Декоммунизация

thumb|300px|КСРО ыдырағаннан кейін Мәскеудегі Үлкен Кремль сарайының қасбетінде "СССР" жазуы мен Кеңес мемлекетінің елтаңбасы Ресей Елтаңбасының бес екі басты бүркітіне ауыстырылды
**Декоммунизаация**, **десоветизация**  — коммунистік идеалдардан бас тартуға, қоғамның барлық салаларынан коммунистік идеологияны жоюға бағытталған теориялық және практикалық қызмет.

## Декоммунизация түрлері
* Кеңестік рәміздерді бөлшектеу. Мысалы, Үлкен Кремль сарайының ғимаратында КСРО елтаңбасы мен жазуы бес екі басты бүркітке ауыстырылды.
* Кеңестік қалаларға тарихи атауларды қайтару. Мысалы, Горький — Төменгі Новгород, Свердловск — Екатеринбург, Ленинград — Санкт-Петербург деп өзгертілді.
* Кеңеске дейінгі басқа жер атауларын, соның ішінде көшелер мен алаңдардың атауларын қайтару. Мысалы, Мәскеудегі Ф. Дзержинский көшесіне үлкен Лубянка атауы қайтарылды.

### Оккупацияланған аймақтардағы декоммунизация

* Кеңестік рәміздердің жойылуы.
* Кітапханаларды тазарту.
* Көшелер мен алаңдардың атауын өзгерту.

## Коммунистік қылмыстарды тергеу

### Қылмыстарды тергеу ұйымдары
* Камбоджа — Камбоджа соттарындағы төтенше палаталар
* Чехия — Коммунизм қылмыстарын құжаттау және тергеу бюросы
* Словакия — Ұлттық еске алу институты ()
* Эстония — Адамзатқа қарсы қылмыстарды тергеу жөніндегі Эстония халықаралық комиссиясы
* Германия — Штази мұрағатының федералды комиссары ()
* Мажарстан — 1956 жылғы Венгрия революциясының тарихы институты
* Литва — Литва геноцид және қарсылықты зерттеу орталығы
* Польша — Ұлттық еске алу институты-поляк халқына қарсы қылмыстарды тергеу жөніндегі Комиссия
* Румыния — Румыниядағы коммунистік қылмыстарды тергеу институты
* Украина — Украинаның Ұлттық еске алу институты
* Ресей — "Мемориал" халықаралық тарихи-ағарту, құқық қорғау және қайырымдылық қоғамы
нобай|220x220 нүкте|2014 жылдың қыркүйегінде Харьковтағы Ленин ескерткішінің жойылуы

### Үкімдер
* Болгария — Тодор Живков 7 жылға бас бостандығынан айырылды және "денсаулығына байланысты" босатылғандықтан бір күн ғана қызмет етті. Оның ең жақын серігі Милко Балев 2 жылға бас бостандығынан айыру жазасына кесілді, бірақ адвокаттың наразылығы бойынша үкім жойылды. Болгария мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің басшысы Мирчо Спасов тергеу кезінде үй қамауында қайтыс болды.
* Шығыс Германия — Эрих Хонеккер қамауға алынды, бірақ көп ұзамай жасы мен денсаулығына байланысты босатылды. Сол негіздерде Эрих Милке, Вилли Стоф, Гюнтер Миттаг, Курт Хагер, Герман Аксен жауапкершіліктен босатылды. Эгон Кренц, Фриц Стрелец, Хайнц Кесслер, Ханс Альбрехт сияқты бірнеше адам бірнеше жылға сотталды. Гюнтер Клайбер мен Гюнтер Шабовски кешірім алды.
* Польша — Войцех Ярузельский денсаулығына байланысты сотқа келуден аулақ болды. Станислав әмиян дәлелдердің жеткіліксіздігі үшін ақталды. Айыпталушылардың денсаулығына байланысты Мирослав Милевскийге, Богуслав Стахураға, Зенон Платекке қарсы процестер тоқтатылды. Тадеуш Тучапский үкім шығарылғанға дейін қайтыс болды. Чеслав Кищак кінәлі деп танылды, бірақ үкім символдық сипатта болды. Сумоның кейбір командирлері мен қатардағы жауынгерлері ғана нақты мерзімге қол жеткізді, сонымен қатар адам қайтыс болды, Владислав Цястон, Юзеф Сасин. ("Поляк әділеттілігінің дәрменсіздігі" кейбір сарапшылар Магдаленка мен дөңгелек үстелде қол жеткізілген құпия келісімдермен түсіндіреді.)
* Чехия және Словакия — Мирослав Степан шамамен екі жыл түрмеде отырды. Любомир Строугал, Милош Якеш және Йозеф Ленарт сот арқылы ақталды. Василий Билякқа қатысты істі Словакия прокуратурасы жауып тастады. Антонин Капек пен Уильям Шалгович өз өмірін қиды.
* Румыния — Николае Чаушеску өлім жазасына кесіліп, атылды. Оның бірнеше жақын серіктері — Эмиль Бобу, Маня Манеску, Ион Динке, Тудор төсекке — геноцидке айып тағылып, өмір бойына бас бостандығынан айырылды, бірақ бірнеше жылдан кейін айыптарды қайта қарау және денсаулық жағдайы бойынша босатылды.
* Албания — Рамиз Алия, Неджмие Ходжа, Мухо Аслани, Ленка Чуко, әділ Чарчани, Прокоп Мурра, Хекуран Исай, Симон Стефани, Мануш Муфтиу, Бугели киносы және тағы бірнеше аптаның жетекші қызметшілері мен Сигурими түрмеге жабылды. Олардың барлығы дерлік денсаулығына байланысты немесе әртүрлі кландық топтар арасындағы саяси күресте мерзімінен бұрын босатылды.
* Камбоджа — Канг Кек Иеу 2010 жылдың 26 шілдесінде 35 жылға бас бостандығынан айырылды. Нуон Чеа мен Хиеу Самфан өмір бойына бас бостандығынан айырылды, Иенг Сари мен Та ХОК үкім шығарылғанға дейін қайтыс болды.
* Эфиопия — Менгисту Хайле Мариамның серіктестері трибуналдың алдына шығып, геноцид, қырғындар, билікті басып алу және аштықты ұйымдастырғаны үшін ұзақ мерзімге сотталды. Елден қашып үлгерген Менгистке қатысты сырттай өлім жазасы шығарылды.

## Коммунистердің құқықтардағы жеңілісі
Люстрация бұрынғы коммунистердің, әсіресе коммунистік құпия полицияның ақпаратшыларының елдің саяси өміріне қатысуын шектейтін мемлекеттік саясатты белгілей бастады, бұл мемлекеттік лауазымдарға орналасуға, кәсіби практикаға тыйым салудан және жеке өмірге қол сұғылмаушылық мәртебесін алып тастаудан көрінді (шығу тегі, өмірбаянның егжей-тегжейлері және т.б. туралы кез-келген ақпаратты көпшілікке таратуға рұқсат етіледі).

## Коммунистік қайраткерлерге арналған ескерткіштерді қирату
Кейбір елдерде коммунистік қайраткерлерге арналған ескерткіштер қиратылды. Украинада бұл процесс 2013 жылдың аяғынан бастап күшейе түсті. 2017 жылдың 22 маусымында Польша диетасы "коммунистік мұраны дәріптейтін" ескерткіштерді 12 ай ішінде бөлшектеу керек деген декоммунизация туралы заңға түзетулер енгізді (ерекшелік — жерлеу орындарында және басқа да жағдайларда орналасқан ескерткіштер).

## Елдер бойынша декоммунизация
Декоммунизация шараларының кешені белгілі бір елге байланысты. Кейбір мемлекеттерде декоммунизация шаралары сот тәртібімен (соның ішінде халықаралық органдардың ықпалымен) жойылды немесе жеңілдетілді.

### [[Әзірбайжан]]
1994 жылы Баку Кировтың үлкен ескерткішін (1939 жылы орнатылған) бөлшектеді, ал 1995 жылы ол тұрған жерде Стамбул стиліндегі мешіт салынды.

### [[Армения]]
Арменияда декоммунизация Кеңес өкіметі кезінде - 1990-1991 жылдары болды. Сонымен қатар, декоммунизация ұлтшылдықпен өріліп, орыс мәдениетінің кеңес қайраткерлеріне ескерткіштерді бұзумен қатар жүрді. 1990 жылдың қыркүйегінде Ереванда тозығы жеткен деген сылтаумен Александр Пушкиннің бюсті бөлшектелді (тоғыз күннен кейін орыс тілі мен әдебиеті мұғалімдерінің күшімен қайта қалпына келтірілді). 1991 жылы Ереванның басты алаңынан Ленин ескерткіші алынып тасталды, оның басы кесілді. Түсірілім қуанышты айқаймен қарсы алынды. Ленин ескерткішінің тұғыры 1996 жылға дейін тұрды.

### [[Мажарстан]]
2000 жылы Мажарстан коммунистік символизмді қолданғаны үшін қылмыстық жаза қолданылды (Орақ пен балға, Қызыл Жұлдыз). Алайда оны қолдану тәжірибесі Еуропалық адам құқықтары сотының наразылығын тудырды, ол 2008 жылы Мажарстанға қарсы Важнай ісінде Мажарстанды Қоғамдық демонстрация кезінде киімге Қызыл Жұлдыз жапсырған Мажарстанның жұмысшы партиясы басшысының орынбасары қылмыстық жазаға тартқаны үшін айыптады. Осыдан кейін 2013 жылдың сәуірінде еуропалық адам құқықтары сотының шешіміне сәйкес осы Заңның жаңа редакциясы қабылданды.

### [[Грузия]]
1990 жылы тамызда Тбилисиде Ленин ескерткішіне бояу құйылып, бензин бөтелкелерімен лақтырылды (содан кейін өртенді). Келесі күні Тбилиси билігі мүсінді тұғырдан алып тастап, аяғын жұлып алды.

### [[Қазақстан]]
1997 жылы Алматы қаласындағы Ленин ескерткіші Лениннің орталық алаңынан бөлшектеліп, Сарыарқа кинотеатрының артындағы алаңға көшірілді. Алаңның өзі Астана деп өзгертілді. Басқа қалаларда да Ленин ескерткіштері Орталық алаңдардан бөлшектелді.

### [[Литва]]
2010 жылы Литвада Кеңес Одағының республикаға немесе оның тұрғындарына қарсы жасаған қылмыстарын жоққа шығару немесе айтарлықтай азайту үшін қоғамдық қолдау үшін қылмыстық жауапкершілік енгізілді. Сондай-ақ коммунистік және кеңестік рәміздерді (естелік іс-шаралардан басқа) көпшілік алдында көрсетуге тыйым салынды. Литвада кеңестік барлау қызметінің бірнеше қызметкері қылмыстық жауапкершілікке тартылды:
* М. Булатов — 2010 жылдың мамыр айында 1950 жылдардың басында "орман бауырларын"өлтіргені үшін 7 жылға бас бостандығынан айырылды;
* Е. Соколов — 2010 жылдың шілдесінде ол 1949 жылы Литва тұрғындарын депортациялау тобын басқарғаны үшін сотталды.

2023 жылғы 1 мамырда "тоталитарлық, авторитарлық режимдер мен олардың идеологияларын насихаттауға тыйым салу туралы" заң күшіне енді. Құжат кез-келген нысанда авторитарлық және тоталитарлық режимдерді, сондай-ақ олардың идеологиясын көше атаулары мен ескерткіштерінде насихаттайтын адамдарды, рәміздер мен ақпаратты мәңгілікке қалдыруға және бейнелеуге тыйым салады.

### [[Молдова]]
2012 жылдың 1 қазанында Молдавияда коммунистік символизмді саяси мақсатта пайдалануға тыйым салатын заң күшіне енді. Заң коммунистік рәміздерді қолданатын партияға айыппұл салынады (810 долларға дейін), ал егер екі апта бойы жазадан кейін рәміздерді қолданудан бас тартпаса, онда тыйым салынады. Молдова Республикасының Конституциялық соты Венеция комиссиясына осы Заңға қорытынды беруді сұрады. Венеция комиссиясы бұл тыйым Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияның 10 және 11-баптарын бұзды деп хабарлады. Венеция комиссиясының пікірінше, тоталитарлық коммунистік идеология мен Молдова Республикасының Коммунистік партиясы 1994 жылдан бері қолданып келе жатқан Орақ пен балға рәміздері арасында байланыс жоқ. Венеция комиссиясы коммунистік рәміздерге тыйым салу осы партияның кандидаттарын сайлауға қатысу мүмкіндігінен айыруы мүмкін деп шешті. Бұл ретте партия демократиялық конституциялық тәртіпті күштеп құлатпақ емес. Молдова Республикасының Конституциялық соты 2013 жылғы 4 маусымдағы қаулысында коммунистік рәміздерге тыйым салуды іс жүзінде конституциялық емес деп таныды.
нобай|313x313 нүкте|Польшадағы көше атауларының өзгертілуі

### [[Польша]]
2017 жылдың 21 қазанында Польшада Қызыл Әскер ескерткіштерін бұзуға қауіп төндіретін декоммунизация туралы заң күшіне енді.

### [[Тәжікстан]]
Тәжікстанда кеңес дәуірінің мұрасына қатысты өзгерістер болды. Кеңестік атаулары бар географиялық нысандардың атауы өзгертілді. Тәжік КСР Жоғарғы Кеңесінің 1991 жылғы 26 ақпандағы №246 қаулысымен Ленинградқа Тарихи атауы - Худжанд қайтарылды. 1992 жылға дейін Душанбе қаласының басты көшесі Лениннің есімімен аталды, содан кейін ұлттық бірегейлікті жандандыру науқаны аясында даңғылдың атауы өзгертіліп, тәжік ақыны және ғалымы Әбу Абдуллах Джафар Рудакидің есімімен аталды. Ал 2016 жылы Тәжікстан Президентінің Жарлығымен Чкаловск қаласы Бустон болып өзгертілді. Бүгінгі таңда Душанбе астанасында Ленинге арналған бірде-бір ескерткіш жоқ, бұл қаладағы барлық кеңестік ескерткіштердің бұзылғанын көрсетеді. 2017 жылдың басынан бастап 1 мамыр демалыс күні болып саналмады. Бұл өзгерістер кеңестік өткеннен бөлінуге ұмтылу және елдің ұлттық бірегейлігіне жақындау аясында жүзеге асырылды.

### [[Өзбекстан]]
1993 жылы Ташкентте Карл Маркс ескерткіші Әмір-Темір ескерткішімен ауыстырылды.
нобай|300x300 нүкте|Отан-ана ескерткішіндегі елтаңбаның өзгертілуі

### [[Украина]]
2015 жылдың мамырында Украина президенті Петр Порошенко коммунистік режим мен оның символизмін насихаттауға тыйым салатын заңға қол қойды. Бұл рәміздерді көпшілік алдында көрсеткені үшін қылмыстық жауапкершілік қарастырылған. 2015-2016 жылдары коммунистік символизмді қолданғаны үшін үкімдер болған жоқ. 2017 жылғы 4 мамырда соттардың бірі Львова 2015 жылғы мамыр мен 2016 жылғы сәуір аралығында Лениннің шығармаларынан философиялық-саяси дәйексөздерді, сондай-ақ "Ленин өмір сүрді, Ленин тірі, Ленин өмір сүреді!", "Жоспар-заң, орындау-міндет, асыра орындау-абырой!" Айыпталушыдан алынған техника (екі ноутбук және т. б. п.) сот оған қайтарып берді, бірақ Карл Маркстің "Капиталын", партиялық билетті, Комсомол құжаттарын, сондай-ақ коммунистік символикасы бар басқа өнімдерді (жалаулар, жаңбыр жамылғылары, футболкалар, қалпақшалар), қызыл, сары-көк және Сент-Джордж таспаларын жою туралы шешім қабылдады. Бұл Украинада коммунистік символизмді қолданғаны үшін алғашқы үкім болды (Украина Қылмыстық кодексінің 436-1-бабына сәйкес). Сондай-ақ, декоммунизация аясында В.И. Ленинге және басқа кеңестік саяси қайраткерлерге арналған көптеген ескерткіштер бөлшектелді. Украина коммунистік партиясына 2022 жылдың 16 мамырында тыйым салынды.

### [[Ресей]]
Көптеген ресейлік жария тұлғалар мен ұйымдар Ресей Федерациясында декоммунизация шараларын жүргізуді қолдайды. Мысалы, ресми түрде тіркелген "ПАРНАС" саяси партиясы жүйелі декоммунизацияны қолдайды.

2017 жылдың наурызында Шетелдегі Орыс православие шіркеуі (РПЦ) Лениннің денесін Қызыл алаңнан алып тастауға шақырды. Сонымен бірге Ленин "ХХ ғасырдың басты қуғыншысы және азаптаушысы" атанды. ЕПДО епископтық Синоды елді мекендерді Ленин ескерткіштерінен босатуға шақырды.

Тарих ғылымдарының докторы, публицист, қоғам және саяси қайраткер Андрей Зубов Ресейдегі декоммунизацияны қолдап, оны деназификацияға ұқсас етіп жасау керек деп атап өтті:Сталиннің қорқынышты тұлға екені анық болғандықтан, Гитлерге қатыгездікпен, төгілген қанмен, жасалған әділетсіздіктер мен қылмыстардың санымен сәйкес келетін тиран, әрине, сананы десталинизациялау қажет, онсыз қоғамның қалпына келуі болмайды.

Бірақ біз тағы екі маңызды нәрсе туралы айтуымыз керек, онсыз сталинизация болмайды. Бірінші және ең бастысы: соғыстан кейінгі Германиядағы сананың деназификациясына ұқсас қоғамдық сананың декоммунизациясы болуы керек. Десталинизация-декоммунизацияның жеке элементі. Яғни, біз Сталиннің жағымды тәжірибелерін ғана емес, Ленин мен оның сыналушыларының жағымды тәжірибелерін де жоюымыз керек.

## Дереккөздер

Санат:КСРО ыдырауы