Бугуруслан

**Бугуруслан** () — Ресейдің Орынбор облысындағы қала және Бугуруслан ауданының орталығы.Үлкен Кинель өзені бойында, оған Мчегайдың құяр жеріне орналасқан . Халқы 42 мың (2021). Мұнай және газ өндіру орталықтарының  бірі. Автомобиль жөндейтін, радиатор жасайтын кәсіпорындар және драма театры бар.

## Этимология
Қала атауы Бугуруслан өзенінің атымен аталды . Өз кезегінде гидроним түркілердің Бугарслан тұлғалы ер есімімен байланысты (татарлар арасында атап өтілген).

Белгілі Орынбор өлкетанушы С.А.Попов атауды түсіндіре отырып, «қата» діңінің өзен-көл атауларында жиі кездесетіндігіне сүйенеді - Бұғүлма , Елабұға , Қарбұға, Бикбұға және басқалар. В.И.Дальдың түсіндірме сөздігінде «Орынбор» ескертпесі бар «бұға» сөзі урема деп түсіндіріледі  - бұлақ сулары бүкіл ені бойынша тал, қияқ және бұталар өскен уремалық жайылма. Демек, «бұта» жай ғана өзен емес, бұлақ сулары басқан кең, орманды жайылмасы бар өзен. «Арслан» немесе « Руслан » сөзі түркі тілінен аударғанда арыстан, барыс немесе астарлы мағынада құдіретті, алып, батыл деген мағынада қолданылады. Сонымен, С.А.Попов Бұгуруслан өзенінің атауын « қуатты өзен », « күшті өзен » деп аударуға болады деп қорытындылайды. Расында да, ерте заманда өзен әрі құдіретті, әрі күшті болған. Мұны атасы «Үлкен Бугуруслан өзенінің бойында, тез, терең, суы мол» жер сатып алғанын жазған Сергей Тимофеевич Аксаковтың еңбектерінде расталады..
## География
Қала Орынбор облысының солтүстік-батысында, Бугульма-Белебеев тауының оңтүстік беткейінде, Үлкен Кинель өзенінің бойында, Самара облысының шекарасынан 10 км , Орынбор облыс орталығынан солтүстік-батысқа қарай 354 км, Бұзулуктан солтүстікке қарай 110 км, Самара қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 173 км жерде орналасқан.
Ол екі бөліктен тұрады: солтүстік ескі бөлік және кеңес жылдарында жасалған оңтүстік жаңа бөлік. Оңтүстік бөлігінде темір жол вокзалы, 1, 2, 3 ықшамаудан, Южный поселкесі (халық арасында «Ғажайыптар алаңы» деген атпен белгілі), Мирный кенті және Энергетиков поселкесі орналасқан. Солтүстік бөлігінде орталық, «Черемушки» шағын ауданы, Татар өлкесі және Слободка орналасқан. Солтүстік және оңтүстік бөліктерін Үлкен Кинель өзені бөледі  .
## Қаланың пайда болу тарихы
1748 жылдың аяғында елді мекен (Бугурусланская слобода) ретінде Еділ бойына қоныс аударған орыс шаруалары мен қолөнершілері, Ноғай-даруға Қыпшақ болысының башқұрттарының рулық жерінде Үлкен Кинель өзенінің оң жағасында Түрікхан өзенінің сағасында құрылған .

1781 жылы поселке Бугуруслан уездік қала мәртебесін алып, Уфа вице-корольдігінің Уфа облысының құрамындағы Бугуруслан округінің орталығына айналды.

1796 жылдан бастап уездік қала мәртебесінен айырылып, Орынбор губерниясының Бузулук уезінің құрамында болды .

1802 жылы қайтадан Орынбор губерниясы құрамындағы уездік қала болды .

1850 жылдан 1925 жылға дейін Бугуруслан Самара губернаторлығының құрамында болды . Аудан ол кезде өте үлкен болды - шығысында оның шекаралары Абдулинодан асып кетті, солтүстікте - Еділ-Бугульминская жолынан, батыста - Кротовско-Сергиевская тармағынан, оңтүстікте - Пилюгино, Матвеевка, Пономаревкадан тыс. Салыстыру үшін ауданның қазіргі аумағы алты есе аз деп айтуға болады. Аудан аумағында 228 өзен мен бұлақ, 6 көл болған.

1811 жылы қалада 1300, 1897 жылы 12 141, 1910 жылы 15 000 адам тұрды. Бугурусланның сабын және балауыз зауыты болды, жәрмеңкелер өткізіліп тұратын. Қалада Покровский ғибадатханасы , 2 шіркеу, теологиялық мектеп, қалалық 2 сыныптық мектеп, 2 приход мектебі, қыздар прогимназиясы және 2 аурухана болды.

Азамат соғысы кезінде Қызыл Армияның 24-ші дивизиясының штабы Мәскеу көшесі, 39, көпес Сурошниковтың үйінде орналасқан және оның командирі  Гай Гай сонда тұрған . Шығыс майданда орыс армиясына қарсы шайқастары үшін , оның ішінде Бугуруслан үшін Қызыл Ту орденімен марапатталды. Қаланың орталық көшелерінің бірі қазір Ғайдың есімімен аталады. Азамат соғысынан кейін Г.Д.Гай ағылшын пролетариаты атындағы 7-ші Самара дивизиясын басқарды. Бұл дивизияның құрамына Бугуруслан және Бузулук полктары кірді. Гайға 40-шы Бугуруслан полкінің эскадрилья командирі Георгий Жуков ұнады . Оның жетістіктерін атап өткен дивизия командирі Жуковты командирдің көмекшісі қызметіне көтерді.
14 наурызда шығыстан қозғалған орыс әскерінің бөлімдері Уфаны басып алды. РКП(б) Уфа губерниялық комитеті Бугурусланға көшірілді.

15 сәуірде Батыс орыс әскері Бугурусланға кірді. Барлық меншік иелерінің меншік құқығы қалпына келтірілді. 28 сәуірде Қызыл Армияның Бұгуруслан операциясы басталды. Осыдан он күн бұрын Қызыл Армияның барлау қызметі ақтардың үшінші және алтыншы корпустары арасындағы 50 миль қашықтықты хабарлаған Ресей штабынан жасырын жөнелтілімдерді ұстай алды. 30 сәуірде Қызыл Армия Пилюгино мен Куроедовоны басып алды. 25-дивизияның комиссары Дмитрий Фурманов өзінің әйгілі «Чапаев» романының бір тарауын «Бұгурусланға» деп атаған. Бұл тараудың ажырамас бөлігі «Пилюгин шайқасы» эссе болды.

Сол күні қызылдар Бугуруслан вокзалын басып алды. Орыс әскерлері Кинель өзенінің солтүстік жағалауы мен Михайловская және Валентиновская биіктіктерінен қарсылық көрсетті. Тек 4 мамырда ғана ауыр шайқастардан кейін орыс бөлімдері қаладан шығып, Бугульмаға шегінді. «Көптеген қалалар сияқты, тек осы шайқастарда ғана емес, бүкіл азаматтық соғыс кезінде Бугурусланды қапталдағы қозғалыс жаулап алды», - деп жазды Дмитрий Фурманов «Чапаев» романында. «Ұрыс үлкен қалалардың көшелерінде сирек болатын.Соңғы және шешуші шайқас әдетте қалаға жақындаған жерде өрбіді, бұл шайқас қорғаушылар үшін сәтсіз болған кезде, жеңілген тарап, әдетте, жеңімпаздың қолында шайқассыз қаланы тастап кетті. Бугурусланның да жағдайы осылай болды».

Кейінірек М.Ф.Фрунзе туралы мақалаларының бірінде ол былай деп жазды: «Одан кейінгі оқиғалар Бугуруслан шабуылының қаншалықты құнды екенін көрсетті.Колчак бүкіл майдан бойына күйреді, ал Колчакқа қарсы кейінгі шайқас Бугуруслан жеңісінің жемісінің жемісі болды».

1919 жылы 18 наурызда округтік әскери революциялық комитет құрылды.

1919 жылдың қыркүйегінде Халық шаруашылығы Жоғарғы Кеңесі көрнекті ғалым И.М.Губкиннің баяндамасын тыңдап, Еділ және Орал өңірлерінде мұнай жұмыстары жөніндегі басқарма құру туралы шешім қабылдады, оған дереу барлауды бастау тапсырылды. Ол кезде олар мұнай таба алмаған. Поволжьенің әр жерінен он үш ұңғыма бұрғыланып, барлығы «құрғақ» болып шықты. Бұгуруслан аймағында ғана ұңғымалардың бірінде қоюланған, «шайырлы мұнай» деп аталатын шағын қорлар табылды. Ол жылдардағы техника жетілмеген, таяз бұрғылаған. Кейін Губкин атап өткендей, «бұл ұңғымалардың барлығы мұнайға жай ғана жеткен жоқ».

1928-1929 жылдары қала Орта Еділ аймағының (орталығы Самара қаласында ), ал 1929-1934 жылдары Орта Еділ өлкесінің (орталығы Самарада да) бөлігі болды.

1934 жылдан бастап қала Орынбор облысының (1938 жылдан 1957 жылға дейін - Чкалов облысы ) құрамында болды .

1938-1941 жылдары қалада башқұрт-татар педагогикалық училищесі жұмыс істеді.

1942 жылы 6 тамызда Мемлекеттік қорғаныс комитеті (МКК) Бұгурусланда мұнай өңдеу зауытын салу туралы қаулы қабылдады. Бұл маңызды қорғаныс кәсіпорнын салу мерзімі өте қатаң белгіленді: зауыт 1943 жылдың соңында іске қосылуы керек еді. 1942 жылдың желтоқсанында құрылыс алаңында мыңнан астам адам жұмыс істеп жатыр. Бірақ білікті құрылысшылар мен слесарлар, сонымен қатар металл конструкциялары, құбырлар, цемент, кабель және басқа тапшы материалдар жетіспеді. Майдандағы жағдайдың күрт нашарлауына, Кавказдағы және Сталинград облысындағы кескілескен ұрыстарға байланысты қосымша қиындықтар туындады. Сол жылы ГКО екінші астанаға айналған Бугурусланнан Куйбышевке дейін газ құбырын тарту туралы шешім қабылдады. Мұнда көптеген орталық мемлекеттік органдар эвакуацияланды және бүкіл үкіметті эвакуациялау нұсқасы әзірленді.

1942 жылы 22 қыркүйекте Мемлекеттік қорғаныс комитеті «Қазақстан мұнай өңдеу зауытында, Пермь мұнай өңдеу зауытында және «Бугурусланнефть», «Сызраннефть», «Ишимбайнефть», «Туймазанефть», «Түркменнефть», «Во-Калининнефть» тресттерінде мұнай өндіруді арттыруды кешенді түрде жеделдету шаралары туралы» қаулы қабылдады. Негізінде бұл Еділ-Жайық бойында қуатты мұнай өндіретін және өңдейтін «Екінші Баку» аймағын құрудың кешенді бағдарламасы болды.

1942 жылы 270 ұңғыма жұмыс істеп тұрды. Соғыстың бірінші жылында алдыңғы жылмен салыстырғанда мұнай өндіру төрт еседен астам өсті.

Бугуруслан облыстағы соғыс жылдарында – әуелі трестке қарасты өнеркәсіптік кәсіпорындарда, наубайханада, диірменде, басқа да нысандарда, одан кейін тұрғын үйлерде газдандыру басталған алғашқы қала болды.

1943 жылдың 15 қыркүйегінде Куйбышев қаласындағы кәсіпорындарды, содан кейін тұрғын үйлерді тұрақты түрде газбен қамтамасыз ететін еліміздегі бірінші ірі газ құбыры іске қосылды. 1942-1943 жылдары тартылған жерасты газ құбыры соғыс біткенше және соғыстан кейінгі жылдарда алып шаһарды арзан отынмен қамтамасыз етіп, ұзақ уақыт жұмысын жалғастырды. Кейіннен халқы миллионнан асқан Куйбышев Орынбордан келетін қуатты газ құбыры арқылы «көгілдір отын» ала бастады.

1944 жылы Бугурусланнан Орынборға ұзындығы 240 шақырым, немесе Бузулук арқылы 340 шақырым газ құбырын тарту мәселесі қаралды. Алайда, құбырлардың өткір тапшылығына байланысты бұл жобадан бас тартылды.

1943 жылдың жазында Бұгуруслан ауданындағы алты колхоздың омарташылары бірігіп бомбалаушы ұшақ сатып алуға келісті. Олар мемлекеттік банктегі арнайы есепшотқа 120 мың рубль салған. Мемлекеттік қорғаныс комитетіне жазған хатында олар жауынгерлік машинаны жерлесіміз, әскери ұшқыш Александр Дятловқа беруді сұраған. Дятлов осы ұшақта соғыстың соңына дейін шайқасты. Содан кейін Ленинград әскери-инженерлік академиясын бітіргеннен кейін Бугуруслан азаматтық авиация ұшу училищесінде аға оқытушы болып жұмыс істеді.
Ұлы Отан соғысы жылдарында Бугурусланда эвакуацияланғандарды іздеу жөніндегі Орталық ақпараттық бюро жұмыс істеді.

Ұлы Отан соғысы кезінде Бугурусланда неміс арнайы қоныстанушыларының еңбек колонналары болған.

Орынборда жасақталған 358-атқыштар дивизиясында Бугурусланның көптеген тұрғындары қызмет етті. Олар 1942 жылы қаңтарда Солтүстік-Батыс майданында шағын Осташков қаласының маңында , Еділ бастауында, кейін Белоруссияда шайқасты. Содан кейін Ленинград майданында, Карелия Истмусында олар Маннергейм линиясының темірбетонды бекіністеріне шабуыл жасап, Выборгты алуға қатысты.

Дивизия Қызыл Ту орденімен марапатталып, Ленинград атауын алды, ал оның атқыштар полктері Выборг деп аталды. Содан кейін 358-ші Қызыл Тулы Ленинград жауынгерлері Польшаның солтүстік-шығыс аудандарындағы, Шығыс Пруссиядағы қалалар мен ауылдарды азат етті. Әсіресе Инстербург пен Кенигсберг бекініс қалалары үшін болған қанды шайқастар есте қалды. 1945 жылдың жазында дивизия полктары бар эшелондар ерекше құпия жағдайында Қиыр Шығысқа аттанды . Содан кейін ол Қызыл Ту, Суворов ордені, екінші дәрежелі Ленинград-Хинган дивизиясы деп аталды .
## Қаланың елтаңбасы

1781 жылы слобода мәртебесі өзгеріп, Бугуруслан қаласына айналды. Қала Уфа наместниктігі құрамындағы ірі уездік орталық болды және оған елтаңба бекітілді — жасыл фонда жүгіріп бара жатқан сусар мен қара қой бейнеленді. Бұл бейнелер осы өңірдің байлығын білдіреді.

Бугуруслан қаласының алғашқы елтаңбасы 1782 жылғы 8 маусымда бекітілді. Ол кезде қала Уфа наместниктігінің уездік орталығы болатын. Елтаңбаның сипаттамасы:

Қалқанның жоғарғы бөлігінде — Уфаның елтаңбасы, ал төменгі бөлігінде — «жасыл фонда қара қой».

А. В. Кудин мен А. Л. Цехановичтің каталогында келтірілген нұсқада қалқанның жоғарғы бөлігінде — Орынбор губерниясының елтаңбасы, төменгі жасыл бөлігінде — қара қой бейнеленген.

Кейінгі елтаңба 1982 жылғы 16 маусымда бекітілді.

Қалқан «айырық тәрізді крестпен» бөлінген (айырық тәрізді крест — геральдикадағы дәстүрлі бейне, атауы біршама оғаш болғанымен, геральдистерге таныс). Елтаңбаның ортасында бидай масағынан тоқылған шеңбер ішінде — алтын тісті дөңгелек, ал оның ішінде — мұнай бұрғылау мұнарасы орналасқан. Сол жақ қызыл фонда — алтын түсті орақ пен балға. Оң жақ жасыл алаң. Жоғарғы көгілдір алаңда — ұшақ пішіні мен қанаттан құралған алтын түсті ұшқыш эмблемасы. Бұл — қалада азаматтық авиацияның ұшқыштар училищесі орналасқанын білдіреді. Мұнай мұнарасы — Бугурусланның мұнай-газ өндіру саласын білдіреді. Октябрь төңкерісіне дейін-ақ мұнда Нобель компаниясы мұнай кен орнын ашқан. 1919 жылы И. М. Губкин, қазіргі Ресей мемлекеттік мұнай және газ университетінің негізін қалаған ғалым (Орынборда филиалы бар), Бугуруслан маңында мұнай іздеу жұмыстарын қайта бастаған. 1938 жылы мұнай өндіру басталған. Елтаңбадағы қызыл фонда бейнеленген орақ пен балға — азамат соғысы кезіндегі қанды шайқастардың белгісі.

Қазіргі елтаңба 2008 жылғы 30 желтоқсанда қалалық муниципалды кеңестің № 513 шешімімен бекітілді.

Қала елтаңбасы Ресей Федерациясының Мемлекеттік геральдикалық тізіліміне № 4673 ретінде енгізілген.

Елтаңбаның сипаттамасы: жасыл фонда, күміс түсті жерде — күміс тұмсықты, тұяқты және шүйделі қара қой бейнеленген. Бұл — 1782 жылғы 8 маусымда бекітілген тарихи елтаңбаның символикасын сақтайды.

## Дереккөздер

Санат:Орынбор облысы қалалары