамамен 1/3 і — дамыған елдер. 
* Банкілер капиталының айтарлықтай бөлігі дамыған елдерге тиесілі болғандықтан, олар осы банкілерге елеулі ықпал етеді.

## Дереккөздер


Санат:Халықаралық банктер
Қанатбек Шағатаев

**Қанатбек Шағатаев** (1967 жылы туған, Кентау қаласы) – боксшы, халықаралық дәрежедегі спорт шебері.

Алғашқы бапкерлері К.Нәдірқұлов және Қ.Мырзақұлов, кейіннен Н.Сафиуллиннің жетекшілігімен жаттыққан. М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік унверситетін бітірген (1993). Қазақстанның бірнеше дүркін чемпионы. КСРО халықтары спартакиадасының жеңімпазы (1991, Мәскеу), Әлем кубогінің күміс жүлдегері (1994, Бангкок, Тайланд), 12-Азия ойындарының жеңімпазы (1994, Хиросима, Жапония), Азия чемпионы (1994, Тегеран, Иран). Көптеген халықаралық турнирлердің жеңімпазы.

## Дереккөздер

Санат:1967 жылы туғандар
Санат:Түркістан облысында туғандар
Санат:Қазақстан боксшылары
Санат:Қазақстанның халықаралық дәрежедегі спорт шеберлері
Санат:Қазақстан чемпиондары
Санат:КСРО спартакиадасының чемпиондары
Санат:Әлем біріншілігінің күміс жүлдегерлері
Санат:Бокстан Азия чемпиондары
Санат:Қазақстанның Азия ойындары чемпиондары
Санат:Бокстан Азия ойындары чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша боксшылар
Ақсүйек (ауыл)

**Ақсүйек** — Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы ауыл (2013 жылға дейін кент), Ақсүйек ауылдық әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Мойынқұм ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 128 км-дей жерде, Алматы-Қарағанды автомобиль жолының Ақсүйек өзенімен қиылысқан тұсында, шөлді белдемде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1959 жылы осы маңда уран кен орнын игеруге байланысты қаланған. Жақын темір жол стансасы -  Бурылбайтал (65 км жерде).

## Инфрақұрылымы
Кентте орта мектеп, клуб, кітапхана, дәріхана бар.

## Дереккөздер

Санат:Мойынқұм ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Ақмола зираты

**Ақмола** — қола дәуірінен сақталған зираттар тобы.

Павлодар облысы Ақсу қаласынан оңтүтік-шығысқа қарай 7,5 км жерде Ақсу өзенінің солтүстік жағасында орналасқан. Барлығы топырақ үйілген 46 зират. Зерттелген 24 обадан 43 қыш ыдыс, оюлы қола алқалар, жарты шарлы, шеңбері тесік дөңгелек қола және төртбұрышты сүйек қапсырмалар, қола пышақтар мен инелер, алтын әшекейлер табылды. Олардың Андронов мәдениетінің Нұра кезеңіне қатысты екені анықталды. Ақмола қышы — Нұра кезеңінің ерекшеліктеріне сәйкес түбі тегіс, бүйірі біркелкі шығарылған ыдыстар, ішінара “банка” үлгісімен жасалған көзелер. Ленталық техникамен жасалып, ашық отқа күйдірілген қыштың құрамында дресва, шамот секілді арнайы құрғатқыш қоспалар бар. Ақмола зиратының жерлеу ғұрпы, құрылымдық сипаты Андронов мәдениетіне қатысты басқа ескерткіштермен салыстырғанда өзгешелеу. Олар қоршаусыз, топырақтан үйілген, мәйіттер орта деңгейінде ағаш жабуы бар арнаулы кертпіштерге қойылған қарапайым топырақ қабірлер. Ақмола зираттары заттай дерегі жағынан Орталық Солтүстігі Қазақстан жәдігерлеріне жақын, ал жерлеу ғұрпы (құрылымдық) Шығыс Қазақстан өлкесіне ұқсас. Бұл ескерткіштер Қазақстанды мекендеген ежелгі тайпалардың қоныстану ерекшеліктерін, олардың әртүрлі деңгейдегі байланыстарын және өзара мәдени ықпалдарын көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:География
Шығынқы баспа

**Шығынқы баспа**, баспаханалық баспа – мәтін мен суретті көбейтіп басатын негізгі полиграфиялық тәсілдердің бірі. Мұнда баспа пішінінің таңба түсіретін элементі (жоғары) мен ашық орындары (төмен) әр түрлі биіктікте орналасады. Шығынқы баспа пішінінің барлық таңба түсіретін элементінің биіктігі бірдей болуы керек. Мүндай пішіннің таңба түсіретін элементіне эластик. білікпен бояуды жаға отырып, одан басқа (басылатын) бетке бояу түсіруге болады. Шығынқы баспа өзінің қарапайымдылығына, өнімнің сапалы және еңбек өнімділігінің жоғары болуына байланысты газет, журнал, кітап, көп бояулы иллюстрация, т.б. басу үшін кеңінен пайдаланылады. Кескін элементтерінің айқындылығы, бояуының қанықтығы және қағаздың екінші жақ бетіне таңба ізінің аз түсуі – шығынқы баспада алынған оттискіге тән ерекшелік. Шығынқы баспа принципінің баспа ісінде пайдаланылғанына мың жылдан астам уақыт өтті. Алғашқы баспа пішіні жазық, тегіс әрі жылтыр ағаш тақта түрінде болды. Бұл пішінде тақта бетін ою (бос аралық) арқылы таңба түсіретін кескін алынған. Мұндай пішіндер көркем репродукцияларды (қ. Ксилография, Гравюра) басудың бір тәсілі ретінде қазіргі кезде де қолданылады. Шығынқы баспаның қазіргі мәтіндік пішіндері алдын ала құйылған әріптер мен таңбалардан қолмен немесе теру не фототеру машиналарымен құрастырылады. Шығынқы баспада әр түрлі кескін (иллюстрациялар) гравюралау не цинкография тәсілі арқылы алынған клишеден көшіріледі. Баспа пішіні бірінші (түпнұсқа) және екінші реттік пішін болып ажыратылады. Шығынқы баспаның қазіргі ротациялы баспа машинасы көп бояулы газет, журнал, кітап, т.б. басуға мүмкіндік береді.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Баспа ісі
Санат:Терминология
Халықаралық азаматтық авиация ұйымы

**Халықаралық Азаматтық Авиация Ұйымы** (Internatіonal Cіvіl Aviation Organіzatіon, **ICAO**) — БҰҰ-ның мамандандырылған ұйымы. Мемлекеттер арасында халықар. азаматтық авиация қызметіндегі ынтымақтастықты жүзеге асыратын үкіметаралық ұйым. 1944 ж. Чикагода өткен халықар. конференцияда құрылған. 1947 жылдан жұмыс істей бастады. Мүше елдердің саны — 186 (1996). Штаб-пәтері Монреалда (*[[Канада]]*). Парижде, Бангкокта, Лимада, Мехикода, Дакарда, Найробиде аймақтық бөлімшелері жұмыс істейді. Ұйымның негізгі мақсаты — ұлттық  авиакомпаниялар үшін теңдік пен тең мүмкіндіктер негізінде халықар. азаматтық авиация мен әуе қатынастарының экон. дамуына жәрдемдесу. Ұйым авиацияның тех. компоненттеріне: жеке құрамға куәлік беруге, ұшу ережелеріне, авиац. метеорологияға, авиац. карталарға, өлшем бірліктеріне, әуе кемелерін пайдалануға, ұлттық және тіркеу белгілеріне, әуе кемелерінің ұшуға жарамдылығына, авиац. электр байланысына, әуе қозғалысына қызмет көрсетуге, авиац. апатты оқиғаларды іздестіруге, құтқаруға, тергеуге, аэродромдарға, аэронавигац. ақпарат қызметтеріне, қауіпті жүктерді әуемен тасымалдаудың қауіпсіздігіне қойылатын талаптарды айқындайтын халықар. стандарттарды, ұсыныстар мен рәсімдерді белгілейді. Ұйымның басшылық органдары — ассамблея, кеңес және хатшылық. 
[thumb|ICAO штаб пәтері, [Монреал, Канада]]
## Қазақстан ICAO-ға мүше
right|thumb|280px|Халықаралық азаматтық авиация ұйымына мүше мемлекеттер
Халықаралық азаматтық авиация жөніндегі конвенцияны мақұлдау нәтижесінде 1992 жылдың шілде айынан бастап Қазақстан азаматтық авацияның халықаралық ұйымына мүше болды. Әлемдік әуе көлігі қызметімен интеграциялану мақсатында, сондай-ақ азаматтық авиацияның ұшу қауіпсіздігіне қатысты нормалар мен ережелерді сақтау үшін Қазақстан 1994 жылы азаматтық авацияның халықаралық ұйымының хаттамасы мен 4 конвенциясына қосылды. 1995 жылдың қазан айында Қазақстан бірінші рет азаматтық авацияның халықаралық ұйымының кезекті 31 Ассамблеясының Монреалда  өткен жұмысына қатысты.

## Сілтемелер
* “Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 1 - том
* «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Азаматтық авиация
Санат:Халықаралық авиация ұйымдары
Санат:Біріккен Ұлттар Ұйымының мамандандырылған мекемелері
Шығыр (машина)

**Шығыр** – қарапайым жүк көтергіш машина. Ол қолмен не қозғалтқыш көмегімен айналатын барабаннан және барабанға оралып отыратын арқаннан (шынжырдан) құралады. Шығырдың қарапайым түрі құдықтан су көтеріп шығару үшін пайдаланылады.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Құралдар
Санат: Техника
Халықаралық автомобиль тасымалы

**Халықаралық Автомобиль Тасымалы** — көлік құралымен ел аумағынан тысқа немесе ел аумағына жүк және жолаушылар тасымалдау, сондай-ақ көлік құралымен ел аумағы арқылы транзитпен жүк немесе жолаушылар тасымалдау. Мұндай тасымалға елдің тасымалдаушысына тиесілі жүк не жолаушы тиелген немесе  тиелмеген көлік құралының ел аумағынан шет мемлекеттің аумағына баруы немесе кері қайтуы, не шет мемлекеттің аумағы арқылы транзитпен ел аумағына келуі, не басқа бір шет мемлекеттің аумағынан транзитпен ел аумағы арқылы өтуі, сондай-ақ шет ел тасымалдаушысына тиесілі жүк не жолаушы тиелген немесе тиелмеген көлік құралының ел аумағына келуі және кері қайтуы не транзитпен ел аумағы арқылы өтуі жатады.

## Сілтемелер:
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Халықаралық қатынастар
Санат:Транспорт
Ақтабан шұбырынды жырлары

**“Ақтабан шұбырынды жырлары”** — 18 ғасырдағы жоңғар басқыншылығына орай туған тарихи жырлар. ҚР ҒА қолжазбалар қорында олардың бірнеше нұсқалары сақталған.
* “Ақтабан шұбырынды жайында ақын Топыштың сөзі”. 1958 ж. М.Мағауин мен Ә. Кекілбаев Шымкент облысы Түркістан жерінен жазып алған. Айтушысы — Ә.Байтұрсынұлы;
* Н. Кенжеғұлұлының “Шұбырынды ақтабан” атты төлтума поэмасы. 1940 жылы Арал эскпедициясы кезінде С. Ахметов жазып алған. Көлемі 1400 жолға жуық 7-8 буынды жыр өлшемімен өрнектелген бұл дастанын Кенжеғұлұлы 1923 ж. жазған. “Мәуірт күнім туғанда”, “Алғашқы тіршілік”, “Түрік туралы аңыз”, “Қазақтың бөлінуі”, “Шұбырып босқан қиындық туралы”, “Қазақтың елдікке бірігуі”, “Шаруалар мен байғұстардың көрінуі”, “Орыстың Сырға келуі”, “Байғұстардың оянуы мен патшаның тақтан құлауы” секілді тараулардан құралатын дастанның қамтыған оқиғаларының ауқымы кең;
* Арал өңірін мекендеген Жәмет жырау нұсқасы. Жыр 1945 ж. алғаш хатқа түсірілген, айтушысы — белгісіз. Көлемі шағын. “Ақтабан шұбырынды жырлары” атауымен топталған бұл шығармалардың барлығы да ҚР ҒА Орталық ғыл. кітапханасының қолжазбалар қорында сақтаулы (№ 144, 505 папка). Жинаушылары мен зерттеушілері — Б. Омаров, Ә. Суханбердин, Ә. Оспанов, Н. Мамажанұлы, Ә. Қоңыратбаев т.б.

## Дереккөздер


«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9

Санат:Қазақстан әдебиеті
Халықаралық аймақ

**Халықаралық аймақ**— халықаралық құқықта мүдделі тараптар ерекше халықаралық басқару тәртібін белгілеген, әдетте қарусыздандырылған және бейтараптандырылған аумақ. 

Мысалы, Танжер аймағы.

## Дереккөздер

## Халықарлық аумақтар
Дүниежүзінің дсында ғарыш пен Дүниежүзілік мұхиттағы жаңа ашылулардың нәтижесінде, халықаралық қатынастарыдың дамуымен халықаралық аумақтардың ауданы өсуде

Санат:Халықаралық құқық

__МАЗМҰНДАТҚЫЗУ__
__INDEX__
__ЖАҢАБӨЛІМСІЛТЕМЕСІ__
Цимбал

thumb|right|150px|Цимбал

**Цимбал**, цимбалы (грек. *kymbalon* — кимвал) — ішекті соқпалы Беларусь ұлттық музыка аспабы. Жайпақ ағаштан сыртқы тұрқы трапеция пішінінде жасалып, оның бет жағына ішектер тағылады. Цимбал аспабының дыбысы 2 ағаш таяқша немесе 2 — 5-темір ішекті әуен сазына қарай тоқпақшамен соғу арқылы шығады. Диапазоны үлкен октаваның ми және үшінші октаваның ми нотасына дейін болады. Цимбал ежелден келе жатқан музыкалық аспаптар қатарына жатады; оның алғашқы суреті ежелгі ассириялық ескерткіштерде кездеседі. 11 ғ-да Еуропаға Таяу Шығыс елдерінен келген Цимбал 17 — 19 ғ-да зиялы қауым арасында (әсіресе Венгрияда, Словакияда) кеңінен тарағанымен, 20 ғ-да халық аспабы ретінде ғана сақталып қалды. Цимбал аспабы молдованның цамбал, грузиннің сантури, өзбектердің чанг, т.б. муз. аспаптарына жақын. Қазіргі заманда Цимбал аспабы 
*Беларусь, 
*Венгрия, 
*Украина, 
*Польша,
*Румыния және Словакияда қолданылады.
## Ciлтемелер :
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, XVIII том

Санат:Музыкатану
Санат:Музыкалық аспаптар
Қорғаныш қаптама

**Қорғаныш қаптама** - металдан жасалған бұйымдар мен құрылыс материалдарын (ғимараттарды, т.б.) жемірілуден (коррозиядан, тотығудан, газ сіңуден, т.б.) қорғау үшін олардың сыртқы бетін қаптайтын заттар. Қорғаныш қаптама қолданылуына байланысты металл қаптама, лак-бояулық, эмальдық, резеңкелік, пластмассалық қаптама, т.б. болып бөлінеді. Металл қаптама мырыш, алюминий, қалайы, хром, алтын, күміс, т.б. металдар мен олардың қорытпаларынан (қола, жез, т.б.) дайындалады. Оның протекторлық қасиеті бар болғандықтан гальваникалық әдіспен не балқытылған металды тозаңдату арқылы жағады. Мырыш (қалыңдығы 30 микрометрге дейін), никель (15 микрометрге дейін), хромнан (20 микрометрге дейін) жасалған не аралас материалдан дайындалған қаптамалар атмосфера коррозиядан сақтайды. Лак-бояулық қаптама металдарды қорғаумен қатар оған әдемі өң береді. Оның пайдалану мерзімі 1 – 2 жылдан 10 – 15 жылға ұзарады. Пластмассалық қаптама жасау үшін винипласт (қалыңдығы 0,5 – 1 миллиметр), пластикат (1 – 3 миллиметр), пластификацияланған поливинилхлорид (2 – 3 миллиметр) пайдаланылады. Олар қышқыл мен сілтілердің әсерлеріне төзімді келеді. Эмальдау – металдан жасалған материалдардың (болат, шойын) бетіне мөлдір емес түссіз не боялған шынының бір немесе бірнеше жұқа қабатының балқымасын жағу арқылы жасалады. Резеңкелік қаптамалар (гуммирлеу) қышқылдар мен негіздердің әсерінен химиялық аппаратураларды қорғау үшін қолданылады. Қолайлы жағдайларда оның төзімділігі 7 жылға дейін сақталады. Бейорганикалық, оксидті, т.б. қорғаныш қаптамалар металдарды оксидтеу, хроматтау, силицирлеу, фосфаттау арқылы алады.

## Дереккөздер


Санат:Химия
Санат:Тұрмыстық заттар
Шығырлықұмды

**Шығырлықұмды** – Ойыл алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Темір ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 71 км, су жиналатын алабы 1300 км2. 

## Бастауы
Бородиновка ауылының оңтүстігіндегі бұлақтардан басталып, Сарытоғай елді мекенінен жоғары Ойыл өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Аңғары орта, төменгі бөлігінде кең. Батыс жағасы тік жарлы, шығысы көбіне жайпақ. Жауын-шашын, аздап жер асты суымен толығады. Шағын бірнеше саласы бар. Алабы – жайылым, жайылмасы – шабындық.

## Дереккөздер

Санат:Темір ауданы өзендері
Санат:Ойыл су алабы
Ақтай

**Ақтай**, *Ақтайсай* — Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданындағы ауыл, Қаракөл ауылдық округі орталығы. Іргесі 1931 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қаратөбе ауылынан шығысқа қарай 35 км жерде, бетеге мен селеу өсетін қоңырқызыл және сортаң топырақты далалық белдемде орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 980 адам (498 ер адам және 482 әйел адам) болса, 2009 жылы 723 адамды (367 ер адам және 356 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 509 адамды (262 ер адам және 247 әйел адам) құрады.

Ауылда машина жөндеу шеберханасы, орта мектеп, кітапхана, аурухана, клуб, сауда және тұрмыс қажетін өтеу комбинаты бар. 

## Дереккөздер

Санат:Қаратөбе ауданы елді мекендері
Халхин гол шайқасы

**Халхин-Гол Шайқасы** (; ; Ромадзи *Nomon-Han Jiken*; ;  пінин Nuò mén kǎn shìjiàn) — Моңғолия мен Қытай жеріндегі Халхын-Гол өзені аумағында болған кеңес-жапон қарулы қақтығысы (1939 ж. мамыр — қыркүйек). Жапон әскерлері 1939 ж. 11 мамырда Моңғолия аумағына баса көктеп кіріп, моңғол шекарашыларын Халхын-Гол өз-не қарай шегіндірді. Кеңес өкіметі өзара көмек шарты негізінде моңғол жеріндегі өз әскерлеріне Моңғолияны қорғауға бұйрық берді. Кеңес әскерлері 29 мамырда жапон әскерлерін шекараға дейін қуды. 2 шілдеде жапон әскерлері (38 мың адам, 310 зеңбірек, 135 танк, 225 ұшақ) Моңғолия аумағына тағы баса көктеп, өзеннің оң жағалауындағы плацдармды басып алуға тырысты. Жапон басшылығы кеңес-моңғол әскерлерінің тобын (12,5 мың адам, 109 зеңбірек, 186 танк, 266 сауытты машина, 82 ұшақ) жойып жіберуді көздеді. Үш күндік ұрыстан кейін жапондар Халхын-Голдың шығыс жағалауына қайтарылды. Тамызда жапонның 6-армиясы (75 мың адам, 500 зеңбірек, 182 танк, 300 ұшақтың қолдауымен) Халхын-Голге түсірілді. 20 тамызда 1-армиялық топқа біріктірілген кеңес-моңғол әскерлері Г.К. Жуковтың басшылығымен (57 мың адам, 542 зеңбірек пен миномет, 498 танк, 385 сауытты машина, 515 ұшақтың қолдауымен) қарсы шабуылға шығып, сәтті маневр арқасында жауды қоршауға алып, айдың соңында талқандады.
Әуедегі ұрыс 15 қыркүйекке дейін созылды. Ұрыс қимылдары 16 қыркүйекте Жапонияның ұсынысы бойынша тоқтатылды. Осы шайқастан кейін Жапония үкіметі КСРО мен Моңғолияға шабуыл жасаудан бас тартуға мәжбүр болды. Халқын-Гол Шайқасы-ндағы ерлігі үшін 24 әскери бөлім мен құрама Ленин, Қызыл Ту ордендерімен, 17121 адам орден, медальдармен марапатталды. 70 адамға Кеңес Одағының Батыры атағы берілді.

## Сілтемелер:
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Тарих
Санат:Шайқастар
Санат:Екінші дүниежүзілік соғыс
Шығын

**Шығын** – кәсіпорынның шаруашылық қызмет барысында қаражатын (капиталын) азайтатын немесе міндеттемелерін көбейтетін жұмсаған немесе ұстаған шығыны, яғни есепті кезеңде азын-аулақ ақшалай қаражаттың жұмсалуы нысанына немесе активтердің тозуы мен істен шығуы немесе меншікті капиталдың азаюына апарып соқтыратын міндеттемелердің салдарынан пайда болады. Салықтардың бюджетке есепті салықтардан артық төленуі шығыс деп саналады‚ акционерлерге дивиденд төлеу шығысқа жатпайды. Ағымдағы және күрделі шығыс болып жіктеледі. Ағымдағы шығыстың құрамында өндірістік шығыс маңызды топты құрайды, ол өнімнің (жұмыстың, көрсетілген қызметтің) өзіндік құнына ықпал етеді. Өндірістен тыс шығыс өндірілген өнімді сатумен байланысты. Өткізуден тыс шығыс тоқтатылған өндірістік қуаттар мен нысандарды ұстауға жұмсалған шығынды, неғайбыл дебиторлық берешекті есептен шығарудан тиген залал, дүлей апаттан болған шығасыны, күші жойылған өндірістік тапсырыстар бойынша шығынды; қысқа мерзімді жалға өткізілген негізгі құрал-жабдық бойынша тозымпұлдық аударымды қамтиды. Болжанбаған шығыс – өнімді өндірумен және өткізумен тікелей байланысты емес, оның мөлшерін қаржы жоспарын жасау кезінде есептеу мүмкін емес. Оған айыппұл мен тұрақсыздық айыбы жатады. Күрделі шығыс бейқаржылық активтерге салынған инвестицияны, ұзақ мерзімді қаржы жұмсалымын қамтиды.

Санат: Менеджмент
Санат:Экономикалық терминдер
Ғали Бақытжанұлы Қайыров

**Ғали Бақытжанұлы Қайыров** (1946 жылы туған, *[[Атырау]] қаласы*) – техника ғылымдарының докторы (1995), профессор (1996).

Уфа мұнай инcтитутын бітірген (1972). Маңғыстау гидрогеол., Қарақия мұнай барлау экспед-нда, *«[[Маңғыстаумұнай]]»* өндірістік бірлестігінде, Маңғыстау барлау-бұрғылау басқармасында, *«[[Маңғыстаумұнайгазбарлау]]»* кешенді экспед-нда жұмысшыдан бас инженер, басшыға дейінгі еңбек жолынан өтті (1960–1988). *«[[Атыраумұнайгазгеология]]»* өндірістік бірлестігінде бас директор (1988–1995), *«[[Мұнайгаз]]»* мемлекеттік холдинг компаниясы тех. бас басқармасының бастығы (1995–1997) болды. 1997 жылдан *«[[Мұнай]]»* ғылыми-өндірістік орталығында вице-президент, *«[[ҚазТрансОйл]]»* компаниясында департамент бастығы қызметін атқарады. 80-нен астам ғыл. жарияланым мен 3 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Атырауда туғандар
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Халхин гол

**Халхын-Гол** — Моңғолия және Қытай жеріндегі өзен. Ұзындығы 233 км,  алабының аум. 17 мың км². Үлкен Хинганның батыс беткейінен бастау алады. Барги жазығы арқылы ағып, сол тармағы Буир-Нур көліне, оң тармағы Буир-Нур және Далайнор көлдерін жалғастыратын Орчун-Гол өзеніне құяды. Орташа су ағымы 25 м³/с. Жаңбыр суымен толығады. Жазда су деңгейі көтеріліп, тасиды. 

## Сілтемелер:
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Моңғолия өзендері
Санат:Қытай өзендері
Цимшиандар

**Цимшиандар** (Ts’msyan) — Америкадағы үндіс халқы. АҚШ (Аляска), Канада (*Скина өз-нің батыс жағалауы*) елдерінде тұрады. Жалпы саны 3,3 мың адам (2006). 
Антропологиялық жағынан үлкен моңғол нәсілінің америкалық тобына жатады.

## Тілі
Пенути шоғырындағы цимшиан тілінде сөйлейді.

## Діні
Дәстүрлі наным-сенімдері өте сирек сақталған. Цимшиандар — протестанттар (англикандар, пресвитериандар, методистер және т.б.).

## Тарихы
Цимшиандардың байланысқа дейінгі халқы 8000–14500 адамды құрады. Еуропалықтармен байланыс — XVIII ғасырдың аяғы мен XIX ғасырдың басында басталды.

1850-80 жылдары цимшиандар арасында протестанттық миссионерлер белсенділік танытты. 1862 жылы Метлакатлда англикандық уағыздаушы В.Дуглас құрған христиандық Цимшиан қауымы 1887 жылы 830-ға жуық адаммен Аляскаға қоныс аударып, Александр архипелагындағы Аннет аралында Метлакатла деген жаңа елді мекеннің негізін қалады. 1876 жылдан бастап цимшиан аумағында балық консервілеу зауыттары пайда болды. XIX ғасырдың екінші жартысында цимшианның дәстүрлі қоныстану орындары шағын резервацияларға бөлінді. ХІХ ғасырдың аяғында цимшиан саны 3,5 мың адамға дейін қысқарды, ХХ ғасырда оның өсуі басталды.

## Кәсібі
Цимшиандар 18 — 19 ғ-ларда балық аулаумен және аңшылықпен айналысқан. Олардың арасында қолөнер (тоқымашылық, қайық жасау, ағаштан бұйымдар түю, т.б.) жақсы дамыған.
Мысты суық өңдеуді және тоқуды жақсы білген.

## Тұрмыс салты
нобай|оңға|200px|Цимшиан ауылындағы тақтай үй     
Цимшиандарда 4 экзогамдық тотемдік матрилинальды фратриялар (птек немесе птекх) құрады: Қарға, Бүркіт, Қасқыр, Касатка (кит). Әрбір фратрияның жұп тотемдері болды (мысалы, Бүркіт фратриясында - бүркіт пен құндыз), олар ру мен жеке эмблемаларға негіз болды. Негізгі әлеуметтік бірлік матрилиндік ру болды.
Рудың мүлкін мұрагерлік жолмен сайланған көсем басқарды. Әрбір елді мекенде әдетте бірнеше шаруашылықтар болды.

Олар ылғалды климатқа төтеп беру үшін балқарағай бағаналары мен панельдерден жасалған үлкен ұзын үйлерде өмір сүрді. Олар өте үлкен болды және әдетте үлкен отбасын орналастыра алды.

Солтүстік-батыс жағалаудағы барлық халықтар сияқты, цимшиандар да мол теңіз өміріне, әсіресе лосось балығына сүйенді, лосось олардың диетасының негізгі бөлігі болып қала береді. Осы мол азық-түлік көзінің арқасында цимшиандар тұрақты қалаларды дамытты.

## Дереккөздер

     
Санат: Солтүстік Америка үндістері
Санат:Канада этникалық топтары
Күйікқала

**Күйікқала қалашығы** (I-IX ғғ.) – Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археологиялық ескерткіш, көне қала орны. 

## Орналасқан жері
Қазалы ауданы, Кәукей ауылынан батысқа қарай 14 жерде, Жаңадария мен Қуаңдария өзендерінің аралығында, Жанкент көне қаласынан 18-20 км жерде орналасқан. 

## Сипаты
1946 жылы Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы (С.П. Толстов) зерттеген, 2006 жылы Шірік Рабат археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ж.Қ. Құрманқұлов) географиялық координаттарын анықтап, суретке түсірген.
Ескерткіш жоспарында бұрыштары мен кіріңкі жерлері доғаланып жасалған тікбұрыш пішінді, аумақтық өлшемдері 145х290 м. Солтүстік бөлігінде цитадель (50х50 м) бар. Қалашық ені 10 болатын терең емес ормен және қам кесекті қабырғамен қоршалған. Үстінен күл қабаты және сынған ыдыстардың (күңгірт-сұр және қызыл-қоңыр ангоб), қола бұйымдардың сынықтары, моншақтар кездеседі.
Археологиялық қазба жұмыстары жүргізілмеген, тек 1946 жылы Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы жоспарын жасап, мерзімін анықтаған.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Ақмола, Жетісу, Семей, Орал және Торғай облысы қазақтары өкілдерінің кеңесі

**Ақмола, Жетісу, Семей, Орал және Торғай облысы қазақтары өкілдерінің кеңесі** — Ресей патшасының бұратана (қазақ, өзбек, қырғыз т. б.) халықтардың 19-43 жастағы азаматтарын майдан тылының қара жұмысына алу туралы жарлығынан (25.06.1916) туындаған мәселелерді талқылаған кеңес. 
“Қазақ” газетіне топтасқан зиялылардың бастамасымен 1916 жылы 7 тамызда, Орынборға шақырылды. Стихиялы түрде басталған қарсылық әрекеттерге көзқарасты айқындап, қантөгісті болдырмау үшін ел ішіндегі жағдай жалпықазақтық жиында талқылануы қажет деп есептеген Ә. Бөкейханов 7 шілдеде Кеңес өткізуді сұрап, Торғай генерал - губерниясына жеделхат жолдады. Кеңес Бөкейхановтың төрағалығымен (хатшылары М. Дулатов, О. Алмасов) өтті. Кеңеске қатысушылар патша жарлығының алдын-ала жарияланбай, тосыннан берілгенін, оған халықтың дайын еместігін, жергілікті әкімдердің қиянатын атап көрсетті. Әр елге шыққан әскерді қайтару, халық өкілдерінің кеңесін өткізіп, мән-жайды түсіндіру, қазақ жігіттерін қара жұмысқа жіберуді мүмкіндігінше кешеуілдету, бұған дейін алынғандар мен олардың отбасыларына мемлекеттік тарапынан жеңілдіктер жасау жолдарын қарастыру қажет деп шешті. Ресей үкіметіне 17 тармаққа негізделген талап-тілектерін ұсынды.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Ақтай кесенесі

**Ақтай кесенесі ** — Сарысу өзенінің төменгі жағында, Телікөлдің маңайында, Жезқазған — Қызылорда автомобиль жолынан 40 км жерде 1928 жылы күйдірілген кірпіштен салынған сәулет ескерткіші. 

Кесененің композициясы 19 ғасырдағы Сарысу бойындағы сәулет ғимараттары сияқты бір-біріне жалғастыра салынған күмбезді екі бөлме түрінде. Екі бөлік те шаршы жобада, үлкені көрхана, екі белдеу түрінде қаланған және әр белдеу кемерлене шығарылған. Ортасында маңдайшасын әшекейлеген кіретін ойығы бар кіші бөлік екі деңгейде салынған. Төменгі деңгей көрханаға баратын жол есепті, жоғарғы деңгей зияратхана. Күмбез параболик. пішінде, үлкен күмбез цилиндрлік барабанның үстіне орнатылған, оның жоғарғы жағында кірпіш арасына бірге қаланған екі қатар ағаш ұштары көрінеді. Осы өңірге тән ескерткіштерде кездесетін бұл ағаштардың мәні әзір анық емес. Кесененің қас беті әртүрлі мәнерлі қалаумен және әртүрлі дәрежеде күйдірілген кірпішпен ромб түрінде әшекейленген. Шаршы тағаннан шеңбер пішіндегі күмбезге көшу кесене бұрыштарын кеміте қалау арқылы жүзеге асырылған және осы деңгейде көрхананың бұрыштары шығыңқы тік шаршы қалаумен байланған, ал әр бетінің орта тұсына арка тектес қуыс жасалған. Кіші бөліктің кіре беріс төменгі деңгейі таға тектес етіліп, дөңестеліп жабылған. Кіре берістің сол жағында қабырға арасына кесене төбесіне, одан әрі кіші күмбез астындағы зияратханаға апаратын баспалдақ орнатылған. Бөлмелер әктелмеген.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Ұлытау ауданы сәулеті
Бет (геометрия)

**Бет** — негізгі геометриялық ұғымдардың бірі. Бетке геометрияның әр саласында әр түрлі мағына беріледі.

1) Геометрияның мектеп курсында жазықтықтар, көп жақтар және кейбір қисық беттер қарастырылады. Әрбір қисық бет арнаулы тәсіл арқылы анықталады және ол, көбінесе, белгілі бір шарттарды қанағаттандыратын нүктелердің жиыны ретінде қарастырылады. Мысалы, шар беті — берілген нүктеден бірдей қашықтықта орналасқан нүктелер жиыны; 

2) Бет ұғымының математикалық дәл анықтамасы топология ұғымдарына негізделеді. Бұл жағдайда негізгі ұғым — қарапайым бет. Оны жазықтықтың үздіксіз деформацияланған (созылған, қысылған және иілген) бөлігі ретінде қарастыруға болады. Бұдан да дәлірек анықтамасында қарапайым бет квадрат ішін гомеоморфты бейнелеудің (яғни, өзара бір мәнді әрі үздіксіз бейнелеудің) бейнесі. Беттің бұл анықтамасына аналитикалық өрнек те беруге болды. Қарапайым беттің мысалына жарты сфера жатады, ал толық сфера жатпайды.

Беттің топологиялық құрылысы екі өлшемді көп бейне ретінде: *тұйық бет, ашық бет, бағдарланған бет, бағдарланбаған бет*, т.б. болып бірнеше түрге ажыратылады. Ал дифференциалдық геометрияда, әдетте зерттелетін бет, дифференциалдық есептеу тәсілдерін пайдалануға тәуелді болады. Аналитикалық және алгебралық геометрияда бет координаттары Ф (х, y, z)=0 түріндегі теңдеуді қанағаттандыратын нүктелер жиынтығы ретінде анықталады.

**Айналу беті** - жазық сызықтың оның жазығында жататын түзу сызықты айналуынан түзілетін бет.

**Бүйір бет** - геометриялық дененің табаны ескертілмейтін жағдайдағы осы беттің ауданының шамасы.

**Винттік бет** - қозғалмайтын осьті бірқалыпты айналатын, сонымен бір мезгілде әлгі осьтің бағыты бойынша бірқалыпты жылжитын жазық қисықтың түзетін беті.

**Конустық бет** - бір ұшы қозғалмайтын нүктеде болатын түзу сызықтың(жасаушының) берілген қисық сызықтың(бағыттаушының) бойымен жылжуынан түзілетін кеңістіктік бет.

**Толық бет** - геометриялық дененің бүйір жақтарының аудданы мен осы дененің астыңғы және үстіңгі(егер бар болса) табандарының аудандарының қосындысы.

**Цилиндрлік бет** - түзудің(жасауышының) өз-өзіне параллел орын ауыстыруынан және берілген түзуді қиюынан түзілетін бет.

**Жасаушы** - бағыттауышының бойымен жылжу(қозғалу) нәтижесінде бет жасайтын(түзетін) түзу сызық. Жасаушы цилиндрлік бет, ко-нустық бет, т.б. беттер сызу үшін пайдаланылады.

## Дереккөздер</span>


Санат:Топология
Санат:Беттер
Тазабағияб мәдениті

**ТАЗАБАҒИЯБ МӘДЕНИЕТІ** – Аралдың оңтүстігіндегі Әмудария сағасын мекендеген тайпалардың қола дәуіріндегі мәдениеті (біздің заманымыздан  2-мыңжылдықтың ортасы – біздің заманымыздан  1-мыңжылдық). 1938 жылы Хорезм археологиялық экспедициясы (жетекшісі С.П. Толстов) зерттеу барысында алғашқы ескерткіштері ашылды. Қоныстары мен зираттарын Толстов, М.А. Итина, т.б. зерттеді. Ангка-5, Кават-3, Кокча-15, Кокча-16 қоныстарында жүргізілген қазбалар тұрғындардың үй салу дәстүрлерін, мекенжайларының таралу топографиясын анықтауға мүмкіндік берді. Халқы ескі арналардың алқаптарында су бойларына таяу жерлерге қоныстанған. Үйлердің орташа ауданы 100 м2, жеркепе түрінде салынған. Жер үстіндегі екі қанатты шатырлары бөлменің ортасындағы ірі бағаналарға тірелген. Оңтүстік Қазақстан, Орта Азия тұрғындарының осы күнге дейін сақталып отырған кейбір үй салу дәстүріндегі ерекшеліктері Тазабағияб мәдениеті қоныстарынан байқалады. Мәселен, Кокча-15, Кокча-16 қоныстарындағы үйлерді айван, сөре сияқты элементтермен толықтырған. Мұндағы төртбұрыш пішіндес, аласа қабырғалары ағаштан тұрғызылып, қамыспен өріліп, балшықпен салынған үйлердің есігі оңтүстік кейде шығыс жақтан шығарылған. Үйдің кіре беріс алдындағы дөңгелек айваны есікпен ені жіңішкелеу келген ұзынша дәліз арқылы жалғасады. Адамдар тынығатын сөре іргелерді бойлай салынған, олардың жалпақтығы 2,5 – 20 см. Кокча-3 зиратынан барлығы 100-ден астам қабірдің 74-і қазылған. Біздің заманымыздан  1-мыңжылдықтың 2-жартысына қарай Тазабағияб мәдениеті дамуы тоқтап, тайпалары басқа археологиялық мәдениеттің, яғни басқа этностық топтың құрамына кірді. Тазабағияб мәдениет тайпалары мал шаруашылығымен, егіншілікпен айналысқан. Суару жүйелері мен егістік орындары қоныстар маңына орналасқан. Заттай деректердің негізгі тобын қыш ыдыстар құрайды, көптеген шаруашылық-тұрмыстық бұйымдар, түрлі әшекейлер табылған. Мәдениеттің даму жолдары, әсіресе, оның қалыптасуы мен шығу тегінің ерекшеліктері Еуразияның далалық қола мәдениеттерін зерттеудегі өзекті, күрделі мәселелерге жатады. Тазабағияб тайпаларының материалдық мәдениеті бірнеше өлкелік және мәдени ағымдардың бір арнаға тоғысуын көрсететін құбылыс. Қыш ыдыс, қола білезік, т.б. түрлі бұйымдардың сипатына қарағанда тұрғындары бұл алқаптарға солтүстіктен келіп қоныстанған. Ең алдымен Орталық Қазақстанның андрон және беғазы-дәндібай мәдениеттерінің аса үлкен ықпалы бар. Батыс Қазақстанға тән Қима мәдениетінің нышандары араласқан. Оңтүстіктен, Орта Азия мәдениеттерінен келген ықпалдар да бой көрсетеді. Бұлардың ішінде андрон мен беғазылық желі шешуші болғандықтан, ғалымдар Тазабағияб мәдениетінің негізін қалаған тайпалар Ақшадарияның оңтүстік сағасындағы алқаптарға біздің заманымыздан  15 – 14 ғасырларда солтүстіктен келіп қоныстанған деген пікірді ұстанады. А.И. Тереножкин, Ю.А. Заднепровский, Н.Г. Горбунова, А.Асқаров сияқты ғалымдар Тазабағияб мәдениетін үлкен андрон мәдениетінің жергілікті ерекшеліктерді бойына сіңірген ортаазиялық бір нұсқасы деп санады.

Санат:Мәдениет

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 8 том
Әуезхан Сейтмағамбетұлы Күлімбетов

**Әуезхан Сейтмағамбетұлы Күлімбетов** (4.5.1964, Қазалы ауданы, Әйтеке би кенті) – стоматолог-ғалым, медицина ғылымдарының кандидаты (1999).

Алматы мемлекеттік медицина институты (Қазақ ұлттық медицина университеті) стоматология факультетін бітірген (1986). 1986 – 88 жылдары Ақтөбе облысында стоматология емханасында тіс дәрігері, 1989 – 2001 жылдары Алматы мемлекеттік медицина институтында комсомол комитетінің хатшысы, ассисент, ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі болып қызмет жасады. 2001 жылдан AS – DENT стоматологиялық клиникасында директор.

Негізгі ғылыми жұмысы тіс ауруларын емдеуге арналған. Ол Арал маңында тұратын тұрғындардың ағзасына тіс протезіне қолданылатын металл қорытпаларының тигізетін әсерін зерттеді. Күлімбетов – Қазақстанда кандидаттық жұмысын (стоматология саласында) қазақ тілінде қорғаған тұңғыш ғалым. Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау ісінің үздігі белгісімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1964 жылы туғандар
Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан денсаулық сақтау ісінің үздіктері
Юлдуз Абдоллақызы Хайырова

**Юлдуз Абдоллақызы Хайырова** (20 ақпан 1925 жылы туған, *[[Ресей]], [[Саратов облысы]] [[Лопатинский ауданы]]* – 2004 жыл, *[[Қарағанды]] қаласы*) – медицина ғылымдарының докторы (1971), профессор (1972).

## Өмірбаяны
* *Алматы мемлекеттік медицина институтын* (1950, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. 
* Қарағанды облысы дәрігерлік дене шынықтыру диспансерінің бас дәрігері (1950–1953);
* 1953 жылдан Қарағанды мемлекеттік медицина институтында (Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) ассистент, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған.
* 80-нен астам ғыл. жарияланым мен 6 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:20 ақпанда туғандар
Санат:1925 жылы туғандар
Санат:Саратов облысында туғандар
Санат:2004 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қарағандыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Қарағанды мемлекеттік медицина университетінің профессорлары
Шымтопырақ

**Шымтопырақ**– өсімдік қалдықтары, тамыры, өркендері тұтасып өскен топырақтың беткі қабаты. Топырақтың бұл түрі күн сәулесі жеткілікті және жауын-шашын мол түсетін аймақтарда түзіледі. Мысалы, далалық аймақтың тың және тыңайған жерлері, сай-сала, су жайылатын шабындықтар мен жайылымдар, батпақты жерлер, көп жылдық шөп егілетін егіс алқаптары, тағы басқа шымтопырақтың құрамында органикалық заттар мол болады. Түзілу процесінің ерекшелігіне байланысты шымтопырақ. бірнеше топқа бөлінеді. Шымды-карбонатты шымтопырақтың шірінді қабаты 10 – 15 см, кейде 30 – 40 см, қылқан жапырақты, жалпақ жапырақты және аралас жапырақты орман белдемінде карбонатты тау жыныстарынан (әктас, бор, доломит, т.б.) түзіледі. Шымды-күлгін шымтопырақ. шым түзілу және күлгіндену процесі нәтижесінде пайда болады. Шірінді қабатының қалыңдығы әр түрлі. Ол ауа райы қоңыржай белдемнің орманды аймақтарында кездеседі. Шымды-литогенді Шымтопырақ шым түзілу процесі күшті, топырақ түзетін тау жыныстары мол тайгалы орман белдемінде түзіледі. Шірінді қабатының қалыңд. 30 – 40 см. Шымтопырақ қысқа түренді соқамен жыртылады. 

## Cілтемелер
Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Шымшуыр

thumb|right|200px|Шымшуыр
thumb|медициналық шымшуыр
**Шымшуыр**() - қысқыш. 

Операцияда, тіс емдеуде, протез салуда керекті ұсақ, (ине, бор, пульпэкстратор сияқты) заттарды қысып ұстауға арналған аспап. Шымшуыр - әр түрлі заттарды қысып ұстауға арналған құрал. 

Ұсталар ұстайтын шымшуырдың негізгі бөліктері - басы, білігі, сабы. Оның басы жалпақ темірді қысып ұстауға қолайлы етіп жасалады. Басы мен сабына орнатылған білік (темір) шымшуырдың ашылып жабылуын қамтамасыз етеді. Оттан шоқ алуға арналған шымшуыр жұқа темірден жасалады. Ұзын темірді дәл ортасынан иіп бүктеп, иінге жақын жерінен сақина кигізеді. Ол серпінді темірді жазылып кетпейтіндей етіп ұстап тұрады. Шымшуырды іліп қою үшін оның бүгілген жеріне темір шығыршық өткізеді. Зергердің шағын шымшуыры- ұсақ металл түйіршіктерін, т.б. заттарды қысып ұстауға қолайлы, темірден соғылған серпімді аспап. Дәнекерлеген кезде зергерлер шымшуырмен жіңішке металл сымды иіп, бүршікті қажет орнына орналастырады.Шымшуырмен тарыдан да ұсақ металл түйірлерін оп-оңай қысып ұстауға болады. 

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Аспаптар
Сабырбай Қырықбайұлы

**Сабырбай Қырықбайұлы** (15.12.1947 жылы туған., Ордабасы ауданы Темірлан ауылы) – ғалым, ауыл шаруашылық ғылымының докторы (1997), профессор, Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтытын бітірген (1972). 1972–98 жылдары осы институтта қызмет атқарды. 1998 жылдан Қазақ Ұлттық аграрлық унститутінің малдәрігерлік-санитарлық сараптау және гигиена кафедрасында профессор. Қырықбайұлы жоғары оқу орындары үшін алғаш қазақ тілінде шыққан 3 оқулықтың авторы. Қазақстанда «Ветеринариялық санитария» мамандығы бойынша мамандар даярлауға арналған мемлекеттік стандарттық, үлгі оқу жоспарын, негізгі пәндердің үлгі оқу бағдарламасын жасауға жетекшілік еткен. 100-ден астам ғылыми-әдістемелік мақалалары, 6 ғылыми нормативтік құжаттары, 2 монографиясы жарық көрген және бірнеше авторлық куәлігі бар.

## Сілтемелер


Санат:1947 жылы туғандар
Ақтамберді мазары

**Ақтамберді жырау мазары** – Абай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген XVIII ғасырдың сәулет ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Абай ауданы, Жүрекадыр ауылының оңтүстік батыс шетінде орналасқан.

## Мазар сипаты
Мазар белгілі батыр, жырау Ақтамберді Сарыұлына арнап тұрғызылған.
Алғашқы жобада 7,7 м х 6,3 м тікбұрышты көлемде кесек тасты балшықпен бекітіп салынған.
Жыраудың мазарының ескі күмбезін 1960 жылдары жазушы М. Мағауин зерттеген. 1988 жылы Құндызды совхозының директорының бастамасымен Ақтамбердінің туған-туысқандарынан, ауыл тұрғындарынан қаржы жиналып, архитектор М. Қонысбаевтың жобасымен бұрынғы қам-кесектен салынған, бір босағасы ғана қалған көне мазардың орынан төрт құлықты сағана салынады.
Ескі зиратқа тиіспей, Құндызды ауылының қызыл гранит тасынан сағананың төрт қабырғасы қаланады, қабырғаларының биіктігі – 3,5 м.
Мазардың алдынан қарағанда домбыраны, ал екі жағынан қарағанда құстың қауырсынын көзге елестетеді.
1989 жылы сағананың ашылуына байланысты туыстары ел-жұртқа арнайы ас береді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Абай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Абай ауданы (Абай облысы) сәулеті
Ұлжалғас Шайханов

**Ұлжалғас Шайханов** (1947, Мақтаарал ауданы Еркіншілік ұжымшары – 1997, Алғабас ұжымшары) – КСРО Жоғары Кеңесінің депутаты. Еңбекке ерте араласып, мақта теруде ерекше көзге түсті. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Санат:Тарих
Шығыс Австралия ағысы

thumb|Тынық мұхиттың ағылары
**Шығыс Австралия ағысы** – Тынық мұхиттың Шығыс Австралия жағалауындағы жылы беткі ағысы, Оңтүстік Пассат ағысының тармағы. Солтүтіктен оңтүстікке қарай жылжып, Тасман аралы тұсында Батыс Желдер суық ағысына ұласады. 25 және 32° оңтүстік ендік аралығындағы ені 100 – 200 км. 
*Ағысының жылдамдығы 1,1 – 1,8 км/сағ, ортасында – 2,7 км/сағ. 
*Суының орташа температурасы 
**қыста 11 – 20°С (ақпанда солтүстігінде 26°С, оңтүстікте 17°С)
**жазда 15 – 26°С (шілдеде солтүстігінде 22°С-тан оңтүстігінде 12°С-қа дейін). 
*Су ағымы 30 млн. м3/с шамасында, 
*Тұздығы 35,5‰. 

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Ағыстар