open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қабаттық сулар

**Қабаттық сулар** — су өткізгіш тау жыныстарының арасында орналасқан жер асты сулары. Өзінің химиялық құрамы жағынан ол тұщы, сортаң, ащы, болып кездесуі мүмкін. Өйткені, жер қыртысының әр қабаттарында тұздардың құрамы өр түрлі болып келеді.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Гидрогеология
Су асты вулканизмі

thumb|right|250px|Су асты жанартауы түзген жастық тәрізді лава
**Су асты вулканизмі** — су астында вулкандық әрекеттің пайда болуы. Мұндай вулкан атқылағанда, вулкандық аралдар пайда болады. Бірақ бұл аралдар су асты вулканының төбесі ғана болып табылады. Жаңа вулкандық аралдар тез жоғалады, немесе өзінің формасын өзгертеді (мысалға Куриль қырқасындағы Иоан Богослав аралын алуға болады), бірақ көп сақталатындары да аз емес (Эгей теңізіндегі Санторин аралы). Су асты вулканы атқылағанда, теңіз суының температурасы жоғарылайды, теңіз жануарлары орасан қырғынға ұшырайды және қалың қара бу, күл мен пемза араласқан су бағандары атылып, қатты шу шығады.

## Дереккөздер
* Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Вулканология
Топырақ зоналары

**Топырақ зоналары** — экватордан полюстерге қарай климаттың өзгеру әсерінен жер бетінде пайда болған ендік бағытта кезектесіп орналасқан топырақ түрлері. Жер бетінде мынадай топырақ зоналары бар:
#Латеритті топырақ зонасы немесе тропик пен субтропик облыстарындағы топырақ. Мұнда ылғалдылық пен жауын-шашын өте мол және температура жоғары болып келеді.
#Солтүстік Африкада, Аравияда, Оңтүстік Америка мөн Оңтүстік Африканың батыс жағаларында, Австралияның батыс бөлігінде таралған шөлдік тропиктік топырақтар зонасы. Бұған климаттың кұрғақтығы мен температураның жылдың ауытқу амплигудасының алшаң және буланудың күшті болуы тән.
#Субтропиктік топырақ зонасы. Оның топырағы жерорта теңіздік құрғақ және қуаң климатты субтропиктерде қоңыр түсті, ал Батыс Закавказьенің, Уругвайдың, Жапонияның, Шығыс Қытайдың ылғалды субтропиктерінде жасыл, қызыл түсті болып келеді.
#Қоңыржай шөлдер мен субтропиктік шөлдердің боз топырақ зонасы.
#Бұрынғы КСРО-ның Еуропалық бөлігінде және Қазақстанның көп жерінде, Солтүстік Американың батыс штаттарында, Орталық Аргентинада тараған құрғақ далалық шөлдаланың қоңыр және бурыл топырақ зонасы. Онда қара шірінді аз болады да, топырақтың үстіңгі қабаты ептеп сортаң келеді.
#Батыс Венгрияда, бұрынғы КСРО-ның Еуропа бөлігі мен Азия бөлігінің қоңыржай климатты далалық алқаптарында, АҚШ-та (Дакотада, Монтанада, Небраскада, Канзаста. Индианада, Техаста) тараған құнарлы қара топырақ зонасы.
#Бөлшектенген қара топырақ пен ормандық сұр топырақ зонасы. Ол жіңішке өңір арқылы қара топырақ пен күлгін топырақ зоналарының арасында орналасады.
#Бұрынғы КСРО-ның Еуропа бөлігі мен Сибирьдің солтүстік жартысында, Скандинавия түбегінің оңтүстік бөлігінде, Германияның, Францияның, Данияның солтүстігі мен орта бөлігінде, Солтүстік Американың едәуір жерлерінде тараған күлгін топырақ зонасы. Бұл зонаға едәуір ылғалдылық және топырақтың жоғарғы қабатының тезірек шайылуы тән.
#Тундра топырақ зонасы. Бұл Еуропаның, Азияның және Солтүстік Американың солтүстік аймақтарында орналасқан. Мұнда климат суық жәке ылғалды болады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Топырақтану
Тау алды кертпештері

**Тау алды кертпештер** — тау жүйесінің негізгі биік бөліктерін сатылана қоршап тұратын тік беткейлі, еңіс бетті, көп ярусты құрылым. Олар көтерілу жағдайындағы таулы алаптың шеттерінде педиплен түзілуінің нәтижееінде пайда болады. Таулы алаптың көтерілуіне байланысты тау алды жазығының жаңа бөліктері бірінен кейін бірі көтерілуге ұшырайды. Тау алды кертпештер тектоникалық айрылудың қатысынсыз тек таулы алқаптың үздіксіз, шапшаң көтерілу жағдайында пайда болады дейді В. Пенк. Ең жаңа ғылми деректер: тау алды кертпештер таулы алаптың ауықауың көтерілуі жағдайында, яғни тектоникалың айырылудың қатысуы мен созылуының нәтижесінде пайда болады деген ұғымға тоқталады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Депрессия (география)

**Депрессия** — 
# депрессия деп кең мағынада жер бетіндегі кез келген ойпат жерлерді айтады, ал тар мағынада теңіз деңгейінен төмен жатқан ойыс, қазан шұңқыр сияқты рельефтің теріс формасын айтады. Мәселен, соңғысына Турфан қазаншұңқыры, Сарықамыс қазаншұңғыры немесе суға толған Каспий, Өлі теңіз ойыстары жатады; 
# тектоникалық депрессия деп жер қабығының ойыстана келіп, түгелдей немесе жартылай шөгінді толған түрін айтады. Мысалы, Тәжік депрессиясы.

## Дереккөздер


Санат:Оронимдер
Санат:Құлдырау
Ықпа ағыс

**Ықпа ағыс** — теңіз немесе мұхит суының сыртқы қабатында жел үйкелісінен лайда болатын ықпа ағыс. Ықпа ағыстың теориясын 1906 ж. сапа жағынан өңдеген Ф. Нансен, математикалық жағынан дәлелдеген В. Экман болды. Жердің айналу әсерінен ықпа ағыс теңіз бетінде Солтүстік жарты шарда 45° бұрыш бойынша оңға, Оқтүстік жарты шарда — солға ауытқиды.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Мұхиттану
Польдерлер

**Польдерлер** — Нидерланд (Голландия) мен Германияда теңіз деңгейінен төмен жатқан және су басудан сақтау үшін дамбалармен қоршалған аса құнарлы құрғатылған егістік жерлер. Олар қазылған каналдармен тілімделіп жатады да, егін, гүл шаруашылығына пайдаланылады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Сазды вулкандар

thumb|Сазды жанартау
**Сазды жанартаулар** — дүркін-дүркін немесе сирек атқылап, өзінен сұйық балшық және әр түрлі газ бөліп шығаратын жанартаулар. Бұлар мұнайлы және вулканды аймақтарда, сол сияқты өзен атырауларында кездеседі. Бұрынғы КСРО-да Апшерон, Тамань, Керчь тубектерінде, Шығыс Грузияда, шетелдерде — Италияда, Исландияда, Жаңа Зеландияда, Орталық Америкада кездеседі.

## Дереккөздер
* Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Жағаның далмациялық түрі

**Жағаның далмациялық типі** (түрі) — теңіз жағаларының бір түрі, оның қойнаулары жағалық сызыққа және тау тізбегінің етегінен қатарласа созылып жатады. Ал қойнаулары жоталарды көлденең кесе, бұғаздар арқылы ашық теңізге барып қосылады. Далмациялық жағалар құрлықтағы төмен түсіңкі жағаны су басу нәтижесінде пайда болады. Олар Адриатика теңізінің шығыс жағасында Далмацияда дамыған. Далмациялық жаға деп аталуы да осыдан.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Горст

thumb

**Горст**(— сөзбе-сөз: ұя) — екі жиегі ой, ортасы дөң болып келген жер қабығының параллель участогы. Мұндай жерлер көбіне тау жотасы немесе қырат болып есептелінеді.Жер қыртысының айналасындағы алқаптан көтеріңкі және лықсымалармен немесе қаусырмалармен шектелген бөлікшесі.Ұзындығы жүздеген, ені ондаған км болуы мүмкін. Жылыстау амплитудасы бірнеше км-ге жетеді.

Горст, орқаш тау - жер қыртысының екі жағы көлбеу, орта тұсында өңтелімі. Ұзындығы жүздеген км-ге, ені ондаған км-ге дейін болады. Орын ауыстыру амплитудасы бірнеше мың метр болуы мүмкін (мысалы, Сьерра-Невада Горстының ені 90 км, ең биік көтерілген қанатының сырғу амплитудасы 2000 м).

## Тағы қараңыз
*Грабен

## Дереккөздер


*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Геология
Грабен

thumb
**Грабен**() — опырық, опырмалы ойыс — жер қабығының төмен түскен участогы. Опырықтың көлемі өр түрлі болып келеді. КСРО-да өте ірі опырық — Байқал көлі (ойысы) болып табылады, шет елде — Рейн өзенінің аңгары, Өлі теңіз ойысы тағы басқалар.

Грабен, опырық - айналасындағы телімдермен салыстырғанда құлама немесе тік жарықтар (айырылым) бойымен төмен түскен жер қыртысының ұзына бойы созылған телімі. Дүние жүзіндегі Грабеннің ұлы жүйесі Шығыс Африкада солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатыр (мысалы, Шығыс Африканың рифтік жүйесі).

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.


Санат:География
Санат:Геология
Дислокация

**Дислокация** — эндогендік (ішкі) күштің әрекетінен тау жыныстары формаларының алғашқы жатқан түрінен бұзылуы. Алғашқы кезде орналасқан шөгінді тау жыныстарының қатпарлары горизонталды немесе соған жақын болып келеді. Ал дислокация әсерінен қатпарлар бүгіліп дөңестену немесе ойыстану түріне айналады, кейде жарылады. Дислокацияның өэі қатпарлық (пликативтік), жарылғыштық (дизъюнктивтік) болып екіге бөлінеді.

Пликативтік дислокация нәтижесіңде жыныс қабаттарының жазық жатуы бұзылып қатпарлар түзіледі. Қатпар деп қабаттардың толқын тәрізді иілуін айтады. Қатпарлар алдымен иініне сай 4 түрге жіктеледі. Антиклинал деп иіні төмен қарай қараған, сондықтан қанаттары керағар жақтарға еңкіш қатпарды атайды (грекше «анти» — қарсы, «клин»— бұрыш, көлбеу). *Синклинал* деп иіні төмен қараған, сол себептен қанаттары бір-біріне қарай еңкіш қатпарларды айтады (грекше «синклио» —еңкейемін). Сонда антиклиналдардың өзегінде ең кәрі жыныстар, синклинал ортасында ең жас кабаттар орналасады.
**Дислокация** — кристалдың ішінде ығысу аймағының шекарасы болатын кристалдық кұрылыстың сызықтық жетілмегендігі.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геология
Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Сарма

**Сарма** — көбінесе күз айларында Байкал көлінің батысындағы Ольхон аралының тұсында солтүстік, солтүстік-батыс бағытта соғатын қатты жел. Ол көлді қоршап тұрған тау жоталары арқылы циклондардың суық фронты өткен уақытта байқалады да кенет пайда болып, тез басылады. Кейде оның ұзақтығы 2—4 күн бойына созылып, жылдамдығы 40 м/сек-ке дейін барады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Желдер
Жоғары ығысу

thumb|200px|Жоғары ығысудың бейнеленуі
**Жоғары ығысу** — бүйірлік қысымның әсерінен тау жыныстарының бір бөлегі басқа екінші бөлектің үстіне жазықтық бағытта горизонтқа келбеу көтеріліп ығысатын жағдайдағы жер қабығының орын ауыстыруы; осындай кезде өте ертедегі қабаттар жас қабаттардың үстіне шығып кетеді.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Геология
Сапропель

**Сапропель** (синонимі — шірік тұнба) — көбіне анаэробты жағдайларда ағынсыз су алқаптарының түбінде жиналып тығыздалған тұнба.

Сапропель планктондық организмдердің — өсімдіктер мен жануарлар қалдықтарының шіруінен пайда болады. Одан әрі қарайғы биожәне геохимиялық процестердің әсерінен ол сапропельді көмірге айналады. Химиялық жолмен айдағанда, одан сұйық отын алынады. Сапропельді ауыл шаруашылық малдарына үстемелі минеральды қорек есебінде пайдалануға да болады.

Сапропель( — *шіріген* және πηλός— *тұнба*, *балшық*) — тұщы су қоймаларындағы минералдық-органикалық шірік тұнбалардың жиналуы (құрамында кемінде 15 пайыз органикалық заттар болған жағдайда) кезінде қалыптасатын процесс.

## Дереккөздер

Санат:Органикалық тыңайтқыштар
Сарос

**Сарос** — ұзақтығы 18 жыл 11,1/3 тәулікке тең Күн мен Айдың бірдей түтылып тұратын уақыттарының арасындағы кезең. Бір саростың ішінде Күн орта есеппен 41 рет, Ай 27—29 рет тұтылады. Бұл кезең тіпті Ертедегі Грекия мен Египетте белгілі. болып, Күн мен Айдың тұтылуларын алдын ала болжап айтуға мүмкіндік берген.

**Сарос**(*ежелгі египет тілінде saros — қайталану*) — Күн мен Ай тұтылуларының бірдей ретпен қайталану периоды. Мұны біздің заманымыздан бұрын өмір сүрген ғалымдар да аңғарған. Мұндай циклдер бірнешеу болса да, Сарос олардың ішіндегі негізгілерінің бірі. Тұтылулар кезінде Күн мен Айдың орны, Ай орбиталарының түйісімі дәл алғашқысындай өтеді. С. 6585,32 тәулікті немесе 18 жыл 11 күн 7 сағат  42 минутқа созылатын 223 синодтық айды, 6585,36 тәулік болатын айдаһарлық (драконды) ай мен 6585,78 тәулікке тең 19 айдаһарлық жылды қамтиды. 223 синодтық ай 19 айдаһарлық жылдан 0,46 тәулікке қысқа болғандықтан 18 жылдан кейін тұтылу жағдайы мен оның Жердегі көрінетін орны өзгереді. Күннің толық тұтылуын Жердің белгілі бір нүктесінен тек 200 — 300 жылда бір рет қана бақылауға болады.

## Дереккөздер



Санат:География
Маусым (жыл мезгілі)

**Маусым, мезгіл** — әр түрлі сипаты бар жыл бөліктері. Астрономиялық маусымдар көктем, жаз, күз және қыс болып бөлінеді. Климатология мен синоптикада олар атмосфералық процестер комплекстерінің ауысуы бойынша бөлінеді. Мұндай бөліну өрбір ендіктер мен физикогеографиялың жағдайларда әр түрлі болады. Муссонды ыетың облыстар екі маусымға ғана болінеді: құрғақ және ылғалды. Фенологияда Европаның орта ендігі сегіз маусымға бөлінеді: 1) аласапыран (өсімдіктің жандана бастауы); 2) ерте көктем (жапырақтардың пайда болуы, жемісті ағаштар мен шиебұталарының гүлденуіне дейін); 3) жазғытұрым (малина мен күздік қара бидайдың гүлденуіне дейін); 4) жаз басы (шалғындардың гүлденуі, алғашқы шиелердің пісе бастаған кезі); 5) жаз ортасы — шілде (алғашқы жемістердің пісуі мен егін жинау кезеңі — жапырақтардың сарғая бастаған уақыты); 6) қоңыр күз (кеш пісетін жемістер ніскен, жапырақтарға күзгі түс еніп, жапыраңтардың алғашқы түсе бастайтын кезі); 7) суық күз (ағаш жапырақтарының түгелдей түсе бастаған, шөпті әсімдіктердің өсуі тоқтағанға дейінгі уақыт); 8) қыс — өсімдіктердің өсуі тоқтайтын кез. Әр жыл сайын фенологиялық мезгілдің календарлы мерзімі өзгеріп отырады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Тау мұздықтары

**Тау мұздықтары** — морфологиясы мен динамикасы жағынан жердің рельефіне түгелдей бағынатын таулы аудандардың ақпа мұздықтары. Тау қыраттарының беткейіндегі аңғарлар мен депрессияларды алып жатады. Морфологиялық жағынан тау мұздықтары мынандай мұздыңтарга ерекшеленеді:
#аспа мұздық — тік тау беткейлеріндегі онша терең емес ойыстарда орналасады;
#кар мұздықтары — карларда орналасады;
#аңғар мұздық — аңғарларда орналасады, олардың ішінде жабайы, тармақ (дендриттік) мұздықтар болады;
#жаңарған мұздың — аспа не аңғарлық мұздықтардың құлауынан жаңарып тұратын мұздыңтар; 
#қоржын мұздықтар.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Гляциология
Мұздық шөгінділері

**Мұздық шөгінділері** — тау мұздықтарының немесе материктік мұздық жамылғыларының әрекетінен пайда болган шөгінділер. Мұздық шөгінділердің ең бастысы — мореналар. Олар мұздықтың денесінен бөлініп шығады да, тікелей мұздық арнасының түбі мен шетіне шөгеді (аңғарлық мұздықтарда). Мореналар рельефтің аккумуляциялың әр түрлі формаларын жасайды: аяққымореналық жалдар, жағалық мореналар, төбелімореналық рельеф тағы басқалар. Мореналардан басқа мұздық шөгінділеріне: іріктелген малта тастар, құмдар, саздақтар, саздар жатады. Олар мұздықтың алдында немесе мұздықтың ішінде — мұз астындағы қолаттарда, мұз ішіндегі туннелдерде, оның бетіндегі ойыстарда еріген мұздықтар суларының әрекетінен пайда болған (флювиогляциал) шөгінділер. Флювиогляциал шөгінділері зандрлар, террасалар, друминалар, камалар тағы басқалар. рельеф формаларын жасайды.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Гляциология
Мұздық дәуірлер

**Мұздық дәуірлер** (ғасырлар), мұздылықтар, гляциалдар — жердің геологиялық тарихындағы климаттың аса сууымен, көлемі үлкен қалың материктік мұз жамылғыларының таралуымен сипатталатын ұзақтығы әр түрлі уақыт мөлшері. Мұздық дәуір мұздардың түгелдей дерлік жойылып кетуімен сипатталатын замандардан мұздықаралықтар (*интергляциалдар*) арқылы бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Су шаруашылығы
Санат:География
Санат:Геологиялық дәуірлер
Опырық

**Опырықтар** — жер қабаттарының жарылуы әсерінен тау жыныстарының алғашқы жатыстарының бұзылуы. Опырықтар жер қабығын вертикальды және көлбеу жарықтармен бөлшектеп, орқаштарды осы жарықтарға бірінен кейін бірін әкеп орналастырады. Параллельді жарықтарда орқаштар бірінен кейін бірі төмен саты құрап жатады, сондықтан мұндай опырықтарды сатылы деп атайды.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Геология
Күмбезді көтерілу

**Күмбезді көтерілу** — үлкен алапты жер қабығының вертикальды бағытта дөңестеліп көтерілуі. Мұндай жағдайда қабаттар бұрыштарының құламалылығы аз болады. Күмбезді көтерілу бір уақытта, немесе қатпарлар түзілу процестерінен кейін пайда болуы мүмкін. Қазірде көптеген тау жүйелері туралы, мысалы, Альпы таулары туралы, осы көзқарас дұрыс деп саналуда. Ұзынша күмбезді көтерілуді мегаантиклиналь («үлкен антнклиналь» деп) атайды.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Геология
Мұз жамылғы

**Мұз жамылғы** (*Ледяной покров*) - жылдың суық мезгілінде мұхит, теңіз, көл, өзен, жасанды суқоймалардың айдыны беттерінде қалыптасатын және көршілес аудандардан ағып келетін мұз.

Мұндай жамылғыларды құрайтын мұздар шығуы жағынан теңіздік және тұщы болып бөлінеді. Тұщы мұздар өзендермен қалқып келеді және осы өзендер арқылы тұщыланған ағыстарда (*арктикалық теңіздерде*) пайда болады. Мұздықтардан (*материктік*) пайда болған — айсбергтер де тұщы мұздар болып саналады. Теңізде пайда болған мұз жамылғысы қату басталғаннан кейін, бірнеше сатылардан өтеді: ине мұз, қаймақ мұз, нилас мұз (*қалыңдығы 1ден 10 сжге дейін), [[жас мұз]] (қалыңдығы 10 сиден 100 слгге дейін*). Полярлық облыстарда мұз жамылғысының бұдан кейінгі сатылары байқалады: бір жылдық (1—2 м), екі жылдық (*2,0—«2,5 м*) және көп жылдық (*пактық, 2,5 м-ден қалың*). Бетінің түрі жағынан мұз жамылғысы тегіс және үйінді мұз болып бөлінеді. Динамикалық жағынан қозғалмайтын (*жағаға қатқан*) және ықпа болып екіге бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Санат:География
Профиль

**Профиль** — география мен геология ғылымдарында кездесетін вертикалды (тік) қималар немесе кейбір рельеф формаларының (аңғардың, таудың, теңіздің), геологиялық қабаттардың көлденең қимасы. Бұл вертикалды жазықтықта рельеф формаларьшың, жер қабығы құрылысымен құрамының өзгеруін зерттеуде картаны толықтыру үшін жасалады. Өсімдік, топырақ тағы басқалар. комплексті профиль ландшафт құрайтын әрбір табиғат элементтерінің байланыстарын түсіндіру үшін сызылады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Геология
Көтерілу су электр станциясы

нобай|Станция макеті
**Көтерілу су электр станциясы** — теңіз деңгейі көтерілгендегі су энергиясын электр энергиясына айналдыру мақсатында жасалған құрылыстар комплексі. Тас бөгеттер мен су қоймалары көтерілу уақытында су энергиясын қорландырып, суды электр генераторын айналдыратын гидравликалық турбинаға береді, одан кейін электр генераторы электр энергиясын өндіреді.

## Дереккөздер
* Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Электр станциялары
Тектоникалық таулар

**Тектоникалык таулар** — жер қабығының радиальды, вертикальды және горизонтальды қозғалуынан пайда болған жер бетінің биік бөліктері. Тектоникалық таулар бес түрге бөлінеді: 1) қатпарлы дислокациялары басым қатпарлы таулар (мыс.: Юра); 2) жагпа жазықтар мен шарьяждардың қатысуы арңылы түзілген жамылғы таулар; 3) қатпарлы жаңпарларды бір-бірінен бөлшектеп тұратын жарыңтары басым ыдырамақатпарлы таулар; 4) тек ыдыраудан түзілген жақпарлы таулар; 5) бұрынғы қатпарлардың немесе ыдырай қатпарланған құрылымның тау бұзылғаннан кейін қайтадан әрбір жақпарларға бөлінуінен түзілген қатпарлы жақпарлы таулар (мыс.: Алтай).

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Теодолит

**Теодолит** — жер өлшеу жұмыстарында, жерді тексеріп шолуда және ірі масштабты съемка жасауда көп пайдаланылатын бұрыш елшейтін геодезиялық аспап. Оның ең маңызды бөліктеріне: қарау түтігі, градусталған екі — вертикальды (тік) және горизонтальды (жазық) — шеңбері жатады. Сондықтан теодолитпен горизонтальды, вертикальды бұрыштарды бірдей анықтауға болады.
Бұл аспап арқылы шырақтың не жердегі нәрсенің горизонталь координаталары, яғни азимут пен биіктігі  анықталады. Аспап онша улкен емес, экспедицияға алып жүруге ыңғайлы.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Геодезиялық аспаптар
Қоңыр топырақтар

**Қоңыр топырақ** – жартылай құрғақ, құрғақтау аймақтарға бейімделген ормандар мен бұталар астында түзілетін топырақ типі.
Қоңыр топырақ қабатының қалыңдығы 25 – 45 сантиметр, қарашірік 3 – 4-тен 7 – 9%-ға дейін, қоректік элементтер мөлшері аз, мыс, азот пен Р2О5 қосылыстары 0,1 – 0,2% шамасында. Топырақтың үстіңгі қыртысының түсі 13 – 25 сантиметр тереңдікке дейін қоңыр, ұсақ түйіршікті не тозаңды түйіршікті; топырақта кальций (70 – 80%), магний (15 – 30%) болады. 
Топырақ орташа сілтілі рН 7,0 – 7,5, гипс 80 – 12 сантиметр тереңдікте кездеседі. Қарашіріктің орналасуына қарай қоңыр топырақ қара қоңыр, қоңыр, ақшыл қоңыр деп үш топқа, ал механикалық құрамына байланысты сазды, құмды, құмайтты топырақ болып бөлінеді. Қоңыр топырақ дәнді және техникалық дақылдар, бау-бақша егуге пайдаланылады. Қазақстанның солтүстік аймақтарында тараған қара қоңыр топыраққа агротехникалық шаралар жүйелі жүргізілсе, бидайдан мол тұрақты өнім алуға болады. Ал оңтүстік өңірдегі ақшыл қоңыр топырақ сортаңдау болғандықтан шабындық пен жайылымға, Жетісу (Жоңғар), Іле Алатауы алқабындағы жерлер суармалы егіншілікке пайдаланылады.
Қоңыр топырақтар — Қазақстанның құрғақ далалар зонасын алып жататын, қара топырақты жерлердің оңтүстігінде орналасқан, түрі піскен талшын (каштан) сияқты, саздақ және құмдақ қоңыр топырақтар. Онда өсетін өсімдіктердің құнарсыздығына байланысты шірінді заттар аз болады (3%) және тереңдеген сайын кеми береді, азот пен фосфор да аз болады, астыңғы қабаттарында ерігіш тұздар болады. Көбінесе құрамында көмір қышқыл ізбесі болғандықтан қышқыл тисе көпіріп қайнайды. Қоңыр топырақтар құрамындағы құнарлы заттардың мөлшерімен де, құрылымымен де ауыл шаруашылық дақылдарға өте қолайлы жене олардың гумусы көбейген сайын сапалылығы арта түседі.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Топырақтану
Санат:Ауыл шаруашылығы
Коллювий

**Коллювий** *([[латын тілі|латынша]]: colluvio - шоғыр, ретсіз тобыр)* — 
# кең мағынада — үгілген тау жыныстарының ауырлық күшінің әсерінен беткеймен төмен сырғып барып, оның ететіндегі шлейфтерді құрайтын беткейлік шөгінділер; 
# неғұрлым тар мағынада — тік беткейлердің етегінде ірі кесекті опырылма және сусыма материалдардан қорланған үйінділер; мұндай ұғымда ол делювийге қарама-қарсы қойылады.

Коллювий — негізінен салмақ күшінің әсерінен таудың жоғарғы жағында орналасқан участоктардан төмен қарай құлап, тау беткейлері мен етектерінде жиналатын кесектер, тау жыныстарының сынықтары (құлау, қорым материалы).

## Тағы қараңыз
*Делювий
*Пролювий

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Топырақтар комплексі

**Топырақтар комплексі** — үздіксіз қайталанып, бірнеше метрден (сирек жағдайда ондаған метрден) кейін бірімен бірі алма-кезек ауысып жататын әр түрлі топырақтардың ұсақ аумақтарының (дақтарының) алмасуы. Топырақтардың мұндай алмасуы көбінесе микрорельефке байяанысты, бірақ бұл барлық жағдайда міндетті емес, микрорельефке байланыссыз да комплекстер кездеседі. Топырақ комплексі топырақ құралу процестерінің өте айқын айырмашылықтарымен қатар оларды құрайтын топырақ компоненттерінің генетикалық тығыз өзара байланыстығығымен сипатталады. Әр түрлі топырақ дақтарының арасындағы шекара әр уақытта өте айңын керініп тұрады, Топырақ комплексінің шаруашылың маңызы бүкіл комплекстің қасиетімен анықталады. Олар ылғалдану мелшерінің азғана да болса көбеюі — топырақ пен есімдіктің даму жағдайларын соншалыңты өзгертіп отыратын, қоңыр жене құба шөлейттік топырақтар зонасында кең таралған.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Топырақтану
Жергілікті террасалар

**Жергілікті террасалар** — өзен айналмаларының (меандрлардың) аңғар ішінде бірте-бірте төмендеп, орын ауыстырып отыруынан аңғарларда пайда болады. Бұл бір эрозия базисының өзінде әр түрлі биіктігі бар жаңа террасалардың бір уақытта өмір сүруіне әкеп соғады. Жергілікті террасалар өзен террасаларындағы ірі масштабты зерттеулерді өте қиындатады. Кейде жергілікті терраса деп өзен аңғарындағы суы ағызылып жіберілген көлдің орнындағы өзен террасаларын да атайды.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Льянос

thumb|300px|Колумбиядағы льянос.|left

right|300px|thumb|Венесуэладағы льянос
**Льянос**( — жазық)  — Оңтүстік Американың солтүстік-шығысындағы, Ориноко өзенінің сол жақ жағасындағы өзіне тән өсімдік жамылғысы бар жазықтар. Бұл теңіз бетінен 400 м жоғары орналасқан. Льянос нағыз саванна типіне жатады. Мұнда шөпті өсімдіктер бар, олар жаңбырлы жылдары керемет қалың болып өседі де, қуаңшылық кезде қурап қалады. Льяноста жеке де, шоқ ағаш та (көбі пальма) кездеседі, ал ормандар тек өзен аңғарларында дамыған.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Жазықтар
Мұхит ағыстары

thumb|right|Мұхит ағыстары
**Мұхит ағыстары** — мұхиттар мен теңіздер суының ұдайы және ұзақ уақыт бойы жылжып тұруы; мұхиттық ағыстар, түрлі күштердің әсерінен болатын теңіздер мен мұхиттардағы су массаларының жылжымалы қозғалысының үрдісі.

Ағыстар жылы да, суық та болады. Егер ағыс суының температурасы қоршап тұрған су температурасынан жоғары болса, оны жылы ағыс деп, ал кері жағдайда суық ағыс деп атайды. Ағыс судың беті мен тереңдігінде де үлкендікішілі қабаттарды қамтиды. Сондықтан оны беттік, су астылық немесе тереңдік түптік ағыс деп бөледі. Шығу тегі бойынша ағыстар ықпа (желдің су бетін сүйкей соғуы әсерінен), ағындық (мұхиттың бір жағына жиналған көп судың лықсуы әсерінен), компенсациялықтолықтырма (мұхиттың бір жағындағы су олқылығын толтырып тұратын ағыстар) болып бөлінеді. Жердің тәуліктік айналуының әсерінен ағыстың алғашқы бағыты Солтүстік жарты шарда оңға қарай, ал Оңтүстік жарты шарда солға қарай ауытқып тұрады. Ағыс атмосфера мен желдің қысымынан су тығыздыктарының әр түрлі болып келуінен және бір бассейндегі су олқылығын екінші бассейннен лықсыған судың толықтыруынан пайда болады. Материктер ағыстың жылжу бағытын бұруға әсер етеді. Жалпы атмосфера циркуляциясының барлық жүйесінің мезгілдік орын ауыстыруымен бірге мұхит және теңіз ағыс жүйесі де жоғарғы ендікке қарай мезгілдік орын ауыстыруда болады. Кейбір ағыстар ауыспалы болып тұрады (жылдың бір бөлігінде суық, екінші бөлігінде жылы). Ағыс материктердің таяу бөліктерін ысытып немесе суытып олардың климатына үлкен әсер етеді.

Теңіз ағыстары әр түрлі ерекшеліктеріне қарай былайша сараланады: шығу тегіне байланысты — желдің теңіз бетімен үйкелісінен туындайтын (ығу ағысы, желдік ағыс), температура мен тұздылықтың біркелкі үлестірілмеуінен туындайтын (тығыздық ағыстар), деңгей i еңістігінен туындайтын (ағынды ағысы, i градиенттік ағыс, компенсациялық) және т.б. мерзімдік Тұрақтылығына қарай — тұрақты, уақытша, кезеңдік (мысалы, су көтерілуімен болатын), тік бағыттағы орнына қарай су үсті, бет асты, аралық, терең, су түбі ағыстары, физикалық-химиялық қасиеттеріне қарай — жылы, суық, тұздылығы жоғары және төмен ағыстар. Теңіз ағысының бағытына жердің айналу күші үлкен ықпал жасайды (кориолис күші). Кориолис күші теңіз ағыстарын солтүстік жарты шарда оңға, ал оңтүстік жарты шарда солға бағыттайды.

## Дереккөздер


Санат:Мұхит ағыстары
Санат:Мұхиттану
Михаил Антонович Усов

**Михаи́л Анто́нович У́сов** (8 (ақпанның 20-сы) 1883, Каинск — шілденің 26-сы 1939, Белокуриха, Алтай өлкесі) — орыс геологы, КСРО Ғылымдар академиясының академигі (1939, сібірліктердің арасынан шыққан ең алғашқы академик).

Михаил Усов — Владимира Обручевтың шәкірті, оның 1906 және 1909 жылдары өткізген Жоңғария экспедициясына қатысқан. Усов Франца Левинсона-Лессинтен де тәлім алған. 1908 жылы Томск технологииялық институтын бітірген, 1913 жылы диссертация қорғап, ТТИ профессоры, 1920 жылы геология кафедрасының меңгерушісі болды. Сонымен бірге ол 1921 — 1930 жылдары Геология комитетінің Сібір бөлімін басқарды. 1938-1939 жылдары Бүкілодақтық ғылыми-зерттеу геологиялық институтын (ВСЕГЕИ)  басқарды. Осы кездері қазақтың болашақ көрнекті ғалымы Қаныш Сатпаев оның қолынан тәлім алды.

Усов Сібірдің және Қытай мен Моңғолияның онымен жапсарлас жатқан аудандарының геологиялық құрылысын зерттеді, Кузнецк Алатауы мен Забайкальенің алтынды аймақтарының экспертизасын өткізді. Усов эндогенді кен түзілудің жер қыртысындағы плутондық және вулкандық үрдістермен байланыстарын анықтады.

Михаил Усовтың Кузбасстың көмірлі аймақтарының геологиялық құрылымы туралы еңбектерінің Ресей үшін маңызы өте зор. Солардың арқасында Кузбасстағы көмір қорларының көлемі және оны өнеркәсіптік өндірумен болатындығы анықталды.

Усовтың атымен Томскіде көше аталған, ТПУ-дың геологиялық корпусының алдында оның бюсті орнатылған.

## Еңбектері
* «Фазы эффузивов», 1924
* «Фации и фазы интрузивов», 1925
* «Фазы и циклы тектогенеза Западно-Сибирского края», 1936

1960 жылы Алматыдағы «Ғылым» баспасынан «Основные идеи М.А. Усова в геологии» атты жинақ жарыққа шықты.

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Ресей геологтары
Санат:1883 жылы туғандар
Санат:1939 жылы қайтыс болғандар
Бедленд

**Бедленд** (шөл адырлар) — эрозияның эрекеті нәтижесінде құрғақ климат жағдайында пайда болған аласа таулы рельефтің күрделі түрі. Бедленд егіншілікке қолайсыз. КСРО-да ол Орта Азияның шөлді тау етегінде, Казақстанда, Волга өзенінің оң жағасында тағы басқалар. жерлерде кездеседі.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Жер сілкіну ошағы

**Жер сілкіну ошағы** *(гипоцентрі)* — жан-жаққа сейсмикалық толқындар тарайтын жер қабығының қалыңындағы орын. Терең фокустық **жер сілкіну ошағы** 50 км-ден 700 км болады. Жер сілкіну ошағы формасы, көлемі жағынан әр түрлі болуы мүмкін. Жер сілкіну ошағының үстінде орналасқан ауытқу өте күшті болатын жер бетіндегі нүкте — жер сілкіну эпицентрі деп аталады.

Жер гипоцентрі (ошағы) энергия көп мөлшерде (103— 10Ӏ8 Дж) кенет босап шығып, жер қыртысының қысқа мерзімді тербелуін туындатады. Жер гипоцентрі (ошағы) тереңдігі бойынша (Я км) кәдімгі (Н

*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Жерсілкініс
Поляр пагы

**Пак, поляр пагы** — мұхиттың поляр жағындағы жылжып жүретін көп жылдың мұз қабатының жиынтығы. Жазда пакты құрайтын мұздың қалыңдығы еруге байланысты жұқарады да, ал қыста жаңадан жауған қар мен судың қатуына байланысты ұлғаяды. Егер пак төменгі ендікке келіп еріп отырмаса, онда Солтүстік мұз мұхитын түгелімен мұз басқан болар еді. Оңтүстік жарты шарда пак мұхитпен тура шектесіп тұрғандықтан, мұхит ағысымен жылжып, төменгі ендікке барып ериді. Солтүстік жарты шарда пак Сибирь жағасынан Гренландия мен Шпицбергеннің арасындағы бұғаз арқылы жоғарғы ендікке дейін көтеріліп, одан әрі Оңтүстіккө қарай ығады. Жазда Солтүстік мұз мұхитында пак шетінде мұз алқаптары бірбірінен айрылып тұрады да; олардың аралығы теңіз кемелерінің солтүстікке қарай жылжуына мүмкіндік береді.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Палеогеографиялық карталар

**Палеогеографиялық карталар** — ертедегі геологиялық дәуірлердегі географиялық жағдайларды көрсететін карталар; өткен геологиялық дәуірлердегі жердің физикалық-географиялық жағдайлары мен пішінін бейнелейтін карталар; олар құрлық пен теңіздердің орналасуын, құрлық рельефі мен теңіздердің тереңдіктерін, климаттық зоналардың таралуын және басқа да физикогеографиялың жағдайлардың ерекшеліктерін бейнелейді.

Палеогеографиялық карталарда палеоматериктер мен мұхиттардың пішіндері, табиғи ортаның геологиялық процестері, климат пен мұз басу, байырғы ландшафтылар, топырақ пен өсімдік жамылғылары және т.б. бейнеленеді, төрттік, плейстоцен, т.б. замандар көрсетіледі. Тақырыбы бойынша жалпы палеогеографиялық карталар және табиғи ортаның жеке құрам-бөліктерінің (палсотектоникалық, палеогеоморфологиялық, палеоботаникалық және т.б.) палеогеографиялық карталары деп бөледі.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:География және геодезия
Санат:Картография
Палеогеография

thumb|right|Континенттердің Пангей заманынан қазіргі заманға дейінгі қозғалысы
**Палеогеография**  (– ежелгі және география) – Жердің өткен геологиялық дәуірлердегі физико-географиялық жағдайларын зерттеумен айналысатын ғылым; Жердің географиялық қабығының даму заңдылықтарын және табиғат пен адамның өзара әрекеттестігінің тарихын зерттейтін ғылым. 19 ғасырдың ортасында қалыптасты. Зерттеу әдістері мен міндеттері жағынан тарихи геологиямен салалас.

Палеогеографияның негізгі мақсаттары: қазіргі табиғи ортаның жағдайын бағалау үшін әр түрлі аймақтағы геологиялық дәуірлердегі табиғи жағдайлардың динамикасын зерттеу; литологиялық-фациялық, ландшафтылық, климаттық және т.б. аймақтық және ғаламдық карталар түріңде кеңістіктегі қайта құрулар әзірлеу; табиғи өзгерістердің себебін анықтау. Палеогеографиялық қайта құру әдістері көне бедердің, тау жыныстарының жату жағдайын, бір жастағы қат-қабаттарды талдауға (соның ішінде олардың заттық құрамын, радиоизотоптық және палеомагниттік қасиетін), үгілу қабығының қалдықтарын, қазба топырақтарды, тоңды формацияларды, флора мен фаунаны, археологиялық қоныстарды зерттеуге негізделген. Палеогеографияға палеогеоморфология, палеоклиматология, палеобиогеография және т.б. жатады.

**Басты тәсілі**:  
* *тау жыныстарында сақталған макро-микроскоптық органик* *[[қалдықтарды зерттеу]]*. *Палеогеографиялық әдістер* – ежелгі жер бедерін зерттеуге, тау жыныстарының жатысын, бірдей жастағы қат-қабатты фациялық талдауға, мору қыртысының қалдықтарын, топырақ қазбаларын, тоң формацияларын, флора, фауна қалдықтарын, археологиялық тұрақтарды зерттеуге негізделген. Палеогеография геофизика, геохимия, климаттану, палеоэкология, палеонтология, тектоника, литология, фация туралы ілімдермен тығыз байланысты. **20 ғасырдың 30-жылдарынан бастап** Палеогеографиялық зерттеулер кен байлықтарын іздеуге бағыт сілтейтін ғылымға айналды. Палеогеографиядан палеоклиматология, палеовулканология, палеогеоморфология, палеобиогеография қалыптасты..

## Дереккөздер
 

Санат:География
Санат:География және геодезия
Пампа

thumb|right|250px
нобай
**Пампа** (, кечуа тілінде - жазық, дала) – Оңтүстік Америкада Аргентина мен Уругвайдың едәуір бөлігін алып жатқан лесстен құралған субтропиктік жазық дала; Оңтүстік Американың қоңыржай белдеуінде Аргентинаның территориясын түгелімен дерлік алып жатқан кең байтақ жазық дала; солтүстігіңде – тропиктік ормандармен, Гранчако саванналарымен, шығысында – Атлант мұхитымен, оңтүстігінде – Патагония шөлейтімен, ал батысында – Анд тауларымен шектеседі. Пампаның шығыс аймақтары ылғалды, жауын-шашынның жылдық мөлшері - 800- 1000 мм.

Пампа бұрын мал шаруашылығына кең пайдаланылып келді, соңғы уақытта көптеп егін шаруашылығына да игерілді. Оның шығыс жағында Оңтүстік Американың ең ірі бидай өндіру ауданына айналған құнарлы қара топырақты алқап орналасқан.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:География және геодезия
Пассаттық ағыстар

**Пассаттық ағыстар** — мұхиттың ықпа ағыстары; көбінесе пассат желдерінің су бетін сипай есуінің әсерінен пайда болады; Солтүстік және Оңтүстік жарты шарлардың тропиктік және экваторлық ендіктеріндегі дүниежүзілік мұхиттың беткі ағыстары; осындағы басым пассаттардың әсерінен болады.

Бұған ені 10° дерлік белдеу құрып, Африканың батыс жағалауларынан басталатын Атлант мұхитындағы Оңтүстік экватор ағысы (оңтүстік-шығыс пассаттың ықпа ағысы) жатады. Ол 91—101 км жылдамдықпен жылжып отырып, өз бағытын біртіндеп батыстан солтүстікке қарай өзгертеді де, Оңтүстік Американың жағасына жеткенде 6°—7° с. е. дейін көтеріледі. Атлант мұхитының солтүстік-шығысындағы пассаттық солтүстік экваторлық ағыс Зеленый Мыс маңында басталады да, 37 км жылдамдықпен жылжып отырып, оз бағытын біртіндеп батыстан солтүстік-батысқа қарай өзгертеді. Бұл бірінші ағыстан әлсіз де, тұрақсыз да болып келеді. Үнді мұхитында экваторлық ағыс тек Оңтүстік жарты шарда ғана бар. Ол басқа мұхиттардағымен салыстырғанда оңтүстікке таман, яғни Аустралиядан Мадагаскарға дейін болып тұрады. Оның орташа тәуліктік жылдамдығы 65 км шамасында. Тынық мұхиттың су бетінің аса көлемділігіне қарамастан ондағы ағыстардың жылдамдығы өте баяу болады. Солтүстік экваторлық ағыстың (Калифорниядан Филиппиндерге дейін 10° пен 20— 22° с. е. арасында ағатын) тәуліктік жылдамдығы 22—44 км ғана. Галапагос аралдарынан басталып Аустралия мен Жаңа Гвинеяға жететін оңтүстік-экваторлық ағыс солтүстік ағыстан күштілеу де, тұрақтылау да болып келеді.

Пассаттық ағыстар Атлант және Тынық мұхиттарында айқын көрінеді. Үнді мұхитының солтүстік бөлігінде ауа массаларының муссондық циркуляциясы басым жүретіндіктен, тек қыста ғана байқалады. Мұхиттардың батыс бөлігінде пассаттық ағыстар меридиан бағытындағы ағыстарға бастама береді. Шығыстан батысқа бағытталады. Экватор маңында пассатаралық қарсы ағыстарға бөлінеді. Үнді мүхитының солтүстігінде муссондық айналымға байланысты пассаттық ағыстар тек кыста байқалады. Мұхиттардың батыс бөліктерінде күшті меридиандық ағыстарға Антиль және Бразилия (Атлант мүхиты), Минданао, Шығыс Аустралия (Тынық мүхит), Сомали, Мозамбик (Үнді мұхиты) ағыстарына бастау береді.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:География және геодезия
Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Педиплен

**Педиплен** ( - баурай, plain - жазық) — ертеде таулы-қыратты бедердің орнында болған педименттердің бір-бірімен қосылуы нәтижесінде қалыптасқан сәл еңіс, түгелдей денудацияға ұшыраған жазық; бірнеше педимент (қатты түп жыныстардан қалыптасқан) өңірлерден құралатын тау етегіндегі жазық; таулы алаптың көтерілу жағдайында эрозия мен денудацияның тау етегі шеттерін қазып отыруы арқылы пайда болған тау алды жазықтық.

Бұл жазықтың бетінде алғашқы жоғары деңгейде қалған құламалы беткейлі оқшау таулар көтеріліп тұрады. Олар қазіргі жазықтың 10%-ын ғана қамтиды. Педиплен тым континенттік аридтік және семи-аридтік климатты аймақтарға (мысалы, Африканың шөлдері мен саванналарына) тән.

Педиплен құрлықтың шұғыл климат жағдайында физикалық үгілу (опырылым, сусыманың қалыптасуы) және нөсер жаңбырдың ағын суы, т.б. эрозия процестер нәтижесінде тау жыныстары беткейден етекке қарай ысырылып, таралуынан қалыптасады. Беті борпылдақ жыныстар қабатымен жабылған түп жыныстар жер бетіне шығып жатады; кейде мүжілген тау жұрнақтары түрінде болады. Педиплен Қазақстанда Мұғалжар, Доңызтау аумактарында кездеседі.

Ағылшын геоморфологы Кинг педипленді пенепленге қарсы қояды, өйткені пенеплендену (тегістелу) жер бетінің бір уақытта жоғары жақтан тозуынан болады да, ал педиплен беткейлердің «параллельді шегінуі» жағдайында өсіп отырады.

## Дереккөздер</span>


Тау алды кертпештері

Санат:География
Санат:География және геодезия
Пенеплен

**Пенеплен** ( - дерлік,  — жазық) — сол толқынды, кейбір жерлері тегіс денудациялық-аккумуляциялық жазық; таулы аймақтың ұзақ уақыт үгілуге және денудацияға ұшырауынан қалыптасқан құрлықтың тегістелген жазықтау бөлігі; эрозия базисінің тұрақты орналасу жағдайында ағын су мен атмосфера агенттерінің әсерінен таулы алқаптың ұзақ уақыт бойында бұзылуынан пайда болған жер бетінің формасы, Аңғарлар біртіндеп тереңдеп, ұзара отырып, оның беткейлері астынан да, үстінен де жуыыпшайылып отырады. Аңғар аралығындағы қыраттар да азаздап бұзылып, аласарып отырады, сөйтіп ең ақырында бұрынғы таулы аймақ (оның кейбір аңғар бастарының аралығындағы сақталған тебелері болмаса) жазыққа айналады.

Пенеплен алғашқы едәуір тілімденген бедердің ұзақ уақыт тегістелуі кезінде тектоникалық дамуының өтпелі кезеңінде (орогендіктен платформаға) қалыптасады. Педипленмен салыстырғанда пенеплен ылғалды климат жағдайларында, эрозия базисінің тұрақты орналасуы кезінде және вертикаль денудация, яғни жоғары жағынан тегістелу басым болған жағдайларда қалыптасады. Мұнда бедердің тегістелуі тау беткейлерінің біртіндеп жайпақталуы және өзен аңғарларының кеңеюі арқылы жүзеге асады. Ақырында бұрынғы таулы өлке (оның кейбір аңғар бастауларының аралығында сақталған төбелер болмаса) жазыққа айналады. Пенеплен көбінесе қалыңдығы 100 м-ден жоғары үгілу қабығы мен көмкеріледі. Пенеплен Қазакстанда Сарыарқа даласында кездеседі, жаңа тектоникалық әрекет нәтижесінде олар едәуір биіктікке көтерілуі мүмкін (мысалы, Орталық Тянь-Шаньдағы "Сырт" деген қыратты жазықтар 3000 м-ге дейін биіктікте кездеседі). Пенепленнің қалыптасу процесі пенепленденудеп аталады. " Пенеплен " терминін америкалық ғалым У.Дейвис ұсынды (ХІХ ғасырдың соңы).

Пенеплен платформалардағы эндогендік және экзогендік күштердің динамик. теңесуі кезіндегі тектоник. режим жағдайларында түзіледі. “Пенеплен” терминін ғылымға 19 ғасырдың аяғында американдық географ У.Дейвис (1850 — 1934) енгізді. Ол Пенепленді эрозия циклдың (Жер бетінің көтерілуі, таулардың пайда болуы, мүжілуі, шайылуы, тегістелуі, т.б.) соңғы сатысы деп санады. Қазақстанда Пенеплен қазақтың ұсақ шоқылы аумағында кең тараған.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:География және геодезия
Бастапқы аңғарлар

**Бастапқы аңғарлар** (Байырғы аңғарлар) — ағысты мұздық суы мен өзендердің ежелгі аңғарлары болып табылатын бұрынғы мұздану алқабындағы мұздың аңғарлар мен кең жылғалар. Бастапқы аңғарлардың кейбірі сусыз болып келеді де, кейбірі қазіргі бар өзендердің арнасына айналған. Олар Солтүстік Германияда, бұрынғы КСРО-ның Европалық бөлігінде — Жоғарғы Еділде, Окада, Оңтүстік Бук өзендерінде, Қазақстанда (Торғайдың жазық даласында) кездеседі.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География