open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Экономикалық әлеует

**Экономикалық әлеует** - бір топ елдің, бір елдің немесе ауданның қорытынды экономикалық сипаттамасы; ол нақты бір тарихи уақытта шаруашылық салаларының өнеркәсіп және ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіруге, күрделі құрылыстар салуға, жүктерді тасымалдауға, халыққа қызмет көрсетуге жиынтық қабілетін анықтауға мүмкіндік береді. Экономикалық әлеует еңбек ресурстарының санымен және олардың кәсіптік даярлықтарының сапасымен, өнеркәсіп пен құрылыс кәсіпорындарының өндірістік куаттарының көлемімен, ауыл шаруашылығының өндірістік мүмкіндігімен, көлік магистралының ұзындығымен, көлік құралдарының болуымен, өндірістік емес салалардың дамуымен, ғылым мен техниканың жетістіктерімен, табиғи ресурстардың көлемімен, оның ішінде, пайдалы қазбалар ресурстарымен анықталады.

*Экономикалық әлеует* — елдің халық шаруашылығы салаларының өнім өндіруге, күрделі құрылысты жүзеге асыруға, жүк тасымалдауға, халыққа
қажетті қызмет көрсетуге қабілетінің жиынтығы. Ол ғылым мен техниканың жетістіктерімен, өндірістік қуаттардың көлемімен, көлік құралдарының молдығымен, еңбек ресурстарының болуымен, олардың кәсіптік даярлық деңгейімен, өндірістік емес салалардың даму деңгейімен және т.б. айқындалады. Экономикалық әлеует экспорттық әлеуетті жасауға қажетті жағдайларды қалыптастырады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Ұшу

Адам баласы ежелден-ақ суда ғана емес, ауа мұхитында да жүзуге арналған құралдарды жасауды көздеген. Осы мақсатпен ұшу аппараттары - ауа шарлары, кейінірек аэростаттар, дирижабльдер құрастырылып жасала бастады. Ауа шары қабықтан немесе баллоннан (1), аспалы жүйеден (2) және адам отыратын орыннан (3) тұрады (1-сурет). Ауа шары бірінші рет осыдан 200 жыл бұрын Францияның Аноне деген кішкене қалашығында ұшырылды. Ағайынды Монгольфьелер ойлап тапқан бұл ауа шарымен қой, әтеш және үйрек ұшырылды. Алғашқы аспан кезушілер Жерге ойдағыдай оралған болатын.
Алғашқы ауа шарлары бізді қоршаған ауа тығыздығынан жеңілірек жылытылған ауамен толтырылатын. Кейінірек шарлар жылытылған ауамен де, сутегі, гелий сияқты ауадан жеңіл газдармен де толтырыла бастады. Жеңіл газ толтырылған мұндай ауа шарларымен стратосфераға да көтерілугe болады. Ауада қалқып жүрген шарға ығыстырылған ауаның салмағына тең архимед күші (FА) әрекет етеді. Бұл күш тік жоғары бағытталған. Шарға әрекет ететін ауырлық күші (Fа) шарды төмен қарай тартады. Осы күштердің айырымынан көтеруші күш пайда болады: Fк= FА - Fа FА = ρауаgV

және FА = ρгазgV + mқабықg
екеніне назар аударыңдар, мұндағы
ρауа— ауаның тығыздығы; ρгаз- шар ішіндегі газ тығыздығы; V-шар көлемі; mқабық- қабық пен адам отыратын орынның массасы.
thumb| alt=A.| ''2-сурет''.
Көтеруші күшті, яғни ауа шарының ұшу биіктігін реттеу үшін аспан кезушілер әр түрлі тәсілдерді қолданады. Жоғарырақ көтерілу үшін шар арнайы салынған жүктерден (қапшықтарға салынған құм) біртіндеп босатылады. Төмен түсу үшін шардың ішіндегі газдың біразы сыртқа шығарылады немесе оны жылыту тоқтатылады. Үлкен биіктіктерге ұшырылатын аэростаттарға газ аз мөлшерде ғана толтырылады. Жоғары көтерілу кезінде сыртқы қысымның азаюы есебінен мұндай шарлардың қабығы ашылып жайыла бастайды. Ауа шарлары ауа массасымен бірге ығысып отырады, сондықтан да олар басқаруға көнбейді. Қазіргі кезде көптеген зерттеу станциялары атмосфераны, ауа райын бақылау үшін шар-зондтарды ұшырады. Мұндай шарлар атмосфераның құрамы, тығыздығы, температурасы, желдің жылдамдығы туралы және т.б. мәліметтерді радиохабарлар арқылы Жерге жеткізіп отырады. Ұшу аппаратының бір түрі - дирижабльдер (2-сурет). Дирижабль қозғалтқыш айналдыратын пропеллердің көмегімен қозғалады, сондықтан да оны басқаруға болады. Оларды пайдалану мәселесін инженерлер мен өнертапқыштар қазіргі кезде қайтадан қарастырып отыр.
**Әуелеп ұшу** - ұшқыштар ұшу кезіндегі шеберлігінің сапасы көпшілікке көрсете алатын техникалық спорт түрі.
## Дереккөздер


Санат:Аэродинамика
Тілдің машиналық қоры

**Тілдің машиналық қоры** орыс машинный фонд языка — тілді зерттеп тексерудің автоматтандырылған кешенді жүйесі. Онда мәтіндер, картотекалар, сөздіктер арқылы деректелген ақпараттық материалдар, тілдік мәліметтер жинақталады. Тілдің машиналық қоры тіл туралы тек қолда бар ақпараттарды ғана емес, ол туралы жаңа деректерді жинақтайтын зерттеу лабораториясы болып табылады. Қазақстанның Ұлттық ҒA-ның А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтындағы Тілдің машиналық қоры Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің 20 томдық толық жинағының мәтіндерін компьютер жадына енгізіп, сөздіктерге қажет материалдар даярлады. Тіл білімі институтында көп жылдар бойы жиналған мол картотекалық қор (5 млн-ға жуық) компьютер жадына енгізілуде. Тілдің машиналық қорының тілді зерттеу жұмысындағы болашағы мол.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Саяси- моральдық әлеумет

**Саяси-моральдық әлеует** — экономикалық, саяси және әскери мақсаттарға жету үшін жүзеге асырылуы мүмкін ел тұрғындарының рухани мүмкіндіктері, халыктың саяси және моральдық көзқарастарынын дәрежесі.

Әскери тұрғыда Саяси-моральдық әлеумет жеңіске жету үшін халық пен армияның күштерін жұмыддырумен, олардың соғыстың барлық қиындықтарына шыңауға қабілеттіліктерімен және дайындықтарымен сипатталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Экологиялық жүктеме

**Экологиялық жүктеме** - экологиялық жүйені орташа қалыпты (табиғи) күйден тайдыра алатын, қандай да болсын, бір өсерден туатын зардап. Адам қарекетінін салдарынан пайда болады. Қоршаған ортаның сапасын өзгертуге жеткізбейтін немесе экологиялық жүйе бұзылмайтындай мөлшерде ғана әсер ететін зардап антропогендік жүктеме шегі деп аталады. Егер антропогендік жүктеме шек деңгейінен асып кетсе, онда экожүйеге немесе бүкіл биосфераға зиян келеді.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Қарудың баллистикалық икемділігі

thumb|Қарудың баллистикалық икемділігін тексеріп жатқан сәт**[[Қару]]дың баллистикалық икемділігі** (Баллистическая гибкость оружия) — ату қаруының қасиеті. Қарудың баллистикалық икемділігі атыс каруының ұрыс мүмкіндіктерін үлғайтуға және баллистикалық сипаттамаларын әзгерту арқылы оның әрекет тиімділігін көтеруге жағдай жасайды. Ол баллистикалық коэффициентін (мыс., тежеуіш сақиналарын енгізумен) және снарядтың алғашқы жылдамдығын (ауыспалы зарядтарды колданумен) әзгерту арқылы жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ноғай қарақұмығы

**Ноғай қарақұмығы** немесе татар қарақұмығы () – тарандар тұқымдасы, қарақұмық туысына жататын бір не екі жылдық  шөптесін өсімдік.

**Кырлык** — татар қарақұмығы немесе татарка — ұсақ, жартылай жабайы орыс қарақұмығы дақылының сорты. Оңтүстік Сібірде, Алтайда жабайы өсімдік ретінде қарабидаймен бірге сор ретінде де өседі. Татарканың аспаздық сапасы әр түрлі:  кырлык ботқасы, құндылығы мен сіңімділігі жағынан кәдімгі қарақұмық жармасынан айырмашылығы жоқ. Тек хош иісті, дәмі өзгешелеу. Татарка тығыз, ылғалды үн береді, одан иленген қамыр онша көтерілмейді. Татарка қарабидаймен бірге өсетіндіктен, қарабидай ұнына кейде кырлык ұны қосылып, қарабидай қамырының көтерілуіне кері әсер етеді. Кырлык қоспасы бар ұннан пісірілген ас дәмсіз, желімтекті, шикі қыртыс түзеді, ал кейде тіпті жеуге жарамсыз.

## Дереккөздер


Санат:Таран тұқымдасы
Сәуле бойынша ракетаны бағыттау

**Сәуле бойынша ракетаны бағыттау** — радиолокациялық станция бағыттылық максимум диаграммасына жақын ұстау жолымен нысанаға қарай бет алған ракетаны бағыттау әдісі.

Ол нысананы жойғанға дейін жүргізіледі. Бұл — баскарудың пәрменді жүйесінін бір тәсілі, мұнда ракетаға пәрмен беру пунктінен жіберілмей, оған қозғалыс бағытын көрсететін жіңішке радиосәуле жіберіледі. Мұндай жағдайда ракетада оның сәуле осінен бөлінуін өлшейтін және автопилотқа сигнал, белгі беретін қондырғылары немесе ракетаны радиосәуле осіне келтіретін рульді машиналары болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Кэмберленд соусы

**Кэмберленд соусы** — жабайы құс еті мен ростбифтермен берілетін соус. Соус дайындау үшін жұқа апельсин цедраларының тілімдерін және майдалап туралаған шалот-пиязын қызыл шарапта қайнатады, қарақат желесін жұмсақ қышамен, апельсин және лимон шырынымен біртекті массаға айналғанша араластырады, Осының үстіне апельсин цедрасы бар қызыл шарапты құяды.

## Дереккөздер


Санат:Соустар
Кюфта

thumb|Ирак кюфтасы

**Кюфта** — сарделка тәрізді пішіндегі котлета (түрікмен асханасы); Шығыс аспаздығында француз аспаздығындағы крокет сияқты пісірілетін тағам. Крокетке қарағанда кюфтаны қуырмайды, пісіреді, сонымен қатар құрамында міндетті түрде кепкен жеміс (көк өрік, алша, ерік) болады, оның сыртынан турама (пісірілген күріш, қой еті турамасы, пияз қоспасы) орайды. Әр түрлі өткір өсімдік, татымды соустармен немесе сорпамен беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Шығыс асханасы
Сәуле жарқылының зақымы

**Сәуле жарқылының зақымы** — ядролық жарылыс қуатының **40** пайызы кететін зақымдаушы фактор.

*Негізгі көзі* — отты шар (әуедегі жарылыста) немесе отты жарты шар (жердегі жарылыс кезінде). Қызуы күн сәулесінен ондаған есе куатты. Отты шардың сәулесі шарпып, кейде өрт тудырады. Сондай-ақ ол қорғанбаған адамдарды, малдарды әр түрлі күйікке ұшыратады немесе біраз уақытқа дейін керу қабілетінен айырады.

Жарылыс жарқылын көрген мезетте-ақ таяу жердегі адамдар паналайтын орынға жасырыну керек. Егер ондай орындар жақын жерде болмаса, тасалы орынға тығылу керек немесе жерге етпетінен, бетаузын жерге қарата, көзді жұмып жата қалу керек.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Кята

**Кята** — үлкен қатпарлы таба нан түріндегі армян ұлттық кондитерлік тағамы. Армяндардың тұратын жеріне байланысты оншақты түрлері бар. Олар тек сыртқы безеңдіруімен, қатпарлар мен салманың орналасу ретімен және негізгі құрамының ұқсастығымен (ұн, жұмыртқа, май, қант) ғана ерекшеленеді бірақ қоспа құрамының біркелкілігін сақтайды, бірдей дәмі болады және хош иіс беруде (ваниль, корица, кардамон) ерекшелік ескеріледі. Кята өнімінің ерекшелігі, оның қабығы мен салмасы бірдей өнімдерден жасалатыны болып табылады, қабығы қамырға айналады, ал салмасы құрғақ ұн, қант ұнтағының маймен араласқан  қоспасы болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Шығыс асханасы
Санат:Армян асханасы
Санат:Әзербайжан асханасы
Санат:Кондитер өнімдері
Тілдін таңбалык теориялары

**Тілдін таңбалык теориялары** орыс знаковые теории языка—тіл күрылымын танбалар жүйесі деп карайтын теориялык кйгидалардын жиынтығы. Тілдін таңбалык теориялары тілдін барлык мәселесін камтымайды. Стоиктерден басталатын танба уғымы әуелде екі жакты мәнде: танбалаушы дыбыстык тіл мен соған сай кабылданатынтанбаланушы мағынаныңкатынасытүрінде аныкталды. Бүкіл орта ғасыр философиясында тіл дыбыстар мен мағынаның бірлігі дептанылды. Жаңа заманда адамзат тілінін танбалары туралы теория В. фон Гумбольдт енбектерінде берілді. Онда тіл күрылымының әр жакты жалпы принципі, мағына мен форманың бірігу механизмі ашылған. Таңбалык концепциялардын жалпы принципі негізінде танбалык теориялар төрт ғылым саласында: философияда, логикалык-математикада, психологияда және лингвистикадакарастырылды. Тілдін таңбалык теорияларының калыптасуына семиотика зор ыкпал етті.
## Логика-математикалык
Логика-математикалык бағыт ен алдымен Ч. С. Пирстің (АКШ) енбектерінде көрсетілген. Ол "дерексіз немесе таза грамматика" деп аталатын математика мен логиканын ерекше түрін жасады.
## Кеңес тіл
Кеңес тіл білімінде Тілдін таңбалык теорияларынын философиялык негізі диалектикалык материализм болды. Онда "тіл танбасы", "тіл" туралы түсініктер, идеалистік көзкараска карама-карсы, түтас алғанда адамдардың материалдык өндіріс жағдайында дерексізденген ойлау кызметі мен карым-катынасынын куралы деп түсіндірілді. Табиғи тілдердін танбалык проблемалары теория жүзінде А. Ф. Лосев,Ю. С. Степанов,Л. О. Резников (Ресей) т.б. енбектерінде талданды.
Сөйлеу тілінін психофизиологиялыкнегізін орыс ғалымдары И. М.Сеченов пен И. П. Павловсалған. Сеченовтінжолын куушы Л. С. Выгодский (Ресей) адам психикасы дамуынын мәдени-тарихи теориясын жасады.
Тілді накты сипаттауда танба уғымын бірінші болып кол- данган — лингвист Ф. де Соссюр (к. Женева мектебі). Ол танба аркылы тіл жүйесі ішкі механизмінін кейбір манызды жактарын ашты. Тілді танбалар жүйесі ретінде карап, ол тек созге катысты "танба", "мағына", "мәнділік" сиякты семантикалык үғымдарды усынды.
Кенес тіл білімінде тілдік танбанын екі жактылығы немесе бір жактылығы жайында айтыс токтаған жок. Тілдік тан¬банын екі жактылығын Б. А. Серебренников, Ю. С. Степанов, В. А. Звегинцев, Ю. Н. Караулов, Б. Н. Головин т. б. жактаса, бір жактылығын В. М. Солнцев, В.З.Панфилов,П. В. Чесноков, Т. П. Ломтев т. б. костады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Қарудың оқталатын бөлігі

thumb|Оқталу бөлігі**[[Қару]]дың  оқталатын бөлігі** (Казенная часть ствола) — артиллериялық қару-жарақ ұңғысының артқы бөлігі. Ол құғынын артқы ұшына бекітілген. Қарудың оқталатын бөлігінде қаруды октау жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қару-жарақ

thumb|Қару-жарақ**Қару-жарақ, Қарулану** (Вооружение) 

1. ұрыс машиналарына, танкіге, сауытты транспортерле орналастырылған қару; 

2. белгілі бір бөлімше немесе әскер түрінің қаруларының жиынтығы; 

3. бөлімшені қарумен, ұрыс соғыс техникасы және басқа да әскери-техникалык кұралдармен жабдықтау процесі. 
## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Күндізгі дипломатиялық жиындар

**Күндізгі дипломатиялық жиындар** - таңертеңгілік жұмыс асы — таңертеңгі 8.00—8.30 сағ-та басталып, бір сағатқа созылады. Бұл асқа іскер адамдардың шектеулі саны шақырылады. Тост және арнайы шығып сөйлейтін сөздер айтылмайды. Шампан бокалы — ұлттық мерекелерде, шетел елшілері келгенде ұйымдастырылады. Осындай жиын 12.00—13.00 сағ аралығында жүргізіледі. Қонақтарға шампан, шырын, жаңғақ, пирожный және шоколад ұсынылады. Қонақтар тұрып тағам қабылдайды. Артықшылығы — уақытты үнемдейді. Шарап бокалы — шетел өкілдері келгенде 12.00—13.00 сағ аралығында ұйымдастырылатын жиын. Қонақтарға әр түрлі шараптар, шырын, минералды сулар және басытқылар ұсынылады. Қонақтар тұрып тағам қабылдайды. Артықшылығы — аса күрделі дайындықты  қажет етпейді. Таңертеңгілік ас жиыны — 12.00—15.00 сағ аралығында ұйымдастырылып, 1,5 сағ жүргізілетін жиын. Соның 45— 60 мин-ын қонақтар үстел басында отырьш, қалған 15—30 мин-ын шай немесе кофеге бөледі (кофе немесе шай сол үстелде немесе тор белмеде берілуі мүмкін). Таңертеңгілік асқа 1—2 салқын басытқы, балықтан немесе еттен дайындалған бір ыстық тағам және десерт беріледі. Сондай-ақ ыстық басытқы немесе бірінші ыстық тағам берілуі мүмкін. Астың алдында аперитив ұсынылып, тағамдарды қабылдап болғаннан кейін шай немесе кофе ұсынылады. Халықаралық тәжірибеден күндізгі жиынның аса салтанатты түрде өткізілмеуі туралы белгілі болғандықтан қонақтардың киім үлгісі де қарапайым болады (ерлер — костюмде, әйелдер — көйлекте).

## Дереккөздер
Қару-жарақпен әскери техниканың беріктігі

thumb|Берік ұңғы**Қару-жарақпен әскери техниканың беріктігі** (Прочность оружия военной техники) — құрастырылуының төзімділігіне, соққы толқынның әсеріне, жоғары температура мен радиацияның өтуіне төтеп бере алуына, құралдардың сүйір және ыршымалы түрде (оқ, снаряд тиген жерінен тайқып кететіндей) болуына, көлемін кішірейтіп көрсетуге, алдамшы түс беруге, басқару құралдары энергия көздерінің жарыса қолданылуына, экипажды биологиялық қорғаудың берік жүйесіне, қару-жарақ, техниканы ретке келтіруді жеңілдетуге байланысты. Сонымен бірге, қару-жарақтың біраз атқан соң оның баллистикалық сапасының төмендемеуіне байланысты. Қару-жарақтың тозбай сақталу деңгейі оның жоғары сапалы материалдардан жасалуына және дұрыс күтіліп қолданылуына байланысты. Ұрыста қолдану кезіндегі қару-жарақтың техникалық төзімділігі оған дұрыс позиция тандай білуге, инженерлік жабдықталуы мен олардың бүркемеленуіне де байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қару-жарақты өзара және тең қысқарту

**Қару-жарақты өзара және тең қысқарту** (Взаимные и равные сокрашення вооружений) — 1973-1989 жыддардағы АҚШ, КСРО және Еуропалық мемлекеттер арасында НАТО және Варшава ПАКТ-і елдеріндегі дағдылы қару-жарақты шектеуге бағытталған көпжақты келіссөз.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қарулану және қарусыздануды бақылау агенттігі

**Қарулану және қарусыздануды бақылау агенттігі** (Агентство по контролю над вооружением п разоружением) — қару-жарақты бақылау мәселелерімен айналысатын американдық тәуелсіз агентгік.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Сәулелену ауруы

**Сәулелену ауруы** — ионданған сәулелердің зиянды биологиялық әсерінен туатын аурулар.

Адам сәулелену ауруымен тұтас денесінің немесе оның көпшілік белігінің сәулеленуі нәтижесінде ауырады, сондай-ақ ішкі ағзаға радиоактивтік заттардың сумен, тамақпен және ауа жұту арқылы кетуімен де ауырады. Сәулелену аурулары бір рет үлкен дозамен сәулеленуден болатын қатты сәулелену ауруларына және ұзақ уақытқа созылған, үнемі аз дозамен сәулеленуден дамитын сәулелену ауруына бөлінеді.

Аурудың клиникалық көрсеткіштеріне байланысты қатты сәулелену аурулары бірінші (жеңіл) дәрежелі *1-2 Дж/кг* (*100-200* рад) дозамен сәулеленуден болатын, екінші (орташа ауыртпалықты) дәрежелі — *2-4 Дж/кг* (*200-400* рад) дозамен сәулелену, үшінші (ауыр) — *4-6 Дж/кг* (*400-600* рад) және* төртінші (өте ауыр) дәрежелі —* 6 Дж/кг* аса (*600* рад) дозамен сәулелену болады.

*'Бірінші дәрежелі** қатты сәулелену ауруында сәулеленудің алғашқы реакциясы мүлде көрінбейді немесе әлсіз байқалады.

Ал **2-ші** және **3-ші** дәрежелі сәулеленуде екі тәулік бойы адам жүрегі айнып, құсады, жалпы әлсіздік, бас ауруы пайда болады. 3-4 тәуліктен кейін ауру белгілері байқалмай кетеді де, 15-20 тәуліктен кейін жағдайы қайта нашарлап, әлсіздік басады, дене қызуы көтеріледі, қандағы [[лейкоциттер]] саны қүрт төмен түседі.

**Өте ауыр дәрежелі (4-ші)''' сәулеленуде аурудың жасырын кезеңі болмайды. Бірден аурудың белгілері біліне бастайды, асқазан мен ішек кызметі және қан айналым бұзылады. Аурудың екінші аптасында науқастың қайтыс болуы мүмкін. Мұндай жағдайда арнайы стационарда емделген жағдайда ғана жазылуы мүмкін. Алғашқы медициналық көмек — қосымша сырттай сәулеленуден бой тасалау, құсуға қарсы, тыныштандыратын, жүрек пен буын препараттарын қолдану болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс

be-x-old:Прамянёвая хвароба
Ужуа

**Ужуа**  () – амариллистер тұқымдасының жуа туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Сабағы едәуір жуан, биіктігі 10-30 см, баданасы домалақ, диаметрі 2- 3 см, қабыршағы кара, қағаз терізді жұқа, жапырағы сабақтан сәл ұзын, ені 6-30 мм, гүл шоғыры шар тәрізді, көп гүлді, көкшіл сұр, өте селдір. Тұқым беретін гүл сидамының ұзындығы 1- 10 см, тұқым бермейтіні 2-15 см, қорапшасының ұзындығы 4 мм-дей, мамыр-маусымда гүлдейді. Балқаш-Алакөл атырабы, Шу Iле тауында, саз топырақты шөлді жерлерде, құмда, аласа таудың тастақты етегінде өседі. Құрамында санонин көп болғандықтан жеуге жарамсыз.

## Дереккөздер


Санат:Амариллистер
Уқорғасын

**Уқорғасын** (Аconitum) - сарғалдақ тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Сабағы тік, кейде шырмалын өседі. Тамыры түйнек пішінді жуан. Жапырақтары саусақ салалы, гүлі сары, көк, күлгін, кейде ақ, сабақ ұшында шашаққа топтанған. Қазақстанда 14 түрі бар. Жетісудағы орманды жерлерде, тау шағылдарында өседі. Ең улы түрлері — орман, қаракөл, Сахалин Уқорғасындары. Өсімдіктің барлық бөлігінде, әсіресе, тамырында алкалоидтар (аконитин, атизин, зонгорин, талантизин, т.б.) болады. Уқорғасынмен қой, шошқа, бал арасы уланады. Уланған мал еті адам денсаулығына өте қауіпті. Уланған малға сүт, таннин, кофеин, камфора, т.б. беріледі. Уқорғасын өскен жерге мал жаймау керек. Уқорғасынның тамырынан дәрі, сондай-ақ зиянды кемірушілер мен жәндіктерді жоятын препарат дайындалады. Әсемдік үшін өсірілетін түрлері де бар.

## Дереккөздер


Санат:Дәрілік өсімдіктер
Санат:Сарғалдақтар тұқымдасы
Санат:Азия флорасы
Қарулы арандатушылық

**Қарулы арандатушылық** (Вооруженная провокация; лат. provocatio — шақыру) — басқыншы елдің шектеулі
*ұтқыр өскерлерді басым жасақтау, материалдық-техникалық қамтамасыз ету және даярлау;
*әскери басқару органдарының құрылымын қайта ұйымдастыру, қосалқы тиімсіз буындарды тарату;
*өскерлердің жауынгерлік өзірлігі мен жауынгерлік қабілетіне ықпал етпейтін құрылымдар мен құралымдардың санын қысқарту мен тарату және әскери кауіпсіздікті қамтамасыз ету міндеттерін орындау;
*әскери-әкімшілік басқару органдарын кұру мен әскери-аумақтық құрылымға көшу;
*кейбір әскери лауазымдарды азаматтық қызметкерлердің атқаруы жөніндегі шараларды жүзеге асыру;
*әскери бәлімдерді, қару-жарақ пен әскери техниканы елдің аумағында оңтайлы орналастыру жөнінде шаралар қолдану.
Екінші кезенде — 2005 жылдың аяғына дейін — ең басты міндеттер мыналар болып табылады:
*байланыс, барлау, радиоэлектрондық күрес, әуе шабуылынан қорғану, көлік авиациясы әскерлерін басым дамыту және техникалық қайта жарактандыру;
*Қарулы Күштерді жасақтау жүйесін жетілдіру, контрактілік қызмет әскери қызметшілерінің санын аргтыру;
*резервтердің жүмылдыру даярлығы жүйесін қалпына келтіру;
*әскери инфрақұрылымды дамыту;
*ұзақ мерзімді багдарлама негізінде Қарулы Күштер үшін мамандар әзірлеу жүйесіне көшу;
*қару-жарақ пен әскери техниканы дамытудың мемлекеттік бағдарламасын іске асыру жөніндегі шаралар кешенін жүргізу.
Үшінші кезенде — 2005 жылдан кейін — басты міндет:
*Қарулы Күштер түрлерінің, әскер тектерінің және арнаулы әскерлердің құрамында толық жасақталған құрамалар мен бөлімдердің үлес салмағын үлғайту жолымен әскерлердің сапалық параметрлерін арттыру;
*контракт арқылы Қарулы Күштерді жасақтауды шақыру бойынша әскери қызмет өтеу мерзімін кысқартумен және баламалы қызметті енгізумен әрі жұмылдыру ресурстарын даярлау жүйесін жетілдірумен үйлестіре жалғастыру;
*әскерлерді жаңа үлгідегі қаружарақпен және әскери техникамен кезеңкезеңмен техникалық қайта жарақтандыру;
—	әскерлердің жедел, жауынгерлік және жүмылдыру даярлығын толыққанды ресурстармен қамтамасьіз ету болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Сейдж

**Сейдж** — американдық әуе шабуылына қарсы қәрғанысының жер үсті жартылай автоматты жүйесі.

Автоматтандырылған басшылық пункттер мен әуе нысаналарына қарсы тиімділігі жоғары күрес құралдарында шоғырланған. АҚШ аумағы 8 секторға бөлінген, оның әрқайсысы ӘШҚҚ (ПВО) дивизиясымен қорғалады.

**Сектор 3-4 подсектордан тұрады**.

Әрбір сектор мен подсектәрда ӘШҚҚ әскерлерін басқарудың барлық құралдары шоғырланған автоматтық басшылық пункттері бар. Подсекторлардың басшылық пункттері **оперативтік** орталықтар деп аталынады, оған зениттік басқарылатын реактивтік снаряд батареялары, жойғыштар эскадрильясы мен пилотсыз тосып алушылар базалары бағынады.

Әрбір сектордың басшылық пункті мен оперативтік орталығында "Сейдж" — жер үсті жартылай автоматты радиоэлектрондық жүйесі болады. Ол ұрысты жартылай автоматты басқаруды жүзеге асырады. Сейдждің радиоэлектрондық аппаратурасы әуе нысаналарын алыcтан байқайтын радиолокациялық станциялар кешенінен: төмен ұшушы нысаналарды табу станциясынан, түстеп тану станциясынан, радиолокациялық хабарламаларды өңдеп, оны импульстік кодқа айналдыратын арнайы кондырғыдан, радио және сымды байланыс жүйесінен, электрондық сандық машиналардан және таңбалы индикаторлардан тұрады.

Бұл аппаратура әуе нысаналарын тауып, түстеп тануға мүмкіндік береді, өңделген хабарламаны оперативті орталыққа жібереді. Ұшақты байқаудан оны ұстауға дейінгі бүкіл есептеу операцияларын автоматтандырады.

Радиоэлектрондық аппаратура кешені үздіксіз әзгеріп отыратын әуе жағдайының көрінсеін бағыттау орталығында арнайы планшеттер мен таңбалы индикатордан алуға мүмкіндік береді. Бұл хабарлаыаны электрондық сандық машинаға өз аэродромдарының орналасуы, зенит ракеталарының бекінісі, ауа райы жөніндегі мөліметтермен бірге енгізу қалыптасқан жағдайда әуеге қарсы қорғаныстың белгілі бір белсенді құралдарын таңдау жөнінде шешім қабылдауға мүмкіндік береді.

Алынған шешім электрондық сандық машинаға енгізілді де, ол пилотты және пилотсыз тосып алушылар бортына берілетін бағыттау әмірлерін өндейді. Сөйтіп, Сейдж жүйесінде бейнелеу мен бағыттау міндеттері толық автоматтандырылған, өзге міндеттер оперативтік оргалықтың жеке құрамының тікелей қатысуымен шешіледі. Ал әр түрлі автономдык аппаратуралар адамға дұрыс шешімдідер кезінде қабылдауға барынша көмек көрсетеді. Сейдж жүйесі толық сенімді құрал бола алмайды деп есептеледі, өйткені оның жұмысын карсыластық электр құралдары бұзуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тіл мен oйлау

**Тіл мен oйлау** — қоғамдық қызметтің өзара тығыз байланысты, мәні және арнайы белгілері жағынан ерекшеленетін екі түрі. Ойлау шындық болмысты бейнелеудің жоғарғы формасы, ол заттар мен құбылыстардың арақатынасың, байланыстарын жинақтап танып білуге багытталған. Адам заттың танымдық және әлеуметтік-тарихи тәжірибесі жинақталып, ойлаудың әр түрлі формаларында (ұғым, категория, теория түрінде) берілген. Ойлау процестері өзара күрделі қатынастағы үш негізгі түрден тұрады: практикалық-әрекеттік, көрнекі-бейнелік және сөйлеу-логикалык. Ойлаудын күралы — тіл, оған баска танбалар жүйесі де жатады. Танбалык кызмет аркылы тіл ойдын материалдык күйін білдіреді. Практикалык-әрекеттік кызметтен баска ойлау түрлерінін психикалык, нағыз табиғи сипаты бар, ал тіл болса ол өзінін бастапкы жаратылысында-ак физикалык-материалдык күбылыс.

Тіл мен oйлаудың байланысы қандай дәрежеде екенін және онын нақты сипатын анықтау — теориялық тіл білімі мен философияда ежелден-ақ әр түрлі пікірлер туғызған. Тіл мен oйлауды бірдей құбылыс (Ф. Э. Шлейермахер,И. Г. Гаман) немесе тілге ерекше мән беріп, оймен өте жакын құбылыс (В. Гумбольдт, Л. Леви-Брюль) деумен бірге, ол екеуінін арасындағы тікелей байланысты жокка шығарған (Ф. Э. Бенеке) пікірлер орын алған.
Диалектикалык материализм Тіл мен oйлаудын өзара карым- катынасын диалектикалык бірлікте алып карастырады. Тіл сөйлеу-логикалык кызметі аркылы ойдың тікелей материалдык тірегі болып табылады. Қоғам мүшелерінін қарым-қатынас процесі ретінде тіл практикалық-әрекеттік немесе корнекі- бейнелік қызметтің нәтижесі ретінде қалыптаскан "ойдың тікелей шындығы" (К. Маркс) тұрінде қызмет етеді.

Коп ғасырлар бойы тілдің көмегімен калыптаскан ойлау процесі тілдің грамматикалык кұрылысында біркатар формалды үксас категориялардың дамуына жағдай жасаған. Мысалы: бастауыш,баяндауыш, толыктауыш,аныктауыш — мағыналык категориялардың субъект, предикат, объект, атрибут сиякты түрленуіне сәйкес келеді.

Тіл мен oйлаудың тарихи дамуы нәтижесінде олардын карым- катынасы езгеріске үшырап отырады. Коғам дамуының алғаш¬кы кезеңдерінде карым-катынас кұралы ретінде дамыган тіл өзі де ойлау процесіне эсер етіп отырған. Жазудың шығуы тіл¬дің ойлауға ыкпалын онан сайын күшейтті. Жалпы алғанда, ойдын жан-жакты дамуы оның тілге ықпалын арттырған. Бұл әсіресе сөз мағынасының кеңеюінен, тілдің лексикалық, фразеологиялык құрамының жетіліп отыруынан айқын байқалады.

## Дереккөздер

Санат:Лингвистика
Сенім тудыру шаралары

**Сенім тудыру шаралары** — "*мөлдірлікті*" көрсету және әскери қуатын әдейі төмендетіп көрсететін мемлекеттердің жасырын немесе ашық дұшпандық емеурінінің болмауын толық көрсетуін күшейту бойынша қабылданған біржақты шаралар немесе келіссөздер нәтижесінде қабылданған шаралар.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тіл тармағы

**Тіл тармағы** орыс ветвь языковая — шыккан тегіндегі жакындык белгілеріне карай біріктірілген тіл семьясынын топтары. Ср.: түркі тілдерінін батыс және шығыс хун тармактары. Батыс хун тармағына кіретін булгар,оғыз, кыпшак, карлүк тілдерінін топтары т. б.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Қарудың ату жылдамдығы

thumb|Қару-жарақ**Қарудың ату жылдамдығы** (Скорострельность оружия) — уақыт бірлігіндегі (әдетте 1 мин.) нақты қарудан атылуы мүмкін атыстың саны; қарудың қуаттылығын және атыстың нақтылығын анықтайтын негізгі тактика-техникалық сипатының бірі. Қарудың техникалық, және ұрыстық ату жылдамдығы болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тіл типі

**Тіл типі** орыс. тип языка (грек,typosтанба, үлгі) — тіл құрылымының неғұрлым жалпы, әрі ықшам сипаттамасы, тілдің жекелеген белгілері арқылы анықталған тілдердің негізгі түрлері туралы жинақталған түсінік. Тіл типін анықтауға қажет белгілер морфологиялық құрылымға, грамматикалық мағыналардың берілу жолдарына, қимылдың объектісі мен субъектісінің көріну сипатына т. б. байланысты. Сөздің морфологиялық құрылымына қарай тілдер флективті, жалғамалы, даралаушы, полисинтетикалық болып бөлінеді. Грамматикалық мағыналардың берілу жолдарына қарай аналитикалық, синтетикалық болып бөлінеді. Қимылдың субъектісі мен объектісінің көрінісіне қарай тілдердің номинативтік, эргативтік құрылысы қалыптасады. Тіл типінде динамикалық, синхрондық, шарттылық сипаттар бар.
## Әр түрлі Тіл типі
Әр түрлі Тіл типіне тән белгілер, қасиеттер тілдердің қай-қайсысында болсын кездеседі. Тіл типі жалпы ортақ белгілері арқылы анықталады. Әрбір тіл өмірде бірегей, қайталанбайтын құбылыс болып табылады.
## "Тіл туралы жана ілім"
"Тіл туралы жана ілім" ("яфет теориясы") орыс "Новое учение о языке " ( "яфетическая теория ") — 20 г. 20—30 жж .-нда тіл білімінің жалпы мәселелері жайында Н. Я. Марръ ұсынған көзқарастар жүйесі. Ғылыми қызметінің бастапқы кезеңінде армян-грузин филологиясының дамуына зор үлес қосқан Н. Я. Марр кейін тілдердің туыстығы жөнінде қате пікірде болып, салыстырмалы тарихи тіл білімінің жетістіктерінен бас тартты. 1923—24 жж. Н. Я. Марр қоғам дамуымен байланысты барлық тілдерге тән типологиялық даму кезеңдерін ашпақшы болды, соның нәтижесінде тілдің сатылап дамуы туралы теория ұсынды. Тілді қоғамдық қондырма деп танып, оны әуел бастан-ақ таптық сипаты болған деп дәлелдеуге тырысты. 1950 жж. жақын Н. Я. Mapp ілімі дағдарысқа ұшырады, оның мектебі мен үнді-еуропа тіл білімінің арасы мүлде ашылып кетті. 1950 ж. "Правда" газеті бетінде ұйымдастырылған айтыста Н. Я. Марр ілімнің қателері ашып көрсетіліп, тіл білімінің дәстүрлі мәселелерін зерттеуге мүмкіндік туды.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Сигналдар кестесі

**Сигналдар кестесі**

* 1) пәрмендік өкімдер мен қысқа мәліметтердің ашық түрдегі мәтіндерін шартты түрде құруға арналған кесте; әскерлерді жасырын баскару құжаты; құрама (бөлім) штабы жасайды.

Ол бағынышты әскерлерді басқаруға қажетті сөздер мен сөз тіркестерінен және кодты белгілерден (әдетте әрбір сөзге, сөз тіркесіне арналған сандар тобынан) тұрады;

* 2) сапты және машиналарды басқару үшін қолмен, жалаушалармен, шаммен берілетін көзге көрінетін белгілер тізімі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қылтүтіктік құбылыстар

Шақпақ қант, сорғыш кағаз, сүлгі орамал, т.б. денелер өзіне суды жақсы сіңіретінін білесіңдер. Мүны қалай түсіндіруге болады? Осындай денелердің барлығында да өте жіңішке түтікшелер тәрізді көптеген ұсақ өзектер болады екен. Мұндай түтікшелер қылтүтіктер (капиллярлар,  - шаш) деп аталады. Жіңішке түтікшелерде сұйықтың еркін беті кисық болады. Мұндай кисық бетті мениск деп атайды. Егер сұйық қылтүтік қабырғасына жұғатын болса, онда менискінің пішіні ойыс (1,а-сурет), ал егер жұқпайтын болса, дөңес болады (1, ә-сурет). Жіңішке шыны түтікшені суға батырайық (1, а-сурет), онда су оның бойымен тез көтеріле бастайды. Түтікше неғұрлым жіңішке болса, судың көтерілу биіктігі де соғұрлым жоғары болады. Неліктен бұлай болады? Судың шыныға жұғатынын білеміз. Түтікше өте жіңішке болғандықтан, шыны тарапынан судың беттік қабатына әрекет ететін беттік керілу күші сұйықты жоғары көтереді. Сұйық түтік бойымен неғұрлым жоғарырақ көтерілген сайын оған ерекет етуші F = mg ауырлық күші де артады. Сұйық оған әрекет етуші ауырлық күші F беттік керілу күшіне теңескенше көтеріледі. Сондықтан беттік керілу күші өте жіңішке деген түтікшелермен көтерілгенде ғана айқын байқалады. Мысалы, диаметрі 1 мм түтікше бойымен су 15 мм-ге көтеріледі, ал диаметрі 0,1 мм болғанда, көтерілу биіктігі 15 см-ге жетеді. Бұл түтікше диаметрі неше есе азайса, көтерілу биіктігі сонша есе артатынын көрсетеді. Егер сұйық қылтүтік қабырғаларына жұқпайтын болса, онда беттік керілу күшінің әрекетінен сұйық деңгейі төмендейді. Осындай қылтүтіктер бойымен сұйықтың көтерілуі немесе төмен түсуі кезінде байқалатын құбылыстар қылтүтіктік құбылыстар деп аталады. Қылтүтіктік құбылыс табиғатта кеңінен таралған және тұрмыс пен техникада да қолданыс тауып отыр. Осылай, өсімдіктер мен ағаштар бойындағы қылтүтіктер жүйесімен нәрлі заттар тарайды. Адам және жануарлар денесіндегі ұсақ қан жолдары да қылтүтіктер болып табылады. Сорғыш қағазды, сүлгіні, салфетқаны, т.б. пайдалану осы құбылысқа негізделген. Топырақ қабатында тапталып қалған және кейбір жерлерде ұсақ жарықшақтар - қылтүтіктер пайда болады. Олардың бойымен су топырақтың төменгі қабатынан жоғарғы қабатына көтеріліп тез булана бастайды. Көктемде егістік жерлерде қар суын тоқтату үшін топырақты жыртады. Бұл кезде қылтүтіктер бұзылып, ылғал топырақта ұзағырақ сақталады.
Сұйықтың қылтүтіктік көтерілу биіктігін {h} = \sigma  = формуласы бойынша анықтауға болады, мұндағы \sigma - қылтүтік жасалған заттың және сұйықтың тегіне байланысты болатын беттік керілу коэффициенті, \rho -
сұйықтың тығыздығы, r - қылтүтік радиусы (154, б-сурет). Бұл формуланы жұқпайтын сұйық үшін де қолдануға болады, тек бұл жағдайда сұйықтың төмен түсуі туралы айтылады.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Қарулы күштерді материалдық қамтамасыз ету

**Қарулы күштерді материалдық қамтамасыз ету** (материальное обеспечение Вооруженных Сил) — бейбіт және соғыс уақытында армия мен флоттың материалдық мұқтаждығын канағаттандыру; қарулы күштерді толық қамтамасыз етудің негізгі түрлерінің бірі. Қарулы күштерді материалдық қамтамасыз ету қарулы күштердің жауынгерлік өзірлік жағдайының, ұрыстың, операцияның және жалпы соғыс барысының маңызды факторы болып табылады. Қарулы күштерді материалдық қамтамасыз етуге материалдык құралдар қорын өндіру, алу және құру, оларды сақтау, тікелей тұтынушыларға жөнелту (беру) жатады. Қарулы Күштерді уақтылы және толык материалдық қамтамасыз етудің негізі әскерлерге және флот күштеріне материалдық құралдарды үздіксіз жеткізіп отыру болып табылады. Қарулы күштерді материалдық қамтамасыз етуді ұйымдастыру ең алдымен қарулы күштерді тылдық қамтамасыз етудің қабылданған жүйесіне, олар орындайтын міндеттерге, материалдық мүқтаждықтары мен оларды қанағаттандыру көздеріне байланысты. Қарулы Күштердің материалдық мүқтаждыктары олардың жауынгерлік және сандық құрамын, қамтамасыз етудің жоспарланатын кезеңін, әскери қимылдардың сипатын, ауқымын және күрделілігін, материалдық құралдар қорларының белгіленген өлшемдері мен шығару (шығын) нормаларын, сонымен қатар әскери қимылдар театрының ерекшеліктерін ескере отырып айқындалады. Сондай-ақ, олардың ұрыс кимылдары барысындагы шығындарының орнын толтыру үшін материалдық құралдарға мүқтаждығы ескеріледі. Құл иеленушілік құрылыс кезінде әскери жорықтар алдында қарулар жасалып, армиялар жабдықталатын және азық-түлік пен жемшөп қорлары жасалатын болған. 16 ғасырда жалдамалы армияларда материалдық қамтамасыз етудің (жабдықтаудың) негізгі көзі жаулап алынған халықтардың тоналуы болатын "маркитандық" жабдықтау жүйесі болған. 20 ғасырда армия мен флоггың үлкен материалдық қажеттерін мықты әскери-экономикалық база болған кезде ғана және әскери мақсаттар үшін елдің бүкіл экономикасын толығымен жүмылдыру аркылы канағаттандыруға болатындығына көз жетті. Еуропадағы НАТО елдерінде Қарулы күштерді материалдық қамтамасыз ету жабдықтау кластары бойынша жүзеге асырьшады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қарулы күштердің басқа әскерлерінің міндеттері

**Қарулы күштердің басқа әскерлерінің міндеттері**.
Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері, басқа да әскерлері мен әскери қүрылымдары жасалған халыкаралык шарттарға және Біріккен Үлттар Үйымы Қауіпсіздік Кеңесінің шешімдеріне сәйкес бейбітшілікті орнықтыру мен баянды ету жөніндегі операцияларда, сондай-ақ Қазақстан Республикасының зандарында белгіленген тәртіппен авариялардың, күйреулер мен дүлей апаттардың зардаптарын жою кезінде халыққа көмек көрсетуге колданылуы мүмкін.thumb|Солдат
Қазақстан Республикасына және оның одақтастарына қарсы агрессия жасалган жағдайда Қарулы Күштерге мынадай міндеттер жүктеледі:
*шекара маңындағы қақтығыстарды түмшалау және ауыздықтау;
*қарсыластың Құрлық және әуе бағыттарынан ыктимал соққыларын тойтару;
*қарқындылығы тәмен қақтығысты дербес түмшалау және тыю, одақтас мемлекеттердің қарулы күштерімен бірлесіп қарқындылыгы орташа және жоғары кақтығыстарда қарсыластың әскер тоитарын талқандау;
*резервтер жасақталатын аудандарды қорғау;
*арнаулы операциялар жүргізетін күштерге және жүйесіз құрылымдарға қарсы күрес;
*халықты, экономика объектілерін, инфрақұрылымды қарсыластың атыс құралдарының әсерінен қорғау;
*соғыс (төтенше) жағдайы режимін қолдау.
Соғыс қимылдарының ауқымына, жағдайдың жай-күйіне және күштердің ара салмағына карай міндеттер түрінің өзгеруі мүмкін, бірақ кез келген жағдайда түпкі мақсат агрессорды Қазақстан Республикасының аумағынан аластау және агрессияға дейінгі жағдайды қалпына келтіру болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Симплексті радиобайланыс

**Симплексті радиобайланыс** — екі жақты радиобайланыс. Мұнда әрбір радиостанцияда хабар беру мен қабылдау кезекпен жүзеге асырылады: *бір станция хабар жібереді, екіншісі кабылдайды, содан соң керісінше жүреді*.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Снайперскоп

**Снайперскоп** — түнде көздеп атуға арналган құрал.

Снайперскоп көмегімен нысанаға арнайы инфрақызыл сәуле (мыс., спупперскоппел) түсіруге болады, сондықтан белсенді қимыл құралдарының қатарына кіреді. Снайперскоптың көмегімен ату қашықтығы 100 метрден аспайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Төлеген Рақымжанұлы

**Төлеген Рақымжанұлы**left|200px
1938 жылы 20 қазанда Шығыс Қазақстан облысы, Катонқарағай ауданы, Еңбек ауылында туған. 1961 жылы Қазақ Мемлекеттік университетінің филология факультет тамамдаған.
1961 жылы Катонқарағай ауданы, Оленье совхозындағы (қазіргі «Ақмарал») аралас тілді орталау мектебіне қазақ тілі мен әдебиеті және орыс тілі мен әдебиеті пәндерінің оқытушысы болып жұмысқа орналасқан. 1962 жылы Еңбек сегізжылдық мектебінде оқу ісінің меңгерушісі, 1972 жылы осы мектептің директоры, 1978—1985 жылдары қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі болып қызмет істеген. 1985 жылы қайтадан директорлыққа бекітіліп, 2000 жылдан бастап қазақ тілі мен әдебиеті пәнінен сабақ берген. Ақынның өлеңдері аудандық, облыстық газеттерде жарияланып тұрады. 1999 жылы Алматыдан шыққан «Ағажан, Алтайдай жер қайда?!» жинағына көптеген өлеңдері енген. 2002 жылы Астанадағы «Елорда» баспасынан «Туған жер, Сені жырлаймын», «Буырқанған бұқтырма» (2004), «Асылдарым» (2007), «Қаратай елінің ақын дары» атты жинақтары жарық көрген.
1998 жылы Қазақстан Респуб¬ликасы Білім Министрлігінің Құрмет Грамотасымен, 2000 жылы «Халық ағарту ісінің үздігі» белгісімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Снаряд

thumb|right|200px
**Снаряд** — зеңбіректен ату үшін қолданылатын оқ түрі.

Ол құрылысына, қандай металмен қапталғанына, неге жұмсалатынына қарай әр түрлі болып келеді:

Жаудың соғыс техникасы мен тірі күшін талқандауға, қорғаныс пен бекіністерін қиратуға, жаудың көзін жарықпен шағылыстыруға, сынап байқауға, мақсатты белгі, сигнал беруге, үгіт әдебиетін таратуға және т.б. арналады.

Алысқа ататын зеңбіректердің ұшының бас жағы ұзынша, орталық бөлігі - қысқа болып келеді. Зеңбіректерді оқтауды жеңілдету үшін диаметрін зеңбіректің калибрінен біршама кіші етіп жасайды. Негізгі белігін атыс кезінде дұрыс бағытқа багыттаушы тетік иір ойықтарға тіреліп, Снарядтың траекторияда ұшу тұрақтылығына қажетті айналмалы жылдамдық туғызады. Снаряд қолданылатын мақсатына қарай негізгі, арнаулы және көмекші болып бөлінеді.

Негізгі мақсатқа қолданылатын Снарядтар: фугасты, жарықшақты, жарықшақты фугасты, кумулятивті (жарылыстан шығатын күшті дүмпу және жоғары температура арқылы сауыт жандыратын Снаряд), сауыт бұзғыш, бетон бұзғыш, химиялық, өртегіш, шрапнель (домалақ қорғасын оқ толтырылған артиллериялық) және картечь (әдеттегіден ірі етігі жасалған қорғасын оқ толтырылған), нысананы тікелей атқыш және қиратқыш; арнаулы мақсатқа қолданылатын Снарядтар жарық бергіш, түтіндеткіш, үгіттік, сынап байқағыш, жауға жарық түсіргіш, түтіннен шымылдық жасағыш, атыс арқылы жауды сынап байқағыш, орналасқан жерге үгіт әдебиеттерін шашып таратқыш; көмекші мақсатқа қолданылатын Снарядтар (практикалық жаттығуға арналған және т.б.) әскерлердің әскери дайындық жаттығуларына және полигондық атысқа пайдаланылатын Снарядтар болып бәлінеді. Минаатқышқа арналған миналар Снарядтың ерекше түрі болып саналады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Думан Әмірғалиұлы Рамазан

**Рамазан Думан**1967 жылы 1 тамызда Семей облысының (қазіргі Абай облысы) Абай ауданына қарасты «Қызылту» кеңшарында дүниеге келген.
1992 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін бітірді. Сол жылы республикалық «Халық кеңесі» газетіне қызметке орналасып, тілші, аға тілші, бөлім меңгерушісі, «Қазақ әдебиеті» газетінің бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарды. Ғ.Мүсірепов атындағы Қазақ Мемлекеттік академиялық Балалар және жасөспірімдер театрында Әдебиет бөлімінің меңгерушісі болып қызмет еткен. Қазір Қазақстан Саяси зерттеулер орталығының Бас директоры. 2001 жылы «Елорда» баспасынан «Көкжал» атты прозалық кітабы жарық көрген. «Хан Кененің қазасы», «Алланың өмірі» сияқты прозалық кітаптардың, тарихи, әдеби зерттеулердің авторы. Көркем әңгімелері мен хикаяттары республикалық басылымдарда жиі жарияланып жүр. «Кенесары» атты деректі фильмнің сценарийін жазып, кеңесші ретінде оны түсіруге белсене атсалысқан.
Қазақстан Жастар одағы мен Журналистер одағының Баубек Бүлқышев атындағы сыйлығының иегері. Кенесары хан атындағы республикалық әдеби конкурстың бас жүлдегері. 2005 жылы Қазақ әдебиеті мен мәдениетіне сіңірген еңбегі үшін Қазақстан Президентінің алғыс хатымен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Снаряд жылдамдығы

**Снаряд жылдамдығы** — снаряд (оқ, мина) қозғалыcының негізгі сипаттамасының бірі; сандық жағынан уақыт бірлігіндегі снарядтар массасының ортасымен өтетін қашықтыққа тең.

Ол **м/с**, кейде Max санымен өлшенеді. Артиллериялық снарядтарда (оқтарда, миналарда) бастапқы жылдамдықтың практикалық мәні бар, реактивті және белсенді реактивті снарядтарда — траекторияның белсенді бөлігінің соңындағы ең жоғарғы жылдамдық.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қарулы күштердің құрылысының негізгі бағыттары

**Қарулы күштердің құрылысының негізгі бағыттары**
Қазақстан Республикасындағы әскери құрылыстың басты мақсаты мемлекеттің өмірлік маңызды ұлттық мүдделерін қазіргі сәттегі және ықтимал соғыс қатерінен қорғауды қамтамасыз етуге қабілетті, жақсы жаракталған, аса ұтқыр Қарулы Күштер құру болып табылады. Оның негізгі принциптері:
*Қарулы Күштердің, басқа да әскерлер мен әскери қүрылымдардың қызметіне пәрменді азаматтық бақылауды дара басшылык. жасау принципімен және әскерлерді басқаруды орталықтандырумен үйлесімді жетілдіру;
*әскерлердің (күштердің) ұйымдық
құрылымының, жауынгерлік құрамы мен санының ықтимал соғыс қатерлеріне, Қарулы Күштерге жүктелген міндеттерге, сондай-ақ мемлекеттің экономикалық мүмкіндіктеріне сәйкестігі;
*жауынгерлік және жұмылдыру даярлығын мемлекеттің әскери қауіпсіздігін қамтамасыз ететін деңгейде ұстау;
*соғыс қатері үлғайған кезде жауынгерлік қуатты сайма-сай арттыруға қабілеттілік, жұмылдыру резервін күн ілгері даярлау;
*жалпы азаматтық құқықтар мен бостандықтарды сақтау, әскери қызметтің
ерекшеліктеріне сәйкес әскери қызметшілердің әлеуметтік қорғалуын қамтамасыз ету;
*әскери құрылыстың әлемдік тәжірибесін ескеру болып табылады.
Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің, басқа да әскерлері мен әскери кұрылымдарының құрылысы мен дамуы мемлекеттік бағдарламаларға және жоспарларға сәйкес жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әбдікәрім Рахманов

left|250pxҚХР-ның Шәуешек қаласында туған. 1950 жылы педагогикалық училищені бітіріп, 1962 жылға дейін мұғалім болып жұмыс істейді. 1954 — 1959 жылдары Шыңжаң институтының филология факультетінде оқиды. 1962 жылы Қазақстанға көшіп келеді. 1962 жылдан Семей облысы Аягөз ауданында жұмысшы, клуб меңгерушісі, 1965—1972 жылдары аудандық «Жаңа өмір» газетінде тілші, бөлім меңгерушісі, 1972 жылдан Алматы қаласындағы Орталық мұз өйде ғылыми қызметкер, 1974—1975 жылдары «Мектеп» баспасында, газетте редактор, радиода тілші, 1978 жылдан «Біздің Отан», «Шалқар», «Ұйғыр авази» газеттерінде тілші қызметтерін атқарған. 1974 жылы «Бетер караванов» атты алғашқы пьесасы Жетісай қаласының драма театрында сахналанды. Содан кейін Шымкент қаласында «Ақын аманаты» пьесасы, Талдықорған қаласында «Опасыздық ойраны» атты пьесасы қойылды.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Келіс Рахымжанов

left|250px1957 жылы Семей облысы, Аякөз ауданы, Ақшатау кеңшарында туған. 
1984 жылы ҚазМУ-дің журналистика факультетін тамамдады. Он жылдай ауыл мектебінде мұғалім болған. 1992—1994 жж. жастардың «Жалын» журналында, 1994—1997 жж. Қазақ радиосының әдебиет және өнер бөлімінде қызмет істеді. 2003 жылдан М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында ғылыми қызметкер болып қызмет етіп келеді. 1991 жылы «Жалын» баспасынан «Ашық сабақ», кейіннен «Оралу» атты әңгімелер жинағы жарық көрді. Кейінгі жылдары «Қалғүты», «Қанатты жылдар», «Шилі өзен» кітаптары шықты.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Теңізбай Рахымжанов

left|250px1946 жылы 9 сәуірде қазіргі Қарағанды облысы, Ағадыр ауданы, Успенка қалашығында туған. 1969 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетін бітірген. 1969—1971 жылдары «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас Алаш») газетінде әдеби қызметкер. 1971 — 1981 жылдары Қазақ КСР Ғылым академиясы М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында кіші, аға ғылыми қызметкер. Филология ғылымының докторы (1993), профессор (1994). 1981 жылдан Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінде оқытушы. 
*«Қазіргі қазақ романының поэтикасы», «Романның көркемдік әлемі» мақалаларының, «Халық қазынасы», «Қаһарман мен оқиға», «Қазіргі қазақ әдебиетінің бағдарламасы»* атты ғылыми еңбектердің авторы. В.Антоновтың ''«Туған күн»'' өлеңдер жинағын, А.Чеховтың, Ю.Казановтың, Дж.Голсуорсидің, т.б. жазушылардың шығармаларын қазақшалаған.
Шығармалары: Күн тамшысы. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1973; Халық ақындары творчествосының көркемдік сипаты. Монография. А., «Ғылым», 1982; Алтын керуен. Өлеңдер. А., «Жалын», 1980; Оралу. Әңгімелер. А., «Жалын», 1982; Туысқандар. Повесть, әңгімелер. А., «Жалын», 1984; Көгілдір тыри ал ар. Повесть, әңгімелер. А., «Жазушы», 1988.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Мыңбай Рәш

right|250px1930 жылы 19 қазанда Семей облысы, Шұбартау ауданының (қазіргі Аягөз) 10-ауылында туған.

Лақап аты — Тотыян Рамазанов.

Абақ Керей тайпасының Жастабан руынан шыққан.

Абай атындағы қазақ педагогикалық институтының тіл және әдебиет факультетін бітірген. «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас алаш») газетінде, «Ара — Шмель» журналдарында бөлім меңгерушісі болған. Қазақ КСР Кинематография жөніндегі мемлекеттік комитетіне істеген. «Ғылым» баспасы бас редакторының орынбасары, «Қазақстан» баспасының бас редакторы, Қазақстан Жазушылар одағында әдеби кеңесші болып қызмет еткен.

Тұңғыш өлеңдер жинағы 1955 жылы «Алғашқы борозда» деген атпен жарыққа шықты.

Лирикалық, азаматтық өлеңмен бірге, көбінесе сатира жанрында еңбек етеді. Сықақтары, фельетондары мен мысалдары туысқан республикалар тілдеріне аударылған.

Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қызметкері. «Ерен еңбегі үшін» медалімен, Құрмет Грамоталарымен марапатталган.

Шығармалары: Алғашқы борозда. Өлеңдер. А., ҚМКӘБ, 1955; Терек пен тікенек. Сықақтар. А., ҚМ КӨБ, 1958; Біле қойдым. Сықақтар. А., ҚМ КӨБ, 1960; Қанатты қиял. Өлеңдер. А., ҚМ КӨБ, 1961; Суылдақ. Сықақтар. А., «Жазушы», 1965; Қисық айна. Сықақтар. А., «Жазушы», 1968; Бетің қисық болса... Фельетондар. А., »Жазушы», 1969; Тоғыз жүз күн. Поэма. А., «Жазушы», 1970; Бастау. Поэма. А., «Жазушы», 1975; Ерлік дастаны. А., «Жазушы», 1978; Чубартауские изумруды. Поэма. «Жалын», 1978; Бес белес. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1981; Шаттық шапағаты. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1983; Суылдақ. Сатиралық шығармалар томдығы. А., «Қазақстан», 1989; Дәуір-дастан. Дастандар томдығы. А., «Жазушы», 1990; Тсс... тісіңнен шығарма. Сықақтар. А.,»Қазақстан», 1996; Киелі домбыра. Дастандар. А., «Елорда», 2000; Мен айтпай, сірә, кім айтар? «Елорда», 2005; Мұржа мұрын. А., «Атамұра», 2007; Кері тартқанды бері тарт. «Нұр-Астана», 2008.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Александр Георгиевич Реймген

right|250px**Реймген Александр** (1916-1991) 18 қарашада Қырым облысының Қызыл гвардия ауданында туған. Феодосия педагогикалық техникумын бітірген. Мұғалім, көркемдеуші суретші болып қызмет істеді. Мәскеудің шет тілдері педагогикалық институтын сырттай оқып бітірген.
Алғашқы очерктері мен өлеңдері 1936 жылы «Неміс орталық газетінде» (Мәскеу) жарық көрді. Поэзиялық және прозалық бірнеше кітаптары Мәскеу мен Алматы баспаларынан шықты.
Шығармалары: Рядом с тобой друзья. Очерки. А., «Қазақстан», 1970; Люди с на шәй стороны. Стихи и проза. М., «Советский писатель», 1973; И ни шагу назад. Проза. М., «Советский писатель», 1976; Соленые тропы. М., «Советский писатель», 1979; Последняя рапа. Проза. М., «Советский писатель», 1978.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары