open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Корея Республикасы халқы

## Демографиялық статистика
**Саны:**
53 657 122 (ақпан, 2015, бағалау)

**Жас құрылымы:**
*0-14 жыл:*
18,9 % (ерлер 4 844 083/женщины 4 368 139)
 
*15-64 жыл:*
71,8 % (ерлер 17 886 148/әйелдер 17 250 862)

*65 жыл және одан:*
9,2 % (ерлер 1 818 677/әйелдер 2 914 678) (2006 ж. бағалау)

**Халық өсімі:**
0,42 % (2006, бағалау)

**Бала туу көрсеткіші:**
10 нәрестелердің/1 000 адамға (2006, бағалау)

**Өлім-жітім:**
5,85 өлім/1 000 адамға (2006, бағалау)

**Көші-қон:**
0 көшіп-қонушылардың/1 000 адамға (2006, бағалау)

**Жыныс қатынасы:**

*туу кезінде:*
1,13 ерлер/әйелдер

*15 жылға дейін:*
1,12 ерлер/әйелдер

*15-64 жыл:*
1,03 ерлер/әйелдер

*65 жыл және одан:*
0,63 ерлер/әйелдер

*жалпы тұрғындар:*
1,01 ерлер/әйелдер (2000, бағалау)

**Жаңа туған нәрестелер арасында өлім-жітімді:**
6,16 өлім/1 000 жаңа туған нәрестелерге (2006, бағалау)

**Өмір сүру ұзақтығы:**

*Орта:*
77,04 жыл

*ерлер:*
73,61 жыл

*әйелдер:*
80,75 жыл (2006, бағалау)

**бала көтергіштік коэффициенті:**
1,27 туу/әйелге (2006, бағалау)

## Көші-қон
1944 мен 1949 жылдар санақ деректерін салыстыру  көрсеткендей, санақ арасы кезеңінде Оңтүстік Корея халқы 2,6 млн. адамға өскен, олар басқа елдерден келген солтүстік бөлігінен репатриацияланғандар. Оңтүстік Кореяға шетелден келген репатрианттардың саны 1,8 млн., Солтүстіктен көшкендердің саны 1949 жылдың санағы бойынша 740 мың адамды құрады. Жапониядан келген репатрианттар, жалпы санының репатрианттардың 75%-ын құрады.

Корей соғысы жылдары елдің оңтүстік бөлігінен солтүстікке қарай шамамен 280-300 мың көшті, Солтүстіктен Оңтүстікке қарай — 2 млн. 650 мың адамға дейін.

## Этникалық топтар
Корейлер тұрғындарының көпшілігін құрайды (тек аз бөлігін (100 мың) қытай азшылық ұлттары құрайды, әсіресе, елге Қытай, Гонконг және Макаодан келгендер емес, олар Жапония, Малайзия, Үндістан және Филиппиннен келген). Қытай, Филиппин, Малайзиядан келген жұмысшылар көп. Ірі қалаларында, әсіресе Сеулде шетелдіктер жұмыс істейді, олар бизнес саласына және білім беруге тартылған. Американдық әскери контингент саны 28 000 адамды құрайды.

## Діни құрамы
Халық санағының деректері бойынша 2005 жылы 46,5% - ы адамдардың өздерін бірде-бір дінге жатқызбаған. 29,3 % - ы өздерін христиандар деп атады, оның ішінде 18,3 % - ы — протестанттар, 10,9 % - ы — католиктер. 22,8 % — буддистер. Басқа кең тараған діни ағымдарға жатады: вон буддизм (0,3 %), конфуцийшілдік (0,2 %), чхондоге (0,1 %).

## Тілдері
Корей, ағылшын тілі  орта және жоғары сыныптардағы мектепте оқу үшін міндетті болып табылады.

Жоғары сынып оқушылары сондай-ақ таңдау зерттеу үшін бірін тілдері: қытай, жапон, француз, неміс, орыс, испан, араб.

### Сауаттылық
Анықтау: оқи және жаза алатын 15 жастан асқан адамдар
* Барлығы: 97,9 %
** ерлер: 99,2 %
** әйелдер: 96,6 % (2002)
Деректер ескірген.

## Сондай-ақ,
* КХДР халқы 
* Оңтүстік Корея

## Дереккөздер

Санат:Оңтүстік Корея халқы
Баутин әуежайы

**Баутин** — Маңғыстау облысындағы аттас ауылдың маңындағы бұрынғы жергілікті әуе жолдарының әуежайы. 

Тікұшақтың барлық түрлерін, Ан-28, Л-140 және оданда жеңіл ұшақтарды қабылдауға есептелінген А классты аэродромы. 1990-шы жылдары аэродром қараусыз қалдырған және сол уақыттан бастап әуежай авиациялық жұмыстар кезінде А классты ұшақтар (Ан-2 және оған ұқсас) мен тікұшақтардың қонатын алаңы ретінде қолданылады.

Санат:Маңғыстау облысы əуежайлары
Ноғайты (Ақтөбе облысы)

**Ноғайты** — Ақтөбе облысы Байғанин ауданындағы ауыл, темір жол бекеті, Ащы ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қарауылкелді ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 56 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1857 адам (931 ер адам және 926 әйел адам) болса, 2009 жылы 1539 адамды (786 ер адам және 753 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1330 адамды (694 ер адам және 636 әйел адам) құрады.

## Транспорты
Елді мекен арқылы Ақтөбе-Атырау тас жолы, Қандыағаш-Атырау темір жолы өтеді.

## Ауыл суреттері

Ногайты IMG 20220626 114804.jpg| Ноғайты
Ногайты IMG 20220626 114722.jpg | Ноғайты
Ногайты IMG 20220626 114428.jpg| Ноғайты
Ногайты IMG 20220626 114423.jpg |Темір жол стансасы


## Дереккөздер

Санат:Байғанин ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Жаңаөзен әуежайы

**Жаңаөзен әуежайы** — Қазақстанның батысындағы Маңғыстау облысының Жаңаөзен қаласында орналасқан азаматтық әуе көлігі нысаны. Бұл әуежай аймақ тұрғындарын көлікпен қамтамасыз ететін маңызды стратегиялық объект болып табылады.

## Жалпы мәлімет
Жаңаөзен қаласы — мұнай-газ өнеркәсібімен танымал аймақ, сондықтан әуежайдың қызметі көбінесе экономикалық қатынастар мен өндірістік логистикаға байланысты. Әуежайдың маңызы — қала мен облыстың басқа ірі қалалармен әуе арқылы байланысын қамтамасыз етуінде.

## Тарихы
Әуежайдың нақты ашылған жылы жайлы ресми дерек жоқ. Алайда ол кеңес дәуірінде шағын аудандық әуеайлақ ретінде қызмет атқарған. 2000-жылдарына қарай инфрақұрылым тозып, рейстер тоқтатылды.

2020-жылдардың ортасына қарай әуежайдың инфрақұрылымын қайта қалпына келтіру туралы ұсыныстар көтерілді. Қазіргі таңда жаңғырту жұмыстары туралы ресми хабарламалар жоқ, бірақ қала тұрғындары әуе қатынасын қайта ашуды үміт етуде.

## Қабылдай алатын әуе кемелері
Жаңаөзен әуежайы — 3-сыныпты әуеайлақ ретінде Ан-24, Ан-26, Як-40, сондай-ақ барлық үлгідегі тікұшақтарды қабылдай алады.

## Болашақ даму
Жаңаөзен — облыстың қарқынды дамып жатқан өндірістік қалаларының бірі. Болашақта жолаушылар терминалы мен ұшу-қону жолағын жаңарту, әрі тұрақты ішкі рейстер ашу жоспарлануы мүмкін. Бұл өз кезегінде қаланың көлік инфрақұрылымын жақсартып, экономикалық әлеуетін арттыра түспек.

Санат:Қазақстан әуежайлары
Санат:Жаңаөзен
Арқарлы асуы (ауыл)

**Арқарлы асуы** — Жетісу облысы Кербұлақ ауданындағы елді мекен, Жоламан ауылдық округі құрамында болған елді мекен, 2010 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Сарыөзек ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 29 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 12 адам (7 ер адам және 5 әйел адам) болса, 2009 жылы 48 адамды (23 ер адам және 25 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Кербұлақ ауданының таратылған елді мекендері
Мұрат Әлиұлы Сүймағамбетов

**Мұрат Әлиұлы Сүймағамбетов** (14 қазан 1983, Шевченко, Қазақ КСР, КСРО) - Қазақстан футболшысы, шабуылшы.

## Карьерасы
### Клубтық
Кәсіби карьерасын Сүймағамбетов ақтаулық Каспий клубында бастады. Бұдан кейін ол Ордабасы,  Тобыл, Ордабасы, Астана және Шахтер клубтарында ойнады. Соңғы клубтағы жақсы ойыннан кейін Мұратты астаналық Локомотив шақырды. Ол жақта Сүймағамбетов негізгі құрамға ілікпей, қайтадан Ордабасы клубына келеді. 

Келесі маусымды Мұрат Тобылда өткізді. 

2011 жылы Сүймағамбетов бос агент ретінде Қайратқа ауысты. Бұдан кейін Мұрат аз уақыт Тараз, Астана 1964, Восток және Қыран клубтарында өткізді. 

2014 жылы Сүймағамбетов өз карьерасын аяқтағаны туралы хабарлады.

### Ұлттық құрамада
Ұлттық құрамада Сүймағамбетов 2006 - 2008 жылдар аралығында 19 ойын өткізіп, 3 доп соқты. Алғашқы ойынын Мұрат Сингапурға қарсы өткізді (24.12.2006, Таиланд королі кубогы, есеп 0:0), соңғы ойынын Черногорияға қарсы ойнады (27.05.2008, Жолдастық кездесу, есеп 0:3). Құрамадағы алғашқы голын Вьетнамға соқты (26.12.2006, Таиланд королі кубогы, есеп 1:2).

2007 жылы құрама ойындарында тұрақты түрде алаңға шығып жүрді. Жыл бойы 11 кездесуде алаңға шығып, екі гол соқты, екеуін де жолдастық кездесуде (Қытай мен Өзбекстан қақпасына).

2008 жылы бес кездесуде алаңға шықты, бесеуі де жолдастық ойындар.

2008 жылы 28 мамырда Черногорияға қарсы жолдастық кездесуде соңғы рет құрама жейдесін киді. Сол жылы күзде Арно Пайперс бапкерліктен кеткесін құрамаға мүлде шақырылған жоқ.

## Марапаттары
*Қазақстан чемпионы :2010

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Футболшының профилі

Санат:14 қазанда туғандар Санат:Қазақстан футболшылары Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары Санат:Қайрат ФК ойыншылары Санат:Шахтер Қарағанды ФК ойыншылары
Санат:Ақтауда туғандар
Санат:Каспий ФК ойыншылары
Санат:Ордабасы ФК ойыншылары
Санат:Тобыл ФК ойыншылары
Санат:Астана ФК ойыншылары
Санат:Тараз ФК ойыншылары
Санат:Жеңіс ФК ойыншылары
Санат:Қыран ФК ойыншылары
Малайсары (станция)

**Малайсары** — Жетісу облысы Кербұлақ ауданы, Сарыбастау ауылдық округі құрамындағы ауыл, темір жол бекеті.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Сарыөзек ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 25 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Кербұлақ ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Бозтөбе

**Бозтөбе** (2009 ж. дейін — *Анастасьевка*) — Ақтөбе облысы Қарғалы ауданы, Ащылысай ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Бадамша ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 38 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 399 адам (201 ер адам және 198 әйел адам) болса, 2009 жылы 350 адамды (176 ер адам және 174 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 254 адамды (129 ер адам және 125 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қарғалы ауданы елді мекендері
Шәмші Қалдаяқов ауылы (Ақтөбе облысы)

**Шәмші Қалдаяқов** (2007 ж. дейін — *Александровка*) — Ақтөбе облысы Қарғалы ауданындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Бадамша ауылынан батысқа қарай 51 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1874 адам (977 ер адам және 897 әйел адам) болса, 2009 жылы 1923 адамды (947 ер адам және 976 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1404 адамды (722 ер адам және 682 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қарғалы ауданы елді мекендері
Беріктас (Жетісу облысы)

**Беріктас** — Жетісу облысы Кербұлақ ауданы, Көксу ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Сарыөзек ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 73 км-дей жерде, Үлкен Қотырқой тауынан солтүстікке қарай орналасқан.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Кербұлақ ауданы елді мекендері
Көксу ауылдық округі (Жетісу облысы)

**Көксу ауылдық округі** — Жетісу облысы Кербұлақ ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Беріктас, Көксу, Көктал, Қосағаш ауылдары кіреді. Орталығы – Көксу ауылы. Округ құрамында болған *Ынтымақ* ауылы 2006 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Кербұлақ ауданы ауылдық округтері
Талдыбұлақ ауылдық округі

* Талдыбұлақ ауылдық округі — Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Талдыбұлақ ауылдық округі — Жетісу облысы Кербұлақ ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Талдыбұлақ ауылдық округі — Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданындағы әкімшілік бірлік.
Адай-Табын ауданы

**Адай-Табын ауданы** — Қырғыз АКСР-дағы Адай уезінің бұрынғы әкімшілік бөліну бірлігі.

## Тарихы
Аудан Адай уезі құрамында 1921 жылдың 3 наурызында құрылған. Аудан халқының барлығы көшпенді болған, бұл жағдай ауданның орталығы жоқтығына әкелді.

1922 жылдың 9 қыркүйегінде аудан таратылды. Құрамына кірген болыстар уезд басшылығына тікелей бағыныңқылы болды.

1923 жылдың 20 наурызында аудан қайтадан құрылды.

1923 жылдың 5 шілдесінде аудан қайтадан таратылды. Құрамына кірген болыстар уезд басшылығына тікелей бағыныңқылы болды.

## Әкімшілік бөлінуі
Аудан алғаш құрылған кезде 11 болыстан тұрды. Олар: 1-ші, 2-ші, 3-ші, 4-ші, 5-ші Адай; 1-ші, 2-ші, 3-ші, 4-ші, 5-ші, 6-шы Табын. Қайта құрылған уақытта аудан 9 болыстан тұрды. Олар: 1-ші, 2-ші, 3-ші Адай; Доңызтау-Ақкөл; Сам-Матай; Тайсойған-Сағыз; Ұлы Сам; Шилі-Сағыз; Жем-Сағыз.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның таратылған аудандары
Бірінші Адай болысы

**Бірінші Адай болысы** — Қырғыз АКСР-дағы Адай уезінің әкімшілік бөліну бірлігі.

## Әкімшілік бөлінуі
6 әкімшілік ауыл, 775 қожалық. 

## Халқы және көшу жолдары
Құрамына Адайдың әртүрлі рулары кіреді. Атап айтқанда: Көрпе — 170 үй, Жанақ — 91 үй, Балықшы — 156 үй, одан басқа Ақпан — 20 үй, Құнанорыс — 100 үй, Бәйбіше — 102 үй, Қожағұл — 156 үй болды. Халқы түгелдей көшпенділер, олар жазда Жем өзенінің оң және сол жақтарын жағалап, Шерқала тауларына дейін көшеді. Қыста Оймауыт, Қайрақты, Молқұдық, Сам, Қарабауырды қыстайды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның болыстары
Екінші Адай болысы

**Екінші Адай болысы** — Қырғыз АКСР-дағы Адай уезінің әкімшілік бөліну бірлігі.

## Әкімшілік бөлінуі
6 әкімшілік ауыл, онда 785 қожалық бар.

## Халқы және көшу жолдары
Негізгі көп ру — Шегем. Болыс шаруаларының үлкен көшу жолы бар. Жазда Ойыл, Темір, Сарықобда, Қарақобда өзендері бойларын жайласа, қыста Сам, Қараой, Барсакелмес сорының батыс бөлігіне дейін барып қыстайды.

## Дереккөздер
*Маңғыстау энциклопедиясы, 4том

Санат:Қазақстанның болыстары
Үшінші Адай болысы

**Үшінші Адай болысы** — Қырғыз АКСР-дағы Адай уезінің әкімшілік бөліну бірлігі.

## Әкімшілік бөлінуі
9 әкімшілік ауылдан тұрады, 1078 үй бар. Оның 941-і көшіп-қонып жүреді. 110 үй Сағыз өзені бойында мал шаруашылығымен қатар егін салумен де шұғылданады. 10 үй Хиуа каласында, 12 үй қысы-жазы Самда болатын жатақтар. 

## Халқы және көшу жолдары
Негізгі рулары — Қосқұлақ, Жары. Болыс халқы жазда Сағыздың Жетікөл, Ащы, Ақжар, Байсарысына дейін көшеді. Қыста Ерлі-Көшкен, Шыбынды, Әлібек, Ащыбас, Қарақұдық, Құсшы, Қаңбақты жерлерін қыстайды. Көктем мен күзде Белсексеуіл, Барсакелмес, Қараой, Шағырлы, Жақсы және Жаман Қайрақты қоныстарына көшіп барып отырады.

## Дереккөздер
*Маңғыстау энциклопедиясы, 4том

Санат:Қазақстанның болыстары
Қайнарлы (Кербұлақ ауданы)

**Қайнарлы** (2017 жылға дейін — *Водное*) — Жетісу облысы Кербұлақ ауданы, Қаспан ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Сарыөзек ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 27 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Кербұлақ ауданы елді мекендері
Төртінші Адай болысы

**Төртінші Адай болысы** — Қырғыз АКСР-дағы Адай уезінің әкімшілік бөліну бірлігі.

## Әкімшілік бөлінуі
772 үйі бар, 6 әкімшілік ауылдан тұрады.

## Халқы және көшу жолдары
Негізгі руы — Бегей. Бұл болыста жартылай көшпенділер жоқ. Барлық ауылдары қыста Орталық Үстірттің Қараой, Мүзбел, Қаңбақтыой және Орта Азия теміржолына дейін барып қыстайды. Бегейдің Малай аталатын аулынан басқасы Самда, Темір мен Ақтөбе уездерінің кейбір шаруалары сияқты Жаңғақтың ойында Жәуміт-түрікмендер жайлайтын жерлерде болады.

## Дереккөздер
*Маңғыстау энциклопедиясы, 4том

Санат:Қазақстанның болыстары
Жетінші Адай болысы

**Жетінші Адай болысы** — Қырғыз АКСР-дағы Адай уезінің әкімшілік бөліну бірлігі.

## Әкімшілік бөлінуі
5 әкімшілік ауылдан тұрады. 773 үйі бар.

## Халқы және көшу жолдары
Негізгі рулары - Сүйіндік және Қосай рулары. Болыстағы шаруалар түгелдей көшеді. Жаз жайлауы — Ойыл және Темір өзендері, қыста Қаратау бойына, Қарабұғазға дейін келеді, аздаған бөлігі Красноводскіге дейін барады.

## Дереккөздер
*Маңғыстау энциклопедиясы, 4том

Санат:Қазақстанның болыстары
Қаспан ауылдық округі

**Қаспан ауылдық округі** — Жетісу облысы Кербұлақ ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Көксай, Қайнарлы, Қаспан, Сайлыкөл, Шаған ауылдары  кіреді. Орталығы – Қаспан ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Кербұлақ ауданы ауылдық округтері
Бірінші Маңғыстау болысы

**Бірінші Маңғыстау болысы** — Қырғыз АКСР-дағы Адай уезінің әкімшілік бөліну бірлігі.

## Әкімшілік бөлінуі
9 әкімшілік ауыл, онда 1468 қожалық бар. Ауылдары: Жаңай — 135, Қожаназар — 125, Әлі — Тасым — 100, Төлеке — 50, Қамысбай — 150, Қаржау — 45, Өтеғұл — 50 үй. 

## Халқы және көшу жолдары
Болыстың 655-тейі Мырзайыр, Ақтөбе жерлерін қыстайды. Жазда — Тұзбайыр, Арыстанбұға, Алты-Құлаш, аржағы Жем өзеніне дейін жайлайды. 100 үй Жаңай, 100 үй Қожаназар, 100 үй Әлі-Тасым, 50 үй Төлеке жыл бойына Қаратауда болады. 185 үй Құл мен Тоян жыл бойы Шайырдың маңындағы бұлақтарда және Қаңғада отырады. 160 үй Тоқабай жыл бойына Қандыбас маңында, 50 үй Төлеке Ақтөбеде, 40 үй Қамысбай Қаратұранда болады. 50 үй Қаржау Тарлада, 30 үй Өтеғұл Қаражылға және Сағындыны мекендейді. Қалған жатақтар егін салады.

## Дереккөздер
*Маңғыстау энциклопедиясы, 4том

Санат:Қазақстанның болыстары
Бозащы ауданы

**Бозащы ауданы** — Қырғыз АКСР-дағы Адай уезінің бұрынғы әкімшілік бөліну бірлігі.

## Тарихы
Аудан Адай уезі құрамында 1921 жылдың 3 наурызында құрылған. Аудан халқының барлығы көшпенді болған, бұл жағдай ауданның орталығы жоқтығына әкелді.

1922 жылдың 9 қыркүйегінде аудан таратылды. Құрамына кірген болыстар уезд басшылығына тікелей бағыныңқылы болды.

## Әкімшілік бөлінуі
Аудан 4 болыстан тұрды. Олар: 2-ші, 3-ші Бозащы; Жеменей; 1-ші Түрікменадай

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның таратылған аудандары
Дос (станция)

**Дос** — Жетісу облысы Кербұлақ ауданы, Сарыөзек ауылдық округі құрамындағы темір жол бекеті.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Сарыөзек ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 4 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Кербұлақ ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Сарыөзек ауылдық округі (Қарағанды облысы)

**Сарыөзек ауылдық округі** — Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы  әкімшілік бірлік. 2004 жылға дейін *Вольский ауылдық округі* деп аталған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Русская Ивановка, Сарыөзек, Шоқай ауылдары және Шоқай темір жол бекеті кіреді. Орталығы – Сарыөзек ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Осакаров ауданы ауылдық округтері
Қоғалы (Жетісу облысы)

**Қоғалы** — Жетісу облысы Кербұлақ ауданындағы ауыл, Қоғалы ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Сарыөзек ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 56 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Кербұлақ ауданы елді мекендері
Санат:Жетісу казак әскерінің елді мекендері
Бірінші Түрікменадай болысы

**Бірінші Түрікменадай болысы** — Қырғыз АКСР-дағы Адай уезінің әкімшілік бөліну бірлігі.

## Әкімшілік бөлінуі
792 үй, 5 әкімшілік ауылы бар. 

## Халқы және көшу жолдары
Негізгі рулары: Таңат, Арық, Тіней. Мәмбетқұл (Шалбар) ауылы жыл бойына Форт-Александровскіде отырады. 120 үйі бар. Тәңірберген ауылында 200 үй бар. Одан 150 үй Бозащы түбегін жайлайды, мал шаруашылығымен қатар балық та аулайды. Қалған ауылдары болыстың басқа ауылдарымен бірге 522 үй жазғытұрым Ойыл, Темір өзендеріне дейін көшіп, қыста Сам, Қараалап, Боран, Қосқара, Мұзбел және Жаңғақтың ойын қыстайды.

## Дереккөздер
*Маңғыстау энциклопедиясы, 4том

Санат:Қазақстанның болыстары
Екінші Түрікменадай болысы

**Екінші Түрікменадай болысы** — Қырғыз АКСР-дағы Адай уезінің әкімшілік бөліну бірлігі.

## Әкімшілік бөлінуі
5 әкімшілік ауылы, 710 үй бар.

## Халқы және көшу жолдары
Бұған негізінен Құдайке балалары, оның ішінде Қосай Бәли ауылдары кіреді. Есен ауылында 170 үй болса, одан 60 үй жартылай көшпенді, мекені Қарашымырау, қалған 110 үй де жартылай көшпенді. Ақтөбені жайлайды. Есберді ауылында 130 үй бар, барлығы түгелдей көшіп жүреді, жазда Шилі, Темір өзендеріне дейін барып, Қоңыратқа дейін көшеді. Байбол ауылы 120 үйден түрады. Жартылай көшпенді. Жем өзенінің Ақмешітіне дейін барады. Қыста Қарынжарық, Сеңгірқұмдарды қыстайды. Бірінші және Екінші Өтеп ауылында көшпенді 290 үй бар. Байбол ауылымен бірге көшіп жүрген.

## Дереккөздер
*Маңғыстау энциклопедиясы, 4том

Санат:Қазақстанның болыстары
Үстірт-Сам ауданы

**Үстірт-Сам ауданы** — Қырғыз АКСР-дағы Адай уезі және Қазақ АКСР-дағы Адай округінің бұрынғы әкімшілік бөліну бірлігі.

## Тарихы
Аудан Адай уезі құрамында 1921 жылдың 3 наурызында құрылған.

1922 жылдың 9 қыркүйегінде аудан таратылды. Құрамына кірген болыстар уезд басшылығына тікелей бағыныңқылы болды.

1928 жылы аудан Адай округы құрамында қайта құрылды. 1929 жылдың сәуірінде аудан қайтадан таратылды. Аудан территориясы Жылыой ауданы құрамына өткізілді.

## Әкімшілік бөлінуі
Аудан 5 болыстан тұрды. Олар: 1-Бозащы болысы, 4-Бозащы болысы; Келімберді; Тайсойған; Жем-Сағыз

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның таратылған аудандары
Бірінші Бозащы болысы

**Бірінші Бозащы болысы** — Қырғыз АКСР-дағы Адай уезінің әкімшілік бөліну бірлігі.

## Әкімшілік бөлінуі
Болыс 7 әкімшілік ауылдан, 1213 үйден тұрады.

## Халқы және тұрмысы
Негізгі рулары: Айтумыс, Шылым, Көшке ауылдары бұрын көшіп жүрген, соңғы кездерде Жемнің бойындағы Бақашыны жайлап, 93 үй көшуді тоқтатып, суармалы егіншілікке ауысқан. Ақбота 360-қа жақын үй, одан 100 үй Бозащы түбегінің Тасорпа суын мекендеген, 190 үй жартылай көшпенді — Жартышеке, Аққұдықты жайлайды. Қалған 20 үй егіншілікпен Ново-Александровскіні мекендейді. Есен ауылы 200 үй, одан 160 үй жартылай көшпенді, жыл бойына Бозащы түбегінің шығыс бөлігінде Ақботалармен бірге жүреді. 40 үй Қарақұмда қысы-жазы отырады. Бірінші Олжашы ауылында 150 үй, одан 40-қа жақын үй Бозащы мен Қаратау арасында көшіп жүреді. Қалғандары жатақтар, Өлі Қолтықта (залив Мертвый культук) отырады. Бөкен ауылында 100 үй, одан 90 үй жартылай көшпенді, жыл бойына Ауызорпа мен Ащыорпа жерлерінің арасын мекендейді. 10 үй жатақ Форт-Александровскіде тұрады.

Өтебайдың барлығы 120 үй, оның 25 үйі Бөкендермен, 110 үйі бірінші Олжашы ауылымен бірге жүреді. 200-дей үй қыста Қарынжарық, Сеңгір-құмдарын, ал көктемде Көгесем, Қарағанбосаға, Қыңыр, Ұзын суларын жайлап, Самға барады. Жазда Қарақұм, Ойыл, Сағызға дейін көшеді. Екінші Олжашы ауылы 120 үй. Қыста Бесоқты, Тоңаша және Қарынжарық құмдарын қыстап, жазда Самға дейін көшеді.

## Дереккөздер
*Маңғыстау энциклопедиясы, 4том

Санат:Қазақстанның болыстары
Екінші Бозащы болысы

**Екінші Бозащы болысы** — Қырғыз АКСР-дағы Адай уезінің әкімшілік бөліну бірлігі.

## Әкімшілік бөлінуі
9 әкімшілік ауылы, онда 1340 үй, Мұңал ұрпақтары тұрады.

## Географиясы
Болыстың аумағы терістік батыста Завортный кентімен, терістік шығыста Тұщықұдық құдығымен, оңтүстік батыста Қошақ шығанағымен аралықты алып жатады. Бұл болыс түгелдей құмда орналасқан, халқы жартылай көшпенділер. 

## Халқы және тұрмысы
Негізгі халқы мал шаруашылығымен айналысады, бір азғантай бөлігі егін де салады. 50 үй Бектеміс ауылы балық аулайды. Жыл бойына төрт пен онға дейін қоныс аударып көшіп жүреді. Көші-қонның жалпы ұзындығы 150-шақырымнан аспайды. Енді бір шаруашылық ауылы — Тоқтамыс. Олар жыл бойына Құлбарақ, Тиген, Аманқызылит, Қаратөбе құдықтарында отырады. Малдырақ тобы Қарақұм, Жемге дейін өкшіп барып жайлайды. 4 шаруашылық ауыл: Майлан, Шотан, Құдайберген, Тастемір қыста Жүз-есем, Тоғыр, жазғытұры Қырықсегіз теппе, Құлбалой, Ұзын, Самның батыс бөлігін, жазда Темірге дейін жайлайды. Көші қон ұзындығы қонысқа байланысты. 1926 жылы бұл рулар Босағаны қыстап қалды. 

## Дереккөздер
*Маңғыстау энциклопедиясы, 4том

Санат:Қазақстанның болыстары
Үшінші Бозащы болысы

**Үшінші Бозащы болысы** — Қырғыз АКСР-дағы Адай уезінің әкімшілік бөліну бірлігі.

## Әкімшілік бөлінуі
8 әкімшілік ауыл, онда 1432 үй бар. 

## Халқы және тұрмысы
Негізгі ру — Мұңал балалары. Рысалы — 247 үй, Жетімек — 14 уй, жартылай көшпенді, Жылыойда Жартышеке, Аққұдық маңдарында отырады. Ескелді әкімшілік ауылында 153 үй (одан 20 үй Игілік) қыста Көкжал құлауларында, жаз шыға көктемде Қарынжарық, Сеңгірқұмдарға, Қаратаудың шығыс бөлігіне жөне Қарақұмға дейін көшеді. Қысқа қарай Красноводскіге дейін қайтады. 1926 жылы осы аталған ауылдар көрсетілген құмдарды қыстады.

Болыстың 1000-ға тарта қожалықтары көп көшпей Бозащы түбегінің терістік шығысын жайлап жүреді. Олар Дәулеталы және Мұрат (Кеще) ауылдары. 200-дей үй Жиделі және Тұщықұдық, Оңтүстік батысында Қошақ араларында жүреді. Болыста балық шаруашылығын кәсіп етушілер жоқ. Өңір мал шаруашылығымен айналысады. Бұл болыста егін салушы да жоқ. Жаздағы көші қон ұзындығы 150 шақырымға дейін созылады.

## Дереккөздер
*Маңғыстау энциклопедиясы, 4том

Санат:Қазақстанның болыстары
Төртінші Бозащы болысы

**Төртінші Бозащы болысы** — Қырғыз АКСР-дағы Адай уезінің әкімшілік бөліну бірлігі.

## Әкімшілік бөлінуі
7 әкімшілік ауылында 1043 қожалық бар. 

## Халқы және тұрмысы
Негізгі рулары: Өрдек, Шылым, Айтумыс. Бірінші Бәйбіше ауылында 170 қожалық болса, оның 150-і жартылай көшпенді, отыратын сулары Қызық, Қотырбай, Еспе. Қалған 20 үй Форт-Александровскіде отыратын жатақтар. Мамыр ауылында 140 уй бар, бұлардың қонысы Сағыз және Қайнар өзендері мен Ұзынкөл, Әсемкөл маңы, егіншілікпен айналысады. Қойсары ауылында 150-дей үй бар, оның 15-ке жуығы Форт-Александровскіде жататын жатақтар. Қонай ауылында да 150-дей үй бар, оның 50 үйі Буракөлді мекендесе, 20 үйі жыл бойына Өлі Қолтық маңын, 15 үйі Бозащы түбегінің Қаратөбе құдығын мекендейді. 200 үй Қаратоқаның 20-сы Жемнің Ақмешітінде, 30 үйі Қаратаудың Шетпе бұлақтарын мекендейді. Кенжеден 310 үй болса, 90-ы Өлі Қолтық маңын қыстап қалады да, басым көпшілігі Көкшесу мен Ақжарға дейін көшеді. Жалпы бұл болыстың шаруалары қыста Қарабұғаз шығанағы, Қарынжарық құмы, Қарашық, Құлшық шағылдарын қыстап, жазда Қараған, Қорлақ, Жайнақ, Тағалбайлы, Құщы, ал кейбір ауылдары Жем мен Ойылға дейін көшіп барады.

## Дереккөздер
*Маңғыстау энциклопедиясы, 4том

Санат:Қазақстанның болыстары
Маңғыстау-Бозащы ауданы

**Маңғыстау-Бозащы ауданы** — Қырғыз АКСР-дағы Адай уезінің бұрынғы әкімшілік бөліну бірлігі.

## Тарихы
Аудан Адай уезі құрамында 1923 жылдың 20 наурызында құрылған. Аудан халқының барлығы көшпенді болған, бұл жағдай ауданның орталығы жоқтығына әкелді.

1923 жылдың 5 шілдесінде аудан таратылды. Құрамына кірген болыстар уезд басшылығына тікелей бағыныңқылы болды.

## Әкімшілік бөлінуі
Аудан 9 болыстан тұрды. Олар: 1-ші, 2-ші, 3-ші, 4-ші Бозащы; Жеменей; 1-ші, 2-ші Маңғыстау; Райымберді; Түпқараған

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның таратылған аудандары
Райымберді болысы

**Райымберді болысы** — Қырғыз АКСР-дағы Адай уезінің әкімшілік бөліну бірлігі.

## Әкімшілік бөлінуі
1128 қожалық бар, оның 861-і Текелі — Алдаберді (Райымберді), қалған 267 үй Байұлының балалары, 6 әкімшілік ауылға біріктірілген. Қыдырша (Жары-Жетімек руы) — 220 үй, бір жерге бірікпеген, әр жерде жүрген көшпелі ру, Форт-Александровск қаласында және Ақтау бойында кездеседі.

## Халқы және тұрмысы
Бірінші Әнет ауылында 250 үй, жартылай көшпенді. Кендірлі шығанағында, Ұзынқұдық, Төңірекшыңда отырады. 10 үй жазда Сағыз өзеніне дейін көшіп, қыста Кендірліге келеді. Екінші Әнет ауылында 133 үй, одан 110 үй қыста Ұзынқұдықта, Машырықта болып, жазда Ойылдың Бабажан мекеніне дейін барады. Қалған 23 үй Қаратаудың шығысындағы ұсақ бұлақтарды қоныстаған. Әтембек — 243 үй, одан 148-і көшпенділер, Орал губерниясының Шыңғырлаудағы Бозтөбені жайлап қайтады. Қыста Сеңгірқұм, Қарынжарық, Қарабұғаз, Кендірліге келіп қыстайды. Қалған 100 үй Шорым, Алаторпа сулары мен Ақтау бойындағы суларда болады. Беріш - 130 үй. 110 үй жартылай көшпенділер, жыл бойы Қаламқас, Жиделі аралығын жайлайды. 20 үй жатақтар, мекені Сарқауақ, Жармыш, 30 үй Құлкеш, басқа да Беріш тақталарымен бірлесіп, жерді пайдаланып, егіншілікпен айналысатын жатақтар. Сондай-ақ жартылай көшпенділер, мекені - Бозащы түбегінің Қауынды, Сорқұдық, Егдір, Шәудір сулары.

## Дереккөздер
*Маңғыстау энциклопедиясы, 4том

Санат:Қазақстанның болыстары
Түпқараған болысы

**Түпқараған болысы** — Қырғыз АКСР-дағы Адай уезінің әкімшілік бөліну бірлігі.

## Әкімшілік бөлінуі
10 әкімшілік ауылда 1858 үйден тұрады. 

## Халқы және тұрмысы
Негізгі руы — Бәйімбет, оның ішінде Сабытай. Төлеп ауылы 30 үй, жартылай көшпенді, Қаратаудың Күркіреуік және соның маңындағы бұлақтарда егін салып та күнелтіс жасайды. 30 үй Аралбай Көрпе жатақтары Сеңгірқұмда, 10 үйі Форт-Александровскіде тұрады. Маңғыбай, Күйік Көрпелер — 170 үй. Одан 50 үй Есекжарда қысы-жазы отырады. Айым, Шақа, Матай және алтыншы және екінші Боққара ауылында 190 үй бар, оның 145-і Торты және Қошқарата жерлерін мекендейді. Олармен бірге 25 үй Өтеулі, Жаманқара және бірінші Боққара ауылдары бірге жүреді. Осы 190 үйдің 75 үйі Ақорпа, Алаторпа және осыған көрші жатқан Ақтау бойын жай­лайды. Байбоз ауылында 240 үй бар, олардың жартылай көшпенділері мен жатақтары: 50 үй Бекі, Сәубетте, 50 үй Тортыда, 40 үй Борлы-Торымда, 50 үй Саршада отырады. Сарыболат ауылында 185 үй бар. Одан 10 үй жатақ Форт-Александровскіде. Сүгірәлі — Жәдігер ауылы 215 үй. 15 үй жатақ Форт-Александровскіде, 35 үй жартылай көшпенділер Ақорпа маңындағы жерлерде, 40 үй жатақ Басқұдықта отырады. Сегізбай ауылы — 180 үй, одан 30 үй жартылай көшпенді. Қонысы Таушық, 5 үй жатақ Форт-Александровскіде. Болыстың қалған 1175 үйі қысы-жазы мал шаруашылығының қамымен көшіп-қонып жүреді. Олардан 440 үй қыста Сеңгірқұм, Қарынжарыққа барса, жазда Сағыз өзеніне дейін жайлайды. 700 үй қыста қоныс қуып, Түрікменстан жеріне ауады.

## Сыртқы сілтемелер
*Маңғыстау энциклопедиясы, 4том

Санат:Қазақстанның болыстары
Әли-Бәйімбет болысы

**Әли-Бәйімбет болысы** — Қырғыз АКСР-дағы Адай уезінің әкімшілік бөліну бірлігі.

## Әкімшілік бөлінуі
Мұңалдан тараған рулар тұрады, 1122 үй, 6 әкімшілік ауыл.

## Халқы және тұрмысы
Мамыртай, Жақау және Жанақ ауылдары бір жүреді, көп отыратын қонысы 24 ендік, 44 бойлықтағы Бөрібас құдығы. Әли, Жанғозы, Жантоқа ауылдары қыста көшіп, Бөрібасқа келсе, жазда Темір өзеніне дейін көшеді. Жанақ ауылдары Төрбастан шығып, жазда Көкжарға көшеді.

## Дереккөздер
*Маңғыстау энциклопедиясы, 4том

Санат:Қазақстанның болыстары
Келімберді болысы

**Келімберді болысы** — Қырғыз АКСР-дағы Адай уезінің әкімшілік бөліну бірлігі.

## Әкімшілік бөлінуі
4 әкімшілік ауыл, 570 қожалық.

## Халқы және тұрмысы
Негізгі рулары: Жанбай, Жантуған, Құнанорыс. Бүл Келімберділіктер уездің басқа болыстары құрамында жоқтар, оларды топтап, болысқа Келімберді атағын берген. Осы болыстың 400 үйі басқа әкімшілік уездерде. Мысалы: 250 үй бірінші Адай болысында, 30 үй Хиуада, 30 үй Бөкей уезінің Майтөбе жерінде, 30 үй Гурьев уезінің Сімбірті болысында және 50 үй Қожелі қаласында. Бірінші Құнанорыс ауылында 150 үйдің 120-сы жартылай көшпенділер, қалғандары жатақтар, Форт-Александровскіде отырады. 2–3 Құнанорыс ауылында 250 үй жазда Жемнен өтіп, Ақсу көліне дейін барады. Қараша ауылында 140 үй жазда Ащы Ойылға дейін барса, қыста Тұзбайырға келеді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның болыстары
Ұлы Сам болысы

**Ұлы Сам болысы** — Қырғыз АКСР-дағы Адай уезінің әкімшілік бөліну бірлігі.

## Әкімшілік бөлінуі
4 әкімшілік ауылдан құралады.

## Халқы және тұрмысы
Негізгі рулары Адай, Табын, 3000 үйге жақын. Болыс шаруалары түгелге дерлік көшіп жүреді. Болыстың 750 қожалығы жартылай көшпенді. Оның 250 қожалығы 1920 жылға дейін Қоңыратқа дейін қоныстанып жүрді. Болыстың үлкен бөлігі Үстірттің оңтүстігінде Қартбай сор, Қосбұлақ, Белсексеуіл, Ақсексеуіл, Белдеуліні қыстаса, аз бөлігі Самның Оңтүстігінде Көксеңгір, Қараой жерлерін жайлаушы еді. 1920 жылдан кейін Сам, Матай құмдарының терістігіне ауысты. Атап айтқанда: Ақсай, Кіндікті, Қайнар, Айрық, Аққоңырдан, Теріскен, Кедей, жалпы Жемнің өр басына дейін қоныстанып, Жем, Қарақобда болыстарымен шектесіп, Мұғалжар тауларына дейін барды.

## Дереккөздер
*Маңғыстау энциклопедиясы, 4том

Санат:Қазақстанның болыстары
Жем-Сағыз болысы

**Жем-Сағыз болысы (Шилі-Сағыз)** — Қырғыз АКСР-дағы Адай уезінің әкімшілік бөліну бірлігі.

## Әкімшілік бөлінуі
11 әкімшілік ауылы, онда 1114 қожалық бар.

## Халқы және тұрмысы
Жиделі құмдарын жайлайды. Гурьев уезінің Жем, Ақтөбе уезінің Сағыз, Оймауыт, Желтау болыстарымен шектеседі. Негізгі аумағы Жем, Сағыз өзендерінің арасында және Ойылға дейін жазда Адайлар көшіп жүреді. Негізгі халқы жатақтар, мал шаруашылығымен қатар егіншілікпен айналысады. Кей жылдары қыста Үстіртке қарай жылқы мен қой малдарын айдап кетеді. Бұл болыстың жүздеген қожалықтары Жем өзенінің төменгі жағында Жылыойға дейін барып қоныстанады. Кәсібі — мал шаруашылығы және егін шаруашылығы.

## Дереккөздер
*Маңғыстау энциклопедиясы, 4том

Санат:Қазақстанның болыстары
Екінші Маңғыстау болысы

**Екінші Маңғыстау болысы** — Қырғыз АКСР-дағы Адай уезінің әкімшілік бөліну бірлігі.

## Әкімшілік бөлінуі
7 әкімшілік ауылда 1215 қожалық бар.

## Халқы және көшу жолдары
Негізгі рулары: Шоңай-Әлмембет. Тоқсанбай ауылында 320 үй болса, 215-i жыл бойына Отпан шоқысының маңында, 150 үй қыста Қарабұғазға дейін, жазда Ойыл жөне Сағыз өзендеріне дейін көшеді. Бөгембай-Боқай ауылында 240 үй бар. Одан 50 үй Орск қаласы маңын мекендейді. 160 үйі Тоқсанбайлықтармен бірге Қаратау бойында отырады да, 30 үй Қарабұғаз шығанағы мен Сағыз өзендері арасында көшіп жүреді. Табынай ауылында 600 үй бар, одан 200 үй Нарын — Бөкей губерниясының аумағын жайлайды. 200 үй Орал губерниясының Қақбақты, Ащысай болыстарымен бірге қоныстанса, 200 үй Адай уезінің жері Таушықта және Қаратау бойында Бөгембай-Боқай ауылдарымен бірге көшіп жүреді. Бәубек ауылында 260 үй болса, одан 240 үй Қараеспе-Сартағанда отырады. Ал олардың 20 үйі өз болысындағы көшетіндермен бірге жүреді. 200 үй болыстағы әртүрлі рулар Сағыз өзеніне дейін бойлап барады. 10 үй Бекі, Сәубетте отырады.

## Дереккөздер
*Маңғыстау энциклопедиясы, 4том

Санат:Қазақстанның болыстары
Алтыншы Адай болысы

**Алтыншы Адай болысы** — Қырғыз АКСР-дағы Адай уезінің әкімшілік бөліну бірлігі.

## Тарихы
1920 жылға дейін Закаспий облысының (орталығы Ашхабад қаласы) Красноводск уезінде болды. 1920 жылдан бастап Адай уезі құрамына кірді.

## Әкімшілік бөлінуі
5 әкімшілік ауыл, 1000-ға жақын үй бар. Бұлардан басқа 200 үй Красноводск қаласын жыл бойында тұрақты мекендейді. 

## Халқы және көшу жолдары
Болыс қарауындағы шаруалар түгелге дерлік жазда Ойыл, Темір өзендеріне дейін көшеді де, қыста Красноводск қаласының маңына келеді. Есен, Бегімбет — 150 үй, Қоңыр — 50 үй, барлығы 200-дей үй Қоңыратқа дейін көшеді.

## Дереккөздер
*Маңғыстау энциклопедиясы, 4том

Санат:Қазақстанның болыстары
Тайсойған болысы

**Тайсойған болысы (Тайсойған-Сағыз)** — Қырғыз АКСР-дағы Адай уезінің әкімшілік бөліну бірлігі.

## Әкімшілік бөлінуі
Болыста 1000 үй бар. 

## Халқы және тұрмысы
Халқы Тайсойған құмдарының шығыс бөлігінде тұрады. Кәсібі — мал шаруашылығы. Жазда Адайлардың бір бөлігі көшіп, қонып жүреді, қыста құмға көшіп келіп, жер үйлерге қыстайды. Малға жазда пішен дайындап алады.

## Дереккөздер
*Маңғыстау энциклопедиясы, 4том

Санат:Қазақстанның болыстары
Ойыл болысы

**Ойыл болысы (Қазыбек)** — Қырғыз АКСР-дағы Адай уезі, Темір уезі және Қазақ АКСР-дағы Адай округінің әкімшілік бөліну бірлігі.

## Әкімшілік бөлінуі
Болыста 3500 үй бар.

## Халқы және тұрмысы
Ойыл өзенінің орта және төменгі ағысында қоныстанған. Болыстың төңірегінде Әлімұлы және Байұлылары тұрады. Бұлардың арасында көшпенділер жоқ. Халқының негізгі күнкөрісі — мал және егін шаруашылығы. Болыстың жер көлемі онша үлкен емес, бірақ құнарлы. Сондықтан көбіне Адай болыстары жерді пайдаланады. Көшпенділер жазда Үстірттің Ағды-Айрық, Шаған, Шағырай түлейі, Орталық және Оңтүстік Жемге, Атыжақсы, Жайынды, Құздысай, Сарыалтын, Мұғалжар, Жаманәлі, Әлітау, Бақыртау, Намазтау, Қаражар, Төрткілкөл, Шошқакөл, Доңызтау, Темір, Қарақобда уездерінің жерлеріне дейін жайлайды.

## Дереккөздер
*Маңғыстау энциклопедиясы, 4том

Санат:Қазақстанның болыстары
Сам-Матай болысы

**Матай-Найман болысы** — Семей облысы Қарқаралы сыртқы округіндегі  қазақ болысы.

## Әкімшілік бөлінуі
4 әкімшілік ауылдан тұрады. 3000 қожалық.

## Халқы және тұрмысы
Халқы Табын руының Қарақойлысы, Доңызтау — Аққолтық болысымен қатар түгелге дерлік көшіп жүреді. Егіншілікпен айналысатыны 5 пайызга жетпейді. Бұл болыстың 20-25 пайызы, немесе 200 үй 1920 жылға дейін Қоңыратқа барып қыстап жүрді. Белгілі бір бөлігі Үстірттің Оңтүстігіндегі Қарақолқа жерінде Барсакелмес пен Арал теңізінің аралығында Білеулі-Қосбұлақ жерлерін жайлады. Болыстың басым көпшілік елі жазда Қараой, Көксеңгір, Сам, Матай, Айрық, Ақсеңгір, Теріскен құмы, Оймауыт құмы, Шағырлы құмы, Хантөрткіл, Бөкембай тауларына көшеді. Бұл көшпенділер жазда көбіне жайылыстарын пайдаланып отырады.

## Дереккөздер
*Маңғыстау энциклопедиясы, 4том

Санат:Қазақстанның болыстары
Адай округі

**Адай округі** — 1928–1929 жылдары болған Қазақ АКСР-інің әкімшілік-аумақтық бірлігі.

## Тарихы
Округ 1928 жылдың 17 қаңтарында Адай уезін қайта құру кезінде құрылды.

1929 жылдың 10 сәуірінде округ таратылып, құрамына кірген территориялар Ақтөбе, Гурьев округтері мен Қарақалпақ АО-қа өткізілді.

## Әкімшілік бөлінісі
Округ орталығы - Ойыл ауылы. Округ 5 ауданға бөлінген:
*Алтықарасу ауданы. Орталығы — Алтықарасу мекені 
*Маңғыстау ауданы. Орталығы  — Форт-Александровский қаласы
*Ойыл ауданы. Орталығы  — Ойыл ауылы
*Табын ауданы. Орталығы  — Көкмешіт мекені
*Үстірт-Сам ауданы. Орталығы  — Жарқұдық мекені

1928 жылдың 17 қыркүйегінен 1929 жылдың 1 қаңтарына дейін округ құрамына Гурьев округінен енген Жылыой ауданы (Орталығы Жылыой ауылы) кірді.

## Әдебиеттер
* 

Санат:Маңғыстау облысы
Санат:Қазақстан тарихи облыстары
Санат:Қазақ АКСР округтары
Алтықарасу ауданы

**Алтықарасу ауданы** — Қазақ АКСР-дегі Адай және Ақтөбе округтерінің бұрынғы әкімшілік бөліну бірлігі.

## Тарихы
Аудан Адай округі құрамында 1928 жылы құрылған. 1929 жылдың сәуірінде Адай округі таратылғаннан кейін аудан Ақтөбе округіне өткізілді.

1930 жылы Ақтөбе округі таратылғаннан кейін Алтықарасу ауданы да таратылды. Құрамына кірген аумақтар Ойыл ауданына өткізілді.

## Әкімшілік бөлінуі
Аудан Темір уезінен өткізілген 3 болыстан тұрды. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның таратылған аудандары
Қазансу

**Қазансу** — Жетісу облысы Кербұлақ ауданы, Сарыбұлақ ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Сарыөзек ауылынан солтүстік-батысқа қарай 26 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Кербұлақ ауданы елді мекендері
Айнабұлақ (Жетісу облысы)

**Айнабұлақ** — Жетісу облысы Көксу ауданындағы ауыл, темір жол бекеті, Айнабұлақ ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Балпық би ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 39 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Көксу ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Айнабұлақ ауылдық округі (Жетісу облысы)

**Айнабұлақ ауылдық округі** — Жетісу облысы Көксу ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Айнабұлақ, ПЧ-45 қосшар ауылдары және Көпір, Тауарасы темір жол айрықтары кіреді. Орталығы – Айнабұлақ ауылы. 

## Дереккөздер

Санат:Көксу ауданы ауылдық округтері
Көкбастау (Жетісу облысы)

**Көкбастау** — Жетісу облысы Көксу ауданы, Қабылиса ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Балпық би ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 40 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Көксу ауданы елді мекендері
Қабылиса ауылдық округі

**Қабылиса ауылдық округі** — Жетісу облысы Көксу ауданындағы әкімшілік бірлік. 2007 жылға дейін *Қызылбұлақ ауылдық округі* деп аталған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақтекше, Көкбастау ауылдары кіреді. Орталығы – Ақтекше ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Көксу ауданы ауылдық округтері
Константин Владимирович Котов

**Константин Владимирович Котов** (7 қазан 1973, Шевченко, Қазақ КСР, КСРО) — Қазақстан және кеңес футболшысы, жартылай қорғаушы.

## Карьерасы
### Клубтық
Алғаш рет Котовты бапкерлер Шевченкода өткен «Былғары доп» турнирінде байқаған. 1990 жылы Котов жергілікті "Ақтау" командасында алғашқы кәсіби ойынын өткізді. 1994 жылы Котов Махачкалаға көшіп, жергілікті "Динамо" мен "Анжи" командаларында ойнады. Келесі жылы Кавказда соғыс басталып, Котов бұл қаладан кетуге мәжбүр болды. 1995 жылы Котов Қазақстанға қайта оралып, өскемендік "Востокқа" ойнай бастады. Одан кейін Котов ақтаулық "Мұнайшыға" бір маусым ойнап, 1997 жылы ол "Астана" клубына шақырылды. 2001 жылы Котов бұл клубтан кетіп, қарағандылық "Шахтер" мен қостанайлық "Тобыл" клубтарында ойнады. 2007 жылы Котов қайтадан "Астана" клубында болды. Бірақ бұл кезде клуб келісім-шарт жасасудан бас тартты. Клубтық карьерасының соңғы маусымдарын Котов "Тараз" бен "Ордабасы" клубтарында өткізді.

### Ұлттық құрамада
Ұлттық құрамада Котов 1996 - 2003 жылдар аралығында 17 ойын өткізіп, құрамада доп соқпаған. Алғашқы ойынын Константин Сирияға қарсы өткізді (12.07.1996, Азия Кубогына іріктеу кезеңі, есеп 0:1), соңғы ойынын Польшаға қарсы ойнады (06.06.2003, Жолдастық кездесу, есеп 0:3).

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Шахтер Қарағанды ФК ойыншылары
Санат:Ордабасы ФК ойыншылары
Санат:Ақтауда туғандар
Санат:Анжи ФК ойыншылары
Санат:Восток ФК ойыншылары
Санат:Каспий ФК ойыншылары
Санат:Астана ФК ойыншылары
Санат:Тобыл ФК ойыншылары
Санат:Тараз ФК ойыншылары
Ренат Вячеславович Дубинский

**Ренат Вячеславович Дубинский** (6 мамыр 1979, Қазақ КСР, КСРО) - Қазақстан және Ресей футболшысы, қорғаушы.

## Карьерасы
### Клубтық
Ақтау футболының түлегі. Карьерасын Ресейдің екінші лигасында ойнаған «Агидельде» бастаған. Одан кейін Дубинский «Балтика», «Нарт» және ставропольдік «Динамода» ойнаған. 2001 жылдан бастап Ренат «Шинник» клубының ойыншысы атанды. 2005 жылы Дубинский Екатеринбургтің «Оралына» ауысты. 2006 жылы Ренат Қазақстан чемпионы - «Ақтөбе» клубының ойыншысы атанды. 2007 жылы Ренат «Балтика» клубында карьерасын аяқтады.

### Ұлттық құрамада
Ұлттық құрамада Дубинский 2003 - 2006 жылдар аралығында 13 ойын өткізіп, құрамада доп соқпаған. Алғашқы ойынын Ренат Португалияға қарсы өткізді (20.08.2003, Жолдастық кездесу, есеп 0:1), соңғы ойынын Қырғызстанға қарсы ойнады (05.07.2006, Жолдастық кездесу, есеп 1:0).

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Ресей футболшылары
Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары
Санат:Ақтауда туғандар
Санат:Орал ФК ойыншылары
Санат:Шинник ФК ойыншылары
Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов

**Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов** (1964 жылдың 3 маусымда Форт-Шевченко қаласында туған) — мемлекет қайраткері, Маңғыстау облысының әкімі (2019-2021), Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаты (2021 жылғы 10 қыркүйектен бастап). Құрмет орденінің иегері (2016).

## Білімі
* 1992 жылы инженер-құрылысшы мамандығы бойынша В.И.Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтын тәмамдады.

## Еңбек жолы
* 1981 - 1990 жж. – «Маңғышлақауылқұрылыс-12» тресінде әр түрлі қызметтерде болған;
* 1990-1994 жж. – «Маңғышлақауылқұрылыс-12» тресінде ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі; Қазақстан ЛКЖО Форт-Шевченко қалалық комитетінің бірінші және екінші хатшысы, оқу-өндірістік комбинатының оқытушысы;
* 1994-1995 жж. – Түпқараған аудандық мәслихатының бас маманы;
* 1995-2004 жж. – «Түпқараған» ЖШС жетекші инженері, бөлім бастығы, директоры;
* 2004-2006 жж. – Маңғыстау облысы Түпқараған ауданының әкімі;
* 2006-2008 жж. – Маңғыстау облысы әкімінің орынбасары;
* 2008-2012 жж. – Маңғыстау облысы Түпқараған ауданының әкімі;
* 2012-2015 жж. – Маңғыстау облысы Жаңаөзен қаласының әкімі;
* 2015 жылдың 10 шілдесінен бастап – Ақтау қаласының әкімі.
* 22.11.2017 - 12.06.2019 ж.ж. Маңғыстау облыстық мәслихатының хатшысы.
* 13.06.2019 - 07.09.2021 ж.ж. Маңғыстау облысының әкімі. 
* 2021 жылы 10 құрқүйегінде ҚР Президентінің жарлығымен ҚР Парламенті Сенатының депутаты болып тағайындалды

## Марапаттары
* Ерен еңбегі үшін медалі
* 2006 ҚР Парламентіне 10 жыл медалі
* 2011 ҚР Тәуелсіздігне 20 жыл медалі
* 2016 ҚР Президентінің жарлығымен Құрмет ордені.
 
## Сілтемелер
*Тұрымовтың өмірбаяны Ақтау қаласының ресми сайтында
## Дереккөздер

Санат:Форт-Шевченкода туғандар
Санат:Жаңаөзен әкімдері
Санат:Ақтау әкімдері
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері
Санат:Маңғыстау облысының әкімдері
Мұқыры ауылдық округі

**Мұқыры ауылдық округі** — Жетісу облысы Көксу ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақын Қалқа, Қазақстанның 10 жылдығы ауылдары кіреді. Орталығы – Ақын Қалқа ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Көксу ауданы ауылдық округтері
Корея Республикасы мейрамдары

**[[Корея Республикасы]]ның** **мерекелері** үш санаттың біріне тиесілі болуы мүмкін:
* Мемлекеттік мерекелер ()
* Мемлекеттік ту көтерілген күндері ()
* Мемлекеттік демалыстар ()
Бұл санаттардың әр түрлі құқықтық мәртебесі бар. Барлық мемлекеттік мерекелер, сондай-ақ мемлекеттік ту көтерілетін күндер.

## Дереккөздер

Санат:Оңтүстік Корея мейрамдары
Мұсабек

**Мұсабек** (2007 жылға дейін — *Қызыларық*) — Жетісу облысы Көксу ауданындағы ауыл, Мұсабек ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Балпық би ауылынан батысқа қарай 21 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Көксу ауданы елді мекендері
Жарлыөзек ауылдық округі

**Жарлыөзек ауылдық округі** — Жетісу облысы Көксу ауданындағы әкімшілік бірлік. 2006 жылға дейін *Октябрь ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Бозтоған, Жарлыөзек, Мұқаншы ауылдары кіреді. Орталығы – Жарлыөзек ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Көксу ауданы ауылдық округтері
Талапты (Жетісу облысы)

**Талапты** — Жетісу облысы Көксу ауданы, Лабасы ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Балпық би ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 17 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Көксу ауданы елді мекендері
Балпық ауылдық округі

* Балпық ауылдық округі – Жетісу облысы Көксу ауданындағы әкімшілік бірлік.  
* Балпық ауылдық округі – Жетісу облысы Қаратал ауданындағы әкімшілік бірлік.
Қызылжиде

**Қызылжиде** — Жетісу облысы Панфилов ауданы, Үшарал ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жаркент қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 21 км-дей жерде.  

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Панфилов ауданы елді мекендері
Үшарал ауылдық округі (Жетісу облысы)

**Үшарал ауылдық округі** — Жетісу облысы Панфилов ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік бірлік
Құрамына Ақарал, Қызылжиде, Үшарал ауылдары кіреді. Орталығы – Үшарал ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Панфилов ауданы ауылдық округтері
Көктал (Панфилов ауданы)

**Көктал** — Жетісу облысы Панфилов ауданындағы ауыл, Көктал ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жаркент қаласынан батысқа қарай 18 км-дей жерде. 

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Панфилов ауданы елді мекендері
Санат:Жетісу казак әскерінің елді мекендері
Головацкий ауылы

**Головацкий** — Жетісу облысы Панфилов ауданы, Жаркент қаласына қарасты ауыл. Бұрынғы Жаскент ауылдық округінің орталығы.

## Географиялық орны
Аудан  орталығы – Жаркент қаласынан солтүстікке қарай 2 км-дей жерде. 

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Панфилов ауданы елді мекендері
Жаскент ауылдық округі

**Жаскент ауылдық округі** — Жетісу облысы Панфилов ауданында болған әкімшілік бірлік. 2025 жылы таратылып, аумағы Бірлік ауылдық округі мен Жаркент қаласының қарамағына берілді.

## Тарихы
Жаскент ауылдық округі 2003 жылы Алматы облысының мәслихатының 2003 жылғы 30 мамырдағы N 34-195 және Алматы облысы әкімінің 2003 жылғы 30 мамырдағы N 5-114 бірлескен шешімімен құрылып, құрамына Бірлік ауылдық округінің Сұптай және Жаркент қаласына қарасты Головацкий ауылдары енді. 2025 жылы Жетісу облыстық мәслихатының 2025 жылғы 28 наурыздағы № 26-160 бірлескен шешімі және Жетісу облысы әкімдігінің 2025 жылғы 28 наурыздағы № 84 қаулысымен Жаскент ауылдық округі таратылып, Сұптай ауылы Бірлік ауылдық округінің құрамына, Головацкий ауылы Жаркент қаласының қарамағына берілді.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Головацкий, Сұптай ауылдары кірді. Орталығы Головацкий ауылы болды.

## Дереккөздер


Санат:Панфилов ауданының таратылған ауылдық округтері
Қарабұлақ (Кеген ауданы)

**Қарабұлақ** — Алматы облысы Кеген ауданы, Қарабұлақ ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Кеген ауылынан батысқа қарай 130 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Кеген ауданы елді мекендері
Қарабұлақ ауылдық округі (Алматы облысы)

**Қарабұлақ ауылдық округі** — Алматы облысы Кеген ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақай Нүсіпбеков, Қарабұлақ ауылдары кіреді. Орталығы - Ақай Нүсіпбеков ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Кеген ауданы ауылдық округтері
Ақбейіт (Алматы облысы)

**Ақбейіт** — Алматы облысы Райымбек ауданы, Сарыжаз ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Нарынқол ауылынан солтүстік-батысқа қарай 51 км-дей жерде. 

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Райымбек ауданы елді мекендері
Мәншүк Мәметова мұздығы

**Мәншүк Мәметова мұздығы** — Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі мұздық. Одан Кіші Алматы өзені бастау алады. 

## Сипаты
Ауданы 0,6 км2, ұзындығы 1,5 км, ашық жері 0,3 км2. Фирн (мұзқар) сызығы 3790 м. Ашық жатқан тілі 3610 м, ал борпылдақ жыныспен жабылған бөлігі 3580 м биіктікте. Мұздықтың орташа қалыңдығы 20 м, көлемі 12 млн.м3. Жазда көлемі 100 – 200 мың м3 мұз ериді. Мұздыққа 1944 жылы Кеңес Одағының Батыры Мәншүк Мәметованың есімі берілген.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы мұздықтары
Санат:Іле Алатауы
Медоев мұздығы

**Медоев мұздығы** – Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі аңғарлық мұздық. 

## Географиялық орны
Алматы облысы Талғар ауданындағы Жарсай өзенінің бастауында, Металлург пен Көкбұлақ мұздықтарының аралығында орналасқан. Талғар мен Есік өзендерінің суайрығы. 

## Сипаты
Мұздық шамамен 4200–4600 м биіктіктен басталып, 3600 м биіктікке дейін созылып жатыр. Ұзындығы 2,5 км, аумағы 1,4 км2. Орташа қалыңдғы 30–40 м. Мұздыққа Қазақстанның белгілі геологы Г.Ц.Медоевтың есімі берілген. Мұздық жыл сайын 5–10 м-ге қысқарып келеді.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы мұздықтары
Санат:Іле Алатауы
Тасашы

**Тасашы** — Алматы облысы Кеген ауданындағы ауыл, Тасашы ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы − Кеген ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 24 км-дей жерде. 

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Кеген ауданы елді мекендері
Бөлексаз ауылдық округі

**Бөлексаз ауылдық округі** — Алматы облысы Кеген ауданындағы әкімшілік бірлік.   

## Әкімшілік құрамы
Құрамына кіретін жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – Бөлексаз ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Кеген ауданы ауылдық округтері