open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мүрделітөбе

**Мүрделітөбе** – Қазақстандағы ежелгі бекініс орны, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Жамбыл ауданына қарасты Билікөл ауылының жеріне орналасқан. 

## Сипаты
Мүрделітөбе мекенін 1938 жылы Жетісу археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам) зерттеген.
Мүрделітөбенің қазіргі көрінісі – үсті жалпақтау келген төбе. Мүрделітөбе үстінен жинап алынған қыш құты, керсен, күбі сынықтарына, олардың жасау тәсілдері мен формаларына қарағанда, мекен тұрғындарының VIII-XII ғасырларда өмір сүргендігі байқалады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан қоныстары
Қыр

## Қыр

**Қыр**— аласа таулардың, қыраттардың, үстірттердің ұзына бойына созылып жатқан биік жері. Биіктігі көбіне 70 м-ге, ұзындығы ондаған км-ге жетеді. Мал өрісі, жайлау, немесе шөлді атыраптағы қыраттардан бөлініп қалған шұратты дөңес те (Үстірттің оңтүстігіндегі Қабыланқыр) қыр деп аталады.

## Қыр
**Қыр (математика)**- 
Көпбұрыштың немесе көпжақтың көршілес жақтарының қиылысу қабырғасы, сызығы. 
Графтың көршілес төбелерінің байланысқан жұбы.

## Дереккөздер



## Дереккөздер


Санат:Математика
Санат:Алгебра
Санат:География
Роза Құсайынқызы Мұстафина

**Роза Құсайынқызы Мұстафина** (1938 жылы туған, Шу ауданы, Төле би ауылы) – ғалым, медицина ғылым докторы (1990), профессор (1998). 1962 жылы Алматы медциналық институтын, 1965 жылдары аспирантураны бітірген. 1965 – 80 жылдары Қазақстан Денсаулық сақтау министрлігі Онкология және радиология институтында аға ғылыми қызметкер болды. 1980 жылдан зертхана меңгерушісі, аға ғылым қызметкер, профессор қызметтерін атқаруда. 3 ғылым кандидатын тәрбиелеп шығарған. 164 ғылыми еңбек жазған.

## Сілтемелер


Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Жамбыл облысында туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары

Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Дмитрий Александрович Рожковский

**Дмитрий Александрович Рожковский** (15.10.1915 ж.т., Ресей, Омбы облысы Тара қ. – 14.8. 1991, Алматы қ.) – физика-математика ғыл. докт. (1963), проф. (1969), Қазақ КСР-інің еңбек сің. ғыл. қайраткері (1967). 

Томск мемлекеттік университетінің физика-математика ф-тін бітірген (1941). Новосибирск қаласындағы аэрогеодезиялық кәсіпорында инженер (1941–42), Семей геология барлау техникумында оқытушы (1942–46), Қазақстан ғылым академиясының Астрономия және физика институтында кіші (1946–50), аға ғыл. қызметкер (1950–51), бөлім меңгерушісі (1951–86) қызметтерін атқарған. 

1961 ж. «Исследование газовых-половых туманностей на основе фотографических наблюдений со светосильным телескопом Максутова» деген тақырыпта докт. дисс. қорғаған. Негізгі ғыл. еңбектері газ-тозаңды тұмандықтар мен жұлдызаралық ортаның физ. процестерін, кометалардың қасиеттерін зерттеуге арналған. 160-тан астам ғыл. жарияланымның авторы. 

Еңбек Қызыл Ту орденімен (1971) марапатталған.

Санат:15 қазанда туғандар
Санат:Тарада (Омбы облысы) туғандар
Санат:14 тамызда қайтыс болғандар
Санат:1991 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері
Санат:Томск мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Астрономия және физика институты тұлғалары
Санат:Қазақстан астрономдары
Санат:Астрономия және физика институтының профессорлары
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Қызылкенші

thumb|right|300px|Қызылкенші
**Қызылкенші, Қыз Әулие** — 17 ғасырдағы сарай. Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Кент тауының баурайында орналасқан. Жергілікті халық *Қыз Әулие* деп атайды. Алғашқы жазба сипаттамасын 19 ғасырда Қарқаралы дуанын ашу барысында Омбы губерниясын басқарған генерал С.Б. Броневский жасаған. Кеңес дәуірінде И.А. Чеканинский, С.С. Черников, Ә.Марғұлан зерттеді. 1985 ж. “Казпроектреставрация” институты қазба жұмыстарын жүргізді. 1986 — 87 ж. Қарағанды мемлекеттік  университі жанындағы “Эврика” студенттік-археологиялық экспедициялық (жетекiшісі Ж.Смаилов, А.Бейсенов) зерттеп, негізгі сарайдан, 3 қосымша құрылыстан және іргесіндегі қорымнан 10 шағын обаны аршыды. Сарай тастан қаланған 2 қабатты құрылыс болған. Ортадағы үлкен бөлменің ауданы 11,5x12 м. Едені ақ балшықпен тегістелген, ал шығыс бұрышы қызыл бояумен боялған. Орталығы бөлменің 3 қабырғасынан есік шығарылып, 3 шағын бөлме жапсарласқан. Төртінші қабырғадан оңтүстік-шығысқа қарай сыртқы есік шығады. Сарайдың ішкі қабырғалары ақ балшықпен сыланған. 3 шағын құрылыстың екеуінің пеші бар. Есік алдындағы шұңқыр табиғи бұлақ көзінің орны тәрізді. Қазба барысында табылған заттар тым аз: темір құлып, қолдан құйылған мылтық шүріппесі, екі қорғасын оқ, мыс жүзік пен дөңгелек теңге. Сарайды шамамен 17 ғасырдың орта кезінде қазақтармен бейбіт қарым-қатынаста болған ойрат шонжарларының өкілдері діни пұтхана орны ретінде салдырған. Кейіннен ол жергілікті қазақтардың киелі орнына айналған.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы
Заря ауылдық округі

**Заря ауылдық округі** – Павлодар облысы Павлодар ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Бірлік, Жертұмсық, Заря, Подстёпное ауылдары кіреді. Орталығы – Заря ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Павлодар ауданы ауылдық округтері
Жылыбұлақ ауылдық округі

**Жылыбұлақ ауылдық округі** – Павлодар облысы Шарбақты ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жылыбұлақ, Көлбұлақ, Сахновка, Хмельницкое ауылдары және Маралды темір жол бекеті кіреді. Орталығы – Хмельницкое ауылы. 2004 жылы Хмельницкий ауылдық округінің *Екінші бөлімше* ауылы таратылды. 2017 жылы округ құрамында болған ''Қосқұдық'' ауылы  таратылып, Хмельницкий ауылдық округінің Көлбұлақ және таратылған Татьянов ауылдық округінің Сахновка ауылдары қосылды. 2019 жылы округ құрамына таратылған Хмельницкий ауылдық округінен Хмельницкое (орталығы), Маралды ауылдары қосылып, Хмельницкое ауылы округтің жаңа орталығы болып белгіленді.

## Дереккөздер

Санат:Шарбақты ауданы ауылдық округтері
Жолболды ауылдық округі

**Жолболды ауылдық округі** – Павлодар облысы Ақтоғай ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жолболды, Шұға, Шілікті ауылдары кіреді. Орталығы – Жолболды ауылы. 

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы) ауылдық округтері
Өлеңді ауылдық әкімдігі

**Өлеңді ауылдық әкімдігі** – Қостанай облысы Науырзым ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Өлеңді ауылы кіреді. Орталығы – Өлеңді ауылы. Округ құрамында болған *Қарақұдық, Урожайное, Шолаққопа* ауылдары 2008 жылы таратылған соң, Өлеңді ауылдық округі ауылдық әкімдік болып қайта құрылды.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 766 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Науырзым ауданы ауылдық округтері
Қаршығалы (өзен, Балқаш алабы)

**Қаршығалы** – Солтүстік Балқаш алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Ақтоғай ауданының жерімен ағады. Ұзындығы 111 км, су жиналатын алабы 1940 км2. 

## Бастауы
Бастауын Бүйіртас, Жаман Қызыларай, Қызыларай тауларындағы бұлақтардан басталып, Қусақ өзенінің сағасына 6 км-дей жетпей тартылып қалады.

## Гидрологиясы
Аңғары кең, жағасы тік жарлы. Жер асты, жауын-шашын суларымен толығады. Көктемде 5 – 10 күндей ғана су деңгейі көтеріледі. Жылдық орташа су ағымы 0,10 м3/с. Жайылмасы – шабындық.

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) өзендері
Санат:Балқаш су алабы
Алтынай Төлеуқызы Мұхамбедиярова

**Алтынай Төлеуқызы Мұхамбедиярова** (16.10.1970 жылы, Ақтөбе қаласы) – саясаттану ғылымдарының докторы (2009). ҚазПИ-ді (1994, қазіргі Қазақ ұлттық педагогикалық университеті) және Қазақстан Ғылым Академиясының философия және саясаттану институтының аспирантурасын (1997) бітірген. Алматы қаласындағы №21 мектепте ұстаз (1995–97), ҚазҰПУ-да оқытушы (1997–2000), аға оқытушы, доцент (2001–08), Орта Азия саяси-зерттеу агенттігінде талдау жасаушы (2000–01) қызметтерін атқарды. 2008 жылдан  «Юридическая газета» басылымының бас редакторы. 2008 ж. «Реализация идеи народовластия в контексте демократизации политической системы Республики Казахстан» деген тақырыпта докторантуралық диссертация қорғады. 80-нен астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монография мен 2 оқу құралының авторы.
## Дереккөздер


## Cілтемелер
* саясаттану
* профессор
* философия

Санат:Қазақстан ғалымдары
Жаңатілек ауылдық округі

* Жаңатілек ауылдық округі – Абай облысы Үржар ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Жаңатілек ауылдық округі – Павлодар облысы Баянауыл ауданындағы әкімшілік бірлік.
Рафаил Иосифович Розенсон

Рафаил Иосифович Розенсон (1958 ж.т., Шығыс Қазақстан облысы Өскемен қ.) – мед. ғыл. докт. (1997), проф. (1994). Семей мемл. мед. ин-тын (1963, қазіргі Семей мемл. мед. академиясы) бітірген. Өскемен қ-нда дәрігерпедиатр (1981–84), Өскемен мед. уч-щесінде фельдшерлік бөлім меңгерушісі (1984–85), Семей мемл. мед. ин-тында ассистент (1985–91), доцент (1991–94), Жапонияның Хиросима ун-тінде проф. (1994–96), 1996 жылдан Оңт. Қазақстан мемл. мед. академиясында кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. 1996 ж. «Особенности иммунопатогенеза респираторных аллергозов у населения региона, подвергавшегося выпадению локальных радиоактивных осадков» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. 70-тен астам ғыл. жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы. 

Санат:Тұлғалар
Ефремов ауылдық әкімдігі

**Ефремов ауылдық әкімдігі** – Павлодар облысы Павлодар ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ефремовка ауылы кіреді. Орталығы – Ефремовка ауылы. Округ құрамында болған ''Даниловка'' ауылы 2025 жылы таратылған соң, Ефремовка ауылдық округі ауылдық әкімдік болып қайта құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Павлодар ауданы ауылдық округтері
Валерий Михайлович Плотников

**Валерий Михайлович Плотников** (1940 жылы туған) – *техника ғылымының докторы* (**1997**), *профессор* (**1999**). Қарағанды политехникалық институтын (1962, қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) бітірген. Қарағанды «Гипрооргшахтастрой» институтында *инженер*, *аға инженер* (**1962–66**), 
***1966-1968** Қарағанды тау-кен апатынан құтқарушы бөлімдер штабында инженер*, 
**'1966-1986** ''лаборатория бастығы'' 
***1986*' жылдан Қармет комбинатынытының жанындағы жоғары техникалық оқу орнында *аға оқытушы*, *кафедра меңгерушісі*, *доцент*, *профессор қызметтер''ін атқарады. 
## Ғылыми еңбектер
250-ден астам ғылыми жарияланымның, бірнеше өнертабыстың авторы.
*Определение начальной скорости обломков при аварийном взрыве по тротиловому эквиваленту (2003); 
*Метановыделение на полях ликвидирования шахт (2004); 
*Метрология, стандартизация и управление качеством (2004).

.
## Дереккөздер</span>
Қаршығалар

**Қаршығалар** () — сұңқартәрізділер отряды, қаршыға тұқымдасының бір туысы. 

Жер шарында кең тараған. 52 түрі бар. Бұлардың қанаттары қысқа, ұшы екіге айырылған, аяғы мықты, онда ұзын, өткір тырнақтары болады. Есту органдары жақсы дамыған. өясын ағаш басына салады. 2 — 6 біртүсті немесе теңбіл жұмыртқасын ұябасары шайқайды. Балапандарын шәулісі мен ұябасары кезектесіп қоректендіреді. Негізінен ұсақ сүтқоректілермен, құстармен, кейде қосмекенділермен, бауырымен жорғалаушылармен және жәндіктермен қоректенеді. 

Қазақстанда қаршыға, қырғи, мықи және үлкен мықи түрлері тіршілік етеді.

## Дереккөздер

Санат:Сұңқартәрізділер
Санат:Құс түрлері
Санат:1760 жылы зерттелген жануарлар
Еңбек ауылдық округі

* Еңбек ауылдық округі – Ақмола облысы Ақкөл ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Еңбек ауылдық округі – Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Еңбек ауылдық округі – Қызылорда облысы Жалағаш ауданындағы әкімшілік бірлік.
Маңғыстау таулары

**Маңғыстау таулары** – Маңғыстау түбегіндегі аласа таулар тізбегі.

## Жер бедері
Каспий теңізі жағалауынан солтүстік-солтүстік-батысқа, шығыс-оңтүстік-шығысқа қарай тізбектеле жатқан үш  жотадан тұрады. Ең ірісі — орта тұсындағы Қаратау жотасының ұзындығы 130 км, биіктігі 350 — 450 м, ең биік жері — Бесшоқы тауы (556 м). Қаратау көлденең жатқан бірнеше ойпаңдар арқылы Шығыс Қаратау, Батыс Қаратау және Қаратаушыққа бөлінеді. Солтүстік Ақтау басқаларына қарағанда көбірек тілімделген және биіктеу (322 м). Терең жыралардың түбінен шағын бұлақтар (Аманбұлақ, Тұщыбек, Шоң, Оңды, Дойдан, Ағашты, т.б.) кездеседі.

## Геологиялық құрылымы
Қаратау жоталары пермь мен триастың қатпарланған құмтас, тақтатас, әктас және конгломерат жыныстарынан түзілген. Төбесі тегіс немесе сәл белесті келеді. Аласа таулы қырқаларды юра мен бордың құмды-сазды жыныстары жапқан ойысты жерлер қоршап жатыр. Екі жағынан Солтүстік және Оңтүстік Ақтау жоталары өтеді. Олар Маңғыстау мегантинклиналінің қанаттарына сәйкес келетін куэсталардан тұрады.

## Кен байлықтары
Маңғыстау тауларында мұнай, тас көмір, фосфорит, марганец, мыс және темір кен орындары барланған.  Беткейлердің етегінде тасбұйырғын, Солтүстік және Оңтүстік Ақтау жоталарында жусан басым өсетін шөлді өңір жатыр. Жыл бойы мал жайылады.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау ауданы таулары
Евгеньев ауылдық округі

**Евгеньев ауылдық округі** – Павлодар облысы Ақсу қалалық әкімдігі аумағындағы бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Евгеньевка, Сольветка, Үштерек ауылдары кіреді. Орталығы – Евгеньевка ауылы. Үштерек ауылы округ құрамына 2013 жылы қосылды.

## Дереккөздер

Санат:Ақсу қалалық әкімдігі ауылдық округтері
Матвей Моисеевич Розманов

**Матвей Моисеевич Розманов**(20.8.1902, Ресей, Краснояр өлкесі, Канск қ. – 25.5.1981, Алматы қ.) – экон. ғыл. докт. (1970), проф. (1971), Қазақ КСР-iнiң еңбек сiң. экономисi (1967). 2-дүниежүз. соғысқа қатысқан. Иркутск мемл. ун-тiн бiтiрген (1926). 
Алматы қ-ның облысы соты жанындағы қорғаушылар алқасының мүшесi (1926–29), Қазақ КСР-i Сауда мин-лігінде жауапты қызметкер (1930–40), ҚазМУ-да (1953–63, қазіргі ҚазҰУ), Алматы халық ш. ин-тында (1963–82, қазіргі Қазақ экон. ун-ті) кафедра меңгерушісі болды. «Проблемы рациональной организации снабжения товарами» деген тақырыпта докт. дисс. қорғаған. 1960 ж. Р-тың басшылығымен Қазақ КСР-i жоғары оқу орындары жүйесiнде «Сауда экономикасы» атты тұңғыш кафедра ашылды. Оның ғыл. жұмысының негізгі бағыты – кеңес саудасы мен тұтыну кооперативінің теориясы мен практикасы мәселелері. 100-ден астам ғыл. еңбектің, соның iшiнде бiрқатар монографиялар мен оқу құралдарының авторы. 

Санат:Тұлғалар
Линолеум

thumb|300px|Линолеум
**Линолеум** — еденге төсейтін материалдардың бірі. Ол тазалық сақтауға қолайлы, берік, оңай жуылады, түрі әсем. Негізгі бастапқы шикізатына (ұштастырғыш шикізатына) қарай поливинил-хлоридті (тұрғын үй бөлмелерінде еденге төсеу үшін коп қолданылады), алкидті (глифталды, вальтонды), коллоксилинді (нитролинолеум), резеңкелі (релин) және басқа линолеумдерге бөлінеді. Арқаусыз (бір және көп қатпарлы) және бөріктеуші (маталы, пергаминді) немесе жылу шығармайтын, дыбыс өткізбейтін арқауы бар линолеум де болады. Бір түсті және түрлі түсті (оның ішінде өрнекті) болуы да мүмкін. Линолеумді әдетте, ені 0,5 м- ден 2 м-ге дейін, қалыңдығы 1,6 мм-ден 5 мм-ге дейін болатын рулон түрінде шығарады (тұрғын бөлмелерде еденге төсеу үшін көбінесе қалыңдығы 2,5 мм-лік линолеум қолданылады). Рулон екі немесе одан да көп бөлек линолеумнен тұрады, бірақ олардың әрқайсысының ұзындығы кем дегенде 3 м болуға тиіс. Поливинилхлоридті линолеум полимер материалдан — поливинилхлоридтен жасалады, әдетте, матадан астары болады. Бір тегіс бояулы және түрлі түсті етіліп жалпы ұзындығы кем дегенде 12 м рулон түрінде шығарылады. Алкидті линолеумдер өсімдік майы (мақта, зығыр, күнбағыс майы және т.б.) негізінде жасалады; астары тек матадан тұрады. Бүл — линолеумның үйкеліске неғұрлым төзімді түрі, жылу мен дыбыс өткізбейтін жақсы қасиеті бар.
Клейстерді дайындау үшін картоп ұны немесе басқа үн — 85%, скипидар — 15% керек. Ұнға аз мөлшерде су құйып, сұйық қамырға айналғанша араластырады, сосын оны қайнап тұрған суға сыздықтатып құйып (суды ұнның салмағынан шамамен үш еседей коп етіп алады), қоймалжың массаға айналғанша араластырып, сонан соң скипидар (бұлғай отырып) қосу қажет. Клейстер дайындаудың бұдан басқа да тәсілін ұсынуға болады.Ұнға салмасынан үш есе коп мөлшерде су қосып, 70° С-қа дейін жылытып, осы температурада 30 минуттан 1 сағатқа дейін араластырады, сонан соң алынған масса салмағының 3 пайызындай күйдіргіш натрдың 20%-дық ерітіндісін қосады да, біркелкі мөлдір массаға айналғанша араластырады.
Казеинді-эмульсиялы мастиканы мата астарлы линолеумді желімдеу үшін қолданады. Мастиканы ОБ (кәдімгі) маркалы казеинді желімнен, зәйтүн майынан (кез келгені), әктас ұнтағынан (тартылған әктас), судан дайындауға болады. Казеинді желімге аз мөлшерде жылы су қосып, біркелкі массаға айналғанша араластырады, сонан соң қалған судың бәрін үстеп құяды, осыдан кейін массаның бөртуіне мүмкіндік беру керек (шамамен 30 минут), сонан соң зәйтүн майы мен әктас ұнтағын қосып, мұқият араластырады. Мастиканы 4—5 сағатқа дейін пайдалануға болады.

## Дереккөздер</span>


Санат:Үй тұрмысы
Санат:Тұрмыс
Галкин ауылдық округі

**Галкин ауылдық округі** – Павлодар облысы Шарбақты ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Арбаиген, Ботабас, Галкино, Чигириновка ауылдары кіреді. Орталығы – Галкино ауылы. 2017 жылы таратылған Татьянов ауылдық округінің Марьяновка ауылы қосылып, сол жылы *[[Құлаат]]*, ''Марьяновка'' ауылдары таратылды. 2019 жылы округ құрамына таратылған Чигиринов ауылдық округінен Чигириновка ауылы қосылды.

## Дереккөздер

Санат:Шарбақты ауданы ауылдық округтері
Шмуль Волькович Розмарин

**Шмуль Волькович Розмарин** (16.10.1919 ж.т., Украина, Винница қ.) – мед. ғыл. докт. (1973), проф. (1973). Одесса мед. ин-тын бітірген (1947) соң Әскери-мед. академиясында курсант (1947–49) болған. Қарағанды мемл. мед. ин-тында кафедра меңгерушісі (1976–85) қызметін атқарды. 1985 жылдан осы ин-тта проф. Ол ішек-қарын мен өт жолын бірден рентгенологиялық жолмен зерттеу әдісін ұсынды.

Санат:Тұлғалар
Қаршығалы (өзен, Шу алабы)

**Қаршығалы** – Шу алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Мойынқұм ауданының жерімен ағады.

## Бастауы
Қаршығалы Жамбыл тауының солтүстіктік беткейінен басталып, Қалмақ ауылының тұсына дейін жетеді.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 79 км, су жиналатын алабы 1560 км2. Көктемде 5 – 6 күндей ғана су ағыны болады. Алабы – маусымдық жайылым.

## Дереккөздер

Санат:Мойынқұм ауданы өзендері
Санат:Шу су алабы
Веселорощин ауылдық округі

**Веселорощин ауылдық округі** – Павлодар облысы Железин ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Весёлая Роща, Дүйсеке, Жаңабірлік, Славяновка ауылдары кіреді. Орталығы – Весёлая Роща ауылы.
 

## Дереккөздер

Санат:Железин ауданы ауылдық округтері
Алтай ауылдық округі

**Алтай ауылдық округі** – Павлодар облысы Тереңкөл ауданындағы әкімшілік бірлік. 2023 жылға дейін *Верненка ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Алтай, Фрументьевка ауылдары кіреді. Орталығы – Алтай ауылы. 2013 жылы округ құрамына таратылған Коммунар ауылдық округінен Фрументьевка ауылы қосылды. 2017 жылы ''Тимофеевка'' ауылы таратылды.

## Дереккөздер

Санат:Тереңкөл ауданы ауылдық округтері
Сергей Григорьевич Плохов

**Сергей Григорьевич Плохов** (1927 жыл, Софиевка ауылы, Пономарев ауданы, Орынбор облысы) — техника ғылымының докторы (**1987**), *профессор* (**1992**).
*1950 Ресей көлік академиясының акад. Сібір автомобиль жолдары институтын бітірген
*1950-1957 Көлік басқармасында бөлім бастығы, автобазада бас инженер, Кемеров автобазасының директоры
*1958-1972 Қазақ автомобиль көлігі ғылыми-зерттеу және жобалау институтында ғылыми жұмыстар жөніндегі директордың орынбасары
*1973 жылдан Бүкілодақтық инженерлік-құрылыс институтының Алматы бөлімшесінде доцент, Қазақ Бас сәулет-құрылыс академиясында жетекші, бас ғылыми қызметкер жұмыстарын атқарды.
## Ғылыми еңбектер
1986 ж. «*Научные основы интенсификации транспортного процесса в уборочно-заготовительных комплексах агропрома*» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 150-ден астам ғылыми жарияланымның авторы..

## Дереккөздер</span>
Маңғыстау халқы

**Маңғыстау халқы** - облыста 374,4 мыңдай адам тұрады. Бұл республика халқының 2,5%-ға жуығы. Халықтың басым бөлігін қазақтар құрайды (84,1%): қалғандары орыстар (10,5%), әзербайжандар (1,1%), украиндар (0,9%), лезгиндер (0,6%), татарлар (0,6%), армяндар (0,3%), чешендер (0,2%), корейлер (0,2%), беларусьтер (0,1%), немістер (0,1%) басқа ұлттар (1,3%). Облыс тұрғындарының 68%-ы (270,7 мың адам) қалада, 32%-ы (119,4 мың адам) ауылда тұрады. Халқының орташа тығыздығы 1 км²-ге 2,3 адамнан келеді. Халық негізінен темір жол бойы және облыстың батысындағы Ақтау, Қаратау таулары етегінде қоныстанған. Кейінгі жылдары мұнай кен орындарының игерілуіне байланысты халық осы кен орындарына шоғырлана бастады. Қалалары – Ақтау, Жаңаөзен, Форт-Шевченко.

## Дереккөздер
Маңғыстау энциклопедиясы

Санат:Маңғыстау облысы
Кеңес-Фин соғысы

thumb|300px| right| Cоғыс

**Кеңес-Фин соғысы** – КСРО мен Финляндия арасында 1939 жылы 30 қараша – 1940 жылы 12 наурыз аралығында болған соғыс. 1939 жылғы кеңес-герман келісімшартына сүйенген Кеңес үкіметі Финляндиядан Ленинград қаласының кауіпсіздігі үшін Карель мойнағын КСРО-ға беріп, оның есебіне Карелиядан жер алуды талап етті. Финляндия үкіметі ол талапты орындамағандықтан Қызыл Армия 1939 ж. 30 қараша күні шабуылға шықты. Финляндия Кеңес Одағы тарапынан болуы мүмкін шабуылдан қорғану үшін “Маннергейм шебін” тұрғызған болатын (1927 – 30). Бұл қорғаныс шебін Қызыл Армия үлкен шығынмен 1940 ж. ақпан – наурызда бұзып өтті. Аса үлкен шығындарына қарамастан кеңес әскерлері шабуылды жалғастыра берді. Халқы аз Финляндияның оған төтеп беруге шамасы келмеді. Батыс елдері Германиямен соғыс жағдайында болғандықтан Финляндия үкіметіне ешқандай көмек бере алмады. 1940 ж. 12 наурызда Мәскеуде екі жақ бітімге келіп, Карель мойнағы мен тағы біраз территория КСРО-ға берілді. Бұл соғыстың Кеңес Одағы үшін бірнеше зардаптары болды: 1) әлемнің прогресшіл күштері КСРО-ны басқыншы деп есептеді және оны Ұлттар лигасынан шығарып жіберді; 2) шағын ғана Финляндиямен 3 ай соғысу дүние жүзі алдында Қызыл Армияның әлсіз екенін көрсетіп берді. Гитлер мен оның штабы Кеңес Одағын аз уақыт ішінде талқандамақшы болған “Барбаросса” жоспарын осы соғыстың нәтижесіне негіздеп жасады; 3) 1941 ж. жазда кеңес-герман соғысы басталған кезде Финляндия Германияның одақтасы ретінде Кеңес Одағына қарсы соғысқа араласты.

## Дереккөздер



Санат:Соғыстар
Перелески ауылдық округі

**Перелески ауылдық округі** – Қостанай облысы Денисов ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Перелески ауылы кіреді. Орталығы – Перелески ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1706 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Денисов ауданы ауылдық округтері
Лев Сергеевич Роктанэн

**Лев Сергеевич Роктанэн** (11.1. 1915, Ресей, Новгород облысы Окуловка ауданы Угловка кенті – 10.12.1979, қазіргі Астана қ.) – а. ш. ғыл. докт. (1971), проф. (1971). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Ленинград (1940, қазіргі Санкт-Петербург) а. ш. ин-тын бітірген. Молдова мен Башқортостанда ғыл. (1940–60) және Целиноград а. ш. ин-тында кафедра меңгерушісі (1960–79, қазіргі Астана агр. ун-ті) қызметтерін атқарған. Негізгі ғыл. еңбектері егіншілік және топырақтану мәселелеріне арналған. Р. топырақ тығыздығын реттеу әдістерін, сүрі жер егістігін тұқым себуге әзірлеу технологиясын ұсынды. 

Санат:Тұлғалар
Қырау

**Қырау**— ауадағы су буының салқындауынан топырақ бетіне, шөп сабақтарына, электр желілеріне, т.б. жерлердің беткі кеңістігінде қататын мұз қабаты. 

Желсіз ашық түнде, жылу өткізгіш қасиеті төмен заттардың бұдыр беттерінде пайда болады. Кейде күндіз, көлеңке жерлерде де байқалады. Шамалы аяз ан құралған Қырау кристалдары алтыбұрышты призма, ал қатты суық кездегі қыраудың кристалдары ұзынша ине тәріздес болады.

## Дереккөздер


Санат:Ауа райы
Береговой ауылдық округі

**Береговой ауылдық округі** — Павлодар облысы Тереңкөл ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Береговое, Зелёная Роща, Осьмерыжск ауылдары кіреді. Орталығы – Береговое ауылы. Округ құрамында болған ''Тихомировка'' ауылы 2015 жылы, ''Луговое'' ауылы 2025 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Тереңкөл ауданы ауылдық округтері
Бәйет ауылдық округі

**Бәйет ауылдық округі** – Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігі аумағындағы бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Атығай, Бәйет ауылдары кіреді. Орталығы – Бәйет ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Екібастұз қалалық әкімдігі ауылдық округтері
Башмачин ауылдық округі

**Башмачин ауылдық округі** – Павлодар облысы Железин ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Абай, Башмачное, Береговое, Кузьмино ауылдары кіреді. Орталығы – Башмачное ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Железин ауданы ауылдық округтері
Лимонад

[right|thumb|200px|[Мұз қосылған лимонад]]
**Лимонад** — лимонның немесе басқа жеміс-жидектің дәмі мен хош иісі бар салқындатылған сусын. **Лимонадтардың** көпшілігі хош иісті лимон эссенциясы мен лимон қышқылына аздаған қант пен болмашы бояғыш (көбінесе сәбіз) қосыла отырып дайындалады; су газдалады. Үйде лимонадты лимон цедрасы, табиғи лимон шырыны, қайнаған су, аздаған зашафран (бояу есебінде) мен қанттан жасалады. Табиғи **лимонадтарды** тәуліктен асқан мұзда (тоңазытқышта) ұстайды, бірақ газданбайды.

## Тағы қараңыз
* Лимон
* Лимон торты
* Лимон қышқылы

## Дереккөздер</span>


Санат:Алкоголсіз сусындар
Лимон қышқылы

**Лимон қышқылы** — суда жақсы еритін түссіз кристалдар. Ол лимонда, қарақатта, итбүлдіргенде, шетен жидегінде, қызылшада болады. Оны жеміс суларына, кәмпиттерге, дәрі-дәрмектерге үстеме ретінде және тамақ (қайнатпа, кисель, қырыққабат сорпасы, балық және т.б.) дайындағанда пайдаланады. Химиялық формуласы - C6H8O7. 

## Көмірқышқылдардың лимон қышқылына дейін ашылуы
Қанттың лимон қышқылына айналуында зең саңырауқұлақтары, оның ішінде аспергиллус нигер негізгі роль атқарады.
Сондықтан бұл микроорганизм техникалық жолмен қанттан лимон қышқылын алуда кеңінен қолданылады. Соңғы кездерге дейін лимон қышқылы лимон жемісінен алынатын. Онда 7—9%-тей лимон қышқылы болады. Едәуір мөлшерде лимон кышқылын өндіру үшін көп мөлшерде лимон жемісі қажет болар еді және лимон қышқылын бұлай өндіру өнеркәсіп үшін экономикалық жағынан тиімсіз. Сондықтан да ғылым бүл мәселені микроорганизмдерді пайдалана отырып шешу керектігін үсынды. Лимон қышқылын алу үшін алдымен аспергиллус нигерді қүрамында 20% қанты бар, 0,3% азот қышқыл аммоний түзы бар қоректік ортада +30—32°-та өсіреді. Екі тәуліктен кейін бүл ортаның бетінде саңырауқүлақ қалың қыртыс түзіп өседі. Осы кезде оның астындағы коректік ортаны ағызып алады да саңырауқүлақты кайнатылып суытылған сумен жуады. Осы ыдысқа енді таза, алдын ала қайнатылған қүрамында қоректік түздары жоқ таза қант ерітіндісін құяды. Осы кезде саңырауқұлақ қанттан лимон қышқылын тез арада түзе бастайды. Мүндағы ашыту үшін салынған қанттың 50—60%-тейі лимон қышқылына айналады. Бұдан әрі оны тазартады да техникалық қажетке жұмсайды. Лимон қышқылымен бірге ерітіндіде көбінесе кымыздық қышқылы да түзіледі. Бұл процестің биохимиялық табиғаты жөнінде ғылымда бірқатар көзқарастар бар. Бірак қай-қайсысы болмасын бүл құбылысты әлі толық дәлелдей алмай отыр.

## Тағы қараңыз
*Лимон
*Лимон торты

## Дереккөздер

Санат:Оксиқышқылдар
Санат:Тағам қоспалары
Пешков ауылдық округі

**Пешков ауылдық округі** – Қостанай облысы Фёдоров ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Пешковка, Большое, Калиновка, Кравцово, Полтавка ауылдары кіреді. Орталығы – Пешковка ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 3687 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Фёдоров ауданы ауылдық округтері
Қалжыр

**Қалжыр** – Қара Ертіс алабындағы өзен. 

## Этимологиясы
Тілші ғалым Еркебай Қойшыбаев: "Қалжыр - түркі тайпаларының көне және қазіргі ру-тайпа аттары" деген дерек келтіреді. Түркітанушы ғалым А.С.Аманжолов: "Алтай тілінде қалжыр "асау, долы, буырқанған" мағынасын беретінін айтады. 
Шындығында Марқакөлден ағып шығатын бұл жалғыз өзеннің бұралаңдап, қисық ағуы, орта тұсынан 90 градусқа жуық бұрылып алып, оңтүстікке қарай бет алатыны атауына себеп болған. Атап айтқанда моңғол тілінде галжир "қисық", "қыңыр" сөзі Қалжыр гидронимін туғызады.

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданында. Ұзындығы 122 км, су жиналатын алабы 3200 км2. Бастауын 1500 м биіктікте 

## Бастауы
Марқакөл көлінен алып, Боран ауылының тұсында Қара Ертіс өзеніне құяды. Қалжырдың 38 саласы бар. Бастылары: Ақкеткен, Шұқырқалжыр, Қараағаш, Балақалжыр, т.б. 

## Гидрологиясы
Аңғарының басым бөлігі тар, шатқалды. Жаңаауыл ауылынан төменде аңғары 10 – 13 км-ге кеңейеді. Жылдық орташа су ағымы 21,5 м3/с. Суы егін суғаруға пайдаланылады. Төменгі ағысының алабы жайылымдыққа пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ертіс су алабы
Санат:Күршім ауданы өзендері
Байзақов ауылдық округі

**Байзақов ауылдық округі** – Павлодар облысы Ертіс ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Иса Байзақов, Луговое, Үлгілі ауылдары кіреді. Орталығы – Иса Байзақов ауылы. 2004 жылы Луговой ауылдық округінің *№1 ферма* ауылы таратылды. 2015 жылы Байзақов ауылдық округінің *Шұбарат, Қостомар* және Луговой ауылдық округінің *Ақбетей* ауылы таратылды. 2019 жылы таратылған Луговой ауылдық округінің Луговое ауылы қосылды.

## Дереккөздер

Санат:Ертіс ауданы ауылдық округтері
Александр Николаевич Подушкин

**Александр Николаевич Подушкин** (19.3.1953 жылы туған, Өзбекстан, Бекобод қ.) – *тарих ғылмының докторы* (**1999**), *профессор* (**2003**).

## Ғылыми еңбектер
«***Арысская культура Южного Казахстана IV в. до н.э. – VI в. н.э.***» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. Отырар шұратындағы көптеген ескерткіштерді ашып, зерттеді. 30-дан астам ғылыми жарияланымның, 4 монографияның авторы.

1975 – 77 жылдары институтта стажер-зерттеуші бола жүріп, археолог мамандығын алды. 1977 – 79 жылдары Кеңес Армиясы қатарында болды. 1979 жылдан Шымкент педогогикалық  институтында, Халықаралық  қазақ-түрік университетінің Шымкент бөлімшесінде, Шымкент институтында лаборант, кабинет меңгерушісі, оқытушы, аға оқытушы, КСРО тарихы, Қазақ КСР тарихы, Қазақстан тарихы кафедраларының доценті, профессоры. 1986-87 М.ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің аспирантурасында оқыды. Александр Подушкин Қазақстан және Оңтүстік Қазақстанның археологиясы, тарихы, мәдениеті жайында жазылған 4 монография мен 20-дан астам ғылым мақалалардың авторы. «Қазақстан Республикасы тәуелсіздігіне 10 жыл» мерекелік медалімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологтары
Санат:КСРО археологтары
Победа ауылдық әкімдігі

**Победа  ауылдық әкімдігі** – Қостанай облысы Қарабалық ауданындағы әкімшілік бірлік. 2019 жылға дейін ауылдық округ болған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Победа ауылы кіреді. Орталығы – Победа ауылы. Округ құрамында болған ''Жамбыл'', ''Мағынай'' ауылдары 2019 жылы таратылғаннан кейін, округ ауылдық әкімдік болып қайта құрылды.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1121 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қарабалық ауданы ауылдық округтері
Қалиқожа

**Қалиқожа** – Балқаш көлінің батысындағы оқшауланған тау массиві. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Шет ауданы Болаттау (Белтау) тауының оңтүстігінде 70 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 581 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 8 км-ге созылып жатыр, енді жері 6 км. Түпкі жыныстар беткейлерінде жер бетіне шығып жатыр. Таудың оңтүстік етегінде өзімен аттас құдық орналасқан. Оның тереңдігі 2 м, су шығымы 900 л/сағ.

## Геологиялық құрылымы
Силур және девон жүйелерінің эффузивті-шөгінді шоғырларынан түзілген. 

## Өсімдігі
Аласа таудың сұрғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, баялыш, тасбұйырғын, т.б. өседі.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы таулары
Екібастұз ауылдық округі

**Екібастұз ауылдық округі** – Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігі аумағындағы бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақши, Көксиыр, Қаражар, Мыңтамыр, Тай, Төртүй ауылдары кіреді. Орталығы – Төртүй ауылы. 2013 жылы округ құрамына таратылған Өлеңті ауылдық округінен Тай (орталығы), Жартас, Көксиыр, Талдықамыс ауылдары қосылды. 2019 жылы *[[Талдықамыс]]* ауылы таратылды.

## Дереккөздер

Санат:Екібастұз қалалық әкімдігі ауылдық округтері
Алакөл ауылдық округі

* Алакөл ауылдық округі – Ақмола облысы Егіндікөл ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Алакөл ауылдық округі – Павлодар облысы Железин ауданындағы әкімшілік бірлік.
Алексей Алексеевич Романов

**Алексей Алексеевич Романов** (1954 ж.т, Ресей, Кемерово қ.) – пед. ғыл. докт. (1998), проф. Курск пед. ин-тының тарих-пед. ф-тін бітірген (1976). Калининград облысындағы Весковск орта мектебінде мұғалім (1976–77), Глухов пед. ин-тында оқытушы (1977, 1979–84), Павлодар пед. ин-тында доцент (1984–92), проф. (1992–93), аға ғыл. қызметкер (1994–96) болды. 1998 жылдан Павлодар мемл. ун-тінде қызмет етеді. «Развитие опытно-экспериментальной педагогики России в первой трети XX века» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. 80-нен астам ғыл. жарияланымның авторы.
Лев Георгиевич Романов

**Лев Георгиевич Романов** (26.3.1935, Алматы қ. – 7.12.2002, сонда) – тех. ғыл. докт. (1972), проф. (1985), Қазақстанның еңбек сiң. ғыл. қайраткерi (1992). Қазақ тау-кен және металлургия ин-тын (1958) бiтiрген. Алматы мех. жөндеу з-тында қызметкер (1958–59), Металлургия және кен байыту ин-тында ғыл. қызметкер (1959–78), Қазақ политех. 
ин-тында (қазіргі Қазақ ұлттық тех. ун-ті) проректор (1978–83), кафедра меңгерушiсi (1983–97) қызметтерiн атқарған. Негiзгi ғыл. еңбектерi – алюминатты ерітiндiлердi кешендi-полимерлi жүйе ретiнде қарастырып, оны ядр. магниттік резонанс тәсiлiмен алюминий алу мақсатында ыдырату және жетiлдiру процесiнiң физика химиясын зерттеуге арналды. Нәтижелерi Павлодар алюминий з-тында өндiрiске енгiзiлген. Алюминий шығарудың Байер-күйдiру тәсiлiнде маңызды рөл атқаратын алюминий, кремний, темiр, кальций тотықтары бар кеңқұрамды гетерогендiк жүйелердегi хим. әрекеттесулердi қарастыра отырып, алюминий ерітiндiлерiн тазартудың түрлi жолдарын анықтаған. Алюминатты ерiтiндiлерден ванадий, галлий, хром, титан сияқты металдарды бөлiп алу тәсiлдерiн де зерттедi. 230-дан астам ғыл. жарияланымның, оның ішінде 3 монографияның авторы. 68 авторлық куәлiгі мен патентi бар. 
Ш ы ғ.: Физика-химия гидрощелочных способов производства глинозема, А., 1975; Разложение алюминатных растворов, А., 1981.– 10.12.1979, қазіргі Астана қ.) – а. ш. ғыл. докт. (1971), проф. (1971). 2-дүниежүз. соғысқа қатысқан. Ленинград (1940, қазіргі Санкт-Петербург) а. ш. ин-тын бітірген. Молдова мен Башқортостанда ғыл. (1940–60) және Целиноград а. ш. ин-тында кафедра 

Санат:Тұлғалар
Ақшиман ауылдық округі

**Ақшиман ауылдық округі** – Павлодар облысы Май ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жаңа Ақшиман ауылы кіреді. Орталығы – Жаңа Ақшиман ауылы. 2004 жылы округ құрамында болған * Разведка, Жаңабаз, Қарашеңгел, Ақшиман, Қалмаққырған* ауылдары таратылды.

## Дереккөздер

Санат:Май ауданы ауылдық округтері
Қалимола

**Қалимола** – Павлодар облысы Баянауыл ауданының оңтүстік-шығысындағы қыстау. Жуантөбе ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 12 км жерде, Үлкен Қоянды тауының оңтүстікнде орналасқан. Жазықтағы қыстаудың қызғылт қоңыр топырағында қараған, жусан аралас бетегелі-бозды өсімдіктерден тұратын дала қалыптасқан.

## Сілтемелер
*Павлодар облысы
*Қыстау

## Дереккөздер


Санат:Қыстаулар
Қалқамантұз

**Қалқамантұз** – Ертіс алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Павлодар облысы Ақсу қалалық әкімдігі аумағында орналасқан. Теңіз деңгейінен 108,6 м биіктікте жатыр. 

## Гидрографикасы
Аумағы 12,6 км2, ұзындығы 5 км, енді жері 3,6 км, жағалау бойының ұзындығы 16,6 км. Солтүстік, шығыс және оңтүстік жағалаулары жарлы, биіктігі 5-6 м, ал батыс жағалауы жазық. Ең терең жері 0,6 – 0,8 м. Көл жағалауы жайылым ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ақсу қалалық әкімдігі көлдері
Санат:Ертіс су алабы
Тілеміс Тілеуқабылұлы Мұстафин

**Тілеміс Тілеуқабылұлы Мұстафин** (4.2.1928 жылы, Қостанай облысы Ұзынкөл ауданы  Лаба ауылында туған – 4.2.1998, Алматы қаласы) – тарих ғылымдарының докторы (1974). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген жоғары мектеп қызметкері (1983). ҚазМУ-ды (1951, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қарағанды мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) оқытушы (1952–63), кафедра меңгерушісі (1963–75) болды. 1975–98 жылы ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) доцент, кафедра меңгерушісі, проректор қызметтерін атқарған.«КПСС – руководитель борьбы за создание угольно-металургического комплекса в Центральном Казахстане (1925–1946 жж.)» деген тақырыпта докторантуралық диссертация қорғаған. 245 ғылыми жарияланымның, 4 монографияның авторы. «Құрмет Белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


## Cілтемелер
* тарих
* профессор
* доцент

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Тарих
Пресногорьков ауылдық округі

**Пресногорьков ауылдық округі** – Қостанай облысы Ұзынкөл ауданындағы әкімшілік бірлік. 2019 жылы құрамына қысқарған "Петропавл ауылдық округінен" 2 елді мекен қосылды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Пресногорьковка, Белоглинка, Волна, Красный Борок, Крутоярка, Первомайка, Песчанка ауылдары кіреді. Орталығы – Пресногорьковка ауылы. Округ құрамында болған *[[Гренадерка]]*, ''Октябрьское''  және Петропавл ауылдық округінің ''Комендант'' ауылдары 2019 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 3462 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ұзынкөл ауданы ауылдық округтері
Юрий Павлович Романтеев

**Юрий Павлович Романтеев** (1937 ж.т., Алматы қ.) – тех. ғыл. докт. (1991), проф., ҚР Экол. ғыл. академиясының акад. Қазақ политех. ин-тын (1965, қазіргі Қазақ ұлттық тех. ун-ті) бітіріп, осы ин-ттың аспирантурасында (1965–66) оқыған; 1966 жылдан осы ин-тта ассистент, аға оқытушы, доцент, проф. қызметтерін атқарды. «Интенсификация гетерогенных окислительно-восстановительных процессов наложением в газовой фазе акустических колебаний (на примере металлургии свинца)» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. 140 ғыл. жарияланымның, оның ішінде 2 оқу құралының авторы.

Санат:Тұлғалар
Қырауқамыс

**Қырауқамыс** — Нұра алабындағы тұйық көл.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Нұра ауданының орталық бөлігінде, Жараспай ауылының батысында 28 км жерде, теңіз деңгейінен 385 м биіктікте орналасқан.

## Гидрографикасы
Ауданы 6 км2, ұзындығы 4,5 км, ендірек жері 2,5 км. Жағалық сызығының ұзындығы 12,8 км, су жиналатын алабы 94 км2. Ең терең жері 2 м. Қар және жер асты суымен толығады. Мұзы қарашаның аяғында қатып, сәуірдің 2-жартысында түседі.

## Жағалау сипаты
Жайпақ жағалауында құрақ, қияқ, қамыс өскен. Түбі лайлы. Суытұщы, жұмсақ, мал суаруға пайдаланылады. Балықтан табан бар. Құрақ қопаларын ондатр, үйрек, қаз мекендейді.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы көлдері
Санат:Нұра су алабы
Анатолий Калистратович Росляков

**Анатолий Калистратович Росляков** (24.4.1907, қазіргі Самара облысы Бузулук ауданы Сергеевка с. – 29.9.1979, Алматы қ.) – биол. ғыл. докт. (1951), проф. (1953), Қазақстан ғылым академиясының корр. мүшесі (1951), Қазақ а. ш. ғыл. академиясының акад. (1960), Қазақ КСР-інің еңбек сің. ғыл. қайраткері (1961). Алматы зоотех.-малдәрігерлік ин-тын (1932, қазіргі Қазақ ұлттық агр. ун-ті) бітірген. Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) қ-ндағы Ветеринарлық 
ин-тта аспирант, ассистент, доцент (1932–38), Кеңес Армиясының әскери-ветеринарлық академиясында оқытушы, бастықтың орынбасары (1938–48), Қазақстан ғылым академиясының Эксперименттік биол. ин-тында бөлім меңгерушісі, ин-т директорының ғыл. жұмыстар жөніндегі орынбасары (1948–55), Алматы зоотех.-малдәрігерлік ин-тында кафедра меңгерушісі (1952–79) қызметтерін атқарған. 1950 ж. «Остеомаляция лошадей и ее профилактика» деген тақырыпта докт. дисс. қорғаған. Оның негізгі ғыл. еңбектері мал азықтандыру және жемшөп технологиясы мәселелеріне арналған. Халықтар достығы, 2 рет «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған.
Мұстафа Рысұлы

**Мұстафа Рысұлы** (1950 жылы туған, Шу ауданы, Бірлік ауылы) – ғалым, медицина ғылымдарының докторы (1992), профессор (1994), Қазақстан Медицина ғыл., Халықаралық жоғары мектеп академияларының акад.

1974 жылы Алматы медициналық институтын бітірген. 1974 – 77 жылдары осы институтта ассистент, 1977 – 81 жылдары Сеченов атындағы Мәскеу медициналық институтында аспирант, 1981 – 92 жылдары Алматы медициналық институтында оқытушы қызметтерін атқарған. 1992 жылдан Қ.А. Иасауи атындағы қазақ-түрік университетінде кафедра меңгерушісі, проректор, вице-президент, ректор, профессор қызметтерін атқарды. 3 ғылым кандидатын дайындап шығарған. 110 ғылыми мақаланың соның ішінде 8 монография мен оқулықтардың авторы.

## Сілтемелер


Санат:1950 жылы туғандар
Санат:Жамбыл облысында туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Профессорлар
Ақсан ауылдық округі

**Ақсан ауылдық округі ** – Павлодар облысы Баянауыл ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақсан, Қаражар, Октябрь ауылдары кіреді. Орталығы – Ақсан ауылы. 2004 жылы *Қоянды, Пограничник, Сымтас, Юность* ауылдары, 2005 жылы *Жапалақ, Қамбаба, Маяжон* ауылдары таратылды.

## Дереккөздер

Санат:Баянауыл ауданы ауылдық округтері
Мандам

**Мандам** (*Lymphangіtіs epіzootіca*) — жылқыда, есекте, қашырда кездесетін жұқпалы, созылмалы ауру. Ауру қоздырғышы — грибок; жарақаттанған тері арқылы лимфа бездері мен лимфа тамырларына зақым келтіреді. Жылқының иық, бас, кеуде терісінің бетіне жақын лимфа тамырларын ісіндіреді. Мандамның жасырын кезеңі 1 — 3 айға созылады. Ауру ұзаққа созылса мал арықтайды. Асқынған Мандам тіндерді тітіркендіреді, шірітеді, іріңді жара пайда болады. Аурудың тамыр бойын қуалай бөртіп басталған кезі  дәстүрлі шаруашылықта “желі маңдам”, тұла бойға қаптап, бөрткендегісін “жаңбыр маңдам” деп атайды. Мандамды анықтау үшін аллергиялық реакция жасалады. Оны маңқадан ажырату үшін ауру малдың көзіне маллеин тамызады және қанын тексереді. Маңқа ауруына шалдыққан малда 1 тәуліктен кейін көзінің ішінде ірің пайда болады, ал Мандамға ұшырағандарында мұндай реакция болмайды. Аурудан сақтандыру үшін ауру малды 3 ай карантинге қояды. Емі: антибиотиктер береді, жараға Вишневский майын жағады. Мандамның асқынған түрін емдемейді, етін жемейді, терісін пайдаланбайды. Дәстүрлі емдеуде Мандам түйініне шала күйдірілген тотияйын 3 — 4 күн қатарынан салынып, бұл әдіс 1,5 — 2 ай бойы апта сайын қайталанып отырған. 

## Дереккөздер
Ағашорын ауылдық округі

**Ағашорын ауылдық округі** – Павлодар облысы Ертіс ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ағашорын, Ұзынсу ауылдары кіреді. Орталығы – Ағашорын ауылы. 2015 жылы Ағашорын ауылдық округінің *Бескепе* және Ұзынсу ауылдық округінің *Ақтайлақ* ауылы таратылды. 2019 жылы округ құрамына таратылған Ұзынсу ауылдық округінен Ұзынсу ауылы қосылды.

## Дереккөздер

Санат:Ертіс ауданы ауылдық округтері
Приречен ауылдық округі

* Приречен ауылдық округі – Ақмола облысы Зеренді ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Приречен ауылдық округі – Қостанай облысы Денисов ауданындағы әкімшілік бірлік. 

Санат:Айрық беттер
Кәдімгі қалқантұмсық жылан

**Кәдімгі қалқантұмсық жылан** () – қабыршақтылар отряды шұңқырбасты жыландар тұқымдасына жататын жылан,  өте улы сылдырмақты жыландардың өкілі. Қазақстанның оңтүстігінде жазық жерде, таулы (теңіз деңгейінен биіктігі 3000 м-ге дейін) аймақтарда мекендейді. Бұл тау орманында, көбінесе жусанды, бидайық өскен алқапта, ши арасында, тоғайда және бұталы өсімдіктер өсетін жерлерде, жартастардың арасында, шабындықтарда мекендейді. 

Сарғыш сұр түсті денесінде көлденең күңгірт жолақтар, не алқызыл теңбілдер болады. Бірақ мекендеген жеріне сай оның түсі де құбылмалы келеді: күңгей əрі құрғақ тастақты жерде қаралтым, ал теріскей шөбі шүйген жерде сұрғылтым өңді болады. Дене тұрқы 50 – 60 см, ең ірілері 75 – 80 см, басы жұмыртқа тәрізді және мойнынан айқын ажырап тұрады; жотасы сары не сұр, көмкерілген қара дақтары болады, тұмсығында күңгірт төрт бұрышты дағы бар. Желкесінде аттың тағасы тәрізді қара дағы бар. Дала сұржыланынан негізгі айырмашылығы – танау тесігі мен көзі арасында шұңқыры болады. Қазан – қараша айында ұйқыға кетіп, наурыз – мамырда оянады. Жыныстық жағынан 3 жылда жетіледі. Аналығы шілде айында ұзындығы 16 – 19 см-дей 3 – 12 (көбінесе 6 – 8) баласын жұмыртқалай тірі туады. Бір маусымда 3 рет түлейді. Негізгі қорегі – ұсақ кемірушілер, кесірткелер, ұсақ құстар, жәндіктер. Жемін кешқұрым, түнде, оңтүстік аудандарда күндіз де аулайды. 

Қалқантұмсық жылан – улы, оның уы адамға қауіпті болғанымен жас балаларға, малға, оның ішінде жылқыға ғана айтарлықтай қауіпті. Оған шағылған адам дер кезінде тиісті шара қолданса тез айығып кетеді, онша улы жылан емес. Уы дәрі жасау үшін медицинада пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Сұржыландар‎‎‎
Санат:Қалқантұмсықтар
Санат:Улы жануарлар
Санат:Еуразия жорғалаушылары
Санат:1776 жылы зерттелген жануарлар
Айнакөл ауылдық округі (Бұланды ауданы)

**Айнакөл ауылдық округі**  – Ақмола облысы Бұланды ауданындағы әкімшілік бірлік. 2025 жылы таратылып, Журавлёв ауылдық округіне қосылды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Айнакөл (Красноводское), Острогорское ауылдары кірді. Орталығы – Айнакөл ауылы болды.

## Дереккөздер

Санат:Бұланды ауданының таратылған ауылдық округтері
Шілік ауылдық округі

thumb|Шілік ауылдық округінің археологиялық ескерткіштері
**Шілік ауылдық округі** – Түркістан облысы Отырар ауданының қиыр шығысында орналасқан әкімшілік бөлік. Жер аумағы 0,41 мың км².

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ескі Шілік, Шілік ауылдары кіреді. Орталығы – Шілік ауылы.

## Жер бедері
Округ ауданның шығысындағы сайлы-жыралы келген жазық өңірінде теңіз деңгейінен 205—237 м биіктікте орналасқан. Солтүстік-батысында Арыстанды, Құмдай, батысында Көлқұдық қоныстары жайласқан. Солтүстік батысында Қаратөбе (абсолюттік  биіктігі 199 м) төбесі және округтың басқа жерлерінде абсолюттік биіктігі 231 м-ден аспайтын бірнеше төбелер бар.  Жер қыртысы құмды-саздақты аллювийлі топырақтан тұрады. Онда тал шоғырлары аралас астық тұқымдасты шөптесіндер, баялыш, көкпек, бұйырғын, боз жусан басым өскен. Округ аумағымен бірнеше шағын каналдар (арықтар) тартылған. Олар Арыс-Түркістан каналынан басталады.

## Дереккөздер

Санат:Отырар ауданы ауылдық округтері
Шұбарсу ауылдық округі

**Шұбарсу ауылдық округі** – Түркістан облысы Ордабасы ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Шұбарсу ауылы кіреді. Орталығы – Шұбарсу ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Ордабасы ауданы ауылдық округтері
Шу ауылдық округі

**Шу ауылдық округі** – Түркістан облысы Созақ ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Шу ауылы кіреді. Орталығы – Шу ауылы. Округ құрамында болған *[[Торыұстаған]]* ауылы 2015 жылы таратылған.

## Әкімшілік бөлімшелері
Ауылдық округте орта мектеп, емхана, балабақша, ауылдық клуб, кітапхана, Қазпошта бөлімшесі, байланыс бөлімшесі, мешіт бар.

## Мақсаттары
Шу ауылы КСРО Министрлер Кеңесінің 1962 жылғы «Шөл және шөлейт аймақтарды игеру туралы» Қаулысына сәйкес Тасты кеңшарының  №3 «Ірі қарамал» фермасынан бөлініп шығып, Шу кеңшары болып құрылған. Бұл аймақта колхоз құрылымы болмаған.

## Ауылдық кеңес төрағалары
Ауылдық кеңес төрағалары болып Әділова Шәмшия (1962-1976 жылдары), Әділов Тілеубай (1976-1986 жылдары), Ақылбаев Төлен (1986-1989 жылдары), Белхожаева Жомарт (1989-1992 жылдары), Тілеубергенов Құдайберген (1992-1993 жылдары) жұмыс атқарған.
## Кеңшар директорлары
Кеңшар директорлары болып:
* Берістемов Жақсылық (1962-1965 жылдары),
* Шаймерден Бабажан (1965-1973 жылдары),
* Жұмашов Совхозбек (1973-1976 жылдары),
* Ерімбетов Жұмаділда (1976-1982 жылдары),
* Түкібаев Тілеш (1982-1987 жылдары),
* Тілеубергенов Құдайберген (1987-1992 жылдары),
* Таңатов Батырхан (1992-1995 жылдары),
* Шойбеков Жарас (1995-1998 жылдары) қызмет атқарған.

## Ауыл әкімдері
Ауыл әкімдері болып Тілеубергенов Құдайберген (1993-1994 жылдары),
Кетпенов Мұхамедия (1994-1999 жылдары),
Жандәулетов Шарап (1999-2002 жылдары)қызмет атқарған.
2002 жылдан бері Дастанов Бейсенбі ауыл әкімі қызметін атқарып келеді.

## Дереккөздер

Санат:Созақ ауданы ауылдық округтері
Шорнақ ауылдық округі

**Шорнақ ауылдық округі** – Түркістан облысы Сауран ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Аша, Қосмезгіл, Шорнақ ауылдары кіреді. Орталығы – Шорнақ ауылы. Округ құрамында болған ''№32'' темір жол айрығы 2023 жылы таратылды.
  

**<small>Кестеде кішірек жазумен тиесілі ауыл маңындағы тұрғылықты тұрғындары ұлттық санақ қорытындысына енген мекен-жайлар көрсетілген.</small>**

## Дереккөздер

Санат:Сауран ауданы ауылдық округтері
Қырбалтабай

**Қырбалтабай** — Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы ауыл, Қырбалтабай ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Есік қаласынан солтүстікке қарай 25 км жерде, Тереңқара өзенінің бойында. 

## Тарихы
Ауыл 1939 — 97 жылдары қой өсіретін “Түрген” кеңшарының орталығы болып келді. Оның негізінде 1997 жылы Қырбалтабайда және округке қарасты Екпінді, Ақжал, Қайнар, Шалқар ауылдарында “Қырбалтабай” ӨК және 130 шаруа қожалығы құрылды. 

## Дереккөздер

Санат:Еңбекшіқазақ ауданы елді мекендері