open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аманкелді Орынтайұлы Мұсабаев

**Аманкелді Орынтайұлы Мұсабаев**  (1916, Алматы облысы Жамбыл ауданы Қарғалы поселкесі - 11.06. 1983 Алматы қаласы) Қазақстандағы спорт журналистикасы қарлығаштарының бірі. "Спорт" газетінің шыққан күнінен (1.01.1959) бастап өмірінің соңғы күніне дейін осы газетте жұмыс жасады. Жан-жақты білімді және мәдениетті журналист. Өзінің мақалаларында қазақстандық спортшылардың жетістіктерін насихаттады.

## Дереккөздер


Санат:Спорт журналистері
Ғазиз Ақмұрзаұлы Нағыметов

**Ғазиз Ақмұрзаұлы Нағыметов**  (21.12.1967, Қарағанды қаласы.), спорт журналисі. ҚазМУ-дің филология факультетін 1994 жылы бітірді. "Новое поколение" газетінде (1995-97), "Хабар-спорт" телебағдарламасында (1997), "Қазақстан теміржолшысында" (1998-99), "Қазақстан спорты" ақпараттық агенттігінде (2000) жұмыс жасады. Жарияланымдарының тақырыбы сан алуан - спорт әлеміндегі мәселелерден хабардар ету, талдау мақалалары, проектілер, сұхбат және репортаждар.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша журналистер
Санат:Қазақстан журналистері
Әудемжер

**Әудемжер** - дауыс жететіндей арақашықтықты білдіретін қашықтық өлшем. Жақын жер деп аталатын халықтық мөлшерлеудің қатарына жатады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Әуетаяқ

**Әуетаяқ** — ертеде балалар қой жаюға шыққанда көктем, күз мезгілдерінде ойнайтын ұлттық ойын түрі. Ойын кең, үлкен алаңда ойналады, оған 2 адамнан 10- 12 адамға дейін қатысуға болады және ойыншылар жұптасып бөлінеді. Жүргізуші бірінші жұпты шақырып, оларға жұмыр таяқ ұстатады, таяқтың ұзындығы 80 см, диаметрі 2-З см. Бірінші ойыншы 3-4 метр жерге ұзақтап, таяқты жоғарылата алға қарай лақтырады. Ал екінші ойыншы іле-шала қолындағы таяғын дәлдеп, ауадағы таяқты нысанаға ала лақтырады. Таяқ лақтыруды және оны көздеуді жеребе бойынша жүргізеді. Екі топқа бөлініп ойнаған ойыншылардың қайсысында дәл тигізгендері көп болса, соған ұпай беріледі де, жеңімпаз болып саналады. Жеңілген топ белгіленген жерге дейін жүгіреді немесе бірнеше өлең айтып, айыбын өтейді. Кейде жеңген топ жеңілгендерді таяқпен ұру арқылы да айып өтеу тәсілін қолданады. Жазық далада, таза ауада ойналатын әуетаяқ ойыны балаларды дәлдік пен шапшаңдыққа, жылдамдыққа баулиды және дене бітімін шыңдайды. Бұл ойын түрі қазақтар арасында кеңінен таралған.

## Дереккөздер

Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Әукім-әукім!

**Әукім-әукім!** - бұзауынан жеріген немесе бұзауы өлген сиырға төлді телу немесе иіту шарасын жасағанда айтылатын жылы сөз.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Әтірқұты

**Әтірқұты** - қош иісті әтірді сақтайтын ыдыс. Әтірқұтының көлемі боқшаға немесе қалтаға салып жүруге ыңғайлы етіп жасалады. Ертедегі сал-серілер күмістен және әртүрлі ою-өрнекпен әшекейлеп жасалған әтірқұты ұстаған. 

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Әттік

**Әттік**- қармақтың тілі. Жем салынған қармақты балық қапқанда, әттік бір жерге ілініп, жемтікті не әрі, не бері жібермей тұрады. Әттік балықтың қармақтан шығып кетпеуі үшін жасалынады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Хакім Сағадатұлы Омаров

**Хакім Сағадатұлы Омаров**  (20.09.1909, Петропавл қаласы. - 13.02.1999. Астана қаласы.) - спорт журналисі, жазып ойналатын шахмат бойынша республиалық чемпионатының бірнеше мәрте жеңімпазы. Кептеген келелі мәселелердің, жарияланымдардың, шахмат есептерінің авторы. Қазірде Астанадағы Шахмат клубы Омаров атында.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша журналистер
Санат:КСРО журналистері
Әуіт

**Әуіт** - кішігірім өзен, бұлақ, сай, жылға аңғарларында бөгет салу жолымен жасалған, көлемі бір шаршыдан аспайтын суқойма, яғни, су жиналатын шұңқыр. Қазақ егіншілері егістік жерлерін сумен қарапайым тәсіл арқылы қамтамасыз ететін. Мұнда су көтеретін құрал қолмен жұмыс істеп, жақын жатқан бір арықтан екінші арыққа тасымалданатын, тек өздігінен ағып бара алмайтын жағдайда, осыдан су өз ағысымен егістікке баратын. Осындай жолмен қолмен суару ландшафтық аймағына байланысты бірнеше түрге бөлінді. Торғай өңірінде өзен, көлдерден арық арқылы тартылған су егіске жақын орналасқан әуітке жиналатын. Мұндағы су егістікке қарапайым су көтергіш құрал - құлқауғаның көмегімен жеткізілетін. Онда жіп ұзын сырықтың екінші ұшына байланатын, ал салмақ екінші басында болады. Сырық мынадай жұмыс істеу тәсілімен орналастырылды: төмен түсіргенде шұқырдағы суды іліп, жоғары көтергенде дайындалған саз астауға құйылады, су егістіктен жоғары орналасқан соң, егіс даласын суғаруга қолайлы атыздарға бөліп су жібереді. Егіншілікті ұйымдастырудың әдіс-тәсілдері, іс-тәжірибелері қандай деген сұрауға жауап ретінде әртүрлі тарихи, археологиялық деректер табуға болады. Бірақ қазылған арық, тартылған тоғандардың іздері көп жағдайда белгі-бедерсіз жоғалып кетіп жатады. Атыз, жап, ыза суы, топырақ суы, қарық суы, орақ суы тәрізді кәсіптік атаулардың қатарында егіншілік ұйымдастыру әдісіне қатысты сөздердің бірі — әуіт бұл көне атау жергілікті тілде сақталып қалды. Байырғы Талас өңірінде Шұқырәуіт, Қызыләуіт тәрізді елді мекен атгары бар. Көктемде жиналған қар, жаңбыр, бұлақ суларын үлкен қазан шұңқырға, ойпаңға бөгеп, оны егіндікті, жайылым жер мен шабындықты қолдан суару үшін пайдаланып отырған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Әшмөшке шай

**Әшмөшке шай** - қадақ шайдың сегізден бір бөлігінің атауы. Әшмүшке деп те аталады. Атау орыс тіліндегі  сөзінің қазақы түрленген нұсқасы. XIX ғасырдың соңғы кезеңінде қазақтар арасында шай ішу үрдісі кең тарала бастаган. Әшмөшке шай қадақ шайды бөлшектеп сатудың ең төменгі мөлшерін білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Галина Павловна Полевая

**Полевая Галина Павловна** (3.09.1958, Алматы қаласы), көркем гимнастика СШ-І (1974). Қазақстанның бірнеше дүркін командалық есепте Әлемнің КСРО құрама командасының мүшесі. КСРО халықтары Спартакиадасына қатысушысы (1979). "ЕР" ЕСҚ- ның бас жаттықтырушысы (1981- 84). 1992 жылдан "Қазақстан" телеарнасының спорт жаңалықтарын жургізушісі. 1997 жылдан "Хабар" агенттігінің спорт комментаторы.

## Дереккөздер


Санат:3 қыркүйекте туғандар
Санат:1958 жылы туғандар
Санат:Алфавит бойынша гимнасттар
Санат:КСРО гимнастары
Санат:Спорт журналистері
Баба

**Баба** сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:
*Баба (жайлау) —  Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданы Жусанды ауылының оңтүстік-батысында 25 км жердегі жайлау.
*Баба (туыстық атау) — баланың әкесінің атасы.
*Баба (физик) - үнді физигі.
Анатолий Александрович Пятибаратов

**Анатолий Александрович Пятибаратов** (19.12.1939,Орынбор, РФ), спорт журналисі, ҚР жастар ісі және спорт министрінің көмекшісі (1991-96), 1996 жылдан "Спорт KZ" газеті бас редакторының орынбасары. "Қазақстан Республикасында дене тәрбиесі мен спортты дамытуға сіңірген еңбегі үшін" марапатталды. С.Бердіқұлов атындағы сыйлықтың лауреаты.

## Дереккөздер


Санат:Журналистер
Қадырбек Рысбеков

**Қадырбек Рысбеков** (16.06. 1962, Ақмола облысы Теңіз ауданы Жанбебек ауылы) - спорт журналисі, Республикалық "Жас апаш", "Егемен Қазақстан" газеттерінің спорт шолушысы, "Ер Дәулет" агентігінің директоры (1984-99). 1999 жылы ҚР Туризм және спорт агенттігінің баспасөз хатшысы, республикалық спорт комитетінің орынбасары (2009)
Шығармалары: Дәулет (1994), "Сұр- мерген Фервард" (1999), "Қазақ балуандар" (1998), "Казак боксшылары" (2000) жинақтарын құрастырушысы.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша журналистер
Санат:Қазақстан журналистері
Әулие ағаш

**Әулие ағаш** - мола, бұлақ басына немесе айдалада жалғыз өскен, діңі ерекше үлкен, жуан ағаш. Ондай ағашты киелі санап, басына барып сыйынып, ырымдап ақтық (шүберек, әлем) байлайды.

Мұндай ғұрыптық жосын әулие ағаш мифтік үш әлемді - аспан әлемін, жерді, жер астын жалғастырып тұратын дәнекер функциясын атқарады деген көне наным-сенімнен бастау алады. Қазақ даласында әулие ағаштар көптеп кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Әмин

**Әмин** - дұға оқып, бата қылу үстінде қол жайғанда айтылатын, қабыл болсын дегенді білдіретін діни ғұрыптық сөз. Қазақы ортада ас келгенде үлкен атадан немесе жасы үлкен қариядан бата алу мақсатында жас бала немесе бата тілеген адам қолын жайып ал әмин деп айтады, осы кезде ақсақал асқа, дастарқанға бата жасайды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Талғат Сатбекұлы Садықов

**Садықов Талғат Сатбекұлы** (26.03.1973, Аякөз қаласы ШҚО), 2000 жылы Алматы халықаралық журналистика институтын бітірген. 2000 жылдан бастап "Pro Sport KZ" газеті мен журналының футбол бөлімінің редакторы. Тақырыптары: сұхбаттар, ақпараттық мақалалар, Қазақстан футболының проблемалары жөніндегі талдау материалдар.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша журналистер
Санат:Қазақстан журналистері
Баған

**Баған** - керегенің қоспасына байлайтын, жазылған керегенің бойынан сәл биіктеу келген сыптығыр (жіңішке) түзу сырық. Баған ретінде кейде бірнеше бұтақты түзу ағаш пайдаланылған. Оның сәнделген, әшекейленген түрі де кездеседі. Көшпелі тұрмыста баған киіз үй ағашының беріктігін қамтамасыз ету үшін қолданылды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат:Киіз үй
Баған өрнек

**Баған өрнек** - киіз үй есігінің жақтауларына, ағаштан жасалған үй жиһаздарына, қақпаларға, адалбақанға, піспектің сабына, кебеже мен асадалдың аяқтары сияқты шаруашылық және тұрмыстық бұйымдарға ойылып салынады. Бір-біріне тізбектеле жалғасқан біртекті немесе әртүрлі (аралас) мотивтерден тұрады. Яғни бұйымның қолданыстық ерекшелігіне байланысты баған өрнек зооморфтық немесе көгерістік (біртекті), сондай-ақ, әртүрлі болуы мүмкін. Баған өрнек көбінесе бұйымға бойлата салынады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат:Киіз үй
Бағана

**Бағана** — тұрақты баспананың төбеге жабылған ағашын берік ұстап тұратын ұстын, тіреу (ағаш) діңгек. Қазақ түсінігінде үй тіреусіз, бақансыз болмауы керек. Яғни бағана ғұрыптық функция да аткарады. «Тіреусіз үй — көр» деген тұрақты сөз тіркесі осыған байланысты қалыптасса керек. Сондықтан қыстық тұрақты баспана салған қазақтар үйдің төбе жабынына қарай арқалықтың бір жерінен ағаштан тіреу қойған және оны бақанға ұқсатып «бағана»  алтыннан, күмістен жасалған бұйымның оймышталған бетіне жалатып, өрнектеп әшекейлейді. Қорытпаны пайдаланып, зергерлік бұйымдарды әшекейлеп безендіру тәсілін бағдар жүргізу, бағдарлау, қарала жүргізу, кавказдау деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Бағар көбейсін

**Бағар көбейсін** - мал басы көбейіп, өсе берсін, бағатын мал мол болсын деген мағынада малшыларға қарата айтылатын тілек. Қазақы салт бойынша өрісте мал бағып жүрген малшымен кездескен кезде бағар көбейсін деп амандасу, сонымен қатар бата беруде бағар көбейсін деп айту игі тілектен туған. Диқанмен амандасқанда Қырман тасысын! Қыдыр дарысын! дейтіні сияқты бұл да малшымен амандасу салтында орныққан тілекті сөз басы.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Николай Дмитриевич Сафьянов

**Николай Дмитриевич Сафьянов**  (18.07. 1937) - журналист, спорт фото тілшісі. 12 жастан бастап бокспен шұғылданды. ҚазДТИ-ді (1963), ҚазМУ-ді бітірген. "Ленинская смена" республикалық жастар газетінің фототілшісі болып істеді. Республикалық баспасез беттерінде боксты белсенді насихаттады. Бокс федерациясының президиумына сайланды халықаралық және қазақстандық фотокөрмелерге қатынасушы, суреттері 40-тан астам спорт түрлеріне арналған.
Шығармашылығы: "Звезды Казахстанского ринга" (1998).

## Дереккөздер


Санат:Спорт журналистері
Санат:Алфавит бойынша журналистер
Бағымшы

**Бағымшы** - той күтушісі, той қызметшісі. Үлкен той өткізу үшін бірер күн бұрын ауыл адамдары шақырылып, мәслихат өткізілген. Сол мәслихатта тойдың басталар, аяқталар уақыты, қонақтарды күтудің тәртібі, тойға сойылар мал саны, қонаққа қанша үй дайындалатындығы, шақырушылар, хабаршылар, соның ішінде бағымшы тағайындау сияқты мәселелер егжей-тегжейіне дейін ойластырылып белгіленеді. Бағымшылар күтіп алушылар, қонақ көліктерін күтушілер, ошақ қазушылар, отыншылар, табақ тасушылар, қолға су құюшылар деген категорияларға бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Баданаз

**Баданаз** - жаңғақ жемісті өсімдіктерге жататын жеміс ағашы, бұта және сол ағаштың жемісі. Баданаз тау беткейлерінде өседі. Баданазның жемісі ірі, етті, ішінде сүйегі болады. Шыбық күйінде отырғызылган баданазның күтімі жақсы болса, 5-6 жылда биіктігі 2 м-ге дейін жететін ағаш болып жетіледі. Баданазның жемісін жеуге болады, ал тамырынан бұрынғы кезде бояу алған. Баданаз жемісінің үлкендігіне байланысты дөңгелек үлкен көзді адамды баданаз көз, үлкен «көзді» (қасты) жүзікті баданаз көз жүзік, ал кейбір тұрмыстық тұтыныс заттардың көлеміне байланысты оларды баданаздай деген анықтауыш арқылы сипаттаған. Мысалы, баданадай бұршақ, баданадай жүгері деген сияқты.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Бағбан пышақ

**Бағбан пышақ** - бау-бақшада жұмыс істеуге арналған шаруашылық құралы. Бағбан пышақтың сабы ағаштан жасалады, бас жағы аздап қайқылау келеді.

## Дереккөздер


Санат:Құралдар
Бағзама

**Бағзама** - жуылған кір суының атауы. Кір суы кез келген жерге төгілмейді. Ол үшін үйден аулағырақ жерден су төгуге арналған шұңқыр қазылады. Бұл кір суы төгілген жер лас және ондай жерге жын-шайтан үйір болады деген түсінікпен байланысты. Сондықтан кір суы төгілген шұңқырдың маңайында бала-шағаның ойнауына және кешқұрым әйел адамға қайталай кір суын төгуге тыйым салынған. Дәстүрлі орта ұғымында әйел адам кешқұрым кір суын төксе және түн мезгілінде кір жайса, оған күл-қоқыс, лас жерлерде жүретін жын-перінің салқыны тиеді-мыс.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Базаршы

**Базаршы** — базардан керек-жарағын алушы, яғни базарға сауда жасауға келген адам. Көшпелі тіршілік салтын ұстанған қазақтар әредік қалалар мен уақытша ашылатын базар, жәрмеңкелерге келіп, тұтынуға қажетті керек-жарағын сатып алып тұрған. 

Мұны дәстүрлі ортада базарлай келу, ал базарлаушы адамды базаршы деп атаған. Базаршы сауда-саттық жасауды кәсіп етпейді, пайда табуды көздемейді. Өзінің және ауылдастарының өндірген шаруашылық өнімдерін керекті бұйымдарға айырбастап, қажетін өтейді. Қазақта базаршыдан базарлық алу салты бар.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Аманкелді Муатқанұлы Сейітханов

**Аманкелді Муатқанұлы Сейітханов** (11 мамыр 1969, Мақаншы селосы, Шығыс Қазақстан облысы — 16 тамыз 2021) — қазақстандық тележүргізуші, телекомментатор.

## Өмірбаяны
1991-1994 жылдары «Спорт» газетінде істеп, 1994 жылы «Қазақстан» телерадиокорпорациясында «Тұғыр» атты бағдарлама ашып, жүргізушісі болған. Ол телеарнадағы спорт бөлімінде бас редактордың орынбасары қызметін де қатар атқарды. Кейін «Құмсағат» бағдарламасының спорттық ақпараттар бойынша продюсері атанды.

1997 жылы «Хабар» арнасына ауысып, осы күнге дейін аталған агенттікте жұмыс істеп келді. Футболдан 1998 жылы Франциядағы Әлем чемпионатында қазақ тілінде комментатор болды. Одан кейін 1999 жылы Бангкоктегі Азия ойындарын, 2000 жылы Сиднейдегі Олимпия ойындарын, 2002 жылғы Солт-Лейк-Ситидегі ақ Олимпиаданы «Хабар» арнасының эфирінде қазақша сөйлетті. 

2019 жылы түсірілген "Бекзат" фильмінде өз-өзін сомдады. 

2021 жылы 16 тамызда ауырып көз жұмды. 

## Марапатттары
2000 жылы еліміздегі спорт журналистеріне берілетін Сейдахмет Бердіқұлов атындағы сыйлықтың лауреаты атанды.

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* Фейсбуктегі профилі

Санат:Қазақстан тележүргізушілері
Санат:Спорт журналистері
Спорт газеті

**"Спорт"**, Республикалық спорт газеті 1959 жылдан бастап қазақ және орыс тілдерінде Алматыдан шығады. Мерзімдігі - аптасына 1 рет.

1991 жылға дейін көлемі жарты баспа табақ болып жарыққа шықты да, 1992 жылы көлемі екі есе ұлғайды. Тәуелсіздік жылдары бірнеше жылдай жарық көрді де, жабылып қалды.

## Дереккөздер


Санат:КСРО газеттері
Санат:Қазақстан газеттері
Санат:Спорттық басылымдар
Ирина Валерьевна Старшенок

**Ирина Валерьевна Старшенок** (7.12.1979, Алматы қаласы), КИМЭП- ті заңгер мамандығы бойынша бітірді. 2001 жылдан бері КТК-ның спорт жаңалықтарының жүргізушісі. "Туризм миссі" (1999).

## Дереккөздер


Санат:Спорт журналистері
Ғалым Қамашұлы Сүлейменов

**Сүлейменов Ғалым Қамашұлы** (28.04.1975, Алматы қаласы) Абай атындағы АГУ-дің филология факультетін бітірді (1994). 1996-2004 "Егемен Қазақстан" газетінің спорт шолушысы. 2004 жылдан бастап "Спорт KZ" газетінің бас редакторы. ҚР президенті сыйлығының стипендианты. С.Бердіқұлов атындағы сыйлықтың лауреаты

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша журналистер
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Алфавит бойынша тұлғалар
Талапбек Сұлтанбекұлы Сұлтанбеков

**Талапбек Сұлтанбекұлы Сұлтанбеков** (1.09.1930, Алматы облысы Ақсу селосы) Тоғызқұмалақ ұлттық ойыны бойынша, орыс және халықаралық дойбы бойынша СШ-і, КСРО Журналистер одағының мүшесі, тоғызқұмалақ пен дойбыдан Республика бірлестігінің президенті (1994-75), республикалық спорттық журналистиканың негізін салушылардың бірі. Мәскеудегі бірінші Бүкілодақтық физкультурашылар шеруіне қатысушы (1964). Республикалық ғылыми- көпшілік жастар журналы "Білім және еңбекте" бас редакторының орынбасары (1959-62), бас редакторы (1962-69) болып қызмет істеді. Дене тәрбиесі мен спортты белсенді насихаттады. Р.Ақмамбетов секілді тоғызқұмалақтың тамаша ойыншыларының, Абайдың немерелерінің ойын партияларын жазып қалдырды. Халықаралық дойбыдан (1984,1951), тоғызқұмалақтан (1961, Қарағанды) командалық есептегі (Алматы қаласының командасының құрамында Ш.Ибраев, Т.Сұлтанбеков, Р.Кәрімбаев) командалық есепте республиканың қаламын ғылыми фантастика саласында ұштады.

Шығармашылығы: "Көшпеліалтын", "Лұқпан Хакім". Спорттық тақырыптағы "Дойбы ойыны" (1954), "Шахмат ойнай білесің бе?" (1959), "Шах¬мат, дойбы, тоғызқұмалақ" (1967) кітаптардың авторы.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша тоғызқұмалақшылар
Санат:Қазақстан тоғызқұмалақшылары
Санат:Алфавит бойынша журналистер
Санат:КСРО журналистері
Санат:Қазақстан журналистері
Базарлық

**Базарлық** - алыс сапарға, сауда жолына шыққан адамдардың үйіне, көрші-қолаң, сыйлас адамдарына, жас балаларға, жерлестеріне әкелетін ірілі-ұсақты сыйлықтары, тарту-таралғысы. 

Базарлық әдетте өз елінде сирек кездесетін таңсық зат, бұйым түрінде болады. Дәстүрлі ортада базардан келе жатқан кісіден базарлық сұрау салты болған. Ескеріп базарлық әкелу - жақсы көрудің, сыйластықтың белгісі, қауым мүшелерінің арасында дәнекер, әлеуметтік, моральдық қатынастарды жүзеге асырудың бір тетігі ретінде де бағамдауға болады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Базарнай

**Базарнай** - базар басқарушы. Базарнайдың міндеті базардағы тәртіпке, сауда-саттыққа, тазалыққа, сатушылардың орналастырылуына, олардың тауарларының сақталуына бақылау орнату, яғни базар жұмысын толық қадағалау кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Бахтияр Тайжанов

**Бахтияр Тайжанов**(13.08. 1962, Жамбыл облысы Сарысу ауданы Байқадам селосы) - спорт журналисі, 1996 жылы бері республикалық жастар газеті "Жас Алашта" бөлім меңгерушісі. Спортшылар туралы көптеген көркем деректер мен келелі мақалалардың авторы. "Қазақ балуандары" және "Қазақ боксшылары" жинағын құрастыруға қатысты ("Ер Даулет" агенттігі). С.Бердіқұлов атындағы сыйлықтың лауреаты ( 1991 және 1997).

## Дереккөздер


Санат:Спорт журналистері
Сүгірәлі Тайжанов

**Сүгірәлі Тайжанов** (15.11. 1939, Ақтөбе облысы Байғанин ауданы Кептабан ауылы) - дене тәрбиесінің жоғары санатты мұғалімі, ҰД төреші.

5-11 сыныптардың дене тәрбиесі оқулықтарының, олардың әдістемелік, дидактикалық құралдарының, Мемлекеттік стандарт пен оқу бағдарламасының авторы (1998-2008). 

"Қаз КСР білім ісінің үздігі", "ҚР білім беру ісінің құрметті қызметкері", "ҚР спортының құрметті қайраткері", Ы.Алтынсарин белгісімен марапатталған. 2001 жылдан бері ДТҰҒПО-ның аға ғылыми қызметкері.

Шығармашылығы: Бастауыш сыныптардағы дене тәрбиесі (2004), Өмір қауіпсіздігі негіздері (2004), "Мектеп жасына дейін және кіші мектеп жасындағы балалардың дене тәрбиесі" (2008), "Дене тәрбиесін үйрету әдістері" (2008) және басқалар.

## Дереккөздер


Санат:Педагогтар
Мұратхан Тәнекеев

**Мұратхан Тәнекеев** (1.01. 1928, Жамбыл облысы Қордай ауданы Талапты ауылы 28.12.2000) - педагогика ғылыми докторы, профессор, дене тәрбиесі мен спорт тарихы Бүкіл дүниежүзілік комитетінің корреспондент мүшесі 200-ден астам ғылыми еңбектердің, оның ішінде 28 кітап пен монографияның авторы. Оның жекелеген еңбектері ағылшын, француз, неміс және моңғол тілдерінде жарияланды. Ұзақ жылдар бойы отандық спорт ғылымының ірі өкілі ретінде халықаралық симпозиумдарда, дүниежүзілік конгрестерде өкілі болды.
Шығармашылығы: "Қажымұқан", "Бәйгеден Олимпиадаға дейін", "Дене тәрбиесі мен спорт тарихы" және т.б.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым докторлары
Ғазизбек Тәшімбаев

**Ғазизбек Тәшімбаев** (10.05. 1938, Жамбыл облысы Талас ауданы Майтөбе ауылы). Журналист-публицист. 1964- 2001 ж.ж. республикалық "Спорт" газетінің әдеби қызметкері, бөлім меңгерушісі, "Қазақстан" баспасы бас редакторының орынбасары, ҚазТАГ редакциясының меңгерушісі. Президент аппаратының кеңесшісі, Үкімет аппаратының баспасөз секторының меңгерушісі.
Шығармашылығы: "Топжарғандар" (очерктер жинағы, 1968), "Күш атасы (1979) және атақты балуан Кажымұқан жөнінде естелік әңгімелердің үш жинағын шығарды", "Тамаша адамдардың өмірі" топтамасынан Сальвадор Алвенде және Геваре туралы деректі повестерді қазақ тіліне аударды.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша журналистер
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:КСРО журналистері
Санат:Алфавит бойынша тұлғалар
Дене тәрбиесінің теориясы мен әдістемесі

**"Дене тәрбиесінің теориясы мен әдістемесі",** ғылыми-теориялық журнал. 2000 жылдың қаңтарынан бастап үш айда бір шығады. Мақсаты - көпшілікті сауығу мен спортқа баулуда оқытушыларға, спортшыларға, жаттықтырушыларға көмек беру. Құрылтайшылары: Білім және ғылым министрлігі, Спорт және туризм министрлігі.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Татьяна Кудрявцева

**Татьяна Кудрявцева** (, Атырау қаласы), ЕССШ-І (2003). Республиканың, Азияның (2001-2004), Әлемнің (2003-2004) чемпионы. Зілтемірді кеудеден сығымдай кетерудегі Әлемнің (160 кг - 2004) рекордшысы. Кудрявцева Республиканың, Азияның рекорттарын 30-дан астам рет жаңартты.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша ауыр атлеттер

Санат:Қазақстан ауыр атлеттері
Санат:Ауыр атлетикадан Азия чемпиондары
Санат:Ауыр атлетикадан әлем чемпиондары
2012 жылғы Олимпиада және Паралимпиада нысандары

2012 жылғы **[[2012 Жазғы Олимпиада ойындары|Жазғы Олимпиада]] және [[2012 Жазғы Паралимпиада ойындары|Паралимпиада ойындарына]] арналған спорттық нысандардың** басым көпшілігі Лондон қаласында орналасқан. Бірақ та кейбір спорттық шаралар қаладан тыс жерлерде өтеді. Ойындар өткізіліп болғаннан кейін, белгілі бір нысандар қайта бұзылады, ал қалғандары күрделі жөндеуден өткізіледі.

## Нысандар және инфрақұрылым
[thumb|200px|[Олимпиада стадионы (Лондон)]]
[thumb|200px|[O2 арена (Лондон)|O<sub>2</sub> аренасы]]
[thumb|200px|[Уэмбли стадионы]]
thumb|200px|Желкенді спорт түрінен сайысуға арналған айлақ
2012 жылы Олимпиадалық және Паралимпиадалық ойындар жаңа орындарда, әлдеқашан бар және тарихи нысандардарда, сонымен қатар заманауи құрылыстарда өткізілетін болады, соның ішіндегі ең танымалы — Гайд Парк пен Атты Гвардия.

Үлкен Лондонның маңында үш аймаққа бөлінген алып спорттық нысандар орналасады:
#Олимпиадалық аймақ — Олимпиадалық қалашық орналасқан жер;
#Өзендік аймақ — қала шығысындағы Темза өзінінің айналасы;
#Орталық аймақ — қаланың орталығы мен батыс аймағы.

### Олимпиадалық аймақ
* Олимпиада стадионы — жеңіл атлетика, ашылу және жабылу салтанаты.
* Сулы орталық — ашық суда жүзуден басқа барлық суға қатыстқы спорт түрлері.
* Лондондық велопарк — велотрек және BMX.
* Ривербанк арена — көгалдағы хоккей.
* Баскетболдық арена — баскетбол, гандбол.
* Коппер бокс — гандбол, қазіргі бессайыс.
* Олимпиада қалашығы (Лондон)

### Өзендік аймақ
* Көрме орталығы (Лондон) — бокс, семсерлесу, дзюдо, үстел теннисі, таэквондо, ауыр атлетика мен күрес.
* O<sub>2</sub> аренасы мен Гринвич аренасы — бадминтон, баскетбол, гимнастиканың барлық түрі.
* Гринвичтік парк — ат спорты және қазіргі бессайыстың кейбір бөліктері.
* Казармы королевской артиллерии — нысана көздеу

### Орталық аймақ
* Уэмбли — футбол.
* Уэмбли аренасы — бадминтон, көркем гимнастика.
* Лаун-теннис пен крокеттің Бүкілағылшындық клубы — теннис.
* Лордс крикет граунд — садақ ату.
* Риджентс-парк — велошоссе.
* Хорс Гардс Пэред — жағажай волейболы.
* Гайд-парк — триатлон мен ашық суда жүзу.
* Эрлс Корт — волейбол.

### Лондоннан тыс аймақтар
Қаладан тыс аймақтарда бірнеше спорттық стадиондар орналасады. Ұлыбританияның бес қаласында футбол бойынша іріктеу сындары өткізіледі:
* Хэмпден Парк, Глазго;
* Миллениум, Кардифф;
* Олд Траффорд, Манчестер;
* Сент-Джеймс Парк, Ньюкасл;
* Ковентри қаласының стадионы, Ковентри.
Сонымен қатар Лондонның сыртында мынадай нысандар орналасады:
* Броксбурнның ескекпен кедергілер арқылы өту орталығы, Уэлтэм Кросс;
* Дорни Лейк, Дорни — академиялық есу мен байдаркада және каноэде есу;
* Уэймут пен Портлендтың желкенді спорттының Ұлттық академиясы, Портленд аралы;
* Хадли қала сыртындағы паркі, Хадли қамалынан алыс емес — маунтин-байк.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

* Olympic Park venues London 2012 сайтында
* View the Olympic Park Google Maps арнайы картасында
* Olympic And Paralympic Venues in London — accessibility  *Inclusive London* сайтында

Санат:2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары
Надежда Мир

**Надежда Мир** (3. 08.1970, Абай қаласы, Карағанды облысы) ЕСШ-і (1991), республиканың (1991- 1996), Азияның (1996), Әлемнің (1994-1995) чемпионы әрі рекордшысы. КСРО кубогінің (1991) жеңімпазы.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Санат:Тұлғалар
Серік Нұрғалиев

**Серік Нұрғалиев** (1974, Ақмола облысы) ХДСШ-і (2002). Республиканың әлденеше дүркін, КСРО-ның, Полицейлер арасындағы Ә-нің (2002-Оттава, Канада) чемпионы. Ол бірнеше рет КСРО чемпионатында, кубогінде, Азов теңізі кубогінде жеңімпаз атанды. Жаттықтырушысы: К.Шүкенов.

## Дереккөздер


Санат:Спортшылар

Санат:Тұлғалар
Есқара Тоқтасынұлы

**Есқара Тоқтасынұлы** (15.11. 1943, ОҚО. Туркістан қаласы ), ҚазПИ-дің филология факультетін 1965 жылы бітірді. Бапкер В.У.Ургениновтың басшылығымен грек-рим куресімен шұғылданды.
Шығармашылығы: "237-километр" (повестер мен әңгімелер, 1981), "Бауырым-ай" романы (1992), "Сахара мұңы" (1997), "Елім-ай, елім" (2000).

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Жазушылар
Владимир Давыдович Толчинский

**Владимир Давыдович Толчинский** (8 маусым 1935, Мелитополов, Украина – 16 қыркүйек 1996, Алматы, Қазақстан) — белгілі спорт комментаторы. Мамандығы — экономист. 1971-78 жылдары ҚазКСР Мемлекеттік телерадио комитетінде спорт және әскери патриоттық хабарлар таратудың бас редакторы болып істеді.

## Дереккөздер


Санат:Спорт журналистері
Санат:Украинада туғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Валида Ескендірова

**Валида Ескендірова** (4.10. 1974, Шымкент қаласы) ХДСШ-і (1995). 

1993-1996 жылдары республиканың, 1995-1996, 1999 жылдардағы Азияның чемпионы әрі рекордшысы. 1996 жылғы Әлем чемпионатына қатысушы (Кейптаун, ОАР-сы, 2-орын).

## Дереккөздер


Санат:4 қазанда туғандар
Санат:1974 жылы туғандар
Санат:Шымкентте туғандар
Санат:Қазақстанның халықаралық дәрежедегі спорт шеберлері
Санат:Қазақстан рекордшылары
Санат:Азия рекордшылары
Виктор Сергеевич Ким

**Виктор Сергеевич Ким** (1963, Шымкент қаласы) - ХДСШ-і. 

Ауыр атлетикадан және поуэрлифтингтен республиканың (1993-1996) чемпионы. Штангыны екі қолмен көтеруден Азия және Әлем чемпионатының (1996) күміс жүлдегері.

## Дереккөздер


Санат:1963 жылы туғандар
Санат:Шымкентте туғандар
Санат:Қазақстанның халықаралық дәрежедегі спорт шеберлері
Санат:Ауыр атлетикадан Қазақстан чемпиондары
Санат:Поуэрлифтингтен Қазақстан чемпиондары
Санат:Штанга көтеруден Азия біріншілігінің күміс жүлдегерлері
Санат:Штанга көтеруден Әлем біріншілігінің күміс жүлдегерлері
Саматбек Төребеков

**Төребеков Саматбек** (1930, Жамбыл облысы Меркi кентi - 1979 жылы Қордай селосында қайғылы қазаға ұшырады). Спорт журналисті, 1962-79 жылдары Республикалық "Спорт" газетінің бас редакторы. 1975-79 жылдары республикалық спорт комитетінің алқа мүшесі.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша журналистер
Санат:КСРО журналистері
Базарбек Орынбайұлы Төтенай

**Базарбек Орынбайұлы Төтенай** (1.05.1942, ШҚО. Зайсан ауданы Қаратал селосы - 21.04.2004, Алматы қаласы). Қазақ дене тәрбиесін ҚазМУ-ді бітірді. Тарих ғылымы (2002). Ауыр атлетикамен шұғылданды. ҚР Білім беру ісінің үздігі. Ұлттық ойындар жөніндегі т.б. еңбектердің авторы.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан ауыр атлеттері
Санат:Алфавит бойынша ауыр атлеттер
Ғани Қазбекұлы Төлегенов

**Ғани Қазбекұлы Төлегенов** (1.05.1962, Қостанай қаласы) — КСРО және қазақстандық футболшы, жартылай қорғаушы, спорт журналисі. 

## Өмірбаяны
ҚазМУ-дің журналистика факультетін бітірді. 

### Футболшы
"СКИФ", "Монтажник", "Жетісу", "Намыс" шеберлер командасының ойнаған. 

СҚО "С" құрама командасының қатарында кәсіподақтардың ЕСҚ-да арасындағы КСРО біріншілігінің жеңімпазы (1981). Футболдан журналистердің "Пас от Озерова" халықаралық турнирінің жеңімпазы (1992, Мое.). 

### Журналистика
1997 жылдан бастап Қазақ радиосы мен теледидарында "Спорт полюс Планета", "Планета - футбол" бағдарламасын ұйымдастырушылардың бірі, 2000 жылдан бері "Pro Спорт" газеті мен журналының тілшісі, халықаралық футбол бірлестігі (ФИФА) мақұлдаған "Айла- піарғылар" банкін құрудың авторы.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
Профилі

Санат:Алфавит бойынша журналистер
Санат:КСРО журналистері
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Алфавит бойынша тұлғалар
Санат:Алфавит бойынша футболшылар
Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Намыс ФК ойыншылары
Санат:Жетісу ФК ойыншылары
Санат:Түркістан ФК ойыншылары
Санат:СКИФ Алматы ФК ойыншылары
Сайын Сүлейменұлы Тұрсынов

**Сайын Сүлейменұлы Тұрсынов** (25.01.1936, Алматы облысы Жамбыл ауданы Қарғалы селосы) - ҚазМУ- дің журналистика факультетін бітірді (1959). 1959 жылдан республикалық "Спорт" газетінде тілші, әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, бас редактордың бірінші орынбасары. "ҚазКСР дене тәрбиесінің еңбек сіңірген қайраткері" (1992). С.Бердіқұлов атындағы сыйлықтың лауреаты (1999).

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша журналистер
Санат:КСРО журналистері
Санат:Қазақстан журналистері
Игорь Анатольевич Федоренко

**Игорь Анатольевич Федоренко**  (27.10.1964, Алматы қаласы), Қазақ политехникалық институтын бітірген (1978), техника ғылымы кандидаты, Қазақ радиокомитетінің тілшісі (1994), 1995 жылдан бері "Караван" апталық газетінің спорт шолушысы, баспасөз көптеген халықаралық жарыстардан, оның ішінде О.о-дан (2004 Афины) хабарлар берді, "Олимп" газетін ұйымдастырды (2000).

## Дереккөздер


Санат:Спорт журналистері
Михаил Григорьевич Чекуров

**Михаил Григорьевич Чекуров** (27.07.1947, Алматы қаласы.), спорт журналисі ALPS мүшесі (1994). "Вечерний Алматы","Республикалық Спорт KZ", "С понедельника", "Немецкая волна", "Футбол", "Советский спорт", "Спортивные игры" газеттері және журналдарында қызмет атқарды. Өз мақалаларында спорт статистикасына көп көңіл аударды. Допты және кегалдағы хоккей, волейбол, баскетбол және регби бойынша спорттық бағдарламаны құрастырушы-автор, 1996 жылы спорт бөлімдерінің телевизиялық конкурсын жеңіп алып, Атлантадағы жазғы О.о-ға берілген жалғыз жолдаманың иесі болды. С.Бердіқұлов атындағы сыйлықтың лауреаты.

## Дереккөздер


Санат:Спорт журналистері
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Алфавит бойынша журналистер
Совет Оспанқалиұлы Шманбаев

**Совет Оспанқалиұлы  Шманбаев** (28.12.1938, Карағанды облысы Ақтоғай поселкесі - 12.03.2000, Алматы қаласы), спорт журналисі. "Социалистік Қазақстан" (1992 жылдан бері "Егемен Қазақстан") республикалық газетінде қырық жыл шамасындай спорт шолушысы болып істеді. Газет беттерінде Қазақстан спортының көкейтесті мәселелерін жиі көтерді, спортшылар туралы очерктердің, суреттемелердің үлкен шебері, Әлемнің түрлі елдеріндегі спорттық жарыстардан жазылған жедел суреттемелері оқырмандардың арасында зор қызығушылығын тудырды "Олимпиада оттары" (Алматы 1978, Т.Жанузақовтың серіктес авторлығымен).

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша журналистер
Санат:КСРО журналистері
Санат:Қазақстан журналистері
KZ және спорт айдыны

**"KZ және спорт айдыны"**, аптасына бір рет шығатын республикалық газет. Алғашқы нөмірі Алматыда 1959 жылы 1 желтоқсанда жарық керді. "С." еңбекшілердің денсаулығын жақсарту женіндегі құжаттарды, дене тәрбиесі және спорт мәселелерін насихаттайтын мақалалар әлемі, Азия, Еуропалық чемпионаттар, біріншіліктер, жарыстардан мақалалар жариялайды. Бүкілқазақстандық спартакиадаға, республикамызда өткізілетін сайыстар мен бәсекелерге газет бетінен кең орын беріледі. Қазақстанда дене тәрбиесі саласындағы көпшілік- ұйымдастыру туралы жазылады.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Спорттық бәсеке

**Спорттық бәсеке**, жекпе- жек түрінде (күрестің әртүрінде - грек-рим, ерікті, дзюдо және бокс, семсерлесу т.б.) спортшылардың. Оның ішінде спорттық Снарядтарды (теннистен, стол теннисінен, бадминтоннан жекелей кездесу) пайдаланып, сондай-ақ шахмат пен дойбыдан (тақтадағы жүрістер жүйесінде байқалатын идеялардың қарсылығы есебінде) жарысу. С.с.баскетбол, волейбол, қол добы, секілді командалық спорттық жарыстардағы ең негізгі бөліктердің бірі болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Спорттық биоритм

**Спорттық биоритм**, қоршаған ортаның өзгеруіне байлаысты адамның мінез-құлқында кездесетін жағдай. Спортшының биоритмі бірқалыпты болған жағдайда оның нәтижелері де біркелкі тұрақты болады. Биоритмнің көтерілу деңгейі әр спорт түрлерінде әрқилы. Шеберлік деңгейі жоғары спортшылар ерлер арасында екінші жылдан үшінші жылға өткенде, әйелдер арасында екінші жылға өткенде бірқалыпқа түседі. Қысқа қашықтыққа жүгіруде 16- 22 жастың теміршар серпу мен балға лақтырудан 22 жастан кейін, тіпті 30-дан аса, жүзуде 13-14, гимнастикада 17-20 жаста биоритм күшті болады және жоғары көрсеткіштерге жетуге ықпал жасайды.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Спорт бірлестіктері

**Спорт бірлестіктері** (федерациялары), ерікті, қоғамдық спорт ұйымдары. Спорт бірлестіктер елімізде жеке спорт түрлерін дамытып, басқарады. Мысалы, республикалық бірлестік өзінің спорт түрі бойынша аудандық, облыстық, өлкелік секцияларын біріктіреді. Біздің елімізде спорттық медицина, баспасөз бен радио,  спорттық кино мен телевизия, сондай-ақ спорт журналистерінің дене тәрбиесі мен спортты насихаттау жөніндегі республикалық бірлестіктері бар. Бірлестікте пленумдар, семинарлар, кеңестер өткізіліп тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Борис Константинович Цыбин

**Борис Константинович Цыбин** (11 наурыз 1935 жыл, Саратов, РСФСР, КСРО) — КСРО-лық волейболшы, футболшы, спорт журналисі. 
## Өмірбаяны
Волейболдан "Динамо" (Алмаы) командасында ойнаған, республикалық чемпионатының бірнеше дүркін күміс жүлдегері. Саратов университетінің физика жене геофизика факультетін бітірген, Туланың көмір кен орындарында жұмысшы, бұрғылау шебері болып істеді. Волейболдан КСРО жасөспірімдер командасының мүшесі (1954), "Сокол" (Саратов) футбол командасының қақпашысы, "Б" класы командалары арасындағы КСРО чемпионатына қатысушы. КСРО Журналистер одағының мүшесі. Спорт тақырыбы бойынша 12 деректі кинофильмдердің авторы. 

1974- 90 жылдары Қазақстан бойынша "Советский спорт" газетінің меншікті тілшісі, Қазақстан халықтары Ассамблеясы кеңесінің мүшесі. ҚР-дағы славян қозғалысының жетекшісі, "Достық" орденінің, "Астана" медалінің иегері. ҚР Ішкі істер министрлігі үздігі, Ішкі істер қызметінің полковнигі.
## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша волейболшылар
Санат:КСРО волейболшылары
Санат:Спорт журналистері
Санат:Алфавит бойынша футболшылар
Санат:КСРО футболшылары
Санат:Сокол Саратов ФК ойыншылары
Санат:Алфавит бойынша журналистер
Павел Валерьевич Цыбулин

**Павел Валерьевич Цыбулин** (8.07.1976, Алматы қаласы) - Футболдан СШ-і (1993).

ҚазМУ-дің журналистика факультетін бітірген (1997). 1997 жылдан бері теледидардың 31 арнасының спорт шолушысы.

Қазақстан Журналистер одағы С.Бердіқұлов атындағы сыйлықтың лауреаты (1994-97).

## Дереккөздер


Санат:8 шілдеде туғандар
Санат:1976 жылы туғандар
Санат:Футболдан спорт шеберлері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:31 арна журналистері
Санат:Қазақстан журналистер одағы сыйлығының иегерлері
Спортта есеп жүргізу

**Спортта есеп жүргізу**, спорт ойындарындағы, семсерлесудегі, спорттың өзге де түрлеріндегі бәсеке барысындағы шартты ауыспалы керсеткіш. Баскетболда қарсылас шығыршығында түскен әр доп үшін-2 ұпай, ойын алаңынан лақтырылған доп үшін - 1 ұпай есептеледі. Ұпай санының көп болуы жеңімпазды анықтайды.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Ұпай есептегіш

**Ұпай есептегіш**, ойынның кейбір түрлері (баскетбол, волейбол, теннис және т.б.) бо¬йынша командалық немесе жеке қатысушылық ұтқан ұпай санын керсететін аспап. Ұпай есептегіш механикалық және электрлік болады. Соңғысы, әдетте арақашықтықтан басқарылатын болып шығарылады. Ұпайларды есептейді әдетте керсеткіш қалқандарға орнатады. Сандардың көлемі олардың 100 метрге дейінгі қашықтықтан көрінуін қамтамасыз етеді. Механикалық есептегіштерден ең көп тарағандары теннис пен үстел теннисіне арналған есептегіштер. Электрлі көрсеткіш тақтадағы керсеткіштері терешілер апқасының үстелінде болатын тетік (пульт) арқылы төрешілерді өзгертеді. Есептегіштер 1-ден 9 және 0-ге дейінгі сандардың тиісті үйлесімділігін бейнелейтін электр шамдарының жиынтығы бар, тік бұрышты бірнеше жарық желісінен тұрады. Осындай бірнеше жарық желісі кез келген есепті құрастыруға мүмкіндік береді. Гимнастика, суға секіру және мәнерлеп сырғанау бойынша жарыстардың есебін керсету күрделі болып келеді. Мұнда бірнеше т-ші беретін ұпайларды бір мезгіле көрсету қажет. Бұл жағдайда төрешілер өз сандарын жинақтайды. Бас тілшінің пәрмені бойынша сандар бірнеше жарық желілерінде бір мезгілде жарқырап көрінеді.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Спорт жарыстары

**Спорт жарыстары**, дене тәрбиесі жүйесіндегі педагогикалық процестің дене дамуының жан-жақтылығы мен еркі күшті шыныққан адамдарды тәрбиелеуге бағытталған шара. Алдына қойған мақсаты мен жеңімпаздарды анықтауға байланысты Спорт жарыстары былайша жіктеледі: жекелей есеп бойынша Спорт жарыстары қорытындысында қатысқан барлық спортшылардың орындары; жекелей-командалық есеп бойынша Спорт жарыстары жекелей нәтижелермен қатар, барлық командалардың алған орындары анықталады, командалық есеп бойынша тек қана командалардың алған орындары анықталады. Комплексті Спорт жарыстары бағдарламасына спорттың көптеген түрлері енген спартакиадалар, ойындар, универсиадалар да жатады. Олар: ресми чемпионаттар мен біріншіліктерде - ауданның, қаланың, облыстың, республиканың, құрлықтыңжәне Әлемнің чемпионы мен жеңімпаздарының (жас¬тар, жасөспірімдер арасында), жүлдегерлерінің атақтары сарапқа салынады; дәстүрлі Спорт жарыстары, мұнда тағайындалған жүлделер сарапқа салынады. Жолдастық немесе матчтық Спорт жарыстары алдын ала шақырылған командалар мен ұйымдардың құрамалары катысады, Спорт жарыстарына қатысушылардың спорттық дәрежелерін анықтау мақсатында өтеді.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Картингпен жарысу

**Картингпен жарысу**, қорабы жоқ ашық кішкентай машиналармен жарысу техниканың дамуына байланысты шыққан спорт түрлерінің бірі. Мұнымен көбінесе балалар мен жасөспірімдер, жастар айналысады. Картингтің құрылысы, басқарылуы автобильге ұқсас, бензиннің жеңу күшімен жүреді, шапшаңдығы баяу. Жарыстар арнайы салынған тректерде, тректе, уақытша тректе және машиналар жүрмейтін асфальт төселген кең алаңдарда өтеді. Картингтің өз алдына жеке бірлестігі (федерация) жоқ, автоспорт бірлестіктеріне немесе техникалық спорт клубтарына бағынады. Жарысқа қатысушыларға сынға түсер алдында бәсеке ететін жолмен танысуға уақыт берілген.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Кептер жарыстыру

**Кептер жарыстыру**, спорттың бұл түрі көптеген елдерде кептер өсіруші әуесқойлардың әсіресе балалар мен жасөспірімдердің арасында тараған. Әр адам өзі бағып отырған кептерді төрешілер белгілеген жерге алып келеді де барлықтары бір мезетте қолдарындағы құстарын ұшырады. Ұшқан кептер иесінің үйін табуға тиісті. Ең аз уақытта өз ұясын тапқан кептер жеңіске жетті деп есептелінеді. Кептерді күтіп алушы оның ұшып келгендігі туралы төрешілер орталығына телефонмен хабарлайды. Дәл осындай ережемен кең далада иесін тез табатын, бүркіт, сұңқар және тағы басқа жарыстарды өткізуге болады.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Жарысқа дайындық

**Жарысқа дайындық**, мұқият жоспарланады. Оның барысында спортшы күн тәртібін қатаң сақтайды. Жарысқа катысу қарсаңында әр адам өзінің мүмкіндігін байқап көреді. Жарыс қарсаңында қатты қобалжымау керек, оның алдында бір күн демалу, салмағын үйреншікті жағдайда бірқалыпты ұстау керек. Ұйқы қанық болуға тиіс. Жарысқа дайындық күндері күн ге қыздырынуға болмайды, тамақтану режимін дұрыс ұстаған жөн.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Жолдастық немесе матчтық кездесулер

**Жолдастық немесе матчтық кездесулер**, онда белгілі бір алдын ала белгіленген қатысушылар немесе ұйымдардың қатысуымен өткізілетін жарыстар. Спорттың кейбір түрлеріндегі осы Спорт жарыстар (Мыслы, шахматтағы) кейде сырттай да болуы мүмкін, яғни қатысушылардың тікелей қатысуынсыз болады.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Жарыстық әдіс

**Жарыстық әдіс**, біріншілік немесе жоғары жетістікке жету үшін күрес, жарыс жағдайларында дене жаттығуларын орындау. Жарыс шұғылданушыларға талаптар қояды, кейде дене және рухани күштің қиын да, қатаң сынағы болып табылады. Жарыстың барысында ерік қасиеттері мен сезім айқын көрініс береді.
Жарыс өтетін күні, спортшы өзін сергек, қандай қиындық болса да оны жеңуге дайын сезінуге тиіс. Жарыс өтетін жерге барар алдында спорт құрал- жабдықтарын, киімдерін мұқият тексереді, сосын асықпай жарыс басталудан 1 сағат бұрын келеді. Асықпай жеткілікті дәрежеде қыздырынып бәсекеге түседі. Қатты қобалжыған жағдайда жаттықтырушысымен, психологпен ақылдасады, ауырыңқырып тұрса дәрігерден көмек сұрайды.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Спорт жабдықтары

**Спорт жабдықтары**, спорт түрлерін жабдықтау үшін құрылғылар: қақпалар, торлар, қалқандар, бағандар, тосқауыл, кедергілер және басқалар. Боксшылардың шаршы алаңы, гимнастикалық және күрес кілемдері, тұғырлар және с.с.; жаттығу сабақтары мен спорт жарыстарына қызмет ететін арнайы техника (мәреде суретке түсіру аспабы, ақпараттық электро-көрсеткіш тақтасы, түрліше тренажерлер және т.б. Олимпиялық жарыстар үшін спорттық снарядтар мен жабдықтар ХСФ-ры ережелер мен талаптарға сәйкес дайындалады, оны ХСФ-на сәйкес келетін спорт түрлері бо¬йынша, ресми халықаралық жарыстар үшін, өнімдері мақұлданған фирмалар жасайды. Жеке пайдаланатын спорттық снарядтарды (Мысалы, жеңіл атлетикалық, шаңғылар, қайықтар және т.б.) спортшылар өзінің жеке мүлкі есебінде О.о-ға әкелуге құқылы және төрешілер алқасынан бақылау-тексеруден өткізіледі, егер халықаралық стандарттарға сәйкес келсе рұқсат белгісін алады. О.о-дың ұйымдастыру комитеті (ХСФ-мен алдын ала келісім бойынша). Спорттық снарядтар мен жабдықтарды шығаратын белгілі бір фирмаларды бекітіп, осы фирмаларға арнайы жабдықтаушы атағын береді.
О.о-ды арнайы жабдықтаушылардың арасына төмендегідей ірі шетелдік фирмалар бар: 

**"L.F. Adoltt AC"** - көгалдағы хоккей алаңы үшін "Полиграс" синтетикалық жамылғыны; 

**"AMPRO Corportlon"** (АҚШ - сырықпен биіктікке секірудегі жерге түсу үшін орынды; 

**"Anti Manutactuing СО"** (АҚШ - жүзу үшін толқынды бөлетін жапсарды; 

**"Asics Corporation"** (Жап.) - антенналары бар волейбол торларын; 

**"ВАТ - Taratlex"** (фр.) - волейбол және гандбол алаңдары үшін "тарафлекс" синтетикалық жамылғысын; 

**"Ernst К Spicth"** (Герм.) - стенд ату үшін жабдықтарды; 

**"Elektroimpex"** (Венг.) - электронды ақпараттық көрсеткіш тақтаны;

** Cantabrain eta"** (Ұлыб.) – жеңіл атлетикалық снарядтар мен жабдықтарды; 

**"Hans Raj Mahajan & Sone PVT, ltd"** (Үндістан) - көгалдағы хоккей үшін доптарды; 

**"Carmilli S.P.A."** (Ит.) - өсушілер үшін тренажерлерді; эргометрлерді; 

**"The Cooper Group tnc"** (Канада) - өлшейтін рулетка; балуандарды 

**"Misuno sporting guds"** (Жап.) - желкенді регата мен олимпиялық алау эстафетасы үшін спорт формасын; 

**"Mono Rubber S.P.A."** (Ит.) - мұнара жамылғысын (суға секіру) 

**"Motokov"** - (Чехия) - газондарды күту үшін машиналарды; 

**"Myojyo Rubber Lndastry Co, Ltd"** (Жап.) - волейбол доптарын ; 

**"Wavimor"** (Польша) - көмекші яхталарды, 

**"Торнадо"** - катомаранын; 

**"Sarneige"** (Фр.); - гимнастикасы төсеніштерді; 

**"Schelde International"** (Нндер.); волейбол мен баскетбол үшін жабдықтарды; 

**"Swiss timin & Ltd"** (Швеция); хронометражды радиоаппаратураларды; 

**"Tachikara Со, Ltd"** (Жап.); баскетбол доптарын; 

**"3M Company"** (АҚШ- Швейцария) – жеңіл атлетикалық стадиондар үшін "тартан" синтетикалық жамылғысын. 

**"VEB Lehrgerate und Reparturwerk Mittenwalde"** (Германия);

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Жаттығу жоспарлары

**Жаттығу жоспарлары**, әрбір ұстаз езінің шәкірттерінің жаттығулары жоспарлай білуге тиіс. Алдымен ең үлкен жоспар 4 жылға жасалады. Бұл Олимпиялық аралық (Олимпиялық цикл) деп аталады. Бұл бір Олимпиядалық ойындар аяқталғаннан кейінгі екінші ойындар басталғанға дейінгі уақыт. Мұнда негізгі мақсат айқындалып оған жетудің жолдары белгіленеді. Осы негізгі жоспарға сәйкес жылдық жоспар жасалынады, одан барып әр тоқсанға, айға, аптаға, әрбір жаттығуға жоспар құрылады. Осы жоспарларда белгіленген межелерді спортшы өзінің жаттығу күнделігіне толтырып отырады.
Жаттықтырушы алға қойған мақсаттары мен жоспарларды спортшымен бірігіп отырып жасайды.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Жаттықтырушы

нобай|Футболдан австралиялық жаттықтырушы
**Жаттықтырушы** — спорт түрлерінің қыр-сырына мақыштандыратын спорт маманы. Бұрын дене тәрбиесі жоғары оқу орындарындағы спорт жоғары жаттықтырушылар мектептерінде дайындалды. 

Мұндай факультет Қазақ дене тәрбиесі институтында 1958 жылы ашылды, Мәскеу, Киев, Ленинград қалаларында жоғары жаттықтырушылар мектептері болды. Шеберлік деңгейі жоғары (Ә., Азия О.о- дардың чемпиондарын) тәрбиелеу ұстаздан асқан білімдарлықты, жан-жақтылықты қажет ететін күрделі жұмыстардың бірі. Сондықтан спорт өнеріне үйреткендердің бәрін жаттықтырушы деп атауға болады. 

Оларды былай жіктеуге болар еді: үйретуші, тәрбиелеуші және жаттықтырушы. Нағыз кемелденген жаттықтырушының адам анатомиясынан, физиологиясынан, патологиялық физиологиядан, генетикадан, биофизикадан, биохимиядан, психологиядан, дене тәрбиесі мен спорттық ілімнен мол хабары болуы керек. 

Сонымен қатар ол тәрбиелі, парасатты, білімі жан-жақты, ұлтжанды, ин¬тернационалист, тәрбиелі, өз шәкірттерінің арасында, қоғамда беделді де адам болуға тиісті. Кез келген қоғам, мемлекет, үкімет басшылары жас ұрпақтың, саңлақ спортшылардың ұстазы "КСРО-ның еңбек сіңірген жаттықтырушысы", "ҚазКСР-інің еңбек сіңірген жаттықтырушысы", "Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген жаттықтырушысы" құрмет атақтарды тағайындаған. Атақты чемпиондары мен спорт жұлдыздарын тәрбиелеген көптеген жаттықтырушылар өз мемлекеттерінің жоғары наградаларымен, ордендерімен, медальдарымен басқа да құрметті атақтармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Жаттығу кезеңдері

**Жаттығу кезеңдері**, әрбір үлкен жарыстардан (ел,  Олимпиядалық ойындардан) кейін жаттығушы қайтадан жоспар жасайды, онда спортшының қолы жеткен табыстары есепке алынып соның негізде алдағы уақытта шығатын жаңа биіктер белгіленеді. Әр сынның спортшы үшін үлкен куш пен қуатты талап ететіні белгілі. Әрине қалыпқа келу үшін жүйке мен бұлшық еттерді демалдыру қажет. Демалған соң жаттығу кезеңдері басталады. Оның алғашқысы дайындық кезеңі, екіншісі, жарыстарға катысу, үшіншісі ауыспалы кезең.

## Дайындық кезеңі

**Дайындық кезеңінде**, спортшы үлкен жүктемелерді орындауға бейімделе бастайды, айналысатын спорт түрлерінің әдістері мен тәсілдерін дұрыс орындауды жетілдіреді. Бұл кезең екі - жалпы дайындық және арнайы дайындық бөліктерден тұрады. Әр бөліктегі мерзім шамамен 2-2,5 ай. Жарыстарға қатысу 2 айдан 4,5 айға созылады. Осы уақыттар спорт¬шы "спорттық бапқа" бірте-бірте жақындап, жауапты жарыстарға қатысады. Осы кезеңде спорт түрлерінің әдістері мен тәсілдерін үйрену тереңдеп, жаттығулар күрделене түседі. Бұл кезеңдегі жарыстар әр спорт түрі үшін әртүрлі. Мысалы, футболшылар, көгалдағы хоккейшілер үшін негізгі ойындар жаз, күз айларында өтеді. Шаңғы, конькишілер, хоккейшілер жарыстары негізінен қыс айларында. Гимнасттар, ауыр атлеттер, ұзақ қашықтықтарға жүгірушілерге жарыстар жиі қатысу тиімсіз. Осыған байланысты жаттығу кезеңдері толқын тәрізді бірде жоғары көтеріліп, бірде төмен түсіп өзгеріп отырады.

## Ауыспалы кезең
Ауыспалы кезең, бір жылдық жоспарда 1,5 айға, жарты жылдық жоспарды 3-4 аптаға созылады. Бұл негізінен жауапты жарыстардан кейін маусымды аяқтап жаңа жоспарларға көшу уақыты. Мұнда футболдан чемпионат, баскетболдан, волейболдан, гандболдан турлар, спорттың жаздық түрлерінен жаз, қыстық түрлері үшін маусымдар аяқталады. Бұл кезеңде жүктелердің көлемі азаяды, спортшы негізінен белсенді түрде демалуға ауысады. Қайткен жағдайда да спортшы негізінен белсенді түрде демалуға ауысады. Белсенді демалу таза ауада, табиғат аясында етсе өте дұрыс. Жаттығу кезеңдерін дұрыс ұйымдастыру, бірінен екіншісіне дұрыс ауысып жоғары көрсеткіштер мен үздік нәтижелерге жетуге мүмкіндік туғызады.

## Дереккөздер


Санат:Спорт