Дем (Жер аймағы)

[thumb|250px|[Пинакиа – бұл жеке куәлік тақтайшалары, онда азаматтың аты-жөні, әкесінің аты және демі (туған жері немесе аймағы) жазылған. Бұл тақтайшалар ежелгі Афинадағы алқа билерін іріктеу сияқты түрлі әкімшілік тапсырмаларды орындау үшін қолданылған. Мұндай тақтайшаларды Афинадағы Ежелгі Агорадан көруге болады.]]
Ежелгі Грекияда **дем** немесе **демос** (Ежелгі грекше: δῆμος, көпше түрі: демой, δήμοι) бастапқыда, шамасы, жеке әулеттердің бір жерде топтасып қоныстануын білдірген ұғым және  Афина мен басқа да қала-мемлекеттердің шеткі аудандары немесе бөлімшелері болған. Ауылдық жерлердегі демдер қарапайым жер бөлу бірліктері ретінде б.з.д. 6 ғасырда және одан ерте кезеңдерде болған, бірақ олар ерекше маңызға б.з.д. Гомер мен Гесиодтың шығармаларында бұл ұғым негізінен белгілі бір аумақ немесе жерді, әрі сол аумақта тұратын халықты білдіреді.

508 жылы Клисфен реформаларынан кейін ғана ие болды. Осы реформалардың нәтижесінде демдердің азаматтық тізімдеріне тіркелу азаматтық алудың шартына айналды; оған дейін азаматтық фратрия немесе отбасы тобындағы мүшелікке негізделген еді. Сол реформалар кезінде демдер Афинаның негізгі қаласында да құрылды, ал ол жерде бұрын ондай демдер болмаған. Клисфеннің реформаларының соңында Афина 139 демге бөлінді. Кейіннен тағы үш дем құрылды: Береникидай (б.з.д. 224/223 ж.), Аполлониейс (б.з.д. 201/200 ж.), және Антинойес (б.з. 126/127 ж.). Мемлекеттің негізгі бірліктері ретінде демдердің құрылуы гене немесе фратриялармен байланысты аристократиялық отбасылық топтардың билігін әлсіретті.

Классикалық заманда дем белгілі бір дәрежеде шағын полис ретінде қызмет етті, яғни ауыл немесе елді мекен қауымдастығын сипаттау үшін қолданылған, ал кейбір демдер, мысалы, Элефсис және Акарне, шын мәнінде маңызды қалалар болған. Бұл, әсіресе, ионийлік-аттикалық аймақтарға тән, бірақ кейбір дорийялық полистерге де қатысты. Саяси тұрғыдан, дем бір полистің азаматтық құқықтары бар тұрғындарының жиынтығын білдіреді. Афиналық демократияда, дем ұғымы толық азаматтық құқығы бар азаматтарға қатысты қолданылып, олар халық жиналысына қатысуға құқылы болған. Осыған байланысты, "дем" сөзі халық жиналысын да білдіреді. Сонымен қатар, бұл ұғым қарапайым халықты немесе төменгі тапты сипаттайды және кейбір жағдайларда мемлекеттің өзін де дерлік синоним ретінде білдіреді. Әр демнің істерін басқаратын демархы болды; сондай-ақ әртүрлі демдерде азаматтық, діни және әскери міндеттерді орындайтын басқа да лауазымды тұлғалар болды. Демдер өздерінің діни мерекелерін өткізді, кіріс жинап, оны өз қажеттеріне жұмсады.

Демдер бір аймақта орналасқан демдердің біріккен тобын құрай отырып, триттиялар деп аталатын ірі халық топтарына біріктірілді, ал триттиялар өз кезегінде Афинаның он тайпасын (филаларын) құру үшін біріктірілді. Әрбір тайпа үш аймақтан бір-бір триттиядан қамтыды: қала (асти), жағалау (паралия) және ішкі аймақ (месогея). Кейінгі антикалық кезеңде және Византия уақытында "демос" және оның көпше түрі "демой" ұғымдары ажыратылды. "Демос" қалалардың, әсіресе Константинопольдің, төменгі және орташа халық топтарын белгілеу үшін қолданылды. Ал "демой" ұғымы сол қалалардағы ат жарыс фракцияларын (топтарын) атау үшін пайдаланылды.

## Дереккөздер

Санат:Ежелгі Грекия