open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Моносомия

**Моносомия** -диплоидты жиынтығында бір хромосомасы жетіспейтін ағза немесе жасуша. Бөліктік моносомияда, хромосоманың кейбір сегменті жоғалады. Белгілі бір гомол. хромосомасы құрамында сыңар болатын жасушаны не ағзаны моносомиктер деп атайды. Моносомия - гомол. хромосомалардың дұрыс ажыраспау нәтижесі. Бұл көбіне жыныс жасушаларында (мейоз кезінде) байқалады№ Бірақ соматикалық жасушаларда (митозда) да кездесуі мүмкін.Мысалы, Шерешевский- Тернер синдромымен ауырған адам жыныстық Х - хромосома жағынан моносомик деп саналады. Моносомия жануарларда зиянды мутациялық өзгеріс болғанмен, оны зерттеу арқылы әрбір хромосоманың тұқым қуудағы маңызын анықтауға болады, келешекте тәжірибе жүзінде белгілі хромосомалардан генотип құрастыру мүмкіндігі туады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Монотрихтар

**Монотрихтар** - жасушаларының бір ұшында жалғыз жіпшесі бар, қозғалғыш бактериялар. Мәселен, оған вибриондар жатады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Жайықселоқұрылысы

**«Жайықселоқұрылысы»** — құрылыс кәсіпорыны. 1955 ж. құрылды. Кәсіпорынның облыс аудандарында 32 құрылымдық бөлімшелері бар. 1958 жылдан *«Оралқұрылыс»* тресі, 1991 жылдан «Оралселоқұрылыс» өнеркәсіптік құрылыс концерні болды. Қазір *«Жайықселоқұрылысы» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі»* деп аталады. Негізінен өндірістік, мәдени-тұрмыстық объектілер және тұрғын үй құрылысын салумен айналысады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихы
Перфорация

**Перфорация** (*Реrfоrаtіо* - тесілу, тесіп өту) - Қуысты денелердің өздігінен тесілуі немесе оларды күшпен тесу. Процесс пенетрацияга ұқсас, бірақ пенетрация - бұл бір жерге өту, ену, ал перфорация - бұл бірдеңенің тесілуі. Асқазан жарасының перфорациясы (тесілуі). 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Салақтық (қылмыс)

**Салақтық** - *қылмыстық заңдар бойынша* — азаматтардың немесе ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделерін не
қоғамның немесе мемлекеттің заңмен
қорғалатын мүдделерін елеулі түрде бұзуға әкеп соққан лауазымды адамның қызметіне адал қарамауы немесе
ұқыпсыз карауы салдарынан өз міндеттерін орындамауы немесе лайықты
орындамауы.
Абайсызда кісі өліміне немесе өзге
де ауыр зардаптарға әкеп соктырған
дәл сол әрекет кылмыс болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Синузия

thumb
**Синузия** (грек, synisia — бірлесіп болу, қауымдастық) —
# бір немесе бірнеше тіршілік нысандарының (ағаштар, бұталар, қына, мүкжэне т.б.) өсімдіктерінен тұратын фитоценоздың экологиялық және кеңістіктік тұрғыдан оқшауланған бөлігі; 
# мекен ортасына ортақ талаптарымен өзара байланысқан, көбіне құрауыш организмдердің жиынтығының өзі едәуір дәрежеде түрін өзгерткен организмдер популяцияларының жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Монохазий

**Монохазий** - цимоидты гүлшоғыры, оның 
гүлшоғыр|ының басты осьінің түйінделетін гүлі астында тек бір ғана парциальды гүл шоғыры, (бұйра гүл, ирек) немесе, соңғысының редукциясының нәтижесі ретінде, басты осьтен асқан және 
басты осьтің жоғарғы гүлінен кеш гүлдейтін жалғызiлiктi 
гүл.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Барақ хан (Орта жүз)

**Барақ хан** (1717-1750) — қазақ ханы, қолбасы. Шыңғыс ханның тұқымы, Жәдік әулетінен, әкесі — Тұрсын хан, ағасы — Күшік хан. Орта жүздің ханы болған. Барақ хан Орта жүздің Найман, тайпасын ұзақ жылдар билеген, бірақ Найман ішіндегі Көкжарлы руының Үш жүзге аты мәлім батыры Көкжал Барақ бағынбаған. 1720 жылы Жоңғар және Еділ қалмақтарына қарсы шайқастарда қолбасы болған.

## Өмірбаян
Оңтүстік Қазақстан мен Сыр өңіріндегі Иқан, Сауран, Отырар, Түркістан, Өгізтау, Созақ қалаларына билік жүргізді.
Барақ хан Тұрсын ханның баласы, Қодай Менде сұлтанның немересі. Қазақ хандарының Жәдіктен тарайтын әулетіне жатады. Барақтың туылған жылы белгісіз. Қайтыс болған уақыты шамамен 1750 жылдың ақпан-наурыз айлары. Ол Қырықсан Барақ-сұлтан, Барақ хан, Кіші Барақ, Барақ-сұлтан, сұлтан Барақ-батыр деген есімдермен белгілі болған. 1749 жылы тамыз-қыркүйек айлары мен 1750 жылдың ақпан-наурыз айлары аралығында хан болды (Артыкбаев, 2001: 139). Барақ ханның бізге белгілі жеті ұлы бар: Сығай, Бөкей, Қанқожа, Дайыр, Ханбаба, Маман, Нұралы (Ерофеева, 2001: 121).  Барақ хан XVIII ғасырдың 20-жылдарының аяғы – 30 жылдарының басында қазақтардың танымал әскербасыларының бірі болған. Жоңғарларға, қарақалпақтар мен қалмақтарға қарсы соғыстарда көзге түскен. Хан болғанға дейін өз руына билік жүргізген және Орта жүздің атақты, беделді биі Қазыбек Келдібекұлының қолдауына ие болды. 1742 жылдың қарашасында ресми түрде Ресейдің қарамағына өтеді. Алайда қоластындағы тайпалардың шығыста орналасуына байланысты жоңғарларға қарай бет бұрып, жоңғар қонтайшысы Қалдан Серенге (1727–1745) бірнеше рет сыйлықтар жіберіп, 1744 жылдың басында ұлы Сығайды аманат ретінде Жоңғарияға жіберген. Ол аманат ретінде жүрген Әбілмәмбет сұлтанның ұлы Әбілфеиіздің орнына барады. 30-жылдардың ортасына қарай Әбілқайырдың саяси тұрғыдағы ең басты жауы мен қарсыласы болған. Орынбор генерал – губернаторы И.И.Неплюевтің (1742–1759) қолдауына ие болған (Ерофеева, 1997: 116–118). 1748 жылдың шілдесінде орыс елшісі М.Тевкелев Әбілқайыр ханға жолығып, барлық талас мәселелері жөнінде келісімге келді. Ханға жақтас билер мен сұлтандар «Әбілқайырдың еркіне көшу» туралы қаулы алды. Бірақ ханға қарсы топтың күресі онан сайын күшейе түсті. Хиуа ханы Қайыптан Бараққа сыйлық алып келе жатқан елшілерді Әбілқайыр адамдарының жолай тонап алуы Барақ сұлтан мен хан арасындағы қарулы жанжалға әкеп соқты. Осы жанжал үстінде Барақ Әбілқайырды өлтірді. Барақ хан туралы тарихи деректер жеткілікті. Ол туралы Ш.Уәлиханов, В.В. ВельяминовЗернов еңбектерінде де кездеседі. 1749 жылы Орта жүз бен Ұлы жүздің игі жақсылары Төле бидің ықпалымен Барақты хан етіп сайлады. Бірақ, жоңғар ханы Цеван-ДоржиАджи-Намжил өз адамдарына оны қалайда тұтқындауды тапсырады. 1750 жылы Қарнақ қалашығында Барақ ханды жоңғар тыңшылары уландырып өлтіреді де, оның денесі Түркістанға қойылады.

1750 жылдың көктемінде, кейбір деректерге қарағанда, Әбілқайырдың кегін қайтарушылар Қарнақ қаласында Барақты және екі ұлы мен қызметшісін у беріп өлтірген.

## Дереккөздер

Санат:1750 жылы қайтыс болғандар
Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Төрелер
Геостатикалық қысым

**Геостатикалық қысым.** Қойнауқатқа өзінен жоғары орналасқан тау жыныстары қабатының салмағын түсіретін қысым, оның мөлшері аталған тау жыныстарының қалыңдылығына және тығыздығына тәуелді.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Ренталық төлемдер

**Ренталық төлемдер** - кәсіпорынның, компанияның, фирманың қызметіне тәуелді факторларға байланысты емес, олардың табиғат ресурстарын пайдалануына байланысты алынған пайдасының бір бөлігі түрінде бюджетке төленетін төлемдер.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Теңіз өрбітпе

**Теңіз өрбітпе** (Марикультура;  ) — теңіз кәсіпшілігі организмдерін (устрицаларды, ұлуларды, балдырларды және тағы басқа) теңізде, теңіз қолтығында, қолтабанда, өзен әстуариінде жасанды өсіру. Біздің заманызға дейн 2000 жылдарда Жапонияда устрица осірумен айналысқан. Теңіз өрбітпені осіру 1950 — 1960 жылдары басталды. Қазіргі кезде теңіз өрбітпе шамамен 9 млн т өнім береді. Негізгі ондіргіштер Қытай (4 млн т-дан көп), Жапония (980 мың т), Үндістан (шамамен 850 мың т) және Оңтүстік Корея (480 мың т) елдері болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Фотоэффектінің қолданылуы

Фотоэффект құбылысы ғылым және техниканың әр түрлі салаларында кеңінен қолданылады. Фотоэффект негізінде жасалған құралдар фотоэлементтер деп аталады. Олардың ең қарапайымы — вакуумдік фотоэлемент ішінен ауасы сорып алынған шыны баллон түрінде жасалады. Баллонның ішкі бетінің біраз бөлігіне жұқа металл қабаты жалатылған, ол фотокатод рөлін атқарады. Анод ретінде баллонның ортасына  орналастырылған металл сақина немесе сирек тор пайдаланылады. Фотоэлемент аккумуляторлық батареялар тізбегіне
қосылады, оның ЭҚК-і фототок қанығу тоғына тең болатын етіп алынады. Вакуумдік фотоэлементтер инерциясыз, олардағы фототок сәулелену интенсивтігіне пропорционал. Осы қасиеттер вакуумдік фотоэлементтерді фотометриялық құралдар ретінде қолдануға мүмкіндік береді. Мысалы, люксометрлер—жарықтануды өлшейтін, фотоэлектрлік экспонометрлер — фото
мен кино түсіруде экспозиция уақытын өлшейтін құралдар.

Фотореле — өндірісте, әр түрлі технологиялық процестерде, әскери істе қондырғыларды автоматты түрде ағытып, қосу үшін қолданылады.

Ішкі фотоэффект - сәулеленудің әсерінен жартылай өткізгііитегі
еркін зарядтар (электрондар мен кемтіктердің) концентрациясының
арту құбылысы да кеңінен қолданылады. Жартылай өткізгіште пайда болатын және рекомбинацияланатын еркін зарядтардың арасында динамикалық тепетеңдік орнайтьшы белгілі. Осындай күйдегі жартылай өткізгішке, кванттарының энергиясы еркін зарядтарды генерациялау энергиясынан артық болатын сәуле түсіргенде тағы қосымша еркін зарядтар пайда болып, оның өткізгіштігі артады. Бұл құбылыстың қолданылатын жері — фотокедергі. Жарықтандырған кезде жартылай өткізгіштің кедергісі кемиді және сәулелену интенсивтігі
неғұрлым жоғары болса, кедергі соғұрлым аз. Тағы бір қолданылуы —
жабушы қабаты бар фотоэлемент, яғни вентильді фотоэлемент. Ол металл мен металдың мөлдір қабаты жалатылған кемтіктік жартылай өткізгіштен (металдың оксидінен) тұрады.

Металл мен жартылай өткізгіштің шекарасында диффузияның
нәтижесінде кернеулігі Ек контактілік жабушы қабат пайда болады.

Жартылай өткізгішке Ф жарық ағыны түскенде электрондардың да,
кемтіктердің де концентрациясы артады. Диффузияның нәтижесінде
электрондар контакт арқылы еркін өтіп кетеді, ал кемтіктер өте
алмайды. Сондықтан жарықтың әсерінен электрондар металда, ал
кемтіктер жартылай өткізгіште жинақталады да, А және К контактілері арасында потенциалдар айырымы — фото ЭҚК-і пайда
болады, ол жартылай өткізгіштің жарықтануына пропорционал.
Мұндай фотоэлементтер ток көздері (күн батареялары), фотоэкспонометрлер, әр түрлі процестерді автоматтандыру және басқаруда тексеру құралдары ретінде, әскери техникада көрінбейтін сәулеленумен сигнал беру немесе локация құралдары ретінде және т.б.
жерлерде қолданылады.

## Дереккөздер



Санат:Физика
Сирек кездесетін жануар

thumb
**Сирек кездесетін жануар** (*Редкое животное*) — дарактар саны шамалы сирек түр немесе тұқым.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Сайдақ тістілер

**Сайдақ тістілер** () – ескекаяқты сүткоректілер. 

Дене ұзындығы – 410 см, салмағы – 2000 кг. Басының алдыңғы жағы шорт кесілген, бетінің екі жағына 300-350 вибристары орналасқан. Құлақ қалқаншасы жоқ. Жоғарғы азу тістерінің ұзындығы – 60-80 см (ұрғашыларынікі кішілеу).

Тістері төменге бағытталған. Терісі – қалың, қатпарланған. Аяқ жарғақтарының шеті терімен көмкерілген. Артқы аяқтарының жарғақтары құрсаққа қарай қайырылып, құрлықта жүруін жеңілдетеді. Дене түгі сирек. Ареалы – Солтүстік мұзды мұхит жағалауы. Миграция жасап тұрады. Қорегі – ұлулар. Мұзда көбейеді. Баласын бір жыл көтереді де, 2 жыл сүтпен қоректендіреді. Қиыр Шығыстық түршесінің (O.r. divergens) саны 200 мыңдай (1983 ж. дерек бойынша). Кәсіпшілік аулау тек жергілікті халыққа рұқсат етілген. Атлантикалық түршесі (O.r. rosmarus) КСРО-ның Қызыл кітабына енген, ал лаптев түршесі ХТҚО мен КСРО-ның Қызыл кітаптарына енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Сайдақтістілер
Санат:Теңіз сүтқоректілері
Сайкиев Халаби Мұхитұлы

## Өмірбаяны

**Сайкиев Халаби Мұхитұлы** -  ғалым, филология ғылымының докторы (1976), профессор (1975).

Орал педагогика институтын бітірген (1941). Ұлы Отан соғысына қатысқан.

* 1946 жылдан ҚазМУ-де оқытушы, проректор, декан.
* 1962-1986 жылдары осында орыс тілі кафедасының меңгерушісі. 
* 1954-1956 жылдары  Қазақстан FA-ның Тіл және әдебиет институтының директоры.

Ғылыми-зерттеушілік еңбектері орыс, қазақ тілдерін салыстыра зерттеуге, орыс тілінің грамматикасы мәселелеріне арналған. Орта мектеп пен жоғары оқу орындарына арналған орыс тілі оқулықтарының авторы.

«**[[Құрмет Белгісі]]**» орденімен марапатталған.
## Шығармашылығы
* Конструкции с винительным падежом в современном русском языке, М., 1960; 
* Русский глагол и его формы, А.-А., 1968;
* Грамматические категории глагола в русском и казахском языках, А.-А., 1973.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Санат:Тұлғалар
Алаяқтық

нобай|Ортағасырлық суреттегі «сиқыршы» оймақтармен ойнауды ұсынуда
**Алаяқтық** — өзгенің мүлкін жымқыру немесе алдау жолымен немесе сенімді теріс пайдаланып оған құқықты иелену.

Бұл қылмыстың жазасы Қылмыстық кодекстің 190-бабында келтірілген.
## Тағы қарағыз
* Қаржылық пирамида
* Махинация
* Жымқыру
* Шулер

## Дереккөздер

Санат:Қылмыстық құқық
Арыстан Ахметов

**Арыстан Ахметов** (туған жылы белгісіз, Жаңақала ауданы, Жуалыой ауылы — 1.10.1942, Ресей, Воронежоблысы, Сурковое с.) — Ұлы Отан соғысының қаһарманы. Қазіргі Жаңақала ауданы 8-а-да колхозшы болған. 1942 ж. қаңтар айында майданға аттанған. Атақты Панфилов дивизиясының құрамында соғысқан. Воронеж облысының Сурковое селосы маңында 19 қызыл әскер фашистердің бір батальонына қарсы шайқасады. Олардың он бірі қаза тауып, қалған сегізі ауыр жарақаттанған күйінде жау қолына түседі. Фашистер Ахметовтен жауап алуға тырысады, бірақ ол мәлімет беруден бас тартады. Ақырында, гитлершіл жендеттер ер жүрек жауынгерлерді азаптап, үстеріне жанармай құйып, тірілей өртейді. 
## Пайдаланған әдебиттер
Республикалық бюджет

**Республикалық бюджет** — бюджет жүйесінің дербес бөлігі; мемлекеттік бюджет жүйесінің құрамына кіреді. Жалпы республикалық маңызы бар экономикалық, әлеуметтік және несиелік даму саласындағы шаралардың қаржыландырылуын қажет қаражатпен қамтамасыз етеді. Облыстар мен республикалық бағыныстағы қалалардың ең аз нормативтер бойынша шығындарды өтеуге өз кірістері жеткіліксіз болған жағдайда олардың әлеуметтік-мәдени дамуын қамтамасыз ету мақсатымен қаржы ресурстарының бір бөлігі демеуқаржы түрінде республикалық бюджет арқылы олардың арасында қайта бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Аллерген

thumb|right|200px|Үй шаңының кенесі - үй шаңының ең негізгі аллергендерінің бірі.
**Аллерген** (аллергия... және genos — туу, тегі) — аллергия туғызатын заттек. Соңғы кезде жаңа химиялық қосылыстар есебінен бұлардың саны едәуір өсті.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Аллергология
Геотермалды су

**Термальды су** (Термальные воды;  ) — жер қойнауынан табиғи шығып жатқап немесе ұңғымаларды бұрғылау арқылы алынатын жылы немесе өте ыстық, температурасы 100"С-тан жоғары су.

## Қазақстандағы геотермалды сулар
Қазақстан Республикасының палеозойлық құрылымдарының геотермалдық градиенті 1-1,8°C/100 м-ге тең, артезиан алаптарында 1,5-5,5°C/100 м-ге дейін жетеді. Жер асты суларының ең жоғарғы температурасы альпі қатпарлығы айимағына жақын орналасқан артезиандық алаптарда байқалады. Қазақстан аумағында 500 м тереңдікке дейінгі жер асты суларының температурасы Каспий маңы, Шу-Сарысу артезиан алаптарының шеткі аймақтарында Торғай, Оңтүстік Балқаш, Зайсан артезиан алаптарында 20-30°C-тан, Ертіс маңы, Маңғыстау, Үстірт, Сырдария, Іле артезиан алаптарында 30-45°С-қа дейін жоғарылайды. 1500 м тереңдікте Зайсан, Оңтүстік Торғай алаптарында 40-45°С-тан Маңқыстау, Үстірт, Сырдарияның батыс жағы алаптарында 70-95°C-қа дейін жоғарылайды. Республиканың оңтүстік және оңтүстік батыс жақтарында терең артезиан алаптарының 4000 м тереңдігінде су температурасы 150-170°C не одан да жоғары болады. Алпілік не орогендік белдеуде су температурасы 50-55°C қа, шығыны 3-5 л/с-ке жететін тұщы Термал суының көптеген бұлақтары бар. Термал су қорларының мол аудандары: маңғыстау, Үстірт, Ертіс маңы, Сырдария, Іле артезиан алаптары. Термал су курорттық жерлерде және мекемелерде емдік қасиеті бар су ретінде, елді мекендерге жылу бер үшін, энергетикалық қондырғыларда және т.б мақсаттарда қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Геотермалды су
Қанатов Сәбит Сарқытұлы

**Қанатов Сәбит Сарқытұлы** - Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Салық комитеті төрағасының орынбасары.

1964 ж. 8 қаңтарда Қызылорда облысы Арал қаласында туған.

1994 ж. ҚазМБА-ны бітірген, қаржы және несие.

1986-91 жж. - Қызылорда облысы Арал ауданы қаржы бөлімінің тексеруші инспекторы, аға экономисі. 1991-93 жж. - Қызылорда облысы Арал ауданы бойынша Салық инспекциясының бас салық инспекторы, бөлім бастығы. 1993-94 жж. - Қызылорда облысы Арал ауданы бойынша Салық инспекциясы бастығының орынбасары. 1994-96 жж. - ҚР Қаржы министрлігі БСИ бас салық инспекторы. 1996-97 жж. - ҚР Үкіметі Аппаратының жауапты қызметкері. 1997-99 жж. - ҚР Қаржы министрлігі салық реформалары департаментінің директоры, қазыналық жұмыс департаментінің директоры. 1999-2000 жж. - ҚР МКМ халықаралық салық салу департаментінің директоры. 2000-02 жж. - ҚР мемлекеттік кіріс вице-министрі.

:2002-03	жж. - ҚР Қаржы министрлігі Салық комитетінің төрағасы.
:2003-06	жж. - «KZ Консалт» ЖШС бас дирөкторы.
:2006 жылдан - Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Салық комитеті төрағасының орынбасары. «Салық қызметінің үздігі» (2001).
 
Қазақстан қаржы аясына талдау: «Республиканың қаржы секторы серпінді дамып келе жатыр. Икемді салық салу жүйесі қалыптасып, ол кәсіпкерліктің дамуына және республика экономикасына инвестициялар тартуға септігін тигізуде. Банк секторында алға шыққан көшбасшылар халықаралық агенттіктерден жоғары рейтингке ие болып отыр. Бағалы қағаздар нарығының ілгері дамуына жеткілікті қаржыны шоғырландыруға мүмкіндік беретін зейнетақы жүйесінің дамуы жүріп жатыр. Қазіргі экономикалық даму қарқынымен біздің мемлекет әлемнің бәсекеге қабілетті елдерінің біріне айналады».

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қолдаухат, құзаухат

**Қолдау хат, құзау хат** () – 
*1. Сөздің кең мағынасында – тиісті мәселені шешуге өкілетті инстанция болып саналатын мемлекеттік мекемеге, белгілі бір азаматқа немесе ұйымға жолданған өтініш немесе ұсыныс.

*2. Инспектор, тергеуші, прокурор, сот немесе сот органдарына іс-жүргізу әрекеттерін жасау туралы немесе шешім қабылдау жөнінде жолданған ресми өтініш.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Моровтар

**Моровтар** (Moridae) - Трескатәрізділердің тұқымдасы. денесі ұзындығы 20-75 см. Иек астында мұрттары бар. Арқа жүзбеқанаттары 2, аналь жүзбеқанаттары құйрық жүзбеқанаттары бар. Торсылдағының алдыңғы өсінділері есту капсулаларымен жалғаскан. Барлық мұхиттардың 200-1500 м тереңдіктерінде 15 туыстың 70 түрі таралған. Судың терең қабаты мен түбін мекендейді. Кейбірулерінде қарнында бактериялық тарқырауығы бар. Аздағаны, мысалы: лемонема, кәсіп отықтісі.

## Дереккөздер


Санат:Трескатәрізділер
Геотектоникалық қысым

**Геотектоникалық қысым.** Жер қойнауларында дәйім жүріп жататын тектоникалық процестер нәтижесінде қойнауқаттарға түсірілетін қысым яғни кернеу; әсіресе тектоникалық тұрғыдан белсенді аймақтарға тән.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Бақтығали Ахметов

**Бақтығали Ахметов** (21. 8.1939 ж. т., Тасқала ауданы, 2-Шежін ауылы) — жергілікті басшы, Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері (1989). Еңбек жолын 1956 ж. ұжымшар мүшесі ретінде бастаған. 1957 ж. Оралдағы 1 жылдық ауыл шаруашылығы мектебін, 1964 ж. Ақтөбе медицина институтын бітірген. Казталов, Сырым, Тасқала аудандарының ауруханасында, облысы ауруханада хирург, бас дәрігердің орынбасары, бас дәрігер болды. 1981-96 ж. аралығындағы облысы денсаулық сақтау басқармасының бастығы. 1996 жылдан облыстық дизгностикалық орталықтың директоры. Бірнеше орден, медальдармен марапатталған. 
## Пайдаланған әдебиттер
Омархан Нұртайұлы Өксікбаев

**Омархан Нұртайұлы** **Өксікбаев** - Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің төрағасы.

1954 ж. 22 желтоқсанда Алматы облысы Балхаш ауданы Көктал ауылында туған.

1975 ж. АХШИ-ды бітірген, экономист.

1975-79 жж. - Алматы облысы қаржы басқармасының аға экономисі.

1979-84 жж. - Алматы суармалы жерлерді игеру басқармасының бас экономисі, бөлім бастығы.

1984-92 жж. - ҚР Қаржы министрлігінің аға, бас бақылаушы-тексерушісі, бөлім бастығы, басқарма бастығының орынбасары.

1992-93 жж. - ҚР Қаржы министрлігі Мемлекеттік қаржы бақылауы комитеті басқармасының бастығы.

1993-96 жж. - ҚР Мемлекеттік қаржы бақылауы комитеті басқармасының бастығы.

1996-98 жж. - ҚР Қаржы министрлігі басқармасының бастығы; Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің мүшесі.

1999-2000 жж. - ҚР Жемқорлықпен күрес жөніндегі мемлекеттік комиссияның мүшесі.

2000-02 жж. - ҚР Қауіпсіздік кеңесі хатшысының орынбасары. 2002 ж. - ҚР Президенті Әкімшілігі Бас бақылау инспекциясының жетекшісі.

2002-03 жж. - ҚР Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы.

2003 ж. – Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің төрағасы.

«Құрмет» орденімен (2004), мемлекеттік медальдармен марапатталған.

Экономикалық қауіпсіздік пен қаржы бақылауының өзекті мәселелері бойынша 15-тен астам мақаланың авторы. Жұмыстағы негізгі ұстанымы: «Әділдік».
Іскер адамның бойындағы құнды қасиеттер: «Кәсіпқойлық». Қазақстанның қаржы жүйесін талдау: «Бүгінгі таңда ҚР қаржы жүйесі жұмысының принципі, оның қызмет етуінің заңнамалық және нормативтік базасы қазіргі заманғы нарықтық экономиканың талаптарына сай келеді. Қаржы саласының дамуы - республикадағы экономикалық реформалардың табыстылығы факторларының бірі. Алайда келешекте елдің қаржы саласын жаңа сапалы деңгейге көтеру үшін оған жүйелі өзгерістер жасау қажет."

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесінің хатшылары
Сирек түр

thumb
**Сирек түр**(*Вид редкий*) - тікелей жойылып кету қаупі жоқ, бірақ дарактары немесе популяциясы шектелген аймақта және мекендеудің ерекше жерлерінде аз мөлшерде кездесетін түр, сондай-ак ол тез жойылуы мүмкін. Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағының (ХТҚО) сирек және жойылатын түрлер бойынша комиссиясының 2 — категориясы. Сирек түрді міндетті түрде Қызыл кітапқа енгізеді.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Қызба кісі

**Қызба кісі** - Әрекеттерінде, сөзінде, нұсқауларында, ымдауында айқын көрініс табатын әрекетінің жылдамдығы, күшті,
тез пайда болатын көңіл-күйімен (өз темпераменті бойынша) ерекшеленетін адам.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Пиелоцистит

**Пиелоцистит** (*Руеlосуstіtіs* - бүйрек түбегі мен қуықтың қабынуы) - Бүйрек түбегі мен қуықтың бір мезгілде қабынуы. Көбіне инфекция өрлеме тарайды, осыны көрсету үшін цистопиелит деген термин де қолданылады. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Алломимез

**Алломимез** ( — басқа, бөтен және mimesis — еліктеу) — организмдердің өлі нәрселермен ұқсастығы.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Стеллер сиыры

**Стеллер сиыры**, **теңіз сиыры** () - дюгонь тұқымдасының сүтқоректілері. 1741 жылы бірінші рет Г. Стеллер ашқан. 1768 жылы жойылған. Дене ұзындығы 7,5- 10 м, салмағы 4 тонна.

Алып денелі, терісі қалың, қыртысталған. Құйрық жүзбеқанаты қақ айрылған. Алдыңғы аяқтары тұяқ тәрізді тері өсінділерімен аяқталады. Қос ерінді, тістері жоқ, таңдайы мен астыңғы жақтарында мүйізделген қыртысты жалпақ тіліктері бар. Комондор аралдарының маңын мекендеген. Судың тайыз жерінде табын құрып тіршілік еткен. 2 жылда ұрғашылары 1 ұрпақ әкелген.

## Дереккөздер

Санат:Сирендер
Санат:Жойылып кеткен жануарлар
Санат:Азия сүтқоректілері
Санат:1780 жылы зерттелген жануарлар
Санат:Адам есімімен аталған жануарлар түрлері
Төлеген Жанғалиев

**Төлеген Жанғалиев** — ақын, журналист, қоғам қайраткері, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі. 1950 жылы 27 қаңтарда Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданы, Қарауыл ауылында туған. 
*1973 жылы Семей пединститутын, 
*1984 жылы Алматы Жоғары партия мектебін бітірген. 
*1984—1999 жылдары Абай аудандық партия комитетінің идеология жөніндегі хатшысы, аудандық кеңес атқару комитеті төреғасының орынбасары, аудан әкімінің орынбасары болып қызмет істеген.

## Шығармашылығы
Жыр топтамасы алғаш рет республика жас ақындарының «Қарлығаш» (1978), сонан соң «Сыр сапар» (1980), «Тоғыз перне» (1981) атты ұжымдық жинақтарында жарияланды. Баспалардан әр жылдары он кітабы жарық көрді.
*Жүрегім сөйлеп тұрғанда. Өлеңдер. А., «Жалын», 1982.
*Шыңғыстау шындығы. Өлеңдер. А., «Жалын», 1993. 
*Оңалған ойдың сәулесі. Өлеңдер. А., «Дәуір», 1996. 
*Біз жұмаққа бармаймыз. Өлеңдер, балладалар, поэмалар. А., «Атамұра», 1998. 
*Атом мен ақын. Өлеңдер. А., «Қанағат», 1999; 
*Баба жайлы балладалар. Балладалар. Новосібір, «Современник», 2001.
*Тілсіздің тілі. Өлеңдер. Өскемен қаласы, 2003
*Матаев. Эссе. Алматы қаласы, «Халықаралық Абай клубы», 2008.
*Біздің әкей. Эссе. Новосібір қаласы, «Эврика», 2012.
*Ертістің арғы жағы,бергі жағы. Өлеңдер. Алматы қаласы, 2021.
*Маңдайымның жазуы. Таңдамалы өлеңдер жинағы. Нұр-Сұлтан қаласы, «Фалиант», 2021.
## Жетістіктері
Жас ақындардың республикалық «Жігер» фестивалінің (1978) Жамбыл атындағы Халықаралық сыйлықтың (1996) лауреаты, Шығыс Қазақстан облыстық жазба ақындар мүшәйрасының бас жүлдегері. Абайға (1995) Астанаға (2016) арналған жыр мүшайраларының 1 орын иегері.  Республикамыздың құрылғанына 10-20 жыл толуына арналған мерекелік медальдардың иегері. Қазақстан Республикасының мәдениет қайраткері. Ыбырай Алтынсарин атындағы төсбелгінің иегері. Құрмет ордені иегері (2020).
## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Абай ауданында (Абай облысы) туғандар
Шаһарбану Әшімханқызы Есенғұлова

**Eceнғұловa Шаһарбану Әшімханқызы** (1946 жылы туған) — актриса, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1980). Мәскеудің М.С.Шепкин атындағы жоғарғы театр училищесінің кино және театр артисі бөлімін бітірген (1972). 1993 жылдан Батыс Қазақстан облысы қазақ драма театрында өнер көрсетеді. Ол Әуезовтың «Қобыландысында» Қарлыға, «Қарагөзінде» Мөржан, М.Кәрімнің «Ай тұтылған түнінде» Таңқабике, Еврипидтің «Медеясында» Медея, Гогольдің «Ревизорында» Анна Андреевна, Ғ.Мүсіреповтың «Қозы Көрпеш-Баян сұлуында» Мақпал, Т.Ахтановтың «Күшік күйеуінде» Гүлжамал, Д.Исабековтің «Әпкесінде» Қамажай, т.б. рөлдерді сомдады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан актрисалары
Санат:1946 жылы туғандар
Термобионттар

**Термобионттар** ( ) — үнемі ыстық (95—100°С-қа дейін) бұлақтарда тіршілік ететін организмдер (мысалы, кейбір диатом және көк жасыл балдырлар, кейбір бактериялар).

## Дереккөздер


Санат:Су өсімдіктері
Пилефлебит

**Пилефлебит** (*Руlерһlеbіtіs* - қақпа венасының қабынуы) -Қақпа венасы қабырғасының қабынуы. Пилефлебит пилетромбозбен асқынады. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Сүйелді қабыржық

**Сүйелді қабыржық** () - қабыржық тұқымдасына жататын ұлы бұта.

Биіктігі 1-2 м. Жапырағы қысқа сағақты, жүұыртқа тәріздес немесе сопақша эллипсис, ұзындығы 1,5-9 см.

Гүлшоғыры бір немесе екі рет үш бөлікке бөлінген, 3-9 гүлді. Гүлінің диаметрі 6-10 мм, жапырақшаларының дөңгеленген жасыл көк дағы бар. Жайық  жайылымы, Амангелді ауылы маңында, еменді орманда тараған.

Өзен аңғарлары мен жыраларда өседі. Мамыр-шілдеде гүлдеп, шілде-қазанда жеміс береді.

## Дереккөздер


Санат:Қабыржықтар
Геотермикалық градиент

**Геотермикалық градиент.** Жер қойнауларының әрбір 100 метрінетемператураның өзгеру мөлшері.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Нұрлан Құсайынұлы Рахметов

**Рахметов Нұрлан Құсайынұлы** - Қазақстан Республикасының Қаржы министрлігі Салық комитетінің төрағасы.

1990-91 жж. - ҚазКСР ҒА Математика және механика институтының кіші ғылыми қызметкері. 
1991-96 жж. - Абай атындағы АМУ математикалық талдау кафедрасының аға оқытушысы. 
1996-97 жж. - «Бутя» ЖШС экономисі, жоспарлау-қаржы бөлімінің бастығы. 
1997-98 жж. - «Бутя» ЖШС қаржы директоры. 
1998 ж. - «Қазақстан темір жолы» РМК бас директорының орынбасары. 
1998-2001 жж. - ҚР МКМ кірісті талдау және болжау департаментінің директоры. 
2001-02 жж. - ҚР мемлекеттік кіріс вице-министрі.
2002-03 жж. - ҚР қаржы вице-министрі.
2003-04 жж. - «ҚазТрансГаз» ЖАҚ бас директорының орынбасары, 1-ші орынбасары. 
2004 ж. - «ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ экономика және қаржы жөніндегі басқарушы директоры.
2006 жылдан - Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Салық комитетінің төрағасы.
 
ҚР Президентінің Құрмет грамотасымен марапатталған (2003). 9 ғылыми мақаланың авторы.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан саясаткерлері
Санат:Қазақстан министрлері
Бөкейхан Барақұлы

**Бөкей Барақұлы** (шамамен 1737–1819) — сұлтан, хан. Тұрсын ханның немересі, Барақ ханның баласы, Әлихан Бөкейхановтың 5-атасы.
## Өмірбаяны
1749 жылы Бөкей әкесінің тапсыруымен өзінің төлеңгіттерімен бірге Түркістан аймағынан Солтүстік-Шығыс Қазақстан өңіріне қоныс аударып, қаракесектің бигелді аталығына сұлтан болып сайланды. 18 ғасырдың 50-жылдарының басында Коряков бекінісі (қазіргі Павлодар қаласы) маңын қоныстанып, Орта жүз қазақтарының жоңғар басқыншыларына қарсы шайқасына қатысты. Бөкей 18 ғасырдың 80–90-жылдарында Ресейден Орта Азияға бағытталған сауда керуендерінің қазақ даласы арқылы өтуіне, сауда жолы торабын Петропавлдан Ямышев бекінісіне ауыстыруға атсалысты. Осы мақсатта Бөкей 1785 жылы атақты би Сарыбағыш Атакебатыр басшылығымен Ресейде болған бірінші қырғыз елшілігіне белсенді түрде қолдау көрсетті. 1786 жылы 2 тамыз бен 1787 жылдың қаңтары аралығында Бөкейдің тапсыруымен құрамында баласы Батыр сұлтан, 2 старшын мен 2 төлеңгіті бар қазақ өкілдігі Санкт-Петербургте болып қайтты. 18 ғ-дың 90-жылдарының басында Ташкент билеушісі Жүніс қожамен тығыз қарым-қатынаста болып, одан 1740–1750 жылдары әкесі Барақ ханның иелігінде болған Иқан қонысын қайтарып алды. Ол жерде Түркістан өңірі Бұхар хандығының қол астына өткенге дейін Бөкейдің қысқы ордасы болды. Бөкей 1816 жылдың басынан Орта жүздегі қаракесек, төртуыл руларына Уәли ханмен бірге билік жүргізді. 1817 жылы маусымда Коряков бекінісінен 180 шақырым жердегі Жайылма өзені бойында хан болып жарияланды.

Бөкейдің 5 әйелінен 11 баласы болған. Балаларының бірқатары Ресей императорларының арнайы жарлығымен 19 ғасырдың 20–30-жылдары Ресей империясының дворяндар сословиесіне кірді. Бөкей Түркістанда жерленген.
## Ұрпақтары
# **Шыңғыс-хан:** Жамантай (Тұрсын), Солтан(Сұлтан), Ормахай, Абдылда, Жолды, Сіралы, Көшек, Жәңгір, Жәнібек, Көшкінбай, Асан, Жанай, Серғазы
# **Көксал:** Әли, Тонғаш
# **Тәуке:** Құсбек, Тубек, Арыстанбек, Қашқымбай, Молдахан, Аппаз, Бопы, Жошы, 
# **Уәли:** Онқа, Жәдек
# **Есім:** Сығай 1790гр, Шанқай, Сәмеке 1810гр, Калдаман (Калдан)
# **Жәңгірр:** 
# **Батыр:** Рүстем, Мырзатай, Әшімтай, Бексұлтан, 
# **Бөрі:** 
# **Сұлтанғазы 1773гр:** Құдайменді 1806гр, Оспан 1818гр, Дайыр, Сыздық 1826гр, Әбубәкір 1823гр, Бабахан 1832гр, Өмір 1811гр, Ханқожа 1830гр,
# **Әбілғазы** Әбілпейіз, 4 сына
# **Әлеке** Нұрпейіс, Абылай
# **Абет, (Әбілмәмбет)** Машатай, Нұралы, 7 ұл
## Дереккөздер

Санат:1737 жылы туғандар
Санат:1817 жылы қайтыс болғандар
Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары
Санат:Орта жүз хандары
Санат:Түркістанда жерленгендер
Санат:Қазақ-жоңғар соғысына қатысушылар
Санат:Төрелер
Термоклин

**Термоклин** (  ) — металимпион — мұхиттағы, теңіздегі, көлдегі температура құрт өзгеретін және жылы жоғарғы қабаттан (эпилимнионнан) суық төменгі қабатқа (гиполимнионға) өту жүзеге асатын су қабаты.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Рентген сәулелері

right|thumb|200px|Крукс трубкасы
Рентген сәулелерін 1895 жылы В. Рентген ашқан. Жылдам электрондар кенеттен тежелгенде пайда болатын толқын ұзындығы өте қысқа (10−12÷ 10−9м) электромагниттік сәулелер рентген сәулелері болып табылады.

Рентген сәуле шығаруын классикалық электромагниттік теорияның аясында түсіндіруге болады. Бұл теория бойынша үдей қозғалатын зарядталған бөлшек міндетті түрде сәулеленуі тиіс. Қарастырылып отырған жағдайда электрон антикатодқа соғылып тежеледі де, теріс үдеу алады, сондықтан ол сәулеленеді.

Сәулеленудің қуаты электрон зарядының квадратына және оның үдеуінің квадратына пропорционал, яғни р ~ е2а2. Электрон тежелгенде классикалық теория бойынша нөлден шексіздікке дейінгі барлық интервалдағы толқын ұзындықтары бар сәулелер шығу керек. Сәулелену қуатының максимумына сәйкес келетін толқын ұзындығы электрондардың жылдамдығы артқан сайын азаюы тиіс, яғни ол үдетуші U кернеуді арттырғанда қысқа толқындар жағына жылжуы
керек.

## Қолданысы
**Рентген** сәулелері өмірдің көптеген салаларында кеңінен қолданылып отыр. Солардың бірнешеуін атап өтейік.
Рентген сәулелерінің өтімділігі жоғары, біздің денеміз бұл сәулелер үшін "мөлдір", осыны пайдаланып ішкі органдардың кескінің шығарып алып, ондағы ауытқушылықтарды зерттеуге болады. Міне, осылайша медицинада рентген сәулелері ауруды айқындап, диагноз қоюға мүмкіндік береді.

## Қасиеттері

# Бұл сәулелер жоғары өтімділік қабілетіне ие, олар қалыңдығы 10 см алюминий пластинадан оңай өтіп кетеді;
# Магнит өрісі рентген сәулелерін ығыстыра алмайды;
# Бұл сәулелер химиялық активтілікке ие, олардың әсерінен қара қағазбен жабылып тұрған фотопленка да қараяды;
# Сәулелер таралу көзінен сфералық түрде таралмайды, олардың белгілі бағыты болады.

Рентген сәулелерінің қасиеттерін зерттеу барысында физиктер *рентген сәулелері жиілігі ультракүлгін сәулелердің жиілігінен жоғары электромагниттік толқындар болып табылады* деген қорытындыға келген. 

## Рентген сәулелерінің табиғаты
Рентген сәулелері екі себептен туындайды. 

Олардың біріншісі: жылдам электрондардың кедергі арқылы тежелуі. Бұл жағдайдағы сәулелену *тежеулік рентгендік сәулелену* деп аталады. 

Екінші себебі: жылдам электрондар металл бетінде тежелу кезінде металдың беткі қабатында орналасқан атомдардың электрондардың орналасуының нәтижесінде металл атомдары энергия шығарады. Сәулелену металдың қасиеттеріне тәуелді жүреді, мұндай сәулелену *сипаттамалық рентгендік сәулелену* деп аталады.

## Дереккөздер



Санат:Физика
Пинеалома

thumb|right|200px**Пинеалома** (*Руnеаlоmа* -  томпақша без / эпифиз/ ісігі) - Эпифиздің органоспецификалық ісігі, без эпителиі клеткаларынан және глийден тұрады. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Болат Құрманбекұлы Жандарбеков

**Болат Құрманбекұлы Жандарбеков** (9 ақпан, 1932 жыл, Алматы — 25 наурыз, 1991 жыл, Алматы) - режиссер, жазушы, сценарийші, драматург. Құрманбек Жандарбековтың ұлы.

## Өмірбаяны
* ҚазМУ-ді бітірген (1966).
* Қазақ КСР Телевизия және радиохабар жөніндегі мемлекеттік комитеті режиссерінің ассистенті, режиссері.
* «Қазақфильм» киностудиясының режиссері болып жұмыс істеді. Өмірінің соңына дейін шығармашылық қызметпен айналысты.

## Шығармашылығы
Тарихи жанрға қалам тартты. Шығармаларын орыс тілінде жазды. 
* «Томирис» атты 1989 жылы жарыққа шыққан тарихи романы оқырман қауымның жоғары бағасына ие болды. «Сақтар» атты тарихи дилогиясы халқымыздың көне дәуірінен сыр шерткен елеулі көркем туындылар тұғырынан орын алды.
* Театр сахнасында қойылған және «Қазақтелефильм» киностудиясында түсірілген бірнеше пьесалар мен сценарийлер авторы.
* Саки. А., 1997.

## Дереккөздер

Санат:9 ақпанда туғандар
Санат:1932 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:25 наурызда қайтыс болғандар
Санат:1991 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қазақстан режиссёрлері
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақфильм тұлғалары
Санат:Қазақстан сценарийшілері
Медет Мақсұтұлы Сартбаев

**Сартбаев Медет Мақсұтұлы** - Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі төрағасының орынбасары.

1966 ж. 16 қыркүйекте Бішкек қаласы (Қырғыз КСР) туған.

1991 ж. М.Горький атындағы Орал мемлекеттік университетін (Свердловск, РФ),

1997 ж. РФ Үкіметі жанындағы Қаржы академиясын бітірген, экономист.

1985-87 жж. - Кеңес Армиясының қатарында азаматтық борышын өтеген.

1991-92 жж. – Қазагроөнеркәсіп банкінің аға экономисі, аға референті.

1992-98 жж. - ҚР Ұлттық банкінің жетекші экономисі, бөлім бастығы, басқарма бастығының орынбасары - бөлім бастығы, басқарма бастығы, монетарлық операциялар департаменті директорының орынбасары.

1998-1999 жж. - «ҚазТрансОйл» ЖАҚ стратегиялық жоспарлау жөніндегі атқарушы директоры.

1999-2000 жж. - Қазақстан Республикасының Қаржы министрлігінің мемлекеттік қарыз және несиелеу департаментінің директоры.

2000 ж. - ҚР экономика вице-министрі.

2000-2001 жж. - «Қазақстан Халық Банкі» АҚ басқарма төрағасының орынбасары.

2001-2003 жж. - «Қазақстан Даму Банкі» АҚ вице-президенті.

2004 ж. - «Кайсар Asset Management» АҚ президенті.

2005-2006 жж. - «Маркетингтік-сараптамалық зерттеулер орталығы» АҚ Басқарма төрағасының орынбасары.
 
2006 жылдан - Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі төрағасының орынбасары.

## Дереккөздер


Санат:1966 жылы туғандар
Санат:Қырғызстанда туғандар
Санат:Қазақстан банкирлері
Баға (құн)

**Баға (құн)** - Тауар, жұмыс, қызмет көрсету құныңың ақшалай тұлғалануы.
Азаматтық құқықта баға — кейбір шарт түрлерінің маңызды жағдайларының біреуі. Тауардың (жұмыс, қызмет) рыноктық бағасы ретінде, салыстырылатын экономикалық (коммерциялық) жағдайдағы соған ұқсас тауарлар (жұмыс, қызмет) рыногындағы
сұраныс пен ұсыныстың өзара әрекеттесуі кезінде қалыптасқан баға танылады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Термодинамикалық дағдарыс

**Термодинамикалық дағдарыс** (Термодинамический кризис;  ) 
* 1) Жер беті атмосферасының жердің жылуды табиғи тарқатуынан едоуір асып кететін мөлшердегі энергияны алу нәтижесінде ықтимал қызып кетуі; 
* 2) адамның іс-орекеті барысында табиғи жүйелердің өздігінен бұзылуы (кез келген жүйенің дамуы оны қоршаған ортаға байланысты болуы себепті).
## Дереккөздер


Санат:Физика
Жайық сырты бөлігін басқару жөніндегі азаматтық комитет

**Жайық сырты бөлігін басқару жөніндегі азаматтық комитет** - Жайық өзенінің сол жағалауын қоныстанған қазақ ауылдарын басқару мақсатында 1917 ж. Ақпан революциясы жеңісінен соң құрылған атқарушы орган. Революция дүмпуімен етек алған саяси еркіндік және қоғам өмірінің демократиялануы жағдайында, Уақытша үкімет жария еткен әлеуметтік келісім саясатына орай 1917 ж. жаңа стильмен 7 наурыз күні Орал облысындағы қазақ интеллигенция өкілдері мен елдің *«игі жақсыларының»* бас қосуы нәтижесінде Орал қаласында құрылды. Оның атқару комитетінің төрағасы болып белгілі заңгер Б. Қаратаев, мүшелері болып белгілі ағартушы, Өлеңті болысының управителі F. Әлібеков, Орал облысы басқармасының қызметкері А. Әбенов, Орал уездік полиция басқармасының қызметкері Ы. Тоқберлиев, Жымпиты земстволық ауруханасының меңгерушісі Л.Құceпқалиев және Қароба болысының управителі Ә. Әйтиев сайланды. Жиналыс атынан Қаратаев мемлекеттік Дума төрағасы Родзянконың атына құттықтау жеделхат жолдады. Комитеттің алғашқы мәжілістері негізінен қай ру *«неғұрлым революцияшыл»*, соған орай Жайық сыртын Шыңғыс тұқымы — төрелер басқаруы тиіс пе, не билікті *«қара қазаққа»* жататын ру өкілдері қолға алуы керек пе деген айтыс төңірегінде жүрді. Осы келіспеушілік салдарынан 1917 ж. 10 наурыз күнгі ұлттық интеллигенция мен ел өкілдері мәжілісінде азаматтық комитет таратылып, оның орнына Жайық сырты бөлігін басқару жөніндегі уақытша комитет құрылды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихы
Сақсын

**Сақсын** - орта ғасырларда Жайық өңірінде болған қала.

Оның орналасқан орны туралы әр алуан пікір қалыптасқан. Белгілі жиһанкез Абдул-Хамид Гарнати «1131-1169 жылғы
Шығыс және Орталық Еуропаға саяхат» атты кітабында Жайық өзеннің жағасыңдағы Сақсын қаласында 20 жыл өмір сүргендігі, оның мешіттері мен чалқы туралы мағлүмат берді..

Қазіргі заман зерттеушілері 1613 жылы орыс жерінен қашып-пысқан келімсектер осы аймақты қоныстанып, бұрынғы Сақсын қаласының құлатындысына Жайық қалашығын салған болуы керек деп жорамалдайды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан көне қалалары
Аллохорлар

**Аллохорлар** ( —	өзге, басқа, сһоrео — таралымын) — ұрығы, тұқымы сыртқы факторлар — жел (анемохория), су (жер бетінде өсетін өсімдіктер үшін — гидрохория, су ортасында өсетін өсімдіктер үшін — гидатохория), жануарлар (зоохория) және адам (антропохория) арқылы таралатын өсімдіктер мен саңырауқұлақтар.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Пиодермия

**Пиодермия** (*Руоdеrmіа* - тері іріңдіктері) - Стафилококк, стрептококк сирегірек жағдайда басқа қоздырғыштыр тудыратын және терінің іріңді қабынуы болатын дерматоздардың жалпы аты.
 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Шығай хан (Кіші жүз)

**Шығай** (туған жылы белгісіз – 14.11.1825) – сұлтан, Бөкей Ордасының билеушісі (1815 – 1825). Әбілқайыр ханның немересі, Нұралы ханның баласы.

## Өмірбаяны
Ағасы Бөкей қайтыс болғаннан кейін хан тағының мұрагері Жәңгір ержеткенше Бөкей Ордасын (Ішкі Орда) уақытша басқарды. 1816 жылы 24 қазанда Орал қаласында Ресей патшасына ант берді. Шығай билік еткен жылдар халық басына түскен ауыр оқиғалармен қатар келді. 1815–1816 жылдары болған жұттан қазақ ауылдарының малы қырылып қалды, біраз рулар хандықтан кетуді ойлады. Қалмақтар мен Орал казак-орыстары жерге таласып, Ішкі Орда қазақтарына қысым көрсетті. Дегенмен, орыс көпестерімен сыйлас болған Шығай қол астындағы жұртын жұттан аман алып шықты. Билеуші ретінде ол қарауындағы елді қантөгіске ұшыратпай, бейбіт мәмілегерлік жолмен жер дауын шешу ісіне көп еңбек сіңірді. 1819 жылы малы жұтқа ұшыраған қазақ шаруаларына көмектесуді әрі даулы жерлерді қазақтарға алып беруді өтініп, Орынбор губернаторына хат жазды. Қазақтарды отырықшылыққа баулымақ ниетпен 1820 жылы Каспий теңізінің жағасынан ағаштан қиылған еңселі үй салды. 1822 жылы Орынбор шекара комиссиясынан өзін тұрақты хан етіп ресми тағайындауды талап етті. Бірақ Ішкі Ордада оның ағасы Бөкей хандай беделі бола қойған жоқ. 1824 жылы билікті тақтың заңды мирасқоры Жәңгірге беруге мәжбүр болғаннан кейін Шығай ел билеу ісіне араласпай, қалған өмірін тыныш өткізді.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:1825 жылы қайтыс болғандар
Пионефроз

**Пионефроз** (*Руоnерһоsіs* - бүйректің іріңдеуі) - Бүйрек түбегінің кеңіп, оның ішінде іріңді экссудат жиналуы. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Риторно

**Риторно** (итал. *ritorno - қайтару*) - шарты бұзылған кезде сақтандыру жарнасының бір бөлігін сақтандыру компаниясының ұстап қалуы. Риторно сақтандыру шарты талаптарының бірі болып табылады. Риторноны сақтандырушы қосарлы сақтандыру фактісі анықталған кезде, яғни сол объекті бүрын басқа сақтандырушыда сақтандырылғанда қолданады, сақтанушы объектінің бұрын сақтандырылғанын кейінгі шартты жасасу кезінде хабарлауға міндетті болады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Жергілікті өркениет

**Жергілікті өркениет** (; ;) - мәдениеттерінің ұқсастығымен,
тарихи тағдырларымен, экономикалық және әлеуметтік-саяси қатынастарымен туыстас халықтардың (этностардың) жиынтығын біріктіретін адамзаттың бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Термоэрозия

**Термоэрозия** - ағын судың тоң болып жатқан тау жыныстарына және мұзға жылулық және механикалық өсерінің ұштасуы, мұның салдарынан жарық- күндік бетте эрозиялық жыралардың полигональдық үдемелі желісі пайда болады.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Склерофиттер

thumb
**Склерофиттер** (*Склерофиты*; грек, skleros — қатты, phyton — өсімдік) — құрғақшылыққа төзімді, судың булануын тиімді тұтып қалатын қатты жапырағы мен бұтағы бар өсімдік. Бұлар құрғақ аудандарда кездеседі. Склерофиттерге зәйтүн ағашы, талгүл, дала көкбасы, боз, ақ сексеуіл, қара сексеуіл және т.б. жатады. 
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Өтеу Есенов

**Есенов Өтеу** (23.9.1932 ж.т., Жаңақала ауданы, Казарма селосы) — Қазақ КСР-на еңбек сіңірген құрылысшы (1981), КСРО Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты (1979). Казарма орта мектебін (1951), Қазақ мемл. а. ш. институтын (1956) бітірген. Алматы облысындағы учаскелік инженер-техник, Қазақ КСР су ш. мин-гінде аға инженер (1956-60), Атырау облысы су ш. басқармасының (1961), Батыс Қазақстан өлкелік су ш. және суландыру жүйесі басқармасының (1964) бастығы, «Алма-атаводстрой» тресінің басқарушысы (1965), Қазақ КСР мелиорация және су ш. министрінің орынбасары (1968), «Ертіс-Қарағанды» каналы құрылысы басқармасының (1972), «Каз-главселезащита» бас басқармасының бастығы (1977), «Главриссовхозстрой» басқармасы бастығының орьшбасары, бастығы (1982-87), респ. «Казоргтех-возстрой» тресінің басқарушысы (1987-95) қызметтерін атқарды. 2 рет Еңбек Қызыл Ту орденімен, «Құрмет Белгісі» орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған. Жаңақала аудның қүрметті азаматы (1990).
Қазір Алматыда тұрады.

## Дереккөздер


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1932 жылы туғандар
Әнуарбек Жәлелұлы Сұлтанғазин

**Сұлтанғазин Әнуарбек Жәлелұлы** - Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Қаржы бақылауы және мемлекеттік сатып алу комитетінің төрағасы.

1956 ж. 20 қарашада Қорған облысы Тобыл маңы ауданы (РКФСР) туған. 1983 ж. Е.А. Букетов атындағы ҚарМУ-ды бітірген, экономист. Экономика ғылымдарының докторы  (2000).

1974 ж. - электрші, Кеңес Армиясының қатарында азаматтық борышын өтеген.

1978-92 жж. - Е.А. Букетов атындағы ҚарМУ студенті, комсомол комитеті хатшысының орынбасары, хатшысы, стажер-зерттеушісі, оқытушысы.

1992-94 жж. - Қарағанды қалалық әкімшілігі басшысының орынбасары.

1994-97 жж. - Қарағанды облысы қаржы басқармасының бастығы.

1997 ж. - Қарағанды облысы әкімінің орынбасары.

1997-99 жж. - ҚР Қаржы министрлігінің қаржы жүйесі кадрларын дайындау мен қайта дайындау және қызметкерлермен жұмыс жасау департаментінің директоры.

1999-2000 жж. - ҚР Мемлекеттік қызмет істері жөніндегі агенттігінің кадрлармен жұмыс жасау департаментінің директоры.

2000-01 жж. - ҚР Табиғи монополияларды реттеу, бәсекелестікті қорғау және шағын бизнесті қолдау жөніндегі агенттігі төрағасының орынбасары.

2001 ж. - ҚазМБА филиалының (Астана) доценті міндетін атқарушы.

2001-06 жж. - Республикалық бюджеттің орындалуын бақылау жөніндегі Есеп комитетінің мүшесі.
 
2006 жылдан - Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Қаржы бақылауы және мемлекеттік сатып алу комитетінің төрағасы. «Аймақтық әлеуметтік саясаттың қаржы негіздері» (1999), «Өтпелі тұрпаттағы мемлекеттің әлеуметтік саясатының жүзеге асуының экономикалық аспектілері» (1999) кітаптарының авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Альвеолярлық пиорея

**Альвеолярлық пиорея** (*Руоrһоеа аlvеоlаrіs* - іріңді тіс ұяшықтары) - Тіс ұяшықтарының іріңдеуі. Альвеолярлық пиорея периодонтиттің белгісі. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Өндірімдік геофизика

**Өндірімдік геофизика.** Мұнай мен газ кендерін іздеу және барлау мақсатында бұрғыланған ұңғымаларда жүргізілетін геофизикалық зерттеу әдістері мен кейбір іс-әрекеттер жиынтығы. Өндірімдік геофизика төмендегі әдістерді қамтиды: 1) әр түрлі каротаж әдістері; 2) ұңғыманың техникалық жағдайын бақылау әдістері; 3) мұнай мен газ кенін өндіру шараларын бақылаудың геофизикалық әдістері. Өндірімдік геофизикаға төмендегі іс-әрекеттер де жатады:

*ұңғыманы тескілеу [перфорация],

*ұңғыманы жарғылау[торпедирование],

*ұңғымадан үлгілер алудың кейбір әдістері,

*қойнауқаттарды тексермелеу әдістері,

*манометрмен өлшеу, бұрғылау өлшемдерін тіркеу т.б.

Өндірімдік геофизика көмегімен жүргізілетін зерттеу әдістері
ұңғыманы өту процесінің міндетті түрде жүргізілетін құрам-бөлігі болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Суды тазалауға арналған тұндырғыш

'"Суды тазалауға арналған тұндырғыш'" (Отстойник для очистки воды) — судан салынды заттектерді тұндыруға арналған гидротехникалық имарат.
## Дереккөздер


Тұндырғы

Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Салауаткерей

**Салауаткерей** - күйші-композитор. 
## Өмірбаяны
Домбыра тартуды әкесі Дәулеткерейден үйренген. Оның күйлерін («Қыз Ақжелең», «Керілме», «Жеңгем сүйер», т.б.) шебер орындап, жұртшылыққа кеңінен таратқан. Салауаткерей күй тартуда үздік орындаушылығымен даңқы шыққан.

Замандасы Д. Нүрпейісова оньң өнерін жоғары бағалаған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Төрелер