open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Зәкәрия Жексенұлы

**Зәкәрия Жексенұлы Жексенов** (1 шілде 1913 — наурыз 2005 жылы) — кеңестік мемлекет қайраткері. Өскемен қаласының Құрметті азаматы.

## Өмірбаяны
Зәкәрия Жексенұлы 1913 жылы 1 шілдеде Ақмола (қазіргі Астана) қаласында қолөнершілер отбасында дүниеге келген.

1931 жылы қаңтарда Омбы теміржолының Ақмола азаматтық құрылыс кеңсесінде іс жүргізуші болып еңбек жолын бастады. Ақырында осында кадр бөлімі басшысы қызметін атқарды.

1934 жылы қаңтарда Қарағандыға қоныс аударады. Жергілікті орталық көмір дайындау зауыты басшысының көмекшісі болып жұмыс істейді.

1935 жылы қарашада Қызыл Әскер қатарына шақырылды. Түркістан әскери округінің 48-қазақ тау атты әскер полкінде әскери борышын өтеді. Содан соң полк мектебін бітірді. Ол жерден Қытайға жіберіліп, оның аумағындағы соғыс қимылдарына қатысып, барлауда қызмет етті.

1938 жылы наурызда әскерден қайтты, содан кейін Қарағанды МАЭС құрылысының коммуналдық бөлімін басқарды.

1939-1940 жылдары Қарағанды қалалық еңбекшілер депутаттары кеңесі төрағасының бірінші орынбасары болды.

1940 жылы Харьков жоғарғы шекара мектебіне оқуға түседі. Сол жылы БК(б)П қатарына қабылданды. Ұлы Отан соғысы жылдарында Қытаймен шекарадағы Жаркент, Зайсан шекара жасақтарында түрлі қызметтерде болды. 1941-1942 жылдары Шығыс Қазақстан төртінші шекара комендатурасы комендантының орынбасары болып еңбектенді. 1942 жылдан бастап ІІХК, аяғында — ІІМ қызмет етті.

1947 жылы шекара қызметінен босаған соң ІІМ Жамбыл басқармасына жіберіліп, аға тергеуші болып жұмыс істеді. 1948 жылдың наурыз айында Шығыс Қазақстан облысының Аблакетка ауылындағы лагерь басшысы болып тағайындалды. Өскемен қаласындағы жеке лагерь мекенінің басшысы, Қазақ КСР ІІМ еңбекпен түзеу лагерлері мен колониялары басқармасы басшысының орынбасары қызметтерін атқарды.

1953 жылы КСРО ІІМ басқарушы кадрларды қайта даярлау жоғарғы мектебін, 1958 жылы — Қазақ мемлекеттік университетін бітірген.

1960 жылдың қыркүйегінен 1962 жылдың маусымына дейін Орал облыстық ІІБ басшысы болды, одан кейін Қазақ КСР қоғамдық тәртіпті сақтау министрлігі Батыс Қазақстан өлкелік басқармасының басшысы болып тағайындалды.

1964 жылдың желтоқсанынан 1983 жылдың маусымына дейін Шығыс Қазақстан облысы ІІБ басшысы болып қызмет атқарды. Жексенев аймақтағы тәртіпті нығайтып, милиция қызметкерлерінің бірнеше буынын тәрбиелей білді. Милиция генерал-майоры шенімен зейнеткерлікке шықты.

1998 жылы 25 маусымда Өскемен қалалық мәслихатының шешімімен құқықтық тәртіп пен заңдылықты нығайтқаны, жас қызметкерлерді тәрбиелеудегі белсенді қоғамдық жұмысы үшін Өскемен қаласының Құрметті азаматы атағы берілді.

2005 жылы наурызда дүниеден озды.

## Дереккөздер

Санат:Астанада туғандар
Санат:Милиция генерал-майорлары (КСРО)
Санат:КСРО мемлекеттік қайраткерлері
Санат:КСРО милиционерлері
Санат:Ұлы Отан соғысындағы ІІХК әскерлерінің әскери қызметкерлері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Өскеменнің құрметті азаматтары
1976 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика

[нобай|300px|[Монреальдың Олимпиялық стадионы]]
XXI Олимпиада ойындарында жеңіл атлетика сайыстары 1976 жылдың 23–31 шілдесі аралығында өтті.

Бағдарламаға ерлер арасындағы 23 және әйелдер арасындағы 14 сайыс түрі енген. Оларға қатысуға 80 елдің 1006 спортшысы келген болатын.
 
Бұл Ойындарға Африканың 20-дан астам елі бойкот жариялап, спортшылары сайыстарға қатыспай қойған еді.

## Медальдар санағы

## Медалистер
### Ерлер

### Әйелдер

Санат:1976 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары
Санат:Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика
Ньюкасл Вест Энд

**«Ньюкасл Вест Энд»** (;) — 19 ғасырдың соңында Солтүстік Лига мен Англия Кубогында қысқа уақыт ойнаған Англияның Ньюкасл-апон-Тайн қаласында орналасқан футбол клубы болды. Өз алаңындағы ойындарын Сент-Джеймс Парк аренасында өткізді. 

Бұл клуб ең алдымен сол кезеңде Ньюкаслда болған екі футбол командасының бірі ретінде белгілі. Ньюкасл Вест Энд қаржылық қиындықтарға тап болып, құрылғаннан кейін 10 жыл өткен соң тарады. Ньюкасл Юнайтед клубы 1995–96 маусымында және 2024–25 маусымында Ньюкасл Вест Энд клубының жейдесін өзінің қонақтық формасы ретінде қолданды.

## Тарихы
Клуб 1882 жылдың тамызында жергілікті West End крикет клубы футбол бөлімшесін құру туралы шешім қабылдағаннан кейін құрылды. Бастапқыда клуб Town Moor крикет алаңында ойнаған еді, алайда біраз уақыттан кейін олар 1885 жылы Great North Road маңындағы арнайы футбол алаңына көшті. Бар болғаны бір жылдан кейін, 1886 жылдың мамырында клуб қайта көшіп, Сент-Джеймс Парк алаңына қоныстанды.

Футбол Лигасы құрылғанына қарамастан, клуб оған мүше болуға өтініш бермей, оның орнына 1889–90 маусымында Солтүстік Лиганың негізін қалаушылардың бірі болды. Белгілі тұлға Том Уотсонның басшылығымен клуб алғашқы маусымында-ақ чемпиондыққа жақын келіп, гол айырмашылығы бойынша Darlington St. Augustine's клубынан қалып, екінші орынды иеленді.

Осы маусымда клуб Англия Кубогына да қатысып, бірінші айналымға дейін жетіп, Гримсби Таун командасына аз ғана айырмашылықпен есе жіберді. Алайда келесі екі маусымда клубтың ойын сапасы айтарлықтай төмендеп, тоғыз команданың ішінде сәйкесінше жетінші және сегізінші орындарды иеленді. Том Уотсонның қаладағы басты қарсылас — Ньюкасл Ист Энд клубына кетуі клубтың әлсіреуінің басты себептерінің бірі саналады. Ақырында бұл қаржылық қиындықтарға ұласып, 1892 жылы клубтың тарауына алып келді.

## Жетістіктері

## Дереккөздер

Санат:Англия футбол клубтары
Табасаран тілі

**Табасаран тілі** (Tabasaran language) — иберия-кавказ тілдер отбасының нах-дағыстан тобының лезгин ішкі тобына кіреді. Тілдердің жалғамалы (агглютинативті) түріне (флективтілік белгілері бар) жатады, номинативті және эргативті құрылыстың сипаттамаларын біріктіреді. Дағыстан Республикасының он төрт мемлекеттік тілдерінің бірі (Дағыстан Конституциясы 1994; 1998).

## Референтті халық
Референтті халық: табасарандар; өз атауы – табасаран.

## Географиялық таралуы
Табасаран тілінде негізінен Дағыстан Республикасында сөйлейді. Табасарандықтар негізінен Дағыстанның төрт ауданында тұрады: Табасаран, Хив, Дербент, Каякент. Сондай-ақ Дағыстанның ірі қалаларында қоныстанған (Махачқала, Дербент, Дағыстан Оттары, Каспийск, Кизляр).

## Диалектісі
Қазіргі Табасаран тілінде үш диалекті ажыратылады: нитрих, сувак, галин (этег), олардың әрқайсысы диалектілер тобын біріктіреді.
Әдеби табасаран тілі нитрих диалектісінің фонетикалық және грамматикалық жүйесіне негізделген.

## Жазуы
Табасаран тілінің әліпбиі алғаш рет 1928 жылы латын графикасына негізделген. Бұл әліпбидегі алғашқы кітап 1931 жылы жарық көрді. Алфавиттің бірінші нұсқасында бас әріп болмаған, олар 1933 жылы әліпби реформасы кезінде ғана пайдаланды. Табасаран латындандырылған әліпби 1931-1937 жылдары болды. 1938 жылы Табасаран әліпбиі КСРО халықтарының басқа тілдерінің әліпбилері сияқты кириллицаға көшірілді.

*Қазіргі табасаран әліпбиі*

## Дереккөздер

Санат:Ресей тілдері
Санат:Дағыстан тілдері
1972 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика

[нобай|[Валерий Филиппович Борзов|Валерий Борзовқа медаль табыстау сәті]]
XX Олимпиада ойындарында жеңіл атлетика сайыстары 1972 жылдың 31 тамызы мен 10 қыркүйегі аралығында өтті.

Бағдарламаға ерлер арасындағы 24 және әйелдер арасындағы 14 сайыс түрі енген. Оларға қатысуға 104 елдің 1324 спортшысы келген болатын.

## Медальдар санағы

## Медалистер
### Ерлер

### Әйелдер

Санат:1972 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары
Санат:Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика
Шайх-Хасан Сатарқұлұлы Жазықбаев

**Шайх-Хасан Сатарқұлұлы Жазықбаев** (20 қыркүйек 1976, Жамбыл облысы) — қазақстандық әскери қайраткер, инженер және генерал-майор. 2024 жылдан бастап Қорғаныс министрінің орынбасары.

## Өмірбаяны
1976 жылы 20 қыркүйекте Жамбыл облысы, Мойынқұм ауданы, Карл Маркс ауылында дүниеге келді.

1999 жылы Ресейдегі Н.Н. Воронов атындағы Пенза әскери артиллериялық инженерлік училищесін жылу және импульстік инженер мамандығы бойынша тәмамдағаннан кейін 2004 жылға дейін 74261 әскери бөлімінің Автоматты бағыттаушы компания қызметі бастығының көмекшісі болды.

Жазықбаевтың алғашқы қызметтері әскери батальондарда өтті:

2004—2006 жылдары 28079 әскери бөлімінің рота командирі;

2006—2007 жылдары 89427 әскери бөлімінің Қазақстандық бітімгерлік батальоны «Қазбаттың» инженерлік-саперлік (арнайы мақсаттағы) жасақты қамтамасыз ету тобының командирі;

2007—2008 жылдары 89427 әскери бөлімінің Қазақстандық бітімгерлік батальоны «Қазбаттың» командирінің орынбасары;

2008 жылғы мамыр—маусым айларында 28079 әскери бөлімінің штаб бастығы — батальон командирінің орынбасары;

2008—2013 жылдары 28079 әскери бөлімінің Қазақстандық бітімгерлік батальонының командирі болып еңбектенді.

2013 жылы Ұлттық қорғаныс университетін әскери-әкімшілік басқару мамандығы бойынша тәмамдағаннан кейін маусым—қыркүйек айларында 61993 әскери бөлімінің командирінің бірінші орынбасары — штаб бастығы болса, 2016 жылға дейін сол бөлімнің командирі атанды.

2016—2017 жылдары Аэромобильді әскерлер қолбасшысының жауынгерлік даярлық жөніндегі орынбасары —Жауынгерлік даярлық басқармасының бастығы болды.

2019 жылы Ресей Қарулы Күштері Бас штабының Әскери академиясын ұлттық қауіпсіздік және мемлекеттік қорғаныс мамандығы бойынша аяқтап келгеннен кейін «Батыс» өңірлік қолбасшылығы әскерлерінің штаб бастығы —қолбасшының бірінші орынбасары болып тағайындалды.

2 жылдан кейін Қазақстан Президентінің қаулысымен «Астана» өңірлік қолбасшылығы әскерлерінің қолбасшысы болып тағайындалды.

2023 жылы Қазақстан Президентінің қаулысымен лауазымынан босатылып Қорғаныс министрінің қаулысымен Қарулы Күштер Бас штабы бастығының орынбасары болып тағайындалды.

2024 жылы Қазақстан Президентінің қаулысымен Қорғаныс министрінің орынбасары болып тағайындалды.

## Жеке өмірі
Үйленген, 3 баласы бар.

## Марапаттары мен атақтары
* Генерал-майор (2022);
* ІІ дәрежелі Даңқ ордені;
* ІІ дәрежелі Айбын ордені.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан генерал-майорлары
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Бас штабтың Әскери академиясы түлектері
Санат:Қазақстан вице-министрлері
1968 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика

нобай|240px|
XIX Олимпиада ойындарында жеңіл атлетика сайыстары 1968 жылдың 14–20 қазан күндері аралығында өтті.

Бағдарламаға ерлер арасындағы 24 және әйелдер арасындағы 12 сайыс түрі енген. Оларға қатысуға 93 елдің 1031 спортшысы келген болатын.

Джим Хайнс 100 метрді жүгіріп өтуге 10 секундтан кем уақыт жұмсаған алғашқы адам болды, оның нәтижесі — 9,95 секунд. Вайомия Тайес 100 метрге жүгіруде екінші чемпиондық атаққа жеткен алғашқы спортшы болды. Эл Ортер диск лақтырудан қатарынан төртінші алтын медальді жеңіп алғанымен ерекше көзге түсті.

## Медальдар санағы

## Медалистер
### Ерлер

### Әйелдер

Санат:1968 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары
Санат:Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика
1964 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика

нобай|250px|10 000 метрге жүгіру сайысының финалы
XVIII Олимпиада ойындарында жеңіл атлетика сайыстары 1964 жылдың 14–21 қазан күндері аралығында өтті.

Бағдарламаға ерлер арасындағы 24 және әйелдер арасындағы 12 сайыс түрі енген. Оларға қатысуға 82 елдің 1016 спортшысы келген болатын.

## Медальдар санағы

## Медалистер
### Ерлер

### Әйелдер

Санат:1964 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары
Санат:Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика
Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары

**Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары** — Президент Әкімшілігінің құрылымына кіретін жоғары лауазымды тұлға.

Президент Әкімшілігі басшысының орынбасарларын Әкімшілік басшысының ұсынуымен Президент қызметке тағайындайды. Олар Президент тапсырған салаларға жетекшілік етіп, қажет болса ішіндегі біреуі Әкімшілік басшысының орнын уақытша басады.

2023 жылғы 1 қыркүйекте Үкіметтің дербестігін арттыру мақсатында Президент Әкімшілігінің құрылымына өзгерістер еніп, Әкімшілік басшысының орынбасарлары қысқартылды. 2025 жылғы 6 қаңтарда Әкімшілік басшысының бірінші орынбасары лауазымы, кейінірек Әкімшілік басшысының орынбасары лауазымы қайта енгізілді.

## Президент Әкімшілігі басшысының бірінші орынбасарлары

## Президент Әкімшілігі басшысының орынбасарлары

## Президент аппараты басшысының  орынбасарлары (1990—1995)

## Дереккөздер

 
Санат:Қазақстан саясаты бойынша тізімдер
Санат:Қазақстан президенті әкімшілігінің қызметкерлері
Ержан Нұрланұлы Жиенбаев

**Ержан Нұрланұлы Жиенбаев** (20 желтоқсан 1981, Алматы) — қазақстандық саясаткер, заңгер, 2023 жылдан бастап Президенттің құқықтық мәселелер жөніндегі көмекшісі.

## Өмірбаяны
1981 жылы Алматы қаласында дүниеге келген.

2002 жылы заң мамандығы бойынша «Тұран» Университетін, 2018 жылы Ресей халық шаруашылығы және мемлекеттік басқару академиясын «Executive MBA» бағдарламасы бойынша оқу бітірген.

2002—2005 жылдары Қаржы министрлігінің жүйесінде еңбек еткен.

2005—2019 жылдары Премьер-Министр Кеңсесінің құрылымында жұмыс істеді: 2012 жылға дейін Заң бөлімінің аға сарапшысы, бас сарапшысы, бас кеңесшісі, сектор меңгерушісі, бөлім меңгерушінің орынбасары, 2012—2013 жылдары Заңнама, қорғаныс және құқықтық тәртіп бөлімі меңгерушісінің орынбасары, 2013—2019 жылдары Заң бөлімінің меңгерушісі, 2019 жылғы шілде — қазан аралығында Премьер-Министр Кеңсесі басшысының орынбасары болып қызмет атқарды.

2019 жылғы қазаннан 2023 жылғы қыркүйекке дейін Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары болып жұмыс істеді. 2022 жылы Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы ұсыныстарды тұжырымдау жөніндегі жұмыс тобына жетекшілік етті. 

2023 жылғы 1 қыркүйекте Мемлекет басшысының Жарлығымен Президенттің құқықтық мәселелер жөніндегі көмекшісі болып тағайындалды. 2025—2026 жылдары Парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобы жетекшісінің орынбасары болды. 2026 жылы Конституциялық реформа жөніндегі комиссияның мүшесі болды.

## Марапаттары
«Құрмет» (2016), «Парасат» (2021), «Барыс» (2025)  ордендерімен, ҚР Президентінің Алғысымен (2020), ҚР Президентінің Құрмет грамотасымен (2021), 7 мерейтойлық медальмен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Тұран университеті түлектері
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Эуергет

**Эуергет** (көне грекше: Εὐεργέτης, Э*уергетэс*) — «игілік жасаушы» деген мағына береді (*ευ-* — «жақсы», *εργέτης* — «істеуші», «еңбек етуші»). Бұл — түрлі меценаттарға берілетін құрметті атақ, мақтау эпитеті болатын.

Эуергетизм (тура мағынасы — «игі істер жасау») — бұл жоғары мәртебелі және ауқатты адамдардың өз байлығының бір бөлігін қауымға арнау дәстүрі. Мысалы:
* Македония патшасы Архела́й I б.з.д. 407/6 ж. Афинаға ағаш материалдарын жеткізіп, проксен және эуергет атақтарын алған.
* Диоген Эуергет — Македониялық қолбасшы, Афиналықтар оны эуергет деп атаған.
* Антигон III Досон, б.з.д. 229–221 жж. аралығында Македония патшасы, Эуергет атанған.

Бұл атақ бірнеше эллинистік патшаларға да берілген:
* Александр I Теопатор Эуергет, Селевкид патшасы, б.з.д. 150–145 жж.
* Антиох VII Эуергет, Селевкид патшасы, б.з.д. 138–129 жж.
* Аттал III Филометор Эуергет, Пергам патшасы, б.з.д. 138–133 жж.
* Митридат V Эуергет, Понт патшасы, б.з.д. 150–120 жж.
* Никомед III Эуергет, Вифиния патшасы, б.з.д. 127–94 жж.
* Птолемей III Эуергет, Мысыр патшасы, б.з.д. 246–222 жж.
* Птолемей VIII Эуергет II, Мысыр патшасы, б.з.д. 169–164, 144–132, 126–116 жж.
* Телеф Эуергет, Үнді-грек билеушісі, б.з.д. 75–70 жж.
* Тирей I Эуергет, Харакена патшасы, б.з.д. 95/94–90/89 жж.
* Деметрий III Теос Филопатор Сотер Филометор Эуергет Каллиник, Селевкид патшасы, б.з.д. 96–87 жж.
Эургетис (*көне грекше: Εὐεργέτις*) — әйел жынысты нұсқасы, яғни «игілік жасаушы әйел» дегенді білдіреді. Мысалы:

Клеопатра Эургетис, Мысыр патшайымы, б.з.д. 142–131 және 127–101 жылдары билік еткен.

## Дереккөздер
Дакота (халық)

**Дакота** (Сиу-Дакота, Сиу; өз атауы dakhota, lakhota – дос, одақтас) — Америка Құрама Штаттарының солтүстігіндегі Сиу тобына жататын үндіс халқы (солтүстік Небраскадағы резервациялар, Миннесота, Оңтүстік және Солтүстік Дакота штаттарындағы, Монтана штатының солтүстік-шығысында) және Канаданың оңтүстігінде (Саскачеван және Манитоба провинцияларындағы резервациялар). Америка Құрама Штаттарындағы халық саны 113,7 мың адам (2002, санақ), Канадада – 3 мың адам (2001, санақ).

## Тілі
Дакота тілі сиуан тілдерінің бөлігі болып табылады. Дакота тілінде сөйлейтін адамдар лакота тілін де түсінеді. Жазуы латын графикасында жазылған. Тілде Шығыс және Батыс Дакота тайпалары арасында екі негізгі диалект бар.

## Діні
Сенушілер негізінен христиандар (протестанттар мен католиктер).

## Тарихы
Дакота ата-бабалары XVI ғасырда Шығыстан Ұлы көлдер аймағына қоныс аударды. XVIII ғасырдың басында алгонкиндер оларды Миссисипи өзенінің батыс жағалауына ығыстырды. 
ХІХ ғасырдың басында Уайт-Ривер өзеннен (Небраска штаты) Канада шекарасына дейін және Миннесота өзенінен Кіші Миссури өзеніне дейінгі аумақта болды. Олар 3 топқа бөлінген 7 тайпаны құрады: Шығыс (санти) — мдевакантон, вапетон, вапекут, сиссетон; орталық (накота) — янктон және янктонай.

XVII—XVIII ғасырларда шығыс тобы француздармен жүн саудасына тартылды. XIX ғасырдың басынан бастап АҚШ-пен шарттық қатынастар болды. ХІХ ғасырдың ортасында ақ қоныстанушылардың дакота жерлерін басып алуы олардың қарулы қарсылығын тудырды. ХІХ ғасырдың аяғында ақ қоныстанушылардың Дакота жерлерін басып алуы олардың қарулы қарсылығын тудырды. 19 ғасырдың аяғында Дакоталар бірнеше штаттардағы резервацияларға көшірілді.

## Кәсібі
Олар егіншілікпен, аңшылықпен, балық аулаумен, жабайы күріш жинаумен айналысты. Еуропалықтардан жылқы алып, олар бизонды атпен аулауға көшті.
Қазіргі Дакота жоғары ассимиляцияланған, ауыл шаруашылығымен және жалдамалы жұмыспен айналысады.
нобай|оңға|200px|Типи
## Тұрмыс салты
Дәстүрлі Дакота мәдениеті ұлы жазық үндістеріне тән. Көшпелі аңшылық қауымдастықтар үлкен отбасылардан тұрды. Неке патрилокалды. Полигиния (4 әйелге дейін), левират, сорорат, т.б. салттары болған.
     
Дакоталар жартылай көшпелі өмір салтын жүргізді, маусымдық түрде бір жерден екінші жерге көшті, сондықтан олардың тұрақты ауылдары болмады. Тұрғын үйлердің негізгі түрлері жиналмалы типтер болды. 

Киімдері былғары болды. Ерлер мен әйелдер моншақтармен безендіріп, беттерін және дененің басқа бөліктерін бояды.

Дакоталардың бай фольклоры бар — мифтер, ертегілер, тарихи ертегілер. Музыка мен би негізінен салт-ғұрыптық сипатқа ие. Ең көп таралған музыкалық аспап — барабан, оның сүйемелдеуімен әндер орындалады.

## Дереккөздер

 
Санат:Солтүстік Америка этникалық топтары
Санат:Канада этникалық топтары
2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика

[нобай|300px|Бейжіңнің [Ұлттық стадион (Бейжің)|Ұлттық стадионы, 2008 жыл]]
XXIX Олимпиада ойындарында жеңіл атлетика сайыстары 2008 жылдың 15–24 тамызы аралығында өтті. Барлығы 47 медаль комплектісі сарапқа салынды.

Бұл сайыстарға 200 елдің 2057 спортшысы қатысты.
 
Кейінгі жылдары допинг мәселесіне байланысты 47 ойнатылған дисциплинаның ішінде 19-нда медальдар иегерлері біршама ауысты.

## Медальдар санағы

## Медалистер
### Ерлер

### Әйелдер

## Сілтемелер
* Athletics – Official Results Book

Санат:2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары
Санат:Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика
2004 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика

нобай|10 000 метрге жүгірудің финалы
XXVIII Олимпиада ойындарында жеңіл атлетика сайыстары 2004 жылдың 18–29 тамызы аралығында өтті. Барлығы 46 медаль комплектісі сарапқа салынды.

Бұл сайыстарға 196 елдің 1995 спортшысы қатысты.
 
Сайыстардың көбісі Панатинаикос стадионында өткізілді.

## Медальдар санағы

## Медалистер
### Ерлер

### Әйелдер

Санат:2004 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары
Санат:Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика
1948 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика

нобай|100 метрге жүгірудің финалы
[нобай|160px|[Мишлин Остермейер диск лақтыруда]]
XIV Олимпиада ойындарында жеңіл атлетика сайыстары 1948 жылдың 30 шілде мен 7 тамыз күндері аралығында өткізілді.

Бағдарламаға ерлер арасындағы 24 сайыс және әйелдер арасындағы 9 сайыс түрі енген болатын. Оларға 53 елден келген 745 спортшы қатысқан.

## Медальдар санағы

## Медалистер
### Ерлер

### Әйелдер

Санат:1948 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары
Санат:Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика
Асқарбек Маратұлы Ертаев

**Асқарбек Маратұлы Ертаев** (1977 жыл, Ақтөбе) — қазақстандық саясаткер, 2026 жылғы қаңтардан бергі Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі.

Бұрын Ертаев 2024—2026 жылдары Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің орынбасары, кейін бірінші орынбасары еді.

## Өмірбаяны
Ертаев 1977 жылы Ақтөбе қаласында дүниеге келді.

Ақтөбе «НҰР» менеджмент, бизнес және құқық институтын және Ақтөбе мемлекеттік университетін аяқтаған.

Еңбек жолын 1997 жылы Ақтөбе облысының Мұғалжар ауданындағы әкімдік аппаратының өнеркәсіп, көлік, байланыс, құрылыс және коммуналдық шаруашылық мәселелері жөніндегі II санаттағы маман болып бастады.

2000 жылы Қазақстан Халық банкі, Көмірбанк, Наурыз Банк Қазақстан, БТА Банкі, Темірбанк банктерінде 2014 жылға дейін еңбектенді.

Бұдан кейін Ертаев Ұлттық экономика министрлігінде қызмет етті. 2014–2015 жылдары Мемлекеттік басқару жүйесін дамыту департаментінің мемлекеттік басқаруды дамыту саясаты басқармасының бас сарапшысы, 2018 жылға дейін сол департаментте басшылық лауазымдарда қызмет атқарды, 2017 жылы департамент директорының орынбасары атанды. 2018–2021 жылдары Стратегиялық талдау және даму департаментінің директоры болды.

Енді Ертаевтың мансабы Президент Әкімшілігі мен Премьер-Министр Кеңсесінде жалғасты.

2021–2022 жылдары Президент Әкімшілігінің Қауіпсіздік кеңесінің Талдау бөлімінің сектор меңгерушісі;

2022–2023 жылдары Премьер-Министр Кеңсесі экономикалық бөлімінің меңгерушісі;

2023 жылғы ақпан–шілде айларында Үкімет Аппараты экономикалық бөлімінің меңгерушісі болды.

2023 жылғы шілдеде Премьер-Министр орынбасары — Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі Тамара Дүйсенованың бұйрығымен Көші-қон комитетінің төрағасы болып тағайындалды.

1 жыл 1 айдан кейін, яғни 2024 жылғы тамызда лауазымынан босатылып, Үкімет қаулысымен Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің орынбасары болып тағайындалды. 2025 жылғы маусымда лауазымы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің бірінші орынбасарына дейін көтерілді.

2026 жылғы 27 қаңтарда президент Қасым-Жомарт Тоқаев Ертаевты Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі қылып тағайындады.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Қазақстан вице-министрлері
Санат:Қазақстан еңбек министрлері
Баукида мен Филемон

**Баукида пен Филемон** (грекше: Φιλήμων και Βαυκίς, латынша: *Philemon et Baucis*) — грек мифологиясындағы кейіпкерлер, бізге тек Овидийдің «Метаморфозалар» шығармасы арқылы белгілі.

Олар — Фригия аймағындағы Тиана өңірінде өмір сүрген қарт ерлі-зайыпты. Өз қалаларында бөгде келбетті құдайлар — Зевс пен Герместі (рим мифологиясында — Юпитер мен Меркурий) жалғыз өзі қарсы алған тек осы екеуі ғана болған. Бұл оқиға — құдайларға құрмет көрсету арқылы қонақжайлылықтың үлгісін көрсету, яғни ксения (қонақ-достық), ал құдай қатысқан жағдайда теоксения деп аталады.

## Оқиға барысы
Зевс пен Гермес өз бейнелерін жасырып, қарапайым шаруалар кейпінде жерге түсіп, бір түнге қонақ болуға жер іздей бастайды. Алайда олар барлық үйлерден қуылып шығады, себебі *«ол жердің халқы тым қатыгез еді»*. Ақыры олар Баукида пен Филемонның қарапайым, жұпыны үйіне келіп жетеді. Бұл қарт ерлі-зайыптылар кедей болса да, жомарттықтары бай көршілерінен әлдеқайда артық еді — ал байлардың есіктері *«түгел жабық, бір ауыз жылы сөз де айтылмады»*. 

Қонақтар келген соң, Баукида пен Филемон оларға тамақ пен шарап ұсынып, қонақжайлылықтың шынайы үлгісін көрсетеді (Овидий бұл сәтті сүйсіне, егжей-тегжейлі сипаттайды). Көп мәрте қонақтардың тостағандарын толтырып құйғанына қарамастан, құмыра әлі де толық екенін байқаған Баукида, мұның құдайлық керемет екенін түсінеді (осыдан кейін "Герместің Құмырасы" деген сөз тіркесі шыққан). Қонақтардың құдайлар екенін ұққан соң, олар қолдарын жайып, қарапайым үйлері мен қарапайым дастарханы үшін кешірім сұрайды. Сол кезде Филемон үй күзетіп жүрген қазды ұстап, оны сойып бермек болады, бірақ қаз Зевстің алдына жүгіріп барып, паналайды. Сонда Зевс оларды тоқтатып, былай дейді: «Бұл қаланы қиратып, бізді қуып шыққан бүкіл халықты жоямын. Сендер бізбен бірге тауға шығып, тек ең биік шыңға жеткенде ғана артына қараңдар».

Олар Зевс пен Гермеспен бірге тауға көтеріледі (*«жебенің бір тартылымына жететіндей биікке»* дейін). Артына қарағанда, өз қалаларының топан су астында қалғанын және өздерінің лашығы әсем ғибадатханаға айналғанын көреді. Зевс олардың ғибадатхананың шырақшысы болуға деген тілектерін орындайды. Сонымен қатар, олар «қайсысы бірінші көз жұмса, екіншісі де сол сәтте жан тапсырсын» деген тілек білдіреді. Ақыры, екеуі де қайтыс болғанда, екі ағашқа — емен мен жөке ағашына айналып, батпақты, шөл далада бір-біріне оралып тұрған жұп ағашқа айналады. Бұл — мәңгілік бірліктің, тақуалықтың және ксенияның белгісі болып қала береді.

## Дереккөздер

Санат:Ежелгі Грекия мифологиясы
Санат:Миф кейіпкерлері
Гиппарх (әскери лауазым)

**Гиппарх** (көне грекше: ἵππαρχος) — көне гректерде атты әскердің қолбасшысы. Бұл лауазым әртүрлі полистер мен одақтарда әрқалай ұйымдастырылған, бірақ ортақ сипаты — атты әскерді басқару.

Спартада бұл лауазым «гиппармост» деп аталған.

Афинада жыл сайын сайлау арқылы екі гиппарх тағайындалатын. Бұл екеуінің болуының себебі — соғыс кезіндегі атты әскерді армияның екі қанатына бөлу қажеттігі. Гиппарх лауазымына жәй ғана кездейсоқ таңдау (жеребе) емес, ашық қол көтеріп дауыс беру арқылы сайлау өткізілуі — бұл қызметтің ерекше құрметті лауазым екенін көрсеткен. Гиппархтың өкілеттік мерзімі оған қоғам алдында сән-салтанатпен көріну және әскери ұйымдастыру қабілетін дәлелдеу мүмкіндігін берген.

Гиппарх — көне Грекияда атты әскер бөлімшесі — гиппархияны басқарған офицердің атағы. *Гиппархия* — шамамен 500 жауынгер-аттылыдан тұратын әскери бөлімше. Егер екі гиппархия біріксе, оларды эфигиппарх (ἐπιίππαρχος) басқаратын — яғни екі гиппархтың үстінен қараушы жоғары командир. Әр гиппархқа 10 филарх (φύλαρχοι) бағынатын, олар — аттылар ішіндегі командирлер, жаяу әскердегі таксиархтарға ұқсас. Сонымен қатар, гиппархтар өз саласында сот отырыстарын басқару құқығына да ие болған.

Этолия және Ахея одақтарында гиппарх — стратегтен кейінгі екінші жоғары әскери лауазым болған. Бұл лауазымда болған ең танымал тұлға — тарихшы Полибий. Ол б.з.д. 168 жылы осы қызметті атқарып жүрген кезінде Римге тұтқын ретінде кепілге алынды.

Беотияда гиппархтар полемархтармен қатар тұрған маңызды шенеуніктер ретінде белгілі болған.

Бұл лауазым жалпы алғанда атты әскерге басшылық жасау, оны ұйымдастыру және сот саласындағы кейбір өкілеттіктерді атқару қызметтерімен ерекшеленеді.

Ксенофонт атты әскер қолбасшысы — гиппарх лауазымына арнап арнайы еңбек жазған, ол «Гиппархикос» (Ἱππαρχικός) деп аталады. Бұл шығарма б.з.д. 360-жылдары шамасында жазылған болуы мүмкін. Еңбекте мыналар қамтылған: логистикалық ұйымдастыру бойынша нұсқаулар, әскери тактикалар, сондай-ақ атты шеру (процессия) өткізу тәртібі мен салтанаты.

Бұл шығарма жай ғана техникалық нұсқаулық емес, сонымен қатар автордың өзін-өзі және ұлдарын атақты әлеуметтік тап — гиппейлер (ἱππεῖς), яғни аттикалық «рыцарьлар» немесе байшылық бойынша жіктелетін атты әскер класына жатқызу арқылы қоғамда өзін көрсетудің бір жолы болып табылады.

## Дереккөздер

Санат:Ежелгі Грекия әскері шендері
Санат:Ежелгі Грекия соғыстары
Қалқай ишан кесенесі

**Қалқай ишан кесенесі** – Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген ХІХ ғасыр сәулет өнері ескерткіші.

## Орналасқан жері
Қармақшы ауданы, Жосалы кентінен шығысқа қарай 18 км жерде орналасқан.

## Тарихи деректер
Қалқай ишан, Қалмұхамед Маралұлы (1815, Сыр мен Торғай өңірі – 1870, Қармақшы өңірі) – діни қайраткер. Марал ишанның үлкен баласы.
Қалмұхамед ишан танымал әулие және діни ұстаз болған. Әкесінен діни тағылым алып, кейін Бұхара мен Бағдат қалаларындағы діни медреселерде оқып, білімін толықтырған. Қалқай ишан мешіт, медресе салып, жастарға мұсылмандық білім берумен қатар, елді егіншілікке үйреткен.
Бүгінде Қалқай Ишан халық арасында әулие аталып кеткен. Оның бейіті тәуап ету орнына айналған.

## Кесене сипаты
Деректер бойынша кесенесін Түркістан шебері салса керек. Ескерткіш тікбұрышты қам кесектерден тұрғызылған. Екі камералы кесене (жерлеу және кіреберіс камерасы) ұзына бойғы өсте орналасқан, олар призматикалық корпусқа кіреді. Жерлеу камерасы жазық конусты күмбезбен көмкерілген, күмбез асты барабанмен жалғасып жатыр. Камера негізінің шаршысынан дөңгелек келген күмбезіне камера бұрыштарын тартып қалаудағы желкендер арқылы өткен. Жерлеу камерасына кіреберіс камерасы оңтүстік-батыстан жалғасып жатыр, ол пішіні тікбұрышты келген, биік күмбезбен жабылған, қапталдағы қабырғаларында аркалық нишалар салынған. Бұл камераның (оңтүстік-батыс) негізгі фасады портал түрінде болып келген. Орталық бөлігінде биік аркасында есігі бар, порталдың бұрыштарына төрттен үш бөлігіне дейін дөңгеленген, еркін күмпиген мұнаралар орнатылған.
Қам кесектердің және тартып қаланудан шыққан желкендердің пайдаланылуынан жергілікті дәстүр белгілерінің көрінуі, ал негізгі фасадтан Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне ұқсастықтардың байқалуы, Қалқай кесенесінің өзгеше ерекшеліктерін аңғартады. Бұл – Сырдария өзені сағасындағы шикі кірпіштен салынған монументалды кесене болғандықтан, өзіндік сәулеттік өнер тұрғысынан бірегей және маңызды нысандардың бірі болып табылады.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Қызылорда облысы сәулеті
1952 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика

[нобай|[Эмиль Затопектің 5000 метрге жүгіруде алға шығуы]]
оңға|150px|
XV Олимпиада ойындарында жеңіл атлетика сайыстары 1952 жылдың 20–27 шілде күндері аралығында өткізілді.

Бағдарламаға ерлер арасындағы 24 сайыс және әйелдер арасындағы 9 сайыс түрі енген болатын. Оларға 57 елден келген 963 спортшы қатысқан.

## Медальдар санағы

## Медалистер
### Ерлер

### Әйелдер

Санат:1952 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары
Санат:Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика
1956 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика

оңға|160px|
оңға|160px|
XVI Олимпиада ойындарында жеңіл атлетика сайыстары 1956 жылдың 24 қарашасы мен 1 желтоқсаны аралығында өткізілді.

Бағдарламаға ерлер арасындағы 24 сайыс және әйелдер арасындағы 9 сайыс түрі енген болатын. Оларға 61 елден келген 720 спортшы қатысқан.

Сайыстардың көбісі Мельбурн Крикет Граунд стадионында ұйымдастырылды.

## Медальдар санағы

## Медалистер
### Ерлер

### Әйелдер

Санат:1956 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары
Санат:Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика
Жанқожа батыр кесенесі

**Жанқожа батыр кесенесі** – Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші.

## Орналасқан жері
Қазалы ауданы, Әйтеке би кентінен батысқа қарай 4 км жерде.
 
## Кесене сипаты
Жанқожа батыр – қазақ тарихындағы көрнекті тұлғалардың бірі. ХІХ ғасырда Хиуа мен Қоқан хандықтарының озбырлығына, Ресей империясының отаршылдық саясатына қарсы тұрып, қаруын сілтеген ұлт-азаттық күресінің көсемі.
Жанқожа батырдың жерленген жері қазіргі Қызылқұмдағы Кәукей ауылынан 170 км жерде орналасқан.
1969 жылы ұрпақтары батыр бабаның басына мазар тұрғызған.
Кесене құрылысын салуға жүздеген шебер құрылысшылар қатысқан. Мыңдаған адамдар сенбілікке шығып, көмектесіп, қаржылай үлес қосқан. Халық пір тұтқан батырдың ескерткішін тұрғызуға қатысқандардың есімі кесене шежіресі жайлы кітапқа жазылады (кітап Ғани Мұратбаевтың мемориалдық мұражайы қорында сақтаулы). Қызылқұм жерінде жатқан бейітінен топырақ әкеліп қойылып, батыр рухына ас беріліп, республиканың түкпір-түкпірінен адамдар жиналады.
Жанқожа батыр кесенесінің іргетасына бетон блоктары төселіп, оның қабырғалары күйдірілген кірпіштен қаланған. Ұзындығы 11,5 м, ені 11,5 м, биіктігі 8 м. Жалпы ауданы 127 шаршы метрді құрайды.

Халық Жанқожаны батыр, әрі әулие ретінде танығандықтан, сәулет ескерткіші ерекше тағзым ететін орындарының бірі болып табылады, өйткені батырдың бейнесі халық жадында көзсіз батырлықтың, руластарына, еліне, жеріне деген сүйіспеншіліктің үлгісі ретінде сақталып қалды.

Казіргі кезде Жанқожа батыр кесенесі тарихи-мәдени мұра нысандарының алдын-ала есепке алу тізіміне енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Қызылорда облысы сәулеті
Талыш тілі

**Талыш тілі** (Talysh language) — үндіеуропалық тілдер отбасының ирандық тармағының солтүстік-батыс тобына кіреді, аналитикалық құрылысы бар тілдердің қопарылма (флективті) түріне жатады, өткен шақта өтпелі етістіктері бар сөйлемнің эргативті құрылысына ие.

## Референтті халық
Референтті халық: талыштар; өз атауы – толыштар.

## Географиялық таралуы
Олар Әзербайжанның оңтүстік-шығысында Талыш тауларында, негізінен Ленкоран, Астара және ішінара Масаллы, Лерик аудандарында және Иранның шекаралас аймақтарында тұрады.

## Диалектісі
Талыш тілінде негізгі төрт сөйленіс бар: ленкоран, астар, лерик, массалин.

## Жазуы
Көптеген зерттеушілер жазуы жоқ деп санайды. Иранда талыш тілін жеткізу үшін араб жазуы қолданылады. Әзірбайжанда Кеңес өкіметі орнаған соң 1920 жылдардың аяғында талыш әліпбиінің әріптерін жазу үшін латын әліпбиі енгізіліп, 1939 жылы кириллицаға көшіруге әрекет жасалды. 1930 жылдары бұл тілде көптеген оқулықтар мен көркем әдебиеттер басылып, оның диалектілері зерттелді.

*Талыш кирилл әліпбиі:*

*Қазіргі талыш латын әліпбиі:*

## Дереккөздер

Санат:Иран тілдері
Санат:Әзербайжан тілдері
1960 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика

[нобай|Марафонның жеңімпазы [Абебе Бикила]]
XVII Олимпиада ойындарында жеңіл атлетика сайыстары 1960 жылдың 31 тамызы мен 8 қыркүйегі аралығында өткізілді.

Бағдарламаға ерлер арасындағы 24 сайыс және әйелдер арасындағы 10 сайыс түрі енген болатын. Оларға 73 елден келген 1016 спортшы қатысқан.

Сайыстардың көбісі Римнің Олимпико стадионында өтті.

## Медальдар санағы

## Медалистер
### Ерлер

### Әйелдер

Санат:1960 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары
Санат:Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика
1980 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика

нобай|800 метрге жүгіру
нобай|
XXII Олимпиада ойындарында жеңіл атлетика сайыстары 1980 жылдың 24 шілдесі мен 1 тамызы аралығында өткізілді.

Бағдарламаға ерлер арасындағы 24 сайыс және әйелдер арасындағы 14 сайыс түрі енген болатын. Оларға 70 елден келген 959 спортшы қатысқан.

## Медальдар санағы

## Медалистер
### Ерлер

### Әйелдер

Санат:1980 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары
Санат:Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика
1984 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика

нобай|400 метрге жүгіру сайысы
XXIII Олимпиада ойындарында жеңіл атлетика сайыстары 1984 жылдың 3–11 тамызы аралығында өткізілді.

Бағдарламаға ерлер арасындағы 24 сайыс және әйелдер арасындағы 17 сайыс түрі енген болатын. Оларға 124 елден келген 1273 спортшы қатысқан.

Сайыстардың көбісі Лос-Анджелестің Олимпиялық стадионында өтті.

## Медальдар санағы

## Медалистер
### Ерлер

### Әйелдер

Санат:1984 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары
Санат:Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика
Беркхэмстид Таун

**«Беркхэмстид Таун»** (;) — Англияның Беркхэмстид қаласында орналасқан футбол клубы болды. Өз алаңындағы ойындарын "Broadwater" аренасында өткізді. 

## Тарихы
Клуб 1919 жылы Беркхэмстид Комрэйдс атауымен бұрынғы әскери қызметкерлер тарапынан құрылды. Команда бір мезгілде екі лигада ойнады: Батыс Хартфордшир лигасының Бірінші дивизионында және Хартфордшир графтығы лигасының Батыс дивизионында. Ойындар Лоуэр Кингс Роуд алаңында өткізілді. 1922 жылы клуб Спартан лигасының Екінші дивизионына қосылып, атауын Беркхэмстид Таун деп өзгертті.

2004–05 маусымында Англиядағы кәсіби емес футбол пирамидалық құрылымының қайта ұйымдастырылуына байланысты, клуб Оңтүстік футбол лигасына ауыстырылып, Шығыс дивизионында өнер көрсете бастады. 2005–06 маусымында қаржылық қиындықтарға қарамастан, қазіргі төраға Гильермо Ганет клубты қаржылай тұрақтандырып, команданы Шығыс дивизионында сақтап қалды.

2006–07 маусымында кәсіби емес лигалар жүйесіндегі кезекті қайта құрылым аясында клуб Оңтүстік лиганың Бірінші дивизион Мидлендс тобына ауыстырылды. Маусымның сәтсіз басталуынан кейін Гильермо Ганет бас бапкер қызметінен кетті. Оның орнына қазан айында бұрынғы Лейтон Таун жаттықтырушысы Пол Берджесс келіп, оған көмекші ретінде Тони Данкомб қосылды.

2009 жылы клубтың барлық қарыздарын жабу әрекеттері сәтсіз аяқталғандықтан, Беркхэмстид Таун ресми түрде таратылды.

## Жетістіктері
***Спартан лигасы** 
**Премьер дивизион чемпионы: 1979–80
**Дивизион 2A чемпионы: 1926–27 

* **FA Vase**
** Күміс жүлдегер: 2000–01

***Hertfordshire Senior Cup**
** Жеңімпаз: 1952–53, 2002–03

* **Hertfordshire Charity Shield**
** Жеңімпаз: 1950–51, 1973–74, 1979–80, 1984–85, 1990–91

## Дереккөздер

Санат:Англия футбол клубтары
Асанас ата кесенесі

**Асанас ата кесенесі**  – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген киелі нысан, ХVІІ ғасыр сәулет ескерткіші.

## Орналасқан жері
Қызылорда облысы, Сырдария ауданы, Айдарлы ауылынан батысқа қарай 8 км жерде.

Кесене туралы алғашқы мәліметтер Асанас қаласын сипаттап жазған В.А. Каллаур жазбаларында айтылады. Кейін Э. Байтеновтың зерттеуімен, кесене "Қызылорда облысының тарих және мәдениет ескерткіштері" атты жинағына енгізілген.

## Аңыз деректер
Асанас ата шыққан тегі қарақалпақ, Қожадан шыққан әйгілі Қожан әулиенің анасы жағынан атасы болып келеді. Аңыз бойынша кесенеде оның немересі (қыз бала) жерленген, ал ескерткішті қарақалпақ шеберлері тұрғызған деп айтылады. Мәді (Маһди)-Диуана қожа, кейбір деректерде Меккеге бірнеше рет қажылық жасаған әулие адам болған. "Диуана" – араб сөзі. Қазақшаға аударғанда "данышпан адам" деген мағына береді. Сол қажылық сапарының бірінде жаяу бара жатып, жолай қарақалпақ еліндегі бір ауқатты адамның үйінде құдайы қонақ болады. Үй иелері оны менсінбей, оған ауыз үйден орын береді. Түнде үй иесі жарқыраған сәуледен оянып кетеді. Қараса қонақтың үстінен жарқыраған нұр сәулесін шашып тұр екен. Дереу кемпірін оятып, бұл не керемет деп ақылдасады. Екеуі таң атқанша ойланып, соңында қонағының тегін адам емесін сезіп, алты ұлдың ортасындағы жалғыз қызын бабамызға жұбайлыққа бермек болып шешеді. Таңертең бұл ойларын ұлдарына айтса, олар көнбей: "Қаңғып жүрген адамға айдай сұлу қарындасымызды берейік дейсіңдер, екеуің де алжығансыңдар", – деп қонақтың көзін құртпақ болады. Сосын мылтықпен оны бірнеше рет атып салады, бірақ, бабамызға оқ дарымайды. Бейқам отырған бабамыз мына зұлымдықты көріп, қатты ашуланып, алтауын әруағымен бір-ақ атады. Табанда бәрі жан тапсырады. Кейін мән-жайды ұғынған соң, кемпір мен шалды аяп: "Алты ұлынды тірілтейін бе? Жоқ әлде Алладан соларға татырлық бір ұл тілейін бе?" – деп сұрайды. Сонда кемпір мен шал: "Шырағым, өлер балалар өлді. Ақымақтығы өздеріне сор болды. Енді бәріне татитын ұл бер" – депті. Бабамыздың тілегі қабыл болып, Алла қолдап, олар ұлды болыпты. Ол ұл бар қадір-қасиетімен туылыпты. Ол сол заманда елін қызылбастардан (ирандықтар) қорғаған әрі батыр, әрі әулие, асқан ақыл иесі болған екен. Бұл – Асанас бабамыз еді. Үй иелері қызын Мәдіқожаға қосады. Сол жерде 2-3 айдай аялдаған Мәдіқожа қажылық сапарын жалғастырады. Аңыздың желісінен шығатын ұғым Асанас ата сол Мәдіқожа қажының қарақалпақ қызынан туған ұлы болса керек.

## Кесене сипаты
Асанас ата кесенесі Қазақстанның кейінгі орта ғасырының мемориалды-сәулет ескерткіші ретінде аса құнды. Кесене шаршы пішінді күйдірілген кірпіштерден (23х23х5 см) тұрғызылған. Тұрғызылған жобасы бойынша көлемі 7,18х8,83 м.
Кесенеге 2010 жылы қайта жаңғырту жұмыстары жүргізіледі. Асанас ата кесенесі Қазақстанның кейінгі ортағасырлық мемориалды-сәулеті зерттелмеген кесенелердің бірі ретінде зор тарихи-мәдени құндылыққа ие. Сонымен қатар ол ел ішінде көпшілік табынатын қасиетті орын ретінде құнды.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Қызылорда облысы сәулеті
Сеңкібай батыр мазары

**Сеңкібай батыр мазары** – Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген XIX ғасыр сәулет өнері ескерткіші, киелі нысан.

## Орналасқан жері
Шет ауданы, Талды ауылынан шығысқа қарай 7 км жерде, Талды өзенінің оң жағалауында орналасқан.

Сеңкібай батыр Оразғұлұлы (1709-1786 жж.) – Алакөл, Бұланты, Аңырақай шайқастарына қатысқан Сарыарқаның белгілі батырларының бірі.
Сеңкібай өз әскерлерімен Қанжығалы қарт Бөгенбайдың қасына ілесіп, жауға шауып ел аузында жаттанды тақпақтай болып қалыптасқан Арқаның алыптарының ішінде осы Сеңкібай батыр да "Қарашора – Сеңкібай" деп аталады. Батыр Қарашор руынан шыққан.

****

## Кесене сипаты
Мазар 1980 жылдардан бастап бірнеше рет жаңартылады. Қазіргі мазардың дөңгелек, күмбезді қабырғасы стандартты кірпіштен қаланған. Маңында ХІХ ғасыр мен ХХ ғасыр басында салынған қорым орналасқан. Келушілерге арнап салынған үй де осы мазар жанында. Мазардан 30 км жерде республикалық және халықаралық маңызы бар Алматы–Астана–Екатеринбург автожолы өтеді.
Мазар орналасқан Талдынұра өзенінің бойында қола, ерте темір, орта ғасырлар дәуірлерінің ескерткіштері көптеп кездеседі. Қаражартас қорымының қатарында беғазы-дәндібай мәдениетіне жататын ірі тастан жасалған мазар зерттелді. Сақ кезеңіне жататын кейбір "патша обаларының" диаметрлері – 35-40 м, биіктіктері 3-4 м болады. Қазіргі таңда бұл жерде арнайы тарихи-археологиялық саябақ, шағын қорық жасау мәселесі туындап отыр.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қарағанды облысы сәулеті
Кекчи

**Кекчи** (өз атауы – q’eqchi’) — Орталық Америкадағы майялар тобына жататын үндіс халқы. Олар орталық Гватемалада (852 мың адам, 2002 жылғы санақ), Белиздің оңтүстік-батысында (15 мың адам) және Сальвадордың солтүстік-батысында (12 мыңнан астам адам) тұрады.

## Тілі
Тілі майя-сока тілдеріне жатады.

## Діні
Ресми діні — католицизм, бірақ көптеген христиандыққа дейінгі нанымдар сақталған.

## Тарихы
Кекчилер X—XII ғасырларда таулы Гватемалаға қоныс аударды, бұл онда классикалық дәуірдегі Майя қала-мемлекеттерінің құлауына әкелді. Испанардың жаулап алуына дейін Кекчи бірнеше ерте таптық мемлекеттерді (орталықтары Кобан мен Кахабонда) құрды. Оларды 1528 жылы қатты қарсылықтан кейін испандықтар жаулап алды, содан кейін бірнеше рет көтеріліс жасады. ХХ ғасырдың басында кекчилер тобы Белизге қоныс аударды.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсіптерге қолмен атқарылатын егіншілік (жүгері, бұршақ, асқабақ және т.б.), құс, шошқа және қашыр өсіру жатады. Аңшылық, балық аулау және терімшілік қосалқы дәрежелі. Қолөнер жақсы дамыған: керамика, қолмен тоқу, тоқыма бұйымдарын жасау, ағаштан бетперде және музыкалық аспаптар жасау. Көбі плантацияларда жалдамалы жұмыс істейді.

## Тұрмыс салты
Отбасы шағын немесе кеңейтілген, бірінші баласы туылғанға дейін неке — патри-немесе матрилокальды, содан кейін неолокалдық. Туыстық есеп патрилинейлік болып табылады. Қалыңдық үшін жұмыс істеу немесе төлем сақталған. Патрилиндік тектерге бөліну бар.

Егіншілік салттары, ата-бабалар культі, аңшылық культінің қалдықтары, таулар, үңгірлер, аңғарлар, жаңбыр құдайлары, сиқыршылар, емшілер, пайғамбарлар культі, жерлеу орны ретінде де қызмет ететін киелі орындар, мифология мен фольклор сақталған. Католик әулиелерінің мерекелерінде шерулер, қойылымдар, билер ұйымдастырылады, қатысушылар бетперделермен, сылдырмақтармен және кеуделері мен арқаларында ілулі тұрған кішкентай айналармен билейді.

Мексикалық кекчи халқының дәстүрлі тағамы — сары май, сарымсақ, қызанақ, пияз, кориандр және кептірілген чили бұрышынан жасалған чайомик тағамы.

Ер адамдар негізінен креол үлгісіндегі киім киеді, бас киімінің астына ашық түсті орамал, былғары сандалдар, әйелдер - көк түсті қапсырмалы белдемше, ақ уипиль, кестелі орамал киеді, аяқтары жалаң аяқ.

## Дереккөздер

Санат:Гватемала халықтары
Санат:Сальвадор халықтары
Санат:Белиз халықтары
Маркос Роберто Сампайо Пимента

**Маркос Роберто Сампайо Пимента** (; 11 сәуір 1967, Сан-Паулу, Бразилия) — бразилиялық футболшы, шабуылшы. "Коринтианс" (Сан-Паулу) (1987-1992), 200 матч, 50 гол; "Унион Сан Жуан" (1993), 35 матч, 8 гол; "Рио Бранко" (1994), 16 матч, 5 гол; "Спортинг Кристал" (Перу) 45 матч, 9 гол; "Спартак" Семей клубтарында доп тепті.
## Жетістіктері
*Бразилия чемпионы 1990. 
*Перу чемпионы 1995. 
*Сан-Паулу штаты чемпионы 1988.
## Дереккөздер

Санат:Бразилия футболшылары
Санат:Коринтианс ФК ойыншылары
Санат:Спортинг Кристал ФК ойыншылары
Санат:Спартак Семей ФК ойыншылары
Олимпиада ойындарындағы көпсайыстар

нобай|1948 жылғы сайыстардың бірінде.
**Көпсайыстар [[Олимпиада ойындары]]нда** 1904 жылы пайда болды және басында тек ерлер арасында өткізілді. Одан кейін көпсайыс құрамы көптеген өзгерістерге ұшырап, қазіргі қалыппен **онсайыс** ретінде 1912 жылдан бастап өткізіледі. Онсайысқа 100 метрге жүгіру, ұзындыққа мен биікке секіру, ядро, диск, найза лақтыру, таяқпен секіру, 110 метр кедергілермен, 400 және 1500 метрге жүгіру сайыстары кіреді. Әйелдер арасындағы бүгінгі **жетісайыс** бағдарламаға 1984 жылы қосылды. Оған 100 метр кедергілермен, биікке және ұзындыққа секіру, ядро мен найза лақтыру, 200 метрге, 800 метрге жүгіру сайыстары кіреді.

Жетісайыстан қазіргі олимпиялық рекордты 1988 жылдан бері америкалық Джеки Джойнер-Керси ұстап тұр (7291 ұпай). Ерлер арасындағы онсайыстан рекордты 2020 жылы канадалық Дамиан Уорнер жаңартқан болатын (9018 ұпай).

## Медальдар санағы
### Ерлердің онсайысы

### Әйелдердің жетісайысы

## Бірнеше дүркін чемпиондар

## Бұрынғы сайыстар
Алғашқы көпсайыстар 1904 жылғы Олимпиадада ойнатылды. Онда үшсайыс (ұзындыққа секіру, ядро лақтыру, 100 ярд жүгіру) және түгелсайыс (100 ярд, ядро мен балға лақтыру, биікке және ұзындыққа секііру, 880 ярд жүру, таяқпен секіру, жүк лақтыру, 120 ярд барьермен, 1 миля жүгіру) дисциплиналары болған. Ерлер ғана қатысты.

1912, 1920 және 1924 жылғы Олимпиадаларда ерлер арасындағы бессайыс өткізілді. Бұған ұзындыққа секіру, найза лақтыру, 200 метрге жүгіру, диск лақтыру және 1500 метрге жүгіру кірген.

Әйелдер арасындағы жетісайысқа дейін, 1964–1980 жылдары аралығында бессайыс дисциплинасы өткізілген еді. Оған 200 метрге жүгіру, ұзындыққа және биікке секіру, ядро лақтыру және 100 метр барьермен кірген болатын.

## Сілтемелер
*Mallon, Bill (2012). TRACK & FIELD ATHLETICS - OLYMPIC RECORD PROGRESSIONS.

Санат:Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика
Бельфор және Люпен

**«Бельфор және Люпен»** () — Тедди Дж. Стели жасаған француз мультсериал. Оның премьерасы 2025 жылғы 7 ақпанында Okoo арнасында және 2025 жылдың 10 ақпанында France 4 арнасында болды.

## Рөлдерде

* Александр Нгуен — Бельфор
* Гюго Брансуик — Люпен
* Барбара Тиссье — Ариана
* Гийом Божоле — XIV Луи
* Эмманюэль Раузенбергер — Бонтан
* Антуан Шумский — Базир
* Натали Хомс — Диана
* Магали Розенцвейг — Мадам Роза

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* 
* 

Санат:Франция мультсериалдары
Санат:Француз тіліндегі телесериалдар
Санат:Okoo телебағдарламалары
Санат:France 5 телебағдарламалары
Ақтөбе қалашығы

* Ақтөбе-Лаэти қалашығы – Атырау қаласынан 6 км жерде орналасқан ортағасырлық қалашық.
* Ақтөбе қалашығы – Жамбыл облысы, Шу ауданы, Ақсу ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 3 км жерде орналасқан көне қала орны.
* Ақтөбе қалашығы – Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы, Сунақата ауылынан шығысқа қарай 13 км жерде орналасқан көне қала орны.
Тат тілі

**Тат тілі** (Tatian language) — үндіеуропалық тілдер отбасының иран тармағының оңтүстік-батыс тобына жатады. Аналитикалық құрылысы бар қопарылма (флективті) тілдерге жатады.

## Референтті халық
Референтті халық: таттар, тау еврейлері, өз атауы – тат.

## Географиялық таралуы
Тат, тау еврейлері Ресей Федерациясында (негізінен Дағыстан Республикасында, сонымен қатар Қабарда-Балқарияда, Ставрополь өлкесінде) және Әзербайжанда тұрады. Әзірбайжанда (Куба қаласы) тау еврейлерінің ірі қауымдарының бірі (5500-ден астам адам) сақталған. Дағыстанда таттар/тау еврейлері негізінен Дербент, Махачқала, Буйнакск, Хасавюрт, Каспийск және Кизляр қалаларында тұрады.

Таттардың/тау еврейлерінің саны эмиграцияға байланысты үнемі азайып келеді. Тек ХХ ғасырдың соңғы онжылдығында Израильге тұрақты тұру үшін 12 мың адам кеткен.

## Диалектісі
Тат тілінің 2 диалектісі бар — оңтүстік (Әзербайжанның барлық диалектілері, Куба қаласы мен Оғыз қаласының (бұрынғы Варташен ауылы) диалектілерінен басқасы) және солтүстік (Әзербайжандағы Куба және Оғыз қалаларының диалектілері және Солтүстік Кавказдағы диалектілер).

## Жазуы
1928 жылға дейін тау еврейлері тат тіліне бейімделген иврит әліпбиін пайдаланды. 1928-1938 жылдары латын әліпбиі, ал 1938 жылдан бастап орыс графикасына негізделген әліпби болды.

*Кириллица негізіндегі әліпби*:

Әзербайжанда 1990 жылдардың басынан бастап тат тілі үшін Әзірбайжан латын әліпбиі қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Ресей тілдері
Санат:Дағыстан тілдері
Санат:Әзербайжан тілдері
Санат:Иран тілдері