open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жүрек жетіспеушілігі

**Жүрек жетіспеушілігі** деп  тіндердің дұрыс жұмыс атқаруына қажет заттармен қамтамасыз ету және зат  өнімдерін шығаруға негізделген қанайналым аппаратының (соның ішінде жүрек) өзінің жұмысын атқара алмауын айтады, тіндердің метаболиттік қажеттелігін қанағаттандыру үшін керекті қан көлемінің азаюы жүректің қамтамасыз ете алмауынан туатын патологиялық процесс.

## Түрлері
Пайда болу жылдамдығына қарай: жедел және созылмалы.
* Жедел  түрі – миокард инфарктісі, митралды және аорта қақпақшалардың жетіспеушілігі, сол қарынша жарылуы.
* Созылмалы – біртіндеп басталады.

Жүрек бөлімдерінің зақымдалуына байланысты:
* сол қарыншалық 
* оң қарыншалық

*Сол қарыншалық Жүрек жетіспеушілігі* (СҚЖЖ) – сол қарыншаға (а.стенозында) көп күш түскенде, немесе оның жиырылу функциясы төмендегенде пайда болады (миокард инфарктінде) сол кезде мынадай жағдай пайда болады, үлкен қан айналымына түсетін қан азаяды, сол жүрекше кеңейіп, кіші қан айналымында қан іркілісі болады.
СҚЖЖ:
* Систолалық,
* диастолалық болады.

*Оң қарынша Жүрек жетіспеушілігі* (ОҚЖЖ) – оң қарыншаға көп күш түскенде (өкпе артериясының саңылауы  тарылғанда), немесе өкпелік гипертензияда, яғни кіші қан айналым шеңберінде қан іркілісі болғанда.

Жедел жүрек жетіспеушілігі — жүректің насостық қызметінің бірден нашарлап, ағзаның қанмен қамтамасыз етілмеуі.

## Жедел жүрек жетіспеушілігінің негізгі себептері
* Миокард инфарктісі (үлкен көлемді, жарылу).
* Созылмалы жүрек жетіспеушілігінің декомпенсациясы (тиімсіз ем, қосымша аурулар).
* Аритмия (қарынша үсті, қарыншалық тахикардия, брадикардия, экстрасистолия, блокадалар).
* Қан ағуына кедергілер (аорта саңылауының стенозы, митральды саңылауының стенозы, гипертрофиялық кардиомиопатия, ісіктер, тромбылар).
* Қақпақша жетіспеушілігі – митральды, аортальды.
* Миокардиттер.
* Өкпе артериясының тромбоэмболиясы
* Өкпе текті жүрек.
* Артериальды гипертензия.
* Жүрек тампонадасы
* Жүрек жарақаты.

## Жүректен айдалатын қан көлемінің жоғарылауымен өтетін Жүрек жетіспеушілігі
* Анемия.
* Тиреотоксикоз.
* Жедел гломерулонефрит + АГ.
* Артериовенозды фистула.

## Клиникасы
Жедел жүрек жетіспеушілігінің 3 клиникалық көрінісі бар.
# жүрек демікпесі
# өкпе сусінділенуі
#кардиогенді шок

## Дереккөздер

Санат:Кардиология
Санат:Жүрек аурулары
Өт жолдарының дискинезиясы

**Өт жолдарының дискинезиясы** - өт жүруінің бұзылысына әкелетін өтқабының, Мирицци, Люткенс және (немесе) Одди сфинктерлерінің жиырылу функциясының кемістіктері (әлсіздігі, күшеюі немесе бір-бірімен келісімсіздігі).

## Этиологиясы
Өт бауырда үнемі түзілгенімен, он екі елі ішекке көбіне ас қорыту кезінде түседі. Өтқабының, өт жолдарының қызметі вегетативтік нерв жүйесімен және гормондармен реттеледі.
Өт жолдары дискинезиясының алғашқы және қосалқы (симптомдық) түрлерін айырады. Алғашқы түрі сирек кездеседі, көбіне невротикалық синдромда байқалады. Қосалқы түрі өт жолдарының органикалық ауруларында, панкреатитте, он екі елі шектің, асқазанның, іш қуысының өзге ағзаларының патологиясында болады.
Өт жолдарының дискинезиясы өтқабының және өт жолдары сфинктерлерінің тонусы мен жиырылуының бұзылысынан дамиды
Дискинезия дамуында психогенді факторлар да, адам мінезінің психикалық ерекшеліктері маңызды роль атқарады және кейбір дөрмектер де септігін тигізеді, мәселен, морфин, симпатомиметиктер, холинолитиктер.

## Патогенезі
Өт жолдарының дискинезиясы өт жолдарының жиырылу қызметінің нервтік, гуморальдік реттелу бұзылыстарынан дамиды. Дамуына әкелетін басты себептер: ваго немесе симпатикотония; катехоламиндер, ацетилхолин, холецистокинин, мелатонин және басқа гастроинтестициальдік гормондардың арасындағы дисбаланс.
       
Бірінші топтағы гормондардың белсенділігінің жоғарылауы өт жолдарының гипертониялық дискинезиясын, ал екінші топтағылардың көбеюі — гипотониялық дискинезияны дамытады. Асқазан, он екі елі шек, жіңішке ішек, ұйқы бездің ауруларында бұл гормондардың түзілуі бұзылады, осыдан аталған ағзалардың патологиясында өт жолдарының дискинезиясы жиі байқалады. 

## Клиникалық көрінісі
Өт жолдарының дискинезиясы көбіне 20-40 жас аралығындағы арықша келетін, астениялық типті әйелдерде кездеседі және асқазанның, ішектің дискинезиялық бұзылыстарымен бірге жүреді. Сондықтан жүрек айнуы, құсу, кекіру, қыжылдау, іштің шұрқырауы және кебуі жиі байқалады. Әдетте, өт жолдарының дискинезиясы етеккірі келер алдында, эмоциялық күйзелістерде, климакс кезінде күшейіп мазалайды.
Өт жолдары дискинезиясының гиперкинетикалық түрі.
     
Көрінісіне оң қабырғалықтың кенет өткір шаншып, түйреп ұстамалы ауыруы тән. Ұстамалар қысқа, бірнеше минуттан бір сағатқа дейін. Ауырудың өткірлігі кейде өт шаншуына ұқсайды. Шаншудың себебі — Одди, Люткенс сфинктерлерінің және өтқабының бір-бірімен келісімсіз, яғни бір уақытта түйілуі, осыдан өтқабы ішілік қысымның кенет биіктеуінен өт қабы қабырғасының керілуі. Әдетінде, оң жақ қабырғалық тамақтанғаннан 1 сағаттан кейін ауырады; ауыру оң иыққа, жауырынға, кейде кеуденің сол жағына тарайды; шаншу қалай кенет басталса, солай басылады, кейде күніне бірнеше рет қайталанады. 
      
Ұстаманың кезінде қызу көтерілмейді, лейкоцитоз болмайды. Кейде жүрек айнуы, құсу, ішектің дискинезиясы және вазомоторлық, нейровегетативтік синдромдар (терлеу, тахикардия, гипотония, әлсіздік, бастың ауыруы) байқалады. Көбінде түнгі ұйқы бұзылады, жүректің тұсы шаншиды. Ұстамадан тыс кезде оң қабырғалықта салмақ сезінуі мүмкін.

## Дереккөздер

Санат:Өт жолдары аурулары
Иценко-Кушинг ауруы

**Иценко-Кушинг ауруы** — нейроэндокриндық ауру.

## Шағымдары
Семіздік, бұлшық ет әлсіздігі, стриялар (сан мен құрсақта терінің созылу жолақтары), шаштың түсуі, терінің құрғауы, жыныс мүшелерінің қызметінің бұзылуы байқалады. 

## Клиникалық белгілері
Науқастарға бет келбетіне ай тәрізді май жиналу ерекшелігі, климактериялық төмпек тән. Сонымен қатар терінің мрамор түстес өзгеруі, іріңді жаралар, әйелдердің бетіне шаштардың жайыла өсуі, еркектерде гинекомастия белгілері, петехиялар мен қанталаулар, остеопороз және патологиялық сынықтар пайда болады. 

## Лабораторлық-аспаптық диагностикасы
* ҚЖА – гемоглобин деңгейінің жоғарылауы, эритроцитоз, ЭТЖ жоғарылауы;
* ЖЗА – глюкозурия, протеинурия, трипель фосфатурия;
* ҚБА – гипокалиемия, гипернатриемия, гипергликемия, СФ деңгейігің жоғарылауы, липопротеидтер жоғарылауы, белоктар деңгейінің төмендеуі;
* Гормондар деңгейін зерттеу – кортиколиберин, эндорфиндер деңгейі, кортикотропин, кортизол, кортикостерон, зәрмен 17-ОКС, 17-КС, паратгормона бөлінуінің жоғарылауы, сомато-, гонадотропиндер, кальцитонин деңгейінің төмендеуі. 
* Краниография, ЯМР және КТ – гипофиз аденомасын анықтайды. 

## Дереккөздер

Санат:Аурулар
Санат:Эндокринология
Феохромоцитома

**Феохромоцитома** — онкологиялық ауру, бүйрек безі милы қабығының адреналин (норадреналин) түзетін жасушаларынан тұратын гормон өндіретін ісік. Гипотензивті терапияға резистентті қатерлі артериялық гипертензияның дамуымен ғана сипатталуы мүмкін. 

## Синдромдары
Сонымен қатар науқастарда келесі синдромдар байқалады:
* Нейропсихикалық синдром (бас ауыруы, парестезиялар);
* Нейровегетативті синдром (тері бөлінуінің бұзылуы, дірілдеп тоңу); 
* Асқазан-ішек жолдары қызметінің бұзылуы синдромы (жүрек айнуы, құсу, құрсақта ауырсыну сезіну);
* Кардиальды синдром (ентігу, жүрек жиі соғуы); 
* Эндокриндік-зат алмасуы синдромы (қант диабеті, жыныс мүшелерінің қызметі бұзылуы).

Феохромацитомада феохромацитомалық криздер байқалуы мүмкін:
* Қатты бас ауыруы;
* Көз қырағылығы төмендеуі;
* Жиі зәр бөлінуі;
* Жалпы мазасыздану, тремор, тершеңдік;
* Артериальдық қан қысымының қатты көтерілуі (систолдық - 200-300 мм сын. бағ.- дейін; диастолдық – 180 мм сын. бағ.-дейін);
* Жүрек ырғағы бұзылуы.

## Лабораторлық-аспаптық диагностика
Лабораторлық-аспаптық диагностика – ұстама кезінде ғана айқын нәтиже көрсетеді:
ЖҚА – лейкоцитоз, лимфоцитоз, эритроцитоз, ЭТЖ жоғарылауы
ЖЗА – глюкозурия, протеинурия;
ҚБА – гипергликемия, НЭМҚ деңгейі жоғарылауы, катехоламиндер мен олардың метаболиттерінің деңгейі жоғарылауы;
УДЗ және КТ бүйрекүсті безінің ісік тәріздес түйінін анықтайды. Бүйрекүсті безінің метилйодбензилгуанидинмен сцинтиграфиясы күмән келтірмейді.

## Дереккөздер

Санат:Аурулар
Санат:Эндокринология
Остеоартроз

**Остеоартроз** (,  немесе **Деформациялайтын остеоартроз** — сүйек,  — буын) — остеоартроз. Қабыну үдерісі білінбей буын тіндерінің азғындап, босаңсып бүлінуінен болатын өзгеріс, қол-аяқ, омыртқа бағанасы буындарының дегенерациялы-дистрофиялық ауруы. Бұл ауруда буындардың шеміршегі ыдырап жойылады, осыдан сүйектердің беттері жалаңаштанады да, шеттік остеофиттер және екіншілік синовит дамиды. Негізінде, буын шеміршегінің дегенерациясы ағзаның табиғи қартаюынан дамитын физиологиялық үдерістің бірі. Остеартроз жасы 60-тан асқан адамдардың барлығында болады. Остеартрозда дамитын буын шеміршегінің өзгерістері кәрілікте дамитын өзгерістермен бірдей, бірақ оған қарағанда ертелеу басталады және буын маныңдағы тіндердің  зақымдануына әкеледі.

## Этиологиясы
Даму тегіне қарай остеартроздың
* біріншілік және
* екіншілік түрлерін айырады.

*Біріншілік түрі* — бұрын зақымданбаған сау буын шеміршектерінің уақытынан ерте тозуы. Остеоартроздың біріншілік түріне жас адамдардың идиопатиялық остеоартрозы және егде жастағылардын инволюциялық оетеоартрозы мен остеохоңдрозы жатқығзылған. Біріншілік остсеартрозда буын шеміршектерінің  уақытынан бұрын тозып "кәріленуінің” себептерін нақты анықталмаған.

*Екіншілік түрі* — Бұрын болған зақымдардың салдарынан буын шеміршегінің жүре бара дамитын дегенерациялық бұзылысы. Екіншілік остеартроз сүйек эпифиздерінің бақа  бір себептерден үйлесімділігінің жойылуынан болады, мәселен дисплазиядан, жарақаттан, туа кемістіктерден немесе шеміршек метаболизмінің бұзылысынан (эндокринопатияларда), кәсіпке байланысты буынға асыра күш тусуінен.

## Этиологиясы
Остеартроздың этиологиясында ішкі және сыртқы факторларды айырады;
*Ішкі факторлар*:	
* дене бітімінің немесе қимыл-тірек жүйесінің кемістігінен буын беттерінің үйлесімділігінің жойылуы (қазтабан, qenu varum, qenu valgum омыртқа бағанасының сколиозы, буын өсінің ауытқуы, жалғамалардың осалдығы, сіңірдің созылуы т.б.) мұндай жағдайларда буынға
түсетін күш және шеміршектің басылуы 2-3 есе артады;
* буынға салмақ түсіретін семіздік; 
* эндокриндік бұзылыстар (қантты диабет, акромегалия, гипотиреоз, климакс);
* байламдардың осалдығынан буыңдардың гипермобильділігі (Марфан сивдромы т.б.);
* метаболизмдік бұзылыстар (гемохроматоз, охроноз, подагра), буындардың өзге аурулары (РА, сүйектің асептикалық некрозы т.б.);
* буын шеміршегінің гендер кемістігінен осалдығы (остеартрозбен ауыратын науқастардың туысқандарында бұл ауру екі есе жиі кездеседі).

*Сыртқы факторлар*:
* жарақаттар, микрожарақаттар, мысалы, парашютистердің тізе буындарының ерте зақымдануы;
* стереотипті қимылдарға байланыста күш түсуі, мысалы, бишілердің тілерсек буыны, кеншілер мен тас қалаушылардың шынтақ және тізе буындарының басым зақымдануы;
* турлі заттармен улану (гербицидтер, ауыр металдар, нитраттармен, ішкілікке салыну т.б.);
* физикалық  ықпалдар (суықтау, ылғалдық, сәулелену, вибрация).

## Дереккөздер

Санат:Ревматология
Санат:Ортопедия
Санат:Буындар аурулары
Эзофагит

thumb|right|200px|
**Эзофагит** (:  — өңеш + -*itis*) — кілегей қабаттың қабынуымен сипатталатын өңештің ауруы.

## Этиологиясы
# Алиментарлық эзофагит: кілегей қабаттың ыстық, суық, ащы, дөрекі тамақтармен зақымдалуы. Немесе арақты көп ішкендіктен зақымдауы мүмкін.
# Мамандыққа байланысты: өңештің кілегей қабатына тұрақты түрде қышқыл, тұз, сілті, ауыр металлдар тұзы әсер емсе дамуы мүмкін.
# Іркіліске байланысты: егер тамақ өңештің бір жерінде ұзақ уақыт сақталып қалса, шірігеннен пайда болады (дивертикулда, стенозда).
# Аллергиялық эзофагит. Тамаққа аллергия болғанда бронх демікпесінде дамиды.
# Дисметаболизмдік полигиповитаминозда, жетіспеушілікте және жүрек, тыныс жетіспеушілігінде, портальды гипертензияда дамиды.
# Рефлюкс-эзофагит. Өңеш асқазан немесе 12-елі ішек сөлі кері лақтырылғанда дамиды.
# Идиопатиялық эзофагит себептері белгісіз.
# Жарақаттанудан пайда болған эзофагит.

## Патогенез
Кілегей қабаттың қорғаушы факторларының және оның төтеп беру қабілетінің төмендеуінен этиологиялық факторлар әсер етіп қабыну процессі басталады.

## Клиникасы
# Дисфагия - өңештен тамақ жүрген кезде жағымсыз әсер пайда болады. Науқаста төстің артында қысу, керілу сезімі пайда болады. Эзофагитте дисфагия тұрақсыз, ұстамалы түрде болады. Сұйық тамақтың өтуі қиындайды (парадоксальді дисфагия).
# Ауыру – төс артында орналасады. Бұл кілегей қабаттың қабынуына тікелей байланысты. Ауыру иекке, мойынға, жауырын ортасына таралуы мүмкін. Оның ерекшелігі тамақ ішуге байланысты және дисфагиямен бірге жүреді. Егер рефлюкс эзофагит болса ауыру кекіргенде, еңкейгенде, тамақты көп жегенде, жатқанда пайда болады, бұл асқазан сөлінің кері лақтырылуына байланысты.
# Қыжыл. Төс артының қыжылдап ауруы. Асқазан немесе 12-елі ішектің сөлімен өңештің кілегей қабаты тітіркенгенде пайда болады.
# Кері лақтырылу (регургитация). Өңеш сөлінің ауыз қуысына лақтырылуы. Бұл кезде жүрек айну болмайды, іш қабырғасының бұлшық еті жиырылмайды.
# Кекіру – қышқыл, ащы дәммен болуы мүмкін.
# Құсу - әсіресе таңертеңгі уақытта байқалады. Бұл көбінесе ішкіш адамдарға тән. 

## Лабораториялық және инструментальдік тексеру әдістері
* Өңеш рентгеноскопиясы: өңештің кілегей қабаты ісінген, контуры тегіс емес, кілегейі көп. Егер эрозия болса барий сол жерге домалақ, сопақ, дақ сияқты жиналады. Егер жара болса, ол жерде «ойық» пайда болады, барий жиналып, домалақ немесе үшбұрышты «дөңес» болып көрінеді. Кілегей қабат қыртыстары ойыққа ауысады. Егер 1-2 жұтым су ішсе, ол жойылады, барий ішкенде қайтадан  пайда болады.
* Эзофагоскопия.
* Эзофагоманометрия&nbsp;
* Тәуліктік рН-метрия.

## Түрлері
Пайда болу жылдамдығына қарай: жедел және созылмалы.
* Жедел түрі 
* Созылмалы эзофагит – өңештің кілегей қабатының ұзақтығы 6 айдан асқан қабынуға ұшырауы. 

## Емдеу

## Дереккөздер

Санат:Асқазан аурулары
Гастроэзофагеальды рефлюкс ауруы

thumb|right|200px|

**Гастроэзофагеальды рефлюкс ауруы** — өңешке асқазан сөлінің кері лақтырылуынан болатын созылмалы қайтамалы ауру.

Қалыпты жағдайда өңештің төменгі бөлігінде РН – 6,0 тең. ГЭР ауруында РН төмендейді 4,0-ке дейін, немесе 7,0-ке дейін жоғарылайды.
## Этиология және патогенезі
# Өңештің төменгі сфинктерінің (бұзылысы) гипотолиясы
## кофе, шай, кока-коланы көп ішу
## жалбыз шөбінен жасалған сұйықтықтарды ішу.
## папаверин, но-шпа, кальций антагонистері, баралгин, теофиллин, анальгетиктер.
## темекі шегу (никотин)
## қант диабетіндегі вагустық нейропатия.
## алкоголь
## жүктілік
# Өңештің төменгі тесігінің бірден босаңсуына әкелетін себептер:
## өңеш перистальтикасының бұзылуы;
## жүйелі склеродермия;
## диафрагма ойығы;
## тамақты асығып, көптен жеу
## метеоризм;
## жара ауруы (асқазан, 12-елі ішек)
## дуоденостоз
## майлы тамақты, ұн тамақтарын, ащы, қуырылған тамақтарды жеу.  

## Емі
Асқынбаған ГЕРД негізгі емі салауатты өмір салты мен дұрыс тамақтанудан тұрады.

Рефлюкс эзофагиті, Барреттің өңеші түрінде өңеште қабыну процестері болған жағдайда дәрі-дәрмекпен, ал басқа жағдайларда хирургиялық емдеуді қолдану қажет.

## Дереккөздер

Санат:Рефлюкстер
Санат:Асқазан аурулары
Науқасты тексеру әдістері

**Науқасты  тексеру әдістері** — белгілі бір ауруды танып білу үшін, аурудың әртүрлі белгілерін анықтау үшін және ағзадағы өзгерістерін анықттау үшін қолданылатын клиникалық зерттеу әдістері. 

Аурудың әртүрлі белгілерін анықтау үшін клиникалық зерттеу әдістері қолданылады. Олар науқасты сұрастырудан басталып, дене температурасын өлшеп және одан да күрделі зерттеулер, яғни микроскоппен қанның формалық элементтерін анықтап, ағзаның сұйықтықтарын химиялық зерттеулер, рентген сәулелерімен сәулелендіру және  т. б.. жүргізіледі.
     
Сау адамдарда жағымсыз симптомдар болмайды. Ауырсыну, жүрек айну, құсу, дене температурасының көтерілуі, көк бауырдың ұлғаюы белгілі бір сырқаттың көрінісі немесе симптомы болып табылады. Бір симптом мысалы, дене температурасының көтерілуі ағзаның барлығында өзгеріс болып жатқанын, ал іш өту белгілі бір мүшенің қызметінің бұзылғанын, сонымен қатар үлкейген тығыз бауыр мүшенің құрылысының өзгерісін білдіреді.   Ауырсынуды және жүрек айнуды сезіну субъективті симптомдарға жатады, олар науқастың ағзасының объективті өзгерістердің нәтижесі болып табылады.
     
Науқасты зерттеу барысында табылатын симптомдарды *объективті симптомдар* деп айтады. Сондықтан науқасты клиникалық тексеру әдістері
* субъективті,
* объективті,
* зертханалық,
* аспаптық болып бөлінеді.
      
Бір ғана симптомның көмегімен, ауруды танып білу өте қиын. Диагностикалық қателіктердің көп бөлігі науқасты толық, жүйелі зерттемегенен болады, сондықтан науқасты толық және жүйелі түрде зерттеу диагностиканың бірінші ережесі болып табылады. Науқасты тексеру толық жүру үшін жоспар қояды, яғни науқасты жоспарлы түрде тексереді. 
      
Жоспар ең алдымен науқастың шағымдарын сұрастырудан басталып, кейін қарау, пальпация, перкуссия, аускультация жүргізеді.
       
Диагноз қою  әдістері негізгі және қосымшаға  бөлінеді. Негізгі клиникалық әдістерге сұрастыру, науқасты қарау, сипап – сезу, соққылау, тыңдау жатады. Мейірбике оны әр науқасқа қатысты жүргізу тиіс. Негізгі әдістерден кейін дәрігер ары қарай қандай қосымша тексерулер жүргізу керек екенін шешеді.
        
Қосымша (зертханалы – аспапты) тексерулерді арнайы дайындалған мамандар жүргізеді. Қосымша әдістер (биопсия, эндоскопия, рентген, цитодиагностика және т. б.) негізгі тексеру әдістері сияқты маңыздылығы зор, кейде диагнозды дұрыс қоюға шешуші рөлді атқарады. Науқасты сұрастыру және объективті тексеру күнделікке жазылып отырады және тағайыдалған ем ауру тарихына енгізіледі.

## Дереккөздер

Санат:Медициналық диагностика
Мартин Эванс

**Сэр Мартин Джон Эванс** () (1 қаңтар 1941) — ағылшындық ғалым.

## Өмірбаян

1963 жылы Кембридж университетін бітірді. 1969 жылдан философия докторы. 1966—1978 жылдары Лондон колледждік университетінің анатомия және эмбриология кафедрасында зерттеу және оқытушылық қызмет атқарды. 1978—1999 жылдары — Кембридж университетінің генетика кафедрасында істеді. 1999 жылдан — Кардифф университетінде сүтқоректілер генетикасы профессоры және биологиялық ғылымдар мектебінің директоры.

## Жұмыстары

Эванстың зерттеулері басым көпшілігі эмбрионалдық бағаналық жасушалардың қасиеттерін зерттеуге арналған.

## Қоғамдық танылу және Марапаттар

2004 жлы королева Елизавета II-нің бағыштауымен медицина алдындағы еңбегі үшін рыцарь атағын алған.

Алынған наградалар саны қамтиды: 
*Негізгі медициналық зерттеулері үшін Альберт Ласкер сыйлығы (2001)
*Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы (2007)
*Медаль Копли (2009).

## Сілтемелер

* 
* 
* 

Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Эмбриологтар
Санат:Молекулярлық биологтар
Санат:Копли медалінің иегерлері
Санат:Кембридж университеті түлектері
Санат:Кембридж университеті ғалымдары
Оливер Смитис

**Оливер Смитис** () (23 шілде 1925 Батыс Йоркшир, Англия - 10 қаңтар 2017 Чапел-Хилл, Ориндж, Солтүстік Каролина) ағылшын-американдық генетик, 2007 жылғы эмбриондық бағаналы жасушаларды пайдаланып тышқандардағы ерекше гендік модификациялардың кіріспе қағидаларын ашқаны үшін Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты. 

## Өмірбаян
Оливер Смитис Галифаксте (Батыс Йоркшир, Ұлыбритания)дүниеге келген . Оның өз сөзінше ғылымға деген қызығушылығы радио және телескоппен ертерек танысуы әсер еткен. 1951 жылы оған магистр дәрежесі берілді, ал кейінірек физиология  докторын алды. 1953 жылдан 1960 жылға дейін Смитис Торонто университетінің медициналық зерттеу лабораториясында, ал 1960 тан 1988 жылға дейін Висконсин-Мэдисон университетінің лабораториясында қызмет етті. 1988 жылдан ол Солтүстік Каролина университетінің патология лабораториясында және медицина лабораториясында профессор болып істеді. Ол өзінің дамытқан зерттеу әдістері арқылы тышқандарға генетикалық зерттеулер жүргізді.

Смитис пен Марио Капекки, бір-бірінен тәуелсіз, эмбрионалдық бағаналы жасушаларды арнайы гендік түрлендірілулер арқылы ашылулар жасады.

## Жетістіктері
## Марапаттар
*  Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы (2007)

Санат:23 шілдеде туғандар
Санат:10 қаңтарда қайтыс болғандар
Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Ұлыбритания генетиктері
Санат:АҚШ генетиктері
Санат:Молекулярлық биологтар
Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері
Марио Капекки

**Марио Ренато Капекки** (; 6 қазан 1937 ж.т., Верона)&nbsp;— американ-итальяндық генетик, профессор, 2007 жылғы Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты.

## Өмірбаян
Марио Капекки  1937 жылы Веронада, әкесі -итальяндық және шешесі-американдық отбасында дүниеге келген. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде анасы антифашистік топқа тиесілі болғандықтан тұтқындалып Дахау концлагеріне айдалады. Соғыс біткен соң Марио Капекки анасымен АҚШ-қа көшіп келеді.

1961 жылы ол Огайо штатындағы Антиох колледжінде химия және физикадан бакалавр дәрежесін алады. 1967 жылы Гарвардта биофизика докторы тағайындалды. 1969 жылы ол Гарвардтың медицина биохимиясы кафедрасында доценттік алды. 1973 жылдан ол Юта университетінде жұмыс істейді, 1988 жылдан Говард Хьюз медициналық институтында қызмет етеді. Марио Капекки АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшесі.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Нобель комитетінің веб-торабынан ақпарат 

Санат:6 қазанда туғандар
Санат:АҚШ биохимиктері
Санат:Молекулярлық биологтар
Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)
Санат:Медицина бойынша Вольф сыйлығының иегерлері
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым медалімен марапатталғандар
Валюталық басқыншылық

**Валюталық басқыншылық** — шетелдік валютаның комақты партиясын банктің сатып алуы немесе сату жолымен жүзеге асырылатын валюталық рынок пен валюта курсына әсер ету үшін елдің Ұлттық банкісінің мақсатты түрде бағытталған бір реттік елеулі әрекеті. Валюталық басқыншылық мемлекеттің мүддесіне орай, шетелдік валюталардың бағамын реттеу үшін жүзеге асырылады.
## Галерея

Ostrubel.jpg|1 Германиялық шығыс рублі, 1916 жыл
Japanese One half Rupee note- Occupation currency Burma.jpg|1/2 Жапондық басқыншылық бирма рупиясы, 1942 жыл
Japanese occupation 100 dollar banknote front.tiff|100 Жапондық басқыншылық доллар, 1942 жыл
JapaneseIssuedPhilippinePeso-Obverse.jpg|1 Жапондық басқыншылық песо, 1942 жыл
5 Lire Italian AMC (Allied Military Currency), 1943 Series A.jpg|5 Одақтық әскери басшылығының лирасы, 1943 жыл


Санат:Оккупация
Санат:Елдер бойынша ақша
Химиялық үгілу

**Химиялық үгілу** — тау жыныстарының минералдық құрамы жыныстар мен ауадағы заттардың, яғни оттегінің, көмір қышқыл газының және басқалардың өзара әрекеттесуі нәтижесінде, әсіресе әртүрлі су ерітінділерінің әсерінен өзгеріп отырады. Химиялық  үгілу су мен ауаның әсерінен жүреді. Тау жыныстарының ішіне су сіңіп, оларды ерітеді және тау жыныстарын және оларды құрайтын минералдарды күрделі химилық өзгерістерге ұшыратады.

Химиялық үгілудің ең маңызды факторлары: Су, көмірөттек газы және оттек. 
KAlSi3O8+H2O→HAlSi3O8+KOH
2KOH+CO2=K2CO3+H2O
2Fe2O3+3H2O=2Fe2O·3H2O
2FeS2+7O2+H2O=2FeSO4+H2SO4;

12FeSO4+6H2O+3O2=4Fe2(SO4)3+4Fe(OH)3;

2Fe2(SO4)3+9H2O=2Fe2O3·3H2O+6H2SO4

## Дереккөздер

Санат:Үгілу
Санат:Геологиялық процестер
Леонид Васильевич Алексеев

**Леонид Васильевич Алексеев** (15 қаңтар, 1921, Ростов-на-Дону - 22 наурыз, 2008, Мәскеу) — кеңестік және ресейлік тарихшы және археолог.

## Монографиялары
* *Алексеев Л. В.* Полоцкая земля: Очерки истории северной Белоруссии в IX—XIII вв. М., Наука, 1966. 295 с.
* *Алексеев Л. В.* По Западной Двине и Днепру в Белоруссии. М.: Искусство, 1974. 144 с. (в сер. «Дороги к прекрасному»)
* *Алексеев Л. В.* Смоленская земля в IX—XIII вв. Очерки истории Смоленщины и Восточной Белоруссии. М.: Наука, 1980. 260 с.
* *Алексеев Л. В.* Археология и краеведение Беларуси. XVI в. — 30-е годы XX в. Минск: Беларуская навука, 1996. — 206 с.
* *Алексеев Л. В.* Западные земли домонгольской Руси. Кн. 1. М.: Наука, 2006. 289 с. ISBN 5-02-034937-2
* *Алексеев Л. В.* Западные земли домонгольской Руси. Кн. 2. М.: Наука, 2006. 165 с. ISBN 5-02-010351-9
* *Алексеев Л. В.* Полоцкая земля.  — Полоцк: А. И. Судник, 2007.

## Сыртқы сілтемелер
* Леонид Васильевич Алексеев

Санат:15 қаңтарда туғандар
Санат:22 наурызда қайтыс болғандар
Санат:КСРО тарихшылары
Санат:КСРО археологтары
Санат:Ресей тарихшылары
Санат:Ресей археологтары
Санат:Белорусия ғалымдары
Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы

**Қазақстан Республикасындағы тiл туралы 1997 ж. 11 шiлдедегі № 151-I Қазақстан Республикасының Заңы 2008.21.11.** - Қазақстанның мемлекеттік тілі - қазақ тілі, ұлтаралық тілі орыс тілі және тағы басқа тілдердің ережелері мен заңдастықтарын растайтын және реттейтін нормалар жиынтығы.

## Тарихы
Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасындағы тiл туралы» Заңы 1997 жылғы 11 шiлдеде қабылданды.Атап айтқанда, 1998 жылғы 14 тамызда «Мемлекеттiк органдарда мемлекеттiк тiлдiң қолданылу аясын кеңейту туралы», Елбасының 1998 жылғы 5 қазаңдағы № 4106 Жарлығымен бекiтiлген «Тiлдердi қолдану мен дамытудың мемлекеттiк бағдарламасы» тағы басқалары. Бас-аяғы 4-5 жылдың iшiнде тiл жөнiнде 17 құжат қабылданыпты.

## Тілімізді сақтау үшін жасалынған ұсыныстар
# Мемлекеттiк органдарда iс қағаздарын жүргiзуде қос тiлдiлiктен, бiр тiлдiлiкке, яғни қазақ тiлiнде жүргiзуге көшу керек. Ол үшiн тiл туралы Заңның тиiстi баптарына өзгерiс енгiзу қажет.
# Ата Заңымыздың 7-шi бабының «Мемлекеттiк ұйымдарда және жергiлiктi өзiн-өзi басқару органдарында орыс тiлi ресми түрде қазақ тiлiмен тең қолданылады» деген 2-шi тармағын алып тастау қажет.
# Тiл туралы Заңның 24-шi бабында «Қазақстан Республикасының тiл туралы Заңының бұзылуына кiнәлi мемлекеттiк органдардың, кез келген меншiк нысанындағы ұйымдардың 1-шi басшылары, сондай-ақ заңды және жеке тұлғалар Қазақстан Республикасының Заңдарына сәйкес жауапты болады» делiнген. Заңның осы қағидасына сәйкес әкiмшiлiк құқық бұзушылық туралы Кодексiне өзгерiстер мен толықтырулар енгiзу қажет.
# Аталған Заңның 25-шi бабына және Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң биылғы жылғы 8-шi қаңтардағы №16 Қаулысымен бекiтiлген Ережеге сәйкес, тiлдер туралы Заңдардың сақталуына бақылау жасауды өз әөзыретiнiҰ шегiнде Қазақстан Республикасының ақпарат және қоғамдық келiсiм Министрлiгi жүзеге асырады. Осы Ережеге сәйкес облыстық аәпарат және қоғамдық келiсiм Департаментi, прокуратура органдарымен бiрiгiп, тiл туралы Заң талаптарының орындалуына дЎйектi тұрде бақылау жасауды қамтамасыз ету керек.
# Мемлекеттiк органдарда бос лауазымдарға қызметкерлер қабылдағанда, олардың бiлiктiлiк талаптарының тiзбесiне мiндеттi түрде қазақ тiлiнде iс қағаздарын жүргiзе алатындығы енгiзiлуi тиiс.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ тілі
Санат:Қазақстан Республикасының заңдары
Эндоморфоз

**Эндоморфоз**  немесе **Регенерациялық гипертрофия** деп мүшелер ішіндегі жүретін толық емес регенерацияны айтамыз. 

Бұл жолмен қалпына келгенде жаңа жасушалар пайда болмай, сақталған жасушалар ұлғайып, өсіп мүшенің бұрыңғы көлемі қалыптасады.
## Дереккөздер

Санат:Цитология
Ерте орта ғасырлардағы Қазақстан

## Ерте орта ғасырлардағы Қазақстан
Қазақстан аумағындағы ерте орта ғасырдағы мемлекеттер (VI-IX ғғ)VI ғасырдың басында бүгінгі қазақ жерінде аса күрделі бетбұрыстар болған. Алтай-Сібір, Моңғолия жерінде түрік тайпаларының үстем тап өкілдері бірігіп, әскер күшіне сүйенген Түрік қағанаты атты ерте феодалдық мемлекет құрды. Олардың жері шығыс Кореядан бастап, Орта Азияның жерінде қамтылған. Қазақстанда бұл қағандықтың құрамына кірген.Бұл мемлекет туралы жазба деректер түрік тайпаларының өз тілінде жазылған «Үлкен күлтегін», «Таныкөк» құлпытастарындағы жазуларынан белгілі. Махмұд Қашқари, Рашид-ад-диннің тарихи жазбаларынан көптеген құнды деректер алуға болады. Византия, Қытай тарихшылары да мол мәлімет береді. Қазақстанның тарихында бұл мерзім «Түрік дәуірі» (VI-XIII ғ.ғ.) деген атпен белгілі. Қазақ жерінде көрсетілген мерзімде бірнеше феодалдық мемлекеттер өздерінің саяси-әкімшілік биліктерін жүргізді.
Қазақстанда алғашқы қауымдық құрылыстан кейін V ғасырдан феодалдық қатынастар орнай бастады (немісше феод- «жер», аль- «иесі», яғни жердің иесі деген ұғымды береді.). Ортағасырлық тайпалардың арасында негізгі екі тап: феодалдық табы мен шаруалар табы қалыптасады. Феодалдар мал мен жердің негізгі иесі болады. Феодалдық қатынастардың орнауы Қазақстанның оңтүстігінде басқа өңірлерге қарағанда жедел жүрді. Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихының басты ерекшеліктерінің бірі осы феодалдық-патриархаттық қатынастардың орнауы болды.
Өзбекстан экономикасы

нобай|350x350 нүкте|Электр энергиясын өндіру-Өзбекстандағы брутто, 1945-2016 жж., млрд. кВт. сағ
Өзбекстан индустриалды-аграрлы мемлекет. 1913 жылы бүкіл фабрика, зауыт өндірісі жалпы өнімінің 85%-ы мақта тазалау мен май айыру саласының үлесіне тиіп, ауыр индустрияның өндірісі 2% шамасында болған. Кеңес өкіметі жылдарында жаңа өндіріс салалары құрылып, ауыр индустрияның үлес салмағы артты.
1990 жылы ол бүкіл өнеркәсіп өндірісі көлемінің 44,4%-ын құрады. Ташкент авиациялық-өндірістік бірлестігінде “Ил-76”, “Ил-114”, Ил-114 т.” ұшақтары шығарылады.

1996 жылы Оңтүстік Кореялық “Daewoo” фирмасымен бірлесіп өндірістік қуаты жылына 200 мың жеңіл автомобильдік шығаруға жететін зауыт іске қосылды. Сонымен бірге автомобидбдерді жабдықтауға арналған бұйымдар жасайтын кәсіпорындар құрылып, жүк автомобильдері мен автобустар шығаратын зауыттар салынды. Жеңіл өнеркәсіп орындары республикадағы өнеркәсіп өнімінің 20%-ынан астам бөлігін өндіреді. Жері табиғи ресурстарға бай.

Бүкіл Орталық Азиядағы газ конденсатының 74%-ы Өзбекстанның үлесіне тиеді. Алтын қоры жөнінен ол әлемде 4, жез қоры жөнінен 11, уран қоры бойынша 7–8 орынды иеленеді. Мақта дақылын өсіру көрсеткіші бойынша әлемде 5-орында, оны экспортқа шығару жөнінен 2-орында. Ел аумағынан жалпы ұзындығы 4 мың шақырым құрайтын 9 ірі газ құбыры өтеді. Аса маңыздылары: Орта Азия – Орталық және Бұхара-Орал құбырлары. Жібек шикізатын, жүн, қаракөл елтірісі, жеміс-жидек, алтын, табиғи газды экспортқа шығарып, азық-түлік, шикізат, т.б. өнімдерді сырттан алады.Өзбекстан мен Қазақстан арасында саяси-экономикалық, әскери, мәдени байланыстар орнаған. 

1992 жылы екі ел арасында Достық, ынтымақтастық және өзара көмек, 1994 жылы Бірыңғай экономикалық кеңістік, 1998 жылы Мәңгілік достық туралы шартқа және экон. байланыстарды кеңейту туралы келісімге қол қойылды. 2004 жылы екі ел арасындағы шекара толық делимитацияланды.

## Дереккөздер

Санат:Өзбекстан экономикасы
Санат:Елдер экономикасы
Мысықша мияулау синдромы

**Мысықша мияулау синдромы** (, ; сномен қатар **[[Жером Лежён|Лежён]] синдромы** — 5 хромосоманың қысқа иінінің долециясымен байланысты өте сирек кездесетін генетикалық ауру.

Ауруды 1963 ж. франциялық ғалым Жером Лежён дәлелдеген. Оның жиілігі толық анықталмаған, дегенмен соңғы кездері бұл синдром жиі кездесетін болып жүр. Оның клиникалық сипаты белгілі - бұл аурумен ауыратын балалардың дыбыс тембрі ерекше, мысықша "мияулап", жалынышты күйде болады. Сол сияқты олардың ақыл-есі кем, денесінің дамуы нашар болады. Негізгі фенотиптік белгілері: беті дөңгелек, эпикант дамымаған, микроцефалия және жүрегінің ақаулықтары айқын байқалады. 

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Синдром кошачьего крика на портале «Генетика» 
* Статья с иллюстрациями на портале «Медицинская справочная» 

Санат:Аурулар
Санат:Генетикалық аурулар
Санат:Тұқым қуалайтын аурулар
Санат:Сирек аурулар
Өзбекстан табиғаты

## Өзбекстан табиғаты
Өзбекстан өңірі жер бедері жөнінен солт.-батыс жазық және оңтүстік-шығыс таулы бөліктерге бөлінеді. Жазық жағын Қызылқұм шөлі, Үстірт, Тұран ойпаты, Әмудария атырауы алып жатыр. Таулы өлке Шатқал, Құрама, Ферғана, Алай, Зеравшан, Түркістан, т.б. жоталардан құралады, бұлардың аралықтарында Ферғана, Зеравшан, Шыршық-Ангрек, Қашқадария, Сурхандария, т.б. аңғарлар орналасқан. Жер қойнауы пайдалы қазындыларға бай. Қаратау-Нарын белдеуінен сирек металл, темір кен тасы, полиметалл, қорғасын-мырыш, Белтау-Құрамадан мыс (Қалмақыр, Сарычек кендері), Түркістан-Алайдан графит-никель-кобальт (Тасқазған) кен орындары ашылған. Ө. аумағы Орталық Азиядағы ірі мұнайлы-газды аймақ саналады. Оңтүстік Ферғанада күкірт және озокерит (Шорсу), Гиссар жотасында карноллит, сильвинит, тас тұзы, Сұлтануиздат тауында фосфорит бары анықталды.
Климаты тым континенттік, қуаң. Жазы ыстық, шілденің орташа температурасы солтүстік-батыс бөлігінде 33 – 38°С, оңт-нде 25 – 30°С. Қысы жылы, қар жұқа түседі. Қаңтарда 6,3С, оңт-нде 3С болады. Жылдық жауын-шашынның мөлшері әр қилы, кей шөлді өңірлерде 100 мм, кей жерлерде 200 – 400 мм, тау бөктерлерінде 900 мм. Өзендерінің көпшілігі Арал теңізінің алабына жатады. Ірі өзендері – Әмудария, Сырдария, Зеравшан, Қашқадария. Жер суару және суландыру жүйесі өте жақсы дамыған. Жері негізінен сары және сары қоңыр топырақты; батыс және солтүстік жағы құм-шағылды келеді. Республика жерінің көпшілік бөлігінде қуаңшылыққа төзімді өсімдіктер мен жануарлар дүниесі тіршілік етеді.
Өзбекстан өнеркәсібі

## Өзбекстан өнеркәсібі
Ел тәуелсіздігін алғаннан кейінгі кезенде, әсіресе отын-энергетика саласын дамытуға көп көңіл бөлінді. Электр энергиясын өндіру Ангрендегі коңыр көмір, Шыршыктағы СЭС тізбегіне және табиғи газға негізделген. Қазіргі кезде 1991 жылмен салыстырғанда мұнай (газ конденсатымен қоса) ендіру 3 есеге жуық, ал табиғи газ өндірісі 10 млрд м3-ге артты. Ел Қазақстан мен Қырғызстанды да табиғи газбен қамтамасыз етеді. Мүбәректе газ өндеу зауыты салынған, мұнда газбен қатар күкірт те ендіріледі. Республикада газ өндеумен қатар, мұнай өндіру саласы да қарқынды дамуда. Алтыарық және Ферғана мұнай өңдеу зауыттары Ферғана аңғарынан өндірілетін мұнайға, ал салынып жатқан Бұхара зауыты Көкдумалак кен орнының мұнай-газ конденсатына негізделеді.Мұнай-газ өндірісі негізінде химия өнеркәсібі ерекше қаркқнмен дамуда. Бұл сала, ең алдымен, ауыл шаруашылығының тыңайтқыштарға деген сұранысын қамтамасыз ету мақсатын көздейді. Шыршық, Навои мен Ферғанада азот тыңайтқыштарын өндіреді, Ферғана, Қоқан, Самарканд, Алмалықтағы зауыттар Қазақстаннан әкелінетін фосфорит шикізаты негізінде жұмыс істейді. Бұл кәсіпорындарда тыңайтқыштармен қатар, өсімдіктерді зиянкестерден қорғауға қажетті заттар, тұрмыстық химия өнімдері де шығарылады. Сонымен қатар резеңке және пластмасса бұйымдарын өндіретін, дәрі-дәрмек жасайтын кәсіпорындар бар.Жергілікті шикізатқа негізделген түсті металлургия айрықша кезге түседі. Алмалық маңында мыс-молибден кендері өндіріліп өңделеді. Ал Ташкент облысындағы комбинаттар жергілікті вольфрам, молибден кендері мен Тәжікстаннан өкелінетін қорғасын-мырыш концентраттары негізінде жұмыс істейді. Алтын өндірісі Қызылқұмдағы Мұрынтау алтын ендіретін комбинатында шоғырланған, жылына 70 ғасырға дейін таза алтын алынады. Ферғана аңғарында күміс өндіріледі.Ташкент қаласы мен оның маңайында ауылшаруашылық машиналарын жасау кәсіпорындары орналасқан. Мұнда мақта жинауға және тазалауға арналған машиналар, тоқыма өнеркәсібі мен суландыруға қажетті жабдықтар шығарылады. Елдің халық тығыз орналасқан шығыс бөлігінде электр техникасын, приборлар мен құралсайман жасайтын өндірістің үлесі едәуір. Мұнда жүк көтергіш көліктер мен химия өнеркәсібіне қажетті жабдықтар, кабель өндіретін кәсіпорындар да орналасқан. 1996 жылдан бастап Андижан облысында "Дэу" компаниясымен бірлескен автомобиль зауыты жұмыс істейді. Бұл кәсіпорында жылына 200 мыңға дейін "Дэу-Нексия" жеңіл автокөлігі құрастырылады.

уики}}
Қытай тарихын мерзімдеу

## Қытай тарихын мерзімдеу
Жылдар	                          Мемлекет (әулет)
Біздің заманымызға дейін	
б.з.д. 2357. — б.з.д. 2255	  Аты аңызға айналған Яо билеуші
б.з.д. 2255 — б.з.д. 2205	Аты аңызға айналған Шунь билеуші
б.з.д. 2205 — б.з.д. 1766	Аты аңызға айналған Ся әулеті
б.з.д. 1766 — б.з.д. 1122	Аты аңызға айналған Шан-Инь әулеті
б.з.д. 1122 — б.з.д. 247	Чжоу әулетінің дәстүрлі мерзімдері
б.з.д. 246 — б.з.д. 207	Цинь әулетінің дәстүрлі мерзімдері
б.з.д. 206 — б.з.д. 220	Хань әулетінің дәстүрлі мерзімдері (в том числе Западная Хань — с 206 до н. э. по 25 н. э., Восточная Хань — 25 — 220 н. э.)
Біздің заманымыз	
220 — 264	                        Вэй әулеті
265 — 420	                        Цзинь әулеті (Батыс Цзинь: 265 — 316, Шығыс Цзинь: 317 — 420)
420 — 479	                          Сун әулеті
479 — 501                   	Ци әулеті
502 — 556                 	Лян әулеті
557 — 588                      	Чэнь әулеті
589 — 618	                        Суй әулеті
618 — 907	                        Тан әулеті
907 — 959                  	Бес әулеттің заманы
960— 1279	                Сун әулеті
1280 — 1368	                 Юань әулеті (моңғол)
1368 — 1644	                Мин әулеті
1644 — 1911	                Цин әулеті (манчжур)
1912 — 1949	                 Қытай мемлекеті
1949 ж. 30 қыркүйегі	         Қытай Халық Республикасы
Юн Ши Юн

**Юн Ши Юн** (; шынайы есімі  **Юн Дон Гу** (윤 동 구)26 қыркүйек, 1986 жыл ) — Оңтүстік Кореяның жас артисті.

## Сериалдары
# 2013 - Менің көршім әдемі жігіт
# 2013 Премьер-министр және мен
# 2013 - Кеспе - бақыт рецепті
# 2012 - Жаңа өмір бренды
# 2011 - Жоғары тебу! 3
# 2011 - Мен де гүлмін!
# 2012 - Пісіру патшасы Ким Так Гу
# 2010 - Бір рет Сэнчорида
# 2010 - Нан, махаббат және армандар!
# 2010 - Т-ara мен Юн Ши Юнның бубибубиі
# 2009 - Қол жетпес соққы

## Қызықты фактілер
* Ол әрқашан шіркеуге барады.
* Юн Ши Юнның 1500 кітапқа толы өзінің кітапханасы бар.
* Үлгі тұтатын әртістері – Чхве Мин Сик және Ким Мён Мин.
* Оның сүйікті әншісі – Рейн.
* Анасының темекіні жақтыртпауына байланысты ешқашан темекі тартып көрмеген және ішімдікті кей жағдайда болмаса, негізі ішпейді.
* Юн Ши Юн Инчхон-да туылып, Сунчон-да ата-әжесімен бірге тұрып, одан соң Сеулға ата-анасына көшіп барған.
* Кионги университетынде оқып бітірген соң, «Театр және кино» факультетіне түседы. Кішкене уакыт аралығында Юн Ши Юн Taxi Entertainment агенттілігінде тағылымгер(стажер) атанады.

## Марапаттары
*2012 Asia Top 10 Popular Star Awards: Китай – әйгілі жұлдыз
*2010 KBS Drama Awards: Басым марапат, мини сериал- әртісі (Пісіру патшасы Ким Так Гу)
*2010 KBS Drama Awards:  Ли Ён А-мен үздік жұп (Пісіру патшасы Ким Так Гу)
*2010 Korean Drama Festival: жылдың жаңадан келген әртісі (Пісіру патшасы Ким Так Гу)
*2010 18th Korean Culture Entertainment Awards: әйгілі әртіс (Пісіру патшасы Ким Так Гу)
*2009 MBC Drama Awards: Син Се Гён-мен үздік жұп (Қол жетпес соққы сезон 2)

Санат:Оңтүстік Корея актерлері
Қытай мәдениеті

## Қытай мәдениеті
Б.з.б. 6 – 3 ғасырларда конфуцийшілдік, моизм, легизм мектептерінің қалыптасуы нәтижесінде Қытай философиясы пайда болды. Қытай халқы жаратылыстану және техникалық ғылымдарының дамуына елеулі үлес қосты. Көптеген маңызды ғылыми- техникалық жаңалықтар Қытайда басқа елдерден (соның ішінде Еуропа елдерінен де) бірнеше жүз жыл бұрын пайда болған (компас, сейсмоскоп, спидометр, қағаз, оқ-дәрі жасау, кітап шығару, тағы басқа). Математика Қытайда Хань әулеті тұсында-ақ дами бастаған.Ең көне жұлдыздар каталогін (807 жұлдыз) б.з.б. 4 ғасырда Ши-Шэн құрастырған. Күннің тұтылуы туралы ең алғашқы мәлімет Қытайда б.з.б. 720 жылы жазылған. Б.з.б. 138 – 126 жылы Чжан Цяньның Орта Азияға саяхат жасауы қытайлықтардың елдің батыс жағындағы халықтарды зерттеуіне мүмкіндік туғызды және «Ұлы Жібек жолы» арқылы керуен жүргізіп, сауда жасауына жол ашты.Сун дәуірінде (960 – 1279) Қытай араб елдерімен, Кореямен, Үнді-қытаймен және оңтүстік аралдармен теңіз арқылы сауда жасауды күшейтті. Осыған байланысты Қытайда кеме жасау, теңіз қатынасы өрістей бастады. Медицина тарихы Қытайда 3000 жылға созылады. Медицинадағы ең көне кітап – «Нэйцзин» Қытай медицинасының дамуында үлкен рөл атқарды. Тұңғыш «фармакология» кітабы Қытайда жазылды.Инемен емдеу әдісі Қытай медецина әдебиетінде Сун дәуірі деректерінде кездеседі. Қытай дүние жүзінде бірінші болып селитраны оқ-дәрі жасауға пайдаланды. 16 ғасырда Қытайда оқ-дәрі шығарыла бастады. 3 – 5 ғасырларда фарфор өндіру игерілді. Б.з.б. 6 ғасырда дүние жүзіндегі ең үлкен канал салу жұмысы басталып, ол 13 ғасырда Пекин мен Ханчжоуды су жолымен жалғастырды. Екінші бір үлкен құрылыс – Қытай қорғаны. Қытай халқының дүниежүзілік өркениетке қосқан аса зор үлесі – қағаз жасау (2 ғ.).Кітап шығару тарихы Қытайда 5 – 6 ғасырларға саяды. Қытайда кітапты 2 түсті баяумен басу 1340 жылы жүзеге асырылды. 20 ғасырдың басына дейін Қытайда оқу жүйесі ертедегі классик. конфуцийшілдік діни кітаптарды оқытуға негізделіп келді. 1902 – 03 жылы оқу жүйесінде тұңғыш реформа жасалып, еуропалық үлгідегі мектеп жүйесі қалыптасты. 1953 жылдан негізгі ғылыми бағыттардың бірі ядролық физика мен энергетика саласындағы зерттеулер болды. 1964 жылы қазанда Қытайда тұңғыш рет ядролық құрылғы сыналды (жер бетінде). Ал 1967 жылы маусымда бірінші рет термоядролық құрылғы сыналды.1966 жылы кезекті атомдық сынау кезінде басқару тетігі бар ракета қолданылып, ол бірнеше жүз километр қашықтыққа ұшты. 1970 жылы Қытай бірінші рет Жердің жасанды серігін (ЖЖС), ал 1971 жылы 2-ЖЖС-н ұшырды.
Қытай әдебиеті

**Қытай әдебиеті** — 

3 мың жылдық тарихы бар Қытай әдебиетінің алғашқы поэтикалық ірі туындысы – «Шицзин» («Жыр кітабы», б.з.б. 11 – 6 ғасырлар) халық жырларының жиынтығы. Көркем прозадан «Гоюй» («Патшалықтар тарихы»), «Чуньцю» («Жылнама»), филосафиялық трактаттардан «Чжуан-цзы», «Сюнь-цзы», тағы басқа шығармаларды атауға болады. Тан дәуірінде поэзия мен новелла дамыды.Юань әулеті (1289 – 1368) дәуірінде қытай драмасы өркен жайды. Жаңа Қытай әдебиетінің негізін қалаушы Лу Синь (1881 – 1936) болды. 1921 – 22 жылы реалистік және романтик. бағыттағы әдеби топтар құрылды. Қазақ тіліне бірқатар шығармалары аударылып, жеке кітап болып басылды. (Лу Синь, «Әңгімелер», 1951, 1958; Го Можо «Әңгімелер», 1958; Лао Шэн «Рикша», 1960; «Мысықтар шаїары», 1972, тағы басқа).

Санат:Қытай мәдениеті
Рифт аңғары

thumb|right|200px|
**Ұлы Рифт аңғары**, немесе **Үлкен Африка сынығы** () — мыңдаған жылдар бұрын Шығыс Африкада үлкен жарық (рифт) пайда болды: қатты ыстықтан жер қыртысы терең болып жарылды және біртіндеп екіге бөлінді. Бұл шұңқырдың ұзындығы, үлкен құлама жолдарымен 6,400 шақырым, ал ені 100 шақырым болды. Ақырында ол Ұлы Рифт аңғары (немесе Үлкен Африка сынығы) деп атала бастады. Аңғар өзінің әрекеттегі жанартауларымен, ыстық минералды бұлақтарымен және терең көлдерімен ерекшеленіп, көптеген жануар түрлері мекендейтін кең шалғындарымен әйгілі. 

## Рифт аңғарының суаттары
Рифт аңғарында суаттардың тіршілік үшін маңызы зор. Кейбір жануарлар өзіне қажетті су мөлщерін қорегімен бірге алады, бірақ көптеген сүтқоректілер мен құстарға күн сайын су ішу керек. Жыртқыштар мұны өте жақсы біледі, сондықтан өз жемтіктерін суат маңында күтеді.

Рифт аңғарында жайылып жүретін жануарлар. Рифт аңғарының көп бөлігін шалғындар алып жатыр. Мұндай жер көптеген жануарларды қорекпен қамтамасыз етеді. Шалғындағы шөпті жабайы сүтқоректілер, олардың ішінде киіктер, жолақ жылқылар, енекелер(буйвол), сонымен қатар жергілікті малшылардың сиырлары мен ешкілері жейді.
 
## Коппи
Шығыс Африканың көптеген жерлерінен, Рифт аңғарын қоса, төбешіктер тәрізді бұзылған жартастар қалдықтарын көруге болады, оларды коппи деп атайды. Арыстандар үшін олар бақылау орыны қызметін атқарады, ал ұсақ жануарлар олардың қуыстарына тығылады.
 
## Жанартаулар
Рифт аңғары ыстық жанартау магмалары әсерінен пайда болған, бұл жерде күні бүгінге дейін көптеген жанартаулар әлі де атқылайды. Ең ірі жанартаудың бірі Танзаниядағы Оль Дойне Ленгаи жанартауы. Оның биіктігі 3 мың метр, ең соңғы рет 2006 жылы атқылады.
 
## Жаппай қоныс аудару
Жоғарыдан көрініс: жолақ аттар мен гну киіктер су мен қорек үшін Кенияның Масаи Мара Ұлттық бағының қалың шөптері арқылы Рифт аңғарына қоныс аударады. Масаи Мара мен Танзияның Серенгети Ұлттық бағы - әлемдегі жайылатын жануарлардың ең үлкен тобының мекені.
 
## Масаи тайпасы
Рифт аңғары аймағында масаи тайпасы - ең көп санды тайпалардың бірі. Олардың дәстүрлі кәсіптері - ірі қара мал мен ешкі өсіру. Олар бір жерде ұзақ отырмайды, үнемі жайылымы жақсы жерге көшіп жүреді. Масаилар би өнерімен және ашық қызыл түсті киімдерімен әйгілі.   

## Дереккөздер

Санат:Африка географиясы
Рон Уизли

thumb|right|200px|
**Рональд Билиус «Рон» Уизли** () — шашы қызыл-сары, беті сепкілдерге толы бейнеге ие «Хәрри Поттер»  кітаптар жинағындағы басты кейіпкерлердің бірі, Хәрри Поттер мен Хәрмиона Грейнджердің ең жақын досы және «Алтын үштік» мүшесі. Ол Уизли әулетіндегі ең кішісі және тазақанды сиқыршы. Рон Хогуартс мектебінде Грифиндор факультетінде білім алады. Фильмде оның рөлін Руперт Гринт сомдайды.

## Отбасы
* Атасы: Септимус Уизли
* Әжесі: Цедрелла Уизли
* Әкесі: Артур Уизли
* Анасы: Молли Уизли
* Ағалары: Билл Уизли, Чарли Уизли, Перси Уизли, Фред Уизли, Джордж Уизли
* Қарындасы: Джинни Уизли
* Әйелі: Гермиона Уизли
* Қызы: Роза Уизли
* Ұлы: Хьюго Уизли

## Бет келбеті және мінез–құлқы
Рон – жүдеу, тарамыс және ұзын бойлы жігіт. Отбасындағы өзге адамдар секілді сары шашты. Оның көзі көк, беті секпілді, мұрны ұзын. Анасы ағаларын үнемі мақтап, оған үлгі ретінде қоятындықтан өзін «екінші сортты» бала ретінде сезінеді. Ол өте күйгелек, бірақ ақкөңіл және батыл. Өзінің батылдығын және қайсарлығын жеті жыл аралығында біршама  рет дәлелдейді.

Санат:Хәрри Поттер
Санат:Кейіпкерлер
Антарктида климаты

## Антарктида климаты
Антарктиданың климаты – полярлық континенттік. Климаттық ерекшелігіне байланысты Антарктида – суықтық полюсі. Ол сондай-ақ, жер шарының ең күшті желдер мен жазғы жиынтық радиацияның да полюсі болып табылады. Оңтүстік полюс аймағы Арктикамен салыстырғанда Антарктида Жердің Күнге ең жақын нүктесінде (перигелий) орналасқандықтан Күн жылуын 7%-дай артық алады. Ауаның мөлдір әрі құрғақ болуы, яғни антициклондық ауа райы күн радиациясының жерге кедергісіз жетуіне мүмкіндік береді. Антарктида жазында, яғни желтоқсан мен қаңтар айларында, Орталық Антарктидада орташа айлық радиация жиынтығы Жер шарындағы ең жоғары көрсеткішке (30 ккал/см2) жетеді. Бірақ, келетін жылудың 90%-ға жуығы мұз жамылғысымен шағылысып, әлем кеңістігіне қайта кететіндіктен, құрлықтың жылыну мүмкіншілігі өте төмен. Континенттің орталығында қысқы орташа температура –60 – 72Ә С-қа дейін, жаз айларында –30Ә – 50Ә С-қа дейін, ал жағалауларда қыста –18Ә С, жазда –20ӘС-қа дейін өзгереді. Жауын-шашынның жылдық мөлшері 30 – 50 мм, жағалауларда 700 мм-ге дейін жетеді, негізінен қар күйінде түседі. Суық ауа Антарктиданың ішкі аудандарынан шеткі бөліктеріне қарай қозғалып, ағынды желдерді туғызады (орташа жылдық жылдамдығы 12 м/с), ол циклондық ауа ағынымен қосылған кезде теңіз дауылына айналады (жылдамдығы 50 – 60 м/с., кейде 90 м/с-қа жетеді). Басым бөлігінде жылдың 340 күні қарлы борандар соғып тұрады.