open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Құрметті азамат

**Құрметті азамат** - *кеңестік конституция* талаптарын бұлжытпай орындап, адамгершілік үлгісін танытқан, *коммунистік құрылысқа* үздік еңбек сіңірген барлық азаматтарға берілетін атақ.
## Берілуі
Республикалық дәрежедегі "Құрметті азамат" атағы *Жоғарғы Кеңес Президиумының* қаулысымен, ал қалалық, ауылдық дәрежедегі атақтар жергілікті Кеңестердің шешімімен беріледі. 
## Мақсаты
Құрметті азамат атағын беру кеңес адамдары арасында *коммунистік тәрбиені* нығайтып, оларды жаңа еңбек табыстарына жетуге жігерлендіруді мақсат етті.

## Дереккөздер



Санат:Атақтар
Санат:КСРО тарихы
Прет

**Прет** (Пройт, көне грекше Προῖτος) — ежелгі грек мифологиясында Аргостың патшасы, үш қыздың әкесі, олардың екеуіне екі ағайынды Мелампод пен Биант үйленді.

Абант пен Аглаяның баласы. Өзінің егізі Акрисиемен анасының ішінде болғаннан бастап жау болған. Герейон, Мидея және Тиринфты алып, патшалықты бауырымен бөлісіп алған. Киклоптар Претқа Тиринфта бекініс қабырға салып берген. Страбон бойынша, 7 киклоптар болды, оларды құрсақ қолдылар деп атап, Ликиядан келді деп санаға. Бір-бірімен соғыс жүргізіп егіздер, бірінші болып қалқан ойлап тапқан. Прет Аргостан қуылып, Ликияға Иобатқа барып, оның қызы Сфенебеяға (Гомерда Антия) үйленді. Прет пен Беллерофонта туралы әңгімені Гомер келтірді. Басқа нұсқасы бойынша, Беллерофонта туралы әңгіме Аргоста болған деп айтады. Өзінің әскерімен бірге қайын атасы оны туған жеріне қайта апарып және Прет Тиринфті жаулап алды.

Әйелі Сфенебея (нұсқасы бойынша Афиданттың қызы) оған қыздар туып берді: Лисиппа, Ифиноя және Ифианасса (немесе Элега жіне Келена деген қыздарды).

Гесиодтың айтуы бойынша, Преттің қыздарына «панэллиндар» құда болды. Қыздар Дионистің  жораларына қатысудан бас тартып, есалаңдыққа кетті. Немесе, қыздары Герадан әдемірек екендеріне мақтаншақ болды. Акусилай бойынша, олар Гераның мүсінін жамандап өздерін сиыр етіп, бір жыл жүрді. Преттің қыздары, Ароандық таулардағы үңгірге қашты. Мелампод оларды қайта қалпына Артемиданың ғибадатханасында келтірді.

## Дереккөздер
Санат:Ежелгі грек мифологиясындағылар
Алексей Николаевич Северцов

**Алексей Николаевич Северцов** (23.09.1866, Мәскеу,-19.12.1936,Мәскеу) - кеңес биологы, КСРО ҒА- ның академигі (1925). Н.А.Северцовтың баласы. 
## Өмірі
Мәскеу университетін бітірген (1890).  М.А.Мензбирдің шәкірті. 1899 жылдан Юрьев (қазіргі Тарту), 1902 жылдан Киев университеттерінде, 1911 - 30 жылдары Мәскеу университетінде профессор. Северцовтың ұсынуы және қатысуымен КСРО ҒА  құрамында эволюциялық морфология лабораториясы ұйымдастырылды (1930), бұл кейін (1935) Эволюциялық морфология және палеозоология институтында (қазір КСРО ғылым академиясының А.Н.Сверцов атындағы Эволюциялық морфология және жануарлар экологиясы институты)айналды. 
## Еңбектері мен зерттеулері
Сверцовтың бас метамериясы және омыртқалы жануарлардың жұп аяқтарының пайда болуы туралы еңбектері (1900,1908,1926), төменгі сатыдағы омыртқалылар эволюциясына арналған зерттеулері (1916-27) дүние жүзіне әйгілі болды. Сверцовтың - жануарлар морфологиясы эволюциясы ілімінің негізін құрушы. Ол биология және морфофизиологиялық прогресс пен регрестің даму жолдарын және оның өту бағытын, биологиялық прогреске жеткізетін ароморфоз, идиоадаптацияны анықтады. Сверцовтың зерттеулерінде ең маңызды мәселе биогенетикалық заң туралы болды. Сверцовтың - кеңес морфолог - эволюционестер мектебін құрушы.

## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 95 бет

Санат:1866 жылы туғандар
Санат:1936 жылы қайтыс болғандар
Лобез

**Лобез** (,  ͡) — Польшаның ірі қалаларының бірі. Польша астанасы Варшава қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 500 километр жерде орналасқан.  Қала арқылы Рега өзені ағып өтеді. 

## Демография

ImageSize = width:370 height:320
PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:11000
ScaleMajor = unit:year increment:11000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:20 align:center
  bar:1680 from:0 till:800
  bar:1740 from:0 till:1191
  bar:1749 from:0 till:1339
  bar:1831 from:0 till:2443
  bar:1861 from:0 till:4756
  bar:1895 from:0 till:5187
  bar:1925 from:0 till:5994
  bar:1939 from:0 till:7310
  bar:1945 from:0 till:1710
  bar:1946 from:0 till:4144
  bar:1957 from:0 till:6026
  bar:1970 from:0 till:7355
  bar:1990 from:0 till:10953

PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:1680 at: 800 text: 0,8 shift:(0)
  bar:1740 at: 1191 text: 1,2 shift:(0)
  bar:1749 at: 1339 text: 1,3 shift:(0)
  bar:1831 at: 2443 text: 2,4 shift:(0)
  bar:1861 at: 4756 text: 4,8 shift:(0)
  bar:1895 at: 5187 text: 5,2 shift:(0)
  bar:1925 at: 5994 text: 6 shift:(0)
  bar:1939 at: 7310 text: 7,3 shift:(0)
  bar:1945 at: 1710 text: 1,7 shift:(0)
  bar:1946 at: 4144 text: 4,1 shift:(0)
  bar:1957 at: 6026 text: 6 shift:(0)
  bar:1970 at: 7355 text: 7,4 shift:(0)
  bar:1990 at: 10953 text:11 shift:(0)
  
## Бурмистр

## Спорт

* «MLKS „Światowid”» футбол клубы және стадионы
## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* BIP Łobez
* Łobez - You Tube

Санат:Польша қалалары
Ахмет Мұхамметзәріпұлы Оразаев

**Ахмет Мұхамметзәріпұлы Оразаев**, **Құрмаши** (1834 жыл, Қорған облысы, Звериноголовское - 1883 жыл, Қызылжар) - татар ақыны.
## Шығармашылық өмірі
Медреседе оқып, білім алды. Оқытушы болып жұмыс істеді. Жазушылық жұмыспен ерте айналысты. Шығыс елдерінің, әсіресе түркі халықтарының арасында тараған түрлі нұсқадағы *махаббат дастандары* үлгісінде, солардың тақырыбы мен идеясын және сюжетін пайдаланып, қиссалар жазды. 1874 жылы *«Бозжігіт»*, 1876 жылы *«Таһир және Зуһра»* поэмаларын Қазан (қала)да жеке кітап етіп бастырды. Құрмаши бұл поэмаларды қазақ ауыз әдебиеті үлгісінде жазып, таза қазақ тілінің байлығын *(«Көкте күлген жұлдызым, суда жүзген құндызым», «Қырқылған бас өспек емес, анаңыз сізді екінші рет тумақ емес»)* мол пайдаланған. Тақырыбының шынайы сұлу махаббатқа арналуы, сюжетінде қайсыбір  әлеуметтік сарындардың елес беруі және көркем де әсерлі жазылуы нәтижесінде оның поэмалары бірнеше рет қайта басылып, халық арасына кең тараған. Татар әдебиетінің классигі Ғабдолла Тоқай кезінде *Құрмаши шығармаларын* жоғары бағалап, оның қазақ, татар жаңа жазба әдебиетінің дамуына елеулі үлес қосқанын атап көрсетті.

## Дереккөздер



Санат:Ақындар
Санат:Татар ақындары
Санат:1834 жылы туғандар
Санат:1883 жылы қайтыс болғандар
Құрлықтық қоршау

**Құрлықтық қоршау** - 1806-1814 жылдары Наполеон Бонапарттың Францияның жауы - Ұлыбритания жөніндегі экономикалық саясаты. 
## Экономикалық саясат
1806 жылы 21 қарашада жарияланған. Құрлықтық қоршау туралы декрет Ұлыбританиямен сауда, пошта т.б. қарым-қатынастарға тыйым салды. Құрлықтық қоршау декреті *француз өнеркәсібі жеке салаларының* өнімділігін арттырды. 1807 жылы *Тильзит бітімі* бойынша, Құрлықтық қоршауға Ресей қосылды. Құрлықтық қоршау саясаты 1814 жылы *Наполеон Бонапарт империясы* толық күйрегеннен кейін түпкілікті күшін жойды.

## Дереккөздер



Санат:Саясат
Санат:Франция тарихы
Құрқамыс

**Құрқамыс** — Павлодар облысы Шарбақты ауданы, Александров ауылдық округі құрамындағы ауыл, темір жол бекеті. 2019 жылға дейін қысқартылған Алексеев ауылдық округі құрамында болған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шарбақтыдан шығысқа қарай 23 км-дей жерде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1921 жылы *Павлодар-Құлынды темір жолын* салуға байланысты қаланды. Жері түгелдей дерлік қызғылт қоңыр топырақ белдемінде орналасқан. Жергілікті халық негізінен ауыл шаруашылығымен, мемлекеттік қызметтермен және жеке кәсіпкерлікпен айналысады. Тұрғындар өзге елді мекендермен темір жол және автомобиль жолы арқылы қатынасады. Астық қоймасы, автобаза, орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшер-акушерлік пункт бар.

## Дереккөздер

Санат:Шарбақты ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Құрбақанас

**Құрбақанас** – Солтүстік Балқаш алабындағы Бақанас өзенінің саласы. 

## Географиялық орны
Абай облысының Аягөз ауданы жерімен ағады.

## Бастауы
Шыңғыстаудың солтүстік-батыс сілеміндегі Шақпақтастың солтүстігінен басталып, Үрпек тауы тұсында Дағанделі өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 100 км, су жиналатын алқабы 1170 км2. Аңғары кең, арнасы тік жарлы. Жауын-шашын және жер асты суымен қоректенеді. Көктемде ғана арнасында ағын болады, жазда құрғап, иірімдерге бөлініп қалады. Алабы - жайылым мен шабындық. Мал мен бау-бақша суарылады.

## Дереккөздер

Санат:Балқаш көлі
Санат:Аягөз ауданы өзендері
Құрама (бекініс)

**Құрама (бекініс)** - бекініс орны. 
## Орналасу аймағы
Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы Түймекент ауылынан 18 км жерде, бұрынғы *«Құрама»* колхозының аумағында. 
## Ашылуы
1936 жылы *А.Н.Бернштамның* басшылығымен *Жетісу археологиялық экспедициясы* бекіністі зерттеп, үлгісін қағазға түсірген. 
## Бекініс туралы
Бекініс тік төрт бұрышты, көлемі 265*239 м. Айналасына топырақ үйген. Төрт бұрышында және дуалдың екі шетінде мұнаралардың орны бар. Батыс және шығыс жағындағы дуалдың ортасынан қақпа шығарылған.

## Дереккөздер



Санат:Қамалдар
Санат:Жамбыл облысы тарихы
Құпия экспедиция

**Құпия экспедиция** - 1762 жылы Екатерина II-нің бұйрығы бойынша Сенат жанында құрылған саяси істерді жүргізуші мекеме. 
## Тарихы
Оны *генерал-прокурор* басқарды. Құпия экспедиция тергеуінен сол кездегі *князь Тараканова, Новиков, Радищев, Кречетов істері, [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы]]* саяси іс процестері өтті. 1801 жылы **Александр I** *Құпия экспедицияны* таратып, оның міндетін Сенатқа жүктеді.

## Дереккөздер



Санат:Мекемелер
Санат:Ресей тарихы
Құнанша

**Құнанша** - 2 жас пен 3 жас аралығындағы түйенің еркегі.

## Шаруашылықта қолданылуы
Құнаншаны қыста шанаға, жазда арбаға жегеді. Құнанша елгезек, жүрдек келеді. Жүні жұмсақ, сапалы. Бабына түсіре білсе құнаншаны қыста ат орнына жегуге болады. Құнанша қолға тез үйренеді.

## Күтімі
Жұмысқа шаршатпай пайдаланылады және қызыл май болмас үшін таң асырады. Қыста тер қатпас үшін жабулап ұстап, суықта астына сабан төсейді. 

## Дереккөздер


Санат:Түйелер
Құмыр

**Құмыр** - малдың кеңсірік ауруының бірі. Бұл ауруды бөгелек дернәсілдері қоздырады.
## Ауру себебі
Қой, ешкі және түйе ауырады. Ұрғашы бөгелек *малдың танауына* дернәсілдерін салады. Бұл дернәсілдер кеңсіріктің кілегей қабығына жабысып, оның қуысына түгел, кейде миға дейін таралады. Кеңсірікте олар 9-10 айда жетіліп, танаудан жерге түседі де, мал танауына дернәсілін салады. 
## Белгілері
Құмыр ауруы кезінде мал басын шайқап пысқырады, танауынан сілекей ағып, танаудың айналасына қатып, малдың тынысын тарылтады, мал оттан қалады, тез арықтайды. Семіз, күйлі мал танаудағы дернәсілдерді пысқырып түсіруі мүмкін. Арық малдың оған әлі жетпейді.
## Емі
Малдың танауына спирт, *креолин, лизол ерітінділерін,* түйеге кендір майын құю. Ересек бөгелекті жою үшін күншуаққа, ыққа арнайы кереге керіп, оған қонған бөгелектерді ұстап қыру.

## Дереккөздер



Санат:Аурулар
Санат:Ветеринария
Үлкен қанайналым шеңбері

**Үлкен қанайналым шеңбері.****Үлкен қанайналым шеңбері**-жүректің сол жақ қарыншасынан қолқа артериясы қантамырынан басталады. Оттекке қаныққан қан алдымен қолқаға , одан әрі ірі және ұсақ артерия қантамырларына жеткізіледі. Қан ұсақ артерия қантамырларымен *ішкі мүшелерге, жүректің өзіне, бұлшықеттерге, сүйектерге* барады. Мүшелерде артерия қан тамырлары тармақталады да қылтамырларға бөлінеді. Қылтамырлардың жұқа қабырғалары арқылы қан дене жасушаларына қоректік заттар мен оттегіні таратады. Жасушалардан көмірқышықл газын қажетсіз өнімдерді жинап, вена қанына айналады. Вена қаны вена қантамырлармен жүректің *оң жақ жүрекшесіне* құяды. **Үлкен қанайналым шеңбері→жүректің сол жақ қарыншасынан басталып→дене жасушаларына қан таратады→жүректің оң жақ жүрекшесімен аяқталады.Үлкен қанайналым шеңбері деп аталу себебі- қан бүкіл денеге таралыпғ қайтадан жүрекке келеді.**

### Дереккөз
Құм қырқа

**Құм қырқа** - қатарласа созылып жатқан қырқалы құмдар массиві.

Өсімдіктермен бекіген *құм қырқаның* биіктігі 10-70 м, сусыма қырқа 100-200 м келеді; ұзындығы кейде ондаған км-ге жетеді. Қазақстанда - Түркістан облысы, Қызылорда облысы, Маңғыстау облысында *құм қырқасы* кездеседі.

## Дереккөздер



Санат:География және геодезия
Юзуру ханью

— жапондық еркін-сырғанаушы, олимпиялық чемпион 2014 жылы в еркін сырғанау, әлем чемпионы (2014), екімәрте жеңімпаз финал Гран-при ( 2013—2014 и 2014—2015 жылдарының мерзімінде), Жапонияда үшмәрте жеңімпаз ( 2012—2013, 2013—2014 и 2014—2015 жылдарының мерзімінде), қола иегері  2012 жылғы Әлем Чемпионаты, күміс иегері төрт құрлық чемпионаты 2011 и 2013, юниорлар Әлем Чемпионаты 2010 ж., жеңімпаз юниорлар арасында финалы Гран-при  2009—2010 жылғы мерзім, Жапонияның юниорлар разрядының екімәрте чемпионы.

## Қызықты мәлімет
* Ханью  Сэндай қаласында туып өсті  Такэси Хонда және Сидзука Аракава әйгілі жапондық сырғанаушылары оқыған орта мектебін бітірді.
* Астма ауруымен ауырады.
* Hi Fi camp тобының жанкүйері.
* Мәнерлеп сырғанауға апайымен бірге 4 жасында барды.
* Жапонияныі беделді жоғарғы оқуларының бірінде оқиды, Васэдада.
*Құқшынды жинақтауды ұнатады.
* Жеке өмірі туралы ақпарат жоқ.

## Дереккөздер

*
Георг Фукс

**Георг Фукс** (15.06.1868, Берфельден, Оденвальд - 16.06.1949, Мюнхен) - неміс театр теоритегі, режиссер, драмтург.

## Қызмет жолы
Басқалармен бірге Мюнхеннің көркем театрын ұйымдастырды. Мұнда Уильям Шекспирдің "Он екінші түнін", Аристофанның *"Құстарын"*, өзі жазған *"Тиль Уленшпигельді"* және Гетенің *"[[Фауст]]ын"* қойылымдары қойылды. *"Болашақ сахнасы" және "Театр революциясы"* атты теориялық еңбектерін жазып, өзінің сахналық өнер жайлы принциптерін тұжырымдады. Ол театрдың негізгі мақсаты сахнада сұлулықты паш ету және сахна өнері тек таңдаулы көрермендерге ғана арналуы қажет деп тапты. Театрға импрессионистік кескіндеме прицпін ұсынды. Осымен байланысты театрдағы басты тұлға суретші деп есептеді. 

## Дереккөздер

Санат:15 маусымда туғандар
Санат:16 маусымда қайтыс болғандар
Санат:Германия режиссерлері
Санат:Германия драматургтері
Санат:Мюнхен көркем театры тұлғалары
Санат:Гессенде туғандар
Санат:Мюнхенде қайтыс болғандар
Луи Оскар Фроссар

**Луи Оскар Фроссар** - француз саяси қайраткері. 
## Қызмет жолы
1905 ж. Француз социал партиясына кірді. 1918-1920 ж. осы партияның бас секретары болды. 1920 ж. Коминтерннің  *2-Конгресіне* қатысты. 1920 ж. С.Кашенмен бірге В.И.Ленинмен әңгімелесті. Француз компартиясы құрылғаннан кейін 1920 ж. оның тұңғыш бас секретары болды. 1923 ж. *ФКП*-ден шықты. 1928-1940 ж. Луи парламент депутаты, 1936-1940 ж. түрлі үкіметтерде министр болды. Соғыстан бұрыңғы жылдары  Луи Оскар бір тұтас жұмысшы майданына және еңбекшілердің бірігіп қимыл жасауына қарсы шықты. 

## Дереккөздер

Санат:Франция тұлғалары
Қазақ халық аңыздары

нобай|200px|оңға|Аңыз әңгімелер
нобай|200px|оңға|Аңыз әңгімелер
**Қазақ халқының, аңыз әңгімелері.** Аңыз әңгімелер — Халық ауыз әдебиетінің жанры. Оқиғасы шындық өмірден алынғанымен, ауызша айтылып таралғандық-тан, фольклорлық сапалармен толыққан көркем шығарма.  Қазақ халқының оқиғасын шындық өмірден алып ауызша шығарған көркем шығармаларының бір саласы – аңыз әңгімелер. Аңыз әңгімелер тарихта болған белгілі бір адамдардың атына, іс-әрекетіне байланысты туады. Аңыз әңгімелердің тарихи адамның төңірегінде  тууының, негізгі себебі сол адамның өз басына  істеген, ісіне, белгілі бір тарихи кезеңде атқарған рөліне, әлеуметтік мәні  зор еңбегіне байланысты. Ол адам батыр,  не ел басшысы, «ердің құнын екі ауыз сөзбен шешкен»  шешен би немесе әділеттік іздеуші, халық мұңын жырлаушы күрескер болуы мүмкін.  Аңыз әңгімелерде халықтың қоспасы болғанымен, негізгі ой түйіні барлық жерде бірдей сақталады. Аңыз әңгімелердің бәрі бірдей бір сюжет, бір идеялық мазмұныда бола бермейді.  Тақырыбы бір болғанымен, идеялық мазмұны  әр басқа  болуы да мүмкін. Аңызда әр топтың өкілі өзінше  баяндап, өзінше түсініп, оны өз тобының көзқарасына лайықтап, өз мүддесіне пайдалануға  әкеп тірейді.
Қазақ аңыз әңгімелерінде  қиял-ғажайып дүниелер мол, олар адамды асыл армандарға бастайды, оның ұшқыр ойына қанат бітіреді, келешекке үміттендіреді. Қазақ аңыздарын Қорқыт, Асан Қайғы, Алдар Көсе сияқты тарихи адамдар туралы аңыздар мен күй аңыздары деп екі түрге бөлген. Бұл еңбекте Қорқыт, Асан Қайғы, Алдар Көсе, Жиренше.
Қазақ халқының ішінде ерекше атаққа ие болған аңыз әңгімелер бірталай. Оның ішіне:

•	Қырық Қыз

•	Көл туралы аңыз

•	Айша бибі

•	Қорқыт ата

•	Асан қайғы

•	Ақ көйлек

•	Ақ құс

•	Жер Ана

•	Бегім Ана

Қазақ аңыздарының түрлері

**Қазақ аңыздары төрт түрге бөлінеді:**
•	Топономикалық аңыздар- жер-су аттарына байланысты аңыздар болып есептеледі. Мұндай аңыздарға Бурабай, Баянауыл, Қарағанды, Жекебатыр, Шайтанкөл, Екібастұз т.с.с. жер аттарымен байланысты аңыздар жатқызылады.
•	Махаббат хикаялар- аңыздарда  ғашықтар сезімі жайлы жазылған. Мұндай аңыздар көбінесе ғашықтардың қайғысымен, өлімі немесе айрылысуымен аяқталат. Махаббат хикаяларына  Зарина ханшайымның, Айша бибі арудың, Балқаш қыздың бастарынан өткерген уақиғалары жатады.
•	Батырлар туралы аңыздар-бұл аңыздар елдін батыр ерлері, олардың ерліктері жайлы. Осы аңыздар қатарына сақ патшайымы Томирис, Отанын қорғау жолына өз өмірін құрбан еткен бақташы Шырақ жайындағы аңыз-әңгімелерді жатқызамыз. 
•	Тарихи аңыздар-тарих бетінде өшпес із қалдырған шынайы аңыздар тобы. 

## Сыртқы сілтемелер
Жан Фруассар

**Жан Фруассар** - француз шежірешісі және ақын. Жас кезінен өлең жазумен әуестенді, бірақ ағылшын, француз рыцарларының ерліктерін, турнирлнрі мен тойларының тарихын жазу арқылы даңқы шықты. Өзінің "Хроникаларында" ол 1327-1400 ж. кезеңіндегі оқиғаларды баяндады.

## Дереккөздер

## Мәдениеттегі орны
А.Дюманың «Бастар де Маулеон» (1846) тарихи романында айтылған, оның сюжеті Жүз жылдық соғыстың бөлігі болып табылатын Кастилияның мұрагерлігі соғысына Франция мен Англияның қатысуына негізделген. . Дюма Фруасарттың «Шежіресін» басқа романдар жазғанда да пайдаланды: «Бавариялық Изабелла» (1835), «Солсбери графинясы» (1836), «Эдвард III» (1836).

Фруасарт шежірелерінің ағылшын тіліндегі аудармасын Артур Конан Дойл «Ақ компания» (1891) және Сэр Найджел (1906) тарихи романдарымен жұмыс істегенде пайдаланған.

Фруассарттың 1386 жылы Парижде тарихшының көзінше өткен әйелі Маргерит де Карружды зорлады деп айыптаған Аленсон герцогы Жак Ле Грис пен рыцарь Жан де Карруж арасындағы сот жекпе-жегі туралы әңгімесі болды. Эрик Джегердің «Соңғы дуэль» кітабына негіз болды: Ортағасырлық Франциядағы шайқастағы сынақтың шынайы тарихы» (2005), режиссер Ридли Скотт түсірген фильмнің бейімделуі 2021 жылы шықты.
Санат:Франция ақындары
Санат:Франция жазушылары
Йосеф Вацлав Фрич

**Йосеф Вацлав Фрич** - буржуазиялық -демократиялық бағыттағы чех саяси қайраткері, жазушы. 1848 -1949 ж. революция кезінде чех  жерлерінде чех буржуазиясының радикалдық қанатының өкілі болды.

Парага көтерілісін ұйымдастырды. 50 жылдары  Габсбург империясындағы  қатал реакция кезінде Прагада *"Лада Ниола"* атты әдеби - саяси альманах шығарды; альманах Чехияның қоғамдық өмірінде зор роль атқарды. 1859-1879 ж. эмиграцияда болып, онда А.И.Герценмен және поляк, венгр эмиграциясының демократиялық топтарымен жақындасты. Йосеф австрославизмге қарсы шықты, өз шығармаларында Чехияға тәуелсіздік берілуін  талап етті.

## Дереккөздер

Санат:Чехия жазушылары
Санат:Чехия қайраткерлері
Эрванд Владимирович Севортян

**Эрванд Владимирович Севортян** (22.10.1901 жылы туған Ялта) - кеңес түркологы, филология ғылымының докторы, профессор, Түркі тілі қоғамының корреспондент мүшесі. 
## Өмірі
Қырым педагогикалық институтының Шығыс бөлімін (1930), Ленинградта Тіл білімі институтының аспирантурасын бітірген (1935).  Содан бері Мәскеудің ғылыми - зерттеу институттары мен жоғары оқу орындарында тіл білімі саласында ғылыми - педагогикалық жұмыстар атқарады және КСРО ҒА тіл білімі институтының түркі тілдері секторының аға ғылыми қызметкері. Бұған қоса, Мәскеу мемлекеттік университетінде түркі филологиясынан сабақ береді. Ол түркі тілдеріндегі сөздердің морфологиялық құрылмы, сөз таптары, грамматика мен лексиканың, сөз тудыру мен сөз түрлендірудің, сөз тіркесі мен сөйлемнің арақатысы, түркі тілдерін салыстыра зертеу, фонетика және этимология туралы ғылыми - зерттеу  жұмыстарын жүргізді.
## Еңбектері
Оның "Түрік әдеби тілінің фонетикасы" (1955), "Азербайжан тіліндегі етістік тудыру аффикстері "(1966), "Азербайжан тілінде есім тудыру аффикстері" (1966), "Түркі тілдерінің этимологиялық сөздігі" атты еңбектері бар.

## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 96 бет

Санат:1901 жылы туғандар
Құмжарған

**Құмжарған** – Жем алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысының Мұғалжар ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 59 км, су жиналатын алқабы 861 км2. 

## Бастауы
Өзен Мұзбел тауының батысындағы бұлақтардан басталып, Құмжарған ауылы тұсында Жем өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Аңғары кең, арнасы жарлы, төменгі ағысы Құмжарған құмын жарып ағады. Жауын-шашын және жер асты суымен қоректенеді. Ағыны көктемде 10-15 күн болады. Жазда жауған жаңбыр суларымен иірімдерге бөлініп қалады. Бақша және мал суарылады. Алабы - шабындық пен жайылым.

## Дереккөздер

Санат:Жем су алабы
Санат:Мұғалжар ауданы өзендері
Эмилио Джино Сегре

**Эмилио Джино Сегре** (Segre) (01.02.1905 жылы туған, Рим маңындағы Тиволи қаласы) - итальян физигі. Рим университетін бітірген (1928). Сегре 1930-36 жылы Рим университетінде, 1936-38 жылы Палермо университетінде, 1938 жылдан бастап АҚШ - тағы Калифорния университетінде (1946 жылдан оның профессоры), 1943 - 46 жылы АҚШ -тың Лос-Аламостағы ұлттық лабораториясында қызмет істеді. Ол 1934-36 жылы Э.Ферми сияқты ғалымдармен бірге протон әсерімен жүретін ядролық реакцияларды зерттеді. Технеций (1937), астат (1940), плутоний (1940 - 41) сияқты элементтерді ашуға, сондай-ақ антипротонды алуға (1955) қатынасты. 
## Сыйлықтары
АҚШ және Италия Ұлттық академияларының мүшесі. Нобель сыйлығының лауреаты (1959).

## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 97 бет

Санат:1905 жылы туғандар
Аманғали Сегізбаев

**Аманғали Сегізбаев**(1897, қазіргі Қостанай облысы, Орджоникидзе ауданы, Ақсу ауылы, - қараша, 1944, Кенигсберг) - қазақ кеңес журналисі, жазушы. 1927 жылдан КПСС мүшесі. Коммунистік журналистика институтын бітірген (1939). Кедей шауруа семьясында туған. 1923 жылы "Жас қазақ" журналының жауапты секретары,"Еңбектері қазақ" ауданы газетінде жауапты редактор (1930), 1924 - 42 жылы "Еңбекші қазақ" ("Социалистік Қазақстан") газеті редакциясында жауапты қызмет атқарады. Оның "Аршалы бойында" деген поэмасы ("Қызыл Қазақстан", 1926, №16), "Балшүкен" дейтін әңгімесі ("Әйел теңдігі", 1927 №5) жарияланды. "Жаңбыр соңында" (1923) өлеңі,"Ақ бата" (1927) фельетоны бар.
## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 97 бет

Санат: 1897 жылы туғандар
Санат: 1944 жылы қайтыс болғандар
Готлоб Фреге

**Готлоб Фреге** - неміс математигі, философы, логикі. 1879-1918 ж. Йена университетінің профессоры. 
## Еңбек жолы
*"Пікірлерді есептеу ..."* атты еңбегінде Готлоб пікірлерді есептеуді бір жүйеге келтіріп, баяндап береді. Оның бұл еңбегі математикалық дәлелдеу теориясы бастамасының негізін салды. Готлоб логика мен философиядағы субъективизиге қарсы болды. Ол логикадағы психологизм мен эмпирикалық бағытты қатты сынады. Готлоб Фрегенің еңбектері математикалық логика дамуының жаңа кезеңі болды, 20 ғасырдағы логиканың дамуына зор ықпалын тигізді.

## Дереккөздер

Санат:Германия тұлғалары
Құмжарған құмы

**Құмжарған** – Мұғалжар тауының батысындағы құм. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданында орналасқан. Жем өзенінің батыс жағалауын алып жатыр. 

## Жер бедері
Теңіз деңгейінен биіктігі 180-250 м. Ауданы 160 км2. Құмжарған құмы 36 км-ге созылып жатыр, ені 9 км-ге жетеді. Құм төбелердің биіктігі 2-4 м. Құмжарған құмын Темір өзені мен Құмжарған өзені жарып ағады. Жер асты суы 2 м тереңдіктен кездеседі. 

## Өсімдігі
Қамыс, айрауық, тал, терек, жусан, еркек шөп өседі.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы құмдары
Беки Сейітәков

**Беки Сейітәков**(31.03.1914 жылы туған,Бедеркент қыстағы,қазіргі Түрікменстан, Тақты ауданы) - түрікмен кеңес жазушысы. 1942 жылдан КПСС мүшесі. Түрікменстан КСРО ҒА корреспондент мүшесі (1969). Ташауыз педагогикалық училищесін бітірді (1931). Көп жыл бойы халық ағарту саласында жұмыс істеді. Алғашқы шығармасы 1935 жылы жарық көрді.

## Еңбектері
Соғысқа дейінгі "От ішінде"(1940), "Аязхан"(1939) атты поэмалар жазды. "Жастық"(1938), "Біздің дәуіріміз"(1941) атты өлеңдер жинағын шығарды.  Сейтақов есімі "Ауыл хикаялары" прозалық жинағымен(1948) кең танылды. "Москваның жарығы"(1956), "Замандастар"(1952), "Қыз салығы"(1958),"Ақын"(1958) т.б. повестерінде  кеңестік жасампаз өмірдің шындығын жарқын суреттеді. "Туысқандар" атты тарихи романы(1-3 кітабы, 1958-65) Сейтақовты түрікмен прозиктерінің алдыңғы сапына шығарды. Сейтақов 1955-65 жылдары Түрікменстан жазушылар одағын басқарды. 6 сайлау Түрікменстан КСРО Жоғары Кеңесінің депутаты болды. 
## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 95 бет

Санат:1914 жылы туғандар
Құмжарғансай

**Құмжарғансай** - неолитдәуіріне жататын қоныс.
## Географиялық орны
Ақтөбе облысы, Мұғалжар ауданындағы *Құмжарған жарының* солтүстік-батыс жағында, 250 м жерде. 
## Ашылуы мен қалдықтар
Қонысты әуесқой археолог *В.И.Самодуров* қарап шыққан. Құмжарғансайдан табылған *тас қырғыштар*, сыртына өрнек салынған *көзе сынықтары* оның жаңа тас дәуіріне жататынын дәлелдейді.

## Дереккөздер



Санат:Қоныстар
Санат:Тарих
Лидия Николаевна Сейфуллина

**Лидия Николаевна Сейфуллина** (03.04.1889, қазіргі Челябинск облысы, Чебаркул-25.04.1954, Мәскеу) - орыс кеңес жазушысы. Мәскеуде жоғары педагогикалық курсты бітірген (1920). Шығармалары 1917 жылдан жарияланды. Оның Азамат соғысы жылдарындағы шындықты суреттеген повесть, әңгімелері ("Тәртіп бұзушылар"(1922),"Құнарлы жер"(1924),"Каин - Кабак"(1926)) алғашқы кеңестік реалистік проза қатарына енді. 
## Еңбектері
"Виринея"(1924, бірігіп жазған) сценарийі ерекше танылып, шетел тілдеріне аударылды. Сефуллинаның "Жеке меншік"(1933), "Таня"(1934) атты әңгімелері, "Наташа"(1937) пьесасы, "туған жерінде"(1946) повесі бар. Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен мараппаталған. 
## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 105 бет

Санат: 1889 жылы туғандар
Санат: 1954 жылы қайтыс болғандар
Құмқұрт

**Құмқұрт** *(Arenicola)* - көп қылтықты құрттар туысы.
## Құмқұрт туралы
Ұзындығы 30 см. Қою қоңыр не жасыл сұр. Құмқұрттың басы редукцияға ұшыраған, 11-40 бунақтарында қылтықтарынан басқа қызыл түсті *желбезек шоқтары* бар, денесінің соңғы бунақтары қылтықсыз. Сыртқа айналып ашылатын жұтқыншағы бетінде жұмсақ емізіктер болады. 
## Тіршілігі
Құмқұрт теңіз жағалауының лайлы-құмды жиегінен 30 см тереңдікке ін қазады. Құмқұрт құмды-лайды ішегі арқылы өткізіп, ондағы органикалық заттармен қоректенеді. Құмқұрт - *треска, навага т.б. балықтардың* жемі.
## Таралуы
Ақ теңіз, Баренц теңізі, Қара теңіз, Байқал көлінде 4 түрі кездеседі.

## Дереккөздер



Санат:Құрттар
Құмды өзені

**Құмды** – Ойыл өзені алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Алға мен Ойыл аудандары арқылы ағады. Ұзындығы 57 км, су жиналатын алқабы 871 км2. 

## Бастауы
Құмды өзені Ақшат тауының шығысындағы қыраттықтағы бұлақтардан басталып, Сарытоғай ауылы тұсында Ойыл өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Арнасы тар, жағасы тік жарлы. Жер асты суымен және жауын-шашынмен қоректенеді. Жаздың аптап ыстықтың кесірінен иірімдерге бөлініп қалады. Суына мал мен бақша суарылады, алабы - жайылым мен шабындық.

## Дереккөздер

Санат:Ойыл су алабы
Санат:Алға ауданы өзендері
Санат:Ойыл ауданы өзендері
Ширатқы өсімдіктер

**Ширатқы өсімдіктер ** – құрамында илік заттар не таннидтер болатын өсімдіктер. 
## Қолданылуы
Өнеркәсіпте иліе экстракт және таза танин алынады. Бұл заттардың тері илеуде маңызы зор. Олар өсімдіктің барлық органдарында, ашып айтқанда қабығында, тамыр және тамыр сабақтарында, жапырақтарында, жеміс қабығында кезедеседі. Таннидтер көбіне қарақұмық, тал, шамшат, сумах гүлділер, томарбояу және раущшан гүлділер тұқымдастарында т.б. көп болады. 
## Сипаттама
Тропик және субтропикте эвкалипт және әр түрлі қарағаннан илік заттар алынады. Жиі кездесетін скумпия жапырағында 15-25%, сумах жапырағында 13-25,5%, ешкі тал қабығында 10,8%, кәдімгі емен қабығында 10-15%, қарағай қабығында 10%, сібір бал қарағай қабығында 9-12% таннид болады. Жабайы шөптесін өсімдіктерден ширатқы таран тамырында 25%, байқал  таранында 22%, пирамидалы қымыздықта 18%, қалың жапырақты баданда 22,8% таннид бар. Қазақстанда өсетін тау қымыздығында 15-25%, тянь-шань қымыздығында 18-25%, тау таранд, татар рауғашында 14,5%, Гмелн кермегінде 17%-ке жуық иілік заттар болады. Бұл пайдалы өсімдіктер Қазақстанның тау алқаптарында және шөлді жерлерде жабайы өседі. Қазіргі таңда Қазақсанда, Өзбекстанда ширатқы таран өсіретін арнайы ауылдар ұйымдастырылып, бұл іс қолға алынған болатын. Қазақстанда егілетін ширатқы таран тұқымын кең қатарлы әдіспен ерте көктемде егеді. Тұқым себу нормасы гектарына 7-14 кг. 

Бірінші жылы өсімдік өте баяу өседі, сондықтан оны арам шөптерден сатау және жақсы күтіп, топырақты қопсытып, тыңайтқыш шашу керек. Таннид мөлшері төртінші жылдан бастап көбейе бастайды. Суармалы жерде 1 гектардан 20 тонна көлемінде таран тамыры, немесе 3-4 тонна таннид алынады.

## Дереккөздер

Санат:Өсімдіктер
Шырмалғыш өсімдіктер

нобай|180px|
**Шырмалғыш өсімдіктер** — сабағымен бір тірекке оралып, жерден едәуір биікттікке дейін көтеріліп өсетін шөптесін не ағаш тектес өсімдіктер. Шырмалғыш өсімдіктердің бұл қасиеті көлеңкелі орманда, қалың шөп арасында өз жапырағын күн сәулесі түсетін жерге жеткізуіне мүмкіндік береді. 

Шырмалғыш өсімдіктер өркенінің басқа өсімдік сабағына оралған жерінің сырт жағы тезірек орала өседі. Шырмалғыш өсімдіктер солға қарай не оңға қарай шырмалып өсе береді. Шырмалғыш өсімдіктер *шырмауық, бұршақ, түйе шырмауық тұқымдастары т.б.*  арасында көбірек кездеседі. 
## Жалпылама сипаттама
Кейде өрмелегіш өсімдіктерді Шырмалғыш өсімдіктер деп те атай береді. Дей тұрғанмен бұл атау ғылыми терминология тұрғысынан қате болып есетелінеді. Бұл екі топ *лианалар* деп аталады. Шырмалғыш өсімдіктерді үй қабырғаларын, терезе, балкон, аула, терраса т.б. көгалдандыру үшін өсіріледі. Тірек ретінде сырғауыл, сым, жіп қолданылады. Шырмалғыш өсімдіктердің кейбір түрі үйде, өндіріс орындарында әсемдік үшін өсіріледі. Гүл шаруашылығында ж*абайы жүзім, барқыт шөп, құлмақ, актинидия, батат, көп гүлді лобия, глициния, ұшқат, жұпар бұршақ т.б.* өсіріледі. Көп жылдық Шырмалғыш өсімдіктер негізінде *вегетативті әдіспен*, бір жылыдықтарын тұқымынан, көшетінен өсіреді.

## Дереккөздер

Санат:Өсімдіктер
Иван Федорович Голованов

**Голованов Иван Федорович ***([[1876]] – [[1938]])* – революциялық қозғалықа белсене қатыушы қайраткер. Астрахань губерниясында, Быково ауылында кедей шаруа отбасында дүниеге келген. 
## Қызмет жолы
Мариновка жер өңдеу училищесін бітірп, агроном мамандығын алды. Курган, Омбы қалалалары мен Ақмола облысында жұмыс істеді, большивиктер үйымына мүше болды. 1906 жылы Омбы с.д. ұйымы оны партия жұмысын жандандыру үшін Қостанайға жіьерді. Қостанай большевиктерді ауылдық тобына құрамына еніп, оның жұмысын басқарды, шаруалар арасында үндеу хаттар таратты. Ол жер ауып келген шаруалар мен және ауыл мұғалімдері М. Сералин, С. Көбеевтер арқылы қазақ шаруаларымен тікелей байланыс орнатты. РСДЖП Қостанай тобы Торғай облысынан Головановты мемлекет 2 – 3 думаға депутат етіп сайлады. Думада аграрлық комиссиягың құрамына енді. Дума жұмысы жайлы кеңес алу үшін депутат – большивиктермен бірге бірнеше рет В И. Ленинге (Финляндия) барды. 
## Атқарған істері
Петербургте Қостанай большивиктерімен ұдайы байланыс жасады, большивиктік әдебиет жіберіп тұрды 1907 жылы Голованов Думаның басқа делегаттарымен бірге Петербургте тұтқындалып, Нерчинск өлкесіне, кейін камчаткадағы Николаевқа жер аударылды. 1919 жылы Камчаткадағы Петропавл қаласы маңында ауыл шаруашылық маңында фермасын басқарды. Қаланы ақтар басып алған кезде партизан отрядын азық-түлікпен жабдықтады және оларға ақтар жайлы құнды мәлімет жеткізіп тұрды. Қаладан ақ гварияшылар қуылғаннан кейін Камчаткадағы Петропавлск ревкомының тұңғыш төрағасы болды, жер бақармасын басқарды.

## Дереккөздер
Хожабек Сейітов

**Хожабек Сейітов**(25.08.1917 жылы туған, Қарабұға ауылы) - қарақалпақ кеңес жазушысы. 1941 жылдан КПСС мүшесі. Диқан отбасысында туған. Қарақалпақ педагогикалық институтын сырттан оқып  бітірді (1947). Қарақалпақ АССР Кеңесі жанындағы радиохабарын тарату комитетінің председателі (1953 - 58) болды. 1958 жылдан "Совет Қарақалпақстаны" газетінде қызмет атқарды. Сейітовтің алғашқы шығармасы 1937 жылы жарияланды. 
## Еңбектері
Тұңғыш өлеңдер жинағы ("Жеңіс үшін алға") 1944 жылы шықты. "Бақытты тұрмыс"(1949), "Толқын"(1956), "Таң шұғыласы"(1968) т.б. поэзиялық кітаптары, "Машақатты бақыт"(1959), "Халатты хирург"(1965), "Сәуірді самал"(1973) т.б. романдары мен повестері қарақалпақ, өзбек ,орыс тілдерінде жарияланды. Сейітов қарақалпақ тіліне С.Сейфуллин, Т.Жароков т.б. шығармаларын аударды. 
## Сыйлықтары
"Құрмет белгісі" орденімен, медальдармен марапатталған. 
## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 106 бет

Санат:1917 жылы туғандар
Пьетро Секкья

**Пьетро Секкья**(Secchia) (19.12.1903, Оккьеппо - Супериоре, Биелла қаласы маңы,-07.07.1973, Рим) - итальян жұмысшы қозғалысының қайраткері.1919 жылы социалды жастар қозғалысына қосылды. 1921 жылдан Итальян компартиясының (ИКП) мүшесі.  Коммунистік жастар қозғалысының ұйымдастырушылардың және  оның басшыларының бірі. 1924 жылы Жастардың коммунистік федерациясы ОК-ге және Секретариатына мүшесі болып сайланды. Коминтерннің 5 - конгресіне қатысты. 1928 жылдан алдымен ИКП ОК-нің, кейіннен Саяси бюросының мүшесі. 1931 жылы тұтқындалып, 1943 жылға дейін түрмеде және айдауда болды. 1943 - 45 жылдары Секкья - партизан қозғалысы басшыларының бірі және Гарибальди бригадаларының бас комиссары болып тағайындалған. 1946 жылы Құрылтай жиналысының депутаты, 1948 жылдан сенатор. 1948 - 54 жылдары ИКП-ның бас хатшысының орынбасары, 1945-56 жылдары ИКП-ның Басшылығының мүшесі болған. 

## Қолданылған әдебиет
Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 107 бет

Санат: 1903 жылы туғандар
Санат: 1973 жылы қайтыс болғандар
Санат:Марксистер
Санат:Италия социалистері
Санат:Италия революционерлері
Санат:Екінші дүниежүзілік соғыстың қатысушылары
Жан Оноре Фрагонар

**Жан Оноре Фрагонар** - француз суретшісі.
## Қызмет жолы
Шарден мен Бушеден оқыды. 1756-1761 ж. және 1773 -1774 ж. Италияда жұмыс істеді. Жан Онореның таңдаулы картиналарында, суреттерінде, миниатюралары мен офорттарында 18 ғасыр реализмінің көпетген белгілері өз көрініс тапты. Жан Оноре - *"Шабыт", "Сен-Клудегі мейрам", "Кір жуушылар"* атты картиналардың, табиғат көріністері мен иллюстрациялардың авторы. Суретші шығармашылығына әсершілдік, қызуқындылық, еркін әрі жеңіл ырғақ, рең нәзіктігі тән 18 ғасырдағы Француз революциясы кезінде Жан Оноре Ұлттық музейді бақылаушы болды.

## Дереккөздер

Санат:Франция суретшілері
Слийман Франжье

**Слийман Франжье** (14 маусым 1910 жыл, Эхдене қаласы, Солтүстік Ливан, Згарта маңы - ?) - Ливан мемлекеттік қайраткері. 
## Қызмет жолы
Христиан-маронит. 1931 ж. Антур қаласындағы коллежді бітірді. 1931-1935 ж. Ливандағы француз әкімшілігінде жұмыс істеді. 1960 жылдан талай рет парламент депутаты болып сайланды және үкімет құрамына кірді. 1970 ж. маусым айында Ливанның үкімет делегациясын бастап Мәскеуге келді; осы сапарында Ливан мен КСРО арасындағы сауда-төлемі келісімен қол қойылды. 1970 жылдан 1976 жылға мамыр айына дейін Ливан республикасының президенті болды.

## Дереккөздер

Санат:Ливан қайраткерлері
Лео Франкель

*Лео Франкель*' - венгр және халықаралық жұмысшы қозғалысының қайраткері. 
## Қызмет жолы
1867 жылдың соңында Францияға қоныс аударды, онда 1870 ж. Неміс жұмысшы эмигранттарының одағын басқарды. І-Интернационалдың Париж федерациясы басшы қайраткерлерінің бірі болды. 1869 жылы Лондонда Карл Маркспен кездесті, бұл кездесу оның ұсақ буржуазиялы социализм бағытынан бас тартып, саяси экономиканы оқып зерттеуіне ықпал жасады. 1871 ж. 22 қаңтар мен 18 наурыздағы көтерілістерге белсене  қатысты. Лео - Париж коммунасы басшы қайраткерлерінің бірі. 1871 ж. Лондонда 1-Интернационал Бас советінің құрамына енді. Карл Маркс және Ф.Энгельспен тығыз байланыс орнатып, бакуниншілдерге батыл қарсы шықты. 

## Дереккөздер
Насир ад-Дин Құмайын

**Насир ад-Дин Құмайын** (1508-1556) - Ұлы Моғолдар әулетінен шыққан Үндістан падишаһы.
## Өмірі
Ол 1530-1539 жылдары және 1555-1556 жылдары Үндістанда билік құрды. Әкесі Бабырдан мұраға қалған жерді кеңейте түсуге тырысты. Құмайын әке мұрасына ортақтасқан өз бауырларына және *Бихар мен Бенгалия билеушісі Шерханға* қарсы күрес жүргізді. Бұл күрес 1539 жылы Құмайынның жеңілуімен аяқталды. Ол өзінің бұрынғы иеленген жерлерін тастап кетуге мәжбүр болды. Біраз уақыт Батыс Үндістан мен Ауғанстанда болып, одан әрі Иранға қашып барды. *Шерхан-шаһ* өлгеннен кейін Үндістандағы *феодалдық алауыздықты* пайдаланып, Иранның әскери көмегімен Пенджабта, Дели мен Аграда үкімет билігін қайтадан өз қолына алды.

## Дереккөздер

Санат:Үнді монархтары
Санат:1508 жылы туғандар
Санат:1556 жылы қайтыс болғандар
Фосфамид

** Фосфамид**, рогор - 0,0-диметил S (N-метилкарбамоилметил) - дитиофосфат  C5H12O3PS2N  инсектицид және акарацид. Ақ кристалл, суда 2,5 % -і ериді. Өнеркәсіпте құрамында 40 % Фосфамид бар эмульсия түрінде шығарылады. Өсімдік қоректі кене, біте, ақ қанатты көбелек т.б. құрту үшін пайдаланылады. Бұған Фосфамидтің 0,03-0,1% -тік судағы ертіндісі тиімді және әсері 2-3 аптаға жетеді, өсімдік жапырағын күйдірмейді. Фосфамидке сүйекті жемістер, құлмақтың кейбір сорттары, майшетен, цитрус дақылдары сезімтал келеді.   

## Дереккөздер

Санат:Химия
Форма (биология)

**Форма (биология)** - өсімдік және жануарлар систематикасындағы түр тармағынан төменгі категориялардың бірі. Ботаниктер Форманы әдетте әр түрлік деген үғымнан төменгі категорияны көрсету үшін қолданады. Форма термині кейде таксон деген, яғни систематикалық қай сатыны болса да белгілеу мағынасында да қолданылады. Форма термині биология әдебиеттерінде  тек таксономиялық мағнада емес, сондай-ақ даму циклінде, тіршілігіне, түр құрылу және оның динамикасына байланысты әр түрлі  ерекшеліктерді айта кету үшін де қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Биология
Михаил Александрович Фонвизин

**Михаил Александрович Фонвизин***([[20 наурыз]] [[1788 жыл]]-[[30 сәуір]] [[1854 жыл]])* - декабрист, генерал-майор. 
## Өмірі
Мәскеу университетінің нансионатында оқыды. Аустерлиц шайқасына, орыс-швед соғысына, Отан соғысына, орыс армиясының шетелдегі жорықтарына қатысты. Декабристердің солтүстік қоғамының алғашқы мүшелерінің бірі болды. 1822 ж. отставкаға шықты. 1825 ж. декабристер көтерілісіне әзірленген кезде Мәскеуде болды. 1826 ж. 8 жылға сотталды. 1853 ж. Мәскеу губерниясындағы, Брониций уездіндегі, Марьино қыстағындағы ағасының иелігіне, полиция бақылауына көшіріліп, сол жерде қайтыс болды.

## Дереккөздер

Санат:Декабристер
Санат:1788 жылы туғандар
Санат:1854 жылы қайтыс болғандар
Джордж Вестингауз

**Джордж Вестингауз** (; 1846 ж. 6-қазан — 1914 ж. 12-наурыз) — американдық кəсіпкер, инженер жəне өнеркəсіп иесі, «Вестингауз Электрик» компаниясының негізін салушы.

## Өмірбаяны
Нью-Йорк штатының Централ-Бридж елді мекенінде 1846 жылдың 6-қазанында дүниеге келген. Фон Вестингаузен орыс ақсүйектер əулетінің ұрпағы; оның əкесі көлік цехының иегері, талантты өнертапқыш жəне кəсіпкер болды. Ол ауылшаруашылық құралдарына алты патент алды.

Джордж Вестингауздың ең маңызды өнертабыстары қатарына темір жолдың қозғалыс бөлігінің тежеуіш жүйесін жасаудағы жұмыстарын жатқызуға болады.

Вестингауз бу қысымы нəтижесінде жұмыс істейтін тежеуіш, алғашқы темір жолға арналған ауа тежеуішін жасаған (1869 жылы патент алды). 1872 жылы Вестингауз тежеуішті автоматты түрде басқаруды енгізді, осыдан кейін тежеуіштерді шығаратын компанияның негізін қалады, оны жүргінші, тауар тасушы темір жолдың қозғалыс бөлігіне енгізуді бастады. ХХ ғасырдың екінші жартысында Вестингауздың тежеуіші автомобильдерде де қолданыла бастады. Негізінен, қазіргі замандағы үлкен автобустар мен жүк көліктеріндегі пневматикалық тежеуіштер жүйесі Вестингауз тежеуішінің дамытылған түрі болып табылады.

Джордж Вестингауз темір жолдағы жаңа дабылдама жүйелері жəне қозғалыстың басталуы мен тоқтау кезіндегі вагондардың соқтығысуының алдын алуға бағытталған қақтығыстарды демпфирлау тəсілін ойлап тапқан.

Сонымен қатар, Вестингауз табиғи газды алыс аймақтарға құбыр арқылы қауіпсіз түрде жеткізудің тəсілін ойлап тауып, электрлік трансформаторды жақсартты. 1893 жылы Вестингауздың электр желісі Чикагодағы Бүкілəлемдік көрмені жарықтандырды. 1894 жылы Вестингауз компаниясы Никола Тесланың 10 электр генераторын жаңадан ашылған Ниагара сарқырамасының су электр станциясына орнатты. Осы кезеңде Джордж Вестингауз айнымалы ток саласында сербтік өнертапқышпен бірге қызмет етті жəне оны əрдайым қолдап жүрді. Соның арқасында өзінің айнымалы ток жайлы ең басты патенттерін алып, Эдисон компаниясымен патенттік соғысқа кіріседі. Бұл соғыс тек екі компанияның қосылып, «General Electric» компаниясының пайда болуымен аяқталды.

Вестингауздың басқа да ірі өнертабыстарының қатарына трамвайдың тартушы электр қозғалтқышы; метро вагондарының электрлік тежеуіші, электрлік локомотив, автомобиль амортизаторы жатады. Жалпы, өнертапқыш 400-ден астам патент тіркеген.

1910 жылы Вестингауз «Инженер-механиктердің Америкалық қоғамының» президенті атанды.

1911 жылы Вестингауз Эдисон сыйлығын алды.

Вестингауз 1914 жылдың 12-мамырында Нью-Йоркте дүниеден өтті.

## Дереккөздер


Санат:1846 жылы туғандар
Санат:1914 жылы қайтыс болғандар
Жозе Фонтана

**Жозе Фонтана** - португал жұмысшы қозғалысының қайраткері, публицист. 

Португалияда *1-Интернационал* секциясын құрушылардың бірі, Португал федералдық советінің мүшесі, *"Жұмысшы туықандығы"* ұйымын құрушы және оның секретары. Ғылыми коммунищмнің кейбір қағидаларын насихаттап, Португалияда дербес пролетариат партия құруға шақырды.

## Дереккөздер

Санат:Португалия тұлғалары
Александр Форд

**Александр Форд** - поляк кинорежиссері. Кинодағы қызметін 1928 ж. бастады. 

*"Көше легионы", "Шекара көшесі", "Шопеннің жастық шағы", "Барская көшесінен келген бесеу", "Аптаның сегізінші күні" т.б.* фильмдерді қойды. Гуманистік бағытты ұстанып, әлеуметтік мәселелерге ден қою оның режиссерлік өнеріне тән қасиет болып табылады.

## Дереккөздер

Санат:24 қарашада туғандар
Санат:Киевте туғандар
Санат:4 сәуірде қайтыс болғандар
Санат:Флоридада қайтыс болғандар
Санат:Польша кинорежиссерлері
Санат:АҚШ кинорежиссёрлері
Санат:Польша Өркендеу орденінің Командорлық крестінің иегерлері
Санат:2 дәрежелі Еңбек Туы орденінің иегерлері
Санат:Еңбек алтын крестінің иегерлері
Санат:Польша диссиденттері
Санат:Эмигранттар
Санат:Лақап есімімен танымал әртістер
Санат:Өзін-өзі өлтіргендер
Иоанн Росцелин

**Иоанн Росцелин**  (*Johannes Roscelin*; 1050 - 1120 ж. ш.) -  француз философы, теолог, номинализмнің бірінші ірі уәкілі.

Компьеннен (Франция) шыққан орта ғасыр схоласы, каноник, логика пәні мұғалімі. Шығармалары сақталмаған. Бірақ Кентербериялық Ансельм және Абелярдың айтысымен, Иоанн Росцелиннің аты қасиетті троицаны үш құдайдың - әке құдайының, бала құдайының жиынтығы деген күпірлі түсіндірмесімен әйгілі. Бұл "үштеистік" ілімді шіркеу айыптаған соң, Росцелин одан Суассоне соборында (1092) бас тартуға мәжбүр болды.

Росцелин орта ғасырлық философиядағы номиналистік дәстүрдің негізін қалаушылардың бірі Ансельмнің айтуына қарағанда, жалпы ұғымдар, ол үшін, тек есім, атаулар, "ауаның жаңғырығы"(flatus vocis)http://intencia.ru/Pages-print-215.html ғана. Росцелин пікірінше, дүниеде сезіммен қабылданатын жекелеген заттар ғана бар. Оның шығармаларынан Абелярға арналған бір хат сақталған.

## Дереккөздер

Санат:1050 жж. туғандар
Санат:1120 жылы қайтыс болғандар
Санат:Латын философтары
Санат:Ортағасыр мәдениеті
Пол Гетти

**Жан Пол Гетти** (ағыл. Jean Paul Getty, 1892 ж. 15-желтоқсан — 1976 ж. 6-маусым) — американдық кəсіпкер, тарихтағы алғашқы долларлық миллиардерлердің бірі, Гетти мұражайының негізін салушы. Геттидің қол астында *«Getty Oil Company»* компаниясымен қатар, 200-ден астам кəсіп орындары болды.

## Өмірбаяны
Миннесотадағы Миннеаполис қаласында ирландық мұнай магнаты Джордж Франклин Гетти мен шотландық эмигрант Сара Кэтрин Макферсон Ришердің отбасында дүниеге келген. Пол Гетти өмірге келгенде, ата-анасы үлкен жасқа келген, өздерінің жалғыз қызы Гертруданы жоғалтқан адамдар болатын. Белгілі бір уақыт кезеңінде Жердегі ең бай адам болған. 1913 жылы Оксфорд университетін аяқтағаннан кейін, Пол Оклахома штатында мұнай сатуды бастады. Ал 1916 жылы ол өзінің алғашқы бір миллион долларын тапты. Осы жылы оның компаниясы Калифорнияға көшті.

1950-жылдары Пол Гетти бірнеше мұнай компаниясын сатып алды, бұл компаниялар кейінірек оның кəсібінің негізі болды. 1949 жылы Сауд Арабиясындағы мұнай концессиясын сатып алады, бұл кəсіпорын 1950-жылдары оған миллиардтаған пайда əкелді. 1957 жылы Пол Гетти жер бетіндегі ең бай адам атанды. Бұл атақты ол өз өліміне дейін сақтады. 1968 жылы Пол Гетти миллиардер атағын иеленді.

Екінші Дүниежүзілік соғыстан кейін Гетти Англияның Суррея аймағындағы Саттон-Плейс елді мекеніне көшеді. Оның үйі тас қабырғамен қоршалып,  қауіпсіздік қызметінің үлкен жасағымен  қорғалды. Үйдің қауіпсіздігін сақтау үшін адамдарды қорғауға арнайы үйретілген 20 ит те қолданылды.

## Немересінің ұрлануы
1973 жылы Геттидің немересі, Пол Гетти ІІІ ұрланды. Ұрлануға дейін Пол Гетти ІІІ Римде бай адамның өмірін сүріп жүрді. Бес ай бойы атасы оны қайтару үшін ақша төлеуден бас тартты. Себебін ол былай түсіндірген: «Егер мен берілсем, менің немерелерім бірінен кейін бірі ұрланатын болады». Оны көндіру үшін, ұрлықшылар Геттиге немересінің кесілген құлағын қапшыққа салып жіберген. Осыдан кейін миллиардер төлемге ақша бөлді. Немересі оған хабарласқанда Гетти оған жауап бермей қояды.

Пол Гетти III құлазып, депрессияға түседі. Нəтижесінде, есірткіге құмар болып, ести жəне көре алмай қалады. Көптеген жылдар бойы мүгедектерге арналған арбаға таңылып, 2011 жылдың 5-ақпанында 54 жасында дүниеден өтті. Оның ұлы Бальтазар Гетти Дэвид Линчтың «Ешқайда апармайтын жол» фильмінде басты рөлді сомдаған. 

## Отбасы
Пол Гетти «тек қу кедей ғана əйелмен ұзақ уақыттық қарым-қатынасты жалғастыра алады» деген. Ол бес рет үйленген:
* Жаннет Дюмон (1923—1925); 
** бір ұлы Джордж Франклин Гетти II (1924—1973)
* Аллен Ашби (1926—1928)
* Адольфина Хелмле (1928—1932); 
** бір ұлы Жан Рональд Гетти

* Эни Рок (1932—1935); 
** екі ұлы Джон Пол Гетти (1932—2003) 
** Гордон Гетти (1934)

* Луиза Дадли (1939—1958); 
** бір ұлы Тимоти Гетти (12 жасыгда дүниеден өткен).
Пол Геттидің немересі Марк Гетти «Getty Images» компаниясының негізін қалаған.

## Дереккөздер

Санат:Лондонда қайтыс болғандар
Санат:Оксфорд университеті түлектері
Санат:Мұражайлардың негізін салушылар
Санат:АҚШ миллиардерлері
Семсер мүйізді бөкен

**Семсер мүйізді бөкен** ( немесе ) - Жұптұяқтылар отрядының Қуысмүйізділер тұқымдасының Бөкендер тұқымдас тармағының бір түрі. 

## Сипаттамасы
Биіктігі 120-140 см (шоқтығынан), салмағы 20 кг-нан астам, арқасына қарай қайқы біткен мүйізінің пішіні семсер тәрізді (120см-дей), түбі жуандау, текесінде де, ешкісінде де болады. Жүні сарғылт не сарғылттау. Басы ақ, маңдайы мен көзінің айналасы қара дақты, мойны жирен. 

Шөлге төзімді. Жайылым жағдайына қарай мекен ауыстырады. Үйір-үйір (40-шақты) болып жүреді. Лағын 8-8,5 ай көтереді. Бұрын көп ауланып саны азайған. Осы кезде қорғауға алынған.

## Таралуы
Шөлді аймақты мекендейді. Бұрын Солтүстік Сахарада кең тараған, қазір оңтүстігінде ғана кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Қуысмүйізділер
Санат:Африка сүтқоректілері
Екатерина Семеновна Семенова

**Екатерина Семеновна Семенова** (18 қараша 1786 - 13 наурыз 1849, Петербург) - орыс актрисасы, актриса Нимфодора Семёнованың үлкен апасы. 

Бачыбайлы шаруа әйелінің қызы. Петербург театр училищесін бітірген. И.А.Дмитриевский мен А.А.Шаховскойдан сабақ алды. 1803 жылдан Петербургтің императорлық театр сахнасында, ал 1805 жылдан осы театрдың группасында ойнады. В.А.Озеров трагедияларынан Антигона («Афиныдағы Эдипте»,), Моина («Фингалда»), Ксения («Дмитрий Донскойда») рольдерін орындауда өзінің үздік сахналық өнерін көрсетті. Актерлік өнері адамгершілік пафосқа толы болумен бірге, эмоциялық бояуының молдығымен, терең мазмұнымен, шынайылығымен ерекшеленді.  Рольдері: Гермиона, Федар (Расиннің «Андромахасы» мен осы аттас трагедиясында), Меропа, Заира (Вольтердің осы аттас трагедияларында) т.б. 1826 ж. князь И.А.Гагаринмен тұрмыс құрғаннан кейін ол сахнадан мүлдем қол үзді. А.С.Пушкин оның орыс  театрындағы еңбегі мен талантын бағалады

## Дереккөздер

Санат: 1876 жылы туғандар
Санат: 1849 жылы қайтыс болғандар
Санат:Санкт-Петербургте қайтыс болғандар
Санат:Ресей актрисалары