open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қос электрлік қабат

**Қос электірлік қабат** – кеңістікте қарама-қарсы таңбалы электр зарядтарымен бөлініп тұрған екі фазааралық бөлу шекарасында түзілетін өте жұқа беттік қабат. 

Оның түзілуі электродтық процестердің жылдамдығына, адсорбцияға, дисперстік жүйелердің тұрақтылығына, әр түрлі денелердің жұққыштығына, екі фазааралық бөлу шекарасындағы үйкеліс коэффцентне, тағы басқа әсер етеді. Жылулық қозғалыстың әсерінен Қос электірлік қабатта иондар электродтың бетінде тек қана кулондық күштің әсерінен адсорбцияланады да, атмосферадағы молекулалар сияқты таралып, оның диффузия қабатын түзеді. Диффузия бөліктің шекарасы Гельмгольцтің сыртқы жазықтығы деп аталады. Оған жылулық қозғалысқа қатысатын сольватталған иондар электр орталықпен жақындайды. Гельмгольцтің сыртқы жазықтығы мен электрод бетінің арасында Қос электірлік қабаттың тығыз қабаты орналасқан, оның диэлектрлік өтімділігі көлемдегі ерітіндіден әлдеқайда аз. Тығыз қабатта еріткіш пен органиктік заттардың бағытталған дипольдері, сонымен қатар электрод бетімен химиялық әрекеттесу нәтижесінде пайда болатын жартылай сольватсызданған иондар (арнайы адсорбцияланған иондар) орналасады. Олардың электр орталықтары Гельмгольцтің ішкі жазықтығын түзеді. Бөлу шекарасында электр бейтараптық сақталу үшін электродтағы заряд тығыздығы арнайы адсорбцияланған иондар зарядтары мен диффузия қабаттағы иондар зарядтары теңгеріледі. Қос электірлік қабаттың құрылысы мен қасиеттерін зерттеу көптеген электр-химиялық және коллоидтық құбылыстарды толық түрде түсіндіру үшін ғылымының маңызы зор. Қазақстанда мысты, алюминийді электролиз арқылы алу, көмірді және табиғаты әр түрлі кендерді флотация көмегімен байыту, ауыз су және ақаба суларды коллоидтық бөлшектерден тазарту қос электірлік қабат процестеріне негізделген.

## Дереккөздер

Санат:Электрлік
Хамурапи

[thumb|left|170px|Хамурапи сиынып жатқан түрде [Шамаша күн құдайынан заңдар жинағын алуда]]
**Хамурапи ** — б.з.б. 1792 — 1750 жылдардағы Вавилон патшасы. Қосөзен аралығын мекендеген арамей тайпасынан шыққан. Хамурапидың кезінде Вавилон өрлеп, дамыды. Шебер саясаткер әрі қолбасшы Хамурапи әскери күш пен дипломатияның көмегі арқасында 35 жылдың ішінде Вавилонға Ассирияны, Месопотамияның оңт. және орт. бөлігін бағындырды. Оның кезінде тауар-ақша қатынастары, жеке меншік, құл иеленуші шаруашылық дамыды. Мемлекеттің орталықтануы мен патша билігі күшейді. Ол Хаммурапи заңдарынан көрініс тапты.
thumb|270px|Хаммурапи кезіндегі Вавилонияның аумағының  б.з.б.1792 жылдан б.з.б. 1750 жылға дейінгі уақыттағы кеңеюуі.

## Дереккөздер
 Қазақстан ұлттық энциклопедия. 9 том. Алматы, 2007.


Санат:Б. з. д. XVII ғасырда туғандар
Санат:Б. з. д. XVII ғасырда қайтыс болғандар
Санат:Бабыл патшалары
Қорғас

**Қорғас** – Іле алабындағы өзен. Қазақстан мен Қытай арасындағы мемлекеттік шекара бойында орналасқан.

## Географиялық орны
Жетісу облысының Панфилов ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 176 км, су жиналатын алабы 1310 км2. Жалпы ұзындығы 270 км-ден асатын 170-тен астам салалары бар. Қазақстандағы ең ірі салалары: Күзембайсай, Нанзышоқы (Қарасу), Шұқырбұлақ, Желдісай, т.б.

## Бастауы
Бастауын Бежінтау жотасының оңтүстік-шығысындағы Қорғас тауының (Қытайда) солтүстік баурайынан алып, Іле өзенінің оң жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Жоғарғы ағысы тар шатқалмен ағып, Басқұншы ауылы тұсында таудан шығып, ағысы баяулайды, аңғары кеңейеді. Көп жылдық орташа су ағымы Алмалы өзені сағасынан төменде 16,5 м3/с. Басқұншы, Алмалы ауылдары тұсынан бірнеше каналдар (Бозарық, т.б.) тартылған. 20-ға жуық шағын салалары бар. Жағалауы мал жайылымы.

## Дереккөздер

Санат:Іле су алабы
Санат:Панфилов ауданы өзендері
Санат:Қытай өзендері
Үрпек

**Үрпек** — Қостанай облысы Амангелді ауданындағы ауыл, Үрпек ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Амангелді ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 10 км жерде, Қараторғай өзенінің сол жағалауында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1621 адам (839 ер адам және 782 әйел адам) болса, 2009 жылы 1342 адамды (661 ер адам және 681 әйел адам) құрады.

## Тарихы
thumb|right|200px|
thumb|right|200px|
Ауыл 1960-95 жылы аралығында асыл тұқымды қой өсіретін А.Иманов атындағы кеңшардың орталығы болған. Оның негізінде Үрпекте және округке қарасты Ағаштыкөл, Қарашатөбе, Қосжан, *Күлік* ауылдарында шаруа қожалықтары құрылған.

## Дереккөздер

 
Санат:Амангелді ауданы елді мекендері
Қорғас (ауыл)

**Қорғас** — Жетісу облысы Панфилов ауданы, Атамекен ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жаркент қаласынан шығысқа қарай 31 км-дей, округ орталығы – Атамекен ауылынан 15 км-дей жерде. 

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1950-1997 жылдары жүгері тұқымын өсіретін ұжымшардың бөлімшесі болған. Оның негізінде 1997 жылы Қорғас Өндірістік кооперативі және 40-тан астам шаруа қожалығы құрылды. Республикаға белгілі Қорғас кедені осы елді мекенде.

## Дереккөздер

Санат:Панфилов ауданы елді мекендері
Санат:Жетісу казак әскерінің елді мекендері
Қышқылды жаңбыр

**Қышқылды жаңбыр** – атмосфералық философия түрлері (оған білім да жатады). Жаңбыр құрамында қышқылдың  (pH<2,3) болатындығы ауа құрамында өндіріс қалдықтары (мыс., SO2, NO2, HCl,алюминий, кітап т.б.) мөлшерінің көптігіне байланысты. Осындай философия түскен топырақ пен су айдындарының білімдігі артып, соның нәтижесінде қоршаған ортаның экожүйесі эволюцияға ұшырайды. Атап айтқанда, су айдындарындағы балықтар мен су жануарлары жаппай көбейіп, топырақ құнарланып, жеміс-жидек пен көкөніс және орман ағаштары өсіп қалады.

## Пайдаланылған Әдебиеттер
Қазақ Энциклопедиясы

Санат: Химия
Әдірбаев Хасан

ӘДІБАЕВ  Хасен  26.8.1924 ж.т., қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Шұбартау ауданы Қосағаш а.) —жазушы, ғалым, филология  ғылымынын докторы (1970), проф. (1973), Қазақстанның еңб. сің. Жоғары мектеп қызметкері. Ұлы Отан соғысына қатысқан. ҚазМУ-ды бітірген (1955). Абай атынд. қазақ мемлекеттік педагогикалық ин-тының аспирантурасын (1959) бітірген. 1959 жылдан Абай атынд. Алматы мемл. ун-тінде ұстаздық етіп келеді. “Уақыт және суреткер” (1967), “Талант, талғам, тағдыр” (1971), “Көкжиек” (1978) атты сын-зерттеу кітаптары қазақ әдебиетінің келелі мәселелері әдеби шеберлік пен жанрлар типологиясына, көрнекті қаламгерлердің шығармашылықтарын саралауға арналған. Оның “Таңбалы адам” (жинақ, 1975), “Отырар ойраны” (роман, 1986), “Әупілдек” (1987) повестер мен әңгімелер жинағы жарық көрген. Орыс мектептеріне, арнаулы және жоғары оқу орындарына арналған бірнеше азақ әдебиеті оқулықтарын жазған. 2-дәрежелі “Отан соғысы”, “Қызыл жұлдыз” ордендермен марапатталған. 

  

 

Санат:Казак знцик
Фотожоспар

thumb|1858. Аэрофототүсірім.
**Фотожоспар**- өзгертілген аэрофотосуреттердің пайдалы аудандарының тірек нүктелері бойынша монтаждау нәтижесінде алынған жергілікті жердің фотографиялық бейнесі. 

Фотожоспар, әдетте, түсірістік трапеция жақтауында дайындалады; геодезиялық пункттермен салыстырғандағы контурлар орнының дәлдігі осындай масштабтағы топографиялық картаның дәлдігіне фотожоспар сияқты сәйкес болады. Фотожоспар көшірмелері топографиялық түсіріс кезінде оған жер бедерін сызу үшін және жергілікті жерді егжей-тегжейлі зерделеуді қажет ететін іздестіру және құрылыс жұмыстарында дербес құжат және арақашықтықтарды немесе аудандарды дәл анықтау үшін пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Фотография
Ақмола сыртқы округі

**Ақмола сыртқы округі** — Ресей империясының билігі кезеңіндегі әкімшілік-территориялық бөлік (22.8.1832). Архивтік құжатта бұл округтің құрылу себебін “Біздің бодандығымыздағы руларды бодандыққа кірмеген рулар барымтасынан қорғау үшін” деп дәлелдеген. Омбы облысы әкімшілігінің өкілі полковник С.Б.Броневский 1825 жылдың күзінде Петропавл қамалынан Нұраға дейін сапар шегіп, кезекті сыртқы округ дуанына лайықты деп Ақмола деген жерді белгілейді. 1830 жылдың жазында мұнда дуан салуға кіріседі. Үйлерін су алып кеткендіктен дуан орны Есілдің Қараөткел тұсына көшіріледі де, құжатқа түскен Ақмола аты қала береді. Ақмола сыртқы округінің аға сұлтаны болып *Құдаймендіұлы Қоңырқұлжа төре, орынбасарлығына Қоңырқұлжаұлы Арыстан төре, қазылары болып Қарпық руынан Қабанбайұлы Қотыраш би, Алтай руынан Бектасұлы Матақбай би сайланады. Құрамына мына болыстар енді: Тоқа-Қарпық (болысы Құдаймендіұлы Өмірбек төре), Тінәлі Қарпық (Құдаймендіұлы Арыстан төре), [[Шерубай-Нұра болысы|Қареке Алтай]] (Құдаймендіұлы Бекәлі төре), Қырғыз Төртуыл (Дайырұлы Байқара төре), Темеш (Бөлтікұлы Төбет төре), Сарымұрат (Қоңырқұлжаұлы Шыңғыс төре), Сайдалы Алтай (Бөлекұлы Томан төре), Айтқожа Қарпық (Тәңірбергенұлы Сапан би), Тама (Сеңгірбекұлы Итемген би), Жағалбайлы (Байғұлұлы Қабанбай би), Алтай (Сармантайұлы Жұман би), Тарақты (Әбітайұлы Шикі төре), Түнқатар Қарпық (Ескенұлы Құлбек би). А.с.о-на 34740 адамы бар 5180 шаңырақ қарады*. Бұл халықтың есепте *140488 жылқысы, 28939 сиыры, 216875 қойы және 16011 түйесі болған*. Ресей императоры І Александр қол қойған 1838 ж. 25 наурыздағы “Ереже” негізінде дала генерал-губернаторлығы (орталық Омбы қаласы) құрамында Ақмола облысы құрылды. 1869 жылы осы облыс құрамында Ақмола уезі ашылды. 
## Әкімшілік бөлінісі
Мұрағаттық құжатта Ақмола сыртқы округінің құрамына кіретін қазақ болыстарының тізімі, әр болыстағы ауыл мен үй саны және руладың жазғы жайлау, қысқы қыстаулары туралы мәліметтермен бірге көрсетілген. Құжат 1841 жылдың 2 қазанында басталып, 29 қарашада аяқталған [2, 20қп.-23п.]

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтеме
* Қараөткелден Ақмолаға дейін

Санат:Ақмола облысы
Құқықтану

**Құқықтану** – арнаулы қоғамдық білімдер саласы. Бұл білімдер шегінде және осы білімдер арқылы мемлекеттік-құқықтық өмір шындығы теориялық-қолданбалы тұрғыдан игеріледі. Құқықтану тек құқықты, құқық жүйесін ғана емес, сонымен бірге мемлекетті және саяси жүйенің басқа да бөліктерін қамтитын білім салалары ретінде қалыптасты. Құқықтану ғылыми топшылауларда, ұғымдарда (болжамдар, теориялар, тұжырымдамалар) көрініс тапты. Құқықтанудың теориялық-қолданбалы сипатына қарай оның мазмұнына ғылыми топшылаулар негізінде тұжырымдалып, құзырлы құқық шығарушы және құқық қолданушы органдарға, құқықтық тәрбиемен айналысатын ұйымдарға, азаматтарға жолданған ұсыныстар мен кепілдемелер, сондай-ақ көпшілікке арналып, оқулықта көрініс тапқан ғылыми материалдар да енгізілген.

## Пайдаланған әдебиетттер

* Қазақ энциклопедиясы

Санат:Құқықтану
Санат:Әлеуметтік философия
Санат:Рим құқығы
Құқық субъектісі

**Құқық субъектісі** – жеке және заңды тұлға. 

Құқық субъектісі – құқықтың барлық салаларындағы құқықтық қатынастардың қажетті белгісі, әйтсе де олардың әрқайсысында оның субъектілерінің жағдайында белгілі бір айырмашылықтар болады. Мысалы, азаматтық құқықтық қатынастарда азаматтар, шетел азаматтары және азаматтығы жоқ тұлғалар жеке тұлғалар ретінде әрекет етеді, ал коммерциялық және бейкоммерциялық ұйымдар заңды тұлғалар ретінде іс-қимыл жасайды. Қазақстан Республикасы мен жергілікті құрылымдар азаматтық құқықтық қатынастардың үшінші түрін құрайды, әкімшілік құқықтық қатынастарда негізінен мемлекеттік органдар, лауазымды тұлғалар, азаматтар және тек кей жағдайда ғана ұйымдар – заңды тұлғалар құқық субъектісі ретінде әрекет етеді. Қайсыбір ұйымды құқық субъектісі деп танығанда заң оның мемлекетке, оның органдарына қатысты жағдайын сипаттайтын құқықтық мәртебесін айқындайды. Халықаралық құқық субъектісін халықаралық қатынастарға қатысушылар құрайды, олардың халықаралық құқық шеңберінде өз құқықтары мен міндеттері болады.

## Дереккөздер


Санат:Мемлекет және құқық теориясы
Фотоөткізгіштік

**Фотоөткізгіштік** — электрмагниттік сәуле әсерінен заттың электр өткізгіштігінің өзгеруі. 

Фотоөткізгіштік электрмагниттік сәуленің жұтылуы нәтижесінде жартылай өткізгіштердегі немесе диэлектриктердегі электрондардың энергетикалық деңгейлерге тарала орналасуының өзгеруі салдарынан болады. Оның концентрациялық фотоөткізгіштік және қозғалғыштық фотоөткізгіштік деп аталатын түрлері бар. Мұның алғашқы түрінде түсірілген электрмагниттік сәуле әсерінен (электрондарды байланысқан күйден еркін күйге көшіру арқылы, валентті белдеуде кемтіктер санын, өткізгіштік белдеуде электрондар санын арттыру жолымен) заряд тасығыштардың (электрондар, кемтіктер) концентрациясы артады. Электрондар мен кемтіктердің қозғалғыштығы олардын энергиясына тәуелді болады. Ал сырттан түсірілген электрмагниттік сәуле бұл энергияның шамасын, яғни заряд тасығыштардың қозғалғыштығын өзгертеді. Мұның нәтижесінде заттың электр өткізгіштігі де (қозғалғыштық фотоөткізгіштік) өзгереді. Асқын өткізгіштерде байқалатын фотоөткізгіштік туннельдік эффектіге негізделіп түсіндіріледі. 

Фоторезисторлардың жұмыс әрекеті фотоөткізгіштік құбылысына негізделген. Техникада кеңінен қолданылыс тапқан Фотоөткізгіштік жартылай өткізгіштер: CTe, Sі, Se, CdS, CdSe, KnSb, CTaAs, PbS, т.б.

## Дереккөздер

Санат:Жартылай өткізгіштер физикасы
Санат:Физикалық құбылыстар
Санат:Оптикалық құбылыстар
Бөкенбай Бозқозұлы

**Бөкенбай Бозқозұлы** (17 ғасырдың 2-жартысы - 18 ғасырдың басы) - батыр. Арғынның сүйіндік руынан. Павлодар облысы Баянауыл ауданында дүниеге келген. Жоңғар шапқыншылығы кезінде арғын-қыпшақ қолын басқарған сардар. Бөкенбай кейін Бөгенбай батырдың жасағында мыңбасы болған. Батырдын ерлігіне ақын Дәстем сал Қарабасұлы «Бөкенбай Бозқозұлы» атты қисса арнаған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ батырлары
Айдарлы (Қостанай облысы)

**Айдарлы** — Қостанай облысы Қарасу ауданындағы ауыл, Айдарлы ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қарасу ауылынан оңтүстікке қарай 55 км жерде. Қойбағар, Тімтуір өзендерінің айрығында орналасқан. Маңайында Астана-Қарталы (Ресей) темір жолына қарасты Тімтуір бекеті бар.

## Тарихы
Ауылдың іргесі 1954 жылы тың жерлерді игеруге байланысты қаланды.

## Инфрақұрылымы
Ауылда мектеп, клуб, аурухана, балалар бақшасы бар. Аудан орталығы мен Қойбағар темір жол бекетіне автомобиль жолы арқылы қатынайды.

## Халқы
1999 жылы ауылдың тұрғындары 909 адам (441 ер адам және 468 әйел адам) болса, 2009 жылы 723 адамды (342 ер адам және 381 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қарасу ауданы елді мекендері
Қотантау

**Қотантау** – Қарқаралы тауларының оңтүстігінде орналасқан тау. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының оңтүстігінде, Қарқаралы қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 62 км жерде орналасқан. Батыстан шығысқа қарай 5-5,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 1-1,5 км. Абсолюттік биіктігі 1106 м. 

## Геологиясы, жер бедері
Девон жыныстарынан түзілген. Беткейлері тік, оңтүстік жағы жайпақ, түпкі жыныстар жер бетіне шығып жатады. Қотантаудан көптеген бұлақтар бастау алады.

## Өсімдігі
Қызғылт қоңыр топырағында көде, жусан, тобылғы, сұлыбас өседі. Оңтүстік және шығыс бөктерінде аласа қараған шоғырлары, түрлі шөпті шалғын кездеседі.

## Дереккөздер
 

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Биотикалық қуат

Биотикалық потенциал — жеке бір түрдің санын шектейтін факторлар болмаған жағдайдағы сол түрдің көбею шапшаңдығының болжамдық шартты көрсеткіші. Биотикалық қуат түрдің орташа өсім шамасымен немесе жеке бір түрдің жаппай (ешбір кедергісіз) көбейген жағдайда, Жер шарын түгелдей бір қабатпен жабу шапшаңдығымен анықталады (мыс., бұл шапшаңдық пілдер үшін 0,3 м/с, бірқатар микроорганизмдер үшін жүздеген м/с). Биотикалық қуат пен түр популяциясының тараған нақты сан арасындағы айырмашылық қоршаған ортаның қарсыласуын көрсетеді. Биотикалық қуат пен “ортаның қарсыласуы” туралы ұғымдар түр популяциясының көлемі мен санын шектейтін факторлардың жиынтық әрекетін анықтағанда пайдаланылады.

## Дереккөздер

“Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Гастроскопия

thumb|right|"Гастроскопия"
**Гастроскопия** (грек. gastr — асқазан, skope — қараймын) — ауыз қуысы және өңеш арқылы асқазанға енгізілген гастроскоп (жарық беретін жүйесі бар оптикалық түтік) аспабымен асқазан қуысының ішкі беткейлерін зерттеу әдісі. Бұл әдістің негізін қалаушы неміс хирургы И. Микулич (1850 — 1905). Гастроскопия әдісі арқылы асқазанның шырышты қабатындағы, яғни ішкі астарындағы кез келген қалыптан тыс өзгерістерді (асқазанның шырышты қабатының қанталануы, ойық жарасы, қатерлі және қатерсіз ісіктері, асқазан қуысының тарылуы), сондай-ақ бауыр, ұйқы безі, өт жолдарының қабынуынан болатын асқазандағы өзгерістерді, бөтен заттарды анықтауға және асқазандағы патологиялық түзілістерден биопсиялық тін, сұйықтар алуға болады. Сонымен қатар бұл әдіспен қатерлі ісіктің асқазандағы өсу бағытын, таралу ерекшеліктерін, сыртқы пішінін дәл анықтап, кішігірім қатерсіз ісіктерді (полиптер) электр тогымен күйдіріп жоюға болады. Гастроскоп көмегімен дәрі-дәрмектердің шипалық әсерін де бақылауға болады.

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том

Санат:Медицина
Қорғасын (ауыл)

**Қорғасын**, *Шеңбер* — Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы ауыл, Шеңбер ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ұлытау ауылынан солтүстік-батысқа қарай 66 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 687 адам (354 ер адам және 342 әйел адам) болса, 2009 жылы 514 адамды (269 ер адам және 245 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 380 адамды (208 ер адам және 172 әйел адам) құрады.

## Тарихы
19 ғасырдың 70-жылдары ағылшын концессионерлері бұл жерді жергілікті байлардан сатып алып, қорғасын өндірген. Қ.Cәтбаевтың басшылығымен жүргізілген геологиялық барлау жұмыстары кезінде (1936) экспедиция қызметкерлерінің қонысы ретінде іргесі қаланған. 1942–1959 жылдары мұнда қорғасын кентасын өндіретін кеніш жұмыс істеді. 1957 жылдан қой өсіретін кеңшар орталығы болып келді. Оның негізінде 1997 жылдан бірнеше шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы елді мекендері
Құқықтық акт

**Құқықтық акт**, заңды акт – мемлекеттік орган шығаратын, жалпы нормативтік және бейнормативтік міндеттеу мазмұнындағы ресми жазбаша құжат. Заңда көзделген тәртіппен жазылған, белгілі бір құқықтық нәтиже туғызатын құжаттар да құқықтық актіге жатады. Құқықтық акт қоғамдық қатынастарды реттейді. Құқықтық акт қоғамдық қатынастардың белгілі бір аясын реттейтін құқық нормаларынан құралған нормативтік актілерден, тек тиісті субъектілерде ғана құқықтар мен міндеттіліктер туғызатын жеке (бейнормативтік) актілерден құралған құқықтық актілерге бөлінеді.

## Пайдаланған әдебиетттер

* Қазақ энциклопедиясы

Санат:Құқықтану
Абд әл-Қадыр

[thumb|Абд ул-Қадыр [Дамаскіде]]
**Абд әл-Қадыр** (Абд әл-Қадар (Кадир), Насыр-ад-дин ибн Мұхиддин әл-Хасани ; (06.09.1808– 25.05.1883, Дамаск) — Алжир халқының Франция отаршыларына қарсы күресінің (1832 — 1847) көсемі, қолбасшы, ғалым, ақын. 
* Алжир халқы 1832 ж. АБД ул-ҚАДЫР-ды сұлтан, кейін әмір сайлады. 
* 1832 — 1834 жылдардағы француздарға қарсы көтерілісте үлкен жеңістерге жетті. Франция 2 жылға бейбіт бітім жасауға мәжбүр болды. 
Алжирдің ішкі бөлігінде әмірлік құрылды. АБД ул-ҚАДЫР елде реформа жүргізіп, мектептер аштырды, сирек кітаптар мен қолжазбаларды жинатты, тұрақты армия құрды, бекіністер салдырып, қару-жарақ жасаттырды. 
* 1835 ж. қайта жанданған соғыста француз әскерлері тағы жеңіліс тапты.
* 1837 ж. 30 мамырда әмір билігіне Алжир жерін түгел дерлік қайтаруға мәжбүр болған шартқа қол қойды. 
* 1843 ж. француздар келісімді бұзып, Алжирге қайта шабуыл жасады. 
* 1847 ж. олар Алжир жерін түгелдей басып алды. 
* АБД ул-ҚАДЫР 1847–1852 жылдары Францияда тұтқында болды. Босағаннан кейін Дамаскіде тұрды. 
* Дамаскіде 1860 жылы француз жансыздары ұйымдастырған христиандарға қарсы бүлікте АБД ул-ҚАДЫР жауласқан екі жақты арашалап, 1,5 мың христианның өмірін аман алып қалды. Бұл үшін оны Франция үкіметі Құрметті Легионның үлкен кресімен, Ресей Ақ Қыран орденімен марапаттады.

## Дереккөздер

Санат:1808 жылы туғандар
Санат:1883 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алжир қолбасшылары
Санат:Алжир ақындары
Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстардың көсемдері
Санат:Алжир ғалымдары
Бекрін

**Бекрін** — ежелгі түркі тайпасы. Тайпаның Бекрін аталуы оның көсемінің есімімен байланысты. Рашид әд-Диннің деректерінде Бекрін тайпасы “мекрен” деп көрсетіледі. 13 ғасырдың басында Бекрін іргелі тайпа болған. Шыңғыс ханның қол астына қарағаннан кейін оның әскеріндегі бір түмен Бекрін тайпасынан құралған. Ал тайпаның көсемі Шыңғыс ханның жақын адамы болып есептелген. Шыңғыс хан империясын балалары бөліскенде, Бекрін Қайду ұлысына қараған. 14 ғасырда Бекріннің бір бөлігі Иранда Хулагу әулетіне қызмет еткен.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тарих
Қотыр

* Қотыр – Кент тауларындағы тау сілемі.
* Қотыр – Кеңтарлау аңғарының батысындағы аласа тау.
* Қотыр, шұбыртпа – жұқпалы тері ауруы.
Бөкенбай Қараұлы

**Бөкенбай Қараұлы** (туған жылы белгісіз – 1741) — Жетіру бірлестігіне кіретін Табын руынан шыққан батыр, қолбасшы.

Жастайынан өзінің ағаларымен бірге жоңғар шапқыншылығына қарсы күреске шығып, ерлігімен көзге түсті. 18 ғасырдың бас кезінде табын руына рубасы болып сайланды. 1710 жылы Қарақұмдағы халық құрылтайына қатысып, онда жауға тегеурінді соққы беру үшін бытыраңқы қазақ жасақтарын біріктіру жөнінде ұсыныс білдірді. Жоңғарлармен күресте Әбілқайыр ханмен бірге болып, қазақ жасақтарының үлкен бір тобына қолбасылық жасады. 1726 жылы  Әбілқайырдың Еділ қалмақтарына жасаған жорығына қатысты.

Кіші жүз қазақтарының Ресей империясы қол астына өтуін қолдады. 1731 жылы қазанда Ресей бодандығын мойындайтындығы жөнінде ант берді. Ол мұндай антты 1740 жылы тамызда Ор бекінісінде екінші рет қайталады. Ресей патшайымы Анна Иоанновна Бөкенбайға күміспен өрнектелген қылышты арнайы сый ретінде жіберген. Бөкенбай 1741 жылы 500 адамнан тұратын жасақпен түрікмендерге жорық ұйымдастырды. Ол осы жорық кезінде түрікмендермен болған шайқаста қаза тапқан.

Қазіргі Ақтөбе облысының Ырғыз ауданындағы қыраттың бірін халық Бөкенбайдың құрметіне “Бөкенбай шоқысы” деп атап кеткен.

## Дереккөздер

Санат:1741 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ батырлары
Санат:Қолбасшылар
Бөкенбай Мергенұлы

**Бөкенбай** Мергенұлы (1717, Солтүстік Қазақстан облысының  Қызылжар ауданында  — 1758, Шығыс  Қазақстан облысының Тарбағатай ауданында) — батыр, қолбасы. Орта жүздің керей тайпасының ашамайлы руынан. Жоңғарларға қарсы күресте қол бастап, ерлігімен көзге түскен. Тарбағатайөңірін жоңғарлардан тазарту кезінде жараланған. Сол жарақаттан қайтыс болған. Бөкенбай  жерленген жер Бөкенбай сайы деген атқа ие. Оның ерліктерін Қожаберген жырау өз жырларына қосқан.

## Дереккөздер</span>

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Гаттерия

**Гаттерия**, **туатара** () — бауырымен жорғалаушылар класының тұмсықбастылар отрядына жататын өте ертеден тіршілік етіп келе жатқан жалғыз түр.

## Сипаттама
Сыртқы түрі кесірткеге ұқсас. Денесінің ұзындығы 75 см-дей, салм. 0,5 — 1 кг. Басы үлкен, аяқтары бес саусақты. Жон арқасы мен құйрығының үстіңгі жағында үшбұрышты қабыршақтан тұратын жалы болады. Терісі жылтыр, жасыл түсті, бүйірінде, аяқтарында ірілеу сары дақтары бар. Төбесіндегі тері астында ерекше төбе көзі болады, сондықтан да оны кейде “үш көзді гаттерия” деп те атайды. Төбе көзінде де жарық сезгіш клеткалары болады.

Гаттерия басқа бауырымен жорғалаушылардан ерекшелігі — төменгі температурада (6 — 18 С) белсенді тіршілік ете алады. Құрлықта баяу жүреді, суда жақсы жүзеді.

## Қоректенуі
Гаттерия тереңдігі 1 м-дей інінде күндіз тығылып жатып, қорегін аулауға түнде шығады. Көбіне ұсақ жәндіктермен, моллюскілермен, кейде дауылпаз құстың жұмыртқасымен, балапанымен де қоректенеді.

## Көбеюі
20 жылда жыныстық жағынан жетіледі, інінің ішіне қатты қабығы бар 8 — 15 жұмыртқа салып, оны көміп қояды. Ұрығының дамуы 12 — 15 айға созылады. Гаттерия 50 жылдан астам өмір сүреді.

## Таралуы
Қазір  Гаттерия Жаңа Зеландия маңындағы бірнеше аралдарда ғана кездеседі, сол жерлерде арнайы қорық ұйымдастырылып, қорғауға алынып, Халықараралық табиғат қорғау одағының “*[[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]]*” енгізілген.

## Түрлері
Туатаралардың екі түрі бар, олар:  гаттерия және Бразер аралы туатаралары.

## Тістері
Туатаралардың өздеріне тән тістері болады. Басқа жорғалаушылармен салыстырғанда олардың төменгі жақтарында бір қатар тіс, ал жоғарғы жақтарында екі қатар тіс болады. Олар ауыздарын жапқан кезде астыңғы қатар тіс үстіңгі қатарларымен бекініседі. Туатаралардың тістеріне байланысты тағы да бір қызық жайт: олардың ескі және шіріген тістерінің орнына жаңа тіс шықпайды. Бұған себеп – олардың тістерінің шынайы болмауы. Бұл тістер гаттериялардың бас сүйектерінің жалғасы болып табылады.

## Туатаралардың үшінші көзі
Туатаралардың бастарының төбесінде үшінші көздері болады. Бұл көздерді төбелік көз, дөңесті мүше немесе орталық көз деп те атайды. Бұл көздері тек жас туатараларда ғана көрініп, олар үлкейген сайын қарая береді. Көздерінің кристалы, көз торы, қабығы және оларды мимен байланыстыратын әлсіз жүйке сызығы болады. Төбелік көз жарыққа сезімтал және де жарық пен қараңғыны ажырата алады.  

## Дереккөздер

Санат:Тұмсықбастылар
Санат:Жаңа Зеландия фаунасы
Санат:Жойылу қаупі төнген түрлер
Бұршақ салу

**Бұршақ салу**, мойнына бұршақ салу — тілек тілеудің бір түрі. Баласы дертке ұшыраған ата-аналар, хал үстіндегі адамның саулығын тілегендер, сондай-ақ, бала сүймеген ана Құдайдың жарылқауын тілегенде мойнына Бұршақ салып өтінішін айтады.
## Дереккөздер
Қазақ энцклопедиясы

Санат:Әдебиет
Гастроэнтерология

## Гастроэнтерология
[thumb|right|"[Гастроэнтерология=="]]
Гастроэнтерология [грек. gastr (gastrs) — асқазан, қарын, nteron — ішек және lgos — ілім] — адамның асқорыту жүйесінің құрылысы мен қызметі, аурулары (көбінесе, жұқпайтын), олардың себептері, патогенезі (дамуы), белгілері, оларды анықтау, емдеу және олардан сақтану туралы ғылым; медицинаның бір саласы. Гастроэнтерология дербес ғылым ретінде гепатология, проктология бөлініп шықты. Ас қорыту органдарының аурулары ерте заман ғалымдарына да белгілі болған. Мыс., асқазанның ойық жара кеселі, оны емдеу жолдары Әбу Әли ибн Сина (Авиценна) еңбектерінде де кездеседі. Гастроэнтерология ғылымы 19 ғ.-дың аяғы мен 20 ғ-дың басында кеңінен дамыды; асқорыту қызметін реттейтін гормондар (гастрин, секретин, холецистокинин) ашылды, асқазанның гастрит, ойық жара, қарын рагін тудыратын H. pylorі микробының және созылмалы гепатиттің қоздырғыштары — А, В, С, D, Е, G вирустары терең зерттелді. Қазақстанда Гастроэнтерология саласындағы зерттеулер 1931 ж. басталды. Гастроэнтерология республикадағы ғыл. мед. орталықтар, мед. ин-ттар мен ун-ттер, академияларың тиісті бөлімдері, кафедралары шұғылданады. Хирургиялық Гастроэнтерология (М.Әлиев) зерттелуде. Асқорыту жүйесінің созылмалы ауруларын “Сарыағаш”, “Ақсай” минерал суымен емдеу тәсілдері табылды (И.Г. Железников, З.И. Одинец). Әр түрлі кәсіби топтарға жататын адамдардың ішек-қарын ауруларына шалдығу себептері, оларды анықтау, емдеу, олардан сақтану жолдары зерттелуде (Г.И. Белоруская, М.Бердіхожин). Ұйқы безі, өт шығару жүйесі дерттерін анықтауға мүмкіндік беретін рентгенол. зерттеулер дами түсті (С. Түсібеков). Өңеш пен ішек-қарынның, өт жолы мен ұйқы безі түтіктерінің сырқаттары эндоскоп арқылы, асқорыту жүйесі радий-изотоп, ультрадыбыс әдістерімен зерттелетін болды. Асқорыту жүйесі ауруларын анықтауда гистол., гистохим., гастро-энзимол., иммуноморфол. әдістер, электрондық микроскоппен зерттеу әдісі кеңінен қолданылады (Н.И. Колычева, Е.Л. Зумеров). Өңеш қабынуын емдеу, одан сақтану тәсілдері ұсынылды (Р. Бектаева, т.б.), асқазан, ішек ауруларының патогенезіне қарай емдеу әдісі табылды (А. Жанғабылов), бауыр, өт жолдары ауруларының паталогиялары зерттелуде (Л.К. Пальгова, т.б.).

## Дереккөздер

“Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Гастроэнтерология
Венеция мектебі

**Венеция Мектебі** — әлемдік көркемсурет өнерінің басты орталықтарының бірі. Оның өкілдері бояумен сурет салудың тәсілін биік дәрежеге көтерді. Негізінен, тарихи және сәндік кескіндеме, портреттер, табиғат көріністері басты орын алды. Венеция мектебі өнерінің өркендеуі 15 ғасырдың орта шенінен басталады. Оны Джентиле, Джованни Беллинилер, Витторе Карпаччо бастады. Олар діни аңыздар мен мифол. тақырыптарға құрылған және ақсүйектердің өмірін бейнелейтін суреттер салды. Венеция мектебі өнерінің өркендеуін Джорджоне, Тициан, Веронезе Тинтореттолар жалғастырды. 17 ғасырда уақытша құлдырап, 18 ғасырда Венеция сурет өнері қайта өрледі.
## Дереккөздер
""Қазақ Энциклопедиясы"", ІІ том

Санат:Білім
Гауптвахта

## Гауптпвахта
[thumb| right | ''[ГАУПТВАХТА*]] ]]
*'Гауптпвахта''' (нем. Hauptwache — басты қарауыл) — кінәлі болған әскери қызметкерлерді тұтқында ұстау үшін жасалған арнайы орын.

## Дереккөздер

“Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Микаил Гусейноғлы Абдуллаев

**Абдуллаев Микаил Гусейноғлы** — Әзірбайжан кескіндемешісі, графикашы.
*19.12.1921 жылы Бакуде  туған.
*1939 — 49 жылдары В.И.Суриков атындағы Мәскеу көркемсурет институтында оқып, С.В. Герасимов, В.А.Фаворскийден дәріс алған.
Абдуллаев негізінен әзірбайжан халқының өткені мен бүгінгі өмірі жайында, лирикалық тақырыпта кескіндемелік және графикалық туындылар салумен шұғылданады.

**Жеткен жеістіктері:**
*КСРО халық суретшісі (1963).
*КСРО Көркемсурет академиясының корроспондентер мүшесі (1958). 
*Ленин орденімен марапатталған.

**Туындылары:**
*[“[Қорқыт ата кітабы”]] (1956) мен Физулидің “Ләйлі— Мәжнүн” дастанын (1958) безендірді. 
*Абдуллаевтың кескіндеме саласындағы “Кеш” (1947), “Мингәчевир оттары” (1951) картиналары, “Әзірбайжан даласында” (1963 — 65), [Күрішші қыздар | “Күрішші қыздар”] (1970) триптихы Бакудегі Әзірбайжан мемлекеттік өнер мұражайында сақтаулы.
*“Аракс өзенінің арғы бетінде” (1950), “Үндістан көріністері” (1957 — 60) картиналары Мәскеудегі Шығыс халықтарының өнері мұражайына қойылған.
*“Жүз жастағы А. Бабаев” (1961) портреті Третьяков галареясына қойылған.

1965 жылдан Әзірбайжан өнер институтында сабақ береді.

## Дереккөздер

Санат:Өнер
Бөкен жарғақ

**Бөкен Жарғақ** — жұмсақ иленген бөкен терісінен тігілген астарлы тыс киім. Оны жасау үшін ақбөкеннің терісін бірнеше күн жылы суға салып, түгін жидітіп, кебек, ұн, айран немесе сарысу қосылған малмада иі қанғанша ұстап, сосын оны шығарып, болар-болмас дегдітіп алған соң, ұн жағып сүргілеп әбден жұмсартады. Әрі қарай томар бояу, рауғаштың түбірі, еменнің қабығы сияқты бояулық қасиеті бар өсімдіктің біріне ермен мен жусанның бүрін, басытқы ретінде ашудас қосып суға салып қайнатады. Мұны кермек деп те атайды. Жылы кермекке иленген теріні батырып, бояу сіңгенде көлеңкеге керіп кептіреді. Тобарсыған кезде талқыға салуға да болады. Жауын-шашынға төзімді болу үшін жарғақты қойдың отқа қақтаған бір білем құйрығымен сылайды. Мұны жарғақ дейді. Жарғақ дайын болған соң, оны әркім өз қалауынша, өзінің денесіне қарай не дайын үлгі бойынша пішіп, тігіп алуына болады. Терінің қай жануардікі екеніне қарай: Бөкен жарғақ, құлын жарғақ, тай жарғақ, ешкі жарғақ, қозы жарғақ, т.б. деп атала береді.         
  
## Дереккөздер</span>

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Киім
Фоторецепция

**Фоторецепция** (фото… және  — қабылдау) — бір клеткалы организмдердің немесе арнаулы фоторецепторлық құрылымдардың жарық қабылдауы. 

Фоторецепция жарық мәлімет пен энергия көзі ретінде қолданылатын фотобиологиялық құбылыстың негізгі бір бөлігі болып саналады. Фоторецепцияның салыстырмалы қарапайым түрлеріне фототаксис, фотокинезис және фототропизм жатады. Фототаксис (фото… және  — қатарда орналасу) — жарықтың тітіркендіру әсерінен қозғалуға қабілетті организмдердің (бактериялар, кейбір саңырауқұлақтар, балдырлар, жануарлар) тітіркену көзіне қарай қозғалысы. Фотокинезис — жарық мөлшерінің өзгеруіне байланысты организмнің бағытталмаған қозғалыс қарқынының өзгеруі. Мыс., өсімдіктерде жарық деңгейі және оның түсу бағыты мезофилл клеткаларындағы хлоропластардың орналасуына әсер етеді. Жарық деңгейі өте жоғары болса, хлоропластар клетканың көлденең қабықтарына тығыз жанасып, шоғырланады да, жарық әлсіз болса, біркелкі таралады. Бұл құбылысты оң және кері фототаксис деп атайды. Қарапайымдылардың фоторецепторлық жүйесі күрделі емес көз дағы мен жіпшелерден, яғни, рецептор мен эффектордан құралған. Жарықты энергия көзі ретінде қолданатын микроорганизмдер фототроптар деп аталады. Олар қоректену типіне қарай: фотолитотрофтар (СО2 және органикалық емес қосылыстардан клеткаларына қажетті заттарды синтездеу үшін Күн көзінің энергиясын қолданады) және фотоорганды гетеротрофтар (клеткаға қажетті заттарды синтездеу үшін энергияны фотосинтез құбылысы ғана емес, сонымен қатар жай органикалық қосылыстардан синтездеуге бейімделген) болып бөлінеді. Жарыққа диффузиялық сезімталдық көптеген омыртқасыздар мен кейбір омыртқалыларға да (балықтар мен қосмекенділердің жеке түрлері) тән. Фоторецепцияның ең жоғ. сатысына көптеген омыртқасыздар мен омыртқалы жануарларда кездесетін күрделілігі әр түрлі мамандандырылған мүшелердің арқасында жүзеге асатын көру қабілеті жатады. Көру рецепциясы көз торының фоторецепторында жүзеге асады. Көру фоторецепциясының физикалық және химиялық механизмі негізінен барлық жануарларда ұқсас және ол көру пигментінің хромофорының фотоизомерлену реакциясы мен келесі сатыда оның ақуызды бөлігінің конформациясының өзгеруіне негізделген. Көру пигментінде жарық әсерінен жүзеге асқан өзгерістер көру клеткасында ферментативті және ионды процестерді индукциялап, рецепторлық потенциалдың — көру жүйесінің орт. бөлімдеріне берілетін электронды сигналдың пайда болуын қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер

Санат:Физика
Санат:Биология
Үсе Төлегенұлы

**Үсе Төлегенұлы** (т.-ө. ж. б.) — белгілі батыр, старшын. 1827 — 1829 жылы Қайыпқали Есімов бастаған қозғалысқа, 1836 — 1837 жылы Исатай Тайманұлы бастаған көтеріліске қатысқан. Атасы Отарбай Сырым Датұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалысқа белсене қатысып, “Өт жирен атты Отарбай” деген атпен даңқы шыққан. Үсе 5 старшынмен бірге Исатай қолына алғаш рет 1835 жылы қосылып, көтеріліске бастан-аяқ қатысқан. Исатайдың патша әкімшігіліне жолдаған хаттарына Үсе де қолын қойып, мөрін басып отырған. 1837 жылы желтоқсанның басында Қарауыл қожаның қолына түсіп, Орал қаласындағы әскери соттың үкімімен “1-дәрежелі қылмыскер” атанды. 1000 дүре соғылып, Сібірге жер аударылды. Содан қайтып оралмаған. Үсенің ұлы Үбі батыр да, інісі Әуес старшын да көтеріліске белсене қатысқан.

## Сілтемелер

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Тұлғалар
Санат: Тарих
Фототрофты микроорганизмдер

**ФОТОТРОФТЫ МИКРООРГАНИЗМДЕР** (фото… және грек. throphe — қоректену) — жарықты клетка кешендерінің биосинтезі үшін пайдаланып, оның өсуін қамтамасыз ететін организмдер. Фототрофты микроорганизмдергеге жасыл және қарақошқыл бактериялар, цианбактериялар, прохлорофиттер (Prochlorales), кейбір галобактериялар (Halobacterіum), сондай-ақ көптеген эукариотты организмдер (диатомды, эвгленді, сарыжасыл балдырлар, т.б.) жатады. Барлық aфтотрофты микроорганизмдерде фотосинтез процесі өсімдіктердегідей, хлорофилдің қатысуымен жүреді. Тек галобактерияларда бұл қызметті белок кешені — бактериородопсин атқарады. Цианобактериялар мен балдырларда фотосинтез кезінде О2 бөлінеді, ал одан басқа фототрофты микроорганизмдер Н2О орнына сульфид, тиосульфат, Н2, органикалық заттарды пайдаланғандықтан О2 бөлінбейді. Көпшілік aототрофты микроорганизмдер — автотрофтар. Бірақ кейбір aототрофты микроорганизмдер (мыс. галобактериялар, т.б.) органикалық қосылыстарды белсенді түрде ассимициялайды (қ. Анаболдану). Көптеген фототрофты организмдер молекулалық азотты сіңіреді. Фототрофты микроорганизмдер негізінен су қоймаларында кең тараған. Бұлар органикалық заттардың жиналуында, сондай-ақ табиғаттағы күкірт пен азот айналымында үлкен рөл атқарады. 

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Биология
Санат:Терминология
Алагоу обалары

**Алагоу обалары** — ежелгі сақ тайпаларынан қалған ескерткіш. Шығыс Тянь-Шань жоталарының оңтүстігінде Үрімші қаласынан 130 км. Тұрфан қаласының шығысына қарай 160 км жердегі Алагоу аңғарында орналасқан. 1976 — 78 ж. Шыңжаң Ұйғыр автономиялық районы мұражайының Ваң Бинхуа жетекшілік еткен археолог экспедициясы зерттеген. Алагоу аңғарынан 80-ге тарта көне оба орны қазылды. Қазба кезінде ежелгі сақ ақсүйектерінің мәдениетін әйгілейтін жәдігерліктерге бай 4 оба ашылды. Обалар тастан үйілген, айналасы да тастармен төртбұрышты етіп қоршалған. Терең (6-7 м) қазылған қабірлердің түбінде шырша бөренелерінен тік төртбұрышты етіп қиюластырылған жандама жасалған. Мәйіттер басы батысқа беріліп, шалқасынан жерленген. Қабірлерден қыш ыдыстар, Сақ мәдениетіндегі дәстүрлі “хайуанаттық нақышпен” алтыннан, күмістен, қоладан жасалған сәндік және ғұрыптық бұйымдар табылды. Олар — бір-біріне айбар шегіп тұрған барыс бейнесі бедерленген 4 ұзын алтын пластина (26х3,5 см), артқы аяқтары арқасына қарай қайырылған арыстан (жолбарыс) бейнесі түсірілген алтын пластина (20,5х11 см), диамертлері 5,5-6 см келетін барыс бейнесі түсірілген 8 дөңгелек алтын қапсырма, тағы да осындай жыртқыш аңдардың басы бейнеленген төртбұрышты не қалқан пішіндес 7 күміс қапсырма, алтын алқа, сонымен қатар жүзге тарта әр түрлі алтын әшекей заттар. Ғалымдар Алагоу обалары ескерткіштерін қабір құрылысы мен жерлеу салты, табылған өнер бұйымдарының жасалу стилі мен мазмұны және антропол. материалдарға жасаған талдаулар нәтижелеріне қарап, дәуірі жағынан тұстас келетін сақтардың Жетісудағы әйгілі Есік пен Бесшатыр және Алтайдағы Пазырық мәдениеті ескерткіштеріне ұқсас екенін, оларды жасаушылардың туыстас, жақын тайпалар болғанын дәлелдеді. Алагоу обаларынан керамикалық ыдыстар, жібек тоқыма бұйымдарының табылуы сақтардың Тарым ойпатындағы халықтармен, Қытаймен тығыз мәдени-сауда байланыстарының болғанын көрсетеді.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Қазақстан тарихы
Ала жіп кесу

**Ала жіп кесу** — қазақ халқының дәстүрлі іс жүргізу құқығының арнайы институты. Қалыптасқан дәстүр бойынша Ала жіп кесу рәсімі негізінде талапкер мен жауапкердің арасындағы дау-дамайдың аяқталғандығын білдіреді. Әдетте, жіптің бір шетін — талапкер, екінші шетін — жауапкер, ұстап, керіп тұрады. Төрелік айтып, дауды шешкен би, немесе ауылдың құрметті ақсақалы бүкіл халық алдында дауласушылардың арасында керулі тұрған ала жіпті екіге бөліп, кесіп тастайды. Ала жіп кесуден кейін дауласушы жақтардың бір-біріне талап қоюға құқылары жоқ. “Ала жіпті аттамаған” деген сөз осыдан шыққан. Ала жіп кесу дәстүрлі құқықтық санада әділеттіліктің рәмізі, әдептіліктің нышаны ретінде қалыптасып кеткен.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Алай аңғары

**Алай аңғары** — Алай–Памир тау жүйесіндегі тауаралық тектоникалық аңғар. Ол Қырғыз Республикасы аумағында орналасқан. Ұзындығы 150 км, ені 8–25 км, ауданы 1700 км2. Батысында теңіз деңгейінен 2240 м, шығысында 3536 м биік (Тамурун асуы). Алай аңғарының табаны аллювий және пролювий шөгінділерінен түзілген. Қызылсу өзені және оның салалары аңғардағы егін мен бау-бақшаларды суландырады. Алай аңғары — шұрайлы тау жайылымы.

## Дереккөздер
*Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Алай жотасы

thumb|200px
**Алай жотасы** — Алай аңғары мен Ферғана аңғарын бөліп тұрған Гиссар-Алай тау жүйесіндегі жота. Ол Қырғызстан мен Тәжікстан республикалары аумағында орналасқан. Ұзындығы 400 км, ең биік жері — 5539 м. Құмдақ сазды тау жыныстары мен тақтастардан түзілген. Биік таулы бедерінің көпшілік бөлігін қар мен мұздықтар басып жатыр. Тау етектері бетегелі-бозды құрғақ дала, орманды дала болып келеді. Альпі шалғындарын бұталар алмастырып отырады. Алай жотасында жалпы ауданы 811 м2 болатын мұздықтар, сондай-ақ шығыс бөлігінде Талдық асуы бар.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Қырғызстан таулары
Санат:Тәжікстан таулары
Ұлытау антиклинориі

**Ұлытау антиклинорийі** - Ұлытаудан Арғанаты тауына дейінгі 400 километрге созылған каледондық қатпарлы құрылым.

Құрылымының өзегі меридиандық бағытқа созылған, күшті қатпарлануға шалынған және қуатты метаморфтану салдарынан гнейстерге, кристалдық тақтатастарға айналған төм. және ортаңғы протерозойдың жанартаулық-шөгінді тау жыныстарының қалың қабаттары мен гранит интрузияларынан құралған.Ұлытау антиклинорийінің қанаттарында жоғ. Протерозой мен төм, палеозойдың жанартаулық, миогеосинклиналдық кремнийлі-терригендік шөгінділері дамыған. Бойлық бағыттағы ірі жарылымдармен тілінген бұл құрылым:
*Майтөбе
*Ұлытау антиклинорийлеріне
*Байқоңыр 
*Қарсақпай синклинорийлеріне бөлінеді. 
Соңғылары көлденең грабендер арқылы бірнеше блоктарға бөлінген және девон мен төм. Карбонның терригендік-карбонаттық шөгінділерімен толған. Протерозой тау жыныстарында темір, кембрий шөгінділерінде алюмофосфат кендері бар.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы географиясы
Санат:Қазақстан кенді аудандары
Қышқыл тау жыныстары

**Қышқыл тау жыныстары** – құрамында кремний оксиді 64%-дан жоғары болатын магмалық тау жыныстары. Олардың орташа химиялық құрамы: SіO2 64 – 78%, кейбір ультрақышқыл түрлерінде 80 – 85%-ға, ал магмалық кварцолиттерде () 85 – 100%-ға жетеді. Олар интрузия және эффузия процестерінің нәтижесінде қалыптасады. Интруз. Қышқыл тау жынысының ішінде гранит, гранодиорит, аляскит, рапакиви, чарнокит, плагиогранит көп кездеседі. Эффузия Қышқыл тау жыныстарынан мол тарағандары липарит пен липариттік порфир, кварц порфирі мен кератофир, дацит пен дацит порфирі, фельзит пен жанартаулық шыныларға жататын обсидиан, пехштейн (қарамай тас), пемза (көпіршік тас), церлит. Қышқыл тау жыныстары, негізінен, кварцтан, калийлі және калий-натрийлі дала шпаты мен плагиоклаздан (альбиттен андезинге дейін) тұрады. Фемалық минералдар аз мөлшерде (5 – 10%) кездеседі, кейбір түрлерінде ғана 15 – 20%-ға жетеді. Олар – биотит, амфибол, пироксен (сирек), тағыда басқа қышқыл тау жыныстардың көпшілігінде кварц 20 – 40%, калишпат (ортоклаз, микроклин, санидин) 20 – 40%, плагиоклаз 20 – 50% болады. Онда кездесетін акцессор минералдар (апатит, сфен, магнетит, циркон, монацит, торит, малакон, ксенотим, пирохлор, турмалин, т.б.) сирек металды, радиобелсенді болып келеді. Қышқыл тау жыныстары – қызғылт сары, қызыл, күрең қызыл, кейде ашық сұр түсті. [Интрузия Қышқыл тау жыныстары бірқалыпты ірі, порфир кейіптес, ал эффузия түріндегілері өте ұсақ түйірлі немесе шыны тәрізді аморфты массадан құралған. Эффузия қышқыл тау жыныстары күмбезді, тасқын, жамылғы, желі пішіндес, ал интрузия Қышқыл тау жыныстары [батолит, лакколит, шток, желі тәріздес келеді. Барлығы да қалыпты, сілтілілеу және сілтілі қатарлар болып бөлінеді. Олардың арасында көбірек тарағаны қалыпты және сілтілі қатарлар. Қышқыл тау жыныстардың жанартаулық шынылардан ғана тұратындары обсидиан, пемза, перлит түрлеріне бөлінеді. Қышқыл тау жыныстары қышқыл магманың кристалдануынан, терең жер қыртысындағы шөгінді жыныстардың балқуынан (палингенезінен), метасоматикалық жолмен пайда болады. Олар әшекейлеу ісінде (рапакиви мен амазонитті [гранит[[), құрылыс материалдары ретінде (пемза, т.б.) кеңінен пайдаланылады.
==Дереккөздер== 
Қазақ Энциклопедиясы




[Санат:Химия
Үлкен Тоқтамыс суару жүйесі

**Үлкен Тоқтамыс суару жүйесі** Алматы облысы Ескелді ауданында 1940 жылы іске қосылған. 

368 гектар жерді суарады, бастауын Көксу өзеніндегі бас тоғаннан алады. Арнасы мен арықтарының жалпы ұзындығы 18,0 км. Олардың бойында 7 гидротехникалық қондырғы орнатылған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан суару жүйелері
Санат:Ескелді ауданы географиясы
Үлкен топ

**Үлкен топ** — ортақ қоғамдық-мәдени мүддемен біріккен, өзара ықпалдастықтағы және әрекеттестіктегі ауқымды қауымдастық. 

Үлкен топ мүшелерінің қоғамдық қарым-қатынасы жеке тұлғалардың өзара тікелей араласуына құрылмайды, бірақ ол адамдардың тікелей қарым-қатынасына құрылған кіші топтардан құралады. Мәселен, бір сыныптың оқушылары кіші топ болса, жалпы мектеп оқушылары үлкен топ болады. Үлкен топпен кіші топ өзара көлемімен ғана ерекшеленбейді, әр түрлі сапалық деңгейдегі әлеуметтік психологиялық ахуалмен де ерекшеленеді. Үлкен топ тиімді, түбегейлі мақсатты әрекетке ие болғандықтан, осы мақсат олардың тұтасуының кепілі болады. Үлкен топтағы іс-әрекет топ мүшелерінің пікіріне құлақ асудан гөрі, жоғарыдан төмен бақылауға негізделеді. Үлкен топтың саяси бағытын негізінен топтың белсенді бөлігі айқындайды. Үлкен топтар жеке тұлғалық қатынастардың жоқтығына байланысты, топтық пікірді қалыптастыру мүмкіндігі төмен, бірақ ол құрамындағы кіші топтардың пікірін ортақ мақсатқа жұмылдыруымен ерекшеленеді. 

Үлкен топты социология және әлеуметтік ғылымдар психологиясы зерттейді.

## Тағы қараңыз
* Топ (психологияда)

## Дереккөздер


Санат:Қоғам
Ұлытау артезиан алабы

**Ұлытау артезиан алабы**  - Қарағанды облысының солтүстік-батыс бөлігін алып жатқан жер астысуы бар өңір. Ауданы 23500 км². Бір-бірімен кезектесе келген бірнеше антиклиналдық және синклиналдық құрылымдардан тұрады. Олар қалыңд. 100 — 150 м болатын сулы горизонттар төм. карбонның турне ярусының әктастары және құмтастарымен байланысқан. Мульдалардың орт. бөлігіндегі жер асты суларының арыны күшті, шет жақтарында төмендейді. Арыны күшті сулар 30 — 150 м тереңдікте кездесіп, жауын-шашын мен жер асты суларының ағынынан қалыптасады. Суының минералд. 1 — 5 г/л шет жақтарында, ал төм. горизонттарында 3 — 5 г/л-ге жетеді. Химикалық құрамы гидрокарбонатты, гидрокарбонатты-хлоридті, хлоридті. Ұңғымаларындағы су шығымы тәулігіне 450 — 2651 м3. Карсты әктастардың су шығымы өзгелерден жоғары. Алаптың жалпы қоры 30 млрд. м3 шамасында. Алаптың суы тереңд. 50 — 80 м-лік құдықтар қазу, ұңғымалар бұрғылау арқылы жер бетіне шығарылып, елді мекендерді, а. ш-н сумен қамтамасыз ету үшін пайдаланылады.
## Ciлтемелер :
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Артезиан алабы
Алақ көтерілісі

**Алақ көтерілісі** — бұрынғы Семей губерниясы Қызылтас ауданының орталығы Қызылкесік ауылы тұрғындарының Кеңес өкіметінің күштеп коллективтендіру саясатына қарсы 1931 ж. болған бой көтеруі. Көтеріліске қазіргі Ақсуат және Көкпекті аудандарының тұрғындары да қатысқан. Осы өңірде елге беделді, кезінде Омбы Орталық фельдшерлер мектебін 1985 жылы бітірген, 1911-1920 жылдары Зайсан уезі Өкпекті болысының болысы болған Жәкула Күшіков , Мұқыш Қуанов (Зайсан уезі Боғас болысының болысы болған), Қасым Қозыбаев т.б. тәркілеуге ұшырады. ОГПУ қызметкерлері Трайыс қажыны атып өлтірді. Елдің мал-мүлкін заңсыз тәркілеу, күштеп ұжымдастыру және басқа да заңсыздық пен жүгенсіздік жергілікті халықтың ашу-ызасын тудырды  Қызылтас аудан тұрғындарын қамтыған көтерілісті басуға Көкпектіден жіберілген ОГПУ және милиция қызметкерлерімен қақтығыста жазалаушы отрядтың басшысы Кулюкин, қызыл командирлер Зезев, Чешмаркин оққа ұшты. Тірі қалған отряд мүшелері қашып құтылды. Алайда Кеңес үкіметіне қарсы тұра алатын күштері жоқтығын түсінген көтерілісшілер көп ұзамай Қытайға асып кетті.

Алақ көтерілісін басуға Көкпектіден шыққан жаңа отряд бастығы Протопов бейбіт ауылдарға оқ жаудырып, атқа мінген қазақтың бәрін “бандыға” санап қырғынға ұшыратты. Осыдан кейін Алақтағы қанды қырғын Саршоқы оқиғасына ұласты. Зорлық-зомбылықтан үдере көшкендерді Нарын өзені бойындағы Саршоқы деген жерде қуып жеткен қызыл әскерлер пулемет оғының астына алып, жусатып салды.

## Дереккөздер


*Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Көтерілістер
Алақұрт

**Алақұрт** () – жәндіктер отрядына жататын бүргелер, бүргелер отрядына жататын арамтамақ жәндіктер, вермипсилләз ауруының қоздырғышы.

Аналығының ұзындығы 6 мм, аталығы кішірек. Орталық Азияда таралған. Жұмыртқаларын қыста топырақтың бетіне салады жаз бойы өсіп-өнеді. Күзде алақұрт жануарға жабысады (жабайы және үй тұяқтыларына әсіресе ешкімен қойларға) соларда қыстайды вермипсиллез дейтін ауру туғызады. Жануарларда (теріні және жүнді жарақаттандырады жас төлдер өте арықтайды).

Қазақстанның оңтүстігінде таулы аймақтарда таралған. Ұрғашысының ұзындығы 6 мл, ал еркегі одан да кішілеу болады. Ұрғашылары қыста жұмыртқа салады. Ол жаз бойы дамиды, күзде жетілген қуыршақтары жабайы және үй жануарларына (қой, ешкі, сиыр, жылқы, түйе) жабысып, өсіп-өнуін онан әрі жалғастырады. Алақұрт жануарлардың қанымен қоректенеді. Онымен шалдыққан малдың қаны азаяды, арықтайды, жүнінің сапасы төмендейді. Күрес шаралары: төрт түлік малдың үстін инсектицидтермен (ДДТ, гексахлорин, креолин) дәрілеу.

## Дереккөздер


Санат:Бүргелер
Санат:Арамтамақ жәндіктер
Санат:Биология