Қазақстан-Өзбекстан шекарасы

**Қазақстан-Өзбекстан шекарасы** — Қазақстан (оңтүстіктен) мен Өзбекстан (солтүстік-шығыста, солтүстікте және солтүстік-батыста) арасында өтетін жалпы ұзындығы 2356 шақырым болатын мемлекеттік шекара, оның желісі бойынша 1301 шекаралық белгі орнатылған.

## Тарихы

### 1991 жылға дейін
нобай|270x270 нүкте|1922 жылы Кеңестік Орталық Азия.
Кеңес заманында Қазақ КСР мен Өзбек КСР арасындағы шекара ең реттелгендердің бірі болып саналды.
солға|нобай|350x350 нүкте|Қазіргі Қазақстан Ресей империясының шекарасында және Орталық Азия
Бірақ ұзындығы шамамен 200 км болатын учаскеде Қазақстан тарапынан (Түркістан облысының Сарыағаш және Мақтаарал аудандары), сондай-ақ Өзбекстан тарапынан (Ташкент және Жызақ облыстары) халық тығыз қоныстанған аумақтар арқылы өтетін күрделілік болды.

Бұл учаскеде екі жақтағы елді мекендер тығыз біріктірілді, кейбір жерлерде шекара тіпті аулалар арқылы өтті.
нобай|270x270 нүкте|Кеңестік Орталық Азия 1925 жылы, Қарақалпақстан Қазақстанға енгізілген кезде
**1920-1950 жылдар** аралығында аумақтарды басқа республикалардың құрамына жайылымға беру тәжірибесі болды. Ол белгілі бір аумақты уақытша пайдалануға беруді көздеді және мал шаруашылығының өнімділігін арттыру үшін жүргізілді. Алайда, "бөтен" жерлерді пайдалану кезінде пайдаланушылар мұндай жерлерді сақтауға көп көңіл бөлмеді және олар құнарлылығын жоғалтты. Бұл ретте кейбір аумақтар бір республикадан екінші республикаға жиі ауысатын, көбінесе бұл Оңтүстік Қазақстан облысының Бостандық ауданында болатын.

**1950 жылдардың басында** ауданның Өзбекстан құрамына толық берілуін талқылау басталды.

**1956 жылы 21 қаңтарда** Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі КСРО Жоғарғы кеңесіне жүгіну туралы қаулы шығарды, белгілі бір аумақтардан басқа, жалпы ауданы 5 мың км2 болатын Бостандық ауданын Қазақ КСР құрамынан Өзбек КСР құрамына беру туралы өтініш жасады:

* Жамбыл және Оңтүстік Қазақстан облыстарының колхоздары пайдаланған жайылымдар;
* Оңтүстік Голодностепск және Орталық Голодностепск каналдарының сол жақ тармағының басшылығымен болған жерлер;
* 1936-1937 жылдары Өзбек КСР уақытша пайдалануға берілген жерлер.

Бірден дерлік Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесі Бостандық ауданы мен аштық даласының бір бөлігін Өзбек КСР құрамына қосу туралы қаулы қабылдады.

**1956 жылы 13 ақпанда** КСРО Жоғарғы Кеңесі «Қазақ КСР мен Өзбек КСР арасындағы шекараны ішінара өзгерту туралы» бұйрық шығарды.

Алайда, осыдан кейін өзбектердің Қазақстан аумағындағы жайылымдарды өз бетінше басып алуы жалғасты. Бірінші болып Оңтүстік Қазақстан облысы Арыс ауданының Киров ауданының Қызылқұм және Шардара совхоздарының совхоздары мен колхоздарының дирекциялары дабыл қағуды бастады. Олардың 3,5 мың км2-ден астам жерін Бұхара облысының колхоздары мен совхоздары өз бетінше пайдаланды. «Басып алынған» жерлердің жалпы ауданы 21 560 км2 құрады.

КСРО ауыл шаруашылығы министрлігі өтінішті қолдап, Қазақстан құрамында шалғайдағы мал шаруашылығы учаскелерін қалдыру туралы өтініш білдірді. Бір мезгілде 1,5 мың км2 Келес қорын мерзімінен бұрын қайтару (шартта 1980 жылға дейінгі мерзім көрсетілген) туралы ұсыныс жасалды. Сонымен қатар, өзбек басшылығы 1961 жылы Қазақ КСР қабылдамаған қосымша жер көлемін пайдалануға рұқсат беру туралы өтініш берді.

[нобай|солға|396x396 нүкте|1960 жылғы [Арал теңізінің шекарамен бөлінуі]]
Сұрауда Оңтүстік Қазақстан облысының ауданы 3,5 мың км2 және Қызылорда облысының 6 мың км2 жерлер көрсетілген.

**1961 жылы** Қазақ КСР құрамынан 4 210 км2 жерді Өзбек КСР құрамына беру туралы мәселе қойды. Жыл жоспарына сәйкес Киров ауданының ауданы 4040 км2 оңтүстік-батыс бөлігі, ауданы 171 км2 Келес ауданының оңтүстігі және ауданы 2 км2 Сарыагаш ауданының Полторацк ауылының маңындағы учаске Өзбек КСР-нен кетіп қалды, ал оның орнына Қазақ КСР Шымқан совхозының аумағынан тек 3 км2 және Кзылкум совхозының № 3 фермасынан 32 км2 жер алды.

**1962 жылы** мұндай шешімнің күшін жою туралы Дінмұхамед Қонаев пен Жұмабек Тәшенев сөз сөйледі, алайда Никита Хрущев олардың ойларын жоққа шығарды, ал Қонаев тіпті Қазақ КСР КП ОК-нің 1-хатшысы қызметінен босатылды (1964 жылы, Хрущевтің орнынан түскеннен кейін 2,5 айдан кейін және Қонаевтың досы Бережнев билікке келгеннен кейін қалпына келтірілді).

**1963 жылы 26 қаңтарда** Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Төралқасы Өзбек КСР құрамына Киров және айран-Арал аудандарын, Шымкент облысы Қызылқұм ауданының Қызылқұм және Шымқан ауылдық кеңестерін жалпы ауданы 9 560 км2, сондай-ақ Шымкент облысының 15 440 км2 жайылымын және Қызылорда облысының 11 500 км2 жайылымын беруге қаулы етті, өзбек тілінде ұзақ уақыт қолданыста болған КСР.

**25 мамырда** Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесінің Төралқасы «Қазақ КСР-мен шекараны ішінара өзгерту туралы» бұйрық шығарды.

**19 қыркүйекте** КСРО Жоғарғы Кеңесінің Төралқасы «Өзбек КСР мен Қазақ КСР арасындағы республикалық шекараларды ішінара өзгерту және нақтылау туралы» бұйрық шығарды. Осылайша, Өзбек КСР-і 36 630 км2 қазақ территориясын тастап кетті.

**1971 жылы 11 мамырда** Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесінің Төралқасы «Өзбек КСР Самарқанд облысы аумағының бір бөлігін Қазақ КСР құрамына беру туралы» бұйрық шығарды.

**1971 жылы 12 мамырда** Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Төралқасы «Өзбек КСР Сырдария облысы аумағының бір бөлігін Қазақ КСР құрамына енгізу туралы» бұйрық шығарды.

**1971 жылы 28 маусымда** КСРО Жоғарғы Кеңесінің Төралқасы «Өзбек КСР мен Қазақ КСР арасындағы шекараны ішінара өзгерту туралы» жарлық шығарды. Осы Жарлыққа сәйкес Киров және айран-Арал аудандарының аумақтары Қазақ КСР құрамына қайтарылды. Д. А. Қонаевтың естелігіне сәйкес, ол 2 кеңшарды қоспағанда, үш ауданды қайтарып алды.

### 1991 жылдан кейін
нобай|296x296 нүкте|Қазақстан-Өзбекстан шекарасы
**2001 жылдың қарашасында** елдер арасында келісім жасалды, оған сәйкес мемлекеттік шекараның 96 % (2 159 км) сипатталды. 3 даулы учаске — Бағыж, Арнасай және Нысан реттелмеген күйінде қалды. Шекараларды түпкілікті делимитациялау 2002 жылдың қыркүйегінде аяқталды.
солға|нобай|351x351 нүкте|Қазақстан мен Өзбекстан шекарасының серпіні
* '''Қызыл''' — 1939 жылғы шекара,
* '''Қара''' — қазіргі мемлекеттік шекаралар.
* '''Қызғылт''' — Қазақстаннан Өзбекстанға өткен аумақтар.
* '''Жасыл''' — Өзбекстаннан Қазақстанға өткен аумақ.
* '''Күлгін''' — Өзгермеген Өзбекстан шекарасы
* '''Сарғыш''' — Өзгермеген Қазақстан шекарасы
Атап айтқанда, екі елді мекенге қатысты мәселе туындады-Бағыж және Түркістан. Біріншісінің халқы, кеңестік әкімшілік бөлініске сәйкес, бірден екі республикада тұрды, бірақ Оңтүстік Қазақстан облысының Сарыағаш ауданына әкімшілік бағынышты болды. 1956 және 1963 жылдардағы кеңестік құжаттарға сәйкес тағы бір ауыл Түркістан Өзбекстанға тиесілі болды. Қазақстан бастапқыда екі ауылды да өз құрамына беру туралы өтініш жасады. Екі ауылда да тек қана қазақ халқы өмір сүрді, ол үшін белсенді Ермек Нарымбай («Республика Бағыж» Сыртқы істер министрі) паспорттарын тексере отырып, аула санағын жүргізді және олардың деректері 2001 жылы Астанада ҚР Сыртқы істер министрі Еран Ыдырысовқа (кейінірек Е. Нарымбай мен М. Оразай) жеке өзі ұсынылды Қазақстан жұртшылығының өкілдері ҚР СІМ жанындағы ҚР шекарасын делимитациялау жөніндегі мемлекеттік комиссияға енгізілетін болады).

Алайда, келіссөздер мен шекараларды келіскеннен кейін Бағыж және ауданы 231 га аумақ Қазақстан құрамына өтті, ал түркістандық Өзбекстан шегінде қалды. Сондай-ақ, Өзбекстанға Сарқырама ауылының солтүстігінде (сол арқылы шекараны теңестіре отырып) өтемдік 231 га аумақ, ал Қазақстанға Қызылорда облысындағы сол алаңның аумағына айырбастау кезінде Бағыж ауылынан шығысқа қарай 517 га аумақ берілді.

**2006 жылғы 19 қазанда** Қазақстанның Сарыағаш және Мақтаарал аудандары шеңберінде елдер арасындағы шекарада биіктігі 2,5 м болатын 45 шақырымдық қабырғаның құрылысы басталды.

**2022 жылғы 25 шілдеден 5 тамызға дейін** Алматы қаласында Қазақстан Республикасы мен Өзбекстан Республикасы үкіметтік делегацияларының бірлескен қазақстан-өзбек демаркациялық комиссиясында кезекті отырысы өтті. Келіссөздер барысында тараптар Қазақстан Республикасы мен Өзбекстан Республикасы арасындағы қазақстан-өзбек мемлекеттік шекарасын демаркациялау туралы шарт жобасының мәтінін келісуді және шекараны демаркациялаудың қорытынды құжаттарының жобалар пакетін қалыптастыруды аяқтады.

**2023 жылғы 28 наурызда** тараптар шекараны белгілеу туралы шарттарды ратификациялады.

## Өткізу орынжайлары
Өзбек-қазақ шекарасындағы өткізу пункттерінің жұмыс тәртібі 2001 жылғы 16 қарашадағы келісіммен және оған хаттамалармен реттеледі.

## Шекаралық аймақтар
**Өзбекстанмен шекаралас Қазақстанның өңірлері:**
* Ақтөбе облысы
* Жамбыл облысы
* Қызылорда облысы
* Маңғыстау облысы
* Түркістан облысы

Өзбекстанның Қазақстанмен шекаралас аймақтары:
* 
* Жызақ облысы
* Науаи облысы
* Сырдария облысы
* Ташкент облысы

## Тағы қараңыз
* Қазақстан-Өзбекстан қатынастары

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан шекаралары
Санат:Өзбекстан шекаралары