open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аралқұм (жайлау)

**Аралқұм** – Қызылорда облысы Арал ауданы жеріндегі жайлау. Арал қ-нан шығысқа қарай 40 км жерде орналасқан, аумағы 5836 га, оның 4923 га-сы қырдың жайылымы. 

Жерінің климаты өте қатаң. Ауаның температурасы 10°С-тан жоғары болатын кезең 175 – 195 күн. Шілде айының орташа температурасы 25 – 27°С, қаңтарда –9 – 13°С, жауын-шашынның жылдық орташа мөлш. 115 – 130 мм. Геоморфол. тұрғыдан Арал өңіріндегі Қарақұм алабына кіреді. Мұндағы өсімдік жамылғысы үш топқа бөлінеді: бұталы, бұта аралас және еркек шөп, жусан, қамыссүйек, жүзгін. А. аймағындағы бұйрат және жалы бұйратты құмдарына тән шөл өсімдіктері (қара сексеуіл аралас жүзгін, баялыш, жусан) мен эфемерлер өседі. А. жерінен т. ж. өтеді. 

Санат:Жайлаулар
Санат:Арал ауданы географиясы
Арал ойысы

**Арал ойысы** — Арал теңізі ойпатын және оның солтүстігін, шығысы мен оңтүстік-шығысын алып жатқан мезозой-кайнозой шөгінділерінен құралған тектоник. құрылым; геоморфол. тұрғыдан алғанда солтүстік Қызылқұмға жалғасып жатқан ойпат. Тұран плитасының құрамына енеді. Ауданы 350 мың км² шамасында. Арал ойысының солтүстік-шығысы, Тұран шығысы, оңтүстігі жайпақ жазық, ал Үстіртке жалғасатын батыс жағы тік жарлы болып келеді. Арал ойысы  солтігінде Торғай ойысының оңтүстік шетімен, шығысында Аққырқақұм қыратымен, оңтүстігінде төменгі Әмудария мегаантиклиналімен шектеседі. Ойыстың оңтүстік-шығысындағы Бозкөл қырқасы оны шығыс Арал және Тәжіқазған қазаншұңқырларына бөледі. Арал ойысы табанының жоғары бөлігі палеозой мен триас шөгінділерінен түзілген. Оның үстін мезозой мен кайнозойдың қалыңдығы 1800 – 2000 м шөгінді жыныстары (саз, құмтас, әктас, мергель) жауып жатыр. Арал ойысының юра мен бор шөгінділерінде мұнай мен газ, палеоген жыныстарында қоңыр көмір, темір кендері кездеседі, сондай-ақ жер асты суының мол қоры бар.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан географиясы
Санат:Арал теңізі
Арал-Сарыбұлақ су құбыры

**Арал-Сарыбұлақ су құбыры** — Қызылорда облысы Қазалы, Арал аудандары халқын ауыз сумен қамтамасыз етуге арналған. 

Алғашқы желісі (Бердікөл су тартқысы) 1985 ж., Қосаман су тартқысы 1993 ж. іске қосылды. Су құбырының ұзындығы 345 км. Екі су тартқыда 12 су көтергіш сорғы ст., хлорлау қондырғылары, 38 ұңғыма жұмыс істейді. Сорғы станцияларының қуаты тәулігіне 275 мың м3. 

## Дереккөздер


Санат:Қазалы ауданы географиясы
Санат:Арал ауданы географиясы
Санат:Қазақстан су құбырлары
Санат:1985 жылы соғылған ғимараттар мен құрылыстар
Арал қазба фаунасы

**Арал қазба фаунасы ** – Арал теңізінің солтүстік жағалауындағы (Ақеспе елді мекені маңынан) олигоцен дәуірінің аяқ кезіндегі құрлық шөгінділерінен табылған жануарлар қалдығы. Қазба жұмыстарын 1930 ж. КСРО Ғылым Академиясының Палентология институты және Қазақстан Ғылым Академиясының Зоология институты (1952, 1966, 1981, 1990 – 91 ж.) жүргізді. Қазбадан: мүйізтұмсықтар (*Paraceratherіum, Aceratherіum, Protaceratherіum, Aprotodon, Gіgantamynodon*), бұғытәрізділер (*Lophіomeryx, Mіomeryx, Prodrematherіum, Amphіtragulus*), кемірушілер (*Propaleocator, Aralomys, Argіromys, Agіspelagus, Protalactaga, Eumysodon*), бауырымен жорғалаушылар (*Chelonіa, Testudo*), құстар (Anas) қалдықтары табылды. Олар шамамен 25 – 26 млн. жыл бұрын ылғалды ормандар мен көлді, батпақты аймақтарда тіршілік еткен. Арал қазба фаунасының жер қабатының геологиялық салыстырмалы жасын анықтауда маңызы зор.

## Cілтемелер
*Фауна
*Арал
## Дереккөздер


 

Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Арал ауданы
Санат:Арал теңізі
Арал қарақұмы

**Арал қарақұмы** – Арал теңізінің солтүстік-шығысында жатқан құмды шөл.

## Географиялық орны
Арал теңізі мен Торғай үстіртінің аралығын, Ақтөбе, Қызылорда және Ұлытау облыстары аумағының бір бөлігін алып жатыр. Аумағы 35 мың км² шамасында. 

## Жер бедері
Құм алқабы бор және палеоген жыныстарының үгілуінің нәтижесінде түзілген. Қазіргі кезде оған жел айдап әкелген Арал теңізінің құм шөгінділері қосылуда. Алқап беті солтүстіктен оңтүстікке қарай бірте-бірте аласарып, Арал теңізі маңында жағалық құм белдеуіне ұласады. Біртұтас құм алқабы солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай ойысты жеке бөліктерге бөлшектенген. Одан жоғары Көлқұдыққұм, Жіңішкеқұм, Алаайғырқұм, Үлкенқұм орналасқан. Арал қарақұмы жер асты суына бай. Тұщы суы жер бетінен 2 – 3 м тереңдікте, артезиан суы бор және палеоген жыныстарының қабаттарында, яғни 100 – 200 м тереңдікте жатыр. Олардың минералдану дәрежесі әр түрлі (тұщы, кермек, ащы).

## Климаты
Арал қарақұмының климаты тым континенттік, құрғақ. Қаңтардың орташа темпертурасы –12 – 14°С, шілдеде 25 – 26°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 100– 150. Булануы 1400 – 1600 мм. Қыста қар жұқа түседі (қалыңдығы 5 – 6 см-ден аспайды). Сусыма құмды алқаптар мен ойпаңдарда қоңырқай топырақ арасынан сорлар ұшырасады. 

## Өсімдігі мен жануарлар дүниесі
Белесті құмды жазықтарда еркек шөп, жусан, жүзгін, құм сұлысы, қияқ, ойпаңдарда ши, айрауық, қамыс, сор жерлерде сарсазан, көкпек, бұйырғын өседі. Ұсақ кемірушілерден сарышұнақ, қосаяқ; бауырымен жорғалаушылардан кесіртке, жылан, тасбақа: жыртқыштардан қасқыр, қарсақ, сондай-ақ қыста ақ бөкен мекендейді. Арал қарақұмында жыл бойы мал жайылады.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы құмдары
Санат:Қызылорда облысы құмдары
Санат:Ұлытау облысы құмдары
Аралтөбе (жайлау)

**Аралтөбе** – Алматы облысы Кербұлақ, Қаратал және Көксу аудандары тұрғындарының жаз айларында пайдаланатын жайлауы. 

Жайлаудың ауданы 150 мың га, ұзындығы 84 км, ені 18 км. Солт-нде Ескелді ауданымен, шығысында Шағанмен, оңтүстігінде Панфилов ауданымен шектеседі. А. жайлауы арқылы Көксу, Кескентерек, Көктал өзендері ағып өтеді. Жайлаудың шөбі шүйгін, дәнді шабындық өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Жайлаулар
Санат:Кербұлақ ауданы географиясы
Санат:Қаратал ауданы географиясы
Санат:Көксу ауданы географиясы
Арал теңізі мәселелері жөніндегі келісім

**Арал теңізі мәселелері жөніндегі келісім** – Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың ұсынысымен Орталық Азия президенттерінің 1993 жылдың қаңтарында Ташкент қаласында қабылдаған шешімі бойынша 1993 жылғы 26 наурызда Қызылорда қаласында өткен Арал теңізі мәселелері жөніндегі 1-конференцияда жасалған келісім. Ол «Арал теңізі және Арал аймағы мәселелерін, экологиялық сауықтыруды, аймақтың әлеуметтік – экономикалық дамуын қамтамасыз етуді бірлесіп шешетін ортақ шаралар туралы Келісім» деп аталды. Келісімге Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаев, Қырғыз Республикасының Президенті Ақаев, Тәжікстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің төрағасы Э.Ш. Рахмонов, Өзбекстан Республикасының Президенті И.А. Каримов, Түрікменстан Президенті С.А. Ниязов қол қойды. 

Келісімнің арнайы баптарында Арал теңізі айдынындағы экологиялық дағдарысқа байланысты негізгі мәселелер нақтылы қаралды. Апаттың алдын алуға, қоршаған ортаны сауықтыруға және Арал аймағының әлеуметтік – экономикалық дамуын қамтамасыз ететін, денсаулық сақтау, тұрмыстық қажеттіктерді өтейтін істерге тікелей назар аударылды. Келісімді орындаудың алғашқы шарты есебінде Халықаралық Арал қоры, Арал теңізі мәселелері жөніндегі мемлекетаралық кеңес құрылып, олардың ұйымдық мәселелері шешілді. БҰҰ-ның Бас хатшысына Орталық Азия елбасыларының атынан Үндеухат жолданды. Онда Аралды сақтап қалуға, Арал аймағының келелі мәселелерін шешуге арналған шараларға дүниежүзілік қауымдастықтың назары аударылды.

Арал мәселелерімен айналысатын Орта Азия елдері (Қазақстан, Өзбекстан, Қырғыз республикасы, Түрікменстан) елбасылары кеңесінің атқарушы органы. 1993 жылы 26 наурызда Қызылорда қаласында құрылған (қала Арал теңізі мәселелері жөніндегі келісім). Кеңеске Орталық Азияның әр республикасы үкімет басшыларының орынбасарлары бастаған 5 кісі және бақылаушы ретінде Ресей Федерациясының өкілдері енді. Мемлекетаралық Кеңесті әр жылда Орталық Азия елдерінің біреуі әліпби тәртібі бойынша кезекпен басқаратын болып шешілді. Алғашқы кезек Өзбекстан Республикасына берілді. Кеңес өзінің атқарушы комитетін, су мәселелері жөніндегі, әлеуметтік - экономикалық , ғылыми-техникалық және экологиялық даму жөніндегі комиссияларын бекітті. «Сырдария» және «Әмудария» айдындық су шаруа басқармаларын кеңестің су мәселелері жөніндегі комиссиясы басқаратын болды. Кеңес өз жұмысын Халықаралық Арал қорымен және Дүниежүзілік банкпен бірлесе отырып жүргізеді.

## Дереккөздер

Санат:Арал теңізі
Санат:Қазақстан экологиясы
Санат:Халықаралық конвенциялар
Аралтөбе (арал)

**Аралтөбе** – Абай облысы Үржар ауданы Сасықкөл көліндегі арал. 

## Сипаты
Аумағы 11,2 км², ұзындығы 5 км, ені 3 км-ге жуық. Аралды төрттік кезеңнің шөгінділері жапқан. Батысы мен оңтүстік-батыс бөлігі тік, тастақты келген. Солтүстік-шығыс жағалауында қамыс араласқан ну тоғай өседі.

## Дереккөздер

Санат:Абай облысы географиясы
Арал тұз кендері

**Арал тұз кендері** – Арал теңізі алабындағы түбіне тұздар шөккен көлдер.

Тұз кені, негізінен Болғасынтұз, Қорғантұз, Жақсықылыш, Кішкенетұз, Бұғажайлы (Арыс көлі), Қаратұз ойпаттарындағы көлдерде орналасқан. Олардан галит (NaCІ), тенардит (Na2SO4), мирабилит (Na2SO4Һ10H2O), эпсомит (MgSO4Һ7H2O), астраханит (Na2SO4ҺMgSO4Ә4H2O) тұздары өндіріледі. Аталған тұздардың ішінде тенардит барлық көлдерден алынып біткен. Оның 20 ғасырдың соңғы жылдарындағы жаңадан шөгуі бірнеше мм-ден аспайды. Жақсықылыш көлдеріндегі аралас тұздар – мирабилит пен эпсолиттің қоры 10 млион тонна шамасында, гектар литтің  қоры 29 милион тонна (1998). Көлдердегі тұз шөгінділері тақта немесе линза пішінде түзілген. Галит минералының  кристалдары мен түйіршіктері көлдер түбіндегі қара түсті лаймен араласқандықтан қара сұр, кейде қара болып келеді. Тұз кендері құрамында бром көп мөлшерде, аздап бор мен магний кездеседі, ал иодтың мөлшері өте аз немесе мүлдем жоқаласы Тұз өндіру жұмыстары механикаландырылған және жоғары өнімді агрегаттар – тұз сорғылары, фрезалы кескіш кешендер, экскаватор, т.б. арқылы жүргізіледі. Арал теңізін игеру көп қаржы, материал және еңбекті талап етпейді. Олардағы әр түрлі пішінді және өлшемді кен шоғырлары тұздардың бірнеше түрінен тұрады. Сондықтан мұндай көп құрамды шикізатты кешенді игеру өте тиімді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан тұз кен орындары
Санат:Арал теңізі
Аралық дақыл

**Аралық дақыл ** – ауыспалы егістегі негізгі дақылдардан уақытша бос қалған жерге егілетін дақыл. Аралық дақылды ауа райы мен өсімдіктің биол. ерекшелігіне байланысты ерте пісетін дақыл өнімі жиналғаннан кейін ауа температурасы 5°С-тан жоғары болатын аймақта егеді. Қазақстанда жаздық бидайды, тарыны жинап алғаннан кейін 104 – 187 күн, күздік бидайдан кейін 84 – 167 күн, арпадан, сүрлемдік жүгеріден кейін 124 – 187 күн жылы болады да, олардың орнына Аралық дақыл егіледі. Аралық дақылға негізінен судан шөбі, жоңышқа, жүгері, жаздық сиыржоңышқа, т.б. жатады. Олар топырақтағы органикалық заттар мөлшерін көбейтеді, оның физикалық, химиялық құрамын жақсартады және ылғалдылығын сақтайды. Аралық дақыл көбіне Алматы, Жамбыл, Түркістан облысы және Қызылорда облыстарында егіледі. 

## Сілтемелер
*Ара
*Аңыздық дақыл
*Арал

## Сыртқы сілтемелер
* Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы  
## Дереккөздер


 

Санат:Дәнді дақылдар
Санат:Биология
Аралша мыс-мырыш кен орны

**Аралша мыс-мырыш кен орны** – Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші тізіміне енген археология ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Хромтау ауданы, Көшенсай ауы­лы­нан шы­ғы­сқа қа­рай 500 м жерде. Ақтөбе облысындағы гидротермальдық процестерден өзгеріске ұшыраған девон дәуірінің диабазспилит құрамды жанартаутектік жыныстарының Көженсай гранит массивімен жапсарласқан жерінде. 

## Жатыс сипаты
4 кентасты белдемнің ені 750-800 м. «Западная» белдемінде 3 кентасты қабат бар. «Пограничная» кентасты қабатының ұзындығы 600 м-ге, құламасы 350 м-ге дейін зерттелген. Қалыңдығы 40-50 м. 

## Минералдары
Негізгі кентастың минералдары: пирит, халькопирит, сфалерит. Кентастың құрамында күкіртті колчедан, мыс, мырыш басым. Олардан басқа кобальт кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы кен орындары
Санат:Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Арамқоға

**Арамқоға** () – қияқөлеңдер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда батпақты жерлерде, жайылымдарда, күріш өскен алқаптарда өсетін 1 түрі – кеш Арамқоға(J. serotіnus) бар. Биікт. 30 – 100 см, сабақтары жеке-жеке шығады, үш қырлы. Жапырақтары ұзынша, көлденең 5 – 9 мм. Өте көп масақтарының ұзындығы 5 – 20 мм, олар күрделі шатырша гүлшоғырын құрайды. Аталығы 3, тозаңқабының ұзындғы 1 мм, аналық аузы – екеу. Тамыз – қыркүйек айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – жаңғақша, қоңыр түсті.  

## Сілтемелер
*Арамжебір
*Арам жуа
*Арамсәбіз
## Дереккөздер


Санат:Қияқөлеңдер
Арамжебір

**Арамжебір ** () – ерінгүлділер тұқымдасына жататын бір немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

Қазақстанда Қаратау мен Батыс Тянь-Шаньның, Қырғыз Алатауының тасты-тастақты оңтүстік беткейлерінде өсетін 1 түрі – иісті арамжебір (А. graveolens) бар. Биікт. 2,5 – 8 (12) см. Сабақтары төрт қырлы, ұсақ түкті, көкшіл түсті. Жапырақтары дөңгелек, ұзынша, сыртын түк жапқан. Гүлдері 4 – 6-дан шоғырланған. Тостағанша жапырақшалары қос ерінді, түкті. Күлтесі көкшіл, қызғылт күлгін түсті. Аталығы 4, екі жоғ. аталығы өте қысқа, екі төм. аталығы аналық мойнымен бірдей, бірақ күлте жапырағынан ұзын болмайды. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Жемісі – домалақ жаңғақша, қара қоңыр түсті. 

## Дереккөздер


Санат:Еріндігүлділер
Арам жуа

**Арам жуа** , Каспий жуасы () – амариллистер тұқымдасының жуа туысына жататын көп жылдық өсімдік. Қазақстанда Торғай, Сарыарқа, Атырау, Ақтөбе, Арал және Каспий маңы, Қызылорда, Мойынқұм, Қызылқұм, Шу, Іле тауы, Қаратау аймақтарының құмды шөлдерінде өседі. Биіктігі 10 – 30 см. Жуашығы домалақ, көлдеңесі 2 – 4 см, қара сұр қабықпен қапталған. Төрттен бір бөлігі жапырақ қынабымен көмкерілген. Гүлшатыршасы домалақ, көп гүлді. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – қауашақ тәріздес. Арам жуаның құрамында сапонин көп. Сондықтан ол улы келеді. Құм тоқтату үшін өсіріледі.

## Сілтемелер
* АРАМЖЕБІР

## Дереккөздер


Санат:Амариллистер
Арамсояу

‎
**Арамсояу ** () – шырмауықтар тұқымдасы, арамсояулар тұқымдасына жататын бір не екі жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Хлорофилі жоқ, паразитті түрде тіршілік етеді. Жер шарында тропиктік аймақтардан қоңыржай белдеулерге дейінгі жерлерде өсетін 170-тен аса түрі белгілі. Арамсояу Қазақстанның барлық облыстарында кездеседі. Арамсояудың 19 түрі бар. Оның ішінде көп тарағандары – Қаратау арамсояуы (C. Karatavіca), дала арамсояуы (C. campestіs). Бұлардың сабақтары өте жіңішке жіп тәрізді болады, басқа өсімдіктерге шырмалып өседі. Жапырақтары семіп, тек қабыршақ күйінде жетіледі. Ұсақ болып келген, ақ не қызғылт, кейде қызыл не сары гүлдері шатырша немесе шашақ гүлшоғырына топталған. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамызда жеміс береді. Жемісі қауашақ тәрізді. Бір өсімдікте он мыңдаған майда тұқым жетіледі. Тұқымынан пайда болған өскіннің тамыры топыраққа бекиді. Өну қасиеті бірнеше жыл сақталады. Арамсояу – өте зиянды арамшөп. Ол зақымдаған дақыл, көбінесе тіршілігін жояды. Арамсояудан сақтану үшін егіске гербицид шашады, егетін тұқымды тазалап, дәрілейді.
## Сілтемелер
* Арамсәбіз
* Арамот тұқымдасы
* Арамқоға

## Сыртқы сілтемелер
* Повилика

## Дереккөздер


Санат:Шырмауықтар
Санат:Қазақстан флорасы
Арамсояулар тұқымдасы

**Арамсояулар тұқымдасы ** () – шырмауықтар тұқымдасына жататын паразит өсімдіктер. Арамсояулар тұқымдасына жататын өсімдіктер хлорофилсіз, тамырсыз, жіп тәрізді сабағы арқылы басқа өсімдіктерге сорғыш бүршігі арқылы жабысып өседі. Жер шарында кең тараған, әсіресе, Америка мен Африканың тропиктік аймақтарында, сондай-ақ Жерорта теңізі маңы мен Батыс Азияда кездесетін 1 туысы, 150 (кейбір мәліметтерде 170-тей) түрі белгілі. Ұсақ гүлдері қалың шашақ не шатырша гүлшоғырына топталған. Тостағанша жапырақшалары жарты шар, қоңырау не түтікше тәрізді 5 қалақты. Күлтелері бір-бірімен кіріккен ақ, сары не қызыл түсті. Аталықтары күлтенің түтікшелеріне жабысып тұрады. Гүлшоғырының ортасында 2 – 3 бірігіп кеткен жеміс жапырақшасынан тұратын аналық жиынтығы (гинецей) болады. Негізінен жарғаққанаттылармен тозаңданады. Тұқымы тозаңданғаннан кейін 2 – 3 аптадан кейін піседі. Бір өсімдікте 3-тен 30 мыңға дейін майда тұқым жетіледі. Арамсояулар тұқымдасына жататын өсімдіктер – өте зиянды арамшөптер; қ. Арамсояу.
## Сілтемелер
* Арамсояу
* Арамсәбіз
*Арамот тұқымдасы

## Сыртқы сілтемелер
*    Семейство повиликовые (Cuscutaceae)

## Дереккөздер


Санат:Шырмауықтар
Арамшөп

**Арамшөп ** – егіс танаптарында өсетін жабайы өсімдіктер. Оның Қазақстанда 300-ден астам түрі бар. Егістік, шалғынды, жайылымды жерлерде және өзен-көл жағалауларында өседі. Арамшөп тамыр жүйесінің жақсы дамуына байланысты ылғалды, қоректік заттарды көп пайдаланады. Сондай-ақ ол егілген дақылды көлеңкелеп, фотосинтез процесінің жүруін нашарлатады, нәтижесінде егілген дақыл бойында органикалық заттардың түзілуі нашарлайды, алынатын өнім төмендейді. Арамшөп – егіс зиянкестері мен ауру қоздырғыштардың мекені әрі оларды тарататын ортасы. Кейбір Арамшөптің тұқымы, жемісі (меңдуана, үй бидайық, сарғалдақ) адамды, малды уландырады. Арамшөп қолдан егілген дақылдар сияқты бір мезгілде емес, шұбалаңқы өніп көктейді әрі топырақта тіршілік қабілетін ұзақ мерзім сақтай алады. Мұның үстіне көптеген Арамшөптер сыртқы ортаның қолайсыз жағдайларына (суыққа, ыстыққа, құрғақшылыққа) төзімді келеді. Арамшөп негізінен паразитті Арамшөп және паразитті емес Арамшөп болып екі топқа бөлінеді. Паразитті Арамшөпке арамшырмауық, сұңғыла, т.б. жатады. Ең зияндысы – хлорофилі мен тамыры жоқ сұңғыла. Ол қасындағы дақылдың қоректік заттарын сорып алады. Паразитті емес Арамшөпке бір жылдық өсімдіктер (қара сұлы, итқонақ, қарабидай арпабасы, қара меңдуана, т.б.) және көп жылдық өсімдіктерден (жатаған бидайық, ермен, шоңайна, кәдімгі түйетікен, т.б.) болып бөлінеді. Арамшөпті жою үшін агротех. шараларды (себілетін тұқымды жақсы тазарту, көң шашу, Арамшөпті гүл жармас бұрын отау, ауыспалы егісті қолдану, топырақты сапалы өңдеу, дақылдардың қатар аралығын қопсыту, т.б.) мұқият жүргізу, хим. гербицидтер (авадекс, илоксан, т.б.) шашу және биол. әдістерді тиімді қолдану.
## Сілтемелер
*Арамсояулар тұқымдасы
*Арамсояу
*Арамсәбіз

## Сыртқы сілтемелер
* Сорняки 
*Ауыздықталмаған арамшөп қауіпті
## Дереккөздер


 

Санат:Өсімдіктер
Арамот тұқымдасы

**Арамот тұқымдасы** () – сукөріктер тұқымдасына жататын су астында өсетін бір жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанның барлық өзендерінде, теңіз шығанақтарында, тұщы суларында өседі. Арамот тұқымдасының 1 туысы, 4 түрі бар. Оның ішінде нәзік А. (N. marіna) аталатын түрі тек Зайсан көлінде ғана өсетін сирек түр болып есептелінеді. Арамот тұқымдасының сабақтары жіңішке, сынғыш келеді. Оған жапырақтары таспа тәрізді оралып, кезектесіп орналасады. Дара жынысты гүлдері жеке немесе аталық жапырақ қынабы қойнауында топталып жетіледі. Аталық гүлінің бір ғана жасыл жапырақшадан тұратын гүл қоршауы болады. Аталығы да, аналығы да біреу, жатыны бір ұялы болып келеді. Жемісі – жаңғақ. Тұқымынан көбейеді. Тұқымы қатты, сырты жылтыр. Маусым – тамыз айларында гүлдейді. Жемісі мен тұқымы су ағынымен, балықтар және су құстары арқылы тарайды.

## Сілтемелер
* Арамжебір
* Арам жуа
* Арамқоға

## Дереккөздер


Санат:Сукөріктер
Арасантау

**Арасантау ** – Алакөл ойысындағы тау.

## Географиялық орны
Абай облысы Мақаншы ауданы жерінде. Таудың солтүстік-батысында Қосайшағыл қонысы мен Бармаққұм құмы, солтүстігінде Арқарлы тауы орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1114 м. Арасантау батыстан солтүстік-шығысқа қарай созылған.

## Жер бедері
Таудың беткейі жайпақ келген. Солтүстігінен Шағантоғай, оңтүстігінен Тасты өзендері ағып өтеді.

## Өсімдігі
Баурайындағы сұр қоңыр және шалғынды қоңыр топырағында эфемерлі сұр жусан, баялыш, күйреуік, бұталы шөптесіндер өседі.
 
## Дереккөздер
  

Санат:Мақаншы ауданы таулары
Арамсәбіз

**Арамсәбіз** () – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын бір, екі немесе көп жылдық шөптесін өсімдік. Олар Тобылдың, Есіл өзендері алабында, Көкшетау, Сарыарқа, Алтайдың қалың ормандарында, құрғақ және ылғалды шалғынды жерлерінде өседі. Қазақстанда күмәнді Арамсәбіз (C. dubіum) түрі бар. Биіктігі 80 см-дей. Тамыры ұршық тәрізді. Жоғарғы жағы бұтақталған, түзу сабақты. Түксіз, сағақты жапырағы қауырсын тәрізді тілімденген. Гүлшоғыры – күрделі шатыр құрылымды (20 – 35 салалы). Гүлдері ақ, кейде қызғылт түсті болады. Шілде айында гүлдеп, тамызда жеміс береді. Жемісі тұқымша тәріздес. 

## Сілтемелер
*Арамжебір
*Арам жуа
*Арамқоға

## Сыртқы сілтемелер
* Арамсәбіз

## Дереккөздер


Санат:Шатыршагүлділер
Арасанқаба

**Арасанқаба ** – Қарақаба өзенінің сол саласы.

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданы жерімен ағады.

## Бастауы
Оңтүстік Алтай жотасынан бастау алады. Оңтүстік Алтай жотасының оңтүстік бөлігіндегі тау бөктерін қақ жарып терең құз-жартасты даралардан ағып өтеді.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 52 км, су жиналатын алабы 435 км2. Өзен суы тау мұздықтарының еруімен толығып, жаз айларында ағады. Алабында жайылымдық жерлер мен қыстаулар бар. Суы түрлі шаруашылыққа пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Катонқарағай ауданы өзендері
Ара ұясы

**Ара ұясы ** – адамдар қолымен жасалған аралардың бал жинайтын мекені. Адамдар алғаш Ара ұясын ағаш діңінен ойып немесе сабан мен шыбықты құммен араластырып, араның табиғи ұясына ұқсатып жасаған. Қазіргі Ара ұясы төртбұрышты қораптан және қорапқа бекітілген жақтаулардан (рама) тұрады. Сондай-ақ онда ұяның түбі, төбесі және ұяны кеңейтуге арналған қосымша қораптары, алдыңғы жағында аралар кіріп-шығатын қуысы болады. Қазақстанда Ара ұясының: 12 жақтаулы (рамалы) бір қабырғалы; 14 жақтаулы екі қабырғалы; 24 жақтаулы екі қорапты; 40 жақтаулы көп қорапты ұя түрлері кең тараған. Қорапты жақтаулар стандартты, аум. 435 – 445 мм келеді. Ара ұясы жеңіл, берік, араны күтуге, бал жинауға қолайлы болуы тиіс. Ұяны қарағайдан, май қарағайдан, самырсыннан, шыршадан, қызыл талдан жасайды. Олардың сыртын су өтпейтіндей етіп әр түрлі бояулармен сырлайды.

## Табиғи ұялар

*'Аралардың ұялары.* балауыз құрылыстан- кәрезден тұрады. Жабайы аралардың ұяларында 6-7 тік, ұзын, төменгі жағы сопақ кәрездері, ал ульяларда (қолдан жасалған ұяларда) 10-12-ден 60-70 кәрезге дейін болады. Ара кәрезі алты қырлы белгілі бір мөлшерден аспайтын мыңдаған қуыстардан тұрады. Ара қуыстарының диаметрі кіші де, аталықтарынікі- үлкен. Тіршілікке аса қажетті процестерінің бәрі де ұяда өтеді. Онда олар араларды өсіреді, қоректерін сақтайды, суықтан қорғанады. Ерте көктемде олар ұяның қорек орналасқан жоғарғы жағында тұрады, содан соң өсуіне қарай төменге түсіп, кәрездердің жаңа орындарын ала береді.
## Сілтемелер
* Ара
* Арасан
## Сыртқы сілтемелер
* Бал ара шаруашылығы туралы
## Дереккөздер


Санат:Аралар
Санат:Омарта шаруашылығы
Санат:Ұялар
Аргентит

**Аргентит**, күміс жылтыры – сульфидтер класының минералы. Химиялық формуласы Ag2S. Құрамында күміс (87,1%), күкірт (12,9%) және қоспа ретінде мыс, қорғасын, темір, т.б. болады. Кубтық сингонияда кристалданады, жоғарғы температурада (179°С-тан жоғары) кристалдары куб, төменгі темпрада ромб тәрізді келеді. Түсі сұр, қара сұр, жаңа сынған жері металша жылтыр келеді, бірақ тез тотығып қараяды. Қаттыллығы 2 – 2,5; меншікті салмағы 7,2 – 7,4 г/см3. Аргентит полиметалл кендерінде сульфидтермен, т.б. күмісті минералдармен бірге кездеседі. Аргентит – күміс өндірілетін кентас. 

## Сілтемелер
* Аргон
*Апатит

## Сыртқы сілтемелер
* Сульфиды 
*Природные минералы

## Дереккөздер


Санат:Минералдар
Санат:Күміс қосылыстары
Арғанаты

**Елді мекен:**

* Арғанаты – Жетісу облысы Сарқан ауданындағы темір жол бекеті.

**Таулар:**

* Арғанаты  – Балқаш-Алакөл ойысындағы тау.
* Арғанаты – Ұлытау облысы Ұлытау ауданының солтүстігіндегі тау сілемдері.
Арғанаты (тау, Ұлытау облысы)

**Арғанаты** – Ұлытау облысы Ұлытау ауданының солтүстігіндегі тау сілемдері. Ұлытау тауының солтүстігінде орналасқан. Ол солтүстіктен оңтүстікке қарай 80 км-ге созыла жалғасқан шоқылар тізбегінен тұрады. Ені 20 – 25 км. Ең биік жері – Дондығұл (757 м).

## Жер бедері
Таулардың беткейлері көлбеуленіп бірте-бірте аласарып, төңірегіндегі жазыққа ұласады. Арғанаты тауларынан Қаратоғай, Сарытоғай, Қаракеңгір, Терісаққан өзендерінің көптеген салалары бастау алады. Батысын Қоскөл, Қамыстыкөл, шығысын Барақкөл, Құркөл, Басбайтал көлдері алып жатыр. Тауда бұлақ көп. Арғанаты таулары көптеген тарихи оқиғалардың куәсі. Мық, Домбауыл, Айыршоқы тауаралық аңғарларында ертедегі Арғанаты тау мүсіндері сақталған. Аңыз кейіпкері Асан Қайғы да осы өңірге жерленген деген аңыз бар. Осы маңда Ешкіөлмес жерінде көгілдір асбестің қоры мол.

## Геологиялық құрылымы
Солтүстік бөлігі протерозой, оңтүстігі девон мен тас көмір жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі мен жануарлар дүниесі
Беткейлерінің қоңыр, ашық қоңыр топырағында селеу, бетеге, қылқан селеу, жусан, тобылғы, т.б. өсімдіктер мен бұталар өседі. Жануарлардан арқар, киік, жабайы шошқа, байбақ, суырлар, балпақ зорман; құстардан дуадақ, сажы, құр мекендейді.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*   Ұлытау
*САРЫАРҚА ТАУЫ

Санат:Ұлытау ауданы таулары
Аридтік жер бедері

**Аридтік жер бедері ** – шөлдерге, шөлейттерге және құрғақ далаларға тән жер бедерінің түрі. Эолдық әрекеттердің, үгілудің, жазықтық шайылудың, мезгілдік ағын сулардың және т.б. әсерінен қалыптасады. Қыраттарға, үстірттерге, тауалды өңірлер мен тауларға аридтік денудация және эрозия пішіндері, ойпаттар мен жазықтарға тастақты шөлдердің әр түрлі түрлері, сорлар мен көл ойпаңдары, тақырлары бар бедердің эолдық пішінді құмды шөлдері (шағылдар, қырқалы және ұяшық құмдар) тән.   

## Сілтемелер
* Ареал
*Аридтік климат
*Аридтік литогенез

## Сыртқы сілтемелер
* Рельеф Земли 
*Литосфера и рельеф Земли
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Арғанақ

**Арғанақ** , кенигия (Koenіgіa) – тарандар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанның таулы аймақтарындағы өзен бойларында, шалғындықтарда, жартастарда кездесетін жалғыз түрі – исландия Арғанақғы (К. іslandіca) бар. Биікт. 1,5 – 7 см, жалаң, бұтақты. Жапырақтары сабақты, пішіні дөңгелек тәрізді. Гүлдері қос жынысты, сабақ ұшына топталған. Гүл серігі үш бөлікті, ақшыл жасыл түсті, аталық, аналығы одан қысқа. Шілдеде гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – жаңғақша, ұсақ, домалақ, ұсақ дәнді. 

## Сыртқы сілтемелер
* Кёнигия  на сайте Агбина
* Кёнигия в определителе высших растений Мурманской области и Карелии 

## Дереккөздер


 

Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Биология
Аридтік климат

**Аридтік климат** — температурасы жоғары және оның тәуліктік ауытқуы үлкен, атмосфералық ылғалдылығы жеткіліксіз, ал буланғыштық мөлшері жылдық жауын-шашын жиынтығы мөлшерінен артық болған жағдайда қалыптасатын құрғақ климат. Аридтік климат шөл мен шөлейт белдемдерге тән. Топырақта ылғал аз болғандықтан өсімдік өте сирек өседі, ауа мен жер беті күндіз қатты қызып, түнде едәуір салқындауы салдарынан тау жыныстары үгіліп құмға айналады. Мұндай аймақтарда егін тек қолдан суландыру жолымен ғана егіледі. Қазақстанның қоңыржай ендіктегі шөлдері мен шөлейттері мұхиттан алыс жатқандықтан және одан келетін ылғалды ауаға тау жоталары тосқауыл болатындықтан ондағы ауа райы ғылымда Аридтік климат деп аталады.

## Сілтемелер
* Аридтік жер бедері
*Аридтік литогенез

## Сыртқы сілтемелер
* КЛИМАТ | Онлайн Энциклопедия Кругосвет

## Дереккөздер


Санат:Климатология
Аридтік литогенез

**Аридтік литогенез ** – жер бетіндегі ылғалдың жылдық булану мөлшері жауын-шашын мөлшерінен артық болатын аридтік климат орныққан аймақтарда (құрлықтар мен теңіз, көлдерде) шөгінді тау жыныстарының түзілуі. Аридтік литогенез – литогенез теориясының негізін салушы орыс ғалымы, акад. Н.М. Страхов анықтаған табиғаттағы литогенез процесі 5 түрінің бірі. Литогенездің бұл түрі шөлдер мен шөлейттерге тән. Бұл аймақтарда жер беті суының ықпалы күрт бәсеңдейді, ал желдің әрекеті күшейеді. Орасан зор жылжымалы құм алқаптары пайда болады. Аридтік климат аймақтары ылғалды тропик. белдеуді солт-тен (20 – 35° солт. ендік) және оңт-тен (20 – 35° оңт. ендік) көмкеруші жоғары қысымды белдемдерге орналасқан. Осы белдемдердегі атмосфераның жоғарғы қабаттарының құрғақ ауасы ішінара төмен қарай ауысады да Аридтік литогенез. белдемдері пайда болады. Аридтік литогенезде құрлықтардың су жиналатын алаңдарында мех. үгілу хим. үгілуден басымырақ жүреді, ал көлдер мен теңіздердің түбінде тұз шөгеді.Аридтік литогенез аймақтарында қарқынды хим. үгілу қыртысы мүлде болмайды, ал су қоймаларында әр түрлі тұздардың тұнуына әкеп соғатын галогендік седиментаттану процесі тез қалыптасады. Қазақстан жерінде Аридтік литогенез Жезқазған ойысында тас көмір кезеңінде жүрген (мыс., мысты құмтастар мен алевролиттер аридтік климат жағдайында түзілген). Каспий ойысында пермь кезеңінде осындай процесс нәтижесінде тұз қабаты қалыптасқан. Тұздан төмен мұнай және газ кендерінің түзілуінде бұл қабат жабынды немесе сұйық тірек ретінде маңызды рөл атқарады. Жезқазған, Ұлытау аймағындағы пермь кезеңінде жүрген Аридтік литогенез процесінің нәтижесі – гипс шөгінділерінде родусит-асбест кендері түзілген. Қазіргі уақытта Аридтік литогенез процесі Каспий теңізі мен Балқаш көлінде, Оңтүстік Қазақстанның шөлдерінде жүруде. 

## Сілтемелер
* Аридтік климат
*Аридтік жер бедері

## Сыртқы сілтемелер
* Значение слова литогенез
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Табиғат
Арктикалық ауа массасы

**Арктикалық ауа массасы ** – Арктика үстінде қалыптасатын ауа массасы. Арктикалық ауа массасының температурасы төмен, ылғалдылығы аз, ауа райы ашық келеді. Циклонның әрекетінен Арктикалық ауа массасы төменгі ендіктердегі Жерорта теңізі, Қазақстан мен Сібірдің жазықтарына дейін жетеді. Арктикалық ауа массасының келуіне байланысты бұл маңның температурасы суына түседі. Арктикалық ауа массасының одан әрі оңтүстікке қарай өтуіне Альпі, Кавказ, Памир, Тянь-Шань, т.б. таулар тосқауыл болады. Қыста антициклонның әрекетінен қатты суынған құрлықтағы ауа Арктикалық ауа массасының әсерінен одан әрі суына түседі. Көктемде Арктикалық ауа массасының әсерінен Еуразия мен Америка құрлықтарының солтүстік бөліктерінде нөсер жаудыратын конвекциялық бұлттар пайда болады. Жазда ол құрлық үстінде қатты жылынады, оның салыстырмалы ылғалдылығы азаяды. Егер Арктикалық ауа массасының келуі қайталана берсе, дала белдемінде қуаңшылық болады. 

**АРКТИКАЛЫҚ АУА** - арктикалық ауа массалары - Арктика үстінде қалыптасатын ауа массасы; негізінен, температурасының төмен, ылғалдылығының аз, өте мөлдір болуымен ерекшеленеді. Атмосфераның циклондық әрекеті және циркуляциясының меридиандық қайта түзілуі кезінде Арктикалық ауа төменгі ендіктерге дейін кіреді де, Жерорта теңізіне, Орта Азия жазықтарына, АҚШ-тың оңтүстік аудандарына дейін барып, ауаны айтарлықтай суытады.

## Сілтемелер
* Арктика
*Антарктида

## Сыртқы сілтемелер
* арктический воздух
*Воздушная масса 

## Дереккөздер


Санат:Арктика
Санат:Атмосфера
Санат:География және геодезия
Арқа

thumb|250px**Арқа** () — көкірек керегесінің жоғарғы (адамда - артқы) жағындағы дене аумағы. Арқаның сүйектік негізін көкірек омыртқалары мен екі бүйіріндегі қабыртқалар құрайды. Дене аумағы ретінде арқа — аталған сүйектер ден басқа, олардың бұлшық еттерінен және сыртындағы теріден, олардағы қан және лимфа тамырлары мен жүйкелерден құралған. Жануарларда арқаның екі жауырын арасындағы бөлігін шоқтық ({{lang-la| regio interscapularis) деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Арқал

**Арқал** , кникус () – астралылар тұқымдасына жататын тікенді бір жылдық өсімдіктер туысы. Қазақстанның таулы аймақтарындағы шөлді жерлерде, егістіктерде арамшөп ретінде өсетін 1 түрі – аскөк Арқал (С. benedіctus) бар. Биіктігі 5 – 50 см, шоғыр бұталы өсімдік. Әрбір бұтағының басында бір-бірден қызғылт себеті орналасқан. Жапырақтары түкті, күлтелері боз, сары түсті. Мамыр айында гүлдеп, маусымда жемістенеді. Тұқымы ұзынша, жуан, жылтыр, қара түсті, шеті тілімденген, құрамында май көп (24 – 29%). Арқал – дәрілік өсімдік, сондай-ақ оны ликер жасау үшін де пайдаланады. Қолдан да өсіріледі, ондай кезде одан түсетін өнім мол болады (26 ц/га).    

## Сілтемелер
* Арқалық
*Арамшөп
## Сыртқы сілтемелер
*Кникус аптечный 
## Дереккөздер


Санат:Күрделігүлділер
Санат:Қазақстан табиғаты
Арқалық (тау, Семейтау тауы)

**Арқалық** – Абай облысындағы Семейтау тауының оңтүстік-шығысында, Суықбұлақ көлінен 30 км жерде орналасқан ұсақ шоқылар тізбегінен тұратын тау. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 60 – 65 км-ге созылып жатыр. Енді жері 10-15 км, абсолюттiк биіктігі 519 м. 

## Жер бедері
Ұсақ шоқыларының беткейлері көлбеуленіп, қырқалы жазыққа ұласады. Солтүстігінен Мұқыр, Қорғанбай, оңтүстігінен Ақтас, Сарыбұлақ, т.б. өзендердің салалары бастау алады.

## Геологиялық құрылымы
Арқалық тауы төменгі тас көмір кезеңінің жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Таудың ашық қоңыр топырақты беткейлерінде тобылғы, қараған, қылқан селеу, жусан, етегінде ши, ажырық, т.б. өсімдіктер өседі. Тау етегі қысқы мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер
 

Санат:Жаңасемей ауданы таулары
Арқалық боксит кен орны

**Арқалық боксит кен орны** - Қостанай облысы Арқалық қаласының оңтүстігіндегі боксит пен отқа төзімді саз өндірілетін кенді өңір. 

## Геологиялық құрылымы
Оның құрылымдық табаны – жоғарғы девон мен төменгі тас көмір шөгінділерінен тұратын Арқалық атты брахисинклиналь. Кенді қабаттар бор-палеоген жүйелеріне жатады. Боксит қабаттары іргетастағы терригендік жыныстар мен әктастар жапсарын бойлай біткен эрозиялық-карст шұқырларында (депрессия) орналасқан. Олар сенон (жоғарғы бор) саздары мен палеозой жыныстарының үгілу қыртысының үстінде шалыс жатады да, өздері эоцен және төменгі олигоценнің терригендік шөгінділерімен, кейде шұбар саздармен бүркеледі. 

## Жатыс сипаты
Кенді өңірдің 9 иірімінде бокситтік 37, отқа төзімді саздың 15 қабаты бар. Олардың ұзындығы 50 м-ден 1680 м-ге, ені 50 м-ден 450 м-ге, орташа қалыңдығы 2 м-ден 12 м-ге (карст шұқырларында 20 – 40 м), жер бетінен тереңдігі 1-2 м-ден 120-180 м-ге дейін жетеді. 

## Минералдары, құрамы
Боксит құраушы негізгі минералдары – гиббсит, каолинит, гематит. Кейде 28 – 53% Al2O3, 1,8 – 20% SіO2 бар. Оның орташа құрамы бокситтің Б-8 маркасына жатады. Боксит Байер тәсілмен өңделеді, одан алюминий тотығы, кальцийі аз ғана концентраттан электрокорунд, темір, азынан муллит өндіріледі. Кен ашық әдіспен өндіруге қолайлы. Арқалық боксит кен орнының Павлодар алюминий зауытын шикізатпен қамтамасыз етуде маңызы өте зор.

## Сыртқы сілтемелер
* Арқалық Қазақстанның Мәртебе Төрі

## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысы кен орындары
Арқарлы асуы

**Арқарлы ** – Айгүл тауының солтүстік-батысындағы асу.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Кербұлақ ауданы жерінде. Батысынан Түрксіб темір жолы және асу арқылы Алматы – Өскемен мемлекеттік автомобильдік жолдары өтеді.

## Жер бедері
Ең биік жері 758 м. Арқарлы солтүстік-батысында Малайсары жотасымен, оңтүстігінде Итжон үстіртімен шектеседі. 

## Өсімдігі
Беткейіндегі сұр топырағында жусан, бетеге, селеу, т.б. шөптесіндер өседі. 

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы асулары
Арқарлы жотасы

**Арқарлы жотасы ** – Балқаш-Алакөл ойысындағы ұсақ шоқылы таулар.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Алакөл ауданы аумағында орналасқан.

## Жер бедері
Ең биік жері 758 м, ені 20 км, оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай доғаша иіліп, Сарықұмға дейін 60 – 65 км-ге созылып жатыр. Солтүстік беткейі көлбеу, оңтүстігі тіктеу, сай-жыралармен тілімденген. Өте қуаң өңірде орналасқандықтан жотасы әбден мүжілген, беткейлері жазық тау.

## Геологиялық құрылымы
Жота тас көмір шөгінділерінен түзілген.

## Топырағы, өсімдігі
Етегі мен төңірегі құмды, негізінен, сұр топырақты. Құмдауыт сұр топырағында бұйырғын, жусан, баялыш, т.б. шөптесін өсімдіктер аралас өседі.

## Дереккөздер

Санат:Алакөл ауданы таулары
Арқароты

**Арқароты** , амбербоа () – астралылар тұқымдасына жататын бір немесе көп жылдық өсімдіктер туысы. Қазақстанда оңтүстік және батыс аймақтардың тасты, тастақты, балшықты беткейлерінде, құмды, сортаңды жерлерде өсетін 3 түрі (аласа арқароты, бұхар арқароты, тұран арқароты) бар. Биікт. 2 – 30 (70) см. Сабақтары жапырақты. Жапырақтарын қысқа, бұйра түктер жапқан. Гүлдері қос жынысты, олар көп гүлді, ірі себет гүлшоғырына топталған. Күлтелері қызғылт не сары түсті. Аталығы ұзын, қосымша жіпшелері болады. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, шілде – тамызда жемістенеді. Тұқымы ұзынша, қысыңқы, түкті.

## Түрлері
9 түрі белгілі.
# *[[Amberboa amberboi]]* (L.) Tzvelev – 
# *[[Amberboa bucharica]]* Iljin – бұхар арқароты
# *[[Amberboa glauca]]* (Willd.) Grosch. – 
# *[[Amberboa iljiniana]]* Grossh. – 
# *[[Amberboa moschata]]* (L.) DC. – 
# *[[Amberboa nana]]* Iljin – аласа арқароты
# *[[Amberboa odorata]]* DC. – 
# *[[Amberboa sosnovskyi]]* Iljin – 
# *[[Amberboa turanica]]* Iljin – тұран арқароты

## Сыртқы сілтемелер
* АМБЕРБОА 
*Растения балконов и терас

## Дереккөздер


Санат:Күрделігүлділер
Арқаршайыр

**Арқаршайыр** , гименолима (Hymenolyma) – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанның шөлді, таулы аймақтарындағы тау етегіндегі жусанды, бетегелі, тырсалы далаларда, кейде тастақты тау беткейлерінде, сортаңды шалғындарда өсетін 2 түрі – түкті А. (Н. trіchophyllum) және шоқсары А. (Н. bupleuroіdes) бар. Олардың биікт. 30 – 70 см. Сабақ түбін қураған жапырақтар басып жатады. Тамыры түйнекті. Тостағанша жапырақшалары тіссіз, желектері ақ түсті. Аналық мойны қысқа. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, маусым – шілдеде жемістенеді. Жемісі – ұзынша (2 – 4 мм).

## Сілтемелер
* Арқароты
*Арқат

## Сыртқы сілтемелер
* Энциклопедий
## Дереккөздер


Санат:Гүлдер
Арқарлы (тау, Қарқаралы ауданы)

**Арқарлы** – Кешубай тауының солтүстік сілемі. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы жерінде, Түндік өзені мен оның солтүстік саласы Ақжарық өзенінің аралығында, Қарағайлы кентінің оңтүстік-шығысынан 5 км жерде орналасқан. Ең биік жері 1272 м.

## Жер бедері
Оңтүстік және шығыс беткейлері аласара келіп Түндік өзенінің аңғарына ұласады. Солтүстік және солттүстік-шығыс беткейлері тік, жартасты келген.

## Геологиялық құрылымы
Тас көмір гранитоидтарынан және девон жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Қызыл қоңыр топырағында бетеге, жусан, селеу, сұлыбас, қараған өседі, қайың, көктерек, тал аралас тоғайлар кездеседі. Етегінде көптеген бұлақтар бар.

## Дереккөздер

 
Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Арқат тауы

**Арқат тауы ** – Абай облысы Жарма ауданы жеріндегі тау. Оңтүстік-батысында Қарағайлы тауымен шектеседі. Абсолюттік биіктігі 914 м. Батыстан шығысқа қарай 15 км-ге созылып жатыр, ені 5 – 7 км.

## Жер бедері
Солтүстік беткейлері сай-жыралармен тілімденген, оңтүстігі тіктеу келген. Кейде адам мүсініне, кейде аң-құсқа ұқсайтын түрлі жақпартастардан құралған таудың сұлу көрінісі осы жерде болған жиһанкездерді (П.П.Семенов Тянь-Шанский, Н.М. Пржевальский, Ш.Уәлиханов, А.Янушкевич) ерекше таңырқатқан. А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердіұлы, М.Әуезов, т.б. қазақтың көрнекті тұлғалары Арқат тауының көлдерінде (Қопа, Аймақкөл) суға шомылған, жағасында аң-құс атқан.

## Геологиялық құрылымы
Тау тас көмір кезеңінің жыныстарынан түзілген, етегін төрттік кезеңнің шөгінділері жауып жатыр.

## Өсімдігі
Шалғынды қызыл қоңыр топырағында негізінен ши, ажырық, жусан, т.б. өсімдіктер өседі.
 
## Дереккөздер

Санат:Жарма ауданы таулары
Аралкөл

**Аралкөл** – Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы Железное ауылының солтүстігінде 6 км жердегі көл. Ресейдің Қорған облысымен шекаралас. 

## Гидрографикасы
Аумағы 5,2 км2. Көл теңіз деңгейінен 139,3 м биіктікте жатыр. Дөңгелек пішінді көлдің ұзындығы 2,6 км, ені 2,5 км, жағалау бойының ұзындығы 9,0 км. 

## Жағалау сипаты
Жазық жерде орналасқан көлдің жағалауын ну қамыс басқан. Батысында қарағай, қайың, терек өскен орман жатыр. Суы мал ішуге жарамсыз. Айналасы шабындыққа пайдаланылады.

Санат:Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) көлдері
Арқарлы алтын кен орны

**Арқарлы алтын кен орны** – Жетісу облысы Кербұлақ ауданы Арқарлы тауының маңынан ашылған. Жалпы қоры 1955 жылы анықталды. 

## Геологиялық құрылымы
Археологиялық зерттеулердің деректері бойынша адамдарға ерте заманнан белгілі болған. Кен орны Арқарлы антиклиналінің оңтүстік қанатын алып жатыр. Жоғарғы палеозойдың тектоникалық-магмалық циклінің аяғына таман осы аймақта эффузивті-пирокласты қалың қабаттар қалыптасқан. Жанартаулық процестер нәтижесінде кентассыз қайталама кварциттер түзілген. Кейіннен бұл кварциттерге трахиандезит-трахибазальт экструзиялары және орта қышқылды сығылмалар (дайкалар) қосылған. Олардағы гидротермальдық процестердің нәтижесінде алтыны бар кварцты және кварц-калишпатты желілер түзілген. Кен орны бірнеше алаңға жіктелген. Алтынды кварц желілердің қалыңдығы 0,5-0,3 м, ұзындығы 150-160 м. 

## Минералдары
Кен денелерінің негізгі минералдары кварц, адуляр, хлорит. Сонымен бірге пирит, сфалерит, галенит, гематит, т.б. кездеседі. Саф алтыны микробөлшекті, ұсақ түйірлі немесе дендрит тәрізді болып қалыптасқан. Арқарлы алтын кен орны негізінде кеніштер мен карьерлер жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы кен орындары
Санат:Қазақстан алтын кен орындары
Арқат

**Арқат** — Абай облысы Абай ауданындағы ауыл, Арқат ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Қарауыл ауылынан шығысқа қарай 76 км-дей жерде, Арқат тауының солтүстік батыс етегінде орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Абай облысы) елді мекендері
Арман мұнай-газ кен орны

**Арман мұнай-газ кен орны** — Маңғыстау облысы Бейнеу ауданында, Ақтау қаласынан солтүстікке қарай 200 км жерде орналасқан.

## Тарихы
1979 жылы ашылған. Оған 1979-1988 жылдары іздеу-барлау, бұрғылау жұмыстары жүргізілген.

## Иеленушілері
 СП "Арман" (50%  Лукойл/25%  Sinopec/25%  Mittal Investments)

## Гелологиялық құрылымы
Қаламқас дөңінің батысында жатқан және одан жыра арқылы бөлінген енсіз антиклинальдық иілімді алып жатыр. Кен орны мұнай-газ шоғырларымен қабаттаса орналасқан, жарылымдармен және бітеу жыныстармен оқшауланған.  

## Жатыс сипаты
Өнімді қабаттары шөгінді жыныстардан тұрады. Коллекторлардың кеуектілігі 23 – 30%, өткізгіштігі 0,013 – 0,138 мкм2, мұнай сіңіргіштік коэффициенті 0,45 – 0,78. Мұнайдың тәуліктік өнімдері ұңғымаларда 4,2 – 109,2 м3, ал газдың өнімдері 10,8 – 64,4 мың м3 аралығында өзгереді. Газдық фактор 25 – 48,5 м3/т. Қабат қысымы 9,81 – 14,25 МПа, температурасы 37 – 51°С. 

## Құрамы
Мұнайдың тығыздығы 0,881 – 0,912 г/см3. Оның құрамында күкірт (0,53 – 2,4%), парафин (0,5 – 4,7%), шайырлар (5,86 – 12,7%), ванадий мен никель (7 – 16 г/т) кездеседі. Кен орнындағы бос  және  еріген газдардың құрамында метан (74,4 – 95,4%), этан (9,6 – 15,7%), пропан (0,8 – 8,1%), бутан (0,1 – 1,9%), азот (2,4 – 2,5%) және  көмірқышқыл газ (0,2 – 0,7%) бар. Мұнайлы-газды шоғырлардың режимі негізінен сулы, арынды келеді. Судың минералдығы 151,3 – 164,7 г/л. Кен 1995 жылы игерілуге берілген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан газ кен орындары
Санат:Маңғыстау облысы кен орындары
Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Арпабас

**Арпабас** () – астық тұқымдасына жататын бір, екі және көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Еуразия мен Африкада, сондай-ақ Жерорта теңізі жағалауларында кездесетін 44-тей түрі белгілі. Қазақстанда 20 түрі бар. Жиі кездесетіні орманды дала, қуаң дала мен таулы алқапта өсетін – қылтансыз арпабас (В. іnermіs). Биікт. 80 – 160 см, сабақтары тік, тықыр, кейде жапырақты. Жапырағының пішіні таспа тәрізді, түкті. Гүлшоғыры – шашақ. Тұқымы ірі (6 – 8 мм), қос бүйірінен қысыңқы. Маусым айында гүлдеп, тұқымы шілде – тамызда піседі. Қазақстанда Арпабастың 2 сорты аудандастырылған. Жылына 2 рет оруға, орта есеппен га-нан 17 – 45 ц пішен жинауға болады. Көк шөп құрамында: 2,9 – 4,4% протеин, 0,4 – 2,3% май, 5,9 – 10,5% клетчатка, 7,6 – 18,3% азотсыз экстрактивтік заттар, 1,7 – 2,6% күл бар. Құнарлы мал азығы.

## Дереккөздер


Санат:Астық тұқымдасы
Арсенопирит

**Арсенопирит** , күшәла колчеданы – сульфидтер класының минералы. Химиялық формуласы: FeAsS. Құрамында кобальт, никель, алтын, т.б. қоспалар болады. Кристалдары қысқа призма немесе ұзын шыбық тәрізді, агрегаттары ұсақ түйіршікті болып келеді. Қаттылығы 5,5 – 6, морт сынғыш, меншікті салмаға 5,9 – 6,2 г/см3. Жоғарғы температуралы минералдар қатарында гидротермальды желілерде қалыптасады. Арсенопирит – күшәла өндіретін негізгі кентас.
                                                                                                                                                 
## Сілтемелер
* Аргентит
*Апатит
*Калий

## Сыртқы сілтемелер
* Арсенопирит на Кристаллов.NET
* Арсенопирит в базе webmineral.com
## Дереккөздер


Санат:Күшән минералдары
Санат:Темір минералдары
Санат:Сульфид минералдар
Артезиан алабы

**Артезиан алабы ** – бір немесе бірнеше арынды су қабаттары бар аумақты, біртұтас геология лық құрылым. Сулы қабаттар көбінесе көлбеу орналасқан синклиналь пішінде болады және олар өзара су өткізбейтін қабаттар арқылы бөлінген. Артезиан алабы  бір-біріне жалғас үш бөліктен (су жиналу, арын және арылу аймақтарынан) құралады. Ең биік орналасқан су жиналу аймағы таулы, қыратты аудандарды алып жатады да, сулы қабаттары жер бетіне біршама таяу келеді. Бұл жауын-шашын, өзен-көл суларының жерге сіңіп, Артезиан алабының су қорын толтыруға қолайлы жағдай туғызады. Арын аймағында сулы қабаттар тереңдеген сайын қысым арта түседі. Мұндай жерден артезиан суы бұрғыланған ұңғыма арқылы жер бетіне атқылап шығады. Арылу аймағында арынды су қайнар бұлақ түрінде жер бетіне шығады. Артезиан алабы тектоник., стратиграф. және литол. ерекшеліктері бойынша платформалардың Артезиан алабы және қатпарлы өңірлердің Артезиан алабы болып жіктеледі. Ірі Артезиан алабы  өзін құрайтын екінші ретті субартезиандық алаптарға бөлінеді. Платформалардың Артезиан алабы кең аумақтағы ірі тектоник. ойыстарда орналасады. Дүние жүзіндегі ең үлкен Батыс Сібір Артезиан алабының аумағы 3,0 млн. км². Оның бір шеті Қазақстанның аумағына енеді. Республиканың батысындағы Каспий маңы, оңтүстігіндегі Қызылқұм Артезиан алабы  да платформалық түрге жатады. Қатпарлы өңірлердің Артезиан алабы тау бөктерлері мен тауаралық ойыстарға орналасады. Олардың аудандары алдыңғылармен салыстырғанда бір дәреже төмендеу (бірнеше мыңнан жүздеген мың км²-ге дейін) келеді (мыс., Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы Тянь-Шань мен Жетісу Алатауының таулы жоталарының арасында Текес, Кеген – Қарқара, Жалаңаш, Сөгеті, Басшы – Қоңырөлең, т.б. шағын Артезиан алабы бар).Артезиан алабының суы хим. құрамы және температурасы бойынша әр алуан болып келеді. Ол қалалар мен а. ш-ның мұқтаждықтары үшін кеңінен пайдаланылады.

## Қосымша
**АРТЕЗИАН АЛАБЫ** - су өтпейтін қабаттармен бөлінген суіріккіш қабаттардан немесе кешендер жүйесінен тұратын арынды жер асты суларының шоғырланған аумағы.

## Сілтемелер
* Артезиан суы
*Минералды сулар

## Сыртқы сілтемелер
* Что такое артезианская вода? 

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Артыбек

**Артыбек** — Найзакескен қыстауының солтүстік-шығысында 6 км жердегі көл. 

## Гидрографикасы
Аумағы 5,5 км2. Теңіз деңгейінен 182,0 м биіктікте жатыр. Ұзындығы 3,9 км, енді жері 2,0 км, жағалау бойының ұзындығы 10,9 км. Көл табанында қалыңдығы 0,4 м тұнба шөккен. Жағалауын қамыс басқан. Аңғарының біршама жері жыртылған.

Санат:Сарыкөл ауданы көлдері
Аруана

**Аруана ** – сыңар өркеш түйе. Африка мен Азияда, Орталық Азия республикаларында, әсіресе, Түрікменстанда көп өсіріледі. Айыр түйеге қарағанда ыстыққа төзімді, сүті де одан 2 – 3 есе көп, бірақ жүн түсімі аз келеді. Қазақстанда Аруана қазақ түйесімен будандастырылып өсіріледі. Атырау облысы шаруашылықтарында Аруананы сауын үшін өсіреді. Бұл жерде көбіне айыр інгенге үлек шөгереді, өйткені одан туған буданның сүті Аруанадан да көп әрі жергілікті жағдайға төзімді.
## Сілтемелер
* Түйе
*Түйелер

## Сыртқы сілтемелер
* УКРАЇНСЬКИЙ ХОРТ 
## Дереккөздер


Санат:Түйелер
Санат:Қазақстан табиғаты
Археоптерикс

thumb**Археоптерикс** (;  — ерте,  — қауырсын) — қаңқа қалдығы қазбадан 1861, 1877 және 1956 жылдары Алманияда табылған алғашқы құстар өкілі. Оның дене мөлшері кептерден сәл ғана үлкендеу, массасы шамамен 150-300 г тең болған. Денесін майда қауырсындар мен қабыршақтар қаптап жатқан. Алдыңғы аяқтары қанатқа айналған, жауырыны қылыш тәрізді, бұғаналары өзара доға тәрізді бірігіп кеткен. Омыртқа бағаны 50 омыртқадан (10-11 мойын, 11-12 көкірек, 2 бел, 6-7 құйымшақ, 20-21 құйрық омыртқалардан құралған) тұрған. Қабыртқаларында бүйір өсінділері болмаған. Бас сүйек пен артқы аяқтың қаңқасы қазіргі құстар қаңқасына ұқсас, бірақ, жақ сүйектерінде майда конус тәрізді тістері болған. Алдыңғы аяғы қанатқа ұқсағанмен, қаңқасының құрылысы бауырымен жорғалаушылар сүйектеріне ұқсас . Ауалы сүйектер  болмаған. Археоптерикс дене құрылысының қазірғі құстар мен бауырымен жорғалаушыларға ұқсастығы — құстардың бауырымен жорғалаушылардан (рептилийлерден) шыққандығының дәлелі.

Сурет:Archiesizeall1.svg
Сурет:Archaeo-deinony hands.svg
Сурет:Vog1h.jpg


## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология