open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дала орақшы құмырсқасы

**Дала орақшы құмырсқасы**, немесе **еуропалық орақшы құмырсқасы**, немесе **дәнмен қоректенетін құмырсқа** (лат. *Messor structor*) — моногинді орақшы құмырсқаларының *Messor* (*Pheidolini* трибасына) тұқымдасына жататын түрі. *Messor clivorum Ruzsky* атауы Татарстан Республикасының Қызыл кітабына енгізілген.

## Ареалы
Тар таксономиялық көлемде (2018 жылдан бастап) бұл түр Еуропаның Австрия, Болгария, Чехия, Франция, Венгрия, Румыния, Словения сияқты елдерінде кездеседі. Бұрынғы кең таксономиялық *Messor «structor»* көлемінде (бес түрге бөлінгенге дейін) ол Батыс Палеарктикада кең таралған болатын. Бұл түр Жерорта теңізі аймағындағы елдерде, Оңтүстік және Шығыс Еуропада, Кавказда, Орта және Орталық Азияда, Ауғанстанда, Иранда, Иракта, Ливанда, Сирияда, Израильде кездеседі.

## Өлшемі
Жұмысшы құмырсқалар мен полиморфты солдаттардың өлшемі 3-тен 9 мм-ге дейін өзгереді. Аналықтары мен аталықтарының мөлшері шамамен 1 см.

## Таксономия
Бұрын *Messor «structor»* атауы бірнеше түрдің кешені ретінде қарастырылған, бірақ 2018 жылы молекулярлық-генетикалық зерттеулер мен *Wolbachia* симбионттары бойынша ол бес жеке түрге бөлінді: *Messor structor* (Австрия, Болгария, Чехия, Франция, Венгрия, Румыния, Словения), *M. ibericus Santschi*, 1925 (Болгария, Хорватия, Франция, Германия, Греция, Италия, Румыния, Словения, Испания, Швейцария), *M. muticus* (Nylander, 1849) stat.rev. (Армения, Қазақстан, Қырғызстан, Румыния, Ресей, Украина), және ғылым үшін жаңа екі түр: *M. ponticus sp.n.* (Болгария, Румыния, Түркия, Украина) және *M. mcarthuri sp.n.* (Греция, Түркия).

2018 жылы бұрынғы синонимдердің бірі, *Messor clivorum Ruzsky* таксоны тәуелсіз түрлік мәртебеге қайта енгізілді, және болжам бойынша, Ресейдің солтүстік популяцияларының барлығы осы криптикалық түр *M. clivorum*-ға жатады. Сол жұмыста *Messor tataricus* таксонының ареалы мен 2018 жылғы мәліметтерге сүйене отырып, ол *Messor ponticus* немесе *Messor muticus* болуы мүмкін деп болжануда. *M. tataricus* түрінің бастапқы сипаттамасы толық емес және типтері жоғалған, сондықтан оны *M. tataricus nomen dubium* деп қарастыру ұсынылады.

## Дереккөздер

Санат:Құмырсқалар
Санат:Жәндіктер
Екі капитан (фильм, 1956)

**Екі капитан** – Бенджамин Кавериннің романы негізінде режиссер Владимир Венгеров түсірген 1955 жылғы кеңестік көркем фильм. 1956 жылы 28 наурызда жарық көрді.

## Сюжеті
Саня Григорьев суға батып кеткен пошташының сөмкесін өзеннен алып шығады. Хаттар суланып, конверттердегі мекен-жайларды бөлшектеу мүмкін болмады, сондықтан хаттар суреттің басты кейіпкері үшін қызықты оқуға айналды. Беймәлім теңізші жазған хаттардың бірі оны қатты таң қалдырғаны соншалық, ол оны жаттап алды. Саяхатшы болуды армандаған Саня алыс жерлерге барғалы үйден қашып кетеді, бірақ Петроградқа қоныстанып, көше баласына айналады.

Петроград көшелерінде Саняны мұғалімі Иван Павлович Кораблев алып, мектеп-коммунаға орналастырады. Мектеп меңгерушісі - Николай Антонович Татаринов. Саня мектеп меңгерушісінің немере ағасы, марқұм капитан Иван Львович Татариновтың қызы Катя Татариновамен дос бола бастады. Саня Иван Львовичтің пошташының сөмкесінен тапқан хаты екенін анықтайды. Сондай-ақ, ол капитан Татаринов экспедициясының жойылып кетуінде шешуші рөл атқарған – Николай Антонович екенін анықтайды. Мұны білген Мария Васильевна, Иван Львовичтің жесірі және Николай Антоновичтің әйелі у ішеді. Николай Антонович Саняны Мария Васильевнаны жала жапты және өлді деп айыптайды. Саня капитан Татариновтың экспедициясын табуды және оның дұрыстығын дәлелдеуді мақсат етеді.

Мектепті бітіргеннен кейін Саня полярлық ұшқыш болып, Катаға үйленеді. Ұлы Отан соғысы басталған кезде ол майданға кетеді. Бірде тағдыр оны апатқа ұшыраған ұшақпен капитан Татаринов экспедициясының соңғы тұрағына тастайды. Ол капитан Татариновтың жоғалған экспедициясын табады. Кейіннен экспедицияның тарихы, ашылуы мен өлімі, сондай-ақ бұл өлімге кім кінәлі екендігі туралы ашық дәрісте белгілі бір кеңес профессоры айтады, ал Саня бұл арада елді қорғауды жалғастырады және блокада кезінде жоғалған Катяны табады.

## Марапат

* Белградтағы балалар мен жастарға арналған халықаралық кинофестивальде Владимир Венгеровке режиссерлік еткені үшін диплом берілді (Югославия, 1956)

## Фильм туралы деректер
* Фильмде В. Кавериннің романының көптеген маңызды кейіпкерлері — Пётр Сковородников, доктор Иван Иваныч, Гаер Кулия — көрсетілмеген;
* 1990-жылдары фильм бейнекассеталарда, ал 2000-жылдары DVD форматында шығарылған.

## Дереккөздер

Санат:КСРО балалар фильмдері
Санат:КСРО әскери фильмдері
Ермек Жетпісбайұлы Имантаев

**Ермек Жетпісбайұлы Имантаев** (29 наурыз 1967 жыл, Жұрын, Октябрь ауданы, Ақтөбе облысы) — қазақстандық саясаткер, Ақтөбе облысының бұрынғы әкімі (2002—2004).

## Білімі
1992 жылы Мәскеу мемлекеттік қаржы академиясын экономист мамандығы бойынша бітірген.

## Еңбек жолы
1992 жылы «Тұран» сақтандыру қоғамы директорының орынбасары;

1992-1994 жылдары «Ақсу» сақтандыру қоғамының бас директоры;

1994 жылы «Ақсу» өңірді әлеуметтік және экономикалық дамыту қорының атқарушы директоры;

1994 жылдан 1995 жылға дейін Ақтөбе облысы әкімшілігінің ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі;

1995 жылдан 1996 жылға дейін Ақтөбе облысы әкімінің аппараты басшысы;

1996 жылдан 1998 жылға дейін Ақтөбе қаласы әкімінің бірінші орынбасары;

1998 жылы Ақтөбе облысы Хромтау ауданының әкімі;

1998 жылдан 2002 жылға дейін Ақтөбе облыстық салық комитетінің төрағасы;

2002 жылдан 2004 жылға дейін Ақтөбе облысының әкімі;

2004 жылдан 2008 жылға дейін ҚР Президенті Әкімшілігінің Ұйымдастыру-бақылау жұмысы және кадрлық саясат басқармасының, мемлекеттік бақылау және ұйымдастыру жұмысы бөлімінің мемлекеттік инспекторы;

2009 жылдан 2010 жылға дейін Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің мүшесі;

2010 жылдан 2019 жылға дейін «Астана» халықаралық ғылыми кешенінің директорлар кеңесі төрағасының орынбасары, «Arizona Kazakhstan Development Group» ЖШС компаниясының директоры (Астана), Ақпараттық технологиялар және қауіпсіздік институтының директоры;

2019 жылдан 2021 жылға дейін «Ақтөбе» әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясы» АҚ басқарма төрағасы.

## Тұтқынға алынуы
2023 жылы 10 ақпанда Ермек Имантаев Ақтөбе қалалық мамандандырылған қылмыстық істер жөніндегі сотының қаулысымен ҚР Қылмыстық кодексінің «лауазымдық өкілеттіктерді теріс пайдалану» бабы бойынша қамауға алынды. Оған «Ақтөбе» әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясы» АҚ басқарма төрағасы болған кезінде жер учаскесін заңсыз сатқан деген айып тағылды. 2023 жылы 10 қазанда Ақтөбе қаласының №2 соты мемлекеттік қызметте болу құқығынан өмір бойына айырумен бірге 8 жылға бас бостандығынан айыру жазасына кесті.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысының әкімдері
Camponotus lameerei

***Camponotus lameerei*** немесе **ағаш кеміргіш тоғай құмырсқасы** — формициндер (*Formicinae*) отбасының кампонотус (*Camponotus*) тұқымдасына жататын құмырсқалар түрі. Орта Азияда, Қазақстанда кең таралған.

## Сипаттама
Басы мен кеудесі қызыл, құрсақ бөлігі қара. Клипеус алдыңғы жиектерімен ойысты. Басының екі жақ бөлігінде ұзын қылшықтар бар. Жұмысшы құмырсқалардың ұзындығы 4—9 мм, аналықтары — 9—11 мм, аталықтары — 6,5—8,5 мм. Тұғайларда, шөл аймақтарындағы оазистерде және тау баурайындағы ормандарда мекендейді. Ескі ағаштардың діңдерінде және қабығының астында ағаш жегіш қоңыздардың ұяларында ұялар салады.

## Дереккөздер

Санат:Құмырсқалар
Санат:Жәндіктер
Хайри Османович Эмир-Заде

**Хайри Османович Эмир-Заде** (; 5 қазан 1893 ж., Дерекой, Таврия губерниясы, Ресей империясы – 17 ақпан 1958 ж., Баку, Әзербайжан) — Қырымтатар театр және кино актері, Қырым АССР-інің тұңғыш халық әртісі.

## Өмірбаяны
Эмир-Заде 1893 жылы Таврия губерниясының Ялта уезіне қарасты Дерекой (қазіргі Ялта шекарасы) ауылында шаруа отбасында дүниеге келген.
Әкесінің ауылда шағын дүкені болған. Осы дүкеннен тапқан табысымен отбасын асыраған.

Бастауыш мектепті Ялтада бітірді, кейін Санкт-Петербургке барып көркемсурет училищесіне оқуға түсті. Оқудың бірінші жылында анасы Зехра қайтыс болып, бұл қайғылы хабардан есеңгіреп қалған Хайри үйіне бару үшін мектептен шығып, өмір сүрудің қиындығынан Санкт-Петербургке қайта алмайды. Көп ұзамай Хайри әкесінен айырылды. Онсыз да қиын жағдайда өмір сүріп жатқан отбасының ауыртпалығы Хайриге түседі. Хайри інісі мен әпкесін асырау үшін дүкенді сатады, бірақ бұл көмектеспейді.

Хайри Эмир-Заде жарқын, жан-жақты қабілеті бар адам болды: ол әдемі сурет салды, өлең жазды, ән айтты, би биледі. 1921 жылдан бастап Ялта филармониясының ән және би ансамблінде өнер көрсетті. 1923-1924 жылдары Симферополь қаласындағы Қырым татар театрында жұмыс істеп, «Таир», «Зорь», «Богатырь Янгора», «Богатырь Ненкежан» пьесаларында басты рөлдерді сомдаған. 1923 жылы ол бірінші болып Қырым АКСР-нің халық әртісі атағын алды.

1925 жылы режиссер Г.Н.Тасин Ялта киностудиясында Умер Ипчидің сценарийі бойынша «Әлім» фильміне түсті. «Әлім» фильміндегі рөлі оған халық даңқын әкеліп, кеңестік кинематографияда сұранысқа ие актерлердің біріне айналды. 1932 жылдан бері Хайри Эмир-Заде Бакуде «Азеркино» студиясында түсірілім жұмыстарын жүргізеді. Хайри Эмир-Заде бірінші болып Қырым АССР халық әртісі атағын алды.

1944 жылы Қырым татарларын күштеп жер аудару кезінде Эмир-Заде Қырымнан қуылды. Осыдан кейін оның актерлік мансабы кенеттен аяқталды. Хайри Бакуде етікшілік жұмысқа орналасады. Аз уақыттың ішінде шеберлерден осы өнердің қыр-сырын үйренген ол етік тігуге кіріседі. Хайри Бакудегі Мирза Фатали көшесіндегі №7 үйдегі 10 шаршы метрлік ескі лашықта тұрған.

Актер 1958 жылы 17 ақпанда Бакуде кедейлікте қайтыс болды.

## Фильмография
*«Қыз сарайы туралы аңыз» (1923 фильм) (фильм);
*26 Баку Комиссары (1932 фильм) (фильм) (рөл: Комиссар);
*Достар (1934 фильм) (қысқа метражды фильм) (рөлі: тракторшы);
*Исмет (1934 фильм) (фильм) (рөл: Самад);
*Алмаз (1936 фильм) (фильм) (Кәрім рөлінде);
*Шаруалар (1939 фильм) (фильм) (рөлі: Мехмандар Бей);
*Сабухи (1941 фильм) (фильм) (рөл: Раджаб);
*Бақтияр (1942 фильм) (қысқа метражды фильм);
*Баку шамдары (1950 фильм) (фильм);
*Бақтияр (фильм, 1955) (рөлі: контрабасшы).

## Дереккөздер

Санат:Қырымтатар әртістері
Harpegnathos saltator

***Harpegnathos saltator***, кейде **Үнді секіретін құмырсқа** немесе **Джердонның секіретін құмырсқасы** деп аталатын, Үндістанда кездесетін құмырсқа түрі. Оларда ұзын мандибулары (төменгі жағы) бар және олар бірнеше дюймге секіре алу қабілетімен ерекшеленеді. Олар үлкен көзді және белсенді жыртқыштар болып табылады, негізінен таңертең ертеңгі уақытта аулайды. Колониялары шағын, жұмысшылар мен патшайымдардың арасындағы айырмашылық өте аз.

## Мінез-құлық
Басқа құмырсқалардан айырмашылығы, олар жеке-жеке немесе шағын топтармен кездеседі, ал олардың колониялары өте аз мүшелерден тұрады. Олар құмырсқалар арасында ерекше болып табылады, себебі патшайым мен жұмысшылар арасындағы айырмашылық өте шектеулі, және кейбір жұмысшылар патшайым сияқты ұрықтандырылған жұмыртқалар сала алады. Бұл жұмысшылар гамэргаттар деп аталады. Жаңа колониялар бір патшайыммен тәуелсіз түрде құрылады, ал қартайған сайын олар бірнеше гамэргаттармен ауыстырылады. Гамэргаттар өздерінің колонияларынан шыққан аталықтармен копуляцияланады, және инбридингтің нәтижесінде олар бастапқы патшайыммен туыстық қатынаста болады. Колониялар ешқашан бөлініп жаңа колониялар құрмайды.

Жұмысшы құмырсқалар аналықтар немесе орныққан гамэргаттар (ұрықтанушы жұмысшы құмырсқалар) болған жағдайда, жұмыртқа салуға тырысатын жаңа жұмысшыларды **қадағалау** арқылы ұрпақ беретіндердің санын шектейді. Жұмысшылар 4-метил-3-гептанон, 4-метил-3-гептанол және изопентил изопентаноат секілді дабыл феромондарын пайдаланады. *H. saltator* құмырсқасы, көптеген басқа түрлер сияқты, 4-метил-3-гептанонды жақ сүйек бездерінен шығарады. Дюфур безінің бөлінділерінен көмірсутектердің күрделі қоспасы табылған, олар C15-тен C25-ке дейінгі тікелей тізбекті көмірсутектерден тұрады. Олардың ішінде негізгі компонент — (Z)-9-трикозен, сондай-ақ аз мөлшерде тетрадецил пропионат, тетрадецил ацетат пен додецил ацетаттың ізі кездеседі. Постфарингеальды бездер мен хитин қабығындағы балауызда кәдімгі май қышқылдарының метил эфирлері болады.

Олардың секіруі ортаңғы және артқы аяқ жұптарын бір уақытта жиыру арқылы жүзеге асады. Олар 2 см биіктікке және 10 см қашықтыққа секіре алады. Бұл секірістер тек қашу үшін ғана емес, ауада ұшып жүрген жыртқыштарды ұстау үшін де қолданылады. Жұмысшы құмырсқалар тек таңертең және түстен кейінгі салқын уақытта азық іздейді, ал түскі уақытта белсенділігі төмендейді.

Ұяның кіреберісі әдетте жерде орналасқан аласа төбе сияқты болады, ал оның айналасы бұтақтар мен жапырақтармен қоршалады. Құмырсқалар кешке қарай ұя кіреберісін жабады, ал күндіз қайта ашады. Негізгі камераның алдындағы бөлмесінде воронка тәрізді ашылуы болады, бұл құрылым негізгі камераны су басудан сақтайды деп есептеледі.

Геном мен гендердің көрінісі зерттелгенде, жұмысшы құмырсқалар аналыққа айналғанда қартаюды баяулататын ферменттердің (теломераза және сиртуин деацетилазалар) өндірісі артатыны анықталған. Сонымен қатар, жұмысшылар ұрықтанушыға (гамэргейтке) айналғанда олардың ми көлемі кішірейеді.

## Сипаттама
Мынау Т. C. Джердонның бастапқы сипаттамасы:

## Дереккөздер

Санат:Құмырсқалар
Санат:Жәндіктер
Қырым татар академиялық музыкалық-драма театры

**Қырым татар академиялық музыкалық-драма театры** () — Әлемдегі жалғыз Қырым татар театры, ол 1923 жылы ашылды. Қырым татарлары жер аударылғаннан кейін театр 1989 жылы ғана қайта жанданды. Труппа қырым-татар және орыс тілдерінде
200-ден астам қойылым қойды.

## Тарихы
Бұл театрдың дәстүрлері XIV-XV ғасырлардағы Қырым хандары сарайындағы театрландырылған қойылымдардан бастау алады. 1901 жылы тұрақты театр ғимараты ашылып, театр танушылар 1922-1937 жылдар аралығын «Қырым татарларының Ренессансы дәуірі» деп атайды. Театрдың пьесаларында Шекспир мен Мольер, Ипчи мен Латиф-заде, Гольдони мен Бомарше, Толстой мен Треньев пьесалары бар. Театр Симферополь қаласында орналасқан.

1944 жылы Қырым татарларын депортациялау кезінде театр өз жұмысын тоқтатты. 1989 жылы Қырымда, туған жерінде ұлттық театр қайта жанданды, ол үлкен қызығушылықты ғана емес, сонымен бірге бүкіл халық арасында үлкен рухани серпіліс тудырды. Соңғы жылдары қойылған спектакльдердің әрқайсысы ұлттық болмысын сақтап қалған халыққа тән ғажайып қуатқа толы. Бүгінде театр Қырым татарларының мәдениетінің орталығы болып табылады. 

Театрдың қойылымында ұлттық және классикалық драматургиялық пьесалар бар: Ю.Болаттың «Арзы қыз» және «Дубаралы той», В.Шекспирдің «Макбет», П.Мерименің «Кармен», А.Пушкиннің «Бахчисарай фонтаны», Гоголдің «Үйлену», У.Гаджибековтің «Аршин Мал-Алан», Л.Украинканың «Орман әні», А.Чеховтың «Аю» және «Мерейтой». Театрдың танымал қойылымы – қырым татарларының аңызының желісі бойынша Ю.Болаттың «Мисхор қызы» спектаклі.

2000 жылы Башқұртстанда (Ресей) өткен «Туғанлық» халықаралық театр фестивалінде әлемдегі ең үздік 15 түркітілдес театрлардың қатарында Қырым татар театры «Макбет» спектаклімен ең көп номинацияда жеңіске жетіп, мамандардың, театр сыншыларының, журналистердің үлкен қызығушылығын тудырды. У.Шекспирдің «Макбет» пьесасы 1997 ж. Т.Г.Шевченко атындағы Украина Ұлттық мемлекеттік сыйлығына ұсынылды. Топ шетелде жиі және сәтті өнер көрсетті. Түркияның 14 қаласында, Румынияда, Швейцарияда өнер көрсетті.

## Галерея

Симферополь, 2022, 51.jpg
Симферополь, 2022, 52.jpg
Симферополь, 2022, 55.jpg
Симферополь, 2022, 56.jpg
КАМДТ после проведенного капитального ремонта, 2021, 05.jpg


## Дереккөздер

Санат:Қырым мәдениеті
Қырғызстанның ерекше қорғалатын табиғи аумақтарының тізімі

**Қырғызстанның ерекше қорғалатын табиғи аумақтарының тізімі** — Қырғызстанның ерекше қорғалатын табиғи аумақтары 2017 жылы 1 476 121,6 гектарды алып жатыр және ел аумағының 7,38 пайызын құрайды. Қырғызстанның ерекше қорғалатын табиғи аумақтарының қызметі 2011 жылғы 2 мамырдағы «Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы» заңмен 2018 жылғы 2 маусымдағы соңғы түзетулерімен реттеледі.

Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар халықаралық стандарттар мен классификацияларға сәйкес келесі санаттарға бөлінеді:
*мемлекеттік табиғи қорықтар;
*мемлекеттік табиғи саябақтар;
*мемлекеттік қорықшалар;
*мемлекеттік табиғат ескерткіштері;
*мемлекеттік ботаникалық бақтар, дендрологиялық және зоологиялық бақтар;
*биосфералық аумақтар немесе қорықтар;
*трансшекаралық ерекше қорғалатын табиғи аумақтар.

Қазіргі уақытта республикада биоалуантүрлілікті сақтау мақсатында жалпы ауданы 1 476 121,6 гектарды немесе республика аумағының 7,38%-ын құрайтын ерекше қорғалатын табиғи аумақтар желісі құрылды және жұмыс істейді.
Халықаралық табиғатты қорғау одағы қабылдаған классификацияға сәйкес республиканың ерекше қорғалатын табиғи аумақтары 4 санатқа жатады. Бүгінгі күні Қырғыз Республикасында: 10 мемлекеттік табиғи қорық (509952,7 га), 13 мемлекеттік табиғи парк (724670,2 га), 8 орман, 23 ботаникалық, 2 кешенді және 12 аңшылық (зоологиялық) қорықшалар, жалпы ауданы 19 геологиялық (зоологиялық), қорықтардың жалпы ауданы 749,8 мың гектар.

**Қорықшалар:** жалпы ауданы: 241498,7 оның ішінде:
*2 кешендік 10142 га;
*23 ботаникалық 6115,4 га;
*12 зоологиялық (аңшылық) 222325 га;
*8 орман 2816,3 га;
*19 геологиялық 100 гектар.

Халықаралық табиғатты қорғау одағы қабылдаған классификацияға сәйкес республиканың ерекше қорғалатын табиғи аумақтары 4 санатқа бөлінеді:
*I санат – табиғи кешендердің табиғи дамуын бұзатын кез келген шаруашылық немесе өзге де қызметке тыйым салынған қорықтар;
*ІІ санат – әрбір учаске бойынша табиғи кешендерді қорғаудың (қорық, демалыс аймақтары және т.б.) және пайдаланудың сараланған режимі белгіленген ұлттық табиғи саябақтар;
*III санат – табиғи ескерткіштер немесе геологиялық қорықтар;
*IV категория – табиғи кешендердің жекелеген құрамдас бөліктерін қорғау үшін құрылған қорықтар.

## Дереккөздер

Санат:Қырғызстанның ерекше қорғалатын табиғи аумақтары
Санат:Қырғызстан саябақтары
Беш-Таш мемлекеттік ұлттық табиғи саябағы

**«Беш-Таш» мемлекеттік ұлттық табиғи саябағы**  () — Қырғызстандағы ұлттық саябақ, Талас қаласының оңтүстігінде Талас алқабында орналасқан.

## Атауы және орналасуы
Беш-Таш, қырғыз тілінен аударғанда «Бес тас» дегенді білдіреді. Бұл атау қорыққа Беш-Таш шатқалында осы күнге дейін тұрған бес тастың арқасында берілді. Олармен байланысты өздерінің қатыгездіктері үшін осы тастарға айналған бес қарақшы туралы аңыз бар.

Саябақ Беш-Таш өзенінің аңғарында, Талас жотасының тауларында орналасып 30 шақырымға созылып жатыр. Талас қаласынан 25 шақырым жерде.

## Сипаттама
«Беш-Таш» мемлекеттік саябағы 1996 жылы 2 тамызда Талас ауданында құрылған. Саябақтың бастапқы ауданы 12 802 гектар болса, бір жылдан кейін ол 19 508 гектарға кеңейтілді. Қазіргі уақытта жалпы жер көлемі 32 411 гектарды құрайды. Саябақты құрудағы мақсат – бірегей табиғи кешендерді, сирек кездесетін жануарлар мен құстарды сақтау.

Саябақ аумағы келесі шатқалдарды қамтиды: Көлба, Беш-Таш, Үрмарал және тармақтары бар Құмыш-Таг. Бұл шатқалдар арқылы кең тарамдалған тармақтары бар аттас өзендер ағып өтеді. Аумағын терең жыралар кесіп жатыр. Жазда шатқалдар өте әдемі көрінеді. Шатқалдардың жоғарғы ағысында оң жақ беткейлерінде шыршалы, аршалы сирек ормандар бар. Орманды-шалғынды аймақтың шекарасынан жоғары ашық жасыл альпі шалғындары басталады. Жотаның қырлы бөлігінде Үрмарал ойпатын Қара-Құлжа және Чатқал аңғарларымен байланыстыратын Чийим-Таш асуы (3575 м) жатыр.

Үш жағынан Талас Ала-Тоо жүйесіне кіретін тау жоталарымен қоршалған. Мәңгілік мұздықтармен қоректенетін Беш-Таш өзені таудан ағып, қорық аумағының барлық жерінде ағып жатыр. Табиғи саябақтың аумағында мөлшері мен биіктігі әртүрлі сегіз көлдер бар. Олардың ішіндегі ең үлкені Беш-Таш көлі 2997 м биіктіктегі аттас аңғарда орналасқан, көлдің тереңдігі 28 м-ге жетеді.

## Флора мен фаунасы
Беш-Таш шатқалында Семенов шыршасының қоспасы бар Тянь-Шань шыршасының әдемі ормандары сақталған. Саябақ қылқан жапырақты өсімдіктердің үлкен санына ие. 
Гүлді өсімдіктердің 800-ден астам түрімен ұсынылған, оның 28-ге жуығы ағаштар мен бұталар. 

Саябақтағы фауна да алуан түрлі, жануарлардың көптеген түрлерін, соның ішінде сусарларды, күзендерді, барыстарды және басқаларын кездестіруге болады. Мұнда кекілік, қарлығаш сияқты сирек аңдар мен құстар бар. Қызыл кітапқа енген өкілдерінің ішінде, барыс, түркістан сілеусіні, бүркіт, құмай, ақ сұңқар, лашын мекендейді.

## Дереккөздер

Санат:Қырғызстан саябақтары
Нұралы Мұстафаұлы Сәдуақасов

**Нұралы Мұстафаұлы Сәдуақасов** (28 қараша 1964 жыл, Шолақтерек, Семиозер ауданы, Қостанай облысы) — қазақстандық саясаткер, Қостанай облысының бұрынғы әкімі (2012—2015).

## Білімі
1986 жылы К.А. Тимирязев атындағы Мәскеу ауыл шаруашылығы академиясын ғалым агроном мамандығы бойынша бітірген.

## Мансабы
Еңбек жолы 1981 жылы Қостанай облысы Семиозёр ауданындағы Чернышевский атындағы совхоздың жұмысшысы болып бастаған.

1986 - 1988 жылдары Қостанай облысы Семиозёр ауданындағы Чернышевский атындағы совхоздың агрономы, бас агрономы.

1988 - 1991 жылдары Қазақстан ЛКЖО Семиозёр аудандық комитетінің екінші, бірінші хатшысы.

1991 - 1992 жылдары Қазақстан ЛКЖО Семиозёр аудандық комитетінің екінші хатшысы. 

1992 - 1995 жылдары Қостанай облысы әкімі аппаратының ұйымдастыру-инспекторлық бөлімінің меңгерушісі.

1995 - 1997 жылдары Қостанай облысы әкімі аппаратының басшысы.

1997 - 1998 жылдары Қостанай облысы Қостанай ауданы әкімінің бірінші орынбасары.

1998 - 2000 жылдары Қостанай облысы Әулиекөл ауданының әкімі.

2000 - 2004 жылдары Қостанай облысы Қостанай ауданының әкімі.

2004 - 2006 жылдары Қостанай қаласының әкімі.

2006 жылдан 2012 жылға дейін Қостанай облысы әкімінің орынбасары.

2012 жылдан 2015 жылға дейін Қостанай облысының әкімі.

## Марапаттары
«Құрмет» орденімен (2004 ж.), «Қазақстан Республикасының тәуелсiздiгiне 10 жыл» (2001ж.), «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005 ж.) «Астананың 10 жылдығы» (2008 ж.) медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысының әкімдері
Әзербайжан вице-президенті

**Әзербайжан вице-президенті** () — Президенттен кейінгі Әзербайжандағы екінші ең ықпалды лауазым. Әзербайжан президенті Ильхам Әлиев бұл лауазымды 2016 жылғы 26 қыркүйекте құрды да, оған әйелін тағайындады.

Әлиев лауазымынан кетсе, Әлиева оның міндетін орындайтын еді. Әлиевті авторитар көшбасшы деп атаған сыншылардың көбі бұл лауазымның құрылуы Әзербайжандағы әулеттік билікті нығайту үшін жасалған дейді.

Елде ресми түрде бірнеше вице-президенттер бар, олардың бастысы **Әзербайжан бірінші вице-президенті** делінеді. Қазіргі күнге дейін Әлиева — вице-президенттікке ие болған жалғыз адам.

## Құрылуы
Лауазым 2016 жылғы 26 қыркүйекте өткен референдум нәтижесінде болған конституциялық өзгерістер кезінде құрылды. Реформалар президентке Бірінші вице-президент пен өзге вице-президенттерді лауазымына тағайындау, одан босатуға құқығын берді.

## Өкілеттігі
Президенттің отставка жариялаған кезінде, не өкілеттігін орындай алмаған жағдайында оның міндетін вице-президент атқаратын болады. Бұл лауазымның құрылуына дейін бұл өкілеттік премьер-министрге берілетін еді, қазір премьер-министр президенттік сабақтастығы тізімінің екінші орнында.

Әзербайжан президентінің мерзімінен бұрын лауазымынан кеткен жағдайында елде келесі 60 күн ішінде келесі президент сайланады. Жаңа президент сайлануына дейін мемлекет басшысы өкілеттігін вице-президент орындамақ.

Вице-президент халықаралық және үкіметаралық келісімдерге президенттен рұқсат алып ғана қол қоя алады.

## Жарамдылық
Вице-президент болуға жоғарғы білімі мен дауыс беру құқығы бар және өзге мемлекетке борышы жоқ Әзербайжан азаматтары ғана жарамды.

## Иммунитет
Қылмыс үстінде ұсталған жағдайларды қоспағанда, вице-президентті қамауға алуға немесе тінтуге болмайды. Әзербайжан вице-президентінің иммунитетін Әзербайжан Бас прокурорының ұсынысы бойынша Әзербайжан президенті ғана тоқтата алады.

## Вице-президенттер тізімі

## Тағы қараңыз
* Әзербайжан президенті

## Дереккөздер
Дашман табиғи қорығы

**Дашман табиғи қорығы** () — Қырғызстанның Жалалабат облысы Базарқорған ауданында орналасқан табиғи қорық.

## Орналасуы, шекаралары
2012 жылы Қырғызстанда Дашман мемлекеттік табиғи қорығын құру туралы шешім қабылданды. Ол Жалалабат облысының Базарқорған ауданында орналасқан. Қорық жаңғақтың генетикалық қорын реликті және ерекше құнды ағаш түрі ретінде сақтау мақсатында құрылған.
Қорыққа «Қызыл-Үңкүр» орман шаруашылығы кәсіпорнының 5158,5 гектары, «Арстанбап-Ата» орман шаруашылығының 3031,1 гектары берілді. Барлығы: 8189,6 га. (жайылымдар, ормандар, жартастар, шөгінділер, шұңқырлар, жыралар).

Дашман мемлекеттік табиғи қорығының шекаралары:
*Оңтүстік жағынан Сары-Таш және Қара-Үңкүр өзендерінің салаларынан Көк-Алма ауылы, Айры-Таш су айрықтарының бойымен Қызыл-су трактіне дейін.
*Батыс жағынан Жарадар ауылы, Жарадар өзенінің бойымен Көктебе тауына дейін, су алаптарымен (2676,2 м.) Ақ-Қоргон өзеніне дейін.
*Солтүстік жағынан Ақ-Қорған өзенінің бойымен шығысқа қарай Қара-Үңкүр өзенінің саласына дейін.
*Шығыстан Сары-Таш өзенінен солтүстікке қарай Қара-Үңкүр өзенінің оң жағалауымен Қызыл-Үңкүр ауылы, пионер лагері, одан әрі Арпа-Ортөк өзені, Құмыш-су өзенінің саласына дейін.

## Сипаттама
Қорықта грек жаңғағының ағашы, жабайы алма, жабайы алмұрт, алша, долана, жабайы шие, далалық шие, пісте, бөріқарақат, арша, кәдімгі шетен, өрік сияқты сирек өсімдіктер түрлері орналасқан.
Қорық аумағында орманның 12 түрі анықталған. Қазіргі уақытта қорық аумағында ағаштар мен бұталардың 60-тан астам түрі кездеседі. Шөптесін өсімдіктер тізімінде 40-тан астам түрлері бар. Теңіз деңгейінен 2000-2500 м биіктікте жаңғақ-жеміс ормандарының белдеуінде арша түрлері өседі. 2700-3000 м-ден жоғары орналасқан қорықтың ормансыз ауданы биік таулы субальпілік шалғындар белдеуіне жатады және әлі күнге дейін жазғы жайылым ретінде қарқынды түрде пайдаланылады. Бұл санаттағы аумақтың жалпы ауданы 500 гектардан аз.

Дашман қорығының фаунасы өте нашар, себебі көптеген жануарлар мен құстарға азық болған тау жемістерін, әсіресе жаңғақтарды, жабайы алмаларды және жидектерді жаппай жинау, орманда шамадан тыс мал жаю және шөп шабу, орман алқаптарында ауыл шаруашылығы дақылдарын өсіру, дәрілік шөптерді жинау және т.б. күшті антропогендік қысым салдары әсер еткен. XX ғасырдың 90-жылдарында қорықта жабайы шошқалар, кірпілер, борсықтар, тіпті еліктер көптеп кездескен.
Жаңғақ-жеміс ормандарында мекендейтін құстардың түр құрамы мен саны да қазіргіден көп болды.

## Дереккөздер

Санат:Қырғызстан саябақтары
Алтын Империя (телесериал)

**Алтын Империя** () – америкалық Karga Seven Pictures компаниясы қазақстандық «Дара» президенттік қорымен бірлесіп түсіріп жатқан 6 сериялы деректі телесериал. Телесериал Жошы ұлысының (Алтын Орда) 800 жылдығына орай, оның негізін қалаушы Жошы ханның өмірі жайлы баяндайды. Жобаның режиссерлері Емре Шахин мен Фикрет Маноғлы. Жобаға Джастин Поллард (Викингтер), Клер Мурс (Заңнан тыс патша) сияқты сценарийшілер, оған қоса қазақстандық тарихшылар қатысты.

## Сюжеті
Сериал XIII–XIV ғасырларда өмір сүрген Жошы ханның ұлысы мен Алтын Орда тарихына негізделген. Оқиғалар көшпелі өркениеттің қалыптасуы, билік үшін күрес, дипломатиялық қарым-қатынастар мен мәдениетаралық байланыстар төңірегінде өрбиді.​

## Өндіріс
2025 жылдың 14 қаңтарында Ыстанбұл қаласындағы Karga Seven Pictures кинокомпаниясының кеңсесінде «Алтын империя» жобасының шығармашылық тобының отырысы өтті. Мемлекеттік кеңесші Ерлан Қариннің, сондай-ақ Karga Seven Pictures компаниясының тең құрылтайшылары Емре Шахин мен Фикрет Маноғлының қатысуымен өткен бұл кездесуде сериалдың барлық алты бөлімінің соңғы сценарий нұсқасы мен басты рөлдерге бекітілген актерлік құрам мақұлданды.
Жобаға қатысуға түскен 4 000-нан астам өтінімнің ішінен 350 актер таңдалып алынды. Олардың қатарында 250 қазақстандық пен Швеция, Бельгия, Англия, Германия, АҚШ және Моңғолиядан келген 100 әртіс бар. Кездесу барысында сериалдағы костюмдер, декорациялар мен реквизиттер де таныстырылды. Бұған дейін сериал түсірілімінің тек 40%-ы Қазақстанда өтеді деп жоспарланған болатын. Алайда түсірілім алаңдарын жан-жақты зерттегеннен кейін, сериалдың бас продюсері әрі режиссері Емре Шахин барлық түсірілімді толық Қазақстан аумағына көшіру туралы шешім қабылдады. Түсірілімдер 2025 жылдың ақпан айында басталады. Сондай-ақ, екінші кастинг толқыны өтетіні жоспарланған, ол эпизодтық рөлдер мен балалар рөлдеріне арналған.
Жошы ханның ұлысына 800 жыл толуына орай және «Дара» Президенттік бастамалар қорының бастамасымен жүзеге асып жатқан «Алтын империя» сериалының сценарийін жазуға Джастин Поллард («Викингтер»), Клэр Мурсом («Заңнан тыс патша») сынды белгілі сценаристермен қатар, қазақстандық және халықаралық тарихшылар мен сарапшылар қатысқан. Сериал авторлары Жошы ұлысы, Алтын Орда тарихын, сондай-ақ көшпелі халықтар мен қазақтардың мәдени құндылықтары мен өмір салтын терең зерттеген. Алтын Орда тарихы халықаралық аудитория мен дистрибьюторлардың үлкен қызығушылығын тудырды. Жаңа сериал – әлемдік көрерменнің назарын аударатын ірі жоба болмақ.

## Дереккөздер

Санат:АҚШ телесериалдары
Комрат Республикасы

**Комрат Республикасы** (, ) — 1906 жылғы 6 қаңтарда Бірінші орыс революциясы кезінде Бендер уезінің шаруалары орнатқан халықтық өзін-өзі басқару құрылымы. Сол жылдың 12 қаңтарына дейін өмір сүрді.

## Тарихы
[thumb|1906 жылы румын шекарашысы [Прут өзенінің оң жағалауында тұрып, арғы беттегі орыс ауылдарының өртенуін бақылап тұр.]]
1905 жылы Бірінші орыс революциясының толқулары Бессарабияға жеткен еді. Шаруалар көтерілістер жасап, үкіметтік күштермен қақтығыстар орын алған.

Харьков технология институтының студенті, эсер Андрей Галацан Бендер уезіндегі Комрат ауылында жасырын ұйым құрған болатын. Галацан серіктестерімен бірге самодержавиені құлатуға және помещиктердің жерлерін тартып алуға шақырған. Нәтижесінде ол тұтқындалған, бұл жағдай жергілікті халықтың наразылығын туғызған.

1906 жылы 6 қаңтарда Комратта митинг өтіп, ол тәртіпсіздіктерге ұласты. Галацанның жақтаушылары приставты, урядникті және жергілікті биліктің бірнеше өкілін тұтқындады. Көтерілісшілер Комрат республикасының құрылуын жариялап, Галацан басқаратын волостық комитетті сайлады. Комитеттің алғашқы шешімдері салықтарды жою, қарыз міндеттемелерін жою және помещиктердің жерлерін шаруаларға беру болды.

1906 жылы 10 қаңтарда «Русское слово» газетасының корреспонденты былай деп хабарлаған: «Он мыңдық Комрат ауылы – көтерілісшілердің қолында. Автономия жарияланды. Билік құлатылды және тұтқындалды. Драгундар дәрменсіз. Кеше ол жерге барған вице-губернатор екінші эскадронды жіберуді сұрауда».

Алты күннен кейін көтеріліс басылды. Нәтижесінде Галацан мен басқа да ұйымдастырушылар Сібірге каторгаға жер аударылды, тағы 40 адам түрмеге қамалды.

## Мұрасы
Андрей Галацанның есімімен Комрат мемлекеттік университеті орналасқан көше аталған.

## Әдебиеттер
* Первухин В. Ф. Комрат республикасы. — Одесса, 2006 жыл.

## Дереккөздер

Санат:1906 жылы құрылған мемлекеттер мен аумақтар
Санат:1906 жылы жойылған мемлекеттер мен аумақтар
Санат:Гагаузия тарихы
Санат:Гагаузия
Санат:Ресей тарихындағы мемлекеттер
Сумы қаласына жасалған зымыран соққысы (13 сәуір, 2025)

2025 жылы 13 сәуірде Ресейдің Украинаға басып кіруі барысында Ресей әскери күштері **[[Сумы]] қаласының орталығына екі баллистикалық зымыранмен соққы жасады**. Нәтижесінде 34 адам қаза тапты, олардың ішінде 2 бала болды; 117 адам (соның ішінде 15 бала) жарақат алды.

## Оқиға
Соққы Верб жексенбісінде қала орталығына, адамдар көп жиналған уақытта жасалды. Сумы мемлекеттік университетінің балаларға арналған іс-шаралар өткізіліп тұратын Конгресс-орталығы зымыран соққысының нысанына айналды. Соққының салдарынан қаланың бір көшесінде өрт шықты. The Guardian басылымы бұл шабуылды жыл басынан бергі бейбіт тұрғындарға қарсы ең ауыр соққы деп сипаттады.

BBC жаңалықтар қызметі соққыға қатысты бейнежазбалар ресейлік зымыранның қалыпты жұмыс істегенін көрсететінін атап өтті, бұл халық тығыз орналасқан ауданға әдейі соққы берілген болуы мүмкін деген ықтималдылықты күшейтеді.

## Салдары
Қаза тапқандардың қатарында — Сумы облыстық филармониясының солист-органискасы, Михаил Щепкин атындағы Сумы ұлттық театры оркестрінің әртісі Елена Когут, сондай-ақ салық қызметі басшысының орынбасары Людмила Гордиенко болды. Жарылыс толқынынан жолаушыларға толы троллейбус зақымданды: жолаушылардың көпшілігі мен жүргізуші қаза тапты.

Бердичев қалалық кеңесі мен жергілікті «РИО Бердичев» басылымының хабарлауынша, шабуыл кезінде А1476 әскери бөлімінің командирі, 27-ші РеАБР бригадасының қолбасшысы, Украина Қарулы күштерінің полковнигі Юрий Юла қаза тапты.

20 ғимаратқа зақым келді, олардың қатарында 4 білім беру мекемесі, кафетерийлер, дүкендер және бес тұрғын үй, сондай-ақ 10 автокөлік болды.

## Реакция
Сумы қаласында 14 сәуірден бастап үш күндік аза тұту жарияланды.

### Халықаралық реакция
Еуроодақ елдерінің басшылары Сумы қаласына жасалған Ресейдің соққысын айыптады: ЕО-ның сыртқы саясат жөніндегі басшысы Кая Каллас бұл шабуылды «Украина еш шартсыз бітімге келіскен кезде Ресейдің шабуылдарын күшейтуінің үрейлі мысалы» деп атады; Урсула фон дер Ляйен бұл соққыларды «Ресейдің басқыншы ретінде болғанын және сол күйінде қалғанын еске салатын қайғылы ескерту» деп сипаттады.

АҚШ-тың Украина мәселелері жөніндегі арнайы өкілі Кит Келлог бұл шабуылды «әдептілік шекарасынан асып кеткен» деп мәлімдеді. 14 сәуір күні АҚШ президенті Дональд Трампта соққыға қатысты пікір білдіріп, оны қорқынышты деп атады, алайда Ресейді тікелей атамады және шабуылды әдейі жасалды деп санай ма, жоқ па — нақтыламады. АҚШ мемлекеттік хатшысы Марко Рубио әлеуметтік желіде Ресей соққысына қатысты: «АҚШ бүгінгі Сумыға жасалған қорқынышты зымыран шабуылынан зардап шеккендерге терең көңіл айтады» деп жазды.

Христиан-демократиялық одақтың төрағасы Фридрих Мерц бұл шабуылды «қастандықтың шегі» және «қасақана әрі есептелген әскери қылмыс» деп атады. Ол сондай-ақ, Еуропалық әріптестермен келісілген жағдайда Украинаға неміс-шведтік алыс қашықтыққа ұшатын TAURUS қанатты зымыранын жеткізуді қолдайтынын білдірді.

## Тағы қараңыз
* Кривой Рог қаласына жасалған зымыран соққысы (4 сәуір, 2025)

## Дереккөздер

Санат:Ресейдің Украинаға басып кіруі
Санат:Ресейдің Украинаға басып кіруі кезіндегі зымыран соққылары
Санат:Ресейдің Украинадағы әскери қылмыстары
Polyergus rufescens

***Polyergus rufescens*** — Оңтүстік Еуропа мен Азияның кейбір бөліктерінде кездесетін құл ететін құмырсқа түрі, көбінесе **Еуропалық Амазонка** құмырсқасы немесе **құл** **ұстайтын құмырсқа** деп аталады. Бұл міндетті әлеуметтік паразит, өзі тамақтанбайды немесе ұяны күтіп-ұстауға қабілетсіз, осы жұмыстарды орындау үшін басқа түрдегі құмырсқаларға тәуелді. Бұл қызметші құмырсқаларды толықтыру үшін, ол жақын маңдағы құмырсқа ұяларын тонау арқылы балаңқұрттар мен дернәсілдерді алып келеді, және олар болашақ жұмысшыларды ұя үшін өсіру үшін асырайды. Жаңа ұрықтанған аналық *P. rufescens* осы "қожайын" ұясына кіруі, қожайын аналығын өлтіруі және жұмысшылар тарапынан оның орнына қабылдануы қажет.

## Сипаттама
*P. rufescens* жұмысшылары батыс және оңтүстік-батыс Еуропада қара-қызыл түсті, ал шығыс үлгілері көбірек апельсин-қызыл түске ие. Олардан қаралау құмырсқалар көбінесе  құрсағы мен қосымша мүшелерінде күлгін немесе қоңыр түсті реңктерге ие. Морфологиялық тұрғыдан, осы түрдің құмырсқалары мексикалық *Polyergus topoffi*-ға ұқсас, бірақ олардың бастары мен педицельдері жіңішкерек және құрсағының бірінші тергиттері көбірек шашты. Бұл құмырсқаның жалпы ұзындығы 4,7-ден 7 мм-ге дейін (0,19-дан 0,28 дюймге дейін).

## Таралу аймағы
*P. rufescens* Еуропаның Испания, Франция, Нидерланды, Германия, Швейцария, Австрия, Болгария, Италия, Хорватия, Сербия және Словения сияқты бөліктеріне жергілікті болып табылады. Оның таралу аймағы Азияға дейін созылады, оның ішінде Қырғызстан, Қазақстан және Батыс Қытай таулары кіреді. Оның мекендеу ортасы әдетте ашық, сирек шөпті жерлерде болады, мұнда оның қожайын түрлері кездеседі. Қожайын түрлері аймақтың әртүрлі бөліктерінде өзгереді және *F. cunicularia*, *F. fusca*, *F. rufibarbis*, *F. clara*, *F. gagates* және *F. cinerea* сияқты түрлерді қамтиды. Шығыс бөліктегі негізгі қожайын түрі *F. clara*, ал жалпы алғанда, таңдалатын түр — жергілікті жерде ең көп таралған немесе тонау кезінде ең аз өлім-жітімге ұшырайтын түр.

## Мінез-құлқы
Бұл түр құл жасайтын құмырсқа деп аталады, өйткені *[[Қан қызыл құмырсқа|Formica sanguinea]]* сияқты, ол *Serviformica* подтұқымдасындағы басқа құмырсқа түрлерінің ұяларын тонап, олардың ұрпақтарын «дулотикалық» ұяға (грекше *δοῦλος doulos*, "*құл*") алып келеді. Жетілген *Polyergus* ұясы әрқашан құл түрлерінің (қожайындар) ұясынан басталады, және жұмысшы популяциясы Амазонка құмырсқаларының шабуылдары арқылы сақталады. Дулотикалық ұяда *Formica* жұмысшылар саны әдетте Амазонка құмырсқаларының популяциясынан кем дегенде бес есе көп және жалпы алғанда, аралас ұяның мінез-құлқы қожайын түрінің үлкен ұясының мінез-құлқына ұқсайды. Молекулалық талдау көрсеткендей, құл жасайтын *Polyergus* және *Rossomyrmex* туыстары тығыз туыстас болса да, олар өздерінің қожайын түрлеріне әлдеқайда жақын туыстас болып келеді, және құлдық мінез-құлық тәуелсіз дамыған.

## Дереккөздер

Санат:Құмырсқалар
Санат:Жәндіктер
Санат:Паразиттер
Polyrhachis dives

***Polyrhachis dives*** — Оңтүстік Азия мен Аустралияның Солтүстік аумағында кең таралған құмырсқа түрі.

## Сипаттама
Кең таралуына қарамастан, *P. dives* — морфологиялық жағынан тұрақты түр, алыс аймақтардан жиналған даралардың арасында тек аздаған, елеусіз айырмашылықтар ғана байқалады. Алайда, Оңтүстік-Шығыс Азиядан шыққан үлгілерде алдыңғы клайпеаль жиектің ойығы тереңірек, ал көздері бас бөлігінің бүйір сызығынан сирек шығып тұрады. Көп жағдайда проподеаль тікенектерінің ұштары айқынырақ сыртқа қарай иілген, ал петиоларлық тікенектері ұзындау және орта тұсынан төмен қарай аздап иілген болады. Керісінше, Аустралия мен Жаңа Гвинеядағы үлгілерде алдыңғы клайпеаль жиегі таяздау ойылған және көздері бас бөлігінен сызығынан шығып тұрады. Проподеаль тікенектері әлсіздеу сыртқа иілген, ал петиоларлық тікенектері сәл қысқалау және аздау иілген.

## Биология
Аустралияда *P. dives* екі оқшау популяциядан белгілі: біреуі Солтүстік аумақта, екіншісі Квинслендтің солтүстігінде. Ол көбінесе ашық саванналық ормандар мен батпақты жағалаудағы жазықтарды мекен етеді. Бұл құмырсқалар бұталардың бұтақтары мен жапырақтарының арасында жібек немесе картон тәрізді материалдардан салыстырмалы түрде үлкен және көп ұялар жасайды.

Жапонияда, *Polyrhachis lamellidens*-ке қарағанда, *P. dives* ұсағырақ әрі жасқаншақ келеді. Ол ағаштардың үстінде тіршілік етіп, жапырақтарды бір-бірімен балапан жібегі арқылы біріктіріп ұя жасайды. Ұялары қатты полигиниялық. Бұл құмырсқа Окинавадағы ауылдық және ауыл шаруашылық аудандарында жиі кездеседі және оны кездестіргендерге оның күшті әрі ауыртуы мүмкін шағуы арқылы жақсы таныс. Бұрын ол аралдың солтүстігінде сирек кездесетін, ал соңғы уақытта ареалы солтүстікке қарай кеңейіп немесе популяция саны айтарлықтай артқан. Бұл кеңеюдің немесе санның өсуінің себебі белгісіз.

## Паразиттері

* Бұл түр *Stilbula polyrhachicida* евхарит тұқымдас паразиттік арасының иесі болып табылады.
* *Stilbuloida doddi* евхарит арасының да қожайын ағзасы.
* *Ophiocordyceps unilateralis* саңырауқұлағы арқылы паразиттеледі.

## Дереккөздер

Санат:Құмырсқалар
Санат:Жәндіктер
Санат:Буынаяқтылар
Санат:Жарғақ қанаттылар
Мирмициндер

**Мирмициндер** — құмырсқалардың бір қосалқы тұқымдасы, шамамен 140 тірі туысы бар; олардың таралу аймағы – бүкіл әлемге кеңінен жайылған. Қуыршақтарында кокон болмайды. Кейбір түрлерінде шағуға қабілетті без сақталған. Мирмициндер тұқымдасына жататын құмырсқалардың қасағасында екі буын болады. Ұялары тұрақты, оларды топырақта, шіріген ағаш ішінде, тастардың астында немесе ағаштардың бойында салады.

Мирмициндер тұқымдасына жататын жұмысшы құмырсқалардың айқын ажыратылатын постпетиолі болады, яғни құрсақтың үшінші бөлімі төртінші бөлімнен едәуір кіші әрі оларды жақсы дамыған тарылыс бөліп тұрады. Пронотум мезосоманың қалған бөліктерімен қатты байланысқан, сондықтан промезонотальды жігі нашар байқалады немесе мүлдем жоқ, ал көбінде шағу мүшесі бар. Клипеус жақсы дамыған, соның нәтижесінде мұртшалардың негіздері бастың алдыңғы жиегінен алыста орналасқан. Көптеген Мирмициндер туыстарында жақсы дамыған көздер және антенналық кірістірулерді жартылай жасыратын маңдай бөліктері бар.

Трибалардың саны 25-тен алтыға дейін қысқартылды:

* *Attini* Smith, 1858  
* *Crematogastrini* Forel, 1893  
* *Myrmicini* Lepeletier de Saint-Fargeau, 1835  
* *Pogonomyrmecini* Ward, Brady, Fisher & Schultz, 2015  
* *Solenopsidini* Forel, 1893  
* *Stenammini* Ashmead, 1905

## Дереккөздер

Санат:Құмырсқалар
Санат:Жәндіктер
Санат:Жарғақ қанаттылар
Санат:Буынаяқтылар
Рогатка

нобай|Қарапайым рогатка
**Рогатка** — бұл қолмен басқарылатын шағын лақтырғыш қару. Классикалық түрі Y-тәрізді қаңқадан тұрады, оның жоғарғы екі ұшына табиғи резеңкеден немесе синтетикалық серпімді материалдан жасалған екі жолақ немесе түтікше бекітіледі.

Жолақтардың екінші ұшы снарядты ұстайтын қалташыққа (платформаға) жалғанады. Ойыншы бір қолымен рогатканың рамасын ұстап, ал екінші қолымен қалташықты артқа қарай тартады — қажетті кернеу арқылы снарядқа күш беріледі. Жолақтар ұзын болған жағдайда, екі қолды толық жазып керуге болады, бұл үлкен лақтыру күші береді.

## Тарихы мен қолданылуы
Бастапқыда рогаткалар бұзақы балалармен жиі байланысты болса да, шебер қолданушылардың қолында олар тиімді аңшылық құралы бола алатын. Қорғасын мушкет оқтары, дробь, болат шариктер, пневматикалық мылтық оқтары немесе ұсақ шегелер сияқты снарядтарды ататын рогаткамен құйқылжыған бөдене, қырғауыл, қоян, кептер және тиін сияқты ұсақ аңдарды аулауға болатын.

Қалташыққа бірнеше шарик салып атқанда, дробовик әсері пайда болады (дегенмен дәлдігі төмен), мысалы, кішкентай құстарды аулау үшін бірден он шақты BB-шарды атуға болады. Сонымен қатар, арнайы тіреуіш (rest) қосу арқылы жебе атуға да болады, бұл орташа көлемдегі аңдарды жақын қашықтықтан аулауға мүмкіндік береді.

Коммерциялық рогаткалар кем дегенде 1918 жылдан бастап шығарыла бастады — сол жылы Zip-Zip атты шойыннан құйылған алғашқы үлгісі пайда болды. Алайда Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары ғана рогаткалар кең танымалдық пен заңдылыққа ие бола бастады. Сол кезде де олар көбінесе үй жағдайында жасалатын. 1946 жылғы Popular Science журналы бұтақталған итмұрын ағашынан жасалған рогаткалармен 8 мм (0.32 дюйм) диаметрлі No. 0 қорғасын дробімен 9 метр (30 фут) қашықтықтан ұсақ аңдарды аулайтын аңшы туралы баяндайды.

1948 жылы құрылған Wham-O компаниясы Wham-O рогаткасын шығарды. Ол үйеңкі ағашынан жасалған және жазық резеңке жолақтармен жабдықталған. Wham-O аңшылыққа жарамды болған, оның тарту күші 200 Ньютонға дейін (яғни шамамен 45 фунт күш) жеткен және жебе тіреуішпен жабдықталған нұсқасы да болған.

## Дереккөздер

Санат:Қарулар
Санат:Ойыншықтар
Red Dead Redemption 2

**Red Dead Redemption 2** — 2018 жылы шыққан экшн-оқиғалы бейнеойын, оны Rockstar Games әзірлеп, жариялаған. Бұл ойын — **Red Dead сериясындағы үшінші бөлім** және 2010 жылғы Red Dead Redemption ойынына пролог болып табылады.

Оқиға 1899 жылы Америка Құрама Штаттарының қиялға негізделген бейнесінде өрбиді және Артур Морганның, яғни заңсыз әрекеттермен айналысатын қашқын және Ван дер Линде бандасының мүшесінің басынан кешкендерін баяндайды. Ол Жабайы Батыс дәуірінің құлдырауымен бетпе-бет келіп, үкімет күштерімен, қарсы бандалармен және басқа да жаулармен күресіп аман қалуға тырысады.

Ойын бірінші және үшінші тұлға көзқарастары арқылы жүргізіледі, ал ойыншы интерактивті ашық әлемде еркін жүре алады. Геймплей элементтеріне: атыстар,тонау,аң аулау,атпен жүру,бейқатыс кейіпкерлермен (NPC) өзара әрекеттесу, кейіпкердің ар-намыс деңгейін моральдық шешімдер мен әрекеттер арқылы сақтау жатады.

Айыппұл жүйесі (bounty system) ойыншы жасаған қылмыстарға құқық қорғау органдары мен сыйақы аңшыларының қалай жауап беретінін реттейді.

Red Dead Redemption 2 — вестерн тақырыбындағы экшн-оқиғалы бейнеойын. Бірінші немесе үшінші тұлға көзқарасымен ойналатын бұл ойын 1899 жылғы Америка Құрама Штаттарының қиялға негізделген нұсқасына құрылған ашық әлемдік ортада өтеді. Ойын бір ойыншыға арналған және онлайн мультиплеерлік компоненттерден тұрады, соңғысы Red Dead Online атауымен шығарылған.

Ойынның көп бөлігінде ойыншы Van der Linde бандасының мүшесі, заңсыз Артур Морганды басқарады, ол оқиға желісін дамыту үшін нақты мақсаттармен берілетін миссияларды — сызықты сценарийлерді — орындайды; эпилог бөлімінде ойыншы Red Dead Redemption ойынының басты кейіпкері Джон Марстонды басқарады. Миссиялардан тыс уақытта ойыншы интерактивті әлемде еркін жүре алады.

Олар жаулармен жақын шайқас, отты қару, садақ пен жебе, лақтыратын заттар немесе динамитті қолданып ұрыса алады және екі қаруды қатар алып жүре алады. Ойыншы Артур ретінде жүзе алады, бірақ Джон ретінде жүзе алмайды.

## Дереккөздер
БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 937-резолюциясы

**БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 937-резолюциясы** — 1994 жылғы 21 шілдеде қабылданып, одан бұрын 849 (1993), 854 (1993), 858 (1993), 876 (1993), 881 (1993), 892 (1993), 896 (1994), 901 (1994), 906 (1994) және 934 (1994) резолюцияларына негізделген шешімдер қабылданған. Қауіпсіздік Кеңесі Грузиядағы БҰҰ-ның бақылау миссиясын (UNOMIG) кеңейтіп, Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығымен (ТМД) ынтымақтастықты қосу үшін, сондай-ақ мандатын **1995 жылғы 13 қаңтарға** дейін ұзарту туралы шешім қабылданған. 

## Мазмұны
Қауіпсіздік Кеңесі Грузияның аумақтық тұтастығы мен егемендігін, босқындар мен мәжбүрлі қоныс аударушылардың отанына оралу құқығын растады. Сондай-ақ, Абхаз және Грузин тараптары арасында Мәскеуде қол қойылған **отты тоқтату және күштерді бөліп орналастыру туралы келісімді** құптады және басқа да келісімдерді қолдады. Екі тарапқа да бірдей қабылданатын саяси шешімге қол жеткізу үшін келіссөздер жалғасуы маңызды екені атап өтілді.

ТМД бітімгершілік күштерінің орналастырылуы тараптардың келісіміне байланысты болды. Тараптарға ТМД және UNOMIG бітімгер күштерінің еркін қозғалысын қамтамасыз ету қатты түрде ұсынылды.

Тараптарға БҰҰ қамқорлығымен, Ресейдің қатысуымен сонымен қатар Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы (ЕҚЫҰ) өкілдерінің қатысуымен саяси реттеу бойынша келіссөздерді жеделдету ұсынылды. Бас хатшы Бутрос Бутрос-Гали UNOMIG құрамын 136 әскери бақылаушыға дейін ұлғайтып, оның мандатын кеңейтуді ұсынды.

#### UNOMIG міндеттеріне мыналар кірді:

* 1994 жылғы 14 мамырда Мәскеуде қол қойылған келісімді орындауды бақылау;
* ТМД бітімгершілік күштерінің қызметін қадағалау;
* Аумақта қауіпсіздік қамтамасыз етілуіне және ауыр әскери техниканың қайтарылмауына көз жеткізу;
* Ауыр қарулар тек келісім бойынша орналастырылғанына және олардың саны шектеулі болғанына көз жеткізу;
* Абхазиядан шыққан босқындар мен қоныс аударушылардың Қодори шатқалы арқылы оралуына бақылау жасау;
* Қодори шатқалында патруль жүргізу;
* ТМД күштерінен бөлек бастамалар туралы хабардар болу;
* Қару-жарақтың жиналуы мен қолданылуын болдырмау мақсатында тараптарды келіссөзге тарту;
* Босқындардың қауіпсіз әрі реттелген оралуы үшін жағдай жасау.

Сонымен қатар, Бас хатшыдан босқындарға көмек көрсету және гуманитарлық бағдарламалар шеңберінде арнайы қор құру мәселесін қарастыру сұралды.

Қауіпсіздік Кеңесінің барлық мүшелері бұл бағыттағы күш-жігерді қолдайтынын білдірді.

**937-резолюциясы** 14 дауыс «қолдап» қабылданып, ешкім қарсы дауыс берген жоқ; Руанда дауыс беруге қатысқан жоқ.

## Дереккөздер

Санат:Заң құжаттары
Санат:Ұйымдар