open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков

**Махмұд Базарқұлұлы Қасымбеков** (2 тамыз 1952, Шу) — Қазақстан Республикасының мемлекет және қоғам қайраткері, саясаттанушы, саясаттану ғылымдарының докторы, профессор. 1996—2019 жылдары Президент Кеңсесінің бастығы және 2019—2023 жылдары Тұңғыш Президент кеңсесінің басшысы.

## Өмірбаяны
Арғын тайпасының Қаракесек руының Шұбыртпалы бөлімінен шыққан.
* Білімі жоғары, математика пәнінің мұғалімі, экономист. 
* Еңбек жолын 1969 жылы Шу қаласындағы С.Сейфуллин атындағы орта мектепте бастады.
* 1974 жылы Абай атындағы Қазақ педагогика институтының математика факультетін, 1985 жылы Алматы халық шаруашылығы институтының жоспарлау-экономикалық факультетін, 1990 жылы Алматы жоғары партия мектебін бітірген.
* 1973-1976 жылдары Абай атындағы Қазақ педагогикалық институты комсомол комитеті хатшысының орынбасары, кейіннен хатшысы болып істеді.
* 1976-1983 жылдары Фрунзе аудандық, Алматы қалалық және облыстық комсомол комитеттерінің хатшысы, республика комсомолы Орталық Комитетінде бөлім меңгерушісі болып істеді.
* 1983-1990 жылдары Алматы облыстық және Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінде еңбек етті.
* 1990 жылдан – Қазақстан Республикасы Президенті мен Министрлер Кабинеті Аппараты, кейіннен Президент Әкімшілігі Жалпы бөлімінің меңгерушісі.
* 1996 жылдың наурызынан – Қазақстан Республикасы Президенті Кеңсесінің меңгерушісі, ал кейіннен бастығы қызметін атқарды.
* 2019 жылдың 19 наурызынан  –  Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президенті кеңсесінің басшысы. Бұл қызметті 2023 жылға дейін атқарды.

## Марапаттары
М.Б.Қасымбеков 100-ден астам ғылыми мақалалар жариялаған, ол 25-ке тарта кітаптардың  авторы, телавторы және құрастырушысы болып табылады.  
* Қазақстан Республикасының ғылым, техника және білім саласындағы Мемлекеттік сыйлығының иегері
* «Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев» ордені
* ІІІ дәрежелі «Барыс» ордені
* «Құрмет» ордені
* 7 медальмен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:2 тамызда туғандар
Санат:Шуда туғандар
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қазақстан саясаттанушылары
Санат:Саясаттану ғылымының докторлары
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев орденінің иегерлері
Санат:Барыс орденінің иегерлері
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Қазақстан президентінің байрағы

thumb|right|250px|Қазақстан Республикасы Президентінің байрағы

**Қазақстан Республикасы Президентінің байрағы** — мемлекет басшысының жоғары лауазымдық белгілерінің бірі.

thumb|250px|Қазақстан Республикасы Президентінің байрағы (1995—2012)
  
ҚР Президентінің 1995 ж. 29 желтоқсандағы «Қазақстан Республикасы Президентінің байрағы және оның айырым белгілерінің ресми пайдаланылуы тәртібі туралы» Жарлығына сәйкес ресми айырым белгілері мен орналасатын жерлері белгіленді. 

Ол көгілдір түсті (мемлекеттік тумен түстес), тікбұрыш нысанындағы ені мен ұзындығы үштен екіге сәйкес келетін кездеме. 

Ортасында қанатты барыстың үстінде оң қолын жоғары көтеріп отырған сақ дәуірінің жас көсемі алтын шеңбер ішінде бейнеленген. 

Кездеме үш жағынан алтын шашақпен көмкерілген. 

Сабына ҚР Президентінің мемлекеттік тілде тегі, есімі мен әкесінің аты және сайланған уақыты өрнектеліп жазылған күміс тақтайша бекітіледі.
  
Қазақстан Республикасы Президентінің байрағы үнемі Елбасының жанында болады және шет елге сапарға шыққанда бірге алып жүреді.

Санат:Қазақстан мемлекеттік рәміздері
Чуваш тілі

**Чуваш тілі** (өз атауы — *чӑваш чӗлхи, чӑвашла*) — түркі тілдерінің оғыр тобына кіреді. Көбінесе Чувашияны мекендейтін чуваштармен сөйленетін тіл.

## Əліпби

## Жіктеу есімдіктері

## Тағы қараңыз
* Чувашша Уикипедия

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Эктор Алос-и-Фонт. Оценка языковой политики в Чувашии
* Пикет в защиту чувашскогоязыка в Чебоксарах
* Эктор Алос-и-Фонт, «Преподавание чувашского языка и проблема языкового поведения родителей», Чувашский государственный институт гуманитарных наук, 2015, Шупашкар.
* Скоро чувашский язык останется «какой-то культурной традицией»
* Об угрозе развала страны в будущем, о съезде ЧНК, и об обращении к президенту

Санат:Оғыр тілдері
Санат:Түркі тілдері
Санат:Ресей тілдері
Маусым

**Маусым** () — 1) қазіргі григориан күнтізбесіндегі 6-ші келетін июнь (30 тәулік), жаздың 1-айы. Айына сай қазақша атауы.

Маусым () — күнтізбелік жылдың 6-айы. Ежелгі қазақ күнтізбесінің 4-ші айы. Қазіргі санмен маусымның 20 — шілденің 19.

Маусым — жылдың бірнеше айдан тұратын бөлігі астрономиялық, синоптикалық немесе фенологиялық белгілеріне қарай ажыратылады. Астрономиялық М. — қыс, көктем, жаз, күз.

## Түсініктемелер


## Тағы қараңыз
* Қазақ күнтізбесі
* Григориан күнтізбесі

Санат:Маусым
Санат:Айлар
Шілде

thumb|Колвица өзенінде шілде
thumb|upright|«Шілде» (''Берри герцогінің тамаша сағатсөзі'', 1410—1490 жылдар)
**Шілде** (лат. Julius) — қазіргі Григориан күнтізбесіндегі 7-ші келетін июль айына сай қазақша атауы.

Ежелгі қазақ күнтізбесінің 5-ші айы. Қазіргі санмен шілденің 20 — тамыздың 18.

## Тағы қараңыз
* Қазақ күнтізбесі
* Григориан күнтізбесі

## Дереккөздер

Санат:Шілде
Тамыз

**Тамыз** — қазіргі Григориан күнтізбесіндегі 8-ші келетін аугуст айына сай қазақша атауы.

Ежелгі қазақ күнтізбесінің 6-шы айы. Қазіргі санмен тамыздың 19 — қыркүйектің 18.

## Түсініктемелер


## Тағы қараңыз
* Қазақ күнтізбесі
* Григориан күнтізбесі

Санат:Тамыз
Қыркүйек

**Қыркүйек** (лат. September) — қазіргі Григориан күнтізбесінің 9-шы айы. 30 күннен тұрады. Қыркүйек – Жердің солтүстік жарты шарында күздің бірінші айы, ал оңтүстік жарты шарда көктемнің басы.
нобай|239x239 нүкте|Көлсай көлі қыркүйек айында.

Ежелгі қазақ күнтізбесінің 7-ші айы. Қазіргі санмен қыркүйектің 19 — қазанның 18.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Қазақ күнтізбесі
* Григориан күнтізбесі

Санат:Қыркүйек
Қазан

**Қазан** () — қазіргі григориан күнтізбесіндегі 10-ші келетін октябрь айына сай қазақша атауы.

Ежелгі қазақ күнтізбесінің 8-ші айы. Қазіргі санмен қазанның 19 — қарашаның 17.

## Түсініктемелер


## Тағы қараңыз
* Қазақ күнтізбесі
* Григориан күнтізбесі

Санат:Қазан
Қараша

**Қараша** () — қазіргі григориан күнтізбесіндегі 11-ші келетін ноябрь айына сай қазақша атауы.

Ежелгі қазақ күнтізбесінің 9-ші айы. Қазіргі санмен қарашаның 18 — желтоқсанның 17.

2019 жылдың қараша айындағы мерекелерге 119 іс-шара кіреді, олардың арасында ресми және ұлттық ғана емес, сонымен қатар халықаралық, кәсіби мерекелер де бар. Барлығы осы айда 27 кәсіби және 38 халықаралық мерекелер болады.

## Түсініктемелер


## Тағы қараңыз
* Қазақ күнтізбесі
* Григориан күнтізбесі

Санат:Қараша
Мамыр

**Мамыр** () — қазіргі григориан күнтізбесіндегі 5-ші келетін май айына сай қазақша атауы.

Ежелгі қазақ күнтізбесінің 3-ші айы. Қазіргі санмен мамырдың 21 — маусымның 19.

## Дереккөздер

Санат:Мамыр
Сәуір

**Сәуір** немесе **көкек** (лат. Aprilis)&nbsp;— қазіргі Григориан күнтізбесіндегі 4-ші келетін апрел айына сай қазақша атауы. Бұл арабшадан кірген атау, халқымыз бұл айды көбінесе көкек деп атаған.

Ежелгі қазақ күнтізбесінің 2-ші айы. Қазіргі санмен сәуірдің 21&nbsp;— мамырдың 20.

## Түсініктемелер


## Тағы қараңыз
* Қазақ күнтізбесі
* Григориан күнтізбесі

Санат:Сәуір
Желтоқсан

**Желтоқсан** (лат. "December","decem"- он) — қазіргі Григориан күнтізбесіндегі 12-ші келетін декабрь айына сай қазақша атауы.

Бұл термин «жел»  және «тоқсан»  сөздерінен құралған. Желтоқсан кейде тоқсан деп те аталады.

Ежелгі қазақ күнтізбесінің 10-ші айы. Қазіргі санмен желтоқсанның 18 — қаңтардың 16.

## Негізгі оқиғалар

### [[1986 жыл|1986]]
* 16 желтоқсан — Д.Қонаев қызметінен алынды. 
* 17-18 желтоқсан — Алматыда Желтоқсан оқиғасы 

### [[1991 жыл|1991]]
* 16 желтоқсан — Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні 

### [[2011 жыл|2011]]
* 16 желтоқсан — Маңғыстау облысындағы Жаңаөзен оқиғасы 

### [[2025 жыл|2025]]
* 2-14 желтоқсан — Бокстан әлем чемпионаты (IBA)

## Тағы қараңыз
* Қазақ күнтізбесі
* Григориан күнтізбесі

## Дереккөздер

Санат:Айлар
Санат:Желтоқсан
Ербол Тұрмаханұлы Орынбаев

**Ербол Тұрмаханұлы Орынбаев** (29 маусым 1971 жыл, Шымкент) — қазақстандық саясаткер, мемлекет қайраткері, кәсіпкер.

Қоңырат тайпасының Құлшығаш руынан шыққан.

## Мансабы
1992 жылдан - «Ақ Бастау банкі» ААҚ коммерциялық бөлімінің маманы (Шымкент  қаласы).

1993 жылдан - Мәскеулік «Фьючер» акционерлік коммерциялық банкі басқармасы төрағасының орынбасары. М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің заң факултетін бітірген (1995).

1995 жылдан - Ливерпульдік «Welkfield inspection Services Ltd.» мақта сертификаттау компаниясының бас директоры (Шымкент қаласы).  Халықаралық экономикалық даму жөніндегі магистр атағы бар.

1996 – 1998 жылы Түркістан облысы әкімінің орынбасары болды.

1998 – 2001 жылы Стратегиялық жоспарлау және реформалар жөніндегі агенттікте, Президент әкімшілігінде, Мемлекеттік қызмет істері жөніндегі агенттікте қызмет атқарды.

2001 жылы Дүниежүзілік банктің Вашингтондағы консультанты болып істеді.

2002 жылы экономика және бюджетті жоспарлау министрлігінің вице-министрі,

2003 жылы Маркетинг талдау, зерттеулер, орталығы басқармасының төрағасы болып тағайындалды.

2004 жылдың сәуірінен -  ҚР Президенті Әкімшілігі жетекшісінің орынбасары,

2005 жылдан - Әлеуметтік - экономикалық талдау бөлімінің меңгерушісі, 2006 жылдан - жетекшісінің орынбасары.

2007 жылдың қаңтарынан - ҚР Премьер-министрі Кеңсесінің жетекшісі.

2007 - 2013 жылдары -  ҚР Премьер-министрінің орынбасары.

2013 жылдың қарашасы - ҚР Президентінің көмекшісі. 24 тамыз 2015 ж. ҚР Президенті көмекшісі қызметінен босатылды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Әнуар Ғалимоллаұлы Сәйденов

thumb|right|200px|
**Әнуар Ғалимоллаұлы Сәйденов** (19 қыркүйек 1960, Мәскеу) — БТА банк директорлар кеңесінің төрағасы.

## Өмірбаяны
* Білімі — жоғары, экономика ғылымдарының кандидаты. Ағылшын тілін еркін меңгерген.
* 1982 ж. М. Ломоносов атындағы Мәскеу Мемлекеттік Университетін бітірген, «экономист, саяси экономия оқытушысы» мамандығын алған,
* 1987 ж. — М. Ломоносов атындағы ММУ аспирантурасының күндізгі бөлімін,
* 1994 ж. — Лондон Университетін бітірген, экономика, қаржы жөніндегі магистр дәрежесі берілген.
* М. Ломоносов атындағы ММУ-ды бітіргеннен кейін оқытушылық және ғылыми-зерттеу қызметімен шұғылданды.
* 1993 ж. қыркүйек — 1996 ж. тамыз аралығында Лондон қаласында (Ұлыбритания) Еуропалық Қайта құру және Даму Банкінде тағылымдамадан өтіп, консультант және арнайы қызметкер болып жұмыс істеді.
* 1996 ж. тамыз — 1998 ж. сәуір аралығында Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі Төрағасының орынбасары қызметін атқарды.
* 1998 ж. сәуір — 2000 ж. тамыз аралығында: Қазақстан Республикасының Инвестициялар жөніндегі мемлекеттік комитетінің атқарушы директоры, Қазақстан Республикасының Инвестициялар жөніндегі агенттігінің төрағасы, Қазақстан Республикасының Қаржы министрінің орынбасары болып жұмыс істеді.
* 2000 ж. тамызда «Қазақстан Халықтық Банкі» ААҚ-ның Басқармасы Төрағасының міндетін атқарушы қызметіне тағайындалды.
* 2000 ж. қазан — 2002 ж. қаңтар аралығында — «Қазақстан Халықтық Банкі» ААҚ Басқармасының Төрағасы.
* 2002 ж. қаңтар — маусым аралығында «Қазақстан Халықтық Банкі» ААҚ-ның Директорлар кеңесінің Төрағасы.
* 2001 ж. маусымда Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі Төрағасының орынбасары қызметіне тағайындалды. Оның ҚРҰБ-дегі қызметінің негізгі саласы қаржылық қадағалау болды. Ә.Ғ. Сәйденов банктік және сақтандыруды қадағалау, бағалы қағаздар рыногын және жинақтаушы зейнетақы қорларының қызметін реттеу мәселелеріне жетекшілік етті.
* 2004 ж. қаңтардан бастап Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің Төрағасы қызметін атқарады.
* 11 наурыз 2009 — БТА банк басқармасының төрағасы.
* 15 тамыз 2011 — БТА банк директорлар кеңесінің төрағасы.

## Марапаттары
* «Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев» ордені (2006)
* «Астанаға 10 жыл» мерекелік медалі (2008).

## Жеке мәліметтер
* Әскери атағы - запастағы аға лейтенант.
## Жанұясы

* Әкесі - Ғалимолла Батырханұлы Сәйденов (1934-1998), техника ғылымдарының кандидаты, Жамбыл педагогикалық институтының ректоры болып қызмет атқарған. 

* Анасы - Сәйденова Фируза Абдоллақызы (1938 ж. т.), зейнеткер. 

* Жұбайы - Қалдыбаева Сәуле Оразбекқызы, экономист. 

* Ұлы - Байтас (2005 ж. т.).

## Дереккөздер


Санат:19 қыркүйекте туғандар
Санат:1960 жылы туғандар
Санат:Мәскеуде туғандар
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Экономика ғылымдарының кандидаттары
Санат:Қазақстан Республикасы Ұлттық банкінің төрағалары
Санат:Қазақстан вице-министрлері
Санат:Қазақстан банкирлері
Санат:Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті Нұрсұлтан Назарбаев орденінің иегерлері
Санат:Астанаға 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан қаржыгерлері
Алтын Қыран ордені

**«Алтын Қыран»** — Қазақстан Республикасының жоғары дәрежелі ерекшелік белгісі. Осы орденмен азаматтар Қазақстан Республикасына ерекше мемлекеттік қызметі үшін марапатталады.

«Алтын Қыран» орденімен марапаттауға үміткерлерді Қазақстан Президенті айқындайды.

Қазақстан Республикасының Президенті лауазымы бойынша ерекше үлгідегі «Алтын қыран» орденінің иегері атанады.

## Сипаттамасы
Орденнің инсигниясы орден тізбегіндегі белгі мен жұлдыздан тұрады.

Орденнің белгісі түп жағында ою-өрнек элементімен аяқталатын алтын жиегі бар көк эмальмен қапталған, ұштары дөңгеленген, кесілген бес бұрышты жұлдыз түріндегі алтыннан жасалған. Жұлдыз сәулелерінің арасында желпуіш тәрізді штралдар бар, олардың орталық бөлігінде төрт гауһар бекітілген. Белгінің ортасында ақ алтын дәндерімен жиектелген шеңберде көк эмаль аясында алтын қыран бейнеленген. Төменде қызыл эмаль лентаның аясындағы шеңберде алтын әріптермен «АЛТЫН ҚЫРАН» деген жазу бар. Қыранның үстінде геометриялық өрнек аясында шеңбер бойымен үш лағыл тас бекітілген.

Орден белгісі Қазақстан Мемлекеттік Туының элементі – стильдендірілген қыран мен күн бейнеленген салпыншақ арқылы қос орденді церийге құлақшамен бекітіліп, Қазақстанның Елтаңбасы бейнеленген он жеті ауыспалы буыны бар қос алқамен жалғанады.

Салпыншақтың сол және оң жағында, буынның артқы жағында алқаны киімге тағуға арналған қалқалы бекітпесі бар ине орналасқан.

Орден жұлдызы үлкен және жұлдыз сәулелерін жабатын эмаль мен штралдағы гауһар тастарды қоспағанда, белгіні көзкөрім түрде қайталайды. Жұлдыздың сәулелері қырлы болып келеді.

Орден белгіленген кезде инсигния жұлдыз бен орден тізбегін қамтымады, ал орден белгісі бекіткіш пластинаның көмегімен созылып, ортасында қызыл жолағы бар Мемлекеттік Тудың түсіндегі жібек қатқыл таспасы болған фигуралық тағанға бекітілді. 1999 жылғы орден реформасының нәтижесінде марапат өзінің заманауи түрін иеленді.

Күнделікті кию үшін орден түсінің таспасынан ілінген шағын орден жұлдызы түріндегі орденнің миниатюрасы бар.

## Марапатталғандар
Ағымда «Алтын Қыран» орденімен 7 тұлға марапатталған, соның ішінде:

## Галерея

Altyn Qyran star.jpg|«Алтын Қыран» орден жұлдызы
Altyn Qyran sign.jpg|«Алтын Қыран» белгі ордені
Insignia of order Gold eagle.jpg|«Алтын қыран» орденінің инсигниясы
AltinKiran.jpg|Кеуде қалыпындағы орден белгісі
50-tenge-AltinKiran-Znak.jpg|50 теңгелік шақаның арт жағында орден белгісі бейнеленген
50-tenge-AltinKiran-Zvezda.jpg|50 теңгелік шақаның арт жағында орден жұлдызы бейнеленген


## Тағы қараңыз
* Қазақстанның мемлекеттік марапаттары

## Дереккөздер

Санат:Жоғары дәрежелік ерекшелік белгілері
Санат:Қазақстан ордендері
Отан ордені

**«Отан» ордені** — Қазақстан Республикасының марапаты. 1993 ж. белгіленді.

## Толығырақ
1993 жылы Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығымен белгіленді. Бұл орденмен азаматтардың экономиканы, әлеуметтік саланы, ғылым мен мәдениетті дамытудағы; мемлекеттік, құқық қорғау және әскери қызметтегі, демократия мен әлеуметтік прогресті дамытудағы ерекше еңбегі марапатталады. Дөңгелек пішінді орденнің ортасына Елтаңба бедерленіп, оның астында күннің шапақты сәулесіне ұқсас нақыш және айналдыра көмкерген бидай масағын меңзейтін айшықпен көмкерілген. Елтаңба бейнесінің астында  “Отан” деген жазуы бар.

Бұл орденмен азаматтар:
* мемлекеттік және коғамдық қызметтегі;
* экономиканы, әлеуметтік саланы, ғылым мен мәдениетті дамытудағы;
* мемлекеттік, құқық қорғау және әскери қызметтегі, демократия мен әлеуметтік үдерісті дамытудағы ерекше еңбегі марапатталады.

## Галерея

Stamp of Kazakhstan 180.jpg|1997 жылғы Қазақстан пошта маркасындағы бірінші үлгідегі орден белгісі
Орден Отан (Казахстан).jpg|Бірінші үлгідегі орден белгісі (1998 жылға дейін)
Otan miniaturi.jpg|Орденнің миниатюрасы
50Otan-rev.jpg|50 теңгелік шақаның арт жағында орден белгісі бейнеленген
Otan order.jpg|«Отан» ордені
Order of Otan.jpg|«Отан» ордені


## Тағы қараңыз
* Қазақстанның мемлекеттік марапаттары

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ордендері
Айбын ордені

**«Айбын» ордені** — 1995 ж. белгіленді.

Орденмен Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің, басқа да әскерлері мен әскери құрамаларының әскери қызметшілері, сондай-ақ прокуратура, ұлттық қayincіздік, ішкі істер органдарының және басқаларының қызметкерлері жауынгерлік даярлықта, әскерлердің жоғары жауынгерлік дайындық деңгейін ұстауда, заңдылық пен қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етуде қол жеткізген табыстары үшін; әскери және қызмет бабындағы парызын өтеудегі көрсеткен батылдығы мен жанқиярлығы, сондай-ақ мемлекет мүддесін қорғауда жасаған ерлігі үшін марапатталады.


Сурет:Aybyn I order.jpg||I дәрежелі «Айбын» ордені
Сурет:Aybyn II order.jpg|II дәрежелі «Айбын» ордені
Сурет:Aybyn III order.jpg|III дәрежелі «Айбын» ордені


«Айбын» орденінің үш: I, II және III дәрежелері болады.

І және II дәрежелі «Айбын» ордендерімен кіші және аға офицерлік құрамдағы адамдар марапатталады.

III дәрежелі «Айбын» орденімен солдаттар, матростар, сержанттар, старшиналар, прапорщиктер мен мичмандар марапатталады.

## Тағы қараңыз
* Қазақстанның мемлекеттік марапаттары

Санат:Қазақстан ордендері
Барыс ордені

**«Барыс» ордені** — Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 26 шілдедегі № 462-1 Заңымен белгіленген ордені.

Бұл орден ерекше еңбегі үшін:
* Қазақстан Республикасының мемлекеттілігі мен егемендігін нығайтқаны;
* бейбітшілікті, қоғамның топтасуы мен Қазақстан халқының бірлігін қамтамасыз еткені;
* мемлекеттік, өндірістік, ғылыми, әлеуметтік-мәдени және қоғамдық қызметте;
* халықтар арасындағы ынтымақтастықты нығайтуға;
* ұлттық мәдениеттерді жақындастыру мен өзара байытуға; 
* мемлекеттер арасындағы достық қатынастарды дамытқаны үшін беріледі.

## Дәрежелері
«Барыс» орденінде үш дәреже бар:
* 1-дәрежелі «Барыс» ордені жұлдыз бен иық таспасындағы белгіден тұрады.
* 2-дәрежелі «Барыс» ордені кеуде қалыбындағы белгіден тұрады.
* 3-дәрежелі «Барыс» ордені мойын таспасындағы белгіден тұрады.

Орденнің ең жоғары дәрежесі — I дәреже. Марапаттау ретпен жүргізіледі: III дәрежелі, II дәрежелі және I дәрежелі. Ерекше жағдайларда көзге түсер айырмашылығы үшін мемлекет басшысының шешімі бойынша кезектілік ескерілмей марапаттар тағайындалуы мүмкін.

## Сипаттамасы
Орден таспасы қою көк түсті, ортасында үш сары жолағы бар.
* 1-дәрежеліде — иықтық — ені 100 мм
* 2-дәрежеліде — қалыптыға — ені 32 мм
* 3-дәрежеліде — мойынға — ені 20 мм

## Галерея

Barys I star.jpg|I дәрежелі «Барыс» орден жұлдызы
Barys I sign.jpg|I дәрежелі «Барыс» белгі ордені
Barys II order.jpg|II дәрежелі «Барыс» ордені
Barys III order.jpg|III дәрежелі «Барыс» ордені


## Тағы қараңыз
* Қазақстанның мемлекеттік марапаттары

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ордендері
Құрмет ордені

**«Құрмет» орденi** — Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградасы.

## Тарихы
«Құрмет» ордені 1993 жылы Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан кейінгі мемлекеттік наградалар жүйесінің бір бөлігі ретінде құрылды. Нақты құрылған күні — 1993 жылдың 1-сәуірі.

Бұл орден КСРО кезіндегі «Құрмет белгісі»  орденінен (1935 жылы құрылған және 1988 жылы «Құрмет» ордені болып өзгертілген) ерекше, ол тәуелсіз Қазақстанның жаңа марапаты.

Орденді сәулетші Сүйерхан Оспанбекұлы Базарбаев әзірлеген. 1998 жылға дейін орденнің бірінші түрі қолданылған, кейін дизайны аздап өзгертілген.

Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградалары туралы» Заңының 17-бабына сәйкес, Құрмет ордені экономиканы, әлеуметтік саланы, ғылым мен мәдениетті және білім беруді дамытудағы еңбектері үшін азаматтарға беріледі. Орден Қазақстан Республикасы күні, Тәуелсіздік күні сияқты ұлттық мерекелер қарсаңында жиі табысталады. Орденде дәрежелер жоқ.

## Сипаттамасы
Құрмет орденінің белгісі күмістен жасалған және алтын жалатылған бес бұрышты жұлдыздан тұрады. Сәулелері жасыл эмальмен жабылып, қазақ ою-өрнектерімен аяқталады. Ортасында қою көк эмальді дөңгелек медальон орналасқан, онда алтын күн бейнеленген. Медальонның астында қызыл эмальді таспа бар, онда «ҚҰРМЕТ»  деген жазу алтын әріптермен жазылған. Орденге қоса лента бар, ол қызыл-жасыл түсті. Орденнің жалпы өлшемі — шамамен 50-60 мм.

Қазақстан Республикасының ордендерi мен медальдары сол жақ омырауға осы Заңның 11 және 18-баптарында көрсетiлген реттiлiкпен тағылады.

## Марапаттау өлшемдері
Құрмет ордені Қазақстан азаматтарына, кейде шетелдіктерге де беріледі. Негізгі өлшемдер:
* Экономика саласындағы еңбектері (мысалы, өндіріс, бизнес, қаржы).
* Әлеуметтік саладағы үлес (әлеуметтік қорғау, денсаулық сақтау).
* Ғылым мен мәдениеттегі жетістіктер (зерттеулер, өнер, әдебиет).
* Білім беру саласындағы еңбек (оқытушылар, ғалымдар).
* Мемлекеттік органдардағы үлгілі қызмет және белсенді қоғамдық қызмет.

## Орден иегерлері
Орден шетелдіктерге де берілуі мүмкін, мысалы, Chevron компаниясының бас директоры Дэвид Дж. О'Рейлли немесе Карчаганақ Петролеум компаниясының бас директоры Джон Морроу.

## Галерея

Орден Курмет (Казахстан).jpg|Орденнiң белгiсi бiрiншi түрiндегi (1998 жылға дейін)
Stamp of Kazakhstan 178.jpg|1997 жылы Қазақстан Республикасының пошталық маркасында орденнiң белгiсi бiрiншi түрiндегi


## Тағы қараңыз
* Құрмет орденінің иегерлері

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ордендері
Санат:Қазақстан мемлекеттік наградалары
Алтын алқа

оңға|сүрмесіз|214x214 нүкте
**«Алтын алқа»**&nbsp;– көпбалалы аналарға берілетін марапат, 7 не одан да көп баласы бар аналарға беріледі.

1993 жылы Қазақстан Республиканың Президентінің жарлығымен бекітілді. 1995 жылы заңмен бекітілді. 2010 жылдан 7 не одан да көп баласы бар аналарға беріледі.

“Алтын алқа” жеті және одан көп бала туған және тәрбиелеп өсірген аналарға беріледі.

“Алтын алқа” белгісіне марапаттау осы ананың жетінші баласы бір жасқа толған және басқа балалары тірі болған жағдайда ұсынылады.

Қазақстан Республикасының мүдделерін қорғау кезінде немесе өзге де қызметтік міндеттерді атқару үстінде қаза болған балалары ескеріледі. Жібек бауға тағылған алқада алақанда аяланған сәбидің бейнесі және күн шапағы бейнеленіп, айшықты өрнекпен көмкерілген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ордендері
Санат:Әйелдер марапаттары
Күміс алқа

**«Kүмic алқа»** — көп балалы аналарға арналған сыйақы. Қазақстан Республикасының Президентінің 1996 ж. 1 қаңтардан бастап күшіне енген жарлығымен бекітілген. Алқамен 6 балалы аналарды, бірақ алтыншы баласы бір жасқа жеткен және басқа балалары тірі болған ретте марапатталады. Қазақстан Республикасының мүдделерін қорғау кезінде қылмысқа қарсы күресте немесе өзге қызметтік міндеттерін өтеу кезінде қаза болған немесе хабарсыз кеткен балалар ескеріледі. Дөңгелек пішінді алқаның жиектері өрнекпен көмкеріліп, ортасында алақанда аяланған сәби бейнесі және шуақты күн бейнесі бедерленген.
thumb|right|180px|«Kүмic алқа»

Онымен алты және одан да көп бала туып тәрбиелеп өсірген аналар марапатталады.

## Тағы қараңыз
* Қазақстанның мемлекеттік марапаттары

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*http://primeminister.government.kz/blogs/abdykalikova_g/questions/33673?lang=kk
*http://arshaly.akmol.kz/a/41/on/read/693/index.html
*http://www.enbek.gov.kz/node/234381

Санат:Күміс бұйымдар
Санат:Қазақстан ордендері
Санат:Әйелдер марапаттары
Алтын жұлдыз

thumb|right|180px|«Халық қаһарманы» алтын жұлдызы
**«Халық қаһарманы» Алтын жұлдызы** — Қазақстан Республикасы жоғары дәрежелік ерекше белгісі.

«Халық қаһарманы» aтағы 1993 ж. белгіленген.

Атақ Қазақстан Республикасына ciңірген аса көрнекті қызметі үшін оның бостандығы мен тәуелсіздігі жолындағы азаматтық және жауынгерлік ерліктері үшін беріледі.

«Халық қаһарманы» атағына ие болған адамдарға айрықша ерекшелік бeлгici — **Алтын жұлдыз** және «Отан» ордені тапсырылады.
## Тағы қараңыз
* Қазақстанның мемлекеттік марапаттары
## Дереккөздер

Санат:Жоғары дәрежелік ерекшелік белгілері
Парасат ордені

**«Парасат» ордені** – Қазақстан Республикасының ордені. Қазақстан Республикасының Президентінің Жарлығымен 1993 жылы белгіленді. “Парасат” орденімен ғылым мен мәдениет, әдебиет пен өнер қайраткерлері, сондай-ақ республиканың рухани және интелектуалдық әлуетін дамыту мен молайтуға зор үлес қосқан немесе адам құқықтарын және оның әлеуметтік мүдделерін қорғау жөніндегі белсенді қызметі үшін азаматтарды марапаттайды.

## Сипаттамасы
thumb|right|200px

Орденнің ортасында шеңберлі көмкерменің ішінде “Парасат” деген жазу бар, шеңбердің сырты кристалл тектес сегіз үшкіл шашыраңқы өрнекпен көмкерілген. Шеңбердің ортасында тазалыққа меңзейтін қар кристалына ұқсас бедер жасалған .

«Парасат» ордені 1993 жылы белгілейді. «Парасат» орденімен Республиканың рухани және зияткерлік әлеуетін дамыту мен молайтуға жеке үлкен үлес қосқан, сонымен қатар адам құқығы мен оның әлеуметтік мүдделерді қорғау жөніндегі белсенді қызмет еткен ғылым мен мәдениет, әдебиет пен өнер қайраткерлері, мемлекет және қоғам қайраткерлері, басқа да азаматтар марапатталады .

## Тағы қараңыз
* Қазақстанның мемлекеттік марапаттары
* Қазақстан Республикасы  
* Президент  
* Жарлық

## Cыртқы сілтеме
*Қазақстан Республикасының мемлекеттiк наградалары туралы Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 12 желтоқсандағы N 2676 Заңы, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесiнiң Жаршысы, 1995 ж., N 23, 143-құжа

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ордендері
Достық ордені

**«Достық» орденi** — 1995 жылы белгіленген Қазақстан Республикасының лауазымды марапаты. 

Орденмен азаматтар қоғамдағы ұлтаралық және азаматтық татулықты сақтау жөніндегі жемісті жұмысы үшін халықтар арасындағы бeйбiтшiлiктi, достық пен ынтымақтастықты нығайтуға ciңipreн еңбегі үшін марапатталады.

«Достық» ордені eкi айырымнан: I дәрежелі «Достық» ордені жұлдыздан және иыққа acaтын лeнтaдaғы opдeннiң бeлгiciнeн тұpaды.

## Галерея

Сурет:Dostik 1tip.jpg|Орденнің 1 түрі (сынама)
Сурет:Dostyq I star.jpg|I дәрежелі «Достық» орден жұлдызы
Сурет:Dostyq I sign.jpg|II дәрежелі «Достық» орден белгісі
Сурет:Dostyq II order.jpg|II дәрежелі «Достық» ордені
Сурет:50Dostyk-r.jpg|Номиналы 50 теңгелік 1-дәрежелі орденді жұлдыз бейнеленген тиын


## Тағы қараңыз
* Қазақстанның мемлекеттік марапаттары

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ордендері
Назарбаев ордені

**«Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев» ордені** — «Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті» туралы Қазақстан Республикасының Конституциялық Заңымен 2001 жылғы 1 қаңтарда белгіленген.

«Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев» орденімен марапаттау Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің Отан алдында сіңірген ерекше еңбегін атап өту құрметіне азаматтардың мемлекеттік және қоғамдық қызметте сіңірген ерекше еңбегі үшін жүргізіледі.

Қазақстан Республикасының 2001 жылғы 3 мамырдағы № 180-II Заңының негізінде Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың құрметіне құрылған.

Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың орденімен Қазақстан Республикасына сіңірген ерекше еңбегі үшін шет мемлекеттер мен үкімет басшылары марапатталуы мүмкін.

Жоғары ерекшелік дәрежесімен марапатталған азаматтарды «Отан» орденімен немесе Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев орденімен марапаттау Қазақстан Республикасы Үкіметі белгілейтін Қазақстан Республикасының Даңқ кітабына жазылады.

## Сипаттамасы
Орден иық таспасындағы белгі мен жұлдыздан тұрады.

Пішіні бойынша орден Қазақстан Президентінің белгісіне ұқсас: сәулелері көк эмальмен қапталған сегіз қырлыны құрайтын көп сәулелі жұлдыз. Сегіз ең ұзын сәуле ақ эмальмен қапталып, гауһар тастармен безендірілген.

Орталық медальонда көк түстің аясында алтын түсті монограмма бар: «П» және «Н» әріптері сәндік түрде өрілген. Орталық медальон алтын алқагүл шоқтарымен қоршалған, ол өз кезегінде ақ жиекпен қоршалып, оның бойында алтын әріптермен «Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев» деген жазу бар. Медальон табиғи лағыл тастары бар алтын таспамен қоршалған.

Орден жұлдызы — он алты бұрышты көп қырлы алтын, мұнда кезекпен сегіз жұлдыздың сәулесі басқаларына қарағанда қысқа. Ортасында Нұрсұлтан Назарбаевтың алтын кескіні бар көк эмальдан жасалған медальон. Орталық медальон ақ жиекпен қоршалған, оның бойында алтын әріптермен «Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев» деген жазу бар. Медальон табиғи рубиндері бар алтын лентамен қоршалған.

Орден жұлдызы мен белгісі 750 дана алтыннан жасалған.

Күнделікті киюге арналған орденнің миниатюрасы бар.

### Таспасы
Бірінші үлгідегі орденнің муар лентасы алтын түсті ұлттық ою-өрнекті Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Туының түсіне сәйкес келеді.

Төртінші үлгідегі иық таспасы ені 100 мм көк түсті муар матадан тігіледі.

## Галерея

Орден "Первый Президент Республики Казахстан Нурсултан Назарбаев".jpg|Бірінші үлгідегі орден белгісі
OrdenNazarbayeva.jpg|Екінші үлгідегі орден белгісі
OrdenNazarbayeva mini.jpg|Орденнің миниатюрасы (екінші үлгіге)
OrdenNazarbayeva3.jpg|Үшінші үлгідегі орден белгісі
Order Nazarbayev star.png|Орден жұлдызы (4-үлгісі)


## Тағы қараңыз
* Қазақстанның мемлекеттік марапаттары

Санат:Қазақстан ордендері
Санат:Нұрсұлтан Назарбаев атындағы нысандар
Қазақстанның ғарышкер-ұшқышы

thumb|right|180px|«Қазақстанның ғарышкер-ұшқышы» белгісі
**«Қазақстанның ғарышкер-ұшқышы»** құрметті атағы&nbsp;— 1993 ж. белгіленді.

Атақ ғарышқа ұшудың тапсырылған бағдарламасын ойдағыдай жүзеге асырған, алдарына қойылған ғылыми-техникалық, зерттеушілік және практикалық міндеттерді үлгілі орындаған азаматтарға беріледі.

## Марапатталғандар
Ағымда 4 адам марапатталған, соның ішінде:

# Тоқтар Әубәкіров — Қазақстанның 1-ші ғарышкер-ұшқышы 
# Талғат Мұсабаев — Қазақстанның 2-ші ғарышкер-ұшқышы 
# Юрий Маленченко — 12.01.1995;
# Айдын Айымбетов — 14.10.2015.

## Қазақстан жерінде туған басқа ғарышкерлер
# Виктор Иванович Пацаев
# Владимир Александрович Джанибеков
# Владимир Александрович Шаталов
# Юрий Валентинович Лончаков
# Александр Степанович Викторенко

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның құрметті атақтары
Санат:Ғарышкерлер
Санат:Қазақстан марапаттары
Ерлігі үшін медалі

**«Ерлігі үшін» медалі** — «Қазақстан Республикасының Мемлекеттік марапаттары туралы» Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 12 желтоқсандағы № 2676 Заңының негізінде белгіленген Қазақстан Республикасының мемлекеттік марапаты.

## Медаль туралы ереже
Медаль азаматтарға адам өмірін сақтауға байланысты төтенше жағдайларда (суда, өртте, табиғи апаттар кезінде), қылмысқа қарсы күресте көрсеткен батылдығы мен қайсарлығы үшін беріледі. Медалдың негізгі пішіні айшықты бесбұрыш болып келеді, оның ішінде «Ерлігі үшін» деген жазуы бедерленіп, емен жапырағымен көмкерілген.

Медаль Өскемендегі Қазақстан теңге сарайында дайындалды.
## Галерея

Erligi ushin.jpg|«Ерлігі үшін» медалі
Nagradigoskazmed001akaz.jpg|«Ерлігі үшін» медалінің 1 үлгісі


## Тағы қараңыз
* Қазақстанның мемлекеттік марапаттары

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан медалдары
Жауынгерлік epлiгi үшін медалі

**«Жауынгерлік epлiгi үшін» медалі** — «Қазақстан Республикасының Мемлекеттік марапаттары туралы» Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 12 желтоқсандағы № 2676 Заңының негізінде белгіленген Қазақстан Республикасының мемлекеттік марапаты.

## Медаль туралы ереже
Медальмен Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарының әскери қызметшілері, сондай-ақ прокуратура, ұлттық қауіпсіздік, ішкі істер және қылмыстық-атқару жүйесі органдарының қызметкерлері:
* әскери бөлімнің, бөлімшенің жауынгерлік тапсырмаларды ойдағыдай орындауына, сондай-ақ қылмысқа қарсы күресте ықпал еткен ұрыста шебер, белсенді және батыл әрекеттері үшін;
* мемлекеттік шекараны қорғауда көрсеткен ержүректігі үшін;
* қызметін өтеу барысында сіңірген еңбегі үшін беріледі.

## 1-үлгісі
Медаль дөңгелек пішінді, диаметрі 34 мм.

Шеңбердің ортасында сегіз қырлы жұлдыз, жұлдыздың ішінде қару-жарақ таңбалары бейнеленген қалқан орналасқан. Медаль атауы шеңбер бойында жазылған, әріптердің көлемі 3,5х3 мм.

Жұлдыздың сәулелері, қалқан және қару белгілері жалпы шеңберден 1,5 мм жоғары орналасқан.

Медаль жезден жасалған. Медаль жезден жасалған бесбұрышты қалыппен ілмек және сақина арқылы жалғанған. Қалыптың биіктігі — 30,5 мм, ені — 34 мм, жоғарғы және төменгі бөліктерде жақтауы бар.

Қалып қызыл түсті муар таспасымен жабылған және ортасында жасыл түсті жолақ орналасқан.

## 2-үлгісі
Екінші түрі біріншіден қалыптың түрі мен таспаның түсі бойынша ерекшеленеді:

Медаль жезден жасалған ені 34 мм және биіктігі 50 мм алтыбұрышты қалыппен ілмек және сақина арқылы жалғанған. Қалып квас түсті муар таспасымен қапталған, оның ортасында ені 4 мм екі көк жолақ орналасқан. Муар таспасының ені 34 мм. Қалыптың артқы жағында медалдің киімге бекітілуіне арналған түйреуіш бар.

Медаль Өскемендегі Қазақстан теңге сарайында дайындалды.

## Галерея

Zhawyngerlik erligi ushin.jpg|«Жауынгерлік ерлігі үшін» медалі


## Тағы қараңыз
* Қазақстанның мемлекеттік марапаттары

Санат:Қазақстан медалдары
Ерен еңбегі үшін медалі

**«Ерен енбегі үшін» медалі** — «Қазақстан Республикасының Мемлекеттік марапаттары туралы» Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 12 желтоқсандағы № 2676 Заңының негізінде белгіленген Қазақстан Республикасының мемлекеттік марапаты.

## Медаль туралы ереже
Медаль азаматтарға экономикадағы, әлеуметтік саладағы, ғылымдағы, мәдениеттегі және мемлекеттік қызметтегі еңбек жетістіктері үшін беріледі. Дөңгелек пішінді медальдың ішінде «Ерен еңбегі үшін» деген жазу бедерленіп, қазақ оюымен және емен жапырағы бейнесімен айшықталған.

Медаль Өскемендегі Қазақстан теңге сарайында дайындалды.

## Галерея

Eren enbegi ushin.jpg|«Ерен еңбегі үшін» медалі
Eren Enbegi Ushin 1tip.png|«Ерен еңбегі үшін» медалінің 1 үлгісі
Post-563-1323004467.jpg|Емлесінде қатесі бар медалдің 1 үлгісі


## Тағы қараңыз
* Қазақстанның мемлекеттік марапаттары

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан медалдары
Бейбарыс сұлтан мешіті

**Сұлтан Бейбарыс мешіті** — Сұлтан Бейбарыс 1266—68 жж. салдырған. Ол — қазіргі кезде Мысырдағы ең танымал мешіттердің бірі.
thumb|400px|Бейбарыс сұлтан мешіті, Каир
Әл-Кәһира қаласының солтүстігіндегі ескі қорғанынан тыс жерде ең алғашқы болып бой көтерген бұл ғимаратты салуда сол заманның озық құрылыс тәсілдері мен құралдары қолданылған. Көрші көшеде ибн-Тұлун мешіті орналасқан.

Мешіт Шам жеріндегі Яффа қаласынан әкелінген түрлі-түсті мәрмәр тастармен және құнды ағаштан тұрғызылған. Оның ұзындығы 108 м, ені 105 м. Дуал ретінде қаланған тас қабырғаларының биіктігі 10,96 м. Мешіттің көркем оюлармен безендірілген үш салтанатты қақпасы бар. Ғимараттың батыс жағында орналасқан 11,83 м бас қақпа өз алдына сәулет өнерінің ескерткіші.
 
Сол заманда қабылданған құрылыс қағидалары мен мешіт салу мәнеріне сәйкес, оның ортасы, үсті төрт бұрышты ашық алаң болып, ал төрт жағы ені 10–12 м шамасындағы үсті мәрмәр бағаналарға бекітілген ағаш шатырмен жабылған сарай түрінде салынған. Мешіттің ішкі жақ қабырғалары мен терезелері араб және шығыс мәнерлеріндегі әдемі өрнектермен әшекейленіп, Құран Кәрім сүрелері аяттарымен өрнектелген.
 
Мешіттің михрабы Мәкке бағытында. Михраб орналасқан бөлменің қабырғалары мен михрабтың орны кірпіштен қаланған қаңқасын ғана сақтап қалған.

Санат:Мысыр мешіттері
Шығай хан

**Шығай хан** — қазақ хандығының 9-шы ханы (1580—1582 жж.) билік құрған.

Хақназар хан қаза болған соң оның орнына Жәдік сұлтанның баласы, Жәнібек ханның немересі Шығай 1580-1582 жылдары хан болды. Ол бұл кезде сексен жаста болғанымен, қазақтардың ішінде беделді хан болды. Оның өміріне қатысты мәліметтер тарихта аз сақталған. Шығай хан қазақ хандығының сыртқы саясатындағы Хақназар хан ұстаған бағытты жалғастырды. Ол Шайбани мұрагерлерінің арасындағы қақтығыстарды қазақ мемлекетін нығайту мақсатында ұтымды пайдаланды.

1582 жылы Бұхара ханы Абдолла, қазақ ханы Шығай және оның баласы Тәуекел сұлтанмен күш біріктіріп, Ташкент билеушісі Баба сұлтанға қарсы Ұлытау жорығын  ұйымдастырды. Баба сұлтан жеңіліп, Дешті-Қыпшақ даласына қашады, өзбек, қазақ әскерлері Баба сұлтанды Сарысуға, Ұлытауға дейін қуады. Шығай хан сол жорықта қайтыс болды. Түркістанға қайтып келе жатқан Баба сұлтанды Тәуекел сұлтан өлтіріп, басын Абдоллаға әкеледі. Қас жауын жойғанға риза болған Абдолла хан Тәуекелге Самарқан өлкесіндегі Африкент уәлаятын тарту етеді.

1582 жылы Шығай хан қайтыс болғаннан кейін таққа оның ұлы Тәуекел (1582-1598 жж.) отырады.

## Отбасы
### Әйелдері
* Байым-бегім Ханым
* Дадым Ханым
* Яхшым-бегім Ханым

### Балалары
#### Ұлдары
*Сейітқұл сұлтан; анасы — Байым — бегім Ханым)
*Ондан сұлтан (1555-1585; анасы — Байым-бегім Ханым)
*Тәуекел хан (1562-1598; анасы — Яхшым-бегім Ханым)
*Есім хан (1565-1628; анасы — Яхшым-бегім Ханым)
*Шах-Мұхаммед сұлтан(1569-???; анасы — Дадым Ханым)
*Али хан (???-1600; анасы — Дадым Ханым)
*Сулум сұлтан; анасы — Дадым Ханым)
*Иброһим сұлтан; анасы — Дадым Ханым)

#### Қыздары
*Сүзге Ханым (??? — 1598; анасы — Байым-бегім Ханым)
*Алтын Ханым; анасы — Байым-бегім Ханым)
*Сабырбике Ханым; анасы — Яхшым-бегім Ханым)

Ең ықпалды және сүйіктісі Шығай ханның екінші әйелі Яхшым-бегім Ханым болды. Болашақта хандар Тәуекел мен Есімді және Ғараб батырдың әйелі Сабырбике Ханымды дүниеге алып келді.

## Дереккөздер

Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары
Санат:Жәдік әулеті
Санат:Төрелер
Геннадий Васильевич Колбин

**Геннадий Васильевич Колбин** (7 мамыр 1927, Свердлов облысы – 19 қаңтар 1998, Мәскеу) – саяси қайраткер. Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің Бірінші хатшысы (1986 – 1989).

## Өмірбаяны
Нижний Тагил Тау металлургия техникумын (1947), Урал политехникалық институтын (1955) бітірген.

* 1947 – 54 ж. және 1957 – 58 ж. Нижний Тагилдегі қорғаныс кәсіпорнында конструктор-технолог, технология бюроның бастығы, бас инженердің орынбасары, 
* 1956 – 57 ж. Урал политехникалық институтында аспирант болды. 
* 1959 – 70 ж. Нижний Тагилдегі Ленин ауданында екінші, бірінші хатшы, қалалық партия ұйымының екінші, бірінші хатшысы, 1970 – 75 ж. Свердловск облысы партия комитетінің үшінші, екінші хатшысы, 
* 1975 – 83 ж. Грузия Компартиясы ОК-нің екінші хатшысы, 
* 1983 – 86 ж. Ульяновск облысы партия комитетінің бірінші хатшысы болып істеді. 
* 1986 – 89 ж. Қазақстан Компартиясы ОК-нің екінші хатшысы, 
* 1989 – 90 ж. КСРО Халықтық Бақылау комитетінің төрағасы қызметтерін атқарды. Колбин Қазақстанда Д.А. Қонаевтың орнына келді. Оның билігі кезіндегі қысымда қазақтардың ұлттық санасы көтеріліп, 
* 1986 ж. Желтоқсан көтерілісі мен 1989 ж. Жаңаөзен оқиғасы белең алды. Қазақтар республикадағы жетекші ұлтқа айнала бастады. Колбин жергілікті халықтың саяси белсенділігін төмендету үшін жазалау шараларын күшейтті (Қылмыстық жауапкершілікке тарту, жұмыстан, оқудан шығару, тағы басқалар). Бірақ бұл шаралар еш нәтиже бермеді. Қазақстандағы саяси жағдайдың одан әрі ушығуынан қауіптенген КОКП ОК К-ді Мәскеуге алдыртып, орнына Н.Назарбаевты қоюға мәжбүр болды.

## Марапаттары
* Екі рет Ленин, Октябрь революциясы, екі рет Еңбек Қызыл Ту, *“Құрмет белгісі”* ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Колбин Геннадий Васильевич
*Колбин Геннадий Васильевич 
* 

Санат:Желтоқсан көтерілісі
Санат:Қазақстан Компартиясы ОК бірінші хатшылары
Сара Тастанбекқызы

**Сара Тастанбекқызы** (1853; қазіргі Алматы облысының Қапал ауданы - 1907) — айтыскер ақын, сазгер, халық ақыны, күйші, домбырашы. Найман тайпасының Матай руының *Аталық Қаптағай* бөлімінен шыққан.

## Өмірбаяны
Өзінің қысқа ғұмырында тауқыметтің талайын көріп, әлеуметтік теңсіздіктің тәлкегіне ұшыраған Сараның шығармашылық жолы тым ауыр да күрделі жол. Ол үш жасында әкесінен айырылып, еңсе басқан жетімдік пен жоқшылықтың зардабын көріп өседі. Бұл аз дегендей, сырттай болса да жалғыз сүйенер тірегі немере ағасы Жайсаңбек «өгіз ұрлады» деген жаламен түрмеге түседі. Жоқшылық өтінде жеке қалған жетім бала, жесір әйелге қамқоршы болып, ауылына көшіріп әкелген Тұрысбек қажы Сараны шырылдатып, өзінің теңі емес, жаратылысынан кеміс туған, бай баласы Жиенқұлға атастырады. 

Жетім қыз үшін мал алған Тұрысбек қажының әрекетін естіген Есімбек қажы дау шығарып, Сараны өз ауылына көшіріп алады. Бірақ бұдан Сараға жақсылық болмайды. Ақырында бар шаруа екі қажының қыздың қалың малын тең бөліп алуға келісуімен тынады. 

Осылайша қаршадайынан басы дау шарға түскен ақын қыздың бағының ашылуына осы кезде Найман елін аралап, серілік жасап жүрген атақты Біржан салмен кездесіп, шаршы топтың алдына онымен айтысуы үлкен себепші болады. Бұл айтыс Сараның халық алдындағы беделін арттырып, атағын алысқа жаяды. Елдің құрметіне бөленіп, халықтың махаббатына ие болған ақын қыздың тағдыр тізгінін өз қолдарынан сусып шығып бара жатқанын сезген қажылар да көпке көренеу қарсы шыға алмай, оның басына бостандық береді. Сөйтіп ақын Сара өзінің асқан дарынының арқасында теңдікке қол жеткізіп, он тоғыз жасында өз теңі Алтынбекұлы Бекбай дегенге тұрмысқа шығады. Теңдікке жетіп, теңіне қосылып, көзі ашылғандай болған.

## [[Абай Құнанбайұлы|Абай]] мен Сара ақынның кездесуі
Верный қаласынан Әбіштің (Әбдірахманның) сүйегін алып қайтқан жолда Қапалда Абайға көңіл айтуға келген Найман елінің игі жақсылармен бірге Сара да келіп ұлы ақынмен көріседі, аяулы баласынан айырылған ауыр қайғысына ортақтастығын білдіреді.

## Біржан мен Сара
Сара Тастанбекқызының Біржан салмен айтысы ғасырдан ғасырға үзілмей жалғасып келе жатқан қазақтың айтыс өнерінің шоқтығы биік, көркем үлгісі болып саналады.
## Өлеңдері
Ақынның бұл айтыстан басқа «Жүрек», «Ашындым», «Арсалаң аға алдында», «Жүрек сыры», « Жайлауда», « Әбіштің аруағына», « Хош бол, елім» секілді көптеген өлеңдері мен «Тұзақ» атты дастаны бар.
## Сара Тастанбекқызы бейіті
right|300px|thumb|Сара Тастанбекқызының бейіті
Жастай жоқшылықты көп көріп, ауыр тұрмысты бастан кешкен теңсіздіктің зардабын шегіп, қайғы мұңды серік еткен ақын қыз көп ұзамай ауруға шалдығып, жалғанның қызығын жарытып көре алмай, ерте көз жұмады. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақ ақындары
Санат:Күйшілер
Санат:Домбырашылар
Әбділкәрім Сатұқ Қарахан

**Әбділкәрім Сатұқ Қарахан** (?—960) — Орта Азияда Қарахан мемлекетінің негізін қалаушы. Шыққан тегі — мұсылман түркі әулетінен.

Қарахан мемлекетінің құрылуы Қарлұқ қағандығының ыдырауымен тікелей байланысты. Тарихи әдебиеттерде Қарахандар әулетінің шығуы жөнінде түрлі пікірлер айтылады. Солардың ішінде Қарахан мемлекетінің тарихын зерттеуде үлкен еңбек сіңірген. О. Прицактың пікірінше, Қарахандар әулеті негізінен екі ірі тайпалар бірлестігінен *жікілдер* мен *яғмалардан* құралғанға ұқсайды. Қарахан осы *яғма* тайпасынан шыққан.

Қарлұқ қағандығының қағаны Білге Құл (Қадыр хан) өлгеннен кейін, оның орнында қалған екі баласы Бәзір Арслан мен Оғұлшақтың немере інісі Сатұқ Боғра хан ерекше көзге түседі. Ол кейін Оғұлшақтың өзіне қарсы шығып, Тараз бен Қашқарды одан тартып алады.

942 ж. ол Баласағұн билеушісін тақтан тайдырып, өзін «қағанмын» деп жариялайды.

Қарахан 960 ж. қайтыс болады. Оның орнына отырған баласы Мұса Исламды мемлекеттік дін деп жариялайды. Осыдан болар мұсылман тарихшылары қарахандар әулеті билеушілерінің кестесін осы Мұсадан бастайды. Бірақ шын мәнінде Қарахан мемлекетінің негізін қалаушы Мұсаның әкесі Әбділкәрім Сатұқ Қарахан, кейінгі тарихшылардың мемлекет атын оның есімімен «Қарахан» деп атауы да осыдан. Қараханның мазары бұл күнде Жамбыл облысының орталығы Тараз қаласында тұр.

Санат:Қарахандар
Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:960 жылы қайтыс болғандар
Есет Көкіұлы

thumb|right|200px

**Есет Көкіұлы**, **Тама Есет** (1667-1749) - қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы күресте есімі елге танылған әйгілі батырларының бірі.

Шыққан тегі Кіші жүздің Жетіру ішіндегі Тама руының, Аташал тармағынан. 
Әбілқайыр хан Ресейге қосылу мәселесін көтергенде соның қасында болып, Кіші жүз бен Орта жүздің орыс патшасының қол астына өтуіне белсенді атсалысқан атақты Кіші жүз Бөкенбай батырдың күйеу баласы.

Есеттің әкесі Базарқұлұлы Көкі де заманында аты шыққан батыр болған. Жауға үнемі тайсалмай тура шабатындықтан «Таймас батыр» деген ат алған. Тарихшылар Салқам Жәңгір хан жоңғардың Батыр қонтайшысының 50 мыңдық әскеріне 600 жауынгермен қарсы тұрып, шайқасып жатқанда 20 мың әскермен көмекке келетін Жалаңтөс баһадүрдің әскерінің ішінде осы Көкі батырдың да болғандығын, сонда оның шеп бұзып, үлкен ерлік көрсеткенін жазады. 
Жауынгерлік заманда туып, күреспен есейіп, ер жеткен тұрғыластары сияқты Есет те ел қорғау жорығына ерте араласады. Жеке ерлігімен көзге түсіп, батыр атанады. Тәуке ханның тұсындағы жеңісті шайқастарда Есет батыр Кіші жүз қолын бастайды. Осындай шайқастардың бірінде найзагерлігімен көзге түсіп, ерен ерлік көрсеткен Есетке риза болған Тәуке хан кейін шақырып алып: «Айбатың аса түссін, найзаң мұқалмасын, ел намысы тұздығың болсын» деп бата беріпті деген әңгіме де бар.

Есет батыр әйгілі «Ақтабан шұбырындыдан» кейін ел болып бірігіп, жоңғарларға алғашқы алапат соққы берген Бұланты шайқасына қатысып, езілген елдің еңсесін көтерткен Ұлы жеңіске өз үлесін қосады. Ал тарихи бетбұрыс жасаған Аңырақай соғысында ол Кіші жүз құрамының туын көтерген атойшы болады.

Есет батырдың кейінгі өмірі Әбілқайыр ханның саясатымен тығыз байланысып жатады. Ханның қасында болып, ақыл кеңесін береді, хан мен халық арасына түскен жарықшақты дәнекерлеп бітірушісі болады. Әсіресе, орыс патшасының қол астына өтер кездегі хан басына үйірілген қауіп бұлтын сейілтуде ол сол кездің тарихи ірі тұлғалары Бөгенбай батыр, Жәнібек батырлармен бірлесе отырып, оған үлкен көмек көрсетеді. Ресеймен қарым қатынасты жақсартудағы сіңірген еңбегі үшін патша үкіметі оған 1743 жылы «тархан» атағын берді. Есет батыр сексен екі жасында өзінің атамекенінде, өз ажалынан қайтыс болады.

18 ғасырдың басында Тәуке хан жеті рудың бастарын қосып, ірілендіру мақсатымен үш жүздің басын қосқан кеңесте Есет батырды Жетіруға ру басы етіп сайлаған. Есет батыр, әрі ақылды, әрі мырза адам болыпты. Көкі батырдың жеті ұлының бірі Есет батыр, жасы жиырмаға жетпей-ақ жауға аттанып, жоңғар, қалмақтармен соғыстарда ерлігімен көзге түсіп батыр атағы шыққан екен. Ол Әбілқайыр ханмен жасынан бірге өскен досы, Әбілқайыр ханның қазақ халқын Ресейге қосу күресінде Есет батыр табандылықпен Әбәлқайырға мықты тірек болған адамның бірі болыпты. Қалмаққырылған деген жердегі айрықша ерлік көрсетіп, артына "Алланың тасы қатты ма, Есеттің басы қатты ма?" деген қанатты сөз қалдырған. Ел аузындағы деректерге қарағанда Есеттің қызы Ботагөз де елін қорғаған батыр болыпты.

## Дереккөздер

Санат:1669 жылы туғандар
Санат:1757 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қазақ батырлары
Мұхамеджанов

**Мұхамеджанов** сөзі мынадай мағыналар білдіруі мүмкін:

* Орал Байғонысұлы Мұхамеджанов
Ниязбеков

**Ниязбеков** сөзі мынадай мағыналарға жатуы мүмкін:

* Сабыр Біләлұлы Ниязбеков (1912—1989)&nbsp;— ҚКСР Жоғарғы Кеңес Төралақсының төрағасы (1965—1978);
* Шәкен Оңласынұлы Ниязбеков&nbsp;— дизайнер, Қазақстан байрағы авторы.
Әлиев

**Әлиев** сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:

* Жұматай Әлиұлы Әлиев;
* Мұхтар Әлиев&nbsp;— хирург.;
* Рахат Мұхтарұлы Әлиев&nbsp;— мемлекеттік қайраткер.
Махамбет

**Махамбет** сөйлемі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:

* Махамбет Өтемісұлы — ақын, күйші, батыр.
* Махамбет – тарихи драма.

**Елді мекендер:** 

* Махамбет – Атырау облысы Махамбет ауданындағы ауыл.
* Махамбет – Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданындағы ауыл.
* Махамбет Өтемісұлы ауылы – Түркістан облысы Қазығұрт ауданындағы ауыл.
Әубәкіров

* Руслан Шохметұлы Әубәкіров - Қоғам қайраткері
* Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров - Ұшқыш-ғарышкер
Хамзин

**Хамзин** сөзі келесі тұлғалардың тегін (фамилиясын) білдіреді:

* Әбілкәрім Хамзин - Медицина ғылымдарының докторы, профессор.
* Әділжан Ақжігітұлы Хамзин
* Мағауия Хамзин
* Мәуен Хамзин - филология ғылымдарының докторы, профессор.
* Нұрлан Қасқырбайұлы Хамзин
* Сатыбалды Хамзин - медицина ғылымдарының докторы, Қазақстан жаратылыстану ғылым академиясының корр. мүшесі.
* Сәбит Құрашұлы Хамзин  - техника ғылымдарының докторы, профессор, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген жоғары мектеп қызметкері.
Хасенов

**Хасенов** тегі бойынша төмендегі мағына білдіруі мүмкін:

* Әбікен Хасенов - - қазақтың күйші-домбырашысы, шертпе күйдің шебері, актер, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген артисі.
* Әбілда Хасенов - шопан. 2 мәрте Еңбек Қызыл Ту, I дәрежелі Отан соғысы, Қызыл Жұлдыз ордендерінің иегері.
* Әмеди Хасенов - тіл білімі маманы, филология ғылымдарының кандидаты, профессор.
* Ермекбай Қайыпұлы Хасенов
* Жармұхан Хасенұлы Хасенов
* Манап Хасенов
* Мәди Хасенов
* Мұқаш Хасенов
* Мұхамметқали Хасенов
* Нұркенже Хасенов