Савелий Львович Фукс

**Савелий Львович Фукс** (4 наурыз 1900, Гродно, Ресей Империясы — 3 желтоқсан 1976, Харьков, Украин ССР) — советтік заңгер-ғалым, заң ғылымдарының докторы, Харьков заң институтының профессоры. 

КСРО халықтарының мемлекет және құқық тарихы бойынша маман, қазақтардың 1917 жылғы революцияға дейінгі әдет-ғұрып құқығын алғаш жүйелі түрде зерттеген ғалым.

## Өмірбаяны
Савелий Фукс 1900 жылы Украинаның Гродно қаласында дүниеге келген. 

1925 жылы Харьков халық шаруашылығы институтының құқық факультетін тәмамдап, «Қазіргі құқық мәселелері» кафедрасында ғылыми жұмысқа дайындыққа қалдырылды. 1938 жылы профессор атағын алды. 

Ұлы Отан соғысы басталған жылдарында Қазақстанға қызметке жіберілді.

1941—1943 жылдары Мәскеу мен Алматы заң институттарының біріктірілген нұсқасының директорының орынбасары болды, кейін соғыс біткенге дейін Алматы заң институтында кафедра меңгерушісі қызметін атқарды.

Алматыда жүрген кезінде қазақтардың революцияға дейінгі құқығын терең зерттей бастады. «Очерки истории государства и права казахов XVIII—первой половины XIX века» монографиясын жазып шықты (60 баспа табақ). 

1948 жылы ол «Қазақтардың XVIII — XIX ғасырдың бірінші жартысындағы мемлекет және құқық тарихы очерктері» атты көлемді еңбегін КСРО ҒА Мемлекет және құқық институтында докторлық диссертация ретінде қорғады.

Соғыстан кейін Харьковқа оралып, ғылыми және педагогикалық қызметін жалғастырды. 1976 жылы қайтыс болды.

## Ғылыми қызметі
С. Л. Фукс КСРО халықтарының мемлекет және құқық тарихын зерттеуге елеулі үлес қосты. Ең көп танылған еңбектері қазақтардың әдет-ғұрып құқығына арналды.

* 1940—1950 жылдары бірнеше мақалалар жариялады:
** «Қазақ құқығы тарихының кейбір сәттері және д’Андре сипаттаған қырғыз әдеттері» (1948);
** «Барымта» (1948);
** «Қазақ мемлекеті тарихының кейбір мәселелері» (1951).

* 1948 жылғы докторлық диссертациясы мамандар тарапынан жоғары бағаланды, бірақ монография дер кезінде жарық көрмеді.

* 1970-жылдары Фукс еңбегінің әдет-ғұрып құқығына арналған бөлімін Қазақстанда жариялау мәселесі көтерілді. Бұл бастаманы академик В. М. Корецкий және КСРО ҒА корреспондент-мүшесі В. М. Чхиквадзе қолдады. Фукс қайтыс болғаннан кейін оның қолжазбасының бір бөлігі жарыққа дайындалды.

### Ғылыми көзқарастары

* Фукстың пікірінше, XVIII ғасырдағы қазақ қоғамында жеке немесе феодалдық жер иелену болмаған.
* Негізгі феодалдық қатынастардың негізі мал шаруашылығы болды, ал жайылым тек көшпелі мекен аумағы ретінде қарастырылды.
* Ол «сауын» (мұқтаждарға мал үлестіру) дәстүрін феодалдық қатынастардың бастапқы клеткасы деп санады.

Бұл тұжырымдар замандастары тарапынан сынға алынды және «Қазақ КСР тарихы» ресми басылымына енгізілмеді.

Сонымен бірге Фукс қазақ қоғамындағы құлдықтың ауқымы, әйелдердің құқықтық жағдайы, қылмыс пен жаза құрылымы туралы пікірлер айтты. Бұл мәселелер бойынша да ғылыми пікірталастар туындады.

## Ғылымға қосқан үлесі

* Қазақтардың XVIII — XIX ғасырдың басындағы әдет-ғұрып құқығын алғаш жүйелі түрде зерттеген.
* Еңбектерінде салыстырмалы талдау әдісін кеңінен қолданды, тарихи фактілерді терең қорытып, логикалық тұжырымдар жасады.
* Оның зерттеулері қазіргі Қазақстандағы құқық тарихын оқып-үйрену үшін маңызды дерек көзі болып саналады.

## Негізгі еңбектері

* «Қазақтардың XVIII — XIX ғасырдың бірінші жартысындағы мемлекет және құқық тарихы очерктері» (қолжазба, 1948).
* «Қазақ құқығы тарихының кейбір сәттері және д’Андре сипаттаған қырғыз әдеттері» // Қазақ КСР ҒА хабарлары. 1948.
* «Барымта» // Харьков заң институтының ғылыми жазбалары. 1948.
* «Қазақ мемлекеті тарихының кейбір мәселелері» // Қазақ КСР ҒА хабарлары. 1951.

## Әдебиеттер

* Культелеев Т. М. *Қазақтардың қылмыстық әдет-ғұрып құқығы*. — Алматы, 1955.
* *Қазақ әдет-ғұрып құқығы бойынша материалдар*. Жинақ 1. — Алматы, 1948.

## Естелік
Фукс еңбектері жарыққа шыққаннан кейін ғалымның ғылыми мұрасы қазақ құқық тарихын зерттеуде ерекше бағаланып келеді. 

## Дереккөздер