open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Айдарлы аражегіш

**Айдарлы аражегіш** ()&nbsp;— Қаршыға тұқымдасына жататын жыртқыш құс.

## Сипаттамасы
Айдарлы аражегіш кәдімгі  аражегішке өте ұқсас құс. Одан тек қана құйрығының түсімен ерекшеленеді құйрығының ұшына таман қалың, қошқыл жолағы болады, ал кәдімгі аражегіштің құйрық біркелкі шиммайлы болып келеді. Бұдан басқа ересек айдарлы аражегіштердің ақшыл, алқымның төменірек тұсы тағаға ұқсас қошқыл түспен көмкеріледі. Дегенмен бұл екі түрдің айырмашылығын анықтау тіпті мамандар үшіін де проблема болып келеді. 

Салмағы 0,7-1,5&nbsp;кг, дене тұрқы 59-66&nbsp;см, еркек дарасының қанаты  40,4-44,5&nbsp;см, ұрғашы дарасында 43,7-49,7&nbsp;см, қанат жайғанда&nbsp;— 150-170&nbsp;см-ге жетеді.

## Таралуы
Айдарлы аражегіш Шығыс Сібір және Оңтүстік Азияда өмір сүреді, сондай-ақ жылыстау кезінде Қазақстанның оңтүстік бөлігінде кездеседі

## Дереккөздер

Санат:Қаршыға тұқымдасы
Аламозавр

thumb|Аламозавр
**Аламозавр** АҚШ-тың Техас штатындағы Аламо фортынан табылған. Зауропод тұқымдасына жататын динозавр кейінгі Бор дәуірінде 80 миллион жыл бұрын өмір сүрді. Ұзындығы - 21 метр, салмағы - 33 тонна. Төрт аяқты, шөппен қоректенетін жануар. Кейінгі Бор дәуірінде Солтүстік Американы ұзақ уақыт мекендеген санаулы тиранозаврлардың бірі. Оған туыстығы жаңынан "сальтазавр" деп аталатын тиранозавр өте жақын. Аламозаврдың бассүйегі табылмаған. Өзге сүйектері АҚШ-тың Монтана, Нью-Мексико, Техас, Юта штаттарынан теріп алынған. Ол өзінің ұзын мойыны мен қамшы тәріздес құйрығын жыртқыштардан қорғану үшін қолданды. Ғалымдар аламозаврдың сол кезеңде өмір сүрген өзге де зауроподтар секілді сауытты болды деп пайымдайды. Соңғы рет 1970 жылы "Биг Бенд" ұлттық саябағынан аламозаврдың жауырын сүйегі мен иық сүйектерінен тұратын қаңқа бөлігі табылған. 
## Мәліметтер
*Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер
*Салмағы : 33 тонна
*Тұқымдас : Сальтазавр
*Отряд тармағы : Зауоподоморф 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
## Дереккөздер
Жасыл арасақ

250px|нобай|оңға|Жасыл арасақ
**Жасыл арасақ** () — сарыалқым арасақтан тамағындағы ашық сары түс пен жонындағы  ашық қызылсары түс арқылы ерекшеленетін құс. Оның реңі соншалықты шұбар емес, неғұрлым таңдамалы. Даусында аздаған айырмашылық бар, алайда бұл үшін белгілі дағды қажет Каспий маңы, Орта Азия, Оңтүстік-Батыс Азия, Африка және Мадагаскардың шөл аудандарында өмір сүреді. Қазақстанда тек ірі өзендердің – Сырдария, Ембі, Жайық, Сарысу, Шу және Іленің сағаларында аңғарларды бойлай таралған. Жасыл арасақтар індерін көбінесе құм шағылдарының түбінен қазады. Басқа өмір сүру сарыалқым арасаққа ұқсас. Сәуірдің екінші жартысында ұшып келіп, қыркүйек-қазанның басында ұшып кетеді.

Санат:Көкқарғатәрізділер
Санат:Африка құстары
Қатаң норма

**Қатаң норма** - тілдің заңдастырылған нормаларымен бекітілген, тілдегі әр тірлі нұсқада айтылатын сөздерді бірізділікке, бір арнаға түсіретін қазақ тілінің тілдік нормасы. Қатаң норма тіл жүйесімен бұлжымас бірлікте болады. Тіл заңдылықтарын жете білетін адамға бұл еш қиындық тудырмайды. Тілде белгілі бір сөзді әр жерде әрқалай айтуы мүмкін. Осы жерде қай сөзді дұрыс қолдануды айғақтап беру үшін қатаң норма енгізілген. Мысалға, қазақ тілінде бұйрық райдың екінші жағындағы етістікті үш түрлі айтады: *сен бар*, *сен барғың*, *сен барың*. Қазіргі қатаң нормаға сәйкес аталмыш үш нұсқаның біріншісі, яғни *сен бар* нұсқасы айтылып жүр. Ал *сен барғын*, *сен барың* үлгілері диалектілерге жатады. Үш нұсқаның жанына жақын тартқанын таңдап алу сөйлеушінің ырқында болмайды. Тіл тәжірибесінде сыннан өтіп, жұртшылық  таныған түрін ғана сөйлеуші қарым-қатынас мақсатында өолдана алады. Бұл - қатаң норманың грамматикалық мысалы. Қатаң нормалардың түрі фонетика, лексика саласында да кездеседі.

## Дереккөздер
* Уәли Н., Қыдырбаев Ө. Қазақ тілі: Сөз мәдениеті. - Алматы:"Мектеп" баспасы, 2006. - 119-бет.

Санат:Қазақ тілі
Санат:Лексикография
Rk 62

нобай
"Rk 62"(Вальмет) - "Вальмет" және "Сако" компаниялары құрастырып, дайындап шығаратын финдік автомат түрі. Бұл автомат Калашников автоматының лицензияланған нұсқасы ретінде танымал. Қару армиялық тексеруден өткен. Аталмыш қару 1962 жылы қарулы күштер қатарына енгізілген.  Механизмі жағынан бұл автоматты Калашникова автоматының толық көшірмесі деуге толық негіз бар. Бірақ өзіндік айырмашылықтарымен ерекшеленеді. "Rk 62" ерекшеліктері:

* бүктелмейтін металл түтіктер;
* жаңа көздеу құрылғылары;
* пластикалық сабы.

## Қарудың модификацияланған түрлері

"Rk 76" - "Rk 62" үлгісінің бір түрі. Ол 1976 жылы қару қатарына қабылданды. Айырмашылығы: штампталған оқпан қорабы және жаңа құндақ мойыны. Оның өзіндік қызметі бар: ол газ түтігін жартылай жауып тұрады. Сол себепті қарудың салмағы азайып, құны кемиді. Кемшілігі: беріктігі шамалы.

"Rk 95TP" - автоматтың ең жаңа нұсқасы. Ерекшелігі: фрезамен өңделген оқпан қорабы және оң жағынан бүктелетін шүйдесі. Бұл қару түрі израильдік Галил үлгісінде құрастырылған.

"M625" - қарудың азаматтық мақсатта қолданылатын нұсқасы. Ерекшелігі: "Рефлекс" дыбыс тұншықтырғышымен жабдықталған.

"Сако" және "Вальмет" клмпаниялары жасап шығарған винтовка түрлері қазіргі таңда Солтүстік Еуропада кеңінен таралған. Жергілікті ауа-райына бейімделіп жасалған.

## Дереккөздер
Д.Мазен. Қару жарақтар. -Алматы: "Аруана" баспасы. - 208 бет.

Санат:Қарулар
Босаң норма

**Босаң норма** - тілдегі сан түрлі варианттарды талғап-таңдауда аса қатаң талап қоймайтын әдеби тіл нормасының бір түрі. Мұнда сөйлеуші қай вариантты таңдаймын десе де, өзі біледі. Мысалға, *тірідей-тірілей*, *мұны-бұны*, *айқай-айғай*, *азар-әзер* және т.б. Алайда, босаң нормада "қатаңдық" мүлде жоқ деп кесіп айтуға болмайды. Босаң нормаға сай сөздердің өзіндік ерекшелігі мен қиындығы бар.

Қазіргі жалпыхалықтық тілде босаң нормада айтылып жүрген сөздер өте көп. Мәселен, [л] варианттары да, [д] варианттары да жарыспалы қолданылады. *Ақшалай - ақшадай*, *барлы - жоқты*, *бірлі - жарым*, *екіншілей - екіншідей*, *ескілей- ескідей*, *қаралай - қарадай* деген жұптардағы қай нұсқа дұрыс? Қайсысын қәдеби тіл нормасына лайық деуге болады? "Қазақ тілінің орфографиялық сөздігінде" аталмыш сөздердің екі қолданылу нұсқасы да қатар келтірілген. Бұл сұрақ әлі өз жауабын толыққанды таба қоймаған. Дегенмен бұлардың қазіргі кезде жиірек ұшырасатындары [л] нұсқасы. Мысалы, *ұшты-күйлі*(ұшты-күйді емес), *кәрлен*(кәрден емес), *немқұрайлы*(немқұрайды емес) және тағысын тағы.

Қазіргі таңда тілдің даму, өзгеруіне сәйкес босаң нормадан қатаң нормаға көшуді жеделдетуге болады. Оның айқын дәлелі сөзге жалғанатын *-шы, -ші* жұрнақтары. Мысалдарына көз жүгіртер болсақ, *егінші*, *малшы*, *суретші*, *әнші*, *биші*, *қойшы*, *сиыршы*, *бұзаушы*, *қозышы*, және т.б. Ал *бота*, *құлын* сөздеріне *-шы -ші* жұрнақтарын жалғау арқылы *боташы*, *құлыншы* сөздерін қолдануға бола ма? Болмайды. Өйткені, бұл шаруашылық өмірде жоқ. Ал *бұзаушы*, *қозышы* деудің жөні бір бөлек.

Қазіргі қолданыста босаң нормаға жататын *мүлде басқа - мүлдем басқа*, *мынадай-мынандай*, *жалғыз-жаңғыз*, *түгелдеу-түгендеу*, т.б. нұсқалардың алдыңғы сыңары жиі қолданылатыны мәлім. Олай болуы дұрыс. Себебі, бұл тілдік қатынас түсу үшін оңай, ықшам келеді. Ал *жалғыз, түгелдеу* тәрізділерінің көп қолданысқа ие болуының себебі мынада.  Бұлардың өзге тұлғада кездесуі және дербес қолданылуы: *жалғыз, жалқы, түгелдеу, түгел, түп-түгел*. Осылардың жарыспалы сыңарларынан мұндай ерекшеліктер байқалмайды. *Жаңғыз*(жаңқы түрінде қолданылмайды), түгендеу(түген, түп-түген деп айтылмайды).

## Дереккөздер

Уәли Н., Қыдырбаев Ө. Қазақ тілі: Сөз мәдениеті. - Алматы:"Мектеп" баспасы, 2006. -264 бет.
Шалғындық қарақас

**Шалғындық қарақас** ( - 70 сантиметр шамасында ) шалғындық Қарақас едәуір ірі тәрізді болып көрінеді. Жоны - біркелкі сұрғылт қоңыр, төсі - сұрғылттау, бауыры және құйрық-үсті - ақ, тамағында қара жолақпен жиектелген қызыл-сары теңбілі бар. Қанатының асты (астары) - ашық-қызылсары немесе сарғылт, бұл түрді ажырататын белгі болып саналады.

Еуропа және Африканың шөл және шөлейтінде қоныстанады. Қазақстанда барлық оңтүстік жартысын бойлай кездеседі. Сан алуан суқоймаларынан онша ұзамай қоныстанып орнығады. Төсенішсіз шұңқыр жердегі (ол ылғалды болуы да мүмкін, сор немесе кепкен өсімдіктер қоршауында орналасады) көбінесе бар болғаны үш жұмыртқаны ата-енесіне жауынан аянбай қорғап басады. Құс мазасын бұзушыға жағымсыз қатты айғаймен бірлесіп шүйіле шабуыл жасайды.

Тек қана бунақденелілермен қоректенеді. Олар қыстайтын Африкада шалғындық Қарақастарды шегіртке жегіш құстар деп атайды. Қарақастар едәуір кеш ұшып келеді (Сәуірде), тамыздың соңында ұялайтын орындарына ұшып кетіп те үлгереді

## Дереккөздер

Санат:Татреңтәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Санат:Африка құстары
Әбдіқадыр мешіті

**Әбдіқадыр мешіті** – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген 20 ғасырдың басында салынған сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Жамбыл облысы, Тараз қаласы, Абай көшесі, 5.

## Сипаты
Тараз қаласында Әбдіқадыр атты кісінің қаржысына салынған. 20 ғасырдың 30 жылдарында бұзылып, алдыңғы беті мен азаншы мұнарасы ғана қалған. Ескерткіш 1975-80 жылдары жөндеуден өткен. Оның аумағына жаңа медресе ғимараты салынды. Әбдіқадыр мешіті Орта Азияның осы тектес құрылыстары үлгісінде салынған. Алдыңғы қабырғаның дәл ортасында жебе тәрізді арқалы терең ойық жасалып, екі жағында сүйірлене шыққан жіңішке мұнара тұрғызылған. Күмбезбен жабылған азаншы мұнарасында қарама-қарсы 6 терезе бар. Мешіт күйдірілген кірпіштен қаланған.

## Дереккөздер

Санат:Тараз мешіттері
Санат:Жамбыл облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Жамбыл облысы сәулеті
Төлеубек Әбдіқадыров

**Төлеубек Әбдіқадыров** (08.02.1940, Тәжікстан, Ленинабад облысы, Гиссар ауданы, Канака ауылы - 08.10.2009, Алматы) -  мемлекет қайраткері.

1941 жылы әке-шешесінің отбасы Жамбыл облысының Сарысу ауданына көшіп келген. 1961 жылы қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің экономика факультетін бітіріп, экономист-қаржыгер мамандығын алды. 1961-73 жылдары Жамбыл облысында қаржы мекемелерінде тексеруші-бақылаушы, Қаратау қаласында және Меркі ауданында қаржы бөлімінің меңгерушісі, Жамбыл облыстық қаржы бөлімі меңгерушісінің орынбасары; 1973-97 ж. Алматы қалалық қаржы бөлімі меңгерушісінің орынбасары; меңгерушісі, қалалық атқару комитеті төрағасының бірінші орынбасары; 1990- 92 ж. егеменді Қазақстан Республикасының алғашқы қаржы министрі болып істеді. 1997 - 2001 жылдары Алматы облыстық қаржы басқармасының бастығы.

## Дереккөздер

Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Тәжікстанда туғандар
Санат:2009 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан қаржыгерлері
Санат:Қазақстан министрлері
Санат:Кеңсай зиратында жерленгендер
Ақтамақ қалытқы

**Ақтамақ қалытқы** (pharalopus Lobatus) -Қазақстандағы қалытқылардың ең сансыз көп түрі. Бұл жіңішке және үшкір тұмсықты шағын денелі (26дан - 47 граммға дейін) балшықты. Күйіттік жасануда ересек аталықтың жотасы жақсы байқалатын  күлгін жұқа қабаты және арқа мен  иықтың екі қапталындағы қызғылт сарылау жолақтары бар. Басы - қощқылт сұр, мойынының екі жағында тат түсті теңбілдер орналасқан. Бауыры - ақ. Аталығы жонында күлгін түстің болмауымен, мойынында  қызыл сары түстің әлсіздігімен ерекшеленеді. 
Солтүстік полюстің айналасындағы - тундралық зонада - Еуразияда және Солтүстік Америкада қоныстанады. Қазақстанда сәуір-мамырда, күзгі мерзімде ұшып өтеді. Қалытқылар ұялайтын орындарғы жетіп, құрғақ тамырға немесе шөптер шоғырына ұя салады. Күйіттеу ойнағынан соң аналықтың белсенділігі артып 3-4 шұбар жұмыртқа туады да, оны  аталықтың қамқорлығына алғанына көз жеткізіп, өзі бірнеше шақырымдық жерде жазды өткізу үшін Оңтүстікке ұшып кетеді. 
Орталық және Солтүстік Қазақстан көлдеріне ашық түске боялған аналықтардың сансыз көп тобы жинақталады. Көбейтуге қатыса алмайтын бірлі-жарым аталықтар солармен бірге болуы мүмкін. Тамызда жас құстар мен аталықтардың күзгі ұялау орнына ұшып өтуі басталады. Ақтамақ қалытқылар Қазақстаннан Қазанда соңғы рет ұшып кетеді

=Дереккөздер=
Қазақстан жануарлар сериясы

Санат:Азия құстары
Абриктозавр

thumb|Абриктозавр
**Абриктозавр**-  біздің заманымыздан 199-196 миллион жыл бұрын ерте Юра кезеңінде Оңтүстік Африка жерінде өмір сүрген қорек талғамайтын шағым динозавр. 

Олардың азу тістерінің үстіңгісі - 10 см, төменгісі - 17 см ұзындықта. Алдынғы аяқтары - шағын, әлсіздеу, ал 4-ші және 5- саусақтары мүлде сүйексіз. Абриктозаврдың сүйектері Оңтүстік Африка мен Кап провинциясының аймағынан табылған. Бір бассүйегін 1974 жылы Ричард Тулборн атты палионтолог тауып, талық сипаттап, „Ликоринус“ деген атау берсе, екіншісін 1975 жылы Джеймс Хопсон Африкадан тапқан. Абриктозавр - айтарлықтай кішкентай жануар. Ұзындығы шамамен - 1,2 метр, салмағы - небәрі 45 келі. Абриктозаврдың жақ сүйегінің алдыңғы бөлігінде тіс болмаған. Сондықтан шөптерді жұлып жеуге қатты тұмсығын пайдаланған.

## Қызықты деректер
Абриктозавр - гетеродонтозавр тұқымдас динозавр. Гетеродонтозврлар секілді оның да тістері әркелкі болған. Абриктозаврдың алдыңғы аяқтары гетеродонтозаврмен салыстырғанда әлсіздеу әрі шағын болды. Құйрығы денесін тепе- теңдікте ұстап тұруға көмектескен. Артқы аяқтары ұзынболған және олардың тырнақтары ұзын әрі өткір болып келген. Олар қоректерін алдыңғы аяқтары арқылы аузына апаратын болған. олардың қорегіне жапырақ, жемістер, өсімдіктер жатады.

## Дереккөздер


Санат:Динозаврлар
Құз қарлығашы

**Құз қарлығаш** (Ptyonoprogne rupestris) - Қазақстандандағы құз қарлығаштар туысының жалғыз өкілі. Жар қарлығашқа жалпы ұқсас болса да құз қарлығаштың денесі ірілеу (12-22 грамм). Оның төсі - қоңыр белдікшесіз ақ, ал құйрығында алыстан жақсы байқалатын әр қауырсынында ірі, сопақ ақ түсті теңбілдері болады. 
Батыс тәңіртаудан тарбағатайға дейін тек Ресаубликаның оңтүстік-Шығыс тауларында ғана қоныстанады. Көбірек жартастардың маңынан кездесуі мүмкін. Мұнда ол қарлығашқа тән әдеттегідей шапшаң ұшып қана қоймай, қимылсыз жазылған қанаты үстінде жоғары көтерілген ауа ағынымен ірі жыртқыш құстардың әдеттегідей жасайтын әрекетіндей қанатын желбіретіп, қалықтайды. Жар қарлығаштан ерекшелігі - інде өмір сүрмейді, жартастың тік бетіне бекітіп, сондап ұя жасайды салындыдағы екі - алты теңбілді жұмыртқаларды аналығы он төрт күнге жуық басып, балапандарын аталығымен бірлесіп жиырма бес күнге жуық қоректендіреді. Сәуірде Ұшып келіп, Қазанда ұшып кетеді. 

## Дереккөздер

Санат:Қарлығаштар
Өмен Қырғызбаев

***Қырғызбаев Өмен*** а.ш. өндірісі ұйымдастырушы, агроном, экономика ғылым кандидаты, Қазақ мемл. а.ш. институтын бітірген. 1962-67 ж. Меркі а. ш-ғы басқармасының  аға агрономы, Меркі ауд. комсомол к-тінің бірінші хатшысы, Меркі асыл тұқымды қой кеңшарының бас агрономы, 1969 - 78 ж. 12 партсьезд атынд. ұжымшардың басқарма төрағасы, 1984 - 90 жылдары Жамбыл облысы а.ш. басқармасының бастығы, Жамбыл обл. а.ш. басқармасының бастығы, Жамбыл обл. а.ш. ғыл.-зерт.ст-ның директоры, 1990 - 92 жылдары Меркі ауданының атқару к-тінің төрағасы, 19920-095 ж. Меркі ауданының әкімі, Еңбек Қызыл Ту орденімен, медальдармен, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кенесінің Құрмет грамотасымен марапатталған.
## Дереккөздер
"Тараз. Жамбыл облысы" (Қазақ энциклопедиясы), 2003
Акантофолис

thumb|Акантофолис
**Акантофолис**— ерте Бор дәуірінде өмір сүрген, сауатты динозавр. Ол өсімідктермен қоректенген. Сүйектері Англиядан табылған. «Акантофолис» деген атауды бұл жануарға 1865 жылы британ биологы Томас Хаксл берді. Оның сауатында терісіне бекітілген соппақ пластиналар тізбегі орналасқан. Акантофолис— мойны мен иық тұсында арқасын бойлп өскен тікен тәріздес мүйіздері бар ерекше жануар. Ұзындығы — 4 метр, салмағы — 380 келі. Акантофолис — ауыр салмақты бауырымен жорғааушы. Ол күш жинау үшін жатаған өсімдіктермен өте көп мөлшерде қоректенген. Динозаврдың асқазанында тамақты қорыту қызметін атқарып, өте көп мөлшерде газ бөлетін зат болды. Акантофолис — ойлау қабілеті әлдеқайда төмен анкилозавр. Төрт аяқпен қозғалған динозаврды сауытты жабындысына қарап қарапайым нодозаврға ұқсатуға болады. Ол денесіндегі тікенектерінің көмегімен жыртқыштардан қорғанған.  
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Керімжан Кісенбайұлы Бижанов

***Бижанов*** - Бижанов Керімжан Кісенбайұлы ( 22.4.1960 ж.т., Алматы обл. Алакөл ауд. Теректі а.) - экономист. Алматы халық ш. ин-тын бітірген (1985). 1984 - 92 жылдары Алматы ет өнеркәсібі өндірістік бірлестігінде жұмысшы, инженер, бөлім бастығы, 1992 - 94 ж. "Алтын" ұжымдық кәсіп орнының директоры, "Құлан" АҚ-ның вице-президенті, 1994 - 97 ж., 1997 -99 ж. Талдықорған қаласының әкімі, 1999- 2001 ж. Жамбыл обл. әкімінің орынбасары болды. 2002 жылдан респ. "Мал өнімдері корпорациясы" ЖАҚ-ның президенті

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы, 2003

Санат:1960 жылы туғандар
Сейітбаттал Маманұлы

**Сейітбаттал Маманұлы ** (1862, бұрынғы Қапал уезі, Ақтасты мекені – 2 желтоқсан 1913, Қарағаш) - қазақтан шыққан алғашқы кәсіпкерлердің бірі.

## Жалпы ақпарат
Тегі Найман руының Матай тармағындағы Қаптағай (Сары) атасынан шыққан. Атақты Маман байдың бәйбішесінен туған екінші ұл. Ағасы Тұрысбек қажыдан кейін, 1891–1910 жылдар аралығында Арасан болысын басқарып, өмірінің соңына дейін Матай аталығының биі болды.

## Өмірбаяны
Сейітбаттал туралы ағартушы – ғалым Ғ.Мұсағалиев: «*...Марқұм жасында әкесі Маман қажыдан енші алып, малмен саудаға кіріскен, өзінің тырысуы арқасында байлығын 150 мың сомға толтырған...* Барлық Қапал ауданына қараған 9 болыс Матайдың ақсақалы, 9 болыс елінің алтын қазығы еді. Қарағаш қыстағында 6–7 мың сом жұмсап, мұнаралы мешіт салуды тікелей өзі басқарды. Өзінің інісі Есенқұл «*Жаңа типтегі мектеп салайық»* дегенде «*құп болады*» деп батасын берген».
  
## Дереккөздер

Санат:1862 жылы туғандар
Санат:2 қарашада қайтыс болғандар
Санат:1913 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан кәсіпкерлері
Санат:Қазақ би-шешендері
Тоқырауын жер асты су кені

**Тоқырауын жер асты су кені** - Қарағанды облысы, Балқаш қаласынан солт.-шығысқа қарай 100 км-дей жерде орналасқан. Сулы қабат Тоқырауын өзенінің аңғарында төрттік кезеңнің қалындығы-18-38 м болатын аллювийлік кесектасты-құмды шөгінділерінде қалыптасқан. Ол табаныныда палеозойлық тау жыныстары жатқан қалыңдығы 3,5 - 4 м саздақпен жабылған. Сулары арынсыз, тұщы, минералды 0,2-1 г /л химиялық құрамы гидрокарбонатты - сульфатты және кальцийлі-натрийлі, 0,7-4,4 м тереңдікте жатыр. Алаптан Балқаш қаласына (тәулігіне 81,2 мың м3) шаруашылық мақсатында  және ауыз су үшін су алынады.
## Пайдаланылған әдебиет
А 90 Атамекен: Географиялық энциклопедия /Алматы:"Қазақ энциклопедиясы", 2011,-648 бет.
Ахиллобатор

нобай|Ахиллобатор
**Ахиллобатор** біздің заманымыздан 90 миллион жыл бұрын кейінгі Бор дәуірінде өмір сүрген. Сүйектері қазіргі Моңғолия жерінен табылған. Ол дромеозаврид-теропод динозаврлар тобына жатады. Атауы Троя соғысының батыры, ежелгі грек жауынгері, әйгілі Ахиллес есіміне моңғолдың «батор» сөзінің жалғауынан шаққан. Ахиллобатор — артқы аяқтарындағы орақтай тарнақтарымен аң аулап қоректенген екі аяқты жыртқыш. Қазіргі кездегі құстардың шығу тегі ахиллобатордан басталған болуы мүмкін. Дромеозаврид динозаврдың басынан құйрығына дейінгі ұзындығы —5-7 метр аралығында. Ахиллобатор дромеозаврид тұқымдасының өкілі. Ол солтүстікамерикалық дромеозар және ютараптор секілді динозаврлардың да туысы саналады. 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Монахоидес акулеатасы

**Монахоидес акулеатасы** — саны азайып бара жатқан түр. Алтай жергілікті түрі. Олигоценде Алтай тауында сақталған ежелгі фауна өкілі. Жоғарғы Катунск маңынан табылған. Теңіз деңгейінен 1800-2300 м биіктіктегі балқарағай орманымен жабылған тау баурайларында тіршілік етеді. Шөптесін өсімдіктерде, өсімдіктер қиқымында болады. Жекелеген топтарда саны аз. Таралу аймағының жекелеген бөліктерінде түрдің жоғалып кету қаупі бар. Тау жайылымдарын қарқынды меңгеру, әсіресе тау алаңқайларында малды шектен тыс бағу түр популяциясына кері әсерін тигізіп отыр. Орман мен шалғын өрттерін болдырмау, ағаштар мен бұталарды кескізбеу, малды шектен тыс баққызбау түрді сақтауға көмегін тигізеді. Тіршілік мекендерін қоршау және түрді таралу аймақ аралық жерсіндіру шараларын іске асыру керек.
## Дереккөздер

«Ғажайып омыртқасыздар, Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен» И. Д. Митяев, Р. В. Ященко, В. Л. Казенас, Алматы 2005
Алтынтаг

Орталық Азияда,Куньлуньмен Наньшань аралығында жатқан тау.Тарин мен Цайдам ойыстарын бөледі. Ұз. 800 км жуық, ең биік жері 6161м (Актаг). Тарим ойысына қараған жағы жайпақ, тау басында көп жылдық қар, мұздық жатады. А. гнейстен, кристалл тақта тастан түзілген. Климаты қуан, тым континенттік. Ірі өзендері (Черчен және оның салары) оңт.-бат. бөлігінде өзен жоқ. аңғарларында сексеуіл, жыңғыл, жоғарғы белдеулерде тау-дала өсімдіктері және альпі шалғыны өседі. Хромит қорғасын, мырыш, никель, платина кендері бар.
## Дереккөздер


Санат:Климатология
Алтысарлар

**Алтысарлар**.17 ғасырда Чулым өзенінің (Обьтын тармағы) жоғарғы бойындағы қырды мекен еткен Енисей қырғыздарды (қ.қырғыз) төрт ұлысының [Алтысар,Алтыр,Исар (Езер), Туба] бірі. Оларға Чулым мен жоғарғы Енисей алқабындағы көп теген тайпалар мен рулар бағынды. Алтынсарлар 17 ғасырдың 60 жылдарынан бастап жоңғарларға тәуелді болды 1703 ж. Алтысарларды жоңғарлар зорлап көшіріп әкетті.
## Дереккөздер


Санат:Климатология
Алыптық

**Алыптық** (грек. gigas,gigantos- алып) - адам бойының шамадан тыс өсіп кетуі. Адамды аласа (160-170 *см*) және сұңғақ (170 *см*-ден жоғары) бойлы деп жалпы 3 топқа бөледі. Бойы екі метрден биіктерді алып денелі дейді. Дүниедегі ең биік алыптың бойы 190 *см*-ден жоғарылары әрбір 1000 адамға 3-5 адамнан келеді. Алыптар бойының ерекше тез өсуі балиғатқа толу кезінде байқалады. Ондай адамның дене тұлғасы бойына сәйкес келмей, аяқ-қолдары ұзын, басы кіші, жауырыны бүкіш болады. Алыптардың күші жай адамнан басымырақ болғанымен, өз денесіне сәйкес келмейді. Олар ұзақ жасамайды, көбіне жастай қайтыс болады. Алыптық көбінесе тұқым қуалайды. Адамның мұндай өрескел өсіп кетуі ішкі секреция бездерінің бірі- *гипофиз* қызметінің бұзылуынан болады.
## Дереккөздер


Санат:Климатология
Дамалаканта вакка шегірткесі

** Дамалаканта вакка шегірткесі ** (Damalachantha vacca F. d. W.) — сирек кездесетін дараланып таралған түр. ТМД мен Қазақстандағы Damalachantha B. Bienko туысының жалғыз өкілі. Бұл қанатсыз ірі шегірткенің мығым да жуан  денесі сарғыш түсті, алдыңғы кеудесі мен құрсағында қоңыр және қара түсті суреттері бар. Қазақстанның шөлді аймақтарында таралған. Сирек сор өсімдіктері бар тасты-сортаңды жерлерде өмір сүреді. Сор өсімдіктерімен қоректенеді. Жерде жүгіріп жүреді, бірақ баяу. Көбею кезінде қатты шарылдайды, әсіресе аталықтары. Аналығы жұмыртқасын топыраққа салады. Қорыққан кезде басын жерге иіп, құрсағын жоғары көтеріп, үркіту бейнесіне енеді. Түрді қорғау үшін қорғалатын жерлер ұйымдастырылуы қажет, мысалы, Шарын өзені аңғары.
## Тағы қараңыз
Шегірткелер
## Дереккөздер

«Ғажайып омыртқасыздар, Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен» И. Д. Митяев, Р. В. Ященко, В. Л. Казенас, Алматы 2005

Санат:Турақанаттылар
Линдеман барылдауық қоңызы

**Линдеман барылдауық қоңызы** () – барылдауық қоңыздар тұқымдасының биологиялық түрі. 
Таралу аймағы тез қысқарып бара жатқан түр. Туыстың филогенезін анықтауға ыңғайлы, себебі туыс жүйесінде жеке бөлініп тұр. Іле Алатауының орталық бөлігі тау етегі, Шамалған мен Түрген өзендері аралығының жергілікті түрі. Теңіз деңгейінен 800-1000 м биіктіктегі тау етегінің ашық далалы жерлерінде тіршілік етеді.Көктемгі эфемер. Қоңыздар сәуір және мамырдың бірінші жартысында белсенді. Оның тіршілік ету ортасының бүлінуіне адамның шаруашылық әрекеттері: құрғақ  өсімдіктерді өртеу, улы химикаттармен өңдеу, саяжай құрылыстары, жасанды ағаштар отырғызу кері әсер етеді. Семенов ызылдауық қоңызы сияқты, шаруашылық жұмыстары аз жүрген тау етегінің далалы бөліктерінде шағын қорықтар мен қорықшалар ұйымдастырып, онда саяжай құрылыстарын салуға, бақтар отырғызуға тиым салу керек.

## Дереккөздер
«Ғажайып омыртқасыздар»
Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен
И.Д.Митяев, Р.В.Ященко, В.А.Казенас
Алматы 2005

Санат:Қатты қанаттылар
Аққанат тоқылдақ

***Аққанат тоқылдақ*** - дене пішіні орташа тоқылдақ (салмағы 60-70 г.), Қазақстандағы шұбар тоқылдақтар туысындағы төрт түрдің бірі, шөл ормандарын мекендейтін жалғыз түр. Кәрі ағаштары көп, ұңғылауға ыңғайлы жуан діңдері бар тораңғы ормандарында қоныстанады. Орта Азия мен Қиыр Шығыс - эндемигі. Тіршілігі толық зерттелмеген. Мекендейтін тоғайлы ормандардың азаюына байланысты, саны да азайып барады. Республикадағы Қызыл кітапқа енуге жақын тұрған түрдің бірі.

## Дереккөздер
"Құстар" (Мектеп энциклопедиясы) - Алматы 2010

Санат: Тоқылдақтәріздестер отряды
Сібір бұрыштістісі

**Сібір бұрыштістісі** () – Қазақстандағы бұрыштістер туысының жалғыз өкілі, ал Шығыс Азияда 15 түрі бар. Бұрыштістер тұқымдасында 31 түр бар, бұлар тритон мен саламандра жақын қарапайым, құйрықты қосмекенділер. "Бұрыштіс" деген ат таңдай тістері иілген немесе бұрыш болып орналасқандықтан берілген. Сібір бұрыштістісі Сібір тайга ормандарында кең таралған, тіпті поляр шеңберіне де кіреді, ал таралу аймағының оңтүстік шекарасы республикамыздың солтүстік шекарасына дейін жетеді. Қазақстанда Солтүстік Қазақстан облысының Конюховский ауданында бір рет кездескен. Орынбор облысына шекаралас аз зерттелген жерлерден кездесуі мүмкін, Орынбор жерінде сібір бұрыштістері дағдылы, уақытының көбін ылғалды жағалаудағы баспаналары мен суда өткізеді. Суға уылдырығын шашу арқылы көбейеді. Сырттай ұрықтандырады. Итбалық кезеңінен кейін, ересекке айналады. Тамыз айынеда метаморфоз аяқталып, кішкентай бұрыштістінің құрлыққа шығуы жүреді. 

## Дереккөздер

Санат:Бұрыштістілер
Египтозавр

thumb|Динозаврлар
**Египтозавр** «Египет кесірткесі» дегенді білдіреді. Бұл атауды 1932 жылы Стромер атты палеонтолог берген. Динозаврдың омыртқасы мен аяқтарының тас болып қалған кейбір сүйек қалдықтары ғана табылған. Египтозавр осыдан 95 миллион жыл бұрын, яғни орта жіне кейінгі Бор дәуірінде Африка құрлығын мекендеген. Төрт аяқты қоректенетін алпауыт зауроподтың сүйектері Египет, Нигер секілді елдер мен Сахара шөліндегі бірнеше аймақтан қазылып алынды. Сүйектері Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Германияның Мюнхен қаласында сақталды. Алайда 1944 жылы қала қирап, мұражайдағы барлық жәдігерлер қирандылардың астында қалды. Соғысқа дейінгі зерттеулерден білгеніміздей, динозаврдың салмағы — шамамен 10,5 тоннаны, ұзындығы 15 метрді құрап, биіктігі 5 метрден артық болған. 
## Қызықты дерек
* Египтозавр—ұзын құйрықты басы кішкентай, шөпқоректі алып динозавр.
* Динозаврдың тасқа айналған қаңқалары осыдан 50 жыл бұрын жойылып кеткен. 
## Мәліметтер
* **Қорегі** : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер
* **Салмағы** : 10,5 тонна 
* **Тұқымдас** : Титанозавр
* **Отряд тармағы** : Зауоподоморф
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Якобсон филлоргериусы

**Якобсонның филлоргериусы** () – цикадаларға жатады. Таралу аймағы тар, жеке типті туыстың өкілі. Саны қысқарып бара жатқан түр. Ежелгі фауна қалдығы, мүмкін, Солтүстік Тянь-Шань тауында неогеннен бері сақталған. Түр табиғатты әшекелейді, секіргіш өрмекшілерге ұқсас. Бұталы-шалғынды тау баурайларында, түрлі шөпті-астық тұқымдасты тау етегі далаларында, жапырақты және қылқан жапырақты орманды белдеудегі биік шөпті шалғындарда кездеседі. Ересек насекомдар мамыр соңынан тамыз басына дейін белсенді. Көп қоректі. Түр тауда 2000м биіктікке көтеріледі. 25-30 жыл бұрын барлық жерде көп мөлшерде кездесетін. Соңғы жылдары тау етегінде көктемгі және күзгі өрттер мен жер жыртуға байланысты саны күрт азайып кетті. Түрді қорғау үшін дала өрттерімен күресу, малдың шектен тыс жайылуын қысқарту, жыртылған жерлерде егістікті қорғайтын, осы түр үшін пана болатын орман алқаптарын отырғызу керек.
## Тағы қараңыз
Қызыл Кітап
## Дереккөздер

«Ғажайып омыртқасыздар, Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен» И. Д. Митяев, Р. В. Ященко, В. Л. Казенас, Алматы 2005

Санат:Жартылай қатты қанаттылар
І Аббас (Парсы шаһы)

**І Аббас** (; әз: *I Abbas Səfəvi*; 27 қаңтар 1571 жыл – 19 қаңтар 1629 жыл) — Парсы империясындағы Сефевид әулетінің ең көрнекті билеушісі және қолбасшысы.

Аббас – Иран шаһы Сұлтан Мұхаммедтің үшінші ұлы және тақ мұрагері. Әкесінің орнын 1588 жылдың қазан айында басты. 1590 жылы Аббас Парсы территориясының бір бөлігін беріп, Осман империясымен арадағы соғысты тоқтатты.

Мұндағы мақсаты Солтүстік-Шығыс Ирандағы көшпелі өзбектерді елден қуып, өздеріне бәсекелес Қызылбас тайпасын биліктен шеттету болатын. Үндістан мен Еуропа арасында сауда-саттық байланысты дамытты. Осы кезеңде парсы өнерінің жұлдызды шағы туып, жазбаларды қашап жазу, керамика мен бейнелеу өнері қарштап дамыды. Әскери жетістіктері мен әкімшілік жүйені тиімді басқаруының арқасында Аббас шах Иранды Ұлы мемлекет деңгейіне жеткізді.

Әкесі шах Мұхаммедтің ізін жалғастырған ол, осман және өзбек әскерлерін қуып шығып, тұрақты армия жасағын құру арқылы Сефевидтер династиясын күшейткен. Аббас Исфахан қаласын Парсы елінің астанасы қылып бекітеді. Исфахан елді Аббас билеп тұрған кезде әлемдегі ең әдемі қалалардың бірі болып өркендейді.

Осы кезеңде парсы өнерінің жұлдызды шағы туып, жазбаларды қашап жазу, керамика мен бейнелеу өнері қарыштап дамыды, ал португалдықтар, голландтар мен ағылшындар Парсы елімен сауда-саттық жасау құқығы үшін өзара  талас жүргізді. Қоғамдық өмірде төзімділік танытып (христиандық қауымға айрықша құқықтар беріп), халықтың әл-ауқатын көтеруге ден қойды. Алайда өз басының қауіпсіздігі үшін жақын туыстарына қатыгездікпен қараған.

## Дереккөздер

## Әдебиет
* Ұлы императорлар. – Алматы: “Aруна” баспасы. – 208 бет. – Сер.: “1100 қызықты деректер”. ISBN 978-9965-26-591-4

Санат:Сефевид әулеті
Санат:1629 жылы қайтыс болғандар
Жылу жинау

Бір бақытсыздыққа ұшырағанында, үй–мүлкі, малынан айырылғанында ауыл тұрғындары, көрші-көлемі, туған-туыстары мал, дүние, ақшалай көмек көрсетеді. Мұны олардың ортасынан бір адам ұйымдас- тырады. Бұл жәрдем – жылу жинау деп аталады. Арам жолмен шығынға ұшырағандарға жылу жиналмайды. Олар: дүние-мүлкін қартаға салып ұтқызып жібергендер, зинақорлыққа салғандар, ішіп құртқандар, қоғамның, мемлекеттің дүние-мүлкін жеп қойғандар.

## Дереккөздер
http://bsovetgul.ucoz.ru/load/khaly_d_st_ri_azynaly_m_ra/1-1-0-5

 Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Мәдениет
Енші беру

Ата-анасы баласы балалы болғаннан кейін «енді өз күндерін өздері көре алады» деген сенімге келіп, отау тігіп, бөлек шығарады. Сонда малынан – мал, мүлкінен – мүлік бөліп береді, ыдыс-аяқ сыйлайды. Оған келіннің төркінінен келген дүниесі қосылып, жас жұбайлар жеке шаңырақ болып шыға келеді. Мұны енші беру деп атайды. Ата-анасы қайтыс болса, олардың малы мен дүние-мүлкі қалған ағасы інісіне еншібас беруге тиіс. Әке орнында әке болып отырған ағасының ата-анасынан қалған мұраны бауырына басып алып, оның бар рахаты мен қызығын өзінің ғана көруі – тасбауырлық. Ондай аға кейін інісі өз бетінше күн көріп, бақ-дәулетке ие болғанында «Інім маған, балаларыма қараспайды» деп күңкілдемеуге тиіс. Кейбір ата-ана балаларының еншібасын алдын-ала бөліп, атап қояды.

## Дереккөздер
http://bsovetgul.ucoz.ru/load/khaly_d_st_ri_azynaly_m_ra/1-1-0-5

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Мәдениет
Марек ауруы

Марек ауруы - (нейролимфоматоз, құстардың салдануы) онкогендік герпес вирусы туғызатын құстардың жұқпалы ауруы (тауықтарда жиірек кездеседі) және аяқ-қанаттарының парездарымен, параличтерімен, көздің мөлдір қабығының түсінің өзгеруімен, көз қарашығының майысуымен, және де ішкі органдарда, бұлшық еттерінде және терісінде ісікті жаралардың пайда болуымен көрінеді. 
Аурудың қоздырғышы сыртқы ортада жоғары төзімділігімен ерекшеленеді және төсеніште, қабырғаларда, қора терезелерінде, жабдықтарда және желдеткіш жүйесінде жылдан кем емес уақыт сақталынады.

### Cілтемелер

http://adilet.zan.kz/kaz/docs/V040003094_
Бүрмелі акула

**Бүрмелі акула** () — Шеміршекті балықтар класының Chlamydoselachus тұқымдасының акуласы. Жер бетінде 95 миллион жыл тіршілік етіп келе жатқан акула. 

## Тіршілік ету мекені
* Үнді мұхитының батысы 
* Тынық мұхиты  
* Атлант мұхиты.
## Биологиялық сипаттама
Бүрмелі акуланың түсі-қоңыр-сұр. Өзі жыланбалыққа ұқсайды. Алайда оны акула екендігін алты желбезек саңылауына қарап тануға болады. Олардың түр-сипаты қорқынышты көрінгенімен адамға келтірер зияны жоқ. Ұзындығы 2 м-ге дейін өседі. Бұл акулалардың ауыз қуысы - үлкен.

## Қоректенуі
Негізгі қорегі - асшаяндар мен акулалар. Қорегін судың орта және төменгі қабатында аулайды. Олар алдымен қорегін бар екпінімен соғып, әлсіретеді. Бүрмелі акула жұмыртқалайды.
Бұл акуланың желбезектері бүріліп тұрады. Осы ерекшелігіне орай  “Бүрмелі акула” деп аталған.

Бүрмелі акула жойылып кеткен акулалар қатарында болатын. Дегенмен XIX ғасырда олар Жапония елінің теңіздерінде кездескен.  Бүрмелі акуланың түрі су астында тіршілік ететін жыланбалыққа ұқсайды.

## Дереккөздер


Санат:Акулалар
Афровенатор

thumb|Афровенатор
**Афровенатор** сөзі латын тілінен аударылғанда «африкалық аңшы» деген мағынаны білдіреді. Атауы жыртқыштық сипаты мен Африка жерінен табылғанына байланысты осылай қойылған. Ол осыдан 135-123 миллион жыл бұрын Бор дәуірінде өмір сүрді. Динозаврдың сүйектерінен б.з.д. 150 миллион жыл бұрын Солтүстік Америкада өмір сүрген аллозаврдың туысы екені анықталған. Дегенмен аллозаврмен салыстырғанда оның сүйектері — ұзын әрі жіңішке, салмағы — аз, ал аяқтары жалпақ болатын. Әлемдегі денесі толық қазылған жалғаз динозавр — осы афровенатор. Екі аяқты жыртқышқа танымал палеонтолог Пол Серено 1990 жылы толық анықтама беріп, қаңқасын өзінің Чикаго университетіндегі базасына апарып қойды. Содан бері ғалым афровенаторды зерттеуде ерекше еңбек етіп келеді. 
## Қызықты дерек
* Афровенатор 1993 жылы табылған
* Оның түгелімен қазып алынған тек қана бір қаңқасы белгілі
* Афровенатор— екі аяқпен жүретін, етпен қоректенетін, құйрығы қатты, ұзындығы 5 см алмастай өткір тістері бар жыртқыш
## Мәліметтер
* **Қорегі**: жануарлар
* **Салмағы**: 1,3 тонна
* **Тұқымдас**: Мегалозавр
* **Отряд тармағы**: Зауроподоморф
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Қонақкәде

**Қонақкәде** — көңілді отырудың, үй иесінің, сонымен бірге қонақтың риясыз көңілін білдіретін белгі. Үй иесінің қонағына қонақкәде айтыңыз деп өтініш жасауға хақы бар. Бұл “өлең айтыңыз, өнер көрсетіңіз” дегенді білдіреді. Екіншіден, бұрынғы адамдар жастарды өлең айтуға, айтысқа, шешендікке, домбыра үйренуге ерте баулыған. Олардың “сегіз қырлы, бір сырлы” өнерпаз болып өсуіне қолдау көрсетіп отырған.
Өйткені қонақкәде айта алмай қалу – ыңғайсыз жағдай болып қалыптасқан.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
http://collegy.ucoz.ru/publ/41-1-0-3543

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Мәдениет
Амфицелия

thumb|Амфицелия
**Амфицелия** — шөппен қоректенетін зауропод тұқымдасына жататын динозавр. Осыған дайін табылған ең үлкен динозавр фрагиллимус — амфицелияның туысы. Сонымен қатар бұл топқа 1877 жылы желтоқсанда палеонтолог Эдвард Д. Коуп атау берген «амфицелия—альтус» динозавры да кіреді. Амфицелияның жамбас сүйегі ерекше ұзын әрі жіңішке. Сүйектерінің жалғасқан жері дөңгеленіп біткен. Әуелде мұндай жұмырлықты «амфицелияның ерекшелігі» деп таныды. Кейінен бұл белгі диплодок динозаврының кейбір үлгілерінен де табылды. Біздің заманымыздан 150 миллион жыл бұрын өмір сүрген амфицелияның ұзындығы — 70—60 метр, ал салмағы шамамен 120—130 тонна болған.
## Қызықты дерек
* Динозавр шамамен 140—150 миллион жыл бұрын кейінгі Юра дәуірінде өмір сүрген
* Амфицелияны 1877 жылы желтоқсанды палеонтолог Эдвард Д. Коуп сипаттап берді
## Мәліметтер
*Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер
*Салмағы : 122 тонна
*Тұқымдас : Диплодоцид
*Отряд тармағы : Зауоподоморф 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Кармин бояулы ақмия сымыры

нобай|оңға|2023 жылғы кармин бояуын өндіруге пайдаланылатын ақмия сығырына арналған Қазпошта шығарған пошта маркасы
**Кармин бояулы ақмия сымыры** (Porphyrophora sophorae) — сирек кездесетін, тар эндемикті түр. Келешекте кармин бояуын алудың негізгі шикізат көзі болып табылады.Оңтүстік Қазақстан (Қаратаудың шығыс бөлігінің тау етегі жазықтығы, Мойынқұм) мен Өзбекстанда таралған. Далалы-шөлді жерде тіршілік етеді. Sophora alopecuroide және Sophora sp. тамырларында кездеседі. Ересек аналықтары шілденің соңғы он күндігі мен тамыздың ортасында пайда болады. Жер бетіне шағылысу үшін шығады. Бірінші сатыдағы дернәсілдері қыстайды. Саны белгісіз жағдайларға байланысты қысқарып отыр. Түрді қорғау үшін Қаратау жотасының тау етегі жазықтығында қорықтық жер ұйымдастырып, оны Ақсу-Жабағылы қорығының құрамына енгізу керек.

## Тағы қараңыз
Қызыл Кітап
## Дереккөздер

«Ғажайып омыртқасыздар, Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен» И. Д. Митяев, Р. В. Ященко, В. Л. Казенас, Алматы 2005

Санат:Сымырлар
Кезеңдік тыныс алу

Егер тыныс алу орталығына тікелей әсер еткенде ентікпе  церебральді болады.Бұл кезде кезеңдік тыныс алу деп аталатын тыныс бұзылысы дамиды.Кезеңдік тыныстың мынадай түрлерін ажыратады: Чейн-Стокс, Биот, Куссмауль, Грок. 
Чейн-Стокс дем алудың біртіндеп тереңдеуі мен біртіндеп баяулауы тән, одан кейін үзіліс болады. Кейін бұл үдеріс қайталанады.  
Биот тынысы терең де сирек дем алу мезгіл мезгіл үзіліс жасайды.Тыныс орталығының қыртыспен байланысының бұзылысынан қозғыштығының төмендеуі кезінде болады.  
Куссмауль тынысы. Неміс дәрігері Куссмаульмен  1874 жылы диабеттік  кома кезінде сипатталды. Терең және күшті тыныстық шулармен мінезделеді. Куссмауль оны " үлкен шулы тыныс"  деп атаған.
Грок тынысы сирек кездеседі. Ол Чейн-Стокс тынысын еске салады, тек үзілістер болмайды. Бас ми абсцесінде, базальді  менингитте т.б байқалады.

### Қоланылған әдебиет
1.	Мухин Н.А., Моисеев В.С. Пропедевтика внутренних болезней: учебник + СД. – 4-е изд. – М., 2008. – 848 с.
2.	Лиссауэр Т., Клейден Г. Пропедевтика детских болезней, иллюстрированный учебник/ ағылш. аудару под ред. Н.А.Геппе. – 3-е изд. – М., 2008. – 350 с.
3.	Геппе Н.А. Пропедевтика детских болезней: учебник + СД.–М., 2008.– 464 с.
Виктория карминді сымыры

**Карминді Виктория сымыры** (Porphyrophora victoriae Jashenko) — сирек кездесетін жергілікті түр. Оңтүстік Қазақстанда (Қаратау жотасында) таралған. Құрғақ жусанды-түрлі шөпті далаларда тіршілік етеді. Acanthophyllum pungens-тің екі жылдық бұтақтары мен сабақтарында дамиды, циста тәрізді дернәсілдері бұтақтарда күлтелер тәрізді орналасады.Дернәсілдер сыртынан сабақ қабыршақтарымен жабылған және және көбіне сабақта ісік тәрізді болады. Ересегі маусымның алғашқы онкүндігінде пайда болады, маусымның ортасынан бастап жұмыртқа салады.
## Түрді қорғау
Түрді қорғау үшін белгілі популяцияның тіршілік ортасында қатаң қорғау тәртібін ұйымдастырып, мұнда ешқандай шаруашылық және т.б. жұмыстар жүргізуді тоқтатып, энтомологиялық қорықша немесе жақын маңдағы қорықтың қорғау бөлімін ұйымдастыру керек.
## Тағы қараңыз
Қызыл Кітап
## Дереккөздер

«Ғажайып омыртқасыздар, Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен» И. Д. Митяев, Р. В. Ященко, В. Л. Казенас, Алматы 2005

Санат:Сымырлар
Анимантаркс

thumb|Анимантаркс
**Анимантаркс**. Нодозаврид отрядына, анкилозавр тұқымдасына жататын анимантаркс осыдан 106—97 миллион жыл бұрын кейінгі Бор дәуірінде Солтүстік Американы мекендеген. Шөппен қоректенетін, баяу қозғалатын динозавр. Оның денесі ауыр сауытпен қапталған, бірақ басқа нодозаврлардай құйрығының ұшында шөқпары болмаған. Бассүйегінің ұзындығы — 25 см, жалпы ұзындығы — 3 метр. Атауы латынның «аниматус», яғни «қорған» деген сөзіннен шыққан. Динозаврдың сырт келбеті, шындығында да, сауытты қорғанға ұқсаған. 1914 жылы Йель университетінің профессоры Рамал Джонс анимантаркстың қаңқасын зерттеп ашқан. Осы уақытқа дейін анимантаркстың тек бір ғана қаңқасы қайта қалпына келтірілді. 
## Қызықты дерек
* Анимантаркстың толық сүйек қаңқасы радиоактивті елді мекенді зерттеу барысында табылған
* Анимантаркстың сүйектері АҚШ-тағы Юта штатының шығысынан, Седар тау түзілістерінен табылды
* Анимантаркс нодозаврид тұқымдасына жатады
## Мәліметтер
*Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер
*Салмағы :  анықталмаған
*Тұқымдас : Нодозаврид
*Отряд тармағы : Тиерофора 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Бульбоуретраль бездері

**Бульбоуретраль бездері** немесе **Купер бездері** — еркек жыныс мүшесінің түбіндегі зәр шығаратын өзекке жалғанған кішкентай жұп бездер. Бульбоуретраль бездері еркек секрециясына аз ғана үлесін қосатын бездер. Олар шәует сұйықтығын құрайтын сілтілік сұйықтық яғни зәр шығаратын қышқылдық жағдайын бейтараптандыратын ұрықты сақтайды. 

Негізінен купер безі екеу болады. Олар бар болғаны асбұршақтың көлеміндей ғана және медициналық тұрғыда аса маңызды емес. Жас ұлғайған сайын купер бездерінің көлемі кішірейеді. Бульбоуретраль бездері шат аралығының көлденең бұлшық етінің тереңінде орналасқан олар диаметрі -0,3-0,8см альвеолярлы түтікше бездер.

Санат:Еркектің жыныстық мүшелері
Скин безі

**Скин бездері** () — әйел адамдардың зәр шығару мүшесінің артқы бөлігінде кездесетін шағын без.

Скин безі – қынаптың алдыңғы қабатында, зәр шығару түтігінің төменгі бөлігіне қарай орналасқан. Табиғи сипаты бойынша Скин безі еркектердің қуық асты безіне ұқсайды. Әйел адамның жыныстық қатынас қозуы кезінде осы безден сөл бөлінеді. Медицинада осы безді алғаш сипаттаған ғалым Александр Скиннің құрметіне Скин безі деп аталған.

Бездер зәр шығару жолы мен оның аузы маңына ашылады. Олар қынапқа қарай созылып, клитор маңын қамтитын ұлпамен қоршалған.

Санат:Экзокрин жүйесі
Санат:Жыныстық қатынас физиологиясы
Ганга өзені дельфині

**Ганга өзені дельфині** - өзен дельфиндері тобына жатады. Терісінің түсі қою сұр немесе қара. Кеудесі - ақшыл түсті.

Құйрығының ұзындығы - 46 см. Тұмсығының ұзындығы - 18-21 см. Жоғарғы және төменгі жақ сүйегінде 28-29 тістер бар. Бас сүйегі шығыңқы. Бұл дельфиндердің ұзындығы 2 метрден асады, салмағы 90 келіге жуық. Кеуде жүзбеқанаттары - жалпақ. Арқасында жүзбеқанаты жоқ, жотасы қырлы болып біткен. Олар мойындарын жақсы қозғалта алмайды, көру қабілеті нашар. Дегенмен олар жарықты ажыратады және есту мүшесі жақсы дамыған. Осы қабілеті арқылы қорегін оңай ұстайды. Тіршілік ету ұзақтығы 26 жылға жуық. Ганга дельфині 1970 жылы анықталды. Дельфиннің бұл түрі Үндістік, Непал, Бутан, Бангладеш, Ганга, Брахмапутар, Мегхна, Хугли өзендерінің батпақты лай суларын мекендейді. Ганга өзені дельфинінің тұмсығы ұзын, шығыңқы.

Ганга өзені дельфині жойылып бара жатқан балық түріне жатады.
## Дереккөздер

нобай|солға|200px|Қаңқасы

Санат:Дельфиндер
Тянь-Шань қанқызы

**Тянь-Шань қанқызы** () – Орта Азиялық биік таулық сирек кездесетін жергілікті қанқыз түрқанқыз. Тянь-Шаньның солтүстік шығысының бірнеше жерінен белгілі. Өте сирек кездеседі, бірақ тіршілік ошағында саны жоғары, 100 шаршы метрде 150 данаға дейін жетеді. Биік таулы далалардың (теңіз деңгейінен 1600-1800 м биіктікте) оңтүстік беткейлерін қоныстайды. Ересегі мен дернәсілдері — жыртқыштар, жусандағы өсімдік битімен қоректенеді. Мамырдан қыркүйекке дейін белсенді, ересегі қыстайды. Түр биік тау жағдайын меңгерген, бірқатар бейімделушілік қасиеттері бар. Жылына бір рет ұрпақ береді, тіршілік ету ортасында топтанып таралған, бұл жыныстық түрлердің кездесуін жеңілдетеді. Қуыршақ пен жұмыртқаны жекелеген шөптесін өсімдіктерге салады, бұл — күн көзіне жақсы қыздырынуына ыңғайлы және биік тауда жиі болатын желден үлкен қорғаныс. Түрдің тіршілік ететін ортасын шаруашылыққа пайдалану биік таулы жайылымдарда малды шектен тыс бағу түрдің санын азайтып отыр. Түрді сақтап қалу үшін тіршілік ету ортасында шектен тыс мал бағуды қысқарту керек.

## Тағы қараңыз
Қызыл Кітап

## Дереккөздер

«Ғажайып омыртқасыздар, Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен» И. Д. Митяев, Р. В. Ященко, В. Л. Казенас, Алматы 2005

Санат:Қатты қанаттылар
Ансеримимус

thumb|Ансеримимус
thumb|Галлимимус
**Ансеримимус** — орнитомимозаврдан тарайтын орнитомимид тұқымдасын жататын динозавр. Оның ең жақын туысы — галлимимус. Ансиримимустың да, галлимимустың да сүйегі Моңғолияның Немеги тас түзілімдері қабатынан— табылған. Ансеримимустың сүйегі 1970 жылдарың аяғында Гоби шөліне жасалған біріккен кеңес—моңғол экспедициясы кезінде моңғолдың Баянхонгор аймағынан қазып алынды. Немеги — ирелендеген өзендерден құралған шөгінді жазық дала. Ол бұдан 74—65 миллион жыл бұрын Маастрихта кезеңінде пайда болған. Бұл аймақтардан галлимимустан өзге тарбозавр мен дейнохейрустың және кішілеу дромеозавридтердің, овирапторозаврлардың, троодонтидтердің сүйектері мен құстар да табылған. 
## Қызықты дерек
* Ансеримимус осыдан 74—65 миллион жыл бұрын, кейінгі Бор дәуірінде өмір сүрді. 
* 1988 жылы моңғол палеонтологы Ринчен Барсболд осы атауды ұсынған. 
* Бұл латынның «ансер» — «қаз» және гректің «мимос» — «еліктегіш» деген екі сөзінің қосындысы. 
* Бұл динозаврдың бассүйегі табылмағандықтан оның немен қоректенгені белгісіз. 
## Мәліметтер
*Қорегі : жануарлар
*Салмағы : 62 келіге жуық
*Тұқымдас : Орнитомимид
*Отряд тармағы : Теропод 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Африкалық цивета

## Африкалық цивета
Африкалық цивета - тек тропикалық Африкада тіршілік ететін сүтқоректі.
Африкалық циветаның бет-әлпеті - итке, дене-бітімі мысыққа үқсайды, бірақ аяқтары - қысқа, ұзын әрі ішке қарай бүгілген тырнақтары болады.
Циветалардың қылшықты жүні қысқа, қалың әрі қатты, түсі әртүрлі келеді. Қара, сарғылт және ақ түсті теңбіл дақтары мен түрлі көлемдегі жолақтары болады. Ақ түсті бет-әлпеті мен көзінің айналасындағы қара дақтары оның түрін жанатқа ұқсатады.
Африкалық цивета сахаралық Африка мен Ботсвананы,
дейді.
Намибия мен Оңтүстік Африканы мекендейді
Денесінің ұзындығы - 44 - 58 см. Салмағы
1,7 - 2,1 келі арасында. Құйрығы-жуан, ұзындығы – 46-62 см, қүйрық жүні денесінің жүніне қарағанда қаралау болады. 
Өлекселермен, кеміргіштермен, құстармен, бауырымен 
Жорғалаушылармен, бақалармен, жәндіктер және түрлі өсімдіктермен қоректенеді.
Көбінесе түнде белсенді, бірақ бұлтты күндері таңертеңгілік мезгілде де ояу жүреді. Күн батардан екі сағат бұрын қозғалысын бастап, түн ортасына дейін тыным таппайды. Өзіне тән төрт түрлі дыбыс шығарады: ырылдайды, жөтеледі, шыңғырады және « һа-һа-һа » деп аһылдайды. Соңғысын өзге циветталарды шақыру үшін қолданады. Африкалық циветта орта есеппен 15-20 жыл өмір сүреді. Бір жасынан бастап ересек өмірге араласады.

## Дереккөздер
Ж 24 Жануарлар. – Алматы: “Aруна” баспасы. – 208 бет. – Сер.: “1100 қызықты деректер”.
ISBN 978-9965-26-546-4

Санат:Жыртқыштар
Санат:Африка сүтқоректілері
Ұлы III Альфонсо

thumb| ІІІ Альфонсо
**ІІІ Ұлы Альфонсо Леон** - Галисия және Аустрия патшалықтарын б.з. 866 жылдан бастап өмірінің соныңа дейін басқарған. 

Ол Аустрия патшасы І Ордоньоның ұлы әрі мұрагері. Альфонсо маврлармен табанды түрде күресіп, Тахо өзенінің солтүстігіндегі бірнеше аудандарды жаулап алды. Кордова эмиратының ішкі жағдайының қиындауы Альфонсаның жетістікке жетуіне мүмкіндік тудырды. 

Шамамен **б.з.869** жылы Альфонсо Памплон патшалығымен одақтасып,осы одақты нығайту үшін Иньигес Гарсия патшаның қызы – Хименаға,одан кейін Иньигестің қарындасы – Леодигандиге үйленді. 910 жылы өзіне қарсы шыққан балаларына шамасы келмей, тағынан таюға мәжбүр болды. Осылайша Аустрия патшалығы І**ІІ Альфонсаның**балаларына теңдей бөлінді. Альфонсо шамамен б.з. 910 жылы Испанияның Самора қаласында қайтыс болды.

## Дереккөздер

Санат:848 жылы туғандар
Санат:Овьедода туғандар
Санат:20 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:910 жылы қайтыс болғандар
Санат:Самора провинциясында қайтыс болғандар
Санат:Реконкиста
Санат:IX ғасырдағы Еуропа билеушілері
Санат:X ғасырдағы Еуропа билеушілері
Санат:Аустрия корольдері
Санат:Леон билеушілері
Сұр кит

**Калифорния киті** терісінің сұр түсті болуына байланысты "**сұр кит**" деп аталады.

Әдетте бұл киттің терісін аппақ дақтар басып жатады. Себебі оның денесіне әрдайым түрлі майды шаяндар, бит сияқты паразиттер жабысып алады. Сұр кит-  сына тәрізді тұмсығы бар, сүйір денелі кит.

Әдетте сұр кит 2-6 метр тереңдікте жүзеді, алайда қауіпті сезген уақытты 10-11 метр тереңдікке түсіп кетеді. туған кезде киттің ұзындығы 3,6-5,5 метр болады. Ал ересек сұр киттің ұзындығы 14 метрден асады. Салмағы шамамен 15-35 тоннаны құрайды. Олар 5-11 жылда жыныстық жағынан жетіледі. Сұр китті кейде балықшылар "шайтанбалық" деп те атайды. Себебі, ол өзінің торға түсіп қалғанын сезсе, түрлі айла-тәсілмен құтылуға тырысады екен.
    
Сұр киттің екі дем тесігі бар. Оның біреуі - үлкен, біреуі - кішкентай.

## Сипаты
Олардың арқа жүзбеқанаттары болмайды. Олардың орнына бірнеше арқа буындары болады. Сұр киттер де тіссіз киттерге жатады. Сұр киттер судан сүзіп алатын көптеген мөлшердегі планктондармен қоса теңіз түбіндегі шаян тәрізділермен де қоректенеді.
нобай|солға|200px|

Санат:Мұртты киттер
Пигмей акуласы

**Пигмей акуласы** () – Euprotomicrus тобының далати селахий қатарына жататын ең кішкентай акула болып табылады.
Олардың басы үлкен және арқа қанаты денесінің шетіне орналасқан. Бұл акулалардың түсі қара, бауыры ақшыл түсті болып келеді. Жүзбеқанатының шеті - ақ түсті. Арқа қанатында тікен болмайды. Олар түні бойы судың төменгі қабатынан жоғарғы қабатына дейін серуендеп жүреді. Аналықтарының ұзындығы - 26,5 сантиметр, аталықтары 222 сантиметр аралығында болады. Оларды субтропикалық және қоңыржай белдеулерден кездестіруге болады. Олар жұмыртқа салатын акулалар қатарына жатады. Жұмыртқалардан 8 кішкентай шабақ шығады. Бұл акулалардың түсі - қара, бауыры ақшыл түсті болып келеді.
## Дереккөздер


Санат:Акулалар