Тұрсынғазы Рахимов

**Тұрсынғазы Рахимов** (10 қазан, 1951 жылы  Қытай Халық Республикасы, Дөрбілжің ауданы, Қорымсу ауылы - 26 ақпан, 2016 жылы Семей қаласы) — әнші, актер, сазгер, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1992 жыл), Қазақстан Республикасының Құрмет грамотасының (2002 жыл), Ерен еңбегі үшін медалінің иегері (2011 жыл). Абай облысы, Аягөз және Ақсуат аудандарының құрметті азаматы. Бұдан бөлек Қ.Байсейітова атындағы Республикалық вокалистер байқауының лауреаты (1977), «Көңілашар» республикалық байқауының лауреаты (1987), «Сал-серілер» республикалық байқауының (1987 ж.) және Естай атындағы театр конкурсының (Павлодар қ. 1991) Бас жүлдегері. Ғабит Мүсіреповтің «Қайран, Майра» (1988) музыкалық пьесасындағы Есет рөлі үшін фестиваль лауреаты атанды.

Тұрсынғазы Рахимов Семей облысы, Аягөз ауданы, Тарбағатай (ауыл)ындағы  орта мектепті тәмәмады (1970). Мектепті бітіргеннен кейін 1970-1971 жылдары Аягөз қаласындағы Мәдениет үйінде әнші болып жұмыс істеді. 1971-1973 жылдары Қырғыз ССР-інің астанасы Фрунзе қаласында әскери борышын өтеді. 1973-1975 жылдары Алматы эстрада-цирк өнері студиясында Жүсіпбек Елебековтен дәріс алды. Студияны бітірген соң жолдамамен Павлодардағы "Көгілдір Жасыбай" ансамбілінің солисі болып қызмет атқарды. Павлодар облысындағы Иса Байзақов атындағы филармонияның дәстүрлі ән саласын құрушылардың бірі болды.

Кейін туған жеріне оралып, Семей филармониясында (1978), Семейдегі Абай атындағы драма театрында (1981), Семей облыстық музыкалық қоғамының төрағасы (1992), 1992 жылдан өмірінің соңына дейін Мұқан Төлебаев атындағы Семей музыка училищесінің халық әні кафедрасында оқытушы, қалалық Мәдениет үйінде солист болып қызмет етті. Жүсіпбек Елебековтың әншілік мектебін ұрпаққа үйретіп, өмірінің соңына дейін ұстаздық еткен Тұрсынғазы  Рахимов - өнер шырағын келер ұрпаққа жеткізген тәлімгер. Кейін білімін жетілдіру мақсатында Семей қаласындағы Шәкәрім университетін «музыкалық білім» мамандығы бойынша тәмамдады (2015).

Тұрсынғазы Рахимов – елуден астам танымал әннің авторы. Олардың көпшілігі қазақтың ақиық ақыны Мұқағали Мақатаевтың өлеңіне жазылған. Оның ішінде «Сәби болғым келеді», «Дариға, домбырамды берші маған», «Қазағым-ай», «Аягөз ару», «Нені аңсаймын?», «Отыздан асып барамын», «Мен сені сағынғанда», «Санаулы күн», «Шашыңнан иіскейін», «Я, жаратушы Аллам», т. б. әндері қазақ ән өнерінің алтын қорына енді. Белгілі қазақ ақындары Қадыр Мырза Әлі пен Фариза Оңғарсынованың, Несіпбек Айтұлы мен Нұрлан Мәукенұлының өлеңдеріне, сондай-ақ жергілікті ақындар Тыныштықбек Әбдікәкімов, Айбек Сапышев, Мерғали Ыбыраевтың сөзіне жазылған әндері көпшіліктің көңілінен шықты. Әр әннің өзінің шығу тарихы болады дегендей, сазгердің «Батыр баба - Қабанбай», «Ән атасы - Әміре», Әсетке арналған «Сағынбасқа не шара?», Кейін әйгілі әнші Жәнібек Кәрменовтен көз жазып қалған шақта Несіпбек Айтұлы екеуі «Ақбөкен» әнін  шығарса, кейін Есенғали Әділбековтың өлеңіне «Әнің қайда, Жәнібек» әні туды. 1993 жылы желтоқсан айының басында Алматыда сазгердің шығармашылық кеші өтті. Осы жылы әнші Қытай еліне арнайы шақырумен барып, Үрімжіде өнер көрсетіп қайтты. 1985 жылы КСРО Мәдениет министрлігінің тапсырысымен Ташкент қаласынан М.Мақатаевтың өлеңіне жазылған «Сәби болғым келеді» және «Ғашықпын» әндері автордың орындауында күйтабаққа жазылып, жарыққа шықты. 1994 жылы  «Сәби болғым келеді» (жинаққа «Әнге ғашық жүрек» деген алғысөз жазған ғалым, зерттеуші Төкен Смайылұлы Ибрагимов), 2004 жылы «Нені аңсаймын», 2017 жылы «Сағынбасқа не шара?» атты әнжинақ кітаптары жарық көрді. 2014 жылы Астана қаласындағы Президент мәдениет орталығында шығармашылық кеші өтіп, "Qazaqstan" ұлттық арнасының эфирі арқылы қалың көрерменге таратылды. 

Композитор өмірінің соңына дейін қалың тыңдарманымен тығыз байланыста болды. 2026 жылы 18 ақпанда өмірінің соңғы күндері  Семей қаласындағы Абай атындағы драма театрда Тұрсынғазы Рахимовтың әндерінен «Сәби болғым келеді» атты республикалық фестиваль өтті. Фестивальға Қазақстанның танымал дәстүрлі әншілері мен жас өнерпаздар қатысты. Сол фестивальда ауыр науқасқа шалдыққан Тұрсынғазы Рахимов халықтың алдына соңғы рет шығып сөз сөйлеп, өнерін әлдилдеген қалың көрерменге шынайы рахметін айтты. Арада бір апта өткенде дүниеден озды. Жыл сайын Абай облысының орталығы Семей қаласында Тұрсынғазы Рахимов атындағы дәстүрлі әншілер байқауы өтеді.

«Өнер – тәңір сыйы» десек, бойға біткен қасиетті танып, оны дамыту, жан дүниені тебіренткен ерекше сезімнен туған ән ырғағын тыңдаушыға жеткізіп, көкірек көзін ояту екінің  бірінің қолынан келе бермейді. «Сәби болғым келеді» әнімен танымал,  отыз жылдай қазақ даласын шарлап, өз өнермен қалың қауымды сүйсінтіп жүрген,  Семейлік сазгер Тұрсынғазы Рахимов - міне осындай өнер иесі.

«Үш бақытым» деп Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев жырлап өтсе, «үш ұстазым бар»  деп Тұрсынғазы әркез мақтанышпен айтып өтті. Өнер жолында үш дарын иесінен тәлім-тәрбие алғаны жайлы сөз кезегін сазгердің аузынан тыңдасақ:  "Мен Жүсіпбек Елебековтің шәкірті болғаныма бақыттымын. Ол кісі үнемі айтатын, «сен сазгерлікпен айналысасың» - деп. Ол кісінің көрегендігі ме, мен он жылдан кейін ән шығара бастадым. «Сені асырайтын қара домбыраң» дейтін екінші ұстазым Есмұхан Несіпбайұлы Обаев. Ол маған талай роль беріп сахнаға шыңдады. Сахнаға шығу үшін де шеберлік керек. Үшінші  ұстазым – композитор Теміржан Базарбаев.1979 жылы алғаш әнім «Сәби болғым келедіні» жазғанда ақ батасын беріп, көп тәрбиелеген тәлімгерім еді...» 

## Отбасы
Жұбайы: Маширова Фатима Балтахунқызы (1952); 

Балалары: Рахимов Сұңқар (1979), Рахимов Шалқар (1984);

Атасының жолын қуған немересі Тұрсынғазы Досхан Сұңқарұлы (2006) Мұқан Төлебаев атындағы музыка колледжіндегі дәстүрлі ән сыныбын тәмәмдап, Астанадағы К.Бәйсейітова атындағы Қазақ ұлттық университетіне дәстүрлі ән мамандығына оқуға түсті.

## Әдебиет
# Дүйсенбек Ә. Сәби сезім, сыршыл жүрек // Егемен  Қазақстан.-2004.-3 шілде.-8б.
# Дәуренбеков М. Семейден ұшқан бір түлек: (Әнші Т. Рахимов туралы)// Семей таңы.-1976.-  9 желтоқсан.
# Жұртбаев Т. Сырлы сазгер // Халық кеңесі.-1993.-9 ақпан
# Жұртбаев Т.Тұрсынғазы туралы сыр ( сазгердің шығармашылығының 20 жылдығыны орай( // Семей таңы.-1993.-1993.- 16 қаңтар
# Зүкенов М. Сазгерге балуан сый тартты .- Семей таңы.-1999.-8 шілде
# Ибраев М. Аққумен әнін қосқан // Семей таңы.- 1991.-6сәуір
# Иманбаева А. «Сәби болғым келеді». //Мәдениет.-2010.-№4.-Б.17-19
# Рахимов Т. Нені аңсаймын..-Өскемен Медиа-Альянс,2004.-180б.
# Қамбаров Ж. Т. Рахимов.- Алматы, 2004.-196б.
# Рахимов Т. Сәби болғым келеді: әндер жинағы. Алматы «Атамұра»,1994-64б.
# Рахимов Т.Өнерім-өмірбаяным //Егемен Қазақстан.-2001.-30 қараша
# Cабырбай Қ. Тұрсынғазының әндерін шырқады // Семей таңы.-2004.-10 желтоқсан.-4б.
# «Еркежирен»  әнінің авторы. (Т. Рахимов) // Семей таңы.-1990.-9 қаңтар
# Семей сазгерлері: Био-библиографиялық естелік.Семей, 2006.-18б.

Санат:Қазақстан сазгерлері