open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Джастин Бибер: Ешқашан Деме Ешқашан

**«Джастин Бибер: Ешқашан Деме Ешқашан»** () — канадалық әнші Джастин Бибердің өмірі мен шығармашылығына арналған 2011 жылғы 3D форматындағы деректі фильм. Фильмнің тұсаукесері АҚШ пен Канадада 2011 жылғы 11 ақпан өтті. 25 желтоқсан 2013 жылы 
«Джастин Бибердің Сенімі» () атты фильмнің жалғасы шықты.

## Сюжет
Фильм канадалық поп әнші Джастин Биберге арналған. Фильмде оның Madison Square Garden-де өтетін концертінің алдындағы 10 күн өмірі жайлы айтылады. 31 тамыз 2010 жылы осы концертке билеттер сатылып басталған, және билеттер бар болғаны 22 минут ішінде түгел сатылып кеткен, бұл оның сол кездегі мансабының ең үлкен оқиғасы саналған.

Фильмде Джастиннің өзімен сұхбат болмаса да, оның айналасындағы адамдардың әңгімелері бар. Сондай-ақ фильмде Джастиннің Канада бойынша турында оның туған қаласына баруы көрсетілген. Сол кезде ол ескі достарымен демалыс кезінде өз дауысын құртып алған, соның кесірінен Сиракьюстағы концертін кейінге қалдыруға тура келді. Madison Square Garden-дегі концертіне дейін дауысы біршама дұрысталуы үшін бірнеше күн ешкіммен сөйлесуге болмайтын.

Сондай-ақ фильмде Джастиннің балалық кезінен оқиғалар мен ескі видеолар көрсетілген.

## Рөлдерде
* Джастин Бибер
* Ашер
* Майли Сайрус
* Джейден Смит
* Шон Кингстон
* Snoop Dogg
* Лудакрис
* Boyz II Men
* Скутер Браун
* L.A. Reid
* Джереми Бибер
* Хейден Томпсон
* Скраппи Стассен
* Джей Лено (архив материал)
* Челси Хэндлер (архив материал)

## Өндіріс
Фильмнің жаңалықтары 2010 жылдың шілдесінде келді. Өндірісі сол жазда басталды. Фильмнің атауы 2010 жылдың қазанына дейін белгісіз болды, фильмнің режиссері Джон Чу болды. Оның айтуынша фильм ешқандай "жалған қойылымсыз", тек қана деректі фильм.

## Үйде тамашалау
Paramount Pictures 13 мамыр 2011 жылы АҚШ-та фильмді DVD және Blu-ray-ға шығарды.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Ресми сайттар: Солтүстік Америка, Ұлыбритания
* 

Санат:АҚШ биографиялық фильмдері
Санат:АҚШ музыкалық фильмдері
Санат:АҚШ деректі фильмдері
Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер
Жаһан шах

**Жаһан шах** (, Мұзаффар ад-Дин Жаһан Шах ибн Жүсіп (Хой қаласында 1397ж, не Мардинде 1405ж туылып - Бингөлде, 30 қазан, не 11 қараша 1467ж  қайтқан) — Қара-Қоюнлу Оғыз түріктері әулетінің көсемі болып, ол Әзірбайжанда және Арранда (Arran) 1438-1467 жж билік құрды. Қара-Қоюнлулардың ұлы әміршілерінің бірі ретінде, ол билеген тұста Қара-Қоюнлу  территориясы бұрын-соңды болмаған деңгейде кеңейіп, Шығыс Аналолияны, қазіргі Ирактың көп бөлігін, Иранның орталық бөлігін, тіпті Керманды (Kerman) да өзіне қосып алды, көрші мемлекеттер де Қара-Қоюнлу ықпалында болды. Ол ішімдікке әуес және ойын-сауықты ұнатқан деп болжанады. Жаһан шах билігі тұсында астана Табризде Гөкмедресе (Gökmedrese) және Музафферие (Muzafferiye) теологиялық мектептері салынады.
## Балалық шағы
Мұзаффар әл-дин Жаһан Ақиқи 1397 жылы Хой қаласы маңындағы ауылда туылады.

Темір әулетімен және Жалайырлармен кескілескен соғыс жүргізіп, Қара Жүсіп алып империя құрады. Жаһан шах осы империяда кішкентайынан жақсы білім мен тәрбие алып өседі, әрі әкесі Қара Жүсіптің соғыстары мен басқару істеріне ерте араласады. Әкесі тірі кезінде Жаһан шахтыы Солтанияны және Газвинді қайтарып алуға жібереді. Ол сол замандағы ең білімді және ашық ойлы билеушілердің бірі болды. 

1420 жылы Жаһан шах Трабзондық Алексей IV Ұлы Комниннің қызына үйленеді. Бұл сондай-ақ Трабзондық Алексейдің бұрын Темір әулетіне төлеген алымын Қара-Коюнлуға төлей беретіндігі туралы келісімнің бір бөлігі болады.

Қара Жүсіп 1420 жылы қайтыс болған соң, елде ішкі соғыс болып, империя әлсірейді. Темір әулетінен Шахрух және Байсүнгүр (Baysungur) шапқыншылығын үдете түседі. Таққа (1420–36) ағасы Қара Ескендір шыққанымен, Жаһан шах ықтимал қарсылас ретінде қысымға ұшырайды да, ол Бағдаттың билеушісі болған басқа бір ағасы Исппен бин Жүсіпті паналайды.

Билікке Шах Рухтың көмегі арқылы ол алдымен Тимурийлердің вассалы ретінде билік етті. Оны Гохаршад Бегум асырап алып, 1438 жылы 19 сәуірде «Музаффар ад-Дин» эпитетін қабылдаумен бірге таққа отырды.

Қара Ескендір Ширванға (Shirvan) шабуыл жасаған кезде Темір әулетінен Шахрух келіп Ширваншах І Халиллаһты қорғайды. Жаһан шах та Ескендірге қарсы соғысады. Ескендір бірлескен армияға төтеп бере алмай, Ширваннан қашады. Ол 1435 жылы Шахрухтан жеңіледі де, Жаһан шах Қара-Құюнлу билігін Темір әулетінің вассалы ретінде қолына алады. 1438 жылы 19 сәуірде оны Гохаршад Бегім (Goharshad Begum) қабылдап, Мұзафар ад-Дин деген атаумен таққа отырғызады.

## Дереккөздер

Санат:Түркі тұлғалары
Санат:Түркі қағанатының билеушілері
Санат:Әзербайжан басшылары
Ай тұтылған түн (пьеса)

**«Ай тұтылған түн»** () - башқұрт жазушысы және драматург Мұстай Кәрімнің пьесасы.

## Тарихы
Мұстай Кәрімнің «Ай тұтылған түн» трагедиясы 1963 жылы жазылған және эпилогпен үш бөлімнен тұрады.

Пьеса алғаш рет Уфадағы Башқұрт академиялық драма театрында 1964 жылы қойылды (режиссері Ш.М. Муртазина).

Пьесадағы рөлдерді З. И. Бикбулатова (Таңқабике), Р.С. Янбулатова (Шафақ), И.Хумагулов (Ақжігіт),  Д.З. Файзуллина (Зұбаржат) және басқалар орындады.1967 жылы спектакль К.С.Станиславский атындағы РСФСР Мемлекеттік сыйлығына ие болды.

Пьесаны башқұрт тілінен орыс тіліне Яков Козловский аударуды.

## Пьеса желісі (сюжеті)
Пьеса желісі XVII ғасырда Башқұртстанда өтеді. Бай әйел Таңқабике күйеуі қайтыс болғаннан кейін, ескі башқұрт руын басқарды. Таңқабике отбасында кенже ұлы Ишмырза, ортаншысы - Ақжігіт, үлкені–Жолмырза тұрады. Ақжігіт әдемі Зұбаржатпен атастырылған, ал Жолмырза Шафаққа үйленді. Жолмырза әскери қызметте қайтыс болады.

Бұл рудың әдет ғұрпы бойынша- үйленген үлкен ұлы қайтыс болғанда, кішісі жесірге үйлену керек. Салт бойынша Ақжігіт Шафаққа үйленуі керек, ал Зұбаржатты 11 жасар Ишмырзаға беру керек. Зұбаржат пен Ақжігіт ескілік заңдарын ұстанғылары келмейді және қуғынға ұшырайды. Олар «ай сәулесіне» өтіп, тұтылу аяқталғанын және онымен бірге қараңғы кезеңдер өтіп және олардың өмір жолы жалғасатынын көрсетеді.

Рудың халықтық салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарын қабылдамау пьесаның драмалық қақтығысының негізін құрайды. Автор оқырманға қарапайым адами құндылықтарды түсіну керектігін және ата-бабалардың әдет-ғұрыптарын соқыр ұстану қайғылы оқиға тудыруы мүмкін деген ойға әкеледі.

## Қойылымдар тарихы
Спектакль 100-ге жуық театрлардың сахналарында қойылды, оның ішінде Мәжит Ғафури атындағы Башқұрт академиялық драма театры, Сибай Башқұрт драма театры (1966), Салауат Башқұрт драма театры (1977), Туймазин татар мемлекеттік театры (1998), Стерлитамак орыс мемлекеттік театры (1999), Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры (2007), Г.Камал атындағы Татар мемлекетік театры, Моссовет театры, А.С.Пушкин атындағы Мәскеу театры, Литва мемлекеттік театры, Хамза атындағы Өзбек мемлекеттік драма театры т.б.

1992 жылы Башқұрт академиялық драма театрында спектакльдің жаңа қойылымы өтті. Спектакль театрда 2011 және 2014 жылдары қойылды. Қазіргі уақытта бұл спектакльді театр әртістерінің 4-буыны ойнап жатыр.   Бұл қойылымның режиссері - Р.В. Исрафилов, қоюшы-режиссері -Т. Еникеев, ал композиторы –Р. Хасанов. Басты рөлдерді ойнаған: Г. А. Мубарякова (Таңқабике), Т. Д. Бабичева (Шафақ),  Х. Г. Утяшев (Ақжігіт), Ш.И.Ділмұхаметова (Зұбаржат), Ш.Рахматуллин (Диуана), Валитов З. (Дәруіш).

«Ай тұтылған түн» трагедиясы негізінде, балет  опера және 1978 жылы Свердловск киностудиясында көркем фильм түсірілді.

## Дереккөздер

Санат:Трагедиялар
Санат:Башқұрт әдебиеті
Тамды

* Тамды – Ақтөбе облысы Алға ауданындағы ауыл.
* Тамды – Ақтөбе облысы Хромтау ауданындағы ауыл.
* Тамды – Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданындағы ауыл.
* Тамды – Жамбыл облысы Талас ауданындағы ауыл.
Құмсай

* Құмсай – Ақтөбе облысы Алға ауданындағы ауыл.
* Құмсай – Ақтөбе облысы Мәртөк ауданындағы ауыл.
* Құмсай – Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы, Құмжарған ауылдық округі құрамындағы ауыл.
* Құмсай – Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы, Құмсай ауылдық округі құрамындағы ауыл.
* Құмсай – Ақтөбе облысы Темір ауданындағы ауыл.
Үшқұдық

* Үшқұдық – Ақтөбе облысы Алға ауданындағы ауыл.
* Үшқұдық – Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданындағы ауыл.
* Үшқұдық – Өзбекстандағы қала.
Алға қалалық әкімдігі

**Алға қалалық әкімдігі** — Ақтөбе облысы Алға ауданына қарасты әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Алға қаласы кіреді. 

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 22446 адамды (10864 ер адам және 11582 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы қалалық әкімдіктері
Жарқамыс

**Елді мекендер:**
* Жарқамыс – Ақтөбе облысы Байғанин ауданындағы ауыл.
* ''Жарқамыс'' – Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданындағы таратылған ауыл.

**Көл:**
* Жарқамыс – Торғай алабындағы көл.
Оймауыт

* Оймауыт – Ақтөбе облысы Байғанин ауданындағы ауыл.
* Оймауыт – Түркістан облысы Сайрам ауданындағы ауыл.
Ұзаққа созылған балалық шақ (фильм)

**«Ұзаққа созылған балалық шақ»** () — 2005 жылғы орыс фильмі. Башқұрт жазушысы Мұстай Кәрімнің осы аттас өмірбаяндық шығармасын фильмге бейімдеу.

## Қысқаша мазмұны
Фильмнің басты кейіпкері -Пупок деген лақап атымен белгілі, балалық шағын 1920 жылдары өткізген башқұрт ауылының баласы. Фильмде оның балалық шақ әлемі, отбасылық өмір, ауылдың өмірі, сол дәуірдегі дәстүрлі башқұрт қоғамы, өмірлері қиын уақытпен тұспа-тұс  келген адамдардың тағдыры туралы баяндалады.

Басты кейіпкер өсе келе Ұлы Отан соғысы кезеңін бастан кешеді. Фильм кейіпкердің  қиын жолы мен оның өз халқына қызмет ету жолын таңдап, жазушы болғаны туралы баяндайды.

## Түсірілім барысы
Кинорежиссер Болат Юсупов 1996 жылы башқұрт классикалық кітабын фильмге бейімдеуді ойластырған.   Бірақ қаржыландырудың жеткіліксіз болуына байланысты жоба бірнеше рет құлдырау алдында тұрды. 2003 жылы режиссер фильм сценариін айтарлықтай қысқартып, түсірілім жұмыстарын сәтті аяқтады.

Фильм 2006 жылы Қазанда өткен «Алтын Минбар» халықаралық мұсылман кинофестивальінің конкурстық бағдарламасына қатысты.

## Рөлдерде

## Түсіруші топ
*Сценарий авторлары: Магафур Тимербулатов, Болат Юсупов
*Режиссері: Болат Юсупов
*Қоюшы-оператор: Анатолий Лесников
*Қоюшы-суретші: Дмитрий Хильченко
*Композитор: Владислав Савватеев
*Продюсерлер: Раис Исмагилов

## Түсірілген аймағы
Фильм Башқұртстанның Баймақ ауданы, Байыш ауылында түсірілген. Белорецкден суретке түсіру үшін ГАЗ-М-1 винтажды көлігі жеткізілді.

Әскери көріністер «Алкино-2» полигонында түсірілді.

## Дереккөздер

Санат:«Башкортостан» киностудиясы
Санат:Ресей драма фильмдері
Үш таған (кітап)

**[[Мұстай Кәрім]]нің** «Үш таған» (Таганок) кітабы соғыстан кейінгі Орал тауларындағы кішкентай башқұрт ауылындағы өмір туралы баяндайды. Оқиға уақыты-1946-1947 жж. Сюжеттің негізгі кейіпкерлері төрт бала-Ғабдолла, Айдар, Вазир және Якуп. 

## Қысқаша мазмұны
Жергілікті бақташы Шарифолла-аға Ғабдолла, Айдар мен Вазирге ауылдың маңындағы ең үлкен Керемет тауының құлап бара жатқандығы туралы айтады. Оның айтуынша, бір кездері көл басында алтын және күміс балықтар көп болған, бірақ бір зұлым адам көлге шортан балығын жіберіп, ол барлық балықтарды жеп қойған. Көл балықсыз құрғап кеткен, ал сусыз тау құлап кетуі мүмкін.

Үш дос Кереметті құтқаруды ұйғарды, сондықтан олар балықты басқа көлден аулап, таудағы бос көлге жіберуді ұйғарды. Балалар өздерінің тауды құтқару тобын «Үш таған» деп атады. Өйткені тағанның тірегі болып оның құрамындағы үш мүшесі есептелді.

Бір кезде Вазирдің бақташының пышағын ұрлағаны белгілі болды. Ғабдолла мен Айдар ашуланып, ұрыны Үш тағанның қатарынан қуып шығарды. Олар тағанның бір бөлігі қажет болғандықтан, топқа ата-аналары үнемі үлгі қып жүрген Якупты шақырды. 
Оның басқа балалардан айырмашылығы, әрқашан мойынсұнғыш, ынталы, тентек емес және ересектердің айтқандарын үнемі тыңдайтын. Сондықтан ешкім онымен бірге болғысы келмеді, және Ғабдолла мен Айдар оны өз тобына қабылдап, оған «үлгілі болудан» бас тарту керек екендігін айтты.

Якуп өзінің жаңа достарын ренжітпеуге тырысты, тастан-тасқа секіріп, Вазир берген рогатканы атуды үйренді, балалармен бірге балық аулау үшін ол атасының қайығын рұқсатсыз алып кетіп, суға батып кете жаздады.

Вазир кешірімге қол жеткізуге тырысты, пышақты Шарифоллаға қайтарып, жігіттерді жасырын бақылап отырды, суға батып бара жатқан Якуп пен қайықты құтқарды. Соңында ол кешіріліп, қайтадан командаға қабылданды.

Содан кейін Ғабдолла Айдардың қарындасын құтқарамын деп жүріп өгіз сүзіп ауруханаға түседі. Ол жазыла келген кезде, оның үш досы оны ауруханадан шығаруға көмектесті. Онда ол ұзақ уақыт жата алмады, себебі Керемет өз құтқарушыларын күтіп тұр еді.

## Дереккөздер

Санат:Кітаптар
Санат:1952 жылы шыққан кітаптар
Кешірім (кітап)

**Кешірім** — 1989 жылы «Известия» баспасында басылып шыққан кітап. Кітап авторы Мұстай Кәрім. ISBN нөмірі: 5-206-00012-4.

## Қысқаша мазмұны
"Кешірім" кітабында соғыс уақыты сипатталады. Оқиға қатардағы жауынгер мен ауыл қызының сүйіспеншілікке толы оқиғалары айналасында өрбиді. Олар бір-бірін жақсы көреді, бірақ қатал соғыс уақыты олардың алдына кедергілер қойып, оларды алыстатады.  Зухтың кінәсі айқын, ол шайқас қарсаңында кенеттен табылған махаббатымен қоштасу үшін бөлімді өз еркімен тастап кетті. Махаббат оны осы қадамға итермеледі. 

Негізгі кейіпкерерінің бірі -Башқұртстаннан шыққан жиырма жастағы лейтенант Жантемір Байназаров. Мұстай Кәрім Жантемірдің қымбат екенін мойындады. Бұл оның кейіпкері, күрделі рухани өмірдегі адам, ған өмір сүру оңай емес.  Әрі қарай оқиғадағы кейіпкерлер жасаған көңіл-күй әр мазасыздықты, шиеленісті, арттыра түседі. Өкінішке орай, олардың тағдыры қайғылы орын алады. Мұстай Кәрім соғыстың барлық қатыгездігін, ол туралы шындықты ашып көрсетеді.

## Дереккөздер

Санат:1989 жылы шыққан кітаптар
Санат:Орысша кітаптар
Ziruza

**Ziruza** (Туылған кездегі есімі —  Тасмағамбетова Зируза Сапарғалиқызы) — қазақ q-pop және поп-музыка әнші. Бірінші бейнеклип өлеңге «Айт енді» 2017 жылда шыққан. Қазіргі уақытта 2 альбомы және 9 бейнеклипі бар.

Зируза Қостанай облысында дүниеге келген. Содан кейін ата-анасымен бірге Астанада және Алматыда тұрған. Мансап басында Зируза Juz Entertainment лейблы қыздар тобының қатысушысы болуға тырысты, бірақ олай болмады.

2017 жылда продюсер Ерлан Алимов Зирузаны байқайды — Зирузаға 7 жылдық келісім-шарт ұсынады (келісім-шарт 2024 жылға дейін). Ынтымақтастық қазақ шоу-бизнесі үшін өте сәтті болады. Зирузаның бейнеклиптері youtube платформасында 1 миллионнан астам көрілім жинайды. Сондай-ақ актриса ретінде ол бірнеше отандық телехикаяда ойнады. 2019 жылдың 14 желтоқсанында «Q-POP ханшайымы» номинациясын, Alar тобымен қоса «Жыл дуэті» номинациясын иеленеді. (Еуразиялық музыкалық жүлде — 2019).

## Дискография
### Альбомдар

### Бейнеклиптер

## Фильмография
* «Қырғын Текше» 
* «Али»
* «Көке»
* «Ана жүрегі»

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Q-pop ханшайымы Зирузаның өмірбаяны
* Әнші туралы Ziruza
Black Lives Matter

**Black Lives Matter** ("Бләк Лайвз Мәттэр", **BLM**, "Қаралар Өмірі Маңызды") — ұйымдасқан зорлықсыз азаматтық қозғалыс болып, олар полицияның Афроамерикандарға көрсеткен қатыгездік оқиғаларына қарсы және қара тәнділерге көрсетілген тарихи қиянатты дәріптеушілерге қарсы наразылық білдіреді. Орталықсыз әлеуметтік тор ретінде Black Lives Matter ұйымының әлемде 30-дан астам бөлімшесі жұмыс істейді, үлкен Black Lives Matter қозғалысы "Арманды қорғаушылар" (Dream Defenders) және "Ассата қыздары" (Assata's Daughters) секілді түрлі топтардан құралады. Бұл қозғалыс және оған байланысты ұйымдар әдетте қара тәнділерге көрсеткен полицияның зорлық-зомбылығына қарсылық білдіреді, сондай-ақ қаралар азаттығына қатысты мемлекет саясаттатын түзетуді дәріптейді.

2012 жылы 17 жасар афроамерикандық Трейвон Мартинді атып өлтірген Джордж Циммерман сот жағынан қылмыссыз деп жарияланған соң, 2013 жылы BLM қозғалысы әлеуметтік желіде #BlackLivesMatter хэштегімен пайда болды. 2014 жылы бұл қозғалыс афроамерикандық Майкл Браун өлімінен кейін Сент-Луис (St. Louis) маңындағы Фергюсонда (Ferguson), ал афроамерикандық Эрик Гарнердің өлімінен кейін Нью-Йоркте наразылық білдіріп, бүкіл АҚШ-қа танымал болды. 2015 жылы жазда BLM белсенділері АҚШ-тың 2016 жылғы президенттік сайлауына қатысты. Хэштегтің бастамашылары және қозғалысқа шақырған Алисия Гарза, Патрис Куллер  және Опал Томати қатарлылар 2014-2016 жж аралығында өз жобаларын 30-дан астам жергілікті бөлімшеден тұратын тұтас ұлттық торға айналдырды. Black Lives Matter қозғалысы орталықтандырылмаған тор болып, ешқандай ресми иерархияға ие емес.

2020 жылы 25 мамырда Миннесотадағы Миннеаполисте полиция қызметкері Дерек Шаувин Джордж Флойдті өлтірген соң, Джордж Флойдті қорғау халықаралық қозғалысының наразылықтары арқылы BLM қозғалысы ұлттық деңгейден халықаралық деңгейге көтерілді.

## Қозғалыс дәстүрі және моделі
thumb|right|200px|"Өлу" -  Миннесота Сент-Полдағы полиция қатыгездігіне қарсы BLM наразылығы, 20 қыркүйек, 2015 ж
Тарихтағы Азаматтық құқықтар қозғалысы, Қара күш қозғалысы (the Black Power), 1980 жылдардағы Қара феминизм қозғалысы, Панафриканизм, анти-оқшаулау қозғалысы, Хип-хоп, Уолл-стритті басып ал секілді қозғалыстар мен субмәдениеттер BLM қозғалысының қалыптасуы мен ұйымдасу үлгісіне әсер етті. Кейбір медия ұйымдары BLM-ды "жаңа азаматтық құқық қозғалысы" деп атады.  шіркеудің қатысуы, демократиялық партияға адалдық, сыйластық саясаты секілді ортатап дәстүрлерінен бас тарту арқылы BLM-нің кей мүшелері Әл-Шарптон (Al Sharpton) сияқты ағабуын қаралар басшылығынан өздерін айқын ажыратады. Саясаттанушы Фредерик С. Харрис BLM-нің «топ-центрлік басшылық моделі» Джисси Джексонның кемпірқосақ PUSH коалициясы (Rainbow PUSH Coalition) және Әл-Шарптонның Ұлттық Қозғалыс Желісі (National Action Network) сияқты азаматтық құқық ұйымдарын сипаттайтын ескі харизматикалық басшылық моделінен өзгеше екенін алға тартады.

## Дереккөздер

Санат:АҚШ-тағы адам құқықтары
Санат:Хештегтер
Санат:Антирасизм
Джордж Флойдтің өлтірілуі

[thumb|right|200px|[Берлиндегі Мауерпаркта Джордж Флойдтың портретін көрсететін мюраль. Портреттің сол жағында "Тыныс ала алмай қалдым" деген жазу, оң жағында #GeorgeFloyd, #Icantbreathe және #Sayhisname үш хэштегі жазылды. Мюраль Eme Street Art (фейсбук атауы) / Eme Free  Thinker (қолы) жағынан 2020 жылы 29 мамырда сызылған.]]
**Джордж Флойд**, 46 жастағы қара нәсілді, 2020 жылы 25 мамырда Миннесота штатындағы Миннеаполисте жалған есепшот қолданды деген айыппен қамауға алу кезінде өлтіріледі. Оқиға кезінде ақ нәсілді полиция қызметкері Дерек Шовин қолына кісен салынған және екбеттеп жатқан Флойдтың мойнынан тоғыз минуттай тізесімен басып отырады, ал Флойд жалынып *"Тыныс ала алмай қалдым"* (I can't breathe) деп бірнеше рет айтады. Екінші және үшінші офицер Шовинге көмектеседі, ал төртіншісі қарап тұрғандарға кедергі келтірді. Соңғы үш минутта Флойд қозғалыссыз жатады, ал Шовин сыртта тұрғандардың одан тізесін босату туралы өтінішін елемейді, тек дәрігер оған айтқанда барып тізесін бсатады.

Келесі күні куәгерлер мен қауіпсіздік камералары түсірген видео көпшілікке жария болған соң, төрт полиция қызметкері жұмыстан босатылады. Екі қылмыс дәрігері Флойдтың өлімін кісі өлтіру деп есептеді. Алдымен Шовинге үшінші дәрежелі кісі өлтіру және екінші дәрежелі қырғындау айыбы тағылады, сосын оған екінші дәрежелі кісі өлтіру қосылады. Қалған үш офицерге екінші дәрежедегі кісі өлтіруге көмектесу және қолдау айыбы тағылады.

Флойдтың өлімі АҚШ-тың 2000-нан астам қаласында және бүкіл әлемде Black Lives Matter қозғалысының ұйымдастыруымен полицияның қатыгездігіне, полицияның нәсілшілдігіне және полицияның есеп бермеуіне қарсы наразылық ереуілдері мен шерулерге себеп болды. Маусым айының басында Миннеаполис Қалалық Кеңесі полиция бөлімшесін "қоғамдық қауіпсіздіктің жаңа жүйесіне" ауыстыруға ниет білдіріп, білекпен қылқындыруға (chokehold) тыйым салу шарасын өткізді, әрі әрбір полиция қызметкерлерінен басқа полиция қызметкерінің шектен тыс күш қолдануына қарсы әрекет жасауын талап етті. Миннеаполис полициясы бөлімі полиция одағымен жасалған келіссөздерді тоқтатты және сырттан бақылаушы сарапшылар шақыра отырып, кәсіподақ келісім-шартын қайта белгілеу және "ашықтық пен икемділікке негізделген шынайы реформа" жасау туралы жоспарын жариялады. 

## Дереккөздер

Санат:2020 жылдың мамыры
Санат:АҚШ полициясы
Malika Yes

**Malika Yes** (Туған кездегі есімі — Есмуханбетова Малика Қайратқызы) — қазақ q-pop және поп-музыка әнші. Бірінші бейнеклип өлеңге «Ғашықпын саған» 2009 жылда шыққан. 

## Бейнеклиптер

## Синглдар

* Ғашықпын саған (2009)
* Арманымның шыңы (2012)
* Жолама маған (2013)
* Kim bilgen (2013)
* Анашым (2016)
* Қиындау жауап табу (2018)
* Ойнамаймын сенімен (2018)
* Кел (2018)
* New world (2018)
* Kimge? Nege? (2019)
* Танцы при луне (2019)
* Dem al (2019)
* Sezim (2019)

## Фильмография
* «Вузеры-4»
* «Кенесшiлер»

## Сілтемелер
* 

* Ресми сайты
Шаңды

* Шаңды – Ақтөбе облысы Мәртөк ауданындағы ауыл.
* Шаңды – Павлодар облысы Павлодар ауданындағы ауыл.
Біздің үйдің қуанышы (кітап)

**Біздің үйдің қуанышы** — 2012 жылы Үфі қаласындағы «Инеш» баспасында басылып шыққан кітап  

Кітап авторы Мұстай Кәрім. 

Тілі: Орыс тілінде

## Қысқаша мазмұны
Мұстай Кәрім соғыс кезіндегі кішкентай ауылдағы қарапайым балалардың өмірі туралы сипаттайды. Олар соғыстың не екенін білмейді, бірақ ол бұл қорқынышты сөз екенін түсінеді, өйткені ауылдағы барлық ер адамдар соғысқа аттанып, көпшілігі қайтып оралмайды, өйткені қаралы хаттар оларға үнемі келіп тұрады. Кішкентай балаларды қорқынышты оқиғалардан сақтай отырып, әйелдер мен қарттар көз жасын сүртіп, қайғы-қасіретін көрсетпейді, балалар әлі де өз ауылының сыртында не болып жатқанын түсінбейді, балалық шақтарынан ләззат алады және әкелері тезірек үйге оралсын деп армандайды.

Шығарманың бас кейіпкері, кішкентай Ямилдің анасы, кенеттен қалаға кетіп, ұлын әжесінің қамқорлығына қалдырған. Анасы туған ауылына жалғыз  келмей ол Ямилдің қарындасы, Оксана есімді қызды әкеледі. Қыз тек орыс тілінде сөйлейді, ал Ямилге қарындасымен сөйлесу қиынға соғады. Олардың жасы шамалас болғанына қарамастан, ол оны балаша қорғап қарындасының жаңа үйге үйренуін шыдамдылықпен күтеді.

Оксана балалар ортасында болып, ол ақырындап басқаларға сене бастайды. Балалардың көптеген тамаша диалогтары мен сәттері туралы әңгіме болады. Оқырмандардың көз алдында олардың қуанышымен және қайғысымен қарапайым өмір жүреді. Ямил Оксанаға көмектесу үшін күреседі. Ол оны қаздан қорғайды, оның аяқ киімін өзектен шығарады, тұтастай алғанда, өзін нағыз еркек сияқты ұстайды.

Бірде Оксана бауырына олардың тағы бір анасы болғанын айтады. Ямил алдымен ештеңені түсінбейді және бұл ертегі деп шешеді, бірақ сүйікті кішкентай қарындасының дұрыс айтқаны белгілі болды.

Соғыс салдарынан ата-анасыз қалған басқа ұлттың кішкентай қызының басқа үйде, басқа отбасында бақытқа қол жеткізгені туралы тамаша оқиға. Оны мейірімді адамдар қабылдады, бүкіл ауыл оны өз үйіндей жақсы көрді, олар оған ең жақыны болды. Олар оның басынан өткен барлық қорқынышты ұмытып, қамқорлық пен үйде болуға көмектесті. 

Кітаптың аяқталуы бір уақытта қуанышты да, қайғылы да, бірақ башқұрт отбасы үшін кішкентай Оксана қуаныш болып қалды. 

## Дереккөздер

Санат:Орысша кітаптар
Ақкемер

* Ақкемер – Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданындағы ауыл.
* Ақкемер – Ақтөбе облысы Ойыл ауданындағы ауыл.
Қаралар күші қозғалысы

**Қаралар күші қозғалысы** () — АҚШ-тағы нәсілдік мақтанышты, экономикалық кұштілікті және саяси-мәдени институттарды құруды дәріптейтін қара нәсілдділер қозғалысы.

Азаматтық құқықтар қозғалысынан бастау алатын Қаралар күші қозғалысында қара тәнді белсенділер саяси лоббиден бастап қарулы күреске дейінгі өзін-өзі қорғау мен дәіптеудің талай түрін сынақтан өткізді. "Азаматтық құқық қозғалысының реформалық және бейбітшілік элементтері нәсілдік қатынастарды түзетуге пайдалы болмады" деген пікір Қара күш қозғалысының негізгі бір көзғарасы болды.
thumb|right|200px|Қара қабылан партиясы мүшелері жалауша көтеріп, марш жасауда.
Қаралар күші қозғалысы қара тәнділердің өз-өзін қор көру сезімін жойып, қауіпсіздікті және өз-өзіне сенімділікті қалыптастыруды, қара тәнділердің тұрмыс сапасын көтеріп, экономикалық қолжетімділікті іске асыруды көздейді. Олар қара тәнділерге арналған кітап дүкендерін, азық-түлік кооперативтерін, фермаларды, бұқаралық ақпарат құралдарын, баспахана, мектеп, емхана және жедел жәрдем қызметін құруды қолға алды. Бұл қозғалыстың халықаралық әсерінде Тринидад және Тобагодағы Қара күштер төңкерісі туылды.

## Дереккөздер

Санат:Афроамерикандық мәдениет
Санат:Афроамерикандықтар тарихы
Санат:АҚШ-тағы көтерілістер
Ембі қалалық әкімдігі

**Ембі қалалық әкімдігі** – Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданындағы  әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ембі қаласы кіреді. Орталығы – Ембі қаласы. Округ құрамында болған *[[№57-темір жол айрығы]]* 2019 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 12783 адамды (6331 ер адам және 6452 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы қалалық әкімдіктері
Құмқұдық

* Құмқұдық — Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданындағы ауыл. 
* Құмқұдық — Ақтөбе облысы Темір ауданындағы ауыл.
Жақсымай ауылдық округі

**Жақсымай ауылдық округі** – Ақтөбе облысы Темір ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Тарихы
Ауылдық округ 2019 жылы Шұбарқұдық ауылдық округінен бөліну нәтижесінде құрылды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жақсымай, Шұбарқұдық кәсіпшілігі ауылдары кіреді. Орталығы – Шұбарқұдық кәсіпшілігі ауылы. 

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1927 адамды (986 ер адам және 941 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Темір ауданы ауылдық округтері
Рұстақ

**Рұстақ** — орта ғасырларда парсы немесе арабтың ықпалында болған елдердегі ауылдық елді мекен. Бұл сөз орталық парсы терминінен парсы тілінде **روستاق**, «ростаг» («ауыл», «көрші», «қала маңы») қалыптасқан.

Ортағасырлық араб және парсы географиялық терминдеріндегі география туралы трактатта бұл термин негізгі мағынада («ауыл, қаладан айырмашылығы») және әкімшілік бірлікті, ауылдық округті білдіретін нақты термин ретінде қолданылады.

## Әдебиет
* Н.С. Терлецкий. Тәжіктер арасында ағаштарды қастерлеу мәселесі (қажылық пен ғибадаттың мұсылмандық тәжірибесі аясында кипариске табыну). 238 бет, 58 ескерту.

## Сілтемелер
* Rustāḳ. // Ислам энциклопедиясы. 

Санат:Бұрынғы әкімшілік бірліктер
Михригул Тұрсын

**Михригул Тұрсын** (ұйғыр: مېھرىگۈل تۇرسۇن; 1989 ж.т.) — Шыңжаңдағы қайта тәрбиелеу лагерінің бұрынғы тұтқыны. 28 желтоқсан 1989 ж. Черчен, Шыңжаң, Қытайда туған.
thumb|right|200px|Михригул Тұрсын
Тұрсын өзін бірнеше рет, оның ішінде саяси «қайта тәрбиелеу лагерлерінің» бірінде ұстағанын және оның ұлдарының бірі оны 2015 жылы Қытай билігі тұтқындаған кезде жұмбақ жағдайда қайтыс болғанын айтты. Қытай Сыртқы істер министрлігі бұл айыптауларды жоққа шығарды және болған оқиғалар туралы жеке есеп берді.

2018 жылдың 26 қарашасында Михригул Тұрсын Вашингтондағы Ұлттық Баспасөз клубында болған жағдайларды айтып берді.  Клубта ол осы лагерьлердегі тұтқындарды ұрып-соғып, аштықтан өлтірілгенін, электр токтарымен тінту жүргізгенін айтты. Ол:  «Менің қолым ұрып-соғудан қансырады, мені электр креслосына жатқызған кезімде, бүкіл денем қатты дірілдеп, тамырларым ауырып тұрды, мен бұл азаптан аман болғаннан гөрі мені өлтіруді өтіндім». 

2018 жылғы 28 қарашада Михригул Тұрсын аудармашы арқылы сөйлеп, Қытайдағы Конгресс Атқару комитетінде үш интернирдің тәжірибесімен бөлісті. Ол: «430 шаршы футтық камерада шамамен 60 адам тұрды, сондықтан түнде 10-15 әйел тұрып, қалғандары бүйірлерінде ұйықтап жатты, содан кейін біз 2 сағат сайын бұрылдық. Бір жылдан астам уақыт бойы душ қабылдамаған адамдар болды ». 

2018 жылдың желтоқсанында Тұрсын Citizen Power (Азаматтық билік) сыйлығын алды.

## Дереккөздер

Санат:Қытайдағы ұйғырлар
Санат:Қытай мұсылмандары
Санат:Шыңжаңдағы саясат
Санат:1989 жылы туғандар
YouTube батырмалары

**[[YouTube]] батырмалары** — (, әдетте *YouTube Creator Марапаттары* деп аталады) бұл YouTube-тің ең танымал арналарын тануға бағытталған марапаттар сериясы. Ол арна жазылушыларының санына негізделген, бірақ тек YouTube қалауы бойынша ұсынылады. Әрбір арна YouTube қауымдастығының ұсыныстары бар екеніне көз жеткізу үшін марапат беруден бұрын тексеріледі. YouTube әр түрлі сыншылар сияқты қорқынышты немесе саяси мазмұны бар арналарды таңдау үшін жасаған Creator марпатын беруден бас тарту құқығын өзіне қалдырады.

## Тарихы
«VidCon» 2012 - жыл сайынғы бейнеконференциясында YouTube-тің бас директоры *Тим Шэй* YouTube-тегі «Алтын батырманы» ұсынды.  Сол кезде 78 арна марапат алды, Тим 100000 жазылушысы бар адамдарға арналған YouTube-тің «күміс батырмасын» жариялады.  Сонымен қатар, олар $ 500 долларға сыйлық картасы мен сандық айналы фотоаппарат алды.

«VidCon» 2015-те - YouTube өнім менеджменті вице-президенті *Мәттью Глоцбак* YouTube «Гауһар батырмасы» енгізілгенін жариялады. Ол 10 000 000 жазылушысы бар арналарға арналған. Сол кезде батырмаға 35 арна ие болды. 2018 жылдың қазан айындағы деректер бойынша YouTube-те 10 000 000 астам жазылушысы бар 294 арна болды.

## Жәрдемақылар мен марапаттар
### Жәрдемақы деңгейлері
Бұл деңгейлерге физикалық және жарнамалық марапаттар кірмейді, бірақ олардың орнына балама жәрдемақылар ұсынылады:

* Графит, 100 жазылушыға жететін немесе асатын арналар үшін. Бұл құрушыға кездейсоқ әріптер жолы емес, channel\Example сияқты жеке пайдаланушы аты мен URL мекенжайына ие болуға мүмкіндік береді.

* Опал, 1000 жазылушыға жететін немесе одан асатын арналарға арналған. Сондай-ақ, монетизация үшін YouTube серіктестік бағдарламасына жүгіну үш талаптың бірі, қалған екеуі соңғы 12 айда кемінде 4000 көрерменнің жалпы сағатына және жарамдылықты анықтау үшін арна мазмұнын қарап шығу. Монетизациясы бар арналар Super Chat функциясын қосады, ал ойын арналары арнаға қосыла алады.

* Қола, 10000 жазылушыға жететін немесе одан асатын арналар үшін. Егер арна монетизацияланған болса, бұл деңгей Teespring монетизациясын қосады.

### Марапаттар
Тексерілген YouTube арнасы белгілі бір шепке жеткенде және YouTube Creator марапаты үшін лайықты деп танылса, оларға YouTube ойнату батырмасының белгісі бар металл қорапта салыстырмалы түрде тегіс олжа беріледі. Олжалар әр түрлі өлшемде болады: әр батырма мен жақтау арна жазылушыларының санына қарай біртіндеп үлкейеді.

Қазіргі уақытта YouTube батырмаларының 5 түрі және 1 марапаты бар:

#### Батырмалар
25px **[[Күміс]] батырма**

25px **[[Алтын]] батырма**

25px **[[Гауһар]] батырма**

25px **[[Лағыл]] батырма**

25px **[[Қызыл гауһар]] батырма**

#### Марапат

**Ең ұнамды пікір** үшін марапат. Оның иесі *«[[Билли Айлиш]] — bad guy»* бейнесінің астында түсініктеме үшін *[[Сэт Эвермен]]* болды. Марапат жақтаудағы металл фонда (Present to Seth Everman, YouTube Comment Surpassed *I'm the bald guy* on Billie eilish «Bad guy») жазу түрінде берілді.
thumb|Бейнедегі марапат суреті

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Авторларға арналған марапаттар

Санат:YouTube
Хромтау қалалық әкімдігі

**Хромтау қалалық әкімдігі** — Ақтөбе облысы Хромтау ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамында Хромтау қаласы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 29579 адамды (14532 ер адам және 15047 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы қалалық әкімдіктері
Адриан Зенц

**Адриан Зенц** — Шыңжаңдағы қайта тәрбиелеу лагерьлеріндегі зерттеулерімен танымал неміс антропологы. Ол Еуропа мәдениеті және теология мектебінің әлеуметтік зерттеулер әдістемесінің профессоры және коммунизм құрбандарын еске алу қорында жұмыс істейтін аға ғылыми қызметкер. Ол өзінің «Қашуға лайықты» кітабында капитализмнің құлдырауын («Вавилон» деп атайды) және антихрист билігіне кейінгі келуін болжайды. Зенц гомосексуализм және зорлық-зомбылық сияқты қазіргі қоғамның басқа да аспектілерін "Антихрист үшін билікпен" байланыстырады.

2019 жылы Зенц Қытай үкіметінің құжаттары мен интернирленген лагерьлерден келгендердің фабрикалары туралы кестелері негізінде ұйғырлардың Шыңжаңдағы қайта тәрбиелеу лагерлерінде жаппай ұсталуын зерттеді. 2019 жылдың шілде айында Зенц Шыңжаңдағы қайта тәрбиелеу лагерьлеріндегі отырған адамдар санының жоғары шегі 1,5 миллион адам болатын зерттеуді жариялады.

2019 жылдың қараша айында Зенц Шыңжаңдағы интерленген лагерлердің санын 1000-нан асты деп есептеді.

## Мансапы
Зенц Окленд университетінде даму зерттеулері бойынша магистр дәрежесін алды, содан кейін Қытайдағы даму жобаларын басқарды. Кейінірек Кембридж университетінде әлеуметтік антропология бойынша PhD дәрежесін алды, Батыс Қытайдағы азшылықтардың білімі, жұмыс мүмкіндіктері және жас тибеттіктердің этникалық сәйкестігі туралы докторлық диссертациясын қорғады. Мандарин қытай тілінде еркін сөйлейді.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Неміс антропологтары
Санат:Неміс синологтары
Санат:Кембридж университеті түлектері
Санат:Окленд университеті түлектері
Санат:XXI ғасыр антропологтары
Санат:Ұйғыр геноциді
Ақтан батыр ауылы (Ақтөбе облысы)

**Ақтан батыр** — Ақтөбе облысы Шалқар ауданы, Ақтоғай ауылдық округі құрамында ауыл. 2012 жылы негізі қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Шалқар қаласынан солтүстік-батысқа қарай 75 км-дей жерде.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 63 адамды (34 ер адам және 29 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Шалқар ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Human Rights Watch

нобай
**Хьюман Райтс Вотч** (Human Rights Watch) — бас кеңсесі Нью-Йоркте орналасқан халықаралық үкіметтік емес ұйым, ол адам құқықтары бойынша зерттеулер мен үгіт-насихат жүргізеді. Топ кейбір үкіметтерге, саясаткерлерге және адам құқықтарын бұзушыларға қысым көрсетуді айыптайды және адам құқықтарын құрметтейді және бұл топ босқындардың, балалардың, мигранттардың және саяси тұтқындардың атынан жұмыс істейді.

1997 жылы Хьюман Райтс Вотч жер үсті миналарына тыйым салу бойынша халықаралық науқанның негізін қалаушылардың бірі ретінде Нобель сыйлығымен бөлісті және кассеталық оқ-дәрілерге тыйым салу туралы 2008 жылғы шартта жетекші рөл атқарды.

Ұйымның жылдық шығындары 50,6 миллион долларды құрады. 2011 жылы, 69,2 млн., 2014 ж., және 2017 ж. 75,5 млн. АҚШ доллары 

## Дереккөздер

Санат:1978 жылы құрылған мекемелер
Санат:Халықаралық құқық қорғау ұйымдары
Фельдшерлік-акушерлік пункт

**Фельдшерлік-акушерлік пункт** — бұл ауылдық жерлерде алғашқы медициналық көмек көрсететін медициналық мекеменің құрылымдық бөлімшесі.

Ауылдық жерлерде дәрігерге дейінгі медициналық көмекке деген қажеттілік халықтың тығыздығының төмендігімен анықталады (жинақы қала тұрғындарынан айырмашылығы). Ауруханадан алыс елді мекендерде орналасқан, тұрғындарға медициналық көмекті қол жетімді етеді.

Фельдшерлік-акушерлік пунктті меңгеруші басқарады.
Фельдшерлік-акушерлік пунктке:
*халыққа дәрігерге дейінгі медициналық көмек көрсету;
*дәрігердің тағайындауларын дер кезінде және толық көлемде орындау;
*балалар мен жүкті әйелдерді патронаждауды, бекітіліп берілген ауыл халқының, Отан соғысы мүгедектерінің денсаулық жағдайын жүйелі бақылау;
*дәрігердің басшылығымен аурушаңдықты, алдымен жұқпалы және паразиттік аурулардың, ауылшаруашылығы және тұрмыстық жарақаттанушылықты төмендетуге бағытталған алдын алу, эпидемияға қарсы және санитарлық-гигиеналық іс-шаралар кешенін өткізу;
*алдын алу іс-шараларын, оның ішінде халықты иммундау жүктеледі.
*Эпидемиялық көрсеткіштері бойынша жұқпалы аурумен ауыратындарды, олармен байланыста болған адамдарды және жұқпалы ауруға күдіктілерді айқындау мақсатында түтін басы аралап шығуды жүргізу.
*Мемлекеттік санитарлық-эпидемиологиялық қызмет органдарын белгіленген тәртіппен жұқпалы аурулар, паразиттік және кәсіби аурулар, халықтың улануы және санитарлық-гигиеналық талаптарды бұзушылықты анықтау туралы хабардар ету.

## Дереккөздер

Санат:Медициналық мекемелер
Фельдшер

**Фельдшер** () — орта арнайы медициналық білімі бар, диагноз қоюға және тәуелсіз ем жүргізуге немесе науқасты маман дәрігерге бағыттауға құқылы.

Медициналық көмектен алшақ жерлерде қызметтік міндеттері мен жұмыс нормалары тұрғысынан ол жергілікті терапевт пен жедел жәрдем дәрігерінен  түбегейлі ерекшеленбейді.

Фельдшер - бұл ауруханаға дейінгі ортада жұмыс жасайтын клиник. Олар медицинаның барлық саласында шұғыл көмек көрсетеді, ауруханаға жеткізеді және мүмкіндігінше денсаулық сақтау қызметін халықты ағарту және олардың күтімін тиісті жолдарға бағыттау арқылы қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер

Санат:Медициналық мамандықтар
Дәрігер

**Дәрігер** — маман дәрігер, педиатр, гигиенист, эпидемиолог, стоматологтың жоғары біліктілігі; адам ағзасының қалыпты жұмысын сақтап, аурудың алдын-алу және емдеуде өзінің дағдылары, білімі мен тәжірибесін қолданатын адам. Онда жоғары білімнің міндетті түрде болуы және мамандандырылған жағдайда қосымша кәсіби дайындық қарастырылған. Әлемнің көптеген елдерінде жергілікті билік органдарының дәрігердің қызметіне рұқсаты немесе тиісті біліктілігі талап етіледі.

## Дәрiгердiң мiндеттерi
Дәрiгердiң мiндеттерi: шұғыл дәрiгерлiк көмектi қамтамасыз ету, емдеу және оңалту шараларын тиiстi бiлiктiлiк талабының көлемiнде жүргiзу, пациенттердi уақытылы ауруханаға жатқызуды және мамандардың консультациясын берудi қамтамасыз ету, жалпы дәрiгерлiк практика/отбасылық медицина жағдайында пациенттердi сапалы тексеру және қажет болған жағдайда тиiстi диагностикалық зерттеуге жiберу, иммундық профилактика жұмыстарын ұйымдастыру және жүргiзу, тiркелген халықтың денсаулығының жай-күйiн динамикалық қадағалау, отбасында баланы тамақтандыру, тәрбиелеу, оларды мектепке дейiнгi балалар мекемелерiне, мектепке даярлау мәселелерi бойынша, консультативтiк көмек көрсету және бағдарлау жұмыстарын жүргiзу, үй стационарында және күндiзгi стационарда медициналық қызмет қөрсету т.б. 

## Мамандығы бойынша дәрігер түрлері
Дәрігерлер алған мамандығына қарай төмендегіше бөлінеді:
*ішкі органдардың ауруын емдейтін -терапевт, 
*бала дәрігері -педиатр,
*әйел ауруларын емдейтін -гинеколог, 
*тері ауруларын емдейтін  -дерматолог, 
*түрлі ісік ауруларын емдейтін -онколог, 
*құлақ, мұрын, жұтқыншақ ауруларын емдейтін -отоларинголог, 
*туберкулез ауруын емдейтін — фтизиатор, 
*бүйрек, бауыр ауруының маманы — уролог,
*жыныс мүшелері арқылы жұғатын ауруларды емдейтін -венеролог, 
*тіс, ауыздың ішін қарайтын — стоматолог,
*нерв жүйесі қызметі бұзылғанда -психиатр т. б. болады. 

## Дереккөздер

Санат:Медициналық мамандықтар
Санат:Денсаулық сақтау
Санат:Медицина
Санат:Медициналық терминдер
Акушер

**Акушер** ( - босану кезіндегі көмек) — фельдшер, жүкті әйелдер мен босанған әйелдерге (босану кезінде) көмек көрсететін акушер маманы.

Акушер көмек көрсету үшін мейірбикелермен, дәрігерлермен, акушер-гинекологпен және басқа да медициналық мамандармен жұмыс істейді. Акушердің орта медициналық білімі бар. 

Акушер әйелдің ұрпақты болу жүйесінің денсаулығына қатысты, сондай-ақ, ұрықтың әлі де құрсағында болған кезде денсаулығы мен дамуын бақылайды. Акушер тек қалыпты физиологиялық босануды жүргізеді, оның барысында хирургиялық дағдыларға жүгінудің қажеті жоқ, босану кезінде акушер дәрігермен бірге бола алады, немесе егер пациент қаласа, асқынулар болмаса, өздігінен босандырады. 

Санат:Медицина
Санат:Акушерлік
Хирург

250px|нобай|оңға|Ота кезіндегі хирург
**Хирург** (грек. Χερί - қол + басқа грек. Ἔργον - жұмыс, әрекет) — аурулар мен жарақаттарды диагностикалау және хирургиялық емдеу әдістерінен білім алған маман дәрігер.  

Ол - жоғары медициналық білімі бар, операция жасау арқылы науқасты жарақаттың салдарларынан арылтады және оларды консервативті терапиямен емдей алмайтын көптеген патологияларды жояды. 

Хирург өз жұмыс орнында радикалды, паллиативті және диагностикалық операциялар жасайды. Олар сонымен қатар шұғыл (науқастың жағдайы ауыр болған кезде және тез арада араласуды қажет етеді) және жоспарланған (алдын-ала дайындықтан кейін жүзеге асырылады). Хирургтер анестетиктермен, ассистенттермен (кіші әріптестермен) тығыз байланыста және медбике қызметкерлерінің жұмысын бақылайды. 

Санат:Хирургтар
Санат:Медициналық мамандықтар
Операциялық блок

thumb|right|250px
**Операциялық блок** — зарарсыздандырылған жағдайларда операциялық араласулар жүргізілетін медициналық мекеменің (операциялық бөлімшенің) бөлімшесі.

Операциялық бөлме кең, мұқият жинау үшін ыңғайлы және көлеңкесіз, шашыраңқы жарықпен жабдықталған операциялық шамдармен, түрлі медициналық жабдықтармен, атап айтқанда, медициналық мониторлармен жарақтандырылуы мүмкін. Жұмыс бөлмелері күндізгі жарықпен де, терезелерсіз де жасалады және ауа температурасы мен ылғалдылығына бақылау жасалады.

Негізгі құрал-жабдық операциялық үстел және анестезияға арналған жабдық болып табылады. Бұдан басқа, медициналық құралдарға арналған үстелдер мен операциялық шамдар бар.

Құрылымдық жағынан, операциялық бөлімге операциялық бөлмелер, операция алдындағы бөлмелер, жабдықты сақтау бөлмелері және қызметкерлердің демалу бөлмелері кіреді. 

Санат:Хирургия
Санат:Бөлмелер
Шалқар қалалық әкімдігі

**Шалқар қалалық әкімдігі** — Ақтөбе облысы Шалқар ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Шалқар қаласы кіреді. 
 
## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 27833 адамды (13981 ер адам және 13852 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы қалалық әкімдіктері
Қысқы күн тоқырауы

thumb|right|300px|Жердің жыл мезгілдерінің диаграммасы. Қысқы күн тоқырауы желтоқсанда солтүстік жарты шарда, ал оңтүстік жарты шарда маусым айында болады.

**Қысқы күн тоқырауы** – 22 желтоқсанда күннің экватордан оңгүстікке карай ең алыс болған эклиптикадағы орны; Солтүстік жарты шардағы ең қысқа күн және ең ұзақ түн. Ол – Жер­­дің өз осінен айналуы ба­ры­сында Күнге көріну мүм­кіндігінің мей­лінше азаюы есептеледі. Қысқы күн тоқырауынан кейін күн аспан күмбезі бойынша жылдық қозғалысында экваторға қарай бұрылып, оны көктемгі күн мен түннің теңесетін күні қиып өтеді. Бұл кезде Солтүстік жар­ты шарда астро­номиялық қыс басталып, Сол­түстік полюс қалың қараңғылық құшағында қалады. Күннің қыс­қы тоқы­рауынан соң күн­нің бір­тіндеп ұзаруы бас­талады.
## Дереккөздер
Жойқын сығылу

**Жойқын сығылу** () — ғаламның түпкі тағдырына арналған гипотетикалық сценарий болып, ол бойынша жаһанның кеңеюі ақыры қайтып, ғалам қайта жеміріле сығылып, нәтижесінде ғарыштық масштаб коэффициенті нөлге жетеді, ал бұл оқиға ғаламның тағы да қайтадан Жойқын жарылыс жасауына мүмкіндік қалдырады. Дәлелдердің көпшілігі Жойқын сығылу теориясының дұрыстығын дәлелдеген жоқ. Есесіне, астрономиялық бақылаулар ғарыштың кеңею жылдамдығы үдей түскенін, әркез гравитациялық әсерден баяуламағанын растайды. Бұл Жойқын мұздау (Big Chill), немесе Жойқын сөгілудің (Big Rip) мүмкіндігі әлдеқайда зор деген сөз.
## Жалпы шолу
thumb|left|200px|Жойқын сығылу анимациясы
Жойқын сығылу сценарийі бойынша, ғарыштағы заттардың тығыздығы жеткілікті жоғары, сондықтан гравитациялық тартылыс Жойқын жарылыстан басталған кеңею күшін ақыры жеңеді деп болжайды. FLRW (метрика, Friedmann–Lemaître–Robertson–Walker metric) космологиясы орташа энергия тығыздығына - Хаббл параметріне және космологиялық тұрақты шамаға сүйене отырып ғарыштық кеңеюдің ақыры тоқтап қалатынын болжады. Егер метрикалық кеңею тоқтар болса, онда уақыт өте келе міндетті түрде жиырылу пайда болып, әрі үдеп, соңында жаһан гравитациялық күйреу күйінде аяқтайтын болады

"Жойқын серпіліс" (Big Bounce) деп аталатын нақты теория жаһанның өзі басталған күйіне қайта қайтып, тағы бір Жойқын жарылысқа бастама болар жойылуға жетеді, осылай Жойқын жарылыс және Жойқын сығылу кезеңдерінен тұратын серпілістер арқылы ғалам мәңгі өмір сүреді.

90-жылдардың аяғы мен 2000-жылдардың басындағы эксперименттік дәлелдер (атап айтқанда, алыстағы ғаламатжұлдыздарды (supernova) бақылау және Ғарыш микротолқынды фонын картаға түсіру) жаһанның кеңеюі гравитациядан баяуламаған, қайта үдей түскен деген қорытынды шығарды. 2011 жылғы Физика саласындағы Нобель сыйлығы осы жаңалықты ашуға үлес қосқан зерттеушілерге берілді.

Алайда, Роджер Пенроуз (Roger Penrose) Жалпы салыстырмалылық теориясына негізделген теорияны  ("конформды циклдік космология" деп аталады) ұсынды. Ол бойынша ғалам барлық материя ыдырап, жарыққа айналғанша кеңейе береді. Сосын әлемде ешбір уақыт немесе қашықтық масштабы болмайтындықтан, ол да Жойқын жарылысқа ұқсас болады (нәтижесінде келесі цикл басталатын Жойқын жарылыс туғызатын Жойқын сығылу болады).

## Тағыда
# Уақыт жебесі
# Бентли парадоксы
# Жойқын жыртылу, Ғалам соңы ғажайып екенін болжайтын бір модель
# Ғалам хронологиясы
# Циклдік ғалам моделі
# Энтропия (уақыт жебесі)
# Мәңгілік қайталаным
# Космологиялық дәуірлер тізбегі
# Алыс болашақ тізбегі

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
* Ғарыштың тууы мен өлуі
* Дүние Жойқын сығылуда аяқтай ма?
* Ғарыштың Жойқын сығылуы

Санат:Космология
Санат:Эсхатология
Псевдоғылым

thumb|right|200px|Псевдоғылымға мысал: алақанға қарап тағдырын айыру
**Псевдоғылым** (, жалған ғылым) —  өздерін ғылыми және нақты деп мәлімдеген, бірақ ғылыми методқа сай келмейтін мәлімдемелер, нанымдар, немесе қорытындылар. Псевдоғылым көбінесе қайшылықты, әсіреленген, немесе анықтағысыз (unfalsifiable) болады; ол байсалды сынаудың орнына растау сыңаржақтылығына салынады; ол сондай-ақ сарапшылар бағасына да ашық болмайды; гипотезаларды түсіндіруде жүйелі практикалық негіз бен дәлел кем болады; сондай-ақ көптеген псевдоғылыми гипотезалар эксперименталды түрде терістелсе де, әліге дейін біреулер оны жалғастыра береді. "Псевдоғылым" терминінің кемсіту мағынасы бар, өйткені ол ғылыми деген тұжырымдар нақты, дәл және дәлелді емес, тіпті алдамшы көзқарастар болып келеді.

Ғылым мен жалған ғылым арасындағы шекараны анықтаудың философиялық және ғылыми мәні бар. Ғылымды псевдоғылымнан ажыратудың денсаулық сақтау, маман сараптамасы, экология саясаты және ғылыми оқыту салаларында практикалық мәнге ие. Ғылыми фактілер мен теорияларды астрология, алхимия, балама медицина, оккультизм, діни сенім секілді псевдоғылыми сенімдерден ажыратып, таза ғылымға қол жеткізу ғылыми оқыту мен ғылыми сауаттылықтың маңызды бір саласы есептеледі.

Псевдоғылым зиянды болуы мүмкін. Мысалы, псевдоғылыми есептелетін вакцинаға қарсы белсенділік пен гомеопатиялық дәрі-дәрмектерді альтернативті емдеу әдісі ретінде насихаттау жұрттың денсаулыққа пайдалы ғылыми емдеулерден бас тартуын туғызуы мүмкін.
## Этимология
Псевдоғылым сөзі гректің "Псевдо" (, pseudḗs) - "қате", "өтірік" мағынасындағы сөзі мен қазақша "ғылым" сөзінің бірігуінен жасалған. Осы екі сөздің бірлігі ретінде бұл термин кем дегенде XIIIV ғ-дың аяғынан бері (1796 жылы Джеймс Петтит Эндрюсp pseudoscience - псевдоғылым сөзін Алхимияға қаратып қолданған) қолданылып келсе де, псевдоғылымды нақты әрі үйлесімді ғылымнан анық ажырату ХІХғ-дың ортасында кең жалпыласа бастады. «Псевдо-ғылым» ("pseudo-science") терминінің алғашқы қолданысының бірі 1844 жылғы Солтүстік Медицина журналының 387 санынан кездеседі:

Бұл терминді 1843 жылы француз физиологы Франсуа Магенди қолданып, бассүйектің формасы мен көлеміне қарай оның зерделілігін анықтайтын жалған ғылым - френологияны "қазіргі заманның псевдоғылымы" деп атады. ХХ ғ-да бұл сөз ғылыми деп мәлімделген, бірақ іс жүзінде сенімді эксперименттік дәлелдермен расталмаған құбылыстарды түсіндіруді сипаттау үшін кемсіту (pejoratively ) мағынасында қолданылды.

## Дереккөздер

Санат:Ғылым философиясы
Санат:Псевдоғылым
Бөгдеғаламдық тіршілік

thumb|right|200px|Бөгдеғаламдық тіршілікті іздеу: күннен тыс планеталарды зерттеу, Кеплер телескопы)
thumb|right|200px|Интеллектті бөгдеғаламдық сигналдарды тыңдау, Аллен телескоп тізбегі
[thumb|right|200px|Күн жүйесіндегі роботты ғарышкемесі, [Марстағы *Curiosity* шарлаушысы]]
**Бөгдеғаламдық тіршілік** (, Бөгдекелімсектер) — жерден тысқары пайда болуы және өмір сүруі мүмкін делінетін гипотезалық тіршілік. Ондай тіршілік қарапайым прокариоттар болуы мүмкін, немесе тіпті адамзатқа қарағанда әлдеқайда дамыған өркениетті болуы да мүмкін деп болжанады. Дрейк теңдеуі (The Drake equation) бойынша ғаламның кез-келген нүктесі мен түкпірінде интеллектуалды тіршілік болуы мүмкін. Бөгдеғаламдық тіршілік туралы ғылым саласы тұтастай Астробиология деп аталады.

ХХғ ортасынан бастап бөгдеғаламдық тіршілік белгілерін табу үшін белсенді зерттеулер жасалды. Бұл жұмыстар қазіргі және тарихтағы бөгдеғаламдық тіршілікті, әсіресе бөгдеғаламдық ақылды тіршілікті іздеуді қамтиды. Іздеу санаты бойынша, зерттеу әдісі телескоптар және үлгі деректерін анализдеуден бастап, байланыс сигналдарын анықтауға және жіберуге қолданылатын радиоларға дейін болады.

Бөгдеғаламдық тіршілік және бөгдеғаламдық интеллект тұжырымдамасы әсіресе ғылыми фантастикалық шығармалар арқылы адамзат мәдениетіне ықпал етуде. Талай жылдан бері ғылыми фантастика кең түсіндіру мүмкіндігіне ие бірқатар теориялық идеялар ұсынды. Адамзаттың бөгдеғаламдық тіршілік мүмкіндігіне қызығушылығы еш суыған емес. Тіпті алаңдау туғызған мәселелердің бірі - бөгдеғаламдық интеллектпен қарым-қатынас жасау даналығы. Кейбіреулер бөгдеғаламдық тіршіліктен сақтанып, агрессивті болуды дәріптейді. Ал, басқалары бұлай істеу интеллектті бөгдеғаламдықтардың жерге басып кіруін туғызып, жер шары өркениетіне қауіп төндіреді деп есептейді.

## Дереккөздер

Санат:Бөгдеғаламдық тіршілік
Санат:Астробиология
Санат:Жұлдыз аралық жолдаулар
Санат:Ғылыми даулар
Санат:Астрономияның шешілмеген мәселелері
Поляков

**Поляков** сөзі мынадай мағыналар білдіруі мүмкін:

* Владислав Витальевич Поляков - Суға жүзуден халықаралық санаттағы спорт шебері.

* Игорь Владимирович Поляков - суретші.