Тұншығу

**Тұншығу**, ***асфиксия*** (; a – жоқ және sphyxіs – тамыр соғуы) – қанда оттек жетіспеушілігінен көмірқышқыл газының көбеюінен болатын адам өміріне қауіпті патологиялық жағдайы. Асфиксияның бір түрі – **жұтынған кезде тұншығу** (төменде толығырақ ақпаратты оқыңыз).

Тұншығу әр түрлі жағдайларға байланысты, мысалы, жүрек, бронхы демікпесі кезінде, тыныс жолына бөгде заттар түскенде, электр тогымен зақымданғанда, т.б. пайда болады.

Сот медицинасында тұншығуды екі топқа бөледі: 
# механикалық тұншығу (оның ішінде жұтынған кезде тұншығу, төменде оқыңыз);
# токсиндік тұншығу

## Механикалық тұншығу
Механикалық тұншығу - тыныс алу жолдары сырттан басылып қалғанда не іштен тығындалып қалғанда.

Mысалы, адам асылып өлгенде, адамды (өлтіру мақсатында) арнайы тұншықтырғанда немесе дифтерия ауруында тыныс жолдарының қабынуына байланысты қабықшалармен тығындалып қалғанда, адам суға батып кеткенде, наркоз кезінде тіл тыныс жолдарын бітеп тастағанда дамиды. Жұтынған кезде тұншығу (төменде қараңыз) механикалық асфиксияның тағы бір түрі болып табылады.

### Жұтынған кезде тұншығу (және алғашқы көмек)
Бұл тамақ жақсы шайналмаған кезде болады және ол адасып, және ол тыныс алу жолдарына енеді,

және ауа айналымын блоктайды.

Кейбір қол әдістері тұншығуды шеше алады (төменде оқыңыз).

Сонымен қатар, нарықта «анти-тұншығуға» құрылғылар бар (LifeVac және Dechoker).

#### Қарапайым зардап шеккендерге алғашқы көмек
Бірінші бөлім жөтел.

Егер жәбірленуші жөтеле алмаса, екі әдісті қолмен пайдаланыңыз (төмендегі екі суретті де қараңыз).

Жақсырақ нәтиже алу үшін оларды кезекпен біріктіріңіз: әрбір техниканы шамамен 5 рет орындаңыз және басқа әдіске қарай өзгертіңіз және осы бұрылыстарды үздіксіз қайталаңыз.

Жүкті және семіз адамдарға бұл қол техникасының нұсқалары қажет (төменде оқыңыз).

Нәрестелерге (1 жасқа дейін) осы қол техникасының нұсқалары қажет (төменде оқыңыз).

Тұншығу жалғасса, жедел медициналық қызметке хабарласыңыз (Қазақстандағы телефон нөмірі 112).

Жәбірленуші біраз уақыттан кейін есін жоғалтуы мүмкін (төменде оқыңыз), ол үшін «жүрек-өкпе реанимациясы, анти-тұншығуға» қажет.
солға|нобай|'''«Арқадан ұру»''': Жәбірленушінің кеудесін ұрмайтын қолмен ұстаңыз (тиімділігін арттыру үшін) және жәбірленушінің денесін мүмкіндігінше бүгіңіз. Содан кейін екінші қолыңызбен бірнеше қатты соққылар жасаңыз.
ортаға|нобай|380x380 нүкте|'''«Іштің қысымы»''' (Геймлих маневрі): Оларды кеуде мен кіндік арасына мықтап жағыңыз.

 
  

#### Жүкті немесе тым семіз адамдарға арналған алғашқы көмек
Бірінші бөлім де жөтел.

Егер жәбірленуші жөтеле алмаса, екі әдісті қолмен пайдаланыңыз (төмендегі екі суретті де қараңыз).

Жақсырақ нәтиже алу үшін оларды кезекпен біріктіріңіз: әрбір техниканы шамамен 5 рет орындаңыз және басқа әдіске қарай өзгертіңіз және осы бұрылыстарды үздіксіз қайталаңыз.

Тұншығу жалғасса, жедел медициналық қызметке хабарласыңыз (Қазақстандағы телефон нөмірі 112).

Жәбірленуші біраз уақыттан кейін есін жоғалтуы мүмкін (төменде оқыңыз), ол үшін «жүрек-өкпе реанимациясы, анти-тұншығуға» қажет.
солға|нобай|'''«Арқадан ұру»''': Қарапайым құрбандар сияқты. Жәбірленушінің кеудесін ұрмайтын қолмен ұстаңыз  (тиімділігін арттыру үшін) және жәбірленушінің денесін мүмкіндігінше бүгіңіз. Содан кейін екінші қолыңызбен бірнеше қатты соққылар жасаңыз.
ортаға|нобай|380x380 нүкте|'''«Кеуде''' қысымы'''»:''' Eгер жәбірленуші іштің қысылуын ала алмаса, оның орнына кеуде қуысының қысымын пайдаланыңыз. Оларды '''төс''' сүйегінің төменгі жартысына қатты жағыңыз.

#### Нәрестелерге (1 жасқа дейін) алғашқы көмек
Осы екі әдісті нәрестелер үшін қолмен пайдаланыңыз (төмендегі екі суретті де қараңыз).

Жақсырақ нәтиже алу үшін оларды кезекпен біріктіріңіз: әрбір техниканы шамамен 5 рет орындаңыз және басқа әдіске қарай өзгертіңіз және осы бұрылыстарды үздіксіз қайталаңыз.

Тұншығу жалғасса, жедел медициналық қызметке хабарласыңыз (Қазақстандағы телефон нөмірі 112).

Жәбірленуші біраз уақыттан кейін есін жоғалтуы мүмкін (төменде оқыңыз), ол үшін «жүрек-өкпе реанимациясы, анти-тұншығуға, hәрестелерге» қажет.
ортаға|нобай|400x400 нүкте|'''Сол жақта''': «Арқадан ұру», нәресте сәл төңкерілген. '''Оң жақта''': Hәрестелерге арналған «кеуде қысымы», кеуде ортасының төменгі жартысында екі саусақпен орындалады.

#### Жәбірленуші ес-түссіз жатқанда
Бұл қажетті: «жүрек-өкпе реанимациясы, анти-тұншығуға» (жалпы, нәрестелер үшін емес)

немесе «жүрек-өкпе реанимациясы, анти-тұншығуға, hәрестелерге» (1 жасқа дейін).

##### Жүрек-өкпе реанимациясы, aнти-тұншығуға, жалпы
оңға|нобай|220x220 нүкте|Жүрек-өкпе реанимациясында кеуде компрессиялар.
оңға|нобай|220x220 нүкте|Жүрек-өкпе реанимациясының жасанды тыныс алуы. Нәрестелерде ауыз бір мезгілде баланың аузын және мұрынын жабады.simultaneously.
Жедел медициналық көмекке қоңырау шалу қажет (Қазақстандағы телефон нөмірі 112).

Жәбірленушіні көлденең күйге қойыңыз, бетін жоғары қойыңыз.

Зардап шегушіге «aнти-тұншығуға жүрек-өкпе реанимациясы» үздіксіз орындаңыз:

* Кеуде ортасының төменгі жартысында 30 компрессиялар.

* Кептеліп қалған нысанды көрсеңіз, оны алып тастап көріңіз. Объектіні алып тастауға болады немесе алынбауы мүмкін, бірақ реанимациясының  жәбірленуші қалыпты тыныс ала бастағанша жалғастырылуы керек.
* Жәбірленушінің мұрнын жабыңыз. Ауаны ауыздан ауызға желдету (құтқару тынысы) арқылы ішке енгізіңіз. Басқа бірдей желдетуді орындау арқылы ауаны қайтадан енгізіңіз (құтқару тынысы).
* Жәбірленушінің басын алға және артқа айналдырыңыз, оның орнын сәл өзгерту. Ауаны ауыздан ауызға желдету (құтқару тынысы) арқылы ішке енгізіңіз. Басқа бірдей желдетуді орындау арқылы ауаны қайтадан енгізіңіз (құтқару тынысы).

Осы қадамдардың барлығын үздіксіз қайталаңыз, біріншіден бастап (30 компрессиялар).

##### Жүрек-өкпе реанимациясы, aнти-тұншығуға, hәрестелерге (1 жасқа дейін)
Жедел медициналық көмекке қоңырау шалу қажет (Қазақстандағы телефон нөмірі 112).

Баланы жатқызыңыз, бетін жоғары қойыңыз. Баланың басы әрқашан алға қараған болуы керек.

«Hәрестелерге анти-тұншығуға жүрек-өкпе реанимациясы» үздіксіз орындаңыз:

* Нәресте бүйірінен: кеуде ортасының төменгі жартысында екі саусақпен орындалатын 30 компрессиялар.
* Кептелген нысанды көрсеңіз, оны алып тастап көріңіз. Объектіні алып тастауға немесе алып тастауға болады, бірақ реанимацияны нәресте қалыпты тыныс ала бастағанша жалғастыру керек.
* Аузыңызды пайдаланып, балаңыздың аузы мен мұрнын бір уақытта жабыңыз. Осы жолмен ауа беріңіз (жасанды тыныс алу). Ауаны қайтадан енгізіңіз (басқа жасанды тыныс алу).
* Баланың басын бұру ұсынылмайды, бірақ оны қалыпты жағдайда ұстау керек, өйткені басын еңкейту нәрестелердің тыныс алу жолдарын тарылтуы мүмкін.

Осы қадамдардың барлығын үздіксіз қайталаңыз, біріншіден бастап (30 компрессиялар).

## Токсиндік тұншығу
Токсиндік тұншығу - тыныс алу ортасына әр түрлі улы заттар (стрихнин, кураре) әсер еткенде, тыныс алатын бұлшық еттер зақымданса, кейбір заттар қандағы оттекпен әрекеттескенде, ауадағы оттек мөлшері азайғанда (биіктікке көтерілгенде), т.б жағдайларда дамиды.

Тұншығудың ерекше бір түрі – нәресте асфиксиясы деп аталады. Іштегі нәрестенің тұншығуы анасының денсаулығына байланысты, анасы уланған, жарақаттанған не нәрестенің кіндік қан айналымының жұмысы бұзылған жағдайда дамиды.

Тұншығудың даму себептеріне байланысты алғашқы кезде тыныс алу жиіленеді, қан қысымы көтеріліп, жүрек соғуы күшейеді. Бұдан соң тіндерде оттек жетіспеушілігінен (Гипоксия) жүрек соғуы баяулап, қан қысымы төмендей бастайды, тыныс алу сиреп, адам тіпті бірнеше секундтан бірнеше мин-қа дейін дем ала алмай қалады (мұны терминальды тыныс алу деп атайды), рефлекстер жойылып, ауру есінен танады. Осы кезде науқасқа шұғыл дәрігерлік көмек көрсетілмесе өліп кетуі мүмкін. Тұншыққан адамның беті көгеріп, терісі бозарады, ерні кезеріп, жүзінде қорқыныш үрей пайда болады, суық тер шығады. Ішкі органдарға қан толады, өкпе ісініп, орталық жүйке жүйесінде ауыр дистрофиялық өзгерістер дамиды.

## Асфиксияның әртүрлі түрлерінде алғашқы aлғашқы көмек
Тұншыққан адамға жедел түрде жәрдем көрсетіліп, жүрекке сырттай массаж жасап, “ауыз бен ауыз” не “ауызбен мұрын” арқылы тыныс алдыру қажет (Қолдан тыныс алдыру). Ауруханада интубация (кеңірдек арқылы ауа жіберу) жасалады. Тыныс алу жолдарын тығындап тастаған затты алу үшін трахеотомия әдісі қолданылады. Содан кейін организмнің жалпы оттек – сілтілік жағдайын, суэлектролиттік зат алмасуын реттеу қажет.

## Нәрестенің тұншығуы туылу сәтіндегі
Асфиксия - тұншығу, нәрестенің туылу сәтіндегі организмінде оттегі жетіспеушілігінен дамитын жағдай.

Гипоксиямен-тканьдердегі оттегі жетіспеушілігі, гиперкапниямен-қандағы СО2-нің көбеюі, ацидозбен-организмде шала тотыққан зат алмасу заттарының көбеюімен сипатталады. Асфиксия кезінде ОЖЖ-нің, жүрек қантамыр жүйесінің, бауырдың жұмысы зақымданады.

### Тұншығудың себептері
1.Кіндіктегі қан айналымының бұзылуы : баланың кіндігінің мойнына, денесіне оралып қалуы, кіндіктің түйілуі, түсіп кетуі т.б.

2.Баланың туылуының  ауыр жағдайда өтуі: бала жолдасының ерте ажырауы, ұрыққасындағы судың ерте кетуі, жатырдағы су мөлшерінің шамадан тыс көп болуы, аз болуы,баланың дұрыс келмеуі, егіздік , туылудың ұзаққа созылуы т.б.

3.Анасының жүктілік кезіндегі зиянды әдеттері, инфекциялық аурулары, қан кетулер, әйел мықынының тар болуы, акушерлік қысқыштар қолдану т.б.

4.Нәрестенің туа біткен аурулары, ақаулары.

Біріншілік асфиксия- бала туылған кезде болады.

Екіншілік асфиксия- жатырсуымен аспирациядан соң, пневмония, ми жарақаты, жұлынның травмасы, жүрек және өкпе, ми ақауларында, біріншілік асфиксияда жәрдемнің дұрыс болмауында дамиды.

### Оттегі жетіспеушілігінің ұзақтығына байланысты асфиксияның 3 дәрежесі

1-ші дәрежесі немесе жеңіл асфиксия,  Апгар шкаласы бойынша жағдайы-7 балл. ЖТБ-ның терісі аздап көкшіл, демалысы үзік, жүрек соғуы анық, біркелкі, минутына-100рет, бұлшықет ширақтылығы және физиологиялық рефлекстері жақсы.

2-ші дәрежесі немесе орташа асфиксия, көк асфиксия, Апгар шкаласы бойынша жағдайы 6-4 балл.  Баланың жалпы жағдайы ауыр, терінің цианозы жоғары, жүрек тоны күңгірт, ритмді, сирек, тыныс алуы сирек, ретсіз. Бұлшықет тонусы төмен. Рефлекстері төмен.

3-ші дәрежесі немесе ауыр асфиксия, ақ асфиксия, Апгар шкаласы бойынша жағдайы 1-4 балл. Жалпы жағдайы өте ауыр, тері қабаты боз, ақшыл, шырышты қабаты цианозды, тыныс алуы жоқ, жүрек тоны күңгірт, баяу, ретсіз, бұлшықет тонусы төмен, немесе жоқ, физиологиялық рефлекстері жоқ.

### Тірілту шаралары

Асфиксиямен туылған балаға шұғыл түрде тірілту шараларын жүргізу қажет.

1-ші дәрежелі асфиксияда шырышты сорып,денесіне салқын су шашып немесе құйрықтан ұрған жеткілікті.

2-ші дәрежелі асфиксияда жоғарыда айтылған шараларға қосымша Минутына 30-40 рет қолдан дем беру, 120-130 рет сыртқы жүрек массажын жасау керек.

3-ші дәрежелі асфиксияда қосымша көк тамырға преднизалон, адреналин енгізіледі.

### Асфиксиядан шығарылғаннан кейінгі бала күтімі

1. Балаға барлық манипуляциялар төсекте өткізіледі.

2. 2-7 күн бойы анасына сауылған сүтпен қасық немесе зонд арқылы тамақтандырылады, емшекке еппен біртіндеп салынады.

3. Баланың дем алуын оңайлату үшін бос жөргектейді, бас жағын көтеріңкі жатқызады.

4. Оттегінің жетіспеушілігімен күресу үшін палатаны жиі желдетіп, балаға мезгіл-мезгіл Бобров аппараты арқылы оттегі беріп тұру керек, мүмкіндік болса баланы кювезге жатқызуға болады.

5. Өкпе қабынуының алдын алу үшін баланы төсекте жиі аударып, кеудесіне 2 мезгіл қыша қағазын қою керек.

6. Баланың терісін стерильді өсімдік майымен немесе «А» витаминінің майлы ерітіндісіменн майлап тұру керек.

7. Баланы күтетін медицина қызметкері әр уақытта маска киюі керек.

## Дереккөздер

http://referatikz.ru/load/aza_sha_referattar/biologija/asfiksija/11-1-0-322

Санат:Танатология
Санат:Тыныс мүшелері аурулары
Санат:Жарақаттар
Санат:Ургенттік жағдайлар
Санат:Реантиматология
Санат:Сот медицинасы
Санат:Өлім жағдайлары