open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Майдан ені

**Майдан ені (Ширина фронта)** шабуылдаушы немесе қорғанушы бөлімнің (бөлімшенің) екі қаптал аралығындағы ара қашықтық. Бөлімнің (бөлімшенің) шабуыл кезіндегі Майдан ені жоғары басшылықтың қойған міндетіне, бөлімнің (бөлімшенің) қуаты мен құрал-жабдықтарына, қарсыластың күші мен қорғаныс кабілетіне, оны ядролық және басқа да қарулармен жою мүмкіндігіне, сондай-ақ жергілікті жерге байланысты. Майдан ені қорғаныс жағдайында бөлімнің (бөлімшенің) міндетіне, құрамына, қосымша көмек пен орналасқан жеріне байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Оразбай Байбақұлы

**Оразбай Байбақұлы** 1942 жылы 10 мамырда Шығыс Қазақстанның Құлжа қаласында туған. 1958 жылы ата қонысы Райымбек ауданының Жалаңаш ауылына келіп, ірге салды.

## Жетістіктері
1963 жылы ҚазМУ-дің журналистика факультетіне оқуға түсіп, оны бітіріп шыққан соң *«Қуыршақ»* театрында, Жамбыл, Шелек, Балқаш аудандарында, сондай-ақ халықаралық *«Шалқар»,* республикалық *«Әділет»* газеттерінде қызмет істейді.
## Еңбегі
Алғашқы өлеңі 1959 жылы *«Лениншіл жас»* (*қазіргі «Жас алаш»*) газетінде жарық көрді. Ересектермен қоса балалар тақырыбына арналған өлеңдері, әңгімелері, ертегілері бар. Бодандықтың тақсіретін тартқан қазақ халқының басынан өткен қанқұйлы жылдар жайындағы *«Қасіретті ғасыр»*, 1986 жылғы Желтоқсан қаһармандарына арналған *«Намыс»* атты поэмалары жарық көрген.
*Ақын қазір шығармашылық демалыста.
## Шығармалары
**Таңғы шық. Өлеңдер. А., «Жазушы», [[1967]]; 
**Таңғы шапағы. Өлеңдер. А., «Жалын», 1984;
**Тоғызбұлақ. Өлеңдер. «Жалын», [[1989]]; 
**Бозторғай. Өлеңдер. А., «Балауса», 1992; 
**Махаббат - мәңгі көктем. Өлеңдер. «Жазушы», [[2005]]; 
**Құштарлық. Өлеңдер. «Жазушы», 2005; 
**Дәнекер. Өлеңдер. А., «Жазушы», [[2006]]; 
**Жанымның жаңғырығы. Өлеңдер. А., «Жазушы», 2007; 
**Балаларға базарлық. Өлеңдер, әңгімелер. А., «Жазушы», [[2007]]; 
**Жүрегімнің лүпілі. Өлеңдер. А., «Жазушы», 2008; 
**Күншуақ пен көлеңке. Өлеңдер. А., «Жазушы», [[2008]]; 
**Қызылбүрген. Өлеңдер мен естеліктер. А., «Жазушы», 2009; 
**Қонжық пен көжек. Өлеңдер мен әңгімелер, ертегілер. А., «Жазушы», [[2009]]; 
**Жүрегіме жүгіндім. Өлеңдер, естеліктер. А., «Жазушы», 2009.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Құлжа қаласы
Санат:1942 жылы туғандар
Қара шымшық

**Қара шымшық** — шымшық туысына жататын кішкене құс. Салмағы 85100 г. Қоразының барлық қауырсыны, аяғы қара, мекиені мен балапандары кара қоңыр болып келеді. Тянь-Шань, Жетісу Алатауында, Арыс өзені алқабында, Талас, Қырғыз және Іле Алатауында көп тарал-ған. Көбіне тау бөктерін, орман, бау, парктерді мекендейді, ұясын томар, ағаш қуысына, қалың бұта арасына, ал елді қоныстарда биік ағаш басына салады. 3-7 жұмыртқа басып, 12-15 күнде балапан шығарады. ұя салуға, балапан басуға, алғашқы кезде балапанды қоректендіруге мекиені де, қоразы да қатысады. Қара шымшық орман зиянкестерін құртып, пайда келтіреді.

## Дереккөздер


Санат:Жетісу
Әуе шабуылына қарсы жергілікті қорғаныс

**Әуе шабуылына қарсы жергілікті қорғаныс** () — тұрғындарды қарсыластардың әуеден жасауы мүмкін шабуылынан корғауға катысты шаралар жүйесі. Елді мекендер мен кәсіпорындарда әуе шабуылына қарсы жергілікті қорғаныс кызметі, ал тұрғын үйлерде, оку орындары мен ұжымдарда өздігінен корғану топтары ұйымдастырылады. Әуе шабуылына қарсы жергілікті қорғаныстың негізгі мақсаты — қарсыластар шабуылы туралы тұрғыңдарға дер кезінде ескерту, тұрғындармен материалдық құндылықтарды зақымдаудың кез келген турінен барынша қорғау зардап шеккендерге дер кезінде медициналык көмек көрсету және әуе шабуылы зардаптарын тез жою.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Майдан шебі

**Майдан шебі (Линия фронта)** шабуыл кезінде әскердің алдыңғы бөлімі алған немесе қорғаныс кезінде орналасқан шеп.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тангенциал үдеу

thumb
**Тангенциал үдеу** - нүктенің траекториясына жанама бойы- мен бағытталған нүкте үдеуінің кұраушысы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Микробөлшек

**Микробөлшек** - тыныштық массасы атомдардың тыныштық массасымен өлшемдес немесе олардан кіші бөлшек.
## Микробөлшектердің шашырауы
Микробөлшектердің шашырауы - нәтижесінде бөлшектердін импульсы, олардың ішкі күйі өзгеретін немесе басқа бөлшектер құралатын бөлшектердің соқтығысу процесі.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Өмірзақ Қарғабаев

**Өмірзақ Қарғабаев** (1866, қазіргі Жамбыл ауданы, — 1951, Жамбыл ауданы) — ақын, жыршы.

Әкесі Қарғабай да, шешесі Бақырқыз да өлеңші, өнерпаз болған. Қарғабаев жас кезінен ас-тойдың, жиын-тамашаның мақтаулы жыршысы болды. 
* 1912 ж. қырғыз манабы Шәбденге берілген асқа Жамбылмен бірге барып, жаршы-жыршы ретінде көзге түсті. 

* 1925 ж. Қазақстанның 5 жылдық тойына "Жаңа Түркістан" дастанын шығарды. 

* "Өмірзақ ақын мен болам" дастанында ел өміріндегі әлеум.-саяси жағдайды салыстыра жырлаған. 

* Жамбылға арнап "Тарланым 401 келді бөйгеден" атты ұзақ толғау шығарды. 

Қарғабаевтан мол әдеби мұра қалды. Ә.Диваев оның аузынан өзінің жеке шығармаларын және халық аузындағы айтыс, дастан-жырларды жазып алды. Оның бірсыпыра өлеңдері 1940 ж. Москвада "Песни степей" ("Дала жырлары") жинағында басылды. Қарғабаевтың шығармалары М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының қолжазба қорында сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:1866 жылы туғандар
Санат:Жамбыл ауданында (Алматы облысы) туғандар
Санат:1951 жылы қайтыс болғандар
Санат:Жамбыл ауданында (Алматы облысы) қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан жыршылары
Ұшудың жауынгерлік ресурсы

**Ұшудың жауынгерлік ресурсы** (Летно-боевой ресурс) — ұрыс қимылдарының белгілі бір кезеңіне немесе уақыт аралығына ұшаққа жоспарланған ұшу саны. Оны жоғары авиациялық бастық анықтайды және ол орындайтын міндеттердің маңыздылығына, ұшу құрамы, ұшу-техникалық ресурстың ұрыстық жұмысының жиілік нормасына және материалдық қамтамасыз етуге байланыcты болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әуе шабуылына қарсы қорғаныс

**Әуе шабуылына қарсы қорғаныс** () — зениттік ракеталар, жойғыш авиация, радиотехникалық аспаптар және т.б. құралдар арқылы жасалған қорғаныс. Олар қарсыластың авиациясы мен қанатты және стратегиялық ракеталарының соққысына тойтарыс береді, қарсыластың ұшақтары мен ракеталарын жояды. Қорғаныстың нәтижелі болуы осы күштер мен құрал-жабдықтарды әдісін біліп, пайдалануға байланысты. Әуе шабуылынан қорғауға жататын объектілер: негізгі саяси-әкімшілік орталықтар, аса манызды шаруашылык объектілері мен аудандар, қатынас жолдары, ракеталарды ұшыру позициялары, алысқа ұшатын және көліктік авиация аэродромдары, флот базалары, әскерлерді ұйымдастыру және дайындау аудаңдары және т.б.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Майдандағы армия

**Майдандағы армия (Действующая армия)** — ұрыс майданында әрекет етуге белгіленген армия. Оның құрамына құрлықтағы, әскери-теңіз және әуе күштеріндегі бөлімдер, құрамалар, олардың штабы, тылдағы бөлімдер кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Дыбыс (Лингвистика)

**Дыбыс** — ең кішкене фонетикалық бірлік – буын дыбысқа бөлінеді.

## Түлері
#Түсіп қалатын дыбыс – жазуда сакталып, мүлдем айтылмайтын не әлсіз айтылатын дыбыс.
#Палатал дыбыс – тіл арты қатты таңдайға жақындауынан, жанасуынан жасалатын таңдай, орта таңдай, қатты (жуан) таңдай дауыссыздары.
#Ызың дыбыстар – акустикалық әсер аркылы жасалатын таңдай және шұғыл дыбыстар.
#Назалданған дыбыс – мұрын жолды реңк берілген дыбыс.
#Эпентикалық дыбыс – сөзде бастапкы кезде жоқ дыбыс, жағдайдың әсерінен пайда болған.

## Дыбыстық жүйе
Дыбыстық жүйе – 

1. адамдардың коғамдық өмірде бірін-бірі түсінісіп, пікір алысар қатынас құралы болып табылатын, дыбыстық және сөз кұрамдары мен грамматикалық тәсілдер жүйесі; 

2. сөйлеу мүшелері арқылы дыбысталған элемент жиынтығы.

## Дыбысқа еліктеу
Дыбысқа еліктеу – дыбыстаушы мүшенің табиғи бір заттың дыбысына ұксас дыбыс шыгаруы және сол дыбыстардан жаңа сөздердің жасалуы (орыс т. мяу–мяу, мяукать; қаз. тоқ–тоқ, тоқылдау, күрк–күрк, күркілдеу).

## Дыбыс символизмі
Дыбыс символизмі – еріксіз фонетикалық түрғыдан уәжденген сипатқа ие таңбалаушы (сөз маганасы) мен таңбаланушы (сөз формасы) арасындағы қатынас. Дыбыс символизмі тілде дыбыстың бейнелеу түрінде дыбыс және адамның образды түсінігі, түйсігі, сенімі арасындағы байланыс жүзеге аскан кезде аныкталады. 

Дыбыстық символикалық сөздің белгілері ретінде сенсорлы түйсік аркылы кабылданған түрлі құбылыстар кызмет етуі мүмкін (көру, сезу, түйсіну, дәм, иіс сезу т.б.)\ сипаты мен жылдамдығына қарай ерекшеленген түрлі қимыл-козғалыстар, жүріс, ым–шара, физиологиялық және эмоциялық күйлер, көлем, пішін, объект мөлшері, жарық кұбылыстары т.б. Дыбыс символизмі бағытындағы эксперименттер жоғары, кетерінкі дыбыстар таза мөлдірлікті сезінуді (күн, күндіз, жарық, өмір, бақыт), теменгі дыбыстар – караңғылықты (алдау, ауру, шу) сезінуді туындатады. 

Қазақ тілінде жұмыр, дөңес мағынаны білдіретін сөздерде лабиал дыбыстар кездеседі: бұршак, доп, төбе, төс, бөрік т.б. Ол дыбыстар өз артикуляциясына сәйкес заттың дөңес формасын бейнелейтін дыбыстың символизм функциясын атқарады.

## Дыбыс тіркесі
Дыбыс тіркесі – дыбыс комплексімен бара-бар.

## Дыбысталу
Дыбысталу – тілдік бірліктердің сыртқы немесе дыбыстық қабатының ішкі қабатынан айырмашылығы.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Қарғалы ежелгі қала орны

Қарғалы — ежелгі қала орны. Жамбыл ауданы Фабричный кентінің орнында, Қарғалы өзенінің оң жақ жағалауында. Қарғалы түгел дерлік қираған. Ерте замаңда қаланы айнала қоршаған дуалдың үзік-үзік қалдығы сақталған. Дуалдың биіктігі 2-3 м. 1965-67 ж. Қазақстан Ғылым Академиясыныңның Жетісу археол. экспедициясы барлау жұмысын жүргізді (жетекшісі К. Ақышев). Барлау кезінде жер үстінен астық сақтайтын құмыралар, қыш ыдыстар және тас қол диірмендердің қалдықтары табылды. Бұлар — 1112 ғ-ларға тән заттар. Қарғалы халқы орта ғасырларда қол өнерімен, егін, мал шаруашылығымен шұғылданған. 

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан көне қалалары
Әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлері

**Әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлері** () — қарулы күштердің әуе мен ғарышта ұшатын жойғыш авиациясынан, зениттік-ракеталық, радиотехникалық және арнаулы әскер түрлерінен құралатын бөлім қарулы күштердің басқа түрлерімен бірлесе отырып, қарсыластың әуеден жасаған шабуылына тойтарыс береді, қарсылас күштерінің елдің әуе кеңістігіне енуіне тосқауыл жасайды. Бұл үшін олар зениттік-ракеталық кешендерді, жойғыш ұшақтарды алдын ала дайындап, хабарлайтын радиотехникалық құралдарды пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Мектептің бейімделушілік моделі

**Мектептің бейімделушілік моделі** - көп деңгейлі және жан-жақты, олардың психологиялық қызығушылығына, ерекшеліктеріне, денсаулықтарына, қызығушылығына, отбасының материалдық қамтамасыздануына тәуелсіз балалар үшін әртұрлі сыныптары және білім беру қызметтері бар, жалпы білім беретін жаңа мектеп моделі.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Газгольдер

[thumb|right|[Кингс-Кросс, Лондон]]
**Газгольдер** *()* - таратқыш газ құбырларына газды жинақтауға, сақтауға немесе оны өндіру мен өңдеу, тұтыну құрылғыларына жеткізу үшін пайдаланылатын, болаттан жасалған тұрақты қоймалар.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Молярлық көлем

**Молярлық көлем** - қалыпты жағдай кезінде заттың 1 молінің алатын көлемі.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлерінің атыс жүйесі

**Әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлерінің атыс жүйесі** () объектіні (ауданды, бағытты) корғау кезінде әуе қарсыласын жою үшін бөлімшелердің, бөлімдердің, құрамалардың немесе әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлерінің топтастықтарының атыс үйлесімділігін бағыттар, биіктіктер мен шептер бойынша жоспарлау және ұйымдастыру. Ол ұрыс тапсырмасына қолда бар күштер мен құралдарға, әуе шабуылына қарсы қорғанысты құру бойынша басшылыктың түпкі ойларына және жергілікті жер сипатына байланысты құрылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Майдандық артиллериялық топ

**Майдандық артиллериялық топ (Фронтовая артиллерииская группа)** — батареяға қарсы күрес үшін, майдан әскерлерін терең топтастыру мүддесі үшін Ұлы Отан соғысы кезінде құрылған бөлім. Майдандық артиллериялық топ операция кезінде армияның терең топтасуы мүддесіндегі міндеттерді — қарсыластың артиллериясы мен ядролық шабуыл құралдарына қарсы күресу, оның резервтерін, басқару нункттерін және баска маңызды нысаналарды жою, басты бағыттағы күштердің атысын күшейту міндеттерін орындауға арналады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ұшып өту жолағы

**Ұшып өту жолағы**(Полоса пролета) — майдан шебі сызығынан ұшып өту кезіндегі  авиацияның құрамалары мен бөлімдеріне белгіленген  әуе кеңістігі. Әдетте, Ұшып өту жолағы орналасу аэродромынан нысанаға (десант түсіру ауданына) дейінгі ең қысқа қашықтық бойынша, мүмкіндіпне қарай қарсыластың әуе шабуылына қарсы қорғаныс  құралдарымен қатты тасаланған аудандарды орағытыл өтетіндей болып белгіленеді. Ұшып өту жолағының ені қарсыластың авиациялық құрамаларының (бөлімдерінің) құрамы мен құрылымына, әуе шабуылына қарсы қорғаныс  құралдарының  болжамды қарсы қимылына, қарсыластың ықтимал жойғыш құралдарына, нысана сипатына, оның мөлшері мен жағдайына байланысты анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тахион

thumb
thumb

**Тахион** - вакуумдағы жарық жылдамдығынан артық жылдамдықпен ғана қозғала алатын гипотетикалық бөлшек. Оның жылдамдығы шексіз болып келеді. Оның жылдамдығы шексіз болатын уақыт ол барлық күшін жоғалтқан кезде оның жылдамдығы шексіз болады. Ол алдымен жарықтың жылдамдығынан 4 есе кем жылдамдық пен қозғала бастайды содан кейін ол өз күшін жоғалта береді. Ол күшін жоғалтқан сайын жылдамдығы арта бастайды.Ол жарықтың жылдамдығынан асып түскенде ол барлық күшін жоғалтуы мүмкін. Бірақ вакуумда ғана жылдамдығы шексіз болады. Ал оны ауаға алып келсе жарықтың жылдамдығынан 4 есе артық болып қалуы мүмкін.

## Дереккөздер

Санат:Жорамалдық қарапайым бөлшектер
Инспирация

right|300px
**Инспирация** (латын тіл. inspiratio - сезіну) - шабыттану; діндік мағынада - бұл жоғарғы құдай мен адамдар қарым-қатынасы, яғни құдай адамдарға өз рухын енгізеді; психологиялық мағынада - ішкі сезімдердің пайда болуы. Ол кенеттен санасыз, әсіресе көркем шығармашылықта келеді. Оны Ницше өз жұмысында классикалық түрде өрнектеген.

## Дереккөздер


Санат:Философия
Әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлерінің құқықтары

**Әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлерінің құқықтары**:

*мемлекеттік шекарадан заңсыз етіп кету қаупі туған кезде немесе заңсыз өтіп кеткен кезде Қазақстан Республикасынан тыс әуе кеңістігінде әуе кемелері мен басқа да ұшу аппараттарын тану үшін әскерлердегі құралдарды пайдалануға;

*қажет болған жағдайларда белгіленген тәртіп бойынша әуе кеністігіндегі жағдайды анықтау және Мемлекеттік шекарадан заңсыз өтудің алдын алу немесе тыйым салу жөнінде шаралар қолдану үшін Қарулы Күштердің басқа түрлері мен мемлекеттік органдардың күштері мен құралдарын тартуға;

*мемлекеттік шекарадан заңсыз өтіп кету каупі туған кезде әуе кемелері мен баска да ұшу аппараттарының Қазақстанның әуе кеністігінің жекелеген аудандарында ұшуына толық тыйым салуға немесе оны шектеуге;

*мемлекеттік шекарадан заңсыз өткен және Қазақстанның әуе кеңістігін пайдалану тәртібін бұзған әуе кемелері мен басқа да ұшу аппараттарын Қазақстан Республикасының аумағында қондыру жөнінде шаралар колдануға;

*мемлекеттік шекарадан заңсыз өткен әуе кемелері мен баска да ұшу аппараттары экипаждары мүшелерінің шекарадан заңсыз өтіп кету мән-жайларын анықтау және егер халыкаралық шарттарда өзгеше көзделмеген болса, оларды анықтау және тергеу органдарына беру үшін Қарулы Күштер бөлімшелеріне немесе өзге жерлерге шақыруға;

*мемлекеттік шекараны бұзушылардың ұшуына тыйым салуға құқылы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Үлгі оқу-жаттығуы

**Үлгі оқу-жаттығуы** (Показное учение) — әскерлермен (күштермен) жүргізілетін тактикалық (тактиқалық арнайы) оқу-жаттығудын, ал жекелеген жағдайларда басшылық-штабтық оқу  жаттығуларының түрі. ҚР қарулы күштерінде Үлгі оқу-жаттығуы әдетте, белгілі бір дәрежедегі өнер алдар мен офицерлерге командирлер мен штабтар жұмысынын, әскерлердің (күштердің) іс-кимыл тәсілдері мен әдістерінің, ұрыста қаружарақ пен әскери техниканы қолданудың мақсатқа ең сәйкес әдістерін көрсету, бағынышты әскерлермен (күштермен) ұқсас  жаттығуларды ұйымдастыру және әткізу әдістемелеріне бірыңғай кәзқарасты қалыптастыру мақсатында кәсіби және командирлік дайындық жүйесінде жүргізіледі. Үлгі оқу-жаттығуылары сонымен қатар, әскери оқу орындарындағы тындаушылар мен курсанттарды оқытуда да кеңінен қолданылады. Үлгі оқу-жаттығуылары бір жақты және екі жақты түрде, сонымен бірге, ұрыстық атыспен (ракетаны ұшыру, бомба тастау) жүргізілуі мүмкін. Үлгі оқу-жаттығуын дайындау мен жүргізудің мазмұны мен әдісі нақты жаттығу бойынша қойылған мақсаттармен анықталады. Әскерлердің (күштердің) ұрыстық қимылдар жүргізудегі қолданылатын мақсатқа ең сәйкес төсідцері мен әдістерін, ұйымдастыру әдістерін көрсету көзделген оқу-жаттығуды дайындау кезінде оған тартылған күштермен, құралдармен қажетті жаттықтырулар өткізілуі мүмкін. Үлгі оқу-жаттығуын талдау кезінде үйренушілердің, оқу-жаттығу басшылығының кимылдарының дұрыс және теріс жақтары сарапталады, осыған сәйкес оқу-жаттығуларды дайындау мен өткізу әдістемелері бойынша бірыңғай нұсқаулар беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қатты денелік лазер

**Қатты денелік лазер** - актив ортасы қатты дене болатын лазер.
## Дереккөздер


Санат:Лазерлер
Мақта-мата таңғыш

**Мақта-мата таңғыш** - табельдік қорғау құралдары болмаған жағдайда тыныс органдарын корғайтын карапайым корғаныш куралдары. Мақта-мата таңғыш қолда бар кез келген материалдардан: сүлгіден, бірнеше қабатталған орамалдан, шинель немесе пальто етектерінен жасалады. Оны жасау үшін ұзындығы 1м, ені 55 см дәке бөлігін алып, оның ортасына қалындығы 1-2 см, ұзындығы 30 см және ені 15-20 см мақта салу керек. Салынған мақтаның астынан артық шығып тұрған (енінен) дәкені бүктейді де, алынған мақта-дәке таспасын екі жағынан шамамен 25-30 см мөлшерінде танғышты бәйлай қиып, бау жасайды. Таңғышты ауыз бен мұрынды жауып тұратындай етіп киеді. мұнда зақымданған ауа ішке аз кетуі үшін мүрынмен терең дем алмаған жөн.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әуе шабуылына қарсы қорғаныс дивизиясы

**Әуе шабуылына қарсы қорғаныс дивизиясы** — ұрыс қимылдарының белгілі бір ауданындағы міндеттерді орындауға арналған мемлекеттің әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерінің негізгі тактикалык құрамы. Әуе шабуылына қарсы қорғаныс дивизиясы құрамына бөлімдер, ал кейбір жағдайларда әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлерінің әр түрлі құрамалары да енеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Үлгі сабағы

**Үлгі сабағы** - үлгілі іс-қимылдар мен оқу-үйрету әдістемелерін көрсету мақсатында жүргізілетін оқу сабақтарының түрі. ҚР Қарулы күштерінде үлгі сабағы әдетте командирлік дайындық жүйесінде көптеген пөндерді оқу кезінде ұйымдастырылып, жүргізіледі. Мысалы, Құрлық әскерлеріндегі үлгі сабағында жеке құрамның, экипаждардың (есеп топтардың) қару-жарақ пен әскери техниканы басқару және оларды ұрыста қолдану жөніндегі іс-қимылдары, атыс және атысты басқару тәсілдері, ұрыс машиналарын жүргізу, саптық, дене шынықтыру, арнайы дайындық тәсілдері, сабақта оқу-материалдық базаларын пайдалану, оқу сұрақтарын игеру кезіндегі командирлердің (пән жетекшілері) жұмыстарының әдістері кәрсетілуі мүмкін. Қарулы күштердің басқа түрлерінде үлгі сабағы олардың ерекшеліктерін ескере отырып жүргізіледі. Әскери оқу орындарында сонымен қатар, ашық сабақтар (топтық сабақтар, семинарлар, лекциялар) еткізіледі, онда сабақты өткізу әдістемелері кәрсетіледі, соңынан талдау жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бейімделушілік

**Бейімделушілік** -  шығармашылықтағы қол жеткізілген нәтижелер мен мақсаттар арасындағы сәйкестілік - сәйкессіздік тенденциялары. Сәйкестілік мақсаттар мен міндеттердің келісуімен, ал сәйкессіздік - келіспеумен қарастырылады. Сәйкестілік деңгейі тәрбие мен оқыту, өмір жағдайы мен қалпы әсерінен төмендейді не жоғарылайды.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Газды бетон

thumb|150px|Газды бетон блоктары
**Газды бетон** - тұтқырғыш, су, кремнийлі құм араласқан ертінді құрамға газдандырушы зат қосу арқылы жасалатын ұялы бетон.
## Дереккөздер


Санат:Бетон
Мамандандырылған медициналық көмек

**Мамандандырылған медициналық көмек (Специлизированная медицинская помощь)** — қала сыртындағы аймақта емдеу мекемелерінде көрсетілетін көмек. Мамандандырылған медициналық көмек көрсетудің ең тиімді мерзімі зақымданғаннан кейінгі алғашқы екі тәулік деп есептеледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қарғалы тәтісі

**Қарғалы тәтісі** - Жетісуды мекендеген ежелгі тайпалардың зергерлік бұйымы. 1939 ж. Қарғалы сайының бойындағы Мыңошақтыда жер қазу жұмыстары кезінде табылған. Штампынау техникасымен жалпы ұзындығы 35, ені 4,7 см екі тік бұрышты алтын пластина түрінде жасалған.  
Онда бұғының, ұшқан кұстың, үстіне адам жайғасқан, бұқпантайлап бара жатқан қанатты жолбарыстың таң каларлық бейнелері бар. Барлық мүсіндердің соншалықты шеберлікпен әсем какышталып жасалғаны таңдай қақтырады. Бірақ айтарымыз бұл ғана емес. Әшекейлі тәтіде қанатты ат және үстіне адамды отырғызып алып жүгіріп бара жатқан айдаһар тейнеленген. Олардың төбесінен құс (қаз бен үйректің біріне ұқсайды) ұшып барады. Бұлардан басқа таутеке, аю, арқарға мініп, қолына гүл ұстаған адам бейнелері бар. Осылай бірінен-біріне ұласып кете беретін аң-құс бейнелері аса нәзік те әсем жасалған. Аңдардың көзіне, тұяғына қондырылған асыл тастарды жай көзбен байқаудың өзі киын. Ғаламат шеберлікпен салынған бұл өрнектерден сол заман өнерінің жетістігін ғана емес, адамдардың пәлсапалық талғамын да тануға болады. Тәті б.з.б. 3 ғ. мен б.з. 2 ғ "Орта Азия" өнеріне тән. Бұл ескерткіштер - б.з.д. II ғасыр мен б.з. II ғасыры аралығында қазақ жерін мекендеген тайпалардың үздік өнерінің күәсі. Ежелгі үйсіндердің қолөнершілері шеберлігінің айғагы болумен бірге, ол қазақ халқының қолданбалы өнерінің тамаша үлгісі болып табылады. Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұражайында сақталуда.

## Дереккөздер


Санат:Жетісу
Текстура

**Текстура** - заггы механикалық жылулык, магниттік немесе электрлік эсерлермен жасақтау процесінде онда пайда болатын касиеттердің анизотропиясы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Сулеймен Мәмет

**Сулеймен Мәмет** - 1952 жылы 1 мамырда туған.

1976 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін бітірген соң, бұрынғы Талдықорған облысының Киров (қазіргі Ескелді) аудандық газетінде тілші, одан кейін Алматы облысы, Шелек (қазіргі Еңбекшіқазақ ауданы) ауданы, Нұра ауылындағы орта мектепте мұғалімдік қызмет атқарған. 1980— 1995 жж. республикалық «Жалын», «Балауса» баспаларында редактор, 1995 жылдан «Егемен Қазақстан» газетінде бөлім меңгерушісі, шолушы.

## Еңбектері
«Жыр — бесік» атты (өлеңдер) алғашқы жинағы 1983 жылы, одан кейін «Ана суреті» (1985, әңгімелер), «Перзент парызы» (1995, повестер мен әңгімелер), «Бейбаян тірлік», «Ар алдында...», «Абай бол, қазақ» атты кітаптары оқырман қолына тиген. Орыс, ұйғыр балалар жазушыларының әңгімелерін аударуға, әралуан жинақтар қүрастыруға ат салысқан. Қазақ ертегілерінің екі тойын құрастырып, оның алғашқы томы 2000 жылы «Балауса» баспасынан жарық көрді. Кейбір әңгімелері орыс, түрік тілдеріне аударылған.

Елбасы Алғыс хатының, Астананың 10 жылдығы медалінің иегері, «Нұр—Отан» халықтық партиясы мен Журналистер одағы сыйлығының лауреаты. Қазақстан Республикасының «Білім беру ісінің Құрметті қызметкері», «Ы.Алтынсарин» медалінің иегері. Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданының Құрметті азаматы.

## Дереккөздер


Санат:1 мамырда туғандар
Санат:1949 жылы туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Жалын баспасы редакторлары
Санат:Балауса баспасы редакторлары
Санат:Егемен Қазақстан қызметкерлері
Санат:Астанаға 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан журналистер одағы сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан білім беру ісінің құрметті қызметкерлері
Санат:Ыбырай Алтынсарин төсбелгісімен марапатталғандар
Санат:Еңбекшіқазақ ауданының құрметті азаматтары
Жалған жүктілік

**Жалған жүктілік** (*Graviditas spuria* , син.  жалған- сырт көздік жүктілік- желбуаз)- желбуаз- жалған жүктілік. Балалы болуды аңсайтын әйелдерде болатын күй, әйел өзін жүктімін деп есептейді, оның етеккірі тоқтайды, іші өседі, ол  "баланын қозғалғанын" сезеді. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Төрежан Мәндібай

**Төрежан Мәндібай** - 1937 жылы 18 наурызда Ақтөбе облысы, Шалқар ауданы, «Сарытепсең» колхозында дүниеге келген. 1960 жылы Қызылорда педагогикалық институтының физика-математика факультетін тамамдаған. Ұзақ жылдар педагогтік қызмет атқарған.
## Еңбектері
Алғашқы өлеңдері мен әңгімелері «Жас керуен», «Жібек жел», «Күлеміз бе, қайтеміз?» атты ұжымдық жинақтарға енген. 1982 жылы «Сыпыртқы командасы», 1987 жылы «Оңай деймісің», 1997 жылы «Махаббат минөті», 2004 жылы «ҚазығүртҚорасан» атты сатиралық кітаптары жарық көрген.
Шалқар ауданының Құрметті азаматы. Облыс әкімі әдеби сыйлығының иегері.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1937 жылы туғандар
Маневр аэродромы

**Маневр аэродромы (Аэродром маневра**) — ұрыс қимылдары барысында әскерлерді, ұрыс техникасы мен материалдык құралдарды жайғастырып орналастыруға, торуылға, жанар-жағармайды қайта құюға, тиеуге немесе түсіруге бөлінген авиациялық бөлімдер. Маневр аэродромын сол мақсаттар үшін арнайы дайындалған авиация бөлімдері пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Аэродромдар
Қапан Қамбаров

right|thumb
**Қапан(Қандөзи) Қамбарұлы**(1921-2005) - 1 шілдеде Түркістан облысы, Түркістан ауданының Қандөз аулында дүниеге келген.

Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен.

Түркістан қаласының балалар үйі мен интернатында тәрбиеленіп, педучилищені бітірген соң, ауыл мектебінде мұғалім болды. Алғашқы өлеңдерінің бірі аудандық «Қызыл Түркістан» газетінде жарық көрді. Ұлы Отан соғысының ардагері. Қазақстан Орталық партия комитеті жанындағы республикалық партия мектебін, Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтын бітірген. Оңтүстік Қазақстан облыстық «Оңтүстік Қазақстан», Шығыс Қазақстан облыстық «Коммунизм туы», «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газеттерінің редакцияларында отыз жылдан аса жауапты қызметтер атқарған.Қазақ университетінің журналистика факультетінде жиырма жылға жуық дәріс оқыды, ғылыми-зерттеу жүмыстарымен де айналысты. «Түпнұсқа және аударма» деген кітап жазып, кандидаттық диссертация (1969) қорғады. Докторлық диссертациясы «Ерлік эпосы» деген атпен 1979 жылы «Жазушы» баспасынан жеке монография болып жарық көрді. «Жорық жырлары», «Өшпес жалын» ғылыми-зерттеу еңбектер! кітап болып шықты.

Отыз шақты кітаптың авторы. «Қанды жылдар» дилогиясы — «Ашыну» (1987) мен «Жаза» (1991) «Жазушы» баспасынан шықты. «Ақадырдың ақ шағаласы» (1982), «Махаббаттың тұрағы» (1994), Қаракөзайым (1996), « Меңсұлу» (1997), «Сейітқасымның жүлдызы» (1997), «Екі арудың махаббаты» («Махаббат кітабы» атты романдары топтамасында, 2003) романдары; «Көксеңгір», «Ақ қайың», «Ертісте», «Алтай аясында», «Тау-дағы қала», «Ақ жалын», «Туған жер» атты повестері жарық көрді. «Әзірет Сұлтан» атты деректі роман-хамсасы үш том болып басылды.

Түркістан қаласының Құрметті азаматы.

М. Кольцовтың, А. Д овженконың, Н.Ановтың, В.Ванюшиннің бірсыпыра әңгімелерін, «Гүлшешек» кітабын қазақшалады.

«Ұлы Отан соғысы» орденімен, «Ұлы Отан соғысына қатысушы», «Георгий Жуков» және басқа 12 жауынгерлік-мерекелік медальдар-мен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі-нің Құрмет Грамотасымен, «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Түркістан ауданы
Санат:1921 жылы туғандар
Инструментализм

**Инструментализм** - Джон Дьюимен және т.б. қорғалған көзқарас, соған байланысты ақыл мен интеллект (логикалық, этикалық және басқа формалар) дене мүшесі (тіс) сияқты өзгеру шарттарына бейімделетін құрал (инструмент) болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Нұрлан Мәукенұлы

**Нұрлан Мәукенұлы** (1960-2003) - 25 желтоқсанда Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан ауданында туған. 1984 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін, 1990 жылы КИМЭП-тің саясаттану бөлімін бітірген. Еңбек жолын құрылысшы болып бастаған. «Ана тілі» — «Жалын» бірлескен басылымы бас редакторының орынбасары болып істеді.

## Еңбектері
«Аудитория», «Қарлығаш» жыр топтамаларында өлеңдері жарияланған. 1995 жылы «Бойтұмар» жыр жинағы жарық көрді. «Сұңқарбұлақ» атты поэзиялық кітабы шықты (2008).
Бірнеше мүшәйралардың, Алматыда өткен Түрік дүниесі поэзиясы фестивалінің жүлдегері. Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты. «Зерде» қайырымдылық қоры мен «Жұлдыз» журналының ұйымдастыруымен Н.Мәукенұлы атындағы жыр мүшәйрасы өтті.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Халықаралық Алаш әдеби сыйлығының иегерлері
Жауынгерлік іс-қимыл журналы

**Жауынгерлік іс-қимыл журналы** — ұрыс қимылының барысы мен дайындығы туралы моліметтер жазылатын есепақпараттык құжат. Майдандағы армия (флот) құрамындағы 1-ші, 2-ші рангілі кеме, бөлім, құрама, бірлестік штабында жүргізіледі. Әскери тәжірибені оқып үйрену, есеп беру және анықтама құрастыру үшін қолданылады. Жауынгерлік іс-қимыл журналына жазбалар күнделікті жазылып тіркеледі. Онда ұрыс (операция) аддындағы жалпы жағдайлар, шешім кабылдайтын әскерлердің (күштердің) міндеттері, ұрыс кимылдарының барысы, сабақ боларлық ұрыс эпизодтары және басқа мәліметтер көрсетіледі. Жауынгерлік іс-қимыл журналына есеп беру карталары мен сызбалары тіркелуі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Эдуард Медведкин

**Эдуард Медведкин** - 1938 жылы 18 қазанда Ресейдің Одесса қаласында туған. 1961 жылы Одесса технологиялық институтын бітірген. Монтаждау мен жобалау мекемелерінде мастер, прораб, бас инженер Шәкен Айманов атындағы «Қазақфильм» студиясы Қамшы сатиралық журналының бас редакторы.
## Еңбектері
Фельетондары мен әңгімелері 1965 жылдан бері мерзімді баспасөз беттерінде жарияланып келеді. Ол бірнеше телепьесалардың, киносценарийлердің авторы. Бірнеше жинағы жарық көрген. Оның В.Повеляевпен бірлесіп жазған «Когда мы вернемся в Одессу», «Брусники на снегу» пьесалары бар.
Шығармалары: Три братаакробата. Сатирическиерассказы. А., «Жазушы», 1973; Нидня без мысли. Рассказы. А., «Жазушы», 1975; Звонок самому себе. Рассказы. А., «Жазушы», 1978; Когда мы вернемся в Одессу. Повести и рассказы. А., «Жалын», 1983.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1938 жылы туғандар
Әуе шабуылына қарсы қорғаныс күштері

**Әуе шабуылына қарсы қорғаныс күштері** () — қарсыластың соққысынан мемлекеттің әуе шекарасын және әскерлерді корғайтын шаралар кешені. Олардың құрамына 

* әуе шабуылына карсы қорғаныс әскерлері 
* әскери-әуе күштері кіреді.

Әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлері бейбіт күндері елдің әкімшілік және экономикалық орталықтарын, қарулы күштердің топтарын қарсыластың
әуе шабуылынан қорғауда жауапты әскери міндеттерді дереу орындауға қабілетті болу керек. Әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлері қолайсыз ауа райы жағдайында қатты радиоэлектрондық кедергілерді, алыстағы және жақындағы, әр түрлі биіктіктегі нысаналарды жоятын, әуе шабуылы туралы ескертетін қазіргі заманғы құралдар мен зениттік-ракеталық, авиациялық және қорғаныс әскерлерден, зениттік-ракеталық әскерлерден, әуе қорғанысы авиациясынан, радиотехникалық және арнайы әскерлерден тұрады. Зениттік-ракеталық әскерлер әр түрлі мақсаттағы ракеталык кешендермен қаруланған. Зениттік ракеталар нысананы кез келген қашықтыкта, биіктік пен ұшу жылдамдығына, жылдың тәулігі мен мезгіліне, ауа райының жағдайына және радио кедергілерге қарамастан жоя алады. Әуе корғанысы авиациясы барлық ауа райында қалыпты ұшатын жойғыштармен, іздеудің жаңа навигациялық аппаратураларымен және үлкен қашықтықтан қабылдайтын радиолокациялық құралдармен, дыбыстан ұшқыр және жетілдірілген кару-жарақпен жарақталған.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Сомын бұрағыш

**Сомын бұрағыш** - электр немесе пневматикалық жетегі бар қолмен басқарылатын мәшине.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Маневр жасаушы алдыңғы бөлік

**Маневр жасаушы алдыңғы бөлік (Маневрирующая головная часть)** — нысаналы ракетаға қарсы қорғаныстан ойдағыдай өту немесе дәл тигізу, осы екі мәселенің бір уақытта шешім табуы үшін ұшудың соңғы кезеңінде тапсырылған траекторияны (маневрлерді) өзгертуді жүзеге асырушы. Ракеталар бір немесе бірнеше маневр жасаушы алдыңғы бөлікпен жабдыкталуы мүмкін. Бірнешеуімен жабдықталғанда бір-бірінен айтарлықтай қашықтықта орналасқан тапсырылған аудандарға жіберу аневр жасаушы алдыңғы бөліктің қозғалтқыш қондырғылары арқылы жүзеге асырылады. аневр жасаушы алдыңғы бөлікті әзірлеу кіші көлемді қорғалған нысаналарға ракета қолдану тиімділігін арттырудағы нәтижелі бағыттардың бірі болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Білім ортасының бейімделушілігі

**Білім ортасының бейімделушілігі** - Білім ортасының ұсынылатын білім қызметгері мен жанұяның, қоғамның және жеке азаматтардың білім сұраныстары арасындағы сәйкестілікті қалыптастыру, педагогикалық кадрлардың, баскарушылық және қызмет көрсетуші персоналдың табысты жұмысы үшін жағдайлар жасау мүмкіндігі. Білім ортасының бейімделушілігі әрбір бала мен ересек үшін барлық білім беру мекемелерінде информация және әлеуметтік ортадағы достық пен ашық сипатта көрінеді: педагогикалық технологиялармен біріге отырып, оқушылардың жекелігін, рухани, интеллектуалды, сырттай дамуын, азаматтық және кәсіптік қалыптасуын ескере отырып білім беру бағдарламаларының әртүрлілігі. Білім ортасының бейімделушілігі функциялары: мотивті - реттеуші, еркін өзін анықтаушы, пропедевтика - реабилитациялық, коррекциялық - компенсаторлық.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Билирубинемия

**Билирубинемия** (*Bilirubinaemia* - *hiberbilirubinaemia * —— өтті кан — билирубинемия — гипербилирубинемия) —  Әртүрлі себептер нәтижесінде қанда билирубиннің көбеюінің жалпы аталуы. Билирубин жанама, тікелей деп бөлінеді. Бұл құбылыс клиникада сарғаюмен және басқа қосымша белгілермен көрінеді. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Маневр жолдары

**Маневр жолдары (Пути маневра)** — құрамалардың (бөлімдердің) әрекет жасау аумағында екінші эшелондардың маневрлері үшін, материалдык құралдарды жеткізуге, науқастар мен жаралыларды, қираған техника, қаружарак. және әскери мүліктерді жеткізуге арналған әскери жәлдар. Маневр жолдары құрамына маңдайшептік және рокадалық бағыттардағы негізгі және қосалқы жолдар, бөлімшелер, бөлімдер және тылдык мекемелердің орналасу аудандарына келетін жолдар, жолдардың қиын өтімді бөліктерін айналып әту жолдары және ауыр шынжыртабанды техникаға арналған лек жәлдары кіреді. Маневр үшін екінші эшелондардың (қорлардың) орналасу аудандарынан бастап, олардың жайылу шептеріне дейін жолдар (лектік жолдар) дайындалады және тағайындалады. Жеткізу және эвакуациялау үшін әдетте, төмендегідей: құрамаларда — олардың қоймалары әрналаскан ауданнан бастап, әскери бөлімдердің қоймаларына, артиллерия (ракета белімдері) бекіністерінің атыс (үшыратын) аудандарына және дәрігерлік пункттерге дейін; бөлімдерде — олардың қоймалары орнынан бастап, батальондардың жабдыктау взвәдтарына, артиллерияның атыстык бекіністеріне және батальондык дәрігерлік пункттерге дейін жолдар тағайындалады. Маневр жолдарын дайындау мен пайдалану барлау, жолдарды қалиына келтіру мен жәндеу және жана жолдар, айналма жолдар салу, көпірлер түрғызу, су бәгеттерінің түбі арқылы өту үшін трассалар дайындау, оларды жол белгілерімен және жол көрсеткіштермен жабдықтау, жолдарды өтімді жағдайда үстау және оларда коменданттық кызмет ұйымдастырудан тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Шәріпбай Медетбаев

**Шәріпбай Медетбаев** (1939-2008) - 9 қыркүйекте Түркістан облысы, Келес ауданының Чапаев ауылында дүниеге келген. 

Шанышқылы тайпасының Тініке руынан шыққан.  

1961 жылы Ташкент педагогикалық институтының филология факультетін бітірген. Мектеп мүғалімі болып еңбек жолын бастаған. Келес аудандық партия комитетінде жауапты жұмыстар атқарған.
«Көктем тынысы», «Келесім — атамекенім», «Арайлы», «Келес толқындары», «Күміс толқындар» секілді жыр жинақтарының авторы.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1939 жылы туғандар
Биоптат

**Биоптат** (*Віорtatus* — алынған ұлпа, биоптат) — Адамды тірі кезінде тексеру үшін әртүрлі жолмен (сору, кесу, тесу) алынған оның ткані. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Үрмелі қайық

**Үрмелі қайық** (Надувная лодка)— үрмелі эластик корпусты шағын еспелі қайық. Су кедергілерінен десант өткізу, қалқымалы көпірлер мен салдардың жүзбелі тіреуіштерін орнату үшін , сондай-ақ, кемелердің (қайықтардың), ұшақтарын және т.б. экипаждарының құтқару құралдары ретінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Темирхан Медетбек

**Темирхан Медетбек** - 1945 жылы б наурызда Түркістан облысы, Түркістан ауданы, Аманкелді атындағы колхозда дүниеге келген. Түркістан қаласында орта мектепті тамамдаған соң, туған аулында колхозшы, аудандық газетте корректор болып жұмыс істеген.
## Еңбектері
Алматыдағы Абай атындағы мемлекеттік педагогикалық институттың тіләдебиет факультетінде оқыған. Қазақ телевидениесінде қатардағы редактор, Маңғыстаудағы барлау экспедицияларында жұмысшы, одан соң облыстық газетте журналист, бөлім меңгерушісі, Қазақстан Жазушылар одағының сол облыстағы әдеби кеңесшісі, «Егемен Қазақстан» газетінің Маңғыстау облысындағы тілшісі, Маңғыстау облыстық радиотелевидение комитетінің төрағасы, Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының екінші хатшысы, «Ақиқат», «Жұлдыз» журналдарының бас редакторы болып қызмет еткен.
	«Жанымның жапырақтары », «Сапар алдында», «Алыс шақырым дар», «Мәртебе», «Әуедегі толқындар », «Дауыс », « Көгершін қауырсындары», «Аңқа кептірген аңызақ», «Сырым бар саған айтатын »,« Тағдырлы жылдар жырлары », «Көк түріктер сарыны» секілді оннан астам жыр жинақтарының авторы. «Менің Абайым», «Баба дәстүрдің мұрагері кім?», «Сегіз қырлы сексен сырлы әлем бүл» атты сын кітаптары, «Толғауы тоқсан дүние» атты публицистикалық ойтолғаулар мен эсселер кітабы жарық көрген.
Өлеңдері қырғыз, өзбек, украин, орыс, қытай, татар тілдеріне аударылған. Пушкин, Лермонтов, Якуб Колас, Янка Купала, Леся Украинка, Радован Загович, Бодлер, Верхарн, Пабло Неруда, Незвал, Эркин-Вахидов, Кулаковский сияқты ақындардың өлеңдерін, сондай-ақ Генрих Бельдің «Иесіз үй» романы мен Владимир Набоковтың бірнеше шығар маларын тәржімалаған.
1983 жылы «Көгершін қауырсындары» атты өлең кітабы үшін Қазақстан Жазушылар одағы сыйлығының, ал 2000 жылы «Тағдырлы жылдар жырлары» кітабы үшін Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты болды. Бейбарыс атындағы сыйлықтың иегері. «Құрмет» орденімен, бірнеше ме дальдармен, Құрмет грамоталармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Түркістан облысында туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1945 жылы туғандар
Ғалым Байбатыров

**Ғалым Байбатыров** 1949 жылы 12 қаңтар да Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан қаласында туған. 1967 жылы Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан ауданы, Дайыр ауылындағы орта мектепті, 1976 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық мемлекеттік университетінің журналистика факультетін тамамдаған.
## Жұмыс баспалдағы
1968—1970 жылдары Кеңес армиясы қатарында қызмет еткен. 1971 — 1976 жылдары Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан аудандық *«Достық»* газетінде әдеби қызметкер, ауыл шаруашылығы бөлімінің меңгерушісі, жауапты хатшы, 1976 — 2001 жылдары  Шығыс Қазақстан облыстық *«Коммунизм туы» (қазіргі «Дидар»)* газетінде жауапты хатшы болып қызмет атқарған. 2007 жылдан бастап *«КТВ-5»* телеарнасында редактор болып қызмет атқаруда.
## Шығармалары
Өлеңдері 1966 жылдан бастап баспасөзде жарияланған. 1982 жылы *«Жазушы»* баспасынан *«Сәуір самалы»,* 1999 жылы «әл-Фараби» баспасынан *«Үміттің оты сөнбейді»*, 2000 жылы *«Шығыс»* баспасынан (*Өскемен қаласы*) *«Арман дүние»* атты өлеңдер жинағы жарық көрген. *«Шежірелі Шығыс өңірі» * (2006), *«О дүниенің табалдырығы»*(2007), *«Жүрегімнің жанары»* (2008) атты кітаптардың авторы. *«Өңім бе, ойбай, түсім бе», «Албасты» операциясы», «Отан үшін»* пьесалары сахнада қойылған.
## Жетістіктері
Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты, бірнеше жыр мүшәйралардың жүлдегері. Шығыс Қазақстан облысы әкімі сыйлығының лауреаты.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Шығыс Қазақстан облысы
Санат:Қазақстан журналистер одағы сыйлығының иегерлері
Санат:1949 жылы туғандар
Тоқтарбек Қамзин

right|thumb
**Тоқтарбек Қамзин** - 1979 жылы 20 қаңтарда Шығыс Қазақстан облысы, Тарбағатай ауданы, Жамбыл ауылында дүниеге келген. 1996 жылы Өскемен қаласындағы мектеп-гимназияны бітірген. 2000 жылы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетін,2002 жылы Астана қаласындағы Еуразия ұлттық университетінің магистратурасын тамамдаған.2002 жылдан бастап Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің мемлекеттік тілге жауапты қызметкері.

Өлеңдері «Өлеңге әркімнің-ақ бар таласы» (1999) атты студенттер жыр жинағына, «Жас ақындар антологиясына» (2001), «Жас толқын» ұжымдық жинағына енген. «Аспан» (2001) атты жеке жыр жинағы жарық көрген.

Халықаралық «Шабыт» фестивалінің екі дүркін лауреаты (2003, 2005). «Жұлдыз» журналы ұйымдастырған Артығали Ыбыраев атындағы жыр мүшәйрасының жүлдегері. Шығыс Қазақстан облыстық ақындар мүшәйрасының жеңімпазы (1999), ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің қолдауымен өткізілген «Астана — Бәйтерек» республикалық конкурсының сын номинациясы бойынша үшінші жүлдегері (2006).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Жамбыл ауылы
Санат:1979 жылы туғандар
Маневрлер

**Маневрлер** — жергілікті жерде, теңізде, әуеде операцияларды (ұрыс қимылдарын) соғысқа жақын жағдайда дайындау мен жүргізудің маңызды мәселелерін шешу мақсатында өткізілетін әскерлердің (күштердің) оперативтітактикалық және оперативті-стратегиялық ауқымдағы екі жақты жаттығуы. Маневрлер жаттығулармен қатар әскерлерді (флот күштерін, авиацияны), командирлерді, құрамалар мен бірлестіктердің штабтарын оқытудың, олардың ұрысқа дайындығын тексерудің, әскерлердің (күштердің) далалық, әуедегі және теңіздегі машыктануының дәрежесін тексерудің жоғарғы нысаны болып табылады. Нұсқаулар мен жарғылардың қагидалары, қару-жарақ пен әскери техниканы қолдану тәсілдері тексеріледі, әскери кимылдар театрынын ерекшеліктері мен оның жеке бағыттары зерттеледі. Маневрлерге қатыстырылатын бірлестіктер, құрамалар мен бөлімдер штаттық қару-жарағымен, әскери техникасымен және материалдық құралдардың көрсетілген қорымен бірге толық, құрамда шығарылады. Маневрлер нәтижелері жинақтап, қорытылып, офицерлік құрамға, штабтарға және әскерлерге бүйрықтар, нұсқаулар, және талдау материалдары түрінде жеткізіледі. Барлық мемлекеттердің армияларында маневрлерге көп көңіл бөлінеді. НАТО басшылығының жоспары бойынша және осы блоктың армиясының бас штабының жоспары бойынша әр түрлі масштабтағы көптеген маневрлер жыл сайын өткізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ақуыз спектрі

**Ақуыз спектрі** – қан плазмасы ақуызының құрамы мен жекелеген ақуыз бөліктерінің мөлшерлік арақатынастарының сипаттамасы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Биғайша Медеу

**Биғайша Медеуова** (1952 жылы 14 желтоқсанда Алматы облысы, Нарынқол ауданы (қазіргі Райымбек ауданы), Қаратоған ауылында дүниеге келген) — ақын, айтыс ақыны, ұстаз. Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесі.

1976 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің тарих факультетін тамамдаған.

Еңбек жолын Қаратоған ауылында тарих, музыка пәнінің оқытушылығынан бастаған. Нарынқол, Талғар, Іле аудандарындағы мектептерде оқутәрбие жұмысы жөніндегі директордың орынбасары болып қызмет істеді.

Педагогика саласында "Мәтінді алгоритммен мазмұндау,  жұптық баяндау арқылы ҰБТ-ға дайындау",  "ҰБТ-ға дайындаудың он амалы" көмекші құралы, "Қазақ этногенезі"  плакаттар сериясының,  электронды оқулықтың авторы.

## Шығармашылық
Биғайша Медеуова еліміздің мəдениет саласының, оның ішінде əдебиеттің дамуына айрықша үлес қосып, соңғы 50 жыл көлемінде еңбек етіп келеді. Жазба поэзия мен айтыс жанрларында өзіндік орны қалыптасты:

Республикалық деңгейдегі айтыстарға қатысқан. 1987 жылы «Жалын» баспасынан шыққан «Жанымның жапырақтары» атты ұжымдық жинаққа өлеңдері енген. 2003 жылы «Үш қиян» баспасынан «Ұларсарын» жыр жинағы жарық көрген

1970-2000 ж.ж аралығында облыстық жəне республикалық 30-дан астам айтысқа қатысып, жүлделі орындарға ие болған. Атап айтсақ, ақиық ақын М.Мақатаевтың 50, 60, 70, 80 жылдық мерейтойына, Қ. Жұбановтың 90 жылдығына, Ж.Жабаевтың 150 жылдығына, С. Аронұлының мерейтойына т.б арналған республикалық айтыстардың   жүлдегері атанған;

«Жанымның жапырақтары», «Ұларсарын», “Ақ боз атты арулар”, “Күнге қолын созған қалалар”, “Тұрпанға шапқан ту ұстап” жыр кітаптарының авторы. Өлеңдері “Алматы антологиясына” жəне “Қазақ поэзиясының антологиясына” енген. Соңғы жылдары “Аламан қыздардың ақырғы шайқасы", "Тіршіліктің майданы" кітаптарын жазды.

Соңғы елу жыл аралығында өлең топтамалары “Жалын”. “Қазақ əдебиеті”, “Жұлдыз”, “Ана тілі”. “Таңшолпан” т.б республикалық мерзімді баспасөзде, газет-журналдарда тұрақты жарияланып келеді.

2012 жылы Қазақстан Жазушылар Одағында 60 жылдық мерейтойына орай ауқымды түрде əдеби шығармашылық кеші өтті.

Қазақстан Тəуелсіздігінің 20 жылдығына арналған Республикалық мүшəйрада II орын иеленген.

## Марапаттары

* 1976 жылы Қазақстан ЛКСМ Орталық комитетінің Құрмет грамотасымен марапатталған.
* 2000 жылы білім беру саласындағы ерекше еңбегі үшін «***Қазақстан Республикасы білім беру ісінің үздігі***» белгісімен марапатталған
* 2008 жылы жас ұрпақты оқыту жəне тəрбиелеу ісіндегі елеулі табыстары үшін ***Ы. Алтынсарин белгісімен*** марапатталған
* 2011 жылы Райымбек ауданының қоғамдық-мəдени өмірін дамытуға қосқан ұзақжылдық үлесі үшін “***Райымбек ауданының құрметті азаматы***” атанған.
* 2021 жылы ***Халықаралық Алаш сыйлығының лауреаты*** (Күнге қолын созған қалалар кітабы үшін)
* 2021 жылы Қазақстан Республикасының ***Тәуелсіздігіне 30 жыл мерекелік медалімен*** наградталды.

## Дереккөздер

Санат:1952 жылы туғандар
Санат:Райымбек ауданында туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Айтыс ақындары
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Әуе шабуылына қарсы қорғаныс құралдарын автономды басқару

**Әуе шабуылына қарсы қорғаныс құралдарын автономды басқару** () — командалық пункттерден әуе шабуылына қарсы қорғаныстың әр түрлі құралдары мен күштерін дербес баскару.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Мәнді жақсарту

**Мәнді жақсарту**  - семантикалық өзгеріс, соның нәтижесінде заттар (үрдістер, адам қасиеттері) Сол қоғамда барынша құнды, пайдалы, құрметті. Мәнге ие болғаны көрсетіледі. Мәнді төмендетуге қарама-қарсы.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Үш координатты радиолокациялық станция

**Үш координатты радиолокациялық станция** (Трехкоординатная радиолоқашюнная станция) — әуе нысаналарының үш координатын бірдей— азимутын, қашықтығын және биіктігін (орнынын бұрышын) анықтауға мүмкіндік беретін радиолокациялық станция. Үш координатты радиолокациялық станция ушінші координатты — биіктікті анықтау үшін  түрлі тәсілдер бағыттық диаграммалары белгілі бір бұрышпен орналасып, V тәріздес сәулелер түзетін екі антенна, теледидарлық бейнені әдістетуге ұксас диаграммалық бағыттарын тарату әдісі қолданылады. Диаграммалық бағыттарды тарату әдісі қолданылатын станциялар тік жазықтықта тез тербелісті қозғалыстар жасайды, сонымен бірге диаграмманы антеннамен бірге тік осьтің бойымен айналдырады. Осындай аралас қозғалыс пен антенаны шайқау екі индикатор экранында нысананың үш координатын есептеу мүмкіндігін береді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жанғали Меймандосов

**Жанғали Әлімбекұлы Меймандосов** (1935-1995) - 3 мамырда Түркістан облысының Шаян ауданындағы Қайнарбүлақ ауылында туған. Ысты руынан шыққан.

1961 жылы Ташкент қаласындағы Шет тілдер институтын бітірген. Еңбек жолын мектептегі мүталімдіктен бастаған. Тырнақалды әдеби дүниелері 1960 жылдардай бастау алады. Әр алуан өлеңдері, әңгімелері, сықақ дүниелері республикалық баспасөз беттерінде жиі жарияланады. Көптеген ән өлеңдерін жазған.
## Еңбектері
Юморлық-сатиралық туындылары кезінде әр алуан ұжымдық жинақтарда жарық көрген. 1995 жылы «Бой тұмар» атты кітабы «Жалын» баспасынан жарық көрді.
1990 жылы Қазақстан Республикасы Халық ағарту ісінің үздігі белгісін алған. Түркістан облысының Созақ ауданындағы Шолаққорған ауылында оның есімімен көше аталды.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1935 жылы туғандар
Әуе шабуылына қарсы қорғаныс құралдарының жауынгерлік кезекшілігі

**Әуе шабуылына қарсы қорғаныс құралдарының жауынгерлік кезекшілігі** () — әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерін басқару пункттері мен бөлімшелерінің жауынгерлік міндеттерді орындауға дайындықтың белгілі бір деңгейі жағдайында тұруы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс