open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Салями

right|thumb| alt=A.|270 px|Салями колбасасы

**Салями** — есек етін майдалап турап үстіне май қосып дайындалатын шұжық. Итальян тағамы. Басқа елдерде осыған ұқсас шұжықтарды сиыр немесе шошқа етінен дайындайды.

## Дереккөздер


Санат:Ет тағамдары
Деректер қоры

**Деректер қоры** - бір-бірімен белгілі бір тәртіппен құрылымдық тұрғыдан байланысқан, машинамен оқылатын, нақты қолданбалы сала үшін көкейтесті, ақпараттық технология үшін жарамды нысандағы нақты дүние объектілері сипаттамаларының, сондай-ақ ЭЕМ-нің (электрондық есептеуіш машина) жадындағы немесе машинамен оқылатын сақтағыштағы (магнитті ленталардағы, дискеттердегі, ықшам дискілердегі) ақпарат жазбаларының жиынтығы. Деректер қоры қоғамның барлық ақпараттық қорларымен тығыз байланысты, солардың негізінде жасалады, ал олардың көбісі ақпараттың тек құжаттық көздерімен бірге пайдаланылады. Деректер қорын жасау үшін ең алдымен мүдделілік туғызған объектілер (мысалы, жеткізушілер, тұтынушылар, кәсіпорындар, қызметкерлер, т. б.) айқындалады, сонан соң әрбір объекті үшін оның өзгешеліктерін сипаттайтын деректердің жиынтығы бөліп көрсетіледі. Мысалы, кәсіпорынның өзгешеліктеріне оның атауы, мекен-жайы, банкідегі шоты, шығаратын өнімінің түрпаты, т. б. жатады.

* **Деректер артықтығы.** Деректер бірнеше рет сақталады (қайталанады), бұл деректерге өзгерістер енгізуді қымбат етеді, ал қателер ықтималдығы артады. Бір ғана дерек әр жерде бірнеше рет өзгертілуі тиіс. Мысалы, бірнеше рет сақталған деректерді өзгерту тек бір жерде ғана жүзеге асырылса, деректер ауқымы қате болады. 
* **Сәйкессіздіктер.** Егер деректерді бірнеше пайдаланушы немесе бағдарламалар бір уақытта өзгертілсе, онда бұл деректердің келісілмеген жағдайына әкелуі мүмкін. Деректерге кіру қадамдастырылмаған, мысалы, егер ағымдағы шотты бір уақытта екі пайдаланушы өңдесе, онда екеуі де бірдей сальдоны көреді: 2000 еуро. Ал егер пайдаланушы A шотынан 1000 еуро алса және осы операцияны сақтаса, ал пайдаланушы B бір мезгілде 500 еуро енгізсе және осы операцияны сақтаса, онда екі мәндер де деректер қорындағы: 1000 және 2500 еуро қарама-қайшы және дұрыс емес болады. 
* **Деректерді қорғау.** Ақпаратты оқуға және жазуға барлық деректер көлемінде қол жеткізуге болады. Деректерді қорғау – қолданылатын операциялық жүйеге байланысты: қол жеткізу құқықтарын теңшеу немесе шифрлау арқылы іске асырылуы мүмкін. 
* **Деректердің тәуелсіз болмауы.** Деректерді басқару әдетте тиісті қолданбалы бағдарламалық қамтамасыз ету арқылы ғана мүмкін. Егер деректер құрылымын өзгерту қажет болса, қолданбалы бағдарламалық қамтамасыз етуде де, файлдарды қайта құрылымдау бағдарламасында да өзгеріс енгізу қажет. Сондай-ақ басқа қолданбаның бір файлдарын бағалау үшін осы жаңа бағдарлама үшін жеке деректерді басқаруды жасау керек. Пайдаланушы деректерді оңай және анық басқара алуы үшін оған деректер қорын басқару жүйесі – ДҚБЖ қажет. Осылайша, деректер қорының жүйесі (ДҚЖ) деректер қорынан (ДБ) және басқару жүйесінен тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Николай Онуфриевич Лосский

right|200px
**Николай Онуфриевич Лосский** (1870-1985)- орыс философы-идеалист, интуитивизм және персонализмнің өкілі. Лосский бойынша философияның басты міндеті - ең алдымен діни тәжірибе негізінде «дүние туралы ілімді тұтастық ретінде» құру. Дүниенің басты элементі уақыттан тыс мистикалық тұрғыдан қарастырылатын шығармашы тұлға.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Базистік мөлшерлеме

**Базистік мөлшерлеме** - пайыздық мөлшерлемелер жүйесін қалыптастыру үшін негіз ретінде таңдап алынған мөлшерлеме.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Дифференциациялы жол (тәрбиеде)

**Дифференциациялы жол** - балалар қауымында оның құрылымдық немесе формальды емес бірлестігі ретінде орын алатын немесе оқушылардың ұқсас дара, жеке тұлғалық қасиеттері бойынша педагогтың ерекше санайтын оқушылар тобына жасалатын мақсатты бағыттағы педагогикалық ықпал.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Ақша стандарты

**Ақша стандарты** - ортақ келісім бойынша бір елдің немесе бірқатар елдің ақша жүйесінің негізіне алынатын  құндылық немесе материал. Мұнда ақшаның және ақша өлшемінің құндық құрамы оның осы негізге қатынасы бойынша айқындалатын болады. Ақша стандартын белгілеудің мақсаты — ақшаның құнын тұрақты ақша өлшеміне қатысы бойынша айқындау. Ақша стандартының ең ертедегі түрі тауар нысанында болды, яғни балама рөлін айырбас кезінде түрлі тауарлар атқарды. Кейін қоғам стандартқа - жалпыға ортақ баламға көшті. Ақша стандартының негізгі екі түрі: металл және  бейметалл стандарттар пайда болды. Айырбас кезінде асыл металдар артықшылық рөл атқара бастады, бұған олардың көлемінің біршама шағындығы, біртектілігі, тең сапалылығы, беріктігі, сақталғыштығы, экономикалық бөлінгіштігі, құнының біршама тұрақтылығы, эстетикалық тартымдылығы себеп болды. Осыған орай металл стандарт белгіленіп, 18-ші ғасырда бірте-бірте таралды. Асыл металдар жалпыға ортақ баламға және екі жүйенің - биметаллизм мен монометаллизмнің негізіне айналды.
## Дереккөздер


Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Жалған банкроттық

**Жалған банкроттық** - фирма басшылығының берешекті өтеу үшін қаражаты бола тұрып төлемдерге мұрсат және шегерім алу үшін несие берушіні адастыру мақсатымен өзінің дәрменсіздігі туралы көрінеу жалған құлақтандыруы.

Коммерциялық ұйым басшысының немесе меншік иесінің, сол сияқты жеке кәсіпкердің несие берушілерге тиесілі төлемдерін кейінге қалдыру немесе бөліп-бөліп төлеу немесе борышын азайту, сол сияқты борышын төлемеу үшін несие берушілерді жаңылыстыру мақсатымен өзінің дәрменсіздігі туралы көпе-көрінеу жалған хабарлауы. Жалған банкроттық экономикалық қызмет саласындағы қылмыс болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Құқық
Санат:Заң
Бетпе-бет ұрыс

**Бетпе-бет ұрыс** — шабуылға шыққан қарсыластың әскеріне қарсы бағытта жүргізілетін ұрыс қимылдарының бір түрі. Бетпе-бет ұрыс беру, маневр кезінде қарсыластын шабуылын тойтару, сондай-ақ қорғаныста резервті, екінші эшелонды қарсы шабуылға шығару барысында тууы мүмкін. Ұрыс қимылдары батыл да тез, басып алу мен басымдықты ұстап калу үшін шиеленіскен күрес жағдайында өтеді. Шабуылдаушы бөлімдер мен бөлімшелердін ұрыс реттері тез өзгереді. Екі жақта да ашық каптал, маневр еркіндігі және баска бірқатар факторлар болады. Бетпе-бет ұрыс та табысқа батыл да еркін қимылдап билікті колға алған, оны ұрыс қимылдары барысында ұстап калған жақ қана жете алады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Нақұрыстық

**Нақұрыстық, есуастық** - психологиялық жауаптылық және сөйлеу қабілетінің жоқтығымен, ең карапайым дағдыларды игере алмауымен сипатталатын жарыместіктің ең ауыр түрі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Психикалық процестер
Базистік жыл

**Базистік жыл** - экономикалық индексті анықтауда негіз ретінде қабылданған жыл.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Әділғазы Қайырбеков

right|thumb
**Әділғазы Қайырбеков** - 1955 жылы 10 қаңтарда Семей облысы Ақсуат ауданының (қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы) Қожагелді ауылында туған.

## Өмірбаяны
*Қ.И.Сәтбаев атындағы қазақ орта мектебін 1972 жылы, әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-дың филология факультетін 1978 жылы тамамдаған. 
*Еңбек жолын 1978 жылы С.Мұқановтың әдеби-мемориалдық музей-үйінде гид болып бастаған. 

*Қазақ телевизиясының Жастар редакциясында редактор (1979 -1981)

*«Лениншіл жас» (қазіргі «Жас алаш») газетінде мәдениет және әдебиет бөлімдерінің тілшісі, меңгерушісі (1981-1991)

*«Халық кеңесі» газетінде руханият бөлімінің меңгерушісі (1991 - 1996)

*«Қазақ елі» газеті бас редакторының бірінші орынбасары - «Шалқар» қосымшасының редакторы (1996-1999)

*«Қазақ Энциклопедиясы» Бас редакциясының жетекші маманы (1999 - 2000) болып қызмет атқарған. 

*2000 - 2015 жылдары Алматыдағы С.Мұқанов пен Ғ.Мүсіреповтің мемлекеттік әдеби-мемориалдық музей кешенінің директоры.
* 2015 жылдан бері Алматыдағы С.Мұқанов пен Ғ.Мүсіреповтің әдеби-мемориалдық музей кешенінің басшысы

## Шығармалары
*Бастау. Өлеңдер. Алматы. «Жалын», 1980; 
*Ақ тұма (Жетіген). Поэма және өлеңдер. Алматы. «Жалын», 1984; 
*Шамшырақ. Өлеңдер. Алматы. «Жалын», 1987; 
*Сөз бен іс. Деректі әңгімелер мен очерктер. Алматы. «Жалын», 1988; 
*Намыс найзағайы. Деректі хикаят. Алматы. «Шартарап», 1996; 
*Шер шертер. Жыр кітабы. Алматы. «Ана тілі», 1998; 
*Саға. Эссе, әдеби сын-зерттеу, ой-толғам. Астана. «Фолиант», 2003; 
*Автореферат. Тәуелсіздік жылдарындағы Қазақ поэзиясы: ізденістер, проблемалар (1991-2001 ж.ж.). Алматы. «Комплекс», 2004; 
*Шарайна. Библиографиялық көрсеткіш. Алматы. «Мерсал», 2005; 
*Бөртостаған. Жыр кітабы. Алматы. «Жазушы», 2005; 
*Ардакүрең. Эссе, әдеби сын-зерттеу, сыр-сұхбат, ой-толғам. Алматы. «Дәуір», 2008.
*Сұлутал. Жыр кітабы. Астана: "Астана-полиграфия", 2009;
*Тәуелсіздік және қазақ поэзиясы. Зерттеу кітабы. Алматы: "TST Company", 2011;
*Жандауа. Жыр кітабы. Алматы :"TST Company", 2013;
*Тұлғалар тағылымы: Сәбит пен Ғабит. Эсселер,ғылыми-зерттеу мақалалар, ой-толғам, сыр-сұхбат. Алматы: Айғаным, 2014.
* 10 томдық шығармалар жинағы. Алматы :"TST Company", 2014;

## Марапаттары
*Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты. 

*Филология ғылымдарының кандидаты. 

*ҚР Мәдениет қайраткері. 

*ҚР Жоғарғы Кеңесінің Грамотасымен,

*«Астана -10 жыл» медалімен,

*"Ерен еңбегі үшін" медалімен
*"Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігіне 25 жыл" медалімен,

*ТҮРКСОЙ-дың "Тоқтоғұл Сатылғанов-150" мерейтойлық медалімен марапатталған.

## Дереккөздер

 - "Шығыс Қазақстан облысы" энциклопедиясы
 - "Қазақстан жазушылары" анықтамалығы

Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1955 жылы туғандар
Дифференциациялап оқыту

**Дифференциациялап оқыту** - оқушылардың дара айырмашылықтарын ескеретін оқыту.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Самырсын жаңғақтары

**Самырсын жаңғақтары** самырсын ағашында өседі.

Самырсын жаңғақтары майда, жұмыртқа формалы, жұқа қою бура түсті, қабықты. Олар жетілген, таза, қою қоңыр түсті, қабықты болу керек. Ядросы сары түсті, ащы дәмсіз, көгерген немесе шіріген, иіссіз болу керек.

## Галерея

Cedrus .JPG|
Cedrus 03.JPG|
Cedrus 05.JPG|
Seeds of Pinus sibirica.jpg|


## Дереккөздер

Санат:Жаңғақтар
Бинарлы химиялық қару

**Бинарлы химиялық қару** — біршама зиянсыз екі химикаттың косылуы аркылы мейлінше улы химиялық зат жасалатын қару.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Гуманистік идея

**Гуманистік идея** - АҚШ-та XX-г. 50 ж. соңында 60 ж. басында гуманистік психология идеяларын педагогикалық жолмен жүзеге асыру ретінде пайда болған, қазіргі кезеңдегі тәрбие теориясы мен практикасындағы бағыт. Гуманистік идея назарының орталығында - өз мүмкіндігін максимум іске асыруға ұмтылған бірегей кесек жеке тұлға.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Биологиялық жағдай

**Биологиялық (бактериологиялық) жағдай** — қарсыластың биологиялық қаруды қолдануы салдарынан пайда болатын жағдайлардың жиынтығы. Биологиялық жағдайдың сипаты мыналарға байланысты: қарсыластың биологиялық қаруды қолдану уақыты, тәсілі, құралы; қолданылған рецептураның түрі мен концентрациясы; зақым келтіретін концентрациялы биологиялық аэрозоль жайылуының бағыты мен тереңдігі; зақымдалған аудандардың шекарасы мен көлемі; сыртқы айналадағы рецептура мен қоздырғыштардын тұрақтылығы; әскерлердің биологиялық қарудан сақтану дайындығының дәрежесі; қорғану құралдары мен басқа факторлардың болуы және тиімділігі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ньютон сақинасы

**Ньютон сақинасы** – екі сфералық линза беттің немесе дөңес сфералық линзаның жазық табақшамен түйіскен нүктелерінің маңайында монохромат жарықпен жарықтандырған кезде байқалатын кезектескен ақ және қара сақиналар.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Биологиялық барлау

**Биологиялық барлау** — қарсыластың биологиялық қаруды қолдануын анықтауға, оны қолдану құралдары мен тәсілдерін, уыт туғызушылардың түрлерін, ауқымдарын (зақымдану ошағының шекарасы немесе қоздырғыштың жайылуы), зақымданған аудандардағы кауіптің сақталу ұзақтығын анықтауға арналған арнайы күштер мен құралдардың әрекеті.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Базистік кезең

**Базистік кезең** - басқа, әдетте ағымдағы кезең (есеп беру кезеңі) деп аталатын кейінгі кезеңнің (мезгілдің) деректерін салыстыру үшін қабылданатын уақыт кезеңі (ай, жыл, тоқсан, т. б.) немесе мезгіл (күн). Серпіннің, индекстердің, өсу қарқынының, т. б. салыстырмалы шамаларын есептеу кезінде салғастыру үшін пайдаланылатын белгілі бір көрсеткіш шамасы — базистік шама деп аталады. Ол қатынастың алымы болып табылады, сондықтан салыстыру негізі, базасы, яки базистік деңгей деп те аталады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Алакөл балық комбинаты

**Алакөл балық комбинаты** — түрлі балық өнімдерін дайындайтын кәсіпорын.

1964 ж. Алакөл көлінің жағасындағы шағын ескі зауытының негізінде қайта құрылды. Комбинат құрамына Алакөл, Сағат, Балықшы зауыттары кірді. Алакөл балық комбинаты жылына (1969) 3000 т-дай өнім өндеп, бір мезгілде 300 т балық тоңазытады. Өнделетін балықтардың 80%-і сазан, 10%-і алабұға, қалғандары қалбырға салынатын шабақтар. 1973 ж. кәсіпорынның өнім өңдіру қуаттылығы 60 мың т-ға жеткізілді. Сасықкөлге плотина салынып, балық өсіру ісі қолға алынды.

## Дереккөздер


Санат:Кәсіпорындар
Лукреций

**Лукреций** (кейде **Тит Лукреций Кар**, ) - бзд. 99 - бзд. 55жж жасаған римдік ақын, философ, ағартушы. "Заттар табиғаты туралы" атты поэманың авторы. Практикалық, өмірге үйретушілік бағыты, жалпы поэманы сипаттайды; оның негізінде - жанның өлетіндігі туралы, эпикуреизм этикасының басты мәселесі.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Бисенғали Қабиұлы Зейнол-Ғабден

**Бисенғали Зейнол-Ғабден** (21 қаңтар, 1950, Атырау облысы, Құрманғазы ауданы, Алға ауылы) - қазақ әдебиетін зерттеуші, филология ғылымдарының докторы (1997), профессор (1999).

## Өмірбаяны
* 1966 жылы - Сафон селосындағы орта мектепті бітіріп, осында аға вожатый болып педагогтік еңбек жолын бастаған. 
* 1972 жылы - ҚазМУ-дің филология факультетін үздік дипломмен тамамдаған. 
* 1978 жылы - ҚазМУ-дің қазақ әдебиеті кафедрасының аспирантурасына қабылданған.
* 1981 — 1983 жылдар аралығында - «Қазақ тілі мен әдебиеті» кабинетінде жүмыс істеген, лекциялар оқыған, практикалық сабақтар жүргізген. Студенттердің оқу практикаларымен Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан облыстарындағы фольклорлық-диалектикалық экспедицияларға қатысқан. 
* 1984 — 1986 жылдары - «Мектеп» баспасының Жоғары оқу орындары қоғамдық-гуманитарлық редакциясының аға редакторы және филология факультетінде «Қазақ әдебиетінде проза жанрының қалыптасуы» атты арнаулы курс пен «Қазақ әдебиеті тарихынан» лекциялар оқыған. 
* 1986 жылдан - қазақ әдебиеті кафедрасында қызмет істеген.
* 1999 жылдан - қазақ әдебиеті кафедрасының профессоры, 
* 2001 жылдан - қазақ әдебиеті кафедрасының меңгерушісі.

## Ғылыми жұмысы
* 1984 жылы - профессор Б.Кенжебаевтің басшылығымен «XX ғасыр басындағы қазақ прозасы» тақырыбына кандидаттық, 
* 1997 жылы - «XX ғасыр басындағы қазақ романы» тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.

## Шығармалары
* «Қазақ романы»
* «Казахская проза в начале XX века» сияқты монографиялардың авторы.
* «40-60-шы жылдардағы Қазақ әдебиеті»
* «Жазушы шеберлігі»
* «С. Мұқанов»
* «Ғ. Мүсірепов»
* «Қазіргі әдебиеттанудың өзекті мәселелері» сияқты оқу құралдарын жарыққа шығарған.

## Қоғамдық қызметі
* Ш. Айтматов атындағы Халықаралық академияның академигі (2003).

## Дереккөздер

Санат:21 қаңтарда туғандар
Санат:1950 жылы туғандар
Санат:Құрманғазы ауданында туғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақ әдебиетін зерттеушілер
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары
Санат:Шыңғыс Айтматов атындағы Халықаралық академияның академиктері
Биологиялық құралдарды қолдану тәсілдері

**Биологиялық құралдарды қолдану тәсілдері** — қарсыластың жерді және сыртқы орта объектілерін ауру туғызушы микроорганизмдермен және токсиндермен, сұйық және құрғақ биологиялық рецептуралар түрінде зақымдауы. Мейлінше тиімділері — аэрозоль пайда болу үшін ауада сұйық және құрғақ түрінде тозаңдатылған вирусты риккетсиәзды микробтар мен токсиндер. Зақымдау әсері ауаның жерге жақын қабатына биологиялық аэрозольмен келетін бөлшектердің (микроб клеткаларының) мөлшеріне, сондай-ақ қорғанбаған адамдардың зақымданған атмосферада қанша уақыт болуына байланысты. Аэрозоль бұлтының зақымдаушы әрекетінің ұзақтығы микроорганизмдердің физикалық және биологиялық тұрақтылығымен анықталады. Физикалық тұрақтынығына метеорологиялық жағдайлар — жердің жылдамдығы мен бағыты, бұлттылық, жауын-шашын, ауа мен топырақтың температурасы, сондай-ақ жер бедері, елді мекендер құрылыстарының сипаты, ал биологиялық тұрақтылыққа олардың ауру туғызушы ықпалын ұзақ уақыт бойы сақтау қабілеті әсер етеді.
Биологиялық құралдарды қолдану тәсілдерінің көп таралған бір түрі — жергілікті жерге өте қауіпті жұқпалы ауру жұққан жәндіктерді тарату. Олар ұзак уақыт күшті жұқпалы аурулар ошақтарын тудырады. Оларды тарату үшін контейнерлер мен энтомологиялық бомбалар қолданылады.
Авиациялық және ракеталық ұрыс құралдары аркылы қолданылатын бактериялық құралдар және әсіресе олардың улары қалалық су құбырларын, су көздерін, тамақ өнімдерін зақымдауға арналған.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Шәрбану Қонақбайқызы Бейсенова

**Шәрбану Қонақбайқызы Бейсенова** (14 қазан 1947 жыл, Ұлан ауданы, Шығыс Қазақстан облысы) — кеңестік және қазақстандық жазушы мен журналист.

Бейсенова Қазақ мемлекеттік университетін 1969 жылы бітірген. Еңбек жолын республикалық «Парасат» (бұрынғы «Мәдениет және тұрмыс») журналында 1968 жылы әдеби қызметкер болып бастаған, кейіннен бөлім меңгерушісі болды. 1980 жылы «Қазақстан әйелдері» журналына бөлім меңгерушісі болып ауысты. Қазақстан Ақпарат министрлігінің Баспа істері жөніндегі департаментінде бас маман әрі жаңадан жарық көрген кітаптардың насихатымен айналысқан. «Қазақ әдебиеті» газетінде «Кітап әлемі» қосымшасының редакторы болды.

## Еңбегі
Алғашқы әңгіме, новеллалары облыстық «Дидар» (бұрынғы «Коммунизм туы») газеті мен «Қазақстан әйелдері» журналында тұрақты жарияланып тұрды. Төл туындыларымен қатар аудармамен де айналысады. Украин жазушысы Владимир Дроздтың, эстон жазушысы Е.Ермановтың, әзербайжан жазушысы Анардың, латын жазушысы Д.Рукшаненің, армян жазушыларының жекелеген шығармаларын, Ханс Кристиан Андерсеннің ертегілерін, латиноамерикандық қаламгер Жоржи Амадудың «Құм жағалаудың капитандары» атты романын қазақ тілше аударған.

## Жетістіктері
Бейсенова Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасымен (1985) марапатталды. «Тағылымды тағдырлар» кітабы үшін Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығы берілді. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2007).

## Шығармалары
*Тойға келген келіншек. Әңгімелер жинағы. А., «Жалын» (1980); 
*Қызғалдақтар. Ұжымдық жинақ «Зағипа» повесі. А., «Жазушы» (1983); 
*Топжарған қыздар. Деректі әңгімелер. А., «Жалын» (1985); 
*Қазақ ауылы. Ұжымдық жинақ - «Темірқазық» әңгімәсі. А., «Жазушы» (1985); 
*Сезімтал жүрек. Повесть және әңгімелер. А., «Жазушы» (1988); 
*Тағылымды тағдырлар. Аст; «Елорда» (2000); 
*Нарық нақыштары. Ұжымдық жинақ -«Қарлыған піскен шақ», Қамсыздандыру агенті. Әңгімелер. А., «Қайнар» (2003). 
*Мизамшуақ». Әңгімелер жинағы. А., «Өлке» (2006), 
*Сүзгенің соңғы күндері. Хикаят, әңгімелер жинағы. А., «Ан Арыс» (2008).

## Жанұясы
Бейсенова үйленген болатын. Күйеуі Сағатхан Әшімбайұлы Әшімбаев (1947–1991) — әдебиеттанушы, сыншы, тележурналист, жазушы, қоғам қайраткері.

Жұптың екі ұлы болған: Дәурен (1969–1993), ҚазҰУ-дің Тарих факультетін тәмамдаған, қайғылы жағдайда қаза болған (Кеңсей зиратында, әкесінің қасында жерленген) мен Мәулен (1971 жылы туған), саясаткер, Қазақстан Парламенті Сенатының төрағасы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазушылары
Естеу Нүсіпбеков

**Естеу Нүсіпбеков** (25.02.1933, Шығыс Түркістан, Іле аймағы, Текес ауданы-2006) - ақын.

* 1946— 1948 жж. Қүлжадағы Ұлттар гимназиясын бітірген.
* 1948—1951 жж. Білім жұрты мектебін бітірген.
* 1951 — 1961 жж. Үрімшіде мұғалімдік мектептерде мұғалім болған.
* Шыңжаң халық баспасында, Жазушылар одағының ***«Шұғыла»*** журналында жауапты қызметтер атқарған.

Өлеңдері ***«Жеңіс жырлары»***,*** «Тарту»*** атты ұжымдық жинақтарға енген. 1957 жылы оның 6 — 7-сыныптарға арналған ***«Әдебиеттік оқулық»*** атты екі кітабы ***«Халық»*** баспасынан, ***«Арман»*** атты өлеңдер жинағы ***«Жастар»*** баспасынан жарық көрген.

1956 жылы наурызда Пекинде өткен Бүкілқытайлық жас жазушылардың I съезіне қатысқан
* сондағы Лушин атындағы әдебиет институтының жеделдетілген курсын бітірген.
* 1966 жылы Қазақ ұлттық университетіің филология факультетін бітірген
* 1966 — 1975 жж. Нарынқол ауданындағы мектепте, аудандық газетте жауапты қызметтер атқарған, бөлім меңгерушісі болып істеген.

***«Кешіккен сый»*** атты өлең-дастандар жинағы (2001, ***«Елорда»***) жарық көрген. ***«Өнер — өмір»*** ұжымдық жинағына (2003, ***«Атамұра»***) бір топ өлеңі енген.

## Дереккөздер


Санат:25 ақпанда туғандар
Санат:1933 жылы туғандар
Санат:Текес ауданында туғандар
Санат:2006 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қүлжа Ұлттар гимназиясы түлектері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қытай ақындары
Санат:Шыңжаң ақындары
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қытай қазақтары
Лоро

**Лоро** — ағымдағы шот түрі; шетелдік банк-корреспонденттің операцияларды өзара орындау туралы банкілер арасындағы шартқа сәйкес ашылатын шоты.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Обертон

**Обертон** - жиілігі негізгі үнге қараганда жоғарылау күрделі түрдегі мерзімдік тербелістің синусоидалық құраушысы. Музыкалық аспапта немесе дауыста нотаны естігенде, обертондар дыбыста болатын қосымша жиіліктер болып табылады, олар оны бірегей етеді. Обертондар негізгі жиілік пен сол дыбысты тудыратын тербеліс үлгісі арасындағы күрделі әрекеттесу нәтижесінде қалыптасады. Олар дыбыстың негізгі жиілігінің еселігі және оның тембрі мен сипатына әсер етеді. Обертондар музыкалық аспаптар мен дауыстардың дыбысын анықтауда, сондай-ақ әртүрлі дыбыс әсерлерін жасауда маңызды рөл атқарады. Мысалы, обертондарды өзгерту аспаптың немесе дауыстың қабылданатын тембріне әсер етіп, дыбысты жылы, жарқын немесе қанық етеді алады.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Биологиялық оқ-дәрілер

**Биологиялық оқ-дәрілер** ( ) — ұрыстың биологиялық құралдары арқылы аэрозольмен ауаның жер үсті қабатын зақымдауға арналған құрылым немесе олармен зақымданған тасушыларды жаю. Ұрыс биологиялық құралдарының рецептурасын ұрыс жағдайына аудару тәсіліне байланысты жарылғыш әрекетті биологиялық оқ-дәрілер (ракеталардың биолoгиялық ұрыс бөлшектері, артиллериялық снарядтар мен миналар, фугастар), механикалық әдіспен ашылатын құралдар (энтомологиялық бомбалар, зақымданған тасушылар мен контейнерлер) және ұрыстық биологиялық құралдардың сұйық немесе күрғак рецептурасын ұрыс жағдайына аударуға арналған аспаптар. Биологиялық оқ-дәрілердің нысанаға жеткізілуі ракеталар, авиациялық ұшу аппараттары, автоматты аэростаттар, су үсті және су асты кемелері, артиллерия аркылы жүзеге асырылуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Базалық пайыздық мөлшерлеме

**Базалық пайыздық мөлшерлеме** — несиенің алуан түрлері бойынша пайыз есептеу үшін банкілер белгілеп, жариялайтын пайыздық мөлшерлеме. Базалық пайыздық мөлшерлеме көп ретте жылдық мөлшерлеме ретінде есептеледі. Базалық пайыздық мөлшерлеменің мөлшері несие ресурстарына сұраным мен ұсынымға, ақша нарығының пайыздық мөлшерлемесіне, ақшаға билік жүргізетін орындар белгілейтін пайыздық мөлшерлемеге байланысты. Базалық пайыздық мөлшерлеме әдетте банкінің ең төмен пайыздық мөршерлемесі болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Халықтың иммунологиялық құрылымы

**Халықтың иммунологиялық құрылымы** - адамдардың қауымдастығына қарай, иммунитеттерінің бар-жотқығы бойынша, ал олардың иммундық әлеуметтік топтарын, иммунитеттік кернеуі бойынша бөлу.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Серік Нүсіпұлы

**Серік Нүсіпұлы** - 1962 жылы тамыз айында Қытайдағы Еренқабырға тау бөктерінде туған. 1981 жылы Шағантоғай ауданында он жылдық қазақ мектебін бітірген. 1982—1984 жылдары Тарбағатай аймақтық техникалық техникумында оқыған. 1984 — 1989 жылдары Шағантоғай аудандық телерадиосында жұмыс істеген. 1989—1991 жылдары Іле оқу-ағарту институтының әдебиет факуль-тетінде оқыған. 1991 — 1994 жжылдары Шәуешек қалалық радиосының қазақ бөлімінде редактор болған.
Әдебиетке 1982 жылдан бастап араласқан. Содан бері ***«Шұғыла», «Іле айдыны», «Тарбағатай», «Алтай аясы»*** деген басылымдарда, Шыңжаң Халық баспасынан шыққан ***«Астынан алты қыр дың», «Үкілі ырғай» жинақтары мен Шыңжаң «Жастар-Өрендер»*** баспасынан шыққан «Көгал» жинақтарында өлең, поэма, балладалары жарияланған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қытай қазақтары
Санат:1962 жылы туғандар
Базалық жыл

**Базалық жыл** - көрсеткіштеріне кейінгі жылдардың есептік көрсеткіштері салыстырылатын жыл.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Алакөл халық театры

**Алакөл халық театры** - жергілікті өнерпаздар ұжымы. 1963 ж. аудан орталығы — Үшарал қаласында құрылған. 1966 ж. театр ұжымы Ғ.Мүсіреповтің "*Қозы Көрпеш — Баян сұлу*" спектаклімен (реж. Т.Иманбалинов) "халық театры" атағын жеңіп алды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан театрлары
Биіктік бұрышын анықтағыш радиолокациялық станция

**Биіктік бұрышын анықтағыш радиолокациялық станция** ( ) — әуе нысаналары орнының (биіктігінің) бұрышын дәл анықтауға арналған радиолокациялық станция. Олар, әдетте, әуе нысаналарының азимутын (бағыттық бұрышын) және қашықтығын анықтайтын екі координатты радиолокациялық станциямен бірге жұмыс істейді. Биіктік бұрышын анықтағыш радиолокациялық станция орнатылған орнына қарай жер үсті және кемелік болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Сәуле жүрісінің қайтымдылық принціпі

Сәуле жүрісінің қайтымдылық принціпі-геометриялық оптиканың ортадағы жарық сәулесінің таралу бағытын кері бағытқа өзгерткен кезде, бастапқы жолмен жүретіндігі жайлы жағдайы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Лоро-конто

**Лоро-конто** ( олардың шоты) банк өзінің банкіне (корреспондентіне) ашатын шот, оған соңынан алынатын немесе оның тапсырмасымен берілетін барлық ма енгізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Банк теңгерімі

**Банк теңгерімі** - банк қаражаты көздерінің қорытындыланған ақшалай көрінісі (пассив) және осы қаражатты оның күн (ай, жыл) сайынғы операцияларын орналастыру (актив) болып табылатын талдамалы есеп тізілімі. Банк теңгерімі күн сайын және есепті күндерге арнап жасалады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Амман Алжанұлы

**Амман Алжанұлы** - би, Тегі - Албан руынан.

Амман билік ететін Сырымбет, Қиғылақ, Шарғын ауылдары 1780-1790 ж. Лепсі, Сарқан, Басқан өзендері аралығында көшіпқонып жүргені капитан И.Г.Андреев пен этнограф Н.А.Аристовтың еңбектерінде жазылған. Сол кезде Амманның ауылында түтін болған. Ұрпақтары Ақбас, Бекбас, Шыңбас батырлар Райымбектің жасағына қосылып, ел қорғаған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ би-шешендері
Инвазия

**Инвазия**  ( «басып кіру, енгізу»)  - адам, жануар немесе өсімдік ағзаларына табиғаты жануарлардан болып келетін (қарапайым ішек құрттары, бунақденелілер) паразиттердің енуі және олардың өзара әрекеттестіктерінің әрі қарай дамуы. Мысалы, жусан жапырақты ойраншөп (отаны АҚШ) 1920-30 жылдары Қаратеңіз порттары арқылы Солтүстік Кавказға әкелінген, ал 1960 жылдары ол Қиыр Шығыста пайда болды. Сондай-ақ Колорадо қоңызының таралуы да инвазияға мысал болып табылады. Инвазия белсенді болуы мүмкін, егер паразит организмге зақымдалған және зақымдалмаған тері арқылы шабуыл жасаған кезде және селқос болуы мүмкін, егер паразит ағзаға сумен, тамақпен енеді.

Жануар-эндопаразиттер (гельминтоздар - ішек құрт инвазиясы, акариаздар, миаздар - бөгелектер тудыратын жануарлар аурулары) және шыбындар тудырған аурулар, барлығы инвазияға жатады. Инвазияның алдын алу үшін бірқатар санитарлық-гигиеналық шараларды сақтау қажет.

Бұл терминнің жәндік-эктопаразиттер тудыратын ауруларға (педикулез немесе фтириаз сияқтылар) қатысты қолданылатын-қолданылмайтындығы анық емес. Эпидемиология мен паразитологияның көптеген ескі оқулықтарында гетеротрофты протисттер тудырған барлық аурулар (протозоалы инвазиялар: безгек, трипаносомоздар және т.б.) инвазиялар ретінде жіктеледі.

## Тағы қараңыз
*Паразитология
*Эндопаразиттер
*Эктопаразиттер

## Әдебиет
**Лысенко А. Я.* Инвазия // Большая медицинская энциклопедия, 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия. — Т. 9.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Санат:Медицина
Білім беруді гуманитарландыру

**Білім беруді гуманитарландыру**  - оқушылардың дүниетанымын қалыптастыру, оқу-тәрбие процесін гуманизм идеясымен қанықтыру мүдделерін көздейтін оқу орындарында қоғамдық ғылымдарды (философия, саясаттану, әлеуметтану, психология, экономика, құқық және т.б.) оқыту мен меңгеруді жетілдірудің мақсатты бағыттағы процесі.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Луллий

right|200px
**Луллий** (1235 соңы - 1315) - философ, құдайшыл, каталандық жазушы. Иудалық және мұсылмандық теологияны жетік білген, Луллий еуропалық арабистиканың бастаушыларының бірі болған. Луллий артынан 300-ге жуық каталан және араб тілдерінде жазылған шығармалары қалған, бірақ одан сақталып қалынғандарының көбі латын тіліндегі шығармалары.Луллий дүниетанымдық көзқарасы францисканства және Августин ықпалында қалыптасқан. Луллий үшін әлем - құдайдың символы, әрбір затта құдай бейнеленген, оны ашып қарастыру құдайдық әлемдегі әрекетінің приципін тануды ашады.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Таулы аймақтарда қорғаныс және шабуыл ұрыстарын жүргізу

**Таулы аймақтарда қорғаныс және шабуыл ұрыстарын жүргізу** — таулы аймақтар күрделі бедерлер мен өтуге қиын табиғи кедергілердің, байланыссыз бағыттардын, болуымен, жолдар мен елді мекендердің аздығымен, климаты мен өсімдіктерінің ете әр түрлілігімен, сондай-ақ тастак өңірлердің көптігімен сипатталады.

Таулышөлді жерлерге судың, отынның және құрылыс материалдарының жетіспеушілігі тән. Таулы аудандардың климаты жердің биіктігі мен тәулік уақытына байланысты температураның шұғыл ауытқуымен,
сондай-ақ ауа райының құрт және жиі өзгеруімен сипатталады.

Жоғары биіктікте күшті жел, тұман, нәсер, қар және бұрқасын болуымен қатар, сол уақытта ойпандар мен аңғарларда ауа райы кұрғақ және жылы күйінде сақталуы мүмкін. Таулы аймақтардың ерекшіліктері бөлімшелердің ұрыс қимылдарына айтарлықтай әсер етеді.

Таулы аймақтарда ұрыс қимылдары көбіне жекелеген бағыттар бойынша үлкен аралықтармен және ашық қапталдармен жүргізіледі. Осыған байланысты айналып өту мен құрсауды кең қолдануға мүмкіндіктер туады.

Бөлімшелер ұзақ уақыт аралығында негізгі күштер мен көршілерден бөлініп, ұрыс қимылдарын өздігінен жүргізуі мүмкін. Бұл барлық командирлерден ұрыс қимылдарын аса мұқият ұйымдастыруды, үздіксіз және белсенді барлау жүргізуді, сондай-ақ жүктелген тапсырмаларды орындау үшін бөлімшелерді барлық керекті заттармен қамтамасыз етуді талап етеді.

Таулы аймақтар жағдайларында тіпті шағын бәлімшелердің табанды, екпінді, ынталы қимылдар жасауы айтарлықтай табысқа жеткізуі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Анатолий Блинский

**Анатолий Блинский** - 1936 жылы 19 шілдеде Орал қаласында туған. 1962 жылы А.С. Пушкин атындағы Орал мемлекеттік педагогика институтын бітір еді. Ауданаралық «*Красный луч*» газетінің әдеби қызметкері, ауыл шаруашылығы бөлімінің меңгерушісі, облыстық «*Приуралье*» газетінің әдеби қызметкері, Ақтөбе облысы бойынша «*Казахстанская правда*» газетінің меншікті тілшісі, әдеби қызметкері, ауыл шаруашылығы бөлімінің меңгерушісі, Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті ауыл шаруашылығы бөлімінің нүсқаушысы, Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті екінші хатшысының көмекшісі, Қазақ КСР Ауыл шаруашылығы министрінің көмекшісі қызметтерін атқарды. Кейін Мәскеуге партиялық қызметке ауысқан.
## Жетістіктері
Еңбек Қызыл Ту орденімен, «Еңбектегі ерлігі үшін» медалімен марапатталған.
## Шығармалары
*«Первопроходцы пустыни» (1971, очерк); 
*«Кипяток бесплатно»; 
*«Гoсударственный человек» (1972, очерки); 
*«Устюртский меридиан» (1973, документальный повесть); 
*«Ключ от пустыни» (1971, документальный повесть); 
*«Поклонись Мугоджарам» (1977, повесть); 
*«И жизнь в придачу» (1986, повести).
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Орал қаласы
Санат:Еңбектегі ерлігі үшін,Еңбек Қызыл Ту ордені
Санат:1936 жылы туғандар
Алмаса өзара әсерлесу

**Алмаса өзара әсерлесу** - бөлшектердің координаталарының орын алмасуына салыстырмалы жүйенің толкындық функциясының симметрия қасиетімен байланысты кванттық жүйенің құрамына кіретін бірдей бөлшектердің арнайы өзара әсері; бөлшек қозғалысының үйлесуіне және жүйе энергиясының өзгеруіне әкеледі.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Лоро шоттар

**Лоро шоттар** (итал. loro conto олардың шоты) респондент банкіге ашылатын корреспондент-шот. Бұл шот бойынша корреспондент-банк қолданыстағы заңдарға және корреспонденттік шартқа сәйкес қаражатты есептеу және аудару операцияларын жүзеге асырады (респондент-банкідегі Ностро шот болып табылады).

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Галилей салыстырмалылық принципі

**Галилей салыстырмалылық принципі** - механика заңдарының барлык инерциалды санақ жүйелерінде бірдейлігінен туындайтын, классикалык механикадағы инерциалды санак жүйелерінің тең дәрежелілігі жайлы тұжырым.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Мүгедек

thumb|250px| Мүгедектер үшiн  ашықтықтың нышаны
**Мүгедек** - ауыру немесе жарақат алу нәтижесінде, өмір бойына немесе ұзақ уакытқа, еңбек қабілетін (толық немесе жартылай) жоғалтқан адам.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Гуманитарлық білім

**Гуманитарлық білім**  - адамның әлеуметтік табиғаты жөнінде, сонымен бірге көркем мәдениет негіздері мен оның тілі туралы ғылыми білімдер негізін баяндайтын оқу пәндерінің кешенін қамтитын жалпы білімнің үш құраушысының бірі.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Топтама

**Топтама (Лот)** (ағыл. lot жеребе, үлес, салмақ) 
# биржадағы сауда-саттыққа бір бүтін топтама ретінде жіберілетін бағалы қағаздардың немесе тауарлардың топтамасы, стандарттық саны, сондай-ақ жеткізу шарты бойынша тауар топтамасы немесе оның бір бөлігі. Биржалық сауда ережелерімен белгіленеді. Аукциондық сатуда кеңінен қолданылады, мұнда тауарлар не бір заттан түратын Лоттарға не бір текті бірнеше Лоттарға бөлінеді. Әрбір Лотқа нөмір беріледі, бағасы белгіленеді; 
# жеткізу шарты бойынша тауар топтамасы немесе оның бір бөлігі;

**Топтама** - Мұнай және газ геологиясында:Тастопшаның немесе тастопша бөлігінің нақтылы таскелбеттік-литологиялық өзгешелігімен сипатталатын шағын ғана бөлшегі. Бұл мағынасында әрбір топтама өзінің сандық немесе әріптік шартбелгісін иемденуі шарт.

## Дереккөздер


Санат:Терминология
Санат:Экономика
Санат:Мұнай және газ геологиясы
Бақыт Ғафуұлы Қайырбеков

**Бақыт Ғафуұлы Қайырбеков** (23 ақпан 1953 жыл, Алматыда туған) — қазақстандық ақын, «Ғафу» студиясының режиссёры, ақын Ғафу Қайырбековтың ұлы.

## Өмірбаяны
Бақыт Қайырбеков 1953 жылдың 23 ақпанында, Алматы қаласында дүниеге келген. Әкесі, Ғафу Қайырбеков — ақын және анасы — Бәдеш Хамзина.

1970 жылы Мәскеудегі Максим Горький атындағы Әдебиет институтында оқыған. «Жазушы» баспасында, «Советский Казахстан сегодня», «Қазақфильм» киностудиясында, көркем және телевизиялық шығармашылық бірлестігінде, Қазақ КСР Мәдениет Министрлігінің репертуар-редакциялық алқасында, Қазақтелефильмде, Мемлекеттік қызметкерлерді қайта даярлау және біліктілігін арттыру институтының баспа орталығында жауапты қызметтер атқарған.

Арғын тайпасының Айдерке руынан шыққан.

1979–1982 жылдары Қайырбеков Абай атындағы Қазақ педагогика институтында аспирант, 1987–1989 жылдары КСРО Мемлекеттік кино жанындағы сценаристер мен режиссёрлер жоғарғы курсының тыңдаушысы болған. 

Шәкен Айманов атындағы «Қазақфильм» киностудиясында, репертуарлық-редакциялық коллегияда, ақпараттық-баспасөздік орталықта, «Гала ТВ» киностудиясында, Қазақстан Республикасының Президентінің телерадиокомплексінде қызмет еткен.

## Еңбектері
Отызға таяу фильмдердің жасалуына ат салысқан, соның ішінде президент Нұрсұлтан Назарбаев жөнінде деректі үш фильмі теледидардан көрсетілді. Асан қайғы, Бұқар, Ақтамберді жыраулардың, Шәкәрім Құдайбердіұлының өлеңдерін, Сайын Мұратбеков, Ақселеу Сейдімбек, Қойшығара Салғарин, Тұрсын Жұртбай, Ғафу Қайырбеков, Тұманбай Молдағалиев, Тоқтар Бейісқұлов, Асқар Оразақын, Есенғали Раушановтың шығармаларын орыс тіліне аударған. Тегерандағы (Иран), Гьөрдегі (Мажарстан), Штутгарттағы (Германия) халықаралық кино-фестивальдерге қатысқан. Мәскеуде ТМД елдері 1-Халықаралық теле-форумының дипломанты болған. Өлеңдерін орыс тілінде жазады.

## Марапаттары
Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. Тәуелсіздіктің 10 жылдығына арналған мерекелік медальмен, Қазақстан Республикасының Құрмет грамотасымен марапатталған. Махамбет Өтемісұлы атындағы сыйлықтың лауреаты.

## Шығармалары
*Осенный диалог. Стихи. А., «Жалын», 1978; 
*Глаголь жить. Стихи. А., «Жазушы», 1982; 
*За живою водой. Стихи.А., «Жазушы», 1986; 
*Менің үйім. Өлеңдер. А., «Жалын», 1987; 
*За решеткой строк. Стихи. А., «Согласие», 1998; 
*Избранное. В двух томах, 1998; 
*Дневник. «Интерпринт», 2003; 
*Биография алмаатинца, 2005.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Горкий атындағы Әдебиет институты түлектері
Санат:Жазушы баспасы тұлғалары
Санат:Қазақфильм тұлғалары
Санат:Қазақтелефильм тұлғалары
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері
Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы оқытушылары
Биіктегі ядролық жарылыс

**Биіктегі ядролық жарылыс** —  тропосфера шекарасынан жоғарыда жасалған жарылыс. Биіктегі ядролық жарылыстың ең төменгі биіктігі шартты түрде *10 километрден астам*. Биіктегі ядролық жарылыс әуедегі нысаналарды жоюға қолданылады, ал жердегі нысаналарға, техникаға, фортификациялық құрылыстарға айтарлықтай зақым келтірмейді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Кристалдық тордың түйіні

**Кристалдық тордың түйіні** - кристалдағы атомның немесе ионның үнемі орналасатын орны.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Тәрбиедегі сенім

**Тәрбиедегі сенім** - Тәрбиешінің балаларға деген терең сыйластығы мен өзінің әр тәрбиеленушісінің ақыл-ой мен ізгіліктік дамуының мүмкіндігі зор деген сенімге негізделген қарым-қатынасы.

**Тәрбиедегі сенім** — тәрбиеші мен тәрбиеленушінің кәміл сыйластыққа, шын сенімге негізделген қарым-қатынасы.
Өз тәрбиеленушілерінде жағымды белгі болғанда тәрбиеші сенім білдірсе, олар сенімді ақтауға тырысып, өзін-өзі тәрбиелеуге ұмтылады. Тәрбиелей оқыту — 1) оқушының білімі, білігі және дағдысымен бірге оның дүниеге көзқарасын, мінез-құлқын, еркін, таным қабілеттерін және басқа да қасиеттерін қалыптастыру; 2) оқушылардың қоршаған ортаға, бір-біріне деген эмоциялық қатынастарын қалыптастыру. Оқыту принциптерінің бірі. Бұл терминді педагогикаға неміс философы, психологі және педагогі И. Ф. Гербарт ( 1776-1841) енгізді.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Аян Нысаналин

**Аян Бердімұхаммедұлы Нысаналин** - 1942 жылы 1 наурызда Түркістан облысы, Бәйдібек (бұрынғы Шаян) ауданы, Жетімтау ауылында туған. Ысты руынан шыққан.
## Еңбек жолы
1961 жылы Алматы мемлекеттік кинотехникумын бітіріп шықты. Жетісай қаласындағы «Қазақстан» кең экранды кинотеатрының директоры, облыстық кинотарату мекемесінде төрағаның орынбасары болып еңбек етті. Аз уақыт ҚазМУ-де дәріс алып, 1969 жылы Мәскеудегі М.Горький атындағы Әдебиет институтын тамамдаған.
«Жас Алаш» газетінде (1972 — 1979) әдебиет пен өнер бөлімінің меңгерушісі, 1979— 1989 жж. Қазақ тұтынушылар қоғамы одағының Кітап саудасы басқармасының бастығы, «Егемен Қазақстан» газетінде (1989—1999) бөлім редакторы болып қызмет еткен.

## Еңбектері
Тырнақалды туындылары 1961 жылы жарияланған. Тұңғыш жыр жинағы — «Көктем кешікпейді» 1966 жылы жарық көрді. Содан кейін «Алыстағы алау» (1970), «Көзайым» (1972), «Күн қайдан көтермелі?» (1974), «Армысың, БАМ!» (1977), «Сүмбіле» (1978), «Иірім» (1982), «Тыныс» (1986), «Мәуе» (1990), «Үш пайғамбар» (1992), «Жансарай» (1999), «Гүлтәж» (2003), «Төрттаған» (2008), «Омарта» (2009) өлең кітаптары, «Параметры» (1993) атты орысша сын жинағы және толғамдары оқырмандар қолына тиді. Жекелеген шығармалары «Дала данышпандары», «Қажьі-мүқан қағанаты» атты жалпы анықтамалық-сипаттамалық жинақтарда жариялайды.

Түрік, үнді, куба, эстон, молдован, иран және өзбек ақындарын аударуға атсалысты. Әбунасыр әл-Фараби, Низами, Омар Қайым (Хаям), Ю.Тувим, Б.Пастернак, В.Высоцкий, Ә.Науан, В.Пшавела, А.С.Пушкин, М.Ю.Лермонтов, Р.Тагор, А.Йожев және басқалардың еңбектерін, Антуан де Сент-Экзюпери шығармаларын түгелге дерлік, А.Камюдің «Калигула» драмасын тәржімалаған. Олардың ішінде кітап болып жарық көргендері: В.Пшавела. Өлеңдер (1971), Әбунасыр әл-Фараби. Трактат пен өлеңдер. (1974), Антуан де Сент-Экзюпери. Атажұрт. (1989), Қ.Сапарбаев. Сүю мен күю. (2007), Елібай. Аибай. Ай бо. (2009). Майкөттің «Жампоз» (2005), Т.Әлімқұлов туралы "Тұлпар тақілеттес тұлға" (2008) жинақтарын құрастырған.

«Огонек» журналы (1971) «Жалын» баспасы мен Қазақстан Жазушылар одағының (1986), Қазақстан Кинематографистер (1988) және Журналистер одақтары (1990) сыйлықтарының лауреаты.

## Дереккөздер

Санат:1942 жылы туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан Жазушылар одағы сыйлығының иегерлері
Таулы жер

right|250px
**Таулы жер**  — еңістердің тік құламалылығы **5°-**тан жоғары және салыстырмалы биіктеулері **200** м-ден кем емес абсолютты биіктігі **500** м-ден жоғары жоталар мен үстірттен тұратын жер.

Таулы жер жолдан тыс қозғалыстың қиындығымен, әлсіз жол тораптарымен, бағдарлау, бақылау және нысананы дәлдеудің қиындығымен, өлі кеңістіктері және жасырын кіре берістердің көптігімен, өзеннің жылдам ағысымен, ауа райының тез әзгеруімен, жазық пен шатқалдар бойында ядролық жарылыстын соққы толқындары әсерінің алыстығымен және т.б. сипатталады.

Таулы жердің бұл ерекшеліктері әскердің ұрыстық, әсіресе шабуыл қимылдарын жүргізуін қиындатады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Механикадағы қабықша

**Механикадағы қабықша** - ара қашықтығы оның басқа өлшемдерімен салыстырғанда өте аз екі кисық сызықты бетпенен шектелген қатты деформацияланатын дене.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Дальтон-жоспар

**Дальтон-жоспар**  - XX г. басында АҚШ-та пайда болган жекелеп оқытудың бір түрі. Оқушылар жалпы сыныптық жұмыспен байланыстырылмайды. Олар өздерінің оқу жұмысын өздері жоспарлайды, жекелеген пәндердің оқытылу кезегін және жұмыс уақыттарының тәртібін өздері анықтайды.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Оқушылардың баяндамалары

**Оқушылардың баяндамалары** - өздік жұмыс турі, оқу және сабақтан тыс сабақтарда қолданылады. Оқушылардың баяндамалары арқылы олардың зерттеу жұмысын жазу дағдылары қалыптасады. Окушыларды баяндамалары жазу жұмысының әдісіне үйреткенде мұғалім оларға жоспар жасауға, негізгі әдебиеттер мен иллюстративтік материал таңдауға көмектеседі.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Айналыс маятнигі

**Айналыс маятнигі**  - еркін түсу үдеуін экспериментті анықтауға арналған құрал.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Алатау (шағын аудан)

**Алатау** — Алматы облысы Қарасай ауданы, бұрынғы Үлкен Алматы ауылдық округінің орталығы болған ауыл. Қазіргі уақытта Алматы қаласының Бостандық ауданындағы Нұр Алатау шағын ауданы.

## Географиялық орны
Алматы қаласының оңтүстігінде, Үлкен Алматы өзенінің жағалауында орналасқан. 

## Халқы
Тұрғыны 7989 адам (2009). 

## Тарихы
1996 жылға дейін "*2-Пятилетка*" деп аталып келген. Таудың ылғалды агроклиматтық белдемінде жатыр. 1997 жылға дейін жеміс шаруашылығымен айналысатын кеңшардың орталығы болған. Алатауда 1997 жылы 9 шаруа қожалығы құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Алатауда 2 орта мектеп, клуб, кинотеатр, аурухана,  кәсіпорындар мен демалыс орындары бар. Алматы және Қаскелең қалаларымен, елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. 

## Дереккөздер

Санат:Алматы
Санат:Қарасай ауданының таратылған елді мекендері
Мектеп құжатнамасы

**Мектеп құжатнамасы** - жалпы білім беретін мекемедегі істің
хал-ақуалы туралы басталқы ақпараттар қайнар-көзінің үш тобының жиынтығы:
# оқу-педагогикалық қызмет құжаттары;
# статистикалық есеп-қисап және іс-қағаздары; 
# қаржы - шаруашылық қызметінің құжаттары.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Бақтығұл Ойшыбаев

***Бақтығұл Ойшыбаев*** (1940-1997) - 5 ақпанда Батыс Қазақстан облысы, Сырым ауданында туған. 1966 жылы Қазақ ұлттық университетің журналистика факультетін бітіріп, *«Лениншіл жас»* (қазіргі «Жас Алаш») газетінде, одан кейін Тайпақ, Жымпиты аудандық газеттерінде қызмет еткен. Оның алғашқы үш әңгімесі республика жас жазушыларының *«Шұғыла»* атты жинағына (1966) енген.

*«Алыстан көрінген от»* (1970),* «Қимас күндер»* (1980) әңгіме, хикаяттар кітаптарының авторы. Сондай-ақ көптеген очерктері жарық көрген.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Батыс Қазақстан облысы
Санат:1940 жылы туғандар
Балалар қозғалысы

**Балалар қозғалысы**  - балалар мен жасөспірімдердің қоғамдағы статусын өзгертуге, олардың қоғамдық өмір мен қызметке тартылуына, әлеуметтік шығармашылық пен азаматтық сана-сезімнің дамуына, кәмелет жасына жетпегендердің құқықтары мен мүдделерін қоргауға бағытталған түрлі балалар бірлестігінің бірігіп қызмет етулері.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Депорт

**Депорт** (франц. *deport*) - бағамдық айырма (қоржәне валюта биржаларында бағалы қағаздар бағамының өзгеруіне байланысты нарықтық бағадағы айырма) алу мақсатында бағалы қағаздар бағамын төмендету есебімен жасасылған биржадағы алып-сатарлық мәміле. 

Бағаның жоғары болуы себепті бағаның одан әрі төмендеуін күткен алыпсатарды қанағаттандырмайтын тарату мерзімінде келісімшарттың жойылуынан құтылу үшін пайдаланылады. Тарату мерзімін ұзартқаны үшін контрагентке белгілі бір соманы төлеу шартымен мерзімдік биржа мәмілесін қайта жасасу жолымен жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Құнды қағаздар нарығы
Сырқатнама

**Сырқатнама** - ауру ағымын, дәрігердің барлық тағайындаған емін, оның нәтижесін және сырқаттамасын тіркейтін негізгі құжат. Сырқатнама, мұрағаттық сақтауға жататын және емделушінің өмір бойы денсаулығын кадағалауға, тағайындалған емшараларының тиімділігін бағалауға да қажетті ғылыми, іс- шаралар алып бару үшін де пайдаланылатын құжат. Сырқатнамаларға талдау жүргізу арқылы медициналық мекемелер жұмысына баға беруге, ал ондай талдаулар кең көлемде жүргізілген жағдайларда, бірегейлендірілген (стандартталған) технологиялар құруға, медициналық қызметтің сапасын бағалауға, т.б. шаралар қарастырылуына мүмкіндіктер туғызады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Әсел Омар

**Әсел Омар** — 1973 жылы 29 мамырда Алматы қаласында туған. 1995 жылы М.Горький атындағы Әдебиет институтын, 1996 жылы Бүкілресейлік сыртқы Сауда академиясының Мәскеудегі халықаралық бизнес институтын бітірген. «Новое поколение» газетінде жұмыс істеген. 1998 жылы «Жібек жолы» баспа үйінде бас редактор болып қызметке орналасқан. Түрік тілді жазушылардың шығармаларын орыс тіліне аударған. Өлең, әңгіме жазады. «Сорос-Қазақстан» әдеби конкурсының лауреаты.

## Дереккөздер

Санат:1973 жылы туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Сорос-Қазақстан әдеби конкурсының лауреаттары
Махаббат даналары

thumb|right|150px|Дмитрий Веневитинов
thumb|right|150px|В. Ф. Одоевский
**Махаббат даналары** - 1823- 1825 жылдары Мәскеуде болған, әдеби-философиялық «Махаббат даналары қоғамдастығы» үйірмесіне қатысушылар. Оның құрамына енгендер: В.Ф. Одоевский (төрағасы), Д.В. Веневитинов (хатшы), И.В. Киреевский, Н.М. Рожалин, А.И. Кошелев, В.П. Титов, Н.А. Мельгунов және т.б. Үйірме философиялық сипатта болды. «Махаббат даналары» Спиноза, Кант, Фихте және әсіресе Шеллинг шығармаларын оқып үйренді.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Санат:Тұлғалар
Тәрбие процессінің қозғаушы күштері

**Тәрбие процесінің қозғаушы күштері** - тәрбиеленушінің талаптары мен оларды қанағаттандырудың мүмкіндіктерінің обьективтік педагогтің реттейтін қарама-қайшылықтары. Бұл қарама-қайшылықтарды оқушының өзінің белсенділігі арқылы шешу оның дамуына ықпал етеді.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Жұптың құралуы

**Жұптың құралуы** - өрістің кванттарынан бөлшектің және анти-бөлшектін туу процесі.
## Дереккөздер


Санат:Физика