open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Джон Кеннет Гэлбрейт

**Джон Кеннет Гэлбрейт** (; 1908 - 2006)- қазіргі капиталистік қоғамға жасаған талдауы қазіргі қоғам мен ортодоксалды академиялық саяси экономияны сынауды қатар білдіретін, канадалық-американдық экономист, әлеуметтік комментатор, бестселлерлер авторы және танымал диктор.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым

Санат:Саясаттану
Джордж Гэллап

thumb|200px|Гэллап Джордж

**Гэллап Джордж** (, 1901–1984) — саяси ұстанымдар мен қоғамдық пікірді зерттеудегі таңдауды қарастырудың қазіргі әдістерінің дамуы мен қолдануына әсер еткен американдық әлеуметтік зерттеуші.

## Дереккөздер

Санат:Ғылым
Санат:Саясаттану
Сарқылатын ресурстар

thumb|100pxthumb|100 px

**Сарқылатын ресурстар** () — табиғи ортадан алынған сайын сарқылатын ресурстар. Сарқылатын ресурстар қалпына келетін (таза ауа, тұщы су, құнарлы топырақ, өсімдік, жануарлар әлемі) және қалпына келмейтін (минералдық) ресурстар (қазып алынатын отын, металдық минерал шикізаттар (темір,мыс, т.б.), бейметалдық минерал шикізаттар (саз,құм, фосфаттар, т.б.) болып бөлінеді. Бұлар табиғи процестердің нәтижесінде орны толмайтындықтан сарқылады (мыс, алюминий, т.б.).

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Доллардың дипломатиясы

**Доллардың дипломатиясы** - АҚШ-тың экспансионистік саясаты. Ол басқа елдерді американдық монополиялармен тәуелдендіруге бағытталған.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Ержанова Ұлдай Рысқалиқызы

**Ержанова Ұлдай Рысқалиқызы** (26.11.1956 ж. т., Ресей,
Саратов облысы, Ершов ауаны.) —
өлкетанушы, ғалым, филол.
ғылымының
кандидаты (1998), доцент (2000).
1971ж. Орал педагогикалық институтын бітірген. Қазір Батыс Қазақстан мемлекеттік
университетінде дәріс береді. Ержанова — 40-тан
аса ғыл. еңбектің, соның ішінде
облыстағы жер-су атауларының
этнолингвистік ерекшеліктерін
таньпуға арналған моногр. кітаптың авторы.
Шығ.: Батыс Қазақстан облысының топономиясы, арнаулы
курстың бағдарламасы, Орал,
1999; Ақжайық өңірінің топономиясы, тарихи-этнолингвистік.
зерттеу, А., 2001; Батыс Қазақстан
облысы жер-су атауларының сөздігі, Орал, 2001; «Қазіргі қазақ
тілі» (фонетика) курсы бойынша
бақылау-жаттығулар жинағы,
Орал, 2000.

## Дереккөздер


Санат:1956 жылы туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Нұржанар акционерлік қоғамы

**«Нұржанар» ААҚ** - сыра түрлерін, сондай-ақ арақ, минералды сулар мен жеміс шырындарын шығаратын кәсіпорын.

1971 жылы Орал сыра және алкоголсыз сусындар зауыты ретінде құрылған. 1993 жылдан «Нұржанар» акционерлік қоғамы. Кәсіпорын Орал қаласының Полеюй көшесіндегі 1-үйде орналасқан, өндірістік-әкімшілік аумағы — 4,5 га, сыра, минералдық сулар, ашытқылар және арақ жасау цехтары, дербес жылыту орны, компрессор ғимараты бар. Мұнда қазіргі кезде 230-дай адам еңбек етеді.

ТМД-дағы әріптес кәсіпорындармен ынтымақтастық байланыс орнатқан.

## Дереккөздер


Санат:Орал кәсіпорындары
Санат:1971 жылы құрылған компаниялар
Жайық жастары

**«Жайық жастары»** - облыс жастарының қоғамдық бірлестігі. 1998 ж. 3-шілдеде Орал қаласында құрылды. Негізгі мақсаты — мемлекеттің жастар саясаты мен Қазақстанның даму стратегиясын жүзеге асыруға облыс Жайықтың жас буын өкілдерінің белсене қатысып, қомақты үлес қосуларына жағдай жасау. Бірлестік мүшелері республика және облыс өміріндегі әлеуметтік-мәдени шараларға тұрақты үн қосып, ынтымақтастық байланыстар шеңберін кеңейтіп келеді. 2000 ж. Орал қаласында жоғарғы класс оқушыларының конференциясы өтіп, оған қатысушылар «Жайық жастары»-ның жеткіншектер тобын құруға тілек білдірді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихы
Әйіп Бектасов

**Әйіп Бектасов** (1903, Жаңақала ауданы, Қарасамар ауылы — 1985, Жаңақала ауданы, Новая Казанка ауылы) - ақын. Жас кезінде ауыл молдасынан сауат ашқан. Кейін латынша, орысша оқу-жазуды үйренген. Жастайынан әдебиетке бейім есіп, ақын атанған. Жарияланбаған шығармалары көп.
## Дереккөздер
Қабдол Отепұлы Бектасов

**Бектасов Қабдол Отепұлы** (15.10.1924 жылы туған, Жаңақала ауданы, Новая Казанка ауылы) — авиа инженер, ұшқыш, Қазақстанның еңбек сіңірген транспорт қызметкері (1973), дербес зейнеткер (1984). Ленинград әскери байланыс училищесінде оқыған, әскери радио-телеграфшы, радиостанция бастығы боп қызмет еткен (1942- 47). Троицк азаматтық авиация техникалық училищесін бітірген (1950). 1950-85 ж. Қазақ азаматтық авиация басқармасында, Алматы әуежайында авиатехник, бортмеханик, нұсқаушы борт-инженер, ұшқыштар отрядының аға бортмеханигі. Бектасов — жас мамандарды жолаушылар тасымалдау, халық шаруашлығы жүктерін жеткізу, ұшу жұмысына үйретуші-телімгер. Бектасов сондай-ақ «Әуелеп ұшқан жылдарда» (1995), «Записки радиста» (1999), «Азамат- тық авиация терминдері мен соз тіркестерінің орысша-қазақша сездігі» (1998) кітаптарының авторы. Қызыл Жұлдыз, «Құрмет Белгісі», т.б. ордендермен және бірнеше медальмен марапатталған. Жаңақала ауданының құрметті азаматы (1990). Алматы қаласында тұрады.
## Дереккөздер
Сарқылмайтын ресурстар

[thumb||[жел]]
**Сарқылмайтын ресурстар** () — табиғи ресурстардың таусылмайтын бөлігі (күн энергиясы, жел, ағын су,теңіз толысуы). Сарқылмайтын ресурстарға кейде атмосфера мен гидросфераны жатқызады. Бұлар антропогендік улы заттектермен едәуір ластанғанда сарқылатын ресурстарға айналады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Алпамыс Бектұрғанов

**Алпамыс Бектұрғанов**
(20. 5.1948 жылы туған, Қызылорда облысы, Арал қаласы)— жазушы, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі, Қазақстан жазушылар одағы облыстық бөлімшесінің төрағасы. Білімі жоғары. Маңғыстау облысы «Коммунистік жол», «Лениншіл жас» газеттерінде, «Ара-Шмель», «Ақ құс» журналдарында қызмет істеген. Бектұрғановтің «Із кесу» (1980), «Жарқанат операциясы» (1985), «Сен кімсің?» (1990), «Тұрыңыздар, сот келеді» (1998) повестері, «Топырағыңа табын» (2001) романы жарық көрген.
## Дереккөздер


Санат:1948 жылы туғандар
Қайыр Құрақұлы Бектұрғанов

**Қайыр Бектұрғанов** 1937 жылы 5 наурызда Батыс Қазақстан облысы, Тайпақ ауданы, Калмыково қалашығында дүниеге келген.
## Оқу баспалдағы
1960 жылы ҚазПИ-дің физика-математика факультетін тамамдаған. 1963 жылдан бастап еңбек демалысына шыққанға дейін жоғарғы оқу орындарында жоғарғы математиканың әр түрлі курстарынан сабақ берді.
## Еңбегі
Алғашқы әңгімесі *(«Арман»)* 1965 жылдың 19 желтоқсанында облыстық «Орал өңірі» газетінде жариялайды. Содан бері шығармалары облыстық газеттерде, әр кезде* «Қазақ әдебиетінде», «Жалында», «Мәдениет және тұрмыста» (қазіргі «Парасат»), «Жұлдызда»* жарық көрді. Екі новелласы орыс тілінде шыққан *«За днем грядущим»* жинағына енген (*«Жалын», [[1978]]*). 2007 жылы үш томдық шығармалар жинағы шықты. *«Кері толғау», «Қатқақ», «Ат жалы»* деген үш кітаптан тұрады. 1976 жылдың қортындысы бойынша *«Жалынның»* жабық бәйгесінің жүлдегері атанды (*балаларға арналған «Атжалы» повесі үшін*).
## Шығармалары
**Бабаназар терегі. Әңгімелер. А., «Жалын», [[1978]]; 
**Ізгілік жолы. Повестер. А., «Жалын», 1980. 
*''Қатерлі қияда. Повестер. А., 1984.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Батыс Қазақстан облысы тұлғалары
Санат:1937 жылы туғандар
Қала экологиясы

**Қала экологиясы** (*Экология города*) — адамның қала ортасымен әрекеттестігінің заңдылығын зерттейтін ғылыми пән. Бүкіл дүние жүзінде кенттену процесі қарқынды жүруде. Қазіргі кезде ірі қалалар мен өнеркәсіптік орталықтарда өте қолайсыз экологиялық жағдай орнаған. Атмосфералық ауада едәуір мөлшерде зиянды құрауыштар (шаң-тозаң, күкірт диоксиді, бензагтирен, азот оксидтері, ауыр металдар, диоксин және т.б.) жиналған. Қалалардың ластануына негізінен қара және түсті металлургия, химия және мұнай-химия, целлюлоза-қағаз өнеркәсіптері, жылу энергетикасы, автокөлік әсер етеді. Соңғы жылдары "Адам және биосфера" бағдарламасы (МАБ) шегінде қалалық елді мекендерді қалалық ортаға және тұрғындардың денсаулығына әсер ететін табиғи, әлеуметтік-экономикалық, тынығу жөн
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Асанбек Нұрғожаұлы

**Асанбек Нұрғожаұлы** (1752, Орынбор облысы 1845, Солтүстік Қазақстан облысы, Жамбыл ауданы) - батыр әрі шешен. Батырлығымен қоса әнші, домбырашы, сыбызғышы болған. Ит жүгіртіп, құс салып, саят құрып, аң аулаған. Асанбек бала кезінде ауыл молдасынан хат танып, қадимше сауат ашып, діни білім алған. Шыққан тегі — 12 ата Байұлына жататын беріш руынын жайық атасы. Ата мекені — Еділ өзенінің Ақтұма (Ахтуба) деген саласының жағалауы. 1723 ж. жазда патша өкіметіне арқа сүйеген қалмақ нояндары бейбіт жатқан қазақ-ноғай халықтарына тұтқиылдан шабуыл жасайды. Кіші жүздің, Ноғай ұлысының жер-суын (Еділ-Жайық, Атырау өңірін) тартып алды. Ата қоныстарынан айрылған ұлыстың бірі беріш руы Ор өзенінің бойын мекендейтін Әлімұлы елін паналайды. Сол жылы Асанбектің әкесі Нұрғожа 6 жаста екен. Нұрғожа кейін өсіп, ержетіп, жігіт болған соң, Еділдің батыс жағынан және шығыс тұстан жойқын шабуыл жасаған қалмақ басқыншыларына қарсы қазақ халқының азаттық соғыстарына белсене араласады, ерліктерімен кезге түседі. Әкесі Нұрғожаға, ағаларына еріп, он жеті жасар бозбала Асанбек те жұртпен бірге ата қоныстары — Еділ-Жайық, Атырау бойларын қалмақ басқыншыларынан, казак-орыс отаршыларынан азат ету жолындағы соғыстарға қатысады. Ақырында сардар Сырым Датұлы басшылығымен 1771 ж. жазда қазақ жерін қалмақтардан толық тазартып, Ноғай ұлысы мен Кіші жүздің 12 ата Байұлы рулары атамекендеріне қайта қоныстанады. Сырым бастаған (1773, 1775, 1783-1789) халық көтерілістеріне белсене қатысқан Асанбек шешен халық жасақтарының ері мынбасы-сардары, әрі ұлкен насихатшылардың бірі болған. Асанбектің ұлкен және ортаншы ұлдары Есенжан мен Досжан да 1796 ж. отарлаушы орыс әскерлермен соғыста қаза тапқан. Асанбек сардар 1809-25 ж. аралығындағы Кетібар, оның інісі Арыстан Тіленұлы бастаған халық көтерілісіне, кейін Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастауымен үш кезенде (1827-29, 183133, 1836-37) болған қазақ шаруаларының ұлт-азаттық қозғалыстарына белсене қатысып, насихатшылық қызмет атқарған. Сардардың кенже баласы Жантас та, Әліп, Демесін, Мерғали деген немерелері де 1831-33 ж. болған көтерілісіне қатысып, күші басым патша әскерлеріне қарсы ерлікпен шайқасып, қаза тапқан. 1837 ж. қараша айының басында қол бастап, Хан ордасын арнайы шабуға келген Исатайдың көтерілісші ер азаматтарға берген уәдесінен тайып, Жәңгір ханға ойлануға он күн кеңшілік бергеніне өкпелеп, өз жасағымен кетіп қалғандардың бірі Асанбек болған.
## Пайдаланған әдебиттер
Хабер Нұрмұқамедов

**Нұрмұқамедов Хабер** (1918 ж.т., Орынбор облысы, Домбаровск ауданы, Ащыбұлақ ауылы) —
белгілі журналист, еңбек және соғыс ардагері. 1940 ж. қазақ журналистер институтын бітіргеннен
кейін Павлодар облысы газеті редакторының орынбасары болды.
Ұлы Отан соғысына қатысқан.
«Қызыл әскер ақиқаты» газетінде жұмыс істеген.

1948 жылдан
Батыс Қазақстан облысы «Екпінді
құрылыс», «Орал өңірі» газеттерінің редакторы қызметін арадағы үзілістермен 1972 ж-ға
дейін атқарды. Сондай-ақ Талдықорған облысы «Советтік Жетісу», Атырау облысы «Социолистік құрылыс» газеттеріне де басшылық етті. Бірнеше ордендермен марапатталған.

## Дереккөздер
Сыйлықпен алмасу некесі

**Сыйлықпен алмасу некесі** - әйелдің туыстары еркектің туыстарына оның болашақ жарын тең бағалы қызметтер мен көмекке айырбас ретінде «*сыйлаған*» сатылымды некенің ежелгі түрі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Жәлел Аймұрзаев

**Жәлел Аймұрзаев** (1889, бұрынғы Тайпақ ауданы, Қырыққұдық ауылы — 1969, сонда) — ақын. Ауыл мектебінен оқып, хат таныған. Кейін Оралдағы орыс-қазақ мектебіне түсіп білім алады. 20- 30-жылдары болыстық мекемелерде хатшылық қызмет істеді, кейінірек ауыл мұғалімі болды. Айтыстары мен өлеңдері «Пернедегі термелер» (1965), «Ленин деп халық жырлайды» (1969), «Айтыс» (2-т., 1966) атты жинақтарға енген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1889 жылы туғандар
Даунинг-стрит

thumb|right|upright| Даунинг-стрит және Уайтхолл көшелерінің қиылысында.

**Даунинг-стрит** () - Ұлыбританиядағы сыртқы істер мен Достастық істері жөніндегі Министрлігі, премьер-министрдің ресми резиденциясы орналасқан Лондонның ортасындағы көше. Ауыспалы мағынада Даунинг-стрит жалпы британ үкіметін білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Жақия Асанов

**Жақия Асанов** (1855-1920, Жәнібек ауданы) күйші. Жастайынан домбыра тартқан. «Сырлы сый», «Жантаза», «Қоңыр саз», «Шекшекей», «Ақілме» атты күйлер шығарған. Өмірінің кебін Келборсы маңында, ақын Ш. Бөкеев төңірегінде өткізген. Асановның күйлерін Бөкей ордасындағы Несимолла Биханов, Билаж Хүсайынов сияқты домбырашылар орындаған.
## Пайдаланған әдебиттер
Александр Федорович Рязанов

**Рязанов Александр Федорович**- Тарихшы - Орынбор губерниясында, Степная стансасында туған.

* 1902 жылы Орынбор юнкер училищесін бітірген; 20-жылдары Мәскеу әскери педагогика институтында оқыған. 
* 1923-1924 жылы Қазақ әскери өлкетану ғылыми қоғамының хатшысы. 
* 1924 жылдан Орынбор губерния архив бюросының ғылыми қызметкері.

19 ғ-да Қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы тарихын зерттейді. Сырым Датұлы, Исатай Тайманұлы, Қаратай сұлтан және т.б. тарихи тұлғалар туралы зерттеу еңбектері бар.

## Дереккөздер
Мүбәрәк Жаманбалинов

**Мүбәрәк Жаманбалинов** - 1924 жылы 7 қарашада Павлодар облысындағы Тәттімбет ауылында дүниеге келген.

Орта дәрежелі агрономдық білім алып, Новосибирдегі Татар МТС-нда учаскелік агроном болып істейді. Одан соң Омбы орыс-қазақ педучилищесін бітіріп, ұзақ жылдар мектепте ұстаздық етеді. Павлодар облыстық «Қызыл ту» газетінің Ертіс ауданындағы меншікті тілшісі болған.
## Шығармашылығы
Әдебиетке елуінші жылдардан араластыр «Айна бұлақ» атты алғашқы өлеңдер жинағы 1956 жылы жарық көрді. Содан бері әлденеше жыр жинағын шығарған ол негізінде балалар ақыны ретінде танымал.

Өлеңдері қырғыз, түркімен, өзбек, латын тілдеріне аударылған.
*Айна бүлақ. Өлеңдер. А., ҚМКӘБ, 1956; 
*Сәлем. Өлеңдер. А., ҚМКӘБ, 1962; 
*Ертіс лебі. Өлеңдер. А., ҚМ КӨБ, 1963; 
*Кішкентай достарға. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1965; 
*Менің Мм; Өлеңдер. А., «Жазушы», 1970; 
*Батыр үстаз. Поэма. А., «Жазушы», 1972; 
*Ашық күн. Өлеңдер. А., «Жалын», 1976; 
*Толқын. Өлеңдер. А., «Жалын», 1979; 
*Балғын гүлдей балақан. Өлеңдер, жумбақтар, жаңылтпаштар, ертегілер, мысалдар, дастандар. А., «Жазушы», 1974; 
*Ашық күн. Өлеңдер, ертегілер, жүмбақтар, А., «Жалын», 1984; 
*Ақын бала. Өлеңдер, ертегілер мен ақыздар, жаңылтпаштар. А., «Жалын», 1983; 
*Ашық күн. Өлеңдер, ертегілер, жүмбақтар. А., 1984; 
*Ақшам. Өлеңдер. 2002; 
*Жауқазын. Өлеңдер. 2003; 
*Аштық азабы. Өлеңдер. 2004.
## Жетістіктері
Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1982). Ертіс ауданының Құрметті азаматы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Павлодар облысы
Санат:1924 жылы туғандар
Тұтынушылардың құқығын қорғау қозғалысы

**Тұтынушылардың құқығын қорғау қозғалысы** - тауарлар мен қызметтердің тұтынушыны ақпараттандыру мен қорғау мақсатымен пайда болған ұйымдар.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Әйелдердің бостандығын қорғау қозғалысы

**Әйелдердің бостандығын қорғау қозғалысы** - 1960 ж. бастап батыс феминизмінің көп жақты жаңғыруы. АҚШ-тағы азаматтық құқық қозғалысының белсенді әйелдерінің тәжірибесі оларды әйелдерді бағындыруға қарсы күресу қажеттілігіне оятты. Бұрынғы әйел қозғалысына қарағанда әйелдер бостандығы қозғалысы «*жеке дегеніміз саяси*» екендігін атап өтті және теория мен тәжірибенің өсуін «*саланың өсуінен*» көрді. Сондықтан әйелдерге оларды басып жаншу табиғатын талдауға және оны жоққа шығару үшін күресуге мүмкіндік беретін нақты жеке саясатқа көп көңіл бөлінеді. Қозғалыс көптүрлі еркін құрылымды және принциптерге сүйенбейді. Лидерлер жоқ, ал әйелдер бостандығына мүдделілік көптеген әлеуметтік тұрғыдан көрініс табады. Қозғалыстың шекарасы, алайда, бір негізді принципке сүйенеді: барлық әйелдер ерлерге қарағанда ортақ қысымды сезінеді, ал ерлер осыдан өзіне пайдалы нәрселерге ие болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Жасылдар қозғалысы

**«Жасылдар» қозғалысы** - бастапқы мүддесі экологиялық мәселелерге байланысты әлеуметтік қозғалыс. 

Ол кең қолдау тапты және қоршаған ортаның ластануымен, тірі табиғатты, дәстүрлі ауылдық жерлермен, сондай-ақ, дамуды қалыптастыруды бақылауға алу мен айналысуда сонымен бірге - бұл 1980 жж. мықты лоббиге ие болған күшті саяси қанат.

## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтік қозғалыстар
Санат:Табиғатты қорғау
Тілепалды Жамбылов

**Тілепалды Жамбылов** - 1942 жылы 18 қаңтар да Алматы облысы, Жамбыл ауданының Жамбыл ауылында дүниеге келген. 1967 жылы Құрманғазы атындағы мемлекеттік Өнер институтының театр бөлімін бітірген. Қазақ радио-телевидение комитетінде, «Қазақфильмде», республика Халық шығармашылығы үйінде жауапты жұмыстар атқарған.

«Мақсат», «Жүрек әні», «Үзақ күткен күн» атты жыр жинақтарының авторы.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Алматы облысы тұлғалары
Санат:1942 жылы туғандар
Сәулелену мөлшері

**Сәулелену мөлшері** (*Доза облучения*;  — мөлшер) — радиоактивтік көзден сәуле шығу шамасы. 

Халықаралық өлшем бірліктері жүйесінде **[[грей]]мен (Гр)** белгіленеді. (Жүйеден тыс бірлігі — рад — жұтылған сіңірілген сәулеленудін рентгендік дозасы).

## Дереккөздер


Санат:Радиоактивтілік
Санат:Азаматтық қорғаныс
Санат:Радиобиология
Санат:Радиациялық қауіпсіздік
Ақпараттық жүйелерді үйлестіру жөніндегі коституциялық комитет

**Ақпараттық жүйелерді үйлестіру жөніндегі коституциялық комитет (Advisory Committee for the Coordination of Information Systems)** — 1983 жылы құрылған. Қатысушылары — БҰҰ-на мүше мемлекеттер. Мақсаты — БҰҰ-ның ақпараттық ресурстарына қол жетуін қамтамасыз ету; БҰҰ- ның ақпараттық инфрақұрылымының жақсаруына жәрдемдесу. Негізгі қызметі — жаңа ақпараттық жүйелер құру жөнінде ұсыныстар әзірлеу, қосарласу болмас үшін қолданымдағы жүйелерді жаңғырту, ақпараттық жүйелердің сыйымдылығын қамтамасыз ету үшін ортақ стандарттардың пайдаланылуына жәрдемдесу.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Қосылмау қозғалысы

**Қосылмау қозғалысы** - имперализмге, колониализмге, соғыстар мен агрессияға қарсы бағытталған халықаралық қатынастарды сауықтырудың маңызды факторы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Паранекроз

**Паранекроз** (*Раrаnесrоsіs*-  некроз алды) —  Тканьдердің баяу өлу процесі. Мысалы, иннервация бұзылғанда, жазылмайтын жараларда, жалпы титықтап жүдегенде байқалатын патологиялық күй. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Астық қабылдау кәсіпорны

**Астық қабылдау кәсіпорны** Орал қаласындағы астық қабылдайтын кәсіпорын. 1954 ж. ұйымдастырылған. Оның 24 қоймасы және бір ірі астық қоймасы (жалпы сыйымдылығы 130 мың т.) бар. 
## Пайдаланған әдебиттер


Санат:Орал
Санат:Қазақстан кәсіпорындары
Еркін қазақ

**«Еркін қазақ»** - Жайық сырты бөлігі земство басқармасының апталық газеті. 1919 ж. 1 қыркүйектен бастап бұр. Орал губндағы уезд орталығы - Ойыл кентінде бірнеше нөмірі жарық көрген. Шығарушысы (редакторы) әрі бастырушысы — Ахмет Мәметов.
 

1918 ж. Жымпитыда орналысқан Жайық сырты басқармасы газет шығару мақсатында Орал қ-нан 60 мың сомға баспахана сатып алады. Бірақ, сол жылғы көктемде Оралды Қызыл армия бөлімдері басып алуына байланысты баспахана земство мекемесімен бірге Ойылға көшіріледі. Құрамында 3 қызметкері бар баспахана күзге дейін әр түрлі мекемелердің тапсырыстарын орындаумен ғана айналысып, тек 1919 ж. 10 қаңтарда Қаратөбеде өткен облысы
земство жиналысының қаулысына сәйкес газет шығаруды қолға алады. Облысы земство басқармасының бастығы Х.Досмухамедов «Еркін қазақ»-тың 1-нөміріндегі бас мақаласында жазғандай, газет Ресейдегі уақиғаларды, земство істерін, Алашорда үкіметінің жаңалықтарын және оның тарихын жазу, саясиәлеум. мәселелерін халыққа түсіндіру мұратын ұстанған. Назар аударар жәйт, баспаханадағы татар жұмысшыларынан баспатерлік кәсіпті үйрену үшін бірнеше қазақ баласы жұмысқа қабылданған. Осыдан-ақ земство басшылығының баспахана мен баспасөз органын биліктің қай
түрі орнаса да сақтап қалуға талпынғанын аңғаруға болады. 1919 ж. соңында Ойылды басып алған Қызыл армия бөлімшелерінің осы баспаханада жергілікті халыққа арналған үндеу — прокламацияларын бастыртуы — осыған дәлел. Алайда 1920 ж. Орал губ. ревкомының арнаулы комиссиясы «Еркін қазақ»-ты жауып,
баспахана мүлкін тәркіледі. Орал губ. ревкомы мен Қазәсревком арасындағы талас-тартыстан соң
баспахана қүрал-жабдықтары Орынборға көшірілді. Кейбір тексерілмеген дерек көздеріне қарағанда, «Еркін қазақ»-тың бірнеше нөмірі Орынбор қорында сақталып қалған.

1997 ж. белгілі зерттеуші-ғалым Б.Байғалиев газеттің 1-нөмірін ҚР ОМА қорынан
тауып алып, жариялады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан газеттері
Геологиялық қорлар

**Геологиялық қорлар.** Шоғырдың (кеннің) барлық категорияларға тиесілі кәделі және тастанды қорларының жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Никита Федорович Савичев

thumb|300px|right
**Савичев Никита Федорович**  - жергілікті тарихшы, өлкетанушы.

Сурет салумен әуестеніп, әдеби-көркем шығармалар жазған. Т.Г.Шевченконың досы. Оның «**Уральские войсковые**» газетінде бірнеше очеркі («Карманов форпостысынан Глининскіге дейін», «Исатай Тайманов — Ішкі Орда старшинасы») және поэмасы («Өткен ғасырдағы Жайық қазақ-орыстары мен қазақтары»)
жарияланған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан суретшілері
Санат:Батыс Қазақстан облысында туғандар
Сәулелік ластану

thumb
thumb
**Сәулелік ластану** (*Световое загрязнение*) — жасанды сәуленің өрекеті нәтижесінде жергілікті жердің табиғи жарықтануының бұзылуы. Соның салдарынан өсімдіктер мен жануарлардың күн- делікті тіршілігінің қалыптан тыс күшті ауыткуы; физикалық ластанудың пішіні.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Атамекен лагері

«Атамекен» — балалардың жазғы демалыс лагері. 2000 ж. Батыс Қазақстан облысы,  Ақжайық ауданында мемлекеттік-қазыналық мекеме ретінде құрылды. Мұнда балалар жазғы каникул кезінде 4 ауысыммен демалып, тынығады. Қыс айларында ересектердің демалуына жан-жақты жағдай жасалған. Лагерь жанындағы қосалқы шаруашылықта мал түліктері, көкөніс түрлері өсіріледі.
## Пайдаланған әдебиттер


Санат:Демалыс орындары
Минтай

**Минтай** () – треска тұқымдастары. Дене ұзындығы 40-55 см, салмағы 1,5 кг. Денесі ұзынтақ. Арқа жүзбе қанаттары 2, құйрық жүзбе қанаттары ойықталған. Қиыршығыс Минтай, Тынық мұхитының солтүстік жак теңіздерінде таралған. Жыныстық жетілуі 3-4 жылға созылады. Уылдырығын 50-100 м терендікте шашады. Корея, Сахалин, Камчатка жағалауларында уылдырығын көктемде, ал Берингов жағалауында жазда шашады. Уылдырығы ұсақ. Қорегі, шаянтәрізділер мен ұсақ балықтар. Теңізде өте қалың балық. Кәсіпшілік нысаны.

## Дереккөздер


Санат:Трескатәрізділер
Мүсір Иманқұлұлы Айтасов

**Мүсір Иманқұлұлы Айтасов** (1935 жылы туған, Ақжайық ауданы, Мерген ауылы) — ғалым-маман. КСРО-ның еңбек сіңірген ауыл шаруашылық қызметкері. Еңбек жолын 1956 жылы Жаңақала ауданында зоотехник болып бастады. 1957-62 жылы осы ауданның «Новый путь» ұжымшарыңда бөлімше меңгерушісі, бас зоотехник. «Айдархан» кеңшарында бас зоотехник, 1964-72 жылы «Бірлік» кеңшарының директоры қызметгерін атқарған. 1972-73 жылы жаңа құрынған Жаңақала ауатком төрағасы болын сайланды. 1974-95 жылы бұрынғы Чапаев ауданы Ленин атындағы ұжымшар төрағасы, Жаңақала ауданы «Пятимар» асыл тұқымды жылқы зауытының директоры, «Ілбішін» кеңшарының директоры болды. Еңбек Қызын Ту, Халықтар достығы ордендерімен, бірнеше медальмен марапатгалған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1935 жылы туғандар
Нұрхан Жанаев

**Нұрхан Жанаев** - 1933 жылы 17 қаңтарда Қызылорда облысы, Тереңөзек ауданы (қазіргі Сырдария), С.Сейфуллин атындағы кеңшарда туған. 1955 жылы Қызылорда мемлекеттік педагогикалық институтының тіл және әдебиет факультетін бітірген. Аз уақыт мұғалімдік қызмет атқарғаннан кейін журналистік салаға ауысып, облыстық радиода, Тереңөзек аудандық «Еңбек майдандық» газеттерінде қызмет істейді. 1958 жылдан бастап Алматыға қызметке ауысып, республикалық газеттерде, баспа, телевидение, радио салаларында көп жылдар бойы белсенді қызмет атқарды. Қазір зейнеткер.
## Шығармашылығы
Алғашқы жырлары: 
*« Жас дәурен» (1961) атты жастар жинағына енген. 
*«Жау, жау, жаңбыр» (1963), 
*«Құстар ұшып келеді» (1967), 
*«Жанымның жазирасы» (1972); 
*«Әнші торғай» (1974); 
*«Назқоңыр»(1976); 
*«Дәмді палау» (1978), 
*«Сыбдырлайды жапырақ» (1980), 
*«Ақ көгершін» (1983), 
*«Нұрлы аспан» (1984), 
*«Дождик, дождик, поливай!» 1986), 
*«Өмір өрнектері» (1990), 
*«Қуанышты күн» (1993) жыр жинақтары жарық көрген.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қызылорда облысы
Санат:1933 жылы туғандар
Англицизм

**Англицизм** - ағылшын тілінен енген және шет тілдік элемент ретінде қабылданатын сөз, сөз тіркестері не синтаксистік құрылым (*авторагчи, сервис, просперити, продюсер*).
## Тағы қараныз:
* Ағылшын тілі
* Богемизм
* Галлицизм
* Германизм
* Итальянизм
* Полонизм

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Петр Александрович Атоян

**Петр Александрович Атоян** (23.10.1915 ж. т., Ресей, Ростов облысы, Шахтинск қаласы) — еңбек ардагері. Қазақстанның еңбек сіңірген өнеркәсіп қызметкері, Орал қаласының Құрметті азаматы. 1935 ж. Ленинград әскери механика техникумын, 1940 ж. осындағы металл ендеу институтын бітірген. Еңбек жолын 1935 ж. Ленинград 181-зауытының техник-конструкторы ретінде бастаған. 1942 ж. сәуір айында аталмыш зауыттың Орал қаласына көшірілуіне байланысты мұнда цех бастығы, бас инженердің орынбасары, бас инженер, 1947 жылдан зейнеткерлікке шыққанға дейін осы кесіпорынның директоры болды. Бірнеше орден, медальдармен марапатталған. Санкт-Петербург қаласында тұрады. Орал қаласындағы бұрынғы «Динамо» стадионы Атоян есімімен аталады.
## Пайдаланған әдебиттер
Алаңдаушылық

**Алаңдаушылық** (Алармизм;  — қорқу, дабыл) — адамның табиғатқа, ең алдымен, тірі табиғатқа жағымсыз, қолайсыз әсеріне назар аударатын ғылыми ағым. "Табиғат-қоғам" жүйесіне қолайлы, орнықты катаң шаралар кабылдайды.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Андроним

**Андроним** - жұбайының есімінен (фамилиясынан) туындаған әйелге берілген есім (фамилия) (чех. *Кисега есімінен туындаған Kucerova есімі*).

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Ұңғымаларды бұрғылауды геологиялық қадағалау

**Ұңғымаларды бұрғылауды геологиялық қадағалау.** Ұңғыманы бұрғылау процесі барысында жүргізілетін қадағалаулар кешені. Бұл қадағалауға кіретін шаралар: геологиялық қима тұрғызуға қажетті деректер алу (тасбаған, қойыртпақ, грунт алуды бақылау, оларды көзбе-көз зерттеу және лабораториялық зерттеу нәтижелерін тұжырымдау, бұл мәліметтерді каротаж деректерімен салыстыру); мұнаймен немесе газбен қанығу белгілерін анықтау, бұрғылаудың ұтымды технологиясын қамтамасыз ету, қиындықтардың туындауын болдырмау, өнімді қойнауқат көздерін сапалы түрде ашу мүмкіндіктеріне тікелей әсер ететін жуғыштау сұйықтары сапасын ұдайы бақылап отыру, өнімді қойнауқаттар көзін берілген координаттарда ашу мақсатында инклинометрия деректерін саралау; мұнай, газ, су тексермелерін алу және зерттеу; игеру тізбектерін ұңғыма оқпанына түсіру процесін және оларды цементтеу саласын қадағалап отыру; ұңғыманың тұмшалану дәрежесін тексеру; ұңғыманы теспелеу және игеру жұмыстарын жоспарлау әрі бақылау; жер қойнауын және қоршаған ортаны қорғау ережелерінің сақталуын қадағалау.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Миотом

**Миотом **- омыртқалылар тұқымдарының сомиттінің бір бөлігі, қаңқа бұлшық еттерінің бастапқы даму сатысы. Миотом жасушаларын дененің барлық, жүректен басқа көлденең жолақты бұлшық етте жаратылады.

## Дереккөздер



Санат:Омыртқалылар
Санат:Биология
Миоцит

**Миоцит** - бұлшықет жасушасы. Бұлшық еттер түрлері: жүрек бұлшық ет жасушасы, бірыңғай салалы бұлшық ет жасушалары.

## Дереккөздер



Санат:Адам жасушалары
Секвойя

thumb|''Sequoia sempervirens''
thumb

**Секвойя** — мәңгі жасыл қылқан-жапырақты ағаштар туысы. Жалғыз түрі — мәңгі жасыл секвойя (биіктігі 100 м-ден артық, диаметрі 6-10 м), жер шарының ең биік ағаштарына жатады. 3000 жылға дейін жасайды. Калифорния тауларында өседі. Бұл тұқымдаска мәңгі жасыл ағаштардың тағы бір түрі — секвойядендрон (мамонт ағашы) жатады. Діңі тік, түзу, биіктігі 100 м-ге дейін болатын, 2500 жылдай (кейде 3000-4000 жыл) жасайтын ағаш. Олардың ішіндегі "Генерал Шерман" деп аталатын ең үлкенінің биіктігі 83 м, жер бетінен 1,5 м биіктікте құлаштағанда 24,1 м. Секвойялар сәндік үшін Еуропаның саябақтары мен бақтарында, Қырымның оңтүстік жағалауында өсіріледі.
## Дереккөздер


Санат:Қылқан жапырақтылар
Санат:Солтүстік Америка флорасы
Аномалисттер

**Аномалисттер** - классикалық филологияда аналогияны ой элементтері мен айту элементтерінің ұқсастықтарын сақтаудың табиғи тенденциясы ретінде қабылдаушы бағыты өкілдеріне қарсы бағытты ұстанушылар.

## Тағы қараныз:
* Аномалия

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Мирацидий

**Мирацидий** - трематодтар дернәсілі. Ұзындығы 0,03-0,3 мм, денесін кірпікшелер жапқан. Мирацидий жұмыртқадан суға шығып, біраз малтып жүріп, аралық иелерін ұлуларды тауып, олардың денесіне енеді де, спороцистаға айналады.

## Дереккөздер



Санат:Трематодтар
Сәлім Нығметұлы Айтқұлов

**Сәлім Нығметұлы Айтқұлов** (1913, Жаңақала ауданы, Мұқыр ауылы - 21.4.1975, Орал қаласы) - барлаушы, Кеңес Одағының Батыры (1943). Балалар үйінде тәрбиеленді. 1943 жылы 29 қыркүйекте Днепр үшін болған ұрыста 231-гвардиялық атқыштар полкінің кіші лейтенанты Айтқұлов басқарған взвод жаудың 9 шабуылына тойтарыс берді және 4 рет қарсы шабуылға шықты, жаудың 2 взводын жойды. 6 қазанда жараланғанына қарамастан, Айтқұлов өз взводың жау қоршауынан алып шықты. Жеңіс күнін Польша жерінде қарсы алып, елге оралған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1913 жылы туғандар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Пенетрация

**Пенетрация** (*Реnеtrаtіо * - ену - өту) -  Қуысты мүшелер қабырғасы арқылы басқа дене бөлігіне ену. Сондықтан да асқазан жарасының ұйқы безінің басына өтуі деп айтады: немесе басқа мүшелерге де енуші жара болуы мүмкін. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Фазыл Атушев

**Фазыл Атушев** (23.2.1925, Жәнібек ауданы, Жәнібек ауылы — 29.8.1988, Алматы) — кинорежиссер, аудармашы, Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері, КСРО-ның кинематография үздігі. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1949-53 ж. Алматы заң институтында оқыған. ҚазКСР мәдениет министрлігінде киносценарийлар жөніндегі редактор (1951-54), бас редактор (195861), «Қазақфильм» киностудиясында аға редакторы (1954-58), киностудия директорының орынбасары (1961-63), дубляж бөлімінің бастығы (1975-88), Қазақстан Кинематографистер одағы басқармасының 2-хатшысы қызметтерін атқарды. Атушев 70-тей көркем фильм дубляжының режиссері, 150-ден астам фильмді қазақшаға аударушы. Сондай-ақ қазақ тіліне саха, вьетнам жазушыларының көркем шығармаларын, венгер жазушысы Т. Черештің повестерін, т.б. аударған. Қызыл жұлдыз, 3 дәрежелі Даңқ орденімен, медальдармен марапатталған. 

## Пайдаланған әдебиттер


Санат:Мәдениет
Санат:Тұлғалар
Тәжібай Жанаев

**Тәжібай Жанаев** — 1940 жылы 20 наурызда Атырау облысы, Қызылқоға ауданы, Сағыз ауылына қарасты Буракөл ауылында туған.

*Осы облыстың бұрынғы Есбол ауданындағы «Зеленый» балалар үйінде 10 жылдықты бітірді, 
*1958— 1959 жылдары Қаратон мұнай кәсіпшілігінде еңбек етті. 
*1965 жылы ҚазМУ-дің филология факультетін бітірген. 
*1965—1970 жылдары мектептерде ұстаздық етеді. 
*1970—1980 жылдары «Қазақстан», «Жалын» баспаларында редактор, аға редактор, Қазақ КСР ғылым академиясының М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында ғылыми қызметкері болып істеді.

## Шығармашылығы
Шығармашылық жолы 1958 жылы жарияланған «Бураға мінген серілер» атты өлеңмен жазылған фельетоннан басталады. «Үміт оты» (1974), «Соңғы жеті шақырым» (1976), «Тобанияз қыстауы» (1998), «Періштелер жыламайды» (2001) атты әңгімелері мен повестері бар. Газет-журналдарда қазақша және орысша сыни мақалалары жариялайды. Аударма саласында Р.Акутавага, К.Паустовский, В.Катаев, Аленьдо, Сантос, Витаутес Римчикавючис, Уильям Санди және т.б. шетел жазушыларының әңгімелері мен Н.Вороновтың «Пілге үйір бала» (1982) повестері мен әңгімелері, А.Кешковтың «Сынған таға» романы (1987), «Қазақстан халықтарының ертегілері» (1996), т.б. кітаптарды тәржімалады. 2009 жылы «Ангелы не плачут» әңгіме, новеллалар жинағы шықты.

«Алтын бақан» атты шығармалар жинағында «Жол үстінде», «Ағыбай батырдың соңғы өкініші», «Құрманғазыны көрген атай», «Аға», «Әшірдің көлі», «Балақай», «Қайран әжем», «Күн ашыққа батты» сияқты әңгіме-хикаяттарының бірқатары өткен дәуір кезеңдерін бейнелесе, бірқатары қазіргі заман туралы толғаныстарымен көрінген. Оларда ел тағдыры, ел тәуелсіздігі жолындағы күрескерлердің өмір тарихтары баяндалған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1940 жылы туғандар
Алапаттық ластану

**Алапаттық ластану** — шаруашылықтың қайсыбір саласын, адам денсаулығын немесе қоршаған ортаны өте-мөте қолайсыз зардаптарға ұшырататын табиғи ластану (мысалы, жанартау атқылауы) немесе антропогендік ластану.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Анте

**Анте** - дейін деген мағынаны беретін қосымша ().

## Тағы қараныз:
* Антевокалды
* Антепенультим
* Антецедент

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Приоритет

**Приоритет**
* 1. жаңа өнертабыста, ашуда уақыт бойынша бірінші болу;
* 2. жол жүрісінде бір жүргіншінің басқалардан басым құқығы.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Санат:Физика
Тайпақ кәсіптік мектебі

Ақжайық ауданындағы бастауыш кәсіптік білім
беретін оқу орны. 1961 ж. 7 нау
рызда 184-Калмыков ауылы шаруашылығын механикаландыру училищесі ретінде
ашылған. Бастапқы кезде «Краснояр», «Котельников» кеңшарлары училищенің базалық кәсіпорындары болды. Сонымен қатар аудандағы 6 елді мекенде
филиалдары ашылды. Мәселен,
Олеңті атындағындағы филиал жетекшісі Т. Бисеновтің — ауыл шаруашылығы өндірісі
мамандарын даярлаудағы еңбегі
жоғарғы бағаланып, есімі республикалық «Алтын кітапқа» жазылды, сондай-ақ осы шаруашылық директоры
Т.Сұлтанғалиев КСРО кәсіптік
білім беру ісінің үздігі аталды.
1965 ж. 20 шілдеде оқу орны
184-Тайпақ селолық кәсіптік техникалық училищесі болып өзгерді. Училищенің сол кездегі түлегі,
есенсайлық тракторшы қыз
Райхан Мамаева Бүкіл одақтық
480 жас механизаторлар жарысында 1-орынға шығып, Минск зауытынан атаулы трактор алу
құрметіне бөленді. 1996 жылғы
17 маусымнан училище «кәсіптік мектеп» деп аталады.

## Дереккөздер
Митотикалық кезең

**Митотикалық кезең** - митоздың бір жасушалық бөлінудің аяғына дейінгі кезең. Митоздан және интерфазадан тұрады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Савроматтар

right|200px 
**Савроматтар** - Жайық өңірі мен Еділдің төменгі сағасын мекендеген көптеген ежелгі тайпалардың атауы. 
left|150px|thumb|Савроматтардың ақшалары
*Савроматтар* - сармат тайпалары түркі халықтарының, қазақ ұлтының қалыптасу тарихына терең із қалдырған алғашқы мемлекет бірлестіктерінің бірі.

Көптеген уақыт бойы Савроматтар тайпаларының тарихи отаны белгісіз болып келді. Соңғы археологиялық зерттеулердің нәтижесінде Савроматтар мәдениеттің ошағы б.з.б. 6 ғ. төменгі Еділ мен Жайық алабы екені анықталды.

Жазба деректер мен соңғы археологиялық материалдар бойынша, Савроматтар солтүстік Қаратеңіз скифтеріне туыстас тайпалар бірлестігі болған.

Геродоттың жазуынша, Савроматтар жауынгер әйел-амазонкалардан туып, алдымен скифтермен соғысып, артынан олармен туыстасып, Танайс (Дон) арқылы Еділге көшеді.
Ертедегі авторлардың айтуынша, Савроматтар қоғамында әйелдер ерекше рөл атқарған. Олар ерлермен бірдей соғысқа қатысқан.

Геродот **сармат қызы** өзінің бір ата жауын өлтірмейінше, күйеуге шықпағанын атап көрсетеді. Псевдо-Гиппократтың жазуынша, савромат қыздары әскери іс пен аң аулауға жаттыққан үш адамды (жауын) өлтірмейінше күйеуге шықпаған. Ертедегі авторлардың деректерін осы заманғы археологиялық зерттеу деректері
де растайды.
Обалардың ортасына қойылған әйелдердің қабірлері ерекше. Олардан моншақ, білезік, қола айна, т.б. заттармен қатар қару-жарақтар түрлері де көп табылды. Б.з.б. 4 ғ-да Савроматтар скифтермен тату көршілікте өмір сүрген. Көшпелі мал шаруашылығымен шұғылданған олар бірте-бірте жаңа өріс іздей отырып, Дон өңірінің арғы жағындағы скиф жерлеріне, одан әрі Батыс Еуропа елдеріне дейін көшіп барған. Сол жердегі тұрғылықты халықтардың арасына сіңісіп, біртіндеп тарих сахнасынан жоғалған.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Ертілесов Жұрғали

**Ертілесов Жұрғали** (25.4.1928, Қаратөбе ауданы, Ханкөл ауылы - 12.6.1992, Алматы) — белгілі журналист, жазушы, КСРО баспасөз ісінің үздігі (1975). 1944 жылы Қаратөбе орта мектебін бітірген. Еңбекжолын 1947 ж. Қаратөбе ауданы «Колхозшылар үні» газетінде жауапты хатшы боп бастаған. 1950-53 ж. Кеңес армиясы қатарында әскери борышын өтеген соң Алматы жоғрғы
партия мектебінің тыңдаушысы болған (1953-56). 1956-1968 жылдары «Орал өңірі» облыстық газетінде жауапты хатшы, 1968-74 ж Талдықорған облысы «Октябрь туы»
газетінің бас редакторы, 1973-1974 жылдары Қазақ кеңес энциклопедиясы бас редакциясында редакция меңгерушісі қызметін атқарған. Ертілесов  — «Жастық жалыны» повесінің , «Туған жер түлектері» очерктер жинағының (А., 1970) авторы. Бірнеше медальмен марапаггалған.

## Дереккөздер


Санат:1928 жылы туғандар
Санат:1992 жылы қайтыс болғандар
Ысқылау

**Ысқылау** - бөлшектің беттері жақсы жанасу үшін өткізілетін операцияның бірі. Жұпталып жұмыс істейтін тетіктердің жұмыс беттері жақсы түйісуін қамтамасыздандыру үшін оларды бапқа келтіру. Мысалы, қозғалтқыштардың клапандарын ершіге, тісті берілістерді ысқылау, отын аспаптардың тығыншаларын гильзаларға т.б.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Антевокалды

**Антевокалды** - дауысты дыбыстың алдында тұрған ().

## Тағы қараныз:
* Анте
* Антепенультим
* Антецедент

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Көп жасушалы ағзалар

**Көп жасушалы ағзалар**, жануарлар - өсімдіктер және саңырауқұлақтар. Олардың денесі көптеген жасушалар мен олардың өндіретін заттарынан тұрады, (жасуша аралық заттар). Көпжасушалы ағзаларға тән қасиет, жасушалар пішіні, көлемі, атқаратын қызметі жағынан әртүрлі болып келеді.
нобай|200px|Геккель салған суреттегі гастреяның түзілуі
## Пайда болуы
Бірінші көпжасушалы ағзалардың пайда болуы жайында екі теория бар:
# Эрнст Геккельдің *гастрея теориясы*. Бұл теория бойынша көп жасушалы ағза - бластея - бір жасушалы эпителий жасушаларынан пайда болды деген ұғым берді. Талшықтары бар жасушалар тобы ағзаның қимыл қызметін атқарса, ал баска жасушалар тобы қоректік қызмет атқарады. Инвагинация процесі арқылы екі клетка тобы - екі қабатты - гастрея болып саналады. Сыртқы қабаты - эктодерма жабынды эпителийді, ал эндодерма - бірінші ішек қабатын құрайды.
# Мечниковтың *фагоцителла теориясы*. Бұл ұғым бойынша көп жасушалы ағза біртектес жасушалардан тұрды дейді - олар екі түрлі қызмет атқарады. Сыртқы жасушалардың талшықтары болады, олар ұсақ ас түйіршіктерінен фагоцитоз арқылы қоректенеді, ал жасушалар бірте-бірте талшықтарын жоғалтып, амебоид пішінді болып жануарлардың ішкі қабатына кіреді де, ас қорыту сонда аяқталады. Осыдан барып жабынды эпителий және ішкі орта ұлпалары пайда болады.

## Тағы қараңыз
* Бір жасушалылар
## Дереккөздер

Санат:Биология
Антепенультим

**Антепенультим** - соңғы буынның алдында тұрған буын.

## Тағы қараныз:
* Антевокалды
* Анте
* Антецедент

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Айшуақ хан

**Айшуақ хан**, кейде **Айшуақ сұлтан** (жазба деректерде *Айчювак-салтан, Айчувак-солтан, Айчувак-хан*, 1724 немесе 1725 – 1811) – сұлтан, 1797-1805 жылдары аралығында Кіші жүздегі жетіру рулық-тайпалық одағы мен байұлының құрамындағы жекелеген руларын билеген. Әбілқайыр ханның Бопай ханымнан туған төртінші ұлы. Нұралы (1748-1786) және Ералы (1791-1794) хандардың інісі.

## Өмірбаяны

Айшуақ өмір бойы сұлтан лауазымында болды және хан тағынан дәмеленген жоқ, алайда жағдай солай қалыптасқандықтан, сұлтанға хан болуға тура келді.

1749 жылы Сұлтан Айшуақты ағасы Нұралы хан ресейлік Ор бекінісіне аманат ретінде жібереді. Келесі 1750 жылы Сырым батыр мен Ералы сұлтанның көмегімен Айшуақты Нұралы ханның бес жасар ұлына алмастырады. 1750 жылдың көктемінде Сұлтан Айшуақ қазақ жасағымен Хиуа хандығына тәуелді болған арал қарақалпақтарына сәтті жорық жасайды.

## Сырым Датұлы бастаған көтеріліс
1783 жылы Қазақстанда Сырым Датұлының бастауымен Ресейдің жерлерді басып алуын тоқтатуды мақсат еткен ұлт-азаттық көтеріліс басталды. 1785–1787 жылдары сұлтан Айшуақ Орал қаласында Ресейдің тұтқынында болды. 1797 жылы Сырым Датұлы Есім ханды өлтірді. Дегенмен, Хан кеңесіне кіре алмаған соң, ол Хиуаға қарай үдере көшуге мәжбүр болды.

## Айшуақтың хан сайлануы
1797 жылы Есім хан өлтірілгеннен кейін Кіші жүзде жоғарғы билік үшін күрес басталды. Орынбор генерал-губернаторы граф О.А. Игельстром Кіші жүзді басқаруды Хан кеңесіне тапсыруды ұсынды. Хан кеңесі 1797 жылдың тамыз айында өз жұмысына кірісті. Отаршыл билік сұлтан Айшуақтың кандидатурасын қолдады, өйткені ол жасы келген адам еді және барлық тараптар үшін тиімді болды. Дегенмен, сұлтандар бастаған қазақ ақсүйектері Қаратай сұлтанды хан сайлағысы келді.

1797 жылы 31 қазанда сұлтан Айшуақ хан болып сайланып, император Павел I-нің жарлығымен бекітілді. Сайып келгенде, оның кандидатурасы барлығына қолайлы болып шықты және ол 1805 жылға дейін елді тыныш басқарды. 1805 жылдың күзінде император Александр I-нің өкімімен 1000 рубль көлеміндегі жалақысымен (зейнетақысымен) демалысқа шықты.

Айшуақ хан 1810 жылы қайтыс болды. Сүйегі қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Теректі ауданының Бекей ауылында жерленген.

Айшуақ ханның бірнеше әйелінен туған 16 ұлы белгілі: Жантөре, Шерғазы, Сығалы, Сапақ, Аймұхаммед, Тәуке, Тоққожа, Баймұхаммед, Жақсылық, Қадырәлі, Жақып, Өтепәли, Қатан, Алғазы, Қыдыр, Сырдалы.

## Әдебиет

* *Ерофеева И.В.* Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
* *Левшин А.И.* Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей. Изд. 3-е. Алматы: Санат, 2009.
* *Рязанов И.* Сорок лет борьбы за национальную независимость казакского народа (1797-1838 г.). Очерки по истории национального движения Казахстана. В. 2-х частях // Труды Общества изучения Казакстана (Киргизского края). Отдел истории и этнографии. Т.7. Вып. 2. Кзыл-Орда, 1926. С.1-298.

Санат:Әбілқайыр әулеті
Санат:Төрелер
Көпжылдық өсімдіктер

**Көпжылдық өсімдіктер** - 2 жылдан астам тіршілік ететін ағаштар мен бұталар және тұқымды өсімдіктер мен жартыл бұталар. Белгілі бір даму жасыл жеткеннен кейін қайта бірнеше рет жеміс береді.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Антецедент

**Антецедент** - сөйлеу барысындағы алғашқы бірлікті (сөз, сөз тіркесі), алмастырушы немесе түсінік беруші келесі бірлік ().
* **Үстеулік Антецедент** - қатыстық үстеуге ерекше мән беруші сөз ().
* **Қатыстық Антецедент** - бұл да Жалғаулық сөзбен бірдей.

## Тағы қараныз:
* Антевокалды
* Антепенультим
* Анте

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Веломобиль тіpкемесі

**Веломобиль тіpкемесі** - веломобильге тіркелетін техникалық талаптарга сай заводта немесе өз қолымен жасалатын тіркеме-біресті немесе қосарланған өсті толық салмағы автовелосипед салмағынан аспауы керек, ал тіркемеде тежегіш болмаса толық салмақтан екі өсе аз болуы қажет.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Орынбай Жанайдаров

**Орынбай Жанайдаров** - 1951 жылы 15 сәуірде Көкшетау облысы, Кенесары ауылында туылған. 

Көкшетау педагогикалық институтының орыс тілі мен әдебиеті факультетін бітіріп, ауыл мектебінде мұғалім, аудандық газет редакциясында әдеби қызметкер болып істеген. «Жазушы», «Жалын» баспаларында редактор, Қазақстан жазушылар одағында әдеби кеңесші болған. Қазір «Простор» журналы Бас редакторының орынбасары. Арғын тайпасы Қарауыл руынан шыққан.

## Шығармашылығы
Өлеңдері алғаш рет 1968 жылы жариялайды. Орыс тілінде жазады. Топтама жырлары «Откровение», «Целинный меридиан», «Пусть не гаснет солнце», «Байконур» атты ұжымдық жинақтарға енді.

Өскемендегі, Көкшетаудағы орыс театрларында «О скитаниях вечных» (1992), «Оқжетпес» (1994), «Полет ночной бабочки» (2004) сияқты драмалық шығармалары қойылып жүр.

К. Әзірбаевтың, М. Мақатаевтың, И. Оразбаевтың, Ж. Жақыпбаевтың, Т. Медетбековтің, М. Жүмағалиевтің шығармаларын орыс тіліне аударған. XV—XIX ғасырдағы қазақ жыраулары Асанқайғының, Қазтуғанның, Шалкиіздің, Доспанбеттің, Махамбеттің, Бұқар жыраудың жыр-толғауларын орыс тіліне аударып, жеке кітап етіп шығарды. Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты (2000). Журналистер мен кино қызметкерлері Ассоциациясының «Эдельвейс» сыйлығына, Абай туралы жазылған пьесасы үшін Мәдениет министрлігінің сыйлығына ие болған. ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің «Мәдениет қайраткері» белгісімен марапатталған.
	
*Ночной поезд. Өлеңдер. А., «Жалын», 1982; 
*Шел степью человек. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1985. 
*«Дорога на Тенгиз», «Жазушы», 1989; 
*Млечный путь. «Жазушы», 1991; 
*Озера степные. «Ғылым», 1999; 
*Тысяча окон в степь. «Елорда», 2001; 
*Моя страна - Казахстан. Энциклопедия для детей. «Балауса», 2002;
*Сны на рассвете. «Раритет», 2003;
*Религия и мифология древних тюрков. 2004; 
*День Независимости или комментарий к Томасу Джефферсону. 2004; 
*Мифы древнего Казахстана. 2005; 
*Легенды древнего Казахстана. 2006; 
*Иллюстрированная история Казахстана с древнейших времен до наших дней. В четырех томах (2001 -2006).

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Көкшетау облысы
Санат:1951 жылы туғандар
Селбесу

thumb|right|200px|Симбиозды тіршіліктер
[thumb|250px|right|[мутуализм]]
[thumb|250px|right|[комменсализм]]
**Симбиоз** (, грек συμβίωσις symbíōsis — бірге тұру, бірге жасау, селбестік) — әртүрлі екі, не одан да көп организмнің тұрақты түрде өзара сәйкесіп, әрдайым бірге тіршілік етуі. 

Бұл кезде екі организм де (симбионт) немесе олардың біреуі сыртқы ортамен қатынаста артықшылық алаңы. Симбиоз — кең үғым, бұған өзара көмек көрсететін қатынасты да (мутуализм, комменсализм) және иесі мен паразит үзақ уақыт бірге тіршілік ететін паразитизмді де жатқызады. Бұл терминді А.де Бари ұсынды (1879).

## Жануарлардағы симбиоз
Жануарлардағы симбиозға мысал – шаян мен актинияның бірігіп тіршілік етуі жатады. Актиния шаянның арқасына бекініп оны атпа жасушаларының көмегімен қорғайды, ал актиния шаяннан қалған тамақ қалдықтарымен қоректенеді және оны қозғалыс құралы ретінде пайдаланады. Жоғары дәрежеде дамыған симбиозға термиттер мысал бола алады. Олардың ас қорыту жолдарында талшықтылар мекендейді. Термиттер целлюлозаны гидролиздеуші ферменттерінің болмауына қарамай ағашпен қоректенуге қабілетті. Мұны олардың орнына талшықтылар жүзеге асырады. Ал нәтижеде түзілетін қантты термиттер пайдаланады. Термиттер осы ішек фаунасынсыз тіршілік ете алмайды. 

## Өсімдіктердің арасындағы симбиоз
Өсімдіктердің арасындағы симбиозға жақсы мысал – қыналар. Қыналар, балдырлар мен саңырауқұлақтар - селбесіп  тіршілік етуі нәтижесінде түзіледі.

## Дереккөздер

Санат:Симбиоз
Баят Жанатұлы

**Баят Жанатұлы**  - 1935 жылы 1 қыркүйек Моңғолияның Баян-Өлгей аймағының «Қызылқайың» ауданында туған. 1961 жылы Абай атындағы Қазақ педагогика институтын бітірген. Байөлке аймағының жастар комитетінде, Қызылқайың ауданының партия комитетінде жауапты қызметтер атқарған.
## Шығармашылығы
1960 жылдан бастап әдебиетпен шұғылданған. 1976 жылы «Кестелі орамал», 1980 жылы «Меруерт», 1984 жылы «Қиян асулар» атты әңгімелер жинақтары шыққан. «Мен де кінәлімін», «Солдат сыры», «Айырылмас құшақ», «Айдарға тағылған айдар», « Біздің үйленуіміз», «Бажалар бас тырнаспайды» тәрізді драмалық шығармалары бар. 1992 жылы Қазақстанға қоныс аударып, 1993 жылдан1997 жылға дейін Көкшетау қалалық «Көкшетау» газетінде тілші болған.
## Жетістіктері
Моңғолияның «Алтын жұлдыз», «Еңбек даңқы» және «Жастардың алтын медальдары» тәрізді орден, медальдарымен марапатталған

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Моңғолия қазақтары
Санат:1935 жылы туғандар
Тайпақ кітапханасы

1884 ж. Ақжайық ауданның Тайпақ ауылында ашылған. Қазақстандағы ең ежелгі кітапханалардың
бірі. Кітап қоры 245905 дана.
Қазір кітапхана жаңа үйге орналасқан, 6 бөлім қызмет көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан кітапханалары
Шоғырдың игеру нысанының геологиялық сызбалы пішіні

**Шоғырдың игеру нысанының геологиялық сызбалы пішіні.** Шоғырдың шын мәніндегі сипаттарына мейілінше жақындайтын сипаттарын (бастапқы және игерілу барысындағы), олардың пішінін (табиғи коркой малар мен тұтқыштар пішінін, жинауыштардың орналасу жағдайларын, су мұнай және газ-сұйық жапсарларының өзіндік орындарын т.б.) және қасиеттерін (көмірсутектердің, жинауыш-жыныстардың және оларды кіріктіретін тау жыныстарының қасиеттерін, шоғырдың термобарлық жағдайларын, сол сияқты келтірілген көрсеткіштер қосындысының жиынтығы болып табылатын шоғырдың жалпылама касиеттерін) бүкіл анықталған мәліметтер негізінде ашып көрсететін геологиялық сызбалар, кескіндер, изосызықтармен берілген карталар, кескін-пішіндер, өзге де графикалық тұрғызымдар жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Жүк тіркемесі

**Жүк тіркемесі** - жүк тасуға арналған тіркеме.
## Дереккөздер


Санат:Физика