open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кассин мұздығы

**Кассин мұздығы** – Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі аңғарлық мұздық. Есік өзенінің бастауында. Есік пен Түрген өзендерінің суайрығы. Мұздық 4380 м биіктікте басталып, 3400 м биіктікке дейін созылып жатыр. Мұздыққа Қазақстанның белгілі геологы Н.Г. Кассиннің есімі берілген.

## Аумағы
Ұзындығы 43 км, оның ашық жатқан жері 4 км, жалпы аумағы 6,6 км2, фрин (мұзқар) алаңы 4,1 км2. Орташа қалыңдығы 65 м. Мұздық жылына 5–10 м-ге қысқарып келеді.

## Дереккөздер
 

Санат:Алматы облысы мұздықтары
Санат:Іле Алатауы
Иосиф Антонович Кастанье

**Кастанье Иосиф Антонович**  – Қазақ халқының этнографиясын зерттеуші.

Кастанье Иосиф Антонович алғашында Орынбордағы ерлер гимназиясы мен Неплюев кадет корпусында француз тілінің мұғалімі болып істеді. Орынбор ғылыми архив комиссиясының мүшесі, осы комиссияның вице-президенті (1912), мұражай қызметкері болды. Қазақ халқының тарихын, этнографиясын зерттеумен айналысты. Кейінірек Түркістанда, Ташкентте тұрды. Кастанье Иосиф Антонович өзінің зерттеулерінің нәтижесінде жарық көрген шығармаларында («Древности Киргизской степи и Оренбургского края», Оренбург, 1910) 8–9 ғасырлардағы печенег, қыпшақ сияқты түркі тайпалары туралы деректер келтіреді. Тарихи деректер негізінде қазіргі Қазақ халқын құраған керей, найман, қыпшақ, алшын, арғын тайпалары, олардың қоныстанған жерлері жөнінде маңызды мәліметтер келтірген. Керейлердің Керулен, Онон өзендері бойын қоныстанғанын, ал наймандар 12 ғасырдың өзінде керейлермен көршілес болып, Орхон, Ертіс өзендері аралығында көшіп-қонып жүргенін жазады. Қыпшақтар мен алшындар қазіргі Семей мен Ақмола өңірін қоныстанған деп көрсетеді. Шыңғыс хан мен Батудың жорықтары кезінде олардың әскерлерінің жергілікті түркі тайпаларымен араласып-құраласып кеткені, Шағатай ұлысында наймандар мен арғындардың болғанын, олардың 14 ғасырда Еміл өз-нен Оңтүстік-батыста Қаратал мен батысында Нұра өз. аралығына дейінгі жерлерде көшіп жүргенін, ал бұл кезде керейлердің Қара Ертіс бойын, қыпшақтар мен алшындардың Жошы ұлысы құрамында болып, Алтын Орданың негізгі этн. құрылымын құрағаны туралы маңызды деректер келтірді. 15 ғасырдың 1-жартысында Шағатай мен Жошы ұлыстары ыдырағаннан кейін басқа түркі тайпаларының ішінде Қазақ халқын құраған тайпалардың ықпалының күшейгені туралы мәліметтер келтірген. Қазақ хандығының негізін салушы Керей мен Жәнібек хандар туралы да маңызды мағлұматтар кездеседі. Жәнібек ханның баласы Қасым ханның Қазақ халқын бір орталығықа біріктіріп, Қытай шекарасынан Орал жотасына дейінгі жерлерге иелік еткені туралы жазады. 
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Кастор

thumb|right|200px|
**Кастор** — Егіздер шоқжұлдызындағы 1,6-визуаль жұлдыздық шамада жалтырап көрінетін жұлдыз.

Жарқырауы Күннің жарқырауынан 34 есе артық, Күннен қашықтығы 14 парсек. Ежелгі грек мифологиясында егіз Диоскуровтардың бірінің атымен аталған. Кастор – Босағаны құрайтын 4 жұлдыздың біреуі.

Кастор күрделі жұлдыздар жүйесі болып келеді. Ол үш қосаржұлдыздан, яғни жалпы алты жұлдыздан тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Егіздер (шоқжұлдыз)
Катакомба

:**Катакомба** (*латынша catacomba – жер астындағы қабір*) – көне дәуірлерде діни салт-жоралғылар мен ғұрыптар өткізуге, адам жерлеуге пайдаланылған табиғи немесе қолдан істелген үңгір. Құдайға табынатын, өлгендерді дәріптеп жерлейтін орны ретінде түсіндіріледі.
*Үлкен, күрделі Катакомбалар Рим маңында, Неапольде, Сицилия мен Мальта аралдарында, Солтүстік Африка өлкелерінде, сондай-ақ, Алдыңғы және Кіші Азияда, Балқан түбегінде кездеседі. Атақты Рим Катакомбасы көпке танымал. Мұндағы көптеген кіші бөлмелері бар тармақталған жіңішке жолдардың күрделі лабиринт тәріздес жүйесі кеңінен зерттелген. Саны аз христиан қауымы Рим императорларының қатты езгісінде өмір сүріп, үнемі олардың қудалауында болған. Сол себепті алғашқы христиандар осы жер астындағы құпия құрылыстарға тығылып, жасырын жиындарын, діни мінәжаттарын өткізген және өлген адамдарын жерлеген. 
*Рим Катакомбалары б.з.б. 2 – 4 ғ-ларда кеңінен қолданылған. Қазақстанда Жетісу сақтарының Бесшатыр қорымын зерттеу барысында ғ3, ғ6 үлкен обалардың астында Катакомбаға ұқсас құрылыстар ашылды. ғ6 обаның Катакомбасы үйіндінің солтүстік-батыс етегінен басталады да, жер астына түсіп, оба аумағын ұзынынан кесіп өтеді. Ұзын бойынан басқа, оның бүйірлерінен 7 қосымша тұйық дәліздер шығарылған. Жолдардың жалпы ұзындығы 55 м, биіктігі 1,1 – 1,68 м, ені 0,7 – 0,8 м. Төбелері күмбезделген. Әр жерден қабырғаларға арнаулы керткіштер жасалып, жер астына жарық беретін шырағдандар қойылатын болған. 
*Жолдардың кіре беріс аузына қабырғалар бойына екі-екіден 4 ағаш баған орнатылып, үсті бөренелермен жабылған, еденінде кезінде басқыш қызметін атқарған үлкен тақта тастар бар. Археологтардың пікірінше, сақ көсемдері жерлеген үлкен Бесшатыр обаларындағы Катакомба абыздардың жасырын діни ғұрыптар өткізуі үшін жасалған. Одесса қаласының астындағы және Керчь маңындағы Аджимушкай Катакомбасы 2-дүниежүзілік соғыс кезінде кеңес әскерлері тығылған қамал қызметін атқарған. Бұл екеуі де арнайы салынбаған, алғашында жер астынан тас қазып алу барысында пайда болған

## Дереккөздер:


Санат:География
Каталаун Қырғыны

:**Каталаун қырғыны**  – 451 жылы маусымның екінші жартысында Францияның солтүстік- шығысындағы Каталаупума (қазіргі Шалон-сюр-Марн) қаласы тұрған жазықтықта – Каталаун даласында болған Рим империясы мен Батыс ғұндар империясы арасындағы шайқас. Қазіргі Труа қаласының батысында өтіп, “халықтар шайқасы” деген атпен тарихта қалған римдіктер мен ғұндар әскерлерінің осы ірі қақтығысында екі жақтан 165 мыңдай жауынгер майдан даласында мерт болды. Римдіктер мен олардың одақтастары – вестготтар, бургундтар, франктер, аландар, тағы басқа тайпалар қосындарын қолбасшы Аэци мен оның баласы Торнэмед басқарды. Аттила бастаған ғұн әскерлері құрамында олардың одақтастары – отсготтар, гипиттер, тағы басқа тайпалар жауынгерлері шайқасты. Римдіктер ешқашан жеңіліп көрмеген Аттила әскеріне Каталаун қырғынында қатты қарсылық көрсетіп, оның Галлияға одан әрі шабуылын тоқтатты. Дегенмен, Каталаун қырғынынан кейін де Ғұн ордасы күшейіп, Трир қаласын алады, 452 жылы Солтүстік Италияға басып кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Шайқас
Кассета

:**Кассета**(французша cassette – қобдиша) 
*1) магнитофон кассетасы – ішіне магнит таспасы (лентасы) орналасатын жазық, жабық қорабша тәрізді қондырғы. Оны іске қосу үшін магнитофонға, бейнекамераға (бейнекассета) салады, магнитофонның таспа созу механизмі әсерінен кассетадағы таспа қозғалысқа түседі. Мұндай кассеталар пайдалануға қолайлы, қарапайым, әрі таспаны кездейсоқ бүлінуден сақтайды. Жалпақ (енді) магнитті таспалар бейнемагнитофондарында қолданылады; 
*2) фотографиялық кассета – ішіне фотопленка немесе фотопластинка салынатын, жарық өткізбейтін қондырғы. Пленкалы кассета пластмассадан не металдан, пластинкалы кассета корпусы металдан, ағаштан және картоннан жасалады.

## Дереккөздер:


Санат:Жазу құралдары
Каспиймұнайгаз

:**«Каспиймұнайгаз»** - Каспий ғылыми-зертеулік және жобалау институты, 1940 жылы  Атырау қаласында «Қазақстанмұнайкомбинаты» құрамында «Ембімұнайжоба» кеңсесі ретінде құрылды.

*1957 жылы  «Гипроқазмұнай» жобалау институты болып өзгертілді, ал 1970 жылы Ақтау қаласына көшіріліп, Қазақ мұнай ғылыми-зертеулік және жобалау институты деп аталды. 
*1991 жылы осы институттың Атырауда қалған жобалау тобы мен кешенді ғылыми-зертеулік бөлімі негізінде осы институттың Атырау бөлімшесі болып қайта құрылды. 
*1995 жылы осы бөлімше дербес «Каспиймұнайгаз» институтына айналды. Институттың басты міндеттері: мұнай мен газ кендерінің геологиясы, оларды пайдалану саласында ғылыми-зерттеулер жүргізу; жобалау-іздеу жұмыстарының кешенін орындау; қауіпсіздік техникасы бойынша ғылыми-техникалық және нормативтік құжаттар топтамасын жасау. 

Институттың жобалары бойынша Қазақстанның ірі кендері Өзен, Жетібай, Қаламқас, Мартыши, Прорва, тағы басқа игерілді. Институт Қисымбай, Забурунье, Масабай, Сазтөбе, Лақтыбай, Көкарна, Қырықмылтық, Елемес, Имашев, Құмкөл, Оңтүстік Құмкөл, Жаңажол, Қарақұдық, тағы басқа кендерде бірнеше мұнай өндірісі ғимараттарын, қондырғыларын, сондай-ақ Атыраудағы мұнай құю станциясын, Атырау мұнай өңдеу зауытын, Теңіз газ өңдеу зауытын, мұнай, газ, су құбырларын, темір жол мұнай құю эстакадасын, тағы басқа жобаларды, сондай-ақ Атырау қаласын абаттандыруға атсалысты.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары
Санат:1940 жылы құрылған ұйымдар
Санат:Атырау мекемелері
Катаринский Василий Владимирович

:***Катаринский Василий Владимирович*** (*20.5.1846 – 1902, Ресей, Орынбор*) – орыс шығыстанушысы, ағартушы, миссионер. 
*1864 – 72 жылы Қазан қаласындағы діни семинарияны, кейін діни академияны бітірген. 
*1872 – 75 жылы Чебоксары қаласындағы уч-щеде бақылаушы, оқытушы қызметтерін атқарған. 
*1875 жылы 20 қыркүйектен бастап  Орынбор округінде татар, башқұрт және қазақ мектептері жөніндегі округтік инспектор болып тағайындалып, осы жұмысты ұзақ жылдар бойы атқарды. Оған қосымша діни мектептердегі оқу-тәрбие жұмысының барысын бақылап отыру тапсырылады. 
*Ы.Алтынсариннің оқу ісі саласындағы идеяларын қолдап, оның іске асуына тікелей көмектесті.
*1879 жылы Алтынсарин Торғай уезінің мектеп инспекторы міндетін атқара бастаған кезден кейін, олардың қарым-қатынасы, кездесуі мен хат жазысуы жиілей бастайды. 
*Торғайда облысы және ауылдық уч-щелер мен мектептердің ашылып, қалыптасуына көп еңбек сіңірді. Ырғыздағы қыздар училещесі мен Орскідегі қазақ оқытушыларын даярлайтын мектепке қамқоршы болды. 
*1893 жылы Орынбордағы мұғалімдер мектебі  оқушыларының Мәскеуге экскурсияға баруын ұйымдастырған да Катаринский еді.
Орынбор оқу округіне қатысты оқу-ағарту істерімен байланысты құжаттар даярлап, олардың жүзеге асуына ерекше көңіл бөлді. “Положение об аульных русско-казахских школах Тургайской области”, тағы басқа ресми құжаттардың авторы (редакторы) болды.

*Қазақ мектептері үшін орыс тілінде 
**“Қырғыздарға арналған әліппе” (“Букварь для киргиз”), 
**“Қырғыздарға арналған орыс тілінің бастапқы оқулығы (“Первоначальный учебник русского языка для киргиз”) 
атты оқу құралдарын (1894) жазды. 
*Қазақ тілінің грамматикасын жазып, сөздігін жасауға да қатысты. 
*1897 жылы “Қырғыз тілінің грамматикасы” (“Грамматика киргизского языка”, Орынбор, 1897) мен “Қырғыз-орыс сөздігі” (“Киргизско-русский словарь, Оренбург, 1897) басылып шықты. Сондай-ақ,  “Қырғыз мақалдарының жинағы” (“Сборник киргизских пословиц”), ”Қырғыз этнографиясы жөніндегі материалдар” (“Материалы по этнографии киргиз” Орынбор, 1899) құрастырды.
Ол христиандық діни кітаптарды қазақ тіліне аударып бастырып (“Ізгі Иосиф”, “Ізгі ғайыб”), қазақ-орыс мектептеріне оқулық ретінде ұсынып, миссионерлік іспен де шұғылданды.
## Дереккөздер:


Санат:Тұлғалар
Константин Петрович Кауфман

**Константин Петрович Кауфман** (19.2.1818 – 4.5. 1882, Ташкент) – орыс инженер-генералы (1874), генерал адъютант (1864), Түркістан генерал-губернаторы (1867 жылдан) Санкт-Петербург ғылым академиясының құрметті мүшесі (1873). 
*Ресей Бас инженерлік уч-щесін бітірген (1839). 
*1844 – 56 жылы Кавказда әскери қызметте болып, Қырым соғысына (1853 – 56) қатысқан. 
*1865 жылы Вилен округі әскерлерінің қолбасшысы, 1867 жылы Түркістан генерал-губернаторы болып тағайындалған. 
*1868 жылы Бұхараға, Самарқанға, 1873 жылы Хиуаға қарсы соғыс қимылдарын, 1874 жылы Қоқан көтерілісін басып-жаншуды басқарды. Түркістан округінде шексіз билікке ие болған Орта Азияны отарлау саясатын дәйектілікпен жүргізді. 
*Оқу-ағарту ісіне де көңіл бөлді. 
*1874 жылы Түркістан округінде 4 гимназия, 60 мектеп, кітапхана ашты. 
*Кауфманның тапсырмасымен бүкіл Орта Азияның библиографиясы қамтылған “Түркістан жинағы” (құраст. В.И. Межов) жарық көрді. *Түркістан өңіріндегі сауда, өнеркәсіп салаларының дамуына, жібек, жүзім өсіруге көңіл бөлді. 
*Мақта шарушылығын өркендету мақсатында жаңа техникамен жабдықталған ферма салғызды. 
*1876 жылы 21 ақпанда ішкі істер министріне жазған хатында мұсылмандар әдебиетінің Түркістан өңірінде кеңінен таралуы туралы сөз қозғай келіп, Қазаннан жарық көрген мұсылман басылымдарының, бағасы арзан болғандықтан өлкедегі отырықшы тұрғындар ішінде ғана емес, көшпелі қазақ халқының арасында да таралып жатқанына назар аударды. Осыған байланысты Баспа ісі жөніндегі бас басқарма тарапынан мұсылман басылымдарының санын шектеу және олардың өңірде таралуына жол бермейтін шаралар қолданылуы жөнінде ұсыныс айтты. К. өзінің адъютанты Ш.Ибрагимовпен бірге Ш.Уәлихановтың қабіріне барып, басына ескерткіш тас орнатты.

## Шығармалары:
*Проект всеподданнейшего отчета К.П. Фон-Кауфмана 1-го по гражданскому управлению и устройству в областях Туркестанского генерал-губернаторства, СПб., 1885. 
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Кафедра

**Кафедра**  (грек.  kathydra – орындық) 
# Ежелгі Грекия мен Ежелгі Римдегі философтар мен шешендер сөз сөйлейтін орынның атауы; 
# Шіркеуде діни уағыз оқитын мінбер; 
# Баяндама, дәріс оқылатын мінбер; 
# Жоғары оқу орындарындағы бір-бірімен тығыз байланысты бірнеше пәндер оқытушыларының бірлестігі. 
Кафедра белгілі пәндер бойынша оқу, әдістемелік және ғылыми-зертеулік жұмыстарына, ғылыми педогокикалық кадрлар даярлау, мамандық көтеру, студенттер арасындағы тәлім-тәрбие ісіне басшылық етеді. Комитеға оқу жұмыстарын (дәріс, зертханалық, практикалық жұмыс, семинар, курстық, дипломдық жоба, емтихан, сынақ, т. б.) жүргізу жүктеледі.

Кафедра қарауындағы қызметкерлердің жұмыс жоспарын қарайды, оқытушылардың озат тәжірибесін зерттеп, оны тарату ісін жүзеге асырады. Өз мүшелерінің немесе ректораттың тапсыруымен басқа да ізденушілердің (кафедраның пәні бойынша ) диссертациялық жұмысын талқылайды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Кафель

нобай|250px|
**Кафель** (*немісше  Kachel*) – күйдірілген балшықтан глазурьлеп (кейде глазурьсіз) жасалып, пештің сыртын, ас бөлме қабырғасын, еденді, тағы басқа  әсемдеу үшін қолданылатын бұйым. Глазурьленген кафель санитарлық-гигиеналық талаптарға толық сай келеді – аз кірлейді, тез тазартылады. Кафельдің изразец деп аталатын түрі Ресейде 10 ғасырдан, ал күйдірілген жылтыр қыш тақталар Орта Азияда 14 ғасырдан бері қолданылып келеді. Кафель жақсы иленетін фаянстық балшықтан жасалады. Кафельдің үстіңгі беті жылтыр, рельефті, ақ немесе түрлі түсті әшекейленеді. Астыңғы беті берік жапсырылуы үшін бедерлі жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Құрылыс материалдары
Кашафутдин Шаһмарданұлы

:**Кашафутдин Шаһмарданұлы**, әл-Минзәләви ас-Сөлеки әл-Қарқаралы (1864, Башқортстан, бұрынғы Уфа, Минзәлә уезі, Нәркей болысы, Сөлек ауылы – 1920)'' – ақын. Ұлты – башқұрт. 

Шаруа отбасынан шыққан. Ауыл имамынан тәлім алып, 1883 – 1892 жылы Қазан медресесінде оқыды. 1892 жылы Уфада медресеге мұғалім болуға рұхсат алып, Семей өлкесі, Қарқаралыдағы Құнанбай қажы мешіті жанындағы медреседе оқытушы болып жұмыс істейді. 

## Өмір бағыты
Діни-ағартушылық бағыттағы ақын. Шығармаларының негізгі желісі – жастарды өнерге, білімге шақырып, дін жолын танып білуге үндеу болды. Ы.Алтынсарин ізімен “Кел, балалар, оқылық” атты өлең жазды. 1897 жылықазақтың 400-дей мақал-мәтелін “Ахуал” деген атпен бастырып шығарды. “Махулат” (1897), “Манзурат” (1897), “Мінез” (1898), “Оқы намаз кітабын” (1898), тағы басқа еңбектері оқу-білім, тәрбие, дін, ғылым мәселелеріне арналған. Ақын шығармаларын үш түрлі сипатта қарастыруға болады: автордың төл шығармалары, шығыстық үлгідегі қиссалары, халықтық фольклорды жинауы. Соның ішінде ағартушылық бағыттағы еңбектерінің жас ұрпақты ұлттық дәстүрде тәрбиелеудегі орны ерекше. 27 кітабы Орталық ғылыми кітапхананың қолжазба қорында, Ұлттық кітапхананың сирек кітаптар қорында сақтаулы.

## Дереккөздер:


Санат:Тұлғалар
Кәде

:**Кәде ** – қазақ халқының рәсімдік және ғұрыптық жоралғыларының жиынтық атауы.
*Кәде жасамау – дәстүрді сыйламау, яғни әдет заңын бұзу деген сөз. Түрлері өте көп және оның ережесі, әрқайсысының өз жасау тәртібі бар. **Кәденің той кәделері (тойбастар, айттық, мүше сұрау, көрімдік, тәбәрік, жыртыс, сарқыт, тағы басқа)
**құдалық кәделері (қарғыбау, шеге шапан, қалың мал, өлі-тірі, бата аяқ, той малы, ат байлар, тойбастар, құйрық-бауыр, сандық ашар, шәй құяр, құдатартар, табаққа салар, құда аттандырар, тағы басқа)
**күйеу кәделері (есік көрсету, ентікпе, босаға аттар, шымылдық байлар, балдыз көрімдік, күйеу аттандырар, тағы басқа)
**балаға арналған кәделер (ат қою, бесікке салу, тұсаукесер, қырқынан шығару, тағы басқа)
**қаза кәделері (садақа, жыртыс, қабыршы кәдесі, киім беру, тағы басқа) 
сияқты түрлері көп.

## Дереккөздер:


Санат:Салт-дәстүрлер
Кәдімгі қырыққұлақ тұқымдасы

:**Кәдімгі қырыққұлақ тұқымдасы**(*Polypodіaceae*) – қырыққұлақ тәрізділерге жататын споралы өсімдіктер. Кәдімгі қырыққұлақ тұқымдасының Қазақстанның далалық аймақтардағы тау шатқалдарында, қылқан жапырақты және аралас орманды алқаптардағы көлеңкелі жерлерде өсетін 14 туысы:
*вудсия (Woodsіa), 
*көпіршікті қырыққұлақ (Cystopterіs), 
*қауырсын қырыққұлақ (Struthіopterіs), 
*усасыр қырыққұлақ (Dryopterіs), 
*телиптерис (Thelypterіs), 
*жалаңтұқымды қырыққұлақ (Gymnocarpіum), 
*алқа қырыққұлағы (Polystіchum), 
*таға қырыққұлақ (Athyrіum), 
*талақдәрі қырыққұлақ (Asplenіum), 
*тарақ      қырыққұлақ (Ceterach), 
*хейлант (Cheіlanthes), 
*сүмбіл (Adіantum), 
*қырықаяқ қырыққұлақ (Polypodіum), 
*еркек қырыққұлақ 
өседі. Бұлар 27 түрге бөлінеді. Биіктігі  5 – 25 см-ден 30 – 120 см-ге дейін жетеді. 
## Сипаттамасы
Сыртын қабыршақ, түк басқан етженді тамыр сабағының жоғасыр бөлімінен екі қатар болып жапырақтары жетіледі. Жапырақ сағақтарының тамырсабаққа байланысқан жеріндегі дәнекер буындары арқылы жапырақ тақтасы күн сәулесіне қарай бұрылып өседі. Жапырағының астыңғы жағынан эллипс, дөңгелек пішінді сорустары (өсімдік спорасы дамитын мүшелері) жабынсыз жетіледі. Сорустарының шетін қоршай қабыршақтар мен түк жапқан. 
## Көбеюі
Қолайлы жағдайда жарықтың әсерінен спораларының кейбіреулері майда өскіншелерге (жынысты ұрпағы) айналады. Оларда аналық, аталық жыныстық мүшелері жетіліп, архегонидегі жұмыртқа клеткасын, антеридийлердегі (қапшық тәрізді пішіні бар аталық жыныс мүше) жетілген қозғалмайтын аталық жыныс клеткасының (спермий) бірі ұрықтандырады. Зиготаның хромосомалар жиынтығы диплоидты болады. Митозды бөлінудің нәтижесінде алдымен ұрық, одан ірі споралар түзілетін спорофит өсіп жетіледі. Кәдімгі қырыққұлақ тұқымдасының арасында дәрілік (усасыр қырыққұлақ, таға қырыққұлақ), улы (еркек қырыққұлақ) және әсемдік (сүмбіл) түрлері бар. Сондай-ақ, иісті усасыр қырыққұлақтың құрамында кумарин болғандықтан халық медицинасында кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер:


Санат:Қырыққұлақтәрізділер
Кәкпір

:**Кәкпір**– тор көз ожау, бауырсақ, ірімшік немесе етке салынған нанды сүзіп алатын құрал. Кәкпір қалайыдан жасалады. Бас жағы ожауға ұқсас. Сұйық зат ағып кету (май, сорпа) үшін тесіктер – тор көздер ойылады, сымнан да тоқылады. Халық арасында бұл құралдың майқалақ, тесік ожау, кепсер, сүзекі, сүзгіш, шолпы сияқты балама атаулары да кездеседі.

## Дереккөздер:


Санат:Тұрмыстық заттар
Катод

:**Катод**(*[[Грек тілі|грекше]] *kathodos* – төмен түсу, қайту*) – теріс зарядты электрод. 
*1) ток көздерінің (аккумулятор, гальваникалық элемент, тағы басқа) теріс полюсі; 
*2) вакуумда немесе газда электрод аралық кеңістіктің өткізгіштігін қамтамасыз ететін электрвакуумдық немесе газ разрядтаушы аспаптардың теріс электроды; 
*3) электрлік химияда  электролиттердің (иондарының) катиондарының тотықсыздану процесі жүретін теріс зарядты электроды. Катод  анодпен бірге электролиз кезінде электродтар ретінде қолданылады. Катод жасайтын материалдар электролиттердің және электролиз кезінде шығатын өнімдердің табиғатына байланысты болады. Көп жағдайда катодты графит, көмір, платина, тотықпайтын болат, никель, мыс сияқты металдардан жасайды.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Тынысбек Шәріпұлы Кәлменов

**Тынысбек Шәріпұлы Кәлменов**(5.5.1946 жылы туған, Түркістан облысы Төле би ауданы Көксәйек ауылы) – физика-математика ғылымының докторы (1983), профессор (1986),

Дулат тайпасының Жаныс руынан.
*2003 Қазақстан ҒА-ның академигі, 
*1996 Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым және техника қайраткері. 
*1969 Новосибирск университетін (Ресей) бітірген. 
*1969–72 КСРО ҒА Сібір бөлімшесінің Математикалық институтының аспиранты.
*1972–85 Қазақстан ҒА Математика және механика институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі.
*1985–91 ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) кафедра меңгерушісі және декан.
*1991–97 Қазақ химия-технология институтының ректоры қызметтерін атқарды. 
*1997 жылдан Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі. Негізгі ғылыми еңбектері вольтерралық емес трикоми операторы проблемасын шешуге арналған. Сондай-ақ ол гиперболалық, эллипстік және аралас типтегі теңдеулер үшін локальді емес шекаралық есептердің спектрлік теориясын құрды. Қазақстан Ленин комсомолы сыйл. лауреаты (1978).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1946 жылы туғандар
Кәмпескелеу

:**Кәмпескелеу **(*латынша confіscatіo – дүние-мүлікті қазынаға тартып алу*) – тәркілеу, мүлікті иесінің ықтиярынсыз қазынаға тегін алу, жеке адамдардың, әр түрлі ұйымдардың, қауымдастықтардың меншіктерін мәжбүр ету жолымен, қайтарылмайтын етіп заңға сүйеніп тартып алу. 
*Әр түрлі әлеуметтік төңкеріс кезінде белгілі бір әлеуметтік топтың мүддесі үшін жерді, мүлікті, малды тартып алу үшін жүргізіледі. КСРО-да Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында жеке меншік иелерін жою және большевиктік тәртіпке қарсы әлеуметтік-саяси топтарды қоғамдық өмірден мүлдем ығыстыру үшін Кәмпескелеу ісі қолданылған. 
*Орталық биліктің мақұлдауымен Қазақ АКСР ОАК-і  1928 жылы 27 тамызда ірі байлардың шаруашылықтарын Кәмпескелеу туралы заң қабылдады. Бұл заң сол жылдың қыркүйек және қараша айларында зорлық-зомбылықпен жүзеге асырылды. Қазақстан үкіметінің ресми дерегі бойынша, осы науқан барысында 696 шаруашылық тәркіленген. Шын мәнінде, кәмпескеленген шаруашылықтар сандары мыңнан асып кетті. Кәмпескелеу туралы заңға сәйкес көшпелі аудандарда ірі қараға шаққанда 400, жартылай көшпелі аудандарда 300 және отырықшы аудандарда 150 бас малдары барлар кәмпескеленулері керек еді. Алайда ауқатты шаруалардың көпшілігінде мұндай көлемде мал басының болмауына байланысты бірнеше туыстас қожалықтар бір шаруашылық ретінде күшпен біріктіріліп тәркіленді. Кәмпескелеу барысында байлардан тартып алынған 145 мың бас мал (ірі қараға шаққанда) жарлы-жақыбайлар шаруашылықтарын материалдық тұрғыдан да, рухани тұрғыдан да көтеруге қолдау көрсете алмады. Керісінше, Кәмпескелеу табиғи ортаға бейімделген дәстүрлі мал шаруашылығының дамуын тежеп, оны қатты күйзеліске ұшыратты. Алайда Кеңес өкіметі Қазақстандағы ірі байларды  саясатының сәтсіздіктерінен дұрыс қорытынды жасай алмады. Кәмпескелеу науқанында қолданылған зорлық-зомбылық әдістері, күштеу саясаты, одан кейінгі шаруашылықтық-саяси науқандарға – күшпен ұжымдастыру, кулактарды тап ретінде жою, көшпелілерді зорлап отырықшыландыру шаралары кезінде одан әрі қатыгездік сипат алды. Мұның өзі халықтың кеңестік саясатқа қарсы стихиялық көтерілістерін туғызды ( Адай көтерілісі, Шұбартау көтерілісі, тағы басқа). 
*Кеңес өкіметі органдарының науқаншыл саясаты қазақ халқының елеулі бөлігінің ата қонысын тастап, шет елдерге үдере көшуіне әкеліп соқтырды. Дәстүрлі көшпелі қоғам заңдылықтарын ескермей, шаруашылықтарды ұрдажық ожарлықпен күштеп ұжымдастыру қазақ даласындағы мал санының жүздеген есе азаюына алып келді. Мұның соңы қазақ халқының тарихында бұрын-соңды болмаған 1930 – 32 жылдардағы нәубатқа соқтырды

## Дереккөздер:


Санат:Жазалар
Фазыл Кәрімұлы Кәрібжанов

**Кәрібжанов Фазыл** (*1912, Ресей, Омбы облысы  Шарбақкөл ауданы 6-ауылы – 25.8. 1960, Алматы*) – мемлекет қайраткері. Арғын тайпасы Атығай руынан шыққан.

Омбы жұмысшы (1933), Сібір ауыл  шаруашылығы ин-тын (1938) бітірген. 1938 – 46 жылы Солтүстік Қазақстан облысы шаруашылықтарында агроном, ауданы, облысы, республика партия комитетттерінде ауыл  шаруашылығы бөлімдерінің жауапты қызметкері болған. 1946 – 53 жылы Қарағанды облысы партия комитетінің 2-хатшысы, облыс атқару комитетінің төрағасы, Қазақстан Компартиясы ОК-нің ауыл  шаруашылығы бөлімінің меңгерушісі, 1953 – 54 жылыҚазақ КСР ауыл  шаруашылығы министрі. 1954 – 60 жылыҚазақстан КП ОК-нің 2-хатшысы қызметтерін атқарған. 1960 жылы Қазақ КСР Жоғасыр Кеңесі Президиумының төрағасы болып сайланды. КСРО, Қазақ ҚСР Жоғасыр Кеңесіне бірнеше дүркін депутат болып сайланған, КСРО ордендері мен медальдерімен марапатталған. Алматыда 28-панфиловшылар паркіндегі Даңқ мемориалы кешеніне жерленген.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Кәріқыз

**Кәріқыз** () – айлауыктар тұқымдасына жататын бір, екі немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер. 
*Қазақстанның сор және тыңайған жерлері мен жол жағаларында өсетін 32 түрі бар, оның 11-і – эндемик. Бұлардың биіктігі  5 – 20 кейде 60 см-дей болады. Сабағы тік, ұшына қарай бұтақталып келеді. Ұзынша жапырақтары мен сабағының сыртын қалың түк жапқан. Гүлдері ұсақ, бес мүшелі, түсі, көбінесе, көкшіл болып келеді. 
*Гүлшоғыры – бұйра, толық жетілгенде жазылып, шашақ гүлшоғырына ұқсайды. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, мамыр – маусымда жемістенеді. 
*Жемісі – 4 жаңғақша, оның сыртын тікенек жауып тұрады, осы тікенектері арқылы мал жүніне жабысып таралады. Бау-бақшаның арамшөбі. 
*Мал жемейді.

## Дереккөздер


Санат:Айлауықтар
Садық Кәрімбаев

thumb|right
**Садық Кәрімбаев** (28 ақпан, 1918, Павлодар облысы Баянауыл ауданы – 4 шілде 1975, Алматы) –сазгер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1947). 

## Өмірбаяны
Бала күнінде шешекпен ауырып екі көзінен айырылған. Арғын тайпасының Сүйіндік руы күлік бөлімінен шыққан.

## Шығармашылығы
Жасынан ән салып, сырнай тартады. Біржан сал, Ақан сері, Жаяу Мұса, әсіресе, өзі туып өскен өлкенің Майра, Естай, Жарылғапберлі сияқты әнші-ақындарының шығармашылығын жетік біліп, солардан ғибрат алады, өзі де ән шығарады. Әндерінің тақырыбы сан алуан. Туған жердің табиғат сұлулығына (“Жетісу”, “Кешкі Алматы”, “Жаңаарқа”), еңбек адамдарының ерлік істеріне (“Тракторшы қарындас”, “Сауыншы жеңгей”, “Жылқышы қыз”, “Шаттанамын еңбектің ерлеріне”, “Қызылшашылар маршы”), Отан қорғау тақырыбына (“Жорық”, “Аттаныс”) арнаған туындылары бар. Халық арасына кең тараған әндерінің негізгі бір саласы – лирикалық әндер (“Сағындырған сәулем-ай”, “Күтем сені”, “Сүйген сәулем Ақерке”, “Ақ тотым”, “Ақтамақ”, “Айлы түнде”, тағы басқа). Сондай-ақ, вальс жанрының (“Жамбыл жастарының вальсі”, “Қапшағай вальсі”) дамуына да үлес қосты.

## Дереккөздер


Санат:28 ақпанда туғандар
Санат:1918 жылы туғандар
Санат:Баянауыл ауданында туғандар
Санат:4 шілдеде қайтыс болғандар
Санат:1975 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Каупер

:**Каупер**, домна ауа жылытқышы – домна пешіне жіберілетін ауаны жылытқыш аппарат. Кауперді ағылшын өнертапқышы Э.А. Каупер (1819 – 1893) жасаған (1857). Ауа қыздыруды ең алғаш 1829 жылы Дж.Нильсон Шотландияның Клайд зауытында қолданды. Кауперге үрленетін ауаның темп-расын 1150 – 1200С-қа, кейде 1385С-қа дейін қыздыру кокс шығынын едәуір үнемдеуге мүмкіндік береді. Каупердің ішкі қабаты отқа төзімді шамот немесе динас кірпіштерінен қаланады. Ауаны 1000С-тан жоғары температураға қыздыру үшін домна газына кокс газын не табиғи газ қосады. Домна газдары Каупер жүйесі бойынша үш қатарлы қондырғыларды қыздырады. Ал қондырғылармен пешке үрленетін ауа жүргізіледі. Мұндай Каупер Қазақстанда Қарағанды металлургия зауытының (қазіргі “Испат-Кармет ”) домна пештерінде қолданылады

## Дереккөздер:


Санат:Аппарат
Квадратура

***Квадратура***(  – *квадрат пішінін беру*) – 1) берілген фигураға тепе-тең квадрат салу; 2) ауданды не интегралды есептеу. қараңыз *[[Интегралдық есептеу]]*.
Квалиметрия

**Квалиметрия**( – сапасы қандай және  – өлшем, өлшеймін) – өнім сапасын cандық тұрғыда бағалау әдістерін зерттейтін және жүзеге асыратын ғылым саласы.

## Дереккөздер


Санат:Өлшеу техникасы
Квант

**Квант** (,  – қанша) – 1) табиғаты дискретті (*үзілісті*) физикалық шаманың мүмкін болатын өзгеруінің ең кіші мөлшері; 2) *әсер кванты* – негізгі физикалық тұрақтылардың бірі; 3) қандай да бір физикалық өрістің қасиетін тасушы бөлшек. 
(мысалы, *электрмагниттік* өрістің кванты – *[[фотон]]*, *дыбыс тербелістері* өрісінің кванты – *[[фонон]]*).

Ғылымға квант термині алғаш рет 1900 жылы ғалым Макс Планктың кванттық теория бойынша алғашқы зерттеу жұмысы арқылы енген. Ол сәулелік энергияның үздіксіз шығатындығы туралы классикалық физика түсінігіне қайшы келетін батыл гипотеза ұсынды.  Абсолют қара дене жылулық сәулелерді үздіксіз шығара да, жұта да алмайды, олар тек үзікті үлес - квант түрінде ғана шығарады немесе жұтады. Сәуле арқылы тарайтын немесе жұтылатын бір үлес энергия квант деп аталатындығы белгілі болды. Сондықтан 1900 жылдан бастап «кванттық физика» атты физикалық концепция дүниеге келді. 

## Дереккөздер

Санат:Кванттық физика
Квартет

**Квартет** ( – төртінші) – 1) 4 орындаушыдан (музыкалық аспапта орындаушылар немесе әншілер тобы) құрылған ансамбль.

Квартет бір тектес не әртүрлі аспаптарда орындаушылардан құралады. Біртектес аспаптарда ойнаушылардан тұратын квартеттер: *шекті аспаптар квартеті* (*2 скрипка, [[альт]], [[виолончель]]*), үрлемелі аспаптар квартеті (флейта, гобой, кларнет, фагот), бұлардан басқа 4 валторнадан және 4 фаготтан тұратын квартеттер де кездеседі; әртүрлі аспаптарда ойнаушылар квартеттері *фортепианолық квартет* (*фортепиано, скрипка, альт, виолончель*); *үрлемелі және ішекті аспаптар квартеті* (*флейта немесе гобой, скрипка, альт, виолончель*). Вокалдық музыкада әйелдер немесе ерлер тобынан құралған квартеттер, сондай-ақ, аралас (*сопрано, альт, тенор және бас*) квартеттер де болады. Аспаптық квартеттерден кең тарағаны – ішекті аспаптар квартетті. 1973 жылы ішекті аспаптар квартеті Қазақ филармониясында, ал 1980 жылы Алматы консерваториясында(қазіргі *Қазақ ұлттық консерваториясы*) құрылды; 2) 4 аспап немесе 4 әншілер дауысына арнайы жазылған музыкалық шығарма. *Аспаптық квартет* – ансамбльді камералық музыканың көп таралған түрі, негізінен, *циклді сонаталық форма* түрінде жазылады. Қазақ музыкасында алғаш квартет жазған Б.Г. Ерзакович (*“Қазақ квартеті”, 1936*). Композиторлар С.И. Шабельский, И.В. Коцык, Е.Г. Брусиловский ішекті аспаптар квартетіне арнап қазақтың халық әндері мен күйлерін өңдеді. *20 ғ-дың 40 – 50-жылдары* бұл жанрда композиторлар Л.В. Афанасьев, Б.Байқадамов, Қ.Қожамияров, Қ.Мусин, М.Қойшыбаев, Ғ.А. Жұбанова, 70 – 80-жылдары Б.Я. Баяхунов, В.А. Новиков, А.П. Исакова, И.Г. Ғазизов, Ж.Дәстенов, Т.Мұхамеджанов, т.б. елеулі еңбек етті.

## Дереккөздер


Санат:Музыкалық ұжымдар
Мұхаметсәлім Әбдірахманұлы Кәшімов

**Мұхаметсәлім Әбдірахманұлы Кәшімов** (1884, Ақмола облысы, Біржан сал ауданы – 1935, Біржан сал ауданы) – ақын, журналист.

* Жас кезінде әкесінен, кейін молдадан оқып, хат таныған. Әкесіне еріп Меккеге қажылыққа барып, “Бала қажы” атанған. Ол – бірнеше тәлім-тәрбиелік еңбектердің авторы. 
* “Әдеп” (1907)
* “Сабақ” (1907)
* “Насихат қазақия” (1908)
* “Ақыл кітабы” (1908), т.б. еңбектерінде қазақ балаларына оқу-білім, тәлім-тәрбие, тазалық, мәдениет мәселелері төңірегінде ақыл-кеңес, өнегелі тағлымдар ұсынады.

Ол шәкірт тәрбиесін ұлттық салт-дәстүрге негіздей жүргізуді, мұны имандылық пен адамгершіліктің сан-алуан көріністерімен ұштастырып отыруды уағыздайды. Оқытудың тәрбиелік жағына үлкен мән беріп: , - дейді. Шәкірттерді аз сөйлеп, көп тыңдауға, жаман істен жиреніп, жақсы істен үйренуге шақырады.  деп, адамның өзін-өзі тәрбиелеу ісіне ерекше мән береді.

Кәшімов ананың бала тәрбиесіндегі рөлін жоғары бағалап, қыздарды өз келісімінсіз жастай атастыруға қарсылық білдіріп, оларды мұсылманша оқытып, тәрбиелеуді жақтайды. 
* “Сұлу қыз” (1909) өлеңдер жинағы
* “Мұңлы Мариям” (1914) романы жарық көрген.

1911 – 14 жылдары “Айқап” журналында қызмет істей жүріп, ел ішіндегі мектеп-медреселердің жай-күйі, олардағы оқу-тәрбие істерінің барысы жайында ой қозғаса, Жетісу, қырғыз, қытай қазақтарын аралаған кезінде (1915 – 16) этнографиялық очерктер жазған. Онда елдің тұрмыс-салты, әдет-ғұрпымен бірге оқу-ағарту мәселелерін де сөз етіп, тәлімдік ой-пікірлерін ортаға салады.

## Дереккөздер

Санат:1884 жылы туғандар
Санат:Біржан сал ауданында туғандар
Санат:1935 жылы қайтыс болғандар
Санат:Біржан сал ауданында қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан журналистері
Кварцтау

***Кварцтау*** – ультракүлгін сәулемен залалсыздандыру; емдеуәдісінің бір түрі. 

Ультракүлгін сәуле сынап-кварцты шамның (лампаның) күшімен алынады. Мұндай сәуле әр түрлі ауруларды (*[[рахит]], терінің іріңді қабынуы,* т.б.) емдеуге және хирургиялық палаталарды, операция жасайтын, жара таңатын бөлмелерді немесе хирургиялық құрал-жабдықтарды залалсыздандыру үшін қолданылады. Сонымен қатар кварцтау арқылы *ішетін су, әр түрлі тағамдар* (сүт, ет, т.б.) да залалсыздандырылады.

## Дереккөздер:


Санат:Ультракүлгін сәулелер
Санат:Озон
Квинтет

thumb|right
***Квинтет*** () 5 музыкант орындаушыдан құралған ансамбль (музыкалық аспапта орындаушылар немесе әншілер тобы). Ол аспаптардың құрамына байланысты *бірыңғай* (мысалы, *ысқылы ішекті аспаптар*) немесе *аралас құрамды* (мысалы, ішекті аспаптар кларнетпен немесе фортепианомен) квинтеттер болып бөлінеді; 2) 5 аспапқа немесе 5 әнші дауысына арнайы жазылған музыкалық шығарма.

## Дереккөздер



Санат:Музыка
Квинтиллион

**Квинтиллион** () – бір және 18 нөл арқылы өрнектелетін сан, яғни 1018. Кейбір елдерде квинтиллион 1030 саны. 

## Сыртқы сілтемелер
*  Квинтиллион

Санат:Атаулы сандар
Квитанция

***Квитанция***( quіtanza), *түбіртек қағаз* – ақшаны, құжаттарды, құндылықтарды, пошталық жолданымдарды, т.б. заттарды қабылдап алғандықты куәландыру үшін берілетін белгіленген пішімдегі ресми қолхат. *Жүк квитанциясы* және *қоймалық квитанция* түрлеріне бөлінеді. Жүк квитанциясы жүк тасымалдаушының қайсыбір құндылықты тасымалдауға қабылдағаны туралы құжат болып табылады. Парцельдік жүк квитанциясы құнды жүктерді ұсақ топтамалармен тасымалдау кезінде коносаменттің (*жүкқұжаттың*) орнына жүреді. Қоймалық квитанция жүк иесіне қойма иесінің жүкті сақтауға қабылдағанын куәландыру ретінде беретін құжаты. Ол екі бөлімнен:*қойма куәлігінен* және *қойма [[варрантынан]]* – тауарды қоймаға жайғастырған қойма басқарушысы беретін жүктің қабылданғаны туралы құжаттан тұрады.

## Дереккөздер:
Кворум

***Кворум*** ( – *қатысуы жеткілікті өкіл саны*) – жиналысты құқық күші бар деп тану үшін, яғни жиналыста қабылданатын шешімдердің заңды күшке ие болуы үшін қатысушылардың қажетті саны‚ яғни жеткілікті дауыс саны. Кворум, әдетте, *заңмен немесе ұйымдардың, акционерлік қоғамдардың* жарғысымен белгіленеді.

## Дереккөздер:
Квершлаг

**Квершлаг** – тау жынысы қабаттарының созылымына кесе-көлденең жүргізілетін тау-кен қазындысы. Жер бетіне тікелей шықпайды. Квершлаг орналасуына, бағытына қарай *негізгі, [[горизонттық]], [[панельдік]], учаскелік, қанаттық, қабаттық* болып ажыратылады. Көлденең қимасы *тік бұрышты, дөңес, таға пішіндес, трапециялы,* т.б. болады. Квершлаг жер асты қазба байлықтарының қабаттарын ашу, жүк тасымалдау, адам жүру, электр кабельдері мен байланыс сымдарын төсеу үшін пайдаланылады.

## Дереккөздер:
Кебеже

thumb|right
**Кебеже** — тамақ сақтауға арналған сандық сияқты ағаш бұйым. **Кебеженің** түбі қалың тақтайдан жасалады. Оның қақпағы кәдімгі сандықтың қақпағы сияқты, кейде жармалы да болып келеді. Жармалар не көлденең кергіш ағашпен, не таспамен жалғастырылады. **Кебеженің** беті де асадал сияқты кейде ірімшікпен, кейде сүйекпен ою салып өрнектеледі.
нобай|Кебеже. ХIX ғ.
Кебеже Қазақстанның барлық аймақтарында кездеседі. Олардың жасалу тәсілі, сыртқы пішіні көп жерлерде ұқсас болып келеді. Кебежелердің бір-бірінен ерекшелігі олардың алдыңғы бетін көркемдеу тәсілінен байқалады.

## Дереккөздер

Санат:Үй тұрмысы
Санат:Тұрмыс
Квота

**Квота** ()– әркімге тиесілі бөлік‚ guot – қанша), үлестеме – әркімге тиесілі *үлес‚ бөлік‚ норма*. Термин бірнеше мағынада қолданылады:
*1) *өндіріске‚ өткізуге‚ экспортқа немесе импортқа* қатысу үлесі‚ ол ұлттық (мемлекет ішіндегі) немесе халықаралық келісімге не халықаралық топқа қатысушылардың әрқайсысы үшін белгіленеді; халықаралық экономика немесе *валюталық-қаржы* ұйымының жарғылық қорындағы немесе капиталындағы белгілі бір елдің жарнасы;
*2) салық салынатын белгілі бір бірліктен алынатын салықтың мөлшерлемесі (абсолют мөлшерде немесе үлес түрінде);
*3) *сайлау квотасы* – сайлау округіндегі бір депутаттың сайлануы үшін қажетті дауыс саны;
*4) жекешелендіру барысында азаматтарға қайтарусыз берілетін мемлекттік меншік үлесі.
*5) Квотаны белгілеудің мақсаты - монополиялық мол пайда табу мақсатында тауар сатуды, экспорттауды, ал
кейде өнім өндіруді шектеу. Импорттық квоталар
- контитгенттер - импортты сан жағынан шектеу
формаларының бірі; елге
белгілі уақытта сырітан
әкелінуі мүмкін белгілі бір
категориядағы тауарлар
сомасының жоғары деңгейі
(немесе саны) белгіленеді.

**Квота**(ғылымда) - 
*1. Белім, норма, белгілі бір заттың мөлшері, сандық шектеулі;
*2. Салықтың ең кіші бөлігінен алынатын салықтың мөлшері;
*3. Жалпы өндірісте, өнімді сыртқа өткізу кезінде түскен жалпы пайдасы катысушылардың әрқайсысына бөлінген бөлшек.
Қабылдау квотасы - I, II топтағы мүгедектер, бала кезінен мүгедектер, мүгедек балалар, ауыл (село) жастары арасынан шыққан азаматтар мен Қазақстан Республикасының азаматтары болып табылмайтын ұлты қазақ адамдарды, сондай-ақ жетім балалар мен ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларды кәсіптік орта және кәсіптік жоғары білім беретінн білім беру ұйымдарына кабылдау үшін бөлінетін білім беру гранттары мен кредиттерінің шекті саны;

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Тұрсынбек Кәкішев

**Тұрсынбек Кәкішев** (1927 жыл - 08.09.2015 жыл) — әдебиетші, ғалым, сыншы. Филология ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген ғылым қайраткері.

«Оңаша отау» (1982) кітабына енген «Абайтанудың алғашқы асулары»атты мақаласында қазақ әдеби сынындағы Абай шығармашылығы төңірегінде атқарылған істерге, оның ұлттық сыни- ғылыми ойдың даму эволюциясындағы көрінісіне, Абай шығармаларын зерттеуші ғалымдардың бұл іске қосқан үлесіне, жекелеген зерттеулер мен мақалаларға талдау жасайды. Автор мұнда абайтану ғылымының алғашқы кезеңіндегі зерттеулердің қазақ әдеби, ғылыми сынына негіз болғанын ерекше бөліп айтады. Кәкішев «Абайдың сатирасы» (Абай тағылымы, Алматы, 1986) және «Асылдың сынығы» («Лениншіл жас», 20. 05. 1970) атты мақалаларында Абай шығармаларының тақырыптық- идеялық және көркемдік ерекшеліктеріне назар аударса, «Орыс ориенталистері Абай туралы» деген мақаласында («Ертіс», 22. 09. 1963) орыс зерттеушілерінің Абай жайында айтқан пікірлері мен берген бағаларына талдау жасайды.

*1979 Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері. 
*1950 ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 
«Лениншіл жас» (қазіргі «Жас алаш») газетінде бөлім меңгерушісі, «Мектеп» баспасында аға редактор міндетін атқарған. 
*1952–58 Қазақстан Компартиясы ОК-нің Партия тарихы институтының ғылыми қызметкері, 
*1960–68 Әдебиет және өнер институтында ғылыми қызметкер болды. 
*1968 жылдан Қазақ ұлттық университетінде аға оқытушы, доцент (1968–78), декан (1978–86), кафедра меңгерушісі 
*2000 жылдан осы университеттің профессоры 
«Қазақ әдеби сынының туу және қалыптасу жолдары» деген тақырыпта докторлық диссиртация қорғады.

## Шығармалары
:1967 «Дәуір суреттері», 
:1971 «Сын сапары», 
:1982 «Оңаша отау», 
:«Қазақ әдебиеті сынының тарихы» (1994), т.б. еңбектерінде қазақ әдебиеті мен сынының тарихы терең зерттелген. Кәкішев «Қазақ әдебиетінің тарихы» (3-т., 1–2-кіт., 1967), «Қазақ кеңес әдебиеті тарихы» (1970, орыс тілінде), «Көп ұлтты кеңес әдебиетінің тарихы» (1970, Мәскеу) сияқты еңбектерді жазуға қатысты.

;Сәкен Сейфуллинге арналған
С. Сейфуллиннің шығармалары өмір жолын баяндайтын «Сәкен Сейфуллин» (1967; орыс тілінде, ЖЗЛ сериясы бойынша, Мәскеу, 1972), 
:1968 «Қызыл сұңқар», 
:1976 «Сәкен Сейфуллин. Өнегелі өмір», 
:1994«Сәкен және Гүлбаһрам», 
:1994 «Сәкеннің соты», 
:1997 «Сәкен Сейфуллин», 
:2000 «Мағжан және Сәкен» атты еңбектерін жазды.

;Өзге:
:1992 «Санадағы жаралар», 
:1995 «Кер заманның кереғар ойлары», т.б. жинақтарында қазақ әдебиетінің өткені, бүгіні жайлы толғаныс-пікірлері топтастырылған. 
:1978 «Ұштасқан үш өзенмен», 
:1983 «Жол үстінде 80 күн», 
:1986 «Садақ», 
:1989 «Жасампаз өлке» атты сапарнамалық кітаптары жарық көрді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ әдебиетін зерттеушілер
Санат:Қазақстан әдебиет сыншылары
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Абайтанушылар
Кебенек

***Кебенек***–  **1)** сырт киім. Ертеректе жауынгерлер, малшылар жауын-шашыннан, бораннан қорғану үшін киген. Жұқа киізден тігіледі, шапан тәрізді болып келеді.  Кебенекке арналған киізді бір бет етіп жұқалап басады. Оны асқан ұқыптылықпен шаршылап, қылшығын сыртына шығара басқан жұқа киізден ақ, қара немесе қоңыр түсті етіп, атқа отыруға ыңғайлы болу үшін артына жарма қалдырып, шалбарымен қоса пішеді.  Кебенек кең және ұзын болады. Шапанға ұқсас болғанымен, тік немесе күләпара іспетті жағасы бар  кебенекті жылқышылар *үскірік аяз бен желден, жаңбыр мен қардан* сақтану үшін киген. Халық тілінде  кебенектің баламасы ретінде кебентай сөзі де жиі қолданылады.  Кебенек сөзіне байланысты *“Кебенек киген келеді, кебін киген келмейді”* немесе *“Ерді кебенек ішінде таны”* деген мақалдар бар; *2)*'ешкі ғана ауыратын жұқпалы індет. Қоздырғышы сүзілгіш вирус. Ауырған ешкінің бәрі өледі.  Кебенек індеті ауа райы құбылмалы таулы өңірде көбірек ұшырайды.Індет тез өршиді. Ешкінің дене қызуы *41 – 42С*-қа жетеді, оттамайды, күйсемейді, өрістен қалады, ілбіп қана қозғалады, бүйірі қабысып, көзі жұмылып, еш нәрсеге елеңдемейді. Бұлшық еттері оқтын-оқтын дірілдейді; ентігеді, бүйірі соғады, өкпесі сырылдайды, танауынан ірің ағады. Ауырған лақтар бақырады. Сойып қарағанда өкпесінің әр жері бауырдай тығыздалғаны байқалады.  Кебенекті кей жерде *алаөкпе* дейтіні сондықтан. Ауру ешкінің кеуде қуысын сары су кернейді. Ауырған малды емдеу үшін қанына *0,01 г* новарсенол жібереді. Мұнымен қатар пенициллин, стрептомицин, норсульфазол және жүрек қызметін күшейтетін дәрілер береді. Көкірегіне жылытқыш кеп тартады. Қораны *10 – 12%*-тік  әк не *2%*-тік күйдіргіш натр ерітіндісімен залалсыздандырады. Карантин ауру айыққаннан кейін 2 айдан соң алынады.

## Дереккөздер:



Санат:Қазақ ұлттық киімдері
Кегей

thumb|right|200px|Кегей. Суретін салған Ж. Шәйкен.
**Кегей** – арба доңғалағының күпшек пен табан қимасының аралығындағы тiреу ағашы. Мұны "шабақ" деп те атайды. Шабақтары қаңсып босағанда оған мықты таяқты бастыра біріктіріп қайыспен немесе сыммен, кейде қыл арқанмен бұрап байлайды.

## Дереккөздер

## Әдебиет
* Шойбеков Р.Н. Қазақ тіліндегі күш-көлік атауларының этномәдени мазмұны. Этнос тілін зерттеудің өзекті мәселелері. Алматы: «Кие» лингвоелтану инновациялық орталығы, 2011. 68-75 бб.

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Тұрмыс 
Санат:Транспорт
Кеген

**Кеген**

**Елді мекен:**
* Кеген – Алматы облысы Кеген ауданы орталығы.

**Басқа мағыналар:**
* Кеген (өзен)
* Кеген асуы
* Кеген жазбасы
* Кеген ауданы
Кебін

***Кебін*** – қайтыс болған адамға кигізілетін ақырет киімі. Кебін үш бөліктен тұрады:
1) *[[лифафа]]* – сыртқы кебін. Лифафаның көлемі мәйітті қаусыра орауға, басы мен аяқ жағынан бууға жетерліктей көлемде болады; 
2)*[[изар]]* – бас, аяқпен бірдей енді мата; 3) *[[қамис]]* – көйлек. Мата екі қабатталып, ортадағы тұйық жерден бас сиярлықтай жыртылады. Басқа кигізгенде, көйлектің ұзындығы мойынның түбінен аяққа дейін жететін болуы тиіс. Бұл кебін ерлер мен әйелдерге ортақ кебін әйелдер үшін мұнан өзге: 1)*[[хумар]]*, яғни шашты жабатын бүркеншік; 2) *[[хирқа]]*, яғни кеуде жапқыш болады. Хирқаның ұшы екі қолтыққа келтіріліп, омырау жабылады. Бүркеншіктің екі ұшы хирқаның астына келтіріледі. Кебін адам тірі кезде киюге жарайтын нәрседен, мүмкіндігінше мақтадан тоқылған ақ түсті матадан болғаны абзал. Әрі жаңа немесе таза болуы қажет. Әйелдердің кебіні жібектен болса да болады. Жетерліктей мата табылмаған жағдайда, мәйіт жалғыз қабат кебінмен де қойыла береді. Мәйітке әуелі *“қамис”*, кейін *“изар”* кигізіледі. Сосын *“лифафа”* оралып, ашылып кетпес үшін бас, аяқ, белден байланады. Әйелдердің шашы екі бұрым түрінде *“қамистің”* үстіне көкірек тұсына қойылады. Бүркеншікпен басы, беті жабылып, үстіне *“изар”* оралады да, *“изардың”* үстінен кеуде жапқыш көкіректің үстінен көлденең қойылып, екі ұшы қолтықтың астына келтірілгеннен кейін, *“лифафа”* оралады. Сәби балалардың кебіні *“лифафа”, “изар”*, тек қана *“лифафа”* немесе кәдімгі үш қабат мата болса да оқасы жоқ. Кебіннің үш түрі бар: **1)** сүннет түрі. Сүннет кебіні жоғарыда айтылған тәрізді, ерлер үшін: *“[[лифафа]]”, “[[изар]]”* және *“[[қамис]]”*. Әйелдер үшін қосымша *“хумар”* және *“хирқа”*; 2) *“кифая”* түрі (*“кифая”* – жеткілікті). Ерлер үшін *“[[изар]]”, “[[лифафа]]”*. Әйелдер үшін *“[[изар]]”, “[[лифафа]]”* және *“бүркеншік”*; 3) *“заруат”*түрі. кебін жоқ, не табылмаған жағдайда мәйітті бір қабат етіп ораған матаны *[[заруат]]* деп айтады. *Шаїид (шейіт)* болғандарды жумайды, әрі оларға жоғарыда айтқан кебінді кигізбейді. *Шаїид* өз киімдерімен жерленеді; қ. *[[Жерлеу рәсімі]]*.

## Дереккөздер


Санат:Ислам
Кедергі

**Кедергі** – 
# *[[электрлік кедергі]]* – электр тізбегінің немесе өткізгіштің электр тогына қарсы бағытталған әсерін сипаттайтын шама. ; 
# *[[акустикалық кедергі]]* – акустикалық жүйенің тербелісі қарастырылғанда қолданылатын сипаттама. Ол дыбыс қысымының көлемдік тербелмелі жылдамдыққа қатынасына тең.

## Дереккөздер
Кездік

[thumb|right|250px|Кездік. [Қазақстан Республикасының Ұлттық мұрағаты|ҚР ҰМ қорынан.]]
**Кездік** – қыны кісе белбеуге тағылатын, аңшылықта қолданылатын, басы бір жүзді кішкене пышақ.  

## Атау түсінігі
Түркі халықтарында көне магиялық түсініктерге байланысты аңшылықта қолданылатын құралдардың атын атауға тыйым салынып, өз атауының орнына зат пен оның әрекетінің, жасалған материалының метонимиялық байланысына негізделген эвфемистік жанама атау қолданылды.
Осы секілді кесетін қару – пышақтың атын да аңшылық кезінде тура атамай кездік, кестік деп («кескір құрал» деген мағынада) атап, кейін бұл атау түркі халықтарында пышақтың аңшылықта қолданылатын түрінің атауы болып қалыптасты.

## Жасалуы мен қолданысы
Қазақтар кездіктің сабын ағаштан, сүйектен, аңның мүйізінен жасап, жүзін шынықтырылған асыл құрыштан соққан. Аңға шыққанда кездікті теріден тігілген қынға салып, белге тағып алып жүрді. Пышақтың кішкентай түрін кейде "құс кездік" деп атау ертеден қалыптасқан. Бұл туралы: "Арсалақтап жүгіріп, асығыста сүрініп, кеудесіне мініпті. Құс кездігін суырып, кеудесінен тіліпті", – деп келетін этномәдени дерек «Алпамыс» жырында сақталған.
Сонымен бірге кездік өлшем құралы ретінде де қолданған. Мәселен, шөбін орып алған жерге шыққан, шөптің кездік бойы өсіп қалған кезін «кездік бойы алқымдағанда» деп сипаттайды.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Кайдаров А.Г. Доспехи и вооружение воина-батыра в казахском эпосе и их этно-лингвистическое объяснение. ИАН КазССР. Серия общественная. 1976. №6; 
* Ахметжан К.С. Этнография традиционного вооружения казахов. Алматы: Алматыкітап, 2007.

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Қарулар
Санат:Аңшылық
Магистр

**Магистр** ( - ұстаз, тәлімгер) - жоғары кәсіби білімінің үшінші сатысы. Ол негізгі білім беру бағдарламаларын меңгерген және қорытынды аттестацияны сәтті тапсырған адамдарға беріледі.  Жоғары оқу орындарында берілетін екінші академиялық дәреже. Университет немесе оған теңестірілген жоғары оқу орнын бітіріп, бакалавр дәрежесін алған соң, екі жыл қосымша курстан өтіп, ғылым саласы бойынша диссертация қорғағандарға магистр ғылыми дәрежесі беріледі.

## Тарихта

Ежелгі Римдегі қызмет лауазымы. Кейіннен Еуропада католиктік діни-рыцарьлық орденінің басшысы ұлы магистр деп аталды.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Санат:Саясат