open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қарауыл (Абай ауданы)

**Қарауыл** — Абай облысы Абай ауданындағы ауыл, аудан және Қарауыл ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы - Семей қаласынан 180 шақырым, Аягөз қаласынан 153 шақырым қашықтықта орналасқан. Ауылдан алыс емес жерде, Шыңғыстау тауларында Жидебай қорығы - Абай Құнанбайұлының әдеби-мемориалдық мұражай-үйі мен зираты орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 5403 адам (2641 ер адам және 2762 әйел адам) болса, 2009 жылы 5010 адамды (2378 ер адам және 2632 әйел адам) құрады.

2023 жылы тұрғындар саны 5771 адам (2772 ер адам және 2999 әйел адам) болды.

## Атақты тұрғындары
* Төлеген Жанғалиев - ақын, журналист, қоғам қайраткері, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі.
* Мерғали Ибраев - журналист, драматург, ақын және прозаик.

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Абай облысы) елді мекендері
Қарауыл (Аягөз ауданы)

**Қарауыл** — Абай облысы Аягөз ауданы, Нарын ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2017 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Аягөз қаласынан оңтүстікке қарай 14 км-дей жерде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 124 адам (65 ер адам және 59 әйел адам) болса, 2009 жылы 101 адамды (59 ер адам және 42 әйел адам) құрады.    

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданының таратылған елді мекендері
Қасқабұлақкөл

**Қасқабұлақкөл** – Шар алабындағы тұзды көл. Шолақтерек көлінің  солтүстік-батысында.

## Географиялық орны
Абай облысының Абай ауданындағы Қасқабұлақ ауылының шығысында 2,5 км жерде орналасқан.

## Гидрографикасы
Теңіз деңгейінен 409 м биіктікте жатыр. Ауданы 6,3 км2, ұзындығы 5,1 км, ең енді жері 1,8 км, жағалауының ұзындығы 15,4 км, ең терең жері 4,6 м, сыйымдылығы 3,4 млн. м3. Жағалауы тегіс, батпақты келген көлдің орта бөлігінде бірнеше ұсақ аралдар бар. Жауын-шашын және қар суымен толысады. Қарашаның екінші жартысында қатып,  сәуірдің басында ериді. Көктемде мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Абай облысы) көлдері
Қасқабұлақ (көл)

**Қасқабұлақ** – Кенжебай көлінің солтүстік-батысындағы тұзды көл. Аягөз өзені алабында.

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысының Аягөз ауданындағы Тарлаулы ауылының солтүстік-шығысында 14 км жерде орналасқан.

## Гидрографикасы
Теңіз деңгейінен 440 м биіктікте жатыр. Ұзындығы 2.5 км, енді жері 1 км, жағалауы жайпақ келген. Батысында Қызылқия, шығысында Арқалық таулары, солтүстігінде Шанайбұлақ бұлағы бар. Жауын-шашын және қар суымен толысады.

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы көлдері
Тарлаулы

**Тарлаулы** — Абай облысы Аягөз ауданындағы ауыл, Тарлаулы ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Аягөз қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 95 км-дей жерде, Аягөз өзенінің сол жақ жағалауында орналасқан.

    

## Дереккөздер

 

Санат:Аягөз ауданы елді мекендері
Felicità

"**Felicità**" (феличита [felitʃiˈta] деп айтылады; Италиянша "Бақыт") Аль Бано және Ромина Пауэр атты италиян дуэтінің орындауындағы ән, 1982 жылы жарық көрді. Ән халықаралық коммерциялық табысқа ие болып, дуэттің ең танымал әні боп есептеледі.

## Ән туралы ақпарат
Дуэт осы трекпен 1982 жылы Санремо музыка фестиваліне қатысып, 2-ші орынға ие болды. Ән олардың 1982 жылғы *Felicità* (сондай-ақ *Aria pura *деп те аталған) атты альбомында жарық көрді. Альбомның Би-сайдының трегі ретінде "Arrivederci a Bahia" әні қосылған болатын. Испаниядағы шығарылымы үшін қос ән де испан тілінде қайта жазылып, сингл өзге мұқаба суретімен безендірілген болатын.

"Felicità" италиян хит-парадтарының шыңында көрініп және кейін 1982 жылдың наурыз-маусым айларында дүние жүзі бойынша миллиондаған көшірмесін сату арқылы ауқымды коммерциялық табысқа кенелді.

## Бейнебаян
Әннің бейнебаяны (клип) Ресейдің Санкт-Петербург қаласында, Нева өзенінің жағасында түсірілді. Онда Альбано Карризи катерді жүргізіп, ал Ромина Пауэр күймеде отырып, екеуі қосылып әнді шырқайды. Ромина және түсірілімдегі көпшілік тарихи костюмдерді киіп түсті.

## Тректер тізімі
* **7" Single"**
: A. "Felicità" – 3:13
: B. "Arrivederci a Bahia" – 3:02
* **Spanish 7" Singlе**
: A. "Felicidad" – 3:13
: B. "Arrivederci en Bahia" – 3:02

## Ән шерулеріндегі көрсеткіштері

## Сілтемелер

Санат:Италиян тіліндегі әндер
Тас

thumb|Табиғи тас
**Тас**, **табиғи тас** — шығу тегі табиғи болып келетін, құм мен металдан өзге минерал немесе қатты тау жынысы.

## Құрылыстағы тастар
thumb|XIII ғ. салынған тас шіркеу. Денсуш ауылы, Румыния
Құрылыс және өңдеу тастары ретінде кең таралған минералдар мен тау жыныстары:
* Гранит — кварц, плагиоклаз, калийлі дала шпаты және слюдадан тұратын магмалық табиғи тас. Мынадай түстерде кездеседі: сұр, қызыл, күрең қызыл, қызғылт-алқызыл, алқызыл, қоңырқай қызыл, сұр-жасыл, ірі жарқын дақтары бар қара-жасыл. Ең тығыз, қатты және берік жыныстардың бірі. Құрылыста қаптағыш материал ретінде қолданылады.
* Әктас — кальций карбонатынан (кальцит) тұратын, түсі ақ, шөгінді табиғи тас.
* Мәрмәр — табиғи тастардың ішіндегі ең танымалы және таңдаулысы.
* Порфир — ішінде кварц кристалдарының ірі қосындылары бар ұсақ кристалды магмалық тау жынысына жататын табиғи тас. Мынадай түстерде кездеседі: қою-қызыл, қара дақтары бар қоңыр табиғи реңктер.
* Доломит — толықтай доломит минералынан құралған шөгінді табиғи тас. Мынадай түстерде кездеседі: алқызыл, сары табиғи реңктер.
* Оникс — декоративті-безендіргіш тас. Бұл тастар ерекше түстермен көмкерілген.
Табиғи тас адамдардың үйлер мен көпірлерді салуға және қасбеттерді қаптауға қолданған ең ескі материалдардың бірі болып табылады. Әдемілігі, беріктігі және төзімділігінің арқасында табиғи тас сарайлар, ғибадатханалар, бақшалар мен кәдімгі үйлерді безендіре алады. 

## Түсініктемелер

## Тағы қараңыз
* Асыл тастар
* Қиыршық тастар
* Жартас

Санат:Табиғи тастар
Пол Нерс

Сэр **Пол Нерс** (; ж.т. 25 қаңтар 1949) — британдық биохимик, 2001 жылғы Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығың лауреаты, эукариоттың циклинмен және циклин-тәуелді киназамдармен жасушалық циклін реттелуін ашқаны үшін марапатталды. Корольдік қоғамның Президенті (2010 жылдан). Рокфеллер университетінің Президенті.

## Өмірбаян
Пол Нерстің ата-анасының тегі Норфолктан еді. Нерс Лондонның солтүстік-шығысындағы Уэмблиде дүниеге келген. 1970 жылы, Шығыс Англия Университеті (Норидж) докторлық диссертациясын қорғағаннан кейін 1973 жылы оған философия ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесі берілді.

1976 жылы Нерс *[[cdc2]]* ашытқының генін анықтаған (*[[Schizosaccharomyces pombe]]*). Ген жасушалық циклді бақылап тұрған: G1 фазасынан синтетикалық S фазасына өту және G2 фазасынан митозға өту. 1987 жылы Нерс  *CDK1* адамнан  циклин-тәуелді киназаны кодтайтын гомологты генді табты.

1984 жылы Нерс Император онкологиялық зерттеулер қорына көшті (қазіргі Ұлыбританияның онкологиялық зерттеулер қоры). 1988 жылдан 1993 жылдары Оксфорд университетінің микробиология кафедрасын басқарды, содан кейін ол онкологиялық қорға оралып, 1996 жылдан директор болды. С 2003 жылдан Рокфеллер университетінің президенті (Нью-Йорк) атанды, онда ашытқылардағы жасушалық циклдер туралы жұмыстарын жалғастыруда.

## Марапаттар
* 1989 — Корольдік қоғамның мүшесі
* 1995 — Корольдік медаль
* 1995 —  АҚШ Ұлттық ғылым академиясы Шетелдегі мүшесі
* 1996 — Хейнекен сыйлығы
* 1998 — Негізгі медициналық зерттеулері үшін Альберт Ласкер сыйлығы
* 2001 — Пол Нерс Тимоти Хантпен және Леланд Хартвеллмен бірге Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын «Жасушалық циклдің негізгі реттеушін ашылуы үшін» алды
* 2002 — Құрмет легион ордені
* 2005 — Копли медалі
* 2006 — Америка өнер және ғылым академиясының Шетелдік құрметті мүшесі
* 2010 — Корольдік қоғамының президенті
* 2013 — Альберт Эйнштейн жүлдесі

## Тағы қараңыз
* Жасушалық цикл
* Леланд Хартвелл
* Тимоти Хант

## Сілтемелер
* Автоөмірбаян Пола Нерса Нобель комитеті сайтындағы 
* Официальный сайт: Paul Nurse: Office of the President, Rockefeller University 

Санат:Бирмингем университеті түлектері
Санат:Ұлыбритания биохимиктері
Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Құрмет легионы орденінің иегерлері
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері
Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері
Санат:Корольдік қоғамның президенттері
Санат:Копли медалінің иегерлері
Тимоти Хант

**Ричард Тимоти (Тим) Хант, сэр** (; 19 ақпан 1943 ж.т., Нестон, Чешир) — британдық биохимик, Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының 2001 жылғы  лауреаты, Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығың лауреаты, эукариоттың циклинмен және циклин-тәуелді киназамдармен жасушалық циклін реттелуін ашқаны үшін марапатталды. Корольдік қоғамның мүшесі.

## Сексистік жанжал
9 маусым 2015 жылы Тим Хант Оңтүстік Корея астанасы Сеулде, ғылым журналистика мәслихатында ресми кешкі аста сөз сөйледі. Хабарланғандай өз сөзінде ол, әйел ғалымдар туралы мынадай сөздер айтты: «Олар зертханада болған кезде, үш нәрсе болады: сен оларға ғашық боласың, олар саған ғашық болады, және сіз оларды сынауға бастағанда олар жылайды». Содан кейін, Нобель сыйлығының лауреаты, бұл зертханада ерлер мен әйелдер жұмысын бөлуді қолдаймын деді. Дегенмен Хант «әйелдердің жолында тұрмақ еместігін» мәлімдеді, оның сөздері сын толқынын тудырды және «сексистік» деп бағаланды. Нәтижесінде, University College London сайты хабарлағандай ғалым, құрметті профессор қызметінен отставкаға кетті. Кейінірек бірқатар ғалымдар мен журналистерді оқиғаға өткір қоғамдық реакцияның қолданылуына, және Хант сөзінің дұрыстығы, елеулі мазмұнға ойнақылық енгізу ұсынысы болуы мүмкін сөздер қарсы сөйлеу ретінде берілуі күмән туғызған болатын.

## Тағы қараңыз
*Жасушалық цикл
*Леланд Хартвелл
*Пол Нерс

## Дереккөздер

## Сілтемелер

Санат:Ұлыбритания биохимиктері
Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері
Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері
Леланд Хартвелл

**Леланд (Ли) Хартвелл** () (30 қазанда 1939, Лос-Анджелес, Калифорния) — американдық ғалым, Фред Хатчинсон Онкологиялық зерттеулер орталығының (Сиэтл) президенті әрі директоры. 2001 жылы жасушалық циклді реттеуге қатысатын гендерді ашқаны үшін, және оны зерттеуге қосқан үлесі үшін Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығымен марапатталған.

## Өмірбаян
Хартвелл Калифорния технологиялық институтын 1961 жылы бітірді. Алдымен ол физиканы таңдады, бірақ көп ұзамай ДНҚ құрылымының ашылуына таң болып шықты, есесіне биологиямен айналысты. Массачусетс технологиялық институтында философия докторын дәрежесін алды. 1965—1968 жылдары Калифорния университетінде жұмыс істеп, содан кейін Вашингтон университетіне ауысты.

В 2001 жылы Леланд Хартвеллпен бірге Тимоти Хантпен және Пол Нерспен Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын алды «Жасушалық циклдің негізгі реттеуші ашқаны үшін» алды.

## Сілтемелер
* Lee Hartwell’s Nobel Автоөмірбаян
* Научный профиль 

Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:АҚШ биологтары
Санат:Молекулярлық биологтар
Деректі жанр

**Деректі жанр** — өмірде болған нақтылы жайларды анық мәлімет, айқын деректерге сүйеніп бейнелеу тәсілі қолданылатын көркем туындылар. Деректі жанрға өмірбаяндық (автобиографиялық), естелік түріндегі (мемуарлық), публицистикалық шығармалар, көркем очеркті жатқызуға болады. Деректі жанрда әдеби шығармаға тән көркемдік сипаттар өмірдегі нақтылы шындық баяндалып отырған жай-жағдайлар автордың ой-елегінен өткізіліп, оның сезім-әсерлерімен нәрленіп шығуы арқылы танылды. Яғни, нақтылы жайлар, жеке фактілер жинақталып, қорытылып, типтік дәрежеге көтеріледі. Әрине, кез келген дерек шығармаға арқау бола алмайды. Маңызды өмір құбылысын, адам мінезінің елеулі өзгешелігін танытатын жайлар, деректер ғана жазушы назарын өзіне аудара алады. 
К.Симоновтың Ұлы Отан соғысы00 туралы деректер негізінде жазылған туындылары бар. Деректі жанрда автордың өзі қатысып, көріп-білген немесе документтерге негізделген, әйтпесе естелік ретінде айтылған жай-жағдайлар қамтылады. 

Қазақ жазушылары Х.Ерғалиевтің М.Әуезов туралы, Ә.Нұршайықовтың Б.Момышұлы туралы шығармалары деректі жанрға жатады. 

Деректі жанрда жазушы шеберлігі нақты фактілер мен деректердің шеңберінен шықпай отырып-ақ, шығармаға үлкен танымдық, көркемдік сипат дарыта білуден байқалады. Бұл жанрдың өзгешелігі де міне осында. Мұнда деректілік-негізгі көркемдік тәсіл. Ал тарихи тақырыпқа жазылған көркем шығармаларды (мысалы, тарихи роман) алсақ, ондағы деректіліктің сипаты басқаша. Онда өмірде болған оқиғалар, жай-жағдайлар қаншама мол қамтылғанымен ойдан шығаруға, жинақтап-титендіруге көп орын берілетіндіктен деректілік негізгі творчестволық принцип етіп ұсталамайды, шығармадағы көркемдік шындықтың нақтылылық сипатын арттыру үшін ғана қызмет етеді.

## Дереккөздер

Санат:Әдебиет жанрлары
Джегуако

**Джегуако** — қабарда халық поэзиясын жасаушылардың ежелгі өкілі, қазақша айтқанда, ақын-жыршы. Черкестер чегуако дейді. Көрнекті джегуаколар: Әділгедей Агноков, Бекмырза Пачев, Әмірхан Қавпачевтар болған.

## Дереккөздер

Санат:Солтүстік Кавказ
Дума

**Дума** — фольклор термині, көне аты ("Ерлік жанры") украин халқының лиро-эпикалық жыры. Халықтың ауыз әдебиеті дәстүрімен тығыз қалыптасқан жанр. Дума негізінен халық аспаптары қобыз, бандура, лираның сүйемелдеуімен, қысқа қайырлатын әуенмен айтылады. Тақырып қамтуы, мазмұны жағынан негізінен екі топқа бөлінеді: әлеуметтік-тұрмыстық дума және тарихи уақиғаларға арналған дума. Думада ерлікті, азаттық үшін күресті жырлауға үлкен орын берілген. Композициялық құрылымы жағынан алғанда дәстүрлі бастамасы мен аяқтамасы болған. Уақиғаны баяндағанда біртіндеп өрістетіп, арасында әр түрлі шегініс жасау әдетке айналған. Өлең тармақтары ұзынды-қысқалы келіп, түйдек болып, яғни тирада түрінде әр қилы топтастырылған. 19 ғасырдағы орыс поэзиясында ақындардың тарихи, әлеуметтік мәселелерді толғайтын өлеңдерін дума деп атау кездеседі. К.Ф.Рылеев тарихи тақырыпқа жазған өлеңдерін "Думалар" деп атады. М.Ю.Лермонтов "Дума" деп аталатын өлеңінде өз замандастарының тағдыры жайында толғанады. Т.Шевченко өзінің өлеңдер жинағын "Қозбарь" деп атап, дума дәстүріне үлкен құрметпен қараған. Қазіргі украин әдебиетінде халықтың өміріндегі ірі тарихи уақиғаларды жырлайтын дума үлгісіндегі шығармалар дүниеге келді.

## Дереккөздер

Санат:Әдебиет жанрлары
Қызылқия (тау)

**Қызылқия** – Ақшатау жотасының оңтүстігіндегі аласа тау.

## Географиялық орны
Абай облысы Аягөз ауданы Тарлаулы ауылының  солтүстігінде 11 км жерде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 531 м. Батыстан шығысқа қарай 4 км-ге созылған, енді жері 2,5 км. Беткейі көлбеу. Солтүстігінде Аққияқ, шығысында Қасқабұлақ көлі, батысы мен оңтүстігінде Қараоба таулары бар.

## Өсімдігі
Бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бұта аралас астық тұқымдас өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы таулары
Крейтцфельд-Якоб ауруы

thumb|қою жасылмен ауру болған елдер, ашық жасылмен сиыр құтыруы болған елдер бейнеленген
thumb|Крейтцфельд—Якоб ауруы
**Крейтцфельд—Якоб ауруы** немесе **түйілмелі псевдосклероз**, **кездікті-стрио жұлындықтың дегенерация ауруы**, **сиыр құтыруы** () — үлкен мидың қабығы, қабық асты жүйке түйіндерінің (базальды ганглия) және жұлынның өрлеп бара жатырған дистрофиялық ауруы. Кеуекті ми дерттерінің (нәруізді зардап ауруы) негізгі білінуі болып табылады.  Неміс невропатологтар Ганс Герхард Крейтцфельд () және Альфонс Мария Якоб () дәрігерлердің аттарына байланысты қойылған.

## Тарихы
Ауруды ең бірінші 1920 жылы Ганс Герхард Крейтцфельд сипаттады. 1921 жылы Альфонс Якоб ауруды жұлынның алдыңғы мүйіздерінің зақымдануының белгілерін - психиканың бұзылуының патологиясының қосындысымен сипаттап, түйілгіш жалған (псевдосклероз) ұмытшақтықпен немесе ми ұлпасының зақымдануын ми ауруларымен (энцефалопатия) анықтады. Шпильмейер ауруды ең бірінші сипаттаған адамдардың аттарымен қоюды ұсынды.

## [[Эпидемиология]]
Крейтцфельд—Якоб ауруы  адамдардың барлық прионды ми дерттерінің 85% құрайды.

Санат:Жануарлар аурулары
Санат:Жүйке жүйесі аурулары
Санат:Мидың зақымдалулары
Санат:Жұқпалы аурулар
Санат:Психикалық аурулар
Сидней Бреннер

**Сидней Бреннер** (; 13.01.1927 ж.т., Джермистон, Оңтүстік Африка Одағы) — оңтүстік африкалық биолог, 2002 жылғы Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты.

## Өмірбаян: начало карьеры
Сидней Бреннер 13 қаңтарда 1927 жылы Оңтүстік Африкадағы Джермистон шағын қалашығында, еврей иммигранттар отбасында дүниеге келген. Оның әкесі Литвадан 1910 жылы, ал анасы — Латвиядан 1922 жылы көшіп келген. Ол Йоханнесбургтегі жетекші Витватерсранд университетін бітірген. Аспирантураны және Ph.D. дәрежесін Оксфорд университететінде алды. Кейін ол Кембридж университетінің Молекулалық биология зертханасын басқарды (1976-1986).  Берклидегі Калифорния университетінде молекулалық ғылымдар институтының негізін қалады.

## Ғылыми еңбегі
1960-шы жылдары Бреннер ақуыз аудармасының триплетті кодын ашуға айтарлықтай үлес қосты. Эксперимент барысында көрнекті ағылшын физиологы Фрэнсис Крикпен бірге олар жақтаудың жылжу мутациясын ашты. Бұл одан әрі генетикалық кодты ашып көрсетуге жол ашты.

Содан кейін Бреннер биологиясына көңіл аударып, даму биологиясын зерттеу үшін *[[Caenorhabditis elegans]]* ағзасын үлгі ретінде алып, оның ішінде нейрондық дамуды зерттеді. Ол осы миллиметр ғана болатын топырақ құртын блажылырь үлгісі ретінде таңдаған себебі, оның анатомиясының қарапайымдылығы, көп мөлшерде өсіру жеңілдігі және ең бастысы, оның генетикалық талдау үшін өте қолайлы болып шығуы.

Соңғы зерттеулерде Сидней Бреннер Роберт Хорвицпен және Джон Салстонмен бірге 2002 жылы Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын «Адамның мүшелерінің дамуының генетикалық реттелу мәселелеріндегі жаңалықтары үшін» алды. Оның Нобельдік дәрісі «Ғылымға деген табиғи сыйлық» аталып, апоптоз сияқты организмдердің көптеген ерекшеліктерін анықтауға көмектескен қарапайым нематодтарға арналды,
Бреннера еңбегінің белгісі және жалпы ғылыми-зерттеу қауымдастығында өзінің жаңашыл рөлі үшін,  *C. elegans* жұмыс істейтін, *C. elegans*-тен басқа нематодапен туыстас, *[[Caenorhabditis brenneri]]* деп аталды.

Салктың қазіргі уақытта Биологиялық зерттеулер институтымен байланысты молекулалық ғылымдар институтын құрған (Сан-Диего).

## Тағы қараңыз
* Роберт Хорвиц
* Джон Салстон

## Қайнаркөзі

## Сілтемелер
* Автоөмірбаян Нобель комитеті сайтындағы  
* Сидней Бреннер  

Санат:Оксфорд университетін бітіргендер
Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Молекулярлық биологтар
Санат:ОАР эмбриологтары
Санат:Француз ғылым академиясының мүшелері
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері
Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері
Санат:Жапон Ғылым академиясының құрметті мүшелері
Санат:Копли медалінің иегерлері
Санат:Корольдік медаль иегерлері
Пол Грингард

**Пол Грингард** () (11 желтоқсан 1925, Нью-Йорк, АҚШ) — америкалық ғалым, нейробиолог, Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының 2000 жылғы «дофаминнің әрекет ету механизмін және басқа да нейромедиаторларды ашқаны үшін» лауреаты. Рокфеллер университеті Профессоры. Ол молекулалық биологиясы және нейрондардың жасушалық функциясы бойынша жұмыстарымен белгілі.

## Тағы қараңыз
* DARPP-32 — Грингард зерттеген ақуыз
* Арвид Карлссон
* Эрик Кандель

## Қайнаркөзі

## Сілтемелер
* Автоөмірбаян Пола Грингарда Нобель комитеті сайтындағы 

Санат:АҚШ нейробиологтары
Санат:АҚШ биохимиктері
Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері
Санат:Йель университеті оқытушылары
Арвид Карлссон

**Арвид Карлссон** () (25 қаңтар 1923, Уппсала, Швеция) — шведциялық фармаколог. дофаминдік нейромедиатордың қасиеттерін және Паркинсон ауруы науқастарына салдарын зерттегені үшін Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты.

## Марапаттар
* Жапония сыйлығының лауреаты (1994).
* Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы лауреаты (2000).

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Автоөмірбаян

Санат:25 қаңтарда туғандар
Санат:1923 жылы туғандар
Санат:Уппсалада туғандар
Санат:Жапония сыйлықтарының иегерлері
Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Медицина бойынша Вольф сыйлығының иегерлері
Санат:Швеция фармакологтары
Санат:Швеция биохимиктері
Тунистегі ұлттық диалог квартеті

**Тунистегі ұлттық диалог квартеті** (, , ) — 2011 жылғы Жасмин революциясынан кейін Тунистегі демократиялық мемлекет құру үшін орталық күшке айналған төрт ұйымдар тобы. 2013 жылы құрылған.

Квартет құрамына кірген:
* Жалпытунистік еңбек конфедерациясы
* Тунистік өнеркәсіп, сауда мен қолөнер конфедерациясы
* Адам құқықтары жөніндегі Тунистік лигасы
* Тунис адвокаттар ұлттық ордері

2015 жылы ұйым Бейбітшілік саласындағы Нобель сыйлығымен марапатталды. Норвегиялық Нобель комитеті 2011 жылы «Жасмин төңкерісінен» кейін елде демократияны құруды ұйымдастыруда «шешуші үлес» деді.

## Қайнар көзі

## Слітемелер
* Бейбітшілік саласындағы Нобель сыйлығы 2015 жыл — Нобельдік комитет пресс-релизі

Санат:Бейбітшіліктен Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Тунис саясаты
Жазбаша айтыс

**Жазбаша айтыс** — ерте заманда Шығыс поэзиясында, атап айтқанда, араб, парсы, түрік, монғол әдебиеттерінде болған үрдіс. Осы Шығыс елдерінде көне заманнан келе жатқан айтыс дәстүрі қазақ арасына кең тарады. Бұл құбылыс 20 ғасырдың бас кезінен бастап шықты, оның өзіндік өрнектері бар еді. Жазбаша айтыс ауызша айтыстың қорынан пайда болды, яғни соның заңды жалғасы, бір тарауы сияқты. Жазбаша айтыс сауаттылыққа, отырықшылыққа орай өріс тапты. Сауатты ақындар жұрт алдына шықпай, хат арқылы сөз сайысына түсті. Бұл сайыстың ең етек алған жағы Қазақстанның Оңтүстік өлкесі еді. Мысалы, Молда Мұса мен Манат қыздың хат арқылы айтысы бар. Мұса Байзақов Шығыс сюжеттеріне өлең, дастан жазған кісі. Кейде жазбаша айтыс екі жақ бетпе-бет кездесіп қалғанда ауызшаға айналып кетуі мүмкін. Молда Мұса мен Манат қыздың айтысы солай аяқталған. Жазбаша айтыста ақын әр жайды өлең етпей, бір желінің бойымен жүріп отырады, мұндай айтыста кейде мәдени, тарихи мәліметтер келтіріледі. Жазбаша айтыста ақын асықпай, айтпақ ойын белгілі бір қазыққа байлап айтады. Ауызша айтыста ақындар өлеңді суырып-салма әдісімен табанда шығарса, айтыста ойланып жауап беруге мүмкіндік бар. Мұнда білім, ой тереңдігін байқату жағы басым келеді. 1875 жылы 26 жастан жаңа асқан Молда Мұса Сырым қызға өлеңмен хат жолдайды:
:*Ақ бетің ағаш үйге жаққан шамдай,* 
:*Ішіне қараңғы үйдің атқан таңдай.* 
:*Сыртыңнан, Сырым, сенің болдым асық,* 
:*Ерте өткен Бапарым мен Күләндамдай.* 

Ақын өзі қыранға, қызды ақсұңқарға, асыл тасқа теңейді. Арада бұл хатқа Сыр бойының ақыны Бұдабай араласып, Молда Мұсаға жауап қайтарады. Сөйтіп, жазбаша айтыс басталып кетеді. 1913 жылы Сыр сүлейлері Шораяқтың Омары мен Таубайдың Жүсібі хат арқылы айтысады. Егер ауызша айтысқа екі адам қатысатын болса, жазбаша айтысқа кейде бірнеше ақын араласады, айтыс ұзап кетсе, сырттан біреу тоқтау сөз салып, төрелік айтады. Жазбаша айтысу мәдениеті білімділікті, оқығандықты керек етеді дедік. Соған бір мысал ретінде Таубайдың Жүсібінің екі араға делдалдық сөз айтып жүрген Ыбырашқа жазған жауабында "әбият", "назым", "ғазал", "бәйіт", "мұхаммас" деген Шығыс поэзиясының бес термині кездеседі. Сыр бойының жазып айтысқан ақындары көбінесе ғазел үлгісін жиі қолданған. 

Жұмбақтап жазып айтысу әдісі де бар. Оған Тұрмағамбет Ізтілеуовтің Шәді Жәңгіровке он бір буынмен жазған жұмбақ өлеңін айтуға болады. Шәді жұмбақты шешіп, өлеңмен шешуін қайтарады. Ал, Ырысты мен он алты ақынның айтысы да жазу түрінде хатқа түскен айтыс. Мұнда қара өлең формасы мен ғазал араласып келеді. Ырысты мен он алты ақын адамгершілік, ізгілік, еңбек, әділдік, махаббат жайлы толғайды. Жазбаша айтыс өнері кейінгі заман тұсында да тоқтап қалған жоқ, үрдісі жалғасып келе жатқан өнердің бірі. Қалиқан Алтынбаевтың, Жақсылық Сәтібековтің, Мағираш Сәрікованың, Шекербек Садыхановтың, Ақұштап Бақтыгереева мен Жұмаш Сомжүрековтің жазбаша айтыстары осыған дәлел бола алады.

## Дереккөздер

Санат:Әдебиет жанрлары
Жанама ұйқас

**Жанама ұйқас** — жырда негізгі желілі ұйқасқа қосарланып, ара-арасында келетін қатар тармақтардың үйлесімі. Желілі ұйқас түйдек-түйдек болып топтасатын көптеген тармақтарды қамтиды да, арасында қалып отыратын кейбір тармақтар өзара ұйқасады. Мысалы:
:*Күлдір-күлдір кісінетіп,*
:*Күреңді мінер ме екеміз?*
:*Күдеріден бау тағып,* 
:*Ақ күреуке киер ме екеміз?*
:*Жағасы алтын, жеңі жез,* 
:*Шығыршығы торғай көз* 
:*Сауыт киер ме екеміз?...*
:::::::*Ақтамберді жырау*

## Дереккөздер

Санат:Әдебиет жанрлары
Жомокчу

**Жомокчу** — қырғыз фольклористикасында қолданылатын термин, эпикалық шығармаларды (эпос-жомок) орындаушы. Жомокчулардың қатарына манасчылар да кіреді.
## Дереккөздер

Санат:Қырғыз әдебиеті
Жұмбақтау

**Жұмбақтау** — ойды жасырып, шешімін табуға ыңғайлап, астарлап, тұспалдап сөйлеудің түрі. Жаратылыс дүниесі, табиғат жайы, еңбек-кәсіп құралдары, хайуанаттар мен өсімдіктер, адам мен оның өмірі, өнер-білім, техника, прогресс, т.б.с.с. жұмбақтау объектілері. Жұмбақтауда дыбыс қайталаушылық пен тыңдаушының көңілін бөлушілікке көп мән беріледі. Жұмбақталып айтылған нәрселер қосарланып, өзіне сәйкес заттармен теңеліп келеді. негізгі ойды ұшқыр сөз арқылы білдіреді. Мысалы: *"Қараша тауым қарлы болды, бір жауса, кетпейтұғын зәрлі болды"* (шаштың ағаруы), *"Айдалада ақ отау, аузы-мұрны жоқ отау"* (жұмыртқа), *"От басында құмған, екі көзін жұмған"* (мысық).

## Дереккөздер

Санат:Әдебиет жанрлары
Заджал

**Заджал** (араб. әуен, ән деген мағынада) - араб халық поэзиясының үлгісі, 6-9 тармақты өлең түрінде болады. 

Махаббат сырын шертетін, сондай-ақ ғашық жырға, ел басына, дос-жаранға деген мадақ ыңғайында айтылатын заджал араб өлең өнеріндегі қасаң қағидаларға қарсылық белгісі ретінде орта ғасырларда пайда болған. Заджал жанрының ең ізгі өкілі - Ибн Кузман (XII ғасыр).

Санат:Араб тіліндегі әдебиет
Санат:Әдебиет жанрлары
Йабо

**Йабо** — Батыс Африкадағы хауса тілдерінің поэзиясының жанры, мақтау өлеңдері, ырыми салттарды өткеру кезінде орындалған (мәселен, үйлену, ат қою, аруақ шақыру ғұрыптарына байланысты т.б.). Алайда "мал табуды" көздеген ақындар жанына бір топ шәкіртін ертіп алып, ел аралап жүріп, мақтау өлеңдерін кез-келген уақытта орындай берген. Ақындар бастап, шәкірттер әрбір 15-20 шумақ сайын қайырмасын қосып, соңынан ақы, сый сұрайтын болған. Йабоға негізінен адресатты мақтау, мақтаған адамынан сыйлық сұрау тән.

## Дереккөздер
Каби

**Каби** — үнді елінің халық жыршысы, айтыс ақыны. Үндістанда және басқа да Шығыс елдерінде халық жыршыларының жарысы ұйымдастырылып тұрады. Екі айтушы жыршы күні бұрын дайындалған орынға отырады, әрқайсысының қасында көмекшілері болады. Поэзия жарысының тақырыбы белгіленген соң жеребе салынады. Жеребе бойынша бірінші шыққан айтушы суырып салып жырлай бастайды, ал қарама-қарсы отырған қарсылас жауап қайтарады. Жарыс бірнеше сағатқа созылады. Жеңіс, жеңілісті жиналғандар анықтайды.

## Дереккөздер

Санат:Әдебиет жанрлары
Таукент кенттік әкімдігі

**Таукент кенттік әкімдігі** — Түркістан облысы, Созақ ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Таукент кенті кіреді. Орталығы - Таукент кенті. Округ құрамында болған *[[Айгене]]* ауылы 2015 жылы таратылған.

 
## Ауыл бөлімшелері
Ауыл әкімдігіндегі халық саны-6702, отбасылар саны-1672. Бір орта мектеп, бір негізгі  мектеп, бір емхана, бір балабақша, бір мәдени-спорт кешені, екі кітапхана бар. Ауыл әкімдігінде “Қазатомөнеркәсіп” корпорациясының 10 филиалы орналасқан. 
## Халық қаһармандары
157 адам Ұлы Отан соғысына қатысып, 111-і хабарсыз кетті, 46 соғыс ардагері елге қайтып оралды. Қазіргі кезде бір ардагер бар. 
## Ауылдық кеңес төрағалары
Таукент поселкесі әкімшілі құрылғаннан бері әкім болып Рысбеков Сапарәлі (1982-1986 жылдары), Николай Иванович Шкуренко (1986-1995жылдары), Болат Зекенов (1995-1998 жылдары), Аманбек Мұсабеков (1998-2002 жылдары), Бекзат Әлмағанбет (2002-2007 жылдары) қызмет атқарды. 2007 жылдан бері Шабден Игіліков ауыл әкімі қызметін атқаруда. Жыныс елді мекені 1928 жылдан 1959 жылға дейін “Октябрь” ауылы деп аталған және сол кезденгі колхоз төрағалары болып Сейсенбиев Әбдіхалық, Берденов, Қаратілеков Несіпбай, Қанаева Мария, Есенжаров Ысқақ қызмет атқарды. 
1959 жылы “Октябрь-5” ауылы қазіргі Абай ауылындағы Алғабас колхозына қосылған.
1962 жылы Сызған совхозына қосылып, 1 фермасы болып аталды.

## Дереккөздер

Санат:Созақ ауданы ауылдық округтері
Канондық текст

**Канондық текст** (: *«қалыптасқан», «белгілі болған», «таныс»* деген мағынада) — көптеген шығармалардың қайта-қайта басылуға, айтуға байланысты, кейде қатеден, кейде бастырушының, я айтушының әдейі өзгертуіне байланысты алғашқы қалыптан өзгеретіні белгілі. Мұндай кездерде тексттің алғашқы нұсқасын қаз-қалпына келтіру үшін көптеген текстологиялық зерттеулер жүргізуге тура келеді (салыстыру, түпнұсқасын табу, кейінгі қоспалардан арылту т.б.). Сонан кейін ғана алғашқы түпнұсқасын анықтауға мүмкіндік туады. Түзетіп қайта бастырғаннан кейін, бұл канондық текстке айналады. Абай шығармаларының канондық текстін жасауға көп күш жұмсалды. Ақын өлеңдерін өзі баспаға бермегендіктен және авторлық қолжазбасын сақталмағандықтан бұл істе қиындық аз болған жоқ. Мәселен Қазақ ССР Ғылым академиясының Тіл және әдебиет институтының 1957 жылы шығарған Абай шығармаларының екі томдық жинағы канондық басылым ретінде дайындалған. Бұған Абай өмірі мен шығармаларының білгірі, өзі талай зерттеу еңбектер жазған Мұхтар Омарханұлы Әуезов басшылық еткен. Бұл басылым бірсыдырғы жақсы шыққаны даусыз. Соның өзінде жекелеген қателіктер, жаңсақтықтар кеткені кейін анықталды. Ол ағаттықтар Абай шығармаларының 1977 жылғы басылымында ескерілді. Бұл басылымға да әртүрлі сын-пікірлер айтылды. Оның дұрысы да, бұрысы да жоқ емес. Бұл жерде мынаны еске алу қажет. Абай шығармаларын жазып қалдырған Мүрсейіт қолжазбаларының бірнеше нұсқасында кейде бір сөз әрқалай оқылады. Ол сөз 1909 жылғы алғашқы жинақта тағы басқаша болып келетін кезі жоқ емес. Ал бұл құрастырушы ғана емес, кейінгі сыншы, пікір айтушылардың да бірталай тұста кейбір сөзді басқаша түсініп, өзінше түзетуге тырысуына мүмкіндік береді. Осыдан кейін кей-кейде дәлелсіз жорамал жасау да кездеседі. Ал қазіргі замандағы қаламгерлерді алсақ, олардың шығармаларының канондық текстін айқындау да әлі түгелдей жолға қойылған дей алмаймыз. Мысалы, Сәкен Сейфуллин шығармаларының әр басылымында ала-құлалық кездеседі. А.Байтұрсынов, М.Дулатов, Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев шығармаларының бұрынғы басылымдарын мұқият салыстыра зерттеу, канондық тексттерін қалыптастыру-әдебиеттану ғылымының алдында тұрған маңызды міндет.

## Дереккөздер

Санат:Әдебиеттану
Кобзарь

thumb|right|200px|
**Кобразь** () — Украинаның халық жыршысы, ел қыдырып, жыр, толғауларды кобзы атты музыкалық аспаптың сүйемелімен айтатын ақын. Кейінірек жыршы, ақындарды бундуристер, лириктер деп те атаған. Т.Шевченко өзінің өлеңдер жинағын халық поэзиясының дәстүрін қастерлейтінін көрсету мақсатымен "Кобзарь" деген атпен шығарған.

## Дереккөздер

Санат:Фольклор
Санат:Украина музыкасы
Көрермен

**Көрермен** — түрлі көркем өнер туындыларын театр, кино, телевизия, т.б. арқылы зейінге алып, қабылдайтын қауым. Олар әр түрлі эстетикалық талғамның, өзіндік көзқарастың иелері. 

Әдеби процесте жазушы, ақын, суретші тұлғасын оқырмандар қауымынсыз елестету қиын десек, жалпы өнерде де, соның ішінде кино өнерінде, театр өнерінде де творчестволық процестің өзгешелік сипаттарын, көркем туындылардың қоғам өміріндегі атқаратын қызметін анық түсініп білу үшін оларды жұртшылықтың, көрермен қауымның қалай қабылдап, қандай әсер алып отырғанына назар аудару шарт. Көрермендердің талап-тілегін, талғамын өнер иесі еске алмай, есептеспей отыра алмайды. Халық қабылдамаған көркем шығарманың өмірі ұзақ болмайды. Көрермендердің білім деңгейі, өмір тәжірибесі, талғамы, әрине, әр алуан. Көркем өнер туындылары қоғамдағы ең озат ой-пікір, талап-талғамдарға сай болуы керек. Көрермендер көркемдік туындыларды қабылдаушы, өз игілігіне асырып, пайдаланушы ғана емес, оған баға беретін, сыншы да. Көрермендердің әр алуан пікірлері жинақтала келе, қоғамдық, халықтық пікір қалыптасады. Бұл орайда маман сыншылардың да атқаратын қызметі елеулі. Қандай да болсын өнер туындысының төңірегінде әр түрлі бағалар, пікір таласы болуы ықтимал. Көрермен қандай нәрсені ұнататыны, оған шығарманың қалай әсер ететіні де түрліше болып келеді. Әркім өзінің эстетикалық талғам деңгейіне орай пікір түйеді. Өнер шығармалары көрерменнің жан дүниесіне қозғау салып, идеялық-тәрбиелік міндет атқарады. Сонымен бірге көрермен пікірлері, халықтың өнерге деген тілек-талаптары, көркемдік талғамы көркем өнердің дамуына бағыт сілтейді, өнер иелерін творчестволық жаңашылдыққа бастайды.
## Дереккөздер

Санат:Қоғам
Санат:Өнер
Көркемдік мұра

**Көркемдік мұра** - «мәңгі құндылық» болып есептелінетін біздің осы дәуірімізге дейін ұрпақтан-ұрпаққа сақталынып келе жатқан өлмес, өте құнды мәдени мұра. Көркемдік мұраның құндылығының өзі осы өмір шеңдегінде, шығармада көтерілген мақсаттың ескірмейтіндігінде, яғни мәселенің мәңгілігінде, мазмұн мен тіршілік бар жерде мәңгі болатын тартыста, бүкіл адамзат мүддесі қорғалатындығында. Мысалы, Абайдың кез келген жырын алсаңыз, бүгінгі өмір шындығы, қазақ халқына тән мінез-құлық, бүкіл адамзаттың мәселелерін қозғаған, сол себепті де олардың мәні бүгін де, ертең де жоғалмайды керісінше құны арта түседі. Тегінде, М.Әуезов айтпақшы, "ештеңе де тақыр жерде тумаса керек-ті". олай болса, біздің бүгінгі жетіп отырған әдеби, мәдени, рухани мол мұраларымыз сол көне ғасырларда туып, тамырын кеңге жайған, сөйтіп ғасырлар, жылдар бойы дамып, сұрыпталған дәстүрлер, асыл қазыналар. Және халықтың жүрегіне жеткен туынды ғана мәңгі өмір сүре алады. «Мәңгі құндылық» деген атаудың өзі "уақыттың" кейбір, кездейсоқ адасушылықтарын және басқаларды да қатал сыннан өткізіп, өз орындарына қояды. 

Дантенің, Шекспирдің, керек десеңіз, Вольтердің өмір сүрген дәуірінде классика деген ұғымның өзі туып қалыптаспаған еді. Оларды осы дәрежеге көтерген, сан ұрпақтың рухани қазынасына айналдырған неміс романтизмінің эстетикалық ойлары болды. Әр ұрпақ өкілінің эстетикалық талғамы, өмірлік талабы, дүние танушылығы алуан түрлілігі соншалық, кейде "мәңгі құндылық" дегеннің өзі күмәнді болып қалады. Өйткені, көркемдік мұраға әр ұрпақ өз түсінік дәрежесінен қарап, бағалайды. Бастапқыда жеке адамның ғана жеке меншігіндегі зат ретіндегі шығарма бертін келе бүкіл адамзаттың мақсат-мұратын көксегендіктен өмір бойы, қай дәуірде де тарихи пікір алысуларға лайық болып, келешек ұрпақтың рухани қажеттілігіне жарап жатқандықтан "мәңгілік құндылыққа ие болып", әдебиетіміздегі көркемдік мұра болып табылары хақ. Ондай туындылармен сан ғасыр өкілдері сырласып, пікірлесе алады. Классикалық шығармалар мен жаңа ұрпақ арасындағы осы әңгіме барысында ол туындының мазмұны өзгеріп қана қоймай, байи да түседі. Ал жас ұрпақ мұндай шығармалардың ұлылығын мойындаумен бірге, кемшіліктерін де, суреткердің санасынан қалыс қалған жайларды да көре біледі. Осыдан барып мұраның өміршеңдегі, өнімділігі, оның адамдарға "қайта оралу" және "қайта өркендеу" дәуірі туады.

## Дереккөздер
Йорэл

**Йорэл** — қалмақ фольклорының жанры, моңғолдарда *"ероол"* делінеді, қазақша баламасы-бата, тілек. Қарғыс ұғымында "харал" термині қолданылады. Йорэлдің тақырыбы мейлінше әр алуан, өмірдің барлық саласын қамтиды. Көлемі де әр түрлі. Қысқа йорэл тұрақты, қалыпты сөздерден тұрады. Оны жұрттың бәрі айта береді. Ал көлемді көркем шығарма дәрежесіне көтерілген йорэл аса сыйлы, құрметті, абыройлы адамдардың ғана аузынан шыққан.

## Дереккөздер

Санат:Әдебиет жанрлары
Санат:Фольклор
Йомок

**Йомок** — башқұрт фольклорында қолданылатын термин, қазақша аудармасы - «жұмбақ». Йомоктар құрылысына қарай төрт түрге бөлінеді: *бейнелік йомоктор* (су бетінде сары көбік), *йомок-жаттығу* (есептік амалдар қолданылатын жұмбақтар), *йомок-сұрақ* (Әтеш аятыға келгенде қайтеді?), *әйтеш йомоктар* (жұмбақ айтыстар).

## Дереккөздер

Санат:Фольклор
Санат:Әдебиет жанрлары
Куллият

[thumb|Ағылшын тіліне 1872 жылы аударылған үнді ақын of the works of [Мырза Мухаммад Рафи Сауданың (1713–1781) куллияты]]
**Куллият** (', *koliyāt*) — бір жазушының, не ақынның толық қолжазба шығармаларының жинағын, кейде бір шығармашының еңбегін де куллият дейді. Куллият — классикалық түркі тілдес әдебиеттің термині.  Мысалы: *Әмір Хұсрау Дехлеви куллияты, Науаи Куллияті*.

## Дереккөздер

Санат:Азия мәдениеті
Санат:Парсы әдебиеті
Санат:Араб тіліндегі әдебиет
Санат:Поэзия
Жаңатұрмыс (Шығыс Қазақстан облысы)

**Жаңатұрмыс** — Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы, Айнабұлақ ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Зайсан қаласынан оңтүстікке қарай 11 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Зайсан ауданы елді мекендері
Талды (Зайсан ауданы)

**Талды** (*Теректі*) - Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы, Айнабұлақ ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2020 жылы таратылды.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Зайсан қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 8 км-дей жерде.

## Халқы
Тұрғыны 71 адам (2009).
 

Санат:Зайсан ауданы таратылған елді мекендері
Қаратау ауылдық округі (Түркістан облысы)

**Қаратау ауылдық округі** — Түркістан облысы, Созақ ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақсүмбе, Бақырлы, Сарыжаз ауылдары кіреді. Әкімшілік орталығы – Бақырлы ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Созақ ауданы ауылдық округтері
Бейтараптану реакциясы

**Бейтараптану реакциясы** — негіздік және қышқылдық гидроксидтердің маңызды химиялық қасиеттері олардың өзара әрекеттесіп, нәтижесіне тұз бен су түзуі. Бұны тұз түзілетін реакция деп те аталады.
* Ca(OH)2 + H2SO4(сұйылтылған) = CaSO4↓ + 2H2O
**реакциясында екі гидроксидтің толық бейтараптануы жүреді. Реакциядан кейін барлық OH топтары және барлық H атомдарының орындары басылады. 
* Ca(OH)2 + 2H2SO4(конц) = Ca(HSO4)2↓ + 2H2O
**реакциясында қышқылдық және негіздік гидроксидтердің бейтараптануы толық жүрмейді де, төрт H атомы мен OH топтарыны екеуінің ғана орны басылады .

## Дереккөздер

Санат:Бейорганикалық химия
Мультиметр

250px|нобай|оңға|Sanwa YX360TRF мультиметрі
**Мультиметр** (), **тестер** ( — сынақтан өткізу), **авометр** (ампервольтомметр-ден шыққан) — өзінде бірнеше функциясы бар аралас электр өлшеуші аспап. Ең минималды жиынтығында вольтметр, амперметр және омметрдің қызметі болады. Кейде мультиметрдің ток өлшеуші клещ түріндегісі болады. Цифрлық және аналогтық мультиметрлер бар. Мультиметр базалық өлшеулерге қолданылатын және ақаулықтарды іздеуге арналған жеңіл, тасымалдаушы құрылғы болуы мүмкін, сондай-ақ көптеген мүмкіндіктері бар күрделі стационарлық аспап та болуы мүмкін.

## Қызметі
Сандық мультиметрдің көмегімен мына шамаларды өлшеуге болады:
* тұрақты және айнымалы ток кернеуі
* тұрақты ток күші
* тұрақты ток желісі бөліктеріндегі кедергі
* дыбысты әсердің көмегімен байланысты тексеру

## Құрылымы
Бұл аппаратта мынадай түймелер орналасқан және ол осы түймелер арқылы өз қызметін атқарады:
* айырылған жағдай, қосып өшіруге арналған
* тұрақты кернеуді өлшеудің шегі
* кедергінің өлшеудің шегі
* транзистордың параметрлерін өлшеу үшін қолданатын ұя, программада жұмыс істемейді.
* сандық кесте
* айнымалы кернеуді өлшеу шегі
* тұрақты ток күшін өлшеудің шегі
* жұмыс жағдайын айыратын айырып қосқыш
* 200 mA-дан 10 A -ға дейінгі ток күші санағы
* өткізгіш сымдарды жалғауға арналған ұя
* жалпы сымдарды жалғауға қажетті ұя

Санат:Электроөлшегіш құралдар
Санат:Өлшеу құралдары
Бинарлы қосылыс

**Бинарлы қосылыстар** — химиялық зат, екі элементтің және көп элементті қосылыстардың көбісінің жиыны. Бинарлы қосылыстарды қарапайым заттардан синтездеп немесе басқа әдістермен алады. Мысалы: SiC, Fe2O3, KBr, CS2, NH3, CrO2Cl2, СCl2O  және т.б.

## Бинарлы қосылыстардың гидролизденуі
Бинарлы қосылыстардың кластарына жататын, бірақ тұз емес көптеген заттар қайтымсыз гидролизге ұшырайтын болғандықтан судағы ерітіндіде кездеспейді.Гидролиздену реакциясында элементтердің тотығу дәрежесі өзгермейді. 

Бинарлы қосылыстардың гидрализдену реакциясы қайтымсыз болады және бинарлы қосылыстардың айырылуы толық болады, сондықтан оларды су және ылғалды ауа әсерінен сақтандыру қажет. Мәселен, сұйық кремнен тетрахлорид құйылған ыдыст ашсаңыз, ақ түтін пайда болады. **Калий хлораты** - хлордың оттек қышқылдарының ең белгілі тұзы, оның техникалық атауы бертолле-лет тұзы. Алғаш рет 1786 жылы К.Л.Бертолле ашып, зерттеген. Калий хлораты тұзы марганец диоксиді катализаторы қатысында қыздырғанда шығатын атомарлы оттегі есебінен күшті тотықтырғыш. 
Катализаторсыз, хлордың дисмутациясы есебінен калий хлораты айырыла береді.
Жарылғыш және пиротехникалық қоспалардың, сіріңке шырысы бастарының құрам бөлігі зертханада оттегіні алатын қатты зат .
## Дереккөздер

Санат:Бейорганикалық химия
Қадағалау локусы

**Қадағалау локусы** – тұлғаның өз өміріндегі мәнді оқиғалардың себебін өз қылықтары мен мінез-құлық ерекшеліктеріне балау дәрежесі.

## Интервалдылық қасиеті
Кеңестік психологтар тұлғаның әр-түрлі тіршілік саласындағы интерналдылық қасиетін анықтау мақсатымен, бастапқы Дж.Роттердің қадағалау локусы әдістемесін қайта құрастырған.

## Субъективті қайталау
Авторлардың пікірінше, субъективтік қадағалау деңгейі – тұлғааралық қатынастарды қалыптастыруға бағытталған, отбасы, өндірістік және т.б. салалардағы шиеленісті жағдаяттарды шешу тәсілдерін реттейтін, тұлғаның жалпыланған сипаттамасы. Бұл әдістеме тұлғаның өзін-өзі танытуынан болып жатқан оқиғаларға оның белсенді де саналы қатынасы арқылы анықтауға мүмкіндік береді. Мұнда оқиғалардың негізгі себептері тұлғаның өз іс-әрекетінің, мінез-құлқы мен қылықтарының нәтижелеріне баланады.

## Интервалдылық тенденциясы
Мұнда оқиғалардың негізгі себептері тұлғаның өз іс-әрекетінің, мінез-құлқы мен қылықтарының нәтижелеріне баланады. Осылайша, тұлғаның интерналдылық деп аталатын тенденциясы оның өзін-өзі танытуына қолайлы жағдайлар тудырып, оның жетілген. жауапкершілікті және дербес ұстанымын көрсетеді.

## Дереккөздер

Санат:Әлеуметтік психология
Санат:Мотивация
Кәдімгі сарытұңғиық

**Кәдімгі сарытұңғиық** немесе **Дүңгіршек** – Тұңғиықтар тұқымдасының  Тұңғиық (**') туысына жататын көпжылдық өсімдік. 

== Биологиялық сипаттамасы ==
[[Сурет:20 Nuphar luteum Sm.jpg|thumb|left|200px|]]
[[Тамыр (өсімдік органы)|Тамырсабағы]] жуан (диаметрі 10 см жетеді), жапырағы екі текті болады: астыңғы суасты жіңішке, нәзік, жартылайтұнық, ал үстіңгі [[Жапырақ|жапырақтары]] үшқырлы, үсті тері тәріздес, ұзындығы 15-30 см, ені 10-25 см. [[Гүл]]дері сарғылт, дара, тостағаншасы 5 етжені жапырақтардан тұрады, ішкі жағы сарғыш, гүл жапырақшаларынан ұзын болады. Гүлжапырақшалары ұзынша жіңішке, көп болады; аталық гүлдері және тұқымжапырақшалары да көп болады; Кәдімгі сарытұңғиық гүлінің аналық аузы 8-20 шырпылы. Аталық гүлдері мол болады. Тостағанжапырақтары етжеңді, орала иілген, ішжағы және сыртының үсті сарғыш, асты жасыл; гүл жапырақшаларынан ұзындау болады; гүлжапырақшалары сары түсті, төменгі жағы жіңішкеріп келеді, гүлтостағаншаларынан 2-3 қысқа болады; саны жағынан көп күлте жапырақшалары бос, кейде гүл табанына бойлай орналасады, кейде тіпті онымен кіргіп өседі. [[Өзен]] мен [[Көл|көлдерде]], су бетінде өсетін өсімдік. Аса әдемі сарытұңғиық баяу аққан судың бетінде де қалқып өсе береді. Бұл өсімдік Қзақстанның қызыл кітабына енгізілген.

== Таксономиясы ==
Кәдімгі сарытұңғиыққа ағылшын ботаник [[Джеймс Эдвард Смит]]  ''«Florae Grecae Prodromus»'' атты ғылыми жұмысында  алғашқы рет [[1809 жыл]]ы биологиялық сипаттама берген.

[[The Plant List]] тізімі бойынша Кәдімгі сарытұңғиықтың 4 синонимы бар:
*''Nelumbo nucifera subsp. lutea|(Willd.) Borsch & Barthlott''
*''Nelumbo nucifera var. lutea|(Willd.) Kuntze''
*''Nymphaea lutea|[[Карл Линней|L.]]''
*''Nymphozanthus luteus|''Fernald**'

### Түр тармақтары
**Nuphar lutea subsp. advena|(Aiton) Kartesz & Gandhi*
**Nuphar lutea subsp. macrophylla| (Small) E.O. Beal*

## Таралуы
Еуразияның жазықты аймақтарында кең таралған

## Дереккөздер

Санат:Еуразия флорасы
Санат:Тұңғиықтар
Санат:Су өсімдіктері
Әсем гониолимон

**Әсем Гониолимон** () — қорғасыншөптер тұқымдасының гониолимон туысының кермектерге жақын кең таралған өсімдік. Қалампыртәрізіділердің ататектілеріне генетикалық тұрғыдан жақын. 

## Ботаникалық сипаттамасы
Көпжылдық өсімдік, биіктігі 10-15 см; тамыры вертикалды тартылған жуан келеді; жапырақ кесіндісімен жабылған; қатқыл қалың жапырағы топырақтамыр түбінен розетка түзіп орналасқан, ашық немесе көкшіл-жасыл, ұсақ әктаңдақты, кейде әржерінен қызара, жиегі жалаңаштана келген масақ гүлшоғырлары құрайды. Негізінен гүлсабағы тік келген 1-2 болады, түп жағынан жуандау, иілген қысқалау әрі жалаң, ал жоғарғы жағы тармақталған көпбұтақты және иілген ұсақ бұтақшалы; масағының ұзындығы шамамен 8 мм, гүлсабағы 2-5, тығыз біржақты болып, екі қатарлы черепицалы орналасқан әрі қалқан тәрізденіп келген гүлшоғырын құрайды. Гүласты тостағаншасы ашық немесе қысқа төмен иілген. Гүлжапырақшалары күлгін-қызғылт, биік, гүлтостағаншасынан 1/3 асып тұрады. 

## Таралуы
Далада, сортаңдау жерде, тау етегінде, тастақты сортаңда, қалың ший арасында және шалғынды ойпаттарда өседі

## Дереккөздер

Санат:Қорғасыншөптер
Қайта жасау қиялы

**Қайта жасау қиялы** – бұл біреудің жазған-сызғанына қарап адамның соны өңдеп, толықтырып, қиялында жаңғыртуы.

## Маңызы
Қайта жасау қиялы арқылы адам шындыққа сай, дұрыс бейнелейді. Бұл үшін түрлі сипаттау, кесте сызықтарын дұрыс түсіне білумен қатар, адамда өмірден алынған көрнекті бейнелердің жеткілікті қоры болуы қажет.

## Жақсартудың бірінші шарты
Қайта жасау қиялын тәрбиелеудің басты жолы – көркем әдебиеттерді оқу. Бірақ, тек оқи бергенмен қиял өспейді. Мәселен, үстіртін, тек «қызық» жерін теріп оқудан қиял дамымайды. Қиялды өсіру үшін кітап мазмұнын ойға түйіп, оны көргендей, естігендей болып отыру қажет. Мәселен, Мұхтар Әуезовтің «Абай» романын қиялы бай адам оқитын болса, ондағы кейіпкерлер мен түрлі оқиғалар оның көз алдында елестеп, галлереядағы суреттей жайнап тұрады. Бұл – қайта жасау қиялының көрінісі. Мұндайда адам авторлардың суреттеп жазғандарын көз алдында тұрғандай көріп, тіпті сөйлеген сөздерін есіткендей де болады. Өзін романның кейіпкерлерімен бірге жүргізіп, бірге тұрғандай сезінеді.

## Жақсартудың екінші шарты
Қайта жасау қиялын өрістетіп, тәрбиелеудің, екінші шарты, оның тамаша мектебі географиялық карталарды оқып үйрену, алда көрсетілген объектілердің (өзен-көл, жер атаулары, мелекет, қала атаулары т.б.) жер шарының қай бөлігінде орналасқанын бұлжытпай таба білуге машықтану. Карта бетінде «саяхат» жасай білу адам қиялына планетаның түпкірөтүкпірлерін елестете алады, кісіге адам аяғы баспаған талай алыс жерлерді «көргізіп» қиялын шарықтатып, ойлауын дамытып, түрлі кеңістіктен бағыт-бағдар іздестіруге мүмкіндік туғызады. 

## Дереккөздер

Санат:Псиxология
Қайта жаңғырту

**Қайта жаңғырту** – өткен тәжірибені, бұрын алған білімді, тәжірибелі сезімдерді жаңартудан тұратын еске алу процесі.
## Еріксіз қайта жаңғырту
Қайта жаңғырту еріксіз және арнайы болып екіге бөлінеді. Еріксіз қайта жаңғырту – мақсатсыз. Мысалы, музыканттың белгілі ән-күйлерді күнде орындауы. Арнайы қайта жаңғыртуда белгілі мақсат болады. Оған адам өзінің ерік-күшін жұмсайды, арнайы әдіс-тәсілдер қолданып, бұрынғы қабылдағандарын қайта жаңғыртып, жүзеге асырады. Жаңғырту бейне түрінде де болады. Бұрын қабылданған нәрселер мен қазір жоқ көріністің бейнесі еске түседі. Соған орай көрген нәрсенің бейнесі көзге елестейді, ал естіген нәрсенің дыбысы құлаққа келеді. Қабылдау үрдісіне бірнеше талдағыштар қатысады. Елестеулерді сөзбен айтып та, пікірлер мен ой қорытындылары арқылы да тудыруға болады.
## Елестету
Елестету ес үрдісі. Біз бұрын қабылдаған, ал қазір оймен қайта жаң-ғыртып отырған заттар мен құбылыстардың бейнесі елес деп аталады. Елестетулер жалқы және жалпы сипатта да болады. Бір ғана нәрсені елестету – жалқы, ал жалпы елестету – тектес, ұқсас нәрселерді жеке- жеке қабылдау нәтижесінде пайда болатын бейнелер. Жалпы елестетулердің тұрақтылығы, анықтығы жалқы елестетулерге қарағанда, солғын, көмескі болады.
## Елестетудің маңызы
Адамның тікелей сезімдік танып білуі мен абстрактілі ойлау арқылы танымы арасындағы жалғастырушы көпір – елес деуге болады. Өйткені елес ойлау әрекетінде нәрселер мен құбылыстардың сан алуан қасиет- белгілерінен елестеген жалқы нәрсенің қасиет ерекшеліктерін ғана жалпылап тануға бейімдеп отырады.
## Қайталау
Қайталау – қандай да бір материал ды есте сақтау немесе жаттап алу мақсатымен бірнеше рет пысықтау. Есте сақтауға арналған тәсілдердің жетекші орындағысы ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Псиxология
Санат:Жады