open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Юрий Людвигович Рутковский

**Юрий Людвигович Рутковский** (21.11.1891, Варшава қаласы,- 30.6.1970, Алматы) - режиссер, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1954). 

1913 жылы Варшава көркем театрының студиясын бітірген. 1933 жылдан өмірінің соңына дейін Алматы қаласында тұрып, қазіргі Мемлекеттік академиялық орыс драма театрын ұйымдастыруға қатысты; 1939 жылға дейін осы театрдың көркемдік жағын басқарумен қатар актері де болды. 

Ол актер ретінде орыс және шет ел драматургиясы бойынша қойылған сиектакльдерге қатысып, бірқатар сахналық бейнелер жасады. Қойған негізгі спектакльдері: М.Әуезовтің "Түнгі сарыны" (Қазақ академиялық драма театры, 1934; Орыс академиялық театры, 1937; Шымкент облыстық драма театры, 1938), Н.Ф. Погодиннің "Аксүйектері" (1937) мен "Мылтықты адамы" (1947, Ш.Аймановпен бірге), Н.В. Гогольдің "Ревизоры" (1946, бөрі Қазақ академиялық драма театрында), Әуезов пен Ә.Тәжібаевтың "Ақ қайыңы" (1939, Шымкент облыстық драма театры) т.б. 

1941-65 жылы Қазақ академиялық опера және балет театрында режиссер болып, Т.Хренниковтың "Дауылдасын" (1941), П.И. Чайковскийдің "Евгений Онегинін" (1943) т.б. опералық спектакльдерді қойды. 

1937-39 жылы Алматы театр училищесінде педагогикалық қызметпен шұғылданды. 

2 рет "Құрмет белгісі" орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:21 қарашада туғандар
Санат:1891 жылы туғандар
Санат:Варшавада туғандар
Санат:30 маусымда қайтыс болғандар
Санат:1970 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Польша театр режиссерлері
Санат:КСРО театр режиссерлері
Санат:Ресей театр режиссёрлері
Санат:Қазақстан театр режиссёрлері
Санат:XX ғасыр театр режиссерлері
Санат:Польша театр педагогтары
Санат:КСРО театр педагогтары
Санат:Ресей театр педагогтары
Санат:Қазақстан театр педагогтары
Санат:Польша актерлері
Санат:КСРО актерлері
Санат:Ресей актерлері
Санат:Қазақстан актерлері
Санат:XX ғасыр актерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген əртістері
Санат:Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры тұлғалары
Санат:Варшава көркем театры түлектері
Санат:Алматы сәндік және қолданбалы өнер колледжі оқытушылары
Петр Иванович Рычков

**Петр Иванович Рычков**(1712, Вологда – 1777, Екатеринбург) – Ресей тарихшысы, географы. 
## Өмірбаяны
* 1734 жылдан Орынбор өлкесінде қызмет істеп, ұзақ уақыт бойы осы өлкені билеген бас әкімдердің (Кириллов, Матищев, князь Урусов пен Неплюев) іс қағаздарын ресімдеу ісіне жетекші болады.
* Еділ бойы мен Жайық өңірі бойынша құнды археологиялық және этнографиялық, тарихи еңбектер қалдырған. Автор бірнеше рет Жайық өңірінде болып, 1773-1774 жылдардағы Е.И.Пугачев бастаған шаруалар көтерілісіне куә болған.

thumb|right|200px|1753-1767 жылдары Орынбор өлкесін зерттеу кезіндегі тұрған үйі

## Дереккөздер


Санат:12 қазанда туғандар
Санат:1712 жылы туғандар
Санат:Вологдада туғандар
Санат:26 қазанда қайтыс болғандар
Санат:1777 жылы қайтыс болғандар
Санат:Екатеринбургте қайтыс болғандар
Санат:Ресей өлкетанушылары
Санат:Ресей географтары
Санат:Ресей мемуаршылары
Санат:Санкт-Петербург ғылым академиясының мүше-корреспонденттері
Сабырбай Ақтайлақұлы

**Сабырбай Ақтайлақұлы** (1793, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданының Құндызды өңірі — 1880, Апатай қыстағы) — ақын. Әкесі Ақтайлақ елге танымал би болған. Сабырбай жастайынан өлең шығарып, серілік құрған, жиын-тойларда көптеген ақындармен айтысқaн. Сыбанның Түбек бастағaн 16 ақыны Жанақ ақынмен айтысып жеңілгенде, он жетінші бала ақын Сабырбай ғана жыр дүлдүлін тапқырлықпен ұтып кеткен. Бұл айтыс В.В. Радлов құрастырған “Образцы народной литературы тюркских племен” кітабының (1870) қазақ ауыз әдебиетіне арналған 3-томына енген, Ы.Алтынсариннің “Қырғыз хрестоматиясында” (1906), С.Сейфуллиннің “Қазақтың ескі әдебиет нұсқалары” жинағында (1931) жарияланғaн. Сабырбай айтыста алдына жан салмаған, Байбала есімді ақын қыздан ғана тізе бүккен. Сабырбайдың Жанақпен, Байбаламен айтыстарын М.Әуезов жоғары бағалaған, “Абай жолы” эпопеясында Қадырбай ақынның прототипі ретінде Сабырбайды алған. Сабырбайдың өз әкесі Ақтайлақпен, Құнанбаймен, Қуандықпен сөз қағысулары да сақталған. Ақынның “Барақ сұлтанға”, “Үш қызыл”, “Жанақ ақын-ға”, “Шaһар-ау, өлемін бе, өлмеспін бе”, т.б. өлеңдері заманa шындығын бейнеледі. “Сыбан Сабырбай ақынның Солтабай төреге айтқан сөзі” “Таң журналындa” (1925, ғ1) басылса, айтыстары “Айтыс” (1965, 1-т.), “Қазақ халық әдебиеті” жинақтарында (1988, 9-т.) жарияланғaн.

## Дереккөздер:


Санат:Тұлғалар
Савин Виталий Анатольевич

**Савин Виталий Анатольевич** (23.1.1966 ж. туған, Қарағанды облысының Сәтбаев қаласы) — жеңіл атлетикадан КСРО-ның еңбек сіңірген спорт шебері (1988). КСРО чемпионатының 4100 метрлік эстафеташылар жарысынан (1988, 1990), 100 м-ге жүгіруден (1991) және жабық залда 60 м-ге жүгіруден (1989 — 90) жеңімпазы. 100 м-ге жүгіруден 10-КСРО халықтары спартакиадасының (1991) және ТМД чемпионы (1992). Жабық залда 60 м-ге жүгіруден Еуропа чемпионы (1992, Генуия, Италия). 12-Азия ойындарының 100 м-ге жүгіруден күміс жүлдегері (1994, Хиросима, Жапония) болды. 100 м-ге жүгіруден Ғ.Қосанов атындағы халықараралық турнирдің жеңімпазы (1992 — 97), 4100 метрлік эстафеташылар жарысынан 24-Олимпиялық ойындардың алтын жүлдегері (1988, Сеул, Оңтүстік Корея) атанды. 

## Пайдаланылған әдебиеттер:


Санат:Тұлғалар
Кенжеғали Әбенұлы Сағадиев

**Кенжеғали Әбенұлы Сағадиев** (18 ақпан 1938 жылы туған, Қостанай облысының Жангелді ауданы — 25 шілде 2020 жыл) — экономист-ғалым. Экономика ғылымдарының докторы (1977), профессор (1978), ҚР ҰҒА академигі (1994), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым мен техника қайраткері (1996).
нобай|оңға

## Өмірбаяны
* ҚазМУ-ды бітірген (1960). 
* 1960 — 63 жылы  ҚазМУ-де ассистент, аға оқытушы
* 1963 — 66 жылы Мәскеу халық шаруашылығы институтының аспиранты
* 1966 жылдан Алматы халық шаруашылығы институтында ғылыми-педагогикалық және басшылық қызметтер атқарды. 
* 1982 — 90 жылы Целиноград ауыл шаруашылығы институтының ректоры
* 1990 — 94 жылы Қазақ мемлекеттік экономикалық университетінің (1993 жылдан Қазақ мемлекеттік басқару академиясы) ректоры
* 1994 — 96 жылы ҚР ҰҒА президенті.
* 1996 — 2004 жылы Қазақ мемлекеттік аграрлық университеттің
* Халықаралық бизнес университетінің ректоры
* 2004 жылдан ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты болды. 
* 2007 жылдан бері - «Нұр Отан» ХДП тізімі бойынша  ҚР Парламенті Мәжілісі 4-ші шақырылымының депутаты, Экология мәселелері және табиғат пайдалану комитетінің мүшесі. Салық салу «КагЕпегду» ассоциациясы үйлестіру кеңесінің төрағасы.

## Ғылыми еңбектері
Ғылыми еңбектерінің негізгі бағыты: материалдық-техникалық жабдықтаудың экономикалық тиімділігін арттыру мәселелері, Қазақстандағы экономикалық реформа теориясы мен әдіснамасы. 150-ден астам ғылыми еңбегі жарық көрген. 
## Марапаттары
* Кембридж өмірбаяндық орталығының “Жыл адамы — 1992” атағын алды.
* Еңбек Қызыл Ту (1971)
* “Халықтар достығы” (1987)
* “Құрмет белгісі” ордендерімен және медальдармен марапатталған. 
* Қазақстанның Еңбек сіңірген ғылым және техника қайраткері (2003).
* «Парасат» (2005)
* II дәрежелі «Барыс» ордендерімен; 
* «Тың жерлерді игерген үшін» (1957)
* «Қажырлы еңбек үшін» (1970)
* «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005)
* «Қазақстан Парламентіне 10 жыл» (2006)  медальдарымен марапатталған.
## Отбасы
Үйленген. Жұбайы - Кішкенова Нағитай. Ұлдары - Нұрлан, Ерлан, Ербол, экономистер.

## Дереккөздер

Санат:18 ақпанда туғандар
Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Жангелді ауданында туғандар
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Экономика ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Алматы халық шаруашылығы институтының профессорлары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Парасат орденінің иегерлері
Санат:Барыс орденінің иегерлері
Санат:Отан орденінің иегерлері
Санат:Достастық орденінің иегерлері
Санат:Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Астанаға 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Тың жерлерді игергені үшін медалінің иегерлері
Санат:Қажырлы еңбегі үшін медалінің иегерлері
Сағитов Абай Оразұлы

**Абай Оразұлы Сағитов** (18.8.1945 ж.туған, Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданының Шар стансасы) — биология ғылымының докторы (1988), профессор (1990), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының академигі (2003). Қазақ ауыл шаруашылығы институтын (қазіргіҚазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген (1968). 1968 — 88 ж. Қазақ Өсімдік қорғау ғылыми-зерттеу институтында, 1988 — 2001 ж. Қазақ ұлттық аграрлық университетінде ғылыми-педагог, басшылық қызметтер атқарды. 2001 жылдан Қазақ Өсімдік қорғау ғылыми-зерттеу институтының директоры. Сағитовтың ғылыми жұмыстары ауыл шаруашылық дақылдарын зиянды организмдерден қорғау шараларын ұйымдастыруға арналған. Оның қатысуымен ауыл шаруашылығы дақылдарының нематофаунасының бірнеше іргелі ғылыми зерттеулері жүргізілді; жұмырқұрттарға қарсы шараларды интеграциялаудың теориялық және практикалық негіздері қаланды. Сағитов ТМД елдерінде тұңғыш рет фитонематодтардан келетін шығынды болжау моделін құрудың концептуалды принциптерін ойластырған, сызықты экспоненциялды болжамдық моделінің жаңа алгоритмін және параметрлерін есептеу бағдарламасын жасаған. 250-ден аса ғылыми еңбектің авторы. Медальдармен марапатталған
.

## Дереккөздер:


Санат:Тұлғалар
Әбілқас Сағынұлы Сағынов

**Әбілқас Сағынұлы Сағынов (**27 желтоқсан 1915 жыл, Баянауыл, Павлодар облысы - 2006**)** - Социалистік Еңбек Ері (1971), тау-кен маманы, техника ғылымының докторы (1967), профессор (1958), ҚазССР ғылым академиясының академигі (1970). Қазақстан Республикасының ғылым мен техникасына еңбек сіңірген қайраткер (1995), ҚазССР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1974, 1986).

Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан.
## Еңбек жолы
* Днепропетровск тау-кен институтын бітірген соң 1939 — 1951 жылдары Қарағанды көмір шахталары мен трестерінде басшылық қызметтерде болды. 
* 1951 — 1955 жылдары - Қарағанды көмір ғылыми-зерттеу институтының директоры.
* 1955 —1958 жылдары - Қарағанды тау-кен институтының ректоры. 
* 1958 — 1991 жылдары - Қарағанды политехникалық институтының ректоры.
* 1991 — 2001 жылдары - Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының Жер  қойнауын кешенді игеру мәселелері институтында директор.
* 2001 жылдан Қарағанды мемлекеттік техникалық университетінде ғылыми кеңесші. 
* Негізгі ғылыми еңбектері көмір қабаттарын қолайлы жүйелермен өндіруге, тау-кен техникасын кемелдендіруге, жер асты құрылыстарының беріктігін зерттеуге, шахта алаңдарын аршу және дайындау сұлбаларын жетілдіруге арналған. Сағынов пайдалы қазба орындарын игерудің кешенді механизациясы мен технологиясы ғылыми мектебінің негізін қалаған. Сағыновтың басшылығымен және тікелей қатысуымен Қарағанды көмір бассейнінде алғаш рет кертпешті және үшқабатты қазу, күкіртті газы бар қаттарды қазудың технологиясы, массивті физикалық-химиялық беріктеу, т.б. бойынша кешенді тәжірибелік жұмыстар мен өндірістік сынақтар жасалды.

## Еңбектері
* 300-ден астам ғылыми еңбектің авторы, оның ішінде монографиялар, авторлық куәліктер мен патенттер бар.
* Тау-кен жыныстарының  механикасы жөніндегі 2-(Белград, Югославия, 1970) және 3-(Денвер, АҚШ, 1974) Халықаралық конгрестерге қатысып, онда баяндама жасаған.

## Жетістігі
* Техника ғылымдарының докторы (1967) 
* Профессор (1958)
* ҚазССР ғылым академиясының академигі (1970)
* ҚазССР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1974, 1986)
* Қазақстан Республикасының ғылым мен техникасына еңбек сіңірген қайраткер (1995)

## Наградалары
* 2 мәрте Ленин ордені
* Халықтар Достығы ордені
* Еңбек Қызыл Ту ордені
* Социалистік Еңбек Ері (1971)
* Медальдар 
  
## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Сағыр

**Сағыр** — қола дәуірі мен орта ғасырлар аралығындағы тастарға шекілген суреттер. Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданының Сағырнан оңтүстік және оңтүстік-шығысында, Сағыр өзенінің оң жағасында орналасқан. Тастағы суреттер мөлшермен 6 км² жерге салынған. Топтық және жекелей суреттер жер бетінен аздап қана шығып жатқан беті тегіс тастарға салынған. Көбіне салынатын суреттердің нобайын алдымен үшкір құралмен белгілеп алып, сосын қырлап соққылау әдісімен, кейде граффити және қырнап, тегістеу арқылы салған. Тастарда көп жағдайда аңдар (тауешкі, бұқа, бұғы, т.б.) мен адамдар бейнеленген. Сонымен қатар ешкіге мінген адам, біреуінің қорамсағында садағы, белінде қылышы бар, екі адамның атты шылбырынан ұстап жаяу тұрған бейнелері, қорамсақтарында садақтары бар екі жаяу жауынгердің бірі-бірінің басын айбалтамен ұрып тұрған бейнесі және атты жауынгердің бұғыны аулау сәті сияқты көптеген қызықты, қола дәуірінен бастап кейінгі орта ғасырларға дейінгі қоғам өмірі жайында мол мәлімет беретін суреттер көп кездеседі. 

## Дереккөздер:
Сазантөбе

** Сазантөбе**– ежелгі бекініс орны. Сырдария өзенінің төменгі ағысында, өзеннің сол жағалық аңғарындағы «Байраққұм» жерінен 30 километр жерде орналасқан. Төбенің биіктігі 20 метр, ұзындығы 100 метр, пішіні дөңгелек келген. Ортасында 12х12 метр болатын төртбұрышты алаң бар. Төбе жағалай биіктігі 1 метр дуалмен қоршалған. Қазбадан табылған заттар Сазантөбенің біздің заманымыздың 1 ғасырға жататыны анықталды. Археологиялық *А.Н. Бернштам* 1949 жылы зерттеу жүргізген.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Саиф Сараи

**Саиф Сараи** (1321, Сарайшық — 1396, Мысыр) — қыпшақ ақыны, Алтын Орда дәуірі әдебиетінің көрнекті өкілі.

Хан ұрпақтары арасындағы тақ таласы тұсында туған жерінен кетіп, өмірінің соңғы кезеңін мәмлүктер билігіндегі Мысырда өткізді. Саиф Сараиды Әмір Наджип қазақ халқының негізін құраған қыпшақ тайпасынан шыққан деп есептейді. Бізге жеткен елеулі еңбегі — бес мың жолға жуық түркі (қыпшақ) тіліндегі «Гүлстан би-т-түрки» (1391) туындысын Сарайшықта бастап, Мысырдағы Ніл өзені бойында аяқтаған. Дастанның негізгі бөлімі Сағдидің «Гүлстан» шығармасының еркін аудармасынан тұрады, сондай-ақ оған өзімен тұстас сегіз шайырдың ғазалдары, ақынның өзі жазған лирикалық өлеңдері, нақыл, ғақлия, толғаулары енген. Саиф Сараидың бұл поэмасы XIV ғасырдағы қыпшақ әдебиетінде қалыптасқан әдеби дәстүр, озық поэзия үлгісі болған.

Саиф қолжазбасы 1915 жылы белгілі болды, оның фотокөшірмесі Анкарада (1954), орыс әліпбиі негізіндегі транскрипциясы Ташкентте (1968) басылды. Саиф Сараи (13-14 ғ.) "Гүлстан" атты шығармасымен әйгілі болған.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Сақтандырғыш

нобай|180px|Балқыма cақтандырғыштар
**Сақтандырғыш** — электр тізбектерін ток күшінің рұқсат етілген мөлшерден асып кетуінен қорғауға арналған тетік. Оның міндеті — электр тізбегіндегі ток күші өзіне рұқсат етілген шамадан тыс артып кетсе, электр тізбегін бірден ажыратып жіберу. Сақтандырғыш тізбекті ток көзінен арнайы жасалынған токөткерме бөліктерінің шамадан артық токтың жылулық әрекеті әсерінен балқып үзілуі арқылы ажыратады. Сақтандырғыш электр тізбектерін асқын жүктелуден және қысқа тұйықталулардан қорғайды. 

## Балқыма сақтандырғыш
Сақтандырғыштардың кең таралған түрі — балқыма cақтандырғыш. Ол электр тогын өткізбейтін материалдан жасалған корпустан, металдан (көбінесе мыстан, мырыштан, қорғасыннан және олардың қорытпаларынан, күмістен) жасалған балқыма қыстырғыдан, түйіспелік және доғасөндіргіш құрылғыдан тұрады. Құрылысы бойынша айырғыш пен ажыратқыш аппараттар қызметтерін атқаратын сақтандырғыш-ажыратқыш аталатын коммутациялық аппараттар да қолданылады. 

Балқыма cақтандырғыштар төмендегідей түрлерге бөлінеді:

## Сақтандырғыштың қолданылу аясы
Сақтандырғыштың құрылысы қарапайым, құны арзан, ол тізбекті қысқа тұйықталу кезінде жылдам ажыратады. Сонымен қатар, оның кейбір түрлерінің қысқа тұйықталу тогын шектеу қабілеті болады. Сондықтан, олар тұрмыстық, өнеркәсіптік электр қондырғыларында, электр тораптарында, электр станциялары мен қосалқы станцияларда кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер
Сақшы (газет)

**Сақшы**– республикалық газет. 1933 ж. На страже – Сақшы алғашқы саны жарық көрген. 1935 жылға дейін Ішкі істер мин-нің органы ретінде Орынборда шығып тұрған. 1957 – 1960 ж. аралығында Казахстанская милиция болып аталды. 1990 жылдан На страже деген атпен орыс тіл 

Санат:Қазақстан газеттері
Санат:Қазақ тілді газеттер
Селжүктер

**Селжүктер** — түркі-оғыз тайпаларының бір тармағы. Құрамына қынық тайпасы басшылығындағы әр түрлі оғыз тайпалары кіріп, қынықтардың тайпа көсемі *[[Салжұқ]]* бектің атымен аталған. *[[Салжұқ әулеті]]не* бағынды және саяси тарихы *[[Салжұқ сұлтандығы]]мен* тығыз байланысты болды. Салжұқтар 11 ғасырдың 40–80-жылдары Орталық Азияның бір бөлігін, Иранның көп бөлігін, Әзірбайжан, Күрдістан, Армения, Грузия, Ирак, Кіші Азияны, т.б. аумақтарды жаулап алды. Белгілі көсемдері — *[[Тоғрыл бек]], [[Алп-Арслан]], [[Мәлік шах I]]*. Мәлік шахтың (1073–1092) тұсында саяси күш қуаты барынша артты. Бірақ көп ұзамай салжұқтар құрған мемлекет ұсақ сұлтандықтарға бөлініп, бірте-бірте жойылып кетті. Салжұқтар XI–XIII ғасырларда басқа да оғыз тайпаларымен және Иран, Әзірбайжан, Кіші Азияның байырғы тұрғындарымен араласып, бірте-бірте соларға сіңісіп кетті. Олар қазіргі түрік, Әзірбайжан, түрікмендер, т.б. түркі халықтарының ұлт ретінде қалыптасуында үлкен рөл атқарды.
[thumb|right|300px|1092 жыл [Мәлік шах I қайтыс болғаннан кейінгі Ұлы Селжұқ империясы]]

## Дереккөздер

Санат:Селжұқ әулеті
Самани әулеті

**Самани Әулеті** — Самани мемлекетінде билік еткен парсы әулеті (*819 — 999*). 

Арғы аталары Саман Худат, Балх маңындағы (Солт. Ауғанстан) Саман елді мекенінен. Араб үстемдігіне қарсы Рафи ибн Лейстің көтерілісін (806 — 10) басуда көрсеткен көмегі үшін Саманның балалары мен немерелері 819 ж. Мауераннахрдың ең маңызды қалалары мен уәлаяттарына басқарушы болып тағайындалды. Халиф Мамун Саманның немересі Нұхқа Самарқанды, Ахмедке Ферғананы, Яхьяға Шаш пен Усрушананы берді. Олар алғашқы кезде Хорасан басқарушылары Тахир әулетінің вассалы болды. 873 ж. Тахир әулеті құлағаннан кейін, Самани Әулеті толық дербестікке ұмтылды. 875 ж. Насыр І Самани Мауераннахрды толық бағындырды. 900 ж. оның мұрагері Исмаил Самани (892 ж.) және басқа да Самани Әулеті өкілдері Хорасан әмірі Әмір ибн Лейс Сафари әскерлерін талқандап, Хорасанды, Солт.-шығыс Иранды бағындырды. Мемлекеттің астанасы Бұхар қ., бұдан басқа экон. маңызды орт-тар: Самарқанд, Нишапур, Мерв, Үргеніш, Герат, Балх, Ғазни қ-лары болды. Самани Әулеті билеген тұста Орт. Азияның Хазариямен, Иранмен, бұлғарлармен, Қытай және Русьпен сауда байланыстары дамыды. Қалаларда медреселер, мешіттер, түрлі ғимараттар салынды. Бұхара өзінің ең бай кітапханасымен аты шықты. 997 — 99 ж. Бұхарды түріктердің басып алуына байланысты Мансұр ІІ-нің тұсында Самани Әулеті билік жүргізуді доғарды

## Тағы қараңыз
* Исмаил Ибн Ахмед Самани

## Суреттер











## Дереккөздер

Санат:819 жылы құрылғандар
Санат:999 жылы таратылғандар
Санат:Орталық Азия тарихы
Санат:Иран тарихы
Санат:Ауғанстан тарихы
Санат:Тәжікстан тарихы
Санат:Өзбекстан тарихы
Санат:Мұсылман әулеттері
Санат:Самани әулеті
Санат:Иран билеушілері
Санат:Орталық Азия тарихи мемлекеттері
Санат:Иран тарихындағы мемлекеттер
Санат:Ислам билеушілері әулеттері
Санат:Бұқар тарихы
Самарий

thumb|left|100px|Самарий ''Sm''
**Самарий** (; **Sm**) — элементтердің периодтық жүйесінің ІІІ тобындағы хим. элемент, ат. н. 62, ат. м. 150,40; лантаноидтар қатарына жатады. Табиғатта тұрақты 6 изотопы бар. С-ді 1879 ж. француз химигі П.Э. Лекок де Буабодран (1838 – 1912) самарскит минералынан тапқан. Монацит, бастнезит, лопарит, самарскит, гадолинит, ортит минералдарының кристалдық торына изоморфты қоспа ретінде кіреді. 

Күміс тәрізді жұмсақ металл; тығызд. 7,54 г/см3, балқу t 1072°С, қайнау t 1800°С. 917°С-тан төмен температурада кристалдық торы ромбоэдрлық (Sm), ал температура одан жоғарыласа кубтық (Sm). Хим. активті, тотығу дәрежелері +2, +3. Ауада тұрақты, бөлме температурасында сумен, галогендермен, HCl, HNO3, H2SO4-пен әрекеттеседі. Самариді SmF3 тұзынан тотықсыздандырып алады. Магнит мен кобальт құймаларының негізгі құраушысы Самарий люминесценттік шамдардағы стартерлардың электродтары ретінде қолданылады.

## Химиялық қасиеті
Самарий типтік лантанид бола отырып, 4f65d06s2 электрондық конфигурациясымен сипатталады. Тиісінше, қосылыстар түзген кезде бұл элемент, әдетте, лантанидтерге тән тотығу күйлерін көрсететін, тотықсыздандырғыш ретінде әрекет етеді, яғни +2 және +3.

Самарий - жоғары реактивті металл. Ол ауада баяу тотығады, алдымен үш валентті Sm2O3 оксидінің күңгірт қабығымен жабылады, содан кейін толығымен сарғыш ұнтаққа айналады.

Самарий азотпен (нитрид түзетін), көміртекпен (карбидтер түзетін), халькогендермен (мон және екі үш валентті сульфидтер, селенидтер, теллуридтер түзетін), сутекпен (гидридтер түзетін), кремниймен (силицидтер түзетін), бормен (борид түзетін) әрекеттесуге қабілетті. , фосфор (фосфидтер), мышьяк (арсенидтер), сурьма (антимонидтер), висмут (висмутидтер) және барлық галогендермен үш валентті қосылыстар (фторидтер, хлоридтер, бромидтер, йодидтер) түзеді.

Самарий қышқылдарда ериді. Мысалы, күкірт қышқылымен әрекеттескенде самарий (III) сульфатының ашық сары кристалдарын түзеді; самарий тұз қышқылымен әрекеттескенде, самарий (III) хлоридінің ашық-сары кристалдары және белгілі бір жағдайларда самарий (II) хлоридінің түзілуі мүмкін.

Санат:Химиялық элементтер
Санат:Лантаноидтар
Самарқан бөгені

‎‎
**Самарқан бөгені** (*Теміртау бөгені*, *Нұра бөгені*) — Нұра өзені аңғарында, Қарағанды облысы Осакаров ауданы жерінде. 1941 жылы іске қосылған.

## Гидрологиялық сипаты
Шарасының ауданы 84 км2, ұзындығы 20 км, ені 7 км, орташа тереңдігі 3,25 м (ең терең жері 17 м), суының мөлшері 260 млн. м3. Бөгеннің су жинайтын алабы 11500 км2. Шарасы қалың құмды-малтатасты шөгінділерден, саз және саздақтан түзілген. Түбі тегіс, батыс жағына қарай еңкіштеу келеді. Солтүстігінің көк желекті жағасы (ені 200 — 300 м) демалыс орнына айналдырылған. Батыс жағалауы Теміртау қаласының шетіне тиіп жатыр. Солтүстік жағалауында Сарымсақ, Қарабұйрат қоныстары жайласқан. Бөгенге Ертіс—Қарағанды каналының суы Нұра өзені арқылы ауық-ауық қосылып отырады. Бөген деңгейінің жылдық өзгерісі 2 м шамасында. Суы мөлдір, минералдылығы 0,7 — 1 г/л. Бөген суын Қарағанды, Теміртау қалаларының өндірістік кәсіпорындары пайдаланады.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы гидрографиясы
Самаурын

**Самаурын** — шай қайнатуға арналған, оттығы іш жағына орналасқан металл ыдыс. «Самауыр» немесе «самауырын» аталып кеткен орыс «самоварлары» қазақ арасына Ресейге қосылғаннан кейін тарады. Біздің елге самауыр ХІХ ғасырдың алғашқы жартысында келген. Самаурынды қайнату үшін түтік пішіндес оттығына отын салып жағатын. Кейіннен оның орнын электр самаурын басқан.

## Тарихы
Самаурын () — су, шай қайнатуға арналған тұрмыстық бұйым. Самаурын қазақ жеріне 19 ғасырдан бастап қолданысқа енді. Самаурын жасаудан Ресейдің Тула қаласы ұсталарының даңқы шыққан. 

## Суреттер



thumb|100px


thumb|100px


thumb|100px


thumb|100px


thumb|100px


thumb|100px




## Дереккөздер

Санат:Ыдыстар
Санат:Шай
Диана Игоревна Самгина

**Самгина Диана Игоревна**(1942 – 2002) – 8.4.1942, Ресей, Мәскеу қ. — 15.1.2002, Алматы) — ғалым, биол. ғыл. канд. (1987). ҚазҰУ-ды бітірген (1965). 1966 — 2002 ж. Ботаника ин-тында ғыл. қызметтер атқарды. Негізгі ғыл.-зерт. еңбектері микология мәселелеріне арналған. Самгина Диана Игоревна  Қазақстанда өсетін агарикалы саңырауқұлақтардың түрлік құрамын, анатомиясын, морфологиясын, таралу аймағын, таксономиясы мен жүйелік құрамын зерттеді; ин-ттың гербарий қорындағы агарикалы саңырауқұлақтардың каталогын және мәліметтер қорын жасау жұмыстарын жүргізді. 2000 ж. Қазақстан бойынша BіoNet-Іnternatіonal-Darwіn іnіtіatіve жобасында ұлттық координатор болып сайланды. Самгина Диана Игоревна  “Қазақстан споралы өсімдіктерінің флорасы” (1956 — 87) атты 13 томдық (20 кітап) еңбектің негізгі авторларының бірі ретінде Қазақстан Мемл. сыйл. алған (1987).

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Тарих
Сам (құм)

**Сам құмы** – Үстірттің солтүстігіндегі құмды алқап. 

## Географиялық орны
Маңғыстау облысы Бейнеу ауданы жерінде орналасқан.

## Жер бедері
Теңіз деңгейінен 70-100 м биіктікте жатыр. Абсолюттік биіктігі 108 м, салыстырмалы орташа биіктігі 8 м. Солтүстік-шығысқа қарай 100 км-ге созылған, енді жері 35 км-ге жетеді. Ауданы 2,1 мың км2. Төбешікті, қырқалы алқаптың солтүстігінде Сам, оңтүстік, оңтүстік-батысында Жарыққұдық сорлары жатыр. Көпшілік жерінің грунт суы тұщы, жер бетіне жақын (0,5–10 м). Сам құмында бірнеше елді мекендер (Тұрыш, Сарша, Қызылəскер, Ноғайты), қыстаулар (Абай, Балықбай, Құлыбек, Бұлақтыкөл, Төлеш, Қарағайлы, т.б.) мен тұщы құдықтар (Қасқырбұлақ, Жарқұдық, т.б.) орналасқан. 

## Өсімдігі
Ойлауыттарда еркек шөп, жусан т.б. өседі. Қысқы жайылым.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы құмдары
Александр Николаевич Самойлович

thumb|Самойлович Александр Николаевич
***Самойлович Александр Николаевич*** (*29.12.1880, Төменгі [[Новгород]]— 13.2.1938, [[Мәскеу]]*) — шығыстанушы, тіл маманы, КСРО ғылым академиясының академигі (1929).
*1903 жылы Санкт-Петербург университетін бітірген. 
*1917 — 30 жылдары сонда оқытушы, 
*1929 — 33 жылдары КСРО ғылым академиясының қоғамдық ғылымдар бөлімшесінің академик-хатшысы, 
*1934 — 37 жылдары КСРО ҒА Шығыстану институтының директоры болды. 
*КСРО ғылым академиясының Қазақстан базасы төралқасының тұңғыш төрағасы болып тағайындалып (1932), оның алғашқы институттарын ұйымдастыруға атсалысты. Ол Қырым, Еділ бойы, Кавказ, Орт. Азия, Қазақстан және Алтайдағы түркі тілдес халықтардың тілін, әдебиеті мен фольклорын, этнографиясын зерттеді. 300-ден астам ғыл. зерттеу еңбектерінде түркітанудың жалпы және жеке мәселелері, тарихы, көне түркі жазба ескерткіштерінен бастап, бүгінгі түркі тілдері мен әдебиеті мәселелері жан-жақты қамтылған. Алтын Орда мен Қырымға қатысты ресми құжаттарды зерттеді. “Некоторые дополнение к классификации турецких языков” (1922) атты еңбегінде тарихи-этимол. зерттеу жасады.

## Дереккөздер

::Шығ.: Из Хивинских сказаний о животных, СПб., 1910; Название дней недели у турецких народов, в кн.: Яфетический сборник, сб. 2, Л., 1924; О слове “казах”, “казахи”, в кн.: Антропологические очерки, Л., 1927; Вариант сказания о Едиге и Тохтамыше, записанный Н.Хакимовым, в кн.: Тюркологический сборник, М., 1973. Ж. Шалғынбай

Санат:Қазақ тілін зерттеушілер

Санат:Тарих
Санат:Әдебиет
Самотерий

thumb|250px|right
**Самотерий** () — қазбадан табылған жираф тұқымдасына жататын сүтқоректі жануар. Самотерилер шамамен бұдан 5 — 10 млн. жыл бұрын тіршілік еткен. Денесінің ұзындығы 3 м-ге жуық, шоқтығына дейінгі биікт. 2 м-дей болған. Самотерилердің қазба қалдығы алғаш рет Эгей т-ндегі Самос аралынан табылған. Олар Батыс Еуропадан Қытайға дейінгі аралықтағы жазық жерлердегі ормандар мен Солт. Африкадағы саванналарда тіршілік еткен. Самотеридің қазақстандық түрі (S. іrtyshense) Павлодар облысында (Қаздар қонысы), Түлкісай және Қарабастұз қазба орындарынан жоғ. сармат, мэотис, понт шөгінділерінен табылған. Самотерилердің жираф тұқымдастарының эволюциясын тануда, Жердің шөгінді қабаттарының геол. жасын анықтауда маңызы зор.

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Биология
Сандар теориясы

**Сандар теориясы** — математиканың бүтін, рационал және алгебралық сандардың қасиеттерін зерттейтін саласы. Әсіресе оң натурал сандар 1, 2, 3, …, оның қасиеттері мен оларға арифметикалық амалдар қолдану Сандар теориясының зерттеу аясында ерекше орын алады. 

Грекияда б.з.б. 6 ғ-да (Пифагор мектебінде) бүтін сандардың бөлінгіштігі зерттеліп, бүтін сандардың жеке түрлері (мыс., жай сандар, құрама сандар, квадрат сандар) ажыратылды, кемел сандардың құрылымы қарастырылды. Евклид “Негіздерінде” Евклид алгоритміне сүйеніп, екі бүтін санның ең үлкен ортақ бөлгішін табуға арналған жүйелі бөлінгіштік теориясы құрылды. Онда Евклид жай сандардың шексіз көп болатынын дәлелдеді. Диофант (б.з.б. 3 ғ.) “Арифметика” деген еңбегінде теңдеулердің бүтін санды шешулерін табумен айналысып, Сандар теориясын дамытуға үлкен үлес қосты. Сандар теориясының кейбір мәселелері Қытайда (2 ғ-дан бастап), Үндістанда (7 ғ-дан бастап), Шығыс араб елдерінде (9 ғ-дан бастап) қарастырылды.

Еуропада Сандар теориясының дамуы П.Ферма (1601 — 65) зерттеулерінен басталады. Ферма өзінің атақты теоремасын дәлелдеген және бұл теорема салыстыру теориясында үлкен рөл атқарған кіші теорема болды. Л.Эйлер (1707 — 83) аналитикалық  Сандар теориясының негізін қаласа, К.Гаусс жүйелі салыстыру теориясын жасады. 19 ғ-дың ортасында П.Дирихле (1805 — 59) арифмет. прогрессия туралы теоремасын дәлелдеп, өзінің функционалдық қатарын енгізді. Сандар теориясының дамуына ресейлік ғалымдар П.Чебышев (1821 — 94), А.Марков (1856 — 1922), И.Виноградов (1891 — 1983), т.б. үлес қосқан. Қазақстанда Сандар теориясының дамуын арттыруда Б.Оразбаев шәкірттерімен бірге жемісті еңбек етті. Аналит. әдістерді алгебрада қолдануды қажет ететін есептерді, яғни абсолют абельдік өрістердің асимптотик. таралу заңдылығы (Оразбаев), абсолют абельдік өрістер санының натурал қатарда орналасу заңдылығы (С.Кенжебаев, А.Бөленов), Дирихленің L-қатарларының теор.-функционалдық қасиеттері (Р.Тұрғаналиев, т.б.), жазық облыстардағы бүтін нүктелер санының бағасы (С.Әбләлимов), кейбір мультипликативтік функциялардың бағасы (И.Ильясов) зерттелді. Қазақстанда, негізінен, сандардың аналитик. теориясы дамуда.

Қазіргі кезде Сандар теориясының шешілмеген мәселелері көп: жай егіз сандар мәселелері, n2+1 түріндегі жай сандардың шексіздігі, шеңбер ішіндегі және гипербола астындағы бүтін нүктелер, p+е сандарының трансценденттігі, т.б.

## Дереккөздер

Санат:Математика
Санат:Сандар
Сандық

thumb|upright|Сандық (Ресей, XVIII ғ.)
thumb|upright|Сандық, Нидерланд
thumb|upright|Харлемдегі Әулие Бавон шіркеуіндегі сандық (Нидерланд)
**Сандық** — киіз үйдің ағаш жиһаздарының бірі. Оған киім-кешек, асыл бұйымдар салынады. Қазақ шеберлері сандықты қайың, қара тал ағаштарының сүрегінен жасаған. Сыртынан көркем етіп темір, мыс жапсырмамен, қатырма ою-өрнектермен безендіріледі. Сандықтардың тұрмыста қолданылуына қарай көлемі де әр түрлі. Кіші сандықтар 30-60 сантиметр болса, үлкендері 60-120 сантиметрге дейін жетеді. Сандықтар кілттенеді не сыртынан құлып салынатын етіп жасалады.

**Сандық** — киім-кешек, тағы басқа да заттарды салуға арналған, ағаштан жасалған бұйым. Сандық — халықтар тұрмысында ерте кездей пайдаланылып келе жатқан ең ежелгі жиһаздың бірі. Көшпенді халықтар үшін ол өте қолайлы болған. Сандықтың аузына көбінесе ішкі құлып, кейде аспа құлып орнатылады. Сандықты жерге қойғанда түбі дым тартпау үшін, оның астыңғы төрт бұрышымен үйлестіре тақтайдан бұрыштан аяқ орнатады. Сандықтың беті әр түрлі бояумен сырланып, өрнектеледі не айшықты қаңылтырмен, кейде өрнекті сүйекпен қапталады. Сандықтың екі бүйіріне тұтқа орнатылады.

Сандықтардың құрылымы мен көркемделуі жағынан мынадай түрлерге бөлуге болады:
* көлемі айтарлықтай үлкен, екі қапталында қосалқы қоржындары, төменгі жағында өрнектеп шапқан аяғы бар, алдыңғы беті қағылтыр тіліктерімен әшекейленген сандықтар;
* көлемі шағындау, ықшам, ұқсатылуы қарапайым, беті мен екі қапталы симметриялы ою-өрнекпен әшекейленген, оймыштың 2-3 түрі қолданылған сандықтар;
* көлемдерінде айтарлықтай алшақтық байқалмайтын, құрастырылуы қарапайым, астына жіңішке түзу тақтайлар көлденең қағылған, өн бойы сүйек кесінділерімен безендірілген, кілтпен ашылып-жабылатын сандықтар.

## Тағы қараңыз
* Қобди
* Әбдіре

## Дереккөздер

Санат:Қолөнер
Санат:Жиһаз
Сандыққап

**Сандыққап**— сандық сыртына кигізілетін ұлттық жиһаз. Сандық тозбау үшін түйеге артқанда жайлы және сәнді болуы үшін сыртын Сандыққаппен қаптап қояды. Сандыққапты жұқа басылған ақ киізден тігіп, сыртына қызыл, жасыл шұғадан ою бастырады. Кей жерлерде Сандыққапты бір түсті (қызыл, жасыл, т.б.) матаны түрлі-түсті жіппен кестелеп, қалыңдау матамен астарлап, арасына мақта яки жүн тартып, сырып жасайды.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Саңғыру

**Саңғыру** – Ұлытау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген қола дәуірінде тас қоршаулардан тұрғызылған обалар, археология ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Жаңаарқа ауданы, Ақтау ауылынан шығысқа қарай 45 км, Саңғуыр шатқалында, Дарат шатқалынан солтүстік-шығысқа қарай 3 км жерде орналасқан.  

## Сипаты
1955-58 жылдары Орталық Қазақстан археологиялық экспедиция (жетекшісі Ә. Марғұлан) зерттеген. Саңғырудан 250 оба табылып, оның 15-і зерттелді. Мұнда қырынан қойылған  жалпақ тастардан қоршау жасалынып, оның ішінен төрт бұрышты жер қазылып, қабырғалары таспен қаланған. Өлген адамды сонда жерлеген. Жанына қыштан оюлап жасаған құмыралар, әшекей бұйымдар қойылған. Олардың өрнегі бір-біріне және қазіргі қазақ халқының кілем, тұскиіздеріне салатын геометриялық өрнектерге ұқсас. Сондай-ақ Саңғырудан табылған заттар Қазақстанның шығыс, батыс, солтүстік облыстарының қола дәуіріндегі заттарына да ұқсас екені анықталды. Зерттеу нәтижелеріне қарағанда, Саңғыру жерін қола дәуірінің тайпалары біздің заманымыздан бұрын 11-10 ғасырларда мекендеген. 

## Дереккөздер

 
Санат:Ұлытау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санкция

**Санкция**, ықпалшара ( – аса қатаң қаулы) — құқықтық норманың бір бөлігі, шаруашылық және қаржы қызметін қалыпты жүргізу ережелерін, келісімді, шарттық немесе басқа да міндеттемелерді бұзушыларға қатысты мәжбүрлеу жолымен ықпал ету шаралары. Мынадай түрлерге бөлінеді: әкімш.-құқықтық Санкциялар (айыппұл‚ қамауға алу); тәртіптік-құқықтық Санкциялар (қызметін төмендету‚ жұмыстан босату); қылмыстық-құқықтық Санкциялар (ірі көлемдегі айыппұлдар‚ бас бостандығынан айыру); мүліктік Санкциялар (шығынның орнын толтыру‚ айыппұлдар‚ тұрақсыздық айыптары‚ мәміленің күшін жарамсыз деп тану‚ т.б.). Халықаралық Санкция — мемлекет өзінің халықар. міндеттемелерін немесе халықар. құқық нормаларын бұзғанда осы мемлекетке қолданылатын ықпал ету шаралары. Банктер тапсырыскерлеріне несие ережелерін бұзғаны үшін қолданылатын экон. және басқа ықпал ету шаралары несие Санкциясы деп аталады. Шаруашылық шарттардың (өнімді жеткізу, т.б.) бұзылғаны үшін қолданылатын ықпал ету шаралары (айыппұл, тұрақсыздық айыбы, өсімақы) тиісті ережелермен және жеткізілімнің ерекше шарттарымен, қағидалармен және жарғылармен айқындалады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Санта-Гертруда сиыры

thumb|300px
**Санта-Гертруда cиыры** – етті мал тұқымы. АҚШ-тың Техас штатында шортгорн сиырын зебу бұқасымен будандастыру арқылы шығарылған. Жеке тұқым ретінде 1940 ж. қабылданған. Дене бітімі мықты, ірі, етті, омырауы кең, маңдайы жалпақ. Орта есеппен сиырының салм. 500 – 600 кг.

## Жалпы
КСРО-ға 1956 ж. әкелініп, Қазақстанның оңт. аймақтарының шаруашылықтарына таратылды.

Дене бітімі мықты, ірі, етті, омырауы кең, маңдайы жалпақ. Түсі қызыл, қызыл-күрең. Бұқасының ерекшеліктері — шүйдесі өркешті, әукесінің, кіндігінің және ұмасының терісі қатпарлы келеді. Терісі жұқа, созылмалы, мойнында қатпарланып жиналған.

## Сипаты
Жүні қысқа, жылтыр. Ыстыққа төзімді, оңай жерсінеді, қыс бойы жайылымда бағуға көнбіс. Бұзауының туғандағы салм. 29 — 30 кг, 8 айлығында 220 — 240 кг, ал 1,5 жылдық тайыншасы 400 кг-ға дейін тартады. Сиырларының орташа тірідей салм. 560 — 620 кг, кейде 780 кг-ға дейін тартады, бұқаларының салм. 880 — 1180 кг. Өгізшелерін бордақылағанда тәулігіне 1000 — 1200 г салмақ қосады. Етінің сапасы жақсы, ет шығымдылығы 60 — 66%-ға жетеді. Санта-Гертруда сиырының сүттілігі төмен. Жалпы бұл тұқым Қазақстанда және Орта Азия республикаларында жергілікті ірі қара малдарын өнеркәсіптік тәсілмен будандастыру үшін пайдаланылады. Тұқым қуалау қасиеті жоғары. Қазіргі уақытта Алматы, Қызылорда облыстарында өсіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Сиыр тұқымдары
Санат:АҚШ-та шығарылған сиыр тұқымдары
Саптыаяқ

нобай|Көне саптыаяқ
**Саптыаяқ** — қазақтың ұлттық ыдысы. Қатты ағаштан жасалады. Саптыаяқтың өзінен өрнектеліп ойылып шығарылған (ұзындығы 15 — 18 см, ені 5 — 6 см-дей) тұтқасы болады. Саптыаяқтың сабына (тұтқасына) күміспен торлап, ақық тастар орнатылған түрлері де болған.

**Саптыаяқ** — салқын, ыстық сусындар құюға арналған тұтқасы бар ыдыс. Әдетте сыйымдылығы 300-500 мл болады.

## Дереккөздер

Санат:Ыдыстар
Василий Антонович Сапа

**Сапа Василий Антонович** (*14.1.1922, Қостанай облысы Федоров ауданы Успеновка а. — 1994, Алматы*) — механик, физ.-матем. ғыл. докт. (1964), проф. (1967). Қазақстан ғылым академиясының корр.-мүшесі (1989). Қазақстанның еңб. сің. ғылым қайраткері (1974). ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1948). 1948 — 1993 ж. осы ун-тте пед., түрлі басшылық қызметтер атқарған. Ғыл. еңбектері массасы айнымалы денелер механикасына, күрделі жүйелер динамикасына, аналитик. механикаға, қатты дене және қуыстары сұйықтықпен толтырылған дене динамикасына, т.б. арналған. Біртұтас мех. жүйе қозғалысының тұрақтылығы теориясының дамуына үлкен үлес қосқан. Сапаның басшылығымен жасалынған құрамы өзгермелі механика бойынша жүргізілген зерттеулер нәтижесі шетелдік ғалымдардың назарына ілікті. 200-ден аса ғыл. еңбек жазған. Еңбек Қызыл Ту, 2 рет 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Пайдаланылған cілтемелер

::Шығ.: Движение цилиндра, вращающегося вокруг своей оси, с учетом силы сопротивления, пропорциональной первой степени скорости //Ученые записки КазГУ, т. 14, вып. 3, 1952; Несколько случаев прямолинейного движения точки переменной массы в среде с сопротивлением //Изв. Ясского политехнического института (Румыния), т. 7 (ІІ), вып. 3 — 1, 1961. М. Байленова

Санат:Тарих
Сапарғали Қуанышұлы

**Сапарғали Қуанышұлы** (1855, қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы, Жамбыл ауданы, Маманай ауылы — 1914, Тюмень облысы, Қошқарағай) — ақын, әнші, балуан. Сапарғали ауылында Қожаберген-Асқан, Троицк қаласында Зейнолла иман медреселерінде оқыған, өз бетінше орысша хат таныған. Aраб, парсы, татар тілдерін меңгерген. Сапарғали “Керей Ер Жәнібек”, “Ер Сәтбек”, “Бөрібай батыр”, “Aйдос батыр”, “Айдабол сардар”, т.б. дастандарды жырлаған. Өз жанынан “Айсары — Шорман”, “Назыбек пен Күлше”, “Қожа Мансұр” атты лирик. дастандар шығарған. Оның Ерғали, Таразы, Нұрым, Айсұлу ақындармен айтысы сақталған. Н.Наушабаев, Б.Толыбаевпен жазбаша жұмбақ айтысқа түскен.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сарай-Берке

**Сарай-Берке** (Жаңа Сарай, Сарай әл Джедид) — Алтын Орда мемлекетінің екінші астанасы, 1260 жылы Берке хан салдырған. Ол XIV ғасырдың басынан XV ғасырға дейін елорда болып тұрды. Қаланың қираған орны Еділ өзенінің бойында, қазіргі Волгоград облысы Царев ауылының маңында алғашқысынан біршама жоғары орналасқан.

## Тарихы
А. Ю. Якубовскийдің айтуынша, Сарай-Беркені Алтын Орда билеушісі Берке құрды (шамамен 1260), ал Өзбек хан тұсында мемлекет астанасы Сарай-Батудан (Ескі сарай) Сарай-Беркеге (Жаңа сарай) көшірілді.

В.Л.Егоров Якубовскийдің көзқарасын дәлелденбеген деп атай отырып, археологиялық деректер мен жазба деректер Сарай әл-Джедидтің кеш - 1330 жылдары пайда болғанын көрсетеді. Ибн Арабшахтың айтуынша, қала 63 жыл өмір сүрген, сондықтан оның негізі 1332 жылы қаланған.

1334 жылы Алтын Ордаға барған Ибн Баттута Бату негізін салған қалаға қатысты Сарай-Берке атауын қолданады. Егоров Сарай-Берке Сарай-Батудың басқа атауы деп болжайды. Сарай-Беркенің гүлденген кезі 14 ғасырдың бірінші жартысына жатады.

1361 жылдан кейін, «Ұлы Дүрбелең» дәуірінде қала хан тағына үміткерлердің әртүрлі қолдарына өтіп, 1395 жылы Әмір Темір Тоқтамыспен соғыс кезінде оны қиратты.

1402 жылы Сарай-Берке қалпына келтірілді, бірақ бұрынғы сән-салтанатына енді жете алмады.

1769-1770 жылдары осы жерлерді зерттеуші С.Г.Гмелин былай деп жазды:

Шамамен 1469 жылы қалаға Афанасий Никитин келеді, ол бұл туралы өзінің «Үш теңіз арқылы жүру» атты саяхат жазбасында атап өткен.

1471 жылы Сарай-Беркені Вятка үшқұйнық қарақшылары басып алып, тонады.

1480 жылы князь Ноздроват-Звенигород қаланы талқандады, ал 1502 жылы Қырым ханы Меңлі Герей жаулап алғаннан кейін қала толығымен бос қалды.

1623-1624 жылдары мәскеулік көпес Федот Котов Еділдің төменгі ағысымен Парсыға жасаған сапарында былай деп жазды:

## Орналасуы
Бір гипотеза бойынша Сарай-Берке Еділдің тармағы Ахтубаның сол жағалауында, Волгоград облысы , Ленин ауданы, Царев ауылының жанында орналасқан, алайда Царевское қалашығы болып табылатын елді мекен Гүлістан қаласының қирандылары болуы мүмкін дейтін болжам бар. Яғни оның Сарай-Беркемен еш байланысы жоқ.

А.В.Пачкаловтың 21 ғасырдың басында жүргізген зерттеулері бойынша Сарай-Берке Астрахань облысы, Харабалин ауданы, Селитренное ауылы маңындағы Селитренное елді мекені, өйткені онда 13-14 ғасырдың басындағы кезеңдегі теңгелер табылмаған. 
## Зерттеулер
Сарай-Беркеге зерттеу жұмыстарын 1843 — 51 жылдары А.В. Терещенко, 1922 жылы Ф.В. Боллод, 1959 — 67 жылдары Г.А. Федоров-Давыдов жүргізген. Өзбек хан таққа отырғаннан кейін (1312 — 1341) Алтын Орданың астанасы Сарай-Беркеге көшірілді. Қаланың гүлденген уақыты 14 ғасырдың 1-жартысы. Бердібек ханның бұйрығымен қалада мешіт, медресе, мазарлар салынған. Археологиялық қазба барысында металл өңдейтін ұсталардың шеберханалары ашылды, сондай-ақ тері мен тоқыма ісінің дамығандығы анықталды. Қалада саудагерлер маңызды рөл атқарған. Бұхара, Самарқанд, Үргеніштен өздерімен бірге ислам дінінің идеяларын ала келген олар бүкіл Алтын Орда халқының мұсылмандықты қабылдауына әсер етті.
## Пайдаланылған әдебиет

## Дереккөздер

Санат:Алтын Орда
Санат:Алтын Орда қалалары
Сардар

**Сардар** ( – сирдар) — әскери басшы. Осман империясындағы соғыс қимылдарын жүргізуші армия қолбасшысының, Англия билігі кезеңінде Египеттегі ағылшын офицері, хедив армиясы қолбасшысының лауазымы. 
* Иранда, Ауғанстанда Сардар ықпалды сановник, тайпа басшысы. 
* Қазақтар да өз қолбасшыларын Сардар деп атаған. Мыс., 1916 ж. ұлт-азаттық көтерілістің басшысы Амангелдіні сарбаздары “Сардар” деп атаған.
* Үндістанда сардар деп сикх әскербасылары аталады.
* Қырғыз, ұйғыр т.б. түркі тілдерінде де "әскер басы, қолбасшы" мағынасында кездеседі.
* Түркіменстанда сардар титулы кезінде президент Сапармұрат Ниязовқа берілді.

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Әскери шендер
Саржан Қасымұлы

**Саржан Қасымұлы** - сұлтан (туған жылы белгісіз — 1836 жылы өлген) — қазақ халқының 1825 — 36 жылдардағы ұлт-азаттық көтерілісі басшыларының бірі, Абылай ханның немересі. Қарқаралы округіне қарасты Қарпық болыстығын басқарған. Орта жүзде хандық биліктің жойылуына  (1822) тақ мұрагері Ғұбайдолла Уәлиұлы және әкесі Қасым сұлтанмен бірге қарсылық танытып, Ресей өкіметі тарапынан ашылған округтерді жойып, хандық билікті қалпына келтіруді талап етті. Оның осы мақсаттағы Солтүстік және Орталық Қазақстан аудандарын қамтыған көтерілісі (қ. Саржан сұлтанның көтерілісі) он жылдан астам уақытқа созылды. 1836 жылдың жазында Қоқан билеушілері Саржанды інілері Ержан, Есенгелділермен бірге зұлымдықпен өлтірді. Оның бастаған ісін інісі Кенесары жалғастырды; 

қ. Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс

## Дереккөздер


Санат: Қазақ сұлтандары
Санат: Қазақ батырлары
Санат:Абылай хан әулеті
Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:1836 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстардың көсемдері
Санат:Төрелер
Саркентөбе

**Саркентөбе**– ежелгі қоныс. Оңтүстік Қазақстан облысы Арыс т.ж. ст-нан 7 км жерде. Аумағы 40×45 м. Қазба барысында табылған тұрмыстық құрал-жабдықтарға қарағанда тұрғындар қонысты б.з. 1 ғ-нда мекен еткен.
Сартақ хан

**Сартақ хан** (? — 1256) — 1255-56 жылдары билік еткен Алтын Орданың ханы, Бату ханның үлкен баласы, Шыңғыс ханның шөбересі. Еділ өзенінің төменгі сағасының батыс жағалауынан бастап, Каспий теңізінің солтүстік жағалауы мен Қырым аралығында билік құрды.

## Билігі
1252 жылы Александр Невский Сартақтан жарлық алып, Владимир кнәздігінің билеушісі атанды. 1256 жылы француз королінің Қарақорымға жіберген елшісі Рубрук ең алдымен Сартақтың сарайына аялдап, оған корольдің түрік және араб тілдеріне аударылған грамотасын табыс еткен. Сартақ әкесі Бату қайтыс болған соң Мөңке ханның (Қарақорымда) ұйғарымымен хан тағына отырды. Бірақ көп ұзамай қайтыс болып, тақты Ұлақшы иеленді. Сартақты Батудың iнiсi Берке мен Беркешар өлтiрткен деген пікірлер бар. Дегенмен тарихшы Жақсылық Сәбитовтың пікірінше, Сартақтың өлімі Беркеден гөрі, орталық билік иесі Мөңкеге тиімді болған. Өйткені, Жошы ұлысының ханынан айырылып, әлсіреуі орталық биліктің күшейуіне, оған тәуелділігінің өсуіне әкелері сөзсіз еді. Сартақтан кейін таққа отырған Ұлақшының оған нақты кім болғаны (інісі, баласы) белгісіз.

## Дереккөздер

## Сілтемелер

Санат:Алтын Орда хандары
Сартүтік

**Сартүтік** () – астралылар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Биікт. 3 – 10 см. 1 түрі – Крашенинников С-гі Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. 

Санат:Күрделігүлділер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Санат:Монотипті өсімдіктер
Сары Батақұлы

**Сары Батақұлы** (*1863, қазіргі [[Ақтөбе облысы]], [[Шалқар ауданы]], Талдықұм ауылы — [[1895]], сонда*) — ақын, әнші. 
Әлімұлы тайпасының Шекті руынан шыққан.

Жасынан зерек, алғыр, ән-жырға әуес болып өсіп, ел арасында “әнші бала” атанған. Ол өлеңдерінде өз заманындағы әділетсіздікті, озбырлықты әшкерелеп, соның салдарынан қуғынға ұшыраған. Ырғыз, Орынбор, Орск түрмелерінде тұтқында болып, Сібірге айдалған. Кейін Орск маңындағы Шиелісай деген жерде қазаға ұшыраған. Оның “Дариға”, “Әридай”, “Дүния”, “Қыс Қосан”, “Сарының Сібір айдалып бара жатқандағы әні”, “Туған ел” атты әндері туған елге, жерге деген сағынышты танытады. Сарының “Сарының әні”, “Туған ел” атты әндері “Амангелді” көркем фильмінде пайдаланылды. Ол жөнінде А.Жұбанов “Сары” атты музыкалық пьеса (*[[1940]] жылы, либреттосы Ә.Тәжібаевтікі*) жазды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сарыандыз

**Сарыандыз** () – астралылар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда ылғалы мол шалғындарда, батпақты жерлерде, өзендер мен жылғалардың жағалауында, альпі және субальпілік тау белдеулерінің тасты беткейлерінде, егістіктерде арамшөп ретінде өсетін 16 түрі бар. Олардың арасында биікт. 10 см-ден 1,5 м-ге дейін жететін түрлері де кездеседі. Жапырақтары жүрек, бүйрек, ұзынша жұмыртқа тәрізді немесе жиегі ойықша тілімденген (сирек бүтін жиекті) болады. Бес тісті күлтесінің кеңіген бөлігі қоңырау тәрізді не түтікті-қоңыраулы, тозаңқаптарының түп жағы үшкірленіп келеді. Сары түсті гүлдері қос жынысты, себет гүлшоғырына топталған. Себеттері гетерогамды, гүлтабаны тегіс, сырты жалаңаш келеді. Мамыр — тамыз айларында гүлдеп, маусым — қыркүйекте жеміс салады. Тұқымшалары ұзынша немесе цилиндр тәрізді, оның ақ кейде күрең түсті ұзын айдаршасы болады. Сарыандыздың 3 түрі: Карелин Сарыандызы (L. Karelіnіana), Шишкин Сарыандызы (L. Schіschkіnі) және Павлов Сарыандызы (L. Pavlovіі) — эндемиктер. Соңғысы өте сирек кездесетін (Қаратауда ғана) өсімдік ретінде Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Күрделігүлділер
Сарыбай темір кен орны

**Сарыбай темір кен орны** — Қостанай облысы Қостанай қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 45 км жерде орналасқан. Кен орнын 1949 жылы ұшқыш М.Г. Сургутанов ашқан. 1949-1956 жылдары геолологиялық-геофизикалық жағынан барланып, 1965 жылы қорының шамасы бекітілген. 1961 жылдан пайдаланылып келеді. 

## Геологиялық құрылымы
Кен орны Валерьян синклинорийіндегі Соколов-Сарыбай антиклинінің батыс қанатын құрайтын визеилік шөгінді-жанартаутекті түзілімдерінде орналасқан. Кен денелері төменгі карбонның жанартаутекті шөгінді тау жыныстарында шоғырланған. 

## Жатыс сипаты
Сарыбай темір кен орны пласт тәрізді үш кен шоғырына бөлінеді: Батыс (созылымы 1900 м, қалыңдығы 170-185 м), Шығыс және Оңтүстік-шығыс (созылымы 1000 м). Жалпы қоры 527 млн. т, ондағы темірдің мөлшері 42,14%. Кен ашық әдіспен өндіріледі.

## Минералдары, құрамы
Басты минералдары магнетит, пирит, пирротин, мартит, т.б. қоспалар. Кентастың бастапқы магнетитті, бастапқы сульфидті, тотыққан-мартитті, шала-мартитті, т.б. түрлері бар. Құрамындағы темірдің мөлшеріне байланысты магнетит кентастары бай (Fe>50%), орташа (Fe — 30 — 50%), кедей (Fe — 20 — 30%) болып бөлінеді. Пайдалы құраушыларына кобальт, мыс, қорғасын, мырыш, никель, күміс, кадмий жатады. Темір алу кезінде кентасты магнетикалық сепарациядан өткізіп, агломерациялау әдісімен байытады. Концентраттағы темір шығымы 60 — 63%. Сарыбай темір кені қоры жөнінен ірі кен орнына жатады. 

## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысы кен орындары
Санат:SSGPO