open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ксантофилл

**Ксантофилл** (*грек. хan-thos – сары және рhyllon – жапырақ*) – құрамында оттек бар сары, қызғылт-сары немесе қызыл түсті пигменттер тобы (*каротиноидтар*). Ксантоилл жоғары сатыдағы өсімдіктердің жапырағында, гүлінде, жемісінде және бүрінде кездесетін ең басты пигменттер (реңді заттар) болып саналады. Ксантофилл атқаратын қызметіне қарай моноциклді және бициклді каротиноидтерге жататын 50-ден астам тобы (спирттер, кетондар, альдегидтер, тотықты, жай және күрделі эфирлер) белгілі. Сонымен бірге олар көптеген балдырлар мен микроорганизмдердің де құрамынан табылған. Жануарларда (тауық жұмыртқасының сары уызында, сүтқоректілердің бауырындағы майлы ұлпаларында) сирек кездеседі. Өсімдік гүлдері мен жемістерінің хлоропластысында, бактериялар клеткаларының липофильді бөлімшелерінде де болады. Олар флавоноидтармен бірлесе отырып жапырақта сарғыш әдемі бояу түзеді. Биол. мәні жағынан алғанда олар күн сәулесінің жарық спектрінің көзге көрінетін (380 – 520 нм) қысқа толқынды бөлімшелері арқылы күн сәулесінің қуатын сіңіре алады. Ксантофилл барлық фотосинтездеуші өсімдіктер мен микроорганизмдерде болады. Ол өсімдіктердегі фотосинтез құбылысына белсене қатысып, қосымша пигмент құрай алады. Түссіз каротиноидты көмірсутектерінен Ксантофилл түзілуі үшін жарық, оған қоса оттек қажет..

thumb|right

## Дереккөздер </span>


Санат:Фотосинтез
Санат:Каротиноидтар
Сарыжаз (тау)

**Сарыжаз** – Тәңір тауының солтүстік-шығыс бөлігіндегі таулы жота. Қазақстан (Алматы облысы Райымбек ауданы) мен Қырғызстан жерінде, Инелшік пен Сарыжаз өзендері аралығында орналасқан. 

## Жер бедері
Ұзындығы 50 км. Абсолюттiк биіктігі 4799 м. Сарыжаз жотасы көбіне метаморфтанған тақтатас пен әктасты интрузивті граниттен түзілген. 

## Өсімдігі
Беткейлерінде биік тау шалғындары өседі. Тау бастарында бірнеше мұздықтар бар. Тау етегі — жайлау.

## Дереккөздер
 

Санат:Райымбек ауданы таулары
Санат:Қырғызстан таулары
Санат:Тәңір тауы
Тауар айналымы

**Тауар айналымы**
# белгілі бір уақыт кезеңінде ақшалай түрде сатылған және сатып алынған тауар көлемі, яғни өндіріс құрал-жабдығы мен тұтыну заттарын өткізудің (сатудың) жиынтық құнын бейнелейтін экономикалық көрсеткіш;
# айналыс аясындағы тауар қозғалысы, тауардың өндірушіден тұтынушыға ауысу үдерісі, яғни тауардың ақшаға айырбасталуымен және өндірістен тұтынуға өтуімен байланысты үдеріс. Ол көтерме сауда және бөлшек сауда айналымы түрінде болуы мүмкін.

Тауар айналымы транзиттік және қоймалық түрлеріне ажыратылады. Транзиттік тауар айналымында көтерме сауда фирмасы тауарды жеткізушіден (өндірушіден) өз қоймасына апармай, тауар алушыға тікелей жөнелтіп, сатады. Қоймалық тауар айналымында көтерме сауда фирмасы тауарды өз қоймасына қабылдап, қоймалық өңдеуден өткізеді, қажет болған жағдайда тауарларды жиынтықтайды, сонан соң бөлшек саудаға жөнелтеді немесе өндірістік үдерістің кезекті сатысына жібереді.

## Дереккөздер


Санат:Сауда
Балдық мешіті

**Балдық мешіті** — 20 ғасырдан сақталған сәулет өнері ескерткіші. Қызылорда қаласының іргесіндегі Жамбыл ауылында. 1906 жылы Ақмешіттен (қазіргі Қызылорда) құрылысшы-ұсталар алдырып, Балдық деген кісі салдырған. 1988 жылы Алматы мемлекеттік архитектор және құрылыс институтының экспедициясы (жетекшісі Е. Бәйтенов) зерттеген. Құрылыстың төрт бұрышты жобасы, кірпішінің қалануы 19 ғасырдағы орыс архитектор мәнеріне ұқсайды. Мешіт итарқа пішінде жабылған, іргетасы мен қабырғаның арасын көрнекі көрсету үшін бірнеше қатар кірпіш көлденеңінен қаланған. Оңтүстік-батысқа (Мекке бағытына) қараған қабырғаның ортасында жарты шеңбер сияқты шығыңқы қаланған михрабы бар. Оның төбесі түйетайлыланып барып қабырғамен бірігіп кеткен. Кірпішті ойып қалау арқылы қабырғаларының үстіңгі бөлігі дөдеге тәрізді өрнектелген. Оңтүстік-батыс қабырға мен оған қарама-қарсы мешітке кірер есігі бар қабырғаның маңдайшалары ортадан шетке қарай ойыса төртқұлақтанып өрілген. Маңдайшаның ортасы биіктетіле өрнектей қаланып, үшкілденіп біткен. Мешіттің намаз оқитын бөлмесі кең, оның төріндегі михраб қабырғасы боялған, төбеге тіреу ретінде орта тұсқа қойылған екі ұстын әшекей оюлармен безендірілген. Кіре беріс бөлменің төбесі шамның қалқанына ұқсатылып, гипспен әшекейленген. Балдық мешіті архитектуралық ескерткіш ретінде де, ислам дінінің маңызын білдіретін жәдігер ретінде де құнды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мешіттері
Санат:Сәулет өнері
Сарымсақты (жота, Оңтүстік Алтай)

**Сарымсақты жотасы** – Оңтүстік Алтайдағы таулы жота.

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданы жерінде орналасқан. Батыстан (Нарын жотасының шығысынан) шығысқа қарай 60 км-ге созылып жатыр. Ең биік жері – Бүркітауыл (3373 м). Мұздықтары бар. Күршім, Бұқтырма, Нарын өзендерінің суайрығы саналады.

## Геологиялық құрылымы
Сарымсақты жота гранит, тақтатас, құмтастан түзілген. 

## Өсімдігі
Таулы жотаның солтүстік беткейінде 2300 - 2400 м биіктікке дейін орман ағаштары; ал солтүстік беткейінің төменгі бөлігінде және оңтүстік беткейінің альпілік белдеуіне дейін қуаң дала өсімдігі өседі.

## Дереккөздер

Санат:Катонқарағай ауданы таулары
Сары мырза

**Сары мырза** (туған жылы белгісіз – 1689) — би, елші, батыр. Тәуке ханның оң қолы бола білген хас батыр. Найман ішіндегі Матай руынан. 1688–1689 жылдары Тәуке ханның Ресейге жіберген елшілігін басқарып барған. Бірақ шекара мәселелеріне байланысты Ресей елшілікті ұстап қалып, Сары мырза сонда қайтыс болған. Баласы кейіннен матай руына ұран болған — Бөрібай батыр.

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:Қазақ батырлары
Көкдөнен

**Көкдөнен** (1993 жылға дейін — *Калинино*) — Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданындағы ауыл, Көкдөнен ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Құлан ауылынан батысқа қарай 12 км жерде, бұта аралас бидайық, қияқ, т.б. шөптесін өскен тау алдының қызыл қоңыр, қоңыр топырақты құрғақ дала белдемінде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1958 жылы Ленин атындағы қой ұжымшары ретінде қаланған. Оның негізінде Көкдөненде және округке қарасты ауылдарда 2 өндірістік кооператив, 96 шаруа қожалықтары, серіктестіктер жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Ауылда 4 орта мектеп, клуб, кітапхана, отбасылық-дәрігерлік амбулатория, 2 фельдшер пункт, т.б. мекемелер бар.

## Дереккөздер

Санат:Тұрар Рысқұлов ауданы елді мекендері
Ксенолит

**Ксенолит** (*грек. xenos – бөгде және lіthos – тасс*) – магмалық жыныстардың ішінде кездесетін бөгде тау жыныстары сынықтары. Олар магманың көтерілу жолындағы тау жыныстарының сынықтарынан тұрады. Магмаға түскен бұл сынықтар оның қызуының әсерінен қайта кристалданып мүйізтастарға және әр түрлі будан тау жыныстарға айналады, кейде араларында алмасу реакциялары орын алып, метасоматиттер де пайда болады.Ксенолиттердің мөлшері бірнеше сантиметрден жүздеген метрге жетеді. Ксенолиттер бойынша магманың жоғары көтерілу кезінде қандай тау жыныстарын қиып өткенін және олардың араларында қандай әрекеттер болғанын білуге болады..

## Дереккөздер </span>


Санат:География
Сарын

**Сарын** — ән жанрының речитативті саласының бір түрі. Поэзиялық және музыкалық әуен бірлестігінен туған халық шығармашылығы. Сарын жыраулардың философиялық толғауларында (Қорқыт пен Асан Қайғы сарындары) кеңінен қолданылған. Сарын күй Сарыны, бақсы Сарыны, терме-толғау Сарыны болып бірнеше түрге бөлінеді. Бақсы Сарынында бақсы қобызда ойнап, неше түрлі адам таңғаларлық іс-қимылдар жасап, ерекше сарынына басып, ауруды емдеуге әрекеттенген. Халық арасында байырғы ән-әуен түрлері де Сарын аталады.

Қазақстанның солтүстік шығыс облыстарында «сарын» сөзі бақсы сарыны және тұрмыс-салт әндері терминдеріменен бірігіп, қоса қолданылады. Мысалы, «Жар-жар» сарыны, «Беташар» сарыны, «Қыз сыңсу» сарыны т.б.

## Дереккөздер


Санат:Музыка жанрлары
Санат:Өнер
Сарыоба

**Елді мекендер:**
* Сарыоба – Ақмола облысы Аршалы ауданындағы ауыл.
* Сарыоба – Ақмола облысы Аршалы ауданындағы темір жол бекеті.

**Көл:**
* Сарыоба – Есіл алабындағы ағынсыз көл.

**Таулар:**
* Сарыоба – Текелітау тауының оңтүстік-батысындағы аласа тау.
* Сарыоба – Мұғалжар тауларының шығысындағы тау
* Сарыоба – Желдіадыр тауларының солтүстік-шығысындағы тау.
* Сарыоба – Желдіадыр тауларының шығысындағы тау.
* Сарыоба – Қараоба шоқысының солтүстік-батысында орналасқан шоқы.
* Сарыоба – Жаманкөң өзенінің жоғарғы ағысында орналасқан оқшау аласа тау.
* Сарыоба – Қарақуыс тауларының шығысындағы төбе.
* Сарыоба – Тасқараала тауларының шығыс, оңтүстік-шығысындағы оқшау аласа тау.
* Сарыоба – Қарағанды облысы Ақтоғай ауданында орналасқан тау.
* Сарыоба – Алтыншоқысу тауларының орта тұсындағы тау.
* Сарыоба – Күршім жотасының оңтүстік-батысындағы тау.
* Сарыоба – Арқарлы тауларының шығысындағы төбелер. 
* Сарыоба – Сарысу алабындағы таулар.
Тегермен (Башқұртстан)

**Тегермен** — Башқұртстанның Карайыдель ауданындағы ауыл, Ескі акбуляк ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 472 адамды құрады.
Пошта индексі — 452386, ОКАТО коды — 80234872008.
 
## Демографиясы
Тұрғындардың динамикасы:

## Дереккөздер

## Сыртқы cілтемелер
* Башқұртстан Республикасының муниципалдық бiлiмдерiнiң кеңесi.

Санат:Башқұртстан елді мекендері
Тау аңғары

**ТАУ АҢҒАРЫ** – тау жүйесін жеке жоталарға бөліп тұратын тауаралық ойпаң, тектоникалық ойпауыт. Тектоник құрылымның ұзына бойымен өтсе бойлық, қатпарлы құрылымды кесіп өтсе көлденең немесе диагоналды Тау аңғары деп аталады.

## Дереккөздер
Владислав Людвигович Котвич

**Котвич Владислав Людвигович** (20.3.1872, Виленщинадағы Оссовье ауылы – 3.10. 1944, Литва, Вильнюс маңы, Чарный Боже ауылы.) – поляк шығыстанушысы, КСРО Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі (1923), Поляк Ғылым Академиясының академигі, профессор (1923). Санкт-Петербург университетінің шығыс тілдері факультетін бітірген соң (1895), сонда моңғол, қалмақ және тұңғыс-маньчжур тілдерінен сабақ бере жүріп, Ресей империясының Қаржы министрлігінде өз мамандығы бойынша қызмет істеді (1900–17). Ол Тірі шығыс тілдері интитутын ұйымдастырушылардың бірі және оның алғашқы директоры (1920–22) болды. 1922 ж. Краков және Львов университеттері оны Қиыр Шығыс факультетінің меңгерушілігіне шақырды. Львов университетінің шақыруын қабылдап, Котвич 1923 ж. Польшаға кетті. Поляк шығыстану қоғамының төрағасы болды (1922–36). Котвич алтай тілдерін тарихи-салыстырмалы әдіспен зерттеуге көп көңіл бөлді. Бұл саладағы басты еңбегі “Алтай тілдері туралы зерттеулер” деген атпен 1953 ж. Краковта (Польша), ал 1962 ж. Мәскеуде (Ресей) орыс тілінде басылып шықты. Котвич алтай тілдері туралы материалдарды жинақтай келе, бұрын-соңды айтылып жүрген қағидалар негізінде ғылми тұжырымдар жасады. Ол алтай тілдерінің арасындағы өзара жақындық, типологиялық ұқсастық сыртқы тарихи байланыс нәтижесінде пайда болған деп есептеді.
## Дереккөздер


Санат:1872 жылы туғандар
Санат:1944 жылы қайтыс болғандар
Санат:Польша ғалымдары
Санат:Шығыстанушылар
Сарыесік

**Сарыесік** – Балқаш көлінің оңтүстік жағалауының ортаңғы бөлігіндегі түбек. 

## Сипаты
Түбек көл айдынының батыс жағындағы тұщы бөлігін шығыстағы тұзды бөліктен бөліп тұрады. Солтүстікке қарай бағытталған түбектің ұзындығы 30 км, ені 7 км. Сарыесік пен Балқаштың солтүстік жағалауы аралығында, ені 4 км-дей Ұзынарал бұғазы бар. Түбектің саздауыт, жазық жағы ортаңғы бөлігінде дөңестеніп, көл суының деңгейінен 3 м-ге дейін биіктейді. Кей жерлерін су басуына байланысты шағын жеке аралдар пайда болған.

## Дереккөздер

Санат:Балқаш көлі түбектері
Санат:Алматы облысы географиясы
Ксенон

солға|нобай|147x147 нүкте|Ксенон

**Ксенон** (латын. *Xenonum*; **Xe**) — элементтердің периодтық жүйесінің VІІІ тобындағы хим. элемент, инертті газ. Ксенонді 1898 ж. ағылшын химиктері У.Рамзай мен М.Траверс алғаш рет криптонды зерттеу кезінде ашқан, сондықтан оны “К.” (*грек. xenos – бөтен*)  деп атаған. 

Тұрақты 9 изотопы бар, радиоактивті изотоптары жасанды жолмен алынған. Сыртқы 8 электрондық қабаты тұрақты болғандықтан реакцияға тек ерекше жағдайларда түседі. Молекулааралық күштер әсерінен ғана қосылыстар түзеді. Көп зерттелгені – фторлы қосылыстары: XeF2, XeF4 сұйық ауаны ректификациялау арқылы алынады. 

Техникада электр вакуумдарда және медицинада әр түрлі зерттеу жұмыстарында қолданылады. Ксенонның фторидын әр түрлі процестер мен аппараттарда, ракеталық техникада тотықтырғыш ретінде, ал оксидтерін қопарғыш зат ретінде пайдаланады.

## Алынуы
Ксенон металлургиялық зауыттарда сұйық оттегі өндірісінің жанама өнімі ретінде шығарылады.

Өнеркәсіпте ксенон ауаны оттегі мен азотқа бөлудің қосымша өнімі ретінде алынады. Әдетте ректификация арқылы жүзеге асырылатын бұл бөлуден кейін алынған сұйық оттегінің құрамында аз мөлшерде криптон мен ксенон болады. Әрі қарай түзету сұйық оттегін силикагельге адсорбциялау немесе айдау арқылы бөлінетін криптон-ксенон қоспасының 0,1–0,2% мөлшеріне дейін байытады. Болашақта ксенон-криптон концентратын криптонға және ксенонға айдау арқылы бөлуге болады.

Төмен көптігінің арқасында ксенон жеңіл инертті газдарға қарағанда әлдеқайда қымбат. 2009 жылы ксенонның бағасы стандартты қысымда газ тәрізді заттың литріне шамамен 20 еуроны құрады.

Санат:1898 жыл
Санат:Химиялық элементтер
Санат:Бейметаллдар
Санат:Ксенон
Сарыой

**Сарыой** – Бетпақдаланың оңтүстік-шығысында, Жамбыл облысы Мойынқұм ауданының орта тұсында орналасқан үстірт. 

## Жер бедері
Теңіз деңгейінен 235-255 м биіктікте жатыр. Оңтүстігінде Оба тауы (286 м) орналасқан. Үстіртті жазықтың жер бедері тегіс келген. Солтүстік бөлігі сай-жырлармен, құрғақ арналармен сәл тілімденген. Оңтүстік-шығысынан жазда кеуіп қалатын бірнеше шағын сауда бастау алады. Олар Шу өзенінің орта ағысына келіп құяды. Сарыой үстіртінің батысынан жазда кеуіп қалатын біршама ұзын Қаратал өзені ағып өтеді. 

## Өсімдігі
Жер бедеріне шөлге тән жусан, сарықау, күйреуік, баялыш, теріскен, ши, т.б. сораң шөптер өседі. Үстірт қысқы мал жайылымы саналады.

## Дереккөздер

Санат:Мойынқұм ауданы таулары
Қажарлар әулеті

**Қажарлар әулеті** (түркіше қашу) () ( - or دودمان قاجار) Астрабад (қазіргі Горган) қаласынан шыққан түркі тайпасының өкілдері. Қажарлар әзірбайжан түркілерінің ірі тайпасы болып саналады. Әулет негізін қалаушы Аға Мұхаммед Шаһ Қажар 1787 жылы Ресейге қарсы саяси науқан кезінде Әзірбайжан және Иран шахы болып жарияланды.

Ол өз астанасы етіп Тегеранды таңдады.Алай да,Тебриз шаһары маңызды рөлді атқарды. Қатал да табанды Аға Мұхаммед елді тәртіпке келтіруді қолға алып, сыртқы жауларға қарсы табысты соғыстар жүргізді. Бірақ ол 1797 жылы өз қызметшілерінің қолынан қаза тапты. Оның ұрпақтары Фахт Әли шаһ (1798  1834), Мұхаммед шаһ (1834  1848), Насыр әд-Дин шаһ (1848  1896), Мұзаффар әд-Дин шаһ (1896  1907), Мұхаммед Әли шаһ (1907  1909), Ахмед шаһ (1909  1925) Иран тарихында еуропалық державалардың отарлаушылық экспансиясының нысанасына айналуымен ерекшеленеді. Бұл дәуірде Иран осы кезде күшейіп келе жатқан Ресей мен Ұлыбритан империясының пайдасына өз аумағының едәуір бөлігін жоғалтты. Фатх Әли кезінде Ресеймен болған ұзақ соғыстардың салдарынан Иран Гүлістан (1813), Түркменчай (1828) келіссөздеріне сәйкес Кавказдағы  Әзірбайжан, Грузия, Армения, Дағыстаннан айрылды. Гератты ауғандықтар түпкілікті жаулап алып, ал 1857 жылы ағылшындардың қысымымен Иран Ауғанстанның тәуелсіздігін мойындауға мәжбүр болды. 1-дүниежүзілік соғыс кезінде Иранды Англия мен Ресей жаулап алды. Соғыс біткен соң Иран ұлттар лигасына қабылданды. 1919 жылы Иран Ұлыбританиямен сауда келісімін жасап, Ұлыбритания сөз жүзінде Иранның тәуелсіздігін таныды. 1921 жылы 21 ақпанда елде мемлекеттік төңкеріс болып, билікке Реза хан билеген әскерилер келді. 1925 жылы 31 қазанда 5-мәжіліс қажарлар әулетін тақтан түсті деп жариялады.

## Дереккөздер

Санат:1794 жылы құрылғандар
Санат:Иран тарихы
Санат:Әзербайжан тарихы

Санат:1925 жылы таратылғандар
Санат:Мұсылман әулеттері
Санат:Ислам тарихы
Санат:Түркі әулеттері
Сарыбұлақ

**Елді мекендер:**
* Сарыбұлақ – Ақмола облысы Бурабай ауданындағы ауыл.
* Сарыбұлақ – Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданындағы ауыл.
* Сарыбұлақ – Ақтөбе облысы Қарғалы ауданындағы ауыл.
* Сарыбұлақ – Ақтөбе облысы Қобда ауданындағы ауыл.
* Сарыбұлақ – Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы ауыл.
* Сарыбұлақ – Алматы облысы Қонаев қалалық әкімдігіне қарасты ауыл.
* Сарыбұлақ – Жамбыл облысы Қордай ауданындағы ауыл.
* Сарыбұлақ – Жетісу облысы Кербұлақ ауданындағы ауыл.
* Сарыбұлақ – Жетісу облысы Қаратал ауданындағы ауыл.
* Сарыбұлақ – Қарағанды облысы Шет ауданындағы ауыл.
* Сарыбұлақ – Қызылорда облысы Қазалы ауданындағы ауыл.
* Сарыбұлақ – Түркістан облысы Бәйдібек ауданындағы ауыл.
* Сарыбұлақ – Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданындағы ауыл.
* Сарыбұлақ – Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданындағы ауыл.
* Сарыбұлақ — Жалалабат облысы Созақ ауданы Құрманбек айыл аймағындағы айыл.
* Сарыбұлақ — Жалалабат облысы Созақ ауданы Қызкөл айыл аймағындағы айыл.
* Сарыбұлақ — Жалалабат облысы Созақ ауданы Бағыс айыл аймағындағы айыл.
* Сарыбұлақ — Жалалабат облысы Тоқтағұл ауданындағы айыл.
* Сарыбұлақ — Нарын облысы Қошқар ауданындағы айыл.
* Сарыбұлақ — Ош облысы Араван ауданындағы айыл.
* Сарыбұлақ — Ош облысы Қарақұлжа ауданы Қарақошқар айыл аймағындағы айыл.
* Сарыбұлақ — Ош облысы Қарақұлжа ауданы Сарыбұлақ айыл аймағындағы айыл.
* Сарыбұлақ — Ош облысы Чоң Алай ауданындағы айыл.
* Сарыбұлақ — Талас облысы Манас ауданындағы айыл.
* Сарыбұлақ — Шу облысы Жайыл ауданындағы айыл.

**Өзендер:**
* Сарыбұлақ – Лепсі алабындағы өзен.  
* Сарыбұлақ – Шу алабындағы өзен.    
* Сарыбұлақ – Нұра алабындағы өзен.    
* Сарыбұлақ – Айтау тауындағы өзен.  
  
**Асу:**
* Сарыбұлақ – Күнгей Алатауының орта бөлігіндегі асу.

**Басқа мағыналар:**
* Сарыбұлақ көшесі (Астана)
Ксеркс

**Ксеркс** (*т.ж.б. – б.з.б. 465 ж.*) – Ахемени әулетінен шыққан парсы патшасы (*'б.з.б. 486 – 65*). Б.з.б. 480 – 79 ж. Грецияға қарсы жорық жасады.  Грекияның көпшілік бөлігін басып алғанымен елді толық бағындыра алмады. Гректер әсіресе теңізде басымдылық танытты. Осы жорыққа Ксеркс жағында парсыларға бағынышты болған Орта Азиялық сақ тайпалары да қатысты..

## Дереккөздер </span>


Санат:Тарих
Тегеріш

**Тегеріш** – киіз үйді сәндеу үшін қолданылатын бұйым. Тегеріш басқұрдың жоғарғы жағынан уықты айналдыра ұсталады. Оның ұзындығы уықтарды түгел орап шығарлықтай болуға тиіс. Ені 50 – 60 см. Тегерішті қызыл киізді, көк киізді немесе матаны өрнектеп, қалыңдау матамен астарлап, оюдың шетін бастыра машинамен немесе қолмен сырып жасайды. Оның етек жағы кеңдеу, бас жағы жіңішкелеу болады.

## Дереккөздер



Санат:Сәулет өнері
Санат:Қазақстан мәдениеті
Сарыбұлақ (Қобда ауданы)

**Сарыбұлақ**, *Сорбұлақ* — Ақтөбе облысы Қобда ауданындағы ауыл, Сарыбұлақ ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қобда ауылынан оңтүстікке қарай 37 км жерде, Сауқайың өзенінің бойында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1152 адам (582 ер адам және 570 әйел адам) болса, 2009 жылы 764 адамды (734 ер адам және 390 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 502 адамды (268 ер адам және 234 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 20 ғасырдың 30-жылдары ауыл шаруашылығын ұжымдастыру кезінде қаланған. 1932-1996 жылы қой өсіруге маманданған “Қобда” кеңшарының орталығы болған. Сарыбұлақта кеңшар негізінде құрылған ЖШС жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Қобда ауданы елді мекендері
Ксенофонт

**Ксенофонт** (б.з.б. 430 ж.ш., Афина – б.з.б. 335/354, Коринф) – ежелгі грек жазушысы, тарихшы. Ақсүйектер әулетінен. Сократтың шәкірттерінің бірі. Б. з. б. 401 ж. парсы тағына таласушы Кіші Кирдің Артаксеркс ІІ-ге қарсы жорығына қатысты. Кир қаза болғаннан кейін 10 мың грек әскерінің Вавилон түбінен Трапезундқа қарай шегінуіне басшылық етті (*кейіннен мұны “Анабасис” деген тарихи шығармасында жазды*). Одан кейін спарта патшасы Агесилаймен достасып, өз отанына қарсы соғысқаны үшін сатқын деп жарияланды. Тек 370 екі ел одақтасқаннан кейін ғана рақымшылық алып, ұлдары Афина әскерінің құрамында соғысқан. Фукидид ғылыми еңбегінің жалғастырушысы болған негізгі тарихи еңбегі – 7 томдық “Грек тарихы” (б.з.б. 401 және 362 ж. аралығы). Оның екі кітабы Пелопоннес соғыстарының соңғы кезеңдерін; Афинаның сөзсіз тізе бүгуін; “отыз тиран” және оларды жоюмен байланысты тарихи оқиғаларды сипаттайды..

## Дереккөздер </span>


Санат:Ежелгі грек тарихшылары
Санат:Ежелгі грек қолбасшылары
Тау (ауыл)

**Тау** — Батыс Қазақстан облысы Жәнібек ауданындағы ауыл, Тау ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жәнібек (Батыс Қазақстан облысы)нан солтүстік-шығысқа қарай 27 км-дей жерде, көкпек, жусан, еркекшөп аралас өскен шөлейт белдемде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1221 адам (609 ер адам және 612 әйел адам) болса, 2009 жылы 1216 адамды (580 ер адам және 636 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 901 адамды (460 ер адам және 441 әйел адам) құрады.

## Тарихы
1965-1997 жылдары “Қайрат” қой кеңшарының орталығы болған. Оның негізінде Тауда және округке қарасты Жұмаев, Жігер ауылдарында серіктестіктер мен 73 шаруа қожалығы құрылған.

## Дереккөздер

Санат:Жәнібек ауданы елді мекендері
Сарыөзек — Қорғас халықаралық автомобиль жолы

**“Сарыөзек — Қорғас” халықаралық автомобиль жолы** — “Ташкент — Алматы — Қорғас” халықаралық автомобиль жолының бір бөлігі. Алматы облысының оңт.-шығысында орналасқан Сарыөзек, Жаркент арқылы өтіп, Қорғас кентіне дейін созылып жатыр. Бұл жол, сондай-ақ ТМД-ның “Батыс — Шығыс” бағытындағы “Словакия шекарасы — Ужгород — Львов — Тернополь — Хмельницкий — Винница — Умань — Кировград — Днепропетровск — Донецк — Дондағы Ростов — Минеральные Воды — Махачкала — Баку — Түркменбаши — Ашхабад — Мары — Чарджоу — Самарқанд — Джизақ — Ташкент — Шымкент — Тараз — Бішкек — Алматы — Қорғас — Қытай шекарасы” континентаралық автожолының құрамдас бөлігі болып табылады. “Сарыөзек — Қорғас” х. а. ж. туралы алғашқы деректер тех. әдебиетте 1930 ж. келтірілген. Ұлы Жібек жолының бір тармағымен өтетіндіктен, оның халықар. сауда мен тасымал үшін маңызы зор болған. Алғашқы күрделі құрылыс-жөндеу жұмыстары 1934 ж. жүргізілді. Қазір “Сарыөзек — Қорғас” х. а. ж-ның ұзындығы 246 км, 3-тех. санатта, жол жолағының саны — 2. Жолдың 35 — 40%-ы қозғалыс талаптарына сай емес.

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Автожолдар
Ксилография

**Ксилография** (*, *) – ағашқа жасалған гравюра. Бұл гравюра қатты да серпімді ағаш кесіндісіне ойып салынады. Негізінен гравюраға қатты ағаш кесінділері – алмұрт, самшит, құрма пайдаланылады. Гравюрада ақ болып қалуға тиісті жерлер штихель деп аталатын арнаулы қашаумен шұңқырлап ойылады, ал әлгіндей қашау тимеген жерлер қағаз бетінде қап-қара боп бедерленеді. Бейнелейтін сурет ағаш бетінде түгелімен қашалып болғаннан кейін, тақтайға баспахана бояуы жағылады да, үстіне қағаз жапсырылып, арнайы сырғытпа доңғалақпен әрлі-берлі тапталып тегістеледі. Осылай гравюра (ксилография) басылып шығады. Ксилография алғаш рет Қытайда (6 ғ.) пайда болып, кейіннен Еуропаға (16 ғ.) жетті. Оның айтулы шебері ағылшын графигі Т.Бьюик болды. Орыс суретшілерінен Ксилогафиямен В.Фаварский, А.Остроумова-Лебедева айналысты.

## Дереккөздер




Санат:Полиграфия
Санат:Өнер

be-x-old:Дрэварыт
Тегеурінгүл

**Тегеурінгүл** (Delphіnіum) – сарғалдақтар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Негізінен Солтүстік жарты шардың қоңыржай белдемдері мен Африканың тропиктік тауларында кездесетін 250-дей түрі белгілі. Қазақстанда 28 түрі бар, оның 4 түрі – эндемиктер. Ең жиі кездесетіні – биік Тегеурінгүл (Delphіnіum elatum). Қайыңды-көктеректі және самырсынды ормандардың арасында, шалғынды жерлердегі өзендердің бойында және тау беткейлерінде өседі. Биіктігі 80 – 350 см, сабағы тықыр, сырты тікенекті. Жапырақтарының пішіні дөңгелек не жүрек тәрізді, жиектерінде кірпік сияқты түктері бар, сағақтары ұзын. Гүлдері қос жынысты, көк, қошқыл, қою қоңыр түсті, олар шашақ не сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Аралар арқылы тозаңданады. Шілде – тамызда гүлдеп, жеміс салады. Тұқымы үш қырлы, қырларында қанаттары болады. Биік Тегеурінгүл – дәрілік өсімдік, оның жер бетіндегі бөлігінен “элатин” алкалоиды алынады. Тегеурінгүлдің көпшілік түрін әсемдік үшін өсіреді. 2 түрі қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Қазақстанда бұл өсімдіктің екпе, парсы, гибридтік түрі кездеседі. Олар тек солтүстік облыстардың қыратты, таулы жерлерінде ғана өседі. Оңтүстік облыстарда, шөл және шөлейт аймақтарда бұл өсімдік кездеспейді. Үш түрінің ішіндегі ең көп тарағаны – екпе тегеурінгүлі.
Ол – биіктігі 30 – 50 см шамасында болатын, бір жылдық шөп тектес, улы өсімдік. Гүлі көк түсті болады. Өсімдіктің өне бойы улы. Оның құрамында көп мөлшерде улы алколоидтар бар. Улылығының  күштілігі  бойынша бірінші орында – тұқымы, екінші орынды – жапырағы, үшінші орынды – гүлі, одан кейінгі орынды сабағы алады.

Практикада бұл шөппен қой мен ірі қараның жиірек, ал жылқының сирек уланатыны анықталды.

## Сілтемелер


## Дереккөздер

Санат:Сарғалдақтар тұқымдасы
Квантор

***Квантор*** (– қанша) – математикалық логиканың предикаттарын есептеуге қабылданған логикалық операторлардың жалпы атауы. Логикалық операторлар сөйлемнің ішкі логикалық құрамын, яғни субъекті мен предикаттың ара қатынасын және логикалық пікірдің сандық сипатын білдіреді. Кванторлардың екі түрі бар: *[[жалпылық кванторы]]* (*“барлық”*, *“әрбір”*, т.б. көздердің эквиваленті және оның белгісі *х*) және *[[бар болу кванторы]]* (*“кейбір”*, т.б. сөздердің эквиваленті және оның белгісі х). Мысалы, *х* жалпылық кванторы *“барлық х үшін”* дегенді, ал *х*бар болу кванторы *“кейбір х үшін”* дегенді білдіреді. “Квантор” терминін америкалық математик, философ *[[Ч.Пирс]]* (*1839 – 1914*) енгізген (*1885*).

## Дереккөздер:
Маугли

**Маугли** – қасқырлар асыраған үнді баласы. Кішкентай бала қасқыр апанына қорықпай кіріп, оның бөлтіріктерімен бірге айбатты қаншық қасқыр Ракшаны еме бастайды.  Оны осылайша қаншық қасқыр бөлтіріктерімен бірге бауырына алып, асырайды. Арлан қасқыр Мауглиді аңшылық кәсібіне баулиды. Балу деген аю оған джунгли заңдарын үйретеді. Сөйтіп, бөрі-бала құстар мен жыландардың тілін түсініп, әрбір шөп сыбдыры мен жапырақ қыбырының мәнісін біле бастайды. Ол қабыланша ағашқа өрмелеуді, балықша суда жүзуді және маймылша бұтақтан бұтаққа секіруді үйренеді. Маугли жайлы кітапта жануарлардың іс-әрекеті бейнеленеді. Алайда олар да адам секілді жақсы көру мен жек көруді, қастық жасауды, тіпті аңыз айтуға дейін біледі. Адамзат ұрпағы Маугли мен жабайы аңдар бірдей бір әділ заңға бағынып өмір сүреді. Бұл заңды тек қана қанішер тарғыл жолбарыс – Шер-Хан бұзбақ болады. Шер-Хан – Мауглидің ең қатерлі жауы. Маугли хикаясы, негізінен, тағы баланың осы жолбарыспен айқасқа шығу тарихы болып табылады. Шер-Хан Мауглиді оның қаршадай кезінен бастап аңдиды және әрқашанда жолына кесе-көлденең тұрады. Алайда Маугли одан қорғана біледі, ақыр аяғында тарғыл жауын жеңіп шығып, оның терісін Мәміле жартасына алып келеді. Адал достарының көмегі болмаса Маугли Шер-Ханды жеңе алмас еді. Бұл достары, ең алдымен өзінің бөрі-бауырлары, одан кейін ақылды аю Балу, джунглидегілердің бәрі сескенетін қара қабылан Багира, сондай-ақ ержүрек қасқыр Акела, айдаһар жылан Каа және Мауглиді өзінің туған баласындай көрген ауылдағы шаруа әйел болатын. Оқиға соңында адам джунглидегілердің бәрінен де құдыретті болып шығады. Оның отты көзіне ешбір қасқыр, тіпті сымбатты Багира да тіктеп қарай алмайды. Себебі ол – бүкіл джунгли патшасы. Ержеткен Маугли кейін адамдар арасына қайтып оралады, бірақ ол бәрібір сол джунглидің қожасы болып қалады. Маугли хикаясы ағылшын жазушысы Редьярд Киплингтің хайуанаттар өмірі жайында жазған әйгілі “Джунгли кітабында” баяндалады. Киплингтің өзі Үндістанның Бомбей қаласында туып, балалық шағын сонда өткізген. Орта мектепті Англияда оқып бітіргеннен кейін туған жеріне қайта оралып, онда ұзақ жылдар бойы тұрған. Ол бұл өлкенің жергілікті тұрғындары болып табылатын үнділердің тұрмыс-салт, әдет-ғұрыптарын, аңыздарын жетік білді. Солардың бірі қасқырлар асыраған үнді баласы жайындағы аңыз еді. Киплинг соның негізінде “Маугли” ертегісін жазды. 

## Дереккөздер


Санат:Джунгли кітабы
Санат:Англия әдебиеті
Сарыбұйрат

**Сарыбұйрат** — ерте темір дәуірінің қонысы мен қорымы. Б.з.б. 7 — 4 ғ-ларға жатады. Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Нұркен ауылынан оңт.-шығысқа қарай 18 км жерде, Сарыбұйрат тауының шығыс жақ етегінде орналасқан. Қоныстың ауданы 10000 м2 шамасында. Планиграф. тұрғыдан күрделі, көп бөлмелі бірнеше ірі тұрғын-шаруашылық кешендерінен тұрады. Мұндай кешендер бір-бірімен тіркесіп, тау беткейін қуалай, яғни оңт.-батыстан солт.-шығысқа қарай бағытталған және ұзын бойымен 250 м асатын жолақты алып жатыр. Құрылыстардың жалпы орналасу тәртібі қабырғаларының сақталып қалған ірге-қалдықтарынан біршама жақсы байқалады. Бұл, әсіресе, жоғарыдан қарағанда анық ажыратылады. 2001 — 03 ж. Сарыарқа археол. экспед. (жетек. А.Бейсенов) қоныстың жалпы ауданы 1105,75 м2 бөлігінде қазба жұмыстарын жүргізіп, 2 ірі тұрғын үй ш. кешенін зерттеді. Ашылған кешендердің әрқайсысы көптеген шағын бөлмелерден, дәліз сияқты шағын құрылыстардан тұрады. Қыштың 3219 сынығы, 1 қола пышақ, тастан жасалған 210 құрал, бірнеше сүйектен жасалған құрал табылған. Топогр. ерекшеліктеріне қарағанда, қоныс қыстақ ретінде пайдаланылған болуы мүмкін. Қысқы мекендерді осылайша тау беткейлеріне, әрі ық, әрі қыста қар көп баса қоймайтын жерлерге орналастыру кейінгі қазақ дәстүрлерінен жақсы байқалады. Қоныстан табылған тас құралдардың негізгі бөлігін шағын кетпендер мен дәнүккіштер құрайды. Қоныстың шығыс және солт. жағындағы 5 обаның 4-еуі зерттелді. Ең үлкені, яғни 1-оба шаршы пішінді болып келген, өлшемі 10*10 м. Ірі тастан жасалған қоршауы бар. Қатты тоналған қабір шұңқыры ашылды. Тас үйіндінің астынан қыш сынықтары, тастан жасалған құралдар табылған.

## Сілтемелер
* Қарағанды
* Тас
* Қоныс
## Дереккөздер


Санат:Тарих
Сарыөлең (Күршім ауданы)

**Сарыөлең** — Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданындағы ауыл, Сарыөлең ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Күршім ауылынан шығысқа қарай 12,2 км жерде, Жауғашты каналының оң жағында орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 20 ғасырдың 30-жылдары ауыл шаруашылығын ұжымдастыру кезінде қаланған. 1962-1996 жылдары ұжымшар негізінде құрылған қой өсіретін кеңшардың орталығы болды. 1997 жылы кеңшар негізінде “Шапағат-Әділ” шаруа қожалығы құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Күршім ауданы елді мекендері
Ілияс Омаров

**Ілияс Омарұлы** (1912-1970) – мемлекет және қоғам қайраткері, әдебиет сыншысы, жазушы, публицист.

## Өмірбаяны
Арғын тайпасының Саржетім руынан шыққан.

Орта Азия жоспарлау экономикалық және сауда-тауар ісі институтын бітірген (1933, Ташкент). 1933 – 1936 жылдары Республиканың сауда мекемелерінде жауапты қызметтер атқарған. 1941 – 1945 жылы Қазақ КСР Сауда халық комиссарының орынбасары, комиссары болды. *“Қазақ халқының майдандағы қазақ жауынгерлеріне жазған хатын”* ұйымдастыруда, 1944 жылы желтоқсанда Алматы қаласында өткен республикалық ақындар айтысын өткізуде, *“Қазақ КСР-інің ерте заманнан осы күнге дейінгі тарихының”* жарық көруіне ұйытқы болды. Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты мен Құрманғазы атындағы мемлекеттік консерваторияны ұйымдастырды. 1945 – 1947 жылы Қазақ КСР-і ХКК төрағасының орынбасары, Шығыс Қазақстан облысы партия комитетінің 1-хатшысы қызметін атқарды. 1947 – 1952 жылы Қазақстан КП ОК-нің идеология жөніндегі хатшысы. Ол 1949 жылы Мәскеуде өткен қазақ әдебиеті мен мәдениетінің онкүндігін ұйымдастырды. Омаров халық өнері мен музыкасын, ауыз әдебиетін насихаттауға зор үлес қосты, Шоқан, Ыбырай, Абай еңбектерін өнеге ретінде ұсынды. 1949 жылы жарық көрген “Қазақ КСР тарихының” толықтырылған 2-басылымының жауапты редакторы болды. Е.Бекмаханның қазақ халқының шын мәніндегі тарихын ашық жазуына, Кенесары, Наурызбай батырлар жайында ақиқаттың айтылуына, Қ.Жұмәлінің Исатай мен Махамбет жөніндегі материалдарды бастыруына ұйытқы болды. Осы жағдайлар оның 1951 – 1952 жылы “ұлтшылдарды қолдаушы” деген науқаншыл айыппен Қазақстан КП ОК-нің құрамынан шығарылып, қудалануына алып келді. 1952 – 1955 жылы КОКП ОК жанындағы Жоғары партия мектебінің тыңдаушысы болды. 1955 – 1959 жылы Солтүстік Қазақстан облысы партия комитетінің хатшысы қызметін атқарды. 1959 – 1961 жылы *“[[Қазақфильм]]”* киностудиясының директоры, Қазақ КСР-і Министрлігі Кеңесінің кеңесшісі қызметтерін атқарып, жаңа қалыптасып келе жатқан қазақ кино өнерінің дамуына өзіндік қолтаңбасын қалдырды. 1961 – 1967 жылы Қазақ КСР-і Министрлігі Кеңесі жанындағы Мемлекеттік жоспарлау комитеті төрағасының орынбасары, 1-орынбасары, 1967 – 1970 жылы Қазақ КСР-і Мәдениет министрі болды. Омарұлы осы кезеңде қазақтың эстрадалық өнерін, ұлттық циркті, театр жұмысын жетілдіруге, кәсіби өнердің басқа да салаларын тыңнан дамытуға барынша күш салды. Осы жылдары қазақтың хор капелласын, классикалық және халық билерінің хореграфиясын дамытуына үлесін қосты.

## Жетістіктері
“Жас балет” ансамблін, Жетісай қаласында қазақ музыкалы драма театрын ашуға және жастардың эстрадалық *“Гүлдер”* ансамблін құруға ұйтқы болды. *“Мәдени ескерткіштерді қорғау туралы”* заң қабылданды. *“Әдебиет туралы ойлар”* (1962), *“Оқушы көзімен”* (1967), *“Серпін”* (1970), *“Шабыт шалқары”* (1973) еңбектері жарық көрген. Омаров Ленин орденімен, 3 рет Еңбек Қызыл Ту, *“Құрмет белгісі”* ордендерімен, медальдармен марапатталған. Қостанай облысы қазақ драма театры Омаров есімімен аталады.
## Дереккөздер


	

Санат:Қазақ ақындары
Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Эльба

thumb
**Эльба**, Лаба (нем. Elbe, чех. Labe) – Батыс Еуропадағы ірі өзендердің бірі. Чехия мен Германия жерінде. Ұзындығы 1165 км, алабының аумағы 148 мың км². Бастауын Судет тау сілемінің ең биік бөлігі – Крконоше (1602 м) тауынан алады. Жоғарғы ағысында биіктігі 70 м болатын Эльба су құламасын құрайды. Орта Еуропа жазығы арқылы ағып, Солтүстік теніздерге эстуарий (ұзындығы 100 км-дей) жасап құяды. Негізгі салалары: Йизера, Хафель (оң), Влтава, Заале (сол). Орташа жылдық су ағымы 920 м3/с; суы көктемде тасиды. Таулы бөлігі 1,5 – 2 ай, төменгі ағысы 2 – 3 апта қатады. Төменгі ағысында теңіз толысуының әсері байқалады, атырауынан жоғары Колин қ-на (Чехия) дейін кеме жүзеді. Каналдар арқылы Везер, Эмс, Рейн және Одер өзендер жүйелерімен, эстуарийі – Киль каналымен Балтық төменгі жалғастырылған. Элба бойындағы ірі қалалар: Усти (Чехия), Дрезден, Магдебург және теңіз порты – Гамбург (Германия) орналасқан. 
Б. Несіпқұлова 
## Дереккөздер
Сарыөмір

**Сарыөмір**, *Сарыөңір* — Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданындағы ауыл, Шалқар ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Теректі ауылынан оңтүстікке қарай 85 км-дей жерде, Шалқар көлінің оңтүстік жағалауында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1224 адам (602 ер адам және 622 әйел адам) болса, 2009 жылы 1252 адамды (630 ер адам және 622 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1249 адамды (646 ер адам және 603 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1936 жылы қой өсіретін ұжымшар ретінде қаланған. Оның негізінде 1997 жылы Сарыөмірде және округке қарасты Дуана, Шалқар ауылдарында 13 шаруа қожалығы құрылған.

## Дереккөздер

Санат:Теректі ауданы елді мекендері
Тегін

**Тегін** – ежелгі түркілердегі қағаннан кейінгі лауазым. Оны тек ханзадалар иеленген. Қытай деректерінде “тиги”, “тигин” деп аталған. Билеуші қайтыс болған жағдайда шонжарлар кеңесі (Құрылтай) Тегіндер арасынан ұлығ немесе кішіг қаған сайлап отырған. Тегін қағандықтағы жоғары лауазым иесі ретінде әскерге қолбасшылық еткен немесе жекелеген ұлыстардың билеушісі болған.

## Сілтемелер


Санат:Тарих
Тат Саңырауқұлақтары

thumb|300px|Тат Саңырауқұлақтары**Тат Саңырауқұлақтары** (Uredіnales) – базидиялы саңырауқұлақтардың бір қатары. Жоғарғы сатыдағы өсімдіктерде “тат ауруы” деп аталатын ауру тудыратын облигатты паразиттер. Тат Саңырауқұлақтары табиғатта кең тараған, дүние жүзінде 126 туысқа жататын 6 мыңға жуық түрі белгілі.

Қазақстанда 400-дей түрі анықталған. Мицелийлері көп жасушалы, иелік өсімдіктер ұлпасының жасуша аралықтарына таралады да жасуша ішіне гаусториялармен (паразит саңырауқұлақтардың тұрақты иесінің өніп кететін өскіндері) еніп, қажетті қоректік заттарын сору арқылы алады. Мицелийлері мен споралары қызыл сары таттың түсіне ұқсайтын пигмент сіңген май тамшыларынан тұрады (аты осыған байланысты қойылған).

Тат Саңырауқұлақтарының өзіне тән ерекшелігі – толық циклды онтогенезі 5 сатыдан тұрады. Олар: пикноспоролар түзетін пикнида (саңырауқұлақ жіптармақтарымен тығыз торланған ерекше қабықшалы конидиялы тобы); эциоспоралар түзетін эцидидий (Тат Саңырауқұлақтарындағы спора орналасатын орын); Тат Саңырауқұлақтарының бір жасушалы (жаздық) споралары – уредоспоралар; Тат Саңырауқұлақтарының қысқы демалыс кезіндегі спорасы – телейтоспоралар; базидиоспоралар түзетін гаплоидты базидияспоралар. Бұлардың алғашқы екі сатысы аралық өсімдіктерде, қалған үш сатысы негізгі өсімдіктерде өтеді. Екі ядроның қосылып, диплоидты ядро телейтоспораларда түзіледі; ал редукц. бөлінуі жас базидияларда жүреді. Даму циклі әр түрлі иеде өтетін саңырауқұлақтарға – кронарциум, т.б.; ал тек бір өсімдікте өтетін саңырауқұлақтарға – трифрагмиум, фрагмидиум, т.б. жатады. Кейбір туыстың өкілдерінде (пукциния, уромицесс) даму циклінде әр түрлі иеде және бір иеде болуы мүмкін. Тат Саңырауқұлақтарының ішінде толық емес даму циклі бар түрлер де кездеседі. 
Мысалы: гимноспорангиум (Gymnosporangіum) туысына жататын түрлерде эцидия алмұртта, ал телейтоспоралар аршада түзілсе, уредоспоралар мүлдем болмайды. Тат Саңырауқұлақтары алуан түрлі өсімдіктерді (ашық және жабық тұқымды өсімдіктер, қырыққұлақтар) зақымдайды, әсіресе бидайға, қарабидайға, табиғи мал азықтық өсімдіктерге үлкен зиян тигізеді. Жауын-шашын көп болған жылдары тез көбейіп, астықтың өнімі мен сапасын күрт төмендетеді. Күрес шаралары: тат ауруымен ауырған өсімдікті қырқып тастау; агротех. шараларды толық және уақытында жүргізу; тат ауруына берік сорттарды өндіріске енгізу.

## Дереккөздер
Ге Бон У

**Ге Бон У** (1.8.1880, Хам хын провинциясы, Енг-Хынг уезі – 1959, Қызылорда қаласы) - әдебиетші, Корея республикасының батыры.  

1888 – 98 жылы жекеменшік мектепте білім алған. 1903 – 06 жылы Корей және Қытай тарихтарын зерттеді. 1907 жылы «Синмихеп» («Жаңа халық қоғамы») атты астыртын ұйымның мүшесі болды. 1910 жылы Жапония Кореяны басып алғаннан кейін **Ге Бон У** жолдастарымен бірге алғашында Қытайға, одан кейін Ресейге (Чита қаласына) өтті. 1920 жылы Чита Республикасында корей халқы мәселелері бөлімін басқарады. «Жаңа адам» атты корей журналының редакторы болды. 1924 – 30 жылы Владивосток қаласында мұғалім, 1931 жылы «Корейлердің діни мейрамдары» кітабын, 1939 жылы «Корей тарихы» атты екі кітабын жазды, үшінші кітабын 1952 жылы жазып бітірді. 1937 жылы Қазақстанға жер аударылады. Осы жылдары Генің «Ұйқыдағы түс», «Алмас таулар» «Корей әдебиеті тарихы» (екі томдық), «Корей сөздерінің жазылу тәртібі» тағы да басқа кітаптары жарық көрді. «Докниптян» («Тәуелсіздік») орденімен марапатталған (1995). 

## Дереккөздер

Санат:1 тамызда туғандар
Санат:1880 жылы туғандар
Санат:Кореяда туғандар
Санат:1959 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қызылордада қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан корейлері
Санат:Қазақстан әдебиетшілері
Санат:Корея Республикасының батырлары
Санат:Чита тұлғалары
Санат:Докниптян орденінің иегерлері
Максимильен Робеспьер

thumb|180px| Максимильен Робеспьер
**Максимильен Мари Изидор де Робеспьер** () (6.5.1758, Франция, Аррас қаласы — 28.7.1794, Париж) — француз революциясының қайраткері, диктатор. Париждегі Ұлы Людовик колледжінде және Сарбонна (Париж) универcитетінің заң факультетінде (1780) оқыған. Сол кезде Робеспьерге ағартушылардың, әсіресе Ж.Ж.Руссоның идеясы зор ықпал еткен. 1781 жылдан Арраста адвокат болып істеп, саяси процестерге араласты. 1789 ж. наурызда Бас штаттарға үшінші сословиенің депутаты болып сайланды. Робеспьер халықтық өкімет билігін және саяси теңдік орнату үшін күресті. 1789 ж. 14 шілдеде басталған Ұлы француз революциясын қызу қолдады. Бірте-бірте Робеспьердің халық арасында беделі артты, оны бірнеше демократиялық ұйымдар: Якобиншілер клубы, Кордельерлер клубы, Марсель, Тулон, т.б. қалалар клубтары қолдады. 1792 ж. наурыздан бастап өзі шығарған “Конституция қорғаушысы” атты журналда жалпыға бірдей сайлану құқығын енгізуді талап етті. 1792 ж. 11 тамызда Париж Коммунасының құрамына сайланды. Тамыздың аяғында Ұлттық Конвентке депутат болды. Корольді тақтан түсіруге және оның өлім жазасына кесілуіне белсене араласты. Дегенмен кейбір депутаттар оны диктатураға ұмтылушы деп айыптады. Ол Ж.П. Маратпен бірге Жиронданың өкімет билігін құлатқан халық көтерілісі (1793 ж. 31 мамыр — 2 маусым) нәтижесінде өкімет басына келген яковиншілердің саяси басшыларының бірі болды. 1793 ж. 27 шілдеде қоғамдық құтқару комитетінің құрамына кіріп, оның басшысы болып сайланды. Бұрын халық билігін, бостандық пен теңдікті жақтайтын ол билікке келген соң қатігез диктаторға айналды. Өзіне қарсы пікір білдірушілерді қырғынға ұшыратты. Тек Парижде ғана 1300 адам өлтірілді. Робеспьер өзінің жақын достарынан да қауіптеніп, елге жаппай террор енгізді. Ақырында өзі де террордың құрбаны болды. 1794 ж. 27 шілдеде Конвент Робеспьерді тұтқындау туралы шешім қабылдап, 28 шілде күні Революциялық трибунал шешімімен өлім жазасына кесілді.

## Дереккөздер:


Санат:Тұлғалар
Чуна

**Чуна **— Ресейдің Краснояр өлкесі мен Иркутск облысындағы өзен. Бирюса өзенімен бірігіп Тасеева өзенін құрайды (Ангараның сол саласы). Ұзындығы 1203 км, су жиналатын алабының ауданы 56,8 мың км². Бастауын Шығыс Саянның Уда тау жотасының беткейінен алып, тауаралық тар аңғармен, ортаңғы және төмен ағысында Орта Сібір таулы үстіртімен ағады; траптардан өткенде шоңғалдар түзіледі. Аралас толығады. Орташа су ағымы 300 м3/с. Чуна алабында жалпы ауданы 16,5 км² болатын 550 көл бар. Қарашада қатып, сәуірдің аяғында мұзы түседі. Ағаш ағызылады. Орта ағысында (189 км) жергілікті кеме қатынасы бар. Өзен бойында Нижнеудинск қаласы орналасқан.
## Сілтемелер
*Ресей
*Чулым
*Иркутск
## Дереккөздер


Санат:Краснояр өлкесі өзендері
Санат:Иркутск облысы өзендері
Шабақты

**Шабақты** – Талас өзені алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Сарысу ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 164 км, су жиналатын алабы 1290 км2. 

## Бастауы
Қаратаудың солтүстік беткейіндегі бұлақтардан басталып, Ақжар көліне 15 км-дей жетпей тартылып қалады.

## Гидрологиясы
Аңғары Саудакент ауылына дейін таулық сипатта, тар, төменде, жазықта кеңейе түседі. Арнасы тік жарлы. Кішігірім 17 саласы бар. Қар, жер асты суларымен толығады. Көп жылдық орташа су ағымы Қыршабақты өзені сағасынан 1,0 км төменде 2,8 м3/с. Лайлылығы 200 — 600 г/м3. Суы Шабақты бойында орналасқан елді мекендердің тұрмыстық-шаруашылық қажеттілігін өтеуге жұмсалады.

## Дереккөздер

Санат:Сарысу ауданы өзендері
Санат:Талас су алабы
Сарыраушан

**Сарыраушан***(Solіdago)* — күрделігүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер мен бұталар. Дүние жүзінде 100-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанда ормандарда, шалғынды және далалық аймақтарда, бұталардың арасында, таудың тастақты беткейлері мен өзен жағалауларында, саяжайлар мен бақтарда өсетін 2 түрі: кәдімгі Сарыраушан (S. vіrgaurea) және канада Сарыраушаны (S. canadensіs) бар. Олардың биікт. 2 м-ге жуық, сабағы жіңішке, тік өседі, жоғ. жағы бұтақтанған. Тамырынан өсіп шыққан жапырақтарының сабақшалары ұзын, сабағының жоғ. жағындағылары сопақша, отырмалы болады. Сары түсті себет гүлдері сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Тамыз — қазан айларында гүлдеп, қарашада жемісі піседі. Жемісі — айдары бар тұқымша. Сарыраушанның құрамында илік заттар, сапониндер, эфир майлары, флавоноидтар (рутин, кемпферол, т.б.), алкалоидтар бар. Медицинада Сарыраушаннан жасалған препараттар қан тоқтату, несеп жүргізу, терлету үшін пайдаланылады. Бүйрекке тас байланғанда, ревматизм, подаграны емдегенде ішеді. Сарыраушан бал беретін, мал азықтық және әсемдік үшін өсірілетін өсімдікке жатады.

## Пайдаланылған cілтемелер
Джоан Вайолет Робинсон

**Джоан Вайолет Робинсон** (; 31 қазан 1903, Камберли, Суррей, Ұлыбритания, — 5 тамыз 1983, Кембридж, Ұлыбритания) — ағылшын экономисі, экономикалық теорияның солшыл кейнсшілдік бағытының көшбасшысы, бәсеке теориясының негізін қалаушы. 1925 ж. Кембридж университетін бітіріп, 1931 жылдан осы университетте ассистент, экономика лекторы және профессор болып істеген. 1949 жылдан Британ корольдігі қоғамының мүшесі. 30-жылдары “кейнсшілдік үйірмеге” белсене қатысты. Робинсонның “Жетілмеген бәсекенің экономикалық теориясы” (“Economіcs of іmperfest competіtіon”) атты еңбегі неоклассиктерге қарсы жазылған алғашқы елеулі шығарма болды. Робинсон өндіріс факторлары нарығында сұраным жағында болатын монополия деген мағынаны білдіретін “монопсония” терминін енгізді. Кейінгі, әсіресе 50 — 60-жылдары жазылған бірқатар еңбектерінде неоклассикалық теорияны одан әрі сынға алды. Ол сондай-ақ жұмыспен қамтылу мәселелері, марксизмнің экономикалық теориясына сыни талдау, капиталдың қорлануы, экономикалық өрлеу, экономикалық “басбұзарлық” мәселелері, экономикалық  даму және өзара тәуелділік, осы заманғы экономикалық теория мәселелері, кедейлік және дамушы елдердің артта қалуы, Қытайдағы “мәдени революция” туралы, т.б. ауқымды тақырыптарда ғылыми еңбектер жазды. Робинсон жанталаса қарулануға белсене қарсы шықты, саяси қайраткерлер мен түрлі бағыттағы экономист-теоретиктердің сындарлы диалогын жақтады.

Санат:Кейнсшілдер
Санат:Британия экономистері
Сарысояу

**Сарысояу** () – астралылар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Жер жүзіне таралған 25-тей түрі бар. Қазақстанда барлық аймақтарда, жолдың жиегінде, қоныстар маңында, ашық жерлерде және егістіктерде өсетін 2 түрі: кәдімгі Сарысояу (X. strumarіum) және тікенді Сарысояу (X. spіnosum) кездеседі. Жиі кездесетіні — кәдімгі Сарысояу Оның биікт. 20 — 100 см. Сабағы тік өседі, көп бұтақты, тікенді. Көбіне жергілікті жерде Сарысояуды ошаған деп те атайды. Жапырақтары жүрек тәрізді, үш қалақты, жиегі ара тісті тілімденген. Түтікше гүлдері дара жынысты себет гүлшоғырына жиналған. Аталық себеті көп гүлді, шар тәрізді, аналық гүл себеті екі гүлден құралады. Екі гүл себеті де бір өсімдікте дамиды. Шілде — тамыз айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі — жасыл сұр түсті (ұзындығы 12 — 18, ені 5 — 10 мм) сопақ дән. Сарысояудың жапырақтарында йод, алкалоид және С витамині, ал дәндерінде май, шайыр, глюкозоид болады. Сондықтан С-дан бұғақ және буын ауруларын емдейтін дәрі алынады. Халық медицинасында Сарысояудың ұрығы мен тамырын қан аралас іш өтуге, диатезге, тіс ауруына қарсы қолданады. Қытай медицинасында жемісі мен жапырағынан алынған ұнтақтан дәрі май жасалып, онымен теміреткені, қышыма, қотырды емдейді. Сарысояу — улы өсімдік. Тамыры мен жапырағынан бояу алынады. Тікенегі қой, ешкінің жүніне жабысып, жүннің сапасын төмендетеді.

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Күрделігүлділер
Сарыбөрік

**Сарыбөрік** – Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік жоталары тобына жататын асу. 

## Географиялық орны
Көкжота тауынан оңтүстік-батысқа қарай, Қызылтентек және Шақырты өзендерінің шатқалдары айырығында, Қазақстан (Жетісу облысы Алакөл ауданы) және Қытай аралығындағы шекарада орналасқан.

## Жер бедері
Биіктігі 4107 м. Асудың солтүстік жағы мен беткейлері өте тік. Өзендері ірілі-ұсақты сарқырамаларға бай. Жылдық жауын-шашын мөлшері 800-1000 мм. 

## Топырағы, өсімдігі
Топырағы таулық-шалғындық. Шатқалдарында шырша, самырсын, ақ терек, көктерек аралас орман өседі. Жануарлар дүниесінде таулық ортаазиялық эндемиктер басым. Арқар, тауешкі, барыс, ұлар, гималай тазқарасы, т.б. кездеседі. Туристік мәні зор. Жазда жайлау ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы асулары
Санат:Қытай асулары
Санат:Жетісу Алатауы
Чурулар

**Чурулар** (*тюру*, *куру*, *гуру*) — Вьетнамның оңтүстік аумағындағы халық. Жалпы саны – 14 978 адам (1999 жылғы халық санағы). Вьетнамның ресми түрде танылған 54 халқының бірі.

## Тілі
Малай-полинезиялық кіші отбасының чам тобының тюру тілінде сөйлейді. Жазуы латын әліпбиіне негізделген.

## Діні
Дәстүрлі діни наным-сенімдерін сақтап қалғанымен, қазіргі таңда чурулар ұлттық болмыс-бітімін біртіндеп жоғалта бастаған.

## Тарихы
Олардың ата-бабалары тяммен ортақ болуы мүмкін. Чуру аңыздарына сәйкес, бұрын Орталық Вьетнамның жағалауындағы ойпаңды жерлерінде өмір сүрген олардың ата-бабалары чамдардан бөлініп, Оңтүстік Вьетнамның таулы және тау етегіндегі аймақтарына қоныс аударған.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсібі - егіншілік, суармалы және құрғақ егіншілік (күріш, жүгері, түйнек, маниок, асқабақ, т.б.), мал шаруашылығы (буйвол, бұқа, шошқа, ешкі, жылқы), құс шаруашылығы, терушілік, аңшылық және балық аулау. Қолөнерден қамыс пен бамбуктан ыдыс тоқу, ұсталық, керамика өнері дамыған.

## Өмір салты
Ауылдық қауымдарды (плей) басшы (поплей) басқарды, қауым өмірінде маңызды рөлді бақсы (гру, йух) атқарды. Үлкен матрилиндік отбасы (3-4 ұрпаққа дейін) басым. Неке матрилокальды болып табылады, некеге тұру арқылы неке қию бастамасы қыздарға тиесілі, некеге тұрғаннан кейін екі аптадан кейін әйелі күйеуінің үйінде тұрады. Мұрагерлік құқық қыздарға тиесілі.

Дәстүрлі тұрғын үйлері ағаштан немесе бамбуктан жасалған, қадаларда орналасқан. Ұзын үйлер жиі кездеседі.

## Сілтеме
* 

## Дереккөздер

 
Санат:Вьетнам халықтары