open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Айранбай күмбезі

**Айранбай күмбезі, Айранбайтам, Бескүмбез** – Ұлытау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Ұлытау ауданы, Алғабас ауылынан оңтүстікке қарай 35 км жерде, Сарыкеңгір өзенінің оң жағалауында орналасқан. 

## Сипаты
Күмбез шамамен 1870 жылы шикі кірпіштен қаланып, іші-сырты күйдірілген қышпен қапталған. Бескүмбезді мавзолейдің жобасы ерекше, айғыш тәрізді пішініне сәйкес төрт жарты сфералы күмбезбен жабылып, солардың үстіне үлкен күмбез орналасқан. Құрылыс өрнегі аса күрделі емес, айналдыра белдеу тартылған. Күмбездің жалпы аумағы 8,30x9,75 м, биіктігі 6 м. Алдыңғы жағы басқаларынан биік, еңселі. Кіретін есік адам бойынан биік, шығыңқы портикпен әшекейленген. Кірер бет маңдайшасында арабша жазуы бар.
Айранбай күмбезі — республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енгізілген.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Айранбай (Бескүмбез) кесенесі — Archaeology.kz сайтында

Санат:Ұлытау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Ұлытау облысы сәулеті
Санат:Қазақстан кесенелері
Ескектұмсық

**Ескектұмсық** () - бекіретәрізділер отрядының ескектұмсықтылар тұқымдасының тұщы су балығы. Миссисипи өзенімен Эри көлiн мекендейдi. Бекіретәрізділер арасында жалғыз планктонқоректі түр.

Дене ұзындығы 2 м жетедi, салмағы - 75 кг. Денесінiң үштен бiрін ескекке ұқсаған тұмсығы құрайды. Уылдырық шашуды сәуiр - мамырда бастайды, су температурасы +14 ... +16 C жеткен кезде. Уылдырығын(82—290 мың уылдырықшадан турады) 5 метр тереңдiкте шашады.

Солтүстік Американың балық шаруашылығында маңызды рөл ойнайды.

## Дереккөздер


Санат:Бекіретәрізділер
Далалық таным

**Далалық таным** - көшпенділер дүниетанымына негізделген альтернативті білік. Далалық таным ерекшелігі, ол өзгеріске аз ұшыраған, мың жылдар бойы қабылданған құндылықтарды сол күйінде ұстанып келеді. Мысалы, парсы тілдес халықтарды алсақ, олар зороастризм, манихейлік, ислам арқылы өзінің рухани ділін өзгерткен халықтар. Ал көшпелілердің дүниетанымын-да осы діндердің элементтері бар да, ықпалы мардымсыз. Себебі көшпенділердің тіршілігі **діни рәсімге, миф, аңыздарға** негізделген. Ойдағы басты қағида "біз және өзгелер", қан тазалығына негізделген рулық қарым-қатынас.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Тұрсынжан Шапай

**Тұрсынжан Шапай** Мұқанұлы (1.2.1957 жылы туған, Шығыс Түркістан)- әдебиет сыншысы, филолология ғылымның
кандидаты (1994).

1979 жылы ҚазҰПУ-ды бітірген.

## Жетістіктер
1979 - 1984 жылдары Алматы облысы Нарынқол ауданы О.Жандосов атындағы орта мектепте мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі

1984 - 1985 жылдары Қазақ теледидары Әдеби драмалық хабарлар редакциясында

1985 - 1986 жылдары "Жазушы" баспасында редактор

1986 - 1988 жылдары "Жұлдыз" журналында әдеби қызметкер

1988 - 90 жылдары бөлім меңгерушісі

1990 - 1998 жылдары Әдебиет және өнер институттында, аға ғылыми қызметкер

1999 жылдан Абайтану бөлімінің меңгерушісі қызметтерін атқарған.

## Шығармалар

Ғылыми-зерттеу еңбектері қазіргі қазақ лирикасы, лирикалық тұлға және абайтану мәселелеріне арналған. Жүзден астам ғылыми, әдеби сын және публицистикалық мақалалардың авторы. Публицистикалық және көркем прозалық шығармалары республикалық баспасөзде жарияланып келеді.

## Марапаттар
"Жалын" журналы Т.Айбергенов атындағы сыйлығы (1986), Қазақстан Ленин сыйлығы (1990), Қазақстан Жастар одағы сыйлығы (1990), Халықаралық "Алаш" әдеби сыйлығы (2000) иегері.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Акватинта

**Акватинта** ( - офорт, өрнек салу, бедерлеу және - боялған, өң берілген) - 
# полиграфияда колданылатын ойық әріпті қолмен әзірлеу тәсілі; 
# канифоль мен асфальт араласқан үгінді себілген металл тақтаны қышқылмен күйдіріп өңдеуге негізделген гравюра түрі. Акватинта сонымен қатар түрлі түсті баспада да колданылады. Бейне өңі мен түсін байыту максатында Акватинтаны кейде штрихты офортпен қоса пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Акротерий

thumb|right
**Акротерий** () классикалық ордерлер үлгісінде салынған үй тобелерінің бұрыштары мен жиектеріне сән үшін қиюластырылған мүсіндер мен оюлы бейнелер.

**Акротерий** (грек. akroterion — шың, фронтон)— қадым заман (антик) ғимараттары фронтонының орта түсы мен бұрыштарындағы мүсін немесе мүсіндеп жасалған ою-өрнекті әшекей.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Тарих
Санат:Өнер
Болат Шарахымбай

**Болат Шарахымбай** (3.6.1960 жылы туған, Түркістан облысы Қазығұрт ауданы Қазығұрт) - ақын.

## Өмірбаяны
* ҚазҰУ-ды бітірген.
* 1985 - 1987 жылдары Алматыдағы №44 спорт мектебінде мұғалім
* 1988 - 1990 жылдары  республикалық "Өркен - Горизонт" газетінің Парламенттегі тілшісі, бөлім меңгерушісі
* 1990 - 93 жылдары  апталық "Ана тілі" басылымында тілші, бөлім редакторы
* 1993 - 1996 жылдары "Қазақ тілі мен әдебиеті" журналында бөлім редакторы қызметтерін атқарған.
* Қазір "Қазақ әдебиеті" газетінде бөлім редакторы болып қызмет істейді.

## Шығармалары
* "Рухтың оралуы" (2003) атты жыр кітабы жарық көрді.

## Дереккөздер

Санат:3 маусымда туғандар
Санат:1960 жылы туғандар
Санат:Қазығұртта туғандар
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан ақындары
Дандана

**Дандана** - дәстүрлі қазақ сәулет өнеріндегі құрылыс салу әдісі. Ғимарат қабырғасының, тепкішектердің жиектеріне кірпішті тігінен қойып, көлбеу бағыттал, қатарынан, біркелкі қалау. Ол ғимарат құрылыстың аяқталғанын көрсетеді. Дандана әсемдікпен қатар ғимараттың берік болуына да ықпал етеді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Шәкәрімұлы Зият

**Шәкәрімұлы Зият** (1908, Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданы - 1937, Шығыс Түркістан) - ақын, драматург. Қазақ поэзиясының ірі өкілі Шәкәрім Құдайбердіұлының баласы. 1931 жылы ел басына түскен қиыншылықта әке ақылымен жұртпен бірге Қытайға кетуге мәжбүр болған. 1934 жылы Шығыс Түркістандағы Сарысүмбе қаласында қысқа мерзімді оқытушылар курсын бітіреді де, Алтай аймағының оқу-ағарту бөлімінде қызмет етіп, ойын-сауы
істерін ұйымдастырумен айналысады. 1935 жылы Үрімжі қаласындағы қазақ-кырғыз ағарту ұйымының ойын-сауық бөлімінің меңгерушісі және "Шыңжаң" газеті қазақ редакциясының әдебиет бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарған 1937 жылы Шыңсысай үстемдігі орнаған кезде жалған жаламен ұсталып хабар-ошарсыз кетеді. Шәкәрімұлы  - Шығыс Түркістанда шығармалық жұмыспен қызу айналысып, таланттың әр қырынан көрінеді. "Аюбай үкірдай" деген атпен Алтай аймағында алғаш рет пьеса жазып, ол туындысы Сарысүмбе қаласында сахнада қойылды. Пьесада құлқынын көздейтін надан байлардың дөрекі қылықтары, ел-жұртқа жасаған зорлық-зомбылықтары әшкереленеді. Ғылым-білімге үндеген, ескі мен жаңаның тартысы жайлы "Шал мен баланың айтысы" атты пьесаның 1935 жылы сахналық қойылымы болды. Бұдан басқа режиссер ретінде "Қалқаман-Мамыр", "Қарагөз", "Жалбыр" пьесаларын сахнаға шығарды. Абай, Шәкәрім шығармаларын халық арасына кеңінен насихаттады. "Шәкәрімнің қайғылы өліміне байланысты арнауы" (1932), "Қоңыр aт" (1935) туындыларының авторы. Шығыс Түркістанда Алтай аймағының органы ретінде шыққан "Алтай газетіне" арнауын шығарған (1936).
## Дереккөздер
Аркатура

**Аркатура** - ғимараттың сырт беттеріне немесе бөлмейін ішкі қабырғаларын сән үшін орнатылған жасанды аркалар (аралықтар). Әдетте аркатура қабырға бетіне қиюластырыла жапсырылады, кейде ол таяныш бағаналарымен тұтасып фриздіқ түр де беріп тұрады.

## Дереккөздер
Ақан Сері - Ақтоқты

**"Ақан Сері - Ақтоқты"** - 
# трагедия (пьеса авт. Ғ.Мүсірепов, спектакль реж. М.Гольдблат, суретшісі Э.Чарномский). Премьерасы Қазақ академиялық драма театрында 10.3.1942 ж. қойылды. Спектакль кезінде қазақ сахна өнеріндегі биік белес болып бағаланды. Ақан ролін Ш.Айманов, Ақтоқты - Ш.Жандарбекова, Науан хазірет - Қ.Бадыров, Жалмұқан - Е.Өмірзақов, Қоңқай - С.Қожамқұлов, Мылқау балуанды - Қ.Қуаныінбаев ойнады. Бостандық пен әділет, махаббат пен өнер еркіндігі үшін күресті суреттейтін "Ақан Сері - Ақтоқты" трагедиясы 1958 ж. Мәскеуде өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігінде көрсету үшін "Ақын трагедиясы" деген атпен қайта қойылды. Бірақ 1942 жылғыдан айырмашылығы аз. "Ақан Сері - Ақтоқты" пьесасы әр жылдары астаналық, облыстық, халық театрларының сахналарында сан мәрте қайталанып қойылды.
# опера (авт. С.Мүхамеджанов, либретто авт. Ғ.Мүсірепов, реж. Б.Омаров, дирижері В.Рутгер, суретшісі Г.Ысмайлова). Премьерасы 23.1.1982 ж. Қазақтың академиялық опера және балет театрында өтті. Алғашқы спектакльде басты партияларды Қазақстанның еңбек сіңірген артистері Х.Қалиламбековамен К.Мыржықбаев орындады. Операның өн бойынан халықтық ән өнері мен кәсіпқой шығармашылықтың терең астасып жатқанын аңғару қиын емес. Мұнда хордың өзіндік орны бар. Халықтық муз. дәстүрінің айшықты беттерін толықтыратын бүл опера комп. Мұхамеджановтың классик. еңбегі.

* Ақан-сері—Ақтоты (трагедия)
* Ақан-сері — Ақтоты операсы

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан спектаклдері
Аркбутан

**Аркбутан** - қүмбездердің тік түсетін қысымын контрфорс тіреу-жар арқылы ұстап тұратын, ғимараттың негізгі көлемінен тыс орналасқан имектеу тас қақпа. Тіреу-жар жүйесі готикалық архитектураның діни қүрылыстарында кеңінен қолданылды. Аркбутанды қолдану ғибадатхана иініндегі тіреулерді азайтуға, кеңістікті молайта түсуғе, терезе ойықтарын үлкейтуғе мүмкіндіктер берді.

## Дереккөздер
Рахымбай Құлбаев

***Рахымбай Құлбаев***  (1905, Жамбыл облысы Мерке ауданы – 1943) – ақын, журналист. КСРО Қазақстан жазушылар одағының мүшесі (1937), Қазақстан Қазақстан жазушылар одағының Қарағанды облысы өкілі (1937 – 40), аудандық газеттің редакторы (1940), 1932 – 34 жылдары Батыс Қазақстан, Түркістан облысында партия-кеңес қызметінде болған. Суырып салма ақындығымен танылды. Соғыстың алғашқы жылдарында майданда саяси жетекші болып, жауынгерлер арасында үгіт-насихат жұмысын жүргізді. Ақын есімі алғаш *“Лениншіл жас”* (қазіргі* [[“Жас алаш”]]*) газетінде *“Қалың мал”* (1927), *“Тілші”* газетінде *“Егін ек”* (1928) өлеңдері арқылы танылды. Мұнан өзге ол әңгіме, очерк, фельетон, әдеби зерттеулер, *“Азамат”, “Құлын”, “Түлкі қалай қу атанды?”* атты дастандар жазған.

## Дереккөздер
Арқалық ескерткіштер кешені

**Арқалық ескерткіштер кешені** - қазіргі Қостанай облысының Арқалық қаласындағы архитектуралық-мүсіндік ескерткіштер тобы. 1973 жылы қаладағы тарихи-өлкетану мұражайы маңындағы алаңда бой көтерді. Авторлары: сәулетші Т.Жұмағалиев, мүсінші Б.Беликов, И.Катафатич. Ескерткіштер тобы құрамына тарихи тұлғалар құлпытастары (А.Иманов, Ә.Жангелдин) және экскаватор ожауы мен боксит кентасы кіреді. Құлпытастар аум. 2,2x0,4 м, биіктігі 5,25 м екі тас тақтадан тұрады, барельефтері қоладан құйылған. Темірден жасалған экскаватор ожауы және боксит кентасы Торғай өлкесінің табиғат байлығын бейнелейді.

## Дереккөздер


Санат:Қостанай облысы ескерткіштері
Санат:Арқалық сәулеті
Дарбаза (қақпа)

**Дарбаза** - қалайық қамал-қорғанның, үй-жайдың, мекеме ауласының, қораның, т.б. екі жаққа ашылатын үлкен қақпасы; кең, биік жарма есік. Оның екі жағында күзет тұратын биік мұнаралар немесе белгілі бір қашықтықта жай ғана жақтаулар орнатылуы мүмкін.  Дарбазаға салтанатты сипат, көрік беру үшін оның маңдайшасымен жақтаулары, қасбеті әр түрлі ою-әрнектермен безендіріліп, әшекейленеді. Ал ішкі жағында  дарбазаны бекіту үшін көлденең сырық (бөрене) қойылады, әйтпесе арнаулы құлып, ілгіш, кілт салынады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Шаншар журналы

Шаншар- сатиралық журналы  Түркістан Компартиясы ОК-нің органы - "Ақ жол" газетінің жанын 1925 жылында Ташкентте шыққан.

Жалғыз нөмірі ғана шыққан.

Журнал сатираларында жеңіл шенеу, нысанасын дәл баспау, нанымсыз әрекеттерді сөз ету жайттары да байқалады.

Дегенмен "Шаншар" қазақ сатира тарихында тұңғыш сықақ журнал болды.

## Дереккөздер
Нұтфолла Шәкенов

**Нұтфолла  Шәкенов** (10.11.1928, Павлодар облысы, Ақсу ауданы, Хамзин атындағы aуылы -11.6.1983, Алматы) - ақын.

Арғын тайпасының Бәсентиін руы Бөрі бөлімінен шыққан.

ҚазҰУ-ды бітірген (1948). 1944 - 48 жылдары республикалық "Социалистік Қазақстан" (қазіргі "Егемен Қазақстан") газетінде әдеби қызметкер, "Пионер" (қазіргі "Ақжелкен") журналының бөлім меңгерушісі, 1948 - 1949 жылдары Қызылорда педагогикалық институтында (қазіргі Қызылорда мемлекеттік университеті) оқытушы, 1949 - 1955 жылдары қазақ радиосы әдеби-драмалық хабарлар редакциясының бас редакторы, "Қазақстан пионері" (қазіргі "Ұлан" ) газетінің жауапты хатшысы, 1966 - 1968 жылдары Қазақстан жазушылар одағы жанындағы әдебиетті насихаттау бюросының директоры, 1970 - 81 жылдары Қазақстан жазушылар одағының әдеби кеңесшісі болды.

## Шығармашылық
Алғашқы "Біздің жыр" атты өлеңдер жинағы 1949 жылы жарық көрді. "Жүрек сөзі"(1953), "Орамал" (1956), "Шаттық желі" (ән текстері; 1958), "Айгүл" (1961), "Сақина" (1971), "Жүз ән" (ән текстері; 1973), "Бел-белес" (таңдамалы; 1975), "Белеңдер" (1979), "Жан сәуле" (1984) т.б. 30-ға тарта өлеңдер мен поэмалар жинағы бар. Шәкенов қаламынан 100-ден аса ән мәтіндері туды.

## Жетістіктері
Қазақстан Жоғары Кеңесінің құрмет грамотасымен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Бибі Сәрсенбайқызы Артықова

**Бибі Сәрсенбайқызы Артықова** (3.5.1916, қазіргі Алматы облысы Ұзынағаш ауылы - 31.5.1964, Алматы) - әнші, Қазақстанның еңбегі сіңген артисі (1938). Алматыдағы Қазақ академиялық опера және балет театрының сахнасында Жібек, Қадиша, Тана (Е.Г. Брусиловскийдің "Қыз Жібек", "Жалбыр", "Ер Тарғын" операларында) партияларын орындады. Сонымен қатар, халық әндерін жұртшылыққа кеңінен насихаттады.

## Дереккөздер
Дар ойыны

**Дар ойыны** - керілген арқан үстінде көрсетілетін ойын-сауықтың Орта Азиядағы атауы.

Дар ойыны 15 ғасырда Батыс Еуропада жәрмеңке сай-қымазақтарының сауығы ретінде пайда болды. Дар ойыны Ресейде 18 ғасырдада тарай бастады. 19 ғасырда қазақ даласында дар ойынының кейбір элементтері үлкен жәрмеңкелерде көрсетіле бастады.

Ойынға қатысушыларды **[[даршы]]** деп атайды. Олар ұлттық мейрамдар мен маусымдық жәрмеңкелерде көпшілікке ойын-сауық көрсеткен. Даршы өнері ұрпақтан-ұрпаққа беріліп отырған. Ол аса ептілік пен жүректілікті және үздіксіз жаттығу мен машықтануды талап еткен. Даршылардың ойын көрсететін негізгі құралы - ұзын әрі жеңіл екі бөрене, сырық пен арқан болған. Кейде арқан орнына сым қолданған. Ойын түрі 30-ға дейін жетті. Даршылық өнер, әсіресе, Ферғана Бұхара, Қоқанда кең өріс алды. Кеңес заманында цирк өнерінің құрамдас саласы ретінде дар ойыны қайта туып, дамыды.

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Даршы

Санат:Мәдениет
Серік Шәкібаев

**Шәкібаев Серік** (27.9.1926, Павлодар қаласы - 1999) - жазушы. 2-дүние жүзі соғысқа қатысып, отыз екі жыл бойы мемлекеттік қауіпсіздік органдарында қызмет істеген. ҚазҰПУ-ды бітірген. 1960 - 75 жылдары Қостанай қалалық партия комитетінің мүшесі, халық депутаттары қалалық кеңесінің депутаты болып сайланды. 1983 жылдан бастап Қазақстан жазушылар одағының Қостанай облысындағы әдеби кеңесшісі болды.

## Жетістіктері
'Көптеген медальдармен, Қазақстан Жоғары Кеңесінің грамотасымен марапатталған.

## Шығармалары
Үлкен Түркістанның күйреуі. Роман. 1968; Падение большого Туркестана. Роман. 1972; Чоң Туркестанның қирашы. Роман. 1976; Чрезвычайная комиссия. Книга-поиск.1978; Көтеріліс. Роман. 1984.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Атқарушы билік органдары

**Атқарушы билік органдары** — қоғам мен мемлекеттің әкімшілік-саяси, әлеуметтік-мәдени, шаруашылық және қызметтің салааралық аяларындағы міндеттерді шешу мақсатында атқарушы және әкімдік қызметті жүзеге асыратын біртұтас құрылымдық жағынан қалыптасқан дербес әлеуметтік құрылым.

**Олардың әкімшілік-құқықтық мәртебесі** — атқарушы билік органдары қызметінің жүйелі түрде заңға тәуелділігімен сипатталады, яғни атқарушы билік органдары басқару қызметін заң негізінде және заңды орындау мақсатында жүзеге асырады. Атқарушы билік органдарының өз құзыреті шегінде құқықтың актілер шығаруға (мысалы, қаулылар, өкімдер, бұйрықтар және басқалары) қақы бар және олардың орындалуын қамтамасыз етеді.

Атқарушы билік органдарының қолында мемлекеттік - биліктік өкілеттіктердің болуы оларды қолында мұндай өкілеттігі жоқ ұйымдардан ерекшелеп тұрады (мысалы, мемлекеттік кәсіпорындары мен мекемелерінен, түрлі мемлекеттік емес құрылымдардан).

## Дереккөздер
Даршы

thumb| Корейлік даршы
**Даршы** - керілген арқан бойымен жүріп, әр түрлі акробатикалық жаттығулар жасайтын өнерпаз; цирк артисі. Арқан үстінде тепе-теңдік сақтау үшін даршы қолына екі жақ басы салмақты, ұзын сырық ұстайды. Қазіргі цирк өнерінде даршылар кендір, болат сым арқанды пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Цирк өнері
Кәрібай Шәменов

**Кәрібай Шәменов** (1920, Көкшетау облысы, Біржан сал ауданы, Айсары aуылы - 1970, Алматы) - әдебиеттанушы-ғалым, филологиялық ғылыми кандидаты (1959).

ҚазҰПУ-ды бітірген (1940). 1940 - 46 жылдары 2-дүниежүзі соғысқа қатысқан. 1946 жылы Көкшетау қаласындағы училищеде оқытушы болған. Ғылыми-зерттеулік еңбектері қазақ әдебиеті тарихы мен С.Торайғыров пен С.Дөнентаев шығармаларына арналған.

## Шығармалары
1916 жылғы көтеріліс жайлы жыр. 1958;
Поэтикалық шығармаларды қалай оқытудың жолдары.1959;
С.Торайғыров шығармалары. 1-2 том. 1962, (құрастырып, алғы сөзін жазған).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Зинат Әкбарова

**Әкбарова Зинат**-(15.1.1935 жт„ Алматы облысы Жаркент қ.) - актриса, Қазақстанның халық артисі. (1992). Алматы хореография училищесін бітірген (1955). Осы жылдан Ұйғыр музыка театрында биші, кейін актриса болды. Әкбарова жасаған образдар қызу қанды, өткір мінезімен айқындалады. Олар; Майымхан, Ләйліхан, Гулзара (Д.Асимов пен А.Садыровтың "Анарханында"), Гүлбадам (Д.Асимов пен B.И. Дьяковтің "Ғарип пен Сәнәмында"), Гүлшеһра (Ұ.Гаджибековтің "Аршин мал алаңында"), Айхай (Х.Хамзанның "Майсарының айласында"), Назугум (Қ.Хасанов пен C.Башоянның "Назугумында"), Әмал (С.Жамалдың "Қара райханында"), Яренка (А.Александровтың "Малиновкадағы тойында"), т.б. рольдері. Ә. үйғырдың фолькл. "Нава" ансамблінің құрамында да өнер көрсеткен.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сайын Иманбайұлы Дарбасов

**Сайын Иманбайұлы Дарбасов** - (15.9.1930, қазіргі Батыс Қазақстан облысы Орда ауданы - 8.8.1995, Алматы) - актер, Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1989).

Мәскеу қаласындағы театр өнері институтыты жанындағы қазақ студиясын бітірген (1954). 1954-58 және 1968 жылдан Қазақ академиялық драма театрының құрамында актер, 1958 - 64 жылдары Қазақ балалар мен жасөспірімдер театры директорының орынбасары, 1972 -74 жылдары  Торғай музыкалық драма театрының, 1974 - 76 жылдары  Алматы қаласындағы "Арман" кинотеатрының, 1976 - 91 жылдары  Қазақ қуыршақ театрының және Қазақстан композиторлар одағындағыМузыкалық қордың директоры болды. Театр спектакльдерінде (Ғ.Мүсіреповтің "Қозы Көрпеш – Баян Сұлуында" Қозының, т.б.) және фильмдерде ("Ботагөзде", 1957) ойнаған.

## Дереккөздер


Санат:1930 жылы туғандар
Санат:Батыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:1995 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері
Санат:Қазақстан актерлері
Әуезов ескерткіштері

**Әуезов ескерткіштері**
Ұлы жазушы М. Әуезовтің құрметіне қойылған ескерткіштер. Алғашқы ескерткіш 1967 жылы. Алматы қаласындағы Қазақ академиялық опера және балет театры жанындағы алаңға қойылды (мүсінші *Т.Досмағамбетов*, археолог *М.Меңдіқұлов*). Шойыннан құйылған ескерткіш-мүсіннің тұғыры баспалдақ түрінде жасалған. Биіктігі 6 м. Екінші ескерткіш 1980 ж. Алматы қаласындағы Қазақ академиясы драма театры алдына орнатылды (мүсінші Е.Сергебаев, арх. О.Баймырзаев, М.Жақсылықов және А.Қайнарбаев, Қазақстан Мемлекеттік сыйлық, 1982). Ескерткіш қоладан құйылып, тұғыры қара сұр граниттен қаланған. Биіктігі 6,8 м. Жазушы терең ой құшағында бейнеленген. Оң қолында кітабы, желбегей жайылған шапаны бар. Ескерткіш театр ғимаратымен әсем үйлесім тапқан. 1987 жылы ұлы жазушылық туғанына 90 жылдық мерейтойы қарсаңында Семей қаласында Алматыдағы Әуезов ескерткіші. 1980 жылында Ертіс өзеннің бойына тағы бір ескерткіш тұрғызылды. Қоладан жасалған ескерткіш-мұсіннің биікт.

## Дереккөздер


Санат:Мұхтар Әуезов
Санат:Ескерткіштер
Архивольт

**Архивольт** -(итал. achivolto, лат. arcus volutus әшекей иін, доға) - аралық ойығын көмкеріп, оған әшекей түр беріп тұратын архитектуралық тетік. Әдетте, оймыштап немесе жабыстырып салынатын архивольт аралық иінін қабырға жазығынан бөліп оқшауласа, кей тұстарда ол көркемдеудің басты сазына да айналып кетеді.

## Дереккөздер
Гүлнәр Шәмшиева

**Гүлнәр Шәмшиева** (19.9.1958 жылы туған, Түркістан облысы, Түркістан қаласы) - ақын.

ҚазҰУ-ды бітірген (1982). 1982 - 90 жылдары Атырау қаласындағы облыстық радиода, 1990 жылдан "Ақ желкен" журналында қызмет атқарған.

"Арайлы таң", "Қарагөз дәурен" жыр жинақтары, "Рахман нұры" деген эсселер кітабы бар.

Көптеген әндердің авторы.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Гүлнәр Шәмшиева
* Гүлнәр Шәмшиева шығармашылығы

Санат:19 қыркүйекте туғандар
Санат:1958 жылы туғандар
Санат:Түркістанда туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Ақ желкен қызметкерлері
Аққанат балеті

**"Аққанат"** - балет (сценарийі Ә.Момбетов, комп. Ғ.Жұбанова). Балет үш актіден, үш көріністен тұрады. 1966 ж. 21 мамырда Қазақ академиялық опера және балет театрында премьерасы болды (балетмейстері Д.Әбдіров, суретшісі - В.Мамонтов, дирижері - Т.Османов). Басты партияларды Ф.Жолымбетова мен А.Асылмүратов орындады. Балеттің екінші нүсқасы 1967 ж. 27 маусымда сол театрда қойылды. Балетмейстері - З.Райбаев, суретшісі - И.Н.Карагодин.бастыпартияларды С.Көшербаева, Р.Байсейітова, А.Жәлелов, С.Нұрсұлтановалар орындады. 1970 ж."А."балетініңмуз. үшін комп. Жұбановаға Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы берілді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Дінмұхамед Тілеулесұлы Әкімов

**Дінмұхамед Тілеулесұлы Әкімов** (8 тамыз 1948 жылы, қазіргі Абай облысы Аягөз ауданы Ақтоғай ауылында туған) — киноактер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1990).

## Өмірбаяны
1968 ж. "Қазақфильм" киностудиясы жанындағы актерлік студиясын, 1974 ж. Бүкілодақтық кинематография институтын бітірген. 

1987 — 1990 жж.  Темірбек Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы режиссер мамандығында оқыған.  

Қазір Әкімов режиссермен және кинопродюсерлік қызметпен шұғылданады.

## Фильмдер тізімі

## Марапаттар

* «Құрмет» ордені (2008)
* «Парасат» ордені (2016)

## Отбасы
* Әкесі - Ақымов Тілеулес, марқұм, қойшы болған. Анасы - Ақымова Мұқыш, марқұм, күзетші болған.
* Үйленген. Жұбайы - Аманова Қарлығаш (1959 жылы туған), психолог. Қызы - Ақымова Айсұлу (1976 жылы туған); ұлы - Ақымов Темірлан (1987 жылы туған).

## Жеке өмірі
* Қазақстан Кинематографистер одағының мүшесі (1979 жылдан).
* Әскери атағы - сержант.
* Діни көзқарасы - атеист.
* Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев.
* Хоббиі - халықаралық туризм.
* Сүйіп оқитын әдебиеті - классика.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Санат:Қазақстан продюсерлері
Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері
Қабиболла Қабенұлы Жақыпов

**Қабиболла Қабенұлы Жақыпов** (16 қыркүйек 1949, Батыс Қазақстан облысы) — қазақстандық және кеңестік мемлекеттік қайраткер, 2007 және 2016 жылдар аралығында Мәжілісмен, оның ішінде 2014—2016 жылдары Төрағасы.

## Өмірбаяны
1949 жылы 16 қыркүйекте Батыс Қазақстан облысы, Казталов ауданы,  Казталовка ауылында дүниеге келді. 

### Білімі
1972 жылы Целиноград инженерлік-құрылыс институтын “инженер-құрылысшы” және 1989 жылы Алматы жоғары партия мектебін “саясаттанушы” мамандықтары бойынша тәмамдады. 1996 жылы “Әктас-қабық жыныстарының тасты кесу қалдықтарына негізделген қаптау материалдары” тақырыбында жоба қорғап, техника ғылымдарының кандидаты атанды.

### Мансабы
Еңбек жолын 1966 жылы туған жерінде Казталов аудандық байланыс торабының монтажшысы ретінде бастады.

1972 жылы «Оралсельстрой» тресінің ПМК-ның бас инженері, бастығы болды. 

Әрі қарай еңбек жолы әкімшілікте көрініс тапты:  1981—1983 жылдары Орал қалалық атқару комитеті төрағасының орынбасары, 1983—1987 жылдары Орал қаласы Өнеркәсіптік округтік атқару комитетінің төрағасы, 1987—1988 — Қазақстан Компартиясы Орал қаласы Ленин аудандық комитетінің бірінші хатшысы, 1988—1989 — Қазақстан Компартиясы Орал қалалық комитетінің екінші хатшысы.

Жақыповтың әкімшіліктегі еңбек жолының сәтті болғаны сонша, 1989 жылы Халық депутаттары Орал қалалық Кеңесінің төрағасы, ал 1992 жылы Орал қаласының әкімі болып тағайындалды.

1993—2000 — Батыс Қазақстан облысының әкімі.

Ендігі еңбек жолы Қазақстан Үкіметінде жалғасын тапты, яғни 2001 жылы Көлік және коммуникациялар министрінің бірінші орынбасары, 2003 жылы Қазақстан Премьер-Министрі Кеңсесі Басшысының орынбасары — Үкіметтің  Парламенттегі өкілі болды.

2007 жылдан бастап еңбек жолы заң шығарушы органда, яғни Мәжілісте басталды:

* 2007—2012 — Мәжілістің 4-сайланым депутаты, Халықаралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік комитетінің мүшесі;
* 2012—2016 — Мәжілістің 5-сайланым депутаты; 2012—2014 — Мәжіліс төрағасының орынбасары; 2014—2016 — Мәжіліс төрағасы.
* 2016—2021 — Мәжілістің 6-сайланым депутаты, Халықаралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік комитетінің мүшесі.

## Марапаттары
* «Құрмет» (1999)
* «Парасат» (2009)
* II дәрежелі Әулие Даниил ордендерімен марапатталған.
* ҚР Құрметті құрылысшысы.

## Отбасы
Үйленген. Жұбайы - Жақыпова Баян Сейсенқызы (1949 жылы туған). Ұлдары - Жақыпов Жаслан (1974 жылы туған), Жақыпов Аслан (1977 жылы туған). Немерелері - Темірлан (1998 жылы туған), Ерлан (2001 жылы туған), Алан (2002 жылы туған), Дана (2004 жылы туған), Мәдина (2007 ж.т.), Лаура (2008 ж.т.).

## Дереккөздер

Санат:Казталов ауданында туғандар
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Батыс Қазақстан облысының әкімдері
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің төрағалары
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Техника ғылымдарының кандидаттары
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Санат:Парасат орденінің иегерлері
Санат:Орал әкімдері
Санат:Орал қалалық атқару комитетінің төрағалары
Шәміс Құмарұлы

**Шәміс Құмарұлы** (1952 жылы туған, ҚХР, Санжы облысы Мори қазақ автономиялы ауданы, Шоқпартас ауылы) - жазушы, қоғам қайраткері. Шыңжаң униветситетін бітірген (1974). ҚХР, ШҰАР Жазушылар одағы төрағасының орынбасары, 1978 - 82 жылдары Шыңжаң оқу-ағарту баспасында редактор әрі аудармашы. Қазір "Шұғыла" журналының бас редакторы.

## Шығармашылық
"Үміт ұшқыны" (1980), "Бір тамшы қан" (1984), "Ақ серке мен көк серке" (1984), "Қарамайлы аңыз" (1986), "Көз жасы сарқылмайды" (1989), "Жасанды дала" (Қытай тілінде жинақ, 1992) әңгіме, повесть жинақтары; "Ертіс кілкіп ағады" (1989), "Бөке батыр" (1987), "Ер Жәнібек"  1989), т.б. романдары жарық көрді. Мемлекеттік әдеби сыйлығының иегері.

## Дереккөздер
Атқарушы билік органдарының жүйесі

Атқарушы билік органдары *жоғары*, *орталық* және *жергілікті* болып бөлінеді.
Мемлекеттік биліктің жоғары атқарушы-өкімдік етуші органы Үкімет болып табылады. Үкіметті Республика Президенті құрады және ол қаулылар шығарады. Республика Премьер-министрі өкімдер шығарады. Үкімет қызметі республиканың барлық аумағын қамтиды. Үкімет өзіне бағынышты өзге де барлық атқарушы билік органдарын біріктіреді және олардың жұмысына бағыт беріп отырады.

Тиісті министрліктер, агенттіктер, ведомстволар атқарушы биліктің орталық органдары болып табылады.
Министрліктер басты атқарушы орган болып табылады, ол мемлекеттік баскарудың тиісті саласына басшылықты, сондай-ақ заңнамада көзделген шекте, салааралық үйлестіруді жүзеге асырады.

Министрліктер Үкіметтің тікелей басшылығымен атқарушы - өкімдік етуші қызметті жүзеге асырады, ал министр Үкімет мүшесі болып табылады. Барлық министрліктердің жалпы міндеттері мыналар: өз саласында мемлекеттік саясатты жасап, оны іске асыру; заң шығарушылық және нормативтік-құқықтық актілердің жобаларын әзірлеу; салааралық үйлесімділікті жүзеге асыру және мемлекеттік баскару саласына басшылық жасау; әдістемелік басшылықты жүзеге асыру; кадрлар даярлау; олардың біліктілігін жетілдіру және қайта даярлау, т. б. министрлікке жүктелген өзге де міндеттер.

**Агенттік** — Үкімет құрамына кірмейтін биліктің орталық атқарушы органы. Ол салааралық үйлестіруді, сондай-ақ арнаулы атқарушы және рұқсат етуші қызметтерді жүзеге асырады. Агенттікті Премьер-министрдің ұсынуы бойынша Президент құрады, қайта құрады және таратады.

**Ведомство** — өз құзыретінің шегінде арнаулы атқарушы және бақылаушы-қадағалаушы қызметтерді, сондай-ақ салааралық үйлестіруді немесе мемлекеттік басқарудың бағынышты саласына басшылықты жүзеге асыратын республиканың орталық атқарушы органының комитеті болып табылады. Ведомствоны тиісті орталық атқарушы органның басшысының ұсынуы бойынша республика Үкіметі құрады, қайта құрады және таратады.

**Министрлік, агенттік, ведомство шығаратын акті нысаны** — министр, агенттік төрағасы, ведомство басшысының бұйрығы болып табылады.
Жергілікті атқарушы органдар — әкімдіктер. Жергілікті жерде атқарушы билікті республиканың әкімшілік- аумақтық құрылымына сәйкес облыстың, ауданның, қаланың, ауылдың, селоның, поселкенің әкімдіктері жүзеге асырады.

**Жергілікті атқарушы органдар** — жоспарлар, аумақты дамытудың экономикалық және әлеуметтік бағдарламаларын, жергілікті бюджетті жасауды жүзеге асырады және олардың атқарылуын қамтамасыз етеді, коммуналдық меншікті баскарады. Жергілікті атқарушы органдардың басшыларын тағайындайды және қызметтерінен босатады, жергілікті атқарушы органдардың жұмысына байланысты өзге де мәселелерді шешеді.

## Дереккөздер
Зұқай Шәрбақынұлы

**Зұқай Шәрбақынұлы** (23 сәуір 1941, Моңғолия, Баян-Өлгей аймағы, Бұлғын деген жерде) — ақын, жазушы. Ұланбатырда педагогикалық институтын бітірген (1965). Сол жылдан бастап училищеде, спорт қоғамында, әкімшіліктерде жауапты қызметтер атқарған. "Көкпар", "Сыр маржаны", "Көңілдің көжиегі", "Өрендер өресі" деген прозалық поэзиялық жинақтары бар.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Тамара Мәшүрқызы Әлибақиева

Тамара Мәшүрқызы Әлибақиева(26.5.1941 ж.т., Алматы) - музыкатанушы, өнертану докторы (1989). Мәскеу қаласындағы Гнесиндер атындағы музыка педогогикалық институтты (1965), Алматы консерваториясының (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) аспирантурасын (проф. Б.Г. Ерзаковичтің жетекшілігімен) бітірген (1971). 1966 жылдан Алматы консерваториясында педогогика қызметімен айналысады (1978 жылдан доцент, 1991 жылдан професор). Әлибақиева белгілі өнер шеберлері орындауында 500-ден астам әр түрлі музыка үлгілерді жазып алды; ол негізінен ұйғыр халық ән шығармашылығын, оның жанрлық жағын жіктелімдеу әрі ұлттық әуен ерекшеліктерін зерттеумен шұғылданды. Әлибақиеваның ұйғыр халық музыка жайында жазған зерттеу мақалалары Қазақстан, Ресей және Өзбекстанда жарық көрген жинақтарда жариялайды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Табыл Бекқазыұлы Құлиясов

***Табыл Бекқазыұлы Құлиясов*** (15.12.1935 ж.т., Ақтөбе облысы Ойыл ауданы Жетікөл ауылы) - сықақшы.

Қазақ ұлттық университетін бітірген (1970).

1961 жылы *"Ойыл"* ауданы газетінде, 1971 жылы, Қазақ радиосының Торғай өңердегі арнаулы тілшісі болып қызмет істейді. *"Қара терек"* романының,*" жоса ғасыр"* киноповесінің.
## Дереккөздер


Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Аққорған (көне қала)

**Аққорған** – орта ғасырлардағы қала, Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Жаңақорған ауданы, Түгіскен ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 1 км жерде орналасқан.

## Зерттелуі
Ескерткішті 1890 жылы В. Каллаур ашқан, 1990 жылы А.О. Руднев, 1969-70 жылдары Отырар археологиялық экспедициясы (К.А. Ақышев) зерттеген. 2004 жылы ХҚТУ ТАЭ (М. Елеуов) географиялық координаттарын анықтап, жоспарын сызып, суретін түсірді.

## Тарихи деректер
Қала аты Түркістан өңіріне байланысты саяси оқиғаларды баяндайтын орта ғасыр авторларының жазбаларында жиі кездеседі. Масуд бин Осман Кухистанидың хабарлауынша Аққорған Сығанақ, Созақ, Аркук қалалары сияқты Әбілқайыр ханға өз еркімен берілген. "Үлкен сызба кітабындағы" деректерге қарағанда Аққорған Жаңақорғаннан 70 шақырым, Сайрамнан 110 шақырым жерде орналасқан. Осы тұста ежелгі қаланың орны сақталған. Осы күнге дейін Аққорған болып аталады.

## Сипаты
Екі деңгейден түратын трапеция тәріздес төбе. Басқа бөлігінен едәуір биік орналасқан бөлігінің аумағы 150x110 м, биіктігі 6 м. Бұл цитадельдің орны. Оны қоршай орналасқан аласа төбенің қабырғалары: шығысында 210 м, батысында 240 м, оңтүстік және солтүстік боліктерінде 230 м. Қаланың қорғаныс қабырғасы мен оның сыртындағы ордың іздері анық сақталған. Жинастырылған деректерге қарағанда қала XV-XVIII ғасырларда өмір сүрген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Әлия Гүлі

**Әлия Гүлі** Ақтөбе қалалық Мәдениет үйі жанындағы халық әнби ансамблі. К.Қожанбаевтың жетекіпілігімен 1978 ж. ұйымдастырылды. 1979 ж. халық ансамблі атағына ие болды. Ансамбль репертуарынан қазақтың халық әндері мен билері, қазіргі заман композиторларының шығармалары орыналды. Гастрольдік сапармен Тбилисиде, Орскіде, сондай-ақ, 1987 жылы Египетте өнер көрсетті. Кеңес Одағының батыры Әлім Молдағулованың құрметіне аталған шығармашылық ұжым қазақтың ұлттық өнерін белсенді түрде насихаттады. Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған (1988).

## Дереккөздер


Санат:Қазақ мәдениеті
Шәріпжан Тоқтархан

**Тоқтархан Барқызатұлы Шәріпжан** (17.12.1938 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы, Көкпекті aуданы, Кіндіктөбе ауылы) - ақын, жазушы, фельетоншы. ҚазҰУ-ды бітірген (1975). Еңбек жолын ауылда бастап, 1963 - 65 жыдары Самар ауданында "Жаңа өмір" газетінің әдеби қызметкер, жауапты хатшысы, 1965 - 67 жалдары Шығыс Қазақстан облысы "Дидар" газетінің меншікті тілшісі, 1967 - 1978 жылдары осы газеттің өнеркәсіп бөлімінің меңгерушісі, 1978 - 86 жылдары Семей облысында "Семей таңы" газетінің хабар бөлімінің меңгерушісі болып қызмет етті. 1998 жылдан "Қазақтелеком" мемлекеттік кәсіпорнының мемлекеттік тіл және аударма жөніндегі менеджері. Шәріпжанның өткір қаламынан туған фельетондар мен өмірді шынайы бейнелеген көркем әңгімелері көптеген жинақтарға енді. Шырын Мамасеріковамен айтысы жеке кітапша болып жарық көрді. Шәріпжан әуесқой композитор ретінде де белгілі. Шығармалары Қазақстан өңірінде кеңінен тараған.
Шығармалар: Соққы. Сықақ әңгімелер.1986; Алтын арқау. Дастандар. 1992.

## Дереккөздер
Мұстафа Бүркітбайұлы

**Мұстафа Бүркітбайұлы** (т-ө. ж.б.; шамамен 19 ғ-дың 2-жарты-сы, Баянауыл) - әнші, ақын, сазгер. 

Арғын тайпасының Сүйіндік руы Айдабол бөлімінен шыққан.
## Өмірбаяны
Омбыдағы Азия меқтебінде оқыған. Атақты күйші Тәттімбетпен дос болған. Шығыс зерттеушісі, фольклоршы Н.Ф.Костолецкийдің шәкірті. Оның тапсыруымен Бүркітбайұлы қазақ ауыз әдебиеті нұсқаларын, ұлттық ойындарды жинаған. Біржан салдық әншілік дәстүрін ұстанып, Бәйтен сал, Жарылғапберді, Әбжан, Қозықелермен бірге өнер көрсеткен. 

## Шығармалары
Өзі де талай әуезді әндер шығарған. Көп әндері ішінде "Бүркітбай" өні ғана сақталып, халық арасына кеңінен тараған.    

## Дереккөздер

Санат:Баянауылда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан әншілері
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан сазгерлері
Дәндібай кесенесі

**Дәндібай кесенесі** - Қарағанды облысы Абай ауданы жерінде, Дәндібай қорымының оңтүстігінденде орналасқан. 1933 жылы М.П. Грязнов қазып зерттеген. 1947 -19 48 жылдары Орталық Қазақстан экспедиция (жетекшісі Ә.Марғұлан) кешенді зерттеу жұмысын жүргізген. Кесене қола дәуірінің соңғы кезеңінде салынған. Сыртқы көрінісі шаршы пішінді коршаулы оба. Зерттеу барысында оның екі қатар қоршаулардан тұратыны белгілі болды. Дәндібай кесенесінің тереңдігі 1,2 м, ішкі қоршау қабырғасы екі қатар етіп тастан қаланған. Аумағы 5,2x5,2 м, биіктігі 2 м, қалыңдығы 0,8 м-ге дейін жетеді. Сыртқы қоршаудың аумағы 9x8 м, қабырғасы ұзынша тастардан қаланған, биіктігі 0,7 м, қалыңдығы 0,5 м. Екі қоршау арасында ені 3 м болатын ашық жер - құрбандық шала-тын орын болған.

Адам жерленген ішкі қоршаудың бетін пирамидаға ұқсатып бөренелермен жауып, үстіне бұталар тастап, топырақ үйген. Ертеректе біреулер бөренелерді тесіп кіріп, кесенені тонағандары байқалады. Мәйіт сүйектері, көзелер, т.б. заттар ретсіз шашылып, кісінің бас сүйегі жоғалған. Қазба жұмыстары барысында 12 қыш ыдыс, екі қола жебе ұшы, шаш түйреуіш сынығы, бадам пішіндес тас құрал, мыстан құйылған төрт ілгекті бұйым, өрнекті сүйек қапсырма табылды. Дәндібай кесенесінен табылған қыш ыдыстар екі топқа бөлінеді. Бірінші топтағылары (3 дана) Андронов мәдениеті кезіндегі пішіні мен өрнектерін сақтаған, жасалу тәсілдері де ортақ, түбі тегіс. Қалғандарының пішіні әр түрлі: тостаған, текше, дөңгелек шар пішінді. Ыдыстар жұқа, сырты түрлі өрнектермен безендіріліп, жылтырата тегістелген. Табылған қыш ыдыстар мен басқа да бүйымдар Беғазы қо-рымынан табылған материалдармен қосылып, қола дәуірінің соңғы сатысын Беғазы-Дәндібай мәдениеті деп атауға негіз болды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Ақмола халық театры

**Ақмола халық театры** - әуесқой драма ұжымы. 1955 ж. Теміржолшылар мәдениет сарайы жанынан құрылған. 1965 ж. халық театры атағына ие болды. Ұйымдастырушысы әрі көркемдік жетекшісі - Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері - М.А. Силинболды. Әуесқойлар ұжымы сахнасында көбіне орыс жазушыларының драматургиялық шығармалары қойылды. 1963 ж. Республикалық халық театрлары байқауының лауреаты атанды.

## Дереккөздер


Санат:Астана театрлары
Бегімсал Орынбекұлы

***Бегімсал Орынбекұлы*** (1911 жыл, Қарағанды облысы, Шет ауданы - 1985 жыл, Қарағанды облысы, Босаға ст.) - күйші-домбырашы. Арғынның Қаракесек Кәрсөн руынан. 

Бегімсалдың өскен ортасы күйшілік өнерді айрықша қастерлен, ғажайып дәстүр қалыптастырған. Оның әйгілі өкілдері Тәттімбет, Тоқа, Ықылас, Дайрабайлардың ұлы мұрасын жалғастырушы Қыздарбек, Әбди, Сембек, Мақаш, Баубек, Ахметжан, Манарбек Ержанов, Әбікен Хасенұлы, Мағауия Хамзин сияқты қүйші-домбырашылар қатарында Бегімсалдың есімі де құрметпен аталады. Арқаның күйшілік дәстүрін барынша игерген Бегіммсалдың репертуарында жетпіске тарта күй болған. Әсіресе, Абылай ханның, Тәттімбеттің, Тоқаның, т. б. күйлерін нақышына келтіріп тартқан. Өз ұстаздарының өлмес өнерін үйренген Бегімсал өз кезегінде С.Мүхамеджанов, М.Хамзин секілді музыка саңлақтарының дарынын ұштауға ықпал еткен. Бегімсал домбырашылығына қоса, өз жанынан "Бес перне", "Мырза шертпек", т.б. күйлер шығарған.

## Дереккөздер

Санат:1911 жылы туғандар
Санат:Шет ауданында туғандар
Санат:1985 жылы қайтыс болғандар
Санат:Шет ауданында қайтыс болғандар
Санат:Күйшілер
Санат:Домбырашылар
Кумулолбус

**Кумулолбус** - тежеген кезде зарядталатын газды аккумулятор екпінімен қолданылатын қалалық автобус.
## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Екі жіпті шам

**Екі жіпті шам** – әр түрлі жарықтандыруды қамтамасыз ететін екі спиральды қыздыру шамы, әдетте алыс және жақын жарыққа сәйкес келеді.
## Тағы қараңыз
* Қыздыру шамы
* Ұстап жүретін шам
* Шам-фара

## Дереккөздер


Санат:Физика
Әуесқой театр өнері

**Әуесқой теат р өнері** - театр өнері саласындағы көркем-өнерпаздық шығармашылығының бір түрі.  Қазақ топырағындағы театр өнерінің алғашқы нышандары күнделікті шаруашылық  қамымен, көшпеңді тірліқтің дәстүрлі ойын-сауық түрлерімен біте  қайтасын белгілі дәрежеде солардың рухани және көркем жинағы, көрінісі ретінде дүниеге келді. Үйлену тойында айтылатын "Жар-жар", "Сыңсу", "Беташар", "Қоштасу", т.б. әндер, өлеңдер және күйеудің  қыз ауылына келгендегі әр түрлі салтжоралары бірігіп, өмірдің біртұтас драмалық, кейде  қомедия. спектакліне айналатын. Ертеден халық арасына кең тараған, оның эстетикалық көңіл-күйінен хабар беретін айтыс өнеріде, жыршы, жыраулар өнері де қазақ халқының лиро-эпостық дүниетанымының бір бөлшегін  құрады. 20 ғасырдың басында Орал, Семей, Ақмола, Ақмешіт (Қызылорда), Қостанай қалаларында  құрылған әуесқой ойын-сауық үйірмелері де республикадағы Әуесқой театр өнерінің қалыптасуына жағдай жасады. 1915 жылы  Атбасар  қаласында өткен сауық кешінің бірінде "Халық тойы" деген атпен шағын ойын  қойылды. Оның көркемдік бітіміне  қарағанда этногров мәні басым болды. Сондай-ақ, 1915 жылы Семейде өткен ойын-сауық  қешінде "Біржан - Сара" айтысының сахнаға арналған түрі Қойылды. "қызыл отау", "Қызыл бұрыштардың" Әуесқой театр өнерінің  қалыптасуына ықпалы мол болды. Алғашында  қулардың, бақсының, ақын, сал-серілердің машықтарын оңтайлы пайдаланған Е.Өмірзақов, Қ.Қуанышбаев, С.Қожамқұлов, т.б.  халық арасынан шығып, актерлік өнердің  қыр-сырынтанып, кәсіби актер дәрежесіне жетті.  Қазақ саяси-ағарту басктінің көркемдік бөлімі  ұйымдастырған "Қызыл керуен" (1918, Ақмола мен  Қостанай), "Орталық  қазақ комсомолдары һәм оқушы жастар клубы" (1923, Орынбор) және Семей  қалаларның (1920) драма труппалары - М.Әуезовтің "Еңлік - Кебегі", "Бәйбіше - тоқалын", Ж.Шаниннің "Арқалық батырын", Қ.Кемеңгеровтің "Бостандық жемісі" , И.Меңдіхановтың "Малдыбай", "Үйшік-үйшігін", Е.Ерданаевтың "Малқамбайын",т.б.пьесаларды сахнаға шығарды. Әуесқой театр өнері. саласы кейінгі жылдары  қайта өркендеп келеді. Республикадағы драма  ұжымдары көбінесе алыс аудан, облыс еңбекшілерінің алдында ойын көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Өнер
Қыздыру шамы

**Қыздыру шамы** - шыны колбадағы қысаң қорытылған өткізгіштен жарық шығаратын жарық көзі.
## Тағы қараңыз
* Екі жіпті шам
* Ұстап жүретін шам
* Шам-фара

## Дереккөздер


Санат:Физика
Дәстүрлі мәдениет

**Дәстүрлі мәдениет** - әлеуметтік не этникалық ортада дәстүр негізінде қалыптасқан саяси, әлеуметтік, экономикалық және мәдени қарым-қатынастар жүйесі. Осы жүйе негізінде әлгі әлеуметтік не этникалық қоғамдардағы тарихи сабақтастық жүзеге асып, кез келген ұлттың өзіндік бітім-болмысы сақталып қалады. Мәдениет өзінің кең мағынасында бір ұрпақтың келесі ұрпаққа жолдаган өмір сүру тәсілі болғандықтан, осы жалғастықты, мұрагерлікті жүзеге асыратын салт-дәстүрлер жүйесі мәдениет әзегін құрайды. Жазу-сызу болмаған ерте заманда мәдениет ырымдар мен сәуегөйлікке, сенім-нанымдарға, дәстүрлі түсініктерге иек артқан. Ғасырлар бойғы күнделікті іс-тәжірибе негізінде сұрыпталған, салт-дәстүрлер мен әдет-ғұрыптар мәдени мирас қалдырудың және оны жалғастырудың жалғыз ғана жолы еді. Азаматтық қоғам әлі қалыптаспаған тұстағы ырымдар мен әдет-ғұрыптардан қазіргі ұлттық мәдениеттің архетипін байқауға болады. Әдетте, дәстүрлі мәдениет уақыт ағымына, замана ырқына бағынбайды. Жас ұрпақ, жана буын мәдени дөстүрлерді өзгертуді мұрат тұтпайды да, әлеуметтік ортала берік орныққан салт-дәстүр адамдардың сапасына да уақыттан тысқарылық сезімін қалыптастырады. Осылайша ресми жоралғылар, жосындық үрдістер бұлжытпай сақталып, заң ретінде қабылданады. Әр ұлттың дәстүрлі мәдениеті оның тарихи даму барысында ұстанған діни сенімдері, дүниетанымы, мүдделері, тұрмыстық ерекшеліктері, өзге елдермен саяси, экон. және мәдени қарым-қатынастары негізінде қалыптасып, орнығады. Дәстүрлі мәдениеттердің бір-бірімен ықпалдасуы нәтижесінде жеке ұлттың дәстүрлі мәдениетнің дамуы немесе өзге мөдениеттер арасында жоғалып кетуі де мүмкін. Қазіргі заманғы әлемдік ауқымдас)' процесі кезінде әр ұлттың өзінің дәстүрлі мәдениетін сақтай отырып, оны ғылыми-технологиылық жаңалықтарға бейімдеуге, жалпы адамзаттық құндылықтармен ұштастыруға ұмтылуда.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Ұстап жүретін шам

**Ұстап жүретін шам** - қорғапған қыздыру шамы бар, көліктің электрожабдықталған жүйесіне қосылған ұзын баулы штепселіді шам.
## Тағы қараңыз
* Екі жіпті шам
* Қыздыру шамы
* Шам-фара

## Дереккөздер


Санат:Физика
Жолан Дәстенов

**Жолан Дәстенов** - (8.1.1943, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Бесқарағай ауданы Өндіріс ауылы) - композитор. 

Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы профессор Қ.Қожамияровтың класы бойынша) бітірген (1970). 1969- 70 жылдары Қазақ филармониясында лектор, 1971 - 82 жылдары Алматы консерваториясында оқытушы, 1975 - 79 жылдары Қазақ телевизиясында музыкалық бағдарламалардың бас редакторы, 1982 жылдан Қазақстан композиторлар одағыныңЕртіс өнірі бойынша бөлімшесінің төрағасы. Дәстенов - балаларға арналған алғашқы "Қаңбақ шал" атты операның (1979) авторы. Ол **"Мамаев қорғанында" (1969), "Тауда" (1972) мен "Отырардың ақырғы күні" ** (1980, 2-нұсқасы 1982) атты симфониялық поэмаларын, балет сюитасын (1973), оркестрге арналған екі концерт (1975, 1978), фортепьяноға арналған "Кешкі ертегі" сюитасын, "Достық гимні" хор поэмасын (1978), әндер, романстар, т.б. музыкалық шығармалар жазды. Қазақстан Комсомол сыйлық лауреаты (1976).

## Дереккөздер


Санат:1943 жылы туғандар
Санат:Бесқарағай ауданында туғандар
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері
Алтыбай күмбезі

**Алтыбай күмбезі** – Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Шет ауданы жеріндегі Бетпақдаланың Арқа жақ шетінде, Қушоқы тауының маңында, Шажағай өзенінің бойында орналасқан. 

## Сипаты
XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында тарақты Алтыбайға арнап тұрғызылған ескерткіш-кесене. Қабырғасының биіктігі 2,5 м, күмбезі 3,5 м, қалауының ені 0,8 м күмбездің кірпіші жүн, май араластырып иленген. Сондықтан, жаңбырға езілмей, үгілмей сақталған. Кесененің шаршы іргелігі жоғарғы жағы саңырауқұлақ сияқты бітетін үш цилиндрлі сирек кездесетін сатылы күмбезбен жабылған. Күмбездің табаны мен төменгі текшесі жұмыр жарты бағандармен және шағын қуыстармен әшекейленген. Осындай қуыстар күмбездің жоғарғы кемерінде де бар. Бұрыштары ширек бағандармен бекітілген. Мүрде жатқан төмен шаршы бөлік жоғарғы бөліктен әдемі айшықты бағандармен бөлінген. Алтынбай күмбезінің жалпы биіктігі 6 м кіретін аузы күнгей жақта. Іші әктелген, жарық түсетін саңылаулары бар.
Алтынбай күмбезі қазақ сәулет өнерінде өзіндік ерекшелігі бар құрылыс.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы сәулеті
Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Такелажды шығыр

**Такелажды шығыр** - арнайы автокөліктерде орнатылатын және такелажды жұмыстарда қолданылатын шығыр.
## Тағы қараңыз
* Такелажды жұмыс

## Дереккөздер


Санат:Физика
Сүйреткіш шығыр

**Сүйреткіш [[шығыр]]** - автопоезд-ағаштасушы және сүйреткіш тракторларда орнатылатын және әдетте беренелерді салуға қолданылатын шығыр.
## Тағы қараңыз
* Такелажды шығыр

## Дереккөздер


Санат:Физика
Шам-фара

**Шам-фара** - колбасы оптикалық элемент болатын қыздыру шамы.
## Тағы қараңыз
* Екі жіпті шам
* Ұстап жүретін шам
* Қыздыру шамы

## Дереккөздер


Санат:Физика
Рөлмен басқару жеңілдігі

**Рөлмен басқару жеңілдігі** - автомобильдің курстық және траекторлы басқарылуы кезіндегі жүргізушінің білек күшінің деңгейін анықтайтын автокөліктің қасиеті.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Транспорт
Бүкпелі лента

**Бүкпелі лента** - бүкпе мен доңғалақ камерасы арасына орнатылатын резенкелі жазық сақина.
## Тағы қараңыз
* Болатты лента

## Дереккөздер


Санат:Физика
Құлқаныс-зеберше

***"Құлқаныс-зеберше"*** - хикаялық-ғашықтық дастан.

Екі жастың кіршіксіз махаббат жолында көп азап шегіп, мұраттарына жеткендігі баяндалады. Дастанның алты нұсқасы бар. Бұлардың ішінде көрнектісі халық ақыны, ауыз әдебиеті үлгілерін жырлаушы, әрі жинаушы Жақсыбай Жантөбетов айтып берген *"Аппақ батыр"* дастаны. Дастан 20 ғасырдың бас кезінде Жамбыл облысында жазып алынған. Бәрінің де мазмұны бір-біріне ұқсас. Жеке эпизодтар мен сюжеттерде, кісі аттарында ғана өзгешеліктер бар. Осы нүсқаларды салыстыра, зерттей келіп, дастанның Б.Бектұрғанов жырлаған нұсқасының тілінің көркемдігі мен сюжетінің тартымдылығын атап көрсететін фольклортанушы-ғалым Б.Әзібаева *"Қазақ халық әдебиеті"* көптомдығының дастандарға арналған 13-томына (1990) осы нұсқаны енгізген. Белгібай бүл дастанды ақын-жыршы Нұралы Нысанбайұлынан үйренген.

Дастан жеті-сегіз буынды жыр үлгісіне қүрылған. Нұсқалары Орталық ғылымының кітапханасы мен Әдебиет және өнер институты қорларында сақтаулы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан әдебиеті
Дәуренбек қонысы

**Дәуренбек қонысы** – Қазақстанда төменгі палеолит дәуірінен сақталған аңшы тайпалар қонысы. 

## Орналасқан жері
Жамбыл облысы Талас ауданы Ақкөл ауылынан 59 км жерден, оңтүстік-батыстағы Дәуренбек төбешігінің үстінен табылған. 

## Сипаты
1959 жылы Қазақстан Ғылым академиясының Тарих, археология және этнография институтының палеолит тобы (жетекшісі Х.Алпысбаев) зерттеген.
Дәуренбек-1 және Дәуренбек-12 мекендерінен (алғашқысынан 90, кейінгісінен 56) тас құрал-жабдықтар табылды және осы екі қоныс толық зерттелді. Зерттеу барысында шикізат көзі ретінде жергілікті шақпақтас пайдаланғаны белгілі болды. Оларды негізгі алты топқа бөлуге болады: 1) екі жағы өңделген шапқы құралдар; 2) унифастар; 3) қол шапқылары; 4) өзек тас тәріздес бұйымдар мен өзек тастар; 5) тас жаңқалары; 6) тас жаңқаларынан жасалған құралдар.

## Әдебиет
* Алпысбаев Х.А., Памятники нижнего палеолита Южного Қазахстана (О древнейшем заселении Казахстана первобытным человеком), А.-А., 1979.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысы қоныстары