Гайана географиясы

**Гайана** -оңтүстік Американың солтүстік-шығыс жағалауындағы мемлекет. Солтүстігінен Атлант мұхитының суы шайып жатыр, батысында Венесуэла, оңтүстігінде — Бразилия, шығысында — Суринам мемлекеттерімен шектеседі.
Құрылық үш негізгі географиялық аймақтан тұрады: жағалаулық жазық, ақ құмды белдеу және ішкі биіктіктер.

## Сипаттамасы
Ел аумағының 5 пайызын ғана алып жатқан жағалаулық жазықта 90 пайыздан астам Гайана халқы тұрады. Жазықтың ені 26-дан 77 шақырымға дейін және шығыстағы Корентайн өзенінен бастап солтүстік-батыста Венесуэла шекарасына дейін созылады.

Жағалаудағы жазық негізінен Амазонка өзенінің бойымен теңізге құйылған, солтүстігінде мұхит ағындарымен өтетін аллювиалды балшықтардан тұрады. 
Үлкен құнарлылыққа бай бұл саз ішкі қабаттың эрозиясынан пайда болған. Жағалаудағы жазықтардың көп бөлігін су басқандықтан, 18-ші ғасырдан бері бұл аумақта бөгет пен құрғату жұмыстары жалғасуда.

Гайанның нақты белгіленген жағалау сызығы немесе құмды жағажайлары жоқ. Мұхитқа жақындаған сайын жер батпақты жерлерді қамтығанға дейін біртіндеп биіктігін жоғалтады. Құмды қайраңдар мен таяз су кеме қатынасы үшін негізгі кедергі болып табылады, сондықтан кемелер Джорджтаун мен Жаңа Амстердамдағы доктарға жету үшін теңізге жүктерін жартылай түсіруі керек.

Ақ құм белдеуі жағалау аймағының оңтүстігінде орналасқан. Бұл аймақтың ені 150-ден 250 километрге дейін жетеді және тау жыныстарымен қиылысқан биік емес құмды төбеден тұрады. Гайандағы боксит, алтын және алмаз орындарының басым бөлігі осы аймақта орналасқан .

Гайананың үш географиялық аймағының ішіндегі ең ірісі - ішкі қыраттар, бірқатар үстірттер, ақ құмды белдеуден елдің оңтүстік шекарасына дейін созылатын жазық шыңдары бар таулар мен саванналар. Пакарайма таулары ішкі таулы аудандардың батыс бөлігінде басым. Ең ежелгі шөгінді жыныстардың кейбіреуі осы аймақта кездеседі. Венесуэламен шекаралас Рорайма тауы Пакарайма жотасының бір бөлігі болып табылады және 2762 метр биіктікте орналасқан Гайанның ең биік шыңы болып табылады. Одан әрі оңтүстікке қарай  600 метр биіктіктегі Кайетур үстірті, биіктігі 1000 метр Кануку таулары мен Бразилиямен оңтүстік шекарада орналасқан аласа Акарай таулары жатыр.

Ішкі таулы аймақтардың көпшілігі шабындықтардан тұрады. Ең ірі жайылым ауданы Саванна Рупунуни Гайананың оңтүстігінде шамамен 15000 шаршы шақырымды алып жатыр. Бұл саванна Венесуэла мен Бразилияға дейін созылады. Гайана Кануку таулары арқылы солтүстік және оңтүстік аймақтарға бөлінеді. Саваннадағы жайылымдар көбінесе тек мал жаюға ғана пайдаланылады, дегенмен жергілікті үндістер тобы Рупунуни өзенінің бойында және Кануку тауларының бөктерлерінде жер өңдеу жұмыстарымен айналысады.

## Гидрология
Гайана - суға бай ел. Көптеген өзендер көбіне солтүстік бағытта Атлант мұхитына қарай ағады. Алайда, елдің батыс бөлігіндегі бірқатар өзендер шығысқа қарай Эссекибо өзеніне құяды. Эссекибо, елдің басты өзені, оңтүстігінде Бразилия шекарасынан бастап Джорджтаунның батыс жағалауындағы сағаларға дейін ағып жатыр.

Сарқырамалар әдетте өзеннің төменгі ағысында су көлігін шектейді. Сарқырамалардың кейбірі; Мысалы, Потаро өзеніндегі Кайетур сарқырамасы 251 метрге құлайды, бұл Ниагара сарқырамасының биіктігінен төрт есе артық. Басқа үлкен сарқырамалар: король Эдвард VIII сарқырамасы (256 м), Кумерау сарқырамасы (190 м), Оши сарқырамалары (160 - 210 м). Елде 70-тен астам ірі сарқырамалар бар екендігі белгілі. Көптеген сарқырамалар жайлы мәліметтер аз көпшілігі әлі зерттелмеген, биіктігі 300 метрден асатын сарқырамалар болуы мүмкін деген болжам бар.

Гайананың көп бөлігінде дренаж нашар және өзендер ағындары баяу, себебі негізгі өзендердің орташа еңісі әрбір бес шақырым сайын бір метрді құрайды. Таулы аймақтардан басқа жерлер мезгіл-мезгіл су басатын аудандарға жатқандықтан,  кең дренаждық желілер талап етіледі. Мысалы, қант плантациясының орташа шаршы шақырымы алты шақырым суару каналдарынан, он сегіз километр үлкен ағын сулардан және он сегіз шақырым ұсақ ағын сулардан тұрады. Бұл каналдар қантты алқаптың орташа сегізден бір бөлігін алады. Кейбір ірі құрылыстарда 550 шақырымнан астам каналдар бар; Джорджтаунның өзі теңіз деңгейінен төмен орналасқан, сондықтан Демерара өзені мен Атлант мұхитынан қорғайтын бекеттерге тәуелді.

## Климаты
Экваторға жақын орналасқандықтан Гайана тропикалықклиматқа ие, температурасы жыл бойы бірқалыпты. Жылына екі ылғалды мезгіл байқалады, желтоқсаннан ақпан айының басына дейін және сәуірдің аяғынан тамыздың ортасына дейін. Барлық аудан солтүстік-шығыс пассат желдерінің ықпалында, ал күннің екінші жартысында теңіз желдері жағалауларға жеңілдік әкеледі.
Джорджтаундағы температура тұрақты болып келеді. Жылдың ең ыстық айында  (шілдеде),  орташа жоғары температурасы (максимум) 32 ° C, орташа төменгі температурасы (минимум) 24 ° C. Ал суық деп саналатын ақпан айында орташа температура диапазоны 29-дан 23 ° -ке дейін. Астанада тіркелген ең жоғары температура 37,7 ° C, ал ең төмен температура 16,6 ° C болды. Ылғалдылық жыл бойына орташа 70 пайызды құрайды. Мұхиттан алшақ орналасқан ішкі бөліктерде тәуліктік температураның едәуір өзгеруі байқалады, ал түнгі температура 12 ° C деңгейінде. 

Ең күшті жауын-шашын солтүстік-батыста, ал аз жауын-шашын оңтүстік-шығыста кездеседі. Венесуэла шекарасының жағалауындағы орташа жылдық жауын-шашын мөшері Жаңа Амстердамнан шығысқа қарай шамамен 2500 миллиметр, Гайананың оңтүстігіндегі Рупунуни саваннасында 2000-нан 1500 миллиметр-ге дейін жауын жауады. Таудың солтүстік-шығыс жағы орта есеппен жылына 3500 миллиметр жауын-шашынды құрайды. Жыл бойы жаңбыр жауса да, жылдық жаңбырдың 50 пайызы жазғы жаңбырлы маусымға келеді. Жағалаудағы аудандарда қараша мен қаңтар аралығында екінші жаңбыр маусымы болады.

## Сипаттамалары
### Ауданы
Барлығы: 214 969 км²
Жер: 196,849 км²
Су: 18,120 км²

### Шекарасы
Барлығы: 2933 км
Елдер шекарасы: Бразилия 1 308 км, Суринам 836 км, Венесуэла 789 км

### Жағалау сызығы
459 км (285 миль)

#### Теңіз наразылықтары
Аумақтық теңіз: 12 теңіз милі (22,2 км; 13,8 миль) 
Ерекше экономикалық аймақ : 137 765 км 2 (53 191 шаршы Миль) және 200 нми (370,4 км; 230,2 миль) 
Құрлықтық шельф: 200 теңіз милі (370,4 км; 230,2 миль) 

### Ландшафт
Негізінен төбелі жер; төменгі жағалау жазығы; оңтүстіктігінде саванна.
Гайанда тіркелген ең жоғары температура 48 ° C болды.

### Биіктік шегі
Ең төмен нүкте: Атлант мұхиты, 0 м
Ең жоғары нүкте: Рорайма тауы , 2835 м
Табиғи ресурстар 
Бокситтер, алтын, гауһар, жапырақ тұқымдастар, асшаяндар, балық.

### Жерді пайдалану
Егістік жер: 2,13%
Көпжылдық дақылдар: 0,14%
Басқалары: 97.72%

### Суармалы жер
1501 км (2003)

### Барлық қалпына келтірілген су ресурстары
241 км 3 (2011)

### Тұщы су тоғаны (тұрмыстық / өнеркәсіптік / ауылшаруашылық)
Барлығы: 1,64 км 3 / жыл * 4% / 1% / 94%) 
Жан басына шаққанда: 2222 м 3 / жыл (2010)

### Табиғи қауіптер
Жауынды су тасқыны жаңбырлы маусымда үнемі қауіп тудырады
Дауылды желдер жаз кезінде қатер тудырады.

### Қоршаған орта, өзекті мәселелер
Ақаба сулардан, ауылшаруашылық және өнеркәсіптік химиялық заттардан судың ластануы; орман кесу

### Шеткі нүктелері
*Ең солтүстік нүктесі - Вайни түбегі
*Southernmost нүкте -Вай-Вай маңындағы Бразилиямен шекара, Жоғарғы Такути-Жоғарғы Эссекибо облысы
*Ең батыс нүктесі - Венам тауы, Венесуэла шекарасы, Куюни-Мазаруни
*Ең шығыс нүктесі - Суринам және Бразилиямен шекара, шығыс Бербис-Корентин
*Ең жоғары нүкте - Рорайма тауы : 2835 м
*Ең төменгі нүкте - Атлант жағалауы: 0 м

## Дереккөздер
*http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/ .
*https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/index.html  .

Санат:Гайана географиясы