Азия

**Азия** (ассириялықтар тілінде, мағынасы – асу, шығыс) — Жер шарының ең үлкен бөлігі. Еуропамен қосылып, Еуразия құрлығын құрайды.

## Географиялық орналасуы
[thumb| right|270px| alt=A.| ''[Азия картасы*.]]
[[Еуропа]]мен арадағы шартты [[шекара]]сы [[Орал таулары|Орал тауының]] шығыс етегі, [[Ембі|Ембі өзені]], [[Каспий теңізі]], [[Кума-Маныч ойпаты|Кума-Маныч ойысы]], [[Азов теңізі]], [[Қара теңіз]], [[Босфор бұғазы]], [[Мәрмәр теңізі]], [[Дарданелл бұғазы]] арқылы өтеді. Ауданы 43.4 млн. км<sup>2</sup> (бүкіл құрлықтың 30%-ы). Оңтүстік-батыста [[Суэц каналы|Суец мойнағы]] Азияны [[Африка]]мен жалғастырады; [[Солтүстік Америка]]дан [[Беринг бұғазы]]мен бөлінеді. Оңтүстігінде құрлыққа Малай [[Архипелаг|топаралы]] кіреді. Таяу аралдардың жалпы [[аудан]]ы 2 млн. км<sup>2</sup>-ден асады. [[Жағалау]]ы аз тілімделген. [[Құрлық]]тың орталық бөліктері [[мұхит]]тардан 2-2.5 мың км қашықтықта орналасқан.

=== Түбектері: ===
#[[Таймыр түбегі]]
#[[Чукот түбегі]]
#[[Камчатка|Камчатка түбегі]]
#[[Корей түбегі]]
#[[Үндіқытай түбегі]]
#[[Декан түбегі]]
#[[Араб түбегі|Арабия]]
#[[Кіші Азия|Кіші Азия түбегі]]
#[[Үнді түбегі]]

=== Құрлықтың шеткі нүктелері: ===
*солтүстігінде – [[Челюскин мүйісі]]
**оңтүстігінде [[Пиай мүйісі]]
***батысында [[Рока мүйісі]]
****шығысында [[Дежнев мүйісі]].

== Жер бедері ==
*Азия* дүние бөліктерінің ішінде абсолюттік биіктігі жағынан ([[Джомолунгма|Эверест]] шыңының биіктігі 8848 м) 1-орында, орташа биіктігі жағынан [[Антарктида]] құрлығынан кейінгі 2-орында (950 м). *'Жерінің 75%-ы таулар мен тау үстірттері.** Олар басты екі белдеуді құрайды. Ендік белдеуі [[Кіші Азия]] түбегінен [[Тынық мұхит]] жағалауына дейін созылған. 
[[Сурет:Fan Mountains300.jpg|thumb| right| alt=A.|270px| ''[[Памир]]''.]]
[[Сурет:Himalayas.jpg|thumb| right| alt=A.|270px| ''[[Гималай]]''.]]
=== Ең биік таулар мен тау қыраттары: ===
#[[Памир]]
#[[Тәңір тауы|Тянь-Шань]]
#[[Тибет]] тау қыраты
#[[Гималай]]
#[[Гиндукуш]]
#[[Қарақорым]].

[[Гималай]] тауының шыңдары 7 – 8 мың метр және одан да биік болып келеді. Солтүстік шығыс белдеуі [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] тауынан [[Чукот түбегі]]не дейін созылады. Бұған кіретін таулар ендік белдеуге қарағанда көне әрі аласа болып келеді. Солтүстік-шығыс белдеуден батыс және шығыс жаққа қарай орташа, аласа [[тау]]лар мен [[тау]] [[үстірт]]тері тарайды. <br />
"'Ең ірісі: Орта [[Сібір]] таулы үстірті."' Құрлықтың шығыс жағында бұл екі белдеуден оқшау солтүстіктен оңтүстікке қарай Коряк таулы қыраты, [[Камчатка]] таулары, [[Сихотэ-Алин]], [[Корей таулары]], [[Наньмин]], Аннам [[тау]] қыраты тізбектеліп орналасқан. **Азияның жалпы аумағының 25%-ы жазықтар.** <br />
=== Ең ірі жазықтары: ===
*[[Батыс Сібір жазығы|Батыс Сібір]]
*[[Тұран]]
*[[Ұлы Қытай Жазығы]]
*[[Үнді-Ганг жазықтығы|Үнді-Ганг жазығы]]
*[[Қосөзен (өркениет)|Месопотамия]] .

== Кен байлықтары ==
[[Көмір|Тас көмірдің]] ірі кен орындары Сібірде ([[Кузнецк]], [[Минусинск]], [[Өлөне|Лена]], [[Кан]], Иркутск), [[Қазақстан]]да ([[Қарағанды]]), [[Қытай]]да, [[Үндістан]]да бар. Азияда [[мұнай]]дың дүниежүзілік қорының жартысынан астамы шоғырланған. 
=== Негізгі [[мұнай]]-газ аудандары: ===
*[[Батыс Сібір мұнай-газ алабы|Батыс Сібір]]
*[[Каспий маңы ойпаты]]
*[[Кавказ]]
*[[Маңғыстау]]
*[[Орта Азия]]
*[[Парсы шығанағы]] төңірегі
*[[Малай архипелагы|Малай топаралы]]
*Солтүстік және [[Батыс Қытай мұнай-газ ауданы]].

[[Темір кені]] мен түсті металдар Азияның таулы, қыратты аймақтарында кездеседі. [[Фосфорит]]тің мол қоры [[Қаратау]]да )[[Қазақстан]](, боксит кені [[Торғай үстірті|Торғай даласында]] (Қазақстан), Краснояр өлкесінде, [[Үндістан]]да, [[Мьянма|Мъянмада]], [[Индонезия]]да, [[алмаз]]дың ірі кен орны – Саха-Якутияда.

== Климаты ==
[[Сурет:MonthlyMeanT.gif|thumb|300px|right|1961-1990 жылдар аралығындағы кеңістіктің айлық орташа температурасы. Жыл-ай бойынша өзгерісті көрсетеді.]]
Азия Cолтүстік жарты шардың барлық [[климаттық белдеу]]лерін алып жатыр. Көп жерінде, әсіресе ішкі аудандарда, [[континенттік климат]] басым. Оңтүстігі мен шығысында климат муссонды. Батыс, Орта, [[Орталық Азия]] жазықтарына [[шөл]] және [[шөлейт]] климат тән. Биік [[тау]] қыраттары мен [[тау]] бастарын суық шөл климаты алып жатыр. [[Малакка түбегі]] мен [[Үлкен Зонд аралдары]]ның климаты экваторлық.

Қыста ең төмен [[температура]] солтүстік-шығыс [[Сібір]]де байқалады. [[Верхоян жотасы]] мен Оймяконда [[қаңтар]] айының орташа температурасы –50°С, кейде ең төмен температура –70°С-қа дейін жетеді. [[Экватор]]лық өңірде қаңтардың орташа [[температура]]сы 25°С-қа дейін өседі. Жазғы [[температура]] ендікке байланысты өзгеріп отырады. Шілденің орташа температурасы [[тундра]]ның оңтүстік шекарасында 10°С, ал 55° – 60° солтүстік ендіктерде 20°С, тропиктік, [[экуаторлық белдеу]]лерде 25 – 28<sup>о</sup>С-қа дейін жетеді.

Азияның оңтүстік, оңтүстік-шығыс шеткі аймақтары өте ылғалды келеді. [[Гималай]]дың оңтүстік етегіндегі [[Черрапунджи]] өңірінде жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 12665 мм (Жер шарындағы ең ылғалды аудан). Экваторлық белдеуде жылына 2000 мм жауын-шашын түседі. Субэкваторлық белдеудегі таудың ық жақ беткейлерінде ылғал мөлшері күрт азайып, 1000 мм-ден аспайды. Ал климаты субтропикті және қоңыржай [[теңіз]]ді аймақтарда 600 – 1000 мм, [[Сібір]]дің басым көпшілік жерінде 300 – 500 мм, тундрада 150 – 200 мм, Алдыңғы, Орта және [[Орталық Азия]] шөлдерінде 100 – 150 мм, кей жерлерде одан да аз болады.

== Ішкі сулары ==
Азия құрлығы  өзенге бай . Сондықтан Азияны  "өзен жағасындағы өркениеттер өлкесі"
деп атайды.
[[Кавказ]], [[Памир]], [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]], [[Гималай]], [[Қарақорым]], Гиндукуш, т.б. [[тау]]ларда мұздықтар таралған (жалпы ауданы 120 мың км²). [[Мұздық]]тар [[өзен]]дердің толығуына аса маңызды орын алады. Құрлықтың ішкі суларының 60%-ы сыртқы, 40%-ы ішкі тұйық алапқа орналасқан. Азияның  басты өзендері - Янцзы, Сары өзен ( Хуанхэ), Обь, Амур, Лена, Меконг, Енисей, Үнді, Брахмапутра, Салуин, Вилжуж, Әмурдария, Ганг, Ефрат, Алдан, Сырдария,  Тарим, Калыма, Айеарвади, Тигр, Сонгхуа және Ангара өзендері. 
Обь, Ертіс,  Енисей,  Ангара, Лена, Яна, Индигарка және Колыма өзендері Солтүстік мұзды Тынық Мұхитқа құятың өзендердің ішінде: Анады, Амур, Хуанхэ, Янцзы, Ексы, Миконг, Чао Прая жөне Қызыл өзен бар. 
Янцзы - Азиядағы ең ұзын және әлемдегі үшінші ұзын өзен.
Евфрат - Орта Шығыстағы ең ұзын өзен. Ежелгі дүниенің атақты қаласы Бабыл (Вавилон) осы өзеннің бойында орналасқан болатын.
Үнді түбегінің басты өзені - Ганг Солтүстік Үндістан жазықтықтары арқылы шығыстағы Бангладешке қарай ағады. Қазақстандағы ең ұзын өзен - Есіл өзені. Оның жалпы ұзындығы - 2450 шақырым, Қазақстан аумағына 1400 шақырымы кіреді.
Муррей, Сноуи, Маррамбиджи - басты өзендерінің бірі. Өзге өзен жүйелеріне Батыс Австралиядағы Фитцрой, Орд, Свон; Тасманиядағы Деруент пен Тамар;  Жаңа Оңтүстік Уельстегі Хаукесбери жатады. 
Елдің басым бөлігінде жаңбыр жиі жауатын болғандықтан, Жаңа Зеландияда өзен саны өте көп. Ең ұзын өзенінің ұзындығы 425 шақырым. Бұл аралда, сондай- қ, Хука сарқырамасы бар.

=== Ішкі тұйық алаптағы өзендердің ең ірілері: ===
*[[Еділ]]
*[[Кура өзені]]
*[[Әмудария]]
*[[Жайық]]
*[[Сырдария]]
*[[Іле]].
[[Экватор]]лық белдеудегі [[өзен]]дердің [[су]]ы жыл бойы мол болады. Шығыс және [[Оңтүстік Азия]] [[өзен]]дері теңіздік жаңбырға байланысты бүкіл жаз бойы тасиды. Жерортатеңіздік Батыс Азия өзендерінің суы қыста молаяды. Ішкі тұйық алаптың биік тау басындағы [[қар]] мен [[мұз]]дан бастау алатын өзендер жазда қатты тасиды. Құрлықтың ''ірі өзендері'' жол қатынасына және жер суаруға ежелгі заманнан бері пайдаланылып келеді. ' <br />
**Азияда көл көп. Ең ірілері – Каспий мен Арал теңіздері.** <br />
Тектоникалық ойыстарда [[Байкөл|Байкал]], [[Зайсан (көл)|Зайсан]], [[Ыстықкөл]], [[Өлі теңіз]], [[Хубсугул]], [[Кукунор]], [[Алтынкөл]] орналасқан.

Биік таулы аймақтарда [[мұздық]] әрекетінен пайда болған ұсақ көлдер бар. [[Жанартау]] әрекетіне байланысты көлдер [[Камчатка]]да және [[Тынық мұхит]] жағалауындағы аралдарда, карст көлдері [[Загрос таулары]] мен [[Орталық Азия]] таулы қыраттарында, термокарст көлдері Сібірде көп. Шөлді белдемдегі көлдер әдетте тұзды болып келеді.<br />
**Азияның ең ірі өзендері:*'
* [[Еділ|Еділ өзені]],
[[Сурет:Volga Ulyanovsk-oliv.jpg|250 px| *Еділ өзені']]
* Іле өзені,
[250 px| ''[Іле өзені']]
* Кура өзені,
[250 px| ''[Кура өзені']]
* 'Сырдария өзені,
[250 px| ''[Сырдария өзені*]]

== Өсімдігі ==
[[Сурет:Drosera ultramafica robinson fleischmann mcpherson.jpg|thumb|left| alt=A.|120px]] 
[[Сурет:Tilia-nasczokinii-9267.jpg|thumb|left| alt=A.|120px]] 
Азияның көпшілік бөлігі Голарктикалық [[флора]]лық облысқа кіреді. [[Араб түбегі]]нің оңтүстігі, [[Үндістан]], [[Үндіқытай түбегі|Үндіқытай]] түбектері, [[Филиппин]] және Малай топаралы палеотропиктік облысқа жатады. Палеотропиктік [[флора]] мезозойдың соңғы кезеңінен бері бірқалыпты жылы климат жағдайында дамып келеді. <br />
[[Өсімдіктер|Өсімдігі]] алуан түрлі, құрамында реликтер мен эндемиктер көп. [[Солтүстік Мұзды мұхит|Солтүстік мұзды мұхит]] жағалауында арктикалық, мүкті-қыналы [[тундра]] тараған. [[Солтүстік Азия]]да [[орман]] өте кең алқапты қамтиды, оның көп жерін [[тайга]] (батысында [[шырша]], [[майқарағай]], [[самырсын]], шығысында [[балқарағай]] мен [[қарағай]] өседі) алып жатыр. [[Қиыр Шығыс]]тың аралас және жалпақ жапырақты ормандары [[Өсімдіктер|өсімдік]] түріне бай. [[Орман]] белдемінен оңтүстікке қарай [[орманды дала]] белдемдері ([[Батыс Сібір жазығы|Батыс Сібір]]дің оңтүстігі, [[Солтүстік Моңғолия]], [[Байкөл|Байкал]] сырты, Солтүстік-шығыс [[Қытай]]) өтеді. Орта және [[Орталық Азия]]да [[шөл]] өсімдігі басым. [[Тибет]] пен [[Памир]]дегі [[тау]] басын суық [[шөл]] алып жатады. Субтропиктік [[шөл]], [[шөлейт]] және құрғақ дала өсімдігі [[Иран]], Кіші Азия таулы қыраттарында, [[Қосөзен (өркениет)|Месопотамияның]] солтүстік бөлігінде өседі. [[Қосөзен (өркениет)|Месопотамияның]] оңтүстігі мен [[Араб түбегі]] тропиктік шөлге жатады. Субтропиктік белдеудің батыс жағына қарай, Кіші Азиядағы [[теңіз]] жағалауында негізінен маквис және мәңгі жасыл еменнен тұратын жерортатеңіздік [[өсімдіктер]] өседі. [[Тынық мұхит]] жағалауында қоңыржай белдеудің ормандары субтропиктік орманға ауысады (мәңгі жасыл ағаштар – магнолия, лавр, [[емен]], камфора, тунг ағашы, кипарис, т.б.). [[Малакка түбегі]] мен [[Малай архипелагы|Малай топаралында]] мәңгі жасыл ылғалды тропиктік қалың орман (гилея) өседі. Оның тауларындағы өсімдіктер биіктік белдеулерін құрайды. [[Солтүстік Азия]]да тау тайгасы мен тау тундрасы, Орта және [[Орталық Азия]]да тау даласы мен шөлі, [[Оңтүстік Азия]]да тропиктік [[тау]] [[орман]]ы басым.

== Жануарлары ==
[[Сурет:Asian.elephant.paignton.zoo.arp.jpg|thumb| right| alt=A.|270px| *Азия пілі*.]]
[[Сурет:Asian Golden cat.jpg|thumb| left| alt=A.|120px| *Азияның алтын мысығы*.]] 
[[Сурет:Lion at Mysore Zoo.jpg|thumb| left| alt=A.|120px| *Азияның алтын мысығы*.]] 
Азия негізінен Голарктика облысының Палеоарктика бөліміне жатады. [[Жануарлар]]ы ендік белдемдер мен биіктік белдеулер жиынын құрайды. [[Тундра]]да [[жануарлар]]дың түрі аз. 
Орман белдемінде 
#сүтқоректілерден: [[бұлан]], [[бұлғын]], [[қоңыр аю]], [[сілеусін]], тиін, [[борша]] [[Тышқандар|тышқан]], [[Сасық күзен (сусар тұқымдасы)|сасық күзен]];
#құстардан: саңырау құр, тоқылдақ, бұлдырық, шырша торғай, [[Жапалақтәрізділер|жапалақ]], т.б. мекендейді.

Құрлықтың шығысы [[жануарлар]] түріне өте бай. Мұнда тайганың, жалпақ жапырақты [[орман]]ның және субтропиктік аймақтың [[жануарлар]]ы өмір сүреді. [[Дала]] мен [[шөл]] [[жануарлар]]ы Кіші, Алдыңғы, Орта және Орталық Азияда, Солтүстік-батыс [[Үндістан]]да тараған. *Әсіресе кемірушілердің түрі көп.''

Батыс жағын жерорта-теңіздік жануарлардан: қабылан, гепард, қорқау қасқыр, жайран, т.б. мекендейді. Өзен бойы тоғайларында жолбарыс, Солтүстік-батыс Үндістанда арыстан сақталған.

Құрлықтың субэкваторлық және экваторлық ендіктерінде Үнді-Малай жануарлары (піл, орангутан, гиббон, макака, лемур, тупайя, тапир, мүйізтұмсық, жолбарыс, аю, қабылан, т.б.) басым. Құстардың түрі көп. Жорғалаушылардан алып ешкіемер, қолтырауын, өте улы көзілдірікті жылан, питон (ұзындығы 8 – 10 м) көп тараған.
thumb|right|270px|Азияның БҰҰ субаймақтары:

## Саяси бөлінуі
Азия саяси құрылымы бойынша:

*Солтүстік Азия (Ресей федерациясы);
*Батыс Азия (Кипр, Түркияның негізгі бөлігі, Иран, Ауғанстан, Сирия, Ливан, Израиль, Иордания, Ирак, Кувейт, Сауд Арабиясы, Бахрейн, Катар, Біріккен Араб Әмірлігі (БАӘ), Оман, Йемен Араб Республикасы сияқты Таяу және Орта Шығыс Азия мемлекеттері құрайды);
*Оңтүстік Азия (Пәкістан, Үндістан, Бангладеш, Шри-Ланка, Бутан, Непал, Мальдив Республикасы);
*Оңтүстік-Шығыс Азия (Мьянма, Таиланд, Малайзия, Сингапур, Лаос, Камбоджа, Вьетнам, Филиппин, Индонезия, Бруней, Шығыс Тимор);
*Орталық Азия (Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Түрікменстан, Тәжікстан.)
*Шығыс Азия (ҚХР, МХР, КХДР, Оңтүстік Корея, Жапония) болып бөлінеді.

## Азия елдері


## Дереккөздер

Санат:Құрлықтар
Санат:Азия