open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Доңыз жылы

**Доңыз жылы** – ит жылынан кейін, тышқан жылынан бұрын келетін мүшел есебінің 12-жылы. Қазақ, қырғыз, өзбек, түрікмен, әзірбайжан, моңғол, т.б. Орта Азия халықтарының күнтізбелерінде қолданылады. Он екі жылда бір рет қайталанып отырады.

## Дереккөздер

Санат:Мүшел жылдар
Санат:Күнтізбе
Доңызсырт

**Доңызсырт**, сарыкүйік () – қияқөлеңдер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Алтайдың, Сауырдың, Тарбағатайдың, Жоңғар (Жетісу) Алатауының, Тянь-Шаньның субальпілік және альпілік шалғынында өсетін 6 түрі бар. Көбірек тарағаны – Смирнов доңызсырты (С. smіrnovіі). Оның биікт. 15 – 45 см, сабағы тік, жіңішке. Жапырағы қабыршақты, сары қоңыр түсті, масағы (ұзындығы 10 – 20 мм) сабақ ұшына орналасқан. Гүлі дара жынысты, әрбір масағында 7 гүлі бар. Аталығы 3, аналығы 1, жемісі – жаңғақ. Маусым– шілде айларында гүлдейді. Өте құнарлы мал азығы. 1 га жерден 4,5 – 11,0 ц өнім алуға болады.

## Дереккөздер


Санат:Қияқөлеңдер
Доместикация

thumb|right|200px|Ең алғашқы қолға үйретілген жауарлар - ит пен қой.
thumb|right|200px|Сиыр.
thumb|right|200px|Қоян
**Доместикация** ( – үйге үйренген, қолға үйрету) – жануарларды қолға үйретіп, олардың шаруашылық маңызы бар белгілері бойынша жаңа тұқымын алу; жабайы өсімдіктерді қолдан өсіру.

Адамның ең алғашқы қолына үйреткен жануары қасқыр болған. Ғалымдардың зерттеулерінің нәтижесі бойынша тас дәуірінде (10-15 ғасыр бұрын) Оңтүстік Азияда қасқырлар доместикацияланғаны белгілі болды. Сонымен қатар қазіргі қойлар сол кездегі оңтүстік Еуропа мен алдыңғы Азияда тауда жүрген муфлоннан шыққан. Ал қазіргі сиырлардың арғы атасы болып қазір жойылған тур жануары болып табылады. Жабайы турлар соңғы кезге дейін Еуропа, Сротүстік Африка, Кіші Азия мен Кавказда болатын. Турдың соңғы дарасы 1627 жылы Польша ормандарынада жойылған.

## Доместикация хронологиясы

## Дереккөздер

Санат:Мал шаруашылығы
Доллар

**Доллар** ()&nbsp;— Америка Құрама Штаттарының, Канаданың (Канада доллары), Аустралияның (Аустралия доллары) мемлекеттік қазыналық билеті. Басқа елдерде де (Жаңа Зеландия, Либерия, Эфиопия, Малайзия, Сингапур, Гайана, Ямайка, Тобаго, Гондурас және Гонконг) қолданылады. 1 доллар ($1) 100 центтен (¢100) тұрады. 

Ең алғашқы доллар АҚШ-та 1786 ж. күміс (24,34) доллар ретінде енгізілген. 1900 жылдан бастап долларға таза алтынның 1.50463 грамы теңестірілген. 1934 ж. доллар девальвацияға ұшырап, 40,94%-ке құнсызданды. Оның алғашқы алтындық баламы 1,6 г болса, 1900 ж. 1,5 г төмендеп, 1934 ж. таза алтынның 0,888 гр-ы болып белгіленді. Кейінірек долларлық шақалар айналыстан шығарылып, банкноттық ақша белгілерімен ауыстырылды. 1954 жылдан бастап АҚШ-тың төлем балансының үздіксіз тапшылығына, алтын қорының азаюына және құнсызданудың үздіксіз көтерілуіне байланысты доллардың сатып алу қабілеті төмендеді. 1993 ж. 1 доллар 0.1039 грамм алтын шамасында болды. Бүгінде айналыста 100, 50, 10, 5, 1 долларлық федералды резервтік билеттер және 10, 5, 2, 1 долларлық күміс сертификаттар, 10, 5, 2, 1 мыс-мырыш центтері пайдаланылады.

Қазіргі заманғы теорияларда және өзгертілген жазуда «US» нұсқасын қарастырады.

## «Доллар» атауымен валюталар

## Галереясы



## Тағы қаараңыз

Санат:Доллар
Санат:Азия валюталары
Санат:Африка валюталары
Санат:Океания валюталары
Санат:Солтүстік Америка валюталары
Санат:Оңтүстік Америка валюталары
Санат:Ақша
Дүкенбай Досжан

**Дүкенбай Досжан** (1942 жылы 9 қыркүйекте Жаңақорған ауданы Қызылорда облысы — 15 қыркүйек 2013, Астана) — жазушы, Қазақстанның мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1996). Парасат және Құрмет ордендерінің иегері.

## Жалпы мәліметтер
* ҚазМУ-ды (ҚазҰУ) бітірген (1964). 
* 1963 – 1966 жылдары «Жетісу» газетінде әдеби қызметкер, 
* 1966 – 1975 жылдары «Жазушы» баспасында аға редактор, 
* 1976 – 1984 жылдары Қазақстан Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекеттік комитетінде бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарған. 
* Кейін Қазақстан Жазушылар одағында әдеби кеңесші, «Жалын» журналында бөлім меңгерушісі болған.

## Шығармашылығы
нобай|оңға|“Мұхтар жолының” 1988 жылғы басылымы
Тұңғыш өлеңдер жинағы 1964 жылы жарық көрді. Досжан проза саласында өнімді еңбек етіп, 8 роман, 18 повесть, 100-ден астам әңгіме жазды. Досжанның көркем шығармалары мен зерттеу еңбектерінің тақырып аясы кең.
* «Отырар» (1965), 
* «Фараби» (1965), 
* «Жібек жолы» (1973) хикаяттары мен романдарына тарихи оқиғалар арқау болса, 
* «Зауал» (1970), 
* «Кісі ақысы» (1978), 
* «Дария» (1975), 
* «Табалдырығыңа табын» (1980), 
* «Жолбарыстың сүрлеуі» (1984) атты шығармалары бүгінгі заман тақырыбына арналған. 
Ұлы адамдар өмірін көркем тілмен сөйлеткен 
* «Мұхтар жолы» (1983-1987 жылдары жазылған; 1988 жылы «Жазушы» баспасында жарияланған), 
* «Абай айнасы» (1994), 
* «Алыптың азабы» (1997) романдары өз алдына бөлек топтама құрайды. 
Досжан шығармалары даралық стилімен, бейнелі тілімен ерекшеленеді. Жазушы кейіпкердің жан толғанысын сезім шырғалаңы, ой ағыны арқылы суреттеуге машық. Оның 
* «Екі дүние есігі» (1998) атты зерттеу еңбегі – Түркістан қаласының тарихын, сондағы Қожа Ахмет Иасауи кесенесінің салыну жай-жапсарын мейлінше мол қамтыған дерекнама. Досжанның шығармалары әлемнің 19 тілінде жеке кітап болып шыққан;
* Екі томдық таңдамалы шығармалары жарық көрді (1990),
* «Құм кітабы» үшін Қазақстан Мемлекеттік сыйлығын алған (1996),
* Он үш томдық таңдамалы шығармалары жарық көрді (2002-2003, «Білім» баспасы),
* Төрт томдық (2008, «Фолиант» баспасы).
Досжан Түркістан қаласының, Жаңақорған, Созақ, Отырар аудандарының құрметті азаматы.

## Марапаттары
* ҚР Мемлекеттік сыйлығының (1996), 
* М.Әуезов атындағы Ұлттық сыйлықтың лауреаты (1987). 
* Түркістан қаласының, бірнеше аудандардың Құрметті азаматы. 
* «Құрмет» (2001), «Парасат» (2008) ордендерімен марапатталған.
* Қаламгер 1974 жылы «Зауал» кітабы үшін «Молодая гвардия» баспасының «Қазіргі заманғы жақсы роман» сыйлығын, 
* 1988 жылы Украинаның «Днепро» баспасынан шыққан «Жібек жолы» романы үшін «Тарихи тақырыптағы жақсы кітап» сыйлығын алған. 
* Жазушының есімі АҚШ-тың «Әдебиет және өнер адамдары» энциклопедиясының 2-ші томына, 
* «Ұлттық энциклопедияның» 3-ші томына, 
* «Абай энциклопедиясына», 
* Қазақстан Президенті жанындағы даму институтының «Элита Казахстана» (2008) анықтамалығына енген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Тұрғанбай Нұрланұлы Досжанов

**Тұрғанбай Нұрланұлы Досжанов** (15.05.1928 жылы туған, Жамбыл облысы, Жамбыл ауданы — 16.8.2019, Алматы) – биология ғылымдарының докторы (1984), профессор (1993).

Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (2003). Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (1951, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті) бітірген. 1955–57 ж. Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, 1957–67 ж. Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтында доцент, кафедра меңгерушісі, ректордың оқу ісі, ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары, 1967–71 ж. Зоология институтында лаборатория меңгерушісі, 1971–87 ж. директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары, 1991–94 ж. осы институттың директоры болды. 1995 жылдан Зоология институтының бас ғылыми қызметкері.

## Дереккөздер


Санат:15 мамырда туғандар
Санат:1928 жылы туғандар
Санат:Таразда туғандар
Санат:Биология ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:КСРО зоологтары
Санат:Қазақстан зоологтары
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері
Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті оқытушылары
Авраам Константин Мурадгеа д'Оссон

**Авраам Константин Мурадгеа д'Оссон** (26.6.1779 — 25.7. 1851) — швед дипломаты, шығыстанушы. Ұлты — армян. 

Әкесі Мурадж Д’Оссон Түркиядан (Стамбұлдан) Швецияға қоныс аударған дипломат, шығыстанушы. Д’Оссон 1799 жылдан Париждегі (1801 — 05), Мадридтегі (1805 — 06), Пруссия (1807 — 08) мен Севильдегі (1809) миссияның құрамында хатшылық қызмет атқарды. 1810 — 13 жылдары Швецияның Париждегі өкілі, ал 1816 — 35 жылдары Гаагадағы, 1835 — 50 жылдары Берлиндегі елшісі болды. Д’Оссон ортағасырлық Шығыс тарихын зерттеумен айналысты. Ол Упсаладағы ғылым академиясының (1817 жылдан), Әдебиет және өнер академиясының (1823 жылдан) және ғылым қоғамның (1828 жылдан) құрметті мүшесі. Оның “Моңғолдар тарихы: Шыңғыс ханнан Темірланға дейін” (“Hіstoіre des Mongols depuіs Tschіnguіz — khan jusgu’a Tіmour Bey ou Tamerlan”, 2-ed., v. 1 — 4, La Hoye — \ Amst., 1834 — 35) деп аталатын 4 томдық еңбегі Орта Азия көшпелілерінің тарихына арналған. 1937 жылы бұл еңбектің 1-томы орыс тіліне аударылып, Иркутскіде жарық көрді (1998 жылы Алматыда қайта басылып шықты). Д’Оссонның бұл еңбегінде Рашид әд-Дин, Ала әд-Дин Ата Мәлік Жуайни, т.б. парсы тіліндегі құнды деректері мен армян, грузин, поляк және латын тілдеріндегі жылнамалар пайдаланылған. Д’Оссонның тарихи еңбегі күні бүгінге дейін ғылыми ортада жоғары бағаланып, өз құндылығын жоғалтпаған.

## Дереккөздер

Санат:1779 жылы туғандар
Санат:1851 жылы қайтыс болғандар
Санат:Османлы империясы дипломаттары
Санат:Швеция шығыстанушылары
Санат:Швед коорольдік ғылым академиясы мүшелері
Санат:Стамбулдың тарихи тұлғалары
Санат:Османлы империясы армяндары
Санат:Швеция армяндары
Санат:Стамбул тұлғалары
Санат:Швециядағы Оттоман эмигранттары
Санат:Швецияның Франциядағы елшілері
Санат:Швецияның Нидерландтағы елшілері
Санат:Уппсала университеті түлектері
Доспамбет жырау

**Доспамбет жырау** (1490, қазіргі Ресей Федерациясы, Ростов облысы, Азау қаласы — 1523, Астрахан маңы) — жырау, қолбасшы, батыр. Доспамбет жырау қазақ халқының қалыптасу кезеңінде өмір сүрді. Кіші Ноғай ордасында әскери қолбасшы болған. Дешті Қыпшақты көп аралаған, Бақшасарайда, Стамбұлда болған. Қырым ханының жағында көптеген әскери жорықтарға қатысқан. Тайпааралық ұрыстардың бірінде қаза тапты.

## Шығармашылығы
Доспамбет жырау жырларынан оның мұрат-мақсаты, түсінік-талғамы, дүниеге көзқарасы анық аңғарылады.

Отан қорғау, елге, жерге деген сүйіспеншілікті бейнелейтін жырларында қырым, ноғай, қазақ жұртының іргесі бүтін, ешкімге бас имейтін ел болып отырған заманды аңсау сарыны байқалады. Жырау ол заманды қайтып келмес бақытты өмір ретінде толғайды (“Айнала бұлақ басы таң”, “Тоғай, тоғай, тоғай су”, “Азау, азау дегенің”, “Арғымаққа оқ тиді”, “Қоғалы көлдер, қом сулар”, “Айналайын, Ақ Жайық”, т.б.). 
Жырау өткен өмірді жырлағанда туған ел, өскен жерге деген ыстық махаббатын келер ұрпақ болашағымен байланыстыра сипаттайды. Олардың да ертең еліне қорған, тірек болуын қалайды. Доспамбет жырау өз басын өлімге тігіп, сан рет қанды шайқастарға қатысқан ата қонысын үлкен сүйіспеншілікпен толғайды. Жырау ел қорғау, жорық тақырыбына арналған жырларында елі мен жері үшін өлген ердің арманы жоқ деп, отаншылдық рухты бәрінен биік қояды. Ол серілік пен сақилықты, дарқандықты, қонақжайлылықты ата-бабадан келе жатқан асыл дәстүр ретінде дәріптейді. Доспамбет жырау шығармалары қазақ поэзиясы тарихында өзгеше көркемдігімен, екпінді ырғағымен ерекшеленеді. Жырау айтайын деген ойының қуатын еселеп арттыру үшін қайталауларды жиі қолданады. Сөйтіп, оларды ұтымдылықпен пайдаланып, ойдың әсерлілігі мен өткірлігін күшейте түседі. Доспамбет жыраудың ерлік пен елдікке үндейтін толғаулары Бұқар жырау, Махамбет сынды өзінен кейінгі ақындарға елеулі әсер еткені байқалады. Бұл дәстүр толыса, кемелдене келе жаңа сипатқа ие болды. Доспамбет жыраудың шығармалары толық жеткен жоқ. Көпшілігі жорық үстінде қолма-қол айтылған. Ел жадында сақталғандары ғана бізге жеткен. Осы азғана жырларының өзінен-ақ оның жырды түйдек-түйдегімен ағытатын дауылпаз жырау болғаны аңғарылады. Доспамбет жыраудың жырлары ертеректе Османов “Ноғай уа құмық шығырлары” (СПб., 1893) атты жинағына енген. Кейін В.В. Радловтың “Халық әдебиетінің үлгілері” (1896) деген жинақта басылды. “Ертедегі әдебиет нұсқалары” (1967), “Алдаспан” (1971), “XV — XVІІІ ғасырлардағы қазақ поэзиясы” (1982), “Бес ғасыр жырлайды” (1985), т.б. сан алуан хрестоматия, жинақтарда үздіксіз жарияланып келді.

## Дереккөздер

Санат:1490 жылы туғандар
Санат:Азауда туғандар
Санат:1523 жылы қайтыс болғандар
Санат:Астрахан облысында қайтыс болғандар
Санат:Қазақ жыраулары
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Қазақ батырлары
Достоевскийдің әдеби-мемориалдық мұражайы

**Достоевскийдің әдеби-мемориалдық мұражайы** — Семей қаласындағы мәдени-ағарту мекемесі. Орыс жазушысы Ф.М. Достоевскийдің туғанына 150 жыл толуы қарсаңында 1971 жылы құрылған. Мұражай жартылай ашылған кітап пішінінде бұрынғы жазушы тұрған (1857 — 59) екі қабат ағаш үйге жапсарлас ғимаратта орналасқан. Мұражайдың кіре берісіне Достоевский мен Ш.Уәлихановтың достығын бейнелейтін қоладан құйылған мүсін қойылған. Мұражайда жазушының алғашқы “Бейшаралар” (1846) романынан бастап, “Ағайынды Қарамазовтар” (1880) романына дейін, сондай-ақ, әр жылдары басылған толық жинақтары, әлем тілдерінде шыққан туындылары, ғалымдардың жазушы шығармалары туралы жазған зерттеу еңбектері қойылған. 2000-нан астам экспонат бар. Жазушының Сібірде өткізген жылдарын (1849 — 59) бейнелейтін экспозициялар бір бөлімде жеке жинақталған. Омбыдағы кезеңі “Өлі үй” атты композиция арқылы көрсетілген. Осы бөлімде жазушының “Сібір дәптері”, “Өлі үйден жазбалар” атты шығармаларына суретшілер А.Н. Корсакова мен З.А. Толкачеваның салған иллюстрациялары қойылған. Мұражайда жазушының Уәлихановпен жазысқан хаттары, оған байланысты көптеген құнды экспонаттар бар.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

*Мұражайдың ресми сайты

Санат:Қазақстан мұражайлары
Санат:Абай облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Семей сәулеті
Тимур Камалұлы Досымбетов

**Досымбетов Тимур Камалұлы** (17.7.1957 жылы туған, Алматы қаласында) — спортшы, қазіргі бессайыстан КСРО-ның еңбек сіңірген спорт шебері (1982), КСРО-ның (1984, Мәскеу), командалық есепте (Е.Минеев, А.Сторостинмен бірге) дүние жүзінің (1982, Рим, Италия) чемпионы. Үш рет 1978 — 80 жылдары Киев, Мәскеу, Ереван қалаларында КСРО кубогін жеңіп алды.
1990 жылы республикадағы Ұлттық олимпиялық комитеттің бірінші президенті, Қазақстан бессайыс федерациясының (1992, Алматы) президенті, Халықаралық бессайыс федерациясы техникалық комиссиясының мүшесі (1996, Будапешт, Венгрия) болып сайланды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Дөң кен-байыту комбинаты

**Дөң Кен Байыту Комбинаты**– хром кентастарын өндірумен және оны байытумен айналысатын кәсіпорын. Ақтөбе облысының Хромтау ауданындағы Хромтау қаласында орналасқан. Донской (Дөң) хромит кен басқармасы Кемпірсай хромит кендерін 1938 жылдан пайдаланып келеді. 1973 жылы қуаты 1 млн. т кен байыту фабрикакасы іске қосылып, хром кентастарын күрделі ортада байыту технологиясы енгізілді. 1975 жылдан кен басқармасы Дөң Кен Байыту Комбинаты болып аталады, ал 1993 жылдың 29 желтоқсанында Дөң Кен Байыту Комбинаты акционерлік қоғамы болып қайта құрылды. 1995 жылдың мамыр айынан Қазақстан Үкіметінің шешімімен Дөң Кен Байыту Комбинаты Japan Chrome Corporatіon (JCC) фирмасына басқаруға берілді. Дөң Кен Байыту Комбинаты ТМД елдерінде өндірілетін хром кентастары көлемінің 95%-ке жуығын өндіреді, ал хром кентастарының қоры мен оны өндіруде дүние жүзі бойынша екінші орында (Оңтүстік Африка Республикасынан кейін). Негізінен, Кемпірсай ультрабазиттік массивінде шоғырланған хром кентастарының қоры 325 млн. т болып саналады (1995). Дөң Кен Байыту Комбинаты құрамында ашық әдіспен кен өндіретін үш карьер бар. Сондай-ақ, оның құрамына Дөң кен орны, екі жер асты кеніші, екі ұсақтағыш-іріктеуіш фабрика және кен-байыту фабрикасы енеді. Дөң Кен Байыту Комбинаты өнімінің жылдық орташа мөлшері 2,0 млн. т (2000).
## Дереккөздер
Қазақ энцклопедиясы

Санат:Қазхром
Санат:Қазақстан кәсіпорындары
Дрижд Николай Александрович

**Дрижд Николай Александрович** (29 желтоқсан 1927 жылы туған, Ресей, Саратов қаласы) — ғалым, технология ғылымдарының докторы (1989), профессор (1989).

Днепропетровск тау-кен институтын бітірген (1953). 1953 — 57 жылдары “Қарағандыкөмір” өндірістік бірлестігінің шахтасында учаске бастығы, 1957 — 61 жылдары шахтаның бас инженер, 1961 — 64 жылдары шахтаның директоры болды. 1964 — 67 жылдары “Саранькөмір” тресінің бастығы, 1967 — 76 жылдары шахта директоры, 1976 — 89 жылдары “Қарағандыкөмір” өндірістік бірлестігінің бас директоры қызметтерін атқарды. 1989 жылдан Қарағанды политехникалық институтының (қазіргі Қарағанды мемлекеттік технология университеті) профессор. Негізгі ғылым еңбектері көмір қабаттарын ашық және жер асты әдістерімен өндірудің технологиясы мен механизмін жетілдіруге, олардың жаңа түрлерін енгізуге; нарықтық қарым-қатынас жағдайында көмір кен орындарын игерудің тиімділігін арттыру үшін табиғи және материалды-техникалық қорларды тиімді пайдалануға, Қарағанды көмір алабында көмір өндіру саласын қайта құру мен ұйымдастыруға арналған. Екі мәрте КСРО Мемлекеттік сыйлығының (1972, 1988) лауреаты, екі рет Ленин, Еңбек Қызыл ту ордендерімен және көптеген медальдермен марапатталған.

## Сыртқы сілтемелер
http://biografia.kz/famous/3313 

## Дереккөздер</span>


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1927 жылы туғандар
Дробжев Виктор Иванович

**Дробжев Виктор Иванович** (11 сәуір 1940 жылы туған, Ресей Федерациясы, Алтай өлкесі,  Усть-Пристань ауданы, Коробейниково селосы — 29.03.2018) — ғалым, физика-математика ғылымдарының докторы (1982), профессор (1995), Қазақстан Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі (1989).Томск мемлекеттік университетін бітірген (1962). 1962 — 68 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының Ионосфера секторында инженері, аспирант, кіші ғылыми қызметкер, 1968 — 70 жылы 14-кеңестік антарктикалық экспедициясында аға ғылым қызметкер, 1970 — 83 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының Ионосфера секторының аға ғылым қызметкері, 1990 — 94 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының физика-математика бөлімшесінің академия-хатшысының орынбасары, 1983 — 96 жылдары Ионосфера институтының директоры, 1996 — 97 жылдары Қазақстан Республикасы ғылым министрінің орынбасары, 1997 жылдан Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министерлігінде департамент директоры қызметтерін атқарған. 1999 жылдан Ионосфера институтының директоры. Негізгі ғылым еңбектері әр түрлі уақыттық және кеңістіктік масштабтағы табиғи және жасанды жарық көздері тудыратын ионосферадағы толқындық ұйытқуларды зерттеуге арналған. Дробжев орта ендік ионосферасындағы динамикалық процестердің толқындық тұжырымдамасын негіздеді және олардың радио және геофизикалық диагностикасын жасады.

## Сыртқы сілтемелер
http://www.spaceres.kz/index.php?uin=1237873843&chapter=1271151719&lang=rus

## Дереккөздер</span>


Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Ресей ғалымдары
Николай Михайлович Дружинин

**Дружинин Николай Михайлович** (13 қаңтар 1886 ж., Ресей, Курск қаласы — 08 тамыз 1986 ж., Мәскеу) — орыс тарихшысы. 

Мәскеу университетінің заң (экономика құқық бөлімі, 1911) және тарих-филология (1918) факультеттерін бітірген. Революция музейінде (Мәскеу) қызмет істеген, магистрлік диссертация қорғап (1929), 1929 — 48 жылдары Мәскеу университетінде, 1935 — 39 жылы Мәскеу педиатр институтында дәріс берді. Дружинин — Мәскеу университетінің тарих факультетін ұйымдастырушылардың бірі (1934). Ұлы Отан соғысы жылдары Алматыда болып, академик А.М. Панкратова басқарған авторлық ұжым құрамында Қазақстан тарихын жазуға қатысты. “Мемлекеттік шаруалар және П.Д. Киселевтің реформалары” атты ғылым еңбегі бойынша докторлық диссертация қорғады (1944). Соғыстан кейінгі жылдары СОКП-ның жоғары партия мектебінде, Қоғамдық ғылымдар академиясында, КСРО Ғылым Академиясының Тарих институтында жұмыс істеді. 1953 жылы КСРО Ғылым Академиясының толық мүшесі болып сайланды. Дружинин XIX ғасырдағы қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысы, Ресейдегі тарихи процестердің Қазақстанға ықпалы, т.б. мәселелерге қатысты бірқатар зерттеулер жүргізді. Оның “Мемлекеттік шаруалар және П.Д. Киселевтің реформалары” атты еңбегінің 1-томы үшін (2-томы 1958 ж. жарық көрді) КСРО Мемлекеттік сыйлығы берілді (1947). “Қауырт өзгеріс кезіндегі орыс деревнясы” (1978) атты монографиясы үшін Лениндік сыйлық алды (1980). Дружинин — 300-ден астам еңбектің авторы. Оның басшылығымен “Москва тарихы” (2-, 3-томдары), көптомдық “Көне заманнан бүгінге дейінгі КСРО тарихы” жарық көрді. 2 рет Ленин орденімен және басқа медальдермен марапатталған.

## Сыртқы сілтемелер
http://ru.wikipedia.org/wiki/Дружинин,_Николай_Михайлович

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Дөдеге

**Дөдеге**– киіз үйдің үзігінің шетін бастыра, айналдыра тігілетін киіз әшекей. Сән-салтанат үшін тігіледі. ұимараттарға, тұрғын үйлерге әшекейлік реңк беру үшін оның күмбезін айналдыра жүргізілген жолақ, жақтау немесе жиектеме де дөдеге деп аталады. Қожа Ахмет Иасауи ғимаратының қатпарлы күмбезінің мойындығы шыр айналдыра, жыланкөз өрнекпен көмкеріліп, әшекейленген.
## Дереккөздер
Қазақ энцклопедиясы
Дотация

**Дотация** () — кірісінен шығысы асып түсетін кәсіпорындарға және кейбір аймақтарға мемлекет тарапынан берілетін жәрдем ақша. Кәсіпорындарға дотация беру, бір жағынан, оларды банкротқа ұшыраудан құтқарады, *екінші жағынан*, кейбір тұтыну тауарлары мен ақылы қызметтің бағасын көтеруге жол бермейді, өйткені бағаның бір бөлігі дотация есебінен бюджет қаражатынан өтеледі. Алайда дотация мемлекеттік бюджетке ауыр жүк болып, оның тапшылығын туындатады, бұл өз кезегінде кейде қосымша ақша эмиссиясын жасауға, одан барып инфляцияның өсуіне әкелуі мүмкін. Дотация экономикасында мемлекеттік-әкімшілік басқару тәсілі басым елдерде кеңінен қолданылады. 
## Дереккөздер


Дотация, демеу қаржы

Санат:Медицина
Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Дружные Ребята

**Дружные Ребята**– орыс тілінде шығатын республикалық апталық балалар газеті. Алғашқы саны “Пионер Казахстана” деген атпен 1933 жылы жарық көрді. 1941 жылы Ұлы Отан соғысы басталғанда шығуы тоқтаған газет 1957 жылдан бастап “Дружные Ребята” деген атпен қайтадан шыға бастады. Газеттің мақсаты — балалардың шығармашылық қабілеттерін ұштау, танымын кеңейту, республикадағы қоғамдық өмірдің барлық саласында балалар құқығының қорғалуын назарға алу, оларды қажетті ақпараттармен қамтамасыз ету, т.б. 
## Дереккөздер
Қазақ энцклопедиясы

Санат:Қазақстан газеттері
Санат:Орыс тілді газеттер
Дуанбасы

**Дуанбасы** — лауазым; дуанға қарасты қауымды билеуші ұлық. 1822 жылғы Ресей империясының “Сібір қырғыздары туралы жарғысына” сәйкес ашылған округтерді қазақтар “Дуан” деп атаса, сол дуанды басқарушы адамды дуанбасы немесе аға сұлтан, ал оның орынбасарларын заседательдер деп атаған және олар төрт адамнан тұрған. 1824 жылы құрылған Көкшетау дуанының дуанбасылары: З. Байтоқаұлы, Т. Зілғараұлы болған. Сол жылы Орталық Сарыарқада ашылған Қарқаралы дуанында Барақ Тұрсынұлының үш немересі кезек сайланып отырған. Сонымен қатар, Қарқаралы дуанында 1849 — 52 жылы Құнанбай Өскенбайұлы дуанбасылық еткен. 1830 жылы Аманқарағай дуаны ашылып, оның дуанбасылары: Жалбыр Абдоллаұлы (1830 — 34), Шыңғыс Уәлиханұлы (1834 — 52), Есеней Естемесұлы болған (1852 — 59). 1832 жылы Ақмола дуаны ашылып, оны Қ. Құдаймендеұлы, Ы. Жайықбайұлы басқарған. Сондай-ақ, бұл лауазым Қазақстанда және кейбір түркі тілдес халықтарда 20 ғасырдың басына дейін сақталып келді. 

Санат:Лауазымдар
Дуанбек

**Дуанбек**– лауазым; әскерилендірілген пошта бекеттерінің бастығы. Дуанбектің міндетіне ел арасына әскери бақылау жасау, алым-салық жинау, т.б. кірген. Шығыс Түркістанда Дуанбектер ауқатты адамдардан тағайындалған. Дуанбек атауы 20 ғасырдың басына дейін жетті.
## Дереккөздер
Қазақ энцклопедиясы

Санат:Лауазымдар
Дуань Хуэйзун елшілігі

**Дуань Хуэйзун Елшілігі** - Хань империясының б.з.б. 30 — 10 жылдары аралығында Үйсін мемлекетіне жіберген елшілігі. Елшілікті Батыс Хань империясының Батыс өлке өкілдігінің (Си юн ду ху фу) бастығы (б.з.б. 33 — 19), дипломат, қолбасы Дуань Хуэйзун (б.з.б. 84 — 10) бастап келді. Б.з.б. 2 — 1 ғасырларда Хань империясы ұұн тәңірқұттарына қарсы күресте одақтас іздеп, батыс өлкеге, әсіресе, үйсін еліне жиі елшіліктер жіберіп, үйсін күнбилері мен шонжарларына қыздарын ұзатып, өзара қарым-қатынас орнатуға тырысты. Бұл үйсін елін іштей ірітіп, берекесін кетірді. Елдің жоғары билігінде үйсін күнбилерінің ғұннан және қытайдан алған әйелдерінен туған мұрагерлері арасында тақ таласы өріс алды. Б.з.б. 53 жылы Үйсін мемлекеті үлкен күнби және кіші күнби билеген иеліктерге бөлініп, үлкен күнбилікті қытай ханшайымынан тараған ұрпақ, кіші күнбилікті ғұн бәйбішенің балалары биледі. Ішкі өзара қырқыс одан әрі күшейіп, ол халық толқуларына ұласты.Хань империясы осы тұста үйсін елімен арадағы қарым-қатынасты өзіне оңтайлы түрде реттеу мақсатымен елшіліктер жіберді. Дуань Хуэйзун өзінің үйсін еліне барған әр жолғы елшілік сапарында мол сыйлық-тартулармен, түрлі айла-шарғылармен үйсін елінің ішкі істерін Хань империясының пайдасына шешіп отырды. Б.з.б. 16 жылы кіші күнби Мочжэнцзян елді біріктіру мақсатымен Хань империясын жақтаушы ұлы күнби Цылимиді өлтіртеді, Хань сарайы Мочжэнцзянды жазаламаққа Дуань Хуэйзунды үйсін еліне аттандырады. Ол үлкен күнбилікке қытай ханшаның немересі Ичжимиді тағайындайды. Дуань Хуэйзунның б.з.б. 14 жылғы үйсін еліне кезекті елшілік сапары шапқыншылық сипатта болды. Ол өз әскерімен Үйсін ордасына басып кіріп, кіші күнби Мочжэнцзянды өлтіреді. Кіші күнби етіп Хань империясын жақтаушы, дәрменсіз Анлиді тағайындайды. Ол осы еңбегі үшін императордан сыйлық алып, жоғары шенге ие болады. Ал үйсін ордасындағы саяси жағдай сол күйінде қала берді. Б.з.б. 10 жылы Дуань Хуэйзун үйсін еліне кезекті елшілік сапармен келеді. Бұл оның Орта Азияға 8-рет, үйсін еліне 5-рет келген сапары еді. Қытай жазба деректері бойынша, (“Ханьнаме, Дуань Хуэйзунның өмірбаяны”) ол осы соңғы елшілік сапарында үйсін жерінде қайтыс болған.

## Дереккөздер



“Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Дублет

**Дублет** (франц. doublet, double сөзінен — қос, егіз) — 1) физикада: бір-біріне жақын орналасқан спектрлік сызықтар жұбы; олар спин-орбиталық өзара әсердің салдарынан болады (мысалы, натрий спектріндегі сары дублет); 2) қандай да бір заттың екінші данасы не бірдей екі заттың біреуі; 3) бір-бірімен желімделген екі бөліктен тұратын жасанды асыл тас. Оның үстіңгі бөлігі нағыз асыл тас болып есептеледі; 4) екі ұңғылы аңшы мылтығының бір мезгілде атылуы.
## Дереккөздер
Қазақ энцклопедиясы

Санат:Ғылым
Дулыға

нобай|246x246 нүкте|Дуылға. ХХ ғ.
**Дулыға** — сарбаздардың ұрысқа кірерде киетін темір немесе басқа да берік материалдан жасалған бас киім. Түркі жауынгерлері дулығасының екі жағы мен артқы етегіне темір тор тағылатын болған. Дулығалар жасалуына қарай бірнеше түрге бөлінген. Ең көне түрі көбелі дулығалар киіз, мата, теріден тігілген бас киімге сүйек, металл көбелерді бастыра тігіп жасалынған. Көбелері бас киім астарына қайыспен не шегемен бекітілген. Мұндай дулығалар көбіне көбе сауытпен киілген. *Қаттама дулығалар* күлпара пішінде жасалып, жібек матадан тігілген астарының ішіне жүн, мақта, кіреуке үзіктері салынған. Кейде бетті қорғау үшін маңдайдан төмен темір тілшелер орнатылады. Орта ғасырлардан бастап дулығалар темірден жасалды. Ыңғайлы болу үшін олар, көбінесе, бірнеше бөліктен құрастырылып, *кұрама дулыға* деп аталды. Темір дулығаның бір түрі металдан тұтастай құйылып, тұтас дулыға деп аталды. Тұтас дулығаның кейбіреуінде бетті жауып тұру үшін темір томағалары болған. Томағалы дулығалардың қорғаныстық қана емес, ырымдық, магиялық та сипаты болды. 

## Дереккөздер

Санат:Әскери іс
Санат:Сауыттар
Думлер Леопольд Федорович

**Думлер Леопольд Федорович** (20 шілде 1919 жылы туған, Ресей, Саратов облысы, Маркс қаласы) — ғалым, геология-минералдар ғылымдарының докторы (1970), профессор (1977).

Мәскеу тау-кен институтын бітірген (1941). 1941–1956 жылдары Қарағанды көмір алабының шахталарында, Орталық Қазақстан геология-барлау экспедицияларында инженер, аға инженер, бас инженер, Орталық Қазақстан геология басқармасының бас инженері (1956 — 71), бастығы (1971 — 79), 1979 — 87 жылдары “Орталыққазгеология” өндірістік-геология бірлестігінің бас директоры қызметтерін атқарған. 1987 жылдан Қарағанды мемлекеттік техникалық университетінің профессоры. Негізгі ғылым еңбектері көмірдің аймақтық және термальдік метаморфтану құбылыстарын, көмір кендерінің пайда болу және орналасу заңдылықтарын зерттеуге арналған. Шұбаркөл көмір кен орнын ашқан (1983). Екі мәрте КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1977, 1988). Екі рет Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдермен марапатталған.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* http://g-to-g.com/index.php?version=rus&module=5&id=2142

.
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1919 жылы туғандар
Дуррани мемлекеті

**Дуррани мемлекеті** (1747 — 1818) — Иран билеушісі Надир шаҝтың Афшар империясы ыдырағаннан кейін қазіргі Ауғанстан жерінде құрылған мемлекет. Ауған қоғамындағы әлеуметтік жағдай және сыртқы жаулардан өз жерін қорғап қалу қажеттігі жергілікті тайпаларды бір орталыққа бағынуға мәжбүр етті. Тайпалар арасындағы билік үшін ұзаққа созылған күрестен кейін мемлекет билігі абдалы тайпасының көсемі Ахмад шаһ Дурранидің қолына тиді (1747 — 73), әрі тайпаның аты да Дуррани болып өзгертілді. Надир шаҝ империясының күйреуі, Ұлы моғолдар империясының ыдырауы және Орта Азиядағы хандықтардың өзара қырқыстары жаңа мемлекет үшін аса қолайлы сыртқы саяси хал-ахуал туғызды. Ахмад шаҝ Солтүстік-батыс Үндістанға, Шығыс Иранға, Оңтүстік Түркістанға бірқатар жорықтар жасап, бірте-бірте қуатты мемлекетке айналды. Көптеген елдермен, соның ішінде ел тарихында тұңғыш рет Ресеймен және Қазақ хандығымен дипломатиялық қарым-қатынас орнатылды. Қытайға қарсы соғысу үшін мұсылман елдерінің одағын құруға әрекеттенген Ахмад шаҝ қазақ ханы Абылайға елші аттандырып, екі ел арасында дипломатиялық байланыс орнатылды (Байтуған би елшілігі). Ауғанстанда тұрақтылық орнауына байланысты ел территориясы арқылы халықар. сауда-саттық дамыды. Дуррани Мемлекетінің экономикасы көтерілді, жаңадан көптеген қалалар салынды. Ел астанасы 1773 жылға дейін Кандагар қалачы болып, Тимур шаҝ (1773 — 93) тұсында Кабул қаласына көшірілді. Дуррани Мемлекеті өздері жаулап алған халықтарға орасан көп мөлшерде алым-салықтар салды. Осыған байланысты мемлекет аумағында жиі-жиі көтерілістер болып тұрды. Мысалы, 1750 — 60 жылдары Пенжаб үнді тайпаларының көтерілістері, 1768, 1779, 1789 жылдары Оңтүстік Түркістан өзбектерінің көтерілістері, т.с.с. Бұл көтерілістер орта үкіметті әлсіретіп, тайпа көсемдерінің билігін күшейтті. Тайпа көсемдері жеке дара билікке ұмтылып, 19 ғасырдың бас кезінде Дуррани Мемлекеті ыдырай бастады. Оның орнында бірнеше ұсақ хандықтар (Герат, Кабул, Кандагар, Пешавар, т.б.) құрылды.

## Дереккөздер
Қазақ энцклопедиясы

Санат:Азияның тарихи мемлекеттері
Санат:1747 жылы құрылғандар
Санат:Ауғанстан тарихы
Санат:Иран тарихы
Санат:Пәкістан тарихы
Санат:Үндістан тарихы
Дутар

**Дутар** (өз. *dutor*; тәж. *дутор*; парсы. *دو تار‎ /dutār*; ұйғ. *دۇتار /dutar*) — Орталық Азия халықтарының (өзбек, түрікмен, тәжік, ұйғыр) шертіп, қағып ойналатын екі ішекті музыка аспабы. Дутар екі түрлі әдіспен – тұтас ағаштан ойылып және құралып жасалған. Соңғысын өзбектер “қабырға дутар” деп атайды. Дутардың мойны ұзын болады. Сондықтан оның дыбыстық қатары ауқымды, олар хроматикалық жүйемен орналасқан. Дутар сол қол саусақтарымен перне басып, ал оң қолмен қағып немесе саусақтармен шертіп тартылады. Танбур, домбыра аспаптарына қарағанда Дутардың өзіндік орындау ерекшеліктері де бар. 

Дутар унисон, кварта, квинта, октава бұрауына келтіріле береді. Осы ерекшеліктерінен Дутарда параллельді кварта, квинта, секта интервалдары туады. Көне муз. аспап танбурға ұқсайтын Дутар туралы деректер тек 15 ғасырда кездесе бастайды. әл-Хусейнидің “Канон” атты трактатында шығыс музыкасына тән 12 мақам ерекшеліктері осы Дутар аспабының құрамы негізінде қарастырылған. Дутардың көне үлгісінің мойны сәл қысқалау болып, ішектері жібектен тағылған. 7 түрлі мақамы болған. 

Арминий Вамбери өзбек, түрікмен арасындағы қос ішекті муыкалық аспап – Дутарды тартушылардың даңқы бүкіл Түркістанға белгілі екенін жазады. Сондай-ақ, Дутар туралы деректер В.Успенский, В.Беляев, Ф.Кароматов, Т.С. Вызго, т.б. еңбектерінде кездеседі.

## Дереккөздер


Дутар пиа.

Санат:Саз аспаптары
Александр Ильич Дутов

**Дутов Александр Ильич** (17.08.1879, Ресей, Орынбор облысы Орынбор станциясы — 7.03.1921, Қытай, Суйдун) — Орынбор казак-орыс әскерлерінің атаманы, генерал-лейтенант (1919). Николаев атты әскер училищесін және Ресей армиясы Бас штабының академиясын бітірген (1908). 1-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1917 жылы Ақпан төңкерісінен кейін казак-орыс әскерлерінің бүкілресейлік одағы кеңесінің төрағасы болып сайланды. 1917 жылы маусымда кеңестік билікке қарсы Бүкілресейлік казактар съезін басқарды. 1917 жылы қыркүйекте Орынбор казак-орыс әскерінің атаманы және әскери үкіметтің төрағалығына сайланды. 1917 жылы қарашада Орынборда “Отан мен революцияны құтқару комитетін” құрды. 1917 жылы қараша мен 1918 жылы сәуір аралығында Кеңес өкіметіне қарсы көтеріліс жасады. 1918 жылдың қаңтарында көтерілісшілер (7 мыңға жуық адам) башқұрттар мен Алаш милициясының қолдауымен Орынбор, Троицк, Жоғары Орал қалаларын басып алды, Сібір мен Орта Азияны Кеңес өкіметі орталығымен жалғастыратын темір жол байланысын бұзды. 1918 жылы маусымда Дутов чехословак корпусының көмегімен Оралдағы Кеңес өкіметін жою үшін күрес ұйымдастырып, Орынбор кеңесінің большевик мүшелерін тұтқындап, әскери-революция комитетті талқандады. Кеңес өкіметі бұл қарсылықты көп күш жұмсап басып жаншыды. 1918 жылы қарашада Дутов әскерінің қалдығы А.В. Колчак армиясының құрамына кіріп, онда Дутов Орынбор жеке казак-орыс әскерін басқарды. Колчак армиясы кеңестік биліктен жеңіліс тапқан соң, Дутов өз әскерімен Жетісуға шегініп, 1920 жылы наурызда Қытайға өтіп кетті. Дутовты Суйдун қаласында орналасқан өз штабында Кеңес өкіметінің Бүкілресейлік төтенше комитеті жіберген қазақстандық барлаушылар атып өлтірді. Осы оқиға “Қазақфильм” киностудиясы түсірген “Атаманның ақыры” фильміне арқау болған.

## Дереккөздер
Қазақ энцклопедиясы
Дуэт

[thumb|250px|''[Хендрик Тербрюгген* — *Дуэт* ([[1628 жыл|1628]]), [[Париж]], [[Лувр]]]]

*'Дуэт''' ( және  — екі) — музыкалық шығарманы екі әншінің екі дауыспен қосылып айтуы немесе екі адамның бірдей екі аспапта не екі түрлі аспапта орындауы. Дуэттің әрбір партиясы өзіндік сипатқа ие. Аспаптық дуэт формасы кеңірек, вокал-қарапайым. Сондай-ақ, екі адамға арналған шығармалар және оны толық үндестікпен орындайтын екі адамдық ансамбль де дуэт деп аталады (Ансамбль). Дуэт опера, оратория, кантата жанрларында жиі кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Дуэттер
Санат:Музыкалық терминдер
Дұғаш

**Дұғаш**, келерия () – астық тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда шабындық жерлер мен құмды төбелердің беткейлерінде өсетін 8 түрі бар. Оның ішінде өте сирек кездесетін реликт өсімдік — қатты жапырақты дұғаш (К. sclerophylla). Биікт. 50 см-дей. Сүректеніп кеткен жуан тамырынан бірнеше сабақтар өсіп шығады. Ұзын жапырақтары жалаң, шашақ гүлшоғыры қысыңқы, цилиндр тәрізді, көлемді келеді (ұзындығы 10 см-дей). Тұқымынан көбейеді. Мамыр — маусым айларында гүлдейді. Қатты жапырақты Дұғаш қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Дұғаштың кейбір түрлері — құнарлы мал азығы.

## Дереккөздер
Қазақ энцклопедиясы

Санат:Астық тұқымдасы
Дұрыстық жолы

**Дұрыстық жолы** газеті - КСРО Ұлт істері жөніндегі халық комиссариаты Бөкей Ордасы бөлімшесінің органы ретінде Орда қаласында 1919 жылы 26 ақпаннан 10 шілдеге дейін бас-аяғы 11 саны ғана шықты. “Дұрыстық Жолы” Кеңес өкіметінің өкімдері мен қаулыларын жариялап, оның негізгі идеяларын насихаттады. Қырғыз (қазақ) әскери-рев. комитеті құрылуымен байланысты оның шығуы тоқтатылып, орнына Орал қаласында “Сахара таңы” газеті шыға бастады.
## Дереккөздер

Санат:Қазақстан газеттері
Санат:Қазақ тілді газеттер
Санат:Батыс Қазақстан облысы
Дүзен

**Дүзен** – тас дәуіріндегі адамдар тұрағы. Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы Қаракеңгір өзенінің оң жағалауындағы биік төбе үстінде орналасқан. 

1992 жылы Орталық Қазақстан археология экспедициясы (жетекшісі Ж.Құрманқұлов) зерттеген. Шашылып жатқан тас құралдарға қарағанда тұрақ аумағы 6 га-дан асады. Тас дәуірі адамдарының бұл төбені тұрақты мекен етуінің себебі, ол құрал-жабдық жасауға ыңғайлы күлгін, сарғыш, қызғылт түсті шақпақ тастардан тұрады. Тас қазып алған бес шұңқыр сақталған. Олардың кейбірінің ернеуінің диаметрі 30 м, тереңдігі 2,5 м. Шұңқыр айналасында тас құрал жасауға ыңғайланып қойылған сопақша және жұмыр тастар өте көп. Сақталған кейбір құралдарға қарап, бұл жерде палеолиттен бастап, қола дәуіріне дейінгі тұрақ-шеберхана болғаны анықталды. Оған екінші бір дәлел — осы жерден алынған шақпақ тастан жасалынған құралдар Ұлытау, Жезқазған төңірегіндегі неолит, энеолит, қола дәуір тұрақтары мен қоныстарынан көп табылды. Тұрақ үстінде кейінгі кезеңдерде салынған үш тас оба (оның біреуі мұртты) және табиғи бор немесе гипс алған карьер бар. Дүзен — Орталық Қазақстанда, оның ішінде Ұлытау төңірегінде тұңғыш рет кездесіп отырған аумағы үлкен, әлі толық зерттелмеген құнды ескерткіш.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Қазақстан көне қалалары
Дүзен кесенесі

**Дүзен кесенесі** – Орталық Қазақстанда 19 ғасырда салынған ғұрыптық ескерткіш. 

## Орналасқан жері
Ұлытау облысы Ұлытау ауданы Қаракеңгір өзенінің оң жақ жағалауындағы Қарақұдық сайында орналасқан. Ғимаратты 1863 — 66 жылдары халық шебері Сералы Еламанұлы Дүзен Сандыбайұлының қабірінің басына тұрғызған. Кейбір еңбектерде ғимаратты Қарамола, Жүзден, Дзен, Джузден деп қате жазып жүр. Ғимарат сол жерден 25 шақырымдағы Алаша хан күмбезіне ұқсайды.

## Сипаты
Дүзен кесенесінің негізгі көлемі күрделі пештақты-күмбезді текшеленген құрылыс болып есептеледі. Ғимараттың бүрмеленген күмбезі он қырлы мойындықпен көтерілген. Ал іргесінің сыртқы өлшемі 8,5х10,2 м, ішкі өлшемі 5,4х5,4 м. Кірпіштері (26x26x6 см) қалың майбалшық ерітіндісімен өрілген. Пештақтың жалпы биіктігі 10 м. Бас қасбетінде есік ойығы (1,70х0,77 м) алдында беларқалы қуысы бар. Оның айналасы үш жолақты жақтаумен қоршалған. Ортадағы жолақ шаршы өрнектеліп ойылған тақтайша кірпішпен әрленген. Ал қалған 3 қасбетінің қабырғасы “ромб” пішінді қалаумен өрілген. Қасбеттерінің жоғары жиектерінде биіктігі 60 см дөдегесі бар. Дөдегенің шаршы қалыпты тақтайшалары сегіз қырлы жұлдызбен оюланып, үстінен көк түсті жыланкөз шыңылтырмен көмкерілген. Дөдегеден жоғарғы екі қатар қалауы тіс тәрізді әдіспен өріліп, ең шетін бұғат жиектеп шыққан. Ғимараттың оңтүстік-батыс жағындағы ішкі бұрышта төбеге шығатын сатысы бар. Ол тар галерея (1,8х1,6 м) тәрізді қабырғаларды айнала бойлап барып, пештақтың үстіндегі шағын алаңға және әрі төбежабынның үстіне шығарады. Дүзен Кесенесінің еденіне шаршы тақта кірпіш төселінген. Бүрмелі күмбездің ұшар басында бір-бірімен қиылыса орнатылған ағаш діңгектері бар.

## Дереккөздер

 
Санат:Ұлытау облысы сәулеті
Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Ұлытау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Қабдырахман Дүйсембин

**Дүйсембин Қабдырахман** (15.10.1931 жылы туған, Павлодар облысы Успен ауданы Үшкөл ауылы) — ғалым, биология ғылым докторы (1971), профессор (1985). Қазақстан Ғылым Академиясының корреспондент академигі (2003).

ҚазМУ-ді (қазіргі ҚазҰУ) бітірген (1953). 1953 — 81 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының Физиология институтында (қазіргі Адам және жануарлар физиологиясы институты) кіші, аға ғылым қызметкер, лаб. меңгерушісі, 1981 — 90 жылы ҚазМУ-де адам және жануарлар физиологиясы кафедрасының меңгерушісі болды. 1990 жылдан Адам және жануарлар физиологиясы институтының директоры.

Дүйсембиннің негізгі ғылым еңбектері лактация (сүттену) физиологиясына арналған. Ол физиология саласында жаңа бағыт — лактацияның нейрогормондық реттелуінің негізін салды. Сүт бездері клеткаларындағы гормондар, жүйке медиаторлары мен рецепторларының байланысын зерттеді. Дүйсембин биені машинамен саууды физиология тұрғыдан негіздеп, оның сүттілігінің артуы — организмдегі пролактин, соматотропин гормондары мен витаминдер және әр түрлі микроэлементтерге байланысты екенін ашты. Әйелдің гипогалактиясының (сүтінің аз болуы) физиол. ерекшелігін зерттеу нәтижесінде оның алдын алу шараларын, емдеу жолдарын және гипофиз, қалқанша, бүйрек үсті бездерінде гормон түзілуінің динамикасын анықтады. Перзетханада Перзетхана ана мен нәрестені бірге орналастырудың олардың психикалық жағдайының қалыпты болуын және лактогенез процесінің дұрыс жүруін қамтамасыз ететінін дәлелдеді.

1970 ж. «*Закономерности молокообразования и молокоотдачи у кобыл и некоторых видов жвачных животных*» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.

## Дереккөздер
Қазақ энцклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Ысқақ Тәкімұлы Дүйсенбаев

**Ысқақ Тәкімұлы Дүйсенбаев** (15 қазан 1910 ж., Ресей, Омбы облысы, Таврия ауданы, Қаушақпан ауылы — 21 қараша 1976 ж., Алматы) — ғалым, филология ғылымдарының докторы (1967), профессор (1971), Қазақстан Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі (1975), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1971). 

Мәскеу қаласындағы Әдебиет институтын бітірген. 1939 — 42 жылдары Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет баспасында редактор, КСРО Ғылым Академиясының Қазақ филиалының әдебиет секторында ғылыми қызметкер, сектор меңгерушісі, 1942 — 43 жылдары әскери-педагогикалық институт тыңдаушысы, 3-Украина майданының “Советский воин” газеті редакторының орынбасары болған. Майданнан оралған соң, Қазақстан Ғылым Академиясы төралқасының ғалым-хатшысы (1946), Тіл және әдебиет институтының бөлім меңгерушісі (1949 — 61), Әдебиет және өнер институтының бөлім меңгерушісі (1961 — 76) қызметтерін атқарған. 

Негізгі ғылым еңбектері қазақ фольклоры, соның ішінде лиро-эпос, әдебиет тарихы, қазіргі заманғы әдебиет мәселелеріне арналған. 

Ф.Рабле, И.С. Тургенев, А.П. Чехов, Р.Роллан, Максим Горький шығармаларын қазақ тіліне аударған. 

Дүйсенбаевтың “Ғасырлар сыры” (1970), “Қазақтың лиро-эпосы” (1973), “Мұхтар Әуезов” (1974), “Эпос және ақындар мұрасы” (1987) атты еңбектері қазақ әдебиеттану ғылымына қосылған елеулі үлес болып есептеледі. 

Қызыл Жұлдыз, 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:28 қазанда туғандар
Санат:1910 жылы туғандар
Санат:Таврия ауданында туғандар
Санат:21 қарашада қайтыс болғандар
Санат:1976 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақ әдебиетін зерттеушілер
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Санат:Қазақстан аудармашылары
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Қазақ КСР ғылым академиясы корреспондент мүшелері
Санат:Горький атындағы Әдебиет институты түлектері
Санат:Тіл және әдебиет институты қызметкерлері
Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты қызметкерлері
Санат:Әдебиет және өнер институтының профессорлары
Дубек Дүйсенбеков

**Дубек Дүйсенбеков** (4 қыркүйек 1928 жыл, Тастөбе, Алматы облысы – 1 қаңтар 2012 жыл, Алматы) — кеңестік геолог, Қазақстан Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1994).

## Өмірбаяны
Дүйсенбеков Қазақ тау-кен институтын (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген (1953). Кейін ол Жезқазған кен-байыту комбинатында (1953–1954), Текелі геологиялық барлау партиясында (1954–1966), геолог, аға геолог, партия бастығы болды.

1966–1993 жылдары ол Оңтүстік Қазақстан алтын кенін барлау экспедициясында жұмыс істеді. 1968 жылы ол Бетпақдалада жүргізген геологиялық іздеу жұмыстарының нәтижесінде Ақбақай алтын кен орнын ашты. 1971–1978 жылдары осы кен орнында алдын ала барлау, жете барлау жұмыстарын жүргізді. Сонымен қатар Дүйсенбеков Миронов висмут (1960), Карьерный, Бескемпір, Ақсақал, т.б. алтын кендерін ашқан. Ол, оған қоса, Ақбақай кенді ауданының геологиясы, минералогиясы, петрографиясы туралы зерттеулер жүргізгені үшін белгілі болды.

## Марапаттары
Қазақстан мемлекеттік сыйлық лауреаты (1994), 2 мәрте Еңбек Қызыл Ту орденімен, түрлі медальмен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:4 қыркүйекте туғандар
Санат:1928 жылы туғандар
Санат:Қаратал ауданында туғандар
Санат:Қазақстан геологтары
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Дүнгене

**Дүнгене** – ортағасырлық қала орны, Жетісу облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археология ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Талдықорған қаласынан батысқа қарай 20 км жерде, Көксу өзенінің оң жағалауында Балпық би ауылы маңында орналасқан. 

## Сипаты
Қаланы айнала қоршаған қорғаныс дуалдарының қалдығы сақталған және қала аумағы 30 га-дан астам жерді алып жатыр. Алғаш 1940 жылы Жетісу археология экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам) зерттеу жұмыстарын жүргізді. Қазба жұмыстарыныңнәтижесінде, жалпы аумағы 60 м2, биіктігі 4,5 м төбенің үш құрылыс қабатынан тұратындығы анықталды. Жоғарғы құрылыс қабаты 12 — 13 ғасырларға жатады, ал 2 және 3-қабаттарынан табылған Қарахан әулетінің теңгелері мен зерлі ыдыстардың қалдықтарына сүйене отырып, бұл қабаттар 9 ғасырға жатқызылды. Қыш ыдыстар сынығы арасынан орама әдіспен жасалған ыдыстардың тұтқалары да кездеседі. Археология материалдардың көрсетуінше, Дүнгене 9 — 13 ғасырлар аралығында болған. Дүнгенені Бернштам 13 ғасырдағы Қаялық қала, ал К. Байпақов ортағасырлық Екіөгіз қала деп есептейді. Махмұт Қашқаридің жасаған картасы (11 ғасыр) мен Рубрук жазбаларында бұл қала Эквиус деп берілген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Жетісу облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Дүнген Хандығы

**Дүнген Хандығы** – Шығыс Түркістандағы мұсылман халықтарының (дүнген, ұйғыр, қазақ, т.б.) 1864 жылғы ұлт-азаттық көтерілісі Цин өкіметі билігін құлатқаннан кейін пайда болған мемлекет. Астанасы Үрімжі қаласы болған. Дүнген Хандығының құрамына Манас, Гучен, т.б. қалалар мен, негізінен, дүнген халқы қоныстанған Солтүстік Тянь-Шань маңындағы аймақтар енді. Мемлекетті Лотай хан биледі. Қалаларды яншайлар басқарды. Хандықта тұрақты әскер болмады. Әр қаланың өз жасағы болғандықтан, әрбір ересек адам жасақ мүшесі саналды. Зерттеушілер дүнген қалаларында өзін-өзі билеу құқығы кең тарағандықтан, Дүнген Хандығын дүнген қалаларының одағы деп те атайды. Шыңжаңдағы басқа әкімш. иеліктердің ішіндегі ең күштісі болған Дүнген Хандығы 1867 жылға дейін шекарасын едәуір кеңейтті. 1864 — 66 жылдары Қашқариядағы (Шыңжаңның оңтүстік бөлігі) тұрақсыз саяси жағдайдың әсерінен Оңтүстік Тянь-Шань маңындағы Турфан мен Тоқсун (негізгі халқы ұйғырлар) және олардың батысындағы Қарашарға дейінгі қалалар Дүнген Хандығының билігіне көшті. 1866 жылы дүнгендер Тарбағатай өлкесіндегі Цин өкіметі өкілдерін ығыстырып (бұл жорықтарға қазақтар да белсене қатысты), онда бір жылдан аса уақыт билік жүргізді. Осы жылы шығыс бағыттағы Хами қаласын алды. Көршілес Іле өлкесіндегі жергілікті ұйғыр-тараншылармен өкімет билігіне таласқан дүнгендерге көмек көрсету үшін Дүнген Хандығы бірнеше рет отряд жіберген. Кейіннен тараншылар үстемдік алып, мұнда Тараншы сұлтандығы құрылды (1867 — 71). 1867 жылға қарай күрт өзгерген жалпы саяси жағдай Дүнген Хандығына кері әсер етті. Цин өкіметі Шыңжаңда және оған көршілес Шэньси, Ганьсу провинцияларындағы бұрынғы билігін қайта орнатуға ұмтылып, Шыңжаңның солтүстік-батыс аудандарына бақылау орнатты. 1867 жылы Шэньси провинциясындағы көтерілісті басты. Екінші жағынан, 1867 жылы бүкіл Қашқарияда өкімет билігін (Дүнген Хандығына қарасты жерлерден басқа) қолына алып, Жетішаҝар мемлекетін (ірі қалалардың саны бойынша) құрған Якупбек (Жақыпбек) Дүнген Хандығына ықпал жасады. 1868 жылы Дүнген Хандығы Якупбектің иеліктеріне шабуыл жасады. Екі арада болған соғыстар барысында 1869 жылы Дүнген Хандығы Тянь-Шаньның оңт-ндегі иеліктерінен де айырылды. 1870 жылы жазда Турфан алқабын басып алған Якупбек көп ұзамай Үрімжіге шабуыл жасады. Осы жылдың аяғында Дүнген Хандығы дербес мемлекет ретінде өмір сүруден қалды. 1871 жылы жазда Ресей Тараншы сұлтандығын басып алып, біраз уақыт өз қолында ұстап тұрған тұста Солт. Тянь-Шаньдағы дүнген қалаларының  басшылары  Ресейдің қол астына көшуге тырысты. Бірақ одан нәтиже шықпады. Цин өкіметі 1873 жылдың соңында Ганьсу провинциясындағы көтерілістерді талқандады. Дүнген көтерілісшілері жазалаушы отрядтармен қарсыласа отырып, 1874 жылы Солтүстік Тянь-Шань маңына шегінді. 1876 жылы шілдеде Цин өкіметінің жазалаушылары Гучен мен Фукан, тамызда Гумади, Үрімжі қалаларын басып алып, 28 қазанда Манас қаласын бағындырды. Цин өкіметі кейін бүкіл Солтүстік Шыңжаңды (Іле өлкесінен басқа) қайтадан өз қол астына алған соң Дүнген Хандығы біржола жойылды. 
## Дереккөздер
Қазақ энцклопедиясы

Санат:Тарих
Дүниежүзілік Бейбітшілік Кеңесі

**Дүниежүзілік Бейбітшілік Кеңесі** – әлемдегі бейбітшілік жолындағы қозғалыстың жетекші ұйымы. 1950 жылы құрылған. Ұйымға 150-ден аса мемлекетте орналасқан 200-ден аса әр түрлі бағыттағы ұлттық ұйымдар мен қозғалыстар мүше болып табылады. Дүниежүзілік Бейбітшілік Кеңесінің орталық хатшылығы — Хельсинки қаласында (Финляндия) орналасқан.
## Дереккөздер
Қазақ энцклопедиясы

Санат:Тарих