open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Билли Джин Кинг

**Билли Джин Кинг** (1943 жылы 11 қарашада туған) — америкалық кәсіпқой теннисші.

1966, 1967, 1968 және 1972 жылдары әлемнің бірінші ракеткасы болды. 39 Үлкен дулыға турнирінің жеңімпазы (12-сі жеке сайыстарда, 16-ы жұп сайыстарда, 11-і миксте).

Федерация кубогының 7 мәрте иегері. Бұл кубоктың өзі 2020 жылы оның құрметіне Билли Джин Кинг кубогы деп атала бастады.

Әйелдердің теннис ассоциациясының негізін қалауға қатысқан адам. Ол womenSports журналын және бірнеше қайырымдылық қорды құрған.

1973 жылы Жыныстар шайқасы деп аталып кеткен әйгілі жарысқа қатысып, 55 жасар Бобби Риггсті жеңді, өзі 29-да болған.

## Марапаттары
* 1967 және 1973 жылдары Associated Press оны үздік спортсмен әйел деп таныды.
* 1975 жылы Time журналы оны және тағы 11 әйелді «Америкалық әйел» деген номинациямен жыл адамы деп таныды.
* 1987 жылы оның есімі Халықаралық теннис даңқ залына енгізілді.
* 1990 жылы *Life* журналы оны «XX ғасырдың 100 атақты америкалық адамы» тізіміне кіргізді.
* 2003 жылы Халықаралық теннис федерациясы оған Филипп Шатрие сыйлығын берді.
* 2006 жылы оның есімі Калифорнияның даңқ залына енгізілді.
* 2009 жылы Барак Обама оған Президенттік Азаттық медалін табыстады.
* 2022 жылы Эммануэль Макрон оған Құрметті легион орденін табыстады.
нобай|солға|200px|1966 жылдың Федерация кубогы жеңімпаздары К. Гребнер, Дж. Хелдмэн және Б. Дж. Кинг
## Мәдениетке ықпалы
Теннисшінің досы Элтон Джон 1974 жылы оған арнап *Philadelphia Freedom* әнін жазды.

2001 жылы ABC арнасында *Билли Боббині қалай жеңді* телефильмі шықты.

2017 жылы Жыныстар шайқасы фильмі шықты, бас рөлді Эмма Стоун сомдады.

## Дереккөздер

Санат:АҚШ теннисшілері
Санат:Тайм журналы нұсқасы бойынша Жыл адамдары
Санат:Азаттық президенттік медалінің иегерлері
Капитан (футбол)

жиекті|оңға|153x153 нүкте|«My Game is Fair Play» ФИФА лозунгімен капитандық таңғыш
**Футбол командасының капитаны** — команданың алаңдағы ойыншыларының ресми лидері. Әдетте капитан команданың ең үлкен, әрі ең тәжиірбелі мүшесі әлде ойың соңына қатты әсер ете алатын ойыншы. Капитан әдетте лидерлік қасиеттерге ие. Команда капитаның басқа ойыншылардан қолындағы таңғыш арқылы ажыратуға болады.

## Функциялары
Команда бір турнир финалын жеңген кезде әдетте команданы капитан жетектеп, алып шығады. Команда бір кубокты алған кезде ол бірінші кезекте тек капитанға беріледі, сосын капитан сол кубокты алғаш көтереді. Соған қоса, капитан ойын басталмастан бұрын команданы киіну бөлмесінен шығарады.

Команда капитаның әдетте жаттықтырушымен тағайындалады, соған қоса футбол маусым басталмай тұрған кезде ойыншылармен таңдалуы мүмкін. 

## Вице-капитан
Егер белгілі бір себептерден капитан матчта ойнай алмайтын болса, капитан міндеттері вице-капитанға өтеді. Капитан сияқты, вице-капитандыда футбол маусымның басында тағайындалады. Капитан жоқ кезде, ол оның рөлін толықтай өзіне алады.

## Дереккөздер

Санат:Футбол терминологиялары
Айбек Арқабайұлы Дәдебай

**Айбек Арқабайұлы Дәдебай** (бұрын — **Дәдебаев**; 1 сәуір 1980 жыл, Алматы) — қазақстандық саясаткер, дипломат, 2024 жылдан бастап Президент Әкімшілігінің басшысы. ІІ класты кеңесші дипломатиялық дәрежесі бар.

## Өмірбаяны
1980 жылғы 1 сәуірде Алматы қаласында дүниеге келген. Ысты руынан шыққан.

2001 жылы Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетін «халықаралық құжаттанушы» мамандығы бойынша тәмамдаған.

2003 жылы Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетінің магистратурасын аяқтаған, магистр-аймақтанушы.

Еңбек жолын 2001 жылы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті халықаралық туризм менеджменті кафедрасының оқытушысы болып бастады.

2008—2011 жылдары — Парламент Сенаты аппаратының Парламентаралық байланыстар және халықаралық ынтымақтастық бөлімінің сарапшысы, Сенат Төрағасы Қасым-Жомарт Тоқаевтың көмекшісінің міндетін атқарушы.

2011—2013 жылдары — Женева қаласында орналасқан Қазақстанның БҰҰ-дағы Тұрақты Өкілдігінде үшінші хатшы, атташе.

2013—2019 жылдары — Парламент Сенаты Төрағасының Хатшылығы меңгерушісінің орынбасары, меңгерушісі.

2019—2021 жылдары — Президент Кеңсесі бастығының орынбасары.

2021 жылғы 28 мамырда Президент Іс Басқарушысының орынбасары болып тағайындалды.

2022 жылға 11 қаңтардан бастап — Президенттің Іс Басқарушысы. 2022 жылғы Президент сайлауынан кейін 22 қарашада Президенттің Іс Басқарушысы болып қайта тағайындалды.

2024 жылғы 6 ақпанда Президент Жарлығымен Президент Әкімшілігінің Басшысы болып тағайындалды.

## Марапаттары
«Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған.

## Отбасы жағдайы
Үйленген, 4 баласы бар.

Әкесі Арқабай Дәдебаев — араб тілінің маманы, арабша-қазақша сөздік авторы. Атасы Дәдебай Байқонысов Социалистік еңбек ері атағын алған.

Әкесінің бауыры Жанғара Дәдебаев (1948 ж. туған) — филология ғылымдарының докторы, әдебиеттанушы, жазушы, Қазақ ұлттық университетінің бұрынғы проректоры (2001—2008).

Немере ағасы Жанғали Дәдебаев (1976 ж. туған) — саяси ғылымдар кандидаты, қаржыгер. «Tansar Capital» инвестициялық компаниясының тәуелсіз директоры. Оған дейін Ұлттық банкте, Тұрғын үй құрылыс жинақ банкінде, Алматыдағы және Астанадағы қаржы орталығында жұмыс істеген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшылары
Санат:Қазақстан Президентінің Іс басқарушылары
Санат:Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті түлектері
Отырардың күйреуі

**[[Отырардың күйреуі (фильм)|Отырардың күйреуі]]** — 1991 жылы Қазақфильм шығарған фильм.
## Тағы да қараңыз
**[[Отырар апаты]]*
Ботагөз (ауыл)

**Ботагөз** — Маңғыстау облысының Қарақия ауданы құрамында болған таратылған ауыл. Ботагөз ауылдық округінің орталығы болған.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 165 адам болған.Итоги Национальной переписи населения 1999 года. Численность и размещение населения в Республике Казахстан (том 2) 

## Дереккөздер

Санат:Қарақия ауданының таратылған елді мекендері
Ботагөз ауылдық округі

**Ботагөз ауылдық округі** – Маңғыстау облысы Қарақия ауданында болған әкімшілік бірлік, 2001 жылы таратылған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ботагөз ауылы кірді. Орталығы – Ботагөз ауылы болды.

## Халқы
1999 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 165 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қарақия ауданының таратылған ауылдық округтері
Футзалдан Қазақстан чемпионаты 2022-23

**Футзалдан Қазақстан Чемпионаты 2022-23** - 2022 жылдың 25 қыркүйегінен бастап 2023 жылдың 25 наурыз аралығында өтті. Чемпионатқа Қазақстанның 9 қаласынан 10 команда қатысты. Ақтөбе қаласынан Ақтөбе және Рахмет клубтары. Осы маусымнан бастап біріншілікке шымкенттік Ордабасы футзал клубы қосылды. Ал қызылжарлық Оқжетпес футзал клубы таратылғандықтан Чемпионатқа қатыспады.

## Қатысушылар

### Формат

### Трансферлер

### Қорытынды кесте

### Үздік ойыншылар
Маусымның үздік қақпашысын анықтау клубтардың бапкерлері мен капитандары арасындағы сауалнама негізінде анықталды. Барлығы 55 маман қатысқан сауалнама қорытындысында 16 ұпаймен Ақтөбе клубының қақпашысы Дмитрий Бондарев үздік болып танылды. 
### Турлар кестесі

## U-19

## U-17

## U-15

## U-13
Футзалдан U13 Қазақстан біріншілігі екі айналымда өтті. Бірінші айналым 2023 жылғы 3-6 қаңтар күндері Рудный қаласында «Аят Арена» негізінде өтті. Ал екінші айналым 19-26 наурыз аралығында Алматы қаласында Қайрат клубының негізгі базасында өтті. 

Бұл жас категориясына 2010 жылдың 1 қаңтарынан кейін дүниеге келген 13 жасар балалар қатысты. Жарысқа жалпы саны 15 команда қатысты. Турнир жеңімпазы Қайрат U-13, 2 орын Ақтөбе, ал 3-орынды қарағандылық Тұлпар командасы жеңіп алды.  

## Қосымша сілтемелер

## Дереккөздер

Санат:Футзал
Санат:Футзалдан Қазақстан чемпионаты
Төле би (Іле ауданы)

**Төле би** — Алматы облысы Іле ауданы, Ащыбұлақ ауылдық округі құрамындағы  ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Өтеген батыр ауылынан шығысқа қарай 12 км-дей жерде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
2010 жылы Ащыбұлақ ауылдық округіндегі ТСФ (тауарлы сүт фермасы) елді мекені негізінде құрылған.

## Дереккөздер

Санат:Іле ауданы елді мекендері
Төле би (айрық)

**[[Төле би]]** — қазақтың қоғам қайраткері, шешен, Ұлы жүздің бас биі, Қазыбек пен Әйтеке бидің қолдауымен үш жүзге төбе би болып сайланған.
Тағы мағыналары:
* Төле би — Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы елді мекен
* Төле би — Алматы облысы Іле ауданындағы елді мекен
* Төле би — Жамбыл облысы Шу ауданындағы елді мекен
* Төле би — Алматыдағы көше
Tennis for Two

**Tennis for Two** — графикалық интерфейсі бар компьютерлік ойындар арасындағы алғашқылардың бірі.

1958 жылы Нью-Йорк штатындағы Брукхейвен лабораториясында өткізіліп жатқан ашық есіктер күндеріне арналып жасалынды.

Ойын екі ойнаушыға арналған, олар контроллерлер арқылы доптың қызметін атқаратын жарық нүктесін экранның шетіне ығыстыруы керек, яғни теннис ойынының бастапқы ережелері қолданылады. Экранда сондай-ақ жер сызығы және оған перпендикуляр келетін, торды білдіретін тағы бір сызық көрсетіледі. Жарық нүктесі «торға» тимеуі керек.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* The First Video Game?
Офри Арад

**Офри Арад** (; 11 қыркүйек 1998, Ха-Хотрим, Израиль) — израиль футболшысы, қорғаушы.

## Клубтық маңсабы
Офри «Маккаби» Хайфа футбол клубның академиясының оқушысы.

2017 жылдың 2 шілде «Хапоэль» Рамат-Ган Израиль клубымен арендаға алынды.
2018 жылдың 23 қаңтары «Хапоэль» Беэр-Шевағп қарсы матчта Израиль кубогында дебютын жасады.
2018 жылдың жазында «Маккаби» Хайфаға оралды. 2018 жылдың 4 желтоқсаны «Бней Сахнинға» қарсы матчта Израиль чемпионатында дебютын жасады. Чемпионатта алғашқы голын 2019 жылдың 4 желтоқсанында «Ашдодқа» қарсы ойында салды.

2021 жылдың 30 мамыры Офри командасымен бірге Израиль чемпионы атанып, алғашқы футболдағы алғашқы жетістігіне ие болды. Ол лигада 32 рет ойнап, 1 гол салды.

2021 жылдың 14 қыркүйегінде Конференциялар лигасындағы және жалпы Еурокубоктардағы алғашқы ойының «Фейеноордқа» қарсы ойнады.

2022 жылдың 25 қазаны «Маккаби» Хайфаның «Пари Сен-Жерменға» қарсы ойыныңда алғаш рет чемпиондар лигасында ойнады.

2023 жылдың 23 ақпаны аренда құқығында «Қайрат» ойыншысы болды.

## Халықаралық маңсабы
Израильдің жастар құрамаларында ойнаған. Негізгі ұлттық құрама үшін дебюттық ойының УЕФА Ұлттар Лигасының Б группасында 2020 жылдың 10 қазаныңда ойнады. Жалпы есеппен құрамада 8 ойын ойнады.

## Жетістіктері
;«Маккаби» Хайфа
* Израиль чемпионы: 2020/2021, 2022/2022

* Израиль Кубогының иегері: 2015/2016

* Израиль Кубогының финалисі 2021/2022

* Израиль Суперкубогының иегері: 2021

* Израиль Суперкубогының финалисі: 2016, 2022

* Тото Кубогінің иегері: Тото Кубогі 2021

* Тото Кубогінің финалисі: Тото Кубогі 2018
**Қайрат**

* Қазақстан чемпионы: 2024, 2025
* Қазақстан суперкубогы: 2025

## Дереккөздер

Санат:Маккаби Хайфа ФК ойыншылары
Санат:Хапоэль Рамат-Ган ФК ойыншылары
Санат:Израиль футболшылары
Санат:Израиль Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Қайрат ФК ойыншылары
Санат:Стяуа ФК ойыншылары
Дәурен Тұрсағұлов

**Дәурен Бейсенғазыұлы Тұрсағұлов** (16 қаңтар 1996 жылы Шығыс Қазақстан облысы, Аягөз қаласында дүниеге келген) — қазақ спортшысы, Футзалдан Қазақстан ұлттық құрама командасы мен алматылық «Қайрат» футзал клубының ойыншысы. Футзалдағы амплуасы - шабуылшы.  

Аягөздегі спорт мектебі футбол бөлімінің түлегі.  ҚР спорт шебері, Қазақстан чемпионы, ҚР Суперкубогының иегері. 2018 жылы  студенттер арасында өткен әлем чемпионатының күміс жүлдегері. Аталған чемпионаттың үздік шабуылшысы.

## Өмірбаяны
Дәурен Тұрсағұлов 1996 жылы 16 қаңтарда Шығыс Қазақстан облысы, Аягөз қаласында дүниеге келген. Мектеп жасында Аягөз қаласындағы футболдан спорт мектебінде жаттыққан.

Алматы энергетика және электрондық технологиялар колледжінде оқып жүрген кезінде «Энергоколледж» мини-футбол командасында ойнай бастады.

2018 жылы студенттер арасындағы мини-футболдан әлем чемпионатының күміс жүлдегері атанды. Астанадағы «Сайран» мини-футбол командасының сапында өнер көрсетті. 

### Қайрат
Еуропа чемпионатынан кейін АФК «Қайрат» командасына ауысты.

Дәурен Тұрсағұловқа Португалия мен Испанияның жетекші командалары қызығушылық танытты, алайда 2023 жылдың сәуірінде ол АФК «Қайрат» командасымен келісімшартын 2025 жылға дейін ұзартты.

2020/21 маусымында ел чемпионы және Қазақстан Кубогының иегері болды.

2024 жылғы 11 қазан күні Астанада өткен Футзалдан Қазақстан суперкубогында Семей мен Қайрат ойнады. Қайрат командасы 3:1 есебімен жеңіске жетіп, 8-рет Супер кубок иесі атанды. 
Еуропаның мықты чемпионаттарына ауысқым келеді. Мысалы Испания, Италия біріншіліктерінің деңгейі аса жоғары. Сондай-ақ Ресей чемпионатына да доп тебуге барар едім


### Ұлттық құрама
Қазақстанның футзалдан ұлттық құрамасының ойыншысы. 2021 жылы Литвада өткен футзалдан әлем чемпионатында (FIFA Futsal World Cup 2021) төртінші орын алды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мини-футболшылары
Процедуралық драма

**Процедуралық драма** (немесе процедурал) — әлдебір мамандықтың сырларын терең үңіліп қарастыратын шығарма, көбінесе телехикаяларға қатысты айтылады, сондай-ақ кинода және әдебиетте қолданылады.

Тележанрлар арасында әсіресе полицейлік, дәрігерлік немесе соттық драмалар көп кездеседі. Ондай телехикаялардың әр сериясы әдетте жалғастыруды талап етпейтін, басы-аяғы бар сюжетті ұсынады (мысалы, әр серияда жеке бір қылмыс қарастырылуы мүмкін).

2011 жылға қарай процедуралық драма телевидениеде ең көп тараған формат болды.

## Мысалдары
* CSI
* 9-1-1
* Law & Order
* Дәрігер Хаус
* Батл Крик
* Коломбо
* Касл

## Дереккөздер

Санат:Жанрлар
Санат:Телевидение
Қасым Шәріпұлы

**Қасым Шәріпұлы Шәріпов** (1912 — 13 желтоқсан 1984) — кеңестік шаруашылық, мемлекеттік және саяси қайраткер.

## Өмірбаяны
1912 жылы Қараөзек стансасында дүниеге келді. КОКП мүшесі.

1927 жылдан бастап - шаруашылық, қоғамдық және саяси жұмысқа кірісе бастады. 1927-1974 жж. – «Лениншіл жас» комсомол газеті редакциясының хатшысы, «Партиздат» редакторы, ғылыми аудармашы-қызметкер, Қазақстан КП ОК партия тарихы институтының сектор меңгерушісі, Ұлы Отан соғысына қатысушы, 316-атқыштар дивизиясы 23-атқыштар полкі 8-ротасының саяси нұсқаушысы, 100-жеке қазақ атқыштар бригадасының «Алға» қазақ газетінің редакторы, 8-гвардия атқыштар дивизиясының «Отан үшін!» дивизиялық газеті редакторының орынбасары, Партия тарихы институты директорының орынбасары, «Социалистік Қазақстан» республикалық партия газетінің редакторы, Партия тарихы институтының аға ғылыми қызметкері, Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің ғылым және мәдениет бөлімі меңгерушісінің орынбасары, Қазақ КСР Министрлер Кеңесі қарамағындағы Ақпарат агенттігінің директоры.

Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 3-5 шақырылым депутаты болып сайланды.

1984 жылы Алматыда қайтыс болды.

## Сілтеме
* Ашимбаев Д. Р. Кто есть кто в Казахстане: Биографическая энциклопедия. — 11-е изд., доп.. — Алматы: Credo, 2010. — С. 1091. — 1192 с.

Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 4-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 5-шақырылымының депутаттары
Баде (халық)

**Баде** (*беде,* *боде*) — Нигерияда тұратын халық. 650 мыңға жуық өкілдері бар.

## Тілі
Олардың көпшілігі баде тілінде сөйлейді. Диалектілер: Батыс (баде), шығыс (дувай), Оңтүстік (адо). Хауса тілі де кең тараған. 

## Діні
Ислам дінін ұстанады. Дәстүрлі наным-сенімдерді (ата-баба культі мен табиғат күштерін) ұстанушылар бар.

## Тарихы
Бұл халықтар туралы алғашқы деректер XIV ғасырда кездеседі. Аңыз бойынша, бір кездері бұл адамдар Канем қаласында тұрған, бірақ олар бұл жерді тастап, Гонголаның жағасына көшіп, әлі күнге дейін сол жерде тұрады. Африканың көптеген халықтары сияқты, баделердің де өз культтері бар.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі – егіншілік (құмай, тары, жүгері, маниок, ямс, тәтті картоп, мақта, жержаңғақ), мал шаруашылығы (малшылық), ұсталық, тоқымашылық, былғары өңдеушілер, темір ұсталары мен балықшыларды да кездестіруге болады.

## Өмір салты
Отарлауға дейінгі кезеңде саяси құрылым – Бедде әмірлігі құрылды. Әлеуметтік ұйымның негізін көп балалы отбасылар мен патрилинейлік рулар құрайды. Неке вирилокалдылық.

Олар ықшам ауылдарда, төбесі тегіс ағаш үйлерде тұрады.

Дәстүрлі киімдерді хаусандық және еуропалық костюмдер алмастыруда.

Тамағы негізінен көкөністер (жарма, бұқтырылған, пісірілген түйнектер) және сүт, азырақ ет.

## Дереккөздер

 
Санат:Нигерия халықтары
Егор Алексеевич Ткаченко

**Егор Алексеевич Ткаченко** (15 сәуір 2003; Алматы, Қазақстан) — қазақстандық футболшы, Кайрат футбол клубының және Қазақстан 21 жасқа құрамасының қорғаушысы.

## Клубтық маңсабы
Алғашқы футбол клубы "Қайрат-Жастарда" 2020 жылы ойнай бастады.

2021 жылдың жазында мәскеулік Қайрат клубына өтті. 2021 жылдың 18 маусымында Ресейдің үшінші дивизионыңда Ленинградец клубына қарсы ойында дебютын жасады.

Қайратқа 2022 жылы оралып, сол жылдың 23 сәуірінде "Тұранға" қарсы матчта премьер-лигадағы алғашқы ойының ойнады (0-1).

## Ұлттық құрамадағы маңсабы
2021 жылдың 9 қазаны 19 жасқа дейінгі Қазақстан құрамасында дебютін жасады (2-5).

2021 жылдың 12 қарашасы 21 жасқа дейінгі Қазақстан құрамасында дебютін жасады(1-2).

## Дереккөздер

Санат:Қайрат ФК ойыншылары
Санат:Қайрат Мәскеу ФК ойыншылары
Санат:Кайрат-Жастар ФК ойыншылары
Шырындар (ру)

оңға|нобай|250x250 нүкте|Қарасубазар қаласындағы Ақ жартас (Ақ-Қая), олар Ресей императрицасына ант беріп, Қырым хандарына опасыздық жасады деген Шірін әулетінің мүлкі.
**Шырын** ( ) — Қырым татарларының түркітектес руы, Қырым хандығының төрт күшті би руының бірі - Қараша-бектер, Қырым хандарын тағына бекіте алатын және осы мемлекеттің сыртқы саясатын шешетін мемлекеттік кеңесінде болған .

Шырындар Қырым ұлысының бек руларының арасында болды, олар кездесу нәтижесінде Литвадан Шыңғыс ханның мұрагері - I Қажы Герейді шақыруға шешім қабылдады, ол Жанике қайтыс болғаннан кейін және оның әлсіреуінен кейін сонда жасырынып жүрді. Жәніке тұсында Ордадан толығымен бөлініп кеткен Қырымдағы ұстанымы. Сөйтіп, Литваның ұлы князі Касимирге Ширин мен Барын руларынан елшілік келді. Олар Касимирге Қажы Гирайды хан ретінде көргісі келетіндерін түсіндірді. Қажы-Герайды Казимир Лидадан Киевке шақырып, сол жерде би елшілерімен кездесіп, солармен бірге Қырымға барады. Қажы Герай Қырымға жеткенде Тегене бастаған барлық билер мен мырзалар оған билеуші ретінде ант берді .

Ширин билерінің атақоныс иелігі - Қарасубазар.

Қырымда 18 ғасырдың соңына дейін олар «ең атақты және күшті» болды және «халық жиналысында бірінші дәрежені құрады». Ширин Мырзалары Қырым хандығының барлық қырым руларының алдында Қырым хандарының қыздарына үйленуге айрықша құқығы бар бірінші фамилия болды  .

1555 жылы I Дәулет Герайдың тұсында Сот шайқасында И.В.Шереметев олжалар арасында Ширинский Мырзалардың туын алды. Шежірелерде «Ноғай мен Шірінскийдің мурзалары келді» деп айтылады. 1594 ж Ширинский Мырза Иши-Махмет Мәскеуге Қырым елшісі болып келді.

1768-1774 жылдары Қырымды орыс әскерінің жаулап алуы кезінде Шириндер Қырым хандарына опасыздық жасап, бұрын хандар таққа отырған Ақ-Қаяға, орыс императрицасына ант беріп, дворяндық атақ алды. Осыған байланысты Қырымның соңғы ұлы ханы Қырым Герай Кареценовтен татарлардан олардың қандай негізде «ант бергенін» сұрауды өтінді, оған Караценов: «Маған керегі жоқ, өйткені мен толық білемін, татарлардың өздері де біледі» деп жауап берді. Бүкілресейлік мемлекетке адал болуға ант берген! «Ең жақсылар», Қараценовтің сөзімен айтсақ, қырым татарлары сөйлеп, өздерінің қожайын ханына қызмет еткісі келетіндіктерін шынайы мойындады; қалғандары үнсіз қалды. Қырым Герай тағы да хан оларды өзінің қол астындағылар санайтынын айтты, өйткені олар Ресейдің бодандығы емес, ант берді. Қалға сұлтан Әли аға шынында да олардың өздері ант бермей, тек ант бергенін растады  . 1769 жылы Қырым Гирай Каусениде кенеттен қайтыс болды. Қасақана уланудың барлық белгілері болды, бірақ билер белгісіз себептермен тергеуді бастаудан бас тартты  .

1784 жылы Потемкин Мехметші би Ширинскийге жылына 2000 рубль жалақы тағайындады, императрица Екатерина II Шырындар отбасынан Қырым дворяндарының губерниялық маршалдарын сайлауды бұйырды. Ширинскийдің атымен бір бөлігі православие дінін қабылдай бастады.

## Дереккөздер

## Әдебиет

* Олекса Гайворонский. Повелители двух материков. — Киев-Бахчисарай: Оранта, Майстерня книги, 2007. — Т. 1. — 368 с.
Санат:Қырым татарлары рулары
Санат:Шырындар (ру)
Баланте

**Баланта**  (өз атауы *балант*, *буланда*, *брасса*) — Гвинея-Бисау, Кабо-Верде және Сенегалдағы халық.
Жалпы саны 690 мың адам.
Гвинея-Бисауда 600 000 адам, Кабо-Вердеде 60 000 адам, Сенегалда - 30 000 адам тұрады.
Баланталарды алты руға бөлуге болады: нхакра, ганджа (мане), нага, патч, софа және кентохе. Олардың ішіндегі ең үлкені - баланта Кентохе.

## Тілі
Батыс Атлант тобындағы баланта тілінде сөйлейді. Португал тілі де кең таралған.

## Діні
Баланталардың көпшілігі дәстүрлі нанымдарды ұстанады, кейбіреулері мұсылмандар.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі - тропикалық егіншілік. Еңбек құралдары – күрек, соқа, кетмен. Күріш, жүгері, жержаңғақ, маниок, тәтті картоп, ямс, тары-фонио өсіріледі. Май зәйтүн ағашының жемістерінен жасалады. Ірі қара және ұсақ мал, шошқа өсіріледі. Аралдар мен теңіз жағалауының тұрғындары балық аулаумен айналысады.
Қолданбалы өнер дамыған. Қызыл, көк және сары түстер басым болатын тоқу және көркем кесте тоқу жиі кездеседі.

## Өмір салты
Әлеуметтік ұйымның негізін шағын және үлкен отбасылар тобын біріктіретін ауыл қауымдастықтары құрайды. Туыстық есеп матрилинейлік, неке негізінен вирилокалды болып табылады. Көп әйел алу жиі кездеседі.

Баланталар негізінен шағын ауылдарда тұрады. Қабырғалары қамыстан қаланған, сазбен сыланған, биік төбесі бар төртбұрышты тұрғын үйлер басым. Үйлер биік қоршаулармен қоршалған. Папельдерде сопақ және дөңгелек тұрғын үйлер бар.

Киімі негізінен еуропалық.

Дәстүрлі тағамдары - күріш, фонио, пальма майы қосылған бұқтырылған тағамдар мен ботқалар.

## Дереккөздер

 
Санат:Гвинея-Бисау халықтары
Санат:Кабо-Верде халықтары
Санат:Сенегал халықтары
Бакве

**Бакве** — кру тобына жататын халық. Кот-д’Ивуардың оңтүстік-батысында және Либерияның оңтүстік-шығысында оларға жақын гване, уби, пайя, абринья, плапи, ба, тэви халықтарымен бірге тұрады.
Жалпы саны 900 мың. Либерия (500 мың адам, 1992 ж.) және Кот-д'Ивуар (400 мың адам).

## Тілі
Олар гване-бодо, омелокве, абри, обва диалектілерінен тұратын бакво тілінде (бакуэ, бакве) сөйлейді.

## Діні
Олардың көпшілігі дәстүрлі нанымдарды сақтайды, кейбіреулері христиандар.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі – қолмен атқарылатын егіншілік (азық дақылдары – тары, маниок, құмай, ямс, т.б. тауарлы дақылдар – майлы және кокос пальмасы, күріш), аңшылық, терушілік. Олар майлы пальма, қант қамысы, күріш, гевеа плантацияларында жұмыс істейді. Жағалауда көптеген баквелер балық аулаумен айналысады, теңізшілер мен порт тасымалдаушылары болып жұмыс істейді. Ағаш оюлары (мүсін, маскалар), қыш ыдыстар, тоқу дамыған.

## Өмір салты
Негізгі дәстүрлі әлеуметтік институттар: рулық ұйым, старшындар басқаратын ауыл және көпбалалы қауымдар, ерлер одақтары (поро және т.б.), олардың мүшелері қорқынышты бетперде киіп ғұрыптық билер ұйымдастырады. Туыстық есеп патрилинейлік, неке келісімі вирилокалдылық, полигиния, сорорат, левират кең таралған.

Елді мекендері ықшам, дәстүрлі тұрғын үйі – домалақ пішінді, шөптен немесе сабаннан жасалған конустық төбесі бар.

Дәстүрлі киімдері, денені орайтын мата, еуропалық киіммен ығыстырылды.

Негізгі тағам - балық және көкөністер (әртүрлі жарма, бұқтырылған тағамдар, пальма майы және ащы дәмдеуіштер қосылған, қуырылған және пісірілген түйнектер).

## Дереккөздер

 
Санат:Кот-д’Ивуар халықтары
Санат:Либерия халықтары
Әзірбайжан жанартауларының тізімі

[thumb|right|[Ахарбахар жанартауы]]

## Дереккөздер

* Siebert L, Simkin T (2002–present). ''Volcanoes of the World: an Illustrated Catalog of Holocene Volcanoes and their Eruptions'' . Smithsonian Institution, Global Volcanism Program Digital Information Series, GVP-3 (http://www.volcano.si.edu ).
Халықаралық теннис федерациясы

**Халықаралық теннис федерациясы** (, *ITF*) — теннисті әлемдік деңгейде насихаттауды және дамытуды көздейтін халықаралық ұйым, теннис ережелерінің беріктігін және заманға сай болғанын қадағалайды.

Бұл ұйым ірі жарыстардың ұйымдастыруымен айналысады, олардың ішінде Үлкен дулыға турнирлері, ерлердің топтық жарысы (Дэвис кубогы), әйелдердің топтық жарысы (Билли Джин Кинг кубогы), аралас топтық жарыс (Хопман кубогы), сондай-ақ Олимпиадалық және Паралимпиадалық ойындарындағы жарыстар.

1913 жылы Парижде өткен 12 ұлттық ассоциацияның кездесуі нәтижесінде құрылды.

Санат:Халықаралық спорт ұйымдары
Майя Төлегенқызы Бекбаева

**Майя Төлегенқызы Бекбаева** (12 ақпан 1979, Семей, Абай облысы) — қазақстандық журналист, тележүргізуші, редактор және продюсер. Қазақстан тарихы туралы көптеген танымал бағдарламалар мен деректі фильмдердің авторы. Ол 2019-2022 жылдар аралығында «Jibek Joly» (бұрынғы Kazakh TV) халықаралық спутниктік телеарнасының бас директоры қызметін атқарған.

## Өмірбаяны
Майя Бекбаева 1979 жылы 12 ақпанда Абай облысы (бұрынғы ШҚО аумағы), Семей қаласында дүниеге келген. Орта мектепті үздік бітіріп, орыс тілі мен әдебиеті пәнінен көптеген қалалық, республикалық олимпиадаларға қатысып, мектептің үлгісі мен мақтанышы болды. Майя өз мамандығын бала кезінде 12 жасында «Пульс времени» жергілікті газетінде жас тілші болып жұмыс істей бастағанда шешті.

2000 жылы «Шаһар» телеарнасында алдымен журналист, содан кейін жаңалықтар жүргізушісі болып жұмыс істеді. 2002 жылы ҚазҰУ-дың халықаралық журналистика факультетін үздік бітірді. 2005 жылы Майя журналист және Алматы «Таң» телеарнасының бас редакторы болды. 2009 жылы «Қазақстан» телеарнасында 2011 жылға дейін жаңалықтар бағдарламасын жүргізді. 2010 жылы ол «Мәртебелік астана», «Жеке аумақ» бағдарламаларының авторы және жүргізушісі, кешкі жаңалықтар блогы болды. 2012 жылы «Жетінші арнада» жаңалықтар жүргізушісі, «Басқаша айтқанда», «Шешім бар» және «Менің оқиғам» ток-шоуларында жұмыс істеді. 2016 жылы «Хабар» телеарнасындаға «Құпиялар. Тағдырлар. Есімдер» деректі фильмдер тізбегінің авторы әрі жүргізушісі болды. 2019 жылдан бастап «Kazakh TV» телеарнасының бас директоры болып тағайындалды.

## Сілтеме
* Майя Бекбаеваның youtube видеохостингіндегі жеке арнасы

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан тележүргізушілері
Санат:Қазақстан продюсерлері
Төлеутай Еламан Талғатұлы

**Төлеутай Еламан Талғатұлы** - 1998 жылы 20 шілдеде Қарағанды облысы, Шет ауданы, Ақжал кентінде дүниеге келген. Павлодар облысы, Екібастұз қаласы «Зерде» дарынды балалар мектебінің түлегі. Республикалық «Ақберен» байқауының «Поэзия» аталымы бойынша жеңімпаз атанып, Халықаралық Қожа Ахмет Яссауи атындағы қазақ-түрік университетінің грантын жеңіп алған.

## Қызмет жолы
*2020-2021 жылдары Түркістан облыстық «Жастар ресурстық орталығының» маманы;
 
*2022 жылы Сауран ауданы әкімдігінің баспасөз хатшысы;

*2023 жылдан "Түркістан" телеарнасында редактор, жүргізуші.

## Шығармашылығы
*"Көбелек қанат қаққанша..." (2014 ж.)

*"Аспан - Əке ..!" (2015 ж.) 

*"Ол қайтып келеді бүгін .." (2016 ж.)

*«Құдай жайлы ойланатын қала» жыр антологиясында жинақтары енген.

Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Түркістан ақындары
Санат:поэзия
Санат:Шет ауданында туғандар
Бамум (халық)

**Бамум** (*мум*, *мом*, *шупамен*) — Камерундағы, Мбам мен Нун өзендерінің аралығында тұратын халық.
Халқы 375 мың адам (2000 ж.). Бамилектер жақын, кейбір аймақтарда олармен араласқан.

## Тілі
Олар нигер-кордофандық отбасының бенуэ-конго тобының бамум тілінде сөйлейді.

## Діні
Дінге сенушілердің діни байланысы: сүнниттік мұсылмандар.

## Тарихы
Бамумның ата-бабалары қазіргі Нигерия аумағында өмір сүрді, 17 ғасырдың аяғында фулбенің шабуылымен Мбам мен Нун өзендерінің аралығына қоныс аударды, онда 18 ғасырдың басында 18 көсемдікті, соның ішінде автохтонды халықтарды (бамилеке, тикар және т.б.) біріктірген бамум басшыларының одағы құрылды.
Билеушінің (мфу) билігін басшылар кеңесі басқарды, оның анасы басқаруға қатысты. Мфу қайтыс болғаннан кейін оның жаны маскаға айналады деп сенген. 19 ғасырдың аяғында бамумдардың бір бөлігі исламды қабылдады, 20 ғасырдың басынан бастап христиан діні тарады.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі – қолмен атқарылатынмтропиктік егіншілік (тауарлы дақылдар – кофе, майлы пальма, азық-түлік дақылдары – жүгері, тары, маниок, ямс және т.б.). Бамумдар сонымен қатар кофе мен банан плантацияларында жұмыс істейді. Мал шаруашылығы нашар дамыған. Ағаш оюы кеңінен таралған.

## Өмір салты
Қоғамдық ұйымның негізін ақсақал басқаратын ауыл қауымы құрайды. Ірі тайпалық топтарды көсемдер басқарады. Туыстық есеп матрилинейлік болып табылады, көп әйел алу жиі кездеседі.

Үлкен ауылдары көшелермен жоспарланған. Қабырғалары балшықпен сыланған және пирамида тәріздес биік сабан төбесі бар, төртбұрышты үйлер басым.

Күнделікті жұмыс киімдері – кеудеге оралған мата, мерекелік киімдер – үйден тігілген, әшекейлері мол (ерлер үшін – кең көйлек, әйелдер үшін – кеудеге оралған мата).

Азық-түліктері - көкөністерден, ямстерден, тародан, сондай-ақ жармалардан, шелпектерден тұрады.

## Дереккөздер

 
Санат:Камерун халықтары
Бамилеке

**Бамилеке** — Камерундағы Мбам және Нун өзендерінің арасындағы биік таулы аймақтарды мекендейтін халықтар тобы.
20 ғасырдың аяғында халық саны 2,1 млн.-нан астам адамды құрады.

## Тілі
Бамилек тілі шығыс банту тілдеріне жатады.
Ең маңызды диалектілері – банджун, банганте, джанг, бафусам, фефе, бафанг.

## Діні
Дінге сенушілер дәстүрлі нанымдарды ұстанады, кейбірі сүнниттік мұсылмандар, христиандар.

## Тарихы
Шамамен 15 ғасырда Бамилек ата-бабалары Орталық Камерунда бірнеше шағын мемлекеттер құрды, олардың бірігуі 19 ғасырда еуропалық отарлаушылардың шапқыншылығымен үзілді.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі – қолмен атқарылатын егіншілік (маниок, ямс, кофе, майлы пальма, банан, кола, жүгері және т.б.). Олар мал өсіреді, бірақ саумайды. Бір бөлігі Дуала кәсіпорындарында және теңіз портында жұмыс істейді. Ағаш ою (адамдардың, жануарлардың, құстардың фигураларымен безендірілген ыдыстар, қызыл және қара ағаштан жасалған мүсіндер), геометриялық ою-өрнектермен кілемдер, бетперделер жасау дамыған.

## Өмір салты
Қоғамдық ұйымның негізін ақсақал басқаратын ауыл қауымы құрайды. Тайпалық топтарды көсемдер басқарады. Туыстық есеп патрилинейлік болып табылады; Неке патрилокальды.

Тұрғын үйлері төртбұрышты, қаңқалы, бамбуктан жасалған, сабаннан, бұтақтардан және жапырақтардан жасалған жоғары конустық төбесі бар. Есіктер мен төсеніштер оюлармен безендірілген және ашық түстермен боялған.

Күнделікті киімдері негізінен ақ түсті, мерекелік киімдер әшекейленген.

Азық-түлікте дәнді дақылдар, шелпек, көкөністер басым.

## Дереккөздер

 
Санат:Камерун халықтары
Төлеуғали Мұхамеджанұлы Тайтөлеев

**Төлеуғали Мұхамеджанұлы Тайтөлеев** (1960 жылы 2 мамырда *Шығыс Қазақстан облысы, [[Аягөз]] қаласы*) - Қазақстан футзал ассоциациясының президенті, Қазақстан бокс федерациясының вице-президенті, Алматы қаласы Мәслихатының депутаты, Алматы энергетика колледжінің директоры . 

## Өмірбаяны
1960 жылы 2 мамырда Шығыс Қазақстан облысында (бұрынғы Семей облысы) Аягөз қаласында дүниеге келген. 

1983 жылы Семей педагогикалық институтын тарих және қоғамтану мамандығы бойынша бітірген. 

2008 жылы Қазақ қатынас жолдар университетін транспорт эксплуатациясы мен қозғалысы, тасымалдауды ұйымдастыру магистрі. Техника ғылымдарының кандидаты.

Еңбек жолын Аягөз қаласы №5 орта мектебінің сыныптан тыс және мектептен тыс тәрбие жұмысын ұйымдастырушы ретінде бастады. 

1989-1996 жылдар аралығында Алматы машинақұрылыс техникумында оқытушы, бөлім меңгерушісі қызметін атқарады. 

1996-2007 жылдары Алматы политехникалық колледжінде бөлім меңгерушісі, директордың оқу-өндірістік ісі жөніндегі орынбасары, директордың оқу ісі жөніндегі орынбасары. 

2007 жылдың маусымынан бастап Алматы мемлекеттік энергетика және электронды технологиялар колледжінің директоры.

## Қоғамдық жұмысы

* Алматы қаласы Қоғамдық кеңесінің мүшесі (2017-2019);
* «Нұр Отан» партиясы қалалық филиалының партиялық бақылау комиссиясының мүшесі;
* Қазақстан кәсіпқой бокс федерациясының вице-президенті;
* Қазақстан Республикасының NSL колледждерінің төрағасы;
* Алматы қалалық Мәслихатының депутаты;
* Қазақстан футзал ассоциациясының Президенті (2022-2023);
* Алматы қаласының футбол федерация басшысы. 

### Қазақстан футзал Ассоциациясы
2022 жылы Қазақстан футзал ассоциациясы Қазақстан футбол федерациясымен келісім-шарт жасасып футзалдан Қазақстан чемпионатын, Футзалдан Қазақстан кубогы мен Суперкубогын өткізу туралы келісімге келеді. Футзал Ассоциациясы 4 жылдан бері қызметін тоқтатқан болатын.

## Дереккөздер
АҚШ Мемлекеттік хатшыларының тізімі

Төмендегі тізім АҚШ Мемлекеттік хатшысы қызметін атқарған саяси қайраткерлер туралы ақпаратты, олардың осы лауазымға тағайындалу ретімен ұсынылған. Мемлекеттік хатшы АҚШ Мемлекеттік департаменті, АҚШ сыртқы саясат ведомствосының басшысы (1789 жылдан бастап). 2025 жылғы ​​қаңтардан бастап Мемлекеттік хатшы қызметін Марко Рубио атқарып келеді.

## Хатшылар тізімі

    

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* http://www.state.gov/secretary/former/index.htm Мемлекеттік департамент сайтындағы АҚШ Мемлекеттік хатшыларының тізімі
Олимпиада ойындарындағы дзюдо

right|150px|border|Дзюдо
**[[Дзюдо]]** алғаш рет **[[Олимпиада ойындары]]нда** 1964 жылы Токиода таныстырылды.

1972 жылдан бастап дзюдо сайыстары барлық Олимпиадаларда өткізіліп жүр.

Әйелдер арасындағы сайыстар 1992 жылы енгізілді. 2021 жылдан бастап топтық сайыстар да өткізілетін болды.

## Салмақ дәрежелері
Алғашқы сайыстар 4 салмақ дәрежесі бойынша өткізілген. Бүгінгі күндері ерлер үшін 7 және әйелдер үшін 7 салмақ дәрежесі белгіленген.

### Ерлер

### Әйелдер

## Медальдар санағы
Бүгінгі күнге 56 мемлекеттің спортсмені Олимпиада ойындарында дзюдодан медаль жеңіп алған.

thumb|right|200px|Дзюдоға арналған Қазақстанның пошта маркасы
## Қазақстан атлеттерінің қатысуы
Қазақстан атынан Олимпиада ойындарына 1996 жылы — 8 атлет, 2000 жылы — 8 атлет, 2004 жылы — 8 атлет, 2008 жылы — 10 атлет, 2012 жылы — 9 атлет, 2016 жылы — 6 атлет, 2021 жылы — 6 атлет, 2024 жылы — 8 атлет қатысқан.

Төрт Олимпиадада олар 1 алтын, 2 күміс, 3 қола медаль жеңіп алған:

## Дереккөздер

Санат:Олимпиада ойындарындағы дзюдо
Бангилер

**Бангилер** — Конго өзенінің орта ағысында, Конго Республикасында (Браззавиль) және Конго Демократиялық Республикасында (Киншаса) тұратын банту халықтарының тобы.
Көпшілігі (2,1 млн адам) Конго Демократиялық Республикасында, қалғаны – 30 мың адам Конго Республикасында тұрады.

## Тілі
Ең көп қолданылатын тілдер - мбанги-нтумба және лингала тілдері.

## Діні
Дәстүрлі нанымдар сақталған (ата-бабалар культі, табиғаттың жанды күштері, фетишизм, сиқыршылық пен бақсылыққа сену), бангилардың едәуір бөлігі христиан дінін ұстанады (көпшілігі католиктер, протестанттық баптистер бар).

## Тарихы
Банги этникалық қауымдастығы 19 ғасырдың басында қалыптаса бастады. Отарлауға дейінгі кезеңнің өзінде лингала тілі Солтүстік Конгода тайпа аралық сипатқа ие болды. 20-ғасырдың екінші жартысында Бангилердің едәуір бөлігі қалаларға қоныстанып, өнеркәсіп пен саудада жұмыс істеді.

## Кәсібі
Негізгі кәсіптері Конго өзенінде балық аулау және тропикалық қолмен атқарылатын егіншілік (маниок, ямс, таро, жержаңғақ, асқабақ). Көптеген бангилер қалаларда өнеркәсіп пен саудада жұмыс істейді. Ағаш өңдеу, өру, тоқыма, ыдыстарды бояу дамыған.

## Өмір салты
Дәстүрлі әлеуметтік ұйымның негізін бірқатар үлкен отбасыларды біріктіретін ауыл қауымдастықтары құрайды, туыстық есеп патрилинейлік. Неке вирилокальды, көп әйел алу жиі кездеседі.

Ауылдары ықшам, әдетте өзен бойында 1-2 қатардан тұратын тұрғын үйлерден тұрады. Баспаналары тік бұрышты – ағаштан, ағаш қабығынан, пальма жапырақтарынан жасалған, төбесі биік.

Дәстүрлі киімдері қазір ығыстырылған.

Негізгі тағамдары - көкөністер (маниок ұнынан жасалған шелпектер - чихванга, жарма, жержаңғақ, банан), кептірілген және ысталған балық.

## Дереккөздер

 
Санат:Конго Республикасы халықтары
Санат:Конго Демократиялық Республикасы халықтары
Байтақ (партия)

**«Қазақстанның «Байтақ» жасылдар партиясы» қоғамдық бірлестігі**, қысқаша атауы — **«Baytaq» Жасылдар партиясы** — Қазақстандағы жасыл саяси партия, ресми түрде тіркелген 7 партияның бірі.

Партия оппозициялық болып есептелмейді. Оның тұңғыш съезінде олар Тоқаев саясатын қолдайтынын мәлімдеді.

## Тарихы
### Құрылуы және тіркелуі
Партия басшысы Азаматхан Әміртай айтуынша, партияны тіркеу жұмыстары 2015 жылдан бері жүргізіліп келген.

2022 жылдың 24 қыркүйегінде партияның тұңғыш съезі жүргізілді. Оның барысында партия басшылығы және бағыты таңдалды.

2022 жылдың 30 қарашасында партия ресми түрде тіркелген партиялар тізіміне енді. Ол соңғы 20 жылда алғаш рет тіркелген партия болды.

### 2023 жылғы парламент сайлауы
2023 жылы 20 қаңтарда Байтақ партиясы сол жылғы парламент сайлауына қатысатынын мәлімдеді.

Партиядан тізім бойынша 20 кандидат ұсынылды, оның ішінде әйелдер квотасы бойынша 4 кандидат, жастар квотасы бойынша – 1 кандидат және мүгедектер квотасы бойынша – 1 кандидат бар.

### Партия төрағалығы үшін күрес (2023)
6 мамыр күні Алматыда партияның 3-съезі орын алды. Оның барысында Әміртай өзінің партиядағы мүшелігі мен төрағалығынан айырылды.

2023 жылдың 10 мамырында партия төрағасы Азаматхан Әміртайдың айтқан сөзінше партияны «олигархтар мен бизнесмендер» басып алғысы келеді, және оны сондықтан партия мүшелері тізімінен алып тастаған. Әміртай Алматыда өткен съезді мойындамады.

Алматы мәслихатының депутаты және «Байтақ» партиясының алматылық саяси бюросының төрағасы Бейбіт Әпсенбетов «конференция өткізбей-ақ филиал директорларын тағайындап, партияға қатысы жоқ тұлғалардан саяси бюро құрып жүргеніне сүйеніп оның мүшелігі тоқтатылды» деген.

## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша саяси партиялар
Санат:Қазақстан саяси партиялары
Банди

**Банди** — жалпы саны 60 мың адамды құрайтын ұлт. Негізгі қоныстанған елдері: Либерия – 35 мың адам, Гвинея – 25 мың адам.

## Тілі
Тілі - банди тілі
, 2 диалектіге ерекшеленеді: нақты банди және оңтүстік-шығыс явиазу диалектісі (явуйахун), фонетикасы жағынан лоомаға жақын. Лоома тілі  тай құпия қоғамдарының, сиқырдың және т. б. тілі; Көптеген әйелдер менде тілін жақсы меңгерген.

## Діні
Дінге сенушілердің діни наным-сенімдері: дәстүрлі сенімдер.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі – қолмен атқарылатын егін шаруашылығы (құрғақ күріш, жүгері, маниок, ямс, таро, тәтті картоп, кофе ағашы, банан). Балық аулауды ерлер де, әйелдер де айналысады, бірақ әртүрлі тәсілдермен. Кола жаңғақтарын, майлы пальма жемістерінің жинайды. Ұсақ мал мен құс өсіріледі. Сиырлар ұстайды, бірақ саумайды. Негізгі қолөнері – тоқымашылық, ағаш ою, ұсталық, тоқымашылық (ерлердікі), қыш бұйымдары (әйелдердікі).

## Өмір салты
Дәстүрлі әлеуметтік құрылымның негізгі ұяшығын ақсақал басқаратын үлкен, көбінесе көп әйелді патрилинейлік отбасы құрайды. Әкесінің аты. Неке вирилокалды. Көп әйелді отбасылардағы әйелдердің жеке үйлері бар.

Ауылдары үлкен, көбінесе 250-ден астам үй (1000 адамға дейін) бар, тұрғын үйлері рафия жапырақтарынан жасалған конус тәрізді төбесі бар дөңгелек болып келеді. Елді мекеннің орталығында үлкен «әңгімелесу, сұбхаттасу үйі» бар.

Киімдері ХХ ғасырдан бастап американдық либериялықтардың әсерімен манинк, менде қолданысқа енді.

Тамағы негізінен көкөністер (жарма, дәмдеуіштері бар бұқтырылған тағамдар), еттің барлық түрлерін жейді.

## Дереккөздер

 
Санат:Либерия халықтары
Санат:Гвинея халықтары
Галкин ауданы

**Галкин ауданы** — 1944-1957 жылдары болған Қазақ КСР Павлодар облысының әкімшілік бөлінісінің бірлігі. Орталығы — Галкино ауылы.

## Тарихы
Галкин ауданы 1944 жылы 8 мамырда Цюрупин ауданының шағындалуынан Павлодар облысының құрамында құрылды. Аудан құрамына Александровка, Алексеевка, Бөрібай, Галкин, Еленовка, Жаңаауыл, Николаевка, Ниязовка, Радужный, Тайбағар, Тереңкөл, Өндіріс, Чигириновка ауылдық кеңестері кірді.

1951 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша аудан құрамына 13 ауылдық кеңес кірді: Александровка, Алексеевка, Бөрібай, Галкин, Еленовка, Жаңаауыл, Николаевка, Ниязовка, Радужный, Тереңкөл, Өндіріс, Чигирин және Шоқтал.

1952 жылы Радужный ауылдық кеңесі таратылды.

1954 жылы Еленов ауылдық кеңесі Галкин ауылдық кеңесіне, Николаев ауылдық кеңесі Александров ауылдық кеңесіне, Ниязов ауылдық кеңесі Өндіріс ауылдық кеңесіне, Тереңкөл ауылдық кеңесі Чигирин ауылдық кеңесіне қосылды.

1956 жылы «Қарабидай» астық кеңшарының орталығында Қарабидай ауылдық кеңесі құрылды.

1957 жылы 25 қазанда Галкин ауданы таратылып, аумағы Цюрупин ауданына берілді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның таратылған аудандары
Михайлов ауданы

**Михайлов ауданы** () — 1944–1957 жылдары болған Қазақ КСР Павлодар облысының әкімшілік бөлінісінің бірлігі. Орталығы — Михайловка ауылы.

## Тарихы
Михайлов ауданы 1944 жылы 8 мамырда Өрлітөбе ауданын бөлу арқылы Павлодар облысының құрамында құрылып, Ілияс, Қазақстан, Партизан, Есқара, Ворошилов, Михайлов, Будённый, Благодатный, Ново-Кузьмин, Жамбыл, Жаңа Жұлдыз, Краснов ауылдық кеңестері берілді.

1951 жылы 1 қаңтарда аудан құрамына 12 ауылдық кеңес кірді: Благодатное, Будённый, Ворошилов, Жамбыл, Жаңа Жұлдыз, Ілияс, Есқара, Қазақстан, Красновка, Михайлов, Ново-Кузьмин және Партизан.

1954 жылы Қазақстан ауылдық кеңесі Ворошилов ауылдық кеңесіне, Будённый ауылдық кеңесі Есқара ауылдық кеңесіне, Ілияс және Благодатный ауылдық кеңестері Михайлов ауылдық кеңесіне қосылды. Жаңа Жұлдыз ауылдық кеңесі таратылды.

1957 жылы 7 қаңтарда «Озёрный» астық кеңшарының орталығында Озёрный ауылдық кеңесі, ХІХ партсъезд атындағы астық кеңшарының орталығында Алакөл ауылдық кеңесі құрылды. 1957 жылы 30 шілдеде Есқара, Ворошилов ауылдық кеңестері Ново-Кузьмин ауылдық кеңесіне, Жамбыл ауылдық кеңесі Озёрный ауылдық кеңесіне қосылды. Ново-Кузьмин ауылдық кеңесі Қазақстан ауылдық кеңесі болып өзгертілді. «Михайлов» астық кеңшарының орталығында Совхозный ауылдық кеңесі құрылды. 1957 жылы 16 тамызда Петропавл ауылдық кеңесі құрылды.

1957 жылы 25 қазанда Михайлов ауданы таратылып, аумағы Өрлітөбе ауданына берілді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның таратылған аудандары
Барбалар

**Барбалар** (*берба*, *бариба*, *баргу*, *боргава*, *богунг*) — Бениннің солтүстігіндегі халық.
Бениндегі саны 495 мың адам. (2005), Нигерияда – 62 мың адам, Тогода – 14 мың адам. Жалпы саны 571 мың адам.
Халықтың бірнеше атаулары бар. Кейбір жерлерде берба, баргу, богунг немесе бариба сияқты атауларды көруге болады. Бірақ қалай аталса да тұрмысы, мәдениеті бір.

## Тілі
Тілі - нигер-кордофан отбасының гур тобының берба тілі.

## Діні
Барбалар дәстүрлі нанымдарды сақтайды, шамамен 10% мұсылмандар.

## Тарихы
Болжам бойынша, бұл халық 14-15 ғасырларда Боргу деп аталатын ерте саяси формация құрылғаннан кейін қалыптасқан. 16 ғасырда ол Бариба деп аталатын басқа ерте мемлекеттік формацияның бөлігі бола бастады. Дәл осы уақыт олардың Африкада қалыптасуының басы болып саналады.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі – қолмен атқарылатын ауыспалы егіншілік (күріш, фонио, құмай, жүгері, жержаңғақ және т.б.). Кен орындары елді мекендердің айналасында шоғырланған. Ірі қара және ұсақ мал өсіріледі, олар тыңайған жерлерде немесе орылған егістіктерде жайылады. Қолөнерден - ағаш ою, керамика, тоқыма, кілемше тоқу дамыған.

## Өмір салты
Билеушілердің күрделі иерархиясы болды. Тайпалық жіктелу сақталған. Дәстүрлі қоғамдық ұйым көп балалы отбасылардан тұратын ауылдық қауымдастықтарға негізделген. Туыстық есеп аналық жақтылық элементтері бар патрилинейлік болып табылады. Неке вирилокалды, яғни күйеу мен әйел күйеуінің ата-анасымен немесе оларға өте жақын тұрады. Еркектер бірден бірнеше әйел алған кезде полигиния да қолданылады. Сорорат одан да сирек кездеседі. Бұл жағдайда ер адам өзінің қарындасына үйленеді. 

Барбалардың тұрғын үйлері, олардың пішіні орналасқан жеріне байланысты. Мәселен, оңтүстік орман аймағында олардың пішіні дөңгелек және конус тәрізді шатыры бар. Ал солтүстікте кәдімгі шатырлы төртбұрышты үйлер бар. Бұл ерекшеліктер бір ғасырдан астам уақыт бойы жалғасып келеді және бүгінгі күнге дейін сақталған.

Ерлердің киімдері әртүрлі және олардың әлеуметтік жағдайын көрсетеді. Олардың күнделікті киімдері *Туру* - әдетте жеңсіз туника. *Дансиги*- тізеге дейінгі көйлек кейде іш киім ретінде пайдаланылады. *Сокото* - мата белдігі бар конустық шалбар.

Негізгі тағам - көкөністер (жарма, бұқтырылған ботқа) және ет.

## Дереккөздер

 
Санат:Бенин халықтары
Санат:Нигерия халықтары
Санат:Того халықтары
Маринов ауданы

**Маринов ауданы** — Целиноград облысының 1973-1988 жылдары болған әкімшілік-аумақтық бірлігі. Әкімшілік орталығы — Мариновка ауылы.

## Тарихы
Аудан Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1973 жылғы 25 желтоқсандағы Жарлығымен құрылған.

Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1988 жылғы 9 шілдедегі Жарлығымен Маринов ауданы таратылды. Аудан аумағы Астрахан, Атбасар, Балкашин, Макин аудандары арасында бөлінді: Ескi Қалқұтан ауылдық кеңесі Астрахан ауданына, Адыр, Мариновка, Новоалександровка ауылдық кеңестері Атбасар ауданына, Бірлік, Гвардия ауылдық кеңестері Балкашин ауданына, Журавлёв, Красноводск, Новобрат, Острогор ауылдық кеңестері Макин ауданына қосылды.

Бірнеше жылдан кейін Острогор ауылдық кеңесі Макин ауданынан Астрахан ауданына қосылды.

## Әкімшілік бөлінісі
1986 жылғы мәлімет бойынша аудан құрамында 10 ауылдық кеңес пен 23 елді мекен болған: 

## Тұрғыны
1979 жылғы Бүкілодақтық халық санағы бойынша Маринов ауданында 22 554 адам немесе облыс халқының 2,79%-ы тұрған. Жынысына қатысты құрамында ерлер 10 839 адамды немесе 48,06%, әйелдер — 11715 адам немесе 51,94% құрады. Қала халқы болмады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның таратылған аудандары
Зада Сепсекенов

**Зада Сепсекенов** (14 тамыз 1914, Жаңаталап ауылы, Зайсан уезі, Семей облысы — 17 қазан 1996, Шілікті ауылы, Зайсан ауданы, Шығыс Қазақстан облысы, Қазақстан) — КСРО кеңшарлар министрлігі, Қазақ КСР, Шығыс Қазақстан облысы, Тарбағатай ауданы, «Шілікті» қой өсіру кеңшарының аға бақташысы. Социалистік Еңбек Ері (1948). Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылым депутаты.

## Өмірбаяны
1914 жылы Семей облысы, Зайсан ауданы, Жаңаталап ауылында кедей шаруа отбасында дүниеге келген. 14 жасынан бастап батырақтықпен айналысқан. 1932 жылдан Тарбағатай ауданындағы «Шілікті» кеңшарында еңбек етті. 1942 жылдан Ұлы Отан соғысына қатысқан. 8-гвардиялық атқыштар дивизиясында сапер болып қызмет еткен. Үш рет жараланып, үшінші ауыр жарақаттан кейін демобилизацияланып, еліне оралып, 1944 жылдан «Шілікті» кеңшарында аға бақташы болып жұмысын жалғастырды.

1947 жылы Зада Себсекеновтің бригадасы 50 биеден 50 құлын өсірді. Кеңшардың мемлекетке мал шаруашылығы өнімдері мен егістік дақылдарын тапсыру жоспарын орындап, мал шаруашылығының барлық түрі бойынша мал шаруашылығын дамытудың мемлекеттік жоспарын орындағаны үшін 1947 жылы мал шаруашылығының жоғары өнімділігін алғаны үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының 1948 жылғы 23 шілдедегі Жарлығымен Социалистік Еңбек Ері атағы Ленин ордені және «Орақ пен Балға» алтын медалімен бірге берілді.

Кейін «Шілікті» кеңшарының жылқы шаруашылығын басқарды. Оның басқаруымен 1948 жылы жылқы фермасында 120 биеден 118 құлын өсірілді. Оның басшылығымен кеңшардың мал басы он жылда 11 есе өсіп, бір жарым мың басқа жетті.

1959 жылдан — Шілікті ауылдық кеңесі атқару комитетінің төрағасы. Тарбағатай сайлау округінен, Шығыс Қазақстан облыстық және Тарбағатай аудандық халық депутаттары кеңестерінен Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі (1951-1955) шақырылым депутаты болып сайланды.

Зейнеткерлікке шыққаннан кейін Зайсан ауданы Шілікті ауылында тұрды. 1996 жылы дүниеден өтті. Ол жергілікті ауылдық зиратқа жерленді.

;Марапаттары
* Социалистік еңбек ері
* Ленин ордені
* 1 дәрежелі Отан соғысы ордені
* Ерлігі үшін медалі
* Жауынгерлік еңбегі үшін медалі
* Тың жерлерді игергені үшін медалі

## Әдебиет
* Шығыс Қазақстан облысы [Мәтін]: энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2014. — Сепсекенов Зада: б. 695.
* Герои Социалистического Труда — казахстанцы [Текст]. Т. 1. — Алма-Ата : Казахстан , 1969.

## Сілтеме
* *Темір Кәрімов*. Зада Сепсекенов. «Герои страны» сайты.
* Сепсекенов Зада, Шығыс Қазақстан: танымал есімдер/ А.С.Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан кітапханасы

## Дереккөздер

Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары