open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тежеулік сәуле

**Тежеулік сәуле** – зарядты бөлшектердің атомдық ядролар мен электрондық қабықшалардың электрстатикалық өрісте тежелуінен пайда болатын электрмагниттік сәуле. Кейде Тежеулік сәуле деп магнит өрісінде қозғалған зарядты бөлшектердің фотондар шығаруын (синхронды сәуле шығару), сондай-ақ элементар бөлшектердің ыдырауы кезінде шығатын -сәулелерін де айтады. Тежеулік сәуле фотондарының энергиясы үздіксіз спектрлі және Еh шартын қанағаттандыратын жиілік алқабын қамтиды. Жиіліктің ең жоғ. мәні бөлшектің (мысалы, электрон) кинетикалық энергиясының (Е) фотон энергиясына (h, мұндағы ї – Планк тұрақтысы,  – жиілік) түгелдей жұмсалуына сәйкес келеді. Тежелетін бөлшек үдеуі оның массасына, ал Тежеулік сәуле қарқындылығы массаның квадратына кері пропорционал болуы себепті ауыр бөлшектердің Тежеулік сәулесі жеңіл бөлшектердікінен әлсіз келеді. Электрондардың Тежеулік сәулесі рентген сәулелері деп аталады. Бетатрондағы электрондар шоғына қойылған нысанадан қатаң -сәулелер пайда болады. Бұлар техникада, медицинада, т.б. кеңінен пайдаланылады. Тежеулік сәуленің заттан өту қабілеті жоғары болғандықтан, олардың зиянды әсерінен қорғану шаралары қарастырылады. Тежеулік сәуле заттардың атомдық құрылымын, элементар бөлшектерді, сәуленің затпен әсерлесуін, т.б. зерттеулерде және өндірістік, тұрмыстық, т.б. мақсаттарда пайдаланылады.

## Сілтемелер


Санат:Биотехнология
Владимир Александрович Ким

**Владимир Александрович Ким** *(25.12.1922 жылы туған, [[Ресей]], [[Приморье өлкесі]], [[Находка]] қаласы*) – заң ғылымының докторы (1963), профессор (1967).

*1946 - Бүкілодақтық заң институтын бітірген. 
*1947-1950 - Алматы заң мектебінде оқытушы, 
*1950-1952 - КСРО ғылым академиясының Мемлекеттік және құқық институтында аспирант, 
*1952-1957 - Қазақстан ғылым академиясының Философия және құқық секторында аға ғылыми қызметкер, 
*1970-1976 - КСРО ІІМ Қарағанды жоғары мектебі бастығының орынбасары, 
*1976-1982 - Қарағанды политехникалық институтында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) қызметтер атқарды. 
*[1982 жылдан ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) кафедра меңгерушісі.

Оның ғылыми-зерттеу еңбектерінің негізгі тақырыбы кеңестік мемлекеттік құқық меселесіне арналған. Кимнің 100-ден астам ғылыми мақаласы және 5 монографиясы жарық көрген.
## Дереккөздер


Санат:1922 жылы туғандар
Санат:Қазақстан заңгерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Сартбаев Қалқабай Қалықұлы

**Сартбаев Қалқабай Қалықұлы** (*31.5.1911, [[Жамбыл облысы]], [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]] Сымтас мекені — 28.10.1988, Бішкек қ.*) — түркітанушы, филол. ғыл. докт. (1953), проф., Қырғыз КСР-і ғылым академиясының корр. мүшесі (1954). Қырғыз мемл. пед. ин-тын (1939), Мәскеу ҒА Тіл білімі ин-тының докторантурасын (1953) бітірген. Еңбек жолын Байзақ ауданында мұғалімдіктен бастады (1929). Сартбаев Қырғыз мемл. ун-тінде ассистенттен ғыл. істер жөніндегі проректорға дейін түрлі қызметтер атқарған. 200-ден астам ғыл.-зерт. мақалалары, бірнеше монографиясы жарық көрген. Сартбаев — “Қырғыз тілін оқытудың методикасы” (1951), “Қазіргі қырғыз тіліндегі құрмалас сөйлемдер синтаксисі” (1957), “Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы” (1962), т.б. еңбектер, мектеп оқулықтарын жазған. Жамбыл облысы Жамбыл ауданындағы орта мектепке (1993), Бішкек қ-ндағы көшеге Сартбаев есімі берілген.

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Қазақ ғалымдары
Эдуар Шаванн

**Шаванн (Chavannes) Эдуар** (5.10.1865, Лион — 20.1.1918, Париж қаласы) — шығыстанушы, француз қытайтанушысы.

1903 жылдан француз Жазбалар академиясының мүшесі, 1915 — 18 жылы президенті болды. Негізгі еңбектері Қытай тарихы, археологиясы мен мәдениетін зерттеуге арналған. Шаваннның ең әйгілі шығармасы — Сыма Цяньнің “Тарихи жазбаларына” түсініктемелер қоса берілген аудармасы (130 тараудың 50-ін аударған). Шаванн [Қытай мен Орталық Азиядан табылған б.з.б. 1-мыңжылдыққа қатысты құжаттар мен жазбаларды аудару мен оқудың кілтін табуда үлкен үлес қосты. [Санкт-Петербург Ғылым Академиясының мүшесі (1913) болды.

## Сілтемелер
* Лион
* Санкт-Санкт-Петербург
* Париж

## Дереккөздер


Санат:1865 жылы туғандар
Санат:1918 жылы қайтыс болғандар
Санат:Шығыстанушылар
Санат:Франция шығыстанушылары
Санат:Академиктер
Мақсұт Қалқабайұлы Сартбаев

**Сартбаев Мақсұт Қалқабайұлы** (*24.9.1937 ж. т., Қырғызстан, Бішкек қ.*) — геолог, геол.-минерал. ғыл. канд. (1968). Фрунзе (қазіргі Бішкек) политех. ин-тын бітірген (1959). 1959 — 61 ж. Қазақстан ғылым академиясының Геология ғылымдары ин-тында, 1961 — 88 ж. Қырғызстан ғылым академиясының Геология ин-тында, 1988 — 99 ж. Қырғызстан Ұлттық ғылым академиясының Тау жыныстарының физикасы мен механикасы ин-тында ғыл. қызметте болды. 1999 жылдан Қазақстан кен және мұнай-газ кен орындарын барлау компаниялары мен фирмаларында кеңесші. Сартбаев Тянь-Шаньның кембрийге дейінгі және фанерозой дәуіріндегі шөгінді, шөгінді-метаморфтық, жанартаутекті-шөгінді қатқабаттарының қара, сирек, түсті, асыл металл кендерімен генетик. байланысының іргелі ғыл. концепциясын жасауға қатысты. Қырғызстан Мемл. сыйл. лауреаты (1995). 150 ғыл. еңбектің, 10 монографияның авторы.

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Қазақ ғалымдары
Родонит

thumb| Родонит
**Родонит** (*грекше rhodon — раушан*) — силикаттар класының минералы. 
*Химиялық формуласы: (Мn,Са)SiO3
*құрамындағы: MnO — 30 — 46%, CaO — 4 — 6,5%, SіO2 — 45 — 48%, ZnO қоспалары 12%-ға дейін жетеді. 
*Жаратылысы метаморфтық, триклиндік сингонияда кристалданады. 
*Кристалдары кесте типтес немесе созылыңқы тығыз түйіршік массалар, сирек кездеседі. Кристалдық құрылымына [SіO4] буынының бес мүшелі тізбегі тән. 
*Түсі қызыл, алқызыл, қызыл-күрең, қоңыр-қызғылт, жымдастығы жетілген. Қаттылығы 5,5 — 6, тығыздығы 3,4 — 3,75 г/см3; морт, шыныша жылтырайды. 
*Родонит әшекей тас ретінде және құрылыста қаптама тас есебінде қолданылады. Қазақстанның Оңтүстік (Жетісу Алатауы, Балқаш маңы), Шығыс (Риддер ауданы) аймақтарында кездеседі.

## Дереккөздер


Марганец минералдары

Санат:Силикат минералдар
Санат:Темір минералдары
Олигоцен

**Олигоцен** ( – аз, шамалы және  – жаңа) – палеоген дәуірінің соңғы кезеңі.

Ол шамамен 37,2 млн. жыл мен 25,2 млн. жыл аралығында болған, ұзақтығы шамамен 12 млн. жылдай. Олигоценге дейін теңіз арқылы бөлініп жатқан Еуропа мен Азия бірігіп, бір құрлықты құрады. Осы кезде Альпі тау жүйесін құрайтын тау тізбектері түзілді. Бұл кезеңде Қазақстан жерінде ауа райы жылы болды. Суалған теңіздердің орнына көлдер мен өзендер, батпақты ойпаттар пайда болып, Тянь-Шань, Алтай және Орал тау жүйелері түзіле бастады. Арал теңізінің солтүстігінен Орталық Қазақстан жәнеЗайсан ойпатына дейінгі аймақты жалпақ жапырақты ормандар (емен, самырсын, жаңғақ, кипарис, терек, тал, т.б. ағаштар) алып жатты. Жануарлар дүниесінен олигоценде тоғайларда алып мүйізтұмсықтар (*[[парацератерий]]*), батпақ мүйізтұмсықтары (*[[кадуркодон]]*) және ашық жерлерде – тенисеггисодондар, сондай-ақ тапиртәрізділер (*[[колодон]]*, т.б.), шошқатәрізділер (антракотерий, энтолодон), бұғытәрізділер (*[[продремотерий]], [[лофиомерикс]]*), қоянтәрізділер, кемірушілер, т.б. тіршілік етті. 

Олигоценнің орта шенінде индрикотерий фаунасының жақсы дамыған кезеңі болды. Бұл ежелгі тұяқтылар (*[[пантодонттар]]*, т.б.), алғашқы жыртқыш аңдар (*[[креодонттар]]*) және сүтқоректілердің кейбір түрлерінің өліп біткен кезеңі болды. Олигоценнің басында адам тәрізді маймылдар пайда бола бастады. Ауа райының суытуына байланысты мәңгі жасыл ормандардың алып жатқан аумағы азайып, олардың орнына жапырағы түсетін өсімдіктер өсе бастады.

## Ішкі сілтемелер
* Дәуірлер	 
* Ежелгі кезең
## Дереккөздер

Санат:Палеоген
Саршоқы (сарышоқы) оқиғасы

**Саршоқы (сарышоқы) оқиғасы**, 1931 жылы болған. Бұрынғы Семей губ. Қызылтас ауд-ндағы Алақ көтерілісі барысында зорлық-зомбылықпен үдере көшкен үлкен бір топ Нарын өз. бойындағы Саршоқы арқылы Қытайға өтуге әрекеттенеді. Екі таудың аралығындағы шатқалда түнеп жатқан босқындарды қызыл әскерлер пулемет оғының астына алып, судан өтпекші болғандарды да қырып салады. Маңындағы ел ол араны “көп сүйек” деп атап кеткен. Осы оқиға жазушы А.Жүнісовтың “Нарынның суы қызарды” повесінде әсерлі баяндалған.

## Пайдаланылған cілтемелер
Владимир Александрович Ким (Алматы)

**Владимир Александрович Ким** (1939 жылы туған, Алматы облысы Қаратал ауданы Үштөбе қаласы) – педагогикалық ғылымының докторы (1993), профессор (1994). 
*1996 - Қызылорда педагогикалық институтын (қазіргі Қызылорда мемлекеттік университеті) және *1975 - КСРО Педагогикалық ғылыми академиясы ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын бітірген. 
*1975 жылдан Жамбыл мемлекеттік педагогикалық институтында (қазіргі Тараз мемлекеттік университеті) аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, профессор қызметтерін атқарады. 
*1992 жылы *«Методологические и теоретические основы процессов нравственного воспитания учащихся многонациональных школ»* деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 
Ким 130-дан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 7 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Тежеусіз күш

**Тежеусіз күш**, еңсерілмейтін күш – нақты жағдайдағы төтенше және еңсерілмейтін оқиға (дүлей апат: мысалы, су тасқыны, жер сілкінісі; қоғамдық құбылыстар: мысалы, соғыс қимылдары). Тежеусіз күш жауапкершіліктен босататын жағдай болып табылады, өйткені осы жағдайдың салдарынан шарт талаптары орындалмай қалады. Бұл жағдайды адамзат білімінің қазіргі өресі мен мүмкіндіктерінде алдын ала көріп-білу немесе алдын ала болдырмау мүмкін емес (не алдын ала көріп-білуге болады, бірақ болдырмау мүмкін емес).

## Сілтемелер
Әбдуәлі Еренов

**Әбдуәлі Еренов** (30 қыркүйек 1923, Түркістан қаласы – 27 қыркүйек 2004, Алматы) – ғалым, заң ғылымдарының докторы (1963), профессор (1965), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1967), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1983). 

## Өмірбаяны
* 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 

* Ташкент заң институтын бітірген. 

* 1949 – 1952 ж. КСРО Ғылым Академиясының Мемлекет және құқық институтында аспирант

* 1952 – 1958 ж. Қазақстан Ғылым Академиясының Философия және құқық институтының ғылыми қызметкері, бөлім меңгерушісі болды. 

## Ғылыми еңбектері
Негізгі ғылыми еңбектері:

* жер қатынастарының тарихы мен проблемалары

* табиғатты кешенді қорғаудың құқықтық мәселелері

* нарықтық экономика жағдайында экологиялық және аграрлық қарым-қатынастардың құқықтық негіздерін жетілдіруге арналды. 

## Марапаттары

* Қазақстан Ғылым Академиясының Ш.Уәлиханов атындағы сыйлықтың лауреаты (1985).

* 1-дәрежелі Отан соғысы ордені

* «Құрмет]Белгісі» ордені 

* медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:30 қыркүйекте туғандар
Санат:1923 жылы туғандар
Санат:Түркістанда туғандар
Санат:27 қыркүйекте қайтыс болғандар
Санат:2004 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан заңгерлері
Санат:Заң ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері
Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Тез

**Тез** – киіз үй керегелерін, уықтарын, шаңырағын, күлдіреуіштерін жасайтын шеберлердің ағашты түзетіп немесе иіп қалыптайтын аспабы. 

## Сілтемелер
Сары

**Сары** — 
# Сары — Ұлы жүз Албан тайпасының тармағы. 
# Сары — Орта жүз Қоңырат тайпасының жетімдер руының бір тармағы. 
# Сары — Кіші жүз Байұлы тайпасының Алаша руынан тараған ата. 
# Сары — көз қабылдайтын жарық толқындардың  565 нм - 590 нм арасындағы толқындар.
Топырақ құрылымы

**Топырақ құрылымы** – топырақтың жетілген кезде көлемі мен пішіні, құрамы әр түрлі болатын жеке бөліктерге *(құрылымдық бөліктер, агрегаттар)* бөліну қабілеті. Топырақ құрылымы түзілген кезде өсімдік тамырлары мен топырақтың коллоидтарының жабысқақтық қасиеті үлкен рөл атқарады. Әрбір бөліктің топырақ ұнтақтары қарашірінді мен өсімдік тамырлары және кейбір топырақта жәндіктер (*жауын құрты*) әрекеттері арқылы бір-біріне жабысып, әр түрлі топырақ агрегаттарын түзеді. Мысалы, жауын құрты топырақты өсімдік қалдықтарымен бірге өз денесінен өткізу арқылы суға оңай берілмейтін капролитті құрылым құрайды. Топырақ құрылымы. топырақтың ауа мен су алмасу режимінің негізгі ерекшеліктерін анықтайды, сондықтан топырақ құнарлылығын арттырудың негізгі факторының бірі болып табылады. Оның құрылымы бірнеше рет өңдеу жүргізгенде, сонымен қатар хим. және микробиологиялық процестердің нәтижесінде бұзылады. Жыртылған топырақтың құрылымын сақтап, одан әрі жақсарту үшін көп жылдық шөп себіледі және басқа да агротехникалық шаралар жасалынады. Топырақ құрылымы мен топырақтың су сыйымдылығы, су өткізгіштігі, өңдеуге пісіп-жетілуі, топырақ эрозиясына шыдамдылығы, тағы басқа тығыз байланысты. Табиғатта құрылымы жөнді түзілмеген құмдақ және құмды борпылдақ, жеңіл топырақтар және құрылымы қатты тығыздалған бағаналы топырақтар, сонымен қатар құрылымдары жақсы түзілген майда түйіртпекті, жаңғақты, майда кесекті топырақтар кездеседі. Құрылымдары борпылдақ топырақтар құмды аймақтарға тән. Тығыздалған бағаналы құрылымдар керісінше мех. құрамы ауыр, балшықты, тақырлы топырақтар мен сортаң топырақтарға тән. Кеңестік кезеңде жалпы топырақтану ғылымында, әсіресе Топырақ құрылымын жақсарту мәселелеріне көп көңіл бөлген КСРО ғылым академиясының акад. В.Р.Вильямс болды. Ол егіншіліктегі негізгі Топырақ құрылымын жақсарту үшін егіншілікке ауыспалы шөптанапты жүйені енгізуді міндеттеді. Астық тұқымдас шөптердің тамырлары майда шашақты болып, топырақтың беткі қабатында оның жақсы құрылымын құрайтынын дәлелдеді.

## Дереккөздер
Жақып Омарұлы Омаров

**Жақып Омаров** (1939 жыл 15 қазанда Көкшетау облысы, Мәдениет ауылы - 1996 жыл 31 мамырда Астанада) - актер, режиссер. Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген өнер қайраткері (1993). Қалибек Қуанышбаев атындағы қазақ мемлекеттік академиялық музыкалық драма театрының негізін қалаушы тұлға.

## Толығырақ
Арғын тайпасы Атығай руынан шыққан.
* Жақып Омарұлы 1939 жыл 15 қазанда Көкшетау облысы, Мәдениет ауылында дүниеге келген.
* 1960 жылы М. Әуезов атындағы Мемлекеттік академиялық қазақ драма театрының жанындағы театр студиясын бітірген.
* 1969 жылы Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының режиссерлік бөлімін бітірген.
* 1960 - 1961 жылдары Қарағанды қазақ драма театрының актері;
* 1961 - 1971 жылдары және 1980 - 1981 жылдары Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрында қоюшы-режиссер болды. 
* 1971-1972 жылдары Тараздағы Абай атындағы қазақ драма театрының бас режиссері;
* 1972-1980 жылдары Қарағандының С. Сейфуллин атындағы қазақ драма театрының бас режиссері;
* 1980-1990 жылдары Шымкенттің Ж. Шанин атындағы қазақ драма театрының бас режиссері;
* 1990 - 1996 жылдары Қалибек Қуанышбаев атындағы қазақ мемлекеттік академиялық музыкалық драма театрының негізін қалаушысы әрі көркемдік жеткшісі болды. 
* 1996 жыл 31 мамырда Астанада дүниеден өтті.

## Шығырмашылығы
Театр сахнасында қойған спектакльдері қатарында: 

* М.Кәрімнің “Ай тұтылған түн” (1972),
* У.Шекспирдің “Макбет” (1978, Бүкілодақтық классикалық спектакльдер байқауының 1-дәрежелі дипломы берілді; екеуі де Қарағанды облысы драма театрында),
* Ғ.Мүсіреповтің “Ақан сері – Ақтоқтысы” (1981; КСРО Мәдениет министрлігінің дипломы, 1983),
* Ә.Әбішевтің “Мәдиі” (1982, екеуі де Шымкент облысы драма театрында), және т.б көптеген қойылымдарды сахналады.
## Марапаттары
* 1993 жылы президенттің жарлығымен "Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген өнер қайраткері"
* Попов атындағы күміс медалінің иегері. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан театр актерлері
Санат:Қазақстан театр режиссёрлері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері
Санат:Қалибек Қуанышбаев атындағы қазақ мемлекеттік академиялық музыкалық драма театры тұлғалары
Құлбек Жұмабаев

**Құлбек Жұмабаев** (1.6. 1898, Бәйдібек ауданы   Досан-Қарабас ауылы – 21.3.1976, сонда) – құрметті теміржолшы, осы өңірге аты мәлім Досай бидің ұрпағы. Жұмабаев кезінде осы өңірден шыққан алғашқы ағартушылардың бірі ретінде Бестоғай, Досан, Жетімтау, Шақпақ елді мекендерінен мектеп ашып, балаларды оқытқан. Шымкент қаласында мұғалімдер курсын бітіріп, кейін Қазақ педагогикалық институтында, жоғары партия мектебінде білімін жетілдірген. 1928 – 55 жылдары Шәуілдір ауданы газетінің бас редакторы, мектеп директоры, ауданы атқару комитетініңтөрағасы, т.б. жауапты қызметтер атқарған. «Оңтүстік Қазақстан» газетінде, республикалық «Білім және еңбек» журналында, т.б. басылымдарда қоғамның көкейкесті мәселелеріне арналған танымдық мәні бар мақалалары жарық көрген. 1940 жылдардың екінші жартысында Қазақстан Үкіметінің арнайы тапсыруымен осы ауданнан үлкен құрылысшылар жасағын құрып, бүкілхалықтық Мойынты-Шу теміржол құрылысына белсене қатысқан. Мойынты-Шу теміржолын салуда және пайдалануға беруде айрықша еңбек сіңіріп, Үкімет тапсырмасын орындағаны үшін Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының грамоталарымен (1947, 1953), КСРО Жол қатынастары министрлігінің Құрмет белгісімен және грамотасымен марапатталған.

## Сілтемелер


Санат:Тұлғалар
Шабанбай би ауылы

**Шабанбай би** — Қарағанды облысы Ақтоғай ауданындағы ауыл, Шабанбай би ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақтоғай ауылынан шығысқа қарай 30 км-дей жерде, Қызыларай тауынан басталатын Қаратал өзені бойында орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 2002 жылға дейін "Шылым" деп аталған. Іргесі 1909 жылы қаланған. 1930-1963 жылдары “5-декабрь”, “Ұлы Октябрь”, “Ақтұмсық” шағын ұжымшарларының орталығы, 1963-1991 жылдары қой өсіретін “Қаратал” кеңшарының және Амангелді ауылдық кеңесінің орталығы болып келді. Оның негізінде Шабанбай би ауылында және округке қарасты Беғазы, Керегетас, Қасабай, және Сона ауылдарында 65 шаруа қожалығы құрылған (2006).

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) елді мекендері
Шамғали Харесұлы Сарыбаев

***Шамғали Харесұлы Сарыбаев*** (11.3.1893, қазіргі Батыс Қазақстан облысы Орда ауданы — 5.4.1958, Алматы) — ғалым, қазақ тілі әдіснамасының негізін салушылардың бірі, пед. ғыл. канд. (1943), доцент (1947). 

Байұлы тайпасының Байбақты руының Бұғанай бөлімінен шыққан.

*Орынбордағы “Құсаиния” медресесін бітіріп, 1916 жылдан Түркістан маңындағы ауылдарда мұғалім, 1918 ж. Шымкентте уездік оқу-ағарту басқармасының бастығы болды. 
*Шымкент қаласында тұңғыш рет педагогикалық курс ашып, қазақ тілінен сабақ берді, Ақтөбе майданында үгітші болды. 
*1919 — 20 жылдары Ташкенттегі Қазақ ағарту институтында сабақ берді. 
*1921 — 23 жылдары Алматыда қазақ педагогикалық техникумын ұйымдастырды. 
*1923 — 54 жылдары Ташкенттегі Орталық Азия коммунистік университетінде, Алматыдағы Қазақ журналистика институтында, Абай атындағы қазақ педагогикалық институтында, Қазақ мемл. университетінде дәріс оқыды. 
*Қазақ тілі және оны оқыту әдістемесі, педагогика туралы 100-ге тарта ғылыми мақаласы, сондай-ақ он шақты монографиясы жарық көрген. Көп жылдар бойы қазақ, қарақалпақ ауыз әдебиеті материалдарын жинады. Жамбыл туралы алғаш рет мақала жазды (“Терме” журналы, 1925, ғ1). “Қазақ КСР халық ағарту ісінің үздігі” атағын алған, “Құрмет белгісі” орденімен (1954), көптеген медальмен марапатталған.

## Ұрпақтары
Ұлдары: Болат Сарыбаев - танымал музыка аспаптарын зерттеуші, Шора Сарыбаев - лингвист-ғалым.
Немерелері: Талғат Болатұлы Сарыбаев - композитор, Қайрат Шораұлы Сарыбаев - дипломат.

## Шығармалары
* Еңбек және мектеп. Бастауыш мектептің үшінші жылына арналған оқу кітабы, А., 1930; 
* Жаздырып үйретудің әдістері, Таш., 1932; 
* Үшінші кластың ана тілі оқулығына методикалық нұсқаулар, А., 1955; 
* Қазақ тілі методикасының кейбір мәселелері, А., 1956.

## Сілтемелер
* Сарыбаев Шора Шамғалиұлы
* Сарыбаев Болат Шамғалиұлы

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Санат:Тұлғалар
Мұрат Жұмәділұлы Еркебаев

**Мұрат Жұмәділұлы Еркебаев** (1961 жылы туған, Төле би ауданы, Майбұлақ ауылы) – ғалым, техника ғылымының докторы (1995), профессор (1996). 

Қазақ химия-технолиялық институтын бітірген (1983). 1984 – 1988 ж. Қазақ химия-технологиялық институтында кафедра инженері, машина және өндіріс тағамдары кафедрасының ассистенті, стажер-мұғалім; 1988 – 1991 ж. Мәскеу технологиялық институтында өндірістік тағамдар саласы бойынша аспирантурада оқыды. 1991 жылдан Қазақ химия-технологиялық институтында Машина және өндірістік тағамдар аппараттары кафедрасында аға оқытушы, кафедра доценті, профессор. 55 ғылыми және оқу-әдістемелік жұмыстардың авторы.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Сары Қасаболатұлы

**Сары Қасаболатұлы** (1690 — 1771, Солтүстік Қазақстан облысы, Докучаев ауылының маңы) — батыр. Жоңғар басқыншыларына, Еділ қалмақтарына қарсы соғыста ерлігімен көзге түскен қолбасы. Баян батырдың ағасы. Жаугершілік заманда Орта жүздің уақ жасағының қолын басқарған. Көзсіз ерлігіне байланысты “Ер Сары” атанған. Сары батыр бейнесі Тәтіқара ақын, Үмбетей, Қожаберген жыраулардың туындыларында, Мағжан Жұмабаевтың «Батыр Баян» дастанында сомдалған. Шоқан Уәлиханов та ол жайында дерек қалдырған Сары қалмақтарға қарсы шайқастардың бірінде ауыр жараланып, қайтыс болады.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ батырлары
Шабандоз

**Шабандоз** — ат бәйгесіне қатысатын спортшы. Шабандоз төзімді, епті, атқа жақсы отыратын болуы керек. Шабандоз бәйге басталардан бұрын дәрігерлік бақылаудан өтеді де, денсаулығы туралы анықтама қағазын төрешілер алқасына тапсырады. Шабандоздың киімі жеңіл, ықшамды болуы қажет. Қолына жұқа қолғап киіп, жеңіл қамшы ұстайды. Кеудесі мен арқасына нөмірі жазылады. Шабандозға көбіне балалар мен жасөспірімдерді даярлайды.
## Сілтемелер
*Жылқы
*Бәйге
*Көкпар
## Дереккөздер


Санат:Спорт
Олифа

**Олифа** (грек. aleіpha – май, жақпамай) – өсімдік майы немесе алкидті шайыр  негізінде жасалған қабықша түзгіш сұйық зат. Олифа түсі сарыдан қызыл қошқылға дейін болады. Ағаш пен металға жұққыштығы жақсы. Бұйым бетіне жұқа қабатпен жағылған олифа оттегінің әсерінен полимерленіп кеуіп, су мен органикалық еріткіште ерімейтін қабықша түзеді. Ауаның салыстырмалы ылғалдылығы 60 – 70%, темпертурасы 20˚С болғанда толық кебу уақыты 24 сағаттан аспайды. Олифа жасау үшін майды химиялық өңдеуден өткізіп (мысалы, 270 – 280˚С-та жарым-жартылай полимерлеп) сиккатив (майда еритін, кебуді жеделдететін заттар) қосады, кейде олифаны еріткішпен сұйылтады. *[[Алкидті олифа]]* түзетін жабу қабатының атмосфера әсеріне шыдамдылығы, беріктігі жоғары болады.
## Ішкі сілтемелер
* Өсімдік майы	 
* Органикалық еріткіш
## Дереккөздер


Санат:Майлар
Родохрозит

**Родохрозит** (*грекше сһroma – түс*), марганец шпаты — карбонаттар класының минералы. 
*Химиялық формуласы МnСO3, құрамы — MnO — 61,7%, CO2 — 38,3%; 
*қоспалары: Mg, Zn, Fe, кейде Co. Тригондық сингонияда кристалданып, сирек кездесетін ромбоэдр типтес кристалл түзеді. 
* Радиалды тарамдалған немесе сферолит құрылымды шар, бүйрек пішінді агрегаттар құрайды. 
*Түсі алқызыл, қызыл, ақ, сұрғылт-ақ, жасыл сұр, түсінің өзгеруі құрамындағы Mn иондарының мөлшеріне байланысты; 
*шыныдай жылтыр, қаттылығы 3,5 — 4,0, тығыздығы 3,6 — 3,7 г/см3, жіктілігі бір бағытта жетілген, морт. 
*Родохризит Қазақстанда гидротермалды желілерде кварц, вольфрамит, марганец кентастарымен бірге Қараоба, Жәйрем, Жезді, Үшқатын кен орындарында кездеседі. Родохризит химия өндірісінде, шойын мен болат шихта, ферромарганецтер балқытуда қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Карбонат минералдар
Санат:Марганец минералдары
Шаға (Сауран ауданы)

**Шаға** —  Түркістан облысы Сауран ауданындағы ауыл, Шаға ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шорнақ ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 38 км-дей жерде, Шағаөзен өзенінің бойында орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
1953 жылы құрылған мақта өсіретін ұжымшардың бөлімшесі болып келді. Оның негізінде шаруа қожалықтары ұйымдастырылған. 

## Дереккөздер

Санат:Сауран ауданы елді мекендері
Сайлаубек Естайұлы Жұмабек

**Сайлаубек Естайұлы Жұмабек** (12.2.1946 жылы туған, Түркістан облысы,Ащысай ауылы) – әдебиет сыншысы, жазушы.

Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. Басқа дерек бойынша Ысты руынан шыққан.

ҚазМУ-дың филологиялық факультетін (1970), М.Әуезов атындындағы Әдебиет және өнер институтының аспирантурасын бітірген (1973). 1974 – 79 жылдары Қазақ КСР Кинематография жөніндегі мемлекеттік комитетінде сценарий бөлімінің аға редакторы, «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас алаш»), «Қазақ әдебиеті», «Егемен Қазақстан» газеттерінде әдебиет және өнер бөлімінің меңгерушісі, республикалық «Ара-Шмель» сатиралық журналында бас редактор болды. 1996 – 2004 жылдары Қазақстан жазушылар одағының аға референті – әдеби кеңесшісі. Қазір «Қазақ әдебиеті» газетінде әдеби сын бөлімінің меңгерушісі.

«Сын пернесі» (1989), «Ғабит Мүсірепов» (1989), «Жұлдызы нұрлы суреткер» (1993), «Қазығұрт перзенті» (1998), «Сын әуені» (2001), «Шерхан Мұртаза. Жұлдызы нұрлы суреткер» (2002), «Тахауи Ахтанов. Талант тектоникасы» (2003) атты кітаптардың авторы.

Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының иегері (1999), «Қазақстан Республикасы тәуелсіздігінің 10 жылдығы» мерекелік медалімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Түркістан облысында туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан әдебиет сыншылары
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Халықаралық Алаш әдеби сыйлығының иегерлері
Сарыарқа самалы (газет, Семей)

**“Сарыарқа самалы”** — газет, 1917 жылдың маусым айынан 1919 жылдың мамыр айына дейін Семейде аптасына бір-екі рет шығып тұрған. Оны Кеңес дәуірінде ұлтшыл алашордашылардың орт. газеті деп бағалаған. Шындығында ұлтжанды алашорданың ғана газеті емес, жалпы арқа өңірінің сөзін сөйлеген газет ретінде бой көрсеткен.

## Сілтемелер
* Газет  
* Дәуір  
* Алашорда

## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Санат:Қазақстан газеттері
Санат:Қазақ тілді газеттер
Мұхамеджан Ноғайұлы Ерлепесов

**Мұхамеджан Ноғайұлы Ерлепесов** (30.12.1911, Қызылорда облысы, Қазалы ауданы – 10.9.1987, Алматы қаласы) – ауыл шаруашылығының ғылым докторы (1966), профессор (1968), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1960). Қазақ ауыл шаруашылық институтын (1935, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. Қазақ аймақтық тәжірибе ст-нда ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі, директоры (1935–41), Қазақстан КП ОК-нде ауыл шаруашылығы бөлімі меңгерушісінің орынбасары (1942–52), Оңтүстік Қазақстан обкомының 1-хатшысы, Алматы селекциялық-тәжірибе ст-ның директоры (1952–59), Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтының директоры әрі бөлім меңгерушісі (1959–75), ал 1975 жылдан өмірінің соңына дейін осы институтта кеңесші қызметтерін атқарған. «*Культура кукурузы в Казахстане*» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Оның негізгі ғылыми-зерттеу еңбектері суғармалы егіншілік пен өсімдік өсіру мәселелеріне арналған. Ол жүгері, қоза, қант қызылшасы, т.б. дақылдар селекциясы мен олардың тұқымын өсіріп, агротехникасын жетілдіру жұмыстарымен шұғылданды және егіншілік саласындағы озат тәжірибені қорытып, насихаттау жұмысын жүргізген. Қазан революциясы, Еңбек Қызыл Ту, 2-, 3-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан КП Шымкент облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Торайғыр Едігеұлы

**Торайғыр Едігеұлы** (1772–1825) – қазақтың атақты би, шешені. Шыққан тегі Арғын тайпасы Сүйіндік бөлімінің Айдабол руы. Павлодар облысы, Баянауыл өңірінде туып өскен. Әкесі Едіге Төлебайұлы Тәуке хан тұсында би болған. Торайғыр орысқа бағынудан бас тартты. Орта жүзде Ғұбайдолла Уәлиұлының хандық билігін орнықтыруға әрекет жасады. Орыс отаршылығына қарсы ақыл-парасатымен, айбынды сөзімен күрескен Торайғыр Ресей құжаттарында империяға қарулы қарсылық жасаған Саржан Қасымұлымен теңестірілген (1825). Торайғырдың адамның қоғамдағы орны туралы түсінігі мен нақылдарына, жақсы мен жаманды безбендеген көркем әрі бейнелі сөздеріне дала даналығы, халық философиясы тән. Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы замана қайшылықтарын терең таныған Торайғыр бидің нақыл сөздерін (“Аспан, жер және адам жаратылысы туралы”) өзінің тіршіліктің бастау сөздері жөніндегі ой-пікірлеріне дәлел ретінде пайдаланған. Баянауыл өңірінде “Торайғыр көлі”, “Торайғыр ауылы” атты жер-су аттары бар.

## Торайғыр би сөздері
Бақытты адам қаласа,

Бар үстінде от жанар.

Бақытсыз адам қаласа,

Құрғақ үйден су тамар.

Жақсы туған баланың,

Атасы жаман болса да,

Төрде отырып сын табар.

Жаман туған баланың,

Атасы жақсы болса да,

Түйе үстінен ит қабар.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:Өнер
Енгван Инсугович Ким

thumb|right|200px|Енгван Инсугович Ким
**Енгван Инсугович Ким** (12.11.1911, Ресей, Приморье өлкесі, Хасан ауданы, Усть-Сидими селосы – 14.12.1994, Алматы қаласы) – физика-математика ғылымының докторы (1959), профессор (1960), Қазақстан ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1962), Қазақ КСР-інің еңбек сіңіргенғылыми қайраткері (1981).

*1937 - Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген. 
*1937-1945 - Қызылорда педагогикалық институтында (қазіргі Қызылорда мемлекеттік университеті) оқытушы, аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, декан, 
*1942-1943 - институт директорының орынбасары, 
*1945-1951 - ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) кафедра меңгерушісі, Дондағы Ростов мемлекеттік педагогикалық институтында кафедра меңгерушісі, 
*1951-1953 - декан 
*1955-1956 - доцент 
*1956-1964 - Харьков педагогикалық институтында профессор 
*1964-1994 - Қазақстан ҒА-ның Математика және механика институтында лаборатория меңгерушісі, әрі ҚазМУ-да кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған.

Негізгі ғылыми еңбектері дербес туындылы теңдеулер теориясына арналған. Ол парабола типтес дербес туындылы теңдеулер үшін шекаралық есептердің теориясына және оның техникада қолданылуына байланысты мәселелерді қарастырып, оларды шешудің жаңа тәсілдерін тапты.

## Дереккөздер


Санат:12 қарашада туғандар
Санат:1911 жылы туғандар
Санат:Хасан ауданында туғандар
Санат:14 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:1994 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы корреспондент мүшелері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері
Санат:Мәскеу мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Қызылорда мемлекеттік университеті декандары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары
Санат:Дондағы Ростов мемлекеттік педагогикалық институты оқытушылары
Санат:Дондағы Ростов мемлекеттік педагогикалық институты декандары
Санат:Харьков педагогикалық институтының профессорлары
Санат:Математика, информатика және механика институты қызметкерлері
Санат:Қазақстан математиктері
Санат:КСРО математиктері
Рождество

**Рождество** — Иса Мәсіхтің туған күніне орай өтетін христиан дініндегі басты мейрамдардың бірі. Григориан күнтізбесі бойынша желтоқсан айының соңында, кейбір елдерде Юлиан күнтізбесі бойынша атап өтіледі. Рождество мейрамын 4 ғасырдың ортасынан бастап христиан шіркеуі Митра сенімін ығыстыру үшін, Митра сеніміндегі жеңілмейтін «Күн-құдай» орнына енгізді. Алғашқылардың бірі болып Рождество мейрамын Рим халқы тойлады. Рождество мейрамы 431 ж. Эфес шіркеуінде ресми заңдастырылып бекітілді.

## Дереккөздер

Санат:Христиандық мерекелер
Шерімбек Жұмабеков

**Шерімбек Жұмабеков** (1900, Арыс ауданы Тақыркөл ауылы – 1964, Қызылқұм ауданы) – Cоциалистік Еңбек Ері (1.12.1949). 1930 – 41 жылдары «Байырқұм» ауыл шаруашылық(ғы) артелінде жұмысшы, 1941 – 64 жылдары «Байырқұм» кеңшарында аға шопан, Қызылқұм ауданының «Сүткент» кеңшарында аға шопан болып істеген.

## Сілтемелер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:1900 жылы туғандар
Санат:1964 жылы қайтыс болғандар
Сарыарқа қойы

**Сарыарқа қойы** — қазақы қой тұқымы. 1970 — 99 ж. аралығында Қарағанды облысы “Сарысу” және “Жеңіс” асыл тұқымды қой з-тында жергілікті қылшық жүнді саулықтарды еділбай тұқымы қошқарларымен сіңіре шағылыстырудан алынған екінші, үшінші буынды қойларды ұяң жүнді қарғалы қошқарларымен будандастыру арқылы алынған. Қошқарларының тірілей салм. 90 — 100 кг, саулықтары 62 — 65 кг. Енесінен айырғанда қозыларының салм. 33 —38 кг-ға жетеді. Әр қойдан орта есеппен 2,3 — 3 кг жүн қырқылады. Жабағы жүнінің түсі ақ, ақшыл, боз келеді, түбіті өтпелі және түрлі жуандықтағы жүн талшықтары болады. Қойлардың сойыс шығымы 49 — 53,5%. Сарыарқа қойының басы мен дене бітімі орташа, сүйегі мықты, тұмсығы дөңестеу, мойны ұзын, кең және терең кеуделі, арқасы жалпақ және түзу, құйрығы орташа және үлкен көлемді, тартыңқы, сан еті жақсы дамыған, тұяқтары мықты. Орт. Қазақстанның шөлейтті және құрғақ далалы аймақтарында жыл бойы табиғи жайылымда бағып өсіруге жақсы бейімделген. Қарағанды облысы Ұлытау және Жаңаарқа аудандарында өсіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Қой тұқымдары
Тор

**Тор** (сетка; grid) — ұяшықтың немесе регистрдің екілік пішімі.
Тор, ұяшық, элемент (клетка, ячейка, элемент; cell; сетка; mesh) — 
# электрондық кестедегі негізгі бірлік; бағана мен жолдың қиылысқан жеріндегі тік төртбұрыш. Ұяға мəтінді, мəндерді (сандарды) жөне формулаларды енгізуге болады; 
# жад ұяшығы; 
# интерфейстік тақшаға арналған орын; 
# компьютерлік графикада — графиктік объектінің бетін көпбұрыштарға (көбінесе үшбұрыштарға; 
#бір-біріне байланып жасалған балық аулауға арналған құрал.   
[thumb| [графика]]
[thumb| [графика]]
төртбұрыштарға немесе квадраттарға) бөлу. Мəліметтерді түрлендіру немесе қайта түрлендіру операцияларын жылдамдату үшін пайдаланады. Excel кестелік процессорында, мәліметтер базасында осындай торлар қолданылады. Кесте ұяшықтарының шекарасын белгілейтін тор сызықтары параққа басылмайды. ЕхсеӀ-де тор сызықтарын экранда көрсетпеу, яғни жасыру үшін "Кесте" менюіндегі торды жасыру командасын таңдау керек.

## Тор топология
"Тор'" топологиясы (Топология «Сетка»; mesh) — желідегі барлық түйіндер арасында өзара тікелей байланысы бар сызба-құрылым. Ақырғы пунктке жететін көптеген жол құруға мүмкіндік береді. Бұл желінің жұмыс істеу орнықтылығьін арттырады жəне мəліметтер жеткізудегі кідірісті қысқартады. Бірақ, егер əрбір бекет қалған бекеттерге жиі-жиі хабар жібермейтін болса, онда желінің өткізу жолағы толық пайдаланылмайды. Мұндай сызба-құрылым сирек қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жатыр аурулары

thumb

**Жатыр аурулары**, әдетте, Жатырдың қабынуы және Жатыр ісіктері болып екі топқа бөлінеді. Жатырдың қабынуы жасанды түсіктен кейін немесе босанғаннан кейін шырышты және бұлшық етті қабаттары жараланып, іріңдеуінен болады. Бұл кезде әйелдің дене температурасы 38 — 390С-қа дейін көтеріліп, қан тамырлары тарылып, жүрек соғысы жиілейді. Әйел безгек тигендей қалтырап, Жатырдың жиырылуы төмендейді. Жатыр қуысынан ірің аралас, жағымсыз иісі бар сұйықтық бөлінеді. Жатырдың қабынуына: эндомиометрия, метроэндометрит, параметрит, т.б. жатады. Жатыр қабынуының созылмалы түрі әр түрлі жұқпалы аурулардың (туберкулез, мерез, актиномикоз) асқынуынан болады. Жатырдың қабынуын емдеу үшін Жатыр мойнының каналы және Жатыр қуысын тазалап, түрлі антибиотиктермен жуады; антибактериалдық терапия қолданылады. Жатыр ісіктері де екі топқа (қатерсіз ісік, қатерлі ісік) бөлінеді. Қатерсіз ісіктің ең жиі кездесетіні — миома. Бұл бірыңғай салалы ет тінінен (жатыр, қарын, ішек, тері етінен) өседі. Жатыр миомасы кезінде ұзақ уақыт қан кетіп, адамды анемияға шалдықтырады, қуықты, қуыққа келетін қан тамырларын, жүйке талшықтарын ісік басады. Ісік 30 — 35 жастағы әйелдерде пайда болып климакс мерзіміне дейін өсе беруі мүмкін. Миоманың түрі өте көп, өте жиі кездесетін түрі — Жатыр фибромиомасы. Бұл ішкі секреция бездері қызметінің бұзылуынан пайда болады. Алғашқы кезде ауру белгісіз өтеді. Ауру асқынғанда кіндіктің төменгі жағы шаншып ауырады. Етеккір мерзімі бұзылып, Жатырдан көп қан кетуі мүмкін. Жатыр миомасы, Жатыр фибромиомасы бар әйелдер, көбінесе, бала көтермей қалуы мүмкін. Сондықтан, әр түрлі қабыну ауруларын өз мезгілінде емдеу керек; 30 жастан асқан әйелдер жылына 2 — 3 рет әйелдер консультациясына барып тексеріліп тұруы қажет. Жатырдың қатерлі ісігіне жатыр рагы, саркома, т. б. әйелдің жыныс мүшесінде кездесетін аурулар жатады (қ. Қатерлі ісік). 
## Сілтеме
Қазақ энциклопедиясы

Санат: Биология
Таймыр түбегі

**Таймыр түбегі** — Азияның солтүстігінде. Кара теңізідің Енисей шығанағы мен Лаптев теңізінің Хатанга шығанақтарының аралығында, Ресейдің Таймыр (Долган-Ненец) автономиялы округтың жерінде. 

Ұзындығы 1000 км-дей, ені 500 км-ге жуық, жер аумағы 400 шаршы километрді құрайды. Жағалаулары күшті тілімделген. Түбектің солтүстік мен оңтүстік ойпатты; орталық бөлігін оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай созылған Бырранга тауы (биіктігі 1146 м) алып жатыр. Солтүстігінде Челюскин мүйісімен аяқталып, оңтүстігінде Солтүстік Сібір ойпаты арқылы Орта Сібір таулы үстіртімен шектеседі. Климаты арктикалық, қатаң. Қаңтардың орташа температурасы –30 – 35С, шілдеде 1 – 10С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 200 – 300 мм. Мәңгі тоң жаппай таралған. Ірі көлі – Таймыр, өзендері Пясина, Жоғарғы және Төменгі Таймыр, Хатанга. Солтүстігінде арктикалық және мүкті-қыналы тундра, Бырранга тауында арктикалық шөл мен тау тундрасы, оңтүстігінде орманды тундра, қиыр оңтүстігінде батпақты сирек балқарағай орманы таралған. Тас көмір кен орны бар. 

Санат:Таймыр Долган-Ненец ауданы географиясы
Санат:Красноярск өлкесі түбектері
Санат:Кара теңізі
Санат:Лаптев теңізі
Сарыағаш

**Сарыағаш** — Түркістан облысы Сарыағаш ауданындағы қала, аудан және Сарыағаш қалалық әкімдігі орталығы, темір жол бекеті.

## Географиялық орны
Облыс орталығы – Түркістан қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 274 км-дей жерде, Келес, Құркелес өзендерінің алабында.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1870 жылдары қаланған. 1904 – 05 жылдардан Сарыағаш аталады. 1926 жылдан Сырдария губерниясы, Ташқазақ уезінің, 1928 – 39 жылдары Келес ауданының, 1939 жылдан Сарыағаш ауданының орталығы болды, 1968 жылдан қала атанды.

## Кәсіпорындары
Шипалы минералды су құятын «Алекс» ЖШС, «Әсем-ай» ЖШС, «Курорт – Барс –2030» ЖШС бар. «Сенім» ЖШС – тігін, тоқыма, жіп тоқитын бұйымдарын өндіретін фабрика, «Айша бибі» ӨК мақта тазарту зауыты, тұрмыстық қызмет көрсету мекемелері жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Жалпы білім беретін, музыка, спорт, кәсіптік-техникалық мектептері, Қабыланбек мал дәрігерлік колледжі, кітапханалар, мәдениет сарайы, клуб, кинотеатр, аурухана, диспансерлер, фельдшерлік-акушерлік пункт бар. Қала минералды суларымен және курорттарымен белігілі. Асқазан, зат алмасу, нерв жүйесі сырқаттарын емдейтін «Сарыағаш шипажайы» АҚ – Сарыағаш минералды суына негізделген. ҚазМұнайГаз "АҚ"-ның "Алтын-Бұлақ" шипажайы емделушілерге өз қызметін сапалы түрде орындауда. Қала арқылы Орынбор – Ташкент темір жолы, Шымкент  – Шардара автомобиль жолы өтеді.

## Қала суреттері

## Дереккөздер

Санат:Сарыағаш ауданы елді мекендері
Санат:Түркістан облысы қалалары
Санат:Қазақстан шипажайлары
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Сарыағаш (газет)

**Сарыағаш**– аудандық **«Сарыағаш» қоғамдық-саяси газеті**  

«Сарыағаш» газеті - осы дәуір ішінде өзіне жүктелген міндетті абыроймен атқарып, салиқалы сөзі бар ақпарат құралына айналды. Басылымның алғашқы саны жәдидше, яғни араб қарпімен «Ленин жолы» деген атаумен, аптасына бес күн бойы жарық көріп тұрды.

Еліміздегі әкімшілік-аумақтық өзгерістерге байланысты, 1929 жылы 1 шілдеде Сырдария округі партия комитеті, атқару комитеті мен кәсіпшілер кеңесінің «Ленин жолы» газетінің №1 саны шықты. 

Ауданымыздың тарихын зерттеуші Жақыпбек Аяшев басылымның шығу төркініне байланысты мынадай дерек қалдырған: 1928-1929 жылдары Келес аудандық партиясының хатшысы болған Серікбай Қырғызбаев деген кісі болған екен. Жақыпбек ағай Серікбай атадан аймақтың өткен тарихын білу үшін арнайы барып жолыққан. Сонда газетті аудан басшыларымен келісе отырып шығарып, атын «Ленин жолы» қойғанын, оған Ташқазақ уезінің іргетасын қалаған Исмайыл Садырбеков, Әбдірахман Шыршықбаев, Мәкен Полатқожаев, Құрбан Шоқанов, Сансызбай Сағындықов және ақындар Омарбай Малқаров, Орал Қалдыбаевтар атсалысқанын әңгімелеп берген.

Газет атауы 1962 жылы мамыр айынан бастап «Қызыл ту» болып өзгерді. Араға бір жыл салып, 1963 жылы 18 сәуірде «Қызыл ту» ауданаралық газетінің жанынан орыс тіліндегі «Красное знамя» газетін шығару жөнінде шешім шықты. 

Тәуелсіздік алған соң, «Қызыл ту» газеті аудан атымен сәйкестендіріліп, **«Сарыағаш»** болып атауын өзгертті. Деректерге сүйенсек, 1993-1994 жылдары орыс тіліндегі газет толығымен жабылған. 

Газеттің тарихында К.Ғабдуллин, С.Көшербаев, К.Дулатбаев, М.Мамедалиев, Ә.Қалымбетова, М.Оспанов, Ә.Оспанұлы, Б.Дінәсілов, К.Балықбаев, Қ.Қыстаубаев, М.Бекеевтер редактор болып қызмет етті. 2021 жылдың аяғында газеттің жекешелендірілуіне байланысты Жаппар Саламат Әбдісәттарқызы басшылықты өз тізгініне алып, бас редактор болып Базаркүл Әжіханова тағайындалды. 

Ал қазіргі таңда Бақдәулет Айдағараев бас редактор қызметін атқаруда.

Мұнда ақиық ақын Төлеген Айбергенов басылыммен тығыз қарым-қатынаста болып, шығармашылығын жарқырата көрсетті. Сондай-ақ Немат Келімбетов, Зәкір Асабаев, Мейірбек Ақынбеков, Рахима Шораева, Ханбибы Есенқарақызы, Әмзе Қалмұрзаев, Асхан Майлыбаева, Әбілсапар Тұрғынбаев, Берік Тұтқышұлы, Шәкір Қайназаров, Нұржан Үсенов, Қадыр Зиябеков пен Қалу Байғұлов т.б. көрнекті тұлғалар жұмыс істеген. Сондай-ақ Мұратбай Бекеев, Сәуле Жолдықараева, Базаркүл Әжіханова, Зухра Қамбарова, Гүлбахар Тағаева, Мұхтар Жандиллаев, Халық Қожатаев, Болат Иманбаев, Асылхан Мадалиев, Әлия Әуесбекова, Данияр Моллабаев, Бекжан Жандиллаевтар да осы газетте қызмет еткен. 

Қазіргі таңда Саламат Жаппар басшылық ететін газет ұжымында Бақдәулет Айдағараев, Балнұр Оспанова, Нағима Темирова, Майра Нұрмахан, Жармахан Әбіләзімұлы, Сұлухан Мыңбаева секілді мамандар жұмыс істейді.

Газет тарихында Кеңес Балықбаевтың алар орны ерекше. Олай дейтініміз, Ғасырлық тарихында газетті 40 жылға жуық басқарған жалғыз басшы болды.

Газет 8 бет болып аптасына бір рет шығады. 

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысы газеттері‎
Санат:Қазақ тілді газеттер
Илья Владимирович Ким

**Илья Владимирович Ким**(1941 жылы туған) – техника ғылымының докторы (1996). 
*1965 - Қарағанды политехникалық институтын (қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) бітірген. 
*1966 жылдан осы институтта ассистент, доцент, профессор, кафедра меңгерушісі, 
*2001–2003 жылдары Қарағанды Бизнес басқару және құқық университетінде кафедра меңгерушісі, профессор қызметтерін атқарады. 100-ден астам ғылыми жарияланым мен 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сарыағаш (емдеу орны)

**Сарыағаш Шипажайы** – емдеу орны. Сарыағаш ауданында орналасқан бальнеологиялық «Сарыағаш шипажайы» АҚ. 1953 – 56 жылдардан емдеу орнына айналды. Сарыағаш шипажайы шаруашылық ұңғымалардан тәулігіне 84 м3 су алады. Ауасы құрғақ, жазы ыстық, ұзақ, қысы жұмсақ. Емге пайдаланатын минералды суының температурасы 49 – 52С. Құрамында кремний қышқылы, радиоактивті элементтер, азот, гидрокарбонат, натрий, калий, кальций, магний, алюминий, мыс, марганец, молибден және микроэлементтер бар. Ас қорыту органдарының қызметі, зат алмасуы бұзылған, жүйке жүйесі, қол-аяқ, тері, әйел ауруларымен сырқаттанғандар емделеді. Сарыағаш шипажайы шаруашылық Қазақстан Республикасынан тыс жерлерге де белгілі.

## Пайдаланылған cілтемелер
Шабарман

**Шабарман**— билеушілердің бұйрығын, жарлығын, олардан тарайтын жаңалық хабарларды халыққа жеткізетін "алып кел", "барып келдің" адамы. Қазақстанның Ресейге толық отар болған 19 ғасырдың 2-жартысы мен 20-ғасырдың бас кезінде болыс, билердің, губерния, уезд бастықтарының қарамағында арнаулы Шабармандары болды. Олар жоғары ұлықтардың бұйрық-жарлығын жеткізіп қана қоймай, момын елге үстемдік, күш көрсету үшін де пайдаланылған. Сондықтан Қазақстанның кей жерінде Шабарман сөзінің “шапқыншы”, “тонаушы”, тағы басқа мағыналары бар.
## Сілтемелер
*Алып келу, келтіру
*Ресей
## Дереккөздер


Санат:Ресей империясы
Санат:Билеушілер
Шағай

**Шағай** — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре деректері бойынша Ұлы жүз құрамындағы дулат тайпасының ботбайынан тарайды. Шағайдан Байкүшік, Есенгелді, Кішкентай өрбітіледі. 

Алғашқы екеуінің ұрпақтарын ел аузында “Кішкентай ботбай”, ал кейінгісін “Шоң ботбай” дейді. Олардың әрқайсысынан екі ұлдан өрбіп, алты немересінен тараған ұрпақтарды “Алты арыс шағай” дейді. Атақты Сыпатай батыр Шағайдың Байкүшігінен, Сәмен батыр Кішкентайдан шыққан. Сәмен батыр ботбай рулар бірлестігінің ұранына айналды. Би әрі батыр Тойшыбек, Кенесары Қасымұлы басқарған қозғалысқа қатысқан. Ел арасында Шағайдан тараған рулардың өкілдері Андас, Диқанбай, Байсейіт, тағы басқа батырлардың ерлігі туралы әңгімелер көп тараған. Шағай ұрпақтары Алматы, Жамбыл және Оңтүстік Қазақстан облыстарының аумағын қоныстанған. Ұраны — Ботбай, Сәмен, жалпы таңбасы — дөңгелек сипатта.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ рулары
Сарыарқаит

**Сарыарқаит**, сарыаркаит — силикаттар класының сирек жер элементтерінің минералы. Құрамы күрделі, тетрагоналды сингонияда кристалданады. Кристалдары жіңішке призмалы, агрегаттары ұсақ кристалды немесе радиалды тарамды. Түсі ақшыл, жылтыры күңгірт; қатт. 3,5 — 4,0, тығызд. 3,07 — 3,15 г/см3. Сарыарқаит генетик. андалузит, кварц-серицит, алунит, т.б. минералдармен бірге жаралады. Бұл минерал дүние жүзінде бірінші рет Қазақстанда, Сарыарқада ашылғандықтан (О.Кроль, В.Чернов, Ю.Шипавалов, Г.Хан, 1964) “Сарыарқаит” деп аталған.

## Сілтемелер
* В.Чернов
* Ю.Шипавалов
* Г.Хан
## Дереккөздер


Санат:Химия
Шерім Ерманов

**Шерім Ерманов** (16.12. 1906, Алғабас ауданы – 16.12. 1987) – *Социалистік Еңбек Ері* (1966). Еңбек жолын Шымкент қаласында мектеп директоры болып бастап, Шымкент қалалық партия комитетінің хатшысы (1930 – 1931), ал 1931 – 1935 ж. Қарағанды облысы Нұра аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы болды. 1938 ж. Мәскеудегі Тимирязев атындағы Ауыл шаруашылық академиясын бітірді. 1938 – 1940 ж. Қазақ КСР Жер жөніндегі Халық комиссариаты Мал шаруашылығы басқармасының бастығы, 1940 – 1942 ж. Оңтүстік Қазақстан облыстық партия комитетінің ауыл шаруашылығы бөлімі меңгерушісінің орынбасары, 1942 – 1951 ж. атқару комитеті төрағасының орынбасары, 1951 – 1969 ж. ***«Темір»*** кеңшарының директоры, 1970 жылдан Қазақтың қаракөл қойын өсіретін ғылыми-зерттеу институты директорының орынбасары қызметтерін атқарған. ***Ленин***, ***Еңбек Қызыл Ту ордендерімен*** марапатталған. Шымкент қаласындағы бір көшеге есімі берілген, тұрған үйіне ескерткіш тақта орнатылды.

## Дереккөздер



“Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Талқыбек Қожатай-Қуатұлы Жұмаділов

**Талқыбек Қожатай-Қуатұлы Жұмаділов** (1.5.1952 жылы туған, Ордабасы ауданы Көкбұлақ ауылы) – ғалым, химиялық  ғылымының докторы, профессор(ы) (1996). Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетін бітірген (1973). 1974 – 97 жылдары мектепте мұғалім, ҚР ҒА Химия ғылымдары институтында аға лаборант, инженер, ғылыми қызметкер болды. 1997 жылдан институтта зертхана меңгерушісі. 7 ғылым кандидатын даярлады. 250 ғылыми еңбегі жарық көрген.

## Сілтемелер
Сарыадыр (қырқа)

**Сарыадыр** – Сарыарқа шоқылы тауларының батысында, Торғай үстіртінің солтүстігінде жатқан үстіртті-адырлы тау тізбегі. Мойылды жəне Сарыөзен (Жалдама) өзендерінің суайрығы саналады. 

## Географиялық орны
Қостанай облысының Амангелді жəне Ақмола облысының Жарқайың аудандары жерінде, батыстан шығысқа қарай 75 км-ге созылып жатыр. 

## Жер бедері
Ең биік жері шығысында (323 м). Батысқа қарай аласарып Мойылды өзеніне тіреледі. Беткейлері Талдыбұлақ, Қарағансай, Миялы, т.б. өзендердің аңғарларымен, сай-жыралармен тілімденген. Адырлы тау үсті үстіртті жазық. 

## Геологиялық құрылымы
Жер қыртысы жоғарға палеозойдың интрузивтік гранит, гранодиорит, кварцит, т.б. тау жыныстарынан түзілген. Тектоникалық тұрғыдан каледон қатпарлық құрлымына жатады. 

## Өсімдігі
Топырақ жамылғысында шөлейтті жəне құрғақ даланың сұр, сұрғылт қоңыр топырағы басым. Онда бұта аралас жусан, бетеге, қылқан боз, көде, баялыш, т.б. астық тұқымдас шөптесіндер өседі. Өзен жəне сай-жыраларды бойлай тал, шілік, қараған, итмұрын, далалық шалғын шөптесіндер өседі. Етегінде қыстау, жайлаулар орналасқан. Бұлақ көздері көп.

## Дереккөздер

Санат:Жарқайың ауданы таулары
Санат:Амангелді ауданы таулары