open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шегендеу

[300px|right|thumb|[Аян бұлағының шегендеуі]]
**Шегендеу**- каптаж (франц. captage — ұстап қалу) — бұлақ және әр түрлі жер асты суларын жинайтын әдейі жабдықталған құрылыс. Мұндай жұмыстар мұнай, газ кендерін пайдаланғанда да қолданылады. Шегендеу құрылыстарына шахталы құдықтар қазу, ұңғымалар жүргізу, т.б. жатады. Кішігірім тұмалар мен қайнарларды шегендеу үшін олардың су көзі аршылып, саз, ұсақ түйірлі құмнан тазартылып, тас не басқа материалдармен қоршалады. Судың мол жиылуы, өнімнің көбеюі, таза болуы және ұзақ уақыт пайдалануға ыңғайлы болуы үшін бұлақ көзі көбіне тереңдетіле қазылады да темір, асбест құбырлар орнатылады. Құдық қабырғалары темір-бетон цилиндрлермен бекітіледі. Құдыққа сулы қабаттан су еркін келуі үшін төменгі цилиндрді тесіп, түрлі торлар орнатады. Ұңғымала] қабырғалары да темір құбырмен бекітіледі, құбырдың сулы қабат арқылы өтетін бөлігіне тор қойылады. Бұрын шөл, шөлейт аудандарда қарапайым әдістермен құдықты шегендегенде су дәмін бұзбайтын бөрене, тақтай, ірі бұталы өсімдіктер, т.б. қолданылған.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Шеген құдық

Санат:Құрылыс
Шегендік

**Шегендік** — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре деректеріне қарағанда Орта жүз арғын тайпасының мейрамынан тарайды. Одан Қақсал атасы тараған. 19 ғасырдың бас кезінде Павлодар уезіндегі Қызылтау, Ақбестау және Ақкөл аймағын мекендеп, Атбасар уезіндегі Есіл мен Жабай өзен аралығында көшіп-қонып жүрген. Мал өсіріп, пішен шапқан, аздап егіншілікпен де айналысқан. Ұраны — Ақжол, таңбасы — қос дөңгелек.
## Тұлғалар
* Мұзафар Әлімбаев

## Дереккөздер

Санат:Қазақ рулары
Санат:Орта жүз
Шеген құдық

**Шеген құдық** — жер асты суларын пайдалануға арналған гидротехникалық құрылыс. 

Жер бетіне жақын жатқан таза, тұщы суды кішігірім елді мекендерді, мал фермаларын, дала қостарын, т.б. ауыз сумен қамтамасыз ету үшін құдық қазылады. Топырағы бос жерден қазылған құдық қабырғасына қамыс, қоға, қияқ, тал, ағаш, тас, бетон қалайды. Құдыққа су мол жиналу және қыста қатпау үшін құдықтың түбі кең етіп қазылады, аузынан қауғалық қалдырып бекітеді. Шеген құдықтың тереңдігі топырақтың сулы қабатына байланысты. Құдық суы ластанбау үшін ернеуіне қалқа жасалады.

Қазған кезде жер бетінен бастап түбіне дейін сексеуілмен өрілетін құдықты "шегенді" құдық деген. "Шегенді" құдықтың тереңдігі 20-50 метрге дейін жеткен. Сексеуіл жүз жылға дейін шірімейтін болған. 

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Шегендеу

Санат: Құдықтар
Шегерім

thumb|Бөлшектеп сатуда қолданылатын шегерім құлақшасы
**Шегерім** (ағыл. discount, түрік. indirim) — тауарды сатушы өткізім нарығын кеңейту немесе сату көлемін ұлғайту, жекелеген шығынды жабу мақсатымен сатып алушыларға жеңілдік жасайтын сома. Ішкі және халықаралық саудада бағаны “саудаласып кеміту” әдісі ретінде пайдаланылады.

Шегерім мөлшері мәміленің сипатына, жеткізілім мен төлем шарттарына, сатып алушылармен өзара қарым-қатынасқа, мәміле жасасу сәтіндегі нарықтың жағдайына байланысты. Ішкі және халықаралық сауда тәжірибесінде шегерімнің 20-ға жуық түрі пайдаланылады. Ең кең таралған түрлері: жалпы (қарапайым) шегерім тауардың бағанамалық немесе анықтамалық бағасына беріледі (20 — 30%, кей ретте 40%-ға дейін жетеді). Мұндай шегерім машиналар мен жабдықтарға мәміле жасасу кезінде кең қолданылады; ерекше (сконто) шегерім тауарды қолма-қол есептесу кезінде беріледі (анықтамалық бағаның 2 — 3%-ын құрайды немесе ақша нарығында несие пайызының мөлшеріне сай келеді); айналым үшін шегерім (бонустық шегерім) арнаулы уағдаластық негізінде тұрақты сатып алушыларға беріледі (айналымның 15 — 20%-ы шегінде); мөлшер немесе сериялылық үшін шегерім сатып алушыға күні бұрын белгіленген тауарды тұрақты түрде сатып алу шартымен беріледі; дилерлік шегерім өндірушілер өздерінің тұрақты өкілдеріне немесе өткізу жөніндегі делдалдарына, соның ішінде шетелдік делдалдарына береді (орта есеппен бөлшек сауда бағасының 15 — 20%-ын құрайды); арнаулы шегерім тапсырысына сатушылар ерекше мүдделі пұрсатты сатып алушыларға беріледі.

thumb|Кітап дүкеніндегі 80%-ға дейін баратын жеңілдіктер

Бұл санатқа сатып алушыны қызықтыру мақсатын көздейтін сынамалық топтамалар мен тапсырыстарға шегерім, сондай-ақ қатынастың ұзақтығы, тапсырыстың тұрақтылығы үшін шегерім жатады; экспорттық шегерімді сатушылар шетелдік сатып алушыларға тауар сату кезінде ішкі нарықтағы сатып алушылар үшін қолданылатын шегерімнен тыс шегерім ретінде береді; маусымдық шегерім тұтынушыға тауарды немесе көрсетілетін қызметті белсенді маусым кезеңінен тыс кезеңде сатып алғаны үшін беріледі; жасырын шегерім тасымалға шегерім, жеңілдікті несие немесе пайызсыз несие түрінде, тегін қызмет көрсету, тегін үлгілерді беру жолымен беріледі; қайтару үшін шегерім сатып алушыға фирмадан бұрын сатып алынған ескірген үлгіні қайтару кезінде бағанамалық бағаның 25 — 30%-ы мөлшерінде беріледі. Автомобильдерді, электр жабдықтарын, жылжымалы құрамды, стандарттық өнеркәсіптік жабдықты, т.б. сату кезінде қолданылады. Ұсталған жабдықты сату кезіндегі шегерім кейде тауардың бастапқы бағасының 50%-ын және одан да көп мөлшерін құрайды; есептен шығару — бағанамалық бағадан шегерімнің басқа түрі. Мысалы, тауар айырбасын есепке алу — ескі тауарды өткізген жағдайда жаңа тауардың бағасын азайту; клубтық шегерімді ұлттық және халықаралық дисконттық клубтар өздерінің мүшелеріне береді, оны тауардың және көрсетілетін қызмет бағасының “клубтық баға шегерімі” деп те атайды. Мұндай шегерім тасымалға, жалдауға, автомашиналарға, мейманханалық және мейрамханалық қызмет көрсетуге, сақтандыруга кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Халықаралық сауда
Шегу қаған

**Шегу қаған** (туған жылы белгісіз – 630) — Батыс түрік қағанатының билеушісі (612–630).

## Басқаруы
Ашина әулетінен шыққан Істемі ханның ұрпағы. Шығу тегі: Істемі хан — Қара Шор Түрік — Янг Соух хан — Шегу қаған Қара Шұрын Түрік Ұлы қаған болып тұрған жылдары Шегу ханның иелігі — Ташкент аймағы болды, ал жайлауы Талас өзеннің оңтүстік жақ бетіндегі Мыңбұлақ деген жерде орналасты. 604 жылы бес тайпалы дулу ұлысының бектері Таман ханды құрылтайсыз таққа отырғызғанда, бес тайпалы Нушеби ұлысының бектері оған бағынудан бас тартып, Шегу ханды хан көтерді. Шегу ханның иелігі Нушибилер жерінде болатын. Батыс Түрік қағанатындағы дағдарысты одан әрі шиеленістіру үшін Қытай императоры Шегуй ханға қолдау көрсетті. Таман хан әлі жас болғандықтан, бүкіл елдегі саяси жағдайға бақылау орната алмады. Қағандықтың әрбір ұлысының билеушілері Қытаймен жеке қатынастар орнатып, елшіліктер жібере бастады. Император Шегуй ханның елшілігіне ақ қауырсынды бамбуктен жасалған жебе беріп, оны қаған ретінде мойындайтынын білдірді. Бірақ бұл жебе жолда Таман ханның қолына түсті. Бұл оқиға Шегуй ханды Таман ханға қарсы ашық соғыс жариялауға түрткі болды. 612 жылы Шегуй хан Таман хан әскерін талқандап, өзін шығысқа қарай қуды. Осы жылы өткен Құрылтайда Шегуй хан Тон Жабғу хан деген атпен Батыс Түрік қағандығының тағына отырды. Тон Жабғу хан билікке келісімен елдегі ресми билік ішкі жағдайларға толық бақылау орнатты. Қағандықтың жағдайы жақсара бастады. 619 жылы Жоңғариядағы телес билеушілері Тон Жабғудың билігін өз еріктерімен қабылдады. Билеушінің ордасы Ташкенттің солт-ндегі көгалды кең алқапта орналасты. Ол осы жерде Византия мен Қытайдан келген елшілерді қа-былдады. Шегуй хан тұсында  Батыс Түрік қағандығының саяси экон. жағдайы жақсарды. Қағандық батыста өз шекарасын кеңейтіп, 627 — 630 жылы грузин, армян, парсы әскерлерін талқандады. Бірақ Шығыс Түрік қағандығының құлауына байланысты ол Кавказға ұлы Бөрі шадты қалдырып, өзі шұғыл түрде ордасына оралды. Ш. х. билеген кезең  Батыс Түрік қағандығының ең күшейген тұсы болды. Оның ордасына шет елдерден көп елшілер келді. 627 — 30 жылы Ордаға келген елшілер арасында үнді уағыздаушысы Прабхакармитра, қытайлық будда дінін уағыздаушы Сюань-Цзан, т.б. болды. Шегуй хан қастандықпен өлтіріліп, әкесінің ағасы Хюлюг Сібір хан таққа отырды. Дегенмен, кейбір әдебиеттер мен оқулықтарда Тон Жабғу хан мен Шегуй хан есімдері екі адамға қатысты айтылады. Оларда Тон Жабғу хан Шегуй ханның туған інісі делінеді.

## Дереккөздер

Санат:Батыс түрік қағанатының билеушілері
Санат:Қағандар
Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:630 жылы қайтыс болғандар
Шегіну

**Шегіну** — қарсыластың басым күшінің соққысынан шығу мақсатында жүргізілетін әскери шара. 
Келесі іс-қимылға тиімді жағдай табу, уақытты ұту және басқа бағыттардағы іс-қимыл үшін күштерді босату мақсатын көздейді. Шегінуді бар күштермен қорғалып тұрған шепті (ауданды) әрі қарай ұстау мүмкіндігі болмаған кезде ғана қолданады, өйткені ондай жағдайда ұрысты әрі қарай жалғастыру қорғаныстағы әскерлерді сөзсіз жеңіліске ұшыратады. Шегіну жоғары командирдің бұйрығымен ғана жүзеге асырылады. Шегіну қарсыластың басым күштерінің соққысындағы қиын жағдайда жүргізіледі. Шешім қабылдау және әскерге тапсырма жүктеу, шегінудің соңғы және аралық шебінің, шегіну алқабындағы басқару пункттерінің және аэродромдарының, артиллерия мен ракеталық әскерлердің бекініс аудандарының қозғалыс бағытын дайындау, қирату мен бөгеуді дайындау, сондай-ақ жаралылар мен науқастардың және материалдық құралдардың басқа жерге көшірілуі қысқа мерзімде және жасырын түрде жүзеге асырылады. Шегіну кезінде әскерлер төмендегідей түрде топтастырылады: ұрыстан шығуды қалқалау үшін бөлінген бөлімдер (бөлімшелер), тосқыншылар (арьергардтар) және жорық күзеті органдары; маңызды нысандарды алуға арналған бөлімдер (бөлімшелер); басты күштер және тылдар. Шегіну әдетте басты күштер ұрыстан шыққан және олар қарсыластан құтылғаннан кейін басталады. Қарсыластан құтылу тәуліктің қараңғы уақытында немесе көрінім шектеулі басқа жағдайларда іске асырылады. Бүркеніш шаралары да жүргізіледі. Басты күштер тосқауылшылар қорғауымен жорықтық лекке жиналады да, белгіленген ауданға (шепке) шығады.

## Дереккөздер

Санат:Әскери операциялар
Шегір

**Шегір** — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре деректері бойынша Ұлы жүз дулат тайпасының жанысынан тарайды. Шын аты — Өтей. Шегірден Амантай, Маңлай, Әлібек, Дүкен, Серке, Айт, Қарқара, Жиенқұл, Байсақал ұрпақтары өрбиді. Н.Аристовтың жазбаларына қарағанда Шегірден тараған ұрпақ 19 ғ-дың 2-жартысында Шымкент уездінің Леңгір, Сарыағаш, Түркістан елді мекендерінде, Ташкент уездінің Бостандық, Шыршық деген жерлерінде жартылай отырықшы болып, бау-бақша егу мен мал өсіруді кәсіп еткен. 20 ғасырдың бас кезіндегі межелеуден кейін басым бөлігі қазіргі Төле би ауданы жеріне қарай ығысқан. Біраз аталары Өзбекстанда тұрады. Ұраны — Бақтияр, Жаныс, Төле; таңбасы — үшкіл.«

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Шежіре - Шегір 

 

Санат:Қазақ рулары
Санат:Ұлы жүз
Шегіргүл тұқымдасы

**Шегіргүл тұқымдасы** () – қос жарнақты, шөптесін өсімдіктер, кейде бұта, шала бұталар. Жер шарында кең тараған, негізінен тропиктік, субтропиктік және қоңыржай аймақтарда өсетін 22 туысы, 900-ден астам түрі белгілі. Қазақстанда бір туысы — шегіргүл бар. Жапырақтары кезектесіп орналасады. Гүлдері дұрыс кейде бұрыс пішінді, ірі, қос жынысты (дара жыныстылары өте сирек кездеседі), жеке кейде шоғырланып өседі. Тостағанша, күлте жапырақшалары және аталықтарының саны бесеуден; гинецейі (жабық тұқымды өсімдіктер гүліндегі аналық жиынтығы) 3, сирек 2 — 5 жеміс жапырақшаларынан құралады. Жемісі — үш қақпақты қорапша, сирек жидек немесе жаңғақ түрінде болады, олар піскен кезде қақырап ашылады. Шегіргүл тұқымдасын әдемі гүлдері үшін сәндік өсімдік ретінде қолдан өсіреді; көпшілік түрлері эфир майлы және дәрілік өсімдіктер. Оңтүстік Америкада өсетін Leonіa glycycarpa өсімдігінің жемісі жеуге жарамды.

## Дереккөздер

Санат:Шегіргүл тұқымдасы
Шегіртке

thumb|right|250px|Шегіртке
**Шегіртке** — қысқа мұрттылар отряд тармағына жататын үйірлі шегірткелердің бір тобы. Қысқа мұрттылардың ең маңызды тұқымдасының бірі — нағыз шегірткелер; және де шегіртке  тікқанаттылар отрядына жатады. Өзінің жақын туыстары қара шегіртке мен көк шегірткеден айырмашылығы – денесінің ұзындығының жартысындай болатын қысқа мұртшасы . Қазақстан ландшафтасының әртүрлі және жерінің кең байтақ болуына байланысты , шегірткенің 271 түрі кездеседі.  Шегірткелерді үйірлі және саяқ шегірткелер деп бөледі. Үйірлі түрлерінің ( ұшпа , шөл , қызылшегіртке және т.б ) саяқ шегірткелерден айырмашылығы – жаппай көбею кезінде үлкен топтар құрып , бірнеше жүздеген , мыңдаған  гектар жерді басып , бір күн  ішінде бірнеше  ондаған километр жерге орын ауыстырады. Мысалы, шөл шегірткесінің үйірі 2400-км –ден астам ашық теңіз үстінен ұшып  өтіп , солтүстік – батыс Африкадан Британ аралдарына жеткен . Қазақстандағы зиянкес  азия  шегірткесі ұзақ   қашықтықтарға ұша алмайды. Дегенмен ересектері бір күнде 80-120 км қашықтыққа ұша алады. Бұл түрдің тұрғылықты мекендері – Сырдария өзенінің сағасы мен Балқаш  , Алакөл , Зайсан  көлдерінің жағалауларындағы сазды жерлердің қалың  қамыстары . Жаздың екінші жартысында жұмыртқа салады, дернәсілдері майдың соңында шығады , 35-40 күннен кейін  қанаттанады. Азия шегірткесінің әрқайсысы  өз өмірінде 300 г көк жем жейді , ал бір аналықтың  ұрпақтары бір жазда екі қойға жететін жемді жейді . Негізгі қорегі қамыс болғанына қарамай , үйір 1-2 сағат ішінде мыңдаған астық алқабын жоқ қылып жібереді , сонымен  қатар капуста, қарбыз, күнбағыс  және тағы басқа қоректеніп, біршама зиян келтіреді.

Шырылдауық шегірткелер, көк шегірткелер және кәдімгі обыр шегірткелер бір-бірімен туыстас болып келеді. Әсіресе, обыр шегіртке мен көк шегірткелер бір-біріне өте ұқсас. Бұл жәндіктердің барлығының денелері ұзындау, ал артқы аяқтары секіруге ыңғайлы болып келеді.  Аталған жәндіктер қанаттарының көмегімен дыбыс шығара алады.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы, 9 том
"Қазақстандағы жануарлар әлемі" , Алматыкітап баспасы , А.Ф. Ковшарь , В.А. Ковшарь
*Жануарлар әлемі  
## Тағы қараңыздар
*Турақанаттылар

Санат:Турақанаттылар
Шеелит

thumb|right|200px|Шеелит
**Шеелит** - (швед химигі К.В. Шееле есімімен аталған) — вольфраматтар класына жататын минерал. Химиялық формуласы: CaWO4, құрамы (%): CaO — 19,4, WO3 — 80,6, қоспалары: MoO3, CuO, ниобий, тантал, сирек жер элементтері. Тетрагондық сингонияда кристалданады. Жеке кристалдары бипирамида, октаэдр, қалақ, минералдық агрегаттары сеппе, кейде түйірлі масса түрінде ұшырасады. Түсі сұр, сары, қоңыр, кейде — түссіз; сызығы ақ, шыны не алмастай жылтыр, мөлдір, қатты. Моос шкаласы бойынша 4,5 — 5, тығызд. 5,8 — 6,2 г/см3, ультракүлгін, катод, рентген сәулелері түскенде ашық көгілдір түс береді. Шеелит кендері скарндарда, ал шағындары жоғоры, орта, төмен температуралы гидротермалдық кендерде, пегматиттерде кездеседі. Ірі кен орындары Кореяда, Малай топаралында, Ұлыбританияда, Кавказда, Оралда бар. Қазақстанда Сарыарқада (Жоғары Қайрақты) және Таулы Алтайда кездеседі. Шеелит — вольфрамның басты кентасы.

Сингониясы тетрагондық ; дипирамида формасында. Кристалдық құрылысы орталық ты тетрагондық призма. Оптикалық оңқай, Ng = 1,937, Nm= 1,920. Кристалдық бейнесі — дипирамида.
Жаратылысы. Шеелит гидротермалық және контакт — метасоматикалық ретінде, кейде пегматит арасында болады. Ол
көп жерлерде вольфрамитпен бірге кездеседі.
Шеелит те вольфрамит сияқты, вольфрам өндіру үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Вольфрам минералдары
Санат:Кальций минералдары
Шет ел азаматтары

**Шет ел азаматтары** — мемлекеттің азаматтары болып табылмайтын, өзінің мемлекеттің азаматтығына жататынын дәлелдейтін айғақтары жоқ адамдар.

Шет ел азаматтарының және елде азаматтығы жоқ адамдардың мәртебесін айқындайтын негізгі ұстаным ҚР Конституциясының 12-бабында баянды етілген, осы бапқа сәйкес мұндай адамдар республикада азаматтар үшін белгіленген құқықтар мен бостандықтарды пайдаланады, сондай-ақ ҚР азаматтарымен бірдей міндеттер атқарады. Құқықтық жағдайда Шет ел азаматтарының Қазақстанда тұрақты немесе уақытша болуына қарай айқындалатын бірқатар айырмашылықтары бар. Шет ел азаматтары қандай жағдайда болғанына қарамастан заң алдында бірдей. Олардың құқықтар мен бостандықтарды пайдалануы Қазақстан Республикасының мүдделеріне, Қазақстан Республикасы азаматтары мен басқа да адамдардың заңды мүдделеріне нұқсан келтірмеуге тиіс. Шет ел азаматтары ҚР Конституциясы мен заңнамасын сақтауға міндетті. ҚР-да тұратын шет ел азаматтары Қазақстан азаматтарымен ортақ негізде жұмысшы және қызметші ретінде жұмыс істейді немесе өзге де еңбек қызметімен айналыса алады. Олар демалысқа, денсаулығын сақтауға, жәрдемақыға, зейнетақыға, әлеуметтік қамсыздандырудың басқа да нысандарына, тұрғын жайды пайдалануға, тұрғын үйге, өзге де мүлікке, білім алуға, мәдениет жетістіктерін пайдалануға құқылы. Оларға ұждан бостандығы, жеке басына және тұрғын үйіне тиіспеушілік кепілдігі берілген, олар ҚР азаматтарымен некеге тұра алады және некені бұза алады. Алайда олар сайланбалы мемл. органдарды сайлай алмайды және оларға сайлана алмайды, жалпыхалықтық дауыс беруге (референдумға) қатыса алмайды. Олар ҚР Қарулы Күштерінде әскери қызмет атқармайды. Шет ел азаматтарының ҚР аумағында жүріп-тұруына, тұрғылықты жерін таңдауына ұлттық заңнамада және халықар. шарттарға сәйкес белгіленген тәртіппен рұқсат етіледі. Алайда мемл. қауіпсіздікті қамтамасыз ету, қоғамдық тәртіпті сақтау мақсатымен бұл аяда шектеу белгіленуі мүмкін. Шет ел азаматтары Қазақстанға ҚР заңнамасына сәйкес келуі және одан кетуі мүмкін. ҚР аумағында қылмыс жасаған, әкімшілік және өзге де құқық бұзушылық жасаған шет ел азаматтары Қазақстан азаматтарымен бірдей жалпы негізде жауапқа тартылады. Шет ел азаматтары туралы заңнаманы бұзушы шет ел азаматтарының елде болу мерзімі қысқартылуы мүмкін. Аталмыш ережелершет ел дипломаттары және консулдық өкілдік басшылары мен қызметкерлерінің, сондай-ақ ҚР заңнамасы мен халықаралық шарттарда белгіленген адамдардың дипломатиялық пұрсаттылықтары мен иммунитеттеріне қолданылмайды. ҚР-нда босқындардың мәртебесі арнаулы заңнамамен айқындалған.

## Дереккөздер

Санат:Азаматтық құқық
Шепті бұзып өту

**Шепті бұзып өту** — қазіргі соғыс тактикасындағы жаудың алдын ала даярланған қорғанысын бұзып, оның негізгі тобын майданның сол бөлігінде қирату және шабуылды одан әрі жалғастыру. 

Бұл үшін зеңбірек, авиация, танк, т.б. пайдаланылады. Бұл — шабуылға шығудың басты кезеңі. Шабуылға қойылған мақсат пен оның масштабына, қатыстырылатын күш пен құралдарына қарай шепті бұзып өту тактикалық немесе оперативтік болып бөлінеді. Шепті бұзып өту алғаш рет 1-дүниежүзілік соғыс кезінде қолданыла бастады. 1930 — 1940 жылы КСРО Қарулы Күштерінде жаудың алдын ала бекінген шебін бұзып өтіп, шабуылға шығу теориясы жасалды. 2-дүниежүзілік соғыс кезінде Кеңес әскерлері жаудың шебін бір немесе бірнеше тұстан бұзып өтіп, жау әскерлерінің үлкен топтарын қоршап қиратты (мысалы, Беларусь операциясы, Берлин операциясы, т.б.).

## Дереккөздер

Санат:Әскери операциялар
Алпамыс батыр (б.з.б. 110 — 50)

Қоңырат Алпамыс батыр (б.з.б. 110 — 50) — шүршіттермен соғыста ерекше ерлік көрсеткен қолбасы.  Тайчу (Тайшық хан), ғұн мемлекетін бір жола жою мақсатында көшпелілер еліне бірнеше дүркін ауыр қол аттандырады. Алғашқы 5000 адамдық қолды Ли-Лин деген қолбасы басқарып келіп, ғұн әскерлерінің қоршауына түсіп, қырғынға ұшырайды. Бұдан кейін Тайчу Ли Гуан Лиге 160 мың, Гунь-Сунға 10 мың, Хан Юеге 40 мың әскер беріп, барлығы — 210 мың әскер, б.з.б. 97 ж. өкірек (ғұн) ордасына қарсы жорыққа шығарды. Алпамыс батыр қолы бірнеше аптаға созылған жойқын шайқаста шүршіт әскерлерін ойсырата жеңеді. Юй-шы Да-Фу қолбасы, ханзада Ман-Тхун және Цио Ген бастаған 140 мың атты әскерін б.з.б. 90 ж. ғұн ордасын шабуға қайта аттандырады. Бұларды Құлеке шаньюй қарсы алып, бір-біріне қосылуға мүмкіндік бермей талқандайды. Осындай жойқын соғыстардың бірінде Алпамыс батырдың жау қолына түсуі жыр-дастанға айналып, біздің дәуірімізге жетті. қ. “Алпамыс батыр”. 

## Дереккөздер
Алып Арслан

**Алып Арслан**, сондай-ақ **Мұхаммед ибн Дәуіт** (, толық аты — *Зийаддин уә Әдуд ад-Даула уә Тадж әл-Міллә Әбу Шужа Мұхаммед Алып Арслан ибн Дәуіт* 20 қаңтар 1030 – 15 желтоқсан 1072) — Селжүк мемлекетінің билеушісі, сұлтан, қолбасшысы. Билік басына келгеннен бастап (1063 жылдан) астанасын Үзкенттен Самарқанға көшірген (1040–1063). Қарахан әулетіне қарсы жорықтар жасаған. Гүржістанды, Әзірбайжанды, Арменияны, Орта Азияны жаулап алу үшін жорықтар жасаған.  Әмудария жағасындағы Термез бен Балх қалалары үшін шайқастар жүргізді. Хутталян, Чаганиан иеліктеріне шапқыншылық жасады (1064–1065). Алып-Арсланның әскері Сауран, Жентке (Сыр бойы) дейін жетті. 1071 жылы 26 тамызда Византия императоры Роман ІV Диогеннің әскерін Шығыс Түркиядағы Ван көлі маңында тізе бүктіріп, Византияның Кіші Азиядағы жерлерін басып алды. Мұнда кейіннен Коний сұлтандығы құрылды.  Оның тұсында мелекетті уәзір Низам әл-Мүлк басқарды.

1072 жылы Бұхар ханы Шамсимүлікке қарсы жорық жасады. Нәтижесінде салжұқ жасағы ойсырай жеңіліп, Алып-Арслан қаза тапты.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:тарих
Санат:Түркия тарихы
Алпауыт

**Алпауыт** — аса ірі жер иесі. Алпауыт сөзінің түбірі — “алып”. Қазақ даласында Алпауыт атауы аса зор көлемдегі жерге иелік, елге шексіз билік жүргізілген 18-19 ғ-да пайда болды. Жалаири Қосымұлы “Жами-ат-тауарих” кітабында Алпауытты тілмаш, еларалық келісімдерге жүретін елші түрінде көрсетеді. 
Алпауыт - қазақы ортада қолында мыңғырған малы мен билігі бар, атақты бай адам. Лауазымы жағынан көбінесе сұлтан, рубасы, би, тіпті, батыр да болуы мүмкін. Дәстүрлі түсінікте алпауыт адамның физиологиялық сәйкестілігіне де ерекше мән беріледі. Яғни алпауыт адам - әрі байлық пен биліктің иесі, әрі тұлғалы қарулы адам. Бұл атау - «алып» және «абыт» сөздерінің кіріге бірігуінен қалыптасқан сөз. Зор денелі, күшті, ауқатты, әрі билік саласында ерекше ықпалды тұлға деген мағынаны да білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Алптекин Айса Иүсүп

**Алптекин Айса Иүсүп** (1901, Қашғар, Иенигисар қышлағы — 17.12.1995, Стамбұл) — саясатшы, мемлекет қайраткері. Қашғар аймағындағы Хажы Маһдум, Рузи Ахун Халфетим медіреселерін бітірген (1925). Қытай мемлекетінің Әндіжандағы (Өзбекстан) консулдығында кеңесші (1926 — 32), Шыңжаңда “Шығыс Түркістан отаншылдары қоғамын” құрушылардың бірі (1932). Шығыс Түркістан өлкелік үкіметінің мүшесі (1944), бас хатшысы (1947 — 48) болды. Қытай, Ресей мемлекеттері тарапынан түрікшілдік көзқарастары үшін қуғындалып, Түркияға қоныс аударды (1953 — 65). Мұнда әріптестерімен бірге “Шығыс Түркістан көшпенділері қоғамын” құрды (1960). Қоғамның төрағасы Мәмәтимин Буғра өлген соң, осы қоғамның басшылығына сайланды (1965).

Шығыс Түркістан мәдениеті, өркениеті және т.б. кешенді мәселелердің шешімін табу үшін Америка, Германия, Франция, Швеция, Пәкстан, Египет т.б. елдердің басшыларымен байланыс орнатып, жалпы түркі рухани дүниесі мәселелерінің әлемдік деңгейде қаралуына үлес қосты.
## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Есім хан (Кіші жүз)

**Нұралыұлы Есім хан** (1739/44—27.3.1797) — Кіші жүз ханы (17.9.1795 — 27.3.1797), Нұралы ханның үлкен баласы, Ерәлі ханның мұрагері, Әбілқайыр ханның немересі. Шешесі Орта жүз ханы Күшік ханның қызы.

## Өмірбаяны
Алғашында Кіші жүз құрамындағы байұлы тайпасының бір руын басқарған. 1796 жылы күзде Орынбор генерал-губернаторы С.К. Вязмитиновтың қолдауымен хан болып сайланды. Есім іс жүзінде Орынбор шекарасына дейінгі Жайық өңірінің далалық жерін қоныстанған жетірудың бір бөлігі мен байұлының кейбір руларына ғана билік жүргізді. Есімді хан сайлауға байбақты руының старшыны, батыр Сырым Датұлы мен оны жақтаушы Кіші жүздің басқа да старшындары қарсылық білдіреді. Бұған себеп: 1788 жылы Есім Сырым батырды Ерәлі ханға ұстап беріп, ол бір жыл қамауда болады. 1794 жылы Сырымның үзеңгілес серігі, есентемір руының старшыны Мыңбай қамауға алынғаннан кейін Сырым батыр бастаған старшындар тобының Есімге қарсы наразылығы күшейе түседі. 1797 жылы 27 наурызда Есім кердері Тілеп Қорбасұлы, шекті Үтеғұл, кете Қосбаймырза, шөмекей Баймырза, алаша Шолақ, т.б. старшындардың қолынан қаза табады. Ханның туған-туыстары Жайықтың арғы жағына қашып, Орал қаласын паналайды. Есім қалмақ бекінісіне қарама-қарсы Орал қаласы маңындағы далада жерленген. Есімнің әйелінен 9 ұлы болған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ хандары
Санат:Кіші жүз хандары
Санат:Төрелер
Есімді сөз тіркестері

**Есімді сөз тіркестері** — сөз тіркесінің басыңқы сыңары есім сөз болып келетін түрі. Мұндай сөз тіркесінің ұйытқы сөздері (*басыңқылары*), негізінен, зат есім және сын есім, сан есім сияқты есім сөздер болады да, бағыныңқы сыңарлардың қызметін есім сөздердің бірі немесе етістіктің есімше түрі атқарады: *“қалың тоғай”, “жақсының сөзі”, “екінің бірі”, “оқылған кітап”*. 
*Есімді сөз тіркестерінің сыңарлары қабыса, матаса, меңгеріле байланысады. Байланысу формаларының бір-бірінен елеулі айырмашылықтары болуымен бірге, байланысудың бір формасының да өз ішінде ерекшеліктері болады. 
**Қабыса байланысқан есімді сөз тіркестері, зат есім мен зат есімнің тіркестері түрінде (*“алтын сақина”, “темір пеш”, “бір үйір жылқы”, “бір үзім нан”, “қалта сағат”*), сын есім мен зат есімнің тіркесі түрінде (*“жақсы дос”, “сұлу әйел”, “ақ қағаз”, “аласа бойлы азамат”, “ат жақты жігіт”*), сан есім мен зат есімнің тіркесі түрінде (*“оныншы сынып”, “отыз студент”, “он шақты қой”, “бес-алты дәптер”*), есімше мен зат есімнің тіркесі түрінде (*“көрінген тау”, “сөйлейтін адам”, “орылған шөп”*), есімдік пен зат есімнің тіркесі түрінде (*“мына үй”, “ана жол”, “нешінші пәтер?”, “барлық халық”, “өз еңбегі”*), үстеу мен зат есімдердің тіркесі түрінде (*“қазір осында”, “бүгін көңілді”, “әлі тып-тыныш”)* кездеседі. 
**Матаса байланысқан есімді сөз тіркестері байланысудың табиғатына сай ілік септігіндегі сөз бен тәуелдік жалғаулы сөздің тіркесі болып шығады (*“қораның шатыры”, “құстың сұлуы”, “отыздың екеуі”, “менің әкем”)*. 
**Меңгеріле байланысқанда басыңқы мен бағыныңқы сыңарлардың септік (*іліктен басқа*) жалғаулары арқылы тіркеске түсетіні белгілі (*“жанға бай”, “жақсылыққа үйір”, “сенімен тұстас”, “сайлауға әзірлік”*). Осының барлығынан да сын, сапа, меншіктілік сияқты синтаксистік мағыналар туындап отырады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Алогизм

**Алогизм** — (  — бей және  — ақыл) — 
# Таным процесіндегі логиканың рөлін теріске шығаратын, логикалыққа қарсылықты білдіретін термин.
# Ғылыми дәлелдерді мойындамай, ескермей, таным құралы ретінде сезімді, интуицияны дәріптейтін ағым. Философия саласындағы **Алогизм** ағымының көрнекті өкілдері ретінде Қожа Ахмет Йасауи, А.Шопенгауэр, Ф.Ницше, А.Бергсон, Ф.Шиллер, Н.Лосский т.б. атауға болады. Ал, мағыналық жағынан паралогизм (кері ойлау) ұғымына жақын. Таным процесіндегі және ойды әсерлі жеткізу құралы ретіндегі бұл әдіс Шығыс философиясында жиі қолданылған.
# Көркем әдебиеттегі біріне-бірі логикалық қисыны жағынан кереғар, қарама-қайшы ұғымдарды әдейі жақындатып, жалғастыру арқылы ойды айрықша әсерлі етіп жеткізетін стильдік тәсіл. Мысалы, Мағжан “**Тірілдім**” деген өлеңінде: *“Жаспен жасып, оймен азып-тозып ем. Өліп едім, бүгін тағы тірілдім”*, — дейді. Осы өлеңінің аяғында тағы: *“Өлген жерден бүгін мәңгі тірілдім”*, — деп қайталайды.

## Дереккөздер


Санат:Логика
Жүсіпбек Елебеков атындағы республикалық эстрада-цирк колледжі

**Алматы Эстрада-Цирк Өнері Колледжі** — эстрада-цирк өнерінің республикалық студия-шеберханасы. 1965 ж. Қазақконцерттің жанынан Г.Ғалиева ұйымдастырған. Әуелі эстрада-цирк студиясы деген атпен жұмыс істеді. 1995 жылдан Ж.Елебеков атындағы Алматы эстрада-цирк өнері колледжі. Эстрада және цирк артистерін даярлайды. Оқу мерзімі 2 жыл. 9 бөлім бар: актерлік, мәнерлеп оқу, қуыршақ, цирк, хореография, вокаль мен хор, эстрадалық вокальдық, эстрадалық аспаптық және халық аспаптық. Колледжде кезінде Ж.Елебеков, Ғ.Құрманғалиев, кейін Н.Шәріпова, Б.Жылысбаев, К.Кенжетаев, Ж.Кәрменов, Қ.Байбосынов, З.Қойшыбаева, Л.Кесоглы, Б.Омаров, Р.Рымбаева, Б.Преображенский т.б. дәріс берді. Колледж түлектері “Гүлдер” ансамблі (1969), Қазақ циркі (1970), “Фройндшафт” неміс ансамблі (1975), “Гәкку” (1978), “Шертер” (1977), т.б. өнер ұжымдарын ұйымдастырды. Қазақ өнерінің белгілі қайраткерлері Ж.Кәрменов (марқұм), Қ.Байбосынов, С.Шүкіров, С.Қабиғожина, Н.Есқалиева, С.Жанпейісова, Б.Сәмединова, А.Нұрмағамбетова, Балтабек және Раиса Жұмағұловтар осы колледждің түлектері.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Алматы колледждері
Санат:1965 жылы құрылған оқу орындары
Есім хан кесенесі

**Есім хан кесенесі** — Түркістан қаласында ХVІІ ғасырдың тарихи-сәулет ескерткіші ретінде Республикалық маңызы бар ескерткіш. Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің батыс мұнарасынан оңтүстікке қарай 12 м жерде орналасқан. Кесене Қазақ хандығының билеушісі Есім ханның қабірінің басына тұрғызылған. Координаттары: 43˚17.835΄, 068˚16.275΄ Теңіз деңгейінен биіктігі 219 м. 

## Сипаттмасы
Ортағасырлық сәулеттік ескерткіш жартылай қалпына келтірілген, бейіттің биіктігі 3,2 метр, ені 8,9 метр. Есім хан – ортағасырдағы Қазақ елінің ірі саяси қайраткері. Қазақ елінің жадында «Еңсегей бойлы ер Есім» деген өжет рухтың символындай болған өшпес атын қалдырған тұлға. 1628 жылы қайтыс болған. «Есім ханның бейіті» деп археолог Г.И.Пацевич 1960 жылы жазған. Мазар жобасында үлкен емес квадраттық құрылыс болып келеді. Басты қасбеті портал түрінде сақталған. Қасбетінде геометриялық орнаменттер орын алған глазурлік плиткалармен безендірілген. Едені квадраттық кірпішпен төселген. Сағананың қабырғалары мен күмбезінде сыланған іздері табылмаған. Мазардың конструктивтік әдістері сақталынып қалған бөлігі аймақта тараған жерлеу құрылыстарының кең түрдегі жүйесін көрсетеді. Бейіттің жоғары бөлігі толығымен қиратылып тек төменгі мүрдеханасының орны ғана сақталған. Алғаш рет 1958 жылы зерттеу жұмыстары жүргізіледі. 1980 жылдары жартылай қалпына келтірілген. 1994 жылы «Қазақстанның тарихи-мәдени ескерткіштер шежіресінің» Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша жинағына №590.7 санды нөмірімен енгізіліп мемлекет қарауына алынған.

Есім хан 1628 ж. 50 жасында қайтыс болып, кесенеге қарама-қарсы салынған жер асты мүрдеханасына жерленіп, үстіне өзіне арналған жеке кесене тұрғызылды.

Есім ханның әйелдері көп болған, алайда, ұлдарының, қыздарының дәл қанша болғаны жайлы дерек жоқ. Ең белгілі ұлдары – бірінен соң бірі хан болған Жәнібек пен Жәңгір, немересі Тәуке, сонымен бірге, Сырдақ деген ұлының шөбересі Қайып хан (1715-1719) Тәукеден соң таққа отырды, онан соң шөберелері Болат пен Сәмеке, шөпшегі Әбілмәмбет хандыққа ие болды.  

Кесене қирап, бұзылған қалпында ғана жеткен. Ол XVIII ғасырдың аяғы мен XIX ғасырдың басында қираса керек. Кесене күйдірілген кірпіштен төртбұрышты (9х9 м) етіліп өрілген. Негізгі қасбеті портал түрінде болып келеді. Қасбеттері жылтыр қалақтаспен геометриялық ою-өрнектер түрінде әшекейленген. Оңтүстік-шығыс жағында кесенеге кіретін есік бар. Сақталған қабырғасының енінің 1,2 м болуы да биік күмбезді көтеруге шыдайтындығын көрсетеді. Еденіне төртбұрышты күйдірілген кірпіш төселген. 

## Тарихы
1958 жылы алғышқы зерттеу жұмыстары жүргізілді.

1982 жылы Қазақ КСР-нің тарихи және мәдени маңызы бар ескерткіштер тізіміне енді.

1980 жылдары жартылай қалпына келтірілген.

200 жылы кесененің сақталған бөлігі қайта жөнделді.

## Әдебиет
* *Проскурин А. Н.* Мавзолей Есим-хана. Свод памятников истории и культуры Казахстана, А., 1994;
* *Смагулов Е. Григорьев Ф., Итемов А.* Очерки но истории и археологии средневекового Туркестана, А., 1999.

Санат:Қазақстан кесенелері
Жалаң сөйлем

**Жалаң сөйлем**— тек тұрлаулы мүшеден(бастауыш, баяндауыш) ғана құралған жай сөйлемнің түрі. 

Жалаң сөйлем тек қана бастауыштан немесе тек қана баяндауыштан тұруы, я болмаса қос тұрлаулы мүшелі жай сөйлемнен болуы да мүмкін. Жалаң сөйлемнің басты белгісі — бір тұрлаулы мүшенің немесе екі тұрлаулы мүшенің жай сөйлемге тән хабарламаны қамти алатындығы және сөйлемнің тұтастығы болып табылады. Тарихи жағынан алғанда, жалаң сөйлем  сөйлемнің басқа түрлерінен ерте қалыптасқан. Жалаң сөйлем  сөз таптарының қатысына қарай есімді де, етістікті де бола береді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Мотобол

**Мотобол** – командалық спорт ойыны. 20 ғасырдың басында Францияда ] пайда болған. 1932 жылдан әлемнің, 1937 жылдан Еуропаның  чемпионаты өтіп келеді. Ойынның мақсаты -  қарсы команданың қақпасына мүмкіндігінше көп доп енгізу. Ойын үсті тегіс, ауданы 90х45 м алаңда өтеді. Алаңның қарама-қарсы бетіне аумағы 7х2 м қақпа орнатылады. Мөлшері 90-100 см келетін үрме доппен өтетін ойын әрқайсысы 30 минуттық екі таймнан  тұрады. Әр командадағы 7 немесе 5 ойыншының біреуі қақпашы. Бір таймнан соң қақпа алмастырылады. Допты [мотоцикл|мотоциклдің] алдыңғы, артқы дөңгелектерімен соғуға, аяқпен тебуге болады, бірақ қолмен ұрылмайды. Алаңға шыққан мотоциклдердің қуаты бірдей болуы және әр команда біркелкі киім киюі тиіс. Ойын мотоциклді шебер жүргізуге, ептілікке, батылдыққа тәрбиелейді. Қазақстанда ] “Локомотив” ерікті спорт қоғамының мотоболшылары 1960 – 78 ж. арасында КСРО ] чемпионатының “А” класы тобында ойнады. Қазақстан мотоболшылары 1960 – 63, 1967, 1975 ж. КСРО чемпиондары атанды.

**Мотобол** - мотоциклет спортының ойын түрі, мотоциклде
отырған екі команда арасындағы
доп ойыны.
## Дереккөздер


Санат:Мотоспорт
Санат:Транспорт
Ақжар (Шығыс Қазақстан облысы)

**Ақжар** — Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданындағы ауыл, Тарбағатай ауданының және Ақжар ауылдық округінің орталығы.

## Географиялық орны
Өскемен қаласының оңтүстік-батысында 410 км, Зайсан қазаншұңқырының батыс беткейінде, Қандысу өзенінің бойында орналасқан. Жақын теміржол станциясы – Жаңғызтөбе (302 км).

## Тарихы
Ақжардың іргесі 1922 жылы қаланған. 1928-97 жылдары Тарбағатай ауданының, “Ақжар” қой кеңшарының орталығы болды. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектептер, ауруханалар, санитарлық-эпидемиялық станция, дәріханалар, спорт мектебі т.б. мекемелер бар. Тұрғындары облыс орталығымен және басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Тарбағатай ауданы елді мекендері
Ақжар (Сарыағаш ауданы)

**Ақжар** (1993 жылға дейін – *Степное*) — Түркістан облысы Сарыағаш ауданындағы ауыл, Ақжар ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Сарыағаш қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 40 км жерде, өлең, қоңырбас шөп аралас өскен қызғылтқоңыр топырақты шөлейт белдемде орналасқан. Ауылда ауыл шаруашылық өнімдері, көкөніс өндіретін шаруашылық жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Қонақ үйі, мектеп-интернат, кітапхана, перзентхана т.б. мекемелер бар. Ақжар ауылының үстін басып Ташкент — Шымкент автомобиль жолы өтеді. Тұрғындары елді мекендермен ауыларалық жолдар арқылы қатынасады.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Сарыағаш ауданы елді мекендері
Жалаңтөс батыр ауылы

**Жалаңтөс батыр ауылы** — Қызылорда облысы Қазалы ауданындағы ауыл, Қарашеңгел ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Әйтеке би кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 7 км-дей жерде, Сырдария жайылмасының қамыс, құрақ басым өскен шалғын топырақты шөлдік белдемінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1112 адам (552 ер адам және 560 әйел адам) болса, 2009 жылы 1050 адамды (527 ер адам және 523 әйел адам) құрады.

## Тарихы
1973—1997 жылдары күріш өсіретін “Қызылту” кеңшарының орталығы болған. Оның негізінде 1997 жылдан Жалаңтөс батыр ауылы ауылында 7 шаруа қожалығы құрылған. 

## Инфрақұрылымы
Ауылда орта мектеп, кітапхана, мәдениет үйі, дәрігерлік амбулатория бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Қазалы ауданы елді мекендері
Ақжар (Алакөл ауданы)

**Ақжар** — Жетісу облысы Алакөл ауданындағы ауыл, Ақжар ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Үшарал қаласының оңтүстік-батысында 59 км-дей жерде, Шынжылы өзенінің оң жағалауында орналасқан. Жетісу Алатауының солтүстік сілемдерінің тау етегіндегі қуаң агроклиматтық белдемде жатыр.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Елді мекенде мектеп, клуб, медпункт т.б. мәдени мекемелер бар. Тұрғындары Үшарал қаласымен, елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Алакөл ауданы елді мекендері
Ақжар (Қызылорда облысы)

**Ақжар** — Қызылорда облысы Қармақшы ауданындағы ауыл, Ақжар ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Жосалы ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 55 км жерде, құмдақ шөлді белдемде орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1929-31 жылдары №8 артель ретінде құрылды. 1935 жылы МТС, 1950 жылы «Қазақстанның 30 жылдығы» атындағы ұжымшар, одан кейін «Сталин» ұжымшары болды. 1957 жылы ұжымшар күріш өсіретін өзімен аттас кеңшардың орталығына айналды. 1997 жылы кеңшар негізінде ауылда өндірістік серіктестік құрылды.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 2436 адам (1309 ер адам және 1127 әйел адам) болса, 2009 жылы 2231 адамды (1197 ер адам және 1034 әйел адам) құрады.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, балалар бақшасы, учаскелік аурухана, күріш ақтайтын диірмендер жұмыс істейді .Сонымен қатар ауылдық мешіт салынған. Ауыл толық таза сумен қамтамасыз етілген.

## Дереккөздер

Санат:Қармақшы ауданы елді мекендері
Ми қыртысы

thumb|Alt=A.|Ми қыртысы
**Ми қыртысы**, паллиум (**) – адам мен сүтқоректі жануарлардың үлкен ми сыңарларының сыртын жауып тұратын, нейронның сұр затынан түзілген қабат. 
*Сұр заттың қалыңдығы *1 – 5 мм-дей*. Мидың бұл бөлігі эволюциялық даму барысының соңғы кезеңінде пайда болып, жоғары дәрежелі жүйке жүйесі қызметін жүзеге асыруда өте маңызды рөл атқарады. 
*Балықтарда ең алғашқы Ми қыртысы – палеопаллиум; ал жануарлардың тіршілік ортасының құрлыққа ауысуына байланысты, мысысалы, қосмекенділерде палеопаллиуммен бірге архипаллиум (ескі Ми қыртысы); бауырымен жорғалаушыларда неопаллиум (жаңа Ми қыртысы) пайда болған. 
*Сүтқоректілер мен адамдарда жаңа Ми қыртысы өте жақсы дамыған. Адамның Ми қыртысының *95,6%-ы* осы неопаллиумнан түзіледі. Ми қыртысының құрылысы мен ондағы нейрондардың орналасу реті оның әрбір бөлегінде әр түрлі болады. Мұны Ми қыртысының цитоархитектоникасы деп атайды. Ми қыртысының қалыңдығы *1,3 – 5 мм-дей*. Ми қыртысы шамамен *10 – 14 миллиард* нейрондардан тұрады. Олардың әрқайсысы мыңдаған басқа нейрондармен синапс арқылы байланысқан. Олардың пішіні әр түрлі: пирамида, жұлдыз, ұршық, тағы басқа тәрізді болады. 
*Адам Ми қыртысының ең жақсы жетілген қатпарларында нейрондардың алты қабатын ажыратуға болады:
**молекулалы қабатта ұсақ клеткалар мен көптеген нейрон өсінділері байқалады;
**сыртқы дәнді қабатты пирамида және жұлдыз тәрізді нейрондар құрайды; 
**ең қалың пирамидалы қабат (*мөлшері 10 – 40 мкм*), пішіні пирамида тәрізді нейрондардан тұрады; 4) ішкі дәнді қабат ұсақ жұлдыз пішінді нейрондардан түзіледі;
**ішкі пирамидалы қабат пирамида пішінді ірі нейрондардан тұрады. Мұны орыс ғалымы В.А. Бец (*1834 – 94 жылдары*) ашқан, сондықтан бұл қабатты кейде Бецқабаты деп те атайды; 
**полиморфты қабат көп пішінді әр түрлі мөлшердегі нейрондардан түзіледі. Сондай-ақ Ми қыртысының құрылымдық бірлігіне нейроглиялар да жатады. 
Ми қыртысы мидың басқа бөлімдерімен өте тығыз байланыста болады. Ми қыртысында барлық сезім органдарының соңғы орталықтары орналасқан. Мұнда сыртқы ортадан және организмнің өзінің ішкі ортасынан келген түрлі тітіркендіргіштер талданып, оларға жауап қайтарылады. Адамның сөйлеуі мен ойлауы үлкен ми сыңарларындағы Ми қыртысының барлық бөліктерінің қатысуымен ғана жүзеге асады.
## Сілтемелер
* Сүтқоректілер  
* Эволюция

## Дереккөздер


Санат:Бас миы
Ақжарма (Сырдария ауданы)

**Ақжарма** (1997 жылға дейін — *Ильич*) — Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы ауыл, Ақжарма ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Тереңөзек ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 18 км жерде, Ақжарма каналы жағалауында, шөл белдемінде орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1957 жылы ұсақ артельдер негізінде ұйымдасқан Ленин атындағы ұжымшар орталығы ретінде қаланды. Ауылда күріш ақтайтын 4 цех, ұн тартатын диірмен, макарон цехы жұмыс істейді. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, ауылдық емхана, мәдениет үйі, кітапхана, монша, мешіт бар.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 2830 адам (1469 ер адам және 1361 әйел адам) болса, 2009 жылы 2545 адамды (1340 ер адам және 1205 әйел адам) құрады. 

## Дереккөздер

Санат:Сырдария ауданы (Қызылорда облысы) елді мекендері
Химиялық мелиорация

thumb|300|Мелиоратор жұмыс үстінде
**Химиялық мелиорация** — екпе дақылдарға қолайлы жағдай туғызып, өнімін арттыру және еңбек шығынын кеміту үшін топыраққа химиялық жолмен әсер ететін шаралар жүйесі. 

Химиялық мелиорацияның әсерінен өсімдік тамыры өсетін топырақ қабатындағы өсімдікке зиянды тұздар мөлшері кемиді, топырақтың қышқылдығы және сілтілігі төмендейді.Химиялық мелиорация топыраққа қоректік заттардың түрлерін молайтады, оның физикалық-химиялық күйін жақсартады. Жер жағдайы, ауа райы ерекшеліктеріне, өсірілетін дақылдар және оның агротехникасының әр түрлілігіне байланысты топырақ құрамы мен құнарлылығын арттыруға бағытталған Химиялық мелиорация түрлері де, әдістері де, техникасы мен технологиясы да белгілі аймақ жағдайына байланысты болады. Қара топырақсыз өңірдегі батпақты, күлгін, шымды-күлгін және сілтісізденген топырақтың қышқылдығын төмендету үшін топыраққа әк және шөлді-шөлейт аудандарда тұзды және сортаң топырақтың сілтілігін төмендету үшін гипс қосады. Химиялық мелиорацияның маңызды шараларына: топырақтың өсімдік тамыры жайылған қабатына фосфор тыңайтқыштарын, шымды-батпақ топырақтарға құрамында мыс бар тыңайтқыштарды шашу; бұл топырақтардың қышқыл түріне мыс пен әк тыңайтқыштарын аралас қолдану; суландырылған жерлерге бағалы дақылдар себу; өсімдіктерді арамшөптерден, зиянкестер мен аурулардан қорғауды тиімді ұйымдастыру; топырақты өңдеу; егін егу және баптау жұмыстарын уақытында жүргізу; тыңайтқыштарды егіс танабына біркелкі енгізу, т.б. жатады. Химиялық мелиорация жұмыстары суару, топырақ эрозиясымен күрес шаралары, сортаң топырақтарды жуу, т.б. мелиорациялаудың басқа түрлерімен кешенді жүргізгенде нәтижелі болады.

## Дереккөздер

Санат:Егін шаруашылығы
Ақжелең

**Ақжелең** —  домбыра күйлерінде қалыптасқан музыкалық жанр.

Қазақстанның батыс өңірінде әрбір орындаушы өзін күйшілік санатқа кіргізу үшін алпыс екі Ақжелеңді түгел тарту шарт болған. Бұл өзіндік орындаушылық мектеп сияқты. Сондықтан ел арасында “Алпыс екі Ақжелең”, “Алпыс екі салалы Ақжелең” немесе “Алпыс екі тамырлы Ақжелең” дейді. Алпыс екі Ақжелеңді Қаратас-Аймағамбет, Үсен-төре, Айжарық, Молдағали, Тілекеш, Боғда, Рах, Айша, Емберген, Қазаңғап сияқты күйшілер түгел орындаған. Ұзақ, Құрманғазы, Дәулеткерей, Қазанғап, Еспай сияқты ұлы күйші-композиторларымыз осы дәстүрді жалғастырып өз Ақжелеңдерін шығарған. Қазанғап 62 Ақжелеңнің ең бірінші күйі “Күй шақырғышқа” “сірке қондырып” яғни мәнерлеп, байытып орындап, Әзірберген хан ұйымдастырған күйшілер сайысында бас жүлдеге ие болған.

## Дереккөздер


Санат:Mузыкалық жанрлар
Санат:Қазақ музыкасы
Милет мектебі

**Милет мектебі** – ежелгі Грекиядағы көне философиялық мектеп (б.з.б. 6 ғасыр). Негізгі өкілдері – Фалес, Анаксимен, Анаксимандр. Ионий аймағындағы (Кіші Азияның батыс жағалауы) Милет қаласының атымен аталған. Милет мектебі ежелгі грек философиясының негізін қалады. Милет философтары құбылыстың мәніне байсалдылықпен қарап, барлық заттар біртұтас алғашқы негізден пайда болған, әр алуан құбылыстардың ар жағында онан өзгеше заттардың мәні (“алғашқы негіз”) бар деп білді. Милет мектебі өкілдері көңіл аударған басты мәселе – әлемнің негізін іздеу. Фалестің пікірінше, әлемде барлық заттар судан пайда болған. Тіпті жердің өзі су бетінде қалқып жүрген жалпақ дөңгелек. Анаксимандр дүниенің негізі – су немесе басқа бір зат емес, белгісіз, байыпталмайтын бастама – апейрон деп білді. Дүние пайда болып, жойылып жатады, ал мәңгі өзгермейтін, жойылмайтын тек апейрон ғана. Ол әлемнің түрлері көп болатынын болжады. Анаксимен дүниенің негізі ауа деп есептеді. Оның көзқарасы бойынша, ауаның қоюлануы мен сұйықталуынан су, жер, тас, от пайда болған. Милет мектебі кейінгі грек ойшылдарының дүниетанымдық көзқарастарына зор ықпал етіп, ежелгі Грекияда философтар ойдың әрі қарай дамуына елеулі әсер етті.
## Тағы қараңыз
* Фалес  
* Философия  
* Иония

## Дереккөздер


Санат:Білім
Ақ желкен

**«Ақ желкен»** — жасөспірімдерге арналған республикалық журнал.

«Ақ желкеннің» қысқаша тарихы:

*1925 жыл. Қазақ автономиялық республикасының астанасы Орынборда қазақтың тұңғыш рет балалар журналы – «Пионердің» алғашқы саны жарық көрді.
*«Пионер» – қазақ балалар әдебиетінің көшбасшысы, әдебиеттің осы саласы қалыптасқан қарашаңырақ. Журналдың алғашқы сандарынан бастап Б.Майлин, І.Жансүгіров, М.Әуезов, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов сияқты әдебиетіміздің алыптары автор болды, ондаған ақын-жазушыларымыз шығармашылық жолын «Пионер» беттерінен бастады.
*1931 жыл. Қызылордада «Екпінді жас» деген атпен қайта шыға бастаған журнал сол кездегі пионер ұйымдарын ел өміріндегі ең қажетті істерге жұмылдырылды.
*1937-1939 жылдар. Журнал «Вожатый көмекшісі» деп аталып, өзінің бастапқы бағытын жалғастырды.
*1939-1941 жылдар. Журнал беттерінен уақыт лебі сезіледі. Негізінен әдеби басылым болған «Пионердің» басты назар аударған мәселесі – балалардың еңбекке араласуы, Отан экономикасы мен қорғаныс күшін нығайтуға қосар үлесі және әскери-патриоттық тәрбие болды.
*1946-1958 жылдар. Ұлы Жеңістен соңғы еңбектегі ерліктерге толы бұл жылдары да «Пионер» өзінің ұйымдастырушылық, тәрбиелік рөлін риясыз атқарды.
*1978 жылы «Пионер» қайтадан шыға бастады. 
*1991 жылы «Ақ желкен» атауы берілді.

«Ақ желкен» («Пионер») журналының әр жылдардағы бас редакторлары:

*1925 жылы Ерғали Алдоңғаров тұңғыш бас редакторы болды.
*1939 жыл - Рамазан Амангелдин.
*1940 жыл - Хасен Сейілханов.
*жылы белгісіз - Сәкен Дайырбеков.
*1946 жыл - Нұрхан Ахметов.
*1946-1952 жыл - Төкен Әбдірахманов.
*1952-1955 жыл - Серік Қирабаев.
*1955-1959 жыл - Рахметолла Ыдырысов.
*1978-1996 жыл - Фариза Оңғарсынова.
*1996-2002 жыл - Мағира Қожахметова.
*2002-2011 - Нұрғали Ораз.
*2011-2015 - Жүсіпбек Қорғасбек.
*2015-2021 - Балжан Мұратқызы.
*2021-2025 - Есей Жеңісұлы.
*2025 жылдың тамыз айынан - Балжан Мұратқызы.

Айына бір рет шығады. Журналда тарихи, ғылым-танымдық, тәрбиелік мәні мол мақалалар, сондай-ақ талапкер жасөспірімдердің — мектеп оқушыларының өлең-жырлары, әңгіме, хикаяттары ұдайы жарияланады.

Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары
Бұқат Қанапияұлы

**Бұқат Қанапияұлы** (1897, Қытай, Шығыс Түркістанның Алтай аймағы — 1941, Үрімжі) — қоғам қайраткері. 

Шыңжаңдағы “Абақия” мектебін бітірген. 1933 жылы сәуірден бастап Сарсүмбе ауданының әкімі болған. Қытай билеушісі Уй Жыңго және Махыиң бастаған дүнген басқыншыларына қарсы күрес жүргізді. 1939 жылы 11 сәуірде Шэн Ши Сай өкіметі Бұқатты тұтқынға алады. Бірақ көтерілісшілердің талабы бойынша, ол Алтай аймағының генерал-губернаторы болып тағайындалады. Алтай қазақтарының көтерілісінен кейін Бұқат қайта ұсталып, Үрімжідегі абақтыда азапталып өлтіріледі.

## Дереккөздер

Санат:1897 жылы туғандар
Санат:Алтай аймағында туғандар
Санат:1941 жылы қайтыс болғандар
Санат:Үрімжіде қайтыс болғандар
Санат:Қытай қазақтары
Санат:Сарсүмбе ауданының әкімдері
Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстар қатысушылары
Санат:Алтай аймағының генерал-губернаторлары
Жеке қаулы

**Жеке қаулы** — мемлекеттік органдардың немесе лауазымды адамдардың, ұйымдар мен олардың басшыларының назарын белгілі бір істі қарау кезінде анықталған заңның бұзылу дерегіне,қылмыс жасауға себепші болған жағдайларға аудару үшін соттың шығарған қаулысы. Жеке қаулыны сот оған жеткілікті негіз болған кезде кеңесу бөлмесінде қабылдайды. Сот жеке қаулыны алдын ала тергеу жүргізу кезінде немесе істі төменгі сот қараған кезде жіберілген, азаматтардың құқықтарының және заңның басқа да талаптарының бұзылуы байқалған кезде шығаруы мүмкін. Кейбір ұйымдар мен еңбек ұжымдарындағы жекелеген азаматтардың өндірістегі немесе тұрмыстағы теріс мінез-құлқына, қызметтік, азаматтық борышын бұзып жүргендігіне де сот жеке қаулы арқылы назар аудара алады. Сондай-ақ, қылмыстың жолын кесуге немесе қылмысты ашуға жәрдемдескен азаматтың азаматтық борышын өтеу кезінде көрсеткен жоғары саналылығы мен ерлігі туралы еңбек ұжымдары мен ұйымдарға ол туралы жеткізу керек болғанда сот жеке қаулы алады. Жеке қаулы бойынша бір ай мерзімнен кешіктірмей қажетті шаралар қабылдануы және оның нәтижелері туралы сот орнына хабарлануы тиіс.

## Дереккөздер
 

Санат:Қылмыс
Бұқтырма (өзен)

**Бұқтырма ** – Ертістің оң саласы.

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Қатонқарағай, Алтай аудандары жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 336 км, су жиналатын алабы 12 660 км2. Сағасындағы жылдық орташа су ағыны 214 м3/с.

## Бастауы
Оңтүстік Алтай жоталарындағы мұздықтардан бастау алып, Ертістегі Бұқтырма бөгеніне құяды.

## Гидрологиясы
Өзен аңғарының беткейлері тік жар, терең шатқалды, аңғарының ені 5 — 6 км, тар жері 0,3 — 0,4 км. Қар, жаңбыр және жер асты суымен толығады. Көктемде, жазда тасиды. Мұзқұрсау  қарашаның 2-жартысында қалыптасып, әдетте 80-200 күнге созылады. Мұздың қалыңдығы 50-80 см болады. Суы өте жұмсақ әрі тұщы (100-250 мг/л). Өзен арнасымен ағаш тасымалданады, салалары егін суаруға пайдаланылады. Ағысының күштілігіне байланысты Бұқтырма атанған.
 
## Салалары
Басты салалары: Ақбұлақ, Сарымсақты, Ақ Берел, Черновая, Язовая, Бобровка, Черневая, Хамир, Тұрғысын, Коробиха

## Флора мен фаунасы
Тұнық суында қарауыз, таймен бар.

## Тағы қараңыз
* Бұқтырма көпірі

## Дереккөздер

Санат:Алтай ауданы өзендері
Санат:Ертіс су алабы
Санат:Катонқарағай ауданы өзендері