open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ерітінділердің қатуы және қайнауы

**Ерітінділердің қатуы және қайнауы.** Әрбір таза заттың өзіне тән белгілі қату және қайнау температуралары болады.Суда бір затты еріткенде, бу қысымы кемиді. Соның салдарынан 1000°С ерітіндінің бетіндегі бу қысымы 101,3 кПа кем болады; оны атмосфералық қысымға жеткізу үшін, ерітіндіні 1000°С жоғары қыздыру керек. Сондықтан, ерітіндінің қайнау температурасы еріткіштікінен жоғары болады. Демек, еріген зат, ерітіндінің қату температурасын төмендетіп, қайнау температурасын жоғарлатады. Ерітінділердің қату және қайнау температураларын өлшеп, оны сан жағынан есептеген Рауль болатын. Оның экспериментальдық қорытындылары Рауль заңы деп аталады.
*1. Қату температурасының төмендеуі, еріткіштің сол салмақ мөлшерінде еріген заттың мөлшеріне пропорционал.
2. Түрлі заттардың эквимолекулалық мөлшерлері бір еріткіштің бірдей етіп алынған мөлшерінде ерітілген болса, ол ерітінділердің қату температурасы бірдей градус санына төмендейді. Бір моль затты 1000 г еріткіште еріткендегі қату температурасының төмендеуі әрбір еріткіштің өзіне тән тұрақты шама. Оны еріткіштің криоскопиялық константасы дейді.
*Ерітіндінің қайнау температурасының көтерілуі жөнінде де Рауль осындай заңдар тапқан. Бір моль зат 1000 г еріткіште ерігендегі қайнау температурасының көтерілуін еріткіштің эбулиоскопиялық константасы дейді.
Рауль заңы былай жазылады:
Δt = K· C Мұндағы t қату температурасының төмендеуі, қайнау температурасының көтерілуі; К – криоскопиялық немесе эбулиоскопиялық константа: С - 1000 г еріткіште еріген заттың моль саны.

## Дереккөздер
Хасмозавр

thumb|Хасмозавр
thumb|Хасмозавр
thumb|Хасмозавр
**Хасмозавр**— біздің заманымыздан шамамен 76 - 70 миллион жыл бұрын кейінгі Бор дәуірінде өмір сүрген мүйізді, желбіреуігі бар, шөппен қоректенетін динозавр. Хасмозавр атауы тесігі бар кесіртке деген мағынаны білдіреді. Оның желбіршегінде шынында да тесіктер болған екен. Хасмозавр — орташа іріліктегі мүйізді цератоп тұқымдасына жатады. Алайда оның өзге цератопаран айырмашылығы — маңдайындағы ерекше екі мүйізінде. 
## Қызықты дерек
* Хасмозавр өз заманындағы пальма, цикад сынды тарихқа дейінгі өсімдіктерді қорек еткен. 
* Желбіреуіндегі тесіктер қорғаныс мақсатында емес, әсемдік үшін қажет болы. 
## Мәліметтер
*Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер
*Салмағы : 1 тонна
*Тұқымдас : Цератопсид
*Отряд тармағы : Маргиноцефал 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Орынбасу реакция

Бұл реакция типіне жай заттар мен күрделі заттардың әрекеттесіп, жаңа жай және күрделі заттар түзуі жатады. Оған темір шегіні мыс  хлоридінің ерітіндісін батырғанда жүретін химиялық реакция мысал бола алады. Көкшіл ерітіндідегі мыс атомы темірдің әсерінен ығысып шегенің бетіне қонады. Ал ерітіндінің бастапқы көкшіл түсі солғын тартып, жачылдау түске айнала бастайды, өйткені түзілетін өнім – темір хлоридінің түсі жасылдау.  Олай болса, химиялық реакция теңдеуін былайша қрнектеуге болады:

Fe+CuCl2=Cu+FeCl2

=Дереккөздер=
Химия 8 сынып оқулығы
Тырду немесе балшықшы құстар

Тырду немесе балшықшы құс – мамандар бұл құсты бір есе балшықшыларға, біресе дуадақтарға  жатқызады. Шындығында екі отрядтың да белгілері бар. Бұл дене пішіні орташа құс (салмағы 300-400 грамм). Кішкенек дуадаққа ұқсастығы үлкен бадырайғын көздері бар. Күндіз ашық жерде жатады, қауырсынының теңбілді қоңыр сұр бояуы сыртқы ортамен бірдей болып тұтасып кеткендіктен, тек, үлкен сары көзінен ғана жақын жерден байқауға болад. Күндіз тыныш, бірақ түнде, әсіресе күйлеу кезеңінде, жиі шыңқылдаған дыбыс шығарады. Жақсы ұшады, бірақ ұшар алдында дуадақтар секілді екпін алады. Жәндіктермен қоректенеді, сонымен қатар кесірткелер мен ұсақ кеміргіштерді де ұстайды. Үнемі суатқа ұшады. Жеке жұп болып қоныстанады, тек Маусымдық ұшу кезінде топқа жиналады. Екі қоңыр теңбілді жұмыртқаларын топыраққа, ешқандай шұңқырсыз салады. Аналығы басады, аталығы жақын жерде жүріп қауіп төнсе ескертеді. Мұндай жағдайда аналығы жиырма – отыз метр ұядан кетіп, сонан соң ұшады.Қазақстанға ұшып келіп, Қазанда ұшып кетеді.

=Дереккөздер=
Қазақстан флорасының кереметтері

Санат:Татреңтәрізділер
Арша құралайы

***Арша құралайы*** - ірі құнақ (салмағы 35-50 г.), аталықтары басы сұрғылт түспен жалтыраған керемет қызғылт түсті, аналықтары мен балапандары айқын ұзыншақ теңбілденген сұр қоңыр түсті. Жоңғар Алатауы мен Тянь-Шань биік тауларында тіршілік етеді де ерекше мыңқылдап дыбыс шығарады, ешбір құспен шатастыру мүмкін емес. Ұясын арша мен шырша бұтақтарына салады. Бұтақтар мен шөптен жасалған, ішіне жүн төселген ұясындағы 4-5 сирек теңбілді көгілдір жұмыртқаларын аналығы 2 аптада басып шығарады.

## Дереккөздер
"Қазақстан жануарлары" (Мектеп энциклопедиясы)

Санат:Құралайлар
Агрессивтік мінез-құлық

**Агрессивтік мінез-құлық**-(лат.aggressio- қаз.шабуыл жасау)- адам әрекетінің ерекше формасы,мұндай мінез құлық субъекттің нұқсан келтіру мақсатымен өзінен басқа адамға немесе адамдар тобына өз артықшылығын білдіріп, қыр көрсетуі немесе күш қолдануға тырысуымен сипатталады. Агрессивтік мінез-құлық қарқындылығы мен пайда болу дәрежесі бойынша : жеккөрушілік, жақтырмаушылықтан - тіл тигізуге ("вербалдық агрессия") және дөрекі түрде күш қолдануға ("физикалық агрессия") дейін түрленеді. Әллеуметтік психологиялық тұрғыдан келгенде: жекелеген адамдардың агрессивті мінез-құлықтары жиынтығының, бұқаралық сипаттағы құбылық ұғымының шеңберіндегі тұлғаралық агрессияның топтық агрессияға айналуының мәні бар.
## Дереккөздер
1."Қазақ энциклопедиясы", Алматы, 2011

Санат:Психология
Алты желбезекті акула

**Алты желбезекті акула** () – Жалпақ тұмсықты, алты желбезекті акула- денесінде алты желбезегі бар ежелден келе жатқан ерекше акула. Оның туыстарының қатарына  итбалық, Гренландия акуласы және басқа да алты және жеті желбезекті акулалар жатады. Бұл акула, сонымен қатар, «көп желбезекті акула», «шалшық акула» және «Бульдог акула» деп те аталады. Қоңырқай сұр түсті акула болып келеді. Бұл акуланың бауыры - улы. Алайда оның етін жей беруге болады. Адамдар оны майы мен еті үшін аулайды.  
*Денесі- серпімді, басы- үлкен, көздері- кішкентай. 
*Үлкен балықтармен, шаяндармен, асшаяндармен, теңіз шабақтарымен және кальмарлармен қоректенеді. 
*Ұзындығы 5 метрден асады. 
*Тропиктік белдеудегі теңіздерден кездестіруге болады.

## Дереккөздер


Санат:Акулалар
Доғал тұмсықты кит

**Доғал тұмсықты кит** () — тұмсықбетті киттер тұқымдасының ішіндегі белдіктісті киттер тегінің бір түрі.

## Таралуы
Доғал тұмсықты киттер Месоплодонда көп тараған. Олар Атлант мұхитының Канада, Америка және Кариб жағалауларында кездеседі. Доғалтұмсықты кит тропикалық суларда, жылы температурада тіршілік етеді.

## Биологиялық сипаттама
*Доғал тұмсықты киттердің денесі жұмыр, мықты болады. Басқа киттерден айырмашылығы- екі бүйірінің қысыңқылығында. 
*Аталық киттердің ұзындығы – 4,4 метр, ал салмағы 800 келі шамасында. Ал аналықтарының ұзындығы – 4,6 метр, салмағы- 1 тонна. 
*Жас доғал тұмсықты  киттердің кеуде тұсы ақ сары түсті болады.  Бірақ бұл түс кейін қоңыр араласқан көк түске айналады. Доғаол тұмсықты киттердің  жотасы- қою қоңыр түсті, ал қарын түсі ашық түсті болады.  Арқа жүзбеқанаттары  да көінесе қара қоңыр түсті болып келеді. Бұл киттердің денесінде дақтары көп. Сондай- ақ қара қотырлары да мол болады. Аталық киттердің мүйіз секілді тістері бар. 
*Бұл киттер топтасып өмір сүреді. Олардың үйірінде  кем дегенде 3- 7 кит болады. Олар бір- бірімен түрлі дыбыс толқындары арқылы байланысады. Олар тереңдігі 305 метр болатын  терең суларда жүзіп жүреді.

## Дереккөздер


Санат:Тісті киттер
Жиренқұйрық шыбыншы

**Жиренқұйрық шыбыншы** (Muscicapa ruficauda) - сұр шыбыншыға өте ұқсас, алайда құйрығы мен құйрықүсті жирен түсті құс. Жиренқұйрық шыбыншы Батыс Тәңіртаудың Қазақстанға өте жақын оңтүстік жоталарында мекендейді. Оның 20 ғасырдың 30-жылдарында Ақсу-Жабағалы қорығынан кездесуі туралы әдеби сілтемелер бар. Алайда бұдан соң оны орнитологтардың бірнеше рет болғанына қарамастан бұл жерден ешкім көрмеген. Бәлкім, біріне-бірі өте ұқсас бозбас қызылқұйрықтың аналығын жиренқұйрық шыбыншыға ұқсатуы да мүмкін шығар. Жаңадан бақылауды қажет етеді.

## Дереккөздер
Құстар (Мектеп энциклопедиясы) - Алматы 2010

Санат:Торғайтәрізділер
Ғарыштағы роботтар

thumb|«Лунохода-1»
**Ғарыштағы роботтар.** Роботтар Марсқа да жіберілді. Онда роботтар топырақ, тау жыныстары және атмосфера үлгілерін  жинайды, оларды талдайды және Жерге деректер жібереді. Роботтар адам шыдамайтын шамадан тыс ыстық пен суыққа төтеп бере алады және ауырмайды. Әрі сапарға адамнан гөрі роботты жіберген айтарлықтай арзан. Сондай-ақ тиісті жұмысын атқарып болған соң роботты қашықтағы ғаламшарда мәңгіге қалдыруға болады. Ал адам кері, Жерге қайтуға тиісті. 
*1970  жылы 17  қарашада ғарышкерлік тарихында тұңғыш рет Айға «Луноход – 1» роботы жіберілді. Салмағы 756 келі тартатын бұл робот ғарышта 322 күн жұмыс істеп , әртүрлі ғылыми – зерттеулер жүргізді.  Осы мерзім аралығында Жердегі  зерттеушілер «Луноход – 1» -мен 171 рет байланыс жасаған. 
*НАСА – ның көптеген әйгілі роботтары Марсты түбегейлі зерттеу үшін ол жақтың біраз жерін шарлап шықты. 
*Ғарыш роботы зерттеген ең соңғы нысан  - Марс ғалашары болып табылады. Бұл ғаламшарда екі орбиталық ұшу аппараты, екі бірдей өздігінен жүретін көлік және қону құрылғысы жұмыс істейді.  Сондай-ақ Марсқа Еуропа Ғарыш агенттігінің «Марс Экспресс» атты ғарышты зерттеу зымыраны және британдық «Бигл – 2 » қону құрылғысы жіберілген. 

## Дереккөздер


Санат:Роботтық техника
Жабайы алма ағашы

Жабайы алма ағаштары арасында Недзвецкий алмасының – Орта Азиядан тараған, бөрікбасы шатыр тәріздес, қызыл түсті әдемі жапырақтары бар, тек қана сәндік, балды, аязға және құрғақшылыққа төзімді түрлері бар.Айтарлықтай мол гүлдеуі және жеміс беруі бұл алма ағашын көгалдандыруда  және бағбандықта баға жетпес өсімдікке айналдырады.

Жабайы алма ағаштары мыңдаған жылдар бойында экологиялық күрделі тау жағдайында дамығандықтан, мәдени сұрыптарды қалпына келтіру және олардың өнімділігін арттыру жолында алғашқы селекциялық материал ретінде жоғары бағаланады. Тянь – Шаньның аз зерттелген шатқалдарында селекция үшін таптырмайтын, әлі де аз зерттелген түрлері өсіп тұр.

Ортаазиялық аймақта жабайы алма ағаштары негізінен Тянь-Шаньда өседі. Оны көбіне батыс Тянь-Шаньнан , Іле және Жоңғар Алатауынан кездестіруге болады.

=Дереккөздер=
Химия 8 сынып оқулығы
Көгілдір акула

thumb|Көгілдір акула.
**Көгілдір акула.** Көгілдір акула  3-6 метрге дейін өседі. Оның тегіс, сына тәрізді денесі жылдам жүзуге мүмкіндік береді. Бұл тез жүзгіш  акулалардың бірі. Тез жетіледі. Шамамен 5 жылда ұрпақ әкелуге дайын болады. Адамға қауіпті. Адамдарға шабуыл жасаған кездері аз емес.Тістері ара секілді, қорегін осы тістердің көмегімен ұстайды. Көбінесе ашық суларда жүзіп жүреді. Аналықтары мен аталықтары топтасып тіршілік етеді.    
*Салмағы  136 -282 кг аралығында. 
*Денесі тығыз, бүйірі- ашық көк, ал астыңғы бөлігі- аппақ. 
*Төменгі жүзбеқанаттары – ұзын. Негізгі тамағы- ұсақ  балықтар мен жұмсақ омыртқасыздар. Сағатына 97 шақырым жылдамдықпен жүзеді.

## Дереккөздер


Санат:Акулалар
Қола түсті акула

## Аталу себебі:
Доғал, жалпақ тұмсықты бұл акуланың құйрық жүзбеқанаты – қола түсті, ал төменгі бөлігі ашық түсті болып келеді. Арқы бөлігі мен жотасы қоңырқай сұр, ал құрсақ тұсы аппақ болады. 
## Таралуы:
Субтропикалық аймақтарда, Атлант мұхитының батысындағы Мексика жағалауында, Мексика шығанағында және Аргентина мен Бразилия жағалауларында кездеседі. 
## Биологиялық сипаттама:
*Акуланың бұл түрі теңіз түбіндегі балықтармен, шағын акулалармен қоректенеді. 
*Іштей ұрықтанады. Буаздық кезеңі 12 ай. 13- 24 акулаға дейін ұрпақ әкеле алады. Жаңа туған акуласының ұзындығы – 60-70 см. 
*Басқа акулалармен салыстырғанда өте баяу өседі. Акуланың бұл түрі 100 метр тереңдіктегі қоңыржай және субтропиктік суларда тіршілік етеді. Кішкентай тістері бар. Тістерінің пііші  - үш бұрышты сонымен қатар өте өткір. 
*Алып жыртқыш, су бетінде жақсы шоршиды. Аталық қола түсті акула 13 жылда жыныстық жағынан жетілсе, аналықтары 20 жылда ұрпақ әкелуге дайын болады екен.

Санат:Акулалар
Қаржылық лизинг

Қаржылық лизинг – бұл лизингтік төлемдерді төлеудің өзара әрекеттері кезеңіндегі қарастырылатын келісімдер, құралдардың толық құнының немесе оның көп бөлігінің амортизациясын лизинг берушінің қосымша шығындары және пайдасы жабады. Қаржылық лизингтің негізгі белгілері:
    -үшінші тараптың қатынасуы (мәміле объектісін жеткізуші немесе өндіруші);
    -негізгі жалға беру уақыты деп аталатын уақытта яғни жалға беруші шығындарының орнын толтыру үшін қажетті уақтта, келісімшартты бұзудің мүмкін еместігі, алайда, іс жүзінде кейде лизинг туралы келісімшартта олар айтылмайды, сондықтан мұндай операциялардың құны жоғары болады;
    -лизингтік келісімшарт кезеңінің неғұрлым ұзақтығы (әдетте мәміле объектісінің қызметі уақытына жақын);
    -қаржылық лизинг кезінде мәмілелер объектісінің құны жоғары болады.
    Жедел лизингтегі сияқты лизинг алушының келісімшарт уақыты біткеннен кейінгі мүмкіндіктері:
    -мәміле объектісін қалған құны бойынша сатып алуы;
    -аз уақытқа және жеңілдіктің мөлшерлемесімен жаңа келісімшарт жасайды;
    -лизингтік компанияға мәміле объектісін қайтарады.
Лизинг алушы өзінің таңдауы туралы лизинг берішіге келісімшарттың аяқталуына дейін немесе алты ай бұрын хабарлайды. Егер келісімшартта мәміле затын сатып алуға келісім (опцион) қарастырылса, онда тараптар объектінің қалған құнын ертерек анықтайды. Әдетте ол алғашқы құнның 1-10% құрайды, бұл лизинг алушыға құралдардың барлық құнының амортизациясын есептеуге құқық береді. 
    Қаржылық лизингтің экономикалық белгілері бойынша ұзақ мерзімді капиталдық салымдарды банкілік кредиттеумен біртұтас болғандықтан, қаржылық лизинг нарығында ерекше орынды банкілер, қаржылық компаниялар және банкімен тығыз байланысты мамандандырылған лизингтік компаниялар алады.
Бұзаубас акула

## Таралуы
Бұзаубас акула әлемнің жылы, таяз суларында, өзендерде, теңіз жағалауында кездеседі. Бұзаубас акулалар теңіз бен мұхиттардың тропиктік және субтропиктік белдеулерінде кездеседі. Сондай-ақ өзен, көлдердің тұнық суларында да тіршілік етеді   
## Қоректенуі
Бұзаубас акула тасбақа, құс және шаянтәрізділермен қоректенеді. 
## Биологиялық сипаттама
Алдыңғы жүзбеқанаты төменгі жүзбеқанатына қарағанда ұзын және үшкір.Аналықтары аталықтарына қарағанда ұзын. 2 м-ден асатын аталықтарының салмағы 90 келі, ал аналықтарының ұзындығы  3 м-ге жуық, салмағы 200 келіні тартады.  
*Аналық бұзаубас 13-ке жуық акуланы өмірге әкеледі. Балаларының ұзындығы – 60  см. Олар кейін 3 метрге дейін өседі. 
*Таяз суларда мекен ететіндіктен, бұзаубас акулалар адамдарға жиі шабуыл жасайды. Олар өте қызуқанды келеді. Таза суларда ғана емес, кейде шалғай жатқан өзен суларына да жүзіп барады.
*Бұл акулалар қабылан акуласы және алып ақ акула секілді жыртқыштар шабуылдар жасайды.
*Бұзаубас акулалар бар жоғы 30 жыл сүреді.

## Дереккөздер


Санат:Акулалар
Шалғын қоңырбасы

**Шалғын қоңырбасы** () – астық тұқымдасының қоңырбас туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік.

Қазақстанда өсетін осы тұқымдасқа кіретін 40 түрдің ішіндегі ең кең таралғаны. Бұл көпжылдық өсімдік, өрмелегіш, ұзын тамыр мен босаң түп түзеді.
Ол Қазақстанның территориясындағы барлық шабындық, қалың бұталы, жазықтық және таулы жерлерінде кездеседі.
Сабағы 90 см-ге дейін биік, тегіс таспа тәрізді жапырақтары және 3-4 шашақты бұтақшалары гүлшоғырына жиналған. Шашақтары ұсақ, жасыл немес сиякөк, әрқайсысы 3-5 гүлден тұрады. Мамырдан (жазықта), шілдеге дейін (тауда) гүлдейді. Шалғын қоңырбасы бағалы мал азығы болып есептеледі. Мал жайылып кеткен соң қаулап өседі. Кейбір елдерде дақыл түрінде мал азығы үшін және безендіру мақсатында өсіріледі.
## Дереккөздер

А. А. Иващенко. Қазақстан өсімдіктер әлемі. Алматыкітап баспасы, 2012.

Санат:Астық тұқымдасы
Кәдімгі шәйқурай

**Кәдімгі шәйқурай** — Қазақстанда кездесетін 7 түрдің ішіндегі едәуір танымал түрі. Қазақстанның барлық аудандарында, өзен жағасында, шалғынды далада, бұталы өсімдіктер арасында, тау сайларында, беткейлерінде, тың жерлерде өсіп-өнеді. Оның жіңішке мықты бұтақтары бар, одан жылда қатты бірнеше екі қырлы сабақтар тарайды. Жапырағы қарама-қарсы орналасқан, элипс тәрізді, жиектері бітеу. Бұл түрдің жапырағына тән ерекшелігі көп нүктелі бедері бар, эфир майының тұнық тамшыларымен толтырылған. Егер жапырақты күнге қарайтын болсақ, олар жіңішке инемен тесілгендей болып көрінеді. Осыған байланысты бұл түр    деген атау алған. Гүлдері едәуір көлемді, жалтыр сары, қалқан секілді сыпырғыға жиналған. Тостағаншалары мен күлтелері 5-тен, көп аталықтары 3 шоққа бөлінген. Тостағаншалар мен күлтелерінің жиегінде қара нүктелер анық көрінеді, үйекген уқалаған кезде қызғылт сары бояғыш зат көрінеді. Осы себепті бұл өсімдіктің гүлін жүннен тоқылған киімдерді сары туске бояу үшін қолданады. Тозаңдануы жәндіктер арқылы. Гүлдері шырынсыз бірақ ашық, бояуы және тозаңның шамадан тыс көптігі жәндіктерді шақырады. Гүлдеуі мекеніне байланысты маусымнан тамызға дейін созылады. Тұқымы тамыз және қыркүйек  айларында жетіледі. Бұл үш қырлы, қоңыр түсті қауашақтар басқалардан ерекше көзге түседі. Құрғақ күндері ашылады да, жаңбырлы күндері жабылып тұрады. Тұқым саны көп, ұсақ қара қоңыр түсті, қауашақтың жоғарғы жағындағы тесіктен қозғалғанда шашылып түседі.
## Медицинада қолданылуы
Шәйқурайдың жер беті бөлігінің құрамында биологиялық белсенді заттар, эфир майы және витаминдер бар. Гүлдеу кезінде жиып алынған шәйқурайдың жеке өзі немесе қоспасы түрлі елдердің ғылыми және халықтық медицинасында кеңінен қолданылып келеді.
Славян халқының мақалы: „Қалай ұнсыз нан пісіру мүмкін болмаса, шәйқурайсыз адам мен жануардың ауруын емдеу мүмкін емес“. Бұл өсімдік суық тигенде, микробтарды өлтіруге және жараны емдеуге қолданылады. 
## Дереккөздер

А. А. Иващенко. Қазақстан өсімдіктер әлемі. Алматыкітап баспасы, 2012.
Санат: Шайқурайлар
Әскери қызметтегі ұшақтар

**Әскери қызметтегі ұшақтар** — Ұлттық Қарулы Күштерінің құрамына кіретін әуе көлігі.

## Алғашқы әскери ұшақтардың қолдану аясы
Әскерилер ұшақты ә дегеннен қару деп білді. 1908 жылы АҚШ армиясының офицерлері әлемдегі ауадан ауыр бірінші ұшу аппараты – ағайынды Райттардың ұшағымен ұшты. Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарында Батыс майданда Германия мен Франция авиацияларының арасында нағыз әуе шайқастары жүріп жатты. 1911 жылы Италия Ливияда түріктермен айқасқа ұшақтарды пайдаланды. Ауыр бомбалаушы ұшақтардың Отаны Ресей болды. Төрт моторлы “Илья Муромец” ұшағын И.И. Сикорский жобалады. Бірінші дүниежүзілік соғысқа “Муромецтердің” тұтас эскадроны қатысты. 

1920–шы жылдарға таман әскери ұшақтардың арнайы түрлері анықталды: барлаушылар, жойғыш ұшақтар (истребитель), бомбалаушылар, тасымалдаушы ұшақтары, шабуылдаушылар.Авиацияға сенімнің күшті болғаны сондай, итальяндық генерал Дуэ соғыста ауыр бомбалаушы ұшақтардың көмегімен ғана жеңіп шығуға болады деген тұтас бір теорияны жасады. “Дуэ доктринасы” деген атпен белгілі теория өте даулы болды. Германияны 1945 жылы тізе бүктірген америкалық “ұшатын қамалдардың” бомбалауы емес, кеңестік Т-34 танкісі және ППШ автоматын асынған кеңес солдаты болған. Әйтсе де, бомбалаушы ұшақтар бір соғысты бірде – бір оқсыз, дәлірек айтқанда бірде – бір бомба тастамай – ақ жеңіп шыққан. 1930 – шы жылдары Жапония кеңестік Қиыр Шығыстың бір бөлігін басып алмақ болды. Примаорьеге ТБ – 3 бомбалаушы ұшақтарымен қаруланған әуе бригадасы апарылды. ТБ – 3 – терге тең келетін ұшақтар ол кезде әлемде жоқ еді.

А.Н. Туполев  құрастырған ұшақтардың әрет ету радиусы Токионы бомбалауға мүмкіндік береді, ал жапон жойғыш ұшақтары бұл кезде пулеметтерін кезеніп алған “қамалды” атып құлатуға шамасы келген жоқ.

## Реактивті  жойқын ұшақтар
Реактивті  ұшақтың бет – бейнесін өзгеретіп жіберді. Ұшақтар стратосферада көз ілеспес жылдамдықпен ұша бастады. XX ғасырдың ең ғажайып ұшағы деуге лайық – кеңестік МиГ – 25РБ. МиГ- 25 таңбасы әртүрлі екі ұшаққа тән: тосқауылшы МиГ – 25П және барлаушы – бомбалаушы МиГ – 25РБ. Бұдан биігірек әрі жылдамырақ ұшақтар болды. Бірақ стратосферадан дыбыстың үш есе жылдамдығымен бомбалап соққы бере алатын ұшақ әлемде болған жоқ.

Жылдамдықтың ресми рекордының иесі америкалық барлаушы ұшақ SR – 71, бірақ Гиннестің рекордтар кітабына ең ұшқыр ұшақ ретінде кеңестік МиГ -25 ұшағы енгізілген. Рекордтық жылдамдықты Израйльдің әуе қорғаныс күштері тіркепе алыпты. МиГ –тің ұшқышы бұл рекорды туралы айтқысы келмеген. МиГ -25 – тік жылдамдығына шектеу қойылған еді, себебі қатты қызудан кабина шамының металы еріп, планердың металымен жабысып қалатын. Ал жаттығу үшін ұшқан кезде ұшқыштарымыз кейде дыбыс жылдамдығынан 3 есе арттырып жіберетін. Қонғаннан кеейін кабинаны сүйменмен бұзып ашуға тура келеді, ал ұшқышқа қатаң сөгіс беріледі.

## Қызықты деректер
Әскери әуе күштерінде “әуе кемесі” деп ұшу массасы 40 тоннадан асатындарын атайды. Тосқауылшы МиГ – 31 (45 Т!) ресми түрде әуе кемесі болып саналады. МиГ – 31 төрттігі жойқын ұшақтар авиациясында әдеттегідей бөлімше емес, жасақ делінеді.

## Дереккөздер

Санат:Әскери авиация
Цоелофизис

thumb|Цоелофизис
**Цоелофизис** — ұзындығы 2,7 метр, төрт аяқты, шағын, жеңіл құрылымды динозавр. Оның борпылдақ әрі қуысты сүйектері, ұзын үшкір басы, ондаған өткір тісі, алдыңғы аяқтарында үш тырнақты саусақтары, ұзын мойынды болған. Цоелофизистің қатқыл және кескінді сүйектерден тұратын екі түрі табылған. Біреуі аталық, ал екіншісі аналық динозавр екен. Цоелофистер шамамен 210 миллион жыл бұрын кейінгі Триас дәуірінде өмір сүрген. Ол - пайда болған алғашқы динозаврлардың бірі. 
## Қызықты дерек
* Цоелофизис деген сөз бос формалы деген мағына береді. 
* Цоелофизистер топталып өмір сүрген.
* 1940 жылдардың соңында қазіргі Нью–Мексико штатындағы Гост–Рэнч қалашығынан цоелофизистің біраз қалдықтары табылған.
## Мәліметтер
*Қорегі : ұсақ жануарлар мен өлекселер
*Салмағы : 45 келі
*Тұқымдас : Цоелофизид
*Отряд тармағы : Теропод 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Эполет акуласы

Эполет акуласының ғылыми атауы- "мысықтәріздес акула". Кейде оны "соқыр акула" деп те аталады. Олардың денесінде қоңыр дақтар дақтар көп.

## Таралуы
Эполет акулалары Шығыс Австралия, Солтүстік Австралия және Жаңа Зеландияда  кездеседі.

## Биологиялық сипаттама
*Денесі- жыланбалық сяқты ұзын, иілгіш. Дене тұрқы 107 см-ге  дейін жетеді. Су астындағы маржанды жартастардан кездестіруге болады. 914 метрлік тереңдікке сүңги алады.
*Эполет акулалар құрттармен және теңіз шаяндарымен қоректенеді. Эполет күндіз де, түнде де тамақтана береді.
*Акуланың бұл түрі жұмыртқалағыштар тобына жатады. Ақ, қара дақтарына байланысты бұл акула "эполет", яғни "әшекейлі акула" деп аталған.

## Дереккөздер


Санат:Акулалар
Мұнтазқұс

**Мұнтазқұс** () — Татреңтәрізділер отрядының Мұнтазқұстар тұқымдасының тегі. Көбіне үлкендігі кіші-гірім үйректердей болады, тұмсығы үзынша, бірақ екі бүйірінен қысыңқы болмайды. 

## Таралуы
Берингов, Охот, Жапон теңіздерінің және Арктика теңіздерінің аралдарын, жағалауларын чистиктердің төрт түрі мекен етеді. Ұяларын биік тасты жағалауларға, көбінесе үңгірлерге және індерге салады.

Санат: Татреңтәрізділер
Компсогнат

thumb|Компсогнат
**Компсогнат** — Юра дәуірінің ең шаған динозавры. Ол артқы аяқтарымен жүгіретін жүйрік жануар болған. Тауықтың көлеміндей компсогнаттың құйырығын қоса есептендегі ұзындығы 1 метрге жетпеген. Салмағы бар-жоғы 4 келіден аспайды. Салмағы жеңіл болғандықтан тез жүгірген. Жіңішке мойыны — компсогнаттың ең кішкентай дене бөлігі. Басы, мойыны мен денесінің ұзындықтарын бірге қосса да құйырығының ұзындығы шықпайды. Бассүйегінің қалдықтарымен бірге өткір тістері табылған.
## Қызықты дерек
* Компсогнат — аяқтарында үш башпайы бар құс секілді динозавр. 
* Компсогнат — ежелгі археоптерикс атты құстың ең жақын туысы. 
* 1850 жылдың соңында Оберндорфер деген ғалым Германияның оңтүстігіндегі Риденбург және Кельхайм аймақтарынан компсогнаттың қалдықтарын тапты.
## Мәліметтер
*Қорегі : ұсақ жануарлар 
*Салмағы : 3 келі
*Тұқымдас : Компсогнатид
*Отряд тармағы : Теропод 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Поганкалар

Сұқсыр үйрек (поганка) гагарларға туыстық жағынан жақын. Тек қана олардан мөлшері жағынан кішірек және әрбір саусақтарының айналасында жарғақтары болады. 

нобай

Бұлардың ішінде үлкен поганка немесе чомга кең тараған. Поганкалар негізінен су жәндіктерімен және олардың дернәсілдерімен, кейде шаяндармен, моллюскалармен және ұсақ балыктармен қоректенеді. Қоректерін іздеп, судың 7 метрдей тереңдігіне сүңгиді. Сұқсыр үйректердің ұясы түрлі шөптесін заттардан жасалып, су бетінде қалқып жүреді, оншама терең болмайды, 2—7 жұмыртқа салады. Жұмыртқаларын атасы мен анасы кезектесіп басады. Өздері ұядан кеткенде, ұяның бетін шөптің қалдықтарымен жауып кетеді.
Сұқсыр үйректер өмірінің барлығын дерлік суда өткізеді. Дем алу үшін ғана судан қайырларға шығады. Олар ұшар алдынан жүгіріп барып көтеріліп шапшаң ұшады.
Сұқсыр үйректердің еті қатты және дәмсіз, әрі оның етінен балықтың дәмі шығып тұрады. Бұлардың терісі әйелдердің көй-лектерін әсемдеуге, бас киімдер, муфтылар, жағалар және пальтолар тігуге пайдаланылады. Олардың терісінен жасалған киімдер әсем, төзімді және жауынға, қарға шыдамды болады. Бізде поганка, гагарлар аз ауланады.

Санат:Сұқсыртәрізділер
Гагар тәрізді құстар

Бұл отрядқа суда жақсы жүзетін және сүңгитін, бірақ нашар ұшатын, жүретін нағыз су құстары жатады.

Аяқтары артына қарай созылыңқы біткен, сондықтан да жер бетінде тік тұрғанда денесі алдына қарай иіліп тұрады. Олардың табан сүйектері екі бүйірінен қысылыңқы келеді де, алдыңғы үш саусағының арасында жарғағы болады. Мойны ұзын, ал тұмсығы біршама ұзындау екі бүйірінен қысыңқы түзу және өткір бола-ды. Қанаттары қысқа және сүйір келеді, ал олар өте шабан ұшады. Құйрығы қысқа болады. Қауырсыны тығыз орналасқан. Балапандары ширақ және үлпілдек мамықты болады.

Гагар тұқымдасына  алдыңғы үш саусағы тұтасып жарғақпен жалғасқан, ірі құстар жатады. Жер бетімен жақсы қозғалып жүре алмайды. Бұлардың негізгі қорегі балықтар болып есептеледі. Бұлар суда жақсы сүңгіп, су ас-тында бірнеше минут бола алады. Еркегі мен ұрғашысының түсі бірдей, айырмасы болмайды. Бұлардың бізде бірнеше түрлері кездеседі, оның ішінде қаражемсаулы (Gаvіа агсtіса) гагар көбірек кездеседі. Қаражемсаулы гагар қаздан кішірек құс, ұяларын үлкен көлдерге салады, ол негізінен Балтық, Қара, Каспий және Жапон теңіздерінде қыстап шығады.

Гагарлар көбейер кезінде еркегі мен ұрғашысы бірігіп жүреді. Ұяларын судың жағаларына салады. Егер ұясында отыр-ғанда бір қауіп төнсе, ыршып суға түседі. 1—3 жұмыртқа салады. Жұмыртқасын атасы мен анасы кезектесіп басады. 28 күннен кейін жұмыртқадан сыртында үлпілдек қауырсыны бар балапан шығады. Балапандарының жұмыртқадан шығысымен, суда жүзетіндей қабілеті болады.

Санат:Маймаққазтәрізділер
Балық анатомиясы

**Балық анатомиясы** Балықтардың дене құрылымының күрделілігі, биологиялық ерекшелігіне байланысты қаңқасы шеміршектен, шеміршекті сүйектен және сүйектен құралады. Сазан – сүйекті балықтар класының өкілі. Сазанның қаңқасы омыртқа жотасынан, бас сүйектен және жүзбеқанат сүйектерінен тұрады. Омыртқа жотасы омыртқалардан құралатындықтан, сазан омыртқалы жануар болып табылады. Омыртқа жотасы омыртқалардың құрылысына байланысты тұлға және құйрық бөлікттеріне бөлінеді. Омыртқаның үстіңгі және астыңғы доғалары мен омыртқа денесі болады. Тұлғаның омыртқа жотасындағы омыртқалардың үстіңгі доғалары бірікпегендіктен, оған қабырғалар жалғасады. Омыртқа жотасының құйрық бөлігіндегі омыртқаларда үстіңгі доға да, астыңғы доға да ұзын өскінді болады. Омыртқа жотасында жалғасқан бастың қаңқа сүйектері өте күрделң, онда: ми орналасқан сүйекті қауашақ – бассүйек, үстіңгі және астыңғы жақсүйектер, тіласты және желбезектер қаңқасы болады.

## Дереккөздер


Санат:Ихтиология
Санат:Балықтар
Тұздалған балық

**Тұздалған балық.** Тұздау – балық консервілеудің ең қарапайым әдісі. Тұз көптеген ферменттердің әрекетін тежейді, клеткалық мембрана қызметін бұзады және бактериалды клетканың плазмолизін тудырады. Тұздау кезіңде әр түрлі биохимиялық процесс жүреді, ол жетілу деп аталады және нәзік консистенция түзіледі, ет сүйегінен жеңіл ажыратылады, май ткань бойымен  біртекті таралады. Тұздау үшін майшабақтар, анчаус, ставрид, скумбрия т.б. қолданылады. 
*Құрғақ тұздау. Балықты тұзбен ысқылайды да, түз себеді. 
*Ылғалды тұздау. Белгілі бір консистенциялы тұз ерітіндісін қосады.
*Аралас тұздау. Тұздық және т.б. дәмдеуіштер қосады.

## Дереккөздер
Коритозавр

thumb|Коритозавр
**Коритозавр** — тоқылдақ тұмсықты, сүйегі ірі , шөппен қоректенетін динозавр. Ұзындығы — 10 метр, биіктігі — 2 метр, салмағы — 5 тонна. Кориктозаврдың айдары оның үстіңгі ерні мен мұрнының сүйегіне жабысып өскен. Айдар басының үстінен өтіп, тұмсық сүйегіне ұласқан. тұмсық сүйегі тоқылдаққа ұқсағандықтан коритозавр тоқылдақ сияқты дыбыстар шығара білген. Айдардың осылайша орналасуы иіс сезу мүшелерінің қызметіне оң әсер ететін болған. Коритозаврдың алдыңғы аяқтары қысқа, қолғап пішіндес, құйрығы ұзын, үшкір болды. 
## Қызықты дерек
* Коритозавр 80 миллион жыл бұрын жоғарғы Бор дәуірінде Солтүстік Американы мекендеген. 
* Динозаврдың алғашқы түрін 1912 жылы палеонтолог Барнум Браун Канаданың Альберта провинциясындағы Ред Дир өзенінен тапты. 
## Мәліметтер
*Қорегі : өсімдіктер
*Салмағы : 4 тонна
*Тұқымдас : Гадрозаврид
*Отряд тармағы : Динозаурия 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Қақталған балық

**Қақталған балық.** Шекті мөлшерде тұздалған балықты табиғи жағдайда, кейде жасанды жағдайда 10-200°С температурада табиғи жағдайда ақырын сусыздану арқылы алады. Қақтау кезінде 15-30 тәулік балықта күрделі физикалық-химиялық процестер жүреді. Сыртқы түрі мен дәмі өзгереді. Жылу мен ауа әсерінен балық ылғалдылығы төмендейді, бұлшық ет ткані тығыздалады, май сіңеді, ашық янтарь түске енеді. Сонымен қатар белоктар мен майлардың автоликалық өзгеріс, тотығу процестері жүреді. Нәтижесінде шикі балық дәмі мен иісі жойылады, жетіледі де, өзіңдік дәм мен иіс пайда болады.

## Дереккөздер
Мұздатылған балық

**Мұздатылған балық.** Мұздату балықтың ұзақ мерзімге сақтау тәсілі. Мұздату консервілеудің кең таралған және тиімді әдісі болып табылады, себебі температура төмендейді -180°С және бос судың мұзға айналуы микроорганизмдердің өміршендігін биохимиялық реакциялардың жүруіне қолайсыз жағдай туғызады. 
*Балық бұл шығынның ішіндегі температура -60° , -100°С немесе одан да төмен жететін балықтар ** мұздатылған балықтар** деп атайды. Жоғары сапалы мұздатылған балықты -250°С да жаңа ауланған балықты мұздату арқылы алуға болады. 
*Мұздатудың көптеген тәсілдері бар. Олар; табиғи, мұз-тұзды аралас, мұзды камера, сұйық азотты мұздау.
*Мұндай балық 1,2 сортқа бөлінеді. Майда балықтарды сортқа бөлмейді. Стандарттау майда және 1-ші сортты балықтардың сырты таза, табиғи түсті, сыртқы беттері бүлінген, дұрыс бөлшектелген. 2-ші сорт сәл қарайған, терісі сарғыш. 

## Дереккөздер
Цератозавр

thumb|Цератозавр
**Цератозавр** — бұдан 156 - 145 миллион жыл бұрын кейінгі Юра дәуірінде өмір сүрген ірі динозавр. Ол бұлшық еті мықты екі аяғымен қозғалған. Оның имек пішінді кең әрі жіңішке мойыны мен тұмсығында қасқа мүйізі болған. Динозаврды цератозавр деп атаған — палеонтолог Отниел Марш. Ғалым 1884 жылы цераптозаврды толықтай зерттеп шығып, осындай атау беруді ұйғарған. Цераптозаврдың көру қабілеті өте жақсы дамыған. Көлденеңінен ұзындығы — 6 метр, салмағы 1360 келі тартатын азуы алты қарыс жыртқыш пышақтарың жүзіндей өткір тістерімен ерекшеленген. 
## Қызықты дерек
* Цераптозавр шамамен 150 миллион жыл бұрын кейінгі Юра дәуірінде өмір сүрген. 
* Цераптозаврдың қаңқасы қазіргі кездегі қолтыраынның қаңқасына ұқсас.
## Мәліметтер
*Қорегі : ұсақ жануарлар 
*Салмағы : 1,3 тонна
*Тұқымдас : Цератозаурид
*Отряд тармағы : Теропод 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Тоңазытылған балық

**Тоңазытылған балық. ** Температура төмендегеннен кейін микроорганизімдердің дамуы тежеледі немесе тоқтайды және ткань ферменттердің қызметіне негізінделген биохимиялық процесстер ақырын жүреді. 
*Суықпен консервілеу балықтың табиғи қасиеттерін сақтайды. Етінің температурасы -1°-50°С аралығында сақталған балықтар тоңазытылған балықтар деп аталады. Мұндағы температура ферменттер мен микроорганизмдер әрекеті төмендейді. Сондықтан балықтың бұзылуы мерзімі ұзарады. Балықты тоңазытудың алдында бөлшектейді. 
*Қазіргі кезде тоңазытудың бірнеше әдістері бар; мұзбен, теңіз суымен, суытылған тұзбен т.б. Кең таралған әдістің бірі табиғи және жасанды мұзбен тоңазыту болып табылады. Тоңазытылған балықтың сақталуын арттыруын үшін мұздатудың арнайы түрлері; қар мұзды, қабыршақты  мұз, биомицин, антисептик т.б. 

## Дереккөздер
Дейноних

thumb|Дейноних
**Дейноних**. Дейнонихтің қимыл-қозғалысын реттеп тұратын икемді мойыны, үшкір тісті жақ сүйектері мен үлкен басы болған. Аяғының екінші тырнағы орақ сияқты ішке қарай бүгіле біткен. Ұзын құйрығы беломыртқасына жалғасқан. Құйрығының көмегімен дене салмағын тепе-теңдікте ұстап, жылдам бұрылыс жасай алған. Көздері мен ми көемі үлкен. Жеңіл де икемді екі аяғымен шапшаң қозғалатын құс тектес динозаврың ұзындығы — 3 метр, биіктігі — 1,5 метр, салмағы — 79 келі. Иығынан төмен — 1,2 метр, жамбас сүйегінің ұзындығы — 31 см. 
## Қызықты дерек
* Бұл атауы «қорқынышты тырнақ» дегенді білдіреді. 
* Дейноних етпен қоректеген. Күші жеткен кез келген жануарды алып жығаын жыртқыш топталып жүріп жемтік аулаған.
## Мәліметтер
*Қорегі : жануарлар 
*Салмағы : 79 келі
*Тұқымдас : Дромеозаурид
*Отряд тармағы : Теропод 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Бес шеркеш

## Бес шеркеш

Кіші жүз Байұлынан (Қыдырқожа) - Сұлтансиық, Қыдырсиық, Бақтысиық болғанда, осылардың Қыдырсиығынан өрбіген балалардың бірі - Шеркеш. Шеркештен - Қосым, Қойыс, Жауғашты, Шумақ Досым (Қылыш, Кескен, Тілес). Осы бесеуінен тараған ұрпақты жинақтап "Бес шеркеш" деп атайды. Бұлардың ішіндегі Қосымы Шеркештің асырап алған киімді баласы болса керек. Алайда, Шеркештің ықыласы ауып, еншілес еткендіктен исі шеркештер Қосым ұрпағын аға тұтып, төрге отырғызады. Ел аузында "Қосым шеркеш емес, кәтеней қосым емес" деп айтылатын мәтел сөз де Қосымның Шеркешке асыранды бала болғанын айғақтай түседі. Осы мәтелдегі Кәтеней деп отырғаны да асыранды бала.  Шежіре бойынша Қосымнан - Бекбасар, Марас туған. Марастан - Мырзамбет туған. Мырзамбеттен - Жанғабыл, Сатыбалды, Сары, Қоңыр, Кәтеней деп таратылады. Бұл бесеуінен өрбіген ұрпақты "Қосым шеркеш" деп айырып атайтын дәстүр бар. Кейбір шежіре дерегінде Қосымнан -  Кәтеней, Мырзамбет, Жайымбет туыпты немесе Қосымнан - Мырза, Шора туыпты деп те айтылады.

## Дереккөздер
Қазақтың ауызша тарихы: Зерттеу. - Астана: Фолиант, 2008, 435 бет
Андроцей

[нобай|[Гиппеаструм андроцейі]]
**Андроцей** (, атау септікте  — «аталық» және  — «үй») — гүлді өсімдіктердегі аталықтардың көп мөлшердегі жиынтығы. Андроцейдегі аталықтардың саны көп мөлшерде ауытқып отырады (1-ден 100-ге дейін барады). Аталықтары не жеке-жеке бос орналасқан немесе әртүрлі деңгейде біріккен болып келеді. Егер аталықтардың барлығы біріккен болса, онда оларды бір ағайынды, аталықтардың біреуі бос қалып, қалғандары біріккен болса — екі ағайынды, ал егерде аталықтары бірнеше топ түзіп бірігетін болса — көп атйынды аталықтар деп атайды. Аталықтардың биіктіктері бірдей болуы да немесе әртүрлі болуы да мүмкін. Биіктіктері өр түрлі болып келетін аталықтарды мынадай топтарға бөледі: екі жақсы жетілген аталығы болатын, үш жақсы жетілген аталығы болатын және т.б. Екі жақсы жетілген аталығы болған жағдайда, аталықтың екеуі басқаларынан биік болады, ал үш жақсы жетілген аталығы болғанда, аталықтың үшеуі басқаларынан биік болады және т.б.

Санат:Өсімдіктер морфологиясы
Клонорхоз

**Клонорхоз.** '''Бұл ауруды япондық сорғыш құрттардың (Clonorchis sinensis) метарцерка-  рилері тудырады. Олар тұқы тұқымдас балықтардың бұлшықеттерінде дамиды. Дефени -тивті иесі адамдар мен етқоректілер болып табылады және оладың өт жолдарын зақымдап сары  ауруды тудырады. 
*Адамдардың зақымдалуы шикі немесе дұрыс пісірілмеген ауру балықты тағамға қолданғанда болады. Ветеринарлық – санитарлық баға және шаралар  дифиллоботриоздікі сияқты.
Қоздырғышы қытай сорғышы, Гельминт көлемі (10-20)х(2-1,5) мм. Описторхоз жұмыртқасынан айыру өте қиын, суда 3 айға дейін тіршілік ету қабілеті бар. Ақырғы иелері – адамдар және балықпен қоректенетін жануарлар. Сонымен қатар үй мысықтары және иттер. Аралық иелері-моллюскалар көбінесе суда жүретін түрлері. Ол нәжіспен зақымдалған суларда жүретін моллюскалар болып табылады. Клонорхоз көбіне Қытайда, Кореяда, Жапонияда көп тараған. Осы мемлекеттердің аудандары 80% инвазияланған.
## Профилактикасы.
Описторхоздікіндей.
## Емі.
Дегельминтизация описторхоздікі сияқты празиквантельмен және хлоксильмен, сонымен қатар битинал (актомер, битин) 30-50 мг/кг тәулігіне күн ара 3 апта бойы жүргізіледі. Жақсы нәтиже берген ол никлофолан 1-2 мг/кг дене салмағына байланысты 2-3 күн.

## Дереккөздер
*http://medkarta.com/?cat=article&id=20243 
*http://www.blackpantera.ru/useful/health/sickness/5087/ 


Санат:Балықтардың инфекциялық аурулары
Тұқылардың қызамығы

Негізінен тұқылар мен  сазандарды зақымдайтын өткір септикалық ауру. Үлкен жастағы (үш және екі) балықтар тым тез қабылдағыш болып келеді. Жыл мезгілінің әсіресе ыстық уақытында жылдам таралады.
## Кызамақтың қоздырушысы
Кызамақтың қоздырушысы-  B. pseudomonas punсtata, қысқа, қозғалғыш, шеттері жұмырлау ұзындығы 0,8-2 мк, ені 0,5-0,8 мк, спора мен капсула құрамайтын грамтеріс таяқша.  Қатты нәрлі ортада жартылай мөлдір домалақ тізбек құрайды, сорпада- тегіс  лайланады, бетінде – жұқа қабық, түбінде тұнба түзеді.20°-25° С жақсы өседі.Бактериясының сүзгіш кабығы бар.
*Инфекцияның қайнар көзі бастапқы (ауру ағза, экссудативтін бөліну, өлген балық мүшелері және т.б.) және екінші қайтара (жұқпалы суаттар, азықтар мен балық өсіретін құрал - жабдықтар) болып екіге  бөлінеді. 
*Аурудың қоздырғыштары суда, тоған түбінде жақсы сақталады, төмен температуралар әсеріне төзімді. Аурудың бастапқы сатысында (өткір ағымды) ауру балықтарда тері  қабатымен ішкі  мүшелерінің  геморрагиялық қабынуы байқалады. Барлық  жүзу қанаттары, әсіресе төменгі (кеуде, құрсақ және анальдың) қанаттары инсенсивті қызыл түске боялады, құрсақ водянкасы дамып, ол жалпы дененің водянкасына ауысады,ақырында қабыршақтары тікірейіп кетеді. Сол сияқты шарасынан шыққан  көздері байкалады. Құрсақты басқанда анустан шырыш жіптері бөлініп шығады.
Аурудың өткір кезеңінде тері мен жүзу қанатының  қабығынан бөллігінде некротикалық ошақ пайда болып, одан соң шеттері ойлы қара әртүрлі  қалыптағы жараға айналады.Өлген балықтарды жарып көрген уақытта, ішкі мүшелерінің  гиперемирленгені, Қаусағандығы, қатты ісінгендігі байқалады. Құрсақ  бөлігі қызыл түстес  транссудатқа толған.Көкбауырдың көлемі ұлғайған. Жүректің қан тамырлары мен жүзу торсылдағы инъецирленген, перикардта нүктелік кан құйылған.
## Санитарлык баға
Егер  бұзылмаған таза балықтың  сытқы жамылғысында бірен- саран іріңді- некротикалық жарақат пен жаралар байкалып, ол бұлшық ет ткандеріне терең ене қоймаған болса, ондай балықты азық түлік мақсатында пайдалануға жіберіледі. Бірақ зақымдалған жерін тазалап алып тастап және пысырылғаннан немесе 30минуттан кем емес қуырылғаннан кейін қоғамдық тамақтану желісінде қолдануға рұқсат етіледі. Балықта қызамықтың өткір ағымдағы ауру нышандары байқалғанда жәнеде іріңді- некротикалық жара, бұлшық еттің тканьдеріндетереңге енген гидрелген ошақтары болғанда, ондай балықты утилизатцияға жібереді.(Жақсы пысырып аңдарға азық – түлік ретінде береді). 

## Дереккөздер


Санат:Балықтардың инфекциялық аурулары
Балықтардың фрункулёзі

**Балықтардың фрункулёзі (аэромоноз).** Аура жалпы септимециялық дамуымен, қалың бұлшық етте жараның іріңдеген жері пайда болуы мен немесе ауру балықтардың ішектерінің өткір қабынумен  сипатталады. Ауру форель шаруашылықтарарында көп байқалады. Фрункулёзге тұқылар , лақалар, шортандар тез алдырғыш келеді. Жейі үлкен жастағы балықтар ауырады. 
## Қоздырғышы
Қоздырғышы- Aeromonas saimonicida,грамтеріс, қозғалмайтын, спора түзбейтін, жиектері дөңнс келетін қысқа таяқшалар.  Агардың өсу барысында көк шұлан пигмет әсерінен агардың беті қоңырланады, бұл осы бактерияның культуралдық нышандарының барлығымен сипатталады. 40-°С дейін  қыздырғанда бактериялар өледі. Аурудың бастапқы кезінде құрсақ бөлігіндегі терінің және кеуде жүзу қанаттарынң қызаруы байқалады. Одан кейін терінің зақымдалған жерінде фуркулдар пайда болады, балықты жарып коргенде оның іш құрлысы сытқа тогіліп жара пайда болғандығы байкалады. Ауру балықтардың жүзу қанаттарындағы перделері бұзылады. Фурункулёзбен ауыратын балықтар үйірлерінен калып қойып судың бетіне жүзіп шығады, жағалауға келіп тығылады.  Өлген балықтарды аурудың өткір ағымында ішкі мүшелердің геморрогиялануы байқалады: көкбауыр гиперплазиясы, бүйректің некротикалық ыдырау, ішектердің қабынуы.
*Санитарлык баға:  Фрункулезбен ауырған балықтарды утьдеуге жібереді(жақсылап пысырғаннан кейін оларды жануарлардың азығына қасуға жібереді).

## Дереккөздер


Санат:Балықтардың инфекциялық аурулары
Шешек

**Шешек.** Ауру балықтардың терісінде локальді эпидермистің пайда болуымен сипатталады. Бүгінгі күнге дейін қоздырғыштары табылмаған.Тұқылар, сазанда, табандар, шабақтар, көк серкелер шаяндар (2 жастағы және оданда үлкен балықтарда жиі кездеседі) көп ауырады. Ауру басталғанда балықтардың денесінін әр бөлігінде және жүзу қанаттарында ақ дақтар пайда болады. Содан кейін осы жерлерде ақ – сүттес тығыз қалын өсінділер құралады,(шешек дақтары), тері бетіне көтеріледі. Кәрілеу прцестерде балықтарлың денесі алдымен тегіс, тосын кедір- бұдырлы шеміршек тектес жабын мен жабылады.І шкі мүшелерде арнаулы өзгерістер жоқ. 
## Санитарлық баға
Шешекпен біраз ғана зақымданған балықтар тосқауылсыз шығарылады, ал денесінің кейбір бөліртерінде өскіндер болған жағдайда , оны қоғамдық тамақ тану желісінде тек мұқият тазаланып, пысырылғаннан кейін ғана қолдануға рұқсат етіледі. Водянка белгілері, қызыл дақтары мен жаралары бар балықтарды утильге жібереді.

## Дереккөздер


Санат:Балықтардың инфекциялық аурулары
Джунгариптер

thumb|Джунгариптер
thumb|Джунгариптер 
**Джунгариптер**. Джунгариптердің ерекшелігі — 3 метр ұзындыққа жайылатын қанаттарында. Динозавр птерозавр тобына жатады. Жақ сүйегі жоғары қарай иіле біткен,, тұмсығының ұшынан асталған сүйекті айдары бар. Құйрығы да жыланның құйрығындай, жіңішке ұшты. Айдаршасы диозавр ұшқан кезде бағыт көрсетіптұратын блған. Жақ сүйегіндегі аз істері тегіз қатар құраған. Джунгариптердің ми көлемі үлкен, көздері өе жақсы корген. Олар ерте Бор дәуірінде өмір сүрді. Қалдықтары Қытайдың Жоңғар алабынан табылғандықтан динозавр «джунгариптер» атанған.
thumb|left|Джунгариптер
## Қызықы дерек
* Динозаврдың атауын 1964 жылы Янг есімді ғалым қойған.
* Ол жеңіл қанаттарымен біраз жерге дейін еркін ұша алған.
* Джунгариптердің басты ерекшелігі — жоғары қайырылған тұмсығында.
## Мәліметтер
*Қорегі : жануарлар 
*Салмағы : 50 келі
*Тұқымдас : Джугариптер
*Отряд тармағы : Птеродактиль
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Шортандардың обасы

**Шортандардың обасы (чума) –** көктем – жаз уақыттарында көп пайда болатын, өткір жұқпалы ауру. Онымен басымды шортандар ғана ауырады.

Аурудың қоздырғышы: B. pseudomonas esoxicidae. 

## Белгілері
Бұл ауруға шалдыққан шортандардың терісінде, жиірек терінің артқы бөлігінде қызыл жолақты жаралар пайда болады. Өткір жағдайларда жарып көргенде құрсақ бөлігінде сары – ақшыл қызыл түсті сұйықтықпен фибрин жіптерінің жинақталуы байқалады. Жұмсақ тері асты біріктірігш тканьдері бұзылып гиперемирленгені, жара ортасында бұлшықеті жалаңаштанғандығы көрінеді. Денесі мен құйрық бөлігінде домалак қалыптағы жаралар пайда болады. Ішкі мүшелерде патологияанотомиялық тән белгілер болмайды. Хронологиялық қалыпта балық денесінде әртүрлі түрдегі және  көлемдегі жаралар байқалады. 
## Санитарлық баға
Аз зақымдалған уақытында ұсталған тірі балықтарды тазартып, мұқият пісіргеннен кейін оны тағам ретінде тұтынуға болады. Ал қатты зақымдалғандарын утильдеуге жіберген жөн.

## Дереккөздер


Санат:Балықтардың инфекциялық аурулары
Ханафийаның үш шарты

## Ханафийаның үш шарты

Мұхаммед (с.ғ.с.) пайғамбардың әрі немере інісі, әрі күйеу баласы Хазірет Әлі Рұм патшалығымен болған соғыста сол елдің патшасының қызы Ханафийамен жекпе - жекке шығып, белдесуіне тура келеді. Сол белдесуде Әзірет Әлі патша қызын жеңіп, шарт бойынша өзіне пенде етіп  елге алып келеді. Елге келген соң пайғамбардың алдына жүгіндіреді. Сонда, Ханафийа қыз Мұхаммед (с.ғ.с.) пайғамбарға мынандай үш шарт қояды: "Біріншісі - мені қазірден бастап мұсылман дініне қабылдайсыз, екінші - мені жеңген Хазірет Әліге некелеп қосасыз, үшінші - менен туған ұл бала Сіздің атыңыз бен менің атымды қатар алып жүретін болады", - дейді. Пайғамбар қыздың айтқан шарттарының бәрін де қабыл алады. Содан, Ханафийа Әліге қосылады. Олардан ұл бала туып, оның атының Мұхаммед Ханафийа атануы содан еді дейді. Қазақ шежірелерінде көптеген қожа әулеттері осы Мұхаммед Ханафийадан өрбітіледі (Дерек беруші Зікірия Жандарбек (1953), белгілі түркітанушы, Оңтүстік Қазақстан облысы).

## Дереккөздер
Қазақтың ауызша тарихы: Зерттеу. - Астана: Фолиант, 2008, 368 бет
Сапролегниоздар

250px|нобай
**Дерматомикоз немесе сапролегниоз** – әртүрлі тұщы су балықтарының терісі, желбезектері және жүзу қанаттары зақымдалуымен сипатталатын жұқпалы ауру. Бұл саңырауқұлақтар тудыратын ауру ерте уақыттан балықты қолдан тоған суларында және өндірістік тәсілмен өсіру басталғаннан бері белгілі.
## Қоздырушысы
Қоздырушысы– фикомицеттер саңырауқұлақтарының Saprolegnia және Achlya туыстығына жататын шартты түрде зардапты микроорганизмдер. Көбінесе балық денесі мен уылдырықта табылатын қоздыруышылар: S. parasitica, S.ferax, S.mixta және A.flagella. Бұл саңырауқұлақтар сулы ортада кеңінен тараған.
## Індеттік ерекшеліктері
Сапролегниозбен балық кез еклген жасында ауырады. Ауру балық ашыққанда, жарақаттанғанда, судың аздық және тұздық құрамы бұзылғанда жылдың кез келген маусымында байқалады. Сапролегниоз көбінесе басқа жұқпалы инфекциялық және инвазиялық ауруларға қабаттасып өтеді. Сапролегниозға жарақаттанған және тіршілігін жойған кезде уылдырық та шалдығады. Оны биссус деп атайды.
## Өтуі мен симптомдары
Балықтың терісінде, жүзу қанаттары мен желбезектерінде саңырауқұлақтың ұйысқан жіпшелерінен тұратын мақта тәрізді тозаңды қабат кездеседі. Теріні тесіп, жіпшелер бұлшық етке, тіпті ішкі ағзаларға өтіп кетеді. Күшті зақымданған балықтар өліп қалады.Балау ауруға шалдыққан балық пен уылдырықты мұқият тексеріп қарағанда қиынға түспейді. Мақта тәрізді тозаң қабатта микроскоппен қарағанда саңырауқұлақтың жіпшелері мен зооспорангиялары көрінеді.
## Емі
Ауруға шалдыққан балықтарды емдік ванналарға салады. 2 – 5 % ас тұзында 5 минут, 1:200 000 малахит жасылында 1 сағат ұстайды. Уылдырықты зарарсыздандыру үшін 1:500 – 1:1 000 формалин (экспорициясы 15 мин), 1:200 000 тотыяйын (60 мин), 1:100 000 калий перманганаты (15 мин), 1:200 000 малахит жасыл (60 мин), 1:100 000 метилен көгі (30 мин) қолданылады.
## Дауалау және күресу шаралары
Сапролегниоздың алдын алу үшін балықтың әлсіремеуіне және жарақаттанбауына жағдай жасайды. Уылдырықпен жұмыс істегенде, оны жинағанда және ұрықтандырғанда өте мұқият болып, судың тұнықтығын бақылап, инкубация жабдықтарын таза ұстау уылдырықты сапролегниозға шалдығудан сақтайды.

## Дереккөздер


Санат:Балықтардың инфекциялық аурулары
Эораптор

thumb|Эораптор
thumb|Эораптор
thumb|right|Эораптор 
**Эораптон** — екі аяқпен жүгіретін кішкентай динозавр. Оның қуысты сүйегі, ондаған майда тісі, сопақша келген басы және бес саусақтан тұратын алдыңғы аяқтары табылды. Эораптор әлемдегі ең ежелгі динозаврлардың бірі. Ол шамамен 230-225 миллион жыл бұрын қазіргі Аргентинаның солтүстік - батысында өмір сүрген. Динозаврдың салмағы тым жеңіл болған. «Тіпті ересектерінің өзі 10 келіден аспаған» деп жорамалдайды ғалымдар. Динозавр аяғының ұшымен денесін тік ұстап жүрген екен. 
## Қызықты дерек
* Бұл қарапайым динозаврдың сүйектерін алғаш рет 1991 жылы Чикаго университетінің палеонтологы Пол Серено Аргентинаның Исчигуаласто басейнінен тапқан.
* Эораптор динозаврлардың кесірткежамбастылар тобына кіреді.
## Мәліметтер
*Қорегі : жануарлар 
*Салмағы : 9 келі
*Тұқымдас : Зауропси
*Отряд тармағы : Теропод 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология